Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Þetta frv. er borið fram í sama sniði og í vetur, og get ég vísað til aths., sem fylgdu því þá. Ég vil aðeins leyfa mér að leggja til, að því verði vísað til fjhn.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Eins og getur um í grg., hefir þessi ábyrgð þegar verið tekin samkv. áskorun frá miðstjórnum flokkanna. Hér er aðeins leitazt eftir að fá þá heimild formlega. Ég vildi leyfa mér að óska, að fjhn. fjalli um það mál. Það er óþarft að fara mörgum orðum um efni málsins; það var hér á ferðinni í vetur og er því kunnugt.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Það liggur í augum uppi, að kjördæmaskipunin og skipun Alþingis er eitt af stærstu og þýðingarmestu málum hvers þjóðfélags. Eigi að stofna til breytinga á því, þá er um að ræða eitt hið þýðingarmesta í íslenzkri löggjöf. Það liggur því í augum uppi, að þegar þetta mál kemur á dagskrá, þá sé sjálfsagt, að það fái sem vandaðasta meðferð og slíkan undirbúning sem svo stóru máli hæfir. Ég álít, að um fá mál sé hægt að segja með eins miklum rétti, að sjálfsagt sé að athuga það í milliþinganefnd, eins og þetta mál, bæði að athuga það frá öllum hliðum, þeim hliðum, sem vita inn á við, og fá sem beztar fregnir af því, hvernig aðrar þjóðir skipa þeim málum og hvaða rök liggja til þeirra skipana. Ég geri ráð fyrir því, að samkomulag verði milli flokkanna um að taka málið til meðferðar með ró, þó að það sé vitað fyrirfram, að þegar ákveða á einstök atriði, muni leiðir skiljast. Þess vegna geri ég ráð fyrir, að á þessu stigi málsins þurfi ekki að verða miklar umr., heldur fái nefndin það fyrst til meðferðar. Þess vegna mun ég ekki gefa tilefni til, að farið verði út í einstök atriði á þessu stigi málsins, heldur muni þær umr. koma síðar. En ég vil geta þess, að það atriði, hvernig kosið yrði í þessa mþn., geri ég ekki að aðalatriði. Það fyrirkomulag, sem stungið hefir verið upp á, er hliðstætt fyrirkomulaginu 1927, þegar kosið var í mþn. í búnaðarmálum. Ég vil svo leggja til, að umr. um málið verði frestað og því vísað til allshn.

Jón Þorláksson Það mun öllum vera í fersku minni, að stjórn sú, sem nú situr að völdum, gaf sjálf þær skýringar á ástæðum fyrir þingrofinu 14. apríl síðastl., að það hafi verið framkvæmt til þess að tefja fyrir breytingum á kjördæmaskipuninni eða breytingum á tilhögun alþingiskosninga. Það er öllum kunnugt, að þetta er sú skýring, sem hæstv. stj. gaf sjálf um þetta tiltæki sitt. Nú var það í sjálfu sér, sem betur fer, alveg óvenjulegt í þingfrjálsu ríki, að stj. skyldi grípa til þess að fótum troða þingræðið, brjóta stjórnarskrána og gera beina byltingu, til þess að tefja fyrir máli, sem ekki var komið á dagskrá, hvorki hjá þinginu eða þjóðinni, en aðeins komin fram á þingi nokkur merki þess, að málið myndi verða tekið á dagskrá. Það hefir aldrei, heyrzt, að harðvítugri mótstaða hafi nokkru máli verið sýnd en sú, sem hæstv. stj. sjálf tjáði sig hafa sýnt þessu máli með þingrofinu 14. apríl síðastl. Það liggur í augum uppi, að tilhögun alþingiskosninga er nú orðin svo óhentug hér á landi, að við það er ekki lengur unandi, þar sem það er bert, að meiri hluta þjóðarinnar er aldrei tryggt það, að þingið sé skipað eftir vilja hans. Þá er burt numin sú grundvallarhugsun, sem skipun Alþingis byggist á, að þingið verði eins og nokkurskonar smækkuð útgáfa af þjóðinni sjálfri og að vilji kjósendanna komi rétt fram í vilja þingsins. Eins og kunnugt er, var í brtt. hér í deildinni við stjfrv það, sem hæstv. stjórn bar fram á síðasta þingi, aðeins brotið upp á að útvega heimild til þess að taka þetta mál upp, að rýmka þann grundvöll, sem núv. stjskr. markar fyrir tilhögun alþingiskosninga, áður en málið sjálft yrði tekið upp, til þess að hafa frjálsar hendur um það, hvaða leiðir yrðu valdar til þess að fullnægja sjálfum kröfunum um þetta, að þingið verði réttur spegill af þjóðinni sjálfri. Á móti þessari - ég vil ekki segja réttlætiskröfu, því hún var aldrei borin fram -, en móti þessari viðleitni til þess að undirbúa grundvöll fyrir því, að unnt verði að hafa nokkurnveginn tillögufrelsi og ákvörðunarfrelsi um það, hvernig réttlæti í þessu efni yrði fullnægt, reis hæstv. stjórn. Á móti þessu reisti hæstv. stj. harðvítuga mótstöðu, svo harðvítuga, að gripið var til ráða, sem ég veit ekki til, að gripið hafi verið til nokkursstaðar í heiminum, nema á byltingatímum. Ég hefi ekki heyrt dæmi þess, að valdhafi hafi staðið upp og vísað þm. heim, nema þegar verið var að framkvæma byltingu Nú mætti þykja mikil býsn, ef manni væri sagt það, að sama stj., sem þóttist þurfa að grípa til svona harðvítugra og óvenjulegra ráða til að tefja fyrir umbótamáli, að hún hafi síðan á 3 mánuðum sannfærzt svo um nauðsyn þessa máls, að hún ber nú sjálf fram till. um að taka málið upp. En þessi undur hafa nú gerzt, og ég get ekki varizt þeirri hugsun, að það hafi verið lítil þörf á því, jafnvel frá sjónarmiði stj., að grípa til stjórnarskrárbrota til þess að tefja fyrir máli, sem hún finnur sig skylda til að bera fram 3 mán. síðar. Með þessari till., sem liggur fyrir, blæs stj. til undanhalds í baráttu sinni móti réttlætiskröfunni. Í sjálfu sér er ekki nema gott um það að segja að blása til undanhalds í þessari ranglátu baráttu, ef þetta merki er þá nokkuð annað en herbragð. Því það þekkist líka, að að blása til undanhalds er notað sem herbragð, og þess eru dæmi úr veraldarsögunni, að sigur hefir fengizt með því að nota þetta herbragð. En nú gaf hæstv. ráðh. ekki mikið tilefni til þess í framsöguræðu sinni, að dómur yrði lagður á, hvort hér væri um alvarlega iðrun og yfirbót að ræða eða herbragð til þess að útvega sér stundarfrið í þeirri vopnahríð, sem nú stendur á stjórnina. Hæstv. ráðh. sagði þó eitt, sem því miður gefur bendingu um það, að hér sé ekki full einlægni á bak við. Hann sagðist ekki búast við samkomulagi um málið sjálft. Menn ættu að geta komið sér saman um að afla sér upplýsinga í nefndinni, bæði um athugun inn á við, auðvitað um það, hversu ófullkomin sú tilhögun er orðin, sem við eigum nú við að búa, og svo með að útvega upplýsingar út í frá, hvernig aðrir hefðu ráðið fram úr svipuðum vandamálum. Um þetta bjóst hæstv. ráðh. við, að yrði gott samkomulag, en svo sagði hann, að leiðir mundu skiljast, þegar til ákvarðana kæmi um það, hvað gera ætti. Nú hefir af hálfu Sjálfstæðisflokksins ekki verið borið neitt fram í þessu máli eða annars krafizt en þess réttlætis, að þingið yrði rétt mynd af vilja þjóðarinnar. Þegar hæstv. ráðh. þess vegna lýsir því yfir, að leiðir muni skiljast, þegar til ákvörðunar kemur, þá getur það ekki skilizt öðruvísi en svo, eða það liggur nærri að skilja það svo, að hann og hans flokkur með þessum ummælum taki afstöðu móti þeim kröfum um réttláta skipun þingsins, sem Sjálfstæðisflokkurinn ber fram. Ég veit ekki, hvað annað gæti fyrirfram réttlætt fullyrðingar um það, að leiðir hljóti að skiljast, þegar til ákvörðunar kemur. Þó að það liggi mjög nærri að skoða þessi ummæli sem vitnisburð um óheilindi í þessu máli frá sjónarmiði þeirra, sem vilja halda fast við hina sjálfsögðu réttlætiskröfu, þá er ekki ástæða til á þessu stigi málsins að taka þáltill. neitt illa, því eins og það hefir sýnt sig, að hæstv. stj. óskar þó a. m. k. stundarfriðar í baráttu sinni gegn réttlætinu, þá gæti þó hæglega svo farið, að jafnvel þó að hún sé ekki ennþá við því búin að leggja niður vopnin í þeirri baráttu, þá getur það unnizt á ennþá, þó að hæstv.forsrh. gefi frekar ástæðu til þess að ætla, að hann sé ekki ennþá tilbúinn til þess að leggja niður vopnin í þeirri baráttu. Ég verð þó, áður en ég tek endanlega afstöðu til þessarar tillögu, að beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvort það megi byggja á því, að til þess verði ætlazt, að mþn. sú, sem hér er stungið upp á, skili áliti sínu og tillögum í tíma fyrir næsta þing. Að til þessa sé ætlazt, tel ég óhjákvæmilegt skilyrði fyrir því, að menn sætti sig við þá bið á málinu, sem skipun mþn. hefir í för með sér. Það virðist nægilegur tími til næsta þings að íhuga og útbúa till. um þetta mál, sem er að vísu ákaflega mikilsvarðandi, en hinsvegar ekki að sama skapi flókið. Það virðist mjög auðvelt að fá upplýsingar um þær úrlausnarleiðir, sem menn hafa fundið annarsstaðar, og enginn þarfi að láta það taka marga mánuði eða lengri tíma en til næsta þings. Ég vonast eftir, að hæstv. ráðh. svari þessari spurningu skýrt og greinilega, og ég skal geta þess, að ef svar hans verður á þá leið, að Sjálfstæðisflokkurinn sjái sér fært að ganga að þessari till., þá mun ég leggja til, að kosin verði sérstök nefnd til að íhuga þetta mál, og mun ég svo leyfa mér að leggja til, að til þeirrar n. verði vísað frv. um breyt. á stjskr., sem hér mun bráðlega verða borið fram. Það frv. er svo náskylt þessari till. að því leyti, að stjórnarskrárfrv. fer inn á hið sama svið sem þessi þáltill., að það virðist rétt, að málin fari bæði til sömu n. Það er hvort sem er órofin regla, að kosin sé sérstök n. til þess að fjalla um frv. til stjórnskipunarlaga, þegar þau hafa komið fram, og tel ég sjálfsagt, að svo verði einnig nú.

Jón Baldvinsson Hæstv. forseti hefir lesið upp, að útbýtt hafi verið brtt. frá mér við þessa þáltill. frá stj., en ég veit ekki, hvort hæstv. forseti ætlast til þess, að brtt. og till. sjálf verði rædd í einstökum atriðum nú eða við framhaldandi umr. síðar.

Það hefir verið lagt til, að umr. sé frestað

. Ég veit það, en ég geri ráð fyrir, að ræðufjöldi sá, sem þm. hafa við þessa fyrri umr., takmarki að sjálfsögðu þann ræðufjölda, sem þm. fá við framhald umr., svo að ef þm. tala tvisvar við þessa umr. nú, þá hefir minn flokkur, sem aðeins hefir einn mann í þessari hv. d., ekki tækifæri til að ræða brtt. við fyrri umr. málsins, nema hún verði til umr. nú þegar. 

Forseti (GÓ): Brtt. var ekki fram komin, þegar hv.flm. hennar bað um orðið, en ég skal leita afbrigða um hana, og ef hv. d. veitir þau, þá er brtt. einnig hér til umr.

Jón Baldvinsson Ég hafði ekki búizt við, að það yrði frá stj. borin fram till. til þess að taka kjördæmaskipunarmálið til almennrar umr. Ég hafði ekki búizt við því, eftir því, hvernig stj. tók undir þetta á þingi í vetur út af brtt. við stjórnarskrárfrv. hér í Ed. og eftir því, hvernig stjórnarflokkurinn kom fram við kosningarnar 12. júlí. Að vísu var það hjá einstaka manni, og í rauninni hjá hæstv.forsrh. líka, að það kom fram, að til mála kæmi að breyta kjördæmaskipuninni eitthvað. En það var skoðað til að friða hugi þeirra; sem órétti eru beittir, að einstaka framsóknarmaður þóttist vilja einhverja lítilsháttar breytingu á kjördæmaskipuninni. En það má segja, að batnandi manni er bezt að lifa, ef Framsóknarflokkurinn vill koma á réttlátri kjördæmaskipun í landinu. En till. segir í rauninni ekkert um þetta, og ýmsir álíta, að hæstv. stj. meini ekkert með þessari tillögu, annað en þá að draga málið á langinn. Hæstv. forsrh. talaði um, að taka bæri slíkt stórmál til alvarlegrar meðferðar, en ég hjó eftir sömu orðum hjá honum og hv. 1. landsk., að hann gekk út frá því sem gefnu, að leiðir mundu skiljast, þegar til framkvæmdanna kæmi. En ef það er fyrirfram gefið, að hæstv. stj. ætli að halda við því ástandi, sem nú er, þá er það ekki nema leikaraskapur að skipa slíka nefnd. Þó að þetta mál sé stórt, þá álít ég það ekki svo flókið, að þurfi að setja það í mþn. Hvað er það, sem þarf að rannsaka? Menn vita upp á hár, hvernig kjördæmaskipunin er nú og hvernig hún hefir reynzt í framkvæmdinni, hvernig lítill hluti þjóðarinnar, kannske ennþá minni en nú er, gæti fengið meiri hluta. Það gæti jafnvel hugsazt, að lítill hluti þjóðarinnar gæti fengið 36 þingmenn við kjördæmakosningar, ef atkv. skiptust svo. Það er þetta ástand, sem gerir það að verkum, að mikill meiri hluti þjóðarinnar hefir nú ekkert að segja á þingi, en lítill minni hluti, 1/3 atkv., ræður hér lögum og lofum. Það er ekki heilbrigt ástand, þegar svo er komið. Ég vil ekki að þessu sinni fara langt út í það, en þó vil ég geta þess, að Alþingi hefir aldrei áður verið svo skipað, að ríkisstj. hafi ekki haft með sér meiri hl. kjósenda, síðan stj. fluttist inn í landið. Árið 1908, þegar kosið var um sambandsmálið, þá höfðu uppkastsandstæðingar, sem þá mynduðu stjórn, nálega 6 þús. kjósendur, en frumvarpsfylgjendur rúmlega 3 þús. kjósendur. Þingið var þá í fullkomnu samræmi við þjóðarviljann, og hefir jafnan verið það síðan, þannig, að sá flokkur, sem farið hefir með völdin, hefir haft atkv.magn meiri hluta þjóðarinnar bak við sig. Árið 1927 hafði íhaldið 42% af atkvæðunum, eða 13 þús. atkv., og til viðbótar má telja nokkuð af utanflokkamönnum. Framsóknarflokkurinn hafði 9 þús. atkv. og Alþýðuflokkurinn yfir 6 þús. atkv. Og þegar Alþýðuflokkurinn veitti hlutleysi, þá þýddi það það, að stj. var skipuð á þingræðislegan hátt. Meiri hl. studdi hana eða lét hana hlutlausa. Árið 1923 var meiri ruglingur á kosningunum, en ég ætla þó, að Borgaraflokkurinn hafi ásamt Sjálfstæðisflokknum haft meiri hluta kjósenda, eitthvað um 16 þús. atkv., sem þá var meiri hluti. Sama var að segja 1919 og 1916, að þá var meiri hluti landsmanna, sem studdi stjórnina. M. ö. o., svo hefir alltaf verið fram að þessu. En nú er öðru máli að gegna. Nú eru aðeins 36% af kjósendum landsins, sem standa bak við þá stj., sem nú fer með völd og hefir 23 þm. af 42. Það er þetta ástand, sem fyrirsjáanlega þarf að laga. Það getur ekki verið svo áfram, að viss hluti af fólkinu geti haft öll völd, en hinir ekkert. Þá er hér ekki um lýðstjórnarfyrirkomulag að ræða, heldur einskonar forréttindi þeirra fámennu kjördæma, sem nú ráða lögum og lofum á Alþingi, enda ætla ég, að enginn neiti, að þetta er óeðlilegt ástand, svo að ekki þarf að hafa mörg orð um þetta. Þá er þessi till., sem hér hefir verið borin fram. Ég get ekki greitt henni atkv. eins og hún liggur fyrir. Fyrst og fremst stendur þar ekkert um það, hvenær n. skuli hafa lokið störfum, og svo segir hún, að stj. og hennar flokkur eigi að hafa 4 af þessum 5 nefndarmönnum, svo að hún skammtar sér ríflegan meiri hl. Till. orðar þetta þannig, að Alþingi skuli kjósa 4 nefndarmennina. Eftir skipun þingsins nú mundi flokkur stjórnarinnar fá 3 menn, Sjálfstæðisflokkurinn einn, og svo skipar stj. sjálf fimmta manninn. Jafnaðarmenn mundu ekki geta komið neinum manni að, en stj. hafa fjóra menn í nefndinni. Það er hægt að ímynda sér, hvernig þetta verður túlkað í Tímanum, þegar nefndin skilar störfum, og sagt verður frá því, að fjórir nefndarmennirnir af fimm vildu halda við þetta þjóðlega þúsund ára gamla skipulag, eins og þeir orða það, og vafalaust verður þá líka sagt, að þetta sé „dómur þjóðarinnar“. Og þá er það komið fram, sem hæstv.forsrh. sagði, að þegar til framkvæmda kæmi, mundu leiðir skiljast. Ef á að vera von um, að meiri árangur eða samstarfsemi verði í þessu, þá verður að fara eitthvað í þá átt, sem gert er í brtt. minni, á þskj. 71, sem sé, að miðstjórnir flokkanna skipi menn í þessa nefnd. Stj. skipar að vísu milliþinganefndina, en eftir minni till. gerir hún það eftir till. miðstjórna flokkanna, þannig, að Alþýðuflokkurinn fái einn mann, Framsóknarflokkurinn tvo og Sjálfstæðisflokkurinn tvo. N. kýs sér svo formann sjálf og verður hún að hafa lokið störfum áður en þing kemur saman í vetur. Þetta fyndist mér leiða til þess að athuga þetta mál á sanngjarnari hátt en stj. stingur upp á, að nefndin skuli starfa um óákveðinn tíma og að Framsóknarfl. hafi 4 af 5 nm. Ég verð því að mæla með því, að brtt. mín nái fram að ganga. Ég held ekki fast við orðalag till., heldur að efni hennar komist í þáltill., ef eitthvað verður afgr. frá þessu þingi viðvíkjandi kjördæmaskipunarmálinu í þessu efni. Svo bíð ég eftir undirtektum hæstv.forsrh. og flokks hans, hvernig hann tekur undir brtt. mína, og atkv. mitt mun fara eftir því, hvernig þær undirtektir verða. Hér hefi ég rætt formshlið málsins, en mun síðar víkja að efnisbreytingunum.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Formenn beggja andstöðufl. hafa nú talað nokkur orð út af þessari till. og látið í ljós sína skoðun. Þeir hafa báðir sagt, að það kæmi sér mjög á óvart, að stj. bæri fram slíka till. Mér kemur það mjög á óvart, að hv.þm. skuli láta þessa skoðun í ljós, þar sem ég a. m. k. skrifaði í vor fyrir kosningarnar ýtarlega grein í víðlesnu blaði um þetta mál og lét þar ótvírætt í ljós, að ég áliti tímabært, að endurskoðun færi fram á þessum málum. Þessi till. er því í fullu samræmi við það, sem ég sagði fyrir kosningarnar. Báðir hv.þm. komu fram með almennar aths. út af rofi þingsins, út af skipun þessa þings og hvernig það eigi að verða skipað í framtíðinni. Ég tel ástæðulaust við fyrri hluta fyrri umr., og yfirleitt í sambandi við slíka till., að fara inn á slíkar aths. og leiði þær þess vegna hjá mér. Ég skal þó aðeins láta í ljós, að ég er þar í mörgu mjög á öðru máli en þeir og tel, að fyrir því megi finna mörg góð rök, alveg eins og þeir þykjast hafa fært rök fyrir sínu máli. Um stjórnarskrárbreytinguna skal ég ekki heldur tala nú. Ég býst við, að til þess gefist síðar tækifæri hér í þinginu, og fjölyrði því ekki um það mál nú. Hv. 1. landsk. sagði, að með þessari þáltill. væri blásið til undanhalds í baráttu Framsóknarflokksins móti réttlætinu. En tilgangur okkar er sá, að rannsaka sem bezt og afla sem beztra upplýsinga um þetta þýðingarmikla mál, hvernig lög eru sett, hvernig stjórn ríkisins eigi að fara fram og með hverjum hætti fulltrúar þjóðarinnar séu kosnir. Við ætlum eins og andstæðingar okkar að láta það koma fram, sem er í samræmi við réttlætíð, ekki eingöngu hversu mikil höfðatala hvers flokks sé, heldur líka með tilliti til annara hluta, sem einnig verður að athuga, en ég dreg ekki inn í umr. nú. Þetta er ekkert undanhald í baráttunni móti réttlætinu, heldur leið til þess að finna réttlætíð, sú leið, sem farsælust er, að draga fram allt, til þess að kjósendur og þing geti áttað sig sem bezt á málinu. Hv. 1. landsk. vildi skilja orð mín svo, að óheilindi mundu vera á bak við, þar sem ég gerði ráð fyrir, að leiðir mundu skiljast. Hann sagði, að fyrst ég væri viss um, að svo mundi verða, þá væri ástæðulaust að skipa slíka nefnd sem hér er um að ræða. En ástæðan til þess, að ég geri ráð fyrir, að leiðir muni skilja, er sú, að á þeim stjórnmálafundum, sem ég var á fyrir kosningarnar í vor, þá komu fram í þessu máli skoðanir leiðandi manna í báðum andstæðingaflokkunum, sem ég get ekki gert ráð fyrir, að Framsóknarflokkurinn geti orðið samþykkur. Hv. 1. landsk. bar fram þá fyrirspurn, hvort ég ætlaðist til þess, að rannsókn þessa máls yrði lokið fyrir næsta þing. Því er þar til að svara, að það er ætlazt til þess, að n. ljúki störfum sínum svo fljótt, að rannsókn málsins liði ekki fyrir það, og þegar þeirri rannsókn er lokið, sé þetta mál lagt fyrir þingið. Ég skal engu spá um það, hvort þessari rannsókn verður lokið fyrir næstk. febrúar. Framsóknarfl. mun ekki stemma stigu fyrir því. Við munum kjósa þá menn í þessa nefnd, er taka þetta mál til athugunar, og þegar það hefir verið forsvaranlega rannsakað, verður það lagt fyrir þingið. Það hefir verið stungið upp á því, að sama nefnd fjalli um þetta mál og stjórnarskrármálið. Ég er því ekki ósamþykkur, en ég býst við, að Framsóknarfl. sé ekki enn búinn að ákveða stjórnarskrárnefnd. Hv. 2. landsk. hafði orð um, eftir hvaða aðferð milliþinganefndin skuli kosin og ber fram brtt. um það efni. Ég geri þá till., sem stjórnin stingur upp á, ekki að neinu aðalatriði og er fús á að ræða um þetta efni við hv.þm.

Forseti (GÓ): Ég vil bera það upp, hvort hv.þdm. eru því ekki samþykkir að umr. sé frestað, svo að þeir hafi meiri ræðutíma þegar málið kemur úr nefnd. Skoða ég það sem samþ., ef enginn mælir því í mót.

Jón Þorláksson Ég kann ekki við það, að í stórmáli sem þessu sé byrjað á því að gefa í skyn, að menn fái ekki að tala síðar, ef þeir tala nú. Ég vil þó eiga það á hættu, hvort þessu verður framfylgt, og legg því til, að umr. verði haldið áfram.

Forseti (GÓ): Ég hefi enga hlutdrægni sýnt. Hver fær að tala svo oft sem honum ber samkv. þingsköpum.

Jón Þorláksson Það er ekki sérlega margt, sem ég þarf að segja út af ræðu hæstv.forsrh. Hann vildi ekki fara út í það að deila um þingrofið og stjórnarskrárbrotið eða byltinguna 14. apríl síðastl., enda er það reiðilaust af mér, þótt hann haldi hér ekki uppi vörn fyrir það verk. Hann vék þó nokkuð að þeim ummælum mínum, að hér væri blásið til undanhalds af stj. hálfu og að mörgum hefði komið það á óvart af afstöðu hæstv. stj. fyrir kosningarnar, að hún nú ber fram till. um kjördæmaskipunina. Það er ekki nema gott þegar maður sér, að einhver lifandi batnar, og framkoma þessarar till. af stj. hálfu er viðurkenning þess, að hún hafi barizt gegn réttlátu máli, þegar hún skarst í leikinn og rauf þingið. Þá vék hæstv. ráðh. að því, sem ég sagði, að mér þótti hann ekki fara efnilega af stað þegar hann lýsti því yfir, að leiðir myndu skilja milli flokkanna þegar kæmi til úrlausnar málsins. Hann sagðist vilja hafa rannsóknina í sem beztu samræmi við réttlætíð, eins og hann og hans flokkur skildi það, og þó átti ekki að meta réttlætíð eingöngu út frá höfðatölunni. Hér er ekki átt við höfðatölu þm., heldur við kjósendatölu þá, sem fram kemur við þingkosningar. Þetta þýðir það, að hann hefir ekki enn sætt sig við það, að kosningarréttur sá, sem stjskr. veitir, verði að vera jafn fyrir alla. En þeirri kröfu verður að verða fullnægt. Engin rök, sem gild verða tekin, eru til fyrir því, að atkvæði eins kjósanda vegi meira en atkv. annars. Það er auðskilið mál, að hæstv. stj. ætlast til þess, að Framsóknarfl. eigi sem mestan þátt í störfum þessarar n. Þetta sést af því, að Framsóknarfl. á að fá að velja 4 nefndarmenn af 5. Ég skal segja hæstv. ráðh., að það er sama, hve langar bækur verða skrifaðar um þetta mál. Þeir borgarar landsins, sem Framsóknarfl. vill gera að minni mönnum við kjörborðið, sætta sig ekki við það. Hæstv. ráðh. vildi rökstyðja þessa vantrú sína um samkomulag á því, að hann hefði keyrt á kjósendafundum, sem hann var á, að Sjálfstæðisfl. og Alþýðufl. myndu gera þær kröfur, sem hann gæti ekki fellt sig við. Ég hefi ekki verið á neinum fundi með hæstv.forsrh., svo ég get ekki fullyrt, hvernig orð hafa fallið á þessum fundum, og get því ekki borið ummæli hæstv.forsrh. til baka. En mér hefir verið sagt það af þessum fundum, að sjálfstæðismenn hafi gert þær kröfur, að þingflokkarnir fengju þingsæti í réttu hlutfalli við atkvæðamagn þeirra. Ég veit ekki um annað, sem fram hefir komið. Annars munu sumir sjálfstæðismenn vilja hlutfallskosningu, en aðrir einmenningskjördæmi með uppbótarþingsætum, en ég veit ekki ákveðið, hverja aðferð þeir vilja nota til þess. Þegar því hæstv.forsrh. segir, að það hafi verið borið fram á kjósendafundum, er hann geti ekki fellt sig sig, þá hlýtur það að vera það atriði, að hver flokkur fái þm. eftir atkvæðafjölda. En ef svo er, býst ég ekki við, að hægt sé að leysa þetta mál undir hans forustu. En ef þessi till. er ekki herbragð eitt, hlýtur hæstv. stj. að ætla sér að taka forustu í úrlausn þessa máls. En það er ekki til neins, ef hann vill ekki sætta sig við það, að allir kjósendur fái jafnan rétt, en þá fyrst fá kjósendur þann rétt, sem þeim ber. Hæstv. forsrh. varðist allra svara um það, hvort tilætlun stj. væri, að nefndin lyki störfum sínum fyrir næsta þing. Hann sagði, að n. þyrfti tíma til þess að ljúka störfum, en það þýðir það, að hæstv. ráðh. vill ekki gefa góð svör, og hæstv. stj. verður ekki krafin svars á þessu atriði fyrr en þetta mál hefir verið rætt í n. Þá getum við alltaf borið fram brtt., sem takmarka tíma þann, sem mþn. fái til starfans. Og það verður eina úrræðið, ef samkomulag fæst ekki um það við hæstv. stj. við meðferð málsins í nefnd, að þessum undirbúningi verði lokið svo snemma, að málið geti komið fram í byrjun næsta þings.

Jakob Möller Ég fellst fullkomlega á það, að þetta mál eigi að athuga rólega. En af því að hæstv.forsrh. hefir komizt að þessari niðurstöðu við rólega athugun, vil ég benda honum á, að það er hann, sem hefir valdið því, að mái þetta komst út úr rólegri athugun, og hefir því ekki verið athugað sem skyldi, því þegar farið er fram á það á þingi, að mái þetta sé tekið til athugunar, rýfur hæstv.forsrh. þingið þess vegna. Það er því hæstv.forsrh. og hans flokkur einn, sem ber ábyrgð á öllum þeir óróa, sem af þessu hefir sprottið. Þetta játar nú hæstv. stj. með því að bera fram þessa till., því það var fásinna þegar hæstv. stj. hélt því fram á síðastl. vori, að þá hefði átt að skella breytingu á kjördæmaskipuninni á þjóðina óvara. Því hefði stjskr.breytingin verið samþ., kom málið aftur fyrir næsta þing og mátti láta n. starfa milli þeirra þinga. Þetta var róleg yfirvegun málsins. Og ef kjördæmaskipunin á að vera réttlát, þarf að breyta stjskr. Hæstv. stj. fær nú tækifæri til þess að sýna, hvort hún vill framgang þessa máls, því nú er fram komið frv. um breyt. á stjskr. Milli þeirra þinga, sem þurfa að samþ. það, má svo athuga þetta mál. En ef hæstv. stj. meinar það eitt með þessari till. að fá frið, skal ég segja henni það, að hún fær aldrei frið fyrr en þetta mál hefir verið farsællega til lykta leitt.  Ég vil beina því til væntanlegrar n., að mér finnst nú tímabært, að tekið sé til athugunar, hverjar breytingar sé nauðsynlegt að gera á lögunum um landsdóm, svo þau nái tilgangi sínum. Þessi mál eru svo skyld, að ég tel tímabært, að þau séu tekin saman til athugunar.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. fór þeim orðum um mína brtt., að ég finn ástæðu til að tala aftur um þau mál. Hæstv. ráðh. bauð mér að tala við stj. utan funda um þetta mál. Ég tel rétt, að þær umr. fari fram hér á þinginu. Og hvort sem hæstv. stj. fellst á þá tilhögun, sem ég hefi farið fram á, þótt það verði ekki fyrr en við síðari umr. málsins, þá verður aldrei neinn vafi á, hvernig undirbúningur málsins hefir verið. Ég hefi hingað til aðeins talað um formshlið málsins, þ. e. hvernig nefndin eigi að vera skipuð. En nú þykir mér sýnt, að hér á aðalumr. málsins að fara fram, og vil því slá því föstu, sem farið er fram á í till. á þskj. 71, að það sé höfuðhlutverk mþn. að gera rökstuddar till. um, hvernig bezt verði tryggt, að þingmannatala hinna ýmsu flokka á Alþingi sé jafnan í sem fyllstu samræmi við kjósendafjölda þeirra. Þetta er það atriði, sem n. á að hafa fyrir leiðarvísi. Hitt atriðið er það, að Alþingi verði aldrei svo skipað, að minni hl. geti hindrað þau mál, sem meiri hl. þjóðar og þings vill, að nái fram að ganga. Nú er þingið þannig skipað, að Framsóknarfl. getur ekki ráðið í þinginu. Þótt hann hafi 23 þm. á þinginu og geti ráðið störfum Nd., getur hann ekki komið fram málum í Ed. nema í sambandi við andstöðuflokkana. Þó að kosningarrétturinn til Ed. sé mjög takmarkaður, þar sem þeir einir, sem orðnir eru 35 ára, hafa atkvæðisrétt við landskjörið, eru þó þessir 6 landsk.þm. kosnir eftir þeim grundvallarreglum, sem gilda í flestum menningarlöndum um kosningarrétt til þjóðþinganna, - þeim reglum, að hver flokkur kjósenda fái fulltrúa eftir atkvæðamagni sínu. Og þó að Ed. sé nú svo skipuð, vegna landskjörsins, að Framsóknarflokkurinn getur ekki komið hér fram málum sínum af eigin rammleik, enda þótt flokkurinn hafi meirihlutaaðstöðu í kjördæmunum, verður slíkt ekki gefið landskjörinu að sök, heldur er um að kenna fyrirkomulagi kjördæmakosninganna, sem er með þeim rangindum, að meiri hl. kjósendanna í landinu ber stórskarðan hlut frá borði um fulltrúaval á Alþingi. Ætti það varla að geta verið, umræðumál, að þessu fyrirkomulagi þarf að breyta, svo að meiri hl. þjóðarinnar ráði um úrslit þjóðmálanna. Ég álít rétt, að umr. verði ekki frestað úr þessu, því að lítið mun verða um ræðuhöld hjá deildarmönnum við síðari hl. umr., ef flestir þeirra tala nú svo sem þingsköp veita leyfi til. A. m. k. verður sá flokkurinn, sem hefir aðeins einum fulltrúa á að skipa, illa úti með því móti. Teldi ég því rétt, að þessari fyrri umr. yrði lokið hér í dag og till. vísað til síðari umr. Þá vildi ég ennfremur ræða við hæstv.forsrh. í opnu þingi um skipun þessarar n. og starfslínur hennar. Í till. stj. er ekki dregin nein lína um störf n., heldur er allt óákveðið í því efni. Er þetta mjög óaðgengilegt, einkum fyrir þann flokkinn, sem útilokaður er frá að koma manni í n., ef till. verður samþ. eins og hún er nú. Frá mínu sjónarmiði er því óhjákvæmilegt, að till. verði breytt, og mun ég ekki greiða henni atkv., nema svo verði gert. Hitt læt ég mig minna skipta, hvort mín brtt. verður samþ. eða önnur, sem í sömu átt gengur. - Ef sú er ekki tilætlun stj. með þessari till. að gera úrbót á kosningafyrirkomulaginu, er hér um loddaraleik að ræða, til þess að fá frestun á málinu, og gert í því trausti, að Ed. verði viðráðanlegri um þau mál, sem stj. þarf að koma fram. Stj. gerir ráð fyrir því, að hugirnir muni dofna fyrir þessu máli, ef því er slegið á frest. Ég álít því rétt að leggja strax þær línur, sem fara á eftir í aðaldráttum við meðferð þessa máls, og n. verði svo falið að útfæra þær.

Jónas Jónsson Ég tók eftir því, að hv. 1. þm. Reykv. furðaði sig á því, að stj. skyldi bera fram þessa þáltill. Þessi furða hv. 1. þm. Reykv. kemur mér undarlega fyrir sjónir, þar sem fyrir síðasta þingi lá stjfrv., sem fór fram á breyt. á stjskr. og að nokkru leyti á kosningafyrirkomulaginu, þar sem var niðurlagning landskjörsins. Upp úr þessu frv. varð svo til hið nafnkunna samband jafnaðarmanna og íhaldsmanna, og laut að því, að gera skyndilega breytingu á lýðræðinu í landinu. Ef hv. 1. þm. Reykv. veit ekki um þetta, vil ég benda honum á þskj. frá þinginu í fyrra; þar er næga fræðslu að fá um þessi efni. Meðal annars kemur þar í ljós, að þessi breyt. átti að fara fram á einu ári, því að till. flokksbræðra hans gengu út á það, að nýjar kosningar skyldu fara fram árið 1932. Hér er því um sögulega ónákvæmni að ræða hjá hv. 1. þm. Reykv., eða þá að hann hefir ekki áttað sig á þeim atburðum, sem hér urðu í vor.- Þetta frv., sem ég nefndi, fól í sér einfaldar breyt. á kosningafyrirkomulaginu, en framkoma frv. varð til þess, að flokkur hv.þm. og annar flokkur til komu fram með óhugsaðar brtt. í málinu. Finnst mér, að þessir flokkar, sem að leynisamningunum stóðu um þetta mál í vetur, megi nú vel við una að treysta málstað sínum við þá rannsókn, sem hér er farið fram á, úr því að svo illa tókst til, að leynimakkið lánaðist ekki, af því að kjósendurnir voru ekkert sérlega ánægðir með það. Og ég er ekki viss um, að nýjar kosningar færu neitt betur fyrir flokk hv. 1. þm. Reykv. heldur en þessar síðustu kosningar. Það er öðru nær en að nokkuð það hafi fram komið, sem bendi til þess, að hinar síðustu aðfarir hv. 1. þm. Reykv. og flokks hans eigi nein sérstök ítök meðal þjóðarinnar. Út af þeirri hótun hv. Í. þm. Reykv., að Framsóknarflokkurinn skyldi ekki fá neinn frið, beindi ég þeirri ósk til þessa hv.þm., að hann skýrði þetta nánar, og læt ég mér þó reyndar í léttu rúmi liggja, hvað þm. meinar með þessari hótun. Ef hv.þm. á með þessu við organiserað ofbeldi, eins og komið hefir fram í vissum málgögnum flokks hans, má hann það fyrir mér, en ég hélt, að flokkur hv.þm. hefði komizt að raun um það, að slíkar tiltektir eru ekki vel til þess fallnar að auka traust eða hróður flokksins. Hv. þm. hefir sjálfur orðið til þess að hindra ofbeldi, sem fremja átti gagnvart vinsamlegri, erlendri þjóð, og á hann lof skilið fyrir, en það sýnir, að þessi þm. hefir sjálfur verið farinn að óttast öfgarnar, sem hann þó átti sinn þátt í að vekja. Ætti þessi hv.þm. því að skilja, að flokkur hans græðir ekki á slíkum hótunum um friðleysi. Ef hv. 1. þm. Reykv. hefir hinsvegar átt við áframhaldandi fræðslu og umr. um þetta mál, er þar ekki um að ræða önnur friðslit en þjóðskipulagið leyfir, og þessi till. er einmitt uppástunga um ófrið af þessu tægi - hugsanaófrið, rannsóknarófrið, eða hvað menn nú vilja kalla það. Ef hv. 1. þm. Reykv. getur ekki gert sig ánægðan með slíka rannsókn, þá eiga orð hans við það fyrra, sem ég nefndi. Þá vill hann láta brúka ofbeldi, og það má hann gjarnan fyrir mér. Flokkur þm. hefir skaðazt af því ofbeldi, sem hann hefir beitt til þessa, og honum er velkomið að skaða sig meira, fyrst flokkurinn endilega vill það svo. Þeir eiga um það við sjálfa sig, hv. 1. þm. Reykv. og flokksbræður hans. - Úr því að þeir virðast svona samhuga socíalistum um það, hv. 1. landsk.þm. og hv.l.þm. Reykvíkinga, að ekkert réttlæti sé í því, að socialistar hafi Seyðisfjörð, miðað við það atkvæðamagn, sem er að baki flestum öðrum þm., væri annars nógu gaman að fá að heyra, hvað þeir segja um till. yngsta stjórnmálaflokksins hér á landi, sem ganga út á það að skipta eignunum réttlátlega niður. Ef fara á eftir höfðatölunni einni um skipun Alþingis, fæ ég ekki séð, hvað er á móti því að skipta eignunum réttlátlega á milli einstaklinga þjóðfélagsins, svo að farið sé að till. þessa annars byltingaflokks, sem vex og dafnar vegna þess skjólgarðs, sem hlaðinn hefir verið um hann af hv. 1. þm. Reykv. og samherjum hans. Það gæti verið rannsóknarefni út af fyrir sig, hvaða vit er í því, að ein fjölskylda eyðir 50 þús. kr. á ári, til þess að geta haldið sig „flott“ og lifað mest í nautnum, þegar önnur fjölskylda verður að byggja alla afkomu sína á t.d. 1000 kr. Þetta er interessant, og enginn vafi á því, að íhaldsmenn fá að heyra um þetta hjá öðrum, þó að ekki verði það hjá okkur framsóknarmönnum. En það hefir ekki verið tekið vel í uppástungur um framkvæmd þessa réttlætis hjá flokksmönnum hv. 1. þm. Reykv. A. m. k. ekki til þessa dags. Án þess að ég ætli að fara að ræða efni þessarar till., vil ég benda hv.þm. á það, að miðað við það, sem tíðkast víðast erlendis í þessum efnum, er ekki um neinn ójöfnuð hér að ræða, nema ef vera skyldi hvað Reykjavík snertir, og býst ég við, að það mundi koma í ljós við rannsókn á þessu máli, að svona hlutir eru ekki taldir neitt voðalegir erlendis; t. d. hefir Lundúnaborg aðeins þriðjung þeirra þm., sem henni bæri samkv. íbúatölu sinni. Dettur þó engum Lundúnabúa í hug að vera með hótanir um byltingu eða uppreisn af þessum sökum. Átti ég nýlega tal við einn mikilsvirtan Englending um þessi mál, og sagði hann, að við skyldum bara vera rólegir út af þessu. Annað eins og þetta þætti ekki athugavert í Englandi. - Þessir hlutir og ótal aðrir í sambandi við skipun þingsins eru með öllu órannsakaðir. Ef hv. 1. þm. Reykv. og samherjar hans vilja ekki rannsókn á þessu máli, er það af því, að þeir vilja, að sama þekkingarleysið og fáfræðin, sem verið hefir í þessum efnum, ríki áfram, bæði hjá sjálfum þeim og öðrum. Annars virðast íhaldsmenn ekki hafa fundið neitt til þessa ójafnaðar, sem þeir kalla svo, fyrr en nú, þegar þeir eru búnir að tapa fylginu úti um land. Á meðan þeir höfðu Seyðisfjörð, Barðastrandarsýslu, Skagafjörð og Dalina voru þeir ekkert uppnæmir út af þessum hlutum, og geta þeir því sannarlega ekki verið neitt hissa á því, þó að þjóðin stökkvi ekki upp til breytinga á þessu fyrirkomulagi af því, að þeir hafa nú orðið undir. Vil ég skjóta því hér fram, að ég fæ alls ekki séð, að Reykjavík líði undan hallæri af þingmannaleysi. Þó að maður taki mæta menn, eins og hv. 1. og 4. þm. Reykv., held ég, að erfitt yrði að benda á, að Reykjavík hafi munað um að hafa þá á þingi. Það, sem Reykjavík þyrfti að fá, eru góðir og hæfir þm., sem legðu eitthvað fram til uppbyggingar bæjarins og þjóðarinnar í heild sinni. Reykjavík þarf t. d. að fá ódýr hús, ódýrar lóðir, ódýran mat og betri aðstöðu til handa bæjarbúum um ljós og sól. Hvorki hv. 1. né 4. þm. Reykv. hefir nokkru sinni dottið þetta í hug. Annar þeirra hefir þó lengi verið ritstjóri eins af bæjarblöðunum, en aldrei gert neitt til gagns. Vil ég skjóta þessu til hv. 1. þm. Reykv., af því að nú kemur í hlut Framsóknarflokksins að vinna þessi handtök. Mér skildist líka svo á ræðu hv. 1. þm. Reykv., að honum hefði orðið bumbult við að sjá, að „óvinir“ Reykjavíkur, eins og hann kallar okkur framsóknarmenn, skyldu hafa hér ekki minna fylgi en hann sjálfur hafði, áður en hann gekk á hönd þeim óvinum sínum, sem hann sjálfur hafði herfilegast lýst í blaði sínu.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. 1. landsk.þm. vildi leggja þessa till. svo út, sem við framsóknarmenn viðurkenndum með henni, að við hefðum barizt móti réttu máli. Þessu vil ég eindregið mótmæla. Till. sýnir hinsvegar, hvernig við álítum, að taka eigi á máli eins og þessu, sem hefir svo víðtæk áhrif á afkomu þjóðarinnar. Við viljum ekki láta afgr. slíkt stórmál af skyndingu, heldur láta fram fara ýtarlega rannsókn, þar sem öll málsatriði eru lögð á borðið. - Hv. 1. landsk.þm. sagði í þessu sambandi eitthvað á þá leið, að sér stæði á sama um það, hve margar bækur væru ritaðar um málið af framsóknarmönnum.

Langar og litaðar. sagði ég

. Gott og vel. Í því liggur, að þm. líti svo á, að ekki þurfi að upplýsa málið frekar. Við framsóknarmenn álítum hinsvegar, að málið sé svo flókið og vandasamt, að nauðsynlegt sé að rannsaka það sem rækilegast og frá sem flestum hliðum. Afla sér t. d. upplýsinga um fyrirkomulag þessara mála með öðrum þjóðum og læra af þeim, t. d. Englendingum, sem eru sú þjóðin, sem lengst hefir búið við þingræði. Þá var hv. 1. landsk.þm. að lýsa eftir því, sem hefði komið fram hjá okkur framsóknarmönnum um þetta mál á pólitískum fundum við síðustu kosningar, og þóttist hann vita svo mikið af skoðunum okkar að segja, að ekki mundi geta verið um samleið að ræða um lausn málsins. Ég skal segja hv.l.landsk.þm., hvert er aðalatriði þessa máls í augum okkar framsóknarmanna. Þetta atriði er það, að farið er fram á að svipta héruðin réttinum til að hafa sérstaka fulltrúa. Legg ég ríka áherzlu á þetta og mun aldrei fást til samkomulags til breytinga á kjördæmaskipuninni á þeim grundvelli, að héruðin verði svipt þessum rétti. Hv. 1. þm. Reykv. þarf ég aðeins að svara örfáum orðum. Mér skildist svo sem hann hefði staðið upp af því, að hann hafi skilið orð mín um „rólega athugun“ þessa máls, sem ég viðhafði í fyrri ræðu minni, eins og ásökun á aðra, sem ekki hefðu beitt „rólegri athugun“ í þessu máli. Ég meinti ekkert í þessa átt - hver sem skoðun mín annars kann að vera um framferði sumra manna út af þessu máli. Ég átti aðeins við það, að nauðsynlegt væri, að svo mikið mál sem þetta færi í mþn. og fengi þar sem rækilegasta meðferð. Hver beri ábyrgð á því umróti, sem hér varð í vor - um það ætla ég ekki að fara að deila við hv. 1. þm. Reykv. hér. Um það getum við rifizt í blöðunum, ef okkur langar til. En ég vildi drepa á annað atriði, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv. Hann fór allmörgum orðum um það, að það gæti aldrei gengið til lengdar, að minni hl. kúgaði meiri hl., og virtist sú hugsun liggja þar á bak við, að meiri hl. þjóðarinnar hafi með síðustu kosningum lýst yfir því, að hann aðhylltist það samkomulag, sem orðið hefir á milli socialista og íhaldsmanna í kjördæmamálinu. Ég lít svo á, að þessi grundvöllur sé ótraustari en hv. 1. þm. Reykv. vildi vera láta. Fyrst og fremst er það ekki rétt, eins og gert er í blöðum sjálfstæðismanna, að taka annarsvegar atkv. Framsóknarflokksins og hinsvegar öll önnur atkv. og segja svo, að þetta og þetta mörg atkv. séu með kjördæmaskipuninni og þetta og þetta mörg á móti. Skal ég taka nokkur dæmi þessu til sönnunar. - Vil ég þá fyrst benda á það, að ekki er rétt að taka atkv. kommúnista með í þessu sambandi. Þau eru ekki greidd um kjördæmaskipunina, heldur á móti þjóðfélagsskipulaginu. Og þar sem kommúnistar ráða, er fjarri því, að þeir hafi slíka kjördæmaskipun og hv. 1. þm. Reykv. hallast að. Þar sem þeir ráða, er ekki almennur kosningarréttur. Þar fá ekki aðrir að kjósa en þeir, sem eru flokksmenn. Það er því bert, að atkv. kommúnista ber að taka burt í þessu sambandi. - Í öðru lagi vil ég henda á það, að þeir utanflokkamenn, sem buðu sig fram við síðustu kosningar, voru báðir andvígir hinni nýja kjördæmaskipun. Það ber því einnig að draga atkvæðatölu þeirra frá, en bæta henni við okkur framsóknarmenn. Þriðja atriðið, sem ég vildi vekja athygli á, er það, að sumir samflokksmenn hv. 1. þm. Reykv. tóku það beinlínis fram fyrir kosningarnar, að þeir væru andvígir kjördæmabreytingunni. Svo var t. d. um frambjóðanda flokks hv.þm. í Dalasýslu, Sigurð Eggerz. Hann kvað sig óbundinn af nokkru samkomulagi um þetta mál, en tjáði sig á hinn bóginn mótfallinn hlutfallskosningum og vildi halda einmenningskjördæmunum. Atkvæðatala hans á því einnig að dragast frá og bætast við okkur framsóknarmenn. Mörg fleiri dæmi af þessu tægi er hægt að nefna. Tökum t. d. Skagafjarðarsýslu. Sá af frambjóðendum íhaldsins, sem kosinn var í þeirri sýslu, lýsti því beinlínis yfir, að hann væri á engan hátt bundinn í þessu máli, hann væri á móti því, að bændurnir og landbúnaðurinn misstu nokkurs við breytingar á kjördæmaskipuninni, og að hann væri reiðubúinn til þess að ganga til samninga við Framsóknarflokkinn um málið. Kjósendur þessa hv.þm. hafa því alls ekki greitt atkv. með kjördæmaskipun íhaldsmanna, heldur þvert á móti með rólegri athugun á málinu. Hið sama verður uppi á teningnum í Rangárvallasýslu. Frambjóðendur Íhaldsflokksins þar viðurkenndu alls ekki kjördæmaskipun flokksbræðra sinna, og heldur ekki frambjóðandinn í Barðastrandarsýslu. Svona má halda áfram kringum landið. Grundvöllurinn undir tali hv. 1. þm. Reykv. um meiri og minni hl. þjóðarinnar í þessu máli er því miklu veikari en hv.þm. heldur. Það kom t. d. oft fyrir, að stuðningsmenn íhaldsframbjóðenda lýstu því yfir á fundum, að þeir kysu frambjóðendur síns gamla flokks, en ef þeir ætluðu sér að gera þær breytingar á kjördæmaskipuninni, sem flokkurinn léti í veðri vaka, þá myndu þeir ekki kjósa þá framar. Tölur þær, sem hv. 1. þm. Reykv. ber hér á borð, eru því rangar og villandi, því vitanlega er ekki hægt að segja í tölum, hvernig landsmönnum eigi að skipta í meiri og minni hl. í þessu máli, þar sem meiri hl. af samflokksmönnum hv.l.þm. Reykv. utan Reykjavíkur vildi ekkert kannast við kjördæmaskipun flokksbræðra sinna fyrir kosningarnar, eins og ég þegar hefi sýnt fram á. Hv. 2. landsk. þarf ég engu að svara. Ég er sammála honum um það, að umr. um þau atriði, er hann nefndi, fari fram hér á Alþingi, en ég tel rétt, að það verði eigi fyrr en n. hefir fjallað um málið og atkvgr. farið fram um einstök atriði þess.

Jakob Möller Hæstv. forsrh. sagði, að grundvöllurinn undir fullyrðingum mínum væri mjög vafasamur, þar sem ég hefði gengið út frá því í útreikningi mínum, að allir kjósendur, sem kusu andstæðinga Framsóknarflokksins við síðustu kosningar, hafi verið andstæðir flokknum í kjördæmaskipunarmálinu. Ég hefi aðeins gengið út frá því, sem og er rétt, að allir kjósendur Sjálfstæðisflokksins vildu tryggja rétt hans til þingsæta. Annað hefi ég ekki sagt. Hæstv. forsrh. talaði um einhverja vissa kjördæmaskipun, sem Sjálfstæðisflokkurinn héldi fram. Hæstv. ráðh. hyggir þar aðeins á sögusögn, gripinni úr lausu lofti, samskonar og hann byggði á, er hann hleypti upp þinginu í vetur. Við sjálfstæðismenn höfum aldrei haldið fram neinni vissri kjördæmaskipun. Við höfum aðeins haldið því fram, að hver flokkur ætti að fá þingsæti í samræmi við atkvæðatölu. Það er stefna okkar í málinu. Hæstv. forsrh. vill draga ýms af atkv. sjálfstæðismanna frá, þar sem ýmsir frambjóðendur þeirra hafi ekki fylgt flokknum í kjördæmamálinu. Ég vil henda hæstv. ráðh. á, að með meira rétti mætti draga ýms atkv. frá Framsóknarflokknum. Ýmsir af frambjóðendum flokksins, svo sem hv.þm. V.-Ísf., hv. 1. þm. Eyf. o. m. fl., létu það skína í gegn í kosningunum, að þeir hölluðust að stefnu okkar sjálfstæðismanna í málinu. Er því enginn efi á því, að Framsókn hefir fengið mörg atkv. með þessu móti. Rök hæstv.forsrh. í málinu snúast því öll á móti honum, sem eðlilegt er, þar sem hann byggir á röngum forsendum. Reyndar er það rétt hjá hæstv. ráðh., að frambjóðandi Sjálfstæðisflokksins í Dalasýslu hafði sérstöðu í málinu, þar sem hann hélt fram einmenningskjördæmum með uppbótarþingsætum, en þó þannig, að þingsæti hvers flokks væru í samræmi við atkvæðatölu hans. Sama máli gegnir um frambjóðendurna í Árnes- og Rangárvallasýslum. Hitt er rangt hjá hæstv. ráðh., að ég hafi talið með atkv. Eiríks Einarssonar. Ég taldi aðeins atkv. Lúðvíks Nordals. Ég taldi auðvitað ekki heldur atkvæði Gunnars Sigurðssonar með, heldur meðaltal þeirra atkv., er frambjóðendur Sjálfstæðisfl. fengu í Rangárvallasýslu. Ég þarf svo ekki að svara þessu meiru. Öll röksemdafærsla hæstv. ráðh. hefir gersamlega fallið um sjálfa sig. Hæstv. forsrh. talaði um það, að sú þjóð, sem lengst hefði haft hjá sér þingræði, hefði ekki það fyrirkomulag, sem við sjálfstæðismenn viljum koma á. hæstv. ráðh. þar vafalaust við Englendinga. Varð ég hálfhissa, er ég heyrði þessi ummæli af munni hæstv. ráðh., því ekki hafði ég búizt við því, að foringi Framsóknarflokksins vildi feta í fötspor þeirrar þjóðar, sem kunn er að því að vera allra þjóða íhaldssömust. En Bretar hafa þó sýnt það, að þeir vilja enga kúgun þola í þessum efnum, t. d. þá er þeir tóku völdin af efri málstofunni, þar sem hún var eigi skipuð eftir þingræðisreglum. Enda hefir það aldrei komið fyrir í Englandi, að minnihlutaflokkur hafi ráðið lögum og lofum. Ef það kæmi fyrir, að flokkur með aðeins 1/3 kjósenda að baki sér kæmist í meiri hl., þá myndu Englendingar ekki una því ástandi stundinni lengur. Hv. 5. landsk. hefi ég sáralitlu að svara. Ég skemmti mér prýðilega undir ræðu hans, eins og ég hefi svo oft gert áður. Það var t. d. nógu skemmtilegt að heyra hann tala um ofbeldisverk sjálfstæðismanna. Eina dæmið, sem hann tók, var það, að ég hefði hindrað það, að ofbeldi væri framið. Hitt gat hann aldrei sýnt fram á, sem ekki var von, að sjálfstæðismenn hefðu nokkurn tíma beitt ofbeldi. Og ég hindraði raunar aldrei neitt ofbeldi. Ég kom aðeins í veg fyrir, að heimsókn væri gerð til viss manns í bænum. En þótt það hefði ekki verið, þá geri ég fastlega ráð fyrir, að ekkert ofbeldi hefði samt verið framið. Þá sagði hv. 5. landsk., að ég þyrfti ekki að undrast, þó að þessi þáltill. kæmi fram, þar sem stj. hefði á síðasta þingi horið fram stjórnarskrárbreytingu, sem m. a. hefði farið fram á breytta skipun þingsins, nefnil. þá, að landskjörið væri fellt niður. Ég hefði alls ekki orðið hissa á því, þó að hæstv. stj. hefði borið fram slíka till., því að hún er einmitt í kúgunaranda hæstv. stj., þeim, að svipta andstöðuflokkana þingsætum. En hina till. undraðist ég aftur á móti, því að þar er a. m. k. látið líta svo út, sem stefnt sé í áttina til réttlætis. Hv. 5. landsk. getur bersýnilega ekki gert sér grein fyrir því, hvað lýðræðiskröfur séu. Hann slær saman í eitt kröfum kommúnista og lýðræðismanna. Ef meiri hl. þjóðarinnar krefst sjálfsagðra réttarbóta, þá á það, að vera sama og að örlítill flokkur heimti öll völdin í sínar hendur og vilji kollsteypa þjóðskipulaginu. Annars treysti ég mér ekki til þess að fara að leiðrétta allan hugsanagrautinn, rakaleysuna og rökblindnina hjá hv. 5. landsk. Það verða aðrir að gera. Hv. þm. spurði, hvað við sjálfstæðismenn gerðum, er kommúnistar heimtuðu, að eignum manna væri skipt upp. Hv. þm. hélt, að þetta væri afaróþægileg spurning. En það er þvert á móti. Ég hefi því einu að svara, að komist kommúnistar í meiri hl., þá verðum við að hlíta því, að eignunum verði skipt upp. Það er ofureinfalt mál. En séu þeir ekki í meiri hl., þá ganga breytingarnar ekki fram - a. m. k. ekki á þingræðislegan hátt. Að hv.þm. er alltaf að grauta í kommúnisma, kemur auðvitað af því, að hann stendur nær kommúnistum heldur en lýðræðismönnum, og ruglar svo öllu saman. Ég tek vel öllum bendingum um það, að okkur sjálfstæðismönnum muni ganga illa, ef gengið væri til kosninga. Og ég bið hv. andstæðinga þess í lengstu lög að láta ekki það atriði fæla sig frá því að samþ. þær breytingar, sem við förum fram á.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil aðeins leyfa mér að leggja til, að till. verði vísað til fjhn. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um till. Hún fékk afgreiðslu í þessari deild á síðasta þingi, en ekki í Nd. Ég tel rétt, að hún fari til n., en umr. verði frestað.

Jón Jónsson Ég ætla bara að taka fram, að ég býst ekki við að geta léð till.atkv. mitt frekar en á síðasta þingi, án þess þó að ég geri það að kappsmáli, hvort hún fari til fjhn. eða ekki.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég get haft þann sama formála um þetta mál sem hv.þm. Borgf. hafði um það frv., sem var til umr. næst á undan, sem sé, að þetta frv. var borið fram á síðasta þingi, en náði ekki fram að ganga. Við, sem að því stöndum, töldum okkur skylt að hreyfa því nú, því að það hefir sízt orðið breyt. til batnaðar um afkomu síldarútvegsins; þvert á móti. Hér hafa í dag verið allmjög til umr. ýmiskonar skattamál. Liggja þegar fyrir þinginu allmargar till. um skattamál, og því nær eingöngu í þá átt að herða á skattabyrðum landsmanna. Einn af hv.þm., sem talaði fyrir skemmstu, lét svo um mælt, að áhugi manna um landið mundi nú vera venju fremur mikill um skattamál og afdrif þeirra. Má vel vera, að svo sé. Skattamál eru þess eðlis, að menn hafa mikinn áhuga fyrir því, að þeim málum sé þannig fyrir komið, að sem flestir geti þolanlega við þau unað. Þó mun það ofraun reynast hinu háa Alþingi í þessu landi, eins og öllum stjórnum og þingum, að koma skattamálunum þannig fyrir, að allir telji sig ánægða. En í sambandi við þann mikla áhuga, sem Alþ. hefir á skattamálum, virðist mér muni þurfa að hafa engu minni áhuga fyrir þeim atvinnufyrirtækjum í landinu, sem eiga að bera uppi skattana. Því að það er lítið gagn að semja hér og samþ. skattafrv. ofan á skattafrv., ef þingið hinsvegar horfir á atvinnuvegina leggjast í auðn að meira eða minna leyti, sumpart að vísu fyrir óviðráðanleg atvik og heimskreppu, en sumpart - og það í nokkuð ríkum mæli - fyrir mistök löggjafarvaldsins. Sá atvinnuvegur, sem hér um ræðir í frv., hefir ekki hvað sízt orðið fyrir því, að þingið hafi tekið hann skökkum tökum. Ég hefi oft áður haft tækifæri til að henda á ýmislegt, sem mistekizt hefir hjá stj. einkasölunnar, og skal ekki fara að þreyta þá hv.þm., sem setið hafa á undanförnum þingum, með því að rifja það upp, með því að ég tel víst, að hinir nýkosnu þm. hafi ekki getað farið varhluta af að heyra ýmislegt um afkomu síldareinkasölunnar á undanförnum árum. En ég vil stuttlega minnast á þá höfuðstaðreynd, að við Íslendingar erum að missa út úr höndum okkar yfir til útlendinga arðinn af síldarframleiðslunni. Ég fullyrði ekki, að þetta sé eingöngu fyrir afskipti löggjafarvaldsins; en ég vil benda á það, að löggjöfin frá 1927 og þá ekki viður lögin um síldareinkasöluna - og sérstaklega framkvæmd þeirra laga - á mikinn þátt í að skapa núv. vandræðaástand síldarútvegsins. Þessa höfuðstaðreynd vil ég undirstrika. Það er nú svo komið, að jafnvel tekjumikil atvinnugrein eins og síldarútvegurinn liggur undir svo miklum áföllum; að kunnugir menn telja vonlaust, að hann verði rekinn með nokkrum arði þetta ár. Útlendingum fjölgar mikið nú við þennan atvinnuveg. Í viðbót við Norðmenn, sem voru einu keppinautar okkar áður, eru komnir Svíar, Danir og síðast Finnar Það er ekki svo að skilja, að ég haldi fram, að frv. það, sem hér er um að ræða, muni verða nægilegt til þess að reisa rönd við öllum utan að komandi áhrifum á síldarútveginn eða við keppinautum. Nei, það þarf miklu meiri ráðstafanir, sem ekki verða nefndar í þessu sambandi. En þetta frv er einn nauðsynlegur liður í því viðreisnarstarfi, sem fyrir liggur að því er síldarútveginn snertir, þennan útveg, sem kominn er nú svo að segja í rústir, en Alþ. ber skylda til að rétta við, eftir því sem því endist vilji og máttur til. Það, sem hér er farið fram á, er í stuttu máli það, að yfirráð yfir þessum atvinnuvegi séu lögð einkum í hendur þeirra manna, sem mestra hagsmuna hafa við hann að gæta og mest leggja í sölurnar við að draga síldina á land. Líka er farið fram á það, að þeim hinum sömu mönnum sé fenginn vettvangur, þar sem þeir geti borið saman reynslu sína, rætt afkomu síldarútvegsins og horfur og tekið saman ráð sín um umbætur og þvílíkt, eins og á sér stað um önnur fyrirtæki. Eins og kunnugt er, er enginn vettvangur til fyrir síldarútvegsmenn að ræða mál sín nema blöðin, eða hafi það borið við, að hægt var að hóa útvegsmönnum og sjómönnum saman rétt af tilviljun til að ræða þessi mál. Samt er velta síldareinkasölunnar meiri en flestra þeirra félaga, sem annars þykir sjálfsagt, að haldi aðalfund árlega. Á það var bent á síðasta þingi - og ég vil benda á það enn -, að þeir, sem aðallega hallar á, eru sjómenn og þeir, sem mest vinna með þeim, útgerðarmenn. Síldareinkasalan hefir hinsvegar orðið féþúfa fyrir útlenda kaupendur síldar, sem eiga tryggt ár frá ári að fá síld frá Íslandi við lágu verði. Áður gátu þeir átt von á að fá hana í einstökum árum við lágu verði, en nú er það tryggt og reglulegt. Útlendir kaupendur hafa því ekki ástæðu til að kvarta Verkafólk í landi hefir líka ákaflega góð kjör við verkun síldar. Hygg ég, að þau séu betri en svo, að atvinnuvegurinn muni rísa undir þeim. Í því sambandi vil ég benda á það, að ef maður tekur línubát, sem á að fiska fyrir norðan, og gerir skynsamlega áætlun um veiði til söltunar og til verksmiðju, þá verður hlutur sjómanna á slíkum bát kringum 550 kr. yfir síldveiðitímann; þar frá dregst svo fæði. En við síldarverksmiðju hafa menn tryggðar fyrir bæði dagvinnu, eftirvinnu og helgidagavinnu um 1200 kr. í vinnulaun fyrir síldveiðitímann, eða um það bil helmingi meira en sjómenn á línubátum. Þetta sýnir vel, að sjómenn bera mjög skarðan hlut frá borði. Síldarsaltararnir svokölluðu hafa ekki yfir neinu verulegu að kvarta. Söltunarlaunin hafa hækkað eftir því sem kröfur fólks í landi hafa vaxið um kaup. Um fasta starfsmenn þarf ekki að ræða; þeir fá alltaf sæmilegt kaup. Þegar maður lítur á þessa aðila, kaupmenn, verkafólk, fastlaunaða starfsmenn og síldarsaltendur, þá sér maður, að þeir hafa allir fitað sig á kostnað sjómanna og útgerðarmanna. Ég hygg, að hv.þm. geti verið sammála um það, að tæplega sé hugsanlegt, að sjómenn við þennan atvinnuveg geti unað því, að þeirra hlutur sé gerður svo smár sem raun ber vitni, og að stj. þessa fyrirtækis sé hagað þannig, að þeir hafi í raun og veru ekkert að segja. Vitanlegt er, að núv. stj. síldareinkasölunnar er pólitísk, þar sem þrír í stj. eru kosnir af Alþingi. En við slík fyrirtæki eru afskipti hins pólitíska valds alls ekki ákjósanleg. Frv. fer fram á, að útgerðarmenn og sjómenn ráði mestu um það, hverjir kosnir eru í ritflutningsnefnd. Þetta finnst mér svo sanngjörn krafa, að ég vænti fastlega, að hv.þm. sjái sér fært að verða við henni. Legg ég svo til. að frv. verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Guðbrandur Ísberg Ég get tekið undir það, sem hv.þm. Vestm. hefir haldið fram í ræðu sinni. En ég vil leyfa mér að gera nokkrar frekari aths. Ég vil strax taka það fram, að ég geng út frá, að þeir menn, sem stóðu að lögunum um síldareinkasölu 1928, hafi gert það af góðum hug til síldarútvegsins og talið sig vinna þarft verk. Og ég vil að óreyndu mega ganga út frá, að þessir menn, sem flestir sitja nú á þingi, hafi enn þennan góða hug til síldarútvegsins og vilji fúslega bæta úr þeim göllum, sem reynslan hefir sýnt, að eru á fyrirkomulagi síldareinkasölunnar. Þegar einkasalan var stofnuð, var það gert í þeim tilgangi, að hún bætti úr því skipulagsleysi, sem talið var, að áður hefði ríkt um sölu saltsíldar. Þetta hefir að vísu tekizt að mestu. En það hefir ekki tekizt að hækka verð síldarinnar, eins og menn þó vonuðu. Og það hefir ekki heldur tekizt að lækka ýmsan rekstrarkostnað við síldarútgerðina, sem líka var ætlazt til. Síldarverðið hefir nú síðan síldareinkasalan tók til starfa, lækkað úr 15 kr. á saltsíldartunnu, sem var verðið 1928, og niður í 9 kr. Raunar er ekki búið að greiða nema kr. 8.50. Búast má við, að síldarverðið lækki enn meira. En síðastl. ár var hægt að færa sönnur á, að hjá þeim, sem höfðu ekki talsvert yfir meðalafla, bar útgerðin sig alls ekki. Það hefir komið í ljós, að ýms mistök hjá stj. einkasölunnar hafa orðið til þess að lækka verð á síld. Hún hefir þurft að greiða skaðabætur fyrir samningsrof á undanförnum árum. Síldarframleiðslan í fyrra var alls ekki yfir meðallag, og fullvíst má telja, að síldareinkasalan hefði getað, að síldveiðinni lokinni, selt þá síld, er hún þá átti óráðstafað, við góðu verði. En síldareinkasalan fór að alveg eins og sumir síldarspekúlantarnir áður, frestaði sölu á ca. 10 þús. tn. þar til komið var í óefni, seldi þá sumt fyrir lágt verð, en sumt mun óselt enn. Síldarútvegsmenn líta þannig á, að orsakir mistaka einkasölunnar felist í skipun stjórnar hennar. Það eru ekki þeir menn, sem hafa aðallega hagsmuna að gæta, og eiga fé sitt og afkomu frá ári til árs undir síldareinkasölunni, sem skipa stjórn hennar. Og það furðar sig margur á því, hvernig það mátti verða, að útflutningsnefnd, sem er aðalþáttur stjórnar einkasölunnar, skyldi skipuð á þann hátt, sem síldareinkasölulögin ákveða. Maður gæti freistazt til að halda, að einkasölunafnið hefði villt mönnum sýn. Ef síldareinkasalan er borin saman við t. d. tóbakseinkasöluna, þá lagði ríkið þeirri stofnun til allt rekstrarfé og bar alla ábyrgðina, og þá var ekki nema eðlilegt, að ríkisvaldið skipaði einnig stjórn hennar. En þegar kemur að síldareinkasölunni, þá eru það síldarútvegsmenn, sem bera alla áhættu og ábyrgð á rekstri hennar með framleiðslu sinni jafnskjótt og hún er afhent einkasölunni. Þess vegna er engin sjáanleg ástæða til þess að ríkið sé að skipta sér af því, hvernig stj. þessa fyrirtækis er skipuð. Það, sem fyrst og fremst er farið fram á í þessu frv., er, að útgerðarmenn og sjómenn skipi útflutningsnefnd, en hún ræður aftur framkvæmdarstjóra einkasölunnar, einn eða fleiri, og sömuleiðis skipar hún endurskoðendur. Að vísu er svo ákveðið í einkasölulögunum, að útgerðarmenn kjósi einn mann í útflutningsnefnd. Annan mann á Verklýðssamband Norðurlands að kjósa. En hvaða meining er í því að fela Verklýðssambandinu þetta? Það skipa að mestu menn, sem aldrei koma nálægt síld. Í því eru sjómenn tæplega yfir 15%, en það eru þeir, sem nú er farið fram á, að kjósi útflutningsnefnd ásamt útgerðarmönnum. Í þessu frv. er svo ráð fyrir gert, að sjómenn kjósi 8 menn á fulltrúafund þann, sem á að velja útflutningsnefnd, útgerðarmenn velji 13, og skipstjóra- og stýrimannafélögin 3, þannig að samtals verði fulltrúarnir 24. Þetta hlutfall, að sjómenn hafi 8 á móti 16 eða þriðjung allra fulltrúanna, er návæmlega í samræmi við hagsmuni þeirra í síldinni, því að hlutur þeirra er nú sem næst 1/3 aflans. Þess vegna virðist ástæðulaust, að þeir hafi meira um þetta að segja en hér er gert ráð fyrir. Eins og ég tók fram áðan, vænti ég þess, að þeir menn, sem stóðu að stofnun síldareinkasölunnar og ætluðu með því að lyfta þeim atvinnuvegi, fylgi líka þeim breyt. á skipulagi hennar, sem reynslan hefir sýnt, að eru nauðsynlegar.

Vilmundur Jónsson Ég get lýst yfir því fyrir mína hönd og flokksmanna minna, að við höfum ekkert á móti því, að breytt sé um skipun á stjórn síldareinkasölunnar. Hinsvegar fer því fjarri, að við getum fallizt á það fyrirkomulag, sem hér er stungið upp á, því að með þessu frv. er farið fram á að fela útgerðarmönnum fullkomið einræði um stjórn þessa fyrirtækis. Hér er lagt til, að útgerðarmenn velji 13 fulltrúa á aðalfund. sjómenn 8 og skipstjórar og stýrimenn 3. Nú skil ég ekki vel, hversvegna á að kljúfa sundur sjómenn og skipstjórnarmenn, nema e. t. v. af því, að hinir síðarnefndu eru margir útgerðarmenn, eða treystandi til að vera útgerðarmanna megin, er árekstur verður milli þeirra og sjómanna og verkamanna. Að sjómönnum er leyft að vera með, er vafalaust í vísu trausti þess, að svo sé um búið, að þeir verði í miklum minni hluta á þessari samkomu og ráði þar engu. Auk þess er illa viðeigandi að fela sjómannafél. fulltrúavalið. Sjómannafél. eru óvíða til, fámenn og lítt starfandi sem sjálfstæð félög, a. m. k. á Vestur- og Norðurlandi, en miklu meiri fjöldi sjómanna í sameiginlegum verklýðsfélögum. Það er líka næsta ósanngjarnt, að í stjórn þessa fyrirtækis eigi verkamenn ekki að hafa hlutdeild. Ef á að breyta fyrirkomulaginu þannig, að stofnað sé til aðalfundar til þess að ráða málum einkasölunnar og velja henni framkvæmdarstjórn, en því erum við ekki mótfallnir, þarf hann að vera skipaður svo, að allir hafi þar fulltrúa, sem eiga atvinnu sína undir því, að fyrirtækið gangi vel, og þá ekki miklu síður verkamenn en útgerðarmenn og sjómenn. Við alþýðuflokksmennirnir munum flytja brtt. við frv. til tryggingar því, að réttur einskis aðilja verði fyrir borð borinn. Geri ég ráð fyrir, að við gerum það að till. okkar, að Alþýðusambandi Íslands, sem er samband flestra verkamannafél. og allra sjómannafél. á landinu, verði falið að velja fulltrúa á þennan aðalfund, sem bezt sé trúandi til þess að gæta þar hagsmuna beggja.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Það er í raun og veru mjög ánægjulegt að heyra hv.þm. Ísaf. lýsa yfir því, ekki aðeins fyrir sína hönd, heldur og samherja sinna, að þeir óski eftir, að teknar séu til athugunar breyt. á stjórn einkasölunnar, því að það er óbein viðurkenning þess, sem við flm. höfum haldið fram hér á þingi, að þörf sé á að breyta stjórn og skipulagi þessa fyrirtækis. Vegna þess að ég hefi ekki orðið áður var við slíkan vilja hjá hans flokki, þá er mikilsvert fyrir okkur, sem að umbótunum stöndum, að vinna það á, að fá þessa hv.þm. í lið með okkur, til þess að vinna að umbótum á stjórn einkasölunnar. Hv. þm. fellur ekki algerlega sú skipting fulltrúanna, sem frv. gerir ráð fyrir. Það getur vel verið, að hún sé ekki að allra skapi, en ég vil minna á það, sem einnig kom fram í ræðu hv.þm. Ak., að hér er ekki leitazt við að beita neinni ósanngirni gagnvart sjómönnum eða skipstjórum, því að hér er farið fram á, að áhrif þeirra á atvinnuveginn séu í réttu hlutfalli við þá áhættu, sem þeir hafa í sjálfri atvinnunni - í síldinni. Og ég verð að segja, að ég fæ ekki séð, að hægt sé að finna öllu réttlátari mælikvarða. Að því er snertir hluttöku verkamanna í landi, vil ég benda á aðstöðumun þeirra og sjómanna. Útgerðarmenn, sjómenn og skipstjórar eiga alla sína peningalegu afkomu undir því, hvernig sala síldarinnar tekst. Gangi hún vel og fái síldareinkasalan skjóta greiðslu, fá þeir einnig fljótt og vel borgað. Gangi salan illa, eins og hefir átt sér stað undanfarið. verða sjómenn og útgerðarmenn að bíða eftir peningum sínum von úr viti, og ég get bætt því við, að þessir menn bíða enn þann dag í dag eftir fullnaðarskilum frá síðasta ári. Um verkamenn í landi er allt öðru máli að gegna. Þeir fá kaup sitt að lokinni vinnu. Þeirra hagsmunir standa ekki í beinu sambandi við hagsmuni sjómannanna. Þessi aðstöðumunur gerir það að verkum, að fólkið í landi hefir ekki meira tilkall til þess að hafa fulltrúa í stjórn einkasölunnar heldur en þeir, sem vinna á hafnarbakkanum í Reykjavík hafa til þess að eiga menn í stjórn togarafélaganna. Hið eina rétta er, að þeir hafi atkvæði um stjórnina, sem bera áhættu og ábyrgð af fyrirtækinu, en ekki aðrir. Hv. þm. sagði, að það væru fáir menn í sjómannafélögunum fyrir norðan, en bætti því við, að sjómenn væru í verklýðsfélögunum og ættu samleið með þeim. Mér þykir undarlegt, ef sjómenn eru almennt í verklýðsfélögunum, að þeir hefðu þegjandi sætt sig við, að munur væri gerður á þeirra vinnu og fólksins í landi. Það mega vera þolinmóðir sjómenn, sem eiga sæti í verklýðsfélögunum nyrðra, þegar þeir hafa borið skarðan hlut ár eftir ár, en verkafólk í landi fengið miklu meira kaup en fyrir nokkra aðra vinnu og allt á kostnað sjómanna. Mér þykir því ekki trúlegt, að þeir ráði miklu í þessum félögum. Ég býst við, að þeir séu þar ofurliði bornir, því að arði þeirra af veiðinni er meir haldið til annara en þeirra sjálfra. Þessar aths. vildi ég láta koma fram sem sjálfsögð rök gegn þeirri kröfu, að verkalýðsfél. ráði yfir síldareinkasölunni. Fullkomið einræði síldarútvegsmanna yfir útveginum, ef þetta frv. er samþ., sé ég ekki, að þurfi að vera, því að sjómenn og skipstjórar eiga líka að hafa þar áhrif. Það mætti með sama rétti halda því fram, að Alþingi eitt ráði nú fyrir einkasölunni. Því hefir enginn haldið fram, þótt við hinsvegar teljum, að íhlutun þess sé of mikil.

Vilmundur Jónsson Ég vil ítreka það, að mér þykir þetta frv. grunsamlegt, og ekki síður þó, þegar verið er að réttlæta það með því að halda því fram, að útgerðarmenn og sjómenn eigi meiri sameiginlegra hagsmuna að gæta en sjómenn og verkamenn. Er það algengt herbragð andstæðinganna, að reyna að kljúfa þessar stéttir hvora frá annari, til þess að geta sem örugglegast drottnað yfir báðum. Þetta er sjómönnum yfirleitt ljóst, a. m. k. öllum félagsbundnum sjómönnum, og fyrir það hika þessar stéttir ekki við að standa saman, jafnvel þó að svo kunni að líta út, sem hagsmunir þeirra rekist á og geri það að vísu í einstökum tilfellum. Þess er einnig að gæta í þessu sambandi, að sjómenn og verkamenn eru engan veginn nákvæmlega sundurgreindar stéttir. Menn stunda almenna landvinnu annað árið, en sjó hitt eða skipta jafnvel um vinnu á sjó og landi á hinu sama ári. Og á þetta ekki sízt við um síldveiðimenn. Um sjómannafélögin er það að segja, að á Akureyri er tiltölulega fámennt félag sjómanna, og annað enn fámennara á Siglufirði; annarsstaðar á Norðurlandi eru þau ekki: Nú nær engri átt, að ekki hafi aðrir sjómenn á Norðurlandi hagsmuna að gæta við síldareinkasöluna en þeir fáu menn, sem í þessum félögum eru. Á Ísafirði hefir til þessa verið fámennt og lítt starfandi sjómannafélag og er það eina sjómannafél. á Vesturlandi. Hinsvegar eru verkalýðsfélög starfandi að kalla í hverju þorpi á Vestur- og Norðurlandi, eins og yfirleitt annarsstaðar á landinu, og sjómenn í öllum þeim fél. ekki síður en aðrir verkamenn. Viðvíkjandi því, að verkamenn ættu að eiga hlutdeild í stjórn annara atvinnuvega, þá er það rétt, En það mál liggur ekki fyrir Alþingi nú. Þegar rætt verður um það hér, hverjir skuli eiga hlutdeild í stjórn togaraútgerðarinnar, þá munu koma fram raddir um, að verkamenn fái þar einhverju ráðið og bíður hvað síns tíma.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ef farið er að færa umr. út á víðara svið, þá má segja, að allir aðiljar hafi sameiginlegra hagsmuna að gæta, og er það gleðilegt, ef sú stefna er nú upp tekin af þeim, er skipta sér af landsmálum, að fremur skuli ráða hagsmunir almennings og allra stétta en að dreginn sé taumur einnar stéttar aðeins. Þætti mér eigi verr farið, þótt meiri víðsýni gætti hér á Alþingi en gerzt hefir í þessum efnum, og virtist mér nokkuð í þá átt koma fram í ræðu hv.þm. Ísaf. Í þessu máli vil ég segja, að ef nokkurntíma er hægt að benda á, að útgerðarmenn og sjómenn hafi sameiginlegra hagsmuna að gæta, þá er það við síldarútveginn. Þar eru sjómenn ráðnir upp á hlut og fá þeir hlut sinn útborgaðan í peningum, eftir því sem síldin selst. Í fyrra var unnið að söltun síldar undir handleiðslu og fyrir reikning síldareinkasölunnar sjálfrar. Var unnið að því á „rauða torginu“ svonefnda fyrir norðan, og er sagt, og vinnan hafi þar orðið nokkuð dýr, eða a. m. k. mun stjórn einkasölunnar hafa séð sitt óvænna að halda þessu uppi, því að nú hefir hún með auglýsingu gefið söltunina frjálsa, sem hún í fyrra vildi ein ráða yfir. Það má benda á mörg önnur dæmi þess, að vinnan hafi orðið mjög dýr, og það mun vegna þess, að goldið var allt of hátt kaup í landi. Hverjir hafa svo orðið að borga þetta kaup? Það eru eigendur síldarinnar. Það er margbúið að sýna fram á, að það eru útgerðarmenn og sjómenn. Því er augljóst, að þegar kaupkröfur verkafólksins ganga úr hófi fram, þá erorðið hagsmunastríð milli framleiðendanna á sjónum, þ. e. sjómannanna, og verkafólksins í landi. Þess eru hvergi gleggri dæmi en hér, að sjómenn eiga fremur samleið með þeim, sem skipin eiga. Það er auðvitað deginum ljósara, að þegar til lengdar lætur, fara saman hagsmunir útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna í landi. Því að hverjar eru horfurnar, ef atvinnufyrirtækin sligast? Við höfum séð þess mörg dæmi. Ég hefi haft fyrir augum síðustu mánuðina í Vestmannaeyjum eitt slíkt dæmi, að stórt atvinnufyrirtæki var, af sjálfsagt óviðráðanlegum ástæðum, stöðvað í rekstri. Þá hefir mörgum orðið ljóst, bæði þeim sem höfðu þar atvinnu og öðrum, að það var ekki almenningi hagur, að sá atvinnurekandi varð að stöðva rekstur sinn. Þess vegna má með sanni segja, þegar litið er á þetta með víðsýni, að hér fari allra hagsmunir saman. En þegar sérstaklega ræðir um, hvernig eigi að skipuleggja stjórn síldareinkasölunnar, með hliðsjón af því, sem þar hefir áður gerzt, þá eru þar varla heppilegir til forustu þeir menn, sem með ofurkappi halda fram kaupkröfum verkafólksins í landi, en skeyta engu um hitt, hvort rétt er eða sanngjarnt, eins og t. d. þegar tvær ferðir eru farnar á lystisnekkju einkasölunnar inn í Krossanes til þess að koma verkafólkinu til að spenna kröfurnar sem hæst og stöðva vinnuna, öllum til stórskaða.

Guðbrandur Ísberg Ég vildi aðeins leyfa mér að gera þá aths., að nú er um það að ræða, annaðhvort að gera eitthvað í þá átt að bjarga við síldarútveginum. eða að lofa honum að líða undir lok. En það er þá a. m. k. augljóst, að ef hætt er að veiða síld, hljóta þeir verkamenn, sem undanfarið hafa unnið að síldarverkun, að missa atvinnu sína.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. hefir verið samþ. 5 eða 6 sinnum hér í Ed. Ég get því vísað til þeirra umr., sem fram hafa farið um málið undanfarin 5 eða 6 þing. Ég legg því til, að ekki verði hafðar langar umr. um það, en því vísað til allshn. til að athuga, hvort ekki hafi slæðzt inn í það prentvillur, og vona ég, að það verði samþ. hér í deildinni, svo að það verði eitt af því fáa, sem nær frsm að ganga á þessu þingi.

Flm. (Pétur Ottesen) Þetta er eitt af þeim málum, sem dagaði uppi á síðasta þingi vegna þingrofsins. Á þinginu 1930 dagaði málið og uppi á síðustu stundu í Ed. Var það þá búið að ganga í gegnum Nd. og tvær umr. í Ed. Mér þykir því ekki nein ástæða að fara út í efni þessa frv., en vildi aðeins gera að minni till., að því verði vísað til sjútvn. Annars ætti naumast að vera nein þörf á því, þar sem það var svo nýlega afgr. frá n.; en ég vænti þess þá, að n.afgr. málið fljótlega, svo að af þeim sökum þurfi ekki að verða nein töf á afgr. þess. Það er nú svo, að á Akranesi hefir verið ráðizt í þessa hafnargerð, án þess að nokkur 1. séu samþ. um þær framkvæmdir, og án nokkurs styrks frá hinu opinbera, og er þegar búið að verja til hafnargerðarinnar um 120 þús. kr. Það má því ekki dragast lengur, að lög séu sett um þetta, og jafnframt er þess að vænta, að þetta þing gangi þannig frá fjárl. næsta árs, að a. m. k. verði nú fé veitt móti því, sem búið er að leggja fram til verksins.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Reynsla hinna síðustu ára hefir sýnt átakanlega, hve brýn þörf er slíkrar lagasetningar sem hér er farið fram á. Þrjú síðustu árin hafa gefið meira en 15 millj. kr. umfram það, sem áætlað hefir verið í fjárlögum. Af þessu mikla fé er nú enginn eyrir eftir, en kreppa og vandræði framundan. Þetta er önnur hlið málsins. Hin hliðin er sú, að stj. hefir ráðstafað þessu fé án þess að spyrja Alþingi leyfis. Alþingi hefir á þennan hátt verið svipt ákvörðunarrétti sínum um fjármál landsins, fjárveitingarvaldinu. Ef halda skal því áfram að áætla tekjur ríkissjóðs svo „varlega“, að margar millj. verði umfram áætlun, er Alþingi viljandi að afsala sér miklum hluta fjárveitingavaldsins í hendur stjórnarinnar. Ég hefi hér tekið upp, hve miklar umframtekjur hafi orðið hin síðustu þrjú ár: 1928: Áætlaðar tekjur ..... kr. 10450000 en urðu ......... ..... - 14400000 1929: Áætlaðar tekjur ..... kr. 10880000 en urðu ......... ..... - 16320000 1930: Um það ár hefi ég ekki ákveðnar tölur, en samkv. yfirlýsingu ráðh. voru tekjurnar áætl. kr. 12000000 en urðu ......... - 17000000 eða því sem næst. Umframtekjur hafa því orðið: 1928 ............ kr. 3950000 1929 ............ - 5440000 1930 ............ - 5000000 Samtals kr. 14390000 Mér skildist á hæstv. fjmrh., að tekjur hina sex fyrstu mánuði þ. á. hefðu reynzt svipaðar og tekjur hinna sömu sex mánaða í fyrra. Lítur því út fyrir, að jafnvel þetta ár gefi ríflegar umframtekjur. Ég skal ekki neita því, að þrjú síðustu árin hafi verið góðæri, en mismunurinn á áætluðum og raunverulegum tekjum er svo mikill, að hann getur ekki legið í því einu. Niðurstaðan af þessu er þá þessi: Umframtekjurnar eru allar eyddar og enginn eyrir til, til að mæta þrengingum krepputímanna. Ef þetta frv. hefði orðið að lögum 1928 og miðað hefði verið við 12 millj. tekjur í stað 9½ millj., eins og nú er gert samkv. hinni nýju bókfærslu ríkissjóðs, þá væru nú til 2½%, millj. til að mæta komandi atvinnuleysi. Nú er ætlazt til samkv. frv., að á móti framlagi jöfnunarsjóðs komi a. m. k. tvöfalt framlag sveitar- og bæjarfélaga, og því væri hægt að láta framkvæma opinbera vinnu nú fyrir 4–5 millj. kr., ef frv. hefði orðið að lögum 1928. Þessa er líka full þörf, því að útlit er fyrir meira atvinnuleysi framundan nú en nokkru sinni hefir þekkzt áður. Ríkissjóður er nú orðinn stærsti atvinnurekandi hér á landi. Hann má ekki haga sér eins og lélegur svindilbraskari, eyða öllu í góðærunum og kippa svo alveg að sér hendinni og reka þúsundir úr vinnu þegar harðnar í ári. Honum ber skylda til að haga framkvæmdum sínum svo, að þær leiði til festingar og jafnvægis í atvinnulífi þjóðarinnar. Samkv. fjárlagafrv. eru tekjurnar áætlaðar 10500000 kr. Þetta frv. myndi hækka gjaldahliðina um 150 þús. kr. Nú er rekstrarhagnaður áætlaður 830000 kr. Að vísu er greiðslujöfnuður á sjóðsyfirliti ekki nema 130 þús. En af því fé, sem stj. myndi áskotnast fram yfir áætlun, rynnu 25% í jöfnunarsjóð.

Magnús Jónsson Ég býst við, að flestir geti fallizt á þá hugmynd, sem á bak við þetta frv. liggur. Í henni felst almennur sannleikur, sem jafnt á við ríkisbú og önnur fyrirtæki: að nota tekjur góðæranna til að fleyta sér yfir erfiðari árin. Þessi hugmynd liggur til grundvallar fyrir frv., og hún er fyllilega réttmæt. Og það er heldur ekki nema eðlilegt,að þessi hugsun taki á sig ákveðna mynd í frv.formi eftir reynslu undanfarinna ára. Hún sýnir, eins og hv.flm. benti á, að síðustu þrjú árin hafa umframtekjur numið næstum 15 millj. og að nú er enginn eyrir eftir til að mæta kreppunni. En sú reynsla færir ekki rök fyrir því, að þetta frv. sé óhjákvæmilegt. Hún sýnir, að undanfarin ár hefir ekki verið hirt um að safna í kornhlöður. Hún sýnir, að fjárveitingavald Alþingis hefir verið virt að vettugi. Til þess að koma í veg fyrir, að slíkt fyrirhyggjuleysi og gerræði endurtaki sig, þarf Alþingi ekki endilega að samþykkja þetta frv. Nei. til þess þarf það ekki annað en að segja skýrt og skorinort, að það vilji sjálft ráða yfir ríkissjóðnum, en ekki láta stj. haldast uppi að taka sér þetta vald í hendur. Allir vita, að ríkissjóður er nú tæmdur að fé. Þetta hefir þó ekki orðið sökum neinna óvæntra atvika, til dæmis vegna þess að lögboðin gjöld hafi orðið hærri en búizt var við. Þetta stafar beinlínis af því, að vilji Alþingis hefir verið virtur að vettugi. Framkvæmdavaldið hefir veitt margfalt meira fé til ýmsra hluta en Alþingi ætlaðist til, og auk þess ráðstafað fé á allt annan hátt en gert hefir verið ráð fyrir í fjárlögum. En sérstaklega liggur þó fjársóunin í umframveitingunum. Þótt ég og efalaust flestir hv.þdm. muni geta fallizt á hugsun þá, sem liggur á bak við frv., sé ég þó ekki ástæðu til að fylgja því. Mér finnst liggja miklu nær fyrir Alþingi að finna ráð til að binda framkvæmdarvaldið fastar við ákvæði fjárl., úr því að reynslan hefir sýnt, að þörf er á því. Þetta mætti gera með einföldum ákvæðum í fjárl. sjálfum. Þyrfti ekki annað en að taka það fram, að allir þeir gjaldaliðir, sem ekki eru áætlunarupphæðir, væru hámarksupphæð. Með því móti safnaðist ósjálfrátt í jöfnunarsjóð, og jafnvel meira en frv. gerir ráð fyrir. Mér finnst jafnvel, að frv. gefi stj. dálítið undir fótinn um eyðslu umframtekna. Samkv. því á að greiða 1/3 mest af mestu umframtekjum. En auðvitað ætti að binda alla upphæðina. Stj. á ekki að hafa neitt fjárveitingarvald. Ef miklar tekjur safnast eitt ár, eiga þær allar að vera til ráðstöfunar á næsta Alþingi. Þá ætti ekki að vera hætta á, að ríkissjóðurinn yrði þurrausinn í góðærum, enda væri ríkissjóðurinn vel stæður nú, ef Alþingi hefði fengið að ráða. Það mun rétt vera, að tekjur fyrra helmings þessa árs séu jafnháar og fyrra helming ársins í fyrra, eða um 4 millj. kr. Einn stærsti tekjustofninn, tekjuskatturinn, er ekki farinn að innheimtast ennþá, en útlit er fyrir, að hann verði ekki verulega lægri en í fyrra. Það, sem maður veit um tekjur þessa árs, er það, að allt útlit er fyrir, að þær verði mjög sæmilegar, og því verður að gera ráðstafanir til þess, að ekki fari eins og undanfarin ár. Það, sem okkur hv.flm. greinir á um, er, hvaða leið skuli farin. Þeir vilja leggja féð í varasjóð, en ég vil, að Alþingi haldi fast í það vald, sem því hefir verið veitt, og sem það hefir sýnt, að það kann að fara með, þótt samþykktir þess hafi ekki nægt eyðslutilhneigingum framsóknarstjórnarinnar.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég skal ekki fjölyrða mikið frekar um þetta mál, en ég vil þó aðeins henda á það, að eftir skilningi hv. 4. þm. Reykv. er engin trygging fyrir því, að fé það, sem lagt verður í varasjóð, verði notað til framkvæmda og til atvinnuaukningar. En það er aðalatriðið, sem vakir fyrir okkur flm., að atvinnan verði jöfnuð frá ári til árs, en ekki hitt, að fé verði lagt í sjóðu til þess eins að létta sköttum af gæðingum þeirra stjórna, sem með völdin fara í landinu.

Magnús Jónsson Það er alveg rétt, sem hv.flm. segir, að þótt sú leið yrði farin, sem ég hallast að, þá yrði ekki þar með búið að ráðstafa fénu, en Alþ. er nú einu sinni búið að fá þetta mikla vald í hendur, og það á að úthluta fénu eftir því, sem það álítur bezt henta. Hv. flm. talaði um það, að það gæti komið til mála, að farið yrði inn á þá braut að létta sköttum af gæðingum stjórnanna, og það getur meir en verið. Það getur verið gott og nauðsynlegt að lækka skattana í erfiðu árunum, og ég er nú ekki ennþá kominn á þá skoðun, sem kemur fram í einu frv., sem fram hefir verið borið nú á þessu Alþ., að atvinnuvegunum sé það hollt að hækka skattana þegar harðnar í ári. En hvaða trygging er fyrir því, að fé þetta verði greitt í jöfnunarsjóð. Á síðastl. ári reiknast mér svo til, að 2¼ millj. króna hefði átt að renna í sjóðinn, og reikna ég þá með 17. millj. tekjum. Nú vil ég spyrja: Hvaða líkur eru á því, að þessar 212 millj. hefðu runnið í jöfnunarsjóðinn? Ég sé litlar líkur til þess, að svo hefði mátt verða, því að hvar í ósköpunum átti að taka peninga til að greiða þessa upphæð?

Ásgeir Ásgeirsson Ég vildi leggja þessu frv. nokkurt liðsyrði áður en það færi til nefndar. Ég get tekið undir það með hv. 4. þm. Reykv., að sú hugsun, sem felst í þessu frv., er algerlega réttmæt, og því þarf að binda þetta alveg með sérstökum ákvæðum, og það á þingið að gera. Þess eru líka dæmi, að slíkt hið sama hefir verið gert annarsstaðar, en sérstaklega höfum við Íslendingar ástæðu til að gera það, því að þótt fjárhagstímabil okkar sé venjulegt almanaksár, er fjárhagsperiodan mörg ár. Jöfnuðurinn hjá okkur er ekki frá ári til árs, heldur margra ára, og það þarf að koma í veg fyrir miklar sveiflur. Þegar vel árar, er yfirleitt góður hugur í þingmönnum og þá er ekkert sparað, en allt á að gera, en svo þegar harðærin koma, þá hangir sultardropinn úr hverju nefi og þá þykist hver mestur, sem mestan naglaskap sýnir. Jöfnunarsjóðurinn ætti að geta komið í veg fyrir þetta, þannig að framkvæmdir færu ekki eftir því einu, hvort vel áraði eða illa. Það er oft talað um það, að ríkið eigi ekki að hlaupa í kapp við atvinnuvegina í góðæri og að á erfiðu árunum eigi það að veita sem mesta vinnu. Þetta myndi færast í betra horf með jöfnunarsjóði, enda gætum við haft það eins og ýmsar aðrar þjóðir, þar sem ekki er talið skylt að framkvæma allt það á sama ári, sem samþ. hefir verið í fjárlögum, heldur fresta því til næsta árs, ef þörf þykir. Ég hygg, að frv. þetta muni skapa nokkurn jöfnuð milli ára og vænti þess fastlega, að nefnd sú, er um málið fjallar, athugi það vel og greiðlega, svo að löggjöf um það mætti komast á sem fyrst. Á þetta atriði eitt legg ég áherzlu, að jöfnunarsjóður jafni framkvæmdir ríkisins milli ára. En öðrum ákvæðum frv. má breyta á ýmsan veg.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. 4. þm. Reykv. spurði, hvaða trygging væri fyrir því, að sjóðurinn fengi sitt. Ég verð að svara honum því, að ég veit ekki betur en að stj. hafi greitt öll lögboðin gjöld, enda hefir hún miklu frekar verið ásökuð til þessa fyrir það að inna af hendi greiðslur fram yfir það, sem lögboðið hefir verið. Ég hefi því enga ástæðu til að ætla annað en að svo verði það einnig hér. Ég þakka hv.þm. V.-Ísf., og raunar hv. 4. þm. Reykv. líka, fyrir góðar undirtektir við þetta mál, þótt þeir kæmust að töluvert ólíkri niðurstöðu eins og títt er um mæta dómara. Hv. þm. V.-Ísf. minntist á þá leið, að stj. gæti frestað framkvæmdum til erfiðu áranna, þótt fé væri veitt til þeirra áður í fjárl., en ég hygg, að slíkt yrði með öllu óframkvæmanlegt hér, því að þau héruð, sem hlut eiga að máli, ganga hart eftir sínu og sú stj., sem að völdum situr, vill halda vinfengi kjósenda. Þess vegna álít ég hitt heppilegra, að ákveða vissa hundraðstölu, sem renna skuli í þennan sjóð. En ég sé ekki annað en að hitt hlyti að vera gott, að ríkisstjórnir gerðu áætlanir til margra ára um framkvæmdir, þannig að þegar atvinnuleysi ríkti, væri hægt að snúa sér að þeim framkvæmdum, sem þegar væri búið að áætla. Það er svo mikið ógert í landi hér, að auðvelt virðist hverri stjórn að láta gera áætlanir 6 ár fram í tímann, og slíkar ráðstafanir myndu harla þarfar, ef harðnaði í ári.

Magnús Jónsson Ég vildi aðeins gefa stutta skýringu á því, hvers vegna ég lét í ljós efa um, að jöfnunarsjóður fengi sitt, því að hv.þm. Seyðf. sagðist ekki vita til þess, að stj. hefði ekki greitt lögboðin gjöld. Ég vil benda honum á það, að þessi greiðsla er annars eðlis en gjöld þau, sem ákveðin eru; hún kemur ekki til athugunar fyrr en búið er að gera upp ársreikninginn, og ef stj. virðir vilja Alþ. svo að vettugi sem fyrrv. stj. gerði, þá er enginn efi á því, að hún kæmist í þrot með greiðsluna. Þetta ár hefði stj. t. d. átt að greiða 2¼ millj. kr., - en hvaðan hefði hún átt að taka féð til að greiða í sjóðinn?

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það er nokkuð til í því, sem hv. 4. þm. Reykv. segir, ef gert er ráð fyrir því, að stj. hafi alls enga hugmynd um fjárhag ríkisins fyrr en reikningar eru gerðir. En ég býst ekki við, að slíkt komi til mála; í það minnsta vildi ég óska þess, að Ísland þyrfti aldrei að búa við slíka valdhafa. Hv. 4. þm. Reykv. hélt því fram, að þessi greiðsla væri einstök í sinni röð, þar eð hún yrði fyrst greidd er uppgerð hefði farið fram, en ég vil benda honum á það, að tala samskonar gjalda myndi nema legið, ef öll væru talin, en sem staðið hefir verið fyllilega í skilum með.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Um þetta frv. er það að segja, að það hefir fengið svipaða afgreiðslu á síðasta þingi og hitt, sem ég skýrði frá næst á undan (frv. um tekjuskatt og eignarskattl. Þótt frv. þetta sé gamalkunnugt, vil ég samt skýra það með nokkrum orðum, sökum þess að nú eiga ýmsir nýir menn sæti hér í þessari hv. d. Eins og kunnugt er, hefir verðhækkun lands verið mjög mikil síðustu 20–24 árin, og ber margt til þess. Sumpart hefir gildi peninganna minnkað og sumpart hafa svo miklar opinberar framkvæmdir verið gerðar, bæði í sveitum og kaupstöðum, svo sem vegir, götur, hafnir o. fl. o. fl., að lóðir og jarðir hafa hækkað stórkostlega í verði vegna þessara framkvæmda og fólksfjölgunarinnar. Það liggur því í augum uppi, að hið opinbera hefir beinan rétt til þess að taka mikinn hlut þessarar miklu hækkunar. Hér er gert ráð fyrir, að fasteignir séu flokkaðar í fjóra flokka til skatts. Í lægsta landflokki séu jarðir, engjar, ræktunarland, beitiland o. þ. h. Þar er fólksfjölgunin minnst og þar er minnst verðhækkun komin fram fyrir opinberar framkvæmdir. Þar er gert ráð fyrir 0,5% skatti. Hinsvegar er í kaupstöðum og kauptúnum, þar sem byggð er nokkuð mikil og lóðir hafa stigið af þeim sökum, gert ráð fyrir1% skatti í ríkissjóð af þeim lóðum, sem notaðar eru undir byggingar. Þar, sem svo stendur á, að gróðavænlegt er að kaupa byggingarlóðir til þess að geta selt með hagnaði síðar, er gert ráð fyrir 1,5%. Þessi skattur mundi verka á tvennan hátt, afla ríkissjóði nokkurra tekna og halda niðri verði á fasteignum. En lágt verð á fasteignum er tvímælalaust bezti stuðningur atvinnuveganna. Hinsvegar er gert ráð fyrir, að fasteignaskattur á húsum verði ekki nema 2,5%. Ennfremur er lagt til í frv., að sveitar- og bæjarstjórnum sé heimilt að hækka skattinn til sinna þarfa um allt að 100%, enda falli niður fasteignagjöld þau, sem greidd hafa verið í sveitar- eða bæjarsjóð. En nú er fasteignagjald í sveitum og kaupstöðum ákaflega mismunandi um land allt. Fasteignagjald í sveitum mun yfirleitt vera, auk fasteignaskatts í ríkissjóð, sem er 1,5% af húsum og 3‰ af landi, þar sem sýsluvegasjóðsgjald er lögtekið, 6‰ jafnt af jörðum og húsum. Þar er því jarðaskatturinn upp í 9‰ og húsaskattur 7,5‰. Jarðaskatturinn í sveitum er í mínu frv. 1,6%, þ. e. a. s. hækkaður úr 0,9‰. Aftur á móti af húsum í sveitum, þar sem sýsluvegasjóðsgjald er nú tekið, lækkar hann úr 7,5‰ og niður í 5 ‰, eða um 331/3%. Líti maður á Reykjavík, þá er húsaskattur í bæjarsjóð 8‰, og samanlagður húsaskattur í bæjarsjóð og ríkissjóð 9,5‰. Samkvæmt mínu frv. yrði húsaskatturinn 5‰, til ríkis og bæjar, og auk þess 3‰ hreinsunargjald, eða 8‰ samanlagt. Lækkun frá 9,5‰ niður í 8‰ er rösk 16% lækkun. Hinsvegar tvöfaldast skatturinn af byggingarleiðum og þrefaldast af óbyggðum lóðum, sem von er um verðhækkun á. Ennfremur er það nýmæli í frv., að fasteignir sveitar- og bæjarsjóða eru undanþegnar fasteignaskatti til ríkissjóðs og umbætur síðustu 10 ára eru ekki skattskyldar. Verkamannabústaðir og byggingar, sem eru opinber eign, eru skattfrjálsar samkv. frv. Að lokum, að eigendur fasteigna greiði jafnan skattinn, nema aðeins þegar leiga er undir 4%, þá greiði leigjendur. Um fjárhagshliðina er það að segja, að ætla má, að ef fasteignamat verður líkt og áætlað er í grg., verði skatttekjur ríkissjóðs 600 þús. kr. umfram það, sem nú er, og tekjuauki sveita og bæja 800–900 þús. kr. á ári.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Þetta frv. er eitt af þeim skattafrv., sem lágu fyrir síðasta Alþ., en ekki varð afgr. vegna þingrofsins. Ég hygg það ekki ofmælt, að skattamálin veki nú um þessar mundir meiri áhuga meðal almennings en dæmi eru til, enda er það eðlilegt sökum þessa vandræðatíma. Eftir því sem fram kom á síðasta þingi, var fullkomið samkomulag milli Framsóknar og Íhalds um skattamálin. Fjmrh. bar fram frv. meiri hl. skattamálanefndar, þeirra hv. 1. þm. N-M. og hv. 2. þm. Skagf., og nefndin, sem um það fjallaði, féllst á það. Það frv. er ekki komið fram ennþá, en ég sé, að hæstv. fjmrh. hefir lagt fram frv í Ed. um framlengingu á verðtollinum og tekið þann tekjuauka upp í fjárhagsáætlunina, svo að vænta má, að það frv. nái fram að ganga. Þrátt fyrir þetta þykir mér rétt að leggja fram frv. þetta og rekja efni þess fyrir hv. d. í aðaldráttunum, þótt ýmsir hv. dm. muni kunnugir því. Meginefni frv. gengur út á að lækka og fella niður skattinn á lágtekjumönnum, en hækka hann aftur á móti á hátekjumönnum. Ef frv. þetta nær fram að ganga, reiknast okkur flm. svo til, að um 9000 lágtekjumenn verði leystir undan skattskyldu, en hinsvegar gerum við ráð fyrir, að skatturinn af hátekjum, og þó einkum stóreignum, hækki svo, að tekjur ríkisins af skattinum í heild sinni hækki um 70–75%. Þær aðrar breyt., sem frv. þetta hefir í för með sér, eru: að skattstiginn verður hinn sami, hvort sem um félög eða einstaklinga er að ræða. Þó er sú undantekning gerð um samvinnufélög, að þau skulu ekki greiðu skatt af tillagi til varasjóða sinna. Þá er aldur barna hækkaður úr 14 til 16 ára aldurs, sem draga má frá fyrir, af því að það mun ekkj vera hægt að ætlast til, að börn innan þess aldurs geti séð fyrir sér sjálf, heldur verði foreldrarnir að ala önn fyrir þeim til þess tíma. Ennfremur fer frv. fram á það, að heimilt sé bæjar- og sveitarstjórnum, meðan Alþingi hefir ekki sett lög um almannatryggingar eða á annan hátt rétt að verulegum mun af héruðunum kostnaði þeim, sem af fátækraframfærslu leiðir, að hækka tekjuskattinn um allt að 50% í umdæmum sínum, og skal þessi viðbótarskattur renna í bæjar- að sveitarsjóð. Eins og mönnum er kunnugt, eru sveitarþyngsli víða allmikil, og er þetta ákvæði því sett til að gera sveitar- og bæjarstjórnum auðveldara að rísa undir þeim útgjöldum, sem leiðir af fátækraframfærslunni. Niðurstaðan af þessu frv. myndi verða sú, að tekjuskattsgjaldendum myndi fækka um 36%, en skattupphæðin hækka um 70–75%, því að eignarskatturinn myndi tvöfaldast. Samkvæmt skýrslum tveggja síðustu ára hafa skattskyldar eignir og tekjur framteljenda farið stórum vaxandi, þannig að gera má ráð fyrir, að tekjuaukinn muni nema liðlega einni millj. kr., og fari ekki niður úr því, þótt reiknað sé með löku meðalári, og væri þá hægt að lækka hina gegndarlausu nauðsynjavörutolla um þá upphæð. Ef sveitarfélögin notuðu þá heimild, sem ég drap á áðan, mætti áætla tekjur þeirra um land allt samkv. henni 1100–1150 þús. kr. á ári, og væri þá hægt að lækka útsvörin um þá upphæð, að öðru óbreyttu. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta, en get gert það að till. minni, að frv. gangi til fjhn. og 2. umr.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Þetta frv. lá fyrir síðasta þingi, en það fór líkt um það og meiri hl. þeirra mála, sem þá lágu fyrir og ýmist voru felld eða drepin með þingrofinu. Frv. þetta var fellt við 1. umr., svo að það virðist sem mikill hluti Nd., eins og hún var þá skipuð, væri nokkurnveginn viss um, að þetta væri mál, sem ekki mætti ræða í þinginu. Og hvað er það þá, sem er í þessu frv.? Það er ekkert annað en það, að verkamönnum, sem eru í vinnu hjá ríkissjóði, séu greidd sömu laun sem atvinnurekendur greiða þeim eftir kauptaxta verklýðsfélaganna, og að vinnutíminn sé ekki lengri en 9 kl. stundir á sólarhring og venjulegur tími til kaffidrykkju og matar. Mig undrar það mikillega, að einir 7 þm. á síðasta þingi hafa greitt atkv. með því, að frv. næði fram að ganga. Það er eins og verkafólkið hafi engin réttindi, þegar ríkissjóður er annarsvegar, og hið eina, sem ríkissjóður eigi að gera í þessum málum, sé að halda niðri kaupgjaldi verkafólksins. Með öðrum orðum, að vegavinna, brúargerðir og aðrar opinberar framkvæmdir séu notaðar til þess að hjálpa atvinnurekendum, sem vilja greiða kaupgjald undir taxta verklýðsfélaganna. Ríkisvaldið verði verkfæri í höndum stóratvinnurekendanna í baráttu þeirra við verkalýðinn. Þessi opinbera vinna, s. s. vega- og brúargerðir, hefir afarmikla þýðingu fyrir verkafólkið úti um land, þar sem mikill hluti manna í smákauptúnunum verður að treysta á hana um sumartímann, en tiltölulega litla þýðingu fyrir reykvískan verkalýð. Sú opinber vinna, sem unnin er undir handarjaðri samtaka verkalýðsins í Reykjavík, verður heldur ekki unnin undir taxta. Félögin eru nægilega sterk til að verja meðlimi sína hér, og barátta gegn þessu frv. er því einungis til þess, að verkalýðurinn í kauptúnunum úti um land sæti lökustum kjörum hjá hinu opinbera. Er það harla einkennileg „byggðaást!“ þingmanna utan af landi að vilja fyrst og fremst níðast á íbúum síns eigin kjördæmis. Ég ætla ekki að tala mikið um þetta mál, nema ef til andsvara skyldi koma. Ég vænti, að frv. nái í þetta sinn að ganga til 2. umr. og síðan út úr d. Ég hefi ekki á móti því, að málinu sé vísað til n., ef einhverjir æskja þess, en hins vil ég óska, að atkvgr. fari fram að viðhöfðu nafnakalli.

Hannes Jónsson [óyfirl]: Ég vil aðeins benda á, að ákvæði frv. eru svo víðtæk, að þau ná út yfir meiri hluta allrar vorvinnu bænda í sveitum, þar sem mikið af henni er styrkt af opinberu fé. Ef bændur t. d. taka verkafólk til þess að vinna að jarðabótum eða öðrum framkvæmdum, sem ríkið styrkir, þá eiga ákvæði þessa frv. einnig að ná til þess. Ég vil vekja eftirtekt á því, að hér er með þessu frv. verið að ná til starfsmanna í sveitum, en jafnaðarmenn hafa haldið því fram, að þeir ætluðu sér ekki að gera neinar þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið í kaupstöðum landsins, svo að þær næðu til verkafólks í sveitum. Og ef á að fara að ganga inn á skyldur á þessu sviði, hver er þá ástæðan til þess, að ekki er gengið inn á hið sama á öðrum sviðum vinnunnar, t. d. með slátt? Hvers vegna er undið að þessari starfsemi, ef ekki á að láta hana ná yfir alla verkafólksstarfsemi í sveitum? Ég vil leyfa mér að spyrja hv.flm., hvort þeir ætlist ekki til, að þetta nái líka til sláttar og annarar heyvinnu.

Er hún styrkt af ríkissjóði?

. Nei, að vísu ekki. Styrkur sá, sem veittur er úr ríkissjóði, er veittur af brýnni nauðsyn, til þess að koma ræktunarmálum sveitanna í betra horf, en ef þetta gildir sama og kauphækkun, þá finnst mér það vera svipað og taka með annari hendinni það, sem gefið var með hinni, og það því frekar, sem þessi ákvæði eiga að færast yfir á aðra vinnu í sveitum.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Við skulum segja, að svo væri, að 1. gr. frv. gengi of langt, en það er þá alls ekki óalgengt, að frv. verði fyrir breyt., svo auðvelt er fyrir hv.þm. V.-Húnv. að gera brtt. við frv. og undanskilja bændurna frá því, að þeim verði nokkur skilyrði sett. Það er þó fjarri því, að ég sé þar á sama máli og hv.þm., og ég segi fyrir mitt leyti, að ég myndi greiða atkv. á móti till., en hinsvegar mundi ég greiða atkv. með frv., þótt þetta yrði fellt burtu. Ríkið á að láta starfsmönnum sínum líða eins vel og unnt er, a. m. k. heldur betur en einstakir atvinnurekendur; og þegar styrkur er veittur úr ríkissjóði, á að setja skilyrði fyrir því, að þeir, sem styrkinn fá, noti hann ekki til þess að halda niðri kaupi verkafólksins, bókstaflega steli peningum úr sjálfs sín vasa, sem þeir ættu að greiða verkafólkinu. Viðvíkjandi vinnutímanum hefir ekki verið hreyft neinum mótmælum, svo að ég hygg, að hv.þm. séu ekki á móti honum eða að öðru leyti á móti frv. Annars er það fjarri því, að við jafnaðarmenn æskjum ekki eftir því, að skipulag sé á vinnu í sveitum eins og í kaupstöðum og samtök um þau mál. Hinsvegar hefir kaupgjaldið í sveitum hingað til ekki verið svo lágt í samanburði við kaupgjald í kaupstöðum, að við sæjum ástæðu til þess að skipta okkur af því, meðan næg er þörfin fyrir mikið skipulagsstarf við sjóinn. Ég vænti þá, að hv.þm. geti með góðri samvizku greitt atkv. með þessu frv., þótt hann réðist á móti því í vetur sem leið.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Mér þykir að ýmsu leyti vænt um, að hv. 1. flm. telur það ekki neina nauðsyn að láta þessi ákvæði felast í frv., sem hér er til umr., og sennilega verður þeim ákvæðum breytt, ef frv. nær fram að ganga, en að öðru leyti get ég gjarnan látið í ljós þá skoðun, að það er dálítið einkennilegt, ef á að taka upp þá reglu að láta hina vinnandi stétt í landinu eingöngu ákveða, hvaða kaup henni er goldið. Hv. flm. hefir komið fram með þá kenningu, að atvinnurekendur eigi ekki að ráða kaupgjaldinu, en hann fer út í sömu öfgarnar, þegar hann segir, að verkafólkið eigi algerlega að ráða því. Þetta verður að temprast, en ég sé ekki, að þetta frv. geri neinar ráðstafanir til þess, að slíkt jafnvægi geti haldizt, sem nauðsynlega þarf að vera, því að eins og það er órétt, að vinnuveitandinn sé einráður um, hve há laun hann greiðir, eins er það órétt, að verkafólkið ráði því alveg án tillits til annars, sem þar þarf að koma til greina.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Hv. þm. hefir ekki lesið vel frv., eins og oft kemur fyrir. Í 3. gr. þess er gert ráð fyrir, að kaupgjaldið miðist við kauptaxta þess verkalýðsfélags, sem næst er, en hinsvegar vil ég geta þess í mótsögn við það, sem hv.þm. sagði, að ég held því fram, að verkafólkið eigi að ráða sínu kaupi, og enginn annar, á sama hátt og bændurnir ráða verði á afurðum sínum. Hinu ráða svo vinnu- og vörukaupendur, hvort þeir vilja láta vinna verkið eða kaupa vöruna.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Þetta frv. var flutt á þinginu í vetur af fulltrúum Alþýðuflokksins eins og nú. Það var rætt hér við eina umr., en n. hafði ekki skilað áliti, þegar þingið var rofið. Ástæðan til þess að frv. þetta er fram komið er sú, að það eru sífellt að verða háværari umkvartanir um það, einkum frá foreldrum og kennurum, að ólag sé á útgáfu skólabóka og þeim sé í ýmsu áfátt, bæði að efni og frágangi; þær séu t. d. illa prentaðar, ósamræmi í stafsetningu, pappírinn slæmur, band ósmekklegt og endingarlaust o. fl., o. fl. svo að ekki sé minnzt sérstaklega á innihaldið. Margar bækur eru til um sama efni, algerlega að óþörfu, en aftur skortir fjölda nauðsynlegra bóka, og er það t. d. ekki með öllu vansalaust, að engin kortabók með íslenzkum nöfnum skuli vera til, sem hægt sé að nota í íslenzkum skólum. Í þessu efni er af engum neins að krefjast, því að þó að eitthvað sé að, er ekki að neinum að ganga. Það kemur líka hart niður á fátæklingum, hversu þessar bækur eru dýrar. Úr mörgum þessum göllum mætti ef til vill bæta með því að fela einu forlagi bókaútgáfuna, og ég hygg, að með því móti væri séð fyrir því, að bækur þyrfti ekki að skorta og að meira samræmis væri gætt í bókagerðinni. En hinsvegar myndu bækurnar ekki lækka í verði fyrir slíka ráðstöfun, því að öll einkafyrirtæki myndu að sjálfsögðu fyrst og fremst reyna að græða sem mest á útgáfunni. Hygg ég, að ekki geti orðið ágreiningur um, að ríkisforlagi einu væri bezt treystandi til að gæta alls þess, sem krefjast ber af slíkri starfsemi: Góðra bóka, vandaðs frágangs, nægra birgða, hæfilegrar fjölbreytni, en ekki óþarflegrar, og sanngjarns verðs. Ég hefi lesið yfir umr., sem fór hér fram í vetur, og ég hefi eiginlega engu við það að bæta, sem hv. þáv. flm. sagði um þetta mál. Og þær mótbárur, sem fram komu þá, virðast mér svo léttvægar, að ég sé ekki ástæðu til að minnast á þær nema nýtt tilefni gefist til. Ég skal aðeins geta þess, að við höfum gert lítilsháttar breyt. á frv. frá því, sem það var, og er aðalbreytingin við 1. gr. Í frv. eins og það var lagt fyrir þingið í fyrra var gert ráð fyrir því, að ríkið gæfi út allar löggiltar skólabækur. Ég hygg, að þetta ákvæði sé óframkvæmanlegt, því að menn verða að viðurkenna eignarrétt höfundanna, sem hafa samið bækur, eða þeirra manna, sem útgáfuréttinn hafa fengið löglega í hendur, og að ríkisútgáfan geti ekki gefið bækur út, jafnvel þótt þær séu löggiltar, nema samningar takist við eigendurna um útgáfuna. Þótt við flm. berum ekki nema takmarkaða virðingu fyrir eignarréttinum, þá hyggjum við líka, að það væri í skakkan stað borið niður að ráðast á bláfátæka barnakennara, sem aðallega semja skólabækurnar, til þess að þröngva þeirra kosti með því að hafa að engu eignarrétt þeirra yfir handritum þeirra og bókum. Ég óska þess, að þetta mál fái að ganga til 2. umr., og ég tel ekki ástæðu til þess að mæla á móti, að því sé vísað til nefndar, og þá til menntmn., sízt ef hún vildi vera svo frjálslynd að leyfa okkur flm. að tala við sig um málið áður en hún afgreiðir það.

Flm. (Jón Baldvinsson) Ég sé, að það hefir ekki nein áhrif á hv. dm., þótt menn séu stuttorðir. Þeir taka það ekki vel upp. Ég tel því rétt að skýra frv. nánar, þó að það hafi verið hér á ferðinni á þinginu í vetur. Með lögum frá 1917 var sett heimild fyrir bæjarstjórnir til að ákveða lokunartíma sölubúða, til þess að tryggja verzlunarmönnum styttri vinnutíma en áður hafði verið. Það var algengt að hafa búðir opnar frá því kl. 6 að morgni og til 12 að kvöldi. Þetta var þrældómur fyrir verzlunarfólk, en hér vantaði nauðsynlega löggjöf til þess að taka í taumana, því að verzlunarfólk hefir hingað til verið dauft og framtakslítið með að koma sínum málum í sæmilegt horf, og hefir því oft sætt ranglátri meðferð af hálfu kaupmanna. Síðar var borið fram frv. til l. á þingi 1924 og 1925, að láta þessi ákvæði einnig ná til vinnustofa, sérstaklega rakarastofa. Þetta frv., „rakarafrv.“, var samþ. á þingi 1928. En nú er enn þörf á viðbót við lögin frá 1917, til þess að tryggja sendisveinum styttri vinnutíma en nú er. Þeim er ætlað að vinna frá því að búðir eru opnaðar, þangað til búið er að senda vörur heim að kvöldi, og algengt er, að vinnutíma sendisveina er ekki lokið fyrr en kl. 1–2 að nóttu. Hinn eiginlegi sendingatími vara byrjar ekki fyrr en eftir að búðum er lokað. Þetta er óhæfilega langur vinnutími. Og þessir piltar eru algerlega á valdi húsbænda sinna, svo að lítið þýðir fyrir þá að gera samtök sín á milli, því hætt er við, að erfitt yrði að framfylgja þessum kröfum. Það er því lagt hér fyrir, að bæjarstjórnum sé heimilt að setja samþykktir um takmörkun á vinnutíma sendisveina, og einnig að gera samþykktir um það, að útsending vara skuli hætta, þegar 1 stund vantar til þess að búðum verði lokað. Það er rætt um þetta í 1. gr. frv. nokkuð ýtarlega. En það mun verða erfitt að setja sérstök lög um þetta frá þinginu, öðruvísi en að bæjarstjórnir geti hver á sínum stað gert samþ. um þetta, eftir því sem bezt þykir henta á hverjum stað. - Ég vildi svo mælast til, að frv. yrði veitt fylgi til þess að ná gegnum þingið og sent til allshn. nú að umr. lokinni.