Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 3. minni hl. (Stefán Stefánsson) : Herra forseti! Á fundum fjhn. þessarar d. náðist eigi samkomulag um afgreiðslu þess frv., er hér liggur fyrir til 2. umræðu. Hv. l. þm. Rang. og hv. þm. V.-Húnv. vildu samþykkja frv. óbreytt, en hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. Seyðf. vildu fella það. Enda þótt ég teldi frv. allathugavert og að dýrtíðarmálið þyrfti að leysa á víðara grundvelli, vildi ég eigi snúast með öllu gegn frv., heldur freista þess að fá á því gerðar nokkrar breyt., svo að við það væri unandi, enda er fylgi mitt við frv. bundið því skilyrði, að þær verði samþykktar. Mun ég síðar ræða brtt. nánar. Allt frá því ófriðurinn hófst og fram til þessa dags hefur mikið verið um það rætt, bæði utan þings og innan, að ráða þyrfti niðurlögum dýrtíðarinnar. En þegar eftir ófriðarbyrjun tók hún að segja til sín og hefur síðan farið ört vaxandi. En orðin ein um þessi efni orka litlu, ef eigi fylgja athafnir. Á síðasta reglulegu Alþ. voru þessi mál allmikið rædd, en þó meira af stjórnarflokkunum bak við tjöldin. Ávöxtur allra þeirra umræðna voru 1. um heimild fyrir ríkisstj. til ráðstafana og tekjuöflunar vegna dýrtíðar og erfiðleika atvinnuveganna. En þrátt fyrir alla þá vinnu, sem lögð var í að undirbúa þau 1. og ná um þau samkomulagi, og þá fyrst og fremst af ríkisstj., eru þau nú talin ónothæf og til einskis nýt. Ráðh. hafa í umræðum um þetta mál talið þau ýmist óframkvæmanleg eða ófullnægjandi. Það eitt vitum við, að 1. hafa eigi verið látin koma til framkvæmda nema að litlu leyti, - hvaða orsakir sem til þess liggja. Ég tel, að ef um fullan samstarfsvilja hefði verið að ræða hjá ríkisstj. og þor til framkvæmda, þá hefði mitt verða mikið gagn að nefndum lögum. Hvers vegna hafa t. d. eigi tollar verið lækkaðir eða niður felldir af nauðsynjavörum? Hvers vegna eigi hækkaðir tollar á tóbaki, vínum og innlendum tollvörutegundum? Hvers vegna eigi lagt eitthvert lítið gjald á útfluttar afurðir? Allt þetta er ríkisstj. heimilað í lögunum. Hverjar séu hinar helztu orsakir dýrtíðarinnar, skal eigi rakið hér. Mörgum hættir við að líta um of einhliða á það mál. Einn kennir um aukinni kaupgetu, annar kauphækkun, þriðji háu verði á afurðum landbúnaðarins, fjórði hinu mikla seðlaflóði, sem nú er í umferð, o. s. frv. Allar þessar orsakir, og margar fleiri, hjálpast að því að skapa dýrtíðina. Allir erum við sammála um, að stöðva þurfi dýrtíðina, að sívaxandi dýrtíð sé stórhættuleg fyrir allt fjárhags- og atvinnulíf þjóðarinnar í framtíðinni. Sú er reynsla okkar frá síðustu styrjöld. Sú er einnig reynsla annarra þjóða. Vegna þeirrar reynslu gera þær sér allt far um að halda dýrtíðinni niðri. Þjóðirnar eru þess minnugar, hversu gjaldmiðill þeirra rýrnaði, að hann varð jafnvel einskis virði. En okkur greinir á um leiðir að markinu. Ágreiningur þessi byggist oft á hinum eigingjörnustu einka- eða flokkssjónarmiðum. Foringjar sósíalistaflokkanna t. d. telja launastéttunum trú um, að frv. þetta sé hatröm árás, - að því er virðist, allt að því morðtilraun við stéttina. Þeir hrópa um þræla og þrælahald. Það er talinn glæpur að lögfesta kaup um eitt ár eða til 1. sept. 1942, og það jafnvel þó tryggt sé, eða reynt að tryggja svo sem verða má, að kaupmáttur krónunnar verði hinn sami og áður. Væri okkur eigi sæmra, og þá fyrst og fremst háttv. alþm., að leggja stóryrðin, eiginhagsmunina og flokkssjónarmiðin til hliðar, helzt fyrir fullt og allt, eða a. m. k. um tíma, meðan við erum að koma fyrir þeim draug, sem dýrtíð nefnist? Sá draugur er erfiður viðfangs. Hann verður eigi unninn með orðum einum. Hann ógnar engum einstaklingi eða einstökum pólitískum flokki, hann ógnar sérstaklega allri þjóðinni. Allir þeir einstaklingar eða flokkar, sem ala á sundrung í þessu máli og koma þannig í veg fyrir allar aðgerðir, sem líklegar væru til úrbóta, þeir vinna landi og þjóð hið mesta ógagn, einnig þeim hluta þjóðarinnar, sem þeir þykjast berjast fyrir. Ég er þeirrar skoðunar, að forðast beri, svo sem auðið er, af hálfu þjóðfélagsins að takmarka frelsi manna til orða og athafna. En þar með er eigi sagt, að þeir tímar geti eigi skapazt, að gera verði á þessu takmarkanir um skemmri eða lengri tíma. Naumast getur hjá því farið, að slíkar takmarkanir skerði rétt eða frelsi fleiri eða færri einstaklinga, frelsi, sem hvert þjóðfélag á að veita þegnunum á venjulegum tímum. En tímar þeir, er við nú lifum á, eru óvenjulegir, og því getur verið, að nauðsynlegt sé að gera einhverjar þær ráðstafanir, sem við kunnum illa, miðað við venjulega tíma. Ein slík ráðstöfun er sú, sem gera á með frv. þessu til stöðvunar á dýrtíðinni. Ásamt brtt. mínum og ýmsum aðgerðum af hálfu ríkisstj. má vænta þess, að það fái einhverju áorkað. Ein þeirra aðgerða, er ríkisstj. þarf að gera fremur öllu öðru, hvort sem frv, þetta verður að 1. eða eigi, það er að ná samkomulagi við setulið Breta og Bandaríkjamanna um þann íslenzka vinnukraft, er þeir þurfa til framkvæmda hér á landi, og um kaupgjald við þá vinnu. Ef vel hefði verið, þurfti slíkur samningsgrundvöllur að liggja fyrir áður en frv. þetta var borið fram. Því frv. þetta, þó að 1. yrði, verður óframkvæmanlegt, ef þeir samningar verða okkur óhagstæðir. Enginn veit, hvaða verklegar framkvæmdir setuliðin kunna að gera hér. Hvað þeir þurfa til þeirra af íslenzkum verkamönnum, hvaða kaup þeir greiða o. s. frv. Við vitum hins vegar, að brezka setuliðið hefur tekið og tekur vinnukraft frá framleiðslunni, og er sízt ástæða til að ætla annað en svo verði framvegis, og jafnvel geti það orðið í svo stórum stíl, að framleiðslan líði við það stórhnekki. Hátt kaup, eftirvinna, helgidagavinna, létt og lítilfjörleg vinnubrögð -, slíkt er freistandi. Yfirleitt er ég því mótfallinn að lögfesta kaup og afurðaverð, en eins og nú er ástatt, þegar allt er að komast í öngþveiti út af úrlausn dýrtíðarmálanna, þá tel ég þetta eins konar neyðarráðstöfun, er menn verði eftir atvikum að sætta sig við. Slík lögfesting var framkvæmd hér árið 1939, og þá gekk allt prýðilega. Þá var haft hátt, eigi síður en nú. Talað var mikið um árásir á samningafrelsi og sjálfsákvörðunarrétt, þrælalög, glæpi og margt fleira. - Það var reitt hátt til höggs, en höggið missti marks. Svo mun enn verða, nái þetta frv. ásamt brtt. mínum samþ. þingsins. Þá vil ég minnast á 1. brtt. mína á þskj. 20, er svo hljóðar: „Þó er heimilt að hækka kaup í sveitum, ef nauðsynlegt er til að halda við framleiðslunni.“ Í niðurlagi 2. gr. frv. segir: „Kaupgjald það, sem greitt er án þess að beint sé miðað við verðlagsuppbót, skal ekki hækka frá því, sem það var fyrir gildistöku 1. miðað við sama stað og sama árstíma árið á undan gildistöku þeirra.“ Nokkuð er í óvissu um, hvað átt er við með orðunum „á sama stað“. Hvort þar er átt við sama heimilið, sama hreppinn eða ef til vill stærra svæði. Ég geri ráð fyrir, að flm. frv. hafi ef til vill eigi gert sér þetta ljóst, en naumast mun vera hægt að túlka þetta rýmra en svo, að um sama hrepp sé að ræða. En hvernig sem þetta kann að verða túlkað, tel ég þessa lögfestingu á kaupi til sveita stórhættulega, - svo hættulega, að lögfestingin, ásamt ýmsum öðrum öflum, sem fyrir hendi eru og skapast kunna, geti tæmt sveitirnar af fólki enn þá meir en orðið er, og vænti ég þess, að hv. flm. geti orðið mér sammála um, að engin spor megi stíga, er að því geti stuðlað, hvorki með löggjöf eða á annan hátt. Svo sem alkunna er, hefur fólkið flúið landbúnaðinn og sveitirnar undanfarandi ár. Skal það eigi rakið nánar. Flóttinn er áframhaldandi. Þrátt fyrir allt „afarverð“ og „okur“ á landbúnaðarafurðum, sem nú er mikið talað um, meðal annars af skriffinnum Alþýðublaðsins og fleirum, þá er landbúnaðurinn eigi samkeppnisfær um kaupgreiðslur við aðrar atvinnugreinar. Meðan svo er heldur flóttinn áfram. Í sveitum er nú meira fólksleysi en nokkru sinni fyrr. Horfir víða til stórvandræða, og þá einkum á þessum árstíma, um mjaltir og hirðingu búfjár. Samdráttur sá, sem full ástæða er til að óttast, að verði á framleiðslu landbúnaðarins á næsta ári, kemur fyrst og fremst niður á mjólkurframleiðslunni. Yrði þetta frv. óbreytt að 1., þá er öll kauphækkun bönnuð í sveitum skiptir þar eigi máli, hvort hún er meiri eða minni, hvort hún er 10% eða 100%. Kaup verkafólks í sveitum hefur undanfarið verið til muna lægra en kaup verkafólks annars staðar, enda þótt það hafi hækkað mjög hin síðustu ár og þá einkum á yfirstandandi ári. Ég óttast það mjög, að kaupgjald til sveita hækki allverulega á næsta ári frá því, sem nú er, enda þótt kaup annars staðar hækki ekki, hvort sem það verður lögfest eða ekki. Nú þurfa sveitirnar eigi aðeins að keppa við tímakaupið. heldur einnig við eftirvinnu- og helgidagakaup, sem nú er orðið almennt og er mjög stór liður í tekjum margra verkamanna. Er það virkilega meining hv. flm. að banna bændunum að hækka kaup verkafólksins og stofna þannig framleiðslu landbúnaðarins í voða? Hugsum okkur t. d. bónda, sem hefur tvo vinnumenn. Hann greiðir hvorum um sig kr. 2000.00 í árskaup. Mönnum þessum býðst „Bretavinna“, en segja þó bóndanum, að ef þeir fái kauphækkun um 25%, - eða kr. 2500.00 hvor –þá skuli þeir vera hjá honum áfram. Bóndinn vill ráða mennina, en frv. þetta, ef að 1. yrði óbreytt, bannar honum það, að viðlagðri allt að 50 þús. króna sekt. Mennirnir fara. Bóndinn fær eigi annað fólk og búskapur hans fellur í rústir. Ég vænti þess, að hv. þm. sjái af þessu eina dæmi, að það, að banna með l. hækkun á kaupi til sveita, er með öllu óverjandi, svo ekki sé kveðið sterkar að orði, eins og nú er ástatt. Það væri ef til vill ekkert undarlegt, þótt hv. flm., sem lítið mun þekkja til staðhátta í sveitum, beri slíkt fram, en það verður að teljast undarlegra, að bændurnir í Framsfl., með hæstv. landbrh. í broddi fylkingar, skuli vera í vitorði með flm. Allt frá byrjun þessa ófriðar hefur þjóðinni verið það ljóst, að þeir tímar gætu verið skammt fram undan, að allar siglingar til og frá landinu stöðvuðust að mestu eða öllu. Íslendingar yrðu því að vera við því búnir að geta búið sem mest að sínu. Allt kapp yrði því að leggja á að viðhalda og efla framleiðsluna og þá einkum framleiðslu landbúnaðarins. Þetta hefur þjóðinni verið sagt í blöðum, í ræðum og í útvarpi af sjálfum hæstv. landbrh, og nokkrum hv. alþm. En nú heyrast engar hvatningar meir, hvorki frá hæstv. landbrh. né öðrum. Er þá eigi lengur þörf á því að viðhalda og efla framleiðslu landbúnaðarins? Jú, vissulega, fremur en nokkru sinni fyrr. Þær hættur, sem hafa ógnað landi og þjóð, ógna henni enn, og það í ríkara mæli en nokkru sinni áður. Hæstv. landbrh, væri vissulega sæmra að hvetja þjóðina til viðhalds og eflingar á framleiðslu landbúnaðarafurða, svo sem hann hefur áður gert, heldur en vera í vitorði um flutning frv., sem, ef að 1. yrði óbreytt, gæti haft stórlamandi áhrif á alla framleiðslu landbúnaðarins. Þing og stjórn verður að gæta þess að að hafast ekkert, hvorki með löggjöf eða á annan hátt, er haft getur lamandi áhrif á landbúnaðinn. Nógir eru hans erfiðleikar samt. Sökum þeirra árása, sem hefur verið og er haldið uppi á afurðaverð landbúnaðarvara, og meðal annars var haldið uppi við 1. umr. þessa máls af forseta sameinaðs þings, hv. þm. Seyðf., vil ég fara um það nokkrum orðum. Allt frá því heimsstríðinu lauk 1918 hefur landbúnaðurinn átt næsta erfitt uppdráttar. Jafnvægi það, er skapazt hafði fyrir stríðið milli afurðaverðs og kaupgjalds, raskaðist. Þetta jafnvægi hefur eigi náðst aftur, enda þótt mikið hafi miðað í þær áttir nú allra síðustu ár. Kaupgjald hér í Reykjavík er enn þá hlutfallslega miklu hærra en verð á kjöti og mjólk, sé miðað við verðlag og kauplag árið 1914. Það ár var kaup verkamanna kr. 0.40 um klukkustund. Heildsöluverð á dilkakjöti var þá kr. 0.58 kg, og verð á mjólk kr. 0.22 hver lítri. Verkamaðurinn var því tæplega 1½ klst, að vinna fyrir 1 kg að kjöti, en rúmlega ½ stund að vinna fyrir 1 lítra af mjólk. Nú er verkamannskaup í Reykjavík kr. 2.49 á klst. Heildsöluverð á dilkakjöti er kr. 3.20 hvert kg, og verð á mjólk kr. 0.80 hver lítri. Nú er verkamaðurinn 1 klst. og 17 mínútur að vinna fyrir 1 kg af kjöti, eða nokkru skemmri tíma en áður. Hins vegar er hann aðeins rúmar 19 mínútur að vinna fyrir 1 lítra af mjólk, eða meira en 1/3 skemmri tíma en árið 1914. Frá 1914 til 1941 hefur heildsöluverð á dilkakjöti hækkað úr kr. 0.58 kg í kr. 3.20 kg, eða um 552% . Á sama tíma hefur útsöluverð mjólkur hækkað úr kr. 0.22 í kr. 0.80 hver lítri, eða um 364%. Kaup verkamanns í Reykjavík hefur hins vegar hækkað úr kr. 0.40 á klst. árið 1914 í kr. 2.49 á klst. árið 1941, eða um 623%. Verðlag á mjólk og kjöti í Reykjavík á árunum 1914–1941 hefur því eigi hækkað til jafns við kaup verkamanna á sama tíma. Hefði heildsöluverð á dilkakjöti og útsöluverð mjólkur hækkað hlutfallslega jafnmikið og kaupið, væri verð þessara vara nú: Heildsöluverð á dilkakjöti kr. 3.61 hvert kg, í stað kr. 3.20, og útsöluverð mjólkur kr. 1.37 hver lítri, í stað kr. 0.80. Bændur hafa eigi enn þá fengið leiðrétta þá röskun, er varð á kauplagi og verðlagi eftir 1914. Þeir eiga kröfur á því að fá þá röskun leiðréttu. Meðan það hefur eigi verið gert, situr illa á hv. þm. Seyðf. að vera að kvarta yfir verðlagi þessara vara. Hvers mætti vænta frá honum, ef hlutur bænda væri leiðréttur til jafns við hlut verkamanna? Ég hef þegar rætt um fyrri hluta brtt, minnar við 2. gr. Síðari hluti hennar hljóðar svo: „ Ríkisstj. er heimilt að banna verkföll, verk bönn eða önnur samtök, sem miða að því að stöðva eða leggja niður vinnu.“ Ýmsir foringjar launastéttanna, þar á meðal ýmsir hv. alþm., hafa gengið mjög rösklega fram í því undanfarið að æsa fólkið gegn þessu frv. Mótmæli hafa verið pöntuð frá félögum verkamanna og launamanna og þau lögð fram á A1þingi. Er fullkomin ástæða til að ætla, ef frv. þetta verður að l., að þá muni menn þessir halda æsingastarfi sínu áfram og egna til verkfalla og upphlaupa, og gæti vel komið til verkbanna eða. verkfalla í því sambandi. Þykir því sjálfsagt að veita ríkisstj. þá heimild, sem brtt. gerir ráð fyrir. Það er ekki nóg að stíga sporið hálft, það verður að stíga það fullt. Ef gerð verður tilraun til að koma í veg fyrir framkvæmd l., þá verður að veita ríkisstj. þær heimildir, sem ætla má, að komi að gagni. Fyrri hluta brtt. við 3. gr. má nánast skoða sem leiðréttingu. Síðari hluti till. hljóðar svo: „Engar slíkar árstíðarverðbreyt. séu látnar hafa áhrif til breyt. á verðvísitöluna.“ Á s. 1. sumri kom það fyrir, að er þessa árs framleiðsla af kartöflum kom fyrst á markaðinn, þá hækkaði vísitalan vegna hins háa verðlags á þeim um tæp 5 stig. Verður að telja rétt að koma í veg fyrir, að snöggar verðsveiflur á einstökum vörutegundum, sem jafnvel lítið er til af og vara um skamman tíma, geti haft stórfelld áhrif til hækkunar á allt kaupgjald í landinu. Er brtt. ætlað að koma í veg fyrir þetta. Þá er lagt til, að við úthlutun verðlagsuppbótar skuli leggja ti1 grundvallar útflutningsverð varanna samkv. útreikningi Hagstofu Íslands, en eigi útflutningsleyfi S. Í. S., svo sem fyrir er mælt í frv. Enda þótt S. Í. S. sé langstærsti útflytjandi varanna, er það eigi hinn einasti, og virðist því eðlilegra, að meðalútflutningsverð allra útflytjenda varanna sé lagt til grundvallar fremur en útflutningsverð einstaks fyrirtækis. Síðasta brtt. er svo hljóðandi: „Nú telja verðlagsnefndir landbúnaðarafurða nauðsynlegt að hækka verðlag á mjólk og kjöti vegna hækkaðs kaupgjalds samkv. 2. gr., og er þeim þá heimilt að hækka vöruna að sama skapi. Verðvísitala þeirra má þó eigi verða hærri en vísitala kaupgjalds, hvort tveggja miðað við 1914. Greiðist hækkun þessi úr dýrtíðarsjóði, sbr. 7. og 8. gr.“ Brtt. þessi gerir ráð fyrir, að verði bændur að hækka kaupgjald á árinu 1942 frá því, sem það var 1941, þá verði hækkunin greidd úr dýrtíðarsjóði, en hann á að stofna með framlagi ríkissjóðs. Það er þá lagt á vald verðlagsnefndar að meta, hvenær bændur eiga kröfu á þessum bótum. Nokkur vandkvæði geta verið á framkvæmd þessarar till., en að sjálfsögðu er ætlazt til, að í reglugerð séu sett nánari ákvæði um framkvæmd hennar. Fleiri brtt. hefði ef til vill verið ástæða til að bera fram við frumv., t. d. við 1. gr. þess, og þá þess efnis, að við útreikning framfærslukostnaðar sé aðeins tekið tillit til almennra lífsnauðsynja. Við útreikning framfærslukostnaðar mun nú vera tekið með vín, tóbak, bíóferðir o. fl. af líku tagi. Hvort sem þetta verkar til hækkunar eða lækkunar á vísitöluna, virðist með öllu óviðeigandi að taka tillit til annars en brýnustu lífsnauðsynja við útreikning framfærslukostnaðar. Ríkisstj. ætti að geta hlutazt til um það við kauplagsnefnd, að þessu yrði breytt, og eru lagafyrirmæli um það því ef til vill ekki nauðsynleg. Enn fremur hefði ef til vill þótt rétt að hækka framlag ríkissjóðs til dýrtíðarsjóðs vegna aukinna útgjalda, er síðasta brtt. mín kann að hafa í för með sér. Í því sambandi vil ég benda á, að ólíklegt má telja, að 8 millj. þurfi til uppbóta samkv. 8. gr., þar sem full ástæða er til þess að ætla, að einhver eða mestur hluti þeirra verðuppbóta, er þar er gert ráð fyrir, verði greiddur af Bretum. Svo sem kunnugt er, greiddu þeir okkur~ millj. til verðuppbóta á útflutningsvörur okkar árið 1940, og var það byggt á þeim markaðstöpum, er við höfðum orðið fyrir. Hin sömu skilyrði eru nú fyrir hendi að því er markaðstöp snertir. Legg ég mikla áherzlu á, að ríkisstj. geri kröfur til Breta um verðuppbætur á framleiðslu ársins 1941 vegna markaðstapa, svo sem gert var fyrir árið 1940. Samkv. yfirlýsingu hæstv. forsrh.. hefur hann sagt af sér fyrir sig og ráðuneyti sitt vegna ósamkomulags innan ríkisstj. um úrlausn dýrtíðarmálanna, eða nánar tiltekið vegna þess, að frv. þetta fékk eigi fylgi ríkisstj. eða meiri hl. hennar. Það verður að teljast illa farið, hvaða álit sem menn annars kunna að hafa á ríkisstj., að samkomulag náðist eigi um þessi mál. Hér eru fjölmennir herir í landi. Við þykjumst verða þess varir, að íhlutan þeirra um okkar mál fari eigi minnkandi. Þegar þeir sjá, að hér er hver höndin upp á móti annarri, einnig á Alþ. eins og í ríkisstj., að við eigi getum staðið saman á þessum háskatímum, er þá eigi nokkur ástæða til að kvíða vaxandi íhlutun þeirra? Ef dæma má af okkar og annarra þjóða sögu, er sundrung þjóðarinnar tilvalið tækifæri.

Frsm. 1. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Eins og hv. þdm. sjá af þessum 3 þskj., hefur fjhn. ekki orðið sammála um afgreiðslu frv. Tveir nm., hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. Seyðf., leggja til, að það verði fellt. Einn nm., 3. landsk. þm. telur sig geta fallizt á það, ef brtt. hans á þskj. 20 verða samþ. En ég og hv. 1. þm. Rang. viljum samþ. frv. - Eins og venja er til við 2. umr., vil ég víkja að einstökum gr. þess. 1. gr. fjallar um skipun kauplagsnefndar, og er svo ráð fyrir gert, að hún skuli framvegis vera skipuð 5 mönnum, í stað þriggja. Í n. eiga sem sé að bætast 2 fulltrúar, annar tilnefndur af Bandalagi opinberra starfsmanna, en hinn af Búnaðarfélagi Íslands. Við teljum, að rétt sé að fjölga mönnum í nefndinni, svo að fleiri sjónarmið komi til greina við útreikning verðvísitölunnar. Öllum er kunnugt um það, hve mikil áhrif vísitöluútreikningurinn hefur á fjármál okkar nú. Í 2. gr. frv. er fram tekið, að til 1. sept. 1942 sé óheimilt að hækka grunnkaup launþega, og enn fremur, að verðlagsuppbót, sem greidd er á slíkt grunnkaup, megi ekki fara fram úr uppbót þeirri, sem greiðist samkv. þeirri vísitölu, sem byggð er á framfærslukostnaði 1. okt. 1941. Í fjhn. kom fram, einkum hjá einum nm., nokkur ótti um það, að ákvæði þessarar gr., ef að l. yrði, gætu hindrað það, að bændur fengju fólk til vinnu að búrekstrinum, og gæti það leitt til þess, að bændur yrðu að brjóta l. eða hætta búskap að öðrum kosti. Það er kunnugt, að kaupgjald við sveitastörf er afar misjafnt á hinum ýmsu stöðum. Því þyrfti e. t. v. að setja í frv. nánari skýringar á því, hvað við er átt í frvgr. með því að kaupgjald það, sem greitt er án þess að beint sé miðað við verðlagsuppbót, skuli ekki hækka frá því, sem það var fyrir gildistöku l., miðað við sama stað og sama árstíma árið á undan gildistöku þeirra. Ef það gæti haft úrslitaáhrif á framgang málsins, erum við, sem stöndum að nál. á þskj. 18, fúsir til samvinnu um þetta sérstaka atriði. En við, sem viljum samþ. frv., viljum taka það fram, að okkur er vel ljóst, að samhliða ráðstöfunum í þá átt er óhjákvæmilegt að gera fleira, sem sé að takmarka vinnu íslenzkra manna hjá setuliðinu, eða reyna að koma í veg fyrir, að svo mikil vinna fari í þágu setuliðsins, að ekki fáist nægilegt vinnuafl til framleiðslustar fanna. Enn fremur er sjálfsagt að draga úr opinberum framkvæmdum, ef þörf krefur, t. d. um heyskapartímann. Við getum ekki fallizt á, að rétt sé að samþ. brtt. hv. 3. landsk. þm. Hv. þm. telur, að samþykkt frv. geti haft lamandi áhrif á landbúnaðinn, því að ekki muni fást hið nauðsynlega vinnuafl. En hvað má þá segja um kauphækkunina í sveitum landsins? Það er langt frá því að vera nokkur lækning, að kaup hækki í sveitum og afurðaverð þá líka. En með því hins vegar að gera jafnhliða öðrum ákvæðum frv. ráðstafanir til að stemma stigu fyrir óeðlilega miklum straumi vinnuafls að öðrum störfum, tel ég, að mætti að miklu leyti koma í veg fyrir þá hættu, að vinnuaflið hverfi úr sveitunum. Í 3. gr. eru ákvæði um, að óheimilt sé að hækka útsöluverð á innlendum afurðum á innanlandsmarkaði. Að vísu er heimilt að hækka verð á einstökum vörutegundum eftir árstíðum, og er ljóst, að það er nauðsynlegt, til þess að framleiðendur geti fengið jafnhátt verð fyrir þær vörur, sem þarf að geyma. 4. gr. veitir ríkisstj. aukið vald til að ákveða hámarksálagningu á vörur, enda hafi áður verið leitað tillagna verðlagsnefndar. 5. gr. er um takmörkun á flutningsgjöldum með íslenzkum skipum eða skipum, sem leigð eru af íslenzkum aðilum. 6. gr. er um, að óheimil sé frekari hækkun húsaleigu en samkv. gildandi l. 7. og 8. gr. eru um stofnun og verkefni dýrtíðarsjóðs. Til er ætlazt, að verulegt fjármagn verði til umráða til þess að koma í veg fyrir hækkun á verðlagi nauðsynja til neyzlu og framleiðslu innlendra vara, og er ljóst, að það mundi draga mjög mikið úr þeirri hættu, sem annars gæti verið á verðhækkun þeirra. 9. og 14. gr. eru um það, að með reglugerð sé heimilt að setja nánari ákvæði um framkvæmd l. og um sektarákvæði. Þetta aukaþing hefur nú setið í 3 vikur. Ríkisstj. var sammála um það að kalla þingið saman, og var talið, að það væri kvatt saman fyrst og fremst vegna dýrtíðarmálsins. Við, sem höfðum lesið greinar um þetta mál í blöðum stjórnarflokkanna, fengum þá hugmynd, að nýjar og áhrifameiri till. væru á ferðinni, og af ummælum blaðanna var ekki hægt að álykta annað en að sterkar líkur væru fyrir því, að samkomulag næðist um málið. Það gat að vísu svo farið, að Alþfl. skærist úr leik, en það átti ekki að þurfa að hindra framgang málsins, þar sem svo var að heyra, að tveir stærstu flokkarnir, Framsfl. og Sjálfstfl., væru sammála um þá nýju leið, sem till. voru komnar fram um, lögfestingu kaupsins og innanlandsverðlagsins. Þessir tveir flokkar höfðu nægan styrk til að koma till. fram og nægan styrk til stjórnarmyndunar, þó að Alþfl. skærist úr leik. En nú hefur svo farið, að Sjálfstfl. hefur horfið frá að fylgja málinu, og er ýmsu borið við. M. a. er því haldið fram, að lögfesting á kaupinu sé óþörf, en að sama marki sé hægt að ná eftir hinni svo kölluðu frjálsu leið. En þetta er blekking. Kaup hækkar, ef ekkert er að gert. Nokkur verklýðsfélög hafa þegar sagt upp samningum í því skyni að fá fram kauphækkun, og ekki hefur heyrzt, að þessi félög hafi horfið frá slíkum kröfum. Það er viðurkennt í málgögnum Alþfl. og Sjálfstfl., að einstök verklýðsfélög þurfi að fá einhverja leiðréttingu, en það hefur áhrif á dýrtíðina til hækkunar. Allt talið um hina frjálsu leið er því tilraun til að verja undanslátt í þessu máli. Ein skýringin á undanslætti Sjálfstfl. í þessu máli kom fram í aðalmálgagni hans, Morgunbl., fyrir nokkrum dögum. Einn af forvígismönnum flokksins í Rvík heldur því þar fram, að Sjálfstfl. geti ekki samþ. að ákveða kaupið með 1., vegna þess að hann sé orðinn stærsti verkamannaflokkurinn í landinu, en frv. sé árás í verkamannastéttina. Þetta sýnir, að sem verkamannaflokkur er Sjálfstfl. á sömu leið og Alþfl. og kommúnistar. Blekkingarnar eru af sömu tegund. Í stað þess að reyna að skýra málið fyrir verkamönnum og halda því fram, sem rétt er, að í frv. felst engin árás á þá, er reynt að skapa óánægju í von um pólitískan yl af þeim eldi. Og nú rignir samþykktunum yfir Alþingi frá stéttarfélögum verkamanna víðsvegar um landið. Allar eru þær með sama svip, hvort sem þær eru úr tillögusmiðjum kommúnista, jafnaðareða sjálfstæðismanna. Því er haldið fram, að frv. sé árás á verkamenn og aðra launþega, en hins er að engu getið, að í frv. er lagt til, að komið verði í veg fyrir hækkun á kaupi bænda með því að setja fast verð á þeirra vörur. Samt senda bændur engin mótmæli til þingsins. Það sýnir mismuninn á skilningi hinna ýmsu stétta á vandamálum þjóðfélagsins. Stöðvun dýrtíðarinnar er hagsmunamál allra stétta, en ekki árás á neina stétt, hvorki launþega eða aðra, og þær ráðstafanir, sem þarf að gera, verða ekki framkvæmdar fyrr en sá skilningur er orðinn nægilega almennur hjá þjóð og þingi. Þm. Alþfl. vilja, að verkamenn í kaupstöðum og kauptúnum geti fengið hækkað sitt kaup, en bændur ekki. Þeir halda því fram, að hækkun á verði landbúnaðarafurða sé orðin meiri en hækkun á kauptöxtum verðlýðsfélaganna. Þar með er ekki nema hálfsögð sagan. Ef fram kæmi í dagsins ljós hið raunverulega kaup verkamanna annars vegar og bænda hins vegar, þ. e. skýrslur um tekjur verkamanna og bænda fyrir og eftir styrjöldina, grunar mig, að Alþfl.-menn mundu sækja lítinn stuðning í þann samanburð. Þannig gæti vitanlega verið ástatt, að ein stétt ætti rétt á launabót, en önnur ekki. En þessu mun ekki til að dreifa eins og nú er, og sízt á þann veg, sem Alþfl.-menn vilja vera láta, og ég vil fullyrða, að það er ekki hægt að stöðva dýrtíðina með því að taka stóran hóp manna út úr og láta hann leika lausum hala. Það er þýðingarlaust fálm. Skiptir ekki máli í því samhandi, hvort það eru verkamenn einir, sem eiga að hafa rétt til að hækka sitt kaup, eins og Alþfl. vill, eða bændurnir einir, eins og fulltrúi Bændafl. vill vera láta. Eins og ég hef getið um, eru litlar horfur á, að frv. verði samþ. Ég minntist á, að fulltrúar Alþfl. væru mjög einsýnir í þessu máli. Við höfðum búizt við, að ekki væri eins um Sjálfstfl. En það er komið á daginn, að vart er hægt að gera upp á milli þessara flokka. Þeir eru sammála um að leggja til, að frv. verði fellt. Því eru ekki horfur á, að samkomulag geti orðið um stöðvun dýrtíðarinnar fyrst um sinn. Það verður haldið áfram að elta seðlavofuna, og það er þá ekki í fyrsta sinn, sem menn elta vofur hér á landi. Margar sagnir eru um svipi, sem villtu vegfarendur í dimmu á fjallvegum. Ef fleiri voru á ferð saman, komu stundum upp deilur um það, hvaða stefnu bæri að taka. Sumir töldu sig sjá mann á ferð skammt frá, sem í rauninni var aðeins svipur framliðins, og vildu elta hann. Aðrir vildu taka aðra stefnu. Þessi gamla og þekkta saga er hér að endurtaka sig. Sjálfstæðismenn og Alþfl.-menn ætla að halda áfram að elta vofuna, og þeir gera óp að þeim samferðamönnum, sem vilja taka aðra stefnu, í áttina til byggða. Sennilega verður ekki víð þetta ráðið í þetta sinn. Þeir verða að fá að elta vofuna áfram eitthvað lengur. Spurningin er aðeins um það, hve lengi þessir ferðamenn, sem allir kalla sig forsvarsmenn verkamanna, halda áfram að elta vofuna. Elta þeir hana alla leið ofan í gilið, þar sem tortímingin bíður, eða opnast augu þeirra áður en það er orðið of seint?



Við 1. umr. þessa máls gerði ég ýtarlega grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. Ég tók þá fram, að ég væri ekki fáanlegur til að samþ. það í þeirri mynd, sem það nú er. Meðal annars tók ég fram, að ég gæti ekki heldur lagt í að gera brtt. við frv., vegna þeirrar forsögu, sem það hefur haft. En eins og kunnugt er, hefur það orðið til þess að sundra ríkisstj. að fá þetta frv. í gegn. Og í fjhn. hafa fulltrúar Framsfl. lagt til, að frv. yrði samþ. óbreytt. Af þessu hefur mér ekki þótt ástæða til að fara að gera tilraunir í þá átt að tæta það í sundur með brtt. og fá á því umbætur, svo að ég gæti fylgt því. Enda skilst mér, að engar líkur séu fyrir, að samkomulag geti orðið um afgreiðslu þess. Við 1. umr. fór ég svo rækilega út í afstöðu mína til þessa máls, að ég get nú verið fáorður um, hvers vegna ég er ekki fáanlegur til að fara inn á þær brautir, sem hér er verið að stefna að. Ég vil þó stikla á því í aðalatriðum. Aðalatriðið er lögfesting kaupgjalds. Í öðru lagi er það lögfesting afurðaverðs og stofnun dýrtíðar sjóðs. Þessi 3 atriði eru náttúrlega mjög óskyld, og ég skal hvað dýrtíðarsjóðinn snertir geta þess, að í meginatriðum er ég því samþykkur, að farið verði inn á þá braut, sem þar er lögð til. En á lögfestingu kaupgjalds og afurðaverðs eru svo miklir annmarkar, að ég get ekki samþ. l., sem fela það í sér. Um kaupgjaldið er það að segja, að það heppnaðist vel að lögfesta árið 1937 ákveðnar till. í vinnudeilum. Og einnig heppnaðist 1939 að lögfesta kaup, sem samningar voru um til ákveðins tíma, en menn verða bara að gæta þess, að það ástand, sem nú er, er ósambærilegt við það, sem þá var. Það, sem mestum erfiðleikum veldur, er sú mikla vinna, sem skapazt hefur hjá hinu útlenda setuliði. Þar er að finna höfuðorsök þess, hve straumur verkafólksins úr sveitunum hefur verið mikill á síðasta ári. Ég tel því, að fyrsta skilyrðið til verulegra breyt. og hagsbóta á þessu sviði sé það, að fá fasta samninga viðvíkjandi þessari vinnu hjá hinum útlendu mönnum. Hæstv. ríkisstj. virðist ekki hafa gert þær athuganir og þær tilraunir til samninga á þessu sviði, sem nauðsynlegar eru. Og ég held, að það hafi verið ástæða til að draga það að stofna til stjórnarskipta út af þessu, þangað til ríkisstj. var búin að þrautreyna að fá einhvern grundvöll á þessu sviði. Þá fyrst var hægt að komast að einhverri niðurstöðu, því það er ekki nóg, að í setuliðsvinnunni sé borgað hátt kaup, heldur er þar líka um að ræða þau vinnubrögð, að öllum heiðarlegum mönnum ofbýður. Viðvíkjandi sveitavinnunni tók ég fram við fyrstu umr., að ég teldi í sjálfu sér, að verið væri að setja 1. út í hött með því að ætla sér að lögfesta kaupgjald í sveitum eins og nú er háttað. Hv. 3. landsk. vék lítils háttar að þessi, og það hefur komið í ljós, að ekki er hægt að framkvæma þann lið frv., sem um þetta fjallar. - Ég skal svo ekki fara út í deilur um það, hvað að öðru leyti kann að mæla með því að lögfesta það kaupgjald, sem samningsbundnir taxtar eru um. En út af því, sem hv. þm. V.- Húnv. var að tala um, að það væri að koma í ljós, að það væru sömu aðstæður að skapast hjá 3 flokkum þessa þings, Alþfl., Kommfl. og Sjálfstfl., um að æsa verkamenn upp til að fá hækkað kaup sitt, vil ég segja það, að þetta eru ákaflega undarleg og ómakleg ummæli. Ég vil í þessu sambandi víkja að því, að á tímabilinu síðan fyrir stríð, þegar núverandi stjórnarfl. tóku höndum saman, hefur verið miklu minna um deilur en áður hefur þekkzt, og tel ég það sönnun fyrir Því, hve gersamlega ástæðulausar þessar ásakanir eru. Þá má nefna það, að þau áhrif, sem Sjálfstfl. hefur á verkalýðinn, eru fyrst og fremst bundin við stærstu verkalýðsfélögin í Reykjavík og Hafnarfirði, verkalýðsfélögin Dagsbrún og Hlíf. Og það er nú komið í ljós, að engin þörf var á öllu þessu brölti til að koma í veg fyrir, að þau hækkuðu sitt grunnkaup, því að þau hafa lýst yfir, að þan ætli ekki að segja upp sínum samningum. Ég skal ekki fara mikið út í að svara því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um þessi atriði. En ég held, að ég megi fullyrða það, að mikil alúð hafi verið við það lögð í Sjálfstfl. að hafa sem bezt samtök milli stéttanna, en ekki reynt að Stofna til átaka, sem að sjálfsögðu yrðu til að æsa upp, eins og ef þetta frv. næði fram að ganga. Ég tel því rétt, eins og Sjálfstfl. hefur lagt til, að halda kaupgreiðslum í sem föstustum skorðum, eins og þær nú eru, með frjálsu samkomulagi. Hvað verkalýðinn snertir er það ekkert sérstakt, að það hafi verið ákveðið í samningum og með 1., að þeir fái verðlagsuppbót í samræmi við dýrtíðina. Þetta er leið, sem allir gengu inn á á síðasta þingi, vegna þess, hve langt var komið inn á þá braut. En ég held, að þar hafi verið of langt gengið, og heppilegra hefði verið að hafa þar takmörk á. En úr því að þessi 1. og samningar komust á og ekki virðast líkur fyrir, að hægt sé að breyta þeim, þá verður að miða að ,því - ekki sérstaklega að breyta grunnlaununum, heldur hinu, að koma, eftir því sem unnt er, í veg fyrir, að vísitalan hækki, og þá með öðrum ráðum en þetta frv. gerir ráð fyrir. Þá er annað atriðið. Það er lögfesting afurðaverðsins. Það er í raun og veru aðalatriði frv., og það er gagnslaust að samþ. það, nema það nái fram yfir stríð, af því að öll þessi ákvæði verða þýðingarlítil og jafnvel stórlega til ills, ef ætti að raska þeim á hverju ári meðan stríðið stendur. Nú er afurðaverðið greinilega fyrir neðan framleiðsluverð bænda, og að ætla sér að fara að lögfesta það, - ekki aðeins um 1 ár, heldur lengri tíma -, það er atriði, sem ég sem bændafulltrúi get með engu móti samþ., því ég tel, að með því væri því eina vopni, sem sú stétt hefur til að ákveða verð framleiðsluvara sinna, kippt í burtu. Einu líkurnar fyrir, að afkoma bændanna verði nokkurn veginn tryggð, eru, að vegna vaxandi eftirspurnar og verðhækkunar sé hægt að selja þær í samræmi við þann tilkostnað, sem við þær er. Þriðja aðalatriðið, sem ég minntist á um myndun dýrtíðarsjóðs, er, út af fyrir sig, gott. Þau 1., sem ég tel rétt, að sett verði um þetta, eiga, að mínu áliti, að fela í sér, að myndaður verði nægilega öflugur sjóður til að varna því með ráðstöfunum, eins og byrjað var á í vor, að dýrtíðin aukist frá því, sem nú er. Ef von er um að koma þessum kafla í gegn, Þá er ekkert nema gott um það segja, og ég bauð þeim mönnum í fjhn., sem fylgja þessu frv., að sníða frv. þannig, að felldar yrðu úr því 2. og 3. gr., en samtök virtust engin fáanleg á þessum grundvelli. Annars er það að segja um önnur minni atriði, sem í frv. eru, svo sem um húsaleigu og fragt og hámarksverð á erlendum vörum, að það atriði eru í dýrtíðarl. frá í vor, og ríkisstj. hafði í því efni, áður en þetta aukaþing var kallað saman, frjálsar hendur til að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar voru, og hefur að sumu leyti notað þær heimildir, þó að minna sé en skyldi. Þetta er því óþarft inn í þessi 1., því að það eru engin ákvæði í þessu frv. hæstv. viðskmrh. um, að þau 1. eigi að fella úr gildi. Viðvíkjandi einstaka atriði, sem minnzt hefur verið hér á í sambandi við þetta mál, skal ég ekki fara mikið inn á það að svara þeim atriðum, sem fram hafa komið í ræðum hv. samnm. minna, umfram það, sem ég hef gert. Um brtt. hv. 3. landsk. vil ég þó segja það, að þær eru sumar þannig vaxnar, að ég get fylgt þeim og tel þær til bóta. Hins vegar eru þær ekki svo róttækar, að líklegt sé, að þær geri það að verkum, að leitt geti til þeirrar niður stöðu, sem ætlazt er til. Um það, hvað gera eigi í þessu sambandi, skal ég ekki frekar koma inn á heldur en ég gerði við 1. umr. Það eru ekki miklar líkur fyrir, að samkomulag geti náðst um slíkar ráðstafanir sem þessar, þó það sé engan veginn reynt til hlítar. Og þó við fellum þetta frv., þá er komið hér fram annað frv., sem hægt er að gera brtt. við. Ég skal að lokum aðeins víkja að því síðasta í ræðu hv. þm. V.- Húnv., frsm. fyrsta minni hl., þar sem hann var að tala um, að það liti út fyrir, að sumir vildu ekkert gera, að þeir láti dýrtíðarvofuna villa sér sýn og geri ekki neitt í þessu sambandi. Ég held, að þetta sé öfugt, því að ég held, að vilji allra, sem hér á þingi eru, sé að reyna að koma í veg fyrir, að þetta haldi áfram óbreytt, þó enn hafi ekki náðst samkomulag um leiðir í þessu efni. En ég verð að segja það, að þó það sé raunalegt að ná ekki samkomulagi um leiðir í þessu máli, þá sé þó betra að setja ekki l. um róttækar ráðstafanir heldur en að samþ. 1., sem fyrirsjáanlegt væri, að kæmu ekki að haldi og mundu kannske verða stórlega til ills frá því, sem nú er. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. V.-Húnv. var að tala. um, að við sjálfstæðismenn og Alþfl. menn ætluðum að elta dýrtíðarvofuna út í þokuna, en þeir væru að stefna til byggða, vil ég segja það, að á undanförnum árum hefur það verið svo, að Framsfl. er búinn að stjórna hér í. nálega 14 ár, og okkur virðist mörgum meðal þessarar þjóðar, að hann hafi meira gert að því að elta vofur en leiða á réttar brautir í okkar þjóðlífi yfirleitt. Og ég held, að það, sem hv. þm. V.-Húnv. var að tala um, - að það séu þeir, sem ætli að leiða inn á réttar brautir, - komi gersamlega í mótsögn við það, sem reynslan hefur sýnt að undanförnu. Og ég tel, að eins og sakir standa sé það vissulega ekki vegurinn til að leiða almenning og þjóðina alla að kasta inn í þingið meingölluðu og vanhugsuðu frv. og heimta, að það skuli samþ., ella muni þeir ekki starfa í samvinnu við aðra menn, heldur sé það beint að fara öfuga leið.



Ég held, að ekki sé ástæða til að fara mörgum orðum um þetta frv. nú. Ég ræddi allýtarlega um það við 1. umr. og hef ekki miklu við það að bæta. Hv. þm. V.-Húnv. lét í ljós, að litlar horfur væru á, að það yrði samþ., og allir hv. þdm. vita, að hæstv. viðskmrh. var vonlaus um, að það gengi fram, og því er nú orðið sem er á kærleiksheimilinu. Það er samt rétt að segja örfá orð við þessa umr., en þó vil ég láta mér nægja að vísa að mestu leyti til þess, sem ég sagði við 1. umr. Ég legg til á þskj. 19, ásamt hv. þm. A.-Húnv., að frv. verði fellt. Og ástæðurnar til þess eru Þær, að ég álít hvort tveggja: Að frv. sé byggt á misskilningi á orsökum dýrtíðarinnar, og þar af leiðandi ekki líklegt til að ná tilgangi sínum, þótt að 1. yrði, og í öðru lagi, að þó frv. yrði samþ., væri það beint ranglæti í garð ákveðinnar stéttar fullkomlega að tilefnislausu. Ég skal með örfáum orðum rökstyðja þessi 2 atriði. Er þá fyrst það, að frv. virðist vera byggt á því, að vísitölufyrirkomulagið sé orsök dýrtíðarinnar. Ég fyrir mitt leyti er viss um, að þetta er alveg rangt. Hækkun kaupgjalds er bein afleiðing af dýrtíðinni. Orsakir dýrtíðarinnar eru aðrar, eins og fram hefur komið hér í umr. og ég fæ nægileg tækifæri til að gera grein fyrir. Í öðru lagi er það sýnilegt, verði frv. samþ., að meginhluti þess kostnaðar og áhættan, sem þessum ráðstöfunum fylgir, fer á verkamenn og launastéttirnar. Aftur á móti er ekki gert ráð fyrir í þessu frv., að aðrar stéttir og aðrar tekjur þjóðarinnar mæti þessu, og er það þó miklu eðlilegra, því að tekjuskiptingin er ein af aðalástæðunum til dýrtíðarinnar. Ég skal þá fyrst drepa örfáum orðum á brtt. hv. 3. landsk. á þskj. 20. Um fyrstu brtt. vil ég segja það, að ég er algerlega andvígur henni. Hún fer fram á það, að heimilað verði að hækka kaup í sveitum, ef nauðsynlegt er til þess að halda við framleiðslunni, og í öðru lagi, að ríkisstj. skuli heimilað að banna verkföll, verkbönn eða önnur samtök, sem miða að því að stöðva eða leggja niður vinnu. Um fyrri liðinn vil ég segja það, að ég sé ekki, að það hafi neina þýðingu að setja það ákvæði inn eins og sakir standa nú. Um síðari liðinn vil ég segja það að með því ákvæði er verklýðsfélögum í rauninni bannað að ná nokkurri hækkun á kaupi. Hins vegar er ekki ástæða til þess að búast við verkbönnum eins og nú er. Þá er 2. brtt. á sama þskj., b-liður, um það, að engar slíkar árstíðarverðbreyt. séu látnar hafa áhrif til breyt. á verðlagsvísitölunni. Þetta á að gilda, að mér skilst, jafnvel þó að um jafnstórfelldar verðlagsbreyt. yrði að ræða og kartöfluhækkunina á s. 1. sumri. Það sér hver heilvita maður, hversu mikil fjarstæða og ranglæti slíkt væri, ef það kæmi til framkvæmda. Hv. þm. V.-Húnv. var að ásaka kauplagsn. fyrir það, að hún hefði látið kartöflurnar hafa áhrif á verðlagsvísitöluna. Um þetta atriði vil ég segja það, að það liggur í augum uppi hverjum manni, sem vill kynna sér það, hvernig vísitalan er reiknuð út, að það væri hrein fölsun, ef þetta væri ekki gert. Ég veit ekki, hvernig ætti að reikna út vísitölu, ef það ætti að loka augunum fyrir jafnþýðingarmikilli nauðsynjavörutegund og kartöflurnar eru. Ef þannig væri farið að, mundi vísitalan ekki gefa neina rétta hugmynd um framfærslukostnaðinn. Um 3. brtt. (a-lið) vil ég segja það, að það atriði skiptir í rauninni engu máli. Þá leggur hv. þm. til, að ákvæðin um hækkun kaupsins nái ekki til fólks, sem ræður sig hjá bændum. En margt bendir til þess, að afleiðing þess gæti orðið sú, að bændur fengju alls ekki fólk til þess að vinna nauðsynlegustu störf, og þá væri verr farið en heima setið. Ég benti á það við 1. umr. málsins, að þetta frv. væri ekki líklegt til þess að rétta hlut bænda, og er ég í verulegum atriðum sammála hv. 3. landsk. um það efni. Ég mun þó ekki greiða atkv. með þessum brtt., því að ég er á móti frv. Ég geri ráð fyrir því, að ekki verði frekar hægt að banna hækkun á kaupgjaldi í sveitum heldur en annars staðar, en úr því að hv. þm. sér svo vel, hvað þetta getur komið sér illa hjá einni stétt, bændum, þá finnst mér, að hann mætti einnig renna huganum til þess, að svipuð áhrif gæti þetta einnig haft annars staðar. Ég hygg, að blátt bann við öllum breyt. á kaupi til hækkunar gæti orðið til þess víðar en í sveitunum að þrengja kost ákveðinna atvinnustétta. Ég tók eftir því, að hv. þm. V.Húnv. drap á það í ræðu sinni, að hið eina félag, sem hefði sagt upp samningum, væri Iðja, og hygg ég, að það sé rétt hjá hv. þm. En ég veit ekki betur en að svo sé komið hjá atvinnurekendum, að þeir verði að borga fólkinu, sem vinnur í Iðju, hærra kaup en samningar s. l. árs standa til, vegna þess að fólkið, sem er ráðið upp á mánaðarkaup, hefur getað fengið meiri tekjur annars staðar. Ef þessum félögum yrði bannað að hækka kaup við sitt starfsfólk, þá er líklegt, að það yrði til þess, að mikill hluti þess (þ. e. starfsfólksins) mundi leita eftir annarri atvinnu. Ég segi því hið sama og hv. 3. landsk., að ég óttast, að svo gæti farið, að öll lagaboð um takmörkun á kaupgreiðslum kæmu að engu haldi, þar sem menn mundu bjóða aukavinnu og alls konar fríðindi til þess að fá fólkið. Að lokum leggur þessi hv. þm. til, að til viðbótar við hækkunina á landbúnaðarafurðum verði greidd uppbót úr ríkissjóði. Ætlun hans er sú, að þessi hækkun nemi því, að hlutfallið milli kaups og afurðaverðs verði hið sama eins og árið 1914, og fylgja nokkrar tölur, sem sýna breyt. á hlutfalli afurðaverðs og kaups frá þeim tíma. Mér er ekki vel ljóst, hvað fyrir hv. þm. vakir með því að slá því fram, að verðlagið frá 1914 sé það eina rétta. Ég fyrir mitt leyti verð að vefengja, að svo sé. Síðan árið 1914 hefur verið varið stórfé af sameiginlegum tekjum þjóðarinnar til þess að bæta aðstöðu bænda. Það hefur verið lagt fram stórfé til jarðræktar, til vélakaupa, til bygginga í sveitum og yfirleitt. til að skapa hentugri aðstöðu til þess að reka landbúnaðarstarfsemina. Í stað þess að slá með orfi og ljá, reiða heyið heim á klökkum er nú víða unnið á ræktuðum túnum og vélar notaðar við heyvinnu; einnig er heyið flutt heim með öðrum hætti, og yfirleitt annað snið en var á öllum starfsaðferðum. Enda sýnir það sig, að á þessu tímabili hefur landbúnaðarframleiðslan stóraukizt þrátt fyrir það, að fólki hefur heldur fækkað. Það er enginn vafi á því, að landbúnaðar framleiðslan er stórum mun ódýrari nú en þá, annars hefði verið ómögulegt fyrir bændur að reka búskap með þeim árangri, sem verið hefur undanfarin ár. Þess vegna er það fullkomið óvit að slá því föstu, að hægt sé að miða við það verðlag, sem var 1914. Mig undrar það, að maður eins og hv. 3. landsk. skuli fara með slíkar fullyrðingar sem þessar, án þess að færa fyrir þeim nokkurn rökstuðning. Ég skal þá víkja örfáum orðum að ræðu hv. þm. V.-Húnv., frsm. 1. minni hl. Hann taldi nauðsyn til bera að gera breyt. á skipun kauplagsn. Hv. þm. fann grundvelli n. það til foráttu, að kartöfluhækkunin s. l. sumar skyldi verka á vísitöluna. Ég get ekki ráðlagt þessum hv. þm. annað betra en að kynna sér grundvöll þann, sem útreikningar n. byggjast á, því að ég er ekki í neinum vafa um það, að ef hann kynnir sér hann, þá muni hv. þm. sannfærast um, að það er ekki hægt að komast öllu nær því rétta í þessu efni heldur en þar er gert. Ég mun að sjálfsögðu ekkert hafa á móti því, þó að manni verði aukið í n., en ég mótmæli því, að nokkuð hafi fram komið, sem gæti gefið tilefni til þess að breyta grundvelli nefndarinnar. Hv. þm. kvaðst hafa búizt við því, að Alþfl. færi úr stj. út af þessu frv., en hins vegar var á honum að heyra, að hann hefði búizt við því, að Sjálfstfl. mundi samþ. frv. með Framsfl. Ég get ekki annað en samhryggzt hv. þm, að hafa orðið fyrir þessum vonbrigðum, en ég ráðlegg honum samt að bera harm sinn í hljóði. Það má vel fara svo, að einhver hluti af draumum hv. þm. kynni að rætast, þó að nokkuð blási á móti í þessum umr. Hv. þm. sagði það bersýnilegt, að kaupið héldi áfram að hækka, og benti í því sambandi á samninga Iðju og annarra félaga. Ég vil harðlega mótmæla því, að nokkuð gefi tilefni til að ætla slíkt. En ástæðuna til þess, að búast mætti við þessu, kvað hann vera hækkun vísitölunnar. Ég hef áður sýnt fram á það, að verklýðsfélögin hafa, sýnt fullan þegnskap í þessum málum og hafa ekki notað sér þá aðstöðu, sem þau höfðu til þess að fá hækkun á kaupi meðlima sinna. Eftir að hv. þm. hafði lýst vonbrigðum sínum yfir því, að ekki skyldi nást samkomulag við Sjálfstfl. um afgreiðslu málsins, var hann fljótur að afgr. þessa flokka, sem eru á móti frv., með því að segja, að þeir væru í rauninni kommúnistar. Hv. þm, taldi það mjög óeðlilegt, að verklýðsfélögin úti um land skyldu vera að senda mótmæli gegn þessu frv. Ég vil nú spyrja hv, þm., hvað honum finnst óeðlilegt við það, að félög utan af landi láti hv. Alþ. vita um vilja sinn í þessu máli. Því að það getur enginn neitað því, að málið snertir ákaflega mikið hag og afkomu meðlima þessara félaga. Enda held ég, að hv. þm. ætti að líta til sinna manna í þessu efni. Ég man ekki betur en að fyrir fáum dögum birtist auglýsing um það í útvarpinu, að framsóknarfélögin á Akureyri boðuðu til fundar um þessi mál. Mér finnst einmitt, að þessar áskoranir, sem hv. Alþ. eru að berast, sýni það. sem ég hef verið að halda fram um þetta mál, að það sé líklegt til þess að vekja megna andúð hjá þeim fjölmennu stéttum þjóðarinnar, sem eru beinlínis ranglæti beittar með frv., ef að 1. yrði. Ég er hins vegar sammála hv. þm. um það, að stöðva beri dýrtíðina, það er hagsmunamál, sem alla þjóðina varðar. En það verður að sjálfsögðu að gera það á þann hátt, að þeir beri þyngstu byrðarnar, sem breiðust hafa bökin. Þá sagði hv. þm., að Alþfl. hefði verið mjög einsýnn í sínum kröfum um þetta mál. Ég vil nú segja við þennan hv. þm.: Það má vera, að öðrum farist, en alls ekki þér! - Hann sjálfur og hans flokkur hafa nú stöðugt síðan í ársbyrjun 1939 flutt hér á Alþ. sífelldan söng um bölvun dýrtíðarinnar og nauðsyn þess að rísa gegn henni, og látið svo sem ekki skyldi á þeim standa að bera sinn hlut af fórnunum. En samtímis öllu þessu skrafi hafa þeir stig af stigi með opinberum ráðstöfunum hækkað verðlag á landbúnaðarafurðum svo, að hækkun á þeim hefur orðið tvisvar sinnum meiri en hækkun kaupsins. Svo gersamlega starblindir hafa þeir verið á allt annað en hagsmuni sinna umbjóðenda í þessu efni. - Ég verð að harma það mjög, að ekki skuli vera til neinar skýrslur, sem sýna það svart á hvítu, hvað framleiðslukostnaður bænda hefur verið mikill undangengin ár. - Það gengur fram af mér, þegar umbjóðendur þeirra manna, sem hafa hækkað tekjur sínar um 124%, flytja till. um það að banna með l. alla hækkun á kaupi hjá öðrum stéttum í landinu. Ég verð að segja, að mér þykir illt, að menn skuli gefa sig til slíks málflutnings sem þessi hv. þm. hefur gert. Ég hef drepið á það hér áður, að ég tel það eðlilegt, að bændastéttin fái aukningu á sínum tekjum í fullkomnu samræmi við það, sem tekjur þjóðarinnar í heild sinni hafa aukizt. Þess vegna er það undarlegt, að þeir menn, sem telja sig fulltrúa þeirrar stéttar, skuli ekki bera það við að sýna fram á, hver þörf þeim sé nú til tekjuaukningar samanborið við það, sem var í upphafi dýrtíðarinnar. Ég hef ekki getað komizt hjá því að benda á að misræmi, sem fram hefur komið hjá flm. og forsvarsmönnum þessa frv. Ef það er rétt að tala um einsýni í sambandi við þetta mál hér á hv. Alþ., þá verður aldrei hjá því komizt, að það eru flm. þessa frv., sem hafa gersamlega gengið framhjá því að líta á hag annarra stétta þjóðfélagsins en þeirra, sem þeir eru umboðsmenn fyrir. Hv. þm. talaði mikið um seðlaveituna sem nokkurs konar vofu. Ég hef hingað til haldið, að hér væri ekki um neina vofu að ræða. Seðlaaukningin er vel lifandi enn þá, og það lítur ekki út fyrir, að henni verði nokkuð að fjörtjóni, a. m. k. ekkí þetta frv., og ekki virðast framsóknarmenn eða hv. þm. V.-Húnv. skoða þá seðla sem drauga, sem þeir vilja, að renni til bændanna. Þessi hv. þm. býður okkur upp á að vera fylgdarmaður í þessu gerningaveðri í dýrtíðarmálunum og að leiða okkur til byggða. Ég er hv. þm. þakklátur fyrir boðið, en óttast, að hann hafi ekki áttavitann í lagi. Ég veit að vísu um marga Íslendinga, sem hafa villzt og ratað út úr ógöngunum án nokkurs áttavita.

Hv. þm. Seyðf. er líklega ekki einn af þeim!

. Nei, ég get ekki talizt það, en svo ég víki aftur að efninu, þá vildi ég heldur hafa áttavita heldur en hv. þm. V.-Húnv. og hans brjóstvit.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég stend hér upp fyrst og fremst til þess að víkja lítils háttar að orðum hv. 3. landsk., en áður en ég geri það, þá get ég ekki stillt mig um að minnast nokkrum orðum á ummæli hv. síðasta ræðumanns. Hann sagði, að ekki væri furða, þótt ályktanir kæmu um þetta mál frá þeim félögum, sem fyndust þau vera rangsleitni beitt, og þar mun hann hafa átt við ályktanir, er komið hafa frá verkalýðsfélögum. Hv. þm. veit, að öll þau mótmæli, er borizt hafa, hafa komið samkv. pöntun. Svo óðslega létu menn sér í þessu, að tekið var trúnaðarskjal fyrr en heimilt var, og þetta skjal svo sent til verkalýðsfélaga víðs vegar um landið, og því fylgdi svo grg., sem sendendurnir sömdu eftir eigin geðþótta. Þannig eru nú vinnubrögðin, og þetta er nú aðalafrekið, sem hv. þm. Seyðf. getur stært sig af í dýrtíðarmálunum. Það er því augljóst, að það er aðeins af pólitískum ótta, sem þessi hv. þm. og hans flokkur fylgir ekki málinu. Þeir hafa áður verið með því að lögbinda kaupgjald, - það var árið 1939. Þá var hægt að tala um fórnir, en hér er ekki farið fram á neinar fórnir, og ég skil ekki, hvernig hv. þm. Seyðf. getur kallað þetta rangsleitni. Hér er gert ráð fyrir að reyna að halda dýrtíðinni niðri með sameiginlegu átaki allrar þjóðarinnar. Nú er hv. þm. að reyna að gera sig að miklum forsvarsmanni verklýðsins og talar um það sem hreina goðgá að lögbinda kaupið, en hann ætti aðeins að svipast um aftur til ársins 1939 og athuga, hvað það var, sem hann vildi þá. Svo talar hv. þm. um, að þetta frv. sé árás á einstakar stéttir. Hvaða rök getur hann fært fyrir því? Þá er það broslegt, að hv. þm. og aðrir mótstöðumenn málsins telja hina svo nefndu „frjálsu leið“ rétta, og þó stefnir hún að einu og sama marki og sú leið, sem felst í þessu frv. Við göngum inn á, að hækkun erlendra vara komi jafnt alla landsmenn, allar stéttir þjóðfélagsins, og svo er hv. þm. að breiða sig út um hið hróplega ranglæti í öðru orðinu, en í hinu er talað um, að grunnkaup eigi að standa í stað. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að því, sem hv. þm. Seyðf. sagði um tekjur bændastéttarinnar. - Hann spyr, hvar fyrir liggi skýrslur um tekjuþörf eða verðþörf bændanna. - En ég vil spyrja: Hvar eru yfirleitt til skýrslur um kaupþörf verkamanna? Eru það tekjur bænda einna, sem eiga að byggjast á slíkum skýrslum? Eiga þær skýrslur að vera til þess að fyrirbyggja það, að bændur geti nokkru sinni notið hærri tekna en þeir þurfa til þess að draga fram lífið? Treysta hv. fulltrúar þjóðarinnar hér á Alþ. sér ekki til þess að fylgja þessu frv. af því, að hér sé farið fram á að lögfesta of hátt verð á landbúnaðarvörum? Hvers vegna fara menn ekki upp í sveitirnar, ef gróðinn er svo mikill þar sem hv. þm. Seyðf. virðist halda? Ekki ber samt á því, að straumur fólks úr sveitunum í kaupstaðina minnki, heldur virðist hann aukast einmitt núna, og ekki bendir það til þess, að betra sé að lifa í sveitunum heldur en í kaupstöðunum. Heldur hv. þm., að mögulegt sé að binda bændurna við jarðirnar? Ef hv. þm. vill enn halda sér við það, að tekjur bændastéttarinnar séu of háar, þá þætti mér vænt um, að hann vildi skýra það fyrir mér, hvers vegna straumurinn úr sveitum í kaupstaði eykst í stað þess, að minnka, eins og hann ætti að gera, ef eitthvað væri til í því, sem hann segir. Það ber ekki vott um skilning á því vandamáli, sem fyrir liggur, að vera að metast um tekjur bænda og verkamanna. Þessar stéttir hafa haft frjálsar hendur undanfarið, og tekjur þeirra hafa batnað, en nú er eina ráðið að festa allt verðlag og kaupgjald, því að þá fyrst er einhver von um að stöðva dýrtíðina. Þá sagði hv. þm. Seyðf., að sér fyndist gæta mikillar óskammfeilni hjá framsóknarmönnum, þar sem þeir bæru öðrum á brýn einsýni, en væru sjálfir einsýnir og jafnvel alveg staurblindir. Mér skildist, að hv. þm. ætti með þessum ummælum við þetta frv. og að lausnin, sem þar er um að ræða, væri einhliða. Ég vil leggja áherzlu á, að frv. þetta er ekki einhliða, heldur þvert á móti. Þar er lagt til, að jafnt gangi yfir alla og almannafé notað til þess að halda niðri dýrtíðinni að því leyti, sem verðfesting innlendra vara og kaupbinding dugir ekki til þess að stöðva dýrtíðina. Þetta kallar hv. þm. einhliða, en hann kallar ekki þeirra eigin till., Alþfl. frv., einhliða, sem stefna að því að binda verð á afurðum bændanna, en láta allt kaupgjald í landinu óbundið. Pólitíska valdið á eftir hans kenningum að segja til um afurðaverð bændastéttarinnar, en verkalýðurinn má gera hvað sem honum þóknast. Er þetta fyrirmyndin, sem hv. þm. berst fyrir? Eru það þessar tillögur, sem gefa honum rétt til þess að ásaka mig um blindu og jafnvel rangsleitni? Er þetta hin alhliða og réttláta lausn á dýrtíðarmálunum? Ég sé svo ekki ástæðu til að víkja frekar að ræðu hv. þm. Seyðf. Ég stóð upp í þeim tilgangi aðallega. að minnast nokkrum orðum á brtt. hv. 3. landsk. Hann bendir á það, að landbúnaðinum sé hætta búin, ef þetta frv. verður samþ., vegna þess, að svo geti farið, að fólk fáist ekki fyrir það kaupgjald, sem leyft sé að borga. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hefur athugað, að líku má halda fram um aðrar atvinnugreinar, bæði iðnað, sjávarútveg o. s. frv. Út af þessu vil ég minna á það, sem ég hef haldið fram, að þetta frv. standist ekki í framkvæmd, nema gerðar séu ráðstafanir til þess að skapa nokkurn veginn jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar á vinnuafli í landinu; og sama máli gegnir um „frjálsu leiðina“. Þetta verður að framkvæmast fyrst og fremst með því að takmarka hið íslenzka vinnuafl, sem erlenda setuliðið hefur hér í sinni þjónustu. Þeir, sem þar ráða fyrir, munu skilja það vel, að þjóðin má ekki við því að missa vinnuafl sitt í þágu erlends setuliðs, nema mjög takmarkað. Hins vegar skal ég taka það fram út af niðurlagi 2. gr., sem hv. 3. landsk. minntist á, að við, sem að frv. stöndum, íhuguðum gaumgæfilega, hvort þessi málsgr. skyldi tekin í frv. Okkur fannst hún alltaf of einstrengingsleg, af því að jafnvel þó jafnvægi væri fyrir hendi í þessum málum, þá væri erfitt að hnitmiða kaup í kaupavinnu í sveitum t. d. Okkur fannst þó rétt að hafa þetta ákvæði í frv. Ætluðum okkur að endurskoða það við meðferð málsins. Þeir hv. þm. A.-Húnv. og hv. 3. landsk. hafa í sambandi við þetta ákvæði verið að tala um, að ég hefði lítið verið við búskap, - væri þeim málum ókunnugur, og þar mundi liggja skýringin á þessu ákvæði. - Sei, sei. - Hvað sem um mína þekkingu á búskap er að segja, þá get ég sagt hv. þm. það, að þetta ákvæði var sett á flot með frv. með ráði þeirra manna, sem ekki hafa minna fengizt við búskap en þeir. –Annars á ég erfitt með að sjá, hvað þetta kemur búskaparþekkingu við. En ég get vel fallizt á að athuga, hvort óhætt mundi að fella þessa málsgr. niður og treysta á, að kaupgjald í lausavinnu lagi sig eftir kaupgjaldi í landinu, og sé þetta gert, þá eru þessi l. hvað þetta atriði snertir byggð á sama grundvelli og kaupbindingarl. frá 1939. Ég sé þó ekki ástæðu til að breyta þessu, nema ég viti, að það geti haft þýðingu fyrir afstöðu þm. til málsins. Hv. 3. landsk. segist þó jafnvel ekki geta fallizt á að fylgja þessu frv., þótt þessu atriði væri breytt. Finnst mér það mjög óeðlilegt eftir því, sem hann tekur í málið að öðru leyti. Að lokum vil ég benda á enn eitt atriði í þessu máli, út af þeim umr., sem hér hafa átt sér stað. Ýmsir hv. þm., sem eru á móti þessu frv., hafa talað um nauðsyn þess að takmarka þátttöku Íslendinga í Bretavinnu. Mér finnst ekki ástæða til þess að vera allt of bjartsýnn eða vongóður um það, að samkomulag náist um það við þá flokka, sem eru á móti frv., að takmarka tölu Íslendinga í þeirri vinnu. Það eru hins vegar ákaflega miklu meiri líkur fyrir því, að þátttaka Íslendinga í Bretavinnu yrði hæfilega takmörkuð, ef frv. yrði samþ., því þá yrðu menn bókstaflega að keppa að því, að framleiðendur innlendra vara gætu framleitt áfram án þess að greiða verulegum mun hærra kaup en greitt er nú í landinu. Menn gætu þá ekki farið þá leiðina að hækka kaupgjaldið og verðlagið, og takmörkunin yrði knúin fram. Verði þetta frv. ekki samþ., er hætt við, að menn hugsi fremur sem svo : Það er alltaf hægt að yfirbjóða Bretavinnuna og hækka verðlagið, og þá er ég ákaflega hræddur um, að erfitt muni verða að fá menn til þess að sinna því máli svo sem þörf er fyrir. Þetta tek ég hér fram til athugunar fyrir þá menn, sem sjá nauðsyn þess að takmarka vinnu Íslendinga hjá Bretum.