Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Hv. þm. Anna Kristín Sigurðardóttir lagði fram þessa fsp. um flutning á rekstri grunnskóla til sveitarfélaga en þar sem hún er ekki lengur hér þá tók ég að mér að mæla fyrir fsp. en hún er svona, með leyfi forseta: ,,Hvernig hyggst ráðherra hafa eftirlit með framkvæmd grunnskólalaga ef sveitarfélögin taka alfarið við rekstri grunnskólans?`` Frá því að fsp. var lögð fram eru liðnar margar vikur, ég hygg jafnvel mánuðir, og síðan hefur ýmislegt gerst. M.a. það að 18 manna nefnd menntmrh. hefur skilað greinargerð, almennri greinargerð um skólamál, sem er satt að segja dálítið erfitt að átta sig á, en þar stendur þó: ,,Rekstur grunnskóla færist að fullu til sveitarfélaga.`` Síðan segir í þessu að sveitarfélögin eigi að hafa með þennan rekstrarþátt að gera en ráðuneytið muni sinna öðrum þáttum í rekstri grunnskóla, þ.e. samræmingarþáttum. Ráðuneytið mun auðvitað eftir sem áður, eftir því sem ég hef skilið þetta, ganga frá því að kennarar standist þær faglegu kröfur sem þeir þurfa að uppfylla til þess að vinna við skóla. Ef hægt er að skilja þessa bók, þá skil ég hana þannig að það sé gert ráð fyrir því að á vegum ríkisins verði Námsgagnastofnun rekin, a.m.k. einhvern tíma enn, og ráðuneytið hafi með þann rekstur að gera. Ég skil það líka svo, enda kemur það fram í áliti 18 manna nefndarinnar, að aðalnámsskrá grunnskóla verði að sjálfsögðu gefin út af ráðuneytinu, að ráðuneytið setji reglur um hámarksfjölda nemenda í bekk, að ráðuneytið setji reglur um hús- og tækjabúnað grunnskóla. Þess vegna er alveg ljóst að ráðuneytið mun í raun og veru í einu og öllu samkvæmt þessari skýrslu ákveða allan umbúnað skólastarfsins ef farið verður eftir skýrslunni. Ef það er svo þá geta menn svo sem sagt að það sé sama hver borgar kennurunum út kaup, hvort það er ríkið eða sveitarfélögin eða Landsbankinn eða Sparisjóður Hafnarfjarðar, svo maður nefni hann sérstaklega til sögunnar í þessu efni. Hins vegar hefur ráðherra ekki svarað því í raun og veru enn þá opinberlega hvernig hann hyggst haga faglegu eftirliti með framkvæmd grunnskólalaga ef skólinn verður alfarið á vegum sveitarfélaganna og þess vegna er þessi spurning lögð fram. En til viðbótar við öll þau atriði sem ég nefndi áðan og ráðuneytið ætlar að hafa með að gera, þá er meiningin að taka upp próf í fornum stíl í grunnskólum sýnist mér. Það á að hrúga inn samræmdum miðstýrðum prófum og mæla allt milli himins og jarðar hjá krökkunum. Auk þess á að byrja námsaðgreiningu strax eftir 7. bekk. Það á að koma upp unglingastigi. Það á að gera grunnskólann á seinni árum, í 7., 8., 9. og 10. bekk að eins konar flokkunarvél fyrir börnin upp á framtíðina. Ég sé ekki betur en þó að skólinn yrði fluttur til sveitarfélaganna, fjárhagslega, þá yrði hin faglega miðstýring skarpari en hún hefur nokkru sinni áður verið.

Hæstv. forseti. Það er spurt hvernig ráðherra hyggist hafa eftirlit með framkvæmd grunnskólalaga ef sveitarfélögin taka alfarið við rekstri grunnskólans. Ekki er að svo stöddu unnt að svara því endanlega hvernig eftirliti með framkvæmd grunnskóla yrði háttað ef sveitarfélögin tækju alfarið við rekstri grunnskólans. Nú reka sveitarfélögin grunnskólann að öðru leyti en því að launakostnaður kennara er greiddur af ríkinu. Áfangaskýrsla nefndar um mótun menntastefnu liggur nú fyrir. Í tillögum hennar er lögð áhersla á aukna valddreifingu í menntakerfinu. Slík valddreifing þýðir að verkefni eru færð nær starfsvettvangi og er m.a. lagt til að grunnskólinn flytjist alfarið til sveitarfélaga. Nefndin bendir á að forsenda aukinnar valddreifingar í menntakerfinu sé að mat á skólastarfi og opinbert eftirlit verði virkt. Einungis þannig verði unnt að tryggja að lögboðinni fræðsluskyldu sé framfylgt, að allir nemendur sitji við sama borð og fái kennslu við hæfi. Þannig er lögð áhersla á að tekið verði upp heildarmat á menntakerfinu á næstu árum. Lagt er til að gerðar verði reglulegar úttektir á skólum í landinu svo að heildarmynd fáist af skólastarfinu eins og það er á hverjum tíma. Nefndin leggur til að Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála verði falið að gera áætlanir um slíkar úttektir og stýra þeim. Þá er lagt til að markvisst rannsóknar- og þróunarstarf á sviði skólamála verði eflt frá því sem nú er. Hlutverk ráðuneytis yrði að móta menntastefnu, gefa út viðmiðunarnámsskrár og hafa eftirlit með framkvæmd fræðslulaga. Hjá öðrum ríkjum Norðurlanda hefur rekstur grunnskóla verið færður til sveitarfélaga á undanförnum árum. Eftirlit er áfram í höndum ráðuneytis þó að útfærslan sé á ýmsa vegu. Þannig heyra t.d. eftirfarandi málaflokkar undir ráðuneyti menntamála í Svíþjóð eftir tilfærsluna: Almennt eftirlit, mat, þróunarstarf, svo og að sjá um að fræðslulögum sé framfylgt. Þar er fyrirhugað að leggja fram skýrslu á þingi þriðja hvert ár sem greinir frá stöðu skólakerfisins. Ef misbrestur er á skólahaldi hjá sveitarfélögum grípur ríkið að sjálfsögðu inn í. Í Danmörku er eftirlit einnig í höndum ráðuneytis. Víst er að litið yrði til nágrannaþjóðanna um framkvæmd slíks eftirlits en í lokaskýrslu nefndar um mótun menntastefnu mun vænta nánari tillagna um hvernig eftirliti með framkvæmd grunnskólalaga væri best hagað.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna það að mér finnst að ég hafi ekki fengið mikil svör við þeim fyrirspurnum sem ég bar fram um þetta mál. Það er greinilegt að ráðuneytið hefur ekki gert það upp við sig hvernig það ætlar að haga þessu faglega eftirliti og þeim mun sérkennilegra er það þá að ráðuneytið skuli standa að tillögu um að flytja skólann til sveitarfélaganna. Það er afar sérkennilegt miðað við það að ekki er búið að gera upp línur að því er varðar hið faglega eftirlit með innra starfi skólanna. Í þessari fsp. er heldur ekki spurt um það hvernig ráðherra sér það fyrir sér að rekstur skóla í litlum sveitarfélögum sem eiga ekki peninga til þess að borga allan rekstrarkostnað skólanna verði tryggur. Ég sé í salnum fyrir framan mig nokkra þingmenn sem þekkja vel til í litlum skólahverfum þar sem menn eru að reka skóla með 2--5 kennurum en bersýnilegt er að sveitarfélögin eru svo fátæk að þau geta ekki staðið undir launakostnaði við þessa skóla. Við þær aðstæður hlyti auðvitað að koma til einhvers konar jöfnun ef skólinn verður fluttur yfir til sveitarfélaganna. Ég held að ég verði að leyfa mér að hnykkja á þessari fsp. hv. þm. Önnu Kristínar Sigurðardóttur með því að inna eftir því hvort ráðuneytið sé kannski komið eilítið lengra að því er varðar fjármögnun rekstrar lítilla skóla í litlum skólahverfum heldur en það er komið að því er varðar hið faglega eftirlit. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að þessi skýrsla 18 manna nefndarinnar er afskaplega almenn. Það er ótrúlega lítið kjöt á beinunum í þessari skýrslu eins og hún lítur út. Það má segja að það gangi hins vegar sem rauður þráður í gegnum hana að það á að fjölga prófum og auka flokkun nemenda í skólunum. Það er í raun og veru samnefnarinn í allri skýrslunni en að öðru leyti er tekið undir það með ráðherra að það er flest óljóst í því plaggi, en leyfi mér að bera fram þessa fyrirspurn um fjármögnun á rekstri grunnskóla á vegum lítilla sveitarfélaga.

Virðulegi forseti. Ég hef kannski ekki verið nógu skírmæltur að fyrirspyrjandi taldi sig ekki hafa fengið svör við spurningum sínum. Varðandi það hvernig sveitarfélögunum, og þá kannski einkum hinum fámennari, verði gert kleift að standa undir þeim kostnaði sem fylgir yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna, þá er það auðvitað alveg augljóst mál að það verður að yfirfæra tekjustofna til sveitarfélaganna. Tekjustofna sem duga til þess að standa undir rekstri grunnskólans eins og hann verður ákveðinn með nýrri löggjöf. Í dag eru þetta rúmir 5 milljarðar kr. og ég hef tekið það skýrt fram á fundum sem ég hef setið um þessi mál með sveitarstjórnarmönnum og skólamönnum að að sjálfsögðu verði hlutdeild sveitarfélaganna í tekjuskattinum að aukst sem því nemur sem áætlað er að þessi yfirfærsla muni kosta þegar hún á sér stað. Ég hef nefnt þá tölu sem núna er og sem við vitum að dugar ekki til þess að framkvæma lögin eins og þau eru. Til að þetta sé alveg ljóst: Sumir telja að það verði að vera forsenda fyrir þessari yfirfærslu til sveitarfélaganna, að samruni eða sameining sveitarfélaga eigi sér stað og tillögur eru uppi um það hjá nefnd félmrh. um sameiningu sveitarfélaga. Það er ekki mín skoðun að það sé endilega nauðsynleg forsenda en ef samruni sveitarfélaga á sér ekki stað þá held ég að það sé alveg ljóst að samstarf hinna fámennari verður að koma til. Mér er vel ljóst að hin allra fámennustu verða ella í erfiðleikum en það kann að vera að hægt sé að leysa það með ákveðnum jöfnunaraðgerðum sem þarna yrðu tekin upp. Varðandi prófin og fleira sem hv. þm. nefndi þá hef ég ekki tíma til að ræða það en það er ekki rétt að verið sé að leggja til að próf í fornum stíl, eins og hv. þm. orðaði, verði tekin upp.

Virðulegi forseti. Þessi fsp. sem ég mæli fyrir er sama marki brennd og hin fyrri, það er löngu búið að leggja hana fram, hún var lögð fram fljótlega eftir að fjárlög voru kynnt þar sem kom fram að það átti að skera Námsgagnastofnun meira niður en nokkrar aðrar ríkisstofnanir. Þess vegna er hér spurt: ,,1. Hvaða fagleg rök eru fyrir því að skera framlög til Námsgagnastofnunar niður umfram aðrar stofnanir á næsta ári? 2. Hvernig rökstyður ráðherra þá fullyrðingu sína að Skólavörubúðin sé ,,bara ritfangaverslun``?`` --- En þar er vitnað til orða hæstv. ráðherra. ,,3. Er það ætlun ráðherra að beita sér fyrir því að lögð verði námsbókagjöld á nemendur í grunnskólum eða að afla tekna vegna námsbókaútgáfu með öðrum hætti?`` Tilefni þessarar fsp. er niðurskurðurinn til Námsgangastofnunar og líka hugmyndirnar um flutninginn til sveitarfélaganna. Menn velta því auðvitað fyrir sér hvernig skólunum verði tryggðar námsbækur ef svo fer að skólarnir verða fluttir til sveitarfélaganna. ,,4. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að ,,einkavæða`` útgáfu námsbóka handa grunnskólanum?`` Um þetta mál er að öðru leyti það að segja að í fjárlögum ársins 1992 fékk Námsgagnastofnun 247,4 millj. kr. og á verðlagi í janúar 1993 þá eru það 255,9 millj. kr. Stofnunin fékk 232,4 millj. kr. Hana vantar því í fyrsta lagi 23,5 millj. kr. Síðan vantar hana peninga vegna þess að það var ákveðið að leggja virðisaukaskatt á bækur frá miðju þessu ári. Það eru aukaútgjöld fyrir Námsgagnastofnun og samtals vantar hana 36,5 millj. kr. miðað við fjárlög síðasta árs og þennan virðisaukaskatt á bækur, sem á að taka gildi frá og með miðju þessu ári, ef ríkisstjórnin fer sínu fram í þeim efnum. Námsgagnastofnun og stjórn hennar hefur velt því fyrir sér hvernig hún getur komið til móts við þessar kröfur ríkisstjórnarinnar um niðurskurð og það er greinilegt að það verður gert með því að skera verulega niður framleiðslu námsefnis. Það er ekki ljóst með hvaða hætti það gerist nákvæmlega en framleiðsla námsefnis verður skorin niður. Vörur Námsgagnastofnunar hafa verið óvenjulega ódýrar. Ég ætla að nefna dæmi, virðulegi forseti: Á sl. ári þá dreifði Námsgagnastofnun 698 þús. eintökum af bókum í skóla landsins og meðalverð á hverja bók var 279 kr. 37 aurar. Til samanburðar má geta þess að Námsgagnastofnun var með svokallaðan sérkvóta til kaupa á efni frá öðrum aðilum og dreifði þannig 26.384 eintökum frá einkaaðilum. Þær bækur kostuðu hins vegar 605 kr. 84 aura, eða voru 114% dýrari hvert eintak en þær bækur sem Námsgagnastofnun sjálf framleiddi. Af þessum tölum sést að þessi stofnun hefur starfað með hagkvæmum og skynsamlegum hætti. Hæstv. ráðherra komst þannig að orði að Skólavörubúðin væri bara ritfangaverslun. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessum orðum sérstaklega vegna þess að Skólavörubúðin er ekki bara ritfangaverslun. Skólavörubúðin er fyrst og fremst verslun sem vinnur við það að útvega skólum landsins náms- og kennslugögn í tengslum við þær námsbækur og það námsefni sem að öðru leyti fer út frá Námsgagnastofnun. Hæstv. menntmrh. tilkynnti það á afmæli kennaramenntunar á Íslandi fyrir allmörgum mánuðum að það væri ætlunin að flytja kennslumiðstöð Námsgagnastofnunar til Kennaraháskóla Íslands. Það mál hafði aldrei verið rætt við Námsgagnastofnun áður en ráðherrann tilkynnti það. Nú mun vera ætlunin að flytja þessa stofnun til Kennaraháskólans en að hún verði starfrækt í Námsgagnastofnun, þannig að hjá Námsgagnastofnun verði starfræktar tvær stofnanir, annars vegar kennslumiðstöð Kennaraháskóla Íslands og hins vegar Námsgagnastofnun. Ég hefði ekki haldið að það væri til einföldunar að haga hlutum þannig að það væru tveir húsbændur í þessu húsnæði sem Námsgagnastofnun hefur með að gera og ég hef engin fagleg rök heyrt fyrir því að það sé skynsamlegt að flytja þessa stofnun yfir. Stjórn og starfsmenn Námsgagnastofnunar hafa sent bréf til ráðuneytisins og beðið um svör en hafa engin svör fengið. Fyrir liggur skýrsla frá fyrrv. bæjarstjóra í Garðabæ um þessa stofnun en hann hefur haft það verkefni, launað sjálfsagt vel, að skrifa skýrslur um eitt og annað á undanförnum mánuðum en fáir hafa séð þær skýrslur og ekki starfsmenn Námsgagnastofnunar. Af þessum ástæðum og mörgum fleirum er þessi fsp. borin fram og ég skora á hæstv. ráðherra að svara henni með skýrum hætti.

Hæstv. forseti. Fyrsta spurning er: ,,Hvaða fagleg rök eru fyrir því að skera framlög til Námsgagnastofnunar niður umfram aðrar stofnanir á næsta ári?`` Svar mitt er þetta: Á þessu ári er Námsgagnastofnun ætlað að draga úr útgjöldum líkt og aðrir. Ég hef þegar lýst því yfir að verkefni verða færð frá stofnuninni á þessu ári. Kennslumiðstöðin verður flutt til Kennaraháskóla Íslands. Það hefur í för með sér minni kostnað fyrir Námsgagnastofnun. Nefnd skipuð fulltrúum menntmrn., Kennaraháskólans og Námsgagnastofnunar vinnur nú að framkvæmd þessarar yfirfærslu. Ég vil bæta því við að það er rangt sem hv. þm. sagði að þetta mál hefði aldrei verið rætt við Námsgagnastofnun áður en ég tilkynnti það á afmælishátíð Kennaraháskólans. Það hafði ég rætt við forstöðumann Námsgagnastofnunar. Í öðru lagi er spurt: ,,Hvernig rökstyður ráðherra þá fullyrðingu sína að Skólavörubúðin sé ,,bara ritfangaverslun``?`` Ég hef ekki haldið því fram að Skólavörubúðin sé bara ritfangaverslun. Þau orð eru slitin úr samhengi. Hitt er óumdeilt að hluti af starfsemi Skólavörubúðarinnar er á sviði ritfangaverslunar. Ég hef efnislega sagt að ég efist um réttmæti þess að ríkið annist rekstur sem einkaaðilar geta sinnt, þar á meðal sölu ritfanga. Í þriðja lagi er spurt: ,,Er það ætlun ráðherra að beita sér fyrir því að lögð verði námsbókagjöld á nemendur í grunnskólum eða að afla tekna vegna námsbókaútgáfu með öðrum hætti?`` Svar mitt er þetta: Á þessari stundu eru engin áform uppi um slíkt. Eins og fyrrv. menntmrh. ætti að vera fullljóst þyrfti að breyta lögum til þess að hægt sé að leggja á námsbókagjöld í grunnskóla. Engin áform eru um slíkt í menntmrn. nú. Í fjórða lagi er svo spurt: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að ,,einkavæða`` útgáfu námsbóka handa grunnskólanum?`` Svar mitt er þetta: Ég hef látið fara fram úttekt á námsgagnagerð hér á landi. Einn þáttur í þeirri úttekt var að skilgreina hvaða hlutverki ríkið þyrfti að gegna í slíkri starfsemi. Niðurstöður og tillögur eru nú til athugunar hjá mér í ráðuneytinu en engar ákvarðanir liggja fyrir. Að sjálfsögðu kemur til greina að fela útgáfuna að einhverju leyti öðrum en Námsgagnastofnun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann veitti mér og vil um leið mótmæla klukkunni frá hæstv. forseta því að ég fær örugglega meira en 30 sekúndur, er það ekki forseti? Er það ekki ein mínúta?

Ég bið hv. þm. afsökunar, forseti hafði hreinlega ekki ýtt á takkann og að sjálfsögðu hefur þingmaðurinn tvær mínútur.

Þannig að ég hef byrjað að tala í tíma fyrri ræðumanns væntanlega þannig að ég fæ hann þá líka, hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forseta. Í fyrsta lagi segir hæstv. menntmrh. að Námsgagnastofnun sé skorin niður líkt og aðrir. Það er rangt. Hún er skorin niður í rauntölum um 13% þegar tekið er tillit til þess að hún á að borga virðisaukaskatt af bókum, sinni framleiðslu, frá og með miðju þessu ári. Þetta er rangt hjá hæstv. ráðherra. Hann segir að á móti þessu komi það að flytja eigi kennslumiðstöðina yfir til Kennaraháskólans. Hvað kostar kennslumiðstöðin? Hún kostar 9 millj. og það er gert ráð fyrir því að þeir peningar flytjist til Kennaraháskólans. Námsgagnastofnun verður ekkert betur sett þó að þessi stofnun verði flutt yfir til Kennaraháskólans af því að með henni eiga að fara peningar svo að það er auðvitað augljóst mál að Námsgagnastofnun fer mikið verr út úr niðurskurði á þessu ári en aðrar stofnanir. Í öðru lagi varðandi Skólavörubúðina, þá finnst mér að það sé út af fyrir sig rétt að það sé ástæðulaust að ríkið sé að reka einhverja almenna ritfangaverslun, enda er Skólavörubúðin engin almenn ritfangaverslun. Það getur vel verið að það sem hæstv. ráðherra segir í þessum efnum eigi ágætlega við t.d. skólana og aðstandendur skólabarna á Reykjavíkursvæðinu, en það er alveg ljóst að Skólavörubúðin hefur gegnt þýðingarmiklu hlutverki fyrir landsbyggðina þar sem aðgangur að ritföngum og kennslugögnum af ýmsu tagi, hjálparefni af ýmsu tagi, er lakara en hér. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að lýsa því yfir að það verði engin áform um að leggja skatt á grunnskólanemendur. Ég tók hans yfirlýsingu þannig og ég vek athygli á því að fleiri ráðherrar mættu vera þessarar skoðunar, t.d. á sviði heilbrigðismála. Ég tók einnig eftir því að hæstv. ráðherra sagði í lok sinnar ræðu að hann teldi koma til greina að flytja hluta af starfsemi Námsgagnastofnunar yfir til einkaaðila. Það tel ég í raun og veru mjög alvarlega yfirlýsingu frá hæstv. ráðherra og það kallar á nýja umræðu í nýjum fyrirspurnatíma.

Hæstv. forseti. Ég sagði að Námsgagnastofnun hefði orðið að hlíta niðurskurði líkt og aðrir. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, þá var þessi fsp. borin fram skömmu eftir að fjárlagafrv. kom fram eða öllu heldur áður en það var endanlega afgreitt. Og ég bendi á að það var bætt við það sem var upphaflega í frv. í framlögum til Námsgagnastofnunar m.a. vegna áforma um að leggja virðisaukaskatt á bækur. Varðandi þennan þátt í starfsemi Námsgagnastofnunar, sölu ritfanga, þá hefur það eflaust verið nauðsynlegur þáttur á sínum tíma þegar þessi stofnun hóf starfsemi sína, Skólavörubúðin sérstaklega. En það hefur margt breyst á þeim tíma sem liðinn er og m.a. verslun með ritföng. Það hafa risið upp verslanir miklu stærri en áður voru og sem geta sinnt pöntunarþjónustu m.a. og versla nú með ýmsar sérhæfðar vörur sem áður voru kannski eingöngu hjá Skólavörubúðinni og Námsgagnastofnun. Ég bið menn að hafa það í huga þegar ég tala um að það sé auðvelt nú að sinna þessu af öðrum en ríkinu.