Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem hæstv. dóms- og kirkjumálarh. flytur að tilhlutan biskups og að beiðni hans, hefur menntmn. haft til meðferðar. Enginn ágreiningur hefur verið innan n. um meginefni frv., þ.e. heimild handa biskupi að ráða prestvígðan mann sem æskulýðsfulltrúa þjóðkirkjunnar. Um réttmæti og knýjandi þörf þessarar ráðstöfunar skal ég ekki fjölyrða, en læt mér nægja í því efni að vísa til framsöguræðu hæstv. dómsmrh. Æskulýðssamband Íslands og Æskulýðsráð Reykjavíkur hafa eindregið mælt með: samþykkt. frv. í bréfum til n. Við 1. umr. var því, hins vegar hreyft af hv. 1. þm. Vestf., Gísla Jónssyni, n. til athugunar, hvort ekki væri rétt, að prestakallasjóður yrði látinn standa straum af kostnaði við æskulýðsfulltrúa þennan og spara ríkissjóði þannig útgjöld í þessu sambandi. Prestakallasjóður er stofnaður með lögum nr. 98 1933, og eru tekjur hans, svo sem lögin segja til, það fé, sem sparast, miðað við byrjunarlaun presta, þegar prestakall er prestslaust, svo að eigi komi til greiðslu embættislauna. Samkv. l. um kirkjuráð, sem varðveitir sjóðinn, skal honum varið til að stuðla að frjálsri starfsemi til eflingar kristnilífi þjóðarinnar, mannúðarog líknarstarfsemi. Tilgangur löggjafarinnar um prestakallasjóð hefur eðlilega verið sá, að fé það, sem annars er ætlað til að standa straum af lögmæltri prestsþjónustu í söfnuðum landsins, en sparaðist að nokkru leyti vegna prestseklu, kæmi störfum þjóðkirkjunnar að notum að verulegu leyti, hvort sem prestsembætti hennar væru skipuð eða ekki á hverjum tíma. En nú má ekki skilja það svo, að byrjunarlaun prests renni óskert í prestakallasjóð, sé prestsembætti óskipað, heldur er reyndin sú, að þegar svo stendur á, er nágrannapresti að jafnaði falin prestsþjónusta gegn hálfum byrjunarlaunum, en hinn helmingur byrjunarlaunanna rennur í prestakallasjóð. Að gefnu tilefni frá hv. 1. þm. Vestf. sendi menntmn. biskupi til umsagnar þá hugmynd, að prestakallasjóður greiddi laun æskulýðsfulltrúaans og þann kostnað, sem starf hans hefur í för með sér. Um það efni kemst biskup svo að orði m.a. í svarbréfi sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Sú hugmynd, að prestakallasjóður greiði laun æskulýðsfulltrúa þjóðkirkjunnar, er fjarstæða. Þjóðfélagslegar aðstæður hafa valdið því, að þessi sjóður hefur orðið til og vaxið nokkuð að tilstuðlan löggjafar, sem byggist á, því heilbrigða sjónarmiði, að tímabundnir skipulagslegir meinbugir á högum kirkjunnar í landinu skyldu ekki lama heildaraðstöðu hennar um skör fram, heldur skyldi henni búin nokkur aðstaða til mótvægis. Sjóðurinn hefur vaxið af orsökum, sem eru allt annað en æskilegar, og stefnan hlýtur að vera sú, að þær orsakir hverfi úr sögunni. En jafnframt hlýtur það að vera stefna kirkjuráðs, sem að lögum hefur umráð yfir þessum sjóði, að hann geti haldizt í horfi sem starfssjóður til nauðsynlegra ígripa. Meðferð kirkjuráðs á þessu fé á undanförnum árum hefur verið varkár, og tel ég, að til þess liggi fyrrgreindar orsakir. En allt um það hefur hann staðið undir ýmissi starfsemi, sem ekki hefði verið unnt að reka án hans. Er vert að hafa það í huga, að þetta eru bókstaflega einu fjármunirnir, sem þjóðkirkjan hefur til frjálsra afnota, þegar frá er talið samskotafé, sem aflað er til tiltekinna þarfa, almennra eða staðbundinna. Sem dæmi um starfsemi, sem kirkjuráð hefur styrkt af þessu fé, skal ég nefna útgáfu blaða og bóka, ferðastarf, heimsóknir í prestaköll og önnur afskekkt. byggðarlög, svo og í skóla, kvikmynda- og skuggamyndavélar til safnaðarstarfs, slysavarnir; sumarskóla óg sumarbúðir fyrir börn og unglinga.“ Margt fleira segir biskup í þessu bréfi sínu til nefndarinnar frumvarpinu til framdráttar og meðmæla, en ég sé ekki ástæðu til að rekja það frekar. Menntmn. varð hins vegar ekki sammála um þetta atriði. Meiri hl. n. lítur svo á, að prestakallasjóði veiti ekki af því fé, sem hann hefur og aflar til sinna þarfa, til eflingar hins mikilvæga hlutverks, sem honum er ætlað. Enn fremur hlýtur þróunin að verða sú í framtíðinni, að grundvöllur sá, sem tekjuöflunin byggist á, hverfi úr sögunni að meira eða minna leyti, eftir því sem tímar líða. Enn fremur er það skoðun meiri hl. n., að það sé ekki nema sanngjarnt, að prestvígður æskulýðsfulltrúi þjóðkirkjunnar sé launaður á sama hátt og sóknarprestar, ekki sízt með tilliti til þess, að ríkissjóður sparar árlega stórfé á því, að fjöldi prestakalla er vegna fólksfjölgunar í landinu, einkum þó í kaupstöðum, í engu samræmi við það, sem gert er ráð fyrir í lögum. Þannig ætti t.d. hér í Reykjavík að bæta við fimm nýjum prestum, ef farið væri eftir ákvæðum laga í þessum efnum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta mál. En með skírskotun til þess, sem ég nú hef sagt, leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþ. óbreytt, og legg ég til, að frv. verði vísað til 3, umr.



Herra forseti. Í frv. því, er hér liggur fyrir um breyt. á l. um prestaköll, er gert ráð fyrir því, að biskupi sé heimilað að stofna innan þjóðkirkjunnar nýtt embætti, sem ríkið skuli greiða allan kostnað af, embætti prestvígðs æskulýðsfulltrúa þjóðkirkjunnar, sem leiðbeini um æskulýðsstarfsemi í söfnuðum landsins. Um þörfina á aukinni almennri æskulýðsstarfsemi verður vart deilt. Æskufólkið er dýrmætasta eign þjóðarinnar, og á fáu ríður meir en vel takist um uppeldi og mótun ungmenna, að þau séu vernduð gegn spillingaráhrifum. Svo sem segir í grg. frv. þess, sem hér er til umr., krefjast breyttar þjóðfélagsaðstæður nýrrar árvekni um andlega aðbúð æskulýðsins í landinu. Ungt fólk kemst nú orðið í miklum mun nánari snertingu við dekkri hliðar hins borgaralega þjóðfélags en áður var. Og hvers vegna? Meðal annars vegna þess, að á meðan efnahagur almennings var lakari en nú, má segja, að unga fólkið hafi verið meir sjálfala í þjóðfélaginu. En þegar efnahagurinn er orðinn betri og æskan hefur sjálf orðið talsverð peningaráð, hefur hún vakið áhuga ýmissa þeirra afla í þjóðfélaginu, sem áður létu hana afskiptalausa. Og hvert beinist sá áhugi, sem nú er vaknaður vegna fjárráða æskufólksins? Í þjóðfélagi, þar sem gróðavonin er driffjöðrin, beinist áhugi ýmissa að æskunni, ekki vegna þess, að þeir ali með sér áhyggjur um andlega aðbúð hennar, það er ekki áhugi á því að auka manngildi og þroska æskumanna, áhuginn beinist alls ekki að því, sem býr í sál æskumannsins, heldur því, sem kynni að liggja í pyngju hans. Í þjóðfélagi gróðavonarinnar hefur hafizt nýr atvinnuvegur, eins konar útgerðarstarfsemi, og miðin, sem róið er á, eru vasar æskufólksins, sem er laust á fé og hugsar sig ekki alltaf tvisvar um, hvernig skotsilfrinu skuli varið. Til þess að ná því, sem í pyngjunni liggur, er ekki vænlegast að bjóða það, sem mest raunverulegt gildi hefur, það, sem menntandi væri, göfgandi eða þroskandi. Gróðinn er betur tryggður með framboði á öðru. Í þessum atvinnuvegi sem öðrum í þjóðfélaginu er það samkeppnin, sem ræður. Og í dag er rekin harðvítug samkeppni peningamanna, sem beina öllu sínu hugmyndaflugi og atorku til þess að ná til sín sem allra mestu af tekjum æskufólks, með tímaritaútgáfu, danshúsum, biljardstofum, knæpum og sjoppum. Ég er þess vegna algerlega sammála því, sem í grg. þessa frv. segir, að breyttar þjóðfélagsaðstæður krefjast nýrrar árvekni um andlega aðbúð æskulýðsins í landinu. Og það kemur fleira til en áhrifin frá þeim, sem áhuga hafa á æskunni vegna fjármuna hennar. Í grg. segir, að skólar séu ekki einhlítir og heimilin standi frammi fyrir mörgum vandamálum. Það mun vera rétt, að skólar og heimili séu vanmegnug. En hver er þá sú andlega leiðsögn og fyrirmynd, sem æskan hlýtur hjá leiðtogum þjóðarinnar? Ungt fólk er næmt fyrir því, sem að því snýr, og verður fyrir áhrifum af því, sem fyrir því er haft. Það er því miður hætt við, að það láti sig þess vegna ekki án vitnisburðar, þegar unga fólkið kynnist hjá þeim, sem meira mega sín, þeirri fjármálaspillingu, sem sífellt verður lýðnum ljós. Og á sama tíma og skólarnir, sem eru ekki einhlítir, og heimilin, sem standa frammi fyrir mörgum vandamálum á uppeldissviðinu, eins og segir í grg., reyna þó að kenna ungmennum að ástunda heiðarleika og orðheldni, þá upplifir æskufólk í bláköldum veruleikanum, að æðstu menn þjóðarinnar, sem sýna áhuga á atkvæðum þess, líkt og peningamennirnir á skotsilfrinu, þykjast fyrir kosningar láta sér sérstaklega annt um bætt kjör ungs fólks, heita stóraukinni aðstoð til heimilisstofnunar, svíkja það svo, um leið og kosningar eru afstaðnar, með því ekki aðeins að bæta í engu kjör þess, heldur snúast beinlínís gegn æskunni með eindæma árásum, sem valda því, að einungis útvöldum meðal æskufólks er fært að eignast eigið húsnæði og fátækt námsfólk er hrakið frá námi. Skyldi nú svona orðheldni vera til leiðbeiningar æskunni og til aðstoðar heimilum og skólum í viðleitni þeirra? Sú kynslóð, sem nú er á æskuárum, hefur verið svipt ýmsu því, sem rótfesti fyrri kynslóðir. Þær, sem næstar standa æskunni í dag, hlutu traust þjóðernislegt uppeldi, sem efldi þær til hugsjónalegra átaka. En þeir, sem eru ungir í dag, hafa hlotið þá reynslu, að þegar þeir voru að koma til vits, þá hljómaði enn fögnuður þjóðarinnar eftir sigur í aldalangri sjálfstæðisbaráttu. En sú sama kynslóð, sem hlotnaðist að vera krýnd sigurkransi fyrir samanlagða frelsisbaráttu þjóðarinnar og þar vissulega að skila Íslandi óskertu og óflekkuðu í hendur hinnar nýju kynslóðar, bjó sjálf erlendu herliði aðsetur á Íslandi, svo að erlendir hermenn skyldu deila landinu með þeirri kynslóð, sem átti að erfa það ein og fyrst allra kynslóða um aldir hefði ella erft alfrjálst Ísland. Síðan hefur sá æskulýður, sem nú þarfnast nýrrar árvekni um andlega aðbúð, eins og segir í grg. frv., mátt fylgjast með niðurlægingunni, mátt horfa á æðisgengið kapphlaup athafnamanna þjóðfélagsins við að ná í sinn vasa sem mestum fjárhagslegum gróða af hernáminu. Spillingaráhrif hernámsins eru margháttuð: Þau, sem stafa frá hernum sjálfum, þau, sem hljótast af hinni almennu þjóðfélagslegu smán, sem hernámið er, og þau, sem blygðunarlausum fordæmum hermangaranna fylgja. Það steðja ýmis óheillavænleg áhrif að unga fólkinu í þessu þjóðfélagi, og því segi ég það enn, að það er sannarlega ekki vanþörf á því, að æskan sé vernduð gegn þeim áhrifum, og það er varla að undra, þótt góðviljuðum mönnum þyki vera orðin þörf á einum presti til viðbótar. Ég er hins vegar sannfærður um, að þótt hvert einasta ungmenni í landinu fengi heils mánaðar einkameðferð hjá sálusorgara, hversu ágætur sem hann væri, þá orkaði það margfalt minna til góðs um hugsunarhátt og siðahugmyndir ungmennisins heldur en þau brigðmæli öll verka til ills, sem æskan nú verður fyrir hjá ráðamönnum þjóðarinnar, - sú spilling, sem hernáminu fylgir og þeim fjáröflunartækjum, sem beitt er við æskuna til þess að ná frá henni sem mestu af fjármunum hennar. Fyrir mitt leyti hef ég ekki trú á því, að því fé, sem þjóðin ætlar að veita til menningar- og uppeldisstarfsemi meðal æskunnar, verði bezt varið með því að beina því til jafnþröngra samtaka og einangraðrar starfsemi sem þjóðkirkjan í rauninni er, þó að svo muni ekki eiga að vera á pappírnum, heldur eigi slík starfsemi, kostuð af almannafé, fyrst og fremst að vera í höndum almennra félagssamtaka og bæjar- og sveitarfélaga. Víða í bæjar- og sveitarfélögum er víðtæk æskulýðsstarfsemi rekin í samvinnu bæjarfélaganna við hvers konar félagssamtök, og ætti þjóðkirkjan að geta verið þar þátttakandi. Æskulýðsstarfsemi einstakra félaga og stofnana ber að styrkja og styðja, þegar sýnt er, að starfið er þess vert, en fráleitt að mínu viti, að ríkið bæti nú á sig nýju embætti innan þjóðkirkjunnar sérstaklega. Æskulýðsstarfsemi þarf að vera almenn, og almenningur á hverjum stað á að eiga þess kost að hafa áhrif á það, hvernig farið er með almannafé, sem til hennar er varið. En hví skyldi það hvarfla að nokkrum manni að fé til æskulýðs- og menningarstarfsemi sé á annan hátt betur varið en fá það þjóðkirkjunni? Það hvarflar að mér m.a. vegna þess, að mér eru dæmin kunn, að þjóðkirkjan hefur jafnvel beitt sér gegn menningarviðleitni, ef henni hefur fundizt hún skyggja á þrönga starfsemi kirkjunnar, og á ég hér ekki við aldagömul dæmi, sem alkunn eru. Í þeim bæ, þar sem ég þekki bezt til, tóku nokkrir ungir menn sig saman um það fyrir fáum árum að lífga upp á daufa menningarstarfsemi í bænum með því að stofna til bókmenntakynninga fyrir æskulýðinn og allan almenning. Til þessarar starfsemi var ekki leitað fjár frá opinberum aðilum, og til þátttöku voru fengin mörg þekktustu skáld og rithöfundar þjóðarinnar. Það er rétt að taka það fram, að skáld þessi og rithöfundar voru ekki valin eftir pólitískum skoðunum, og minnist ég þess, að þar voru t.d. Gunnar Gunnarsson, Þórbergur Þórðarson, Kristmann Guðmundsson, Kristján frá Djúpalæk, Helgi Hjörvar og margir aðrir. En hvernig tók nú almenningur þessari viðleitni? Í þau tvö skipti, sem bókmenntakynningarnar voru haldnar, troðfyllti hann stærsta samkomustað bæjarins, en aðeins í tvö skipti. Bókmenntakynningarnar voru ekki haldnar nema í þessi tvö skipti. Þjóðkirkjan sá um það. Samkomuhúsið hafði fengizt kl. 1.30 á sunnudögum, og það var nóg til þess, að kirkjan lét til sín taka og bannaði starfsemina í krafti laga um almannafrið á helgidögum, og vissi þó enginn til þess, að þeir 20–30 menn, sem sótt höfðu messur að jafnaði, kæmu ekki til kirkju eftir sem áður, ótruflaðir af þeim 300, sem sóttu bókmenntakynningarnar hvoru sinni. Mér þætti því líklegra, að meiri og almennari árangur fengist af menningarstarfsemi meðal æskunnar, ef fjármagn, sem ætlað væri í því skyni, væri fengið víðtækari samtökum en þjóðkirkjan í reyndinni er. Ég hef þó ekki lagt til, að frv. þetta verði fellt, þar sem það liti svo út sem Alþ. væri út af fyrir sig andvígt því, að stofnað væri starf æskulýðsfulltrúa innan kirkjunnar. Ég tel það ekki óeðlilegt í sjálfu sér, en er hins vegar á þeirri skoðun, að kirkjan geti auðveldlega séð sjálf fyrir þeim æskulýðsfulltrúa, sem hún óskar eftir. Svo sem hv. 1. þm. Vestf. benti á við 1. umr. um frv. þetta, á þjóðkirkjan ráð á prestakallasjóði, en sá sjóður nemur nú um 2 millj. kr. Sá sjóður er einmitt ætlaður til starfsemi viðlíka þeirri, sem æskulýðsfulltrúi mundi hafa með höndum, og væri því ekki óeðlilegt, að hluta af vöxtum sjóðsins yrði varið til að launa æskulýðsfulltrúann, ef þjóðkirkjan telur sig svo mjög þurfa á honum að halda. Það kom hér fram áðan, að biskupinn á Íslandi telur það fjarstæðu, að æskulýðsfulltrúinn taki laun úr prestakallasjóði. Það undrar mig ekki sérlega, og ég tel það léttvæg rök, að biskup landsins telji það fjarstæðu, að kirkja landsins kosti sjálf fjárhagslega af þeim tekjum, sem hún hefur fyrir, til eflingar æskulýðsstarfsemi í söfnuðum landsins. Fyrir fáum árum þótti forustumönnum kirkjunnar líka fjarstæða annað en að ríkið kostaði sérstaklega fundi, sem prestar og leikmenn héldu með sér í Reykjavík, og þá voru sett lögin um kirkjuþing, en til þeirrar samkomu er nú varið 120 þús. kr. á fjárlögum 1960. Ég minnist þess frá umr. um kirkjuþing, að svo merkur þingmaður sem Páll Zóphóníasson dró þá mjög í efa, að það fé, sem þá var verið að ráðstafa úr ríkissjóði, kæmi að því gagni, sem af var látið, og ég er á þeirri skoðun, að því fé hefði mátt verja betur. Og ég er líka á þeirri skoðun, að það fé, sem nú er ætlunin að verja til æskulýðsfulltrúa þjóðkirkjunnar, kæmi æskulýðnum í landinu að betri notum á annan hátt. Mér sýnist og sem þjóðkirkjan geri minna að því en flest önnur samtök að hafa uppi viðleitni til almennrar fjáröflunar. Það er einfalt og útlátalítið að fá afhent fé úr ríkissjóði. En nú á þessum þrengingatímum hjá alþýðu manna, sem greiðir af naumum launum sínum svo mikið til ríkisins í tolla og skatta, að margir heimilisfeður ugga um afkomu fjölskyldu sinnar, þá tel ég fara illa á því, að þjóðkirkjan geri kröfur til ríkissjóðs um nýtt embætti, hversu gagnlegt sem hún kann að telja það, þegar hún að mínu áliti er fær um að kosta það sjálf eða ætti að geta aflað fjár til þess á annan hátt en að sækja það í ríkiskassann.



Herra forseti. Fjárhagsmálefni sveitarfélaganna, útgjöld þeirra og tekjustofnar, hafa löngum verið til umræðu undanfarin ár. Flestir þeir, sem fjallað hafa um sveitarstjórnarmálefni, hafa vitað, að gagnger breyting þyrfti að verða um fjárhagsmálefni bæjar- og sveitarfélaga, til þess að þau gætu innt af höndum það verkefni, sem þeim er ætlað hér í landi, bæði samkvæmt stjórnarskrá, lögum og sögulegri hefð. Svo hefur verið nú um langan aldur, að í rauninni hafa sveitarfélögin ekki haft nema einn tekjustofn, sem máli skiptir, útsvör, sem jafnað skal samkvæmt lögum niður eftir efnum og ástæðum. Hins vegar eru margvíslegar skyldur, sem á sveitarfélögum hvíla, og margháttuð útgjöld, og hefur svo verið undanfarið, að löggjafarvaldið hefur ekki skirrzt við að bæta nýjum og nýjum klyfjum á sveitarfélögin án þess að sjá þeim fyrir nýjum tekjum í staðinn. Þessi mál hafa undanfarinn áratug verið mjög rædd á fundum Sambands íslenzkra sveitarfélaga og bæjarstjórafundum, sem haldnir hafa verið, og ár eftir ár gerðar þær kröfur til Alþingis og ríkisstjórna, að hér væri ráðin bót á. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð, var það eitt af samningsatriðum í málefnasamningi hennar að endurskoða skattakerfið allt og þá fyrst og fremst með það fyrir augum að afnema tekjuskatt á almennar launatekjur. Skömmu eftir að ríkisstj. tók til starfa var skipuð til þess 5 manna nefnd að athuga og gera till. til nýrrar löggjafar um tekjustofna sveitarfélaganna. Í þessa nefnd voru skipaðir þeir alþm. Birgir Finnsson og Guðlaugur Gíslason, ráðuneytisstjórinn í félmrn., Hjálmar Vilhjálmsson, sem jafnframt var formaður, og auk þeirra formaður og varaformaður Sambands íslenzkra sveitarfélaga, þeir Jónas Guðmundsson og Tómas Jónsson. Allir þessir menn hafa mikinn kunnugleika og langa reynslu af fjárhagsmálefnum sveitarfélaganna. Það kom skjótlega í ljós, að ekki mundi unnt að hafa tilbúið frv. að nýrri löggjöf um tekjustofna sveitarfélaga almennt fyrir þetta þing. Var því horfið að því að gera nú till. um þær breyt., sem fært þætti á þessu stigi, en að öðru leyti mun þessi nefnd halda áfram störfum og stefna að því að hafa lokið undirbúningi þessara mála það tímanlega, að á næsta þingi í haust megi taka heildarlöggjöfina um tekjustofna sveitarfélaganna til meðferðar og afgreiðslu. Í sambandi við athugun á tekjustofnum hins opinbera og við samningu fjárlaga varð það að samkomulagi innan ríkisstjórnar og milli stjórnarflokkanna að verða nú við þeirri gömlu og margítrekuðu ósk sveitarfélaganna að láta þeim í té nú þegar á þessu ári nýjan tekjustofn og þá fyrst og fremst þann tekjustofn, sem þau hafa lengst af óskað eftir að fá, sem er hluti af söluskatti. Var því svo ákveðið, eins og þegar hefur verið lögfest í lögunum um söluskatt, að fimmtungur af þeim söluskatti, sem á var lagður með þeim lögum, skyldi renna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna, m.ö.o. fimmtungur af 3% söluskattinum á smásölu og þjónustu og fimmtungur af hinum nýja 8% innflutningssöluskatti. Í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir, að heildartekjur af þessum tekjustofnum yrðu 280 millj. og fimmtungur þess því 56 millj., sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. og einnig í því frv., sem hér liggur fyrir um jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ég verð að taka það fram að vísu, að í sambandi við fjárhagsmálefni sveitarfélaganna er auðvitað tvennt, sem sjálfsagt er að athuga jafnsnemma: annað er auknar tekjur, nýir tekjustofnar fyrir bæjar- og sveitarfélögin, og hitt að létta útgjöldum af þeim, sem nú eru á þeim hvilandi. Náttúrlega kemur hvort tveggja í einn stað niður. Hins vegar er verkaskipting ríkis og sveitarfélaganna mjög viðkvæmt og flókið mál og krefst mikillar og langrar athugunar, ef á að gera breyt. þar á. Það má vel vera, að rétt þyki, áður en langt um líður, að gera þar á breyt. Ég vil nefna sem dæmi að létta lögreglukostnaði af sveitarfélögunum, þannig að ríkið taki þann kostnað með öllu á sínar herðar, í öðru lagi að létta af sveitarfélögunum að einhverju leyti kostnaði við almannatryggingarnar eða þann hluta, sem á þeim hvílir nú. Það er fjölmargt fleira, sem hér kemur til athugunar, sem ég skal ekkert fullyrða um nú, en á þessu stigi hefur þótt rétt að taka strax þetta spor, að láta sveitarfélögin fá þennan hluta af söluskattinum. Í gildandi lögum frá 1945 um fasteignaskatt bæjar- og sveitarfélaga o.fl. er einn kaflinn, II. kaflinn, sem fjallar um jöfnunarsjóð sveitarfélaganna. Tilgangur þess jöfnunarsjóðs er fyrst og fremst sá að jafna framfærslukostnað milli sveitarfélaganna og greiða fram úr fjárhagserfiðleikum sveitarfélaga samkv. lögum frá 1940 um eftirlit með sveitarfélögum. Þótti rétt að taka þessi lög um jöfnunarsjóð sveitarfélaganna til athugunar og gera um hann sérstakt frv., og liggur það hér fyrir. Það er gert ráð fyrir, að hlutverk jöfnunarsjóðsins breytist. Annars vegar er gert ráð fyrir, að þessi jöfnun framfærslukostnaðar, sem hefur verið eitt aðalhlutverk jöfnunarsjóðsins, falli nú niður. Það virðist svo sem þessi ákvæði, sem byggjast á framfærslulögunum frá 1947, séu orðin úrelt, auk þess er nú búið að ákveða mjög auknar bætur almannatrygginga og þegar af þeirri ástæðu minni ástæða til þessarar jöfnunar en áður var. Þessi ákvæði um jöfnun framfærslukostnaðar eru því felld niður með þessu frv. Hins vegar kemur svo annað meginverkefni, sem greinir í 3. gr. a-lið og 2. gr., og það er að úthluta úr jöfnunarsjóði þessum hluta af söluskatti, sem þangað á að renna. Varðandi úthlutun úr jöfnunarsjóði á þessum fimmtungi af söluskatti er lagt til nú, eins og raunar hefur lengst af verið afstaða sveitarstjórnarsambandsins, að þessari upphæð verði skipt milli sveitarfélaganna eftir íbúatölu þeirra. Í fyrri frv. og till., sem legið hafa fyrir Alþ., flutt á ýmsum tímum og að ég ætla af þm. úr öllum flokkum stundum, hefur þessi verið till. jafnan, að hluta af söluskattinum skyldi skipt á milli sveitarfélaganna eftir íbúatölu. Þó er sett hér hámark, að ekkert sveitarfélag skuli þó fá hærri fjárhæð en nemur 50% af heildarútsvarsupphæð þess sveitarfélags árið á undan. Þetta er gert af þeirri ástæðu, sem greinir í athugasemdum varðandi 2. gr., að slík takmörkun sé nauðsynleg vegna þess, að ella þyrftu sum sveitarfélög ekki að leggja á útsvör eða þá svo óveruleg útsvör, að óeðlilegt mætti kallast. - Við athugun á fjárhagsmálefnum sveitarfélaganna kemur það nefnilega í ljós, að framkvæmdir þeirra, þjónusta og fjárþörf er svo ákaflega ólík, að ógerningur er að láta sömu eða jafnvel svipaðar reglur gilda um öll sveitarfélög landsins varðandi tekjustofna. Í sumum sveitarfélögum eru þarfirnar svo litlar, að því er virðist, að hluti þeirra af söluskatti, miðað við íbúatölu, mundi nægja fyllilega eða allt að því fyrir öllum þörfum sveitarfélagsins og því ekki verða neinna útsvara þörf. Þetta mundi skapa misrétti gagnvart íbúum annarra sveitarfélaga og vera í rauninni á marga lund mjög óeðlilegt, og af þessum ástæðum er þetta 50% hámark sett. Hins vegar er svo í ákvæði til bráðabirgða gert ráð fyrir, að á þessu ári skuli hámarkið vera 35%, en ekki 50%, og segir svo í aths. um bráðabirgðaákvæðið, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð slíkt framlag sem gert er ráð fyrir í frv. þessu. er nýmæli, svo að sveitarfélög fá nú verulegan tekjuauka, sem lækkar útsvörin í mörgum sveitarfélögum hlutfallslega mjög mikið, yrði lækkunin á útsvörum þeirra nú á fyrsta ári óeðlilega mikil, ef ekki væri í fyrstu skipti miðað við lægri hundraðshluta en gert er ráð fyrir, þegar framlagið hefur valdið lækkun útsvaranna.“ M.ö.o.: á þessu ári er gert ráð fyrir, að sveitarfélögin fái hluta af söluskattinum eftir íbúatölu, en ekkert þeirra þó hærra en 35% af álögðum útsvörum árið 1959. Varðandi greiðslur á söluskattinum er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði jöfnunarsjóði hluta af söluskattinum ársfjórðungslega eftir á. Í 4. gr. eru svo hins vegar ákvæði um framlagið úr jöfnunarsjóði til sveitarfélaganna, og þar er ákveðið, að það skuli greitt missirislega eftir á fyrir 15. júlí og 15. jan. ár hvert. Nú getur það komið fyrir, að þeir útsvarsstigar, sem gert er ráð fyrir að lögfesta og ég mun koma hér að á eftir í sambandi við það frv., gefi ekki sveitarfélagi þá fjárupphæð, sem nægi fyrir þörfum þess samkvæmt fjárhagsáætlun, og þá er gert ráð fyrir, að sveitarfélagið geti snúið sér til jöfnunarsjóðsins, og segir svo í 3. gr. d-lið, að hlutverk jöfnunarsjóðs sé m.a. að greiða aukaframlag til þeirra sveitarfélaga, sem ekki fá nægileg útsvör á lögð samkvæmt bráðabirgðabreytingunni á útsvarslögunum. Hins vegar er svo ákveðið í 5. gr., að ef sveitarfélag telur sér nauðsyn að fá sitt aukaframlag, skuli félmrn. hlutast til um ýtarlega rannsókn á fjárreiðum þess, og að slíkt aukaframlag skuli ekki veita fyrr en að lokinni rannsókn og eftir að teknar hafi verið til greina þær aðfinnslur, sem rannsóknin hafi gefið tilefni til. Ég vil svo að lokum taka fram, að þetta frv., eins og það frv., sem hér er einnig á dagskrá, um bráðabirgðabreyting á útsvarslögum, er samið í nánu samráði við Samband íslenzkra sveitarfélaga. Ég legg svo til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Í samningi þeim, sem gerður var, þegar núverandi ríkisstj. var mynduð, var ákveðið, að efnt yrði til endurskoðunar skattamála, og var það atriði í beinu framhaldi af og samræmi við þær kosningastefnuskrár, sem báðir stjórnarflokkarnir höfðu lagt fram fyrir síðustu alþingiskosningar í októbermánuði. Í þeim báðum var gert ráð fyrir því að endurskoða skattalöggjöfina með það fyrir augum fyrst og fremst að létta beina skatta, en afla hinu opinbera í þess stað tekna með sköttum á eyðslu og neyzlu, eftir því sem við yrði komið. Í framhaldi af þessu var svo efnt til gagngerðrar endurskoðunar á öllu skatta- og tollakerfi landsins. Í fyrsta lagi voru menn í það settir að endurskoða tollskrána og löggjöfina um aðflutningsgjöld. Sú endurskoðun tekur vafalaust langan tíma, og má reikna með því, að hún taki 1–2 ár. Í annan stað var hafin endurskoðun á gildandi ákvæðum um söluskatt og undirbúin ný löggjöf um hann. Slík löggjöf hefur nýlega verið afgr. frá Alþ. Felur það í sér, að lagður var á 3% söluskattur á smásölu og þjónustu og enn fremur til bráðabirgða 8% innflutningssöluskattur, en hins vegar felldur niður sá 9% söluskattur, sem verið hefur í gildi á iðnaði og þjónustu. Athugun á söluskattsmálunum í heild heldur áfram og má gera ráð fyrir, að nýjar till. eða endurskoðun á þeim málum liggi fyrir í haust. Í þriðja lagi var svo hafin endurskoðun á löggjöfinni um tekju- og eignarskatt, og geta heildartill. um það mál ekki legið fyrir fyrr en í haust, en nú hefur verið lagt fram frv. um einn þátt þeirra mála, þ.e.a.s. að afnema tekjuskatt á almennum launatekjum, og atriði, sem standa í nánu sambandi við það. Í fjórða lagi var svo endurskoðunin á tekjustofnum bæjar- og sveitarfélaga, og var hún falin sérstakri n. manna, eins og segir í grg. þessa frv. Hefur hún þegar skilað tveimur frv., frv. um jöfnunarsjóð sveitarfélaganna, sem ég mælti fyrir hér áðan, og því frv. um bráðabirgðabreyt. á lögum um útsvör, sem hér liggur fyrir. Þetta frv. er bráðabirgðabreyt., eins og segir í fyrirsögninni, og í rauninni er aðeins ætlazt til þess, að þessi breyt. gildi á árinu 1960, þ.e.a.s. við útsvarsálagningu á þessu ári á tekjur, eignir og veltu ársins 1959. Hins vegar er frv. að gildistíma ekki rígskorðað við árið 1960, og er það vegna þess, að ef svo kynni að fara, að Alþ. afgreiddi ekki heildarlöggjöf um útsvör og tekjustofna sveitarfélaganna fyrir lok þessa árs, verður að hafa það sem varasjóð, að þetta frv, geti þá gilt lengur en til áramóta, en að því er stefnt, að heildarlöggjöfin geti orðið lögð fyrir haustþingið og afgr. fyrir áramót. Aðalbreytingarnar í þessu frv. frá gildandi lögum eru þær, sem nú skal greina: Í fyrsta lagi er þess að geta, að í stað þess að svo að segja eini tekjustofn sveitarfélaganna, sem nokkru máli skiptir, hefur verið útsvörin, er nú gert ráð fyrir, að þau fái annan til viðbótar, sem er hluti af söluskatti og gengur um jöfnunarsjóð til sveitarfélaganna og ég hef gert grein fyrir áður. Í öðru lagi er svo með þessu frv. gert ráð fyrir þeirri meginbreytingu á útsvörunum, að í stað þess, að þeim hefur verið jafnað niður eftir efnum og ástæðum, eins og segir í gildandi lögum, þá er nú afnumið það ákvæði og lögfestir ákveðnir útsvarsstigar. Ég ætla, að það sé bæði í þágu gjaldendanna og sveitarfélaganna sjálfra, að útsvarsstigarnir séu þannig fastákveðnir og lögbundnir eins og hér er gert ráð fyrir. Við athugun og undirbúning þessa útsvarsstiga kom það skjótlega í ljós, að tvo stiga hið fæsta þyrfti að hafa: annan fyrir kaupstaði og hinn fyrir sveitahreppa. Var þá rætt um það í upphafi að leggja þann útsvarsstiga, sem notaður hefur verið í Reykjavík undanfarin ár, til grundvallar fyrir kaupstaðina alla. Athugun leiddi í ljós, að það gat ekki staðizt, því að sumir kaupstaðir mundu ekki ná þeim tekjum, sem þeim væri óhjákvæmilegt að afla sér með útsvörum, með því að nota þann útsvarsstiga. Niðurstaðan varð því sú, sem greinir í þessu frv., að útsvarsstigarnir eru 3, einn fyrir Reykjavík, annar fyrir aðra kaupstaði og hinn þriðji fyrir önnur sveitarfélög. Við athugun þessara mála kemur það nefnilega í ljós, eins og ég gat um áður í sambandi við jöfnunarsjóð sveitarfélaganna, að fjárþarfir sveitarfélaganna eru ákaflega ólíkar, og þetta er ekki aðeins hér hjá okkur, heldur er það víðast hvar annars staðar einnig, þar sem við höfum einhver kynni af sveitarstjórnarmálefnum, að þar hefur ekki tekizt að lögfesta sama útsvarsstiga fyrir alla, heldur verður að vera meira og minna svigrúm fyrir sveitarfélögin vegna þess, hvað framkvæmdir þeirra og starfsemi og fjárþörf er mismunandi. Það er einnig ljóst, að við útsvarsálagningu og niðurjöfnun getur komið í ljós, að þessir stigar gefi sveitarfélaginu ekki þá upphæð, sem nauðsynleg er og gert er ráð fyrir í fjárhagsáætlun. Þess vegna hefur verið talin nauðsyn að hafa það ákvæði, sem er í 10. gr. þessa frv.: „Nú kemur í ljós, að útsvör skv. 5.–9. gr. þessara laga reynast hærri eða lægri en fjárhagsáætlun segir til um, og skal þá niðurjöfnunarnefnd lækka eða hækka hvert útsvar að réttri tiltölu, unz hinni áætluðu upphæð að viðbættum 5–10% fyrir vanhöldum við innheimtu er náð, en hækkun útsvara má þó eigi fara fram úr 30%.“ M.ö.o.: gangur þessara mála er að sjálfsögðu þessi: Sveitarfélagið gerir sína fjárhagsáætlun, og í henni er tiltekin upphæð útsvara, heildarupphæð útsvara, sem talið er að þurfi að ná inn. Þegar svo niðurjöfnun fer fram, getur verið, að hinn lögboðni útsvarsstigi gefi annaðhvort hærri upphæð útsvara eða lægri upphæð en fjárhagsáætlunin reiknar með. Ef út kemur við niðurjöfnun hærri upphæð en í fjárhagsáætlun greinir, þá á að slá af vissri hundraðstölu og þeirri sömu af öllum útsvörum. Ef hins vegar út kemur lægri upphæð en fjárhagsáætlunin gerir ráð fyrir, þá á að hækka útsvörin einnig öll að réttri tiltölu, en er þó ekki heimilt að hækka þau meira en 30%. Ef sveitarfélagið þarf að fá meiri hækkun til að ná nauðsynlegum tekjum, verður það annaðhvort að reyna að skera niður útgjöld sín eða leita aukaframlags úr jöfnunarsjóði, eins og ég gerði grein fyrir áðan. Í sambandi við útsvarsstigana skal ég benda á það, að útsvarsstiginn í Reykjavík, sem greinir í 5. gr., er sá sami sem lagður hefur verið til grundvallar undanfarin 2 ár hér í Reykjavík, og eru þær reglur og sá stigi prentað sem fylgiskjal með þessu frv. á bls. 9 og 10 í grg., en útsvarsfrjálsar tekjur eru undir 25 þús. í Reykjavík. Það er fyrst við 25 þús. kr. tekjur byrjað að leggja á útsvar hér, í öðrum kaupstöðum, skv. 6. gr., er markið 15 þús., en skv. 7. gr. hefst hins vegar útsvarsálagningin hjá öðrum sveitarfélögum við 3 þús. kr. tekjur. Sem sagt, ein meginbreytingin með þessu frv. er þessi lögfesting útsvarsstiganna og að horfið er frá hinni gömlu reglu um að jafna niður eftir efnum og ástæðum. Ég ætla, eins og ég tók fram, að þetta skapi meira öryggi, meiri festu í framkvæmd málanna og sé því til mikils gagns fyrir gjaldendur. En einnig ætla ég, að þetta sé til mikils gagns fyrir sveitarfélögin, skapi meiri festu, og um leið ætti það að draga úr tortryggni, sem oft verður vart í garð hreppsnefnda og niðurjöfnunarnefnda, sem annast niðurjöfnun útsvaranna, þegar stigarnir hafa þannig verið lögfestir, í staðinn fyrir að þessir aðilar hafa samkvæmt lögum haft frjálsar hendur samkvæmt efnum og ástæðum, þó að því sé hins vegar ekki að neita, að í flestum sveitarfélögum hefur nú undanfarin ár verið farið í meginatriðum eftir föstum reglum við niðurjöfnun útsvara. Þá vil ég nefna í þriðja lagi, að veltuútsvör, sem notuð hafa verið hér og m.a. nýgenginn hæstaréttardómur liggur fyrir um að sveitarfélögin hafi heimild til að leggja á, - að veltuútsvör eru nú lögbundin þannig, að þar er sett algert hámark fyrir þeim. Það er í 5. gr. frv. varðandi Reykjavík, í niðurlagi hennar, þar segir um útsvar á veltu, að „upphæð útsvarsins skal ákveðin í hundraðshlutum af veltu, allt að 3%“. Þetta hefur verið mismunandi eða frá 1/2 % og upp í 3% að undanförnu, og er sá stigi veltuútsvarsins, sem notaður hefur verið hér í Reykjavík, prentaður á bls. 10. Það þótti hins vegar ekki ástæða til að taka slíka sundurliðun nákvæmlega upp í lögin. En hins vegar er það ákvæði í niðurlagi 5. gr., að veltuútsvar má þó aldrei nema hærri hundraðshluta, miðað við tegund verzlunar eða þjónustu, en var árið 1959. Það þýðir, að þó að þarna sé ákveðið aðeins eitt hámark, 3%, í lögunum, þá má t.d. ekki fara með veltuútsvar á nýlenduvöruverzlun hærra en 1/2 %, eins og það var á s.l. ári. Varðandi kaupstaðina er í 6. gr. ákvæði um útsvör af veltu, og er þar starfsemi flokkuð í tvo flokka, sem heimilt er að leggja á allt að 2% og suma allt að 3%. Og í niðurlagi 7. gr. segir einnig varðandi önnur sveitarfélög, að þau hafi heimild til þess að leggja útsvar á veltu. Nú vil ég taka það skýrt fram, að í stað þess að útsvarsstigarnir á tekjur og eignir eru lögboðnir, þá er aðeins um heimild að ræða fyrir sveitarfélögin til að leggja á veltuútsvar. Samkvæmt þessu frv. er engu sveitarfélagi skylt að leggja á veltuútsvar, heldur hefur það sveitarfélag eða sá aðili, sem þar fer með niðurjöfnun, niðurjöfnunarnefnd eða hreppsnefnd, um það sjálfdæmi. Í sambandi við veltuútsvörin er svo rétt að benda á ákvæði 12. gr. frv. um útsvör af samvinnufélögum. Nú eru sérákvæði í samvinnulögunum um útsvarsálagningu á samvinnufélög, og þetta frv. hefur í sér fólgnar tvær breytingar frá gildandi lögum. Önnur breytingin er sú, að svo segir í samvinnulögunum, að þau greiði því aðeins útsvör af viðskiptum sínum, að þau viðskipti hafi borið arð á síðasta útsvarsári, og megi útsvarið ekki nema hærri fjárhæð en arðinum, og um þetta liggur fyrir hæstaréttardómur frá 1955, um skilning á þessu ákvæði. Nú er það þannig, að þar sem veltuútsvör hafa verið notuð, hefur það iðulega komið fyrir, að á fyrirtæki, sem hefur ekki talið sér neinn hagnað eða arð af rekstri sínum, hefur samt sem áður verið lagt veltuútsvar, og í öðrum tilfellum, þar sem um lítinn arð eða hagnað hefur verið að ræða, þá hefur útsvarið í heild, þ.e.a.s. tekjuútsvar, eignarútsvar og veltuútsvar, numið hærri og jafnvel töluvert hærri upphæð en arðinum nemur. Slík útsvarsálagning hefur ekki verið heimil á samvinnufélögin, en sú takmörkun, sem hefur þannig gert mun á samvinnufélögum og öðrum atvinnurekstri, er með þessu frv. úr gildi numin. Það þykir ekki eðlilegt og ekki sanngjarnt, að ein tegund atvinnurekstrar njóti að þessu leyti annars og meiri réttar en atvinnureksturinn almennt. Hin breytingin, sem gerð er varðandi veltuútsvör á samvinnufélögin, er sú, að hingað til hefur aðeins verið heimilt að leggja útsvör á viðskipti samvinnufélags við utanfélagsmenn, en eftir þessu frv. er heimilt að leggja á öll viðskipti, alla veltu samvinnufélaganna, hvort sem er við innanfélagsmenn eða utanfélags. Nú hefur þetta verið framkvæmt með ýmsum hætti á undanförnum árum. Víðast hvar hafa veltuútsvör verið aðeins lögð á utanfélagsveltuna, en í nokkrum sveitarfélögum hefur verið lagt á heildarveltuna, og stafar það sumpart af því, að sum samvinnufélög hafa ekki í sínu framtali greint á milli viðskipta við innanfélags- og utanfélagsmenn, og hafa þá niðurjöfnunarnefndir og hreppsnefndir í slíkum tilfellum lagt á heildarveltuna. Til eru líka þau sveitarfélög, sem engar fastar reglur hafa um þetta haft, heldur jafnað niður einhverri upphæð á samvinnufélögin, án þess að það hafi farið eftir föstum reglum. Þá er enn sú breyting gerð með þessu frv. frá gildandi lögum, að greidd útsvör skuli verða frádráttarhæf. Um það segir í 3. gr., c-lið: „Útsvör s.l. árs skulu dregin frá hreinum tekjum, ef þau hafa verið greidd sveitarsjóði að fullu fyrir áramót næst á undan niðurjöfnun. Sama gildir um útsvör, sem greidd eru að fullu samkvæmt b-lið 28. gr. útsvarslaganna.“ - Þar er átt við útsvarsgreiðslur fastra starfsmanna, sem eiga að ljúka tveim hlutum útsvarsgreiðslunnar eftir áramót. Þetta ákvæði þýðir það, að nú er tekin aftur upp sú regla varðandi útsvarsálagningu, sem gilti fram til ársins 1942, bæði varðandi tekjuskatt og útsvör, að greiddir skattar og útsvör skyldu dregin frá hreinum tekjum, áður en skattar væru á lagðir. Með því frv., sem nú liggur fyrir hv. Ed. um breyt. á tekjuskattslögunum, er ekki gert ráð fyrir breytingum nú að þessu leyti varðandi tekjuskattinn, en hins vegar með þessu frv.. gert ráð fyrir, að greidd útsvör skuli dragast frá hreinum tekjum við útsvarsálagningu, og þegar rætt er um, að útsvör eigi að dragast frá, þá er auðvitað átt bæði við tekjuútsvar, eignarútsvar og veltuútsvar sem frádráttarhæft. Þessi frádráttarheimild hefur af mörgum verið álitin víss vörn gegn skatta- og útsvarsálögum. Að vísu má segja, að það, hvort skattar og útsvör eigi að vera frádráttarhæfir, er nokkuð umdeilt meðal ýmissa lærðra manna í þessari grein. En enginn vafi er á því, að margir telja þetta nokkra vörn, en auk þess telja sveitarfélögin, eins og kemur fram í grg., að þetta ákvæði hafi veruleg áhrif varðandi innheimtu útsvara. Vegna þess að þetta ákvæði á að koma til framkvæmda nú strax á þessu ári, hefur ekki þótt sanngjarnt að gera eingöngu frádráttarhæf þau útsvör, sem greidd höfðu verið að fullu fyrir síðustu áramót, og er því sett bráðabirgðaákvæði í lögin, það er b-liður ákvæða til bráðabirgða, að við álagningu útsvara 1960 skuli leyfa til frádráttar tekjum útsvör, sem voru á lögð 1959 og greidd sveitarsjóði að fullu fyrir 1. maí 1960. Ef hins vegar þessi lög gilda áfram fram yfir lok þessa árs, mundi koma til framkvæmda það ákvæði að miða við áramót. Þá er í 3. gr. þessa frv. svo ákveðið í b-lið, að víkja megi frá ákvæðum skattalaga um vissa hluti. Þar er m.a. vitnað í lög frá 1958, sem fjalla um skattfrádrátt sjómanna, enn fremur um tapsfrádrátt á milli ára og um fyrningarfrádrátt og afskrift eigna. Svo er nefnilega mál með vexti, að við útsvarsálagningu hafa sveitarfélögin ekki talið sig og eru auðvitað tvímælalaust ekki bundin við ákvæði tekjuskattslaganna um þessar frádráttarheimildir. Varðandi sjómannafrádráttinn t.d., þann sem ákveðinn er í tekjuskattslögum, þá hefur við niðurjöfnun útsvara í Reykjavík og víðar verið veittur varðandi þau nákvæmlega sami frádráttur og um tekjuskatt, en í sumum sveitarfélögum hefur þessi frádráttur ekki verið leyfður a.m.k. að fullu: Eins er það t.d. um fyrningarafskriftir, að í sumum sveitarfélögum hafa ekki verið heimilaðar jafnháar fyrningarafskriftir og leyfðar eru í skattalögum. Nú er gert ráð fyrir með þessu ákvæði annars vegar að svipta ekki sveitarfélögin heimild til þess að víkja þannig frá ákvæðum skattalaga um þessa frádrætti, ef þau telja sér það nauðsyn, en þó í niðurlagi þessa liðar ákveðið, að frávik frá þessu gjaldanda í óhag megi þó aldrei meira vera en það var í hlutaðeigandi sveitarfélagi á árinu 1959, þannig að að því leyti sem einstök sveitarfélög hafa veitt þessi fríðindi á s.l. ári, þá megi þau ekki kippa að sér hendinni nú varðandi þau. . Í 9. gr. er svo lögákveðið, að lækka skuli útsvar gjaldenda frá því, sem segir í útsvarsstiganum, þegar tilteknar ástæður eru fyrir hendi, svo sem sjúkrakostnaður, slys, dauðsföll, eignatjón, mikil tekjurýrnun eða önnur óhöpp, sem skerða gjaldgetu þeirra verulega, og uppeldis- og menningarkostnaður barna þeirra, sem eldri eru en 16 ára, sem þeir annast greiðslu á, en persónufrádráttur fyrir börn, bæði varðandi útsvör og tekjuskatt, er miðaður við 16 ára aldur, þ.e.a.s. framfærslualdurinn. Hins vegar er það vitað, að foreldrar hafa að sjálfsögðu oft ekki minni kostnað af börnum, sem eru komin yfir 16 ára aldur, en eru við nám, og er því hér ekki aðeins heimilað, heldur lögákveðið, að slíkur uppeldis- og menningarkostnaður barna, sem eru eldri en 16 ára, skuli dreginn frá við útsvarsálagningu eða að útsvör skuli lækka vegna hans. Varðandi samningu þeirra þriggja útsvarsstiga, sem greinir í frv., vil ég taka það fram, að útsvarsstiginn varðandi Reykjavík er saminn í samráði við fulltrúa frá bæjarstjórn Reykjavíkur, að útsvarsstiginn fyrir aðra kaupstaði var saminn í samráði við stjórn kaupstaðasambandsins á Norðurlandi, Vestfjörðum og Austurlandi, og stjórn þess sambands leggur til, að reglurnar verði lögfestar eins og hér greinir. Varðandi önnur sveitarfélög var þess óskað, að stjórn Sambands íslenzkra sveitarfélaga gerði um það tillögur og kveddi sér til aðstoðar oddvita úr sveitahreppum, og eru þessar till. samdar að tilhlutun stjórnar sambandsins með aðstoð fimm starfandi hreppsnefndaroddvita, sem voru þeir Ágúst Þorvaldsson, oddviti Hraungerðishrepps, Bjartmar Guðmundsson, oddviti Aðaldælahrepps, Garðar Halldórsson, oddviti Öngulsstaðahrepps, Páll Björgvinsson, oddviti Hvolhrepps, og Snæbjörn Thoroddsen, oddviti Rauðasandshrepps. Um áhrif þessa frv. á útsvör í hverju einstöku sveitarfélagi og á útsvör hvers einstaks gjaldanda er auðvitað erfitt að fullyrða, m.a. vegna ákvæðisins í 10. gr. um, að heimild sé til hækkunar og lækkunar frá útsvarsstiganum eftir því, hvernig heildarupphæðin kemur heim við fjárhagsáætlun, og vissulega má segja, að á þessu ári mun við niðurjöfnun útsvara í sveitarfélögunum fást mjög dýrmæt reynsla af þessum ákvæðum, sem verður þá til hliðsjónar höfð við setningu heildarlöggjafar um þessi efni. Hins vegar má gera sér nokkra grein fyrir því, hvernig útkoman verður hér í Reykjavík eða líkur eru til, að hún verði. Nú er það svo, að þessi útsvarsstigi, sem greinir í 5. gr. og á að gilda fyrir Reykjavík, er sá sami og notaður var árið 1958 og 1959 hér í Reykjavík. Árið 1958 nægði hann ekki, og þurfti að bæta ofan á útsvörin á eftir 3.8%. Á s.l. ári gaf útsvarsstiginn hins vegar meira en heildarupphæð útsvara samkvæmt fjárhagsáætlun var, og var því lækkaður eða slegið af honum um 6.3%. Nú er það svo, að frádráttarheimildin, sem ég gat um áðan, að greidd útsvör dragast frá hreinum tekjum við útsvarsálagningu, mun svara til þess, að útsvörin almennt lækki um 19–20%. Ef við berum þetta saman við útsvörin í Reykjavík í fyrra, m.ö.o. að útsvörin almennt lækki hjá hverjum gjaldanda í kringum 19–20% frá stiganum nú, en lækkuðu um 6.3% frá stiganum í fyrra, þá má gera ráð fyrir, að útsvörin verði 10–15% lægri í Reykjavík nú á þessu ári en á s.l. ári. Nánar er að sjálfsögðu ekki hægt neitt um það að segja, fyrr en niðurjöfnunarnefnd hefur kannað framtöl og reiknað út útsvörin, en líkur verða að teljast til þess, að um 10–15% lækkun verði að ræða frá útsvarsstiganum, eins og hann er í frv. Ég vænti þess, að ég hafi með þessum orðum skýrt meginákvæði þessa frv., og læt hér því staðar numið, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér liggur fyrir núna, er æðistórt í vöfum og hefur þannig verið á því haldið, að þess hefur enginn kostur gefizt að átta sig á því til nokkurrar hlítar, hvað í þessu frv. raunverulega felst. Því var útbýtt hér á sérstökum fundi í gærkvöld og er tekið fyrir nú, og sá tími, sem liðið hefur síðan í gærkvöld, hefur á engan hátt nægt til þess að átta sig á þessu til fullnustu. Ég mun þó láta falla nokkrar almennar aths. um ýmislegt, sem strax liggur í augum uppi við fyrstu athugun á frv., og spyrjast fyrir um nokkur þýðingarmikil atriði, ef það gæti orðið ljósara við svör frá hæstv. ráðh., hvað fyrir vakir með þessari nýju löggjöf. Það hefur lengi verið skoðun margra, að það væri nauðsynlegt að endurskoða núgildandi útsvarslöggjöf, enda er hún að meginstofni orðin nokkuð gömul, enda þótt hún hafi verið endurbætt ekki alls fyrir löngu með nokkrum ákvæðum, og ýmis atvík hafa gerzt, sem hafa skýrt fyrir mönnum nauðsyn á þessu, m.a. hið fræga útsvarshneyksli í Reykjavík, sem upp komst á síðasta ári, þegar það kom í ljós, að ýmsum mönnum hafði verið stórkostlega ívilnað í útsvörum af hendi niðurjöfnunarnefndar í höfuðborginni þvert ofan í reglur og gildandi lög. Og þetta varð þannig, að niðurjöfnunarnefndinni tókst alls ekki að skýra fyrir mönnum, hvernig á þessum ósköpum stóð. Allt það mál varð vitanlega til þess að gera það augljósara en áður, að nauðsynlegt væri að setja nýja löggjöf um útsvarsmálin og reyna að fella þau í fastari skorður en enn þá hefur verið gert. Annað mál er svo hitt, hvort frv., sem rubbað er upp á fáum vikum, án þess að fram fari nokkur viðhlítandi skoðun á þessum málum, nær að bæta nokkuð úr. Það er annað mál, og ég vil strax láta í ljós óánægju mína með það, að hæstv. ríkisstj. skuli hafa þann hátt á að láta taka þessi mál, jafnvíðtæk og þýðingarmikil og þau eru og vandasöm, slíkum tökum í skyndingi og fleygja síðan fram lítt eða ekki undirbúnu frv: um málið, eins og þetta frv. óneitanlega er og ég mun sýna fram á að nokkru í þeim fáu orðum, sem ég segi hér um málið. Það, sem hefði átt að gera, var að efna til vandaðrar endurskoðunar á útsvarslöggjöfinni og kveðja þar til þá, sem þar máttu gerst til þekkja, og miklu víðtækara en hæstv. ríkisstj. hefur gert, og þá að sjálfsögðu gefa þann tíma, sem þurfti til þess, að hægt væri að komast að niðurstöðu. Það má segja kannske, að það séu tvö höfuðatriði í þessu máli. Annað atriðið er að lögfesta útsvarsstiga, að vísu með margs konar fyrirvörum og raunar marga stiga, sem hægt er að nota eftir vali. Það er þó skref í þá átt að lögfesta útsvarsstiga. Það hefur í raun og veru áður verið stigið spor í þessa átt, og ég tel fyrir mitt leyti, að það eigi að stefna að því að lögfesta sem mest um þessi mál, að mögulegt er, og setja um þetta sem nánastar reglur í lögum, og það var stigið spor í þá átt 1954, því að þá var sett í lög svo hljóðandi lagagrein, með leyfi hæstv. forseta: „Skylt er niðurjöfnunarnefnd að leggja fram með útsvarsskrá skýrslu um þær reglur, sem hún hefur farið eftir við álagningu útsvaranna, svo sundurliðaða og skilmerkilega, að hver gjaldandi eigi að geta reiknað út útsvar sitt. Einnig er niðurjöfnunarnefnd skylt að gefa sérstaklega hverjum gjaldanda, sem þess krefst, nákvæmar sundurliðaðar upplýsingar um það, hvernig útsvar hans er á lagt.“ Þetta var spor í þá átt að koma meiri festu í þessi mál. En þessa lagagrein hafa sumar niðurjöfnunarnefndir brotið, m.a. niðurjöfnunarnefnd Reykjavíkur með framkomu sinni á s.l. ári, því að hún hagaði þannig álagningunni, að það var ekki mögulegt fyrir gjaldendurna að reikna út útsvar sitt eftir þeim reglum, sem birtar voru, og þessi lagagrein var alveg tvímælalaust brotin með þeirri framkvæmd, sem þá var í Reykjavík á útsvarsmálunum. Ég tel, að þessi lagagrein hafi verið spor í rétta átt og tilraun til að skapa meiri festu í þessum málum, og ég tel, eins og ég sagði áðan, að það eigi að stefna að því að setja um þetta mun fastari reglur en verið hafa í lögum. En þá kemur spurningin, hvernig tekizt hefur um þetta í því frv., sem hér liggur fyrir. Þá vil ég strax segja það sem mína skoðun, að frv. ber greinilega með sér, að undirbúningur þess er allsendis ófullnægjandi. Að mínu viti er ómögulegt að fallast á að lögfesta sum af þeim ákvæðum, sem lúta að þessu og standa í sambandi við útsvarsstigana. Ég vil nefna dæmi um þetta mál. Það stendur hér í 3. gr., að útsvörin og stigarnir skuli miðast við hreinar tekjur og eignir. En síðan er tekið fram, að um sérstakan frádrátt frá tekjum, bæði tapfrádrátt á milli ára, um fyrningarfrádrátt og afskriftir og ýmislegt fleira, megi víkja frá skattalögunum, og síðan segir, að frávik samkv. þessum staflið gjaldanda í óhag megi þó eigi meiri vera en þau voru í hlutaðeigandi sveitarfélögum á árinu 1959. M.ö.o.: það er fasið fram á eða lagt til, að Alþingi lögfesti þessa útsvarsstiga, sem hér eru, með þeim undanþágum að þessu leyti, sem voru viðhafðar í sveitarfélögunum árið 1959. En nú spyr ég: Hefur hæstv. ráðh. í höndum, hverjar þessar undanþágur voru? Hann vill láta lögleiða, að þessar undanþágur séu heimilar, en hefur hann í höndum upplýsingar um það, hverjar þessar undanþágur voru? Og vill hann ekki leggja þær fram hér á Alþingi eða í n., sem hefur þessi mál með höndum? Eða er það kannske ætlunin, að Alþingi setji svona lagaákvæði án þess að hafa hugmynd um, hvaða undanþágur verið er að heimila með slíku lagaákvæði? Þetta ætla ég að sé glöggt dæmi um, að þetta mál hefur alls ekki fengið þann undirbúning, sem þarf að vera, því að svona ákvæði er að mínu viti óhugsandi að setja í lög. Það er óhugsandi að mínu viti, að löggjafinn, ef hann ætlar að halda virðingu sinni, lögleiði slíkar undanþágur án þess að vita, hvað verið er að gera. Þá vil ég benda á atriði í þessu sambandi, sem sýnir líka, að þetta mál er ekki nægilega krufið til mergjar. Í 9. gr. er gert ráð fyrir því, að það skuli lækka útsvör gjaldenda, þegar tilteknar ástæður eru fyrir hendi, sem síðan eru taldar upp. Og þar er m.a. svo víðtækt ákvæði, að það er talað um, að það eigi að lækka útsvörin, ef „önnur óhöpp“ hendi gjaldandann. Hér eru niðurjöfnunarnefndir framvegis, eins og verið hefur, svo frjálsar um þetta, að ef þær vilja, geta þær í raun og veru gegnum þetta ákvæði gert útsvarsstigana að engu. Þetta er auðvitað sumpart vegna þess, að það hefur ekki gefizt tóm til þess að hnitmiða þessar reglur, sem þurfa að vera hnitmiðaðar, ef á að lögbjóða þessi efni á annað borð. Þá þarf að keppa að því, að þær verði hnitmiðaðar, eins og er í skattalöggjöfinni, eða þá a.m.k., að niðurjöfnunarnefndum sé skylt að setja um þetta almenna reglu fyrir byggðarlagið, sem sé birt, og þannig geti menn borið saman útsvar sitt og komizt að þeirri niðurstöðu, hvort það er rétt á lagt eftir útsvarsstigunum og þeim reglum, sem gilda almennt um undanþágur. En það er ekkert um það í þessari lagagrein, að svo þurfi að gera, og ef gengið verður frá þessu svona, eins og þarna er gert ráð fyrir, þá er það að sumu leyti spor aftur á bak frá því, sem sú málsgrein kveður nú á um, sem ég las upp áðan, ef hún er framkvæmd svikalaust, því að þar er greinilega tekið fram, að það skuli birtar reglur, þannig að hver gjaldandi geti reiknað útsvar sitt. M.ö.o.: það á í raun og veru að birta líka reglur um það, hvernig sérástæður eru teknar til greina, ef lagagreininni er fylgt. En samkv. því, sem hér er stefnt að, þá verða að vísu þessir útsvarsstigar, en lögboðin um leið ýmiss konar frávik, sem hv. Alþ. mundi þá ekki einu sinni vita hver væru, sbr. 3. gr., og síðan þessar almennu undanþágur við 9. gr., án þess að nokkuð fylgi um, að það sé skylt opinberlega að gera grein fyrir þeim. Þá sé ég ekki betur en allt sé opið til að leika sama leikinn og leikinn var í Reykjavík á s.l. ári, þrátt fyrir löggjöfina. Þá er hitt langsamlega aðalatriði málsins, eftir því sem mér sýnist, ákvæðin, sem eru í frv. um veltuútsvörin, og það, sem þar er á ferðinni. Það er till. um að lögfesta veltuútsvarafarganið og stórauka veltuútsvörin frá því, sem þau hafa verið. Samkv. þessu á að lögfesta, að það megi leggja á allt að 3% veltuútsvar í byggðarlögunum, og skilgreiningar á því eða takmörk eru svo ófullkomin, að það er t.d. hægt að leggja oft veltuútsvar á sömu vöruna. Það er hægt að leggja á vöruna á heildsölustiginu, það er hægt að leggja á vöruna t.d. á iðnaðarstiginu, það er hægt að leggja á vöruna á smásölustiginu, og það er hægt að leggja á vöruna hjá framleiðandanum. Það er því hægt að leggja oft veltuútsvar á sömu vöruna, og það virðist vera tilætlun þeirra, sem standa að þessu frv„ að þetta verði lögfest, án þess að um þetta verði settar nokkrar frekari reglur í löggjöfinni. Hér hafa aldrei verið nein lög um veltuútsvör. Þau hafa verið lögð á í skjóli almennra ákvæða í útsvarslöggjöfinni og hafa sannast að segja verið ákaflega mikið gagnrýnd og hafa orðið að hreinu fargani í framkvæmdinni. En ég sé ekki annað en að það sé fullkomlega meining þeirra, sem standa nú að þessu frv., í stað þess að endurskoða rækilega og breyta til frá því, sem verið hefur í þessum efnum til bóta, þá sé meiningin að lögfesta þetta veltuútsvarafargan og það í enn þá verri mynd en það hefur tíðkazt, eins og ég kem að síðar. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að álagning veltuútsvara hefur í ýmsum dæmum orðið til þess, að fyrirtæki og einstaklingar hafa jafnvel ár eftir ár verið dæmd eða úrskurðuð til að borga hærra útsvar en nam öllum tekjum þeirra. Ég efast um, að svona löguð framkvæmd eða lög, sem heimila slíkt, séu til nokkurs staðar í heiminum, nema að því leyti sem íslenzka útsvarslöggjöfin hefur verið túlkuð þannig, að hún heimilaði þetta. Ég hefði haldið, að það mundi vera ætlunin hjá ýmsum að endurskoða alveg sérstaklega þetta atriði í sambandi við veltuútsvörin og framkvæmd þeirra. En það virðist ekki vera, því að ef þetta frv. verður leitt í lög, þá verður það í framkvæmdinni þannig, það er í raun og veru lögleiðing á því, að það megi leggja útsvör hiklaust á fyrirtæki, sem nemi mun meira en öllum tekjum þeirra. Það er það, sem nú á að fara að lögbjóða m.a. skýrum stöfum í sambandi við þessi nýju lagaákvæði um veltuskattinn. Það hefur verið talað um í því sambandi, að samvinnufélög og einstaklingar sætu ekki við sama borð, því að það hefur fallið dómur um, að það mætti ekki leggja meira útsvar á utanfélagsviðskipti samvinnufélaga en næmi öllum hagnaðinum af viðskiptunum. Ég hefði nú haldið, að ýmsir hefðu brugðizt þannig við því máli, að þeir hefðu þá viljað lögleiða það, að ekki væri heldur hægt að leggja á einstaklinga eða önnur fyrirtæki meiri útsvör en næmi öllum þeirra hagnaði. Maður skyldi halda, að sjálfstæðismenn brygðust þannig við þeim dómi, að þeir vildu kappkosta að koma slíku ákvæði í lög, koma í lög ákvæði, sem fyrirbyggði, að það væri hægt ár eftir ár að úrskurða einstaklinga og fyrirtæki til þess að borga meiri útsvör en nemur öllum tekjum þeirra, m.ö.o. hreinlega eignarnám ár eftir ár. Maður hefði getað búizt við því, að þannig hefðu einhverjir viljað vinna að þessu og skapa jafnrétti þá leiðina. Og það hefði ekki verið óeðlilegt. En nú sýnist annað uppi. Meiningin með þessu frv. er að lögfesta það alyeg hreinlega, að það megi halda áfram að leggja hærri útsvör á einstaklinga og fyrirtæki en nemur öllum tekjum þeirra og samvinnufélögin verði að koma þarna með líka. Það á að vera lausnin á vandamálinu. Ýmislegt kemur nú fyrir. Ég hefði talið, að það væri miklu eðlilegra að setja inn ákvæði til verulegrar takmörkunar á veltuútsvörunum og til þess að fyrirbyggja, að þetta gæti átt sér stað. Þá mun ég í sambandi við þennan kafla gera nokkrar fsp. til hæstv. ráðh. Ég sé nú, að ég hef talað hér um tíma, án þess að fjmrh. væri við. Það voru nokkrar spurningar, sem mig langaði til að beina til hæstv. ráðh. til þess að skýra málið. Það er hér talað um í frv., að það skuli leggja útsvar á veltuna. En mér skilst, að það sé mikil nauðsyn á því að útlista það nánar en gert er í frv., hvað velta er í þessu sambandi. Hvað er t.d. velta umboðssölufyrirtækis? Eru það umboðslaunin, eða er það andvirði allra þeirra vara, sem þetta fyrirtæki útvegar fyrir aðra? Ég spyr um þetta vegna þess, að þetta er höfuðatriði í málinu. Þá stendur í frv., að upphæð veltuútsvarsins skuli vera ákveðinn hundraðshluti af veltu, og að því er Reykjavík varðar er vísað í þær reglur um veltuútsvar, sem notaðar voru 1959 og prentaðar eru sem fskj. með frv. En að því er varðar kaupstaðina eru settar upp reglur í 6. gr. frv. um það, hvað útsvarið megi vera hátt á veltuna. Eru fyrirtækin flokkuð bæði í reglum Reykjavíkur og eins í 6. gr. frv. Nú spyr ég: Á að skilja þessi lagaákvæði þannig, að það sé skylt að leggja sömu prósentu á veltu allra fyrirtækja í sömu viðskiptagrein, er það skylt? Er heimilt að leggja t.d. 0.5% á eina nýlenduvöruverzlun eða t.d. eina grein nýlenduvöruverzlunar, en t.d. 0.4% á aðra nýlenduvöruverzlun? Er það heimilt eða óheimilt, ef þetta verður gert að lögum? Er skylt að leggja sömu prósentu á sams konar viðskipti hjá öllum? Og ef þetta er meiningin, sem mér þætti ekki ósennilegt að væri, hvað er þá átt við með þeim orðum í reglunum fyrir Reykjavík, þar sem sagt er, að það megi leggja allt að 0.5% á nýlenduvöruverzlun? Hvað þýða þá orðin „allt að“ í þessu falli? En áður en kemur að því, þá segir í sömu reglum, að upphæð útsvarsins sé ákveðin í hundraðshlutum af umsetningu, mismunandi eftir tegund, starfsemi og aðstöðu, svo sem þar segir, og síðan segir: Allt að 0.5% hjá nýlenduvöruverzlun, allt að 0.6% hjá kjöt- og fiskverzlun, fisk- og kjötiðnaði o.s.frv. Það er ákaflega þýðingarmikið að fá þetta alveg ljóst, og það er vitanlega lífsnauðsyn, að þetta sé alveg skýrt tekið fram í lögunum, hvað átt er við með þessu. Þá vildi ég spyrja um eitt atriði enn. Það stendur í frv., að það skuli draga álögð útsvör frá tekjum, áður en tekjuútsvör eru á lögð. En ég spyr: Ætlar hæstv. ríkisstj. að beita sér fyrir því, að sami háttur verði á hafður við álagningu skatta til ríkisins? Það er ekkert um það í því frv. um tekjuskattinn, sem nú hefur verið lagt fram. En ég spyr: Ætlar hæstv. ríkisstj. að beita sér fyrir því, að útsvör verði einnig frádráttarbær við álagningu tekjuskatts til ríkissjóðs. Þá kem ég að nýjum þætti, sem er í þessu máli, en það er sú stórfellda útfærsla á veltuútsvarinu eða veltuútsvarskerfinu, sem lagt er til að lögfesta með þessu frv. Eins og allir hv. þm. vita og hæstv. ráðh. tók fram, þá eru sérákvæði um samvinnufélögin í útsvarslöggjöfinni, þ.e.a.s. að um félagsmannaviðskipti samvinnufélaganna eru alveg sérstök ákvæði. Þau eru ekki útsvarsskyld eftir venjulegum reglum, heldur er samvinnufélögunum ætlað að borga sérstakan skatt vegna félagsmannaviðskiptanna, samvinnuskatt, sem kallaður hefur verið. Hvernig stendur á því, að þessi háttur hefur verið á hafður um samvinnufélögin? Ég hygg, að fyrir því liggi tvær aðalástæður, og munu þó kannske fleiri hafa komið til. Það fyrsta er, að sú starfsemi manna í félagi að útvega sér nauðsynjavörur með sannvirði, eins og samvinnufélögunum er ætlað að gera, og að koma afurðum í rétt verð og vinna þær, - sú starfsemi er ekki gróðastarfsemi og á ekkert skylt við gróðastarfsemi eða venjulegan gróðarekstur. Hún á ekkert skylt við slíkt, enda eru þau ákvæði, sem um þetta gilda í löggjöf landsins, þannig, að ef afgangur verður, þegar þessi viðskipti eru gerð upp, sem félögin hafa vegna félagsmanna, þá er afganginum ýmist jafnað út til félagsmannanna sem tekjuafgangi eða eins konar afslætti á viðskiptum eða lagður í varasjóð og verður þá eign félaganna, - eign, sem aldrei má úthluta til félagsmannanna. Þetta eru stofnanir í byggðarlögunum, og þeim fjármunum, sem þannig safnast fyrir af félagsmannaviðskiptum, má aldrei úthluta til félagsmanna. Þetta eru eins konar sjóðsstofnanir í byggðarlögunum, sem verða þar áfram til afnota fyrir alla þá, sem vilja ganga í félögin, því að þau eru opin fyrir alla. Þannig eru þessi viðskipti byggð upp, og þannig eru samvinnufélögin byggð upp, og af þessum ástæðum hefur aldrei þótt eðlilegt, að það væru lögð á þau útsvör eftir sömu reglum og venjulega gróðastarfsemi. Annað atriði, sem hefur komið hér áreiðanlega mjög til greina, er það, að þessi félög eru oftast nær á okkar landi byggð upp af fólki úr mörgum byggðarlögum, en ekki bara einu byggðarlagi eða einu þorpi. Það tekur sig saman, fólkið, og stofnar með sér félög, ýmist til að koma afurðum sínum í verð eða útvega sér nauðsynjar með réttu verði. Og það tekur saman höndum um þetta úr mörgum byggðarlögum. Svo eru líka til heildarsamtök þessara félaga, sem fólk um allt landið tekur þátt í. En einmitt vegna þess, að félögin eru byggð upp á þennan hátt, af fólki úr mörgum byggðarlögum, sem tekur sig saman til að hafa fyrir sig sjálft þessa þjónustu, þá getur ekki gilt um þau hið sama og annan rekstur, sem venjulega eða a.m.k. oftast nær hér hjá okkur er rekinn af mönnum, sem eiga heimilisfang í einu byggðarlagi. Þessar munu vera aðalástæðurnar fyrir því, að það hefur alltaf þótt sjálfsagt, að það væri sérregla um álagningu á þessi félagsmannaviðskipti. Nú er ætlunin með þessu frv., sem er sýnilega rubbað upp í flýti og á margan hátt, eins og ég hef þegar sýnt fram á, mesta hrákasmíði, að gerbreyta þessu, kollvarpa þessu alveg, og þá blasa við afleiðingar, sem ég efast um að þeir, sem standa að þessu frv., hafi haft nokkurn tíma eða tóm, til þess að gera sér grein fyrir. Hvað gerist þá? Það gerist, ef þessi háttur verður á hafður, að það er lögfest heimild handa niðurjöfnunarnefndum víðs vegar um landið til að skattleggja með veltuskatti alla starfsemi, sem fer fram á vegum samvinnufélaganna og þau annast fyrir félagsmenn sína. Vakna í því sambandi ótal spurningar, sem eru geysiþýðingarmiklar og verður að svara. Verður þá t.d. heimilt samkv. þessu að leggja veltuútsvar á framleiðslu mjólkurbúa í því byggðarlagi, þar sem þau starfa, frystihúsa, sem vinna vörur fyrir bæði bændur og útvegsmenn og fiskimenn, verður heimilt samkv. þessum nýju lagaákvæðum að leggja veltuútsvar á þessa starfsemi? Verður líka heimilt eftir þessum nýju lögum að leggja veltuútsvar t.d. á rekstrarnauðsynjar, sem framleiðendur útvega sér gegnum sinn eigin félagsskap? Verður heimilt víðs vegar um landið að leggja veltuútsvar á áburðarkaup, fóðurbætiskaup, veiðarfæri, salt og allt slíkt, sem lýtur að framleiðslu félagsmanna í þessum félögum, sem þeir útvega sér gegnum sín eigin félög? Verður heimilt að skattleggja þessar vörur, og einnig þær neyzluvörur, sem félagsmenn þessara samtaka fá handa sjálfum sér? Og í því sambandi vil ég spyrja, ef það er raunverulega svo, að mönnum hafi dottið í hug að kollvarpa á þennan hátt öllu þessu kerfi, sem við höfum búið við: hvernig verður þetta þá í framkvæmdinni? Við skulum taka bændur t.d. Er það þá meiningin, að þeir borgi fyrst veltuútsvar af framleiðslu sinni heima í sveitinni sinni, síðan verði lagt veltuútsvar á þessar afurðir, þegar þær koma í mjólkurbúið eða sláturhúsið og frystihúsið, ef um sláturafurðir er að ræða, síðan verði lagt veltuútsvar á þessar afurðir, þegar þær koma á markaðinn í höfuðstaðnum eða annars staðar, kannske jafnvel umboðssala fyrir framleiðendur í þessu tilfelli túlkuð velta og skattlögð enn einu sinni, og afurðirnar síðan skattlagðar í fjórða eða fimmta sinn, þegar varan er seld í smásöluverzluninni í bæjunum, og jafnvel kannske í sjötta sinn, ef unnið yrði eitthvað úr þessum afurðum í bæjunum, áður en þær koma á markaðinn? Hefur þeim, sem að þessu frv. standa, dottið í hug, að þetta verði framkvæmt á þessa lund eða ekki? Það er lífsnauðsyn, að upplýst verði til fulls, hvernig þetta er hugsað, því að ef þetta er hugsað á þennan hátt, þá eru hér á ferðinni stórkostlegar nýjar álögur á framleiðsluna, bæði til sjávar og sveita, sem skerða stórlega afkomu þeirra, sem þar eiga hlut að máli. Ég í því sambandi vakna enn spurningar, sem menn eiga heimtingu á að fá svarað. Ef þetta verður gert, hvernig verða þessar álögur bættar upp framleiðendunum? Eiga þeir að bera þessar álögur, eða verður þetta sett inn í verð afurðanna? Þessu verður að svara. Þá kemur einnig það atriði, að ef á þennan hátt verður haldið á málum, verða neytendur og framleiðendur víðs vegar um landið skattlagðir af einstökum byggðarlögum á þann hátt, sem er algerlega óviðunandi og engum datt í hug að gæti komið til greina, þegar t.d. samvinnulögin voru sett. Þá datt engum í hug, að það væri nokkur sanngirni í því að skattleggja allar afurðir framleiðendanna og vöru neytendanna í samvinnufélögunum, skattleggja þetta allt alveg sérstaklega til ágóða fyrir þann stað, þar sem viðskiptin fóru fram. Engum datt slíkt í hug, enda auðvitað ekki nokkur sanngirnisglóra til í slíku. Og sannleikurinn er sá, að þessi ákvæði, sem hér er stungið upp á, geta með engu móti staðizt, og þó að það yrði reynt að setja þessi ákvæði í lög, þá mundu þau ýmist reynast ill- eða ekki framkvæmanleg og alls ekki verða þoluð til lengdar. Það er því misskilningur, ef það vakir fyrir mönnum að lögfesta þetta á þann hátt, sem í fljótu bragði mætti virðast eftir þessu frv., eins og það liggur fyrir. Ég vil svo segja að lokum við þessa umr., að ég álít, að það væri alveg ósamboðið hv. Alþ. að ganga frá tekjuöflunarlöggjöf um jafnstórfellt og þýðingarmikið mál eins og hér er gert í þessu frv. Og ég tel, að það nái engri átt að afgreiða þetta frv. núna, - að fara nú t.d. út í það að lögfesta veltuútsvarafarganið og færa það stórkostlega út. Það er talað um, að þetta sé bráðabirgðalöggjöf. Það er sem sé ætlunin að læða þessari löggjöf inn á þjóðina undir því yfirskini, að hér sé um bráðabirgðalöggjöf að ræða. En það kom fram hjá hæstv. ráðh., að hann gerði því skóna, að þessi löggjöf kynni að þurfa að gilda áfram, enda eru náttúrlega allar líkur til þess, ef þessi óskapnaður yrði lögfestur, þá yrði endurskoðunin lögð á hilluna og látið við þetta sitja, a.m.k. þangað til þessi löggjöf yrði brotin niður af almenningsálitinu, sem yrði raunar áður en mjög langir tímar liðu. En ég álít, að það eigi nú að hafa þann hátt á að fresta þessu máli, - það er engin ástæða til þess að hraða því, - fresta þessu máli og láta halda áfram með heildarendurskoðun þessara mála, sem nú er byrjað á, en efna þó til hennar á víðtækara grundvelli en hæstv. ríkisstj. hefur gert. Það er sagt, að þessi löggjöf eigi að einhverju leyti að vera til þess að koma í veg fyrir það, að útsvör hækki. Það er auðvitað ekkert annað en fyrirsláttur. Það er að vísu þarna eitt ákvæði í bráðabirgðaákvæði um þessa löggjöf, sem segir, að það megi ekki hækka útsvör nema 20% frá því, sem verið hefur, að frádregnu jöfnunarsjóðstillaginu, nema með samþykki ráðuneytisins, ef um kaupstað er að ræða, og sýslunefndar, að því er hreppa snertir. En í fyrsta lagi er nú það, að jafnvel samkvæmt þessu ákvæði skilst mér, að það gæti farið svo, þó að ég hafi ekki athugað það til hlítar, að útsvörin lækkuðu ekki, auk þess sem byggðarlög mundu þá neyðast til, ef þau þyrftu á því að halda, að sækja um þessar undanþágur, sem þarna er gert ráð fyrir, og mundu fá þær vegna þess, að það mundi ekki verða búið þannig að sveitar- og bæjarfélögunum, að þau yrðu rekin með halla. En við vitum, að ráðstafanir hæstv. ríkisstj. og meiri hl. í efnahagsmálum hafa j för með sér stórfelldar hækkanir á útgjöldum bæjar- og sveitarfélaga. Þannig eru engar líkur til þess, að það verði neitt úr þessum útsvarslækkunum, sem verið er að bollaleggja um nú um þessar mundir, þó að það komi raunar greinilegar fram síðar. Það er heldur engin þörf á þessari löggjöf, sem hér er fjallað um, til þess að koma í veg fyrir hækkun útsvara. Til að setja þessu þær skorður, sem ráð er fyrir gert í þessu frv., dygði einfalt lagaákvæði. Þetta frv. á ekkert skylt við það að tryggja mönnum neitt hagstæðari útkomu á útsvörum þeirra nú í vor. Þetta frv. mundi að mínu viti verða til stórtjóns, ef það verður að lögum, og stenzt ekki nema stutta hríð, jafnvel þó að það verði gert að lögum, vegna þess að í því eru svo mikil rangindi. Það ætti að vísa þessu frv. frá og halda áfram með endurskoðunina. Ég mun ekki hafa þessi orð fleiri, en vonast eftir því, að hæstv. ráðh. svari fyrirspurnum þeim, sem ég beindi til hans.



Herra forseti. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er gerð mjög mikil breyting á því, sem hingað til hefur átt sér stað viðvíkjandi stöðu sveitarfélaganna í þjóðfélaginu, og ég held, að það sé rétt, að hv. d. geri sér það alveg ljóst, hverjar þær breytingar eru, vegna þess að sumpart hefur kannske sú venja, sem skapazt hefur á undanförnum árum, hjálpað til að draga úr meðvitund manna um það, hve veigamiklar þær breytingar eru, sem gerast á útsvarslögunum, þegar fellt er niður ákvæði um, að leggja megi á útsvar eftir efnum og ástæðum. Ég álít, að með þessu frv. sé verið að skerða af hálfu ríkisvaldsins vald og efnahagslegt sjálfstæði stóru sveitarfélaganna og það sé alveg nauðsynlegt, að mönnum sé það ljóst, þegar þeir samþykkja þetta frv., að þeir eru að taka þátt í því að afnema að mjög miklu leyti sjálfstæði, sem sveitarfélögin hafa haft um óralangan tíma á Íslandi. Það er rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, að á undanförnum árum hafa sveitarfélög haft þann hátt á að skapa sér útsvarsstiga, og hefur síðan verið hægt að deila um, hvort hann væri réttlátur eða ranglátur, hvort hann væri haldinn eða ekki haldinn, og annað slíkt, en allir þeir útsvarsstigar, sem sveitarfélög hafa fram að þessu skapað sér, hafa verið samkv. þeirra eigin valdi. Það hefur verið þeirra eigin vald, meðlima sveitarfélaganna og þeirra fulltrúa, sem þeir hafa kjörið, að ákveða þetta. Það vald hefur verið ótvirætt, og það vald hefur verið í lögunum mjög víðtækt. Ef sveitarfélögin hafa viljað það viðhafa eða þótzt þurfa á því að halda, þá hafa þau getað gengið mjög langt í því að jafna niður eftir efnum og ástæðum. Ég skal að vísu viðurkenna, að yfirvöldin í landinu, skattstjórar, yfirskattanefnd, ríkisskattanefnd og aðrir slíkir aðilar ríkisins, hafa reynt að draga úr þessu valdi sveitarfélaganna og þeim hefur mjög oft tekizt þetta, stundum máske með réttu og stundum með röngu. Og staðreynd er, að þróunin, sem hefur verið að gerast, hefur verið sú, að ríkisvaldið hefur verið að sölsa undir sig ýmist í krafti embættisvalds eða með löggjöf meira og meira af því valdi, sem sveitarfélögin frá upphafi vega hafa haft. Ég vil þess vegna leggja áherzlu á, að með þessum lögum, með því að afnema 3. og 4. gr., eins og tekið er fram í 1. gr. þessara laga, er verið endanlega að afnema það vald, sem sveitarfélögin hafa haft um ákaflega langan tíma til þess að jafna niður eftir efnum og ástæðum. Grundvöllurinn að því efnahagslega sjálfsforræði sveitarfélaganna er rifinn burt með lögum, ef frv. verður að lögum. Og það er rétt, að menn geri sér það ljóst, að með þessum lögum tekur ríkisvaldið í sínar hendur að segja fyrir um, hvernig sveitarfélög skuli leggja á. Hér eftir er það þá ríkisvaldið, ef þetta verður samþykkt, sem ákveður þetta. Menn geta verið á mismunandi skoðun um, hvort þetta sé rétt eða hvort þetta sé rangt, en ég held, að það sé nauðsynlegt, að mönnum sé gert það alveg greinilegt, hvert þessi þróun leiðir, hvað er verið að gera. Við skulum bara taka sem dæmi, að íhaldssamur, borgaralegur meiri hluti í bæjarstjórn Reykjavíkur er með þessum lögum sviptur rétti til þess að ráða, á hvern hátt skuli leggja á í Reykjavík. Ef t.d. róttæk stjórn, alþýðustjórn, væri að völdum í ríkinu, þá hefur hún með þessari lagasetningu fengið vald til þess að ákveða endanlega, hvernig lagt skuli á í Reykjavík, og öfugt. Það er rétt, að menn geri sér þessa hluti alveg greinilega ljósa, til þess að menn viti, hvað þeir eru að gera. Sjálfsforræði sveitarfélaga, sem margir hafa álitið mjög þýðingarmikið á Íslandi fram að þessu og ég fyrir mitt leyti álít mjög þýðingarmikið, það er í aðalatriðum afnumið með þessu, þegar ríkisvaldið tekur upp á að fyrirskipa, á hvern hátt þessi sveitarfélög skuli leggja á. Ég skal vissulega viðurkenna, að þessi þróun á sér stað bæði hér á Íslandi og erlendis í alríkjum mæli. Og að sumu leyti má máske segja, að þetta sé að nokkru leyti eðlileg afleiðing af þróun bæjarfélaga. Engu að síður vil ég láta þá skoðun í ljós, að ég álít þessa þróun slæma. Ég álít það slæma þróun að vera í sífellu að svipta sveitarfélög valdi, sem þau hafa haft. Ég álít það slæma þróun - og af hverju? Af því að ég álít, að það lýðræði, sem verið er að berjast fyrir að koma á og auka í þjóðfélaginu, njóti sín hvað bezt í smáum heildum. Það lýðræði, sem framkvæmt er af einu sveitarfélagi, verður alltaf raunhæfara lýðræði en það, sem framkvæmt er af ríkisvaldi, vegna þess að eftirliti almennings sjálfs, sem er það raunverulega inntak í öllu lýðræði, verði betur komið við, þar sem aðstaðan er þröng og smá, heldur en þar, sem hún er orðin eins stór og hún er í heilu ríki. Þess vegna álít ég alla þá þróun, sem skerðir vald sveitarfélaganna og dregur úr höndum sveitarfélaganna vald yfir til ríkisins, vera þróun, sem sé andstæð því lýðræði, sem eigi að ríkja í þjóðfélaginu almennt, vegna þess að lýðræðið njóti sín betur t.d. í einu sveitarfélagi en í einu stóru ríki. Því meiri möguleika sem einstaklingurinn hefur til þess að koma sínum áhrifum að sem beinast, því meira verður lýðræðið þar. Ég veit, að það má færa fram mörg rök fyrir hinu, - rök, sem yfirleitt hníga að því, að það sé gott, að ríkisvaldið sé sterkt. En við skulum gera okkur grein fyrir því, að um leið þýða öll slík rök, að frelsi einstaklingsins, að lýðræði fjöldans verður minna. Því meira sem valdið er, sem hæst er í þjóðfélaginu, því sterkara sem það verður, því veikari verður hver einstaklingur og hver smáheild einstaklinganna, og um leið og farið er að draga úr höndum sveitarfélaganna það vald, er þau hafa haft fram að þessu, þá er verið að auka og efla ríkisvaldið og gera þannig ríkisvaldið sterkara á kostnað lýðræðisins í þjóðfélaginu. Ég veit hins vegar, að það eru flutt fram mörg rök fyrir því, að þetta sé nauðsynlegt, og ein af höfuðrökunum í sambandi við þetta eru, að sveitarfélögin gangi svo langt í sínum álögum á einstaklingana með sinni útsvarsálagningu, að það sé nauðsynlegt að draga úr þessu. Sveitarfélögin allt að því misbeiti sínu valdi og þeirra álögur verði svo þungar. Hvernig stendur á þessu? Hvernig stendur á því, að þessar álögur á sveitarfélögin eru þyngdar í sífellu, hafa verið þyngdar með þeirri þróun, sem átt hefur sér stað, og þannig hefur verið sköpuð sú aðstaða, sem ríkisvaldið nú notar til þess að draga úr valdi sveitarfélaganna? Hver er aðilinn, sem hefur aukið þessar álögur á sveitarfélögin? Það er ríkisvaldið sjálft. Það er ríkisvaldið, sem með lögum hefur gert sveitarfélögunum að greiða meira og meira af margs konar framlögum, sem sveitarfélögin hafa ekki lagt á sjálf. Svo og svo miklu, skulum við segja, af eins góðum og nauðsynlegum lögum og l. um almannatryggingarnar og tekjunum, sem teknar eru til þeirra, hefur verið velt yfir á sveitarfélögin af hálfu löggjafans. Svo framarlega t.d. sem ríkisvaldið frá upphafi hefði sjálft lagt fram allt, sem átti að leggja til almannatrygginganna, og bæirnir hefðu ekki átt að leggja þar fram neitt, þá hefði ekki komið til þess, að bæjarfélög og sveitarfélög hefðu þurft að ganga eins langt og þau hafa gert með álagningu útsvara. M.ö.o.: það er ríkisvaldið, sem hefur tekið sér vald í sínar hendur til þess að fyrirskipa, hvað sveitarfélögin skuli leggja á almenning eftir efnum og ástæðum. Þau hafa gert þetta á undanförnum áratugum, og það er sífellt verið að íþyngja sveitarfélögunum og neyða þau til að íþyngja sínum meðlimum með álögum. Svo þegar sveitarfélögin eru komin svo langt í því að þyngja þannig álögurnar á sína meðlimi, að mönnum tinnst þetta ekki fært lengur, þá kemur ríkisvaldið og segir við sveitarfélögin: Þú gengur svo langt í því að leggja á álögur, að ég verð að svipta þig valdinu til þess að leggja á eftir efnum og ástæðum. – M.ö.o.: það er fyrst ríkisvaldið, sem grípur inn í og knýr sveitarfélögin til þessara aðgerða, og síðan er það nú með þessu lagafrv. ríkisvaldið, sem kemur og segir: Ég tek af þér það vald, sem þú hefur haft, vegna þess að þú hefur ekki verið fær um að beita því. - Sökin liggur öll hjá ríkisvaldinu í þessu efni. Og þetta var ekki nauðsynlegt. Það var frá upphafi hægt að fara þannig að, að þessar álögur, sem sveitarfélögin hafa verið látin leggja á almenning, gat ríkið lagt á beint sjálft og þurfti þess vegna aldrei að fallast á að leggja þetta á þennan hátt á bæjarfélögin, sem gert hefur verið, og nota þetta síðan á eftir sem átyllu til þess að skerða frelsi og efnahagslegt sjálfstæði sveitarfélaganna. Og ég álít þetta slæmt. Ég álít þetta slæma og ranga þróun. Upphaflega er höfuðástæðan til útsvara og var frá upphafi vega í okkar þjóðfélagi, frá því að það fyrst var myndað, að hjálpa þeim, sem fátækir voru. Útsvörin voru lögð á eingöngu með tilliti til þess. Það hefur verið stefna með almannatryggingunum að komast burt frá þeirri gömlu framfærsluskyldu, sem á sveitarfélögunum lá, og það var rétt stefna. Það var rétt að stefna til ríkisframfærslu, og það var rétt að láta almannatryggingarnar smám saman geta afnumið allt það, sem í gamla daga var fátækrastyrkur. Þó var alltaf hugsanlegt, að eitthvað af slíku yrði eftir hjá bæjarfélögunum, þar sem til kæmi og þyrfti að koma við úthlutun slíks sérþekking, sem aðeins kemur til greina í smáum samfélögum manna. Og ég held, að það hefði verið betra, að sveitarfélögin hefðu fengið að þróast sjálfstætt hvað snertir sína fjárhagslegu afkomu, verið meira hlíft við gjöldunum af almannatryggingum og öðru slíku, en fengið að sjá um annars vegar það, sem óhjákvæmilega yrði eftir á þeirra vettvangi af framfærslunni, og svo hins vegar um framkvæmdir. Og þar kem ég sérstaklega að því, sem á vissan hátt gerir mestan muninn á, hvílíkt vandamál álögurnar og tekjuaflanirnar eru fyrir meginið af öllum sveitarfélögum landsins annars vegar og hins vegar fyrir Reykjavík. Það er engum efa bundið, enda almennt viðurkennt og jafnvel sérstaklega í þessari löggjöf, sem hér er lagt til að setja á, að það eru alveg gerólík viðhorf, hvað snertir Reykjavík annars vegar og svo að segja hinn helming allra landsbúa hins vegar, sem m.a. kemur fram í því, að það skuli gengið út frá að nokkru leyti, að það séu lægri lögboðin útsvör fyrir Reykjavík en úti um land. Og við vitum, hvernig stendur á þessu. Það er sá gífurlegi aðstöðumunur, sem hefur skapazt við það, að hér hefur risið upp í Reykjavík og nágrenni svo að segja nýtízku auðvaldsskipulag, þar sem að heita má meginið af öllu auðmagni landsins er saman komið á litlum bletti og þar sem landsbúar hafa þess vegna við að búa öll venjuleg fyrirbrigði háþroskaðs auðvaldsskipulags. Hins vegar úti um allt land býr fólkið við þær aðstæður, að menn berjast í bökkum við að reyna að skapa sér atvinnulíf, halda við atvinnulífi eða þróa atvinnulíf, og vandamálin, sem fyrir fólkinu liggja þess vegna úti um allt land og þess bæjarfélögum, eru alveg gerólík því, sem við erum hér að fást við í höfuðborginni. Það þýðir, að nauðsynin fyrir bæjarfélögin og sveitarfélögin úti um allt land er fyrst og fremst sú að fá fjárhagslegar aðstæður til að geta glímt við þessi vandamál, og frumskilyrðið fyrir því að geta glímt við þessi vandamál er þeirra efnahagslega sjálfstæði og efnahagslega vald til þess. Þess vegna er það hættulegt fyrir öll þessi bæjar- og sveitarfélög, að dregið sé úr þeirra efnahagslega valdi, að grundvöllurinn fyrir þeirra efnahagslega sjálfstæði sé svo að segja afnuminn og fenginn í hendur ríkisvaldinu, og þess vegna ættu bæjar- og sveitarfélögin úti um land sérstaklega að gjalda varhuga við þessari þróun. Það hefði verið eðlilegt einmitt fyrir þessi bæjar- og sveitarfélög, að þau hefðu barizt fyrir því; að þróunin í þjóðfélaginu hefði orðið sú, að létt hefði verið af bæjar- og sveitarfélögunum þeim álögum, sem á hafa verið lagðar vegna t.d. almannatrygginganna, en að þessi bæjar- og sveitarfélög hefðu í sífellt ríkara mæli fengið að nota það, sem þau treystu sér til þess að leggja á eftir efnum og ástæðum, til þess að byggja upp atvinnulíf á sínum stöðum. Þetta hefði verið langheilbrigðasta þróunin til þess að gera þessu fólki úti um allt land mögulegt að glíma við það, sem er höfuðvandamálið fyrir það, það að hindra eyðinguna, sem alltaf vofir þar yfir, það að byggja upp atvinnulífið á þessum stöðum. Ég álít, að til þess hefði að vísu fyrst og fremst titt að halda útsvörunum með því gamla fyrirkomulagi, sem var, að leggja þau á eftir efnum og ástæðum, en sveitarfélögin áttu að fá að ýta af sér yfir á ríkið í ríkari mæli útgjöldunum til almannatrygginganna. Og ég er ákaflega hræddur um, að með þessum ráðstöfunum, sem nú er verið að gera, muni aðstaða bæjar- og sveitarfélaganna úti um allt land versna til þess að geta barizt sjálfstæðri efnahagslegri baráttu fyrir að gera það viðunandi að lifa á þessum stöðum. Ég segi þetta vegna þess, að ég þekki nokkuð og hef átt sjálfur nokkurn þátt í tvisvar sinnum á undanförnum 20 árum, að ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að hjálpa þessum bæjarfélögum og sveitarfélögum útí um land til að afla þeirra atvinnutækja, sem hafa svo að segja haldið lífinu í þeim. Það var gert af hálfu ríkisvaldsins fyrst með aðgerðum nýsköpunarstjórnarinnar á árunum 1944–47, þar sem bæði togurum og fleiri tækjum var svo að segja miðlað út um land með sérstökum ráðstöfunum til þess að reyna að leggja grundvöll að atvinnulífi þar, og síðan með ráðstöfunum vinstri stjórnarinnar á árunum 1956–58, þar sem sérstaklega voru gerðar ráðstafanir til allmikillar útvegunar á vélbátum til landsins til þess að nýskapa atvinnulífið alveg sérstaklega úti um land. M.ö.o.: af hálfu ríkisvaldsins hefur tvisvar sinnum á undanförnum 20 árum orðið að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að menn gætu lifað í þremur fjórðungum landsins. Ríkisvaldið hefur orðið að grípa inn í, vegna þess að flokkar, sem trúað hafa á afskipti ríkisvalds, heillavænleg afskipti ríkisvaldsins af atvinnulífinu, hafa verið það áhrifaríkir, að þeir hafa getað megnað gegn afturhaldsöflunum í þjóðfélaginu, eins og bankavaldinu og öðru slíku, að knýja slíkar aðgerðir fram. Og ég býst við, að eyðing landsbyggðarinnar, sem alltaf vofir yfir sem eðlileg afleiðing af kapítalistískri þróun á Íslandi, mundi vera allmiklu lengra komin, ef ekki gætti þessara tveggja átaka, fyrst á árunum 1944–47 og síðan á árunum 1956–58. Nú hins vegar er komin til valda í þjóðfélaginu stefna, sem trúir ekki á og vill ekki belta afskiptum ríkisvaldsins í þessum efnum, heldur trúir á framtak einstaklingsins, eins og það er kallað, m.ö.o. óhindraða kapítalistíska þróun, sem þýðir óhjákvæmilega hraða eyðingu á öllum byggðarlögunum úti um land, vegna þess að lögmál auðmagnsins er að einbeitast á þá staði, þar sem auðmagnið er fyrir. Það eina, sem þess vegna gæti staðið að einhverju leyti á móti slíkri hættulegri efnahagsþróun, væri, að bæjar- og sveitarfélögin úti um land hefðu að einhverju leyti efnahagslega aðstöðu, efnahagslegt frjálsræði og efnahagslegan grundvöll til þess sjálf að skapa sér atvinnulíf og vinna á móti. þessari óheillaþróun út frá sínum sjónarmiðum, hvert heima hjá sér. Það gætu þau aðeins gert með verulegu efnahagslegu sjálfstæði sínu. Því efnahagslega sjálfstæði er burt kippt með 1. gr. þessa frv. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði komið þar í minni ræðu, að ég var að ljúka við að segja mína skoðun á afstöðunni viðvíkjandi sveitarfélögunum og þeirra rétti, og vil aðeins ljúka því með því að segja, að ég álít, að það hefði átt að taka aðra stefnu viðvíkjandi sveitarfélögunum en nú er tekin með þessu frv., að svipta þau svona því efnahagslega sjálfstæði, sem þau hingað til hafa haft. Ég álít, að það hefði átt að taka þá stefnu að létta af þeim t.d. byrðunum af almannatryggingunum og ríkið tæki þær yfir á sig, gefa jafnframt sveitarfélögunum möguleika til fleiri tekjulinda, láta þau eignast sjálf lóðirnar, sem í bæjarfélögunum eru, og leigja þær út og taka með því nokkrar tekjur í ríkari mæli en nú er gert, og enn fremur með því að hjálpa þeim til þess að koma sjálf upp fyrirtækjum. Ég er sem sagt í grundvallaratriðum andvígur þeirri stefnu, sem farið er inn á viðvíkjandi sveitarfélögunum með þessum útsvarslögum, og álít, að það hefði verið giftusamlegra að breyta þarna um frá þeirri stefnu, sem ríkt hefur yfirleitt í þessum atriðum síðustu 20–30 árin. Ég held, að það auki hvorki lýðræðið á Íslandi né velferð almennings, að þessar smærri einingar, þessi smærri samfélög mannanna, eins og sveitarfélögin eru, séu svipt því sjálfstæði, sem þau hafa haft, en að því er stefnt með þessum lögum. Ég veit sem sé og ætla ekki að endurtaka það, að það má á margan hátt gagnrýna ýmislegt, sem fram hefur farið í skjóli fyrirmælanna um álagningu eftir efnum og ástæðum, en í grundvallaratriðum fólst í því vald sveitarfélaga til þess að ráða þessu sjálf. Þá er í öðru lagi sú stóra breyting í þessu frv., að það eru afnumin viss réttindi, sem samvinnufélögin hafa haft. Það er máske alveg í samræmi við það, sem gert er viðvíkjandi þeim heildum, sem bæjarfélögin og sveitarfélögin hafa verið, þessum smærri samfélögum mannanna, að þeirra efnahagslega sjálfstæði er raunverulega afnumið, að með þessum lögum er verið að afnema þau réttindi, sem þeir menn, sem hafa tekið höndum saman í samvinnufélögum, hafa haft, þó held ég meira að segja án þess, að um leið sé afnuminn sá samvinnuskattur, sem þeir áttu réttilega að bera vegna þessara réttinda, sem þeir nutu, og er það atriði, sem þarf að athugast í nefnd. Viðvíkjandi samvinnufélögunum þykist ég vita, hvernig þarna sé í pottinn búið. Það hefur á undanförnum árum komið fram ýmiss konar gagnrýni á þann hátt, sem t.d. Samband ísi. samvinnufélaga að ýmsu leyti hefur haft með höndum um rekstur stórra atvinnufyrirtækja í sambandi við samvinnuhreyfinguna, erl að nokkru leyti líka tengd venjulegum auðvaldsfyrirtækjum, og ég veit ósköp vel, að elnmitt þessi tengsl hafa verið notuð ákaflega mikið til þess að reyna að spilla fyrir samvinnuhreyfingunni í landinu, og vissar óvinsældir, sem skapazt hafa gegnum slík tengsl við stór og mikil auðvaldsfyrirtæki, hafa orðið samvinnuhreyfingunni nokkurt áfall í augum almennings. En ég vil taka það fram, að þrátt fyrir þessa hluti, sem ég hef oft gagnrýnt, þá álít ég, að það nái ekki nokkurri átt að ætla að nota sér slíkt, jafnvel þó að um misnotkun hafi verið að ræða, til þess að vega að samvinnufélögunum sjálfum og þeirra réttindum. Og ég álít, að það, sem hér er gert og farið inn á nú með þessum lögum, sé bein árás á samvinnufélögin og þann eðlilega rétt, sem neytendur og aðrir aðilar á Íslandi og sérstaklega fátækt fólk á Íslandi á að hafa til þess að bindast samtökum um að reyna að afla sér lífsnauðsynja, án þess að það sé sérstaklega skattlagt. Og hvað svo sem menn kunna að reyna að bera í bætifláka fyrir og verja þetta, þá er þetta óverjandi aðferð. Þegar alþýða manna binzt samtökum um að reyna að kaupa sér lífsnauðsynjar án þess að verða að láta þær verða svo að segja skattskyldar gróðafélögum eða gróðaaðilum í þjóðfélaginu, þá á ríkisvaldið að veita þessum samtökum manna þann rétt, að þau geti starfað, án þess að þau séu sérstaklega skattlögð eða a.m.k. hvað þessa starfsemi snertir, starfsemi sjálfra félagsmannanna, og um annað er ekki að ræða. Ég álít þess vegna, að með þessu lagafrv. sé beinlínis verið að ráðast að grundvallarréttindum þessara annarra fjölmennustu samtaka í landinu og að þessi árás sé að öllu leyti óréttmæt og skaðleg. Og ég álít alveg sérstaklega, að það sé harkalegt að ráðast á þennan hátt á starfsemi samvinnufélaganna, á sama tíma sem verið er að ýta undir gróðastarfsemina í landinu og skapa sérréttindi fyrir gróðafélögin í landinu og aukið vald þeim til handa og jafnvel gefa þeim sérstaka aðstöðu til þess að tengjast útlendu auðvaldi, - það sé sérstaklega hættulegt, að á sama tíma skuli svo ráðizt að þeim samtökum almennings, sem samvinnufélögin eru, og reynt að draga úr þeim réttindum, sem þau hafa fram að þessu notið. Þessari árás ber að hrinda. Ég skal ekki ræða hér sérstaklega viðvíkjandi veltuútsvörunum, - það hafa verið lagðar hér margar spurningar fyrir hæstv. fjmrh., sem hann mun vafalaust gera skil í sinni svarræðu, - en mér skilst á frv., að veltuútsvörin eigi að vera frádráttarhæf frá tekjum. Er það ekki rétt, að veltuútsvörin eigi að vera frádráttarhæf frá tekjum, þannig að menn fái ekki útsvar á eftir né heldur tekjuskatt út á það, sem menn hafa borgað í veltuútsvör? Er þetta rangt skilið hjá mér?

Nei, allt greitt útsvar dregst frá tekjum.

Líka greitt veltuútsvar. En þá vildi ég nefnilega spyrja: Greitt veltuútsvar má dragast frá tekjum.

Við útsvarsálagningu, en ekki tekjuskatts.

En ekki tekjuskatts, já. Þá skulum við segja það. Greitt veltuútsvar má dragast frá tekjum í sambandi við álagningu útsvars næst. En hvernig hagar þá, þegar engar tekjur eru, enginn tekjuafgangur er? Kemur þarna ekki fram alveg gríðarlegur aðstöðumunur fyrir þau félög annars vegar, sem rekin eru í gróðaskyni og safna gróða? Þau greiða ákveðið veltuútsvar og hafa ákveðinn gróða. Þau fá þetta veltuútsvar dregið frá, þegar útsvar er lagt á þau næst. Þau fá sem sé sérréttindi, vegna þess að þau eru rekin í gróðaskyni og til auðsöfnunar einstökum aðilum. Hins vegar þar sem starfandi er félagsverzlun almennings, sem er ekki rekin í gróðaskyni, heldur rekin í því skyni að gera alþýðuheimilum léttara fyrir, gera álögurnar, t.d. með söluskatti, gengislækkun eða öðru slíku, ekki eins þungbærar fyrir alþýðuheimilin, rekin af félagsskap, - við skulum segja eins og kaupfélögum eða samvinnufélögum. sem reyna að stilla álagningu sinni þannig í hóf, að vörur séu þeim ódýrari, þannig að almenningur sleppi sem bezt og þetta verði sem ódýrast alþýðuheimilum, - ef slíkur félagsskapur er starfandi og tekst að vinna þannig, að hann sé rétt á mörkunum, skilar engum gróða, stillir allri álagningu í hóf, þannig að hún er rétt fyrir kostnaði, en hefur máske mikla veltu, þýðir þetta þá ekki, að á slíkt kaupfélag eða samvinnufélag leggst veltuútsvar, en sökum þess að félagið hefur engan tekjuafgang, þá dregst þetta ekki frá þeim? Mér skilst, að þarna sé verið að íþyngja þeim félögum, sem eru að reyna að vinna með almenningshag fyrir augum, en skapa raunverulega sérréttindi þeim til handa, sem vinna í gróðaskyni, sem vinna að auðsöfnun og arðræna almenning, sem hafa af honum fé og græða á honum. Og raunar skilst mér, að það sé höfuðstefnan, sem nú eigi að fara að ryðja sér til rúms í þjóðfélaginu, að það skuli gefa sérréttindi öllum þeim aðilum, sem vilja safna auði eða safna gróða, hvernig sem þeir svo nota hann, en það skuli að sama skapi gera erfiðara fyrir hverjum þeim samtökum, sem starfa að almenningsheill, - helzt með það fyrir augum, ef þetta væri rétt skilið hjá mér og þetta væri svona framkvæmt, að leggja að velli hver þau samtök, sem starfa með almenningshag fyrir augum, og skilja helzt ekkert annað eftir en þau samtök, sem arðræna almenning. Ég vil sem sé leggja alveg sérstaka áherzlu á, að þessar greinar frv., sem svipta samvinnufélögin þeim rétti, sem þau hafa haft, fyrst og fremst 12. gr. og raunar líka 5. gr. og 6. gr., - þau ákvæði séu ranglát og eigi ekki að samþykkjast. Þá er tekið upp, eins og hæstv. fjmrh. kom inn á, það ákvæði, að greiðsla útsvars fyrir hver áramót og nú í ár fyrir 1. maí skuli dragast frá útsvari næsta árs eða leggjast við tekjurnar. Ég er ákaflega hræddur um, þó að margt megi segja bæði með og móti þessari reglu, að þessi regla, ef hún verður tekin upp, komi fyrst og fremst þeim, sem fjáðastir eru, að gagni. Fyrir þau stóru fyrirtæki, sem mikla veltu hafa, mikið einkafjármagn í veltu eða góðan aðgang á einhvern hátt að lánsfé, er þetta mjög mikill munur. Mér skilst á því, sem hér hefur komið fram, að bara hér í Reykjavík geti lækkun á útsvörum jafnvel komizt allt upp í 40 millj., ef þetta er framkvæmt. Hvort það er að öllu leyti þannig, að bæjarfélagið þyldi það, það skal ég ekki segja, það vita aðrir betur en ég, en ég er hræddur um, að ákaflega mikið af þeirri upphæð mundi fyrst og fremst verða þeim til góðs, sem sízt þyrftu þess. Hættan er sú, að meginið af alþýðu manna komi til með í ár og næstu ár, með þeirri efnahagsstefnu, sem nú er upp tekin, að eiga erfitt með að greiða útsvör, bara vegna þess að lífsnauðsynjar hækka svo í verði, og sérstaklega á meðan kaupgjaldið hækkar ekki, að menn hafi ekki mikið afgangs og dragi það eins lengi og hægt er, láti hverjum degi nægja sínar þjáningar. Hins vegar þau stóru fyrirtæki, sem mikið fé hafa og mikið geta á þessu grætt, munu vafalaust reyna að notfæra sér þetta, og mér sýnist þetta því vera einn liður í þeim sérréttindum, sem þeim ríku í þjóðfélaginu og þeim, sem vel standa að vígi gagnvart lánsútvegunum, séu veitt, alveg á sama hátt og jafnvel í tekjuskattslöggjöfinni er nú lagt til, að það séu fyrst og fremst hátekjumennirnir og þeir ríku og þeir, sem mikla veltu hafa, sem græði. Þá heyrði ég, að hæstv. fjmrh. talaði um, að í sambandi við þessar ráðstafanir, sem nú eru gerðar um útsvarsálagningu, fælist viss vörn gegn álagningu. Og ég veit, að það hefur oft af hálfu þeirra, sem verið hafa látnir bera þungar byrðar hjá ýmsum sveitarfélögum, verið yfir því kvartað, hve ágeng sveitarfélögin væru. Og þá þykist ég um leið sjá, að með þessu sé í raun og veru verið að tryggja ekki sízt þau ríku félög, sem þarna ættu í hlut, gegn slíkri álagningu, gefa þeim vörn gegn álagningu, og mér finnst þetta að nokkru leyti koma úr hörðustu átt hjá hæstv. fjmrh., þegar raunverulega er verið að gera ráðstafanir til þess að verja rík og voldug félög gegn álagningu fátækra sveitarfélaga, á sama tíma sem almenningur hins vegar stendur varnarlaus gagnvart þeirri gífurlegu álagningu, sem nú er á hann lögð með ægilegum vöruverðshækkunum, bæði í krafti söluskatts og gengislækkunar, sem nú fara fram, - varnarlaus gagnvart álagningu þeirra nefskatta, sem nú er verið að leggja á. Ég held þess vegna, að heildarstefnan í þessu frv., sem hér liggur fyrir, sé að draga úr þeim réttindum og því valdi og því efnahagslega sjálfstæði, sem þær einingar mannlegra samtaka, sem bæði samvinnufélögin og sveitarfélögin eru, hafa haft fram að þessu, en auka að sama skapi vald ríkisvaldsins, afskipti þess og yfirráð þess og ágengni þess gagnvart þessum samtökum, bæði hinum frjálsu samtökum almennings, sem samvinnufélögin eru, og þeim lögskipuðu samtökum almennings, sem sveitarfélögin eru, sem til voru áður en nokkurt ríkisvald var til. Og þegar þetta er framkvæmt, þegar þessi stefna er tekin upp, á sama tíma sem ríkisvaldið gengst fyrir þyngri álögum á almenning en lagðar hafa verið á nokkru sinni fyrr og gerir almenning með sérstökum ráðstöfunum, með afnámi þeirra samninga, sem alþýða manna hefur haft um vísitölu á kaup fyrir almenning, varnarlausari gagnvart slíkum álögum en almenningur hefur verið um áratugi, þá held ég, að ekki fari hjá því, að þessi löggjöf verði skoðuð sem einn þáttur í allsherjarárás auðmannastéttarinnar á Íslandi í því að sölsa undir sig eina ríkisvaldið og beita því ríkisvaldi gagnvart sveitarfélögunum, gagnvart samvinnufélögunum, gagnvart almenningi í landinu til allsherjar árása á öll þau samtök, sem almenningur hefur ítök í og meira eða minna umráð yfir í landinu. Því meira lýðræði sem í þessum samtökum gildi, því frekar skulu þau svipt sínum efnahagslega rétti og aðstöðu til starfsemi í þjóðfélaginu. Mér sýnist þess vegna þessi breyting, sem hér liggur fyrir á útsvarslöggjöfinni, vera einn þáttur í allsherjarárás auðmannastéttar til að einoka undir sig efnahagslegt og pólitískt vald í þjóðfélaginu, og að sama skapi sem bæði verkalýðsfélög og samvinnufélög eru svipt réttindum, sem þau hafa haft, þá séu að sama skapi hátekjumönnum veitt fríðindi og sérréttindi. Ég veit, að ýmislegt hefur farið afvega í ýmsu viðvíkjandi sveitarstjórnarmálum á undanförnum áratugum og ýmislegt þar, sem þurfti úr að bæta, og vandamál, sem þurfti úr að greiða, og ég held, að þessi leið, sem hér er farið inn á, sé röng leið, ekki aðeins óréttlát, eins og ég hef sýnt, heldur held ég líka verið að fara inn á allt aðra leið til þess að halda sjálfstæði sveitarfélaganna og gera þeim mögulegt að starfa að lausn vandamála sinna meðlima. Hins vegar sýnist mér, að með þessari aðferð, sem hér er upp tekin, séu sveitarfélögin endanlega alveg lögð undir ríkisvaldið og það ráði þessum hlutum héðan af. Ég mun svo ekki frekar gera þessa löggjöf að umtalsefni við þessa umr., nema sérstakt tilefni gefist til.



Herra forseti. Ég hafði búizt við því, að hæstv. fjmrh, mundi svara einhverju af þeim spurningum, sem fram höfðu verið bornar í sambandi við þetta frv., og gat verið, að ég hefði komizt hjá því að taka til máls hér við þessa umr., ef þeim hefði verið svarað. En þar sem það hefur ekki orðið, vil ég fara um málið nokkrum orðum. Þetta er yfirgripsmikið mál, sem hér er á ferð, og gerir ráð fyrir mjög miklum breytingum á útsvarsmálunum. Frv. var útbýtt hér á kvöldfundi í gær, og þess vegna hefur enn ekki gefizt nema mjög lítill tími til athugunar á því. Ljóst er það þó við lestur frv., að eitt af stærstu atriðum þess er það, að lagt er til, að lögfest verði svonefnd veltuútsvör. Allmörg sveitarfélög, einkum þó kaupstaðir og kauptúnahreppar, hafa notað þessi veltuútsvör að undanförnu, en gengið mjög misjafnlega langt á þeirri braut. Um þetta hafa ekki verið nein bein lagaákvæði. Í útsvarslögum er talað um, að leggja megi á gjaldendur eftir efnum og ástæðum, og hefur verið lítið svo á, að þessi lagastafur veitti heimild til þess að leggja á veltuútsvörin. Samkv. frv. er gert ráð fyrir, eins og ég sagði áður, að lögfesta þessa tegund útsvara. Í 5. gr., sem fjallar um útsvarsálagningu í Reykjavík, segir, að upphæð útsvarsins af veltu megi nema allt að 3%, en þó hvergi hærri hundraðshluti. miðað við tegund verzlunar eða þjónustu, en hann var árið 1959, og í grg. með frv. er skýrt frá því, hvaða reglum niðurjöfnunarnefnd Reykjavíkurbæjar hafi fylgt um álagningu veltuútsvara árið sem leið. Í 6. gr. eru síðan ákvæði um útsvör í öðrum kaupstöðum, og þar má veltuútsvar vera allt að 3% fyrir vissar starfsgreinar og allt að 2% af öðrum fyrirtækjum, og þar eru engin ákvæði um það, að heimildin takmarkist við það, sem áður hefur viðgengizt í þessum efnum í þeim kaupstöðum. Í þriðja lagi eru svo ákvæði í 7. gr. um önnur sveitarfélög, og þar er gert ráð fyrir, að veltuútsvörin megi vera jafnhá hlutfallslega og í kaupstöðum utan Reykjavíkur. Það er ekki auðvelt á mjög skammri stundu að gera sér grein fyrir því, hvernig þessi nýju ákvæði munu verka í framkvæmdinni. En þó er nauðsynlegt að reyna að gera sér þess grein til þess að geta metið þetta frv., sem hér er á ferð, og komizt að raun um, hvað það raunverulega felur í sér. Ég hef þó fyrr í dag reynt að gera mér nokkra grein fyrir þessu og athugað, hvernig þessi ákvæði, ef að lögum verða, mundu koma við í einu héraði, í mínu kjördæmi, þar sem ég er kunnugur. Þar er kauptún, sem er hreppur út af fyrir sig, og þar er allmikil verzlun eða viðskipti við nálægar sveitir, allmargir sveitahreppar, sem hafa þar öll sín viðskipti. Í þessu kauptúni er samvinnufélag, sem hefur meginhluta viðskiptanna í sínum höndum. Samvinnufélagið hefur byggt þar sláturhús og frystihús fyrir kjöt. Það hefur nýlega reist þar mjólkurbú. Það hefur lengi útvegað flestum héraðsbúum eða þeim, sem á verzlunarsvæðinu búa, meginhlutann af þeim vörum, sem þeir þurfa að kaupa til heimila sinna og til atvinnurekstrar. Þarna eru kaupmannaverzlanir einnig, en þær hafa aðeins tiltölulega lítinn hluta af viðskiptunum. Nú hef ég verið að reyna að gera mér grein fyrir því, hvernig útsvarsálagning mundi verða í þessu kauptúni á þessu ári, ef þetta frv. verður að lögum og þær heimildir notaðar, sem í því felast. Eins og öllum er kunnugt, hefur það verið þannig með útsvör kaupfélaga, að þau hafa greitt útsvör af viðskiptum við utanfélagsmenn eftir sömu reglum og aðrar verzlanir. Hins vegar hafa gilt sérákvæði um greiðslur til sveitarfélaga af viðskiptum kaupfélaganna við félagsmenn. Þeir hafa borgað gjald af húseignum, sem notuð eru við reksturinn, sem önnur fyrirtæki greiða ekki. Þetta hefur lengi verið í gildi. Nú skilst mér, að ef sveitarstjórnin í þessu kauptúni notar heimildir þessa frv., ef það verður samþykkt, þá muni hún geta lagt á veltuútsvör til viðbótar þeim, sem hún hefur lagt á, t.d. s.l. ár, sem nema nokkru meira en hálfri millj. kr., sennilega 550–600 þús. kr. mundi þessi viðbót nema við veltuútsvörin, ef heimildin er notuð að fullu. Ég byggi þennan útreikning á því, að heimilt sé að leggja á öll viðskiptin eða alla veltuna, jafnt á aðkeyptar vörur og innlendar vörur, sem þarna eru teknar til sölumeðferðar og seldar.  Ég vil ekki einskorða mig við þetta, þó að ég sé þar kunnugastur. Ég var að reyna að gera mér nokkra grein fyrir því, hvernig útkoman yrði á einum stað hér á Suðurlandi. Ég fékk upplýsingar um það, að í Selfosshreppi hefði heildarupphæð álagðra útsvara 1959 verið tæpar 4 millj. kr., u.þ.b. 3.9 millj. kr. Þarna eru stór fyrirtæki og mikil viðskipti. Þar er eitt af stærstu kaupfélögum landsins staðsett. Mér skilst, að ef heimildin til að leggja veltuútsvör á viðskipti þess væri notuð að fullu, þá gæti útsvar þess hækkað frá því í fyrra um 1700 þús. kr. a.m.k. Á þessum stað er einnig annað stórt samvinnufyrirtæki. Það er Mjólkurbú Flóamanna. Það hefur undanfarið greitt mjög lítið til sveitar, árið sem leið held ég milli 20 og 25 þús., sem er lítið meira en húsaskatturinn, sem hægt er að krefja af því samkv. samvinnulögunum, en þarna mun vera eingöngu um félagsmannaviðskipti að ræða. Þeir, sem leggja þar inn sína mjólk, eru allt félagsmenn í þessu félagi. Ef má skilja frv. þannig, eins og mér sýnist fljótt á litið, að á viðskipti Mjólkurbús Flóamanna, heildarveltu þess, megi leggja 2% veltuútsvör, þá er það 21/2 millj. kr. af 126 millj. kr. sölu. Sé þessu nú bætt við veltuútsvarið, sem við bætist hjá kaupfélaginu, þá eru komnar þarna röskar 4 millj. eða heldur hærri upphæð en öll útsvarsálagningin var í Selfosshreppi árið 1959. Noti hreppsnefndin þar þessa heimild, þá skilst mér, að hún gæti alveg eins og kauptúnið á Norðurlandi, sem ég nefndi, lækkað hin almennu útsvör hjá sér um frílega helming. En hvað er þá að segja um útsvarsbyrðina á Selfossi? Ég fékk þær upplýsingar, að árið sem leið hafi hreppsnefndin þar notað útsvarsstigann frá Reykjavík, en lækkað útsvörin samkv. honum um 10%. Reykjavík mun hafa látið 6.3% lækkun, eftir því sem stendur í grg. með frv., þannig að útsvörin hafa verið heldur lægri á Selfossi en í Reykjavík, miðað við tekjur. Einnig er þess að geta, að hreppsnefndin á Selfossi veitti 10% aukaafslátt á útsvörum þeim, sem greiddu þau fyrir ákveðinn tíma. Nú kunna menn kannske að segja sem svo: Eru nokkrar líkur til, að slíkar heimildir verði notaðar, þó að þetta sé í lög tekið, þegar það liggur fyrir, að það er ekki brýn þörf að nota þær? En mér sýnist, að það verði mikil freisting fyrir sveitarstjórnir, sem fá slíka heimild upp í hendurnar, að nota hana til þess að geta létt útsvör af öllum þorra manna hjá sér, og það væri þess vegna hægt að gera ráð fyrir því, að heimildirnar yrðu notaðar. Það yrði sennilega illa séð af ýmsum í sveitarfélaginu, ef hreppsnefndir létu það hjá líða að nota heimildir til þess að lækka verulega útsvörin á almenningi í þessum sveitarfélögum. Fleira er á að líta í þessu sambandi. Hvernig fer með þau gjöld, sem tekin verða af þessum almenningsfyrirtækjum, þessum félögum, eins og t.d. Mjólkurbúi Flóamanna, sem er félagsskapur bænda, ekki aðeins í Árnessýslu, þar sem búið er staðsett, heldur einnig í Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu? Ekki getur mjólkurbúið tekið þessi feikilegu útgjöld á sig án þess að fá þetta einhvers staðar greitt. Verður þetta dregið frá því verði, sem búið borgar til framleiðenda fyrir mjólkina? Slíkt mundi verða til þess, að bændur gætu alls ekki fengið það verð fyrir sína vöru, sem þeim er ætlað í verðlagsgrundvellinum samkv. l. um framleiðsluráð landbúnaðarins, og þar með eru tekjur þeirra skertar frá því, sem þar er gert ráð fyrir. Það er hægt að hugsa sér annað líka, að þetta veltuútsvar verði tekið inn í verðlagsgrundvöllinn og útsöluverð á vörunum hækkað sem því nemur. Ég fæ ekki séð, að það væri hægt að hafa þetta öðruvísi, því að ég vil ekki ætla mönnum það, að þeir samþykki slíkar álögur með það fyrir augum, að bændurnir taki þetta á sig, borgi þetta af sínum tekjum. En nú er ekki nóg með það, að Mjólkurbú Flóamanna þurfi að borga þetta af sinni sölu, þetta veltuútsvar, ef ég skil frv. rétt. Búið selur sínar vörur, mikið af þeim, hingað til Reykjavíkur. Þær eru svo seldar út hér til neytendanna, og þá kemur veltuútsvar enn á þessar sömu vörur. Svo er nú líka hér í einni frvgr. talað um, að það megi leggja veltuútsvar heima í sveitunum á framleiðsluvörur bændanna. Það eru nú sömu vörurnar, svo að þetta fer að verða nokkuð margfalt, þetta veltuútsvar, og það verður allmikil hækkun á mjólkurvörunum ofan á allt, sem á undan er gengið, ef öllu þessu á að bæta við söluverðið. Ég held, að það sé engin skynsemi í því að taka svona stórt stökk í þessu efni, hækka veltuútsvörin svona gífurlega. Það er engin skynsemi í því að veita einstökum sveitarfélögum möguleika til þess að raka svo að sér fé með veltuútsvörum, að útsvörin í því sveitarfélagi lækki skyndilega um helming eða jafnvel enn meira. Og það sýnist vera alveg fráleitt að samþykkja lög um það, að leggja megi slík veltuútsvör á, sem komi mörgum sinnum á sömu vörurnar. Við vorum nýlega að afgreiða hér frá þingi lög um söluskatt, og þeir, sem að því máli stóðu, töldu honum það til gildis m.a. og ekki sízt, að hann kæmi bara einu sinni á vörurnar, hann væri tekinn á síðasta stigi viðskipta. En forseti Íslands er ekki fyrr búinn að staðfesta þau lög en hér er lagt fram stjórnarfrv. um veltuútsvör, sem leggst á á mörgum stigum, leggst margsinnis á sömu vörurnar. Ég sé ekki, að það sé nokkur heil brú í þessu. Það lítur út fyrir, að þeir, sem sömdu þetta frv. og settu inn þessar heimildir um veltuútsvör, hafi miðað allt við verst stæðu sveitarfélögin á landinu, þeir hafi athugað það, hvar þessi óeðlilegu veltuútsvör hafi verið notuð í sem ríkustum mæli, og síðan sé það hugmynd þeirra að lögfesta þetta fyrir landið allt, taka þá, sem hafa lökustu aðstöðuna, og færa það yfir alla hina. Það er vitað mál, að aðstaða sveitarfélaganna er misjöfn og afkoma þeirra hefur verið mjög misjöfn að undanförnu. En er ekki skynsamlegra að gera sérstakar ráðstafanir út af þeim, sem lakast standa? Þetta hefur að nokkru leyti áður verið gert með ákvæðunum um jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Og þetta sýnist mér miklu skynsamlegri aðferð en vera að færa öll sveitarfélög á landinu á þeirra plan, þessara, sem verst eru sett. Það er ýmislegt fleira í þessu frv., sem ástæða væri til að tala um og verður auðvitað að taka til rækilegrar athugunar. Ég vil nefna t.d. heildverzlanirnar í landinu, sem mér skilst að eigi eins og önnur fyrirtæki að borga veltuútsvör. Heildverzlanirnar eru flestar á einum stað á landinu, einum kaupstað, höfuðborginni, en þær skipta svo við verzlanir úti um allt land. Hvaða sanngirni er í því, að veltuútsvör heildverzlana fari í svo stórum stíl á þann stað, þar sem þær eru staðsettar, veltuútsvör lögð á viðskipti manna um landið allt? Það er komin hér fram till. á þingi um athugun á því að leggja á landsútsvör. Mér finnst ástæða til þess að íhuga það í þessu sambandi. Ýmislegt er nú óljóst í þessu frv., t.d. hvað það er í raun og veru víðtækt. Eiga ríkisfyrirtæki að greiða veltuútsvar af veltu sinni eftir sömu reglum og önnur fyrirtæki, þó að þau hafi verið laus við það að undanförnu? Það má nefna í því sambandi verzlanir ríkisins, eins og áfengiseinkasölu og tóbakseinkasölu. Eiga þessi ríkisfyrirtæki og ýmis önnur, sem ríkið rekur, að borga einnig veltuútsvar af sinum viðskiptum? Yfirleitt er það svo með ríkisfyrirtækin eins og heildverzlanir einstakra manna og hlutafélaga, að þau hafa viðskipti við menn um land allt, og það, sem fyrst og fremst þarf að athuga í sambandi við þetta stóra mál, er, hvort eigi að lögfesta það fyrirkomulag, að heimilt sé að leggja á veltuútsvör. Þetta þarf að athugast, og ég vil benda á, að það hafa verið uppi áður tillögur um það að hverfa alveg frá slíku. Þetta hefur aldrei verið beinlínis í lögum, en nú virðist vera hugmyndin hjá hæstv. stjórn að lögfesta þetta. Ég vil benda á, að fyrir nokkrum árum starfaði hér nefnd að athugun á skattamálum. Hún undirbjó t.d. lögin um tekju- og eignarskatt, þau sem nú gilda í aðalatriðum, sem sett voru 1954. Þessi nefnd gerði á sínum tíma till. til ríkisstj. um þessi efni. Í n, þessari áttu sæti Gísli Jónsson alþm., Karl Kristjánsson alþm., Kristinn Gunnarsson, Sigurbjörn Þorbjörnsson og Skúli Guðmundsson. Í ágústmánuði 1955 sendi þessi nefnd till. til fjmrn., sem hún stóð öll að óskipt, og þar voru m.a. ákveðnar till. varðandi þetta mál, sem hér liggur fyrir. Þá var hér almennur söluskattur í gildi, og n. lagði einróma til, að söluskatturinn yrði hækkaður um 25% og þeirri viðbót skipt milli bæjar- og sveitarfélaga eftir fólksfjölda. Jafnframt yrðu afnumin veltuútsvörin og samvinnuskatturinn. Það mun hafa komið í ljós, eftir að þessar till. komu fram, að það var andstaða gegn þeim, sérstaklega frá ýmsum þeim, sem standa að Sambandi ísl. sveitarfélaga, og tili. voru aldrei lagðar fyrir þingið. En mér þætti fróðlegt að heyra frá þeim, sem hafa undirbúið þetta mál og flytja það, hvort það hefði aldrei komið til athugunar hjá þeim við meðferð þessa máls, einmitt þetta að láta sveitar- og bæjarfélögin hafa ákveðinn hluta af söluskatti, e.t.v. eitthvað meira en nú er nýlega búið að ákveða, og hverfa þá alveg frá þessum veltuútsvörum. Þau hafa alltaf leiðinleg verið og illa þokkuð.



Herra forseti. Mér finnst rétt að víkja nokkrum orðum fyrst að meðferð þessa máls hér í þinginu. Meðferðin hefst með því, að það er kallaður saman í gærkvöld skyndifundur í Sþ., eins og það liggi lífið á, og dagskrá þess fundar eða tilgangur þess fundar er þó raunverulega ekki annar en sá að geta komið þessum málum á dagskrá næsta dag, og þær fregnir ganga, að það sé meiningin að reyna að hespa þessu máli ásamt frv. um breyt. á tekjuskattinum í gegnum þingið í næstu viku eða fyrir páska. Ég verð að segja, að mér finnst þessi áætlun vera algerlega fjarri réttu lagi. Þetta frv. og eins frv, um breyt. á tekjuskattslögunum fjalla um mjög mikilvæg málefni, og það nær engri átt að ætlast til þess, að á þingi, sem mun standa eina fimm eða sex mánuði, sé slíkum stórmálum eins og þessum hespað í gegn á einni eða einni og hálfri viku. Það sést fullkomlega á því, að málin fá ekki þá athugun sem skyldi á þinginu, ef slíkur hraði er hafður við meðferð þeirra þar, og þó sérstaklega þegar um jafnflókin og vandasöm mál er að ræða eins og þau, sem hér liggja fyrir. Þess vegna vil ég mótmæla þeim vinnuaðferðum, sem hér virðist eiga að hafa í frammi, að reyna að drífa slík mál eins og þessi gegnum þingið á jafnskömmum tíma, og vil skora á ríkisstj. að reyna að breyta áætlun sinni frá því, sem hún virðist vera nú um þetta efni, þannig að alþm. hafi nægan tíma til þess að íhuga þessi mál og gera þær brtt. við þau, sem þeir telja nauðsynlegar, í samráði við ýmsa aðila, sem eðlilegt er að séu spurðir ráða um þessi mál og fái að fjalla um þau, áður en þau eru endanlega afgreidd. Mér finnst þá rétt að víkja að því, sem ég tel vera heildarstefnuna eða meginstefnuna í þessu frv. og í því tekjuskattsfrv., sem lagt var samtímis fyrir þingið, það atriði, sem setji meginsvipinn á bæði þessi mál. Og þetta atriði er að mínum dómi, að það er heildarstefnan í þessum tveimur frumvörpum, að það er stefnt að því að auka stéttamuninn í þjóðfélaginu. Það er stefnt að því að auka stórkostlega stéttamuninn í þjóðfélaginu. Það er stefnt að því að gera stórar stéttir manna fátækari en þær hafa áður verið, þegar, efnahagsráðstafanirnar svokölluðu eru teknar með í heild, annars vegar, en bæta aðstöðu þeirra efnameiri í þjóðfélaginu frá því, sem verið hefur. Þetta sést mjög ljóslega, ef gerðar eru nokkrar athuganir á þessu, og skal ég aðeins nefna tvö dæmi þessu til sönnunar. Ef maður tekur skattgreiðanda, sem hefur 4 manna fjölskyldu, konu og tvö börn, og hefur um 60 þús. kr. árstekjur, þá mun láta nærri, að sú tekjuskattslækkun, sem hann fær, sé um 1200 kr. Samkv. frv. um útsvarslögin, ef tekið er tillit til þess frádráttar, sem felst í 3. gr., þá má gera ráð fyrir og reikna með því, að lækkun á útsvari hjá þessum skattgreiðanda verði einnig um 1200 kr., þannig að samanlagt hagnast skattgreiðandi, sem hefur 60 þús. kr. árslaun og hefur fyrir konu og tveimur börnum að sjá, um 2400 kr. á þessum tveimur lækkunarfrv., lækkuninni á tekjuskattinum og lækkuninni á útsvörunum, sem ráðgerð er í því frv., sem hér liggur fyrir, og ég skal taka fram, að ég miða þá við skattstigann í Reykjavík. Ef aftur á móti er athugað, hver lækkunin verður hjá skattgreiðanda, sem hefur fyrir sömu fjölskyldu að sjá, en hefur 160 þús. kr. hreinar tekjur, þá lítur dæmið þannig út, að tekjuskattur hans lækkar um 16500 kr. og útsvar hans lækkar einnig um 10 þús. kr., svo að samanlagt hagnast hann á þessum tveim frv., ef þau verða að lögum, um 26500 kr. M.ö.o.: maðurinn, sem hefur ekki nema 60 þús. kr. í árslaun, hagnast um 2400 kr., maðurinn, sem hefur 160 þús. kr. í árslaun, hagnast um 26500 kr. eða rösklega tíu sinnum meira, og það sjá allir, hver niðurstaðan af þessu verður. Sú lækkun, sem maðurinn með 60 þús. kr. árstekjur fær, nægir að sjálfsögðu engan veginn til að mæta þeirri auknu dýrtíð, sem leiðir af hinum svokölluðu efnahagsráðstöfunum ríkisstj., og hlutur hans kemur þess vegna til með að verða miklu verri eftir en áður, þrátt fyrir þessar lækkanir. Aftur á móti eru miklar líkur til þess, að hátekjumaðurinn, sem hefur 160 þús. kr. árslaun og fær hér lækkun, sem nemur 26 þús. kr., fái sinn hlut nokkurn veginn bættan, og ef hann hefur enn þá hærri tekjur, þá verður lækkun á útsvarinu og skattinum, sem hann fær, enn þá meiri, og þá getur vel farið svo, að hann bókstaflega græði á þeim breytingum, sem hér er verið að gera. Þetta sýnir ljóslega, hver er meginstefnan hjá hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálunum. Meginstefnan er sú, bæði með þessum og öðrum hætti, að stefna að því að gera þá fátæku fátækari, en þá ríku ríkari, stefna að því að auka stórkostlega stéttamuninn í landinu hvað snertir tekju- og eignaskiptinguna, stefna að því að koma í veg fyrir það, að flestir einstaklingar í landinu geti orðið það sem kalla má sæmilega bjargálna, gera þá fátæka, en stuðla aftur á móti að því, að þeir, sem hafa nú hæstar tekjur og eru líklegir til þess að hafa þær áfram, hafi enn betri aðstöðu en þeir hafa nú og geti efnazt meira en þeir hafa gert að undanförnu. Ég vil í þessu sambandi rifja upp atriði úr ræðu, sem hv. 6. landsk. þm. (BK) hélt nýlega á skemmtifundi hjá sjálfstæðismönnum hér í bænum. Hann ræddi þar um efnahagsráðstafanirnar, sem þá var í ráði að gera, og sagði eitthvað á þá leið, að þessar ráðstafanir væru líklegar til þess að farnast vel, ef valdhafarnir fylgdu ráði, sem séra Arnljótur Ólafsson hefði einu sinni gefið í Möðruvallaskóla, en þar hafði þá risið upp deila í matarfélagi skólapilta vegna þess, hve fæðið þótti lélegt, og séra Arnljótur gaf þá það ráð, sem farið var eftir og varð til þess að leysa deiluna, að einn af kennurunum skyldi jafnan borða með nemendum, og eftir það gekk þetta sæmilega til í Möðruvallaskóla. Hæstv. 6. landsk. þm. taldi, að valdhafarnir ættu að fara eftir þessu ráði, sem þýddi þá raunverulega það, að þeir ættu að setjast við sama borð og almenningur. En mér sýnist á því, sem ég hef hér rakið, að hæstv. ráðherrar fylgi illa þessu ráði hv. 6. landsk, þm., því að því fer fjarri, að þeir ætli í þessum efnum að setjast við sama borð og almenningur, því að meðan þeir telja það nægilegt fyrir mann, sem hefur 60 þús. kr. árstekjur, að fá tekjuskatts- og útsvarslækkun á móti þeirri óðaverðbólgu, sem þeir eru að stefna að, lækkun, sem nemur samtals um 2400 kr., þá ætla þeir sjálfum sér lækkun, sem er sennilega ekki undir 40 þús. kr. Ráðherrarnir ætla sér til uppbóta gegn dýrtiðinni um 40 þús. kr. eða meir, en almenningi eða mönnum, sem hafa t.d. sömu laun og Dagsbrúnarmenn og Iðjuverkamenn, ætla þeir ekki nema 2400 kr. Og þeir halda, að þetta geti orðið til þess að sætta almenning við þær ráðstafanir, sem þeir eru að gera á öðrum sviðum í efnahagsmálunum og eru nú að steypa óðaverðbólgu yfir þjóðina. Þessi löggjöf, sem hæstv. ríkisstj. er að setja, er nær eingöngu miðuð við þrengstu hagsmuni ráðherranna, miðuð við það, að þessar ráðstafanir verði ekki til þess að skerða þeirra hlut, verði jafnvel til að bæta þeirra aðstöðu, þó að þetta bitni með stórkostlegum þunga á öllum almenningi í landinu. Og það mega hæstv. ráðh. gera sér ljóst, að með því að breyta þannig alveg gagnstætt því ráði, sem séra Arnljótur gaf í Möðruvallaskóla, og með því ráði, sem hv. 6. landsk. þm. vildi láta þá fylgja, þá eru þeir sjálfir að brjóta niður þær ráðstafanir, sem þeir eru hér að gera, setja naglann í sína eigin líkkistu með því að fara þannig að, sína pólitísku líkkistu. Ég mun þá víkja nokkrum orðum að tveimur eða þremur atriðum, sem felast í þessu frv. Í fljótu bragði er það eitt atriði í þessu frv., sem virðist vera til bóta, og það er það, að hér í Reykjavík sé settur lögbundinn, fastur útsvarsstigi. Hv. 3. þm. Reykv. (EOI) minntist á það áðan, að það væri óheppileg stefna í þessu frv. að taka vald af bæjar- og sveitarfélögum að ákveða sjálf útsvarsálagninguna, og það má vel vera, að þetta sé rétt hvað önnur bæjar- og sveitarfélög en Reykjavík snertir. Hins vegar eru þessi mál komin í það efni hér í Reykjavík, að það er alveg óhjákvæmilegt að gera þessa breytingu. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hér í Reykjavík hefur seinustu árin þróazt slík pólitísk spilling í sambandi við niðurjöfnun útsvaranna, að það er alveg óhjákvæmilegt að grípa til þess úrræðis að fastbinda útsvarsstigann í lögum. Það hefur viðgengizt hér á undanförnum árum og var þó sérstaklega uppvíst á síðasta ári, að niðurjöfnunarnefndin í Reykjavík hefur notað aðstöðu sína eða þá heimild, sem hún hefur til þess að jafna niður útsvörum eftir efnum og ástæðum, til þess að láta vissa gæðinga stjórnarflokkanna njóta óeðlilegra útsvarshlunninda með fyrrv. borgarstjóra í fararbroddi. Ég sleppi því að nefna ákveðin dæmi um þetta nú, enda veit ég, að öllum þm. er kunnugt um þá spillingu, sem hér hefur þrifizt á undanförnum árum og gerir það alveg óhjákvæmilegt, a.m.k. hvað Reykjavík snertir, að þá sé breytt þannig um, að pólitískri og óvandaðri niðurjöfnunarnefnd sé ekki leyfilegt að leggja á útsvar eftir eigin geðþótta og undanþiggja sína pólitísku gæðinga stórfelldum álögum, heldur verður að breyta hér til í þessum efnum á þann hátt að lögbinda útsvarsstigann, og að því leyti stefnir þetta frv. í rétta átt, að útsvarsstiginn í Reykjavík er lögbundinn, eins og kemur fram í 5. gr. frv. En sú réttarbót, því að það er rétt að orða það þannig, sem felst í 5. gr. um fastan útsvarsstiga í Reykjavík, er að verulegu leyti tekin aftur með a-liðnum í 3. gr. frv., þar sem á að gefa niðurjöfnunarnefndum heimild til þess að víkja frá skattaframtölum og leggja á útsvör eftir sínu pólitíska höfði. Ef sú réttarbót, sem felst í 5. gr., á að koma að fullum notum, er alveg óhjákvæmilegt að fella niður þetta ákvæði í 3. gr., sem felst í a-lið hennar. Ef það er gert, felst að þessu leyti talsverð réttarbót í frv. hvað Reykvíkinga snertir, og þeir eiga ekki að þurfa að eiga það yfir höfði sér eins og áður, að sú pólitíska spilling dafni í þessum málum, sem hefur átt sér stað á undanförnum árum og öllum þm. er kunnugt um. Ef horfið verður að þessu ráði án þessa óeðlilega undanþáguákvæðis, sem felst í 3. gr., og útsvörum verður jafnað niður eftir lögboðnum reglum, virðist ekki vera lengur sérstök nauðsyn fyrir niðurjöfnunarnefndir á þeim stöðum, þar sem skattstjórar eru, og er þá mikil spurning, hvort á þeim stöðum eigi ekki að fela þessum aðilum að reikna út útsvarið, eins og þeir raunverulega gera nú að mestu leyti, og fella niðurjöfnunarnefndirnar niður. Í fljótu bragði sér maður ekki, að á þeim stöðum, þar sem skattstjórar og skattstofnanir eru, sé lengur þörf fyrir niðurjöfnunarnefndirnar, og mætti það verða til þess að draga nokkuð úr kostnaði og að fækka nefndum að hverfa að því ráði. Mér finnst rétt að skjóta til þeirrar n., sem fær þetta mál til athugunar, ef horfið verður undanbragðalaust að því að lögbinda útsvarsstigana, hvort nokkur þörf sé þá lengur fyrir niðurjöfnunarnefndir á þeim stöðum, þar sem skattstjórar og skattaskrifstofur eru. Ég ætla þá að víkja nokkrum orðum að c-lið 3. gr., sem er eitt af veigameiri ákvæðunum í þessu frv., en þessi liður fjallar um það, að heimilt sé að draga útsvör s.l. árs frá hreinum tekjum og lækka þær og þar með útsvörin á þann hátt. Fljótt á litið kann þetta ekki að vera óeðlilegt, en hins vegar verður þetta í reyndinni á þann veg, að þetta kemur að mjög takmörkuðum notum fyrir láglaunafólk eða fólk með miðlungstekjur, en kemur hins vegar mjög til góða fyrir þá, sem hafa miklar tekjur og hafa greitt há útsvör áður, þeir fá miklu meiri frádrátt en hinir. Og eins og ég nefndi áðan, kemur þetta út á þann hátt, að maður, sem hefur fjögurra manna fjölskyldu á framfæri sínu eða konu og tvö börn og 60 þús. kr. árstekjur, hagnast ekki af þessu ákvæði nema um 1200 kr. Aftur á móti maður, sem hefur jafnstóra fjölskyldu, en 160 þús. kr. árslaun, hagnast á þessu um 10 þús. kr. Þess vegna held ég, að það væri miklu réttlátara, að framkvæma þá útsvarslækkun, sem hér er talað um, á þann hátt að lækka sjálfan útsvarsstigann, a.m.k. á lágum tekjum og miðlungstekjum, þó að hann stæði á hærri tekjunum, en sleppa þá þessum frádrætti. A.m.k. held ég, að öllum sanngjörnum mönnum muni þykja það eðlilegt, að ef útsvör á einstaklingum eigi að lækka nú, þegar hinu mikla dýrtíðarflóði er steypt yfir þjóðina, þá eigi sú lækkun fyrst og fremst að koma þeim að notum, sem hafa lágar tekjur eða miðlungstekjur, en síður eigi að hugsa um hina, sem hafi háar tekjur og geta þess vegna betur staðið þessa holskeflu dýrtíðarflóðsins af sér. Það er ein meginstefnan í þessu frv. hvað varðar álagningu útsvaranna, eins og verið hefur, að útsvörin séu lögð fyrst og fremst á hreinar tekjur og hreinar eignir eða haldið sé við þá meginreglu, að menn standi undir útsvörunum eftir efnahag og ástæðum. Þó er gerð ein undantekning frá þessu, sem hefur ekki falizt í lögum áður, að það er gert ráð fyrir útsvörum, sem verði lögð á án alls tillits til afkomu og efnahags, og það eru veltuútsvörin, en þar er áreiðanlega stefnt í mjög ranga átt. Ég skal ekki hafa á móti því, að einkafyrirtæki eða samvinnufélög greiði nokkra skatta, og þó verður að gæta hófs í þeim efnum, því að ef skattar á fyrirtækjunum eru of háir, þá verður það til þess að lama þeirra starfsemi og til þess að lama nauðsynlega atvinnuuppbyggingu í landinu, sem á að fara fram á þeirra vegum, verður til þess að rýra atvinnuna og gengur þannig óbeint út yfir alla, þó að í fljótu bragði verki það þannig, að þetta sé fyrst og fremst sérmál fyrirtækjanna, og þess vegna þarf að gæta viss hófs í þessum efnum. En það á að vera sjálfsögð regla, að að svo miklu leyti sem slíkir skattar, hvort sem það eru tekjuskattar, útsvör eða annað, sem leggjast á fyrirtækin, þá á að sjálfsögðu að miða það við þeirra afkomu og efnahag, en ekki að leggja skattana á án alls tillits til þess, hvernig afkomu og efnahag fyrirtækjanna er varið. Þess vegna er hér gengið inn á mjög ranga braut í þessu frv., þar sem gert er ráð fyrir því að gera það, sem hefur ekki áður verið gert, að lögfesta veltuútsvar, sem er lagt á fyrirtækin án tillits til afkomu og efnahags, Og það má merkilegt vera, að það skuli vera haldið slíku dauðahaldi í þetta ákvæði, vegna þess að það er svo oft búið að sýna fram á það á undanförnum árum, hve ranglátt það er. Fyrir tveimur árum var fenginn hingað til landsins sérstakur sérfræðingur í skattamálum frá Svíþjóð til að segja sitt álit á skattamálum hér á landi, og niðurstaða hans var sú, að veltuútsvarið væri langsamlega ranglátasti skatturinn, sem lagður væri á hér á landi, í því formi, sem það var þá lagt á. Það hefði mátt vænta þess, að þetta yrði til þess, að hugsað væri um það að hverfa frá þessu fyrirkomulagi. En hér virðist síður en svo slíku vera að heilsa, því að í Reykjavík á að halda því óbreyttu og lögfesta það eins og það hefur verið, en úti um land er bersýnilega stefnt að því að auka það stórlega á ýmsum stöðum. Og það má satt að segja heita alveg undrunarvert, að Sjálfstfl., sem gefst aldrei upp við það að lýsa yfir því, hve hann vilji tryggja réttláta skattálagningu á fyrirtæki, skuli hafa forgöngu um það, að slíkt álag eins og þetta skuli vera lögfest, sem það hefur ekki áður verið, og ekki aðeins það, heldur skuli það vera stóraukið á ýmsum stöðum frá því, sem áður hefur verið. Hins vegar kann það að vera þannig í sumum tilfellum, að eins og skattstofnum bæjarog sveitarfélaga nú er háttað, þá sé nauðsynlegt að grípa til einhverrar álagningar eins og þessarar, ef bæjar- og sveitarfélögin fá ekki nægar tekjur samkvæmt öðrum skattstofnum, sem þeim eru nú ætlaðir. En þá á að sjálfsögðu að reyna að bæta úr því með því að útvega þeim aðra réttlátari skattstofna en þennan, veltuútsvarið. Það á að stefna að því að leggja það niður, og það sjá allir, hvílíkt ranglæti það er, ef á að framkvæma veltuútsvarið áfram í því formi, sem hefur verið gert, að fyrirtækin verða í mörgum tilfellum að greiða það af eignum sínum. Slíkt nær ekki nokkurri átt, og þess vegna hlýtur það að vera algert lágmark, ef stjórnarflokkarnir vilja setja þetta ákvæði í lög, að þá væri það þó bundið þeim takmörkunum, að fyrirtæki þurfi ekki að greiða veltuútsvar umfram það, sem nemur nettótekjum þeirra, því að þá er um hreina eignatöku að ræða, ef veltuútsvarið gengur út yfir það. Ég skal svo ekki gera öllu fleiri atriði frv. að umtalsefni að þessu sinni. Ég vil aðeins árétta það, sem ég sagði í upphafi, að ég tel óhjákvæmilegt, ef sæmileg og þingleg vinnubrögð eiga að vera á þessu máli, að þá verði því ekki hraðað í gegnum þingið með neinum ofsakrafti, þannig að það verði t.d. ekki höfð þau vinnubrögð að afgr. þetta mál á einni eða einni og hálfri viku gegnum báðar d. þingsins, því að það hefur það óneitanlega í för með sér, að málin fá ekki slíka athugun sem þeim ber. Og það er alger óvirðing við Alþingi og raunverulega algert brot á réttum þingræðisreglum að ætlast til þess, að jafnmargþættum og mikilvægum málum og útsvarsmálinu og t.d. tekjuskattsmálinu sé hraðað í gegnum þingið, án þess að þm. og öðrum viðkomandi aðilum gefist nægilegt tækifæri til þess að athuga það og hafa áhrif á það, sem verið er að gera, og koma fram með nauðsynlegar brtt. við það. Að síðustu vil ég aðeins endurtaka andmæli mín gegn þeirri meginstefnu, sem felst í þessu frv. og tekjuskattsfrv., sem beinist að því, eins og ég áður sagði, að auka stórlega stéttamuninn í landinu, stuðla að því að gera þá fátæku fátækari, en ríku ríkari. Og ég vil aðeins að lokum segja það og taka undir það með hv. 6. landsk. þm., að það eru ekki aðeins röng vinnubrögð hjá ríkisstj. og ráðherrunum, það eru líka heimskuleg vinnubrögð hjá þessum aðilum að afla sjálfum sér stórfelldra hlunninda með tekjuskatts- og útsvarslækkunum, á meðan almenningur allur fær sama og ekkert, engar bætur í þeim efnum. Slík sérdrægni hlýtur að hefna sín.

forseti (JóhH): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf, dags. 30. marz 1960: „Vegna aðkallandi starfa heima í prestakalli mínu er mér nauðsynlegt að fara af þingi nú um sinn, og leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ. að óska eftir því, að varamaður minn, Jón Pálmason bóndi á Akri, taki sæti í fjarveru minni. Virðingarfyllst, Gunnar Gíslason. Til forseta neðri deildar Alþingis.“ Samkv. þessu bréfi tekur Jón Pálmason sæti á þingi nú sem varamaður Gunnars Gíslasonar. Kjörbréf hans hefur áður verið rannsakað.