Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Viðreisnar um að Jón Steindór Valdimarsson, 13. þm. Suðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því er óskað eftir því að í dag taki Ómar Ásbjörn Óskarsson sæti á Alþingi, en hann er 4. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu. 1. og 3. varamaður á lista í kjördæminu hafa boðað forföll en 2. varamaður á lista tekur sæti fyrir annan þingmann. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Ómari Ásbirni Óskarssyni. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kjörbréfið.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. forseta hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komið saman til að fara yfir kjörbréf Ómars Ásbjarnar Óskarssonar frá landskjörstjórn. Var það samhljóða niðurstaða nefndarinnar að gera ekki athugasemdir við kjörbréfið.

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með samþykkt kjörbréfsins og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.



Borist hafa tvö bréf frá formanni þingflokks Viðreisnar um að 4. þm. Suðvest., Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, og 9. þm. Suðurk., Jóna Sólveig Elínardóttir, geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þær 2. varamaður á lista Viðreisnar í Suðvesturkjördæmi, Bjarni Halldór Janusson, og 1. varamaður á lista Viðreisnar í Suðurkjördæmi, Jóhannes A. Kristbjörnsson. 1. varamaður á lista í Suðvesturkjördæmi hefur boðað forföll. Kjörbréf Bjarna Halldórs Janussonar, Jóhannesar A. Kristbjörnssonar og Ómars Ásbjörns Óskarssonar hafa verið rannsökuð og samþykkt en þeir hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskrá.

Bjarni Halldór Janusson, Jóhannes A. Kristbjörnsson, og Ómar Ásbjörn Óskarsson hafa undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðnir velkomnir til starfa á Alþingi.

Borist hefur bréf frá 10. þm. Suðvest., Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, og 5. þm. Suðurk., Vilhjálmi Árnasyni, um að þau geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi fyrir þau 1. varamaður á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi, Andri Þór Sturluson, og 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, Kristín Traustadóttir. Andri Þór Sturluson og Kristín Traustadóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru þau boðin velkomin til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að Katrín Jakobsdóttir, 2. þm. Reykv. n., geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Orri Páll Jóhannsson. 1. varamaður á lista í kjördæminu hefur boðað forföll. Orri Páll Jóhannsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Borist hafa fjögur bréf frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 390, um fjölpóst, frá Andrési Inga Jónssyni, fyrirspurn á þskj. 405, um olíuleit og -vinnslu á Drekasvæðinu, frá Hildi Knútsdóttur, fyrirspurn á þskj. 463, um laxeldi í sjókvíum, frá Birni Val Gíslasyni og Bjarna Jónssyni, og fyrirspurn á þskj. 466, um laxastofna o.fl., frá Bjarna Jónssyni. Borist hafa fjögur bréf frá innanríkisráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 468, um skrifstofu- og stjórnunarkostnað Spalar o.fl., frá Bjarna Jónssyni, fyrirspurn á þskj. 464, um öryggismál í Hvalfjarðargöngum og við þau, frá Bjarna Jónssyni, fyrirspurn á þskj. 469, um virðisaukaskatt á veggjöld í Hvalfjarðargöngum, frá Bjarna Jónssyni, og fyrirspurn á þskj. 480, um Hvalfjarðargöng og þjóðveg um Hvalfjörð, frá Bjarna Jónssyni. Borist hefur bréf frá velferðarráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 320, um skuldastöðu heimilanna og fasteignaverð, frá Birni Leví Gunnarssyni. Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 448, um gjaldeyrisútboð og afnám gjaldeyrishafta, frá Birni Val Gíslasyni. Borist hefur bréf frá atvinnuvegaráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 436, um starfsemi Hafrannsóknastofnunar, frá Bjarna Jónssyni.

Virðulegi forseti. Sá liður sem er að hefjast hér, óundirbúinn fyrirspurnartími, fyrirspurnir til ráðherra, er jú ætlaður til þess að fá skýr svör frá ráðherrum, bæði til að liðka fyrir málum og til að skýra afstöðu hér í þinginu. Því vekur það nokkra furðu að 23. mars sl. fékk hæstv. heilbrigðisráðherra fjórar spurningar sem snerust um starfsemi Klíníkurinnar, sem hann svaraði öllum með þeim hætti að í það minnsta allur þingheimur skildi svörin þannig að ekki stæði til að breyta einu eða neinu í því fyrirkomulagi sem væri í dag og að ekkert yrði um þessa starfsemi, fimm daga innlagnir, að ræða. Hæstv. ráðherra sagði: Það er ekki í farvatninu svo ég viti, án þess að vera með stórkostlegar skoðanir á því hvernig stefnumótun ætti að vera á því sviði. Ég verð að segja alveg eins og er að hæstv. ráðherra greindi okkur ekki nægilega skýrt frá. Hann hefur nú komið fram í fjölmiðlum og sagt að þetta sé ekkert á hans valdi. 

Forseti vill taka fram að einhver bilun virðist vera í klukkunni sem sýnir tíma hér í púlti þannig að forseti mun slá í bjöllu á réttum tíma og gæta þess að menn haldi sig innan tímamarka.

Forseti. Ég vil taka undir þau orð sem hér hafa komið fram og jafnframt minna á að hæstv. ráðherra var nú í dauðarokksveit þannig að tónelskan vakti oft kátínu, undran og óhug. En aftur á móti hefur það verið einkennandi fyrir þau orð sem komið hafa frá hæstv. heilbrigðisráðherra er að þau eru alltaf loðin, alltaf þannig að hæstv. ráðherra virðist ekki geta komið með afgerandi svör um mjög brýn mál. Þetta er eitt af þeim málum sem hann hefur í raun afvegaleitt þingið í og umræðuna í samfélaginu. Mér finnst það mjög alvarlegt. Ég vonast til þess að hv. þingmenn Bjartrar framtíðar komi hér og útskýri fyrir okkur nákvæmlega hvernig rætt er um þetta mál í þingflokki þeirra.

Virðulegur forseti. Ég vil taka í sama streng. Það er háalvarlegt mál að hæstv. heilbrigðisráðherra er þráspurður hér 23. mars og það má með sanni segja að það var ekki fyrr en í fjórðu tilraun að tókst að fá upp úr ráðherranum eitthvað sem nálgaðist svar í því að ekki stæði til að koma upp einkasjúkrahúsi á Íslandi á vegum Klíníkurinnar. Svo er að gerast akkúrat þessa dagana að landlæknir sér sig knúinn til að senda frá sér yfirlýsingu vegna málatilbúnaðar ráðherrans í þessu máli. Mér finnst háalvarlegt, virðulegur forseti, að hæstv. heilbrigðisráðherra Óttarr Proppé hafi hreinlega lagt sig fram um að afvegaleiða þessa umræðu, bæði innan þings og utan. Ég sé ekki betur en að ástandið sé þannig núna að hann sé á harðahlaupum undan fjölmiðlum.

Virðulegi forseti. Ég verð að fá að taka undir með þeim hv. ræðumönnum sem kvatt hafa sér hljóðs undir liðnum fundarstjórn forseta um afstöðu hæstv. heilbrigðisráðherra og svör hans við fjórum fyrirspurnum sem við fjórir hv. stjórnarandstöðuþingmenn bárum fram fyrir nokkrum vikum síðan. Það er grundvallaratriði í þingræðisríki að við fáum rétt og sönn og skýr svör frá hæstv. ráðherrum þegar við spyrjum. Það virðist gerast ítrekað að hæstv. ráðherrar séu ekki með nógu skýr svör. Þá þarf maður að spyrja: Til hvers er Alþingi ef við getum ekki fengið nógu skýr svör? Þýðir nei nei eða þýðir nei kannski? Ég veit ekki einu sinni hvort hæstv. heilbrigðisráðherra veit hvað nei þýðir þegar upp er staðið.

Frú forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra er yfirvegaður maður en fremur seinn til svars. Svörin hans eru loðin. Kannski talar hann tungum tveim. Hann er ekki í auðveldri stöðu. Sá sem hér stendur var einn þeirra sem reyndu að knýja fram skýr svör 23. mars sl., en það fór nú sem fór. Umræðan snerist þá um eina tegund aðgerða, liðskiptaaðgerðir, en ljóst er að í viðskipta- og verslunarhverfinu í Ármúla er lífleg sjúkrahússtarfsemi. Þar eru gerðar ýmsar aðgerðir enn í dag á fullum krafti, eins og enginn sé morgundagurinn, og reikningurinn sendur Sjúkratryggingum Íslands sem er opinn krani, að því er virðist, meðan almennar, opinberar heilbrigðisstofnanir eru skornar niður við trog.

Virðulegi forseti. Ég þakkaði hæstv. heilbrigðisráðherra eftir ræðurnar 23. mars sérstaklega fyrir þau skýru svör sem hann gaf í þeim ræðum sem hann flutti sem svör við spurningum hv. þingmanna. Þar sagði hann m.a., með leyfi forseta, „að ég segi að ég muni ekki standa fyrir sérstökum einkarekstri eða einkavæðingu á heilbrigðiskerfinu án þess að það séu stórkostlegar umræður eða undirbúningur undir slíkt“. Nú verður maður að staldra aðeins við og íhuga málið þegar landlæknir leiðréttir þennan misskilning sem okkur er fluttur. Mér finnst erfitt að hafa þakkað hæstv. ráðherra fyrir skýrt mál, skýr svör þegar þau reynast svo ekki sönn.

Hæstv. forseti. Ég er ekki kominn hingað upp til að verja heilbrigðisráðherra og skort hans á svörum. Ég get bara svarað fyrir hann: Það gilda bara ákveðin lög í þessu landi. Þetta er ekki spurning um skoðun eða stefnu heilbrigðisráðherra. Það getur hver sem er opnað klíník, sérfræðiþjónustu, sem uppfyllir skilyrði laganna. 

Virðulegi forseti. Eitthvað held ég að hugarheimur hv. þm. Brynjars Níelssonar sé einfaldari en raunveruleikinn. Það er lagalegur ágreiningur er um þetta mál. Landlæknir vill að það sé skilgreint á ákveðinn hátt. Sé farið eftir því þarf hæstv. ráðherra að gefa út starfsleyfi. Þetta er ekki svona einfalt, hv. þm. Brynjar Níelsson. Mér finnst alveg fráleitt að hæstv. ráðherra skuli ekki vera hér til svara. Þetta er risastórt mál. Ég er einn af þeim þingmönnum sem reyndu að knýja fram skýr svör á sínum tíma, 23. mars sl. Ég spurði hæstv. ráðherra sérstaklega út í hvort starfsemin rúmaðist innan núverandi samnings en fékk engin svör. Mér finnst líka alvarlegt hvernig hæstv. ráðherra eða ráðuneyti virðist tala við landlækni. Í yfirlýsingu landlæknis segir, með leyfi forseta: „Svar ráðuneytisins var á þá lund að umræðan hefði einungis snúist um hvort leitað yrði til Klíníkurinnar um þátttöku í svokölluðu biðlistaátaki.“ 
             Þetta er einfaldlega rangt. Umræðan hér 23. mars snerist ekki eingöngu um þetta blessaða biðlistaátak. Sjálfur vék ég ekki einu orði að þessum biðlistum. Hér er landlækni sagt rangt frá. Það er býsna alvarlegt mál. 
            

Hæstv. forseti. Þann 26. mars síðastliðinn var því velt upp í ræðustól Alþingis hvort búið væri að gefa leyfi fyrir því að starfsemi Klíníkurinnar færi í gang og þann 23. mars spurðu nokkrir hv. þingmenn hæstv. heilbrigðisráðherra ítrekað hvort þessi leyfi hefðu verið gefin. Það er óhætt að segja að svör hæstv. heilbrigðisráðherra hafi verið afar loðin. Mér finnst jafnframt mjög alvarlegt þegar landlæknir þarf að stíga fram og tjá sig um málið með þeim hætti sem hann varð að gera í fréttum helgarinnar. Ég sem hv. þingmaður sem á sæti í hv. velferðarnefnd óska eftir að nefndin komi saman og fái gesti á sinn fund vegna þessa máls og að við fáum skýr svör um hvað sé hér á ferðinni. Það er kominn tími til þess. 
            

Frú forseti. Það var akkúrat það sem ég ætlaði að segja. Mér finnst ágreiningurinn allt of mikill um þá yfirlýsingu sem landlæknir kemur inn á í bréfi sínu, til þess að málið sé ekki tekið fyrir hér innan þingsins, þ.e. hvort það sé embættisins að staðfesta að faglegar lágmarkskröfur séu uppfylltar og svo ráðherrans að veita starfsleyfi til sérhæfðrar heilbrigðisþjónustu þegar slík staðfesting liggur fyrir eða hvort það sé eins og ráðherra túlkar það, að það sé landlæknis að veita starfsleyfið. Gefið er í skyn að landlæknir hafi veitt leyfið í janúar. Velferðarnefnd verður að fá fólk á sinn fund. Þetta mál verður að útkljá í eitt skipti fyrir öll. Við getum ekki verið með lög í landinu sem eru þannig að ráðherra og embættismaður sem á að sjá um þessa hluti fyrir okkar hönd, þ.e. almennings í landinu, túlki lögin með jafn ólíkum hætti 

Forseti. „Hugrekki. Það krefst hugrekkis að hlusta á hjarta sitt, fylgja sannfæringu sinni, boða sýn, treysta fólki, hlusta á rök og upplýsingar, standa í fæturna og axla ábyrgð. […] Ábyrgð. Allt það sem ofan greinir byrjar hjá okkur sjálfum, með ábyrgð á okkur sjálfum og því hvernig við hugsum, tölum og hlustum. Við vegum og metum kosti og galla allra mála af ábyrgð. Við óttumst ekki erfiðar ákvarðanir í þágu almannahags og bjartrar framtíðar.“ Þetta er úr yfirlýsingu frá Bjartri framtíð. Hún fjallar líka um traust og ýmislegt annað. Í ljósi þess langar mig að spyrja hvernig í ósköpunum standi á því að beiðni um að fá forstjóra Landspítalans til að koma fyrir velferðarnefnd til að fara yfir fjármálaáætlun var hafnað í morgun.

Frú forseti. Nú standa öll spjót á rokkbóndanum Óttari Proppé heilbrigðisráðherra. Hann verður að koma hingað suður, ég hlustaði á hann á Aldrei fór ég suður og hann var ágætur þar,  Með þessu er verið að koma á tvöföldu heilbrigðiskerfi þar sem fjármagn úr ríkiskassanum rennur óheft út í einkageirann. 

Virðulegur forseti. Það er vont að vera hafður að ginningarfífli. Svona hljómuðu síðustu orð jómfrúrræðu minnar hér á þingi í desember, þá var reyndar verið að ræða um allt annað en einkarekstur í heilbrigðiskerfinu. Ég er sá sem reið á vaðið hér 23. mars þegar málefni Klíníkunnar voru til umræðu og byrjaði málflutning minn á ágætu samtali sem ég átti við hæstv. ráðherra Óttarr Proppé í desember þegar hann var enn óbreyttur þingmaður, þá vorum við að ræða um fjárlög. Hann gat ekki annað en staðfest það að hann væri sammála sjálfum sér, þ.e. þann 23. mars var hann sammála því sem hafði sagt 22. desember um að ekki yrði farið út í nánari einkarekstur. Málflutningur hans var skýr og þarna fékk ég staðfestingu. Nú sýnist mér og það er vont að upplifa það, ég vissi það ósköp vel 

Frú forseti. Við þingmenn getum ekki sætt okkur við það að ráðherra svari spurningum okkar með einhverju óljósi hjali. Það er óásættanlegt. Nú er komið í ljós að einkarekin sjúkrahúsþjónusta er hér á fullu og það er ágreiningur um túlkun á lögum. Ef túlkun hæstv. ráðherra er rétt þá er hér bara opinn krani úr ríkissjóði til einkarekinnar heilbrigðisþjónustu. Þannig er það vegna þess að samningarnir eru t.d. með magnaukningu þar á meðan það hallar á opinbera kerfið þegar kemur að þessum samningum. Hver er það, frú forseti, sem stýrir hér stefnunni í heilbrigðismálunum? Hver er það? Það eru þjónustuaðilarnir sjálfir sem vilja selja ríkinu þjónustu. 

Hæstv. forseti. Það er svolítið sérstök umræða sem hv. þingmenn hafa hafið upp hér um meinta fjarveru hæstv. heilbrigðisráðherra hér í dag. Nú vill svo til að heilbrigðisráðherra er með mál á dagskrá á morgun og verður hér til svara á miðvikudaginn. Þess vegna hefði kannski nægt að einn eða tveir þingmenn kæmu og gerðu athugasemdir við að hann væri ekki hér í dag, en óþarfi að þeir séu tíu. Það vill hins vegar svo til 

Virðulegi forseti. Ég er ekki að kvarta undan fjarvist heilbrigðisráðherra. Ég er að kvarta undan því sem hann sagði. Heilbrigðisráðherra segir að það sé landlæknis að veita Klíníkinni starfsleyfi. Landlæknir segir að samkvæmt lögum, fyrst það var tekið upp, þurfi leyfi ráðherra þegar um er að ræða sérhæfða heilbrigðisþjónustu. Embætti landlæknis hefur staðfest að Klíníkin uppfylli lágmarkskröfur sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu og segir eftirfarandi: „Embætti landlæknis hefur staðfest að fyrirhugaður rekstur á Klíníkinni uppfyllir faglegar lágmarkskröfur embættis landlæknis. Embætti landlæknis veitir ekki leyfi til rekstrar heilbrigðisþjónustu.“ Þarna stangast á orð hæstv. heilbrigðisráðherra og embættis landlæknis. Um það snýst þessi deila. Orð heilbrigðisráðherra virðast ekki standast rýni.

Virðulegi forseti. Það var sérstaklega um það rætt þegar þessi ríkisstjórn var sett á laggirnar að heilbrigðismálin yrðu í forgangi. Þau yrðu þungamiðjan á verkefnalista þessarar nýju ríkisstjórnar. Nú er að koma á daginn að þegar rætt er um fimm ára áætlun fjármála og útgjalda íslenska ríkisins er ekki hægt að hlusta á Landspítalann á fundi velferðarnefndar. Málflutningur ráðherra heilbrigðismála er afvegaleiðandi og óljós. Áherslur er varða skiptingu opinberrar þjónustu og einkaþjónustu eru óskýrar, hvernig heilbrigðismálin eru afgreidd í ríkisfjármálaáætlun með því að fela skort á uppbyggingu í rekstri með byggingum. Allt ber að sama brunni og snýst um  
            

Virðulegi forseti. Mér finnst mjög alvarlegt það sem komið hefur fram, að óskað hafi verið eftir að fulltrúar Landspítalans kæmu á fund velferðarnefndar til að fjalla um ríkisfjármálaáætlunina en að ekki væri áhugi á því hjá meiri hlutanum að þeir kæmu. Síðan er hér tilkynnt af stjórnarþingmanni að ráðherrann telji hins vegar ástæðu til að ræða við Landspítalann. Það væri ágætt ef bæði ráðherrann og fulltrúar Landspítalans mættu á fund velferðarnefndar og færu yfir þá fjármuni sem ætlunin er að setja í opinbera heilbrigðiskerfið. Það væri þá kannski líka ástæða til að fá fulltrúa Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Mér finnst jafnframt mjög einkennilegt að heyra frá hv. þm. Brynjari Níelssyni að svo virðist vera að hans mati að umræðan sem verið hefur um einkarekin sjúkrahús, ekki bara núna heldur undanfarin ár, hafi einfaldlega verið byggð á misskilningi. 

Virðulegur forseti. Bara til að skerpa á hlutunum fyrir þá þingmenn sem ekki voru á fundi velferðarnefndar í morgun og hafa það ekki á hreinu hvað þar kom fram þá var það þannig að ég var að fylgja þeim fyrirmælum sem mér voru gefin og mun leita eftir svari á fundi með þingflokksformönnum um hvort ég megi bjóða fleirum á fund nefndarinnar. Við í velferðarnefnd erum ef til vill með þyngstu og mestu málin og ég vissi ekki alveg hvar ég átti að byrja varðandi gestakomur. Það er sem sagt þannig að ég er búin að hafa samband við ritara og fulltrúar Landspítala munu mæta til okkar á föstudaginn.

Hæstv. forseti. Ég vil upplýsa hv. þm. Eygló Harðardóttur um að það eru ekki nýmæli að menn þurfi að fara að lögum. Það er auðvitað hægt að ræða málin, það er enginn að banna mönnum að ræða málin, en menn geta ekki ætlast til þess almennt að ráðherrann hafi bara einhverja skoðun og fari aðra leið en lögin segja til um.

Ertu þá að segja að aðrir ráðherrar hafi ekki farið að lögum?

Nei, ég er ekki að segja það, ég er bara að segja að - 

Frú forseti. Mér finnst það mikilvægt, sem kom hér fram, að hv. formaður velferðarnefndar hafi óskað eftir því að Landspítalinn komi á fund velferðarnefndar til að ræða ríkisfjármálaáætlun. Það er hins vegar alveg með ólíkindum að annars vegar þurfi að kalla stíft eftir því í nefnd, vegna þess að ekki hafi verið gert ráð fyrir því í upphaflegu vinnunni um þingmálið að svoleiðis yrði það, og hins vegar þurfi rimmu um fundarstjórn forseta til að ræða þessi mál. Það er til háborinnar skammar að svona sé staðið að þessu mikilvæga máli þó að það sé gott ef við náum að endingu góðri niðurstöðu í málið. Þetta hlýtur að vera okkur öllum til umhugsunar um það hver raunveruleg staða hins opinbera velferðarkerfis á Íslandi er þegar það þarf einhvern veginn að reyna að túlka orð hæstv. ráðherra. Hann getur ekki komið með skýr svör í pontu 

Frú forseti. Mér finnst virðingarvert af hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins að koma hér upp og verja hæstv. heilbrigðisráðherra. En ég sakna þess að þingflokksformaður Bjartrar framtíðar geri það. Hins vegar vil ég í þessari umræðu allri saman benda á mál sem núna er í vinnslu hjá hv. velferðarnefnd og hefur verið síðan snemma á þessu ári, frumvarp frá Samfylkingunni sem gengur út á breytingar á þeim greinum sem við erum að slást um hér í dag. Það gengur út á að ráðherra megi ekki gera samninga við einkaaðila í heilbrigðisþjónustu nema hann hafa fengið leyfi hjá Alþingi og að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Einnig að ekki megi greiða arðgreiðslur úr slíku fyrirtæki. Við getum drifið það mál gegnum þingið. Þá þurfum við ekki að rífast um túlkun á þessum greinum því að þá er algerlega ljóst hver 

Virðulegi forseti. Það ætti kannski ekki að koma mér á óvart sá hroki sem birtist í orðum hv. þm. Brynjars Níelssonar og hvernig hann talaði hér niður til mín með því að þurfa að upplýsa mig um það hvernig ráðherra ætti að haga sér. Það er hins vegar svo að hér er nýr ráðherra að koma með nýja túlkun á því hvað þurfi til varðandi það að hefja rekstur á einkareknu sjúkrahúsi, túlkun sem við höfum ekki heyrt áður frá fyrrverandi heilbrigðisráðherrum. Við gerum líka athugasemdir við að svör ráðherrans í ræðustól séu síðan ekki í samræmi við það sem hann hefur gert eða ekki gert. Það er það sem við erum að gera athugasemd við hér um fundarstjórn. Þetta er stórmál. Þetta snýr ekki aðeins að lögum um heilbrigðisþjónustu því ef 

Frú forseti. Ég sé mig knúna til að koma aftur upp vegna þess hroka sem kom fram í ummælum hv. þm. Brynjars Níelssonar um svona grafalvarlegt mál. Ég held að ekkert okkar hér inni hafi reiknað með að það lagaumhverfi sem við búum við leyfði að það hægt sé að starta einkasjúkrahúsum með legudeild sisvona án þess að bera það undir þingið eða nein umræða fari fram úti í þjóðfélaginu, í heilbrigðisstofnunum eða á þeim vettvangi sem við á. Ég held að það hafi ekki hvarflað að neinu okkar að lagaumhverfið væri með þeim hætti og ég efast um að það sé rétt. Þess vegna tek ég undir það sem landlæknir hefur kallað eftir varðandi þessa leyfisveitingu, að þegar verið er að veita leyfi fyrir því að beina fjármagni út úr opinbera heilbrigðiskerfinu yfir í einkarekið heilbrigðiskerfi þá sé það skýrt að það þurfi einhverjar 

Frú forseti. Það verður að koma mjög skýrt fram að það er áfram einkavæðing í heilbrigðiskerfinu. Það hefur verið einkavæðing í heilbrigðiskerfinu og leiðin sem hefur verið farin er í gegnum fjárlög. Það er verið að færa peninga frá spítölunum og það er gert áfram í dag, frá spítölunum þar sem best er hægt að tryggja öryggi, og færa þá til annarra aðila úti í bæ í gegnum Sjúkratryggingar Íslands. Þessu varaði landlæknir við fyrir kosningar og við ræddum þetta í kosningabaráttunni. Þessi einkavæðing er án gæðaeftirlits. McKinsey-skýrslan sem kom út um Landspítalann og heilbrigðiskerfið bendir á þetta. Þessi ríkisstjórn er áfram að fara nákvæmlega sömu brautina og eftir að hafa rætt við heilbrigðisstarfsmenn í landinu er verið að gefa í. Áfram á að vera einkavæðing 

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegur forseti. Eins og rætt hefur verið hér, undir liðnum fundarstjórn forseta, brennur stefna í heilbrigðismálum á Íslandi á þjóðinni. Svo bar við að landlæknir fann sig knúinn til að senda frá sér yfirlýsingu vegna aðgerða, eða kannski öllu heldur aðgerðaleysis, síns yfirmanns, en í yfirlýsingunni fer landlæknir yfir umræðuna um einkavæðingu í heilbrigðisþjónustu á Íslandi sem hann segir óljósa og bendir á að það sé hlutverk embættisins að staðfesta hvort lágmarkskröfur séu uppfylltar en ráðherrans að veita starfsleyfi til heilbrigðisþjónustu ef og þegar slík staðfesting liggur fyrir. Ráðherrann segir hins vegar að það sé landlæknis að veita starfsleyfið og gefur í skyn að það hafi hann gert í janúar með því að staðfesta að faglegar kröfur væru uppfylltar í Ármúlanum. Ef þessi afstaða ráðherrans stenst lög, virðulegi forseti, þá er tvöfalt heilbrigðiskerfi komið upp á Íslandi: Eitt fyrir þá sem geta borgað beint úr eigin vasa og annað kerfi fyrir þá sem njóta þjónustu sem borguð er eða niðurgreidd af ríkissjóði. Í mínum huga er það algjörlega ljóst að heilbrigðisstofnun þarf leyfi heilbrigðisráðherra, það hlýtur að vera þannig, þannig hefur túlkun ráðherra verið hingað til, það er ekki hægt að skjóta sér fram hjá því. Ég spyr því: Er reksturinn lögmætur að mati hæstv. fjármálaráðherra þegar landlæknir segir að það skorti leyfi? Er hæstv. ráðherra ánægður með þessa þróun? Var hann jafnvel aðili að því að búa þetta kerfi til á sínum tíma sem stjórnarformaður Sjúkratrygginga þegar núverandi utanríkisráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, var heilbrigðisráðherra? Hver er afstaða ráðherrans til tvöfalds heilbrigðiskerfis? Hugnast honum það? Telur hann það samræmast ábyrgri ráðstöfun opinbers fjár að ótakmarkað fjármagn geti runnið úr ríkissjóði í einkageirann þar sem um er að ræða jafnvel fólk og aðila og fyrirtæki sem hagnast á heilsubresti?

Frú forseti. Ég vil byrja á því að segja gleðilegt sumar. Það er gaman að heyra þá frísklegu vorvinda sem blása um þennan sal. Hv. þingmaður setur margvíslegar spurningar fram og ég skal reyna að svara þeim eftir bestu getu. Kannski í fyrsta lagi að segja það að árið 2008, þegar lög um sjúkratryggingar voru sett, sat ég ekki á þingi og átti ekki hlut í því að setja þau lög. Ég sat hins vegar þá í stjórn Sjúkratrygginga Íslands. Hugmyndin með Sjúkratryggingum er sú að þar sé kaupandi búinn til; þar sem við höfum bæði kaupanda og seljanda sem eru sami aðili, þ.e. ríkið, er verið að reyna að búa til annan aðila sem er kaupandi sem er Sjúkratryggingar. Hugsunin var líka sú að þá yrðu settir fram ákveðnir staðlar þannig að ákveðin fjárhæð yrði greidd fyrir ákveðin verk. Ég verð að játa að ég er ekki til þess bær, í þessari deilu landlæknis og heilbrigðisráðuneytisins, að skera úr um það hvað er hið rétta í málunum. Ég veit hins vegar að Sjúkratryggingar hafa borgað margvíslega starfsemi einkalækna, einkarekinna læknastöðva, að hluta til á móti sjúklingum. Ég veit ekki annað en mjög margir sjúklingar hafi fengið góðan bata þar. Þetta hefur stytt biðlista. Ég tel að það sé jákvætt fyrir sjúklinga.

Virðulegi forseti. Mín spurning er þessi: Hver er afstaða formanns Viðreisnar og fjármála- og efnahagsráðherra ríkisstjórnarinnar til tvöfalds heilbrigðiskerfis? Hugnast honum það kerfi? Telur hann eðlilegt að efnameira fólk geti haft aðgang að betri heilbrigðisþjónustu? Telur hann eðlilegt að ríkið verji fé til kaupa á slíkri þjónustu af gróðafyrirtækjum þegar heilbrigðisstofnanir í sameiginlegri eigu samfélagsins eru sannarlega undirfjármagnaðar? Telur ráðherrann sem fjármála- og efnahagsráðherra ásættanlegt að stjórnvöld hafi við þetta tvöfalda heilbrigðiskerfi í raun engin tæki til að takmarka útgjöld til einkaaðila í heilbrigðisþjónustu því að þannig er veruleikinn ef skilningur hæstv. heilbrigðisráðherra Óttars Proppés er réttur?

Frú forseti. Ég sem fjármálaráðherra hlýt að hafa áhyggjur af útgjöldum til heilbrigðismála og vil gjarnan að þeim peningum sé sem allra best varið. Ég held að við getum verið sammála um það að hér á landi hefur verið einkarekstur í heilbrigðiskerfi um langa hríð. Hann hefur að stórum hluta verið borgaður af opinberu fé. Ég held að það sé sjúklingum til góðs að hér séu fleiri aðilar sem geta læknað þá. Ég held það hafi stytt biðlista í kerfinu að hér eru nú nokkrar stöðvar sem geta gert bæklunaraðgerðir og aðrar slíkar aðgerðir. Ég held að það sé sjúklingum til góðs. Ég held að við verðum alltaf að horfa á það þannig að við eigum að setja sjúklinginn í öndvegi.

Forseti. Árið 2006 var atvinnuleysisbótatímabilið stytt úr fimm árum í þrjú, en þá hafði löggjafinn séð til þess að atvinnulausum væri gefinn aðlögunartími þannig að ekki kæmi til afturvirkrar skerðingar. Sú var ekki raunin þegar tímabilið var stytt úr þremur í tvö og hálft árið 2014. VR stefndi í kjölfarið íslenska ríkinu og vann málið fyrir rétt rúmlega ári, en þá var kveðinn upp dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli VR gegn íslenska ríkinu vegna breytinga á lögum um atvinnuleysistryggingar sem komu til framkvæmda 1. janúar 2015. Niðurstaðan er sú að dómurinn fellst á aðalkröfu VR um að viðurkennt verði að óheimilt hafi verið að skerða réttindi til greiðslu atvinnuleysisbóta með því að stytta bótatímabilið um sex mánuði samkvæmt lögum nr. 125/2014. Í dómnum segir að sá sem verði atvinnulaus og fái greiddar atvinnuleysisbætur verði að byggja framfærslu sína á þessum greiðslum og á meðan þeirra nýtur við á hann almennt að geta reitt sig á að njóta þeirra í samræmi við þær reglur sem um þær gilda þegar réttindi hans urðu virk. Hann eigi réttmætar væntingar um að geta notið þessara greiðslna út bótatímabilið. Þá tekur dómurinn einnig undir rök VR að ríkið hafi ekki getað lagt fram nein þau gögn sem fært geti viðhlítandi rök fyrir því að nauðsynlegt hafi verið að lækka útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs. Segir dómurinn að skerðingin hafi þurft að helgast af ríkri nauðsyn og málefnalegum forsendum en ekki verði séð að hún hafi helgast af öðru en því að bæta afkomu ríkissjóðs. Því langar mig að spyrja: Hvaða rök hefur hæstv. ráðherra fyrir því að rík nauðsyn sé fyrir yfirstandandi skerðingum á réttindum atvinnulausra, en hæstv. ráðherra hefur boðað skerðingu á atvinnuleysisbótatímabilinu niður í tvö ár úr tveimur og hálfu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Hér er verið að boða ekki aðeins styttingu bótatímabils heldur umtalsverða breytingu á því hvernig staðið verður að rekstri atvinnuleysistrygginga hér til framtíðar þar sem byggt verði á jafnaðaratvinnutryggingagjaldi og sveigjanlegu bótatímabili sem taki mið af atvinnuástandi hverju sinni. Við erum í dag með lengsta atvinnuleysisbótatímabil á öllum Norðurlöndunum og verðum með það áfram þó svo að við styttum það niður í 24 mánuði. Í atvinnuástandi eins og nú er þar sem atvinnuleysi mælist u.þ.b. 3% er ekki rík ástæða til þess að vera með mjög langt bótatímabil. Við munum að sjálfsögðu taka tillit til dóma þegar kemur að því hvernig framkvæmd á styttingu bótatímabils verður, en það er auðvitað líka áhyggjuefni þegar næga atvinnu er að hafa að við sjáum áfram langtímaatvinnuleysi. Um fimmtungur þeirra sem eru á atvinnuleysisbótum í dag, þrátt fyrir að næga vinnu sé að hafa, hefur verið atvinnulaus lengur en tólf mánuði. Við þekkjum alvarlegar afleiðingar þess og er í raun og veru leið inn á örorku í gegnum atvinnuleysisbætur. Það er mjög mikilvægt að geta gripið fyrr inn í þetta með virkniúrræðum en að fólk sitji ekki atvinnulaust og tæmi réttindi sín um langan tíma í góðu ástandi. - Ég held að ég verði að fá mér vatn. Afsakið þetta. - Þetta er meginröksemdafærslan fyrir þessum breytingum. Við teljum mjög mikilvægt að bótatímabil haldist í takt við atvinnuástand á hverjum tíma og hægt sé að lengja það þegar atvinnuástand versnar. Það er engin ástæða til þess að halda því mjög löngu.

Forseti. Ég þakka svarið. Það kemur fram að hæstv. ráðherra Þorsteinn Víglundsson segir að atvinnulausir fái aukna aðstoð við að komast út á vinnumarkaðinn. Ráðherrann segir jafnframt, með leyfi forseta: „Á sama tíma verður lögð áhersla á það að finna úrræði fyrir atvinnuleitendur. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar segir um þetta: „Markmiðið er að veita einstaklingsmiðaða þjónustu við fólk í atvinnuleit fyrr en verið hefur en til þess þarf að fjölga ráðgjöfum hjá Vinnumálastofnun sem liðsinna og aðstoða fólk í atvinnuleit eins fljótt og kostur er.““ Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi: Hvernig er þessari auknu aðstoð háttað nákvæmlega? Er búið að tryggja að t.d. þeir aðilar sem ekki hafa haft atvinnu um nokkra hríð eigi kost á að sækja vinnu í sínu byggðarlagi? Ráðherranum má vera ljóst að kostnaður við að stytta bótatímabilið mun rúlla yfir á sveitarfélögin og með því að þurfa sækja um aðstoð hjá sveitarfélögunum skerðast verulega möguleikar á að hafa sambærilega framfærslu þar sem ljóst er  Þá er vert að hafa í huga að þeir sem hafa 

Frú forseti. Ég vona að ég nái að halda röddinni í seinna svari. Það er alveg ljóst að þarna er verið að tala um að nýta þá þekkingu sem …

Forseti mun þá að nýju gefa hæstv. ráðherra orðið fyrst svona stendur á, en bendir á að alla jafna er vatn og glas til umráða í pontunni.

Afsakið þetta, ég veit ekki alveg hvað varð um röddina mína, hún ákvað skyndilega að yfirgefa mig. Hér hefur byggst upp mikil þekking á úrræðum fyrir atvinnulaust fólk, bætt virkniúrræði. Það byggðist upp mikil þekking í kringum efnahagshrunið og það alvarlega atvinnuleysi sem við glímdum við þá. Vinnumálastofnun hefur verið að 

Frú forseti. Andi laganna um opinber fjármál er að hið opinbera fari nýjar leiðir og gæti að hag almennings til lengri tíma með vandaðri stefnumótun og áætlanagerð og í kjölfar framlagningar fylgi almenn umræða um stefnumótunina og áhrif hennar, t.d. á rekstur skóla, heilbrigðisþjónustu, lífeyrisgreiðslur, atvinnuleysistryggingar, á húsnæðismál, stuðning við barnafjölskyldur og viðbrögð við öldrun þjóðarinnar, svo ég nefni nokkur stór mál sem fjármálaáætlun stjórnvalda til næstu fimm ára, sem nú er í vinnslu í öllum nefndum þingsins, fjallar um eða ætti að fjalla um. Fjármálastefna og -áætlun hefur áhrif á líf okkar allra sem búum á Íslandi. Við höfum fundið illilega fyrir því í versnandi kjörum þegar stjórnvöld hafa stundað slæma hagstjórn og óvönduð vinnubrögð. Til að verja almenning fyrir slíku fúski var lögbundið að sérstakt fjármálaráð yrði starfrækt sem leggja á mat á fjármálastefnuna og áætlunargerðina. Fjármálaráð er fyrst og fremst faglegt ráð sem beitir þeirri aðferðafræði sem best er talin á sviði hagvísinda. Nú hefur fjármálaráð gefið út ítarlegar og góðar umsagnir þar sem bæði fjármálastefnan og fjármálaáætlun stjórnvalda eru harðlega gagnrýndar. Þar er t.d. sagt berum orðum að ráðið telji að sá mælikvarði sem notaður er til að meta aðhaldsstig opinberra fjármála sé rangur og einnig að stóru málin, svo sem vöxtur ferðaþjónustu, gengisþróun, spenna á vinnumarkaði, verðhækkanir á húsnæðismarkaði og öldrun þjóðarinnar, kalli á frekari greiningar á sviðsmyndagerð og það sé ekki nóg að lýsa því bara að þarna sé vandi á ferð heldur þurfi að koma með lausnir. Það er margt fleira sem er gagnrýnt í umsögn ráðsins. Ég spyr fjármála- og efnahagsráðherra: Hvers vegna hefur hann ákveðið að hunsa ábendingar fjármálaráðsins? Ég spyr líka hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki að það að hunsa ráðið hafi einhverjar afleiðingar.

Frú forseti. Fjármálaráð kom með margar gagnlegar ábendingar í sínu áliti. Sumar þeirra komu reyndar frá fjármálaráðuneytinu, þ.e. ráðuneytið er að fullu upplýst um að enn vantar nokkuð á að það hafi öll þau tæki sem æskilegt væri að það hefði til að leggja fram fjármálaáætlun til langs tíma. Ég tel ekki rétt að tala um að fjármálaráðherra hunsi ábendingar sem hann fær eftir að hann leggur fram áætlunina. Það er mjög erfitt að fara eftir ábendingum um eitthvað sem maður gerir vegna þess að þær komu ekki fram fyrr en eftir að maður gerir það. Við gátum að sjálfsögðu ekki tekið tillit til þessara ábendinga í þetta sinn. Ég mun hins vegar beita mér fyrir því og hef þegar hafið undirbúning að því að í næsta skipti sem fjármálaáætlun verður lögð fram, sem verður væntanlega snemma næsta árs, munum við reyna að taka tillit til þeirra ábendinga sem þarna komu fram. Eitt af þeim málefnum sem bent er á er þjóðhagslíkan sem æskilegt væri að fjármálaráðuneytið hefði aðgang að sem t.d. tæki tillit til ýmiss konar sviðsmynda. Ég er sammála fjármálaráði um að það væri mjög æskilegt að fjármálaráðuneytið hefði yfir slíku líkani að ráða. Við höfum þegar lagt drög að því að ráðuneytið fái aðgang að slíku líkani.

Frú forseti. Við erum búin að afgreiða fjármálastefnuna til næstu fimm ára og þar voru gerðar athugasemdir af hálfu fjármálaráðs sem voru hunsaðar. Þær koma sumar aftur fram í umsögn ráðsins um fjármálaáætlunina og þá er spurning hvort það eigi líka að hunsa það því að það er hægt að gera breytingar á milli umræðna. Maður vonast sannarlega til að það verði gert vegna þess að þegar lögin voru sett um fjármálaráðið var þess vænst að það myndi stuðla að auknum aga í fjármálum hins opinbera í niðursveiflu og á góðæristímum. En til þess að svo megi verða verður að fara eftir ábendingum ráðsins. Fjármálaráðið gagnrýnir m.a. að það eigi að lækka almenna virðisaukaskattsþrepið á áætlunartímanum. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort sú gagnrýni sé ekki réttmæt og hvort það sé ekki rétt að sagan hafi sýnt að lækkun skatta á þenslutímum hafi 

Frú forseti. Aftur verð ég að segja að ég er sammála því að auðvitað þarf að hlusta á rök fagmanna sem sitja í fjármálaráði. Þar situr úrvalsfólk sem hefur mikla þekkingu á fjármálum ríkisins og hagfræði og efnahagsmálum almennt. Auðvitað eigum við líka að draga lærdóm af sögunni. Nú er fjármálaáætlun í meðförum þingsins og ég veit að þingmenn munu ræða hana í þaula. Þar munu menn að sjálfsögðu benda á og taka undir ýmislegt af því sem fjármálaráð hefur sagt, enda verð ég fyrstur manna til að játa að við erum ekki lengra komin í þessu ferli en svo að það væri mjög æskilegt að við hefðum fleiri tæki og tól til að gera þessa áætlun betri.

Virðulegi forseti. Fram kemur í máli fjármála- og efnahagsráðherra á Facebook-síðu hans að stjórnvöld séu að vinna með bæjarfélögum við að auka framboð á húsnæði. Einnig kom fram að Garðabær er að skipuleggja 1.200–1.500 manna íbúabyggð og segir ráðherrann að það sé gott mál og hann vilji halda íbúðaverði niðri. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. félags- og jafnréttisráðherra að þrennu, en húsnæðismálin falla undir hann. Í fyrsta lagi: Má vænta þess að ríkisvaldið haldi áfram að auka framboð til sveitarfélaga á hagstæðu verði til að halda íbúðaverði niðri? Í öðru lagi: Ef svo er, með hvaða sveitarfélögum eru stjórnvöld að vinna? Er von á því að Reykjavíkurborg geti til að mynda keypt Keldnaholt á svipuðu verði og Vífilsstaðalandið ef áhugi er á því? Í þriðja lagi virðist salan á Vífilsstaðalandinu að mati fjármála- og efnahagsráðherra vera á hagstæðu verði; ráðherrann gerir ráð fyrir að ábatinn skili sér svo til þeirra sem kaupa fasteign á þessu svæði. Því spyr ég húsnæðismálaráðherrann hvort hann viti til þess að kvaðir hafi verið settar á sveitarfélagið til að þessi hagstæðu kaup skili sér til íbúa á svæðinu.

Frú forseti. Ég ætla að vona að röddin endist þetta. Ég þakka þingmanni þessa fyrirspurn, þótt ég velti fyrir mér hvort hún hefði jafnvel átt að fara til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. En það er annað mál. Spurt er: Má vænta þess að ríkið haldi áfram að selja lóðir á hagstæðu verði? Nú hefur reyndar ekkert verið kveðið upp úr um það hversu mikil kjarakaup þetta eru. Auðvitað er klárt að ríkið á hlutdeild í væntu lóðaverði á þessu landi þegar það hefur verið skipulagt og byggt. Ríkissjóður mun væntanlega hafa af því umtalsverðar tekjur. Hvort þetta fyrirkomulag verði einhvers konar líkan að frekari sölu á ríkiseignum eða lóðum er ekki mitt að segja til um. Hins vegar er alveg ljóst að ríkið getur komið þarna talsvert inn til að létta á þeim mikla skorti sem er á fasteignamarkaði í dag með því að leggja til jarðir sem eru í eigu ríkissjóðs á höfuðborgarsvæðinu, jarðir sem auðvelt er að skipuleggja og þétta byggð í kringum. Það held ég að sé vafalítið afar mikilvægt enda vitum við að hátt lóðaverð ýtir undir háan byggingarkostnað og aukið framboð af lóðum á hagstæðu verði getur skipt miklu máli í að halda byggingarkostnaði og eignaverði niðri. Ég held því að það sé afar brýnt að ríkið losi um þær eignir sem það getur í þessum tilgangi, þó svo að ríkið eigi alltaf að gæta þess líka að sækja hagstætt og gott verð fyrir ríkissjóð til að nýta til niðurgreiðslu á skuldum. Til að svara þeirri fyrirspurn er alveg ljóst að ég vænti þess að það verði ein af þeim tillögum sem við munum leggja til, að áfram verði unnið að því að losa jarðeignir ríkissjóðs í þeim sveitarfélögum þar sem það er mögulegt og það á auðvitað helst við hér á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Þau sýna svart á hvítu að það er ekki mikil stefnumótun sem liggur að baki þessari sölu á jörðinni á Vífilsstöðum. Ástæða þess að ég nefni að þetta sé á hagstæðu verði er að ég er hreinlega að vitna í fésbókarsíðu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ég er ekki sjálf að leggja nokkurt mat á slíkt. Það er afskaplega mikilvægt að stefnumótun eigi sér stað varðandi svona stóran málaflokk. Þetta snýr að væntingum á markaði og áætlanagerð sveitarfélaga og heimila. Ég óska eftir frekari svörum og geri líka kröfu til hæstv. ráðherra um að hann sé búinn að skipuleggja þetta og hafi og geti veitt þinginu skýr svör um þennan mikilvæga málaflokk. Ég spyr kannski líka: Var hann kannski fullfljótur á sér, þegar hann var að breyta starfstitli sínum á sínum tíma og taka út heitið húsnæðismálaráðherra, að sleppa því í sínum starfstitli?

Jú, frú forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að stefnumótun í þessum málaflokki hefur verið ábótavant af hálfu stjórnvalda um langt skeið. Sú staða sem við horfum á á húsnæðismarkaði í dag gerði boð á undan sér. Spá mátti fyrir um hana með um það bil aldarfjórðungsfyrirvara. Það kemur ekkert á óvart að stærstu árgangar um árabil eru að koma inn á húsnæðismarkað. Því miður vorum við algerlega óviðbúin því að taka við þeim. Það horfir fyrst til ábyrgðar sveitarfélaga í þeim efnum en 

Virðulegi forseti. Fjármálaráðherra segir á samfélagsmiðlum að taka skuli tillit til ábendinga fjármálaráðs við gerð næstu áætlunar sem sett verður fram snemma árs 2018. Fjármálaráð hefur fjallað um fjármálaáætlun og segir að grunngjaldamiðuð stefna sé ekki trygging fyrir grunngjaldamiðaðri áætlun. Stjórnvöldum nægi ekki að útfæra fjármálastefnuna í fjármálaáætlun og eftirláta síðan fjármálaráðherra að bera kennsl á hvernig áætlanir og athafnir rími við grunngildi. Slíkt gangi gegn grunngildinu um gagnsæi. Það var sagt: Það var ekki vel rökstutt hvernig væri farið eftir grunngildum í fjármálastefnunni. Vandamálið er hins vegar dýpra. Það er ekkert í fjármálaáætluninni sem segir okkur af hverju rétt rúmir 30 milljarðar í framhaldsskólastiginu fjármagni þau verkefni sem þar á að sinna. Það eru engar upplýsingar um hvað það þýddi fyrir verkefni framhaldsskólastigsins ef upphæðin yrði 31 milljarður eða 29 milljarðar. Gagnrýni fjármálaráðs um skort á gagnsæi er alvarlegri en hún lítur út fyrir að vera við fyrstu sýn. Gagnsæi er gríðarlega mikilvægt fyrir eftirlit Alþingis með framkvæmd fjárlaga. Ef þingmenn hafa ekki upplýsingar um hvað meira eða minna fjármagn hefur á verkefnastöðu málefnasviðanna er samþykkt þingsins á þessari þingsályktunartillögu gerð í blindni. Þegar hæstv. fjármálaráðherra segir að ekki verði tekið tillit til ábendinga fjármálaráðs fyrr en í næstu fjármálaáætlun er fjármálaráðherra að segja að þingið eigi að giska á hvað tölurnar í áætluninni þýði. Spurningin er því: Hvað ætlar hæstv. fjármálaráðherra að gera til að tryggja að rökstuðningur fyrir þeirri fjármögnun sem hvert málefnasvið fær komi fram sem þingskjal sem Alþingi samþykkir eða hafnar? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að tryggja gagnsæi þannig að Alþingi geti sinnt eftirlitshlutverki sínu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er vissulega áhugavert viðfangsefni að huga að, ekki bara fjármálaáætluninni í heild heldur einstökum liðum hennar, málefnasviðunum. Mér heyrist hv. þingmaður vera að útvíkka svolítið ábendingu fjármálaráðs um sviðsmyndir þannig að ekki séu bara sviðsmyndir fyrir heildarefnahagslífið heldur líka fyrir hvert málefnasvið. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að það væri vissulega áhugavert að velta vöngum yfir því. Ég held að það væri nýjung í fjárlagagerðinni. Ég held að í fjárlagagerð séu yfirleitt ekki sett fram fjárlög fyrir hvert málefnasvið með ákveðinni fjárhæð og segja hvað 10, 100 eða 1.000 milljónir til viðbótar myndu gera. Vissulega væri áhugavert að sjá helstu áhrif í því. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ábendinguna. Mér finnst þetta eiginlega ganga skrefinu lengra en fjármálaráð gerir þegar það bendir á að við hefðum átt að setja fram sviðsmyndir. Ég hef sagt að það væri vissulega æskilegt en við höfum bara ekki enn verið með tækin til að setja slíkar myndir upp. Þetta þyrfti enn meiri vinnu en ég er ekki þar með að segja að sú vinna væri óskynsamleg.

Virðulegi forseti. Ein af ástæðum þess að við erum að taka upp lög um opinber fjármál er að færa fjármálaumræðuna meira inn í fjármálaáætlunina fyrr á árinu. Fjármálaáætlunin á að vera grunnurinn að fjárlögunum sjálfum og þá á ekki að koma okkur sérstaklega á óvart þegar skiptingin í fjárlögunum birtist. Við eigum að búast við að lagt sé meira eða minna í ýmsa málefnaflokka undir málefnasviðunum sem er einmitt ekki gert í núverandi fjármálaáætlun. Ef við erum ekki búin undir það, ef við vitum ekki við hverju er að búast í fjárlögunum eftir því sem er sagt í fjármálaáætlun, þurfum við að taka umræðuna alveg upp á nýtt og þá erum við að tala tvisvar sinnum um sama málefnið. Það er það sem ég er að benda á, við þurfum að vita hvaða verkefni almennt séð, þetta er ekkert flokkað niður á einstök verkefni, hvaða stóru verkefni eiga að klárast, hvaða verkefni taka við, hver grunnrekstrarramminn er og 

Frú forseti. Þarna bendir hv. þingmaður á að við gætum haft eins konar forgangsröðun, fyrst ríkisstjórnarinnar og svo Alþingis þegar búið væri að afgreiða málin, sem segði þá að það sem kom síðast inn á listann kostaði svona mikið og næsta málefni, gæti verið nýr vegur eða nýr skóli, kostaði svona mikið. Ég tek undir það. Mér fyndist það áhugavert og ég held að það væri gagnlegt fyrir þingmenn að hafa víðtækar upplýsingar. Ég held að í þessum málum eins og öðrum gildi að sem mestar upplýsingar eru bestar. Mér finnst þetta mjög góð ábending frá hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Næst á dagskrá eru tvær sérstakar umræður. Nánast frá því að þingið kom saman er ég búin að vera með beiðni um sérstaka umræðu gagnvart forsætisráðherra um ofbeldi í samfélaginu. Forsætisráðherra okkar hefur gerst einn af tíu þjóðarleiðtogum í forsvari fyrir jafnréttisátaki UN Women. Við höfum tekið þátt í því. Hann hefur hvatt aðra til að taka þátt í að dansa fyrir hugrakkar konur um allan heim sem berjast gegn mótlæti, óréttlæti og misbeitingu í daglegu lífi. Hann virðist hins vegar ekki hafa tíma til að koma í þingið og ræða við okkur um það hvað ríkisstjórnin hyggist gera til að vinna gegn ofbeldi í íslensku samfélagi. Sem dæmi um hversu brýnt þetta er voru sláandi fréttir núna um helgina um að aldrei hafa fleiri komið á neyðarmóttöku Landspítalans vegna nauðgana en í fyrra. Brotin eru sífellt grófari, brotaþolar lýsa mikilli niðurlægingu af hendi gerenda í orðum og athöfnum en fjöldi kæra eykst ekki að sama skapi. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að eiga þetta samtal hér við mig og þingmenn í dag. Nýútkomin skýrsla frá Ríkisendurskoðun um kostnað og skilvirkni kennaramenntunar á Íslandi leiðir í ljós fyrirsjáanlegan kennaraskort á landinu. Í skýrslunni kemur fram að skráðum nemendum við kennaradeildir Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri hafi fækkað um 35% frá árinu 2009 og að 51% færri nýnemar voru skráðir í deildirnar haustið 2016 samanborið við árið 2009. Fyrir rétt um ári síðan birtist grein í Fréttablaðinu þar sem Helgi Eiríkur Eyjólfsson meistaranemi og Stefán Hrafn Jónsson, prófessor við HÍ, kynntu niðurstöður rannsóknar sinnar. Þar kemur m.a. fram að allt að 50% aukning á útskriftum kennara næstu árin myndi ekki duga til að viðhalda kennarastéttinni. Á árunum 2014–2016 brautskráðust frá HÍ og HA að meðaltali 105 nemendur á ári með réttindi til að starfa á öllum skólastigum en það þarf a.m.k. 200 kennara bara í grunnskólann til að halda stéttinni við þannig að ljóst má vera að vandinn er mikill. Jóhanna Einarsdóttir, forseti menntavísindasviðs Háskóla Íslands, segir þetta vera það sem þau hafa áður bent á og um sé að ræða samfélagslegan vanda þar sem stórir árgangar kennara eru að fara á eftirlaun og brautskráning kennara ekki haldið í við þá þróun. Hún segir að vilji sé allt sem þarf, málið sé hjá stjórnvöldum enda sé að skapast neyðarástand. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur m.a. fram að um 60% menntaðra leikskólakennara og um helmingur menntaðra grunnskólakennara sé við kennslustörf í leik- og grunnskólum landsins. Það segir okkur að kennaraskortur verður ekki eingöngu leystur með fjölgun kennaranema heldur þarf að horfa á málið í stærra samhengi. Áskorunin felst í því að laða menntaða kennara til starfa og hvetja þá til að halda áfram störfum innan stéttarinnar og þar getum við ekki horft fram hjá kjörum og starfsaðstæðum kennara. Því er ekki úr vegi að spyrja ráðherrann hvort hann telji að það markmið ráðuneytisins að fjölga kennurum yngri en 40 ára á árabilinu 2015–2019 gangi eftir að hans mati. Viðbrögð ráðuneytisins við skýrslu Ríkisendurskoðunar eru athyglisverð að mörgu leyti. Merkilegast er þó að ekki hafi verið brugðist við fyrir löngu enda vandamálið ekki nýtt af nálinni eins og fram hefur komið. Heildstæð stefna var unnin í fyrra til fimm ára fyrir málefnasvið háskóla og vísindastarfsemi og var sú stefnumótun lögð til grundvallar við fjárlagagerðina. Einnig kemur fram að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára sé sett fram til að efla kennaramenntun og stuðla með því að endurnýjun í hópi kennara og betri framvindu nemenda í háskólum. HÍ og HA segja hins vegar báðir í sínum viðbrögðum við skýrslunni að stjórnendur hafi ítrekað kynnt fyrir menntamálayfirvöldum, með leyfi forseta, „að langvarandi vanfjármögnun háskólastigsins hér á landi hefur hamlað framþróun starfsins, ekki síst nýliðun, endurnýjun innviða og þróun náms og nýbreytni í kennsluháttum“. Nú þegar hefur HÍ fækkað námsleiðum vegna fjárskorts og HA segir t.d., með leyfi forseta, að það „væri mjög áhugavert að geta boðið bæði tónlistarkjörsvið og myndlistarkjörsvið í samvinnu við framhalds- og sérskóla í bænum“. Því getur maður ekki annað en spurt sig hvernig ráðuneytið sjái fyrir sér að þetta komi heim og saman þar sem fyrir liggur að sú aukning sem boðuð er til háskólastigsins er allt of lítil og jafnvel er verið að skera niður námsframboð. Frú forseti. Það er að mörgu að hyggja í þessu máli. Sífellt er sótt harðar að skólunum og starfsfólki þeirra og því mikilvægt að fram komi hjá ráðherra með hvaða hætti hann hyggist tryggja stuðning menntayfirvalda við kennara þannig að skólarnir geti stutt nægilega vel við bakið á yngri og eldri kennurum í þeim fjölþættu samskiptavandamálum sem þeir geta lent í gagnvart ytra starfsumhverfi. Með hvaða hætti mun ráðherra t.d. tryggja stuðning og ráðgjöf til skólastjórnenda og kennara í þeim tilfellum þegar tiltekin mál eru orðin mjög erfið í nærumhverfinu og jafnvel komin til umræðu í fjölmiðlum þar sem kennarar hafa ekki marga möguleika á að tjá sig opinberlega um sín sjónarmið? Ég get heldur ekki látið hjá líða að spyrja hæstv. ráðherra um vanda þeirra nemenda sem búa við geðræn vandamál en sem fyrrverandi heilbrigðisráðherra þekkir hann að fábrotin úrræði eru til í skólum fyrir þá nemendur. Þetta er eitt af því sem veldur miklu álagi á kennara og nemendur. Eru einhver úrræði í úrvinnslu í ráðuneytinu til að taka á vanda þessa hóps? Gjarnan er vitnað í Finna þegar kemur að góðu skólakerfi en þess má geta að í Finnlandi er þörfin fyrir sérkennslu greind og brugðist við henni mjög snemma enda er hún hugsuð sem forvarnaúrræði. Í finnskum grunnskólum fengu 28% nemenda sérkennslu árið 2013. Margir telja að sérkennslukerfi þeirra sé einn meginþátturinn í framúrskarandi árangri og jöfnuði sem einkennir finnska skólakerfið. Ég veit að spurningarnar eru margar og ég vona að ráðherra komist yfir að svara þeim. Ég ætla að fara aðeins yfir þær. Sú fyrsta varðar Ríkisendurskoðun sem hvetur stjórnvöld til að grípa til aðgerða til að sporna við yfirvofandi kennaraskorti og dvínandi aðsókn í kennaranám. Mun ráðherra beita sér fyrir einhvers konar ívilnunum, t.d. í gegnum námslánakerfið eða með öðrum hætti? Telur ráðherra að breyta þurfi kennaranáminu á einhvern hátt? Ef svo er, hvernig? Er ráðherra sammála því að laun kennara séu ein orsök þess að einungis um helmingur útskrifaðra kennara ræður sig til kennslu? Telur ráðherra að sveitarfélög séu almennt fjárhagslega í færum til að bregðast við kennaraskorti? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Þær voru sjö, eins og hún gat um áðan. Til viðbótar komu einar fjórar fram í ágætri ræðu hv. þingmanns. Allar spurningarnar sýna hversu mikilvægt það er að við tökumst á við það verkefni að manna skólakerfið með hæfu og góðu fólki áfram eins og verið hefur um langa hríð. Ég ætla að hlaupa yfir svör og get lofað hv. fyrirspyrjanda að ég kemst ekki yfir að svara öllum spurningunum í fyrra svari mínu og reyni að koma því sem eftir stendur að í síðara svari mínu. Við þekkjum að gerðar voru breytingar á lögum um menntakerfið hér í upphafi þessarar aldar og á lögum um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda voru gerðar breytingar 2008. Þá var nám í menntun grunn- og leik- og framhaldsskóla lengt þannig að menntun á meistarastigi var í flestum tilvikum gerð að forsendu kennsluréttinda. Flestir starsfmenntakennarar á framhaldsskólastigi eru þó undanskildir þessari kröfu. Meginrökin fyrir lagabreytingunni 2008 voru að sníða starfsmenntun íslenskra kennara að umbótum sem undanfarin ár hefðu orðið á kennaramenntun víðs vegar um heim. Þessar alþjóðlegu aðgerðir miðuðu almennt að því að efla fagmennsku kennara og stuðla að auknu sjálfstæði þeirra og ábyrgðarskyldu. Hins vegar fylgdu þessum breytingum nokkrir vaxtarverkir. Sagan endurtók sig að nokkru leyti. Kennaranemum fjölgaði tímabundið í aðdraganda þessara lagasetninga og eftir samþykkt laganna 2008 dró úr aðsókn í námið. Við erum enn þann dag í dag í þeirri niðursveiflu. Undanfarin misseri hefur ráðuneytið í samstarfi við hagsmunaaðila rýnt í aðgerðir til að fjölga kennaranemum, efla starfsþróun kennara og skólastjórnenda og sporna við brottfalli úr kennarastétt. Í áætlunum ráðuneytisins í tengslum við fjárlagagerð til næstu fimm ára eins og hv. fyrirspyrjandi kom að er m.a. lögð sérstök áhersla á menntun og nýliðun í kennarastéttinni. Við erum að leggja drög að og vinna aðgerðaáætlun í samráði við hagsmunaaðila um aukna nýliðun kennara til framtíðar. Einnig er mikilvægt að draga úr brottfalli kennara úr starfi. Ég geri ráð fyrir að lögin um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda og reglugerðir um inntak kennaramenntunar verði endurskoðuð í þessu samhengi, m.a. til að skýra kennsluréttindi sem gilda á fleiri en einu skólastigi. Ráðuneytið hefur einnig undanfarin ár unnið að stefnumótun um starfsþróun kennara með stofnun fagráðs um starfsþróun kennara og skólastjórnenda árið 2012. Því starfi lauk með skýrslu í mars árið 2016. Í kjölfar hennar var ákveðið að stofna nýtt samstarfsráð. Því er ætlað m.a. að koma niðurstöðum skýrslunnar í framkvæmd í sem víðtækustu samstarfi. Samstarfsráð um starfsþróun kennara og skólastjórnenda vinnur nú sérstaklega að áætlun um nýliðun í kennarastarfi og hvernig sporna megi við brotthvarfi úr kennarastétt. Ráðið er að taka saman upplýsingar um stöðuna og aðgerðir sem unnið er að hjá háskólunum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Reykjavíkurborg og fleiri sveitarfélögum og mun leggja fram tillögur í þessum efnum til mín þegar ráðið verður komið á þann stað í sinni vinnu. Í þessu sambandi má nefna að í ráðuneytinu er starfshópur að störfum um stefnumótun í kennaramenntun. Ég hef sömuleiðis tekið þessi mál upp í viðræðum við m.a. Háskóla Íslands og forsvarsmenn menntavísindasviðs og rektor. Ég átti þess kost í síðustu viku að taka þessi mál til umræðu við þá þar sem við ræddum mögulegar leiðir til að bregðast við yfirvofandi kennaraskorti, sem vissulega er ekki nýr af nálinni, og mögulegar aðgerðir til að sporna við honum. Hér var spurt, og það fellur ágætlega inn í þetta samhengi, hvort eðlilegt sé að breyta kennaranáminu á einhvern veg. Rétt er að taka fram að lögin um menntun og ráðningu kennara frá árinu 2008 eru rammalög og gefa ekki skýr fyrirmæli um inntak eða fyrirkomulag kennaramenntunar. Reglugerð um inntak menntunar leik-, grunn- og framhaldsskólanna frá árinu 2011 gefur háskólum hins vegar mikið svigrúm til að skipuleggja starfsmenntun kennara. Ljóst er að skipa má kennaramenntun með fjölbreyttari hætti en nú er gert hérlendis. Sennilega er nauðsynlegt að svo verði gert til að mæta vanda sem við blasir varðandi mönnum skólanna á komandi árum. Í þeim efnum þarf að huga að því að gera kennaranámið að raunhæfum og spennandi kosti fyrir sem fjölbreyttastan hóp kennaraefna með ólíkan bakgrunn. Ég ætla að freista þess í mínu síðara andsvari að svara þeim spurningum sem út af standa í upphaflegum spurningalista hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu alvarlega vandamáli sem við munum þurfa að glíma við innan fárra ára ef ekki verður gripið til róttækra aðgerða. Hv. þingmaður minntist áðan á skýrslu Ríkisendurskoðunar um kostnað og skilvirkni kennaramenntunar í Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri. Þar kemur ýmislegt fleira fram en þingmaðurinn nefndi áðan, t.d. sú staðreynd að í desember 2015 störfuðu 1.758 menntaðir leikskólakennarar í leikskólum landsins en 2.992 leyfisbréf hafa verið gefin út til þeirra starfa frá árinu 2009. Það þýðir að stór hluti þeirra sem þó sækja sér þessi réttindi leitar annað. Svipað hlutfall mun vera meðal þeirra sem hafa réttindi til kennslu í grunnskólum. Þetta er grafalvarlegt mál, enda kemur fram í þessari ágætu skýrslu að kostnaður ríkissjóðs, þ.e. skattgreiðenda, við hvern útskrifaðan kennara eftir fimm ára nám er að lágmarki 4,3 milljónir. Það er mikil synd ef slík fjárfesting skilar sér ekki nema að litlu leyti til samfélagsins. Við þetta má bæta því að afföll verða mikil í þessu námi, þ.e. margir sem hefja leikinn kjósa að hætta honum þá hæst hann stendur. - Nú held ég að mér sé að fara eins og hæstv. félagsmálaráðherra, röddin er að gefa sig. Það er einhver vírus hér. - Stundum er sagt að menn uppskeri svo sem þeir sái. Það á því miður ekki við um þá sem velja þetta nám og þennan starfsvettvang. 

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem hæstv. menntamálaráðherra sleppti orðinu og ræða um lengd kennaranámsins. Kennaranámið var lengt á Íslandi úr þremur árum í fimm fyrir nokkrum árum. Markmiðið var vitanlega að auka menntun kennara, sem er mjög gott markmið. En ef afleiðingar verða þær að fækkun verður í náminu er ekki víst að það takmark náist. Upplýsingar um lengd og fyrirkomulag kennaranáms í mörgum Evrópuríkjum má finna í upplýsingum á heimasíðu Eurydice-netsins, en það heldur utan um slíkar upplýsingar fyrir þau lönd sem taka þátt í Erasmus+-verkefninu. Næstum öll þátttökulöndin krefjast þriggja til fimm ára háskólanáms, t.d. sýnist mér þrjú ár duga í Belgíu og Póllandi, en reyndar er langalgengast að þeir sem þar vinna hafi meistaragráðu. Hjá Finnum og Frökkum er kennaranámið fimm ár, en fjögurra ára kennaranám eru alls ekki óalgengt. Þannig er það t.d. í Danmörku, Svíþjóð og Noregi samkvæmt Eurydice. Við verðum að hafa í huga að á þeim tíma sem við höfum verið með fimm ára réttindanám er Ísland það ríki innan OECD þar sem nýútskrifaðir kennarar eru hvað elstir vegna þess hversu langt nám til stúdentsprófs er hér. Nú hefur nám til stúdentsprófs verið stytt og ég vona og er bjartsýnn á að það gæti haft jákvæð áhrif á þann þátt. Ef við berum saman tölur frá 2009 hefur nemendum í HÍ fækkað um 1.500 almennt en nemum í kennaradeildinni hefur fækkað um 600, sem er allt of mikið. Ég er ekki að segja að ég sé með töfraformúluna en kannski gætum við horft til nokkurra landa í kringum okkur þar sem menn fá afmörkuð réttindi inn á ákveðið svið menntageirans eftir þrjú til fjögur ár en síðan veitir fimm ára nám miklu víðtækari réttindi. Það er hugmynd, ekki hugmynd að uppgjöf heldur hugmynd að því að hið upprunalega markmið um bætta menntun íslenskra kennara náist.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa mjög mikilvægu umræðu. Þetta sem við ræðum hér er mjög alvarleg staða sem blasir við í kennaramálum okkar Íslendinga. Kennaramenntun er mjög góð menntun, alhliða menntun. Margir sem hafa menntað sig í þeim greinum hafa átt auðvelt með að fá vinnu víða. Eins og fram hefur komið í ræðum hv. þingmanna er staðan líka sú að mjög stór hluti þeirra sem mennta sig í kennaranámi hafa vinnu annars staðar. Við sjáum breytingar eftir lengingu kennaranámsins. Núna sjáum við skort. Ég tel að þessi lenging á kennaranáminu hafi ekki verið nægilega vel ígrunduð, hvaða afleiðingar hún hefði þótt menntunin sjálf sé afar jákvæð. Síðan held ég að aðrir þættir spili inn í, sveigjanleikinn í starfinu er minni en áður. Það er aukið ytra áreiti, á mörgum stöðum ekki mikil tækifæri og mörg tæki fyrir grunnskólakennara, m.a. til að sækja sér aðstoð ef eitthvað er. Við þurfum ekki að fara mörgum orðum um launakjörin, þau eru of lág. Það er aukið álag, oft erfiðar ytri aðstæður, vinnuaðstaðan mætti víða vera mun betri. Við höfum séð að sífellt stærri hluti námsins fer fram í gegnum gagnvirkar námsleiðir og þar höfum við oft séð að t.d. tölvubúnaður í grunnskólum hefur ekki fylgt þeim kröfum sem námskráin segir til um. Ég vil nota síðustu mínútuna hér og segja: Það er mjög mikilvægt að eiga samtal við þá sem starfa í greininni um allar þær breytingar og ákvarðanir sem eiga sér stað.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir þessa afar nauðsynlegu umræðu. Ég vil einnig þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir svör hans. Ég vil nota tækifærið og beina sjónum sérstaklega að leikskólakennurum. Um það vil ég segja að þar ríkir ekki einungis skortur, við erum hreinlega komin út í eyðimörk hvað það lögbundna skólastig varðar. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég stend hér og viðra þessar áhyggjur mínar og ég ítreka að við getum ekki leyft okkur að bjóða yngsta fólkinu okkar upp á að leggja af stað inn í framtíðina án þess að njóta leiðsagnar faglærðra leikskólakennara. Ég vil beina athygli að OECD-skýrslu sem var gefin út árið 2015. Skýrslan heitir Starting strong IV þar sem rýnt var í gæði leikskóla OECD-landanna. Í skýrslunni er sérstaklega tekið fram að eitt lykilatriði til að efla gæði í leikskólastarfsemi er að efla vinnuaðstæður, kennaramenntun og endurmenntun kennara. Þar var reyndar einnig ráðlagt að efla gagnaöflun, rannsóknir og mat á skólastarfinu. Umræðan hefur talsvert snúist um laun kennara og minnkandi aðsókn í nám í tengslum við fimm ára háskólamenntun. Ég vil fyrir það fyrsta segja að mér, sem er faglærður leikskólakennari með fimm ára háskólanám, var gert kleift að vinna með þeim hætti sem skilgreindur er í skýrslu OECD. Ég mun með engum hætti styðja við styttingu náms leikskólakennara. Ég vil spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvort honum finnist æskilegt að hverfa frá þróun sem hefur leitt til eflingar faglærðra leikskólakennara með því að stytta nám fremur en að leita leiða til að efla kennaramenntun í tengslum við skólavettvanginn.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa umræðu. Hún er mikilvæg. Það er áríðandi að tekið sé á þessum vanda af festu. Samfylkingin ásamt fulltrúum annarra stjórnarandstöðuflokka undir forystu Loga Einarssonar, formanns Samfylkingarinnar, hefur lagt fram þingsályktunartillögu um að fela hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem geri tillögu að aðgerðum gegn kennaraskorti í framtíðinni. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni eru færð rök fyrir því hversu nauðsynlegt það er að fjölga brautskráðum kennurum og gera skóla að eftirsóttum vinnustöðum. Skortur á menntuðum kennurum er orðinn slíkur að um þriðjungur stöðugilda í leikskólum er skipaður leikskólakennurum og einungis um helmingur grunnskólakennara sinnir kennarastörfum. Fara verður ítarlega yfir starfskjör og vinnuumhverfi stéttarinnar til að tryggja að þeir sem mennti sig til kennslu kjósi að vinna innan skólanna og fleiri sækist eftir að verða kennarar. Haustið 2016 voru 214 nýnemar skráðir við kennaradeildir opinberu háskólanna en þeir voru 440 árið 2009. Fækkunin nemur 51%. Þessar tölur, ásamt þeirri staðreynd að nú þegar er skortur á kennurum, sýna glöggt mikilvægi þess að Alþingi bregðist við með afgerandi hætti. Það er nauðsynlegt að skoða kjör kennara sérstaklega í þessu samhengi og meta hversu stór þáttur þau eru í vandanum. Með samræmingu lífeyrisréttinda almenna markaðarins og þess opinbera er það sjálfsögð krafa að laun kennara og annarra opinberra starfsmanna verði endurmetin, enda hafa lífeyrisréttindi vegið allnokkuð í kjörum þeirra. Þótt ekki væri nema af þeirri ástæðu er fyrirsjáanlegt að mánaðarlaun kennara muni hækka. Aðgerðir til að koma í veg fyrir kennaraskort þurfa að fá meiri athygli Alþingis og stærri sess í þjóðmálaumræðunni því að það er framtíð 

Virðulegur forseti. Ég er kannski undir áhrifum af því að á fimmtudaginn síðasta, sumardaginn fyrsta, opnaði Veröld, hús Vigdísar. Mig langar því að beina sjónum sérstaklega að tungumálanámi. Opnun Veraldar setti af stað mikla umræðu um tungumálanám. Ég heyrði t.d. í Samfélaginu á Rás 1 Önnu Sigríði Þráinsdóttur málfarsráðunaut benda á að á árabilinu 2007–2014 hafi framhaldsskólanemum á málabraut fækkað um helming. Þar var líka Petrína Rós Karlsdóttir, formaður Félags tungumálakennara, sem benti á að undanfarin misseri hafi málabrautir framhaldsskóla hreinlega verið að hverfa, það væru væntanlega bara þrír slíkir sem enn héldu úti málabraut. Þetta skiptir máli vegna þess að skólakerfið á að búa nemendur undir þátttöku í heimi sem er síbreytilegur og eitt af því sem er að breytast núna er að hann er að verða sífellt alþjóðlegri. Ef við búum ekki vel að tungumálanámi á öllum skólastigum þannig að við getum menntað tungumálakennara framtíðarinnar erum við ekki að búa þetta unga fólk undir lífið sem það mun taka við. Þar að auki skiptir þetta máli fyrir íslenskuna þar sem faglegt starf í kringum erlend tungumál á háskólastigi skilar sér inn í íslenskuna, íslenskunám á háskólastigi. Ég velti fyrir mér hvort sú þróun sem lýst var hjá framhaldsskólunum, að málabrautin sé að hverfa, sé enn eitt dæmið um það að þegar framhaldsskólinn var styttur úr fjórum árum í þrjú, einhliða, sé dreginn þróttur úr ýmsum hlutum námsins, hvort máladeildirnar séu eitt af fórnarlömbum styttingarinnar. Á síðustu árum 

Hæstv. forseti. Ég þakka bæði málshefjanda og hæstv. menntamálaráðherra fyrir innlegg þeirra í þessa þörfu umræðu. Ég vil sérstaklega þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir það sem hann dregur fram og það sem fram undan er varðandi kennaramenntun. Það er alveg ljóst að í farvatninu er að endurskoða lög um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda. Það er mjög mikilvægt í þeim breytta heimi sem við lifum í núna. Kennarastarfið er margfalt, ég vil bara segja erfiðara og fjölbreyttara en það var fyrir sirka 50 árum. Það er veruleiki sem undirbúningur fyrir þetta starf þarf að vera með í þegar verið er að skipuleggja kennaramenntun. Ég vil líka minnast á að þegar farið var í það að lengja kennaranám í fimm ár, það skipti miklu máli. Af því að það skiptir miklu máli að þeir sem ala upp börnin okkar og sjá um að koma þeim til manns og mennta hafi góðan grunn og góðan undirbúning. En ég tel að það sem gerðist þegar námið var lengt var að launaþátturinn fylgdi ekki með, það svaraði ekki kostnaði að bæta við tveimur árum, leggja út tíma, fjármagn og vinnu og það skilaði sér ekki til kennarans. Eitt af því sem verður að taka til endurskoðunar er launaþáttur í starfi kennarans. Ýmislegt hefur auðvitað komið hér fram og væri hægt að tala um þetta miklu lengur, en ég hvet hæstv. menntamálaráðherra til að sinna þessum þætti vel og gera veg kennarans og starfsins, sem er svo mikilvægt, sem mestan.

Virðulegi forseti. Þann 28. febrúar 2017 klukkan 13:37 flutti ég hér ræðu um skort á kennurum. Ekkert hefur breyst síðan þá, nema mögulega er minni tími til að bregðast við þessum nútímavanda. Í fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár er einfaldlega sagt, með leyfi forseta: „Nú er svo komið að háskólarnir ná ekki að brautskrá nægilega marga kennara til að mæta þörfum fyrir nýliðun á þessum skólastigum.“ Þ.e. leik-, grunn- og framhaldsskólastigum. Einnig segir að upplýsingar liggi ekki fyrir til að hægt sé að setja markmið um bætta nýliðun kennara í kennsluréttindanámi. Ekki er staðan betri núna miðað við þær upplýsingar sem við þó höfum. Markmiðin þurfa ekki að vera flókin. Það væri t.d. hægt að setja markmið um hlutföll kennara með kennsluréttindi í kennslu í skólum og mögulega hlutfall þeirra sem starfa sem kennarar af öllum sem eru á starfsaldri með kennsluréttindi. Nýútgefin skýrsla Ríkisendurskoðunar segir að ekki dugi að fjölga kennaranemum, einnig verði að ná þeim aftur inn í skólana sem eru þegar kennaramenntaðir. Annars verður alvarlegur kennaraskortur strax árið 2031. Með meiri fólksfjölgun er meiri þörf fyrir kennara. Þá þyrftu um 70% allra kennara að vera starfandi sem slíkir til að manna allar stöður. Í dag er það tæpur helmingur. Árið 2031 er ekki fjarlæg framtíð. Það tekur fimm ár að klára nám í dag. Vandamálið verður að leysast á þessu kjörtímabili. Ég tek undir með hv. þm. Pawel Bartoszek, við þurfum að leita lausna. Ein þeirra gæti verið afmörkuð réttindi fyrir annað sérnám og styttra kennaranám. Það væri líka hægt að leita að kennurum meðal þeirra sem eru án kennsluréttinda. Það þarf að huga að launaþættinum. Þar tek ég undir með hv. þm. Valgerði Gunnarsdóttur. Það er mikilvægt að hafa gott menntakerfi því að án menntaðra kennara erum við ekki með menntakerfi, hvort sem menntakerfið er í opinberum rekstri eða einkarekstri. Óháð því hvaðan við komum úr pólitíkinni þá hljótum við að geta verið sammála um það. Gott menntakerfi þarfnast kennara. Nemendur þarfnast kennara og virði góðs kennara verður ekki mælt í peningum. Það sem góður kennari skilur eftir sig er ómetanlegt.

Frú forseti. Verði ekki gripið til aðgerða blasir við gífurlegur kennaraskortur. Brátt fara stórir árgangar stéttarinnar á eftirlaun og brautskráning nýrra heldur ekki í við þann missi. Nemendum við kennaradeildir háskólanna hefur fækkað um 35% frá árinu 2009. Til lengri tíma litið bitnar þetta helst á nemendum. Með skjótu viðbragði tækist okkur ekki aðeins að bæta starfsgæði kennara heldur einnig að tryggja rétt barna til góðrar menntunar svo þau geti þroskast og dafnað. Fjárfesting af slíku tagi skilar sér ótvírætt margfalt til baka. Nauðsynlegt er að gera starfið eftirsóknarverðara. Til að bregðast við dvínandi aðsókn í kennaranám þarf að bæta kjör kennara. Mikilvægur þáttur í því samhengi er að létta álagi af kennurum. Starfið er í eðli sínu álagsstarf, en samhliða vitundarvakningu í samfélaginu um mikilvægi þess að veita nemendum með geðræn vandamál og námsörðugleika nauðsynlega þjónustu hefur þetta álag aukist verulega. Með því að bæta þá félagslegu þjónustu sem stendur nemendum til boða og láta sérhæft starfsfólk sjá um þann hluta tækist okkur að létta álagi af kennurum. Þannig gætu kennarar í kjölfarið einbeitt sér að meginstarfi sínu og tryggt að kennslan verði sem best. Slíkt krefst þó frekari fjárveitinga til menntamála. Það má velta því fyrir sér hvort of miklum fjármunum sé varið í rekstur umgerða fremur en kennsluna sjálfa. Að öllum líkindum væri hægt að spara töluverða fjármuni með því að taka á innkaupum ríkisins. Skortur á yfirsýn veldur því að milljörðum króna er eytt að óþörfu vegna óhagkvæmra innkaupa. Samkvæmt Ríkiskaupum getur verið allt að sjöfaldur verðmunur á hæsta og lægsta verði vöru þó keypt sé af sama birgi. Það fælist mikill sparnaður í því að sameina innkaup í auknum mæli, kaupa vörur á fastri krónutölu með magnafslætti. Þó þarf að hafa eitt í huga hér. Sé stefnan að tryggja aukið fjármagn með slíkum breytingum þá er lykilatriði að ávinningur af breytingum verði nýttur í þennan málaflokk. Frú forseti. Það er kominn tími til að veita kennarastéttinni þá virðingu sem starf hennar á skilið. Nauðsynlegt er að heyra hvað kennarar hafa um stöðu sína að segja. Þannig verður hægt að vinna að betrumbótum á kerfinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mjög mikilvæg eins og hefur komið fram hjá öllum samþingmönnum mínum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Ég vil líka þakka ráðherranum fyrir að gera góða tilraun til þess að svara öllum þeim spurningum sem liggja hér fyrir. Í öllum þeim greiningum sem ég hef séð um framtíðarstörfin, hvort sem um er að ræða spár sænsku vinnumálastofnunarinnar eða þeirrar bandarísku, má finna kennarastarfið á öllum skólastigum. Niðurstaða þeirra sérfræðinga er að skólar munu þróast og þeir munu breytast með nýrri tækni og nýjum kennsluaðferðum, en ekkert bendi til annars en að góðir kennarar verði áfram mikilvæg auðlind fyrir hverja þjóð. Því er sú staða sem við horfum fram á og Ríkisendurskoðun bendir á um yfirvofandi kennaraskort hér á landi verulegt áhyggjuefni. Við höfum rætt í þessari umræðu um hver geti verið ástæðan og hvernig við eigum að leysa þetta. Ég get tekið undir fjölmargt af því sem hér hefur komið fram. Er lausnin að hækka laun og bæta starfsaðstöðu? Það voru ábendingar talsmanna kennara að það væri eitt lykilatriði til þess að tryggja að við gætum fjölgað kennurum. Hér hefur líka verið talað um hvort það hafi verið mistök á sínum tíma að lengja kennaranámið. Eigum við að stytta það aftur, er það rétta leiðin, er það lausnin? Ég vil hins vegar að lokum nefna eitt atriði sem hefur ekki komið fram í umræðunni, en það snýr að kynjaskiptingu vinnumarkaðarins. Konur eru í meiri hluta þeirra sem sinna kennslu og hlutfallið hefur aukist á undanförnum árum. Mér hefur fundist vera mjög áberandi umræða, ekki bara hér á Íslandi heldur í öðrum löndum líka, um skort í starfsstéttum þar sem aðeins er verið að sækja í helming 

Virðulegi forseti. Mig langar að nota tækifærið til að ræða jafnrétti í tengslum við þróun kennaramenntunar. Ekki fyrir löngu var kynnt aðgerð til að fjölga karlmönnum á leikskólastigi. Samband íslenskra sveitarfélaga, menntavísindasvið Háskóla Íslands, kennaradeild Háskólans á Akureyri, Félag leikskólakennara og Félag stjórnenda leikskóla tóku saman höndum um verkefni sem ber heitið Karlar í yngri barna kennslu. Meginmarkmið verkefnisins er tvíþætt, annars vegar að vekja athygli ungra karla á starfi kennara í leikskólum og hins vegar að fjölga þeim í starfi. Verkefnið snýst um að ráða þrjá karlkyns verkefnisstjóra og veita þeim styrk að upphæð 1 millj. kr. til að hefja nám á meistarastigi haustið 2017 sem veitir þeim leyfisbréf til kennslu á leikskólastigi. Við vitum öll að leikskólakennarastarfið er það sem hefur verið kallað „hefðbundið kvennastarf“. Sannleikurinn er hins vegar annars eðlis þar sem í samfélagi okkar eru bæði kyn jafn fær um að mennta yngstu kynslóðina. Það þarf einhver að taka af skarið og ryðja brautina. Hér eru menn að taka fyrstu skref í þá átt og spurning er hvort menntamálaráðuneytið er reiðubúið að halda áfram í þá átt. Ég vil í lokin skilja eftir orð úr sameiginlegum hluta í aðalnámskrá leikskóla 2011, með leyfi forseta: „Gæði menntunar og árangur skólakerfisins byggist fyrst og síðast á vel menntaðri og áhugasamri fagstétt kennara á öllum skólastigum. Fagmennska kennara byggist á sérfræðilegri starfsmenntun, þekkingu, viðhorfum og siðferði starfsins.“ Ekkert af þessum orðum er kynbundið og ég tel það vera á okkar ábyrgð að gera kennarastarfið eftirsóknaverðara fyrir bæði kyn í þeim tilgangi að efla skólastarf landinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Eins og fram kom hjá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur hefur þegar verið lögð fram tillaga til þingsályktunar um aðgerðir gegn kennaraskorti. Það er mikið í húfi. Þetta er alvörumál og við verðum að grípa til aðgerða. Hugtökin virðing, stolt og fagmennska leita á huga minn. Hluti umræðunnar snýst um launakjör kennara og flest bendir til að kjör þeirra beri vott um takmarkaða virðingu yfirvalda fyrir mikilvægi kennara, eða hvernig ber að skilja öðruvísi þá þróun sem átt hefur sér stað? Virðing er grunnþáttur í gefandi samskiptum og undirtónninn í því að móta réttlát samfélög, hvort sem þau eru stór eða smá, heimili, skóli, vinnustaður, ríki eða samfélög þjóðar. Þetta er hvorki meira né minna en hin göfuga jafnaðarstefna í hnotskurn. Kennarastarfið er því einstakt starf og skiptir gríðarlega miklu máli í lífi barna og unglinga. Við felum kennaranum umsjá og mótun okkar dýrustu sprota, barnanna, í sífellt fleiri stundir sólarhringsins, allt frá leikskólaaldri fram eftir mikilvægu mótunartímabili unglingsáranna. Hvers vegna er virðingin fyrir þessu starfi ekki sýnilegri í raun? Í þessu erum við eftirbátar flestra nágrannaþjóða okkar og örugglega þegar um laun er að ræða. Á sama tíma gerum við jafnvel enn meiri kröfur til kennara og þegar eitthvað fer úrskeiðis í skólanum standa öll spjót á þeim. Það stefnir í óefni í skólastarfi vegna kennaraskorts. Ríkisendurskoðun áréttar í nýrri skýrslu að stjórnvöld hafi ekki hugað nægilega vel að dvínandi aðsókn í kennaranám og þeirri alvarlegu hættu á kennaraskorti sem að steðjar. Við þurfum að snúa taflinu við sameiginlega, með kennurum, með foreldrum. Kennarar eru ásamt foreldrum lykilpersónur í daglegu lífi barna og unglinga, 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem komin voru. Ég átta mig á því að þetta eru mjög margar spurningar og ég bætti við þær og fleiri hafa bætt þar inn í. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir innleggið. Upp úr stendur virðing og kjör. Ætli það sé ekki það sem málið snýst að töluverðu leyti um? Kennarastarfið hefur ekki notið þeirrar virðingar sem það ætti að njóta. Ég hef talsvert lesið um hvernig þessum málum er háttað víða, þar á meðal hef ég lesið mikið um Finnland og finnska kennsluhætti. Þetta er það sem mér finnst standa upp úr. Það er rétt hjá ráðherra, margt hefur orðið til þess að staðan er sú sem raun ber vitni, en við verðum að bregðast við hið fyrsta. Þess vegna er mikilvægt að niðurstaða náist tiltölulega fljótt svo hægt sé að innleiða þær breytingar sem gera þarf sem allra fyrst. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra, af því að viðhorf kennara var nefnt hér, hvort við höfum tekið þátt í TALIS, sem er könnun um vinnuaðstæður kennara og skólaumhverfi, sem lögð er fyrir dæmigert úrtak kennara og skólastjórnenda. Þar er markmiðið að afla áreiðanlegra og samanburðarhæfra gagna til að móta og skilgreina stefnu um þróun kennarastarfsins. Í þessum könnunum heyrast raddir kennara og skólastjórnenda. Þar gætu leynst svör við mörgu af því sem ég og fleiri höfum spurt hér um. Kennarar eru eftirsóttir starfskraftar. Kynjasjónarmiðin eru líka undir eins og hér hefur verið rakið og vert er að huga að. Ég held að allir vilji að börn þeirra hafi góða kennara. Það er krafa frá samfélaginu að þeir séu fagmenntaðir. Þess vegna hef ég ekki stutt það að námið verði stytt aftur. Ég tel hins vegar að það sé mjög mikilvægt að við finnum kennarastarfinu stað í launum, aðbúnaði og umhverfi í kringum kennsluna. Ég held að það sé það mikilvægasta 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Hún ber með sér að viðfangsefnið er þingmönnum mjög hugleikið. Flestir eru allir af vilja gerðir til þess að leggja því lið að bregðast við með einhverjum hætti. Það kemur ágætlega fram í umræðum hér hvert verkefnið er. Það endurspeglaðist ágætlega í orðum hv. þm. Pawels Bartoszeks þar sem hann nefndi muninn á skráningu nýnema á þessu sviði. Aðsóknin hefur dregist saman um 600 nemendur á árabilinu 2009–2016 á sama tíma og háskólanemum almennt hefur fækkað um 1.600, ef ég hef tekið rétt eftir. Með sama hætti endurspeglast það ágætlega í orðum hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um að vandinn sé ekki eingöngu bundinn við kennara heldur snerti hann líka aðra þætti námsins. Aðsókn í hinar mismunandi tegundir náms er að breytast. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi sérstaklega tungumálanámið, sem er gríðarlega mikið áhyggjuefni hvernig farið hefur með og hvernig það hefur þróast. Ég vil líka undirstrika að það eru töluverður munur á milli sveitarfélaga. Hv. þm. Nichole Leigh Mosty talaði um leikskólakennara. Þetta er ekki vandamál í sumum sveitarfélögum. Við þurfum þá að draga lærdóm af því hvernig við höfum hagað málum í þeim sveitarfélögum, ég nefni hið ágæta sveitarfélag Akureyri, einnig Akranes og Ölfus. Hvað hefur verið gert þar sem veldur þeirri stöðu sem þar er t.d. í leikskólamálum? Við þurfum halda því til haga. Eins og ég lýsti í ræðu minni áðan er ráðuneytið að vinna í þessum efnum. Settur hefur verið starfshópur. Það er ágætissamstarf á milli allra hagsmunaaðila. Af því að hv. málshefjandi Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi áðan að við yrðum að bregðast við sem skjótast og vera í sem nánustu samstarfi þá hefur ráðuneytið sem betur fer átt í ágætu samstarfi við  Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að menn muni leggja saman í þá vegferð sem nauðsynleg er og var í rauninni fyrirsjáanleg hvernig myndi þróast þegar 

Frú forseti. Ástandið á húsnæðismarkaði á Íslandi, ekki síst með hliðsjón af stöðu ungs fólks og tekjulægri einstaklinga, hefur um nokkurt skeið verið mjög slæmt. Ljóst er að framboð húsnæðis annar engan veginn eftirspurn. Ástandið kemur hart niður á bæði kaupendum og leigjendum og hefur stuðlað að fáránlega hraðri hækkun fasteignaverðs undanfarin misseri. Það verður einfaldlega ekki unað öllu lengur við þessa stöðu og ég fagna því að fá hér tækifæri til að spyrja hæstv. ráðherra húsnæðismála um aðgerðir. Sérfræðingar sem vel þekkja til og hafa áralanga, jafnvel áratugalanga, reynslu af því að starfa á íslenskum húsnæðismarkaði segja núverandi ástand verra en það hefur verið svo lengi sem elstu menn muna. Til að leysa úr þeim hnút sem málið er komið í eftir langvarandi andvaraleysi þurfi fleiri byggingarhæfar lóðir, fleiri litlar, tveggja til þriggja herbergja, íbúðir og hraðari byggingarframkvæmdir, samráð og samstarf á milli sveitarfélaga og almennt yfirlit yfir stöðu mála og framtíðarþróun. Það verður einfaldlega ekki hjá því komist að viðurkenna að neyðarástand ríkir í þessum málum á höfuðborgarsvæðinu og er hæstv. ráðherra húsnæðismála einn þeirra sem svo hefur komist að orði um stöðuna. Mig langar því m.a. til að spyrja: Hvað er hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn að gera núna til að taka á þessu neyðarástandi? Kostnaður fólks við húsnæði, ýmist húsnæðiskaup eða leigu, er alla jafna fyrirferðarmesti liðurinn í heimilisbókhaldinu. Því eru mikil og bein tengsl á milli stöðu mála á húsnæðismarkaði og fjárhagslegrar afkomu fólks. Í tiltölulega nýlegri greiningarskýrslu sem Hagstofan vann um stöðu þeirra sem búa við sárafátækt hér á landi kemur fram að nú búa tæplega 4.300 manns við verulegan skort á efnislegum gæðum. Ástæða þess að ég nefni þennan hóp sérstaklega er sú að þegar Hagstofan greinir hóp sárafátækra nánar kemur fram að auk heilsufars almennt er staða fólks á húsnæðismarkaði lykilþáttur sem spáir fyrir um hvort fólk búi við sárafátækt. Í skýrslu Hagstofunnar segir að niðurstöður bendi til að horfa verði til samspils húsnæðisstöðu, heilsufars og heimilisgerðar við stefnumótun sem lýtur að sárafátækt. Það er mikið rétt. En það má líka snúa þessari jöfnu við og segja að horfa verði til þessa samspils við stefnumótun sem lúti að því að tryggja eins og kostur er framboð og fjölbreytileika húsnæðis sem í boði er. Ég spyr því jafnframt hæstv. ráðherra: Hvernig er að mati hæstv. ráðherra hægt að styðja betur við tekjulægstu hópana, hvort heldur er til kaupa eða leigu á húsnæði? Eins og fram hefur komið hefur undanfarið verið að störfum sérstakur aðgerðahópur á vegum fjögurra ráðherra til að koma með aðgerðir til úrbóta á húsnæðismarkaði, aðgerðir sem eiga að vinna bug á því neyðarástandi sem ríkt hefur. Þetta er mjög mikilvægt. Ég bind, eins og fleiri, vonir við að þessar aðgerðir höggvi á hnútinn. Gallinn við svona aðgerðahópa er að þeim er alla jafna ekki komið á laggirnar fyrr en viðkomandi ástand hefur ríkt í töluverðan tíma og það með tilheyrandi kostnaði og erfiðleikum fyrir fjöldann allan af fólki. Það er til mikils að vinna fyrir alla að á sama tíma og brugðist verði við þeim vanda sem nú ríkir verði allt kapp lagt á að koma í veg fyrir að sama eða sambærileg staða komi upp aftur í fyrirsjáanlegri framtíð. Hér er „fyrirsjáanlegt“ lykilorðið. Sá vandi sem er við að etja á húsnæðismarkaði hefur að langmestu leyti verið algjörlega fyrirsjáanlegur og það í lengri tíma. Þetta snýst ekki um kjarneðlisfræði heldur er hér þörf á almennri skynsemi sem almenningur á kröfu á að ráðafólk þjóðarinnar tileinki sér þegar verið er að sýsla með málaflokk sem varðar almannahagsmuni jafn ríkulega og raun ber hér vitni. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra húsnæðismála að lokum: Hvernig má tryggja betra jafnvægi á fasteignamarkaði til lengri tíma litið til að koma í veg fyrir að svona ástand myndist aftur?

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni þessa umræðu sem er afar mikilvæg í þeirri stöðu sem við erum með á húsnæðismarkaði í dag. Það að hafa þak yfir höfuðið er eitt það mikilvægasta fyrir manninn, ein af grunnþörfunum sem ríki og sveitarfélög verða að mæta með öllum tiltækum ráðum. Sú staða sem er uppi á markaðnum núna var algjörlega fyrirsjáanleg. Ég hef nefnt það á þessum stað áður að lengi hefur verið talað um á byggingarmarkaði, a.m.k. undanfarin 15 ár eða svo, að óvenjustórir árgangar væru að koma inn á fasteignamarkað á þessu tímabili, enda vitum við með allgóðum fyrirvara hvenær von er á stórum árgöngum inn á íbúðamarkað þegar fólk er gegnumgangandi í kringum 25 ára aldurinn að flytja að heiman. Þessi vandi var því algjörlega fyrirséður. Hann er margþættur og krefst þess að ríki og sveitarfélög taki höndum saman, sér í lagi á höfuðborgarsvæðinu þar sem vandinn er hvað verstur, um það hvernig við getum leyst bæði skammtímavandann, þá miklu skortstöðu sem er á markaðnum, en ekki síður hvernig við getum til lengri tíma litið komið í veg fyrir að staða sem þessi endurtaki sig. Eins og hv. þingmaður nefndi höfum við á vettvangi ríkisstjórnarinnar sett upp sérstakan aðgerðahóp sem í samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu mun leggja fram heildstæðar tillögur um það hvernig við getum tekið á þessum vanda í bráð og lengd. Það er helst að nefna, nr. 1, 2 og 3, hvernig við tryggjum aukið framboð húsnæðis inn á markaðinn núna, við erfiðar kringumstæður. Hvernig tryggjum við rétta tegund húsnæðis, þ.e. hagkvæmt, ódýrt húsnæði, fyrst og fremst hugsað til fyrstu kaupa? Hvernig tryggjum við að fólk geti eignast húsnæði? Það hefur verið töluvert mikil áhersla á uppbyggingu leigumarkaðar og félagslegra úrræða, sem eru auðvitað nauðsynleg í heildstæðri nálgun húsnæðismarkaðs, en því miður hefur það setið á hakanum sem snýr að þeirri einföldu stöðu að geta eignast sitt eigið húsnæði. Allar rannsóknir sýna okkur að þegar langtímabúseta er höfð í huga er hagkvæmasti kosturinn að eignast en ekki leigja, greiðslubyrði til lengri tíma litið verður mun minni, eignamyndunin sem í þessu felst, öryggið á efri árum og svo mætti áfram telja. Þess vegna er núverandi staða mjög varhugaverð. Ég hef töluverðar áhyggjur af því hvernig leigufélög eru farin að ryðja sér rúms á markaðnum, kaupa upp í krafti fjárhagslegs styrks húsnæði til leigu þegar fólk sem raunverulega vill eignast sitt fyrsta húsnæði getur illa keppt við kaupmátt þeirra. Það þarf að huga að því hvernig við getum einfaldað skipulagsferlið, sérstaklega þá að hraða framkvæmdum í þeirri miklu áherslu á þéttingu sem hefur verið á höfuðborgarsvæðinu. Við þurfum að horfa til þess hvernig við getum fengið byggingarreglugerðir til að styðja betur við minni og ódýrari íbúðir. Við þurfum að horfa til þess hvernig sveitarfélögin verðleggja lóðir, að verðlagning þeirra hvetji til byggingar smærri íbúða og eigna. Við þurfum að horfa til þess hvernig ríkið getur komið inn í þetta með því að auka lóðaframboð á höfuðborgarsvæðinu eins og nýleg sala á Vífilsstaðalandinu sýnir. Við eigum fleiri slík tækifæri á höfuðborgarsvæðinu. Við þurfum að horfa til þess hvernig sveitarfélögin vinna saman að skipulagningu á framboði lóða og íbúðarhúsnæðis fram á veginn. Þörfin er fyrirsjáanleg í öllum megindráttum. Sveitarfélögin verða sameiginlega, eins og á samvöxnum byggðasvæðum, að gera áætlun um hvernig eigi að mæta væntri eftirspurn næstu fjögur, fimm ár fram í tímann, eftirspurn sem er algjörlega fyrirséð. Við þurfum að horfa til þess hvernig ferðaþjónustan hefur áhrif. Við sjáum töluverð merki um stóraukna ásókn í atvinnurekstur í íbúabyggð þar sem ferðaþjónustan er þá komin í samkeppni við íbúa landsins um þak yfir höfuðið. Við þurfum að tryggja það með sama hætti og við skipuleggjum í kringum rekstur veitingahúsa og gististaða með formlegt leyfi að þessi óformlega gistiþjónusta sem hefur farið mjög vaxandi í gegnum Airbnb og slíkar síður sé undir skipulagi líkt og annað. Við horfum jafnframt til þess hvernig við getum samræmt húsnæðisstuðning, bæði húsnæðis- og vaxtabætur til tekjulægstu hópanna, og hvernig sameiginlegar húsnæðisáætlanir sveitarfélaga á samvöxnum svæðum 

Frú forseti. Hv. málshefjandi, Hanna Katrín Friðriksson, spyr hæstv. ráðherra hvernig tryggja megi betra jafnvægi á markaði til lengri tíma og koma í veg fyrir að það ástand sem ríkir nú skapist aftur. Það er vissulega gleðilegt að heyra þessa tvo stjórnarliða ræða þetta í ljósi þess að ríkisstjórnin nefndi það ekki einu orði í sínum ríkisstjórnarsáttmála, hvorki húsnæðismál né leigumarkaðinn. En það er gott og vel að við erum komin svona langt að búið er að skipa í aðgerðahóp. Við þokumst klárlega í rétta átt fyrst samflokksfólk spyr hér hvert annað um það hvert skuli stefna. Gott og vel. Þakka ykkur fyrir umræðuna. Það er deginum ljósara að eftir að verkamannabústaðakerfið var lagt niður fyrir um tveimur áratugum hafa markaðsöflin fengið að stýra húsnæðismarkaðnum að mestu. Núverandi staða er að verulegu leyti afrakstur þess. Tekjulágir einstaklingar og ungt fólk eru í þeim hópi sem verst stendur við núverandi aðstæður eins og fram hefur komið. Þessi hópur hefur ekki bolmagn til að kaupa húsnæði og á fárra annarra kosta völ en að leigja á almennum markaði. Strax á árinu 2012 vakti verkalýðshreyfingin athygli á því að ef vel ætti að vera þyrfti að reisa 1.000 íbúðir á ári í fimm ár og 600 á hverju ári eftir það. Á árinu 2015 gáfu stjórnvöld loforð um að leggja fram stofnframlög til niðurgreiðslu á byggingu um 2.300 íbúða fram til ársins 2019 í nýju almennu íbúðakerfi, kerfi sem mun nýtast ungu fólki og tekjulágum sem ekki á neitt eigið fé eða hefur takmarkaða greiðslugetu. En þetta eru bara 600 íbúðir á ári þessi fjögur ár, 2016–2019, ekki 1.000 eins og lagt hefur verið til. Svo er ekki að sjá og skilja annað en að miðað við fyrirliggjandi tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun muni þessi stofnframlög helmingast á árinu 2020, þ.e. niður í 300 íbúðir á ári. Er þetta rétta leiðin, hæstv. ráðherra, til að koma í veg fyrir að það ástand sem nú ríkir viðhaldist?

Frú forseti. Samfélag þar sem íbúarnir geta ekki fundið sér húsnæði er á mörkum þess að geta kallað sig samfélag. Íslenski fasteigna- og leigumarkaðurinn er algjörlega og gjörsamlega í klessu svo að maður tali bara íslensku. Hann útilokar ungt fólk og þá efnaminni, og þær lausnir sem stjórnmálamenn hafa hingað til komið með hafa oft verið verri en ekki neitt. Fjöldi Íslendinga getur ekki haldið sitt eigið heimili og eina raunhæfa úrræðið sem boðið er upp á er að búa heima hjá mömmu og pabba. Efnameiri foreldrar, eins og t.d. við, geta keypt sér frið og heimilisró með því að aðstoða unga fólkið með eigin sparifé en það er staðfesting á því að kerfið er ónýtt. Við vitum hvert vandamálið er, lítið framboð eigna og samkeppni við erlenda ferðamenn sem mun hagstæðara er að leigja. Það þarf að stórauka framkvæmdir ef ætlunin er að koma böndum á húsnæðisverð en ekki bara gefa einhverjum stórtækum félögum í fasteignabraski aukið fóður til að kjamsa á. Það að leigumarkaðurinn sé sprunginn og að eigið húsnæði aðeins fyrir þá efnameiri er að sjálfsögðu ekki hæstv. ráðherra Þorsteini Víglundssyni að kenna en verði ekki brugðist við með viðeigandi hætti og fólki gert kleift að búa hérna verður það honum að kenna. Hann tók ábyrgð á ástandinu þegar hann settist í ráðherrastólinn. Það hefði verið svo miklu auðveldara að lyfta grettistaki í þessum málaflokki ef flokkur hæstv. ráðherra hefði ekki beinlínis tryggt þeim sem bera ábyrgð á ástandinu áframhaldandi valdasetu. Það hvernig komið er fyrir húsnæðismarkaðnum er annaðhvort gert með vilja Sjálfstæðisflokksins eða vegna vanhæfni hans við að reka hér samfélag. Ég styð engu að síður hæstv. ráðherra heils hugar í að ráðast á þetta risastóra vandamál. Ef verkefnið er ríkisstjórn Íslands ofviða hafa sum fyrirtæki hér á landi mun skýrari sýn og meiri framkvæmdagleði en við höfum séð koma úr þessu húsi. Ríkisstjórnin getur ábyggilega fengið „plan“ lánað hjá IKEA um hvernig hægt sé að byggja skilvirkt og ódýrt og koma lagi á markaðinn. Til að halda ríkisstjórninni og forsætisráðherra við efnið getum við kallað það plan „Bjarni byggir“ til að minna á að öðruvísi er hér ekkert sem heldur í unga fólkið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og hæstv. ráðherra fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ungt fólk í dag er ekki í öfundsverðri stöðu að koma sér á húsnæðismarkaðinn, en lengi hefur verið erfitt að eignast sitt eigið húsnæði og vandamálið er ekki aðeins unga fólksins. Vandamálið er líka eldra fólksins sem komið er á þann stað að þurfa að minnka við sig. Eftirspurnin eftir minna húsnæði er gífurleg á meðan framboðið er nær ekkert. Vandamál dagsins í dag bitnar því á öllum kynslóðum og er fyrst og fremst vandamál höfuðborgarsvæðisins og þá aðallega Reykjavíkur. Og að borgarstjórn leyfi sér að skapa svo mikinn framboðsvanda er ólíðandi. Frekari ríkisstyrkir, miðstýringarleiðir og önnur afskipti hins opinbera af húsnæðismarkaðnum, eru ekki líkleg til árangurs. Það hefur sýnt sig. Ég vona að hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra átti sig á því. Af því að afskipti ríkisins af fasteignamarkaði, t.d. í formi flókins regluverks, umfangsmikilla gjaldheimta og lóðaskorts, bitna ekki aðeins á ungu fólki heldur öllum kynslóðum. Með einfaldara regluverki og minni gjaldtöku getum við þó stigið stór skref í átt að því að auðvelda fólki að eignast húsnæði við hæfi. Fasteignamarkaðurinn þarf að vera mun sveigjanlegri en hann er í dag. Ég hef reynt að leggja mitt af mörkum og hef lagt fram frumvarp um að afnema stimpilgjald vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði. Markmiðið þar er auðvitað að reyna að auðvelda fólki að afla sér íbúðarhúsnæðis og auka skilvirkni og flæði á markaði með það. Stimpilgjald hefur nefnilega líka áhrif til hækkunar fasteignaverðs, dregur úr framboði og rýrir hlut kaupenda og seljenda. Það verður því fróðlegt að fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann sé fylgjandi slíkum skattalækkunum á einstaklinga sem jafnframt aðstoðar fólk við að kaupa eigin íbúð. Virðulegi forseti. Við þekkjum vandamáli, en við þurfum að horfa á lausnina. Sem fyrr leysum við ekki vandann með auknum ríkisútgjöldum, miðstýringu eða frekari ríkisafskiptum. Þegar kemur að húsnæðismálum hefur hið opinbera hingað til verið vandamálið. Ég hvet ráðherra til allra góðra verka til að skapa umhverfi þar sem þeim sem vilja gefst raunhæfur kostur á að eignast sitt eigið húsnæði og þar sem virkur leigumarkaður fær þrifist. Til þess þurfum við að vinna skipulega að því að einfalda regluverkið, minnka gjaldtöku, en umfram allt að hætta að trúa þeirri mýtu að við getum með auknum ríkisumsvifum auðveldað öllum lífið, því að það er alls ekki raunin.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og ráðherra fyrir svörin. Það er áhugavert að hlusta á hv. þingmenn tala um að þessi vandi á húsnæðismarkaðnum hafi verið fyrirsjáanlegur. Þá verður maður einfaldlega að spyrja sig hver ástæðan sé fyrir því að menn gleymdu að nefna húsnæðismál, íbúðarhúsnæði, í stjórnarsáttmálanum og að ráðherrann ákvað að sleppa því að kalla sig sérstaklega húsnæðismálaráðherra. Ég vil hins vegar leggja áherslu á það hér hvernig við aukum framboðið. Við stjórnmálamenn erum mjög oft góð í því að efla eftirspurn en við erum ekki jafngóð í því að tryggja framboð á íbúðarhúsnæði. Það hefur verið á þingmálaskrá ráðherrans að endurflytja mál sem ég var með hér í þinginu fyrir síðustu kosningar sem snýr að húsnæðisáætlanagerð. Það er ánægjulegt að sjá að Íbúðalánasjóður hefur verið að funda með sveitarfélögum um land allt og aðstoðað þau við gerð húsnæðisáætlana, en það væri hins vegar mikilvægt að fá lagastoð fyrir þeirri vinnu og skerpa á henni í samræmi við það frumvarp sem ég hafði lagt fram hér. Ég vil líka nefna nokkrar hugmyndir, á þeim stutta tíma sem ég hef, sem koma frá Bretlandi. Ég tel mjög mikilvægt að gerð sé skýr krafa til sveitarfélaga og jafnvel að fjárveitingar til þeirra séu skilyrtar í gegnum jöfnunarsjóð, að þau skilgreini nægt framboð af byggingarlandi til að tryggja framboð á íbúðarhúsnæði næstu fimm árin með ákveðnum „böffer“ í samræmi við það sem þekkist í Bretlandi. Við þurfum enn á ný að skoða hvað við getum gert varðandi reglugerðir. Hér hefur verið talað um hagstæðara skattumhverfi. Ég vil benda á þá sem eru að reisa íbúðarhúsnæði, á þá sem ætla að byggja sjálfir og huga að því hvernig við getum aukið eftirlitið með skammtímaleigu til ferðamanna og tryggt að það verði ekki einungis í fimm ár sem aukin stofnframlög verði til byggingar leiguheimila, heldur að við tryggjum um ókomna 

Virðulegi forseti. Þar sem spjótin beinast að sveitarfélögum margoft og ítrekað í þessari umræðu langar mig til að tala af svolítilli reynslu á þeim tveimur mínútum sem ég hef hér. Ég veit ekki alveg hvar ég að byrja, en ég ætla að byrja á því að lýsa yfir vonbrigðum. Sveitarfélög mörg hver á höfuðborgarsvæðinu hafa frá 2014 að minnsta kosti ítrekað óskað eftir samráði við ríkið og fjármálastofnanir um samstarf. Ef ég má nefna það hér þá kom þessi fína skýrsla út eftir starfshóp í sveitarfélaginu Kópavogi þar sem farið var yfir mörg úrræði. Þetta er 2014, 2015 og í dag er 2017. Þar koma fram alls konar útfærslur á þeim vanda sem við glímum við í dag. Við komum með tillögu um að breyta lögum. Við komum með tillögu varðandi félagsleg húsnæðisúrræði, þrepaskipta leigu, úrræði fyrir þá sem hafa hækkað í launum og hefur mögulega verið hent út úr félagslega kerfinu. Við erum að tala um fyrstu íbúðarkaup. Við erum að tala um fjölda íbúða á leigumarkaðnum og það eru alls konar kaupleiguúrræði og ýmislegt annað. Ríkið fer af stað með eitthvað sem heitir lög um almennar íbúðir og ítrekað óskuðum við eftir samstarfi og samráði við sveitarfélögin. Ég er alveg viss um að ef við hefðum mótað okkur sameiginlega stefnu í húsnæðismálum 2014, ef við værum með réttar tölulegar upplýsingar um ferðaþjónustuna, um lýðfræðilega þróun, hefðum farið samtaka í þessi úrræði og þetta samstarf, þá værum við ekki á þessum stað í dag.

Forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir það að hefja þessa umræðu sem er brýn. Hún snertir þúsundir Íslendinga. Um þessar mundir rennur fram eitt kröftugasta hagvaxtarskeið lýðveldisins. Við eigum ungt og vel menntað og öflugt fólk í flestum starfsgreinum sem vill leggja hönd á plóg. Atvinnuleysi er hverfandi. Samt erum við búin að koma ár okkar þannig fyrir borð að hundruð eða ótölulegur fjöldi einstaklinga og fjölskyldna, allt of margir, fær ekki varanlegt húsaskjól, samastað til að búa, eignast ekki öruggt heimili. Börnin þurfa í mörgum tilvikum að hrekjast á milli skólahverfa eða jafnvel bæjarfélaga af þessum ástæðum og þetta hefur áhrif. Ungt fólk í fullu starfi sem pínir sig á uppsprengdum leigumarkaði og stendur í skilum kemur að lokuðum dyrum hjá lánastofnunum þrátt fyrir að eiga hnökralausa greiðslusögu og gæti létt fjárhagsbyrði sína með því að eigast tryggt húsnæði. Sumir velja sér því fyrir vikið jafnvel samastað í öðrum löndum og lái þeim hver sem vill. Peningahyggjan leikur lausum hala. Íhaldið er samt við sig. Sjálfstæðismenn hvetja til þess að ungu fólki sé beitt á sína nánustu og falist eftir arfinum fyrir fram. Þetta þykir gott og gilt í þeirra kreðsum og verði þeim að góðu. Eru þetta virkilega úrræðin, frú forseti? Við jafnaðarmenn hugsum fyrst til þeirra sem ekki hafa þennan aðgang að peningum, eiga ekki ríka foreldra, berjast á eigin forsendum. Það eiga allir að hafa sömu tækifærin, ekki bara sumir. Við eigum að skapa þær aðstæður að allir geti búið við varanlegt húsnæðisöryggi en ekki vera á valdi markaðar sem nærist á hreinu okri. Þær hugmyndir sem uppi hafa verið duga ekki til lausnar. Á það höfum við jafnaðarmenn bent og viljum gera betur. Ef við horfum til sögunnar þá höfum við staðið fyrir stórfelldum umbótum í húsnæðismálum og þá var jafnvel örbirgð í þessu landi. Það þarf sjónarmið jafnaðarmanna til að bæta hag almennings í þessu eins og öðru. Hvað er það sem tefur nú? 

Frú forseti. Þetta er mikilvæg umræða sem við eigum um húsnæðismál á Íslandi. Ég vil byrja á að taka undir það með hv. málshefjanda að ástandið á húsnæðismarkaði á Íslandi hefur um töluvert skeið verið afar slæmt. Ég held þetta séu ekki nein ný tíðindi, hvorki fyrir okkur í þessum sal né landsmönnum. Þess vegna kom það mér verulega á óvart þegar ríkisstjórnarsáttmálinn var kynntur að þar skyldi ekki vera fjallað um húsnæðismálin. Og það kemur mér aftur mjög á óvart í þeirri stefnu sem birtist í ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 hvað í rauninni er verið að gera lítið varðandi húsnæðismálin. Þar á ekki að gefa í að mörgu leyti í húsnæðismálunum þar sem stofnframlög munu lækka eða jafnvel þurrkast út eftir þrjú ár. Vaxtabætur eiga að lækka og það mun vissulega koma mörgum illa. Það stendur bara mjög skýrum stöfum á bls. 70 í ríkisfjármálaáætluninni. Ég get því ekki séð að það standist skoðun að hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. ráðherra setji húsnæðismálin í forgang í raun og veru. Það er ekki hægt að lesa út úr þeim plöggum sem liggja fyrir. Hv. málshefjandi svo og hæstv. ráðherra töluðu um að vandinn væri fyrirséður. Þá verð ég, eins og ég geri held ég alltaf þegar við ræðum um húsnæðismál, að minna á mikilvægi þess að byggja samkvæmt stöðlum algildrar hönnunar því ef við horfum ekki til framtíðar í því að hvernig húsnæði við byggjum þá lendum við í vandræðum í framtíðinni vegna þess að það verður ekki til húsnæði sem hentar þjóð 

Forseti. Mig langar að vísa í tillögur sem eru í nýlegri grein eftir Benedikt Sigurðarson, sem er framkvæmdastjóri Búfesta hsf. á Akureyri. Hann kemur með nokkrar tillögur sem ég hvet hæstv. ráðherra til þess að taka til skoðunar. Með leyfi forseta: „Ný nálgun er því nauðsynleg til að auka íbúðaframboð og draga úr þenslu á markaðnum. Til bráðabirgða: Innleiða verður auknar kröfur um eiginfjárhlutfall kaupenda sem skuldsetja sig til íbúðakaupa á þenslusvæðum (miðsvæði höfuðborgarinnar) …“ Þá er hann að vísa í danskar reglur Fjármálaeftirlitsins frá því í ársbyrjun 2016. Benedikt heldur áfram: „Breyta þarf lögum varðandi eftirlit með leigumarkaði. Gera þarf kröfu til að félög sem starfa á leigumarkaði, við útleigu íbúða, verði skráð og undir eftirliti. Allir leigusamningar verði langtímaleigusamningar og innleitt verði leiguverðþak að sænskri/þýskri fyrirmynd. Takmarka heimildir einstaklinga til að harka á leigumarkaði með íbúðir sem stofnaðar eru sem lögheimilisíbúðir, og skipulagsákvæði ráði því hvort íbúðum er ráðstafað sem leigu-/búsetuíbúðum eða sem eignaríbúðum. Íbúðareigendur hafi ekki sjálfdæmi um það hvort þeir breyta íbúð úr leiguíbúð í séreignaríbúð heldur verði það háð skipulagsákvörðunum sem sveitarstjórnir bera endanlega ábyrgð á. Heimildir einstaklinga til að leigja íbúðir á almennum markaði verði almennt miðaðar við að leigja íbúð númer tvö eða þrjú í sama húsi og menn búa sjálfir. Fari fjöldi leiguíbúða í eigu sama aðila umfram þrjár skal viðkomandi gert að vista íbúðir umfram þann fjölda í skráðum leigufélögum/íbúðafélögum sem eru eftirlitsskyld og lúta reglum varðandi hámarksverðlagningu.“ Nú er ég næstum búin með tímann og er ekki einu sinni hálfnuð. En ég hvet hæstv. ráðherra til þess að lesa þessa grein sem er í Stundinni og ber titilinn  Ég vonast til þess að fá viðbrögð frá ráðherra, hvort hann hafi kynnt sér þær tillögur um úrræði sem komið hafa frá 

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir að taka þessa umræðu hér í dag. Ég hef mikinn áhuga á þessu máli og hef fylgst með því í töluverðan tíma. Mig langar að lesa hér nokkrar fyrirsagnir úr fréttum: „Aukin þensla á fasteignamarkaði á næstunni.“ Þetta frétt frá árinu 2004. „Mikill hiti á fasteignamarkaði.“ Frétt frá árinu 2005. „Þensla á húsnæðismarkaði var fyrirséð.“ Frá árinu 2008. „100 milljarða ónotuð fjárfesting.“ Fyrirsögn frá árinu 2009. Þegar við tölum um skort á fasteignum bendum við gjarnan á sveitarfélögin. Það er alveg rétt, það hefði gjarnan mátt deila út fleiri lóðum. Sérstaklega á það við um Reykjavík. En víða í kringum okkur hefur líka verið tilbúið deiliskipulag. Markaðurinn var bara ekki tilbúinn að fara af stað og byggja. Það voru ekki tæki, það voru ekki starfsmenn og númer eitt, tvö og þrjú var ekki fjármagn því að bankarnir vildu ekki lána fjármagn í uppbyggingu fasteigna á þessum markaði. Þess vegna stöndum við frammi fyrir þessu vandamáli núna. Og já, það var alveg fyrirséð. Það geta allir sagt sér að það tekur tíma að byggja íbúðir. Það var ekki farið af stað og gert eftir hrun. Auðvitað liggur vandinn að stórum hluta í því. Hvað getum við gert? Talað er um aðgerðahóp. Það er gott og gilt. Við ættum kannski bara að taka hamar í hönd og fara að byggja. Það mundi einna helst leysa vandamálið. Ég bendi einkum á þetta því að ég legg áherslu á að þetta er fjölþætt vandamál. Það eru alls konar hlutir sem ráða því að íbúðir skortir inn á markaðinn í dag. Auðvitað hafa leigufélögin líka verið stórtæk á síðustu misserum og keypt upp mikið af fasteignum í samkeppni við þá sem hafa viljað eignast fasteignir. En við viljum líka byggja upp hér öruggan leigumarkað, ekki satt? Þar af leiðandi er gott að það séu aðilar sem eru tilbúnir að koma inn á þann markað og fjárfesta. Það er bara hið besta mál. Mig langar þó að benda á eitt sem ekki hefur komið fram í umræðunni hingað til og við þurfum sérstaklega að horfa til í þessum sal; það eru byggingarannsóknir og nýsköpun á þessum mikilvæga markaði. Við heyrum hér frétt eftir frétt um myglusveppi og annað. Þar 

Hæstv. forseti. Húsnæðisstefna stjórnvalda á auðvitað að snúast um að allir hafi val um búsetuform, þ.e. að eiga húsnæði, leigja öruggt húsnæði á viðráðanlegu verði eða fara millileiðina og búa í húsnæðissamvinnufélögum. Það er mjög mikilvægt að hér á landi sé mótuð húsnæðisstefna, að eftirspurn og framboð sé greint á húsnæðismarkaði. Í þessum efnum er samstarf ríkis og sveitarfélaga um framboð lóða og tengda þætti afar mikilvægt. Það þarf að halda áfram uppbyggingu á almennu íbúðunum í krafti frumvarps sem samþykkt var á síðasta kjörtímabili og varð að lögum. Öll sú vinna var í mikilli samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga. Það þarf að horfa á stuðning vegna kaupa á fyrstu fasteign og til þeirra sem misst hafa húsnæði. Úrræðið „fyrsta fasteign“ er til staðar en það hentar því miður ekki í öllum tilvikum og því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi kynnt sér bresku leiðina varðandi húsnæðissparnað. Grunnhugmynd hennar er að aðstoða ungt fólk við sín fyrstu íbúðarkaup með opinberu mótframlagi við sparnað. Einstaklingar 16 ára og eldri sem hafa ekki átt hlut í fasteign geta stofnað húsnæðissparnaðarreikning sem lýtur sérstökum skilmálum í þessa veru. Í upphafi býðst reikningsstofnanda að setja fjármagn á reikning og greiða síðan mánaðarlegan sparnað. Innstæðueigendur fá skattlaust 25% mótframlag við sparnað sinn sem hefur lágmarksinnborgun en jafnframt hámark. Hvað finnst hæstv. ráðherra um þetta fyrirkomulag, bresku leiðina, ef hann hefur kynnt sér það?

Virðulegi forseti. Það var komið inn á samráð við sveitarfélögin og Samband íslenskra sveitarfélaga og upplýst að einn áheyrnarfulltrúi frá sambandinu hefði verið í einhverjum hóp til undirbúnings á lögum um almennar íbúðir. Það var aldrei haft samband við t.d. Kópavog.

Það er rangt.

Það er rétt.

Það er rangt.

Nei, það er rangt.  Mér finnst mikilvægt að ferðaþjónustan komi örlítið inn í þetta. Af því að ég hef tíma langar mig að nefna að gistileyfi 2 sem er útleiga til ferðamanna í atvinnuskyni er starfsemi sem hefur verið í íbúabyggð. Ég held að það væri góð leið að taka þá starfsemi út úr íbúahverfum. Sú tillaga hefur a.m.k. komið fram í nokkrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, enda er talað um að 400–800 íbúðir séu í útleigu til ferðamanna. Ef við viljum gera eitthvað strax væri þetta ein leið til þess að koma á jafnvægi á skemmri tíma en þremur til fjórum árum.

Herra forseti. Aðgerðir í húsnæðismálum eru aðkallandi, eru eitt mikilvægasta efnahagsmálið og jafnframt eitt mikilvægasta velferðarmálið sem við stöndum frammi fyrir nú um stundir. Þróun fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðinu er með ólíkindum og þúsundir ungs fólks eru í neyð á húsnæðismarkaðnum og munu verða á næstu árum ef það er rétt að það taki þrjú til fjögur ár að koma jafnvægi á markaðinn frá því sem nú er. Við þekkjum flest fólk sem er fast í foreldrahúsum, hefur hrakist á milli leiguíbúða eða reynir með aðstoð skyldmenna að kaupa íbúðarhúsnæði sem það ræður engu að síður oft illa við að borga af. Einn vandinn er sá að leigufélögin hafa keppt við almenning um kaup á fasteignum og átt sinn þátt í hækkun bæði fasteigna- og leiguverðs. Unga fólkið verður undir í samkeppninni. Þingflokkur Samfylkingarinnar hefur lagt fram þingsályktunartillögu um að hæstv. ríkisstjórn komi að uppbyggingu 1.000 leiguíbúða á ári frá og með árinu 2018 og að lágmarki næstu þrjú ár þar á eftir. Gengið er út frá því að aðkoma stjórnvalda verði á grundvelli laga um almennar íbúðir, nr. 52/2016. Aðkoma stjórnvalda að uppbyggingu og lausn vandans á húsnæðismarkaði er nauðsynleg til að koma ungu fólki og leigjendum í öruggt húsaskjól og einnig til þess að mæta kröfum stéttarfélaga um aukinn félagslegan stöðugleika. Fyrir tilstuðlan stéttarfélaga náðist mikilvægur árangur við gerð kjarasamninga árið 2015, en það þarf að gera betur. Til að mæta eftirspurn eftir húsnæði þarf samkvæmt greiningum að byggja um 10.000 íbúðir fyrir árið 2019. Frekari hækkun á fasteignaverði er spáð sem mun auka enn á vandræði þeirra sem ekki eiga fasteignir. Stjórnvöld verða að tryggja að byggt verði húsnæði sem hentar barnafjölskyldum, ungu fólki og launafólki sem á ekki mikinn sparnað og hefur ekki notið góðs af hækkun húsnæðisverðs á liðnum árum.

Virðulegi forseti. Það hefur verið mjög áhugavert og gagnlegt að hlusta á umfjöllun hv. þingmanna um þetta mikla hagsmunamál almennings, húsnæðismálin. Mig langar að nota tækifærið hér í annarri umferð til að ræða vaxtakjör á Íslandi í tengslum við húsnæði. Ég fullyrði, líkt og margir aðrir, að lækkun vaxta á húsnæðislánum til lengri tíma sé eitt stærsta hagsmunamál kaupenda og leigjenda húsnæðis í dag á Íslandi. OECD gefur árlega út lista, „Better Life Index“, yfir stöðu mála hjá hinum 38 ríkjum samtakanna. Á þeim lista liggja til grundvallar þættir á borð við tekjur, atvinnuleysi, menntun, heilsu, lýðræðislega þátttöku, jafnrétti, öryggi - og síðan húsnæðismál. Við Íslendingar skorum býsna hátt á þessum lista almennt, en þegar kemur að húsnæðismálum blikka einfaldlega eldrauð ljós, ekki vegna þess að við búum almennt illa heldur vegna gríðarlegs kostnaðar fólks á Íslandi við að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Að meðaltali nota Íslendingar fjórðung af ráðstöfunartekjum sínum í húsnæði og sitja hvað það varðar í 5. neðsta sæti lífsgæðalista OECD. Þetta er sem sagt staðreynd þrátt fyrir þá staðreynd síðan að ýmis kostnaður við ýmsa þætti húsnæðis eins og rafmagn og hita sé lægri hér á landi en víðast annars staðar. Eins og staðan er í dag borgum við Íslendingar ríflega heilu húsi meira af fasteignalánum okkar en nágrannar okkar á Norðurlöndunum. Lækkun vaxta er einfaldlega ein mesta kjarabót sem hægt er að færa íslenskum heimilum. Sú áhersla er því gríðarlega mikilvægt atriði í aðgerðum stjórnvalda í þágu almennings, m.a. í húsnæðismálum. Ég hefði áhuga á að heyra frá hæstv. ráðherra um þessi mál til viðbótar við allt annað sem hann hefur verið spurður um í þessum mikilvæga málaflokki hér í dag.

Herra forseti. Ég þakka fyrir mjög góða umræðu hér í dag um þetta mikilvæga mál. Það að byggja upp samkeppnishæf lífskjör er og verður alltaf forgangsmál þessarar ríkisstjórnar. Það er talað mjög skýrt um það í stjórnarsáttmála, það er einmitt talað um vaxtaumhverfið sem við búum við, allt of hátt vaxtastig. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Ég held að við verðum dæmd af aðgerðum okkar í húsnæðismálum en ekki hvað um þau stóð í stjórnarsáttmála, svo ég svari þeirri umræðu. Þar mun ekki skorta aðgerðaviljann. Vandamálið er fyrst og fremst skortur. Þetta er markaðsvandamál, dæmigert vandamál mun meiri eftirspurnar en framboðs, og við þurfum að gera allt sem okkur er kleift til að örva framboð á komandi misserum og það í góðu samstarfi sveitarfélaga og ríkis. Þetta er neyðarástand sem þjónar engum tilgangi að reyna að benda á hverjir beri meiri ábyrgð eða minni, við þurfum bara að taka höndum saman um að leysa þetta. Það hefur aldrei verið auðvelt að eignast fyrstu íbúð. Það var ekki auðvelt hér áður fyrr og það er fátt sem bendir til að það sé miklu erfiðara nú þegar horft er á hefðbundna mælikvarða eins og húsnæðisverð, launastig og vaxtaumhverfi. Þessi mikli skortur á húsnæði er hins vegar umhugsunarefni og það er líka umhugsunarefni hvort við gengum of langt þegar við girtum fyrir ýmsar leiðir eftir hrun með mun stífari kröfum um greiðslumat, lánsveð og annað þess háttar, hvort það reynist ungu fólki fjötur um fót við að komast inn á markaðinn að beita svipuðum úrræðum og við hin fengum að njóta á árunum fyrir hrun. Það er eitt af því sem má gjarnan skoða. Hér hefur verið bent á fjölmörg atriði sem við munum að sjálfsögðu taka með okkur inn í þessa umræðu. Númer eitt, tvö og þrjú er auðvitað að taka á þeim mikla skortvanda sem er á húsnæðismarkaðnum í dag. Ég þakka mjög góða umræðu.

Virðulegi forseti. Það er viðeigandi að við höldum áfram að ræða um húsnæðisvandann, núna við hæstv. menntamálaráðherra. Þetta er hins vegar mjög afmarkað málefni sem snýr að vanda þess hóps sem er í stöðugri húsnæðisleit á höfuðborgarsvæðinu. Við ræðum mjög oft, eins og við gerðum í umræðunni um fyrstu kaupendur en mun sjaldnar um þennan hóp, ungt fólk sem flytur af landsbyggðinni til að læra við einhvern hinna fjölmörgu framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu. Það eru til heimavistir við framhaldsskólana, námsgarðar, en þær eru hins vegar allar við framhaldsskóla á landsbyggðinni, ekki á höfuðborgarsvæðinu. Ungmenni af landsbyggðinni og foreldrar þeirra þekkja mjög vel hversu erfitt getur verið að finna húsnæði á höfuðborgarsvæðinu. Þannig má segja að húsnæðisvandi þessa hóps hefjist strax við 16 ára aldur. Stundum er lausnin að ættingjar og vinafólk hýsi nemann. Einstaka foreldrar búa svo vel að geta jafnvel keypt íbúð fyrir barnið sitt. Ég þekki þetta sjálf. Á sínum tíma bjó systir mín ýmist hjá mér eða bróður mínum meðan hún stundaði nám í framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu en móðir mín býr úti á landi. Með breytingum sem gerðar voru með lögum um húsnæðisbætur var tryggður réttur nemenda til húsnæðisbóta og sérstaks húsnæðisstuðnings. Hann takmarkaðist hins vegar við að um væri að ræða íbúðarhúsnæði sem fæli að lágmarki í sér svefnherbergi ásamt séreldhúsi eða séreldunaraðstöðu, sérsnyrtingu og baðaðstöðu. Það er undanþága frá þessari kröfu ef um er að ræða sambýli nemenda í heimavistum eða námsgörðum sem tengjast viðurkenndum menntastofnunum. Því vil ég gjarnan fá að spyrja hæstv. ráðherra hvort og þá hvernig hann sjái fyrir sér að geta beitt sér í að bæta úr húsnæðisvanda námsmanna á landsbyggðinni sem sækja nám í framhaldsskólum á höfuðborgarsvæðinu. Staða þeirra sem sækja háskólanám hefur verið eilítið betri, ekki síst þeirra sem hafa sótt nám við Háskóla Íslands. Kæmi til greina að stuðla að byggingu eða stofnun heimavistar sem allir framhaldsskólarnir á höfuðborgarsvæðinu stæðu sameiginlega að í samstarfi við t.d. Byggingafélag námsmanna? Hefur verið skoðað að nýta hin nýju almennu íbúðakerfi til að byggja eða kaupa húsnæði fyrir heimavist á höfuðborgarsvæðinu líkt og nú hefur þegar verið gert með því að úthluta til nýbyggingar Háskólans í Reykjavík?

Forseti. Hv. þingmaður spyr um stefnu ráðherra varðandi uppbyggingu heimavista fyrir framhaldsskólanema á höfuðborgarsvæðinu. Stutta svarið er að sá sem hér stendur hallast að því að róa að því öllum árum að framhaldsskólanemar geti stundað framhaldsskólanám sem lengst í sinni heimabyggð og sem næst henni hverju sinni. Ég hef ekki haft uppi nein áform um að byggja upp heimavistir á höfuðborgarsvæðinu fyrir framhaldsskólanema. Lagaákvæðin í þeim efnum eru á þann veg að ákvörðun um uppbyggingu heimavista er sameiginleg ákvörðun þess sveitarfélags þar sem framhaldsskóli er starfræktur og ráðuneytis mennta- og menningarmála. Þetta á sér stoð í lögum um framhaldsskóla frá árinu 2008. Stofnkostnaður milli aðila skiptist þannig að heimasveitarfélagið ber 40% kostnaðar og ríkissjóður 60%. Ég fékk þær upplýsingar í ráðuneytinu að það hefur ekki leitað eftir afstöðu sveitarfélaganna til uppbyggingar heimavista fyrir framhaldsskólanema á starfssvæði þeirra. Ef slík ósk kæmi fram frá sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu myndum við einfaldlega fara yfir slíka ósk í ráðuneytinu. Ég ítreka að áform mín hafa ekki verið í þá veru að reisa heimavistir fyrir framhaldsskólanema á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin. Mín afstaða er sú að það að huga að húsnæðismálum þeirra sem vilja sækja eða telja sig jafnvel þurfa að sækja nám í framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu ætti svo sannarlega ekki að útiloka að ráðherrann geti áfram unnið að þeirri stefnu, sem ég hef verið sammála, að nemendur geti klárað framhaldsskólapróf í sinni heimabyggð. Það er hins vegar einfaldlega staðreynd að töluvert af námi á framhaldsskólastigi er ekki í boði nema á höfuðborgarsvæðinu. Ef nemandi hefur í hyggju að velja það nám á hann þar af leiðandi ekki val um neitt annað en að flytja á höfuðborgarsvæðið. Ráðherrann nefndi og við þekkjum að staða fjölmargra sveitarfélaga hefur ekki verið góð og menn hafa þá einfaldlega ekki getað gert allt sem þeir hefðu viljað gera þegar kæmi að uppbyggingu í húsnæðismálum, eins og kom fram í umræðunni á undan, en núna erum við með nýtt kerfi, hið svokallaða almenna íbúðakerfi, þar sem m.a. er hugað að byggingu námsmannaíbúða. Þar er Byggingafélag námsmanna sem hefur verið að byggja húsnæði fyrir m.a. verk- og iðnnema sem gæti hugsanlega tekið að sér þetta verkefni. Þarna er fjárveiting. Í ár eru til 3 milljarðar sem ætlunin er að úthluta sem stofnframlögum ríkisins. Ef allir framhaldsskólarnir tækju sig saman væri þarna tækifæri til að huga að þessum hópi og tryggja að við byggjum þá betur að börnunum okkar sem þurfa að flytja af landsbyggðinni 

Forseti. Það er alveg rétt að það er örugglega töluvert um að nemendur þurfi að sækja á ýmsum sviðum nám til sérhæfðari námsbrauta en hægt er að bjóða upp á vítt um land. Ég þekki ekki greiningu á þessu en dreg ekki í efa að eitthvað sé til í því. Ég ítreka þá afstöðu mína að ég hef ekki verið á þeim stað að fara að ýta undir eða hefja byggingu á heimavist á höfuðborgarsvæðinu og kannast ekki við beiðni frá sveitarfélögunum heldur. Gildandi lagaákvæði eru eins og ég nefndi áðan. Ef einhverjir aðrir kostir eru í stöðunni, eins og hv. fyrirspyrjandi nefnir, er sjálfsagt að fara yfir það. Ég geri þá ráð fyrir að sveitarfélögin eða einstakir skólar, eða skólasamfélagið á höfuðborgarsvæðinu eftir atvikum, kalli eftir því og skoði þá möguleika sem þarna kunna að leynast.

Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra um það hver sé stefna ráðherrans í innleiðingu á sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum. Nú þekki ég til þess að þegar ráðherrann gegndi embætti heilbrigðisráðherra var eitt af áherslumálum hans að byggja upp sálfræðiþjónustu á heilsugæslum og hefur verið tryggt fjármagn í þá uppbyggingu. Hins vegar er fjallað um aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu eða sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum sérstaklega í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þar er hugað sérstaklega að framhaldsskólanemendum. Jafnframt er talað um að stuðningur verði aukinn við börn foreldra með geðvanda og sálfræðiþjónusta felld undir tryggingakerfið í áföngum. Rannsóknir hafa sýnt að kvíði barna og ungmenna hefur aukist mjög mikið, ekki hvað síst hjá stúlkum. Bent hefur verið á að hluti af þessum kvíða geti verið tengdur náminu, það getur verið prófkvíði, áhyggjur af inntöku í menntaskóla og vegna álagsins sem er orðið m.a. við styttingu náms. Ég vildi gjarnan fá að heyra hvernig ráðherrann sér fyrir sér að hægt verði að standa við þessi ákvæði í stjórnarsáttmálanum. Það hefur komið fram að mikilvægast er að horfa ekki endilega á stjórnarsáttmálann heldur hvað menn ætla að gera. Það er einfaldlega það sem ég er að gera hér, spyrja ráðherrann hvað hann hyggist gera til að við getum bætt aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu í framhaldsskólum fyrir börnin okkar og brugðist þannig vonandi við þeim vanda sem við sjáum að hefur verið að aukast og snýr að ýmsum geðvandamálum ungmenna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og ítreka að stefna mín, þar sem spurt er hver sé stefna ráðherra í innleiðingu á sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum, er afdráttarlaus sú sem byggir í öllum meginatriðum á stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem segir m.a. eftirfarandi í kafla um heilbrigðismál, með leyfi forseta: „Staða heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar sjúklinga verður styrkt. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu verður aukið, m.a. með sálfræðiþjónustu á heilsugæslu og í framhaldsskólum. Stuðningur verður aukinn við börn foreldra með geðvanda og sálfræðiþjónusta felld undir tryggingakerfi í áföngum.“ Ég vil einnig nefna að í aðalnámskrá framhaldsskóla sem gefin var út árið 2011 er í kafla 14.1 fjallað um velferð nemenda. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Velferð nemenda tengist líkamlegu, andlegu og félagslegu heilbrigði. Innan veggja hvers skóla á að vera í boði heilnæmt fæði í samræmi við opinber manneldismarkmið og þannig stuðlað að heilbrigði nemenda skólans. Skólameistari framhaldsskóla skal hafa samráð við heilsugæslustöð í nágrenni skólans um heilsuvernd og hollustuhætti og skal tilhögun lýst í skólanámskrá.“ Ég vænti þess að geta átt gott og sem best samstarf við velferðarráðuneytið um eflingu sálfræðiþjónustu í framhaldsskólunum. Samkvæmt stefnuyfirlýsingunni hvílir meginábyrgðin á málinu hjá heilbrigðisyfirvöldum. Í því sambandi er nærtækt að horfa til þess góða samstarfs sem hefur þróast milli framhaldsskóla og heilsugæslustöðva um almenna heilsuvernd og hollustuhætti nemenda í framhaldsskólunum og full ástæða er til að ætla að innleiðing sálfræðiþjónustu í framhaldsskólunum geti í gegnum þennan farveg gengið vel fyrir sig. Ég vil benda á undir lok míns svars að í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2018–2022 er gert ráð fyrir að efla heilsugæslu í landinu, fjölga sálfræðingum og geðheilsuteymum og styrkja þverfaglega þjónustu hennar. Þetta er nákvæmlega eftir þeirri geðheilbrigðisáætlun sem samþykkt var á síðasta kjörtímabili. Þetta var jafnframt undirstrikað í kynningu hæstv. fjármálaráðherra á áætluninni fyrir skömmu þar sem hann benti á að sálfræðiþjónusta yrði m.a. aukin í skólum landsins. Það er mín eindregna skoðun að við eigum að fara með þennan þátt þjónustunnar í gegnum heilbrigðiskerfið, í gegnum grunnþjónustu sem heilsugæslan er, í stað þess að reyna að byggja upp einhvern tiltekinn hluta heilbrigðisþjónustunnar við landsmenn inni í einhverju allt öðru kerfi en grunnkerfinu. Vandamálin við það, ef við gerðum þetta með þeim hætti, kristallast ágætlega í því að ef nemandi flyttist á milli skóla væri óheimilt í slíku kerfi að flytja nokkrar upplýsingar um hann á milli heilsugæslustöðva eða innan þjónustukerfisins. Samfellan í þjónustunni á þessu sviði verður að vera, að minni hyggju, á forsendum heilsugæslunnar og í gegnum hana svo að við getum veitt skilvirka þjónustu af háum gæðum.

Forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að koma með þessa fyrirspurn. Þetta mál er mér mjög ofarlega í huga og ég ætla að fá að koma með stutt innlegg. Að breyttu breytanda er algengast að einstaklingur með kvíða og þunglyndi þurfi að greiða hátt í 220 þús. kr. fyrir hefðbundinn fjölda meðferðartíma. Það er ekki sjálfgefið að ungt fólk hafi svo mikið milli handanna hverju sinni. Þess vegna þarf fjöldi ungs fólks að neita sér um sálfræðiþjónustu af fjárhagsástæðum. Ein afleiðing þess er gífurlegt brottfall íslenskra framhaldsskólanema sem rekja má að mestu leyti til slæmrar geðheilsu. Enn verri afleiðing er sú að sjálfsvígstíðni á Íslandi er með því hærra sem þekkist í heiminum. Algengasta dánarorsök íslenskra karlmanna á aldrinum 18–25 ára er sjálfsvíg. Hérlendis mælist um fimmti hver kvenmaður á þeim aldri með þunglyndiseinkenni. Það er skylda okkar hér inni að bregðast við þessum vanda sem allra, allra fyrst.

Virðulegi forseti. Þetta er þörf umræða. Ég þakka fyrir hana. „Konur þjást, karlar deyja“ var fyrirsögn á erindi sem ég hlýddi á í Færeyjum í lok febrúar þar sem var einmitt fjallað um þetta mál. Ég hjó eftir því áðan að hæstv. ráðherra talaði um nauðsyn þess að slík sálfræðiþjónusta væri hluti af heilsugæslustöðvunum. Ég er sammála honum að vissu marki. Þó tel ég mjög mikilvægt að starfsstöðvar þeirra sem sinna slíkri þjónustu við framhaldsskólanema séu í framhaldsskólunum. Það er algert grundvallaratriði að svo sé. Það veit ég af eigin reynslu sem kennari til 18 ára í íslenskum framhaldsskólum að nemendur leita sér frekar hjálpar innan húss. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að hefja enn máls á þessu þarfa efni. Eins og þingheimi er í fersku minni lagði gervallur þingflokkur Samfylkingarinnar samanlagður 

Herra forseti. Það er rétt, þetta er þörf umræða. Ég kem úr skólakerfinu líka og þekki einmitt af eigin raun að það skiptir máli hvar þjónustuna er að hafa. Því er sú teymisvinna mikilvæg sem þarf að fara fram inni á heilsugæslustöðvum. Ég tek undir að upplýsingar um flutning og annað slíkt þurfa einhvers staðar að vera. Það þarf að breyta lögum þannig að hægt sé að fylgja fólki eftir. Þetta á líka við um barnavernd. Við þurfum líka að huga að henni. Að skólar starfi ekki bara í einhverju tómi þegar málin þurfa að fara frá þeim til barnaverndarnefnda og gengur síðan kannski hægar en ella inni í skólunum. Ég held að það sem við stöndum frammi fyrir, hvort sem er kostnaður eða eitthvað annað, af hálfu þeirra nemenda sem þurfa að sækja sér slíka þjónustu sé að fólkið til starfans er ekkert á lausu. Það gengur ekki mjög vel að ráða fólk til starfans um hinar dreifðu byggðir. Kannski verður auðveldara að ráða fólk til starfa á heilsugæslum á höfuðborgarsvæðinu 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa þörfu og góðu umræðu. Staðan sem uppi er núna er engan veginn ásættanleg, það er allt of stór hluti ungmenna okkar sem býr við það að glíma við mikla vanlíðan og veikindi. Við erum líka á þeim stað að við erum allt of oft að glíma við afleiðingar. Við förum of seint inn í málin, erum ekki búin undir þau, við höfum lítið hugað að forvörnum of lengi. Ég held að við þurfum að fara að einbeita okkur að þeim, forvörnunum, og að koma inn í málin á fyrri stigum. Ég tek undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að það er kannski ekki svo einfalt að leysa málin um allt land. Þá getum við auðveldlega farið að leggja meiri áherslu á teymisvinnu í samvinnu við heilbrigðisstofnanir úti um allt land. Ég vona að okkur vegni vel í því og takist að bæta ástandið í þessum málum.

Herra forseti. Ég þakka þessa mjög svo tímabæru umræðu. Ég vann við framhaldsskóla, bæði sem konrektor og námsráðgjafi, og kennari. Það var að vísu fyrir löngu síðan. Þá var nánast ekki til neins konar sálfræðiþjónusta fyrir ungt fólk önnur en örfáir sálfræðingar sem störfuðu úti í bæ. Ég sat ráðstefnu ungmennaráðs í Suðurkjördæmi núna í vetur. Þetta var eiginlega fyrsta mál á dagskrá hjá því unga og marga fólki sem þar var, og að það yrði virkilega gert stórátak í að efla þessa þjónustu. Þá komum við að því stóra vandamáli sem ég held að verði eitt af því erfiðasta að leysa, þ.e. að manna það sem þarf til að þessi þjónusta geti orðið árangursrík. Ég tek undir með hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að þetta þurfi að ganga 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrirspyrjanda og ráðherra fyrir þessa smáumræðu sem hefur skapast og þeim sem hafa tekið þátt í henni. Ég held að þetta sé mjög brýnt mál. Ég fagna því líka að fólk tali svolítið í lausnum. Þetta snýst kannski ekki bara um að setja inn stöðu sálfræðinga í framhaldsskólana. Það þarf líka, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á áðan, að manna þær stöður. Þá þarf að vera svolítið lausnamiðaður eins og minnst var á. Teymisvinna, það er hægt að nýta sér jafnvel einhvers konar fjarþjónustu í þeim efnum. Lýðheilsumálin, forvarnirnar eins og nefnt hefur verið, þar er örugglega stóri þátturinn. Þar eigum við að vinna. Hvernig getum við látið fólkinu líða betur í samfélaginu, minnkað þessi streitueinkenni? Hvernig getum við kennt fólki að takast betur á við hafnanir og erfiðleikana sem að því steðja? Þar ætti skólakerfið að koma inn.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Það er gott að finna þennan mikla áhuga í þingsal á sálfræðiþjónustu við framhaldsskólanemendur. Ég þakka líka ráðherranum kærlega fyrir svörin. Ef ég skil ráðherrann rétt er stefna hans og sýn á sálfræðiþjónustu sú að byggt verði upp við heilsugæsluna þannig að sálfræðiþjónustan við framhaldsskólana fari í gegnum heilsugæsluna. Komið hefur ábending um að hugsanlega verði starfsstöðvar eða viðkoma sálfræðinga eða þeirra sem sinna geðheilbrigðisþjónustu við framhaldsskólana. Eins og fram kemur í stjórnarsáttmálanum, og er þá sýn ráðherrans, verður sálfræðiþjónusta gerð hluti af greiðsluþátttökukerfinu í skrefum. Í Danmörku er ákveðin tegund af þjónustu sem snýr að sálfræðiþjónustu hluti af danska greiðsluþátttökukerfinu þegar fólk kemur með tilvísun frá heimilislækni. Í bæklingi frá landlæknisembættinu er tekið sérstaklega fram að allir framhaldsskólarnir okkar séu heilsueflandi. Þeir vilji leggja áherslu á heilsu nemenda sinna, sem er einkar jákvætt. Það ætti þá að endurspeglast í vilja þeirra til að eiga gott samstarf við heilsugæsluna. Mér finnst líka jákvætt að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi sérstaklega fjarþjónustu, að nýta tæknina til þess að veita sálfræðiþjónustu þar sem ekki gengur, t.d. vegna mannfæðar, að halda úti heilli stöðu sálfræðings. Ef mig misminnir ekki hefur sálfræði verið eitt vinsælasta námsgreinin við háskólana. Það ætti vonandi að endurspeglast í því að það gæti gengið ágætlega að manna stöður. Það væri gott að heyra frá 

Forseti. Ég þekki ekki nákvæmlega innihaldið eða áform heilbrigðisráðherra varðandi áframhaldið. Ég geri ráð fyrir að einbeittur vilji þingsins standi að baki geðheilbrigðisáætlun til næstu ára sem við samþykktum hér öll. Hún svarar flestum þeim spurningum sem hér hafa komið upp, t.d. hversu mörg stöðugildi þetta eigi að vera o.s.frv. Ætlunin er að keyra áætlunina eftir bresku módeli sem gerir ráð fyrir að á bak við hvert stöðugildi sálfræðings sé u.þ.b. 9 þúsund íbúa mengi. Það kann vel að vera að bæta þurfi við það eftir atvikum. Það er breytilegt eftir svæðum. Ég er eindregið á því að við eigum að fylgja þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið í geðheilbrigðismálum. Þar er gert ráð fyrir að heilsugæslan haldi utan um það. Við getum að sjálfsögðu gert það sama gagnvart framhaldsskólum og er gert er gagnvart grunnskólum. Þar er skólahjúkrun gerð út frá heilsugæslunni. Við getum þjónustað framhaldsskóla með sambærilegum hætti. Þegar menn ræða hér greiðsluþátttöku og þess háttar, að slík þjónusta sé íþyngjandi fjárhagslega fyrir framhaldsskólanemendur, bendi ég á að greiðsluþátttaka upp að 18 ára aldri er gjaldfrjáls ef hún fer í gegnum heilsugæsluna. Það bið ég fólk að hafa í huga þegar rætt er um einstaka þætti í þessum efnum. En ég tel einboðið að þingið standi að baki heilbrigðisráðherra og velferðarráðuneytinu í að halda áfram þeirri uppbyggingu sem þingið samþykkti í geðheilbrigðisstefnu. Þar er tekið á flestum þeirra þátta sem hér hafa verið nefndir, svo sem fjarheilbrigðisþjónustu. Í það minnsta verða menn að hafa í huga að það er líka hollt að endurskoða stefnu á nýjum sviðum eins og hér um ræðir varðandi geðheilbrigðisstefnuna, eftir svona eitt til tvö ár frá því að hún var afgreidd. Það held ég að sé bara nauðsynlegt.

Það gleður forseta að sjá hversu margir í salnum ræða þetta mikilvæga mál. Hann er forvitinn að vita eitt. Margir hafa komið upp í ræðustól og talað um að þeir séu kennarar. Hvað ætli séu margir kennarar á þingi? Ég hef spurt um það og mun kannski fá að upplýsa ykkur um það áður en þessum fundi lýkur. En þeir sem eru í salnum nú þegar, ef þeir gætu rétt upp hönd þeir sem eru kennarar. Einn, tveir, þrír, fjórir, fimm … 

Virðulegi forseti. Í nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að þrátt fyrir árleg fyrirheit um að efla verk- og iðnnám á framhaldsskólastigi hafa aðgerðir stjórnvalda ekki skilað þeim árangri sem stefnt var að með samþykkt laga um framhaldsskóla árið 2008. Miðað við skólaárið 2014–2015 hefur nemendum á verk- og starfsnámsbrautum raunar fækkað um 7% ef borið er saman við veturinn 2008–2009 og brautskráningum þeirra fækkað enn meira, eða um 18%. Á sama tímabili hefur hlutfall nemenda á verk- og starfsnámsbrautum af heildarfjölda nemenda í framhaldsskólum lítið sem ekkert breyst en þeir eru að jafnaði um 30–32% þeirra. Í skýrslunni beinir Ríkisendurskoðun ákveðnum ábendingum til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um að bregðast við þessu með þremur ábendingum: 1. Að einfalda þurfi og efla stjórnskipulag starfsréttindanáms. 2. Að tryggja þurfi skýra ábyrgð á vinnustaðanámi. 3. Efla þurfi náms- og starfsráðgjöf á grunn- og framhaldsskólastigi. Fram kemur í skýrslunni að í byrjun þessa árs var aðeins búið að staðfesta níu námsbrautir af rúmlega 100 námsbrautum sem teljast til starfsnáms og fimm til viðbótar biðu staðfestingar. Ríkisendurskoðun bendir á þetta sem alvarlegan veikleika. Það megi setja stórt spurningarmerki við hvort ráðuneytið muni ná markmiðum sínum um að frá og með 1. janúar 2018 verði aðeins kennt eftir staðfestum námsbrautarlýsingum. Spurt er líka hvort starfsgreinaráðin sem voru sett á með lagabreytingum 2008 hafi skilað sínu við að samræma og móta stefnu um verk- og iðnnám og hvert hlutverk nýrrar stofnunar, Menntamálastofnunar, eigi að vera í að tryggja gæði starfsnáms. Einnig er bent á að ólíkt hefðbundnu bóknámi eru skólarnir ekki að lofa því að útskrifa nema sem fara í gegnum verknám, heldur fer hluti námsins fram á vinnustöðum. Eins og námið er núna bera nemendur sjálfir ábyrgð á að finna vinnustað. Það hefur ekki verið innleidd notkun ferilbóka á öllum stigum námsins. Að sama skapi er Vinnustaðanámssjóður enn mjög veikburða þótt bætt hafi verið aðeins í fjárveitingar í hann á síðustu tveimur árum. Síðan þegar kemur að náms- og starfsráðgjöfinni er hvatt til þess að nemendum sé leiðbeint betur og þeim hjálpað að finna nám við hæfi, sem muni vonandi draga úr brotthvarfi og óhóflega löngum námstíma. Ég nefndi líka í umræðunni um kennaraskort, og vil taka það upp hér líka, hvort ráðherrann hafi velt fyrir sér hinni áberandi kynjaskiptingu  Hvernig hyggst ráðherrann bregðast við þessum ábendingum frá Ríkisendurskoðun?

Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég segja að ég hef þá sýn að starfsmenntun á Íslandi verði efld verulega á næstu misserum og árum. Ýmislegt hefur áunnist í málefnum starfsmenntunar að undanförnu og mikilvæg verkefni eru í vinnslu en eins og við vitum er allt stöðugum breytingum háð og stefnu þarf að aðlaga aðstæðum hverju sinni. Ég mun koma mínum stefnumálum á framfæri eftir því sem frekari undirbúningi stefnumótunar miðar fram. Eins og hv. þingmanni og þingheimi öllum er kunnugt var fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2018–2022 nýlega lögð fram á þinginu. Í áætluninni eru sett fram þrjú meginmarkmið fyrir framhaldsskóla. Eitt þeirra er að nemendum bjóðist heildstætt og markvisst starfsnám. Þar er áréttað mikilvægi þess að starfsnám höfði bæði til yngri og eldri nemenda og að fleiri ljúki starfsnámi sem skili þeim vel undirbúnum fyrir fjölbreytt störf í atvinnulífinu og til áframhaldandi náms. Að því mun ég vinna. Ég legg áherslu á sem víðtækast samstarf og samstöðu allra sem koma að starfsnáminu. Það er nokkuð ljóst að það þarf að fara vel yfir umgjörð alla fyrir samvinnu atvinnulífsins, ráðuneytisins og skólanna. Þetta atriði er dregið mjög vel fram í þeirri skýrslu frá Ríkisendurskoðun um starfsmenntunina sem hv. fyrirspyrjandi nefndi þar sem m.a. er bent á óhagkvæmni í rekstri núverandi kerfis, nauðsynlega endurskoðun á hlutverki og fjölda starfsgreinaráða sem og vandamál við staðfestingu námsbrauta í starfsmenntun. Ef ég man rétt er tiltekið í skýrslunni að 300 einstaklingar komi með einhverjum hætti að því að forma þetta. Það segir sig sjálft að það tekur alveg óheyrilegan tíma að koma í gegn einhverjum breytingum í því. Ég vil líka nefna hér að þegar er hafin gerð ferilbóka í starfsnámi í samvinnu við hlutaðeigandi aðila. Slíkar bækur munu verða eign hvers nemanda og öll starfsþjálfun hans á vinnustað og í skóla fyrir námstímann í heild sinni verður skráð þar. Stefnt er að því að innleiða ferilbækur á næstunni. Erlendar úttektir á menntakerfinu hér á landi hafa bent á að kerfið bregst ekki nægilega vel við þörfum atvinnulífsins og að það sé óþarflega flókið fyrir nemendur sem lokið hafa starfsmenntun að komast yfir á háskólastig. Framhaldsnám að loknu starfsnámi í framhaldsskóla er mikilvægt vegna þess að æ flóknari tækni gerir auknar kröfur um kunnáttu og jafnframt sækjast nemendur sjálfir eftir aukinni hæfni. Án möguleika á framhaldsnámi er hætta á að nemendur líti á starfsnám sem blindgötu og sæki því síður í slíkt nám. Í ráðuneytinu er unnið að því í samstarfi við háskóla, framhaldsskóla og aðila vinnumarkaðarins að þróa starfsmenntun á háskólastigi, svokallað fagháskólanám, og byggja þannig brýr á milli framhaldsskóla sem bjóða upp á starfstengt viðbótarnám og háskóla og atvinnulífs. Þessi þróunarvinna felur einnig í sér að skilgreina raunfærnimat á háskólastigi og gera tillögu um innleiðingu þess. Á árinu 2017 mun ráðuneytið leggja til 100 millj. kr. í þróunarverkefni fagháskólanámsins. Undir lok máls míns vil ég nefna tvennt sem mér finnst ástæða til að skoða sérstaklega. Annars vegar er að í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er endurskoðun á reiknilíkani fyrir deilingu opinberra framlaga til framhaldsskóla. Það þarf að fylgja eftir ábendingum Ríkisendurskoðunar um mikilvægi þess að reiknilíkan framhaldsskólanna nýtist sem virkt stjórn- og samskiptatæki ráðuneytis og skólanna og að það stuðli að jafnræði og sjálfsábyrgð skóla. Ég mun láta skoða stöðu og möguleika starfsnámsins sérstaklega í þessu samhengi. Hins vegar vil ég nefna að það er full ástæða til að athuga hvort ekki sé tímabært að hefja undirbúning að endurskoðun laga nr. 92/2008, um framhaldsskóla, sem eru frá árinu 2008. Þar yrði staða og stjórnsýsla starfsnámsins einnig tekin til sérstakrar athugunar.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann hafi kynnt sér þingsályktunartillögu Pírata, mál nr. 421 á þskj. 554, sem í rauninni tekur á þessu vandamáli sem við eigum við í dag, að verknám á landsbyggðinni er að lognast út af með einum eða öðrum hætti, fáir nemendur og annað, lítill áhugi hjá ungu fólki að fara í verknám. Tillagan gengur einfaldlega út á að leyfa nemendum á grunnskólastigi að fara í verknám og þannig stytta verknám að einhverju leyti. Ég ætlaði bara að athuga hvort ráðherrann hefði skoðað tillöguna eða hvort honum hugnaðist mögulega að skoða hana og hvort hann sæi sömu vandamálin og eru tíunduð í greinargerð.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tek undir að það er að mörgu að hyggja varðandi starfsnám. Við þekkjum vandamál þeirra skóla sem eru dýrari í rekstri og við þekkjum líka umræðuna um reiknilíkanið sem er búið að vera í endurskoðun ansi lengi. Lítið virðist skila sér. Í fjármálaáætlun er þrátt fyrir allt uppsafnaður niðurskurður upp á 1.700 milljónir sem er lækkun á tímabilinu. Ég held að ekki veiti af þessum fjármunum, sérstaklega inn í verknámsskólana. Við þekkjum sögurnar af því að búnaður hefur ekki verið endurnýjaður gríðarlega lengi, það er ekki hægt að nota forrit vegna þess að tölvurnar ráða ekki við þau o.s.frv. Það er gríðarlega mikil þörf fyrir uppbyggingu á innviðum í framhaldsskólum, sérstaklega hjá starfsnámsskólunum. Það þarf líka að huga að greiðslum fyrir vinnustaðanám. Það er eitt af því sem hefur verið rætt í gegnum tíðina, 

Virðulegur forseti. Fyrstu 11 ár starfsferils míns sem framhaldsskólakennari voru við verknámsskóla. Þá var alltaf talað um að það þyrfti að gera tvennt, annars vegar að endurskoða reiknilíkanið. 18 árum síðar hefur það enn ekki verið gert. Hins vegar var alltaf talað um að það þyrfti að efla starfs- og verknám. Í skýrslu frá Ríkisendurskoðun sem hér var minnst á áðan stendur m.a., með leyfi forseta: „Þrátt fyrir áralöng fyrirheit um að efla starfsnám á framhaldsskólastigi hafa aðgerðir stjórnvalda ekki skilað þeim árangri sem stefnt var að þegar lög nr. 92/2008, um framhaldsskóla, voru samþykkt. Með þeim átti m.a. að efla verknám og ná fram sterkara samstarfi skóla, vinnustaða og atvinnulífsins í heild. Lögin áttu að verða starfsréttindanámi til framdráttar og opna skólum leið til að efla starfsnám og nám tengt þjónustugreinum.  Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða líkur eru til þess að nú gangi eitthvað af þessum fyrirheitum eftir? Ég veit ekki betur en að Sjálfstæðisflokkurinn hafi haft menntamálaráðuneytið á sinni könnu undanfarna áratugi.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég verð var við að skólafólk í mínu kjördæmi sem hýsir þrjá framhaldsskóla og bjóða upp á iðn- og verkmenntun hefur áhyggjur af framtíð verk- og iðnmenntunar. Þetta er kjölfesta í skólastarfinu víða þó að aðstæður séu ólíkar, m.a. vegna þess að þetta er kostnaðarsamara nám en hefðbundið bóknám. En þetta er talið mjög dýrmætt til að viðhalda bæði verklegri þekkingu heima fyrir og þekkingu til kennslu. Ég þykist vita að ráðherra hafi áhyggjur af menntuninni sem slíkri í mjög litlum einingum. En það er þessi áskorun, að viðhalda þekkingunni. Hvað hefur hann að segja um þessi sjónarmið?

Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Þetta er mikilvægt mál. Það hefur lengi verið vöntun á styrkingu iðnnáms og kannski ekki síst nýjum námsbrautum tengdum þeirri breytingu sem er að eiga sér stað í samfélaginu, t.d. tengdum „mechatronics“ og sjálfvirknivæðingu og þess háttar á borð við það sem hefur verið þróað innan Fab Lab smiðja víða á landsbyggðinni. Ég tók reyndar þátt í að hanna fjögur námskeið á framhaldsskólastigi fyrir Fab Lab á sínum tíma. En ekki hefur verið gengið neitt lengra með slíka hugmyndafræði. Sömuleiðis þessu tengt hefur vantað að fylgja eftir löggildingum. Enn í dag eru veggfóðrun og hattasaumur löggildar iðngreinar og ágætar svo sem út af fyrir sig, en ekki er búið að uppfæra t.d. ýmsar iðngreinar, einhvers konar „mechatronics“ eða sjálfvirknivæðingarhugmyndir eða atriði eins og garðyrkjuframleiðslu 

Herra forseti. Það er alveg ljóst að gera þarf iðn- og verknám eftirsóknarverðara, m.a. með því að bæta ímynd námsins. Ef til vill væri hægt að koma betur til móts við þá námsmenn í gegnum námslánakerfið. En ég held að við þurfum líka að ræða aðeins um starfið sem tekur við að námi loknu. Það þarf að byggja níu þúsund íbúðir á næstu þremur árum til að anna eftirspurn. Byggingariðnaður í núverandi mynd getur það varla. Til viðbótar fer verkefnum fjölgandi erlendis vegna bættrar efnahagsstöðu og að öllum líkindum verður erfiðara að fá hingað til lands erlent vinnuafl. Þess vegna er mjög mikilvægt að fjölga starfsfólki í iðnaði. Til þess væri hægt að bæta kjör iðnaðarfólks og tryggja til dæmis að undirverktakar og starfsmannaleigur standi skil á öllu sínu og greiði ekki undir launataxta. Ein leið til slíks væri að gera yfirverktaka ábyrga fyrir því að undirverktakar séu með allt sitt á hreinu. Fyrsta skref gæti auðvitað verið að koma slíku fyrir í útboðsskilmálum Framkvæmdasýslu ríkisins, enda er algert lykilatriði 

Herra forseti. Ég set spurningarmerki við sumar af þeim breytingum sem hafa orðið á iðn- og verknámi. Grunnnámið er orðið að allstórum hluta á vegum hagsmunaaðila, þ.e. Samtaka iðnaðarins sem reka iðnskóla. Það eru til opinberir verkmenntaskólar vissulega líka. Þjálfunin fer í vaxandi mæli fram á vegum fyrirtækja eða skóla en ekki undir persónulegri handleiðslu iðnmeistara. Ef efla á iðn- og verknám þarf að standa vörð um innihald námsins og þjálfunina, færnina og vandvirknina, þ.e. það sem við köllum fagmennsku. Við tryggjum hana kannski best með námi sem miðar ekki að breytilegum þörfum fyrirtækja í iðngreininni heldur lýtur að námskrá sem óháðir sérfræðingar, iðnmeistarar eða aðrir semja og svo þjálfun sem hefur bæði innra samhengi og samfellu og er undir handleiðslu fagfólks. En það kemur fleira til. Það hefur lengi staðið til að fella úr gildi löggildingu fjölda iðngreina. Sumar eru vissulega úreltar en aðrar verða að halda stöðu sinni sem löggiltar iðngreinar 

Virðulegi forseti. Ég vil minnast hér aftur á Fab Lab. Þar eru kennd undirstöðuatriði stafrænnar framleiðslutækni, þrívíddarhönnun og nýjar aðferðir við verk- og iðnmenntun. Núna er Fab Lab með starfsstöðvar á sjö stöðum á landinu. Ef eitthvað er vantar fleiri. Það er t.d. ekki nema ein starfsstöð í Reykjavík fyrir allan þann fjölda sem er hérna. Auk þess eru starfsstöðvar á Akureyri og á Austurlandi, Hornafirði, Ísafirði, Sauðárkróki og Vestmannaeyjum. Þar væri kjörið tækifæri að bæta í. Þetta er ákveðið undirstöðuatriði framtíðar verk- og iðnmenntunar. Einnig gæti komið hugmynd um að gera verk- og iðnnámið alvarlegra, það lægi meira þar undir. Jafnvel með því að gera einhvers konar samræmd verkefni, kannski ekki próf en samræmd verkefni fyrir þá hluta af aðalnámskrá 

Hæstv. forseti. Það hríslaðist um mig gleði þegar ég heyrði hæstv. ráðherra tala um að hann hefði þá sýn að efla starfsmenntun. Hann ætlar að vinna að eflingu hennar, byggja brýr milli skólastiga og efla starfsmenntun í landinu. Svona höfum við talað lengi á hátíðis- og tyllidögum. Gleði mín felst í því að hæstv. ráðherra lætur þessi orð falla hér á mánudegi. Þess vegna hef ég trú á að það hljóti eitthvað að gerast núna. Við stöndum frammi fyrir því að ákveðnar iðngreinar eru að deyja út. Það er ekki endurnýjun í þeim. Það er ekki gott. Við erum að glata mikilvægri þekkingu á handverki og framleiðslu sem við megum alls ekki týna. Þess vegna vænti ég þess að hæstv. ráðherra geri nú eitthvað í þessum málum. Ég heyri ekki annað en að við séum öll sammála um að það er það sem við viljum. Hann fær allan minn stuðning í því efni.

Herra forseti. Við tölum öll á hátíðarstundum um mikilvægi iðnnáms og verknáms. En það hefur ekki skilað sér í verki, því miður, sama hvaða stjórnmálaflokkar hafa verið við völd, þótt einn hafi nú verið kannski allt of lengi við völd. En ég vona að núverandi ráðherra taki sig til og bretti upp ermar og að sá flokkur rísi undir merkjum í þeim efnum. Þegar skortir orðið fagmenntað fólk, iðnmenntað fólk, vítt og breitt um landið, sérstaklega víða á landsbyggðinni er þetta orðið mjög mikið vandamál. Framhaldsskólar á landsbyggðinni þurfa að vera samkeppnishæfir við framhaldsskóla hér á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna þarf að horfa til þess að það eru sveiflur í fjölda í bekkjardeildum sem þarf að mæta með 

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Það er gott að finna hversu mikill áhugi er á verk- og iðnnámi hér í þingsal. Ef við tökum saman þær fyrirspurnir sem ég hef í dag beint til hæstv. menntamálaráðherra er greinilega mikill stuðningur við áform ráðherrans um sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum og við að styrkja verk- og iðnnám, eins og lengi hefur verið talað um. Ég þarf hins vegar aðeins að vinna í ykkur varðandi heimavistir fyrir framhaldsskólanema hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég þekki ráðherrann að því að hann vill ekki endilega hafa mörg verkefni í gangi á sama tíma. En þegar hann segir að hann ætli að leggja áherslu á ákveðin verkefni veit ég að hann mun fylgja því eftir. Þess vegna er mjög gott að hann standi hér á mánudegi og segist ætla að leggja áherslu á að byggja upp verk- og iðnnám. Að lokum vildi ég bæta við umræðuna þeim ágætu ábendingum sem hafa komið hér fram. Ég hef heyrt sögur af því að eftir hrun, þegar við sáum byggingariðnaðinn hrynja, sátu nemendur einfaldlega og grétu inni hjá kennurunum sínum því að þeir gátu ekki lokið námi, ekki fengið nauðsynlega starfsþjálfun á vinnustöðum. Við sjáum líka aukna sérhæfingu þannig að fyrirtæki sérhæfa sig til dæmis bara í uppsteypun í byggingariðnaðinum meðan aðrir eru í innréttingum. Nemandi sem fær pláss nær einfaldlega ekki að tryggja sér þá þjálfun sem hann þarf. Ein af hugmyndunum sem hefur verið nefnd er sú hvort það ætti að vera á ábyrgð skólans að lofa nemendum sínum að þeir muni útskrifast, að það verði tryggt að þeir fái nauðsynlega þjálfun til að geta útskrifast úr námi. 
             Að lokum vil ég nefna, í ljósi þess að við erum nýlega búin að fullgilda sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, að þarf að líka að huga að möguleikum þess þegar kemur að verk- og iðnnámi.

Forseti. Fólk hefur komið víða við í þessari umræðu. Skrýtið að tala um að mánudagur sé ekki hátíðisdagur, þetta er dásamlegur dagur. Heil vinnuvika fram undan. Það er dásamlegt að eiga í vændum að fá að takast á við ný verkefni og áskoranir á hverjum einasta degi og margar hverju sinni. Ég þakka þessa umræðu og þigg með þökkum sömuleiðis allar góðar hugmyndir um það hvernig við getum gengið til þess verks sem lengi hefur staðið til af hálfu stjórnvalda og burt séð frá því hvaða stjórnmálaflokkur hefur verið við völd hverju sinni í menntamálaráðuneytinu. Allir þeir flokkar eiga sína sögu tengda því. Ég hef alla trú á að við munum í sameiningu koma fram breytingum í þá veru að eitthvert innihald sé í þeim yfirlýsingum sem þingið hefur margoft gefið í gegnum tíðina, og skólakerfið sömuleiðis, um að skjóta styrkari stoðum undir starfs- og verknám. Það er tími til kominn. Varðandi það sem hér er spurt um, hvort ég hafi farið ofan í og kynnt mér til hlítar tillögu Pírata um starfsnám: Nei, ég hef ekki gert það. Ég viðurkenni það heils hugar. En ég geri ráð fyrir að allar slíkar hugmyndir komi til vinnslu og verði lagðar inn sem fóður í þá vinnu sem hafin er til undirbúnings því að koma þessum hugmyndum til framkvæmda sem snúa að verk- og starfsnámi. Ég vil nefna sérstaklega, vegna orða síðustu ræðumanna, að við eigum ekkert að gleyma okkur í áhyggjum. Við höfum fulla getu til að vinna góð verk, Íslendingar, og höfum sýnt það í gegnum tíðina. Þegar gleðin hríslast niður eftir hrygg samþingmanns míns úr Norðausturkjördæmi vegna orða minna eigum við líka færi í því. Ég ætla að nefna hér sameiginlegan kunningja, einstakling sem unnið hefur við húsgagnabólstrun; hann sér tækifæri í að senda nemendur til útlanda til að sækja þekkingu og koma með hana heim. Það er ekki endilega allt fengið með því að rækta eingöngu heimagarðinn. Við þurfum líka stundum að sækja okkur vit, þekkingu og færni yfir Atlantsála.

Virðulegi forseti. Ég vona að ég fái góða þátttöku í umræðu um þetta mál því að það er gríðarlega mikilvægt. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sérstaklega tekið fram að kosningalöggjöf eigi að yfirfara með það fyrir augum að hún verði einfaldari og miði að meira jafnræði í atkvæðavægi. Þá vil ég spyrja ráðherra: Hvernig hyggst ráðherra standa að vinnu með öllum flokkum að því að kosningalöggjöfin verði einfaldari og miði að meira jafnræði í atkvæðavægi? Þetta kemur til með að verða lykilatriði. Eins og heyra má á næstu spurningum munu breytingarnar verða einhverjum flokkum almennt í óhag. Önnur spurning: Í hverju felst að mati ráðherra meira jafnræði í atkvæðavægi? Að þessu þarf sérstaklega að huga því að núverandi ríkisstjórn er með meiri hluta þingsæta þrátt fyrir að vera með minni hluta atkvæða. Það sem er enn furðulegra er að ríkisstjórnarflokkarnir samtals eru með færri atkvæði á bak við sig en stjórnarandstöðuflokkarnir samtals. Síðasta ríkisstjórn var til dæmis einungis með um 50% atkvæða á bak við sig en var, af einhverri undarlegri ástæðu, með um 60% þingsæta. Hinn sterki meiri hluti, eins og hann var kallaður, var með ákaflega veikt umboð. Þetta atriði, ef eitthvað, er það sem þarf hvað nauðsynlegast að laga. Það gengur ekki að svona mikill munur sé á umboði samkvæmt hlutfalli atkvæða og hlutfalli þingsæta, hvað þá að hægt sé að ná meirihlutavaldi með minni hluta atkvæða. Núverandi ríkisstjórn er með meirihlutavald og minni hluta atkvæða. Það er eins og liðið sem skoraði færri mörk hefði unnið leikinn. Þriðja spurning: Hvað telur ráðherra þarfnast einföldunar í kosningalöggjöfinni? Beinist einföldunin að kjósandanum, flokkunum, frambjóðendum, öryggi kosninga, úrvinnslu gagna, úthlutun þingsæta, skiptingu kjördæma? Orðin í stjórnarsáttmálanum eru nefnilega eitthvað sem allir ættu að geta verið sammála um. En hvað liggur á bak við orðin? Hver er sameiginlegur skilningur stjórnarflokkanna á því hvað þetta þýðir? Fjórða spurning: Mun yfirferð kosningalaga ná til fleiri þátta en þeirra sem vinnuhópur um endurskoðun kosningalaga lagði til að yrði breytt í drögum að frumvarpi sem hópurinn skilaði af sér í ágúst sl.? Ef svo er, til hvaða þátta? Þessi spurning tengist einfölduninni vegna þess að drög vinnuhópsins að frumvarpi um endurskoðun kosningalaga ásamt greinargerð er ekki endilega einföldun frá öllum bæjardyrum séð. Þetta er 300 blaðsíðna frumvarp og greinargerð. En þrátt fyrir að allar spurningarnar séu mikilvægar er tíminn til að svara naumur. Ég vil því biðja ráðherra og aðra að forgangsraða svörum sínum eftir röð spurninga. Samvinna með öllum flokkum og jafnræði í atkvæðavægi eru spurningar sem er gríðarlega mikilvægt að svara skýrt og skilmerkilega. Ég vonast eftir góðri þátttöku. Þetta er, að því er ég tel, eitt af brýnustu málum sem Alþingi þarf að afgreiða á þessu kjörtímabili.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna, sem hlýtur auðvitað að standa öllum sem hér eru inni ákaflega nærri. Vísað er til stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar. Það er rétt að þar kemur fram að því er varðar áframhaldandi vinnu við skoðun á stjórnarskránni að henni skuli haldið áfram. Í því sambandi kemur fram að þar verði jafnhliða hugað að breytingum á kjördæmaskipaninni með hliðsjón af reynslu síðustu breytinga. Síðustu breytingar voru gerðar með stjórnarskrárbreytingu árið 1999 þegar kjördæmum var fækkað og þau stækkuð. Stjórnarskráin var allt til ársins 1934 mjög almenn um kjördæmaskipanina og kosningafyrirkomulagið. Eftir það voru sett ítarlegri ákvæði í stjórnarskrána. Það sem átti sér stað 1999 var að stjórnarskráin var gerð örlítið sveigjanlegri og löggjöfinni falin útfærsla, t.d. um fjölda þingsæta í hverju kjördæmi að teknu tilliti til lágmarks þar að lútandi. Það er að mínu mati ágætisfyrirkomulag, þ.e. skipting stjórnarskrárinnar og síðan framsal hins almenna löggjafa um fyrirkomulag kosninga. Það er tvennt í þessu. Þegar menn spyrja mig um meira jafnræði í vægi atkvæða þá liggur vandinn ef til vill í því kerfi sem við höfum í dag: Það byggir á ákveðnu ójafnræði atkvæða, en um leið er gert ráð fyrir að atkvæðum sé jafnað á milli flokka. Í umræðu um þessi mál hafa menn nefnt að kerfið sé ógagnsætt og flókið. Ég er ekki tilbúin til að taka undir það þótt við, leikmenn á þessu sviði, þ.e. á sviði d'Hondt-reglunnar, þurfum kannski að rifja upp á fjögurra ára fresti nákvæmlega hvernig hún virkar held ég að sé ekki sanngjarnt kerfisins og reglunnar vegna að segja að hún sé algerlega óskiljanleg eða ógagnsæ. Hún er í sjálfu sér nokkuð gagnsæ og skýr og ekki óeðlileg. Menn velta fyrir sér hvernig sé hægt að tryggja að hver maður á landinu hafi eitt atkvæði eða að það verði að minnsta kosti jafnað eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir, en stjórnarskráin gerir ráð fyrir mögulegu ójafnræði í þessu, þ.e. að skiptingin geti verið þannig að einhverjir kjósendur hafi tvöfalt vægi á við aðra. Þannig er það sannarlega í dag. Í nýlegum úrskurði landskjörstjórnar eftir síðustu kosningar var að minnsta kosti staðfest að ekki væri enn ástæða til að breyta þeirri skipan sem er í dag, sem þó hefur verið gert eftir árið 1999 þegar fjölda þingmanna hefur verið breytt milli kjördæma. Hvernig væri hægt að ná meira jafnræði? Það er í mínum huga bara þrennt sem kæmi til greina í því: Að gera landið að einu kjördæmi. Það væri í sjálfu sér einfaldast. Einnig væri hægt að fjölga kjördæmum svo mikið að jafnræði næðist, t.d. með einmenningskjördæmum. Það er annar möguleiki. Svo væri auðvitað líka hægt að hugsa sér að við hefðum bara sex kjördæmi sem væru öll nákvæmlega jafn stór þannig að kjördæmamörkunum væri hnikað til. Almennt er rétt að hafa í huga að ef kosningafyrirkomulaginu verður breytt höfum við stjórnarskrána, einkum og sér í lagi 31. gr. hennar, og svo höfum við lög um kosningar til Alþingis auk laga um kosningar til sveitarstjórna og forsetakosningar. Það eru aðallega lög um kosningar til Alþingis sem segja fyrir um fyrirkomulag í þessu máli. Að mínu viti eru margvísleg tækifæri til þess að breyta kosningafyrirkomulaginu án þess að breyta stjórnarskránni með því að breyta lögum um kosningar til Alþingis. Fyrir liggur skýrsla til forseta Alþingis sem forseti Alþingis hefur til afgreiðslu og þingið sjálft. Að sjálfsögðu mun það koma inn á borð þingsins 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka fram að það er fyrir fram ómögulegt í hlutfallskerfum með fjölflokka fyrirkomulagi að útiloka algerlega að það geti gerst að ákveðnir flokkahópar fái meiri hluta þingsæta með minni hluta atkvæða á bak við sig. Það má hins vegar minnka líkur á því verulega. Ég myndi styðja það. Stefna Viðreisnar í þessum málum er skýr. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðast þarf í nauðsynlegar breytingar til þess að tryggja að atkvæðisréttur allra landsmanna verði jafn óháð búsetu. Jafn atkvæðisréttur og jafnt vægi atkvæða er nauðsyn í lýðræðisríki.“ Þetta hefur ratað í stjórnarsáttmálann eins og hefur verið talað um. Ef einhver spyr mig hvað meira jafnræði þýðir er það í mínum huga eins mikið jafnræði og stjórnarskráin heimilar. Mér fannst frumvarp Viktors Orra Valgarðssonar og nokkurra annarra þingmanna gefa ákveðna rétta nálgun í þessu. Ég sá mér ekki fært að gerast meðflutningsmaður þar vegna ákveðinna tæknilegra úrlausnarefna og mér þótti líka réttast að við sem stjórnarþingmenn gefum þeirri vinnu sem mun fara fram ákveðið tækifæri í von um að hún skili árangri.

Herra forseti. Það er margt sem mætti laga í kosningalögum. Til dæmis væri einföld breyting sem myndi hjálpa að flytja okkur úr d'Hondt-reglu yfir í reglu Sainte-Laguës sem er víðast notuð á Norðurlöndum. Það er líka atriði sem varðar úthlutun uppbótarþingsæta sem fylgir svokallaðri „biproportional apportionment“-reglu, með leyfi forseta, sem mætti kalla tvíhlutfallslega úthlutun. Balinski sannaði á sínum tíma að það er eingöngu eitt reiknirit sem uppfyllir þessa úthlutun. Við notum það ekki í kosningalögunum, að hluta til vegna þess að aðferð Balinskis þótti of flókin. Ég er hálfpartinn sammála því, hún er frekar flókin. En hún tryggir þó einhalla vöxt á sætaúthlutun sem við erum ekki viss um að hafi alltaf staðist eða geti alltaf staðist í öllum tilfellum. Það eru margar aðrar minni háttar lagfæringar sem mætti gera en kannski eitt sem við ættum að taka skoðunar er að einfaldur kross í kassa er kannski 

Virðulegi forseti. Mér finnst ég vera að troðast inn í annarra manna partí þegar ég fylgi Smára McCarthy í pontu eftir að hann er búinn að vitna í ýmsa kosningakerfasérfræðinga, sérstaklega af því að mig langaði bara að spyrja ráðherrann út í praktísk atriði varðandi framkvæmd kosninga. Ráðherra nefndi tillögur sem liggja hjá forsætisnefnd sem snúa m.a. að rafrænni kjörskrá sem ég tel mjög mikilvægt að fara að koma á til að framkvæmd kosninga verði eins góð og hugsast getur. Og svo er það hugmynd sem hefur verið nefnd í því sambandi um hvernig við getum samræmt framkvæmd kosninga milli kjördæma. Landskjörstjórnir eru misvel í stakk búnar til að takast á við það verkefni að skipuleggja kosningar. Er einhver ástæða til að efla leiðbeiningar og aðstoðarhlutverk ráðuneytisins eða er það eitthvað sem ætti að vera samstarfsverkefni ráðuneytis og þings? Er eitthvað slíkt til skoðunar í ráðuneytinu?

Virðulegi forseti. Ég sakna nokkurra þingflokka í þessari umræðu. En ég vildi minnast á orð hæstv. ráðherra um lausnina varðandi jafnræði þar sem hún nefndi eitt kjördæmi. Jú, það er tvímælalaust lausn. Einmenningskjördæmi eru það ekki, langt í frá. Það er algerlega í hina áttina. Sá sem fær flest atkvæði gæti verið sami flokkurinn í öllum kjördæmum og fengið þannig alla þingmenn, alls ekki með meiri hluta atkvæða, hvað þá 100%. Varðandi það sem hv. þm. Pawel Bartoszek segir um að ekki sé hægt að útiloka þetta algerlega þá er það ekki alveg satt. Það er alveg hægt að setja skilyrði sem slík, að það sé ákveðinn lausaþingmaður sem hverfi í raun og detti yfir á annan flokk ef meirihlutamyndun verður á þann hátt að hann er í stjórn með minni hluta atkvæða. Það er ekkert langt frá jöfnunarþingmanninum. Ein hugmynd um hvað væri hægt að gera til að vinna betur að jafnræðisreglunni er að hafa fleiri jöfnunarþingmenn. Það hefur komið tillaga um að allir séu jöfnunarþingmenn. Hvað varðar breytingarnar frá 1999 þá var það þá sem 5% reglan kom inn. Hún skemmir að einhverju leyti þessar talningaraðferðir sem við notum eins og d'Hondt-regluna. Hún gerir ekki ráð fyrir að það sé einhver þröskuldur, 5% þröskuldur, sem færir þingmenn flokka sem eru með fá atkvæði yfir á flokka sem eru með mörg atkvæði. Það er þessi halli sem ég er að tala um núna. Sjálfstæðisflokkur er núna með þremur þingmönnum meira en hann ætti að vera með samkvæmt atkvæðahlutfalli. Það er eitthvað rangt við það og við verðum 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem er gagnleg og mun örugglega fara hér fram nokkrum sinnum á þessu kjörtímabili og svo sem kannski full ástæða til. Ég get tekið undir það sem hv. fyrirspyrjandi spurði um, það er auðvitað möguleiki að fjölga jöfnunarmönnum á kostnað kjördæmakjörinna. Það er hægt að gera með einfaldri breytingu á kosningalöggjöfinni, með tilskildum meiri hluta á þinginu. Þá eru menn kannski að líta til þess að ekki sé eins mikið happdrætti hvar jöfnunarmennirnir lenda. Ég vil nefna að menn þurfa að hafa í huga að mögulega er þetta kerfi í dag skásta kerfið sem við getum haft ef menn vilja hafa uppi þau markmið sem þessu kerfi er ætlað að vinna að, sem eru einhvers konar staðbundin áhrif. Menn vilja standa vörð um það, en þó ekki þannig að flokkum sé mismunað. Svo ég haldi uppi einhverjum vörnum fyrir þetta kerfi sem við höfum í dag, þótt ekki væri nema af því að það var enginn annar sem gerði það í þessari umræðu, þá þarf nú að gæta hér einhverrar smásanngirni í þessu. En ég vil að lokum nefna að skýrsla vinnuhópsins liggur fyrir, hann skilaði henni síðasta haust. Í henni koma fram ágætar ábendingar um framkvæmd kosninga. Þar er t.d. bent á, sem við þurfum að fara að gera strax næsta haust, að breyta tímafrestum þannig að utankjörfundaratkvæðagreiðsla hefjist ekki áður en framboðsfrestur renni út. Þar er bent á kosti þess að vera með rafræna kjörskrá. Menn geta auðvitað haft mismunandi skoðanir á því. Og svo er líka lögð áhersla á að við þurfum að breyta 

Herra forseti. 30. apríl 2009 var samþykkt á Alþingi þingsályktun sem hljóðaði þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórn Íslands að setja á stofn rannsóknarstofnun um utanríkis- og öryggismál.“ Í greinargerð með henni segir, með leyfi forseta: „Þróun mála í Asíu, einkum í Kína sem er á hraðri leið í átt að verða efnahagslegt stórveldi, auk vaxandi viðleitni Rússlands til að endurheimta fyrri áhrif í alþjóðamálum, mun hafa víðtæk áhrif á þróun heimsmála. Þá mun mótun utanríkis- og varnarmálastefnu Bandaríkjanna í kjölfar þess að nýr forseti tekur við völdum í janúar næstkomandi hafa veruleg áhrif á alþjóðlegt samstarf, m.a. innan Atlantshafsbandalagsins og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna.“ Þetta var árið 2009, herra forseti. Ef þetta átti við þá á þetta tífalt betur við núna í ljósi þess að nú hefur nýr forseti tekið við í Bandaríkjunum og bæði Kína og Rússland hafa gert töluvert meira vart við sig. Það er margt ágætt í þessari greinargerð, m.a. að víða erlendis, t.d. á Norðurlöndunum, starfa rannsóknarstofnanir sem sérhæfa sig í alþjóðamálum og í þróun þeirra. Við höfum Alþjóðamálastofnun við Háskóla Íslands. Hún var sett á laggirnar 1990 en hún starfar í raun ekki sem rannsóknarstofnun sem slík eða gerði það ekki, að því er ég best veit. Það er full ástæða til að skoða hvort svona rannsóknarstofnun eigi ekki við. Ég spyr því hæstv. utanríkisráðherra hvernig miði vinnu við að kanna grundvöll þess að setja á stofn sjálfstætt rannsóknarsetur á sviði utanríkis- og öryggismála, samanber þessa þingsályktun. Oft var þörf en nú er nauðsyn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Við erum alveg sammála um mikilvægi þess að vel sé haldið utan um þekkingu og reynslu á sviði utanríkis- og öryggismála og afar brýnt sé að stuðla að efnisríkri umræðu um þennan mikilvæga málaflokk. Á það ekki síst við núna þegar margvíslegar áskoranir eru uppi í alþjóðakerfinu og að sama skapi mikil tækifæri fyrir hagsmunagæslu okkar Íslendinga. Nægir þar að nefna útgöngu Breta úr ESB, þróun Evrópusamstarfs, viðsjár í öryggismálum Evrópu, loftslagsmál og þar fram eftir götunum. Hvað efni fyrirspurnar hv. þingmanns varðar þá er því fyrst til að svara að ríkisstjórn Íslands vísaði þingsályktun um stofnun sérfræðiseturs á sviði utanríkis- og öryggismála til þverpólitískrar þingmannanefndar sem sett var á fót með þingsályktun árið 2011 til að undirbúa þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Þar fékk ályktunin sem þingmaður vísar til sérstaka skoðun. Í skilabréfi nefndarinnar sem laut styrkri stjórn Valgerðar Bjarnadóttur, þáverandi þingmanns Samfylkingar, og var skipuð fulltrúum allra flokka á þingi, þar með talið Birgittu Jónsdóttur, fulltrúa Hreyfingarinnar ásamt mörgum öðrum góðum hv. þingmönnum, kom fram að nefndin taldi ekki forsendur fyrir því að setja á fót slíkt rannsóknarsetur, einkum af fjárhagsástæðum. Sagði nefndin að fyrsta kastið yrði að byggja á þeirri þekkingu og reynslu sem fyrir væri og væri það nærtækast að horfa til háskóla- og fræðasamfélagsins. Í bréfinu kom fram að þegar aðstæður leyfðu og fjármunir væru fyrir hendi væri rétt að skoða á ný stofnun slíks sérfræðiseturs. Jafnframt taldi nefndin brýnt að stuðla að opnari og upplýstari umræðu um utanríkis- og öryggismál og benti á að heppilegast væri að nýta vinnu við þjóðaröryggisstefnuna til þess. Nefndin benti einnig réttilega á að breið samstaða um þjóðaröryggi gæti einnig skapast með opinni og lýðræðislegri umræðu um málaflokkinn. Á síðasta þingi voru samþykkt lög um þjóðaröryggisráð mótatkvæðalaust og í mikilli pólitískri sátt. Ég hygg að þingheimur allur sé mér sammála um að lögin og það þverpólitíska ferli sem mótaði þjóðaröryggisstefnuna hafi verið afar mikilvægt skref sem hafi það að meginmarkmiði að efla þennan málaflokk hér á landi. Nú hillir undir að þjóðaröryggisráð hefji störf. Hvað fyrirspurn þingmannsins varðar þá er ljóst að þjóðaröryggisráðið mun sinna þessum þætti afar vel. Í 4. gr. laga um þjóðaröryggisráð kemur þannig skýrt fram að ráðið skal í samvinnu við háskólasamfélagið, hugveitur og fjölmiðla, beita sér fyrir opinni og lýðræðislegri umræðu um þjóðaröryggismál og eflingu fræðslu og upplýsingagjafar um þau mál. Þannig má segja að að teknu tilliti til þeirra forsendna sem nefndin gaf sér á sínum tíma og árangur þess þverpólitíska starfs sem átt hefur sér stað undanfarin ár hafi náðst farsæl lending í þessum málum. Þar fyrir utan, vegna þess að ég er sammála hv. þingmanni um upplegg hans með þessari fyrirspurn, þá vil ég nota tækifærið og nefna þá yfirgripsmiklu vinnu sem við höfum hafið í utanríkisráðuneytinu við að skoða með heildrænum hætti hagsmunagæslu okkar til framtíðar. Í því ferli er verið að velta öllum steinum og sjá hvernig utanríkisþjónustan geti nýtt betur tæki sín og tól til að gæta hagsmuna þjóðarinnar og atvinnulífsins. Veigamikill þáttur í þeirri vinnu er að skoða hvernig betur er hægt að nýta þá miklu reynslu og þekkingu á utanríkismálum sem safnast hefur saman innan utanríkisþjónustunnar til skilvirkrar stefnumótunar og ekki síður að skoða leiðir með hvaða hætti unnt er að miðla þessari reynslu og þekkingu til almennings og hagsmunaaðila. Þetta er spennandi vinna. Ég er fullviss um að hún muni skila árangri og styðja enn frekar við hlutverk þjóðaröryggisráðsins sem og að ná fram þeim markmiðum sem ég og hv. þingmaður erum augljóslega sammála um að þegar við mótum stefnu í okkar öryggis- og hagsmunamálum á það byggja á sem allra bestri þekkingu. Það gerist hins vegar ekki af sjálfu sér. Það þarf að huga að því. Eins og ég nefndi í svari mínu þá erum við með bæði í fræðasamfélaginu og ekki síður í utanríkisþjónustunni með mikla þekkingu, en það mætti koma henni betur á framfæri til allra, ekki síst til almennings. Það er eitt af því sem er uppleggið með þeirri vinnu sem ég vísaði til á vettvangi utanríkisþjónustunnar sem ég á von á að við fáum að sjá niðurstöður í fyrr en seinna.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta góða svar. Það er áhugavert að heyra um þá vinnu sem er verið að vinna í utanríkisþjónustunni. Nú veit ég að utanríkisþjónustan vinnur mjög gott verk en er oft frekar fjársvelt, eins og við höfum reyndar rætt um áður í samhengi við t.d. sendiráð og fjölda starfsmanna í sendiráðum. Ég vil samt meina, fyrst hæstv. ráðherra nefndi þörfina og ef aðstæður leyfðu, að þörfin sé heldur betur til staðar og aðstæður í þjóðfélaginu eru frekar góðar. Nú er hugsanlega ástæða til þess að í stað þess að stofna sérstaka stofnun að veita bara rannsóknarfjármagn til Alþjóðamálastofnunar þannig að hún geti sinnt þessu hlutverki að einhverju leyti. Nú er verið að vinna mjög gott starf þar og full ástæða er til að við göngum lengra, kannski ekki síst í ljósi þeirra breytinga sem eru að eiga sér stað í loftslagsmálum eða í því sem er tengt norðurslóðum og þar fram eftir götunum, svo ekki sé talað um stóru flóknu pólitísku málin sem tengjast því sem ég nefndi áðan; Rússland, Kína, Bandaríkin og fleiri stórveldi og ýmiss konar smáveldi. Þjóðaröryggisráðið er ágætt fyrirbæri. Að vísu á eftir að skipa það eftir því sem ég best veit. Væri gaman að vita hvort það sé eitthvað sem mun gerast á næstunni. Ég held að það sé hæstv. forsætisráðherra sem fer með það mál, ég verð þá leiðréttur með það ef svo er ekki. Vissulega er það er tækifæri fyrir hagsmunagæslu. Því er rétt að spyrja: Erum við að gæta nægilega vel að hagsmunum okkar ef allar okkar rannsóknir á utanríkismálum eru í rauninni 

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni, þjóðaröryggisráðið er undir forsæti hæstv. forsætisráðherra. Á þessum tveimur mínútum ætla ég að fara aðeins yfir það sem ég taldi að hv. þingmaður væri að inna mig eftir í seinna svarinu. Auðvitað er það þannig að við munum aldrei vera á þeim stað eins og ýmis önnur ríki, ég tala nú ekki um stórveldin, þegar kemur að upplýsingaöflun. Það sem mér hefur hins vegar fundist vanta og kom mér á óvart, bara svo ég nefni viðskiptamálin, er hvað við erum með lélegar upplýsingar. Ég get nefnt dæmi um það að ef við skoðum t.d. okkar helstu útflutningslönd þá stendur Holland þar upp úr. Við erum ekkert að flytja mest til Hollands. Það er uppskipun í Rotterdam og við vitum ekki hvert það fer. Þegar við erum að gæta hagsmuna okkar og gerum áætlanir þá er óþolandi að hafa ekki slíkar upplýsingar. Lengi hefur verið vitað að við vissum þetta ekki, en það hefur ekki verið gert neitt í því. Þetta er eitt af því sem ég hef verið að taka á frá því ég tók við í mínu ráðuneyti af því að mér finnst fullkomlega óásættanlegt að hafa ekki réttar upplýsingar í þessum mikilvægu málum. Ýmislegt fleira gæti ég nefnt sem ég mun reyna að upplýsa þing og þjóð um þegar það er tilbúið því að mér hefur fundist umræðan oft ekki taka mið af réttum upplýsingum. Meira að segja þegar ég kem sem ráðherra og kalla eftir upplýsingum hef ég ekki getað fengið þær vegna þess að þær eru ekki til staðar. En hins vegar er líka til mikil þekking sem mér finnst spurning um hvernig við komum í farveg þannig að þing og almenningur, fjölmiðlar og aðrir geti haft aðgang að og huga þarf að því. Þetta snýr ekki alltaf að því að búa til nýjar stofnanir eða neitt slíkt, í þessu tilfelli snýst það um skipulag utanríkisþjónustunnar að stórum hluta. Ef við ætlum hins vegar að fara í mjög mikla vinnu í viðbót þá mun það auðvitað kalla á aukna fjármuni. Þetta er grundvallaratriðið. Ef við ætlum að taka 

Herra forseti. Ég ætla að varpa þeirri spurningu fram til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort hafin sé eða áformuð greining á áhrifum „mismunandi fjárfestinga og framkvæmda í einstökum greinum sem og þensluáhrif á landsbyggðina annars vegar og höfuðborgarsvæðið hins vegar“ sem fram kemur í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022 og hversu mikilvægt er að það sé gert. Það er nefnilega svo að mínu mati að fjármálastefnan og fjármálaáætlunin taka ekki nægilega vel á sjónarmiðum landsbyggðarinnar. Ég tel afar mikilvægt að þau sjónarmið séu höfð í huga þegar við erum að forgangsraða fjárfestingarverkefnum hins opinbera. Það er hægt að stýra framkvæmdum með þeim hætti að þau svæði sem minna hafa fundið fyrir hagvexti og uppgangi efnahagslífsins njóti betur. Víða hefur það nefnilega verið þannig að samdráttur hefur verið eða jafnvel um stöðnun að ræða. Við getum stýrt framkvæmdum hjá t.d. opinberum hlutafélögum að einhverju leyti af því að þau vega mjög þungt í stóra samhenginu. Núna stöndum við frammi fyrir mjög stórum framkvæmdum á næstunni sem eru nánast einvörðungu á suðvesturhorninu, þ.e. byggingu nýs Landspítala og viðamikilli stækkun á Keflavíkurflugvelli, hvort tveggja mjög nauðsynlegt. En við verðum að huga að því líka hvað við getum gert annars staðar sem hefur kannski minni áhrif, við getum jafnvel fengið betri tilboð í framkvæmdir o.s.frv. Það er þannig að fólk um land allt er að búa sér til atvinnu, t.d. til sveita og í minni sveitarfélögum sem glímir jafnvel við lélegar samgöngur, ekki er þriggja fasa rafmagn o.s.frv., þar sem litlir fjármunir eru settir í vegakerfi, hafnarmál og flugvelli á tímabili fjármálaáætlunarinnar sem við fjöllum um núna, í kringum 5 milljarðar á ári sem er u.þ.b. það sama og við í fjárlaganefnd sáum okkur knúin til að bæta við í desember til að bregðast við sárustu þörfinni. Því er alveg ljóst að það þarf að gera betur. Það þarf að skoða mjög gaumgæfilega hvort ekki sé rétt til að vega upp á móti þenslunni á stórhöfuðborgarsvæðinu að fara í verulegar fjárfestingar úti á landi þar sem fólk finnur kannski ekki almennt fyrir þenslu eða mjög miklum hagvexti. Mig langar líka að biðja hæstv. ráðherra að skýra ögn fyrir mér það sem fjármálaráð gerir athugasemdir við og segir að mikill samdráttur sé í fjárfestingum milli 2017 og 2018 sem er óútskýrður að mati ráðsins. Við Vinstri græn höfum talið að þessi stefna sé of aðhaldssöm af því að ekki eru gerðar neinar sérstakar atlögur að því að auka tekjur að neinu marki til að standa straum af þeirri innviðauppbyggingu sem við höfum svo ítrekað rætt og rekstur ríkisins er í járnum 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Bæði spurningin og ábending meiri hluta fjárlaganefndar eru mikilvægar og áhugaverðar. Ljóst er að uppgrip á höfuðborgarsvæðinu eru ekki endilega ávísun á þenslu á Vestfjörðum og jarðgangagerð á Vestfjörðum þurrkar ekki upp atvinnuleysi á Djúpavogi. Þá eru fjárfestingar ekki allar jafnar þegar kemur að þensluáhrifum. Þannig eru mannvirki sem reist eru af erlendu starfsfólki ekki jafn þensluhvetjandi og aðrar fjárfestingar. Þá er erlent vinnuafl notað til að draga úr spennu á markaði og þar hjálpar aðildin að Evrópska efnahagssvæðinu með frjálsu flæði fólks milli landa. Þegar björgunarþyrlur eru keyptar frá útlöndum eru þensluáhrifin hverfandi þótt krónurnar til fjárfestingar séu jafn margar. Stutta svarið er því miður það að ráðuneytið hefur enn sem komið er ekki haft tök á að greina þá þætti sem spurt er um. Það helgast af því að slíkt er flókið en vissulega eitt þeirra verkefna sem vert er að skoða betur. Eins og áður hefur verið bent á er mjög mikilvægt að fjármálaráðuneytið hafi aðgang að efnahagslíkani til að reikna betur áhrif hinna ýmsu mögulegu sviðsmynda og gott væri að landshlutabundin áhrif spennu í efnahagslífinu væru þar á meðal. Við undirbúning fjármálastefnu og síðar fjármálaáætlunar fyrir árin 2018–2022 voru fjárfestingaráform opinberra aðila skoðuð nokkuð, en þá er vísað bæði til ríkisins, sveitarfélaga og opinberra fyrirtækja. Samhliða því voru möguleg þensluáhrif þeirra metin. Sú greining liggur til grundvallar þeim ákvörðunum sem teknar voru við skrif þessara plagga, áætlunarinnar og stefnunnar. Þannig hafa ráðgerðar fjárfestingar ríkisfyrirtækja töluverð áhrif á hagsveifluna og rými ríkisins til fjárfestinga. Þá er í þessu samhengi rétt að benda á að í samkomulagi ríkisins við sveitarfélögin vegna fjármálaáætlunarinnar er að finna ákvæði um að leggja þurfi mat á fjárfestingarþörf og áætlanir opinberra aðila og samhæfa til skemmri og lengri tíma. Aðferðafræðina við þetta mat sem vísað er til í samkomulaginu á enn eftir að móta og sú vinna er skammt á veg komin. Hafin er vinna í ráðuneytinu við að styðja við gerð þjóðhagslíkans þar sem hægt verður að skoða og meta ólíkar sviðsmyndir þótt ekki verði fyrst um sinn hægt að skoða þensluáhrif eftir landshlutum. Þá er ljóst að skoða mætti hvort auka eigi samstarf við þær stofnanir sem sinna hagspárgerð, t.d. Hagstofu, með það í huga að greina betur áhrif ákvarðana á hagþróun. Í umsögn sinni um fjármálaáætlun sem birtist fyrir helgi benti fjármálaráð á að haglíkön sem liggja til grundvallar áætlunargerðinni eru ekki nægjanlega næm, m.a. í því að taka ekki inn í myndina áhrif af áætluninni sjálfri. Það er því mikið verk fram undan að byggja umbúnað fyrir ítarlegri áætlunar- og spágerð, og mörg aðkallandi verkefni sem kalla á umbætur af hálfu fjármálaráðuneytisins og stofnana þess. Að þessu verki verður unnið á næstu mánuðum og misserum. Varðandi þann samdrátt í framkvæmdum sem hv. þingmaður nefndi má nefna m.a. að Orkuveita Reykjavíkur hefur ákveðið að draga saman framkvæmdir á næsta ári frá því sem áður var ætlað um 8 milljarða kr. Landsvirkjun mun ljúka viðamiklum verkefnum á tímabilinu og ekki eru önnur tilgreind og eitthvað fleira mætti tiltaka þar af.

Virðulegi forseti. Talað er um það í fjármálastefnu, fjármálaáætlun og í meirihlutaáliti að beina framkvæmdum til svæða sem hafa ekki fundið fyrir þenslunni. En hæstv. fjármálaráðherra segir þetta vera flókið að reikna, en samt er þetta stefna og vinnan er sem sagt skammt á veg komin. Ég hef áhuga á að fræðast um það, þó að vinnan sé skammt á veg komin þá er kannski eitthvað komið þar, hvaða þættir það eru sem hafa helst áhrif á það mat hvaða svæði eru með háa uppbyggingarþörf og þá lágt þenslustig. Hvað ef sama módelinu er stillt þannig að það komi bara í ljós að mesta uppbyggingarþörfin er jafnvel hérna á suðvesturhorninu? Á að stilla módelið til þannig að það henti ekki suðvesturhorninu þó að módelið sem er fundið upp segi að svo sé?

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er ágætt að vita í sjálfu sér að til stendur að gera þetta þó að skammt sé á veg komið. Það er nefnilega akkúrat þannig, eins og hæstv. ráðherra sagði, fjárfestingarnar eru ekki allar jafn þensluhvetjandi. Þess vegna er mjög mikilvægt að greining fari fram. Mér finnst að það verði eiginlega að liggja fyrir tiltölulega fljótlega því að erfitt er að ætla sér að samþykkja áætlun þar sem ekki liggur fyrir með hvaða hætti fjárfestingarnar verði tímasettar, eins og kemur fram í áliti fjármálaráðs, það sé mikilvægt að þær verði tímasettar með hliðsjón af efnahagshorfum og verkefnum verði forgangsraðað þannig að það auki ekki sveiflur í hagkerfinu. Þess vegna tel ég að þetta sé eitt af forgangsverkefnunum. Ég er líka sammála því, eins og kemur fram og hefur verið að birtast okkur í athugasemdum við fjármálaáætlunina, að við erum ekki með nógu sterk greiningartæki til að meta hvort sem það er þetta eða eitthvað annað, þ.e. þjóðhagslíkanið sem verið er að smíða. Eitthvert líkan verðum við að smíða til að geta náð utan um þetta, þ.e. skoða þensluáhrifin hvort sem það er á landsbyggðina eða hvað það er sem við erum að reyna að sækjast eftir. Ég tel að við getum ekki haft það þannig að fjármálaáætlunin sé einhvern veginn tekin til umfjöllunar í öllum nefndum án þess að þetta liggi fyrir, að við sjáum eitthvað fram í tímann hvernig við dreifum þessum framkvæmdum. Það er mjög mikilvægt af því að við þekkjum þörfina fyrir innviðauppbygginguna. Ég vona svo sannarlega að ráðherra geti upplýst okkur um það tiltölulega fljótlega. Eins með samdráttinn, að þessi tvö fyrirtæki sem hann nefndi og einhver fleiri eru eflaust þar á bak við líka, 

Herra forseti. Það er auðvitað ýmislegt sem getur komið til álita hvað fer inn í mat af þessu tagi. Eins og hv. þingmaður benti á þarf að horfa þar til ýmissa þátta. Ég sé í fljótu bragði tvennt sem getur skipt miklu máli þegar metin er arðsemi einstakra framkvæmda, t.d. ef við hefðum tölfræði yfir það hvernig tilboð eftir landsvæðum bæri saman við kostnaðaráætlun vegna þess að við sjáum það í framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu þá hafa menn þar verið með lægstu tilboð, jafnvel tvöfalda kostnaðaráætlun, meðan öðru máli gegnir víða um landsbyggðina. Jafnframt þarf auðvitað að taka með arðsemi framkvæmdanna. Það þarf þá að gera í víðu samhengi vegna þess að þetta snýst ekki alltaf bara um krónur og aura, heldur geta félagsleg áhrif hinna ýmsu framkvæmda skipt þar miklu máli. Varðandi seinni ræðu hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur verð ég að segja að ég er fyllilega sammála því að þetta er mjög mikilvægt. Ég held hins vegar að við verðum ekki með þetta líkan tilbúið núna á vordögum, en það breytir ekki því að mjög mikilvægt er að menn viti þessa hluti og reynt sé að leggja mat á þetta eftir bestu getu.

Virðulegi forseti. Oft er fólk hvatt til þess að kjósa með veskinu sem leið til að hafa áhrif á það hvernig heimurinn þróast. Við eigum ansi misstór veski en í sameiningu eigum við nokkur gríðarstór, lífeyrissjóðina, sem ætlað er að varðveita og ávaxta sameiginlega fjármuni sem eiga svo að tryggja okkur áhyggjulaust ævikvöld í framtíðinni. Ríkið hefur nokkuð um ráðstöfun fjármuna lífeyrissjóðanna að segja. Til dæmis tekur 1. júlí næstkomandi gildi ákvæði í lögum sem kveður á um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna. Þar er m.a. tekið fram að lífeyrissjóðir skuli setja sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum. Ætlun löggjafans var að undirstrika að sjóðirnir eigi ekki aðeins að huga að ískaldri ávöxtunarkröfu í excel-skjölum, heldur þurfi fjárfestingarstefna þeirra að stuðla að bættum efnahag og batnandi lífskjörum í landinu til framtíðar. Aðeins þannig er raunverulega hægt að segja að lífeyrissjóðirnir haldi fyrsta markmið lagaákvæðis um fjárfestingarstefnu í heiðri, sem er, með leyfi forseta: „Lífeyrissjóður skal hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi.“ Hagsmunir eru nefnilega ýmiss konar. Ísland hefur fullgilt Parísarsamning Sameinuðu þjóðanna sem lið í því að styrkja hagsmuni til langrar framtíðar, hnattræn viðbrögð við þeirri ógn sem stafar af loftslagsbreytingum. Ein af þeim aðgerðum sem aðildarríki hafa skuldbundið sig til er samkvæmt 2. gr. samningsins, með leyfi forseta, að: „gera fjármagnsflæði samrýmanlegt við ferli í átt að lítilli losun gróðurhúsalofttegunda og þróun viðnáms gegn loftslagsbreytingum.“ Í þessu skyni hefur á undanförnum árum svokölluð fjárlosun vaxið fiskur um hrygg. Fjárlosun, sem nefnist, með leyfi forseta, á ensku „divestment“ er andheiti fjárfestingar, þ.e. þetta er sú aðgerð fjárfesta, að losa um eignir í tilteknum fyrirtækjum eða atvinnugreinum. Í tengslum við loftslagsbreytingar af mannavöldum snýr þetta eðli málsins samkvæmt að fyrirtækjum sem sýsla með jarðefnaeldsneyti. Auk þess að vera jákvætt skref í baráttunni gegn loftslagsvánni er þetta skynsamleg stefna. Parísarsamningurinn sem snýst öðrum þræði um að gera fjárfestingar í jarðefnaeldsneyti óarðbærar sýnir að það að eiga fé í svörtum atvinnugreinum stendur ekki undir fjárfestingum til langrar framtíðar. Því legg ég fram þrjár spurningar til ráðherrans og spyr hvort hann sé mér sammála að með því að snúa sér sem fyrst að fjárlosun, að færa sig úr svörtum í grænar fjárfestingar væru lífeyrissjóðir ekki einungis að veðja á tryggari fjárfestingar til lengri tíma heldur líka sjá til þess 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem lýtur að siðareglum og fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna. Í upphafi vil ég taka fram að ég er eindregið þeirrar skoðunar að lífeyrissjóðir eigi að hafa góð og almenn siðferðisleg viðmið við sínar fjárfestingar. Þeir eiga að gæta þess að þau fyrirtæki sem þeir fjárfesta í fylgi góðum stjórnarháttum og að þeir misbjóði ekki velsæmi almennings með framferði sínu, auk þess að skila góðri ávöxtun til eigenda. Í þessum efnum koma eðli málsins samkvæmt oft upp álitamál. Vík ég þá að spurningum hv. þingmanns, sem hann náði reyndar ekki að ljúka en var búinn að láta mig vita af fyrir þessa umræðu. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður hvort breyta þurfi reglum um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna í lögum nr. 129/1997, með tilliti til krafna um að fjárfestingar lífeyrissjóða þjóni loftslagsmarkmiðum og markmiðum um sjálfbærni og ef svo er, þá hvernig. Því er til að svara að Alþingi hefur þegar afráðið, með lögum nr. 113/2016, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, að lífeyrissjóðir skuli setja sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum. Líkt og fram kom í nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar við meðferð málsins er gert ráð fyrir því að nánari afmörkun slíkra reglna verði á hendi hvers sjóðs. Núverandi lagaumgjörð stuðlar að því að langtímasjónarmið séu höfð að leiðarljósi, til að mynda loftslagsmarkmið til langs tíma við mótun og framfylgd fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna. Telja má augljóst að markmið um sjálfbærni falla að því leiðarljósi. Í því sambandi er rétt að geta þess að Landssamtök lífeyrissjóða stóðu fyrir námskeiði, í samvinnu við Félagsmálaskóla alþýðu, þar sem Lára Jóhannsdóttir lektor fjallaði um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja og stofnana. Í öðru lagi er spurt hvort ég telji að breyta þurfi fyrrnefndum lagareglum svo fjárfestingar lífeyrissjóða standist kröfur um virðingu fyrir almennum mannréttindum og réttindum barna sérstaklega. Ég tek undir það sem fram kemur í áðurnefndu nefndaráliti um að mikilvægt sé að fjárfestingarstefna lífeyrissjóða endurspegli almenn siðferðisleg viðmið. Ég geri ráð fyrir því að væntingar almennings og sér í lagi sjóðfélaga í þeim efnum muni ná fram að ganga með því að viðmiðum sem varða mannréttindi verði fundinn staður í siðareglum og þar með í fjárfestingum sjóðanna. Hér vil ég þó taka fram að ég tel ekki að pottur sé brotinn í þessum efnum eins og mál standa nú. Í síðasta lagi spyr hv. þingmaður mig hvort ég telji ástæðu til að koma á fót siðaráði lífeyrissjóðanna. Í umræddum lögum er lögð sú skylda á lífeyrissjóði að þeir setji sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum og þau viðmið teljast hluti af fjárfestingarstefnu þeirra. Fjárfestingarstefna er undirrituð af stjórn og framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs, send Fjármálaeftirlitinu til samþykktar og birt með ársreikningi. Í ljósi eftirlits FME tel ég því ekki að svo komnu máli að þörf sé á að koma á fót slíku ráði. Lífeyrissjóðirnir hafa brugðist vel við og því þykir mér rétt að bíða og sjá eins og sakir standa. Samandregið tel ég að nálgun núgildandi laga sé heppileg. Almenn lög kveða á um virðingu fyrir mannréttindum og umhverfismálum. Til viðbótar kveða lögin á um að lífeyrissjóðir setji sér sjálfir sín siðaviðmið. Það er stjórna þeirra, sjóðfélaga, fjölmiðla og Fjármálaeftirlitsins að stuðla að því að siðaviðmiðin gefi skýrar leiðbeiningar um siðrænt innihald fjárfestinga og að siðaviðmiðunum verði framfylgt.

Virðulegi forseti. Ég þakka góða fyrirspurn og vil gera dálitla athugasemd varðandi siðaráðið, þ.e. að mögulegt væri að ná frekar markmiðunum með gagnsæi í störfum og fjárfestingum sjóðanna. Ég myndi vilja bæta við spurningu um krosseignatengsl og eign í samkeppnisfyrirtækjum sem við höfum áður rætt hér á þingi. Það er mjög óeðlilegt að lífeyrissjóðir eigi í öllum fyrirtækjum sem rekin eru á samkeppnisgrundvelli þannig að þeir eigi fyrirtækið og annað sem er í samkeppni við það. Það eyðileggur í rauninni markaðinn. Að jafnaði finnst mér þetta mjög áhugaverð fyrirspurn af því að fyrir nokkrum árum kom fram mjög siðferðisleg spurning um olíusjóðinn í Noregi þegar hann fjárfesti í vopnaframleiðslu. Ég myndi alla vega ekki vilja heyra af því að lífeyririnn minn væri 

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum svarið og hv. þingmanni umræðuna. Af því að hér var norski olíusjóðurinn nefndur þá hefur hann, eins írónískt og það kann að hljóma, sett sér þá stefnu um að draga sig út úr fjárfestingum í kolaiðnaði af því að hann hefur einmitt rekið sig á að það þjónar ekki langtímamarkmiðum fólksins sem að baki sjóðnum stendur að styðja við þennan mengandi iðnað og raunar ekki heldur við vopnaframleiðslu. Það er þróunin hjá norska olíusjóðnum, hjá ýmsum háskólum og sveitarfélögum og lífeyrissjóðum í löndunum í kringum okkur. Það er þróun sem á sér stað nú af því að hún þarf að eiga sér stað. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra um að væntingar almennings til sjóðanna séu þær að þeir fjárfesti í iðnaði sem ekki er siðferðilega er ámælisverður eða sem valda mun stórkostlegri mengun. Vandinn er hins vegar sá, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á, að gagnsæið vantar algjörlega. Hvort sem við þurfum sérstaka lagabreytingu til þess eða hvað það er þá vitum við ekki, hvorki sem Alþingi, sem sjóðfélagar eða bara sem nokkur borgari í landinu, hvernig lífeyrissjóðir ráðstafa fjárfestingum sínum, sérstaklega ekki erlendis. Um er að ræða 700–800 milljarða kr. í útlöndum, 20% af eignasafni lífeyrissjóðanna, sem við hæstv. ráðherra stefnum væntanlega báðir að því að aukist svo þeir losi þrýsting af innlendu hagkerfi. En þá má það ekki vera í mengandi iðnaði. Það má ekki vera í vopnaframleiðslu. Það má ekki vera í einhverju fyrirtæki þar sem við myndum ekki geta staðið stolt eftir 50 ár og sagt: Hér er fyrirtæki sem lífeyrissjóðurinn minn 

Virðulegi forseti. Ég held að ekki hafi verið neinn meiningarmunur á milli þeirra sem töluðu hér í sambandi við þessar fyrirspurnir. Öll viljum við að okkar sameiginlegu fjármunir séu nýttir í holl og góð fyrirtæki. Það hefur enginn sérstakan áhuga á því að styðja við mengandi uppbyggingu, að stuðla að vopnaframleiðslu eða barnaþrælkun, svo við nefnum nokkur atriði sem upp hafa komið þegar horft er til fyrirtækja. Varðandi athugasemd hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar um hvort rétt sé að lífeyrissjóðir eigi í mörgum fyrirtækjum á samkeppnismarkaði held ég að meginatriðið sé ef svo háttar til að lífeyrissjóðurinn geti ekki tekið þátt í stjórnarstörfum neins af þessum fyrirtækjum. Það hefur hins vegar þrengt mjög að lífeyrissjóðunum og fjárfestingum þeirra á innlendum markaði þannig að þeim kann að hafa verið vorkunn fram að þessu. En nú er búið að losa um öll höft þannig að það á ekki að þurfa að gerast í framtíðinni. Ég tek líka undir það sem hv. málshefjandi Andrés Ingi Jónsson segir, að það verði að vera gagnsætt í hverju lífeyrissjóðirnir fjárfesta. Þetta eru fjármunir almennings. Þeir eru vörslumenn almannafjár rétt eins og þingmenn og ráðherrar. Þetta eigum við að vita. Ég held að reyndar að við vitum mjög oft hvernig hagar til um það.