Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Háttv. Nd. hefir gert nokkrar breytingar við frv. þetta eins og það var afgreitt hjeðan. Brtt. háttv.allshn.Nd. liggja hjer fyrir á þskj. 208. Eru sumar þeirra aðeins orðabreytingar, sem telja má til bóta, svo sem 1. og 2. brtt. Aftur er 3. brtt., sem er við 5. gr., efnisbreyting. Í frv. eins og það fór frá þessari hv. deild er gert ráð fyrir því, að borgun til sjerfræðinga fyrir þessar lækningar skuli fara eftir gjaldskrá hjeraðslækna. En nú hefir háttv.Nd. fært það til sama máls og það var upphaflega í stjórnarfrv. og ákveðið, að borgun til þeirra skuli fara eftir því, sem ráðherra ákveði með ráði landlæknis. - Allsherjarnefnd hjer, og jafnframt háttv. deild, gerði það af sparnaðarástæðum að ákveða sjerfræðingum eigi meira fyrir þessa ókeypis læknishjálp en eftir gjaldskrá hjeraðslækna, og við það tel jeg, að vel hefði mátt una. En sökum þess, að jeg held, að menn noti svo lítið þessa ókeypis læknishjálp, get jeg ekki verið að gera þetta atriði að kappsmáli við hv.Nd., þar sem líka sjúklingar þessir eru tiltölulega fáir, og yrðu því ekki margir, sem notuðu leyfið. Getur þetta því tæplega leitt til mikils kostnaðar. Um 4. brtt. er lítið að segja, því að hún skiftir svo litlu máli, og 5. brtt. er aðeins orðabreyting. Er það því 6. brtt., sem jeg vil dálítið athuga, því jeg tel hana skifta töluverðu máli. Í frv., eins og það var afgreitt hjeðan, segir svo fyrir, að þegar læknir taki sjúkling til meðferðar, sem smitast hafi hjer á landi, þá skuli hann grenslast eftir, af hverjum sjúklingurinn hafi smitast. En háttv.Nd. vill gera það að skyldu fyrir sjúklinginn að láta lækninum í tje allar upplýsingar um það. Á þetta hefir nefndin ekki getað fallist, og flytur því brtt. á þskj. 303. um að fella þetta skylduákvæði niður. Það er vitanlega alveg sjálfsagt, að þegar læknir hefir sjúkling undir höndum, þá grenslast hann eftir, hvar sjúklingurinn hafi smitast, og það gerir hver samviskusamur læknir með lipurð og kurteisi. En ef gera á þetta að skyldu fyrir sjúklinginn, þá liggja við viðurlög, ef ekki er rjett skýrt frá. En það er viðurkent af læknum, sem fengist hafa við að lækna þessa sjúkdóma, að mjög varlega verði að fara eftir þeim upplýsingum, sem sjúklingarnir venjulega gefa, því að algengt er, að þeir segi ekki rjett frá um tímann, sem þeir hafi smitast, - færa hann venjulega lengra aftur. Sannast því oft latneska setningin: „Quivis syphiliticus mendax“, að syfilissjúklingum hætti ávalt við að segja ósatt. Þessi regla er þó ekki án undantekninga, en regla þó, og með líkum rjetti mætti segja: „Quivis gonorrhoicus mendax“. Þar sem nú hjer er um viðurlög að ræða, og jafnframt að fólk, sem talið er, að valdið hafi smitun, skuli leggja inn á spítala, getur það valdið óþægindum, fyrst og fremst fyrir leyndina, sem fyrir er skipuð um þessa sjúklinga, og einnig bakað heilbrigðu fólki og alsaklausu ýms óþægindi. Nefndin leggur því til, að þetta skylduákvæði sje felt niður. Ef brtt. nefndarinnar verður samþykt, þá leiðir þar af, að fella þarf niður orðið „10“ í 17. gr. frv. Nefndinni hefir sjest yfir að koma með brtt. um þetta, en hefir orðað það við hæstv. forseta. hvort ekki mætti laga það í skrifstofunni. ef brtt. á þskj. 303 verður samþykt. Um 7. brtt. á þskj. 208 er lítið að segja. Við litum svo á, að það væri nóg, að tilkynningin komi til prests eða lögreglustjóra. En hjer er gert ráð fyrir, að tilkynna skuli báðum. Þetta virðist svo lítið atriði, að ekki sje ástæða til að deila um það. Hefi jeg svo ekki fleira að segja um þetta mál, en vona, að háttv. deild geti fallist á frv. og brtt.

Jónas Jónsson Það er eflaust þýðingarlaust að fara inn á umræður um þetta mál nú, þó að háttv.Nd. hafi breytt því til hins verra, sjerstaklega að því leyti, að borgun til sjerfræðinga fyrir þessar lækningar skuli vera hærri en til hjeraðslækna og fara eftir ónákvæmum taxta.  (Forsh. SE: Hann á að vera ákveðinn)  . Annars hygg jeg, að þessi hlið, landssjóðsborgunin handa sjerfræðingum, hafi átt allverulegan þátt í samningu þessa frumvarps. Síðan mál þetta var til umræðu hjer, hefi jeg haft tækifæri til að tala við einn af merkustu læknum þessa lands, Steingrím Matthíasson, um það atriði að fræða almenning um þetta mál, sem jeg fjekk litla áheyrn með síðast. Sagði Steingrímur, að í Þýskalandi væri fræðsla um þessa sjúkdóma veitt í kvikmyndahúsum, til þess að vara fólk við þeim og hvetja jafnframt til að leita til læknis. Jeg vona því, að hv. deildarmenn trúi Steingrími, þó að þeir trúi mjer ekki, að fræðsluleiðin sje besta leiðin í þessu máli. Og jeg mun greiða atkvæði á móti þessu frv., eins og jeg gerði áður, því að jeg býst ekki við, að sú stefna að lækna á alþjóðarkostnað, án fræðslu. geti komið að nokkru liði.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil fyrst þakka hv. nefnd fyrir meðferð hennar á frv. þessu. Háttv. 5. landsk.þm. (JJ) sagði, að borgunin til sjerfræðinga hefði átt töluverðan þátt í því, að þetta frv. var samið. Þetta er ekki rjett, og illa farið, að Læknafjelaginu, sem gengist hefir fyrir þessu máli, sjeu gerðar slíkar getsakir. Borgunina til sjerfræðinga taldi það nauðsynlega vegna sjálfra sjúklinganna, til þess að þeir gætu fengið sem besta lækningu, þó fátækir væru, en vegna sjerfræðingsins sjálfs er ákvæðið á engan hátt komið inn í frv. Jeg veit ekki, hvað einstakir læknar kunna að hafa sagt um þetta mál, en jeg ber fult traust til Læknafjelagsins í þessu efni. Jeg treysti fastlega, að frv. fái að ganga gegnum deildina. því hjer er um þýðingarmikið heilbrigðismál að ræða, enda sjúkdómar þessir þannig, meðal annars, að þeir leiða úrkynjun yfir þjóðirnar meira en nokkur annar sjúkdómur. Útbreiðsla sjúkdómanna er sem betur fer enn lítil, og því nauðsynlegt að stemma nú stigu fyrir útbreiðslu þeirra.

Þetta frv. gengur of skamt

. Jeg sje ekki betur en að frv. þetta muni geta orðið að miklum notum. Annars skil jeg ekki háttv. 5. landsk.þm. (JJ), sem vill vinna að heilbrigði í landinu, en er á móti þessu sjálfsagða heilbrigðismáli. (JJ). Hvers vegna ekki að hafa fræðsluna?). Jeg var á móti því að selja 1500 kr. inn í frv. í þessu skyni, bæði af því, að það mundi hafa getað orðið frv. að fótakefli, og svo af því, að samkvæmt frv. má sjá ókeypis fyrir þessari fræðslu.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg hefi litlu við það að bæta, sem jeg hefi áður sagt. En jeg get ekki fallist á það hjá hv. á. landsk.þm. (JJ), að semja eigi sjerstakan taxta fyrir hvert einstakt tilfelli. Og skil jeg ekki, hvernig háttv., þm. gat dottið slíkt í hug. (JJ). Jeg hefi ekki sagt það). Jú. hv.þm. sagði, að til þess væri ætlast, að stjórnin setti sjerstakan taxta í hverju einstöku tilfelli. Þá var það eitt, sem hv.þm. (JJ) sagði, að hefði spilt frumvarpinu í hv.Nd., og það var að láta ákvæðið um borgun til sjerfræðinga standa, sem upphaflega stóð í 5. gr. frv., en var felt hjer niður. En hv.þm. stóð opið fyrir að koma með brtt. í þessa átt, því að málið var tekið út af dagskrá, einmitt með það fyrir augum að gefa deildarmönnum kost á að færa þetta aftur til sama máls. Hefði því vel mátt vera, að brtt. frá háttv.þm. hefði verið samþykt. Það er alls ekki hægt að bera saman varnir gegn kynsjúkdómum hjer og í Þýskalandi, því að þar eru sjúkdómar þessir þjóðarplága. Er því ekki undarlegt, þótt gripið sje til allra ráða til þess að reyna að hindra útbreiðslu þeirra. En þrátt fyrir alla fræðslu og snild Þjóðverja í þessu, er það þó víst, að þeir eru einna verst settir í þessum efnum af öllum þjóðum heimsins. Það er alveg rjett, sem hæstv.forsrh. (SE) tók fram, að það er heimilt eftir frv. þessu að láta fara fram kenslu um þessa sjúkdóma í sumum skólum. Og er það mikilsvert, sjerstaklega fyrir þá menn, sem eiga að verða farmenn.

Jónas Jónsson Að jeg kom ekki með brtt. við 5. gr. er af því, að jeg get vel unt meiri hlutanum í þessari hv. deild, sem stendur hjer saman, að koma þessu í framkvæmd. En jeg get eflaust á næsta þingi sýnt fram á, hvað þessar viturlegu tillögur kosta landið.

Forsætisráðherra (SE): Mig furðar á háttv. 5. landsk.þm. (JJ), að honum skuli koma til hugar, að hann geti hrætt háttv deild með þessari kostnaðargrýlu. Jeg get lýst yfir því, að jeg mun draga úr kostnaðinum eftir megni.

Jónas Jónsson Síðan þetta mál var hjer síðast til umræðu hafa orðið nokkrar breytingar, ekki hvað snertir aðstöðuna í bænum, heldur um afstöðu þings og bæjarstjórnar. Þegar frv. þetta var borið fram hjer á þinginu, var aðstaðan sú, að Reykjavík hafði húsaleigulög, sem voru ekki mikið notuð upp á síðkastið, en miðuðu að því að þrýsta húsaleigunni niður. Það virðist nú svo sem þau hafi haft lítil áhrif í þá átt, en það er ekki rjett, að þau hafi stefnt í gagnstæða átt, eins og sumir hafa haldið fram. Samt hafa húsaleigulög þessi ekki verið áhrifameiri en það, að alt fjárhagslíf bæjarins er orðið svo sjúkt og á það er komin slík ringulreið og ósamræmi, að ekki verður lengur við svo búið unað; og það er ekki síst að kenna því, hversu húsaleigan keyrir nú fram úr hófi. Það má segja,, að húsaleiga hjer og í öðrum kaupstöðum landsins, sjerstaklega á Ísafirði, sje á hápunkti sínum, eða sem næst því, er hún var hæst, eða miðuð við verðlag innanlands 1918 -1919, þegar verðið á íslenskum afurðum var sem hæst og peningastraumurinn var mestur inn í landið. Síðan hafa afurðir fallið í verði, atvinnuvegirnir hafa orðið að draga saman seglin, kaupgjald verkamanna lækkað stórkostlega, sömuleiðis embættislaun, með lækkun dýrtíðaruppbótarinnar. En húsaleigan stendur í stað. Embættismenn ríkisins, þeir sem þurfa að leigja sjer húsnæði, verða því mjög hart úti. Jeg held að mjer sje óhætt að fullyrða, að hjá sumum starfsmönnum landsins hjer í bænum sje neyðarástand. Þeir verða að greiða alt að því helming launa sinna eingöngu í húsaleigu. Í Nd. kom nýlega til umræðu, hvort hækka skyldi dýrtíðaruppbót embættismanna hjer, til þess að þeir gætu staðið straum af húsleiguokrinu. Þá held jeg, að mjer hafi ekki missýnst, að fyrverandi fjármálaráðherra gekk inn á, að embættismenn í Reykjavík fengju sjerstakan húsaleigustyrk vegna erfiðleika þeirra, er þeir ættu við að búa. Jeg er honum samdóma að því leyti, að það veitti ekki af, en aðferðina, sem hann vildi beita til að bæta kjör þeirra, tel jeg ekki heppilega. Vegna þess, hvað húsaleigan er há í Reykjavík, helst dýrtíðin við, því að ómögulegt er að lækka vinnulaunin nema lítið eitt, þótt þess þyrfti með sakir verðfalls afurðanna. Jeg hefi heyrt, að þetta hafi haft áhrif á atkv. eins hinna stæltustu vinnurekenda í bænum á fundi, er þeir hjeldu með sjer. Jeg þarf ekki að taka það fram - jeg mintist á það við 1. umr. - hver áhrif þetta leiguokur hefir á aðstæður foreldra þeirra ungmenna, sem þeir kosta til náms hjer. Þó má minna á það, að upp og niður má gera ráð fyrir, að húsaleigan sje um 400 kr. fyrir eitt herbergi handa námsmanni vetrarlangt. Er þetta sama og að gleypa alt sumarkaup hraustra og efnalítilla manna upp í húsaleiguna einvörðungu. Áður fyr þótti það ekki ókleift fyrir fullhrausta menn að kljúfa námið með sumarkaupi og þeim styrk, sem þeir fengu við skólann. Nú fer meiri parturinn af því fje, og jafnvel það alt, upp í húsaleiguna eina saman. Þegar málið var tekið af dagskrá á dögunum, þá lá dagskrá fyrir um að vísa málinu frá vegna þess, að bæjarstjórnin, væri að taka málið til athugunar. Nefndin áleit fulla ástæðu til að treysta bæjarstjórninni. En einn maður úr allshn. gat þess þó við 1. umr., að ef bæjarstjórnin gerði ekkert í þessu máli, þá fyndist honum rjett, að stjórnin gæfi út bráðabirgðalög til að ráða bót á þessu þjóðfjelagsböli. Jeg var dálítið kunnugur því, hvernig bæjarstjórnin leit á þetta mál, og mjer kom það enganveginn á óvart, þótt hún feldi allar tilraunir til þess að skifta sjer af þessu máli. Leigjendurnir eru vafalaust efnaminni mennirnir, og eiga því erfiðara aðstöðu að þrýsta fram sinni skoðun, en húseigendur hafa hins vegar myndað með sjer harðsnúinn fjelagsskap, sem beitir sjer fyrir því, að engin takmörkun verði gerð á húsaleigunni, eða þá svo lítil sem unt er. Í bæjarstjórninni eru og flokkar. Íhaldsflokkurinn er þar í meiri hluta, en hann er svo skipaður, að flestir í honum eru húseigendur og meðal annars einn maður, sem býr í húsi, sem kostaði 350 þús. krónur, svo að ekki er þess að vænta, að sá flokkur vilji fella húsin í verði á þennan hátt. Þá er og verkamannaflokkur í bæjarstjórninni, og svo milliflokur, 2 eða 3 menn, sem á útlendu máli munu vera kallaðir „radikalar“. Stefnan var nú þannig í bæjarstjórninni, að Íhaldsflokkurinn vildi ekkert gera, en verkamannaflokkurinn vildi koma á mati, er miðað væri við það, hvað nú kostaði að byggja hús. En nú vita menn, að hús, sem bygt er um aldamót og kostaði þá t. d. 5000 kr., er nú orðið 20 þús. kr. virði. En af því leiðir, að maður, sem á hús, er upprunalega hefir kostað 5 þús. krónur, fær eftir þessu rjett til að leigja það út eins og það hefði kostað 20 þús. kr. Með öðrum orðum, þessi breyting var alveg gagnslaus. Því var þá þannig varið með báða aðalflokkana, að annar vildi ekkert gera og hinn sama sem ekkert. Það var líka auðsjeð, að það var ekki langt á milli. Borgarstjórinn, sem er aðalmaðurinn í Íhaldsflokknum, fylgdi verkamönnum í þessu máli. Þeir fóru svo hægt, að hann gat yfirgefið sinn flokk. Þá voru ekki eftir aðrir en milliflokksmennirnir, sem voru tveir læknar. Þeir tóku upp aðalstefnu þá, sem felst í þessu frv. Þeir álita nauðsynlegt að lækka húsaleiguna mikið og álitu ekki gagn að öðru en mati. En þeim þótti 12% of lágt. Þeir álitu ekki um annað en fasteignamat að gera, en aðeins spurning um hundraðsgjaldið. Á úrslitafundinum um þetta í bæjarstjórninni komu þessir tveir menn því með tillögu um það, að gerð skyldi reglugerð fyrir bæinn, bygð á fasteignamatihu, en sú tillaga var feld af tveim aðalflokkunum. Þó var einn maður úr Íhaldsflokknum með læknunum í þessu máli, maður, sem mun hafa verið einn af aðalstuðningsmönnum hv. 4. landsk.þm. (JM) í sumar, Jón Ólafsson framkvæmdarstjóri. Jeg get þessa, til að sýna, að í liði form. allshn. eru þó til menn, sem vilja, að húsaleigan lækki. Þessi maður er einn af stærstu atvinnurekendum í bænum og mun hafa sjeð, hver þröskuldur húsáleigan er fyrir atvinnulíf landsins. Eftir að stóru flokkarnir höfðu felt þessa tillögu, dó málið skaplega, því að tillagan um mat, miðað við kostnaðarverð, var líka feld, svo nú liggur ekkert fyrir um málið hjá bæjarstjórninni. Jeg býst við, að nú verði skorið úr því, hvort deildin telur rjett að láta frv. ganga til 3. umr. og fá nauðsynlegar breytingar, t. d. um það, hvernig húseigendur geti losað hús sin. Þótt jeg þykist vita, að deildarmenn sjeu fyrirfram ákveðnir, hvernig þeir greiða atkvæði, og þýði ei að reyna að sannfæra þá, þykir mjer hlýða að færa fram nokkur rök gegn því að vísa málinu nú til bæjarstjórnar. Það er þá fyrst, að aðrir kaupstaðir en Reykjavík þurfa að lækka hjá sjer húsaleigu. Í öðru lagi getur bæjarstjórnin ekki litið óhlutdrægt á þetta mál, og í þriðja lagi hefir það sýnt sig, að bæjarstjórnin vill ekkert gera í þessu máli, eða það, sem hún vill gera, er einskisvirði. Í fjórða lagi má telja, að bæjarstjórnin álíti sér misboðið með því að ætlast til að hún fari á ný að hringla í máli, sem hún er nýbúin að fella. Það er bannað í þingsköpum Alþingis að taka upp mál á sama þinginu, sem búið er að fella. Þó þess sje nú ekki getið í regulgerð bæjarstjórnarinnar, mun reglan vera sú, að hún tekur ógjarna upp, sama árið, mál, sem einu sinni er búið að fella. En aðalatriðið er þó það, að það hefir sýnt sig, að bæjarstjórnin vill ekki lækka húsaleiguna, og að vísa málinu til hennar er sama og drepa það alveg. Skal jeg svo ekki fjölyrða meir um þetta að svo stöddu.

Frsm. (Jón Magnússon) Okkur hv.flm. (JJ) greinir ekki svo mikið á um það, að húsaleigan sje of há. Jeg býst við, að flestir viðurkenni það, að hún sje óhæfilega há í mörgum tilfellum. Grundvallaratriðið fyrir mjer og okkur í allshn. er það, að við teljum þetta bæjarmál, og jeg hefi ekki annars heyrt það efað, að svo sje. Því bærinn á heimting á að skipa málum sínum, enda er slíkt boðið í stjórnarskránni. Sú leið, sem nefndin leggur til, að farin verði, er hin almenna. Hitt er auðvitað, að það getur haft þýðingu fyrir landið, hvernig þessu máli er skipað, en hjá því verður ekki komist, að þetta er bæjarmál og heyrir undir bæjarstjórnina. Ef þetta frv., sem hjer er á ferðinni, næði fram að ganga, yrði það til þess, eins og hv.flm. viðurkendi, að húseignir lækkuðu í verði, ekki frá því, sem þær voru, er þær stóðu sem hæst, heldur frá því, sem kosta mundi að byggja nú. Háttv. flm. hjelt því fram, að það munaði ekki miklu fyrir bæinn, því að flest hús í bænum hefðu verið bygð áður en verðhækkunin átti sjer stað. En svo er ekki. Eftir því sem borgarstjóri hefir skýrt mjer frá, voru bygð og virt til brunabóta í Reykjavík 64 hús árið 1919, virðingarverð um 14000000 kr., 137 hús árið 1920, virðingarverð um 4100000 kr., 155 hús árið 1921, virðingarverð um 4000000 kr., 117 hús árið 1922, virðingarverð um 1800000 kr., og 29 á þessu ári, virðingarverð um 600000. Virðingarverð er talið eins og það er nú, eftir síðustu virðingu, en ekki eins og það var, er húsin voru bygð, og byggingarkostnaður hefir því verið meiri. Alls er brunabótavirðingin á framangreindum húsum tæpar 12 miljónir, en allar húseignir bæjarins virtar nú nálega 47 milj. króna. Þannig nemur virðingarverð framantaldra nýbygðra húsa rúmum 4 allra húseignanna. Þá er þess að gæta, að fasteignamatið er mjög lágt, borið saman við brunabótavirðingarnar. Brunabótavirðingarnar eru hjer um bil 47 miljónir, en fasteignamatið 23 miljónir. Það er því auðvitað, ef taka á ákveðið hundraðsgjald, þá verður að fara hátt frá fasteignamatinu, því ósagt er, að það verði nokkurn tíma svo lágt virt sem fasteignamatið. Ef hundraðsgjaldið er tekið sanngjarnt, þá getur það orðið tvíeggjað sverð. Það gæti orðið til þess, að húsaleigan hækkaði yfirleitt. Það er vitanlegt, ef húsaleiga lækkar að miklum mun, niður fyrir það verð, er nýbygð hús kosta, þá dregur það úr byggingum í bænum. Háttv. flm. gat þess, að með því væri lítill skaði skeður; þá flyktust menn ekki svo mjög til bæjarins og þá yrði atvinnan meiri tiltölulega. En það verður að taka tillit til þeirra, sem hjer eru nú. Húsnæðisvandræðin eru afskapleg; hjer er hrúgað svo saman sumstaðar, að því trúa ekki aðrir en þeir, sem sjá. Það er rjett hjá hv.flm., að húsaleigan er nú ekki mikið lægri en þegar hún var hæst. Kvað hann leiða af því, að ýmsir embættismenn yrðu hart úti, og yrði því að hækka við þá dýrtíðaruppbót sökum þess. En jeg hygg, að embættismenn eigi margir húsin, sem þeir búa í. Þá hefir verið talað um það, að verkakaup lækki, ef húsaleigan lækkar. En jeg verð að efast um það. Það er margt fleira, sem hjer er dýrt en húsaleigan, sem hefir áhrif á verkakaupið. Jeg hygg, að það yrði ekki mikil breyting á því, þótt húsaleigan lækkaði. Háttv. flm. talaði um verðlag á kjöti og fiski. Það er hjer hærra en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Svona er það og verður, af skiljanlegum ástæðum. Jeg skal viðurkenna, að húsaleigumálið er vandræðamál, og það er rjett hjá hv.flm., að það mun ekki vera hægt að fá sæmilegt herbergi fyrir minna en 40–50 kr. á mánuði. En ágreiningurinn er þessi: Jeg stend fast á því, að þetta sje bæjarmál, og ríkisvaldinu sje ekki rjett að svifta bæinn valdi til þess að skipa málum sínum. Mjer er óskiljanlegt, að þetta sje fremur landsmál en svo mörg önnur mál. Jeg hefi áður nefnt hjer annað mál, höfnina í Reykjavík, sem er tvímælalaust bæjarmál, þótt hún hafi mikla þýðingu fyrir land alt. Svona mætti lengi telja. Engar umkvartanir hafa heyrst frá Ísafirði. Þar er líka há húsaleiga. Er þá og heldur ekki vert fyrir þingið að vera að skifta sjer af þeim, því auðvitað fengju þeir heimildarlög, ef þeir óskuðu þess. Þá talaði hv. 5. landsk.þm. (JJ) um, að bæjarstjórn Reykjavíkur væri misboðið með því að ætlast til, að hún taki þetta mál upp aftur. Jeg sje nú ekki, að svo sje. Að minsta kosti telur Alþingi sjer það vel sæma að gera slíkt. T. d. er mál fyrir þinginu nú, sem hefir verið 4 eða 5 sinnum áður og tekið upp hvað eftir annað. Jeg met því þessa ástæðu ekki mikils. Jeg held, að mælikvarði sá, sem að minsta kosti hluti bæjarstjórnarinnar leggur til grundvallar í þessu máli, eða núverandi byggingarverð, sje eðlilegur frá bæjarstjórnarinnar sjónarmiði, því þeirra krafa er, að bygt verði, svo menn geti fengið sæmilegar íbúðir. Jeg sje ekki, hvað það kemur málinu við, þó sumir þeir, sem hafa stutt mig við kosningar, sjeu á annari skoðun en jeg. Háttv. þm. (JJ) talaði um, að erfitt væri að fá gamla lögfræðinga til að falla frá sínum föstu skoðunum. En hann þarf ekki að undra, þótt jeg fylgi þeirri stefnu í þessu máli, sem hefir ríkt fram á þetta þing. Þá sagði háttv.þm. (JJ), að húsaleigulögin fjellu burt næsta vor. En þetta er ekki rjett, það eru aðeins heimildarlögin, sem falla úr gildi í sumar, en húsaleigulögin standa til 1924, í framkvæmd til 1. okt. þess árs, en innan þess tíma kemur Alþingi aftur saman. En bæjarstjórn sýnist mjer ekki ætti að þurfa mikið meira en 2 ár til að hugsa um reglugerðina.

Jónas Jónsson Það er aðeins smáathugasemd. Aðallega greinir á milli um tvö atriði: hvort það er bæjarmál eða landsmál og hvort málið er stórt eða smátt. Ef mjer fyndist þetta lítið mál, þá mundi jeg ekki fylgja því svo fast fram. Og ef hv. 4. landsk þm. (JM) fyndist það stórt, þá myndi hann væntanlega vilja athuga það betur. Af orðum sama hv.þm. (JM) má ætla, að honum finnist þetta eingöngu bæjarmál. En jeg býst þó varla við, að honum finnist þinginu óleyfilegt að skifta sjer af því, hvernig bæjar- eða sveitarfjelögin ráða málum sínum, þegar um stórmál er að ræða. Enda er það oft gert, þegar svo stendur á. Má nefna dæmi þess frá vatnsorkulögunum. Ef vatn er virkjað af einu sveitarfjelagi í landi annarar sveitar, þá getur sú sveit, sem landið á, sýnt hinni svo mikið ranglæti, að ekki er viðunandi. Verður þá ríkisvaldið að grípa inn í, svo málið verður þjóðmál. Dæmi þessa er frá rafveitunni hjer í Reykjavík. Aðalatriði þessa máls virðist ekki ná djúpt inn í hv.frsm. (JM), t. d. það, að bæjarstjórnin er alls ekki líkleg til að gera neitt, sem gagn er að, í þessu máli. Viðvíkjandi því, að bærinn eigi að ráða sínum málum, þá má geta þess, að ekki er líklegt, að frv. um bæjargjöld, sem bæjarstjórnin lagði fyrir hv.Nd., komist gegnum þá deild. Sýnist þó bærinn mega vera sjálfráður um það, hvernig hann leggur óhjákvæmileg gjöld á bæjarbúa, hvort heldur með beinum sköttum eða eftir niðurjöfnun. Þá kom fram hjá hv.frsm. (JM), að húsaleigan yrði að miðast við núverandi byggingarkostnað. Með því sýnir þm., að hann lítur á stundarhagnað húseigenda, en ekki á þjóðarþörfina. Háttv. 4. landsk þm. (JM) hafði ekki skilið mig áðan, er jeg talaði um lækkun afurðanna. Jeg átti við útflutningsverð, en ekki við útsöluverð hjer í bænum, er jeg sagði, að fiskur hefði lækkað um helming, en kjöt um 3/4. Er því skiljanlegt, að framleiðendum veitist erfitt að borga það kaup, sem þolir húsaleiguna, sem er nærri eins há og hún varð hæst. Það er kenning sósíalista og fleiri, að verði húsaleiga lækkuð niður fyrir núverandi byggingarverð, þá verði ekkert bygt. En sumir halda því fram, að þá verði meira bygt. Þá er annað atriði, að þessir kumbaldar uppi í holtum eru aðeins fyrir eina fjölskyldu. Þar hefir hver bygt yfir sig og hefir enga leigjendur. Þeir biðu því engan skaða við takmörkun húsaleigu. Viðvíkjandi húsaleigu á Ísafirði er það að segja, að þm. þess kjördæmis (JAJ) símaði til bæjarstjórnarinnar þar og spurði hana að því, hvort Ísfirðingar vildu fá heimildarlög. En þeir svöruðu því, að þeir vildu heldur þetta frv. og að það yrði að lögum. Því hefir þm. Ísfirðinga ekki borið fram frv. í þessa átt, að hann væntir þess, að þetta frv. verði að lögum. Aðalatriðið er nú samt, eftir alt saman, ekki það, hvort þetta er bæjarmál eða landsmál, heldur hver nauðsyn það er atvinnuvegunum, að toppurinn sje stýfður af húsaleigunni. Það er ekkert á móti því, að dýr hús falli í verði, eins og alt annað, sem verður að lækka. Gömlu húsin standa í fullu gildi með 12% leigu, og því fremur, ef hámarkið yrði sett eitthvað hærra. Ef skoðun þeirra manna, sem ekkert. vilja gera, sigrar, þá verður sennilega krafist að bæta upp laun lægst launuðu embættismannanna hjer í Reykjavík og máske víðar. Jeg átti nýlega tal við embættismann, sem hv. 4. landsk.þm. metur mikils, og álit hans var það, að þingið yrði að veita embættismönnum hjer, þeim sem eru leigjendur, stórt lán til að byggja yfir sig, ef frv. næði ekki fram að ganga. Ef þetta frv. nær ekki fram að ganga, leiðir það að líkindum til þess, að ríkið verður að veita húsaleigustyrk til meiri hluta starfsmanna sinna.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg get ekki látið þetta frv. svo hjá mjer fara, að segja ekki um það nokkur orð frá sjálfum mjer. Jeg var „skotinn“ í frv. þessu fyrst, þegar það kom fram, og jeg get hugsað að eitthvað svipað komi fram síðar, ef bæjarstjórnin gerir ekkert í málinu. En jeg hefi hallast að því, að þetta sje fyrst og fremst bæjarmál, og því vil jeg gefa bæjarstjórninni tækifæri til að koma því í horf. Að vísu horfir ekki vænlega um, að bæjarstjórnin geri nokkuð, en hjer er verið að herða á henni til að nota þá heimild, sem hún hefir til að takmarka húsaleiguna. En jeg sakna eins, sem átti að koma fram í þessu máli, og það er áhugi hjá leigjendum hjer í bænum. Frá þeim hefir ekkert heyrst, en þvert á móti hafa húseigendur stofnað fjölment mótmælafjelag. Jeg hefi átt tal við einn foringja verkamanna um þetta, þar var enginn áhugi fyrir þessu frv., heldur þvert á móti. Þetta þótti mjer undarlegt, og hefir það áhrif á atkvæði mitt í þetta sinn. En geri bæjarstjórnin ekkert, þá álít jeg, að þingið verði að taka málið upp síðar.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg skal ekki verða mjög langorður. Þar sem um það er þráttað, hvort þetta er bæjarmál eða landsmál, þá vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp 72 gr. stjórnarskrárinnar, en þar stendur svo: „Rjetti sveitarfjelaganna til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skal skipað með lögum.“ Sveitarfjelögin eiga því sjálf að ráða sínum málefnum eftir þeim lögum, sem um það eru sett. Það er rjett, að þetta er stórt mál, en það er aðallega fyrir Reykjavík. það var enginn misskilningur hjá mjer um kjötverðið, því það, sem jeg sagði, var miðað við þörf verkamanna til hærra kaups. Jeg er alveg sannfærður um, að húsaleigan lækkar áður langt líður af sjálfu sjer. það má vel vera, að háttv. 5 landsk.þm. (JJ) þekki það, að fátæklingarnir hafi bygt eingöngu yfir sig og búi einir í húsunum án þess að leigja öðrum. Jeg þekki það ekki, þeir munu flestir leigja öðrum líka. Þegar afskrifað er, þá er ekki talað um meiri afskrift en niður í það verð, sem er á hlutnum þegar afskrifað er. Jeg skal svo ekki tala meira í þessu Alþt. 1923, C. (35. máli, en vona, að þessar umr. geti sparað umr. um næsta frv.

Frsm. (Björn Kristjánsson) Þó að fáum muni geðjast að því, að auknar sjeu álögur á þjóðina, hefir nefndin ekki sjeð sjer fært annað en að fallast á till.Nd. um að hækka vörutollinn. Þótti henni rjettast að dreifa hækkuninni sem mest milli hinna ýmsu flokka. Eins og fram er tekið í nefndarálitinu, er aðeins nokkrum nýjum vörutegundum skotið inn í texta núgildandi laga um þessi efni. Annars er röðinni á vöruupptalningunni haldið þeirri sömu. Samt er t. d. nýtt grænmeti sett í sama flokk og kornvörur og jarðepli. Einnig höfum við sett umbúðir, tunnustafi og tunnusviga í þennan flokk, en það var áður í 2. flokki. Við þetta bætist í sama flokki vörur, sem hafðar eru til innlends iðnaðar, svo sem sútunar, kertagerðar, blekgerðar og smjörlíkisgerðar. Er það sett í svo ódýran flokk, til þess að ljetta undir með iðnrekendum, sem eiga fult í fangi með að standast straum af samkepninni við hinn útlenda iðnað, og til þess að gera mönnum heldur hægara með að reka nýjar iðnaðargreinir. Tilfærslurnar í þessum flokki miða því að því að efla innlendan iðnað og framleiðslu, og því hefir nefndin ekki viljað hækka vörutollinn þar nema um 1/4 eða upp í 40 aura af hverjum 50 kg. Við 2. flokk hefir nefndin gert minni breytingar og haldið upptalningunni nákvæmlega eins og lögin leggja fyrir. Aftan við hann er bætt nýjum vörutegundum úr 7. flokki, t. d. þvottasóda. Það hafa heyrst umkvartanir um það, að hann væri hafður í of dýrum flokki, enda er verðið á honum svo lítið, að tollurinn hefir borið það ofurliði. Svo er bætt við nokkrum vjelum, sem voru í 7. flokki og eru dýrar og þungar í sjer; var það gert meðfram af því, að það er tiltölulega mjög lítið keypt af þeim inn í landið og þá helst af efnalitlum mönnum, sem væri ekki hægt að greiða háan toll. Á 3. flokki, sem er vefnaðarvöruflokkurinn gamli, hefir nefndin í Nd. hækkað tollinn upp í 5 kr. pr. 10 kg., en við höfum ekki sjeð okkur fært að hækka hann meira en upp í 3,50 kr. pr. 10 kg. Þá kemur nýr liður, 4. liður, sem settur er eftir till.Nd., um að allskonar skófatnaður sje ekki hækkaður úr því sem er nú, eða 1,80 kr. pr. 10 kg. Nefndin hefir þó þokað vörutollinum á þessum lið upp í 2,00 kr.; en það gerir mjög lítinn mismun. Svo hefir hv.Nd. lagt til, að lagður yrði mjög hár tollur á kjöt, fisk og ávexti, eða 5 kr. pr. 10 kg., en nefndin hefir lækkað hann niður í 3 kr. og slept úr flokknum eplum og ávaxtamauki, sem telja má nauðsynjavöru fyrir alla, hvernig sem efnum þeirra er háttað, sjerstaklega fyrir sjúklinga. Sjötti flokkur, sem var 4. flokkur, er óbreyttur og sömuleiðis 7. flokkur. Nefndin leggur til að 8. flokkur verði aftur á móti hækkaður úr 1 kr. upp í 1,50 kr. og 9. flokkur úr 60 aur. pr. 10 kg. upp í 80 aura. Að öðru leyti má telja 1. gr. óbreytta frá því, sem hún er nú. Nefndin leggur loks til, að 3. gr. vörutollslaganna sje feld burt fyrir þá sök, að ill reynsla hefir fengist fyrir því, hvernig ákvæði hennar hafa gefist. Jeg skal geta dálítillar ónákvæmni í nefndarálitinu á einum stað, þar sem minst er á vörutoll af steinolíu, að hann muni nema 131700 kr. miðað við innflutning á steinolíu árið 1919. Það er að vísu rjett, en í lögum um einkasölu ríkisins á steinolíu er gert ráð fyrir, að helmingur ágóðans renni í varasjóð, svo að aðeins helmingurinn getur reiknast til árstekna ríkissjóðs. Viðvíkjandi því, sem menn fýsir sjálfsagt einna helst að vita, sem sje, hvað vörutollurinn muni hlaupa mikið fram, þá er ekki hægt að segja neitt með vissu um það, en eftir því, sem nefndin hefir komist næst, má gera ráð fyrir, að það verði ekki minna en 275 þús. kr. Annars eru þessar tolltekjur sæmilega trygðar, ef hægt er að reka, verslunina stórhindranalaust á komandi árum. Aftur er þýðingarlítið að tolla mikið ódýrar vörur, þótt mikið sjeu kannske keyptar inn í landið, því að það hefir sömu áhrif og aðflutningsbann á þeim, en ekki tollur. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta, fyr en ef jeg fæ tækifæri til þess síðar.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Það er ekki ástæða til að fara út í einstök atriði brtt., því að það hefir háttv.frsm. þegar ítarlega gert. Frá því að frv. stjórnarinnar um vörutoll kom fram, hefir aðferðin að vísu töluvert breyst, en að efni til er frv. í öllum aðalatriðum það sama. Jeg skoða það meira sem fyrirkomulagsatriði, hvort hætt sje við að hafa verndartollsform á vörutollum eða ekki. Jeg er þeirrar skoðunar, að verndartollur færi betur að sumu leyti, en nefndin hefir álitið það ótiltækilegt að koma honum við, vegna erfiðleika með framkvæmdirnar. Annars er breytingin á frv. eins og það kom frá Nd, í aðaldráttunum sú, að það er haldið sjer meira við fjárhagshliðina á því; hækkunin er almennari og jafnari. Þannig koma af þessu nokkrar tekjur, sem ekki veitir af, þegar athugað er, hversu t. d. tekjuskatturinn hefir verið lækkaður. Það er áætlunarmál, hvað tekjur þessar muni nema miklu, en ekki er fjarri sanni það, sem nefndin áætlar, eða hátt á 3. hundrað þúsund kr. Og eins og hv.frsm. (BK) tók fram, mega menn vera vissir um tolltekjur af mörgum vörutegundum, þó að kunni að draga úr innflutningi einstöku vörutegunda. Við þann tekjumissi, sem af því leiddi, mætti ríkissjóður vel una, því þá kæmi í ljós, að spöruðust vörur, sem menn geta án verið.