Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er nú orðið alllangt síðan þetta mál var til umr. hér síðast, en ég hafði þá kvatt mér hljóðs, bæði vegna þess, að í till. sjálfri, sérstaklega greinargerðinni, sem henni fylgdi, og í ræðu hv. flm. hefur komið fram nokkur gagnrýni á tvö fyrirtæki, sem undir mitt rn. heyra, og enn fremur vegna þess, að ég vildi um leið segja nokkur orð um málið almennt. Hv. þm. skiptir efni till., sem hér um ræðir, í þrennt. Í fyrsta lagi er hún um ríkisrekstur og beinan atvinnurekstur ríkisins. Í öðru lagi um afskipti ríkisvaldsins af atvinnurekstri landsmanna og í þriðja lagi um fjármálastefnu hins opinbera, sem hann taldi, að leitt hefði til geigvænlegrar verðbólgu, taprekstrar, hafta, skömmtunar, athafnaskerðingar o. s. frv., með stórum orðum, sem hv. þm. hafði í ræðu sinni um þetta efni. Ég skal nú í þeim fáu orðum, sem ég segi hér, reyna að hafa þann hátt á að svara nokkurn veginn í sömu röð eins og hann flutti sitt mál, og byrja þá á þeim ríkisreknu fyrirtækjum, sem hann taldi vera rekin heldur linlega og vera til viðvörunar, að mér skildist, og þar með þau tvö, sem mig snerta og ég skal koma sérstaklega að síðar. Um hin ríkisreknu fyrirtæki almennt skal ég segja það, að þau eru sjálfsagt öll sett á stofn þannig, að það er ekki gert vegna áhuga þeirra, sem stofnsettu þau, fyrir ríkisrekstri eða þjóðnýtingu almennt, að þessum ríkisrekstri hefur verið komið á, heldur hefur það verið gert vegna þess, að það hafa ekki, þegar þau eru sett á stofn, verið aðrar leiðir taldar heppilegri af þeim mönnum. sem því réðu, en þessi ríkisrekstrarleið. Það gefur auga leið með það, að Alþfl. og Kommúnistafl. samanlagt hafa ekki haft bolmagn eða atkvæðamagn til að koma í gegn ríkisrekstri á Alþ., sem þeir kannske mundu vilja vegna sinna sérstöku stjórnmálaskoðana. Það er annað, sem liggur því til grundvallar, að þessi ríkisrekstur hefur verið tekinn upp. Það er í fyrsta lagi, að mínu viti, að þessi fyrirtæki mörg hafa verið það fjárfrek, að einstaklingar hafa ekki fengizt til þess að leggja í þau fé og beinlínis ekki haft getu til að leggja fram það fé, sem þurft hefur til þess að koma þessum fyrirtækjum upp. Í því sambandi má t. d. nefna síldarverksmiðjur ríkisins, sem að vísu hafa að nokkru leyti verið reknar af einstaklingum, en að tiltölulega litlu leyti nú síðustu árin. Þegar fyrst var stofnað til síldarverksmiðja ríkisins hér á landi af Íslendingum, var það ekki talið öðrum kleift, en því opinbera, og þess vegna er þetta yfir á hendur ríkisins komið, en ekki út af fyrir sig af tilhneigingu til þess, að fyrirtækið ætti í sjálfu sér að vera ríkisrekið. Það er m. ö. o. vegna þess, að Alþ. hefur á þeim tíma, þegar fyrirtækið hefur verið stofnað, ekki fundið neitt heppilegra form en þetta til að reka það með. Alveg það sama gildir um tunnuverksmiðju ríkisins og önnur hliðstæð fyrirtæki, það er stofnað til þess vegna þess, að það hafa ekki fengizt einstaklingar til þess að standa fyrir þessum rekstri í nægilega stórum stíl, til þess að reksturinn gæti gefið þá raun, sem ætlazt var til. Það hefur verið bent á um hvort tveggja þessara fyrirtækja, að þau hefðu ekki skilað þeim rekstrarhagnaði, sem búizt hefði verið við upphaflega, Tunnuverksmiðjan hefði skilað tapi og Síldarverksmiðjur ríkisins hefðu safnað skuldum. Ég efast um það og er í raun og veru ekki í nokkrum vafa um það, að einstaklingar, sem hefðu stofnað til þessa rekstrar, hefðu ekki skilað betri útkomu, vel að merkja ef til fyrirtækisins hefði verið stofnað undir svipuðum kringumstæðum og gert var. Að vísu skal ég viðurkenna það, að við stofnsetningu síðustu Síldarverksmiðju ríkisins hafa orðið allmikil mistök, sem ekkert frekar hafa orðið fyrir þá sök, að um þjóðnýtt fyrirtæki er að ræða, heldur vegna þess, að þeir menn, sem voru í forsvari þar, virðast ekki hafa verið starfi sínu vaxnir, og slíkt mun vissulega geta komið fyrir, þó að um einkafyrirtæki sé að ræða. Þá skal ég með örfáum orðum minnast á þau tvö fyrirtæki, sem að mér snúa persónulega, en það er sérleyfisrekstur ríkisins og ferðaskrifstofa ríkisins. Því hefur verið haldið fram hér við fjárlagaumr., og eins vitaskuld af hv. flm. þessarar till., að þessi sérleyfisrekstur væri rekinn á þann hátt, að ríkissjóður hefði óeðlilega mikið tjón af rekstrinum og ætti því að losa sig við hann. Mér er nú kunnugt um það, að þeir sérleyfishafar yfirleitt, sem stundað hafa þennan atvinnuveg á ýmsum leiðum hér á landi, og þeir eru heil legíó, liggur mér við að segja, hafa undanfarin ár, 1947–148, átt við að stríða rekstrarörðugleika, vegna þess að fargjöldum þeirra hefur verið haldið niðri af ástæðum, sem öllum hv. þm. eru kunnugar, og sérstaklega þeim ástæðum, að ríkisstj. hefur viljað reyna að halda niðri verðlaginu í landinu. En ég fullyrði það, að þeir sérleyfishafar, sem bezt hafa rekið sínar leiðir, hafa ekki náð neitt verulega betri árangri en sérleyfisrekstur ríkisins hefur náð. Ég fer ekki út í það að rökstyðja þetta með tölum hér nú, en ég mun ef til vill gera það siðar, þegar ég hef safnað ýtarlegri upplýsingum um þessi mál. Ég læt mér nægja það að þessu sinni að slá því föstu, að þeir sérleyfishafar, sem rekið hafa sína starfsemi hliðstætt við ríkið, hafa ekki fjárhagslega betri afkomu en sá rekstur, sem ríkið hefur haft með höndum. Ég vil líka benda á það, hvernig til þessa atvinnurekstrar upphaflega var stofnað. Það var ekki þessi stj., sem nú situr, sem tók upp þennan rekstur, ekki fyrrverandi stj. heldur. Hver var það, sem tók hann upp? Það var sú stj., sem hv. tillögumaður og flm. átti sæti í, svo að hann sjálfur, hv. 1. þm. Reykv., er upphafsmaður að því, að hér er rekinn sérleyfisrekstur á vegum ríkisins. Hann flutti á Alþ. 1944 frv. til l. um skipulag á fólksflutningum með bifreiðum. Það er lagt fram sem stjfrv., ekki af einstökum ráðh., heldur af ríkisstj. allri, og er þess vegna borið fram af sjálfum flm. till., sem þá var viðskmrh., en í þessum l., í 1. gr. þeirra, er því í fyrsta sinn slegið föstu, að ríkið skuli taka að sér sérleyfisrekstur bíla, en þar stendur þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Atvmrn. er heimilt að taka í sínar hendur að nokkru eða öllu leyti póst- og farþegaflutning með eigin bifreiðum á þeim leiðum, er því þykir henta, enda fullnægi bifreiðar þess settum reglum fyrir sérleyfishafa.“ Og í grg. frv. stendur enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Á þessu ári tók hið opinbera að forminu til í sínar hendur rekstur á einni af aðalsérleyfisleiðum landsins, og hefur það gefið góða raun.“ Nú vil ég biðja hv. 1. þm. Reykv. að taka eftir: „Með tilliti til þessa og þar sem gera má ráð fyrir að, að því verði stefnt í framtíðinni, að ríkið taki í sínar hendur meira af sérleyfisakstrinum, þykir ekki ástæða til, að sérleyfishafar kjósi nema tvo menn í nefndina í stað þriggja eins og nú er.“ M. ö. o., þessi hv. þm., 1. þm. Reykv., sem nú er að leggja til, að þessi sérleyfisakstur verði lagður niður, hann bar sjálfur fram frv. á Alþ. fyrir 5 árum um það, að þessi rekstur yrði tekinn upp. Hann var þá ekki að leggja til, að slíkur rekstur yrði tekinn upp á einni einstakri leið, nei, hann lagði þá til og segir í grg. fyrir frv., að gera megi ráð fyrir, að þessi sérleyfisakstur muni aukast í framtíðinni. Hv. þm. talaði oft um ofrausn og sjúklega ofrausn í sinni ræðu, en er það nú ekki sjúkleg ofrausn að koma hér með sitt eigið afkvæmi og biðja Alþ. að koma því fyrir kattarnef? Ég er ekki að ásaka hv. 1. þm. Reykv. fyrir það, að hann hefur borið fram þetta frv. á árinu 1944. Það vill nefnilega þannig til, að hann er í allt annarri aðstöðu nú, en hann var þá. Þá var hann ráðh. með ábyrgð og gerði sér grein fyrir hlutunum samkvæmt því. Nú er hann venjulegur þm. og finnst hann ekki þurfa að taka eins mikið tillit til hlutanna og hann þurfti að gera þá, og ég geri ráð fyrir því, að afstaða hans mótist samkvæmt þessu. M. ö. o., þegar einstaklingshyggjumaðurinn Björn Ólafsson, hv. 1. þm. Reykv., er kominn út í sinn „business“ og hættur að vera ráðh., talar hann um að leggja niður opinberan rekstur fyrirtækja, en þegar hann er í ráðherrastólnum og á að bera ábyrgð samkvæmt því, sér hann ekkert annað betra, en að láta þessi fyrirtæki, sem hann nú vill leggja niður, vera rekin af því opinbera. Skyldi yfirleitt finnast nokkur betri sönnun fyrir því, að opinber rekstur er ekki alveg út í loftið, heldur en þetta, að þegar svona harðsvíraður einstaklingshyggjumaður og einkarekstrarmaður kemst í þá aðstöðu að bera ábyrgð á hlutunum, þá sér hann ekki annað ráð betra til þess en að taka þá í opinberan rekstur? Ég viðurkenni, að það hefur verið illa búið að þessum rekstri frá öndverðu, því að til hans var stofnað í svo miklum fljótheitum af hv. 1. þm. Reykv., að ekki var séð fyrir neinu rekstrarfé eða stofnfé, til þess að þessi rekstur gæti gengið á sæmilegan hátt. Vagnarnir, sem keyptir voru, voru keyptir frá póstsjóði og hann látinn lána fé til þess, en því verður ekki neitað, að reksturinn hefur liðið við það, að hann hefur aldrei fengið stofnfé og ekki heldur greitt hallann, þegar um hann hefur verið að ræða. Þetta hefur orðið til þess, að hv. þm. Barð. hefur komið og borið mig allra handa aðdróttunum út af þessum rekstri, sem fá hvergi staðizt. Ég vil nota þetta tækifæri til að benda á, að þessi siður var innleiddur af hv. 1. þm. Reykv. eða hans stj. og hefur í engu verið breytt síðan. Ég viðurkenni, að það hefði verið æskilegt, að það hefði verið annað form á rekstrinum og hann fengið meira fé til ráðstöfunar. Máske er hægt að breyta því enn og tryggja reksturinn, en það er gaman að bera saman hér hv. 1. þm. Reykv. sem venjulegan þm. og sem ráðh. Annar flokkur ríkisrekstrarfyrirtækja er sá, sem fyrirsjáanlegt er, að hlýtur að verða rekinn með tapi, m ö. o., það er þjónusta án þess, að nokkurt gjald sé tekið fyrir. Hv. þm. fór í sinni ræðu allmikið út í rekstur Ferðaskrifstofu ríkisins og vildi segja, að hennar rekstur væri ekki í góðu lagi, þannig að það hefði mátt sjá betur fyrir þeirri starfsemi, ef einstaklingar hefðu haft hana með höndum. Ég veit ekki, hvað fyrir hv. þm. vakir með þessari aths. sinni, því að hann veit það vel, að ýmis þjónusta, sem ferðaskrifstofan beitir sér fyrir, er veitt og það er kostað til hennar allmiklu fé, án þess að nokkurt gjald sé tekið fyrir, svo sem að auglýsa landið, útgáfa pésa og bæklinga og auglýsingar af ýmsu tagi. Til þessarar starfsemi er kostað miklu fé í því skyni að hæna fólk til landsins og kynna útlendingum landið, og er engin von, að ferðaskrifstofan fái þann kostnað upp borinn beinlínis. Hins vegar get ég upplýst hv. þm. um það, að sá atvinnurekstur, sem ferðaskrifstofan hefur beinlínis tekið að sér, hefur staðið undir sér og vel það. Ferðaskrifstofan hefur rekið ýmsa starfsemi, hefur annazt sölu minjagripa, séð um hópferðir, tekið að sér afgreiðslu sérleyfisbíla og ýmiss konar þess háttar starfsemi, þar sem fé er greitt fyrir, og öll þessi starfsemi skrifstofunnar stendur undir sér. Þá er einn rekstur enn hjá ferðaskrifstofunni, sem er nýr og líka stendur undir sér, og það er nógu gaman að athuga hann. Þegar búið var að loka flugvallarhótelinu, var ferðaskrifstofan neydd til að taka að sér rekstur þessa hótels án þess að óska eftir því. Það var ekki hægt að horfa upp á, að hótelinu væri lokað, meðan vantaði hótel í bænum. Þess vegna var ferðaskrifstofan fengin til að annast þennan rekstur, meðan enginn annar vildi gera það. Hún tók reksturinn að sér með þeim árangri, að nú í fyrsta sinn síðan Íslendingar tóku við þessum rekstri, þá ber hann sig. Ég held, að það sé óþarft að fara um þetta fleiri orðum. Þessi tvö fyrirtæki, sem ég hef nefnt, eru engan veginn sönnun fyrir málstað hv. þm., heldur miklu frekar sönnun fyrir því gagnstæða, og þó er þessi rekstur yfirleitt rekstur, sem einstaklingar hafa ekki viljað taka að sér, en ríkið hefur orðið að taka að sér í neyð, af því að aðrir hafa ekki fengizt til þess. Þannig er að vissu leyti stofnað til sérleyfisaksturs ríkisins, rekstrar ríkisins á flugvallarhótelinu og ýmissar annarrar starfsemi, sem ríkið hefur orðið að taka að sér, af því að aðrir hafa ekki viljað gera það, og líklegt er, að ríkið hafi þar ekki lent á arðsamasta atvinnurekstrinum nema síður sé, það hefur yfirleitt lent á þeim rekstri, sem aðrir hafa ekki viljað líta við, en ekki þótti fært að fella niður. Af því að nokkuð hefur verið talað hér um ríkisrekstur almennt, þá get ég ekki stillt mig um að nefna eitt dæmi til að bera saman einkarekstur og opinberan rekstur, en það er olíuskipið Þyrill, sem ríkið á og rekur, en sagan af því er alllærdómsrík. Ríkissjóður eignaðist þetta skip með öðru setuliðsgóssi, sem það keypti eftir stríðið. Olíufélögin, sem þá voru starfandi hér, Olíuverzlun Íslands og Shell, höfðu hvort um sig skip til olíuflutninga kringum land, Shell hafði Skeljung og Olíuverzlun Íslands leiguskip. Þau voru spurð, hvort þau vildu eignast þetta skip. Bæði sögðu að athuguðu máli, að þau vildu ekkert hafa með skipið að gera. Þá var farið að leita fyrir sér um sölu á skipinu til útlanda. Sölunefnd setuliðseigna hafði einhverja von um að geta selt það til útlanda fyrir um eina milljón norskar krónur. Þá rétt um sama leyti vildi svo til, að olíuflutningaskip annars olíufélagsins strandaði. Þá gekk ég í það að neita um að veita útflutningsleyfi fyrir þetta skip til útlanda. Varð þá úr, að ríkissjóður tók að sér að reka skipið og hefur annazt það síðan. Og hver hefur útkoman orðið á rekstri þessa skips, sem olíufélögin vildu ekki taka að sér og leit út fyrir um tíma, að væri ekki hægt að halda í landinu, og hefði verið selt til útlanda, ef ekki hefði verið beitt harðræði? Niðurstaðan hefur orðið sú, að það hefur verið hægt að lækka fragtirnar meðfram ströndum landsins um eina milljón króna, og skipið hefur skilað upp undir það sömu upphæð í tekjur. Þetta er dæmi um rekstur ríkisins, sem var þrengt upp á ríkissjóð, af því að olíufélögin höfðu ekki sinnu á að taka við honum, ég veit ekki hvers vegna. Þau hafa sjálfsagt ekki gert sér grein fyrir, um hvað hér var að ræða, en svona er niðurstaðan eftir eins árs rekstur. M. ö. o., ef ekki hefði verið gripið í taumana og ríkissjóður hefði ekki tekið að sér rekstur þessa skips, þá hefði skipið verið látið fara úr landi. Það hefði fengizt í bili ein milljón króna í erlendum gjaldeyri, þó þannig, að olíufélag, sem starfaði hér, hefði orðið að fá nýtt skip. Þar að auki var það svo, að þeir taxtar, sem olíufélögin höfðu fengið samþykkta af verðlagsyfirvöldunum og gert grein fyrir, að þau þyrftu að fá, voru svo ríflegir, að þegar það opinbera tók að sér þennan rekstur, var hægt að lækka taxtana um eina milljón og hagnaður samt upp undir það sama upphæð á einu ári. Þetta sýnir, að það er ekki alltaf til hins verra, að það opinbera hafi afskipti af atvinnurekstri. Ég skal svo ekki fara lengra út í þetta, en ég tel, að bæði þau dæmi, sem hv. fim. þessarar till. hefur dregið fram til að sanna, að rekstur hins opinbera eigi ekki rétt á sér, séu að meiri hlutanum til gripin úr lausu lofti og sanni ekki það, sem hann ætlar þeim að sanna. Hins vegar vil ég segja, að ég tel, að mér hafi tekizt að nefna dæmi sem sýna, að ríkisrekstur getur stundum orðið til að spara almenningi fé og veita ríkissjóði tekjur. Ég skal nefna eitt dæmi enn um opinberan rekstur, sem bendir ekki í þá átt, sem hv. þm. vill vera láta. Það er bæjarrekstur togara. Fyrir nærri því tuttugu árum byrjuðu bæjarfélög að gera út togara. Bæjarfélögin byrjuðu út úr neyð, af því að einstaklingarnir höfðu dregið sig í hlé, þegar þeir græddu ekki nóg. Það var ekki talað um, að þeir þyrftu að sjá fyrir fólkinu, sem var atvinnulaust. Út frá því sjónarmiði var hafizt handa um bæjarútgerð árið 1931. Ég skal viðurkenna, að á þeim erfiðu árum gaf hún nokkurt tap, sem var ekki óeðlilegt, því að þá var ekki hægt, eins og afurðasölu og rekstri var háttað, að gera út, svo að nokkrar líkur væru fyrir fjárhagslegum ávinningi af rekstrinum, en þeir, sem stofnuðu til þessa rekstrar, töldu samt ávinning fyrir bæjarfélagið í heild að halda uppi þessum rekstri, þó að hann sýndi lítils háttar reikningslegt tap, því að með honum skapaðist atvinna í bænum og þjóðarbúinu tekjur, sem annars hefði ekki verið aflað. Síðar sýndi sig, þegar önnur útgerðarfélög komust af, þá græddi þessi starfsemi ekki síður en einkafyrirtækin og hefur síðan orðið bæjarfélögunum stoð og stytta um langan tíma. Og hér þarf ekki að taka minn vitnisburð einan, þvert á móti. Fjölda margir aðrir geta þar borið vitni. Það vitnið, sem þar ber hæst, er íhaldsbæjarstjórnarmeirihluti Reykjavíkur. Hann hefur fundið sig til knúðan að taka upp slíkan rekstur og ekki getað komizt hjá því, og fjöldi bæjarfélaga hefur komið upp hjá sér slíkum bæjarrekstri og gert það með sæmilega góðum árangri, sum með gróða. Það er jafnvel svo, að meiri hluti bæjarstjórnar Reykjavíkur, einstaklingshyggjumenn, hafa ekki séð sér fært að spyrna móti broddunum og láta einstaklingana eina um þennan rekstur. Ég held, að það sýni kannske ljósar en nokkuð annað yfirburði opinbers rekstrar á stundum, að þegar þessi hv. þm. komst í þá ábyrgð, sem hann eitt sinn var í, þá sá hann ekki aðra leið færa á sumum sviðum en að fara út í opinberan rekstur, og þegar bæjarfélög, sem er stjórnað af sjálfstæðismönnum, hafa aðstöðu til að taka upp bæjarútgerð, þá gera þau það, af því að þau telja, að það sé heppilegasta rekstrarfyrirkomulagið fyrir þessi skip. Hvað sannar betur ágæti opinbers rekstrar en það, þegar þeir, sem ekki trúa á hann, neyðast til að taka hann upp? Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að geta þess, að opinber rekstur, sem stofnað er til á þennan hátt, hlýtur að verða allmikið öðruvísi en sá opinberi rekstur, sem við Alþýðuflokksmenn leggjum til, að stofnaður verði eða þjóðnýttur. Sá opinberi rekstur, sem rekinn er af mönnum, sem hafa ekki trú á honum og vilja hann kannske feigan, eins og hér hefur komið fram, og nota hvert tækifæri til að bregða fyrir hann fæti, - það er ekki von, að sá opinberi rekstur verði tryggur. Hv. þm. minntist nokkuð á Fiskiðjuver ríkisins. Mér er ekki örgrannt um að halda, að það hefði mátt búa betur að því fyrirtæki. Það hefði mátt láta það fá nauðsynlegt rekstrarfé til sinna þarfa, svo að það hefði getað komið upp sinni starfsemi, sem hugsuð var, og efla meira en nú er gert, þann rekstur, sem því var ætlað að inna af höndum. En hvers vegna er þetta ekki gert? Það er vegna þess, að meiri hluti Alþingis hefur ekki viljað ljá því það fjármagn, sem það þarf til að sinna sínu hlutverki. Þannig eru ýmsir örðugleikar, sem opinber fyrirtæki hafa við að stríða, meira og minna tilbúnir, kannske til þess að gera þeim örðugra fyrir og til þess að láta líta svo út, að þau séu óhæfari til að sinna því hlutverki, sem þeim er ætlað að vinna, heldur en ella mundi. Ég gæti nefnt fleiri dæmi, og getur verið, að ég geri það síðar. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þessi opinberu fyrirtæki, en koma að öðrum þætti í ræðu hv. þm., þar sem hann talaði um skerðingu athafnafrelsisins. Skerðing á athafnafrelsi manna hér á landi er eiginlega í því fólgin nú, að menn þurfa að fá fjárfestingarleyfi til ýmiss konar framkvæmda, sem þeir þurftu ekki áður, og þeir mega ekki flytja til landsins vörur nema með leyfi viðskiptanefndar. Höft á athafnafrelsi manna eru, að ég ætla, ekki veruleg önnur en þessi. En hvernig var það með hv. 1. þm. Reykv., þegar hann var í ríkisstjórn? Var hann ekki með neina skerðingu á athafnafrelsi manna? Ég held það. Hann bar fram frv. um stofnun viðskiptaráðs. Í því frv. var svo fyrir mælt, að ákveða mætti af hinu opinbera, hvaða vörur mætti flytja til landsins. Voru það ekki hömlur á athafnafrelsi manna? Fjárhagsráð gat einnig ráðstafað farmi í skipum.

Var ekki stríð, þegar þetta var gert?

Jú, að vísu, en ég held, að „mótíveringin“ fyrir þessum ráðstöfunum hafi ekki verið, að það var stríð, heldur vöruskortur, eins og hafði verið fyrir stríð og eftir stríð. Það var ekki hægt að fullnægja eftirspurninni.

Það var enginn vöruskortur.

Að þessu frv. var hann meðflm. Það átti að ráðstafa gjaldeyri og farmi í skipum. Þetta eru alveg sömu ráðstafanir og nú eru í gildi.

Á stríðstímum.

Við skulum segja það. - Ég skal þá koma að öðrum ráðstöfunum þessa hv. þm., sem ekki helguðust af stríðinu. Það voru dýrtíðarráðstafanir, sem hann gerði og er nú að atyrða ríkisstj. fyrir. Hann flutti frv. um að leggja á nýjan tekjuskatt. Hann kom með frv. um nýjan eignarskatt. Hvað átti að gera við þessa peninga? Sama og núverandi stj. gerir við þá skatta, sem hún innheimtir. Hún borgar niður vöruverð, það gerði hann líka. Hún heldur upp framleiðsluvörum landsmanna. Það gerði hann líka. M. ö. o., það, sem hann átelur stj. fyrir, stóð hann að, að gera sjálfur, þegar hann var í ábyrgri stöðu sem ráðh. Það er furðulegt, að þessi hv. þm. skuli tala um ofrausn og sjúklega ofrausn, þegar hann ber fram till. um að leggja niður allar þær ráðstafanir, sem hann beitti sér fyrir að koma á, þegar hann var ráðh. Ég gæti talið upp ýmis fleiri frv. og l., sem hann stóð að og setti á þessum tíma í sama tilgangi og núverandi ríkisstjórn hefur sett lög og reglur um til þess að ná sama tilgangi 1948 og 49 og hann vildi ná 1944 og 45. Nú leggur hann að vísu til, að farið verði inn á nýja leið og aðra leið, en hann vildi 1943 og 44. Nú er úrræðið hjá honum að lækka gjaldeyrinn um 25% og afhenda annan fjórðung gjaldeyrisins til frjálsrar ráðstöfunar til framleiðenda. Þetta eru, að mér skilst, höfuðtillögurnar, sem hann vill gera til þess að bæta úr dýrtíðarvandamálinu. Árið 1943 vildi hann hafa annan hátt á. Þá vildi hann leggja 2% gjald á cif-verð allra innfluttra vara og 15% álag á tekju- og eignarskattinn. M. ö. o., þegar hann var í stj., vildi hann fara sömu leið og núverandi ríkisstj. hefur farið nú. En hvaða leið hafa þessar ráðstafanir farið? Þá leið að reyna að afla tekna í dýrtíðarsjóð með hækkuðum sköttum, með söluskatti og með hækkuðum tollum til þess að geta á þann hátt borgað niður vöruverð innanlands og séð til þess, að íslenzkir framleiðendur fengju fullt ábyrgðarverð fyrir sína vöru. Nákvæmlega það sama vildi þessi hv. þm. gera, þegar hann var ráðh., þó að hann vilji fara allt aðra leið nú. Ég skal ekki, af því að ég sé, að fundartíminn er bráðum á enda, fara út í að „diskútera“ við þennan hv. þm. um gengislækkun og afhendingu gjaldeyrisins til frjálsrar ráðstöfunar. Ég held, að það megi finna á þeirri leið ýmsa agnúa, ekki síður en þeim leiðum, sem hann er að átelja. Ég fyrir mitt leyti get sagt það hispurslaust sem mína skoðun, að ég vil ekki leggja til, að sú leið verði farin, fyrr en öll önnur sund væru lokuð. Því að án þess að ég vilji ræða það sérstaklega, þá tel ég, að þessari leið fylgi svo margir annmarkar, að mjög sé undir hælinn lagt, hvort sá ávinningur, sem af því fæst, svari tilkostnaði. Og hitt er víst, að sá almenni kostnaður, sem af þeirri leið leiðir, leggst með fullum þunga á allan almenning í landinu. Hann kemur fram í hækkuðu vöruverði og verður þess vegna til þess að draga úr þeim lífskjörum, sem almenningur á nú við að búa. Þá er tvennt til: Annaðhvort að almenningur sætti sig við þetta, sem ég býst ekki við, að hann geri, en ef hann gerir það, þýðir þetta skert lífskjör og verri lífsafkomu. En ef hann sættir sig ekki við þetta, þýðir það vinnudeilur og algert öngþveiti.

Höfum við ekki vinnudeilur?

Jú, en það eru smámunir samanborið við það, sem þá mundi hefjast, ef leið hv. þm. yrði farin. Mér skildist á honum, að hann mundi vilja binda kaupgjald, en það hefur verið reynt áður. Ég held þess vegna, að það sé ekki ráðlegt að fara þá leið, sem hv. þm. bendir þarna á, að lækka gengið um 25% eða gefa önnur 25% af gjaldeyrinum frjáls til þeirra, sem að framleiðsluatvinnuvegunum standa. Ég hygg, að það yrði miklu frekar til þess að koma öllu í enn þá meira öngþveiti, en það nú er, þó að þm. telji það mikið. En öngþveitið er þó ekki meira en það, að okkur hefur tekizt á árinu sem leið í fyrsta sinn í mörg ár að ná gjaldeyrisjöfnuði í viðskiptajöfnuði okkar við útlönd, og um það er ég sammála hv. þm., að það verður að vera grundvallaratriðið í öllum okkar viðskiptamálum, að við höfum jöfnuð við útlönd. Einnig er ég honum sammála um það, að við verðum að hafa greiðsluhallalaus fjárl. og eftirlit með fjárfestingu. Þetta eru þrjú mjög stór atriði til viðreisnar fjárhags- og atvinnulífi landsins, og ef okkur tekst að koma þeim öllum vel í höfn, tel ég, að miklu sé náð. Eftirliti með fjárfestingu hefur verið komið á, og með allgóðum árangri það eina ár, sem það hefur starfað. Komizt hefur verið hjá greiðsluhalla við útlönd árið sem leið í fyrsta skipti um mörg ár, og nú er það Alþingis að gera það upp við sig, hvort það vill greiðsluhallalaus fjárl. eða ekki, en ég álít, að af mörgum ástæðum sé nauðsynlegt, að stefnt sé að því, að fjárl. verði greiðsluhallalaus, og er ég tillögumanni um það sammála, að nauðsynlegt sé að, að því verði unnið. Hins vegar tel ég mjög orka tvímælis, hvort það yrði til góðs að lækka gengi frjáls gjaldeyris eða það næði þeim tilgangi, sem hv. þm. vill ná. Ég er ekki í vafa um, að það yrði til ills fyrir allan meginþorra landsmanna og að kjör þeirra yrðu skert meir á þann hátt, en hingað til hefur nokkurn tíma verið gert. Það hefur verið stefna ríkisstj. hingað til að reyna að mæta dýrtíðinni á þann hátt að reyna að halda vöruverðinu í skefjum og greiða niður með fé ríkissjóðs, þar sem ekki hefur tekizt að koma verðlaginu nógu lágt. Til þess verður að afla tekna, og það eru takmörk fyrir því, hvað afla má mikilla tekna í þessu skyni. En enn þá að minnsta kosti held ég að komizt verði hjá því að grípa til þeirra ráðstafana, sem ég vil kalla örþrifaráð, og fylgja till. hv. þm. Ég get svo gjarna látið máli mínu lokið í bili. Ég hefði getað farið út í og ætla mér raunar að fara út í ýmis fleiri atriði og geri það kannske seinna, en mun hætta að sinni, þar sem fundartíma er fyrir nokkru lokið.



Herra forseti. Eðli þessa máls er þannig, að það þarf ekki að skýra það neitt nánar. Það er kunnugt, að mikið er um starfandi nefndir hjá því opinbera, og virðist nokkur vafi leika á því, hvað þær séu margar, og um laun þeirra, og hef ég því leyft mér að spyrja um þetta. Ég geng þess ekki dulinn, að nokkurn undirbúning hafi þurft til þess að geta svarað þessum spurningum, en nú er hálfur annar mánuður liðinn frá því, að þessari fyrirspurn var útbýtt, og vænti ég því þess, að hæstv. fjmrh. sjái sér fært að svara nú.



Herra forseti. Ég hef látið athuga nokkuð þær spurningar, sem hv. þm. hefur lagt hér fram, og þau svör, sem starfsmenn rn. hafa gefið, munu nægja til að svara öllum liðum fyrirspurnarinnar. Þá vil ég leyfa mér að leggja fram þessa skýrslu, sem samin hefur verið um þetta og vil ég leyfa mér að lesa hér upp, með þeim fyrirvara, að það kann að vera, að skrifstofumanninum hafi eitthvað yfirsézt, þó að ég hafi ekki neina ástæðu til að halda slíkt eða sjái neitt, sem bendi til slíks á þessari skýrslu, en þetta er það umfangsmikið, að alltaf getur yfirsézt. Þessi skýrsla er um starfandi nefndir hjá því opinbera á árinu 1948, laun þeirra og þeirra getið, sem lagðar hafa verið niður. Starfandi nefndir, sem fá laun fyrir störf sin úr ríkissjóði eða frá ríkisstofnunum: Flugvallarnefnd .............................. Framtalsnefnd ................................ Fiskábyrgðarnefnd ....... .................... Nefnd til að endurskoða lögin um þingsköp Alþingis .................................... Millibankanefnd .............................. Menntamálaráð .............................. Nefnd, er fjallar um menningarsamband Norðurlandaþjóða.... Landsprófsnefnd .............................. Próf löggiltra endurskoðenda .................. Ríkisskattanefnd .............................. Skipulagsnefnd ................................ Skattamálanefnd .............................. Nefnd til að undirbúa og sjá um norrænt iðn skólamót í Reykjavík ........................ Bókasafnsnefnd ... ........................ Byggingarnefnd þjóðleikhússins ... .. .. .... ..... Nefnd til að gera tillögur um kennslu fyrir verkstjóra og verkstjóraefni ................ Stjórn lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins ...... Öryggismálanefnd ............................ Fjárhagsráð .................................. Viðskiptanefnd ................................ Sérfræðinganefnd við Tryggingastofnun ríkisins Sölunefnd setuliðseigna . Samninganefnd utanríkisviðskipta ............ Atvinnuleyfanefnd ............................ Stjórnarnefnd landssmiðjunnar ................ Nefnd setuliðsviðskipta ...... ............... Stjórnarnefnd „upptökuheimilisins í Elliðahvammi“ ...... Rekstrarnefnd þjóðleikhússins ................ Nýbygginganefnd Höfðakaupstaðar ............ Úthlutunarnefnd skáldastyrkja ................ Nefnd samkv. 37. gr. launalaga ................ Sjóðaeftirlit .................................. Alþingissögunefnd ............................ Kauplagsnefnd . ............................. Trúnaðarnefnd við slysatryggingar ............ Stjórn síldarverksmiðja ríkisins .............. Útvarpsráð .................................... Stjórn fiskimálasjóðs .......................... Tryggingaráð ................................ Raforkuráð .................................... Flugráð ...........................:.......... Stjórnarnefnd ríkisspítalanna ................ Nýbýlastjórn .................................. Verkfæranefnd ... ............................ Rannsóknaráð ríkisins ........................ Verðlagsnefnd landbúnaðarafurða ............ Veiðimálanefnd ................................ Sauðfjársjúkdómanefnd ...................... Stjórn byggingarsjóðs verkamanna ............ Yfirhúsaleigunefnd ............................ Húsaleigunefnd Reykjavíkur .................. Hafnarfjarðar ................ Laun 1948. Óákveðið um laun. kr. 61.200.00 – 69.000.00 – 1.500.00 Þóknun óákveðin. Hefur ekkert fengið greitt. kr. 23.400.00 Þóknun óákveðin. Form. kr. 5.500.00. Aðrir nefndarmenn fá greiðslu fyrir vinnu sína eftir reikningi. kr. 1.500.00 – 35.100.00 – 9.300.00 – 50.000.00 (fyrir árin 1947–48). Þóknun óákveðin. Þóknun óákveðin. Þóknun óákveðin. Þóknun óákveðin. kr. 10.800.00 – 43.000.00 – 213000.00 – 186.000.00 Þóknun óákveðin. kr. 58.000.00 – 7.500.00 (lögð niður á árinu 1948). – 20.520.00 – 7.200.00 – 36.000.00 – 3.600.00 Þóknun óákveðin. Hefur enn ekki fengið greidd laun fyrir árið 1948. kr. 3.400.00 – 8400.00 – 8.580.00 Hefur engin laun fengið fyrir árið 1948. kr. 14.040.00 Þóknun óákveðin. kr. 111.000.00 – 42.900.00 – 41.400.00 – 54.000.00 – 15.000.00 – 35.700.00 – 2.500.00 – 24.000.00 – 9.000.00 – 28.080.00 – 24.000.00 – 1.500.00 – 15.000.00 Hefur ekki enn fengið greitt fyrir árið 1948. kr. 39.600.00 – 90.720.00 – 8.100.00 Húsaleigunefnd Vestmannaeyja ......kr. 10.237.50 Ólafsfjarðar ..................................... - 4.000.00 Seyðisfjarðar ................................... - 1.440.00 Ísafjarðar ......................................... -5.400.00 Akureyrar .......................................- 14.400.00 Sauðárkrókskaupstaðar ...................- 480.00 Siglufjarðar ......................................- 5.760.00 Höfðakaupstaðar ............................. - 900.00 Neskaupstaðar ....................... - 1.000.00 Keflavíkur .............................. - 1.000.00 Læknaráð .................................... - 22.800.00 Skipulagsnefnd fólksflutninga með bifreiðum - 21000.00 Barnaverndarráð Íslands .......................... - 11.700.00 Stjórn vinnumiðlunarskrifstofunnar í Reykjavík - 586.16 Nefnd til að endurskoða lög um eftirlit með skipum .................................................... - 12.500.00 Nefnd til að undirbúa byggingu sementsverksmiðju Skipuð í janúar 1949. Skilanefnd bátaútvegsins ...................... ..............Skipuð 18. des. 1948. Skipulagsnefnd prestssetra ....................................... Þóknun óákveðin. Nefndir, sem hafa verið lagðar niður eða lokið hafa störfum á síðastl. tveimur árum: Nýbyggingarsjóðsnefnd. Sölunefnd setuliðsbifreiða. Samninganefnd utanríkisviðskipta. Héraðsnefnd til aðstoðar bændum á öskufallssvæðum. Nefnd til að gera tillögur um endurbætur á jörðum, sem orðið hafa fyrir öskufalli vegna Heklugossins. Skipulagsnefnd atvinnumála. Íslenzk–amerísk skaðabótanefnd. Brezk–íslenzk bifreiðaslysanefnd. Síldarmatsnefnd. Aðstoðarlánanefnd síldarútvegsmanna. Varðskipanefnd. Brezk-íslenzk leigumatsnefnd. Íslenzk-amerísk matsnefnd. Rannsóknarnefnd sænskra timburhúsa. Framfærslulaganefnd. Nefnd til athugunar á starfrækslu landssmiðjunnar. Skipulagslaganefnd. Fjárskiptanefnd. Sölunefnd setuliðseigna. Stjórnarnefnd landssmiðjunnar. Útsvarslaganefnd. Nefnd til að athuga áhrif húsaleigulaganna og endurskoða þau. Heildarkostnaður við nefndir á árinu 1948. Húsaleigunefndir ............ ca. kr. 200.000.00 Framtalsnefnd ................ - 499.138.33 Fjárhagsráð og undirdeildir - 3.445.423.90 Ýmsar nefndir ................ ca. - 380.000.00 Alls kr. 4.524.562.23 Þetta eru þær upplýsingar, sem ég hef fengið við því, sem um er beðið, en hvað snertir einstaka nefndir, þá kann að vera, að um einhverjar skekkjur geti verið að ræða, og legg ég því þetta fram með fyrirvara. Það kann að vera, að skrifstofumaðurinn finni ekki allt, þegar hann fer í gegnum hin ýmsu skilríki og semur skýrslu sem þessa, en ég hef samt enga ástæðu til að vefengja neitt af því, sem hér er sagt. Ég leyfi mér svo að vænta, að hv. fyrirspyrjandi hafi fengið nógu ýtarleg svör við því, sem hann spurði um.



Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka hæstv. fjmrh. fyrir skýr og greið svör og tel ég þau vera fullnægjandi.



Herra forseti. Ég vil taka það fram hér, áður en farið er að ræða einstök atriði, að 5. liður I. fsp. á þskj. 442 mun heyra undir dómsmrn., en ég hélt, að svo væri ekki. Ég áleit, að þessu hefði verið svarað meðan ég var fjarverandi, en það mun ekki hafa verið gert. Ég vil taka það fram, að hér er eingöngu um persónulega yfirsjón hjá mér að ræða, og skal ég gera ráðstafanir til að afla upplýsinga um þetta mál og svara þessari fyrirspurn við næsta tækifæri.



Ég mun bíða eftir svarinu. En ástæðan til fyrirspurnarinnar er sú, að ég tel nauðsyn fyrir þm. að vita þetta til þess að geta dæmt um það, hvort fela skuli húsameistara ríkisins þetta eða bjóða út til einstakra manna .... Þetta er ekki fullsannað um eitt atriðið. Ég bendi á það, að þessi ríkisrekstur er miklu ódýrari, en einstaklingsrekstur, og í öðru lagi bendi ég á, að húsameistari ríkisins hefur sjálfur eftirlit með þeim stórbyggingum, sem hann hefur með höndum. Þetta virðist ekki gert hjá einstökum arkitektum, sem taka upp á akkorð. Þeir fá því meira, því dýrari sem byggingin er.



Herra forseti. Kostnaðurinn við 1. lið á þskj. var árið 1948 kr. 5.400.00. - Um 2. lið er það að segja, að mér er ekki alveg ljóst, hvort hv. þm. á við prófdómendur alls eða við prófdómendur við landspróf eingöngu. - Um það, sem spurt er um í 3. lið, eru eigi fyrir hendi nákvæmar upplýsingar, en mun vera alls röskar 300 þús. kr. Dagkaup prófdómenda er annars sama og kaup það, sem greitt er fyrir stundakennslu, og það er samkv. reglugerð frá 27. sept. 1947 sem hér segir: Í Menntaskólanum .................. kr. 7.70 – Kennaraskóla Íslands, vélstjóraskólanum, stýrimannaskólanum ........ - 7.20 – gagnfræða- og héraðsskólum . .. .. ... - 6.50 - íþróttakennara- og húsmæðrakennaraskólum .......................... - 6.00 - húsmæðra- og unglingaskólum ...... - 5.25 - barnaskólum ........................ - 4.70 Orlofsfé er þarna talið með, en á þetta er svo greidd verðlagsuppbót. Annars má fá allar upplýsingar um þetta mál í reglugerð frá 27. sept. 1947, eins og ég gat um áðan. - Um 4. tölul., sem er um prófkostnað við hina ýmsu skóla 1948, er það að segja, að fræðslumálaskrifstofan hefur verið beðin að svara þessu, en hún kveðst ekki geta það enn þá, þar sem uppgjör hafi ekki borizt frá öllum skólum, en þessar skýrslur eru nú að koma, svo að vonandi verður hægt að svara þessu fljótlega.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör, og vænti, að svör til viðbótar komi bráðlega, og mætti þá einnig gefa upplýsingar um þessi mál frá 1947 og hver hafi verið kostnaður við þau þá.



Herra forseti. Með fyrirspurn þessari er ætlazt til að fá því svarað, hve margir fastir menn eru nú og á síðastliðnu ári við atvinnudeild háskólans, hve margir lausir og hve kostnaður hafi orðið mikill við þetta árið 1948. Það er vitað, að atvinnudeildin hefur þanizt mikið út, og væri fróðlegt að fá upplýsingar um þá aukningu. Einnig er spurt um, hver ferðakostnaður deildarmanna hafi orðið innanlands og við utanferðir og hver árangur hafi orðið af starfi deildarinnar. Ég vildi, að það kæmi í ljós, hvort það er rétt, sem ekki er óeðlilegt að halda, hvort fjölgað hafi verið mikið við þessa stofnun án þess að ástæða sé til, en þessi stofnun á að efla atvinnuvegina, og væri því fróðlegt að fá um þetta skýr svör, hvers virði starf þessarar stofnunar er fyrir atvinnuvegi landsmanna.



Herra forseti. Í sambandi við þær spurningar, sem hér liggja fyrir og heyra undir mitt ráðuneyti, hef ég leitað til atvinnudeildar háskólans og fengið svör við fsp. á þskj. 531. Þessum svörum fylgdi eftirfarandi bréf frá Pálma Péturssyni: „Bréf yðar dags. 11. þ. m. móttekið. Vér leyfum oss hér með að senda yður svör við fyrirspurnum á þskj. 531. Í sambandi við svörin er rétt að taka fram: 1) Fyrirspurn nr. 1 og 3 höfum vér leyft oss að svara í einu lagi, þar sem oss er ekki ljóst, hvernig á að skipta sérfræðingum stofnunarinnar í vísindamenn og fræðimenn, og höfum því svarað báðum spurningunum með því að telja upp þá sérfræðinga, sem vinna við hverja deild. 2) Vér höfum leitað umsagnar deildarstjóra viðvíkjandi spurningum nr. 5, og fylgir hjálagt svar þeirra, ásamt svari frá sérfræðingi Sig. Péturssyni. Virðingarfyllst Pálmi Pétursson. Til atvinnumálaráðuneytisins, Reykjavík.“ Hér fara á eftir svörin: Svar við 1. og 3. lið. Iðnaðardeild: deildarstjóri Gísli Þorkelsson ráðinn 1946 aðrir Jón E. Vestdal - 1937 sérfræðingar Bjarni Jósefsson - 1937 Sig. Pétursson - 1937 Tómas Tryggvason - 1947 Óskar Bjarnason - 1945 Haraldur Ásgeirsson - 1946 Jóhann Jakobsson - 1946 Búnaðardeild: deildarstjóri Halldór Pálsson - 1944 aðrir Björn Jóhannesson - 1945 sérfræðingar Áskell Löve - 1945 Pétur Gunnarsson - 1939 Ingólfur Davíðsson - 1937 Geir Gígja - 1937 Kristín Kristjánsdóttir - 1948 Fiskideild: deildarstjóri Árni Friðriksson - 1937 aðrir Hermann Einarsson - 1945 sérfræðingar Jón Jónsson - 1947 Unnsteinn Stefánsson - 1948 Hr. bónda Jakob Líndal er greitt á vegum búnaðardeildarinnar styrkur til rannsóknarstarfa, grun Þar að auki við sameiginlega stjórn stofnunarinnar ritari, 2 skrifstofustúlkur, viðgerðarmaður og húsvörður. Svar við 4. lið: Skv. reikningi atvinnudeildarinnar fyrir árið 1948 var kostnaður sem hér segir: Svar við 2. Lið. Við iðnaðardeild vinna 1 aðst.m., 5 aðst.st. - fiskideild - 2 - 4 - fjörefnarannsóknir 1 4 aðst.m. 9 aðst.st. a) Laun skv. launaskrá, er fylgdi ársreikningi 1948 Fastráðið starfsfólk Lausafólk Iðnaðard. .............. kr. 3.20591.48 13957.80 - 334549.28 Búnaðard. .............. – 2.10900.00 7458.00 - 218352.00 Fiskid. ................ - 1.96133.26 8150.00 - 214283.26 Sam. kostn. ............ – 82468.75 5962.50 - 88431.25 Fjörefnar. .............. - 26000.00 - 26000.00 kr. 881621.79 b) Húsaleiga, ...................................................... 35330.00 rafmagn, gas, ljós ................................................26316.60 - 61646.60 c) Ferðakostnaður: Fiskid. erl. ferðakostn. .......... ... Kr. 23320.75 innl. .......................................... - 32220.08 55540.83 Búnaðard. erl. ferðakostn. ......... - 5100.08 innl. ....................................... - 28370.48 33470.58 89011.41 d) Annar kostn. skv. reikn. 1948: Iðnaðard.: Gjöld .................... - 113924.03 Tekjur ................... - 223005.39 109081.36 Búnaðard.: Gjöld ................. - 111208.72 Tekjur ................. - 33584.87 77623.85 Fiskid.: Gjöld ..................... - 122039.87 Kostn. v/flutninga ............. - 88748.17 Hafrannsóknir .................. - 508646.28 Rekstrarhalli Hestsbúsins ................................ 719433.70 -----– Engeyjarbúsins ........................... 78103.59 - Úlfarsárbúsins .............................................. 24132.32 Fjörefnarannsóknir .......................................... 64278.91 Kostn. v/undirbúnings sem.verks 8778.07 Sam. kostn.: Gjöld ................................................. - 84658.88 Tekjur af Happdrætti Háskóla Íslands - 103545.00 Tekjur af sparisjóðsinnst. ................. - 4995.03 23881.15 - 876543.32 Rekstrarhalli samtals kr. 1908823.12 Framlag ríkissjóðs 1948 ......................................... kr. 2031595.72 - ágóðahluti af happdrætti Háskóla Íslands.. 103545.00 - Matvælaeftirlitið ...................................... 86320.00 189865.00 Fasteignamat Engeyjar fært til jafnaðar..... 1841730.72 Mism. fasteignamats Eyrargötu 8, Siglufirði 51100.00 áhvílandi veðláns fært til jafnaðar....... 2350.00 1895180.72 Eignarýrnun á árinu 1948 ............................................ 13642.40 Kr. 1908823.12 Hér kemur svo svar iðnaðardeildar við spurningunni: „Hefur orðið sýnilegur árangur af starfi deildarinnar eða einstakra vísindamanna, sem starfa þar, og í hverju er sá árangur fólginn?“ Verksvið iðnaðardeildar er fjölþætt, en í framkvæmd má skipta því í tvo meginþætti, þ.e.: I. Rannsókn á aðsendum sýnishornum. II. Sjálfstæð rannsóknarefni. I. Rannsóknir á aðsendum sýnishornum hafa hingað til krafizt meginhluta starfskrafta deildarinnar. Þessar rannsóknir eru fyrst og fremst þjónusta í þágu iðnaðarins og annarra verklegra framkvæmda í landinu. Hinn sýnilegi árangur af þessum rannsóknum kemur að jafnaði ekki almenningi fyrir sjónir, og verða þær því að metast eftir þörfinni fyrir slíkar rannsóknir og hvernig henni er fullnægt. Stöðugur vöxtur iðnaðar og annarra verklegra framkvæmda undanfarið gerir vaxandi kröfur til þessa hluta starfseminnar. Eftirfarandi flokkun á aðsendum sýnishornum getur gefið nokkra hugmynd um nauðsyn og gildi þessara rannsókna: 1. Almennar efnarannsóknir: a) Fóðurefnarannsóknir, gerðar fyrir búnaðardeild í sambandi við fóðurtilraunir og fóðureftirlit eða fyrir tilraunastöðina á Sámsstöðum í sambandi við ræktunartilraunir o.fl. b) Efnarannsóknir á útflutningsafurðum, svo sem síldarmjöli, síldarlýsi og fiskimjöli til útflutnings. Þess er jafnaðarlega krafizt í samningum, að vottorð frá opinberri efnarannsóknarstofnun fylgi hverjum farmi. c) Vatnarannsóknir, ýmist á vatni til neyzlu eða iðnaðar. Deildin hefur m.a fylgzt með ketilvatni varastöðvarinnar við Elliðaár frá byrjun hennar. d) Rannsóknir á eldsneyti, benzíni og smurningsolíu, sem hafa vaxandi þýðingu vegna flugsins og aukins vélakosts í landinu. e) Rannsóknir fyrir yfirvöldin í sambandi við sakamál og slysfarir. f) Ýmsar rannsóknir, svo sem á hráefnum til iðnaðar, salti, frostvara á bíla o.fl., verzlunarvörum, auk ýmiss konar ráðgjafastarfsemi. 2. Gerla og mjólkurrannsóknir. (Sjá greinargerð Sig. Péturssonar.) 3. Matvælarannsóknir. Varðandi matvælarannsóknir, sem framkvæmdar eru vegna matvælaeftirlitsins, verður að vísa til landlæknis eða heilbrstj. 4. Byggingarefnisrannsóknir. a) Rannsókn á möl og sandi til byggingar. Byggingarefni með röngum hlutföllum á milli kornastærða eru óheppileg eða óhæf til notkunar. Einföld rannsókn gefur til kynna, hvers konar efnum eigi að blanda saman til þess að fá þau góð. b) Prófun á brotþoli steinsteypu. Með stöðugu eftirliti með brotþoli steypu má koma í veg fyrir, að of veikt sé byggt. c) Rannsókn á bindiefnum til byggingar og vegagerðar. d) Rannsókn á steinefnum til byggingar og vegagerðar. e) Rannsókn á einangrunarefnum. f) Ráðgjafastarfsemi í þágu byggingariðnaðarins. 5. Jarðfræðirannsóknir. a) Borkjarnarannsóknir fyrir jarðboranir ríkisins, einkum í sambandi við boranir eftir heitu vatni og gufu. b) Jarðfræðilegar rannsóknir í sambandi við jarðgöng við Sogsvirkjunina. c) Jarðfræðileg ráðgjafastarfsemi. Il. Sjálfstæð rannsóknarefni: 1. Innlend einangrunarefni. Kerfisbundnar mælingar á einangrunarhæfileika og styrkleika innlendra einangrunarefna. Niðurstöður þeirra rannsókna hafa verið notaðar við framleiðslu á einangrunarefnum hér. 2. Manneldisrannsóknir. Auk matvælarannsókna vegna heilbrigðiseftirlitsins hefur iðnaðardeild gert efnarannsóknir á matvælum fyrir manneldisráð, og voru niðurstöður þeirra notaðar við rannsókn á mataræði Íslendinga. 3. Neftóbaksgerð. Árið 1940 voru í iðnaðard. gerðar tilraunir með vinnslu neftóbaks, er líktist neftóbaki frá Brödrene Braun, með þeim árangri, að sama ár var hafin framleiðsla á innlendu neftóbaki að fyrirsögn forstjóra iðnaðardeildar. Stríðsárin var allt neftóbak framleitt hér á landi, og eftir stríðið var því haldið áfram, þar sem bæði líkaði íslenzka neftóbakið betur en það innflutta og var ódýrara. Líklegt er, að beinn hagnaður ríkissjóðs af neftóbaksgerðinni frá byrjun hafi numið milljónum króna, auk mikils gjaldeyrissparnaðar. 4. Hraðfrystur fiskur. Ýmis vandamál í sambandi við fiskfrystingu og geymslu á hraðfrystum fiski hafa verið tekin fyrir og rannsökuð eða leyst í samvinnu við fiskmatið. 5. Hvera- og laugavatn. Kerfisbundnar rannsóknir á hveravatni hafa verið framkvæmdar á vatni úr nær öllum helztu hverasvæðum landsins. Niðurstöður þessara rannsókna liggja fyrir í handriti að skýrslu iðnaðardeildar fyrir árið 1945–1946. 6. Kennsla við háskálann. Árin 1937–46 var kennsla í efnafræði framkvæmd af forstjóra iðnaðardeildar, auk annarra starfa við deildina. 7. Mórannsóknir. Víðtækar rannsóknir hafa verið gerðar á hitagildi og öskuinnihaldi í mó sunnan- og vestanlands. Rannsóknir þessar voru gerðar fyrir Rannsóknaráð ríkisins. 8. Sementsverksmiðja. Undirbúningur að byggingu sementsverksmiðju hefur verið framkvæmdur af starfsmönnum iðnaðardeildar. Í því sambandi vísast til grg. með frv. til l. um sementsverksmiðju s.l. ár. 9. Lýsisherzluverksmiðja. Undirbúningur að byggingu lýsisherzluverksmiðju var fyrst hafinn í iðnaðardeild. Árið 1947, er sá undirbúningur var allvel á veg kominn, var stjórn Síldarverksmiðja ríkisins falið að halda honum áfram. Gögn öll varðandi þetta mál voru þá afhent stjórn síldarverksmiðjanna. 10. Biksteinn. Bráðabirgðaathugun hefur farið fram á því, hvort biksteinn finnist hér á landi, og hefur hann fundizt á Austurlandi. Undirbúningur er hafinn að rannsókn á magni hans og útbreiðslu næsta sumar. Biksteinn getur orðið mikil útflutningsvara, ef nægilegt magn finnst og er aðgengilegt. 11. Heklurannsóknir. Efnarannsóknir voru gerðar á ýmiss konar gosefnum úr síðasta Heklugosi. Hafa m.a. fengizt allgóðar upplýsingar um, hvernig flúor breiðist út af völdum gossins. Niðurstöður verða birtar ásamt öðrum gögnum, sem aflað hefur verið um þetta gos. 12. Niðursuðumat. Frjálst mat á niðursuðuvörum til útflutnings hefur verið framkvæmt á meiri hluta þeirra niðursuðuvara, sem fluttar hafa verið út síðan í ársbyrjun 1948. Atvinnudeild Háskólans, lðnaðardeild. Gísli Þorkelsson. Gerla- og mjólkurrannsóknrir. A) Aðsend sýnishorn 15/9–31/12 1948: 8.679 sýnishorn, mest vegna mjólkureftirlitsins. Um árangur þeirra rannsókna vísast til þeirra, sem eftirliti þessu stjórna. B) Sjálfstæðar rannsóknir. Helztu viðfangsefni: 1. Rannsakaður gerlagróður skyrsins, gerður hreinræktaður þéttir til skyrgerðar og skyrgerðaraðferðir endurbættar. 2. Fundin orsök að málmbragði að gerilsneyddu mjólkinni í Reykjavík. 3. Gerðar efnarannsóknir á íslenzkri kúamjólk og fylgzt með breytingum á efnasamsetningu hennar í heilt ár. 4. Gerðar athuganir á kalsíum- og fosfórmagni í íslenzku kúafóðri með tilliti til sjúkdóms í kúm, er einkum gerði vart við sig í Eyjafirði. 5. Prófaðar ýmsar aðferðir við votheysgerð, m.a. reynt að bæta í heyið mysu og maís. 6. Rannsakaður gerlagróður í nýveiddum þorski og síld. Niðurstöður rannsóknanna hafa verið birtar í skýrslum iðnaðard. 1938–1944 og í eftirtöldum ritgerðum: Die Milshwirtschaft auf Ísland (MolkereiZeitung Hildesheim 52. nr. 17 1938). Málmbragð af mjólk (Freyr 34. bls. 110. 1939). Die Míkroben im islöndischen Speisequark (skyr) (Vorratspflege und Lebensmittelforschung Band III, S 122. 1940). Um skyr og skyrgerð (Freyr 35. bls. 146. 1940). Kalzium und Phosphor im Futter isländischer Milchkühe (Greinar II, 2., Afmælisrit Vísindafélags Íslendinga 1943). Votheysgerð (Tímarit V.F.Í. 28. ár. bls, 46. 1944). Gerlar í fiski (Ægir bls. 242. 1944). Saltkærir gerlar valda skemmdum (Tímarit V.F.Í. 31. ár. bls. 11. 1946). Die Herkunft der Milchsäurelangstäbchen des isländisehen Speisequarks (Acta Naturalia Islandica Vol. I, No. 5. 1946). Votheysgerð (Freyr 42, bls. 251. 1947). Gerlarannsóknir á nýjum þorski (Tímarit V.F. Í. 32. árg. bls. 72. 1948). Sigurður Pétursson. (sign) Búnaðardeild. Svar við spurningunni: „Hefur orðið sýnilegur árangur af starfi deildarinnar eða einstakra vísindamanna, sem starfa þar, og í hverju er þá fólginn sá árangur?“ Það er ekki unnt að gefa fullnægjandi svör við þessari spurningu nema með langri ritgerð, því að viðfangsefni deildarinnar eru svo fjölbreytt. Reynt verður hér að stikla á helztu atriðunum. Með l. nr. 64 frá 1940, um rannsóknir og tilraunir í þágu landbúnaðarins, er búnaðardeildinni ætlað að vinna að eftirtöldum verkefnum: Jarðvegsrannsóknum, jurtakynbótum og frærannsóknum, jurtasjúkdómarannsóknum, fóðurrannsóknum og fóðurtilraunum, búfjárkynbótum og búfjársjúkdómarannsóknum. Með l. um tilraunastöð háskólans í meinafræði voru búfjársjúkdómarannsóknirnar leystar frá búnaðardeildinni. Þótt atvinnudeild háskólans væri vígð 1937, tók búnaðardeildin lítt til starfa fyrr en á árunum 1944 og 1945. Aðeins einn sérfræðingur réðst að deildinni 1937 og annar 1939, sá fyrrnefndi til að annast rannsóknir á jurtasjúkdómum og sá síðarnefndi til þess að vinna að fóðurtilraunum og fóðurrannsóknum. Á árunum 1944 og 1945 réðust svo að deildinni þrír sérfræðingar í eftirtöldum greinum: búfjárkynbótum, jarðvegsrannsóknum, jurtakynbótum og frærannsóknum. Auk þess var skordýrafræðingur fluttur frá fiskideild til búnaðardeildar árið 1945 og hefur unnið þar síðan Þessir sérfræðingar hafa allir komið að tómum kofunum, ef svo mætti að orði komast. Alla aðstöðu og áhöld til tilraunastarfsemi og vísindaiðkana vantaði í fyrstu. Alþ. og ríkisstj. hafa sýnt málefnum stofnunarinnar mikinn skilning og veitt fé til uppbyggingarstarfseminnar smátt og smátt. Hefur því skapazt smám saman allgóð vinnuaðstaða fyrir flestar greinar þeirrar starfsemi, sem deildin á að hafa með höndum, og er hún nú allvel búin tækjum. En það hefur tekið sérfræðinga deildarinnar mikinn tíma að skapa þessa vinnuaðstöðu með því að fá tæki í rannsóknarstofurnar og koma upp tilraunabúum o.fl. o.fl. Viðfangsefni búnaðardeildarinnar eru flest þess eðlis, að það þarf að vinna að þeim í mörg ár áður en endanlegar niðurstöður koma í ljós. Allar ræktunartilraunir jurta og dýra eru í þessum flokki. Annar flokkur viðfangsefnanna er þannig, að árangur kemur í ljós á fáum árum, t.d. ýmsar fóðurtilraunir o.fl. Þriðji flokkur viðfangsefnanna gefur hins vegar hagnýtan árangur þegar í stað, t.d. ef erlent meindýr berst til landsins með vörum og tekst að hindra útbreiðslu þess, eftirlit með fóðurvörum o.fl. 1. Jurtasjúkdómarannsóknir. Árið 1947 kom út á vegum búnaðardeildar ýtarleg skýrsla um niðurstöður á rannsóknum á jurtasjúkdómum og vörnum gegn þeim, sem unnið hefur verið að við deildina á árunum 1937–1946, Rit landbúnaðardeildar A-Flokkur Nr. 2. Árangur þessara rannsókna er meðal annars í því fólginn, að fengizt hefur þekking á því, hvaða jurtasjúkdómar eru til í landinu á helztu nytjajurtum, hve útbreiddir þeir eru, hve miklu tjóni þeir valda og hvort þeir eru gamlir og landlægir eða nýkomnir til landsins. Enn fremur hafa verið gerðar tilraunir með varnir gegn þessum sjúkdómum, bæði með notkun lyfja og með því að finna með tilraunum ónæmustu afbrigði jurtanna, t.d. kartöflunnar. Rannsóknirnar hafa leitt í ljós: A. Að þótt margir jurtasjúkdómar séu hér í landinu, þá eru þeir mun færri en t.d. í nágrannalöndum okkar. Er því ástæða til þess að herða á eftirlitinu með innflutningi jurta, enda hefur það verið gert fyrir atbeina deildarinnar. B. Jurtasjúkdómar valda hér verulegu tjóni á flestum nytjaplöntum. C. Flestir sjúkdómar á útijurtum eru útbreiddir um allt land, en aðrir, t.d. kálmaðkur og kálæxli, eru á takmörkuðum svæðum. D. Á innijurtum eru ýmsir sjúkdómar, sem aðeins gætir innanhúss, og eru þeir aðallega bundnir við gróðurhúsin. Varnir gegn kartöflusjúkdómum. A. Gerðar hafa verið rannsóknir á notkun varnarlyfja gegn kartöflumyglu og fundinn heppilegasti úðunartími, með þeim árangri, að draga má úr tjóninu úr 20–40% niður í 1/2–2%. Þessi vörn gerir kartöfluræktina margfalt öruggari atvinnugrein en ella og getur sparað þjóðinni stórfé á mygluárum. Ýmis kartöfluafbrigði hafa reynzt mun ónæmari fyrir þessari skæðu veiki en önnur. B. Varnir gegn stöngulveiki hafa reynzt í því fólgnar að nota ósjúkt útsæði og taka stöngulsjúk grös burt úr görðum. Varnir gegn sjúkdómum á rófum og káli. A. Rannsökuð hafa verið ýmis varnarlyf gegn kálmaðkinum. Varptími kálflugunnar hér á landi hefur verið rannsakaður og annað í sambandi við lifnaðarhætti hennar, sem nauðsynlegt er að vita í sambandi við varnir gegn henni. Úðun á blómkáli minnkar skemmdirnar úr 90% í 1.–5% og á hvítkáli úr 50% í 0–2%. Nú er verið að reyna D. D. T. lyf gegn þessum vágesti. Varnir gegn sjúkdómum, í gróðurhúsum. Varnir hafa verið reyndar gegn ýmsum sjúkdómum í gróðurhúsum, t.d. gegn rótarormum með allgóðum árangri. Einnig hafa verið reyndar ýmsar varnir gegn sjúkdómum jurta og trjáa í skrúðgörðum, með góðum árangri. Sérfræðingur deildarinnar í jurtasjúkdómum hefur einnig unnið mikið starf við leiðbeiningar í þessum efnum. Hann hefur meðal annars ritað 20–30 leiðbeinandi greinar um jurtasjúkdóma og varnir gegn þeim í blöð og tímarit og flutt marga fyrirlestra í útvarp um þessi mál. Einnig hefur hann ritað bókina „Plöntusjúkdómar,“ er búnaðardeildin gaf út, og ásamt skordýrafræðingi deildarinnar ritað bókina „Jurtasjúkdómar og meindýr“, sem gefin var út af deildinni 1947. Hann hefur einnig unnið mikið að grasafræðirannsóknum. 11. Skordýrarannsóknir. Skordýrafræðingur hefur unnið við búnaðardeildina síðan 1945. Hefur hann í því sambandi lagt sérstaka stund á að rannsaka útbreiðslu og skaðsemi ýmissa meindýra meðal skordýranna, sem valda tjóni á gróðri, í matvælum, á fatnaði, húsgögnum, húsum, í innfluttum trjáviði, og skordýra, sem ásækja fólk, svo sem veggjalýs, húsflugur og fleiri þess konar dýr, sem eru hættulegir smitberar. Skordýrafræðingurinn hefur þráfaldlega stöðvað útbreiðslu skaðsemdarskordýra áður óþekktra hér, sem borizt hafa til landsins. Þannig hafa 9 trjábukkategundir, en það eru skaðsemdarbjöllur í trjáviði, enn ekki náð útbreiðslu hér á landi, því að þeim hefur stöðugt verið útrýmt strax og þeirra hefur orðið vart. Nú síðast fyrir skömmu kom trjáviður hingað til lands morandi af bjöllutegund, svo nefndum blóðbæk, og varð að grípa til gasbrælu til útrýmingar. Á sama hátt hefur útbreiðsla á skaðsemdardýrum í matvælum, fatnaði o. fl. verið stöðvuð strax og þeirra hefur orðið vart, svo að þau hafa ekki náð að ílendast hér. Þar á meðal eru 3 .tegundir af tínusbjöllum, sem eru stórskaðlegar og auk þess ertubjöllur, hrísgrjónabjöllur o.fl. Einnig hefur skordýrafræðingur deildarinnar stöðugt haft á hendi leiðbeiningastarfsemi fyrir almenning varðandi skaðsemdarskordýrin og varnir gegn þeim. Hann hefur í því sambandi haldið mörg útvarpserindi, skrifað fjölda greina í blöð og tímarit og ritað bækur, svo sem bókina „Meindýr í húsum og gróðri og varnir gegn þeim“, og ásamt með magister Ingólfi Davíðssyni skrifað bókina „Jurtasjúkdómar og meindýr“, eins og áður er frá sagt. Áður en skordýrafræðingurinn tók til starfa við búnaðardeildina, vann hann á vegum fiskideildar, einkum að rannsókn á dýralífi og átu í vötnum hér á landi. Hefur hann skrifað ritgerðir og bækur um þær rannsóknir. 111. Fóðurrannsóknir og fóðurtilraunir. A. Gerðar hafa verið meltanleikarannsóknir á mörgum sýnishornum af íslenzku heyi með misjafnri verkun, til þess að finna fóðurgildi þess. Var það nauðsynlegt vegna þess, að fóðurgildi heys hér á landi er allt annað en í nágrannalöndum okkar og nauðsynlegt að vita um gildi heysins vegna allra leiðbeininga um fóðrun búfjár hér. B. Gerðar hafa verið ýmsar fóðrunartilraunir, sem meðal annars hafa leitt eftirfarandi atriði í ljós: 1. Sannazt hefur, að hægt er að fóðra nautgripi og sauðfé eingöngu á íslenzku votheyi með jafngóðum árangri og þótt þurrhey væri gefið. Er þetta þýðingarmikil staðreynd, sem áður var óþekkt og bændur trúðu ekki á. 2. Sannazt hefur með fóðrunartilraunum, að mjög mikil síldarmjölsgjöf handa sauðfé hefur ekki spillandi áhrif á heilbrigði ánna né afkvæmanna, en sú hjátrú var mjög ríkjandi, að mikil síldarmjölsgjöf gæti verið hættuleg heilbrigði fjárins og jafnvel orsakað fósturlát og lambadauða. Fjölþættar tilraunir með síldarmjöl handa sauðfé eru enn í gangi hjá deildinni. 3. Tilraunir með mismunandi magn af síldarmjöli í fóðri handa mjólkurkúm leiddu í ljós, að mikil einhæf notkun síldarmjöls í fóðrið olli því, að smjörfitan varð eðlisverri en ella. Smjörið varð mjög laust í sér og með óeðlilegu bragði. Hins vegar hafði síldarmjöl í hæfilegu hlutfalli við kornmat í fóðurblöndu handa kúnum engin skaðleg áhrif á gæði smjörsins. 4. Tilraunir hafa verið gerðar til þess að ganga úr skugga um, hvort það svaraði kostnaði að gefa ám kjarnfóður síðustu viku meðgöngutímans til viðbótar við það, sem talið er gott eldi. Niðurstöðurnar urðu þær, að það svaraði varla kostnaði. Nú er unnið á hliðstæðan hátt að því að rannsaka, hvort ekki svari kostnaði að ala ær síðustu vikur meðgöngutímans, sem hafa verið laklega fóðraðar yfir veturinn. 5. Gerð hefur verið samanburðartilraun á venjulegu votheyi og hinu svo kallaða A.I.V. votheyi sem fóðri handa mjólkurkúm. Reyndist A.I.V. votheyið betra. 6. Rannsakað hefur verið, hvort hægt væri að sanna, að bráðadauði í kúm gæti orsakazt af óheppilegum fóðurefnum, t.d. of mikilli síldarmjölsgjöf eða einhverjum óheppilegum næringarhlutföllum í fóðrinu. Ekki var hægt að sanna, að slíkt væri fyrir hendi. 7. Unnið hefur verið síðustu árin að rannsókn á súgþurrkun heys. Hafa þær rannsóknir leitt í ljós, að aðferð þessi hefur marga góða kosti. Hægt er að fullþurrka hálfþurrt hey með óupphituðu lofti, en með því að hita loftið má ná betri árangri. 8. Síðustu 2 árin hefur deildin haft eftirlit með öllum fóðurblöndum, sem framleiddar hafa verið hér á landi, og tryggt þannig kaupendum vörugæðin. Margar greinar um niðurstöður þessara rannsókna hafa verið birtar í búnaðarblaðinu Frey á undanförnum árum, og er nú verið að búa undir prentun ýtarlega skýrslu um þessar rannsóknir og tilraunir og niðurstöður þeirra. IV. Jurtakynbætur og frærannsóknir. Þessi starfsemi hófst við búnaðardeildina á árinu 1945, en starfið var fyrst í stað í molum vegna jarðnæðisleysis og vöntunar á vinnuskilyrðum yfirleitt. Hafizt hefur verið handa með fjölþættar rannsóknir í þessari grein, en flestar tilraunirnar þurfa að standa yfir árum saman áður en fullvíst er um niðurstöður þeirra. Því verður að líta svo á, að sá árangur, sem enn hefur, fengizt, sé fremur vísbending, en fullnaðarniðurstöður. Starfsemi sérfræðings deildarinnar í jurtakynbótum og frærannsóknum má skipta í eftirfarandi liði: A) Rannsókn á túnjurtum. 1. Gerðar hafa verið samanburðartilraunir á 43 hvítsmárastofnum frá ýmsum löndum á norðurhveli jarðar. Þær hafa þegar leitt í ljós, að einungis þeir stofnar, sem ættaðir eru frá Norður-Skandinavíu og vesturhéruðum Skotlands og Wales, þola íslenzkt veðurfar. Einn þessara stofna, S. 100 frá Aberystinyth í Wales, virðist bera af. 2. Reyndir hafa verið 34 erlendir stofnar af rauðsmára. Þeir hafa allir reynzt óheppilegir fyrir íslenzkt veðurfar. Skástir hafa reynzt nokkrir stofnar frá Norður-Svíþjóð og Finnlandi. 3. Samanburðartilraunir á túnsmára (Alsíkursmára) hafa sýnt, að þessi stórvaxna smárategund muni þrifast hér mun betur en rauðsmári. Sænski stofninn Svea alsikeklöve virðist bera af öðrum. 4. Tilraunir með „humallusernur“ benda til, að þessi belgjurt geti orðið hér að töluverðu gagni á túnum og beitilöndum, sé hægt að sá henni árlega eða annað hvert ár. 5. Tilraunir með notkun lúpína til þess að auka frjósemi í jarðvegi hafa leitt í ljós, að ýmsir Norður-Evrópiskir stofnar af hinni eitruðu einrænu lúpínu þrífast hér vel og einnig sænskur stofn af eiturlausri lúpínu. 6. Gerðar hafa verið samanburðartilraunir með 18 stofna af skriðlingresi frá ýmsum löndum. Þeir hafa allir reynzt illa, en stofn frá Norður-Svíþjóð þó skást. Skriðlíngresi hefur verið hér í flestum fræblöndum, en það er þýðingarlaust, aðeins til að kasta gjaldeyri, a.m.k. þangað til fundizt hefur betri stofn eða stofnar: 7. Af hundgresi hafa verið reyndir 45 stofnar frá Norðurlöndum, Englandi, Kanada og víðar. Bezt hafa reynzt stofnar frá Englandi og einn stofn frá Nýja-Sjálandi og einn stofn frá Svíþjóð. Þetta gras er ágætt fóðurgras, en hefur ekki verið ræktað að ráði hér á landi og því mikilvægt, ef hægt er að finna heppilega stofna af því fyrir íslenzk skilyrði. 8. Af loðvingli hafa verið reyndir 15 stofnar og reyndist einn stofn langbeztur. 9. Reyndir hafa verið 30 stofnar af hávingli. Þrír þeirra hafa þolað bezt íslenzkt veðurfar; einn frá Wales og 2 frá Svíþjóð. 10. Af túnvingli hafa verið bornir saman 25 erlendir stofnar. Þola þeir allir illa íslenzkt veðurfar og þola því ekki samanburð við íslenzkan túnvingul. 11. Gerðar hafa verið samanburðartilraunir með 45 stofna af rúggresi. Aðeins tveir þessara stofna þola íslenzkt veðurfar. 12. Sextíu stofnar af vallarfoxgrasi af norður- og suðurhveli jarðar hafa verið reyndir. Aðeins einn þeirra, frá Norður-Svíþjóð, þolir svo vel veðurfarið, að hægt sé að mæla með honum til ræktunar hér. 13. Af vallarsveifgrasi hafa verið reyndir 52 erlendir stofnar víðs vegar að. Þrífast þeir allir hér og bera flestir fræ. Margir þeirra koma til greina við túnrækt hér, en þó virðist kynbættur stofn bera af þeim öllum. 14. Reyndir hafa verið 15 stofnar af hásveifgrasi bæði frá Bretlandi og Norðurlöndum. Þeir hafa allir reynzt vel, og því er sama, hvort fræið er flutt inn frá Skandinavíu eða Bretlandi. - Reyndir hafa verið 48 stofnar af faxgrasi. Reyndist einn þeirra, sænskur stofn, langbeztur. Er hann notaður við sandgræðslu. Sextán stofnar af háliðagrasi hafa verið reyndir frá Norðurlöndum og Bretlandi. Reyndust þeir allir sæmilegir, en finnskir stofnar samt bezt. Aðstaða hefur verið ill til þess að gera samanburðartilraunir með fræblöndur, en nokkrar blöndur hafa þó verið reyndar. Virðist árangurinn benda í sömu átt og í nágrannalöndum okkar, sem sé, að hafa þurfi í sömu blöndu tegundir, sem blómgast á sama tíma, og bezt sé að hafa fáar tegundir í hverri blöndu, gagnstætt því, sem gert er hér á landi. Einnig virðist rangt að hafa eina og sömu blöndu fyrir allan jarðveg, eins og hér er gert. Gerðar hafa verið ýmsar rannsóknir á þeim túnjurtum, sem vaxa villtar hér á landi. En sökum skorts á aðstæðum og aðstoðarfólki hefur enn ekki verið hægt að gera fjöldarannsóknir með kynbætur innlendra grasastofna, sem þó er bráðnauðsynlegt. Rannsóknir hafa leitt í ljós, að á Íslandi vaxa að jafnaði stofnar með hærri litningatölu (chromosomtölu), en í Suður-Skandinavíu, og oftast eru þeir skyldastir stofnum í Englandi, Norður-Noregi og heimskautalöndum Kanada og Grænlands. Virðist því nauðsynlegt, þegar grösin eiga í hlut, að fá fjölda úrvalstegunda frá þessum löndum til reynslu við kynbætur íslenzku grasanna. Í sambandi við íslenzk grös er vert að geta þess, að gerðar hafa verið talsverðar rannsóknir á ýmsum íslenzkum villigrösum til að leiða í ljós, hvort þær hafa verið rétt ákvarðaðar, þar eð grunur lá á um rangar greiningar á nokkrum þeirra. Ein þeirra tegunda er melgrasið, sem margir hafa gert sér vonir um, að kynbæta megi frekar. Var álitið, að hér væri sama tegund og í Vestur-Evrópu, en hún hefur 56 litninga, og þá væri ástæðulaust að reyna að kynbæta það með rúgi eða hveiti. Við rannsóknir hjá deildinni s.l. ár á fjölda eintaka víðs vegar að af landinu kom í ljós, að sú meltegund, sem hér vex, er ekki sú sama og í Evrópu, heldur grænlenzk eða amerísk tegund, sem hefur aðeins 28 chromosom eða litþræði. Ef aðstaða væri fyrir hendi, mætti reyna að kynbæta hana með víxlfrjóvgun hveitis eða rúgs, sem hafa 28 eða 14 chromosom eða litþræði, og tvöfalda síðan chromosomtöluna. Má þá búast við að fá fjölæra sandjurt, sem gæfi af sér gott korn. Hafizt hefur verið handa með kynbótaúrval úr þeim erlendu stofnum, sem bezt hafa reynzt hér. Verður lítið hægt að aðhafast í þessu efni nema fá gróðurhús til umráða og aðstoðarfólk vegna þessa starfs. Reyndir hafa verið 97 stofnar af kartöflum frá Evrópu og Ameríku og þarf að reyna miklu fleiri, því að komið hefur í ljós, að stofnar, sem aldrei hafa verið notaðir hér áður, bera af. Lítils háttar tilraunir hafa verið gerðar með ræktun berjarunna, en enginn árangur af þeim tilraunum liggur enn fyrir. Gerðar hafa verið tilraunir með nokkra stofna af eplatrjám á vegum deildarinnar í gróðrarstöðinni á Akureyri, og virðast þær ætla að gefa betri árangur, en búast mátti við. Tilraunir með jarðarber hafa leitt í ljós, að þau eru ræktanleg hér, eins og í öðrum norðlægum löndum. Deildin hefur gengizt fyrir því, að hér hafa fengizt heppilegir smáragerlar undanfarin ár. Reyndir hafa verið nokkrir jurtahormónar til þess að eyða með illgresi, án þess að nytjajurtirnar saki, með þeim árangri, að allar líkur eru fyrir því, að þau geti eytt fjölmörgum illgresistegundum úr túnum og görðum, t.d. sóleyjum og fíflum. Árið 1945–46 hófst í U.S.A. stórframleiðsla á hormónum, sem fyrirbyggja spírun matarkartaflna, þótt geymdar séu við stofuhita. Tilraunir hér við deildina 1946–48 hafa sýnt ágætan árangur, en lyf þetta hefur enn ekki fengizt innflutt, þótt það geti minnkað efnatap í kartöflunum um 10–25% og mundi því spara þjóðinni stórfé.“ Þá er hér skrá yfir ýmis rit, sem birt hafa verið frá deildinni, og hleyp ég yfir það. Þá kem ég að kaflanum um jarðvegsrannsóknir og les nú skýrsluna áfram. „Starfsemi á þessu sviði mætti skipa í tvo flokka. a) Rannsóknir og leiðbeiningar varðandi áburðarnotkun, meðferð lands og hvaða land skuli tekið til ræktunar, þ.e. rannsóknir, sem eru „hagnýtar“ þegar í stað. b) Rannsóknir á eðli íslenzks jarðvegs, sem í eðli sínu eru fyrst og fremst vísindalegar, en verða þó að teljast einnig „hagnýtar“, þar eð þær eiga að gefa grundvallarupplýsingar um eðli íslenzks jarðvegs. Unnið hefur verið að: a) Sýrufarsrannsóknum, er einkum hafa haft verulega þýðingu varðandi gróðurhúsarækt. Nokkrar dreifðar áburðartilraunir hafa verið gerðar á túnum, og hafa þær undirstrikað ágalla í áburðarnotkun, er hafa átt sér stað. Sérfræðingur í jarðvegsrannsóknum hefur svarað fyrirspurnum bæði munnlega og skriflega, er borizt hafa varðandi ræktun lands, gróðurhúsarækt og áburðarnotkun. Hann hefur haldið nokkur erindi í útvarp og skrifað nokkrar greinar um þessi mál. Viðað hefur verið að allmiklu af jarðvegssýnishornum víðs vegar að af landinu og gerðar á þeim kerfisbundnar og allyfirgripsmiklar efnagreiningar og eðlisrannsóknir. Er þetta mjög tímafrekt verk og enn á byrjunarstigi. Hefur enn ekki þótt ástæða til að birta niðurstöður þessara rannsókna. Að dómi sérfræðings deildarinnar í þessum fræðum verður þessi þáttur þýðingarmesta rannsóknarviðfangsefni jarðvegsrannsókna á komandi árum. Af sérstökum verkefnum má nefna: Rannsóknir á notagildi fljótandi ammoníaks sem áburðar. Þessum rannsóknum er enn ekki lokið, en í þær hefur þegar verið lögð allmikil vinna. Athuganir á að hita jarðveg með heitu vatni til útiræktunar matjurta. Gaf þessi tilraun fremur neikvæðan árangur. Það má geta þess, að sérfræðingur í jarðvegsfræðum hefur unnið að athugunum og undirbúningi varðandi áburðarverksmiðju á vegum atvinnumálaráðuneytisins og í því sambandi farið til Norðurlanda og Ameríku.“ Þá kemur að búfjárkynbótum og er það aðallega varðandi kynbótabúið á Hesti. Þar sem því hefur verið svarað hér áður, er því sleppt hér. Þá kemur svar frá fiskideildinni við sömu spurningu, og les ég það einnig upp, með leyfi hæstv. forseta: „Fiskideildin hefur það tvíþætta verkefni með höndum 1) að fylgjast sem bezt með vexti og viðgangi fiskistofnanna frá ári til árs og ástandinu í sjónum yfirleitt og 2) að taka fyrir aðkallandi vandamál útvegsins vegna. 1) Einn árangur af rannsóknarstarfi deildarinnar er sá, að við getum nú sagt um stærð og að nokkru leyti göngur sumra íslenzku fiskistofnanna á árunum síðan deildin tók til starfa. Aðrar menningarþjóðir vita vel skil á slíkum hlutum hjá sér, en hér mundi að mestu standa ófyllt og opið skarð, ef fiskideildarinnar hefði ekki notið við. Á þennan hátt er byggður grundvöllur undir framtíðarrannsóknir og fiskveiðar komandi kynslóða. Rannsóknir á síld hafa leitt til þess, að nauðsynlegt þótti að gerendurskoða allt, sem við vissum um þennan fisk. Árangurinn varð sú kenning, að síld gengi milli Noregs og Íslands. Sú kenning var fyrst rökstudd, en hefur nú verið sönnuð með merkingartilraunum. 2) Af ýmsum rannsóknum, sem teknar hafa verið upp, hefur fengizt margvíslegur árangur, þótt margt af honum hafi enn þá lítt eða ekki verið hagnýtt. a) Fundin voru grálúðumið, þar sem 1.200 fiskar veiddust á einum togtíma. b) Bent hefur verið á, að samkvæmt rannsóknum á aflamagni og sjávarhita virðist 6.5–7.5 stiga heitur sjór við botn vera heppilegastur hrygnandi þorski. e) Fundin voru ný karfamið við Austurland, er gáfu um 9 smálestir karfa á togtíma. d) Sýnt hefur verið fram á miklar þorskgöngur á vorin til Grænlands, út af sunnanverðum Vestfjörðum. e) Með starfi sínu tók fiskideildin hinn öflugasta þátt í undirbúningi að friðun Faxaflóa og átti þannig drjúgan þátt í, að Alþjóðahafrannsóknaráðið mælti einróma með því, að flóinn yrði friðaður (1946). Áður en sérstök veiðimálastjórastaða var stofnuð, lét fiskideildin vatnarannsóknir til sín taka. a) Samdar voru tvær ritgerðir, önnur um Blöndu, en hin um Ölfusá-Hvítá, að lokinni rannsókn, er gerði fært að leiðbeina með útsetningu seiða. b) Sannað var, að „murtan“ í Þingvallavatni er sérstakt afbrigði bleikju, en vex ekki úr murtustærð og verður að bleikju. Árni Friðriksson.“ Svo mörg eru þau orð. Ég hygg, að í þessu langa máli megi finna allmikið af þeim upplýsingum, sem spurt er um í fyrirspurninni, og verð ég að láta þetta nægja sem svar.



Það er ekki hægt annað en að þakka hæstv. ráðh. þá elju, sem hann hefur haft við að lesa þetta upp hér yfir okkur þm. En ég get ekki sagt, að starf undirmanna hans veki alveg sams konar ánægju eins og hans fyrirhöfn. Þegar ég heyrði þessa undarlegu skýrslu, kom mér í hug, að þegar herskipin voru illa sett í síðasta stríði, þá settu þau út reyk mikinn til þess að fela sig, svo að ekki yrði á þau skotið. Ég vil skjóta því til hæstv. ráðh., sem er yfirmaður þessara deilda, að ekkert hefur sannfært mig betur en þessi skýrsla um það, að hann þarf að taka til nokkurra úrræða í sambandi við þessi mál. Það er alveg óhugsandi, að Áskell Löve og Halldór Pálsson, sem kunna ekki að svara svona fyrirspurn betur en þetta, séu réttu mennirnir í því starfi, sem þeir hafa með höndum. Það er sýnilegt, að menn, sem halda, að Alþ. eigi að fá svona svör, eins og hér hafa komið fram, sérstaklega frá Löve, kunna ekki neitt til starfa. Um Halldór Pálsson hefur það komið fram í öðru sambandi, að hann lét verja 400 þús. kr. til þess að fá jörðina Hest til að mega byggja þar fjárhús og girðingar fyrir 300 þús. kr. til þess að hafa þar sauðfé, sem er svo eftir stuttan tíma drepið. Ég álít, að það sé mjög fróðlegt að fá fram, hvernig bætt hefur verið við mönnum í þessa deild, þegar kommúnistar réðu miklu hér. Sérstaklega hefur 4. landsk. (BrB) bætt fjöldamörgum mönnum í deildina. Það voru allt flokksbræður hans, en ekki spurt um það, hvers landið þyrfti með. Ef menn hugsa um það, hvernig að náttúrufræði var unnið áður, af Eggert Ólafssyni, Jónasi Hallgrímssyni, Þorvaldi Thoroddsen, Helga Péturss, Stefáni á Möðruvöllum og Bjarna Sæmundssyni, þá fá menn glögga hugmynd um það, hver munurinn er, og hvernig árangurinn verður, þegar vel er unnið af áhugamönnum, þó að við erfið kjör sé. Hvernig nú er unnið, sjá menn af því langa svari, sem hæstv. landbrh. gerði vel í að láta okkur heyra, þó að ég búist við, að mörgum þm. hafi fundizt, að spurningatíminn væri að eyðileggja sjálfan sig með því að fá svona skýrslur. Það er ómögulegt annað en menn veiti því eftirtekt, að það er ákaflega lítið leggjandi upp úr þessu starfi. - Ég vil að endingu minnast á matvælaeftirlitið. Það var vel byrjað, en ekkert hefur orðið úr því, og þannig mundi mega taka aðra hluti til athugunar í sambandi við þessi mál, ef tími væri til þess nú.

Gísli Jónsson Hæstv. ráðh. hefur haldið hér vísindalegan fyrirlestur í nærri klukkutíma, í fyrirspurnatíma, og við höfum heyrt þau vísindi, að það sé alveg sannað í atvinnudeild háskólans, sem kostar nokkrar milljónir á ári, að sé beljum gefið of mikið síldarmjöl, komi bragð af mjólkinni og gæði hennar verði ekki eins mikil. Við höfum líka fengið þær upplýsingar, að þessi sama vísindastofnun geti ekki enn svarað því, hvort það borgi sig að fóðra ær sæmilega um meðgöngutímann eða svelta þær. Ég vil benda hæstv. forseta á það, hvort ekki er verið að eyðileggja þann góða tilgang, sem hugsaður var með fyrirspurnatímanum, með því að láta halda svona fyrirlestra hér. Ég vildi enn fremur spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort hann hefur sjálfur lesið yfir svörin, áður en hann ber þau fram hér, eða tekur hann þau alveg óathugað frá mönnum, sem ekkert virðast hafa að gera annað, en dunda við að koma saman svona lítilfjörlegum svörum? Mér finnst það gersamlega ósamboðið hæstv. ráðh., ef hann hefur ekki litið á þessi blöð áður en hann les klukkutíma fyrirlestur hér á Alþ.



Það er danskur málsháttur, sem er á þá leið, að eins og maður hrópar í skóginn, eins fái maður svar frá honum. Ég hef ekki gert annað en að lesa upp svör við fyrirspurnum, sem bornar voru fram á Alþ. Og sé það að eyðileggja þennan ágæta tíma að svara fyrirspurnunum, þá verð ég að segja það, að sá veldur miklu, sem upphafinu veldur, þ.e.a.s. þeir, sem spyrja.



Herra forseti. Ég hafði búizt við því, að hæstv. ráðh. svaraði því beint, sem ég spurði um, hvort hann hefði ekki litið á þessar skýrslur áður en hann las þær upp hér á Alþ. Eða hefur hann látið sér nægja að bjóða Alþ. upp á þetta án þess að gagnrýna það sjálfur? Það væri ákaflega æskilegt, að forseti gæfi viðkomandi ráðh. bendingu um það, að betra væri að athuga þessi gögn, áður en þeir flytja svona lagað á Alþ. í fyrirspurnatíma, því að til þess hefur aldrei verið ætlazt.



Herra forseti. Þegar gengið var frá aðalatriðunum viðvíkjandi skilnaði Íslands og Danmerkur, var gert ráð fyrir, að gengið yrði frá öllum öðrum atriðum mjög fljótlega. Nokkrar tilraunir voru að vísu gerðar í þá átt, og fóru nefndir milli landanna í þeim tilgangi, en árangurinn af þessu virðist hafa orðið sáralítill, og hefur ekkert verið minnzt á þessi mál hin síðari ár. Ég álít því eðlilegt og rétt, að ríkisstj. gefi þinginu og þjóðinni skýrslu um þetta mál.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því, að þetta mál heyri undir mig, en hins vegar minnist ég þess ekki að hafa séð neitt um þetta í mínu ráðuneyti, en þrátt fyrir það þarf ekki að verða dráttur á svörum. Hins vegar undrast ég, hve hv. þm. spyr fávíslega, því að engum ætti að vera eins kunnugt og honum, að endanlegur skilnaður Íslands og Danmerkur fór fram 17. júní 1944. Þetta hélt ég, að öllum væri kunnugt og þá fyrst og fremst sagnfræðingi þessa máls. Annars býst ég við, að hv. þm. eigi við ýmis atriði, sem af skilnaðinum leiddi. Þetta eru nokkur atriði, mjög misjafns eðlis, og er sumum þeirra lokið, en öðrum ekki og meðal annars af ástæðum, sem ég gerði grein fyrir hér í vetur, en hv. þm. S–Þ. virðist ekki hafa fylgzt með því. Það stendur þannig á með sum af þessum málum, að það væri óheppilegt af Íslands hálfu að ljúka þeim af í skyndi, eins og t.d. um fiskveiðiréttindi Færeyinga. Þar höfum við ekki viljað binda okkur nema frá ári til árs, nema við fengjum fiskveiðiréttindi við Grænland í staðinn. Hér á Alþingi hafa verið uppi raddir um það, að við ættum ekki að láta okkur nægja smáréttindi, heldur ættum við að krefjast alls Grænlands. Nú er verið að rannsaka, hvort við eigum nokkurn rétt til Grænlands, en þær rannsóknir taka nokkuð langan tíma, og ég tel það mjög óheppilegt að ganga frá samningunum við Dani fyrr en rannsókn þessari er lokið, heldur álít ég, að það sé okkur í hag að draga þetta á langinn, meðan Danir ýta ekkert á. Önnur atriði, eins og t.d. um það, hvað gera skyldi við ríkisborgara, sem væru staddir í hinu landinu, hafa verið útkljáð, og er það samkomulag að efni til mjög líkt því, sem við höfðum ráðgert, og tel ég það mjög fullnægjandi fyrir okkar hönd. Viðvíkjandi handritamálinu er það að segja, að þetta mál var tekið upp af Íslands hálfu í fyrstu, og er það nú í rannsókn hjá dönsku stjórninni. Kunnugir menn í Danmörku og okkur velviljaðir telja, að ekki muni heppilegt að reka mikið eftir í því máli, og telja heppilegra að láta Dani jafna sig á þessu og eiga um það sjálfa án okkar afskipta. Ég er einnig þeirrar skoðunar, að þetta sé heppilegast, og vona, að þetta mál fái giftusamlega lausn, og víst er um það, að ef við hefðum sett fram einhverjar lagakröfur, þá hefði það verið sama og setja slagbrand fyrir dyrnar og hefði stórskemmt fyrir okkur. Þannig mætti lengi telja og sýna fram á, að það er okkur sízt til hagsbóta að reka mjög á eftir í þessum málum og það því fremur, er þess er gætt, að fullnaðarskilnaður fór fram 17. júní 1944, þótt hv. þm. S-Þ. virðist ekki vita það. Enda kom það á daginn, að það var hin mesta firra, er sumir menn héldu því fram, að ekki mætti ljúka skilnaðinum við Dani vegna þess, hve mörg mál hefðu ekki verið rædd til fulls, en mörg þessi atriði koma sjálfum skilnaðinum ekkert við, og tel ég því fyllilega eðlilegt, að þau verði rædd og afgreidd smátt og smátt. Vona ég svo, að hv. þm. S-Þ. láti sér nægja þessi svör mín.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. gat þess, að hann hefði ekki vitað um þessa fsp., og var dálítið úrillur út af því. Annars er ég eftir atvikum ánægður með þau svör, sem ég fékk hjá hæstv. ráðh., en vissan formála hefði hann mátt grunda betur. Ef hæstv. ráðh. væri dálítið eldri, mundi hann vita, að það, sem Benedikt Sveinsson og Bjarni frá Vogi óttuðust mest varðandi sjálfstæðismálið 1918, var einmitt fiskveiðiréttindin og hinn sameiginlegi þegnréttur. Það var hins vegar ekki von, að hæstv. ráðh. vissi þetta, og fyrirgefst honum því þetta sökum æsku sinnar. Mér finnst bara, að þeir menn, sem tóku að sér að ræða þessi mál við Dani, hafi ekki verið nógu skeleggir við að bæta okkar málstað svo sem unnt hefur verið. Því fer mjög fjarri, að þegnréttindin séu þýðingarlítið atriði. Á stríðsárunum streymdu hingað Danir svo þúsundum skipti. Sumt af þessu fólki var gott fólk, en sumt aftur á móti lélegt, og hygg ég að enginn ráðh. hefði þá getað komið hinu óæskilega fólki burtu, hversu feginn sem hann hefði viljað. Ég vil svo enda þessi orð mín með því að segja, að ég tel ekki, að um fullkominn hjónaskilnað sé að ræða, þótt hjón séu skilin að borði og sæng og gengið hafi verið frá fjárhagsatriðum, ef börnunum hefur ekki verið ráðstafað.



Ég sé nú, að misskilningur hv. þm. S-Þ. er róttækari en ég gerði ráð fyrir. Hann virðist álíta, að Danir njóti enn jafnréttis við Íslendinga og að Danir njóti hér fiskveiðiréttinda. Danir njóta alls ekki jafnréttis að öllu á við Íslendinga sjálfa, frekar en ríkisborgarar annarra ríkja, sem hér dveljast í lengri eða skemmri tíma. Þeir verða að lúta íslenzkum lögum í einu og öllu, á meðan þeir dveljast hér á landi og er það ekkert öðruvísi, en með aðra Norðurlandamenn. Hitt er svo annað mál, að sérstakar reglur gilda um ferðalög milli þessara landa, og hafa m.a. Danir viðurkennt þá reglu, að ekki þurfi vegabréfsáritun í ferðalögum milli Íslands og þess lands. Þá hafa Danir viðurkennt, að sérstakir samningar, sem voru í gildi á milli Íslendinga og Dana, á meðan þessi lönd voru í nánari tengslum, hafi fallið úr gildi. Má hér t.d. minna á fiskveiðiréttinn. Þar kemur ljóst fram, hverjum augum Danir líta á það mál, en þeir hafa hér takmarkaðan fiskveiðirétt, sem framlengist með sérstökum l. frá ári til árs. Hitt er svo annað mál, að þessi réttur hefur enn sem komið er ekki verið skertur, en vitaskuld hefur Alþingi það í hendi sér, hvenær sem því býður við að horfa, að óbreyttu ástandi. Síðan ég tók sæti í ríkisstj., hafa Danir ávallt minnzt á fiskveiðisamninginn og viljað endurnýja hann, en þannig hafa þeir viðurkennt, að fyrri samningar hafi fallið úr gildi með sambandsslitunum. Mér finnst því vantraust hv. þm. S-Þ. vera nokkuð mikið á frændum vorum Dönum.