Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Steingrímur Steinþórsson) : Það náðist ekki samkomulag í landbn. um afgreiðslu þessa frv. Ég og hv. þm. Mýr. vildum afgr. það eins og það liggur fyrir, en mér er ekki kunn afstaða hinna nm., og hefir enn ekki komið fram nál. frá þeim. Ég sé því ekki ástæðu til að hafa um, þetta langt mál. Eins og kunnugt er, þá er sú breyt., sem farið er fram á með þessu frv. að gera á l. um. Búnaðarbanka Íslands, aðeins sú, að framvegis verði bara einn bankastjóri við þennan banka, í staðinn fyrir þrjá eins og þeir eru nú. Það, sem fyrst og fremst mælir með þessari breyt., er sparnaðurinn, sem af því leiddi að hafa aðeins einn bankastjóra. Að vísu er svo til ætlazt, að í stað þessara tveggja bankastjóra, sem niður yrðu lagðir, komi einn gæzlustjóri, sem vitanlega hefir mikið minni laun heldur en bankastjórarnir tveir. En þó er rétt að geta þess, að þeir hafa aldrei haft nema lítil laun, miðað við bankastjóralaun yfirleitt. Þeir munu hafa haft 4 þús. kr. hvor, enda mun ekki hafa verið ætlazt til, að þeir gegndu þessu starfi sem sínu aðalstarfi. Nú þykir það hafa komið í ljós, að heppilegra muni vera að hafa aðeins einn bankastjóra ásamt gæzlustjóra, sem starfaði í bankanum að nokkru leyti. Við, sem erum í mínni hl. n. og viljum samþ. þetta frv., lítum svo á, að þessi skipun muni vera eðlilegri í framtíðinni heldur en sú, sem nú er, þ. e. að hafa tvo bankastjóra að nafninu til, sem vegna launa sinna og aðstöðu að öðru leyti geta ekki sinnt starfinu nema að nokkru leyti. Af þessum ástæðum er það, að við leggjum til, að frv. verði samþ., engu siður en af hinu atriðinu, þ. e. a. s. sparnaðinum, sem ég legg ekki svo mikið upp úr, því að hann getur aldrei orðið mikill, þar sem einn gæzlustjóri á að komu í staðinn fyrir tvo lágt launaða bankastjóra. Að svo komnu sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar.



Eins og hv. frsm. tók fram, þá náðist ekki samkomulag í n. um þetta frv., en hitt er ekki rétt hjá honum að hann hafi haft vitneskju um, hver afstaða okkar hinna nm. væri, því að hvað mig snertir, þá lýsti ég því yfir í n., að ég sæi ekki ástæðu til að taka þennan þátt út úr bunkamálum landsins, þar sem nú væri starfandi mþn. í þeim málum, sem sennilega skilaði áliti fyrir næsta þing. Þar að auki eru ákvæði í þessu frv., sem ég er algerlega mótfallinn, eins og t. d. það, að bankastjórinn hafi 12 þús. kr. laun og dýrtíðaruppbót að auk, því að þótt það sé kunningi minn, sem þarna á hlut að máli, þá tel ég þess háttar launakjör hreinar öfgar. - Ég vil þess vegna leggja fram rökst. dagskrá í þessu máli, sem þannig hljóðar: „Þar sem nú er starfandi milliþinganefnd til þess að athuga og gera till. um bankamál landsins og full ástæða er til að gera margvíslegar breyt. á stjórn og rekstri bankans, þá telur deildin ástæðulaust að taka út úr aðeins það atriði, sem frv. fjallar um, og tekur því fyrir næsta mái á dagskrá.“ Ég sé svo ekki ástæðu til að ganga lengra inn á þetta mál, en ég þykist vita, að ýmislegt fleira geti komið til athugunar ef frekari umr. verða.

Forseti (JörB) : Mér hefir borizt rökst. dagskrá frá hv. þm. A.-Húnv., sem hv. þm. hafa nú heyrt, og liggur hún þá einnig fyrir til umr.

Frsm. minni hl. (Steingrímur Steinþórsson) Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að það hefði ekki verið rétt með farið hjá mér, að ég hafi ekki vitað um hans afstöðu í n., því að hann hefði talað um það á fundi að afgr. málið með rökst. dagskrá. En ég sagði, að enn væri ekki komið neitt nál. frá hinum hl. n., og mér var ekki kunnugt um þessa rökst. dagskrá, enda er hún nú fram komin skrifleg. Þessi rökst. dagskrá er byggð á því, að ekki sé rétt að taka þennan þátt bankamálanna út úr, þar sem nú sé starfandi mþn. í þeim málum. Ég hygg nú, að það geti ekki valdið neinni truflun á störfum þeirrar n., þó að þessi breyt. sé gerð á stjórn Búnaðarbankans, svo að ég fyrir mitt leyti vil mæla á móti hinni rökst. dagskrá, sem hér er fram komin. Hv. þm. gat þess, að hann væri mótfallinn því ákvæði, að búnaðarbankastjórinn hefði 12 þús. kr. laun og dýrtíðaruppbót að auki. Út af fyrir sig get ég verið hv. þm. sammála um þetta, en hinsvegar verð ég að halda því fram, að miðað við þau laun, sem öðrum bankastjórum eru greidd hér á landi, þá geti þau ekki verið lægri. Ég hefi þann metnað fyrir hönd Búnaðarbankans, að ég get ekki sætt mig við, að hans bankastjóri sé settur mjög miklu lægra heldur en aðrir bankastjórar. 



Ég skal fyrst víkja að því atriði, sem hv. frsm. síðast kom að, sem sé launakjörum bankastjóra Búnaðarbanka Íslands. Það er hinn mesti misskilningur hjá hv. þm., að ég ætlist til þess, að lækkuð séu laun þessa bankastjóra eins út af fyrir sig. En þar sem nú er starfandi mþn. í bankamálum yfirleitt, vil ég ekki gera neinar breyt. á þessum lögum, og þar með ekki binda mig við að samþ. neina bankastjóralaun, hvorki þessi né önnur. Sannleikurinn er sá, að launakjör manna í bönkum, frá þeim æðsta til hins lægsta, eru mikið hærri en teljast má eðlilegt og sanngjarnt, og er þetta m. a. eitt af þeim atriðum, sem til athugunar hlýtur að koma í sambandi við þær breyt., sem gera á í bankamálum okkar lands. Þess vegna kemur það ekki að neinu leyti við metnaði mínum eða hv. 2. þm. Skagf. fyrir landbúnaðarins hönd, hvað gert er í þessum sökum, því að deilan stendur aðeins um það, hvort ástæða er til að samþ. nokkrar breyt. á þessum lögum eða ekki. Viðvíkjandi því, að það valdi ekki neinni truflun á störfum mþn., þó að frv. sé samþ., kann það rétt að vera, en mér finnst það óneitanlega dálítið óviðfelldið, að Alþ. sé á hverju einasta ári að krukka smátt og smátt í löggjöf, sem bersýnilega þarf breyt. við, hvað Alþ. sjálft hefir viðurkennt með því að skipa mþn. til þess að endurskoða þá löggjöf. Þá vil ég benda á það, að mér finnst sá hluti n., sem vill samþ. þetta frv., ekki vera fyllilega sjálfum sér samkvæmur, þar sem við nú nýlega höfum samþ. brtt. við önnur lög, sem hefir það í för með sér að auka mjög störf stjórnar Búnaðarbanka Íslands frá því, sem nú er, og á ég þar við byggingarmál sveitanna. Ég tel því, að mjög geti komið til athugunar, hvort ekki sé rétt að hafa bankastjórana tvo frekar en einn og að sleppa þessum fyrirhugaða gæzlustjóra, sem gert er ráð fyrir í frv. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Þetta mál liggur nokkurn veginn ljóst fyrir, og ég geri ráð fyrir, að þeir, sem hér eru viðstaddir, geti gert sér ljóst, hvort réttmætt sé að samþ. þetta frv. eða þá dagskrá, sem ég hefi lagt hér fram.

Forseti (JörB) : Það hefir orðið að samkomulagi milli mín og hv. flm. að hinni rökst. dagskrá, að hún verði tekin aftur til 3. umr., sakir þess að það vantar allmarga hv. þm. í d.



Þetta frv. felur í sér talsverða breyt. á fyrirkomulagi verksmiðjanna, þó að vísu sé búið að afnema stærsta ágallann, sem var á frv., þegar það var til umr. í Ed. Í frv. var upphaflega gert ráð fyrir, að verksmiðjunum væri heimilt að kaupa síld föstu verði. En reynslan hefir orðið sú, að undanteknu fyrsta árinu, að þeir, sem skipað hafa stj. verksmiðjanna, hafa jafnan lagt til, að síldin væri keypt föstu verði, hverjir svo sem það hafa verið. Það hefir komið fram, að ekki hefir verið hægt að reka þær öðru vísi en að síldin væri keypt föstu verði. En nú hefir sú breyt. verið gerð, að í l. hefir verið sett heimild til þess á ný, og má gera ráð fyrir, að þessi heimild verði notuð framvegis sem hingað til, ef ekki verður horfið að því ráði, sem hv. þm. S.-Þ. hefir oft vikið að í þingræðum, að stj. bankanna verði látin grípa inn í þennan þátt atvinnulitsins og ákveði hámarksverð á þessari einu vöru af framleiðsluvörum landsmanna. Ég skil ekki, hvernig Alþingi ætti að geta kallað sig löggjafarstofnun eða þm. kallað sig forráðamenn þjóðarinnar. ef það ætti að líðast, að bankaráð Landsbankans ákvæði verð á bræðslusíld einni vörutegunda, sem ganga kaupum og sölum í landinu. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um frv. að þessu sinni, en minnist þess þó, að það felur í sér, að í stj. verksmiðjanna er mönnunum fjölgað úr 3 upp í 5, og skulu þessir menn kosnir hlutbundnum kosningum af Sþ. til 3 ára í senn. Þetta fyrirkomulag var lögleitt á þingi 1934 er breyt. voru gerðar á frv. okkar hv. þm. Barð., en við höfðum gert ráð fyrir, að í verksmiðjustj. sætu 3 menn skipaðir af ráðh. Má deila um það, hvort fyrirkomulagið sé heppilegra. En reynslan sýndi, að í þessari 5 manna verksmiðjustj. kom upp svo mikill ágreiningur um ýms mál, að þeim varð ekki ráðið til lykta með friði. Reynslan varð sú, að mennirnir voru kosnir í þessa stj. án þess að fyrst væri athugað, hvort þeir gætu unnið saman, enda varð endirinn sá, að 2 þeirra sögðu af sér, og varð þá að skipa 3 manna stj. með bráðabirgðal., sem staðfest voru á síðasta þingi. Nú veit ég ekki, hvort samkomulag hefir orðið um það með Framsfl. og Sjálfstfl., hverjir skuli fara í stj. verksmiðjanna af hálfu þessara flokka, þannig, að tryggt sé, að fyrirtækinu verði stjórnað á þann hátt, að það geti komið að því gagni, sem þarf, en það er vitanlegt, að mikill hluti landsmanna á afkomu sína að miklu leyti undir því, hvernig fer um þetta. Má vera að jafnhliða því, að flokkarnir komu sér saman um frv., hafi verið samið um að kjósa ákveðna menn í stj., sem trygging væri fyrir, að starfað gætu saman. Annað væri óverjandi með tilliti til þeirrar reynslu, er fengizt hefir. Ég tel þó óþarft að hafa 5 manna stj. Af því leiðir óþarfa kostnað fyrir verksmiðjurnar, sem með síma- og ferðakostnaði getur numið um 15 þús. kr. á ári. Þá ber og þess að gæta, að algengt er. að svara þurfi fyrirspurnum um sölu með 2–3 klukkustunda fyrirvara. Og ef þá á að ná til 5 manna í síma, sem staddir eru á ýmsum stöðum á landinu, til að greiða atkv. um stórar sölur, sem oft velta á milljónum, getur það oft reynzt ógerningur og þá orðið verksmiðjunum til ómetanlegs tjóns. Ég get nefnt dæmi um þetta. Þegar lýsissalan fór fram í febrúar síðastl., en sú sala nam nokkuð á 3. millj. kr., þá þurfti að svara tilboðinu innan 2 klukkustunda. Salan fór fram á þeim tíma árs, þegar verksmiðjustj. var ekki stödd á Siglufirði, og ef ekki hefði verið gengið að þessu tilboði, hefðu verksmiðjurnar sennilega skaðazt um nokkur hundruð þús. kr. Þannig geta verksmiðjurnar skaðazt um stórfé með því, að í stj. séu settir 5 menn, sem ekki eiga heima á Siglufirði, af því hve erfitt er að ná til þeirra allra á skömmum tíma, því að engum dettur í hug að skylda þá alla til að setjast þar að. Hinsvegar álít ég nauðsynlegt að ákveða, að skipa skuli varamenn. hvort sem stjórnarmeðlimir verða 3 eða 5. Ef stjórnarmeðlimur skyldi forfallast í langan tíma, eða falla frá, þá virðist mér vanta í 1. ákvæði um það, hvernig skuli skipa hið auða sæti. Því tel ég rétt að ákveða, að kjósa skuli jafnmarga varamenn og stjórnarmeðlimir eru. Þessi till. ætti ekki að geta valdið neinum ágreiningi í hv. d., því að þetta virðist óhjákvæmilegt, þar sem kjörtímabilið er svo langt sem raun er á. Varamenn myndu að sjálfsögðu ekki taka laun, nema þeir tækju sæti í stj. í stað aðalmanna. Í frv. er lagt til, að skipaðir skuli þrír endurskoðendur. Þetta tel ég óþarft. Þó að verksmiðjurnar séu að vísu mikið fyrirtæki, sé ég ekki ástæðu til að hafa við þær 3 endurskoðendur fremur en við hvert annað fyrirtæki. Reynslan hefir sýnt, að tveir menn komast auðveldlega yfir þetta verk. Þeir hafa venjulega átt heima utan Siglufjarðar. Yrði að því óþarfa aukakostnaður að fjölga þessum mönnum upp í 3. Þá er í frv. ákvæði um, að ríkissjóður hætti að laka ábyrgð á rekstri verksmiðjanna. Þetta ákvæði tel ég geta verið mjög hættulegt, þrátt fyrir þar, þó afkoma verksmiðjanna sé betri en menn almennt gera sér grein fyrir. Ég hefi heyrt menn tala um verksmiðjurnar eins og þær væru álíka illa stæð fyrirtæki og t. d. Kveldúlfur, sem þyrfti jafnvel að setja undir opinbert eftirlit. En verksmiðjurnar eru einmitt orðnar mjög vel stætt fyrirtæki. Ég hefi bent á í grein, sem birtist í Alþýðublaðinu í dag, að í ársbyrjun 1936 voru verksmiðjurnar búnar að leggja í fyrningarsjóði og afborganir um 530 þús. kr. Ég hefi sömuleiðis bent á, að árin 1936 og 1937 hefir verið lagt í þessa sömu sjóði, að viðbættum tekjuafgangi árið 1936 og varasjóðstillagi, um ½ millj. kr. hvort árið, þannig að ég hefi gert ráð fyrir, að síldarverksmiðjurnar, ettir því sem næst verður komizt, ef ekki þarf að gera ráð fyrir stórkostlegu verðfalli á síldarlýsi frá því, sem nú er, væru um þessi áramót búnar að greiða í afborgun af stofnskuldum um 1 millj. 530 þús. kr., en þær kostuðu upphaflega um 3000000 kr. Það má vissulega teljast vel að verið, að ríkisverksmiðjurnar skuli vera búnar beinlinis að borga ½ millj. af stofnskuldunum á ekki lengri tíma en þær hafa starfað. Auk þessa hafa ríkisverksmiðjurnar borgað í fyrningarsjóð rúmlega ½ millj. kr., og í varasjóði og tekjuafgangi óráðstafað frá 1936, sem hefir verið yfirfært, eru um 12 millj. króna, eða samtals 1½ millj. kr., eða nær helmingur hins upphaflega stofnkostnaðar. Þegar þetta er athugað, er ekki hægt að neita því, að ríkisverksmiðjurnar eru orðnar mjög vel stæft fyrirtæki, og ég held, að það sé einnig ekki hægt að neita því, að fjárhagur ríkisverksmiðjanna hefir einkum batnað tvö síðustu árin. Hinsvegar álit ég, að þó að fjárhagur verksmiðjanna verði að teljast sæmilegur, þá réttlæti það ekki það ákvæði, sem þetta lagafrv. felur í sér, sem sé að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldbindingum verksmiðjanna. Það er vitanlega trygging í því fyrir þá sjómenn og útgerðarmenn, sem leggja upp síld hjá verksmiðjunum, og fyrir þá verkamenn, sem vinna hjá verksmiðjunum, að ríkið beri ábyrgð á þeim. Og ríkisverksmiðjurnar eru sannarlega ekki það fyrirtæki, sem útlit er fyrir, að veruleg áhætta sé fyrir ríkissjóð að standa í ábyrgð fyrir. En hinsvegar er allmikið við það fengið gagnvart útvegun rekstrarfjár, að ábyrgðarákvæðið yrði áfram í l. eins og það hefir verið hingað til. Af öðrum ákvæðum, sem ég hefi sérstaklega að athuga við í þessu frv., vil ég nefna það, að gert er ráð fyrir, að aukið verði fyrningargjaldið af vélum og áhöldum úr 2% upp í 5%. Ég álít fyrir mitt leyti, að þó að 5% sé vissulega ekki mikil fyrning á vélum, þá sé þetta ákvæði óþarft, af því að allar lögmætar afborganir af skuldum ríkisverksmiðjanna eru teknar með í rekstrarkostnaðinn. Væri þetta ekki, þyrfti þetta fyrningarákvæði að vera öllu hærra en það er í l., en þar sem allar afborganir eru teknar með í rekstrarkostnaði, sýnist óþarfi að hækka þetta fyrningargjald frá því, sem nú er. Ég vil ennþá nefna eitt atriði, sem ég tel, að þurfi að breyta í þessum l., en það er ákvæðið um það að verð á síldarmjöli skuli ákveðið með hliðsjón af kostnaðarverði. Þetta ákvæði hefir upphaflega komið inn í síldarverksmiðjulögin sennilega til þess að tryggja bændum það, að þeir fengju síldarmjölið með sanngjörnu verði. En í rauninni er engin trygging í þessu ákvæði fyrir bændur, vegna þess að kostnaðarverð á síldarmjöli er í rauninni aldrei hægt að reikna út, fyrr en búið er að selja allar afurðirnar. Ég tel, að það ákvæði, sem er jafnframt í l. um markaðsverðið, ætti að nægja í þessu efni; ég tei það tryggja það, að bændurnir fái síldarmjölið með sanngjörnu verði. Það hefir orðið sú reynslan, að kostnaðarverðsákvæðið hefir ekki að neinu leyti verið framkvæmanlegt, og er þess vegna engin ástæða að halda því áfram í l. En hinsvegar er það alveg réttmætt og sjálfsagt að ákveða verðið á síldarmjölinu að öllu leyti í samræmi við það verð, sem mjölið selst fyrir á erlendum markaði. Ef svo kynni að vera, að bændur þyrftu á einhverjum styrk að halda til kaupa á fóðurbæti, væri að öllu leyti réttmætara og sanngjarnara, að sá styrkur kæmi á annan hátt en frá síldarverksmiðjum ríkisins, því ef þær einar allra síldarverksmiðja í landinu ættu að fara að selja síldarmjölið undir verði, þá yrði það til þess, að þær gætu ekki eins keppt við verksmiðjur einstakra manna um kaup á bræðslusíld. Og þar sem það er búið að leggja þó þetta mikið fé á ábyrgð ríkissjóðs í síldarverksmiðjurnar, verður að gera kröfu til þess, að ekki sé búið þannig að þeim, að þær geti ekki keppt við verksmiðjur einstakra manna um kaup á bræðslusíld. Þá hefir þetta frv. inni að halda gamlan kunningja, sem er það, að síldarverksmiðjurnar skuli greiða allhátt gjald til Siglufjarðarkaupstaðar. Í frv. eins og það var upphaflega var gert ráð fyrir því, að það yrði 1% af andvirði seldra afurða, eða um 80 þús. kr. skattur, sem síldarverksmiðjurnar ættu að greiða til þeirra sveitarfélaga, sem þær eru reknar í. Nú hefir þetta verið lækkað niður í ½% af andvirði seldra afurða, eins og frv. kemur frá Ed., og ég skal taka það fram, að það út af fyrir sig er eins og umsetning verksmiðjanna hefir verið á þessu ári, um 40 þús. kr. skattur á verksmiðjunum. Verksmiðjurnar greiða nú ekki neitt sérstakt aukaútsvar, og það virðist þess vegna, að ekki væri ósanngjarnt, að þær borguðu eitthvað í sveitarsjóð, þar sem þær eru starfræktar. Þó vil ég benda á það í þessu sambandi, að helztu keppinautar síldarverksmiðja ríkisins eru hlutafélagsverksmiðjan á Djúpuvík og verksmiðja h/f Kveldúlfs á Hjalteyri. Báðar þessar verksmiðjur standa á nokkuð afskekktum stöðum, í smáþorpum, ef þorp skyldi kalla. Ég geri ekki ráð fyrir, að útsvör þau, sem lögð verða á þessar verksmiðjur muni nema neitt líkt því, sem þessi l. fara fram á að leggja á síldarverksmiðjur ríkisins. Þá skal ég ennfremur geta þess, að þessir tveir stærstu keppinautar síldarverksmiðja ríkisins borga heldur ekki neitt vörugjald í hafnarsjóð, þar sem verksmiðjurnar eru starfræktar. En þessi gjöld síldarverksmiðja ríkisins nema á Siglufirði sem næst 36 þús. kr. á ári. Með því þannig að leggja á síldarverksmiðjur ríkisins þann skatt, sem farið er fram á í þessu frv., þá mundi hann nema, með hafnargjöldum, sem nú eru greidd, um 76000 kr. Nú sjá allir, að þarna mundu ríkisverksmiðjurnar standa þó nokkuð höllum fæti gagnvart stærstu keppinautum sinum, á Djúpuvík og Hjalteyri, sem sleppa að miklu leyti við þessi gjöld. Ég skal geta þess, að þau skip, sem lagt hafa afla sinn á land í verksmiðjum ríkisins, voru á síðasta ári um 100. Þar af voru mörg smáskip, og afli sumra þessara skipa er ekki mikils virði, Ríkisverksmiðjurnar hafa sama og ekkert af stórum skipum og byggja rekstur sinn á smáskipum. Sá skattur, sem þarna er farið fram á, að verði lagður á þessi skip, um 40 þús. kr., nemur þess vegna sem næst 400 kr. á hvert skip, ofan á það hafnargjald, sem nú gildir á Siglufirði, sem er talsvert hátt, og ofan á þau vörugjöld. sem greidd eru í hafnarsjóð sem eru 1.50 kr. á hvert útflutt tonn af síldarmjöli og 1.40 kr. á hvert tonn af síldarlýsi, og jafnmikið innflutningsgjald á kolum og salti til verksmiðjanna. Með þessu móti yrði sá skattur, sem lagður væri samtals á þau skip, sem leggja upp síld á Siglufirði, umfram það, sem er á þeim stöðum, þar sem stærstu verksmiðjur einstakra manna eru starfræktar, um 760 kr. á skip. Af þessum skatti eru nú þegar 361 kr., sem skipin verða að borga, en farið fram á að leggja á aukaskatt, sem svarar 400 kr. á hvert veiðiskip. Auk þess eiga sveitarfélög þau, þar sem aflinn er lagður á land, rétt á að fá hluta af útsvörum þessara veiðiskipa. Ég vil ekki neita því, að nukkur sanngirni sé í því, að Siglufjarðarkaupstaður og þau önnur sveitarfélög fái nokkur gjöld af verksmiðjunum, eitthvað svipað því, sem er borgað af öðrum síldarverksmiðjum í landinu. En að síldarverksmiðjur ríkisins borgi miklu meira, álít ég beinlínis hættulegt fyrir rekstur þeirra. Ég finn ástæðu til þess að benda á þetta þegar við þessa umr. málsins. til þess að meðnm. mínir og aðrir, sem eiga um þetta mál að fjalla síðar, geti tekið þetta til athugunar. Ég tel, að þetta frv. hafi ekki í rauninni mörg nýmæli inni að halda, og engin nýmæli, sem yrðu síldarverksmiðjunum til góðs, en aftur nokkur nýmæli, sem gætu orðið þeim til tjóns. Ég mun því freista þess að bera fram brtt. við þetta frv., og mun ég að sjálfsögðu gera grein fyrir þeim á sínum tíma.



Ég sé ekki ástæðu til þess að vera með langar umr. um þetta mál við 1. umr. málsins, sízt við hv. þm. Ísaf., vegna þess, að við eigum sæti í þeirri n., sem vantanlega fær málið til meðferðar. Ég vil þó gera fáeinar aths. við það, sem hv. þm. minntist á viðvíkjandi frv. Hann sagði, að það hefði verið sniðinn burt úr frv. sá aðalgalli, sem þar hefði verið, þar sem ekki var heimilt fyrir ríkisverksmiðjurnar að kaupa síld föstu verði. Ég verð að segja það, að ef maður lítur á þetta mál frá því sjónarmiði, hvað heppilegast sé, til þess að reka hlutaðeigandi fyrirtæki á fjárhagslega öruggum grundvelli, er enginn vafi, að það er það bezta fyrir alla hlutaðeigendur, að það væri algerlega skotið loku fyrir það, að hægt væri í byrjun síldarvertíðar að ákveða innkaupsverð á síld til vinnslu svo hátt, að hætta væri á því, að verksmiðjurnar biðu tjón af. Þetta er það, sem liggur til grundvallar þeim till., sem upprunalega voru í frv. um það, að láta ekki greiða út fullt verð fyrir síldina strax í byrjun, heldur ákveðinn hundraðshluta af því verði, sem gera mætti ráð fyrir, að verksmiðjurnar gætu borgað eða fengju upp úr síldinni, þegar þær hefðu unnið úr henni og selt hana. En hitt er annað mál, að ef menn vilja skoða málið frá öðru sjónarmiði en þessu, út frá því sjónarmiði, að auðvitað vilja þeir, sem selja síldina, fá sem mest verð fyrir hana, þá er ósköp eðlilegt, að menn vilji balda á móti svona ákvæði. En það er bara eitt, sem verður að athuga í þessu sambandi: Er það til góðs fyrir hlutaðeigendur sjálfa? Er það til góðs fyrir þá, að það sé kannske borgað verð yfir síldveiðitímann. sem verksmiðjurnar þola ekki, - sem reynist hærra en verksmiðjurnar geta staðið undir? Er það til lengdar til góðs fyrir hlutaðeigandi sjómenn og útgerðarmenn? Það hefir verið mikið talað um, hversu erfitt sé með fjárhag þessa lands, og allir vita, hvernig örðugleikarnir steðja að á öllum sviðum, sérstaklega hvað snertir sjávarútveginn. Hvað lengi gæti það gengið, ef hugsunarlítil verksmiðjustjórn ákvæði alltaf verðið í byrjun síldarvertíðar svo hátt, að það yrði alltaf tap á verksmiðjunum ár eftir ár? Hvað yrði langt þangað til þessi holgröfnu einkafyrirtæki gætu ekki staðizt með því að borga slíkt verð, og hvað væri langt þar til ríkið gæti ekki heldur staðið stuttum af halla síldarverksmiðjanna? Mér finnst ekki ástæða til að vera með neinn æsing í þessu máli, heldur líta á þetta frá því mikla hagsmunasjónarmiði fyrir alla hlutaðeigendur, bæði ríkið og einstaklingana í landinu. Það er ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir því, að þessi tæki, sem ríkið og einstaklingar hafa komið upp með stórum fjárframlögum og erlendum lántökum, geti haldið áfram að starfa og halda uppi þeim atvinnuvegi, sem við þau er bundinn. Hv. þm. Ísaf. taldi, að nú væri leiðréttur þessi ágalli, sem hann sagði, að hefði verið upprunalega á þessu frv. og væri stórvægilegasta atriðið í þessu máli. En ég er hræddur um, að það sé annar stærri ágalli frá hans bæjardyrum séð. Það er sú breyt., sem á að gera á stj. síldarverksmiðjanna. Ég býst við, að það mál sé honum enn viðkæmara en hitt, án þess ég vilji fullyrða neitt um það. En hv. þm. verður að setja sig í spor þeirra manna, sem hér vil,ja breyt. á, og sjá, að það er ekki nema eðlilegt, þar sem um er að ræða fyrirtæki eins stærsta atvinnuvegarins. sem hann á allt sitt undir og ríkissjóður á eins mikið undir og nú er, að þá sé reynt að koma þannig fyrir stj. þeirra, að hinir helztu pólitísku flokkar í landinu fái þar allir fulltrúa. Heildarútkoman gæti orðið eitthvert jafnvægi í störfum þessara fyrirtækja og að enginn einn flokkur geti haft þau sér til framdráttar. Ég er ekki að segja, að núv. stj. verksmiðjanna hafi farið þannig að ráði sinu. En það er vitanlegt, að með því fyrirkomulagi, sem nú er á stjórn verksmiðjanna, þá er það einn einasti flokkur í landinu, sem hefir bæði töglin og hagldirnar í allri verksmiðjustjórninni. Það er vitað, að sá eini framsóknarmaður, sem er í stj., var andstæður ákvæðum um 8.00 kr. verðið í vor, en hann var atkv. borinn af jafnaðarmönnunum í stj. Hvað sem segja má um þetta, hvort þeir eða hann hafa haft rétt fyrir sér, þá er það vist, að það geta alltaf komið fyrir stór atriði í stj. verksmiðjanna, sem mönnum þykja miklu skipta í pólitískum málum, og þess vegna er sjálfsagt að hafa sem bezt jafnvægi milli flokka í stj., og það verður varla fengið betur en með því að láta stærstu þingflokkana hafa hlutfallslega jafnsterk ítök í stjórn verksmiðjanna eftir þingmannafjölda. Hv. þm. sagði, að þetta væri óverjandi, sérstaklega að fjölga stjórnendunum úr 3 upp í 5, nema því aðeins, að að baki stæðu samningar milli Framsfl. og Sjálfstfl. um það, hverjir eigi að vera í stj. og hvort þeir geti unnið saman. Ég verð bara í þessu sambandi að segja það, að mér finnst stórkostlega hneykslanlegt, hvernig blað þessa hv. þm. hefir leyft sér að tala um leynisamninga og leynimakk milli Framsfl. og Sjálfstfl. í síldarverksmiðjumálunum. Það hefir ekkert leynimakk átt sér stað. Það var skipuð n. fyrri hluta þessa árs til þess að athuga þetta mál. Í henni áttu sæti menn frá þremur stærstu þingflokkunum, og það varð samkomulag milli fulltrúa Framsfl. og Sjálfstfl. í þeirri n. Það er ekkert leynimakk, þótt orðið hafi samkomulag um þessa till.; það er yfirlýst skoðun þessara fulltrúa flokkanna, sem þarna er um að ræða. Það er talað um eitthvert leynimakk milli formanns Framsfl. og Sjálfstfl. í þessu máli. Þetta er sett fram í lýðskrumstilgangi. Hv. þm. Ísaf. hefir orðið það oft fyrir ádeilum og ómaklegum ádeilum í blöðum andstæðinga sinna, að hann getur dæmt um það, hversu gott er að fá slíkar óréttmætar ákúrur og þarna er um að ræða. Hér er ekki um neitt leynimakk að ræða, og það er ekkert verið að spyrja um það, hvorki af Sjálfstfl. eða Framsfl., hvaða menn hinn flokkurinn mundi setja í verksmiðjustj., frekar en það hefir verið leynimakk milli mín og hv. þm. Ísaf. um það, hvaða mann jafnaðarmenn myndu setja í stj. Fyrst og fremst á frv. eftir að ná samþykki, og það verður hver flokkur að segja fyrir sig, hvaða mönnum hann treystir í þetta. Mér finnst engin ástæða til að ætla, að menn, sem skipaðir eru af 3 flokkum, séu ekki það samvinnuþýðir og færir, að þeir geti komið sér saman í stj. og verið ábyrgðar sinnar meðvitandi. Ég vona, að valið takist þannig hjá þing- flokkunum, að svo verði. Þá minntist hv. þm. á það, að vont væri að hafa stj. eins mannmarga og frv. gerir ráð fyrir, vegna þess m. a., að oft þyrfti að kalla hana saman með stuttum fyrirvara. Ég vil benda hv. þm. á 4. gr. frv., en þar er ákvæði um, að stjórnarnefndarmenn skuli hafa fast aðsetur á Siglufirði þenna hluta ársins, sem verksmiðjurnar eru reknar, nema þeir séu fjarverandi í erindum verksmiðjanna. Þetta álit ég nægilegt, en hitt tel ég ekki gerlegt, að setja varamönnum sömu skilyrði. - Hv. þm. telur óþarfa að hafa þrjá endurskoðendur, og vel má vera, að einum færum manni sé jafnvel til þess trúandi. En ég álít, að það sé bezt fyrir stj., að endurskoðendurnir séu hver af sínu sauðahúsi; þeir yrðu þá síður tortryggðir. Hv. þm. kveðst hafa heyrt talað um ríkisbræðslurnar sem illa stæð fyrirtæki. Ég veit ekki. hverjir hafa mælt slíkt. En ég efa ekki, að sú skýrsla, sem hv. þm. gaf um hag verksmiðjanna, sé rétt, það langt sem hún nær. En ég er bræddur um, að verðið, sem ákveðið var í vor - átta krónur á mál -, kunni að hafa verið ákveðið of hátt. Nú er það svo, að mikið af síldarlýsi liggur óselt, að því er ég bezt veit milljóna króna virði, ef það selst. Og sé skýrslan miðuð við góða sölu á öllum framleiðsluvörum verksmiðjanna, þá er fullsnemmt að slá því föstu. að útkoman hafi orðið góð. Og það er ekki leið til að gera menn örugga um afkomu fyrirtækjanna, að meinast við því að settar séu skorður við, að verðið sé ákveðið of hátt og of mikið greitt út áður en vitað er, hvernig hagur verksmiðjanna verður. Ég hefi ekki heldur séð ástæðu til þess, að fyrningargjöld af vélum og áhöldum eigi að lækka úr 5% í 2%. Tilgangur ákvæðisins í 12. gr. um að ríkisstj. ákveði hámarksverð á síldarmjöli til samvinnufélaga, bæjarfélaga og hreppsfélaga er sá, að hægt sé á erfiðum tímum að veita þessum aðiljum síldarmjöl við vægu verði. Ég sé ekki annað en eðlilegt sé að taka þá einnig tillit til kostnaðarverðsins. Þetta getur ekki komið að sök, þar sem stjórnin á að ákveða hámarksverðið að fengnum tillögum verksmiðjustjórnar, en annars er ekki hægt að binda hendur ríkisstj. í þessum efnum. Þá sagði hv. þm., að með 14. gr., er fjallar um það, að verksmiðjurnar skuli greiða ½% af brúttóvirði seldra afurða ár hvert til bæjarsjóðs eða sveitarsjóðs, þar sem þær eru starfræktar, sé verið að leggja þungar álögur á verksmiðjurnar. Hv. þm. gat ekki um það, að jafnframt þessu ákvæði um, að ekki megi leggja á verksmiðjurnar útsvar eða tekju- og eignarskatt, og upphæðin er þar greiða bæjar- eða sveitarsjóði má ekki fara yfir 25% af útsvörum viðkomandi bæjar- eða sveitarfélags það ár. Og enginn er kominn til að segja, að þessi upphæð verði hærri en samanlagt útsvar og tekju- og eignarskattur myndi hafa orðið samkv. venjulegum reglum. Hv. þm. getur því ekki sýnt fram á, að með þessu sé verið að þyngja byrðar verksmiðjanna. Þá minntist hv. þm. á ákvæði 7. gr. og taldi það óheppilegt, að ríkissjóður væri ekki látinn bera ábyrgð á þeim skuldum, sem ríkisverksmiðjurnar stofna til eftir 31. des. 1937, nema heimild sé veitt til þess af Alþ. Hv. þm. var þó ekki harður á þessu, enda er það ekki mikið atriði,. ef verksmiðjurnar eru reknar á heilbrigðan hátt, svo að þar sé ekki um aðra áhættu að ræða en þá óhjákvæmilegu, sem leiðir af aflabresti eða vondum eða versnandi markaði og ekki verður séð fyrir. Að lokum vil ég algerlega mótmæla því, að um þetta mál hafi verið gerður nokkur leynisamningur milli Framsfl. og Sjálfstfl. Hv. þm. Ísaf. getur sannfært sig um stefnu Framsfl. í þessum málum með því að kynna sér samþykktir flokksþingsins, er kom saman í febrúar síðastl., og svo borið þær saman við stefnu þessa frv. Hann mun þá komast að raun um, að frv. er í aðalatriðum í samræmi við þær samþykktir.



Herra forseti! Ég mun ekki ræða einstakar greinar frv. við þessa umr., heldur tala um málið almennt. Ég tel ástæðu til þess, þar sem þetta frv. gerir miklar breytingar á stjórnarstefnu síldarverksmiðjanna, og hér á að skera úr því, hvernig Alþ. vill, að þessum stærstu fyrirtækjum, sem ríkið rekur, sé stjórnað í framtíðinni. Það er því mikils um vert, að hv. d. geri sér það ljóst þegar í upphafi, um hvað er hér barizt. Ég er sammála hv. þm. Barð. um það, að bezt sé að ræða mál þetta æsingalaust. Þó hefir farið svo, að í umr. um þetta mál í hv. Ed. hafa öldurnar risið hærra en um nokkurt annað mál á þessu þingi. Það kom fram í umr. yfirlýsing frá hv. þm. S.-Þ., form Framsfl., á þá leið, að hann sem bankaráðsmaður Landsbankans mundi ekki sætta sig við þá afgreiðslu, sem varð á málinu í hv. Ed., og mundi reyna að koma því í gegn á öðrum vettvangi, sem þingdeildin ekki fékkst til að samþykkja. Ég sé ástæðu til að taka þessa yfirlýsingu til rækilegrar athugunar. - Þegar ákveða skal, eftir hvaða principum síldarverksmiðjurnar skulu reknar, kemur tvennt til greina. Í fyrsta lagi er hægt að stjórna þeim með hag almennings fyrir augum og sjá þó um að verð það, er sjómenn og útgerðarmenn fá fyrir síld sína í hræðslu, sé eins hátt og heilbrigður rekstur verksmiðjanna frekast leyfir. Hin aðferðin er sú, að reka verksmiðjurnar sem gróðafyrirtæki, m. ö. o. í sama anda og einkafyrirtæki. freista þess að láta sem allra mestan gróða verða á rekstri fyrirtækjanna, en það þýðir, að reka verksmiðjurnar á þann hátt, sem aðrir bræðslueigendur í landinu mundu helzt óska þess. Mönnum getur ekki dulizt það, að hér er um tvær ólíkar stefnar að ræða. Í fyrra tilfellinu er fyrst og fremst tekið tillit til sjómanna, smáútvegsmanna, til almennings, en í síðara tilfellinu er fyrst og fremst tekið tillit til gróða verksmiðjanna, og þar með til hagsmuna þeirra einstaklinga, sem eiga samskonar fyrirtæki. Sé miðað við gróðann, verða ríkisverksmiðjurnar að hafa verðið til sjómanna sem lægst, og yrði það til þess að hjálpa auðmönnunum er ei;a síldarverksmiðjur, til að lækka síldarverðið úr hófi fram. Hér er því um það að ræða, hvort á að reka síldarverksmiðjur ríkisins með hag almennings fyrir augum, eða miða rekstur þeirra við hagsmuni þeirra einstaklinga, sem eiga aðrar síldarverksmiðjur. Það munu ekki vera nema 3-4 félög, sem eiga síldarbræðsluverksmiðjur, og stendur því baráttan um það, hvort taka á frekar tillit til hagsmuna yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar eða nokkurra auðmanna. Í þessu frv., eins og upphaflega var frá því gengið af aðalflm., hv. þm. S.-Þ., var gert ráð fyrir, að verksmiðjurnar mættu ekki greiða út nema 85% af áætluðu kaupverði bræðslusíldarinnar. Þetta ákvæði þýðir, að eftir að búið er að áætla, hvað fást muni fyrir afurðir verksmiðjanna, og ákveða kaupverð síldarinnar þar eftir, verða dregin 15% frá því áætlaða sannvirði og það greitt út í hönd sem borgun til sjómanna og útgerðarmanna, og sjómenn ættu þá óvíst um að fá nokkuð meira. Segjum svo, að bræðslusíldarverðið sé ákveðið 7 kr. á mál, þá yrði borgað út rúmar 6 kr. Allur þorri sjómanna og útgerðarmanna mundi þá vera fús til þess að selja öðrum síldina á ca. 6 kr., þar sem þeir voru ekki vissir með að fá nokkurntíma hærra verð fyrir hana. Með þessu móti hefðu þá ríkisverksmiðjurnar hjálpað til að lækka verðið á einni aðalvöru sjómanna, til þess eins að auka gróða þeirra auðmanna, sem eiga síldarverksmiðjur. - Hv. Ed. breytti þessu ákvæði frv. í það horf sem nú er, að verksmiðjurnar megi kaupa bræðslusíldina föstu verði. Út af þessari breytingu var það, sem form. Framsfl., hv. þm. S.-Þ., gaf út yfirlýsingu sína um, að hann sætti sig ekki við afgreiðslu Alþ. og mundi sjá til þess sem bankaráðsmaður Landsbankans, að þessu yrði ekki svo hagað í framkvæmd. Ég tel, að þm. þeir, sem breyttu þessu ákvæði í hv. Ed., hafi gert það í samræmi við vilja mikils meirihluta þjóðarinnar. Hótun hv. þm. S.-Þ. stjórnast af öðrum öflum, sem ég álit fulla nauðsyn á að hv. Alþ. geri sér grein fyrir. Það er ekki í fyrsta skipti, að slíkar hótanir koma fram gagnvart Alþ. Að mínu áliti er það bæði varhugavert og vítavert, að í lýðræðislandi, þar sem Alþ. á að vera æðsta valdastofnun þjóðfélagsins, að þm. skuli leyfa sér að koma með yfirlýsingu sem þessa. Slík afskipti og þau, sem hér er gert ráð fyrir af hendi sterkustu fjármálastofnunar landsins, eru stórhættuleg lýðræðinu í landinu og eitt alvarlegasta fyrirbrigðið í íslenzkum stjórnmálum nú á dögum. Hér verður Alþ. að .skera úr því, sýna það í verki, hvort löggjafarvaldið er raunverulega í höndum þess, en ekki einhverrar annarar stofnunar. Það verður að fást úr því skorið, hvort það eru hinir kjörnu þjóðfulltrúar, sem eiga að ráða, eða einhverjir aðrir menn úti í Austurstræti. Ég ætla að líta dálítið aftur í tímann, vegna þess að hér á einmitt í hlut form. Framsfl., hv. þm. S.-P. Ég vil leyfa mér að vitna í ummæli hans. er hann viðhafði eitt sinn er líkt stóð á og nú. Árið 1932 var saltfisksalan komin í öngþveiti, og var talið hæpið, að það hlutafélag, sem sterkast var á sviði saltfisksölunnar, Kveldúlfur, gæti haldið yfirráðum sínum þar. Það þarf ekki hér að skýra hin nánu tengsl, sem eru milli þessa fyrirtækis og Landsbankans, þau eru alþjóð kunn. ekki sízt fyrir þær útvarpsumræður, er fóru fram héðan af Alþ. í fyrravetur. Kveldúlfur skuldar Landsbankanum mikið fé, og Landsbankanum er því umhugað um að viðhalda völdum Kveldúlfs. Árið 1932 var svo komið, að þetta vald, sem segja má, að náðst hafi í frjálsri samkeppni, var í hættu. En til að tryggja völd félagsins, var með tilstyrk bankanna komið á fót fisksöluhring, Sölusambandi íslenzkra fiskframleiðenda. Jónas Jónsson, hv. þm. S.-Þ., skrifaði þá í „Tímann“, að. þetta hefði verið hægt að framkvæma með tvennu móti, annaðhvort með löggjafarvaldi Alþ. eða með harðstjórn bankanna. - Hv. þm. setur þarna þessi tvö völd alveg að jöfnu. Hann er það snjall stjórnmálamaður, að hann sér opnar þessar tvær leiðir, að Alþ. setti l. um einkasölu, eða þá að Landsbankinn kæmi á einkasölu fyrir Kveldúlf. Það varð úr, en þegar sú ráðstöfun þótti ekki nógu örugg, þá bætti hv. þm. G.-K., sem þá var atvmrh., úr því með að gefa út bráðabirgðal. um einkasölu á saltfiski og fékk sölusambandinu hana í hendur. Næst tók Alþ. þessi mál til meðferðar á þinginu 1934. Þá gerði Alþ. tilraun til að lyfta fargi sölusambandsins af smáútvegsmönnum með löggjafarvaldi sínu, og l. um fiskimálanefnd voru samþ. Þau l. voru samþ. eftir harðar deilur, og þrátt fyrir mótmæli Landsbankans. Ég átti um þessar mundir í ritdeilu við hv. þm. S.-Þ. vegna þess að ég hafði sýnt fram á hið óheillavænlega vald fiskhringsins. Hv. þm. S.-Þ. ritaði þá m. a. eftirfarandi í „Samvinnuna“: „Annars er heppilegt að benda E. O. á, að Alþingi 1934 breytti skipulagi fiskimálanna með löggjöf, sem bankarnir voru mótfallnir. Kjósendur landsins og fulltrúar þeirra á þingi og í stjórn voru, er á reyndi, húsbændur á sínu heimili, jafnvel yfir hinum voldugu bönkum. E. O. brást því spádómsgáfan hér sem endranær“. Þarna talar form. Framsfl. um samþykkt l. um fiskimálanefnd sem sigur Alþ. yfir bankavaldinn, þingmenn hefðu einu sinni sýnt, að þeir væru húsbændur á sinu heimili. En hvað gerðist? Að nokkrum mánuðum liðnum voru þessi l. um fiskimálanefnd, er samþ. höfðu verið á Alþ. gegn mótmælum Landsbankans. numin úr gildi með bráðabirgðal. af atvmrh. og allir, sem kunnugir voru málavöxtum, vita að það var vald Landsbankans, sem knúði þetta fram samkvæmt óskum Kveldúlfs. Í fyrra tilfellinu hafði það sýnt sig, að Landsbankinn hafði vald, sem hv. þm. S.-Þ. setti á borð við vald Alþ. Í síðara tilfellinu, eftir að hv. þm. S.-Þ. er búinn að lesa því hróðugur yfir, að allt sé húsbóndi á sínu heimili, þá er l. sem Alþ. hefir samþ., breytt með bráðabirgðal., vegna þess að Landsbankinn krefst þess. Óhætt er að segja, að þessi atburður er sá smánarlegasti og hættulegasti ósigur, sem lýðræði og þingræði á Íslandi hefir beðið á undanförnum árum. Það er ófært ástand að fjármálastofnun, sem á að vera undirgefin ríkisvaldinu, skuli geta sett sig yfir sjálft Alþ. hvenær sem henni þóknast. Slíkt ástand grefur undan lýðræðinu og þingræðinu. Mér virðist. að nú í sambandi við frv. það, sem hér er til umr., sé verið að undirbúa þetta sama, og nú álít ég, að verði að reyna á það, hvort Alþ. hefir raunverulega það vald, sem því er ætlað að hafa. Ég álít, að þarna komi fram barátta milli tvenns, í fyrsta lagi milli lýðræðisins í landinu og þess einræðis, sem peningavaldið alltaf reynir að beita, og í öðru lagi barátta milli hinna vinnandi stétta, sjómanna, smáútgerðarmanna og annara, sem hagsmuna hafa að gæta í sambandi víð verksmiðjurnar annarsvegar og hinsvegar hagsmuna einkafyrirtækja, sem verksmiðjur eiga hér á landi, og sérstaklega gegnum h. f. Kveldúlf eru nátengd Landsbankanum. Það má þess vegna ætla, að Landsbankinn - til þess að hlynna að gróða þessara fyrirtækja - sé sérstaklega til í það að beita sinu valdi líka gegn löggjafarvaldi A1þ. Ég álít því, að það verði að reyna á það í þessu sambandi, hvort A1þ. á að ráða sínum málum eða ekki. Einmitt í 9. gr. þessa frv. er það ákvæði sett inn, að verksmiðjurnar kaupi ekki síld af framleiðendum, nema með sérstakri heimild frá atvmrh., en taki við henni til vinnslu fyrir þeirra reikning. - Nú er það vitanlegt, að síldarverksmiðjur ríkisins eru upp á Landsbankann komnar með rekstrarfé, og meiningin hjá form. Framsfl., sem gaf þá yfirlýsingu, sem ég gat um áðan, er að vinna að því í bankaráðinu, að þegar stjórn ríkisverksmiðjanna kemur þangað til þess að biðja um rekstrarfjárlán, þá verði því til svarað, að Landsbankinn láni ekki slíki, nema með því skilyrði, að ekki sé borgað út nema 85% af áætlunarverði síldarinnar. Og þannig ætlar Landsbankinn að koma því inn, sem Ed. nú hefir samþ. og ég vona, að Nd. samþ. líka, að ekki skuli vera. Ég álít, að nauðsynlegt sé að reyna að koma í veg fyrir þetta, og því verði ýtarlega athugað af þeirri n., sem fær þetta frv. til meðferðar. að setja þarna inn ákvæði, sem tryggi það, að síldarverksmiðjur ríkisins verði reknar með hag almennings fyrir augum og þurfi ekki að lúta boði og banni Landsbankans, eða a. m. k. þurfi ekki að framkvæma þá aðferð viðvíkjandi kaupunum á síld, sem er þveröfug við hagsmuni síldveiðimanna og yfirlýstan vilja Alþ. Ég álít þess vegna, að nauðsynlegt sé að bera fram brtt. við þetta frv., sem tryggi, að Alþ. þori að sína það í reyndinni, sem hv. þm. S.-Þ. talaði svo fagurlega um 1934, að það sé húsbóndi á sínu heimili. - og láti hvorki Landsbankann né aðra taka af sér völdin hvað þetta snertir.

Finnur Jónsson Hv. þm. Barð. kom í sinni ræðu nokkuð inn á það spursmál, hvort réttara mundi vera að kaupa síldina föstu verði eða hafa þá aðferð, sem sérstaklega hefir verið barizt fyrir af hv. þm. S.-Þ., að greiða vissan hluta af áætlunarverði við móttöku og svo síðar það, sem fram yfir verður, þ. e. a. s. ef það verður nokkuð. Ég vil minna hv. ]nn. á það, sem ég að vísu geri ráð fyrir að mönnum sé fullkunnugt um, að í lögunum hefir alltaf verið gert ráð fyrir því, að síldin væri ekki keypt föstu verði, heldur væri greiddur viss hluti út á hana við móttöku, en jafnhliða því hefir í l. verið heimild til þess að kaupa síldina föstu verði. M.ö.o. hefir verið gert ráð fyrir því, að meginreglan væri sú, að verksmiðjurnar keyptu ekki síldina föstu verði. En kaupheimildin í þessu frv. er nákvæmlega sú sama og alltaf hefir verið í l. þó að gert hafi verið ráð fyrir af hálfu löggjafans, að hún yrði ekki notuð nema með þyrfti. Heimildin hefir þó alltaf verið notuð, að undanteknu árinu 1930. Þá hafði síldarverðið verið áætlað, að ég hygg, á 7 kr. málið, og borga átti út 70%, eða 4,90 kr. fyrir málið. En svo var bara aldrei borgað neitt meira, og síðan hefir enginn maður stungið upp á því í verksmiðjustj., að verksmiðjurnar yrðu reknar á þann hátt, að þær keyptu ekki síldina, þangað til nú að Þorsteinn M. Jónsson lagði til, þegar verið var að ákveða verð síldarinnar á síðastl. vori, að þessi aðferð yrði viðhöfð, þ. e. a. s. að ekki yrði greitt nema 85% af áætlunarverði við móttöku. Það er langt frá mér að vilja vera með aðdróttanir í garð þessa mæta manns, en ég hafði það á tilfinningunni, að honum væri ekki nein sérstök alvara með þessa till., því að það hefir sýnt sig í rekstri verksmiðjanna og mun halda áfram að sýna sig, að þessi leið, sem framsóknarmenn hafa talað um sem eitthvað sérstakt flokksmál sitt - sem það reyndar alls ekki hefir verið í framkvæmdinni - er ófær. Það er ekki hægt að reka verksmiðjurnar á þann hátt. Ég skal að vísu játa, að ég fyrir mitt leyti teldi það heilbrigðara, en það er bara ekki framkvæmanlegt, og liggja til þess margar ástæður. Fyrsta ástæðan er sú, að ríkisverksmiðjurnar fá nú ekki nema 40% af þeirri bræðslusíld, sem hér er lögð í land, og ef þær tækju upp þá aðferð, sem framsóknarmenn nú hafa stungið upp á, mundi það brátt koma í ljós, að verksmiðjur einstakra manna gætu, þegar hörgull er á síld eins og oft kemur fyrir, sett síldarverðið örlítið hærra, t. d. 10–15 aurum hærra á mál, og afleiðingin yrði sú, að þær fengju alla síldina. Og í öðru lagi gæti þetta orðið til þess undir vissum skilyrðum, að þær þyrftu ekki að borga fullt verð fyrir síldina, því að það er nú einu sinni svona, að menn vilja heldur vera vissir með lægra síldarverð heldur en að eiga von í uppbót einhvertíma seinna, og er ekki hægt að lá mönnum það. Nú get ég ímyndað mér, að hv. þm. Barð. komi og segi við getum líka lögleitt það, að verksmiðjur einstakra manna megi ekki borga nema 85% út á síldina við móttöku.

Slíkt er ekki hægt að lögleiða

. Mér þykir vænt um að fá þessa yfirlýsingu frá lögfræðingi sjútvn., vegna þess að formaður Framsfl. var að hóta þessu við umr. í hv. Ed. nú fyrir nokkrum dögum. Og ef þetta er rétt. sem hv. þm. Barð. segir, sem ég á engan hátt vil draga í efa, að ekki sé hægt að lögleiða það, að verksmiðjur einstakra manna megi ekki greiða nema 85% af síldarverðinu við móttöku, mun það þá ekki vera nokkuð þverlega brotið gegn landslögum, ef Landbankinn með fjármálaalmætti sínu knýr fram mál, sem Alþ. sjálft hefir ekki leyfi til að lögfesta. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. Barð. muni vera mér sammála um það, að æðsta valdið í landinu á að vera hjá Alþ. Það má ekki gera neitt, sem fer í bága við stjskr., og ef það er stjskr.brot af Alþ. að ákveða það, að verksmiðjur einstakra manna skuli aðeins borga út 85%við móttöku, hvaða vit væri þá í því, að Landsbankanum héldist uppi að ákveða slíkt? Það er margt fleira en þetta, sem gerir það að verkum, að í framkvæmdinni er ekki hægt að fara eftir þeim lögum, sem ákveða það, að síldarverksmiðjur ríkisins skuli aðeins greiða 85% af verðinu við móttöku. M. a. það, að síldarverðið hefir í mörg ár verið svo lágt, að það hefir bókstaflega verið ómögulegt fyrir útgerðarmenn og sjómenn að stunda síldveiðar, ef ríkisverksmiðjurnar hefðu ekki borgað út fullt áætlunarverð. Ríkisverksmiðjurnar hafa ekki starfað lengur en síðan 1930, en á 4 árum af þessum 8 árum hefir síldarverðið ekki verið nema 3 kr. Og ég fullvissa hv. þm. um það, að bókstaflega hefði verið ómögulegt að gera út á síldveiðar, ef ekki hefðu fengizt útborgaðar strax þessar 3 kr. út á síldina við móttöku. Ég vil líka benda hv. þm. Barð. á það, að verksmiðjustjórnendur, hverjir sem þeir hafa verið. og hvort sem þeir hafa tilheyrt Alþfl. Framsfl. eða Sjálfstfl., hafa alltaf allir verið á einu máli um þetta atriði, að kaupa síldina föstu verði, því að annað er ekki framkvæmanlegt. Og fyrst það er staðreynd, að þessi aðferð er ekki framkvæmanleg, hvaða þýðingu hefir þá að setja þetta ákvæði í lögin? Og fyrst Alþ. hefir ekki leyfi til þess gagnvart stjskr. landsins að lögbjóða einstökum verksmiðjum, að þær megi ekki borga meira en 85% við móttöku, hvaða vit er þá í því, að Alþ. leyfi nokkurri annari stofnun landsins að gera slíkt? Mér skildist á hv. þm. Barð., að hann vildi halda því fram, að ég hefði ekki gagnhugsað þetta mál, en ég get fullvissað hann um það, að ég hefi velt þessu rækilega fyrir mér, og þegar ég þar á ofan hefi sömu skoðun á þessu og allir þeir, sem í stjórn síldarverksmiðjanna hafa setið fyrr og síðar, þá virðist mér allar líkur benda til þess, að ég muni hafa rétt fyrir mér. enda fór það svo, að heimildin til þess að kaupa síldina - þessi heimild, sem alltaf hefir verið notuð nema árið 1930 - var sett inn í lögin í hv. Ed., og ég veit ekki betur en, að a. m. k. þrír framsóknarmenn sætu hjá við þá atkvgr. Hv. þm. Barð. taldi, að þessi kaupaheimild mundi verða ákaflega tvíeggjuð í höndum „ábyrgðarlítillar og hugsunarlítillar verksmiðjustjórnar“, eins og hann orðaði það. Nú langar mig til að spyrja hv. þm., hvort hann geri ráð fyrir því, að sú lagabreyt., sem hans flokkur nú ber hér fram á Alþ. muni verða þess valdandi, að í stjórn verksmiðjanna veljist ábyrgðarlitlir og hugsunarlitlir menn. Ef hann gerir ekki ráð fyrir því, þá er þessi varnagli hans viðvíkjandi síldarverðinu alveg tilefnislaus. Geri hann hinsvegar ráð fyrir því, að á þessu sé nokkuð mikil hætta, þá vil ég skora á hann að benda á einhverja aðra leið um skipun verksmiðjustj., svo ekki þurfi að óttast, að þangað veljist ábyrgðarlitlir og hugsunarlitlir menn. Þá var hv. þm. Barð. eitthvað að tala um það, að þetta mál þyrfti að ræðast án allra æsinga. Ég fyrir mitt lyti þakka fyrir ágætt ráð, en ég þykist hafa hagað orðum mínum þannig, að þau séu í alla staði þingleg og án allra æsinga, og ég hefi ekkert farið út fyrir það málefni, sem hér er á dagskrá. Hv. þm. Barð. hélt því einnig fram, að mér mundi vera sárara um annað atriði í þessum lögum heldur en um það, hvort kaupaheimildin væri í lögum eða ekki, og átti hann þar við kosninguna í stjórn verksmiðjanna. Ég væri miklu meira á móti frv., ef það hefði komið óbreytt eins og það upphaflega var, heldur en þó þetta ákvæði sé um stjórnarkosninguna, sem ég þó tel, að geti verið skaðlegt fyrir verksmiðjurnar. Ég teldi það t. d. mjög skaðlegt fyrir ríkisverksmiðjurnar, ef þessi lög yrðu til þess, eins og hv. þm. virðist allmjög óttast, að í stjórnina veldust ábyrgðarlitlir og hugsunarlitlir menn. Ég tel það einnig mjög áríðandi fyrir svona stórt fyrirtæki, að tryggt sé, að í stjórn þess veljist menn, sem geta unnið saman. Ég hefi t. d. enga trú á því, að menn. sem ár eftir ár hafa borið hvern annan brigzlum, geti yfirleitt unnið saman á þann hátt, að þeir æfinlega hafi fyrir augum heill og framgang þess fyrirtækis, sem þeir vinna fyrir. Og því er ómögulegt að neita, að með því fyrirkomulagi, sem hér er stungið upp á að lögleiða verði um kosningu í stjórn verksmiðjanna, er talsverð hætta á, að svona geti farið, enda varð ræða hv. þm. ekki skilin öðruvísi en svo, að hann sæi þá hættu. Nú verð ég að samsinna því, sem hv. þm. sagði, að það væri óeðlilegt, ef Alþ. hefði ekki verulega íhlutun um stjórn þessa fyrirtækis, þar sem ríkissjóður á svo mikið undir þessum verksmiðjum. Hinsvegar vil ég benda hv. þm. á. að það er í raun og veru alveg óeðlilegt, að þeir, sem fara með ríkisstj. á hverjum tíma og eiga þess vegna að bera ábyrgð á stjórn þessa mikla fyrirtækis, tryggi sér það ekki fullkomlega fyrirfram, að í verksmiðjustj. veljist menn. sem geta unnið saman og ríkisstj. treystir til þess hvorutveggja, að gæta hagsmuna verksmiðjanna og ríkisins. Og vil ég í þessu samlandi benda á, að við hv. þm. Barð. vorum svo sammála um þetta 1934, að við fluttum þá á haustþinginu frv. til l. um stjórn síldarverksmiðja ríkisins, og í því frv. var gert ráð fyrir því, að ríkisstj. skipaði þrjá menn í verksmiðjustj. Ég veit ekki, hvað hefir komið til þess, að hv. þm., minn ágæti meðflm. að frv. 1934, hefir skipt svona um skoðun. Ekki er því til að dreifa, að einn flokkur hafi haft eitthvert sérstakt einræðivald yfir verksmiðjunum nú síðustu tvö árin og vil ég í því sambandi benda á, að Sjálfstfl. var gefið ekki eitt heldur mörg tækifæri til þess að eignast fulltrúa í verksmiðjustjórninni. Var fyrst leitað hófanna við einn þekktan sjálfstæðismann hér í bænum um það, að hann færi í verksmiðjustj., þegar nýskipun hennar fór fram samkv. bráðabirgðal. frá 1935. og var hann þegar búinn að lofa því. En þegar það vitnaðist, neyddu helztu forvígismenn Sjálfstfl. hér á Alþ. þennan mann til að láta af því áformi, og brigðaði hann því loforð það, sem hann hafði gefið ráðh. Alþfl. Og ekki nóg með það, svo var fenginn annar ágætur sjálfstæðismaður, sem á heima á Siglufirði og er einn af forvígismönnum flokksins þar, til þess að fara í stjórnina. Og það fór á sömu leið. Það var gerð að honum svo harðvítug árás af hálfu Sjálfstfl., að einnig hann varð að bregðast því loforði, sem hann hafði gefið Alþfl. um að fara í verksmiðjustj. Með þessu er það sannað, að Sjálfstfl. vildi ekki eiga neinn af þeim mönnum, sem framarlega stóðu í flokknum, í verksmiðjustj., og að það er Sjálfstfl. sjálfum að kenna, að hann hefir ekki átt neinn fulltrúa þar síðastl. 2 ár. Að það, að sjálfstæðismenn drógu sína fulltrúa til baka hafi á nokkurn hátt verið notað til pólitísks einræðis yfir verksmiðjunum, mótmæli ég sem algerlega tilhæfulausu, enda skildi ég ekki hv. þm. Barð. svo, að hann héldi því beinlínis fram. En ef hann hinsvegar skyldi hafa átt við, að pólitísks einræðis hafi kennt þar, vil ég ráðleggja honum að leita um það upplýsinga hjá fulltrúum Framsfl. í stj. ríkisverksmiðjanna. Ég er viss um, og get vitnað um það í fundarbækur ríkisverksmiðjanna, að í þau 2 ár, sem núv. stj. hefir setið, hefir ekki orðið neinn ágreiningur innan stj., sem gæti stutt þau ummæli, að um pólitískt einræðisvald væri að ræða. Hitt er annað mál, að ekki er hægt að neita því, að sá friður, sem ekki fékkst árið á undan og þann part af árinu 1936, sem liðinn var, þegar nýja stj. tók við, hefir fengizt með núv. stj. En það er ekki starfsfriður pólitísks einræðis, heldur starfsfriður manna, sem fyrst og fremst unnu með hag ríkisverksmiðjanna fyrir augum. Í sambandi við það, sem hv. þm. Barð. sagði um framkvæmd þess að taka við síld í bræðslu með óákveðnu verði, vil ég benda á, að ef ekki væri til staðar það einræðisvald Landsbankans, sem minnzt hefir verið á, til þess að knýja verksmiðjur einstakra manna inn á þær brautir, sem hv. þm. Barð. segir, að Alþ. sjálft geti ekki leyft sér að fara vegna stj.skrárinnar, mundu þeir, sem lögðu inn síld í ríkisverksmiðjurnar síðastl. sumar hafa fengið fulla greiðslu, og þeir, sem lögðu inn hjá einstökum mönnum, sem notuðu sér hið hagkvæma lýsisverð síðastl. sumar, sömuleiðis fulla greiðslu. En þeir, sem lögðu inn síld í verksmiðjur einstakra manna, sem ekki notuðu sér hið góða verð á lýsi, eins og t. d. Kveldúlfur, hefðu haft litla von til að fá fullt verð, því að verð á lýsi hefir farið svo mjög lækkandi síðan. Þetta eina atriði, er ég hefi bent á, gerir það ómögulegt að koma á því, sem Framsfl. hefir haldið fram, að ætti að vera aðalstefnan um rekstur ríkisverksmiðjanna. Það er vitanlega rétt hjá hv. þm. Barð., að Alþfl. hefir í rauninni borið ábyrgð á stj. verksmiðjanna í þessi 2 ár. Þó hygg ég, að verksmiðjustj. sé svo skipuð nú, að í henni sé auk alþfl.mannsins og framsóknarmannsins einn maður, sem telur sig utan flokka. En á hitt vil ég benda og leggja þar á sterka áherzlu, að um ágreiningsmál innan verksmiðjustj. hefir ekki verið að ræða. Og ég neita því ákveðið, að komið hafi til mála, að menn væru valdir til vinnu við verksmiðjurnar af pólitískum ástæðum. Það hefir verið höfð sú regla í verksmiðjustj. að taka þá menn áfram, sem höfðu verið þar áður, og í rauninni hefir ekki mörgum mönnum verið bætt við í tíð núv. verksmiðjustjórnar. Ég neita því einnig, að bræðslusíldarverðið síðastl. ár hafi verið ákveðið of hátt, og ég vil skora á hv. þm. Barð. að færa fram einhverja sönnun fyrir þeirri ásökun sinni. Ég skal taka það fram, að bræðslusíldarverðið var síðastl. vor ákveðið eftir nákvæmlega sömu reglum og árið 1936. En þá fekk verksmiðjustj. hart aðkast frá Sjálfstfl. fyrir, að verðið hefði verið ákveðið allt of lágt. Framsfl. stóð þá að því með Alþfl. að verja þá verðáætlun, og hefði með sama rétti getað staðið að því að verja bræðslusíldarverðið þetta ár, því að eftir öllum þeim gögnum og upplýsingum, sem fyrir lágu, var það ákveðið eins rétt og mögulegt var að gera sér hugmynd um. Ég skal taka það fram, að það er eitt atriði, sem sýnir betur en nokkuð annað, að verðáætlunin er ekki of há. Það er sem sé ekki annað fyrirsjáanlegt en að síldarverksmiðjurnar geti svarað lögboðnum afborgunum og lögboðnum sjóðagjöldum og staðið straum af venjulegum kostnaði, þrátt fyrir verðfall á lýsinu frá því að síldarverðið var ákveðið. Það kann að vera, að verksmiðjur einstakra manna, sem ekki notuðu sér sölutækifæri eins og ríkisverksmiðjan hefir gert, fari illa út úr 8 kr. bræðslusíldarverði. En erfitt hefði verið að setja undir þann leka, að verksmiðjur, sem ekki hafa notfært sér möguleikana til að selja lýsi háu verði, geti ekki greitt sama verð og hinar. Ég er fyrir fram viss um, að hv. þm. Barð. er mér sammála um þetta. Þá færði hv. þm. það fram sinu máli til stuðnings, að 2 verksmiðjur á Austurlandi hefðu ekki staðizt þetta verð. En það er ekki af því, að síldarverðið hafi veri ákveðið of hátt, heldur vegna þess, að þær eru svo litlar, að rekstur þeirra svarar ekki kostnaði í samanburði við hina stærri verksmiðjur. Ég er líka sannfærður um, að ef hv. þm. Barð. væri spurður, hvort hann áliti, að ákveða ætti síldarverðið með tilliti til verksmiðja, sem ekki væru samkeppnisfærar í rekstrinum, og setja þannig niður síldarverðið fyrir sjómönnum og útgerðarmönnum, þá mundi hann svara því neitandi. Hv. þm. sagði, að því hefði verið haldið fram í Alþýðublaðinu, að leynisamningar væru á milli framsóknarmanna og sjálfstæðismanna í þessu máli, og benti á, að samningarnir hefðu í raun og veru verið opinberir. En þó að ekki hafi verið gerður um þetta samningur, hvorki leynilegur né opinber, þá fela þær till., sem einn framsóknarmaður og einn sjálfstæðismaður hafa borið fram, í sér samning um þetta efni, a. m. k. hvað viðvíkur flutningi málsins á Alþingi, en mér þætti vænt um, ef hv. þm. Barð. upplýsti mig um, að svo væri ekki. Um varamennina vil ég segja það, að þó að ég flytji till. um varamenn, hefir það aldrei verið ætlun mín að fara fram á, að þeir tækju nokkurntíma sæti í stj. verksmiðjanna nema í forföllum eða við fráfall aðalmanns. Sé ég því ekki ástæðu til, að þeir þurfi að eiga heima á Siglufirði. Væntanlegar till. um varamenn hafa því ekki í sér fólgna hættu um aukin útgjöld. Hv. þm. Barð. spurðist fyrir um það, hvort komið væri í ljós, að vegna verðfalls á síldarlýsi hefði bræðslusíldarverðið verið of hátt. Ég er búinn að svara því. Það hefir ekki komið í ljós hjá ríkisverksmiðjunni, heldur hefir áætlunin þvert á móti reynzt mjög varlega ákveðin. Það eru að vísu enn óseld nokkur þús. tonn af síldarlýsi, en af því eiga ríkisverksmiðjurnar ekki nema 1500 smál., og nemur verð þess um ½ millj. kr., en ég tel ekki líkindi til, eins og verð á lýsi er nú orðið lágt, að á því verði verðfall, sem verksmiðjurnar dregur nokkuð að ráði.  Ég geri ekki ráð fyrir, að ég muni hafa ræðu mína miklu lengri, þar eð ég var búinn að svara mestu í ræðu hv. þm. Barð. Ég var búinn að sýna fram á það, að það væri ástæðulaus ásökun í garð stjórnar síldarverksmiðjanna, að verðið í vor hafi verið ákveðið óhæfilega hátt. Þessu til sönnunar nefndi ég það, að ríkisverksmiðjurnar hefðu orðið fyrir mjög miklu verðfalli á síldarlýsi, eins og raunar aðrir, sem varð þess valdandi, að verksmiðjurnar biðu mikið tjón, en það yrði sennilega ekki tap á heildarrekstrinum. En það má af þessu sjá, að ef verksmiðjurnar hefðu ákveðið verðið of hátt, þá hefðu þær sennilega orðið fyrir meira tapi í ár, eins og sennilega verður á verksmiðjum vissra einstakra manna, sem ekki notuðu sér háa síldarverðið í jan.-febrúar til að selja meginhluta síldarlýsisins, eins og síldarverksmiðjur ríkisins gerðu. Ég hefi einnig bent á, að það er ekki hægt að binda síldarverð ríkisverksmiðjanna við það verð, sem einstakir menn kunna að vilja greiða fyrir síldina, meðfram af þeirri ástæðu, að það er ekki víst. að sölur fari fram á sama tíma hjá öllum verksmiðjunum. Ég vil víkja aftur nokkru að því pólitíska einræði, sem hv. þm. Barð. taldi, að hefði ráðið um stjórn verksmiðjanna. Ég vil benda á það, að ákvarðanir verksmiðjustj., svo að segja allar, eru gerðar ágreiningslaust. Ef um ásökun á hendur verksmiðjustj. um, að eitthvert pólitíska einræði hefði verið haft í frammi í stjórn verksmiðjanna þessi 2 ár, sem núv. stjórn hefir setið, þá er það um leið ásökun á hendur fulltrúa framsóknarmanna í verksmiðjustj., ásökun. sem ég hefi þegar bent á, að ekki hefir við nein rök að styðjast. Viðvíkjandi því gjaldi, sem frv. ætlazt til. að greitt verði framvegis af ríkisverksmiðjunum til Siglufjarðarkaupstaðar, þá vil ég benda á, að ríkisverksmiðjurnar greiða nú þegar til hafnarsjóðs Siglufjarðar gjald, sem hinir aðrir keppinautar verksmiðjanna greiða ekki. Ennfremur hefi ég sýnt fram á, að þó ekki yrði ákveðið nema ½% af umsetningu ríkisverksmiðjanna í útsvar, þá yrði það þó meira, sem þær þyrftu að borga í útsvar til Siglufjarðarkaupstaðar en keppinautar verksmiðjanna greiða í þeim sveitum, þar sem þeir hafa sinn rekstur. Það er ætlazt til, et þetta frv. nær fram að ganga óbreytt, að lagðar verði á ríkisverksmiðjurnar um 76 þús. kr. í nýjum og gömlum sköttum. eða sem svarar 760 kr. á hvert skip, sem við þær skipta. Ég vil benda á það, að samkv. útsvarslögum á Siglufjarðarkaupstaður rétt á hluta af útsvari skips, sem leggur þar upp síld. Þetta mundi því verða tvöfaldur skattur á útgerðarmenn, et þetta ákvæði yrði að l. Hv. þm. Barð. benti á þessu til réttlætingar, að ríkisverksmiðjurnar væru tekjuskattsfrjálsar. Ég verð að segja, að þakka skyldi ríkinu, þó það ekki færi að leggja tekjuskatt á sin eigin fyrirtæki. Hv. þm. Barð. hóf mál sitt á því, að vel gæti svo farið, að að ríkisverksmiðjunum veldist ábyrgðarlítil og hugsunarlítil verksmiðjustjórn. Með þessum orðum er hann raunverulega að fordæma það fyrirkomulag, sem lagt er til í þessu frv., því að hvað sem þessi hv. þm. kynni að segja um núv. verksmiðjustjórn, þá trúi ég því ekki, að hann segi, að hún hafi verið ábyrgðarlítil um hag verksmiðjanna. Ef hann segði slíkt, þá mundi ég a. m. k. fara fram á, að hann fyndi þeim orðum sinum stað. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar við þessa umr. Ég vænti þess, að málið komi til sjútvn. og að ég fái þar tækifæri til að fjalla um það.



Það er auðséð af þessum umr., að þeim er ekki ætlað að upplýsa málið, a. m. k. ekki frá hendi hv. þm. Ísaf., heldur var ræða hans aðeins málþóf til að tefja málið, svipað eins og aðalandstæðingar hans, sjálfstæðismenn, hafa stundum viðhaft hér á Alþingi. Í raun og veru kom hann með lítil rök gegn því. sem ég sagði. Það hefir komið eitthvað illa við hv. þm., sem ég sagði, að illa gæti farið, ef ábyrgðarlítil stjórn væri fyrir verksmiðjunum. Ég tók það þó fram, að ég væri ekki að leggja dóm á núv. stjórn með þessum ummælum. Hitt vil ég segja, að ég álit, að teflt hafi verið á tæpasta vað með 8 kr. verðið í fyrravor, í stað þess að fara eftir till. Þorsteins Jónssonar um að greiða ekki nema ákveðinn hundraðshluta af verðinu fyrirfram. Eða hefði ekki verið varlegra að ákveða verðið ekki hærra fyrirfram en t. d. 1 kr.?

Hafa það hvað?

. Hafa það ekki svo hátt, t. d. aðeins 7 kr. Ég spurði hv. þm., hvort hann væri viss um, að verksmiðjurnar stæðu við það verð, sem þær borguðu út í sumar. Í stað þess að svara spurningu minni, snýr hann spurningunni að mér og spyr mig, hvort verksmiðjurnar muni þola verðið. Hvernig á ég að svara? Ég veit það er mikið óselt af lýsi. Nei, það er hans að svara því, hvort niðurstaðan verður sú, að reksturinn beri sig. Hv. þm. hefir ekki svarað þessu, enda getur hann það ekki, vegna þess, að hann veit ekki, hvort hann getur selt. Hv. 5. þm. Reykv. hélt hér eina af þessum vanalegu ræðum sínum, fullur af þjósti, rétt eins og hann sé að tala á sellufundi. Það var ein hugsun, sem gekk í gegnum alla hans ræðu, að bankavaldið væri hér að kúga Íslendinga. Þetta svokallaða bankavald er draugur, sem þessi hv. þm. og flokksmaður hans eru sífellt að glíma við, hvort sem nokkurt tilefni er til eða ekki. Var að skilja á honum, að form. Framsfl. hefði verið að veifa „bankavaldinu“ framan í hv. Ed. Ég vil benda hv. þm. á það, að kritík vinstri flokkanna á hendur bönkunum fyrir tap þeirra á einstökum fyrirtækjum stafar af því, að bankarnir hafa ekki gætt þess að setja nægilega örugg skilyrði fyrir sínum lánum til þeirra. Hér er um það að ræða, ef greiddur verður ákveðinn hundraðshluti af áætluðu verði til síldareigenda, en ekki fullt verð, og einkaverksmiðjur ætluðu svo að borga hærra verð, þá er spurningin sú, hvort heimilt væri fyrir bankana að setja það skilyrði fyrir lánum til þessara verksmiðja, að þær borgi ekki hærra verð en ríkisverksmiðjurnar. Mér finnst eðlilegt, að bankarnir settu þetta skilyrði til samræmis. Ég játa það, að ekki er hægt með l. að skuldbinda einstök fyrirtæki til að gefa ákveðið verð fyrir vöru og ekki hærra, en hinsvegar er það mögulegt fyrir bankana. Bankarnir eiga að setja þeim, sem þeir lána, það skilyrði, að þeir útborgi ekki hærra verð en svo, að reksturinn sé tryggur. Það kemur ekki í bága við löggjafarvald Alþingis. Það er skylda bankanna, sem þeir því miður hafa ekki ætið gætt, og þess vegna hafa þeir tapað á lánunum. Hv. 5. þm. Reykv. var að tala um, að það þyrfti að setja ákvæði í l. um það, að verksmiðjurnar skyldi reka með hag almennings fyrir augum. Hann skoðar þetta mál líklega af sama sjónarhól og hann stóð á hér í gær. Ég veit nú ekki betur en það sé einmitt stefnt að því með þessu frv. Það er allt undir því komið, að svo stór fyrirtæki sem ríkisverksmiðjurnar geti borið sig, því þá aðeins verða þær til stuðnings atvinnuvegunum í landinu:  Þessir þm. báðir, hv. 5. þm. Reykv. þó meir, ganga nú á það lagið að reyna að espa útgerðarmenn og sjómenn sem mest gegn síldarverksmiðjunum. Þeir fara nú sömu leiðina og hv. þm. Ísaf. var að átelja sjálfstæðismenn fyrir að vilja fara 1936. Árið 1936 stóð hv. þm. Ísaf. sig sæmilega, svo að verksmiðjurnar gátu nokkurnveginn staðið við það verð, er þá var útborgað. Ef farið hefði verið eftir till. sjálfstæðismanna þá, veit hv. þm. Ísaf., hvernig farið hefði. Hv. þm. Ísaf. var að tala við mig eins og barnakennari. Hann hélt víst, að ég vissi ekki, að undanfarið hafa verksmiðjurnar keypt síld við föstu verði, þó lögin mæli svo fyrir, að aðallega eigi að taka vöruna með áætlunarverði, þar sem nokkur hluti sé útborgaður við móttöku. Hann þurfti ekki að upplýsa mig um þetta. Ég hefi alltaf haldið því fram, að sú leið væri hin eina örugga; þó að kaup við föstu verði gætu komið til greina undir vissum kringumstæðum, þá felst í hinni aðferðinni hin eina höfuðtrygging fyrir því, að ekki sé farið gapalega og glannalega með fjárhag verksmiðjanna. Hv. þm. Ísaf. viðurkenndi það, að sjálfsagt væri, að þingið hefði íhlutun um skipun verksmiðjustj., svo hann ætti að geta verið ánægður með ákvæði frv. um þetta efni. Það er að vísu rétt, að við hv. þm. Ísaf. fluttum hér um árið frv. til l. um ríkisverksmiðjur, þar sem atvmrh. átti að skipa alla verksmiðjustj. En síðar gerðust þau undur, að jafnaðarmenn í verksmiðjustj. tóku höndum saman við Svein Benediktsson gegn framsóknarmanninum í verksmiðjustj. og gerðu allt samstarf í verksmiðjustjórninni ómögulegt. Annars finn ég ekki ástæðu til að rifja upp þessa atburði, en læt nægja að vísa til þess, er ég áður sagði, að það er sjálfsagt að haga rekstri þessa fyrirtækis svo, að hagur almennings, ríkis og höfuðatvinnuvegirnir sitji í fyrirrúmi fyrir öllu öðru. Stundum tæpti hv. þm. Ísaf. á því, sem haldið hefir verið fram í blaði hans, Alþýðublaðinu, undanfarna daga, að leynisamningar ættu sér stað um lausn þessa máls milli Framsfl. og Sjálfstfl. Ég benti honum á, að þær aðgerðir, sem farið hafa fram í málinu, eru allar fyrir opnum tjöldum. Honum fannst það eitthvað hneykslanlegt, að fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl. í þeirri n., er undirbjó frv., urðu sammála um skipun stjórnarinnar og ýms önnur atriði frv. En eins og hann veit, var sumu í frv. breytt í hv. Ed. með atkv. hv. sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna á víxl. Þar var alls ekki einhliða atkvgr., eins og hv. þm. veit, en af því hann er sífellt að blanda Kveldúlfi, Sambandi ísl. fiskframleiðenda og fiskimálanefnd inn í umr., tek ég þetta fram, án þess ég ætli mér að fara að svara fyrir þessar stofnanir. Ég býst við. að fulltrúar Kveldúlfs svari fyrir sig, enda sé ég ekki, hvað þetta kemur þessu máli við.

*Einar Olgeirsson: Ég ætla fyrst að byrja á því, að mótmæla því, sem hv. þm. Barð., sá er síðast falaði, hélt fram, að við værum með málþóf hér í sambandi við þetta mál. Það kemur satt að segja úr hörðustu átt að kalla það málþóf, að eitt aðalmál þingsins er rætt 3–4 klst. á kvöldfundi, þegar það kemur fyrir d. svo að segja í þinglok. Ég veit ekki, til hvers er verið að kjósa menn til þings, ef ekki til að ræða alvarlegustu mál þingsins. Náttúrlega er það óþarft fyrir þá herra, sem búnir eru að semja fyrirfram um málin, og þægilegast að málin séu afgr. umræðulaust og að ekki sé minnzt á þá samninga, sem eiga sér stað í þessu máli. Þegar stjórnarflokkarnir deila eins skarplega og átti sér stað í hv. Ed. um daginn, er þetta mál var á dagskrá, þar sem hv. þm. S.-Þ., form. Framsfl., tók höndum saman við hv. þm. Vestm. móti hæstv. atvmrh., þá er ekki furða, þó nokkrar öldur rísi einnig í þessari hv. d. um þetta mál. Nei, meiningin er, að þessum háu herrum er illa við almennar umr. í þinginu um þetta mál. En svo ég víki nokkuð að ræðu hv. þm., þá þótti mér hann tala nokkuð djarft um það, að of hátt verð hafi verið greitt í sumar til útgerðarmanna og sjómanna fyrir síldina. Hann sagði, að hag almennings væri svo bezt borgið, að fyrst og fremst væri hugsað um hag verksmiðjanna. Hann tæpti meira að segja á því, að verðið á síldarmáli hefði verið 1 kr. of hátt. En hvað hefði það þýtt, ef stefnu þessa hv. þm. hefði verið fylgt í vor og síldarverðið ákveðið 7 kr. í stað 8 kr.? Það hefði hvorki meira né minna en þýtt ½ millj. kr. lægri útborgun fyrir þá síld, er ríkisverksmiðjurnar keyptu í sumar. Og á þeirri síld, sem lögð var inn hjá verksmiðjum einstakra manna og félaga, Kveldúlfsverksmiðjunum, verksmiðjum Alliance, Steindórs Hjaltalíns, Krossanesverksmiðjunni o. fl., hefðu útgerðarmenn, miðað við 1 kr. lækkun, tapað hvorki meira né minna en um 1 millj. kr. Hefði stefna þessa hv. þm. og flokks hans ráðið, mundu útgerðarmenn og sjómenn hafa tapað 1½ millj. kr. af réttmætu fé sinu, nema þeir líti svo á, að Kveldúlfur og almenningur sé það sama. Því þrátt fyrir það, þó borgaðar væru 8 kr. fyrir málið, þá hefir rekstur verksmiðjanna borið sig vel, eftir þeirri skýrslu, sem hv. þm. Ísaf., einn úr stjórn verksmiðjanna, gaf hér áðan. Þá minntist hv. þm. Barð. á bankavaldið, og talaði um drauga í því sambandi. Ég get vel skilið það, að framsóknarmönnum finnist þeir sjá afturgöngur, þegar þeir heyra kritíkina á Landsbankanum nú, því hún minnir þá óþægilega mikið á þeirra eigin kritík á Íslandsbanka á sínum tíma, og Kveldúlfur verði nú í hugskotum þeirra óþægileg líking af Copland hér á árunum, þegar form. Framsfl. var að skrifa um töp Íslandsbanka á honum. Það er því óþarfi fyrir hv. þm. Barð. að vera að tala um draug í sambandi við það bankavald, sem almenningur á nú í höggi við; til þess er það of lífræn staðreynd. Og ég held, að nær væri fyrir Framsfl. í stað þess að álasa kommúnistum og gera grín að þeim fyrir kritík þeirra á Landsbankanum. að athuga dálítið afstöðu Landsbankans til sjálfrar ríkisstj., athuga það, hvort Landsbankinn setur ekki sjálfa ríkisstj. í nokkuð óþægilega aðstöðu, þrátt fyrir það. þó stjórnin eigi að hafa full ráð yfir bankanum, því bankinn er eign ríkisins og starfar á ábyrgð þess, þó hann liti fremur út fyrir að vera prívateign bankastjóranna. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Barð. sagði um töp bankanna á útlánum til einstakra fyrirtækja, þá var það rétt. Bankarnir hafa á tveim síðustu áratugum tapað þannig 33 millj. kr. á ógætilegri útlánastarfsemi, og þessi töp skella á þjóðinni allri að lokum. Það er þessi stefna bankanna, sem við erum að ráðast á, og við viljum koma í veg fyrir, að hún verði ráðandi í framtíðinni. Og hv. þm. væri nær að skjóta geiri sinum í þessa átt, ef hann ætlar að hreinsa til, heldur en að vera gera ríkisverksmiðjunum erfitt með lánsfé til þess að hjálpa smáútgerðarmönnum og sjómönnum. Það er ekkert undarlegt, þó umr. verði um þetta mál, þegar beitt er þeim aðferðum, sem flutningsmenn frv. beita og við hv. þm. Ísaf. höfum hér lýst, til þess að hjálpa Kveldúlfi og öðrum stórbröskurum. Hv. þm. virðist ekki skilja það samband. sem er á milli Kveldúlfs og þessa frv. Kveldúlfur skuldar bönkunum um 6 millj. kr. Hann er nýbúinn að byggja stóra verksmiðju. Kveldúlfur hagnast á lágu síldarverði. Og ef Kveldúlfur hagnast, þá geta bankarnir kannske haft eitthvað upp í sínar skuldir. Það á að nota ríkisverksmiðjurnar til að halda niðri síldarverðinu, til þess að Kveldúlfur geti grætt á kostnað sjómannanna og borgað af skuldum sínum hjá bankanum. Þannig á að velta stórtöpum Kveldúlfs yfir á herðar alþýðunnar; úr því ekki hefir tekizt að velta til fulls töpum á saltfisksútgerðinni yfir á alþýðuna, þá á að reyna þessa leið. Ég held hv. þm. Barð. þurfi ekki að kvarta yfir því, að hann skilji þetta ekki. Annað mál er það, hvað hann vill láta uppi. Hvað 1. gr. frv. snertir - annars ætlaði ég ekki að fara út í einstök atriði frv., en geri það, úr því hv. þm. hafa farið inn á þá braut -, þá er það lagt til, að stjórn verksmiðjanna skipi 5 menn, kosnir af þinginu. Það hefir lengst af verið svo, að verkamenn og sjómenn hafa haft einhverja hlutdeild í skipun stjórnarinnar. Í byrjun, að mig minnir, valdi bæjarstjórn Siglufjarðar mann í stjórnina, síðan minnir mig, að Alþýðusambandið ætti hlutdeild í skipun stjórnarinnar. Í frv. er stefnt að því að draga valdið sem mest í hendur þingsins og reyna að rýra sem mest vald veiðendanna. Í hv. Ed. kom fram brtt. við þessa gr. um að Alþýðusambandið og útgerðarmenn veldu sinn manninn hvort í stjórnina, en Alþingi þrjá. Þetta fyrirkomulag álit ég miklu heppilegra, þar sem þessir aðiljar hafa þarna mjög mikilla hagsmuna að gæta. Ég held, að hægt sé að draga þessar stofnanir um of inn í stjórnmáladeilurnar, en að því er hreint og beint stefnt með 1 gr. frv. eins og hún er. Ég sé líka, að gert er ráð fyrir því, að endurskoðendur séu þrír, valdir af stærstu þingflokkunum. Það er farið að tíðkast nú í seinni tíð, að stærstu þingflokkarnir tilnefni menn til hins og þessa. Það er þannig farið að skapa sérstakt vald fyrir þingflokkana, sem annars er ekki venjulegt í l. Það vita allir, að eins og nú er, er óeðlilega mikið vald í höndum miðstjórna hinna pólitísku flokka. Þetta stefnir að því að efla það vald og draga úr valdi alþýðunnar í landinu. Ég held þess vegna. að það eigi ekki að stefna í þá átt að auka þetta vald og að öllu leyti draga úr þeim áhrifum; sem fólkið sjálft getur haft í þessum efnum, hvort heldur sem það er með beinum kosningum eða samtökum. - Ég er þess vegna á móti 4. gr. hvað skipun stjórnarinnar snertir. Þá er hér ein gr. í frv., sem er sérstaklega eftirtektarverð í sambandi við það, sem um hefir verið að ræða, og það er 7. gr., sem hljóðar svo: „Ríkissjóður ber eigi ábyrgð á þeim skuldum, sem síldarverksmiðjur ríkisins stofna til eftir 31. des. 1937, nema heimild sé veitt til þess af Alþ.“ Ég man ekki eftir að hafa heyrt talað um svona ákvæði í sambandi við ríkisstofnanir áður, og þó er hér um að ræða stofnun, sem er sérstaklega fjárfrek, þar sem hún þarf að borga mjög mikið út að sumrinu, en fær ekki greitt fyrir sínar afurðir fyrr en smám saman með haustinu eða vetrinum. Hver er nú tilgangurinn með því að setja þetta ákvæði inn einmitt núna? Ég sé ekki betur en að þessi gr. sé alveg stíluð upp á það að gera verksmiðjurnar gersamlega háðar Landsbankanum. Með þessari gr. er verið að neita þeim um ábyrgð ríkissjóðs og kippa undan þeim aðallánstraustinu, sem þær fram að þessu hafa haft. Meiningin hlýtur að vera sú, að næst þegar verksmiðjustj. kemur til Landsbankans til þess að biðja um lán til að borga út vinnulaun og annað slíkt, þá standi það svart á hvítu, að ríkissjóður beri enga ábyrgð á skuld- um, sem verksmiðjurnar stofna til. Það er auðséð, að þetta er sett með það sama fyrir augum eins og ákvæðið um, að ekki mætti borga út nema 85% af áætlunarverði síldarinnar. M. ö. o., meiningin er sú, að gera verksmstj. ómögulegt að vinna í hagsmunaskyni við smáútgerðarmenn og sjómenn og gera hana að verkfæri í höndum Landsbankans, sem getur fyrirskipað henni það, sem honum sýnist, og þar með komið ár Kveldúlfs nægilega þægilega fyrir borð. Og þetta skeður eftir að sú stofnun, sem hér er verið að skapa svona mikið vald hjá, Landsbankinn, hefir frá því fyrir 10 árum færzt úr því að vera með takmarkaðri ábyrgð ríkisins yfir í það, að ríkið varð að taka algerða ábyrgð á henni, og eftir að hún sjálf hefir tapað um 18 mill.: kr. af því fé, sem ríkið hefir trúað henni fyrir. Eftir þetta allt á að gera síldarverksmiðjur ríkisins sérstaklega háðar þessu fyrirtæki, sem er einsdæmi í allri sögu seðlabanka í Evrópu, því að slíkt tap, sem Landsbankinn hefir orðið fyrir, þekkist yfirleitt ekki hér í álfu. Þá kem ég að þeirri einu gr., sem við hv. þm. Ísaf. erum ósammála um, og það er 14. gr., þar sem svo er ákveðið, að verksmiðjurnar skuli greiða ½% af brúttóandvirði seldra afurða til bæjar- eða sveitarsjóðs, þar sem þær eru starfræktar. Ég minnist á þetta sérstaklega vegna þess, að blað Alþfl. gerði það að nokkru umtalsefni, að hv. 1. landsk. í Ed. var með því, að þetta ákvæði var sett inn, og meira að segja að það mætti vera 1%. Við kommúnistar erum með þessu ákvæði vegna þess, að við erum sannfærðir um, að verksmiðjurnar geta borið þetta, enda viljum við líka gjarnan stuðla að því, að þetta gjald yrði lagt á aðrar verksmiðjur í landinu, ef um það væri að ræða. Þetta snertir sjómenn hverfandi lítið, í mesta lagi 3–5 kr., en getur munað Siglufjarðarbæ svo skiptir tugum þúsunda. Og ég veit, að í þessu máli er afstaða okkar kommúnista í samræmi við afstöðu allrar alþýðu á Siglufirði, enda samþ. verkamannafélagið Þróttur einróma á fundi sínum í gær að skora á Alþ. að gera þetta ákvæði að lögum, um leið og það mótmælti harðlega þeirri árás á verkalýðinn, sem felst í þessu frv. eins og það liggur fyrir. Ég vil svo út frá því, sem hv. þm. Barð. var að tala um málþóf, og með tilliti til auðu stólanna hér í d., aðeins lýsa mínu áliti á því, sem hér á A1þ. er að gerast. Það gekk svo lengi framan af þessu þingi, að fundir stóðu aðeins yfir í 7–15 mín., svo að þm. ofþreyttust ekki á þingsetu þá. Upp á síðkastið hafa ekki heldur verið það miklar umr., að þær hafi átt að þreyta þá mjög. Ég býst sem sagt við, að þetta sé eitthvert umræðuminnsta og lélegasta þing, sem háð hefir verið. En nú í þessi fáu skipti, sem kvöldfundir eru og aðalfrv., sem fyrir þinginu liggja, eru til umr., fær forseti að sitja hér næstum einn. Mestur hluti þm. er hér einhversstaðar í hliðarherbergjum að leika sér að krossgátum. Á meðan eru svo að koma hótanir frá stofnun hinumegin við götuna um það, að ef þingið geri ekki þetta eða hitt, þá skuli þessi stofnun framkvæma það í staðinn. Undir þessu rótast hv. þm. ekki. Þeir sofa á meðan peningavaldið ógnar löggjafarvaldinu. Ég tala nú ekki um, að þeir sofa á meðan fasistarnir eru að flytja inn vopn og annað slíkt. Og þessir sömu menn, sem bezt standa sig í því að vera fjarverandi, segjast vera vökumenn þjóðarinnar, og sérstaklega vökumenn lýðræðisins. Ég er hræddur um, að hið íslenzka lýðræði mundi sofna vært út af, ef ekki væru einhverjir aðrir á verði heldur en þeir.

Forseti (JörB) : Út af ummælum hv. síðasta ræðumanns vil ég geta þess, að mér er ekki kunnugt um, að nokkrar hótanir hafi borizt frá opinberri stofnun um það, að Alþ. mætti ekki ráða ráðum sínum.



Það er náttúrlega ekki von, að hæstv. forseti, sem situr hér einn fastur við sinn stól, viti, hvaða ummæli falla í hv. Ed. En út af þeirri aths., sem hæstv. forseti gerði, vil ég upplýsa það, að ég var nú fyrir nokkrum dögum áheyrandi að ummælum, sem féllu hjá hv. þm. S.- Þ. og voru á þá leið, að ef Alþ. fengist ekki til að ákveða það, að síldin skyldi einungis greidd með 85% af áætlunar- verði við móttöku, skyldi hann nota aðstöðu sína sem bankaráðsmaður til þess að fá því framgengt. Að öðru leyti ætla ég að nota minn tíma til þess að svara hv. þm. Barð. Hann talaði um það, að fulltrúi framsóknarmanna í síldarverksmiðjustj. hefði viljað ákveða verðið 7 kr. nú á þessu vori. Þetta er rangt hjá hv. þm., því að samkv. fundarbók verksmiðjustj., sem ég hefi hér fyrir framan mig, þá var það einróma álit stj., að verðið væri rétt áætlað 8 kr. málið. Að Þorsteinn M. Jónsson hafi viljað áætla verðið 7 kr., er alveg tilhæfulaust. Hinsvegar gerði hann þá kröfu, að síldin yrði tekin til vinnslu af framleiðendum og borguð við móttöku með 85% af áætlunarverði. Nú vildi hv. þm. Barð. ekki sannfærast um það, að verksmiðjustj. hefði ákveðið síldarverðið varlega, eins og ég hafði tekið til orða. Ég hefi hinsvegar bent á það, að frá því að við ákváðum síldarverðið hefir orðið verðfall á síldarlýsi, sem nemur 300–400 þús. kr. á óseldum birgðum ríkisverksmiðjanna. Þetta verðfall þola verksmiðjurnar án þess að tapa í ár, og ég leyfi mér að segja, að það er full sönnun þess, að síldarverðið var mjög varlega áætlað, enda var það áætlað nákvæmlega eftir sömu reglum og 1936. Þá gerðu sjálfstæðismenn hróp mikið að verksmiðjustj. og sögðu, að hún hefði áætlað verðið of lágt, töldu, að það hefði átt að vera 6–7 kr., eða jafnvel 8 kr., eins og form. Sjálfstfl. komst að orði í einni grein sinni í Morgunblaðinu. Ef hv. þm. Barð. vildi nota sínar góðu gáfur til þess að kynna sér þetta mál, þá er ég viss um, að hann sannfærðist um, að það, sem ég hefi sagt um síldarverðið, er að öllu leyti rétt. Og ef hann vildi taka niður nokkrar tö1ur, sem ég get gefið honum, og reikna svo út með hlutfallsreikningi síldarverðið 1936 og 1937, þá hygg ég, að hann hafi í þessu máli fulla sönnun. 1936 höfðu verksmiðjurnar selt fyrirfram 29110 tonn af lýsi, og var verðið á því £ 17–10-0 pr. tonn. Þá var og búið að selja um 2000 tonn af síldarmjöli á £ 8–5–0. Fyrirframsölur 1937 voru 5575 tonn af síldarlýsi á £ 21–0–0 per tonn, og mjölverðið var £ 10–10–0, og fór rétt á eftir að áætlunin hafði verið samin upp í £ 11-0-0. M. ö. o., hlutföllin milli bræðslusíldarverðsins 1936 og 1937 eru nákvæmlega hárrétt. Það er því algerlega út í loftið að vera að tala um það, að verðið hafi verið áætlað óvarlega í ár. Og bezta sönnunin fyrir því er sú, að verksmiðjurnar hafa tekið verðfall á síldarlýsinu, sem nemur hátt á 400 þús. kr., og hafa samt skilað öllu, sem þær áttu að skila, eftir því sem næst verður komizt. Ég hygg, að ég hafi þá að fullu svarað þeirri ástæðulausu ásökun hv. þm. Barð., að síldarverðið hafi verið ógætilega áætlað, enda sé ég, að hann hefir ekki þolað þessi skýru og ljósu rök, því að hann er flúinn af hólmi út úr d.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þetta mál er kunnugt orðið hv. þm. í þessari hv. d., vegna þess að það snertir mjög önnur mál, sem hér hafa verið á ferð. Í frv. þessu er gert ráð fyrir tekjuauka til ríkissjóðs til þess að standast ýmsar greiðslur, sem gert er ráð fyrir í öðrum frv. og þáltill., og til þess að jafna mismun þann, sem var á fjárl., þegar þau voru lögð fyrir þingið. Af tekjum þeim, sem frv. gerir ráð fyrir nýjum, á nokkur hl. að renna til þess að vega á móti útflutningsgjaldinu af sjávarafurðum, sem ýmist er fellt niður eða lagt til fiskiveiðasjóðs samkv. sérstökum l. En nokkur hl. af þessum tekjum á að ganga til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga. Það, sem þá er eftir, á að renna til ríkissjóðs. Það, sem þá gengur til ríkissjóðs af þessum tekjum, mun vera kringum 1400000 kr. og á að vega upp á móti halla þeim á fjárl. sem var á þeim, þegar þau voru lögð fram, og ennfremur til að mæta ýmsum greiðslum ríkissjóðs, sem Alþ. hefir samþ. síðan, svo sem t. d. til ráðstafana vegna fjárpestarinnar o. fl. Vil ég svo mælast til, að frv. verði að lokinn þessari umr. vísað til 2. umr. og fjhn.

*Einar Olgeirsson: Mér finnst óviðkunnanlegt, að þetta frv. fari svo gegnum þessa umr., að enginn minnist á það utan hæstv. fjmrh. Í þessu frv. kemur fram sú stefna, sem hæstv. ríkisstjórn og þeir flokkar, sem hana styðja, vilja fylgja í tekjuöflun til ríkissjóðs. Ég vil, að hv. þm. taki til athugunar í sambandi við þetta frv., hvort þeir vilji styðja þá stefnu, sem kemur fram svo greinilega í þessu frv., og hvort þeir geti bent á aðrar leiðir heldur en þær, sem hér eru farnar. Það, sem sérstaklega er nýmæli í sambandi við þetta frv., eru þeir nýju tollar, sem lagðir eru á, með 3. gr. þess sérstaklega. Það er í fyrsta skipti í íslenzkri löggjöf, að fjöldi af vörum, sem hingað til hefir ekki þurft að borga toll af, er þar tollaður, þannig að nú eru varla nokkrar vörur eftir, sem ekki eru tollaðar. Og það er tekið fram í grg. frv., að það sé eðlilegt, að þarna sé um nauðsynjavörur að ræða, m. a. vegna þess, að innflutningur á ónauðsynlegum vörum hafi verið takmarkaður svo gífurlega, að ekki sé um annað að ræða en að tolla nauðsynjavörurnar. Það er ekki vafi á því, að mjög þungt hefir verið að stíga það spor að tolla vörur, sem aldrei hafa áður verið tollaðar, og að þyngja tollinn á vörum, sem þegar voru áður tollaðar. Það var nógu slæmt, þegar það spor var stigið að leggja toll á vörur eins og hveiti, og það er þungt að þurfa að hækka hann úr 2% upp í 8%. Og ekki batnar það, þegar farið er að leggja toll á vöru eins og rúgmjöl, að ég nú ekki tali um sjávarútvegsvörur, þannig að á þessari braut svíkjast stjórnarflokkarnir frá yfirlýstri stefnu sinni í skattamálum. Bæði Framsfl. og Alþfl. hafa lýst yfir þeirri stefnu sinni að vera á móti tollum á nauðsynjavörum. Og einmitt við þær kosningar, sem fram fóru á síðasta sumri, var þetta eitt þeirra mála á stefnuskrá þessara flokka að þyngja ekki tollana á þjóðinni, heldur að svo miklu leyti, sem þyrfti að bæta við tekjur ríkissjóðs, þá yrðu þær teknar af þeim efnaðri, en ekki af þeim fátækari. Stefna þessa frv. veldur því mjög miklum vonbrigðum hjá þeim kjósendum, sem styðja þessa flokka og höfðu búizt við öðru eftir síðustu kosningar. Sú stefna, sem leggur þannig tolla á nauðsynjavörur almennings, er stefna, sem fyrst og fremst er kennd við íhaldið. Það er íhaldsstefnan í fjármálum og skattamálum þjóðarinnar. Það hefir alltaf verið stefna allra íhaldsflokka að vilja alltaf leggja fyrst og fremst tolla og skatta á hinar fátækari stéttir í landinu, en hlífa þeim efnaðri. Ég heyri sagt, að í umr. í hv. Ed. hafi það verið borið fram, að svo mikil gjöld í sköttum og tollum sé nú búið að leggja á þá ríku, að nú verði þeir fátækari að fara að borga. En ég held, að þessu megi nú snúa við og segja með sanni, að nú sé búið að leggja svo mikla tollabyrði á þá fátækari, að þeir ríkari verði nú að fara að borga. Mér virðist, ettir þeirri stefnu, sem kemur fram hjá ríkisstj. í þessu frv., að það sé hennar álif, að nú verði enn að þyngja þær álögur, sem á alþýðunni hvíla. Ég sé ekki betur en stjórnarflokkarnir hafi stigið hér spor í þá íhaldsátt, sem íhaldið hefir orðið alræmdast fyrir hér á landi. Og stjórnarflokkarnir hafa unnið sitt fylgi meðal þjóðarinnar að mjög verulegu leyti vegna þess, að þeir hafa ráðizt á þessar aðferðir í skattamálum og fjármálum í landinu. Það er því mjög slæmt, að þessir stjórnarfl. gerast sekir um það nú á þessu þingi að taka upp þessa aðferð í fjármálum landsins. Við kommúnistar höfum borið fram á þessu þingi nokkur tekjuöflunarfrv., sem miða öll að því að ná í peninga til tekna fyrir ríkissjóð þar, sem þeir eru til, hjá þeim efnuðu í landinu. því hefir ekki verið mótmælt, að hægt væri þannig að ná inn þó nokkrum tekjum fyrir ríkissjóð, eða um 1 millj. kr. Stjórnarfl. hafa þó ekki sinnt þessum frv. Samt er hvert einasta af þeim frv., sem við kommúnistar höfum borið fram, meira og minna samkv. yfirlýstum stefnuskrám stjórnarfl. eða meiri og minni uppsuða á þeim frv., sem stjórnarfl. hafa borið fram á þingunum fyrir árið 1934. við kommúnistar höfum ekki gerzt svo djarfir á þessu þingi að bera fram álíka frumvörp og ýms þau, sem núv. stjórnarfl. báru fram, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu, t. d. það, sem Alþfl. bar fram á Alþ. 1931 um 11 millj. kr. til atvinnubóta. Við höfum ekki farið lengra heldur en það, að bera fram frv., sem þýddi 1 millj. kr., sem teknar væru frá þeim ríku í landinu og notaðar væru til þess að létta sköttum af þeim, sem fátækari eru, og auka atvinnubótavinnu. Þessar hóflegu till. hafa ekki fundið þá náð fyrir augum stjórnarflokkanna, að þær hafi svo mikið sem verið athugaðar í n. þingsins. Það er nú hart, et það er ekki einu sinni lengur hægt að koma fram með frumvörp um nýja skatta á þjóðinni hér á Alþ. þannig, að þau verði athuguð í n. og að verða að horfa á þau þöguð í hel, bara vegna þess, að stefna þeirra miðar að því, að hinir ríku í landinu eigi að borga í stað þeirra fátæku, þó að þau séu í samræmi við þá stefnu, sem meiri hl. hinnar íslenzku þjóðar lýsti sig fylgjandi við síðustu kosningar. Mér virðist því eðlilegt, þegar þetta frv., sem hér liggur fyrir og ég hefi nokkuð lýst, kemur til 1. umr. hér í hv. d., að við kommúnistar hljótum að mótmæla þeirri skoðun, sem liggur á bak við það, að stjórnarfl. leggja slíkt frv. sem þetta fyrir þetta hæstv. Alþ. Óskir þeirra manna, sem stóðu á bak við þá framsóknarmenn og alþýðuflokksmenn, sem kosningu hlutu til Alþ. nú síðast, og óskir kommúnista eru og hafa verið þær, að skarpari barátta yrði tekin upp á móti tollum á nauðsynjavörum þeirra fátæku, en ekki þær, að auka slíka tolla eins og hér er stefnt að. Og þessir menn eru meiri hl. þjóðarinnar. Meiri hl. þjóðarinnar hefir vænzt þess, að reynt verði að framkvæma þær stefnur, sem vinstri flokkarnir í landinu hafa lýst sig fylgjandi, en sem eru andvígar frv. Spurningin er þess vegna sú, sem leggja verður fram með tilliti til aðgerða stjórnarfl., hvort þeir treysti sér til þess að framkvæma sína eigin stefnu og að reynast trúir sinni eigin stefnuskrá eða ekki. Það er ekki vafi á því, að sú leið, sem farin er í þessu frv., að leggja á tolla, er tiltölulega auðfarin leið fyrir alla stjórnmálaflokka. Það er ákaflega auðvelt að slengja þessu á alþýðuna með því að láta innheimta þessi gjöld um leið og vörurnar koma til landsins. Og venjulega er hægara að dylja fyrir fólkinu, að það er að greiða gjöld í ríkissjóð, með því móti heldur en þegar beinum sköttum er beitt. Það var líka ein röksemdin, sem notuð var af andstæðingum íhaldsins á fyrri þingum, til þess að sýna, hversu ósvífin tollastefnan væri, þar sem með tollunum væri seilzt í vasa almennings til þess að ná af honum peningum, án þess svo að segja, að hann yrði var við. Ég man eftir mörgum yfirlýsingum framsóknarmanna á þingi og í blöðum frá árunum 1921–1926 um það, hvað tollafarganið væri svívirðilegt. Ég álít, að gjarnan væri rétt fyrir þá hv. þm., sem nú fylgja þessu frv., að rifja þau ummæli upp. Nú hafa þeir völdin. Þeir geta gert það, sem þjóðin ætlast til af þeim. Stjórnarfl. hafa nú ekki aðeins þingræðismeirihluta, heldur hafa þeir einnig lýðræðislegan meiri hl. þjóðarinnar á bak við sig um að framkvæma sína stefnuskrá í skattamálum. því að Kommfl. mun fyllilega vera með þeirri stefnuskrá og þeim loforðum, sem stjórnarfl. hafa gefið viðkomandi þessum málum áður fyrr. Það, sem því nú reynir á, er, hvort stjórnarfl. og stjórnin hafa kjark í sér til þess að framkvæma þá stefnu, sem þeir hafa lofað þjóðinni, að þeir skildu vinna eftir. Hér er að vísu við harðvítug öfl að etja, sem eru auðmannastéttin hér í Reykjavik, sem berst á móti því með öllum aðferðum, sem til áhrifa eru líklegar, og öllu móti, hvernig sem því verður við komið, að sú skattastefna komist í framkvæmd, að taka peningana af þeim ríku, sem geta greitt þá, en ekki af hinum fátæku. Þessu berst auðmannastéttin á móti. Það hefir þess vegna reynt á það meðal stjórnarflokkanna og í þeirra afstöðu til tekjuöflunar nú, hvort þeir þyrðu að fara þessa leið, að setja þyngri skatta á þá ríku við kommúnistar höfum bent á leiðina til þess. Því hefir ekki verið mótmælt, að hún væri fær. Því hefir ekki heldur verið mótmæli, að það væri í samræmi við það, sem framsóknarmenn hafa áður borið fram; og ekki heldur mótmælt, að við komumst með þeim frv. ekki þar með tærnar, sem Alþfl. hafði hælana meðan hann var í stjórnarandstöðu. Við höfum farið hóflega í sakirnar. Við höfum borið fram þau frv. í því augnamiði að benda stj.flokkunum á og rifja upp fyrir þeim þær leiðir, sem þeir sjálfir töldu færar áður, - benda þeim á, að þessar leiðir eru færar enn. Ég þykist vita, að Alþfl. hafi ekki gert það með glöðu geði að ganga inn á þá aðferð að ná tekjum ríkissjóðs á þann hátt, sem hér er farið fram á í frv. Ég þykist einnig vita, að ekki aðeins fylgjendur Framsfl., heldur einnig ýmsir þm. flokksins muni vera mjög óánægðir með þá leið, sem farin er í þessu frv. Ég leyfi mér að fullyrða, að það, að þessi leið skuli vera farin, er eingöngu í samræmi við vilja afturhaldssömustu klíkunnar hægra megin í Framsfl., mannanna, sem standa í nánustu sambandinu við auðmannastéttina hér í Reykjavík og eru undir hennar valdi. Í því sambandi vil ég segja það, að aðferðin til að knýja það fram, að meiri hl. þjóðarinnar fái að ráða í þessu efni, hún er ekki sú af hendi Alþfl. og þeirra framsóknarmanna, sem í hjarta sínu eru andvígir þessari tollastefnu, að sitja aðeins undir og þola það, að þeir flokkar séu bendlaðir við annað eins og þessa tollahækkun, sem hér er farið fram á. Þeirra aðferð til þess að berjast á móti þessu ætti að vera sú, að þeir færu til þjóðarinnar og segðu henni, að þeir væru á móti þessu og að þeir vildu ekki bera í bætifláka fyrir þessa íhaldsstefnu, sem þar með er kennd við núv. stjórnarflokka og ríkisstj. Þeir eiga að segja við þjóðina: Við höfum ekki getað annað en verið á móti þessu og viljum berjast gegn því. Það er aðferð til að knýja þetta mál fram. Sú aðferð er að tryggja meiri áhrif fólksins sjálfs á þingið og á flokkana heldur en nú er gert. Það er nú kosið hér til þessa þings fjórða hvert ár. Og rétt fyrir kosningar koma þingmenn, sem þá eru bara frambjóðendur, fram fyrir kjósendur með mjög fögrum loforðum um allt mögulegt og segjast vera auðmjúkir þjónar fólksins og fulltrúar, sem framkvæmi vilja þess. En þegar þeir koma hingað, eru þeir herrar þjóðarinnar. Þá eru það þeir, sem segja fyrir verkum, og þjóðarinnar að hlýða. Það er þetta, sem þarf að breytast; og það er þetta, sem við kommúnistar göngum út frá, að bæði Alþfl. og meginhluti Framsfl. ætti að vera fylgjandi að breyta, að tryggð væru áhrif þessa fólks, sem fær að láta í ljós sína skoðun fjórða hvert ár, tryggð áhrif þess líka milli þessara kosninga. Það fengist með því, að sjálfir flokkarnir og stjórnir þeirra stæðu í meira sambandi við kjósendurna, og að kjósendurnir skipulegðu sig sameiginlega til þess að hafa áhrif á stjórnarflokkana. Núv. stjórnarsamsteypa á að vera vinstri stj. í landinu. En þó beitir hún þeirri aðferð, að það er samið af þingflokkunum á bak við tjöldin, aðeins kosnar þriggja manna nefndir af hálfu flokkanna og miðstjórnanna til þess að semja um, hvað gera skuli. Og svo koma þær nefndir fram með annað eins og þessa bráðabirgðatekjuöflun og segja síðan sínum flokki: Nú er annaðhvort að ganga að þessu eða ekki. En það er ekki á þennan hátt, sem lýðræðisflokkar eiga að vinna að málunum, sem þeim eru falin. Ef farið væri að á þann hátt að láta kjósendurna sjálfa ráða málunum, ef þeir legðu þau fyrir fólkið, Framsfl. og Alþfl., svo að menn gætu rætt þau í verklýðsfélögunum og samvinnufélögunum og látið kjósa nefndir á hverjum stað til þess að ræða málin, þá yrði útkoman öðruvísi; ef séð yrði um, að fólkið sjálft fengi að segja til um stefnuna í þessum stórmálum. Ef skipulögð væri virkileg þjóðfylking í landinu, þá yrði ekki svona pólitík rekin sem nú er, og þá ættu þessir flokkar ekki heldur á hættu að hljóta fordóm hjá meiri hl. fylgjenda sinna sem óhjákvæmilega afleiðingu af þeirra pólitík. Ég vil því í sambandi við þetta frv. vekja eftirtekt stjórnarflokkanna á því, þó að ég búist við, að þeir hafi séð það áður, að það er ekki hægt að halda áfram í þessa átt. Ég þykist alveg sérstaklega vita. að Alþfl. sjái þetta, og ég býst við, að menn í þeim flokki séu ákveðnir í því að beygja sig ekki aftur fyrir svona tollaálagningu, sem hér á fram að ganga. En ég álít, að samvinnumenn landsins, og sérstaklega sá flokkur, sem kennir sig við samvinnu, ætti líka að athuga alvarlega sinn gang. Flokkur, sem berst á móti dýrtíð í landinu, flokkur, sem berst á móti því, að hækkað sé verð á nauðsynjavörum til almennings í landinu og berst fyrir, að verð lækki eins og hægt er, hann ætti að athuga, hvílíkt hróplegt ósamræmi það er við stefnu hans og fortíð að fara inn á að leggja á nýja tolla. Við kommúnistar höfum staðið með því, að vinstri stjórn sé í þessu landi og vinstri flokkarnir skipi ríkisstj. í krafti síns þingmeirihl. og þjóðarmeirihl., en álitum ekki, að eigi að reka íhaldspólitík, heldur vinstri pólitík, pólitík í samræmi við sína stefnuskrá. Það er þetta, sem þarf að vera, svo framarlega sem slík vinstri stjórn á ekki að verða sjálfri sér og lýðræðinu að fótakefli. Ég álít þess vegna, að í sambandi við þetta frv., sem liggur fyrir, sé að miklu leyti verið að taka ákvörðun um framtíðarpólitík vinstri flokkanna í landinu. Ég býst við, að báðir vinstri flokkarnir séu sammála um, að það sé neyðarúrræði, sem þeir grípa nú til, og slíkt muni ekki ske aftur. En það hefðu þeir átt að athuga fyrr, ettir kosningarnar í sumar, eftir að sýnt var, hver var vilji fólksins, - að gera þá ráðstafanir til að reyna að framkvæma þann vilja. Það er ekki orðið of seint ennþá. Það er hægt fyrir næsta þing að knýja slíkt fram, að það verði skipuð þjóðfylking milli vinstri flokkanna og tekin upp pólitík af hálfu ríkisstj., sem virkilega berst gegn auðmannastéttinni í landinu og sýnir í verkinu vilja sinn til að hlífa alþýðunni við aukinni dýrtíð og til að bæta hennar kjör, - sem ekki vill taka úr einum vasanum og láta í annan, heldur taka frá þeim auðugustu til þess að láta til þeirra fátækustu. Ég álít þess vegna, að með þessu frv. brjóti ríkisstj. og núv. stjórnarflokkar í bága við þeirra eigin stefnu og stigi óheillaspor. Ég ætla strax að taka fram, að það er enginn efi á því, að þetta frv. hefir bæði verið og verður alveg sérstaklega notað af hálfu Sjálfstfl. til þess að sýna fram á, hve fjandsamleg núv. stj. sé alþýðunni í landinu. Ég held nú, að þeir þm. Sjálfstfl. ættu ekki að tala freklega í þessu máli. Það eru einmitt þeir, sem hafa innleitt þessa stefnu fyrst og fremst hér á landi. Þeir hafa lagt á þyngstu tollana. Og þeirra tal nú stafar eingöngu af því, að þeir taka aðra afstöðu nú í stjórnarandstöðunni, að þeir eru að reyna í umboði þeirrar stéttar, sem þeir starfa fyrir, auðmannastéttarinnar í Reykjavík, að slá tvær flugur í einu höggi: Annarsvegar með áhrifum auðmannastéttarinnar á stjórnarflokkana að fá þá til að framkvæma íhaldspólitík og hinsvegar láta líta svo út á þingi og Morgunbl., að Sjálfstfl. sé orðinn svo róttækur, að hann sé orðinn á móti álögum og tollapólitík. Það er þess vegna slæmt, að núv. stjórnarflokkar skuli með þessari íhaldspólitík gefa Sjálfstfl. þannig undir fótinn, gefa honum tilefni til lýðskrums í þessu sambandi. Hinsvegar kann að vera, að Sjálfstfl. sé að þykjast taka upp þá baráttu, sem Kommfl. einn flokka hefir barizt fyrir, og skreyta sig þannig með stolnum fjöðrum. En ég verð að segja, að engar fjaðrir fara flokknum eins illa og þær. Ég vonast þess vegna til þess, og vil bera fram þá ósk í sambandi við þessar umr. um tollafrv. þetta, sem nú er til umr., að þetta verði í síðasta skipti, sem slík till. komi fram frá stjórnarflokknum. Að næst þegar Alþingi kemur saman til þess að ákveða sín fjárl., þá verði öfl vinnandi stéttanna í vinstri flokkunum nægilega sterk til þess, að þau óheillaöfl, sem nú valda því, að þetta frv. liggur hér fyrir okkur, verði sigrað, og að alþýðan í þessu landi, sem stendur bak við þessa flokka og hefir ráðin og hefir meiri hl., geti komið vilja sínum fram, og að það verði ekki sú tálmun, sem nú hefir reynzt fyrir vilja hennar. Að það verði til þess, að næst þegar vinstri flokkarnir leggja sína stefnu í fjármálum og skattamálum þjóðarinnar fyrir þetta þing, þá verði þeir ríku látnir borga, og að það spyrjist ekki lengur, að flokkar alþýðunnar í þessu landi slengi þyngri tollum á alþýðuna en áður voru og láti íhaldið berja sér á brjóst eins og faríseinn og þykjast alsaklaust.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég býst ekki við, að það sé nokkur maður hér inni - ekki einu sinni hv. 5. þm. Reykv. -, sem lætur sér detta í hug, að hægt sé að taka öll gjöld til ríkissjóðs, 12–14 millj., með beinum sköttum einum saman, án þess að snerta nokkra aðra en þá, sem hann kallar þá ríku. Og spurningin er vitanlega sú, hvað langt eigi að ganga í því að leggja tekju- og eignarskatt og skatta á þær vörur, sem faldar eru miður þarfar, áður en menn neyðast til að leggja á almennar vörur. Þetta er spurningin, en ekki það, hvort hægt sé ekki einfaldlega að leggja öll gjöld til ríkissjóðs á sem beina skatta. Ég býst ekki við, að nokkur haldi því fram. Hv. 5. þm. Reykv. segir, að það hafi verið eitt af kosningamálunum í vor, að létta jafnvel af tollum og sköttum frá því, sem þeir hafa verið fyrir þær kosningar, - a. m. k. ekki þyngja þá. Ég mótmæli þessu algerlega hreint. Um þetta var engin yfirlýsing gerð í kosningunum í var. Þvert á móti var almennt litið svo á, að ekki væri hægt að lækka tolla eins og sakir stæðu. Þetta er þess vegna alger uppfinding hjá hv. þm. Þvert á móti kom fram hjá flokkunum áður en þeir lögðu út í síðustu kosningar, að það væri komið svo langt áleiðis fyrir þeirra atbeina að skipta álagningunni eftir efnum og ástæðum, að erfitt væri að gan a miklu lengra eftir þeirri leið einni saman. Ég skal nefna tvö óræk dæmi. Annað, að fulltrúar allra flokka samþ. í þinginu að leggja á almennt vörugjald til bæjar- og sveitarfélaga. Af hverju? Af því að það var álit þeirra manna, sem aðallega töldu sig fulltrúa fyrir kaupstaðina, að með því að hækka tekju- og eignarskattinn eins og lagt var til, þá væri gengið um of á möguleika til að leggja á útsvör. Það er ekkert annað en blekking hjá hv. 5. þm. Reykv., þegar hann er að halda fram, að sú stefna, sem er í þessu frv., komi nokkrum á óvart. Það var viðurkennt alstaðar, nema bara hjá kommúnistum, af því að þeir þurfa nú að tala eins og hv. 5. þm. Reykv. talaði áðan. Hitt er annað mál, að ef borið hefði að höndum góðæri, svo að tolltekjur ríkissjóðs hefðu farið fram úr áætlun, og hægt hefði verið að létta tolla og skatta, þá var sjálfsagt að nota tækifærið til að lækka tolla á nauðsynjavörum. Eins og aðkreppt er nú og áður en lagt var í síðustu kosningar, þá vita allir, hvernig málið stóð, og hv. 5. þm. Reykv. líka. Ef tekin eru útsvör og tekjuskattur á Íslandi á hinum stærri stofnunum, þá er það svo, að álagning á „hina ríku“, eins og hv. þm. orðaði það, og þeir eru þó nokkrir til, og á þá, sem hafa háar tekjur, er eftir beinum leiðum orðin hærri en í nokkru öðru nálægu landi. Og í þessum nálægu löndum fara með völd vinstri flokkar. Og ég vil upplýsa hv. 5. þm. Reykv. um það, að ef hann ekki veit það áður, að þessir vinstri flokkar hafa gripið til þeirra tekjuöflunarleiða, sem við förum nú, áður en þeir voru búnir að auka eins mikið gjöldin á efnamönnunum eins og við höfum gert. Og líka vil ég benda hv. 5. þm. Reykv. á það, að í því eina landi, sem ég veit um, að þrír vinstri flokkar fara með völd, Frakklandi, hafa þeir sett tolla- og skattamálalöggjöf, sem áreiðanlega snertir ekki minna hag almennings í landinu heldur en sú tolla- og skattamálalöggjöf, sem hér er á ferð. Og áður en þeir gera þetta, eru þeir ekki búnir að leggja á með beinum sköttum neitt álíka fjárhæð eins og búið er hér á þessu landi. Ég ætla að segja hv. þm. það, sem hann veit áður, að einn af þeim flokkum, sem stendur að þessum ráðstöfunum, er kommúnistaflokkurinn í Frakklandi. En þessi hv. þm. og kommúnisti getur talað hér gleiðgosalega í deildinni og sagt, að mannlegra sé að þora að tala við kjósendurna. Hann er nú að tala til að afla fylgis, en ég held það væri nær fyrir hann að þora að viðurkenna staðreyndir, sem fyrir liggja, eins og flokksbræður hans í Frakklandi þora að gera. Það er enginn manndómur í því lýðskrumi, sem hann flytur hér. Það er meiri manndómur að viðurkenna staðreyndina um þá nauðsyn, sem fyrir hendi er um fjáröflun. Því að það vita allir, sem kunnugir eru málum, að ræðan, sem hann flutti áðan, getur engu öðru áorkað en að efla fasisma. Þetta hafa flokksbræður þessa hv. þm. séð, og þeir hafa tekið afleiðingunum af því og þorað að viðurkenna staðreyndirnar og standa við þær í framkvæmdinni. En það er það, sem þennan hv. þm. brestur kjark til.

*Einar Olgeirsson: Hæstv. fjmrh. byrjaði ræðu sína með því að tala um, að fyrir síðustu kosningar hefðu ekki verið gefnar neinar yfirlýsingar í Framsfl. og stjórnarflokkunum um, að þeir væru andvígir því, að meiri tollar væru lagðir á þjóðina. Ég vildi gjarnan mega spyrja hæstv. fjmrh., hvort stefnuskrá Framsfl. hafi ekki gilt við síðustu kosningar, hvort hún hafi verið numin úr gildi sérstaklega fyrir kosningarnar. Ég fyrir mitt leyti veit ekki betur en að stefnuskrá Framsfl. standi alveg eins óhögguð jafnt við síðustu kosningar eins og hún stendur ennþá, og Framsfl. sé í henni, eins og hann hefir alltaf verið, á móti tollum á nauðsynjavörum almennings. Og ég veit ekki til þess, að neinar sérstakar ráðstafanir hafi verið gerðar til þess, að kosningarnar síðustu færu fram undir einhverri annari stefnuskrá en þeirri, sem Framsfl. hefir búið til og barizt undir og unnið sína sigra undir. Hæstv. fjmrh. byrjaði ennfremur með því að tala um, að það væri spurningin, hvað langt mætti ganga í að leggja skatta á þá ríku áður en gripið er til hins, að leggja á nauðsynja vörur þjóðarinnar. Ég verð að segja það, að ef spurningunni hefði verið stillt þannig í upphafi við samningu fjárl. þá hefði ekki verið gengið sérstaklega langt. Eins og allir vita, þá eru þær tekjur, sem fást með beinum sköttum, ekki nema rúmar 2 millj., ef ég man rétt. Síðan koma óbeinir skattar og tollar. Annars var það ekki þannig, sem ég tók spurninguna, heldur hvort nauðsynlegt sé að hækka tollana frá því, sem var á síðasta þingi. Ég var ekki að tala um hitt, að það hefði átt á þessu þingi að afnema alla tolla, sem fyrir voru, eða þvílíkt. Svona barðar voru ekki kröfur mínar. Spursmálið, sem lá fyrir, var að þyngja ekki þá bagga, sem voru bundnir áður. Og það er í þessu, sem ég álít, að stjórnarflokkarnir hafi hagað sér ranglega. Hæstv. fjmrh. kom í þessu sambandi ofurlítið inn á pólitík í löndunum hér í kring, m. a. í Frakklandi. Ég vildi óska þess, að fjmrh. vildi taka upp að berjast fyrir því að fylgja öðrum hliðum af stefnu frönsku alþýðufylkingarinnar heldur en bara í tollamálum.

En sú hlið?

Það er nú það eina, sem hæstv. fjmrh. virðist finna til fyrirmyndar í því, sem þessi ríkisstj. í Frakklandi hefir gert. Hann hefir tvisvar sinnum á þessu þingi minnzt á það. Ég vil upplýsa hæstv. fjmrh. í þessu sambandi, ef hann ekki skyldi vita það áður, að fjármálapólitík frönsku ríkisstj. hefir einmitt sætt skarpri gagnrýni af hálfu kommúnista í Frakklandi. Kommfl. franski hefir barizt fyrir því, að öllu innheimtukerfi Frakklands yrði breytt og skipulagi fjármála gerbreytt. Ég veit, að hæstv. fjmrh. er alveg sérstaklega klókur maður í öllum innheimtuaðferðum og kann vel að koma lagi á ýmislegt, sem snertir ríkisrekstur. Ég vildi þess vegna mælast til þess, að hann kynnti sér núv. fyrirkomulag það, sem er á innheimtu skatta og tolla í Frakklandi. Það er svo úrelt og óþolandi vitlaust, sem frekast er hægt að hugsa sér. Það er svo langsamlega miklu verra en hér, þegar hann tók að sér að endurbæta það. Kommúnistar í Frakklandi hafa krafizt þess, að einmitt þarna væri gersamlega breytt um og allri innheimtu í Frakklandi á tollum og sköttum komið inn á allt aðra braut, og um leið þeir ríku látnir borga. Franska stj. hefir ekki orðið við þessari kröfu. Hún hefir ekki þorað að láta til skarar skríða. Það er alveg rétt, að þrátt fyrir það, þótt franska alþýðufylkingin hafi sýnt sig þetta lina í þessu efni, hafa kommúnistar ekki viljað fella hana. Og ég hygg að þeir hafi gert rétt í því. En það er allt annað en að þeir styðji þá fjármálapólitík, sem hún nú rekur. Hitt vil ég benda hæstv. fjmrh. á, að frönsk alþýða og franskur verkalýður hefir fengið ýmislegt fram með sínum áhrifum á núv. ríkisstj.; og væri það framkvæmt á Íslandi, mundi bæði Alþfl. og Framsfl. - a. m. k. fylgjendur hans - líta allt öðrum augum á þá stjórn. M. a. eru þær stórfenglegu þjóðfélagslegu tryggingar, stytting vinnudagsins, 40 stunda vinnuvika. Og það er fjöldinn allur af réttindum, sem frönsk alþýða hefir orðið aðnjótandi einmitt vegna þess, að alþýðufylkingarstjórn hefir setið að völdum, en Íslendingar hafa farið á mis við hjá núv. ríkisstj. Það er því vert fyrir hæstv. fjmrh. að athuga einmitt þessi spursmál, þegar hann er að vitna í það, hvað franski kommúnistaflokkurinn og ríkisstj. gera. - Ennfremur vil ég benda á það í þessu sambandi, að franska ríkisstj. hefir tekið mjög skarplega á því, sem nú hefir verið undirbúið á móti lýðræðinu í Frakklandi, þeim samsærum og uppreisnum, sem þar hafa farið fram. Og ég vil aðeins, úr því franska ríkisstj. hefir borizt í tal, benda hæstv. fjmrh. á, að þess væri ekki vanþörf, að hin íslenzka ríkisstj. tæki hana sér ofurlítið til fyrirmyndar hvað það snertir. Svo að ég víki nú að því frv., sem fyrir liggur, þá kom ekki eitt einasta atriði fram í ræðu hæstv. fjmrh., sem benti til þess, að hann eða þeir, sem standa að samningu þessa frv., hafi reynt að fara aðrar leiðir til þess að afla tekna í ríkisjóð heldur en þessar leiðir, sem hér er um að ræða. Út af þeim orðum, sem hæstv. fjmrh. lét sér um munn fara, að ég væri hér með lýðskrum, vil ég skjóta þeirri spurningu fram, hvort það hafi verið lýðskrum af hálfu þm. Framsfl., þegar þeir á tveim þingum í röð báru fram frv. um stóríbúðaskatt, - og var það lýðskrum af hálfu alþýðuflokksmanna, þegar þeir 1931 báru fram sitt mikla frv. um 11 millj. kr. til atvinnuaukningar í landinu? Ég held, að hæstv. fjmrh. ætti því að stinga hendinni í sinn eigin barm áður en hann fer að tala um lýðskrum hjá okkur kommúnistum. Það er hart, ef það, sem form. Framsfl. bar hér fram á þingi fyrir nokkrum árum, telst lýskrum, þegar það kemur frá kommúnistum. Hæstv. fjmrh. og hans flokkur mega ekki skipta svona fljótt um frá því þeir eru í stjórnarandstöðu og eru að berjast rétt fyrir kosningar og þangað til þeir eru komnir í stjórnarsess. Og ég held, að hæstv. fjmrh. verði að sætta sig við það, að það, sem hann og hans flokksmenn gerðu í stjórnarandstöðu, sé öðrum leyfilegt líka, og að hann verði því að hætta að kvarta yfir því, þó að við kommúnistar hreyfum hér á Alþ. samskonar baráttu og Framsfl. og alþfl. hafa háð hér áratugum saman, sem ég vænti, að hæstv. ráðh. vilji ekki meina, að hafi verið lýðskrum eitt.

* Flm. (Ísleifur Högnason): Frv. líkt þessu var flutt á þingi 1936 og fyrra þingi 1937 af Páli Þorbjörnssyni, en náði ekki fram að ganga, og leyfi ég mér að vísa til þeirrar grg., er því fylgdi 1936. - Er það eftir tilmælum járniðnaðarmanna hér í Reykjavík, að þetta frv. er hér borið fram í þriðja skipti. Ég hefi athugað umræðupart þingtíðindanna frá 1936, þegar málið var fyrst til umr. í þessari hv. d., og sé ég þar, að frv. hefir átt andmælanda, sem var Jón heitinn Ólafsson. Hann taldi það mikið óhagræði fyrir togaraútgerðina að láta framkvæma viðgerðir skipa hér heima, vegna þess að það tæki allt að því helmingi lengri tíma heldur en erlendis, og þar að auki væri það þriðjungi dýrara. En það er áreiðanlegt, að síðan 1936 hefir aðstaðan hvað þetta snertir að nokkru breytzt. Í fyrsta lagi hafa þeir járnsmiðir, sem hér starfa, aukið og fullkomnað sín tæki, enda hafa þegar verið framkvæmdar hér nokkrar viðgerðir á togurum. Og í öðru lagi er nú raforkan komin til sögunnar, sem hlýtur að gera skipaviðgerðir bæði auðveldari og ódýrari. Það, sem aðallega tefur viðgerðir hér eins og sakir standa, er vöntun á heppilegri dráttarbraut og sterkum krana, til þess að flytja járnplötur og vélahluti úr skipunum og í þau aftur. En menn, sem þessum málum eru kunnugir, segja, að ef það væri tryggt, að stál- og járnsmiðjur hér á landi fengju að sitja einar að þeim viðgerðum, sem fram þurfa að fara, og ekkert væri leitað með þær út úr landinu, þá mundu þessi tæki samstundis verða útveguð, og þá er ég sannfærður um, að viðgerðirnar yrðu ekki dýrari heldur en erlendis, nema ef til vill sem svaraði þeim kostnaði að flytja járnið frá útlöndum. En þess er þó að gæta, að þetta járn, sem til smiðanna þarf, mætti flytja á sjálfum botnvörpuskipunum hingað til lands, þannig að sá kostnaður hyrfi. Þá hefir því verið haldið fram, að við eigum ekki jafngóðum járnsmiðum á að skipa og Englendingar. En það er mál manna hér, að erlendar viðgerðir séu mun ótryggari heldur en þær, sem framkvæmdar hafa verið hér á landi. Annars hefi ég ekki fyrir mér ábyggilegar heimildir um það. En ég hefi heyrt, að það sé aðallega einn maður hér, sem standi fyrir viðgerðum íslenzkra skipa erlendis, og að hann sé umboðsmaður þeirrar verksmiðju, sem viðgerðirnar tekur að sér. Samkv. kostnaðaráætlun þessarar verksmiðju eru skipaviðgerðir þar mun ódýrari heldur en tilboð járnsmíðanna hér, en aftur á móti hefir það komið á daginn, eftir því sem mér hefir verið sagt, að iðulega er ekki framkvæmt nærri allt, sem tilboð var gert um. - Mér þætti vænt um að fá upplýsingar um það, hvort þetta sé rétt, og eins hvort þessi umboðsmaður eigi hlut í þeim verksmiðjum í Shields, sem viðgerðir þessar framkvæma. Um hina þjóðhagslegu hlið þessa máls er það að segja, að samkv. skýrslum, sem formönnum flokkanna hafa verið afhentar hér á Alþ. um áætlaðan rekstrarkostnað togaranna á næstu vertíð, er viðhald þeirra 965 þús. kr. og flokkun 475 þús. kr. M. ö. o., til viðgerðar, viðhalds og flokkunar skipanna fer árlega nærri 1½ millj. kr. Ég hefi nú ekki áreiðanlegar upplýsingar um það, hvað mikið af viðhaldi skipanna er framkvæmt hér á landi, en mikill meiri hluti þess hlýtur að vera framkvæmdur erlendis. Ég hygg, að ég hafi þá fært rök fyrir því, að það muni vera hagkvæmara fyrir alla aðilja, bæði togaraeigendur og eins verkalýðinn, að fá viðgerðir skipanna inn í landið. Vil ég því leyfa mér að vænta þess, að frv. fái góðar undirtektir og verði vísað til sjútvn. að lokinni þessari umr.