Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var undirbúið af n. fyrir alllöngu. Fyrrv. menntmrh., hv. 3. landsk. þm., Magnús T. Ólafsson, skipaði n. í júní 1972 til þess að endurskoða lög um Ríkisútgáfu námsbóka og lög um Fræðslumyndasafn ríkisins með það fyrir augum að sameina þessar stofnanir og tryggja þannig sem hagkvæmast starf þeirra í milli og þá einnig samstarf við skólarannsóknadeild menntmrn. Í ráði var um hríð og um það er raunar til lagaheimild að sameina Fræðslumyndasafnið og menntmrn., þ. e. a. s. fella Fræðslumyndasafnið alveg inn í starfsemi rn. En við nánari athugun var talið réttara að sameina Fræðslumyndasafnið og Ríkisútgáfu námsbóka. Samhljóða frv. þessu var lagt fyrir strax á 94. löggjafarþingi til kynningar þá og ekki afgreiðslu. Það var einnig lagt fyrir á síðasta Alþ. í sömu mynd og það nú er lagt fram. Meginefni þessa frv. er sem sagt að sameina Ríkisútgáfu námsbóka og Fræðslumyndasafn ríkisins í eina stofnun undir heitinu Námsgagnastofnun, en jafnframt er svo með frv. leitast við að efla þá væntanlegu nýju stofnun til þess að gegna því þýðingarmikla hlutverki að sjá íslenskum skólum fyrir sem bestum og fullkomnustum náms- og kennslugögnum og annast framleiðslu, útgáfu og miðlun hvers konar námsefnis og kennslutækja og fylgjast með margvíslegum nýjungum á þessu sviði í nánu samráði við Skólarannsóknirnar, jafnframt því sem henni er þá ætlað að halda uppi fræðslu- og upplýsingastarfsemi meðal kennara að því er þessa þætti varðar og við verður komið á hverjum tíma. Þessu frv. fylgir mjög ítarleg grg. og það e; nokkuð langt mál að fara að rekja þetta í einstökum þáttum. Ég sé ekki ástæðu til að gera það hér við 1. umr., en vil í þess stað vísa til þeirra aths. sem frv. fylgja. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Ég dreg ekki í efa að það frv., sem hér liggur fyrir, ef það verður að lögum, á eftir að verða til gagns fyrir skólanemendur og kennara þeirra. Ég hef ekki kvatt mér hljóðs til að ræða frv. sem slíkt. Mig langar þó að gera eina almenna athugasemd sem gamall kennari. Núna þegar fyrirkomulag kennslumála hefur verið ofarlega á baugi árum saman og nýir og nýir fræðimenn hafa sett fram nýjar og nýjar kenningar um, hvaða aðferðir séu heppilegastar til þess að koma íslenskum skólanemendum til vits og þroska og stjórnvöld hafa að sjálfsögðu reynt að fylgja ráðum þessara sérfræðinga allra eftir megni, og svo hafa aðrir lærdómsmenn lagt sig í líma við að reikna út hvers konar húsnæði henti best í skólum, allt niður í það hve margir fersentimetrar af gólffleti í kennslustofum séu heppilegastir til þess að lærdómurinn eigi sem greiðasta leið inn í nemendur og að andlegir hæfileikar kennara njóti sín sem best, þegar þetta hefur nú staðið árum saman, fer þá ekki að verða kominn tími til að bæta við enn einni könnun ofan á allar hinar, þ. e. a. s. könnun á því hvort allar hinar kannanirnar hafi borið tilætlaðan árangur. Ég efast ekkert um að eftir tilkomu allra þessara nýju kenninga og allra þessara nýju aðferða, þá er árangurinn við kennslu að sjálfsögðu orðinn glæsilegur samanborið við það sem t. d. gerðist þegar við þessir eldri vorum að bauka við kennslu, t. d. þegar hæstv. menntmrh. var að kenna börnum austur á Brekku í Mjóafirði og ég í næsta byggðarlagi. Ég efast ekki um að árangurinn er orðinn stórglæsilegur samanborið við það sem þá tíðkaðist. En það, sem ég á við þegar ég tala um þessa könnun, er hvort það væri hægt að fá að vita hversu miklu, miklu, miklu glæsilegri árangurinn er orðinn núna eftir að allar þessar nýju kenningar og nýju aðferðir komu til sögunnar. Þetta var sem sé aðeins almenn athugasemd. Það væri reyndar freistandi að gera athugasemdir við fáein atriði í frv. Það er t. d. kafli um Fræðslumyndasafn ríkisins. Forstjóri þess á sæti hér á hv. Alþ., en hann er nú ekki í salnum. Mig hefði langað að spyrja, hversu mikið gagn þessi stofnun geri, og ef hún geri ekki nógu mikið gagn, þá hvers vegna hún geri ekki nógu mikið gagn. Væri t. d. ekki hægt að láta hana gera töluvert meira gagn með því að gera nú alvöru úr því, sem oft hefur verið talað um, að taka sjónvarpið í þjónustu skólakerfisins? Sjónvarpið er að sjálfsögðu áhrifamesta námsgagn - svo að ég noti nú það orð - sem við eigum á að skipa, og hvers vegna er það ekki notað? Hvers vegna er það ekki gert að skóla þann tíma dagsins sem það er ekki önnum kafið við að flytja okkur annað efni, sem vægast sagt er ekki allt saman hliðhollt menningunni eða líklegt til að efla þroska æskunnar? Þessu beini ég til hæstv. menntmrh. til athugunar og í fullri vinsemd. Annað, sem ég vildi beina til hans í fullri vinsemd - og það er nú eiginlega aðalástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs - er eitt hneyksli í skólamálum sem hefur viðgengist alltof lengi óátalið. Framhaldsskólanemendum er á hverju einasta hausti gert að kaupa einhver kynstur af kennslubókum og auðvitað ekkert við því að segja. Nauðsynlegust allra námsgagna eru að sjálfsögðu kennslubækur, þó að manni virðist nú reyndar að sumar þessar bækur mættu vera svolítið ódýrari en þær eru. En það furðulega er það hve margar hinar dýrustu bækur endast skammt. Og þá á ég ekki við pappírinn og ekki heldur við bandið, heldur við efni þeirra. Mörg bókin, sem keypt var í fyrrahaust, er orðin efnislega úrelt í haust og nemendum er gert að kaupa nýja útgáfu. Þetta þekkja foreldrar sem hafa staðið í því að koma börnum sínum mörgum í gegnum framhaldsskóla. Svona hefur þetta gengið núna undanfarin ár. Það er ekki hægt að láta kennslubókina, eins og tíðkaðist í þá góðu og gömlu daga, ganga frá einu systkinanna til annars - ekki nándar nærri alltaf. Bækurnar eru strax orðnar úteltar, eins og ég segi, efnislega. Og ég vil spyrja: Er ekki einhver leið til þess að hafa hemil á þessu? Það eru engir smáfjármunir sem þetta kostar heimilin á hverju hausti, jafnvel tugi þús., ég fullyrði það, sum barnmörg heimili. Og breytingarnar, sem verið er að gera, eru oft hverfandi litlar og að því er virðist helber hégómi. Ég hef sjálfur athugað og borið stundum saman þessar bækur og athugað breytingarnar, og ég fullyrði að ástæðan er oft fyrst og fremst og kannske ekkert annað en sérviska viðkomandi höfunda eða þá vítaverð gróðafíkn, og er hvorugt gott.



Herra forseti. Það er með mig eins og hv. síðasta ræðumann, að ég kveð mér hljóðs til þess fyrst og fremst að ræða það frv. sem hér er til 1. umr. Ég vil þó eins og hann lýsa yfir fullum stuðningi mínum við frv. og láta þá skoðun koma fram að ég er þess fullviss að ef það nær að verða að lögum, eins og ég vona, þá muni að því verða mikil endurbót í skólakerfinu. En ég kveð mér hljóðs til þess að taka mjög sterklega undir meginefni ræðu hv. síðasta ræðumanns sem var það að skólabókakostnaður, sérstaklega í menntaskólum, hefur farið gífurlega vaxandi á undanförnum árum og er orðinn að mjög alvarlegri byrði fyrir þau heimili sem eiga börn í menntaskóla. Það er tvímælalaust rétt, sem kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, að þessi kostnaður er óþarflega hár. Það má áreiðanlega með vissum aðgerðum draga mjög verulega úr honum. Þetta er ekki nýtt vandamál. Ég minnist þess, þegar ég veitti menntmrn. forstöðu, að þá átti ég einu sinni - það er líklega um það bil áratugur síðan - umr. um þetta vandamál við þáv. rektor Menntaskólans í Reykjavík, Einar Magnússon, sem gerði sér algjörlega ljóst að jafnvel þá þegar var hér orðið um mikið vandamál að ræða. Hann mun hafa rætt við samkennara sína í þessum elsta skóla landsins, hvort sem það hefur borið nægilegan árangur eða ekki. En síðan, á undanförnum áratug, hefur þetta vandamál enn farið vaxandi. Sumpart eru á því eðlilegar skýringar. Menntaskólum hefur fjölgað, sumir hafa fengið sérstök viðfangsefni og hinni gömlu, hefðbundnu deildaskiptingu í menntaskólunum hefur verið gerbreytt á undanförnum árum. Auðvitað hefur þetta kallað á nýjar kennslubækur í greinum þar sem námsefni hefur breyst mjög verulega. Þetta eru eðlilegar skýringar. Viðbótarskýring er sú, að ekki aðeins hefur námsefni menntaskólanna breyst mjög, t. d. á undanförnum áratug, heldur einnig námsefni lægri skólanna, námsefni þeirra skóla sem búa menn undir menntaskólanám, þannig, að nemendur koma nú með annan undirbúning á ýmsum sviðum inn í menntaskólana en þeir gerðu fyrir einum til tveimur áratugum. Það hefur auðvitað valdið því að námsefni í menntaskólunum hefur hlotið að taka breytingum sem þá hafa kallað á nýjar kennslubækur. En það er án efa rétt, sem síðasti ræðumaður lagði megináherslu á, að hér hefur verið um skipulagsleysi að ræða, og þess vegna hefur námsbókabreytingin orðið miklu örari og miklu róttækari en ástæða hefur verið til. Ég geri mér ljóst að það er ekki við því að búast að menntmrn. geti gefið út neinar fyrirskipanir eða reglur, neinar almennar reglur sem tryggi að slíkt eigi sér ekki stað. Það er mjög eðlilegt að kennarar vilji varðveita heilbrigt sjálfstæði sitt varðandi mat á því hvað sé eðlilegt og hæfilegt námsefni. En engu að síður vil ég taka undir þá ósk hv. síðasta ræðumanns til hæstv. menntmrh. að hann taki þetta mál upp innan rn. og efni til viðræðna við rektora eða skólameistara menntaskólanna um þetta vandamát sem er brýnt og vex frá ári til árs og verður að meira vandamáli með hverju árinu sem líður. En mér er kunnugt um það að milli menntaskólanna er bókstaflega ekkert samstarf um þetta, hvernig vali kennslubóka skuli hagað og hvaða kennslubækur notaðar í hverri grein. Í sömu greinum, þar sem ætlast er til nákvæmlega sama, þar sem gerðar eru nákvæmlega sömu námskröfur, eru notaðar ólíkar kennslubækur, þannig að eigi heimili börn í sitt hvorum menntaskólanum sem læra nákvæmlega sama námsefni í einni grein, þá getum við búist við því að þau þurfi að nota gerólíkar kennslubækur. Þetta er auðvitað ekki gott, ekki heldur vegna heilbrigðs skólastarfs. Sem sagt, ég tek undir þá ósk til hæstv. menntmrh. að hann láti þetta mál til sín taka, þó að ég ætlist ekki til þess af honum að hann geti leyst vandann, en hann gæti stuðlað að því að þeir, sem raunverulega geta leyst hann, skólastjórar þeirra skóla sem hér er um að ræða, séu a. m. k. leiddir saman og bent á það að hér sé um að ræða vandamál sem taka þurfi á. En til viðbótar því, sem ég hef nú þegar sagt, langar mig til að vekja athygli á öðru vandamáli á þessu sviði, þó að það sé ekki fyrst og fremst fjárhagslegs eðlis eins og þetta, en engu að síður mikilvægt. Við þær breytingar, sem orðið hafa á menntaskólakerfinu á undanförnum 1–2 áratugum, að valfrelsi hefur stóraukist, þ. e. a. s. kenndar eru ýmsar greinar sem eru frjálsar kjörgreinar, menn ráða hvort menn stunda nám í þessum greinum eða ekki og eiga kost á að velja á milli margra greina, - við þetta hefur að sjálfsögðu fjölbreytni námsins aukist mjög verulega, en jafnframt er afleiðingin sú að um er að ræða fjölmargar smágreinar sem ráða þarf stundakennara til að annast kennslu í. Það er oft og einatt erfitt að fá sérfróða menn til að annast kennslu í slíkum greinum, enda hefur reynslan orðið sú að mjög verulegur hluti kennslunnar í þessum nýju frjálsu greinum er í höndum manna sem eru ekki stórfróðir á því sviði sem um er að ræða. Mér er kunnugt um það að kennararnir eru látnir algjörlega sjálfráðir um það hvað þeir kenna í þeirri grein, sem þeim hefur verið falið að kenna og námskrá hlutaeigandi menntaskóla hefur gert ráð fyrir. Af eðlilegum ástæðum, vegna kennslustarfa minna við háskólann, hef ég kynnst námsefni í greinum sem þar eru kenndar, svo sem hagfræði og félagsfræði. Ég vil ekki nefna nein ákveðin dæmi um þetta efni, en vil þó segja og hygg að það sé tími til kominn að það sé sagt opinberlega, að ég þekki dæmi þess að námsefnið í menntaskólum, sem kennt er við hagfræði og kennt er við félagsfræði, er langt fyrir neðan það mark sem boðlegt er sem námsefni sem kennt er við hagfræði og félagsfræði. Skýringin er án efa sú að hlutaðeigandi skólastjórar eru ekki, sem er ekki hægt að búast við, sérfróðir á öllum þeim sviðum kjörgreina sem um er að ræða og eiga því ekki annars kost en að leggja það algjörlega á vald kennarans hvað hann kennir undir nafni kjörgreinarinnar. En við svo búið má ekki lengur standa. Það þarf að koma á einhverju kerfi um það hvað kennt er í hverri ákveðinni grein. Þess eru jafnvel dæmi að námsefni í kjörgrein, sem heitir það sama í tveimur skólum, er gerólikt og á satt að segja í sumum tilfellum tiltölulega mjög lítið sammerkt. Þetta getur auðvitað ekki gengið. Þegar síðan stúdentar koma í háskóla og í ljós kemur í prófvottorðum þeirra, að þeir hafa stundað nám í þessari og þessari kjörgreininni, þá kemur í ljós að námsefnið er gerólíkt og í sumum tilfellum svo lítið og svo lélegt að greinin kafnar algjörlega undir nafni. Í þessum efnum þarf að gera breytingu, það þarf að tryggja aukið samræmi og tryggja visst lágmarksgildi námsefnis í greininni. Það mun hafa verið svo, að í fyrstu reglugerð um Lærða skólann hér í Reykjavík - ég segi frá því til gamans þó að því fylgi í raun og veru líka nokkur alvara - voru ákvæði um það að ekki mátti breyta um námsbækur í Lærða skólanum nema með leyfi stiftsyfirvalda. Þetta mun hafa verið numið úr gildi þegar lærða skólanum var breytt í hinn almenna menntaskóla skömmu eftir aldamótin. Skýringin hefur eflaust ekki verið sú, að með þessu móti væri verið að hugsa um fjárhag nemendanna, þ. e. a. s. að ekki yrði skipt um kennslubók að óþörfu til þess að baka ekki nemandanum óþarfa kostnað. Ég hygg, og það er líka skoðun Einars Magnússonar rektors sem á sínum tíma vakti athygli mína á þessu, að tilgangur stiftsyfirvaldanna með þessari tilskipun hafi verið að tryggja gæði kennslubókanna, kennara væri ekki frjálst að taka upp hvaða bók sem væri, m. ö. o. ekki frjálst að minnka gæði þess námsefnis sem honum væri falið að kenna. Það er þessi hugsunarháttur sem ég held að nú sé orðið fullkomlega tímabært að endurvekja.



Herra forseti. Það fer fyrir mér eins og þeim tveimur hv. þm. sem hér hafa stigið í pontuna út af þessu máli, að mér verður tíðræddara um annað efni þess frv. sem hér liggur fyrir, þó að það sé í beinum tengslum við það. Ég vil aðeins taka það fram af eigin raun, að það er ekki aðeins í hinum æðri skólum, sem virðist ríkja - manni liggur við að segja hálfgert stjórnleysi í vali á kennslubókum, heldur ekki síður í sjálfum grunnskólunum, þ. e. a. s. í barnaskólum. Mér er t. d. nær að halda að í ákveðnum greinum - og þá á ég fyrst og fremst við erlend tungumál séu fleiri skólar í Reykjavík sem kenna ekki þær bækur, sem Ríkisútgáfan gefur út, heldur en hinir sem kenna bækur Ríkisútgáfunnar. Það er kunnara en frá þurfi að segja að hér í Reykjavík eiga sér stað miklir flutningar á milli hverfa, sérstaklega hjá ungu fólki. Og ég hef reynt það sjálfur og fjölmargir mínir jafnaldrar, sem hafa flust á milli skólahverfa, að þurfa að vera með börn sem hafa numið þýðingarmiklar námsgreinar, eins og t. d. stærðfræði, eftir tveimur eða þremur kerfum á jafnmörgum skólaárum, eftir því í hvaða skóla þessi böru hafa numið. Og að sjálfsögðu hafa þau numið ekki aðeins eftir tveimur eða þremur kerfum, heldur eftir tveimur eða þremur kennslubókum. Mér er einnig kunnugt um að það er orðið allalgengt að skólar - og þá á ég við grunnskóla - fari þess á leit við foreldra barna að foreldrarnir kaupi og borgi úr eigin vasa þær kennslubækur sem grunnskólarnir ætla að láta börn þeirra nema í ákveðnum námsgreinum. Það virðist vera orðið þannig að kennararnir sjálfir ráði því algjörlega, hvaða bækur eru notaðar, og þurfi ekki að leita til eins eða neins með umsögn um valið. Mér er t. d. kunnugt um það af eigin raun að skóli einn hér í borginni eða kennarar við þann skóla töldu að þær tvær bækur í erlendu tungumáli sem Ríkisútgáfa námsbóka kostar útgáfu við - önnur þeirra er íslensk, hin erlend - væru óhæfar til notkunar. Þá var óskað eftir því við Ríkisútgáfuna að þessi skóli fengi að festa kaup á þriðju bókinni og fengi kostnað að hluta greiddan af Ríkisútgáfunni. Svör voru þau að þessi bók væri nú við tilrannakennslu í ákveðnum skólum, það þyrfti sérstakt leyfi hjá Ríkisútgáfunni til að fá þessa bók keypta með sömu kjörum eins og aðrar bækur hennar, þetta leyfi væri aðeins veitt tilteknum skólum þar sem þessi bók væri í tilraunakennslu. Niðurstaðan varð sú að foreldrum skólabarna var sent bréf, þar sem þess var farið á leit við þau, að þar eð bækur þær, er Ríkisútgáfan kostaði, væru óhæfar til brúks, væri vinsamlegast óskað eftir því við foreldrana að þeir heimiluðu börnunum að kaupa fjórðu bókina og greiddu fyrir hana úr eigin vasa. Þetta virðist stangast talsvert á við þann hátt sem maður heldur að hafi verið hafður uppi í skólakerfinu, þ. e. a. s. þar sem skipaðar hafa verið fjölmargar nefndir til þess að semja nýjar og ítarlegar námsskrár í einstökum greinum fyrir grunnskólastigið. .Maður skyldi halda að þessar n. sem leggja ótvírætt mikla vinnu í þessi námsskrárstörf sín, létu frá sér fara einhverjar ábendingar um hvaða kennslubækur ætti að nota til þess að fylla út í þennan námsskrárramma og eftir þeim leiðbeiningum færi svo að sjálfsögðu Ríkisútgáfa námsbóka við bókaval og skólastjórar og kennarar sömuleiðis. Svo virðist því miður ekki vera, þar sem ég vil enn endurtaka þá fullyrðingu mína að í ákveðnum greinum a. m. k. kenni grunnskólarnir í Reykjavík aðrar bækur en þær sem Ríkisútgáfa námsbóka sér um útgáfu á eða greiðir kostnaðarhlut af. Og ég vil eindregið vara við því að þetta mál sé gefið svona algerlega frjálst, að kennarar geti leikið sér að því án þess að þurfa undir einn eða neinn að sækja að velja sér sjálfir eftir eigin geðþótta, eftir sinni eigin kunnáttu og eftir sínu eigin mati, þessi kennarinn velji þessa bók, hinn kennarinn velji hina bókina og síðan verði nemendurnir að gjalda fyrir það eða njóta þess, eftir því hvernig á er litið, hvernig valið tekst, og foreldrarnir að greiða fyrir, jafnvel þótt mönnum sé sagt að námsbækur á grunnskólastigi eigi að vera nemendum og foreldrum að kostnaðarlausu. Ég vil sérstaklega vekja athygli hv. þm. og hæstv. menntmrh. á þessu, að eins og farið er að framkvæma þessa hluti núna, þá gelur það hreinlega ekki gengið.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ábendingum hv. þm. sem hér hafa tekið til máls. Hv. 8. landsk. þm. talaði nú seinast og vék að því að kennarar í ýmsum skólum höfuðborgarinnar á grunnskólastigi virtust vera nokkuð sjálfráðir um það hvaða bækur þeir notuðu og þeir gætu eða a. m. k. gerðu foreldrunum að kaupa aðrar bækur en þær sem Ríkisútgáfan hefur með höndum. Hann drap á það að æskilegt væri og nauðsynlegt að ábendingar kæmu frá skólarannsóknadeildinni eða þeim hópum, sem undirbúa námsskrár, um það hvaða bækur séu notaðar. Nú hef ég ekki texta þeirra orðsendinga eða ábendinga sem þessir aðilar senda út frá sér, en hins vegar gefur auga leið að fyrst hér er starfandi Ríkisútgáfa námsbóka og „skólarannsóknir“, sem eru deild í menntmrn., vinna á vegum ríkisins, þá er að sjálfsögðu til þess ætlast þegar framkvæma skal þá starfsáætlun, sem skólarannsóknirnar leggja skólastjórum og kennurum í hendur, að þar séu notaðar á grunnskólastigi bækur þær sem Ríkisútgáfan gefur út og afhendir ýmist ókeypis ellegar þá með sérstökum kostakjörum. En það er að sjálfsögðu ástæða til að gefa þessum þætti alveg sérstaklega gaum og athuga hversu mikil brögð eru að vinnubrögðum af þessu tagi. Nú er það auðvitað ekki gallalaust að ein útgáfa segi alveg fyrir um það hvaða bækur skuli notaðar, og mönnum finnst það kannske nokkuð bundið. En án þess næst þó varla sá tilgangur ágætur sem lá til grundvallar því að lögin um Ríkisútgáfu námsbóka voru sett, svo að í meginatriðum verða menn sjálfsagt að reyna að halda sig að því að nota bækur útgáfunnar á skyldunámsstiginu eða á þeim skólastigum sem hún nær til. Hv. 5. þm. Vesturl. gerði hér nokkrar athugasemdir og kom með nokkrar ábendingar. Hann minntist á allar kannanirnar sem stöðugt eru í gangi og fersentimetrareikninginn varðandi rúm það sem börn þyrftu í skólum. Mér dettur nú líka í hug mínútureikningurinn, því að til eru um það töflur í íslenskri löggjöf hvað vikustarfstíminn hjá viðkomandi starfsstétt skuli vera margar mínútur. Og það er vorkunnarmál þó að okkur, sem kenndu þarna fyrir austan, þetta langt frá miðstöðvarvaldinu hérna syðra, gangi dálítið illa að átta okkur á nauðsyn alls þessa. En eftir þessu kerfi er nú unnið og kannanir hafa verið margar, þó að eftir sé að setja upp þessa allsherjarkönnun á því til hvers þessar síðustu kannanir hafi leitt enda held ég að það sé varla tímabært enn þá. Hann minntist á það, hv. þm., að það væri nánast hneyksli hversu tíð umskipti væru á kennslubókum, t. d. á framhaldsskólastiginu, nýjar útgáfur væru komnar áður en menn vissu. Þetta er náttúrlega ekki alveg nýtt kannske. Mig minnir ég hafa þrjár útgáfur af landafræði, þegar ég var í barnaskóla: Morten Hansen, Karl Finnbogason og Steingrím Arason. En þetta er ekki betra fyrir það þó að það hafi áður tíðkast. Þetta er þvert á móti mjög óæskilegt, að umskiptin séu svo tíð að þau hafi mikinn kostnað í för með sér og einnig mikil óþægindi fyrir nemandann. Ég er því alveg sammála að að þessu þurfi mjög að gæta. Hv. 9. þm. Reykv. minntist alveg sérstaklega á það ósamræmi sem væri í kennslubókanotkun á milli skóla á sama stigi, t. d. innan menntaskólanna, og það er vitanlega einnig mjög óheppilegt, veldur miklum óþægindum og kostnaði, og er auðvitað fullkomin ástæða til þess að reyna, eftir því sem mögulegt er, að koma þar á sem mestu samræmi. Ríkisútgáfa námsbóka, sem mun hafa verið stofnuð eða lögin sett 1936, var náttúrlega gífurlegt spor í jöfnunarátt, stuðlaði að því að þeir efnaminni hefðu sömu aðstöðu og þeir efnameiri til öflunar kennslubóka. Ég vil meina að þetta frv. feli fyrst og fremst í sér kerfisbreytingu fremur en gagngera breytingu á einstökum þáttum þeirra ákvæða sem nú gilda, t. d. um Ríkisútgáfu námsbóka og Fræðslumyndasafnið. En enda þótt svo sé, þá gefur flutningur þessa frv. og meðferð þess hér á hv. Alþ. tækifæri til þess að koma að athugasemdum og ábendingum um efnisatriði lík og þau, sem hér hefur verið drepið á, og vafalaust ýmis fleiri. Mun þá sjálfsagt koma í ljós að betur sjá augu en auga og ber að fagna því að menn leggi hér af mörkum, hv. þm. hver eftir því sem hann hefur þekkingu til á hinum ýmsu sviðum. Hv. þm. Jónas Arnason minntist aðeins á Fræðslumyndasafnið og hvaða gagn muni af því hlotist hafa. Ég hygg að Fræðslumyndasafnið hafi gert mjög mikið gagn. Starfsemi þess er kannske fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar hefur það gefið út myndaflokk, skuggamyndaflokk, tók fyrst fyrir héraðsmyndir, en svo margar aðrar greinar. Og hins vegar hefur það aflað ýmiss efnis á kvikmyndasviðinu til útlána til skólana. Myndaflokkarnir eru hins vegar seldir skólunum á kostnaðarverði. Ég held að starfsemi Fræðslumyndasafnsins hafi þegar gefið ágæta raun og verið mjög til bóta. Hitt er svo annað mál, að það hefur aldrei haft svo mikil fjárráð sem æskilegt hefði verið að það hefði, t. d. til þess að sinna dýrari þættinum, kvikmyndahliðinni. Hv. þm. minntist einnig á nauðsyn þess að taka sjónvarpið til kennslu. Þar er ég honum alveg sammála og það erum við sjálfsagt öll hér í hv. deild. Þetta hefur dregist til þessa, en hins vegar get ég fullvissað hv. þm. um að það mál er í könnun. Það var sett í það n. á sínum tíma, en ég hef ekki á þessari stundu upplýsingar um hvað þeirri könnun líður. En ég er fyllilega samþykkur þeirri ábendingu hans að á því ríður að taka þetta stórkostlega tæki til meiri nota fyrir skólana og fyrir beina kennslu heldur en átt hefur sér stað til þessa og það er okkur raunar til vansa hversu dregist hefur að koma því í kring.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður mikið. Það fer líklega fyrir mér eins og hinum hv. óbreyttum þm., eins og menn segja nú, sem hér hafa komið upp, að ég verð kannske ekki eingöngu á því sviði þess frv. sem hér er nú til umr. En ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram, og þó að það sé heldur hvimleitt að óska eftir því að ein n. enn taki til starfa, eins og hv. þm. Jónas Árnason var að víkja að, þá held ég nú samt að það gæti verið fróðlegt að fá eina n. til viðbótar til þess að ganga úr skugga um það hversu miklu betri árangur næst nú með hinni fjölbreyttu kennslutækni heldur en áður var. En það, sem ég vildi aðeins koma hér á framfæri, var í sambandi við verknámið. Mér hefur fundist að það vantaði ískyggilega inn í námskerfið kennslugögn í sambandi við verknám. Ég taldi mig verða áþreifanlega varan við þetta þau 9 ár sem ég fékkst við verklega kennslu á barna- og gagnfræðaskólastigi, að það var naumast um neitt að ræða í námsefni sem hægt var að leggja fyrir og kom frá ríkiskerfinu. Menn hafa verið og eru, að ég hygg, enn þannig settir að þeir verða hver um sig að vinna upp þessi verkefni fyrir nemendur. Ég hygg því að árum saman hafi hið verklega nám verið stórkostlega sett hjá í sambandi við þetta. Og ég vil beina því til þeirrar hv. n., sem málið fær til umfjöllunar, að athuga vel hvort ekki sé ástæða til þess að setja inn í frv. sérstaklega ákvæði varðandi verknámið. Allir eru orðnir um það sammála nú að það beri að leggja aukna áherslu á verknámskennslu, meiri en verið hefur, og er því sérstök ástæða til að gefa þessu frekari gaum en gert hefur verið. Það eru ábyggilega fleiri en ég, sem hafa fengist við þessi mál í verklegri kennslu, sem hafa orðið þess áskynja að hún hefur orðið stórkostlega út undan varðandi þessi efni. Það er því full ástæða til að vekja á því athygli að það verði nú breytt um og a. m. k. verknámskennslan sitji við svipað borð og bóknámskennslan hefur gert á undanförnum árum eða áratugum. Hún hefur orðið afskipt og það er tími til kominn að breyta því, þannig að hún sitji við sama borð. Og ég vil vekja sérstaka athygli á því, að sú hv. n., sem málið fær til skoðunar, gefi þessu atriði sérstaklega gaum.



Herra forseti. Út af þessum ábendingum hv. 5. þm. Vestf. vil ég taka fram að Ríkisútgáfu námsbóka ber að sjálfsögðu að afla námsbóka, gefa út námsbækur jafnt á verklegu og bóklegu sviði fyrir það skólastig sem hún nær til. Hitt er dagsanna hjá hv. þm., að í iðnskólunum hefur kennslubókamálið verið töluvert vandamál. Rekin hefur verið útgáfa, svokölluð iðnskólaútgáfa, sem hefur verið haldið uppi af lauslegum samtökum nokkurra áhugasamra kennara og hefur hjálpað mjög til á þessu sviði. Hins vegar eru þeir og ráðuneytið á einu máli um að sú hjálp, sem þannig hefur verið í té látin þó allsendis ófullnægjandi. Og ég vil láta það koma fram að þessi þáttur hefur verið ræddur m. a. á milli iðnskólakennara og menntmrn., og þá hefur m. a. komið til tals að ef til vill hentaði það að Ríkisútgáfa námsbóka tæki einnig þennan þátt að sér til þess að nýta ýmsa stjórnunaraðstöðu og aðra aðstöðu sem það fyrirtæki kemur til með að hafa yfir að ráða. Ekkert endanlegt hefur verið gert í þessu og það mun ekki hafa verið enn þá a. m. k. skipuð n. í það, en væri kannske ekki minni ástæða til heldur en um ýmsar aðrar af þessum frægu nefndarskipunum ríkisins og þá sérstaklega okkar í menntmrn., sem eigum þar met.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Undir lok síðasta Alþ. flutti ég frv. sem var að efni til samhljóða þessu frv., en í því er kveðið svo á að ráðh. sé heimilt að ráða, eftir því sem fé sé veitt til á fjárlögum, íslenska skákmenn í starf til ákveðins tíma til þess að annast leiðsögn um skákstarf í skólum landsins, en skilyrðið fyrir því að hægt sé að ráða mann í slíka stöðu sé að hann hafi hlotið alþjóðlegan titil í skák. Gert var ráð fyrir því að launin væru miðuð við launakjör menntaskólakennara, en ráðh. skuli ákveða starfsskyldu og starfstilhögun með reglugerð. Þessu frv. var vísað til hv. menntmn. þessarar deildar sem sendi það til umsagnar Skólastjórafélags Íslands og Skáksambands Íslands. Báðir aðilar mæltu með samþykkt frv. N. gerði orðalagsbreytingar á 1. gr. frv. og varð sammála um að mæla með því við hv. deild einróma að frv. næði fram að ganga í því formi. Þetta var hins vegar á síðustu starfsdögum þingsins og miklar annir og í ljós kom að hæpið virtist, jafnvel þó að Nd. afgr. frv., að hægt væri að koma því með eðlilegum hætti í gegnum þrjár umr. í Ed. Hæstv. menntmrh. lýsti því yfir við 2. umr. málsins, að höfðu samráði við hæstv. fjmrh., að ríkisstj. vildi fyrir sitt leyti stuðla að því að þetta frv. eða sams konar frv. gæti orðið að lögum nú á haustþinginu og þá væntanlega fyrir jól, þ. e. a. s. áður en fjárlög verða afgr., til þess að hægt sé að taka tillit til þess í fjárlögum næsta árs. Af þessum sökum er þetta frv. nú flutt aftur í nákvæmlega þeirri mynd sem hv. menntmn. þessarar deildar mælti einróma með í vor að deildin samþykkti frv. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Mér þykir nú miður að fjarstaddir eru ýmsir þeir sem koma við sögu í þessu máli, sennilega á kostnað þess að ég kemst ekki í nægilega mikinn ham þegar ég flyt mitt mál. Engu að síður, þá hafði ég kvatt mér hljóðs hér þegar þessi umr. hófst til þess að ræða nokkuð þetta mál sem er á dagskrá. Forsrh. gaf yfirlýsingu í umr. í síðustu viku þess efnis að lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins yrðu endurskoðuð á þessu þingi. Þessi yfirlýsing er ágæt, svo langt sem hún nær. En hún nær ákaflega skammt því að þessi yfirlýsing segir ekkert til um hvernig á að endurskoða þessi lög og auðvitað er það mergurinn málsins og það sem umr. snýst um. Satt að segja hefur maður heyrt yfirlýsingar um þetta mál áður, m. a. í sjónvarpi í jan. s. l. þegar þá nýsettur framkvæmdastjóri þessarar stofnunar, hv. þm. Sverrir Hermannsson, lýsti því yfir að hann væri settur algerlega til bráðabirgða og þess mætti vænta að fram yrði lagt frv. um endurskoðun á þessari stofnun og lögum um hana sem leiddi til þess að hann mundi leggja niður störf sem framkvæmdastjóri eða kommissar. Síðan eru liðnir 10 mánuðir og ekki bólar á neinni endurskoðun enn. Ég er líka mjög vantrúaður á, að endurskoðunin, sem boðuð hefur verið, verði í samræmi við m. a. mínar skoðanir og yfirlýstar skoðanir Sjálfstfl., vegna þeirra ummæla sem þessi hv. þm. hefur viðhaft í ræðu og riti, en hann virðist ráða nokkuð um gang þessa máls. M. a. birtist viðtal við hv. þm. Sverri Hermannsson í Morgunblaðinu 19. okt. s. l. undir fyrirsögninni: „Það vantar meiri pólitíska stjórn á þetta þjóðfélag“ - og er nú satt að segja ekki alveg í samræmi við það sem menn höfðu gert sér vonir um að endurskoðunin stefndi að. Eins voru athugasemdir hæstv. dómsmrh. á þá leið í umræðunum um daginn að þær gáfu ekki tilefni til þess að vera bjartsýnn um niðurstöðu þessarar endurskoðunar. Allar þessar umræður og drátturinn, sem orðið hefur á því að endurskoðunin sæi dagsins ljós, veldur því að mér þykir nauðsynlegt að rifja upp nokkrar staðreyndir og virða nokkrar skoðanir í þessu máli við þessar umræður. Eins og menn muna og óþarfi er að fara mörgum orðum um, þá réðst Sjálfstfl. og reyndar Alþfl. líka mjög harkalega að þessu frv. hér haustið 1971, og hv. þm. Sverrir Hermannsson segir réttilega frá því, hvers vegna sú gagnrýni kom fram, í því viðtali sem birtist við hann í Morgunblaðinu sunnudaginn 19. okt. Þar segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Í inngangi laganna um Framkvæmdastofnun ríkisins er henni ætlað að annast hagrannsóknir, áætlunargerð og heildarstjórn fjárfestingarmála. Hér var ekki lítið lagt undir. Sjálfstfl. hafði brotið niður að verulegu leyti ofboðsleg ríkisafskipti sem hér höfðu þróast og vildi ekki hverfa aftur til kerfis hafta og skömmtunar og náðar og miskunnar hins opinbera.“ Ég hygg að þetta sé í mjög stuttu máli góð lýsing á þeim ástæðum og þeim forsendum fyrir gagnrýninni sem kom fram hjá þáv. stjórnarandstöðu gagnvart þessum lögum. Matthías Bjarnason, núv. hæstv. ráðh., taldi í umr. um þetta mál haustið 1971 að hér væri verið að hverfa 40 ár aftur í tímann, það væri nú hvorki meira né minna. Og hæstv. fjmrh. núv. Matthías Á. Mathiesen, kom fram í sjónvarpi fyrir síðustu kosningar og var þar að skýra ýmsar framkvæmdir og stefnu af hálfu síns flokks og hann var spurður um niðurskurð á opinberum stofnunum og þá nefndi hann eingöngu þessa einu stofnun sem væri sjálfsagt mál að leggja niður ef Sjálfstfl. kæmist til valda. Ingólfur Jónsson, sem var hvað skeleggastur hér í umr. haustið 1971, viðhafði mörg orð um þessa stofnun, og honum til upprifjunar og öðrum, sem hlýddu á mál hans hér í síðustu viku, vildi ég fá að lesa hér nokkrar setningar úr ræðu hans frá þessum tíma, með leyfi forseta, en þar segir hv. þm. Ingólfur Jónsson m. a. þegar hann ræðir um Framkvæmdastofnunina: „Það, sem verst er í sambandi við þetta - og það er sama hvað sagt er af hæstv. ríkisstj. eða stjórnarstuðningsmönnum um þessa stofnun - er að það er stórhætta á því að Framkvæmdastofnunin verði í raun og veru almenn skömmtunarskrifstofa með alræðisvaldi yfir mestum hluta þess fjármagns sem til framkvæmda er ætlað á hverjum tíma, þegar á að raða framkvæmdum og ákveða í hvaða framkvæmdir skuli ráðist. Það á að ákveða hverjir skuli lifa og fá fjármagn til framkvæmda og hverjir ekki skuli fá það, og er þá að tala um annað en skömmtun í þessu sambandi.“ Þetta telur hv. þm. Ingólfur Jónsson vera slíkt ranglæti og slíka ósanngirni „að það verði ekki þolað til lengdar, sem betur fer,“ segir hv. þm. haustið 1971. Það var þess vegna mjög dapurlegt að hlusta á þennan sama þm. flytja hér ræðu um þetta mál í síðustu viku og fara mjög vægum orðum um þessa „óskaplegu“ stofnun. Hann komst að þeirri niðurstöðu í þessari ræðu sinni að það þyrfti kannske að sníða einhverja agnúa af gildandi lögum! Það var nú komið niður í það. En ég kem kannske betur að því síðar. Sjálfstfl. valdi í stjórn þessarar stofnunar á s. l. hausti mjög skelegga málsvara, þá hv. þm. Ingólf Jónsson og Matthías Bjarnason og hinn eðalborna vestfirðing Sverri Hermannsson, og var því við því að búast að þeir létu nú hendur standa fram úr ermum að breyta því sem breyta þyrfti í þessari stofnun. Það kom þess vegna mjög flatt upp á menn þegar hv. þm. Sverrir Hermannsson var settur kommissar snemma á s. l. vetri. Það var ekki aðeins vegna þess að Sjálfstfl. hafði léð máls á þessu, að gera hann að kommissar, heldur líka vegna þess að þarna var um þm. að ræða. Þetta hvort tveggja stangaðist náttúrlega mjög á við það sem þessi sami flokkur hafði talað um og þessir sömu menn höfðu barist fyrir nokkrum mánuðum áður, svo að ekki sé meira sagt. En hann hefur gefið þá skýringu að það sé ekki honum að kenna hversu það dragist að breyta lögunum, og verða þeir að taka þá gagnrýni, sem eiga hana. En ég minni á þá staðreynd að stjórnmálaflokkar og ríkisstjórnir hafa auðvitað skyldum að gegna gagnvart umbjóðendum sínum, og ég er ekki að flytja hér inn í hv. deild innanflokksvandamál í mínum flokki hans vegna sérstaklega, heldur líka vegna þess að ég tel þetta erindi eiga til allra þeirra, sem hafa afskipti af stjórnmálum, og til þingsins sem slíks, vegna þess að álit Alþingis hefur að margra mati mjög rýrnað á undanförnum árum. Við skulum einmitt líta í eigin barm og átta okkur á því að ástæðurnar fyrir hinu rýrnandi áliti eru kannske fyrst og fremst það að menn hafa ekki borið gæfu til eða haft þrek til að standa nægilega oft við yfirlýsingar og gefin loforð. Almenningur tortryggir yfirlýsingar og dregur í efa sannleiksgildi stefnuyfirlýsinga flokkanna þegar eitt er sagt fyrir kosningar og annað gert eftir kosningar. Það er siðferðileg skylda allra flokka að reyna að breyta eftir því sem þeir boða, og ég held að það sé líka siðferðileg skylda þeirra flokka, sem ganga til samstarfs við aðra flokka, að taka tillit til slíks. Ef menn vilja með eðlilegum hætti reyna að auka veg þingsins og auka veg stjórnmálaflokkanna og þeirra manna sem þar starfa, þá er þetta mál sem við verðum að taka á með réttum hætti. Það ræður ekki úrslitum að sjálfsögðu, en slíkum málum er tekið eftir og ég höfða þess vegna í þessu máli til siðferðisvitundar allra þeirra sem hlut eiga að máli. Það er, held ég, öllum ljóst að almenningsálit hefur breyst á þann veg, sem betur fer, að það eigi ekki að draga menn í pólitíska dilka þegar um opinbera þjónustu eða fyrirgreiðslu er að ræða, og fólk hefur ímugust á skömmtun eða mismunun á hlutunum, á ívilnunum, á pólitískri fyrirgreiðslu. Og slík pólitísk fyrirgreiðsla er andstæð hugsunarhætti og hugmyndum fólks um það hvernig eitt þjóðfélag skal rekið. Bitlingapólitík flokka fór á sínum tíma út fyrir öll velsæmismörk og það hefur dregið úr henni sem betur fer, vegna þess að fólk snerist gegn slíku og hafði andstyggð á því. Fólk vill gera greinarmun á stjórnsýslu og stjórnmálum, á fjármálaaðstöðu og þingmennsku. Og ég minni á að það hefur dregið úr því að valdsmenn, eins og t. d. sýslumenn, veljist til framboðs, nema þá að þeir láti af slíkum störfum. Það hefur dregið úr því að bankastjórar séu valdir til framboðs, embættismenn, ráðuneytisstjórar og dómarar - dómarar eru reyndar sumir hverjir ekki kjörgengir - en það er almenn viðurkenning á því að slíkir menn fari ekki í framboð vegna þess að fólk gerir greinarmun á stjórnsýslu og stjórnmálum. Ég hef líka vakið athygli á því að almenningur er almennt mjög á varðbergi um að þm. hagnist ekki á þingsetu sinni. Að vísu er það misskilningur að eigi að launa þm. illa eða yfirleitt að þeir séu vel launaðir, því að auðvitað eiga þeir að vera á góðum launum meðan þeir sitja á þingi til þess að þeir séu fjárhagslega sjálfstæðir og þurfi ekki að vera upp á aðra komnir. En þessi almennt útbreidda skoðun, tortryggni gagnvart þm. og stjórnmálamönnum, þegar um valdaðstöðu þeirra er að ræða annars vegar og fjármál hins vegar, á rætur að rekja til þess að fólk er hrætt við samspil valds og fjár. Þarna ræður siðferðið úrslitum. Pólitísk yfirstjórn er auðvitað nauðsynleg og ekki það sem ég er að gagnrýna. En pólitísk yfirstjórn á ekkert skylt við embættisvörslu. Við höfum ríkisstjórnir til þess að stjórna og leggja almennar pólitískar línur í þessu landi, en síðan höfum við embættismenn og opinbera þjónustu til þess að framkvæma þá meginstefnu. Þetta þjóðfélag er þannig byggt upp, okkar stjórnskipun er þannig byggð upp að það er gerður mjög skýr greinarmunur á þessu tvennu. Hæstv. dómsmrh. sagði hér um daginn að hrakspárnar um þessa stofnun hefðu ekki reynst á rökum reistar. Hv. þm. Sverrir Hermannsson hefur svarað þessu í blaðaviðtali með því að segja að sjálfstæðismenn hafi kæft niður það sem fyrir þáv. stjórn vakti, gagnrýni þeirra hafi haft áhrif. Ég veit nú ekki hvor þeirra er ánægður með það hlutskipti, því að það er viðurkennt af mikilli hreinskilni af hæstv. dómsmrh. að það hafi beinlínis vakað fyrir vinstri stjórninni, þegar hún setti þetta kerfi á, að framkvæmdastjórar Framkvæmdastofnunar ríkisins ættu að vera til eftirlits fyrir ríkisstj. um að hennar stefna næði fram að ganga. Þeir áttu að stýra pólitískt þessari stofnun í samræmi við stefnu ríkisstj. Þess vegna hljóta að hafa verið vonbrigði fyrir þáv. stjórn og þ. á m. fyrir hæstv. dómsmrh. að slíkt hafi ekki tekist. Nú hefur því verið haldið fram af hv. þm. Sverri Hermannssyni og hv. þm. Ingólfi Jónssyni og reyndar fleirum, að framkvæmdastjórarnir hefðu engin völd í dag, vegna þess að það væri stjórn þessarar stofnunar sem réði öllu, þar væri engin ákvörðun tekin nema af henni, með hennar fulla samkomulagi og vitund. En hvers vegna eru þá mennirnir að halda í þessar framkvæmdastjórastöður, og hvernig skyldi standa á því að maður, sem situr í stjórninni, er kosinn í stjórnina, eins og hv. þm. Sverrir Hermannsson, skuli segja af sér, segja sig úr stjórninni til þess að geta tekið að sér framkvæmdastjórastöðuna, á sama tíma sem hann gefur yfirlýsingar um að það sé stjórnin sem ráði öllu? Þetta er mikil fórnfýsi, þetta er ákaflega sérstakt tilvik sem hver getur auðvitað tekið trúanlegt sem vill. Því var haldið fram á sínum tíma að það mundi þrífast hugsanleg spilling innan þessarar stofnunar að því leyti til, að þar mundi hugsanlega koma til misbeiting valds og pólitísk mismunun. Nú var auðvitað ekkert hægt að fullyrða um það haustið 1971 hvort þessi gagnrýni mundi standast, enda er ég ekki að fullyrða heldur að þetta hafi átt sér stað, að það hafi þrifist nein spilling í þessari stofnun. Það var ekki heldur verið að gagnrýna einhver einstök dæmi eða einstakar ákvarðanir um haustið 1971, þegar frv. var til umr. Þá var verið að gagnrýna frv., væntanleg lög, vegna þess að lögin sjálf fela í sér spillinguna. Það eru lögin sjálf sem gera ráð fyrir slíkri pólitískri handleiðslu og ég hef komið inn á, sem fela í sér þessa spillingu. A. m. k. nota ég þetta orð, spilling, með hliðsjón af þeim stjórnmálaskoðunum sem ég hef og ég get ímyndað mér að meginþorri þm. hafi. Menn sönnuðu ekki heldur neina spillingu áður fyrr þegar skömmtunarskrifstofur voru við lýði, þegar húsnæðismálalánum var gegndarlaust úthlutað eftir pólitískum litum. Það var ekki hægt að sanna neitt lagalegt brot. Það er afar sjaldgæft að hægt sé að sanna slíkt þegar um pólitík er að ræða. Þetta er spurning um siðferði. Og það er líka það sem við verðum að hafa í huga að vald er vandmeðfarið og það er skammt í freistingar þegar sverfur að og þegar kosningar nálgast. Það þýðir ekki að flytja fagrar ræður um það hversu mikið þessi stofnun hafi gert, vegna þess að einmitt vegna umsvifa hennar, vegna stærðar hennar er því meiri ástæða til þess að vara við að þarna fari allt fram með heiðarlegum hætti og að lagaramminn sé slíkur að menn tortryggi ekki þessa stofnun. Það er einmitt vegna þess að þarna var safnað saman sjóðum, sem skipta hundruðum og þúsundum millj. kr., safnað saman undir einn hatt og undir pólitíska stjórn, að þetta er gagnrýnt, og ég tel að það sé um að ræða spillingu þegar um lögin er að ræða. Ég heiti því á alla þá, sem vilja skoða þetta mál með raunsæjum hætti og af fullri sanngirni, að taka höndum saman og reyna að breyta lögunum á þann hátt að það sé ástæðulaust að tortryggja þá framkvæmd og starfsemi, sem þarna fer fram. Ég hef ekkert á móti því, að stjórn sú, sem situr í slíkri stofnun, hafi mikil völd og taki ákvarðanir, og mér skilst að það sé gert. En þá er það auðvitað auðveldasti hlutur í heimi núna að fella niður það fyrirkomulag, sem er á ráðningu framkvæmdastjóranna, og ganga í þá átt sem þetta frv. gerir ráð fyrir sem hér er á dagskrá. Reyndar vil ég ganga miklu lengra í þeim efnum, leggja niður þessa stofnun sem slíka og setja starfsemi hennar yfir á ýmsar aðrar stofnanir sem nú þegar eru fyrir hendi. Það mundi spara margt og vera að mínu áliti miklu heppilegra þegar til lengdar lætur. Svo eru það nokkur orð út af hv. þm. Sverri Hermannssyni sem ég tel ástæðu til þess að gera skil með örfáum orðum, vegna þess að honum hefur verið léð gott rúm í málgagni sínu, Morgunblaðinu, og þar undir fyrirsögninni: „Það vantar meiri pólitíska stjórn á þetta þjóðfélag.“ Ég veit ekki hvort það hefur ruglast eitthvað í kollinum á honum, en það, sem menn hafa verið að gagnrýna allan tímann, er að það sé um að ræða pólitíska stjórn, það sé pólitísk stjórn á þessari stofnun. Og hann viðurkennir að þetta hafi verið ástæðan fyrir því að Sjálfstfl. og hann sjálfur gagnrýndi frv. og lögin á sínum tíma. Hann segir líka: „Við kæfum þetta niður með gagnrýninni. Við kæfum niður þessa pólitísku stjórn.“ En svo segir hann í næstu setningu: „Við þurfum meiri pólitíska stjórn.“ Þetta er röksemdafærsla sem ég átta mig ekki alls kostar á. Hann sest síðan í kommissaraembættið, á sama tíma sem það gerist að öll völd eru tekin af kommisörunum og sett í hendurnar á stjórninni. Og nú rís þessi maður upp og segir: Nú hef ég valdið, nú get ég sagt já eða nei, og ég læt ekki þetta vald af hendi. - Segir í þessu viðtali að það komi ekki til greina að Framkvæmdastofnunin víki neinu frá sér, orðrétt, með leyfi forsela: „Við verðum að hætta þessum feluleik (þ. e. a. s. að þora ekki að segja já eða nei) og taka óhræddir ákvarðanir sjálfir fyrir opnum tjöldum. Hér hjá okkur í Framkvæmdastofnuninni verður að segja já eða nei í sambandi við afgreiðslu mála. Við viljum ekki vísa þeim málum frá okkur til eins eða neins.“ Það sem sagt vakir fyrir þessum hv. þm. og skoðanabræðrum hans að halda öllum völdum í þessari stofnun undir þeim kringumstæðum sem nú eru, eftir því sem ég get best skilið. Hann segir að ráðh. hafi engan tíma til nýsköpunar, séu alltaf að sinna daglegum vandamálum, en hann sjálfur virðist nú vera heldur betur út og suður. Hann sem eðalborinn vestfirðingur er búinn að þræða alla firðina þar fyrir vestan og tala við allar hreppsnefndir og lætur sig nú ekki muna um það, heldur mun vera á ferðalagi í Helsinki þessa stundina. Það er auðvitað ljóst að það er alls ekki skynsamlegt eða heppilegt, hvorki fyrir hann né aðra þm., að vera í slíkum ferðaleik út og suður þegar þeir eiga auðvitað að vera hér niðri í þingi og sinna almennri nýsköpun með sínum eigin ráðherrum. Þó að það sé auðvitað gagnlegt fyrir þm. að ferðast um landið, þá á það ekki að taka svo mikinn tíma frá þessum sömu mönnum að þeir hafi ekki tíma til þess að sinna þeirri nýsköpun sem við erum væntanlega sammála um að þurfi að fara fram. Ég tek fram, eins og ég hef tekið fram áður, að ég er ekki að gagnrýna persónulega þá menn sem skipaðir eru framkvæmdastjórar í þessari stofnun. Ég er að tala um þetta almennt, vegna þessa máls í heild. Ég tel að þeir hafi orðið leiksoppar í valdatafli og það sé skaðlegt fyrir þá og þeirra flokka. Og mér þykir að sjálfsögðu vænt um að heyra að það komi fram till., sem þeir tveir og ýmsir aðrir hafa undirritað, um að leggja niður kommissarakerfið. En ég heiti þá á þá að knýja á um það og vera þá menn til þess að standa við það og ef endurskoðunin kemur ekki fram innan skamms, þá að fylgja þessum till. sínum eftir með því hreinlega að segja af sér. Ég vonast til þess, að þessar umr. komi hreyfingu á þetta mál og að Alþ. hafi til að bera þann þroska að koma til móts við kröfur almennings um stjórnmálaafskipti sem eru á þá leið, að við höfum hina almennu pólitísku stjórn í okkar höndum með því að setja meginlínur, móta meginstefnur, en fela síðan embættismönnum að framkvæma það, eftir því sem þeir hafa aðstöðu til, en setja þá af ella. Það er alla vega algerlega útilokað fyrir okkur að halda að við getum leyst þessa pólitísku yfir stjórn okkar og henni sé best borgið með því að við sjálfir tökum að okkur embættismennskuna. Herra forseti. Ég lýk þá máli mínu. Þetta frv. gengur í rétta átt, en gengur of skammt. Ég tel að það hafi gert sitt gagn með því að setja af stað þessar umr. En það þarf auðvitað að endurskoða þessi lög í heild sinni, ekki aðeins ákvæðið um skipun framkvæmdastjóranna, heldur líka lögin öll, þannig að það sé meira í samræmi við það, sem núv. stjórnarflokkar eða alla vega minn flokkur hefur hugmyndir um.



Herra forseti. Fyrr í þessum umr. komst hæstv. dómsmrh. svo að orði að Framkvæmdastofnun ríkisins hefði með starfsemi sinni styrkt mjög hina dreifðu byggð. Það er að sjálfsögðu mjög ánægjulegt út af fyrir sig ef viðleitni manna hefur einhver jákvæð áhrif í för með sér. En því miður hefur þróun þessara mála ekki verið jafnánægjuleg í Reykjavík og á Reykjanessvæðinu hvað viðkemur atvinnugreinum sem fengið hafa forgangsafgreiðslu hjá Framkvæmdastofnun ríkisins, og á ég hér einkum við sjávarútveg og fiskiðnað. Sú raunalega staðreynd blasir við þróun þessara atvinnugreina síðustu árin, að á sama tíma sem sjávarútvegur og fiskiðnaður almennt stóreflist víðs vegar um landið hnignar þessum atvinnugreinum verulega á Suðvesturlandi og þá alveg sérstaklega í Reykjavík og á Reykjanesi. Á þessu svæði á sér ekki stað sambærileg endurnýjun fiskiskipa, véla eða tækja í fiskiðnaði eða endurnýjun og uppbygging hraðfrystihúsa og vinnslustöðva eins og annars staðar á sér stað á landinu. Ástæðuna til þessa er m. a. og alveg sérstaklega að mínu mati að leita í þeim lögum og reglum sem gilda um Framkvæmdastofnun ríkisins, um Byggðasjóð, og enn fremur vegna hinnar almennu útlánastefnu opinberra sjóða gagnvart Reykjavík og Suðvesturlandssvæðinu í heild. Staðreynd er að vegna fjárvöntunar er mikil hnignun í sjávarútvegi og fiskiðnaði í Reykjavík. Er ástandið að verða svo alvarlegt gagnvart fiskiðnaðinum í höfuðborginni að óumflýjanlegt er að stefnu opinberra aðila, sjóða og stofnana verði gjörbreytt, þannig að Reykjavík verði ekki afskipt svo sem átt hefur sér stað síðustu árin. Meðan ríkjandi fyrirkomulag helst varðandi hlutverk og starfrækslu Framkvæmdastofnunar ríkisins og þeirra sjóða, er heyra undir hana, er nauðsynlegt að þessir aðilar komi strax til skjalanna og stuðli að eflingu sjávarútvegs og fiskiðnaðar í Reykjavík sem og annarra atvinnu greina á sambærilegan hátt og átt hefur sér stað annars staðar á landinu. Þess vegna er að mínu mati brýnt að rætt sé í nýju ljósi um endurskipulagningu Framkvæmdastofnunar ríkisins og þeirra sjóða sem heyra undir hana. Einnig ber að hafa í huga þegar rætt er um þessa endur. skipulagningu að Byggðasjóður hefur fengið aukið fjárhagslegt svigrúm við það að 2% af útgjaldaaukningu fjárl. eru ætluð til hans. Við það styrkist fjárhagsstaða sjóðsins verulega og þar af leiðandi eykst svigrúmið til útlána til atvinnuvega á Suðvesturlandi, og er ég þá sérstaklega með Reykjavík í huga. Með vísan til þess, sem ég hef þegar sagt, vil ég rekja nokkuð hvert hlutverk Framkvæmdastofnunar ríkisins er samkv. núgildandi lögum, þ. e. a. s. þá hlið sem snýr að fjármagninu og einnig framkvæmd þeirra mála gagnvart Reykjavík frá 1972 til dagsins í dag. Í 3. gr. laga um Framkvæmdastofnunina segir m. a. að hún fari með stjórn Framkvæmdasjóðs Íslands og einnig að hún fari með stjórn Byggðasjóðs. Í 12. gr. sömu laga segir: „Lánadeild vinnur að því að samræma útlán allra opinberra stofnlánasjóða og að skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda með sérstöku tilliti til þeirra framkvæmda sem forgang þurfa að hafa samkv. áætlun stofnunarinnar.“ Síðan segir í sömu gr.: „Stjórn stofnunarinnar getur að fengnu samþykki ríkisstj. og í samráði við banka og stærstu fjárfestingarsjóði sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skulu hafa forgang umfram aðrar. Skulu þá lánastofnanir og opinberir sjóðir haga lánveitingum í samræmi við það.“ Hv. 1. þm. Suðurl. sagði eitthvað á þá leið fyrr við þessa umr. að Byggðasjóður hefði víða bjargað atvinnumálum úti á landi. Þessi ummæli munu örugglega vera hárrétt hvað landsbyggðina áhrærir. Reikningar Byggðasjóðs, reikningar Fiskveiðasjóðs Íslands og fleiri opinberra sjóða tímabilið 1972–1974 bera þess glöggt vitni. Enn fremur fer ekkert á milli mála að sjávarútvegur og fiskiðnaður voru forgangsverkefni hjá Framkvæmdastofnun ríkisins umrætt tímabil og eru enn. Hefur uppbyggingin úti á landi verið í fullu samræmi við það. Það skal viðurkennt. En því miður er óhjákvæmilegt að vekja athygli á þeirri staðreynd að hinum ýmsu byggðarlögum hefur verið mjög mismunað innan ramma forgangsverkefna. Eru hér sérstaklega höfð í huga útlán opinberra sjóða til sjávarútvegs og fiskiðnaðar umrætt tímabil, þ. e. a. s. á árunum 1972–1974. Reykjavík var um árabil aðalútgerðarbær landsmanna. Þar var vagga íslenskrar togaraútgerðar og í áraraðir var blómleg útgerð og mikil fiskvinnsla í Reykjavík, án þess að hallað væri á aðra útgerðarbæi í landinu af hálfu opinberra aðila. Nú bregður svo við að útgerð og fiskiðnaði hnignar mjög í Reykjavík, borgarbúum sérstaklega og svo landinu í heild til mikils tjóns. Hefur þessi þróun verið sérstaklega áberandi síðustu árin. Skýringanna er m. a. að leita í því að fyrirtæki í sjávarútvegi og fiskiðnaði í Reykjavík hafa verið í algeru fjárhagslegu svelti af hálfu opinberra sjóða, sem stafar m. a. af ranglátri löggjöf er gerir ráð fyrir mismunun í úthlutun eftir byggðarlögum þótt um sambærilega atvinnustarfsemi sé að ræða. Hefur þessi stefna dregið úr athafnahvöt og möguleikum manna á sviði sjávarútvegs og fiskiðnaðar á Reykjavíkursvæðinu, og kemur þetta fram í miklum samdrætti í frystingu sjávarafurða svo að dæmi sé nefnt. Góð og vel útbúin hraðfrystihús standa verkefnalaus eða verkefnalítil mánuðum saman og enduruppbygging eldri vinnslustöðva gengur mjög hægt, öllum til tjóns. Opinberir sjóðir eru reykvískum fyrirtækjum svo til lokaðir og fyrirgreiðslan af þeirra hálfu til fyrirtækja í sjávarútvegi og fiskiðnaði í Reykjavík eru í engu samræmi við framlag þessara atvinnugreina í Reykjavík á liðnum áratugum. Skal ég nefna nokkur dæmi. Fyrst ef litið er á útlán Fiskveiðasjóðs Íslands tímabilið 1972–1974 kemur í ljós að árið 1972 voru heildarútlán Fiskveiðasjóðs Íslands 1263 millj. kr. Þar af fóru til Reykjavíkur 108 millj. eða 8.6%. Árið 1973 eru heildarútlán Fiskveiðasjóðs 2249 millj. kr., þar af fóru til Reykjavíkur 297 millj. eða 13.2%. Árið 1974 eru heildarútlán Fiskveiðasjóðs Íslands 2 661 millj., þar af fóru aðeins 43 millj. til Reykjavíkur eða 1.6%. Ef lítið er til útlána Atvinnuleysistryggingasjóðs árin 1972–1974, framkvæmdalána, kemur eftirfarandi í ljós: Árið 1972 voru heildarútlán Atvinnuleysistryggingasjóðs, framkvæmdalán - þá eru hafnalánin ekki tekin með - 118 millj. kr. Þar af fóru til Reykjavíkur 32 millj. eða 27.1%. Árið 1973 eru heildarútlán 157 millj., þar af fóru til Reykjavíkur 46 millj. eða 29.3%. Árið 1974 voru heildarútlán til framkvæmda 84 millj., þar af fóru 36 millj. til Reykjavíkur eða 42.8%. Lánveitingar Atvinnuleysistryggingasjóðs til Reykjavíkur eru þó raunverulega hlutfallslega lægri hvað framkvæmdalán varðar, því að stærsti hluti hafnalána fer til hafna úti á landi, og vísa ég til þeirra umr. sem hafa orðið um þau mál í borgarstjórn Reykjavíkur nýlega. Þá skulum við líta á Byggðasjóð. Á síðasta þingi var upplýst að af heildarútlánum Byggðasjóðs árin 1972, 1973 og 1974 hafa farið til Reykjavíkur sem hér segir: Árið 1972 19 lán að upphæð 16 millj. Þá var heildarfjöldi lána 432 talsins að upphæð 480 millj. Það þýðir að lán til Reykjavíkur á því ári voru 3.33%. Árið 1973 voru veitt 4 lán úr Byggðasjóði til Reykjavíkur að upphæð 5.5 millj. kr. Þá voru heildarútlán 339 að fjárhæð 357 millj. eða lán til Reykjavíkur voru 1.5%. Árið 1974 veitti Byggðasjóður 1 lán af 441 láni til Reykjavíkur að upphæð 1 millj. kr., en þá voru heildarútlán Byggðasjóðs 661.8 millj. Það tekur því ekki að reikna út prósentuna, því að þetta er langt innan við 1%. Það er rétt að árétta það hér, að íbúatala Reykjavíkur á umræddu tímabili var 40% af allri íbúatölu landsins. Á þessum árum, 1972–1974, fara aðeins 7.2% af heildarútlánum Fiskveiðasjóðs til Reykjavíkur, 31.2% af framkvæmdalánum Atvinnuleysistryggingasjóðs og 1.1% af heildarútlánum Byggðasjóðs. Þessi þróun er gjörsamlega óviðunandi fyrir reykvískt atvinnulíf og íbúa Reykjavíkur. Þótt eitt stóriðjuver hafi risið upp í nánd við Reykjavík er víðs fjarri að Reykjavík sem slík hafi notið mikils góðs af því fyrirtæki, þótt ekki beri að lasta stofnun þess. En stofnun stórfyrirtækis á einu svæði á ekki að vera réttlætanleg fyrir löggjafarvaldið til að setja lög sem beinlínis fela í sér gífurlega takmörkun á fjármagnsstreymi til smærri fyrirtækja á viðkomandi athafnasvæði. Það hefur því miður gerst. Þess vegna búa mörg minni fyrirtæki við fjármagnsskort á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu. Þessari stefnu verður að breyta atvinnulífi þessara svæða í hag. Það á ekki og má ekki vera feimnismál á hinu háa Alþingi, þegar verið er að ræða um endurskoðun á löggjöf um Framkvæmdastofnun Íslands, að halda því fram að Reykjavík eða Stór-Reykjavíkursvæðið skuli sitja við sama borð og aðrir landshlutar hvað varðar fjármagnsmöguleika til atvinnuuppbyggingar. Réttur allra landsmanna á að vera jafn í þeim efnum. Ég hef þá trú að uppbygging atvinnulífsins víðs vegar um landið sé svo sterk að þetta ætti ekki að raska bögum annarra íbúa landsins til hins verra, nema síður sé, þótt Reykjavík njóti fulls og sama réttar til uppbyggingar á traustu og heilbrigðu atvinnulífi á jafnréttisgrundvelli. Allir sanngjarnir menn sjá hina neikvæðu stefnu gagnvart sjávarútvegi og fiskiðnaði í Reykjavík sérstaklega og sjá að hún getur ekki gengið lengur, nema stefnan sé sú að leggja þessa atvinnustarfsemi niður í Reykjavík eða færa hana niður á lægra og lakara stig en annars staðar þekkist á landinu. Við reykvíkingar biðjum ekki um meiri rétt okkur til handa en aðrir landsmenn hafa. Við biðjum um jafnan rétt, þ. e. a. s. sama rétt. Þess vegna óskum við eftir breyttri stefnu opinberra sjóða gagnvart atvinnulífi höfuðborgarinnar, - stefnu sem felur í sér aukna möguleika á atvinnusviðinu fyrir þúsundir ungra reykvíkinga sem munu leita út í atvinnulíf borgarinnar á næstu árum og áratugum. Við þörfnumst mikils fjármagns í öfluga atvinnustarfsemi á öllum sviðum. Við teljum að nú sé tími til kominn að breyta lögum þeirra opinberu sjóða sem fela í sér lagaákvæði er mismuna byggðarlögum stórlega. Er ég þá m. a. með í huga það ákvæði í lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins sem lýtur að Byggðasjóði, þar sem segir í 8. gr.: „Deildin gerir áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs víðs vegar um land með það fyrir augum að skapa landsmönnum öllum fulla atvinnu og eðlileg lífsskilyrði og stuðla að heilbrigðri byggðaþróun.“ Enn fremur segir í sömu lögum 29. gr.: „Hlutverk Byggðasjóðs er að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlunum, sbr. 8. gr., og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði.“ Það er lítil hætta á því að sjálfsögðu að byggð fari í eyði í Reykjavík, en mikil hætta er á því að sjávarútvegi og fiskiðnaði hnigni enn meir í Reykjavík ef þessar atvinnugreinar fá ekki sömu eða hliðstæða fyrirgreiðslu úr Byggðasjóði, Fiskveiðasjóði Íslands, Atvinnuleysistryggingasjóði, Framkvæmdasjóði Íslands o. s. frv. og önnur byggðarlög vegna hliðstæðrar atvinnustarfsemi. Sem einn af þm. Reykv. tel ég að verði ekki hið fyrsta stefnubreyting Reykjavík í hag mun af því hljótast óbætanlegt tjón. Það er því krafa Reykjavíkur að við endurskoðun og umsköpun Framkvæmdastofnunar ríkisins, sem ég treysti að verði fljótlega framkvæmd á þessu þingi, verði m. a. sú breyting gerð að útlánasjóðum hins opinbera verði gert skylt að láta sambærilegar atvinnugreinar og fyrirtæki njóta sama réttar í forgangsverkefnum, óháð því hvar atvinnustarfsemin fer fram. Tel ég þessa breytingu mikilvægari fyrir heill landsmanna og þinginu meira til sóma heldur en karp um skoðanir einstakra stjórnarmanna eða starfsmanna þessarar stofnunar. Þó vil ég ekki gera lítið úr því, að það þurfi að breyta stjórnskipulagi Framkvæmdastofnunar ríkisins á þann veg sem sá ræðumaður kom inn á sem hér talaði á undan mér við þessa umr. Þó vil ég leggja áherslu á að í því efni, við endurskoðun þeirra ákvæða um Framkvæmdastofnunina verði höfð í huga sjónarmið ákveðinnar valddreifingar. Í því efni kemur upp í mínum huga að til greina kæmi t. d. að Framkvæmdasjóður Íslands væri sjálfstæð stofnun utan Framkvæmdastofnunar ríkisins með sjálfstæða stjórn. Ég tel það æskilegt og ég tel núv. tilhögun, að hafa Framkvæmdasjóð undir Framkvæmdastofnuninni, eins og nú er, orka mjög tvímælis frá stjórnmálalegu sjónarmiði séð og vera í engu samræmi við hlutverk sjóðsins í peningakerfi þjóðarinnar. Ég vænti þess að málefnalegt framlag við þessa umr. fái notið sín einhvers, þannig að öll umr. hér snúist ekki um völd og persónur, þ. e. a. s. kommissara og einstaka þm., og vænti þess að þingheimur taki þessar aths. mínar og tillögur til gaumgæfilegrar íhugunar.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., fjallar fyrst og fremst um þátt í stjórnkerfi Framkvæmdastofnunar ríkisins, þ. e. a. s. framkvæmdaráðið svonefnda. Frv. gerir ráð fyrir að það starfi áfram eins og verið hefur að öðru leyti en því að það verði skipað á annan veg, verði þannig skipað að í stað þriggja framkvæmdastjóra, eins og nú er, sem skipaðir eru af ríkisstj. með sérstökum hætti, verði skipaður einn framkvæmdastjóri sem ásamt forstöðumönnum þeirra tveggja deilda, sem Framkvæmdastofnunin skiptist í, myndi framkvæmdaráðið. Við þessa umr. hefur hæstv. forsrh. lýst því yfir að ríkisstj. hyggist leggja fyrir þetta Alþ. frv. til l. um breyt. á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins. Eins og komið hefur fram, þá var í fyrrasumar seinni partinn sett n. 4 þm. Ríkisstj. skipaði þá n. til þess að gera athuganir á löggjöfinni um Framkvæmdastofnun ríkisins og gera till. um æskilegar breyt. á löggjöfinni. Ég var einn af þeim þm. sem áttu sæti í þessari n., en n. skilaði áliti seint í okt. 1974 og það álit hefur síðan verið til meðferðar hjá hæstv. ríkisstj. Þar koma að sjálfsögðu fram skoðanir mínar á þessu máli almennt séð. Þegar frv. þetta, sem ríkisstj. hefur boðað, verður lagt fyrir hæstv. Alþ., þá mun ég gera grein fyrir skoðunum mínum á þessu máli, en að þessu sinni ekki ræða sérstaklega um þá tilhögun sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Að mínum dómi eru fleiri ákvæði í lögunum um Framkvæmdastofnunina, sem þarfnast endurskoðunar, heldur en þetta. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til að ræða langt mál nú um þetta frv. efnislega, en víkja að ýmsu því sem fram hefur komið. Í grg. fyrir frv. að lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins var skýrum orðum tekið fram að vafalaust þarfnaðist löggjöfin endurbóta og fullkomnunar síðar, en þetta frv. var samþ. á Alþ. seinni partinn í des. 1971 og lögin öðluðust gildi 1. jan. 1972. Upphaflega starfaði Framkvæmdastofnunin í 3 deildum, hagrannsóknadeild, áætlanadeild og lánadeild, en hagrannsóknadeildin hafði þá sérstöðu frá upphafi að heyra beint undir ríkisstj., en ekki undir stjórn stofnunarinnar sem slíkrar. Framkvæmdaráðið tók þegar í upphafi þá afstöðu að hafa nánast engin afskipti af vinnubrögðum hagrannsóknadeildar. Allar tillögur forstöðumanns um vinnutilhögun, mannaráðningar og skipulag deildarinnar voru samþ. og deildin var efld og hafði nánast forgang um uppbyggingu í öndverðu. Ég er þeirrar skoðunar að hagrannsóknadeildin hafi starfað í reynd sem sjálfstæð stofnun meðan hún var og hét. Það þarf ekki að eyða að því orðum að stjórnmálaskoðanir eða pólitísk afstaða hafi nokkru sinni komið við sögu hagrannsóknadeildarinnar. Á Alþ. 1974, um vorið, voru samþ. lög um Þjóðhagsstofnun og tóku gildi 1. ágúst á síðasta ári. Ég held að það rétta sé - og þekki ég vel til mála - að Þjóðhagsstofnunin starfi nákvæmlega eins og hagrannsóknadeildin gerði á sínum tíma. Eigi að síður tel ég að það hafi verið rétt ráðstöfun að gera hana að sjálfstæðri stofnun. Ég álít að hún njóti sín betur þannig heldur en í tengslum við Framkvæmdastofnunina, sem hefur með höndum ýmis sérverkefni sem eru allt annars eðlis heldur en þau verkefni sem heyra undir Þjóðhagsstofnunina. Þessu næst langar mig til að víkja nokkrum orðum að stjórn framkvæmdaráðsins á Framkvæmdastofnun ríkisins, en ég hef verið framkvæmdaráðsmaður frá upphafi eða tæp 4 ár. Ég er að sjálfsögðu ekki hlutlaus aðili og vil því ekki dæma um störf þessa framkvæmdaráðs. Ég get hins vegar greint frá því hvernig störfum þess hefur verið háttað, og verða menn síðan að draga ályktanir af því hvort t. d. pólitískt siðleysi hafi komið fram í störfum ráðsins. Hv. frsm. þessa máls, hv. 9. þm. Reykv., tók sér í munn ýmis orð þegar hann mælti fyrir frv. Hann talaði um spillingarbæli, hann talaði um pólitískt siðleysi, hann talaði um að núv. kommissarar væru bræður úr sama kjördæmi og bætti því við: sem væri eitt af minnstu kjördæmum landsins. Þeir sem hlýddu á framsöguræðuna -  Það hefur oft verið um það deilt, bæði í ræðu og riti, réttilega að menn séu ráðnir eða skipaðir til starfa af pólitískum ástæðum eða eftir stjórnmálaskoðunum. Það er því þess virði að athuga hvernig mannaráðningum hefur verið hagað í Framkvæmdastofnuninni, því að það er eitt af þeim atriðum sem koma til greina þegar menn ræða um það hvort þarna kunni að vera um pólitískt siðleysi að ræða. Eitt af fyrstu verkum framkvæmdaráðsins var að ráða 35 starfsmenn til stofnunarinnar. Og hvernig var þetta gert? Í aðalatriðum var það gert þannig að öllu fastráðnu starfsfólki þeirra þriggja stofnana, sem voru sameinaðar í eina í Framkvæmdastofnun ríkisins, var gefinn kostur á að halda áfram störfum, og ég hygg að hver einasti fastráðinn starfsmaður hafi gert það. Þetta starfsfólk var flest ráðið til starfa í 15 ára ráðherratíð hv. 9. þm. Reykv., svo að ég þykist viss um að hann telji ekki að þarna hafi verið á ferðinni pólitísk misnotkun í sambandi við ráðningu langflestra starfsmanna Framkvæmdastofnunarinnar. Varðandi aðrar ráðningar til starfa í Framkvæmdastofnuninni vil ég upplýsa það að í öllum tilfellum, hverju og einu einasta tilfelli, hefur framkvæmdaráðið samþ. till. forstöðumanna deilda um ráðningar, og það hefur aldrei komið til ágreinings um ráðningar á starfsfólki til Framkvæmdastofnunarinnar þau 4 ár sem ég hef starfað þar. Þessu næst vildi ég koma að þeim þætti mála, þar sem mest hætta er á að koma við misnotkun og þá pólitískri misnotkun, þ. e. a. s. lánamála. Það eru tveir stórir lánasjóðir sem Framkvæmdastofnunin hefur með að gera, eins og kunnugt er: annars vegar Framkvæmdasjóður Íslands sem lánar út á þessu ári um 3.5 milljarða til fjárfestingarlánasjóða nær eingöngu og hins vegar Byggðasjóður sem sennilega mun lána út á þessu ári einhvers staðar á bilinu 900 millj. -1 milljarður. Það er fróðlegt að athuga hvernig unnið hefur verið að þessum málum, hvort það hefur verið gert með þeim aðferðum sem hæfa ef menn vilja koma við pólitískri misnotkun eða hvort menn hafa hagað málum á annan veg. Ef ég vík fyrst að því hvernig hagað hefur verið vinnubrögðum og undirbúningi að útlánum og ákvörðunum um lán Framkvæmdasjóðs Íslands, þá hefur það verið gert þannig að lánadeildin hefur fyrst samband við alla þá fjárfestingarsjóði, sem Framkvæmdasjóður lánar, til þess að ganga úr skugga um hve mikið ráðstöfunarfé hver sjóður hefur úr að spila til lánveitinga á næsta ári ég hver þörf lánasjóðanna er að hví er menn telja. Síðan ræðir framkvæmdaráðið ásamt forstöðumönnum í Framkvæmdastofnuninni við formann og framkvæmdastjóra hvers fjárfestingarlánasjóðs um sig sérstaklega um málefni þess sjóðs. Það eru náttúrlega langmest umsvif hjá tveimur sjóðum, þ. e. Fiskveiðasjóði og Stofnlánadeild landbúnaðarins. Hinir sjóðirnir hafa notið miklu minni lánafyrirgreiðslu frá Framkvæmdasjóði á undanförnum árum, en næstir í röðinni koma Iðnlánasjóður og Lánasjóður sveitarfélaga. Byggðasjóði var lánað úr Framkvæmdasjóði fyrstu árin, en á þessu ári, 1975, hefur Byggðasjóður ekki fengið nein vilyrði fyrir lánveitingum úr Framkvæmdasjóði og ekki er gert ráð fyrir því í fjáröflunar- og útlánaáætlun Framkvæmdasjóðs. Þegar fyrir liggur ljós mynd af þörfum sjóðanna ræða þessir sömu aðilar frá Framkvæmdastofnuninni við bankastjóra Seðlabankans og aðstoðarmenn þeirra, ekki síst með hliðsjón af krónískri og sífellt vaxandi fjárvöntun Framkvæmdasjóðs og þarf ekki að taka fram að formaður stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar fylgist náið með öllu sem fram fer í þessum efnum. Þegar fullmótuð mynd er fengin af stöðunni er málið nánar rætt við hæstv. forsrh. og stundum við alla hæstv. ríkisstj. Þegar svo kemur í ljós hver möguleg fjáröflun er gerir framkvæmdaráðið till. til stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar, en það er hún sem að lokum samþ. öll útlán Framkvæmdasjóðs. Þessar till. eru lengi að mótast og þróast og það eru margir aðilar, sem þarna koma við sögu, eins og ég hef gert grein fyrir. Þó að framkvæmdaráðið beri ábyrgð á þeim till. að lokum, þá er það þó í raun og veru þannig að með þessum vinnubrögðum, sem ég hygg að séu ákaflega lík þeim vinnubrögðum sem höfð voru þegar Seðlabankinn hafði Framkvæmdasjóð á sínum tíma, nema það eru kannske enn þá meiri samráð núna við fjárfestingarlánasjóðina en þá var, - þá held ég að augljóst sé af þessum vinnubrögðum að það er ekki auðhlaupið að því að koma við pólitískri misnotkun í sambandi við útlán Framkvæmdasjóðs. Í sambandi við þetta atriði vil ég aðeins minnast á það að einn af bankastjórum þjóðbankann, Jónas Haralz, ritaði í eitt af dagblöðum bæjarins grein fyrir nokkrum dögum sem hann nefnir: „Þekking eða mannþekking.“ Í þessari grein ræðir bankastjórinn um að Framkvæmdasjóður Íslands og Byggðasjóður hafi verið færðir frá Seðlabankanum og Landsbankanum til Framkvæmdastofnunarinnar og síðan segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það þarf engum blöðum um það að fletta, hvaða afleiðingar þessi breyting hefur haft í för með sér og lítill vafi á því, hvaða þátt hún hefur átt í þróun lánamála og efnahagsmála að undanförnu. Með þessu er ég ekki að segja að rétt sé að hverfa aftur til fyrra skipulags.“ Þetta voru orð bankastjórans. En hann segir einnig að slík breyting sem gerð hafi verið dragi úr yfirsýn og aðhaldi. Ég sá ástæðu til þess af þessu gefna tilefni, með tilliti til þess að bankastjórinn segir að það dragi úr aðhaldi að breyta þessu á þann veg, að gera sérstaka athugun á því hvernig lánamálum innlánsstofnana annars vegar og Framkvæmdasjóðs hefur verið háttað á síðustu árum. Ég lét athuga hvernig þessi mál hefðu staðið á árunum 1973 og 1974. Það kemur í ljós að á árunum 1973–1974 hefur nettóaukning útlána innlánsstofnana verið 7 milljarðar 526 millj. kr., þar af hjá Landsbankanum 4 maljarðar 440 millj. Það er hækkunin milli áranna 1973 og 1974. Hjá Framkvæmdasjóði hefur þetta aftur á móti verið þannig að nettó-útlánaaukning fjárfestingarlánasjóðanna - og á ég þá bæði við íbúðarlánasjóðina og Framkvæmdasjóð eða fjárfestingarlánasjóðina - að útlánaaukningin á milli áranna 1973 og 1974 hefur numið 1183 millj. og þar af 427 millj. hjá fjárfestingarlánasjóðunum. Á sama tíma sem útlánaaukningin hjá Landsbankanum hefur numið 4 milljörðum 440 millj., þá hefur aukningin numið 427 millj. hjá fjárfestingarlánasjóðunum eða 10 sinnum minni. Ég vildi aðeins minnast á þetta að gefnu tilefni, en þetta er raunar utan við þá umr. sem hér fer fram um Framkvæmdastofnunina.