Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg skal reyna að tefja ekki tímann of mikið með umræðum, en jeg er knúður til að gjöra nokkrar athugasemdir, fyrst til skýringar frumv. og síðan um breytingartillögurnar. Það verð vörunnar, sem leggja á til grandvallar, er verðið fob, frítt um borð, án þess að dreginn sje frá nokkur innanlandskostnaður. Aftur á móti ef varan er ekki seld þannig, það er að segja fob, heldur cif, þá dregst frá kostnaður við hana, eftir að hún er komin í skip, svo sem flutningskostnaður, sjóábyrgðargjald, miðlarakostnaður, umboðslaun o. s. frv. Þetta er ekki tekið upp alveg tæmandi í 2. grein, en jeg tek þetta fram til leiðbeiningar fyrir þá, sem framkvæma eiga lögin. Þá er 3. grein. Það hefir verið vikið að því, að gjaldfrjálsa verðið væri sett nokkuð hátt, og gjaldið því afar stopult fyrir landssjóð. Það er auðvitað ákaflega mikið undir því komið, að hið háa verð á vörunum haldist, hverjar tekjur landssjóður fær, samkvæmt frumvarpinu. Í sjálfu sjer er þetta rjett athugað. En það er annað mál, hvort rjett sje, að lögin nái til annars hluta verðsins en þess, sem er beinn gróði. Það ætti ekki að vera, og því er verðið ekki of hátt, vegna þess, að framleiðslukostnaður hefir aukist mjög mikið. Þar að auki vil jeg gjöra þá athugasemd, að það er búið að hafa mikið fyrir því, að koma sjer saman um verðið. Ef farið verður að breyta því í einstökum atriðum, er jeg hræddur um, að erfitt verði að ná samkomulagi aftur. Tíminn er nú orðinn naumur, og því verður að hraða málinu sem mest, og því ekki heppilegt að fara að raska því verði, sem menn hafa komið sjer saman um. Það hefir líka komið til orða að hafa gjaldið stighækkandi, eftir því, hve mikil bein verðhækkun væri, og það væri rjettlátast. Eins og jeg tók fram við 1. umræðu, er að eins lítið tillit tekið til aukins framleiðslukostnaðar, og þess vegna var rjettlátt að hafa gjaldið stighækkandi, og þá lágt á þeirri verðhækkun, sem að eins mætir hækkandi kostnaði. En með því hefði útreikningur, innheimta og öll framkvæmd laganna skapað ýms vafamál og orðið svo umsvifamikið, þegar jafnframt þess er einnig gætt, að hjer er að eins tjaldað til einnar nætur með þessu gjaldi. Þá hefir það einnig verið fundið að frumv., að innheimtulaunin væru of lág, 2%, og er það líklega rjett athugað, því þótt innheimtulaunin yrðu sæmileg, eins og verðið er í augnablikinu, þá yrðu þau það ekki, þegar verðið lækkaði, þar sem það er sama fyrirhöfnin við það að reikna gjaldið út, hvort sem verðið er hátt eða lágt. En af því að lögin eiga að gilda svo stutt, er vonandi að gjaldheimtumenn láti þetta ekki á sjer festa, enda hefi jeg ekki heyrt neinn af þeim gjaldheimtumönnum, sem á þingi sitja, tala um það. Þá er 6. gr. Hún ræðir um það; hvernig eigi að reikna það verð, sem til grundvallar er lagt, þegar varan er ekki seld áður en hún er flutt út, eða skýrslur eru ófullnægjandi að einhverju leyti. Jeg hygg, að engin vandræði þurfi að verða úr þessu, því að lögreglustjórum mun það jafnan kunnugt, hvað hver vörutegund er seld fob í viðkomandi hjeraði eða kaupstað, og getur miðað við það, ef hann verður að ákveða verðið. Það er svo venjulega að þótt eitthvað af vörunni sje sent óselt út, þá er jafnframt eitthvað selt fob, og þótt gjaldheimtumenn hafi ekki verðið á útflutningsstaðnum, þá geta þeir miðuð við verðið á nálægum stöðum. Það getur því aldrei orðið hætta á því, að hægt verði að draga undan svo miklu nemi af því, er menn græða við að selja ekki fob; heldur erlendis. Þá kem jeg að brtt. flutningsmanna. 1. og 3. brtt. er að eins lagfæring á handritinu. Það, sem þær hljóða um, fjell úr, þegar frumv. var prentað upp. 2. liður á þgskj. 909 er fram kominn fyrir bendingu frá kaupmönnum hjer í bæ. Þegar útflytjendur, sem ekki eru jafnframt framleiðendur, hafa keypt vöruna áður en lög þessi ganga í gildi, þá legst á þá aukagjald, er þeir hafa ekki gjört ráð fyrir. Þetta gjald viljum við að sje afturkræft af framleiðendum, svo framarlega, sem því verður við komið. Það er samkvæmast tilgangi laganna, að þessu sje hagað á þenna hátt. Auðvitað verður ekki við því gjört, að undantekningar geti orðið, svo að þetta gjald náist ekki aftur hjá framleiðendum, en við höfum viljað gjöra það, sem við höfum getað í þessu. En vera má, að það komi ekki útflytjendum að haldi, nema í þeim tilfellum, að þeir sjeu ekki búnir að borga vöruna. Við þetta atriði er brtt. frá háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Honum virðist sem í okkar tillögu felist ekki það tilfelli, að milligöngumaður sje milli framleiðanda og útflytjanda. En okkur virðist óþarft að vera að blanda þessu inn í lögin, þar sem það er skýrt tekið fram, að gjaldið eigi að lenda á framleiðendum, þegar því verður við komið. Þeir verða að koma sjer saman í þessu efni, millimennirnir, ef þeir eru fleiri en einn, og tilfellin geta ekki orðið mörg. Þá skal jeg snúa mjer að brtt, sama háttv. þm. (B. K.) á þgskj. 904. Fyrstu brtt. gjöri jeg ráð fyrir, að hann taki aftur, þar sem nefndin hefir komið með sama konar brtt. Um hinar brtt. er það að segja, að eins og jeg tók fram í gær, þá vildum við flutningsmenn ekki blanda inn í frumv. neinum ákvæðum um ráðstafanir á tekjum þeim, er landssjóði áskotnuðust við lögin; þær rynnu bara beint í landssjóð. Þegar svona er áliðið þingtímans, þá gæti svo farið, að slík ákvæði gætu sett frumv. í hættu, vegna þess, að ágreiningur gæti orðið um ráðstöfun teknanna, þótt samkomulag væri um gjaldið sjálft. Svo er opinn vegur að koma því með þingsályktunartillögu, að ráðstafanir þær verði gjörðar, er brtt. ræðir um. Sama er um lánsheimildina í síðustu brtt. að segja, það mætti koma því að í sambandi við eitthvert dýrtíðarfrumv., eða sem sjerstakri tillögu. Nefndin verður því að leggja á móti þessum brtt. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta meir. Það væri æskilegt, tímans vegna, að frumv. gæti gengið sem tafarminst gegnum þingið.



Þótt mikið hafi verið um þetta rætt, og að vísu óþarflega mikið, þá langar mig til þess að fara nokkrum orðum um það, að svo miklu leyti sem það tekur til sveitabænda. Flestir hafa gengið að því sjálfsögðu, að í þessu ári væri hagur sveitabænda góður – ef ekki ágætur -, og gætu þeir því flestum fremur borið dýrtíðarskatt. Hverjar tekjur þeirra eru í raun og veru, hefir ekki verið tekið fram, og er það þó aðalatriðið í þessu máli. Þó taldi háttv. þm. Dal. (B. J.), að hreinar tekjur meðalbænda myndu nema um 3000 kr. þetta árið.  (Bjarni Jónsson: Það hefi jeg aldrei sagt, heldur þriðjungs bænda)  . Jæja. Mjer og öðrum þm. heyrðist það, en það skiftir ekki miklu. En ef þetta væri rjett, þá gætu þeir ljettilega borið nokkurn aukaskatt. Ef við gætum að því, hvað meðalbú er stórt, samkvæmt síðustu landshagsskýrslum, þá er bústofninn þessi : Kýr, mjólkandi, tæplega . . . . 3 Ær með lömbum . . . . . . . 67 Sauðir og hrútar . . . . . . . 10 Gemlingar . . . . . . . . . 27 Hross, alls, tæplega . . . . . . 8 Tekjur slíks þús. má áætla þessar: Ull á 4,40 kg. . . . . kr. 450,00 Kjöt af 40 dilkum (1,00 kg.) - 560,00 - - 22 fullorðnum . . - 440,00 Gærur 62 . . . . . . - 108,00 Slátur og mör (á 1,50) . - 93,00 Mjólk úr 3 kúm (l. á 0,10) - 660,00 3 kálfar . . . . . . - 30,00 Karöflur (4 tunnur) . . - 40,00 Rófur c. 2½ tn.) . . . - 15,00 Eldiviður, um . . . . - 75,00 ½ hrossverð . . . . . - 100,00 Alls kr. 2671,00 Gjöld: 1 vinnumaður, fæði . . kr. 365,00 1 vinnukona, fæði . . . - 273, 75 Kaup hjúanna (250+100) - 350,00 1½ kaupak. (fæði í 10 v.) - 78,75 1½ kaupak., kaup . . . - 150,00 Afgjald jarðar . . . . - 150,00 Opinber gjöld . . . . - 75,00 Vanhöld og aukakostn. . - 100,00 Alls kr. 1542,50 Tekjur að frádr. kostnaði kr. 1128,50 Áætlun þessa hefi jeg borið undir tvo reynda bændur, og hafa þeir sagt, að hún muni vera nálægt rjettu lagi. Tekjur meðalbónda eru þá í þessu marg umtalaða gróða ári einar 11–1200 kr., ekki helmingurinn af því, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) áætlaði. Þetta er alt og sumt. Meðalbóndinn ætti langsamlega að fá dýrtíðarhjálp eftir frumv., dýrtíðarhjálp, sem átti að styrkja alla, sem hafa 2000 kr. tekjur eða minna. Þessi áætlun er eflaust svo nærri lagi, að sannleikurinn er því miður sá, að sveitaalþýða vor er fátæk og lifir víða við engu betri kjör en óbreyttir verkamenn í bæjum. Aðsóknin að bæjunum hjeldist ekki, ef fólkinu liði öllu betur í sveitunum. Þótt bæjafólkið hafi þungan skatt í húsaleigu og kolum, þá býr sveitafólkið víðast við lakari verslun, erfiðari samgöngur, og nýtur ekki þess mikla hagnaðar, að hafa mestan hluta ársins fisk, sem er miklu ódýrari en kjöt, jafnvel með því dýra verði, sem hefir verið á honum undanfarið. Ekki sleppur bóndinn betur en aðrir við verðhækkunina á útlendu vörunum. Hann verður þar öllu harðar úti. En tekjur bóndans eru auðvitað miklu minni en áætlunin sýnir, því að í henni er alt reiknað með háa verðinu, sem nú er í svipinn. Þó þær sjeu taldar nokkru hærra, vegna þess, að frekar sje lagt í vinnufólkshald en víða gjörist, þá munu þær að jafnaði svo litlu eða engu hærri en verkamannsins hjer, sem gjöra má að hafi 700–800 kr. á ári. Og eins og háttv. þm. Dal. (B. J.) tók fram, hafa undanfarin ár verið veltiár við sjóinn, en legið við hallæri í mörgum sveitahjeruðum. Þegar bæirnir heimta nú hjálp af sveitabændum með sjálfskyldu, þá er sú krafa ástæðulítil. Þegar líkt hefir staðið á fyrir bændum eða lakar, þá hafa þeir í hæsta lagi fengið hallærislán. Bæirnir geta gjört kröfu til þessa og annars ekki, ef allir eiga að sitja við sömu kjör. Þrátt fyrir þetta munu bændur ekki telja það eftir sjer, að gjöra nú nokkru betur við bæina en gjört hefir verið við þá sjálfa. Ef það yrði gjört, ættu bæjamenn að virða það og þakka. Jeg þykist viss um, að Húnvetningar að minsta kosti sjá ekki eftir svo lágu gjaldi, til þess að bæta úr tekjuhalla landssjóðs og þörfum fátæklinga í bæjunum, eins og farið er fram á í þessu frumv.; að minsta kosti hafa tveir bændur, er jeg hefi talað við, látið það í ljós, að þeir myndu ekki telja eftir svo lítinn skerf til landsbúsins. Jeg verð að segja, að frumv, þetta er mikil bót frá fyrri frumv., er komið hafa fram, og furðar mig á því, að dýrtíðarnefndin skuli ekki hafa flutt það fyrir löngu. Þá hefði sparast mikið af óþarfa umræðum hjer á þinginu, og ekki síst sökum þess, að fyrir löngu hefir sama hugmyndin vakað fyrir fleirum þm. og verið rædd manna á milli. En þótt seint sje, þá er gott, að dýrtíðargjaldið er komið í ekki lakara horf en þetta, því að jeg verð að telja skatt þennan hóflegan og sanngjarnan eftir atvikum. Við einstakar greinar frumv. hefi jeg fátt að athuga, enda hefir það fengið betri undirbúning en flest önnur frumv., sem komið hafa fram viðvíkjandi þessu máli. Brtt. háttv. þm. G.-K. (B. K.) lít jeg líkt á og og háttv. flutnm. (P. J.). Jeg tel þær að sumu leyti óþarfar, en að öðru leyti mætti ná tilgangi þeirra öllu heppilegar á annan hátt en að hnýta þeim við þetta frumvarp.



Þetta er ekki í fyrsta skifti, sem vafasömum frumv. hefir verið varpað inn á þingið á síðustu stundu. Það hefir verið gjört á undanförnum tveim þingum, og sama hefir raunin orðið á þessu þingi. Um daginn var þannig komið með yfirgripsmikið frumv. undir þinglokin, og það var ekki hvað síst ástæðan til þess, að jeg greiddi atkvæði móti því frumvarpi. Ekkert væri eðlilegra, en að slík mál væra undirbúin í þingbyrjun, eða helst fyrir þing. Og ástæðan til þess var enn ríkari þá, því útlitið var miklu verra þá en nú. Síðan höfum við sjeð, að sumarið hefir verið ágætt, og dýrtíðarhorfurnar eru minni en í þingbyrjun. Mjer virðist þessi aðferð benda til þess, að talsvert los sje komið á löggjafarstarfið, og það er eðlilegt, að útkoman verði eftir því, þar sem mönnum gefst enginn tími til að athuga jafnmikil vandamál og hjer er um að ræða. Jeg hefi það sjerstaklega við þetta frumv. að athuga, að því er ætlað að verka aftur á bak. Það er ekki venja um nein lög hjer á landi, að því er mjer er kunnugt um. Þess vegna hefi jeg komið með brtt. þess efnis, að þeir menn, er þegar hafa selt vöruna, skuli vera undanþegnir því, að gjalda þennan toll. En meðal annars stafar þetta óyndisúrræði, að láta lögin gilda aftur fyrir sig, af því, að frumv. kemur ekki fyrr fram en í ótíma er komið. Jeg vil benda á það, að þegar vara er seld til útlanda, þá er hún ekki lengur talin eign þess, sem seldi, heldur þess, sem keypti, samkvæmt almennum viðskiftalögum allra landa og Íslands sömuleiðis. Því er það, að ef jeg hefi keypt vörur t. d. í Englandi, þá dettur engum í hug að leggja eftir það toll á seldu vöruna. Það er eina rjetta atriðið í þessu efni, að láta vöruna vera gjaldfrjálsa. Með brtt. á þgskj. 918 hefi jeg reynt að lappa upp á 2. brtt. flutnm. á þgskj. 909. Menn verða að gæta að því, að venjulega er nú milliliður milli framleiðandans og kaupmannsins, sem sje umboðsmennirnir. Fyrir 10–20 árum mundi ekki hafa verið um þessa menn að ræða, en nú er orðið breytt frá því, sem þá var. Fyrir því hefi jeg flutt þessa brtt., sem heimilar, að hægt sje að ná til framleiðandans, þótt þriðji maður flytji vöruna út, sem hlýtur að eiga að greiða gjaldið. Vænti jeg að þessi brtt, verði samþykt, ef sú aðaltillaga mín verður ekki samþykt, sem fer fram á það, að undanþiggja allar seldar vörur þessum tolli, sem er sú eina aðferð, sem við á og þingið getur verið þekt fyrir, og hefi jeg alls ekki tekið hana aftur, eins og háttv. aðalflutningsmaður (P. J.) hjelt, heldur er brtt. á þgskj. 918 borin fram í því skyni, að hún að sjálfsögðu verði samþykt. Jeg vænti því, að aðaltill. verði samþykt, svo framarlega sem ekki eru samtök um, að fella allar tillögur, sem fram koma til breytinga, eins og mjer hálfvegis skildist á háttv. aðal-flutnm. (P. J.), því að enginn, sem þekkir til almennra viðskiftalaga, getur verið á móti till. Þá er 3. brtt. á þgskj. 904, sem fer fram á það, að tolli þeim, sem innheimtist, skuli, svo fljótt sem unt er, komið í gullmynt. Þessi brtt. hnígur meira að því, að minna á, að landið megi ekki vera gullmyntarlaust. Hefi jeg bent á þetta í fyrra, þegar farið var fyrst að hreyfa dýrtíðarráðstöfunum, og sömuleiðis á þinginu nú. Vjer eigum 4¼ milljón króna í seðlum, sem ekki gætu orðið oss til nokkurra bjargráða, ef sambandið milli Danmerkur og Íslands slitnaði. Vjer getum notað seðlana í innanlands-viðskiftum, en þeir eru einskis virði, þegar um það er að ræða, að kaupa vörur t, d. frá Vesturheimi, ef sambandið við Danmörku slitnar. Þess vegna er oss nauðsynlegt að hafa gullmynt til í landinu, og mun sýna sig, hverja þýðingu það hefir, ef Danmörk kemst í stríðið. Og fyrstu bjargráðin, sem þingið hefði átt að hugsa fyrir, var auðvitað, að landið hefði gullmynt að kaupa fyrir. Þá er síðasta brtt. á þgskj. 904. Jeg hefi gjört þessa tillögu vegna þess, að jeg hefi hugsað, að frumvarp þetta væri ekki framflutt eingöngu til þess, að auka tekjur landssjóðs, þvert ofan í alt dýrtíðarskrafið, heldur einkum til þess að hlaupa undir bagga með þeim hjeruðum, sem hart verða úti, vegna dýrtíðar. En þá þykir mjer miklu betur fallið, að styrkurinn til fátæklinga verði fólginn í atvinnu, heldur en í ölmusu. Jeg vona, að þessi tillaga verði samþykt, ef ekki hafa verið gjörð samtök um annað, því að þetta er miklu hollara. Jeg skal taka það fram, að jeg ætlast til, að þessi lán verði veitt úr landssjóði, án tillit til tollsins, svo grípa megi til hvers þess fjár landasjóðs, er fyrir hendi er. Jeg er viss um það, að þessi breytingatillaga mun mælast vel fyrir. Skal jeg leyfa mjer að óska nafnakalls um hana. Skal jeg svo ekki þreyta menn á lengri ræðu, en að eins taka það fram, að jeg er ekki mótfallinu svona frumv. í sjálfu sjer, þó það þyrfti miklu víðtækari lögun, en jeg fer hjer fram á. Jeg er meðmæltur lágu, almennu útflutningagjaldi, alveg eins og jeg hefi hefi verið hlyntur almennu lágu aðflutningsgjaldi, enda verður ekki önnur leið farin í landi, sem eins og Ísland má heita tollgæslulaust. Jeg mun því, ef til vill, greiða atkvæði með frumv., ef umbætur þær, sem felast í tillögum mínum, verða teknar til greina, þó þær breytingar nái alt of skamt.

Framsögum. minni hl. (Eggert Pálsson) Minni hl. þykist ekki þurfa að tala langt mál með þessu frumv., því að það vill svo vel til, að framsm. minni hlutans er sá sami, sem var annar flutningsm. frumvarpsins, þegar það kom fyrst hjer inn í háttv. deild, og gjörði hann þá þegar grein fyrir því, af hverjum hvötum það væri fram borið. Þær eru þær, að hjer sje um gjald að ræða, sem tiltækilegt sje að leiða í lög, þar sem þörfin er svo mikil, sem allir vita, fyrir tekjuauka, þótt ekki sje meira en þetta. Það mun hafa verið gjört ráð fyrir því af skattanefndinni 1907, að þá mundu fást með þessu frv., ef það yrði að lögum, 25 þús. kr. tekjur í landssjóð á ári. Og þótt það yrði ekki meira nú, sem upp úr stimpilskatti fengist, sem verður að teljast heldur lítið í lagt, eins og nú horfir við, árið 1915, þá er það ekki ólíklegt, að þessar skatttekjur yrðu nú heldur rífari, eftir því, sem viðskiftin aukast og framfarirnar í landinu yfirleitt. En þótt þótt þær aldrei yrðu nú meiri, segi jeg, en skattanefndin áætlaði, þá nema þær þó 50 þús. kr. á fjárhagstímabili, og það er þó svo mikið, að alt af ætti að mega koma einhverju þjóðþrifa fyrirtæki á fót fyrir það á hverju fjárhagstímabili. Okkur, minni hl., hefir ekki getað skilist það, að ekki sjeu sömu ástæðurnar fyrir hendi nú, eins og þá er skattamálanefndin lagði til, að þetta gjald yrði lögleitt; og við höfum ekki getað sannfærst um það, á þessum stutta tíma, að nokkur veruleg hindrun hafi getað komið í veginn fyrir það, að það nái fram að ganga. Milliþinganefndin frá 1907 áleit það tiltækilegt þá, og síðan hafa engar breyttar kringumstæður orðið, sem geti gjört það ókleift, svo að ef ekki má samþykkja það nú, þá hlýtur skattanefndinni frá 1907 að hafa skjátlast mjög svo átakanlega. Við verðum því eindregið að leggja það til, að frumv. verði samþ. nú. En hins vegar höfum við leyft okkur að ráða til, að á því verði gjörðar ofurlitlar breytingar. Við leggjum sem sje til, að strikuð sjeu út úr 4. gr. tvenns konar brjef, sem þar standa meðal þeirra, er ætlast er til að ½% sje goldið af, sem sje erfðaskrár og byggingarbrjef jarða, og að þau sjeu flutt yfir í 6. gr., undir þau brjef, sem greiða á af föst, ákveðin gjöld. Okkur þykir það hart, að heimta ½% af hverju byggingarbrjefi, þar sem þau eru skjöl, sem búast má við, að oft þurfi að endurnýja, og þótti okkur því rjettara, að af þeim væri fast gjald, og stingum upp á, að það sjeu 10 kr. í hvert sinn, en 20 kr., ef jarðarleigan fer fram úr 3000 kr. á ári. Og sama viljum við að gildi um arfleiðsluskrár og dánargjafa o. s. frv. Þetta eru nú aðal breytingarnar, aðrar en sú, sem er 3. liður á þgskj. 859. Þar er farið fram á það, að stimpilgjald sje einnig lagt á víxla, sem ekki er gjört í sjálfu frumv., og álítum við það hóflegt, að hafa það 25 aura á hálfsmánaðar víxla undir 1000 kr., en 40 aura á þá, sem eru þar yfir. Það kann nú að vera álitamál, hve hátt eigi að hafa þetta gjald á víxlum, en hitt sýnist ekki rjett, ef á að leggja á stimpilgjald á annað borð, að sleppa víxlum alveg við það, enda má fá af þeim talsverðar tekjur, jafnvel þótt gjaldið sje vægilega til tekið. Það er nú til tekið í lögunum um Íslandsbanka, að hann skuli undanþeginn stimpilgjaldi, þótt það kynni að verða sett hjer í lög síðar, og hlýtur það ákvæði auðvitað að standa óhaggað, en þá fanst okkur jafnframt sjálfsagt, að Landsbankinn nyti sömu rjettinda, og að því hnígur 4. brtt. 5. brtt. er ekki nema sjálfsagt ákvæði, um það, hve nær lögin eigi að ganga í gildi. Það er nú á valdi hv. deildar, hvort henni sýnist að innleiða þenna skatt eða ekki. Jeg þykist hafa nokkurn veginn ljósa hugmynd um það, að ef ekki þykir fullkomin ástæða til þess nú, þegar þörfin á tekjunum er svo rík, þá muni hann aldrei verða að lögum. Það virðist því vera annað hvort að hrökkva eða stökkva nú með þetta frv.

Framsögum. meiri hlutans (Pjetur Jónsson) Við, sem erum í meiri hluta í nefndinni, erum að vísu ekki ákveðnir í því, hvort það muni vera rjett eða ekki rjett, að leiða hjer í lög stimpilgjald. Það mál þarf að athuga vandlega, til þess að geta dæmt um það, hvort sá skattur muni ekki verða helsti umsvifamikill, og geta jafnvel orðið óþægilegur og ekki borgað sig. Við erum í vafa um þetta, en þó ekki af því, að við virðum ekki fyllilega skoðanir þeirra manna, sem halda gjaldinu fram, því að við búumst við því, þar sem nóg fordæmi eru til um þetta hjá öðrum þjóðum, þá sje hjer um engan óhæfan skatt að ræða. Það gætu nú ýmsir ætlað, að jeg, sem var í skattanefndinni frá 1907–1908, sem um þetta fjallaði, sje búinn að átta mig á þessu máli til fulls, en það var hvorttveggja, að jeg hafði mikið annað að gjöra í þeirri nefnd, enda hafði jeg aldrei þetta mál neitt sjerstaklega til íhugunar, heldur varð þar að fara eftir því, sem aðrir nefndarmenn og miklu færari höfðu búið okkur hinum í hendurnar. En setjum nú svo, að við værum allir á sama máli um það, að slíkt gjald ætti að leiða í lög, þá ætti okkur samt öllum að vera það ljóst, að til þess þyrfti ríflegan tíma, að þingið tæki frumvarp þetta til sjálfstæðrar íhugunar og rannsóknar, svo að menn gætu verið fyllilega með. Þetta frumv. var að miklu leyti sniðið eftir þeim stimpilgjaldslögum, sem þá giltu í Danmörku, og þau voru þá orðin gömul, frá 1861, og eitthvert tillit kann að hafa verið tekið til norsku stimpilgjaldslaganna, sem voru enn þá eldri, og svo hinna sænsku. Nú eru komin ný lög í Danmörku um þetta efni og mjög ítarleg, í einum 150 gr., og jeg álít, að ef semja ætti þess konar lög hjer á landi, þá verði að hafa til hliðsjónar yngstu stimpilgjaldslög þeirra þjóða, sem vjer höfum mest viðskifti við. En til þess var hvorki tími nje tækifæri fyrir nefndina, ofan á alt annað, sem á okkur hvíldi. Jeg er því, fyrir hönd meiri hlutans, ekki á móti því, að þetta gjald verði hjer lögleitt, heldur á móti hinu, að það verði lögleitt svona undirbúningslaust. Frumvarpinu hefir ekkert verið breytt síðan 1907. Síðan hafa þó meðal annars verið gefin ný lög um aukatekjur, og verður að gæta þess, að aukatekjugjald og stimpilgjöld verði ekki ofþungur skattur á einstökum greinum viðskiftanna. Jeg sje það á brtt.háttv. minni hl., að hann hefir viljað taka nokkurt tillit til þessa, en hitt er ekki víst, að það sje nógu mikið. Eitt var það, sem allir voru á í nefndinni að athuga, hvort ekki væri rjett að leggja stimpilgjald á víxla, og er það nú lagt til í brtt., að svo sje gjört, en það hygg jeg, að betur hefði þurft að ganga frá þeim ákvæðum, en þar er gjört. Hver á t. d. að ónýta stimpilmerki á víxlum? Jeg held því, að enn sje best að fresta málinu og óska þess, að stjórnin íhugi það rækilega, sjerstaklega þar sem það hlýtur að vera mjög þægilegt, að hafa þessi nýju, dönsku stimpillög til hliðsjónar, sem sjálfsagt eru vönduð, og er það bein tillaga mín, að vísa málinu nú til stjórnarinnar.

Bjarni Jónsson Mjer kemur ekki á óvart ræða háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), því að jeg þekti afstöðu hans í nefndinni. Það er að eins þessi stefna, sem mjer þykir dálítið brosleg, að nú höfum við setið hjer í 2 mánuði, og aldrei talað um nokkurt mál svo, að ekki hafi um leið verið farið að fáta um fátækt landsins og það, hve óvarlegt sje, að ráðast í hitt og þetta; um tekjuhallann og um öll þau gjöld, sem stofnað sje til með öðrum lögum en fjárlögunum. En svo er hins vegar hvert eitt og einasta tekjuaukafrumv., sem býðst, skorið niður vægðarlaust, eða því er þá vísað til stjórnarinnar, til þess að hugsa um það þangað til einhvern tíma. Og mjer heyrðist háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) lýsa yfir því fyrir hönd alls Heimastjórnarflokksins, að hann væri móti því, að þetta frumv. yrði að lögum.  (Pjetur Jónsson: Nei, eingöngu fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar)  . Jæja, þá bið jeg hann fyrirgefningar og vona þá, að flokkurinn snúist ekki gegn frumvarpinu. En annað er þó ef til vill undarlegra en þetta alt saman, og það er að standa hjer og segja að málið sje illa undirbúið, þar sem það er tekið eftir tillögum milliþinganefndar, sem þessi háttv.þm. átti sæti í sjálfur, og má því best vita, hversu samviskusamlega gengið hefir verið frá þeim og öðrum tillögum hennar. Jeg fyrir mitt leyti vona, að hún hafi ekki kastað höndunum til þess, því að nefndarálit hennar var eitt hið rækilegasta, sem hjer hefir sjest; það má hún eiga. En þar að auki var og tækifæri til að laga frumv. í nefnd nú og nægur tími til að koma með brtt. Við erum varla svo nærri heimsenda nú, að þingið hefði ekki getað gefið sjer tíma til að ræða til fullnustu tekjuaukafrumv., sem fram átti að ganga; fyrir það hefði víst enginn vábrestur orðið í tilvistarsögu þessa lands eða heimsins. Til þessa væri jafnvel tími enn þá, og háttv.þm. veit það vel, að minni hl. hefir ætið tekið tillit til allra athugasemda, sem hann hefir komið fram með á nefndarfundum, eins og sjá má af brtt. Það er því rjett hjá háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), að það er gjörsamlega ástæðulaust að tala um það, að frumv. skorti undirbúning, því að það má einmitt segja, að mjög fá frumv. hafi verið jafn rækilega undirbúin og þetta. Og þó að einhver galli kynni nú samt sem áður að vera á því, sem laga þyrfti, þegar það kæmi í framkvæmd, þá verður ekki sagt, að það sje í fyrsta sinn í þingsögu Íslands, að fram hafi komið frumv. um breytingar á tiltölulega nýjum lögum. Mig minnir, að það hafi ósjaldan borið við, og væri ekki svo voðalegt, þótt þess þyrfti við í þessu efni, þar sem hjer er um algjört nýmæli að ræða í íslenskri löggjöf. Og til stjórnarinnar finst mjer líka skringilegt að vísa þessu máli. Það er orðið engu líkara en að ekkert þing sje til, heldur bara stjórnin ein, og hún á að vita alt og gjöra alt. Á þessu þingi er búið að vísa til hennar sjálfsagt einum 10 málum, og sjálf er hún farin að sárkvarta yfir þessu, og veit ekki hvar hún á að fá starfskrafta, til þess að karra alt það, sem þingið fleygir í hana hálf- eða ókörruðu.  (Hannes Hafstein: Hún er eins konar drekkingarhylur fyrir málin)  . Alveg rjett, og þegar svo er komið, þá skilst mjer það vera nokkuð sama, hvort máli er vísað til hennar, eða það er drepið. Þess konar banatilræði er nú sýnt svo að segja hverju einasta tekjufrumv., svo að á endanum verður víst ekkert annað eftir í þinginu, en tekjuhallinn og öll »lóma«-sýkin, sem gripið hefir svo marga háttv.þm. Hið eina rjetta er að samþykkja þetta frumv., en hins vegar erum við enn sem fyrri þakklátir fyrir góðar bendingar til bóta á einu og öðru í því, þar sem okkur kann að hafa yfir sjest. Það er vegur, sem þinginu er samboðið að fara, en hitt ekki, að vísa málinu í drekkingarhylinn hjá stjórninni, eins og háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) komst svo vel að orði.

Björn Kristjánsson Mjer finst þetta mál vera svo umfangsmikið, að ekki sje von, að ein þingnefnd fái við það ráðið. Jafnvel þótt hægt sje að hafa ný lög annara þjóða til hliðsjónar, þá þarf þó langan tíma til að íhuga það, að hverju leyti þau þurfa að vera frábrugðin því hjer, sem þau gjörast þar, vegna sjerstakra kringumstæða hjer hjá oss. Háttv. flutnm. hafa alveg gengið framhjá því, hvað hjer hefir gjörst síðan árið 1907. Þá var þetta frumv. samið, eins og getið hefir verið um, en stjórnin gat þá ekki fallist á það, og síðan komu aukatekjulögin, og þau voru einmitt miðuð við það, að hjer væri ekki stimpilgjald lögleitt, og þess vegna var þinglestursgjald og önnur slík gjöld höfð svo há, sem gjört var. Og jeg lít svo á, fyrir mitt leyti, að þau gjöld sjeu ákveðin svo há í þeim lögum, að meiri skatta megi ekki leggja á fasteignasölu. Þá er hjer nú fram komin sú viðbót við frumv., að stimpilgjald skuli leggja á víxla. Ef það væri gjört, þá yrðu hjer að gilda um það alt aðrar reglur en annarstaðar gjörist, því hvergi nokkurstaðar er jafnmikið af smávíxlum keypt af fátækum mönnum sem hjer. Þess vegna átti ekki að leggja þetta gjald á aðra víxla en verulega viðskiftavíxla, sams konar og gjörast erlendis. Hugsanlegt væri hins vegar, að fara aðrar leiðir, t. d. þá, sem tíðkast hefir á Englandi, þar sem tekinn var 1 penny af hverri pundskvittun. Sú leið er umfangslítil, munar lítið um gjaldið fyrir hvern og einn, en hins vegar safnast þegar saman kemur. Að öllu athuguðu get jeg ekki gjört það fyrir háttv. flutnm. þessa frumv., að vera með því, heldur verð jeg að leggja það til, að það verði felt.

Framsm. minni hl. (Eggert Pálsson) Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) tók það rjettilega fram, að það væri ekki á færi einstakrar þingnefndar, að búa til lög svipuð þessum, og skal jeg fúslega kannast við það, að ekki þarf til þess að hugsa, að slík nefnd geti hripað þau upp á stuttum tíma. En málið liggur ekki svo fyrir heldur, að þetta frumv. hafi verið búið til hjer nú, heldur var það gjört af milliþinganefndinni frá 1907, af mönnum, sem þingið þá taldi færasta til þess, og höfðu nægan tíma fyrir sjer. En nefndin, sem hjer hefir að því unnið, hefir ekki gjört annað en að taka upp frumv. hennar og athuga það á þeim grundvelli, sem það upphaflega var reist á. Jeg, fyrir mitt leyti, er ekki í neinum vafa um það, að milliþinganefndin hefir hugsað málið mjög rækilega og búið það svo vel út að öllu leyti, að stjórnin gæti áreiðanlega ekki bætt þar um. Jeg get því ómögulega sjeð, að nokkuð vinnist við það, að þvæla það nú fram og aftur, og mjer blátt áfram finst það ekki vera tilvinnandi, þótt nýir menn væru nú kosnir til þess að íhuga og gjöra tillögur um málið. Þá er jeg viss um það, að málið yrði samt ekki svo vel undirbúið, að það þyrfti ekki endurbóta við og það strax á næstu árum. Það er ómögulegt að hugsa annað en að okkar sjerstöku kringumstæður hljóti að koma talsvert til greina við samning slíkra laga, sem þessara, en í hverju efni það er, sem við verðum að taka tillit til þeirra, það verður reynslan að kenna. Hið sama yrði uppi á teningnum þótt málinu væri nú vísað til stjórnarinnar. Hún gæti ekki á nokkurn hátt gengið svo frá þessu vandamáli, að ekki þyrfti við því að hrófla á næstu árum. Það hefir verið sagt, að ótækt væri að samþykkja þetta frumv., nema breyta um leið lögunum um aukatekjur landssjóðs. Þetta er alveg rangt. Sama milliþinganefndin, sem undirbjó þetta mál, samdi einnig frumv. til laga um aukatekjur landssjóðs. Ekki er minsti vafi á því, að hún hefir sjeð svo um, að þau tvö frumv. kæmu ekki í bága hvort við annað. Þessu frumv. milliþinganefndarinnar, aukatekjulagafrumv., var mjög lítið breytt af þinginu, eins og sjá má af því, að bera saman lögin um aukatekjurnar og frumvarp nefndarinnar um þá grein. Svo að hafi það verið tiltækilegt 1907 eða 1909, að gjöra hvorttveggja að lögum, aukatekjufrumv. og stimpilgjaldsfrumvarpið, þá hlýtur það að vera enn. Það, sem frumv. nefndarinnar um aukatekjurnar var breytt hjer í þinginu, frá því, sem miliiþinganefndin gekk frá því, var aðallega um það, að hækkuð var borgunin fyrir þinglestur og erfðaskrár. Með tilliti til þessa tókum við líka erfðaskrárnar út úr 4. gr. þessa frumv., og fluttum þær til, svo að við það verður samræmið líkara því, sem milliþinganefndin ætlaðist til. Hvað viðvíkur stimpilgjaldi af víxlum, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) mintist á, þá er því að svara, að okkar sjerstöku kringumstæður hljóta að koma þar mjög til greina, og því ekki gott - það játa jeg - að ákveða nokkuð fast um það gjald nú þegar. En annars finst mjer þetta ekki svo mikilvægt atriði, að ekki megi án baga sleppa því, ef frumv. fengist þá samþykt. Það er þá hægt að bæta víxlastimpilgjaldi inn í lögin síðar, ef svo sýndist henta. En verði frumv. ekki samþykt í einhverju formi, þá getur þetta aldrei orðið að tekjugrein fyrir landssjóðinn, eins og þó hefir viðurkent verið af mörgum, að það ætti að verða. Það, sem jeg hefi sagt um þetta mál, hefir algjörlega hrakið mótbárur háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), að mjer virðist. Jeg veit það auðvitað, að þótt við samþykkjum nú þessi lög, þá muni þau ekki verða gallalaus, en þessa galla má alt af laga síðar, smátt og smátt, svo sem þörfin og reynslan bendir til. En því verð jeg að mótmæla, að hrapað sje að þessu máli, þótt við samþykkjum það nú. Málið er svo rækilega undirbúið, sem nokkurt mál getur verið. Það hefir verið á dagskrá þjóðarinnar frá því 1907, og alt fram á þenna dag. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) gat um það, að þessi lög mundu verða umsvifamikil í framkvæmdinni. Um það getum við hvorugur dæmt, á meðan lögin eru ekki komin til framkvæmda. Jeg legg áherslu á það, að við notfærum okkur þessa tekjugrein sem fyrst. Jeg er viss um það, að þótt við samþykkjum nú þessi lög, þá muni það ekki valda neinni almennri óánægju. Þetta gjald er þannig vaxið, að menn finna ekki mikið til þess, og láta sjer ekki fyrir brjósti brenna að inna það af hendi.

Bjarni Jónsson Jeg skal lofa því að vera stuttorður. Jeg skal að eins geta þess, að það var rjett, sem háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) tók fram um aukatekjulögin. Þeim hafði lítið verið breytt í þinginu, og þar sem þeim hafði verið breytt svo, að þau kæmu í bága við þetta frumv., þá breyttum við frv. Hvað viðvíkur gjaldinu af víxlunum, sem hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) talaði um, þá skal jeg taka það fram, að það gjald er svo lágt, eftir því sem við höfum sett það í frumv., að engan getur munað neitt um það. Við höfum ákveðið, að gjaldið skuli vera 20 aurar af víxlum fyrir neðan 1000 kr. Hærri víxla taka fátæklingar ekki. Þar sem háttv. sami þm. mintist á gjald af kvittunum, þá skal jeg taka það fram, að jeg mun verða því meðmæltur, að það gjald verði lögleitt, ef hann vill koma fram með brtt. um það við næstu umræðu. Okkur er legið á hálsi fyrir það, að við viljum nú koma þessum lögum í gegn um þingið. Skárri er það fífldirfskan af okkur, að vilja láta ganga fram lög, sem undirbúin hafa verið af milliþinganefnd, og síðan verið til umræðu á þrem þingum, þar af einu sinni sem stjórnarfrumv. Mjer finst það vera mjög undarlegt, að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) skuli vilja drepa hendi við 60000 kr. tekjum í landssjóðinn. Þetta frumv. er þó í ætt við tolla-princip hans. Jeg skal nú ekki þreyta menn með lengri ræðu í þetta sinn, en þykist hafa gjört vel, að bera fram þetta frumv.

Sveinn Björnsson Jeg er ekki í neinum vafa um það, að þetta þing getur komist hjá því, að afla landssjóði tekna á þenna hátt. En hitt verð jeg að játa, að mjer þykir það ekki svo óttalegt, þótt þetta frumv. yrði samþ., að leggja 60,000 kr. skatt á landsmenn. Jeg get ekki sjeð, að það væri neinn glæpur, ef það væri rjett að öðru leyti. En nú liggja fyrir þinginu þrjú tekjuaukafrumv., sem öll fara í sömu átt, vega í knjerunn verslunar og viðskifta. Mjer finst, að við ættum að fara eftir þeirri góðu og gömlu reglu, að vega ekki oftar en um sinn í sama knjerunninn á sama þinginu. Við ættum að reyna, að láta skattaálögurnar koma jafnara niður. Jeg hefði því helst kosið, að dýrtíðarfrumvarp okkar hefði verið látið nægja í þetta skifti. Jeg hefi líka aðra ástæðu til að vera á móti því, að þetta frumv. nái að ganga fram. Jeg er nefnilega á sama máli og háttv. framsm. (E. P.) um það, að þótt þetta mál hafi verið íhugað áður af milliþinganefnd, þá takist okkur ekki að búa til góð stimpilgjaldslög. Það hefir svo margt breytst síðan 1907. Jeg hefi ekki getað gjört mjer grein fyrir því, hvernig stimpilgjaldslögin eigi að vera; jeg get því ekki greitt atkvæði með þessu frumvarpi. Jeg held, að jeg geti fallist á að vísa þessu máli til stjórnarinnar, með þeirri vísu von, að málið verði tekið fyrir á næsta þingi, og vil því leyfa mjer, að bera fram þessa rökstuddu dagskjá: Í trausti til þess, að stjórnin taki þetta mál til rækilegrar yfirvegunar og undirbúi og leggi fyrir næsta þing frumv. til laga um stimpilgjald, sjerstaklega lágt stimpilgjald af víxlum, ávísunum og kvittunum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Guðmundur Eggerz Háttv. þm. Dal. (B. J.) gat þess, að stimpilgjaldslög væru hæg í framkvæmdinni. Þetta er ekki rjett álitið. Jeg hugsa, að jeg geti betur borið um þetta en hann, því að jeg hefi verið á skrifstofu í Danmörku, þar sem slík mál komu iðulega fyrir. Þessi skrifstofa átti að úrskurða mál, sem risu út af þar gildandi stimpilgjaldslögum. Það voru öll kynstur af málum, sem komu þar til úrskurðar, og sum voru svo flókin, að 20–30 málsskjöl komu fram. Menn stimpluðu skjölin rangt, ekki af því, að menn vildu svíkja, heldur af því, að þeir höfðu misskilið lögin, og þó voru dönsku lögin mjög ítarleg. Þau voru, ef mig minnir rjett, í 157 greinum. Menn geta nú rjett hugsað sjer, hvort ekki yrði sífelt rifrildi og sífeldir úrskurðir út af þessum lögum, sem ekki eru nema í 12 greinum. Kæmist þetta frumv. í gegn um þingið, þá yki það gjöld landsmanna um 60,000 kr. Jeg held, að við ættum ekki að óþörfu, að leggja spónnýja skatta á þjóðina, án þess að spyrja hana um það fyrirfram. Með aukatekjulögunum nýju voru hækkuð rjettargjöld og þinglestrargjöld. Áður var hæsta þinglestrargjald 12 kr., en það hefir komið fyrir mig síðan, að taka 400 krónur fyrir þinglestur á einu brjefi. Og nú er farið fram á nýja hækkun. Jeg skal játa, að jeg hefi ekki haft tíma til að setja mig inn í lögin, sem skyldi, en jeg vil leyfa mjer, að benda á einn lið, rjettargjöldin. Þau voru hækkuð með nýju aukatekjulögunum, og nú er farið fram á að hækka þau enn. Nú á að gjalda í stimpilgjald: Af sáttakæru kr. 0,50 - stefnu - 0,50 - innleggi 0,50, en jeg reikna fjögur innlegg í máli. - 2,00 - útskrift 0,50, fjórar í máli - 2,00 - dómsgjörðum - 2,00 - vitnaleiðslu - 1,00 eða samtals kr. 8,00 aukin útgjöld í einu máli, og getur það talist eigi lítil hækkun. Einhver sagði, að þetta gjörði ekkert til, því gjaldið kæmi niður á »spekulöntum«. Það getur verið, að nokkuð sje um þá hjer í Reykjavík, en það er ekki svo út um land. Yfirleitt fara menn í sveitunum ekki í mál, nema ástæða sje til. Enn vil jeg geta þess, að jeg hefi ekki tekið eftir því í lögunum, að gjört væri ráð fyrir undanþágu fyrir sparisjóði, svo sem gjört er annarstaðar, t. d. í Danmörku. Af þessum ástæðum get jeg ekki greitt atkvæði með þessu frumv. Mjer finst það illa úr garði gjört. Það þyrfti að vera í fleiri greinum og ítarlegra.

Framsögum. minni hlutans (Eggert Pálsson) Tveir hv.þm. hafa nú staðið upp, til þess að andmæla frumvarpinu. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) tók það fram, að hann bygði andmæli sín á eigin reynslu frá Dönum. Þar hafi stimpilgjaldslögin verið ákaflega flókin og erfitt að framkvæma þau. Jeg skal síst neyta því, úr því að hann hefir reynsluna, að stimpilgjaldslögin hafi verið flókin og ill viðfangs í Danmörku. En það sannar ekki, að þetta frumv., þótt að lögum yrði, þyrfti að verða flókið í meðferðinni. Jeg hygg, að eftir því, sem lagabálkur grípur yfir fleiri tilfelli í viðskiftalífinu, eftir því verði framkvæmd á honum flóknari. Þótt jeg viti ekki hvaða lagabálki hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) varð að fara eftir í Danmörku, eða hvernig þau lög voru, sem þá giltu, þá veit jeg, að núgildandi stimpillög í Danmörku eru yfirgripsmikil, og jeg get vel skilið, að ef þessi háttv.þm. hefði átt að framfylgja þeim lagabálki, að þá mundi hann oft og einatt hafa rekið sig svo á, að lagaviti hans veittist torvelt að greiða úr flókunum. Um þetta frumv. er öðru máli að gegna. Það er ofur einfalt og því sennilega auðveldara að framfylgja því, heldur en dönsku lögunum. Það var eitt atriði sem háttv. 2. þm. S. Múl. (G. E.) flaskaði á, líkt og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), þegar þetta mál var til 1. umr. Þeir gjöra ráð fyrir meiri flækju og vafningum en þarf að vera. Í 1. gr. frv. er gjört einmitt ráð fyrir, að embættismaðurinn ákveði stimpilgjaldið og setji stimpilinn á, þegar hann veitir skjalinu móttöku, hverrar tegundar sem er. Og þar með er útilokað, að ágreiningur þurfi af því að rísa, hvort rjett sje stimplað eða ekki. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) sagði, að þetta gjald kæmi tilfinnanlegast niður á fátæklingum, en mjer er ekki ljóst hvernig hann hugsar sjer það. Það eru ekki fátæklingarnir, sem gefa mest út af skuldabrjefum, kaupbrjefum og afsalsbrjefum og fleira þess háttar. En það er annar flokkur, sem þetta gjald mundi koma niður á, og það eru braskararnir, og er síst að harma, þótt þeir þyrftu að greiða eitthvað í landssjóð af sínu mikla og - óholla braski. Háttv. sami þingm. sagði líka, að aukatekjulögin gjörðu það að verkum, að þetta frumvarp yrði enn ósanngjarnara. En því hefi jeg svarað fyrr. Það var sama nefndin, sem bjó til aukatekjufrumv. og stimpilgjaldsfrumv. Hún hefir ekki álitið aukatekjulögin svo þung að ekki mætti koma með stimpilgjaldslögin líka. Annars er óhugsandi, að hún hefði komið með þessi tvö frumv. samhliða. Þessi hv.þm. (G. E.) hjelt því fram, til þess að gjöra aukatekjulögin ægileg í augum manna, að það hefði komið fyrir, að hann hefði orðið að taka 400 kr. þinglestursgjald af einu brjefi. Slíkt sannar ekki neitt. Þá hefir verið um stóreign að ræða, sem hefir verið seld, og það þarf engum að vaxa í augum, þótt menn þurfi að borga eitthvað í landssjóð, er stórar eignir eru seldar. 400 krónur væri t. d. ekki hátt þinglestursgjald, ef um sölu á skipum Eimskipafjelagsins væri að ræða, samanborið við verðið. Sami háttv. þingm. hjelt því fram, að hækkun á rjettargjöldunum kæmi hart niður á fátæklingunum. Jeg held, að ekki þurfi að harma það, þótt rjettargjöld væru hækkuð. Hækkun á þeim mundi miða til þess, að gjöra menn sáttgjarnari. Ódýr rjettargangur eykur að eins, að minni hyggju, óvild og úlfúð. Menn þjóta ekki í illindi og málaferli út af hverju einu, ef það kostar eitthvað verulegt. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) tók það fram, að hann væri óvinveittur því, að þetta frumvarp yrði að lögum, með því að það væri að vega í hinn sama knjerunn, að leggja stimpilgjald á hinn sama gjaldstofn og verið væri að leggja á verðhækkunarskatt. En hjer er ekki um sama gjaldstofn að ræða.  (Sveinn Björnsson: Jeg sagði gjaldendur)  . Það verður alt af að leggja á sömu gjaldendur, en gjaldstofninn er hjer gjörólíkur. Tollgjald af kjöti og fiski er ekki hið sama og stimpilgjald af kaupsamningi. Hann færði það og á móti frumvarpinu, að ekki væru með því innleidd stimpilfrímerki, sem mundu gefa feikna miklar tekjur. En það er alls ekki útilokað fyrir hann að koma fram með breytingartillögu í þessa átt. Það er þó mest um vert, að fá grundvöllinn góðan, því þá má alt af leiðrjetta lögin og bæta við þau eftir þörfum. Viðvíkjandi fráganginum á frumv., þá held jeg að mjer sje óhætt að fullyrða, að hann verði ekki betri, þótt beðið sje til næsta þings. Lögin geta ekki orðið fullkomin, fyrr en reynsla er fengin um það, hvað sje best í hverju efni. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Það er bæði mjer og öðrum erfiðisauki, að halda langar ræður, þegar svo áliðið er þings, og þurfa svo ef til vill að fara heim, án þess að yfirlíta þær. Jeg segi þetta ekki sem ásökun til þingskrifaranna, því eins og allir vita, þá hefir verið vakað nætur og daga upp á síðkastið, svo þeim er ekki unt að afkasta því, sem þeir eiga að hafa lokið um það leyti, er þingi er slitið. Þetta sjá allir, sem sanngirni vilja við hafa.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi gjört ósköp stutta grein fyrir því í nefndaráliti mínu, að jeg var einn á þeirri skoðun í nefndinni, að þegar hjálpa ætti fátækum mönnum í hörðu ári, þá bæri að taka fje til þess af þeim, sem aflögufærir eru, en ekki af fátæklingunum sjálfum. Í þessa átt miðar frumv. alt, og einstakar greinar þess. Þegar jeg bar frumv. fyrst fram, var það grundvöllur frá mjer, eða tillaga, til þess að fá fje í landssjóð í þessu skyni, borin fram bjargráðasveinum til athugunar. Þá var gjaldið sett ofhátt, eftir þeim ástæðum, sem nú eru í landinu, en það hefði engan veginn verið ofhátt gjald, ef voði hefði verið á ferðum. En eins og það er nú orðið í mínum síðustu tillögum, er það orðið alt annað. Því miður var ekkert gagn að nefndinni, sem sett var í þetta mál. Hún hjálpaði mjer ekkert til að laga frumv., heldur ákvað hún að skera það niður, án þess að leitast við að bæta það á nokkurn hátt. Jeg hefi því sjálfur gjört ýmsar endurbætur á því, og býst jeg við, að mörgum muni þykja þær til verulegra bóta. Fyrsta brtt. er við 1. gr., um að lækka takmarkið, sem jeg hafði sett, 3000 kr. frv., niður í 2500 kr. Þessa breytingu hefi jeg gjört til þess, að skatturinn falli meira á búandmenn og aðra þá, sem geta lifað ódýrar og eiga hægara með að gjalda skatt af lægri tekjum heldur en þeir, sem lifa á dýrari stöðum. Jeg hygg, að með þessu móti komist l/3 bænda í landinu undir tekjufrumvarpið. Ef jeg byrja á því að draga frá þá, sem fátækari eru, og gjöri það 2/3 allra bænda á landinu, þá segi jeg, að sá þriðjungurinn, sem þá er eftir, hafi að meðaltali svo háar tekjur, að skatturinn nái þeim. Jeg styrktist í þessari skoðun minni, þegar jeg heyrði skýrslu þá, sem háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) las hjer upp, þar sem hann fjekk það út, með því að deila bændatölunni í fjenaðartöluna, að meðaltekjur allra bænda á landinu væru 1200 kr. Sumir bændur fara langt yfir það takmark, og gæti jeg t. d. nefnt einn bónda, sem fjekk 3000 kr. bara fyrir ullina sína í sumar. Það er aðgætandi, að hjer er ekki verið að tala um skatt, sem eigi að standa lengi. Kosturinn við mitt frumv., fram yfir útflutningsgjaldið, er sá, að þenna skatt borga að eins þeir bændur, sem eru gjaldfærir, og mjer telst svo til, að það muni verða 1/3 hluti allra bænda á landinu. Jeg veit það, að í meðalári myndi það ekki verða svo há tala, en þegar afurðir bænda eru í jafn háu verði og nú, tel jeg víst, að 1/3 hluti þeirra að minsta kosti hafi svo miklar tekjur, að þessi skattur nái þeim. Þar næst myndi þetta gjald ná til allra þeirra háttelskuðu embættismanna í landinu, sem hafa yfir 2500 kr. árstekjur. Jeg skal játa það, að þeir, sem búa hjer í Reykjavík, yrðu harðast úti, en skatturinn er svo lágur á þeim, sem hafa minni tekjur en 3000 kr., að hann yrði þeim naumast tilfinnanlegur. Jeg býst við, að það yrði vel þegið af sumum mönnum, að þessar landssjóðsætur borguðu aftur eitthvað í landssjóðinn. Þetta eru ekki mín orð, heldur tala jeg þau í anda annara. Þar að auki myndi þessi skattur koma niður á hjer um bil 300 kaupmönnum af þeim 400 kaupmönnum, sem eru á landinu. Ef tekið er meðaltal af tekjum þeirra allra, myndi það verða rúmlega 3000 kr. á ári. Jeg veit vel, að til eru smákaupmenn, sem ekki ná þeim tekjum, en þegar tekjum allra kaupmanna á landinu er jafnað niður, verða þær að minsta kosti 3000 kr. að meðaltali á hvern kaupmann. Sennilega næðust eins miklar tekjur af þessu eins og með útflutningsgjaldinu. Jeg hefi lækkað gjaldið frá því, sem var í mínu frumv. upphaflega og frá því, sem var í fyrri brtt. mínum þannig: Af fyrstu 500 kr. fram yfir 2500 kr. skal greiða 2%. Af næstu 1000 kr. þar fyrir ofan 3%. Af 5000 kr. tekjum skal greiða 3½% og af 6000 tekjum 4%. Síðan fer hundraðsgjaldið vaxandi um ½% við hver þúsundaskifti, þar til það nær 10%. Þetta getur ekki talist hátt gjald, ef um það væri að ræða, að neyð stæði fyrir dyrum. En jeg skal gjarnan ganga inn á að skatturinn stigi ekki svo ótt, sem ætlast er til í brtt. mínum á þgskj. 820; mætti til dæmis láta hann stíga um ¼% í stað ½% og um ½% í stað 1% Jeg skal játa, að hvort sem menn vilja nú breyta þessu svo eða halda því, sem jeg hefi sett, þá kemur það auðvitað miklu hægar niður á þann, sem hærri hefir tekjurnar, að borga mikið gjald, heldur en hinn, sem lægri hefir tekjurnar, að borga lægra gjaldið. Eins gæti jeg gengið inn á það, að hundraðsgjaldið væri látið vaxa um l‰ í stað 2‰ þangað til það er komið upp í 15% og um ½‰ í stað l‰ til 20%. Jeg væri fús til að ganga inn á slíkar brtt. eða koma fram með þær sjálfur til 3. umr. Svo skal jeg geta þess, viðvíkjandi hlutafjelögum, að samkvæmt frumv. mætti taka af þeim tvöfaldan skatt, nefnilega bæði af hlutafjelögunum sjálfum og af ágóða hluthafanna. Það er hægt að koma í veg fyrir þetta, og mun jeg koma með brtt. þar að lútandi til 3. umr. Þetta er það, sem þyrfti að lagfæra; annars er hundraðsgjaldið alveg laust frá minni hendi; það er ekki stefna frumv., heldur hlýtur það að fara eftir þörfinni. Og fyrst af öllu verður stjórn og Velferðarnefnd að segja, hversu mikils þarf við, en hins vegar er erfitt að vita með nákvæmni, hversu hátt gjaldið þarf að vera, af því að menn vita ekki enn, hvernig muni haga til með samgöngur, og ekki heldur afleiðingar ófriðarins, en menn verða að vera við öllu búnir. Þá eru ýms ákvæði um það, hvernig jafna skuli skattinum niður og heimta hann inn. Það ætlast jeg til, að gjört sje með skattnefndum, en hreppsnefndir og sýslunefndir eiga að segja til, hversu miklar tekjur þessi og þessi hefir, og skal heimta inn samkvæmt því. Ef rangt er frá sagt, vil jeg að við liggi refsing, sem fyrir skjalafals væri. Því ætti það ekki að vera erfitt í hendi duglegrar stjórnar að inna þetta af hendi, og er því sú ástæðan, að það yrði ofraun, slegin niður. Í öðrum löndum, og á Íslandi líka, eru ýmsir skattar, og borgast þeir inn, þótt ef til vill sje skakt sagt til á stundum. Erfiðast myndi verða, að fást við þetta hjer, þar sem um landbúnaðinn er að ræða, en þá mætti skipa til þess sjerstaka nefnd, að jafna skattinum þar niður. Við aðrar atvinnugreinir og fyrirtæki er auðveldara að eiga; þar ætti því ekki að verða skotaskuld að finna tekjustofninn. Jeg hefi því sett ákvæði þessu viðvíkjandi í lögin. En enn fremur hefi jeg sett í þau ákvæði, sem að minni hyggju eru bráðnauðsynleg, bæði í þessi og önnur dýrtíðarlög, sem hjer eru á ferðinni, og því flestir hljóta að fallast á, að stjórnin jafni tekjunum niður eftir því, sem misæri er í landinu ófriðarins vegna, með öðrum orðum, ljetta undir byrðina með þeim, sem verst verða úti, vegna þess, að þeir verða að kaupa alt, en framleiða ekkert sjálfir. Þetta ákvæði þarf að standa í lögunum, til þess að tekjurnar renni ekki í landssjóð og verði síðan notaðar til brúagjörða, eða renni ekki í vasa skjólstæðinga minna, eins og einhver háttv. þingm. komst áðan að orði. Jeg vil engan aukaskatt leggja á þjóðina, nema það eitt, sem nauðsynlegt kann að verða, til þess að koma í veg fyrir hallæri eða misæri. Því væri rjett, ef það reyndist þannig, að misæri yrði ekki neitt í landinu, að ákvæði væri í lögunum um það, að þessa skatts skyldi aldrei krafist, ef sú yrði raunin á. Enda væri nægilegt, ef peningaforði væri fyrir hendi, eða þá að stjórninni sje veitt lánsheimild. En þar sem hjer eru vitrir löggjafar á Alþingi Íslendinga, munu þeir, þótt þeim virðist annmarkar á lögum þessum, sjá, að það er eftir vonum, þar sem jeg hefi einn fengist við samning þeirra, og er því ekki að undra, þótt mjer kunni að hafa yfir sjest, enda þótt jeg færi eftir erlendum lögum. En þó að svo sje, geta þessir vitru löggjafar lagað lögin til 3. umræðu, svo að þau verði góð og vel við þau hlítandi. Það er þá ekki annað eftir en að laga frumvarpið, því þetta er eina rjetta leiðin til að ljetta misærinu, ljetta undir með þeim, er ekki hafa nóg til lífsviðurværis, að þeir, er betur eru settir, gjöri það.  (Guðmundur Eggerz: Háttv. grískudócentinn er of nískur, til að láta það lenda á sjer)  . Það lendir á háttv. grískudócentinum, en það lendir meira á háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), af því að hann hefir um 9 þús. kr. tekjur á ári. En þó að hann sje að gefa undir fótinn með, að jeg sje nískur, þá mundi ekki meira verða gefið hjá háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) enn hjá mjer, ef leitað yrði samskota. Þetta er rjettari grundvöllur, að taka ekki af fátæklingunum, sem sjálfir þurfa hjálpar við. Annar kostur þessara laga er sá, að tilgreint, er hvað gjöra skuli við skattinn og hve nær hann eigi að falla niður. Hundraðsgjaldið og annað er jeg fús til að laga, og veit jeg, að löggjafarnir munu ekki spara sína krafta, til þess að ráða bót á þessu. Í síðustu grein laganna stendur, að þau skuli gilda til næsta þings, því þá er nægur tími til að framlengja lögin, ef þörf þykir, en hins vegar ekki rjett að láta þau gilda um langan tíma, ef þörf krefur ekki. Því að frumv. þetta er til þess, að jafna kjör landsmanna. Jeg skal svo ekki verða margmæltari um þetta. En jeg vil að endingu láta þess getið, að mjer er frumv. þetta ekki neitt kappsmál af því, að jeg kom fram með það. Jeg vildi gjarna hafa hvíslað hugmyndinni að einhverjum, er hefði nógu sterkan flokk, til þess að koma því fram. En jeg vona nú, að menn haldi þá ekki hinu frumvarpinu, sem hjer var á ferðinni, til streitu af tómu flokkskappi, því að af flokkskappi verður það, ef það frumv. verður samþ. en þetta felt.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Jónsson) Meiri hluti nefndarinnar hefir skrifað örstutt nál., er ekki hefir komið fram fyrr en nú á fundi, og þess vegna líklega ólesið af þingmönnum. Til þess að stytta framsögu mína, vil jeg hafa fyrir mjer nefndárálitið og lesa það upp: »Því verður eigi neitað, að svo framarlega sem nákvæmur tekjuskattur hefði verið kominn hjer í lög, skattur, sem hvíldi á rjettu framtali allra tekna landsmanna á hreinum tekjum, hvers konar sem væru, þá hefði verið handhægt að koma fyrir dýrtíðarskatti, í svipaða átt og frumv. þetta fer. En einmitt þetta tekjuframtal er örðugt og tafsamt að fá, svo í lagi sje. Til þess þarf bæði nákvæm lagafyrirmæli og nákvæmar reglur frá landsstjórninni. Og loks má búast við, að fyrstu tilraunir í þessa átt yrðu ófullkomnar. Þess vegna álítum vjer, að til þessarar aðferðar verði eigi gripið í flýti nje flaustri, nje til bráðrar hjálpar, þar sem enginn undirbúningur er fyrir. Hitt virðist standa miklu nær, að sveitar- og bæjarstjórnir hafi hinn mikla tekjuauka framleiðenda, sem flýtur af verðhækkun íslenskra afurða, fyrir gjaldstofn í hverju sveitar- og bæjarfjelagi um sig, til þess að jafna á dýrtíðargjaldi eftir þörfum. Og frumv. í þá átt hefir nefndin til meðferðar. Vjer getum því ekki ráðið háttv. deild til að samþykkja frumv. um dýrtíðarskatt af tekjum«. Við þetta hefi jeg eiginlega engu að að bæta, því að í nefndarálitinu er í stuttu máli tekin fram skoðun meiri hl. En jeg get ekki stilt mig um, að hafa yfir fyrstu orðin úr nefndaráliti minni hl. »Jeg varð einn þeirra manna, sem í nefndina voru skipaðir, á því máli, að í hallæri ætti efnaðri mennirnir að hjálpa þeim fátækari«. Þetta segir háttv. höfundur nefndarálits minni hlutans (B. J.) um samnefndarmenn sína. Jeg ætla ekki að mótmæla þessu, því að allir sjá hversu viturlega þetta er mælt. En við þetta tækifæri finst mjer jeg hafa ástæðu til, að minnast á skattafyrirkomulag þessa lands. Því að, ef tekju- og skattafyrirkomulag landsins hefði verið í betra lagi en raun er á, og meira hefði að undanförnu verið til þess vandað, myndi það ekki hafa vafist eins hrapallega fyrir stjórn og þingi, að fá nauðsynlega hækkun á tekjunum. Í Englandi hefir verið komið á tekjuskatti fyrir löngu. Þegar svo þarf á tekjuhækkun að halda, er tekjuskattsgjaldið hækkað með fjárlagaákvæði. En hjer er engu hægt um að þoka á þeim tekjustofnum, sem okkar skattar hvíla á. Eins og nærri má geta er síður en svo, að jeg sje á móti því, að hjer sje lögleiddur nýr tekjuskattur í sambandi við aðrar breytingar á skattalögunum. En jeg er sannfærður um, að það er ekki hægt, að koma slíkum skatti á í einni svipan, og það er af því, að jeg hefi íhugað málið meira en háttv. þingm. Dal. (B. J.). En það er fleira að athuga en tekjuskatt. Það þarf líka að athuga fasteignaskatt eða jarðeignaskattinn. Það þarf einnig að athuga nákvæmlega tollana, því að vörutollurinn er ekki rjettlátur eða til frambúðar. Alt þetta kemur mjer til þess, að bera fram rökstudda dagskrá, er skorar á stjórnina, að taka skatta- og tollmálin til rækilegrar íhugunar og undirbúnings fyrir næsta þing. Þetta er fyllilega rjettmætt af því, að tvær milliþinganefndir hafa stafað að þessu máli, og hefir stjórnin þeirra starf til stuðnings. Sömuleiðis hefir á þessu þingi verið mikið rætt um þessi mál, og mætti það einnig verða til stuðnings fyrir stjórnina. Með þetta fyrir augum leyfi jeg mjer, að koma fram með þessa dagskrá, er hljóðar þannig: Í því trausti, að landsstjórnin taki til rækilegrar meðferðar skattamál landsins og leggi tillögur um endurbót á skattalöggjöfinni fyrir næsta reglulegt þing, þar á meðal frumvarp til laga um tekjuskatt, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Framsögum. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg vil að eins lýsa yfir því, að orð mín fyrst í nefndaráliti minni hlutans eiga við það, sem mjer hafði skilist á mönnum í nefndinni. Hefði jeg sjeð nefndarálit meiri hlutans, áður en jeg samdi mitt nefndarálit, hefði orðin fallið á annan veg, en því var ekki að heilsa, af því að það nefndarálit kom ekki fram, fyrr en í dag. En þótt hv.þm. S.-Þing. (P. J.) og meiri hl. nefndarinnar hafi þótt ástæða til, að stjórnin ljeti athuga skattamál landsins, þá þarf ekki að hafa þetta frv. að yfirvarpi. Háttv. þingmaður S.-Þing. (P. J.) hefði getað komið þessu að engu síður. Hann hefði getað komið fram með það í tillögu til þingsályktunar, að kosin væri skattamálanefnd. Hefði sú nefnd einnig getað athugað stimpilgjaldið. Og jeg vil að síðustu geta þess, áður en síðasta hurð er lokuð fyrir þessu frumv., að þessi skattur, sem jeg er með, er tekjuskattur, er á að gilda að eins um stundar sakir, en á ekki neitt skilt við almennar tekjur eða skatta. Jeg hefi að öðru leyti ekki fleiru að svara; en viðvíkjandi því, að þessi lög sjeu óframkvæmanleg, þá er undarlegt, að það hljóð skuli koma úr þeirri átt, er hefir svo mikla tröllatrú á stjórninni, að vilja helst vísa öllum málum til hennar. En jeg ætlaði, að það væri ekki ofætlun ungum og hraustum manni, eins og sá er, sem hefir stjórnina á hendi, að krefja þennan skatt. 

Framsm. meiri hl. (Þórarinn Benediktsson) Jeg sje ekki, að ástæða sje til að tala mikið í þessu máli nú, af því að ítarleg grein var gjörð fyrir málinu við 1. umr.Háttv. flutningsm. (J. J.) gjörði þá rækilega grein fyrir því, hver er tilgangur frumv. og hvað það er, sem vakir fyrir flutningsmönnum í þessu dýrtíðarmáli. Enn fremur hefir meiri hluti nefndarinnar samið svo ítarlegt nefndarálit, meðal annars til þess, að spara umræður hjer í deildinni, og til þess, að það komi skýrt fram sú stefna, sem hefir verið og er ríkjandi í þinginu í þessu svo nefnda dýrtíðarmáli. Það hefir auk þess svo margt verið sagt um dýrtíðarástandið, að mönnum er farið að leiðast að hlusta á það skraf alt. Það hafa komið fram ýmsar uppástungur um dýrtíðarráðstafanir, en fengið misjafnan byr. Þær leiðir, sem reynt hefir verið að fara, hafa ekki þótt færar, og allar uppástungur meira og minna vanhugsaðar. Það, sem vakti fyrir flutningsmönnum þessa frumv., var að finna nýja og heppilega leið til að ráða fram úr því, á hvern hátt ætti að hlaupa undir bagga með þeim mönnum, sem helst þurfa þess, vegna misæris þess, sem er í landinu. Þessum tilgangi frumv. er rækilega lýst í nefndaráliti meiri hlutans. Læt jeg mjer nægja að vísa til þess. Eins og flestum mun kunnugt, gat nefndin ekki fylgst að málum, hvað þetta frumv. snertir, og er nefndarálit meiri hlutans á þgskj. 925, og jeg heyri sagt, að álit minni hlutans sje í prentsmiðjunni, en það er nokkuð seint, til þess að koma að notum við þessa umræðu. Jeg sje ekki ástæðu til þess, að gjöra grein fyrir málinu í heild sinni, en vil að eins fara örfáum orðum um brtt. frá meiri hluta nefndarinnar á þgskj. 926. Fyrri brtt. fer fram á, að feld sjeu burtu orðin: »að fengnu samþykki.« Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að það væri of erfitt og umfangsmikið fyrir bæjarstjórnir og hreppsnefndir, að framfylgja þessu ákvæði, og er tillagan því fram komin til þess að ljetta þeim fyrirhöfnina. Nefndin leit svo á, að óhætt mundi að fá bæjarstjórnum og hreppsnefndum það vald í hendur, að gjöra þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar væru, án þess að áskilja samþyktir meiri hluta atkvæðisbærra manna. Gjörði ráð fyrir, að þær mundu alls ekki misbrúka slíka heimild. Síðari brtt. fer fram á það, að 2. gr. frumv. orðist þannig: »Bæjarstjórnir í kaupstöðum og hreppsnefndir . . .« o. s. frv. Eins og sjá má af tillögunni, gjörir hún ráð fyrir, að bæjarstjórnir og hreppsnefndir veiti dýrtíðarhjálpina fyrst og fremst á þann hátt, að sjá þeim mönnum fyrir atvinnu, sem helst þurfa þess og hennar geta notið. Að öðru leyti ætlast nefndin til þess, að styrkurinn sje veittur þeim, sem þurfa, á þann hátt, að sjeð sje fyrir ódýrum nauðsynjavörum, matvælum og eldsneyti. Taldi nefndin þá hjálp mundu verða notadrýgri, en að skifta peningastyrk milli manna. Auk þess auðveldara að sjá um, að styrkurinn verði að tilætluðum notum. Þetta er aðalbreytingartillaga nefndarinnar. Hefi jeg og nefndin þá skoðun, að hún sje tvímælalaust til bóta, og vona jeg hún verði samþykt. Þetta er það helsta, sem jeg vildi taka fram. Jeg skal geta þess um leið, að það hefir verið fremur stuttur tími fyrir nefndina, til að geta gengið frá frumv. sem skyldi, svo að í ógáti hefir fallið burtu atriði úr 2. gr., sem snertir þá, sem þegið hafa af sveit. Mun nefndin lagfæra þetta við 3. umr. Það er svo ekki ástæða til að fjölyrða meira um þetta að sinni, en jeg vona, að deildin taki vel í brtt. og að frumv. gangi fram.

Bjarni Jónsson Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) er framsögumaður minni hlutans í þessu máli, en ekki jeg, en það voru að eins nokkur orð, sem jeg vildi tala. Nefndarálit minni hlutans kemur nokkuð seint, vegna þess, að við tókum það ekki nógu snemma í höfuðið. Jeg skal geta þess, hver rök liggja til þess. Við höfðum ekki tíma til að athuga þetta langa nefndarálit, vegna þess, að svo mörgum merkilegum málum var að sinna núna dagana áður. Í nefndaráliti okkar var því ekki tækifæri til þess að rekja málssöguna. Jeg vík að eins örfáum orðum að því, að þetta frumvarp er ekki borið fram til þess að það verði samþ. Fyrir nokkrum dögum var sams konar frumv. felt, sem von var, því að það er bygt á röngum grundvelli, og fengu þingmenn ámæli fyrir. Nú halda þeir því, að sjálfsagt sje fyrir þá að sýna einhvern lit á að hjálpa. En miklu væri betri engin hjálp en svona löguð hjálp. Það eina, sem er gott við frumv. þetta, er það, að ekki skuli þessi hjálp talin sveitarstyrkur. Grundvöllurinn undir hverju dýrtíðarfrumvarpi á að vera sá, að þeir fátæku þiggja, en þeir ríku borga. En samkvæmt þessu frumv. á hver hreppur að sjá um sig sjálfur, og nú er það svo, að sumir hreppar verða harðar úti en aðrir, og þess vegna væri rjett, að hinir efnuðu hreppar hlypu undir bagga með þeim fátæku. En að segja svona út í loftið: »Passið ykkur sjálfir«, nær ekki nokkurri átt. Flutningsmenn þessa frumv. vilja auðvitað segja það, að það verði sjeð fyrir þeim í útflutningstollafrumv., en þm. Dal. veit vel, hvað farið hefir fram hjer á bak við tjöldin, bæði eitt og annað, og jeg get skýrt frá því, ef vill, síðar meir. Frá þessu sjónarmiði er því ekki ástæða til að ræða einstakar greinar frumv.

Framsögum. minni hl. (Eggert Pálsson) Það er rjett, að ekkert nefndarálit er komið frá minni hlutanum. Það má kann ske segja, að það sje bættur skaðinn, þó að það sje ekki komið fram, því að við, minni hlutinn, höfum ekki sjeð álit meiri hlutans fyrr en nú, og því eigi haft tíma til að rökræða frumvarp þetta við hann. Við höfum því lagt til, að frumvarpið verði felt. Meiri hlutinn skrifar langt mál um það, að dýrtíðarhjálpin sje ekki á rökum bygð, og jeg er honum sammála um það, að mikils til ofmikið er gjört úr dýrtíðinni og hennar illu afleiðingum, og vil þess vegna ekki leggja skatta á landið. Jeg er einnig samþykkur meiri hlutanum um, að engin vandræði sjeu enn þá orðin í landinu. Hvað síðar kann að verða, veit enginn, nema forsjónin ein. Aðstaða manna í lífsbaráttunni er misjöfn nú, eins og endranær, og þess vegna engin sjerstök ástæða nú til að þjóta upp með vanhugsuð lög. Jeg kannast við, að meiri hlutinn hefir lagfært frv. mikið með brtt. sinni. Jeg veit ekki, hvort meiri hlutinn hefir tekið það fram í áliti sínu, sem jeg benti á í nefndinni, að það væri aðgæsluverð leið, að gefa öllum almenningi opna leið til þess að fara í vasa efnaðri mannanna. Hjer í Rvík þyrfti ekki annað en að »tromma« saman borgarafundi, og heimta það af bæjarstjórninni, að hún legði há aukaútsvör á efnamennina. Það er auðvitað ekki nema gott og fagurt, að leggja fram fje til nytsamra fyrirtækja. Hitt atriðið, þar sem meiri hlutinn leggur til, að fátæklingum sje úthlutað matvælum og eldsneyti, þá er það ærið gott og fallegt, því að þá fáu aura, sem þeir geta unnið sjer inn, geta þeir þá notað til annars, fræðslu eða skemtana. Eitt atriði í þessu máli hefi ekki verið athugað. Það er meiningin, hefir mjer skilist, að þessi dýrtíðarhjálp sje ekki skoðuð sem sveitarstyrkur. En hvað hugsa þá háttv. flutningsmenn frv. um þá menn, sem þegar hafa þegið af sveit? Ef sá styrkur á að skoðast sem sveitarstyrkur, þá eru þeir beittir misrjetti. Því þegar öðru fólki er ekki reiknaður styrkurinn sveitarstyrkur, þá er þeim reiknaður allur sá styrkur, sem þeir þurfa, sem sveitarstyrkur. Allir sjá, að þetta er misrjetti. Nei, það á að draga það frá, sem er fram yfir venjulegan sveitarstyrk, og skoða það sem aðra dýrtíðaruppbót. Það liggur í augum uppi, að þeir, sem þiggja af sveit, þurfa hærri styrk nú en áður, niðursetningar hærra meðlag. Það er því ekki rjett, að skoða alt það sem sveitarstyrk, sem þeim er lagt til. Jeg veit ekki, hvort háttv. flutningsmenn hafa athugað þetta, en jeg ber gott traust til þeirra til að sjá um, að sveitarómagar og þeir menn, sem sveitarfjelagið styrkir, sjeu ekki beittir misrjetti.

Sveinn Björnsson Jeg get verið mjög stuttorður, vegna þess, að jeg hefi afráðið, að bíða með að láta brtt. þá, sem jeg hefi gjört við frumv., koma fram, þangað til við 3. umr. Jeg mun fyrir mitt leyti greiða atkvæði með frv. áfram, en að öðru leyti mun atkvæði mitt að lokum velta á því, hvort eitthvað líkt þessu kemst inn í það ellegar ekki.

Framsm. meiri hl. (Þórarinn Benediktsson) Jeg hefi ekki miklu að svara, því að það hefir eiginlega ekkert nýtt komið fram í málinu í umræðunum, síðan jeg talaði síðast. En síðan hefir komið fram nefndarálit frá minni hlutanum. Það er hvorki langt nje efnismikið. Það var vel og viturlega sagt hjá háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), að það væri ekki mikið á því að græða. Í því stendur ekki annað en þetta: »Þar sem við höfum eigi tíma til að rökræða þetta mál við meirihl. í áliti þessu, látum við okkur nægja að ráða deildinni til að fella þetta óþarfa frumv.«. Það er dagsatt, að á þessu er fremur litið að græða. Það er lítið um ástæður, og þess vegna lítið um álitið að segja. Annars kom það fram í ræðu háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), að hann er samdóma mörgu af því, sem haldið er fram í áliti meiri hlutans. Hann er meðal annars samdóma því höfuðatriði í áliti meiri hlutans, að hjer sje ekki um almenna dýrtíð að ræða, heldur að eins misæri. Af því finst mjer leiða, að það sje ekki landssjóður, sem á að leggja fje fram, heldur eigi að veita hreppsnefndum og bæjarstjórnum heimild þá, sem um ræðir í frumv. Það, sem var aðalkjarninn í ræðu hv. 2. þingmanns Rang., var það, að eftir frv. kæmi misrjetti milli þeirra manna, sem nú þiggja af sveit, og hinna, sem eiga að njóta þessarar dýrtíðarhjálpar. Jeg skal ekki neita því, að þetta kunni að vera á rökum bygt, en þó eru þau rök minni en hann vildi láta sýnast, vegna þess, að hjálpin á fyrst og fremst að vera í því fólgin, að sjá öllum fátækum mönnum fyrir nægilegri atvinnu, jafnt þeim, sem sveitarstyrks njóta, og hinum, sem mundu þurfa hans, ef þeim væri ekki bjargað á annan hátt. En það er ekki gott að gjöra lögin þannig úr garði, að misrjetti hverfi að öllu leyti; það skal jeg játa. Frumv. vill gefa hreppsnefndum og bæjarstjórnum tök á að gjöra ráðstafanir, svo að við því verði sjeð, að fólk þurfi að leita sveitarstyrks, vegna misærisins. En hins vegar eru líkur til þess, að meiri brögð mundu verða að því nú, vegna þess, að vinnulýður í kaupstöðum og sjóþorpum stendur verr að vígi en þeir, sem framleiða, og getur því ekki komist af, nema sjeð sje fyrir því, að þá bresti aldrei atvinnu. Þetta er aðaltilgangur frumvarpsins. Ummæli háttv. 2. þingm. Rang. (E. P.) hnekkja því ekki, að frumvarpið sje spor í rjetta átt. Að öðru leyti en þessu sje jeg ekki ástæðu til að svara ræðu hans. Háttv. þm. Dal. (B. J.) þarf jeg ekki að svara neinu, því að ræða hans kom hvergi nærri efni málsins. Hún snerist mest um flutningsmenn frv., hvatir þeirra og þess konar. Jeg ætla ekki að tjá mig neitt um það, af hvaða hvötum flutningsmennirnir hafi borið frumvarpið fram. Háttv. þm. Dal. (B. J.) byrjaði ræðu sína á því, að þetta stóra skjal, nefnil. nefndarálit meiri hlutans, væri helsti langt um svona ómerkilegt efni. Hann sýndi reyndar ekki fram á, að efnið væri ómerkilegt. Gat heldur ekkert af því hrakið, sem þar er sagt, enda er það ekki hans meðfæri. Jeg heyrði líka ekki betur en hann segðist hafa skilið eitthvað eftir upp á Laugavegi, sem hann þurfti á að halda hjer í þingsalnum. Hefir það kann ske verið skynsemin. Jeg er reyndar ekki viss um, að það hafi verið rjett heyrt, en ræða hans var öll mjög lík því, að svo hafi verið, enda ekki óvenjulegt, að hún sje ekki höfð með hjer í salnum. Að því er það snertir, að frumv. sje komið fram af óhreinum hvötum, verð jeg að segja, að honum getur ekki verið kunnugt um það. Hvatir okkar flutningsmanna liggja ekki eins utan á, eins og stundum á háttv.þm. Dal. (B. J.). Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að svara ræðu hans.

Bjarni Jónsson Það er að eins örstutt athugasemd út af ræðu háttv. framsögum. meiri hlutans (Þ. B.). Jeg vil bera brigður á það, sem hann sagði, um að ræða mín hefði ekki komið nálægt frumv. Jeg talaði einmitt um, að frumv. væri rangt, vegna þess, að þetta væru bara hjálparlátalæti. Það er engin hjálp í því, að segja fátækum sveitum að bjarga sjer á eigin spítur. Frv. er blátt áfram meinloka út í loftið. Það er augljóst, að það er óverjandi, enda hefir vörnin ekki tekist fimlega. Þar sem hv. framsögum. meiri hlutans (Þ. B.) sagði, að jeg hefði sagt, að jeg hefði skilið skynsemina eftir uppi á Laugavegi, þá er það ekki rjett hermt. En hitt er annað mál, að mjer hefði verið óhætt að skilja hana eftir heima upp á það, að jeg hefði getað rætt mál þetta betur heldur en háttv. meiri hluti fyrir því.