Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég hef lagt fram frumvarp til laga um Bjargráðasjóð. Verði frumvarpið að lögum mun það koma í stað núgildandi laga um Bjargráðasjóð, nr. 146/1995, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að Bjargráðasjóður starfi áfram að miklu leyti í óbreyttri mynd, þó með þeirri meginbreytingu að sveitarfélögin hætta aðkomu að sjóðnum og fá greiddan út eignarhluta sinn. Þá er í ákvæði IV til bráðabirgða ákaflega merkileg heimild til að Bjargráðasjóður geti á árinu 2009 veitt bændum stuðning til að draga úr hættu á uppskerubresti sem geti leitt af sér óæskilegan samdrátt í búvöruframleiðslu. Bjargráðasjóður á sér langa sögu. Hann var settur á fót með lögum nr. 45/1913 í þeim tilgangi að koma til hjálpar landsmönnum í hallæri eða til að afstýra því. Á þeim tíma gátu búfjárfellir og önnur áföll í landbúnaði haft í för með sér mjög alvarlegar afleiðingar fyrir íbúa sveitarfélaganna. Var stjórn sjóðsins m.a. falið það hlutverk að hafa vakandi auga á öllum hallærishættum og veita landsstjórninni lið til allra framkvæmda sem miðuðu að því að afstýra hallæri. Margt hefur hins vegar breyst í landbúnaði og okkar samfélagi síðan þá. Hlutverk sjóðsins hefur enda tekið verulegum breytingum frá stofnun hans. Í dag eru sveitarfélögin og aðrir opinberir aðilar betur í stakk búin til að mæta áföllum sem dunið geta á landsmönnum frá einum tíma til annars. Því hafa verið uppi umræður um hvert eigi að vera hlutverk sjóðsins í dag og hverjir eigi að annast verkefni hans. Meðal annars hafa sveitarfélögin, sem einn af eigendum sjóðsins, lagt áherslu á að þátttöku þeirra í starfsemi Bjargráðasjóðs verði lögð af. Á 135. löggjafarþingi 2007–2008 var lagt fram á Alþingi frumvarp til laga um brottfall núgildandi laga um Bjargráðasjóð. Markmið frumvarpsins var að leggja niður Bjargráðasjóð og skipta hreinum eignum sjóðsins milli eigenda hans, þ.e. ríkisins, sveitarfélaganna og Bændasamtaka Íslands. Fyrirkomulagi í tryggingamálum landbúnaðarins yrði hins vegar vísað til umræðu á vettvangi Bændasamtaka Íslands og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins. Málið hlaut ekki framgang á Alþingi og í framhaldi af því var ákveðið að fara yfir efnisatriði frumvarpsins á nýjan leik, einkum vegna ábendinga og athugasemda frá Bændasamtökum Íslands. Niðurstaðan af þessum viðræðum endurspeglast í því frumvarpi sem hér er lagt fram og felur í sér sátt um það milli núverandi eigenda sjóðsins að Bjargráðasjóður starfi áfram en án sveitarfélaganna. Sjóðurinn verði eftir þessa breytingu sameign ríkis og Bændasamtaka Íslands. Ekki eru gerðar grundvallarbreytingar á öðrum ákvæðum sjóðsins en hvað þetta varðar. Í ákvæði II til bráðabirgða er lagt til að frá og með 1. janúar 2009 falli niður skylda sveitarfélaga til að greiða framlag í sjóðinn. Í þessu felst að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga innheimtir ekki hjá sveitarfélögunum framlag þeirra í sjóðinn vegna ársins 2009 verði frumvarp þetta að lögum. Aðrir tekjustofnar haldast óbreyttir, samanber 5. gr. frumvarpsins, en við bætist stafliður sem gerir ráð fyrir að sjóðurinn geti haft aðrar tekjur en greiðslur af búnaðargjaldi, framlög ríkissjóðs og vaxtatekjur. Hvað ríkissjóð varðar felst ákvæði um að framlag ríkissjóðs geti numið allt að 80 millj. kr. á ári eftir því sem nánar er kveðið á um í fjárlögum óbreytt. Síðustu árin hafa 10 millj. kr. runnið til Bjargráðasjóðs úr ríkissjóði. Nettóeign Bjargráðasjóðs í árslok 2007 var samkvæmt ársreikningi 659,3 millj. kr. Ef sjóðnum yrði skipt upp miðað við þær forsendur næmi þriðjungshluti sveitarfélaganna 219,7 millj. kr. Miðað við drög að ársreikningi sjóðsins 2008 er nettóeign hins vegar komin í um 760 millj. Gera má ráð fyrir að nokkra mánuði taki að ljúka uppgjöri á eignum og skuldbindingum sjóðsins og afgreiða innsendar umsóknir sveitarfélaganna miðað við þær forsendur sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Yrði þá endanlega ljóst hver hlutur sveitarfélaganna yrði. Ákvæði frumvarpsins gera ráð fyrir að hlutverk sveitarfélaganna renni til Sambands íslenskra sveitarfélaga og sambandið noti þá eignarhlutdeild m.a. til að kaupa 15% hlutdeild Bjargráðasjóðs í 5. hæð húseignarinnar að Borgartúni 30 í Reykjavík, sem metin er í ársreikningi 2007 á tæpar 24 millj. kr., og til að mæta ábyrgð á lífeyrisskuldbindingum Bjargráðasjóðs sem sambandið yfirtæki. Samtals námu þær skuldbindingar rúmlega 50 millj. kr. í árslok 2007. Gert er ráð fyrir að uppgjöri sjóðsins verði lokið fyrir árslok 2009 og mun þá liggja fyrir eigið fé Bjargráðasjóðs eftir þessa breytingu. Verður við það uppgjör tekið tillit til innsendra umsókna á árinu 2009 og annarra skuldbindinga sjóðsins, svo sem lífeyrisskuldbindinga vegna starfsmanna. Lagt er til að stjórn sjóðsins verði falið að stýra því uppgjöri og er gert ráð fyrir að kostnaður við uppgjörið, þar á meðal vegna nauðsynlegrar sérfræðivinnu, greiðist af sjóðnum. Hæstv. forseti. Eins og áður sagði er gert ráð fyrir því í sérstöku bráðabirgðaákvæði að stjórn sjóðsins hafi heimild á árinu 2009 til að veita bændum stuðning til að draga úr hættu á uppskerubresti sem geti leitt af sér óæskilegan samdrátt í búvöruframleiðslu. Þessi tillaga er sett fram í samræmi við umræður sem fóru fram á búnaðarþingi í síðustu viku. Vegna hins alvarlega ástands nú um mundir í íslensku efnahagslífi eru uppi blikur á lofti varðandi áburðarkaup bænda í vor og eru miklar líkur á því að hækkandi áburðarverð og lausafjárskortur leiði til þess að fjöldi bænda hafi ekki bolmagn til þess að fjármagna áburðarkaup. Áætlað er að aukinn kostnaður fyrir bændur vegna áburðarkaupa á árinu 2009 miðað við árið á undan geti numið um 700 millj. kr. Er það mat Bændasamtaka Íslands að fyrirsjáanlegt sé að skortur geti orðið á búvöruframleiðslu af þessum sökum og hefur sú ósk því komið fram frá samtökunum að Bjargráðasjóði verði heimilað að ráðstafa fé á árinu 2009 vegna þessara sérstöku aðstæðna til að minnka líkur á uppskerubresti sem leiða mundi til samdráttar í búvöruframleiðslu. Bráðabirgðaákvæðið gerir ráð fyrir því að stjórn Bjargráðasjóðs setji nánari reglur um þessa sérstöku ráðstöfun úr almennu deild sjóðsins, svo sem skilyrði fyrir úthlutun og hve hárri fjárhæð skuli varið til verkefnisins. Það skilyrði er þó sett að stjórnin skuli gæta þess að greiðslur á þessum grunni skerði ekki hlut sveitarfélaganna í uppgjöri samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða I og II. Virðulegi forseti. Þetta ákvæði sem er sett í bráðabirgðaákvæði gagnvart áburðarkaupum hjá bændum er ákaflega merkilegt atriði. Eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar þá var það merkilegt verkefni sem sjóðurinn hafði á upphafsárum sínum þegar lögin voru sett árið 1913 þar sem talað er um hallærishættu og að veita landsstjórninni lið til allra framkvæmda sem miðuðu að því að afstýra hallæri. Þetta ákvæði sem þarna er inni verður vonandi notað og nýtist bændum vonandi vel, þ.e. styrkir til áburðarkaupa. Þar að auki vil ég nefna, virðulegi forseti, af því að ég hef ekki haft tækifæri til þess áður á hinu háa Alþingi, eitt atriði til viðbótar sem kemur bændum og fólki í dreifbýli ákaflega vel og það er nýlegur samningur sem ríkisstjórnin samþykkti að gera við Símann út af háhraðanettengingum til þeirra sem ekki hafa það nú. Sá samningur gerir ráð fyrir að á næstu 18 mánuðum verði háhraðanettengingum og háhraðanetþjónustu komið til um 1.800 sveitabæja á landinu og þetta á að gerast á ekki lengri tíma en 18 mánuðum. Þetta vildi ég nefna hér vegna þess að þetta er ákaflega mikilvægt atriði, baráttumál sem lengi hefur verið unnið að og hefur í raun og veru tekið of langan tíma, en ég hef líka sagt, virðulegi forseti, að fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott og að við þær tafir sem urðu á útboði Fjarskiptasjóðs og þeirri vinnu sem leiddi til þess að samningur var loks undirritaður við Símann, þá er ég sannfærður um að við fengum miklu betri tæknilausnir boðnar fram en við hefðum fengið fyrir einu eða einu og hálfu ári síðan. Þannig er þróunin í þessu. Virðulegi forseti. Segja má að þetta sé ákveðin gleðistund, að geta flutt annars vegar frumvarp með þessu ákvæði til bráðabirgða um áburðarkaup til bænda og hins vegar að hafa tækifæri til þess á hinu háa Alþingi að nefna þetta atriði um háhraðatengingarnar vegna þess að þarna er miklu baráttumáli og jafnréttismáli loksins siglt í höfn. Má segja að betra er seint en aldrei og vonandi gengur þetta verkefni svo vel fram að það taki ekki einu sinni 18 mánuði eins og ég hef heyrt fulltrúa Símans tala um. En rétt er að minnast á það líka, virðulegi forseti, að það stóð mjög tæpt með þennan samning. Tilboðin voru opnuð og síðan kom efnahagshrunið og forsvarsmenn þeirra sem buðu hafa oft rætt það við mig að ekki væri hægt að standa við þetta tilboð, það mundi ekki takast að gera það en alltaf tókst okkur að halda lífi í verkefninu sem endaði með þessum samningi. Hér í ræðustól vil ég þakka viðsemjendum okkar alveg sérstaklega fyrir það vegna þess að það var ánægjulegt að geta siglt þessu í höfn, eins og ég sagði áðan, og látið þetta mál verða að veruleika.

Hæstv. forseti. Það kom mér satt að segja mjög mikið á óvart að hæstv. samgönguráðherra skyldi nota tækifærið til að kynna þingheimi samning um háhraðatengingar í tengslum við það frumvarp sem hér er til umræðu, ekki síst vegna þess að Alþingi samþykkti fjarskiptaáætlun sem gerði ráð fyrir því að uppbyggingu háhraðatenginga til dreifbýlis á Íslandi væri lokið í árslok 2007. Nú í marsmánuði 2009 hlustum við á hæstv. samgönguráðherra hreykja sér af því að loksins sé búið að skrifa undir samning en ekki verði lokið við framkvæmdir fyrr en eftir 18 mánuði. Fjarskiptasjóður hafði fjármuni og þessi seinagangur er því algerlega óforsvaranlegur og óboðlegur og óskiljanlegur og það þýðir ekki fyrir hæstv. samgönguráðherra að koma hér og segja að þetta hafi verið mikilvægt til þess að tæknilausnir þróuðust. Ég held að það sé mikil bjartsýni hjá honum að kenna því um og þakka það að svo góður samningur hafi náðst að verið væri að þróa tæknilausnir. Það er alls ekki svo. Þetta mál hefur þvælst fyrir stjórn Fjarskiptasjóðs og samgönguráðherra í fleiri mánuði til stórskaða.  
            

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að hæstv. fyrrverandi samgönguráðherra, núverandi þingmaður Sturla Böðvarsson, skuli koma hér og þenja sig mikið út af háhraðatengingunum. Það er gott til þess að vita. Ég var einn af þeim þingmönnum ásamt hv. þm. Jóni Bjarnasyni sem töluðum mikið um þetta og gagnrýndum seinaganginn sem var hjá síðustu ríkisstjórn. Menn skulu líta sér aðeins nær þegar þeir koma hér og þenja sig hér mikið út af svona dæmi. Það var mjög margt óklárt varðandi útboð háhraðatenginga þegar ég kom í samgönguráðuneytið. Það skulum við hafa alveg á hreinu og það var það sem tafði. Það þurfti á vegum Fjarskiptasjóðs að fara um allt landið vegna þess að það var ekki búið að gera það og hnita hvern einasta bæ og skrifa sveitarfélögum og fá staðfestingu á hvort þar væri búskapur eða annað. Maður, líttu þér nær, segir máltækið. Þess vegna er dálítið undarlegt af hv. þingmanni, fyrrverandi ráðherra samgöngumála, að koma hér og þenja sig á þann hátt sem hann gerir og gagnrýna það sem gert hefur verið. Það hefur verið unnið stórátak í þessu máli síðustu tvö ár við allan þann undirbúning sem þurfti að vinna. Það voru símafyrirtækin sem óskuðu eftir lengri tilboðsfresti, illu heilli, sem við veittum og síðan kom efnahagshrunið og tafði þetta allt saman. Virðulegi forseti. Til mín hefur komið forstjóri Símans fimm sinnum í þeim tilgangi að tilkynna mér að ekki væri hægt að standa við þetta tilboð en alltaf tókst okkur að blása lífi í það. Við skulum líka rifja það upp, virðulegi forseti, að í tíð síðustu ríkisstjórnar, við 2. umr. fjárlaga, var peningur til háhraðanettenginganna og Fjarskiptasjóðs settur út, en það tókst á síðustu stundu fyrir 3. umr. að koma þeim peningum inn aftur með því að taka þann pening, 250 milljónir, sem átti að fara til sveitarfélaganna vegna þorskaflaniðurskurðar. Það hefur því ekki verið neitt sérstaklega auðvelt síðustu mánuði að koma 

Þessi ræða hæstv. samgönguráðherra er mjög athyglisverð vegna þess að hann sat í þeirri ríkisstjórn sem gerði tillögur hingað til þingsins um að skera niður framlög til Fjarskiptasjóðs. Það var ekki þingið, það var ríkisstjórnin, það var hæstv. samgönguráðherra sem sjálfur gerði þær tillögur að skera niður framlög til Fjarskiptasjóðs. Það var þingið sem tók fram fyrir hendurnar á honum og breytti fjárlagafrumvarpinu frá því að skera niður Fjarskiptasjóðinn til þess að hægt væri að koma þá af stað þeim framkvæmdum sem svo lengi höfðu dregist. Árið 2007 var gert ráð fyrir því að þessum útboðum væri komið af stað. Það kann vel að vera að hæstv. samgönguráðherra finnist við hæfi að kenna mér um að framkvæmdir hafi ekki farið af stað. Ég tek þá ábyrgð á mig að því leyti sem ég á. Ég fékk hins vegar samþykkta fjarskiptaáætlun hér á Alþingi, ég fékk samþykkta fjármuni til að setja í þessa framkvæmd sem átti að duga og dugar ríflega til að hægt sé að ljúka henni, en það kom í hlut hæstv. samgönguráðherra, Kristjáns Möllers, að hrinda þessu í framkvæmd um mitt ár 2007, hann hafði seinni part ársins 2007, allt árið 2008 og nú er komið fram á árið 2009 og þessu verki er ekki lokið sem átti að ljúka fyrir árslok 2007. Hæstv. ráðherra þýðir hvorki að kenna mér né símafyrirtækjunum um. Þetta er fyrst og fremst spurning um skipulag og að það voru uppi áform um að skera Fjarskiptasjóðinn niður. Þess vegna fór allt saman í stopp, þar er skýringin, hin raunverulega skýring á því að framkvæmdir eru ekki búnar.

Virðulegi forseti. Nei, það var ekki niðurskurður í nokkra daga og framlagið til Fjarskiptasjóðs sem tafði það mál. Það tafði það ekkert.

Hvers vegna …?

Tillögurnar sem komu um niðurskurð komu mér jafnmikið á óvart og öðrum. Hv. þingmaður sem setið hefur í ríkisstjórn veit hvernig ríkisfjármálahópur vinnur, hvernig þetta kom þar inn. Það var  Virðulegur forseti. Ég skil ekki almennilega það ójafnvægi sem er á hv. þm. Sturlu Böðvarssyni um þessar mundir nema að það séu bara innantökurnar hjá Sjálfstæðisflokknum almennt sem koma svona fram í hvaða máli sem er og þjóðin hefur fyrir framan sig daginn út og daginn inn. Virðulegur forseti. Á vegum Fjarskiptasjóðs var unnið með - og það sem ég fór yfir hér í byrjun hvernig þurfti að fara um allt landið, á tímabili þegar ég kom í ráðuneytið leit út fyrir að það væru 200 bæir sem þyrfti að taka á vegum Fjarskiptasjóðs. Fyrirtæki á markaði ætluðu að taka allt hitt. Þegar við vorum búin að fara yfir landið, kalla eftir markaðsaðstæðum hjá fyrirtækjunum, hvað þau ætluðu að gera, voru bæirnir orðnir 1.200. Og halda menn virkilega að þetta hafi ekki tafið verkið, að koma þessu í útboðsgögn? Þeir voru orðnir 1.200.

Þeir voru alltaf 1.200.

Þeir voru ekki alltaf 1.200. Og hvað eru þeir margir í dag? Eftir að tilboðin voru opnuð og kallað var eftir frá fyrirtækjum á markaði hvað þau ætluðu að gera, hvað gerðist þá? Þá fjölgaði bæjunum úr 1.200 í 1.800, um 600 bæi. 

Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér um Bjargráðasjóð en ég verð að taka undir með hv. þm. Sturlu Böðvarssyni að ræða hæstv. samgönguráðherra er þess eðlis að maður hlýtur að fara í andsvar. Hér kemur hæstv. samgönguráðherra og hreykir sér bara of hátt, það var bara fyrir neðan allar hellur að hlusta á þau orð sem hér féllu um það að tengja háhraðanetið um landið. Sú er hér stendur hefur ekki verið samgönguráðherra og ekki verið í samgönguráðuneytinu en veit að þegar sala Símans fór fram á sínum tíma voru bundnar geysilega miklar vonir við að þetta mál mundi klárast hratt og vel. Fólk um allt land er auðvitað orðið langþreytt á að bíða. Það er alveg ljóst að hv. þm. Sturla Böðvarsson lagði mikla vinnu í þetta mál. Auðvitað gat það gengið hraðar í tíð síðustu ríkisstjórnar en líka núna. Að hlusta á hæstv. samgönguráðherra Kristján L. Möller monta sig hér af því að þetta mál sé að klárast eftir 18 mánuði er fyrir neðan allar hellur að mínu mati. Það er líka rétt sem kom fram í frammíköllunum, fagráðherrar hafa áhrif á forgangsröðun innan þeirra ramma sem þeir vinna með í fjárlögum. Það er alveg rétt. Aðalatriðið núna er að þetta klárist sem fyrst, þessi seinagangur hefur verið óásættanlegur og ég vil bara koma því skýrt á framfæri að það er bara ekki við hæfi að hæstv. samgönguráðherra skuli hreykja sér af þessu máli hérna. Það er ekkert tilefni til þess. Þetta átti að vera löngu búið, það er eðlilegt að skýra frá stöðu mála en að hreykja sér með þessum hætti yfir málinu, berja sér á brjóst og láta í það skína að hæstv. ráðherra hafi bjargað þessu öllu í horn er bara ekki sannleikanum samkvæmt að mínu mati.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort það er lægð yfir landinu eða hvað er að ske, eins og stundum var sagt á Næturvaktinni, en ástæða þess að ég gat um háhraðanettengingarnar í ræðu minni er að talað var um ákveðnar aðgerðir á vegum Bjargráðasjóðs sem eru nýstárlegar og nýjar. Það er settur fram styrkur til áburðarkaupa fyrir bændur og að ég nefni háhraðatengingarnar í því sambandi er vegna þess að bændur hafa beðið mjög lengi eftir þessu. Það er mjög merkilegt, virðulegur forseti, það jákvæða skref sem stigið var með samningnum um háhraðanettengingarnar og allt það sem því fylgir, það mikla átak sem hefur verið í gangi hefur ekkert sérstaklega mikið ratað inn til fjölmiðla, til að boða þau gleðilegu tíðindi fyrir þá sem eiga að njóta þess á næstunni. Mér finnst mjög merkilegt, virðulegur forseti, að t.d. fjölmiðlar hafa ekki fjallað mikið um þetta og borið þessi tíðindi. Ég orðaði það við einn fjölmiðlamann 

Virðulegur forseti. Þarna kom skýringin á því af hverju hæstv. samgönguráðherra kom inn á þetta mál hér í umræðunni um Bjargráðasjóð, það var til þess að koma því í fjölmiðla. Það er svo sem ágætt, það er hægt að koma málum í fjölmiðla úr þessum ræðustól. Hins vegar gekk hæstv. samgönguráðherra allt of langt í sjálfumgleðinni, það er ekki hægt að koma hér, virðulegur forseti - það átti að vera búið að ljúka þessu máli fyrir mörgum árum - og berja sér á brjóst. Það er ekki við hæfi og það er sko engin lægð yfir landinu. Það er bara þannig að hæstv. ráðherra gekk of langt í sjálfumgleðinni. Við það geri ég athugasemd. Ég er alveg viss um að allir þingmenn fagna því að það sjái fyrir endann á þessu máli. Auðvitað fagna því allir. Ég fagna því alveg sérstaklega, en andmæli því að hæstv. ráðherra láti í það skína að hann hafi unnið eitthvert sérstakt afrek hér. Þó að sumum ráðherrum finnist að mál komist ekki nógu hratt frá sér í fjölmiðla og þeir fái ekki nógu jákvæða umfjöllun þar verða hæstv. ráðherrar að gæta einhverrar sanngirni í þessari umræðu. Sú er hér stendur hefur fylgst með bæði hv. þm. Sturlu Böðvarssyni og hæstv. samgönguráðherra Kristjáni L. Möller, þeir hafa báðir viljað vel í þessu máli en hér er ekki við hæfi að einhver einn komi upp og hreyki sér af þessu máli eins og hann hafi sjálfur bjargað því öllu í horn á síðustu sekúndu. Þetta er búið að vera erfitt mál, það hefur tekið allt of langan tíma, þetta er stórt byggðamál, landsmenn hafa beðið allt of lengi eftir þessu og menn ættu frekar að vera hógværir, hófstilltir og bljúgir en að berja sér svona á brjóst eins og hér var gert áðan.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem við ræðum nú hefur borið nokkuð brátt að og því hefur ekki gefist mikið tóm til að fara nákvæmlega yfir það. Mér hefur hins vegar verið það vel kunnugt að viðræður hafa staðið yfir milli Sambands sveitarfélaga, ríkisvaldsins og Bændasamtakanna um framtíðarfyrirkomulag Bjargráðasjóðs. Eins og kom fram á búnaðarþingi hefur verið mikill vilji hjá Bændasamtökunum til að finna framtíðarlausn á fyrirkomulagi Bjargráðasjóðsins og það er mjög vel að komin sé einhver niðurstaða í það mál. Við vitum að það hafa verið skiptar skoðanir um hvort ætti að starfrækja Bjargráðasjóð eður ei. Hér hefur starfað nefnd sem unnið hefur að þeim málum en hún hafði ekki lokið störfum þegar lagt var fram frumvarp sem gerir ráð fyrir því að hverfa frá Bjargráðasjóðnum í þeirri mynd sem hann hafði verið. Ég tel að það hefði ekki verið skynsamlegt að gera það. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Bjargráðasjóður sé til staðar og því fagna ég þeirri niðurstaða sem hér er fengin því hún felur það þó í sér, gagnvart því sem áður var en þá voru uppi áform um að leggja sjóðinn niður. Hér er þó búið að taka ákvörðun um að hann starfi áfram þó að það verði í breyttri mynd. Í sjálfu sér geri ég ekki athugasemd við það. Ég treysti því að þessi mál hafi verið unnin í bærilegri sátt við sveitarfélögin í landinu sem eru aðilar að þessu. Það fyrirkomulag sem hér er verið að leggja til er í grófum dráttum það sem ég veit að Bændasamtökin og fleiri höfðu áhuga á að gæti orðið í framtíðinni. Það er í sjálfu sér jákvætt að sú niðurstaða er þó alla vega fengin að Bjargráðasjóður sé til staðar því eins og hefur komið fram og allir vita þá hefur Bjargráðasjóður í gegnum tíðina gegnt mjög miklu hlutverki, oft við erfiðar aðstæður í landbúnaði. Nú hafa aðstæður auðvitað breyst á margan hátt og þess vegna er eðlilegt að endurskoða framtíðarhlutverk sjóðsins eins og hér er verið að gera. Kjarni málsins er sá að sveitarfélögin eru að hverfa út úr sjóðnum og þau taka með sér bæði tilteknar skuldbindingar og tilteknar eignir. Það er því eitt af því sem þingnefndin sem fær málið til umfjöllunar þarf að gera, að fara mjög nákvæmlega yfir fjárhagsstöðu og efnahagsstöðu sjóðsins. Það þarf að sjálfsögðu að liggja fyrir hver hún er þannig að við sjáum hvaða burði Bjargráðasjóður hefur framtíðinni til að sinna því verkefni sem honum er ætlað samkvæmt því frumvarpi sem liggur fyrir. Þetta frumvarp er lagt fram í skugga mjög mikilla hækkana sem hafa orðið á aðföngum til bænda og landbúnaðarins. Það er skemmst frá því að segja og er öllum kunnugt að hækkanir hafa verið gríðarlega miklar og hafa komið mjög hart niður á landbúnaðinum í landinu. Þetta á alveg sérstaklega við um áburðarverðið sem hefur hækkað mjög mikið á undanförnum tveimur árum. 700 millj. kr. kostnaðarauki lendir á bændum að öllu óbreyttu nú milli ára og það kemur ofan í 1.200–1.300 millj. kr. hækkun sem varð á áburðarverði á árunum þar á undan. Það má segja að á u.þ.b. tveggja ára tímabili hafi áburðarreikningurinn til bænda hækkað um allt að 2 milljarða kr. Þetta er gífurleg hækkun fyrir atvinnugreinina og bitnar mjög harkalega á henni eins og hefur komið fram. Það fer ekkert á milli mála að fjármögnun á áburðarkaupum verður mjög erfið fyrir marga bændur við þessar aðstæður. Við vitum að bankakerfið hefur viljað koma til móts við landbúnaðinn almennt en bankakerfið er hins vegar að bjóða lán með um 25% vöxtum og það sjá allir að landbúnaðurinn getur alls ekki risið undir því og sú fjármögnun getur því miður orðið mörgum bændum ofviða. Þess vegna hefur það mjög oft verið rætt hvort hægt væri að koma til móts við bændur á einhvern hátt þótt ekki væri nema til skamms tíma, til að taka af þann verðhækkunarkúf sem hefur bitnað mjög harkalega á landbúnaðinum síðustu tvö árin, eins og ég hef þegar rakið. Í tíð minni sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra var það m.a. athugað af alvöru hvort ástæða væri til að ríkið kæmi inn sérstaklega í því skyni að greiða niður áburðarverð en frá því var horfið vegna þess að ótti manna var sá að þær niðurgreiðslur kynnu að rata í allt aðra vasa en í vasa bændanna. Það er það mál sem ég hef hvað mestar áhyggjur af varðandi þetta því í hinu nýja frumvarpi um Bjargráðasjóð er verið að leggja það til að hlutverki sjóðsins verði breytt á þann veg að opnað sé fyrir það með sérstöku bráðabirgðaákvæði, bráðabirgðaákvæði IV að ég hygg, að sjóðurinn komi að því að greiða niður áburðarverðið tímabundið til að létta bændum lífið við þessar erfiðu aðstæður. Það þarf að ganga vel úr skugga um að þær greiðslur sem berast úr Bjargráðasjóði komi beint til bænda sjálfra þannig að landbúnaðurinn og bændurnir og búvöruframleiðslan njóti þess sjálf og þetta sé þá raunverulega til þess fallið að lækka áburðarverðsreikninginn hjá bændum. Það er alveg rétt sem hæstv. samgönguráðherra rakti og kom mjög vel fram í setningarræðu formanns Bændasamtakanna við setningu búnaðarþings 1. mars sl. að hækkun á áburðarverði getur orðið mjög háskaleg, ekki síst til lengri tíma litið. Ef bændur þurfa að fara að draga úr áburðargjöf þá mun það koma fram í minni uppskeru sem aftur mun hafa alvarleg áhrif á búvöruframleiðsluna þegar fram í sækir. Það er reynsla sem t.d. landbúnaður í öðrum löndum hefur upplifað, að alþjóðlegar áburðarverðshækkanir hafa leitt til þess að bændur hafa dregið úr áburðarkaupum, uppskera hefur minnkað og það hefur síðan haft áhrif á búvöruframleiðsluna. Það væri auðvitað mjög alvarlegur hlutur fyrir okkur og þess vegna verðum við að reyna að róa að því öllum árum að finna lausn til að það gerist ekki hér. Við megum ekki við því. Það er hluti af matvælaöryggi okkar að tryggja að búvöruframleiðslan geti haldið snurðulaust áfram og ég fagna því þegar reynt er að finna leiðir til að tryggja að svo megi verða. Það er eitt í þessu sambandi sem ég held að skipti mjög miklu máli að menn fari mjög vandlega yfir. Það er raunar ekki hlutverk þingnefndarinnar í sjálfu sér að gera en ég tel að bæði Bændasamtökin og ráðuneytið, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið gætu vel farið yfir að athuga hvernig verðmyndun á áburði í heiminum er háttað í raun og veru. Það er alveg ljóst að aðföng í áburðarframleiðslu hafa verið að lækka og ég hef fengið upplýsingar um að áburðarverð á heimsmarkaði hafi verið að lækka þó að þess hafi ekki gætt hjá okkur. Ég veit ekki nákvæmlega hver sannleikurinn er í þessum efnum en í ljósi þeirra upplýsinga sem mér hafa verið sendar finnst mér að ástæða sé til að yfirfara þessi mál mjög vandlega til að ganga úr skugga um að fyllstu hagkvæmni sé gætt við innkaup á áburði. Það væri auðvitað mjög alvarlegt ef íslenskur landbúnaður nyti ekki hagstæðasta verðs sem hægt er að fá, auðvitað að því tilskildu að sá áburður uppfyllti þau skilyrði sem við setjum varðandi áburð sem er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. Ég vildi nota tækifæri í þessari umræðu til að vekja sérstaka athygli á þessu. Það skiptir mjög miklu máli að við fylgjumst vel með áburðarverðsþróuninni á alþjóðlegum mörkuðum til að geta brugðist við og fylgst með og haft eitthvað um það að segja hvernig þau mál þróast innan lands ef hægt er að gera það. Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að verði þetta frumvarp að lögum verður sú breyting á skipan Bjargráðasjóðs að hlutverk sveitarfélaganna hverfur. Þetta verður þá sjóður sem ríkið og bændur standa að og þess vegna er eðlilegt að hann fari undir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið enda er gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipi þriggja manna stjórn sjóðsins til fjögurra ára og tveir séu fulltrúar Bændasamtakanna en einn fulltrúi ráðherra sé formaður. Þetta er auðvitað allt saman eðlilegt í ljósi þeirra breytinga sem verið er að gera. Annað atriðið sem skiptir miklu máli í samtímanum er að opnað sé á möguleika sjóðsins til að bregðast við með skammtímaúrræðum, bregðast við þeim miklu hækkunum sem eiga að verða á áburðarverði. Það er hins vegar ástæða til að árétta að þetta er auðvitað skammtímalausn. Það er líka ástæða til að árétta að það er augljóst að þarna verður ekki um stórar upphæðir að ræða sem gætu komið sem greiðslur til bænda þrátt fyrir allt. Því fer auðvitað víðs fjarri að sá vandi sem landbúnaðurinn stendur frammi fyrir vegna hækkandi aðfanga, sérstaklega vegna hækkandi áburðarverðs, sé á nokkurn hátt aflétt með þessu eða komið í veg fyrir hann. Hann verður hins vegar vonandi gerður aðeins léttbærari ef vel tekst til. Áhyggjur mínar sem ég hef áður gert að umræðuefni, bæði við fyrri umræður og í máli mínu nú, snúa sérstaklega að því hvernig tryggt verði að þær greiðslur sem ætlað er að renni út úr Bjargráðasjóðnum berist til bænda og leiði í raun og veru til þess að afkoma bændanna sjálfra batni. Það er kjarni málsins og það er hið stóra verkefni sem menn verða að ráðast í og tryggja með öllum tiltækum ráðum að við náum árangri í. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég árétta að sú nefnd sem fær málið til umfjöllunar þarf að leggja fram upplýsingar um fjárhagsstöðu sjóðsins, hvernig efnahagsreikningur hans muni líta út, a.m.k. gróflega eftir þær breytingar sem hér er verið að gera grein fyrir. Það verður að liggja fyrir að sjóðurinn geti staðið undir þeim verkefnum sem honum er ætlað samkvæmt forskrift frumvarpsins þannig að ljóst sé að sjóðurinn sé til gagns og verði til gagns fyrir bændur. Ég ítreka að ég tel að þrátt fyrir að starfsemi sjóðsins hafi oft verið gagnrýnd þá hefur sjóðurinn gegnt mikilvægu hlutverki fyrir landbúnaðinn og það þarf að tryggja að þannig verði það um ófyrirsjáanlega tíð. Ég ítreka því að ég fagna þeirri stefnubreytingu sem hefur orðið hjá hæstv. samgönguráðherra, að hverfa frá því að sjóðurinn sé lagður niður í þeirri mynd sem ætlunin var en fremur reynt að búa til nýjan ramma utan um hann þannig að hann geti áfram gegnt því hlutverki sem hann hefur, að koma til móts við bændur og landbúnaðinn þegar sérstaklega stendur á.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um Bjargráðasjóð. Þetta er mál sem ég fagna mjög að sé komið í umræðu á vettvangi þingsins því hér hefur náðst sátt um að þessi mikilvægi sjóður starfi áfram. Eins og við vitum hefur verið ákveðið ósamkomulag um starfsemi sjóðsins á undangengnum árum og nú er það svo að sveitarfélögin hafa dregið sig út úr því en sjóðurinn heldur áfram störfum sínum og verður í sameign ríkisins og Bændasamtaka Íslands. Með þessu frumvarpi sem við ræðum hér er líka gert ráð fyrir því í bráðabirgðaákvæði að sjóðurinn komi að því erfiða ástandi sem blasir við bændastéttinni um þessar mundir. Ótrúlegar hækkanir á áburði á síðustu missirum hafa leitt til þess að margir munu eiga í miklum erfiðleikum með að festa kaup á áburði. Það er lausafjárskortur í þessari atvinnugrein eins og í svo mörgum öðrum atvinnugreinum í dag og því er brýnt að við komum að því að mæta þeim mikla vanda sem blasir við. Á fundi á Akureyri á dögunum sem ég sat tjáði bóndi sem var á þeim fundi þá reynslu sína að á síðasta ári hefði orðið um 80% hækkun á áburði á milli ára og nú stefndi í aðra hækkun, um 50% ofan á þá 80% hækkun sem varð árið á undan. Hækkunin á áburði til bænda er því um 170% á einungis tveimur árum. Og eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson rakti áðan má gera ráð fyrir því að kostnaðarauki bændastéttarinnar vegna þessara gríðarlegu hækkana sé um 2.000 millj. kr. og það munar um minna. Það segir sig sjálft að í því árferði sem nú ríkir og í ljósi ákvörðunar fyrri ríkisstjórnar um að skerða búvörusamningana um 700–800 millj. kr. hlýtur að þurfa að grípa til róttækra aðgerða. Þess vegna fagna ég þessu fram komna frumvarpi þar sem gert er ráð fyrir að Bjargráðasjóður komi til móts við aukinn kostnað vegna áburðarkaupa sem getur verið allt að 700 millj. kr. En þá stendur út af sú skerðing sem bændur urðu fyrir í tíð síðustu ríkisstjórnar þar sem verðlagsuppfærslur á búvörusamningum fylgdu ekki verðlagsþróun eins og skrifað hafði verið undir í samningi milli landbúnaðarráðherra og fulltrúa bændastéttarinnar. Það leiðir náttúrlega af sér að staða þessarar mikilvægu stéttar verður mun verri en menn gerðu ráð fyrir því menn ætlast til þess að gerðir samningar standi. Það hlýtur því að vakna upp sú spurning í þessari umræðu hvort ný ríkisstjórn ætli að beita sér fyrir því að endurskoða þetta brot fyrrverandi ríkisstjórn gagnvart bændum, þ.e. að svíkja gerða samninga. Ég sé að hv. þm. Jón Bjarnason er kominn í salinn en hann gegnir ábyrgðarmiklu hlutverki hjá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem er aðili að núverandi ríkisstjórn. Hann gagnrýndi harðlega umrædda skerðingu til bændastéttarinnar  Hér er samt ekki um neina dúsu að ræða og hér er ekki um neitt sérstakt góðverk að ræða af hálfu núverandi ríkisstjórnar því að þessi sjóður er m.a. fjármagnaður af búnaðargjaldi sem bændur sjálfir greiða og því skulu menn fara varlega í það að guma sérstaklega af þessum 700 millj. kr. sem verja á til bændastéttarinnar vegna áburðarkaupa vegna þess að þetta eru fjármunir stéttarinnar sjálfrar. Bændur hafa lagt milljarða í þennan sjóð á undangengnum árum og það er ekki nema sjálfsagt á þeim tímum sem við upplifum nú að bændur eigi heimtingu á því að fjármunir verði teknir út úr sjóðnum til að koma til móts við þann bráða vanda sem nú steðjar að þessari atvinnugrein eins og svo mörgum öðrum. Við framsóknarmenn leggjum mikla áherslu á að þetta mál fái hraða afgreiðslu á vettvangi þingsins og Bjargráðasjóður greiði þessa fjármuni út hið fyrsta. Þetta er ein af þeim aðgerðum sem við þurfum að afgreiða á þessu þingi áður en við göngum til alþingiskosninga. Það eru margar aðgerðir sem við þurfum að fara í til að mæta þörfum atvinnulífsins og bænda og neytenda og þetta er einungis lítill hluti af því en um leið mikilvægur. Það kom ansi merkileg umræða upp áðan og eiginlega óskyld því frumvarpi sem við ræðum en það var umræða um háhraðatengingu í sveitum og það var hnútukast á milli þingmanna um fortíðina og hvernig að þeim málum hefur verið staðið. Við framsóknarmenn lögðum mikla áherslu á það á sínum tíma að sveitir landsins yrðu háhraðatengdar hið fyrsta. Það er í raun og veru hluti af því að lifa á 21. öldinni að lífsgæðin séu hin sömu til sveita og í stærri bæjum og í höfuðborg landsins. Það á að vera sjálfsagt og eðlilegt að fólk geti menntað sig og aflað sér víðtækrar þekkingar í gegnum nútímatækni. En eins og við þekkjum og vitum er ástandið í mörgum samfélögum á landsbyggðinni algerlega óviðunandi og að þessi mál hafi dregist jafnmikið og raun ber vitni. Í raun og veru ætti enginn að hæla sér af því að það mál að háhraðatengja sveitir landsins skuli fyrst vera að ganga í gegn núna, árið 2009. Í fyrsta fasa er lögð áhersla á Norðurland, Austurland og Vestfirði. Þetta átti að vera fyrir löngu búið að gerast og í raun og veru er saga uppbyggingar háhraðanets í sveitum landsins ein samfelld sorgarsaga og engum til sóma. Það var búið að tryggja fjármuni í þetta verkefni á sínum tíma en málið hefur þvælst í kerfinu milli símafyrirtækja, milli stofnana og er í raun og veru algerlega til vansa og leiðinda því það skiptir okkur miklu máli að ganga frá háhraðatengingum til sveita hið allra fyrsta. Að lokum þetta, hæstv. forseti. Við framsóknarmenn styðjum frumvarp til laga um Bjargráðasjóð eindregið. Við leggjum mikla áherslu á að málið fái mjög hraða meðferð á vettvangi þingsins og að það verði að lögum hið fyrsta þannig að hægt verði að koma til móts við þann mikla vanda sem steðjar að íslenskum landbúnaði nú. Á það leggjum við mikla áherslu og þetta er að sjálfsögðu ekki síðasta málið og langt frá því á þessu þingi sem við afgreiðum héðan til að koma til móts við vanda heimila og fyrirtækja í landinu og þá ekki hvað síst til móts við íslensku bændastéttina.

Herra forseti. Málið um Bjargráðasjóð er, eins og komið hefur fram, hið besta mál og mikil samstaða er um það. Það er með nokkuð öðrum hætti en var fyrir ári síðan þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar lagði fram frumvarp um að leggja hann alveg niður. Bjargráðasjóður er hluti af því félagslega samtryggingarkerfi sem byggt var upp fyrir allmörgum árum til þess að taka með sameiginlegum hætti á erfiðleikum sem upp geta komið m.a. í tengslum við náttúruhamfarir, uppskerubresti, hafís o.fl. sem getur komið misjafnlega niður á einstökum byggðarlögum, sveitum og bændum, á afkomu þeirra og framleiðslu. Eins og fram kemur í greinargerðinni var Bjargráðasjóður stofnaður með lögum 1913 í þeim tilgangi að koma til hjálpar landsmönnum í hallæri eða til að afstýra hallæri. Í 1. gr. laganna var hallæri skilgreint þannig að sveitarfélag verði svo illa statt að það megni ekki af eigin rammleik að forða mönnum og skepnum frá harðrétti sem gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir matvæla- og fæðuöryggi í landinu og fyrir afkomu íbúa í heilum landshlutum. Bjargráðasjóður hefur gegnt mikilvægu hlutverki í þeirri félagslegu samhjálp og samtryggingarkerfi sem þjóðin byggði upp á síðustu öld og var hinn öflugi bakstuðningur fyrir allar framfarir í landinu sem byggðist fyrst og fremst á félagslegum styrk. Því miður var gengið á hvert félagslega samtryggingarkerfið á fætur öðru í kjölfar einkavæðingar og taumlausrar markaðshyggju ríkisstjórna síðustu ára undir forustu Sjálfstæðisflokksins. Lánasjóður landbúnaðarins, sem hafði gegnt mikilvægu hlutverki fyrir íslenskan landbúnað við að jafna möguleika bænda til uppbyggingar á jörðum, var lagður niður í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Nú vildu menn gjarnan hafa Lánasjóð landbúnaðarins og geta beitt honum til þess að jafna og styrkja og koma til móts við erfiða greiðslustöðu bænda víða um land. Því miður fór það svo að ríkisstjórnin, undir forustu Sjálfstæðisflokksins með stuðningi Framsóknarflokksins, lagði niður Lánasjóð landbúnaðarins. Eignir hans voru m.a. lagðar inn í Landsbankann þar sem bændur reyna að eiga samninga um lánakjör sín. Það réttlæti og jöfnunarsjónarmið sem ríkti varðandi lánveitingar Lánasjóðs landbúnaðarins varð gjörsamlega úti þegar lánasjóðurinn fór inn í hina einkavæddu hlutafélagsbanka sem hugsuðu fyrst og fremst um hvernig þeir mættu græða. Félagsleg nálgun í lánamálum og fjárhagslegum fyrirgreiðslum var ekki fyrir hendi þar á bæ. Það var Bjargráðasjóður sem gegndi þessu félagslega hlutverki. Á hann átti að ráðast fyrir ári síðan, þá kom frumvarp fram um það á Alþingi sem þáverandi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar lagði fram. Það virtist því ekki vera mikill munur á Framsóknarflokki og Samfylkingu í þeim efnum og átti hreinlega að leggja Bjargráðasjóð niður. Sem betur fer tókst að afstýra því, ekki síst fyrir harða andstöðu Vinstri grænna sem neituðu að samþykkja eða veita áformum brautargengi um að leggja þennan félagslega sjóð niður. Hér er lagt fram frumvarp um að breyta sjóðinum þannig að hann verði að jöfnu í sameign ríkisins og Bændasamtaka Íslands og fái þá skilgreint hlutverk í að standa að baki landbúnaði, matvælaframleiðslu í landinu og öryggi hennar og er það vel. Ég dreg þó í efa að það sé rétt hjá sveitarfélögunum að vilja draga sig út úr þessum sjóði. Ég þekki það að mörgum minni sveitarfélögum, sérstaklega úti um land, hefur þótt gott að eiga Bjargráðasjóð að bakhjarli. Það má vel vera að hinum stærri sveitarfélögum á þéttbýlissvæðunum finnist það óþarfi en ég veit að minni sveitarfélögunum hefur þótt það gott. Herra forseti. Þetta mál, að hægt sé að beita hluta af eignum Bjargráðasjóðs til þess að koma til móts við bændur í áburðarkaupum með einum eða öðrum hætti, er mjög mikilvægt og gott innlegg í þá stöðu sem fram undan er hjá bændum til þess að tryggja matvælaframleiðslu í landinu. Málið fer nú til nefndar og ég vona svo sannarlega að það fái hér skjótt og gott brautargengi, eins og hefur komið fram í máli hv. þingmanna, þannig að ákvæði þess geti komist til framkvæmda þegar í vor og verði liður í því að koma til móts við og styrkja stöðu bænda og matvælaframleiðslunnar í landinu og tryggja fæðuöryggi þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég vil í örfáum orðum fara yfir afstöðu mína til þessa frumvarps. Ég styð málið eins og það er lagt fram, ég tel bæði rétt og skylt að fyrir hendi sé sjóður af þessu tagi sem grípi inn í þegar aðstæður eru á þann veg sem lýst er í frumvarpinu. Það er skynsamlegt að hafa Bjargráðasjóð eða sjóð sem safnað er í fé til að mæta áföllum, sem eðli málsins samkvæmt gerast ekki oft heldur af og til, og bæta þeim tjón sem fyrir því verða með greiðslum úr sjóðnum. Mér finnst líka eðlilegt að hafa fyrirkomulagið þannig að þeir sem eiga kost á bótum eða styrkjum úr sjóðnum vegna tjóns sem þeir hafa orðið fyrir leggi eitthvað inn í hann sjálfir þannig að þeir finni til þess að þeir beri ábyrgð á sjóðnum og starfsemi hans. Þeir hafi líka áhrif á hvernig hann er á hverjum tíma og hvernig hann þróast. Óhjákvæmilegt er hins vegar að ríkissjóður leggi til fé inn í slíkan sjóð, eins og gert er ráð fyrir, og reyndar má segja að á undanförnum árum hafi ríkissjóður komið sér að mestu leyti undan því hlutverki sínu að leggja til fé í þessu skyni. Það hafa verið óverulegar fjárhæðir sem ríkissjóður hefur lagt inn í Bjargráðasjóð eða um 10 millj. kr. á ári, sem hrekkur engan veginn til til þess að safna upp höfuðstól sem hægt er að grípa til þegar á þarf að halda. Ég legg því áherslu á það, virðulegi forseti, að að sjóðnum standi þeir sem eiga þess kost að njóta úr honum og leggi eitthvað til hans og hins vegar að ríkissjóður leggi fram verulegt fé til að safna í sjóð sem yrði til ráðstöfunar þegar á þarf að halda. Það sem vekur athygli mína sérstaklega í þessu máli er að ástæða er til að skoða hvort ekki sé rétt að sjóðurinn hafi víðtækara hlutverk en gert er ráð fyrir í frumvarpinu, sem sagt að tryggja matvælaframleiðslu í landinu að einhverju marki. Við erum mjög háð innflutningi matvæla, kannski háðari en flest önnur lönd. Vegna veðurfars getum við síður framleitt ýmsar vörur hér á landi sem hægt er að gera erlendis og u.þ.b. helmingurinn af hitaeiningaþörf landsmanna er fenginn með innfluttum vörum sem er mjög hátt hlutfall miðað við það sem gengur og gerist, t.d. innan Evrópusambandsins. Það er af eðlilegum ástæðum og við munum þurfa að búa við það. Það þýðir líka að við erum viðkvæmari fyrir því ef verður af einhverjum ástæðum tekið fyrir innflutning á þessum vörum og þolum miklu skemur en margar aðrar þjóðir truflun á því. Ég held að við þurfum að huga að atriði sem stundum hefur verið kallað „matvælaöryggi“. Mér finnst að eitt af hlutverkum Bjargráðasjóðs geti einmitt verið að tryggja eftir því sem kostur framleiðslu hér á landi sem er þó í það miklum mæli að þjóðin gæti brauðfætt sig um einhvern tíma án þess að til stórra vandræða kæmi ef tekið yrði fyrir innflutning með einum eða öðrum hætti. Við upplifðum þær aðstæður í haust að það var raunveruleg hætta á því að við gætum ekki flutt inn vörur, við urðum að byggja einvörðungu á innlendri framleiðslu. Þessar aðstæður geta því komið upp, bæði af efnahagsástæðum eins og þá voru, líka af öðrum ástæðum eins og sjúkdómahættu, þannig að við þurfum að vera við því búin á hverjum tíma að geta brugðist við aðstæðum sem leitt geta til þessarar stöðu. Ég held að Bjargráðasjóður eigi að hafa þetta hlutverk. Ég er sammála því sem lagt er til í frumvarpinu, að hluti af eigin fé sjóðsins verði greitt út núna til að tryggja framleiðslu með því að greiða niður mikla verðhækkun á áburði. Eitt af því sem gerir framleiðslu okkar viðkvæma er hvað við erum háð innfluttum áburði. Ég legg áherslu á að tekið verði til athugunar í framhaldinu að styrkja lagagrundvöll sjóðsins þannig að hann nái yfir þetta nýja hlutverk sem óbeint er komið undir hann með útgreiðslu fjár vegna áburðarkaupa. Að settur verði niður hópur og hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að málið verði tekið inn að lokinni afgreiðslu þessa frumvarps, það skoðað og lagt fram frumvarp um breytingu á því til þess að tryggja að þetta sjónarmið nái betur fram að ganga og treysta í sessi stöðu þjóðarinnar þannig að hún geti á hverjum tíma verið sæmilega sjálfbjarga í fæðuframleiðslu. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um afstöðu mína til málsins, hún er svo sem komin fram í þessu stutta erindi, ég styð málið.

Herra forseti. Við ræðum hér Bjargráðasjóð sem á sér mjög langa sögu og hér er gert ráð fyrir að sveitarfélögin fái sinn hluta útgreiddan úr þeim sjóði en eftir standi ríkið og Bændasamtökin með sinn eignarhlut og skipti honum jafnt á milli sín. Ég hef flutt frumvarp nokkrum sinnum um að leggja niður búnaðargjald því að það er ekkert annað en skylda til að leggja félagsgjald á venjulegt fólk, þ.e. bændur, til að greiða inn í félagasamtök sem þeim ber ekki skylda til að vera í samkvæmt stjórnarskránni. Auðvitað ætti búnaðargjaldið að vera frjálst og þá mundu kannski aukast kröfur manna á það hvernig Bændasamtökin starfa og hvernig kostnaði þar er háttað. Varðandi Bjargráðasjóðinn einan sér þá hefur verið bent á það mörgum sinnum að þær tryggingar gætu náttúrlega verið inni í viðlagatryggingu eða bara á frjálsum tryggingamarkaði, starfsemi hans er í rauninni á margan hátt orðin úrelt. Í því frumvarpi sem ég flutti síðast um að fella niður búnaðargjaldið kemur fram að hlutfall rekstrargjalda af styrkjum hefur verið afskaplega hátt í þessum sjóði, þ.e. hann borgar á milli 30% og yfir 50% af styrkjum í rekstrarkostnað. Til dæmis er framlag bænda af búnaðargjaldinu nú orðið lægra en kostnaður við rekstur sjóðsins. Þetta finnst mér vera athyglivert og sýnir að það virðist ekki vera haldið mjög mikið utan um kostnað í þessum sjóði, hann er bara allt of dýr. Eftir að þjóðin lenti í þessum áföllum þarf hún virkilega að fara að skoða hvort ekki sé ástæða til að minnka kostnað eins og þennan, minnka kvaðir á stéttir eins og búnaðargjaldið og iðnaðarmálagjaldið eru, en það vill svo til að iðnaðarmálagjaldið bíður nú dóms hjá mannréttindanefnd Evrópu sem hefur samþykkt að taka það gjald upp og mun fella dóm. Nú veit maður reyndar ekki hvernig sá dómur verður en ef hann verður í þá veru að þetta sé ekki heimilt, að þetta brjóti stjórnarskrána þar sem þetta fer í móti félagafrelsi stjórnarskrárinnar og brjóti þannig mannréttindi, þá þarf að sjálfsögðu að horfa til annarra gjalda, eins og búnaðargjaldsins, fiskræktargjaldsins og STEF-gjalda o.s.frv. þar sem menn hafa sett alls konar gjöld á stéttir og atvinnugreinar sem renna til einstaklinga og félaga þeirra og beita afli ríkisins með mjög stífum innheimtuaðgerðum, sektum og jafnvel fangelsi til að ná inn gjöldunum. Menn þurfa að fara að skoða alla þessa þætti. Allt eru þetta hömlur á frelsi í viðskiptum og hömlur á eðlilega viðskiptahætti. Þess vegna er ég er hlynntur þessu, þ.e. að minnka framlag sveitarfélaganna inn í þennan sjóð sem ég hef aldrei almennilega getað skilið. Jafnframt skora ég á hv. nefnd sem fær málið til umsagnar að skoða virkilega að leggja sjóðinn niður og sjá aðrar leiðir til að ná fram þeim markmiðum sem hann gegnir, að tryggja bændur fyrir áföllum sem að sjálfsögðu mætti að tryggja eins og hvað annað annaðhvort viðlagatryggingu eða bara í frjálsum tryggingum. Mér finnst þetta vera smá hænuskref og ég er ánægður með það, en það er ósköp lítið, herra forseti, með hliðsjón af þeim gífurlegu áföllum sem íslensk þjóð hefur orðið fyrir.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum á þingskjali 702, vegna innleiðingar á tilskipun 2005/29/EB um óréttmæta viðskiptahætti. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á 16. gr. tilskipunarinnar. Breytingarnar voru teknar upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 92/2006 frá 7. júlí 2006 um breytingu á XIX. viðauka við EES-samninginn um neytendavernd. Um er að ræða tæknilegar breytingar á tvennum lögum á sviði neytendaréttar vegna innleiðingar á tilskipun um óréttmæta viðskiptahætti. Hér á eftir geri ég stutta grein fyrir þeim breytingum sem þetta frumvarp felur í sér. Með innleiðingu á 2. mgr. 16. gr. tilskipunarinnar sem hér um ræðir, felst að breyta þarf lítillega 1. gr. laga nr. 56/2007, um samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd, en með þeim lögum var veitt lagagildi hér á landi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2006/2004 frá 27. október 2004 um samvinnu milli innlendra yfirvalda sem bera ábyrgð á framkvæmd laga um neytendavernd og reglugerð um samvinnu um neytendavernd. Eftir samþykkt breytinga á lögunum mun viðauki við framangreinda reglugerð 2006/2004/EB ekki lengur hafa lagagildi og yrði því ekki birtur sem fylgiskjal með framangreindum lögum nr. 56/2007. Innleiðing síðari breytinga á viðaukanum, sem geymir upptalningu á ákveðnum EES-gerðum á sviði neytendamála, yrði eftir breytinguna í formi reglugerða. Til þess að innleiða 1. mgr. 16. gr. tilskipunarinnar þarf að breyta tilvísun til tilskipunar Evrópuráðsins í 1. tölulið 1. gr. laga nr. 141/2001, um lögbann og dómsmál, til að vernda heildarhagsmuni neytenda. Nú er í 1. tölulið 1. gr. vísað til tilskipunar ráðsins 84/450/EB frá 10. september 1984 um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna um villandi auglýsingar. Eftir samþykkt þessa lagafrumvarps verður hins vegar vísað til tilskipunar 2005/29/EB frá 11. maí 2005 um óréttmæta viðskiptahætti gagnvart neytendum á innri markaðnum. Ákvæði um villandi auglýsingar eru innleidd í V. kafla laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, með síðari breytingum, og er nauðsynlegt að gera þessa breytingu þar sem tilskipun 2005/29/EB um óréttmæta viðskiptahætti, felur í sér breytingar á umræddum ákvæðum tilskipunar 84/450/EB um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna um villandi auglýsingar. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar til frekari umfjöllunar.

Herra forseti. Við ræðum hér breytingu á ýmsum lögum vegna innleiðingar á tilskipun Evrópusambandsins um óréttmæta viðskiptahætti. Í haust varð mikið hrun á Íslandi vegna þess að það voru ákveðnar veilur í tilskipunum Evrópusambandsins, t.d. varðandi Icesave. Það voru ákveðnar veilur í því að menn opnuðu fyrir frjálsan fjármagnsflutning án þess að hafa eftirlitið í lagi og án þess að setja skýrar og strangar reglur. Hér ræðum við frumvarp frá hæstv. viðskiptaráðherra sem er samið í viðskiptaráðuneytinu og fer væntanlega á frekar léttan máta í gegnum Alþingi. Þessu vil ég vara við, herra forseti. Ég held að Alþingi hafi sofið á verðinum og ég sagði það reyndar í þingræðu 30. október síðastliðinn að ég bæri mína ábyrgð á hruninu vegna þess að ég hefði ekki verið nógu gagnrýninn á reglur Evrópusambandsins, t.d. hvað varðar Icesave-reikningana og innlánstryggingarnar og þær skuldbindingar sem þar koma til og heldur ekki varðandi t.d. gagnsæi í rekstri fyrirtækja. Ég legg nú til af þessu tilefni að hv. viðskiptanefnd fari mjög grannt í gegnum þær athugasemdir sem hér eru og stefni að því í framtíðinni, herra forseti, að nefndin sjálf semji frumvörp um innleiðingu reglugerða Evrópusambandsins og taki ábyrgð á því hvernig þessu er háttað. Ég tel mjög óeðlilegt að framkvæmdarvaldið semji lög um breytingar á tilskipunum sem Alþingi á svo að bera ábyrgð á. Ég mundi vilja, herra forseti, að Alþingi markaði þá stefnu - það gengur að sjálfsögðu ekki alveg eins og skot - að koma hér upp fullbúnu liði sérfræðinga á nefndasviði sem getur farið í gegnum mál, flytji þá sérfræðinga frá ráðuneytunum inn í Alþingi, Alþingi er jú með fjárveitingavald, og fari að sinna þessum reglum Evrópusambandsins á mjög alvarlegan hátt og fari mjög gagnrýnið í gegnum þær. Ég tel þetta mjög brýnt. Það hefur verið þannig hér á Alþingi að menn hafa skautað mjög létt yfir þessar reglur Evrópusambandsins og sagt að það sem Evrópusambandið geri sé örugglega skynsamlegt og gott og skothelt. Svo kemur í ljós að það er bara ekkert skynsamlegt og það er ekki skothelt. Og að sjálfsögðu er þá Alþingi ásakað um það að hafa ekki staðið á verðinum. Ég held að Alþingi þurfi að bregðast við þessu með því að gera sig sjálfstæðara gagnvart framkvæmdarvaldinu og taka yfir lagasmíð í sambandi við þessar reglur Evrópusambandsins og fara mjög gagnrýnið í gegnum það. Það er mjög ankannalegt að einhverjir starfsmenn hjá framkvæmdarvaldinu eigi samskipti við Evrópusambandið varðandi lagasetningar. Við erum jú löggjafarsamkunda, hv. Alþingi, og eigum að semja lög sem allra mest. Ég vil sjá mikla breytingu á þessu og ég tel að sú breyting sé mjög brýn og alveg sérstaklega að við höldum vöku okkar hvað varðar tilskipanir Evrópusambandsins og sendum þeim nótu ef þar eru einhverjir gallar eins og t.d. varðandi innlánstryggingarnar. Ég hef sagt að þær veilur séu í innlánstryggingakerfinu - sem kemur svo fram í Icesave-reikningunum og gætu hugsanlega varpað íslenskri þjóð í áratugafátækt - að þar hefði þurft að vera einn innlánstryggingarsjóður fyrir alla Evrópu og helst heiminn, þar sem innlánsstofnanir í allri Evrópu borguðu iðgjöldin og hann gæti þá ráðið við áföll eins og urðu á Íslandi þegar 80% af markaðnum hrundi eða í Hollandi, ef þar skyldi nú koma slæm staða upp, eða í Bretlandi o.s.frv. Þessi innlánstryggingarsjóður þarf líka að hafa heimild til þess að grípa inn í reikninga sem vaxa mjög hratt eins og gerðist í Hollandi. Og alveg sérstaklega þarf hann að skoða það ef verið er að bjóða óeðlilega háa vexti miðað við þá sem eru í kring eins og var í Hollandi. Þess vegna varð svona mikil aukning á þeim viðskiptum. Auk þess þarf að koma í gegn í öllu Evrópusambandinu þeirri reglu að innlán hafi forgang í þrotabú þannig að menn séu ekki að deila um hvort það sé skynsamlegt eða ekki. Ég held að það sé bráð nauðsyn ef menn ætla að auka tiltrú fólks á innlánum. Við Íslendingar erum að lenda í verulega slæmum málum út af þessu. Ég held að við þurfum að halda vöku okkar í lagasetningu. Alþingi þarf hreinlega að breyta algjörlega um stefnu þannig að nefndir þingsins semji öll frumvörp sem þar verða að lögum. Það geri það samkvæmt beiðni frá t.d. ráðuneytum, t.d. félagasamtökum eða einstaklingum og þeir aðilar beini til nefndarinnar óskum um breytingar. Í kjölfarið ákveði nefndir hvort þær semji frumvarp eða láti semja frumvarp á því sviði og feli svo fjölmennu nefndasviði að gera það. Þetta er ekki kostnaðarauki því að Alþingi mundi flytja yfir til sín sérfræðinga frá ráðuneytum og stofnunum sem í dag eru að semja frumvörp.

Virðulegi forseti. Þetta mál lætur ekki mikið yfir sér og ef til vill er það hið sanna eðli málsins, að það er lítils háttar og ekki ástæða til að gera miklar athugasemdir við það, en það mun þá koma í ljós eftir athugun málsins í hv. nefnd. Ég óska því eftir að nefndin fari vandlega yfir málið í ljósi þeirra athugasemda eða ábendinga sem fram komu í umræðunni. Það sem mér finnst ástæða til að huga að, a.m.k. á þessu stigi, er að breytingin sem frumvarpið felur í sér er að fækka um einn aðila hjá þeim sem koma að málinu áður en tilteknar breytingar frá Evrópusambandinu öðlast lagagildi hér á landi. Það er verið að fækka um Alþingi sjálft. Verið er að taka löggjafarvaldið út úr dæminu sem aðila að lagabreytingunum með því að löggjafarvaldið fallist á að fela ráðherra það vald að hann geti tekið inn breytingar sem verða á tilteknum viðauka við tiltekna reglugerð og fært þær breytingar inn í reglugerð sem þannig mundi öðlast stöðu laga hér á landi án þess að Alþingi kæmi nokkurn tímann að málinu og fengi hvorki málið til athugunar né tæki það til skoðunar. Því virðist vera að verið sé að stytta sér leið í þessu ferli og er kannski það sem við má búast þegar um er að ræða Evrópusambandið. Tilhneigingin þar er sú að hafa ferlið sem styst og er mest hjá embættismönnum og sérstaklega embættismönnum og tilteknum stjórnmálamönnum í Evrópusambandinu. Þetta á sér dálítinn hljómgrunn víða í aðildarríkjum Evrópusambandsins og kannski helst hjá þeim sem hafa áhrif á þetta ferli, þ.e. embættismenn og ráðherrar. Því eru það yfirleitt þjóðþingin sem verða fyrir barðinu á þessari þróun og þau þurfa því að huga að stöðu sinni. Ég er ekki að segja að þjóðþingin eigi alltaf að láta öll mál koma inn á sitt borð. Það þarf auðvitað að vega og meta hvernig menn draga línuna. Því óska ég eftir að nefndin skoði það því ég hef ekki kynnt mér til hlítar þau efnisatriði sem felast í þessum viðauka. Þau kunna að vera þess eðlis að ekki sé óeðlilegt að skipa málum á þennan hátt. En mér sýnist hins vegar og vek athygli á því að ekki sé alveg víst að viðaukinn sé afmarkaður. Mér sýnist að hægt sé að bæta við nýjum ákvæðum inn í viðaukann í Evrópusambandinu og þannig gætu þau ákvæði komið inn í reglugerð hér á landi. Ég spyr því: Geta það verið ný efnisatriði? Er viðaukinn það afmarkaður að innihaldi að ekki sé hægt að bæta við nýjum ákvæðum sem útvíkka í raun gildissvið hans? Mér sýnist að það sé alveg opið að Evrópusambandið geti notað viðaukann til að setja inn ný ákvæði sem ná yfir á stærra og stærra svið, og það gæti orðið svo eftir einhvern tíma að ákvæðin sem koma inn séu þess eðlis að Alþingi á þeim tíma fyndist það óeðlilegt að slík mál kæmu ekki til Alþingis og yrðu afgreidd sem lagafrumvörp, annaðhvort með því að Alþingi féllist á þau eða teldi að ekki ætti að taka þau inn. Mér finnst þetta vera atriði sem þarf að skoða því löggjafarvaldið verður auðvitað að gæta að því að afsala sér ekki löggjafarvaldinu í svo ríkum mæli eða með svo opnum heimildum að ráðherrar geti haft nokkurt sjálfdæmi um það hvernig þeir fara með það vald og komist upp með að halda því fram að allt rúmist innan slíkrar heimildar. Við höfum dæmi um það, sem nýlega kom til umræðu á þinginu, um notkun á bráðabirgðalagavaldi ráðherra sem var auðvitað ekkert annað en misbeiting á því, bráðabirgðalögin sem sett voru hér í sumar. En lítið er hægt að gera við því vegna þess að stjórnarskráin er þannig úr garði gerð að ráðherrann hefur mat um það sjálfur. Enginn getur hnekkt því mati nema hugsanlega dómstólar. Hver verður til þess að fara með svona mál til dómstóla? Mér sýnist að þetta sé þess eðlis að ráðherrann hafi nokkuð frjálst mat á því svo lengi sem ný efnisatriði eru í viðaukanum með formlegum hætti. Ég vek t.d. athygli á því sem segir í athugasemdum við 1. gr. að ráðherrann geti bætt inn sem reglugerðarákvæði nýjum tölulið við viðaukann sem, með leyfi forseta, er svohljóðandi: „Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2005/29/EB frá 11. maí 2005.“ Það er bara heil tilskipun sem hægt er að taka inn í viðaukann. Það er nú dálítið mikið. Mér finnst þetta vera svolítið opið og ég vil biðja nefndina um að skoða þetta. Kannski er þetta ekki eins víðfeðmt og ég óttast. Ég hef ekki farið ofan í málið til hlítar, ég hef því þann fyrirvara. En ég bendi á þennan annmarka sem mér finnst vera, þetta má ekki vera opin heimild til að setja inn nánast hvað sem er svo lengi sem Evrópusambandinu dettur í hug að setja það undir réttan viðauka.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 45/1997, um vörumerki, með síðari breytingum, mál nr. 415, á þskj. 703. Með frumvarpi þessu sem lagt er fram af viðskiptaráðherra er lögð til sú breyting á lögum nr. 45/1997, um vörumerki, að svokölluð tæming réttinda eða réttindaþurrð skv. 2. mgr. 6. gr. laganna verði bundin við Evrópska efnahagssvæðið í stað alþjóðlegrar tæmingar. Í núgildandi ákvæði er ekki tekið fram með skýrum hætti að um alþjóðlega tæmingu sé að ræða. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna er hins vegar áréttað að tæming réttinda í íslenskum vörumerkjarétti hafi verið talin ná til heimsins alls. Ákvæði vörumerkjalaga um tæmingu réttinda hefur því verið túlkað á þann veg að hér á landi gildi alþjóðleg tæming. Samkvæmt dómi EFTA-dómstólsins 8. júlí 2008, í málum nr. E-9/07 og E-10/07, LOréal Norge AS og LOréal SA gegn Per Aarskog AS, Nille AS og Smart Club AS, samræmist sú túlkun hins vegar ekki ákvæði vörumerkjatilskipunar 89/104/EB eins og dómstóllinn túlkar það en tilskipunin er hluti EES-samningsins. Er því þörf breytinga á lagaákvæðinu. Tæming vörumerkjaréttar byggir á þeim rétti sem vörumerkjarétthafi fær með skráningu vörumerkis skv. 4. gr. laganna, þ.e. að banna öðrum notkun á vörumerki sínu í atvinnustarfsemi. Afnám alþjóðlegrar tæmingar hefur einkum einkaréttarleg áhrif. Hlutverk vörumerkja er að vera tæki í markaðssetningu og með innleiðingu svæðisbundinnar tæmingar fá rétthafar vörumerkja auknar heimildir til þess að stjórna markaðssetningu og koma í veg fyrir notkun sem fer í bága við vörumerkjarétt þeirra, t.d. samhliða innflutning. Alþjóðleg tæming réttinda hefur á hinn bóginn verið talin stuðla meir að frjálsri samkeppni og viðskiptafrelsi. Getur því svæðisbundin tæming haft í för með sér neikvæð áhrif fyrir neytendur, t.d. mismunandi verð og aðgengi að vöru á mörkuðum. Hvað snertir tæmingu vörumerkjaréttar má að öðru leyti vísa til athugasemda með frumvarpi þessu. Í athugasemdunum er jafnframt vísað til ákvæða í 1. mgr. 2. gr. bókunar nr. 28 með EES-samningnum þess efnis að samningsaðilar skuli sjá til þess að tæming hugverkaréttar sé í samræmi við lög Evrópusambandsins að svo miklu leyti sem ráðstafanir þess eða réttarkerfi taki til tæmingar. Um túlkun ákvæðisins fari samkvæmt viðurkenndum skilningi í viðkomandi úrskurðum Evrópudómstólsins sem kveðnir hafa verið upp fyrir undirritun samningsins 1992, þó með fyrirvara um þróun dómsúrlausna í framtíðinni. Jafnframt er þar vikið að dómaframkvæmd hjá Evrópudómstólnum og EFTA-dómstólnum. Vegna dómaframkvæmdarinnar er nauðsynlegt að setja lög sem snerta innleiðingu á 1. mgr. 7. gr. framangreindrar tilskipunar ráðsins 89/104/EB frá 21. desember 1988 um samræmingu á lögum aðildarríkja um vöru. Fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins telur að frumvarpið muni ekki hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð verði það óbreytt að lögum. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir áliti allsherjarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti og fleira sem almennt hefur gengið undir nafninu greiðsluaðlögun. Nefndin hefur undanfarnar vikur unnið að útfærslu þessa úrræðis og farið ítarlega yfir það á fjölmörgum nefndarfundum. Eins og fram kemur í nefndaráliti var kallaður fyrir nefndina mikill fjöldi gesta sem skýrði afstöðu hagsmunaaðila til úrræðisins og fjallað var vandlega um einstaka þætti málsins. Það frumvarp sem hér um ræðir felur í sér mikil tímamót hvað varðar réttarstöðu almennings sem verður fyrir því að missa stjórn á skuldamálum. Með greiðsluaðlögunarúrræðinu er tryggt að þeir skuldarar sem komast í þrot og standa að öðrum kosti frammi fyrir gjaldþroti geti fengið að ljúka málum sínum með því að binda aflahæfi sitt um tiltekinn tíma í þágu kröfuhafa en losna að því loknu undan frekari skuldbindingum. Fram kom á fundum nefndarinnar að hægt er að hugsa sér að með hinu nýja greiðsluaðlögunarúrræði verði til algjörlega nýtt kerfi til að ljúka gjaldþrotaskiptum og þessi leið verði vonandi það úrræði sem flestir nýti sér til þess að ljúka gjaldþrotaskiptum. Við þekkjum það í dag að gjaldþrota einstaklingar standa frammi fyrir því að verða lengi að kljást við afleiðingar gjaldþrotsins. Kröfum er viðhaldið gagnvart þeim og þeir eiga erfitt með að losna undan afleiðingum gjaldþrotsins. Þeir þurfa að greiða hverjum kröfuhafanum á fætur öðrum. Þeir þurfa að greiða vexti og kostnað og ef þeir vilja reyna að taka ábyrgð á eigin málum geta þeir endað í þeirri stöðu að þeir bindi sér slíka bagga að þeir fái ekki risið undir því. Það kallar hrikalegt áfall yfir fólk og við vitum mörg sorgleg dæmi þess að fjölskyldur brotna upp, heimili leysast upp og fólk missir sjálfsvirðinguna vegna þess að það nær ekki að standa undir skuldbindingum sínum. Fólk sem samt sem áður hefur einlægan vilja til þess að efna skuldbindingar sínar og rísa undir þeim. Það úrræði sem hér um ræðir felur í sér einfalda leið til þess að mæta einstaklingum við þessar aðstæður. Í því felst að þeir sem eru tilbúnir til þess að taka ábyrgð á þeim skuldum sem þeir standa frammi fyrir við gjaldþrot geti gert það. Skuldbundið sig til að greiða kröfuhöfum það sem þeir geta raunverulega aflað á næstu árunum á eftir og þar með njóta kröfuhafar þess að meira fæst greitt upp í kröfur en ella. Á móti verða kröfuhafar að sæta því að þær kröfur sem þá standa út af falli niður. Þannig að þegar sá einstaklingur sem nýtir sér greiðsluaðlögunarúrræðið hefur lokið við sitt samkvæmt greiðsluaðlögunaráætluninni er hann laus allra mála og getur um frjálst höfuð strokið á ný. Hér er því að mínu viti um gríðarlega réttarbót að ræða í íslenskri löggjöf og mjög mikilvægt skref, tímamótaskref. Það er mjög mikilvægt, sérstaklega á þessum óvissutímum í efnahagsmálum, að gefa fólki skýr fyrirheit um það að gjaldþrot þarf ekki að hafa í för með sér varanlega útskúfun úr samfélaginu eða langvarandi erfiðleika. Greiðsluaðlögunarúrræðið mætir öllum þeim mikla meiri hluta skuldara sem vill axla ábyrgð á eigin skuldbindingum eftir getu og greiða það sem þeim er mögulegt að greiða upp í kröfur. Úrræðið mætir líka kröfuhöfum að því leyti að þeir fá þá hlutdeild í framtíðaraflahæfi þrotamanns samkvæmt greiðsluaðlöguninni og fá þá greitt það sem raunsætt er að fáist greitt upp í kröfur þeirra. Í meðförum nefndarinnar var mikið fjallað um hvort greiðsluaðlögun ætti að taka til veðkrafna. Frumvarpið sem til meðferðar var tók að efni til einungis til samningskrafna, þ.e. krafna sem ekki eru tryggðar með veði í fasteign. Úrræðið hentar því afar vel til að ljúka gjaldþrotaskiptum því að í flestum tilvikum eiga einstaklingar ekki lengur eignir þegar komið er að gjaldþrotaskiptum heldur hafa þær þegar verið seldar nauðungarsölu, eignir sem eru veðsettar. Eftir standa þá samningskröfur, þær kröfur sem ekki eru tryggðar með veði, og þá bíður úrræðið sem nú stendur til að lögfesta upp á heildstæða leið til að ljúka gjaldþrotaskiptum fyrir þessa einstaklinga. Mikið var rætt hvort ekki væri ástæða til þess að búa jafnframt til greiðsluaðlögunarúrræði sem tæki til aðstöðu þeirra skuldara sem væru með skuldbindingar sem væru tryggðar með veði í fasteign og gera þar með kleift að laga greiðslubyrði skuldara að greiðslugetu þeirra ef hún væri minni en svo að þeir gætu risið undir afborgunum veðlána. Því er ekki að neita að þær sérstöku aðstæður sem eru í samfélaginu í dag ollu því auðvitað að umræðan um þetta var enn fyrirferðarmeiri en hún ella hefði orðið í nefndinni. Það var niðurstaða umræðu í nefndinni að ákjósanlegt væri að reyna að leita leiða til þess að greiðsluaðlögun gæti tekið til veðlána einnig. Í framhaldi af því sendi ég dóms- og kirkjumálaráðuneytinu ábendingar þar um þar sem bent var á helstu þætti sem hafa þyrfti í huga að þessu leyti. Það var ljóst að úrræðið sem ætti að taka til veðlána þyrfti að tryggja að ekki væru skapaðar aðstæður til þess að það yrði misnotað til þess að þvo almennt skuldir sem væru umfram verðrými eigna af eignunum enda gæti slíkt ekki verið tilgangurinn heldur þyrfti tillitið í slíku úrræði eins og í því frumvarpi sem hér er til meðferðar að miðast við greiðslugetu skuldarans. Það væri einnig eðlilegt að ekki væri um að ræða að slíkt úrræði tæki til eigna umfram meðalhóf heldur þyrfti að binda það við þær aðstæður þegar um væri að ræða skuldara sem væri í hóflegu húsnæði og hefði ekki raunhæfan kost á því að minnka við sig að því leyti. Útfærsla greiðsluaðlögunarúrræðis fyrir veðlán er eðli málsins samkvæmt nokkrum erfiðleikum bundin því að hún má ekki verða til þess að skapa aðstæður fyrir óréttmæta auðgun skuldara á kostnað kröfuhafa eins og gæti hæglega orðið ef heimildin væri of rúm eða ef hún gæfi færi á því að þvo almennt af skuldir miðað við veðstöðu húsnæðis án tillits til greiðslugetu af því að á þessum tímamótum í samfélaginu er ekkert mikilvægara en að gefa skýrt þau skilaboð að allir verði að borga skuldir sínar. Það er hin almenna meginregla þó svo við reynum í löggjöf að mæta þeim sem misst hafa greiðslugetuna, og hafa ekki getu til að standa undir skuldbindingum sínum. Í kjölfar þessarar umræðu í nefndinni og þeirra ábendinga sem sendar voru dóms- og kirkjumálaráðuneytinu fór af stað vinna á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins og réttarfarsnefndar um gerð lagafrumvarps sem tæki til greiðsluaðlögunar veðlána og er slíkt frumvarp nú á lokastigi. Það er mér mikil ánægja að samstaða var um það í nefndinni að leita eftir því við dómsmálaráðuneytið að nefndin hefði frumkvæði að því að flytja það frumvarp enda er það unnið að undirlagi nefndarinnar og byggt á þeim sjónarmiðum sem leidd voru í ljós við vinnu í nefndinni og síðan komið á framfæri við dómsmálaráðuneytið í kjölfarið. Virðulegi forseti. Nokkrar umræður urðu í nefndinni um hlutverk umsjónarmanns með greiðsluaðlögun. Það liggur fyrir að úrræðið mun reyna mjög á. Það er mjög mikilvægt að umsjónarmenn taki með samræmdum hætti á þeim álitamálum sem upp koma við beitingu þessa úrræðis. Því var hreyft af mörgum aðilum sem fyrir nefndina komu að það kynni að vera varhugavert að ætla lögmönnum á almennum markaði eða jafnvel fyrirtækjum sem sérhæfðu sig í að veita þjónustu á þessu sviði hlutverk umsjónarmanns án frekari undanfara. Það kom líka fram að við þær aðstæður sem nú eru í samfélaginu mætti ætla að margir mundu horfa til þessa úrræðis til þess að ljúka sínum málum á næstu missirum. Í ljósi þessara athugasemda er það niðurstaða meiri hluta nefndarinnar að æskilegt sé að heimila með ákvæði í frumvarpinu dómsmálaráðherra að fela sýslumannsembætti eða opinberri stofnun þetta hlutverk. Við umræðu í nefndinni kom fram af hálfu dómsmálaráðuneytisins að meðal þess sem til álita kæmi væri að létta innheimtuverkefnum fyrir hið opinbera af einu sýslumannsembætti og fela því embætti þetta hlutverk fyrst um sinn. Það eru margir kostir við það að fela sýslumannsembætti þetta hlutverk. Sýslumenn hafa reynslu af því að gæta hagsmuna allra aðila við skuldaskil og hafa líka innheimtureynslu fyrir hönd ríkissjóðs við skuldaskil og þeir eru í störfum sínum fulltrúar ríkisvaldsins að fara með þau verkefni sem ríkið telur eðlilegt að fela umboðsmanni sínum á hverjum tíma. Í öðrum störfum sínum eru sýslumenn líka bundnir af stjórnsýslulögum og hafa því næman skilning á jafnt leiðbeiningarskyldu og andmælarétti og öðrum þeim grunnsjónarmiðum sem mikilvægt er að lögð verði til grundvallar þegar tekist er á við hlutverk umsjónarmanns sem mun hafa mikil völd til að ákveða grundvallarþætti í velferð þeirra einstaklinga sem leita úrlausna samkvæmt þessu úrræði. Þeir einstaklingar eru í mörgum tilvikum í erfiðri stöðu, hafa upplifað mikið áfall og eiga kannski erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér í öllum tilvikum. Það er því niðurstaða meiri hluta nefndarinnar að æskilegt sé að heimila dómsmálaráðherra að fela opinberum aðila þetta hlutverk fyrst um sinn og það fyrirkomulag megi síðan taka til endurskoðunar þegar léttir á í efnahagslífinu og reynsla hefur komist á úrræðið og venja skapast um beitingu þess og notkun þess. Ekki var full samstaða um þetta í nefndinni og þingmenn Sjálfstæðisflokksins gera fyrirvara um þetta atriði sem þeir munu nánar reifa í máli sínu hér á eftir. Virðulegi forseti. Í því frumvarpi sem til meðferðar var var að finna ákvæði til bráðabirgða sem heimilaði greiðsluaðlögun veðlána í þeim tilvikum þegar þau veðlán væru í eigu ríkisbankanna eða Íbúðalánasjóðs. Eins og ég gat um hér áðan var mikið rætt um fyrirkomulag greiðsluaðlögunarveðlána í nefndinni og fljótt varð ljóst að nokkuð skorti á að löggjöfin gæti með fullnægjandi hætti tekið á greiðsluaðlögun veðlána eins og hún er úr garði gerð að öðru leyti. Því var beiting þessa bráðabirgðaákvæðis nokkrum vandkvæðum háð. Í ljósi þeirrar niðurstöðu nefndarinnar og þeirrar samstöðu sem varð í nefndinni um mikilvægi þess að sett yrði í löggjöf úrræði um greiðsluaðlögun veðlána telur nefndin rétt að gera ráð fyrir að bráðabirgðaákvæðið falli niður enda mun í öðru lagafrumvarpi sem vonir standa til að nefndin flytji sjálf verða að finna heildstæð ákvæði um beitingu þessa úrræðis varðandi veðlán. Virðulegi forseti. Að síðustu nokkur orð um þau skilaboð sem mikilvægt er að senda við núverandi aðstæður í efnahagslífinu og við sendum með frumvarpinu. Þegar á bjátar á efnahagslífið mikið undir því að allir efni skuldbindingar sínar eins og kostur er. Því er mikilvægt að viðhalda greiðsluvilja og greiðslugetu fólks. Ríkisvaldið getur með ýmsum aðgerðum reynt að viðhalda greiðslugetu fólks og af þeim ástæðum er ríkisstjórnin m.a. að leggja til viðbótarframlög í vaxtabótakerfið til að auðvelda fólki að standa undir greiðslunum. Ríkið hefur gætt hófs í skattheimtu á miklum óvissutímum þegar jafnvel mörg rök voru fyrir því að skattar yrðu hækkaðir. Með því er ríkið að reyna að tryggja að sem flestir hafi tækifæri til þess að viðhalda greiðslugetu. Hitt er að viðhalda greiðsluvilja. Til að viðhalda greiðsluvilja er nauðsynlegt að skuldari sjái sér hag í því að efna skuldbindingar sínar og nauðsynlegt er að hann hafi fulla trú á því að þörfum hans sé mætt. Í nefndaráliti eru rakin nokkur atriði um tillit til skuldara og sérstök sjónarmið um stöðu skuldara. Í umræðum í nefndinni kom fram að mörg atriði í íslenskri löggjöf eru mjög óhentug skuldurum og hygla kröfuhöfum óeðlilega á kostnað skuldara. Með öðrum orðum, jafnræði skuldara og kröfuhafa er illa tryggt í íslenskri löggjöf, hagsmunir kröfuhafa eru frekar tryggðir en skuldara. Mikilvægt er við þær aðstæður sem við búum við nú að senda skýr skilaboð um að öllum hindrunum í vegi þess að skuldari sjái sér hag í að borga skuldir sínar sé rutt úr vegi. Það er því tillaga nefndarinnar að ráðuneytin - því að þetta er ekki bara verkefni dóms- og kirkjumálaráðuneytisins heldur líka annarra ráðuneyta - taki til endurskoðunar svo fljótt sem auðið er öll þau atriði sem geta dregið úr vilja fólks til að efna skuldbindingar sínar. Eitt atriði er augljóst, það er sú íslenska regla að kröfuhafi hafi sjálfdæmi um hvernig hann ráðstafi greiðslum inn á kröfu og geti ráðstafað þeim fyrst til greiðslu kostnaðar, síðan vaxta og síðast til greiðslu höfuðstóls. Þessi regla hefur í för með sér að um leið og á bjátar hjá skuldara hefur skuldari frekar lítinn hag af því að gera nokkuð í sínum málum. Vegna þess að innborganir inn á kröfur sem hann reynir að afla sér fjár til að inna af hendi fara fyrst og fremst til greiðslu sífellt vaxandi vaxta og kostnaðar en hann nær aldrei tökum á að greiða niður höfuðstól, sem í reynd væri það eina sem gæti bjargað honum út úr síversnandi stöðu. Þessi regla hefur því í för með sér að um leið og fer að síga á ógæfuhliðina er mjög vafasamt að halda því fram að skuldari hafi mikinn hag af því að reyna að standa í skilum vegna þess að hann lendir mjög fljótt í hringrás sívaxandi vaxta- og innheimtukostnaðar og allt það fé sem hann getur aflað til að reyna að greiða niður skuldir fer einungis í greiðslu þessa kostnaðar en ekki til að greiða niður höfuðstól kröfunnar. Það er sérstakt fagnaðarefni að ríkisstjórnin skuli nú hafa tekið ákvörðun um að breyta þeirri reglu er varðar kröfur ríkissjóðs og heimila tímabundið að ráðstafa innborgunum til niðurgreiðslu höfuðstóls. Að mínu áliti er mikilvægt að breyta þessu almennt í löggjöf og mjög mikilvægt að menn horfi til þess að breyta grunnviðmiðum kröfuréttar að þessu leyti í einhverjum mæli, í það minnsta á þann veg að skuldari geti kallað eftir því að a.m.k. hluti innborgunar fari til uppgreiðslu höfuðstóls. Virðulegi forseti. Greiðsluaðlögunarúrræðið tekur ekki heldur á ábyrgð þriðja manns. Rétt er að geta þess að í norsku greiðsluaðlögunarlögunum falla kröfur sem tryggðar eru með ábyrgð þriðja manns undir greiðsluaðlögun skuldara. Ábyrgð þriðja manns er annað fyrirbæri sem við þurfum að taka á við núverandi aðstæður í samfélaginu. Ljóst er að lánveitendur sem farið hafa offari geta freistast til þess að þvinga skuldara við núverandi aðstæður til að koma með frekari ábyrgðir fyrir kröfum, sem í reynd var alltaf á ábyrgð lánveitenda að veita og veittu með óábyrgum hætti, án fullnægjandi tryggingar og án fullnægjandi varúðarráðstafana. Það er í hæsta máta óeðlilegt að lánveitendur, t.d. íbúðalána, sem þurfa að uppfylla tiltekin lagaskilyrði til að veita íbúðalánin og þurfa að upplýsa skuldara um hverjar afborganir geti orðið o.s.frv., geti kallað eftir viðbótartryggingum í dag frá saklausu fólki úti í bæ án þess að upplýsa það fólk í nokkru um í hverju ábyrgðin sem það fólk er að axla felst. Og að hægt sé að reka að fólki án nokkurs undirbúnings eða viðvörunar skjöl til undirritunar til frekari ábyrgðar á skuldum og að þær ábyrgðir komið til stuðnings kröfum kröfuhafa á hendur skuldara, en kröfuhafinn hefði ekki getað veitt hið upphaflega lán með þeim hætti heldur hefði þurft að upplýsa lánveitandann sjálfan um umfang skuldbindingarinnar í upphafi. Fyrir þinginu liggur frumvarp um hömlur á ábyrgðum þriðja manns sem flutt er af hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni og fleirum. Ég tel afar mikilvægt að það mál fáist afgreitt á þessu þingi. Það gengur ekki svo langt, eins og ég tel ýmis rök til reyndar, að banna með öllu ábyrgð þriðja manns fyrir mjög hóflegri fjárhæð, t.d. hálfri eða einni milljón, heldur gengur það einungis það langt að kalla eftir upplýsingaskyldu þeirra sem hyggjast nýta sér ábyrgðina og setja hömlur á það sjóræningjafyrirkomulag sem gildir á Íslandi að þessu leyti, þar sem lánastofnanir geta hegðað sé algjörlega með siðlausum hætti gagnvart saklausu fólki og upplýsa það ekki á neinn hátt um hvaða skuldbindingar það er að axla. Virðulegi forseti. Við eigum gríðarlega mikið undir því við núverandi aðstæður að fólk sjái sér hag í því að halda áfram að borga af skuldbindingum sínum og við eigum mikið undir því að fólk sjái lausnir. Einhverjir munu lenda í gjaldþroti, við vitum það úr fyrri efnahagskreppum og við vitum það úr erfiðum efnahagskreppum í öðrum löndum. Markmið stjórnvalda á að vera að forða því sem kostur er. Fyrir þá sem engu að síður lenda í gjaldþroti er mikilvægt að afleiðingar gjaldþrots verði ekki þungbærar, ekki of þungbærar og leiði ekki til þess að fólk útilokist frá almennri atvinnustarfsemi eða þátttöku í samfélaginu. Núverandi kerfi gerir fólki mjög erfitt eftir gjaldþrot að vera launamenn og kaupa íbúð, með öðrum orðum, gerir því illmögulegt að taka þátt í samfélaginu. Núverandi fyrirkomulag hvetur því til svartrar atvinnustarfsemi og grefur undan heilbrigðri fjármálastarfsemi í landinu og eðlilegri þátttöku fólks í samfélaginu. Það úrræði sem til stendur að lögfesta skapar nýjan möguleika fyrir það fólk. Það skapar skýra heimild til þess að fólk geti náð utan um skuldamál sín ef það hefur vilja til að standa undir þeim, eins og allflestir skuldarar hafa, gerir fólki kleift að skuldbinda sig í takmarkaðan tíma til að greiða það sem það getur og losna að því loknu og byrja á ný með hreint borð, geti aftur verið launþegar án þess að óttast að allt sem fólk aflar fari til skuldheimtumanna, geti aftur keypt sér bíl, geti aftur keypt sér íbúð, geti haldið áfram að borga skatta og verið virkir þátttakendur í samfélaginu okkur öllum til hagsbóta. Virðulegur forseti. Þetta er mannréttindamál og það eru gríðarleg tímamót að við skulum nú vera að koma þessu máli loksins í íslenska löggjöf. Það er þakkarvert að náðst hafi jafngóð samstaða og raun ber vitni um málið í meðförum allsherjarnefndar og ég vil sérstaklega þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir góða samvinnu og gott starf að málinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann kom inn á margt sem skiptir verulegu máli. Löggjöfin hefur því miður verið mjög sniðin að þörfum kröfuhafa, ef til vill einum of og Alþingi hefur ekki gætt sín, enda liggur það kannski í því að Alþingi semur ekki þau frumvörp sem verða að lögum eins og ég hef margoft bent á. Ég ætlaði að koma inn á það mál sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson flytur, ásamt fleiri góðum hv. þingmönnum. Það fjallar um ábyrgðarmenn og reynir að takmarka þann ósið sem er í gangi á Íslandi, afskaplega útbreiddur, að velta ábyrgðinni af lánveitandanum yfir á einhverja ábyrgðarmenn í staðinn fyrir að lántakandinn sjálfur beri ábyrgð á því að verkefnið gangi upp sem hann er að fá lán til og líka að sá sem veitir lánið beri ábyrgð á að það fari til skynsamlegra verkefna en ekki í einhverja vitleysu. Ég held að það sem hv. þingmaður nefndi um ábyrgðarósómann í þjóðfélaginu leiði til mikils ábyrgðarleysis og agaleysis, bæði hjá lántakendum en alveg sérstaklega hjá lánveitendum. Ég vil því skora á hv. þingmann sem er í hv. nefnd að veita því máli gott brautargengi þannig að það verði loksins afgreitt frá Alþingi því að meðgangan hefur tekið 13 ár. Ég held að kominn sé tími til að það ágæta frumvarp fari að fæðast.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að frumvarp hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar o.fl. um ábyrgðarmenn verði að lögum. Því miður var því vísað til hv. viðskiptanefndar en við í allsherjarnefnd  Mjög mikilvægt er að málið komist í gegn því að það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður nefndi að ábyrgðarmannakerfið leiðir til siðleysis og líka skortur á því úrræði sem við erum að lögleiða nú, greiðsluaðlögun. Bankar sem hafa átt þess kost að elta fólk og ganga að því nokkurn veginn án takmarkana þegar skuldarar hafa ekki möguleika á að takmarka áhrif gjaldþrot, þeir bankar lána auðvitað fólki um of því að þeir ætla sér að geta gert fólki lífið óbærilegt ef allt fer á versta veg. Greiðsluaðlögunarúrræðið sem við erum að fara að lögfesta núna mun einmitt setja hömlur á þetta og mun þvinga bankana til þess að gæta meiri ábyrgðar því að þeir sjá að ef allt fer á versta veg, ef fasteignaverð hrynur, ef eignaverð hrynur í landinu, ef fólk stendur ekki í skilum og missir tök á skuldamálum sínum, þá geti fólk komist út á einhverju árabili með því að greiða í samræmi við greiðslugetu. Það hlýtur auðvitað að vera viðvörunarbjalla fyrir bankana. Með sama hætti er þetta ástand varðandi ábyrgðarmannakerfið algjörlega ófært. Það þarf samspil ýmissa úrræða til að setja hömlur á óábyrgar lánveitingar að þessu leyti.

Herra forseti. Allt ber þetta að sama brunni. Eftir hrunið síðasta haust hafa menn séð og vissu svo sem áður að ýmislegt var að í atvinnulífinu, bankakerfinu, hjá skuldurum og mjög víða, en menn tóku ekki almennilega á því. Nú er nauðsyn að taka á þessu og við verðum að efla bæði aga og siðferði í atvinnulífinu, hjá lánveitendum og líka hjá skuldurunum. Það er svo mikilvægt fyrir alla aðila að skuldarinn sé ekki brotinn niður þannig að hann greiði kannski ekki neitt, þá tapa allir. Ef hann borgar eins og hann getur, hæfilega mikið eins og hann getur risið undir, þá græða allir, jafnt lánveitendur sem skuldarinn sjálfur. Ég er því mjög hlynntur þessu en ég vil að menn skoði mjög vendilega í hv. viðskiptanefnd málið um ábyrgðarmenn og komi því helst, ja ekki helst, ég bara skora á nefndina að afgreiða það loksins úr nefndinni svo að sá víðfeðmi ósiður í bankakerfinu að kalla til eitthvert fólk utan úr bæ til að bera ábyrgð á lánveitingum sem það kemur í rauninni ekkert nálægt, leggist af.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að taka enn og aftur undir með hv. þingmanni. Það er mjög mikilvægt að frumvarpið um ábyrgðarmenn verði að lögum nú. Þriðja manns ábyrgðir hafa kallað ótölulegar hörmungar yfir fjölda saklauss fólks í þessu landi. Þetta fyrirbæri hefur rústað fjölskyldum, fólk hefur skrifað undir pappíra án þess að gera sér nokkra grein fyrir hvað það var að skrifa undir. Þetta á ekki að geta heyrt til í siðuðu samfélagi. Menn hafa fært rök fyrir því að ekki þurfi að setja hömlur á þetta vegna þess að bankarnir hafi gert samkomulag um beitingu þessa úrræðis fyrir nokkrum árum og þá hefði dregið úr notkun úrræðisins. Það er gott og blessað að svo kunni að hafa verið á ákveðnum tíma en núna eru hættumerki vegna þess að farið er að reyna á þetta aftur. Bankar sem lánuðu óábyrgt og ríkið hefur ekki tekið yfir eru núna úti um allar trissur að reka þriðja manns ábyrgðir upp í nefið á saklausu fólki án þess að upplýsa það fólk um hvers eðlis skuldbindingin, sem að baki stendur, er. Þetta hefur jafnvel orðið til að styðja við óábyrgar lánveitingar í myntkörfulánum sem bankarnir sjálfir áttu aldrei að veita og áttu að vara fólk við að taka - þeir eru núna að reyna að velta byrðunum og draga sem flesta með skuldaranum niður í svelginn, niður í klóakið. Það er þessi hörmulega aðstaða núna sem kallar á það enn frekar en nokkru sinni fyrr að hömlur séu settar á þriðja manns ábyrgðir. Við stöndum frammi fyrir því að þrýstingur á saklaust fólk mun bara aukast á næstu mánuðum og missirum út af ástandinu í efnahagsmálum. Það er aldrei mikilvægara en nú að þingið standi í lappirnar og hnoði þessu máli í gegn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða og yfirgripsmikla ræðu, ég tek undir allt sem kom fram í máli hans. Mig langaði þó að nefna það sérstaklega að hlutverk okkar núna, það stærsta og mikilvægasta, er að tryggja aflahæfi fólks. Það er það sem kemur til með að standa undir hagkerfinu og það mundi tryggja vöxt þess og endurreisn. Það er algert lykilatriði. Komið hefur fram í skýrslum og greinargerðum sem gerðar hafa verið að það áfall sem Ísland hefur orðið fyrir hefur haft gríðarleg áhrif á einstaklinga og fyrirtæki í landinu og hlutverk okkar núna er að reyna að tryggja að við komumst út úr þessu. Lykillinn að því er að reyna að tryggja aflahæfi fólks. Ef aflahæfið er ekki til staðar verður ekkert hagkerfi. Mig langaði líka að nefna annað í þessu samhengi. Ég skil greiðsluaðlögunarafgreiðsluna á þann veg að hún eigi við um alla skuldara, sama hvort um sé að ræða þriðja manns ábyrgð eða skuldarann sjálfan. Ef minnsti vafi er á því að svo sé, og ef tekst að afgreiða út úr viðskiptanefnd frumvarp til laga um ábyrgðarmenn, er mjög einfalt að setja ákvæði í það frumvarp sem vísar einfaldlega til þess að í þessum tilvikum megi beita þessu úrræði. Ég taldi sjálfur að þetta gerðist án þess að afgreiða þyrfti það sérstaklega en ef minnsti vafi leikur á því tel ég bæði sjálfsagt og eðlilegt að úr því verði bætt í afgreiðslu viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Það er rétt athugað að samkvæmt greiðsluaðlögunarferlinu, eins og það er lagt upp í þeim lögum sem hér eru til umræðu, falla þriðja manns ábyrgðir ekki undir, þ.e. eftir sem áður er hægt að ganga að þeim. Það er mjög mikilvægt að allur potturinn verði undir að þessu leyti. Í Noregi koma þriðja manns ábyrgðir þarna einnig undir. Það er nefnilega svo mikilvægt, hið ágæta íslenska orðalag, að menn rísi undir skuldum sínum. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga við þessar aðstæður. Við höfum ekkert við það að gera að hafa kengbogið fólk eða fólk á hnjánum að baslast við að borga skuldir. Við þurfum fólk sem getur af fullum krafti staðið undir því að borga skuldir, getur risið undir þeim, og við þær aðstæður verðum við að gæta sanngirni, meðalhófs og skynsemi. Þess vegna skiptir svo miklu máli að skapa fólki aðstæður til að takast á við þá erfiðleika sem fram undan eru með það að leiðarljósi að það geti sem fyrst öðlast eðlilegt líf, það geti átt möguleika á því að gera það sem alla langar auðvitað mest til að gera, þ.e. að standa skil á skuldum sínum. En til þess þurfum við að hrinda hindrunum í löggjöf úr vegi og auðvelda fólki að rísa undir skuldunum. Það þarf að gera með margvíslegum úrræðum, eins og við höfum verið að ræða um nú, og hömlur á þriðja manns ábyrgðir eru einn þáttur í því.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni fyrir framsögu með nefndarálitinu. Sú er hér stendur er á nefndarálitinu ásamt reyndar öllum öðrum þingmönnum í allsherjarnefnd en þingmenn Sjálfstæðisflokksins gera þó fyrirvara við málið. Ég geri enga fyrirvara og styð þetta mál heils hugar. Þetta mál gengur út á greiðsluaðlögun. Við höfum reynt að skoða hvernig þeim málum er skipað á Norðurlöndunum. Ljóst er að þar hefur greiðsluaðlögun átt sér stað um lengri tíma og þar er farsæl reynsla af úrræðum af þessum toga. Hér er gert ráð fyrir að skuldari geti, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, leitað nauðasamnings til greiðsluaðlögunar og beitt er gildandi reglum um nauðasamninga með ákveðnum frávikum sem reglur frumvarpsins hafa að geyma. Þessi frávik eru þau að skuldari þarf ekki að afla skriflegrar yfirlýsingar um meðmæli lánardrottna þannig að ákvörðun um greiðsluaðlögun er ekki háð samþykki kröfuhafa. Einnig er gert ráð fyrir því að dómskipaður umsjónarmaður taki afstöðu til þess hvort hann mæli með því að greiðsluaðlögun komist á fyrir skuldara. Einnig er gert ráð fyrir því að kostnaður við þessa aðferð, þessa greiðsluaðlögun, falli að verulegu leyti á ríkissjóð. Segja má að þetta ferli, greiðsluaðlögun, sé svona „win-win“, þ.e. það er ávinningur í því fyrir skuldarann og kröfuhafann. Verið er að koma á einföldu, ódýru og sársaukalitlu ferli fyrir skuldarann til að reyna að greiða það sem hann getur en afskrifa síðan kröfur sem í reynd eru tapaðar. Hins vegar er líka ávinningur í því fyrir kröfuhafann, eða þann sem hefur lánað skuldaranum, af því að sá aðili á þá meiri von á því að fá eitthvað af skuld sinni greitt til baka í stað þess að missa alla greiðsluna á einu bretti með hugsanlegu gjaldþroti þess sem skuldar. Báðir aðilar hafa því mikinn hag af því að reyna þessa leið í ákveðnum tilvikum þar sem möguleiki er á því að skuldarinn geti borgað hluta af skuldinni. Það er ágætt að reyna að koma upp ferli sem gerir það mögulegt með slíkri greiðsluaðlögun en afskrifa svo það sem út af stendur. Það er líka ljóst, og kemur fram í nefndarálitinu, að við höfum fordæmi frá öðrum löndum sem hafa lent í miklum efnahagskreppum. Það hefur sést að ef margir verða gjaldþrota fylgir því mjög mikil hætta á neikvæðum afleiðingum. Þá hafa menn horft upp á að efnahagskreppur hafi þróast í djúpar félagslegar kreppur. Það er mjög brýnt að reyna að afstýra því eins og hægt er, virðulegur forseti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að það séu einungis samningskröfur sem heimilt er að setja í greiðsluaðlögunarferli. Það þýðir þá í reynd að þetta úrræði tekur til allra krafna sem eru ekki tryggðar með veði. Það eru t.d. skuldir við banka vegna yfirdráttarlána, greiðslukortaskulda og það sem eftir stendur af bifreiðaláni þegar búið er að selja bifreiðina. Hins vegar er bráðabirgðaákvæði í frumvarpinu sem lýtur að heimildum til nauðasamninga til greiðsluaðlögunar þegar um er að ræða kröfur sem eru í eigu Íbúðalánasjóðs eða fjármálafyrirtækja í eigu ríkisins sem tryggðar eru með veði í íbúðarhúsnæði hér á landi sem ætlað er til eigin nota skuldara. Þarna koma veðkröfurnar inn í þessi bráðabirgðaákvæði. Stóru fréttirnar, sem vert er að koma á framfæri við 2. umr., eru þær að niðurstaðan í allsherjarnefnd er á þessari stundu sú að kippa þessu bráðabirgðaákvæði út úr frumvarpinu, skoða betur veðkröfurnar almennt og dóms- og kirkjumálaráðuneytið er, eftir umræður við nefndina, að undirbúa löggjöf um tímabundna greiðsluaðlögun veðlána. Við fögnum því sérstaklega að náðst hefur samstaða í nefndinni um að flutt verði frumvarp sem hefur það að leiðarljósi að heimila tímabundna greiðsluaðlögun veðlána. Þó að þetta sé tekið út, þetta bráðabirgðaákvæði, að þessu sinni í þessu frumvarpi þá kemur það inn aftur, og fleiri veðkröfur, við síðari vinnu í þinginu. Ég held að það sé ágæt niðurstaða, virðulegi forseti. Þetta úrræði á að beinast að almennum launþegum en í undantekningartilfellum þeim sem hafa stundað atvinnurekstur. Ljóst er að í fjölda atvinnugreina vinna menn í auknum mæli sem verktakar en eru ekki í reynd sjálfstæðir atvinnurekendur nema að nafninu til, þeir ráða ekki vinnutíma sínum og hafa ekki stofnað til skulda svo að nokkru nemi vegna rekstrarins - frumvarpinu er ætlað að taka til slíkra aðila en þó háð þeim skilyrðum að viðkomandi hafi hætt atvinnurekstri. Nefndin ræddi svolítið um stöðu bænda og telur að eðlilegra sé að tekið sé með sérstökum hætti á greiðsluerfiðleikum þeirra, að þetta úrræði henti ekki vel fyrir þann atvinnurekstur vegna víðtækra veðsetninga bújarða, bústofns og jafnvel íbúðarhúsa bænda vegna reksturs búanna. Talið er að nauðasamningaúrræði henti betur í þeim tilfellum. Nefndin taldi sérstaka ástæðu til að beina því til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins að kannað yrði hvernig nauðasamningaúrræði henti smáum atvinnurekstri og að leitað verði leiða til að einfalda slíkt ferli í ljósi fyrirsjáanlegs vanda margra smærri atvinnurekenda. Ljóst er að verkefni umsjónarmanns er mjög víðtækt. Það er hlutverk hans að meta hvort rétt sé að veita skuldara heimild til að fara í greiðsluaðlögun. Það varð niðurstaða í nefndinni að rétt væri, eins og fram kom hjá framsögumanni, að heimila dóms- og kirkjumálaráðherra að fela sýslumannsembætti eða öðrum opinberum aðilum hlutverk umsjónarmanns til þess að gera ferlið auðveldara að því leyti að betur væri hægt að koma á samræmdu verklagi og festu í framkvæmdinni - breytingartillaga sem lýtur að því er á sérstöku þingskjali, virðulegur forseti. Við skoðuðum líka í nefndinni hvort sérstakur tímarammi ætti að vera varðandi úrræðið. Fram kom að á Norðurlöndunum hefur sú venja mótast að greiðsluaðlögunartímabil séu 3–5 ár, í Noregi eru það 5 ár. Nefndin taldi þó ekki ástæðu til að setja sérstakan tímaramma í löggjöfina, enda getur það verið misjafnt hvað hentar viðkomandi skuldara og því eðlilegt að umsjónarmaðurinn leggi mat á það í greinargerð sinni. Ég vil sérstaklega undirstrika það, sem kom fram í ræðu hv. þm. Árna Páls Árnasonar framsögumanns, að í vinnu nefndarinnar urðum við vör við að ýmis atriði sem henta mjög illa fyrir skuldara eru í íslenskri löggjöf, eru að vissu leyti nokkurs konar séríslensk fyrirbæri. Það þarf að skoða þau sérstaklega. Vil ég þá sérstaklega nefna tvö atriði. Fyrst er það atriði að kröfuhafi hafi sjálfdæmi um það hvernig innborgun á skuld er ráðstafað, fyrst komi til greiðslu kostnaðar og vaxta og síðan höfuðstóls. Það hefur neikvæð áhrif á greiðslugetu skuldara ef fólk borgar og borgar án þess að höfuðstóllinn lækki, ef ekki er hægt að höggva höfuðstólinn niður. Þetta atriði þarf að skoða og hæstv. fjármálaráðherra er að breyta þessari tilhögun tímabundið hvað varðar kröfur ríkisins. Ég tel að það þurfi að skoða þetta miklu víðtækara. Svo eru það þessi ábyrgðarmannamál sem eru ekki í nógu góðu ferli á Íslandi. Þriðji aðili, ábyrgðarmaðurinn, stendur oft og tíðum uppi með miklar skuldir vegna ábyrgðar sinnar ef skuldari getur ekki borgað. Þetta fyrirkomulag er miklu algengara á Íslandi en annars staðar á Norðurlöndunum. Það er eins og lánastofnanir hafi einhvern veginn komið ábyrgðinni í of ríkum mæli af sér yfir á þriðja aðila, ábyrgðarmann, og fríað sig. Lánastofnanir hafa væntanlega tilhneigingu til að taka meiri áhættu í útlánum þegar hægt er að ganga að ábyrgð þriðja aðila, ganga að ábyrgðarmanni. Það væri eðlilegt að endurskoða þetta fyrirkomulag, virðulegi forseti. Mjög mikil óvissa er um hve margir munu leita í úrræðið sem við erum að fjalla um, í greiðsluaðlögun. Þegar frumvarpið kom fram við 1. umr., og það sést í frumvarpinu, var verið að reyna að finna út hver málafjöldinn gæti orðið. Í umsögn fjármálaráðuneytisins í frumvarpinu er það tekið sem dæmi að verði málafjöldinn 100–200 mál verði kostnaður ríkissjóðs 25–50 millj. kr. af frumvarpinu. Í nefndinni kom hins vegar fram að sú tala er örugglega mikil vanáætlun. Sú skoðun kom frá umsagnaraðilum að búast mætti við 10 sinnum fleiri málum, þ.e. 1.000–2.000 málum. Í máli Ástu S. Helgadóttur, sem er forstöðumaður Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, kom fram að nú þegar er talsvert mikið spurt um þetta úrræði og margir sem eru í samskiptum við stofuna bíða eftir því að þetta mál klárist. Ásta undirstrikaði mikilvægi þess að þingið kláraði þetta mál sem fyrst þannig að hægt væri að beina fólki í þennan farveg, í greiðsluaðlögun, og hægt væri að byrja að vinna í málunum hratt og örugglega. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, lýsa mig fylgjandi frumvarpinu. Ég tel mikilvægt að afgreiða það hið fyrsta.

Herra forseti. Ég tek til máls til að lýsa því yfir að við sjálfstæðismenn í nefndinni höfum tekið virkan þátt í þessum störfum og teljum að frumvarpið sé í harla góðum búningi að flestu leyti, eins og það kemur út úr nefndinni. Við höfum farið vel yfir þetta mál á vettvangi nefndarinnar. Mikil vinna hefur farið fram og ber að þakka það og í öllum meginatriðum hefur verið góð samstaða um afgreiðslu þessa máls í nefndinni. Við sjálfstæðismenn gerðum fyrirvara við nefndarálitið sem lýtur fyrst og fremst að því að við höfum efasemdir um að rétt sé að fela sýslumönnum hlutverk umsjónarmanns með greiðsluaðlögun. Við teljum nauðsynlegt að áður en slík ákvörðun verður tekin verði skoðað betur hvernig þetta kemur til með að koma út praktískt séð. Það eru ákveðin rök, eins og hv. formaður nefndarinnar rakti í framsögu sinni hér áðan, fyrir því að færa þetta verkefni til sýslumanna en það kunna einnig að vera rök á móti því. Við veltum t.d. fyrir okkur hvernig staða sýslumannsembættanna sé gagnvart því að taka að sér þetta verkefni því að auðvitað er talsverð óvissa um hversu viðamikið það verður. Það eru slíkir praktískir þættir sem við teljum að þurfi að skoða betur áður en frumvarpið verður afgreitt með þeirri breytingu sem lýtur að þessu. Þess vegna kom fram í okkar máli, á þeim fundi nefndarinnar þar sem málið var tekið út, að við teldum rétt að málið yrði tekið aftur inn á milli 2. og 3. umr. til þess að skoða þennan þátt sérstaklega. Við munum óska eftir því að reynt verði að fá mat á því hvernig framkvæmdinni á þessu verði háttað. Að öðru leyti tek ég fram, eins og ég gerði í upphafi máls míns, að frumvarp þetta er til þess fallið að aðstoða mjög marga í greiðsluerfiðleikum og er þannig mjög jákvæð viðbrögð við því ástandi sem nú er í efnahags- og atvinnumálum. Við styðjum málið í öllum megindráttum en óskum eftir því að þetta tiltekna atriði verði skoðað nánar áður en málið hlýtur endanlega afgreiðslu hér í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að við séum að ræða þetta mál. Þetta er nokkuð sem ég hef haft mikinn áhuga á lengi. Miðað við núverandi ástand á Íslandi hljótum við að þurfa að fara að gera eitthvað í þessum málum í staðinn fyrir að tala bara um þau. Það eru hins vegar ákveðin vonbrigði að sjá að það var a.m.k. tekin ákvörðun um það í þessari umferð að ekki væri hægt að taka á stóru vandamálunum sem eru veðskuldirnar. Það hefur margítrekað komið fram í orðum hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra að í bígerð sé frumvarp sem tekur á vanda veðskulda. Við horfum nefnilega upp á vandamál hér innan lands sem ég held að a.m.k. enginn af frændum okkar á Norðurlöndum hafi nokkurn tímann tekist á við - í fyrri ræðum hefur verið vísað á að svipuð úrræði hafi verið nýtt til að takast á við kreppur á Norðurlöndunum og hugsanlega er þar vísað til fjármálakreppunnar sem varð í Svíþjóð í kringum 1992, minnir mig. Ég held hins vegar að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að kreppan þar var ekki nálægt þeirri stærðargráðu sem við erum að fást við hérna á Íslandi. Þeir einstaklingar sem þurftu á slíkum úrræðum að halda í Svíþjóð eru bara brotabrot af þjóðinni miðað við það sem sjáum hér á Íslandi. Það kom fram í bráðabirgðaniðurstöðum Seðlabankans í gær að þegar væru 30.000 heimili á Íslandi komin með neikvæða eiginfjárstöðu eða hartnær neikvæða. Átti þó eftir að taka inn fleiri hundruð milljarða í lausaskuldum og veðskuldum líka, þá sérstaklega lífeyrissjóðina, mér skilst að það séu einhvers staðar á milli 100 og 150 milljarðar sem vantaði inn í þær tölur. Eins og kemur fram í nefndarálitinu er það þannig að þegar einstaklingar þurfa að fara í gegnum gjaldþrot hefur það í för með sér margháttaðar neikvæðar afleiðingar fyrir samfélagið og mikla erfiðleika fyrir þá sem verða úrskurðaðir gjaldþrota. Þeir sem hafa þurft að fara í gegnum þann feril þekkja hvernig er að vera hundeltir árum og áratugum saman af kröfuhöfum sínum. Það hefur ekki verið neitt úrræði sem hefur getað komið til móts við þessa einstaklinga. Sú er hugmyndin á bak við lög um greiðsluaðlögun, a.m.k. eins og þetta var sett á Norðurlöndunum, að þetta væri fyrst og fremst hugsað fyrir þá fáu einstaklinga almennt sem lenda í því að verða gjaldþrota og kemur einmitt fram í umsögn með frumvarpinu frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins að alla jafna hafa um 120–150 einstaklingar þurft að fara í gegnum gjaldþrotaskipti hér á Íslandi. Á árinu 2006 voru það bú 130 einstaklinga, 150 bú á árinu 2007 og voru orðin 132 í lok september 2008. Það er hins vegar þannig að við erum að fást við allt aðrar kringumstæður í dag. Við erum ekki að tala um nokkra tugi eða nokkur hundruð einstaklinga, við erum að tala um þúsundir heimila sem eru í vandræðum. Þá spyr maður sig hvort það sé hreinlega nóg að nota dómskerfið til að taka á vandamálum þessara einstaklinga eins og við erum að tala um hér, að það verði héraðsdómstólar sem taki við umsóknum frá einstaklingum sem sjá fram á að þeir geti ekki staðið við skuldbindingar sínar og héraðsdómstólar úrskurði síðan hvort þeir eiga rétt á því að fara í greiðsluaðlögun og síðan er þessi breyting, sem meiri hluti allsherjarnefndar í heildina leggur til, að í staðinn fyrir að fengnir verði lögfræðingar úti í bæ verði notaðir lögfræðingar hjá ríkinu, eða fleiri sýslumannsembætti fái það hlutverk að vera umsjónarmenn fyrir þessa einstaklinga. Héraðsdómstólar munu þá vísa málunum til viðkomandi sýslumannsembættis. Mér þætti athyglisvert að vita hvort menn hafi velt því fyrir sér hvaða sýslumannsembætti eigi að taka þetta verkefni að sér og hversu margir lögfræðingar og væntanlega viðskiptafræðingar eða sérfræðingar í greiðsluerfiðleikum starfa hjá því embætti. Ef við ætlum að fara að nota þetta úrræði fyrir tugi þúsunda heimila sem eru í vandræðum nú þegar hlýtur það að vera töluverður fjöldi. Það mætti eiginlega segja að það eina sem ungt fólk ætti að íhuga nú orðið væri að athuga hvort það geti ekki komist hratt í gegnum lögfræðinámið því að helst virðist vera framtíð í því. Það verður örugglega pottþétt vinna fyrir nýútskrifaða einstaklinga úr lögfræði. Það hefur líka margoft komið fram að ef við tökum ekki á vanda heimilanna og síðan vonandi, þó að ekki sé tekið neitt sérstaklega á því í þessu frumvarpi, á vanda þeirra sem hafa staðið í atvinnurekstri gætum við hugsanlega þurft að horfa á kerfishrun, að það verði það margir sem munu ekki geta staðið skil á skuldbindingum sínum að það hreinlega stoppi allt. Í nefndarálitinu kemur fram að það sé mikilvægt að fólk sjái hag sínum best borgið með því að standa skil á eins miklu af skuldum sínum og kostur er. Það er einnig mikilvægt að auðvelda það þeim einstaklingum sem eru viljugir til að axla ábyrgð á þeim skuldbindingum sem þeir hafa stofnað til og gera þeim unnt að greiða þær niður eftir getu. Samt sem áður virðist hafa komið upp einhvers konar ágreiningur eða bent var á ákveðin vandkvæði við það hvernig frumvarpið var varðandi veðskuldirnar, að þetta gæti ekki gengið miðað við - mér skilst að réttarfarsnefnd sé alltaf að vísa til stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæðisins. Ég spyr hvernig standi á því að eignarréttarákvæðið á Íslandi virðist vera svo miklu sterkara í stjórnarskránni en í stjórnarskrá annars staðar á Norðurlöndunum sem hafa verið með svona úrræði í nánast tvo áratugi. Þar hafa ekki komið upp þessi vandkvæði eða þessar ábendingar sem sífellt eru hér uppi. Það er líka mikilvægt að fólk geri sér grein fyrir því að með því að við samþykkjum þetta frumvarp erum við að tala um skuldir sem eru ekki með veði, þar á meðal yfirdráttarlán að því gefnu að þau séu ekki með veðum, greiðslukortaskuldir og aðrar lausaskuldir sem einstaklingar hafa stofnað til og það sem eftir stendur af bifreiðaláni þegar búið er að selja bifreiðina. Bifreiðin stendur yfirleitt sem veð fyrir bifreiðalánum þannig að einstaklingarnir þurfa þá að selja bílinn sinn og þá hugsanlega með tapi og síðan þarf þá að taka á því sem eftir stendur. Það kemur einmitt fram í nefndarálitinu að tiltölulega mikið var fjallað um þetta ákvæði til bráðabirgða, sem átti að taka á veðskuldunum, og í nefndarálitinu segir að ákvæðið feli í sér að, með leyfi forseta: „... heimilt sé að kveða á um það í nauðasamningi til greiðsluaðlögunar að unnt verði að breyta skilmálum krafna sem eru í eigu Íbúðalánasjóðs eða fjármálafyrirtækja í eigu ríkisins sem tryggðar eru með veði í íbúðarhúsnæði hér á landi sem ætlað er til eigin nota skuldara. Þá er einnig kveðið á um það í bráðabirgðaákvæðinu að sá hluti skuldarinnar sem falli utan andvirðis eignarinnar teljist til samningskrafna.“ - Það ætti þá væntanlega að falla undir þetta mál eins og það liggur fyrir núna, þ.e. ef nefndarálitið og breytingartillögurnar verða samþykktar. „Umfjöllun um frumvarpið fyrir nefndinni snerist að miklu leyti um þær takmarkanir sem í bráðabirgðaákvæðinu fólust og hvort og þá hvernig mögulegt væri að láta greiðsluaðlögun, eins og hún er skilgreind í frumvarpinu, taka til krafna sem tryggðar eru með veði í fasteign. Sérstök sjónarmið giltu að sumu leyti um slíkar kröfur og mikilvægt væri að lagatextinn tæki með ótvíræðum hætti á þeim álitamálum sem sköpuðust ef slíkar kröfur féllu undir úrræðið.“ - Þarna held ég að verið sé að segja á mjög penan hátt að enn á ný er alltaf verið að hugsa um hagsmuni kröfuhafanna. „Þá var þeim sjónarmiðum hreyft fyrir nefndinni að bráðabirgðaákvæðið fæli í sér mismunun og jafnvel brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár þar sem með því sé í reynd verið að hygla viðskiptamönnum ríkisbanka og Íbúðalánasjóðs umfram viðskiptamenn annarra fjármálastofnana, t.d. einkarekinna lánafyrirtækja og sparisjóða. Þá kom einnig fram að þessi tilhögun gæti haft áhrif á samkeppni milli opinberra lánastofnana og einkarekinna lánastofnana þegar til lengri tíma er litið og gæti jafnvel verið túlkuð sem ólöglegur ríkisstyrkur.“ - Svo má kannski velta fyrir sér hvort ríkisstjórnin hugsi sér ekki að leysa það vandamál, því frumvarp liggur fyrir í þinginu þar sem ætlunin er að ríkisvæða þjóðhagslega mikilvæg fyrirtæki á Íslandi. Spurningin er hvort ekki verður smátt og smátt hægt að líta á það þannig að einkarekin lánafyrirtæki og sparisjóðir falli undir það og við verðum í heildina bara með ríkisrekinn fjármálamarkað. „Eftir umræður í nefndinni beindi formaður nefndarinnar því til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins og réttarfarsnefndar að leitað yrði leiða til að útfæra með fullnægjandi hætti almenna greiðsluaðlögun veðkrafna á þann veg að skuldsettu fólki í hóflegu húsnæði sem ekki réði við greiðslubyrði sína yrði gefið tækifæri til greiðsluaðlögunar án hefðbundinna nauðungarsölu- og gjaldþrotaúrræða.“ - Þetta þýðir að væntanlega er nú verið að leita leiða til að útfæra með fullnægjandi hætti almenna greiðsluaðlögun og, það sem kemur líka fram í þessari málsgrein, ríkið ætlar að meta hvað telst vera hóflegt húsnæði fyrir skuldsett fólk á Íslandi sem ræður ekki við greiðslubyrði sína, hugsanlega vegna þess að það hefur misst vinnuna vegna gjaldþrota fyrirtækja og/eða yfirtöku ríkisins á t.d. bönkunum.

Vegna hruns bankanna en ekki vegna yfirtökunnar.

Maður hefur velt fyrir sér hvort komi á undan, eggið eða hænan. Þetta hlýtur að koma inn í þingið mjög fljótlega, í töluverðan tíma hefur verið talað um að nýtt lagafrumvarp eigi að koma inn sem taki einmitt á þessu. Ég veit að réttarfarsnefnd hefur haft mjög miklar áhyggjur af eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og réttindum kröfuhafa og þeirra sem eiga kröfurnar, sérstaklega miðað við að nú stefnir í að ríkið eigi nánast allar kröfur fyrir utan lífeyrissjóðina. Ríkið hlýtur að vera í því að semja við sjálft sig. Ég nefndi strax við 1. umr. um frumvarpið fyrir hverja úrræðið er. Eitt af því sem við töldum skipta mjög miklu máli í því frumvarpi sem við lögðum fram um greiðsluaðlögunina var að einhvern veginn yrði komið til móts við þá sem stóðu í atvinnurekstri og tóku á sig persónulegar skuldbindingar vegna þess. Það er einmitt bent á það í nefndarálitinu að samkvæmt frumvarpinu er þetta úrræði fyrst og fremst ætlað almennum launþegum og aðeins „í undantekningartilfellum þeim sem hafa stundað atvinnurekstur“ og þá í mjög takmörkuðum mæli. Nefndin hafði greinilega rætt það að fjöldi manna hefur unnið sem verktakar en eru samt sem áður ekki sjálfstæðir atvinnurekendur nema að nafninu til þar sem þeir ráða ekki vinnutíma sínum og hafa ekki stofnað til skulda svo nokkru nemi vegna rekstursins. Þarna er horft til þess að svo lengi sem þeir hafi ekki stofnað til skuldar eða tekið á sig persónulegar skuldbindingar. Síðan var töluvert rætt um bændur og nefndin telur eðlilegt að tekið verði með sérstökum hætti á greiðsluerfiðleikum þeirra, enda henti úrræðið ekki vel fyrir þá vegna víðtækrar veðsetningar bújarða, bústofns og jafnvel íbúðarhúsnæðis vegna reksturs búanna. Mér finnst þetta athyglisvert vegna þess að í langflestum tilvikum reka bændur býlin á eigin kennitölu sem einstaklingar og þótt ákveðin ákvæði gildi um bændur taka þeir sjálfir á sig miklar persónulegar skuldbindingar sem einstaklingar. Þar segir að bændur hafi veðsett bújarðir, bústofn og jafnvel íbúðarhúsnæði sitt vegna reksturs búanna. Í þeim tilvikum sem ég þekki til veit ég að yfirleitt hefur mjög mikil áhersla verið lögð á að allt húsnæði á jörðunum sé líka veðsett fyrir skuldunum, ekki bara jörðin sjálf. Síðan „kom fram fyrir nefndinni að annars staðar á Norðurlöndum hefur úrræðið ekki verið látið ná til atvinnustarfsemi, nema í undantekningartilfellum eins og lagt er til í frumvarpinu“. Ég spyr hvort einhverjir þeirra sem störfuðu í allsherjarnefnd, þó að við séum ansi fáliðuð hér í salnum -  Við virðumst í þessu tilviki á ný ekki bara vera á eftir Norðurlöndunum og Evrópusambandslöndunum, með að taka á því hvernig við komum til móts við fólk sem getur ekki borgað skuldir sínar heldur líka varðandi það hvernig við getum komið til móts við það fólk sem hefur staðið í fyrirtækjarekstri og verið tilbúið til að hætta miklu til að búa til ný störf og ný fyrirtæki fyrir land og þjóð. Ég hef aðeins komið áður inn á það að ég hef töluverðar áhyggjur af því hvað þetta verkefni er umfangsmikið og hvernig ríkið virðist - sérstaklega þegar við horfum á umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins, þar sem kemur að vísu fram að verði frumvarpið óbreytt að lögum er nokkur óvissa um kostnað sem fellur á ríkissjóð og ræðst hann aðallega af fjölda þeirra mála sem til greiðsluaðlögunar koma. Þeir viðurkenna að vísu að miðað við þær aðstæður sem nú eru í efnahagsmálum megi búast við að talsvert mikil eftirspurn verði eftir slíku úrræði. Ljóst er að nokkur aukning hefur orðið á milli ára í gjaldþrotum einstaklinga, þarna er verið að skoða árin 2006–2008 og áfram verður talsverð aukning. Verði reyndin sú að stór hluti þeirra sem eru á leið í gjaldþrot leiti eftir nauðasamningi til greiðsluaðlögunar, eins og ríkisstjórnin hefur hvatt til, má ætla að kostnaður ríkissjóðs verði á bilinu 25–50 millj. kr. á ári verði málafjöldinn á bilinu 100–200. Svo getum við margfaldað með - bætt nokkrum núllum við - þegar við verðum kannski komin upp í 1.000 eða 10.000, 20.000, 30.000. Viðbótarkostnaður Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna ræðst sömuleiðis af fjölda þeirra mála sem til stofunnar berast. Ástæðan fyrir að þetta er sérstaklega nefnt er að gert er ráð fyrir að skuldarar geti leitað eftir endurgjaldslausri aðstoð hjá opinberri stofnun eða öðrum við gerð beiðni og fylgigagna um nauðasamning til greiðsluaðlögunar sem ég er mjög ánægð með og tel skipta geysilega miklu máli. Nefndin nefnir það einmitt sérstaklega og telur mjög mikilvægt að þeir sem eigi í greiðsluerfiðleikum geti þannig leitað til og fengið aðstoð sérfræðinga við að finna úrlausn mála sinna án mikilla fjárútláta. Ég hef hins vegar miklar áhyggjur af því sem talað er hér um, gert er ráð fyrir að ráða þurfi a.m.k. einn viðbótarstarfsmann og jafnvel allt að þrjá ef spurn eftir þjónustunni verður mjög mikil. Kostnaðurinn gæti orðið á bilinu 6–20 millj. kr. en eftir því sem starfsmönnum fjölgar skapast m.a. þörf á stærra húsnæði. Ég verð að segja það að mér þætti gaman að hitta þá sem Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna á að ráða ef talið er að það dugi að ráða einn til þrjá til að taka við töluvert fleiri viðskiptavinum en stofan hefur fengið hingað til, sem hafa verið nokkur hundruð á ári, meira að segja í hinu mesta góðæri. Þetta mál er hins vegar til bóta og skref í rétta átt en ég hlakka mikið til þegar nýtt lagafrumvarp ríkisstjórnarinnar, 

Frú forseti. Ég ætla ekki að setja á löng ræðuhöld um þetta mál sem við fjöllum hér um, greiðsluaðlögunina, enda styð ég málið en skrifaði undir nefndarálit allsherjarnefndar með fyrirvara. Sá fyrirvari lýtur að því að ég held að allir þeir sem að málinu koma vilji að þetta úrræði sé mögulegt fyrir þá sem eiga í greiðsluvanda og fyrirsjáanlegt er að muni lenda í greiðsluvanda. Mikilvægt er að haga málum þannig að þetta úrræði gangi hratt og vel fyrir sig. Fyrir ekki svo löngu, ætli það hafi ekki verið fyrir svona einu og hálfu ári, þegar ég sat í allsherjarnefnd, komu fulltrúar sýslumanna fyrir allsherjarnefnd til að gera grein fyrir stöðu mála hjá embættunum. Á þeim tíma biðu tugir þúsunda mála afgreiðslu hjá sýslumannsembættunum og mesti málastabbinn var hjá sýslumanninum í Reykjavík. Ég tel að skynsamlegt væri og skynsamlegra að heimila fleirum að koma að þessum málum og aðstoða fólk í greiðsluvanda, eins og t.d. þeim fjölmörgu lögmönnum sem starfa hér í bænum, og hvort sem menn vilja setja þessi mál undir hatt sýslumannanna eða ekki held ég að það mundi greiða fyrir afgreiðslu málanna ef aðrir hefðu einnig heimildir. Ég held líka að það væri þægilegra og heppilegra fyrir skuldarana sjálfa. Ég þekki það úr fyrra starfi mínu sem lögmaður að það eru oft þung skref fyrir fólk, sem hefur lent í greiðsluvanda, að fara inn til sýslumanns, standa þar í röð og bíða ásamt öðrum skuldurum eftir því að að því komi til að fá úrlausn mála sinna. Það er manneskjulegra umhverfi, tel ég, að mörgu leyti ef hægt væri að fá fleirum þessi úrræði og umsjón þeirra. Þess vegna boðaði ég við afgreiðslu málsins út úr allsherjarnefnd að ég óskaði eftir því að málið kæmi til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. til að hægt væri að fara yfir fjölda þeirra mála sem nú bíða úrlausnar hjá sýslumanninum í Reykjavík og öðrum sýslumannsembættum. Það væri þá ætlað til að varpa ljósi á það hvort sýslumannsembættin hafi mannafla til að sinna þeim beiðnum sem fram koma. Það hlýtur að vera einsdæmi ef menn ætla að fara þá leið að fela ríkisstofnun í raun einkarétt á því að hlutast til um einkaréttarlega samninga fyrir einstaklinga. Við tölum hér um skuldamál sem eru fyrst og fremst milli einstaklinga og lánastofnana og eðlilegt að einstaklingarnir sjálfir fái að ákveða hverjir gæti hagsmuna þeirra við úrlausn mála þeirra. Ég vonast til að meiri hluti allsherjarnefndar taki þessar ábendingar gildar og að við förum yfir málið í hv. allsherjarnefnd með það að markmiði að gera þetta úrræði sem best úr garði þannig að það verði sem þægilegast fyrir þá sem leita sér þessarar aðstoðar og jafnframt til að tryggja að meðferð málanna taki sem skemmstan tíma og sé sem léttvægust fyrir þá sem í þeim standa. Ég vildi, frú forseti, koma þessum sjónarmiðum mínum að hér við umræðuna. Þær athugasemdir sem ég geri við málið lúta eingöngu að framkvæmdinni. Ég ítreka að við sjálfstæðismenn styðjum málið og þá meginhugsun sem þar kemur fram, ég óttast hins vegar að ef sú leið verði farin sem lögð er til muni sýslumannsembættunum reynast ákaflega erfitt að þjónusta það fólk sem eftir henni þarf að leita.

Herra forseti. Það sneyðist nú mjög um þann tíma sem ætlaður er til fundarhalda á hv. Alþingi í dag. Mig langar aðeins að víkja að því að ég tel að þetta sé eitt mikilvægasta frumvarpið sem fram hefur komið frá ríkisstjórninni á þessu vori. Ég vil minna á að með því er einungis stigið fyrra skrefið af tveimur. Upphaflegu frumvarpi var ætlað að taka til greiðsluaðlögunar skulda almennt en aðeins að hluta til greiðsluaðlögunar veðskulda. Eins og komið hefur fram þótti sú aðferð að takmarka greiðsluaðlögun veðkrafna, veðskulda, við veðskuldir sem væru í eigu ríkisbankanna eða Íbúðalánasjóðs hvorki ganga nógu langt, miðað við þær þarfir sem uppi eru í samfélaginu í dag, né heldur standast jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þar var ekki um að ræða spurningar um eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, hv. þm. Eygló Harðardóttir, heldur jafnræðisregluna. Þeir sem skulduðu sparisjóðum hefðu ekki getað fengið greiðsluaðlögun veðkrafna og þar með niðurfellingu eftirstöðva heldur einungis þeir sem ættu skuldir hjá ríkissjóði. Innleiðing greiðsluaðlögunar er mjög mikilvægt skref og þetta er úrræði sem er þekkt í norrænum rétti og þar er mjög löng og farsæl reynsla af þessu úrræði. Ég vil ítreka að þar sem úrræðið hefur verið í lögum, eins og í Noregi, frá því 1996 frekar en 1992, hefur aldrei reynt á að það brjóti eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og þau eru nákvæmlega eins og úr garði gerð og lögin okkar. Undir hitt get ég tekið að það er alveg hreint með ólíkindum að eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar virðast, alla vega í orði kveðnu þegar menn ræða þau mál, alltaf vera til þess eins fallin að verja eignir kröfuhafa en ekki eignir sem menn eiga nú í húsnæðinu sína. Þær eignir fara minnkandi miðað við hlut kröfuhafa dag frá degi eftir því sem gengið hækkar á gengistryggðu lánunum eða eftir því sem verðbótaþátturinn vex með vaxandi verðbólgu. Kallað hefur verið eftir því árum saman að lög um greiðsluaðlögun verði sett í íslenskan rétt og nú eru þau sett við mjög erfiðar aðstæður. Nýr hópur skuldara kemur nú inn á sviðið, fólk sem aldrei hefur verið í vanskilum og getur ekki í því ástandi sem er í samfélaginu staðið í skilum vegna aðstæðna sem þeir eiga mjög lítinn hlut í, ef þá nokkurn. Lán hafa vaxið langt umfram markaðsverð bíla og íbúðarhúsnæðis. Menn geta ekki selt og sitja fastir í skuldafangelsi. Þeir hafa hins vegar yfirleitt greiðsluvilja og margir hverjir greiðslugetu og það er til þess sem þetta úrræði er ætlað og af því er allra hagur, eins og hér hefur verið bent á. Úrræði af þessum toga hefur mikla þýðingu við þær efnahagsaðstæður sem við búum nú við. Fordæmi frá öðrum löndum sem hafa lent í erfiðri efnahagskreppu benda til þess að ef margir verða gjaldþrota fylgi því mikil hætta á margháttuðum neikvæðum félagslegum afleiðingum, m.a. sú hætta að úr efnahagskreppu þróist djúp félagsleg kreppa. Bráðabirgðaákvæðið sem upphaflega var að finna í frumvarpinu, og ég nefndi hér áðan, takmarkaðist við veðkröfur í eigu ríkisbanka og Íbúðalánasjóðs. Gerðar voru gríðarlega miklar athugasemdir við þetta, bæði af gestum sem komu á fund nefndarinnar og í álitum sem lögð voru fyrir nefndina. Að undirlagi nefndarinnar, eins og hér hefur verið lýst, hefur nú verið samið nýtt frumvarp sem tekur til allra veðkrafna og það frumvarp, eins og kemur fram í nefndaráliti á þskj. 710, mun verða flutt af hv. allsherjarnefnd. Ég á von á því að nefndin gangi frá því á næsta fundi sínum sem verður á mánudaginn kemur. Mig langar aðeins að nefna eitt atriði til viðbótar því að tíminn er hlaupinn frá okkur. Ákveðið hefur verið að taka málið inn til nefndar á milli umræðna til þess að athuga það sem hv. þingmenn Sjálfstæðisflokks í nefndinni gera fyrirvara við, þ.e. hvernig framkvæmdinni verður háttað þegar þetta verkefni, greiðsluaðlögunin, verður komin inn á borð sýslumanna, sýslumannsembætta eða sýslumannsembættis, eins og meiri hluti nefndarinnar gerir tillögu um að verði gert í breytingartillögu sem er að finna á sama þingskjali. Ég vek athygli á því að fram kom í nefndarstarfinu að þær tölur sem er að finna í greinargerð með upphaflega frumvarpinu eru gríðarlegar lágar og þær eru alls ekki raunhæfar þar sem gert er ráð fyrir að þetta úrræði muni nýtast alls 100–200 manns. Í nefndinni er talið að um sé tíföldun að ræða, 1.000–2.000 manns, og þá er ljóst, miðað við þær tölur sem hér eru, að þetta er gríðarlega kostnaðarsamt og mundi að óbreyttu geta verið einhvers staðar á bilinu 500 milljónir upp í 1 og jafnvel 1,5 milljarðar kr. ef þetta færi út á hinn frjálsa lögfræðingamarkað. Því er til sparnaðar lagt til að þetta fari til sýslumannsembætta eða -embættis. Ég tel það mjög mikilvægt mál, ekki aðeins peninganna vegna heldur einnig vegna þess að með því er hægt að tryggja tiltekið jafnræði. Þannig er hægt að tryggja að allir sitji við sama borð. Það er líka hægt að tryggja skilvirkni með því að sýslumenn geta byrjað strax, þess vegna á morgun, að vinna að þessu máli. Með því er líka sköpuð ákveðin festa og öryggi í kringum þetta úrræði, bæði fyrir kröfuhafa og skuldara, því að sýslumannsembættin verða áfram til staðar. Þessu úrræði er ætlað að gilda um nokkurra ára skeið. Lögmenn geta komið og farið en sýslumannsembættin „blífa“ og hafa gert um hundruð ára. Það eru því margar röksemdir sem fyrir þessu eru en málið verður athugað vandlega á milli umræða. Herra forseti. Tíminn er hlaupinn frá mér en ég treysti því að þetta mál muni hljóta skjóta afgreiðslu og jafnframt að veðlánagreiðsluaðlögunin fái mjög skjóta afgreiðslu í gegnum þingið.

Hæst. forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir skýr svör. Ég verð að segja að ég er mjög sátt við að þessi leið skuli vera farin því að ég hafði miklar áhyggjur af því að úthýsa ætti þessum verkefnum til lögfræðinga úti í bæ. Við framsóknarmenn lögðum einmitt til í frumvarpi okkar að þetta ferli yrði notað, að þetta færi í gegnum sýslumenn. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir talaði um að það væri allsherjarnefnd sem legði tillögur fram varðandi veðskuldirnar og það vakti forvitni mína. Í ákvæðum til bráðabirgða kemur nefnilega fram að heimilt sé að kveða á um fleiri gjalddaga, greiðslufrest um tiltekinn tíma, nýjan lánstíma og skuldbreytingu vanskila, og að sá hluti skuldar sem fellur utan andvirðis eignar teljist til samningskrafna. Er þá verið að tala um að varðandi veðskuldir verði ekki felldar niður skuldir sem falla undir verðmæti veðsins?

Frú forseti. Þetta er nokkuð umfangsmikið og flókið frumvarp upp á einar 16 eða 18 bls., ef ég man rétt. Þar er gert ráð fyrir því að eftir tiltekinn tíma, ég þori ekki að fullyrða hvort það voru 3, 4 eða 5 ár, verði andvirði íbúðarinnar endurreiknað. Verðmæti íbúðarinnar sem um ræðir, sem veðið stendur fyrir, verði metið og ofan á það verði lögð 10% - þetta er norsk regla sem verið er að fylgja þarna - og það sem umfram stendur af veðinu telst þá einfaldlega tapað. Það getur hins vegar talist til samningskrafna og farið þá inn í almenna greiðsluaðlögun. Reiknað er með, eins og hv. þingmanni er kunnugt um, að eftirstöðvar skuldar falli niður eftir tiltekinn tíma. Þetta þarf að spila saman og er mjög mikilvægt að fólk átti sig á því að þarna er um hliðstæð úrræði að ræða. Það getur orðið þannig að sá sem í hlut á fari báðar leiðirnar í greiðsluaðlögun veðlána eða eingöngu í almenna greiðsluaðlögun. Það frumvarp sem við fjöllum um hér í dag getur líka gagnast þeim sem þegar eru komnir í gjaldþrotameðferð.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá hv. viðskiptanefnd þar sem lagt er til að frumvarp til breytinga á lögum, sem er að finna á þskj. 608, verði samþykkt óbreytt.