Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í dag fara fram utandagskrárumræður um þrjú málefni. Þær verða teknar fyrir að lokinni atkvæðagreiðslu um 2. dagskrármálið. Fyrsti málshefjandi er Hjálmar Árnason, til andsvara er hæstv. sjútvrh. Efni umræðunnar er fjárfestingar sölusamtaka í sjávarútvegi erlendis. Í öðru lagi er málshefjandi Árni Johnsen, til andsvara er hæstv. sjútvrh. Efni umræðunnar er málefni Þróunarsjóðs og fiskvinnslufyrirtækja. Í þriðja lagi er málshefjandi Ingibjörg Sigmundsdóttir, til andsvara er hæstv. landbrh. Efni umræðunnar er staða garðyrkjunnar.

Hæstv. forseti. Það hefur vakið athygli að í fjölmiðlum hafa stjórnarmenn ÁTVR, Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, verið með mjög afdráttarlausar yfirlýsingar varðandi framtíð ÁTVR. Þannig hefur varaformaður stjórnar ÁTVR, sem er krabbameinslæknir, hvatt til þess að innkaup og dreifing á tóbaki verði tekin úr höndum ÁTVR og falin markaðsöflunum. Þessar yfirlýsingar krabbameinslæknisins hafa vakið athygli enda gengur þetta þvert á stefnu Krabbameinsfélagsins. Stjórnarformaður ÁTVR tekur í sama streng varðandi tóbakið auk þess sem hún lýsir því yfir margítrekað að sá háttur sem Íslendingar hafa haft á við sölu á áfengi, og er þá væntanlega átt við þá áfengisstefnu sem fylgt hefur verið og gengið út á að takmarka aðgengi að áfengi, sé í engu samræmi við nútímaviðskiptahætti. Það er ekkert við það að athuga að einstaklingar eða fulltrúar samtaka á borð við Kaupmannasamtökin og Verslunarráð komi fram með kröfur um að koma brennivíni inn í matvörubúðir og sjoppur í landinu. En spurning vaknar hins vegar um hlutverk stjórnarmanna í ÁTVR. Hefur hæstv. fjmrh. falið þeim að marka nýja stefnu í áfengis- og tóbaksvarnamálum? Hvernig kemur þessi stefnumótandi vinna stjórnarmanna í ÁTVR í áfengis- og tóbaksvarnamálum heim og saman við yfirlýsingu hæstv. fjmrh. á ráðstefnu sem hann stóð fyrir í síðustu viku þar sem hann sagði að skilja bæri að ábyrgð á rekstri og pólitíska stefnumótun?

Virðulegi forseti. Hér á landi fer Áfengis- og tóbaksverslunin með einkaleyfi á innflutningi og verslun með áfengi og tóbak. Það er nokkuð sérstakt þegar miðað er við nágrannalöndin því að ég hygg að hvergi á Norðurlöndum a.m.k. og þó víðar sé leitað sé um að ræða einkaleyfi ríkis á innflutningi og dreifingu á tóbaki. Ég vil að það komi fram að af minni hálfu er í undirbúningi, hefur reyndar verið til um nokkurt skeið frv. í fjmrn. sem gerir ráð fyrir að þessi starfsemi flytjist frá ríkinu og gjald verði sett á tóbak í tolli eins og gerist núna með áfengi og að dreifingin eigi sér stað með öðrum hætti heldur en nú er, enda fæst tóbak á mjög mörgum stöðum á landinu, í matvöruverslunum, sjoppum og nánast hvar sem er eins og menn þekkja. Mín skoðun er sú að það sé betra fyrir tóbaksvarnir í landinu að nota verð til þess að koma í veg fyrir það að fólk reyki eða varna því að fólk byrji að reykja og eins megi gjarnan taka tillit til innihalds tóbaksins, svo sem tjöru og nikótíns, þegar um þetta mál er fjallað. Ég hef beðið stjórn Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins um að skoða fyrirliggjandi frv. auk þess sem það frv. hefur verið sent til heilbrrn. Ég vonast til þess að hægt verði á yfirstandandi þingi að flytja frv. og þá mun að sjálfsögðu koma í ljós hvers efnis það er.

Hæstv. forseti. Hér er mál sem þarf að taka til nánari umræðu á næstunni. Ég hef ekki fengið svör við því hvort stjórn ÁTVR hafi veri falið að móta sjálfstæða nýja stefnu í áfengis- og tóbaksvarnamálum því að yfirlýsingar stjórnarmanna hafa gengið í þá átt. Hins vegar vil ég vekja athygli á að stjórnin vinnur ekki í þeim anda sem hæstv. fjmrh. lýsir hér vegna þess að ÁTVR hafði áður sett sér að takmarka tjöruinnihald í sígarettum við 12 milligrömm nú um næstu áramót en stjórn ÁTVR hefur sett aðrar reglur. Samkvæmt þeim regluflokkum sem núna verða við lýði eru boðnar \mbox{sígarettur} með 19 milligramma tjöruinnihaldi. Það væri nær að mínu mati fyrir stjórn ÁTVR að einbeita sér að þessum málum sem hæstv. ráðherra segir að stjórnin eigi að vinna að í stað þess að koma tóbaki í hendur markaðsaflanna.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum vikum var rætt mikið um þessi mál hér á hinu háa Alþingi. Þá komu fram upplýsingar vegna þess að verið var að breyta eða réttara sagt búa til nýjar innkaupareglur fyrir tóbak en þær reglur höfðu ekki verið til. Áður hafði reglan eingöngu verið sú að forstjórinn gat sagt nei eða já og þurfti ekki að gera frekari grein fyrir sínum skoðunum. Okkur var ljóst eftir að hafa skoðað málið mjög rækilega að slík regla stóðst ekki íslensk lög. Öllum pappírum varðandi þetta mál hefur verið dreift til þingmanna þar á meðal til heilbrn. sem ég veit að hefur að einhverju marki fjallað um þetta mál. Mér finnst það vera eðlilegasta niðurstaðan eftir það sem á undan er gengið að láta á það reyna hvort ekki sé rétt að stíga skrefið til fulls. Ég lýsi því sérstaklega yfir hér að með því er alls ekki verið að lina varnir ríkisins í þessum málum, síður en svo, því að eftir sem áður er það verðið fyrst og fremst sem ræður því hvort fólk reykir eða byrjar að reykja.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á því að hér er lýst stefnu sem gengur þvert á það sem mótað var á flokksþingi Framsfl. í síðustu viku. Ég vek athygli á því að þessar yfirlýsingar ráðherrans ganga þvert gegn því sem Krabbameinsfélagið hefur ályktað um þessi efni. Ég leyfi mér að lesa úr ályktun Krabbameinsfélagsins, með leyfi forseta. Í ályktun formannafundar Krabbameinsfélagsins sem var haldinn 16. nóv. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Fundurinn mótmælir nýjum reglum um innkaup á tóbaki og öðrum áformum um að auka frelsi í tóbakssölu og varar við afleiðingum þess. Þvert á móti ber að setja eins miklar skorður við tóbakssölu og frekast er unnt.`` Svo mörg eru þau orð.

Forseti vill vekja athygli á því að eins og hv. þm. vita mega þeir tala þrisvar, fyrirspyrjandi og viðkomandi ráðherra, tvær mínútur, eina mínútu og eina. Ef allir notfæra sér þann rétt er hæpið að sá síðasti komist að sem óskað hefur eftir að beina fyrirspurn til ráðherra. Forseti mælist því til þess að menn tali eingöngu tvisvar þannig að allir komist að.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. iðnrh. Allar líkur benda til þess að ný stóriðjuver muni á næstu árum rísa hér á landi sem aftur kallar á verulega aukna þörf fyrir raforkuframleiðslu. Þegar Landsvirkjun lýkur stækkun Kvíslaveitu, lagfæringu á Búrfellsvirkjun og virkjun við Sultartanga þarf næsti virkjunarkostur að vera tilbúinn. Því vil ég spyrja: Hver er hann? Hver er hagkvæmasti virkjunarkosturinn þegar allt er metið sem meta þarf áður en að ákvörðuninni kemur? Ég vil vekja athygli á því að rannsóknir Orkustofnunar benda til þess að virkjun Héraðsvatna í Skagafirði sé mjög hagkvæmur virkjunarkostur. Þar eru ýmsir ótvíræðir kostir eins og sá að umhverfisröskun er lítil, hlutfall lindarvatns nokkuð hátt í skagfirsku ánum, og þær því tiltölulega tærar, og ekki síst nefni ég þann kost að allt svæðið er utan eldvirkra landsvæða. Reyndar er um tvo kosti að ræða og möguleika á áfangaskiptum í virkjunaraðgerðum, annars vegar allt að 110 Mw virkjun í byggð við Villinganes og hins vegar allt að 180 Mw virkjun ofan byggðar með miðlunarlóni hjá Eyfirðingavaði, Bugslón, svonefnd Merkigilsvirkjun í vinnuplöggum Orkustofnunar. Því vil ég spyrja hæstv. iðnrh.: Hversu langt er komið rannsóknum á virkjun Héraðsvatna í Skagafirði? Vill hæstv. iðnrh. beita sér fyrir því að rannsóknum og hönnun verði hraðað vegna virkjunar skagfirsku vatnanna?

Herra forseti. Ef það gengur eftir sem ég tel að flestir voni að geti gerst --- reyndar hefur ákvörðun verið tekin um stækkun Ísals --- þ.e. það áhersluatriði stjórnvalda að stækka Járnblendifélagið og ef samningar takast milli íslenskra stjórnvalda og Columbia Ventures Corporation, sem ekki er þó hægt að segja til um á þessari stundu hvort verði, þá er ljóst að þeir virkjunarkostir sem munu fara til að mæta þeirri orkuþörf sem þar skapast eru Nesjavellir, stækkun Búrfells, Kvíslaveitur, stækkun Blöndulóns, Krafla og Bjarnarflag ásamt Sultartanga. Þessar virkjanir duga til þess að anna þeirri eftirspurn sem frá þessum áformum kæmu. Í hvað verður ráðist næst hlýtur hins vegar að ráðast af því hversu mikil eftirspurnin verður, þ.e. hversu stór og orkufrekur iðjukosturinn yrði sem um væri að ræða. Ef um mjög stóran og orkufrekan iðjukost væri að ræða, er ekki nokkur vafi að Fljótsdalsvirkjun væri mjög framarlega í þeirri röð. Ástæðan er sú að Fljótsdalsvirkjun er tilbúin til útboðs og er langlengst komin í undirbúningi allra þeirra virkjunaráforma sem Landsvirkjun hefur á prjónununum ef frá eru taldir þeir kostir sem ég minntist á í upphafi. Varðandi Héraðsvötnin, þá verð ég fúslega að játa að ég þekki ekki nákvæmlega hversu langt Landsvirkjun er komin í undirbúningsrannsóknum á Héraðsvötnunum. Það er hins vegar allt saman rétt sem hv. þm. benti á með staðsetningu þeirrar hugsanlegu virkjunar. En ég segi bara: Ég er tilbúinn til þess að skoða það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin og hvet hann til að kynna sér einmitt þennan virkjunarkost og þá vinnu sem í gangi er hjá Orkustofnun og víðar um virkjun Héraðsvatna. Ég vil benda á þann aukaávinning af því að velja skagfirskan virkjunarkost sem er dreifing opinberra framkvæmda í landinu. Þenslan sem er að skapast er einkum á suðvesturhorninu og stjórnvöld þurfa af alvöru að gæta þess í fjárfestingum ríkisins að stýra framkvæmdum einkum þangað sem þenslan er lítil eða engin. Því legg ég á það þunga áherslu að vel sé staðið að undirbúningi og kostirnir kannaðir í þaula með þetta í huga.

Herra forseti. Ég hef fullan skilning á þessum sjónarmiðum, þ.e. þeim að mikilvægt sé að geta dreift opinberum framkvæmdum um landið og þá með tilliti til þess hvar uppsveiflan er á hverjum tíma. Það sem menn hins vegar hafa að leiðarljósi þegar tekin er ákvörðun um næsta virkjunarkost er eins og ég sagði áðan, hversu mikil eftirspurnin er eftir þeirri orku sem hugsanlega er hægt að selja og þá vega menn og meta: Hversu stór þarf virkjunin að vera sem ráðist er í að byggja? Oft og tíðum er stór virkjun mjög hagkvæm en hún er ekki hagkvæm þegar til lengri tíma er litið ef menn sitja uppi í ár eða áratugi með ónýtta afkastagetu. Þess vegna reyna menn að stilla saman það magn orku sem verið er að biðja um og hversu stór og afkastamikil virkjunin skuli vera sem ætti að mæta þeirri eftirspurn sem þar væri til staðar. Það er þetta sem menn þurfa að hafa í huga og meta saman þegar slík ákvörðun er tekin.

Virðulegi forseti. Í dagblaði 29. október sl. kom fram að samningum hefur verið sagt upp við tollverði í Reykjavík og að þar með muni væntanlega verða hætt kvöld- og næturvöktum í höfnum í Reykjavík. Ég beini spurningu minni til hæstv. fjmrh. Nú þegar aðeins mánuður er þangað til að þessi gjörningur tekur gildi liggur ekki enn ljóst fyrir hver hin endanlega niðurstaða verður um kvöld- og næturvaktir í Reykjavíkurhöfnum. Á sama tíma berast okkur æ alvarlegri tíðindi um smygl á fíkniefnum og nýjar smyglleiðir inn til landsins.

Virðulegi forseti. Það má vera rétt og ég býst við að rétt sé að sagt hafi verið upp vaktafyrirkomulagi hjá Tollgæslunni í Reykjavík, tollstjóranum í Reykjavík og kannski víðar. Ástæðan er sú að verið er að reyna að vinna að skipulagsbreytingum hjá tollinum til þess að freista þess að ná fram hagræðingu hjá þeirri stofnun eins og svo mörgum öðrum ríkisstofnunum. Ég get ekki staðfest það sem hv. þm. nefndi og komið hefur fram í blöðum að kvöld- og næturvaktir verði lagðar niður. Því miður get ég ekki staðfest það hér og skal ekki um það segja hvort af því verður. En ég veit að það er verið að skoða þessi mál og eitt af því sem verið er að skoða er hvort að hugsanlegt sé að greitt sé sérstaklega fyrir þær skipakomur sem eiga sér stað utan venjulegs vinnutíma. Það kann að vera nauðsynlegt og er í sjálfu sér ekkert við því að segja að fyrir þjónustu á þeim tíma sólarhringsins, sem er auðvitað dýrari, sé greitt eitthvað aukalega til að hægt sé að halda henni úti. Þá vil ég vegna orða hv. þm. og það mun einnig hafa komið fram í þeirri frétt sem vitnað var til, að það komi sérstaklega fram hér að þetta mun að sjálfsögðu ekki bitna á fíkniefnaeftirliti tollsins. Þvert á móti er nú unnið að því að styrkja þá starfsemi og verður væntanlega hægt að greina frá því sérstaklega innan tíðar.

Virðulegi forseti. Ég vil skilja orð hæstv. fjmrh. svo að ekki verði slakað á tolleftirliti í höfnum í Reykjavík heldur sé hér fyrst og fremst um skipulagsbreytingu að ræða. Ég vil þó í þessu sambandi láta þess getið að meðalstarfsmaður hjá tollgæslunni í Reykjavík hefur um 20 þús. kr. í laun að frádregnum sköttum vegna yfirvinnu og er því hér að sjálfsögðu líka um kjaraatriði að ræða sem vert er að hafa í huga við endurskoðun málsins. Ég hvet hæstv. fjmrh. til að beita sér í þessu efni þannig að öryggis verði gætt í tollgæslu og um leið hugað að kjörum og aðstæðum starfsmanna.

Herra forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. samgrh. um sleppibúnað gúmmíbjörgunarbáta. Árið 1988 voru felldar niður viðurkenningar sem tvær gerðir sleppibúnaðar höfðu fengið og reglugerð um öryggisatriði fiskiskipa hvað varðar þennan búnað tekin úr gildi. Í framhaldi af þessu fóru fram rannsóknir í Iðntæknistofnun á hæfni og getu þessa búnaðar. Búin var til ný prófunaraðferð til að prófa hæfni þeirra og virkni. Það er skemmst frá því að segja að annar þessa búnaðar hlaut aftur viðurkenningu átta árum síðar eða 6. mars 1995 þrátt fyrir að engar breytingar hafi verið gerðar á búnaðinum. Á sama tíma var verið að endurskoða reglur um björgunar- og öryggisbúnað íslenskra skipa og lauk þeirri endurskoðun með því að gefnar voru út nýjar endurskoðunarreglur 21. mars 1994. Voru þá allir hagsmunaaðilar búnir að fá þær til aflestrar og voru þeir sáttir við þær eins og þær voru, enda búið að leggja mikla vinnu í þessa endurskoðun á reglunum. Þann 22. desember 1995 var gefið út umburðarbréf af Siglingamálastofnun ríkisins, nr. 032/1995, um losunar- og sjósetningarbúnað gúmmíbjörgunarbáta þar sem segir m.a.: ,,Frestur sem veittur hefur verið til að uppfylla ákvæði 2.--5. tölul. 7. gr. reglnanna rennur út 1. janúar 1996. Að þessum tíma liðnum skal skipunum ekki veitt haffærniskírteini nema samþykktur losunar- og sjósetningarbúnaður samkvæmt framangreindum reglum sé til staðar um borð. Þó er heimilt að veita allt að þriggja mánaða frest með uppsetningu á nýjum losunar- og sjósetningarbúnaði.`` Þetta umburðarbréf var samið eftir því sem ég best veit í samráði Siglingamálastofnunar og samgrn. Strax eftir áramót 1996 var þetta umburðarbréf afturkallað að beiðni LÍÚ og reglugerð enn einu sinni frestað til 1. júlí 1996. Skipuð var átta manna nefnd sem átti að yfirfara reglurnar enn einu sinni. Mér vitanlega hefur reglugerðin ekki tekið gildi. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvar stendur þetta mál í dag? Er nefndin búin að skila af sér áliti þegar liðnir eru 11 mánuðir frá því að frestur var gefin um áramótin 1996? Nú þegar þessi fyrirspurn er sett fram hafa 22 sjómenn bjargast vegna þessa búnaðar. Nú síðast björguðust fjórir menn af Mýrafelli ÍS þegar því hvolfdi 26. júní 1996 í mynni Arnarfjarðar. Sjómenn eru orðnir óþolinmóðir og langþreyttir að bíða eftir þessari pappírsvinnu því mörg skip hafa ekki þennan búnað í dag.

Herra forseti. Um síðustu áramót lágu málin þannig fyrir að fjöldi skipa hafði ekki þennan sleppibúnað um borð og hann var ekki til í landinu og ógjörningur að fá hann. Af þeim sökum fannst mér sjálfgefið sem ráðherra þessara mála að fresta því að gildistakan yrði hinn 1. janúar sl., enda hefði það leitt til þess að það hefði orðið nauðsynlegt fyrir Siglingamálastofnun að stöðva hluta flotans því ekki gátum við látið það viðgangast að skip væru með ólöglegan björgunarbúnað um borð ef við á annað borð gerðum kröfu um að slíkur búnaður yrði um borð. Ég held að þetta sé augljóst mál. Það voru þess vegna ekki LÍÚ eða útgerðarmenn sem fóru fram á að gildistöku yrði frestað heldur var það algerlega mín ákvörðun og alls ekki tekin að óathuguðu máli. Hinn 1. júlí sl. endurtók sagan sig, þ.e. að sleppibúnaður var ekki kominn um borð í skipin og lá ekki fyrir. Á hinn bóginn mun ég fá skýrslu frá þeim starfshópi sem er að athuga þessi mál nú í næstu viku og ég geri mér vonir um það, án þess að geta fullyrt, að ekki þurfi aftur að koma til frestunar á gildistökunni hinn 1. janúar nk. Það er þess vegna alveg ljóst að reglugerðin hefur verið í gildi, en spurningin er hvenær afdráttarlaus krafa verður gerð um sleppibúnaðinn. Eins og nú standa sakir gæti það orðið 1. janúar nk. Ég hef ekki endanleg gögn í höndum til að vita hvort svo geti orðið.

Herra forseti. Ég er alveg sammála hæstv. samgrh. að eins og málum var komið var ógerningur annað en gefa frest í málinu. En síðan hefur ekkert gerst í framkvæmd málsins og ekki verið ýtt á eftir því. Í vöruafgreiðslu er til búnaður sem enginn spyr um og enginn leitar eftir. Pantanir hafa engar verið þannig að þar stendur upp á útvegsmenn að ganga til þess að fylgja því sem til er ætlast svo að nú ætti það ekki að vera vandamál, a.m.k. ekki fyrir hluta flotans. Þó hygg ég að hæstv. samgrh. þurfi enn að veita ákveðinn umþóttunartíma til þess að knýja á um að þessi búnaður komist um borð í skipaflota landsmanna því að það tekur ákveðinn tíma að framleiða hann, a.m.k. það sem á vantar, og ekki eðlilegt að framleiðandi gangi til slíks nema hann hafi tryggingu fyrir því að varan sem hann er að framleiða verði keypt.

Herra forseti. Þann 20. nóv. sl. spurði hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir hæstv. landbrh. um viðhorf hans til samninga um sölu á lambakjöti sem bændur, t.d. í Húnavatnssýslu, hafa gert á öðru verði en sex- og fimmmannanefnd hefur ákvarðað samkvæmt lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum og hvort ráðherra teldi að hér væri um lögbrot að ræða og til hvaða ráðstafana hann ætli að grípa ef svo væri. Í svari hæstv. landbrh. kom fram að heimildir í lögum vantar fyrir þessum viðskiptum, og ég vitna orðrétt í svar hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Af því sem að framan hefur verið rakið verður að telja að ekki hafi verið farið að lögum við þá samningsgerð sem spurt er um.`` Enn fremur sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Auðvitað er það ekki góð fyrirmynd að framfylgja ekki lögum en spurningin er kannski hver á að gera það. Í landbrn. er a.m.k. ekkert lögregluyfirvald og ekkert dómsvald. Það eru önnur ráðuneyti sem fara með það.`` Spurning mín til hæstv. dómsmrh. er hvort hann muni beita sér í þessu máli, þ.e. að lög verði virt með lögsókn og ef svo er á hendur hverjum, eða hvort lögum verði breytt. Ég vil einnig vita hvort hæstv. dómsmrh. geti sætt sig við þá stöðu að samráðherra hans segi að lög í landinu séu brotin og hann hyggist ekki gera neitt í þeim málaflokki sem heyrir undir ráðuneyti hans.

Herra forseti. Ég þekki ekki gjörla til þeirra viðskipta sem þarna er vísað til. Ég get aðeins sagt að það er almenn réttarregla í landinu að menn geta farið með mál fyrir dómstóla ef þeir telja að á þá sé hallað. Enn fremur eiga menn rétt á því, ef þeir telja að hegningarlög hafi verið brotin, að kæra þau mál til saksóknara eða lögreglustjóra og þá er það hlutverk rannsóknarlögreglu að rannsaka og upplýsa mál og síðan ákæruvaldsins, ýmist lögreglustjóra eða saksóknara að taka ákvarðanir á þeim grundvelli. Þetta eru grundvallaratriði í stjórnskipun landsins. Dómsmrn. fer ekki með ákæruvald og dómsmrn. hlutast ekki til um að höfða einkamál fyrir aðila úti í bæ.

Herra forseti. Það er athyglisvert að hæstv. dómsmrh. telur ekki ástæðu til að koma að þessu máli. Þetta snýst um það að lög nái fram að ganga eða að lögum verði breytt þannig að um þessa stefnu sem ég reyndar styð, samninga bænda í þessu tilviki, verði sett lagaumgjörð. Það er pólitísk spurning. Hins vegar finnst mér ekki geta átt sér stað að hæstv. ráðherra lýsi því yfir að lög séu ekki virt, að þau séu brotin. Hæstv. dómsmrh. fór vitaskuld alveg rétt með réttarfarsreglur, ég kann þær líka, en að hæstv. ríkisstjórn skuli ekki ætla að taka á þessu máli með neinum öðrum hætti og láti viðgangast að lög sem varða þennan málaflokk séu brotin finnst mér alvarleg yfirlýsing hér á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvert hv. þm. er að fara með þessari orðræðu því það liggur í augum uppi, og hv. þm. viðurkennir það í síðari ræðu sinni, að það er ekki á verksviði dómsmrn. að hafa milligöngu um höfðun einkamáls. Það er ekki á verksviði dómsmrn. að fara með ákæruvaldið og þegar það liggur fyrir í síðari ræðu hv. þm. að hann viðurkennir þekkingu sína á þessum grundvallaratriðum þá skil ég ekki hvers vegna hann er að halda málinu að dómsmrn.

Virðulegi forseti. Að undanförnu hefur umræða um sjávarútvegsmál verið nokkuð fyrirferðarmikil hér í sölum Alþingis, í fjölmiðlum og úti í þjóðfélaginu öllu. Sú umræða hefur fyrst og fremst snúist um annars vegar það sem menn kalla veiðleyfagjald eða auðlindaskatt og hins vegar fregnir af því sem virðist særa réttlætiskennd þjóðarinnar, það sem nefnt hefur verið kvótabrask, frásagnir af einstaklingum sem stunda lítið útgerð en eru að selja þjóðareignina fyrir milljónir og tugi milljóna. Umræðan um þessi mál hefur verið nokkuð fyrirferðarmikil en minna hefur farið fyrir öðrum þætti í sjávarútvegsstefnu, þ.e. vinnslunni. Sjávarútvegur snýst ekki eingöngu um veiðar heldur og um vinnslu og markaðssetningu. Ég hygg að allir stjórnmálaflokkar hafi haldið því fram árum saman að efla bæri fullvinnslu á sjávarafla hér innan lands. Um þetta hefur verið að því er virðist þjóðarsátt og þverpólitísk samstaða. Og hvers vegna hafa menn verið sammála um þetta? Það er vegna þess að sjávarútvegur er mikilvægasta atvinnugrein þjóðarinnar og það eru þjóðhagslegir hagsmunir að gera sem mest verðmæti og skapa sem flest störf úr þeirri auðlind sem sjórinn er. Hins vegar má segja að þrátt fyrir þessa samstöðu, þverpólitísku samstöðu, þá hafi gengið hægt á þessu sviði. Það eru til allrar hamingju nokkur fyrirtæki að fikra sig í átt að fullvinnslu sjávarafla víða um landið en óhætt er að segja að eitt einkennir þau öll, og talsmenn þeirra kvarta undan því, að fá lítinn sem engan stuðning eða hvatningu í þeim tilraunum sem þeir eru að gera. Samhliða þessu er svo vert að skoða þá þróun sem á sér stað erlendis á vegum Íslendinga. Samkvæmt fréttum fjölmiðla á síðustu missirum má áætla að hin svonefndu stóru sölusamtök í sjávarútvegi hafi á tiltölulega skömmum tíma fjárfest erlendis fyrir 4--6 milljarða króna í fullvinnsluverksmiðjum bæði austan hafs og vestan. Enda hefur ekki staðið á viðurkenningum og þökkum erlendra sveitarfélaga m.a. fyrir þetta framsýna framtak Íslendinga á erlendri grund sem koma þar af myndarskap upp fullvinnsluverksmiðjum sem skapa verðmæti og mörg hundruð störf. Þetta er umhugsunarefni og ég vil taka skýrt fram að með þessu tali mínu er ég ekki að veitast að sölusamtökunum sem hafa unnið afskaplega merkilegt og þarft starf. Hins vegar er vert að hafa í huga hvað samtímis er að gerast hér innan lands. Ég nefndi áðan hversu hægt gengur að þróa fullvinnslu sjávarafurða hér innan lands. Við heyrum samtímis fregnir af því að landvinnsla er rekin með tapi og þróunin virðist vera sú að í vaxandi mæli færist landvinnslan, vinnsla sjávarafla, úr landi og út á sjó. Það er ástæða, herra forseti, fyrir þingið að ræða þetta vegna þess að þetta snertir þjóðarhagsmuni. Það er eðlilegt að velta upp ýmsum spurningum samfara þessu. Hvaða áhrif hefur það á þróun fullvinnslu hér heima þegar fjárfest er, fjármagn flutt úr greininni fyrir um 4--6 milljarða úr landi til uppbyggingar og þróunar starfa erlendis? Spurningin snýst um hvar við viljum að fullvinnslan fari fram. Viljum við að hún fari fram hér heima eða viljum við leggja áherslu á að skapa þessi störf erlendis? Málið er auðvitað ekki einfalt en við þurfum að velta þessu upp. Vegna þess að fullvinnsla felur í sér aukna verðmætasköpun. Hún felur í sér aukin störf og snertir þar af leiðandi efnahagsmál og hún snertir byggðamál. Það er fátt sem snertir byggðir landsins, sjávarplássin, jafnmikið og vinnsla í sjávarútvegi. Hvar á krafturinn í uppbyggingu sjávarútvegsins og fullvinnslu að vera? Á hann að vera hér heima eða erlendis? Það má spyrja þegar stór sölusamtök hafa fjárfest verulega erlendis, hvort þau muni ekki með kjafti og klóm verja þá fjárfestingu sína, tryggja að sú fjárfesting fái nauðsynlegt fjármagn, nauðsynlegt hráefni til að starfsemin geti haldið áfram. Hvaða áhrif hefur það á uppbygginguna hérlendis? Fleiri atriði mætti nefna. Ég sé að tími minn er á þrotum og ég hefði gaman af að heyra viðbrögð hæstv. sjútvrh. við þessum málum og þessari þróun vegna þess að þetta snertir þjóðarhagsmuni og Alþingi hlýtur að þurfa að velta þessari spurningu fyrir sér.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að einn helsti vaxtarbroddur í íslenskum sjávarútvegi um þessar mundir er að auka fullvinnslu afurða og gera meira úr markaðsstarfi. Það hafa orðið mjög miklar breytingar í þessa veru á undanförnum árum. Það er rangt að það hafi miðað hægt í því efni. Það hafa orðið mjög miklar breytingar í íslenskri fiskvinnslu á undanförnum árum þar sem fyrirtæki eru í mjög auknum mæli að vinna afurðir beint inn á neytendamarkaði. Ég geri ráð fyrir að það sé ein helsta leið þeirra fiskvinnslufyrirtækja sem nú eiga í erfiðleikum varðandi vinnslu á botnfiski að auka frekar vinnslu og komast með öflugra markaðsstarfi nær neytendum á erlendum mörkuðum. Íslensk sjávarútvegsfyrirtæki og sölusamtök hafa á hinn bóginn fjárfest erlendis um margra áratuga skeið. Og ég geri ráð fyrir því að þeir sem til þekkja viti að einmitt sú fjárfesting hefur verið lykillinn að aðgangi þeirra og sterkri stöðu víða á mörkuðum. Margt af þeirri fjárfestingu sem nú fer fram er lykill að öflugra markaðsstarfi, öflugri þátttöku íslenskra fyrirtækja í heimsverslun með fisk. Er lykill að nýjum mörkuðum fyrir íslensk iðnfyrirtæki. Það er ljóst að þessi útrás íslensks sjávarútvegs hefur verið veruleg lyftistöng fyrir íslenskan iðnað og hafa nýlega verið fluttar fregnir af iðnfyrirtækjum sem eru að margfalda framleiðslu sína einmitt í beinum tengslum við útrás íslensks sjávarútvegs á erlendum mörkuðum. Ég átta mig ekki alveg á því hvert hv. þm. er að fara með hugleiðingum sínum. Okkur greinir ekki á um hversu mikilvægt það er að við vinnum okkur út úr ákveðnum vanda varðandi vinnslu á botnfiskafurðum með aukinni fullvinnslu afurða. Á hinn bóginn velti ég því fyrir mér hvort hv. þm. er að ýja að því að hér eigi að taka upp opinbera fjárfestingarstýringu til þess að hafa áhrif á þessa þróun. Ég ætla ekki að leggja honum í munn þau orð eða gera honum upp þær hugsanir en maður hlýtur að spyrja í kjölfar slíkrar ræðu hvort hv. þm. er að leiða hugann að því eða opna fyrir umræðu um opinbera fjárfestingarstýringu. Ég get svarað því ef það vakir fyrir hv. þm. Það er ekki á dagskrá þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr að taka upp opinbera fjárfestingarstýringu í þessu efni. Hún mun hins vegar hvetja til þess hér eftir sem hingað til að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki sinni frekari fullvinnslu og öflugra markaðsstarfi og hún mun fyrir sitt leyti greiða fyrir sókn sjávarútvegsins út á við vegna þess að það er okkar mat að það sé alhliða lyftistöng fyrir sjávarútveginn og iðnaðinn í landinu.

Herra forseti. Það er þarft í sjálfu sér að taka þetta mál upp til umræðu en hitt er kannski ekki alveg jafnljóst hvað vakir fyrir hv. þm. og hver er afstaða hv. þm. til þess máls sem hann sjálfur tók hér upp. Markmiðið um að auka fullvinnslu sjávarafurða hér heima er að sjálfsögðu gilt og þess vegna hefði maður glaðst yfir því ef stjórnarsinnar hefðu t.d. komið hér upp og boðað aðgerðir til þess að taka á vanda landvinnslunnar eða a.m.k. falla frá þeim hugmyndum sem nú eru uppi um að stórauka skattpíningu og álögur á fiskvinnsluna í landinu í formi þróunarsjóðsgjalds og hækkunar á tryggingagjaldi. Varðandi fjárfestingar íslenskra söluaðila erlendis er ekki að öllu leyti einfalt að meta það mál. Kaup íslenskra fyrirtækja á vinnslu- og dreifingarfyrirtækjum erlendis styrkja stöðu þeirra á markaðnum. Um það verður ekki deilt. Ég fullyrði t.d. að kaup Íslenskra sjávarafurða, Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og Sölusambands ísl. fiskframleiðenda á slíkum fyrirtækjum í Evrópu á síðustu missirum hafa styrkt stöðu íslenskrar framleiðslu á þeim markaði verulega. Við höfum komist nær neytendunum og við höfum komist í aðstöðu til að þróa vinnslu á fullunnum neytendavörum með takmarkað geymsluþol og dreifa þeim með þeim hætti um meginland Evrópu sem nauðsynlegt er að gera ef við ætlum okkur að vera fullgildir þátttakendur um samkeppni á þeim markaði. Við höfum yfirtekið starfsemi sem áður var í höndum erlendra milliliða og ég tel það engan vafa, herra forseti, að þetta hefur styrkt okkar stöðu á þessum markaði. Mér er ekki kunnugt um að hægt sé að benda á dæmi í þessari fjárfestingu þar sem störf hafi í raun flust frá Íslandi og út. Þvert á móti ef eitthvað er, þá er það hið gagnstæða, að við höfum í gegnum slík markaðssambönd getað þróað frekari fullvinnslu heima heldur en áður var til staðar. Ástæðan fyrir því að starfsemin verður að vera erlendis í einhverjum mæli en ekki hér heima er fyrst og fremst tvíþætt: Það er annars vegar nauðsyn þess að vera nálægt markaðnum en í hinu tilvikinu eru enn í vissum tilvikum tollagirðingar sem við þurfum að komast inn fyrir með því að vinna vöruna á Evrópumarkaði. Ég held að það sé ekki rétt að stilla umræðum um þessi mál upp eins og hér sé á ferðinni fjárfestingar erlendis sem séu andstæðar markmiðum um að auka fullvinnslu sjávarafurða á Íslandi.

Herra forseti. Ég tek undir með öðrum sem hér hafa talað að ég átta mig ekki alveg á uppleggi hv. þm. Ég held hins vegar að áhyggjur hans af þessari þróun, þ.e. fjárfestingum Íslendinga erlendis, séu ástæðulausar. Ég kýs einnig að benda á að menn ræða ekki lengur í sjávarútvegi út frá hugtakinu ,,fullvinnsla`` eins og gert var áður fyrr heldur er talað miklu frekar um smásölupakkningar, þ.e. pakkningar sem komast nær neytanda. Þessi áhersla og vinnsluaðferð hefur stóraukist á undanförnum árum. Hefðbundin blokkaframleiðsla til frekari úrvinnslu erlendis hefur mjög látið undan síga á síðari árum. Ég bendi á að útflutningur á ferskum fiski til frekari vinnslu erlendis hefur stórminnkað síðustu 10 ár, m.a. vegna innlendu fiskmarkaðanna. Fjárfestingar íslensku fisksölufyrirtækjanna erlendis hafa verið Íslendingum mjög notadrjúgar og verðmætasta eign Íslendinga, ef horft er yfir 50 ára sögu, eru einmitt fjárfestingar íslensku sölufyrirtækjanna erlendis sem hafa staðið að mörgu leyti undir lífskjörum okkar Íslendinga. Ég vil einnig upplýsa í þessari umræðu að það er sérstök vinna í gangi með formlegum hætti, sem bæði SH og ÍS eiga aðild að, þ.e. að styrkja enn frekar úrvinnslumöguleika hérlendis innan sjávarútvegsins. Menn geta kallað það fullvinnslu ef menn vilja svo. Fjárfestingar íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja erlendis eru mjög af hinu góða og skila okkur verðmæti í íslenskt þjóðarbú bæði með markaðsnálægð, peningum og fólki starfandi á þessum vettvangi. Heimurinn er eitt markaðssvæði. Það eina sem við getum e.t.v. sagt í þessari umræðu er að við höfum farið of seint inn á alþjóðamarkað með fjárfestingar í þeim kröftuga mæli sem við höfum gert núna síðustu ár og e.t.v. of lítið. Það er kannski í þá áttina frekar sem ég hef áhyggjur af. Og ég vil benda á það að fjárfestingar Íslendinga hér á landi í sjávarútvegi nema nú tæpum 10 milljörðum á þessu ári svo ekki vantar fjármagn til að standa að góðum og öflugum fjárfestingum í greininni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir að hefja umræðu um þetta mál. Ég held að það sé nauðsynlegt að velta þessu máli fyrir okkur. Ég vil einnig þakka hæstv. sjútvrh. fyrir hans svör. Þessi mál sem hér um ræðir eru fyrir margar sakir athyglisverð fyrir okkur hér á landi. Bolfiskvinnslan á víða um landið við erfiðleika að glíma og fiskvinnslustöðvum hefur verið lokað. Dæmi eru um það og þar með hefur fólk misst sína atvinnu. Þetta hefur neikvæð áhrif á viðkomandi byggðarlög og sú hætta hlýtur að vera fyrir hendi að um viðvarandi ástand geti orðið að ræða, ekki síst vegna þess að frumvinnsla á bolfiski hefur í síauknum mæli verið að færast af landi og út á sjó um borð í vinnsluskip. Það er hins vegar jákvætt að mörg vinnslufyrirtæki í landinu hafa náð að byggja sig upp með fjárfrekum fjárfestingum til frekari fullvinnslu og sú starfsemi hefur tryggt grundvöll þessara fyrirtækja, en því miður er ekki nema hluti vinnslufyrirtækja með forsendur fyrir slíkri fjárfestingu og uppbyggingu. Þetta sýnir þó að mögulegt er að byggja íslensk sjávarútvegsfyrirtæki upp til frekari fullvinnslu á sjávarafla og mörg þeirra hafa gert það mjög myndarlega eins og ég hef nefnt. Það sem er ekki síst athyglisvert í sambandi við sölusamtökin sem hér eru til umræðu er að þau eru í mörgum tilfellum orðin eigendur í stærstu sjávarútvegsfyrirtækjum landsins og er ekki laust við að það geti talist óeðlilegt. Það sýnir hvernig sölusamtökin sem eiga að þjóna framleiðslufyrirtækjunum hafa fitnað af því og eru nú farin í krafti síns fjármagns smám saman að eignast sjávarútvegsfyrirtækin í landinu. Þar með eru sölusamtökin einnig komin með ítök í stóran hluta aflaheimildanna. Á sama tíma og mjög kreppir að í fiskvinnslunni í landinu virðast sölusamtökin sjá sér hag í því að flytja hráefni úr landi í verksmiðjur sínar erlendis þar sem úrvinnsla og fullvinnsla fer fram. En ég get tekið undir það sem sumir hv. þingmenn hafa sagt að það er ekki að öllu leyti neikvætt. Við höldum þar með áfram að flytja út hráefnið til fullvinnslu í öðrum löndum og það hlýtur að vera til umhugsunar af hverju sölusamtökin beita sér ekki enn frekar fyrir því að leggja sína fjármuni í fjárfestingar í fullvinnslu hér á landi þannig að arður þeirra af sjávarútvegi nýtist frekar til uppbyggingar atvinnulífs hér á landi heldur en erlendis. Ég tel þó, herra forseti, að með þessari umræðu sé ekki verið að leggja til að tekin verði upp opinber fjárfestingarstýring, eins og hæstv. sjútvrh. nefndi, en ég vil að lokum segja það sama og ég byrjaði mál mitt á, ég held að það sé mjög nauðsynlegt að við ræðum þessi mál í þingsölum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svör hans og þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni. Tilgangurinn var, eins og ég gat um í upphafi, annars vegar að vekja athygli á þeirri þróun sem á sér stað í fullvinnslu erlendis og hins vegar þeim umkvörtunum sem heyrast frá innlendum aðilum þar sem þeir kvarta undan litlum stuðningi og lítilli hvatningu á þessu sviði. Ég tek undir það með hæstv. sjútvrh. að miklar breytingar hafa átt sér stað, en miðað við hvernig menn hafa talað árum saman tel ég þrátt fyrir allt að þessar breytingar séu afskaplega hægar innan lands. Ég tek einnig undir það, og ítrekaði það í tvígang í mínum inngangi, að starf sölusamstakanna erlendis er afskaplega mikilvægt og hefur dugað okkur vel. En tilgangurinn með þessari umræðu er ekki síst sá að vekja athygli á því hvar áherslan kann að liggja. Viljum við að hún liggi erlendis í fullvinnslu eða viljum við að hún liggi hér? Ég tel ýmis merki þess að áherslan sé í auknum mæli að færast úr landi. Menn segja gjarnan að við þurfum að komast sem næst mörkuðum. Mér finnst sú röksemd vera tiltölulega hæpin á tímum nútímatölvusamskipta og samskiptatækni nútímans og þegar flugsamgöngur eru jafngóðar og raun ber vitni þannig að við erum orðin hluti af heiminum og erum ekki í nema örskotsfjarlægð frá helstu mörkuðum okkar. Það sem eftir stendur er: Hvernig mun samkeppnin um hráefnið verða milli fjárfestinga okkar erlendis og þeirra sem eru að feta sig inn á þó þessa athyglisverðu braut sem er fullvinnsla sjávarafla? Það snýst um sjávarútvegsstefnu og þess vegna er eðlilegt að málið sé rætt á Alþingi án þess að dómur sé upp kveðinn.

Herra forseti. Það var fagnaðarefni að það kom mjög skýrt fram af hálfu hv. 3. þm. Vesturl. að hann var ekki að tala fyrir opinberri fjárfestingarstýringu í þessu efni. Ég fagna því að það liggur fyrir í þessari umræðu. Hann vakti hins vegar athygli á því að það kynni að vera óeðlilegt að sölufyrirtæki ættu hlutafé í útgerðarfyrirtækjum eða fiskvinnslufyrirtækjum. Ég ætla ekki að leggja dóm á það. Hins vegar hefur það verið að gerast á mörgum undanförnum árum vegna veikrar fjárhagsstöðu sjávarútvegsfyrirtækjanna að þjónustufyrirtæki þeirra hafa þurft að leggja fjármagn í sjávarútvegsfyrirtækin. Nú hafa hins vegar þau gleðilegu umskipti orðið á allra síðustu árum að fjárhagsstaða sjávarútvegsfyrirtækjanna hefur verið að styrkjast á nýjan leik og þeir eru nú eftirsóknarverður fjárfestingarkostur. Á sama tíma fer fram mikil umræða um það í þjóðfélaginu að það verði, eins og hv. málshefjandi vakti athygli á, að breyta sjárvarútvegsstefnunni til þess að koma í veg fyrir að sjávarútvegsfyrirtækin geti haft þann styrk sem þau hafa verið að öðlast nú á allra síðustu missirum. Þannig ganga oft hugmyndirnar hver á móti annarri. Ég tel að í þessu samhengi sé það einn mikilvægasti árangurinn sem við höfum verið að ná, að fjárhagsstaða fyrirtækjanna í sjávarútvegi er að verða það sterk að þau eru að verða eftirsóknarverður fjárfestingarkostur og þurfa ekki að vera upp á náð og miskunn eigin þjónustufyrirtækja. Ég tel að það væri mikið glapræði að breyta um stefnu sem kippti þessum grundvelli undan þessum höfuðframleiðslufyrirtækjum landsins.

Herra forseti. Nokkrar deilur hafa verið að undanförnu og fjölmiðlafár vegna sölu Þróunarsjóðs sjávarútvegsins á eignarhlut í fiskvinnslufyrirtækjunum Búlandstindi og Meitl\-inum. Þorri starfsmanna Meitilsins sendi stjórn Þróunarsjóðsins áskorun þar sem þeirri skoðun var komið á framfæri að ekki hefði verið rétt staðið að kauptilboði fimm aðila á hlutafjáreign sjóðsins í Meitlinum. Óskað er eftir því af hálfu starfsfólksins að hluthöfum og starfsmönnum verði aftur gefinn kostur á að nýta sér lagalegan forkaupsrétt að téðu hlutafé í Meitlinum. Þá kemur fram í bréfi starfsfólksins ótti við það að sameining Meitilsins í Þorlákshöfn og Vinnslustöðvarinnar í Vestmannaeyjum leiði af sér óöryggi í atvinnu og búsetu í Þorlákshöfn, eða eins og segir í bréfi starfsfólksins, með leyfi forseta: ,,.... með afsali dýrmætra aflaheimilda sem félaginu hafa áunnist með útgerð í gegnum árin fyrir atbeina starfsmanna sinna við sjómennsku og fiskvinnslu.`` Málið er í raun þríþætt. Í fyrsta lagi málið sem varðaði Þróunarsjóð sjávarútvegsins sem nú hefur skipt um skoðun þar sem komið hefur í ljós við nánari athugun að það var handvömm þegar stjórnarmönnum var boðinn forkaupsréttur að eignarhlut í Meitlinum og Búlandstindi. Samt virðist vanta samræmi hjá ríkisvaldinu í þessum efnum því til að mynda var stjórnarmönnum Lyfjaverslunar ríkisins boðinn forkaupsréttur að hlutabréfum þegar það fyrirtæki var selt. Í öðru lagi er um að ræða ótta við sameiningu Meitilsins og Vinnslustöðvarinnar með tilliti til atvinnuöryggis. Og í þriðja lagi vaxandi tortryggni vegna ýmissa þátta í fiskveiðistjórnunarkerfinu sem mikið er deilt um og á við um land allt þar sem gífurlegir hagsmunir eru í húfi. Sameining fyrirtækja vítt og breitt um landið á undanförnum missirum hefur styrkt þau í sessi í mikilli samkeppni en eftir stendur að oft er grunnt á tortryggni og óvissu hjá landverkafólki og sjómönnum varðandi atvinnuöryggi. Þess vegna er mjög slæmt að upp skuli koma vandamál eins og gerst hefur hjá Þróunarsjóði sjávarútvegsins því mistökin hafa leitt til mikils ruglings þar sem ýmsum málum er blandað saman. Í viljayfirlýsingu stjórnar Vinnslustöðvarinnar og Meitilsins frá 30. sept. sl. er lögð áhersla á að með sameiningunni sé verið að auka arðsemi rekstrareininga og ná betri árangri í veiðum og vinnslu ásamt því að auka framleiðslu á fullunnum afurðum og að stefnt sé að því við sameininguna að ekki verði fækkað störfum í vinnslu hvorki í Vestmannaeyjum né í Þorlákshöfn. Þá hafa fulltrúar VÍS, SO og ÍS í stjórn Meitilsins margítrekað að sameinað fyrirtæki muni tryggja jafnræði á báðum vinnslustöðunum og félagsleg skylda í þeim efnum fari ekkert á milli mála. Aðalvandi Meitilsins á þessu ári hefur verið hráefnisskortur en ekki er langt síðan Meitillinn fór í gegnum niðurfærslu á skuldum vegna slæmrar stöðu. Hins vegar er það sjónarmið forsvarsmanna sameiningarinnar að auka vinnslu í Þorlákshöfn um 1.200 tonn af karfa umfram það magn sem þegar hefur verið unnið þar á ári. En þessi 1.200 tonn eru sá karfaafli sem vinnslustöðin hefur hingað til flutt út af óunnum karfa á ári. 1.200 tonna aukning þýðir um 40 daga vinnslu í húsi Meitilsins. Einnig er stefnt að því að sögn forsvarsmanna fyrirtækjanna að vinna í sameinuðu fyrirtæki ríflega 1.200 tonn af fiski sem hefur verið seldur árlega á mörkuðum innan lands. Talið er að með aukinni vinnslu í Þorlákshöfn megi auka veltu úr 500 í 700 millj. kr. eða ná um 4% framleiðniaukningu. Talsmenn fyrirtækjanna segja augljóst að sameining fyrirtækjanna og sérvinnsla muni styrkja atvinnulífið, bæði í Þorlákshöfn og í Vestmannaeyjum, fyrst og fremst á kostnað atvinnulífs í Bremerhaven eða skapa um 80 daga á ári í vinnslu með 2.500 tonn fyrir 70 starfsmenn. Markmið sameiningarmanna er að þeirra sögn að byggja upp stórt og öflugt sunnlenskt sjávarútvegsfyrirtæki sem geti keppt við þá bestu í greininni og ef tekið er dæmi um áætlun sameinaðs fyrirtækis þá er stefnt að því að vinna um 2.000 tonn af úthafskarfa næsta vor en það skapar 150 manns vinnu í þrjá mánuði í landi og 30 mönnum á sjó á sama tíma. Spurning er, hæstv. sjútvrh.: Hvernig stendur á því að svona hringlandaháttur kemur upp hjá Þróunarsjóði sjávarútvegsins, hringlandaháttur sem hefur skapað flókið vandamál og mikla tortryggni þar sem menn, hvorum megin borðsins sem þeir sitja, eru að freista þess að ná árangri sem er ásættanlegur fyrir sem flesta er hagsmuna eiga að gæta?

Herra forseti. Fyrst vil ég taka fram að það er ekki hlutverk Þróunarsjóðsins að hlutast til um rekstur einstakra sjávarútvegsfyrirtækja eða áform þeirra um samstarf eða sameiningu. Lögum samkvæmt ber sjóðnum að bjóða þau hlutabréf sem hann á til sölu einu sinni á ári a.m.k. þangað til þau eru öll seld. Í því tilviki sem hér um ræðir bárust tilboð frá Ísfélaginu í Vestmannaeyjum í tvö fyrirtæki. Lögum samkvæmt var eignaraðilum og starfsmönnum boðinn forkaupsréttur. Formaður stjórnar annars fyrirtækisins, Búlandstinds, óskaði eftir því að stjórnarmenn yrðu skoðaðir sem starfsmenn í skilningi laganna. Starfsmenn Þróunarsjóðs segja mér að þeir hafi komist að þeirri niðurstöðu þó að lögin séu ekki skýr í þessu efni að rétt væri að láta stjórnarmennina njóta vafans í því og þess vegna ákváðu þeir að láta forkaupsréttinn ná til stjórnarmanna. Þegar það kom til vitundar stjórnar Þróunarsjóðsins taldi hún að hér væri um lagalega óvissu að ræða og vildi ekki að málið gengi frekar fram fyrr en fyrir lægi lögfræðiálit óháðs aðila. Það liggur nú fyrir og er á þann veg að það samrýmist ekki túlkun á lögunum um Þróunarsjóðinn að stjórnarmenn séu taldir starfsmenn í skilningi þeirra laga. Fyrir þá sök ákvað sjóðurinn að draga til baka tilboð til þeirra sem það höfðu fengið um að neyta forkaupsréttar á þeim grundvelli að þeir hefðu verið stjórnarmenn. Þetta hefur ekki valdið neinni óvissu eða röskun gagnvart öðrum. Allir aðrir sem forkaupsrétt áttu fengu tilskilinn frest og eðlilegan tíma til þess að taka um það ákvörðun og kusu margir hverjir að neyta ekki forkaupsréttarins. Aðrir sem forkaupsréttinn áttu kusu að neyta hans og þá standa þau tilboð. Ég geri ráð fyrir að málinu verði lokið á þeim grundvelli nema einhverjar aðrar aðstæður komi upp sem ég þekki ekki til. Það er ekki rétt að þessi mistök hafi valdið neinum óróa eða misskilningi eða raskað stöðu annarra sem áttu forkaupsrétt. Þeir fengu sinn tíma til þess að taka afstöðu og tóku hana hver fyrir sig þó sumir hafi kosið að neyta réttarins ekki en aðrir hafi kosið að neyta forkaupsréttarins.

Hæstv. forseti. Kannski er þessi utandagskrárumræða nokkuð sérstök hér á hinu háa Alþingi. Maður áttar sig ekki alveg á um hvað hún snýst. Ég hygg að flestum sé það þó ljóst að sala hlutabréfa Þróunarsjóðs og síðan sameiningin á þessum miklu fyrirtækjum eru tvö óskyld mál. Ég vil leggja áherslu á það hér að ég tel mikilvægt að allri óvissu í þessu máli sé eytt. Það verða stjórnendur og eigendur Vinnslustöðvarinnar og Meitilsins að gera með starfsfólki sínu. Miklar breytingar eru að eiga sér stað í íslenskum sjávarútvegi og ég verð að trúa því að forráðamenn þessa nýja sameinaða fyrirtækis meini það sem þeir segja og standi við það. Í bréfi sem mér hefur borist segir m.a., með leyfi forseta: ,,Staðreyndin er sú að sameining félaganna mun styrkja atvinnulíf í Eyjum sem og Þorlákshöfn á kostnað atvinnulífs í Bremerhaven. Ætlunin er að auka vinnslu á bolfiski í húsunum tveimur um sem nemur 2.500 tonnum á bolfiski eða um 80 vinnsludaga á ári miðað við um 70 manns í vinnu.`` Þar kemur líka fram að ekki standi til að flytja kvótann sem er í Þorlákshöfn til Vestmannaeyja. Hann verður áfram skráður á staðnum og það tel ég mikilvægt að verði staðið við. Hinu gerum við okkur svo grein fyrir að breytingin í sjávarútveginum er að verða með þeim hætti að stærri og færri fyrirtæki takast á og eigast við á hlutabréfamarkaði, safna almenningsfé til að styrkja sig, og þetta mikla fyrirtæki verður eitt af sterkari fyrirtækjum landsins á þeim markaði. Ég vona að þetta muni styrkja atvinnulíf á Suðurlandi --- og ég veit að það mun gera það. En ég legg áherslu á að það verður að vinna málið innan frá með starfsfólki fyrirtækjanna og eyða allri óvissu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svör hans sem undirstrikuðu mikilvægi þess að þessu máli verði lokið hið fyrsta og að sem mest sátt náist um það. Hv. þm. Guðni Ágústsson sagðist ekki skilja alveg um hvað þessi umræða snerist. Umræðan snýst fyrst og fremst um óvissu fiskverkafólks, óvissu um atvinnuöryggi. Óvissa er vondur hlutur, hvort sem hún kann að vera byggð á misskilningi eða rökum, um það ætla ég ekki að dæma en óvissan er slæm. Á því byggist þessi umræða. Þegar þorri starfsfólks skrifar undir áskorun eins og send var til Þróunarsjóðs sjávarútvegsins þá þarf að tala um það og taka á því. Það hefur Þróunarsjóðurinn gert fyrir sitt leyti. Hann hefur skipt um skoðun og hlýtur að fara þar að lögum. Til þess er ætlast að umræða sem þessi hnykki á því að menn verði að fara að lögum. Hún snýst í öðru lagi um þann þáttinn sem víkur að Þróunarsjóðnum, sölu hlutabréfa og nú á það deilumál að vera úr sögunni, a.m.k. lagalega séð. Þetta er spurning um viðkvæmt hagsmunamál, um atvinnu og öryggi og stöðu byggða. Það verður að taka fullt tillit til þeirra efasemda sem uppi eru og freista þess að eyða misskilningi eða tortryggni eða misbeitingu ef hún er. Spurningin er um jafnræði, að menn nái jafnræði í slíkum hlutum, og þá er ekkert vafamál að það mun skila árangri. Víst er spennandi verkefni að styrkja atvinnu og uppbyggingu á þeim svæðum sem um er talað, bæði í Þorlákshöfn og í Vestmannaeyjum. Hvort eða hvernig það er staðfest, með ákveðnum samningum, ákveðnum yfirlýsingum sem eru til á blaði hjá viðkomandi aðilum, það er þeirra mál. En það er engin spurning að það skiptir miklu máli að gengið sé til verka sem fyrst og að óörygginu sé eytt.

Virðulegi forseti. Ástæða þessarar utandagskrárumræðu er í fyrsta lagi sú neikvæða umfjöllun sem hefur verið um eina stétt manna undanfarið, þ.e. garðyrkjubændur og í öðru lagi það erfiða rekstrarumhverfi sem þeir eiga við að búa sem hefur skapast m.a. vegna breyttrar löggjafar svo sem EES og GATT-samninga og ótryggrar afhendingar á raforku. Þessi neikvæða umræða hefur ekki einungis verið úti í þjóðfélaginu heldur líka inni á hinu háa Alþingi samanber utandagskrárumræðu í síðasta mánuði um GATT-samninginn að ósk hv. þm. Ágústs Einarssonar. Þar kom fram í málflutningi að hækkun skulda heimila um 1,3 milljarða mætti rekja til hækkunar á grænmeti og kartöflum. Það er nokkuð ljóst að hægt er að fá mismunandi útkomur eftir því hvar borið er saman og rétt að velta því fyrir sér hvort og hvaða áhrif hver þáttur hefur á vísitölu neysluverðs. Velta má fyrir sér hvort vísitölurnar eigi að vera tvær, þ.e. framleiðsluvísitala og smásöluvísitala svo hægt sé að fylgjast með breytingum á neyslukrónunni. Sannleikurinn er nefnilega sá að ef tekin er hækkun neysluverðs eftir uppruna frá nóvember 1992 til nóvember 1996 kemur í ljós að innlendar matar- og drykkjarvörur vega ekki nema 4% af þeirri hækkun, en bíllinn, bensín og varahlutir 30% og þjónusta háð opinberum verðlagsákvörðunum og önnur þjónusta 32% svo dæmi sé tekið. Á þessum fjórum árum vega innlendar matar- og drykkjarvörur 1 milljarð í hækkun skulda heimilanna en bíllinn og rekstrarkostnaður hans 8 milljarða og þjónusta 8,6 milljarða. Ekki yrði ég hissa á því þó það kæmi í ljós að sá sem hagnast mest af hækkun bíla og opinberrar þjónustu væri ríkið sjálft. Í Ríkisútvarpinu á dögunum var tekið dæmi um verð á grænmetiskörfu í Brussel, Kaupmannahöfn, Reykjavík og Ísafirði. Þar kemur fram rúmlega 100% munur á verði hér og erlendis á jöklasalati þrátt fyrir núlltolla og óheftan innflutning. Annað sem þingmenn verða að hafa í huga þegar fjallað er um garðyrkjuna er að þessi grein hefur verið notuð sem skiptimynt í alþjóðlegum samningum. EES-samningurinn er einhliða, þ.e. einungis er gert ráð fyrir innflutningi en ekki útflutningi á garðyrkjuafurðum. GATT-samningurinn opnar enga möguleika á útflutningi þessara vara vegna verndarmúra annarra ríkja. Eitt brýnasta hagsmunamál garðyrkjunnar er raforkuverð. Meðan á Alþingi er fjallað um arðgreiðslur Landsvirkjunar er ástandið þannig hjá garðyrkjunni að í lok nóvember er skerðing eða roftími til lýsingar orðinn 214 tímar og hefur mest af þessum tíma verið í nóvember sl. Þetta ástand er náttúrlega ólíðandi og ljóst að þessi krónuafsláttur sem bændur áttu að fá í lok ársins er allur uppétinn og meira til því að núna þarf að lýsa á refsigjaldi sem er þrefalt venjulegt verð. Ef garðyrkjubændur eiga að hafa einhverja möguleika á að standast samkeppni við erlenda aðila og framleiða úrvalsvöru allt árið um kring er lækkun raforkukostnaðar krafa númer eitt. Því spyr ég hvort hæstv. landbrh. hyggst beita sér fyrir bættum kjörum á raforku til garðyrkjubænda og hvernig sér ráðherrann orkusölu til þeirra eftir ár þegar núverandi samningur rennur út og ekki er hægt að semja lengur um umframorku. Skýrsla starfsskilyrðanefndar sem landbrn. lét vinna og lögð var fram í febrúar sl. er vel unnin og gefur nokkuð rétta mynd af stöðu greinarinnar. En jafnframt eru í skýrslunni tillögur til úrbóta. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort og þá hvernig standa eigi að þeim úrbótum sem þar eru lagðar til. Í fyrsta lagi. Hvaða aðlögunartíma eru stjórnvöld tilbúin til að gefa greininni til aðlögunar að opnara starfsumhverfi og hvaða ráðum verður beitt? Í öðru lagi vil ég vita hvað ráðherrann hyggst gera varðandi þær tillögur sem koma fram í skýrslunni um Garðyrkjuskólann og þá garðyrkjumiðstöð sem gert er ráð fyrir í tengslum við skólann. Í þriðja lagi hafa garðplöntuframleiðendur lengi gagnrýnt hið opinbera fyrir að beita ekki útboðum í ríkara mæli. Nú standa opinberir aðilar, og þá sérstaklega ríkið, fyrir framleiðslu á skógar- og garðplöntum í beinni samkeppni við garðyrkjubændur. Finnst ráðherranum það eðlilegt eða ætlar hann að beita sér fyrir breytingum?

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst þakka hv. málshefjanda, hv. þm. Ingibjörgu Sigmundsdóttur fyrir að taka til umræðu málefni, stöðu og starfsskilyrði garðyrkjunnar. Það gefur mér kærkomið tækifæri til að segja ofurlítið frá því í framhjáhlaupi að fyrir rétt einu ári skipaði ég nefnd til að skoða þessi starfsskilyrði sérstaklega og skilaði sú nefnd af sér snemma á þessu ári og síðan höfum við, eins og kom fram í máli hv. málshefjanda, reynt að vinna að ýmsum þáttum sem komu fram og bent var á í skýrslunni að nauðsynlegt væri að taka á. Mig langar einnig að segja að sú neikvæða umræða sem hv. þm. nefndi um málefni garðyrkjunnar er a.m.k. ekki komin úr landbrn. Það er alveg skýrt þannig að ég tel ekki að það hafi verið sérstök gagnrýni á mig eða ráðuneytið sem hefur ef til vill orðið kveikjan að þessari umræðu hjá hv. málshefjanda. Við höfum þvert á móti reynt að hafa þar uppi ýmsar aðgerðir til að styrkja stöðu þessarar greinar sem hefur kannski staðið sig hvað best hvað varðar sjálfstæði í landbúnaðinum að standa á eigin fótum og glíma við það að sæta og sætta sig við þær aðstæður sem markaðurinn hefur skapað og gefið á hverjum tíma. Hvað viðvíkur raforkuverðinu þá höfum við átt í viðræðum við iðnrn. og málsaðila aðra á þessu ári. Fyrir nokkru var beðið um tilnefningar í sérstaka nefnd til að fjalla um þau mál frekar í framhaldi af ábendingum í skýrslunni. Tilnefningar voru reyndar að berast fram eftir sumri og sú seinasta nýlega eftir að gengið var eftir svari. Viðræður hafa þrátt fyrir þetta verið í gangi. Ég er um þessar mundir að skipa nefndina þar eð fulltilnefnt er í hana nú. Þeir sem munu sitja í henni eru Ólafur Friðriksson, deildarstjóri í landbrn., sem verður formaður, Benedikt Árnason frá iðnrn., Guðmundur Guðmundsson, deildarstjóri hjá Rarik, og Elías B. Elíasson frá Landsvirkjun. Þetta eru þeir aðilar sem koma að málinu. Það sem ég hef lagt fyrir þá að skoða sérstaklega eru áframhaldandi kjör eftir að umfram orkuafsláttur fellur úr gildi í árslok 1997, hvernig hægt sé að fækka þessum svokölluðu stýritímum eða roftímum sem hv. málshefjandi talaði um sérstaklega og/eða lækka verð til þeirra meðan á stýringu stendur. Vegna þeirra aðstæðna sem nú eru að skapast, þegar umframorka verður minni, kannski engin, í kerfinu verða kannaðir möguleikar á að breyta sölufyrirkomulagi á raforku til garðyrkjunnar með það að markmiði að aðlaga eftirspurn eftir framboði eftir því sem kostur er svo og að yfirfara aðra þá þætti sem leitt geta til betri nýtingar og lækkunar á raforkuverði til garðyrkju. Þetta mál er í vinnslu hjá okkur þó kannski sé ekki mögulegt að svara á þessu stigi hvað út úr því kunni að koma en það er fullur vilji hjá ráðuneytinu til að fylgja því eftir. Um starfsskilyrðin er fyrst að segja að í gangi er í ráðuneytinu vinna við að endurskoða sjóðagjöldin svokölluðu. Sjóðagjöldin eru eitt af því sem garðyrkjubændur hafa nokkuð kvartað undan. Í skýrslu starfsskilyrðanefndar kemur fram að misvel hefur gengið að innheimta þessi gjöld og sérstaklega erfitt í þessum svokallaða græna geira þannig að verið er að yfirfara það mál. Ég vona að áður en langt um líður komi tillögur frá þessum starfshópi um gjörbreytt skipulag um sjóðagjöldin. Jafnframt er á borðum hjá mér nýtt frv. um Stofnlánadeild landbúnaðarins þar sem gert er ráð fyrir því að lækka sjóðagjöld til þeirrar starfsemi um helming eða úr 2% í 1% en garðyrkjubændur hafa m.a. lagt mikla áherslu á það. Ég veit ekki hvort hv. málshefjandi átti einnig við GATT-málið af því talað er um það í starfsskilyrðanefndinni að ekki verði á þessu stigi a.m.k. horfið frá þeirri vernd sem GATT-fyrirkomulagið gerir ráð fyrir og engar hugmyndir eru uppi um það hjá mér að fara fram með neina lagabreytingu á því. Ég vil hins vegar nefna að nokkurt svigrúm er í tollalögunum og rúmar heimildir sem hægt er að nýta til að reyna að draga úr verðsveiflum og það höfum við reynt að gera varðandi verðlagninguna og beitingar verndartollanna. Tíminn er því miður að hlaupa frá mér. Ég á enn eftir að svara mörgu af því sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda eins og t.d. um rannsóknirnar og leiðbeiningarnar. Ég vil segja í örstuttu máli að vinna er í fullum gangi hjá okkur að því að breyta skipulagi hvað varðar Garðyrkjuskólann. Það verður sett reglugerð um starfsemi hans. Það verður sett skólanefnd yfir skólann og samráð er í gangi við Rannsóknastofnun landbúnaðarins og tilraunaráð eða fagráð garðyrkjunnar um það hvernig staðið verður að uppbyggingu þjónustunnar þar. Ég hef kannski möguleika á því, hæstv. forseti, að koma aðeins að því aftur í síðari ræðutíma mínum hér.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp. Sú þróun sem hefur orðið innan garðyrkjunnar síðastliðin ár er að flestu leyti og raunar öllu leyti ánægjuleg. Það sem hefur gerst í grófum dráttum er það að fjölbreytni framleiðslunnar hefur aukist. Það tímabil sem innlend framleiðsla fullnægir eftirspurn og þörfum markaðarins hefur lengst og síðast en ekki síst hefur orðið lækkun á framleiðsluverðinu. Það hefur orðið raunlækkun á þessari vöru. Það er óumdeilanlegt og óhrekjanlegt þannig að þegar þetta allt er haft í huga verður sú umræða sem á köflum fer fram um stöðu þessarar greinar nokkuð sérkennileg. Hún hlýtur að teljast nokkuð sérkennileg. Garðyrkjan er að skapa meiri verðmæti og fleiri störf í landinu en nokkru sinni fyrr og það skyldi maður ætla að væri mönnum ánægjuefni og ekki síst þeim sem telja sig og eru umbjóðendur launamanna í landinu. Það er einnig nokkur sérkennilegt að þáttur sem ekki vegur meira en raun ber vitni þrátt fyrir allt í útgjöldum vísitölufjölskyldunnar, eins og innlent grænmeti gerir, skuli vera gert að aðalmáli og dæminu jafnvel stillt þannig upp að lífskjör almennings í landinu ráðist að meira og minna leyti af verðlagi þessarar vöru á sama tíma og aðrir þættir sem vega margfalt þyngra hafa hækkað gífurlega, að hluta til vegna beinna aðgerða stjórnvalda í formi skattahækkana, t.d. á bifreiðarekstur, en umferðin í landinu er nú skattlögð um tæpa 20 milljarða kr. Það kemur auðvitað hressilega niður á útgjöldum fólks t.d. þegar það er að kosta rekstur á sínum heimilisbíl. En þessum þætti, sem vegur margfalt í prósentum á við innlenda matvöru svo að ekki sé talað um grænmetið eitt, er iðulega sleppt. Varðandi samkeppnisskilyrðin hlýtur að vera lag til þess nú þegar á enn einu sinni að fara að falbjóða orkuna útlendingum í stóriðjuver á lágu verði að taka þá garðyrkjuna a.m.k. með í leiðinni og gera eitthvað róttækt í því að lækka orkukostnað þessarar greinar og auka afhendingaröryggið þannig að hún geti notið þess að búa við sæmilega hagstætt orkuverð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Sigmundsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni. Það vill þannig til að ég sat einmitt í nefnd skipaðri af landbrh. um rekstrarskilyrði garðyrkjunnar í landinu. Í þeirri nefnd voru m.a. fulltrúar garðyrkjubænda, fulltrúar fagráðs, tveir fulltrúar úr landbrn. og reyndar fleiri. Það voru einkum fjögur atriði sem við ræddum í þessari nefnd og skiluðum frá okkur skýrslu eins og fram hefur komið. Það var í fyrsta lagi varðandi raforkumálin, í öðru lagi varðandi GATT-verndina, sjóðagjöldin og síðan varðandi leiðbeininga- og þjónustumiðstöð garðyrkjunnar. Þessi skýrsla liggur fyrir og hefur ráðherra þegar kynnt niðurstöður hennar. Við komum einnig örlítið inn á framtíð garðyrkjunnar og möguleika hennar á útflutningi sem er ekki endilega svo fjarlægur draumur þegar fram í sækir. Umræðan um landbúnaðarmál er ákaflega sérkennileg í landinu. Það er alveg sama hvort við erum að tala um græna geirann svokallaða eða hefðbundinn landbúnað. Það er ljóst að í sambandi við vísitölufjölskylduna skipta þessir þættir orðið ótrúlega litlu máli í heildarkostnaði eins og fram hefur komið, en umræðan er öll hin neikvæðasta. Þegar við kaupum okkur dauða hluti eins og hljómtæki, sjónvörp, bíla, föt eða þess háttar, þá erum við gjarnan tilbúin að greiða fyrir það sem við köllum gæði. Við erum tilbúin að greiða fyrir ákveðin merki, við erum tilbúin að greiða heilmikið fyrir það sem við köllum gæði. Þegar þetta lýtur að neysluvenjum okkar, þegar við þurfum að kaupa okkur matvöru, þá er allt í einu allt önnur umræða í gangi. Við erum jafnvel að flytja inn grænmeti sem alls ekki er nægilega gott. Við komumst að því í þessari nefnd að það eru dæmi þess að heilu förmunum af t.d. ávöxtum hefur verið hent á ruslahaugana vegna þess að þeir hafa verið úðaðir ýmiss konar efnum til þess að draga úr rotnun þeirra. En ég legg áherslu á að við þurfum að vera vel á verði hvað varðar málefni garðyrkjubænda og vonandi tekst okkur að ná fram þeirri áætlun okkar sem við gerðum í skýrslunni sem ég vitnaði til.

Herra forseti. Garðyrkjan er eitthvert vistvænasta stóriðjuver landsins. Það eru 130--140 garðyrkjubændur í landinu og þeir veita atvinnu rétt tæplega þúsund manns þannig að hér er um mikilvæga atvinnugrein að ræða sem þarf að huga vel að. Það er svo að garðyrkjubændur hafa barist hetjulegri baráttu á undanförnum árum við erfiðar aðstæður og það verður líka að segjast að sú barátta hefur náð verulegum árangri því að umhverfisstaða greinarinnar er mun betri í dag heldur en hún var fyrir fáum árum. Þó er margt enn óunnið sem bæta þarf úr og þar brennur mest á raforkuverðinu. Lækkun raforkuverðsins er nánast lykillinn að vænlegri framtíð garðyrkjunnar á Íslandi. Eins og kom fram hjá hæstv. landbrh. er unnið að skoðun á þessum málum, til að mynda hvernig má ganga fram með lausn á umframorku þegar samningurinn sem nú er í gildi við Landsvirkjun gengur yfir á næsta ári. Það verður líka að segjast eins og er að eitt af því sem áunnist hefur er að Rarik hefur sýnt miklu eðlilegri samskipti og viðbrögð gagnvart garðyrkjunni nú á síðustu missirum en um langan tíma áður. Þannig hefur Rarik sagt sem svo að það skipti máli að hinir litlu kaupendur fái líka þjónustu en ekki bara hinir stóru. Allt hjálpast þetta að þannig að það er margt sem hefur beinst í rétta átt, afnám ýmissa gjalda í garðyrkjunni og nokkuð haganlegra fyrirkomulag í raforkunni en eins og ég sagði, grundvallaratriðið er lækkun raforkunnar. Það hefur verið fjárfesting í landinu upp á rétt um 2,5 milljarða í garðyrkju og greinin veltir um 1,3 milljörðum á ári, 1.350 millj. kr. ef ég man rétt. Í þessum efnum verðum við að vera vel á verði, huga að. Það verður vikið að ræktun og útboðum t.d. trjáplantna og ég bendi á að ágætis fyrirtæki á Egilsstöðum, Barri, er að meiri hluta í eigu ríkissjóðs en veitir einkaaðilum mikla samkeppni. Þar þarf líka að huga að. Af hverju ekki að selja Barra til einkaaðila sem eru mjög sterkir og dugmiklir um allt land í greininni?

Herra forseti. Garðyrkjan er mikilvæg atvinnugrein. Framleiðsluverðmæti græna geirans er rúmlega 1 milljarður kr. á ári, garðyrkjubýli á Íslandi eru um 115 og ársverk í garðyrkju talin vera um 450 eða um 7% af ársverkum í landbúnaði. Það er talið að störf í þjónustu tengdri blóma- og grænmetisframleiðslu séu um 800 og garðyrkjan er reyndar eina grein landbúnaðar þar sem ársverkum hefur fjölgað verulega á síðustu árum. Það hefur verið sýnt fram á að 85--88% af framleiðslukostnaði innlendra blóma og grænmetis séu innlend aðföng. Það má því ljóst vera að það skiptir miklu máli hvernig íslensk framleiðsla mun þróast á komandi árum. Ég átti sæti í þeirri nefnd sem hæstv. landbrh. skipaði fyrir ári og hér hefur verið minnst á. Nefndin skilaði skýrslu í febrúar sl. Nefndin fór mjög ítarlega yfir stöðu greinarinnar og ræddi við marga þar að lútandi. Það virtust vera tvö mál sem væru höfuðáhyggjuefni þeirra sem við greinina starfa. Annars vegar raforkuverðið og hins vegar sjóðagjöldin. Áhyggjur manna af orkuverði stafa fyrst og fremst af því að samningur um afslátt á raforku til garðyrkju, sem gerður var árið 1992, rennur út í árslok 1997 og það hefur komið skýrt fram hjá bæði Landsvirkjun og Rarik að sá samningur verði ekki framlengdur. En sá samningur sem gerður var 1992 hefur leitt til stóraukinnar raflýsingar í garðyrkjunni eða úr 1,3 gwst. árið 1985 í 13,5 árið 1995 og talið að hún verði komin í 34 gwst. árið 2000. Nefndin lagði á það mikla áherslu að komið verði í veg fyrir að afsláttur á raforku falli niður og einnig að tekið verði á sjóðagjöldunum þannig að þau verði ekki lögð á garðyrkjubændur á þeim tíma árs sem þeir eru í samkeppni við innflutning. Ég legg mikla áherslu á að lausn fáist á þessum tveimur atriðum og treysti hæstv. landbrh. vel til þeirra verka.

Virðulegur forseti. Ég þakka undirtektir þingmanna og svör ráðherra. Ég heyri á þeim svörum og undirtektum að það er fullur vilji til þess að orðum fylgi athafnir og er mjög sátt við það sem hér hefur komið fram. Það var einni spurningu ósvarað sem hv. þm. Árni Johnsen kom inn á líka. Það var um samkeppni garðplöntuframleiðenda og ríkisins. Ég vona að ráðherra fjalli um það hér á eftir. En það er alveg rétt að það er raforkan og það ótrygga ástand sem er í raforkumálum sem brennur heitast á garðyrkjunni. Til upplýsingar má segja það að garðyrkjan sé nánast eins og stóriðja. Heildarraforkunotkun í garðyrkju núna eru 16 gwst. á ári, en það er reiknað með að á næstu fimm árum fari hún í 30 gwst. Það má upplýsa það hér að 1985 var notkunin 1,5 gwst., þannig að aukningin á raforku hefur orðið mjög mikil í þessari grein. En það er þetta óöryggi sem garðyrkjubændur eiga við að búa. Það er útilokað að gera nokkrar langtímaáætlanir meðan alltaf vofir yfir að samningur er bara gerður til eins árs eða tveggja ára og hvað svo? Til upplýsingar líka út af þessu refsigjaldi sem þarf að borga núna, þá er verð til garðyrkjulýsingar 2,89 kr. í dag fyrir kwst. en á refsigjaldi þegar rof er keypt, þá er það 9,68 kr. Þetta er mjög mikill munur og mikið réttlætismál að þetta nái fram að ganga.

Hæstv. forseti. Það er rétt að það var eftir hjá mér að svara varðandi garðplöntuframleiðsluna og það ákvæði sem greint frá í starfsskilyrðanefndinni þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Enn fremur leggur nefndin til að ríkisvaldið hlutist til um að framleiðsla garð- og skógarplantna fari í auknum mæli fram á frjálsum samkeppnismarkaði.`` Þetta er mál sem hefur ekki verið í forgangi hjá okkur í úrvinnslu á skýrslunni en sjálfsagt að skoða það eins og aðra þætti sem skýrslan tekur á. Ég held að vísu að við þurfum líka að hafa í huga að sums staðar skiptir þetta nokkru fyrir atvinnulífið. Ég er ekki að segja að aðrir geti ekki tekið þessi verkefni að sér en veit þó að á ákveðnum stöðum þar sem þessi starfsemi er rekin af hálfu t.d. Skógræktar ríkisins hafa komið andmæli heiman úr héraði um það að skógræktin hætti þessari starfsemi. En þetta er mál sem ég er fús til þess að skoða líka og taka upp eins og aðra þætti úr skýrslunni. Mig langar aðeins að geta frekar um það sem ég komst ekki yfir að svara varðandi fræðsluna, rannsóknirnar og leiðbeiningarnar. Í samræmi við þær hugmyndir sem koma fram í skýrslunni hef ég sett fram varðandi endurskoðun reglugerðar um skólann í fyrsta lagi að sköpuð verði skilyrði til þess að sú aðstaða til kennslu, rannsókna og leiðbeininga sem er til staðar á Reykjum nýtist atvinnugreininni sem best í breyttu starfsumhverfi. Í öðru lagi að auka möguleika garðyrkjunnar og tengdra aðila til þess að hafa áhrif á stefnumörkun varðandi fræðslu og rannsóknir og í þriðja lagi að opnaðir verði möguleika til þess að Reykir geti orðið faglegur samstarfsvettvangur allra þeirra sem vinna að fræðslu, rannsóknum og leiðbeiningum sem þarna er gert ráð fyrir. Það er gert ráð fyrir því að reglugerðin verði færð til samræmis við það sem tíðkast í öðrum framhaldsskólum og í meginatriðum verði höfð hliðsjón af ákvæðum laga um framhaldsskóla. Svo langar mig að nefna það að e.t.v. er veigamesta breytingin sú sem lýtur að rannsóknum, tilraunum og leiðbeiningum að verið er að reisa núna við skólann á Reykjum 1.100 fermetra fullkomið tilraunagróðurhús og gert ráð fyrir að það hús verði tilbúið til notkunar á miðju næsta ári. Ég held því að á þessu sviði sé merkilegir hlutir að gerast og legg áherslu á það að við höldum áfram að vinna eftir því sem starfsskilyrðanefndin lagði til. Ég hef þegar greint frá því sem við erum að reyna að gera varðandi raforkumálin sem tvímælalaust eru mikilvægur þáttur í starfsskilyrðum greinarinnar. Og allra seinast að auðvitað eigum við möguleika á því að flytja út. Það er ekkert sem bannar okkur að flytja út grænmetisafurðir, tómata, gúrkur og hvað það nú er, en þar eigum við við það að etja að aðrar þjóðir eru að verja sig með tollum, það eru ekki bara Íslendingar heldur eru aðrar þjóðir að því ekki síður og það kemur jafnvel í veg fyrir að við getum flutt út eins og við vildum gjarnan gera af því að við höfum góða vöru til þess að selja.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til sóttvarnalaga. Frv. var upphaflega samið af nefnd embættismanna og sérfræðinga sem heilbr.- og trmrh. skipaði árið 1988 til að endurskoða sóttvarnalögin frá 1954, farsóttalögin frá 1958 og ýmis sérlög um varnir gegn tilteknum smitsjúkdómum, svo sem berklavarnalög frá 1939 og lög um varnir gegn kynsjúkdómum frá 1978. Nefndin lauk störfum haustið 1989. Frumvarp til sóttvarnalaga, sem hún samdi, var lagt fram á 112. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Með því frumvarpi fylgdu sem fylgiskjöl yfirlit sem nefndin tók saman um þróun íslenskrar löggjafar á sviði sóttvarna og samantekt um stöðu löggjafar á sviði sóttvarna á Norðurlöndunum. Frumvarpið var síðan lagt fram nokkuð breytt á 113. þingi í ljósi umsagna sem bárust við meðferð málsins á 112. löggjafarþingi og að nýju á 115. og 116. löggjafarþingi nánast óbreytt að öðru leyti en því að 17. gr. frumvarpsins var breytt. Þá var frumvarpið lagt fram á 119. löggjafarþingi með breytingum á 6. gr., um skipan sóttvarnaráðs, og 14. og 15. gr., sem fjalla um þvingunarúrræði, með það að markmiði að treysta réttarstöðu hins smitaða. Síðast var frumvarpið lagt fram á 120. löggjafarþingi með breytingum sem gerðar voru að teknu tilliti til hluta þeirra athugasemda sem bárust heilbrigðis- og trygginganefnd Alþingis sem sendi frumvarpið til umsagnar í lok 119. löggjafarþings. Má þar nefna breytingu á 6. gr. þess efnis að heilsugæslulæknir og hjúkrunarfræðingur ættu sæti í sóttvarnaráði, kveðið var á um kæru til Hæstaréttar í 3. mgr. 15. gr. og í 17. gr., sem fjallar um greiðsluhlutdeild sjúklinga, var kveðið á um frekari heimild til undanþágna frá þeirri meginreglu en var í fyrra frumvarpi. Þá taldi ráðuneytið við endurskoðun rétt að kveða á um að ákvarðanir skv. 14. gr. væru kæranlegar til heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis en ekki til landlæknis. Frumvarp þetta er að mestu óbreytt frá frumvarpi því sem lagt var fram á 120. þingi. Þó hefur verið tekið tillit til nokkurra athugasemda sem bárust heilbrigðis- og trygginganefnd við það frumvarp, m.a. er bætt inn í 6. gr. ákvæði þess efnis að þegar fjallað er um mál sem tengjast Hollustuvernd eða embætti yfirdýralæknis skuli fulltrúar þeirra sitja fundi sóttvarnaráðs, ákvæði 2. mgr. 9. gr. um skyldur rannsóknastofa er gert skýrara og gerðar eru breytingar á 11. gr. frumvarpsins til að tryggja betur gagnkvæma tilkynningarskyldu sóttvarnalæknis, héraðslækna, heilbrigðisnefnda og dýralækna. Loks er gerð breyting á 14. gr. og lögð meiri áhersla á að leitað sé samstarfs við aðila áður en gripið er til þvingunaraðgerða. Fylgiskjölin, sem birtust með frumvarpinu er það var lagt fram á 112. löggjafarþingi, hafa ekki verið endurbirt. Frv. felur í sér rammalöggjöf þar sem fyrirkomulag sóttvarna er fært til nútímahorfs og löggjöf á þessu sviði samræmd þannig að unnt sé að sinna sóttvörnum með fullnægjandi hætti. Gert er ráð fyrir að lögin leysi af hólmi berklavarnalög frá árinu 1939, lög um ráðstafanir til varnar gegn fýlasótt frá árinu 1940, sóttvarnarlög frá árinu 1954, farsóttalög frá árinu 1958 og lög um varnir gegn kynsjúkdómum frá 1978. Mörg hinna eldri laga, sem lagt er til að falli úr gildi, fjalla um sérstakar sóttkveikjur og aðrar aðstæður sem áður voru fyrir hendi en eiga ekki við nú. Frv. er m.a. ætlað að tryggja að unnt sé að bregðast við nýjum aðstæðum og nýjum sóttum sem reynslan sýnir að ávallt má búast við. Einnig er því ætlað að tryggja heildaryfirsýn smitsjúkdóma á landinu og að brugðið sé við með samræmdum aðgerðum. Þess vegna er lagt til að ráðinn verði sérmenntaður sóttvarnalæknir við embætti landlæknis sem m.a. fylgist með útbreiðslu farsótta, skipuleggi aðgerðir gegn þeim m.a. með ónæmisaðgerðum og fylgist með árangri þeirra en gera má ráð fyrir miklum breytingum á fyrirkomulagi ónæmisaðgerða á komandi árum. Einnig er gert ráð fyrir að sérstök göngudeildarstarfsemi verði styrkt m.a. til að hafa eftirlit með fólki sem sækir um dvalarleyfi hér á landi en talið er að nokkur misbrestur sé á því. Þess má geta að Norðurlöndin hafa eins og flestar aðrar þjóðir sérstaka sóttvarnalækna sem hafa þekkingu á faraldsfræði smitsjúkdóma og umsjón með sóttvarnaráðstöfunum. Norrænir sóttvarnalæknar hafa með sér náið samstarf og er ekki að efa að Íslendingar gætu haft verulegt gagn af að taka þátt í slíku samstarfi. Frv. til sóttvarnalaga skiptist í fimm kafla. Í I. kafla eru skilgreiningar. Í 2. gr. er skilgreint hvað átt er við með smitsjúkdómi en það er sjúkdómur eða smitun sem örverur, eiturefni (toxín) þeirra eða sníkjudýra valda. Í 1. gr. er fjallað um sóttvarnir sem annars vegar skiptast í almennar sóttvarnir sem ávallt skal beita og hins vegar opinberar sóttvarnir sem grípa skal til vegna hættulegra smitsjúkdóma. Samkvæmt frv. er nýjum sóttvarnalögum ætlað að ná til smitsjúkdóma sem valdið geti farsóttum og ógnað almannaheill og annarra alvarlegra næmra sótta. Með reglugerð skal ákveða hvaða smitsjúkdómar séu skráningarskyldir. Síðan er gert ráð fyrir að tilkynningarskyldir séu þeir skráningarskyldu sjúkdómar sem ógnað geta almannaheill. Ráðherra skal að fengnum tillögum sóttvarnaráðs sömuleiðis ákveða með reglugerð hvaða smitsjúkdómar eru á hverjum tíma tilkynningarskyldir. Með frv. er fylgiskjal um flokkun smitsjúkdóma eftir meginsmitleiðum. Þar eru smitsjúkdómar flokkaðir annars vegar í þá sem verða skráningarskyldir samkvæmt reglugerð og hins vegar í þá sem verða tilkynningarskyldir. Fylgiskjalið gefur því vísbendingar um efni þeirra reglugerðar sem ráðherra fær heimild til að setja samkvæmt 3. gr. frv. Skrá yfir skráningarskylda smitsjúkdóma verður með þeim hætti að persónueinkenna sjúklinga verður ekki getið en skrá yfir tilkynningarskylda smitsjúkdóma verður einstaklingsbundin. Í II. kafla frv. er fjallað um yfirstjórn sóttvarna. Gert er ráð fyrir að ábyrgð á sóttvörnum verði áfram hjá embætti landlæknis. Samkvæmt gildandi lögum eru héraðslæknar sóttvarnalæknar hver í sínu héraði og auk þess skulu sóttvarnanefndir starfa í öllum kaupstöðum og er tollstjóri á hverjum stað formaður. Í ljósi gerbreyttra samgangna þykir eðlilegt að leggja sóttvarnanefndir niður. Á hinn bóginn þykir nauðsynlegt að við embætti landlæknis verði ráðinn til starfa sérstakur læknir, sóttvarnalæknir, sem hefur sem aðalstarf að vinna að sóttvarnamálum. Þetta er talið nauðsynlegt til að tryggja samræmi í sóttvörnum um landið allt en að sjálfsögðu bera héraðslæknar eftir sem áður ábyrgð á sóttvörnum hver í sínu héraði undir yfirstjórn sóttvarnalæknis og heilsugæslulæknar og aðrir læknar eftir því sem við á. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir að sérstakt sóttvarnaráð verði sett á laggirnar til að móta stefnu í málum sóttvarna og vera heilbrigðisyfirvöldum til ráðgjafar um aðgerðir til varnar útbreiðslu smitsjúkdóma. Í þessu frv. er breyting frá fyrra frv. þess efnis að þegar fjallað er um mál í sóttvarnaráði sem tengjast starfssviði Hollustuverndar ríkisins eða embætti yfirdýralæknis skulu fulltrúar þeirra stofnana sitja fundi ráðsins eftir því sem við á með málfrelsi og tillögurétt. Í III. kafla er fjallað um almennar sóttvarnaráðstafanir og eru ákvæði þar að mestu í samræmi við gildandi löggjöf. Í frv. sem nú er lagt fram hefur verið bætt við ákvæði í 11. gr. til að tryggja betur gagnkvæma tilkynningarskyldu sóttvarnalæknis, héraðslækna, dýralækna og heilbrigðisnefnda. Í IV. kafla er fjallað um opinberar sóttvarnaráðstafanir og viðbrögð við yfirvofandi farsóttum. Opinberar sóttvarnaráðstafanir eru ónæmisaðgerðir, einangrun smitaðra, sótthreinsun, afkvíun byggðarlaga eða landsins alls, lokun skóla eða samkomubann og skal ráðherra ákveða til hvaða aðgerða er gripið að tillögum sóttvarnaráðs. Í 14. og 15. gr. frv. er nánar fjallað um aðgerðir vegna hættu á útbreiðslu smits frá einstaklingum og er þar einkum fjallað um aðgerðir þegar ekki tekst samstarf við hinn smitaða. Í þeim tilfellum er heimilt, gegn vilja hins smitaða, að einangra hann en þá skal bera ákvörðunina skriflega undir dómstóla innan tveggja sólarhringa. Dómari skal taka málið fyrir án tafar og kveða upp úrskurð um hvort einangrun skuli haldast eða falla niður. Einangrun má ekki vara lengur en 15 sólarhringa í senn en ef talið er nauðsynlegt að framlengja einangrun skal að nýju bera kröfu um slíkt undir héraðsdóm. Með þessum ákvæðum er réttarstaða smitaðs tryggð mun betur en samkvæmt gildandi lagaákvæðum. Í V. kafla frv. er ákvæði um göngudeildir vegna tilkynningarskyldra smitsjúkdóma, um aðstöðu til einangrunar, hugsanlegra smitbera og ábyrgð á greiningu örvera eða sníkjudýra, sbr. 16. gr. Í 17. gr. er kveðið á um kostnað vegna sóttvarna sem fjallað var um hér á undan. Eins og fram kemur með meðfylgjandi kostnaðarmati fjmrn. er gert ráð fyrir viðbótarútgjöldum ríkissjóðs vegna embættis sóttvarnalæknis og vegna göngudeildar fyrir smitsjúkdóma við Sjúkrahús Reykjavíkur. Virðulegi forseti. Ég hef nú í nokkuð ítarlegu máli fjallað um frv. til sóttvarnalaga. Ég tel að hér hafi vel til tekist við að endurskoða og einfalda löggjöf um smitsjúkdóma og sóttvarnir. Flestir munu sammála um að löngu sé tímabært að breyta lögum um sóttvarnir í samræmi við breytta tíma. Ég tel brýnt að samþykkt verði heildarlöggjöf um sóttvarnir og bendi á að frv. hefur hlotið mjög ítarlega og vandaða meðferð. Það er því von mín að frv. fái jákvæðar undirtektir og hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. og til 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um nýja stefnumörkun í heilbrigðismálum sem ég flyt ásamt öðrum þingmönnum þingflokks jafnaðarmanna. Það markmið sem að er stefnt með þessari tillögu er að mótuð verði ný stefna í heilbrigðismálum sem feli í sér aukna áherslu á forvarnir, slysavarnir og heilsuvernd til að bæta heilsufar þjóðarinnar og til að stuðla að meiri hagkvæmni í útgjöldum til heilbrigðismála. Þannig er í tillögunni lögð áhersla á frumheilsugæsluna og á öflugri heilbrigðis- og félagsþjónustu utan stofnana en með því mætti auka fjölbreytni í þjónustunni og gera hana þar með markvissari og betri. Einnig væri hægt að draga úr dýrari úrræðum í heilbrigðisþjónustunni eins og sérfræðilæknisþjónustu og innlögnum á sjúkrahús, stofnanir eða vistheimili. Ég held að flestir geti verið sammála um að mjög brýnt er að hafa skýra og markvissa stefnumótun í heilbrigðismálum, skýrari heldur en hún er nú en áætlað er að útgjöld til heilbrigðis- og tryggingamála á næsta ári muni nema rúmum 52 milljörðum kr. eða 46% af útgjaldalið fjárlaga. Útgjöld til heilbrigðismála hafa farið vaxandi á umliðnum árum, eins og allir vita, en hlutfall heilbrigðisútgjalda var 7,94% af vergri landsframleiðslu árið 1990 en var orðið 8,14% árið 1995, en þá eru ekki meðtalin útgjöld til almannatrygginga og annarra velferðarmála. Hlutur heimila í útgjöldum til heilbrigðismála hefur einnig vaxið mjög en á árinu 1990 voru 13,24% af heildarheilbrigðisútgjöldum sem lentu á heimilunum en 15,86% árið 1995. Það er ljóst að mikil uppbygging hefur orðið í sjúkrahúsþjónustunni og er fjöldi sjúkrarúma hér á landi á hvern íbúa með því hæsta sem gerist ef treysta má tölfræðilegum upplýsingum sem um það liggja. Sama á við um vistrými aldraðra. Þrátt fyrir langa biðlista á stofnanir aldraðra eru vistrými hér hlutfallslega fleiri en gengur og gerist meðal nágrannaþjóða. Á þessu eru vissulega skýringar en hjá nágrannaþjóðum okkar hefur oft verið lagt meira upp úr aðgerðum til að koma í veg fyrir stofnanavist svo sem með víðtækri heimahjúkrun og heimaþjónustu fyrir aldraða. Einnig má telja næsta öruggt að öldrunarþjónusta hér á landi sé mun dýrari en hún þyrfti að vera ef hún væri á einni hendi en öldrunarþjónustunni er nú skipt milli ríkis og sveitarfélaga og á það er einmitt lögð áhersla í þessari þáltill. að öldrunarþjónustan ásamt heilsugæslunni flytjist til sveitarfélaga. Í töflu með tillögunni, sem hér er fram borin, má sjá hvað hlutur til öldrunar og endurhæfingar hefur vaxið mjög á sl. 15 árum eða úr 6.500 kr. á mann í 17.000 kr. Þótt heilsugæslu hafa víða verið komið á fót hefur aukið fjármagn til heilbrigðismála, eða um 75--80%, runnið til rekstrar sjúkrahúsa. Meiri áhersla hefur verið lögð á meðferð sjúkdóma en forvarnastarf. Auk þess hefur kostnaður vegna sérfræðiþjónustu vaxið mjög mikið þó að talið sé að heimilislæknar geti sinnt 75--80% þeirra sem þurfa að leita sér læknisaðstoðar. Þróunin hefur orðið sú á umliðnum árum að sérfræðilæknisþjónustan hefur þanist út en þjónusta heimilis- og heilsugæslulækna hefur nánast staðið í stað. Því hefur m.a. verið haldið fram af heimilislæknum að sérfræðingar vinni meira og meira á sviði frumþjónustu í heilbrigðiskerfinu þótt slíkt sé bannað samkvæmt samningi þeirra við ríkið. Einnig hafa heimilislæknar bent á og vitnað til þess að á árunum 1991--1994 hafi komum sjúklinga til heimilis- og heilsugæslulækna fækkað um 11% en til sérfræðinga um 3% á sama tíma og einnig að á árunum 1993--1994 hafi komum til heimilis- og heilsugæslulækna fækkað um 0,6% en fjölgað um 6% hjá sérfræðilæknum á sama tíma. Ég tel að þær tölur sem hér eru settar fram séu allrar athygli verðar og hljóta að leiða hugann að því hvort við séum á réttri braut að því er varðar uppbyggingu á heilbrigðiskerfi okkar. En erlendar rannsóknir sýna að kostnaður heilbrigðisþjónustunnar er allt að þriðjungi lægri í ríkjum þar sem verkskipting lækna er skýr sem vissulega er ekki fyrir hendi hér. Uppbygging heilugæslunnar í samræmi við lög um heilbrigðisþjónustu á langt í land, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu, en talið er að á næstunni þurfi að veita 700--800 millj. kr. til að ljúka uppbyggingu heilsugæslustöðva í Reykjavík á sama hátt og gert hefur verið annars staðar á landinu. Ég held að það sé líka alveg ljóst að þróunin frá 1991, þegar samþykkt var þál. um íslenska heilbrigðisáætlun, hefur heldur ekki verið í samræmi við þá stefnu sem þar var mörkuð. Í þeirri áætlun var gert ráð fyrir auknum forvörnum og heilsuvernd en ef bornar eru saman nokkrar tölur úr fjárlögum áranna 1991 og 1996 kemur í ljós að hlutur heilsuverndar og forvarnastarfs heilsugæslunnar hefur rýrnað en sjúkrahúskostnaður aukist. Í tillögunni er gert ráð fyrir að undirbúin verði ný stefnumörkun Alþingis í heilbrigðismálum með víðtækri endurskoðun og umbótum á íslensku heilbrigðis\-áætluninni frá 1991. Áhersla er lögð á að við þá stefnumörkun verði m.a. tekið mið af nýjum aðstæðum, breytingum á þróun sem orðið hefur í heilbrigðismálum frá því áætlunin var samþykkt fyrir fimm árum og af framkvæmd hennar. Það er alveg ljóst að sú áætlun fól ekki í sér heildstæða stefnumörkun á öllum sviðum heilbrigðisþjónustunnar heldur náði aðallega til þátta sem falla undir heilbrigða lífshætti, manneldis- og neyslustefnu til að bæta heilsufar þjóðarinnar, sem vissulega er mikilvægt að hafa skýra stefnumörkun í, en engu að síður er mjög brýnt að hafa heildstæða stefnumörkun í heilbrigðismálum sem nái til allra þátta hennar og við það er þessi tillaga miðuð. Virðulegi forseti. Tillagan er mjög ítarleg og ekki gefst færi á þeim stutta tíma sem ég hef til umráða, til að fara yfir hvern og einn þátt hennar. Ég vil því aðeins leyfa mér að staldra við tvo eða þrjá meginþætti. Ég fer yfir í stuttu máli helstu áherslur í þessari tillögu. Í fyrsta lagi að könnun fari fram á árangri slysavarna og forvarna og ný stefna mótuð í samræmi við niðurstöður hennar. Í öðru lagi að uppbyggingu heilsugæslustöðva verði lokið fyrir árið 2000 og heilsugæslu- og heimilislæknirinn verði sá sem gætir hagsmuna sjúklings í heilbrigðisþjónustunni. Í þriðja lagi að hlutur heilsugæslunnar verði aukinn sem hlutfall af heildarútgjöldum til heilbrigðismála sem og fjármagn til heilsuverndar og forvarnastarfs. Í fjórða lagi að tannheilbrigðisþjónusta verði boðin á heilsugæslustöðvum til jafns við aðra grunnheilbrigðisþjónustu sem þar er veitt og á sömu kjörum en útgjöld heimilanna vegna tannlæknaþjónustu hefur þrefaldast á sl. 15 árum. Ég vil aðeins stoppa við þennan þátt sem ég tel mjög mikilvægan einmitt til að draga úr útgjöldum til heimilanna vegna tannlækinga sem hefur þrefaldast á tiltölulega stuttum tíma. Hér er lagt til að þessi stefnumörkun nái til tannheilbrigðisþjónustu og þannig verði það hlutverk heilsugæslustöðva að sinna tannheilsugæslu til jafns við aðra grunnheilbrigðisþjónustu sem er veitt og á sömu kjörum. Sú leið sem hér er lögð til getur dregið verulega úr útgjöldum vegna tannheilsugæslu. Tannheilsugæsluþjónusta gæti falist í fyrirbyggjandi aðgerðum og minni háttar viðgerðum og yrði veitt á sömu kjörum önnur þjónusta heilsugæslustöðvanna. Á þennan þátt legg ég mikla áherslu. Í fimmta lagi er lagt til að rekstur heilsugæslu og öldrunarþjónustu, þar á meðal heimahjúkrun aldraðra og öryrkja, verði flutt til sveitarfélaganna. Í sjötta lagi. Sérstaða og hlutverk aðalaðgerðasjúkrahúsanna verði viðurkennd og fjárhagsgrundvöllur þeirra tryggður. Þjónusta og einstaka rekstrarþættir sjúkrahúsanna verði samhæfðir eða sameinaðir. Í sjöunda lagi að allt launakerfi í heilbrigðisþjónustunni verði endurskoðað með það að markmiði að samræma og einfalda launakerfi sem þar gilda. Skilin milli einkarekstrar og opinbers rekstrar eru ekki nægilega skýr, t.d. er launakerfi lækna sambland af fastlaunakerfi og kerfi einkarekstrar. Þannig getur einn og sami aðilinn sinnt sama sjúklingi bæði sem fastur starfsmaður á föstum launum hjá ríkisstofnunum og á einkarekinni stofu sinni úti í bæ eða jafnvel sem einkarekstraraðili í húsnæði stofnunarinnar og þá gegn greiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins og beint frá sjúklingi. Ég tel að að greiða þurfi úr þessum frumskógi. Þetta er ófremdarástand sem bitnar raunverulega á eðlilegri og skipulegri heilbrigðisþjónustu. Þetta leiðir til óeðlilegra hagsmuna\-árekstra og mikils launamismunar í kerfinu milli þeirra sem vegna aðstöðu sinnar sem fastlaunamenn á ríkisstofnunum eiga möguleika á því að stunda sjálfstæðan rekstur til hliðar við aðalstarf sitt í þjónustu við sömu sjúklinga og hinna sem ekki eiga þess kost. Það hefði verið ástæða til þess að fara yfir þetta nánar en ég sé að tími minn rennur fljótlega út. Ég vil því víkja að kaflanum um eflingu vísinda og rannsókna sem ég legg mikla áherslu á en þar er lagt til að kannað verði hvort rétt sé að koma á fót rannsóknastofnun heilbrigðismála sem starfi í tengslum við háskóla landsins og aðra aðila að heilbrigðis- og faraldsfræðilegum rannsóknum sem og forvörnum og samræmingu þeirra. Ég vil spyrja hæstv. heilbrrh. um álit hennar á því sem hér er lagt til. Í fyrsta lagi gagnvart því sem lagt er til um tannheilbrigðisþjónustuna sem ég nefndi áðan. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra um þá tillögu um að koma á fót rannsóknastofnun heilbrigðismála sem starfi í tengslum við háskóla landsins og aðra aðila að heilbrigðis- og faraldsfræðilegum rannsóknum sem og forvörnum og samræmingu þeirra. Í tillögunni er lögð áhersla á rétt sjúklinga og ítarlega farið ofan í það m.a. varðandi sjúkraskrár og lagt til að hraðað verði gerð samræmdrar sjúkraskár og hún tekin í notkun sem fyrst. Um það atriði vil ég einnig spyrja hæstv. heilbrrh. vegna þess að hér er mjög mikilvægt atriði á ferðinni. Ég tel einnig áríðandi, og á það er lögð áhersla í tillögunni, að settir verði samræmdir opinberir staðlar um gæði heilbrigðisþjónustunnar. Auk þess að skipulega verði unnið að því að nýta upplýsingatæknina til að bæta þjónustuna og gera hana hagkvæmari. Þetta tel ég mjög mikilvægt þ.e. að opinberar staðlar verði notaðir sem viðmið um gæði heilbrigðisþjónustunnar, en þeir hafa ekki verið settir, og í vöxt hefur færst að fagfólk innan heilbrigðisstofnana hafi tekið mið af erlendum stöðlum í því skyni að auka gæði þjónustunnar. En slíkir staðlar þjóna mjög mikilvægu hlutverki í að meta gæði þeirrar þjónustu sem veitt er og um það vil ég spyrja hæstv. ráðherra. Síðan kem ég í lokin að mjög mikilvægu atriði sem eru biðlistar. Í tillögunni er lagt til að settar verði reglur um hámarksbið eftir þjónustu líkt og gert var á Norðurlöndunum. Þetta er orðað svo, með leyfi forseta: ,,Reglur verði mótaðar og settar um hámarksbiðtíma eftir þjónustu í heilbrigðiskerfinu.`` Það gefst ekki tími til að fara ítarlega ofan í þá löngu biðlista sem eru eftir læknisaðgerðum og ég hef lagt, ásamt þingmönnum þingflokks jafnaðarmanna, fram beiðni um skýrslu um úttekt á þessum biðlistum. Ég vænti þess að hún varpi nokkru ljósi á þetta mál. Ég held að ljóst sé að biðlistarnir leiða ekki til sparnaðar í heilbrigðiskerfinu þegar grannt er skoðað. Við munum eftir því sem fram kom hjá Ríkisendurskoðun um að sumarlokanir sem lengdu biðlistana leiða ekki til sparnaðar. Og eins er ljóst að þetta felur auðvitað í sér mjög mikið óöryggi og óvissu fyrir sjúklingana og þetta kemur verulega niður á framfærslu heimilanna þegar sjúklingur sem er kannski framfærandi þarf að bíða langtímum saman eftir að fá aðgerð. Ég hygg að mjög veigamikil rök séu fyrir því, virðulegi forseti, að hugað verði sérstaklega að því og reglur verði settar um hámarksbið eftir læknisaðgerðum. Um þetta vil ég spyrja hæstv. ráðherra. Hver er hennar skoðun á því? Ég teldi það mjög mikilvægan áfanga í okkar heilbrigðisþjónustu ef slíkar reglur yrðu settar. Í lokin, virðulegi forseti, af því tími minn er að renna út, er líka lögð til nýjung sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um og það er að mótuð verði samræmd stefna um kaup á nýjum lækningatækjum og lyfjum sem taki mið af þeirri þróun sem orðið hefur í hátækni og nýjum lyfjum, til að meðhöndla og fyrirbyggja sjúkdóma, sem leitt geti til aukinna afkasta og lækkunar kostnaðar vegna meðferðar við sjúkdóma. Í tillögunni eru færð mjög mikilvæg rök fyrir því að nauðsynlegt sé að gera þetta og ég hef ekki tíma til að fjalla um en ég mun frekar nýta tíma minn á eftir til að fara nánar ofan í það. Að lokum, virðulegi forseti, er lagt til að þessi stefnumörkun sem lögð er til verði gerð í samráði við samtök sjúklinga, heilbrigðisstéttir og heilbrigðisstarfsfólk sem gerst þekkir til mála. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að mæla fyrir þessu brýna máli sem allur þingflokkur jafnaðarmanna stendur að. Heilbrigðisþjónustan er eins og við vitum einn veigamesti hornsteinninn í velferðarkerfi okkar. Við vitum líka að gæði hennar hér á landi hafa verið að þróast í átt að því besta sem gerist hjá ríkustu þjóðum heims. Ísland hefur skipað 8. sæti þegar gæði heilbrigðisþjónustunnar eru metin á mælistiku OECD og það er athyglisverður árangur, einkum þegar skoðað er að við höfum ekki varið meira fjármagni til heilbrigðisþjónustunnar en nágrannaþjóðir okkar, sérstaklega á Norðurlöndunum, og við höldum samt forskoti okkar langt umfram þær. Það er mjög mikilvægt að móta stefnu sem hefur það að leiðarljósi að allir landsmenn eigi jafnan aðgang að bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á á hverjum tíma. Við vitum að vegna þrenginga í þjóðarbúinu á undanförnum árum og vegna kostnaðaraukningar í heilbrigðisþjónustunni hefur verið nauðsynlegt að huga alvarlega að kostnaði og hagkvæmni í heilbrigðisþjónustu landsmanna. En það er mjög mikilvægt ef við ætlum að bæta heilbrigðisþjónustu okkar á sama tíma og kostnaði er haldið í skefjum, að mörkuð sé skýr stefna um hvert við ætlum að halda og hvernig við viljum sjá heilbrigðisþjónustu okkar best borgið. Það þarf að móta stefnuna til skemmri og lengri tíma þannig að enn betur takist til við nýtingu fjármuna sem þessi málaflokkur tekur til sín. Mannauð, þekkingu og tæknigetu heilbrigðisþjónustunnar þarf að virkja þannig að sjónarmið hagkvæmni og skynsemi ráði ferðinni í áframhaldandi uppbyggingu heilbrigðisþjónustu fyrir alla landsmenn. Virðulegur forseti. Það verður að huga að því að á sama tíma og við setjum okkur markmið um aukin afköst og skilvirkni í heilbrigðisþjónustunni verður að tryggja gæði hennar með hagsmuni sjúklinganna að leiðarljósi. Sérhagsmunir byggðarlaga og einkaaðila þurfa að víkja fyrir sameiginlegum hag allra landsmanna. Allt of oft hefur umræðan um heilbrigðismál verið dregin niður í kapp á milli kjördæma án þess að hlutlaus úttekt fái að ráða uppbyggingu í heilbrigðismálum sem og að umræðan um gæði þeirrar þjónustu sem verið er að veita á hverjum tíma sé skilgreind. Starfsmenn í heilbrigðisþjónustunni eru oft gerðir tortryggilegir sem hagsmunagæsluaðilar sjálfra sín í stað þess að líta á þá sem það sem þeir í raun og sanni eru, réttindagæslumenn sjúklinga og aðstandenda þeirra. Ef litið er til eins af stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík, Landspítalans, og skoðað hvaðan sjúklingar þess í raun koma þá sést auðvitað skýrt að þetta er í raun og sann sjúkrahús allra landsmanna og það þarf að njóta sannmælis sem slíkt. Rétt rúmlega 50% allra sjúklinga sem þangað koma til meðferðar eru Reykvíkingar. Aðrir sjúklingar koma úr öllum öðrum kjördæmum landsins og í mjög líku hlutfalli og búsetuskipting landsmanna. Virðulegi forseti. Okkur er öllum ljóst að heilbrigðisþjónustan hér á landi kostar verulega fjármuni. Opinber þjónusta kostar nú um 31 milljarð kr. Þessi kostnaður skiptist á 267 þús. íbúa landsins þannig að segja má að kostnaðurinn sé um 116 þús. kr. á hvern íbúa. Þetta eru vissulega miklir fjármunir og því mikilvægt að skoða gaumgæfilega hvernig við verjum þeim. En það þarf að gera án þess að höfuðborg og landsbyggð sé att saman í kappi um takmarkað fé. Umræðan þarf að grundvallast á skýru og vel skilgreindu hlutverki sjúkrastofna, aðgengi fólks að nauðsynlegri þjónustu, m.a. bráðaþjónustu sem þarf að vera til staðar í hinum ýmsu byggðarlögum og gæðum þjónustunnar ekki síst. Virðulegi forseti. Ég veit að mér er ætlaður takmarkaður tími við þessa umræðu en ég hefði gjarnan viljað staldra við eitt atriði til viðbótar því sem hér hefur verið tæpt á í þeirri stefnumótunartillögu sem hér hefur verið mælt fyrir og það eru réttindi sjúklinga. Miklar vonir voru bundnar við það að nefnd sem vann á vegum heilbrrn. á sl. ári skilaði frv. til hins háa Alþingis um raunhæfar réttarbætur á stöðu sjúklinga hér á landi. En eins og við vitum flest sem hér erum olli þetta frv. þó nokkrum vonbrigðum. Að mati þeirra sem best hafa um það fjallað gekk það ekki nógu langt til að tryggja réttindi sjúklinga. Mér finnst veruleg ástæða til að endurtaka spurningar sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir beindi til heilbrrh. og spyrja: Hvað líður því að þetta frv. komi aftur til meðferðar Alþingis og er það hennar vilji að taka þeim ábendingum sem fram hafa verið bornar um það hvernig væri hægt að tryggja enn frekar réttindi sjúklinga? Þá vil ég staldra við réttindi sjúklinga til þess að njóta þjónustu heilbrigðisstofnana innan ákveðinna tímamarka á sama hátt og okkar helstu nágrannaþjóðir hafa gert. Þær hafa skilgreint þennan rétt sjúklinga. Þá langar mig fyrst til vitna til Noregs sem hefur nýlega sett sér skýrari viðmið. Þar í landi á sjúklingur rétt á því að fá meðferð við bráðasjúkdómi innan þriggja mánaða frá því að hann er greindur með þennan sjúkdóm. Svipaðar viðmiðanir hafa verið settar í öðrum löndum, þar á meðal í Bretlandi og Danmörku og það hlýtur að vera nauðsynlegt að við horfum svona til þessara réttinda sjúklinga því okkur öllum er kunnugt að biðlistarnir sem hafa skapast á stóru sjúkrahúsunum hafa ekki sparað neinar fjárhæðir, þvert á móti. Það er mat manna að þeir hafi kostað meira fé en þeir hafa sparað. Biðlistar kosta sjúklingana ómæld óþægindi og ómældar fjárupphæðir. Þess eru dæmi að fólk hafi hreinlega misst aleigu sína í bið eftir nauðsynlegri læknisþjónustu. Þeir kosta þjóðfélagið mikla fjármuni og þeir kosta atvinnulífið mikla fjármuni. Því spyr ég: Ætlar hæstv. heilbrrh. að tryggja það með þessu nýja frv., sem vonandi verður aftur til meðferðar hér í Alþingi í vetur, að biðtími sjúklinga eftir þjónustu, hámarksbiðtími eftir þjónustu verði settur. Það væri vert að staldra við mörg fleiri atriði í þessari þáltill. til stefnumörkunar sem hér hefur mælt fyrir en tími minn leyfir það ekki að sinni. En að lokum held ég að það verði þó að staldra við tvö til þrjú atriði. Það sem mig langar til að gera hér að mínum lokaorðum er að ég vona að það verði vilji Alþingis og hæstv. heilbrrh. að tryggja það enn skýrar en gert hefur verið að sjúklingar njóti þjónustu innan þeirra tímamarka sem við þurfum að setja okkur á réttum stöðum við þær bestu aðstæður sem völ er á á hverjum tíma. Barnaspítali hefur verið mjög til umræðu í þjóðfélaginu og það hefur dregist úr hófi að hann rísi. Þetta hefur verið talið forgangsmál af þeim sem fjalla um réttindi veikra barna. Því er það mjög mikið kappsmál foreldrum og börnum þeirra að þessi brýna sjúkrastofnun rísi hið fyrsta. Ég vil að lokum beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh., hvort við megum vænta þess að barnaspítali rísi innan tíðar.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að lýsa stuðningi við þessa ágætu tillögu til þingsályktunar sem gervallur þingflokkur jafnaðarmanna flytur. Það er sérstaklega einn hluti hennar sem ég vil ræða sérstaklega. Það er sá þáttur sem lýtur að uppbyggingu heilsugæslunnar. Ég er þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að hert sé á því að heilsugæslan verði í framtíðinni grunneining í heilbrigðisþjónustu hér á landi. Ég held að það sé nauðsynlegt að menn skyggnist aðeins yfir farinn veg og reyni að sjá hvað hefur farið úrskeiðis frá því Alþingi markaði stefnu í þessum málum árið 1991 og hvernig megi bæta. Það er ekki síður nauðsynlegt að við horfum yfir farinn veg og sjáum t.d. að verkfallinu tókst mjög bærilega að grafa verulega undan heilsugæslunni í landinu. Það verkfall, sem stóð því miður í einar fjórar til fimm vikur, var fyrst og fremst vegna þess að menn höfðu ekki nægilega skýra stefnu í málefnum heilsugæslunnar. Það er nefnilega þannig að það er eins og við Íslendingar séum iðnir við að samþykkja og semja lög sem við förum síðan ekkert eftir. Lögin eru oft og tíðum í okkar augum einhvers konar leiðarvísir um það hvernig hlutirnir eigi að vera en við förum ekki nægilega mikið eftir þeim. Þess sér auðvitað stað í heilsugæslunni. Ég legg áherslu á það, herra forseti, að eitt af því sem við teljum mjög mikilvægt að verði tekið í framtíðinni miklu fastari tökum en hingað til er auðvitað forvarnastarfið. Í gildandi lögum er talað um að eitt af því sem heilsugæslan á að sinna séu forvarnir og sennilega hefur enginn núlifandi stjórnmálamaður ítrekað jafnmikið gildi forvarna og einmitt hæstv. heilbrrh. og það að makleikum. Hins vegar hefur heilsugæslan, þrátt fyrir hinn skýra lagabókstaf í þessum efnum, ekki haft burði til að sinna forvörnum, hún hefur ekki fengið fjármagn til þess. Það er því alveg nauðsynlegt að þegar menn leggjast yfir málin og marka stefnu til framtíðar þá verði líka hugað að því að útvega nægilegt fjármagn til þess að framfylgja stefnunni. Verkfallið sem háð var var með vissum hætti runnið undan rifjum stjórnvalda. Ég segi þetta, herra forseti, vegna þess að það var ljóst að stjórnvöld kusu að fylgja ekki þeim lögum sem í gildi voru. Það sköpuðust sérstakar aðstæður sérstaklega hér í Reykjavík þar sem annars vegar fjölgaði verulega ungum læknismenntuðum einstaklingum, sérfræðingum, sem ekki gátu eins og áður fundið starfa við sitt hæfi innan sjúkrahúsanna og hins vegar gerðist það að uppbygging heilsugæslunnar fylgdi ekki eftir þróun byggðar hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Það skapaði þetta undarlega ástand sem leiddi til verkfalls vegna þess að verkaskipting var óskýr milli annars vegar heilsugæslunnar og hins vegar sérfræðinganna sem í æ ríkari mæli hafa reynt að hasla sér völl á lögskipuðu verksviði heilsugæslunnar. Það er nauðsynlegt að það ríki pólitísk sátt um heilsugæsluna í framtíðinni. Til að svo sé þá held ég að það sé mjög mikilvægt að lögð verði fram áætlun um hvernig eigi að byggja upp heilsugæsluna sérstaklega hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Ég tel að til þessa hafi með góðum rökum verið veitt mjög mikið fjármagn til að byggja upp heilsugæslustöðvar úti á landsbyggðinni. Fyrir því liggja byggðapólitísk rök sem ég sem Reykvíkingur hef sætt mig við. En nú tel ég að það sé mjög mikilvægt að menn ráðist í að byggja upp heilsugæsluna með viðunandi hætti hér á Reykjavíkursvæðinu. Fyrr á þessu ári var kynnt áætlun sem a.m.k. gagnvart heilbrn. þingsins var lögð fram með þeim hætti að litið var svo á að það væri um að ræða samning milli heilbrrn. annars vegar og heilsugæslunnar hins vegar. Þessi áætlun laut einmitt að uppbyggingu heilsugæslunnar hér í Reykjavík. Og ég verð að segja sem Reykvíkingur að hún hljómaði eins og fegursti söngur í mínum eyrum. Samkvæmt henni átti að byggja nokkrar nýjar heilsugæslustöðvar á næstu tíu árum, það átti að stækka nokkrar stöðvar til viðbótar og það átti jafnframt að fjölga stöðugildum sem svaraði 25 nýjum heilsugæslulæknum á þeim tíu árum sem áætlunin náði til. Þessu var almennt fagnað. Þessu var afskaplega vel tekið. En nú hefur Læknafélag Íslands mótmælt þessum samningi og það er mjög nauðsynlegt fyrst hæstv. ráðherra er hér viðstödd umræðuna að hún gefi yfirlýsingu um það hvort þessi samningur sé í gildi eða eigum við Reykvíkingar enn og aftur að velkjast í vafa um það með hvaða hætti heilsugæslan í Reykjavík þróast á næstu árum. Það eru að byggjast upp ný stór hverfi þar sem heilsugæslan er mjög vanbúin og til þess að það skapist sátt um heilsugæsluna þá er nauðsynlegt að þetta liggi fyrir. Ég vil líka, herra forseti, segja það skýrt og skorinort, eins og ég er viss um að hv. 1. flm. þessarar tillögu hefur ítrekað í málafylgju sinni í upphafi, að það er skoðun þingflokks jafnaðarmanna að heilsugæslan eigi í framtíðinni að vera á verksviði sveitarfélaganna. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að þeirri stefnu verði hrundið í framkvæmd hið fyrsta. Við erum þeirrar skoðunar að það eigi að reyna að tvinna betur saman heilsugæslustöðvarnar og hjúkrunarheimilin. Við megum heldur ekki gleyma því að tengt þessu og raunar vaxandi þáttur sem sveitarfélögin hafa á hendi sinni í dag er heimilishjálpin þó í flestum tilvikum annist heilsugæslan heimahjúkrunina. Það er nauðsynlegt og farsælt, held ég, að allir þessir þættir séu undir sömu stjórn, á einni hendi til að fá sem besta yfirsýn yfir reksturinn og ná fram sem mestri hagræðingu. Og það er alveg ljóst að sú hönd á að vera sveitarfélaganna. Þetta er stefna sem ég hygg að engin stjórnmálahreyfing hafi lagt fram jafnskýrt og Alþfl. og jafnaðarmenn. Ég tel að þetta sé eitt af því sem er hvað mikilvægast í framtíðinni. Þess vegna spyr ég hæstv. heilbrrh. einnig: Hvaða afstöðu hefur hún til þessa? Telur hún að það sé farsælt fyrir heilsugæsluna í landinu að hún verði færð yfir til sveitarfélaganna? Ef hæstv. ráðherra er annarrar skoðunar þá þætti mér vænt um ef hún gæti fært rök fyrir því.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni afar mikilvægt og merkilegt mál og vel unnið. Ég vænti þess að heilbrrh. sjái sér fært að koma inn í þessa umræðu og taka þátt í henni og hafa skoðun á þeim ýmsu mikilvægu atriðum sem hér eru sett fram og sem hefur verið svo vel farið í gegnum, m.a. af framsögumanni tillögunnar og öðrum sem hér hafa talað. Það að setja fram nýja stefnumörkun á Alþingi í heilbrigðismálum er mjög mikilvægt mál og í henni felst að það fari fram víðtæk endurskoðun og umbætur á íslensku heilbrigðisáætluninni sem samþykkt var á Alþingi 1991. Það verður að geta þess að sú áætlun fól ekki í sér heildstæða stefnumörkun á öllum sviðum heilbrigðisþjónustunnar heldur náði sú áætlun aðallega til þátta sem falla undir heilbrigða lífshætti og manneldis- og neyslustefnu til að bæta heilsufar þjóðarinnar. Það er afar mikilvægt mál, en þó að sú stefna hafi verið mótuð, er alveg ljóst að betur má ef duga skal. Í þeirri áætlun var lögð mikil áhersla á heilsugæslustöðvarnar og frumheilsugæsluna eins og hér er gert og er ástæða til að dvelja við það. Össur Skarphéðinsson hefur farið mjög vel í gegnum þátt heilsugæslustöðvanna í okkar heilbrigðisþjónustu og við höfum í málflutningi okkar á Alþingi lagt mjög mikla áherslu á þátt heilsugæslunnar og ekki síður sveitarfélaganna. Sá þáttur endurspeglast í þessari tillögu þar sem lagt er til að lögð verði áhersla á að það verði framtíðarmarkmið að sveitarfélögin taki við og sjái um heilsugæsluna. Það er ekki síst vegna þess hversu mikilvægt það er að bæði stofnanaþjónustan og umönnunarþjónustan sem felst í heimahjúkrun og heimaþjónustu sé á sömu hendi. Þannig leiðir umræðan um velferðar- og heilbrigðismál okkur aftur og aftur að stjórnsýslu sveitarfélaganna þó að við gerum okkur fulla grein fyrir því að það er við vanda að etja hvað varðar minni sveitarfélögin. Ég ætla ekki að dvelja mikið við heilsugæslustöðvarnar, virðulegi forseti, en ég ætla þó að nefna að í þessari tillögu er mjög fjallað um hvernig á að tryggja lykilhlutverk heilsugæslunnar og það er aftur og aftur komið að forvarnamálum, heilsuvernd og endurhæfingu. Þetta eru þeir þættir sem því miður hafa orðið út undan þrátt fyrir miklar yfirlýsingar og góð markmið sem núverandi heilbrrh. setti fram þegar hún tók við starfi heilbrrh. Það er gífurlega mikil áhersla lögð á öfluga heimilisþjónustu og bætta heimahjúkrun og mikilvægi þess að taka upp viðræður við sveitarfélögin um rekstur heilsugæslu og öldrunarþjónustu. Það er mjög mikilvægt að staldra við þetta í umfjöllun um heilsugæsluna, öldrunarþjónustuna, þar á meðal heimahjúkrun aldraðra og öryrkja og að þessir þættir verði á hendi sveitarfélaganna. Það er skoðun flutningsmanna að með því að öldrunarþjónustan sé í heild sinni á einni hendi en ekki bæði hjá ríki og sveitarfélögunum, þá verði hún skilvirkari, hagkvæmari og betri. Við skulum staldra aðeins við aldraða í þessu efni. Aldrað fólk er að verða hlutfallslega stærri hluti þjóðarinnar. Það er vegna betri afkomu og efnahags og vegna bættrar heilbrigðisþjónustu og forvarna af ýmsu tagi. Þeir sem hafa náð 67 ára aldri eru núna um það bil 10% þjóðarinnar og því er spáð að innan skamms aukist hlutfall þeirra umtalsvert. Um 12% aldraðra á Íslandi búa á sérstökum stofnunum en að meðaltali búa einungis 5--6% á stofnunum hjá hinum Norðurlandaþjóðunum. Þetta er umhugsunarefni fyrir okkur vegna þess að við búum við það að enn er verið að kalla eftir stofnanaþjónustu á ýmsum stöðum og mikil og góð rök færð fyrir því að hennar sé þörf. Það hlýtur því að vera þannig að það sem gerir þessa þörf svo mikla sé að annaðhvort erum við með stofnanir fyrir aldraða á vitlausum stöðum, svo sem inni á sjúkrahúsum eða annars staðar, eða að það er vegna þess að heimaþjónusta við aldraða er ekki nægilega uppbyggð. Það er mjög mikilvægt að endurskoða þjónustu við aldraða frá grunni með framtíðarþörf fyrir vistun á hjúkrunar- og dvalarheimilum, heimahjúkrun og heimilisaðstoð í huga og fyrst og fremst með virðingu og reisn eldra fólks í huga þannig að við tryggjum að þeir sem ná ellilífeyrisaldri fái lifað með reisn. Virðulegi forseti. Hér eru tilgreindir í þessari tillögu þættir í 10 liðum þar sem farið er inn á forvarnastarf, uppbyggingu, sjúkrahúsmálin, símenntun og vísindi, réttindi sjúklinga, gæðastjórnun og biðlista. Ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum um biðlistana. Það hefur komið fram í nýlegri úttekt á biðlistum eftir aðgerðum á stóru sjúkrahúsunum að sparnaðaraðgerðir hafa valdið því að þeir eru sífellt að lengjast. Í mars voru á fjórða þúsund manns á biðlistum, þar af um 1.300 manns á biðlistum bæklunardeildar sjúkrahúsanna. Það er dregið í efa að sífellt lengri biðlistar leiði til sparnaðar. Þvert á móti er líklegt að bið sjúklinga eftir nauðsynlegum aðgerðum skapi gríðarleg útgjöld. Það má ekki gleyma því að þeir sem illa eru haldnir þurfa oft á heimahjúkrun, heimaþjónustu og jafnvel vistunarplássi að halda á meðan á bið stendur og sá kostnaður bætist því við kostnað við aðgerð og sjúkrahúsvist. Biðin kostar ríkissjóð fjármuni og er einungis frestun á útgjöldum sem aðgerðum fylgja. Biðin kostar fyrirtækin einnig fjármuni vegna fjarvista og vinnutaps sjúklinganna þó að verst sé biðin fyrir sjúklinginn sjálfan og fjölskyldu hans. Það hefur líka komið fram að sá sem er í langan tíma óvinnufær vegna veikinda verður mjög fljótlega fyrir miklu tekjutapi og miklir erfiðleikar fjölskyldna hafa oft komið í ljós í kjölfar langvarandi veikinda því sjúkradagpeningar eru einungis um 17 þúsund á mánuði. Í Svíþjóð voru settar reglur um þriggja mánaða hámarksbiðtíma eftir aðgerðum á sjúklingum með tiltekna sjúkdóma. Svipaðar reglur voru settar í Danmörku. Í Noregi var miðað við að sjúklingar með alvarlega sjúkdóma ættu rétt á nauðsynlegri meðferð eða aðgerð innan sex mánaða og í okkar tillögu er gert ráð fyrir að það verði settar reglur hér á landi um hámarksbiðtíma eftir þjónustu. Slíkar reglur, virðulegi forseti, geta bæði auðveldað skipulagningu í heilbrigðisþjónustunni og leitt til sparnaðar fyrir samfélagið allt, að ekki sé minnst á að þær geta eytt þeirri óvissu sem margir sjúklingar búa við sem bíða eftir aðgerðum og vita ekki hvenær að þeim kemur.

Herra forseti. Ekki skal lítið úr því gert að þörf sé á því að endurskoða áherslur og móta stefnu í heilbrigðismálum. Þvert á móti er það svo að manni virðist heilbrigðiskerfi landsins því miður á köflum vera meira og minna í upplausn þessi missirin og það er því miður ekki eingöngu bundið við stjórnartíma núv. hæstv. heilbrrh. Satt best að segja hefur meiri og minni óvissa og árlegar hremmingar gengið yfir heilbrigðiskerfi landsmanna núna samfellt í fjögur, fimm, sex ár. Það má leiða hugann að því hvernig það hefur verið fyrir starfsfólk í heilbrigðisstéttum á þessum tíma að starfa að þessum málaflokki þegar árlegar þrengingar í tengslum við afgreiðslu fjárlaga, niðurskurðar- og sparnaðaraðgerðir og ýmiss konar, mér liggur við að segja þvingunaraðgerðir, hafa gengið yfir næstum að segja eins og árlegar plágur. Það er ekki nokkur vafi á því að vinnuálag hefur stóraukist á stofnunum á heilbrigðissviðinu og þar mætti áfram telja. Þess vegna, herra forseti, vakna vissulega nokkrar spurningar um það hvort það sé heppilegasti þingflokkurinn sem standi að flutningi þessarar tillögu, þ.e. þingflokkur Alþfl. eða jafnaðarmanna, því hann á vissulega nokkra sögu í þessum efnum frá síðustu árum. Hér er í hópi flutningsmanna hæstv. fyrrv. heilbrrh. og núv. hv. formaður Alþfl., Sighvatur Björgvinsson. Mér finnst tillagan líka gölluð að vissu leyti vegna þess, þó að ýmislegt sé þar ágætt sagt, að það vantar það mikilvægasta að mínu mati í heilbrigðisstefnuna ef hún ætti að grundvallast á tillögu af þessu tagi, þ.e. sjálfa grundvallarskilgreininguna á rétti manna, óháð efnahag og búsetu, til þess að njóta þessarar þjónustu. Það hefði ég viljað sjá sem útgangspunkt málsins og í beinu framhaldi hefði verið eðlilegt að fjalla um hluti eins og til að mynda þjónustugjöld, sjúklingaskatta, aukinn kostnað sjúklinga vegna lyfjanotkunar og annað því um líkt þannig að menn settu því einhverjar skorður í tillögu af þessu tagi. Ég lýsi eftir því ef Alþfl. eða þingflokkur jafnaðarmanna vill á metnaðarfullan hátt móta sér áherslur eða leggja því lið að Alþingi móti áherslur í þessum efnum: Hvar er þá tekið á þessum hlutum? Ég held að það sé ekki heilbrigðisstefna sem nái máli í ljósi reynslunnar frá undanförnum árum, í ljósi þeirrar sífelldu glímu sem er við að koma saman fjárlögum og þeirrar tilhneigingar sem er að velta kostnaði yfir á neytendur, að ekki sé tekið á þessu grundvallarúrslitaatriði. Ætlum við eða ætlum við ekki að byggja heilbrigðisþjónustuna á Íslandi upp á þeirri grundvallarreglu að hún skuli standa öllum til boða óháð efnahag og að það verði ekki farið út á þá braut að velta kostnaðinum yfir á notendurna þannig að efnahagur fari að skipta sköpum um aðgang manna að þjónustunni. Það er óhjákvæmilega það sem gerist ef farið er út í gjaldtökur eins og reynslan sýnir alls staðar frá og er að mínu mati þegar byrjuð að sýna að nokkru leyti á Íslandi. Ég er sammála ýmsu sem þarna er lagt til grundvallar, að ný stefnumörkun í heilbrigðismálum skuli hafa til hliðsjónar. Skárra væri það nú. Hér er allt fullt af fallegum markmiðum og undir þau getum við flest öll tekið. Við annað set ég frekar spurningarmerki. Varðandi staflið c í lið 2 um uppbyggingu heilsugæslunnar, þá tek ég heils hugar undir það að eitt það allra brýnasta í heilbrigðismálum er að ljúka uppbyggingu heilsugæslustöðvakerfisins. Ein meginbrotalömin í heilsugæslu okkar er sú að aldrei var lokið áætlunum um að byggja upp heilsugæslustöðvakerfið. Þær brotnuðu fyrst og fremst niður á Reykjavíkursvæðinu illu heilli og fyrir vikið búa menn að mínu mati við bæði lakari þjónustu og miklu dýrari en ella þyrfti að vera ef hér væri skilvirkt, vel upp byggt heilsugæslustöðvakerfi sambærilegt við það sem best gerist annars staðar í landinu. Ég nefni eins og ég hef oft gert áður í umræðum um þessi mál hvernig þessum málum er skipað á Akureyri og Eyjafjarðarsvæðinu þar sem rekin er stærsta heilsugæslustöð landsins sem samræmir alla þjónustu á þessu sviði og fyrirbyggjandi aðgerðir og forvarnastarf og skilar að mínu mati mönnum miklu betri þjónustu á því svæði en ella væri. Þarna þarf vissulega að taka á, en mönnum hefur því miður ekkert miðað undanfarin ár og ekki heldur í valdatíð Alþfl. Ég spyr: Hvað er átt við í staflið e undir lið 2, þegar sagt er, með leyfi forseta: ,,Við uppbyggingu og rekstur heilsugæslustöðva verði reynd mismunandi fjármögnunar- og rekstrarform þannig að samanburður valkosta fáist ...`` Út á hvaða braut er þarna verið að fara eða vísa? Er það stefna Alþfl., jafnaðarmannaflokksins, að það eigi að keyra einkareknar heilsugæslustöðvar við hliðina á opinberum heilsugæslustöðvum í tilraunaskyni? Ég geld varhug við slíkri uppsetningu mála, ef það er það sem þarna er á ferðinni. Ef það er misskilningur og verið að vísa í eitthvað annað, þá bið ég um útskýringar á því. Ég er ekki mjög hrifinn af hugsunarhætti af því tagi að það eigi að vera með tilraunastarfsemi, einhver ,,experiment`` í jafnviðkvæmri grundvallarþjónustu og heilsugæslan og heilbrigðisþjónustan er. Ég held að það sé mjög þarft sem nefnt er í lið 4 um sjúkrahúsin, í c-, d- og e-staflið, að viðurkenna sérstöðu og hlutverk stóru sjúkrahúsanna tveggja í Reykjavík og Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri sem hafa óumdeilanlega mikla sérstöðu. Ég minni á í því sambandi að FSA er til að mynda enn, samkvæmt þeirri heilbrigðisstefnu sem ég veit réttasta vera í gildi, skilgreint sem varasjúkrahús á öðru landsvæði við stóru sjúkrahúsin hér, þar sem hægt er að veita nokkurn veginn alla sömu þjónustu ef á bjátar, t.d. af almannavarnaástæðum og ef eitthvað kæmi upp á með samgöngur til stofnananna hér eða beinlínis á þessu svæði. En það er ekki síður mikilvægt að taka á því hvert eigi að vera hlutverk minni sjúkrahúsanna og sjúkrahúsa í einstökum landshlutum og byggðarlögum. Og sú óvissa sem menn búa við þar er óþolandi. Ég minni í því sambandi á frv. hæstv. heilbrrh. sem liggur fyrir þingi í bandorminum. Það sem hér er lagt til og er skynsamlegt er í algerri himinhrópandi mótsögn við það að hæstv. heilbrrh. fái geðþóttavald, algert geðþóttavald um skipulag þessara mála eins og er innihald stjfrv. sem á sömu dögum liggur fyrir þinginu og þessi tillaga er hér til umræðu. Ég vil svo að lokum á síðustu mínútunni sem ég hef til umráða nefna lið 10, herra forseti. Þar er ákaflega fallega sagt, með leyfi forseta: ,,Mótuð verði samræmd stefna um kaup á nýjum lækningatækjum og lyfjum sem taki mið af þeirri þróun sem hefur orðið í hátækni og nýjum lyfjum til að meðhöndla og fyrirbyggja sjúkdóma, sem leitt getur til aukinna afkasta og lækkunar kostnaðar vegna meðferðar við sjúkdómum.`` Það vantar algerlega þann þátt, sem er meginvandamálið, að þetta snýr öfugt í langflestum tilvikum. Það er því miður staðreynd sem við verðum að horfast í augu við að hátæknin, nýju lyfin valda auknum útgjöldum í mjög ríkum mæli og einn meginvandinn í heilbrigðiskerfinu í dag er að taka á því að tæknin er í raun komin langt fram úr fjárveitingunum eða pólitískum vilja til að leggja til þessara málaflokka. Þyngsti kross sem faglegir og fjárhagslegir stjórnendur í heilbrigðismálum í heiminum í dag bera á sínum herðum er að glíma við þessa mótsögn og finna þar einhvern færan meðalveg sem gerir mönnum kleift að reyna að nýta þessa tækni og þá miklu möguleika sem hátæknin og ný lyf bjóða upp á án þess að missa útgjöldin algerlega úr böndunum. Um það þyrfti auðvitað að fjalla með pósitífum hætti í heilbrigðisstefnu af þessu tagi en ekki gefa undir fótinn óraunhæfum væntingum um að einmitt þessar framfarir séu líklegar til þess að skila okkur sparnaði. Ég held að í meginatriðum snúi það öfugt. Glíman er einmitt að missa ekki útgjöldin úr böndunum vegna þeirra.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki efnislega í umfjöllun ræðumannsins, en ég ætla þó að geta þess að ég var með væntingar um að Alþb. tæki undir með okkur í þessu góða máli og að Alþb. mundi taka þátt í umræðunni og vilja vera með okkur í að skoða þessi mál. Ég á dálítið erfitt með að skilja af hverju það er svona ríkur þáttur hjá Alþb. þegar við erum að tala um mál sem okkur eru mikilvæg að koma fyrst og fremst með hnútukast en skoða ekki efnislega það sem þarna er á ferð. Ég held að ég geti fullyrt fyrir hönd okkar allra að ekki muni standa á okkur að skoða þessi mál með Alþb. ef til þess kemur að við eigum möguleika á að ná þessari tillögu í gegnum nefnd og fá til þess stuðning stjórnarflokkanna. Margt af því sem þarna er að finna hefur átt hljómgrunn hjá heilbrrh. í hennar ræðum á þessu þingi. Ég get alveg tekið undir það að heilsugæslustöðvarnar eru gott mál og sérstaklega ætla ég að taka undir með hv. þm. varðandi Akureyri. Ég hef skoðað og farið í gegnum þá uppbyggingu sem þar hefur átt sér stað. Hún er til fyrirmyndar. Ég get líka nefnt að á sínum tíma var heimilishjálp og heimahjúkrun í Kópavogi mjög vel byggð upp. Það var ótrúlegt að bera saman kostnaðinn við stofnanavist og heimaþjónustu hjá t.d. Kópavogi og öðrum stöðum sem fyrst og fremst nýttu stofnanaþjónustu af því að hún var byggð þar upp. Heimaþjónustan var það sem fólkið vildi og kostnaðurinn lenti á sveitarfélaginu meðan stofnanaþjónustan lenti hjá ríkissjóði að mestum hluta. Þetta hefur oft skapað ójafnvægi sem hefur gert það að verkum, eins og við þekkjum, að stjórnsýslustigin hafa verið að kasta á milli sín verkefnunum. Þess vegna er svona mikilvægt að setja fram stefnu sem er til hagsbóta fyrir neytandann, í þessu tilfelli sjúklinginn eða þann sem höllum fæti stendur. Ég held að við ættum að sameinast um það, hv. þm.

Herra forseti. Ég verð að segja eins og er að ég skil ekki þessa ofurviðkvæmni hv. þingmanna Alþfl. þó farið sé yfir heilbrigðismálin. Það stendur einmitt í þessari tillögu að taka eigi mið af breytingum sem orðið hafi sl. fimm ár. Það sem ég gerði í ræðu minni var að fara lítillega yfir það. Ég sagði auðvitað kost og löst á tillögunni og lýsti mig sammála ýmsu en ósammála öðru eftir atvikum. Er það ekki efnisleg nálgun og í sjálfu sér jákvæð þátttaka í umræðu? Um hvað er hv. þm. að biðja? Að sagt sé bara já og amen við öllu? Málið snýr ekki þannig. Ég hef mínar áherslur og við í mínum flokki til þessara mála. Við erum að sjálfsögðu alltaf tilbúin til efnislegrar umfjöllunar um þessi mál og eigum líka ágætisfortíð í þeim efnum sem við getum miðlað af. Það má ekki vera svo, hv. þm., að svo viðkvæmt sé fyrir Alþfl. nú nokkrum árum síðar að nefna t.d. þjónustugjöld eða sjúklingaskatta, svo ég tali ekki um að nefna nafn hv. þm. Sighvats Björgvinssonar í þessu sambandi, að allir fuðri bara upp. Ég held að Alþfl. verði þá að fara í vissa meðferð og reyna að komast frá þessari fortíð sinni þannig að hann verði ekki svona ofurviðkvæmur fyrir því að við sem störfum í öðrum stjórnmálaflokkum og höfum að einhverju leyti aðrar áherslur og berum ekki ábyrgð á þessari arfleifð Alþfl. í heilbrigðismálum, að við fáum að hafa okkar sjálfstæðu skoðanir og áherslur í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég var ekki að beina orðum mínum að efnislegri umfjöllun hv. þm. Ég var að vekja athygli á því sem mjög oft hefur komið fyrir að þegar við erum að fjalla um þingmál sem við erum að flytja er farið að gera málið ótrúverðugt með tilvísun í einhverjar aðgerðir á fyrri stjórnartíma. Mér finnst alveg eins og þingmanninum að tími sé til kominn eftir 20 mánuði að við fáum að njóta þess sem við höfum vel gert og margt er hægt að benda á í þessari tillögu. Það má benda á útgjöld heimilanna sem hafa lækkað á tímanum sem taflan tekur til. En það sem ég var fyrst og fremst að beina orðum mínum að var þessi tilhneiging til að koma sífellt með þau sjónarmið að það sem við höfum fram að færa sé ótrúverðugt af því að við vorum í ríkisstjórn.

Herra forseti. Ég er sannfærður um að þetta jafnar sig ef við ræðum málið í rólegheitum og ég heyri strax að hv. þm. dregur nokkuð í land með að það hafi verið einhver ósvinna af minni hálfu að leyfa mér að minnast aðeins á fortíðina í þessum efnum. Staðreyndin er sú að erfitt er að slíta þetta úr samhengi við það sem hefur verið að gerast í þessum málaflokki síðastliðin ár. Það er meira að segja beinlínis talað um það í tillögunni að taka mið af breytingum og þróun sem orðið hafi í heilbrigðismálum á sl. fimm árum. Þá vandast nú málin því að fjögur af þeim fimm árum voru alþýðuflokksmenn með þessi mál. Ég vil að sjálfsögðu að menn njóti þess sem þeir hafa vel gert og hafa jákvætt fram að færa og lýsi mig reiðubúinn til að skoða það. En ég vil þá líka benda á að Alþfl. eða þingflokkur jafnaðarmanna valdi í þessu tilviki þá leið að flytja einn flokkslega tillögu um þetta mál en leita t.d. ekki eftir samstöðu innan stjórnarandstöðunnar um áherslur í þessum efnum. Það kemur því pínulítið úr glerhúsi að kvarta undan því að aðrir hafi sjálfstæðar meiningar um þessi mál úr því að Alþfl. valdi þá leið að fara í hreinan flokkslegan farveg með málaflutning sinn á þinginu í stað þess t.d. að leita eftir samstöðu stjórnarandstöðunnar á þessu sviði. Það hefði orðið spennandi að láta á það reyna hvort til að mynda Alþb. og Alþfl. hefðu náð saman um tillögu til stefnumótunar á þessu sviði við þær aðstæður sem nú eru og þarf ekki að vísa í hvers vegna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir hans góðu ábendingar og segi hér og nú að ég er ekkert viðkvæm fyrir þeim. Hins vegar vil ég benda honum á að lesa nýsamþykkta stefnuskrá Alþfl. í heilbrigðismálum og vonandi er hann okkur sammála í öllum veigamestu atriðunum þar. Batnandi mönnum er best að lifa og ég held að það verði að skoðast virðingarvert að jafnaðarmenn telji nauðsynlegt að skoða hvort við höfum ekki gengið of langt í að færa kostnað af heilbrigðisþjónustunni yfir á sjúklinga. Það er nákvæmlega það sem við höfum margoft bent á og viljum gjarnan ræða. Varðandi það að við höfum ekki talað mikið um hvernig við eigum að tryggja réttindi sjúklinga langar mig til að benda hv. þm. á tvær staðreyndir. Í fyrsta lagi á stjórnarskrá landsins að vera ákveðin trygging fyrir því að allir njóti sama réttar óháð kynferði, búsetu eða greiðslugetu eða þjóðfélagsstöðu að öðru leyti. Á hinn bóginn langar mig til að benda á þessa ágætu þáltill. Þar er einmitt verið að leggja þunga áherslu á að réttindi sjúklinga verði tryggð með lagasetningu þannig að þarna erum við hjartanlega sammála. Annað sem við erum hjartanlega sammála um er það að einmitt þarf að marka heildarstefnu núna til að við lendum ekki í þeim ógöngum að ráðherrum sé falið óskorað vald í að skipuleggja heilbrigðisþjónustuna eftir geðþótta sínum á hverjum tíma.

Herra forseti. Enn fer þetta batnandi því nú upplýsir næsti ræðumaður Alþfl. í andsvari að þessi tillaga sé að hluta til ákveðin yfirbót og sjálfsgagnrýni. Menn vilji virkilega fara yfir það hvort ekki hafi verið gengið of langt í því á undanförnum árum að velta kostnaði yfir á notendur eða sjúklinga og ég er hæstánægður með slíka yfirlýsingu frá einum af talsmönnum Alþfl. og ég fagna því að menn vilji líka líta í eigin barm. Meiri var glæpur minn ekki en sá, að ég minnti á að stefnumótun í heilbrigðismálum yrði líka að taka til þessa stóra grundvallarmáls --- hversu langt viljum við eða viljum við yfir höfuð leggja út á þá braut að láta menn að einhverju leyti greiða fyrir þjónustuna til viðbótar því sem þeir gera með sínum sköttum eða á það að vera eins og er mín grundvallarsannfæring útgangspunkturinn að þessi þjónusta, eins og önnur mikilvægasta undirstöðuþjónusta á sviði heilbrigðismála, menntunar, félagslegrar þjónustu og annarra slíkra þátta, eigi að vera ókeypis vegna þess að með þeim eina hætti sé unnt að tryggja að efnahagsleg staða manna valdi ekki mismunun þegar að því kemur að fá þessa mikilvægu þjónustu. Ég vil fá að búa áfram í landi sem tryggir öllum án tillits til efnahags, búsetu, aldurs, kynferðis o.s.frv. fyrsta flokks heilbrigðisþjónustu. Ég tel að það sé eitt aðalsmerki norrænu velferðarríkjanna eins og þau voru a.m.k. upp á sitt besta og eru sum enn að bjóða upp á þetta. Og guð forði okkur frá því að lenda út á þá óheillabraut sem til að mynda þjóðir eins og Bandaríkjamenn og fleiri hafa gert einmitt vegna þess að þeir hafa lent lengra og lengra út á braut þessarar kostunar einstaklinganna eða notendanna og sitja svo að lokum uppi með dýrasta heilbrigðiskerfi í heimi þar sem næstum fjórðungur þjóðarinnar býr í raun og veru við engan rétt. Það eru víti til varnaðar á að horfa og ég fagna því að Alþfl. skuli að nokkru leyti iðrast gerða sinna á síðasta kjörtímabili og bjóða upp á endurskoðun á þeim áherslum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka heils hugar undir þessar góðu yfirlýsingar hv. þm. og sé að við eigum meiri samleið en hann gaf í skyn áðan. Með leyfi forseta vil ég gjarnan fá að lesa upp úr stefnu Alþfl. í heilbrigðismálum til að upplýsa hv. þm. um hversu sammála við erum. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Endurskipulagning stjórnsýslunnar er nauðsynleg. Jafnaðarmenn vilja koma á einu sjúkrasamlagi fyrir alla landsmenn sem m.a. yfirtaki að einhverju leyti verk núverandi verkefni sjúkratrygginga Tryggingastofnunar ríkisins. Tryggt verði að slík breyting dragi ekki úr réttindum sjúklinga til að eiga aðgang að bestu heilbrigðisþjónustu án tillits til efnahags. Til sjúkrasamlagsins renni ákveðnir fjármunir af núverandi skattheimtu.`` Við erum auðvitað að segja það, virðulegi forseti, að gera eigi þetta kerfi gagnsærra, að fólkið í landinu sjái með eigin augum hvaða fjármunum það ver í heilbrigðiskerfið og njóti þess án tillits til efnahags. Ég sé því að jafnaðarmenn og Alþb. eru auðvitað sammála um þetta í meginatriðum.

Herra forseti. Mér heyrist að það liggi þannig að við getum að mestu leyti verið sammála um þessi fallegu grundvallarmarkmið sem þarna voru lesin upp. Í raun saknaði ég aðeins eins úr þessum upplestri eða þessari tillögu og það var spurningin um tilvísunarskyldu, sem menn verða líka að fara yfir í þessu sambandi, eða tilvísunarkerfi eða kannski öllu heldur með hvaða hætti menn ætla að efla þjónustuna á grunnstigi eða undirstöðustigi heilsugæslunnar þannig að sem allra mest af vandamálunum séu leyst þar. Það er bjargföst sannfæring mín að þannig verði heilsugæslan best og ódýrust. Ég hef þess vegna alla tíð, jafnvel þegar mestir stormar stóðu hér um hv. þm. Sighvat Björgvinsson, staðið með honum í því að ég vildi sjá einhvers konar kerfi í gangi sem væri hvetjandi í þessu sambandi, sem beindi viðskiptum sjúklinga eða landsmanna í fyrstu umferð inn á undirstöðuþrep þjónustunnar, heilsugæslukerfið, og þar væri reynt að sortera málin upp og eftir atvikum vísa þeim áfram innan kerfisins. En því miður var ekkert um þetta í upplestrinum hjá hv. þm. og fróðlegt væri að heyra þá í frekari umræðum um þessi mál hvar afstaða Alþfl. liggur í þeim efnum nú.

Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér þrátt fyrir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að halda því fram að Alþb. og jafnaðarmenn eigi samleið í þessum stjórnmálaflokki sem eru heilbrigðismál og að báðir vilji vinna að því að allir eigi óháð efnahag jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustunni. Það kemur fram í þessari tillögu og vil ég að það komi skýrt fram af því að mér fannst þingmaðurinn draga það í efa. Mér finnst það þjóna ósköp litlum tilgangi að vera í einhverjum metingi um það hvaða flokkur það er sem hefur lagt mest útgjöld í heilbrigðismálum á heimilin í landinu. Ég held að allir flokkar nema Kvennalistinn, sem ekki hefur átt sæti í ríkisstjórn, hafi komið með einum eða öðrum hætti að því máli að auka útgjöld heimilanna. Frá 1980--1995 hafa útgjöldin til að mynda aukist verulega, t.d. að því er varðar tannlæknaþjónustuna úr 479 millj. kr. á sama verðlagi í 1.667 millj. kr. og það leggjum við áherslu á í þessari tillögu, og ég vek athygli á því, að lækka þau útgjöld með því að flytja tannlæknaþjónustuna meira inn í heilsugæsluna. Það er þó miklu meiri aukning í útgjöldum heimilanna heldur en hefur verið í heilsugæslunni. Alþb. leggur til að fella niður þjónustugjöld í heilsugæslunni, sem er gott og blessað. Ég tók undir það þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson mælti fyrir því að það ætti að skoða. En það eru þó ekki nema 200--250 millj. kr. á sama tíma og útgjöldin til tannlæknaþjónustunnar hafa aukist um 1.100 millj. kr. Það væri leið til þess að lækka útgjöld heimilanna til heilbrigðismálanna að skoða þá leið sem við erum að leggja til, kannski í staðinn fyrir það að fella niður þjónustugjöldin í heilsugæslunni vegna þess að það skilar miklu meiru til bættrar stöðu heimilanna. Þetta eru miklu hærri útgjaldaliðir. Mér finnst að þetta eigi hvort tveggja að koma til skoðunar og menn eigi ekki að vera að metast um fortíðina í þessu efni. Það eru allir flokkar sem hafa komið að því að hækka útgjöld heimilanna til heilbrigðismála. Ég nefni lyfin bara í lokin. Þau voru 1.033 millj. kr. á árinu 1998, ég man ekki hver var heilbrrh. þá, var það ekki hv. þm. Svavar Gestsson? En núna 1995 eru þau ekki nema 752 millj. þannig að þar höfum við náð árangri.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég tek þessum, mér liggur við að segja ástarjátningum þriggja hv. þingmanna Alþfl. sem hér hafa talað eða jafnaðarmanna bara ágætlega og vel. Ég ætla síður en svo að vera talsmaður þess að þarna sé uppi einhver óskaplegur ágreiningur í sjálfu sér. Ég fór einfaldlega yfir það frá minni hlið hvar ég sæi kost og löst á þessari tillögu og það finnst mér vera umræða eins og hún á að vera, nákvæmlega eins og hún á að vera, að menn lýsi skoðunum sínum til hlutanna. Þetta er allt mjög samhangandi og eins og ég enn minni á er tekið fram í tillögunni að það eigi að taka mið af þróun og breytingum í heilbrigðismálum sl. fimm ár og við komum umsvifalaust þar með að pólitískum ákvörðunum um einstaka þætti sem teknar hafa verið. Hv. þm. nefndi réttilega að eitt allra mikilvægasta verkefni í þessu sambandi væri að verja heimilin fyrir óhóflegum útgjöldum í þessu sambandi og setja því mörk að þarna væri ekki gengið of langt í íþyngjandi átt. Ég held nú það. Það er nákvæmlega það sem við erum að tala um, að menn lendi ekki inn á óheillabraut einhverra þjónustugjalda eða sjúklingaskatta eða óhóflegrar þátttöku heimilanna t.d. í lyfjakostnaði og þá var nefndur tannlæknakostnaður. Hvers vegna ætli það sé sem menn hafa svona miklar áhyggjur af honum núna? Það er af því að hann var hækkaður. Um það var tekin pólitísk ákvörðun á síðasta kjörtímabili, því miður, að draga verulega úr þátttöku ríkisins í endurgreiðslu tannlæknakostnaðar, þar á meðal hjá skólabörnum. Og það er af þeim sökum sem menn núna horfa á þann þátt og sjá sem betur fer að hann er orðinn óhóflega mikill og ég fagna því að menn séu þá tilbúnir til þess að endurskoða það einnig. Varðandi svo að síðustu samanburð til lengri tíma litið, aftur til 1980 eða eitthvað af því tagi, þá er það fínt, ég er alveg til í það og þar bera ýmsir ábyrgð, þar á meðal þáv. heilbrrh. og ríkisstjórn. En þá minni ég líka á að ef við erum að fara yfir sviðið svo langt aftur í tímann þá verðum við auðvitað að hafa til hliðsjónar og í huga ýmsar áherslubreytingar sem orðið hafa einfaldlega á faglega grunninum í heilbrigðisþjónustunni, t.d. það að lyfjakostnaður hefur kannski hlutfallslega aukist á sama tíma og handlækningakostnaður eða aðgerðakostnaður eða legukostnaður hefur lækkað o.s.frv. Við vitum að ýmsar slíkar breytingar hafa orðið sem þarf þá líka að horfa til.

Herra forseti. Ég heyri það núna á þessari ræðu hv. þm. að við erum alls ekki svo fjarri hvort öðru í þessum málum. Ég held að þetta sé raunverulega nákvæmlega sú sama stefna sem við viljum fylgja, og það vil ég árétta, að fólk hafi aðgang að þjónustunni óháð efnahag. Við höfum áhyggjur af útgjöldum heimilanna vegna heilbrigðismála og við viljum skoða alla þætti í því sambandi, líka tannlæknaþjónustuna og líka þjónustugjöldin í heilsugæslunni. Það er bara spurning hvort er betra og hagkvæmara fyrir heimilin, hvaða leið við eigum að fara í því efni.

Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram þó að mér sé málið skylt að þessi orðaskipti mín við hv. þingmenn Alþfl. og jafnaðarmannaflokksins hafa verið upplýsandi. Til að mynda hefur komið fram í umræðunni að þar á bæ eru menn nú tilbúnir til þess samkvæmt yfirlýsingum hér að endurskoða tvo veigamikla þætti sem flokkurinn tók pólitískar ákvarðanir um á síðasta kjörtímabili, þ.e. annars vegar þjónustugjöldin eða hversu langt eigi að ganga í því. Hv. þm. upplýsti það áðan. Og hins vegar að endurskoða á sama hátt útgjöld heimilanna við tannlæknakostnað. Ég tel þetta markverð tíðindi og verulegan árangur sem orðið hafi af þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér hefur orðið um tillögu hv. þm. jafnaðarmanna, um nýja stefnumörkun í heilbrigðismálum, gefur tilefni til að fara yfir það sem er að gerast í þessum málum í heilbrrn. Í fyrsta lagi vil ég minna á að það er verið að endurskoða heilbrigðisáætlun og það er þverpólitísk nefnd og þverfaglega verið að vinna að því og þessi tillaga fellur ákaflega vel undir þá endurskoðun og gæti komið þar að góðu gagni. Ég hef lagt á það áherslu sem heilbrrh. að hafa þverpólitíska samstöðu um þessi mál eins og mögulegt er. Hér hefur verið rætt mikið um stefnumörkun í heilsugæslunni sem er grunneining heilbrigðisþjónustunnar og samþykkt var stefnumörkun í 21 lið í sumar og menn náðu þá ákveðinni sátt um það hvernig við ætlum að byggja upp heilsugæsluna. Ég vil leiðrétta hv. þm. Össur Skarphéðinsson þegar hann sagði að um þetta hafi deilan staðið þegar heilsugæslulæknarnir gengu út. Þessari stefnumörkunarvinnu var lokið þrem vikum áður en heilsugæslulæknar gengu út. Það var um kjaramálin sem var deilt og það vil ég að sé rifjað upp hér. Það er enginn bilbugur á okkur varðandi það að að þessari stefnu verði unnið. Eina ágreiningsmálið við læknafélagið er valfrjálst stýrikerfi. Það kemur við buddu manna og það er þar sem við höfum ekki enn þá náð sáttum við læknafélagið. Mig langar að ítreka spurningu, sem kom fram áðan hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, hvort það sé tilfellið að jafnaðarmenn séu ekki með í sinni stefnuyfirlýsingu lengur tilvísunarkerfið sem var þeirra ær og kýr fyrir stuttu síðan. Ég held að það sé nauðsynlegt að það komi fram í þessari umræðu. Varðandi heilsugæsluna þá var að því spurt hvort ég telji rétt að heilsugæslan fari yfir til sveitarfélaga. Ég get vel ímyndað mér að eftir fimm, sex ár eigum við að skoða það. En í dag á heilsugæslan að vera hjá ríkinu því að mér sýnist að sveitarfélögin hafi nóg með grunnskólana sem þeir eru að taka yfir núna, það sé nógur biti að kyngja. Ég held að við værum að setja heilsugæsluna í vissa upplausn með því að færa hana yfir til sveitarfélaganna á þessum tímapunkti. Hvað varðar aðra stefnumótun í heilbrigðismálum þá er verið að endurskoða málefni geðsjúkra og þar koma að máli bæði sérfræðingar og samtök sjúklinga. Það er verið að samhæfa starfsemi sjúkrahúsanna og það kemur inn á þann þátt sem hér er um rætt varðandi tækjakaup og nýjungar, að þar sé ákveðið á hvaða stað hátæknin er, við séum ekki að dreifa henni á fleiri en einn stað. Að þessu sama erum við vinna úti á landi, að samhæfa sjúkrahúsin betur en gert hefur verið. Undir stjórn landlæknis er verið að vinna að stefnu um forgangsröðun og ég býst við því að upp úr áramótum muni sú nefnd skila áliti. Ég endurtek það sem ég sagði um heilbrigðisáætlun. Hún er í endurskoðun og þessar tillögur gætu þess vegna farið inn í þá endurskoðun. Biðlistana þarf að skilgreina betur en gert er. Núna er það þannig að hver og einn fer á biðlista. Segjum t.d. að hv. þm. fari í magaspeglun í dag og að hann eigi að mæta aftur eftir hálfan mánuð, þá er hv. þm. kominn á biðlista. Þannig er það. En það eru líka alvarlegir biðlistar í ýmsar aðgerðir og þá sérstaklega beinaaðgerðir en við höfum náð geysilegum árangri varðandi hjartaaðgerðir. Um mitt sumar í fyrra biðu tæplega 300 sjúklingar eftir hjartaaðgerð. Í dag eru það sem betur fer örfáir. Þetta er árangur sem vert er að geta. Á síðasta þingi var lagt fram frv. um réttindi sjúklinga. Það voru 40 sjúklingasambönd sem komu að gerð þess frv. en það komu nokkrar athugasemdir í meðferð heilbr.- og trn. og hefur verið unnið að því að bæta þetta frv. frá því að það var lagt fram í fyrra og ég á von á því að það verði lagt fram í þinginu innan tíðar. Hvað varðar vísindi og rannsóknir sem hér eru gerðar tillögur um er rétt að geta þess að fyrir fáum vikum var opnuð ný rannsóknastofa á Landspítalanum í gigtarrannsóknum. Talið er að Íslendingar geti náð langt í gigtarrannsóknum. Gigtin ein er talin kosta 8--10 milljarða árlega í vinnutapi, sjúkrahúslegu og endurhæfingu. Ef til vill geta Íslendingar leyst gigtargátuna, þó það gerist kannski ekki á okkar ævi, en það er tilfellið að verði sú gáta leyst þá gerist það trúlega í landi eins og hér. Við höfum því lagt fjármagn í að auka rannsóknir á sviði gigtarsjúkdóma. Um það að heilsugæslan hafi borið skarðan hlut frá borði varðandi fjármagn undanfarin ár vil ég segja að fjárstreymið er þannig að á síðustu fimm árum hefur þjónusta heilsugæslunnar hækkað um 14,6% á meðan þjónusta héraðssjúkrahúsanna hefur hækkað um rúmlega 10% en stóru sjúkrahúsanna á Reykjavíkursvæðinu aðeins um 4,6%. Nauðsynlegt er að samhæfa forvarnir og setja þær meira undir einn hatt og þá er ég að tala um tannvernd, áfengis- og vímuefnavarnir, tóbaksvarnir o.s.frv. Það er mikilvægt að marka skýra stefnu í forvörnum. Það er ekki nægilegt eins og gert hefur verið á þessu kjörtímabili að leggja verulega meira fjármagn til forvarna. Það þarf líka að samræma betur störf þeirra hópa sem vinna að forvörnum. Ég á von á því að innan tíðar verði lagt fram á þingi frv. til áfengis- og vímuefnavarna þar sem þessi samhæfing nær fram að ganga. Gert er ráð fyrir í þeim tillögum sem fyrir liggja að tannlækningarnar flytjist á heilsugæsluna. Það er þannig úti á landi að heilsugæslan er með tannlækningar innan síns húsnæðis. Þar eru tannlækningar alls ekkert ódýrari þó þær séu inni í heilsugæslustöðinni heldur en í almennum praxís. Ég þyrfti því að fá aðeins betri skýringar á því hvað þarna er átt við. Hvað það varðar að mæla árangur af slysavörnum, þá hefur það verið gert. Það sýnir sig að með átaki í slysavörnum barna höfum við náð verulegum árangri, bæði hvað varðar varnir gegn eitrunum og í almennum slysavörnum. Hér hefur mikið verið rætt um öldrunarmálin, eðlilega, og ég vil taka það fram að á fjárlögum næsta árs verður gert verulegt átak varðandi öldrunarmálin. Í Suður-Mjóddinni verður opnað nýtt hjúkrunarheimili og er ætlað til þess fjármagn af rekstri í kringum 86 millj. kr. Það er verið að gera átak í starfsemi Landakotsspítala sem er fyrir aldraða. 

Virðulegi forseti. Ýmislegt í máli hæstv. heilbrrh. gefur mér tilefni til stutts andsvars. Varðandi tilvísanakerfi og stefnubreytingu Alþfl. í þeim efnum langar mig til þess að upplýsa þingheim og hæstv. heilbrrh. um það að til eru margs konar stýrikerfi á heilbrigðisþjónustunni og aðgengi að henni. Sum lönd hafa farið út í það að hafa sjúkrasamlögin sem þetta stýrikerfi og það leggjum við einmitt til í Alþfl., jafnaðarmannaflokki Íslands. Við leggjum það til í þeim tilgangi að aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustunni verði gert betra og að réttur þess verði skilvirkari og við teljum að það geti einmitt náðst fram með því að hér verði innleitt á nýjan leik sjúkrasamlag sem landsmenn greiða til og njóta réttinda óháð efnahag og búsetu. Fleiri mál væri fróðlegt að staldra við og spyrja nánar út í. Hæstv. heilbrrh. kom inn á biðlista. Við vitum að sumir þeirra hafa lengst verulega. Það hefur ekkert átak verið gert í því að stytta biðlista. Hins vegar hafa sjúkrastofnanir sjálfar, án þess að hafa fengið það neitt leiðrétt eða umbunað, reynt að gera það sem þær geta. Á biðlista eftir hjartaaðgerð eru vissulega ekki nema um 30 manns, en á hinn bóginn má ekki gleyma því að það bíða nokkur hundruð manns eftir hjartaþræðingu sem er oft aðdragandi að hjartaaðgerð. Þá hefur töluvert verið talað um hversu mikið hefur áunnist og verið nefnd Rannsóknastofa í gigtarsjúkdómum sem er vissulega mikill áfangi og ber að fagna því að þar réð ferðinni framsækni þeirra sérfræðinga sem þar koma að málum. Að þeirra frumkvæði og atorku reis þessi glæsilega rannsóknastofa.

Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur að Alþfl. hefur hopað í tilvísanamálinu og talar nú um sjúkrasamlag. Þó svo að við kæmum á sjúkrasamlagi þá kemur það ekki beint tilvísanakerfinu við þannig að ég heyri að Alþfl. er ekki lengur með tilvísanakerfið á sinni stefnuskrá. Ég sakna þess ekkert sérstaklega vegna þess að ég hef áhuga á að koma á valfrjálsu stýrikerfi. Hvað það varðar að ekkert átak hafi verið gert í biðlistamálum þá minni ég á þær 40 milljónir sem sérstaklega voru settar í hjartaaðgerðir á Landspítalanum á sl. ári til þess að létta á biðlistunum. Og sem betur fer þurfa ekki allir sem fara í hjartaþræðingu að fara í hjartaaðgerð. Um þá miklu framsækni sem gigtarlæknar hafa sýnt á Landspítalanum þá er það alveg rétt. En fyrir þremur árum lagði sú sem hér stendur fram þáltill. um rannsóknir á gigtarsjúkdómum sem var samþykkt hér á Alþingi og eftir henni hefur verið unnið. Ég ætla að minna á nokkur atriði sem við höfum náð geysilegum árangri í bara á þessu ári. Við höfum enduruppbyggt gjörgæsludeild á Landspítalanum. Opnuð hefur verið ný glasafrjóvgunardeild og ný göngudeild krabbameinssjúklinga. Rannsóknastofan sem hér var áður getið. Hjartaaðgerðir barna verða fluttar heim. Þannig er ágætt að minna á það í þessari umræðu að sem betur fer erum við á réttri leið.

Virðulegi forseti. Aftur að stýrikerfi í heilbrigðisþjónustunni. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. heilbrrh. sé það kunnugt að það eru margar leiðir til að stýra aðgengi og notkun landsmanna að heilbrigðiskerfinu. Eitt er tilvísanakerfið. Það er bara ein aðferð af mörgum. Alþfl. hefur sett skýra stefnu fram um það að við teljum að hag sjúklinga væri best borgið með því að koma á öflugu sjúkrasamlagi þannig að fólk geti tekið upp þann gamla hátt sem var á hér áður að greiða sín sjúkrasamlagsgjöld og hafa þar með áskilið sér rétt til þess að njóta þjónustunnar í stað þess sem nú gildir að við greiðum þessa fjármuni í skatta og sjáum aldrei hvert framlag okkar rennur. Þetta hefur ekkert að gera með að hopa eða ekki hopa. Þetta er bara ný og nánari útfærsla á sama peningi og ég vona að hæstv. heilbrrh. kunni að meta það.

Herra forseti. Það er ástæða til að fara yfir ýmislegt sem fram kom í ræðu hæstv. ráðherra og ég mun gera það á eftir í síðari ræðu minni. En ég verð þó að freista þess að leggja aftur fyrir ráðherra eina spurningu sem hún svaraði ekki í von um að ég fái skýrari svör vegna þess að ég tel mjög mikilvægt að fá fram afstöðu ráðherrans til þess atriðis. Það er það atriði í þessari tillögu sem segir, með leyfi forseta: ,,Reglur verði mótaðar og settar um hámarksbiðtíma eftir þjónustu í heilbrigðiskerfinu.`` Mér fannst ráðherrann fara úr og í og reyna að koma sér hjá því að svara þessari spurningu þannig að ég legg bara þessa einu spurningu fyrir ráðherrann í þessu andsvari.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í fyrra svari mínu er nefnd í gangi sem er að skilgreina betur biðlista því að þeir eru margs konar og við getum ekki notað þá sem stjórntæki eins og við viljum geta gert. Þegar þessi nefnd hefur lokið störfum munum við taka ákvörðun um það hvernig við reynum að leysa það biðlistamál sem við viðurkennum svo sannarlega að er til staðar.

Herra forseti. Mér fannst svarið örlítið skýrara núna. Nefnd sem er að skoða og skilgreina biðlistana. Það er gott og vel. Ég minni á það að ég hef lagt fram beiðni um skýrslu einmitt til þess að menn geti frekar áttað sig á þeirri stöðu. Í framhaldi af því, segir ráðherrann, verður tekin ákvörðun um hvernig er hægt að taka á þessum biðlistum. Ég vil þá orða þetta svona: Nú hefur ráðherrann væntanlega kynnt sér það hvernig það er á hinum Norðurlöndunum og því spyr ég hvort ráðherrann telji að það komi til greina í framhaldi af þessari skilgreiningu að mótaðar verði reglur og settar um hámarksbiðtíma eftir þjónustu í heilbrigðiskerfinu.

Virðulegi forseti. Ég tel það afar erfitt að lögfesta hámarksbiðtíma eftir aðgerðum. Þau Norðurlönd sem hafa farið út í það en þau hafa ekki öll gert það, hafa ekki getað staðið fullkomlega við það. Mér finnst aðalatriðið að þegar við setjum lög þá getum við staðið við þá lagasetningu.

Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil fara yfir í lok þessarar umræðu sem ég þakka fyrir og tel að hafi verið gagnleg. Hæstv. ráðherra sagði áðan að þessi tillaga kæmi að góðu gagni og félli vel að þeirri endurskoðun sem nú fer fram á vegum ráðherra. Ég fagna því og tel mig þá mega líta svo á að ráðherrann geti fallist á mörg þau atriði sem sett eru fram í tillögunni. En hvenær lýkur þessari endurskoðun? Það væri fróðlegt að fá það fram og gagnlegt fyrir nefndina sem fær þetta mál til umfjöllunar að vita um hvenær áformað er að þeirri endurskoðun, sem ráðherra nefndi áðan, ljúki. Ég vil lýsa vonbrigðum mínum með það að hæstv. ráðherra telji að sveitarfélögin séu ekki í stakk búin til þess að taka alveg yfir heilsugæsluna. Ég kýs að skilja orð ráðherrans svo að hún telji eðlilegt að heilsugæslan fari yfir til sveitarfélaganna en þau séu ekki í stakk búin til þess. Það leiðir hugann að stærra máli sem er sameining sveitarfélaga. Vafalaust eiga lítil sveitarfélög í erfiðleikum með að taka yfir heilsugæsluna en þá mætti hugsa sér að gera það í samvinnu fleiri sveitarfélaga, að það sé samvinnuverkefni. Það er ekki alltaf hægt að vísa þessu í þennan farveg vegna þess að sum sveitarfélög geta mjög auðveldlega tekið yfir heilsugæsluna, tekið yfir öldrunarþjónustuna og þá er mjög slæmt að þau þurfi að líða fyrir það að ekki gangi nægilega hratt að sameina sveitarfélögin. Er það líka skoðun ráðherrans varðandi öldrunarþjónustuna, sem hér er lagt til, að hún verði einnig að bíða þar til sveitarfélögin hafa stækkað og eru orðin stærri einingar til að taka við þessum verkefnum? Ég er sannfærð um að það er mikill sparnaður fólginn í því að öldrunarþjónustan sé á einni hendi. Það er ekkert vit í því að heimahjúkrun sé hjá ríkinu og heimaþjónustan sé hjá sveitarfélögunum o.s.frv. Ég held að þetta leiði til mikils óhagræðis og leiði jafnvel til þess að sveitarfélögin séu kannski að bjóða öldruðum upp á úrræði sem eru þá hjá sveitarfélögunum sem þau gætu ósköp vel sinnt ef þetta væri allt á þeirra hendi og þau hefðu öll getað lagt mat á alla þá þjónustuþætti sem eru til boða fyrir aldraða. Ég held að það sé t.d. ein skýringin á því af hverju okkar heimaþjónusta og heimahjúkrun er kannski vanmegnugri heldur en víða annars staðar að þetta er með þessum hætti. Þess vegna spyr ég sérstaklega um öldrunarþjónustuna. Ráðherrann hefur svarað þessu varðandi heilsugæsluna. Um biðlistana kom það fram áðan að erfitt sé að setja reglur um hámarksbiðtíma. Ég treysti því að ráðherrann skoði þetta ögn betur áður en endanlega verður afráðið hvað verði gert til þess að stytta þessa biðlista. Ég er ekki svo sannfærð um að það sé rétt sem hæstv. ráðherra segir, að þetta hafi gefist illa þar sem það hafi verið reynt. Við erum ekki að ræða um það að setja lög um þetta, það er bara verið að tala um að móta reglur sem vinna má eftir til þess að stytta biðlistana. Ég held að þau rök, sem t.d. eru sett fram í tillögunni fyrir því að setja slíkar reglur, séu mjög góð og gild. Það er mjög dýrt fyrir heimili sem lenda í því að framfærandi þarf að bíða í kannski eitt, tvö eða þrjú ár eftir að komast í aðgerð. Við vitum að mörg heimili eru þannig stödd að það má ekkert fjárhagslega út af bera til þess að fjármálin fari ekki úr skorðum og bara það getur stefnt heimili í gjaldþrot ef framfærandi heimilis er frá um langan tíma vegna þess að hann er að bíða eftir aðgerð. Ef við lítum bara á þátt ríkisins, hvort þetta sé yfirleitt nokkur sparnaður fyrir ríkið, þá held að það sé nokkuð ljóst að svo er ekki vegna þess að það kallar kannski á aukin lyfjaútgjöld á meðan beðið er eftir aðgerð. Aðgerðin verður hugsanlega umfangsmeiri, erfiðari og dýrari þegar að henni kemur þannig að þar er einungis verið að fresta útgjöldum sem aðgerðinni fylgja og sem jafnvel getur líka orðið dýrari ef um langa bið er að ræða. Sjúklingar þurfa ef til vill líka á vistunarplássum að halda á meðan verið er að bíða eftir aðgerð. Þegar allt þetta er talið, herra forseti, leyfi ég mér að draga í efa, ef við tölum bara um ríkið, að þessir löngu biðlistar séu nokkur sparnaður fyrir ríkið. Það gefur auga leið að þetta er mjög bagalegt fyrir heimilin í landinu. Ég vænti þess að á þessu máli verði tekið. Ég spyr ráðherrann um biðlistana sem ég hef miklar áhyggjur af. Stjórn Ríkisspítalanna, ef ég skil málið rétt, hefur ákveðið að fara út í aðgerðir til að stytta bið eftir bæklunaraðgerðum. Fá Ríkisspítalarnir aukið viðbótarfé á þessu ári til að grynnka á biðlistum, mun þetta koma niður á annarri þjónustu eða mun þetta aðeins verða til þess að auka hallann hjá Ríkisspítölunum? Því hefur verið haldið fram og að því ég best veit ekki verið mótmælt af hæstv. ráðherra að bara í fjárlög næsta árs eins og fjárlagafrv. lítur út núna, vanti um 1 milljarð kr. til að stóru sjúkrahúsin geti haldið uppi svipaðri þjónustu á næsta ári og þau nú gera. Þess vegna er ástæða til að spyrja um það, af því ég veit að ráðherrann lýsti sig í umræðunum sammála því sem stjórn spítalans var að gera, hvort til þess sé þá tryggt fjármagn. Ég vil líka ræða um barnaspítalann sem ég tel mjög stórt og mikilvægt verkefni. Því var ýtt úr vör í ráðherratíð hv. 9. þm. Reykn., Guðmundar Árna Stefánssonar. Hvers má vænta í því efni varðandi barnaspítalann? Verður tryggt fjármagn í barnaspítalann á næsta ári eða er það ef til vill á árinu 1998? Hafa verið teknar ákvarðanir sem hægt er að treysta í því sambandi? Hér er um stórt mál að ræða og ég veit að margir í heilbrigðisþjónustunni eru sammála um að þetta sé forgangsverkefni í framkvæmdum í heilbrigðisþjónustunni. Varðandi tannlækningarnar sem ráðherrann ræddi hér um og lagt er til að verði hluti af grunnþjónustunni --- ráðherrann sagðist kannski ekki ná því að þetta mundi leiða til minni útgjalda heimilanna --- er lagt til í tillögunni á lið 2. g, með leyfi forseta: ,,Stefna ber að því að tannheilbrigðisþjónusta verði boðin á heilsugæslustöðvum til jafns við aðra grunnheilbrigðisþjónustu...`` Hún er það ekki alls staðar og það sem er lykilatriði: ,,sem þar er veitt og á sömu kjörum``, eins og önnur þjónusta heilsugæslunnar. Fyrir grunntannlæknaþjónustu yrði því bara fast gjald eins og núna er í heilsugæslunni og það yrði greitt líkt og greitt er fyrir aðra þjónustu á heilsugæslustöðvum. Það er lykilatriði í þessu. Mér fannst ráðherrann ekki svara nægilega skýrt varðandi þá rannsóknastofnun sem hér er lögð til og vitnar í góða, merka stofnun sem er Rannsóknastofa í gigtarsjúkdómum. En við erum í þessari tillögu að tala um öðruvísi rannsóknastofnun, þ.e. að komið verði á fót rannsóknastofnun heilbrigðismála sem á að starfa í tengslum við háskóla og aðra aðila að heilbrigðis- og faraldsfræðirannsóknum, sem og forvörnum og samræmingu þeirra sem ég tel vera lykilatriði þannig að þetta er hugsað allt öðruvísi en sú rannsóknastofa sem ráðherrann vitnaði í. Tvö atriði fundust mér heldur ekki koma nægilega skýrt fram í máli ráðherrans, þ.e. afstöðu hennar til þess að settir verði opinberir staðlar eða viðmið um gæði heilbrigðisþjónustunnar. Ég spyr aftur um afstöðu ráðherrans til þess. Er það kannski eitt af því sem kemur inn í þessari heildarendurskoðun sem ráðherrann er að vitna í og gæti hún upplýst þingheim eitthvað nánar um það atriði sem ég tel mjög mikilvægt. Við leggjum áherslu á nýjungar í lækningartækjum og lyfjum í þessari þáltill. Skildi ég ráðherrann rétt að ráðherrann sé sammála því að mótuð verði samræmd stefna um kaup á nýjum lækningatækjum og lyfjum sem taki mið af þeirri þróun sem hefur orðið í hátækni og nýjum lyfjum til að meðhöndla og fyrirbyggja sjúkdóma, sem leitt getur til aukinna afkasta og lækkunar kostnaðar vegna meðferðar við sjúkdómum. Ég tal að þetta sé mjög mikilvægt og ég tel að við séum kannski á margan hátt töluvert á eftir öðrum þjóðum í endurnýjun á lækningartækjum okkar. Ég hef af því áhyggjur að ef ekki verður brugðist við og breytt um stefnu og sjúkrahúsunum gert kleift að fylgjast með þessari þróun, að það getur stefnt í óefni svo ég taki ekki fastar til orða úr þessum ræðustól þó það sé komið fram á varir mínar. Þess vegna verðum við að hafa einhverja stefnu sem hægt er að treysta og hægt er að fylgja um nýjungar í lækningartækjum og lyfjum. Mér finnst þetta það mikill liður í nýrri stefnumörkun líkt og staðlarnir, líkt og biðlistinn, að ég vil árétta það hér í lokin. Ég vil, virðulegi forseti, bara rétt í lokin nefna, af því að mér gafst ekki tími til þess í framsögu minni, að við leggjum mjög mikla áherslu í þessari tillögu og veit ég að hæstv. ráðherra tekur undir það, á símenntun heilbrigðisstarfsfólks. Það er nauðsynlegt í nýrri stefnumörkun að leggja áherslu á símenntun heilbrigðisstarfsfólks og eflingu vísindastarfsemi og rannsókna í heilbrigðismálum. Þetta er áréttað mjög í þessari tillögu. Ég skal ekki tefja þessa umræðu lengur. Ég vil þó nefna að ég held að það sé mjög mikilvægt sem fram kemur í þessari tillögu --- ég veit að hæstv. ráðherra er að vinna að því og hæstv. ráðherra hefur nefnt það þegar heilbrigðismálin ber hér á góma --- og það er að ný stefnumörkun taki til skipulagsmála sjúkrahúsanna og lögð verði áhersla á og viðurkennd verði í reynd sérstaða og hlutverk aðalaðgerðahúsa landsmanna. En það er alveg ljóst að fjárveitingar hafa alls ekki tekið mið af því eða verið í samræmi við þá þjónustu sem stóru sjúkrahúsin veita eins og hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir kom inn á áðan. Það er mjög mikilvægt að hlutverk heilbrigðisstofnana verði skilgreint miklu nánar en nú er gert og það á við um þjónustusvið heilsugæslustöðva, sjúkrahúsa, vistunarstofnana og sérfræðinga með eigin rekstur. Þar leggjum við til að unnið verði að einföldun, samhæfingu og sameiningu einstakra rekstrarþátta og þjónustu sjúkrahúsanna. Það skulu vera mín lokaorð að ég veit að þarna fara skoðanir okkar og ráðherrans saman sem vinnur að því máli. En ég ítreka þessar grundvallarspurningar, virðulegi forseti, sem ég beindi til ráðherrans.

Virðulegi forseti. Það væri freistandi að staldra við nokkur atriði sem fram komu í máli hæstv. ráðherra áðan. Ég mun reyna að tefja þessa umræðu ekki en mig langar samt að taka á örfáum atriðum sem hæstv. ráðherra tæpti á. Mig langar fyrst að tala um málefni geðsjúkra. Það kom fram í máli ráðherrans að verið væri að vinna að málefnum geðsjúkra. Mér leikur forvitni á að vita hvernig verið er að gera það. Því vildi ég varpa þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hún telji lagalegum réttindum geðsjúkra og geðfatlaðra á Íslandi ekki nægjanlega vel borgið. Mig langar til að minna á í því samhengi að auðvitað eiga allir landsmenn jafnan rétt til heilbrigðisþjónustu á hverjum tíma. Það á við um geðsjúka sem og aðra sjúklinga. Auk þess var árið 1992 lagalega tryggt að þeir sem voru skilgreindir geðfatlaðir fengju ótvíræðan rétt til að njóta þjónustu samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Þá var einmitt lögð sérstök áhersla á að taka þyrfti á í þeirra málum og byggja upp félagslega þjónustu sem tæki við þegar sjúkrahúsdvöl lyki. Nú er það staðreynd að ekki hefur verið lögð nein áhersla á það í fjárlögum fyrir næsta ár að ljúka við þau áform og loforð sem þar voru gefin um að bæta hag geðfatlaðra. Því langar mig til að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort þess sé að vænta að hæstv. heilbr.- og félmrh. hyggist endurskoða fyrri áform sem endurspeglast í fjárlagagerðinni fyrir næsta ár og tryggja betur en nú lífsskilyrði geðfatlaðra. Þetta eru mjög einfaldar spurningar. Mig langar enn fremur til að staldra við annað. Það eru stóru sjúkrahúsin á höfuðborgarsvæðinu. Legurúmum hefur stórlega fækkað á bráðadeildum sjúkrahúsanna í Reykjavík. Að mati margra hefur þeim fækkað of mikið. Á bráðadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, lyflækningadeildum hefur rúmum fækkað um 37% og á handlækningadeildum fækkað um 40%. Á Ríkisspítölum hefur sama þróun átt sér stað, en þar hefur t.d. á handlækningasviði rúmum fækkað um rúmlega 25% á undanförnum árum. Þetta tengist ótvírætt umræðunni um réttindi sjúklinga og ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með að heyra að hæstv. heilbrrh. hefur ekki trú á því að það megi bæta þjónustu með lagaramma sem skilgreinir skýrt hver réttindi sjúklinga eiga að vera. Það hefur vakið áhyggjur manna að miðað við núverandi ástand og fjárskort, t.d. á stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík, sé verið að bjóða hættunni heim og stefna öryggi sjúklinga í hættu. Hraði og álag hefur stöðugt aukist á starfsfólk sjúkrahúsanna og álag á hjúkrunarfræðinga á einstökum deildum er svo mikið að það jaðrar við að vera óforsvaranlegt. Annað hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um réttindi sjúklinga og það eru hinar margumtöluðu gangalagnir. Vegna þessa hve rúmum hefur fækkað stórlega á undanförnum árum er orðið æ algengara að bráðveikir sjúklingar þurfa að vistast á göngum sjúkrahúsanna við alls ófullnægjandi aðstæður. Ég leyfi mér að fullyrða, herra forseti, að þetta er brot á mannréttindasáttmálum sem Ísland hefur undirritað og ég tel líka að við gætum með skýrum lagasetningum um réttindi sjúklinga reynt að koma í veg fyrir slíkt. Því veldur það auðvitað vonbrigðum að heyra að hæstv. heilbrrh. hefur ekki trú á því úrræði að setja lög um réttindi sjúklinga. Ég vil leyfa mér að fullyrða að þar sem það hefur verið gert hefur það skilað sér í ótvíræðum árangri og bættum hag sjúklinga. Ég leyfi mér að nefna, herra forseti, þó svo að hæstv. heilbrrh. sé gengin úr sal --- ég get líka beðið örlítið eftir að hún komi aftur svo hún heyri mál mitt. Ég tel það mikilvægt.

Forseti stoppar klukkuna.

Herra forseti. Þá get ég haldið áfram máli mínu þar sem hæstv. heilbrrh. gengur nú á ný í salinn. Ég vil staldra enn frekar við lagasetningu um réttindi sjúklinga og taka aftur til umræðu það frv. sem var lagt fyrir Alþingi á sl. ári. Það var vissulega unnið með þátttöku margra aðila og margir hópar sjúklinga komu að málinu einhvern veginn, en því verður ekki neitað að þetta frv. er ekkert annað en endurskilgreining á réttindum sem sjúklingar hafa notið samkvæmt öðrum lagabálkum. Í reynd er það mat margra að jafnvel skerði frv. ef eitthvað er réttindi sjúklinga til að njóta þjónustu á heilbrigðisstofnunum. Ég vil því endurtaka spurningu mína til hæstv. ráðherra, hvort við megum vænta þess að þetta frv. komi aftur til meðferðar í Alþingi í vetur og þá undir breyttum formerkjum og með styrkari réttarstoðum sjúklinga en var í fyrrnefndu frv. Herra forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við förum að marka heildarstefnu í heilbrigðismálum og að það verði gert þannig að full sátt verði um það verk milli dreifbýlis og þéttbýlis. Á það hefur skort fram að þessu að það ríki full pólitísk sátt og samráð við alla hlutaðeigandi aðila um það hvernig þetta mál verður unnið. Hér er lagt til að unnið verði að merkri stefnumótun og ég vona að hæstv. heilbrrh. taki því vel og láti þessa þáltill. fá viðeigandi meðferð. Ég held að það væri farsælla í stað þess að færa víðtækt vald til heilbrrh. með bandorminum svokallaða þannig að það yrði algerlega háð geðþótta hæstv. ráðherra hvernig á málum verður haldið án nokkurs samráðs við þá sem hlut eiga að máli.

Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég tel rétt að þessi tillaga fari til umfjöllunar í nefnd sem er að fjalla um heilbrigðisáætlun. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði að því hvenær sú nefnd ætti að ljúka störfum. Gert er ráð fyrir því að hún ljúki störfum fyrri part næsta árs. Það var rætt um öldrunarþjónustu og að rétt væri að hún væri á einni hendi, þ.e. það sé ekki gott að heimaþjónusta sé ekki á sömu hendi og heimahjúkrun og ég er alveg sammála því. En hv. þm. sem var ráðherra félagsmála kom þessu ekki undir einn hatt og ég hef heldur ekki enn þá komið þessu undir einn hatt. Við erum þó sammála um að það er rétt að reyna það því að það er miklu hagkvæmara og býður upp á miklu samfelldari þjónustu. Varðandi það hvort sveitarfélögin eigi að taka öldrunarþjónustuna á sínar herðar, þá er staða sveitarfélaganna mjög mismunandi til að gera það. Mér finnst mjög athugandi að eftir þá reynslu sem kemur út úr þeim tveim reynslusveitarfélögum sem eru með öldrunarþjónustu og heilsugæslu, þ.e. Akureyri og Höfn í Hornafirði, þá munum við skoða mjög alvarlega hvort það sé rétt leið. Áðan var minnst á nefnd um stefnumótun um málefni geðsjúkra og var samþykkt 10. október að fara af stað með stefnumótun. Ég tel að það vanti vissa samhæfingu í málum geðsjúkra hér á landi og þess vegna ákvað ég að hleypa af stokkunum þessu nefndarstarfi sem bæði sjúklingasamtökin koma að og sérfræðingar. Ég tel að geðsjúkdómar séu allra erfiðustu súkdómar sem menn glíma við, bæði aðstandendur og sá er þolir þennan erfiða sjúkdóm. Um það hvort eitthvert sérstakt fjármagn sé eyrnamerkt vegna þessa nefndarstarfs, þá er svo ekki í fjárlögum, ekkert sérstakt eyrnamerkt framlag. En við höfum opin augun fyrir því að komi fram eitthvað í þessari stefnumótun um þjónustuna sem við teljum brýnt að bæta, þá verður það sérstaklega tekið fyrir. Og ég vil benda á að einmitt nú um þessar mundir stendur Geðhjálp fyrir námskeiði fyrir aðstandendur geðsjúkra sem heilbrrn. styrkir. Þá eru það málefni Barnaspítala Hringsins. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. að meðan sá sem situr nú í forsetastól, hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson og hæstv. forseti, sat í stóli heilbrrh. sýndi hann mikinn áhuga á uppbyggingu Barnaspítala Hringsins. En framkvæmdum var ekki hrint af stað vegna þess að ekki var fjármagn fyrir hendi. Þess vegna höfum við unnið að því að selja eignir til þess að geta komið þessum framkvæmdum af stað og um leið og við komum þeim af stað, verða næstu skref ákveðin hvenær við ljúkum þessum framkvæmdum. Hér hefur verið talað um réttindi sjúklinga og hér hefur verið talað um að það ætti að vera skýr lagarammi um hvaðeina. Ég tel að lög eigi að vera skýr. En þau eiga að vera þannig að við getum staðið við þau og undir þeim væntingum sem lögin setja. Ég tel óraunhæft að festa í lög hve biðtími eftir aðgerðum eigi að vera langur. Þetta eru mismunandi áríðandi aðgerðir og ég veit að það er róið að því öllum árum inni á stóru sjúkrahúsunum sem gera þessar aðgerðir að hafa biðtímann sem allra stystan. Kem ég þá að fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur varðandi þann flýti sem á að gera varðandi beinaaðgerðir og hvort til þess komi aukaframlag úr ríkissjóði. Þá minni ég enn og aftur á þann hálfa milljarð sem sjúkrahúsin á Reykjavíkursvæðinu fengu sem aukaframlag núna um mánaðamótin ágúst/september. Um menntun heilbrigðisstarfsmanna á Íslandi, fullyrði ég að við erum með best menntaða starfsfólk í heilbrigðisþjónustu jafnvel í heimi. Það er fyrst og fremst vegna þess að hér hafa menn menntað sig víða í heiminum og fróðleikur kemur víða utan úr heimi á einn stað og hér er mikil símenntun. Bæði læknar og hjúkrunarfræðingar fá til þess sérstakan styrk að endurmennta sig og fleiri heilbrigðisstarfsmenn þannig að ég tel að menntun starfsmanna í heilbrigðisþjónustunni sé með því besta sem gerist í heiminum.

Virðulegi forseti. Ég fékk ekki alls kostar svar við spurningu minni til hæstv. heilbrrh. um málefni geðfatlaðra og geðsjúkra. Árið 1992 voru geðfötluðum tryggð lagaleg réttindi samkvæmt lögum um málefni fatlaðra og lögð áhersla á að það þyrfti að samræma þjónustu við þá og byggja sérstaklega upp félagslega þjónustu. Lokanir geðdeilda hafa verið þessum sjúklingahópi þungbærar eins og öðrum sjúklingahópum en það er ekki síst vandamál að félagslega kerfið er ekki í stakk búið til að taka á móti þeim að lokinni sjúkrahúsdvöl. Það voru miklar væntingar bundnar við að átak sem lög um málefni fatlaðra boðuðu fyrir geðfatlaða mundi skila einmitt þessum árangri. Ég spurði ákveðinnar spurningar um það hvort einhver áform væru um það í ríkisstjórninni að uppfylla þær lagaskyldur sem eru samkvæmt lögum um málefni fatlaðra um að þessu átaksverkefni verði lokið. Ég er ekki viss um það, með allri virðingu fyrir nefndarskipan hæstv. heilbrrh., að sú nefnd muni koma með raunhæfar úrbætur fyrir geðfatlaða á skömmum tíma. Lagaleg réttindi þeirra eru mjög skýr. Það eina sem vantar er að þau verði uppfyllt.

Virðulegi forseti. Málefni fatlaðra eru ekki á verksviði heilbrrh. heldur hæstv. félmrh. en það breytir því ekki að mikilvægt er að uppfylla lagaramma og komum við þá aftur að því að við eigum ekki að setja okkur þannig lög að við stöndum ekki við þau. Það er unnið að því og í öllum meginatriðum er lögum um málefni geðfatlaðra fullnægt. En á því eru hnökrar sem þeir sem um þessi mál fjalla hafa bent mér sérstaklega á. Það er einmitt þessi nefnd sem mun taka saman þá hnökra sem á málaflokknum eru og við munum reyna að hnýta þá enda saman sem lausir eru og samhæfa betur en gert er nú. Ég bind miklar vonir við þessa nefnd og það gera þeir sem vinna að þessum málum.

Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrrh. komst svo sannarlega að kjarna málsins í þessu stutta andsvari sínu, þ.e. að málefni geðfatlaðra og geðsjúkra heyra undir tvö ráðuneyti. Og það er alveg nauðsynlegt að þessi tvö ráðuneyti tali a.m.k. saman um málefni þessa hóps sem hefur mjög viðkvæma stöðu í þjóðfélaginu. Þess vegna var mín spurning til hæstv. heilbrrh. hvort þess væri að vænta að þessi tvö ráðuneyti reyndu að vinna saman að nauðsynlegum lausnum.

Virðulegi forseti. Þessi tvö ráðuneyti vinna saman að málefnum þessa hóps og trúlega betur en áður var.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að ég er þrívegis búin að reyna að fá fram afstöðu ráðherrans til tveggja atriða í þessari tillögu sem hér er til umræðu, en það gengur ekki. Ég hlýt að gera núna úrslitatilraun til þess að fá fram skoðanir ráðherrans í fyrsta lagi á því hvort hún telji að setja eigi samræmda opinbera staðla um gæði í heilbrigðisþjónustunni og í öðru lagi á því að mótuð verði samræmd stefna um kaup á nýjum lækningatækjum og lyfjum. Mér finnst ráðherrann ekki hafa svarað þessu þannig að viðunandi sé. Ég kem aðallega upp til að spyrjast nánar fyrir um áform ráðherrans um barnaspítalann. Mér finnst ekki hægt að ljúka þessari umræðu um heilbrigðismálin þar sem allir eru sammála um að barnaspítalinn sé stærsta framkvæmdin sem eigi að ráðast í á næstunni, án þess að ráðherrann svari því nánar en hún hefur gert. Það er ekki hægt að segja að þetta sé trúverðugt, herra forseti, nema ráðherrann svari því hvernig hún ætlar að tryggja sér heimild á fjárlögum til þess að ráðherrann geti staðið við sín áform. Ráðherrann ræðir um að selja eignir til að fá fjármagn í barnaspítalann. En þarf ráðherrann þá ekki heimild, a.m.k. í 6. gr. fjárlaga --- nú er tækifærið, núna við afgreiðslu fjárlaga, ef áform ráðherrans eiga að ganga eftir á næsta ári --- og líka að tryggja sér að fjármagn fari þá í það með sölu á þessu landi? Ráðherrann tryggir það væntanlega með því að nýta tækifærið nú við afgreiðslu fjárlaga. Annars er ráðherrann bara ekki marktækur í þessu efni. Þess vegna verða það mín lokaorð hér, herra forseti, að reyna að spyrja ráðherrann frekar um þessi áform varðandi barnaspítalann. Og ég er að tala um fjármögnunina, herra forseti, til þess að við getum metið hvort ráðherrann er trúverðugur í sínum málflutningi eða hvort hann sé einungis að gefa væntingar út í þjóðfélagið sem svo verður ekki staðið við.

Virðulegi forseti. Ég er oft búin að svara hv. þm. hér í kvöld,  Hv. þm. var að tala um samræmda stefnu í tækjakaupum. Ég hef margsinnis sagt að mikilvægt er að samræma rekstur sjúkrahúsanna í landinu, í þessu litla landi, einmitt til að ná utan um þessa hátækni og það gerist af sjálfu sér um leið og við erum búin að samhæfa starfsemi sjúkrahúsanna. Hvað varðar gæðastaðla og annað í þá veru sem hv. þm. hefur þráfaldlega spurt um hvort ég sé sammála vil ég segja að ég ætla að kynna mér betur hvað að baki býr, enda finnst mér að hv. þm. hafi ekki almennilega getað skýrt hvað hún átti við. Og þó að maður lesi þetta fram og til baka þá er bara ekki nógu skýrt kveðið á um þetta þannig að ég get ekki svarað því sem er ekki skýrt í þáltill. frá hv. þm. Um Barnaspítala Hringsins ætla ég ekki að hafa fleiri orð. Ég mun láta verkin tala þar. En um þau mál hefur í mörg ár verið mikið talað hér í þinginu án þess að framkvæma og það verða mín síðustu orð við þessa umræðu.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra segir að hún muni láta verkin tala varðandi barnaspítalann. En ég spyr ráðherrann: Telur ráðherrann sig ekki þurfa atbeina Alþingis til þess að hægt sé að hefja framkvæmdir við barnaspítalann á næsta ári? Ég held að atbeina fjárveitingavaldsins hljóti að þurfa til þess að ráðherranum sé það kleift. Við erum að sigla inn í 2. umr. fjárlaga. Ég hef ekki séð að gert sé ráð fyrir þessu í fjárlögum eða í heimildargreinum um 6. gr. Og þá spyr ég: Telur ráðherrann að fjármögnunin sé tryggð í 6. gr.? Mér finnst þetta þurfa að vera skýrt, hæstv. ráðherra, og mér finnst alveg óþarfi, herra forseti, af hæstv. ráðherra að vera með útúrsnúning þegar til hennar er beint eðlilegum spurningum, t.d. varðandi gæðastjórnunina sem ég er alveg hissa á að ráðherrann hafi ekki áttað sig á hvað er mikilvæg. Mér finnst þetta mjög ítarlega skýrt í þessari tillögu ef ráðherrann hefur lesið þetta. Þetta er eitt af þeim mikilvægustu tækjum sem við höfum til þess að tryggja hér góða heilbrigðisþjónustu. Varðandi nýjungar í lækningatækjum og lyfjum, þá er ekki alltaf hægt að vísa til þess --- sem mér finnst ráðherrann gera allt of mikið af, alveg sama hvað um er spurt --- að þetta komi þegar búið sé að samhæfa rekstur sjúkrahúsanna. Það er ekki hægt að sleppa svona einfaldlega frá því að svara skýrum spurningum sem til hennar er beint. Það er brýnt að móta samræmda stefnu varðandi kaup á dýrum lækningatækjum og lyfjum óháð því hvernig til tekst með samhæfingu á rekstri. Ég geri ekki fleiri tilraunir til að spyrja ráðherrann, herra forseti, nema varðandi barnaspítalann. Telur ráðherrann að svo sé frá málum gengið í fjárlagafrv. nú að ráðherranum sé gefið grænt ljós á fjármögnun á barnaspítala á næsta ári? Ég ítreka spurningu mína, herra forseti. Og ég verð að segja það að ef ráðherrann ætlar bara að sitja fast í sínu sæti og svara ekki þeirri lokaspurningu, þá finnst mér það dónaskapur af hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég var nú búin að ákveða að taka ekki aftur til máls, en ég vil alls ekki vera dónaleg við hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Ég ber mikla virðingu fyrir henni sem þingmanni og fyrrum ráðherra. Af því að henni finnst ekki nægilega skýrt það sem stendur í 6. gr., að heimilt sé að selja eignir, þá þarf að sjálfsögðu að koma ...  
            

Virðulegi forseti. Á þskj. 196 hef ég lagt fram svohljóðandi till. til þál. um umboðsmann aldraðra: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna forsendur fyrir stofnun embættis umboðsmanns aldraðra sem sinni gæslu hagsmuna og réttinda aldraðra.`` Í greinargerð kemur m.a. fram eftirfarandi: ,,Með hliðsjón af þeim staðreyndum að Íslendingar verða elstir allra þjóða, að 26.300 Íslendingar eru 67 ára og eldri (31. desember 1995) og að hlutfall aldraðra af heildaríbúafjölda fer vaxandi er mikil nauðsyn á að stjórnvöld taki tillit til hagsmuna aldraðra þegar teknar eru ákvarðanir sem þá varða. Mikinn hluta starfsævi sinnar eru einstaklingar að búa sig undir áhyggjulaust ævikvöld og taka þá mið af gildandi lögum og reglum um aldraða þegar lagt er í sameiginlega sjóði almannatrygginga og séreignarsjóði lífeyrissjóðanna. Því er nauðsynlegt að stöðugleika sé gætt í hvívetna hvað varðar fjárhagslega afkomu aldraðra. Í auknum mæli eru byggðar fyrir aldraða sérstakar íbúðir sem verða að fullnægja ákveðnum skilyrðum. Á því hefur því miður orðið misbrestur þótt löggjafinn hafi reynt að hafa þar nokkur áhrif á. Fjöldi aldraðra á lögheimili sitt á dvalar- og hjúkrunarheimilum þar sem félagsleg og persónuleg vandamál geta skapast, jafnvel deilumál milli nánustu ættingja um fjármál og eignir. Oft þurfa forstöðumenn og starfsfólk að blanda sér í slík mál til að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna og því væri augljóslega léttir fyrir þá að geta vísað þeim til umboðsmanns. Umboðsmanni aldraðra væri ætlað að vinna að málum sem snerta sérstaklega hagsmuni aldraðra, fylgjast með því að stjórnvöld og einkaaðilar tækju fullt tillit til réttinda, þarfa og hagsmuna aldraðra og setja fram ábendingar og tillögur um úrbætur í málum er snerta hag aldraðra á öllum sviðum samfélagsins. Einnig væri umboðsmanni aldraðra ætlað að hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni aldraðra og stuðla að úrbótum á réttarreglum og stjórnsýslufyrirmælum er snerta aldraða.`` Virðulegi forseti. Ég legg til að þáltill. verði að lokinni umræðu vísað til síðari umr. og hv. heilbr.- og trn.