Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að tvær utandagskrárumræður verða í dag. Hin fyrri hefst nú strax á eftir, áður en gengið verður til dagskrár, og er um hreyfanleika starfsfólks og þjónustu eftir stækkun Evrópusambandsins. Málshefjandi er hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson. Hæstv. félagsmálaráðherra Árni Magnússon verður til andsvara. Hin síðari hefst upp úr klukkan 1.30 og er um vanda á leikskólum vegna manneklu. Málshefjandi er hv. þm. Katrín Júlíusdóttir. Hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður K. Gunnarsdóttir verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor. Þá vill forseti tilkynna að atkvæðagreiðslur verða klukkan 1.30, að loknu hádegishléi.

Virðulegi forseti. Ég vil taka þetta mál upp sem forseti nefndi og sem snýr að hreyfanleika starfsfólks og þjónustu eftir stækkun Evrópusambandsins og þar af leiðandi EES-samningsins til austurs. Útgangspunktur minn er skýrsla sem var gerð fyrir norrænu ráðherranefndina af Fafo-stofnuninni norsku. Í stuttu máli gerði stofnunin úttekt á reynslu Norðurlandanna af stækkun Evrópusambandsins til austurs þar sem öll löndin nema Svíþjóð voru með frestun á frelsi fólks til atvinnu í sínum löndum frá nýju aðildarlöndunum. Það er mikilvægt að hafa í huga í þessu sambandi að ástæðan fyrir því að fjórfrelsi er í EES-samningum og innri markaði ESB, þ.e. frelsi þjónustu, viðskipta, vöruviðskipta, vinnuafls og fjármagns, er til þess að auka velmegun í álfunni og styrkja þau þjóðfélög sem þar eru og auka kaupmátt og velmegun fólksins. Það gleymist stundum í umræðunni. Hvað sem því líður eru helstu niðurstöðurnar þessar, virðulegi forseti: Það hefur ekki farið stór straumur atvinnuleitenda frá nýju löndunum til Vestur-Evrópu, en það er afgerandi munur á milli landa. Það eru engar tímabundnar takmarkanir í gildi gagnvart frjálsu flæði þjónustu og þar með útsendum starfsmönnum og einyrkjum sem taka að sér tímabundin verkefni. Stærstur hluti aðflutnings starfsfólks til Norðurlandanna eftir stækkunina hefur verið í formi þjónustuinnflutnings og á Norðurlöndunum er furðulega mikill munur á aðflutningi starfsfólks frá nýju aðildarlöndunum eftir 1. maí 2004. Reynslan af hinum tímabundnu takmörkunum er mismunandi á Norðurlöndunum. Lágar tölur frá Svíþjóð benda til þess að hreyfanleiki starfsfólks sé mjög háður eftirspurn eftir vinnuafli. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að í Svíþjóð eru engar hömlur á frelsinu. Í flestum löndunum virðist sem samspil milli tímabundinna takmarkana og vandræða í tengslum við launamál útsendra starfsmanna hafi leitt til staðkvæmdaráhrifa sem hafi beint eftirspurninni að þjónustuveitingu og óviljandi orðið til þess að skekkja samkeppnisstöðu milli mismunandi ráðningarforma og hreyfanleika á vinnumarkaðnum. Með öðrum orðum má færa full rök fyrir því með niðurstöðu þessarar skýrslu að frestun á frelsinu hafi orðið til þess að að ýta undir starfsemi starfsmannaleigna. Meðvituð sniðganga reglna og kjarasamninga í frjálsu flæði þjónustu veldur vandkvæðum í öllum ríkjunum og tengist gráum svæðum milli ráðningarforma. Á heildina litið hefur aukið framboð á vinnu og þjónustu líklega haft jákvæð efnahagsleg áhrif og norrænu vinnumarkaðirnir hafa í aðalatriðum risið vel undir auknum fjölda erlends starfsfólks. Með því að fækka flöskuhálsum á ýmsum sviðum vinnumarkaðarins, minnka verðbólguþrýsting og auka framleiðslugetuna getur þessi þróun haft jákvæð áhrif á efnahagslífið og atvinnustig á Norðurlöndunum. Þessi þróun hefur heldur ekki leitt til aukinna bótagreiðslna hins opinbera. Í öllum ríkjunum hefur pólitísk umræða farið fram um þessa þróun. Í Noregi hafa dæmi um misnotkun og gróflega undirborgun útsendra starfsmanna stuðlað að undirbúningi þess að gera ákvæði kjarasamninga að lögbundnum lágmarksákvæðum líkt og gildir á íslenskum vinnumarkaði. Ég vek athygli á þessu, virðulegi forseti, því að hér eru Norðmenn að fara þá leið sem við höfum verið með í gildi lengi til þess að vinna gegn ólöglegri - eða að menn fari á skjön við hlutina með starfsmannaleigum. Öll Norðurlöndin hafa gripið til aðgerða til að styrkja samvinnu milli deilda í skattkerfi, lögreglu, útlendingaeftirliti, vinnumálastofnunum og öðrum stofnunum sem að hluta til ná einnig til aðila vinnumarkaðarins. Þetta eru helstu niðurstöðurnar, virðulegi forseti, og ég held að við Íslendingar höfum haft góða reynslu af því fólki sem hingað hefur komið. Við erum að vísu með lægra hlutfall en á öðrum Norðurlöndum. Þar sem við skerum okkur fyrst og fremst úr er að hér er hærra atvinnustig, þ.e. nær allir þeir aðilar sem hingað koma eru í vinnu og það er grunvallaratriði. En þessi skýrsla er merkileg og í kjölfar þessa vil ég spyrja hæstvirtan ráðherra tveggja spurninga: 1. Telur ráðherra í ljósi skýrslu Fafo til norrænu ráðherranefndarinnar ekki ástæðu til að hverfa frá höftum á frelsi vinnuafls hér á landi innan EES-svæðisins? 2. Telur ráðherra ekki margt benda til þess að frestun á innleiðingu frelsis vinnuafls hér á landi hafi ýtt undir starfsemi starfsmannaleigna?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessi mál til umræðu því nauðsynlegt er að málefni vinnumarkaðarins og þróunar hans séu til reglubundinnar umræðu á vettvangi Alþingis og í samfélaginu öllu. Við hér á Íslandi verðum með hverju árinu sem líður í auknum mæli vör við áhrif alþjóðavæðingarinnar eins og aðrar þjóðir heims og aðgengi erlends vinnuafls hefur og mun hafa þýðingu á íslenskum vinnumarkaði. Okkur ber hins vegar skylda til að vera vel á verði og fylgjast grannt með framvindu mála. Eins og málshefjandi nefndi þá samþykkti Alþingi að nýta heimildir til aðgangstakmarkana fyrir átta af þeim tíu ríkjum sem bættust við Evrópska efnahagssvæðið þann 1. maí á síðasta ári. Þær takmarkanir gilda að óbreyttu til 1. maí á næsta ári. Þetta var gert með það að markmiði að stýra betur flæði erlends vinnuafls inn á íslenskan vinnumarkað en fyrirsjáanleg var mikil eftirspurn eftir vinnuafli vegna uppbyggingar, m.a. vegna stóriðjuframkvæmda á Austurlandi og stórframkvæmda víðar. Hæstv. forseti. Þessi ákvörðun var tekin í nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins og var ekki síst í samræmi við viðhorf Alþýðusambands Íslands. Takmarkanirnar fólust í því að íslensk fyrirtæki sem þyrftu á erlendu vinnuafli að halda til að sinna hefðbundinni launavinnu sem ekki tækist að manna með innlendum starfskrafti þyrftu áfram að sækja um atvinnuleyfi líkt og gildir um ríkisborgara ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins eða þriðju ríkisborgara eins og það gjarnan er nefnt. Fyrst í stað gekk þetta vel og fyrirtækin héldu sig við hið þekkta form við að fá til sín erlendan starfskraft og stjórnvöld höfðu góðar upplýsingar um fjölda og kjör þeirra sem hingað komu til vinnu. Undanfarið hefur í auknum mæli borið á því að íslensk fyrirtæki eru að fá til sín starfsmenn með svonefndum þjónustusamningum, m.a. í gegnum erlendar starfsmannaleigur. Rök atvinnulífsins fyrir því að færa ráðningar á erlendu vinnuafli undir hatt þjónustusamninga meðan á aðgangastakmörkunum stendur hafa fyrst og fremst verið þau að það sé of tímafrekt að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi með þeim hætti sem lög okkar gera ráð fyrir. Við því hef ég brugðist og í samráði við dómsmálaráðherra breytt verklagi við útgáfu atvinnu- og dvalarleyfa svo nú tekur aðeins um tvær vikur að fá afgreitt atvinnuleyfi fyrir vinnuafl frá nýju aðildarlöndum Evrópska efnahagssvæðisins. Það hefur þótt til fyrirmyndar hvernig íslenski vinnumarkaðurinn er skipulagður þar sem ákveðinn sveigjanleiki hefur verið ráðandi, framkvæmd kjarasamninga er á ábyrgð aðila vinnumarkaðarins og ágreiningsefni leyst með samningum en síður á grundvelli fyrirmæla í lögum eða reglugerðum. Þessu fyrirkomulagi tel ég mikilvægt að verði haldið. Ég tel farsælast að jafnan sé það þrautreynt af hálfu samningsaðila á vinnumarkaði að ná samkomulagi áður en skipulagsmál eða ágreiningur á vinnumarkaði er leystur með lagasetningu á Alþingi. En til þess að þetta fyrirkomulag reynist vel verður að höfða til samfélagslegrar ábyrgðar þeirra sem um þessi mál fjalla eins og ég raunar gerði í umræðum í sölum Alþingis í síðustu viku. Hæstv. forseti. Þegar rætt er um að afnema hömlur á útgáfu atvinnuleyfa er nauðsynlegt að hafa í huga það fyrirkomulag sem nú er unnið eftir hér á landi, þ.e. að öll störf sem íslensk fyrirtæki hafa þörf fyrir að manna með erlendu vinnuafli komi fyrst til ráðstöfunar á innlendum vinnumarkaði í gegnum opinberu vinnumiðlunina þannig að þau standi atvinnulausum til boða. Þetta fyrirkomulag hefur reynst vel og átt sinn þátt í því að halda atvinnuleysi hér á landi niðri en það er eitt allra mikilvægasta viðfangsefni okkar stjórnmálamannanna. Ísland hefur staðið sig mjög vel í alþjóðlegum samanburði hvað það varðar eins og við þekkjum. Sú skýrsla sem hér hefur verið vitnað til og unnin var á vegum norrænu ráðherranefndarinnar með fullri þátttöku félagsmálaráðuneytisins og Vinnumálastofnunar er ágætt innlegg í umræðuna um þróun norræna vinnumarkaðarins eftir stækkun Evrópska efnahagssvæðisins. Þó að áhrif stækkunarinnar kunni að hafa verið ofmetin verður því að mínu mati ekki haldið fram að aðgangstakmarkanirnar sem við ákváðum, stjórnvöld og löggjafinn, hafi verið mistök. Það sem skýrslan segir okkur er að það sé fyrst og fremst eftirspurnin og uppgangurinn í atvinnulífi hvers lands sem ræður því hvert vinnuaflið flæðir en ekki regluverkið á hverjum stað. Það er að mínu mati rökrétt niðurstaða. Skýrslan sýnir líka að vandamál varðandi ráðningar í formi þjónustusamninga hafa aukist í öllum fyrri aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og breytir þá engu hversu umfangsmiklar aðgangstakmarkanir hafa þar gilt. Hér er því alls ekki um neitt séríslenskt viðfangsefni að ræða eins og ég hef ítrekað lagt áherslu á. Þá er nefnt í skýrslunni að skortur á tölfræðiupplýsingum og skráningum til að geta sagt betur fyrir um þróunina um flæði erlends vinnuafls inn á norræna vinnumarkaðinn sé tilfinnanlegur og úr því tel ég að þurfi að bæta. Hæstv. forseti. Félagsmálaráðuneytið mun í samvinnu við utanríkisráðuneyti og hagsmunasamtök á vinnumarkaði greina stöðu þessa máls og móta tillögur að því sem mögulegt er og æskilegt að gera eftir 1. maí næstkomandi. Á vettvangi Evrópusambandsins hefur komið fram sú ósk að afstaða aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins til frekari aðlögunarreglna verði gerð skýr sem fyrst og að því mun ég stefna. Fulltrúar ráðuneytisins fylgjast vel með þróun mála hjá öðrum þjóðum, m.a. á vettvangi Evrópusambandsins þar sem menn byggja á áralangri reynslu á flæði vinnuafls milli landa. Af þeirri reynslu eigum við að sjálfsögðu að læra og hana munum við nýta okkur, hæstv. forseti.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir að taka þessa umræðu því að það er afar vel og við ættum kannski oftar að vera á vaktinni í þessum málum. Samningurinn um frjálsa för var afar mikilvægur þegar hann var samþykktur á sínum tíma. Meira hefur verið talað um hann vegna vinnuafls sem hingað kemur til landsins, en hann virkar auðvitað í báðar áttir því að fjöldi Íslendinga hefur farið utan til vinnu og víkkað sjóndeildarhringinn. Það skulum við líka hafa í huga. Við stækkun Evrópusambandsins í maí 2004 óttuðust margir að stöðugur og mikill straumur frá Austur-Evrópu mundi velta yfir okkur og flæða hérna yfir. Við erum þjóð sem ákvað að fara varlega, eins og t.d. Svíar ákváðu líka að gera og Finnar, en Danir ekki og Norðmenn ekki og voru taldir róttækir. En samkvæmt umræddri skýrslu um þessu mál hefur það sýnt sig að þessi hræðsla var kannski óþörf því að aukningin er ekki eins mikil og menn bjuggust við þó að það vanti meiri tölulegar upplýsingar. Líka hefur verið talað um jákvæða aukningu í frjálsri för ýmissa sérfræðinga samkvæmt þjónustutilskipuninni en þar voru ekki settar eins miklar hömlur. Við þurfum hins vegar alltaf að vera á vaktinni með kaup og kjör erlends vinnuafls. Ekki á að vera hægt að semja um hvað sem er því að þeir sem vinna á íslenskum vinnumarkaði vinna undir íslenskum kjarasamningum. Þetta verður alltaf að vera skýrt. Við þekkjum umræðurnar hér um starfsmannaleigurnar og það er ekki bara vandamál hér heldur líka í Evrópu. Þess vegna er mjög áhugaverð þessi spurning um hvort þessi frestun gæti haft þau áhrif að ýta undir þær. Við þurfum skýra stefnumótun í þessum málaflokki. Í niðurstöðum skýrslunnar er sérstaklega fjallað um mikilvægi samstarfs milli aðila, heildstæða löggjöf og gegnsæja. Við þurfum meiri samhæfingu hér svo ekki sé talað um samstarf og kannski er það mikilvægt að setja þennan málaflokk undir eitt ráðuneyti í stað tveggja ef ekki þriggja. Heildarsýnin næst ekki með því 

Hæstv. forseti. Það hafa verið rök fyrir þeirri almennu reglu sem Íslendingar hafa fylgt að skilyrða komu erlends fólks í atvinnuleit því að það eigi vinnu vísa hér í landinu. Þetta hefur verið hin almenna regla, að tengja atvinnuleyfi atvinnuástandinu í landinu. Ég vil segja tvennt um þetta varðandi þá undantekningu sem gerð er á þessari almennu reglu og lýtur að hinu Evrópska efnahagssvæði. Í fyrsta lagi finnst mér aldrei hafa verið mjög geðfelld þessi mismunun sem við búum annars vegar þegnum á hinu Evrópska efnahagssvæði og hins vegar verkafólki og launafólki í atvinnuleit frá öðrum hlutum heimsins. Í öðru lagi hef ég um það vaxandi efasemdir að það sé almennt rétt að takmarka frelsi fólks sem fara vill landa í milli í leit að atvinnu. Það sem meira máli skiptir, og hefur verið vakin athygli á hér við þessa umræðu af hv. málshefjanda, er að atvinnuástandið er það sem á endanum skiptir máli. Svo eru það þær reglur og lög sem eru við lýði. Lögum og reglum sem við höfum er ógnað á tvennan hátt, annars vegar af óprúttnum atvinnumiðlunum og atvinnurekendum sem hreinlega fara á bak við lögin og hins vegar þeim tilskipunum sem eru á teikniborðinu hjá Evrópusambandinu. Þar vísa ég í þjónustutilskipunina og þar tel ég að við þurfum að vera vel á verði. Ég tel því að forgangsverkefni okkar í þessum málum sé að styrkja íslenska lagaumgjörð til verndar erlendu verkafólki sem kemur hingað í atvinnuleit. Þar hef ég áður vísað á þau frumvörp sem við höfum lagt fram, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, og hafa legið hér óafgreidd fyrir þinginu.

Hæstv. forseti. Velferðarþjóðfélög Vestur-Evrópu hafa um áratugi verið í mikilli þörf fyrir erlent verkafólk til þess að vinna við störf sem landsmenn á hverjum tíma hafa ekki talið nægilega eftirsóknarverð vegna lágra launa eða erfiðra starfsskilyrða. Þessi þróun hófst mun fyrr í ríkjum Vestur-Evrópu en hérlendis. Þrátt fyrir að við höfum verið með samnorrænan vinnumarkað og síðan frjálsa för launafólks innan EES-svæðisins hefur verið þörf á verkafólki til vinnu á Íslandi umfram það frelsi í áratugi. Hins vegar hefur þurft að sækja fyrir fram um atvinnuleyfi og að beiðni atvinnurekenda um leyfi fyrir vinnuafl fyrir fólk sem kemur utan þessara svæða. Við stækkun Evrópusambandsins 2004 settum við takmörk á frjálsa för launafólks frá nýjum aðildarríkjum ESB sem gildir til vors 2006. Í ljósi þjónustusamninga og nýrrar starfsemi starfsmannaleigna, sem virðast sniðganga m.a. lögbundnar greiðslur og umsamin lágmarkslaun hér á landi, er ástæða til þess að endurskoða málin. Þessi mál eru auðvitað þess eðlis að það þarf að reyna að svara eftirspurn fyrir þörf á vinnuafli á hverjum tíma og við því þurfum við að bregðast. Ég tel að samþykki Alþingis um takmörkun á frjálsri för launafólks í tvö ár frá nýjum svæðum Evrópusambandsins hafi verið rétt og að við þurfum ávallt að sjá til þess að fólk sem hingað kemur geti lifað hér mannsæmandi lífi og hafi hér eðlileg og sjálfsögð starfsskilyrði. Ég tel hins vegar í ljósi reynslunnar ekki sjálfgefið að við tökum okkur aftur það vald hér í Alþingi að takmarka frjálsa för launafólks frá Evrópusambandinu.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi vil ég segja að ég er þeirrar skoðunar að sveigjanleiki á vinnumarkaði og hreyfanleiki starfsfólks milli landa sé almennt jákvæður fyrir efnahagslífið bæði hér á landi og annars staðar. Frelsi á þessu sviði eins og í viðskiptum almennt er til þess fallið að auka hagkvæmni í atvinnulífinu og bæta framleiðslugetu hagkerfisins. Á grundvelli þessara sjónarmiða er frjáls för launafólks mikilvægur hluti virks innri markaðar á hinu Evrópska efnahagssvæði. Það er hins vegar ljóst þrátt fyrir þessi grundvallarsjónarmið að ekkert þjóðfélag hefur galopnað landamæri sín fyrir erlendu vinnuafli, ekkert þeirra þjóðfélaga sem við berum okkur helst saman við. Þarna verður að leita ákveðins jafnvægis. Þess vegna, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson kom að hér áðan, höfum við valið þá stefnu að vera þátttakendur í sameiginlegum innri markaði Evrópusambandsins fyrir vinnuafl m.a. en hafa ákveðnar takmarkanir gagnvart öðrum. Það er ljóst að á hverjum tíma eru tugir milljóna manna vítt og breitt um heiminn í leit að betri lífskjörum annars staðar og íslenskur vinnumarkaður og íslenskt þjóðfélag ætti í erfiðleikum með að taka við þeim straumi ef ekki væru einhverjar hindranir. Varðandi nýju aðildarríki ESB þá fórum við ákveðna varfærnisleið vorið 2004 þegar gengið var frá stækkuninni. Við fórum ákveðna varfærnisleið og eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hefur bent á þá virðast rannsóknir benda til þess að sú varfærni hafi verið hugsanlega fullmikil. Þess vegna er full ástæða til þess að skoða hvort rétt sé að létta af 

Virðulegur forseti. Það er gaman að hlusta hér á fulltrúa Sjálfstæðisflokksins tala um innri markað Evrópusambandsins, að hann sé mikilvægur fyrir hagkvæmni og sveigjanleika. Það vantaði bara einhvern veginn að það þyrfti að sækja um aðild fannst manni hér  En það er alveg rétt sem kom hérna fram að þessi frjálsa för fólks skapar sveigjanleika og hagkvæmni. Við heyrum núna að Samtök atvinnulífsins vilja opna meira og taka þessar takmarkanir út. Það er vegna þess að sjónarmiðin eru þau að hér sé þensla og það þurfi að auka aðgengi fólks að vinnumarkaðnum til þess að minnka líkurnar á þrýstingi á kaup og kjör t.d. sem íslenskt samfélag gæti hugsanlega ekki staðið undir. Það eru sjónarmiðin sem gilda í þessu. Á sama tíma eru önnur sjónarmið sem segja: Þetta er lítið samfélag. Við erum innan við 300 þúsund manns. Þetta er viðkvæmt samfélag að því leyti og við skulum hafa hér takmarkanir af því að við þurfum að hafa einhverja stjórn á því hvað streymir hér inn mikið af erlendu vinnuafli. Við viljum hafa landið opið að því leyti að það geti komið, en við viljum líka geta tekið vel á móti þessu fólki, sérstaklega ef það ílengist hér og verður hluti af íslensku samfélagi. Þá viljum við að þessi hópur samþættist inn í samfélagið þannig að við fáum ekki þau vandamál sem menn hafa séð hafa skapast víða á Norðurlöndunum og ég tala nú ekki það sem er að gerast í Frakklandi, þó að ég sé alls ekki að spá því hér. Við viljum taka vel á móti þessu fólki og við viljum vera í stakk búin til þess að það geti orðið hluti af hinu íslenska samfélagi. Varðandi skýrsluna þá kemur fram í henni að þar sem hafa verið frekar stífar takmarkanir, eins og á Íslandi, hefur verið minni pressa á umsækjendur um vinnu. Þetta hefur gilt bæði á Íslandi og í Finnlandi. En allt annað er uppi á teningnum í Noregi þar sem menn hafa verið mun opnari. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra að það er mjög mikilvægt að aðilar vinnumarkaðarins komi að þessu máli. Hér á landi hafa þeir haft mjög mikið að segja um kaup og kjör að sjálfsögðu og um umhverfi vinnumarkaðarins og við eigum að vera í góðu samráði við þá varðandi það hvort við höldum áfram 

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með þeim sem talaði hér á undan mér að það er í sjálfu sér ánægjulegt að heyra þessa jákvæðu Evróputóna frá þingmönnum sjálfstæðismanna og má kannski túlka þá sem Evrópudaður þeirra í kjölfar formanns- og forustuskipta í flokknum og því fagna ég mjög. 
             Hvað varðar umræðuna hér að öðru leyti má segja að fjöldi atvinnuleyfa segir ekki allt um stöðu mála hérlendis og gefur umrædd skýrsla að mörgu leyti villandi mynd af ástandinu. Þar koma að sjálfsögðu til sögunnar starfsmannaleigurnar og hin rétta mynd af málinu og réttarstaða þeirra starfsmanna sem í gegnum þær koma, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson gat um áðan. Starfsmannaleigurnar eru alþjóðlegt vandamál. Það eru þær sem eru vandamálið. Það eru þær sem þarf að ná utan um. Það eru þær sem starfa á gráu svæði. Það eru þær sem eru notaðar til að níðast á réttindum starfsmanna og það eru þær sem eru notaðar sem skattaskjól fyrir gráðuga atvinnurekendur. Utan um starfsemi þeirra þarf að setja lög og utan um starfsemi þeirra og framferði þarf að ná. Það eru þær sem skapa blikur á lofti um að hér verði einhvern tíma franskt ástand í málefnum útlendinga vegna þess að þær eru notaðar til að níðast á útlendingum. Það er vandamálið og miklu stærra en það sem felst í frjálsri för verkafólks milli landa sem er almennt jákvætt mál. Starfsmannaleigurnar eru hins vegar aðför að siðuðu samfélagi. Þær eru aðför að okkar samfélagsgerð, velferðarkerfi og vinnumarkaði. Til að nefna dæmi um þá ósvífni og meðferð sem oft tíðkast í skjóli starfsmannaleiganna hér á landi má nefna launakjör starfsmanna frá erlendri starfsmannaleigu upp á 30 þús. kr. á mánuði í erfiðisvinnu uppi á íslensku hálendi, 30 þús. kr. á mánuði. Dæmi nú hver sem vill um siðleysi slíkrar meðferðar á fólki. Þetta er að sjálfsögðu ekkert annað en mannréttindabrot, fyrir utan aðbúnaðinn sem þetta fólk þarf oft að búa við og er varla svínum sæmandi í mörgum tilfellum. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum fyrir málefnalega umræðu þó svo að ég verði nú að segja eins og er að ég á erfitt með að átta mig á því - og það hlýtur að vera ákveðin vanþekking á málefninu - þegar hv. þingmenn Siv Friðleifsdóttir og Björgvin G. Sigurðsson kjósa að tala um þetta sem Evrópusambandsdekur. Ég vona að ég þurfi ekki að hlusta á slíkt aftur. 
             En hvað sem því líður þá er gaman að heyra hér að minnst er á það sem ætti að vera augljóst, að frelsi það sem felst í innri markaði EES-samningsins er líka fyrir Íslendinga. Ég held að það sé vilji fyrir því í Alþingi að við framlengjum að minnsta kosti ekki þau höft sem hér eru. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson gleymdi að minnast á það, af því að hér ræddi hann um starfsmannaleigur, að það ýtir undir starfsemi stafsmannaleigna að vera með þessi höft og það kemur fram í þessari skýrslu. Það hefði verið kannski nær að ræða meira um það á þessum vettvangi þegar þeir aðilar sem mest hafa rætt málið hér hafa verið með stór orð um þau mál. Fyrir liggur að eftirspurn eftir vinnuafli ræður fjöldanum en ekki reglugerðarverkið eins og komið hefur fram m.a. hjá hæstv. ráðherra. Ég er alveg sammála því, svo að því sé algjörlega til haga haldið, að besta leiðin til þess að fá fólk til að samlagast þjóðfélaginu er að það hafi atvinnu. Það hefur verið línan hjá okkur Íslendingum og það er vel. Það liggur alveg fyrir að þau þjóðfélög sem hafa farið þá leið eru ekki með þau vandræði sem við horfum á t.d. í Frakklandi. Virðulegi forseti. Við tölum oft um þetta sem varnarstöðu. En ég vil vekja athygli á því að ef við getum ekki mannað þau störf sem hér eru þá missum við störfin úr landi. Þegar við missum störf úr landi koma þau ekki til baka. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, vitna í Peter Hodgson sem er ráðherra rannsóknar- og tæknimála í ríkisstjórn Nýja-Sjálands. Hann sagði, með leyfi forseta: „Við lítum ekki á útlendingaeftirlitið sem varðstöð heldur sem ráðningarstofu sem laðar til landsins hæfileikafólk sem eykur hagvöxt.“ Við mættum kannski 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. málshefjanda enn og aftur fyrir að taka þetta mál upp á Alþingi og hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Ég vil við lok hennar ítreka að á næstu vikum og mánuðum verður í samráði við aðila vinnumarkaðarins unnið að mati á því hvað skynsamlegast verði í stöðunni eftir 1. maí nk., hvort áfram verði beitt aðgangstakmörkunum gagnvart hinum nýju íbúum EES-ríkjanna eður ei. Verði sú niðurstaðan mun það mál verða lagt fram á Alþingi á komandi vori í formi lagafrumvarps og fá hér þá umræðu sem því ber, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Samkvæmt lögum um Ríkisendurskoðun ber henni að semja skýrslu um störf sín á liðnu almanaksári og leggja fyrir Alþingi. Ársskýrslan fyrir síðasta ár var gefin út og birt í marsmánuði. Í henni er m.a. gerð grein fyrir starfsskyldum stofnunarinnar, starfsemi hennar á árinu 2004 og markmiðum með endurskoðun og leiðum á því sviði. Jafnframt er gerð grein fyrir þeim skýrslum, leiðbeiningarritum og greinargerðum sem stofnunin gaf út á árinu og fyrir starfi einstakra sviða stofnunarinnar. Þá eru í skýrslunni raktar ýmsar kennitölur um umsvif og árangur í störfum Ríkisendurskoðunar á árinu 2004. Loks er það nýmæli að finna í skýrslunni að þar er gerð nánari grein fyrir margvíslegum aðferðum sem starfsmenn hennar beita í daglegum störfum sínum. Nokkur samdráttur varð í rekstri Ríkisendurskoðunar á árinu 2004. Ársverkum fækkaði um rúm tvö frá undangengnu ári og afköst drógust saman sem því nam. Fjárheimildir Ríkisendurskoðunar í fjárlögum og fjáraukalögum ársins 2004 námu alls 319 millj. kr. og hækkuðu um 12,3% frá árinu á undan. Innifalið í þessari fjárhæð er 15 millj. kr. framlag vegna halla á rekstri stofnunarinnar á árinu 2003. Rekstrarútgjöld Ríkisendurskoðunar að frádregnum tekjum af seldri þjónustu námu alls rúmum 302 millj. kr. á árinu 2004 og lækkuðu um 8% frá árinu 2003. Rekstur stofnunarinnar varð því 16,5 millj. kr. innan fjárheimilda ársins. Þær aðhaldsaðgerðir sem gripið var til í upphafi árs 2004 báru þannig tilætlaðan árangur en að vísu höfðu þær þau áhrif að nokkuð dró úr starfsemi og afköstum stofnunarinnar eins og ég greindi frá áðan. Eins og samandreginn rekstrarreikningur sýnir var launakostnaður stofnunarinnar sá sami og árið 2003 eða samtals 259 millj. kr. Rekstrar- og stofnkostnaður lækkaði um 28 millj. kr. enda lauk að mestu leyti viðamiklum endurbótum á húsnæði stofnunarinnar á síðasta ári. Stærsti einstaki rekstrarkostnaðarliðurinn er aðkeypt sérfræðiþjónusta 14 endurskoðunarskrifstofa fyrir 29,7 millj. kr. Sértekjur stofnunarinnar lækkuðu og voru 3 millj. kr. minni en á árinu 2003. Í árslok 2004 voru starfsmenn Ríkisendurskoðunar 49 talsins. Af fastráðnum starfsmönnum voru karlmenn 27 og konur 22 og hefur þeim fjölgað síðustu árin. Til dæmis voru þær aðeins þriðjungur starfsmanna í árslok 2001. Alls áritaði Ríkisendurskoðun 357 ársreikninga og samdi 259 endurskoðunarskýrslur. Þessu til viðbótar sendi stofnunin frá sér 10 úttektir á síðasta ári auk skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings. Skýrslur þessar spanna býsna vítt svið. Flestar eru hefðbundnar stjórnsýsluúttektir en að auki eru tvær skýrslur á sviði umhverfisendurskoðunar. Í skýrslum þessum er fjallað um einstakar stofnanir, svo sem Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og Náttúrufræðistofnun Íslands, og gerð grein fyrir almennum viðfangsefnum, t.d. lyfjakostnaði landsmanna, háskólamenntun, skógrækt og viðbótarlaunum opinberra starfsmanna. Þá var í tengslum við innra eftirlit lokið við fimm viðamiklar skýrslur á árinu 2004 tengdar nánar tilteknum stofnunum ríkisins. Eðli málsins samkvæmt eru skýrslur þessar líkt og skýrslur stofnunarinnar um fjárhagsendurskoðun aldrei gerðar opinberar enda varða þær oftar en ekki viðkvæm innri mál stofnana og fyrirtækja. Ríkisendurskoðun hefur sett sér það markmið að endurskoða árlega allar stofnanir ríkisins auk þess að leggja áherslu á að votta upplýsingar um umsvif og rekstrarárangur sem stofnanir birta í ársskýrslum sínum. Í þessu sambandi skal þess getið að u.þ.b. helmingur stofnana ríkisins hefur tekið upp svokallaða árangursstjórn sem felur m.a. í sér að þær setja sér markmið til lengri eða skemmri tíma sem nota má sem viðmiðun þegar endanlegur árangur er metinn. Við fjárhagsendurskoðun hefur Ríkisendurskoðun á undanförnum árum lagt áherslu á að kanna nokkur valin atriði í starfsemi stofnana og fyrirtækja ríkisins sem varða starfsmenn þeirra, aðföng, umsýslu með fé og innra eftirlit. Þessi atriði hafa verið mismunandi frá einu ári til annars, allt eftir mati á mikilvægi þeirra og áhættunni sem tengist þeim. Í grundvallaratriðum miðar athugunin sem slík þó ævinlega að því sama: Að auka aðhald í ríkisrekstri, bæta umhirðu með eignum og fjármunum hins opinbera og efla innra eftirlit stofnana ríkisins. Athugunin byggist á úrtaki innan allra þeirra stofnana sem endurskoðaðar eru og ætti þar af leiðandi að gefa nokkuð góða mynd af því hvernig þessum málum er almennt varið, bæði innan einstakra ríkisstofnana og fyrirtækja og ráðuneyta. Við endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 2003 var lögð sérstök áhersla á launakostnað, erlendan ferðakostnað, rafrænar greiðslur og loks á ytri staðfestingar á stöðu banka- og viðskiptareikninga. Gerð er grein fyrir niðurstöðum þessara athugana í kafla 2 í skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 2003. Verkefni Ríkisendurskoðunar við fjárhags- og stjórnsýsluendurskoðun hafa til þessa einkum snúið að ríkisaðilum og þeim viðfangsefnum sem ríkið sjálft sinnir en síður að þeim aðilum sem ríkið veitir fjárframlög til tiltekinna verkefna eða felur að annast nánar tilgreind lögbundin verkefni. Á undanförnum árum hafa stjórnvöld í æ ríkara mæli falið öðrum að sjá um ýmsa lögbundna þjónustu og sýnt er að þeirri stefnu mun verða fylgt í framtíðinni. Af þessum sökum er ljóst að verklag Ríkisendurskoðunar við að sinna því hlutverki sínu að kanna trúverðugleika fjárhagsupplýsinga og nýtingu ríkisframlaga mun taka breytingum. Viðfangsefni Ríkisendurskoðunar á þessu sviði er annars vegar að kanna hvort þjónustuaðilar standi við þá samninga sem ríkið gerir við þá. Hins vegar er henni ætlað að meta hvort þeir aðilar sem eiga rétt á þeirri lögbundnu þjónustu sem samningarnir fjalla um fái hana. Ríkisendurskoðun hefur því ákveðnu hlutverki að gegna við þjónustusamninga ríkisins og henni er einnig tryggður aðgangur að þeim bæði í lögum um stofnunina og í samningunum sjálfum. Við stjórnsýsluendurskoðun hefur Ríkisendurskoðun stundum kannað og lagt mat á hvernig til hafi tekist við að veita slíka þjónustu. Til þess að geta metið hvaða raunverulega árangri fjármunirnir skila og hvort framkvæmd og gæði þjónustunnar séu ásættanleg þarf að kalla eftir upplýsingum frá þeim sem hana fengu. Því má segja að hér sé á ferðinni nýr markhópur sem tengist eftirliti Ríkisendurskoðunar. Eitt af lögbundnum verkefnum Ríkisendurskoðunar felst í að kanna og votta áreiðanleika kennitalna, t.d. verkefnavísa um umsvif og árangur af starfsemi stofnana. Kennitölur um umsvif og árangur hafa ekki einungis upplýsingagildi heldur geta einnig haft margvíslega hagnýta þýðingu við stjórnun þar sem þær lýsa því hvernig stofnunum gengur að ná markmiðum sínum. Ríkisendurskoðun hefur á undanförnum árum fylgst á skipulegan hátt með því hvernig henni sjálfri tekst að ná árangri í starfi. Í því skyni hefur hún þróað nokkra árangursmælikvarða til að meta fjögur lykilsvið stofnunarinnar, þ.e. þjónustu, innri verkferla, starfsmenn og þróun og loks fjármál. Þessir þættir eru að hluta til valdir í samvinnu við aðrar norrænar ríkisendurskoðanir í því skyni að gera innbyrðis samanburð þeirra í milli mögulegan. Í ársskýrslunni er gerð nákvæm grein fyrir niðurstöðu þessara mælinga og koma þær nokkuð vel út fyrir stofnunina. Þau verkefni sem ekki verða heimfærð beint undir endurskoðun sem og önnur almenn starfsemi stofnunarinnar voru með hefðbundnu sniði á árinu 2004. Hér er einkum átt við eftirlit með staðfestum sjóðum og sjálfseignarstofnunum, eftirlit með reikningsskilum sókna og kirkjugarða, námskeið, endurmenntun starfsmanna o.fl. Ríkisendurskoðun er í umtalsverðum alþjóðlegum samskiptum á sínu sviði. Hún er aðili að ýmsum fjölþjóðlegum samtökum um endurskoðun, auk þess sem hún hefur gott samband við systurstofnanir í nágrannaríkjunum. Samstarf á þessum vettvangi er mjög mikilvægt. Þess má geta að næsta haust verður haldinn hér fundur Evrópudeildar alþjóðasamtaka ríkisendurskoðenda. Eins og ég gat um áðan er það nýmæli að finna í skýrslunni að þar er til fróðleiks og til að veita örlitla innsýn í störf Ríkisendurskoðunar gerð grein fyrir nokkrum aðferðum af mörgum sem starfsmenn hennar beita í daglegum störfum sínum. Í þessu skyni lýsa fimm starfsmenn hennar nokkrum aðferðum og sjónarmiðum sem móta dagleg störf þeirra. Fjallað er um handbækur og staðla stofnunarinnar, aðferðir við stjórnsýsluúttektir, greiningu gagna og rafrænar viðhorfskannanir. Loks er í skýrslunni að finna stutta en mjög áhugaverða og fróðlega grein um stofnanamálið. Hæstv. forseti. Forsætisnefnd sótti Ríkisendurskoðun heim fyrir nokkrum dögum og átti þar ánægjulegan fund þar sem ýmis mál voru rædd. Ég vil svo láta þess getið að ég mun beita mér fyrir því að framvegis verði skýrsla Ríkisendurskoðunar tekin til umræðu á vettvangi nefnda Alþingis, t.d. hjá fjárlaganefnd, en viðlíka athugun fer fram hjá allsherjarnefnd á ársskýrslu umboðsmanns. Þannig gætu þingmenn átt orðastað og fengið útskýringar ríkisendurskoðanda um þau atriði sem þeir telja nauðsynlegt. Öllum er hollt að sæta eftirliti, líka eftirlitsstofnunum. Að lokum vil ég fyrir hönd Alþingis flytja Ríkisendurskoðun og starfsmönnum hennar þakkir fyrir vel unnin störf á því ári sem hér hefur verið fjallað um.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna sérstaklega þeirri yfirlýsingu sem hv. þingmaður gaf hér í lok máls síns varðandi það að ársskýrsla Ríkisendurskoðunar yrði send sérstaklega til umfjöllunar í fjárlaganefnd vegna þess að það er að mínu mati afskaplega eðlilegt að slíkar skýrslur fái formlega umfjöllun í nefnd þingsins. Ég vil í framhaldi af þessum orðum hv. þingmanns spyrja vegna texta sem kemur fram í skýrslunni, þ.e. í formála ríkisendurskoðanda, en þar er í smákafla fjallað um að víða erlendis hafi stjórnvöld gefið út leiðbeiningar eða kynningarrit um ábyrgð og hlutverk helstu embættismanna eins og ráðherra, ráðuneytisstjóra, aðstoðarráðherra og annarra æðstu stjórnenda ríkisins. Skömmu síðar segir, með leyfi forseta: „Á sama hátt þarf að efna til skipulagðrar umfjöllunar um gildi og nauðsyn siðareglna hjá hinu opinbera.“ - Síðan segir: „Telja verður að Alþingi hafi nokkra frumkvæðisskyldu á þessum vettvangi.“ Frú forseti. Það hefur vakið athygli að hv. þingmaður, sem er forseti Alþingis, hefur í ræðum sínum tilkynnt að hún hyggist beita sér fyrir ýmsum breytingum og skoða mál og því finnst mér eðlilegt að spyrja hv. þingmann að því hvort hún sem forseti þingsins muni beita sér á þessum vettvangi, þ.e. að skoðað verði gaumgæfilega hvort rétt sé eða kannað verði hvort rétt sé að setja siðareglur fyrir æðstu embættismenn ríkisins.

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þingmaður er að fara. Var hann að spyrja um siðareglur fyrir æðstu embættismenn ríkisins? Það er auðvitað þannig að æðstu embættismenn ríkisins vinna samkvæmt lögum og ákvörðunarreglum. Þar að auki er í öllum stofnunum ákveðin starfsmannastefna og reglur sem gilda um verkefni sem þar eru rædd. Ég sé því ekki alveg hvers vegna hv. þingmaður hefur þessar áhyggjur. Hann gæti kannski skýrt það frekar.

Frú forseti. Það sem ég gerði var að vitna í formála að þeirri ársskýrslu sem hér er til umfjöllunar og vitnaði orðrétt í orð ríkisendurskoðanda. Ég get, til að gera málið enn gleggra fyrir hv. þingmanni, bætt hér við, því milli þeirra tilvitnana sem ég fór með áðan segir ríkisendurskoðandi, með leyfi forseta: „Að mínu mati er full þörf á að stjórnvöld skilgreini nánar og skýri í hverju ábyrgð æðstu stjórnenda ríkisins og embættismanna felst þegar á reynir.“ Frú forseti. Ég get í raun tekið algerlega undir með ríkisendurskoðanda hvað þetta varðar. Þess vegna spurði ég hv. þingmann sem forseta þingsins hvort mætti vænta frumkvæðis frá forsetaembættinu vegna þess að hér er bent eðlilega á að telja verði að Alþingi hafi nokkra frumkvæðisskyldu á þessum vettvangi. Frú forseti. Ég hefði viljað bæta við annarri spurningu í framhaldi af þeim orðum sem ég fagnaði hér áðan, um að ársskýrsla Ríkisendurskoðunar yrði sett í formlegan farveg til fjárlaganefndar, hvort hv. þingmaður muni vilja beita sér fyrir því sem forseti þingsins að aðrar skýrslur frá Ríkisendurskoðun fengju einnig formlega umfjöllun í nefndum þingsins. Þá yrði auðvitað ekki hægt að festa það fyrir fram í hvaða nefndum það ætti að vera. Sumar mundu að sjálfsögðu fara til efnahags- og viðskiptanefndar, aðrar til fjárlaganefndar, enn aðrar til annarra fagnefnda allt eftir eðli skýrslnanna. Eitt af því sem við höfum þurft að horfa upp á ansi oft er að Ríkisendurskoðun hefur skilað frá sér áhugaverðum skýrslum sem síðan hafa ekki fengið neinn farveg. Því miður eru allt of mörg dæmi um að athugasemdir sem koma fram í skýrslum Ríkisendurskoðunar hafa ekki leitað í réttan farveg og í rauninni gleymst og ekkert verið eftir þeim farið.

Hæstv. forseti. Þessar ábendingar hv. þingmanns eru skýrari núna fyrir mér. Ábendingar hans varðandi aðrar skýrslur eru í raun mál sem hafa verið rædd lengi innan þingsins. Ég tel ósköp eðlilegt að þetta sé rætt í tengslum við hugsanlegar breytingar sem verða gerðar á þingsköpum Alþingis. Ég held að það sé réttur farvegur á milli flokka. En varðandi það sem hann nefndi um ábendingar ríkisendurskoðanda um siðareglur þá ég gat þess áðan að ég mun leggja það til að skýrsla Ríkisendurskoðunar fari til formlegrar meðferðar í einni af nefndum þingsins, t.d. fjárlaganefndar. Hv. þingmaður hefur einmitt átt sæti í þeirri nefnd og getur því beitt áhrifum sínum þar til að ræða þetta mál.

Hæstv. forseti. Ríkisendurskoðun er mjög mikilvæg stofnun. Í áranna rás hefur margt mjög gott frá henni komið. Ég hef alla tíð verið einarður stuðningsmaður þeirrar stofnunar og er svo enn þótt það sé sitthvað sem ég vilji gagnrýna í störfum hennar. Hún þarf að standa vel að vígi, það þarf að vera vel að henni búið og það er mjög mikilvægt að hún sé hafin yfir allar ásakanir um hlutdrægni, að hún sé hafin yfir allan pólitískan vafa. Ég hef í sjálfu sér ekki efasemdir um pólitískan heiðarleika ríkisendurskoðunarmanna en í sumar fór stofnunin engu að síður inn á grátt svæði. Blandaðist inn í stjórnmálaumræður í þjóðfélaginu og varð að því er ég tel leiksoppur í pólitískum átökum hér í landinu. Ríkisendurskoðun var í sumar misnotuð af framkvæmdarvaldinu og ég kem að því síðar. Mér hefur fundist Ríkisendurskoðun í mörgum þeim skýrslum sem frá henni hafa komið vera allt of lin. Ekki vera nægilega gagnrýnin í umfjöllun sinni og ekki nægilega beinskeytt eins og hún hræðist að taka á málum sem eru brennandi í stjórnmálaumræðunni. Ég nefni t.d. athuganir sem gerðar voru á einkavæðingunni, einkavæðingu bankanna t.d. Ég nefni skýrslu sem að mörgu leyti var ágæt og var unnin að frumkvæði mínu og þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, um hjúkrunarheimili og fjármögnun þeirra og sérstaklega vikið að hjúkrunarheimilinu Sóltúni hf. Ég hafði beint ákveðnum spurningum til Ríkisendurskoðunar. Það var ekki svo að þeim væri öllum svarað. Ég hef oft velt því fyrir mér hvað valdi því að menn fari eins og köttur í kringum heitan graut þegar kemur að heitum pólitískum málum. Mér hefur fundist þetta því miður vilja brenna við í of mörgum skýrslum sem hafa komið frá Ríkisendurskoðun í seinni tíð. Mér hefur fundist það. Ég er þar með og vil alls ekki gera lítið úr því góða starfi sem Ríkisendurskoðun hefur innt af hendi á ýmsum sviðum. Ég ítreka að margt hefur frá henni komið sem hefur verið afbragðsvel unnið. En þetta er gagnrýni sem ég hef áður komið fram með og vil halda til haga. Síðan er það hið gráa svæði, hið pólitíska sprengjusvæði sem Ríkisendurskoðun hélt út á í sumar, eða öllu heldur var leidd út á í sumar. Þá er ég að sjálfsögðu að tala um þær deilur sem risu um hæfi hæstv. forsætisráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, og fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, að fjalla um sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbanka Íslands til S-hópsins. Þar kom Ríkisendurskoðun fyrir nefnd þingsins, sendi frá sér minnisblöð sem urðu tilefni til mikilla umræðna á opinberum vettvangi í sumar. Þetta varð m.a. til þess að stjórnarandstaðan fékk virta lögmenn til að gera úttekt á aðkomu Ríkisendurskoðunar að þessu máli. Í þeirri úttekt, sem unnin var af Sif Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanni og Birni L. Bergssyni hæstaréttarlögmanni, segir m.a. í niðurstöðum, með leyfi forseta: „Samantekin niðurstaða okkar er sú að minnisblað Ríkisendurskoðunar um hæfi Halldórs Ásgrímssonar, forsætisráðherra og fyrrverandi utanríkisráðherra, til þess að fjalla um sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbankanum til S-hópsins sé verulegum annmörkum háð.“ Ríkisendurskoðandi áréttaði margoft að hann liti svo á að svör um hæfi eða vanhæfi stjórnvaldshafa væri lögfræðilegt álitaefni sem löggjafinn hefði ekki ætlað þeirri stofnun. Engu að síður komst ríkisendurskoðandi að þeirri niðurstöðu að eins og þessu tiltekna máli væri háttað væri eðlilegt að stofnunin kæmi að þessu sem lið um afmarkaða þætti í stjórnsýsluendurskoðun. Hvað um það, ég ætla ekki að fara ítarlega inn í efnisatriði þessa máls en vil þó nefna að í fjölmiðlum urðu miklar deilur þar sem m.a. var fjallað um aðför að trúverðugleika Ríkisendurskoðunar og stoðum lýðræðis og réttarríkis. Vitna ég þar í fyrirsögn í grein eftir hv. þm. Jónínu Bjartmarz í Morgunblaðinu. Og hér er önnur þar sem talað er um að ómaklega sé vegið að Ríkisendurskoðun og vitnað í bréf og álitsgerðir sem frá Ríkisendurskoðun komu þar sem stofnunin var að bera hönd fyrir höfuð sér. En hvers vegna nefni ég þetta? Jú, það er eðlilegt þegar fyrir þingið kemur skýrsla frá Ríkisendurskoðun. En markmiðið með þessari umræðu af minni hálfu núna er þó einnig annað. Ég tel að þetta form sem við höfum á að ræða skýrslur Ríkisendurskoðunar sé allsendis óviðunandi. Hér hætti ég að ræða efnisþætti málsins að hluta til vegna þess að ríkisendurskoðandi getur ekki komið og svarað fyrir sig. Í rauninni er óeðlilegt að hæstv. forseti þingsins þurfi að svara fyrir þessi atriði. Ég er einfaldlega ekki að stilla aðilum upp sem gagnstæðum fylkingum í þeim efnum, alls ekki. Ég ætlast ekki til svara frá hendi hæstv. forseta um þetta efni. En ég tel að við þurfum að finna annað form þar sem við efndum til opinna málfunda, þingnefnda á vegum forsætisnefndar undir forræði forsætisnefndar og hugsanlega með aðild allsherjarnefndar og efnahags- og viðskiptanefndar. Það kæmi vel til álita. Þessir fundir væru opnir fjölmiðlum og fréttaflutningur væri af þeim þar sem farið væri yfir þær skýrslur sem frá Ríkisendurskoðun kæmu. Ríkisendurskoðanda gæfist kostur á að svara fyrir sig og hugsanlega einnig þeim aðilum sem hann beinir spjótum sínum að eða gagnrýni sinni að í þeim skýrslum sem er um úttekt á einstökum stofnunum. Það yrði eðlilegt. Þannig yrði þetta starf miklu meira lifandi og öllum hlutaðeigandi aðilum gæfist þá kostur á að svara gagnrýni frá þess vegna ríkisendurskoðanda sem þætti ómakleg eða fleiri hliðar þyrftu að koma fram á. Eins er þegar hlutir af því tagi sem ég vitna til frá í sumar gerast, að um þá geti farið opin, lýðræðisleg og málefnaleg umræða. Hæstv. forseti. Ég tel að það sem gerðist í sumar séu mjög alvarlegir atburðir og ég fyrir mitt leyti er ekki búinn að segja mitt síðasta orð í því efni. Við höfum leitað til stofnana sem heyra undir Alþingi til að fara í saumana á þeim alvarlegu ásökunum sem settar voru fram á hendur hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórninni í tengslum við einkavæðingu ríkisbankanna. Umræðu um það mál er ekki lokið, henni er ekki lokið. En ég vildi víkja að þætti Ríkisendurskoðunar í umræðunni frá í sumar, en í stað þess að halda hér langar tölur um efnisþætti málsins vil ég reyna að beina umræðunni inn í þann farveg að við finnum form sem leiðir okkur inn á vitlega umræðu um þessi mál.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða skýrslu Ríkisendurskoðunar og m.a. umsvif og árangur þessarar stofnunar Alþingis á árinu 2004. Ég átti þess kost að taka þátt í því með forsætisnefnd Alþingis að heimsækja stofnunina nú í vikunni og mér fannst það mjög áhugavert. Við fengum þar upplýsingar um hvað er á döfinni. Við fengum upplýsingar um verkefnastöðu. Okkur voru kynntar skipulagsbreytingar sem hafa verið í gangi og miða að því að vinna Ríkisendurskoðunar verði enn skilvirkari. Það sem mér fannst til fyrirmyndar varðandi stefnumál stofnunarinnar var að þarna er rekin starfsmannastefna, gæðastefna, menntunarstefna og málstefna sem mér finnst alveg einstakt og vil hrósa stofnuninni sérstaklega fyrir. Og menn eru farnir að huga að jafnréttisstefnu. Hún er kannski ekki alveg jafnlangt komin þar og við hefðum kosið en bara það að sú vinna er komin í gang skiptir mjög miklu máli. Það kom fram í umræðunni á milli forsætisnefndar og starfsfólks Ríkisendurskoðunar hvað það er mikilvægt að Ríkisendurskoðun geti sinnt frumkvæðisvinnu. Það eigum við að styðja og búa þannig að stofnuninni að hún geti sinnt þeim þætti. Við vitum að það er 20, 30% dýrara að kaupa verkefni eða þjónustu utan stofnunarinnar og við eigum að gera þessari stofnun kleift að vinna að jafnþýðingarmiklum þætti. Þær stofnanir tvær sem eru á dagskrá á þessum morgni, annars vegar skýrsla Ríkisendurskoðunar og skýrsla umboðsmanns Alþingis, eru feikilega mikilvægar stofnanir. Þessar stofnanir eiga það sameiginlegt að þær eiga að vera sjálfstæðar. Þær eiga að vera óháðar framkvæmdarvaldinu og þeim er ætlað að vera tæki til að tryggja lýðræðisleg vinnubrögð og tryggja að fagleg vinnubrögð séu jafnan viðhöfð við opinberar ákvarðanir og að í hvívetna sé farið að lögum. Alþingi hefur það hlutverk, auk þess að vera löggjafarþingið og setja lög, að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og tryggja að í hvívetna sé rétt að farið. Þessar stofnanir eru þess vegna annars vegar tæki okkar Alþingis og hins vegar jafnframt tæki sem við ætlun að nota til að tryggja réttlæti og réttsýni gagnvart borgaranum. Það er afar mikilvægt þegar við erum að búa að þessum stofnunum og skoða skýrslur þeirra að hafa þetta í huga. Við eigum því láni að fagna að báðum þessu mikilvægu stofnunum er stýrt af mjög hæfum einstaklingum með góðan faglegan bakgrunn og að þeir hafa fengið til starfa með sér gott starfslið. Þetta er afar mikilvægt. Eins og ég hef nefnt hér er það grundvallaratriði varðandi báðar þessar stofnanir að þær séu frjálsar og óháðar og að tækið sem þær eru nýtist til fulls. Ekki er deilt um að umboðsmaður Alþingis sé óháð embætti. Hins vegar vitum við að ekki er alltaf farið að athugasemdum umboðsmanns. Umboðsmaður Alþingis hefur ítrekað komið með ábendingar vegna mannaráðninga ríkisins í ráðuneytum. En þrátt fyrir að það hafa komið alvarlegar ábendingar til viðkomandi ráðherra um ferli eða aðferðir við mannaráðningar eftir að óskað hefur verið eftir skoðun á slíku við t.d. embætti umboðsmanns, þá upplifum við að haldið er áfram að stunda ófagleg vinnubrögð. Mér er þetta mál hugleikið og hef á Alþingi, eins og þingmönnum er kunnugt, flutt ásamt nokkrum þingmönnum frá Samfylkingunni þingmál um að kanna reynslu nágrannaþjóða okkar af þeim aðferðum sem þar eru notaðar við að aðskilja pólitískar og faglegar skipanir eða mannaráðningar í ráðuneytum, sem sagt æðstu embættismanna. Við skulum þess vegna gera okkur grein fyrir því að þarna er verið að vinna gífurlega mikilvægt starf. Mikil vinna hefur farið í að skoða hvernig var á haldið. Síðan kemur niðurstaðan og ábendingin. En það er okkur til vansa að ekkert gerist. Þetta nefni ég varðandi skýrslu umboðsmanns Alþingis, sem ég er þó ekki að taka á dagskrá núna. En ég hlýt að nefna það sem er sameiginlegt fyrir báðar skýrslurnar. Vík ég þá aftur að skýrslu Ríkisendurskoðunar sem er að sjálfsögðu það sem við ræðum núna. Þá komum við að því sem er grundvallaratriði, þ.e. að þessar stofnanir séu frjálsar og óháðar stofnanir. Fyrir mér er það umhugsunarefni að Ríkisendurskoðun, sem er stofnun Alþingis og er og á að vera sjálfstæð stofnun, tekur við beiðnum frá Alþingi um að tiltekin mál séu skoðuð. Hún tekur við beiðnum frá ráðherrum og hún tekur við beiðnum frá stofnunum. Hún getur hafnað öllu nema beiðnum frá forsætisnefnd Alþingis. En hún tekur við beiðnum frá þessum aðilum og fer í vinnu eða skoðun á einhverjum tilteknum málum að ósk framkvæmdarvaldsins. En þetta er stofnunin sem á að tryggja fyrir okkur aðhaldið að framkvæmdarvaldinu. Það er þannig að mörgum finnst þess vegna að hlutleysisstaða Ríkisendurskoðunar geti við tilteknar aðstæður lent á gráu svæði. Mér finnst að við eigum að vera meðvituð um þetta og við eigum að tryggja að staða Ríkisendurskoðunar sé eins skýr og hugsanlegt er varðandi það hlutverk sem við ætlum henni. Virðulegi forseti. Þá vil ég víkja að skýrslunum. Hvað gerum við við skýrslurnar? Ég er ekki sammála hv. þingmanni Ögmundi Jónassyni miðað við hans málflutning hér fyrir nokkrum mínútum. Þessar stofnanir skoða mál, m.a. að beiðni okkar. Við fáum skýrslur eða stjórnsýsluúttektir. Þær eru lagðar í okkar hendur. Það er væntanlega ekki á ábyrgð þessara stofnana að fylgja þeim eftir. Það er okkar. Við eigum að fylgja skýrslunum eftir en gerum það ekki. Það er engin eftirfylgni um það hvort farið var að ábendingunum eða hvort unnið er með aðfinnslur við vinnubrögð. Þetta held ég að sé mál sem við í forsætisnefnd eigum að setja á oddinn að setjast yfir. Ég hef nefnt hér mannaráðningar. Ég ætla líka að nefna eitt mál sem ég fór sérstaklega vel ofan í og hef þekkt alveg frá því að ég var félagsmálaráðherra á árunum 1994–1995. Það er þjónustusamningur við Sólheima. Það hefur oft verið gagnrýnt að of mikill losarabragur hafi verið á samskiptum ríkis og þessarar stofnunar hvað varðar fjárveitingar og nýtingu þeirra fjárveitinga sem veittar eru til umönnunar fatlaðra. Ríkisendurskoðun hefur unnið margar skýrslur um þetta tiltekna mál og tvær fyrir mjög skömmu síðan. Ég fór ofan í þessar skýrslur sérstaklega vegna þess að í ein þrjú ár var enginn þjónustusamningur í gangi við þessa stofnun. Þó streymdi fjármagn frá Alþingi til stofnunarinnar án þess að nokkuð væri vitað hvort fyrri reglur giltu eða ekki. Þrátt fyrir að ábendingar væru um að þarna, eins og í öllum öðrum þjónustusamningum, þyrfti að gera vel, að þarna þyrfti að tryggja að kveðið væri á um fyrir hvað væri greitt, þá var gerður nýr þjónustusamningur, dýrari en þeir fyrri. Ekki er kveðið á um það í þeim þjónustusamningi hvað varðar ráðningu starfsfólks hve margir skuli ráðnir, ekki hvers konar menntunar sé þörf, ekki fjallað um kröfur eða kvaðir. Það er eingöngu ákveðið að sinna skuli tilteknum fjölda vistmanna. Ég hef haldið því fram að ef Alþingi mundi að þremur árum liðnum óska eftir að Ríkisendurskoðun gerði skýrslu um hvort staðið hafi verið við þær skuldbindingar sem krafist hefði verið samkvæmt samningi þá gæti hún ekki gert það vegna þess að kvaðirnar eru engar og í engu samræmi við aðra þjónustusamninga sem gerðir eru í öðrum stofnunum ríkisins og það er líka ósanngjarnt gagnvart stofnunum ríkisins og þeim þjónustuaðilum sem gerðir eru þjónustusamningar við. Hvert er hún að fara, spyrja nú eflaust alþingismennirnir sem hér hlýða á umræður. Ég er að benda á að okkur vantar tæki til eftirfylgni. Við eigum að geta ætlast til að því sé svarað hvernig brugðist verður við gagnrýni. Ef gagnrýni hefur komið fram eða ábendingar til ráðherra eða ríkisstofnunar hlýtur Alþingi að þurfa að fá svör við því hvað var gert með þær aðfinnslur, hvað var gert með þær ábendingar. Alþingi eða forsætisnefnd, eða hvernig við veljum að haga okkur, metur þá hvort málinu sé farsællega lokið. Því lýkur ekki. Það er í skýrslu uppi í hillum þingmanna og fæstir vita hvernig fór með málið. Við rífumst um það seinna. En við gerðum ekki það sem hefði þurft. Ég var mjög ánægð með ræðu hv. 5. þm. Reykv. s., Sólveigar Pétursdóttur, þar sem hún sagði hér í umræðunni að hún mundi senda þessa skýrslu til formlegrar meðferðar í nefnd. Það er eitt skref. Ég velti því fyrir mér hvort einhver aðili, e.t.v. rannsóknarnefnd á vegum þingsins, ætti hverju sinni að einhverjum tilteknum tíma liðnum að skoða hvað var gert, hvernig ráðuneytið brást við, hvernig ráðherra brást við gagnrýni, hvernig haldið var á málum í næsta þjónustusamningi eða næsta verkefni sem hafði verið ábótavant áður. Það er ófullnægjandi fyrir stofnun með virðingu fyrir sjálfri sér þegar fólk er af fullum krafti í stóru verkefni, að mánuðum saman sé unnið að skýrslu í fullri alvöru og skýrslunni sé skilað til okkar, löggjafans, en við fylgjum því ekki eftir hvort úrbætur verða eða ekki. Við ræðum skýrsluna e.t.v. og e.t.v. ekki. En þessi ágæta stofnun og þessar ágætu stofnanir vita ekki hvort við kærðum okkur um að svona væri unnið, hvort það var einhvers virði að svona var unnið, af því að við segjum ekki: Þetta var gott. Við ætlum að taka mið af þessum ábendingum og við ætlum að tryggja að þetta gerist ekki aftur. Virðulegi forseti. Þetta eru mín orð um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég hef að litlu leyti farið inn á tilsvarandi mál varðandi stofnun umboðsmanns Alþingis en þó eingöngu hvað varðar það að koma með ábendingar og skýr skilaboð um að ekki sé allt með felldu á einhverjum stað og það er okkar að bæta úr því.

Frú forseti. Það er eðlilegt að byrja á því að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa bent á að við erum að fjalla hér um aðra af tveimur mjög mikilvægum eftirlitsstofnunum með ríkisvaldinu sem heyra undir Alþingi og það er eðlilegt að við tryggjum sem besta umfjöllun um þau málefni. Ég vil því enn á ný fagna þeim orðum hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur um að hún muni beita sér fyrir því að ársskýrsla Ríkisendurskoðunar fari til umfjöllunar í nefnd þingsins. Enn fremur fagna ég því sem kom fram í andsvörum hv. þingmanns við mig fyrr í umræðunni og tek undir með hv. þingmanni að það sé eðlilegt að tengja umfjöllun um skýrslu Ríkisendurskoðunar vinnu í þingnefndum við endurskoðun þingskapa. Ég vona að það fái þar nokkra stöðu vegna þess að það er auðvitað ekki í lagi eins og þetta hefur verið hjá okkur, þ.e. að það sé tilviljunarkennt hvernig um þessar skýrslur er fjallað. Og varðandi t.d. ályktanir eða hvaða lærdóm má af þeim draga þá eru, ef ég man rétt, einhver örfá dæmi um að nefndir hafi ályktað en meginreglan er sú að það er ekki gert. Því miður hefur mér sýnst að framkvæmdarvaldið hafi, svo ég einfaldi örlítið, oft og tíðum a.m.k. hagað sér þannig að skýrslurnar hafa verið nýttar ef niðurstöður hafa verið þægilegar en hafi þær verið óþægilegar þá hafi þeim frekar verið ýtt til hliðar og ekkert með þær gert. Ég get nefnt nokkur dæmi vegna þess að það er t.d. eitt af skráðum hlutverkum Ríkisendurskoðunar að hafa eftirlit með framkvæmd fjárlaga og einkum nýtingu fjárheimilda og fjárreiðum og fjárvörslu stofnana og endurskoða síðan reikninga þeirra. Það er alveg ljóst að Ríkisendurskoðun hefur gert mjög margþættar athugasemdir við framkvæmd fjárlaga og það verður að segjast eins og er að því miður hefur ekkert eða sáralítið verið eftir því farið, allt of lítið eftir því farið. Við höfum hins vegar í stjórnarandstöðunni gjarnan nýtt okkur þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar í umræðum um fjárlagafrumvarpið og höfum margendurtekið athugasemdir frá Ríkisendurskoðun um ýmsa þætti en því miður höfum við ekki náð árangri í þeim efnum, t.d. varðandi það að bæta vinnubrögð. Það hefur margoft verið bent á það t.d. í skýrslum frá Ríkisendurskoðun að fjárlaganefnd í umboði Alþingis hafi töluvert stórt hlutverk varðandi það að fylgjast með framkvæmd fjárlaga. Þetta hefur því miður ekki náðst fram og það er auðvitað engu um að kenna öðru en því að meiri hluti nefndarinnar hefur ekki unnið í þeim anda, hver sem ástæðan er fyrir því. Við höfum auðvitað oft bent á að margt bendi til þess að meiri hluti ýmissa nefnda í þinginu sé svo tengdur framkvæmdarvaldinu að hann þori sig vart að hreyfa ef framkvæmdarvaldið er ekki sátt við þá hreyfingu. Ég held að ýmislegt bendi til þess varðandi eftirlit með framkvæmd fjárlaga að meiri hluti fjárlaganefndar sé svo tengdur framkvæmdarvaldinu að hann hafi ekki treyst sér til að beita sér í málinu. Að vísu hefur, svo alls sé gætt í umræðunni, komið fram að upplýsingakerfi ríkisins hafi verið þannig að það hafi verið vandmeðfarið að hafa eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Þær upplýsingar hafa nú borist okkur að það eigi að vera komið í lag. Það er alveg með ólíkindum hversu langan tíma það hefur tekið vegna þess að svo mörg eru árin síðan hafin var endurskoðun á þessu kerfi og svo margar eru milljónirnar sem farið hafa í að reyna að bæta það. En við vonum að nú sé kerfið komið í það mikið lag að hægt sé að hefja þetta eftirlit með framkvæmd fjárlaga, sem er afskaplega mikilvægt vegna þess að ef það er ekki til staðar þá er auðvitað hætta á að sú lausung sem verið hefur í allt of mörg ár varðandi fjárlögin og umgengni um þau haldi áfram. En eitt af þeim málum sem er hvað brýnast til að hægt sé að ná utan um og hafa almennilega stjórn á ríkisfjármálunum er auðvitað að fjárlögin fái þann sess sem þeim ber, þ.e. að þau séu eins og önnur lög og eftir þeim sé farið. En það er sérstaða okkar m.a. í samanburði við nágrannaþjóðir okkar hvernig við umgöngumst fjárlögin á allt, allt annan hátt en þær. Frú forseti. Það annað sem margoft hefur komið fram í skýrslum Ríkisendurskoðunar og ekki hefur verið fylgt eftir. Ég nefni annað dæmi sem við í stjórnarandstöðunni höfum leitað eftir, bæði í fjárlaganefnd og í umræðum í þinginu, en það er að fyrir liggi algjörlega skýrt hver staða stofnana er áætluð í árslok þannig að það sé alveg ljóst hver grunnur stofnana er þegar þær hefja nýtt fjárhagsár. Þetta hefur því miður ekki náðst fram. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir virðast ekki hafa verið til í kerfinu upplýsingar um hvernig viðkomandi stofnanir verða staddar í árslok og menn hafa þar af leiðandi ekki vitað hver staða stofnananna verður í ársbyrjun. Í raun og veru vita menn ekki í þinginu þegar verið er að samþykkja fjárlög fyrir næsta ár hvaða fjárheimildir eru til hverrar stofnunar. Þetta er auðvitað ekki boðlegt. Þetta hefur margoft komið fram í skýrslum Ríkisendurskoðunar en hefur því miður ekki náð fram. En að sjálfsögðu verður nú á næstu vikum gerð enn einu sinni tilraun til að ná því markmiði. Frú forseti. Ég vil nefna enn eitt dæmi og það er varðandi fjáraukalög. Ríkisendurskoðun hefur til fjölda ára gert athugasemdir við það hvernig fjárveitingavaldið hefur verið fært frá Alþingi til ríkisstjórnarinnar, þ.e. framkvæmdarvaldið hefur tekið fram fyrir hendurnar á löggjafarvaldinu. Það eru mýmörg dæmi um að ríkisstjórnin hefur í raun og veru tekið ákvörðun í skjóli þess að hún hefur haft mjög traustan meiri hluta í þinginu og hefur þar af leiðandi ekki farið eftir þeim lögum og reglum sem gilda um það hvernig taka eigi ákvarðanir um það sem fer á fjáraukalög. Ríkisendurskoðun hefur margoft bent á þá hættu sem þessu er samfara. Þrátt fyrir það hefur lítil breyting orðið í því frumvarpi sem nú er til umfjöllunar í sambandi við fjáraukalög fyrir árið 2005. Að vísu hafa verið stigin sáralítil skref á undanförnum árum þar sem menn hafa nálgast þau markmið sem sett voru með lögum um fjárreiður ríkisins en því miður víðs fjarri því sem eðlilegt getur talist. Þetta er enn eitt dæmið um að vandaðar skýrslur, vandaðar athugasemdir sem komið hafa frá Ríkisendurskoðun hafa ekki náð fram að ganga. Það er m.a. vegna þess, held ég, að margar skýrslur þeirra fá ekki formlega umfjöllun og ekki er ályktað um þær. Það hafa nokkrum sinnum orðið átök um það í fjárlaganefnd hvort álykta ætti um skýrslu og er ein sérstaklega minnisstæð. Því miður náðist það ekki fram en hefði verið afskaplega brýnt vegna þess að þá hefði þingið sýnt að það væri í stakk búið til að gefa fyrirmæli út í samfélagið hvað þessi mál varðar. Þetta var afar mikil skýrsla sem gerð var um framkvæmdir hér hinum megin við Austurvöll í húsnæði sem Alþingi tók á leigu fyrir nokkrum árum. Farið var nokkuð gaumgæfilega yfir það mál allt saman og ýmsar athugasemdir komu fram. Við í minni hluta fjárlaganefndar töldum að allt benti til þess að samstaða yrði í nefndinni um að álykta um málið og full ástæða væri til, en á einhverjum tímapunkti varð einhver breyting í meiri hluta nefndarinnar og aldrei náðist nein afgreiðsla á skýrslunni. Þetta er eitt dæmi en því miður eru þau fleiri og það væri auðvitað hægt að tína fleira til. Eitt kemur upp í hugann sem nýlega kom fram í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, ef ég man rétt, varðandi kostnað við kaup á sérfræðiþjónustu. Fyrir nokkrum árum kom Ríkisendurskoðun einmitt með skýrslu um það og var með ýmsar ábendingar um hvernig að þeim málum ætti að standa. Ýmislegt bendir til að sú skýrsla hafi ekki náð til allra þeirra sem af henni hefðu getað lært því að miðað við þróun mála virðist lítið hafa breyst í þeim efnum. Það þarf auðvitað að skoða nánar og er spurning hvort tími sé kominn til að vinna aðra skýrslu um þetta til að hafa samanburð. Það er kannski eitt af því sem við ættum að taka upp að að ákveðnum tíma liðnum frá því að skýrsla hefur verið gerð væri eðlilegt að farið væri yfir hvaða árangur hefði náðst miðað við þær athugasemdir sem fram hefðu komið. Frú forseti. Ég vildi aðallega með þessum orðum mínum vekja athygli á því að skýrslur Ríkisendurskoðunar eru oft og tíðum býsna vandaðar, koma með miklar og gagnlegar athugasemdir en farveginn skortir fyrir það hvernig við getum tryggt að eftir þeim sé farið. Það verður að segjast eins og er að úr því að við höfum slíkar eftirlitsstofnanir þá er ekki eins mikið gagn í þeim og nauðsynlegt er ef ekki er tryggt að farið sé eftir athugasemdum þeirra þegar það á við. Auðvitað geta á stundum - og er eðlilegt - verið deildar meiningar um niðurstöður stofnunar varðandi einstaka þætti. Þess vegna þarf að tryggja að það sé farvegur fyrir umræðu um skýrslurnar þannig að menn komist a.m.k. að niðurstöðu um hvað sé eðlilegt að setja í gang og hvað ekki. Frú forseti. Ég endurtek að lokum að ég fagna þeim orðum hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur að það væri eðlilegt að tekið yrði inn í endurskoðun þingskapa hvaða farveg við vildum hafa á því hvernig fjallað verður um skýrslur Ríkisendurskoðunar í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Alþingi hefur borist skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2004 og er hún hér til umræðu. Hlutverk umboðsmanns Alþingis er að hafa í umboði þingsins eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem nánar greinir í lögum um embættið og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Þetta hlutverk rækir umboðsmaður með því að taka til athugunar kvartanir frá borgurunum auk þess sem hann tekur mál til athugunar að eigin frumkvæði, telji hann ástæðu til þess. Árleg skýrsla umboðsmanns Alþingis hefur mikla þýðingu og veitir alþingismönnum mikilvægar upplýsingar um starfsemi stjórnsýslunnar og framkvæmd þeirra laga sem sett eru á Alþingi. Sú skýrsla, sem hér er til umræðu og tekur til ársins 2004, skiptist í fimm kafla. Í fyrsta kafla er að finna almenna umfjöllun um störf umboðsmanns Alþingis og rekstur skrifstofu hans árið 2004. Víkur umboðsmaður þar að helstu viðfangsefnum sínum á árinu. Ég vek sérstaka athygli á þessum hluta skýrslunnar, umfjöllun hans um framkvæmd stjórnsýslulaga og lögmætisregluna. Umboðsmaður fjallar enn fremur í inngangi sínum um svonefnd frumkvæðismál eða þau mál sem hann tekur upp að eigin frumkvæði. Það er ljóst af skýrslunni að þarna sinnir umboðsmaður mikilvægu aðhaldshlutverki gagnvart stjórnsýslunni og beitir þessari heimild sinni til að hvetja stjórnvöld til að gera almennar umbætur í stjórnsýslunni. Ég tel mikilvægt að Alþingi standi vörð um að umboðsmaður Alþingis geti rækt þetta hlutverk. Í öðrum kafla skýrslunnar er að finna margvíslegar tölulegar upplýsingar um skráð mál og afgreiðslur þeirra árið 2004. Þar kemur fram að alls voru 323 mál skráð hjá umboðsmanni á árinu og er það nær 10% fjölgun mála frá árinu 2003. Alls bárust umboðsmanni á árinu 320 formlegar kvartanir en að auki tók hann 3 mál upp að eigin frumkvæði. Samtals 279 mál hlutu lokaafgreiðslu á árinu og voru 89 mál óafgreidd í árslok. Af þessum óafgreiddu málum var í 50 þeirra beðið eftir skýringum og upplýsingum frá stjórnvöldum og í 11 málum var beðið eftir athugasemdum frá þeim sem borið höfðu fram kvörtun. Þá vil ég vekja athygli hv. þingmanna á umfjöllun umboðsmanns um viðbrögð stjórnvalda við tilmælum hans. Þar má sjá að oftast nær hefur verið farið að tilmælum umboðsmanns um endurskoðun á máli, í öllum tilvikum nema tveimur. Og þegar umboðsmaður hefur beint almennum tilmælum til stjórnvalds að gera breytingar á tilteknum vinnubrögðum eða reglum verður ekki betur séð en að ávallt hafi verið farið að ábendingum umboðsmanns eða vilja lýst til þess að fylgja þeim þegar sambærileg mál kæmu næst til úrlausnar. Ég tel að þetta sé til marks um árangur af starfi umboðsmanns og um leið vitnisburður þess að það sé vilji stjórnvalda að haga afgreiðslum sínum í fyllsta samræmi við réttindi borgaranna og gildandi rétt á sviði stjórnsýslu. Þessi niðurstaða sýnir jafnframt vel hið mikilvæga hlutverk umboðsmanns Alþingis og nauðsyn þess að þingið búi vel að þeirri starfsemi sem fram fer á vegum embættisins. Í öðrum kafla skýrslunnar er einnig lýst tilkynningum umboðsmanns til Alþingis, ráðherra eða sveitarstjórna um meinbugi á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum eða framkvæmd sem hann verður var við í athugunum sínum á einstökum málum. Í skýrslunni er að finna ábendingar umboðsmanns í fimm liðum, m.a. til Alþingis á liðnu ári, um að tilefni kunni að vera til þess að endurskoða tiltekin atriði í lögum, stjórnvaldsfyrirmælum eða framkvæmd. Þriðji kafli skýrslunnar er fyrirferðarmestur en þar er að finna útdrætti um mál sem umboðsmaður hefur lokið með áliti eða bréfi og ákveðið að birta opinberlega. Ég tel hins vegar rétt að árétta í þessu sambandi að álit umboðsmanns birtast í heild sinni ásamt útdrætti á heimasíðu embættisins jafnóðum og málunum er lokið. Hefur birting álita umboðsmanns á netinu veitt almenningi, starfsfólki stjórnsýslunnar og alþingismönnum greiðan aðgang að niðurstöðum umboðsmanns. Þá hafa fjölmiðlar einnig sýnt niðurstöðum umboðsmanns verulegan áhuga og flytja þeir gjarnan fréttir af þeim jafnóðum og þær birtast á netinu. Reyndar gerði umboðsmaður nýlega þróun í umfjöllun fjölmiðla af niðurstöðum hans að sérstöku umtalsefni í skýrslunni og velti fyrir sér hugsanlegum áhrifum hennar á viðbrögð stjórnvalda við álitunum. Umboðsmaður lýsir einnig ákveðnum áhyggjum af viðbrögðum stjórnvalda gagnvart þeim sem leitað hafa til hans þegar niðurstaða liggur fyrir. Ástæða er til að ítreka að það eftirlitshlutverk sem umboðsmaður Alþingis á að rækja í umboði Alþingis byggist á því að almenningur geti leitað til hans sem óháðs aðila og fengið álit hans á gerðum stjórnvalda. Viðbrögð stjórnvalda við niðurstöðu umboðsmanns þurfa því í senn að vera málefnaleg og miða að því að taka afstöðu til þess hvort þörf sé á að bæta úr því sem umboðsmaður telur að gera hefði átt með öðrum hætti. Þannig náum við árangri við að bæta stjórnsýsluna í þágu borgara þessa lands. Ég átti í gær, ásamt varaforsetum þingsins, ágætan fund með umboðsmanni og starfsmönnum hans. Forsætisnefnd þingsins hefur undanfarin ár heimsótt embættið og átt viðræður við umboðsmann um starfsemi embættisins, bæði um meðferð mála, verksvið umboðsmanns, svo og fjármál embættisins og húsnæðismál. Ég vil lýsa mikilli ánægju með þennan fund og þakka umboðsmanni og starfsfólki hans fyrir velunnin störf og árangursrík á liðnu ári. Ég vil geta þess sérstaklega að á þessum fundi með umboðsmanni lýsti hann eftir meiri og frekari fræðslu fyrir starfsfólk stjórnsýslunnar. Ég tek undir það með umboðsmanni og fagna því að á árinu 2004 var að frumkvæði forsætisráðuneytisins boðið upp á sex vikna námskeið um stjórnsýslurétt fyrir starfsfólk stjórnsýslunnar. Þótt fræðsla sé þýðingarmikil þá tel ég rétt að taka undir þau orð umboðsmanns í skýrslunni að mikilvægast er að starfsfólk stjórnsýslunnar tileinki sér umburðarlyndi gagnvart borgurunum og skilning á nauðsyn þess að bæta úr því sem miður hefur farið. Með því nást fram umbætur í stjórnsýslunni og umfram allt betri stjórnsýsla.

Frú forseti. Ég vona að formaður allsherjarnefndar finnist áður en umræðunni lýkur, en ég vil byrja á að segja að það er alltaf ákveðið gleðiefni þegar skýrsla umboðsmanns Alþingis kemur út. Ég vil óska umboðsmanni Alþingis og starfsfólki hans innilega til hamingju með þessa góðu og efnismiklu skýrslu, hún er svo sannarlega nauðsynleg fyrir okkur hér á þingi sem erum í eftirlitshlutverki gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það er alveg ljóst, og ég held að allir séu sammála um það, að umboðsmaður Alþingis er gríðarlega mikilvægt úrræði í okkar réttarríki, ef svo mætti segja, og í okkar réttaröryggi. Þetta er embætti sem hefur tekist mjög vel, þetta er embætti sem nýtur óskoraðs trausts nánast allra aðila og stofnana í samfélaginu og þetta er embætti sem sinnir hlutverki sínu afskaplega vel. Það er mjög mikilvægt fyrir stjórnsýsluna og framkvæmdarvaldið að átta sig á því að stjórnsýslan er fyrir borgarana en ekki öfugt. Þetta regluverk umboðsmanns Alþingis lýtur að því að auka hér réttaröryggi, réttaröryggi í þágu borgaranna. Það er einnig mikilvægt að hafa í huga að hér á landi eru ekki einungis til skráðar stjórnsýslureglur heldur einnig óskráðar. Þegar stjórnsýslulögin voru sett á sínum tíma var ákveðið að hafa þau skýr og einföld, en það hefur í för með sér að ýmislegt þarf að túlka og þar gegnir embætti umboðsmanns Alþingis lykilhlutverki, í því að túlka hinar óskráðu og að sjálfsögðu hinar skráðu stjórnsýslureglur. Við sjáum í þessari skýrslu að árið 2004 voru 323 ný mál skráð og 279 fengu lokaafgreiðslu en heildarfjöldi mála hefur tvöfaldast frá árinu 1990 og eflaust eru ýmsar skýringar á því. Það er hins vegar umhugsunarvert að á síðasta ári, 2004, voru einungis fjögur frumkvæðismál en þau voru sex árið á undan. Á síðasta ári lauk umboðsmaður Alþingis þremur svokölluðum frumkvæðismálum, sem eru mál sem hann tekur upp að eigin frumkvæði. Af þessum tölum sjáum við að frumkvæðismálin eru einungis um 1% allra mála hjá umboðsmanni Alþingis og það vekur eftirtekt hversu fá þau eru. Það skýrist að sjálfsögðu af skorti á peningum og mannafla að mínu mati. Þetta úrræði umboðsmanns Alþingis er gríðarlega mikilvægt og við eigum að efla getu embættisins til þess að taka hér upp mál að eigin frumkvæði. En til þess þarf peninga og við sjáum að í fjárlagafrumvarpinu, sem nú liggur fyrir Alþingi, er einungis gert ráð fyrir einni milljón í að auka getu embættisins til frumkvæðisathugunar. Að mínu mati mætti gera betur, því miður eru næg verkefni fyrir embættið hvað þetta varðar. Það er reyndar mjög ánægjulegt að sjá að tvö frumkvæðismál umboðsmanns Alþingis, sem eru til umfjöllunar hjá embættinu, lúta að föngum. Annað málið lýtur að greiðslu launa til fanga fyrir vinnu innan fangelsanna og réttindum tengdum þeim og hitt lýtur að aðgengi fanga að síma og möguleikum þeirra til að hafa símasamband við aðila utan fangelsisins. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og við í allsherjarnefnd höfum haft mikinn áhuga á fangelsismálum og þeirri stöðu sem fangar hafa, ekki síst samskiptum þeirra við sína nánustu. Í núverandi kerfi virðast vera margar brotalamir hvað það varðar. Við settum ný lög um fangelsi og umboðsmaður Alþingis hefur nú óskað eftir viðhorfi dómsmálaráðuneytisins til að sjá hvaða þýðingu ákvæði hinna nýju laga hafi um þessi álitaefni. Umboðsmaður Alþingis hefur einnig skoðað mörk skatta og þjónustugjalda nokkuð ítarlega og er það vel. Hann mun ljúka þeirri skoðun sinni mjög fljótlega, segir í skýrslunni. Umboðsmaður segir að þar sé um að ræða álitaefni sem sé sífellt að verða stærra um sig þar sem stjórnvöld taka í meira mæli en áður þjónustugjöld af veittri þjónustu. Mörkin milli skatta og þjónustugjalda eru klassískt efni í lögfræðinni og ég ráðlegg og hvet umboðsmann Alþingis til að skoða umræðuna á Alþingi á síðasta vetri hvað varðar skrásetningargjald í Háskóla Íslands, þó ekki sé nema sakir forvitni. Í þeirri umræðu fullyrtu margir þingmenn stjórnarflokkanna fullum fetum að umrætt gjald væri þjónustugjald þótt við bentum ítrekað á að þetta gjald stæði undir allt annarri þjónustu en þeirri sem laut eingöngu að skráningunni. Þarna tel ég að nokkrir þingmenn hafi ruglað allillilega mikilvægum hugtökum, þ.e. þjónustugjöldum og sköttum og gjöldum og upphæð þeirra gjalda sem eru ákvörðuð í sjálfum lögunum eins og er í tilviki skrásetningargjaldsins í Háskóla Íslands. Það er mjög mikilvægt fyrir þingmenn að átta sig á þessum grundvallarmun því að það er ekki leyfilegt að rukka hærra þjónustugjald en sem lýtur einmitt að þeirri þjónustu sem í hlut á. Eins og ég sagði áðan tel ég að við ættum að gera betur í því að tryggja getu umboðsmanns Alþingis til að stunda svokallaðar frumkvæðisathuganir. Við sáum að eitt af slíkum frumkvæðismálum var hafið í sumar að ósk stjórnarandstöðuflokkanna hér á þingi um úttekt á stöðu mála og vinnubrögðum er tengjast einkavæðingarferlinu. Því máli verða væntanlega gerð skil í skýrslu þessa árs, sem er ekki til umfjöllunar hér, en við sjáum hvað þetta er mikilvægt úrræði, ekki bara fyrir borgarana heldur jafnvel stjórnarandstöðuflokkana hér á þingi og það sýndi sig í þessu máli þegar umboðsmaður Alþingis fór af stað til að skoða einkavæðingarferlið og kallaði eftir upplýsingum frá forsætisráðuneytinu, sem hann fékk. Frú forseti. Sem fyrr sjáum við að langflest málin er að finna hjá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, eða nánast þriðja hvert mál sem kemur á borð umboðsmanns. Að einhverju leyti er eðlilegt að hlutfallið sé hærra í því ráðuneyti en hjá öðrum. Manni finnst þessi tala samt vera í hærri kantinum og vonandi verður hægt að ná því hlutfalli niður hjá þessu mikilvæga ráðuneyti en þó hefur þróunin undanfarin ár verið á þann veg að hlutfallið hefur verið að hækka frekar en hitt. Frú forseti. Umboðsmaður Alþingis gerir að umfjöllunarefni samskipti við stjórnvöld, sem auðvitað skipta gríðarlega miklu máli, en hann hefur sagt við hv. þingmenn í allsherjarnefnd að hann hafi skynjað ákveðið metnaðarleysi hjá stjórnvöldum og jafnvel þekkingarleysi og því ber okkur öllum að huga að og reyna að bæta úr. Í langflestum tilvikum fara viðkomandi stjórnvöld eftir áliti umboðsmanns Alþingis og er það að sjálfsögðu vel. En umboðsmaður nefnir tvö dæmi þar sem viðkomandi stjórnvald fór ekki eftir sérstökum tilmælum hans. Í öðru tilvikinu var það dóms- og kirkjumálaráðuneytið og í hinu tilvikinu ónefndur sjóður. Það er auðvitað alltaf alvarlegt þegar stjórnvöld fara ekki eftir áliti umboðsmanns Alþingis en þannig er bara raunveruleikinn og úrræði embættisins ná ekki lengra. Umboðsmaður Alþingis er ekki dómstóll og menn geta að sjálfsögðu deilt um túlkun laga o.s.frv. en sem betur fer virðist viðkomandi stjórnvald í langflestum tilvikum fara eftir tilmælum embættisins. Í skýrslunni talar umboðsmaður Alþingis um mikilvægi þess að stjórnvöld tileinki sér umburðarlyndi gagnvart borgurunum og sýni skilning. Við tökum að sjálfsögðu undir það. En í kafla skýrslunnar um viðbrögð stjórnvalda gagnvart þeim sem leitað hafa til umboðsmanns Alþingis tekur hann út þrjú málefni og á bls. 20 má finna umfjöllun um það. Það er auðvitað mjög alvarlegt þegar umboðsmaður Alþingis sér ástæðu til að setja í skýrslu sína eftirfarandi orð, með leyfi forseta: „Það kemur þó af og til fyrir að viðbrögð fyrirsvarsmanna stjórnvalda gagnvart þeim sem leitað hefur til mín vekja hjá mér nokkurn ugg. Ég hef þá fyrst og fremst í huga þau tilvik þar sem ég tel að viðbrögð stjórnvalda séu þess eðlis að þau geti haft áhrif á það hvort almenningur, jafnt einstaklingar sem fyrirtæki, leiti til umboðsmanns Alþingis.“ Þetta tengist máli sem varðar Háskóla Íslands og stúdentaráð. Umboðsmaður segir einnig aðeins síðar, með leyfi forseta: „Ég tel ástæðu til að gjalda varhug við viðbrögðum stjórnvalda af því tagi sem bréf þetta ber með sér gagnvart þeim sem leitað hefur til umboðsmanns Alþingis.“ Seinna segir: „Ég legg á það áherslu að Alþingi hefur með lögum veitt borgurunum heimild til að leita með sín mál til umboðsmanns Alþingis og það er til þess fallið að hamla því að borgararnir nýti sér þennan möguleika ef viðbrögð stjórnvalda við afskiptum umboðsmanns eru með þeim hætti sem umrætt bréf Háskóla Íslands lýsir.“ Þetta er auðvitað alvarleg aðfinnsla sem umboðsmaður Alþingis finnur að viðkomandi stjórnvaldi. Borgararnir verða að eiga mjög greiðan aðgang að umboðsmanni Alþingis og það má ekki vera neitt í umhverfinu eða í viðbrögðum stjórnvalda sem getur hamlað þeim aðgangi. Umboðsmaður Alþingis nefnir í sama kafla annað dæmi, með leyfi forseta: „Athugun umboðsmanns Alþingis á máli einstaklings sem ber fram kvörtun hefur þá sérstöðu t.d. umfram rekstur dómsmáls, að ákveði umboðsmaður að taka málið til athugunar er það alfarið ákvörðun hans að hverju hún beinist og er umboðsmanni veittur réttur til að krefja stjórnvöld um þær upplýsingar og skriflegu skýringar sem hann þarfnast vegna starfs síns auk gagna viðkomandi máls.“ Stuttu síðar segir hann í sama kafla: „Það er því augljóslega til þess fallið að vinna gegn tilgangi þess úrræðis sem Alþingi hefur ákveðið að borgurum þessa lands skuli standa til boða ef stjórnvöld svara þeim sem til umboðsmanns hefur leitað og fengið hefur álit hans á þann veg að niðurstaða umboðsmanns hafi byggt á takmörkuðum gögnum og ófullnægjandi upplýsingum.“ Með öðrum orðum segir umboðsmaður að stjórnvöld hafi ekki látið umboðsmanni í té allar upplýsingar um gögn málsins eins og lög áskilja viðkomandi stjórnvöld um. Þriðji punkturinn sem umboðsmaður Alþingis bendir á skýrslu sinni lýtur að, ef svo mætti segja, ímyndarvinnu ráðuneyta og stjórnvalda sem álit umboðsmanns Alþingis beinist að í fjölmiðlum. Þar gerir hann að umtalsefni fréttatilkynningar og viðbrögð stjórnvalda og ráðuneyta við tilteknum álitum umboðsmanns Alþingis. Ég ætla ekki að fjalla ítarlega um það þar sem það gengur á tímann, en það er auðvitað mjög mikilvægt að trúverðugleiki umboðsmanns Alþingis sé ekki skertur með nokkrum hætti og sé stjórnvald ósátt við niðurstöðu umboðsmanns Alþingis ber stjórnvaldi einfaldlega að fara dómstólaleiðina en ekki einhverja aðra leið. En eins og ég sagði, frú forseti, hnökrar við stjórnvöld eru sjaldgæfir en það er umhugsunarvert sem umboðsmaður Alþingis sagði í samtali við Morgunblaðið þann 6. júní 2004 og er vert að rifja það upp hér við umræðuna, með leyfi forseta: „Það setur að mér mestan kvíða þegar ég tel mig geta merkt að einhvers konar hroki ráði afgreiðslu eða framkomu. […] Þeir sem starfa í þágu hins opinbera verða að gæta þess að stjórnsýslan er ekki til fyrir starfsmenn hennar. Hún er til að þjónusta borgarana og leysa úr málum þeirra, samkvæmt þeim lagareglum sem settar hafa verið.“ Ég þarf auðvitað ekki að rifja það upp fyrir þingheimi að undanfarin missiri hafa stjórnvöld brugðist með harðari hætti gagnvart álitum umboðsmanns Alþingis en oft áður. Meira að segja hafa vissir ráðherrar kallað niðurstöður umboðsmanns Alþingis lögfræðilegar vangaveltur, fræðilegar vangaveltur og talað um umboðsmann eins og hann sé einhver álitsgjafi úti í bæ. Maður vill auðvitað trúa því að umboðsmaður Alþingis sé meira en það og hafi þannig vigt að menn virði niðurstöður hans. En það segir auðvitað heilmikla sögu að þegar umsækjendur að háum embættum eins og að embætti hæstaréttardómara segja opinberlega að það þýði ekkert að leita réttar síns hjá umboðsmanni Alþingis í ljósi þess hvernig stjórnvöld og ráðherrar fari með völd sín og niðurstöður umboðsmanns. Það er mjög mikilvægt að ráðherrar grafi ekki undan trúverðugleika og því trausti sem umboðsmaður Alþingis býr yfir og þarf að búa yfir. Það sagði auðvitað heilmikla sögu þegar umboðsmaður Alþingis neyddist í fyrra til að setja sér sérstakar samskiptareglur í sex liðum gagnvart stjórnvöldum í kjölfar símtals til hans frá þáverandi forsætisráðherra, en eftir því sem ég best veit eru slíkar samskiptareglur einsdæmi. Að lokum langar mig til að rifja upp eitt mál frá síðastliðnu sumri, sem kemur þá í skýrslu næsta árs, en nú í sumar upplýstist að landbúnaðarráðuneytið varð ekki við ósk umboðsmanns um upplýsingar í máli sem lyktaði með því að hæstv. landbúnaðarráðherra Guðni Ágústssonar var fríaður af ákæru um vanhæfi í skipan stöðu rektors Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri. Í bréfi hæstv. landbúnaðarráðherra til umboðsmanns sagði: „Tel ég það ekki vera í verkahring umboðsmanns Alþingis að yfirfara eða endurskoða efnisleg atriði eins og spurt er um undir þessum lið sem ég fyrir mitt leyti tel fullsvarað í rökstuðningi mínum frá 14. september 2004. Mat og hæfi og hæfni þeirra umsækjenda sem hér um ræðir, þar með talið frammistaða þeirra í starfsviðtölum, liggur hjá landbúnaðarráðherra og er efnislegt endurmat með umbeðnum samanburði á einstökum  Ég tel að við þurfum að gera betur við umboðsmann Alþingis og það er fátt sem sá þingmaður sem hér stendur vill ekki gera fyrir viðkomandi embætti. Við sjáum að embættið fær um 90 milljónir 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu umboðsmanns Alþingis, svona í hefðbundnum stíl. Þessar skýrslur koma fyrir þingið árlega og ég hef velt því fyrir mér hvort þetta sé rétta formið á umræðu af þessu tagi. Ég vakti athygli á því við umræðu um skýrslu ríkisendurskoðanda fyrr í dag að æskilegt væri að fara inn á nýjar brautir í umræðu um skýrslur frá stofnunum sem heyra undir Alþingi, og vísa þá til Ríkisendurskoðunar og embættis umboðsmanns Alþingis, og efna til umræðna í þingnefndum, á opnum þingnefndarfundum þar sem viðkomandi embættismönnum, umboðsmanni Alþingis og ríkisendurskoðanda, væri gert kleift að svara fyrir sig í þeim tilvikum sem gagnrýni er að þeim beint og skýra mál sitt nánar. Einnig mætti hugsa sér að þeir sem gagnrýndir eru í skýrslum þessara stofnana fái tækifæri til þess að segja sinn hug. Nú er það svo að álit umboðsmanns Alþingis eru ekki bindandi lagalega, þau eru fyrst og fremst ábendingar. Það er ástæða til að óska embættinu til hamingju með þann mikla árangur sem náðst hefur í starfi embættisins allar götur frá því sú stofnun var sett á laggirnar árið 1988, því yfirleitt er tekið mjög mikið tillit til ábendinga embættisins og það sem út af bregður í því efni er síðan umfjöllunarefni skýrslu af þessu tagi og þar erum við að tala um undantekningarnar. Auðvitað er ekkert óeðlilegt að þær stofnanir sem gagnrýni er beint að, séu þær ósáttar við niðurstöður umboðsmanns Alþingis, andæfi og setji rök sín fram og við þurfum að skapa þeim vettvang til að koma ábendingum sínum á framfæri. Einnig þegar koma upp hitamál af því tagi sem ég vék að áðan, um hæfi hæstv. forsætisráðherra í tengslum við sölu Búnaðarbankans á sínum tíma til S-hópsins og var til umfjöllunar í sumar. Það kom til kasta Ríkisendurskoðunar og einnig til umboðsmanns Alþingis í kjölfar erindis frá stjórnarandstöðunni, og því væri eðlilegt að unnt væri að efna til umræðu um þau plögg og álitsgerðir sem frá þessum stofnunum koma. Hér gæti ég staðið og rætt svar umboðsmanns Alþingis til stjórnarandstöðunnar um þetta brennandi pólitíska hitamál en embættismaðurinn er dæmdur til að sitja í hliðarherbergi án þess að hafa tækifæri til þess að taka þátt í slíkri umræðu, þannig að hún yrði að sjálfsögðu ekki gefandi fyrir þær sakir. Á opnum fundi þingnefndar þar sem embættismenn sætu fyrir svörum væri hins vegar annað uppi á teningnum. Ég tel því að við eigum að huga að slíku varðandi bæði þessi embætti. Svar umboðsmanns við erindi stjórnarandstöðunnar vegna hæfis hæstv. forsætisráðherra í tengslum við einkavæðingu og sölu Búnaðarbankans var að mörgu leyti mjög gott tilefni til umræðu. Umboðsmaður slær erindi okkar síður en svo út af borðinu heldur segir að það sé grundvöllur til skoðunar á þessu máli þó að það sé ekki á þeim forsendum sem erindinu var beint til hans. Til þess að fá málefnalega umræðu legg ég til að við skoðum þetta breytta form. En ég vil taka fram að við eigum heldur ekki að taka því illa þótt stofnanir sem eru gagnrýndar andæfi eins og ég sagði áðan. Spurningin er hins vegar hvernig við finnum hinn rétta meðalveg í þessu efni. Vegna þess að það er líka mjög alvarlegt ef það gerist, eins og umboðsmaður bendir á í skýrslu sinni, að fruntaleg viðbrögð stofnana, afundin og jafnvel ógnandi verði þess valdandi að almenningur treysti sér ekki til að bera upp kvartanir. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson vísaði í þann kafla skýrslu umboðsmanns þar sem hann víkur að þessu og ég ætla að endurtaka hann hér, með leyfi forseta: „Almennt er það svo að stjórnvöld bregðast af skilningi við athugasemdum umboðsmanns Alþingis og tilmælum hans um að taka þau mál sem hafa orðið tilefni kvörtunar til umboðsmanns að nýju til meðferðar þegar álit liggur fyrir og eftir því er leitað af hálfu þess sem borið hefur fram kvörtun. Það kemur þó af og til fyrir að viðbrögð fyrirsvarsmanna stjórnvalda gagnvart þeim sem leitað hefur til mín vekja hjá mér nokkurn ugg. Ég hef þá fyrst og fremst í huga þau tilvik þar sem ég tel að viðbrögð stjórnvalda séu þess eðlis að þau geti haft áhrif á það hvort almenningur, jafnt einstaklingar sem fyrirtæki, leiti til umboðsmanns Alþingis. Tel ég ástæðu til að gera þetta að umtalsefni hér.“ Það er ástæða til að menn staldri við þetta og taki þessa athugasemd og ábendingu umboðsmanns Alþingis alvarlega. Fyrir okkur á þingi er þá að leita leiða til að beina umræðunni í þann farveg að menn geti svarað gagnrýni sem að þeim er beint á annan hátt en nú er. Það er annað sem mig langar til að nefna varðandi starf umboðsmanns Alþingis og er í rauninni ekkert bundið við Ísland. Það er hið gráa svæði sem er til staðar á milli þess að horfa til laga annars vegar, og í þessu tilviki stjórnsýslulaga sem eru viðfangsefni umboðsmanns Alþingis, og hins vegar samninga sem samningsaðilar á opinbera markaðnum gera sín í milli. Hvar liggja grensurnar þarna? Ég get nefnt sem dæmi að í Danmörku kom upp deilumál og álitamál hvað þetta snertir. Ég held að ég fari rétt með að það hafi lotið að uppsögnum starfsmanna, nokkuð sem við höfum deilt um hér á landi hvernig eigi að standa að. En þar munu samningsaðilar, ríkið og samtök launafólks á opinberum markaði, hafa gert samninga um hvernig skuli standa að uppsögnum, áminningu og þar fram eftir götunum. Þar var búið til eitthvert ákveðið samningsbundið ferli um hvernig að málum skyldi staðið sem sátt náðist um. Síðan gerðist það að einstaklingur sem sagt var upp störfum, og þar var farið að öllum þessum samningsbundnu ákvæðum, telur að þau hafi brotið í bág við grundvallarreglurnar, grundvallarreglur danskra stjórnsýslulaga. Nú upphófust miklar deilur um hvað rétt væri. Stjórnsýslulögin eru grunnurinn sem byggt er á. Átti að horfa til hans eða átti að horfa til þeirra samninga sem gerðir höfðu verið? Með öðrum orðum, hafa samningsaðilar rétt til að véla með það sem fjallað er um í lögunum? Í sumum tilvikum eru þetta mjög skýrar línur en í öðrum tilvikum er svo ekki. Og ég verð að segja það að ég freistast dálítið til þess að stilla mér upp með samningsaðilum hvað þetta snertir, við eigum að setja inn varnagla í lögin sem eru þess valdandi að við takmörkum ekki um of frelsi samningsaðila til þess að ráða málum. Þetta er mjög grátt svæði en mikilvægt að skoða og þetta tengist í rauninni öðrum hlutum líka. Í Evrópusambandinu, svo dæmi sé tekið, fá dómstólar sífellt aukið vægi um alla almenna stefnumótun. Stefnumótun, sem hafði verið á vegum stjórnvalda, pólitískt kjörinna stjórnvalda og samningsaðila á markaði, er í auknum mæli að færast yfir til dómstólanna. Að sjálfsögðu eigum við að fara að lögum í hverju landi en þegar kemur út á hið gráa svæði um túlkun laganna þá eru það dómstólarnir sem taka forustuna. Ég tel þetta vera varhugaverða þróun, ekki síst í ljósi þess að dómstólar í Evrópu og þeir sem stýra þeim eru almennt hægri sinnaðir og vilja sveigja alla þjóðfélagsþróun inn á braut frjálshyggju. Þetta eru svona almennar athugasemdir sem ég vil vekja athygli á, vekja athygli á þessu gráa svæði sem hlýtur að vera til umræðu innan embættis umboðsmanns Alþingis. En að öðru leyti ítreka ég ánægju með störf þess embættis. Ég tel að það hafi risið undir þeim væntingum sem menn gerðu til þess og ég tel það vera eina af mikilvægustu stofnunum í okkar lýðræðisþjóðfélagi.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir starfsárið 2004. Eins og venja hefur verið til þá fundaði allsherjarnefnd Alþingis með umboðsmanni Alþingis til að fara yfir helstu áherslur í skýrslunni og helstu niðurstöður. En eins og heyra hefur mátt af umræðunni hér í dag þá er, eins og venja er reyndar, í inngangskafla skýrslunnar að finna samantekt yfir helstu áhersluatriði þess árs sem skýrslan tekur til eða helstu viðfangsefni öllu heldur. Skemmst er frá því að segja að á fundi umboðsmanns Alþingis með allsherjarnefnd koma gamlir kunningjar, ef svo má segja, við sögu. Vissulega eru það viss vonbrigði að eftirrekstur embættisins með erindum sem eru í farvegi stjórnsýslunnar skuli vera jafnhátt hlutfall þeirra mála sem til meðferðar eru hjá embættinu og raun ber vitni. Því miður virðist það ítrekað vera þannig að of mörg mál eru í stjórnsýslunni strand eða þannig á vegi stödd að þeim hefur ekki verið svarað eða ástæða fyrir umboðsmann að öðru leyti til þess að hafa afskipti. Skýrsla umboðsmanns Alþingis gegnir afar mikilvægu hlutverki eins og hér hefur komið fram en í fleiri en einum skilningi. Í fyrsta lagi er þessi skýrsla mikilvæg vegna þess að hún geymir samantekt af þeim viðfangsefnum sem umboðsmaður hefur fengið til úrlausnar og tekið til afgreiðslu á viðkomandi ári og gefur þannig þinginu og almenningi innsýn í þau verkefni sem þar er við að eiga og þá jafnframt um um leið þær brotalamir sem er að finna í framkvæmd þeirra lagareglna sem frá Alþingi stafa. Þetta er afar mikilvægt. Í öðru lagi geymir skýrsla umboðsmanns Alþingis almenna umfjöllun um þróun og, ég vil leyfa mér að segja, tilhneigingu hjá stjórnsýslunni til að bregðast við með tilteknum hætti. Þannig er fjallað um í skýrslunni með ólíkum hætti frá ári til árs ábendingar sem umboðsmaður Alþingis telur að mikilvægt sé að koma á framfæri í skýrslunni. Ég vil segja að þessi þáttur skýrslu umboðsmanns Alþingis er kannski sá sem við á hinu háa Alþingi eigum sérstaklega að horfa til vegna þess að það er þessi þáttur sem fremur hinum fyrri sem ég nefndi gefur okkur tilefni til taka reglurnar til skoðunar og veita framkvæmdarvaldinu enn frekara aðhald. Varðandi þau mál sem umboðsmaður Alþingis tekur til umfjöllunar sérstaklega og þau erindi sem hann tekur upp við framkvæmdarvaldið þá er það sem betur fer þannig að í langflestum tilvikum - það heyrir til algjörra undantekninga ef svo er ekki - í langflestum tilvikum bregst framkvæmdarvaldið við. Til að mynda í tilfelli ráðuneytanna er það í yfirgnæfandi meiri hluta tilvika þar sem mál eru færð til betri vegar og brugðist við þeim athugasemdum sem umboðsmaður kann eftir atvikum að hafa við framkvæmdina. Í sumum tilfellum koma skýringar. Í sumum tilfellum er verið að breyta reglum og í öðrum tilvikum þarf að breyta verklagi. Í þriðja lagi gegnir skýrsla umboðsmanns mikilvægu hlutverki vegna þess að skýrslur umboðsmanns, frá því að embættið var sett á fót, þær samanlagt, eru orðnar ein mikilvægasta réttarheimildin sem við höfum til að túlka stjórnsýslureglurnar. Í því sambandi er mikilvægt að við höfum aðgang að ályktunum umboðsmanns Alþingis á veraldarvefnum, á netinu og þar er hægt að fletta upp einstökum álitaefnum, einstökum viðfangsefnum sem gefa þá niðurstöðu og sýna þau mál þar sem viðkomandi álitaefni hefur komið fyrir. Ég vil geta þess sérstaklega að ég tel að þetta sé ekki síður mikilvægt hlutverk þessarar skýrslu sem innlegg í þá réttarheimild sem skýrslur umboðsmanns Alþingis eru við túlkun á stjórnsýslureglum á Íslandi. Raunar er það svo að í sumum tilvikum eru skýrslur umboðsmanns og álit hans nánast einu réttarheimildirnar sem við höfum til að grípa til þegar túlka á álitaefni sem upp kunna að koma við túlkun á stjórnsýslureglunum. Ég vil tiltaka sérstaklega tvennt sem ég held að Alþingi þurfi að taka til sérstakrar skoðunar í tilefni af þessari skýrslu og almennt má kannski segja að þetta eru atriði sem umboðsmaður Alþingis hefur áður vakið athygli á. Í fyrsta lagi virðist skorta á að í stjórnsýslunni hafi verið komið á með skipulegum hætti verklagsreglum til að tryggja að framkvæmd stjórnsýslunnar sé í samræmi við þær reglur sem um hana eiga að gilda. Umboðsmaður hefur bent á að þetta eigi í sjálfu sér að vera tiltölulega einfalt mál, tiltölulega einfalt átak sem grípa þurfi til, til þess að innleiða hvarvetna í stjórnsýslunni verklagsreglur sem væru til þess fallnar að tryggja rétta málsmeðferð í öllum tilvikum. Það verður að segjast eins og er að þær tölulegu staðreyndir sem skýrslan geymir styðja þessa ábendingu, þessa skoðun umboðsmanns, vegna þess í of mörgum tilvikum sjáum við að minni háttar mistök eiga sér stað í stjórnsýslunni sem trufla borgarana þegar þeir reka erindi sín gagnvart stjórnvöldum. Þau þvælast fyrir og skapa sóun á vinnu og fjármunum í hinu opinbera kerfi. Hitt atriðið sem ég vildi tiltaka sérstaklega tengist hinu fyrra, þ.e. að við þurfum að gæta að því að mennta og fræða starfsmenn í stjórnsýslunni svo þeir geti sinnt erindum borgaranna á lögmætan hátt þannig að þeir taki á þeim erindum sem um ræðir á stjórnsýslulega réttan hátt. Til þess að við getum gert þá kröfu þurfa þeir í störfum sínum að vera upplýstir um þær reglur sem um störf þeirra gilda og um þau réttindi sem borgararnir eiga að geta gengið að sem vísum þegar þeir reka erindi sín fyrir stjórnvöldum. Þetta eru tveir þættir sem mynda dálítið rauðan þráð í gegnum skýrslur umboðsmanns, þ.e. annars vegar að taka upp verklagsreglur. Þetta er ábending og áskorun til stjórnenda í stjórnsýslunni um að þeir taki til skoðunar hver á sínum vettvangi hvað þeir geti gert til að tryggja eðlilegan framgang þeirra erinda sem þeir hafa til umfjöllunar. Og síðan er hitt, að komið verði á almennu átaki, eða innan hverrar stofnunar fyrir sig, fræðsluátaki til að ganga úr skugga um að þeim starfsmönnum sem bera ábyrgð á framkvæmd þeirra reglna sem við erum hér að fjalla um í víðu samhengi séu þær reglur kunnugar og þeir fylgi þeim í hvívetna. Að öðru leyti vil ég segja að mér sýnist afar vel að afgreiðslu mála staðið hjá embættinu. Það eru skýringar á því að fleiri mál eru óafgreidd í lok ársins heldur en voru á árinu áður. Það kemur ágætlega fram í skýrslunni hvernig þau mál hafa þróast og það er sundurliðað með afar skýrum hætti og aðgengilegum fyrir þá sem kynna sér efni skýrslunnar. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka hér sundurliðun á því hvernig einstakir málaflokkar hafa þróast. Það eru einkum þrjú atriði sem umboðsmaður vekur athygli á, þ.e. mikilvægi þess að samræma beitingu þeirra reglna sem við erum hér að fjalla um. Það tel ég að við getum tryggt með þeim hætti sem ég hef nú rakið, þ.e. að við sjáum til þess að innleiddar verði almennar, skýrar og gegnsæjar verklagsreglur í stjórnsýslunni og með því að tryggja nánari fræðslu starfsmanna stjórnsýslunnar og almennt opinberra starfsmanna. Í öðru lagi tekur umboðsmaður til umfjöllunar viðfangsefni þar sem reynt hefur á lagaheimildir, þ.e. lögmætisreglu stjórnsýslulaganna. Ég held að þar komi umboðsmaður með afar þarfa ábendingu um að gætt verði að því þegar hið opinbera er að færa út kvíar sínar í hvers konar starfsemi að fyrir því sé nægjanleg lagastoð. Þetta er þörf ábending sem ég tel að ástæðu til að vekja athygli á. Loks vekur umboðsmaður athygli á mikilvægi þess að þegar stjórnvöld taka að sér að hefja ný verkefni þá sé undirbúningur að þeim sé nægjanlegur því ella megi búast við því að út af bregði þegar kemur að sjálfsögðum hlutum eins og því að stjórnsýslureglum sé fylgt þegar þeim verkefnum er hrint úr vör. Ég held að ég hafi í máli mínu farið yfir það helsta sem mér þykir ástæða til að staldra við í tilefni af þessari skýrslu. Ég vil að lokum segja að ég er alltaf ánægður með það hversu skýr skýrslan er og aðgengileg, öll framsetning til fyrirmyndar. Ég þakka því að lokum starfsmönnum umboðsmanns Alþingis fyrir vel unnin störf á því ári sem skýrslan tekur til.

Virðulegi forseti. Ég bregst við orðum formanns allsherjarnefndar þar sem hann fjallar um þörfina á verklagsreglum og hvernig bregðast eigi við ábendingum sem koma í skýrslum frá stofnunum sem undir Alþingi heyra. Við höfum rætt þetta í morgun. Við höfum verið að ræða skýrslu Ríkisendurskoðunar og erum núna að ræða skýrslu umboðsmanns Alþingis. Einmitt þetta, að gefnar eru út skýrslur sem geta verið stjórnsýsluúttektir eða skýrslur um tiltekin einstök mál, þá er staðan þannig í dag að það er ekkert sem tryggir að farið sé að ábendingunum og ekkert sem tryggir heldur að verklag breytist í ráðuneyti þegar verið er að gagnrýna eitthvert ferli. En það er á ábyrgð Alþingis að finna tæki til að farið sé að þeim ábendingum, að ekki séu aðfinnslur eða gagnrýni á ferli sem endar einhvers staðar og verður ekkert gert með. Formaður allsherjarnefndar nefnir að ráðuneyti og stofnanir eigi að taka upp einhvers konar verklagsreglur um hvernig brugðist sé við og ég tek undir það með honum. Mér finnst þetta góð ábending en jafnframt þarf Alþingi að tryggja að farið sé að þeim ábendingum. Ef til vill þurfum við að vera með sérstaka nefnd hér. Nefnd hefur verið rannsóknarnefnd Alþingis sem mundi taka skýrslur, eins og þær sem við höfum vísað til í umræðunni í morgun, að einhverjum tíma liðnum og kanna hvernig farið hefði verið með ábendingar, hvernig brugðist hefði verið við þeirri gagnrýni sem hér var á ferð. En ég fagna því líka að hv. 5. þm. Reykv. s., Sólveig Pétursdóttir, nefndi það sérstaklega að hún mundi vísa skýrslu Ríkisendurskoðunar til nefndar og óska eftir að fjallað yrði um hana þar. Það er nýmæli eftir því sem ég best veit. Ég fagna því.

Virðulegi forseti. Ég ætla örstutt að bregðast við andsvari hv. þingmanns. Ég vil leggja á það áherslu að þegar ég ræði í þessu samhengi um verklagsreglur hjá stofnunum og ráðuneytum þarf slíkum verklagsreglum ekki að fylgja nein bylting á vinnubrögðum. Við erum í mörgum tilfellum einungis að tala um að viðkomandi aðilar gefi sér tíma til að fara yfir það hvernig þeir eiga að tryggja að stjórnsýslureglunum sé framfylgt. Þetta eru í mörgum tilvikum einföld atriði eins og hvenær þurfi að vera búið að svara erindi, hvenær þurfi að gæta að andmælarétti o.s.frv. Einmitt þess vegna tel ég að við eigum að geta gert miklar kröfur til að slíkar verklagsreglur séu teknar upp. Við eigum að taka alvarlega ábendingar umboðsmanns um að honum þyki of víða í stjórnsýslunni skorta á að menn hafi gefið sér tíma til að setja viðkomandi stofnunum slíkar reglur. Í annan stað vil ég segja að ég tel að Alþingi sé ekkert að vanbúnaði að veita framkvæmdarvaldinu fullt aðhald. Við eigum í sjálfu sér að hafa öll tæki og tól til þess á grundvelli þingskapalaga og annarra reglna sem um þau efni gilda til að veita ráðherrum og þeim sem á viðkomandi málaflokkum bera ábyrgð fullt aðhald. Það má jafnframt gera með fyrirspurnum og þingsályktunartillögum og öðru þess háttar. Ég sé því ekki að okkur skorti neitt sérstakt til að taka það upp hjá sjálfum okkur að tryggja að eftir slíkum ábendingum verði farið.

Virðulegi forseti. Ég er ekki jafnsammála hv. þingmanni nú í síðara andsvari mínu vegna þess að við erum annars vegar að tala um viðbrögð sem verða í stjórnsýslunni sem skrifa má á fákunnáttu eða vanþekkingu. Þar ber okkur skylda til að tryggja fræðslu og þekkingu á málum þannig að farið sé að reglum og vinnubrögðum eins og best gerast annars staðar. Hins vegar erum við líka að stríða við ákveðnar geðþóttaákvarðanir af því að hér hafa t.d. borist í tal í morgun aðfinnslur varðandi ferli við mannaráðningar. Mjög mikilvægt er að í stjórnsýslunni hjá okkur sé skilið á milli faglegrar og pólitískrar ráðningar. Það hefur ekki verið gert hingað til og mjög erfitt að bregðast við þeim málum. Jafnvel þó að búið sé að koma með aðfinnslur aftur og aftur úr svona þýðingarmiklum stofnunum eins og við erum að ræða í dag halda menn uppteknum hætti. Það þýðir lítið að koma með fyrirspurnir á Alþingi varðandi það. Sömuleiðis gildir það sama um stjórnsýsluúttektir. Í stjórnsýsluúttektum kemur kannski fram mikil gagnrýni á vinnubrögð og ef við skulum segja ráðherra leyfir sér að viðhafa sömu vinnubrögðin áfram og maður kemur með fyrirspurnir á Alþingi til að leiða þau mál í ljós og e.t.v. til að hafa áhrif á að betur sé að gert þá stendur bara gjarnan orð á móti orði um hvernig var farið með ábendingarnar og eftir situr gapandi tóm. Þetta leysist ekki í ræðustól Alþingis, þetta þarf að leysa öðruvísi. Eftirlitshlutverkið sem við fáum í gegnum stofnanirnar er þess eðlis að við verðum að vera með góð tæki til að tryggja að þau skili sér.

Hæstv. forseti. Það er kannski ekki þörf á að lengja umræðuna mikið. Þetta er þykk og viðamikil skýrsla eins og vaninn er með skýrslur umboðsmanns sem hingað koma einu sinni á ári. Það gefur augaleið að erfitt er að fara af einhverri dýpt í umræðu um skýrsluna. Í fyrsta lagi hafa þingmenn haft takmarkaðan tíma til að lesa hana og í öðru lagi er erfitt um vik að taka einhvers konar samtal um jafnviðamikið mál eins og hér er drepið á í því formi sem við búum við. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa talað og komið með hugmyndir um möguleika á því að eiga umræður um þessar skýrslur á einhverju því formi sem mætti ætla að skilaði sér betur en einmitt það form sem við búum við í þessum þingsal. Fjöldi þingmanna hefur talað í umræðunni. Getið hefur verið um þá helstu málaflokka sem umboðsmaður Alþingis fjallar um. Það er athyglisvert að litlar breytingar skuli verða í þessum málaflokkum. Það er u.þ.b. 10% málafjölgun á hverju ári en málaflokkarnir breytast ekki mikið. Þannig eru tafir hjá stjórnvaldi á afgreiðsla mála enn í fyrsta sæti. Skattar og gjöld, reyndar er nokkur fjölgun frá síðasta ári. Umboðsmaður Alþingis hefur bent allsherjarnefnd á að það sé kannski fyrst og fremst vegna þess að nú eru opinberar stofnanir að innheimta í auknum mæli þjónustugjöld og þá er leitað til umboðsmanns með álitamál um hvort lagaheimildir séu fyrir slíku. Þannig skýrist sú málafjölgun undir skattar og gjöld. En það er svo aftur pólitískt álitamál sem við getum tekið hér snerru um síðar og eigum auðvitað eftir að gera, hvort það sé rétt pólitík að vera með aðhaldsaðgerðir í ráðuneytunum og hjá opinberum stofnunum sem endi síðan alltaf hjá hinum almenna neytanda, hjá borgaranum, sem er þá látinn bera kostnaðinn í formi þjónustugjalda. Í þriðja sæti á lista umboðsmanns um skráð mál eða viðfangsefni eru málsmeðferðir og starfshættir stjórnsýslunnar og í fjórða sæti eru opinberir starfsmenn og í fimmta sæti fangelsismálin. Undir hverjum af þessum málaflokkum eru gríðarlega athyglisverð mál sem mætti fjalla um í dýpt og í löngu máli sem ekki er tilefni til nú. Það sem mér finnst kannski standa upp úr eftir þessar umræður og eftir það sem ég hef kynnt mér lauslega í skýrslu umboðsmanns er kannski í fyrsta lagi þær ábendingar sem við fáum frá umboðsmanni um viðbrögð stjórnvalda gagnvart þeim sem leita hefur til umboðsmanns Alþingis. Það er athyglisverður kafli í skýrslunni, í inngangi hennar, á bls. 20, þ.e. 5. kafli undir Störf umboðsmanns Alþingis 2004. Þar gerir umboðsmaður grein fyrir á hvern hátt stjórnvöld hafa kannski verið að taka upp þann sið að bregðast við niðurstöðum umboðsmanns á einhvern hátt sem ekki er alveg hægt að fallast á. Ég hef sannarlega áhyggjur af því að eins og umboðsmaður lýsir þessu í viðkomandi kafla þá sýnist mér skorta á að stjórnvöld séu að bregðast alla tíð af nægilegum skilningi við athugasemdum umboðsmanns Alþingis. Liggur við að í ákveðnum tilfellum séu menn að taka tilmælum sem umboðsmaður kemur með á einhvern persónulegan hátt eða jafnvel að bera því fyrir sig að umboðsmaður hafi ekki haft nægilegar upplýsingar til að ná réttum niðurstöðum í málinu. Það er undarlegt þegar á það er litið að það er á valdi þess stjórnvalds sem kvartað er undan að veita umboðsmanni upplýsingar og hafi umboðsmaður ekki nægar upplýsingar er við það stjórnvald að sakast. Ég held því að þessi kafli um viðbrögð hins opinbera eða hinnar opinberu stjórnsýslu í ákveðnum tilfellum sé eitthvað sem við þurfum að taka til skoðunar. Menn þurfa aðeins að líta í eigin rann í þessum efnum. Auðvitað hljóta þeir sem stjórna í hinni opinberu stjórnsýslu að gera sér grein fyrir því að umboðsmaður Alþingis starfar samkvæmt lögum. Um hann gilda mjög skýr og greinargóð lög. Það hlýtur að vera metnaður hvers og eins stjórnanda, skyldi maður ætla, að vel fari í hans stjórnsýslu. Það ætti að vera í sjálfu sér frumkvæði þeirra sem starfa í stjórnsýslunni að leggja sig eftir því að bæta hana og ég held að því færri álit sem umboðsmaður þarf að senda frá sér á hverju ári, þeim mun betri stjórnsýslu getum við sagt að við séum með og því færri tilefni til alvarlegra umkvartana. Ég held að við sem störfum við lagasetningu höfum líka fengið í umræddri skýrslu afar, hvað á ég að segja, afdráttarlausar ábendingar um á hvern hátt störf okkar gætu betur farið varðandi lagasetninguna. Því vissulega eru álitamál uppi um á hvern hátt lagasetning fer fram og hvernig hlutum er fyrir komið í lögum. Það eru hér nokkrar ábendingar sem umboðsmaður hefur sett fram varðandi meinbugi á lögum eða almennum stjórnarfyrirmælum. Athyglisvert er að sjá að á þeim málum sem hann telur þar fram hafa verið gerðar bragarbætur í flestum tilfellum. Þetta eru ein fimm mál sem hann nefnir. Eitt varðar heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, annað varðar félagsmálaráðherra, hið þriðja landbúnaðaráðherra og hið fjórða Reykjavíkurborg. Í þessum tilfellum hafa verið gerðar úrbætur en eftir stendur eitt álitamál og það er mál sem umboðsmaður sá ástæðu til að vekja athygli Alþingis og dómsmálaráðherra á. Það varðar tiltekin atriði er lúta að skipun hæstaréttardómara með það í huga að tekin yrði afstaða til þess hvort þörf væri á að fyrirkomulag við undirbúning og ákvarðanir um skipun í embætti dómara við Hæstarétt Íslands yrði tekin til endurskoðunar og lagabreytingar gerðar í því tilefni, ef sú yrði niðurstaðan. Ekki er greint frá viðbrögðum við þessari athugasemd umboðsmanns í skýrslunni. En ég held að við hljótum að verða að bregðast við þessu, hæstv. dómsmálaráðherra og alþingismenn. Þetta er í rauninni af sama meiði og athugasemdir sem komu frá umboðsmanni með síðustu skýrslu, þ.e. skýrslunni fyrir 2003, og gert var að umtalsefni í umræðum um skýrsluna á síðasta ári. Þá benti umboðsmaður okkur á að Norðmenn og nágrannaþjóðir okkar hefðu gert skurk í að skilgreina vel verksvið umboðsmanns gagnvart dómstólunum. Þá var ég að meina stjórnsýsludómstólana, en ekki niðurstöður dómanna. Okkur var bent á af umboðsmanni að Norðmenn hefðu unnið afar gott og ítarlegt verk í þeim efnum og hefðu lagt fram skýrslu á norska þinginu um það á hvern hátt umboðsmaður hefði yfir stjórnsýsludómstólum að segja. Ég held að þetta séu ákveðnir þættir sem þarf að taka til alvarlegrar skoðunar. Þetta eru athugasemdir sem við megum ekki láta rykfalla á borðum okkar heldur taka verulega mikið mark á. Eitt finnst mér líka athyglisvert af því sem umboðsmaður hefur fært fram í máli sínu og í kynningu sinni hjá allsherjarnefnd. Það er hversu mikið fræðandi efni hefur safnast saman hjá embættinu. Hann greinir okkur frá löngun til þess að láta vinna ítarlegt fræðsluefni í tilteknum þáttum og í raun sé búið að láta vinna ákveðinn grunn að fræðsluefni í ákveðnum þáttum sem ég held að sé sjálfsagt mál og geti verið verulegur fengur að. Því það segir sig sjálft að þegar maður fær svona bók frá umboðsmanni á hverju einasta ári að á bak við þá vinnu er auðvitað gríðarlega mikið magn af upplýsingum sem hlýtur að vera fengur að að fá í einhvers konar umfjöllun eða einhvers konar dreifingu út í samfélagið þar sem þetta getur nýst þeim sem starfa við stjórnsýsluna. Ég held að þegar öllu er á botninn hvolft hljóti starf umboðsmanns að vera hvatning til þeirra sem starfa innan stjórnsýslunnar um að bæta hana og það á að vera okkur metnaðarmál að fækka álitum umboðsmanns, fækka þeim tilefnum sem borgararnir hafa til að leita réttar síns hjá umboðsmanni.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega þjónustugjöldin. Ég vil nota tækifærið og koma því hér á framfæri sem rætt var einmitt á fundi forsætisnefndar hjá umboðsmanni Alþingis í gær í tengslum við ábendingar varðandi skatta og þjónustugjöld. Þá skýrði umboðsmaður frá því að hann hefði lagt sérstaka áherslu á að hjá stofnuninni ynni sérfræðingur í skattamálum og að þörfin á slíkum sérfræðingi hefði einmitt verið rædd milli fjármálaráðuneytisins og umboðsmanns Alþingis. Mér fannst rétt að láta þetta atriði koma hér fram.

Virðulegi forseti. Mikið vantar af starfsfólki til kennslu í leikskólum landsins og er staðan nú þannig að ekki hefur náðst að manna allar stöður í mörgum leikskólum. Allt of víða hefur því verið gripið til þess ráðs að senda börn heim einhverja daga í mánuði í þessari neyð. Í mínu ágæta bæjarfélagi, Kópavogi, eru börn í einum af leikskólunum send heim á sex daga fresti svo leikskólinn geti haldið eðlilegu álagi á því starfsfólki sem þar er fyrir. Það þarf auðvitað ekki að nefna áhrifin sem þetta hefur og óþægindin fyrir alla hlutaðeigandi og veldur þetta miklu álagi á þær fjölskyldur sem fyrir þessu verða, að ekki sé talað um starfsmennina sem fyrir eru. Í mörgum þeim sveitarfélögum sem tekist hefur að manna leikskólana er staðan í járnum og má lítið út af bregða. Sem dæmi getur umgangspest haft veruleg áhrif á starfið. Sá mikli vandi sem blasir við leikskólum núna vegna skorts á fólki til starfa á leikskólunum er ekki nýjar fréttir þó að óvenjuslæmt ástand hafi skapast í haust vegna þenslu á vinnumarkaði og er búist við að ástandið versni víða aftur verulega um áramót. Vandinn er alls staðar hinn sami og hann er árlegur og ekki bundinn við einstök sveitarfélög eða stjórnmálaflokka sem þar stjórna. Vandinn felst í of mikilli starfsmannaveltu. Virðulegi forseti. Það þarf nú þegar að ráðast í átak til að hækka það hlutfall starfsmanna sem gerir störf í leikskólum að ævistarfi og á það jafnt við um faglærða sem ófaglærða. Lausnirnar felast meðal annars í tvennu: Í fyrsta lagi verða að koma til verulegar launahækkanir fyrir þessi störf sem eru skammarlega lágt launuð. Ég held að enginn deili um það að þau eru á engan hátt samkeppnishæf. Þar ber ríkisvaldið sína ábyrgð vegna ranglátrar tekjuskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Í öðru lagi verður að ráðast í átak til að fjölga leikskólakennurum. Hlutfall leikskólakennara við störf í leikskólum er í kringum 34% þeirra sem starfa við kennslu. Við eigum að setja okkur þau markmið að hækka þetta hlutfall. Það er umframeftirspurn eftir náminu. Í fyrra var helmingi umsókna um leikskólakennaranám í Kennaraháskólanum hafnað. Helmingi umsókna var hafnað vegna takmarkaðs fjármagns. Þetta voru umsóknir 95 einstaklinga einungis það ár sem hugðu á nám í leikskólakennarafræðum. Þetta er auðvitað óviðunandi ástand, sérstaklega nú þegar það blasir við og hefur reyndar gert árum saman að fjölga verður leikskólakennurum verulega. Þessar frávísanir eru að sjálfsögðu á ábyrgð menntamálaráðherra og skora ég á hana að tryggja aukið fjármagn til námsins til að tryggja megi að fleiri útskrifist af leikskólakennarabraut Kennaraháskólans. Í þeim hópi sem sækjast eftir þessu námi eru margir sem ekki hafa lokið stúdentsprófi. Þessu fólki verður að hleypa í nám, leikskólastigið þarf á því að halda. Það verður að beita öllum meðulum sem til eru eins og að setja á laggirnar frumgreinabraut, efla leikskólabrautir á framhaldsskólastiginu og opna enn frekar á tækifæri náms með vinnu. Þá þarf að efla starfsmenntunartækifæri fyrir ófaglærða og auka samþættingu leikskólakennaranámsins við aðrar uppeldisgreinar. Virðulegi forseti. Á leikskólunum er unnið frábært starf. Sveitarstjórnir hafa staðið sig vel við uppbyggingu þeirra og gæðastarf í samvinnu við menntamálaráðuneytið. Nú þurfum við hins vegar að taka næsta skref og stækka þann hóp sem vill gera kennslu í leikskóla að ævistarfi. Við þurfum að finna lausnir til framtíðar og stórminnka hina öru starfsmannaveltu sem leikskólastigið býr við. Til þess að svo megi verða þarf að líta til margra þátta og tel ég að menntamálaráðherra eigi að leika þar lykilhlutverk í samhentu átaki ríkis, sveitarfélaga, starfsmanna, foreldra og samfélagsins alls. Virðulegi forseti. Ég vil í þessu sambandi beina nokkrum fyrirspurnum til hæstv. menntamálaráðherra: 1. Hvaða leiðir sér ráðherra færar til að efla leikskólakennaramenntun með það að markmiði að fjölga leikskólakennurum meðal starfsmanna leikskólanna? 2. Kemur til greina að mati ráðherra að sett verði á laggirnar sérstök frumgreinadeild fyrir leikskólakennaranám þannig að þeir sem ekki eru með stúdentspróf en hafa góða reynslu og þekkingu úr leikskólakennslu geti átt þar greiðan aðgang? 3. Kemur til greina að auka samþættingu námsins við annað uppeldisnám svo einstaklingar með menntun á öðrum sviðum en uppeldismenntunar eigi greiðari aðgang að leikskólakennarastöðum? 4. Er menntamálaráðherra tilbúin að styrkja starfsnám tengd störfum á leikskólum enn frekar svo ófaglærðir á leikskólum eigi greiðara aðgengi að námi með vinnu? Að lokum vil ég skora á hæstv. menntamálaráðherra að leggja sitt af mörkum til lausnar á starfsmannamálum leikskólanna til framtíðar í þetta sinn en ekki láta það eftir einstökum sveitarfélögum eins og nú hefur verið gert.

Hæstv. forseti. Lengi býr að fyrstu gerð er málsháttur sem á við í umræðunni um leikskólana. Á undanförnum árum hafa verið tekin mikilvæg skref til að treysta leikskóla og leikskólamenntunina. Það hefur verið lögfest að leikskólarnir séu og eru fyrsta skólastig og það ríkir almenn sátt í samfélaginu um mikilvægi þess að fagmennska ráði ríkjum þar sem yngstu börn þjóðarinnar dvelja á meðan foreldrar þeirra vinna eða læra. Síðustu vikur hefur verið mikið rætt um þann vanda sem nú er uppi í leikskólum vegna þess hversu illa hefur gengið að manna leikskólana í haust, einkum þó á höfuðborgarsvæðinu. Leikskólakennarar og starfsfólk leikskóla hefur lagt metnað sinn í að viðhalda faglegu starfi þrátt fyrir þetta erfiða ástand. Því miður hefur þó sums staðar verið gripið til þess örþrifaráðs að loka deildum eða senda börnin heim með tilheyrandi afleiðingum fyrir börn og foreldra. Það er að mínu mati óviðunandi að mannekla trufli starfsemi leikskólanna ár eftir ár. Slíkt dregur úr þjónustu og faglegu starfi leikskólanna er hætta búin. Leikskólarnir eru eins og við þekkjum alfarið reknir af sveitarfélögum. Það er á þeirra ábyrgð að halda uppi þjónustu og tryggja að lögum um leikskóla sé framfylgt. Það er hins vegar á ábyrgð ríkisins að tryggja hina faglegu umgerð leikskólans með lögum og námskrá sem og að standa að menntun leikskólakennara. Þegar þróunin í þeim efnum er skoðuð kemur í ljós að hlutfall menntaðra leikskólakennara fer stigvaxandi og er nú 32%. Þeim fjölgar hins vegar ekki í samræmi við þá miklu fjölgun sem orðið hefur á útskrifuðum leikskólakennurum. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni eru nú hátt í 1.600 einstaklingar með leikskólakennaramenntun en starfandi leikskólakennarar eru einungis 1.234. Það eru því um 400 menntaðir leikskólakennarar sem kjósa að vinna við annað en leikskólastörf. Því hefur verið haldið fram, m.a. af borgaryfirvöldum í Reykjavík, að fjárskortur Kennaraháskóla Íslands hamli því að stúdentar komist í nám fyrir leikskólakennara og borgarstjórinn í Reykjavík hefur m.a. hvatt til þess að skólunum verði gert kleift að bregðast við umsóknum. Af þessu tilefni vil ég taka sérstaklega fram: Á síðustu 15 árum hafa verið útskrifaðir rúmlega þúsund leikskólakennarar frá Fósturskóla Íslands og Kennaraháskólanum og frá 1999 hafa útskrifast um 200 leikskólakennarar frá Háskólanum á Akureyri. Samtals hafa því útskrifast um 1.260 leikskólakennarar á því tímabili og sem stendur eru um 460 leikskólakennaranemar við þessar brautir í fyrrnefndum háskólum. Þessar tölur, virðulegi forseti, sýna að mínu mati fram á að veruleikinn er mun flóknari en sumir vilja vera láta. Það hefur verið stuðlað að mikilli fjölgun háskólamenntaðra leikskólakennara og mörg hundruð munu bætast við í þeirra góða hóp á næstu árum. Hins vegar sjáum við jafnframt að stór hluti þeirra sem ljúka þessari menntun kýs að starfa á öðrum vettvangi. Það er því greinilega ekki nóg að fjölga menntuðum leikskólakennurum, það verður ekki síður að tryggja að það starfsumhverfi og þau kjör sem í boði eru séu þess eðlis að það tryggi að leikskólakennarar komi til starfa á leikskólanum. Sem ráðherra vil ég gera það sem hægt er til að stuðla að því að þessi vandi verði leystur. Í fyrsta lagi vil ég nefna að í ráðuneytinu er starfandi samráðsnefnd um leikskóla sem í eiga sæti fulltrúar frá ráðuneytinu, Félagi leikskólakennara, Sambandi ísl. sveitarfélaga og stéttarfélaginu Eflingu. Sú nefnd er umræðu- og samstarfsvettvangur um ýmis fagleg málefni sem tengjast leikskólunum. Á síðasta fundi í lok október var ákveðið að samráðsnefndin hefði frumkvæði að því í byrjun næsta árs að boða fulltrúa þeirra hagsmunaaðila sem koma að leikskólamálum til málþings og ég tel að hægt sé og það eigi að nýta þessa samráðsnefnd mun betur til að fara skipulega yfir stöðu leikskólans og einstök úrlausnarefni. Í öðru lagi vil ég nefna að sérstakur starfshópur er að vinna að endurskoðun laga um lögverndun á starfsheitum og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra. Hefur starfshópurinn sérstaklega verið beðinn um að athuga möguleika á því að leikskólakennarar falli undir lögverndarlögin eftir því sem eðlilegt getur talist. Í þriðja lagi er á vegum ráðuneytisins vinnuhópur að störfum með fulltrúum ýmissa hagsmunaaðila sem hefur það að markmiði að koma með tillögur að framtíðarskipan kennaramenntunar í landinu. Í þeirri nefnd er fjallað um menntun leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólakennara og þess er vænst að hópurinn skili af sér tillögum fljótlega. Í fjórða lagi vil ég geta þess að ég hef sérstaklega óskað eftir því að málefni leikskólans verði tekin á dagskrá m.a. á vettvangi norrænu menntamálaráðherranefndarinnar en fram til þessa hafa leikskólamálin verið rædd á vettvangi félagsmála í norrænu samstarfi. Með þessu vilja íslensk menntayfirvöld undirstrika það að leikskólastigið er fyrsta skólastigið í skólakerfinu og með því erum við líka að undirstrika mikilvægi þess að umræðan um leikskólann á norrænum vettvangi sé á faglegum nótum á forsendum skólastarfsins. Við viljum öll, virðulegi forseti, að fagmennska sé í fyrirrúmi í leikskólum landsins og að kennarar fái greitt fyrir þær kröfur sem við setjum fram.

Frú forseti. Hæstv. menntamálaráðherra sagði að veruleikinn væri flókinn og það er svo sannarlega rétt. Og hún hitti auðvitað líka naglann á höfuðið þegar hún sagði sjálf í ræðu sinni að þetta sé spurning um starfsumhverfi og kjör, manneklan á leikskólunum snýst um starfsumhverfi og kjör fólks. Skýringin á því af hverju 400 manns úti í samfélaginu með leikskólakennarapróf eru ekki að störfum í leikskólum við kennslu er auðvitað sú að þessu starfi hefur ekki verið umbunað á þeim nótum sem við getum talið eðlilegt þegar skoðuð er ábyrgð þeirra einstaklinga sem gegna starfi leikskólakennara. Ég fagna því að leikskólakennaranámið sé í endurskoðun og ég tek undir með hv. málshefjanda hvað varðar þau efni sem hún telur að geti verið til úrbóta hér. Við þurfum að taka á í menntamálunum en við þurfum jafnframt að tryggja að það fólk sem sækir í leikskólakennarastarfið fái mannsæmandi laun. Það er grundvöllurinn og auðvitað getur ríkið ekki firrt sig algerlega ábyrgð í þeim efnum. Tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga liggur þarna undir og við vitum að krafan á leikskólana alveg eins og krafan á grunnskólana hefur aukist gríðarlega mikið undanfarin ár. Við vitum að grunnskólinn hefur verið einsetinn síðan hann fór til sveitarfélaganna en ríkið hefur ekki komið til móts við sveitarfélögin með aukin fjárframlög og sama má segja um leikskólann. Ég tel því einsýnt að tekjuskiptingarnefnd ríkis og sveitarfélaga hljóti að verða að fara ofan í þessi mál líka. Hæstv. menntamálaráðherra segist vilja bera hina faglegu ábyrgð. Það er auðvitað af hinu góða en ég segi líka: Við megum ekki firra okkur raunveruleikanum með því að neita að horfast í augu við að hér er um að ræða störf sem eru á hraðri leið með að verða láglaunastörf í samfélaginu, í því þenslusamfélagi sem við búum við. Hver ber ábyrgð á þenslunni? Það skyldi þó ekki vera að ríkisstjórnin ætti sinn hlut þar að máli?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur, fyrir að vekja máls á málefnum leikskólanna. Enginn efast um mikilvægi þeirrar starfsemi sem fram fer á leikskólunum. Leikskólakennarar og leiðbeinendur eru allan daginn að annast dýrmætustu eign þjóðarinnar, þ.e. framtíðina. Hins vegar vitum við að illa gengur að manna stöður í leikskólunum. Mannekla á leikskólum dregur úr þjónustu og erfitt er fyrir starfsfólkið að tryggja faglegt starf. Reyndar má geta þess að í sumum sveitarfélögum hefur gengið ágætlega að manna leikskólana. Sem dæmi má nefna að leikskólar á Akureyri eru fullmannaðir og 70% starfsmanna þar eru með réttindi. Ég held að ríki alger þjóðarsátt um að greiða betur fyrir umönnunar- og uppeldisstörf. Það skiptir okkur máli að gott fólk fáist í þessi störf. Í þessu tilviki má einnig minna á að hér er um dæmigerða kvennastétt að ræða sem lengi sat eftir í launaþróuninni. Þó urðu nokkrar leiðréttingar í síðustu kjarasamningum þannig að málin eru að mjakast. Málaflokkurinn er á forræði sveitarfélaganna. Við verðum að standa vörð um sjálfsforræði þeirra en störfin eru þess eðlis að þau koma okkur öllum við vegna þess að hér er um uppeldis- og umönnunarstörf að ræða. Við getum ekki búist við að fólk fari í þessi störf án þess að gera þau meira aðlaðandi og þá með hærri launum. Tölur sem hæstv. ráðherra vísaði í sýna að menntaðir leikskólakennarar skila sér ekki í störfin. Ekki er nóg að fjölga menntuðum leikskólakennurum, þeir verða að vilja starfa í faginu. Ég fagna þess vegna starfi hæstv. menntamálaráðherra sem stuðlar að því að efla leikskólastigið enn frekar.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu er það algerlega óviðunandi að leikskólar þurfi að glíma við manneklu vikum eða mánuðum saman. Það er einnig óviðunandi þegar mikil hreyfing er á starfsfólki leikskóla þannig að fólk staldri stutt við í starfi og nýtt fólk taki við. Það hlýtur að valda röskun og álagi hjá börnunum að þurfa stöðugt að efna til nýrra kynna við fullorðna einstaklinga. Í rúmlega mánaðargamalli ályktun trúnaðarmanna leikskólakennara í Reykjavík eru það fyrst og fremst bágborin laun leikskólakennara og annars starfsfólks sem talin eru valda því að fólk tollir illa í störfum við leikskólana. Þegar litið er til grunnlauna ófaglærðra starfsmanna leikskóla og leikskólakennara hlýtur maður að fallast á þá staðreynd að launakjör þessa fólks eru hneykslanlega léleg. Það hlýtur að teljast ábyrgðarhluti fyrir sveitarfélögin að þau taki launamál starfsmanna leikskóla til gagngerðrar endurskoðunar með hækkanir í huga og einnig að skoðað verði alvarlega hvort ríkið geti þar komið að. Við verðum einnig að gæta þess um leið að þeir sem hafa minnstar tekjur í dag, láglaunafólk, námsmenn, einstæðir foreldrar og aðrir verði ekki fyrir barðinu á slíkum hækkunum en við hin sem njótum góðra tekna, hvort sem um er að ræða launatekjur eða fjármagnstekjur, ættum að geta látið meira af hendi rakna til samneyslunnar. Því miður er það svo, virðulegi forseti, að stefna ríkisvaldsins er hins vegar sú að þeir sem lægri launin hafa njóta ekki betri kjara. Vegna hvers? Jú, skattastefnu stjórnarflokkanna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Katrínu Júlíusdóttur, fyrir að taka þetta brýna mál til umræðu og hæstv. menntamálaráðherra fyrir svör hennar í upphafi umræðunnar. Ég held að sjá megi af umræðunni að hér deila menn úr öllum flokkum áhyggjum af því ástandi sem er. Leikskólinn er frábært skólastig. Þar hefur blómstrað starf og uppbygging á undanförnum árum og sveitarfélögin eiga sannarlega heiður skilinn fyrir gríðarlega uppbyggingu á því sviði sem nú sér fyrir endann á. Það er hverjum manni ljóst að nú þarf að vinda bráðan bug að því að efla og styrkja það starf sem þar fer fram, festa það í sessi og lyfta því upp og þar á meðal, eins og fram hefur komið hjá ýmsum ágætum þingmönnum hér, hvað kjörin varðar. Sveitarfélögin hljóta auðvitað að taka það til sín þó að þeim sé þröngt skorinn stakkur í tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Besta leiðin til að efla og styrkja kjör einnar starfsstéttar er auðvitað að efla menntunarstig hennar, starfsnám hvers konar og önnur réttindi. Því kemur sú frétt á óvart sem hér er sögð í umræðunni að helmingi umsækjenda um leikskólakennaranám við Kennaraháskóla Íslands sé hafnað, að 100 manns sé vísað frá námi eins og kom fram í máli hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur. Ég hlýt því að spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Er þetta rétt? Vísuðum við 100 manns frá á síðasta ári að leggja stund á nám til að gæta barna okkar og kenna þeim, fólki sem vill sækja slíkt nám, fólki sem eftirspurn er eftir og þörf fyrir? Getur verið að af 200 umsækjendum um nám við Kennaraháskólann hafi 100 verið vísað frá, nærri 40 í fjarnámi og nærri 60 í hinu staðbundna námi? 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á málefnum leikskólanna. Ég þekki það vel af öðrum vettvangi þar sem ég sit í borgarstjórn Reykjavíkur og eins og menn vita þá er þetta mál á ábyrgð sveitarfélaganna. Í leikskólunum starfar frábært fólk og veitir frábæra þjónustu. Þrátt fyrir að mikilvægt sé að við ræðum þetta mál á þessum vettvangi þá hefur mér komið nokkuð á óvart hve fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa ráðist harkalega á R-listann í þessu máli, sérstaklega þar sem þeir eru hér ekki til svara.  Ég held hins vegar að ekki sé ástæða til að ráðast of mikið á R-listann hér. Við vitum að menn hafa ekki náð þessum árangri sem raun ber vitni. Hér var minnst á Kópavog. Kópavogur er sveitarfélag þar sem leikskólabörnum 

Ég vil biðja hv. þingmenn að halda frammíköllum í algeru lágmarki þegar ræðutími er svo takmarkaður sem raun ber vitni.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel afar brýna en leyfi mér jafnframt að efast um að einhver lausn verði fundin hér í dag. Ég vona að umræðan leiði til þess að það verði opnari umræða almennt í þjóðfélaginu um stöðu leikskóla, hlutverk þeirra og gildi í samfélaginu. Kjarninn í þessu máli er sá að þetta snýst um gildismat þjóðar. Gildismat á sér ýmis birtingarform og eitt þeirra eru laun. Ef við skoðum hvaða laun svokallaðar umönnunar- og menntastéttir hafa, ég er að tala um kennara, hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða og þá sem sinna öldruðu fólki á öldrunarstofnunum, þá hefur sannarlega orðið veruleg kaupmáttaraukning á síðustu árum. En ef við berum þau laun saman við þau sem aðrar stéttir hafa í samfélaginu, t.d. í fjármálageiranum, þá er þar himinn og haf á milli. Þetta er þróun sem átt hefur sér stað á löngum tíma og að því er virðist í bara nokkuð mikilli sátt þjóðarinnar. Í því felast auðvitað ákveðin skilaboð þjóðar, í því afhjúpast ákveðið gildismat.  Ég efast ekki um að hv. málshefjandi og hæstv. ráðherra eru mjög sammála um að vilja veg leikskóla sem allra bestan, en svarið er að finna úti í samfélaginu og þjóðin þarf einmitt að fara að svara því hvernig hún í raun og veru metur umönnun, menntun og hin mýkri gildi.

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er auðvitað algerlega óviðunandi að ekki takist að manna leikskólana, jafnmikilvæg störf og unnin eru á þeim stofnunum. En hvers vegna tekst það ekki? Ég tel að það sé augljóst. Það snýst auðvitað um kaup og kjör og ég tel ekki við hæfi að vinstri flokkarnir varpi algerlega frá sér ábyrgð í þessu máli. Reykjavíkurborg ræður einmitt ferðinni hvað varðar launanefnd sveitarfélaga, sem sér um að semja um laun og kjör við þetta ágæta starfsfólk. Málið snýst einfaldlega um það. Auðvitað ber ríkið að einhverju leyti ábyrgð hvað það varðar að skammta sveitarfélögunum nægilega fjármuni til þeirra verkefna sem þeim er ætlað að framkvæma samkvæmt lögum. Ég ætla að minnast á orð hv. þm. Hjálmars Árnasonar. Mér finnst þau ekki vera alveg í samræmi við áramótaræðu hæstv. forsætisráðherra sem talaði mjög digurbarkalega og landsföðurlega um mikilvægi uppeldis- og umönnunarstarfa og mikilvægi barna- og fjölskyldumála. Nú virðist annað vera upp á teningnum. Hv. þingmaður telur að það sé einhver sátt um launastefnuna, þennan gríðarlega launamun sem orðinn er í landinu. Ég get sagt hv. þingmanni að við í Frjálslynda flokknum erum ekki sáttir við þá launastefnu. Við teljum, eins og fram kom í ræðu hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar, að það sé ekki sátt um það hvernig skattbyrðinni er í auknum mæli velt á þá sem hafa lægri launin og af þeim sem hafa hærri launin. Það er ekki sátt um það. Ég vona að aðrir þingmenn Framsóknarflokksins fari ekki með slíkt fleipur að það sé einhver sátt um það frekar en annað sem menn vilja telja fólki trú um að sátt sé um í þjóðfélaginu, sem alls ekki er.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þá góðu umræðu sem hér hefur farið fram. Ég vil líka þakka viðbrögð hæstv. menntamálaráðherra vegna þess að augljóst er að hún ber þetta mál fyrir brjósti og það er gott að vinna er farin í gang. Hins vegar skora ég á menntamálaráðherra, eins og ég sagði áðan í ræðu minni, að setja aukið fjármagn í leikskólakennaranámið þannig að hægt sé að taka fleiri inn en gert er í dag vegna þess að það er augljóst að einungis 34% starfsmanna sem starfa við kennslu í leikskólanum eru með leikskólakennaramenntun. Við þurfum því að gera átak í að fjölga þeim. Ég vil einnig, virðulegi forseti, þakka fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað um kjörin vegna þess að það á ekki að vera eðlilegt að á þenslutímum streymi fólk út úr leikskólunum eins mikilvæg og störfin þar eru og fari í önnur störf. Við verðum auðvitað að endurmeta hvernig við verðleggjum störfin í samfélaginu af því að það er ekkert rökrétt við það að fólk sem vinnur með börnunum okkar sé á lægstu laununum. Sveitarfélögin hafa staðið mjög vel að uppbyggingu leikskólanna. Það hefur orðið mikil sprenging í því alls staðar hjá sveitarfélögunum síðustu ár. Þau hafa gert mjög vel en þau eiga ekki að gera þetta ekki allt ein. Vissulega eru ákveðnir þættir sem þau sjá um en það eru líka ákveðnir þættir sem á að sjá um af hálfu menntamálaráðherra, þ.e. menntun leikskólakennaranna. Sömuleiðis þarf að koma þaðan skýr pólitískur vilji til að auka og bæta tekjustofna sveitarfélaganna þannig að þau geti staðið undir stefnumarkandi ákvörðunum, eins og við munum án efa taka hér um að bæta kjör þessa hóps. Mér heyrist vera samhugur um það hér og það er skoðun mín að við eigum að ganga samhent til þess verks vegna þess að þetta er mál okkar allra og gengur þvert á pólitískar línur.

Virðulegi forseti. Það er alveg skýr stefna af hálfu menntamálaráðherra að við ætlum okkur að halda áfram að byggja upp fagmennsku í öllu skólakerfinu. Við erum að fara heildstætt yfir alla kennaramenntun í landinu í samvinnu við fagfélög eins og Kennarasambandið og fleiri aðila. Við erum að skoða allt skólakerfið í heild og ekki síst leikskólakennarastörfin. Það þýðir ekkert að koma hingað upp og segja að fjölga þurfi leikskólakennaramenntuðu fólki því við erum að gera það. Við erum að fjölga því sem nemur hundruðum á næstu árum. Því hefur fjölgað um 1.260 á síðustu 15 árum og á næstu árum mun leikskólakennurum fjölga sem nemur a.m.k. 450 manns. Það eru fleiri leikskólakennaramenntaðir einstaklingar úti í samfélaginu en þeir sem eru starfandi á leikskólunum. Ekki er því hægt að segja að það vanti leikskólakennaramenntað fólk því það er fleira úti á markaðnum en til staðar á leikskólunum sjálfum. Því þýðir ekki fyrir stjórnarandstöðuna að koma hér upp og fela sig eins og alltaf á bak við það að tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga sé ójöfn. Það er ekki hægt að koma og segja ævinlega pass í þessum málum. Auðvitað snertir þetta sveitarfélögin. Það er þeirra að skapa starfsumhverfi fyrir það mikilvæga skólastig sem leikskólinn er. 

Frú forseti. Nú tökum við á ný til við að ræða þá merku skýrslu sem er skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2004. Áður en ég held áfram að ræða um skýrsluna ætla ég að taka undir þær hugmyndir sem hafa komið fram í umræðunni um að breyta ætti því fyrirkomulagi sem er þegar þessi skýrsla er rædd. Æskilegra væri ef hægt væri að ræða beint við þann sem semur skýrsluna fyrir opnum tjöldum,  Ég tek fram að hér var til umræðu önnur skýrsla í dag, skýrsla Ríkisendurskoðunar. Ég tel þessa skýrslu vera að mörgu leyti miklu betra plagg en hana og ég mun e.t.v. ræða það lítillega í áframhaldinu. Það liggur greinilega mikil vinna á bak við þessa skýrslu. Bæði er gríðarlega mikill fjöldi mála skráður hjá embættinu, skráð voru 323 mál árið 2004 en árið 2002 voru málin 280. Málum hefur fjölgað um liðlega 40 á tveggja ára tímabili. Þeim fer sífjölgandi og má jafnvel búast við því þeim fari áfram fjölgandi, þ.e. ef menn taka þessa skýrslu ekki meira sem kennslugagn fyrir stjórnsýsluna. Í sjálfu sér er ágætt að við ræðum þessa skýrslu en það er miklu meira virði að hún fari í almenna umræðu í stjórnsýslunni sjálfri og verði notuð sem kennslugagn um það hvernig hægt er að bæta stjórnsýsluna í landinu. Það skiptir öllu máli. Það er líka athyglisvert að hjá embættinu starfa aðeins níu manns og hefur því greinilega verið talsvert verk að koma skýrslunni út. Einnig er rétt að rifja upp hlutverk umboðsmanns. Hlutverk hans er að hafa eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt að tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum. Það er því gríðarlega mikilvægt verkefni sem umboðsmaður hefur með höndum. Hann á að vera óháður öðrum og það skiptir verulega miklu máli. Stjórnsýslulög voru sett árið 1993 og þess vegna ætti stjórnsýslan í landinu að vera búin aðlaga alla starfshætti sína að þessum lögum. Það eru 12 ár síðan lögin tóku gildi. Í morgun var fundur með umboðsmanni Alþingis. Það kom skýrt fram hjá honum á fundi allsherjarnefndar að ákveðnir meinbugir væru á því að fyrirmæli stjórnsýslulaga væru komin inn í almenna starfshætti stofnana. Eflaust má búast við að gerð verði bragarbót á því vegna þess að í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra í haust kom fram sú fullyrðing að efla ætti að stjórnsýsluna. En það kom einnig fram önnur fullyrðing í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra. Hún var sú að íslensk stjórnsýsla væri sú þriðja skilvirkasta í heimi. Það munar ekki um það, þriðja skilvirkasta. Það kemur því á óvart að í svo skilvirkri og öflugri stjórnsýslu geti svo fáir menn, 9 manns, komið saman svona miklu plaggi um meinbugi á stjórnsýslunni. Ég held að menn ættu að skoða hvað liggur að baki slíkri einkunnagjöf að íslensk stjórnsýsla sé þriðja skilvirkasta í heimi. Ég efast um það og mig grunar jafnvel að þetta sé álíka einkunnagjöf og við fengum varðandi listann um spillingu þar sem Ísland trónaði efst á lista meðal þjóða sem hvar minnst spilling er í heiminum. Þegar farið var að skoða hvað lá að baki þá var það kannski ekki mikið, enda getur þjóð sem felur framlög fyrirtækja og almennings í kosningasjóði lýðræðislega kjörinna stjórnmálaafla varla talist mjög óspillt. Það býður upp á spillingu og ég tel að það þurfi að kanna betur. Eins það sem við sáum þegar Eftirlitsstofnun fór að höggva of nærri hreiðrum stjórnarflokkanna að þá var hún einfaldlega lögð niður. Það eru ýmsar grunsemdir um þessi listi sé ekki fullkominn frekar en sú könnun sem hæstv. forsætisráðherra vitnaði í. Fleira má nefna, svo sem einkavæðingu ríkisbankanna sem hæstv. forsætisráðherra hagnaðist persónulega á. Ég ætlaði einmitt að minnast á að ef maður ber saman vinnubrögð við skýrslu Ríkisendurskoðunar og skýrslu umboðsmanns Alþingis þá er þar mikill munur á. Í skýrslu umboðsmanns Alþingis kemur t.d. fram í mjög alvarleg gagnrýni á stjórnvöld en ríkisendurskoðandi hljóp þvert á móti út fyrir sitt verksvið til að gefa hæstv. forsætisráðherra einhverja syndaaflausn. Þar sjáum við allt annað verklag. Hér fáum við leiðbeiningar og ég er á því að þessi skýrsla geti orðið til miklu meira gagns fyrir þjóðina en sú sem var til umræðu fyrr í dag. Ég ætla að lesa upp úr henni ákveðna kafla sem eru mjög alvarleg gagnrýni á ákveðin atriði, hvernig við högum stjórnsýslu okkar, m.a. skipan í dómaraembætti hjá Hæstarétti. Ég tel að stjórnvöld ættu að leggja við hlustir og fara í meira mæli eftir ábendingum umboðsmanns. En það er fleira sem er þess valdandi að ég efast um að íslensk stjórnsýsla eigi þann heiður skilinn að vera í þriðja sæti sem sú skilvirkasta í heiminum. Þá ætla ég að nefna að á bls. 29 í þessari skýrslu segir frá því að kvartað hafi verið 55 sinnum undan töfum við afgreiðslu mála hjá stjórnsýslunni og ég er sannfærður um að þetta er bara toppurinn á ísjakanum. Það eru miklu fleiri mál sem gætu verið á þessum lista og margfalt fleiri mál þar sem stjórnvöld hafa tafið afgreiðslu mála. Þarna hlýtur að vera hægt að bæta úr. Málunum hefur fjölgað. Það voru 51 mál árið áður og ég er sannfærður um að þessar tölur segja ekki nema hálfa söguna. Sjálfur hef ég lent í því að ætla að fá upplýsingar frá ákveðinni stofnun, Fiskistofu. Ég óskaði eftir upplýsingunum í september 2004 og ég er ekki enn þá búinn að fá svör, ég fékk að vísu bréf en engin svör. En það er alvarlegra að eftir afskipti umboðsmanns Alþingis, sem voru góð í því tilfelli, úrskurðaði sjávarútvegsráðuneytið mér í vil. Stjórnsýsluúrskurður þess var á þá leið að Fiskistofa ætti að veita mér ákveðnar leiðbeiningar. En það er eins og þetta stjórnvald, Fiskistofa, fari ekkert eftir æðra stjórnvaldi. Það er náttúrlega alvarlegt og segir okkur í sambandi við þennan lista, að við séum með þriðju skilvirkustu stjórnsýslu í landinu, að þar sé ýmislegt að og að taka þurfi til hendinni. Einnig má nefna að ákveðin úrskurðarnefnd um upplýsingamál, sem heyrir undir sjálfan hæstv. forsætisráðherra, biður þessa ágætu stofnun um upplýsingar, og ekki einu sinni heldur margoft, en Fiskistofa lætur þær upplýsingar ekki í té þó að óskað sé eftir þeim í trúnaði. Maður er að mörgu leyti hissa þegar um er að ræða stofnanir sem fá mörg hundruð milljónir frá almenningi í landinu til að ráðstafa og maður verður var við svona meinbugi. Þá fer maður að velta fyrir sér: Hvað með aðra starfsemi sem fer þar fram? Það skiptir verulega miklu máli fyrir stofnanir ef þær vilja halda trúverðugleika að vel sé greitt úr máli manna sem leita þangað, annað er algerlega óviðunandi. En hver er ástæðan fyrir því að slíkar tafir verða og stofnanir fara jafnvel ekki eftir stjórnvaldsúrskurði? Ég tel að það megi líta svo á að æðstu stjórnendur ríkisins hafi jafnvel á stundum verið að draga úr trúverðugleika umboðsmanns Alþingis. Um það sáum við skýr dæmi í fyrra þegar hæstv. dómsmálaráðherra talaði um álit umboðsmanns með mjög léttvægum hætti, ræddi um það sem einhverjar lögfræðilegar vangaveltur. Einnig voru afskipti þáverandi forsætisráðherra af störfum umboðsmanns á þann veg að umboðsmaður sá sig knúinn til að setja ákveðnar reglur um samskipti við stjórnvöld. Þeir sem eru í æðstu stjórn ríkisins þurfa að koma öðrum skilaboðum út í kerfið, þeir þurfa að koma því til skila að við eigum að bæta stjórnsýsluna, að við eigum að leitast við að fara eftir úrskurði og áliti umboðsmanns Alþingis, það er mjög mikilvægt. Ég vona svo sannarlega að í störfum hæstv. forsætisráðherra í að bæta stjórnsýsluna komi hann þessum skilaboðum áleiðis. Því miður var það ekki gæfulegt að ríkisendurskoðandi skyldi hlaupa til og veita honum aflátsbréf, auðvitað átti hann að afþakka það. Þá var verið að láta stofnun fara út fyrir sitt verksvið. Ég vil nefna að ég tel það mikinn áfellisdóm, eða skýr skilaboð, sem kemur fram í skýrslu umboðsmanns Alþingis á bls. 137. Þar segir, með leyfi frú forseta, varðandi skipan í störf hæstaréttardómara: „Ég tel að það sé ekki fallið til þess að viðhalda og styrkja traust manna á æðsta dómstól þjóðarinnar ef val á nýjum dómara leiðir til verulegra opinberra deilna um hæfni viðkomandi til að gegna starfinu eða þá aðferð sem viðhöfð var við val á honum. Það að mér skuli berast þrjár kvartanir vegna ákvörðunar dómsmálaráðherra um veitingu sama embættis hæstaréttardómara og ég telji tilefni til að taka þær til athugunar með þeim hætti sem gert er í áliti þessu auk þeirrar umræðu sem orðið hefur í þjóðfélaginu um umrædda embættisveitingu hæstaréttardómara.“ Þetta er mjög alvarlegt og ég tel að hæstv. dómsmálaráðherra ætti að taka þessa skýrslu og þessi orð til athugunar. Það er varla hægt að tala með skýrari hætti um að það þurfi að breyta í stjórnsýslunni og það þurfi að skipa hæstaréttardómara með þeim hætti að menn séu ekki í eilífum deilum bæði í þessum þingsal og úti í þjóðfélaginu, ég tel að það sé einfaldlega til góða. Við höfum orðið vör við það í öflugasta lýðræðisríki í heimi, Bandaríkjunum, að þar hafa verið uppi efasemdir um skipan hæstaréttardómara og sjálfur Bush tók til greina að það væri kannski rétt að slá af og vera ekki að skipa mjög umdeildan mann í það embætti. En hér halda menn áfram á þeirri braut. Ég tel það áhyggjuefni. Ég skora á 

Virðulegi forseti. Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis eru sjálfstæðar, afar þýðingarmiklar stofnanir sem heyra beint undir Alþingi og hér á þessum morgni hafa farið fram mjög góðar og þarfar umræður um skýrslur þessara tveggja stofnana og margar ábendingar komið fram sem ég trúi að geti leitt af sér enn þá betri vinnubrögð okkar með stuðningi þessara stofnana. Nú er það svo að þetta eru viðamiklar skýrslur, ekki síst skýrsla umboðsmanns Alþingis, og mjög erfitt að gera þeim skil hér á Alþingi enda engan veginn hægt að fara yfir þær alfarið svo sem áhugavert væri. Á bls. 20 er 5. kafli sem heitir Viðbrögð stjórnvalda gagnvart þeim sem leitað hefur til umboðsmanns Alþingis. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, með leyfi forseta, að gerast rödd umboðsmanns með því að fara hér yfir á tveimur stöðum það sem umboðsmaður segir í þessum kafla: „Almennt er það svo að stjórnvöld bregðast af skilningi við athugasemdum umboðsmanns Alþingis og tilmælum hans um að taka þau mál sem hafa orðið tilefni kvörtunar til umboðsmanns að nýju til meðferðar þegar álit liggur fyrir og eftir því er leitað af hálfu þess sem borið hefur fram kvörtun. Það kemur þó af og til fyrir að viðbrögð fyrirsvarsmanna stjórnvalda gagnvart þeim sem leitað hefur til mín vekja hjá mér nokkurn ugg. Ég hef þá fyrst og fremst í huga þau tilvik þar sem ég tel að viðbrögð stjórnvalda séu þess eðlis að þau geti haft áhrif á það hvort almenningur, jafnt einstaklingar sem fyrirtæki, leiti til umboðsmanns Alþingis. Tel ég ástæðu til að gera þetta að umtalsefni hér.“ Síðan fjallar hann um erindi formanns stúdentaráðs Háskóla Íslands og viðbrögð Háskóla Íslands við tilmælum hans sem ég geri ekki að umtalsefni hér en er að finna á bls. 21 í skýrslunni. Hann segir síðan: „Ég legg á það áherslu að Alþingi hefur með lögum veitt borgurunum heimild til að leita með sín mál til umboðsmanns Alþingis og það er til þess fallið að hamla því að borgararnir nýti sér þennan möguleika ef viðbrögð stjórnvalda við afskiptum umboðsmanns eru með þeim hætti sem umrætt bréf Háskóla Íslands lýsir.“ - En það er að finna á þessari síðu eins og ég hef getið um. Svo segir: „Athugun umboðsmanns Alþingis á máli einstaklings sem ber fram kvörtun hefur þá sérstöðu t.d. umfram rekstur dómsmáls, að ákveði umboðsmaður að taka málið til athugunar er það alfarið ákvörðun hans að hverju hún beinist og er umboðsmanni veittur réttur til að krefja stjórnvöld um þær upplýsingar og skriflegu skýringar sem hann þarfnast vegna starfs síns auk gagna viðkomandi máls. Niðurstaða umboðsmanns byggir því á þeim gögnum og skýringum sem honum eru látnar í té. Það er því augljóslega til þess fallið að vinna gegn tilgangi þess úrræðis sem Alþingi hefur ákveðið að borgurum þessa lands skuli standa til boða ef stjórnvöld svara þeim sem til umboðsmanns hefur leitað og fengið hefur álit hans á þann veg að niðurstaða umboðsmanns hafi byggst á takmörkuðum gögnum og ófullnægjandi upplýsingum. Eða með öðrum orðum að stjórnvaldið hafi ekki látið umboðsmanni í té allar upplýsingar og gögn málsins. Og hvað þá þegar forstöðumaður opinberrar stofnunar fellst ekki á réttmæti tilmæla umboðsmanns um að athugað verði með að rétta hlut þess sem leitaði til umboðsmanns með þeim rökum að afstaða sín byggi á „persónubundnum gögnum og upplýsingum um [þann sem bar fram kvörtunina], störf hans og gerðir hjá [stofnuninni]“. Ég er hér að vísa til þess sem fram kemur um viðbrögð stjórnvalds í máli nr. 3853/2003 sem ég lauk með áliti 5. mars 2004, sjá bls. 99, en tilvitnuð viðbrögð stjórnvaldsins koma fram á bls. 106 í skýrslunni.“ Þarna hefur umboðsmaður í þessum fáu orðum vísað til tveggja mála þar sem hann er í raun að bregðast mjög harðlega við viðbrögðum stjórnvaldsins. Enn fremur segir umboðsmaður: „Þróun í fjölmiðlun hér á landi hefur leitt til þess að umfjöllun fjölmiðla er persónulegri og leitast þeir gjarnan við í fréttum sínum að tengja hin einstöku mál við nafngreindar persónur. Þegar ég geri t.d. athugasemdir við störf einstakra ráðuneyta eða jafnvel stofnana eða nefnda sem heyra undir þau þá er sú niðurstaða gjarnan persónugerð í fjölmiðlum með nafni viðkomandi ráðherra og tilheyrandi myndbirtingum. Sjálfur hef ég ekki farið varhluta af þessu hjá ákveðnum fjölmiðlum þótt ég sjái ekkert málefnalegt samhengi milli þess að komast í starfi mínu að ákveðinni niðurstöðu í máli annars aðila en vera síðan í eigin persónu myndskreytingarefni. Mér er hins vegar ekki grunlaust um að þessi þróun í íslenskri fjölmiðlun hafi leitt til þess að breyting hafi orðið á viðbrögðum ákveðinna stjórnvalda“ - ég vek sérstaka athygli þingmanna á þessum orðum - „þegar álit mín og aðrar niðurstöður eru birtar opinberlega. Fyrstu viðbrögð fyrirsvarsmanna stjórnvaldsins felast þá öðru fremur að því að gæta að hinni almennu ímynd viðkomandi stofnunar eða fyrirsvarsmanns hennar í fjölmiðlum fremur en að beinast að efni þess máls sem álit umboðsmanns hefur fjallað um. Dæmi um þetta eru fréttatilkynningar sem stjórnvöld hafa sent frá sér í kjölfar álita umboðsmanns Alþingis. Það er auðvitað ekki nema sjálfsagt og eðlilegt að stjórnvöld skýri sína hlið mála fyrir fjölmiðlum en þá þarf að hafa í huga að þau mál sem umboðsmaður Alþingis fær til úrlausnar lúta ekki að hagsmunum umboðsmanns eða persónu hans heldur á í hlut einstaklingur eða fyrirtæki sem hefur leitað til umboðsmanns vegna afskipta eða ákvörðunar stjórnvaldsins og umboðsmaður hefur í samræmi við lögbundið hlutverk sitt látið uppi álit sitt á henni. Stjórnvöld verða því í viðbrögðum sínum gagnvart fjölmiðlum að gæta að stöðu þess sem leitað hefur til umboðsmanns til að fá álit hans. Ég tel til dæmis of langt seilst þegar stjórnvöld fara að grípa til upplýsinga úr öðrum málum hlutaðeigandi sem þau hafa fjallað um og þá sérstaklega þegar þær lúta að atriðum sem varða persónulega hagi eða gerðir viðkomandi eftir að það mál sem álit umboðsmanns laut að átti sér stað. Það er heldur ekki farsælt eða í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti að sá sem leitað hefur til umboðsmanns lesi um afstöðu ráðuneytis eða stofnunar til hugsanlegrar endurupptökubeiðni í slíkri fréttatilkynningu.“ Virðulegi forseti. Ég hef kosið að láta nægja í ræðu minni um skýrslu umboðsmanns að lesa þessar tvær klausur úr 5. kafla, sem heitir Viðbrögð stjórnvalda gagnvart þeim sem leitað hefur til umboðsmanns Alþingis, vegna þess alvöruþunga sem felst í orðum umboðsmanns. Þessi orð renna stoðum undir það sem hefur verið sagt hér í umræðu á þessum morgni að okkur ber að finna til þess leiðir að geta fylgt eftir álitum umboðsmanns og niðurstöðu Ríkisendurskoðunar á þann veg að tryggt sé að farið sé að álitunum og brugðist við ábendingunum sem fram koma í þessum skýrslum. Verða þetta lokaorð mín í þessari umræðu, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga um gjaldfrjálsan leikskóla. Flutningsmenn ásamt mér eru aðrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir og Hlynur Hallsson varaþingmaður, sem sat á þingi fyrr í haust þegar tillagan var lögð fram, og hv. þm. Ögmundur Jónasson. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að skipa nefnd sem fái það verkefni að undirbúa og annast viðræður við sveitarfélögin um sameiginlegt átak þeirra og ríkisins um að gera leikskóladvöl gjaldfrjálsa í áföngum. Nefndin verði skipuð fulltrúum allra þingflokka og fulltrúa frá fjármálaráðuneyti, menntamálaráðuneyti og Félagi leikskólakennara auk formanns sem félagsmálaráðherra skipi án tilnefningar.“ Tillaga þessi hefur verið flutt á tveimur síðustu þingum en varð í hvorugt skiptið útrædd. Tillögugreinin er endurflutt óbreytt, en efni greinargerðarinnar er uppfært í samræmi við þróun þessara mála hjá sveitarfélögunum. Frá því að Vinstri hreyfingin – grænt framboð gerði baráttuna fyrir gjaldfrjálsum leikskóla að einu helsta baráttumáli sínu í aðdraganda síðustu alþingiskosninga hefur heilmikil þróun orðið í málefnum leikskóla. Þeim sveitarfélögum fjölgar ört sem þegar hafa tekið skref í átt að gjaldfrjálsum leikskóla og a.m.k. eitt dæmi er um sveitarfélag sem tekið hefur skrefið til fulls en það er Súðavíkurhreppur. Til að afla upplýsinga um stöðu þessara mála hjá einstökum sveitarfélögum ákvað þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að skrifa öllum sveitarstjórnum í landinu bréf nú í haust. Það fylgir með sem fylgiskjal I en þær upplýsingar sem borist höfðu þegar tillagan var lögð fram eru birtar sem fylgiskjal II. Rétt er að taka strax fram að þessar upplýsingar eru örugglega ekki tæmandi en gefa þó nokkuð skýra mynd af því á hvaða hreyfingu málin eru. Ef við lítum aðeins í upplýsingar sem settar eru fram í fylgiskjali II, á bls. 5 í greinargerð tillögunnar, fengust upplýsingar frá allmörgum tugum sveitarfélaga. Ég hygg að náðst hafi samband við upp undir helming sveitarfélaga í landinu, eða að þau hafi að fyrra bragði brugðist vel við bréfi þingflokksins og svarað því. Reyndar hafa síðan komið upplýsingar frá fleiri sveitarfélögum en of seint til að ná inn í greinargerðina, þ.e. fylgiskjalið. Þar er þá fyrst að nefna Reykjavíkurborg. Eins og menn þekkja væntanlega er gjaldfrjáls leikskóladvöl fyrir 5 ára börn þegar komin til framkvæmda í Reykjavík, sem nemur þremur klukkustundum fyrir hádegi auk þess sem mótuð hefur verið sú stefna að gera leikskólann gjaldfrjálsan í áföngum. Gjaldskrá fyrir leikskóla Reykjavíkur er birt sem síðasta fylgiskjal með tillögunni og nægir að vísa í hana. Í Kópavogi og Hafnarfirði, öðru og þriðja stærsta sveitarfélagi landsins, er því miður enn ekki hreyfing á þessum málum. Þar er a.m.k. ekkert komið til framkvæmda en hins vegar hefur sveitarfélagið Álftanes tekið þessi mál til skoðunar og Kjósarhreppur, sem hefur samning við Reykjavíkurborg um vistun barna, fer eftir sömu gjaldskrá. Börn þar njóta því sambærilegrar gjaldfrjálsrar leikskóladvalar og komin er til framkvæmda í Reykjavík. Í Akraneskaupstað, svo haldið sé nú vestur og norður um land, hafa þessi mál verið rædd. Þar hefur verið rætt um að gera leikskólagöngu gjaldfrjálsa í áföngum en valið að grípa til annarra forgangsaðgerða fyrst, t.d. að jafna kostnað foreldra sem nýta þjónustu dagforeldra annars vegar og leikskóla hins vegar. Í Súðavíkurhreppi, eins og áður sagði, er leikskóladvöl að fullu gjaldfrjáls frá og með 1. september 2005, þ.e. í allt að 8 klst. á dag fyrir börn á leikskólaaldri. Þetta glæsilega frumkvæði og fordæmi sem Súðavíkurhreppur, smátt sjávarpláss og sveitarfélag, gefur er auðvitað til fyrirmyndar og eftirbreytni þótt ljóst sé að þetta er mikið átak fyrir sveitarfélagið. Í þessu felst ákveðin forgangsröðun verkefna eða tekjustofna en ég held að þeir hljóti að geta verið stoltir af því, íbúar í Súðavíkurhreppi. Í Akureyrarkaupstað hafa hafist breytingar á gjaldskrá sem miða í átt að gjaldfrjálsum leikskóla. Þar var gjald fyrir gifta og sambúðarforeldra lækkað um 25% og af hálfu Akureyrarkaupstaðar er litið á þetta sem fyrsta skrefið í átt til þess að gera leikskólann gjaldfrjálsan. Í Skútustaðahreppi er gjaldfrjáls dvöl er fyrir 5 ára börn í leikskóla. Í Þingeyjarsveit hefur málið verið á dagskrá og þar er afstaða sveitarstjórnar sú að taka undir með fræðslunefnd hvað það varðar að æskilegt sé bjóða gjaldfrjálsan leikskóla fyrir a.m.k. síðasta árgang í leikskólanáminu. Samþykkt hefur verið að hefja gjaldfrjálsan leikskóla fyrir síðasta árgang frá og með 1. janúar 2006. Í Fjarðabyggð fá börn á lokaári leikskóla gjaldfrjálsa dvöl í allt að 4 tíma á dag, frá kl. 8–12 fyrir hádegi, frá og með síðustu áramótum. Í Rangárþingi ytra hafa menn tekið upp þann hátt að 5 ára börn fá 4 klukkustunda dvöl í leikskólum sveitarfélagsins gjaldfrítt. Hér eru sem sagt nefnd til sögunnar tíu sveitarfélög af um hundrað þegar þetta var tekið saman en þeim er að fækka, eins og kunnugt er, og fara sennilega niður fyrir 90 á árinu 2006. Málið er því komið á dagskrá og komið af stað hjá þó nokkrum fjölda sveitarfélaga í landinu. Það er enginn vafi á því að sá bolti á eftir að vefja hratt upp á sig. Félagsmálanefnd hefur haft efni tillögunnar til skoðunar undanfarna tvo vetur og í umsögnum sem nefndinni bárust um málið var yfirleitt tekið vel í meginefni tillögunnar. Eðlilega lögðu umsagnaraðilar á það áherslu að sveitarfélögin þyrftu að fá fullnægjandi tekjustofna til að takast á við verkefnið. Sú hefur að sjálfsögðu alltaf verið ætlun flutningsmanna. Í þessu baráttumáli flokks okkar hefur alltaf verið gengið út frá því að samstarf ríkis og sveitarfélaga þyrfti, ekki síst upp á tekjuhliðina. Þessa sjá menn glöggt stað í fylgiskjölum og greinargerð með tillögunni frá byrjun. Nokkuð er um liðið síðan leikskólinn var viðurkenndur sem fyrsta skólastigið og starfsheitið leikskólakennari var tekið upp. Þegar af þeirri ástæðu leiðir að fá haldbær rök eru til þess að foreldrar greiði dýrum dómum fyrir skólahaldið sjálft, þ.e. leikskólamenntun, á fyrsta skólastiginu en hætti því svo skyndilega þegar börnin hafa náð grunnskólaaldri. Í leikskólastefnu Félags leikskólakennara er tiltekið að „leikskólinn eigi að vera hluti af menntakerfi samfélagsþjónustunnar eins og önnur skólastig og því skuli sveitarfélög vinna markvisst að því að börnum gefist kostur á 6 tíma leikskólagöngu á dag án endurgjalds“. Að baki liggur það mat leikskólakennara að minnst sex klukkustundir á dag þurfi til að unnt sé að framfylgja ákvæðum aðalnámskrár leikskóla þannig að sómi sé að og sinna öllum námssviðum hreyfingu, málrækt, myndsköpun, tónlist, náttúru og umhverfi, menningu og samfélagi, þannig að þetta sé samofið leik, daglegri umönnun og almennri lífsleikniþjálfun eins og vera ber. Allt eru þetta mikilvæg verkefni í leikskólastarfinu og þarf tíma og mannaskap til að sinna þeim. Ekki er um það að deila, virðulegur forseti, að niðurfelling leikskólagjalda yrði gríðarleg kjarabót fyrir fjölskyldur með ung börn. Sú kjarabót mundi skila sér beint til fjölskyldna sem eru í mikilli þörf fyrir betri aðbúnað. Um það eru flestir sammála. Mánaðarleg leikskólagjöld eru nú víðast hvar um og yfir 30 þús. kr. fyrir níu tíma á dag. Fjölskyldur með tvö börn á leikskóla borga yfirleitt um 50 þús. kr. á mánuði því að ekki er óalgengt að systkinaafsláttur sé 30–35% með öðru systkini. Allmörg dæmi hef ég séð um fjölskyldur sem borga upp undir 60 þús. kr. í leikskólagjöld á mánuði fyrir þrjú börn, en systkinaafsláttur með þriðja barni er 75%. Slík fjölskylda þarf um 100 þús. kr. viðbótartekjur á mánuði til að standa straum af útgjöldunum, og það munar um minna. Það er ljóst að þetta væri mikilvæg aðgerð til að bæta stöðu þessara fjölskyldna, til að jafna kjörin í landinu og kæmi sérstaklega til góða fjölskyldum sem lægstar hafa tekjurnar. Inn í þetta fléttast líka félagslegir þættir og menningarlegir og er sérstök ástæða til að vekja athygli á og huga að stöðu fjölskyldna nýrra Íslendinga í þessum efnum. Hafi einhver börn virkilega þörf fyrir að eiga þess kost og vera ekki hindruð í því á grundvelli bágs efnahags foreldranna, að sækja leikskóla og njóta þeirrar þjálfunar og fræðslu sem þar á að fara fram samkvæmt aðalnámskrár, sem er meira og minna eins og sniðin að því að þessi börn geti aðlagast íslensku samfélagi, þá eru það börn nýrra Íslendinga. En því miður er ærin ástæða til að ætla, og ég hygg að um það liggi meira að segja fyrir niðurstöður í könnunum, að ekki síst þessar fjölskyldur dragi það jafnvel við sig að senda börn sín á leikskóla af efnahagslegum ástæðum. Það er ljóst, inn á það er komið í sérstökum kafla í greinargerðinni að tekjuhliðina á þessu máli þarf líka að taka föstum tökum. Kostnaður sveitarfélaganna vegna leikskóla nam um 11,8 milljörðum kr. á árinu 2004 en á móti komu tekjur vegna leikskólagjalda upp á 3,3 milljarða kr., eða rétt um 28%. Það er um þennan kostnað sem þetta snýst, að óbreyttum umsvifum í rekstri leikskólanna, en hann er að sjálfsögðu ekki sjálfgefinn. Það þarf líka að huga að því að með því að innleiða það fyrirkomulag að börn eigi rétt á tiltekinni gjaldfrjálsri leikskóladvöl má ætla að eftirspurnin aukist nokkuð. Í raun hlýtur markmiðið að vera að fullnægja þörfum þannig að fjölskyldur allra barna sem þess óska eigi kost á að senda börn sín á leikskóla og eigi þann rétt. Þannig þurfa auðvitað skyldur sveitarfélaganna annars vegar og réttindi íbúanna hins vegar að haldast í hendur. Gera þarf sveitarfélögunum kleift að takast á við verkefnið með fullnægjandi tekjustofnum. Við höfum bent á þann möguleika í stefnumótun okkar á þessu sviði að annars vegar geti að sjálfsögðu komið beinir tekjustofnar sem mæti þeim kostnaði sem sveitarfélögin taka smátt og smátt á sig með niðurfellingu leikskólagjaldanna. En einnig gæti ríkið létt tilteknum verkefnum af sveitarfélögunum á móti, t.d. greiðslu húsaleigubóta. En það hefur einmitt verið okkar stefna að ríkið yfirtaki þann málaflokk og færi inn í skattkerfið þar sem hann yrði í samræmi við vaxtabætur þannig að stuðningur við bæði leigjendur og eigendur íbúðarhúsnæðis væri samræmdur. Útgjöld sveitarfélaga vegna húsaleigubóta urðu nálægt 980 millj. kr. árið 2002, 1.280 millj. kr. árið 2003, 1.460 millj. kr. árið 2004 og stefna í að verða um 1.600 millj. kr. á yfirstandandi ári samkvæmt endurskoðaðri áætlun. Ef ríkið tæki að fullu á sig kostnað vegna húsaleigubóta stæðu því eftir nálægt 1.700 millj. kr. sem bæta þyrfti sveitarfélögunum þegar leikskólagjöld hefðu verið felld niður í heild, þ.e. af þeim 3 milljörðum kr. Það er að sjálfsögðu ekki á dagskrá að gera það í einum áfanga eða á einu ári heldur yrði um þróun að ræða. En það er enginn vafi á því í okkar huga að þangað ber að stefna. Hver áfangi á leið til fulls gjaldfrelsis gæti þannig kostað á bilinu 600–900 millj. kr. í aukin rekstrarútgjöld - ekki 9.000 millj. eins og misritast hefur í greinargerð. Stærra er þetta verkefni ekki í raun og veru, ef grannt er skoðað. Það er enginn vafi á því að þarna er á ferðinni framfaramál, uppbygging og þróun í velferðarsamfélagi sem er löngu tímabær. Í raun er það forneskja að byggja á þeim aðskilnaði leikskólastigsins annars vegar og grunnskólastigsins hins vegar sem m.a. og ekki síst er undirstrikaður í gjaldtökunni á fyrra skólastiginu. Það er löngu tímabært að slá það af. Að lokinni þessari umræðu, frú forseti, legg ég til að að málinu verði vísað til síðari umræðu og félagsmálanefndar.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur hér fjallað um tillögu Vinstri grænna um sameiginlegt átak ríkis og sveitarfélaga til að koma á gjaldfrelsi í áföngum í leikskólum landsins. Það er löngu viðurkennt að leikskólinn er fyrsta skólastigið. Menn geta endalaust rætt um það hvenær það eigi að byrja, við hvaða aldur barnsins, en leikskólinn er fræðslustig og það er gífurlega mikilvægt að öll börn eigi kost á þeirri fræðslu sem vera á leikskóla býður upp á. Annað sem ég vil líka nefna er að samfélagsgerð okkar byggir á því að leitað sé allra leiða til að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf og gegnir uppbygging leikskólans og grunnskólans mjög þýðingarmiklu hlutverki í að þar verði farsæl þróun. Í sveitarstjórnarkosningunum árin 1999 og 2003 var þetta mál, gjaldfrjáls leikskóli - og í fyrra skiptið voru það elstu börnin - sett fram sem helsta baráttumál Samfylkingarinnar í Kópavogi. Það er alveg ljóst að ef gera á leikskólann alveg frjálsan, sem hlýtur að verða baráttumál okkar allra sem viljum sjá þetta samfélag sem ég er að lýsa, þá verður ríkið að taka þátt í því og það er þess vegna sem ég veiti þetta andsvar. Það verður að vera ríkisþátttaka með einhverjum hætti, t.d. tilflutningi tekjustofna sveitarfélaga. Í dag er reyndar fjármálaráðstefna sveitarfélaganna og hver veit nema bæði ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefðum gert meira gagn með að vera þar og tala máli sveitarfélaganna en hér á Alþingi við þessa umræðu.

Frú forseti. Ég get glatt ræðumann með því að það stendur nú til að fara beint þangað eftir að þessari umræðu lýkur. Þar mun ég m.a. sitja við hringborð og ræða verkefni sveitarfélaganna og samskipti þeirra við ríkið og ég mun ekki draga af mér í því frekar en endranær að berja á ríkinu sem hefur af mikilli harðýðgi og óbilgirni í raun gengið fram í samskiptum við sveitarfélögin meira og minna samfellt í einn og hálfan áratug. Það sést best á því að þau hafa verið rekin með tapi nánast hvert einasta ár síðan um 1990 og safnað skuldum á sama tíma og ríkið lækkar skatta og montar sig af því að greiða niður sínar skuldir. Það er algerlega ljóst að mörg sveitarfélög treysta sér hreinlega ekki af stað í þetta brýna verkefni vegna þess að þau hafa ekki tekjustofna til þess. Annars staðar skortir kannski eitthvað á pólitískan vilja. Hv. þingmaður nefndi Kópavog þar sem þessar hugmyndir voru réttilega uppi í bæjarstjórnarkosningum fyrir nokkrum árum. En þar hefur setið meiri hluti sem greinilega hefur ekki haft metnað til þess eða talið sig hafa efni á því - sem er nú kúnstugt þó þar sem um stórt og sterkt sveitarfélag er að ræða - að t.d. taka einhver skref í þessa átt eins og Reykjavíkurborg og fleiri sveitarfélög hafa gert. Það er lofsvert og sýnir að menn meta þetta mál svo mikils að þeir vilja ekki una því að bíða bara eftir því að fá ríkið til samstarfs við sig heldur vilja taka einhver skref og leggja af stað. Gallinn er hins vegar sá að það er hætt við að það verði þá fyrst og fremst fjárhagslega best settu sveitarfélögin sem telji sig komast af stað og þar með geti þetta orðið til þess að auka enn á mismunun og aðstöðumun íbúanna eftir því hversu vel í stakk búin sveitarfélög þeirra eru til að veita þessa þjónustu. Því er mjög brýnt að á þessu sé tekið samræmt og að þetta verði nálgast sem grundvallarréttindamál sem allir íbúar landsins eigi að hafa jafna stöðu til. Þá þarf ríkisvaldið að koma til sögunnar með tekjustofna og það þarf að taka þetta mál líka inn í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þannig að mismunandi aðstaða sveitarfélagana og mismunandi kostnaður við að veita þessa þjónustu eftir íbúafjölda, tekjum og landfræðilegum aðstæðum 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir margt af því sem þingmaðurinn sagði í svari við andsvari mínu. Af því að hann beindi sjónum að Kópavogi þá var það nú þannig í eina tíð - og það eru góðu minningarnar sem þessi þingmaður á frá veru sinni í bæjarstjórn Kópavogs - að þá var félagslegur meiri hluti sem gerði mjög margt þýðingarmikið í uppbyggingu á þeim þáttum sem skipta máli fyrir fjölskylduna og til að samræma fjölskyldulíf og atvinnulíf í ólíkum málaflokkum. Stundum er sagt að sami rassinn sé undir öllum. En það skiptir máli hverjir stjórna. Þess vegna vona ég svo innilega að í sveitarstjórnarkosningunum í vor verði breytingar í Kópavogi. En ég á ekki að tala um það hér heldur það sem máli skiptir í þessari umræðu og það er nákvæmlega þetta, að gera öllum börnum kleift að vera á leikskólanum og að það verði ekki fjárhagslega íþyngjandi og það gerum við með því að leikskólinn kosti ekkert. Af því að þingmaðurinn upplýsti að hann mundi bruna á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga vil ég segja að ég mun þá standa vaktina hér og mæla eftir smástund fyrir frumvarpi mínu um samkomudag Alþingis sem er annað þarfamál og getur þá einmitt tekið á því að við komumst ekki á svona fjármálaráðstefnu af því að við erum á þingi. Alþingi á að starfa lengur, taka meira mið af umhverfi sínu og skipuleggja störf sín þannig að hægt sé að vinna öðruvísi en í þessum skorpum sem við eigum að venjast og hafa viðgengist fram að þessu.

Frú forseti. Það er alveg rétt sem síðasti hv. ræðumaður benti á á kurteislegan hátt að auðvitað verð ég að skrópa í vinnu minni á Alþingi með því að fara yfir á annan vettvang í bænum, þ.e.  Ég held að við séum sammála um þetta eins og rækilega hefur komið fram, að hér sé um stórt og mikilvægt félagslegt og jafnréttislegt réttindamál að ræða. Það er líka augljóst eins og samfélagið er orðið í dag að þetta skiptir miklu máli í sambandi við stöðu fjölskyldunnar hvað varðar það að báðir foreldrar - í svoleiðis fjölskyldum - vinni úti og að hægt sé að sameina og samræma sæmilega fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku. Það sem kannski mestu máli skiptir þó er að við viljum trúa því að með góðum faglegum leikskólum sem öll börn eigi kost á að sækja þá sé velferð þeirra og uppeldi vel tryggt að þessu leyti og það sé mikilvægur liður í því að tryggja hér jafnréttisþjóðfélag og fjölskylduvænt samfélag að þessi kostur standi öllum til boða á jafnréttisgrundvelli. Það er nú ekki svo oft, því miður, á þessum síðustu tímum sem við höfum rætt um og þokað áfram raunverulegum framfara- og uppbyggingarmálum í velferðarsamfélagi okkar. Það er allt of oft hlutskipti okkar hér að standa í blóðugri vörn fyrir það sem þó hefur þegar tekist að byggja upp. Ég held því að menn eigi að reyna að sameina kraftana og gleðjast yfir því að berjast í málum af 

Frú forseti. Það er kannski ekki miklu við að bæta. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór mjög vel yfir meginatriði þessa máls. En það er kannski rétt að taka upp þráðinn þar sem honum var sleppt í síðasta andsvari um einmitt þá pólitík sem í þessu máli er. Það er í sjálfu sér með ólíkindum að menn skuli ekki, hvar í flokki sem þeir standa, geta fylkt sér um tillögu af þessu tagi sem við hér nú ræðum. Hér er um að ræða þvílíkt réttlætismál sem jafnar lífskjör og framkallar breytingar í átt til fjölskylduvænna samfélags og við tölum öll um fjölskylduvænna samfélag sama úr hvaða flokki við komum. Ef við meinum eitthvað með þeim fullyrðingum okkar að vilja vinna að því að samfélag okkar verði fjölskylduvænna þá ættum við að sjálfsögðu að taka þessari tillögu hér fagnandi. Ég mundi segja að það væri eðlilegt að stjórnmálamenn gætu fylkt sér um þessa tillögu og á endanum verður það eflaust þannig að við komum til með að fá breiðan stuðning við þetta hvar sem menn standa í flokki. Mér er nokkuð ofarlega núna í sinni sú umræða sem við fórum í gegnum áðan um manneklu á leikskólunum og það sem kom fram í máli hæstv. menntamálaráðherra í þeirri umræðu. Það á ágætlega við þessa umræðu hér, þ.e. að gera grein fyrir því og minna á það aftur hvernig hæstv. ráðherra neitar að bera ábyrgð á nokkrum sköpum hlut sem tengist leikskólunum nema því að leikskólakennarar fái góða menntun. Það er sá eini þáttur sem hæstv. menntamálaráðherra getur með nokkru móti tekið til sín ef marka má orð hennar hér úr ræðustól fyrir einni klukkustund síðan. Það er til mikils vansa þegar stjórnmálamenn, ég tala nú ekki ráðherrar, geta ekki viðurkennt að hér er um málefni að ræða sem tengist fjárskiptingu tekjustofnanna milli ríkis og sveitarfélaga. Eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat um áðan hafa sveitarfélögin verið rekin með tapi í á annan áratug. Það hlýtur að vera hægt að fá fólk af einhverri sanngirni til þess að horfast í augu við þann vanda sem þar er til staðar. Það getur ekki verið að hæstv. ríkisstjórn komist stöðugt upp með það að halla sér bara aftur í sætinu, halda áfram að lækka skatta og segja að sveitarfélögin geti bara bjargað sér. Það var nákvæmlega það sem lá í orðum hæstv. menntamálaráðherra þegar við vorum að tala um mannekluna á leikskólunum áðan sem hún viðurkenndi svo sem alveg að væri eingöngu vegna bágra kjara. En hún sagði jafnframt að það væri á ábyrgð sveitarfélaganna að hækka þau laun sem leikskólakennurum væru boðin. Það er ekki hægt að lifa í því glerbúri sem þessi ríkisstjórn virðist gera. Að því leytinu til er nauðsynlegt að menn horfist í augu við að leikskólastigið er fyrsta skólastigið. Það var formlega viðurkennt sem fyrsta skólastigið 1994 svo það er ekki neitt sem ætti að koma ríkisstjórninni á óvart. Við höfum haft aðalnámsskrá sem hefur verið sett fyrir leikskólastigið síðan 1999 og ég get ekki séð annað en að það sé eðlilegt framhald að leikskólastigið verði jafnframt gjaldfrjálst þannig að öll börn njóti sama aðgengis að leikskólanámi og að grunnskólanámi. Leikskólinn á í mínum huga að vera hluti af menntakerfinu alveg eins og grunnskólinn og það er eðlilegt að leikskólarnir séu reknir af opinberum aðilum. Þess vegna tel ég líka eðlilegt að viðhafa sömu reglur um gjaldtöku í leikskólum og grunnskólum. Þar af leiðandi er einsýnt og einboðið að leggja eigi niður skólagjöld í leikskóla. En það á að vera sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga. Það er sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga að reka fjölskyldustefnu. Leikskólanám barna er mikilvægt í því tilliti. Foreldrar eiga möguleika á að ná jafnvægi á milli heimilis og vinnu ef vel er staðið að leikskólamálum. Ókeypis leikskóli getur þannig létt vinnuálagi af foreldrunum og það þýðir þá aukinn tíma foreldranna með börnunum. Það er aukin forvörn í málefnum barnanna. Þau leiðast síður út í félagsleg afglöp eða lenda á félagslegum glapstigum ef þau hafa fengið gott atlæti og góðan tíma með foreldrum sínum. Því held ég, í þessu ljósi, að þetta sé mál sem við eigum að geta sameinast um þvert á alla flokkapólitík. Hv. framsögumaður gat um börn innflytjenda eða nýrra Íslendinga. Það er alveg ljóst að gjaldfrjáls leikskóli mundi efla íslenskukunnáttu barna innflytjenda til muna. Þar af leiðandi mundi hann styrkja líka og efla félagslega aðlögun þeirra. Síðan held ég að það sé líka verkefni sem leikskólinn er tilbúinn til að fást við að skoða stöðu nýrra Íslendinga og styðja við menningarlega sjálfsmynd þeirra. Það er gefandi fyrir okkur öll. Lykilatriði eins og fjölbreytni þurfa að vera í öllu leikskólastarfi. Við getum svo mikið lært af því að vinna þvert á menningarheima hvað það varðar þegar við höfum tækifæri til þess. Leikskólamenning er nokkuð sem hefði verið gaman að ræða hér og það hversu mikilvægt er að íslenskir leikskólar bjóði öllum börnum jafngild tækifæri burt séð frá því hvaða menningarheimi þau eru sprottin úr. Ég tel því að mörg tækifæri séu í leikskólanum sem leikskólakennarar eru sér fullkomlega meðvitaðir um og auðvitað sveitarstjórnarfólk líka. Allir eru sammála um að það sé mikilvægt að styðja og styrkja leikskólann. Ég held að þá sé líka einboðið og skref sem við verðum að stíga að gera hann að hluta af hinu sjálfsagða opinbera skólakerfi. Hann er það samkvæmt lögum. En hann er það ekki á meðan við þurfum að borga þjónustugjöld fyrir að vista börnin okkar þar.

Frú forseti. Sú tillaga sem ég mæli fyrir er hér endurflutt. Hún var lögð fram á síðasta Alþingi en var það seint á ferðinni að ekki vannst svigrúm til að taka hana þá til umræðu. Eigi að síður hefur tillagan fengið verulega umfjöllun í fjölmiðlum, vakið mikla athygli sem eðlilegt er þar sem hér er vakin athygli á að unnt er að stytta leiðina milli Borgarfjarðar og Akureyrar um 40 km eða svo ef farinn er Stórisandur og 40 km til viðbótar ef farið er um Kaldadal. Ýmsir líta á þessa leið sem óraunhæfa af þeim sökum að Sprengisandur liggur hátt og einnig leiðin frá Kjalvegi niður í Skagafjörð sunnan Blöndulóns. Á hinn bóginn hygg ég að þær athuganir sem gerðar hafa verið bendi til þess að hvorki sé við því að búast að veður séu válynd á þessari leið né verri en á þeim heiðum sem nú eru farnar né víða þar sem vegir liggja um byggð. Auðvitað má velta því fyrir sér hvort þessi tillaga sé í samræmi við þau nútímaviðhorf sem uppi eru um það að ekki skuli spilla öræfum, ósnortnum víðernum eins og oft er sagt, með því að hugsa sér leiðina um Stórasand. Þá er auðvitað því að svara að þessi eyðisandur er norðan fjalla í töluverðri fjarlægð frá hinu raunverulega hálendi eða jöklunum, sem hefur þann kost vitanlega að þar eru ekki sviptibyljir eða sviptivindar. Auðvitað getur komið þar sterkur stormur en um sviptivind er ekki ræða. Vegagerð er þar auðveld og engar sérstakar gróðurvinjar eða merkilegar fornleifar á þeirri leið. Sá hluti þessa vegar sem liggur frá Kjalvegi að Réttarvatni hefur því í senn þá tvo miklu kosti að vera auðveldur viðfangs, vera ódýr og svo náttúrlega nauðsynlegur. Hins vegar liggur fyrir spurningin um það hvort verjandi sé eða rétt sé að leggja veg frá Borgarfirði um Hallmundarhraun að Réttarvatni. Ég hygg að þeir menn sem kunnugir eru þörfum ferðaþjónustu eða þekkja til í Borgarfirði geri sér ljóst að mikill þrýstingur er á að sómasamlegur vegur verði lagður að Surtshelli. Ég hygg einnig að menn geri sér grein fyrir því að þegar þangað er komið er skammt á Arnarvatnsheiði. Veiðivötnin þar eru rík af silungi og miklir möguleikar fyrir þá sem vilja reka ferðaþjónustu að afla sér tekna og búa svo um hnútana að þar verði sælureitur bæði fyrir Íslendinga og erlenda menn sem þar vilja dvelja. Á þessum slóðum er ort hið fallega kvæði Jónasar Hallgrímssonar Efst á Arnarvatnshæðum oft hef eg - ja, nú veit ég ekki hvort segja eigi fáki beitt eða klári beitt. Það er svona upp og ofan hvað mönnum þykir um það og er hægt að vitna um það á marga vegu til Jónasar sjálfs: þar er allt þakið í vötnum, þar heitir Réttarvatn eitt. Og undir Norðurásnum er ofurlítil tó, og lækur líður þar niður um lágan Hvannamó. Á öngum stað eg uni eins vel og þessum mér; ískaldur Eiríksjökull veit allt sem talað er hér. Það er á þessum slóðum, á þessum fallegu vinjum sem þar eru sem hægt er að nýta til ferðaþjónustu og útivistar. Við vitum að erlendum ferðamönnum hefur fjölgað mjög á síðustu árum. Eins hefur það í vaxandi mæli orðið vinsælt innan lands að hverfa út úr höfuðborginni, úr borgarysnum og borgarrykinu, til þess að eiga góðar stundir í friði með náttúrunni. Hefur verið á það bent af þeim sem best hafa kynnt sér þessi mál að það sé nauðsynlegt að reyna að dreifa sókninni á þá staði sem vinsælir eru. Við vitum að Landmannalaugar liggja undir skemmdum vegna mikils átroðnings. Hið sama getum við jafnvel sagt um Herðubreiðarlindir og ýmsa aðra staði. Það er því nauðsynlegt að dreifa því sem mest hvar ferðamönnum verður boðið að njóta landsins. Ég hygg að hv. þingmenn viti og skilji að vegur frá Borgarfirði yfir í Miðfjörð liggur þegar fyrir í vegalögum þannig að ég hygg að þann veg sé hægt að leggja án sérstaks umhverfismats. Það liggur því þegar fyrir vilji til þess að leggja veg um Hallmundarhraun niður í Miðfjörð. Ég hygg að menn eigi líka að velta því fyrir sér sem vilja hugsa um þá stöðu sem Borgfirðingar eru í að eins og haldið hefur verið á málum þá er varla hægt að komast nema á allra stærstu torfærubílum svo vel sé á Arnarvatnshæðir úr Borgarfirði heldur verður að fara úr Miðfirði. Það er af þessum sökum sem bændur úr Borgarfirði hafa sérstaklega rætt við mig nauðsyn þessarar tillögu. Þeir gera sér grein fyrir þeim nýju og miklu möguleikum sem einmitt vegur úr Borgarfirði norður í Skagafjörð mundi hafa fyrir ferðaþjónustu á þessu svæði og fyrir uppbyggingu af margs konar toga. Hið sama á við um uppsveitir Skagafjarðar. Þeir sem þar búa gera sér grein fyrir því að það er mikilvægt fyrir þá að fá veg beint úr Norðurárdal í Eyjafirði yfir Skagafjörð á Kjalveg norðan við Blöndulón þannig að þarna fara saman hagsmunir Skagfirðinga, uppsveitunga í Skagafirði og Borgfirðinga. Ég hef orðið var við það að ýmsir af þingmönnum Vesturlands gera sér þetta ekki ljóst og vilja einungis horfa á hagsmuni annarra byggðarlaga í sínu kjördæmi þegar kemur að því að ræða þennan veg og er það miður, bæði vegna þess að alþingismenn eiga að hafa yfirsýn yfir sitt kjördæmi og líka af hinu að alþingismenn eiga ekki að hugsa vegagerð út frá þeim forsendum hvort það komi vel eða illa við einhverja hjá sér, heldur hvort vegurinn í heild gagnist þeim sem um hann fara og gagnist landsmönnum, spari kostnað og dragi úr mengun. Það er einmitt það sem þessi vegur gerir. Með því að stytta leiðina frá Reykjavík til Akureyrar um 40 kílómetra drögum við úr kostnaði og drögum auðvitað stórkostlega úr mengun með því að draga úr útblæstri frá bílum. Þetta vita menn. Ég vil vekja athygli á því í þessu sambandi að orðið er mjög brýnt að ljúka því að leggja veginn yfir Sprengisand með bundnu slitlagi og færi mjög vel saman að tengja þessar tvær framkvæmdir saman, veg um Stórasand og veg yfir Sprengisand. Sunnlendingar leggja á það ríka áherslu að hægt sé að tengja ferðamannaslóðir þar við Mývatnssveit og með sama hætti leggja þeir sem hafa atvinnu af ferðaþjónustu nyrðra áherslu á að hægt sé að komast fljótt suður yfir fjöllin vegna þess að það getur veðrað með þeim hætti að nauðsynlegt sé að geta komist skjótt suður heiðar eða norður. Þetta þekkja menn sem hafa kynnt sér þessi mál. Menn hafa rætt um það í þessu sambandi að með því að fara þann hluta leiðar sem hef ég bent á, með því að fara Kaldadal og Mosfellsheiði, sé hægt að stytta leiðina til Akureyrar um 40 km til viðbótar. Nú liggur það fyrir í samgönguáætlun að gert er ráð fyrir því að byggja upp veginn um Kaldadal hvað sem þessari áætlun líður. Eins vitum við að verið er að byggja upp veginn um Uxahryggi þannig að beinlínis er unnið að því og hefur verið ákveðið með fjárframlögum frá Alþingi að beina umferð frá Borgarfirði um Þingvelli til Reykjavíkur og suður á land. Þegar menn tala á móti leiðinni yfir Stórasand skulu menn ekki blanda því heim og saman við að með því sé verið að ræða sérstaklega að fara um Þingvelli því að það er ekki rétt. Það er þegar ákveðið að verulegur straumur muni liggja þessa leið inn í Borgarfjörð um Þingvelli. Því er það óhjákvæmilegt, hvað sem þessari tillögu líður, að leggja veg sunnan Gjábakka, sunnan Almannagjár og með fjöllunum utan þjóðgarðsins eins og hægt er til þess að beina umferðinni frá þjóðgarðinum sjálfum. Með sama hætti liggur það fyrir þegar menn ræða um að leggja bundið slitlag yfir Kjöl eftir að ákveðið hefur verið að byggja upp fullkominn veg frá Laugarvatni til Þingvalla, að straumurinn mun liggja í gegnum hjarta þjóðgarðsins, frá Reykjavík um þjóðgarðinn til Laugarvatns norður eða norðan um Laugarvatn og um þjóðgarðinn þveran og endilangan til Reykjavíkur. Öll umferð mun liggja þá leið vegna þess að það er stysta leiðin. Þessi tillaga mín um það að byggja upp Stórasand og stytta leiðina norður með þeim hætti mun auðvitað bægja miklum hluta umferðarinnar að norðan, hinni daglegu umferð, frá Kili, frá Þingvöllum og þar fram eftir götunum. Í síðasta lagi liggur það fyrir að óhjákvæmilegt er að byggja upp hraðbraut til Akureyrar með fullum þunga og þvílíkri breidd að ekki sé stórhætta fyrir vegfarendur. Við vitum hvernig vegurinn er nú. Við vitum að vegurinn norður til Akureyrar eru tæpir 400 km og við vitum að af þessum 400 km eru a.m.k. 200 km og kannski enn þá meira sem óhjákvæmilegt er að byggja upp á nýjan leik ef við ætlum að láta þessa vegi svara þeim kröfum sem gera verður til þeirra samgönguæða sem aðalþungaflutningarnir fara um. Þetta er verulegur kostnaður. Með því að beina þessum hluta umferðarinnar á hinn nýja veg um Stórasand mundi að sjálfsögðu sparast stórkostlegt fé. Ég vil að síðustu, frú forseti, vekja athygli á því að hér er gert ráð fyrir því að leiðin frá Stórasandi í Borgarfjörð verði í einkafjármögnun þannig að ekki komi til þess að greiða þurfi þann vegargerðarkostnað úr ríkissjóði. Hér er því líka um hreina sparnaðartillögu að ræða sem mun valda því að möguleikar verða á að ráðast í aðrar brýnar vegaframkvæmdir með peningum frá fjárlögum í stað þess að moka peningum í hringveginn úr Skagafirði til Reykjavíkur. Ég legg til, frú forseti, að málinu verði vísað til síðari umræðu og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég hnaut um það að í lok greinargerðar með þessari þingsályktunartillögu, sem hv. þm. Halldór Blöndal mælti hér fyrir, er sagt svo, með leyfi forseta: „Loks er þess að geta, að þess er víða krafist nú, að Reykjavíkurflugvöllur verði lagður niður. Fyrirséð er, að áætlunarflug milli Akureyrar og Reykjavíkur leggst niður um leið eða því sem næst.“ Mig fýsir því að vita, virðulegur forseti: Hver er skoðun hv. þm. Halldórs Blöndals á því að Reykjavíkurflugvöllur verði hreinlega lagður niður? Eru flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu, ég tek eftir því að fjórir þeirra af sjö eru af landsbyggðinni, einfaldlega að búa í haginn fyrir það að Reykjavíkurflugvöllur verði færður úr Vatnsmýrinni? Hafa þessir þingmenn hugsanlega haft einhverja skoðun á því hvort flugvöllurinn verði færður úr Vatnsmýrinni? Hafa þeir jafnvel verið á móti því að flugvöllurinn verði færður úr Vatnsmýrinni og eru þeir þá með þessari þingsályktunartillögu í raun og veru að lýsa yfir uppgjöf í því máli og búa landsmenn undir það að innanlandsflugið leggist nánast af eða a.m.k. hin mikilvæga áætlunarflugleið sem við höfum haft á milli Akureyrar og Reykjavíkur?

Frú forseti. Ég er þakklátur hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni fyrir að vekja athygli á þessum punkti. Ég hafði ekki tíma í ræðu minni til að víkja sérstaklega að málefnum Reykjavíkurflugvallar en það er rétt að við Akureyringar og þingmenn Norðausturkjördæmis, og allir íbúar á því svæði, höfum þungar áhyggjur af þeim umræðum sem uppi eru um það að leggja Reykjavíkurflugvöll niður. Það er ekki ástæða til að gera lítið úr því, það er beinlínis stefna þeirra sem nú fara með völd í Reykjavík að leggja flugvöllinn niður.  En eins og unnið hefur verið að þeim málum liggur það fyrir að það eru ýmsir hér í Reykjavík sem leggja á það ríka áherslu að flugvöllurinn verði lagður niður og fá dollaraglampa í augun eins og Jóakim von Önd þegar þeir tala um verðmæti þeirrar lóðar sem flugvöllurinn stendur á. Þess vegna er það rétt að ef til þess kemur að Reykjavíkurflugvöllur verður lagður niður þá mun innanlandsflug til Akureyrar í grófum dráttum falla niður. Það er það langt til Austurlands að ég geri ráð fyrir að flug þangað muni að einhverju leyti halda áfram. En auðvitað verður að svara slíkri breytingu með því að leggja höfuðáherslu á að stytta leiðir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóri Blöndal fyrir svarið. Ég var samt ekki nógu ánægður með það, mér fannst hann ekki tala nógu skýrt. Ég var að reyna að fiska eftir hans eigin afstöðu til flugvallarmálsins. Hann benti hér á hlut sem mér hafði reyndar yfirsést en það er að þeir landsbyggðarþingmenn sem eru á þessari þingsályktunartillögu eru allir þingmenn Norðausturkjördæmis. Ég spyr því enn og aftur: Eru þessir þingmenn að draga upp eins konar hvítan uppgjafarfána í þessu máli? Eru þeir að reyna að koma með eitthvert útspil sem segir eitthvað á þá leið: Gott og vel, við ætlum ekki að berjast fyrir því að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni, en gegn því að við drögum uppgjafarfána að húni viljum við fá þennan veg um Stórasand? Ég held að það væri mikill akkur í því að fá það skýrt fram hjá hv. þm. Halldóri Blöndal. Hann er jú þingmaður með mikla reynslu og fyrrverandi samgönguráðherra og hefur verið í fararbroddi í sínu kjördæmi um áratuga skeið. Það væri mikill akkur í því að fá að heyra frá honum skýrt og skorinort hvort hann hyggst berjast fyrir því að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni eða hvort hann hefur ákveðið að láta það mál hreinlega falla í hendur yfirvalda í Reykjavíkurborg á hverjum tíma, jafnvel að láta þá sem nú fara með völd í Reykjavík eða þá sem hugsanlega taka við völdum í Reykjavík taka ákvörðun um það hvort landsbyggðin eigi að hafa þennan flugvöll, hvort að þjóðin öll eigi að hafa þennan flugvöll í Vatnsmýrinni áfram eða ekki.

Frú forseti. Ég hef oft kveðið mjög skýrt að orði um það að ég tel að flugvöllurinn eigi að vera kyrr á sínum stað og ég hef bent á þann gífurlega fórnarkostnað sem því fylgir að færa hann þaðan. Jarðgöng sem hönnuð hafa verið hér - ég hygg að það sé gert ráð fyrir þremur eða fjórum akstursreinum í hvora átt ef þarna á að koma 20 þúsund manna byggð, bæði undir Skólavörðuholtið og eins undir Öskjuhlíðina. Það er verið að tala um að setja svo og svo margar götur í stokk og ég kann ekki alla þá þulu. En síðasti áhugamaðurinn um að leggja Reykjavíkurflugvöll niður sagði við mig, og hafði tvo dollaraglampa í augum, að hann hugsaði sér að Reykjavíkurflugvöllur yrði 40 þúsund manna byggð, svo menn geta nú rétt velt því fyrir sér á hvaða leið menn eru.  Á hinn bóginn vil ég segja við hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson að í okkur er engin uppgjöf. Við erum að tala hér um það að stytta leiðina um 40–80 km. Það er verið að tala um það í Vopnafirði að stytta leiðina til Egilsstaða, heimta jarðgöng af því að það er 40 km stytting. Rökin fyrir Þverárfjalli frá Sauðárkróki yfir í Skagaströnd, það er nógu nálægt, yfir í Laxárdal, rökin fyrir þeim vegi voru að það væri hægt að stytta leiðina til Reykjavíkur um hvað, 20 til 25 km? Hér erum við að tala um 40–80 km eftir því hvort við tökum Kaldadal með eða ekki.

Hæstv. forseti. Það er svo sem ekki nýtt að menn hafi áhuga á vegagerð hér í sölum Alþingis og ekkert nema gott um það að segja að menn hugsi stórt í þeim málum. Kannski verður vegurinn sem hér er lagt til að verði undirbúinn að veruleika í framtíðinni. Þegar menn hafa komist að niðurstöðu um framkvæmdir, vegagerð eða hvað sem það nú er, vaknar alltaf spurningin um forgangsröðun. Að mínu mati getur þessi vegagerð ekki verið mjög framarlega í forgangsröðuninni, a.m.k. ekki í bili, og mig langar til að reyna að færa fram einhver rök fyrir því. Í fyrsta lagi liggja fyrir ýmsar hugmyndir um styttingar á þjóðvegi 1 á þessari leið til Akureyrar sem er nú kannski efst í huga flutningsmanna. Sú stytting, eftir því sem ég kemst næst á teikniborði Vegagerðarinnar, gæti verið allt að 25 km af leiðinni frá Reykjavík til Akureyrar. Það segir okkur að þessi 40 km stytting, sem hv. þingmaður hefur hér verið að tala um, verður þá ekki nema 15 km og það er ekkert óskaplega mikið. Það er vafamál hvort gjaldtaka á þessari leið mundi standa undir sér ef munur á vegalengdum væri ekki meiri en kannski 20 km eða hvað sem það nú yrði. Ef munur á vegalengdum verður innan við 20 til 30 km hljóta menn að velta því mjög fyrir sér hvort það geti staðið undir sér að innheimta veggjöld og hversu lengi menn yrðu þá að greiða niður framkvæmd eins og þessa. En auðvitað er þetta ekki svona, það kom skýrt fram hjá þeim sem undirbjuggu málið og kynntu það að þeir binda einfaldlega vonir við að leiðin verði stytt meira, þ.e. að það verði farið um Þingvallasvæðið til Reykjavíkur og að þannig styttist leiðin þá frá núverandi vegi um u.þ.b. 80 km. Ef maður dregur svo 25 km frá þeirri styttingu þá gæti hugsanlega verið raunhæft að gera ráð fyrir því að menn gætu innheimt vegskatta á þessari leið. Það þyrfti að haldast í hendur við vegagerð sem tengdi alla leiðina og gerði ráð fyrir því að beina straumnum þessa stystu leið. Ég vil því að menn tali nú a.m.k. um þetta í raunhæfum aðgerðum og þær eru einfaldlega ekki fyrir hendi nema menn klári þá alla þessa leið og stytti hana verulega. Síðan á eftir að velta því fyrir sér hvort menn vilji breyta umferðinni um landið með þeim hætti sem þarna er lagt til. Ég held alla vega að það sé hægt að segja að vegur um Stórasand með 40 km styttingu, án þess að taka afstöðu til þess hvernig síðan eigi að beina umferðinni um Þingvallasvæðið til Reykjavíkur, sé ekki skynsamleg ákvörðun núna. Ég er hins vegar á þeirri skoðun, og ég held að flestir séu það nú, að það þurfi að klára veginn um Kjöl og gefa fólki þannig tækifæri til þess að fara þar góðan veg þvert yfir landið. Sá vegur er fyrir hendi og það þarf að koma honum í gagnið. Hann mundi gefa mörgum af þeim sem vilja fara milli landshluta svipuð tækifæri og hv. þingmaður er að leggja til að komi með umræddum vegi um Stórasand. Ég tel að það hafi verið svolítill tvískinnungur í ræðu hv. þingmanns þegar hann var að tala um umferðina um Þingvallasvæðið og lét liggja að því að menn vildu beina umferð þar um og að mér fannst talaði hann með neikvæðum hætti um það. En hans tillaga er einfaldlega þannig að til þess að hún gangi upp þurfa menn að fara um Þingvallasvæðið, annars gengur þetta ekki, annars er styttingin ekki nógu mikil til þess að laða umferðina að. Svo er ég reyndar á þeirri skoðun að stytting á þjóðvegi 1 á leiðinni til Akureyrar mundi auðvitað gera miklu meira gagn á næstu árum en umræddur vegur yfir Stórasand vegna þess að hann mundi kalla á gríðarlegar framkvæmdir til viðbótar sem ég er ekki búinn að sjá að menn séu tilbúnir að láta fara fram. Þeir sem hafa talað fyrir veginum um Stórasand hafa eingöngu talað um að fjármagna þann hluta vegarins sem hér er talað um en ekki styttinguna um Þingvallasvæðið til Reykjavíkur. Það á þá eftir að koma því í framkvæmd til þess að þessar fyrirætlanir geti orðið að veruleika. Mig langar aðeins til þess að nefna hér margumtalaðan flugvöll í Reykjavík, ekki til þess að fara að ræða það mál í þaula heldur vegna þess að mér finnst að umræðan um hann sé ótrúlega mikil miðað við það að ekki stendur til að þessi völlur fari í burtu á næstu árum. Það eru að verða hér miklar breytingar í vegamálum í landinu, það er verið að tengja saman Reykjavík og Keflavík með góðum vegi og það eru að verða aðrar breytingar í vegamálum líka. Við höfum séð alveg gríðarlega þróun hvað varðar flugið á undanförnum árum, flugið hefur bókstaflega verið að hrapa niður. Ætli það væri nú ekki rétt að menn hinkruðu svolítið við því að það stendur ekki til þess að rúlla flugvellinum upp og fara með hann á næstu dögum. Ætli það væri nú ekki rétt að leyfa sér að skyggnast svolítið inn í framtíðina betur hvað varðar þróun flugs á Íslandi áður en menn gleyma sér gjörsamlega í átökum um það hvert flugvöllurinn eigi nú að fara, eins og hefur verið núna undanfarið. Mér finnst sú umræða ekki tímabær með þeim hætti sem hún hefur verið að undanförnu.

Frú forseti. Ég get ekki skilið hvernig þingmenn geta talað um það sem eitthvað lítið að hægt sé að stytta jafnfjölfarna leið og milli Akureyrar og Reykjavíkur um 40 km. Það er ekkert lítið, það er mjög mikið. Ég skil ekki að menn séu að gera lítið úr því. Ég vil í annan stað segja að ég áttaði mig heldur ekki á því sem hv. þingmaður sagði þegar hann talaði um að stytting leiðarinnar frá Akureyri eða Skagafirði í Borgarfjörð kæmi ekki að nógu miklum notum nema vegur yrði lagður um Kaldadal til Reykjavíkur um Þingvöll. Sá vegur er til. Hótelbílar komast þá leið, einkabílar komast þá leið. En með því að byggja upp Uxahryggi er verið að beina umferðinni frá Húsafelli sem auðvitað skaðar þá ferðaþjónustu sem þar er verið að reyna að byggja upp. En ég er að tala um það að með því að leggja veg frá Húsafelli til Skagafjarðar yrði þar mjög mikil miðstöð ferðaþjónustu og mundi opna fyrir margvíslega möguleika í tengslum við jökulinn og alla þá jökla sem þar eru og allar þær miklu náttúruminjar sem þarna eru. Þá er ég að tala um Langjökul, ég er að tala um Surtshelli, ég er að tala um Arnarvatnsheiði og þar fram eftir götunum þannig að ég er að tala fyrir því að auka möguleika Vesturlands í ferðaþjónustunni. Ég er undrandi á því að þingmenn Vesturlands taka ekki undir þegar ég er að vekja máls á þessu.

Hæstv. forseti. Ég geri ekki lítið úr 40 km styttingu milli Akureyrar og Reykjavíkur en hún verður kannski ekki eins mikil og hv. þingmaður er að tala um ef tekið er tillit til þeirrar styttingar sem gert er ráð fyrir að komi til framkvæmda á þjóðvegi 1, sem eru kringum 25 km eftir því sem ég kemst næst.

Þetta er ...

Og síðan finnst mér eins og hv. þingmaður sé að renna sér fram hjá því að auðvitað verður þessi stytting að verða meiri. Það kom greinilega fram frá hendi forsvarsmanna þessarar leiðar þegar þeir kynntu hugmyndir sínar að þeir gerðu alveg ráð fyrir því að ríkið mundi fara í framkvæmdir, endurbætur á hinum hluta leiðarinnar um Þingvallasvæði til Reykjavíkur, þannig að styttingin yrði enn þá meiri. Þá þurfa menn líka að tala um það eins og það er. Það er ekki eitthvað sem ég er að vísa út í hafsauga eða eitthvað slíkt en það þýðir ekkert annað en horfast í augu við allan pakkann eins og menn komast stundum að orði. Ég geri ekkert lítið úr því að vegur um þetta svæði muni auka möguleika þegar þar að kemur. Spurningin er ekki um það heldur þá forgangsröðun sem við höfum í vegagerð á Íslandi og hvort þessi hugmynd sem hér er sett fram sé raunhæf núna, á næstu árum.

Frú forseti. Í samþykktri samgönguáætlun Alþingis er gert ráð fyrir að byggja fullkominn veg eftir stöðlum Evrópusambandsins frá Þingvöllum að Húsafelli. Það er í samgönguáætlun þannig að þetta er ekkert sem ég er að finna upp og er rétt að lesa samgönguáætlun áður en menn fara að tala um hana. Um hitt vil ég segja að hv. þingmaður sagði að eftir því sem hann best vissi væru uppi hugmyndir um að stytta leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur um 25 km. Nú veit ég ekki hvað hann hefur í huga en samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef liggur fyrir að hægt er að stytta hringveginn milli Reykjavíkur og Akureyrar um 12 km með því að fara sunnan Blönduóss. Það er kannski það sem hann er að leggja til, að færa hringveginn yfir á Svínvetningabraut þannig að Blönduós verði ekki lengur á hringveginum. Það er það sem hv. þingmaður er að mæla fyrir sérstaklega. Það er ágætt að fá það fram. Þá veit maður að hv. þingmaður vill ekki að hringvegurinn sé á þeim slóðum. En ef Sundabrautin er inni í þeim 25 km sem hv. þingmaður er að tala um þá vill nú svo til að sá hluti styttingarinnar kemur líka til góða ef farið er um Borgarfjörð og Stórasand, svo það er ekki hægt að bera hlutina þannig saman. Þá er styttingin um Stórasand eftir því ekki 40 km heldur 55, kannski 53–55 km miðað við hringveginn. Því er rétt að fara rétt með tölur. Það er auðvitað alltaf hægt að leika sér að þeim og snúa upp nýjum og nýjum hliðum ef menn eru á móti máli en það er best að tala skýrt. Á leiðinni frá Hvalfjarðargöngum til Akureyrar er engin stytting sem hægt er að tala um nema fara fram hjá Blönduósi. Þá erum við að tala um 12 km, kannski 13. Málið liggur þannig fyrir en ef farinn yrði Stórisandur erum við að tala um 40–42 km.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að Vegagerðin hefur haft uppi hugmyndir um styttingu nálægt Blönduósi. Hún hefur líka haft uppi hugmyndir um breytingu á veginum yfir Holtavörðuheiði og styttingu þar. Það eru fleiri styttingar á leiðinni sem Vegagerðin hefur gert ráð fyrir. Ég hef ekki talað fyrir þessari styttingu sem þarna er um að ræða. Ég hef hins vegar bent á að það geti verið ástæða til að skoða það hvort breyta eigi þjóðvegi 1 þannig að hann liggi um hlaðið á öllum helstu þéttbýlisstöðum á Norðurlandi og með veggöngum í gegnum Tröllaskaga. Hv. þingmaður þarf því ekki að vera með neinar aðdróttanir að mér hvað þessa hluti varðar. Mér finnst hins vegar að hér sé talað öðruvísi en forsvarsmenn þeirra sem komu í fjölmiðla og lýstu þessari framkvæmd töluðu í sumar. Það vekur auðvitað athygli mína vegna þess að það var alveg augljóst af orðum þeirra að þeir töldu að það þyrfti að fara í þessa framkvæmd og ætti að fara í hana innan þriggja ára, ef ég man rétt. Og til þess að sú framkvæmd komi að notum er alveg augljóst mál að það þarf að fara í verulega framkvæmdir aðrar sem viðkomandi talsmaður dró ekki neina dul á að þyrfti að gera. Um þetta þurfa menn auðvitað að tala hreinskilnislega þegar verið er að leggja til stórar og dýrar framkvæmdir og líka hvernig vegakerfið mun líta út í framtíðinni, að hverju menn stefna í því. Á það hefur vantað að menn hafi haft langtímaáætlanir í vegagerð þar sem menn hafa horft nokkra áratugi fram í tímann til að hjálpa sér við að taka ekki vitlausar ákvarðanir eins og hefur borið á á undanförnum árum.

Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þm. Halldóri Blöndal fyrir að gera ágætlega grein fyrir tillögu sinni um vegaframkvæmdir þó að ég verði að deila því með þingheimi að sá sem hér stendur er þeirrar skoðunar að sú tillaga sé einhver versta hugmynd um vegaframkvæmdir sem fram hefur komið lengi. Ég vil í upphafi máls míns fá að fagna þeirri uppgjöf sem kemur fram hjá tillöguflytjendum hvað varðar staðsetningu innanlandsflugvallar í Reykjavík, og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson vakti athygli á að þar er nánast horfst í augu við þann óumflýjanlega veruleika að ungum kynslóðum í höfuðborginni verði fengin Vatnsmýrin til búsetu og atvinnu á komandi árum og áratugum, að innanlandsflugið flytjist eðlilega til Keflavíkur. Vissulega er fagnaðarefni að hv. þm. Halldór Blöndal og meðflutningsmenn hans séu smátt og smátt að gera sér grein fyrir þessum óumflýjanlega veruleika. Það verður þó að hafna þeirri fullyrðingu að það þýði að innanlandsflugið leggist af. Það hefur komið fram áður hjá forstjóra innanlandsflugsins að flutningur þess til Keflavíkur kunni að leiða til 30% samdráttar í fluginu og þó það kunni að vera nokkuð umhendis eru það auðvitað engin endalok fyrir innanlandsflugið. Sú tillaga sem hér er uppi um vegagerð yfir Stórasand var flutt áður á síðasta þingi og kynnt í almennri umræðu eins og fram hefur komið. Ég held að skemmst sé frá því að segja að sú hugmynd hafi meira og minna sokkið eins og steinn til botns eða a.m.k. fallið í ákaflega grýtta jörð og að hún sé að flestra áliti nú um stundir óraunhæf hugmynd, enda er það ekki svo að hér nenni margir til umræðunnar. Við stöndum frammi fyrir þunnskipuðum þingsal og heldur lítill áhugi orðið á þessum vegagerðarhugmyndum eftir að þær hafa fengið almenna umræðu. Fyrir því eru eins og ég segi margar ástæður. Ein þeirra er sú að vegstæðið sem verið er að leggja til er illa þekkt og lítið kannað á Stórasandi m.a. hvað veðurfar varðar. Það er auðvitað ekki tilviljun að þar uppi eru litlar gróðurvinjar að finna. Það gerir veðráttan í landinu og þau hörðu öfl sem hafa leikið landið þar og geta náttúrlega leikið vegfarendur með sama hætti. Það er takmarkað gagn að styttingu á leiðinni milli Akureyrar og Reykjavíkur ef hún liggur um veðravíti sem vegna slíkra aðstæðna er stóran hluta ársins torfarnari og seinfarnari þó að hún sé styttri í kílómetrum en leiðir niðri á láglendinu í minni hæð yfir hálendið. Í öðru lagi er, eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur bent á, það að nefna að það liggja fyrir ýmsir þættir sem geta orðið til þess að stytta leiðina milli Reykjavíkur og Akureyrar á núverandi leið sem eru miklu kostnaðarminni og óumdeildari og liggja um þekktari svæði heldur en þessi og eru því miklu nærtækari. Í þriðja lagi er rétt að nefna að við stöndum frammi fyrir margvíslegum vegaframkvæmdum sem hljóta að vera miklu framar í forgangsröðinni en þessi. Í fjórða lagi féll hugmyndin meira og minna í grýtta jörð vegna þeirrar staðreyndar að ef í þá veglagningu yrði farið, og síðan um Þingvöll eins og lýst hefur verið, mundu menn sneiða þessa flutningsleið fram hjá stórum hluta Vesturlands og Norðurlands vestra. Það er auðvitað vond byggðastefna að einangra þau svæði, sérstaklega Norðurland vestra, meira í samgöngum með því að reyna að sneiða hjá því landsvæði. Nær væri að byggja leiðina upp og stytta hana þar sem hún nú er. Það væri nærtækara, a.m.k. um nánustu framtíð. Í fimmta lagi hafa menn náttúrlega séð ýmsa annmarka á því að beina þungaflutningum sérstaklega um Þingvelli. Þótt það sé rétt hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að viðbúið sé að umferð sumarhúsaeigenda á Laugarvatni muni í ríkari mæli fara um Þingvöll og þjóðgarðssvæðið á næstu árum, með vegabótum sem þar verða, þá er sú umferð náttúrlega annars eðlis en meginflutningabraut til Akureyrar með þeirri þungaflutningaumferð sem menn þekkja af þjóðvegunum, eftir að sjóflutningar hafa meira og minna lagst af og kvartað hefur verið undan. Í sjötta og síðasta lagi, sem er þó ekki minnst um vert, held ég að það hafi mætt allnokkurri andstöðu að ætla að malbika yfir Arnarvatnsheiðina vöruflutningabraut til Akureyrar þar sem fari um þungaflutningabifreiðar með vöruflutninga til þess þéttbýla staðar. Það eru sannarlega miklar ranghugmyndir ef menn telja að veiðivötnin á Arnarvatnsheiðinni verði sérstök ferðamannaparadís við að leggja vöruflutningaleiðir yfir þau ósnortnu víðerni og þá fallegu náttúru. Það er nánast klám, virðulegur forseti, að fara með ljóð Jónasar Hallgrímssonar undir slíkum tillöguflutningi. Ég held a.m.k. ekki að skáldið hafi haft í huga tíu hjóla trukka þegar hann orti um klárinn eða fákinn, eftir atvikum, sem beita mætti á Arnarvatnsheiði. Sannarlega yrði því svæði enginn greiði gerður með slíkri umferð þar yfir um þótt það kynni að stytta vöruflutningaleiðina til Akureyrar og að um óviss veðrasvæði sé að fara stóran hluta árs. Þegar ég sá þennan tillöguflutning hv. þingmanns fyrr á þessu kjörtímabili flutti ég með ýmsum öðrum tillögu til þingsályktunar um friðun Arnarvatnsheiðar. Ég tel að það sé kannski stærsta eyðan sem við höfum í náttúruverndaráætlun fyrir þetta land okkar, að sú mikla náttúruperla sem Arnarvatnsheiðin er skuli ekki löngu orðin friðlýst. Hún er einstæð í allri sinni dýrð og þangað er mikla unun og skjól að sækja úr amstri hversdagslífsins. Svæðið hefur mikla sérstöðu fyrir fólk úr öðrum löndum og heimsálfum og vafalaust, ef rétt er að staðið, mun vaxandi áhugi á að sækja þangað eftir því sem samgöngur við Húsafell og það svæði héðan frá höfuðborginni batna. Virðulegi forseti. Ég held að þeirri hugmynd sem hér er mælt fyrir hafi sem betur fer verið hafnað í hinni almennu umræðu. En það hefur verið gaman að fylgjast með þingreyndum hv. þm. Halldóri Blöndal reyna að sveigja hjá og neita því að þetta snerti nokkuð Þingvelli og Norðvesturland. Það hefur verið fimlega gert en árangurslaust að ég held.

Frú forseti. Mér þótti fróðlegt að hlusta á veðurlýsingar hv. 5. þm. Reykv. n., Helga Hjörvar, af Stórasandi. Ég geri ráð fyrir því að honum sé kunnugt um að það hafa farið fram athuganir á veðráttu á tveimur stöðum á þessari leið. Ég geri ráð fyrir því að hann hafi kynnt sér niðurstöður af þeim athugunum vegna þess að hann ræddi svo kunnuglega um veðurfarið á þeim slóðum. Nú er það svo eftir þeim upplýsingum sem ég hef - ég vil þó taka fram, frú forseti, að ekki liggur fyrir nákvæm úrvinnsla á þeim gögnum - virðist liggja fyrir að í sumum tilvikum sé veður á Stórasandi ekki verra en á Holtavörðuheiði eða Öxnadalsheiði, jafnvel betra og stundum er það svipað. Fyrir kemur einnig að það er verra þannig að þetta er svona upp og ofan. En samkvæmt, við skulum segja þeirri ófullkomnu vitneskju sem nú liggur fyrir er ekki ástæða til að gera mikið úr þessu. En ég vil líka að þingheimur viti að ég beitti mér sérstaklega fyrir því að slíkar veðurathuganir yrðu gerðar á Stórasandi. Það er nauðsynlegt að vegagerðarmenn átti sig á því hvort þar sé byljasamt eða ekki og um hvaða svæði er að fara. Ég ræddi þetta mál einnig við fyrrverandi veðurstofustjóra og hann var þeirrar skoðunar að þessi vegur lægi það langt frá fjöllum og jöklum að ekki væri við því að búast að þar yrði byljótt. Þetta tók ég mjög nákvæmlega fram í framsöguræðu minni. En í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir er einmitt lögð áhersla á að nauðsynlegt sé að framkvæma verulegar rannsóknir og mælingar áður en ráðist yrði í nokkrar framkvæmdir á þessari leið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og þær upplýsingar sem hann veitti um hinar takmörkuðu mælingar og ófullnægjandi upplýsingar, sem hann sjálfur lýsti með þeim orðum, og þær getgátur um þær veðuraðstæður sem hann setti fram. Ég held að í máli þingmannsins komi ákaflega glögglega fram að því miður, ég veit þó ekki hvort það orðalag á sérlega við, sé sannarlega langt í frá að veðurfar á þessum slóðum sé nægilega þekkt til að hafa uppi yfir höfuð nokkurn tillöguflutning um veglagningu af þessu tagi, hvað þá að ráðast í mikinn kostnað við undirbúning slíkra framkvæmda. Málið er þegar af þeirri ástæðu fullkomlega ófullnægjandi og ófullburða en auðvitað eru fjölmargar aðrar ástæður ríkulegar til að hafna þessum hugmyndum og snúa sér kannski fremur af því sem hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi, að ljúka almennilegri vegagerð um Kjalveg.

Frú forseti. Síðari ræða hv. þingmanns er fyrir margra hluta sakir mjög einkennandi fyrir málflutning hans yfirleitt. Hér mælti ég fyrir tillögu um að undirbúa og hrinda í framkvæmd nauðsynlegum rannsóknum og mælingum áður en ráðist yrði í veg yfir Stórasand. Aðalárásarefni hv. þingmanns var að þessar rannsóknir skyldu ekki þegar hafa verið unnar. Auðvitað er tillaga um að ráðast í rannsóknir flutt vegna þess að fullnægjandi rannsóknir liggja ekki fyrir. Þetta er svo einfalt, hv. þingmaður. Ég held að það sé óþarfi að vera með einhverjar dylgjur í því sambandi. Ég held að það sé rétt að ræða mál sem hér eru flutt á þeim forsendum, á þeim grunni, sem þau eru flutt en ekki slá úr og í og þykjast búa yfir upplýsingum sem viðkomandi þingmaður hefur ekki, eins og hann gerði í þessum umræðum. Hann hefur ekki hugmynd um það sem hann er að tala um þegar hann fjallar um veðurfar á Stórasandi. Í annan stað var fróðlegt að heyra hv. þingmann tala um að hann væri andvígur því að leggja þungaflutningaveg yfir Arnarvatnsheiði. Hver er að tala um það? Er einhver að tala um að leggja veg yfir Arnarvatnsheiði? Ég kannast ekki við það. Hér erum við að tala um að fara Hallmundarhraun yfir á Stórasand. En á hinn bóginn er vegurinn yfir Arnarvatnsheiði, Arnarvatnshæðir, í vegalögum og er þá komið niður í Miðfjörð. Má vera að hv. þingmaður sjái fyrir sér mikinn veg þangað niður eftir. Ekki er það mín tillaga. Aftur á móti vil ég að lokum taka fram að ég geri ekki ráð fyrir að þungaflutningar verði leyfðir um Þingvöll þótt farinn verði Kjölur, þannig að sá þáttur ræðu hans var út í hött.

Virðulegur forseti. Það er ekki nema von að hv. þm. Halldóri Blöndal þyki ræða mín út í hött, svo mjög sem tillöguflutningurinn allur hefur í umræðunni almennt verið talinn út í hött og fullkomlega ófullburða. Ég held að sem betur fer sé þessi framkvæmd öll slegin af, enda hafa menn ekki aðeins athugasemdir sem lúta að veðurfarinu heldur er við hana auðvitað fjölmargar athugasemdir að hafa: Hvernig Þingvöllur væri með þessum hætti leikinn. Hvernig veglagning yfir sunnanverða Arnarvatnsheiði mundi fara með þá náttúruperlu og þingmaðurinn getur ekki vikið sér undan því að vegarhugmynd hans á að liggja þar um. Að byggðir bæði á Norðvesturlandi og Vesturlandi yrðu einangraðar frá meginflutningsleiðinni milli Akureyrar og Reykjavíkur. Hver yrði kostnaðurinn og væri ekki hægt að skoða fremur allan þann fjölda styttinga á leiðinni sem væri miklu hagkvæmari og nærtækari. Allt leggst þetta á eitt um að gera þessa hugmynd hv. þingmanns fullkomlega óraunhæfa. Ég treysti því að hún muni einfaldlega fá þá umsögn í meðhöndlun samgöngunefndar og aldrei koma aftur til neinnar alvöruafgreiðslu í þinginu enda, eins og ég hef áður sagt, greinilegt á skipan salarins að hér er enginn áhugi á málinu. Það er lítil þátttaka í umræðunni og nær engir þingmenn mættir til að fylgjast með umræðunni og telja málið trúlega löngu sjálfdautt.

Frú forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um vegagerð um Stórasand. Hún var líka til umræðu á síðastliðnu þingi og hv. þm. Halldór Blöndal er 1. flutningsmaður hennar. Eins og komið hefur fram í umræðunum er markmiðið með tillögunni að undirbúa og hrinda í framkvæmd nauðsynlegum rannsóknum og mælingum til þess að hægt sé að setja veg frá Norðurárdal í Skagafirði um Stórasand til Borgarfjarðar í mat á umhverfisáhrifum, sem sagt undirbúa þessa vegalagningu. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þessa tillögu. Hún er svo fráleit að það liggur við að þetta sé svo alvörugamansemi hjá hv. þingmanni að koma með þetta hér inn en hv. þm. Halldór Blöndal hefur ýmsar hliðar til þess að koma með mál inn í þingið sem mörgum þykja skringileg og allt gott um það. En það er ástæða til að taka þessa umræðu alvarlega ekki síst í ljósi þess hversu mikið er enn óunnið í vegagerð, í byggð á milli staða og um landið. Þess vegna á það að mínu viti að vera fullkomið forgangsmál í allri umræðu um vegamál að ræða allar leiðir til þess að koma þeim vegalagningum áfram. Það er verið að takast á um vegaframkvæmdir á Vestfjörðum, um nauðsynlega jarðgangagerð þannig að hægt sé að komast á milli byggða með eðlilegum hætti, fé til vegagerðar er skorið niður til að slá á þenslu vegna stóriðjuframkvæmda fyrir austan og hér á suðvesturhorninu og vegirnir norður, milli Reykjavíkur og Akureyrar sem hv. þingmanni Halldóri Blöndal eru mjög hugleiknir, sú leið ber engan veginn þá umferð sem henni er nú ætlað að gera og bíður þess að þar verði gert átak. Þá væri eðlilegra að hv. þingmaður legðist þar á sveif og styddi að í þá vegi væri lagt aukið fjármagn. Þó að engar líkur séu til að tillaga eins og hv. þingmaður flytur um veg um Stórasand verði að raunveruleika og eigi engar forsendur til að verða að raunveruleika, þá skaðar hún þá eðlilegu og samfelldu umræðu sem við eigum að halda hér uppi og þann þrýsting sem á að vera um fullkomna vegagerð á milli staða í byggð, vítt og breitt um landið. Ég hefði viljað sjá hv. þingmann flytja tillögu um hvernig hann mætti standa að því að byggja veginn öflugar upp um Borgarfjörð, norður og austur um Húnavatnssýslur og áfram norður og austur á Akureyri. Hvað með að fara að gera áætlun um að hann verði gerður að hluta til þríbreiður? Við vitum að þessir miklu vöruflutningar með löngum aftanívögnum sem fara um vegina eru bæði stórhættulegir og auk þess eru vegirnir engan veginn gerðir til þess að taka þessa miklu flutninga. Vegurinn er það mjór að á löngum köflum er varla hægt að taka fram úr eða mæta bílum af þessari gerð með eðlilegum hætti. Það er því orðið brýnt að taka á því að byggja upp og vera með skipulagða kafla í veginum norður breikkaða þannig að hægt sé að hleypa umferð með eðlilegum hætti áfram og fram hjá þessum stóru bílum. Þess utan er vegurinn svo burðarlítill og bylgjast undan umferðinni eins og hefur hvað eftir annað verið í umræðum bæði hér á þingi og úti í samfélaginu. Ég vil líka minnast á strandflutningana en það var dapurt að skipulagðir strandflutningar skyldu að mestu vera látnir lognast út af. Það er að vísu eitt skip sem hefur reynt að halda uppi flutningum á Vestfirði en strandflutningar um sjóinn áttu að vera fastur þáttur í flutningakerfi landsmanna, þar sem flutt er þungavara og stórflutningar sem ekki er brýn nauðsyn að láta koma hratt fram með flutningabílum. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum flutt tillögu um að skoða ætti möguleika á strandflutningum á ný, skipulögðum strandflutningum og þeir væru þá boðnir út með líkum hætti og flugið er boðið út. Ef menn telja ekki hægt að stunda það á fullkomnum arðsemisgrundvelli þá er þetta svo mikilvægur liður í flutningastarfseminni, í þjónustunni og ég tala ekki um til að létta sliti af vegum og auka öryggi þar. Þannig að strandflutningar eru kannski í sjálfu sér eitt brýnasta málið að skoða. Ég hef líka viljað heyra hv. þingmann nefna mikilvægi þess að gera átak í innanhéraðsvegum, vegum sem nú kallast safna- og tengivegir sem hafa algerlega legið eftir í umræðunni og í aðgerðum í vegamálum. Þar er stórt verk óunnið. Frú forseti. Þessi tillaga hv. þm. Halldórs Blöndals um að efna til umræðu um veg um Stórasand er ekki aðeins ótímabær heldur er hún líka að mínu viti röng í þeirri hugmyndafræði og því skipulagi sem við eigum að vinna eftir varðandi vegasamgöngur í landinu. Að setja þetta inn í umræðuna dregur athyglina frá því sem er brýnt að gera og á að gera. Vegagerð er alvörumál og samgöngumál eru alvörumál en ekkert til að flytja tillögur eins og þá sem hv. þingmaður mælir nú fyrir aftur.

Herra forseti. Eins og oft kemur hv. 8. þm. Norðvest. Jón Bjarnason inn á ýmsa óvænta punkta. Að sumu leyti get ég verið sammála honum. Það er einkum eitt sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um. Nú liggur það fyrir að hæstv. samgönguráðherra hefur lagt áherslu á að það sé forgangverkefni að byggja veginn upp yfir Kjöl og það eigi að ganga á undan öðrum leiðum eins og ég hef skilið hæstv. samgönguráðherra en nú þori ég ekki að ábyrgjast að ég skilji hann rétt. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, ef hann er sammála þeirri áherslu að leggja bundið slitlag á veginn yfir Kjöl, hvort hann líti svo á að rétt sé að sveigja veginn niður í Skagafjörð sunnan Blöndulóns til að stytta leiðina til Norðurlands.

Herra forseti. Það má velta öllu mögulegu fyrir sér hafi maður fullar hendur fjár, geti leikið sér eins og manni sýnist með að búið sé að leggja alla þá nauðsynlegu vegi í byggð, gera þá bæra til að taka þá umferð sem þar er, vera búinn að gera örugga vegi á milli og innan héraða, á Vestfjörðum, norður um Strandir, Húnavatnssýslur, Skagafjörð, norður um Norðausturland, Austfirði, upp um Suðurland. Ég tel að verkefnið sem á að takast á við sé alfarið þarna og að ekki eigi að vera að drepa umræðunnni á dreif í þessum efnum. Það er eðlilegt að það sé góður ferðamannavegur yfir Kjalveg sem er fær að sumrinu og allt gott um það en hin raunverulegu heilsárssamgöngumannvirki eru í byggð.

Herra forseti. Nú er það svo að ég get ekki skilið viðbrögð hv. þingmanns öðruvísi en svo að hann sé andvígur því að byggja upp veginn norður Kjöl eða suður Kjöl eins og nú standa sakir, það sé verkefni sem menn geti hugsað sér einhvern tíma löngu síðar og það er alveg heiðarleg og góð afstaða. Að hugsa sér að Kjölur verði ekki ekinn nema að sumri til, alveg heiðarleg afstaða og ég hef ekkert við það að athuga. Á hinn bóginn svaraði hv. þingmaður ekki þeirri spurningu minni hvort hann telji eðlilegt að vegur sé lagður frá Kili sunnan Blöndulóns niður í Skagafjörð. Nú er það svo að þeir sem búa frammi í Lýtingsstaðahreppi telja þetta mikið hagsmunamál fyrir sig. Þá má velta fyrir sér hvort hv. þingmaður vilji andartak taka þennan tillöguflutning alvarlega þegar hann horfir til þeirra hagsmuna sem umbjóðendur hans í uppsveitum Skagafjarðar hafa. Það er ekki alltaf hægt að drepa öllum málum á dreif eins og hv. þm. Helgi Hjörvar gerði áðan, misskilja allt eða mistúlka, en auðvitað er ekki hægt að gera annað þegar menn setja sig ekki inn í málin.

Herra forseti. Þessi umræða snýst að meginhluta til um forgangsröðun og sýn á samgöngur í landinu. Ég ætla hv. þm. Halldóri Blöndal ekki það að hann sé á móti jarðgöngum á Austurlandi eða jarðgöngum gegnum Vaðlaheiði eða jarðgöngum á Vestfjörðum þó að þau séu ekki nefnd í þessari tillögu. Eða að hv. þingmaður sé á móti jarðgöngum á Vestfjörðum og telji mikilvægara að fara í vegalagningu yfir Stórasand ef menn fara út í svona umræðu. Málið snýst um að fjármagn til vegamála er af skornum skammti. Vegafé er skorið niður, vegáætlun er skorin niður til að þjóna öðrum markmiðum ríkisstjórnarinnar. Brýnum vegaframkvæmdum í byggð á Vestfjörðum, á Norðurlandi, Austurlandi og Suðurlandi er frestað og þær skornar niður. Þá er það að mínu viti, herra forseti, fullkomlega óábyrgt að koma með svona tillögu inn í umræðuna, eins og hv. þm. Halldór Blöndal gerir, um veg yfir Stórasand og ætla að fara að draga athyglina að henni sérstaklega í ljósi þess hversu er fráleitt það er að ætla að leggja veg yfir Stórasand eins og tillögumaður hefur gert grein fyrir hér í þessari tillögu.

Herra forseti. Þessi umræða hefur verið gagnleg og vaknað hafa mörg tilefni til að draga fram einstök atriði hennar. Hægt er að ljúka athugasemdum við ræðu eins hv. þingmanns með örfáum orðum. Það var innlegg hv. 5. þm. Reykv. n., Helga Hjörvars, sem mér skilst að nú sé orðinn talsmaður Samfylkingarinnar í efnahagsmálum. Það verður að segjast eins og er að hv. þingmaður hafði ekki sett sig inn í málin og er það kannski ekki í fyrsta skipti sem hann talar um samgöngumál dreifbýlisins af nokkurri vanþekkingu og er ekkert við því að segja. Ef menn vilja tala um samgöngumál dreifbýlis af vanþekkingu þá getur enginn við því gert, herra forseti, og hver þingmaður verður að sníða sér stakk eftir vexti. Ég vil fyrst víkja nokkrum orðum að ummælum hv. 2. þm. Norðvest., Jóhanns Ársælssonar. Ég áttaði mig ekki á því undir ræðu hans hvað hann var að fara þegar hann ræddi um að hægt væri að stytta leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur um 25 km með öðrum hætti en þeim sem ég hef lagt til og rifjaði upp það sem ég veit um það mál. Nokkuð skýrðist það raunar síðar í andsvari hans. Það er rétt að uppi hafa verið ákveðnar hugmyndir um að færa veginn á Holtavörðuheiði niður í Miðfjörð og ná þannig styttingu um nokkra kílómetra, en ég hygg að menn hafi horfið frá því og það sé ekki talinn skynsamlegur kostur. En ef ég fer rangt með það og upp eru komnar nýjar upplýsingar um að hægt sé að stytta leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur verulega með því að færa veginn í Holtavörðuheiði niður í Miðfjörð þá hef ég síður en svo á móti því að það sé athugað nánar. Það liggur einnig fyrir eins og ég sagði að hægt er að stytta leiðina með því að fara hjá Strjúgi eða einhvers staðar á þeim stöðum yfir Blöndu, kannski 12, kannski 15 km með því að sneiða fram hjá Blönduósi. Ef til vill er hægt að stytta leiðina um 2 km eða svo með því að leggja tilmilljarð eða svo í Skagafirði, sem engum dettur í hug, og er hægt að tína svona til. Að öðru leyti eru engar styttingar mögulegar á þessari leið. Og þegar hv. þingmaður ræddi um að hugur hans stæði til þess að vegurinn milli Akureyrar og Reykjavíkur ætti að liggja um sem flesta fjölbýlisstaði á Norðurlandi vestra með jarðgöngum í gegnum Tröllaskaga þá var ég ekki lengur með ef fyrir hv. þingmanni vakti að stytta leiðina milli Akureyri og Reykjavíkur. Auðvitað yrði slíkt til að lengja leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur og ekki fara menn í jarðgangagerð til að lengja leiðina. Ég held að það sé einhver misskilningur hjá hv. þingmanni ef hann hyggur að hann geti fengið fylgi við slíkar hugmyndir. Það er auðvitað ekki til í dæminu. Það sem þetta mál snýst um er hvort við teljum æskilegt að stytta leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur eða ekki. Við getum aðeins fært okkur lengra austur á bóginn. Það liggur alveg ljóst fyrir að hægt er að stytta leiðina frá Austurlandi til Reykjavíkur með því að fara Sprengisand, mismikið eftir því hvort maður hugsar sér að fara hringveginn eins og hann er nú, hvort maður hugsar sér að fara sunnan Möðrudalsfjalla og stefna á Garð í Mývatnssveit eða fara jafnvel enn sunnar og þá er hægt að ná fram verulegri styttingu fram yfir það sem nú er. Ég er þeirrar skoðunar eða þeirrar trúar er réttara að segja því auðvitað veit ég það ekki, það hafa ekki farið fram rannsóknir á því vegstæði, að veður geti verið válynd á Sprengisandi, þar geti verið miklir sviptivindar, veðurhæðin gífurleg í sviptivindunum þannig að slíkt sé varasamt. En eftir sem áður eru uppi miklar kröfur um að þetta verði athugað. Í því sambandi er rætt um að koma niður í Mývatnssveit austan við Sellandafjall og ekki er tími hér til að rekja það nánar. Ljóst er að þessar umræður munu halda áfram og Austfirðingar munu sækja á um það að stytta leiðina til Reykjavíkur. Það er auðvitað líka hægt að stytta leiðina með Vaðlaheiðargöngum sem þýðir kannski 15–20 km. Þessi tillaga lýtur að því hvort hægt sé að stytta leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur. Málið snýr ekki eingöngu að hagsmunum Akureyringa heldur erum við líka að tala um hvar framtíðarviðskipti Akureyringa verða og hvort þeir munu í vaxandi mæli snúa sér til Austurlands og hugsa sér að Reyðarfjörður verði útskipunarhöfn Norðurlands. Ef það á að vera svo til frambúðar að vegurinn milli Akureyrar og Reykjavíkur verði 400 km þá er það deginum ljósara að Akureyringar munu sækja á að þjónusta sig á Austurlandi þegar Evrópusiglingar þaðan eru orðnar öruggar og tíðar eftir að álverið hefur risið. Við vitum þegar að stytting um 15 km er möguleg með göngum í gegnum Vaðlaheiði og síðan er hægt að stytta leiðina meir ef við hugsum okkur nýja veglínu frá Mývatnssveit austur í Jökuldal. Jökulsárbrúin er hvort eð er orðin gömul. Hún hefur ekki fullan burð og þarf að endurnýjast og má vera að vegarstæðið allt komi þá til endurskoðunar. Þegar t.d. borgarfulltrúi Reykjavíkur eins og Helgi Hjörvar talar í hálfkæringi um þessa tillögu þá er hann beinlínis að tala á móti hagsmunum Hafnasambands Akraness og Reykjavíkur því að auðvitað eru það hagsmunir þess hafnasambands að leiðin til Akureyrar sé sem styst og öruggust til að viðskiptin sæki ekki austur á land. En það virðist sem þeir vinstri menn sem hér taka til máls séu eins og dráttarhestur með skyggni fyrir bæði augu til að hann hafi ekki víðsýni. Þeir sjá ekki nema eina braut og það er sú braut sem þeir vilja fara og skilja ekki að aðrir vilji kannski stytta sér leið eða fara öðruvísi að. Nú liggur fyrir samkvæmt samgönguáætlun Alþingis að leggja á bundið slitlag yfir Kjalveg. Í þessari tillögu er heldur ekki verið að tala um það að öðru leyti en því að um leið og ákvörðun er tekin um bundið slitlag og vegur samkvæmt kröfum Evrópusambandsins kemur um Kjalveg þá hlýtur hann að sveigja niður í Skagafjörð sunnan Blöndulóns. Það er alger misskilningur þótt svo hafi virst um hríð að stefna í vegamálum hér á landi takmarkist við Norðvesturkjördæmi. Það er ekki svo. Það eru fleiri byggðarlög á landinu og það verður að horfa til þeirra. Þess vegna er það að Kjalvegur mun sveigja niður í Skagafjörð. Það er mjög undarlegt ef þingmenn Skagfirðinga leggjast gegn því sjálfsagða hagsmunamáli Skagfirðinga og einsdæmi í vegagerð ef þingmenn Borgfirðinga og Skagfirðinga leggjast gegn hagsmunum íbúa í sínu eigin kjördæmi. Er reynsla fyrir því að þingmenn sem haga sér þannig, skilji ekki hverjum klukkan glymur hverju sinni, skilji ekki þarfir kjósenda sinna, vilji ekki hlýða kalli umbjóðenda sinna, slíkir þingmenn halda ekki fylgi lengi. Þess vegna er það að þegar vegurinn er kominn frá Kili þvert yfir Skagafjörð yfir í Norðurárdal þá er ekki nema góður spölur þaðan yfir í Borgarfjörð. Hér er ekki verið að tala um að sá vegur verði kostaður af opinberu fé heldur að um þann veg verði stofnað félag og vegurinn verði fjármagnaður með sama hætti og göngin undir Hvalfjörð. Mér þykir það líka svolítið merkilegt að margir þeir menn sem sátu á þingi með mér þegar ég var að berjast fyrir Hvalfjarðargöngum, og átti ýmsa andstæðinga í þessum þingsal, og hvöttu mig mjög í því máli skuli ekki skilja að það geti verið nauðsynlegt að ráðast víðar í vegaframkvæmdir en undir Hvalfjörð með einkafjármögnun, og skuli ekki standa á bak við önnur kjördæmi þegar þau eru að stytta leiðina til sín. Því þegar ég tala um það að stytta leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur með því að fara Stórasand þá er ég að tala um að stytta leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur um hér um bil nákvæmlega sömu vegalengd eins og fyrir Borgnesinga þegar þeir aka til Reykjavíkur og spara sér að fara fyrir Hvalfjörð. Þá skildu þingmenn Vesturlands það, menn frá Stykkishólmi, Borgarnesi, Arnarstapa og Reykholti skildu þá nauðsynina að stytta um 40 km. Því skyldi maður ætla að slíkir þingmenn skildu líka þegar menn úr öðrum kjördæmum tala um nauðsynina á því að stytta um 40 km. Þingvellir hafa eðlilega blandast nokkuð inn í þessar umræður en ég er þeirrar skoðunar að sjálfsagt sé að setja þá reglu að þungaumferð fari ekki um þjóðgarðinn á Þingvöllum svo það sé alveg ljóst. Á hinn bóginn er margvísleg umferð önnur að sumri til og óhjákvæmilegt að leyfa áætlunarbílum og hópferðabílum að aka um þjóðgarðinn Þingvelli eins og um aðra þjóðgarða og auðvitað einkaaðilum. Mjög mikil umferð og nánast örtröð verður því um Þingvelli ef svo fer að bundið slitlag verði lagt um Kjöl. Þeirri umferð er hægt að bægja að verulegu leyti frá þessum helgistað okkar Íslendinga, heilaga stað, með vegi um Stórasand. Það er kjarni þessa máls og því er það lagt hér til. Að síðustu vil ég vekja athygli á, herra forseti, að ekki er gert ráð fyrir að ráðast í þessa vegaframkvæmd alveg á næstu árum. Ég geri ráð fyrir að taka muni í það minnsta fimm ár að hrinda í framkvæmd nauðsynlegum rannsóknum og mælingum á þessari leið til að hægt sé að hanna veg um svæðið. Kannski þarf lengri tíma til að vinna umhverfismat, um það skal ég ekki segja og um það veit ég ekki. Við erum að tala um vegagerð sem e.t.v. verður ráðist í á öðrum áratug 20. aldar. Við erum með öðrum orðum að horfa langt fram og reyna að gera okkur grein fyrir hvaða möguleika við höfum til að stytta leiðir og auka arðsemi og hagkvæmni í samgöngukerfi landsins. Ég vil bæta þessu við: Auðvitað kemur fullkominn vegur í Surtshelli. Auðvitað veit hv. þm. Jóhann Ársælsson og hver sem er, hv. þm. Helgi Hjörvar eða hver sem er, að óhjákvæmilegt er að góður vegur komi að Surtshelli. Auðvitað vita þessir þingmenn og allur þingheimur að um leið og almennilegur vegur er kominn í Surtshelli verður ekki staldrað þar við heldur haldið áfram eftir þeim vegi sem lög segja til um niður í Miðfjörð og þá er bara eftir þessi spotti, Stórisandur. Og þá spyr ég: Hvers konar meinbægni er það ef þingmenn úr öðrum kjördæmum vilja sjálfir njóta hagræðingarinnar af því að stytta vegalengdir en um leið og kemur yfir einhver kjördæmamörk þá mega þeir sem austan þeirra búa ekki njóta hagræðisins af styttingu vegalengda og betra samgöngukerfi? Við hljótum að hugsa til alls landsins ef við viljum rísa undir því nafni að vera alþingismenn á Íslandi.

Hæstv. forseti. Það ekki svo að ég hafi lagst gegn þessari tillögu þó að ég telji að það gerist ekki á næstunni sem hér er lagt til. Ég held að þeir sem standa vilja fyrir þessum framkvæmdum muni taka afstöðu til þess á ný þegar þeir sjá hvernig vegamálum verður háttað að öðru leyti og hvort þeir telji fjárhagslega skynsamlegt að fara í þá framkvæmd. Ég ætla líka að leiðrétta það að ég hafi lagst gegn þeirri leið sem hv. þingmaður nefndi að sveigja Kjalveg ofan í Skagafjörð. Það hef ég ekki sagt og tel fulla ástæðu til að skoða, eins og hv. þingmaður nefndi, að þannig verði staðið að málum. Ég ætla að koma því á framfæri að þótt menn vilji fara þessa leið mun hún ekki spara í neinu uppbyggingu á þjóðvegi 1 á leiðinni Reykjavík – Akureyri vegna þess að sú leið verður auðvitað að svara þeim þörfum sem þar eru allt árið hvernig sem veðri háttar. Menn munu ekki fara um fjallvegi eins og þann sem hér er lagt til að lagður verði yfir hörðustu vetrarmánuðina og þá þarf þjóðvegur 1 að þjóna þeim flutningum sem um er að ræða. Loks vil ég koma því að að þegar ég talaði um möguleikana á að láta þjóðveg 1 liggja um byggðarlögin fyrir norðan og í gegnum Tröllaskaga þá er það álíka löng leið og leiðin norður er núna á þjóðvegi 1 samkvæmt þeim athugunum sem gerðar voru á vegum sveitarfélagsins Skagafjarðar í sambandi við skipulag sem þar var unnið.

Herra forseti. Auðvitað er það lengri leið að aka um Sauðárkrók til Reykjavíkur en að sleppa Sauðárkróki og þarf ekki langa útreikninga til að sjá það. Ég vil að það sé alveg ljóst. Þegar við erum að tala um hörðustu vetrarmánuðina verðum við líka að hafa í huga að hinir hörðu vetrarmánuðir eru mjög mismunandi frá ári til árs. Ég hygg t.d. að þessi tvö síðustu ár sem veðurathuganir hafa verið gerðar á Stórasandi munu leiða það í ljós að vegurinn yrði fær allt árið um kring að heita má, a.m.k. hafa ekki orðið nein válynd veður á þessum árum nema kannski brot úr degi eða dag og dag. En slíkar aftökur geta líka gerst þótt reynt sé að fara um byggð. Við sáum hvað gerðist á Fjarðarhálsi nú um daginn. Þar brast á mikil stórhríð, fárviðri eins og við vitum og er ekki einsdæmi. Ég man eftir öðru slíku og heldur verra en nú var, sennilega 1995, þannig að ef sá gállinn er á honum þá geta auðvitað orðið miklar aftökur og ég geri ráð fyrir því að veðurhæðin sé mun meiri og sviptivindar meiri í nágrenni Reykjavíkur en á Stórasandi án þess að ég geti fullyrt það.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður nefndi það áðan, ég hafði ekki tíma til að nefna það, að Akureyringar mundu kannski sækjast eftir því að koma sínum flutningum til hafna á Austfjörðum í stað Reykjavíkur. Ég held að það sé svo sem ekki endilega af því slæma en ég hef bundið vonir við að Akureyringar fengju meiri siglingar til sín en nú er og satt að segja átta ég mig ekki alveg á því hvers vegna þeir sem flytja vörur til landsins, versla með þær og flytja út um landið hafi ekki möguleika á því að hafa vöruhótel á Akureyri og dreifa vörum líka þaðan sem mundi auðvitað spara mikla vöruflutninga á landi. Ég tel að vert væri rannsaka hvort ekki sé hægt að breyta því munstri sem er í gangi hvað varðar flutninga á sjó til landsins þannig að stærstur hluti þeirra vara sem koma til landsins og eiga að fara á t.d. Norðurland og Norðausturland gætu komið að landi annaðhvort á Austfjarðahöfnum eða Akureyri og væri dreift þaðan. Ég held að þessir hlutir gætu hugsanlega breyst til betri áttar en nú er. Ég vil að það komi skýrt fram að ég er ekki á móti því að hægt sé að fara í einkaframkvæmdir á vegum á Íslandi ef þær eru hagkvæmar og harmónera við þá vegi sem er verið að leggja á vegum hins opinbera. Þau viðbrögð sem hafa orðið við þessu máli urðu að hluta til vegna þess að samkvæmt kynningu á því kom mjög skýrt fram að til þess að þetta gæti orðið að veruleika þyrfti að fara í aðrar framkvæmdir sem tengdust því. Þetta var kynnt með allt öðrum hætti en hv. þingmaður talar um núna. Það var talað um að fara í þessar framkvæmdir innan þriggja ára og það kom skýrt fram að menn þyrftu á því að halda að klára vegi um Þingvallaleiðina til Reykjavíkur.

Herra forseti. Tillagan eins og hún var lögð fram í fyrra var ekki um leiðina frá Skagafirði til Þingvalla. Samgönguáætlun samgönguráðherra fjallaði um þann hluta leiðarinnar sem er frá Húsafelli til Þingvalla og er samþykkt á Alþingi þannig að það er ekki inni í þessum tillögum, alls ekki. Það er vegagerð sem þegar hefur verið ákveðin. Sú nýja vegagerð sem þessi tillaga kallar á er annars vegar upp Hvítársíðuna, nokkur kafli sem hvort eð er verður að leggja og síðan eins og ég sagði vegur sunnan Blöndulóns í Skagafjörð. Það getur vel verið þegar þar kemur sögu eftir fimm, sex eða sjö ár, þegar menn svara þeirri spurningu hvort þeir vilji leggja í þessa framkvæmd sem einkahlutafélag að menn sjái ekkert því til fyrirstöðu að taka alla leiðina úr Skagafirði ef dráttur verður á því að ráðist verði í Kjalveg, um það skal ég ekki segja. Hér er eingöngu um rannsókn að tefla. Ég er að óska eftir því að ráðist verði í fullnægjandi rannsóknir til að menn geti áttað sig á því hvort skynsamlegt sé eða fært að leggja veg um Stórasand í Borgarfjörð úr Skagafirði. Um það snýst þetta mál og annað ekki. Það kemur hins vegar á óvart t.d. varðandi Vaðlaheiðargöng að menn skulu treysta sér til að fara í þau og fá þá ekki nema 500 millj. úr ríkissjóði. Það er einkaframkvæmd sem mér finnst sjálfsagt að ráðast í fyrst heimamenn vilja bera svo mikinn hluta af byrðinni.

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur verið flutt nokkrum sinnum áður. Undirritaður flutti svipað mál á 123. þingi en síðan hefur þetta mál verið flutt á 130. og 131. þingi og hv. fyrrverandi þm. Vilhjálmur Egilsson flutti sambærileg mál á síðasta kjörtímabili. Í örstuttu máli gengur frumvarpið út á það að einkasala Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins með annað en sterkt áfengi verði aflögð en með sterku áfengi er yfirleitt átt við áfengi með meiri vínandastyrk en 22%. Eins og við þekkjum er hér ekki um róttækt mál að ræða þar sem fleiri aðilar en ÁTVR eru í raun farnir að versla með allt áfengi, ekki bara létt áfengi og bjór en það er þó fremur bundið við landsvæði en eitthvað annað. Það er undantekning að ríkið standi í verslunarrekstri en slíkt er arfur frá gamalli tíð. Núna er þó ríkið með áfengi í smásölu og tóbak heildsölu og það er fróðlegt að skoða þetta með tilliti til sögunnar. Áfengisverslun ríkisins var sett á laggirnar árið 1922 þegar bannlögunum var aflétt, fyrr en Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, og Tóbakseinkasalan var stofnuð í byrjun 4. áratugarins þegar menn voru mjög gjarnir á að setja einokunarlög og hin ýmsu höft í íslenska löggjöf. Þar má t.d. nefna einkaleyfi á síldarsölu, einkasölu á viðtækjum, einkarétt til útvarpsreksturs. Seinna komu ýmis lög og höft vegna einokunarsölu bifreiða, símtækja og annars slíks og einungis fyrir rúmlega áratug var ríkið með einokun á því að flytja inn eldspýtur. Allt sem hér hefur verið nefnt og mörg fleiri höft og einokun sem hefur verið til staðar á Íslandi á það sameiginlegt að því hefur verið aflétt ef þetta er undan skilið. Það hafa hins vegar orðið miklar breytingar á undanförnum árum. Ríkið átti verslunarhúsnæðið þar sem verslað var með áfengi en á seinni árum hafa menn samið við einkaaðila um að selja það og þá er ég sérstaklega að vísa til útibúa út um landið. Í rauninni má segja að nú sé það bara á höfuðborgarsvæðinu, með einni undantekningu þó, sem einkaaðilum er ekki heimilt að versla með þetta og menn þurfi þá ekkert annað en keyra t.d. austur fyrir fjall Hellisheiðina og í Hveragerði. Þar er verslað með áfengi, meira að segja sterkt áfengi í bensínstöð, og á Hvolsvelli og Hellu að ég tel, í Vík og á Djúpavogi. Þar er áfengið inni í matvöruverslunum og svo mætti lengi telja. Það er gert ráð fyrir miklum takmörkunum í þessu frumvarpi. Það er gert ráð fyrir að sveitarfélögin ákveði afgreiðslutíma. Þó má hann ekki vera lengur en til klukkan 20 á kvöldin. Sveitarfélög geta líka sett frekari skilyrði um leyfi til að höndla með vöruna, t.d. með staðsetningu verslana og hvaða verslanir megi höndla með hana o.s.frv. Þá er gert að skilyrði að þeir sem afgreiða áfengi séu ekki yngri en 20 ára. Rökin fyrir þessu eru einföld, virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er ekkert sem bendir til þess að einkaaðilar geti ekki séð um þennan rekstur, þeir hafa gert það með góðum árangri. Í öðru lagi liggur það fyrir að verslunarmiðstöðvum og byggðarlögum hefur verið mismunað eftir staðsetningu útibúa ÁTVR og í þriðja lagi er um að ræða mikinn kostnað sem fylgir því að hið opinbera standi í slíkum verslunarrekstri og liggur það fyrir að eignir ÁTVR eru núna áætlaðar vel yfir þrjá milljarða kr. Það er augljóst að ef við mundum losa eitthvað um þá fjármuni gætum við nýtt þá í skynsamlegri hluti en ríkisverslun. Virðulegi forseti. Ég sé enga ástæðu til að eyða lengri tíma í að ræða þetta hér. Þetta er einfalt mál sem skýrir sig sjálft. Þetta er ekki róttækt. Þvert á móti er stigið varlega til jarðar og kannski er fyrst og fremst um jöfnun að ræða milli aðila og byggðarlaga þar sem nú er það bara á höfuðborgarsvæðinu að verslanir af þessu tagi eru ekki inni í öðrum verslunum. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og allsherjarnefndar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Um er að ræða að 2. mgr. 7. gr. laganna verði felld brott en þar segir svo, með leyfi herra forseta: „Starfsmaður, sem lög þessi taka til og eigi er innan stéttarfélags samkvæmt lögum þessum, greiði til þess stéttarfélags, sem hann ætti að tilheyra, gjald jafnt því sem honum bæri að greiða væri hann í því, enda fari um laun hans og önnur starfskjör samkvæmt samningum þess samkvæmt nánari ákvörðun fjármálaráðherra eða sveitarstjórnar. Þá ákvörðun skal tilkynna viðkomandi stéttarfélagi.“ Að mati flutningsmanna þessa frumvarps brýtur þetta ákvæði stjórnarskrána á tvennan hátt: Í fyrsta lagi er það í andstöðu við 74. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að menn eigi rétt á að taka þátt í félögum en ekki sé hægt að skylda menn til þátttöku í þeim. Það er enn fremur í andstöðu við 40. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að engan skatt megi á leggja nema með lögum og er í andstöðu við 77. gr. sem segir að ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann og tengist að sjálfsögðu eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. Þetta ákvæði er merkilegt að því leyti að þar segir að menn skuli greiða í stéttarfélag fullt gjald hvort sem þeir eru félagar eða ekki. Það er líka undarlegt og í rauninni væri það heimskulegt af fólki í þeirri stöðu að ganga ekki í félagið vegna þess að það nýtur ekki þeirra réttinda sem félagið hefur upp á að bjóða svo sem sumarbústaði, sjúkrasjóði o.s.frv. Þess vegna er þetta í rauninni dulbúin skylda til aðildar að stéttarfélagi og það er ákvæði sem stjórnarskráin verndar menn gegn, það á ekki að vera hægt að skylda menn til að ganga í stéttarfélag. Ákvæðið kann enn fremur að brjóta gegn ákvæði stjórnarskrárinnar um að skatta skuli leggja á með lögum og að ekki skuli fela stjórnvöldum, hvað þá einkaaðilum, ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Það er nefnilega svo, virðulegur forseti, og ég vil undirstrika það sérstaklega, að félagsfundur í stéttarfélagi getur samþykkt hvaða félagsgjald sem er, án hámarks. Ekkert í lögum takmarkar ákvörðun félagsfundar um að leggja á félagsgjald. Einfaldur félagsfundur gæti t.d. ákveðið að félagsgjaldið skuli vera 100% af launum. Launaskrifstofa ríkisins yrði að innheimta það gjald samkvæmt þessum lögum. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það. Þar eru engin efri mörk og fundur í félaginu getur tekið ákvörðun um þetta, sem viðkomandi maður er ekki einu sinni aðili að af því að hann vill ekki vera í félaginu. En hægt er að taka allt að 100% af laununum hans sem greiðslu til þessa félags. Þetta segir mér að það eru engar hömlur eða takmarkanir á því hvað aðrir aðilar, einkaaðilar, geta ákvarðað að tekið sé í skatt. Þetta ákvæði brýtur náttúrlega, herra forseti, algjörlega gegn því ákvæði að skatta skuli ákveða með lögum og ekki megi fela opinberum aðilum, hvað þá einkaaðilum, að ákvarða skattana. Ég ætla ekki að fara nánar í greinargerð með frumvarpinu. Hún hefur verið lesin í tvígang áður og ég sé enga ástæðu til að lesa það aftur. Þetta er til á prenti. En mig langar að ræða nokkuð það sem hefur komið fram varðandi það að félagsgjaldið sé þjónustugjald. Það má í sjálfu sér segja að svo sé að ákveðnu marki. Til dæmis eru stéttarfélög að semja um kaup og kjör fyrir félagsmenn sína, þar með fyrir þennan mann sem ekki vill vera félagi en nýtur kjarasamninga félagsins. En eftir að aðlögunarsamningar opinberra starfsmanna voru teknir upp þarf hver opinber starfsmaður í raun að semja um launin sín sjálfur. Þau rök eru því fallin brott fyrir utan það að stéttarfélögin semja um ákveðin lágmarkslaun. Allt annað þurfa menn að semja um sjálfir. Svo er það líka þannig að margt af því sem stéttarfélögin berjast fyrir og veita er háð því að menn séu félagar, t.d. orlofsheimili og annað slíkt. Sá sem ekki er í félaginu og vill ekki ganga í það nýtur ekki þeirra réttinda. Þá má segja að það eina sem menn njóta af stéttarfélaginu, sem þeir eru neyddir til að greiða gjald til, séu lágmarkslaunin, þ.e. lágmarkslaun sem stéttarfélögin semja um. Margt af því sem stéttarfélögin hafa samið um, eins og orlof o.fl. er komið inn í lög. Því er ekki lengur um það að ræða að félagsmenn njóti þess af starfi stéttarfélagsins. Þess vegna á sú forsenda eða það sem menn segja, að félagsgjaldið sé þjónustugjald, ekki við nema að pínulitlu leyti, þ.e. varðar aðeins lágmarkslaun í landinu. Nú er það þannig með flesta opinbera starfsmenn að þeir vinna ekki á lágmarkslaunum. Þeir vinna á miklu hærri launum og þurfa að semja um þau sjálfir, með hliðsjón af aðlögunarsamningum. Þess vegna er um að ræða gjald sem er í reynd skattur og þarf náttúrlega að ræða það sem slíkt. Nú þurfum við að velta því fyrir okkur hvað er skattur. Ég held að almennur skilningur á því sé að skattur sé gjald sem er lögþvinguð greiðsla á einstakling eða fyrirtæki til opinberra aðila, þ.e. til ríkis eða sveitarfélaga. Það er fráleitt að hægt sé að leggja skatt á einstaklinga sem rennur til félaga eða einstaklingafélaga, einstaklinga sem mynda félög. Þetta gjald, sem við ræðum hér um, þ.e. að skylda menn til að greiða til stéttarfélags þótt þeir séu ekki félagar, er ekki þjónustugjald og ef það er skattur þá má ekki leggja það á þannig að það renni til félags sem ekki er opinber aðili, ríki eða sveitarfélag. Þess vegna fær þetta gjald ekki staðist. 77. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Skattamálum skal skipað með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann.“ Þetta ákvæði var sett inn árið 1995 með stjórnarskrárbreytingunni. Eftir það hafa menn þurft að breyta ýmsum lögum þar sem ráðherra hafði áður heimildir til að hækka skatta, t.d. miðað við verðlag. Þess vegna liggja fyrir á hverju hausti frumvörp um breytingar á ýmsum gjöldum, þjónustugjöldum og öðru, sem Alþingi verður að taka ákvörðun um. Ákvæðið sem hér er lagt til að fella niður er skattur. Því á að skipa með lögum og það má ekki fela stjórnvöldum, hvað þá einkaaðilum, ákvörðun um að breyta því eða afnema hann. Félagsgjaldið er nefnilega ákveðið á félagsfundi þar sem einhverjir einstaklingar, sem ekki eru til þess kjörnir af löggjafarsamkundu þjóðarinnar, breyta skattinum eða geta afnumið hann eða hækkað hann, meira að segja ótakmarkað eins og ég nefndi áður. Nú skulum við hugsa okkur það, og hverfa aftur til árdaga verkalýðshreyfingarinnar, herra forseti, að konur á barnaheimili stofni stéttarfélag, þeim þyki kjör sín bág og léleg, að of mikið fari í skatta og félagsgjöld o.s.frv. og vilji stofna stéttarfélag til að berjast fyrir kjörum sínum. Samkvæmt stjórnarskránni er þeim það heimilt, herra forseti. Jafnvel þótt þetta ákvæði segi þeim að þær eigi að borga í stéttarfélag þá eru þær ekki ánægðar með það stéttarfélag. Þær hafa engin áhrif þar og vilja berjast fyrir kjörum sínum sjálfar, sem þær að sjálfsögðu mega. Þá lenda þær í dálítið skrýtinni stöðu því að stéttarfélagið, sem þær eru neyddar til að greiða í, væri örugglega ekki ánægt með þeirra framtak. Það mundi berjast gegn þeim með peningum sem þær sjálfar eru neyddar til að greiða til þess. Þær yrðu látnar borga vöndinn sem flengdi þær, herra forseti. Þetta er náttúrlega fráleit staða fyrir fólk sem berst fyrir kjörum sínum. Konur á barnaheimili sem eru óánægðar með kjör sín og stofna til þess stéttarfélag mundu lenda í baráttu við stéttarfélag sem þeim er gert, samkvæmt þessum lögum, að greiða til. Þetta fyrirkomulag minnir óhuggulega mikið á það sem viðhaft var í stéttarfélögum í Sovétríkjunum forðum, þar sem menn voru neyddir til að greiða í stéttarfélög sem tóku allar ákvarðanir með 100% þátttöku. Það hefur komið fram í umræðum um þetta mál, sérstaklega hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni, sem er formaður BSRB og því miður ekki viðstaddur umræðuna en þyrfti að vera það, að það sé árás á verkalýðshreyfinguna. Það er dálítið skrýtið. Getur verið að verkalýðshreyfingin þurfi lagaskyldu, að skylda þurfi fólk með lögum til að greiða í stéttarfélög vegna þess að fólk vilji ekki borga í stéttarfélögin? Getur verið að það þurfi lagaskyldu til að þvinga fólk inn í stéttarfélög af því að það vilji ekki vera þar? Þá mundi ég, sem forustumaður í verkalýðshreyfingunni, hugsa minn gang allverulega og athuga hvort ekki sé eitthvað að í starfseminni fyrst að skylda þarf félagsmenn til að vera í félaginu. Það er náttúrlega orðið dálítið alvarlegt. Svo hafa menn sagt að það sé dálítið skrýtið að aldrei hafi reynt á þetta mál fyrir Hæstarétti. Það er í raun ekkert skrýtið. Dómstólum landsins, öllum fyrir utan Hæstarétt, er gert að dæma samkvæmt orðanna hljóðan í lögum. Það stendur í stjórnarskránni sjálfri að það eigi að dæma samkvæmt orðanna hljóðan. Þeir hljóta þá að fara eftir þeim lögum sem Alþingi hefur sett, nema Hæstiréttur þegar hann tekur að sér hlutverk stjórnlagadómstóls, sem hann gerir einstaka sinnum og ætti þá að sjálfsögðu að vera fullskipaður - það er bara svona athugasemd frá mér að allir dómarar Hæstaréttar ættu að taka þátt í því þegar dæmt er um hvort lög standist stjórnarskrána. Hæstiréttur ætti þá að dæma í svona máli, hvort það standist stjórnarskrána. Hann einn getur það. Svo er annað dálítið skrýtið í þessu máli. Samkvæmt þessu ákvæði eiga allir opinberir starfsmenn að borga í stéttarfélag, hvort sem þeir eru félagsmenn eða ekki. Stéttarfélögin mynda svo bandalag sem er Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, kallað BSRB alla daga. Til þess þarf fólk að borga. Nú er það svo að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja heldur á lofti alls konar sjónarmiðum, pólitískum sjónarmiðum. Það hefur lagt fram tillögur um skattamál, lagt fram tillögur um vatnsréttindi og meira að segja lagt til að vatnsréttindi verði sett inn í stjórnarskrána, verði stjórnarskrárákvæði um mannréttindi. Nú getur vel verið að eitthvað af því fólki sem neytt er til að greiða inn í þessi samtök sé ekki endilega pólitískt sammála forustunni. Það skyldi þó ekki vera? En þeir eru neyddir til að borga þann áróður sem BSRB er að dreifa. Þeir eru neyddir til þess með lögum frá Alþingi að greiða félagsgjald til BSRB, sem básúnar um alls konar pólitísk mál sem koma stéttabaráttu ekkert við. Ég get ekki séð að það komi kjörum opinberra starfsmanna á Íslandi nokkurn skapaðan hlut við hvort vatnsréttindi eru virt í Brasilíu eða annars staðar þótt það sé vissulega heilmikið mál. Ég dreg ekkert úr því. En það er pólitískt mál og ætti að vera á verksviði pólitískra flokka en ekki stéttarfélaga, síst af öllu stéttarfélaga sem mönnum er gert að greiða til hvort sem þeir vilja eða ekki, gert að greiða til hvort sem þeir vilja vera félagsmenn eða ekki. Það er dálítið skrýtið að fólki sé gert að borga til stéttarfélags sem hefur pólitískar meiningar, sem geta staðið þvert á skoðanir viðkomandi starfsmanna. Þeir eru náttúrlega í öllum flokkum, opinberir starfsmenn, nákvæmlega eins og landsmenn allir. Það getur verið dálítið skrýtið fyrir sjálfstæðismann, samfylkingarmann eða framsóknarmann í BSRB að þurfa að borga skatt til stéttarfélags sem rennur til BSRB meðan formaður BSRB er þingmaður fyrir ákveðinn flokk, engum af þeim þremur sem ég taldi upp. En hann hefur ákveðin pólitísk sjónarmið á Alþingi og básúnar um þau en vinnur jafnframt í krafti félagsaðildar þess fólks sem verður að greiða í viðkomandi stéttarfélög. Þetta er dálítið alvarlegt, finnst mér, að BSRB skuli taka upp pólitíska stefnu. Það hefur verið nefnt áður að ýmislegt fleira er undarlegt hér á landi í þessum efnum. Það eru allt saman leifar frá gamalli tíð, ákveðnu sovétskipulagi sem var hér í gangi. Þar er t.d. búnaðargjald en ég átti von á að í dag yrði dreift frumvarpi frá mér um að leggja það niður. Bændum er gert að greiða til verkalýðsfélags bænda, þ.e. Bændasamtaka Íslands. Með nákvæmlega sömu rökum ætti það gjald ekki að vera til. Ef bændur vilja mynda samtök, mynda búnaðarsamtök eða hvað það er, þá mega þeir það að sjálfsögðu en þeir eiga að hafa frjálst val um hvort þeir borgi til bændasamtaka og myndi stéttarfélög. Það á ekki að leggja skatt á bændur í þessu skyni. Bændur hafa lengi borgað til Lánasjóðs landbúnaðarins sem nú er búið að einkavæða og selja. Það er mjög jákvætt og þá þarf náttúrlega að lækka gjaldið hvort sem er. En ég vil að það verði fellt alveg niður og svo geti bændur ákveðið hvort þeir vilji borga í Bændasamtökin eða ekki. Svo eru það sóknargjöldin. Þau eru nefskattur sem er lagður á og rennur til Háskóla Íslands eða trúfélags viðkomandi, þ.e. til Háskóla Íslands ef maður er ekki í trúfélagi. Þetta er náttúrlega bara skattur. Hann er óréttlátur vegna þess að sumir menn fara ekki í háskólann og eru ekki í neinu trúfélagi en er samt gert að greiða. Svo er það STEF-gjaldið sem menn ættu vissulega að skoða. Öll þessi gjöld er ég að skoða. Gjöld eru lögð á með lögum og innheimt af ríkisvaldinu, þ.e. gjöld t.d. á tölvur og disklinga. Þetta er tekið af tollstjóra. Tollstjóri innheimtir þetta eins og hvern annan toll. Og hvert skyldi hann renna, herra forseti? Hann rennur til einstaklinga. Hann rennur til einstaklinga sem eru rithöfundar eða tónsmiðir. Hann rennur ekki til þeirra sem aðallega nota tölvur sem höfundar, þ.e. forritara. Nei, nei. Hann rennur til sérstakra listamanna, ekki allra. Ég fullyrði að geisladiskar sem eru seldir eru vissulega notaðir mikið undir tónsmíðar en þeir eru líka notaðir mikið undir ljósmyndir, ljósmyndir einstaklinga sem taka myndir á myndavélina sína og eiga höfundarrétt að þeim myndum. En þeir fá engin STEF-gjöld. Svo að maður tali nú ekki um forritin sem eru geymd í alls konar afritum og í tölvum og höfundarréttur er að, þ.e. sem forritarar og hugbúnaðarmenn eiga höfundarrétt að. Þeir fá ekki neitt. Það er ákveðin lítil klíka listamanna sem notar ríkið til að innheimta fyrir sig höfundarréttinn. Nú hef ég ekkert á móti höfundarrétti. Ég er meira að segja mjög hlynntur því að höfundarréttur sé mjög styrkur og hann sé tryggur eignarréttur. Hann þarf að vera. Hann er mjög nauðsynlegur. En ég er á móti því að ríkið sé notað til að innheimta þetta gjald. Svo má nefna afnotagjald til RÚV sem ég hef lagt fram frumvarp um sem liggur fyrir Alþingi núna. Það er um að að aflétta afnotagjaldinu, leggja það af, reyndar einkavæða RÚV og selja það en að útvarpsráð starfi áfram og fái tekjur úr ríkissjóði sem stafi af lækkun á persónuafslætti. Það held ég að sé miklu skynsamlegri og betri leið til að innheimta útvarpsgjald af öllum Íslendingum. Ég vil sem sagt að útvarpsráð fái þessa peninga og bjóði út gerð þátta, gerð frétta o.s.frv. til allra útvarpsstöðva, þar á meðal til RÚV sem mundi starfa áfram í eigu starfsmanna sinna að mestu leyti. Svo má nefna iðnaðarmálagjald sem rennur til Félags íslenskra iðnrekenda sem er aftur í samkeppni við önnur samtök atvinnurekenda eins og Samtök atvinnulífsins og Viðskiptaráð Íslands. Ég sé enga ástæðu til þess að iðnrekendur séu skyldaðir til að greiða félagsgjald til Samtaka iðnaðarins. Ég held að það sé reyndar mjög óhollt fyrir Félag íslenskra iðnrekenda að njóta svona skatttekna því að þá breytist það hægt og rólega í opinbera stofnun. Svo má nefna iðgjald í lífeyrissjóð sem er að vissu leyti þjónustugjald eða að mjög stóru leyti. En samt má benda á að það stendur ekki alltaf undir þeim bótum sem lífeyrissjóðirnir greiða. Svo er til mjög skrýtið fyrirbæri sem heitir Fiskræktarsjóður. Það er reyndar falið í lögum um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970. Þar stendur að það skuli greiða þrjú prómill af óskírum tekjum vatnsaflsstöðva í landinu, þar á meðal t.d. Kárahnjúkavirkjun. Af Kárahnjúkavirkjun sem er uppi á hálendinu - þetta er jökulvatn sem ekki eitt einasta lifandi kvikindi lifir í - þarf að borga fiskræktargjald sem rennur til þess að rækta fisk og kaupa upp laxveiðileyfi um alla Evrópu og alls konar þátta sem koma framleiðslu raforku ekkert við. Ég mun vinna að því að leggja þennan skatt líka niður. Ég held að ríkið sé að standa að innheimtu alls konar félagsgjalda og undarlegra skatta sem eru í reynd ekki skattar af því að þeir renna ekki til ríkis eða sveitarfélaga. Þeir renna ekki til opinberra aðila. Ég held að það sé mjög óeðlilegt að ríkið standi í svona innheimtu. Allt eru þetta, herra forseti, leifar frá fornri, gamalli tíð og dálítið undarlegt að þetta skuli enn þá vera í gildi í lagasafninu. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, herra forseti. Þetta mál hefur verið lagt fram nokkrum sinnum áður og í greinargerðinni er þetta tekið allt fram. Ég legg til að að lokinni umræðu verði að málinu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um forræði yfir rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Ég hef reyndar talað fyrir henni áður. Ég flutti hana á síðasta þingi ásamt hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Þá var tillagan líka send út til nokkurs fjölda umsagnaraðila og ég mun í ræðu minni gera grein fyrir niðurstöðum þeirra umsagna og kannski ástæðum þess að ég ákveð að flytja tillöguna aftur. Tillagan gengur út á það Alþingi álykti að forræði rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma flytjist frá iðnaðarráðherra til umhverfisráðherra og að flokkun vatnsfalla og jarðhitasvæða samkvæmt henni verði lögð fyrir Alþingi til nánari ákvörðunar um verndun og nýtingu þeirra, þ.e. að grundvallaratriðið verði það að rammaáætlunin fái stjórnsýslulegt vægi og Alþingi staðfesti þá röðun sem starfshópar rammaáætlunarinnar komast að niðurstöðu um. Rammaáætlunin hefur verið umdeild, því miður. Ég held að menn séu almennt svo sem sáttir við að hún sé gerð. En það hefur verið umdeilt á hvern hátt hún er nýtt. Gríðarlegur kostnaður fór í að gera fyrsta áfanga rammaáætlunar. Það var hátt yfir 500 millj. kr. sem hún kostaði á sínum tíma þegar ráðist var í gerð hennar og það var kostnaður sem tók til tveggja eða þriggja ára. Gríðarlega mikil vinna var lögð í hana. Ég held ég muni það rétt að um 70 manns hafi komið að vinnunni. Reyndar var svo sem kannski aðeins fagleg slagsíða sem gagnrýnd var í þeim efnum í starfshópunum. Ég held að í verkefnisstjórninni hafi einungis verið einn líffræðingur á móti fimm verkfræðingum. Það var svo sem ýmislegt gagnrýnt í þeim efnum. Í nóvember 2003 lágu fyrir niðurstöður fyrsta áfangans og hæstv. iðnaðarráðherra lagði fram skýrslu á Alþingi um þær niðurstöður og þær voru afar athyglisverðar að mörgu leyti. Hér fór fram talsverð umræða um þessar niðurstöður. En það var alveg ljóst í þeirri umræðu að niðurstöðurnar ætti ekki að nýta á þann hátt sem ég hefði talið eðlilegan. Iðnaðarráðherra taldi að þær mætti nýta sem grunn fyrir mat á frumáætlunum virkjana og að stjórnvöld gætu mögulega nýtt sér niðurstöðurnar sem grundvöll að stefnumörkun í orku- og náttúruverndarmálum. En í raun var ekkert sagt um þetta stjórnsýslulega gildi sem ég tel svo mikilvægt að verði kveðið á um afdráttarlaust. Mér finnst því liggja í hlutarins eðli að iðnaðarráðherra ætli sér að taka ákvarðanir á grundvelli fyrirliggjandi vinnu og að stjórnvöld hafi alls ekki í hyggju að gefa þeirri flokkun sem fólgin er í niðurstöðum fyrsta áfangans neitt skuldbindandi vægi eða lagagildi og þykir mér það mjög miður. Í orði kveðnu láta hæstv. ráðherrar eins og rammaáætlunin hafi gildi. Þannig talaði hæstv. forsætisráðherra um rammaáætlunina í stefnuræðu sinni í fyrra haust í kaflanum um náttúruvernd. Sá kafli ræðunnar hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Sérstök áhersla verður lögð á að styrkja náttúruvernd og málefni þjóðgarða og unnin landsáætlun um vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Haldið verður áfram vinnu við rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma þar sem lögð er áhersla á að afla sem bestra upplýsinga um náttúrufar.“ Í umræðum um stefnuræðuna sagði svo hæstv. umhverfisráðherra um rammaáætlunina, með leyfi forseta: „Afar mikilvægt er að ljúka rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma svo að heildarsýn fáist yfir alla helstu virkjanakosti í landinu og áhrif þeirra á umhverfið. Á þann hátt verða til grunnupplýsingar sem gera okkur fært að samræma vernd og nýtingu orkuauðlinda þjóðarinnar á sjálfbæran hátt í framtíðinni.“ Þarna kemur nú hæstv. umhverfisráðherra inn meginsjónarmiðum sínum í þessum málum, þ.e. að nýting og vernd eigi að geta farið saman. Hún hefur reyndar ekki fært okkur heim sanninn um það á hvern hátt hún sjái það gerast, hvort hún sjái það geta gerst án þeirra miklu átaka sem hafa verið undanfarin ár um nýtingu vatnsaflsins t.d. og náttúruverndarinnar hins vegar. En það alla vega kemur í ljós í ræðum þessara tveggja hæstv. ráðherra, forsætisráðherra og umhverfisráðherra, að þau hafa rammaáætlunina svona alveg á dagskrá, alla vega á spássíunni, og hún kemst inn í ræður þeirra. En hvað hefur hæstv. iðnaðarráðherra sagt um áframhaldandi vinnu við rammaáætlun? Jú, hún hefur látið þess getið, bæði í þeirri skýrslu sem ég gat um áðan og einnig í ræðum, að búið sé að setja af stað vinnu við annan áfanga áætlunarinnar, sú vinna eigi að fara fram núna á þessu ári og kannski næstu þremur árum, eftir því sem hún hefur látið hafa eftir sér. En hún hefur jafnframt sagt að þeirri vinnu muni stýrt af fámennari verkefnisstjórn en þeirri sem vann fyrsta áfangann og að verkefnisstjórnin verði einungis skipuð fulltrúum frá iðnaðar- og umhverfisráðuneyti auk helstu hagsmunaaðila. Þetta gagnrýni ég harðlega, virðulegi forseti. Þarna finnst mér strax að hæstv. iðnaðarráðherra sé búinn að gengisfella þá vinnu sem nú þegar hefur farið fram með því að hún ætlar ekki að skipa málum með sama hætti í síðari áfanga. Nú tel ég alveg einsýnt að ef taka á mark á þessari vinnu þá þarf að leggja jafnmikið í hana eins og lagt var í fyrsta áfanga þar sem starfshóparnir voru öflugir og mjög margir komu að málinu. Það skiptir verulegu máli að því verklagi sé haldið. En það á greinilega ekki að gera og mér finnst þetta vera til staðfestu um það að hæstv. iðnaðarráðherra hafi ekkert að gera með að hafa forræðið á þessari rammaáætlun. Mér finnst einsýnt í ljósi þess hvernig hún ætlar að véla með þessi mál núna í áframhaldinu að hæstv. umhverfisráðherra fái þau á sitt borð. Mér finnst það vera algjört lágmark að hæstv. ríkisstjórn segi okkur, láti okkur í té eða færi okkur heim sanninn um það að hún meini eitthvað með gerð rammaáætlunarinnar og að forræðið verði fært frá iðnaðarráðherra yfir til umhverfisráðherra. Umsagnaraðilar um þessa tillögu frá síðasta þingi voru nokkuð margir og segja má að sjónarmið manna skiptist algerlega í tvö horn. Þannig má segja að allur náttúruverndargeirinn fylki sér um þessa tillögu og sé sammála henni í grundvallaratriðum á meðan orkufyrirtækin og stofnanir iðnaðarráðuneytisins setja sig upp á móti henni. Kemur það nokkrum á óvart, hæstv. forseti? Ekki mér. Auðvitað lýsir þetta engu öðru en því á hvern hátt sjónarmið skipast í þessum efnum. Menn skiptast algerlega í tvo flokka. Það er engin sátt i sjónmáli. Ég tel að ef ná á einhverri sátt um niðurstöðu nýtingar annars vegar og verndar hins vegar þá verði það mögulegt eingöngu ef sú vinna verður höfð á forræði hæstv. umhverfisráðherra. Nú verður auðvitað að taka það fram, og það veit alþjóð, að ég treysti svo sem umhverfisráðherrum misvel. Það fer mjög eftir því líka hvaða einstaklingur situr í embætti viðkomandi ráðherra í það og það skiptið. Ég vil samt segja að það er sama hvaða einstaklingur situr í embætti hæstv. umhverfisráðherra, ég mundi treysta viðkomandi betur sem málsvara umhverfisins til þess að leiða þessa vinnu til lykta heldur en hæstv. iðnaðarráðherra. Þar finnst mér rammaáætlunin vera fullkomlega „malplaseruð“ og mér finnst hæstv. iðnaðarráðherra Valgerður Sverrisdóttir hafa sýnt það oftar en einu sinni svo um munar. Læt ég hér máli mínu lokið og óska eftir því að tillögunni verði vísað áframhaldandi til síðari umr. með viðkomu í hv. umhverfisnefnd.