Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sigfús Jónsson) [óyfirl.]: Í þessu frv. eru breytingar á 1. um einkasölu á áfengi, þar sem bætt er við nokkrum vörutegundum. Breytingarnar eru í því fólgnar, að í 1. gr. laganna er bætt inn heimild fyrir ríkisstj. eina til að flytja inn og framleiða ilmvötn, hárvötn, andlitsvötn, bökunardropa, kjarna (essensa) til iðnaðar og svo pressuger. Svo er bætt inn í 2. gr.l. eftir orðunum „Ríkisstjórnin setur nánari reglur um áfengissóluna“: „svo og um sölu á erlendum vörutegundum, sem inn eru fluttar eða framleiddar hér, og lög þessi ná til“. Er það eðlileg viðbót, sem stafar af 1. gr. Við 4. gr. er gerð sú breyt., að bann við sölu ríkisins til sjúkrahúsa er fellt niður. Það virðist ekki ástæða til að neyða sjúkrahúsin til að kaupa lyf annarsstaðar frá en af ríkinu. Þá er á 7. gr.l. gerð sú breyting eftir frv., að í stað 25-75% álagningar er gert ráð fyrir, að ríkisstj. ákveði álagninguna. 9. gr.l. er breytt í samræmi við 1. gr., til þess að nægar birgðir séu af þeim vörum, sem þar eru taldar; eru það auk áfengis og vínanda ilmvötn, hárvötn o. s. frv. Breyting á 12. gr. er sömuleiðis afleiðing af l.gr., og auk þess það nýmæli, að Áfengisverzluninni er gefinn einkaréttur til að framleiða hér á landi þessa hluti. Aðalástæður fyrir þessu frv. eru tvær. Önnur er sú, að eftirlit með iðnaðaráfengi verður léttara með því að hafa innflutning þess í höndum ríkisvaldsins, enda hefir Áfengisverzlunin einkarétt til þess að framleiða bökunardropa, hárvötn og fleira, sem spíritus er notaður í. Áfengisverzlunin hefir sérstaklega góða aðstöðu til þessarar starfsemi, þar sem hún hefir sérstakan efnafræðing og dálitla efnarannsóknarstarfsemi. Hin ástæðan fyrir frv. er sú, að það veitir ríkissjóði einhverjar aukatekjur. Ég býst að vísu ekki við, að þær verði miklar. því ég held, að sala á þessum vörum hér á lundi sé lítil, og ætti það því ekki að koma mikið í bága við hag þeirra einstaklinga, sem framleitt hafa þessa vöru. Meiri hl. fjhn. leggur til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Hinsvegar hefir minni hl. n. lagt til, að það verði fellt, og mun hann færa fram ástæður fyrir því áliti sínu. Ég vil því fyrir hönd meiri hl. n. óska þess, að hv. d. samþ. frv. og vísi því til 3. umr.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Sjálfstfl. er, eins og vitanlegt er, andvígur öllum ríkisrekstri, og náttúrlega þá ekki sízt einokunarrekstri, eða þeim rekstri, sem ríkið hefir einkarétt á, og sviftir einstaklinga þjóðfélagsins atvinnu. Þetta frv. er að vísu ekki stórvægilegt. Hér er ekki um neinn stórvægilegan atvinnurekstur að ræða, og mætti þess vegna líta svo á, að ekki væri sérstök ástæða til að amast við þessu frv., sérstaklega þar sem ríkið hefir þegar einkasölu á áfengi og þessar vörur eru settar í samband við þá verzlun. Ég orðaði það í n., að réttara væri að fá til viðtals þá menn, sem stundað hefðu þá atvinnu, sem hér er lagt til, að ríkið taki í sínar hendur. En það féll niður, því meiri hl. n. þótti ekki ómaksins vert að rannsaka þá hlið málsins. Nú hefi ég f. h. minni hluta n. aflað mér þessara upplýsinga með því að bera málið undir þá, sem stundað hafa framleiðslu á þessum vörutegundum. Við það samtal hefir komið í ljós, að þetta frv. felur í sér verulega skerðing á atvinnu fyrir þær efnagerðir, sem eins og kunnugt er eru komnar upp hingað og þangað á landinu, en þó einkum hér í Rvík. Ég hefi fengið skriflega umsögn forstjóra Efnagerðar Reykjavíkur um frv., og ætla ég að lesa hana hér, svo hv.þdm. fái að heyra þau rök, sem fyrir hendi eru gegn því að fela ríkinu einokun á þessari framleiðslu: „Í tilefni af frv. til l. um breyt. á 1. nr. 69 7. maí 1928, um einkasölu á áfengi, viljum vér leyfa oss að gera eftirfarandi athugasemdir: Samkvæmt áfengislögunum nr. 69 7. maí 1928 má enginn flytja hingað frá útlöndum áfengi eða vínanda, sem meira er í en 2¼%. nema ríkisstjórnin. Hefir því ríkisstjórnin ein heimild til þess að flytja til landsins og framleiða hér á landi ilmvötn, hárvötn, andlitsvötn, bökunardropa, kjarna (essensa), sem innihalda spíritus. Þessum ákvæðum hefir einnig verið beitt af Áfengisverzlun ríkisins, sem hefir flutt þessar vörutegundir inn og selt þær í heildsölu til kaupmanna og veitt verslununum innflutningsleyfi með sinni aðstoð. Umrætt lagafrumvarp hefir því enga breytingu í sér fólgna, er breytir þeim gildandi lagaákvæðum, er snerta þær vörutegundir, sem innihalda meira en 2½% af vínanda. Breytingin liggur eingöngu í því, að veita Áfengisverzluninni einkasölu á þeim ilmvötnum, hárvötnum, andlitsvötnum, bökunardropum og essensum, sem ekki innihalda spíritus. Hér á landi eru mörg fyrirtæki, sem að meira eða minna leyti fást við framleiðslu á fyrrnefndum vörutegundum, og er það fjöldi fólks, sem hefir atvinnu við þessa framleiðslu. Mundi þetta fólk að sjálfsögðu verða atvinnulaust, ef umrætt frv. yrði að lögum. Í athugasemdum þeim, er fylgja frv., er því talið til gildis, að hagkvæmt þyki, að ríkisstjórnin fái þennan rétt, þar eð það létti stórum eftirlit með notkun á iðnaðarspíritus. Þessu er því að svara, að þegar vörur þessar eru framleiddar úr kemískum efnasamsetningum, sem alls engan spíritus innihalda, þá getur sú iðnaðarframleiðsla ekki haft nein áhrif á eftirlit með notkun á iðnaðarspíritus. Þá er þess getið í frv., að markaðurinn sé svo takmarkaður, að ekki séu líkur til, að iðnaður komist á það stig að vera samkeppnisfær við erlendar iðnaðarvörur af sömu tegund, ef margar stofnanir hafi hann með höndum. Þessi iðnaður hófst hér á landi meðan allur innflutningur var frjáls. Ekki hefir borið á öðru en að hann hafi verið samkeppnisfær, enda sýnir reynslan, að hann hefir farið hraðvaxandi með ári hverju og er nú kominn á það stig, bæði að gæðum, frágangi og útliti, að hann þolir samanburð og samkeppni við erlenda framleiðslu. Staðhæfing sú, að við framleiðslu á umræddum vörum heppnist vart sem skyldi, án spíritus, upplausn á hinum nothæfu efnum, hefir við ekkert að styðjast og er hrein fjarstæða, sem haldið er fram af þekkingarleysi. Það eru til mörg kemísk efnasambönd, sem ekkert eru skyld spíritus, en sem eru orðin mikið notuð til framleiðslu á þessum vörum, ekki aðeins hér á landi, heldur einnig erlendis. Ef frv. þetta yrði að lögum, mundi það svipta iðnaðarfólk atvinnu, og er það tilfinnanlegt á þessum tímum. Einnig hafa iðnaðarfyrirtæki þau, er þessa iðn stunda, bundið fé í umbúðum, áhöldum og vélum, auk þess stofnkostnaðar, sem ný iðnaðarframleiðsla hefir í för með sér. Þessi fyrirtæki mundu því verða fyrir fjárhagslegu tjóni, ef þau yrðu að hætta atvinnu sinni á þessu sviði.“ Þessi umsögn ber það með sér, að önnur ástæðan fyrir þessu frv., og sú, sem í grg. frv. er talin aðalástæðan fyrir því að lögleiða ríkisrekstur á þessari framleiðslu, eða einokun, að auðveldara verði að hafa eftirlit með notkun á iðnaðaráfengi er gripin úr lausu lofti. Er það auðskilið, þar sem iðnaðaráfengi er alls ekki notað til framleiðslu á þessum vörutegundum. Hin höfuðástæðan, sem frsm. meiri hl. fjhn. færði fyrir frv., var sú, að það gæfi ríkinu tekjur. Þar til er því að svara, að það er ákaflega athugaverð braut fyrir ríkið að taka atvinnu af sínum skattborgurum til þess að hafa ágóða af henni sjálft. Fyrst og fremst er það vafasamt, að ágóðinn verði meiri hjá ríkinu, því reynslan hefir löngum sýnt hið gagnstæða. Og rökin fyrir því, að ríkissjóður fái tekjur af þessari einokun, eru þau, að þeir „vænta“ þess, að hún gefi einhverjar tekjur. Hinsvegar er engin tilraun gerð til þess að styðja þá von, þrátt fyrir það, þó að Áfengisverzlunin hafi haft þennan atvinnurekstur um lengri tíma, og ætti því að hafa haft tekjur af honum. Það er alveg furðulegt, þegar borið er fram tekjuöflunarfrv. sem þetta, að þá skuli engin grein vera gerð fyrir því, hvað Áfengiverzlunin hafi haft undanfarið upp úr þessum atvinnurekstri. Ég verð því að ætla, að þær tekjur hljóti að hafa verið litlar eða engar, eða jafnvel að útkoman hafi verið tap. Hinsvegar hefir Efnagerð Reykjavíkur haft góðar tekjur af sínum rekstri. Einkafyrirtækið hefir haft hagnað miðað við ríkisreksturinn, þrátt fyrir það, þó að hann væri skattfrjáls, en einkafyrirtækið hefir orðið að borga háa skatta til ríkis og bæjar. Hvers vegna hefir einkafyrirtækið staðið sig miklu betur? Hvers vegna nægir ekki Áfengisverzluninni að reka sína atvinnu í frjálsri samkeppni, eins og hún hefir gert? Það er augljóst, að hún er ekki samkeppnisfær þrátt fyrir sína góðu aðstöðu. Áfengisverzlunin ein getur notað spíritus til framleiðslunnar, sem hún segir, að hér um bil ómögulegt sé að vera án. Einkafyrirtækin fá ekki að nota hann, þó geta þau staðizt samkeppnina. Það er alvarlegur hlutur, að nú skuli hvert einkasölufrv. reka annað í þinginu. Það er alvarlegt fyrir þá sök, að öll stefna þau að því að spilla atvinnu skattborgaranna og leggja undir ríkið, jafnvel þó að ríkið hafi tekjur af rekstrinum. Það liggur í augum uppi, að enginn vandi er að afla tekna af framleiðslu, þegar engin takmörk eru fyrir því, hve verðið er sett hátt. Hvert stefnir í þessu efni, geta menn séð af frv., sem áðan var verið að útbýta á þskj. 148, um það, að innleiða óbeina skatta í þarfir sveitarfélaga. Annarsvegar gengur ríkissjóður svo grimmilega á höfuðgjaldstofn sveitarfélaganna, útsvörin, með hækkandi tekjuskatti, að ókleift verður fyrir þau að innheimta nauðsynlegar tekjur á þann hátt. Hinsvegar eru svo einstaklingarnir til sjávar og sveita sviptir meir og meir möguleikunum til að stunda þann atvinnurekstur, sem þeir hafa stundað, og hann lagður undir ríkið, og þar með enn rýrðir möguleikar sveitarfélaganna til þess að komast af fjárhagslega. Ég sé ekki á þessu stigi málsins ástæðu til að gera frekari grein fyrir afstöðu minni hl. fjhn. í þessu máli. Það gefast væntanlega mörg tækifæri til þess enn á þessu þingi að ræða um þessa stefnu núv. stjórnarflokka, að draga allan atvinnurekstur og alla verzlun undir ríkisvaldið. Afleiðingunum fá menn smátt og smátt að þreifa á gegnum síminnkandi gjaldþol skattþegnanna.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Þessu frv. er skotið til þessarar hv. d. aftur aðeins vegna leiðréttingar, sem gerð var í hv.Ed. á prentvillu í frv. Eins og menn sjá, stóð í upphaflega frv. í 1. gr. „tekjuskatt“, en átti að vera: tekju- og eignarskatt. - Þetta hefir verið leiðrétt í hv.Ed., og vænti ég, að þessi hv. d. geti fallizt á þá leiðréttingu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Ég þarf fátt eitt um þetta mál að segja f. h. landbn. N. hefir íhugað málið á nokkrum fundum og leitað sér upplýsinga, sérstaklega frá form. kjötverðlagsnefndar. Hún er á einu máli um það, að ráða hv. deild til að samþ. frv. Það kom til orða í n. hjá einstökum nm., að fá frv. breytt. Það varð að samkomulagi, að þessi breyt. var ekki borin fram í n., heldur í hv. deild. Þess vegna hafa nm. óbundin atkv. um þær breyt. og aðrar, sem fram kunna að koma, eins og tekið er fram í nál. Hér liggja nú fyrir brtt. á 3 þskj. Sé ég ekki ástæðu til að ræða þær að þessu sinni. Til þess getur unnizt tími einhvern tíma síðar.

Jón Auðunn Jónsson Ég hafði búizt við, að hv. landbn. segði eitthvað um brtt. þær, sem fyrir liggja, einkum þær, sem fluttar eru á þskj. 72 og bárust n. jafnskjótt og frv. hafði verið vísað til n. Ég vænti þess, að n. láti eitthvað frá sér heyra um afstöðu sína til brtt. þessara. Það, sem fyrir mér vakir með brtt. mínum, er að einskorða ekki allt of mikið sölu á sláturafurðum, þannig að bændur eigi a. m. k. kost á að selja afurðir sínar beint til neytenda, ef þeir mynda með sér sölufélag. Ég hefi áður útskýrt, hve þetta fyrirkomulag hefir aukinn kostnað í för með sér fyrir bændur á Vesturlandi, einkum þó og sér í lagi fyrir bændur í N.-Ísf. og V.-Ísf.sýslu. Þar var kjötið áður selt milliliðalaust. Menn voru lausir við allan verzlunarkostnað. Þeir þurftu aðeins að greiða flutningskostnað. Hv. 2. þm. Rang. kom fram með brtt. á þskj. 92 um, að sauðfjáreigendum væri heimilað að slátra fénu heima og selja síðan kjötið til neytenda. Ég er þeirri brtt. fylgjandi. Mér er kunnugt um, að það er einnig eindregin ósk minna umbjóðenda og fjölmargra bænda um land allt. Ég óska því, að hæstv. forseti beri upp brtt.hv. 2. þm. Rang., við 3. gr., á undan mínum brtt. En fari svo, að brtt.hv. 2. þm. Rang., sem ég tel ágætar og sjálfsagðar, verði ekki samþ. í hv. d., þá vil ég hafa mínar til vara, því að ég trúi því ekki, að hv. d. vilji meina bændum stofnun sölufélags til þess að selja sláturafurðir sínar. l. brtt. mín er um, að kostnaður við n. greiðist af verðjöfnunarsjóði. Ríkissjóð munar talsvert um þetta, en kjöteigendur lítið. Í samræmi við það er 4. brtt. mín, um það, hvernig verðjöfnunarsjóði skuli varið. Ég hefi nýlega átt tal við bændur í N.-Ísafjarðarsýslu. Þeir óska þess eindregið, að þeir verði ekki hnepptir í eitt allsherjar sölufélag, heldur fái þeir leyfi til þess að slátra fénu heima hjá sér, þar sem aðstæður leyfa. Það er t. d. svo í mörgum hreppum, svo sem Ögurhreppi, Nauteyrarhreppi og Reykjarfjarðarhr., að þar er eins góð aðstaða til slátrunar og í slátrunarhúsunum á Ísafirði. Í þessum hreppum er bæði betra rúm til slátrunar, og auk þess betra að kæla kjötið, heldur en á Ísafirði, því að slátrunarhúsin þar eru mjög léleg enn sem komið er. Ég hefi áður lýst því, hversu mikinn aukinn kostnað þessi lög hafa í för með sér fyrir bændur þar vestra. Vil ég vænta þess, að hv. dm., ekki sízt þeir, sem hafa milliliðakostnað í annari verzlun sem grýlu, leyfi þeim bændum, sem verzlað hafa beint við neytendur, að vera lausir við milliliðina, annað sæmir ekki fulltrúum almennings. Vil ég því vænta þess, að hv. d. firri þá þessum aukna kostnaði, og eins þá aðra bændur, sem svipaða aðstöðu hafa.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég sé ekki ástæðu til þess að vera langorður um brtt. þær, sem hér liggja fyrir. Þó mun ég víkja að þeim fáeinum orðum. Fyrsta brtt. á þskj. 98 fjallar um það, að í stað Landssambands iðnaðarmanna komi Búnaðarfélag Íslands. Ég hefi áður látið í ljós skoðun mína á þessu fyrirkomulagi. Álít ég heppilegra, að neytendur skipi 2 nm. af 5. Það er tvímælalaust bezt fyrir lausn og samkomulag þessa máls yfirleitt. Tel ég einnig, að þau félög, sem nú hafa þetta starf á hendi af hálfu bænda, séu nógu fær um að vinna það verk, og óþarfi sé að bæta við fleirum frá framleiðendum. Í þessu máli tel ég nauðsynlegt að sýna neytendum sem mesta sanngirni til þess að fá sem bezta lausn. Á þann hátt tel ég betur séð fyrir þessu máli heldur en með þessari brtt., ef hún verður samþ. Um brtt. á þskj. 92 er það að segja, að ég álít, að fresta beri brtt. við 3. gr., sem fjallar um það, að sauðfjáreigendum sé heimilt að slátra fénu heima, og eins brtt. á sama þskj. í framhaldi af þessu. Ef þessar brtt. verða samþ. verður það því ekki rétt, vegna þess að skipulag er fengið með því frv. eða lögum, sem hér liggja fyrir. Ég held, að erfitt verði að hafa vald á framboði, ef einstaklingar mættu slátra fé sínu sjálfir og selja á markaðinn og tilkynna það um leið, eins og stendur í þessari brtt. Ef hægt er að koma þessu þannig fyrir, að komið verði á öruggu skipulagi og keppt að hæfilegu framboði vörunnar, þá er það að sjálfsögðu það æskilegasta. Síðar í brtt. stendur, að ef framleiðendur selji sláturafurðir milliliðalaust, beri að tilkynna það og greiða verðjöfnunargjald. Á þennan hátt gætu framleiðendur komið sínum vörum á markaðinn, og síðan hver um sig tilkynnt n., að þeir ætli að selja vöruna á þennan hátt. En þá er engin trygging fyrir því, að framboðið á vörunni yrði ekki alveg óviðráðanlegt. Ég get ekki séð, hvernig kjötverðlagsnefndin ræður við framboðið úr því. Hvað snertir brtt. á 10. gr., álít ég, að það vald, sem farið er fram á í gr., að n. fái, sé í rauninni innifalið í ákvæðum þessarar gr. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 72 er það sama að segja. Í svipaða átt gengur einnig brtt. á þskj. viðvíkjandi þeirri fyrstu er það að segja, að ég tel sanngjarnt, að ríkissjóður greiði þennan kostnað, a. m. k. til að byrja með, á meðan málið er á slíku byrjunarstigi. Það er ekki rétt að láta bændur greiða þennan kostnað. Álít ég rétt, að þetta fé sé greitt úr ríkissjóði, til þess að greiða fyrir markaðinum innanlands. Ég legg því ákveðið á móti þessari brtt. Um 2. brtt. við 3. gr. má segja það, að sú brtt. a. m. k. ef hún væri öðruvísi orðuð, gæti haft við sanngirni að styðjast. Væri ef til vill rétt að taka það til athugunar, hvort ekki ætti að leyfa einstökum mönnum að slátra utan sláturhúsa, þegar sérstaklega stendur á. Auðvitað koma hér, eins og í annari löggjöf, þar sem um svo stórfellda breyt. er að ræða sem hér, gallar fram, þegar á að fara að framkvæma lögin, og ég skal fúslega viðurkenna, að einstaka bændur séu til, sem eiga erfitt með að koma fé sínu í sláturhús, t. d. vegna vatnsfalla eða þegar um sjóleið er að ræða. Mér er kunnugt um, að nokkuð hefir borið á þessum erfiðleikum í haust á stöku stað í Norður-Ísafjarðarsýslu og á tveim stöðum öðrum. Því gæti verið rétt að gefa kjötsölunefnd heimild til að veita undanþágu, þegar alveg sérstaklega stendur á. Engar aðrar brtt. get ég séð, að séu á neinn hátt til bóta. Þær eru margar, og sé ég ekki ástæðu til að fara að ræða þær. En ég vil þó taka fram, að ég álít b-lið 2. brtt. alveg óþarfan, ef kjötsölunefnd fær heimild til að veita þeim bændum undanþágu, sem erfiðast eiga með að koma fé sínu í sláturhús. Því að útlit er fyrir, að tilætlun flm. sé sú, að þessi kjötsölufélög bænda með minnst 12 félögum verði einmitt stofnuð á þeim svæðum, þar sem svo er ástatt. Undanþáguheimildin á þar að vera fyllilega nægileg, og get ég því ekki mælt með neinni brtt.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég á hér nokkrar brtt. á þskj. 92 og vil í stuttu máli gera grein fyrir þeim. 1. brtt. fer í þá átt, að sauðfjáreigendum sé frjálst að slátra fé sína heima og selja milliliðalaust í einkaviðskiptum, en auðvitað ekki til almennings á opnum markaði. Ég vil taka það skýrt fram, að hér er aðeins átt við einkaviðskipti, því að mér virtist sá misskilningur koma fram hjá hæstv.forsrh., að hér væri átt við hverskonar verzlun með kjöt. Ég hefi engin skynsamleg rök heyrt færð fram fyrir því, að varna mönnum þessara viðskipta. Hæstv. forsrh. hélt því fram, að þetta myndi valda röskun á því skipulagi, sem kjötsölulögunum væri ætlað að byggja, og verða til þess, að þeir greiddu ekki verðjöfnunargjöld af því kjöti, er þeir seldu á þennan hátt, né hlýddu verð verðlagsákvæðum. Ég skal nú auðvitað ekki fullyrða, að ekki gæti komið fyrir, að menn reyndu eitthvað lítilsháttar að fara í kringum lögin, ef þetta væri leyft, t. d. með því að reyna að smeygja sér undan verðjöfnunargjaldi, en ég er þess fullviss, að lögin yrðu brotin í miklu ríkari mæli, ef öll einkaviðskipti eru skilyrðislaust bönnuð í þeim. Og það verður erfitt fyrir hæstv.forsrh. að færa bændum heim sanninn um það, að það sé glæpur, þótt þeir slátri kind og kind heima og verki kjötið á sérstakan hátt og selji öðrum mönnum. Ég held, að réttartilfinning þjóðarinnar segi henni ekki sjálfkrafa, að slíkt sé glæpur. Hæstv. forsrh. sagði, að ef bændum yrði leyft þetta, leiddi það til þess, að meiru og meira af kjöti yrði selt milliliðalaust. En þá má benda á það til andsvara, að hingað til hefir verzlunin verið frjáls, og þó hverfandi lítill hluti kjötsins verið seldur milliliðalaust, og sú sala ávallt farið minnkandi. En hitt er rétt, að einstaka menn hafa jafnan selt milliliðalaust nokkuð af sérverkuðu kjöti, einkum reyktu, sem hefir aflað sér álits og því selzt fyrir hærra verð en ella. En hvaða líkur eru fyrir því, að viðskiptin hneigist meira í þessa átt? Ég held, að tilhneiging manna til slíkrar verzlunar ætti einmitt að vera minni nú, þar sem þeim er tryggt lágmarksverð. Ég vil heyra einhver rök fyrir því, að menn fari að hlaupa með kjöt sitt fram hjá sláturhúsunum til þess að selja það öðrum fyrir lægra verð. Þá sagði hæstv.forsrh. einnig, að þetta myndi leiða til þess, að framboðið yrði óviðráðanlegt. Í hverju ætti það að liggja? Ekki myndi kjötsölumagnið sjálft vaxa. En kjötverðlagsnefndin hefir eftir sem áður heimild til þess að takmarka kjötflutning til hvers sölustaðar, hvort sem kjötið er selt af sláturhúsum, verzlunum eða einstaklingum. Ég get fullyrt, að fjöldi bænda sættir sig mjög illa við það, að þeim sé skilyrðislaust bannað að selja kjöt sitt sjálfir. Á fjórum þingmálafundum í Rangárvallasýslu var samþ. mótatkvæðalaust áskorun um að breyta á Alþingi þessu ákvæði bráðabirgðalaganna. Þessar samþykktir hefi ég hjá mér hérna í skúffunni, ef hv.þdm. óska að sjá þær. 2. brtt. er sjálfsögð afleiðing af 1. brtt. Hún tiltekur nánar, hvernig kjötframleiðandi eigi að haga sér og hvernig hann eigi að greiða verðjöfnunargjald, sem ég ætlast auðvitað til, að hann greiði. Hæstv. forsrh. virtist ekki vera hræddur um, að ákvæði laganna eins og þau eru nú verði brotin, og er því æskilegt að heyra hvaða ráðstafanir stj. ætlar að gera til þess að tryggt sé, að lögin verði haldin. Þá er 3. brtt., sem fer fram á það, að stj. sé heimilt, eftir tillögum kjötverðlagsnefndar, að undanþiggja verðjöfnunargjaldi þá framleiðendur, sem eiga við sérstaklega erfið kjör að búa. Ég skal þó ekki segja, að þetta verði gert nema verðjöfnunargjaldið verði nægilegt til að jafna verðmismuninn á útfluttu kjöti og því, sem selt er á innlendum markaði. En reynist það meira, er full ástæða til þess, að sú leið verði farin, sem lögð er til í brtt. minni. Ef til vill má segja, að þeir framleiðendur, sem eru svona sérstaklega illa staddir (eigi mjög rýrt fé eða þ. h.), ættu að hverfa til annarar framleiðslu, en slíkt tekur ávallt nokkurn tíma. Þeir, sem ætla sér að hverfa frá kjötframleiðslu, þurfa t. d. næstum ávallt að auka sitt ræktaða land, og meðan á þeirri breytingu stendur, er rétt að hafa opna leið í löggjöfinni til að létta undir með þeim. Síðasta brtt., við 10. gr., er komin fram til þess að kveða skýlaust á um það, að kjötverðlagsnefnd hafi óskorað vald til þess að takmarka kjötflutninga á hverjum tíma á hvern sölustað. Þetta er ekki nógu ljóst í frv., en þetta er óhjákvæmilegt skilyrði fyrir verðjöfnunargjaldinu. Þessi takmörkun á kjötflutningunum til markaðssvæðanna til að varna of miklu framboði er einmitt það, sem bændur þeir, sem eru í grennd við Rvík, fá fyrir þá 6 aura af hverju kílói, sem þeir greiða í verðjöfnunarsjóð. Ég vil að lokum láta þá ósk í ljós, að menn líti á þetta mál með sanngirni, en láti ekki flokkapólitík ráða afstöðu sinni.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég á hér eina brtt. á þskj. 97. Hún er í þá átt, að frv. verði breytt í sama horf og það var í, þegar afurðasölunefnd skilaði því til stj. Allir bændur í afurðasölunefndinni voru á einu máli um það, að sjálfsagt væri, að Búnaðarfélag Íslands skipaði einn fulltrúa í nefndina, enda höfðu þeir þar afstöðu þessarar deildar 1933 að baki sér. Þá var hér gert ráð fyrir Búnaðarfélagi Íslands sem sjálfsögðum aðila. Í Noregi, sem var á undan oss um skipulagningu afurðasölu bænda, eiga 8 fulltrúar sæti, og enginn þeirra er fulltrúi neytenda. Bændur þar hafa auðsjáanlega lítið svo á, að þeir þyrftu ekki forsjár kaupenda til þess að verðleggja vöru sína. Og ég veit ekki til, að fram hafi komið neinar raddir þar í landi, sem bendi til annars en að neytendurnir láti sér þetta vel líka. Enda er það svo sjálfsagt, að eigi þarf um það að ræða, að þeir, sem hafa vöru að selja, ráði verðlagi hennar. Þeir munu ávallt gæta þess að spenna bogann ekki svo hátt, að markaður minnki, og munu sjálfra sín vegna ávallt gæta hinnar hæfilegu markalínu. Ég skal að vísu játa, að ég tel hæstv.forsrh. hafa tekizt vel um val oddamanns í n. En þó sýna nýútkomin Hagtíðindi, að hagsmuna bænda hefir ekki verið gætt nógu vel, þar sem verðvísitalan ber það með sér, að verð sláturafurða hefir reynzt lægra í smásölu í september í haust en í sama mánuði í fyrra. Ég held, að þetta bendi til þess, að nauðsyn sé á að tryggja fulltrúum bænda meiri og betri aðstöðu en þeir hafa nú. Hingað til hefir það verið skoðun íslenzkra bænda, að þeim væri betra að hlíta eigin forsjá en fela neytendum að verðleggja afurðir þeirra. Og ég vænti þess, að hv. deild líti eins á þetta mál.

Jón Auðunn Jónsson Það andaði nú heldur kalt frá hæstv. landbrh. til þeirra till., sem hér eru fram komnar til umbóta á frv. Mér finnst það ekki geta dulizt neinum, að innlendi markaðurinn hljóti að aukast við það, að losað sé um þær hömlur, sem frv. leggur á kjötverzlun í einkaviðskiptum. Verði með öllu bannað að láta kjöt í vöruskiptum, eins og víða hefir tíðkazt hingað til, er innanlandsmarkaður fyrir kjöt þar með stórlega rýrður. Ég hefi áður lýst þeim vöruskiptum, sem átt hafa sér stað milli sveitabænda og sjávarbænda þar, sem ég þekki til, og ég er þess fullviss, að verði frv. að lögum eins og það er, hljóta þau viðskipti að rýrna stórkostlega. Með brtt. minni þykist ég hafa gengið langt til móts við þá, sem ekki vilja hafa frjálsa verzlun, með því að gera ráð fyrir sölufélagi 12 manna eða fleiri, til þess að slík viðskipti megi fram fara. Kjötverðlagsnefnd er ekki svo kunnug, að hún geti ákveðið, hvar er nauðsynlegt að gefa verzlunina frjálsa og hvar ekki. Mér er t. d. kunnugt um, að í haust var sótt um undanþágu til heimaslátrunar fyrir bónda, sem tók það heilan dag að reiða 30 dilka yfir illt vatnsfall, sem hann þarf yfir að sækja, en honum var neitað um slíka undanþágu. Þessi heimild til kjötverðlagsnefndar til að veita einstökum bændum undanþágu, eins og hæstv.forsrh. lagði til, er því einber hégómi, sem lítið eða ekkert bætir úr þeim vanda, sem hér er um að ræða. Þegar bóndinn, sem hér um ræðir, kom með dilkana í kaupstaðinn, varð helmingurinn af kjötinu nr. 2, vegna þess hvað það var blettótt og marið. Þessi maður hefir haft undanfarið gott fé, og hefir hann t. d. aldrei fengið minna en 33 pund í meðaltali af dilkum sínum. Hann þarf að selja um 150 fjár, en hann fær ekki leyfi til að slátra heima, eins og hann áður gerði. Ef kjötverðlagsn. hefði þekkt allar ástæður, sem þar eru fyrir hendi, þá má vera, að hún hefði leyft það í þessu tilfelli, en þrátt fyrir að henni var skýrt frá öllum ástæðum þá gerði hún það ekki. Hinsvegar ætlast ég til þess, að bændur, sem eiga erfiða aðstöðu, geti slegið sér saman og myndað sölufélag. Ég skil ekki, og hefi ekki heyrt neina skynsamlega ástæðu fyrir því að bændur megi ekki mynda með sér sölufélag til þess að selja afurðir sínar. Þeir þurfa ekki að mynda lögskráðan félagsskap, því þeir þurfa ekki að hafa neina sameiginlega ábyrgð á fjárreiðum, heldur ætla þeir aðeins að selja afurðir sínar í félagi. Mér þykir næsta undarlegt, ef bændur í þessari hv. d. fremur en annarsstaðar vilja setja bændum slíka kosti, að þeir ekki megi mynda slíkan félagsskap sér til hagsbóta. Og náttúrlega er það undarlegur hugsunarháttur, ef það á að neyða bændur, sem áður seldu milliliðalaust, til þess að selja kjöt sitt í gegnum milliliði, og fella afurðir þeirra í verði með því móti að setja þeim milliliðakostnað með lögum. Það er engin hætta á því, að framboðið verði meira af þessari sök, og allra sízt ef brtt.hv. 2. þm. Rang. um að kjötverðlagsn. geti ákveðið, hvað mikið kjöt megi flytja milli verðlagssvæða, verður samþ., og þegar ákveðið er lágmarksverð á þessari vöru, þá er engin hætta á, að bændur fari niður fyrir það sér í skaða, en eigi þar að auki á hættu að fá þær sektir, sem við slíkum brotum eru lagðar. Ég veit, að það hefir verið svo á þessu hausti, vestur frá a. m. k.. að þeir, sem keyptu kjötið, hafa viljað í öllum tilfellum fá sannanir fyrir, að verðjöfnunargjaldið væri greitt. Það hefir nokkuð verið um það deilt, hvort bændum sé frjálst eftir frv. að selja lifandi fé til slátrunar. Ég veit, að það mun hafa verið framkvæmt að einhverju leyti á sumum stöðum á landinu, og ég vil út af því beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., sem hefir gefið út þessi bráðabirgðalög, hvort hann áliti heimild til þess samkv. þessum lögum að selja lifandi fé til slátrunar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég skal með nokkrum orðum svara þeim aðalaðfinnslum, sem komið hafa fram. - Það er um svona lög að segja í heild, að þegar á að ná einhverju takmarki með lögum eins og þessum, þá fer ekki hjá því, að þegar á að breyta skipulagi, sem verið hefir áður, þá komi fyrir ýmsir annmarkar. Það, sem bent hefir verið á af þeim hv.þm., sem hér hafa talað, er í aðalatriðum smávægilegt, eins og það, að einn bóndi hefði orðið að reiða dilka yfir á og að þeir hefðu af þeirri sök marizt. Það þýðir ekki neitt, þegar verið er að koma á heildarskipulagi til þess að ná vissu takmarki, sem er mikils virði, að setja fyrir sig, þó að einhver galli kunni að vera á því í framkvæmdinni og gera það að ásteytingarsteini, eins og mér virtist koma fram, einkum hjá hv.þm.N.-Ísf. Ég álít, að það þýði ekki neitt, þó að þannig standi á eins og nú í haust, að það komi fram dálítil vandkvæði á að koma sláturfénu í sláturhús, að gera breytingu á þessum lögum, sem eingöngu sé miðuð við örfá tilfelli, ef það að öðru leyti getur orðið til þess að skemma lögin í heild meira en græðist, þannig að það verði í raun og veru tap við breytinguna miklu meira en ávinnst fyrir þessi fáu einstöku tilfelli. A. m. k. er það þannig, að þeir fulltrúar, sem skipuðu þá n., sem samdi þessi lög - og hafa þeir allir meiri og minni reynslu á þessu sviði - urðu sammála um, án tillits til flokka, að leggja til, að lögin yrðu samþ. eins og þau nú liggja fyrir, og ekki hefir komið frá þeim ósk um, að einu einasta atriði yrði breytt. Þetta var aðeins almennur inngangur um það, sem hér er verið að ræða um. Svo skal ég með nokkrum orðum minnast á einstök atriði í þessu máli. Það er þá fyrst, sem hv.þm.N.-Ísf. minntist á till., sem ég áleit, að gæti komið til athugunar í n., þegar málið verður tekið fyrir á ný, að gefa einstökum mönnum undanþágu, ef sérstaklega stendur á, að þeir eiga erfitt með að koma sláturfénu til sláturhúsa. Sú röksemd, sem hann færði fyrir þessu, var eins og ég býst við að hv. dm. hafi tekið eftir, að þeir menn, sem ættu sæti í kjötverðlagsnefndinni. væru svo ókunnugir víðsvegar úti um land, að þeir gætu ekki skorið úr um það, hvenær ætti að gefa þessa undanþágu. Aðra röksemd færði hann ekki fyrir þessu. En ég staðhæfði, að þeir menn, sem eiga æti í n., væru allra manna kunnugastir öllum staðháttum hér í þessu landi, og það staðhæfði ég án þess að nefna nokkur nöfn; en sumir þessara manna eru gagnkunnugir af ferðum sínum um allt land og vita því mæta vel um alla staðháttu, svo þessi röksemd hefir ekki við neitt að styðjast. En það kom líka fram í þessu sambandi; það, sem hann á við með stofnun 12 manna sölufélags, er, að þessir menn gætu komizt hjá að reka sláturfé til sláturhúsa. Með þessari undanþáguheimild, ef gert er ráð fyrir, að nefndarmennirnir séu sæmilega kunnugir, er því náð því takmarki, sem þarf að ná, að fyrirbyggja, að menn, sem sérstaklega stendur á fyrir, sem eru aðeins örlítið brot af framleiðendunum, að þeir verði fyrir þeim óþægindum, sem þarna ræðir um. Þá minntist þessi sami hv.þm. á, að það, sem sérstaklega vekti fyrir sér og hv. 2. þm. Rang., væri að fá milliliðalausa verzlun. Ég vil í því sambandi benda hv.þm. á, að hingað til hefir sala á sláturfjárafurðum aðallega farið fram í gegnum sláturhús, og hefir ekki, eftir því sem mér er kunnugt, sérstaklega verið kvartað undan því. En ég vil bara benda á það, sem hefir á unnizt við þetta skipulag, og í því sambandi get ég um leið svarað hv. 10. landsk.Hv. 10. landsk. minntist á, að eftir nýútkomnum hagskýrslum um smásöluverð á kjöti hér í Rvík væri ekki að sjá, að hagsmuna bændanna hefði verið gætt. En því til andsvara má benda báðum þessum hv.þm. á, að smásölukostnaður hér í Rvík hefir verið færður úr 35% niður í 15%, eftir því sem ég fæ upplýsingar um hjá n., og þetta kemur vitanlega fram í hagskýrslunum eins og þær nú liggja fyrir, og hefir því ekki unnizt lítið á í því að spara þennan milliliðakostnað, sem þessir hv.þm. telja sig vera að berjast fyrir, að verði afnuminn. Það hefir því mikið á unnizt frá því, sem var, enda sáu menn ástæðu til þess að kvarta undan því ástandi, sem var áður en skipulagið komst á. En viðvíkjandi milliliðalausu verzluninni er það að segja, að það kemur einkum fram hjá hv.þm.N.-Ísf., að vöruskipti hafi verið framkvæmd að talsverðu leyti í hans sýslu. En nú er það upplýst mál, að vöruskiptaverzlun hefir verið leyfð af n. Viðvíkjandi sölu þeirri, sem hv. 2. þm. Rang. minntist á, og að hann taldi, að ég hefði ekki fært nægileg rök fyrir því, að það ætti að fella þær brtt., sem hann hefir lagt fram hér í d., þarf ég að fara örfáum orðum. Þessi hv.þm. minntist á, að það væri ekki ætlun sín, að kjöt væri almenningi boðið, þó að leyfð yrði milliliðalaus verzlun. En ég verð að segja það, að ef leyfð er þessi verzlun utan við sölusamtökin, þá álít ég, að ákaflega erfitt verði að skera úr um það, hvort samið hafi verið um þessa sölu fyrirfram eða að kjötið hafi verið boðið fram á sama tíma og það var selt, og ég fæ ekki séð, að hægt verði að komast hjá því að álykta sem svo, að um leið og þessi milliliðaverzlun er leyfð, hljóti afleiðingin að verða sú, að þegar bændur koma með fé sitt á markaðinn og tilkynna kjötverðlagsnefndinni, að þeir ætli að selja það beina leið, þá verði ekki hægt að selja, því að svo getur farið, að framboðið verði meira en eftirspurnin á hverjum einstökum tíma. Hv. 2. þm. Rang. minntist einnig á, að kjötframboðið í heild myndi ekkert vaxa fyrir það, þótt þessi söluaðferð væri leyfð. Það er rétt, að magn þess kjöts, sem selt er á hverju svæði, verður ekkert meira, þó að það sé selt með öðrum hætti en gert er ráð fyrir í lögunum. En það er annað atriði, sem ekki er hægt að ráða við, og það er framboðið á kjötinu á hverjum einstökum tíma á því tímabili, sem kjötmarkaðurinn stendur yfir. En nú er það svo, að þau félög, sem selja kjötið, segja til um það, hve mikið af kjöti megi koma á markaðinn á hverjum tíma. Annars hygg ég, að hv.þm. hafi aðallega átt við, að leyfilegt væri að selja milliliðalaust reykt kjöt, og ég skal út af því upplýsa, að leyfð hefir verið af verðlagsnefndinni milliliðalaus sala á hangikjöti, og ég sé ekki ástæðu til að ætla, að því verði breytt frá því, sem nú er. Ég hygg, að þetta hafi einmitt verið aðalatriðið, sem vakti fyrir þessum hv.þm., og þá er því til að svara, að einmitt þetta fyrirkomulag hefir verið leyft hingað til, og ég býst ekki við, að n. sjái ástæðu til að breyta því. Þá minntist þessi sami hv.þm. á, að það mundi verða erfitt fyrir mig sem dómsmrh. að halda uppi þessum lögum og sjá um, að þeim verði fylgt; það mundi verða erfitt að fá bændur til þess að líta svo á, að það væri glæpur að selja kjöt án þess að fara eftir þeim skipulagsreglum, sem settar eru í þessu landi. Um þetta vil ég segja, að ég hefi það fyrir satt frá kjötverðlagsn., að það muni ekki verða miklum erfiðleikum bundið að framfylgja þessum lögum. Það er að vísu með þessi lög eins og öll önnur lög, að þau eru brotin að einhverju leyti, en það er ekki af því, að menn út af fyrir sig líti á það sem glæp að selja kjöt utan við skipulagninguna. En bændur, sem undir þessu skipulagi búa, vita það mæta vel, að þeim er gróði að þessu skipulagi, og við eigum hér við svo þroskað fólk, að það skilur, hvað skipulagningin er fyrir það, og þess vegna fylgir það lögunum. Það veit, að ef höggið er skarð í þessi lög með því að brjóta þau, þá missa framleiðendur þann hagnað, sem þeir hafa af þeim, og þess vegna er tiltölulega létt að framfylgja þessum lögum. Viðvíkjandi þeirri spurningu, sem hv. 2. þm. Rang. bar fram um það, hvaða ástæðu ég hefði til þess að álíta, að kjötsalan mundi leggjast meir og meir í milliliðalausan farveg, ef bein viðskipti yrðu leyfð, þá er því að svara m. a. með því, að um leið og farið yrði að leyfa þessi viðskipti yrði erfitt að fylgjast með í því, hvaðan það kjöt kemur, sem selt er á hinum ýmsu stöðum. Það er enginn efi á, að það koma þannig, ýms viðfangsefni í sambandi við beina sölu á nýju kjöti, sem gera miklu erfiðara að framfylgja lögunum og halda skipulaginu uppi í heild heldur en annars mundi reynast. Og þá er alls ekki loku fyrir það skotið, og meira að segja mjög líklegt, að ýmsir framleiðendur mundu vilja selja kjöt ef til vill á öðrum tíma, t. d. seinni part sumars, þegar kjötverð er hærra. Fjöldi manna vildi kannske selja kjöt á þeim tíma, og þannig yrði óviðráðanlegt, hvernig framboðið yrði, og það leiddi óhjákvæmilega til þess, að sama fyrirkomulagið yrði eins og áður, að of mikið kjöt flyttist á markaðinn og þess vegna hætta á verðfalli. Því að þegar of mikið framboð er, þá er erfitt að ráða við, að ekki sé farið á bak við lögin og kjötið - eða hvaða vara sem er - verði selt undir því verði, sem sett er, og þegar framboðið er orðið svo mikið, að ekki er hægt að koma kjötinu út, þá liggur það undir skemmdum. Ég held því, að öllu þessu athuguðu, að þessar brtt., sem hér liggja fyrir, verði frekar til þess að gera á ýmsan hátt erfiðara um framkvæmd þessara laga. Þær eru bornar fram til þess að skera af ýmsa annmarka, sem eru tiltölulega smáir í samanburði við ávinninginn af þessum lögum. Það eru annmarkar, sem má sníða af, þegar fengin er meiri reynsla um framkvæmd þessara laga. Ég held því, að það yrði frekar til hins verra, og enda, áreiðanlega, ef sumar af þessum brtt. yrðu samþ., og af þeirri ástæðu leggst ég á móti þeim. Viðvíkjandi brtt., sem hv. 2. þm. Rang. ber fram við 10. gr. frv., þá lít ég svo á, að þessi heimild sé tvímælalaust fyrir hendi, því að í 10. gr. stendur: „kjötverðlagsnefnd gerir þær ráðstafanir, er hún telur þurfa til þess, að innlendi markaðurinn notist sent bezt“. Víðtækari getur heimildin ekki verið. N. hefir heimild til þess að gera þær ráðstafanir, sem hún telur þurfa til þess, að innlendi markaðurinn notist sem bezt, og í því felst, að hún hefir leyfi til að flytja kjöt á milli verðlagssvæða, því að annars notaðist kjötmarkaðurinn ekki upp á það bezta, ef kjöt lægi á einu verðlagssvæði óselt, en væri ekki til á öðru.

Um þetta hefir verið deilt

. Ég held, að hv.þm. geti séð, að þetta orðalag er svo víðtækt, að það felur í sér þessa heimild. Hv. 10. landsk. þarf ég ekki að svara miklu, í raun og veru ekki neinu, af því að ég hefi svarað honum áður. Það var þetta sama viðvíkjandi Búnaðarfélaginu, en því hefi ég svarað áður og vísa hér með til þess. En hinsvegar minntist hann á smásöluverðið. En það hefir verið af því, að hann hefir ekki athugað, að milliliðakostnaðurinn hefir lækkað úr 35% og niður í 15%, og af því stafar, að skýrslurnar sýna ekki eins hátt smásöluverð eins og ella mundi vera. En viðvíkjandi verðlaginu er það að segja, að það sýnir nokkuð greinilega, að n. hefir ratað meðalhófið, því að af sumum flokkum hefir verið fundið að því, að hún hafi sett verðið of hátt, en hv. 10. landsk., sem felur sig forsvarsmann bændanna, telur, að verðlagið hafi verið sett of lágt. Svona má lengi um það deila, en ég býst við, að flestir séu sammála um, að n. hafi ratað meðalhófið mjög vel í þessu máli.

Magnús Guðmundsson Ég tók það fram við 1. umr. þessa máls, að ég væri samþ. frv. í höfuðatriðum. Ég hygg að ég hafi bent á það þá, að það hefði verið kvartað um við mig af mínum kjósendum, að rofin væru ýms þau beinu sambönd, sem áður hefðu verið milli framleiðenda og neytenda, og ég tók það fram þá, að ég teldi æskilegt, til þess að lög þessi yrðu ekki óvinsæl, að hægt væri á einhvern hátt að bæta úr þessu. Nú hafa komið fram till. í þessa átt, og má þar nefna brtt. frá þeim hv.þm. Rang., sem sæti á í þessari d. Ég verð að segja, að mér þykir vænt um að sjá þessar brtt., því að þær fara einmitt í þá átt, sem ég benti á. En nú segir hæstv.forsrh., að það hafi verið leyft að selja beint milli framleiðenda og neytenda. Hann sagði, að n. hefði leyft þetta, en mér er spurn: Hvar hefir það stoð í lögunum, og ef það hefir verið leyft, hvað er þá á móti því að taka það upp í lögin? Ég get ekki skilið, að það mæli neitt á móti því. Hæstv. forsrh. heldur, að það verði allt of mikið framboð á kjöti á vissum tímum, og það geti haft í för með sér, að farið verði í kringum lögin og selt undir lágmarksverði. Þetta held ég, að sé misskilningur. Það er engin hætta á, að bændur selji kjötið undir því verði, sem er lögboðið lágmarksverð. Ég veit ekki, hvaða hvöt þeir ættu að hafa til þess. Og í öðru lagi er það fjarstæða, að nokkrum manni skuli detta það í hug, að bændur séu svo óforsjálir, að þeir láti meira kjöt á markaðinn en þeir eru vissir um að geta selt. Ég er sannfærður um, að það er ekki á neinn byggt. Mér finnst því, að hæstv.forsrh. sé of eintrjáningslegur í þessu máli. Hann viðurkennir, að við framkvæmd laganna hafi komið fram ýmsir annmarkar, og hv.þm.N.-Ísf. hefir bent á ýmislegt, sem er áberandi í þessu efni, en hæstv. ráðh. vill ekki gera neitt til þess að lagfæra þessa annmarka. Við hljótum þó allir að vilja, að þessi lög, sem eiga að létta undir með bændum, geri það á þann hátt, að sem minnstir annmarkar fylgi. Ég get ekki séð, þótt brtt.hv. 2. þm. Rang. verði samþ., að það geti komið til nokkurra mála, að það verði til skemmda á lögunum. Ég verð mjög að taka undir það, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að það sé engin hætta á, þó að bændum séu leyfð bein viðskipti, að þeir svíkist um að borga verðjöfnunargjaldið. Ég er sannfærður um, að þeim dettur það ekki í hug.

Ég hefi aldrei sagt það, svo það er haft eftir einhverjum öðrum en mér

. Það var þó eitt af því, sem hæstv. ráðh. færði gegn þessum brtt.

Ég hefi aldrei sagt neitt um það, og það er líka skrifað þarna, hvað við segjum

. Ef engin hætta er á, að verðjöfnunargjaldið verði ekki borgað, hvað er þá á móti að leyfa beinu viðskiptin? Þær ástæður, sem hæstv. ráðh. færði fram að öðru leyti, þarf ég ekki að minnast á, þær voru einskisvirði. Ég heyrði ekki, að hæstv. ráðh. svaraði fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf. um það, hvort heimilt sé að selja fé á fæti til slátrunar. Þetta atriði hefir verið mjög um deilt, og væri æskilegt að fá að heyra, hvað hæstv. ráðh. álítur um það.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. bar það fyrir, þegar hann var að andmæla brtt. á þskj. 97, að hann hefði svarað því máli áður, við 1. umr. þessa máls. Ég minnist þess ekki, að hann hafi um þetta gefið nokkur svör, sem gagn er að. Ég man eftir því einu, sem hann sagði um þetta, að Búnaðarfél. Ísl. væri ekki verzlunarfélag. Þetta ber víst svo að skilja, að Verkalýðssambandið sé verzlunarfélag. Það eru út af fyrir sig góðar upplýsingar.  (Rödd af þingbekkjum: Heldur ómerkilegt!)  . En ég hygg, að Búnaðarfél. Ísl. sé ekki ómerkilegt fyrirtæki fyrir bændur, þó að það sé ekki verzlunarfélag, og að Búnaðarfél. Ísl. hafi hingað til gegnt þeim störfum að vera málsvari bænda yfirleitt í mörgu. Það var vissulega gengið út frá því á síðasta Alþ. í þessari d., að Búnaðarfél. hefði einmitt fulltrúa í þessari kjötverðlagsn. Ég hefi ekki heyrt nokkur rök fyrir því, að félag bænda, sem er fulltrúi bænda, ætti ekki að hafa meiri hl. í þessari n. Og það er hart, ef íslenzkir bændur eiga að vera það lægra settir en stallbræður þeirra í öðrum löndum, að þeir megi ekki eiga meiri hl. í kjötverðlagsn. hér, þar sem þeir hafa alla sína fulltrúa í Noregi í samskonar n., og það án þess að mótstaða hafi komið fram frá hendi neytenda. Ég vil vanta þess, að ísl. neytendur verði í þessu efni jafnsanngjarnir og norskir kjötneytendur, og hafi ekki þann yfirgang í frammi, að þeir heimti jafna fulltrúatölu í þessari n. og framleiðendurnir sjálfir. Hæstv. ráðh. gat þess, að smásölukostnaður á kjöti hér í Rvík hefði minnkað verulega. Reyndar sagði hann, að hann hefði minnkað meira en kjötverðlagsn. hefði ákveðið. En hver ástæða er til þess, að gróðinn, sem fengizt hefir við það að losna við milliliðina, komi neytendunum einum til góða? Sá sparnaður, að losna við milliliðina um kjötsöluna, á auðvitað fyrst og fremst að koma framleiðendum kjötsins til góða, því að þeirra vegna var þessi löggjöf upphaflega sett.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Hæstv. ráðh. hóf mál sitt á því að segja, að aðeins smágallar hafi verið á l. þessum og að ekki væri ástæða að vera að fást um slíka smámuni. Má vera, að hér sé aðeins um smágalla að ræða. Ég hefi lýst því yfir, að ég gerði það ekki að skilyrði fyrir því að ég fylgi þessu máli, að brtt. mín yrði samþ. En þó að hér sé aðeins um smágalla að ræða, þá liggur það í augum uppi, að því er mér virðist, að það beri að bæta úr þeim, ef skipulagning kjötsölunnar líður ekki við það. Hæstv. ráðh. sagði, að nm. hefðu orðið sammála um l., og vildi hann með því slá niður öll andmæli gegn frv. Það er nú algengt á hæstv.Alþ., að frv. hefir verið breytt eftir að þau hafa komið frá n. Ég veit ekki, til hvers hæstv.Alþ. yfirleitt er, ef það á ekki að bæta úr ágöllum löggjafarinnar og endurbæta frv. og till., sem til þess koma. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. beindi til mín, er það að segja, að hann hóf mál sitt á því að segja, að fyrir mér vekti það, að fá milliliðalaus viðskipti í þessu efni. Ég veit ekki, hvort hann átti við það, að ég vildi breyta þannig til, að verzlunin með kjötið í heild yrði milliliðalaus. En ég álít það nú ekki það heppilegasta. Ég er sannfærður um, að bændur hafa sjálfir ekki aðstöðu til þess að hafa eftirlit með kjötverzluninni. Ég ætlast ekki til þess, að bændur yfirleitt bjóði kjöt sitt til sölu. Ég vil, að verzlun með kjöt sé í höndum sláturfélaga, eins og hingað til hefir verið. En þrátt fyrir þá skoðun mína, vil ég samt ekki útiloka þau milliliðalausu viðskipti með kjöt, sem ég álít, að bændum séu til hagsbóta. Ég vil milliliði í þessu efni aðeins þar, sem það er heppilegt fyrir bændur. Ef þeir hafa aðstöðu til að selja sitt kjöt milliliðalaust, þá vil ég leyfa þeim það. Hingað til hefir það þekkzt, að einstöku bændum hefir tekizt að ná hærra verði fyrir sitt kjöt en gerzt hefir almennt. Þetta vil ég ekki taka frá þeim og leggja í staðinn á þá kvöð, að gera afurðir þeirra verðminni. Það er þetta, sem ég vil leggja áherzlu á. Það er náttúrlega rétt hjá hæstv. ráðh., að það, sem ég hugsa aðallega um, þegar ég beiti mér fyrir milliliðalausri sölu á kjöti, er reykta kjötið. Hæstv. ráðh. sagði, að þessi viðskipti hefðu verið leyfð í haust. Það er að vissu leyti rétt, en þó sjálfsagt réttara að segja, að þau hafi verið liðin. En það er nú sá galli á því, sem hv. 1. þm. Skagf. er réttilega búinn að benda á, að kjötverðlagsn. hefir, strangt tekið, enga heimild til þess að líða þetta, því að í l. eins og þau nú eru, er slíkt bannað. Ég álít hinsvegar, burt séð frá þessu, að n. hafi breytt þar skynsamlega, eins og ég álít líka, að n. hafi stillt kjötverðinu mjög skynsamlega í hóf. En þó að þetta hafi verið liðið í haust, þá er ekki nóg fengið með því. N. hefir gert þetta til þess að vekja ekki deilur eða úlfúð að óþörfu. En engin trygging er fyrir því, hvernig þetta verður haft næsta haust, þó að núv. nefndarmenn ráði þá. Og vel getur orðið skipt um menn í n., svo annað verði fyrir þá sök uppi á teningnum í þessu efni, ef ekki eru sett ákvæði um þetta atriði. Ef sú ætti nú að vera reglan, að þessi viðskipti væru leyfð milliliðalaus, ja. hvernig stendur þá á því, að ekki má setja það í 1., til þess að menn við þessa verzlun hafi það ekki á tilfinningunni, að þeir séu að brjóta lögin? Ég fyrir mitt leyti sé enga skynsamlega ástæðu fyrir því, að ekki megi lögfesta þetta. Hæstv. ráðh. færði í síðari ræðu sinni þau aleinu rök, sem ég heyrði hann koma með í þessu máli gegn milliliðalausum viðskiptum, er hann sagði, að slík viðskipti gætu leitt til þess, að á vissum tímum yrði of mikið framboð á kjöti, og á hann þar auðvitað við sumarmánuðina, annan tíma getur hann ekki hafa átt við, því að haustið skiptir ekki máli í þessu sambandi, eftir að sláturtíð er byrjuð. Nú verður hæstv. ráðh. að gæta þess, að aðstaða bænda til að verzla með kjöt um sláttinn er erfið. Lítil líkindi eru til þess, að bændur mundu þá slátra fé til að senda kroppana á skipum eða bílum til að selja þá hér milliliðalaust. Eftir mínum till. er aðeins um einkaviðskipti að ræða. Samkv. þeim eiga einstakir menn ekki að hafa heimild til að bjóða kjöt sitt til sölu á frjálsum markaði, sem spillt gæti fyrir sölu á öðru kjöti, heldur aðeins heimild til þess að selja með fyrirfram gerðum samningum, þannig, að hönd seldi hendi. Þetta gæti orðið til þess, að minni sala yrði hjá sláturhúsum á sama tíma, en heildarútkoman yrði sú sama, kjötneyzlan yrði ekki minni verðið lækkaði ekki á kjötinu við það. Á því yrði engin hætta. Fyrirspurn minni um það, hvernig ætti að gæta þess, að boðum þessara l. yrði framfylgt, svaraði hæstv.forsrh. þannig, að hann sagði, að fólkið væri svo þroskað, að það sæi, að l. þessi væru því til hagsbóta og myndi þess vegna fylgja þeim. Ég leyfi mér nú samt að efast um, að allir séu svo þroskaðir. En ég vil þó spyrja: Ef fólkið er svo þroskað, að það fylgir þessum 1. af greindum ástæðum, er það þá ekki nógu þroskað til að fylgja vissum reglum um að selja kjötið öðruvísi? Ég get ekki séð, þótt frv. yrði breytt eftir till. mínum, að það þyrfti að draga neitt úr þroska fólksins. Ekki held ég heldur, að hætta yrði á því, að bændur mundu undirbjóða sláturhúsin um kjötverð fyrir það. Ég held, að ég hafi nú svarað aðalaðfinnslum hæstv. ráðh. um brtt. mínar. Get ég ekki séð, að neitt af þeim sé á rökum byggt né heldur fæli þær hv.þdm. frá því að greiða atkv. með brtt. Ég játa það, að ég geri ráð fyrir, að 10. gr. frv. sé rétt skilin þannig, að kjötverðlagsn. sé heimilt að takmarka kjötflutninga á milli verðlagssvæða. En ég vil með þessari viðbót við gr. gera það enn þá skýrara, til þess að það sé algerlega fyrirbyggt, að koma þurfi til greina hárfínar lagaskýringar um atriði þessara l.L. geta því aðeins komið að verulegu gagni, að þetta sé heimilt. Hvers vegna þá að hafa það á huldu?

Jón Auðunn Jónsson Það er aðeins stutt aths., þó að reyndar hefði ég þurft að halda dálitla ræðu út af því, sem fram hefir komið. - Ég skil ekki þá endurtekningu hjá hæstv. ráðh., er hann talar um að leggja málið fyrir n. á ný. Landbn. er búin að skila áliti um málið. Það hefir ekki verið venja að láta frv. á þessu stigi máls fara til n. aftur. Auðvitað getur það komið til mála, ef brtt. við það kemur fram til 3. umr. Hæstv. ráðh. hefir ekki svarað fyrirspurn minni um það, hvort selja megi lifandi fé til slátrunar eða ekki. Ég vænti þess að fá skýrt svar um þetta frá honum áður en umr. er slitið. Um það, að n. hefði sérstaka kunnugleika og þá sérstaklega að einn maður í n. sé kunnugur víða á landinu, skal ég upplýsa það, að einn þessara nm., sá, sem hæstv. ráðh. mun eiga við, er hann talaði um einn þeirra sem sérstaklega kunnugan á landinu, hann sagði bændum í Ísafjarðarsýslu, að þeir í þessu tilfelli þyrftu ekki annað en að senda skeyti til kjötverðlagsn., til þess að fá leyfi til að slátra fé. sínu heima, ef þeir hefðu erfiða aðstöðu til að reka það í sláturhús. Hann taldi, að þetta mundi fást og orðaði fyrir þá beiðnina um þetta til kjötverðlagsn. En hvað skeður? Eftir 2 daga fá þeir nei. Svona gafst þá ráð mannsins, sem kunnugleikana hafði. Hann hafði nefnilega ekki ráðin í n. í þessu tilfelli. Hæstv. ráðh. sagði, að hvorki höfundar frv. né n., sem um lagasetningu þessa hefir fjallað hafi borið það fram, að almenn ósk hafi komið fram um breyt. á því. Ef ekki á að breyta neinum l. hér á hinu háa Alþ., nema þeir, sem búa frv. til, óski eftir breyt., þá verð ég að segja, að það sé bezt að leggja engin frv. fyrir þingið, því að það væri þá tilgangslaust. Og ég get hugsað mér, að þannig sé það þá með þessi bráðabirgðal., að þeim eigi helzt ekki að breyta, jafnvel þó að rökin stangi aðra eða þriðju hverja grein þessa frv. Hæstv. ráðh. sagði, að maður mætti ekki setja það fyrir sig, þótt einhverjir gallar væru á l. En til hvers er verið að koma hér fram með frv., ef hið háa Alþ. má ekki bæta úr göllum á þeim? Ég hefi með ótvíræðum rökum bent á stóra galla á frv. að því er snertir stór svæði á Vesturlandi, þar sem í frv. ræðir um að taka af bændum þar þau tiltölulega miklu vöruskipti, sem menn þar hafa haft sín í milli, sumir áratugum saman. Ég sé nú ekki ástæðu til að fara með lagasetningu að spilla fyrir þessu. Hvaða ástæða er til að skylda þessa bændur til þess að fara að flytja kjötið til Ísafjarðar, þ. e. reka féð þangað, og meina þeim að selja kjötið beint til neytenda upp í vörur, sem þeir hafa oft fengið handa heimilum sínum mörgum mánuðum áður? Til hvers á að láta þessa bændur borga 5 aura af hverju kg. til þess eins að láta vigta kjötið út úr sláturhúsunum til neytenda? Ég tel frv. stórgallað fyrir þá menn að m. k., sem tapa fyrir það 15 aurum á hvert kg. af kjöti, sem þeir selja. Um vöruskipti á milli landbænda og sjávarbænda getur ekki verið að ræða, nema báðir aðilar geti verið vissir um þau löngu áður. Landbændur hafa þarna vestra fengið vörur hjá sjávarbændum að vorinu og sumrinu, þegar flest fólk er hjá þeim í heimili. Og ef þeir geta ekki þá látið sjávarbændur vita, hve mikil vöruskipti þeir geta haft á árinu, þá hlýtur það að draga úr þessum vöruskiptum, eða þau hætta að mestu, til stórskaða fyrir báða aðila. Hæstv. ráðh. sagði, að vöruskipti væru leyfð. Mér er ekki kunnugt um, að þau hafi verið leyfð í Ísafjarðarsýslu, þar sem þeirra er almennust þörf. Flestir, mér liggur við að segja allir, bændur í Norður-Ísafjarðarsýslu hafa haft vöruskipti á þennan hátt. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki erfitt að framfylgja l. þessum. Ég veit, að það er ekki erfitt fyrir kjötverðlagsn. að segja: „Svona skal þetta vera“ og „svona skal þetta ekki vera“. En erfiðleikarnir eru hjá bændunum, sem stórtapa á þessu fyrirkomulagi. Ég hélt, sannast að segja, að þessi lög ættu að vera sett bændum til hagsbóta, en ekki fyrir vissa n., og að kvartanir bænda ætti fremur að taka til greina en álit skrifstofu hér í Reykjavík.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Þetta fer nú að verða endurtekningasamt. Hv. þm.N.-Ísf. er byrjaður á því að nota hér einkennileg rök. Fyrst er það, að ég upplýsti tvisvar eða þrisvar, að vöruskipti hefðu verið leyfð af n. um allt land, þar sem beðið hefði verið um það. Svo flytur hv.þm. hér langa ræðu um það, að vöruskipti hafi ekki verið leyfð. Og hann endar ræðu sína með því að segja að ég hafi gefið þær upplýsingar, að þau hafi verið leyfð, en sér hafi ekki verið kunnugt um það. Hvernig get ég að því gert, þó að hann viti ekki, að þessi vöruskipti voru leyfð.

Ég má til að fá að svara þessari firru

. Ég hefi leitað upplýsinga hjá n. um þetta, og þetta er staðreynd, sem ekki er hægt að mótmæla, þó að hv.þm.N.-Ísf. hafi ekki um það vitað. Og að ýmsir bændur þar í héraði hafa ekki vitað um það í haust við framkvæmd l., eru aðeins ágallar við fyrstu framkvæmd 1., sem verður vitanlega breytt, þegar farið verður að framkvæma þau til lengdar. Hinsvegar er óþarft að dæma þessi lagaákvæði fyrir það, þótt svona eigi sér stað við fyrstu framkvæmd. Hv. þm. minntist á það, að ég hefði minnzt sérstaklega á höfunda l. þessara og sagt, að þeir og n. hefðu ekki séð ástæðu til að koma fram með óskir um breyt., eftir að þeir hafa fengið þá reynslu, sem fengin er. Ég verð nú að segja það, án þess þó að hnýta að hv.þm.N.-Ísf., að ég vil álíta, að þeir menn, sem sömdu l., og eins þeir, sem eru í n. nú, hafi miklu meiri kunnugleika á þessum málum heldur en þessi hv.þm. og við báðir. Þessir menn eru fyrst og fremst búnir að finna það, hvar skórinn kreppir að við framkvæmd 1. Ég hefi ekki sagt, að ekki mætti koma fram með aths. við þessi 1. En það, sem mest er um deilt, er það, hvort þær breyt., sem um er að ræða og eru smáatriði, skemma ekki meira heildarfyrirkomulagið en bæta, þó að þær bæti fyrir sárfáum einstaklingum, sem sérstaklega stendur á fyrir. Ég hefi bent á, að bæta má úr fyrir þessum fáu mönnum með því að setja undanþáguheimild í l. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að það hefði verið beðið um undanþágur, en þær hefðu ekki verið leyfðar. Mér hefir nú einmitt verið sagt af þeim manni, sem bezt má um þetta vita, að það hafi verið beðið um undanþágur og þær hafi verið leyfðar, nema þar, sem álitið var, að þeirra væri ekki þörf. Um það má auðvitað deila, hvort mistök hafi orðið um framkvæmd þessa atriðis. Það er auðvitað ástæðulaust að veita undanþágur, ef auðvelt er að koma fénu í sláturhús. Þá spurði hv. 1. m. Skagf., hvort ekki væri leyfilegt að selja reykt kjöt. Það getur leikið vafi á því, hvort ekki beri að skýra 1. þannig, að það sé leyfilegt. Þó að þetta sé ekki tekið fram í l., þá hefir komizt á sú venja, að undanþágur eru leyfðar í l. svipuðum þessum. Ég álít sjálfsagt í 1. eins og þessum, að þó að það sé ekki sérstaklega tekið fram í 1., að selja megi reykt kjöt, þá eigi að veita slíka undanþágu. Hv. 1. þm. Skagf. segir, að engin hætta sé á því, þó leyfð verði sala á kjöti milliliðalaust, að það verði selt undir verði. En ég er þvert á móti þeirrar skoðunar, að það sé mikil hætta á því. Hættan liggur í því, að mönnum verður of annt um að koma kjöti á innlenda markaðinn, af því að hann er betri. Þegar komið er of mikið kjöt á markaðinn, þá verða menn neyddir til þess að selja það undir verði. Hvað snertir reykta kjötið, þá er ég fús á, að það sé tekið til athugunar við afgreiðslu frv. En ég er ósammála því, að undanþága sé leyfð með nýtt kjöt. Það mundi lækka verðið vegna aukins framboðs. Ég vil vekja athygli á því, að það, sem um er deilt, er þetta, hvort það, sem einstakir þm. vilja telja galla á frv. og því afnema, hvort það yrði ekki einmitt til þess að skemma l. sem heild, svo að við það tapaðist meira en ynnist. Ég hygg að meginstefna l. skemmdist með slíkri breytingu. Þá vil ég víkja að því, sem hv. 10. landsk. var að tala um, að Búnaðarfélag Íslands ætti að skipa mann í nefndina. Mér finnst ekki ástæða til þess að segja mikið um þetta. Mér finnst þetta ómerkilegar hártoganir og karp hjá hv.þm. Ég sé enga ástæðu til þess, að þetta félag skipi mann í nefndina, því bændur hafa önnur félög, sem annast sölu á afurðum þeirra. Það var sjálfsagt að skipa fulltrúa frá þeim og láta Búnaðarfélag Íslands sitja á hakanum. Neytendurnir hafa ekki samskonar verzlunarfélög, og því var ekki um slík félög að ræða, þegar valdir voru umboðsmenn fyrir þá. Það vita allir, í hvaða tilgangi þetta er borið fram. Hv. þm. staðhæfði, að annarsstaðar skipuðu bændurnir alla mennina í nefndina. Þetta er sagt alveg út í loftið, og er í rauninni ekki svaravert. Í Englandi og Svíþjóð skipar stjórnin t. d. í nefndina.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Þeir voru ekki lánlausir íslenzkir bændur, að það skyldi ekki verða hlutskipti hv. 10. landsk. að bera fram þetta mál og „organisera“ kjötsöluna. Það er augljóst, að hann hefði siglt því öllu í strand, eftir því, sem hann talar núna. Sú varfærni, sem talin er hafa einkennt framkomu þessa hv.þm., er nú algerlega farin af honum. Hann talar um, að það sé móðgandi fyrir íslenzka bændur, að þeir eigi ekki alla mennina í n. Ef hv. 10. landsk. hefði mátt ráða, þá hefði hann skipað eintóma framleiðendur í n. En þá hefði auðvitað ekkert samkomulag náðzt og allt málið sprungið. Þetta ætti hv.þm. að vita, sem hefir gutlað talsvert í pólitík og verið í ráðherrastóli. Hann ætti að vita, að ef neytendurnir eru á móti málinu, þá er ómögulegt að koma því fram. Hann talar um, að það sé metnaðarmál íslenzkra bænda að eiga alla fulltrúana í nefndinni, svo að þeir gætu þá skipað þessum málum eins og þeim sýndist. Þá ætti ekki tillit að taka til þeirra þúsunda, sem taka við vörunni og kaupa hana. Hv. þm. vitnar í Noreg og segir, að þar eigi bændurnir alla mennina í nefndinni. Hann segir, að þetta hafi ekki vakið neinar deilur í Noregi. Ég les nú ekki svo mikið í norskum blöðum, að mér sé svo vel kunnugt um þetta. Það getur verið, að þar hafi engin deila risið út af kjötsölumálinu. En mjólkurstríð var þar. Neytendur neituðu að kaupa mjólkina og hinir hættu að selja hana. Þetta stríð var lagað með samkomulagi milli seljenda og neytenda, eins og hér hefir verið gert í kjötsölumálinu. Hv. þm. talaði um, að verkamannasambandið og iðnsambandið væru ekki verzlunarfélög, og vitnaði í því sambandi í ummæli hæstv.forsrh., sem hann hefði viðhaft á fundi einum. Hv. þm. sagði þetta með hálfgerðri kímni, eins og hann vildi gefa í skyn, að þetta væru ná samt hálfgerð braskfélög. Eftir frv. eru nú teknir í n. fulltrúar frá tveim stærstu neytendafélögunum í landinu, og eiga þeir að gæta þess, að kosti neytenda sé ekki þrengt. Ef hv. 10. landsk. hefði ráðið í þessu máli, þá hefði hann sprengt allt í loft upp, og þá hefði ekki orðið neitt úr neinn.

Magnús Guðmundsson Ég hefi skilið hæstv.forsrh. svo, að hann telji sölu á fé á fæti til slátrunar leyfilega. En þetta hefir verið umdeilt mál. Ég álít fyrir mitt leyti, að hún sé leyfileg. Hún er a. m. k. ekki bönnuð. Hæstv. forsrh. sagði, að bein viðskipti með hangikjöt væru leyfileg, en ekki með nýtt kjöt. Í lögunum er engin stoð fyrir þessu. Það hafa því komið fram annmarkar, sem úr hefir verið bætt við framkvæmd laganna. Og um það er auðvitað ekkert nema gott eitt að segja. En þegar bent er á þessa annmarka hér og reynt að bæta úr þeim með brtt., því má þá ekki samþ. þær till.?

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. vitnar í það, sem og er rétt, að nefndin, sem bjó til frv., hafi gengið vel frá því, og þess vegna sé varhugavert að breyta því. Mér skilst, að það væri sú röksemd, sem hann beitti sérstaklega gegn hv.þm.N.-Ísf. og hv. 2. þm. Rang. En ég vil benda hæstv.forsrh. á það, að nota þessa röksemd á sjálfan sig og leiðrétta það, sem hann hefir breytt í frv. eftir að afurðasölunefndin gekk frá því. Það eru eingöngu tylliástæður, að ekki megi hafa fleiri bændur í nefndinni. Ég veit ekki betur en þessi hæstv. ráðh. hafi gefið út 1., þar sem gert er ráð fyrir sjö manna nefnd. Hann hefir yfirleitt ekki bundið sig við ákveðna tölu, heldur hefir það verið eins og harmonika, sem draga má sundur og saman. Hæstv. ráðh. vill bregða mér um óhreinar hvatir. Vill hann þá ekki líka bregða afurðasölunefndinni um illar hvatir, því að hún hafði það eins og ég legg til? Þetta finnst mér að séu slæmar þakkir fyrir hennar góða starf. Það er sagt, að þunnt sé móðureyrað. Hv. 4. landsk. hefir réttilega fundið, að rök hæstv.forsrh. væru ekki sterk. Ég skil vel, að hann skoði sig sem móður stjórnarinnar.

Það eru fleiri, sem hafa mömmur

. Hefir ekki hv. 4. landsk. margar mömmur? Til þess að gera sér hægra um vik, sneri hann út úr því, sem ég sagði. Þetta verður að virða honum til vorkunnar. Hann hefir þurft þess með, rökin hafa verið lítil. Hann sagði, að ég berðist fyrir því, að framleiðendurnir skipuðu alla nefndarmennina. Þetta sagði ég aldrei, en ég sagði, að það væri svo í Noregi. Með brtt. ætlast ég til, að neytendurnir hafi ekki jafnmarga fulltrúa og framleiðendurnir. Hv. 4. landsk. var með spádóma um það, að allt hefði strandað, ef aðrir en núv. stjórn hefðu lagt hér hönd að verki. Ég veit ekki til, að nein óánægja hafi verið í Noregi um kjötsölumálið, og það er af þeirri ástæðu, að jafnaðarmennirnir þar eru sanngjarnari en jafnaðarmennirnir hér. Jafnaðarmennirnir í Noregi hafa líka notið þess, því þeir eru tiltölulega miklu fjölmennari en jafnaðarmennirnir hér. Þeir hafa t. d. alveg nýlega unnið góðan sigur í bæjarstjórnarkosningunum þar. Hv. þm. brá mér um kímni. Ég vil nú vísa því frá mér. Ég er ekki vanur að viðhafa kímni í slíkum málum. En mér heyrðist aftur á móti á hv.þm., að hann væri fullur af kímni. Hv. þm. talaði um, að bændurnir vildu þrengja kosti neytendanna. Þessu vil ég kasta aftur til ræðumanns órökstuddu. Þeir hefðu auðvitað séð sinn hag í því, að þrengja ekki kosti neytendanna. - Þetta átti aðeins að vera stutt aths. og verð ég því að hætta, þó tilefni væri til að segja meira.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég skal reyna að misnota ekki leyfi hæstv. forseta. Ég er dauður og má ekki tala nema örstutt. En það vildi svo til, að hæstv.forsrh. þurfti að halda lengsta ræðu um brtt., sem ég ber fram, einmitt þegar ég var dauður. Honum hefir þótt sér henta það bezt. Hann var enn að vitna í það, að hann hefði viljað taka tillit til afurðasölunefndarinnar, en sagði, sem rétt var, að hún hafi verið ósammála um skipun kjötverðlagsnefndarinnar. En hvers vegna tók þá hæstv.forsrh. minna tillit til þeirra 5 eða 6 manna, sem mæltu með því, að Búnaðarfél. Íslands hefði fulltrúa í n., heldur en þess eina, sem á móti var? Var það af því, að hann hugði, að þessi eini, sem er fulltrúi kaupstaðarbúa, bæri hag bændanna fyrir brjósti heldur en fulltrúi bændanna sjálfra?

Þeir voru þrír á móti

. Það mun þá hafa gerzt á síðustu stundu, þegar önnur atriði eru komin þar til greina en voru í fyrstu, væntanleg stjórnarmyndun og annað slíkt. Þá kvað hæstv. ráðh. það upplýst mál, að ef fyrrv. stj. hefði haft málið til meðferðar, hefði það ekki gengið fram hér á Alþingi. Það er þá þar með upplýst, að Framsfl. hefði gengið á móti málinu, ef hann hefði átt forgönguna og verið í stjórn; því að öðruvísi gat það ekki strandað. Það var yfirlýst af Bændafl., að hann fylgdi málinu, og ég man ekki betur en það standi í samþykkt landsfundar sjálfstæðismanna, að hann sé málinu meðmæltur.

1. þm. Reykv. hefði ekki drepið það einsamall!

. Það hygg ég rétt vera, sem hv. sessunautur minn segir, að hv. 1. þm. Reykv. hefði ekki drepið það einn. Þá sagði hæstv.forsrh., að afurðasölunefnd hefði getað lokið störfum fyrr. En það var svo, að þeir aðilar, sem áttu að tilnefna mann í n., voru ekki tilbúnir með sína tilnefningu fyrr en 20. marz. Og þá voru ýmsir, sem þarna áttu að vinna, bundnir annarsstaðar, einn t. d. í útlöndum nokkuð af tímanum, og svo um sjálfar kosningarnar. Hygg ég, að meiri hl. þeirra hafi verið frambjóðendur. Og ég hygg, að form. n. hafi gert það, sem í hans valdi stóð, til að flýta málinu. Vitanlega var ekki hægt að halda marga fundi meðan verið var að vinna úr skýrslum, sem lágu fyrir n. En ég tel, að störfum hafi verið flýtt eins og bezt varð gert.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Meiri hl. n. leggur til, að frv. þetta verði samþ. Það er ákaflega einfalt tekjuöflunarfrv. Það er ekki óalgengt, að eldspýtur séu þannig notaðar til þess að afla ríkistekna, og hefi ég ekki annað um það að segja heldur en það, sem allir vita, að hagur ríkissjóðs er þannig nú, að ekki veitir af að finna einhverjar nýjar tekjugreinar.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Það virðist vera tilgangslítið að vera að ræða þessi mál. Það er auðsætt, að hv. þingmeirihluti ætlar sér alls ekki að ræða þau. Hann hefir sýnilega tekið þá afstöðu til þessara frv. um einkasölufargan og ríkisrekstur allskonar, sem hv. meiri hl. fjhn. hefir sérstaklega tekið að sér að bera fram, að þau skuli fram, hvað sem öllum rökum líður. Ég verð að segja, að það er furðuleg framkoma hv. meiri hl. í því máli, sem verið var að afgr. til 3. umr. hér áðan (frv. um breyt. á l. um einkasölu á áfengi). Þegar fram komu rökstudd mótmæli atvinnurekenda í landinu gegn því, að gengið væri þannig á þeirra rétt sem frv. gerir ráð fyrir, þá situr hv. meiri hl. steinþegjandi og mælir ekki eitt einasta orð gegn þeim rökum. Um það frv., sem nú liggur fyrir, er svipað að segja. Hæstv. stj. gerir ekki minnstu grein fyrir, hvaða tekjuvonir sé af því að hafa. Það er sagt, að frv. sé borið fram til þess að afla tekna, en ekki gerð nein tilraun til að færa líkur að því, að tekjur verði einhverjar af því, og því síður hvað miklar. Það liggur nú raunar í hlutarins eðli, að af einokun er alltaf hægt að hafa einhverjar tekjur. En þó er það svo, að fyrir því eru takmörk, hvað mikið fé er hægt að knýja út á þann hátt. Frá því að vera lögleg getur verzlunin breytzt og orðið meira og minna ólögleg. Það er ekki vafi á því, að ef á að fara að selja þá vöru, sem hér er um að ræða, afarháu verði, þá færist verzlunin á ólöglegan grundvöll. Það er hægt að smygla feiknum af vindlingapappír inn í landið, eins og eftirlitinu er háttað hér, og það getur hver sagt sér sjálfur, ef á að fara að selja þá vöru mjög háu verði, hvort verzlunin með hana muni ekki færast yfir á ólöglegan grundvöll. Ég veit, að það þýðir ekki að ræða þetta mál á þeim grundvelli, að með því sé verið að spilla fyrir einstaklingsrekstri í landinu. Það liggur í augum uppi, að þegar taka á verzlunina með vöru, sem meira og minna er notuð sem luksusvara, úr höndum einstaklinganna, þá er þar með atvinnurekstri þeirra stórkostlega spillt. En það gerir meira að verkum. Það stuðlar að því, að verðlag á nauðsynjavörum, sem þessum einstaklingum er áfram leyft að verzla með, hlýtur að hækka, því að tekjurnar, sem einstaklingsreksturinn hafði af þessum ónauðsynlegu vörum, verður hann að fá á einhvern annan hátt. Rekstrarkostnaður verzlananna minnkar hverfandi lítið, þó þær hætti að hafa þessar vörur á boðstólum. Sá hluti rekstrarkostnaðarins, sem þær báru uppi, hlýtur því að lenda á þeim vörum, sem eftir eru, nauðsynlegu vörunum, og þær verða dýrari. Þannig er með þessum ráðstöfunum beinlínis unnið að því að auka dýrtíðina í landinu og erfiðleika almennings. Þess vegna er þessi stefna, sem hv. þingmeirihluti hefir tekið upp, ekki aðeins stórskaðleg fyrir kaupmannastéttina og aðra atvinnurekendur, heldur engu síður allan almenning í landinu. Ég þykist svo vita, að það þyki skipta litlu máli, hvort ég held hér lengri eða skemmri ræðu, þar sem ekki er tekið tillit til neinna raka hvort sem er, og læt ég því staðar numið.

Sigurður Kristjánsson Það er ekki líkt því, að maður sé hér að tala við menn, sem hafa einhverja hugmynd um þau mál, sem hér á að ráða til lykta. Mér alveg blöskraði það áðan, að þegar sýnt hafði verið fram á, að rök þau, sem stjórnarsinnar færa fyrir frv. um allstórvægilegt mál, eru ekki annað en villa, byggð á vanþekkingu, sem hverjum venjulegum manni utan þings mundi þykja smán að því að vera fundinn sekur um, þá hafa þeir ekki meiri sóma að gæta en það, að enginn þeirra stendur upp til að afsaka þetta sem misskilning, hvað þá til þess að reyna að sýna fram á, að ásökunin sé röng. Ég veit, að það er mjög leiðinlegt að tala yfir þannig að því er virðist gersamlega meðvitundarlausum mönnum um það, hvað sé rétt og hvað rangt. En af því að ég og aðrir stjórnarandstæðingar höfum skyldur gagnvart okkar kjósendum, þó stend ég hér upp, til þess að láta standa eftir mótmæli af minni hendi gegn þeim firrum, sem hér er verið að fara með viðvíkjandi atvinnurekstri í landinu. Það er ekki stórvægilegt frv., sem liggur hér fyrir nú, og það er rétt hjá hv.frsm. meiri hl. og stjórnarstyðjanda, að það er í rauninni ósköp einfalt mál. Þó virðist það ekki sérstaklega einfalt í augum hv. stjórnarsinna, því eins og hv. 3. þm. Reykv. tók fram, hafa þeir ekki treyst sér til að gera svo mikið sem áætlun um, hvað miklar tekjur frv. mundi gefa handa ríkissjóði. Það má því víst vera mjög einfalt mál til þess að þessir hv.þm. geti greitt úr því á þann hátt, að þeir sýni fram á, hvað vinnst með því, til þess það geti vegið salt móti því, sem sýnt er fram á, að tapast við það. Ég get ekki látið hjá líða að draga menn hér dálítið í dilka. Það er vitanlegt, að sú deild sósíalista hér, sem kallar sig Alþfl., er hinn eiginlegi húsbóndi á rauða stjórnarheimilinu. Ég get ekki verið mjög harðorður í garð þeirra, sem kalla sig framsóknarmenn, því þeir virðast nú vera allánauðugir hvað afstöðu til mála snertir. En hafa þessir hv.þm., sem húsbóndavaldið virðast hafa, gert sér grein fyrir því, hvernig framkoma þeirra er gagnvart því fólki, sem veitt hefir þeim brautargengi inn í þennan sal? Það eru flest tekjulitlir menn við sjávarsíðuna, sem til þess hafa verið flekaðir. En öll sú viðleitni, sem fram hefir komið hjá þessum húsbændum á rauða heimilinu, hefir gengið í þá átt að gera þessu fólki erfiðara að lifa en ella mundi, bæði með því að draga undan almenningi atvinnurekstur og rýra atvinnuvonir hans, og þó sérstaklega með því að stofna til hækkandi verðlags á nauðsynjavörum. Það getur verið, að mönnum með miklar tekjur geri ekki mikið til, hvort eldspýtur eru 5 eða 10 aurum dýrari, en það gerir þeim til, sem svo eru staddir, að þeir geta ekki keypt nema einn stokk í einu. Ég efast ekki um, að þeim, sem græða tugi þús. árlega á olíuverzlun, eða sem hafa há föst laun við ríkisstofnanir, eða sem jafnvel hafa sjálfir fengið einkasölu á einhverju, sem áður var frjálst, sé sama, hvort þeir kaupa nauðsynjavörur 10% dýrari eða ódýrari. Þeim þykir e. t. v. gaman að því að kaupa dýrt, af því þeir geta ekki sýnt á sér höfðingsbrag með öðru heldur en að slá um sig með óhófseyðslu. En ég get fullyrt, að kjósendum þeirra þykir það ekkert gaman. Þeim þykir áreiðanlega ekkert gaman að ganga heim með hálfan málsverð handa fjölskyldu sinni vegna uppsprengds verðlags. Það má halda í þá átt að sýna fram á, hvað þessir húsbændur á rauða heimilinu eru trúverðugir við þá, sem hafa fengið þeim umboð sitt. Ég veit ekki betur en tekjur bæjarfélaganna byggist mest á tekjum af atvinnurekstri. Og nú er það svo, að ríkisstofnanir, samvinnufélög og fleiri slík fyrirtæki, sem náðar njóta fyrir augum þessara húsbænda á rauða heimilinu, þau eru að meira og minna leyti undanþegin gjöldum til sveitar og bæjarsjóða. Svo er sífellt verið að krefjast framlags af sveitarfélögunum til þess að halda lífi í fátæka fólkinu, sem ekki hefir þá sterku aðstöðu að geta grætt á ríkiseinkasölum. Ég veit ekki, hvernig þessir herrar ætla að forsvara það að draga atvinnureksturinn meir og meir frá einstaklingunum og rýra þar með tekjur bæjar- og sveitarsjóða og getu þeirra til þess að rétta bágstadda fólkinu hjálparhönd, sem ég ætla, að flest sé af þeim hluta þjóðarinnar, sem glæpzt hefir til að kjósa þessa menn. 

0874Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það hefir verið kvartað hér um, að ekki fáist umr. um mál eins og þetta. Ég er að sjálfsögðu fús að ræða við þá, sem mæla á móti frv., og hafði ekki gefið tilefni til að ætla annað. Ég vil gefa þær upplýsingar að gefnu tilefni, að ríkisstj. gerir ráð fyrir, að hafa megi af þessari einkasölu um 40 þús. kr. tekjur árlega, án þess að hækka þurfi útsöluverð á eldspýtum. Er það vitanlega með því móti, að heildsöluálagningin verði eitthvað meiri heldur en verið hefir, en dregið sé úr smásöluálagningunni, sem á þessari vöru mun oft vera upp undir 100% eins og nú standa sakir. Þessi aðferð til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð að hafa ríkiseinkasölur, veldur auðvitað því, að þá sparast aðrir skattar fyrir skattþegnana, sem ella hefði orðið að leggja á. Því ef þessar 40 þús., sem stj. hyggst að fá með þessari einkasölu, fást ekki þannig, þá þarf vitanlega að jafna halla fjárl. með einhverjum öðrum tekjum. Það er öllum kunnugt, að það vantar fé til þess að jafna með halla fjárl., og það mun enginn flokkur fær um að gera till. um svo miklar niðurfærslur ríkisútgjaldanna, að ekki þurfi samt töluverða tekjuöflun á þessu þingi. Þessi tekjuöflunaraðferð, að taka einkasölu á vörutegundum, sem vel þykja til þess fallnar, er alls ekkert einkennandi fyrir stefnu sósíalista. Í þeim löndum, sem nú hafa einkasölu á eldspýtum, og þau eru mörg, hefir henni verið komið á af „konservativum“ flokkum í fleiri tilfellum heldur en af jafnaðarmönnum. Svo þetta frv. er ekkert tilefni til þess að kalla alla stuðningsmenn stj. sósíalista, án þess ég vilji gefa í skyn, að menn þurfi að kveinka sér sérstaklega undan slíku. Það stendur svo á, að ríkið rekur fyrirtæki, tóbakseinkasöluna, sem getur tekið að sér eldspýtnaeinkasöluna án verulegs aukakostnaðar, svo að þessar tekjur mundu nást inn með minni innheimtukostnaði heldur en flestir aðrir skattar, sem hugsanlegt væri að grípa til. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta. Almennra hugleiðinga um ríkiseinkasölur og frjálsa verzlun finnst mér ekki að svona smáfrv. gefi tilefni til.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég skal ekki fara mikið út í efnisatriði þessa máls; það hefir svo oft verið gert í sambandi við þau einkasölufrv., sem fyrir þinginu liggja. En þó langar mig til að segja það út af síðustu orðum hv.frsm. meiri hl. fjhn., þegar hann var að tala um, að ekki væri ástæða til fyrir þá, sem yfirleitt eru á móti einkasölum, að vera að fjandskapast við þetta litla frv., og að ekki væri ástæða til að kalla þá sósíalista, sem myndu vilja styðja það, að mér finnst ekki rétt að viðhafa slíkt orðalag, þegar tekið er tillit til þess, að þið rignir nú yfir þingið frv. um einkasölur. Ef aðeins væri um þetta eina litla frv. að ræða, gæti komið til þeirra, sem yfirleitt eru á móti því að taka upp einkasölur, að vera stilltari og viðráðanlegri í umr. heldur en þeir virðast nú vera. En það er rangt að tala um þetta frv. sem það eina, sem beinlínis er hættulegt í stefnu hv. meirihl.-flokka á Alþingi. Það, sem mig aðallega langaði til að segja, er það, að svona litlu frv. finnst mér að hefði mátt a. m. k. sýna þá alúð að orða það betur en gert er. Ég er alveg undrandi yfir því, að hæstv.ríkisstj. skuli skila svona litlu frv. eins illa orðuðu og þetta er. Og n., sem farið hefir með málið, virðist ekki hafa tekið eftir þessu heldur. Bendir þetta allt á það, að ekki hafi mikið verið um málið hugsað. Ég vil t. d. benda á niðurlag 3. gr. Þar stendur, að stj. ákveði með reglugerð meðferð birgða af eldspýtum og vindlingapappír, sem fyrir hendi kunni að vera í janúar 1935. „Fyrir hendi kunna að vera“! Hvaða mál er þetta? Og í 4. gr. frv. segir: „Á vindlingapappír skal tóbakseinkasölunni heimilt að leggja jafnmikið sem hún telur heppilegt“. - „Jafnmikið sem“, hvað þýðir það? Ekki er það íslenzka, svo mikið er víst. Í 7. gr. stendur, að kostnað af vörusendingum innanlands eigi viðskiptamenn að greiða, en áður er búið að segja, að álagningu einkasölunnar skuli miða við verð vörunnar, kominnar í hús hér á landi. Þetta er mjög grautarlegt orðalag, og tilgangur þessara ákvæða skilst ekki af þessu orðalagi. Ég vil beina eindreginni ósk til meiri hl. hv.fjhn., að hún lagi orðalag frv. fyrir 3. umr. Þótt frv. sé lítið, er engin ástæða til að búa það svo út, að meira að segja orðalagið gangi á „nervana“.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég skal verða við ósk hv.þm. um að gera till. til orðabreyt. á frv. fyrir 3. umr., enda þótt ég líti svo á, að um efnið sé meira vert en formið, ef frv. eru yfirleitt á sæmilegu máli.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Það er mesti misskilningur hjá hæstv. forseta, að þeir þm., sem leggja til, að frv. verði fellt, megi ekki ræða málið almennt við 2. umr. þess. Hjá því verður nefnilega ekki komizt, og því hefi ég nú talað almennt um mál þetta við þessa umr.Hæstv. forseti fann heldur ekkert að því við mig; það var ekki fyrr en hv. 6. þm. Reykv. fór að tala, að hæstv. forseti fann sig knúðan til þess að grípa fram í gang umr. og biðja þm. að tala um einstakar gr. frv.  Viðvíkjandi orðalagi frv. vil ég benda á það, sem segir í 1. gr., að „ákvæði l. þessara um eldspýtur taka eigi til skipa“ o. s. frv. Það er auðvitað ekki meining höfunda frv., að skip séu búin til úr eldspýtum. Meiningin er auðvitað, að ákvæðin taki ekki til eldspýtnabirgða í skipum. En orðalagið er óheppilegt. Af ástæðum, sem ég hefi þegar tilgreint, hefi ég ekki ástæðu til að gagnrýna frv. frekar í einstökum atriðum, þar sem ég hefi lagt til, að það yrði fellt. Hitt er annað mál, að ýms atriði eru þannig, að ég hefði kosið að fá þeim breytt, ef frv. skyldi samt sem áður ná samþykki. Mun ég því við 3. umr. neyðast til að brjóta í bág við skoðanir hæstv. forseta og taka frv. til meðferðar í einstökum atriðum. Verður þá úr því skorið, hvort frv. verður samþ. eða ekki, og kemur þá til kasta andstæðinga þess að koma að lagfæringum sínum, ef samþ. verður. - Ég tek þetta fram til þess, að hæstv. forseti hafi tíma til að athuga það vandamál, hvernig fara á með okkur, sem þá verðum til þess að brjóta þingskapareglur. Það var gott að fá upplýsingar um það frá hv.frsm. meiri hl. n., hverjar þær tekjur væru, sem vonast væri eftir af sölu vindlingapappírs og eldspýtna. Hann kvað þessa tekjuvon nema 40 þús. kr. Tók hann það fram, að þessar 40 þús. kr. myndu þó ekki nást nema heildsöluálagning hækkaði til muna. Væri reyndar ekki skaði að því, þar sem smásöluálagning er svo há, allt upp í 100%, að hún mætti vel skerðast. Kann það vel að vera, að hægt sé að skerða smásöluálagningu á þessar vörur. En á það verður þá jafnframt að benda, að þetta hlyti að leiða til þess, að álagning á aðrar vörur, sem verzlunarfyrirtækin selja ásamt þessum, myndi hækka. Fyrirtækin verða sem sé að hafa vissar tekjur til þess að geta staðið straum af rekstri sínum, og þær tekjur, sem af þeim yrðu teknar með lækkaðri álagningu á þessar vörur, yrðu þau að fá aftur með aukinni álagningu annarsstaðar. Með þessari álagningu á óþarfavörur er beinlínis stefnt að verðhækkun nauðsynjavaranna. Hinsvegar gerir frv. ráð fyrir álagningu, sem nemi allt frá 25% upp í 100%. Væri gaman að vita, hvar á milli 25 og 100% sú álagning á að liggja, sem ætlazt er til, að gefi 40 þús. kr. tekjur. Og ef fara á að leggja allt að 100% á þessar tegundir í heildsölu, þá fer að verða vafasamur sá ávinningur, sem hv.frsm. meiri hl. talaði um og fólginn átti að vera í því, að með samþykkt þessa frv. yrði létt af mönnum öðrum sköttum. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að þessar einkasölur væru ekkert séreinkenni á jafnaðarmönnum. Nei, það er nú svo, að hver dregur dám af sínum sessunaut. Þessi stefna jafnaðarmanna hefir eitrað svo gróflega út frá sér, að nú ganga um öll lönd þessir andlegu rauðu hundar, sem eru ekki annað en afleiðing af kenningum jafnaðarmanna. Hefir þessi faraldur sýkt ýmsa mæta menn, eins og t. d. hv.þm. V.-Ísf., og er ástæða til að harma það, þegar slíkir menn verða öðrum eins faraldri að bráð. Jafnaðarmenn hafa nú einu sinni tekið sér þetta að stefnumáli, þó að það sé ekki upphaflega frá þeim komið og aðrir hafi áður verið uppi með slíkar kenningar. Yfirleitt er sósíalisminn hvergi nærri eins frumlegur og þeir vilja vera láta. Eru það að mestu fornar kenningar, færðar í nýjan búning. En hitt er vitað, að allt það böl, er nú gengur yfir heiminn, er að meira eða minna leyti afleiðing af þeim faraldri, sem þessir rauðu flokkar, meira eða minna kommúnistískir í kenningum sínum, hafa útbreitt.

Forseti (JörB): Fyrir afgreiðslu þessa máls skiptir raunar ekki miklu ágreiningur okkar hv. 3. þm. Reykv. um þingsköp. En hugulsemi var það af hv.þm., sem skylt er að virða við hann, þegar hann lýsir yfir því, að hann ætli við 3. umr. að ræða málið almennt, en það er þingsköpum samkvæmt.

Ég sagðist mundu ræða málið í einstökum atriðum!

. Ef svo er, þá er það alveg öfugt við þingsköp. Skilst mér enga nauðsyn bera til þess upp á afgreiðslu málsins að haga umr. þannig. Skoða ég þetta fremur sem gleymsku hjá hv.þm. en svo, að hann vilji brjóta í bág við þau lög, sem Alþingi hefir sett sér. Í 21. gr. þingskapa segir, að mál skuli ræða almennt við 1. umr., 22. gr. segir, að við 2. umr. skuli ræða frv. í einstökum gr., en í 23. gr. er sagt, að við 3. umr. skuli ræða efni frv. og í heild. Vona ég, að hv.þm. kynni sér nánar þessi ákvæði þingskapa.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Ég held, að ég kunni þessi ákvæði þingskapanna hér um bil eins vel og hæstv. forseti en ég veit auðsjáanlega betur en hann, hvernig þeim er framfylgt. Vil ég því taka hann í stutta kennslustund þessu viðvíkjandi. Ákvæðin eru miðuð við normal meðferð mála, þ. e., að málið gangi fram og að ekki verði um það ágreiningur. En þetta hlýtur að snúast við, og er föst þingvenja, að það snýst við, þegar ágreiningur verður um mál. Eru þá frv. rædd almennt við 2. umr., en af því leiðir að sjálfsögðu hitt, að við 3. umr. koma andstæðingar frv. með aths. og brtt. við einstök atriði. Því er það, að ég lýsi yfir því, að ég muni við 3. umr. þessa máls ræða það í einstökum atriðum. Þetta veit hæstv. forseti vel, að er föst þingvenja.

Forseti (JörB): Það er leitt að þurfa að hafa mörg orð um þessa hluti. En af hv.þm. þarfnast ég engra leiðbeininga í því, hvað er þingvenja og hvað ekki. Ég hefi setið á þingi allt eins lengi og hann. En ef það er sem hann segir, að ákvæði þingskapa séu miðuð við normala meðferð mála, þá mun hitt ekki síður sönnu nær, að þau séu miðuð við normala menn.

Pétur Halldórsson Hv. frsm. meiri hl. taldi ekki þörf að lagfæra orðalag frv. nema að litlu leyti og taldi það kenjar úr mér, sem ég sagði. En ég tel ekki rétt að láta frv. fara leiðar sinnar óbreytt, því að það er sannkallaður óburður eins og það er.

Sigurður Kristjánsson Ég ætlaði aðallega að segja nokkur orð út af þingsköpum, þótt hv. 3. þm. Reykv. hafi að mestu tekið af mér ómakið. Ég firtist ekki við það, að hæstv. forseti gerði aths., við ræðu mína. Það var rétt, sem hann sagði. Ég hafði sem sé litið svo á, sem þetta væri 1. umr., en hún fór fram umræðulaust að mér fjarverandi. En ég hefði samt hagað orðum alveg eins, þó að ég hefði athugað, að þetta væri 2. umr. Ég var á móti frv. í heild, stefnu þess, og var því eðlilegt, að ég ræddi um það almennt, en ekki í einstökum atriðum. Mín skoðun er sú, að 22. gr. þingskapa banni ekki, að frv. séu rædd almennt við 2. umr. Þar er aðeins sagt, að frv. skuli rædd í einstökum gr., en ekkert bann er við því lagt, að þau séu einnig rædd almennt, enda er, eins og vitanlegt er ekki hægt að komast hjá því. Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að einokunarmál væru ekki einkenni á sósíalistum sérstaklega. Það er nú vitanlega erfitt að koma með hreint eyrnamark á þeim, svo margt sem einkennir þá flekkóttu hjörð. En oftast er fjárbragðið það sama. Kemur það bezt fram í þessum einokunartilhneigingum, sem vilja binda hendur borgaranna, banna þeim að sitja og standa eins og eðli þeirra vísar þeim til og hefta þá í því að lifa lífi sínu eins og frjálsbornir menn. Einokun á vörum hefir verið komið á fyrir tilstilli fleiri en sósíalista. Verður oftast að grípa til slíkra hluta þegar komið er út í mikil vandræði. Ég hefi t. d. heyrt og lesið, að í sumum löndum hafi verið lögleidd einokun með eldspýtur, af því að það hafi verið leið til að útvega þessum löndum lán. Þetta var, þegar Kreuger var upp á sitt bezta, sá, sem íslenzka stj. hafði miklar mætur á. Þá gat það tekizt, með því að veita þessari leiðarstjörnu ísl. stjórnmálamanna einokun á eldspýtum, að herja út lán af hans vel fengna fé. En eldspýtnanotkun var þá ekki svo mikil hér á landi, að þessi mikilláti maður gæti látið mikið fé fyrir íslenzka einkasölu. Sést af þessu, að það þarf ekki að vera, að menn hafi einokun á stefnuskrá sinni, þótt þeir fari inn á þvílíkar brautir. Ég segi ekkert um það, hverjir hafi yfirleitt komið á einokun í öðrum löndum, en svo mikið er víst, að neyðin getur oft rekið menn út á brautir, sem þeim eru ekki geðfelldar, eins í þessum efnum sem öðrum. Það er ekkert undarlegt, þótt hægt sé að afla tekna af vörum, sem ekki er hægt að neita sér um, ef ekki hafa aðrir þessar vörur til sölu en ríkissjóður. En hv.frsm. meiri hl. sagði, að þessar tekjur myndu nema 40 þús. kr. Þykir mér það mikið af ekki stærra vöruflokki en þetta er. Sýnir þetta, að ekki er verið að hlífa notendum, og gerir það ekki frv. aðgengilegra í mínum augum.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. 5. þm. Reykv. er sár út af því, að ég hafi ekki tekið vel málhreinsunartill. hans. Ég skal fúslega verða við öllum hans réttlátu óskum um málhreinsun. Það mun rétt, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, að mörg lönd, sem komið hefðu á hjá sér eldspýtnaeinokun, hefðu gert það til þess að afla sér lána. Það er sama og hér er verið að gera. Frv. er borið fram til þess að afla fjár. Öll þessi ríki hafa látið undan nauðsyn þess að afla fjár, er þau tóku upp eldspýtnaeinokun. Ég gat þess, að hæstv. stj. myndi gera ráð fyrir, að tekjur af einkasölunni yrðu ekki minni en 40 þús. kr., jafnvel þó ekki sé beitt að fullu því ákvæði um álagningu, sem heimilað er í frv. Ég get ekki gefið upplýsingar um, hve mikill hagnaður muni verða af sölu á vindlingapappír, en ég geri fastlega ráð fyrir því, að þar verði beitt að fullu heimildinni um 100% álagningu. Að öðru leyti má gera ráð fyrir, að af álagningu verði jafn ágóði og nemur innkaupsverði, og er það allgóður búbætir fyrir ríkissjóð. Hv. 3. þm. Reykv. heldur því ákveðið fram, að ágóðinn af þessum tveimur vörutegundum hljóti að lækka, því kaupmenn fái minni tekjur af eldspýtnasölunni. Ég vil benda á þann möguleika, ef margar vörur ganga undan kaupmönnum, að þá er líka til sá möguleiki, að kaupmönnunum sjálfum fækki, og ég verð að segja, að það álít ég skaðlítið fyrir kaupmennina sjálfa og þjóðfélagið. Það hefir orðið svo, að í þeim miklu verðlagsbreytingum, sem orðið hafa eftir stríðið, hefir smásöluverðið ekki lækkað tiltölulega við þá lækkun, sem orðið hefir á vörum í heildsölu. Ég hygg, að þessir verzlunarhættir hafi ekki orðið kaupmannastéttinni að sérlega miklu liði, vegna þess að með þessu móti, að hækka smásöluálagninguna og auka á þann hátt gróðann, hafa skapazt möguleikar fyrir fleiri menn að gera kaupmennsku að starfi sínu, svo þó að álagningarhækkun hafi orðið, hafa kaupmenn ekki haft meiri ágóða af starfi sínu, því fjöldi fólks hefir hlaðizt utan um þessa atvinnugrein. Ég get því ekki, þó svo færi, að nokkrir menn hættu smásölustarfi sínu, talið það skaða kaupmannastéttina sjálfa né heldur þjóðfélagið. Ég tel ákaflega hættulítið fyrir þjóðfélagið, þó kaupmannastéttin yrði takmarkaðri en nú er, innan vissra takmarka. Bæði hv. 6. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Reykv. hafa lagt mikla áherzlu á að útmála spillingu nútímans, og þá sérstaklega þá sjúkdóma, sem jafnaðarstefnan hefði í för með sér og ýmsir væru smitaðir af, og þar á meðal væri ég einn. Ég skal játa það, að ég er smitaður af því, sem kalla má rauða hunda þessara tíma, og ég tel mér það til gildis sem manni og þm. að vera það. Ég kýs heldur að vera það, sem þessir hv.þm. kalla smitaður, heldur en fylgjast ekki með þróun tímans, og ég kalla það frekar sjúkdómsmerki að liggja aftur í tíma Laissez-faire stefnu 19. aldarinnar, og það vil ég segja, að er svo hættulegur sjúkdómur, að liggja aftur í feni miðaldanna, að það getur dregið þjóðfélagið til dauða.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Ég vil aðeins skjóta því til hv.þm. V.-Ísf., hvort hann gæti ekki fallizt á, að það væri misskilningur hjá honum, að eftir því sem vöruverð í heildsölu hefði lækkað, hefði smásöluverðið ekki lækkað að sama skapi, en að mismunurinn hefði ekki runnið í vasa kaupmanna, vegna þess að fjölgað hefði í stéttinni. Ég held, ef hann athugar þetta nánar, að þá muni hann geta fundið aðrar ástæður, sem sé þær, að þó vöruverð lækki, lækkar ekki að sama skapi annar kostnaður, m. a. vegna þess, að kaupgjald hefir ekki lækkað tilsvarandi við vöruverð, heldur jafnvel hækkað, og mikill hluti rekstrarkostnaðarins liggur í kaupgjaldsgreiðslu. Ég er hræddur um, að það sé skakkt hjá honum, og sízt meira réttlæti í þeirri skoðun hv.þm., að af þessum ástæðum, sem hann taldi, hafi fjölgað í kaupmannastéttinni. Ég veit nú ekki, hvort það er rétt hjá honum, að það séu mikil brögð að því. En ég tel, að hér í bænum a. m. k. liggi til þessa aðrar og eðlilegar ástæður, sem sé að það stafi af því, hve fólkinu fjölgar hér hröðum fetum. Ég álít því, að hv.frsm. hafi í engu hróflað því, sem ég sagði, að með því að taka vörurnar af kaupmönnunum hækki verðið á öðrum vörum. Hitt má vel vera, að stjórnarflokkunum heppnist að ganga svo frá þessum málum með tíð og tíma, að einstaklingsframtakið komi ekki til greina í verzlunarmálum. Eða ég geri ráð fyrir því, að þeir geri þetta vitandi vits, a. m. k. sá flokkurinn, sem veit hvað hann vill og gengur vitandi vits að sínu starfi, að koma öllu undir ríkið. Ég verð að segja, að mér finnst hálfleiðinlegt fyrir þá stjórnmálamenn, sem láta berast af straumnum, að þeir skuli ganga blindandi út í hann og vita ekki, hvað þeir eru að gera, gera sér ekki grein fyrir, hvert stefnir. Annars er þetta um straum tímans tilefni í langar hugleiðingar, sem ég geri ráð fyrir, að hæstv. forseti, þó hann hafi sýnt einstakt umburðarlyndi hér í d., geti látið sér leiðast. Ég held, að það sé vitleysa hjá hv.þm., að straumur tímans gangi með sósíalistum, heldur mun hann þvert á móti ganga móti þeim. Enda held ég, að það sé orðið svo erlendis, að sósíalistar fjarlægist nú sem óðast sína stefnu, og í því sambandi koma mér í hug orð forsrh. Dana, Staunings, að hann vildi ekki á nokkurn hátt skerða einstaklingsfrelsið. Það er ekki svo, að straumur tímans sé með hreinræktuðum kenningum þeirra rauðu, heldur er hann á móti þeim.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það, sem ég sagði um hækkun verðlagsins í smásölu á síðustu árum, hafði ég eftir verðlagsskýrslum, sem Þjóðabandalagið hefir gefið út. Ég spurðist fyrir hjá kaupmanni hér, hvort eins væri ástatt hvað Ísland snerti, og var hann ekki í neinum vafa um, að það væri hér eins og annarsstaðar, enda liggja til þess sömu rök. Ég sé ekki, að einkasala á eldspýtum komi sérstaklega þungt niður á smásölunum. Þeirra álagning mun verða lík og er, en náttúrlega kemur hún niður á heildsölunum. Hv. þm. var að tala um, að við létum berast blindandi með straumnum. Ég hygg, að það þurfi fulla sjón og gagnrýni til að geta fylgzt með, þurfi að vera sjáandi til að vita, hvað er að gerast. Hitt er blinda, að loka augunum fyrir því, sem er að gerast, streitast á móti, reyna að standa kyrr og vilja ekkert sjá. Ef það er satt, sem hv.þm. sagði, að sósíalistar séu að fjarlægjast stefnu sína, þá mun bráðum draga úr því drasli, sem þeim fylgir!! En ég hygg, að þetta sé ekki rétt hjá hv.þm., því einmitt nú leggja sósíalistar, og raunar allir vinstri flokkar, sterka áherzlu á að auka afskipti ríkisins af verzlunarmálum, ekki til að draga úr einstaklingsframtakinu, heldur til að skapa því þau skilyrði, að það fái notið sín sem bezt. Ég hygg það sé auðséð, hvert straumur tímans stefnir, þegar Bandaríki N.-Ameríku, þetta volduga heimsveldi og höfuðvígi einstaklingsframtaksins, eru nú farin að hafa svo rík afskipti af atvinnu- og verzlunarháttum, að lögboðið er, hvaða kaup skuli greiða og hve mikið það skuli lækka, hvað langur vinnutíminn skuli vera o. s. frv. Og þetta er gert með þeim árangri, að meiri hl. þjóðarinnar snýst með forsetanum. 

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Ég er alveg undrandi yfir hv.þm. V.-Ísf. Hann talar um straum tímans eins og maður, sem enga hugmynd hefir um það, hvað straumur er. Hann segir, að maður þurfi að vera sjáandi til að láta berast með straumnum. Þetta minnir á þau frægu orð þm. um vindinn, sem enginn vissi hvaðan kæmi eða hvert færi. Ég hygg, að það verði eins hjá hv.þm. er hann gerði grein fyrir því, sem hann hafði séð í einhverju riti, útgefnu af Þjóðabandalaginu, eins muni verða með orðin frægu, að hann hafi þau úr einhverju góðu riti. Það þarf sannarlega ekki sjón til að láta berast með straumi tímans, enda lætur þm. sig berast blindur á báðum augum. Hann heldur, að það sé straumur tímans, að ýmsar þjóðir hafa orðið að grípa til neyðarúrræða, t. d. tekið upp haftastefnu. Af því gripið hefir verið til óyndisúrræða í mörgum löndum til að reyna eitthvað, og menn vita ekki, hvað gera skal, heldur þessi hv.þm. að þetta stafi af því, að menn séu að gerast sósíalistar. En það er alveg áreiðanlegt, að allur heimurinn þráir að komast út úr þessu stríði, þráir að geta fellt niður þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið í ýmsum löndum á þessum vandræðatímum, og þetta er áreiðanlega straumur tímans, að allir leita eftir því, hvað sé bezt til að losna við það þvingunarástand, sem ríkir í heiminum, og fá aftur sitt fulla frelsi. En þessar ráðstafanir eru gerðar af því menn halda, að svona verði þetta í rauninni að vera á þessum tímum. - Ég vil að lokum spyrja hv.þm., hvernig hann skilur orð Staunings um að hann vilji ekki skerða einstaklingsframtakið, heldur efla það.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja umr. mikið. Ég hefi notað líkinguna um strauminn vegna þess, að ég á við hreyfingu og breytingu, og ég álít, að það þurfi sjón til að hreyfast, eða a. m. k. meiri sjón en til þess að standa kyrr. Líking þessi var nú útfærð af hv. 3. m. Reykv. eftir orðinu, og það er náttúrlega hættulegt fyrir mig að nota þetta orð. Það er rangt hjá hv.þm., að það hafi verið ég, sem fyrst sagði orðið um vindinn; það var miklu meiri maður okkur báðum, sem sagði þau fyrst. Hv. þm. gaf hér átakanlega lýsingu af ástandinu í heiminum. Hann lýsti því, að allir væru að brölta við að gera allt annað en þeir vildu gera eða teldu rétt að gera. Sannleikurinn er sá, að þær viðskiptareglur, sem gilt hafa undanfarnar aldir, eru hættar að „fungera“, gallar samkeppnisskipulagsins eru vaxnir kostunum yfir höfuð, og þá verða menn að reyna að finna eitthvað annað betra. Hv. þm. þarf ekki að segja mér það, að stórþjóðirnar geri þær ráðstafanir, sem þær gera, vegna annars en þess, að þær eru sannfærðar um, að það er betra en ástandið, sem ríkir. Það er eins og Roosevelt forseti sagði: Ef sú aðferð, sem er reynd, heppnast ekki, þá er ekki annað en reyna annað betra. Og það er einmitt þetta, sem er gert. Þá átti straumur tímans að stranda á einu heljarmiklu skeri, sem heitir Stauning, og það er náttúrlega erfitt að komast framhjá þeim mikla manni. En ég skil orð Staunings á þann hátt, að hann noti orðið einstaklingsframtak ekki á sama hátt og hér er gert í pólitíkinni, sem slagorð af vissum flokki. En ef við athugum nú, hvað Stauning hefir gert, þá hefir hann sett sterkari gjaldeyris og innflutningshömlur en þekkjast annarsstaðar. Hefir hann ekki sett skipulag á sölu landbúnaðarafurða innanlands og utan, sem ýmsir segja, að skerði einstaklingsfrelsið? En ég og Stauning segjum, að þetta geri það ekki, heldur sé þetta gert til þess, að einstaklingurinn fái að njóta sín. Sannleikurinn er sá, að þegar skipulagið eldist, verða gallarnir of áberandi, og þá þarf að gera nýjar stórfelldar ráðstafanir. það er straumur tímans.

Sigurður Kristjánsson Ég tek til máls bara af því, að hv.þm. V.-Ísf. var að spá illa fyrir mér og hv. 3. þm. Reykv. Hann hélt, að svo gæti farið fyrir okkur, að fastheldni okkar gæti leitt okkur til dauða. Ég veit, að þetta er rétt, fastheldni við skoðanir getur leitt til pólitísks dauða. En það getur líka verið hættulegt að fela sig straum tímans og of mikið í sölur lagt til þess að fljóta. Það eru til hringiður í straum tímans, sem fært geta í kaf jafnvel þá, sem mestu fórna til þess að geta flotið ofan á. - En þótt menn bíði pólítískan bana af því, að þeir eru fastheldnir við skoðanir, er það engin sönnun fyrir því, að þeir hafi haft rangt fyrir sér. Hvort þetta leiði mig til dauða, skal ég ekkert um segja. Ég sé ekkert við það að athuga að deyja heiðarlegum dauða, ef lifað er með sæmd og dauðanum tekið með karlmennsku. En hitt er verra, að lifa með lítilli sæmd, eins og sumra virðist háttur, og vilja allt til vinna að lifa pólitískt. Ég vil segja það, að þó breyttir tímar og erfiðir geri það að verkum, að eitthvað þurfi að gera í þá átt að hefta einstaklingsframtakið, kollvarpar það ekki því lögmáli, sem allt félagslíf byggist á, og þó einstaklingsframtakið hafi í höndum ósvífinna manna gengið í einstaka tilfellum lengra en almennt velsæmi leyfir, þá raskar það ekki grundvallarlögmáli allrar heilbrigði í verzlun og viðskiptum. Skoðun mín er sú, að hvorki hér á landi né annarsstaðar muni neitt annað leiða til meiri farsældar fyrir heildina. Það er því óhætt fyrir mig og aðra, sem trúa á einstaklingsframtakið, að halda fast við þá trú, og bíða dauða síns með karlmennsku. En ég skildi dauðaspá hv.þm. í sambandi við það, að hann lýsti því yfir, að hann hefði smitazt af rauðum hundum, sem hann nefndi svo, og skyldi þá hans hlutskipti vera betra en okkar? En það eru til margar straumlínur, og sá, sem hugsar mest um að lenda í þeirri straumlínu, sem ber hann helzt að þessa heims gæðum, hann getur lent í hringiðu og orðið utan strauma, þ. e. a. s. utan flokka. Menn verða því að reyna að sjá svo um, að þeir lendi ekki í hringiðu og sogist niður af þeim straumi, sem menn hafa helzt kosið sér að berast með.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Það var aðeins til að slá því föstu, að þessar neyðarráðstafanir, sem ég var að segja, að ýmsar þjóðir gripu nú til, svo sem Danir og Þjóðverjar, þær mörkuðu ekki straum tímans. Það er því algerður misskilningur hjá hv.þm. V.-Ísf., að slíkt sýni, hvert straumur tímans stefnir, heldur grípa menn til slíkra ráðstafana út úr neyð, af því að þeir halda í svipinn, að það sé betra, en enginn heldur, að það sé heppilegast í framtíðinni. En þessi frv., sem hér liggja fyrir, eiga ekki að vera neyðarráðstöfun vegna yfirstandandi viðskiptaörðugleika, heldur framtíðarráðstöfun þeirra flokka, sem að þeim standa, og þá er að gera sér grein fyrir, hvort straumur tímans réttlætir þá stefnu, sem kemur fram í þeim frv., en þar að lúta þau ummæli Staunings, sem ég tók upp. En þrátt fyrir þær neyðarráðstafanir, sem hafa verið gerðar í Danmörku, þá veit ég ekki til, að þar hafi komið fram lagafrv. svipuð þessum hér, sem eiga þó ásamt öðrum einokunarfrv. að vera stefnumál framvegis hjá stjórnarflokkunum. Það er því tvímælalaust rétt, sem ég sagði, að straumur tímans rennur á móti stefnu þessara sósíalista, þó að þeir vilji nú nota sína valdaaðstöðu til að knýja þessi frv. fram. Þeir halda, að sú stefna falli saman við straum tímans, en ég held, að hún fari í gagnstæða átt.

Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson) Eins og nál. á þskj. 106 ber með sér, er fjhn. sammála um að leggja þetta frv. fyrir hv. d. óbreytt frá 1. umr. Eins og tekið er fram í grg. frv. felur það í sér ákvæði um að innheimta skemmtanaskatt til ársloka 1935 með sama álagi, 8%, og gilt hefir frá því á árinu 1933. Frv. þetta er því framlenging á gildandi lögum í þessu efni, og er það eitt af þeim tekjuaukafrv., sem hæstv. stjórn ber fram til þess að geta staðizt nauðsynleg útgjöld ríkissjóðs bæði til verklegra framkvæmda og fleira. Ég vil því í nafni n. óska þess, að frv. verði samþ. og vísað til 3. umr.

Frsm. (Sigfús Jónsson) Frv. þetta er shlj. lögum nr. 50 19. júní 1933, að öðru leyti en því, að fellt er úr l. að fresta framkvæmd jarðræktarlaganna að því er verkfærakaupasjóð snertir, og að 1/8 hluti menningarsjóðs skuli renna í ríkissjóð. Þykir ekki vert, að ríkissjóður taki í sinn hlut þennan litla hluta tekna menningarsjóðs, en að því er hitt atriðið snertir, þykir ekki mega fresta framkvæmdum verkfærakaupasjóðs lengur vegna þverrandi vinnuafls í sveitunum. Er nauðsynlegt að veita bændum aðstoð til verkfærakaupa til þess að vega upp á móti fækkun hinna vinnandi handa. Með l. eins og þau verða samkv. frv. er frestað framkvæmd 5 gildandi l. Framkvæmd l. nr. 50 10. nóv. 1913, um að landssjóður leggi landsbankanum til 100 þús. kr. á ári í næstu 20 ár, er frestað til ársloka 1935. Er ég ekki svo kunnugur hag landsbankans, að ég viti, hvort bankinn er í þörf fyrir þetta framlag, en það er öllum vitanlegt, að ríkissjóður er í fullri þörf fyrir að losna við þessa kvöð. Framkvæmd 2. og 3. gr.l. nr. 45 10. nóv. 1913. um Bjargráðasjóð Íslands, er sömuleiðis frestað til ársloka 1935. Samkv. þessum l. her sveitar- og bæjarfélögum að greiða 23 aur. iðgjald í bjargráðasjóð fyrir hvern mann, sem þar er heimilisfastur, og ríkissjóði sömuleiðis. Er framkvæmd þessara ákvæða l. frestað. Þá er svo ákveðið, að tekjur af l. nr. 56 31. maí 1924, um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, skuli renna í ríkissjóð til ársloka 1935, og ennfremur tekjur eftir l. nr. 58 8. sept. 1931, um einkasölu á tóbaki. Samkv. þeim l. rennur ágóðinn af tóbakseinkasölunni að hálfu til byggingar- og landnámssjóðs og að hálfu til byggingarsjóða verkamanna, en sjóðunum er bættur þessi tekjumissir upp að nokkru leyti með framlagi, sem þeim er ætlað í fjárl. ársins 1935, af tekjum tóbakseinkasölunnar. 100 þús. kr. til hvors. Loks fellir frv. svo niður til ársloka 1935 kennslueftirlit það, sem ræðir um í 6.-8. gr.l. nr. 35 19. maí 1930. Veit ég ekki, hve miklu þetta eftirlit nemur, en ég hygg þó, að kostnaðurinn við það muni svara um 15 þús. kr. Hvort heppilegt sé að fella eftirlitið niður eða ekki, skal ég ekkert segja um, en ég býst við, að hv.þm. V.-Ísf., sem skrifað hefir undir nál. með fyrirvara um þetta atriði, muni gera grein fyrir því. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv., en leyfi mér að leggja til f. h. fjhn., að frv. verði samþ. óbreytt.

Ásgeir Ásgeirsson Ég vildi aðeins beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að hann beri síðasta lið frv. upp sérstaklega, svo að þm. gefist tækifæri til að sýna það með atkv. sínu, hvort þeir vilja fella kennslueftirlitið niður. Kennslueftirlitið er líklegt til að gera mikið gagn, og þar sem ekki er nema um l0-12 þús. kr. útgjöld að ræða, sýnist sem réttast hefði verið að fella þennan lið niður úr frv., eins og liðinn viðvíkjandi menningarsjóði.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Um þetta frv. er fátt að segja. N. er sammála um að láta það ganga óbreytt fram. Það er eindregin ósk forseta Sþ., að máli þessu verði hraðað. Hinsvegar býst n. við fleiri brtt. við þingsköp, en hún taldi ekki rétt að láta þessa bíða eftir því. N. leggur því til, að málið gangi fram eins og það liggur fyrir á þskj. 36.

Flm. (Bergur Jónsson) Ég þykist ekki þurfa að hafa mörg orð fyrir þessu frv. - Þessi staður, sem hér er um að ræða, er sunnanvert við Patreksfjörð; er þar góð höfn, og eitt verzlunarfélag hefir aðsetur sitt á staðnum. En héraðsbúum er nauðsynlegt að fá þarna löggilta höfn, til þess að auðveldara verði að fá skip til þess að koma þar við. Að öðru leyti vísa ég til grg. frv. Ég býst ekki við, að nauðsynlegt sé að vísa þessu máli til n., og mun því ekki gera till. um það.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Allshn. hefir klofnað í þessu máli. Ég legg til ásamt hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. landsk., að frv. verði samþ. óbreytt, en hv. 8. landsk. og hv.þm. Snæf. leggja til, að frv. verði fellt. Ég álít nú, að heppilegast hefði verið, að stj. hefði farið eftir þeirri þál., sem samþ. var á síðasta þingi, að gera almenna endurskoðun á l. Hefði það vitanlega verið heppilegast að fá allar breyt. í einu. En þessa breyt. má telja viðaukabreyt. við l., sem gerð voru í því skyni að bæta úr ófullkomnum lagaákvæðum í þeim tilfellum, sem hér um ræðir, sem sé að koma í veg fyrir það, að bæjarstjóri verði kosinn án þess að bak við hann standi meiri hl. bæjarstj., og hafi svo meiri hl. á móti sér og verði svo kannske að framkvæma margt, sem hann er algerlega mótfallinn. Það er kannske ekki vist, að úr þessu verði fullkomlega bætt með þessu frv., en þó verður það helzt gert með því að efna til nýrra kosninga, eins og frv. gerir ráð fyrir, og reyna þannig að skapa þann meiri hl., sem getur svo kosið starfhæfan bæjarstjóra. Þetta er aðeins heimild fyrir atvmrh. að ákveða, að svo skuli gert, svo að það er lítil ástæða til að halda, að það verði gert nema nauðsyn beri til, enda er svo ákveðið í frv., að þetta skuli því aðeins gert, að bæjarstjóri sé í andstöðu við meiri hl. bæjarstjórnar. Þar að auki vil ég benda á það, eins og líka stendur í grg. frv., að það er vitanlega í fullkomnu ósamræmi við þingræði og lýðræði, ef bæjarstjóri er í andstöðu við meiri hl. bæjarstj., og það getur aldrei blessazt til lengdar, ef hann verður að ganga nauðugur að framkvæmd þeirra mála, sem framkvæma á. - Við leggjum því til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson) [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. meiri hl. tók fram, hefir allshn. klofnað um þetta mál. Við hv.þm. Snæf. álítum, að þetta frv. geti alls ekki náð þeim tilgangi, sem því er ætlað, og leggjum því til, að það verði fellt. 2. gr. frv. gengur út á það, að atvmrh. sé heimilt að fyrirskipa nýjar bæjarstjórnarkosningar, ef ekki hefir náðst meiri hl. allra bæjarfulltrúa fyrir kosningu bæjarstjóra, þannig að bæjarstjóri sé í andstöðu við meiri hluta bæjarstj. Ég vil nú strax benda á það, að eins og þessi gr. er orðuð, er það alls ekki nauðsynlegt, að bæjarstjóri nái ekki kosningu með meiri hl. bæjarfulltrúa, og sá bæjarstjóri, sem ekki hefir haft á bak við sig atkv. meiri hl. bæjarfulltrúa, þarf ekki að vera í andstöðu við meiri hl. bæjarstj. Það er tekið fram í 2. gr., að það sé alveg sjálfsagt, að svo hljóti að vera, en það er misskilningur þess, sem samdi þessa gr. Lög nr. 59 frá 1929 setja reglur um bæjarstjórnarkosningar í kaupstöðum og kauptúnum, og skipa þær svo fyrir, að hlutfallskosningu skuli viðhafa bæði um kosningu aðalmanna og varamanna. Af þessu leiðir það, að til þess að einn flokkur fái meiri hl. innan bæjarstj., þarf hann í flestum tilfellum að hafa meiri hl. kjósenda á bak við sig. Kosningalögin eru mjög rúm og heimila flokkum að koma með lista, eins og líka reyndin hefir orðið á í ýmsum kaupstöðum, og þarf þess vegna ekki mikið atkvæðamagn til þess að koma að einum manni í bæjarstj. Af þessu leiðir það, að það verður alltaf sjaldgæfara og sjaldgæfara, að einn flokkur hafi svo mikið fylgi á bak við sig, að hann fái hreinan meiri hl. fulltrúa, og því síður sem kosningalögin eru rýmri og flokkarnir fleiri. Í l. frá 1929 er ákvæði um það, að bæjarfulltrúar skuli kjósa bæjarstjóra, og sá maður sé kosinn, sem flest atkv. fær, þó að hann fái ekki helming allra atkv. eða meira, og er af því augljóst, hve lítil líkindi eru oft og einatt fyrir því, að nokkur einn fái meiri hl. allra atkv., þar sem flokkar eru margir. Út af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, vil ég benda á, að við höfum þó dæmi úr tveimur kaupstöðum, þar sem bæjarstjóri hefir verið kosinn án þess að hann hefði meiri hl. Það er á Ísafirði og Akureyri. Löggjafinn gerir vitanlega ráð fyrir, að ef enginn flokkur innan bæjarstj. hefir meiri hl. atkv., þá verði flokkarnir að koma sér saman um kosningu bæjarstjóra, eða þá að hver flokkur gefi sínum manni atkv. sinna flokksmanna, og sá hlýtur þá kosningu, sem flest atkv. hefir fengið. Ef þetta væri ekki í flestum tilfellum aðalreglan, þá væri oftast mjög erfitt að leysa það mál og fá bæjarstjóra kosinn af meiri hl. bæjarfulltrúa. Það, sem er þó sérstaklega áberandi í þessu frv. og væri út af fyrir sig nóg til þess, að ég gæti ekki fylgt því, er það, að bæjarstjórnirnar eiga ekki að hafa ákvörðunarvald um það, hvort efna skuli til nýrra kosninga, heldur er það atvmrh. Honum er gefin heimild til að fyrirskipa nýjar kosningar, hvort sem bæjarstj. vill eða ekki. Nú er ekki talað um það, hvernig þessi meirihlutaandstaða gegn bæjarstjóra þurfi að vera til að nýjar kosningar séu heimilar. Flokkur, sem styður bæjarstjóra, getur klofnað í einu máli og bæjarstjóri þannig orðið í minni hl. Er þá atvmrh. opin leið að fyrirskipa nýjar kosningar, því að frv. tilgreinir ekki, hvort hér þurfi að vera um flokkslega eða málefnalega andstöðu að ræða. Og það getur vel skeð, ef sá maður er atvmrh., sem vill gera sínum flokki greiða, að hann taki gefið tilefni að boða til nýrra kosninga, af því að hann héldi, að hann gæti unnið flokki sínum pólitískt gagn með því. Hv. flm. hefir ekki barið þetta frv. fram til að vernda einhverja aðalreglu, sem eigi að gilda um bæjarstjórnarkosningar í kaupstöðum. Það er flutt aðeins til að reyna, hvort sósíalistar á Ísafirði geta ekki með nýjum kosningum fengið meiri hl. í bæjarstj. þar. Ég hefði því kunnað miklu betur við það, að þessi hv.þm. hefði kannazt við sannleikann í þessu máli og miðað þetta frv. við Ísafjörð einan, því að það kemur ekki til mála að framfylgja þessu nema aðeins á Ísafirði. T. d. á Akureyri og Siglufirði dytti mönnum ekki í hug, að neinn einn flokkur geti fengið meiri hl. í bæjarstj. Þar eru flokkarnir svo margir og svipaðir, að slíkt kæmi ekki til mála. Á Siglufirði eru 4 flokkar, sem kjósa 9 fulltrúa, 3 flokkar eiga 2 fulltrúa hver, en einn flokkurinn á 3. Á Akureyri eru 4 flokkar, í Reykjavík 4 flokkar, á Ísafirði 3 flokkar. Ef við athugum nú atkvæðatölur frá Ísafirði að undanförnu, þá verðar skiljanlegra, hvers vegna hv.þm. ber þetta frv. fram. Við bæjarstjórnarkosningarnar í byrjun ársins 1934 voru gild atkv. 1176. Þar af fékk Sjálfstfl. 498, kommúnistar 117 og Alþfl. 561. Bæjarstj. varð því þannig skipuð, að þar áttu sæti 4 sjálfstæðismenn, 4 Alþýðuflokksmenn og einn kommúnisti. Svo komu kosningar til Alþingis í vor. Þá fékk hv.þm. Ísaf. 701 atkv. sem jafnaðarmaður, Sjálfstfl. 534 atkv. og kommúnistar 69 atkv. Það er rétt, að samkv. þessum tölum mundi Alþfl. fá 5 fulltrúa og komast þannig í meiri hl. í bæjarstj., og þess vegna er nú þetta frv. fram komið. Ég get vel ímyndað mér, að mjög erfitt sé að stjórna bæ eins og Ísafirði, þegar bæjarstj. er skipuð eins og hún er nú. En það réttlætir ekki það, að setja það sem aðalreglu, að atvmrh. geti stofnað til nýrra kosninga hvar sem er, ef bæjarstjóri hefir ekki alltaf meiri hl. bæjarstj. með sér. Ef hv.þm. hefði komið fram með frv. um, að þetta skyldi aðeins gilda um Ísafjörð, þá hefði þetta þó verið nokkuð öðru máli að gegna, en eins og frv. er, álít ég ómögulegt að samþ. það. Það hefði þó verið annað mál, ef bæjarstjórnirnar fengju að ráða því sjálfar, hvort ætti að fyrirskipa nýjar kosningar. Ég skil ekki, hvernig hv.þm. getur farið að setja þetta ákvæði í frv., en ég veit þó, hvers vegna hann gerir það. Það er af því, að hann veit, að fulltrúi kommúnista mundi greiða atkv. á móti nýjum kosningum nú. En nú segir hv.þm., að fulltrúar sjálfstæðismanna mundu vilja nýjar kosningar. En ef það er rétt, hvers vegna vill hann þá ekki setja það í frv., að meiri hl. skuli ráða þessu? Það er bara af því, að hann þorir ekki að treysta því, að meiri hl. samþ. þetta. Í grg. stendur, að lýðræðið eigi að gilda, en samt vill hv.þm. ekki láta meiri hl. ráða hér. Hann vill nota sér það, að sósíalisti er í stj., en þorir ekki að bera málið undir bæjarstj. Við höfum enga vissu fyrir því, nema eins geti farið á Akureyri. Atvmrh. getur séð sér hag í því að láta nýjar kosningar fara fram, þó að meiri hl. bæjarstj. vilji það ekki. Ef bæjarstjóri á Akureyri hefir ekki meiri hl. flokksfylgi að baki sér, þá getur atvmrh. látið fara fram kosningar hvenær sem honum sýnist, og ráðh. þarf ekki að láta sér nægja með einar kosningar, heldur getur hann fyrirskipað fleiri. Og svo skyldu kosningarnar fara svo, að enginn einn flokkur fengi meiri hl. Ég sé ekki, hvar slíkt endar. Ég sé ekki, hvaða vit væri í því að veita gerræðisfullum ráðh. í ofbeldisflokki vald til þess að ákveða bæjarstjórnarkosningar hvað eftir annað, kannske mánaðarlega. Kosningar skapa í sjálfu sér engan meiri hl. Það er alveg sama, hve oft boðskapur um kosningar kemur frá ráðh.; hlutfallið milli flokkanna breytist ekki fyrir það. Það kemur af því, hve flokkarnir eða listarnir eru margir, og meðan hlutfallskosning er leyfð, má búast við því, að enginn einn listi geti fengið meiri hl. atkv. Ef hér hefðu verið ákvæði um það, að hafa bundna kosningu milli tveggja lista, þá var það annað mál.

Var það lýðræði?

. Það er aðferð, sem gildir á hinu háa Alþingi. Ég vil benda hv.þm. á það, að forseti sameinaðs þings er kosinn bundinni kosningu, þegar búið er að gera tvær tilraunir með óbundinni kosningu og enginn hefir fengið hreinan meiri hl. Það er bezt fyrir hv.þm. að vera ekki með neinn skæting.

Er það skætingur, ef minnzt er á lýðræði?

. Tilgangurinn með þessu frv. er ekki lýðræði; það orð á aðeins að skreyta frv. eins og það kemur fram í grg. þess. Það er hrein og bein hugsunarvilla að halda, að ný kosning skapi meiri hl., og þó kannske væri hægt í einstaka tilfellum að leysa málið með nýrri kosningu, þá nær ekki nokkurri átt að setja þetta sem aðalreglu. Það er miklu nær, að það væri undantekningarregla fyrir þá kaupstaði, sem sérstaklega óska eftir kosningu aftur. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um frv. Ég hefi ekki bundið mig við einstakar gr. frv., herra forseti, heldur rætt um frv. í heild. Mér fannst ég verða að ræða það almennt, af því ég var á móti málinu. Ég vil enda með því, að ég álít þetta mál fram komið vegna Ísafjarðar, og að sá, sem ber það fram, geri það af því, að hann álítur, að hann með því geti náð meiri hl. í bæjarstjórn. En ég álít, að Alþingi geti ekki gert það að meginreglu, hvenær sem bæjarstjóri á einhverjum stað lendir í andstöðu við meiri hl. bæjarstj. án tillits til flokksfylgis eða vilja meiri hl. bæjarstj. Ef lýðræði ætti að gilda, þá eru það bæjarstjórnirnar, sem eiga að ráða. Þetta frv. ber vott um þröngsýni hv.flm., sem sér ekki út fyrir Ísafjarðarkaupstað.

Frsm. (Emil Jónsson) Iðnn., sem hefir athugað þetta frv., leggur til, að það verði samþ. svo að segja óbreytt. Aðeins lítilsháttar lagfæringar hefir n. gert á frv. á tveim stöðum, með því að fella úr því setningar, sem álitnar voru óþarfar. Er það í fyrsta lagi í 1. gr., að felld eru niður orðin „þar sem fyrirtækið á heimili.“ Þá þótti og tryggara að fella úr 6. gr., til þess að gera það greinilegra, að ágóða af þeim fyrirtækjum, sem um er að ræða, verði varið til fyrirtækjanna sjálfra. Þessar brtt. flytur n. ágreiningslaust og mælir einhuga með því, að frv. verði samþ. ásamt þeim, og með tilliti til góðra undirtekta, sem frv. þetta fékk við 1. umr., vil ég vona, að hv. d. samþ. frv. til 3. umr.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þetta frv., sem meiri hl. sjútvn. flytur hér, er í raun og veru ekki alveg nýtt, því að á síðasta þingi var að efni til flutt samskonar frv. af tveimur núv. hæstv. ráðh. og hv.þm. Vestm. Málið fór þá til fjhn., ef ég man rétt, og fékk þar þær undirtektir, að n. var nokkurnveginn einhuga um, að sú breyt. á l., sem frv. fór fram á þá, og var sama efnis og sú breyt., sem farið er fram á í þessu frv., ætti að ná fram að ganga. Að þessu frv. standa, eins og grg. ber með sér, Stýrimannafélag Íslands, Vélstjórafélagið og Sjómannafélag Rvíkur. Öll þessi fél. vilja veita allan sinn stuðning til þess, að þetta mál megi ná samþykki, þótt hagsmunir háseta og kyndara komi hér ekki beint til greina. Ég vil geta þess hér, að hæstv.dómsmrh. hefir lýst sig samþ. þeirri breyt., sem í frv. felst. Ég hefi og ráðgazt um þetta mál við framkv.stjóra Skipaútgerðar ríkisins, og þær breyt., sem hann óskaði eftir við frv., voru teknar til greina. Allir aðilar, sem mest hafa með þessi mál að gera, eru frv. samþykkir. Ég vil gera nokkra grein fyrir aðalbreyt., sem farið er fram á. Í upphaflegu varðskipalögunum, sem sett voru 1928, var svo til ætlazt, að stýrimenn og vélstjórar fengju fastákveðin laun í launal. Ég var dálítið riðinn við þá lagasetningu, því að sjútvn. Nd., sem ég þá átti sæti í, hafði málið til meðferðar. Mér var því kunnugt um, að andi þeirrar löggjafar var sá, eins og sjá má af þeim ummælum, sem frv. fylgdu, að það ætti að tryggja fasta starfsmenn við varðskipin, sem ynnu þar eins lengi og heilsa og starfskraftar leyfðu. Þarna myndaðist starfsmannastétt, sem ríkið átti að hafa eins mikið gagn af og unnt væri, og var því talið rétt að fastákveða laun þessara manna og veita þeim þann rétt, sem embættismönnum ríkisins er veittur að lögum. En í framkvæmdinni hefir þetta orðið á allt annan veg. Það hefir engin festa myndazt í starfskiptunum á þessum skipum, nema að örlitlu leyti. Það hafa orðið skipstjóra- og vélstjóraskipti á þessum skipum. Sumir starfsmannanna hafa séð sér leik á borði að ná í önnur og betri störf; sett hefir verið út á starf sumra og þeir því ekki átt kost á að setjast í þessi embætti. Ég vil og geta þess, að eitt hefir enn komið í ljós á síðari árum þessum málum viðvíkjandi, er taka þarf til athugunar. Þegar l. voru sett, voru varðskipin 3 eins og nú, og ætlazt til, að starfsmennirnir hefðu á þeim fullkomið ársstarf. En nú er ástandið þannig, að fjárhagur ríkissjóðs hefir mjög takmarkað úthald skipanna, og þeim hefir verið lagt upp til skiptis um misjafnlega langan tíma. Tvö síðustu árin hefir ekki verið að jafnaði nema eitt varðskip í gangi. Fjárhagur ríkissjóðsins hefir ekki leyft meira. Yfirmönnunum hefir að vísu verið haldið á föstum launum við skipin, ef þeir hafa ekki þurft að leysa menn á öðrum skipum af hólmi vegna sumarleyfa o. fl. þ. h. Ein ástæðan enn til breyt. er sú, hve mikið misræmi hefir skapazt milli vélstjóra og stýrimanna á varðskipunum. Í upphafi var reynt að ganga svo frá þessu máli, að launin yrðu sem allra líkust. Mismunurinn var ekki ýkjamikill í fyrstu, en við það, að dýrtíðaruppbót á launum embættismanna lækkaði svo ört sem raun varð á, lækkuðu líka laun þessara manna, og mismunurinn á launum þeirra og annara farmanna varð allverulegur. Þetta má sjá af grg. frv. frá í fyrra, og þetta er óbreytt nú frá því, sem það var þá. Ég ætla að lesa upp nokkrar tölur, sem sýna þann mismun, sem nú er á launum stýrimanna, sem vinna hjá Eimskipafél. Íslands og strandferðaskipunum, og svo aftur þeirra, sem vinna á varðskipum ríkisins. 1. stýrimaður á varðskipi hefir 95 kr. lægra kaup en stéttarbræður hans á skipum Eimskipafél. og strandferðaskipunum. 2. stýrimaður hefir 52 kr. lægra og 3. stýrimaður 16 kr., en það má geta þess, að laun hans hafa hækkað dálítið frá því, sem þessar tölur segja, en á Eimskipafélagsskipunum og strandferðaskipum ríkisins hefi ég ekki athugað, hve mikill munurinn verður, þegar sú hækkun er tekin til greina. Eftir 12 ára þjónustu er mismunurinn orðinn 106 kr. hjá 1. stýrimanni 104 kr. hjá öðrum stýrimanni, og 27 kr. hjá 3. stýrimanni, en hans laun hafa hækkað nú, eins og áður er getið. Ef við tökum svo vélstjórana, þá er þar um öllu meiri mismun að ræða. Á byrjunarlaunum 1. vélstjóra er mismunurinn 135 kr., 2. vélstjóra 133 kr., og 3. vélstjóra 98 kr., en eftir 12 ára þjónustu er mismunurinn hjá 1. vélstjóra orðinn 185 kr., 2. vélstjóra 125 kr., og 3. vélstjóra 90 kr. Þetta út af fyrir sig hefir valdið því, að mönnum, sem á varðskipunum vinna, finnst, að þeim sé gert mjög rangt til, þar sem líka ríkið, sem hefir þá í þjónustu sinni, veitir þeim ekkert tryggari atvinnu heldur en verzlunarflotinn sínum mönnum. Þessi gífurlegi mismunur má ekki eiga sér stað, og fjhn.Nd. virtist vera á sama máli um, að það mætti ekki svo vera framvegis. Það, sem hér er farið fram á, er að laun þessara manna séu nákvæmlega í samræmi við laun stéttarbræðra þeirra á verzlunarskipunum, og þeir megi hér eftir semja um laun sín og þeirra félag fyrir hönd þeirra, á sama hátt og aðrir stéttarbræður þeirra, þannig að launin séu nákvæmlega þau sömu hjá báðum, með þeim breyt., sem þau kunna að taka. Þetta er í raun og veru kjarni frv. Ég skal nú nefna þær aðrar breyt., sem gerðar hafa verið á l. 1928 og þeim breyt., sem þau tóku með l. frá 1932. Þetta frv. hefir verið steypt upp úr þessum l. báðum. Því einu hefir í raun og veru verið breytt, sem þeir, er hafa samið þetta frv., töldu, að myndi stangast við greinina um launakjörin, ef aðrar greinar frv. væru óbreyttar. Það, sem raskast frá eldri l., er þá aðallega þetta tvennt, að laun starfsmanna ríkisins á varðskipunum færist upp í það, sem nú er á verzlunarskipunum og strandferðaskipunum, og að uppsagnarfrestur sé bundinn nákvæmlega sömu ákvæðum hjá báðum. Ég skal nú geta þess, að skipstjórarnir eru teknir með í þessu frv., og var það gert samkv. ósk þeirra manna, sem töldu ranglæti að skilja skipstjórana eina eftir, ef laun hinna starfsmanna skipanna yrðu hækkuð. Við, sem flytjum frv., teljum, að það skipti svo litlu máli, þó að þeir verði teknir með, enda munar það ekki svo ýkjamiklu, þó að þeir séu á sama launafyrirkomulagi og skipstjórar á strandferðaskipunum, að frádreginni strandferðauppbót. Ég skal taka það fram strax, til glöggvunar, að þá samninga, sem gert er ráð fyrir að gerðir verði við þessa menn, er ætlazt til, að útgerðarstjórnin geri við stéttarfélag þeirra, og gilda þeir jafnt fyrir verzlunarskip, varðskip og strandferðaskip. Skipstjóri gerir svo starfssamning í umboði útgerðarstj. við starfsmenn skipanna, framkvæmir lögskráningu á mönnum og ræður alla menn á skipið, nema yfirvélstjóri ræður aðra vélstjóra, kyndara og aðra starfsmenn í vél. Þá er og það nýmæli í þessum l., að gert er ráð fyrir, að kafarar skuli fylgja skipunum, og er komin sú hefð á, að svo sé. Ég skal gefa þær upplýsingar, að reynslan hefir sýnt, að varðskipunum, sem eru samhliða björgunarskip. er óumflýjanlegt að hafa kafara, fyrst og fremst við allar björgunartilraunir, svo og þegar framkvæma þarf bráðabirgðabotnskoðun o. fl., og er því nauðsynlegt, að a. m. k. einn maður verði sem fastur starfsmaður við þetta á hverju skipi. Í mörgum tilfellum getur þetta verið mikill ávinningur fyrir landhelgissjóð, því að fyrir smá viðvik, eins og t. d. að skoða botn í skipi eða skera botnvörpu úr skrúfu, fást oft álitlegir peningar. Í 8. gr.l. þessara eru einnig nýmæli, þar sem gert er ráð fyrir, að af þeim hluta, sem rennur til skipverja í björgunarlaun, megi skipstjóri ákveða einhvern hluta til þeirra manna, sem mest hafa lagt sig í hættu við björgunina. Þetta er í nákvæmu samræmi við siglingalögin, að verðlauna skuli að einhverju þá menn, sem leggja sig sérstaklega í hættu við björgun. Þetta getur einnig orðið til þess að minnka það ósamræmi, sem er í úthlutun björgunarlauna, þegar þau eru miðuð við laun hvers eins. Ég hefi nú hér á undan skýrt nokkuð það, sem nýtt er í þessu frv., svo að mönnum geti verið ljóst, hvað hér er um að ræða. Ég býst við, að einhverjir muni ef til vill gera aths. við þetta, sem hér hefir verið flutt fram, og mun þá gefast tækifæri til andsvara, ef svo verður, en ég vil að lokum geta þess, að ég er ekki ugglaus um það, verði þessi launakjör látin standa framvegis óbreytt frá því, sem verið hefir, að þá séu ekki alllitlar líkur til þess, að hinir hæfustu og beztu menn, sem nú eru í yfirmannastöðunum á varðskipunum, leiti sér að atvinnu annarsstaðar, þar sem betur er borgað og vinnan tryggari, að þeirra dómi, en á varðskipunum. Ég get upplýst þessa hv. d. um það, að vélstjórunum á Ægi, sem er eina skip okkar stærri skipa, sem hefir dieselvél, en þær útheimta sérstaka þekkingu og leikni, eru boðin önnur störf, bæði á sjó og landi, sumpart hjá opinberum stofnunum eða einstaklingum. Þessar vélar eru nú fluttar til landsins og eru notaðar við iðjurekstur, t. d. frystihús, rafmagnsstöðvar o. fl., og má á því sjá, að nokkur hætta er á, að erfitt verði fyrir ríkið að halda þessum mönnum, ef það greiðir ekki eins hátt kaup og einstaklingsrekstur. Ég verð að láta uppi þá skoðun, að ég tel, að ekki yrði hægt að grípa upp í fljótu bragði vel æfða og vel menntaða menn, ef þeir, sem fyrir eru, sjá sér nauðugan þann kost að fara. Ég veit, að hér í þessari hv. d. eru menn, sem bera svo mikið og gott skyn á þetta mál, að þeir vita, að ég fer hér með rétt mál. Að lokum skal ég geta þess, að þriðji maðurinn í n., hv.þm.N.-Ísf., taldi sig vinsamlegan þessu máli, þó að hann vildi ekki gerast meðflm. frv. Sá kostnaður, sem af þessu leiddi fyrir ríkissjóð, mun verða samkv. útreikningi í fyrra 22 þús. kr., og býst ég við, að það yrði nokkuð svipað nú, en hann fer eftir því, hvort skipin eru gerð út að staðaldri eða ekki. En þó að ríkissjóður verði að taka á sig þessi auknu útgjöld, sem ég tel ekki stórvægileg á svo stórum rekstri - það er vitað, að það kostar ríkið 800000 kr. yfir árið, ef öll varðskipin eru látin ganga -, þá virðist mér, að þessar 20000 kr., sem varið yrði til að bæta kjör skipsmanna, sé ekki svo ýkjahá prósenta. Ég býst nú hinsvegar við, að það muni koma fram hér á þinginu síðar, að ekki verði hægt að verja svona miklu fé til þess, og verður prósentan þá hærri heldur en ef sú upphæð er lögð til grundvallar. Mín skoðun er sú, að þó þessi upphæð sé nokkuð há, þá sé henni ekki illa varið til að bæta kjör manna, sem búnir eru að vinna trúlega í þjónustu ríkisins um nokkurra ára skeið, og virðist mér þeir eiga fullan rétt á launum sínum, eins og hverjir aðrir þegnar þjóðfélagsins, sem hafa samskonar störf með höndum. Að mínu áliti getur ríkið ekki greitt lægri laun en það, að þau sé sambærileg við það, sem greitt er við samskonar störf hjá öðrum. Ég býst ekki við, að nauðsynlegt sé að vísa málinu til n., en tel það þó ekki útilokað. Ég mun samt ekki gera till. um það.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi ekki getað orðið flm. þessa frv. og skal gera grein fyrir, hvers vegna. Eins og menn vita, eru launakjör þessara starfsmanna ríkisins sett með l. frá 1928, og var þá meiningin sú, og hefir líka verið svo í framkvæmd, að mennirnir, sem hér um ræðir, hafi nokkru ábyggilegri vinnu heldur en stéttarbræður þeirra hjá einstaklingum. Þetta hefir verið framkvæmt þannig, að þó að skipin hafi legið uppi mánuðum saman, þá hafa þessir skipverjar fengið sín laun. Annarsstaðar mun það vera venja, að sé skipi lagt upp yfir lengri tíma, er skipverjum sagt upp, og einnig yfirmönnum skipanna, að ég ekki tali um erlendis, þar sem menn eru afskráðir strax og þeir koma í höfn, svo að segja hvað stutta dvöl sem skipið hefir. Það er rétt, að laun þessara starfsmanna ríkisins hafa lækkað, en það er í fullu samræmi við laun annara starfsmanna ríkisins. Það hefir, með því að dýrtíðaruppbót var lækkuð, orðið lækkun á launum allra starfsmanna ríkisins, og sú lækkun mun nema frá því á árinu 1922 nálægt 800 þús. kr. á ári fyrir ríkissjóð. Það er eðlilegt, ef miða á við, hve mikil dýrtíð er í landinu, að laun opinberra starfsmanna lækki með lækkaðri dýrtíð, því að öðrum kosti er sjáanlegt, að lenda muni í öngþveiti fyrir atvinnuvegum landsins. Ég tel, að það séu nokkuð tvísýnir hagsmunir fyrir þessa menn að fá þessa breytingu, því að ef svo væri, að þeir væru ráðnir með sömu kjörum og yfirmenn á skipum hjá öðrum atvinnurekendum, þá er sennilegt, að útgerðin mundi sjá sig knúða til þess, þegar hún vissi það fyrirfram, að skipið mundi liggja 2 til 3 mánuði aðgerðarlaust, að segja mönnunum upp, þar sem þeir væru ekki fastir starfsmenn ríkisins. Á þessu gætu þeir tapað eins miklu og meiru heldur en þeir ynnu með því að hafa sömu kjör og stéttarbræður þeirra á verzlunarskipum og strandferðaskipum. Verði þetta hinsvegar ekki gert, þá er hér um aukinn kostnað að ræða fyrir ríkissjóð, en nú er því miður svo ástatt, eins og hv.flm. gat um, að það er langt frá því, að ríkissjóður hafi getað haldið úti þessum nauðsynlegu gæzlutækjum. Það hefir orðið að draga úr eftirlitinu til stórra muna og til stórskaða fyrir landhelgisgæzluna, og þegar svo er ástatt, að ekki er hægt að halda uppi nauðsynlegri landhelgisgæzlu, þá er fyrir mínum sjónum erfitt að bæta við kostnaðinn og á þann hátt, að draga enn meir úr þeirri gæzlu, sem ekki fullnægir lægstu og nauðsynlegustu kröfum. Um það, að hafa einn eða fleiri kafara á skipum, sem hafa útbúnað til að bjarga strönduðum skipum, þá er það vitanlega oft þægilegt og nauðsynlegt. En ég hygg nóg að hafa einn kafara, og jafnvel einn kafara fyrir bæði skipin, því að það hefir verið svo undanfarið, að aðeins annað skipið hefir verið á floti í einu, og ennfremur eru nú köfunaráhöld víða um land og sömuleiðis kafarar, sem hægt er að ná til með ekki miklum kostnaði. Ég tel því, að nægi alveg að hafa einn kafara, því að menn verða að reyna að spara í þessum efnum sem öðrum, svo að hægt sé að vinna hið allra nauðsynlegasta fyrir þjóðfélagið. Hitt væri æskilegt, að geta borgað góðum mönnum hátt kaup, sem ég efast ekki um, að þessir menn séu, og veit af viðkynningu við marga þeirra, að þeir eru, en það eru svo margir aðrir, sem vinna fyrir þjóðfélagið og bera mjög lítið úr býtum, og ennþá minna en þessir menn, að það væri mikið misrétti að samþ. þessar launahækkanir.

Magnús Guðmundsson Ég skal ekki draga dul á það, að mér finnst, að launakjör sumra yfirmanna varðskipanna hefi verið svo slæm, að fyllilega sé þörf á að bæta þau að nokkru. Ég man eftir því, að t. d. laun 3. stýrimanns hafa oft verið lægri en laun almennra háseta, vegna þess að hásetar fá kaup fyrir eftirvinnu, en stýrimenn ekki. Það hafa líka komið kvartanir frá skipherrunum yfir því, hvað laun þeirra væru lág, og er ekki hægt að neita því, að þau laun, sem ákveðin hafa verið fyrir skipherra á varðskipum ríkisins, eru miklu lægri en laun skipstjóra á strandferðaskipum ríkisins. En ég ætla, að meiri hl. hv.n. muni eftir, hvernig á því stendur, að svona var farið að 1927. Þá voru, þvert ofan í gildandi l., færð niður laun þessara manna, og því hefir verið haldið síðan. Mér finnst því ekki nema réttlætisverk gagnvart þessum skipstjórum, að færa laun þeirra eitthvað í áttina við þau laun, sem borguð eru öðrum skipstjórum, sem ekki er hægt að álíta, að hafi vandasamari störf. Það er ekki hægt að neita því, að af þessu hljótast allmikil útgjöld fyrir ríkissjóð, því að það sjá allir. En ég vil leiða athygli að því, að það lítur út fyrir eftir fjárlagafrv. stj., að hún ætlist ekki til, að þeir, sem hafa 4000 kr. laun eða þar yfir, fái dýrtíðaruppbót, nema þess sé þörf, til jöfnunar við þá, sem eru lægri, en hafa dýrtíðaruppbót. Það verður náttúrlega að athuga, að ekki komist hér beint ósamræmi á gagnvart mönnum, sem hafa lagt meiri kostnað í nám en skipstjórar varðskipanna. Ég tek eftir því, að í frv. er fellt burt, að skipverjar séu sýslunarmenn ríkisins, og er það þó í gildandi l. Þessu var alls ekki meiningin að breyta með því frv., sem flutt var í fyrra um þetta efni. Mér skilst, að þetta eigi svo að bæta upp með ákvæði 5 gr., um að skipverjar megi ekki taka þátt í kaupdeilum, en nú vil ég spyrja hv.frsm., hvað hann telji, að taka þátt í kaupdeilu. Telur hann það, að segja upp og fara, þegar samningar eru útrunnir, að taka þátt í kaupdeilu? Ég spyr að þessu af því, að frá byrjun hefir það verið tilgangurinn að sjá svo um, að þó að kaupdeila rísi upp út af kaupi sjómanna, geti ekki farið svo, að skipverjar á varðskipunum geri þau óstarfhæf, og þannig fari, að okkar eiginn fiskifloti og varðskip séu bundin hér við hafnargarðana, en útlendir togarar leiki lausum hala í landhelgi. Ég vil skjóta því til hv.flm. þessa frv., hvort þeir geti ekki fallizt á að nema burt ákvæðið úr 3. gr., um að það skuli vera sjútvn. þingsins, sem geri út um það, hvort stýrimaður hafi verið gerður löglega rækur. Mér sýnist það alveg óhæfa að taka þennan rétt - réttinn til að leita úrskurðar dómstólanna - burtu. Það er ekki hægt að telja, að sjútvn. þingsins geti verið hlutdrægar í þessum málum, því að það mun hér um bil alltaf vera svo, að meiri hl. sjútvn. er skipaður flokksmönnum þess ráðh., sem einmitt hefir framkvæmt brottreksturinn. Í niðurlagi 6. gr. er talað um laun á skipum þeim, sem nú eru leigð til landhelgisgæzlu, og ákvæði um, að þar skuli samið við hlutaðeigendur. Þetta er ekki nógu skýrt. Hverjir eru þarna hlutaðeigendur? Eru það þeir, sem réðu mennina á bátinn og útveguðu hann? Er meining flm. sú, að þetta verði til þess, að menn séu ekki ráðnir á slík skip fyrir minna kaup en verkalýðstaxta? - Þá vildi ég benda á það ákvæði 7. gr., sem heimilar stj. að útbúa varðskipin með björgunartækjum. Þetta er úrelt heimild nú, þar sem búið er að setja björgunartæki í skipin, og endurnýjun þeirra þarf engrar lagaheimildar við. - Í 9. gr. er ákveðið, að ráðningarsamningur sjómanna falli úr gildi jafnskjótt og l. ganga í gildi. Ég kann illa við að hafa slíkt ákvæði í 1., og tel, að það eigi að fella burt.

Flm. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Í raun og veru er gerð sæmileg grein fyrir þessu frv. í grg. þeirri, sem því fylgir, svo að ég þarf þar litlu við að bæta. Aðeins vil ég taka það fram, að matsstjórahugmyndin hefir verið rædd áður hér á þingi, þótt ekki næðist samkomulag um hana. En síðan hefir margt breytzt. M. a. hefir málið síðan verið rætt í milliþinganefnd, sem fjallaði um fiskimatið og við áttum báðir sæti í, ég og hv. 1. þm. Rang., en okkur hefir greint nokkuð á í þessu máli, þótt raunar megi segja, að sá ágreiningur væri meir á yfirborðinu en í veruleikanum. Í mþn. varð það að samkomulagi að gera tilraun í þessum efnum með því að fela erindrekanum á Spáni einskonar matsstjórastarf, sem er í því fólgið, að hann heldur fundi með yfirfiskimatsmönnunum árlega, til þess að skýra þeim frá kröfum neytenda og ræða við þá um fiskimatið. Við flm. þessa frv. teljum, að málið sé þegar komið á það stig, að rétt sé að stíga sporið fullt út og skipa sérstakan matsstjóra, sem hafi með höndum yfirumsjón með fiskimatinu hér á Íslandi, leiðbeini um matið og skeri úr öllum ágreiningi, er það snertir. Mál þetta hefir verið rætt á fiskiþinginu, sem staðið hefir hér í Rvík undanfarið, og ég fæ ekki betur séð en að hugmyndin hafi þar fengið góðar undirtektir, jafnvel svo, að þingið hefir samþ.till. um að skora á Alþingi að stofna slíkt matsstjóraembætti. Ég leyfi mér að vænta þess, að frv. verði vísað til sjútvn. að lokinni umr. Vil ég beina tveimur aths. til n., er ég vænti, að hún taki til athugunar. - Er annað það, hvort n. sýndist ef til vill réttara að taka upp heitið fiskimatsstjóri í stað matsstjóri, sem notað er í frv. Hitt atriðið er viðvíkjandi launakjörum þeim, sem matsstjóranum eru ætluð samkv. frv. Frv. ákveður launin 8000 kr. auk dýrtíðaruppbótar, og eru það að vísu mikil laun miðað við gjaldgetu ríkissjóðs, en á það er að líta, að það er vandfundinn maður til þessa starfa og þarf að hafa marga hæfileika til að bera, sem ekki eru á hverju strái. Vildi ég mega beina því til hv.n., að hún talaði við hæstv.atvmrh. um það, hvort hann hefði ef til vill augastað á einhverjum manni til þessa starfa, og að n. leitaði þá hófanna hjá þessum manni eða öðrum mönnum, sem hún sjálf kynni að hafa augastað á, um það, hvort hugsanlegt væri, að hann vildi taka starfið að sér fyrir þessi laun.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þetta litla frv., sem hér liggur fyrir, sem hv. 2. þm. S.-M. og ég flytjum, skýrir sig að mestu leyti sjálft, svo langa framsöguræðu er óþarft að halda. Höfuðástæðan fyrir því, að við berum þetta mál fram, byggist á því, eins og segir í grg. frv., að hér sé um svo mikil björgunartæki að ræða á skipum. L. um loftskeytastöðvar á skipum gera ekki ráð fyrir því, að flutningaskip undir 1600 smálestum séu búin slíkum tækjum. Þau l., sem nú gilda, er að finna í reglugerð hjá okkur, en eru byggð á alþjóðalögum. En samt sem áður er nokkur ástæða til að skylda þessi skip, sem hér um ræðir, til þess að hafa loftskeytastöðvar. Það þarf ekki að fara langt út í þá sögu til þess að geta tilnefnt dæmi, þar sem einmitt loftskeytatækin hafa orðið til þess að bjarga mörgum mannslífum. Hjá okkur hefir það verið svo um langt skeið, að togararnir hafa allir verið útbúnir með þessum tækjum, og er óhætt að segja, að þau hafi meðfram verið sett af brýnni þörf útgerðarmanna, til þess að hafa náið samband við skipin í sambandi við veiðar þeirra, en hitt hefir líka ráðið miklu, að skipin væru öruggari með að kalla á hjálp, ef í nauðirnar ræki. Nákvæmlega það sama hlýtur að gilda um þau skip, sem sigla allan ársins hring til fjarlægra landa í misjöfnum veðrum, sem margt getur komið fyrir á hafi úti, sem enginn fengi vitneskju um, ef ekki væru loftskeytatæki annars vegar. Af þessum orðum mínum má ráða það, að í fyrsta lagi viljum við flm. skylda skipin til þess að hafa þessi loftskeytatæki vegna þess, hve mikil björgunartæki þau eru. Í öðru lagi er það ólíkt þægilegra fyrir eigendur skipanna að geta haft samband við þau, ef til kæmi, að breyta þyrfti um ákvörðunarstað, eins og oft kemur fyrir, en það er ekki hægt, ef skipin eru ekki útbúin slíkum tækjum. Eins og sjá má í grg., þá veit ég ekki til þess, að skip af þessari stærð séu hér fleiri en 5, sem án loftskeytastöðva eru, og eru það aðallega hin nýkeyptu skip, sem hér er um að ræða. Selfoss, sem eingöngu er notaður til flutninga, hefir móttökutæki, en ekki loftskeytastöð, og getur því ekki sent frá sér skeyti. Þess vegna er hann hér tekinn með. Að frv. standa Loftskeytamannafélag Rvíkur og sjómannafélögin í Rvík og Hafnarfirði, og ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að það, sem liggur á bak við, sé aukið öryggi á sjónum. Við Íslendingar erum nú að vakna til meðvitundar um það, hve nauðsynlegt sé fyrir okkur að beina allri orku til þess að hafa allskonar björgunartæki við hendina, bæði á landi og sjó. Kostnaðurinn við þessi björgunartæki, sem hér um ræðir, er að vísu nokkur, ég skal játa það. Ég þori ekki að fullyrða um það hvað mikill hann muni verða, en ég hygg, að loftskeytatæki séu eitthvað ódýrari nú en verið hefir; geri þó ráð fyrir, að kostnaðurinn sé ekki meiri en svo, að hverju útgerðarfélagi ætti að vera kleift að koma þessu á. Ég býst ekki við, að þetta frv. mæti mikilli andstöðu. Ef ég þekki rétt hugi manna, þá virðast allar tilraunir til þess að tryggja líf manna á sjónum mæta velvild, hvaðan sem þær koma, að svo miklu leyti sem okkur er kleift að framkvæma þær. Og í því trausti legg ég þetta frv. fyrir deildina. Ég tel rétt, að málinu sé vísað til nefndar, og lægi þá sennilega næst að vísa því til sjútvn. Legg ég til, að svo verði gert.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki fara að hefja neinar verulegar umr. um þetta mál, en þó langar mig til að segja nokkur orð áður en það fer til nefndar. Það hljóta allir að taka undir það með hv.flm., að jafnan sé tekið vel undir það, sem gert er til þess að tryggja öryggi manna á sjónum, að svo miklu leyti sem það virðist vera kleift. Það er sjálfsagt fyrir öll skip að gera allar mögulegar tryggingarráðstafanir, en þær stranda bara á þessum fyrirvara hv.þm.: að svo miklu leyti, sem það er kleift. Ég býst við, að n., sem fær þetta mál til athugunar, líti einmitt á þetta atriði, hvort þessi fyrirvari verði þessu þarfa máli ekki til fyrirstöðu. Í grg. frv. eru talin upp þau skip, sem hér mundu koma til greina, og er það einmitt þessi nýi floti, sem landsmenn hafa komið sér upp á síðari árum til þess að annast fiskflutninga til Spánar, sem hingað til hafa verið í höndum útlendinga, aðallega Norðmanna. Ég held, að flestum landsmönnum hafi þótt vænt um það, að hér hefir verið komið upp íslenzkum flota til þess að ná í nokkuð af þessu mikla fé, þar sem flutningsgjöldin nema mörgum milljónum. Þó kannske sé ekki hægt að tala um mikinn ágóða, þá skapast samt atvinna fyrir íslenzka menn. Nú er það vitað, að einmitt þessir flutningar eru - eins og nú hagar til í heiminum - knúðir niður í lágmark þess, sem hægt er upp úr þeim að hafa. Það er fullt af skipum á öllum höfnum, sem eru dregin út hvenær sem tækifæri gefst til að hafa nokkuð upp úr þeim, og farmgjöldin eru þess vegna knúð niður. Norðmenn, sem hér keppa við okkur, eru allra manna lagnastir á að sigla ódýrt. Þeir reka alla sína útgerð á hinn ódýrasta hátt, og það svo, að við getum hvergi nálægt þeim komizt í því. Ég hefi raunar ekki getað aflað mér mikilla upplýsinga um málið, en mér er sagt, að kaupgjaldið eitt kosti íslenzku útgerðina tugum þús. kr. meira en Norðmenn. Þetta eitt gerir okkur því samkeppnina við Norðmenn svo erfiða, að það má ekki hársbreidd muna, svo íslenzki flotinn verði ekki að hætta, en það er enn ekki komin reynsla fyrir því, hvort Íslendingar geti haldið þessum siglingum áfram. Nú er farið fram á það hér, að þessi íslenzku skip taki á sig nokkurn árlegan kostnað fram yfir það, sem samskonar útlend skip hafa. Ég held ekki, að nein útlend skip, sem hingað sigla í þessum erindum, hafi loftskeytastöðvar um borð. Hér er því farið fram á að bæta þó nokkrum kostnaði ofan á þá tugi þús. kr., sem hvíla á þessum skipum umfram keppinautana. - Mér hefir verið sagt, að þessar loftskeytastöðvar, sem talað er um í frv., muni kosta um 10 þús. kr. Og þessi tæki eru þannig, að þau ganga fljótt úr sér og verður að endurnýja þau oft. Má reikna með því, að viðhald og endurnýjun þessara stöðva kosti ca. 1500 kr. á ári. Auk þess verður að hafa færan loftskeytamann. Mér er ekki kunnugt um, hvað það mundi kosta, en geri ráð fyrir, að það yrði ekki undir 5000 kr. á ári. Kostnaðurinn yrði þá alls um 6500 kr., sem bætast yrði á annan útgerðarkostnað. Hafa menn gert sér ljóst, hverjar tekjur muni verða af þessari útgerð? Það hefir orðið að nota til þessara flutninga gömul skip og viðhald þeirra því mikið, og ekki nema um takmarkaðan tíma, sem borgar sig að „klassa“ þau. Skipin verður því að vera hægt að afskrifa á mjög skömmum tíma. Ég held því, að við verðum að varast að íþyngja þessari útgerð frá því, sem nú er. Það eru auðvitað ýmsir kostir við að hafa sendistöðvar á skipum þessum. Þess er getið í grg. frv., að hægt sé þá fljótar að koma tilkynningum frá farmsendendum eða eigendum skipanna. Þetta er Alþ. óviðkomandi. Slíkt er útgerðarinnar sjálfrar að ákveða, ef þetta er talið nauðsynlegt. Ég held, að vel mætti komast af með litla og ódýra talstöð. Þegar upp að landinn kemur, er slíkt fullnægjandi, en ég held, að þeim hafi ekki dottið í hug að setja upp svona fullkomnar sendistöðvar. Tryggingin fyrir skipshöfnina er mikil að sendistöðvunum; því ber ekki að neita. En það kemur naumast fyrir oftar en einu sinni á æfi hvers skips, að merki þurfi að senda um, að þeir geti ekki borgið sér sjálfir, og getur það þá orðið skipshöfninni til lífs að hafa slík tæki. Það er satt, að að þessu leyti má setja loftskeytastöðina við hlið annara þeirra tækja til öryggis, sem skip nú þegar hafa, hvort sem það er nú miðunarstöð eða djúplóð. Sum hafa miðunarstöð nú þegar. Notkun djúplóða hygg ég, að takmarkist af því, hve mikið hægt er að leggja á þessa útgerð, sem fjárhagslega á mjög erfitt uppdráttar. Áður en menn gera háar kröfur, verður að líta á hagnaðinn af rekstrinum. Þegar menn metast á um það, hvort leggja skuli veg eða brú, stendur deilan ekki um, hvort það væri betra að hafa brúna og veginn eða ekki, heldur einungis, hvort það geti fjárhagslega borið sig. Það myndu allir kjósa þessa hluti, ef þeir fengjust ókeypis. Ég þykist vita, að hv. sjútvn. fái þetta frv. og muni athuga það mjög gaumgæfilega með hagsmuni þessa nýja atvinnuvegar okkar Íslendinga fyrir augum.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Fáein orð. Ég hefi ekki ástæðu til annars en að þakka hv. 1. þm. Reykv. fyrir undirtektirnar um nauðsyn þessa máls. En á þessu stigi málsins skal ég ekki fara út í það, hvort það er kleift að skylda skipin til að hafa loftskeytastöðvar. Ég er ókunnugur rekstrarafkomu þessara skipa, og sum þeirra hafa verið stutt í okkar eign. En ég verð að líta svo á, að þetta sé eitt að þeim óumflýjanlegu tækjum, sem verða að fylgja hverju skipi. Skipin hafa verið keypt heldur vægu verði, og þótt þessi kostnaður bættist við, þá myndi það ekki auka svo ýkjamikið rekstrarkostnaðinn. Stöðin myndi sennilega kosta innan við 10 þús. krónur. Aftur á móti tel ég það fullílagt, að áætla rúman 6000 kr. kostnað við loftskeytamann.

Ég áætlaði hann 5000 kr.

. Þeirra byrjunarlaun munu vera um 300 kr. á mánuði, sem hækka svo eftir starfstímalengdinni; en á svona skipum gæti loftskeytamaðurinn oft sinnt ýmsum öðrum störfum, svo sem bókhaldi og skýrslugerðum o. fl. En um hitt atriðið vil ég á þessu stigi málsins ekki ræða mikið, nefnil. þá samkeppni, sem okkar siglingar eiga við að búa frá erlendum þjóðum. Ef til vill gefst okkur tækifæri til að ræða um það síðar. Ég get tekið undir það með hv.þm., að mér þykir hún ganga allt of langt, og ég hygg, að ef íslenzka þjóðin eða þeir menn, sem þar eiga mest um að fjalla, væri betur á verði um að bægja frá jafnóheilbrigðri samkeppni, þá gætum við verið betur á vegi staddir í þessum efnum en raun ber vitni um. Fyrir mér er þetta stórmál, sem ég tel ástæðu til að athuga af alúð. Norðmenn reka hér óeðlilega samkeppni, og sum þeirra skipa, sem okkur bjóðast til flutninga, eru ekki betri en svo, að suður á Spáni er farinn að koma upp uggur um að nota þann fisk, sem kemur með þessum skipum, vegna skemmda. En síðan okkar skip fóru að flytja fiskinn er sagt, að honum sé tekið með miklu meiri velvild og talinn geymast betur. Væri vel athugandi, hvort það ætti að binda sig við hina frjálsu samkeppni um flutningsgjöldin, þegar okkar skip eiga í hlut. Ég skal ekki fara langt út í þetta mál á þessu stigi, en ég get fullvissað hv.þm. um, að ég ann okkar siglingum og vil gjarnan gera fyrir þær það, sem heilbrigt og gott má teljast. Það er að vísu rétt, að kopparnir, sem Norðmenn bjóða okkur til flutninga, hafa enga skyldu til að hafa loftskeytamenn eða loftskeytatæki samkv. alþjóðareglum um þau efni. Loftskeytaskyldan er bundin við minnst 1600 smál. skip; en eftir því, sem ég veit bezt, mun verða hert á þeim kröfum, og er sérstök alþjóðleg björgunarmálanefnd, sem hefir þessi mál til meðferðar. Heldur hún fundi á tveggja til þriggja ára fresti, fyrir tveimur árum í London, og nú síðast í Madrid. Eru þar tekin fyrir mál, sem lúta að öryggi manna á sjónum. Á síðasta fundi nefndarinnar þótti ekki fært að ganga lengra en að miða loftskeytaskylduna við minnst 1600 smál. skip. En í uppsiglingu er, að þessi skylda nái einnig til skipa, sem eru enn minni. Samkv. okkar gildandi l. er hvert okkar skip skylt að hafa loftskeytatæki, ef það flytur farþega, og ég verð að álíta, að þótt ekki sé nema 20 manna skipshöfn á þessum skipum, þá eigi þeir að njóta sama réttar sem farþegar. Nú hafa þessi skip annazt fólksflutninga Jafnframt vöruflutningum. Hafa þau sæmilegan útbúnað miðskipa fyrir farþega, og er það notað bæði með ströndum fram og milli landa. Hefir því mátt líta svo á, sem núgildandi l. næðu til þeirra, þegar þau taka farþega. Hinsvegar munu útgerðarfélögin ekki líta svo á, af því að aldrei hefir um þetta verið fengizt. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum að sinni. Vænti ég, að við fáum að rabba meira um þetta mál, þegar n. hefir athugað það og kynnt sér allt, sem að því lýtur.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Samkomulagið er svo gott á milli mín og hv.flm., að það út af fyrir sig gefur ekki tilefni til eldhúsdagsumræðna. En það er rétt, sem hv.þm. sagði, og ég raunar tók fram í minni ræðu, að til þessara flutninga hafa verið keypt nokkuð gömul skip og þar af leiðandi með vægara verði. Þetta er alls ekki æskilegt, en orsakast að því, hvernig atvinnuvegurinn er, að hann stendur ekki undir nema lágu verði. Þeir, sem hafa keypt þessi skip, hafa verið að reyna að sanna, að þótt skipin séu ekki ný, þá geti þau verið til nokkurrar frambúðar. Hið lága verð orsakast m. a. af því, að vegna minnkandi heimsverzlunar er heilum skipaflotum lagt upp. Þessi nýi íslenzki atvinnuvegur byggist hreint og beint á því, að hægt sé að fá skipin með afarvægu verði. Hvað bókhaldi og skýrslugerðum viðvíkur, þá skil ég ekki í, að nokkur not séu fyrir loftskeytamanninn til þeirra hluta, því skipstjórinn mun hafa mjög lítið að gera. Ég hefi farið með einu af þessum skipum milli landa og get satt að segja ekki hugsað mér, að nokkur maður hafi meira næði en skipstjórinn í svona ferðum, því að hann hefir bókstaflega ekkert að gera. Mjög mikill tími fer í siglingar í rúmsjó, og í sæmilegu veðri hefir skipstjórinn ekkert að gera. Þetta er því hreinn aukakostnaður. Ef hægt væri að bægja frá harðvítugri erlendri samkeppni, væri það að vissu leyti gott. Við gætum e. t. v. sett lög um það, þótt það sé vafasamt, að skyldan til að hafa loftskeytamann nái einnig til erlendra skipa, sem hingað sigla, en það myndi þá koma út á þann veg, að þessi skip fengjust ekki til að sigla hingað nema fyrir hærra gjald, því að ef þau ættu að hafa loftskeytamann vegna tveggja ferða, eða svo, eftir íslenzkum fiski, þá myndi kostnaðurinn verða svo mikill, að skipin kæmu ekki nema fyrir hærra gjald, væri þá verr farið en heima setið. Þessi harða samkeppni er auðvitað ekki einungis til ills; hún heldur niðri farmgjöldunum og það kemur öllum almenningi til góða; a. m. k. efast ég um, að við óskuðum þess, að fragtirnar hækkuðu. Hv. flm. minntist á það, að ástæður gætu verið til þess að gera þessa kröfu með tilliti til, að farþegaskip eru skyldug til að hafa loftskeytamann. En í því felst ekki, að verið sé að meta líf t. d. 20 farþega meira en líf 20 skipsmanna; en aðstaðan er önnur. Farþegarnir hafa engin skilyrði til þess að meta nokkurn hátt það skip, sem þeir eru sendir með. Þeir sjá einungis auglýst, að þetta skip fari, og farmiðinn er keyptur í trausti þess, að þarna sé vel og örugglega frá öllu gengið. En hvað snertir skipsmennina, þá vita þeir, hvort hér er um manndrápsbolla að ræða og ráða sig ekki á önnur skip en þeir telja sæmilega örugg. Og þótt það komi fyrir, að einn og einn farþegi fái að fljóta með á svona skipi, eins og ég t. d. til Spánar, þá renna þeir ekki blint í sjóinn með það. Það er heimtuð meiri kunnátta af þeim bílstjórum, sem aka farþegabifreiðum, en þeim, sem aka einkabifreiðum. Þetta er gert vegna almennings. Ég held, að við verðum að bíða með þetta þangað til alþjóðasamþykkt hefir fengizt um þetta efni, og það getur vel verið, að það verði innan skamms. Mér er kunnugt um, að hreyfingin í þessa átt vinnur einlægt á og getur þá alltaf krafizt meira og meira öryggis. En fyrst þegar alþjóðasamþykkt hefir verið gerð og allir verða að beygja sig undir þau ákvæði, getum við, okkur að hættulausu, gengið inn á þá braut. Þá er líka útilokuð óheiðarleg samkeppni á þessu sviði við útgerð okkar. Það er rétt, að sum norsku skipin eru óforsvaranleg. Við getum reynt að hafa okkar skip góð, svo að þau fari vel bæði með farþega og farangur og séu eins örugg og unnt er. En við verðum fyrst og fremst að gæta þess, að vísirinn til þessa nýja alvinnurekstrar deyi ekki út hjá okkur.