Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra og fleiri ráðherrum í ríkisstjórninni verður það gjarnan fyrir þegar rætt er við þá um alvarlegt ástand í efnahagsmálum að bera fyrir sig að hér sé allt í himnalagi og vitna til rökstuðnings í einkunnagjöf alþjóðastofnana. Þetta gerði forsætisráðherra í stefnuræðu sinni og í umræðum hér fyrir helgi um tillögu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um aðgerðir til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika. Nú vill svo til að við höfum í höndum glænýja skýrslu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum en það er einmitt ein af þessum stofnunum sem ríkisstjórnin vitnar í gjarnan um það hvað allt sé hér gott og í góðu lagi. En þar segir m.a., með leyfi forseta: „The staff advised that the tax cuts planned for 2006 and beyond be postponed until it was clear that excess demand conditions had dissipated fully.” Sem sagt, sérfræðingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins leggja til að skattalækkunum áformuðum strax fyrir árið 2006 og þeim sem á eftir koma, þ.e. 2007, verði slegið á frest þar til þenslunni lýkur og þeir telja að skattalækkanirnar muni auka á ofhitun hagkerfisins, ekki síst í ljósi mikils aðgangs að ódýru fjármagni. Í skýrslu OECD sem kom í aprílmánuði sl. kveður við sama tón. Þar segir, með leyfi forseta: „However, in the current economic context, the tax cuts are ill-timed ...” Sem sagt, tímasetning skattalækkananna er illa valin í ljósi efnahagsaðstæðna hér á landi. Þessar tvær alþjóðastofnanir sem hæstv. ríkisstjórn vitnar gjarnan í máli sínu til stuðnings leggja til við ríkisstjórnina aðgerðir til að reyna að endurheimta hér efnahagslegan stöðugleika. Báðar fókusera á illa tímasettar eða rangar skattalækkanir við núverandi aðstæður. Ætlar ríkisstjórnin að vera sjálfri sér samkvæm og gera eitthvað með ráðleggingar þessara stofnana 

Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að ég hef vitnað í vitnisburð alþjóðlegra stofnana í sambandi við efnahagsástandið á Íslandi. Það er alveg rétt að stofnunin sem hann tiltekur hér kom með þessar ábendingar en ekkert núna nýverið. Þær voru hér í sumar og héldu blaðamannafund og þá kom þetta jafnframt fram. Það liggur alveg fyrir að meginþungi skattalækkananna verður á árinu 2007 þegar framkvæmdir, sérstaklega í stóriðju, verða að mestu gengnar yfir. Þetta eru mjög mikilvægar skattalækkanir sem auka kaupmátt ráðstöfunartekna á næsta og þarnæsta ári og það stendur ekki til að breyta því. Ég hef sagt það áður að hér sé ekki um að ræða stærðir sem skipta slíkum sköpum í efnahagsumhverfinu að ástæða sé til að falla frá þessum skynsamlegu aðgerðum. Þó að menn vilji gera mikið með það sem ýmsar alþjóðastofnanir segja og ráðleggja er ekki þar með sagt að það eigi að fara eftir því öllu saman, að einu aðilarnir sem höndli sannleikann séu alþjóðastofnanir þó að merkar séu. Stefna ríkisstjórnarinnar er alveg skýr og það stendur ekki til að breyta stefnu hennar á vettvangi skattamála.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að vekja athygli okkar á þessari skýrslu því að hún er afskaplega jákvæð. Ríkisstjórnin fær mikið hrós í henni fyrir tök sín á efnahags- og ríkisfjármálunum á undanförnum árum og fyrir það hversu sterk staða ríkissjóðs er. Ríkisstjórnin fær meira að segja sérstakt lof í þessari skýrslu fyrir einkavæðingu Símans, hvernig að henni var staðið og hvernig ráðstöfun þeirra fjármuna verður háttað. Hins vegar eru gerðar tilteknar athugasemdir við skattalækkanir og útgjöld í fjárlagafrumvarpinu. Þær forsendur sem þar er byggt á eru þannig úr garði gerðar að þær gera ráð fyrir miklum mun minna aðhaldi á yfirstandandi ári en verður raunin. Gert er ráð fyrir því að afgangur ríkissjóðs á þessu ári verði 1,4% af landsframleiðslu í staðinn fyrir 2,8% sem verður raunin þannig að það tekur ekki tillit til þess sem kemur fram í þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins að hápunktur framkvæmdanna fyrir austan og hápunktur þenslunnar hefur færst fram frá því sem áður var. Ég tel að þessar athugasemdir þeirra eigi ekki eins vel við í dag og þær hefðu hugsanlega átt við fyrr vegna þess að draga fer úr hagvextinum og hann verður kominn væntanlega niður í 2,5% á árinu 2007. Þess vegna eru skattalækkanirnar vel tímasettar með tilliti til þess. Eins getur líka haft jákvæð áhrif að á tímum þenslu og eftirspurnar hafa skattalækkanir jákvæð áhrif til þess að auka framboð á vinnuafli og þar með draga úr þenslunni á vinnumarkaðnum.

Frú forseti. Ég þakka umræðuna því að þessi skýrsla er svo jákvæð fyrir ríkisstjórnina, bæði á síðustu árum og nú á yfirstandandi ári, að það er allt að því vandræðalegt, maður verður feiminn. Það er tvennt neikvætt sem hún nefnir, annars vegar skattalækkanirnar sem hún telur neikvæðar. Nú er það þannig að laun hafa hækkað óskaplega á Íslandi, óskaplega, lífeyrir og allt saman. Af því hvernig skattkerfið er uppbyggt þýðir það að skattheimtan vex hlutfallslega af launum. Þeir sem hafa hærri laun borga hlutfallslega meiri skatta. Það þýðir að skattheimtan vex sem hlutfall af þjóðarframleiðslu og líka sem hlutfall af launum. Þær skattalækkanir sem við stöndum fyrir eru í rauninni minnkun á skattahækkun og ef skattkerfið væri öðruvísi uppbyggt værum við ekki að tala um skattalækkun. Þetta er það sem þessi alþjóðastofnun ætti að horfa á, að skattar sem hlutfall af heildartekjum landsmanna eða af landsframleiðslu fara vaxandi. En ég ætla rétt aðeins að geta pínulítið um það jákvæða í skýrslunni. Þeir bera lof á þann árangur sem náðist við einkavæðingu Símans. Það er náttúrlega alveg stórkostlegt. Ríkisstjórnin stendur með Seðlabankanum í að halda niðri þenslu með því að draga 30 milljarða í peningum út úr hagkerfinu. Það er aldeilis gott. Og svo segir hérna dálítið athyglisvert, sérstaklega fyrir evruvini, að þessi góða niðurstaða byggist á miklum sveigjanleika íslenska hagkerfisins, ekki síst í gengismálum. Það er nefnilega mjög jákvætt, segir Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. Hann ætti að hafa vit á því, hann fjallar um gjaldeyri.

Frú forseti. Það er auðvitað ekki sérstaklega uppörvandi að heyra hæstv. ráðherra koma hér og játa það beinlínis með framgöngu sinni að viðhorf þeirra til alþjóðastofnana sé það að það hentar að vitna í þær þegar ríkisstjórninni er hrósað en síðan er ekkert gert með varnaðarorð og ráðleggingar þegar það hentar ekki ríkisstjórninni hér heima fyrir. Þá er þetta allt saman misskilningur og vitleysa, menn hafa ekki áttað sig á tímasetningum o.s.frv. Það er greinilegt að ríkisstjórnin er þeirrar skoðunar að allir aðrir misskilji ástandið. Seðlabankinn misskilur þetta botnlaust. Aðilar vinnumarkaðarins eru úti að aka. Greiningardeildir bankanna vita ekkert hvað þær eru að tala um. Alþjóðastofnanir eru í tómu rugli þegar þær hvetja ríkisstjórnina til að falla frá skattalækkunum og draga úr stórframkvæmdum. Það þarf dálítið til, frú forseti, að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sem er forritaður samkvæmt prógrammi nýfrjálshyggjunnar leggi til að fresta skattalækkunum. Það þarf nefnilega dálítið til að þessar stofnanir sem meira og minna ganga allar fyrir lögmálum nýfrjálshyggjunnar í efnahagsmálum telji ástandið svo alvarlegt að þær leggi til hluti af þessu tagi, bæði Efnahags- og framfarastofnunin og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. En ríkisstjórnin ætlar að sjálfsögðu ekkert að gera með það. Og hæstv. fjármálaráðherra segir að þetta sé allt saman í lagi vegna þess að þungi stóriðjuframkvæmdanna hafi færst fram. En hvað er hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra í sömu ríkisstjórn og fjármálaráðherra - eða hún var það a.m.k. þangað til fjárlagafrumvarpið var lagt fram að ég held - að gera? Hún ríður um landið og býður álver hér og álver þar ofan í það sem nú er í gangi, í Helguvík, á Norðurlandi, stækkun í Hvalfirði, stækkun í Straumsvík. Veit Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kannski af því? Svo er eitt enn, frú forseti, sem þarf að ræða við hentugt tækifæri, sá djúpstæði ágreiningur sem birtist í skýrslunni þegar sérfræðingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins vitna annars vegar í Seðlabankann og fleiri aðila sem þeir hafa rætt við og hins vegar í ríkisstjórnina. Þeir draga fram í dagsljósið hversu 

Frú forseti. Ég tel að hv. þingmaður sé að oftúlka mjög það álit sem þarna liggur fyrir. Það liggur alveg ljóst fyrir að í skýrslunni nefna þeir hvort rétt væri að fresta skattalækkunum. Að öðru leyti tala þeir afskaplega jákvætt um ástandið á Íslandi, mjög jákvætt. Ég tek eftir því að það er mjög erfitt fyrir hv. þingmann að lesa þetta og honum líður greinilega hálfilla yfir því að menn skuli líta svona jákvætt á ástandið hér á landi. Eigum við ekki að gleðjast yfir því? Síðan geta menn haft mismunandi skoðanir á því hvenær skattalækkanir eru rétt tímasettar. Ég býst við því að skattalækkanir séu aldrei rétt tímasettar hjá hv. þingmanni. Ég á ekki von á því að hann vilji …  Aðalatriðið er það, hv. þingmaður, að efnahagsástandið er hér mjög gott. Hér eru miklar framfarir, meiri en í flestum öðrum löndum og það er aðalatriðið. Þess vegna höfum við efni á því að fara út í skattalækkanir og ég tel að við eigum að gleðjast yfir því vegna þess að það kemur til með að auka kaupmátt verulega. Það er alveg ljóst að við þær aðstæður sem núna eru í þjóðfélaginu í sambandi við umræður um kjarasamninga væri það að sjálfsögðu það vitlausasta sem menn gerðu af öllu að hætta við fyrirhugaðar skattalækkanir.

Frú forseti. Frumvarp það sem ég mæli fyrir felur ekki í sér veigamiklar breytingar á lögum um úrvinnslugjald en þær eru engu að síður mikilvægar til að tryggja að rekstur úrvinnslugjaldskerfisins gangi vel og greiðlega fyrir sig. Úrvinnslugjaldslögin eru einnig gamall kunningi hv. Alþingis en gera þarf breytingar á þeim reglulega eins og ljóst var frá upphafi. Þrjár meginbreytingar eru lagðar til: Í fyrsta lagi er lagt til að ráðherra verði heimilt með reglugerð að setja sérstakar reiknireglur um greiðslu úrvinnslugjalds vegna pappa, pappírs og plastumbúða. Þessar reiknireglur geta innflytjendur nýtt sér þegar þeir hafa ekki nákvæmar upplýsingar um magn umbúða utan um vöru en meginregla laga um úrvinnslugjald gerir ráð fyrir að innflytjandi vöru viti hversu mikið af umbúðum eru utan um þá vöru sem hann flytur til landsins og að hann greiði úrvinnslugjald í samræmi við þær upplýsingar. Framangreindar reiknireglur gefa upp prósentutölu fyrir annars vegar pappa- og pappírsumbúðir og hins vegar plastumbúðir vegna ákveðinna vara og er notast við númerakerfi tollskrárinnar. Gert er ráð fyrir að innflytjandi geti flett upp tollskrárnúmeri fyrir þá vöru sem hann er að flytja inn og greiði þá úrvinnslugjald í samræmi við það. Til nánari skýringa má taka raunhæft dæmi um innflytjanda sem ætlar að flytja inn tíu örbylgjuofna sem eru samtals 100 kg að þyngd. Innflytjandi getur þá flett upp tollskrárnúmeri örbylgjuofna og samkvæmt tillögum sem verið er að vinna að hjá Úrvinnslusjóði ætti hann að greiða úrvinnslugjald miðað við það að 8% af heildarþyngdinni séu vegna pappa- og pappírsumbúða og 3% séu vegna plastumbúða. Samkvæmt gildandi lögum á að greiða 10 kr. af hverju kíló af innfluttum pappa, pappírs- og plastumbúðum. Af 100 kg af örbylgjuofnum þyrfti innflytjandi því að greiða 80 kr. vegna pappa og pappírsumbúða og 30 kr. vegna plastumbúða, í heild 110 kr. úrvinnslugjald. Úrvinnslugjaldið vegna pappa, pappírs- og plastumbúða á hvern örbylgjuofn yrði því um 11 kr. Verið er að leggja lokahönd á tillögu að slíkum prósentutölum hjá Úrvinnslusjóði en sjóðurinn vinnur tillögur sínar á grunni upplýsinga sem hann hefur fengið frá danska fyrirtækinu Logisys sem sérhæfir sig í að reikna út meðalþyngd umbúða utan um vöru. Úrvinnslusjóður sendir tillögur þessar til afgreiðslu umhverfisráðherra verði þetta frumvarp til breytinga á lögunum samþykkt. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að meginreglan er og verður sú að innflytjendur eiga að fá upplýsingar um hversu þungar umbúðirnar eru og greiða í samræmi við það. Ætla má að með tímanum verði greitt samkvæmt þeirri reglu í flestum tilvikum. Hins vegar tekur nokkurn tíma fyrir fyrirtæki að afla slíkra upplýsinga og í sumum tilvikum gæti það orðið mjög erfitt og jafnvel ómögulegt að nálgast þær. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að fyrirtækjum verði heimilt að greiða úrvinnslugjald með þeim hætti sem hér hefur verið lýst. Vert er að taka fram að sátt er um þetta mál, enda hefur verið unnið að því í samráði við hagsmunaaðila, jafnt samtök innflytjenda og þá sem þurfa að færa þessar tillögur inn í tollafgreiðslukerfið. Hvað varðar innlenda framleiðslu má gera ráð fyrir að sá sem framleiðir vöru viti ætíð hversu mikið af umbúðum eru utan um hana og greiði hann því í samræmi við fyrrnefnda meginreglu um raunverulega þyngd umbúða. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á reglum um niðurfellingu og endurgreiðslu úrvinnslugjalds. Lagt er til að sett verði sérstakt ákvæði sem heimilar að fyrirtæki fái undanþágu frá því að greiða úrvinnslugjald af svokölluðum hreinum umbúðum þegar fyrir liggur við innflutning að þær verði notaðar utan um afurðir sem síðan verða fluttar úr landi. Dæmi um slíkar umbúðir eru pappakassar sem ætlaðir eru utan um íslenskan fisk sem síðan er seldur úr landi. Í stað þess að sækja þurfi sérstaklega um endurgreiðslu í slíkum tilfellum er í b-lið 1. gr. frumvarpsins lagt til að nánar tilgreindir vöruflokkar pappa, pappírs- og plastumbúða verði undanþegnir úrvinnslugjaldi að því skilyrði uppfylltu að því sé lýst yfir að viðkomandi vara verði sannanlega flutt úr landi og ekki komi til úrvinnslu hennar hér á landi. Með þessu er komið til móts við hagsmuni útflutningsatvinnuveganna, til að mynda fiskútflytjenda. Að mati framleiðenda og innflytjenda umbúða má gera ráð fyrir að um 75–80% pappa- og pappírsumbúða sem settar eru á íslenskan markað fari til notkunar utan um framleiðslu til útflutnings. Stór hluti plastumbúða fer sömu leið. Tekið skal fram að sömu reglur munu gilda um innlenda framleiðslu, þ.e. innlendir framleiðendur þurfa ekki ef tillögur þessar ná fram að ganga að greiða úrvinnslugjald vegna umbúða sem fara til notkunar utan um framleiðslu þegar fyrir liggur að varan verði flutt úr landi. Þau tilvik geta einnig komið upp að ekki sé ljóst þegar umbúðir eru fluttar inn eða þær eru framleiddar hérlendis hvort þær verða notaðar innan lands eða til útflutnings. Samkvæmt gildandi lögum er það Úrvinnslusjóðs að endurgreiða úrvinnslugjaldið ef aðili getur sýnt fram á að hann hafi greitt af umbúðunum en síðan hafi þær verið fluttar úr landi. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á þessari reglu þannig að skattstjórar sjá um endurgreiðslu úrvinnslugjalds í stað Úrvinnslusjóðs áður. Byggist þessi tillaga á þeirri staðreynd að í dag er lítið um að úrvinnslugjald sé endurgreitt en gera má ráð fyrir að eftir að úrvinnslugjald verður lagt á umbúðir muni endurgreiðslur aukast stórlega. Mitt mat sem byggt er á samráði við hagsmunaaðila er að skattstjórar séu réttu aðilarnir til að sjá um slíkar endurgreiðslur. Í þriðja lagi er í frumvarpinu lögð til þriðjungslækkun úrvinnslugjalds á hjólbarða svo að úrvinnslugjald sem áður var t.d. 30 kr. vegna hjólbarða undir venjulega heimilisbíla verði 20 kr. Þessi lækkun nemur um 72 millj. kr. á ári miðað við núverandi umsvif. Úrvinnslusjóður fer reglulega yfir þær forsendur sem hann gefur sér um upphæð úrvinnslugjalds á einstaka gjaldaflokka. Komið hefur í ljós að mun meira hefur verið flutt inn af hjólbörðum en útreikningar Úrvinnslusjóðs gerðu ráð fyrir og er það aðallega vegna þess að innflutningur á bílum er umfram spár. Nái þessi tillaga fram að ganga má gera ráð fyrir að úrvinnslugjald á hjólbarða nái jafnvægi á um fjórum árum. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfisnefndar að lokinni 1. umr.

Forseti. Ég vil í upphafi fagna því hversu snemma þetta frumvarp er fram komið. Þetta hefur verið árlegur viðburður síðustu árin síðan úrvinnslugjaldið komst á, eðli málsins samkvæmt vegna þess að upphæðir þarf að laga hverju sinni og vegna þess að þessi mál hafa verið í framþróun frá því að frumvarp um þau var fyrst samþykkt, og borið hefur við á síðasta þingi og að ég held á þinginu þar áður að frumvörp sem flókin eru og tæknileg um þetta mál komu fram seint. Á síðasta þingi tókum við sérstaklega til þess í salnum að hæstv. umhverfisráðherra var sammála okkur um það og lofaði bót og betrun og ég þakka hér með fyrir að sú bót og betrun skuli vera komin til skila því að þetta er sem sé eitt af fyrstu málum þingsins eins og eðlilegt er að svo sé. Ég vil í öðru lagi fagna því sem er viðburður í þessum afmarkaða málaflokki að nú hefur náðst síðasti áfanginn af þeim sem tilteknir voru í upphafi þessarar ráðagerðar og pappírs- og plastumbúðir eru komnar inn í þetta gjaldakerfi. Það hefur gengið töluvert á að koma þeim inn, verið ákveðin tregða í því en vissulega líka tæknilegir erfiðleikar og ber að fagna því að þetta er loksins komið á. Við frestuðum því í fyrra og hittiðfyrra með semingi fyrir orð hæstv. umhverfisráðherra í fyrra og þökkum líka fyrir það að hér hefur verið staðið að því er virðist vel að verki. Um frumvarpið sjálft er kannski ekki mikið að segja við 1. umr. Það er flókið og tæknilegt. Mér virðist við fyrstu sýn að þær leiðir sem farnar eru um pappa, pappírs- og plastumbúðamál séu hyggilegar og það sé jákvætt að til standi að breyta öðrum reglum. Reglurnar um þetta allt saman eru að skýrast, agast og þjálfast og eru að verða einfaldari að því er virðist, í þokkalega góðri samvinnu milli stjórnvalda og eftirlitsstofnana okkar annars vegar og hins vegar þeirra sem helst standa í því að framfylgja frumvarpinu þ.e. framleiðenda, innflytjenda og kaupsýslumanna ýmiss konar þó að við sem almenningur borgum að lokum. Um hjólbarðana er ekki margt að segja fyrir menn sem ekki þekkja mikið til hjólbarða en ég efast ekkert um það núna að þarna sé verið að koma á jafnvægi, hafði reyndar mjög gaman af að fara yfir þennan kafla, 4. gr., því þar er margt af orðum sem okkur málfræðingum þykir gaman að sjá: púðurhjólbarðar, ámokstursvélar, sjálfknúnir valtarar, götuhreinsibifreiðar, úðunarbifreiðar, röntgentækjavagnar, þetta þarf að komast upp á Orðabók Háskólans til sérstakrar orðtöku. Ég hafði mjög gaman af því að kynnast vandamálinu um mismun á þyngd hjólbarða og felgna á sama dekkinu en Úrvinnslusjóður og stjórn hans sérstaklega hefur beitt sér í því máli og hefur ákveðið að í tilteknu tollskrárnúmeri verði þyngd hjólbarðans annars vegar og felgunnar hins vegar ákveðin fyrir fram, 50% hvor um sig. Það eru sem sagt hjólbarðar á stálfelgum, álfelgum og léttmálmsfelgum, þingheimi til upplýsingar. Þegar þessi áfangi hefur náðst er kannski kominn tími til að umhverfisráðherra og umhverfisnefnd skoði framtíðina í þessum efnum. Við ræddum um það í fyrra og ég hygg hittiðfyrra líka og þar áður að skoða þyrfti pappírsvörur sérstaklega, ekki pappír sem umbúðir heldur þá vöru og þau gögn sem beinlínis samanstanda fyrst og fremst af pappír. Þá er átt við einna helst dagblöð og ýmis auglýsingablöð og í rauninni í prinsippinu líka bækur og tímarit. Svör fengust lítil við þessu máli í fyrra hjá hæstv. ráðherra en það var áberandi þegar rætt var við sveitarstjórnarmenn í nefndinni að þeir höfðu hins vegar miklar áhyggjur af þessu máli, auknu pappírsflæði um heimili og samfélag af ýmsu tagi. Það kann að vera kominn tími til þess og ég hygg að hann sé kominn að þetta verði tekið fyrir og athugað hvort með úrvinnslugjaldi sé hægt að slá á þetta pappírsflæði eða tryggja að það komist að lokum í þá öruggu höfn sem aðrar úrvinnslugjaldsvörur lenda í, skulum við vona samkvæmt þessu frumvarpi. Ég hlýt í þessu sambandi þó að það varði ekki frumvarpið að minnast á athugasemdir sem við samfylkingarmenn og fleiri höfum gert um stjórn Úrvinnslusjóðs. Ég tel að skipan hennar sé eitt af því sem þarf að athuga á næstu árum þegar tími gefst til frá hinum flóknu og tæknilegu úrlausnarefnum sem hér er við að fást. Að öðru leyti endurtek ég það úr ræðum okkar samfylkingarmanna við fyrri umfjöllun um frumvarp af þessu tagi að við styðjum þetta málefni. Við teljum það horfa til framtíðar, við fögnum þeirri samstöðu sem hefur tekist um meginpartinn af þessum úrvinnslu- og skilagjaldsmálum öllum saman og þótt umhverfisnefnd verði auðvitað að leggjast yfir þetta mál vendilega og kalla til sín þá sem það varðar held ég að ég geti heitið því fyrir hönd okkar samfylkingarmanna að við munum greiða för frumvarpsins í gegnum þingið þannig að það verði afgreitt sem allra fyrst og aðilum gefist þá góður tími til undirbúnings fyrir þær breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um úrvinnslugjald. Eins og kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns er það árviss viðburður að frumvarp af þessu tagi komi til afgreiðslu hér. Hins vegar er þetta frumvarp viðameira en þessi árlegu frumvörp því að verið er að koma á reiknireglum sem ekki hafa verið til staðar í lögum hingað til. Öll sú vinna sem liggur að baki umræddu frumvarpi er komin til vegna skuldbindinga Íslands um að draga úr urðun úrgangs og þar höfum við tímasett markmið sem við þurfum að uppfylla. Satt að segja er ekki seinna vænna að þetta frumvarp líti dagsins ljós. Ég fagna því að það skuli loks vera á borðum okkar. Þetta er vonum seinna að mínu mati en ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því eins og kom fram í máli hæstv. umhverfisráðherra að það er gríðarlega viðamikið og flókið að reikna þetta allt saman eftir þeim kúnstarinnar reglum sem hér hafa verið notaðar. Sú skemmri skírn sem var til umræðu í fyrra að fara, þ.e. að setja 15% gjald á allt, var auðvitað ófær eða a.m.k. óásættanleg fyrir atvinnulífið og þá sem eftir þessum lögum eiga að vinna. Það er mikilvægt þegar þessi mál eru skoðuð að tryggja að kerfið sé skilvirkt og að óathuguðu máli get ég ekki annað en vonað að þetta sé skilvirkt kerfi sem hér er verið að koma upp. Þetta er í sjálfu sér afar flókið og mikið umstang í kringum þetta allt saman. Mér sýnist af greinargerðinni og ræðu hæstv. ráðherra að málin séu undirbúin þannig að þau séu í samvinnu við hlutaðeigandi aðila, þá aðila sem þurfa að starfa eftir þessu og í góðri sátt þar um. Hins vegar get ég ekki látið hjá líða að nefna að það stingur mig ævinlega í augun þegar þessi mál eru rædd að þeir sem að lagasetningum koma og reglugerðum eru eingöngu frá atvinnulífinu en aldrei frá þeim aðilum sem starfa að umhverfismálum í landinu. Þá er ég fyrst og fremst að tala um frjáls félagasamtök sem láta sig þessi mál miklu skipta og hafa ítrekað reynt að komast að ákvarðanatöku er varða umhverfismál. Þetta er dæmigerð ákvarðanataka þar sem sjálfstæð og frjáls félagasamtök á sviði umhverfismála eiga auðvitað að koma að málum. Það er ekki eðlilegt að verkefnisstjórn af því tagi sem skipuð var til þess að vinna þetta mál sé eingöngu skipuð fulltrúum frá Samtökum verslunar og þjónustu, Samtökum iðnaðarins, Félagi íslenskra stórkaupmanna, tollstjóra sem er auðvitað eðlilegt að sé til staðar, og fyrir hönd tollmiðlara fulltrúi frá TVG-Zimsen, frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna og Félagi fiskvinnslustöðva auk fulltrúa frá Úrvinnslusjóði. Ég spurði hæstv. ráðherra um þetta á síðasta ári: Hvers vegna er ekki aðkoma félagasamtaka sem starfa á sviði umhverfismála opnari að þessari ákvarðanatöku og ég spyr hana enn. Sú tregða er óskiljanleg að þessi mál skuli ekki vera opin og aðgengileg og ekki sé kallað til það fólk sem starfar í þessum geira innan sjálfstæðra og frjálsra félagasamtaka. Ég ítreka enn athugasemdir mínar og treysti því að hæstv. umhverfisráðherra fari að láta sér segjast í þessum efnum. Hún hefur Árósasamninginn sem er okkar rammi, okkar skuldbindandi rammi um hvernig við eigum að starfa í þessum málaflokki. Nú er að vísu komið fram frumvarp um lögfestingu á einni af þremur stoðum Árósasamningsins. Mér finnst það slóðaskapur af umhverfisyfirvöldum á Íslandi að ætla einungis að lögfesta eina af þremur stoðum þess samnings. Ég tel að samningurinn eigi að njóta lögfestingar, allar hans þrjár stoðir. Þá er ég að tala um í fyrsta lagi aðgang að upplýsingum, í öðru lagi þátttöku í ákvörðunum er varða umhverfismál og í þriðja lagi réttláta málsmeðferð fyrir dómstólum. Þó að ekki sé búið að lögfesta allan samninginn tel ég að hugmyndafræði hans skuldbindi hæstv. ráðherra og þá á hún að horfa til þess á hvern hátt sjálfstæðir aðilar sem starfa að umhverfismálum geti komið að ákvarðanatöku í þessum efnum. Einn þáttur frumvarpsins varðar lækkun úrvinnslugjalds á hjólbarða. Það er ekkert sérstakt fagnaðarefni að það skuli vera hægt að lækka úrvinnslugjald á hjólbörðum því að skýringin er eingöngu sú að það er svo gríðarlegur innflutningur á hjólbörðum og bifreiðum að til vandræða horfir í Úrvinnslusjóði. Það er innheimt allt of mikið af gjaldi til þess að farga hjólbörðum á Íslandi. Ég get ekki sagt, hæstv. forseti, að mér finnist þetta fagnaðarefni. Mér finnst til skammar fyrir okkur að það skuli vera svo mikið, umfram allar áætlanir, flutt inn af hjólbörðum og bílum að við skulum standa í þessum sporum nú. Það er annað sem hæstv. umhverfisráðherra má bæta við syndaregistur sitt. Hvenær ætlar hæstv. umhverfisráðherra að fara að berjast fyrir sjálfbærum samgöngum á Íslandi og sjá til þess að hlutur einkabílsins í umferð á Íslandi sé minnkaður, að dregið sé úr honum á þann hátt að við séum þá að efla almenningssamgöngur í staðinn? Ég tel orðið tímabært að hæstv. umhverfisráðherra beiti sér í þeim efnum en ekki að eina merkið um að hún sé að beita sér í samgöngumálum sé að lækka úrvinnslugjald á hjólbarða af því að verið er að flytja inn svo gríðarlega mikið af einkabílum. Mér finnst þetta ekki til að hrópa húrra fyrir. Síðan verð ég að ítreka, hæstv. forseti, að það er sannarlega orðið tímabært að dagblaðapappírinn komi inn í þetta kerfi. Það er ekki nokkur hemja að sveitarfélög vítt og breitt um landið skuli þurfa að auka kostnað sinn sem samfélagskostnað af förgun dagblaða bara eftir því hversu mörgum einkaaðilum úti í bæ dettur í hug að fara að gefa út dagblöð sem borin eru í hvert hús. Eigum við ekki að fara að axla einhverja ábyrgð í þessum efnum? Hvernig gerum við það, löggjafarsamkundan? Við setjum auðvitað úrvinnslugjald á pappír. Við sjáum til þess að pappír skili sér í úrvinnslu og þá verðum við að setja hann inn í gjaldtökuna. Hæstv. forseti. Ég á eftir að fara betur ofan í saumana á þessu máli með hv. umhverfisnefnd. Þetta er ekki einfalt mál að fara í gegnum og við sem höfum setið í nefndinni í nokkur ár þekkjum það svo sem af fenginni reynslu að þetta er eitt af hinum flóknari málum sem koma til nefndarinnar og mikið mál að setja sig vel inn í það. En ég veit að umhverfisnefnd Alþingis vinnur vel og er samviskusöm nefnd og á eftir að setja sig vel inn í þetta allt saman. Í lokin langar mig til að nefna að Alþingi Íslendinga, sem á að vera fyrirmyndarstofnun í umhverfismálum sem öðrum málum, hlýtur að verða að fara að setja sér umhverfisstefnu, endurvinnslustefnu og úrvinnslustefnu. Ég fullyrði að þó að við séum að reyna eftir veikum mætti án nokkurra reglna að flokka einhvern pappír þá er það ekki með þeim hætti sem vera skyldi og hvort sem það yrði hæstv. forseti sem hefði forgöngu þar um eða hæstv. umhverfisráðherra þá tel ég að Alþingi Íslendinga eigi að setja sér umhverfisstefnu.

Frú forseti. Mig langar aðeins að gera tvennt að umtalsefni varðandi ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur. Það er annars vegar það að hún bendir á að einungis hagsmunaaðilar hafi verið við vinnu varðandi samantekt á frumvarpinu. Ég vil benda á að eftir 1. umr. í dag mun málið væntanlega fara til hv. umhverfisnefndar og þá gefst nefndinni tækifæri til að vísa málinu til þeirra frjálsu félagasamtaka sem hugsanlega hafa áhuga á að gefa umsögn í málinu. Því má spyrja hvort það sé ekki nægjanlegt þar sem þeir aðilar sem eru í slíkum atvinnurekstri eru fagaðilarnir sem þekkja mætavel til í þessum málaflokki. Hitt vil ég svo aðeins koma inn á sem er gúmmígjaldið. Svo virðist vera, já, að það sé meiri innflutningur og það skal engan undra. Það er mikill innflutningur á ökutækjum og notkun ökutækja er mikil. Gríðarlegur innflutningur er á ökutækjum sem nota gúmmí sem tengist hinni miklu uppbyggingu á Austurlandi sem við eigum náttúrlega að fagna fyrst og fremst. Það er gríðarlegur gúmmíinnflutningur sem skilar sér þá væntanlega inn í þetta gjald hér og ég held að við getum einmitt fagnað því að svo mikil umsvif skuli vera í landinu að aukning sé á hráefninu til þeirra framkvæmda.

Hæstv. forseti. Auðvitað mun umhverfisnefnd Alþingis senda málið til umfjöllunar hjá frjálsum félagasamtökum en það er ekki ásættanlegt að þau félagasamtök sem starfa á sviði umhverfismála skuli ekki fá að koma að málum meðan verið er að semja þau á sama hátt og hagsmunaaðilar í atvinnulífinu fá. Það er á því stigi sem málið er á borði ráðherra, meðan það er í samningu, sem umhverfissamtökin eiga að koma að borðinu. Ég skil ekki tregðuna í að hleypa þeim þangað. Auðvitað koma þau til með að gefa umsagnir um málið og þau telja sér það ljúft og skylt, veit ég, og þau koma til með að senda okkur umsagnir. En það er ekki á því stigi sem við erum að sýna þeim þá virðingu sem þau eiga skilið og þá aðkomu sem þau eiga skilið samkvæmt þeim alþjóðlegu samningum sem við höfum undirritað eins og Árósasamninginn sem ég nefndi áðan. Varðandi hitt atriðið sem hv. þingmaður nefndi í andsvari sínu, að hann fagnar því með roða í vöngum hve mikið við fáum af afgjaldi inn í Úrvinnslusjóðinn vegna þess að verið er að flytja inn svo mikið af dekkjum undir búkollurnar sem eru að eyðileggja náttúruna okkar á hálendinu norðan Vatnajökuls. Auðvitað fær hv. þingmaður mig ekki til að fagna því. Ef hv. þingmaður er að reyna að æsa og espa mig upp í ræðu gegn Kárahnjúkavirkjun þá er ég til í að taka þann slag hvenær sem er. En ég ítreka það sem ég sagði áðan. Það er til skammar allur þessi innflutningur á hjólbörðum hvort sem það er undir búkollur eða einkabíla, annars konar búkollur. Það er ekki eðlilegt að þjóð á borð við okkur sé að sprengja allar áætlanir ár eftir ár varðandi innflutning á bifreiðum, þá er eitthvað að. Og það sem er að er að við erum að hunsa almenningssamgöngur, við erum ekki að nýta þær sem skyldi, við erum ekki að greiða götu þeirra sem skyldi, við erum ekki að búa til umhverfisvæna pólitík á þann hátt sem við ættum að vera að gera.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og lýsi jafnframt yfir ánægju minni hve snemma það kemur inn í þingið, eins og hv. þm. Mörður Árnason gerði. Eins og komið hefur fram í umræðunni eru úrvinnslumál og úrvinnslugjöld einmitt eitt af því flóknara sem umhverfisnefnd Alþingis fjallar um. Sorphirða og gámavellir og þess háttar verður æ kostnaðarsamari þáttur í rekstri sveitarfélaga á Íslandi. Þetta eru í raun peningar sem sveitarfélögin sjá á vissan hátt mjög mikið eftir. Við sjáum ekkert eftir peningum sem við verjum til uppeldismála, menningarmála og þess háttar en við sjáum eftir þeim peningum sem við verjum í þennan málaflokk. Þess vegna á hann að vera sem sjálfbærastur, þ.e. þeir sem menga borgi þann kostnað sem til fellur. Þessi málaflokkur verður líka sífellt flóknari með tíð og tíma með þeirri þróun sem á sér stað í samfélaginu. Endurnýting og endurvinnsla eru lykilorð í framtíðarskipan þessara mála. Nýverið hefur verið kynnt svæðisáætlun um meðhöndlun úrgangs á Íslandi á árabilinu frá 2005–2020. Þá hafa fjögur sorpsamlög tekið sig saman og myndað ákveðna áætlun hvað þetta varðar og þar kemur í ljós hve mikil aukning verður á ýmiss konar úrgangi í framtíðinni. Í frumvarpinu er að bætast við í málaflokkinn úrvinnslugjald sem tengist pappír, plasti og pappa. Við settum lög um úrvinnslugjald varðandi plast fyrir nokkrum árum sem er mjög flókið að framfylgja, t.d. hvað varðar landbúnaðarplast sem berst á sorpstöðvarnar. Menn eru til þess að gera óánægðir með hve illa gengur að fá til baka þá peninga sem þeir í raun og veru eiga að fá. Þar er um ákveðnar krónutölur að ræða og mönnum finnst þetta dálítið flókið ferli. Því er nauðsynlegt að í öllum þessum umhverfismálum og úrvinnslugjaldamálum sé þetta eins einfalt og mögulegt er þannig að það gangi vel fyrir sig að menn fái til baka það sem þeim ber. Býsna vel hefur tekist til varðandi bílhræ og annað slíkt. Það hefur gengið mjög vel en ekki eins vel t.d. í sambandi við landbúnaðarplastið sem hefur gengið allt of treglega. Enn og aftur fagna ég framkomu frumvarpsins og ég vona að það verði til þess að þessi mál skýrist enn frekar og við berum gæfu til að umræddur málaflokkur standi undir sér, þ.e. að þeir sem menguninni valda þurfi að greiða fyrir hana.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir ágæta umræðu og tek undir með þeim að það skiptir auðvitað mjög miklu í þessu efni öllu að kerfið sé einfalt og skilvirkt þannig að það þjóni sem best þeim sem við það þurfa að búa. Hv. þingmenn Mörður Árnason og Kolbrún Halldórsdóttir nefndu sérstaklega dagblaðapappírinn. Ég á afskaplega auðvelt með að skilja að sveitarfélögin vilji, ef horft er frá þeirra sjónarhorni, koma þessum hluta úrgangsmálanna sem hjá þeim er undir Úrvinnslusjóð en ég tel það ekkert endilega sjálfsagt. Það eru mál sem þarf að skoða. Því hefur verið þannig fyrir komið að þessi þáttur er hlutverk sveitarfélaganna í förgunarmálum en hvort einhverjar breytingar ættu að verða á því þarf alveg sérstaka umræðu og skoðun. Það er ljóst að kerfið sem við höfum byggt upp gengur ágætlega og get ég mjög vel séð það fyrir mér að ef ég væri í sporum sveitarstjórnarmanns þætti mér kannski ekki slæmt að geta horft til þess að komast yfir fjármuni til förgunarmála á þann hátt að leggja á úrvinnslugjald. En ég ítreka að það er ekki endilega sjálfsagt. Það þarf að skoða það í samhengi við þessi mál öll til framtíðar litið. Hvað varðar stjórn Úrvinnslusjóðs sem hv. þm. Mörður Árnason kom inn á áðan þá lýsi ég þeirri skoðun minni að ég tel að ekki eigi að fjölga í þeirri stjórn. Það kæmi frekar til greina að fækka ef gera ætti einhverjar breytingar. Ég veit að nefndin mun að sjálfsögðu fara vandlega yfir þau mál en þetta er ekki hluti af því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Ég nefni þetta af því að ég hef mjög ákveðna afstöðu í þessum efnum og vildi bregðast við því. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fór nokkrum orðum um að frjáls félagasamtök ættu að eiga aðild að undirbúningi máls eins og þess sem hér liggur fyrir. Mér fannst gæta heilmikils misskilnings í málflutningi hennar. Í þessu máli er í raun og veru verið að skipa verkefnisstjórn til að fara ofan í mjög tæknilegt mál og ég vek athygli á því að umhverfisráðuneytið var ekki með fulltrúa í verkefnisstjórninni. Þetta er eingöngu tæknilegt mál til að auðvelda framkvæmd á máli sem búið er að taka ákvörðun um og þannig stendur þetta tiltekna mál. Loks vil ég líka árétta að úrvinnslugjaldinu er eingöngu ætlað að standa undir kostnaði við úrvinnslu og því þurfum við að skoða árlega þær upphæðir sem lagðar er á og það er m.a. þess vegna sem lagt er fram frumvarp á hverju einasta ári þegar breyta þarf upphæðinni. Einnig var komið inn á landsáætlanir í förgunarmálum sem eru mjög til framfara. Ég legg áherslu á að þessi mál þurfa að vera í sem allra besta lagi og að kerfið þarf að vera eins einfalt og skilvirkt og kostur er.

Frú forseti. Hæstv. umhverfisráðherra segir að það sé ekki endilega sjálfgefið að sínu mati að dagblaðapappírinn fari inn í þetta úrvinnslusjóðskerfi. Ég er ósammála henni í þeim efnum og vil minna hæstv. ráðherra á að umhverfisnefnd gaf út yfirlýsingu í nefndaráliti fyrir sennilega tveimur árum síðan við vinnslu á frumvarpi er varðaði Úrvinnslusjóð og úrvinnslugjald. Nú ber þetta svo brátt að að ég man ekki nákvæmlega hvaða nefndarálit þetta var en ég á sennilega auðvelt með að finna það. En sú umhverfisnefnd sem þá starfaði gaf yfirlýsingu um að hún teldi nauðsynlegt að flýta vinnu við að koma dagblaðapappír undir sama kerfi. Ég bendi því hæstv. umhverfisráðherra á að hér talar hún þvert ofan í vilja umhverfisnefndar sem sat fyrir tveimur árum. Ég þori að fullyrða að það sé mjög mikill vilji hjá þeirri umhverfisnefnd sem núna starfar fyrir því að koma dagblöðunum undir þetta kerfi. Ég get ekki fullyrt að það sé meiri hluti en það mál verður örugglega tekið upp á fundum nefndarinnar þegar frumvarpið fer þangað til umfjöllunar. Hæstv. ráðherra segir að það sé misskilningur minn að fólk frá frjálsum félagasamtökum þurfi að koma að undirbúningi þessa máls af því að það sé svo tæknilegt og flókið. Frú forseti. Ég tel að félagasamtök sem starfa á sviði umhverfisnefndar eigi það skilið að vera kölluð til, frekar oftar en sjaldnar, þegar umhverfisráðherra þarf að skipa verkefnisstjórnir í nákvæmlega svona málum því að innan vébanda umhverfisverndarsamtaka er fólk sem er faglega mjög vel að sér í öllum málum er lúta að umhverfisvernd og þess vegna líka sorpflokkun og förgun úrgangs. Umhverfisverndarsamtökum væri sýnd tilhlýðileg virðing ef hæstv. umhverfisráðherra boðaði þau til þegar verið er að semja mál af þessu tagi.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um dagblaðapappírinn. Það er skoðun mín að það sé ekki sjálfgefið að dagblaðapappír eigi að fara undir álagningu úrvinnslugjalds, að það sé mál sem menn eigi að skoða í samhengi við heildarfyrirkomulag á þessum málum. Og hvað snertir félagasamtökin eiga þau auðvitað að koma að ákvörðunum á sviði umhverfismála. Ég er ekki að draga fjöður yfir það eða leggjast gegn því á nokkurn hátt. Ég tel það bara sjálfsagt í nútímasamfélagi. Hins vegar er þarna ekki um ákvarðanatöku að ræða. Það er búið að taka ákvörðun og það er einfaldlega verið að gera framkvæmd hennar eins auðvelda og kostur er. Það tel ég vera meginmálið en ekki nákvæmlega hverjir sátu í verkefnisstjórninni.

Frú forseti. Ég tel ekki neina þörf á að spinna þennan þráð neitt lengra. Ég fagna því eingöngu að hæstv. umhverfisráðherra skuli segja það hér í ræðustóli að hún telji sjálfsagt að frjáls félagasamtök á sviði umhverfismála komi að ákvarðanatöku í samfélaginu. Það skiptir langmestu máli en ekki hvort þau koma akkúrat að samningu þessa máls. Ég tel mikilvægt að við hæstv. umhverfisráðherra séum sammála í þessu prinsippatriði sem þetta mál snýst um.

Forseti. Þegar ég beindi athygli að stjórn Úrvinnslusjóðs gerði ég það í framhaldi af umræðum um það mál í fyrra. Eins og staðan er núna eru í raun og veru þrenns konar þátttakendur í stjórninni. Það eru í fyrsta lagi tæknimenn úr ráðuneytunum eða frá ráðherranum. Í öðru lagi aðilar frá sveitarfélögunum. Í þriðja lagi menn skipaðir af atvinnurekendum. Þetta getur út af fyrir sig verið heppileg skipan. Þarna koma að málinu þeir sem skipta miklu máli, atvinnurekendur sem þurfa að annast þessar greiðslur, sveitarfélögin sem sjá um förgun og þurfa að hirða sitt dót hvert á sínum stað. Einn fulltrúa vantar í þennan hóp og það er ósköp einfaldlega fulltrúi þeirra sem borga brúsann, þ.e. fulltrúi neytenda. Við töluðum svolítið um það í fyrra þegar stjórnarmál skiptu máli í frumvarpinu vegna þess að þá var verið að leggja niður hollusturáð sem áður kom nálægt þessum sjóði. Tillaga mín og okkar var sú að þarna kæmu inn menn, t.d. frá Alþýðusambandinu eða Neytendasamtökunum, óháð því hvaða álit þeir hafa á umhverfismálum og væru þeir þá fulltrúar þeirra sem borguðu brúsann. Ég held að það sé mál sem þyrfti að kanna og ég skora á ráðherrann að gefa því gaum og jafnvel fara með þessi mál öll í endurskoðun. Ég sagði áðan að nú væru þessi lög loksins að verða eins og þeim var ætlað í upphafi og þá er kannski kominn tími til að athuga hvort ekki má laga ýmislegt, ýmsar þær mannasetningar sem í upphafi voru gerðar. Örstutt um dagblaðapappírinn. Ég tel að hæstv. umhverfisráðherra hafi gefið hér loforð um að hún ætli að skoða það mál og kannski ættum við hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir að ýta á það með sérstakri þingsályktunartillögu.

Virðulegi forseti. Í beinu framhaldi af ágætri ræðu hæstv. umhverfisráðherra þá er ég mjög sammála því að kerfið þarf að vera eins einfalt og skilvirkt og mögulegt er. Ég hvet velviljaðan umhverfisráðherra og fyrrverandi sveitarstjórnarmann til að beita sér fyrir að úrvinnslugjald verði lagt á dagblaðapappír. Eins og allir þekkja berst inn á hvert heimili gríðarlegt magn af pappír, alls konar dagblaðapappír og reyndar glanspappír líka. Mér finnst mjög brýnt að lagt verði úrvinnslugjald á þennan pappír. Og í framhaldi af því sem við höfum talað um áður eiga þeir aðilar sem í raun og veru menga að borga brúsann. Ég hvet ráðherrann til dáða í þessum efnum enda þekkir hún afar vel til sveitarstjórnarmála.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 44/1999. Frumvarpið er í meginatriðum samið af starfshópi sem umhverfisráðherra skipaði í júní 2003 til að gera tillögur um með hvaða hætti binda mætti leyfi um töku efna úr gömlum námum. Frumvarpið var lagt fram á Alþingi síðasta vetur en náði ekki fram að ganga. Samkvæmt gildandi lögum skal afla framkvæmdaleyfis sveitarstjórnar fyrir allri efnistöku á landi og úr hafsbotni innan netlaga. Þetta gildir um allar námur þar sem efnistaka hófst eftir gildistöku náttúruverndarlaga, nr. 44/1999, þ.e. eftir 1. júlí 1999. Lög um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, ná einnig til slíkrar efnistöku ef hún nær tilteknu umfangi eða er á náttúruverndarsvæðum. Um öll ný efnistökusvæði gilda því ákveðnar reglur sem tryggja að sveitarstjórnir og önnur stjórnvöld á borð við Umhverfisstofnun geti haft áhrif á hvernig efnistakan fer fram. Hins vegar hefur verið talið að framangreind ákvæði nái ekki til eldri efnistökusvæða, þ.e. þar sem efnistaka var hafin fyrir 1. júlí 1999. Þar sem mikill meiri hluti allra náma í landinu fellur undir þann flokk hefur ekki tekist að koma eðlilegu eftirliti á stóran hluta þeirra efnisnáma sem í landinu eru. Til að taka af allan vafa er í frumvarpinu sem ég mæli fyrir lagt til að skýrt verði kveðið á um að um eldri námur gildi sömu reglur og um nýjar. Er gert ráð fyrir að þetta verði gert í tveimur áföngum. Tilgangurinn með frumvarpinu er ekki að koma í veg fyrir efnistökuna heldur fyrst og fremst að tryggja virkt eftirlit af hálfu náttúruverndaryfirvalda og vönduð vinnubrögð svo að efnistakan fari fram eins og kostur er í sátt við umhverfið og einnig að frágangur náma þegar efnistöku lýkur verði með samræmdum hætti hvort sem um er að ræða gamlar eða nýjar námur. Í frumvarpinu er í fyrsta áfanga lagt til að eftir 1. júlí 2008 þurfi framkvæmdaleyfi sveitarstjórnar fyrir efnistöku í eldri námum þegar eitt af eftirfarandi skilyrðum eigi við: 1. Þegar áætluð er stækkun efnistökusvæðis um 25 þúsund fermetra eða meira. 2. Þegar áætlað er að taka 50 þúsund rúmmetra af efni eða meira á viðkomandi efnistökusvæði. 3. Þegar áætluð er samanlögð stækkun tveggja eða fleiri efnistökustaða vegna sömu framkvæmdar og á sama svæði, um 25 þúsund fermetra eða meira. 4. Þegar efnistaka fer fram á verndarsvæði. Gert er ráð fyrir að lög um mat á umhverfisáhrifum taki einnig til þessara náma eins og um nýja framkvæmd væri að ræða. Það þýðir í flestum tilfellum að tilkynna ber efnistökuna til Skipulagsstofnunar sem tekur ákvörðun um hvort hún skuli fara í mat á umhverfisáhrifum. Allra stærstu námurnar í þessum flokki verða hins vegar sjálfkrafa matsskyldar, þ.e. þar sem fyrirhuguð er stækkun efnistökusvæðis um 50 þúsund fermetra eða meira eða þar sem fyrirhugað er að teknir verði yfir 150 þúsund rúmmetrar af efni. Í öðrum áfanga frumvarpsins er síðan gert ráð fyrir að eftir 1. júlí 2012 þurfi allar starfandi námur framkvæmdaleyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Eftir þann tíma eiga því sömu reglur að gilda um allar námur í landinu og framkvæmdin á efnistöku með hliðsjón af umhverfissjónarmiðum að verða samræmd. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfisnefndar.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 44/1999, með síðari breytingum og snýr frumvarpið að þáttum laganna sem varða eldri námur eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra. Þetta mál kom fram á síðasta þingi en var ekki afgreitt. Þá settum við í Samfylkingunni fram nokkrar spurningar hvað þetta varðar. Ég fagna því að þetta mál skuli vera komið inn í þingið og tel mjög mikilvægt að settar verði ákveðnar reglur um námur og lög verði sett um þær. Ég veit að hagsmunaaðilar hafa kallað eftir slíkri lagasetningu, svo sem Landvernd og náttúruverndarsamtök. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra er gert ráð fyrir að efnistaka verði óheimil eftir 1. júlí 2008. Í frumvarpinu sem kom fram á síðasta þingi var miðað við árið 2007. Hér er verið að fresta þeirri gildistöku um eitt ár og ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort ekki sé ástæða til að hraða þessari lagasetningu og gildistöku og halda sig við þá dagsetningu sem var í frumvarpinu á síðasta vetri. Sama á við um gildistöku á framkvæmdaleyfi fyrir efnistöku á svæðum þar sem efnistaka var hafin fyrir 1. júlí 1999. Í fyrra var gert ráð fyrir að það tæki gildi 2010 en nú er miðað við árið 2012, gildistökunni er frestað um tvö ár. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki sé hægt að halda sig við dagsetningarnar sem gert var ráð fyrir á síðasta þingi. Ég hef gert malarnám og námur að umtalsefni. Fyrir nokkrum árum, þegar ég átti sæti í umhverfisnefnd, var töluvert fjallað um Seyðishólana. Þar voru ákveðnar náttúrumyndanir sem voru nánast eyðilagðar af malarnámi og ég fagna því sérstaklega í ljósi þeirrar umræðu að lagasetning sé á næsta leiti. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram niðurstaða starfshópsins sem undirbjó þetta frumvarp, en í júní 2003 skipaði umhverfisráðherra starfshóp sem vann þetta verk. Í greinargerðinni koma fram margar gagnlegar upplýsingar um stöðu mála, m.a. rak ég augun í það, sem ég vissi ekki áður, að um 8 millj. rúmmetra eru notaðar á hverju ári af jarðefnum og þar af fara um 60% til vegagerðar. Síðan er vitnað í námuskrá Vegagerðarinnar og þar eru skráðar núna 3.040 námur og eru um 55% af þeim eða 1.658 námur skráðar ófrágengnar. Eru þetta óbreyttar tölur? Hefur námum ekkert fjölgað frá því í fyrra því þetta eru sömu tölur og komu fram með frumvarpinu í fyrra. Hefur þetta ekkert breyst? Eftir því sem mér heyrðist á hæstv. ráðherra, hún ítrekar það þá kannski bara í seini ræðu sinni, mun þetta frumvarp ná til allra þessara náma. Munu þá verða komin lög yfir allar námur þegar þetta frumvarp verður orðið að lögum? Í niðurstöðu starfshópsins er vakin athygli á því að mörgum náttúrufyrirbrigðum hafi verið spillt með námum og það verður ekki aftur tekið. Við vitum að efnistaka skilur víða eftir sig mjög ljót sár í umhverfinu og þeim sárum þarf að fækka og koma í veg fyrir. Þess vegna er lögð mikil áhersla á að frágangur verði vandaður þar sem efnistaka hefur farið fram. Nú stendur fyrir dyrum að umhverfisnefnd fari og skoði námur og þá sérstaklega námur hér í nágrenninu. Ég tel að það verði fróðlegt fyrir nefndina, þar sem við þurfum að vinna þetta þingmál, að kynna sér þær námur sem eru í nágrenninu og ekki síst í ljósi þess hve gífurlega margar námur eru hér. Mig langar til að nefna eitt atriði sem kemur fram í 1. gr. frumvarpsins og það er um efnistöku á verndarsvæðum. Þar er gert ráð fyrir viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum þar sem nám fer fram á verndarsvæðum. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um það frá hæstv. ráðherra hvort ekki standi til að banna nám á friðlýstum svæðum eða á svæðum sem er áformað að friðlýsa. Ég held að ég geri ekki frekari athugasemdir við þetta mál. Ég á sæti í umhverfisnefnd og við munum fara yfir þetta en ég fagna því að lög verði sett um malarnám. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra er ekki gert ráð fyrir að þetta komi í veg fyrir malarnám en að settar verði ákveðnar reglur um umgengni við námur og einnig reglur um eldri námur og frekara malarnám í þeim. En ég mun koma að þessu máli í nefndinni og vænti þess að þar komi frekar fram athugasemdir frá þeim sem málið varðar. Ég tek eftir því að í starfshópnum hefur þess verið gætt að sem flestir komi þar að, bæði þeir sem starfa við námurnar og einnig náttúruverndaraðilar og aðrir hagsmunaaðilar. Mér sýnist að þar hafi vel verið staðið að verki.

Frú forseti. Ég fagna því að þetta mál um það hvernig eldri námur verði settar undir núgildandi ákvæði náttúruverndarlaga skuli vera komið aftur fram og tel mjög brýnt að því verði hraðað sem mest má. Við fjölluðum um þetta mál í umhverfisnefnd á síðasta þingi og sendum það út til umsagnar. Við fengum inn talsvert af umsögnum og það kemur auðvitað í ljós, eins og ég veit að hæstv. umhverfisráðherra er kunnugt, að skoðanir eru skiptar og það fer þá allt eftir því hverra hagsmuna viðkomandi aðilar eiga að gæta. Umhverfisverndarsamtök fagna fram komnu frumvarpi og telja að það komi fram vonum seinna en hagsmunaaðilar mótmæla því og vilja helst ekki að settar séu neinar reglur um eldri námur. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um eitt af því að ég geri ráð fyrir að farið hafi verið vel yfir þessar umsagnir allar í umhverfisráðuneytinu og það vekur athygli mína að umsögn Umhverfisstofnunar frá því í desember 2004 leggur til breytingu á c-lið 1. gr. Athugasemd Umhverfisstofnunar varðar orðalagið „á sama svæði“ en c-liður hljóðar svo, með leyfi forseta: „Áætluð er samanlögð stækkun tveggja eða fleiri efnistökustaða vegna sömu framkvæmdar og á sama svæði, um 25 þúsund fermetra eða meira.“ Nú sé ég að hæstv. umhverfisráðherra hefur farið að tillögu umhverfisverndar og hefur bundið orðalagið í þessa mælieiningu, „25 þúsund fermetrar eða meira.“ En eiga þetta ekki að vera rúmmetrar? Umhverfisstofnun hafði orð á því í umsögn sinni að hugtakið „sama svæði“ hefði ekki verið skilgreint á fullægjandi hátt, hvorki í lögum né í úrskurðum eða leiðbeiningarritum sem Skipulagsstofnun hefur gefið út um mat á umhverfisáhrifum. Hún taldi að að óbreyttu mundi þessi liður, c-liður frumvarpsins, bjóða upp á misskilning eða ólíka túlkun um hvað teldist vera sama svæði. Í umsögn sinni taldi Umhverfisstofnun eðlilegt að varpa fram spurningum um það hvort um eitt eða tvö námusvæði væri að ræða ef unnið væri efni t.d.: „... sitt hvoru megin við ein vatnaskil, á sínum hvorum bakka sömu ár, ofan eða neðan við sömu flúðir eða í sitt hvorri skriðukeilu í Esjunni.“ Stofnunin nefnir ákveðin dæmi og leggur síðan til að c-liðnum verði breytt á þann veg að orðin „á sama svæði“ verði felld burt og c-liðurinn hljómi á eftirfarandi veg, með leyfi forseta: „Áætluð er samanlögð stækkun tveggja eða fleiri efnistökusvæða vegna sömu framkvæmda um 25 þúsundir rúmmetra eða meira.“ Hér er Umhverfisstofnun greinilega með einhverja hugmynd um rúmmetratölu, þ.e. hversu mikið megi taka því að ég skil, þó ég sé ekki glögg á að lesa rúmmetra eða fermetra en svo er búið að breyta ákvæðinu sé ég við nánari lestur hjá hæstv. umhverfisráðherra þar sem lagt er til að orðalagið sé eins og sagði í máli mínu áðan. Það er kannski hægt að varpa frekari ljósi á þetta rúmmetra eða fermetra tal í andsvörum eða í síðari ræðu hæstv. umhverfisráðherra. Úr því að ég er að grauta í umsögnum sem komu til nefndarinnar á síðasta ári, þegar málið var lagt fram, langar mig að nefna að Fornleifavernd ríkisins gerði athugasemd sem ég tel eðlilegt að verði skoðuð og tel að hæstv. umhverfisráðherra hafi kíkt á þá umsögn eins og aðrar. Fornleifavernd ríkisins þykir rétt að benda umhverfisnefndinni á að efnistaka getur raskað fornleifum líkt og náttúruminjum og telur nauðsynlegt að gerð sé ákveðin úttekt á fornleifum í nágrenni efnistökustaða hvort sem um er að ræða eldri námur eða nýjar námur. Hún vildi beina þeim hugmyndum inn í störf nefndarinnar hvort lagaákvæði um úttekt á fornleifum í tengslum við efnistöku eigi heima í lögum um náttúruvernd og það kann vel að vera að svo sé. Við gleymum kannski oft fornminjunum sem mögulega geta legið í landinu og ég tel alveg þess virði að athuga hvort þarna sé ábending sem vert er að skoða. Svo var Samband íslenskra sveitarfélaga líka með efnismikla athugasemd vegna þess að ekki hafði farið fram kostnaðarmat í fyrra á þessu frumvarpi eins og samkomulag milli stjórnvalda og Sambands sveitarfélaga segir til um að eigi að gera. Það væri ágætt að fá að heyra það frá hæstv. umhverfisráðherra hvort kostnaðarmat af því tagi sem Samband sveitarfélaga óskaði eftir í fyrra hefði farið fram við endurnýjun þessa frumvarps. Síðan held ég að skoða þurfi nánar þær umsagnir sem fyrir liggja, t.d. þarf að skoða efnismikla umsögn frá Skipulagsstofnun og það verður auðvitað gert í umhverfisnefndinni. En eins og ég segi, þetta með c-liðinn vakti athygli mína og kannski verður ljósi varpað á misskilning minn hvað hann varðar í síðari ræðu hæstv. umhverfisráðherra.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þeir hv. þingmenn sem hér hafa talað lýsa ánægju minni með að þetta frumvarp er komið fram. Við lestur þess og greinargerðarinnar virðist sem mjög vönduð vinnubrögð hafi verið höfð í frammi við gerð frumvarpsins. Það er einkum tvennt sem vakti upp spurningar hjá mér og það eru þær sömu og fram komu í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, þ.e. dagsetningin sem fyrirhugað er að lögin taki gildi, 1. júlí 2008, og að ekki skuli alfarið bönnuð efnistaka á friðlýstum svæðum eða svæðum sem fyrirhugað er að friðlýsa. Þegar frumvarpið er lesið yfir kemur ósjálfrátt í hugann fjall sem heitir Ingólfsfjall. Þar háttar einmitt nákvæmlega þannig til að ekki var hægt að koma böndum á efnistöku framan úr fjallinu vegna þess að núglildandi lög náðu ekki yfir framkvæmdir sem hófust fyrir tiltekna dagsetningu. Ef þetta frumvarp verður að lögum munu þau væntanlega koma böndum yfir efnistöku úr Ingólfsfjalli en nú er eins og kunnugt er tekið efni ofan af fjallinu, þ.e. því er ýtt fram af fjallinu og niður og hirt upp þar. Í frumvarpinu eru bæði settar skorður við umfangi landsvæðis, hversu stórt landið má vera umfangs sem efnið er tekið af og eins hversu mikið efni má taka af tilteknu svæði. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir skorðum við 50 þúsund teningsmetrum og jafnframt 25 þúsund rúmmetra svæði sem má taka af, svo ég vitni beint í frumvarpið, með leyfi forseta: „… áætluð er samanlögð stækkun tveggja eða fleiri efnistökustaða vegna sömu framkvæmdar og á sama svæði um 25 þúsund fermetra eða meira.“ Mér dettur enn og aftur í hug Ingólfsfjall. Það háttar nefnilega þannig til að uppi á því fjalli er vatnsból Selfyssinga eftir því sem ég best veit, vatnið kemur undan Ingólfsfjalli. Þarna á sem sagt að vera heimilt að taka mjög mikið magn af efni fram til 1. júlí 2008. Mér er því spurn: Hefur verið rannsakað gaumgæfilega hvort þessi mikla efnistaka úr Ingólfsfjalli geti hugsanlega haft áhrif á vatnsból Selfyssinga og nágranna? Mér finnst mjög mikilvægt að það sé skoðað. Og að öðru leyti: Hvaða áhrif hefur öll þessi efnistaka á fjallið og umhverfi þess? Heilmikið er talað um frágang á námum og jafnframt, eins og kom fram áðan, um fjölda náma sem eru til á landinu. Eins og stendur eru þær 3.040 sem eru á skrá Vegagerðarinnar. Rúmlega 25% af þeim munu vera, eftir því sem fram kemur hér, án starfsleyfis, ef ég man rétt. Ég kannast við námur sem Vegagerðin hefur tekið úr og ég verð að hrósa henni mjög fyrir frágang á þeim námum. Mér finnst Vegagerðin ganga mjög vel um þá staði sem hún fer um. En á síðustu árum hefur verklag Vegagerðarinnar breyst að því leyti til að hún annast ekki framkvæmdir sjálf nema að litlu leyti heldur býður þær út. Mér er því spurn: Hvaða kröfur eru gerðar til þeirra sem taka að sér verktöku fyrir hönd Vegagerðarinnar um frágang á námum? Eru gerðar kröfur til þeirra í útboði hvað það varðar? Ég tel frumvarpið annars vera til mikilla bóta en hef þessar spurningar varðandi Ingólfsfjall sérstaklega af því að það er svo langt þangað til þessi lög eiga að ganga í gildi. Þeir sem eru með námur án starfsleyfa og annars sem krafist er í eldri lögum geta haft sína hentisemi allt fram til 1. júlí 2008. Það er hægt að gera ansi mikið og taka ansi mikið á þeim tíma með öllum þeim stórvirku vinnuvélum, búkollum og púðurdekkjum og öllu því sem við vorum að tala um hér áðan.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Það er mjög líklegt að umfjöllunin verði öll faglegri þegar það kemur fram jafntímanlega og raun ber vitni og ég er viss um að umhverfisnefnd á eftir að fjalla mjög rækilega um það. Efnistaka er mjög viðkvæm en engu að síður nauðsynleg og þess vegna verða lög um efnistöku að vera afar skýr og eins einföld og mögulegt er. Við verðum líka að tryggja virkt eftirlit í þessum efnum. Við byggjum hús og við gerum miklar kröfur um samgöngubætur í vegakerfi og öðru slíku. Þess vegna verðum við oft og tíðum að færa ákveðnar fórnir fyrir það. En eftir því sem lögin eru skýrari og öruggari þeim mun meiri líkur eru á að vel takist til. Ég vil líka fagna því að framkvæmdaleyfi verði sett í hendur sveitarfélaganna því að engir eru betur til þess fallnir en heimamenn að fjalla um þessi mál, gefa umsagnir og leyfi sýnist mönnum að ástæða sé til þess. Þess eru reyndar mjög mörg dæmi að afar illa hafi verið gengið um slíkar námur vítt og breitt um landið en sem betur fer eru líka dæmi þess að menn gangi vel frá námunum og þar tekst oft mjög vel til eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns rétt áðan. Vegagerðin hefur bætt sig til mikilla muna í þessum efnum. Mjög algengt er þegar námuleyfi eru veitt að sérstakir samningar séu um að gengið skuli frá námunum með ákveðnum hætti. Einnig er afar brýnt að kostnaðarmat fylgi þannig að menn geri sér grein fyrir hversu mikill kostnaður býr að baki fyrir sveitarfélögin og aðra þá sem að málinu koma. Enn og aftur fagna ég frumvarpinu og hvet til þess að eftirlit verði eins virkt og mögulegt er og engir eru betur til þess fallnir en heimamenn að fjalla um hvar námur eigi að vera og hvernig skuli gengið frá þeim.

Frú forseti. Við ræðum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 44 frá 1999, sem fjallar um eldri námur. Mig langar að koma inn á örfá atriði varðandi frumvarpið. Ég vil taka undir þakkir þeirra þingmanna sem hafa talað á undan um hversu fljótt frumvarpið er komið fram, en minna má á að málið lá fyrir þinginu í fyrravetur og fyrir hv. umhverfisnefnd. Það hefur því fengið mikinn og góðan undirbúning og þess vegna ættum við að hafa gott tækifæri til að fara yfir málið nú í vetur. Það sem ég vil benda á og held að nefndin ætti að fara vandlega yfir eru þau stærðarmörk sem hér hafa verið nefnd. Það eru annars vegar þeir 25 þúsund fermetrar sem þingmenn hafa verið að tala um og svo þessir 50 þúsund rúmmetrar sem hafa farið svolítið á milli flokka, en hvað um það. Það eru þær stærðareiningar sem ég tel að við þurfum að fara betur ofan í og er ekki nákvæmlega sannfærður um að séu réttar einingar. Ég vil minna á að með frumvarpinu fylgir umsögn fjármálaráðuneytisins. Í þeirri umsögn kemur fram að það séu 100 námur sem muni falla undir þessi lög og má benda á að ef þessar námur færu allar í umhverfismat getur umhverfismat verið á bilinu frá 1–3 og allt upp í 10 millj. kr. á hverja námu. Þegar við fögnum því að það skuli hafa verið hagsmunasamtök eða reyndar aðilar frá áhugamannahópum sem hafi starfað í nefndinni þá eru það einungis aðilar frá Vegagerðinni sem eru notendur að þessum námum og hafa verið í starfshópnum, en ekki námurétthafar eða eigendur náma. Ég held að þetta sé sá þáttur sem við þurfum að fara svolítið yfir í hv. umhverfisnefnd.

Frú forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Það er augljóst að hv. þingmenn hafa heilmikinn áhuga á að frumvarpið nái fram að ganga. Ég efast ekki um að þeir sem sitja í umhverfisnefnd afgreiði það hratt og greiðlega. Spurt var um dagsetningar sem breyst hafa frá frumvarpinu í fyrra. Spurt var hvort ekki væri réttara að hafa þær annars vegar 2007 og hins vegar 2012. Svar mitt við því er mjög einfalt, að það er eðlileg tillitssemi og aðlögun fyrir þá sem búa við lögin, þ.e. verði frumvarpið að lögum. Þess vegna var þessum dagsetningum breytt. Það er líka nauðsynlegt ef fara þarf í mat á umhverfisáhrifum í einhverjum af þessum námum. Það er ljóst að það mun taka einhvern tíma. Þannig standa þau mál. Einnig var spurt hvort námum hefði fjölgað frá því í fyrra. Ég tel að það sé óverulegt en hins vegar ætti að vera auðvelt fyrir þingnefndina að fá upplýsingar um það frá Vegagerðinni. Jafnframt var spurt hvort þetta frumvarp næði yfir allar námur, yrði það að lögum. Það er alveg hárréttur skilningur. Verði frumvarpið að lögum munu þau eftir 2012 ná yfir allar námur. Hvað verndarsvæðin snertir þá eru verndarsvæði víðtækara hugtak en friðlýst svæði og þess vegna er þetta sett upp með þessum hætti. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir spurði um fermetrafjöldann í c-liðnum. Það eiga sem sagt að vera fermetrar og ég vil sérstaklega benda á að það er sama orðalag og notað er í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Þetta er sama orðalag og þarna er þetta samræmt. Hvað snertir Fornleifavernd ríkisins og ábendingar hennar þá veit ég að þingnefndin mun fara vel í það mál og mér finnst það sjálfsagt. Svar við athugasemdum sveitarfélaganna um sérstakt mat á kostnað sveitarfélaganna er að það er enginn kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin. Það fellur enginn kostnaður á þau við þetta frv. Það eru fyrst og fremst þeir sem reka námurnar sem bera þurfa kostnaðinn en ekki sveitarfélögin sjálf. Eingöngu leyfisveitingin er í þeirra höndum. Hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir fór síðan sérstaklega yfir námureksturinn í Ingólfsfjalli. Ég vildi þá sérstaklega nefna að tilgangur frumvarpsins er ekki síst að skýra það réttarsvið sem hér er fjallað um. Það er þannig að mati ráðuneytisins að framkvæmdaraðilar hafa í mörgum tilvikum túlkað lög um mat á umhverfisáhrifum og skipulags- og byggingarlög á þann veg að þeir væru algerlega óháðir þeim reglum, hafi efnistaka með einhverjum hætti hafist fyrir gildistöku þeirra laga. Eins og kemur fram í nýlegum úrskurði ráðuneytisins um efnistöku í Ingólfsfjalli er ráðuneytið ekki sammála þeirri túlkun. Niðurstaðan í því máli var, eftir mjög ítarlega skoðun innan ráðuneytisins, að efnistaka í gömlum námum sem færi út fyrir ákveðin mörk, t.d. vegna stækkunar efnistökusvæðis, félli undir lög um mat á umhverfisáhrifum og væri tilkynningarskyld breyting á framkvæmd sem hafin var fyrir gildistöku laganna. Þetta vildi ég taka sérstaklega fram. Síðan var spurt um verktaka fyrir Vegagerðina, hvort þeim væri skylt að ganga frá námum. Það er alveg ljóst, að þeir falla að sjálfsögðu undir þessi lög, náttúruverndarlögin, varðandi frágang. Þau lög gilda sem sagt um allar námur í landinu eftir 2012 ef þetta frumvarp verður að lögum.

Frú forseti. Bara örfá orð varðandi c-lið 1. gr. frumvarpsins. Ég sé ekki annað en að sá misskilningur sem Umhverfisstofnun hefur varað við að geti komið upp vegna þessara mála sé enn til staðar með orðalaginu á c-lið. Ég sé ekki annað heldur en við komum til með að lenda í deilum um hvað sé sama svæði. Er svæðið sitt hvoru megin við ein vatnaskil sama svæði eða á sínum hvorum bakkanum við sömu ána? Er það sama svæði? Ég sé ekki annað en að við þurfum að fara vel ofan í saumana á því hvort orðalag c-liðar í 1. gr. sé þannig að hægt sé að vinna eftir því ákvæði eins og það er í frumvarpinu. Það verður auðvitað skoðað í umhverfisnefnd. Við getum vonandi klárað þetta mál á skömmum tíma í umhverfisnefnd. Ég vil benda því fólki sem fagnað hefur því hve snemma þetta mál kemur fram á að það var lagt fram 13. október í fyrra og talað fyrir því í upphafi síðasta þings. Það lá fyrir umhverfisnefnd í allan fyrravetur, við unnum talsvert mikið í því en það var ekki vilji hjá meiri hluta nefndarinnar til að afgreiða málið.

Frú forseti. Ekki þarf að fjölyrða um hve mikilvægt er að almennt sé borið traust til ákvarðanatöku í stjórnsýslunni, hvers eðlis sem hún er, að virðing sé borin fyrir vinnubrögðum ráðamanna. Það er mikilvægt að menn treysti því að vönduð og fagleg vinnubrögð séu viðhöfð, líka í ráðningarmálum ríkisins. Því miður er það ekki alltaf raunin. Allmörg dæmi eru til um að þannig hafi verið staðið að ráðningarmálum við skipan í stöður æðstu embættismanna að tortryggni hafi vaknað. Það er vont og óæskilegt. Þegar ég segi að slíkt hafi ekki alltaf verið með besta móti þá er ég ekki að kasta rýrð á einstaklinga sem kunna að hafa verið ráðnir til starfa. Ég bendi einfaldlega á hve mikilvægt er að ekki leiki nokkur vafi á faglegum vinnubrögðum og réttmæti ákvarðana sem teknar eru. Til eru nýleg dæmi úr ráðuneyti um að gengið hafi verið fram hjá umsækjendum með góðan bakgrunn, með yfirburðareynslu og þekkingu í viðkomandi málaflokki, án þess að fengist hafi viðhlítandi skýringar á því. Önnur dæmi eru um það sem utan frá virðist fljótræðisleg skipun, þar sem tilkynnt er um ráðningu eða skipan í háttsetta stöðu embættismanna stuttu eftir að síðustu umsóknum um embættin hefur verið skilað, jafnvel svo að fremur megi telja í klukkustundum en dögum. Við slíkar aðstæður er ljóst að varla hefur verið um mjög faglegar skoðanir umsókna að ræða, hvað þá að umsækjendur hafi verið kallaðir til og möguleikar þeirra í starfinu kannaðir. Það er því miður algengara en hitt upp á síðkastið að ráðið sé í háttsettar stöður, jafnvel án þess að kalla fólk í viðtal, fólk með mikla menntun, reynslu og þekkingu. Hægt væri að nefna dæmi þar um. Í öðru lagi vil ég nefna, virðulegi forseti, að í lögum er heimild fyrir stjórnmálamenn, fyrir ráðherra, til að ráða sér pólitíska aðstoðarmenn. Það er annars eðlis en fagleg ráðning í yfirmannsstöður í ráðuneytum. Nú hefur þeim aðstoðarmönnum fjölgað sem ráðherrar hafa valið sér. Þeir eru jafnvel nokkrir hjá hverjum ráðherra. Réttarstaða þeirra er óljós og óljós lagaheimild til þess hve marga pólitíska aðstoðarmenn heimilt er að ráða. Það er því löngu tímabært að skoða skipan þessara mála. Við, nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar, sem eru ásamt mér: Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Margrét Frímannsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Jóhann Ársælsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Jón Gunnarsson og Össur Skarphéðinsson, höfum lagt fram tillögu til þingsályktunar um skipun ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna Stjórnarráðsins. Þar segir: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að endurskoða fyrirkomulag á skipun ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna Stjórnarráðsins í því skyni að skilja pólitísk störf frá faglega skipuðum embættum Stjórnarráðsins.“ Frú forseti. Í fyrsta bindi sögu Stjórnarráðs Íslands 1964–2004 kemur fram að í stjórnskipulagi Vesturlanda sé að jafnaði gerður skýr greinarmunur á pólitískri yfirstjórn annars vegar og æðstu stjórn embættismannakerfis hins vegar. Með sama hætti er skipunar- eða ráðningafyrirkomulag tvenns konar. Þeir sem tilheyra hinni pólitísku forustu eru valdir af ráðherra án auglýsingar eða sérstakra hæfnisskilyrða. Hér getur verið um að ræða aðstoðarráðherra, aðstoðarmenn og ráðgjafa ráðherra. Aðrir starfsmenn ráðuneyta og annarra stjórnarskrifstofa sem tilheyra svokölluðu embættismannakerfi skulu eingöngu skipaðir eða ráðnir á grundvelli verðleika, svo sem starfsreynslu, menntunar eða annarrar skilgreindrar hæfni. Þessi greinarmunur er talinn vera forsenda fyrir vönduðum vinnubrögðum stjórnsýslunnar sem skulu m.a. endurspeglast í kunnáttu, jafnræði, hlutleysi, ráðvendni og ábyrgð. Í áðurnefndri bók kemur fram að á Íslandi hafi skilin milli embættismanna og stjórnmálamanna verið óljós allt frá stofnun Stjórnarráðsins. Bent er á að staða embættismannavaldsins hafi veikst þegar Íslendingar fengu heimastjórn. Takmarkaður áhugi hafi verið fyrir því hjá Alþingi og ráðherra að efla veg innlendrar embættismannastéttar. Ekki hafi reynst áhugi fyrir því að innleiða danskar hefðir við ráðningar og framgang embættismanna. Í stað þess hafi ráðningar pólitískra samherja orðið áberandi. Ýmsar heimildir styðja þá fullyrðingu að á þeim hundrað árum sem Stjórnarráðið hefur starfað hafi ekki tekist að skilja pólitískar skipanir frá faglegum. Ísland virðist hafa nokkra sérstöðu í alþjóðlegum samanburði hvað varðar mikil ítök ráðherra við skipanir embættismanna. Með setningu núgildandi laga um Stjórnarráð Íslands var heimilað að ráðherra gæti kvatt mann utan ráðuneytis sér til aðstoðar enda hverfi hann úr starfi um leið og ráðherra. Með þessari heimild skapaðist forsenda til að styrkja pólitíska forustu ráðuneytanna. Ekki eru þó vísbendingar um að þetta fyrirkomulag hafi dregið úr afskiptum ráðherra af skipunum ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna Stjórnarráðsins. Líkur eru á að umtalsverðar framfarir hafi orðið í vinnubrögðum stjórnsýslunnar á undanförnum tveimur áratugum. Hér skiptir mestu setning stjórnsýslu- og upplýsingalaga, aukin hagnýting upplýsingakerfa innan Stjórnarráðsins og vaxandi aðhald umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar. Það skýtur því skökku við að á sama tíma hafi ekki verið teknir upp vandaðri starfshættir við skipan embættismanna. Á allra síðustu árum virðist umdeildum skipunum í embætti jafnvel hafa farið fjölgandi. Gera verður þá kröfu til kjörinna fulltrúa þjóðarinnar að þeir tryggi að ávallt sé skipaður hæfasti umsækjandinn í störf æðstu embættismanna þjóðarinnar. Óvenjufáar umsóknir um stöður ráðuneytisstjóra og önnur sambærileg embætti benda til þess að það almenna viðhorf ríki að embætti séu eingöngu auglýst til málamynda og almennt ráði ekki fagleg sjónarmið við stöðuveitingar sem þessar. Nauðsynlegt er að skoða leiðir til að skýra skilin milli pólitískrar forustu og faglegrar. Í grein sem birtist í Morgunblaðinu 11. september 2004 er bent á þrjár leiðir sem komi til álita: „1. Óbreytt fyrirkomulag en ráðuneytisstjóri hætti störfum um leið og ráðherra. Þessari leið svipar til fyrirkomulags á flestum stjórnsýslustigum í Bandaríkjunum, þar sem æðstu stjórnendur eru pólitískt ráðnir en fara úr embætti um leið og ráðherra. Gallinn við þetta fyrirkomulag felst í að mikilvæg þekking og reynsla geta farið forgörðum við ráðherraskipti en meginkostur hennar er að pólitísk skilvirkni er betur tryggð en í öðrum kerfum. 2. Pólitísk forusta verði styrkt með því að bæta við pólitískt skipuðum yfirmanni ráðuneytis sem hafi fullt boðvald yfir embættismönnum þess en jafnframt sé starfandi faglegur yfirmaður sem sé æðsti maður stjórnsýslunnar. Þetta fyrirkomulag tíðkast í Noregi og Svíþjóð. Þannig var 1947 sett á laggirnar í Noregi sérstakt embætti „statssekretær“ til að styrkja pólitíska forustu ráðuneytanna sem þá var talið nauðsynlegt til að vega upp á móti öflugu embættismannakerfi. Starfstími „statssekretær“ er sá sami og ráðherra. Æðsti embættismaður eða embættismenn ráðuneytisins“ - í Noregi „departementsråd“ og í Svíþjóð „expeditions- og rättschefen“, oftar en ekki tveir eða jafnvel fleiri - „sinna daglegum stjórnsýsluverkefnum og eru skipaðir með faglegum hætti. Kostur þessarar leiðar er að með því er pólitísk forusta efld án þess að það komi niður á styrk embættismannakerfisins. Galli aðferðar felst í hættu á að skörun verði milli ábyrgðarsviðs þessara æðstu stjórnenda. 3. Ráðuneytisstjórar verði eingöngu skipaðir á grundvelli hæfni, „merita“, þar sem tekið yrði tillit til faglegrar þekkingar, stjórnunarreynslu og annarra þátta sem skilgreindir væru til hlítar og væru opinberir. Það virðist vera almenn skoðun fræðimanna að í Danmörku sé slíkt fyrirkomulag í gildi, það er að segja að ráðherra skipi ráðuneytisstjóra fyrst og fremst á grundvelli faglegra þátta en ekki pólitískra. Ástæðan er m.a. sú samstöðuáhersla sem einkennir dönsk stjórnmál. Ef íslenskir ráðamenn færu þessa leið gæti verið skynsamlegt að sérstök ráðninganefnd sérfræðinga, svo sem þekkist í Bretlandi, hefði með mat á umsóknum að gera og gæfi ráðherra álit. Með þessari leið verður pólitísk forusta ráðuneyta hins vegar ekki jafn öflug og með leiðum 1 og 2.“ Flutningsmenn leggja til að ríkisstjórnin kanni hvernig reynslan er af þeim leiðum sem lýst er hér að framan og láti meta hvaða leið henti best Stjórnarráði Íslands. Sömuleiðis verði skoðað hvort ástæða sé til að styrkja pólitíska forustu ráðuneytanna og þá með hvaða hætti. Að lokum verði metið með hliðsjón af fyrirkomulagi í nágrannaríkjunum hvernig best sé að standa að faglegum skipunum embættismanna ráðuneytanna. Virðulegi forseti. Ég treysti því að þetta góða þingmál fái brautargengi á háttvirtu Alþingi. Allir sem hafa fylgst með málum á liðnum missirum vita að koma þyrfti málum í betra horf hérlendis en verið hefur. Við eigum að líta til nágrannalandanna og reynslunnar af þeirri leið sem valin hefur verið í hverju landi fyrir sig. Síðan eigum við að velja það besta fyrir Ísland.

Virðulegi forseti. Þingmaður Samfylkingarinnar, Rannveig Guðmundsdóttir, hefur gert ágæta grein fyrir inntaki þingsályktunartillögu okkar og þeim rökum sem þar liggja að baki. Ég þarf í sjálfu sér ekki að fara um það mörgum orðum. Þó vil ég nefna að ég tel það skipta verulegu máli, bæði fyrir stjórnsýsluna sem og fyrir það fólk sem hefur hugsað sér að sækja um störf í stjórnsýslunni, að það liggi algjörlega ljóst fyrir hvaða störf er ráðið í einvörðungu á grundvelli faglegrar, hlutlægrar hæfni og þekkingar og í hvaða störf er ráðið á grundvelli faglegrar hæfni en ekki síður vegna pólitískra verðleika, skulum við segja. Pólitík fylgja vissulega ákveðnir verðleikar, ákveðin þekking og ákveðin reynsla. Því er mjög skiljanlegt að ráðherrar vilji hafa með sér inn í ráðuneyti sín einhverja sem eru sömu pólitískrar skoðunar og þeir en jafnframt með faglega hæfni til að aðstoðað ráðherra við að koma málum fljótt og vel í framkvæmd. Það er eðlilegt og við skulum bara horfast í augu við það. Þá er líka eðlilegt að skilgreina þau störf sem þannig eru hugsuð svo að fólk sé ekki dregið á asnaeyrunum og því boðið upp í dans eins og þetta séu opnar stöður sem einvörðungu sé valið í á grundvelli faglegrar hæfni og látið sem þær séu öllum opnar þegar raunin er sú að þannig er því alls ekki farið. Þess vegna er mikilvægt að þetta sé skilgreint, þ.e. hvaða stöður eru pólitískar stöður og þá ráði ráðherrann í þær, jafnvel án auglýsingar. Það þarf ekki að auglýsa þær stöður. En hins vegar væri ljóst hvaða stöður lúta algjörlega faglegu hæfnismati og standa öllum opnar sem um þær vilja sækja. Það er mikilvægt, virðulegur forseti, að þetta sé gert vegna þess að við höfum orðið vitni að því æ ofan í æ að ráðnir hafi verið einstaklingar, m.a. í ráðuneytisstjórastöður eða aðrar stjórnunarstöður í ríkiskerfinu, vegna þess að fyrir fram hafi verið ákveðið að ráða þá einstaklinga meðan aðrir sem sóttu um komu aldrei til greina. Hægt væri að nefna mörg dæmi í þessu sambandi. Þegar ég nefni þau dæmi sem ég ætla að gera hér þá er það ekki vegna þess að ég vilji með einhverjum hætti vanvirða það fólk sem ráðið var í stöðurnar, það er fólk sem vissulega hefur hæfni og þekkingu og reynslu til að bera, en það verður ekki endilega sagt að gengið hafi verið úr skugga um að þeir væru hinir hæfustu sem völ var á í viðkomandi embætti. Mér dettur í hug, þegar ég stend hér í ræðustól, hæstv. forseti, að það nægir í sjálfu sér að nefna seðlabankastjórastöðurnar. Það vill svo til með þær að þær eru ekki auglýstar þannig að þar véla bara tveir um, sá sem ræður og sá sem ráðinn er. Sú ráðning lýtur ekki öðru eftirliti en þeirra tveggja einstaklinga. Ég get líka nefnt ráðuneytisstjórastöður. Það er ekki langt síðan að ráðið var í ráðuneytisstjórastöðu í sjávarútvegsráðuneytinu. Þar varð fyrir valinu ágætur hæfur maður sem hafði þá verið þingmaður Sjálfstæðisflokksins um langt árabil en komst ekki inn á þing í síðustu kosningum. Hann var ráðinn í ráðuneytisstjórastöðu þar. Það er hæfur einstaklingur, ágætur maður og ekkert við því að segja. En spurningin er: Var þetta pólitísk ráðning eða fagleg ráðning? Um það er efinn. Það er hvorki þeim sem ráðinn er, þeim sem sækja um eða hinu opinbera kerfi til hagsbóta að vafi leiki á því. Ég get nefnt annað dæmi, vegna þess að þar var í sjálfu sér ekki tekist á um pólitík heldur um hæfni, þ.e. þegar ráðið var í ráðuneytisstjórastöðu í félagsmálaráðuneytinu. Það mál fór til umboðsmanns Alþingis, sem er náttúrlega sá farvegur sem fólk hefur ef það telur að á rétti sínum sé brotið þegar það sækir um slíka stöðu. Síðan eru liðnir 14 mánuðir og enn liggur ekki niðurstaða fyrir í málinu. Fólki sem sækir um slíkar stöður og fær þær ekki en telur á rétti sínum brotið býðst því varla neitt kæruferli vegna þess að það tekur svo langan tíma. Þegar niðurstaðan kemur er jafnvel ekkert hægt að gera með hana. Ég nefni þetta í dæmaskyni, virðulegur forseti, og auðvitað væri hægt að nefna fleiri dæmi. En mig langar í lokin að geta þess aðeins hvernig þessum málum er fyrir komið í Bretlandi. Framsögumaður þessa máls og fyrsti flutningsmaður, Rannveig Guðmundsdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, gerði grein fyrir því hvernig þessu er háttað í Noregi og Svíþjóð. Í Bretlandi var sett nokkuð víðtæk löggjöf á árinu 1995. Af því að menn halda alltaf að þegar við tölum um Bretland séum við að vísa í Blair og það sem hann hefur gott gert, sem er auðvitað ótalmargt, þá bendi ég á að það er fyrir daga Blairs sem þessar samþykktir eru gerðar. Þær eru frá 1995. Þær eru annars vegar um hvernig standa eigi að ráðningu fólks í opinbera þjónustu, ráða fólk í opinber embætti, og hins vegar hvernig eigi að standa að því að velja fólk til setu í stjórnum, nefndum og ráðum sem ráðherra skipar í. Þetta mundi t.d. eiga við um ráðningar í störf í ráðuneytum. Hins vegar mundi þetta eiga við þegar fólk væri skipað til setu í stjórn Landsvirkjunar eða í stjórn Símans, eins og var áður, þar sem ráðherra einn fór með skipunarvaldið. Þar lýtur það skipunarvald ákveðnu eftirliti. Það þarf rökstuðning fyrir því af hverju tilteknir einstaklingar eru skipaðir í viðkomandi stjórnir en ekki aðrir. Hvað hafa þeir til brunns að bera sem eftir er leitað í viðkomandi stjórnum annað en að ráðherrar hafi pólitíska velþóknun á þeim? Þegar ráðherra er kominn með þetta skipunarvald, í nefndir og ráð og stjórnir, þá er framkvæmdarvaldið þar að verki og þá á ekki að vera um pólitískar skipanir að ræða. Þegar Alþingi kýs vita allir að um er að ræða pólitíska kosningu en þegar ráðherrann skipar er það ekki svo og það á ekki að lúta pólitískum lögmálum heldur faglegum. Það er full ástæða til að benda á hvernig menn fara með þetta í Bretlandi. Þeir hafa búið til verkferla í kringum þetta til að tryggja gegnsæið, tryggja jafnræðið og tryggja að allir sitji við sama borð - tryggja að stjórnsýslan fái það hæfasta fólk sem völ er á hverju sinni í opinber embætti. Þegar um pólitísk embætti er að ræða lýtur það einfaldlega öðrum lögmálum og þess vegna á að skilgreina þau embætti sérstaklega þannig að fólk sé ekki dregið á asnaeyrum þegar að slíkum ráðningum kemur.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni hið merkasta mál sem er hluti af málaröð frá hinum ýmsu þingmönnum Samfylkingarinnar, sem fjallar um og tekur til stjórnfestu, opnari stjórnsýslu og heilbrigðara lýðræðis. Má nefna mörg dæmi í því sem tengjast beint umræðunni um póltískar ráðningar eins og þingmálið um skipun hæstaréttardómara, ráðningu í slíkar stöður, og hér hafa verið nefnd fleiri ágæt dæmi. Það sem stendur upp úr er að almenningur á Íslandi hefur mjög sterkt á tilfinningunni að mjög margar og flestar ráðningar eins og hér um ræðir, skipun ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna Stjórnarráðsins, séu meira og minna rammpólitískar þar sem flokksgæðingum hvers konar er raðað á jötuna á kostnað faglegra ráðninga. Margar mjög umdeildar ráðningar hafa átt sé stað á liðnum árum svo notað sé hófstillt orðalag yfir það. Að mínu mati er almennt vantraust og neikvætt viðhorf til slíkra ráðninga vegna yfirgangs framkvæmdarvaldsins við slíkar ráðningar, freklegra pólitískra ráðninga sem hafa einmitt náð til skipunar hæstaréttardómara eins og skipun hæstaréttardómaranna Jóns Steinars Gunnlaugssonar og Ólafs Barkar Þorvaldssonar eru gleggstu dæmin um. Þar held ég að hægt sé að fullyrða að hafi verið nokkuð viðtekin viðhorf mjög margra að um hafi verið að ræða pólitískar skipanir í sjálfan Hæstarétt á kostnað faglegra skipana og eðlilegra stjórnarhátta. Málin sem taka til þessara hluta þurfa að vera nokkuð mörg og hér er eitt af þeim sem tekur á skipun ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna Stjórnarráðsins. Raktar eru nokkrar ágætar leiðir sem farnar eru annars staðar við að skipa ráðuneytisstjóra og embættismenn stjórnarráða því það er alveg á hreinu að það er mjög mikilvægt að um sé að ræða mjög greinilega pólitíska forustu í ráðuneytunum líka. Það er engin ástæða til að draga fjöður yfir það. Þegar nýir ráðherrar koma til starfa í ráðuneytum sínum eiga þeir að sjálfsögðu að geta tekið með sér menn sem þeir treysta til að vera pólitískir samherjar sínir og samstarfsmenn innan ráðuneytanna. Eins og hér er vísað er til hófst það að hluta til þegar ráðherrar fengu heimild til að ráða aðstoðarmenn sem var bæði sjálfsögð og góð breyting. En það sem eftir stendur er að ráðuneytisstjórar voru áfram í flestum tilfellum skipaðir pólitískt þó svo að heimild væri til að ráða pólitíska aðstoðarmenn og það er það sem þetta mál tekur á. Það er fráleitt að því sé svo fyrir komið og er klárlega á kostnað faglegra vinnubragða og faglegra skipana að verið er að skipa pólitíska forustu ofan á pólitíska forustu og aðstoð við ráðherrana í ráðuneytunum. Þá víkja faglegu sjónarmiðin fyrir þeim pólitísku og það er slæmt og alvarlegt og á því tekur þetta mál. Dæmi um það hafa verið rakin í umræðunni nú þegar, eins og ég nefndi áðan um skipun hæstaréttardómara þar sem sannfæring mjög margra var að þar væri verið að skipa pólitíska vildarvini og flokksgæðinga Sjálfstæðisflokksins beint inn í Hæstarétt sjálfan og þar með verið að varpa skugga á hæfi hans og hlutleysi til að taka á hinum ýmsu málum. Búið er að veikja Hæstarétt Íslands verulega með þeim ráðningum og skapa mjög útbreitt vantraust á þessum æðsta rétti okkar í lögum og rétti í landinu. Það er mjög slæmt og alvarlegt mál sem þarf líka að taka á og tengist þessu máli að því leyti að þar er um að ræða pólitískar skipanir, pólitískan yfirgang við Hæstarétt Íslands á kostnað faglegra sjónarmiða. Hv. 1. flutningsmaður málsins, Rannveig Guðmundsdóttir, rakti þrjár leiðir sem birtust í grein í Morgunblaðinu 11. sept. 2004, eins og hér kemur fram, þar sem skilin á milli pólitískrar forustu og faglegrar eru skýr. Allar leiðirnar koma að sjálfsögðu til greina og eru lagðar hér til grundvallar í málinu fyrir þingnefnd að skoða og koma með tillögur um verði þessi ágæta þingsályktunartillaga samþykkt. Þær leiðir voru raktar áðan. Fyrsta leiðin er sú sem mér hugnast best persónulega og er mitt mat að gæfist ágætlega. Þó að þær komi allar til greina og geti örugglega allar gengið upp væri kannski erfiðast að fara þriðju leiðina með farsælum hætti vegna þeirrar stjórnmálahefðar sem ríkir á Íslandi, þeirrar harkalegu átakahefðar sem er í íslenskum stjórnmálum og eitraða andrúmslofts sem að mörgu leyti ríkir og hefur ríkt síðustu tíu árin í vaxandi mæli í íslenskum stjórnmálum. Í Danmörku er löng og ágæt hefð fyrir slíkri málafylgju í mjög mörgum málaflokkum, enda hefð fyrir nokkuð farsælum minnihlutastjórnum þar til áratuga eins og á hinum Norðurlöndunum. Í fyrstu leiðinni segir svo, með leyfi forseta: „Óbreytt fyrirkomulag en ráðuneytisstjóri hætti störfum um leið og ráðherra. Þessari leið svipar til fyrirkomulags á flestum stjórnsýslustigum í Bandaríkjunum, þar sem æðstu stjórnendur eru pólitískt ráðnir en fara úr embætti um leið og ráðherra.“ Það er lykilatriði að þeir fara úr embætti um leið og ráðherrann. Gallinn við þetta segir hér er að mikilvæg þekking og reynsla geta farið forgörðum við ráðherraskipti en meginkostur er pólitísk skilvirkni. Að sjálfsögðu eru einhverjir gallar við allar leiðir en það sem ég held að skyggi aðeins á leið tvö þar sem pólitískur ráðuneytisstjóri yrði skipaður við hliðina á faglegum er að það gæti örugglega valdið togstreitu og árekstrum og erfiðleikum í framkvæmd en sú leið kemur líka til greina. Ég er hrifinn af fyrstu leiðinni, hún er hrein og bein, þar koma menn til verka í ráðuneytum sínum með sína menn og fara með þá með sér þegar nýr maður tekur við. Ég tala nú ekki um þegar valdaskipti verða í landinu og ný ríkisstjórn tekur við þá er langeðlilegast að pólitískir trúnaðarmenn fyrrverandi ráðherra víki og fari með þeim pólitísku lagsmönnum sínum sem þeir komu með. Það gefst langbest. Það er fráleitt eins og er hér að menn sitji áfram eftir slík valdaskipti af því að það er svo erfitt að skilja þarna á milli. Starfið í ráðuneytunum hlýtur að vera þess eðlis að þar sé mjög pólitísk málafylgja og málarekstur dag frá degi og þar þurfa að vera pólitískir trúnaðarmenn hvers ráðherra fyrir sig til að hlutirnir gangi eðlilega eftir. En málið er gott og hægt að hafa um það langt mál og mikið.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um skipun ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna Stjórnarráðsins. Mig langar í framhaldi af orðum hv. þingmanns að spyrja hann vegna þeirra ummæla sem hann hafði uppi áðan: Er það virkilega mat þingmannsins að í Hæstarétti Íslands sitji menn sem hafa verið skipaðir þar sem hæstaréttardómarar en séu vanhæfir? Er þingmaðurinn að segja okkur að dómar Hæstaréttar séu ekki neins virði og að Hæstiréttur Íslands sé vanhæfur að taka á þeim málum sem honum ber lögum samkvæmt? Ég vara við því að þingmenn séu að grafa undan trúverðugleika Hæstaréttar.

Frú forseti. Þessi tillaga nær ekki til þeirra mála. Ég nefndi þessi mál áðan og það er sjálfsagt að svara hv. þingmanni fyrst hann spyr. Nei, nei, að sjálfsögðu eru dómar Hæstaréttar ekki marklausir. En sú aðferð sem viðhöfð er við skipun hæstaréttardómara og hvernig Sjálfstæðisflokkurinn hefur að því er virðist vaðið yfir réttinn á undanförnum árum við skipun dómaranna og skipað menn úr sínum innsta hring og nánasta frændgarði sem dómara í Hæstarétti gerir það að verkum að sá grunur hlýtur að læðast að manni og þær efasemdir að um sé að ræða pólitískar skipanir en ekki faglegar. Það var það sem ég átti við. Vinnubrögðin sem viðhöfð eru við að skipa hæstaréttardómara eru með þeim hætti að þau grafa undan tiltrú almennings á réttinum. Með réttu eða röngu gera vinnubrögðin ein og sér það, ég tala nú ekki um hvernig vinnubrögð voru ástunduð af framkvæmdarvaldinu á síðustu missirum og þeim sem er nýhættur störfum sem formaður Sjálfstæðisflokksins og farinn upp í Seðlabanka til að ráðskast þar með málin. Það var það sem ég átti við. Vinnubrögðin eru einfaldlega óviðunandi. Og rétt eins og vinnubrögðin sem lagt er til í þessari tillögu að tekin verði upp við skipun æðstu embættismanna og ráðuneytisstjóra hjá Stjórnarráðinu þarf að breyta hinum reglunum líka til að eyða efasemdum og grunsemdum um að vaðið sé yfir æðstu stofnanir samfélagsins á pólitískum forsendum á kostnað þeirra faglegu.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar sem hópur þingmanna Samfylkingarinnar hefur lagt fram, tillögu sem lætur kannski lítið yfir sér við fyrstu sýn en skiptir meira máli en kannski er hægt að álykta í fljótu bragði. Þingsályktunartillagan felur í sér að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að endurskoða fyrirkomulagið sem ríkt hefur á skipun ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna Stjórnarráðsins í því skyni að skerpa skil á milli pólitískra ráðninga og ráðninga sem eiga að vera eingöngu faglegar og ráðninga á embættismönnum Stjórnarráðsins sem ráðnir eru til lengri tíma en þær ráðningar fara í dag að engu leyti eftir setutíma ráðherra eða kjörtímabilum. Að mati okkar sem stöndum að flutningi þessarar þingsályktunartillögu er þetta að mörgu leyti spurning um trúverðugleika. Þetta er spurning um traust, trúverðugleika og ímynd. Við sem íbúar í landinu verðum að geta treyst því að þegar ráðið er í störf æðstu embættismanna í Stjórnarráðinu og ráðuneytisstjóra séu það ekki pólitískar duttlungar sem ráði slíkum ráðningum. Við hljótum að þurfa að geta treyst því að þeir hæfustu sem bjóða sig fram til slíkra starfa, bæði menntunarlega og reynslulega séð og á öllum þeim mælikvörðum sem lagðir eru og auglýstir eru jafnvel í auglýsingu, hljóti starfið svo lengi sem þeir metist faglega hæfastir en standi ekki frammi fyrir því, þrátt fyrir að hafa sýnt þann kjark að sækja um sem margir gera ekki í dag vegna þess að þeir ganga út frá því fyrir fram jafnvel að ekkert þýði að sækja um vegna þess að búið sé að úthluta stöðunni á bak við tjöldin, að það sé eingöngu til að skemmta skrattanum að sækja um hana. Við hljótum að velta því fyrir okkur í hvaða stöðu við séum þegar slíkar efasemdir geta verið uppi, að þegar stöður sem eiga að vera eingöngu faglega skipaðar, að fólk sem gæti vel hugsað sér að starfa þar, hefði til þess hæfi og alla þá kosti sem þyrfti, þori í sjálfu sér ekki að sækja um vegna þess að það gefur sér að því verði hafnað á einhverjum öðrum mælikvörðum en lagðir eru til grundvallar þegar starf er auglýst, að þeim verði hafnað á mælikvarða pólitíkur sem á ekki að skipta neinu máli þegar kemur að ráðningu í viðkomandi starf. Ég verð að segja alveg eins og er að hvort sem það er raunin, hvort við getum fullyrt að pólitíkin ráði of miklu við skipun embættismanna í Stjórnarráðinu, þá skiptir máli að einmitt slík spurning skuli vera uppi vegna þess að svo lengi sem þeir sem hugsa sér að sækja um slíka stöðu trúa því ekki að þeir verði metnir á faglegan hátt þá sækja þeir ekki um og við sitjum uppi með allt of fáa umsækjendur eins og kannski hefur verið raunin við auglýsingar á slíkum störfum undanfarið og erum ekki viss um að við höfum náð í hæfustu einstaklingana í þau störf. Það sem við gerum með þessari þingsályktunartillögu er að benda á leiðir, benda á hvernig slíkum málum er fyrir komið í nágrannalöndunum, og förum í raun fram á að þetta mál verði skoðað. Við erum í sjálfu sér ekkert að leggja til einhverja eina ákveðna leið heldur að ríkisstjórnin taki á sig rögg og skoði hvort verið geti að það sé einhver halli á þessum málum, hvort nauðsynlegt sé að breyta þarna einhverjum reglum og skilja betur á milli hinna pólitísku starfa innan ráðuneytanna og Stjórnarráðsins og svo aftur þeirra sem ekki eiga að byggjast á pólitík, og komi svo að þeirri skoðun lokinni og í góðu samráði við okkur á Alþingi fram með reglur sem geta breytt því ástandi sem nú ríkir. Við höfum verið að horfa á það undanfarin ár, eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni, að þjóðfélagið hefur verið að opnast. Upplýsingalög og stjórnsýslulög hafa gert það að verkum að við eigum að geta séð betur hvað ræður ákvörðunum hverju sinni, í hvaða feril mál fara og skoðað og lagt á það mælikvarða hvort farið sé að þeim reglum sem gilda. Það hlýtur að vera eðlileg og sjálfsögð krafa að við getum gert það líka í ráðningarmálum í æðstu stöður í Stjórnarráðinu. Við hljótum að gera þá kröfu til kjörinna fulltrúa þjóðarinnar að þeir tryggi að sá hæfasti sem sækir um starf hverju sinni verði ráðinn en þurfi ekki að una því að á hann sé lögð pólitísk mælistika og honum hafnað jafnvel þó að hæfi hans sé mest og best af þeim sem um sækja. Ég vona satt að segja, frú forseti, að þingsályktunartillaga okkar nái fram að ganga. Ég sé ekki alveg í fljótu bragði af hverju hún ætti ekki að geta gert það. Eins og ég sagði fyrr er verið að fara fram á að ríkisstjórnin skoði þessi mál, velti því hlutlaust upp hvort ástæða sé til að skerpa á milli pólitískra starfa og embættismanna. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að ekki sé vilji hjá stjórnarflokkunum og hv. þingmönnum stjórnarflokkanna að styðja okkur í því að láta þessa skoðun fara fram nú og tryggja eins og hægt er með reglum að pólitík ráði ekki skipun í stöður og störf þar sem pólitík á engu að ráða.

Frú forseti. Það er svo sem ekki miklu við það að bæta sem félagar mínir, hv. þingmenn Samfylkingarinnar, hafa sagt um þingsályktunartillögu um skipun ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna Stjórnarráðsins. Ég vil þó leggja nokkur orð í belg vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að það ráðningar- og skipunarkerfi sem við höfum búið við undanfarin ár og áratugi sé ekki bara gamaldags, enda liggja rætur þess allt aftur til heimastjórnaráranna, heldur vinni það líka gegn faglegum og lýðræðislegum stjórnarháttum í samfélaginu. Á erlendum málum er til orðið „meritocracy“ sem þýðir það að við búum í samfélagi þar sem hver fái að njóta verðleika sinna. Sú tillaga sem hér um ræðir snýst um það að fólk njóti raunverulegra verðleika sinna í samfélaginu og við störf í Stjórnarráðinu. Ég hygg að sú hugsun að njóta verðleika sinna, hafi verið og sé vanmetin víða í hinu opinbera kerfi á Íslandi. Ég er ekki viss um að málum sé þannig háttað í einkarekstri og í einkafyrirtækjum. Ég held reyndar að þar séu menn komnir langt á undan hinu opinbera, t.d. við mannaráðningar og aðra stjórnun, mannlaus stjórnun heitir það víst nú á dögum. Ég tel að hið opinbera kerfi þurfi víða að fara að taka sig á og taka til í þessum efnum. Þetta snýst líka um sanngirni og jafnræði einstaklinga á vinnumarkaði. Hér á Alþingi ræðum við oft um stöðu kynjanna á vinnumarkaði og vissulega tekur umfjöllun um þetta mál á þeim þætti. Hún kemur líka inn á þá staðreynd að við uppskerum eins og til hefur verið sáð í hinni miklu menntasókn sem verið hefur á Íslandi alla 20. öldina, og ekki síst menntasókn kvenna. Málið snýst ekki aðeins um það að starfslýsing sé skýr og kröfur skýrar þegar starf er auglýst laust til umsóknar - fyrir utan þá einföldu forsendu að störf séu auglýst, að það sé reglan en ekki undantekningin - heldur líka um það að ráðningarferlið sé gegnsætt og öllum kunnugt og að ráðningin sé rökstudd, hvers vegna og hvernig tiltekinn einstaklingur er ráðinn til starfa. Ég held að við höfum öll sem hér sitjum einhvern tímann í okkar starfi fengið símtal frá fólki sem spyr: Heldurðu að það þýði nokkuð að sækja um þetta? Ég hef fengið nokkur slík símtöl í tímans rás þar sem fólk mér kunnugt, og jafnvel fólk sem er mér ekki kunnugt, hringir og spyr um tiltekna stöðu sem hefur verið auglýst í ríkisstofnun eða einhvers staðar annars staða. Þetta fólk spyr: Er vitað hver á að fá stöðuna? Fólk hringir vegna þess að það vill ekki leggja nafn sitt að veði í ferli sem er ósanngjarnt, ógegnsætt og þegar búið er að ákveða fyrir löngu hver fær stöðuna. Það fengist auðvitað aldrei viðurkennt neins staðar, en fólk spyr ekki að ástæðulausu. Það spyr vegna reynslu sinnar af því ráðningarkerfi sem við höfum því miður búið við allt of lengi hér á Íslandi. Þess vegna hringir það og spyr: Heldurðu að það þýði nokkuð að sækja um þetta? Það er dapurlegur vitnisburður um það hvernig staðið hefur verið að mannaráðningum víða í hinu opinbera kerfi á undanförnum árum og áratugum. Það á aldrei að leika neinn vafi á því að hæfasti einstaklingurinn sé ráðinn í tiltekna stöðu. Það á heldur aldrei að leika neinn vafi á því að staðan sé auglýst vegna þess að til standi að fara í gegnum skipulegt og gegnsætt ráðningarferli. Annars er betra að auglýsa ekki. Auglýsingar til málamynda gera engum greiða og eru stjórnkerfinu til vansa. Við höfum séð í kringum okkur, t.d. í stærsta sveitarfélagi landsins, að gagngerar breytingar á stjórnkerfi hafa leitt til þess að fólk hefur flykkst þangað til starfa. Ekki síst konur, frú forseti, vegna þess að þær hafa þá vitað að umsóknir þeirra yrðu metnar hlutlægt og að þær yrðu metnar að verðleikum. Það er þannig kerfi sem við þurfum að koma á fót í Stjórnarráði Íslands. Það kerfi á ekki bara að vera samtímanum samboðið, eða nútímalegu stjórnkerfi, heldur þarf það einnig að tryggja þá lýðræðislegu fúnksjón sem slíkt kerfi á að hafa.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft afar merkilegu máli, máli sem löngu er tímabært að ræða á Alþingi. Ég sakna þess að hv. þingmenn úr fleiri flokkum en Samfylkingunni taki ekki þátt í umræðunni um þetta mikilvæga og athyglisverða mál. Hér er verið að reyna að skilja að einhverju leyti á milli hinnar pólitísku stefnu sem fylgir nýjum ríkisstjórnum og nýjum áherslum og festu embættismannakerfisins. Stjórnmálamenn eru ráðnir til fjögurra ára. Þeir hafa ákveðin viðhorf og stefnu, þeir vilja sjá hverju þeir geta hrint í framkvæmd. Þeir þurfa að sjálfsögðu aðstoðarmenn til þess að koma stefnu sinni áfram. Á hinn bóginn er geysilega mikilvægt að í stjórnkerfinu ríki festa, þannig að tiltrú almennings á því sé eins mikil og nokkur er kostur. Sú tillaga sem hér er sett fram er einmitt tilraun til þess að skilja á milli tveggja þátta: annars vegar er um að ræða mikilvægi þess að hafa festu og skýrar reglur en hins vegar er um að ræða hinn pólitíska þátt þess að reka stjórnkerfið og Stjórnarráðið. Annars vegar er um að ræða embættismannakerfið, sem menn hugsa til lengri tíma og er kjölfestan í stjórnkerfinu, og hins vegar er um að ræða möguleika tiltekinna stjórnmálamanna á því að kalla til verka, þá tímabundið, einstaklinga sem þeir vilja vinna með þann tíma sem þeir hafa hugsanlega umboð til. Því er hér stórmerkilegt mál á ferð sem á að fá mikla athygli því, eins og rakið hefur verið í mörgum ræðum, hafa skilin þarna á milli oft verið afar óljós. Það hefur jafnvel verið forsenda framgangs í stjórnkerfinu eða Stjórnarráðinu að skrá sig í einhvern stjórnmálaflokk, vinna sig upp til áhrifa og eiga þá á einhverjum tímapunkti nánast rétt á því að þiggja starf í stjórnarráðinu. Þetta gengur ekki upp ef við viljum hafa öflugt og gegnsætt stjórnkerfi sem við getum treyst. Þess vegna er svo mikilvægt að þessi umræða fari fram, annars vegar um hinn pólitíska þátt kerfisins, sem er til staðar, og menn skulu ekki gera lítið úr því, og hins vegar embættismannanna sem ráðnir eru til lengri tíma. Mér finnst grunnurinn í þeirri merkilegu tillögu sem hér er lögð fram vera sá að stjórnmálamenn geti, eða ráðherrar, ráðið fólk tímabundið inn í ráðuneytin á sínum forsendum og ekkert sé óeðlilegt við það. En einnig þarf að ráða embættismenn til lengri tíma sem sjá þá um að tryggja festu og gegnsæi og allt sem þarf að vera til staðar. Mér finnst ágætt að rifja upp nú af því að langt er um liðið, og af því að þessi umræða hefur oft og tíðum verið á allt að því athyglisverðum villigötum ef ég má orða það svo. Fyrir nokkrum árum var ónefndur ráðherra gagnrýndur mjög harðlega fyrir það að hann hafði ráðið mág sinn sem aðstoðarmann. Hér var um að ræða pólitískan aðstoðarmann og að sjálfsögðu er það fullkomlega eðlilegt að ráðherra á hverjum tíma ráði mann eða konu sem hann treystir til verka. Hér er um að ræða algerlega pólitíska ráðningu á ábyrgð þess sem það gerir. Menn mega heldur ekki rugla þessu saman við það þegar um er að ræða að ráða embættismenn til þess að sinna ákveðnum verkum. Í raun og veru til þess að vera sú kjölfesta í stjórnkerfinu sem við viljum hafa og við viljum geta treyst. Þess vegna finnst mér þessi umræða afar merkileg og ég vil þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að eiga frumkvæði að því að leggja hana fram. Það er mikilvægt að þessi mál verði rædd og ég vonast til þess þegar svona hugmyndir koma fram, hugmyndir sem að mörgu leyti eru vatnaskil hvað varðar það hvernig kerfið hefur verið rekið í áratugi. Hér er verið að setja inn nýja hugsun, nýja hugsun í íslensk stjórnmál, þó að sjálfsögðu sé kannski fátt nýtt undir sólinni. Í Bandaríkjunum t.d., eins og hér er rakið, fara hinir pólitískt ráðnu embættismenn eða starfsmenn út um leið og viðkomandi ráðherra fer. Það hefur þann kost að sá sem tekur við hefur þá nánast autt borð og getur tekið við og ráðið það fólk sem hann telur henta sinni stefnu. En gallinn við þá reglu er að sjálfsögðu sá að það tapast ákveðin þekking og festa og það er stundum um það talað að stjórnkerfið í Bandaríkjunum sé allt að því óstarfhæft fyrstu þrjá til sex mánuðina eftir að stjórnarskipti eiga sér stað. Það er svo sem alveg sama hvaða reglu við setjum okkur, þær hafa sjálfsagt allar kosti og galla. En mér finnst geysilega mikilvægt að skilið verði á milli, eins og kostur er, pólitískra ráðninga og ráðninga sem ætlað er að vera partur af stjórnkerfinu, ráðninga sem við viljum geta treyst. Að skilið verði á milli pólitískra ráðninga og ráðninga sem er ætlað að vera partur af stjórnkerfi sem við viljum geta treyst af því það er gegnsætt og heiðarlegt og af því að þar er unnið á eins faglegum forsendum og nokkur er kostur. Að þessum orðum sögðum vil ég enn og aftur ítreka ánægju mína með að þessi tillaga er komin fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa ágætu umræðu. Ég er þess mjög meðvituð að sú umræða sem hér hefur farið fram hefur leitt mjög í ljós hvert Samfylkingin stefnir í málum eins og þessu, hvað Samfylkingin er að tala um þegar hún talar um stjórnfestu, hvað Samfylkingin er að tala um þegar hún segir að hún vilji betra lýðræði á öllum sviðum í landinu og að Samfylkingin meinar eitthvað með því þegar hún segir að hún vilji viðhafa öðruvísi vinnubrögð þegar hún kemst til valda. Einhver af félögum mínum, og það hafa fyrst og fremst verið þingmenn Samfylkingarinnar sem hafa talað í þessu máli í dag, nefndi að þetta væri ekki stórt mál og það er rétt. Þetta er lítil tillaga en stórt mál vegna þess að þetta er mál um að breyta á mjög þýðingarmiklu sviði. Þetta er tillaga um fagleg og lýðræðisleg vinnubrögð, þetta er tillaga um að byggja upp traust og þetta er tillaga um að búa til faglegt ferli sem er þannig að það er virt að fólk menntar sig og nær sér í reynslu til að geta tekist á við þýðingarmikil störf í æðstu stjórnsýslu ríkisins og veit og treystir að það verði lagt undir réttláta mælistiku. Um það snýst málið. Til þess að það verði með besta móti er lagt til að skoðuð verði reynsla annarra af ólíkum leiðum og nokkrar slíkar nefndar hér, auk þess sem formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, fór nokkrum orðum um hvernig þessum málum er skipað í Bretlandi. Allt eru þetta leiðir sem ástæða er til að skoða og allar eru leiðirnar betri en þær sem þekkjast á Íslandi, hjá okkur. Um það snýst málið, að komast út úr ferli sem er tortryggt af öllum þorra fólks sem horfir á með hvaða hætti valið hefur verið inn í stjórnsýsluna á liðnum árum, með réttu eða röngu, tortryggni sem hefur verið byggð upp í landinu vegna vinnubragða sem ekki eru góð. Virðulegi forseti. Mér finnst ekki slæmt að Samfylkingin hafi verið ein í þessari umræðu. Oft erum við, þegar við flytjum mál, að kalla eftir því að þingmenn komi frá öðrum flokkum og blandi sér í umræðuna. Ýmsar ástæður geta verið fyrir því að þingmenn annarra flokka hafi ekki tök á eða velja að hleypa umræðu fram hjá sér. Stundum erum við óánægð með það en í þessu máli er ég, sú er hér stendur og er 1. flutningsmaður að þessu máli, ekki ósátt við að Samfylkingin er ein í umræðu um þetta mál vegna þess að við erum að boða að við viljum öðruvísi vinnulag, við viljum meiri stjórnfestu. Auðvitað er ég að vona að þetta mál náist fram á hv. Alþingi, ég hef ekki ástæðu til að vera vongóð. En umræðan boðar þá framtíðarsýn sem við þingmenn Samfylkingarinnar höfum um hvernig flokkur okkar ætlar að vera þegar hann verður sterkt leiðandi afl í ríkisstjórn á Íslandi og örugglega ekki síðar en eftir næstu kosningar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, og lögum um mat á umhverfisáhrifum sem flutt er af öllum hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Mál þetta byggir á frumvarpi sem lagt var fram á síðasta þingi, 131. löggjafarþingi, en í ljósi breytinga sem gerðar hafa verið á lögum um mat á umhverfisáhrifum síðan þá, breytingar sem gengu í gildi 1.október 2005, hef ég útvíkkað þetta mál og varðar nú breytingar á tvennum lögum í stað einna áður. Það náði eingöngu til laganna um hollustuhætti og mengunarvarnir á síðasta ári en nær núna einnig til laga um mat á umhverfisáhrifum. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ný málsgrein bætist við 32. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og að 2. og 3. mgr. 14. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum verði breytt. Því er ætlað að taka af öll tvímæli um kærurétt vegna ákvarðana Umhverfisstofnunar og heilbrigðisnefnda um starfsleyfi fyrir starfsleyfisskylda starfsemi og það áréttar löggjafarvilja að mínu mati við setningu laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Sambærilegur kæruéttur gilti samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum fram að því er Alþingi samþykkti breytingar á þeirri löggjöf með lögum nr. 74 24. maí 2005. Fram til þess tíma hafði niðurlagsmálsgrein 12. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum verið svo, með leyfi forseta: „Öllum er heimilt að kæra til ráðherra ákvarðanir Skipulagsstofnunar skv. 2. mgr. og úrskurð Skipulagsstofnunar skv. 3. mgr.“ Með breytingunni í maí 2005 var málskotsrétturinn þrengdur og hann bundinn eingöngu við þá sem eiga lögvarða hagsmuni tengda viðkomandi ákvörðunum Skipulagsstofnunar. Þá var málskotsrétti vegna 8. og 9. gr. laganna einnig breytt og hann einvörðungu bundinn við framkvæmdaraðila. Þessar breytingar málskotsréttarins stríða að mati okkar hv. flutningsmanna frumvarpsins gegn þeirri þróun sem hefur átt sér stað bæði hér á landi og í nágrannalöndum okkar. Þróunin hefur verið í þá átt að auka aðkomu almennings að ákvörðunum er varða umhverfismál, bæði aðgang að upplýsingum og rétt til málskots. Sá réttur almennings á að vera tryggður í Ársósasamningnum, sem íslensk stjórnvöld undirrituðu 1998, en hafa látið undir höfuð leggjast að fullgilda. Árósasamningurinn gerir ráð fyrir að öllum almenningi sé tryggður aðgangur að upplýsingum, þátttaka í ákvörðunum og aðgangur að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. Þetta er gert í því skyni að vernda réttindi hvers einstaklings af núlifandi og komandi kynslóðum til að lifa í umhverfi sem er fullnægjandi fyrir heilsu og velferð hans. Í ljósi þessa má gera ráð fyrir að þrenging málskotsréttarins stríði gegn einu af grundvallaratriðum Árósasamningsins. Ekki verður heldur séð að ákvæði 12. gr. laganna, eins og þau hafa verið fram til 1. október 2005, hafi verið til mikilla trafala í málsmeðferð hingað til, verður að segjast, og þess vegna eru að mínu mati engin haldbær rök fyrir afstöðu löggjafans. Allt um það kom fram í máli mínu þegar umræddar breytingar á lögum um mat á umhverfisáhrifum fóru hér í gegn síðasta vor. Greinargerðin sem fylgdi þessu máli á 131. löggjafarþingi er óbreytt og er sömuleiðis birt með þessu frumvarpi núna. Ég ætla að stikla á stóru að fara yfir þá greinargerð. Þar kemur fram að tilefni frumvarpsins sé öðru fremur dómur Héraðsdóms Reykjavíkur frá 12. janúar 2005 í ákveðnu máli sem Hjörleifur Guttormsson, fyrrverandi alþingismaður, höfðaði gegn Alcoa á Íslandi, Fjarðaáli, Reyðaráli, fjármálaráðherra, umhverfisráðherra og íslenska ríkinu. Hjörleifur krafðist ómerkingar í fyrsta lagi á úrskurði umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum um 420 þús. tonna álver í Reyðarfirði, í öðru lagi á úrskurði umhverfisráðherra að ákvörðun Skipulagsstofnunar um matsskyldu álvers í Reyðarfirði skuli óbreytt standa, í þriðja lagi á ákvörðun Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfis fyrir álver Reyðaráls og í fjórða lagi ákvörðun umhverfisráðherra um að vísa frá kæru stefnanda á ákvörðun Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfis fyrir álver Reyðaráls. Frú forseti. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að Hjörleifur hefði ekki haft stöðu „aðila“ við meðferð og útgáfu Umhverfisstofnunar á starfsleyfi til Reyðaráls ehf. og því hafi honum ekki verið heimilt að kæra ákvörðun Umhverfisstofnunar til ráðherra. Þessi niðurstaða dómsins, virðulegi forseti, stangast að mínu mati á við þann vilja löggjafans sem ég tel koma fram í umræðum á Alþingi og sem ég mun vitna til síðar í máli mínu. Engu að síður voru meginrök dómsins í fyrsta lagi þau að í lögskýringargögnum væri ekki að finna afstöðu löggjafans til þess hvort almenningur sem gert hefur athugasemdir við auglýsta tillögu Hollustuverndar ríkisins, sem nú er Umhverfisstofnun, um starfsleyfi skuli hafa rétt til stjórnsýslukæru til ráðherra og þá með hvaða hætti og í öðru lagi að ekki verði talið að stefnandi hafi sýnt fram á stjórnsýsluvenju þess efnis að allir sem gert hafi athugasemd við auglýsingu um starfsleyfi njóti heimildar til stjórnsýslukæru til ráðherra skv. 2. mgr. 32. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Á þessum forsendum komst dómarinn að þeirri niðurstöðu að um stjórnsýslukæru af því tagi sem Hjörleifur Guttormsson hafði lagt fram skyldi fara samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar. Samkvæmt því sé einungis svokölluðum aðila máls heimilt að kæra ákvörðun Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfis til umhverfisráðherra. Stefnandi í þessu tilfelli hafi sem sagt ekki þeirra hagsmuna að gæta sem geri hann að aðila máls í skilningi stjórnsýslulaganna. Virðulegi forseti. Þegar rýnt er í umfjöllun Alþingis Íslendinga um frumvarp til laga um hollustuhætti og mengunarvarnir, sem varð að lögum nr. 7/1998, verður ekki betur séð en vilji löggjafans sé alveg skýr. Hann byggist á þeirri meginstefnu, sem innleidd er með nútímalegum umhverfisrétti, að almenningi skuli tryggð aðkoma að málum og hlutdeild í ákvarðanatöku. Sú stefna kemur skýrt fram í ræðu umhverfisráðherra, Guðmundar Bjarnasonar, þegar hann mælti fyrir frumvarpi til laga um hollustuhætti í október 1997. Í máli fyrrverandi ráðherra, Guðmundar Bjarnasonar, kemur fram hvað eftir annað að hann telur mikilvægt að allur almenningur eigi þess kost að gera athugasemdir við útgáfu starfsleyfa starfsleyfisskyldra framkvæmda. Formaður umhverfisnefndar, sem á þessum tíma var Ólafur Örn Haraldsson, tekur undir með fyrrverandi ráðherra og kemur skýrt fram í máli hans hversu mikilvægt sé að aðkoma almennings að starfsleyfisveitingum sé greið. Í 2. umr. um málið segir fyrrverandi þingmaður, Ólafur Örn Haraldsson, um kosti þessarar nýju lagasetningar, með leyfi forseta: „Ég tel líka að kæruferlið hafi verið stórbætt. Þótt endalaust megi segja að það eigi að vera lengra eða annars konar, þá er ljóst hvernig það er núna. Ég vil láta það koma fram hér að átta vikur þurfa að líða frá því að auglýsing Hollustuverndar kemur fram þar til athugasemdafrestur rennur út. Hollustuvernd hefur síðan fjórar vikur til að gaumgæfa og vinna að þeim athugasemdum sem koma fram og kynna mönnum niðurstöður. Síðan hefur sá sem kært hefur eða gert hefur athugasemdir, tvær vikur til að ákveða hvort hann vill kæra áfram og þá til ráðherra og þar tel ég að við séum með mun betri lausn en áður hefur verið á þessum málum, þ.e. að ráðherrann tekur á þessu öllu. Þá hefur ráðherra fjórar vikur til að úrskurða um málið. Ég legg áherslu á að kærandanum er í hag að fá úrskurðinn sem fyrst í stað þess að þurfa að bíða lengi eftir honum. Að vísu hefur ráðherrann lengri tíma ef um stórmál er að ræða. Þetta hvort tveggja er grundvallaratriði í þessum málum og lýtur að almannarétti sem mönnum er mjög kær og hefur einmitt komið til mikillar umræðu núna við útgáfu starfsleyfa og starfrækslu stóriðju og reyndar fleiri tegunda atvinnurekstrar. Það er almannarétturinn, réttur hvers einstaklings, réttur hvers Íslendings, réttur félaga, réttur fyrirtækja og stofnana til að gera athugasemdir og hafa áhrif á umhverfi sitt og þróun atvinnulífsins, sem er tryggður þarna og fram hjá þessum grundvallaratriðum megum við aldrei horfa þó við séum ósammála um ýmis atriði.“ Virðulegi forseti. Svo mörg voru þau orð fyrrverandi formanns umhverfisnefndar Alþingis, Ólafs Arnar Haraldssonar, þegar hann mælti fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um hollustuhætti á Alþingi á sínum tíma, 1998. Ég er ekki með dagsetninguna nákvæmlega núna. Ég tel að það sé alveg afdráttarlaust hver vilji löggjafans var. Ég ítreka því þennan skilning, eins og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson greindi frá í ræðu sinni, að það sé réttur alls almennings sem eigi að gilda, réttur til kæru til umhverfisráðherra á þeim málum sem um ræðir. Og hann ítrekar þennan skilning sinn á rétti almennings til kæru í andsvari síðar í 2. umr. um málið, en þar segir hann, með leyfi forseta: „Við glímum við grundvallaratriðin, verndun umhverfisins, rétt almennings og uppbyggingu atvinnulífsins.“ Litlu síðar í sömu ræðu segir, með leyfi forseta: „Ég vil þó minna á eitt aðalatriði, eina aðallínu sem við getum fikrað okkur eftir. Við höfum að undanförnu verið að setja lög um áhrif almennings á umhverfismál og ég vil nefna mat á umhverfisáhrifum sem væntanlegt er inn í þingið, bygginga- og skipulagsmál og núna um starfsleyfi. Í öllum þessum lögum er gert ráð fyrir að almenningur komi að með umsagnarrétti, tillögurétti og afskiptum þannig að áður en til starfsleyfis kemur hafa hin stærri mál og mjög mengandi atvinnurekstur eða þar sem grunur er um mjög mengandi atvinnurekstur, þurft að fara í gegnum þrenns konar ferli þar sem okkur gefst tækifæri, almennum borgurum, til að taka á þessum málum. Þetta er þó verulegur réttur sem við skulum ekki gleyma. Við höfum reynt í starfi okkar að tryggja þennan rétt því þegar við erum farin héðan, hvort sem við erum ráðherrar eða almennir þingmenn þá standa lögin eftir og öllum er okkur kær réttur borgaranna til að móta það umhverfi sem við teljum best í landinu, bæði í umhverfismálum og í atvinnumálum.“ Virðulegur forseti. Svo mæltist hv. fyrrverandi þingmanni, Ólafi Erni Haraldssyni. Í þessu síðasta andsvari sínu vísaði formaður umhverfisnefndar til laga um mat á umhverfisáhrifum, sem stóð til að endurnýja. Þegar nýtt frumvarp til laga um mat á umhverfisáhrifum kom fram á 125. löggjafarþingi gat þar að líta afar skýrt ákvæði er varðar kærurétt til ráðherra. Það er að finna í 12. gr. laganna, sem fjallar um málskot og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ágreiningi um framkvæmd laga þessara má skjóta til úrskurðar umhverfisráðherra. Ákvörðun Skipulagsstofnunar um hvort framkvæmd, sem tilgreind er í 2. viðauka, sbr. 6. gr. laganna, sé matsskyld má kæra til umhverfisráðherra innan fjögurra vikna frá tilkynningu um ákvörðun stofnunarinnar. Úrskurð Skipulagsstofnunar skv. 11. gr. má kæra til umhverfisráðherra innan fjögurra vikna frá því að hann var birtur og fer um kæruna samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga, og skal hún vera skrifleg. Öllum er heimilt að kæra til ráðherra ákvarðanir Skipulagsstofnunar skv. 2. mgr. og úrskurð Skipulagsstofnunar skv. 3. mgr.“ Hæstv. forseti. Öllum er heimilt að kæra til ráðherra, stóð í lögum um mat á umhverfisáhrifum fram til 1. október í ár. Eins og fram kom í upphafi máls míns var þessu orðalagi téðrar 12. gr. sem nú er 14. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum breytt og lokast þar með í raun hringurinn í þessari röksemdafærslu okkar hv. flutningsmanna þessa frumvarps, þ.e. við höfum þar með rökstutt á hvern hátt við teljum að hér sé búið að afhjúpa eða skýra vilja löggjafans á sínum tíma og þar með varpa ljósi á það á hvern hátt hæstv. núverandi ríkisstjórn er að þrengja þennan rétt meðvitað leynt og ljóst með breytingum á þeim lögum sem um ræðir. Frú forseti. Í mínum huga tel ég okkur hér á löggjafarsamkundunni þurfa að gaumgæfa það afar vel hvernig umhverfisréttur hefur þróast undanfarin ár, í honum hefur ekki hvað síst verið lögð rík áhersla á andmæla- og upplýsingarétt almennings. Má í því sambandi benda á Ríó-yfirlýsinguna, sem er grundvölluð á samstarfi og samvinnu milli ríkja, mikilvægra atvinnugreina samfélagsins og fólks almennt en 10. regla yfirlýsingarinnar fjallar beinlínis um mikilvægi þess að almenningur hafi trygga aðkomu að öllum þáttum er varða umhverfismál. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Best verður tekist á við umhverfismál með þátttöku allra þegna sem hlut eiga að máli á viðkomandi sviðum. Í hverju ríki skal sérhver einstaklingur hafa aðgang, eftir því sem við á, að upplýsingum um umhverfið sem eru í vörslu opinberra aðila, þar á meðal upplýsingum um hættuleg efni og hættulega starfsemi í samfélagi þeirra, svo og tækifæri til að taka þátt í ákvarðanatöku. Ríki skulu auðvelda og örva skilning og þátttöku almennings með því að veita honum greiðan aðgang að upplýsingum. Raunverulegur aðgangur skal veittur að réttar- og stjórnsýslukerfum, þar á meðal að réttarúrræðum.“ Á þessari grein yfirlýsingarinnar byggist Árósasamningurinn en honum er einmitt ætlað að tryggja aðgengi almennings að upplýsingum um umhverfismál, aðgengi almennings að ákvarðanatöku um umhverfismál og síðast en ekki síst aðgengi almennings að dómskerfinu til að fá skorið úr málum er varða ákvarðanatöku um umhverfismál. Einnig rétt að benda á 5. og 6. gr. tilskipunar 85/337/EBE, sem fjalla um skyldur yfirvalda til að upplýsa um áform framkvæmdaraðila og um að aðgangur almennings að þeim upplýsingum sé tryggður og sömuleiðis á tilskipun 97/11/EB en með henni er verið að tryggja þátttöku almennings í ákvarðanatöku stjórnvalda og aðgang almennings að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. Byggjast ákvæði tilskipunarinnar á ákvæðum Árósasamningsins. Anda þeirra tilskipana og samninga sem hér hafa verið nefndir er að finna í lögunum um Evrópska efnahagssvæðið, en þar segir að einstaklingar muni gegna mikilvægu hlutverki á Evrópska efnahagssvæðinu vegna beitingar þeirra réttinda sem þeir öðlast með samningnum. Í sömu lögum eru einnig áminningar til þeirra sem með völdin fara um að varðveita, vernda og bæta umhverfið og sjá til þess að náttúruauðlindir séu nýttar af varúð og skynsemi, einkum á grundvelli meginreglunnar um sjálfbæra þróun og þeirrar meginreglu að grípa skuli til varúðarráðstafana og fyrirbyggjandi aðgerða. Einn veigamikill þáttur í slíku er hið virka samspil stjórnvalda og almennings í landinu, en þá þarf líka að vera tryggt í löggjöf að almenningur hafi raunverulega möguleika á að beita stjórnvöld aðhaldi. Eins og þessi mál eru að þróast núna er sá möguleiki að lokast og það er í hróplegu ósamræmi við Árósasamninginn sem mér skilst að eigi þó að lögfesta, a.m.k. eina stoð hans á Alþingi í vetur, en tvær aðrar meginstoðir hans liggja enn án þess að frumvarp um þær hafi litið dagsins ljós. En í því augnamiði að það verði tryggt í löggjöf að almenningur hafi raunverulega möguleika á að beita stjórnvöld aðhaldi er þetta mál lagt fram af öllum hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Fylgiskjal með greinargerðinni, virðulegi forseti, er lokakafli úr dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli því sem ég gat um í upphafi máls míns og er að hluta til tilefni þessa frumvarps og ég bendi áhugasömum á að kynna sér frekar þá dómsniðurstöðu til þess að komast alveg að kjarna málsins. Að lokinni þessari umræðu, hæstv. forseti, óska ég eftir að málinu verði vísað til hv. umhverfisnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum um virðisaukaskatt, með síðari breytingum, sem á þessum tvennum lögum hafa orðið. Frumvarp þetta varðar breytingar á ákvæðum laganna sem varða vanskil á vörslufé en ásamt mér flytja málið þingmenn frá öllum stjórnmálaflokkunum, hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson, Magnús Stefánsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Ögmundur Jónasson, Drífa Hjartardóttir, Guðjón A. Kristjánsson, Sólveig Pétursdóttir, Pétur H. Blöndal, Guðlaugur Þór Þórðarson, Guðjón Hjörleifsson, Halldór Blöndal og Birgir Ármannsson. Mál þetta er ekki að koma inn í sali hins háa Alþingis í fyrsta skipti því það var flutt á 131. löggjafarþingi en varð ekki útrætt þá. Engu að síður fékk málið umtalsverða umfjöllun innan veggja þingsins og var á því löggjafarþingi, þ.e. því síðasta, afgreitt úr efnahags- og viðskiptanefnd með breytingartillögum meiri hluta nefndarinnar sem birtust á þskj. 1189 ásamt nefndaráliti á þskj. 1188 og síðan framhaldsnefndaráliti og breytingartillögum á þskj. 1409. En þar afturkallaði nefndin fyrri breytingartillögur sínar. Þrátt fyrir umrædda málsmeðferð náðist ekki að afgreiða frumvarpið sem lög frá Alþingi fyrir þinglok og er það því lagt fram að nýju með þeim breytingum sem meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar lagði til við meðferð þess á 131. löggjafarþingi. Eins og frumvarp það sem hér er til umræðu var þegar það var lagt fram á 131. löggjafarþingi var gert ráð fyrir að lágmarksfésekt við tilteknum skattalagabrotum, sem lögfest var árið 1995, skyldi ekki eiga við þegar um svokölluð vanskil á vörslufé væri að ræða hefði brotamaður skilað réttilega skilagrein svo ljóst mætti vera að ekki væri um að ræða tilraun til undanskots. Gerði frumvarpið annars vegar ráð fyrir að við 2. mgr. 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda bættist nýr málsliður svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hafi brot einskorðast við að skila ekki réttilega tilgreindri staðgreiðslu samkvæmt skilagrein staðgreiðslu á lögmæltum tíma skal fésektarlágmark þessa ákvæðis ekki eiga við.“ Hins vegar gerði frumvarpið ráð fyrir því að við 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt bættist við nýr málsliður svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hafi brot einskorðast við að skila ekki réttilega tilgreindum virðisaukaskatti samkvæmt virðisaukaskattsskýrslu á lögmæltum tíma skal fésektarlágmark þessa ákvæðis ekki eiga við.“ Frú forseti. Frumvarp það sem nú er til umræðu felur eftir sem áður í sér að lágmarksfésekt við tilteknum skattalagabrotum, sem nú eru að lágmarki tvöföld vangoldin skattfjárhæð, eigi ekki við þegar um vanskil á vörslufé er að ræða en gjaldandi hefur skilað skilagrein á réttum tíma, þannig að ekki sé um að ræða tilraun til undanskots, og vanskil hafi verið gerð upp áður en til ákvörðunar refsingar kemur. Lagt er til í frumvarpinu að í slíkum tilvikum ráði mat dómara þyngd refsingar, sem getur þá verið allt að tíföld, þó að ekkert lögbundið lágmark verði til staðar. Með öðrum orðum, við þessar aðstæður er dómstólunum gefið mat á því hvort rétt sé að horfa í gegnum fingur sér gagnvart fólki sem ekki hefur tekist að greiða vanskil á virðisaukaskatti en ljóst að menn hafi ekki verið í rekstri sínum að reyna að svíkja undan skatti. Menn hafa bent á og ég tel að við þurfum að taka þá umræðu innan veggja þingsins að rétt sé að ganga jafnvel lengra en þetta frumvarp gerir ráð fyrir í þá átt að veita dómstólunum enn frekari heimild til að framkvæma slíkt mat í niðurstöðum sínum. Á það hefur verið bent nýlega í grein Garðars Gíslasonar héraðsdómslögmanns sem birtist í Morgunblaðinu þar sem hann leggur til að gengið sé lengra í að veita dómstólum mat í þá átt sem ég vísaði til og ég tel að það verði framtíðarverkefni okkar sem höfum haft áhuga á þessum málum og gefið þeim gaum. Ég tel hins vegar rétt að leggja málið fram í þeim búningi sem það er núna vegna þess að það er í samræmi við þá niðurstöðu sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd komst að við meðferð málsins á síðasta löggjafarþingi þegar það var lagt fram þá af þáverandi hv. þingmanni, núverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra, Einari K. Guðfinnssyni. Frú forseti. Vanskil á vörslufé vegna greiðsluerfiðleika eru nokkuð ólík öðrum skattalagabrotum. Slík brot hafa sjaldnast þau einkenni sem algengt er að fylgi skattsvikum, svo sem vanhöld á færslu bókhalds, og ekki er heldur fyrir að fara þeirri leynd sem að jafnaði einkennir skattsvik og önnur skattalagabrot. Oft eiga brotlegir sér einnig málsbætur umfram þær að fremja önnur skattalagabrot en skýringa er ósjaldan leitað í því að forsvarsmenn fyrirtækja hafa lent í greiðsluerfiðleikum sem oft enda með gjaldþroti. Tilgangur breytingarinnar sem þetta frumvarp kveður á um er einnig sá að gefa dómstólum meira svigrúm til að ákvarða refsingu, einkum með hliðsjón af málsbótum sem brotlegir kunna að hafa. Þær breytingar sem lögfestar voru árið 1995, og ég vék hér að áðan, miðuðust fyrst og fremst við alvarleg skattalagabrot, en undir þau falla vanskil alla jafna ekki nema þau nái yfir langt tímabil, um verulegar fjárhæðir sé að ræða eða ítrekuð brot eða ef aðstæður auka saknæmi verknaðarins en þá varða brotin jafnframt við 262. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Falla þau þá utan lagabreytinganna sem hér eru lagðar til. Það er ekki skilyrði þessa ákvæðis að gjaldskyldur lögaðili eða einstaklingur hafi bætt ríkissjóði eða öðrum rétthafa gjaldanna það tjón sem hann kann að hafa valdið, en slíkt kemur til skoðunar við mat á refsingu. En það er einnig í samræmi við meginreglu 74. gr. almennra hegningarlaga að tekið skuli tillit til slíks við refsiákvörðun hjá aðila sem leitast við að bæta af sjálfsdáðum tjón sem hann hefur valdið og með ákvæðum sem hér eru lögð til yrði tekið af skarið um að slík háttsemi skyldi virt til refsilækkunar. Úr slíku tjóni verður aðeins bætt með því að greiða það sem vanrækt var að greiða. Leggja verður áherslu á að vextir og álag sem leggjast á vangoldna fjárhæð samkvæmt lögum teljast ekki til refsiverðra vanskila. Telja verður að vörslufé aukist ekki þó því sé haldið tímabundið og því ekki ástæða til að lögfesta að vangreiddir vextir geti orðið grundvöllur refsinga. Með öðrum orðum þýðir þetta í raun og veru að hafi sá sem vangreiðir skatta lagt inn á greiðslu sem greidd hefur verið inn á höfuðstól þess skatts sem vangreiddur er getur dómari lagt það til grundvallar en þarf ekki að líta til þeirra vaxta og eftir atvikum dráttarvaxta eða innheimtukostnaðar sem á skuldina hefur lagst. Í praxís hefur það verið þannig að þegar menn hafa verið að greiða upp sínar skattskuldir þá hefur ríkið litið þannig á að mönnum beri fyrst að greiða þennan kostnað, hvort sem það eru vextir eða annar kostnaður, og síðast komi höfuðstóll þess sem vangoldið er til greiðslu. Það hefur verið venjubundin framkvæmd hérlendis í mörg ár, bæði af hálfu skattrannsóknastjóra ríkisins og í gengnum dómum í héraði og í Hæstarétti, að ekki er höfðað refsimál vegna yfirstandandi rekstrartímabils þegar aðili fer í þrot, enda verður ekki séð að greiðsluskylda hafi myndast þegar þannig stendur á. Sama á við um ógreidda útistandandi reikninga gjaldskylds aðila við gjaldþrot hans enda er þá ekki unnt að vísa til vangoldins vörslufjár. Flutningsmenn telja að þeir gjaldendur sem af ýmsum ástæðum skila ekki inn skilagrein eða virðisaukaskattsskýrslu á réttum tíma hafi því miður engan fjárhagslegan hvata í núgildandi kerfi til að upplýsa um stöðu mála með því að skila inn skilagrein eða virðisaukaskattsskýrslu eftir að frestur er liðinn og gera upp skuldir sínar að hluta vegna þess hvernig núverandi fyrirkomulagi um löggjöf er háttað. Ástæður þess að gjaldendur skila ekki inn upplýsingum geta í sjálfu sér verið af margvíslegum toga. Má í því sambandi nefna að fyrirtæki geta orðið undir í samkeppni eða markaðir brugðist þannig að rekstur þeirra líði fyrir. Hjá einstaklingum má oft kenna um fjármálaóreiðu, fjárskorti, vanþekkingu, veikindum, óreglu eða einbeittum brotavilja. Fyrir utan síðustu ástæðuna sem hér var nefnd, þ.e. einbeittan brotavilja, eru þessum aðilum allar bjargir bannaðar samkvæmt núgildandi lögum en samkvæmt þeim vofir yfir þessum aðilum sekt að lágmarki tvöföld skattfjárhæð, hvort sem þeir upplýsa um málið og greiða hluta hins vangoldna skatts eða ekki. Gerir núverandi fyrirkomulag því ekki ráð fyrir neinni aðstoð eða hvatningu til þessara aðila til þess að ráða við þann vanda sem þeir hafa komið sér í hverjar sem ástæður þess kunna að vera. Og það hlýtur að teljast allra hagur, herra forseti, jafnt innheimtuaðila sem gjaldenda, að löggjöfin feli í sér hvatningu fyrir gjaldendur til þess að upplýsa um stöðu mála og til þess að gera upp skuldir sínar eins og þeir mögulega geta. Of harðar og of ósveigjanlegar reglur sem þessar, sem ekki taka mið af fjölbreytilegum aðstæðum, eru frekar til þess fallnar að brjóta niður í stað þess að vera uppbyggjandi. Við þessu þarf löggjöfin að bregðast með því að gera skattkerfið sveigjanlegra og manneskjulegra án þess að draga úr markmiði þess að allir greiði þá skatta sem þeir hafa innheimt fyrir ríkið af þriðja aðila. Flutningsmenn þessa frumvarps telja jafnframt að breytingin sé mikið réttlætismál fyrir forsvarsmenn í atvinnustarfsemi í rekstrarerfiðleikum sem hafa leitt til vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti. Á hinn bóginn telja flutningsmenn að hafa beri í huga að á undanförnum árum hefur greinilegrar tilhneigingar orðið vart í þá átt að einstaklingar stofni ný fyrirtæki í kringum sama atvinnureksturinn. Æðioft eru einu breytingarnar á rekstrinum þá ný auðkenni og ný kennitala. Þegar þannig hefur háttað til er það oft vörslu- og innheimtufé eins og staðgreiðsla opinberra gjalda og virðisaukaskattur sem er í vanskilum og verður eftir sem ógreiddar kröfur í þrotabúið. Flutningsmenn telja brýnt að sporna áfram gegn þeirri þróun með ráðum og dáð. Endurtekin vanskil sömu rekstrareininga undir mismunandi kennitölu mundu dómstólar að öllum líkindum meta sem meiri háttar brot gegn lögum og varða þá við 262. gr. almennra hegningarlaga. Fellur sú háttsemi því ekki undir þær breytingar sem hér eru lagðar til. Það er mjög mikilvægt að menn hafi það í huga þegar þeir taka afstöðu til þessa máls. Það er ekki verið að rétta þeim sem vísvitandi brjóta gegn skattalögunum hjálparhönd. Það er einungis verið að reyna að gera kerfið réttlætanlegt og réttlátara gagnvart því fólki og þeim fyrirtækjum sem hafa farið á hausinn en að öðru leyti haft allt sitt á hreinu, skilað inn réttum skattskýrslum og skilagreinum og greitt inn á skuldir sínar. Ekki verður betur séð, herra forseti, en meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar, sem afgreiddi forvera þessa frumvarps á 131. löggjafarþingi, hafi tekið undir þær röksemdir sem færðar hafa verið fyrir þeim breytingum sem lagðar eru til með þessu frumvarpi. Þannig sagði meiri hluti nefndarinnar m.a. í framhaldsnefndaráliti sínu, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er að því stefnt að þeir sem skila inn réttum skýrslum og sýna vilja til að greiða skuldir við ríkið njóti þess að því leyti að vikið verði frá sektarlágmarki og mat dómara ráði þess í stað. Er þar byggt á því að þegar þannig háttar til sé ekki um eiginleg skattsvik að ræða. Þessu markmiði verður ekki náð nema að mjög takmörkuðu leyti samkvæmt fyrri breytingartillögum meiri hlutans. Eftir að hafa skoðað málið nánar telur meiri hlutinn rétt að leggja til breytingar á frumvarpinu sem ekki gera eins miklar kröfur til þess að vikið verði frá sektarlágmarki, m.a. varðandi það hvort skýrslu er skilað á réttum tíma eða ekki. Meiri hlutinn telur rétt að girða ekki fyrir að þeir sem hafi greiðslugetu og greiðsluvilja sjái sér hag í því að lækka skattfjárhæð áður en til sektarákvörðunar kemur. Megináherslan hlýtur að liggja á því að gjaldandi, eða sá sem ábyrgð ber á greiðslum, sjái hag í því að skila inn réttum skýrslum og greiða eins mikið og unnt er áður en niðurstaða dómstóla eða yfirskattanefndar liggur fyrir. Lögin taka sérstaklega á síðbúnum skilum með ákvörðun álags og dráttarvaxta og fellur meiri hlutinn frá þeirri tillögu að kveða á um greiðslu þessa hluta kröfunnar í þeim ákvæðum sem lagt er til að breytt verði og fjalla um sakarmat. Af framkvæmd verður ráðið að við ákvörðun refsingar sé tekið tillit til þeirra greiðslna sem inntar hafa verið af hendi og miða tillögur nú að því að ekki verði breyting þar á.“ Með þessum tilvitnuðu orðum lagði meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að gerðar yrðu breytingar á frumvarpinu sem eru samhljóða þeim ákvæðum sem fram koma í 1. og 2. gr. þess frumvarps sem ég hef hér mælt fyrir og lagði til á síðasta þingi að frumvarpið yrði þannig samþykkt sem lög frá Alþingi. Ég tek þetta sérstaklega fram vegna þess að ég leyfi mér, herra forseti, að mælast til þess og óska eftir því að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til umræðu og umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd, en ég tel engu að síður að málið sé fullrætt og útrætt innan þeirrar nefndar. Ég tel að nefndin hafi í sjálfu sér tekið efnislega afstöðu til þeirra atriða sem fram koma í 1. og 2. gr. frumvarpsins og í rauninni lagt til þá niðurstöðu eða þær breytingar sem þar koma fram. Ég lít því ekki svo á að þetta frumvarp þurfi að fara til umsagnar um allt þjóðfélagið vegna þess að umsagnir um þetta mál liggja nú þegar fyrir og niðurstaða meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar gerir það líka, hún gerir það í þessu frumvarpi. Að lokum vil ég segja, herra forseti, að ég tel að í þessu máli felist veruleg réttarbót fyrir þá sem málið varðar. Ég tel að ef frumvarpið verður samþykkt verði skattkerfið gert mun sveigjanlegra og dómurum þessa lands og skattyfirvöldum sem hafa með rannsókn og úrskurði í skattamálum að gera verði gert kleift með mun ríkari hætti en áður hefur verið að meta aðstæður hverju sinni þegar tekin er ákvörðun um það með hvaða hætti beri að taka á vanskilum einstaklinga og fyrirtækja vegna opinberra gjalda og virðisaukaskatts. Við höfum horft á það trekk í trekk, og það hefur verið mikið í umræðunni, að dómstólar þessa lands hafa verið að fella dóma yfir fólki sem hefur borið ábyrgð á atvinnurekstri, eins og ég hef vikið hér að, dóma sem eru þess eðlis að ætla mætti að um sakamenn væri að ræða sem hefðu ekkert annað í huga en að svíkja undan skatti. Í mörgum þessara mála hafa aðstæður verið þannig að svo hefur ekki verið. Hins vegar hefur dómstólum verið sá kostur nauðugur að dæma þetta fólk til langrar fangelsisvistar og hárra refsinga eða sektargreiðslna einfaldlega af þeirri ástæðu að lögin eru þannig úr garði gerð að dómstólar hafa ekki fengið tækifæri eða haft svigrúm eða heimildir til að meta til refsilækkunar þau atriði sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir að dómstólar hafi heimild til að líta til í framtíðinni verði frumvarpið að lögum. Ég tel að í þessu felist veruleg réttarbót gagnvart þeim sem hér um ræðir. Ég ítreka það að flutningsmenn þessa frumvarps koma úr öllum stjórnmálaflokkum. Það hefur með öðrum orðum myndast breið pólitísk samstaða um að grípa til aðgerða vegna þessara mála og gera skattkerfið okkar manneskjulegra og sveigjanlegra, hafa það þannig að þeim sem hafa með réttmætum hætti, ef svo má segja, a.m.k. heiðarlegum, farið á hausinn sé gert það kleift að standa aftur í lappirnar án þess að þurfa að sæta löngum fangelsisrefsingum eða háum sektargreiðslum sem leitt geta til þess að viðkomandi aðilar fá ekki rönd við reist í framtíðinni vilji þeir hefja annað líf á vinnumarkaðnum eða í fyrirtækjarekstri. Að svo búnu, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar.

Hæstvirtur forseti. Ég vildi nýta mér andsvarsréttinn, kannski misnota andsvarsréttinn, til að taka undir með hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni varðandi það að efnahags- og viðskiptanefnd hafi í raun lokið umfjöllun um þetta mál. Ég held að það sé nauðsynlegt að efnahags- og viðskiptanefnd taki þetta mál fljótt fyrir og sé í raun ekki ástæðu til annars en að það verði klárað fljótt í þinginu. Eins og hér kom fram í máli hv. þingmanns, hann gerði góða grein fyrir þessu máli, er um gífurlega réttarbót að ræða. Ég veit að dómarar hafa beðið eftir því að geta hreinlega dæmt eftir sæmilega réttlátum lögum. Hér hafa komið upp mörg grátleg dæmi, eins og hv. þingmaður fór yfir, að heiðarlegt fólk hafi verið dæmt í miklar fésektir og í fangelsi fyrir hluti sem eru til komnir vegna ófyrirsjáanlegra atvika. Viðkomandi aðilar hafa alls ekki getað séð við því með neinum hætti. Þar eru satt að segja grátleg dæmi um að fólk hafi mátt sæta þungum refsingum fyrir engar sakir.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni Arnbjörgu Sveinsdóttur kærlega fyrir undirtektir hennar. Ég held að það sé hárrétt sem hv. þingmaður nefndi og ég gat um í ræðu minni, að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur þegar tekið efnislega afstöðu í þessu máli, tekið afstöðu til þeirra lagaákvæða sem fram koma í frumvarpinu og þeirra breytinga sem þar er lagðar til. Það væri í sjálfu sér furðulegt ef að nefndin kæmist að annarri niðurstöðu nú, fáum mánuðum eftir að málið var þar síðast til meðferðar. Ég veit að þeir hv. þingmenn sem sitja í nefndinni eru samkvæmir sjálfum sér. Þeir ættu af þeirri ástæðu að geta klárað þetta mál hratt og vel í nefndinni þannig að frumvarpið geti sem allra fyrst orðið að lögum og dómstólar landsins þurfi ekki að komast að niðurstöðum eins og þeim sem við höfum orðið vitni að á síðustu mánuðum og missirum. Þær geta ekki talist sanngjarnar og koma sérstaklega illa niður á fólki sem hefur ekki sýnt þann brotavilja að ástæða sé til að refsa því, líkt og við séum að refsa brotamönnum eða glæpamönnum. En kerfið eins og það er núna og lögin sem dæmt hefur verið eftir eru á þá leið að fólkið, sem við hugsum um og tölum fyrir í þessu máli, er í raun sett á sömu hillu og þeir sem einskis svífast í að brjóta gegn 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um skipulagða leit að krabbameini í ristli. Ásamt mér eru flutningsmenn Margrét Frímannsdóttir, Ögmundur Jónasson, Guðjón A. Kristjánsson, Halldór Blöndal, Rannveig Guðmundsdóttir, Siv Friðleifsdóttir. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra í samráði við landlækni að hefja undirbúning að skimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi þannig að skipuleg leit hefjist 1. júlí 2006.“ Í heilbrigðisáætlun til ársins 2010, sem samþykkt var af Alþingi og gefin út af heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu 2001, er fjallað um krabbameinsvarnir. Þar segir m.a. að aðalmarkmiðið sé að dánartíðni vegna krabbameina hjá fólki yngra en 75 ára lækki um 10%. Þá er fjallað almennt um krabbamein en um þriðjungur þjóðarinnar fær krabbamein á lífsleiðinni og nálægt fjórðungur landsmanna deyr af völdum þess. Tíðni krabbameina fer vaxandi upp að ákveðnum aldri. Rannsóknir benda til þess að tengsl séu á milli lífshátta og krabbameina. Einnig eru ýmis efni í umhverfinu krabbameinsvaldandi. Að öllu óbreyttu er búist við áframhaldandi hækkun á nýgengi og dánartíðni krabbameina umfram eðlilegar aldurshækkanir. Miklar framfarir hafa orðið í meðferð ýmissa tegunda krabbameina þannig að margir fá nú bót meina sinna og öðrum er gert mögulegt að lifa lengur með sjúkdóm sinn en áður þekktist. Þá er að lokum getið þeirra leiða sem beita skal til að ná fyrrgreindum markmiðum: 1. Fræðsla um áhættuþætti krabbameina. 2. Aðgerðir sem hvetja til heilbrigðra lífshátta. 3. Gerð klínískra leiðbeininga er lúta að greiningu og meðferð krabbameina. 4. Skipulögð krabbameinsleit og eftirlit með áhættuþáttum. 5. Efling rannsókna á tengslum krabbameina og lífshátta, umhverfishátta og þjóðfélagsstöðu. Hér á landi hefur skipulögð leit að leghálskrabbameini verið framkvæmd um 40 ára skeið og leit að brjóstakrabbameini hófst 1986. Krabbamein í ristli og endaþarmi er annað algengasta krabbameinið meðal Íslendinga og önnur algengasta dánarorsökin af völdum krabbameina en fram til þessa hefur fræðsla og forvarnir gegn því ekki verið forgangsverkefni. Á vegum landlæknisembættisins var þó lögð mikil vinna til gerðar klínískra leiðbeininga um ristilkrabbamein með yfirskriftinni: Skimun fyrir krabbameinum í ristli og endaþarmi. Mikilvægi þess að geta fækkað dauðsföllum af völdum krabbameina er öllum ljóst. Krabbamein í ristli og endaþarmi eru í dag orsök mikils heilsutjóns og eru þriðja algengasta dánarorsök af völdum krabbameina meðal Íslendinga. Nokkrar mjög stórar rannsóknir þar sem einstaklingum hefur verið fylgt eftir í nálægt tvo áratugi hafa sýnt óyggjandi að fækka má dauðsföllum af völdum þessara krabbameina með skimun þar sem leitað er að blóði í hægðum. Þar sem bein áhætta er lítil og minnkun áhættu með skimun tekur fjölda ára að koma fram er ekki óeðlilegt að enn hefur ekki verið sýnt fram á minnkun heildardánartíðni vegna skimunar. Þann 8. mars 2000 skipaði Sigurður Guðmundsson landlæknir starfshóp sem fékk það hlutverk að gera tillögur að leiðbeiningum um skimun fyrir ristilkrabbameini á Íslandi. Hópurinn hefur nú skilað áliti sínu til landlæknis. Niðurstaða starfshópsins var að mæla með því að hafin verði skimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi á Íslandi. Slík skimun á að beinast að: 1. Einstaklingum, körlum og konum, 50 ára og eldri, sem eru án einkenna og teljast í meðaláhættu. 2. Einstaklingum, körlum og konum, með aukna áhættu á krabbameinum í ristli eða endaþarmi. Fyrir einstaklinga, karla og konur, 50 ára og eldri, sem eru án einkenna og teljast í meðaláhættu verði eftirfarandi leitaraðferð beitt: Leit að blóði í hægðum einu sinni á ári og stutt ristilspeglun hjá þeim sem greinast með blóð í hægðum. Lagt til að kannaður verði betur grundvöllur þess að gera slembirannsókn þar sem leit að blóði í hægðum er borin saman við ristilspeglun. Ýmislegt bendir til að með ristilspeglun verði unnt að finna stóran hluta af forstigum krabbameina í ristli og endaþarmi, en rannsókn vantar þar sem þessar tvær skimunarleiðir eru bornar saman til að meta lækkun á dánartíðni af völdum krabbameina í ristli og endaþarmi. Í öðru lagi eru einstaklingar, karlar og konur, með aukna áhættu á krabbameinum í ristli eða endaþarmi. Þeir sem eiga náinn ættingja, foreldra, systkin eða barn, með krabbamein í ristli eða endaþarmi. Ef einn fyrsta stigs ættingi hefur greinst eftir 55 ára aldur með krabbamein er gert ráð fyrir sömu skimun og við meðaláhættu, en hefja skimunina við 40 ára aldur. Ristilspeglun fari fram á 5–7 ára fresti og fyrsta speglun við 40 ára aldur eða 10 árum yngri en ættinginn var þegar hann greindist með sjúkdóminn. Ef þrír fyrsta stigs ættingjar hafa greinst er mælt með sama eftirliti og greiningaraðferðum og ráðlagt er varðandi HNPCC. Fyrir þá sem hafa fjölskyldusögu um HNPCC er mælt með erfðarannsókn og ristilspeglun á 1–2 ára fresti, fyrsta speglun við 25 ára aldur eða við 5 ára yngri aldur en yngsti meðlimur fjölskyldunnar sem hefur greinst með ristilkrabbamein. Þeir sem hafa fjölskyldusögu um FAP, þ.e. Familial Adenomatous Polyposis, er gert ráð fyrir erfðarannsókn og stuttri ristilspeglun. Ég ætla ekki að lesa allt sem hér kemur fram en nefni að fyrir þá sem hafa fyrri sögu um krabbamein í ristli eða endaþarmi og hafa farið í aðgerð með lækningu í huga er mælt með ristilspeglun innan þriggja mánaða frá aðgerð, ef hún var ekki framkvæmd fyrir skurðaðgerðina. Síðan ristilspeglun eftir 3 ár og síðan á 5 ára fresti. Farið hefur fram skipulagt fræðsluátak undir yfirskriftinni Vitundarvakning gegn ristilkrabbameini. Það byrjaði í október árið 2002 og var alfarið kostað af fyrirtækjum sem sýndu málefninu skilning og velvild. Öll undirbúningsvinna var unnin í sjálfboðavinnu, svo sem gerð fræðslubæklinga, sjónvarpsþáttar og fyrirlestra og gerð vefsíðunnar www.vitundarvakning.is. Vert er að minnast ómetanlegs stuðnings Árna heitins Ragnars Árnasonar alþingismanns sem sýndi þessu verkefni brennandi áhuga vegna skilnings hans á aukinni fræðslu um þennan sjúkdóm og mikilvægi þess að fólk hafi góða þekkingu á tilurð og fyrstu einkennum hans. Hann var fyrsti flutningsmaður þingsályktunartillögu um auknar forvarnir gegn krabbameinum í meltingarvegi. Góð samstaða fékkst um tillöguna meðal alþingismanna allra stjórnmálaflokkanna og 3. maí 2002 var samþykkt á Alþingi eftirfarandi þingsályktun: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra í samráði við landlækni að gera tillögur um hvernig staðið skuli að forvarna- og leitarstarfi vegna krabbameins í meltingarvegi fyrir þá sem teljast vera í áhættuhópi og undirbúa framkvæmd starfsins. Jafnframt verði hafinn undirbúningur að því að beita sömu aðferðum, eftir því sem fært er, í baráttunni við aðrar algengustu tegundir krabbameina hér á landi.“ Í mörg ár hefur verið deilt um réttmæti skimunar, kembileitar, og markvissra forvarna gegn krabbameini í ristli og endaþarmi. Ítarlegar og vandaðar rannsóknir hafa verið gerðar með þátttöku nokkur hundruð þúsund einkennalausra einstaklinga á aldrinum 45–75 ára. Niðurstöður þeirra rannsókna benda eindregið til að með skipulagðri skimun fyrir ristilkrabbameini megi fækka dauðsföllum vegna þessa sjúkdóms um 15% til 33%. Með aðferðum sem er beitt í heilsuhagfræðinni hefur jafnframt verið sýnt fram á að kostnaðarvirknihlutfall fyrir leit að þessu krabbameini er hagkvæm forvarnaíhlutun. Þeim sömu aðferðum beita heilbrigðisyfirvöld víða í vaxandi mæli þegar teknar eru ákvarðanir um forgangsröð í heilbrigðismálum. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur birt skýrslu um kostnað og ábata kerfisbundinnar skimunar eftir krabbameini í ristli og endaþarmi í nóvember 2002. Í samantekt skýrslunnar segir: „Mikilvægar vísbendingar eru til þess að skimun dragi úr nýgengi og dánartíðni vegna krabbameina í endaþarmi og ristli.“ Staðreyndir um krabbamein í ristli og endaþarmi. Eins og fram hefur komið er krabbamein í ristli annað algengasta krabbameinið sem greint er hjá Íslendingum og önnur algengasta dánarorsök af völdum krabbameina. Það greinast um 120 einstaklingar árlega með þetta krabbamein og um 50 Íslendingar deyja árlega af völdum þessa sjúkdóms. Nýgengi, (ný tilfelli sem greinast á ári) sjúkdómsins fer vaxandi samkvæmt nýlegri spá um nýgengi krabbameina á Norðurlöndum fram til ársins 2020 og vegna hækkandi aldurs er spáð verulegri fjölgun tilvika eða 46% hjá körlum en 22,6% hjá konum. Hér á landi er spáð fjölgun greindra tilvika um 85% hjá körlum en um 70% hjá konum ef miðað er við meðaltal áranna 1993–97 til meðaltals áranna 2018–2020. Dauðsföllum hefur fækkað um 15–33% hjá einkennalausum einstaklingum sem leitað er hjá borið saman við einstaklinga þar sem ekki er leitað að blóði í hægðum. Ristilkrabbamein er nú algengasta krabbameinið (304.687 tilfelli) í Evrópu samkvæmt nýjustu upplýsingum frá WHO Globocan, þegar austur hlutinn og EFTA-löndin eru tekin með, þ.e. hærra nýgengi en nýgengi lungnakrabbameins, sem voru töluvert færri. Hverjir fá svo þetta krabbamein? Áhættuþættir þessa sjúkdóms eru vel þekktir en þeir vega ekki allir jafnþungt. Meira en þrír fjórðu hlutar (75%) þessara krabbameina greinast hjá fólki með meðaláhættu, þar sem hækkandi aldur skiptir mestu máli. Flest krabbameinanna greinast hjá einstaklingum sem eru komnir yfir fimmtugt. Margir þeirra eru engu að síður á „besta“ aldri þegar áfallið kemur. Hér á Íslandi greinast 67% fólks fyrir 75 ára aldur, 56% fyrir 70 ára aldur og tæp 40% fyrir 65 ára aldurinn. Árlega greinast um 50 einstaklingar með sjúkdóminn á aldrinum 45–65 ára. Er mögulegt að fyrirbyggja ristilkrabbamein? Þessari spurningu er hægt að svara játandi og ekki er deilt um það lengur. Flest þessara krabbameina hafa góðkynja forstig, sem nefnt er kirtilæxli eða ristilsepi. Um 20–25% þeirra sem eru 50 ára og eldri hafa þegar myndað þessa sepa, en ekki nema lítill hluti þeirra (4–6%) verður illkynja. Þar sem þetta forstig er oftast einkennalaust, eins og reyndar byrjandi krabbamein í ristli, þarf að leita að þessum meinsemdum hjá einkennalausu fólki. Það skiptir sköpum að greina meinsemdina snemma og þarna skilur á milli lækningar og alvarlegra veikinda vegna krabbameins með meinvörpum þar sem fimm ára lífslíkur eru verulega skertar. Í baráttunni við þennan sjúkdóm er mikilvægt að þekkja fyrstu einkenni hans, en ef verulegur árangur á að nást verður að greina hann hjá einstaklingum sem eru einkennalausir. Nú greinast yfir 60% Íslendinga með sjúkdóminn með staðbundna útbreiðslu (í eitla) eða útbreiðslu til fjarlægari líffæra (t.d. lifrar). Eru greiningaraðferðir flóknar og hættulegar? Þessu er hægt að svara neitandi. Rannsóknaraðferðirnar eru aðallega tvenns konar: leit að blóði í hægðum og ristilspeglun. Athugun á blóði í hægðum er einföld, ódýr og hættulaus rannsókn. Ristilspeglun er flóknari og fyrirhafnarmeiri, en að sama skapi nákvæmari rannsókn til að greina þessi mein. Hverju skilar skimun? Flestir sem hafa skoðað þetta mál til hlítar eru sammála um að það sé mjög skynsamlegt að hvetja til skimunar fyrir þessu krabbameini. Rannsóknirnar þrjár, sem áður er vitnað til, leiddu í ljós að ýmist þurfti að leita hjá 360, 470 eða 747 einstaklingum í 13, 10 og 7, 8 ár, til að koma í veg fyrir eitt dauðsfall af völdum ristilkrabbameins. Samnorræn rannsókn (Hristova og Hakama, 1997) spáði að hægt væri að lækka dánartíðni af völdum ristilkrabbameins um 15–20% með kembileit sem framkvæmd væri frá árunum 1993 til 2017. Forkönnun á skimun var framkvæmd á vegum Krabbameinsfélags Íslands á árunum 1986 og 1988. Þá fundust þrír einstaklingar með krabbamein, eða eitt tilfelli af hverjum 800 sem tóku þátt í rannsókninni. Þar sem tími minn er búinn að þessu sinni, hæstv. forseti, mun ég nota seinni ræðutíma minn til frekari umræðu um málið.

Virðulegi forseti. Þetta er gott mál sem við erum að ræða hér og við erum ekki að ræða það í fyrsta sinn eins og fram kom hjá hv. 2. þm. Suðurkjördæmis, Drífu Hjartardóttur. Í máli hennar kom fram að það var fyrst flutt af fyrrverandi þingmanni, Árna Ragnari Árnasyni, og ég var strax þá meðflutningsmaður á málinu. Mér fannst bæði að hann væri kjarkmikill að flytja málið og mér fannst að rök hans fyrir því að hefja ætti skipulega leit að krabbameini í ristli rétt og féllst á þau og ég er enn þá sannfærð um það. Það er mjög mikilvægt líka að líta til þess hve mikilvægt er að vera með fræðslu um áhættuþætti, eins og fram kemur í greinargerðinni, hvetja til heilbrigðra lífshátta og auk þess sé möguleiki á að skipuleg krabbameinsleit fari fram. Þetta höfum við konurnar þekkt þar sem við höfum búið við það í nokkra áratugi að fram hefur farið skipuleg krabbameinsleit að krabbameini í brjóstum og legi. Ég held að ekki nokkur kona mundi vilja að hætt yrði við þá forvörn sem sú krabbameinsleit er. Þetta hefur verið mikilvægur þáttur í forvarnastarfi fyrir konur. Nú er vitað að krabbamein í ristli er líka það algengt að full ástæða er til að vera með slíkt forvarnastarf sem skipuleg leit er og koma þessari þingsályktun í gegnum þingið. Hv. þm. Drífa Hjartardóttir benti á að deilt væri um réttmæti slíkrar skoðunar eða skimunar. Þau sjónarmið finnast reyndar að ekki sé nægilegt gagn að almennri krabbameinsleit og það eigi líka við um leit að krabbameini í brjóstum og legi, sem við höfum búið við í þann tíma sem ég benti á. En ég býst við að allir þeir sem hafa notið þess að það hafi verið uppgötvað nægilega snemma einmitt vegna þessa forvarnastarfs mundu hafna slíkum sjónarmiðum. Það sem vekur með mér áhyggjur er hversu oft við höfum fjallað um þetta þingmál. Það er tiltölulega einfalt og skýrt. Þeir starfshópar sem hafa verið að skoða málið og flutningsmaður vísaði til komust að sameiginlegri niðurstöðu, mæla eindregið með að farið verði í þessa skipulögðu leit. Samt sem áður hefur þetta ekki náðst í gegn. Við hljótum að velta því fyrir okkur hvað valdi því. Er talið að ekki sé til nóg starfsfólk eða sérfræðingar til að sinna þessu máli ef farið yrði í þá skipulögðu leit sem hér er lögð til á tilteknum aldurshópum? Er það kostnaðurinn sem fælir frá? Eru til nýjustu tölur um kostnað við að fara í þessa skipulögðu leit? Er þetta eitthvað sem væri hægt að taka í áföngum? Er það í raun og veru kostnaðurinn við leitina sem gerir það að verkum að tillagan hefur ekki fengist afgreidd? Liggur það þá fyrir að til séu einhverjar aðrar upplýsingar en þær sem greint er frá í greinargerðinni þar sem segir að starfshópurinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að það sé kostnaðarlega hagkvæmt að fara í skipulagða leit? Það er einnig annað sem ég vil nefna, virðulegi forseti. Þegar við ræddum þetta mál á þeim tíma sem fyrrverandi þingmaður, Árni Ragnar Árnason, flutti málið kom einmitt fram í umræðu að svipað og með gigtarættir virðist vera meiri áhætta í sumum ættum frekar en öðrum. Nokkrar stórar gigtarættir eru þekktar hér á landi og fólk er þá oft meðvitaðra um að kvillar sem upp koma geti kannski hugsanlega verið af slíkum toga. Þannig var það líka upplýst í umræðu að það væri þekkt að svona krabbamein gæti verið ættgengt og að full ástæða væri til að vera á varðbergi. Virðulegi forseti. Ég styð að sjálfsögðu þessa tillögu. Mér finnst það áhyggjuefni hversu oft hún hefur verið flutt og ég ætla að leyfa mér að vonast eftir því að hún fáist a.m.k. skoðuð í nefnd og að hægt verði að kalla til einstaklinga sem geti svarað því hver sé raunkostnaður af því að fara í skipulagða leit að krabbameini í ristli miðað við það sem ávinnst og fá að vita hvort einhverjir aðrir annmarkar eru en hugsanlega kostnaðurinn sem veldur því að tillagan hefur ekki fengist samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari tillögu til þingsályktunar um skipulagða leit að krabbameini í ristli sem er flutt af hv. þingmönnum Drífu Hjartardóttur, Margréti Frímannsdóttur, Ögmundi Jónassyni, Guðjóni A. Kristjánssyni, Halldóri Blöndal, Rannveigu Guðmundsdóttur og Siv Friðleifsdóttur. Með henni fylgir mjög góð og ítarleg greinargerð og fylgiskjöl. Eins og komið hefur fram hefur tillagan áður verið flutt en ekki hlotið samþykki. Hvers vegna veit ég ekki en slæmt er ef áætlaður kostnaður við rannsóknina veldur því að tillagan hefur ekki farið hér áður í gegn. Eins og fram hefur komið er krabbamein í ristli annað algengasta krabbameinið á Íslandi og jafnframt annað í röð þeirra krabbameina sem getur dregið fólk til dauða. Því nauðsynlegt að taka upp forvarnaaðgerðir, t.d. skimun, eins og bent er á í tillögunni. Niðurstöður erlendra rannsókna benda til þess að með skipulegri skimun fyrir ristilkrabba megi fækka dauðsföllum um allt að 33%. Hér er greinilega um árangursríka aðferð að ræða. Auk þess að koma í veg fyrir þær líkamlegu og andlegu þjáningar sem þessi sjúkdómur veldur hefur verið sýnt fram á fjárhagslega hagkvæmni sem fylgir forvarnastarfsemi. Jafnframt hefur komið fram að aukning er á sjúkdómstilfellum og þjóðin er að verða eldri, hún er að verða langlífari. Ég tel því nauðsynlegt að hefja undirbúning að skipulagðri ristilkrabbameinsleit eins og kemur hér skýrt fram í þessari ályktun.

Hæstv. forseti. Ég lýsi fullum stuðningi við tillögu til þingsályktunar um skipulagða leit að krabbameini í ristli. Þingsályktunartillagan er endurflutt en ég hef verið meðflutningsmaður á samsvarandi tillögu áður. Ég tel að tillagan sé vel ígrunduð og vel unnin og mjög mikilvægt sé að fara að undirbúa skipulagða leit að krabbameini í ristli eins og hér er lagt til. Við höfum góða reynslu af skipulagðri leit að krabbameini í brjóstum kvenna og leghálsi en það er Krabbameinsfélag Íslands sem hefur haft veg og vanda af þeirri leit og séð um framkvæmd hennar og skipulag um allt land. Í þessari þingsályktunartillögu er ekkert sagt um hvernig fara eigi í þessa leit eða skimun en til þess að hægt sé að mæla með skimun af þessu tagi þarf hún að vera einföld, örugg og tiltölulega ódýr, meðferðarúrræði þurfa að vera þekkt og árangursrík þannig að til þess að það sé til einhvers að leita að sjúkdómnum sé möguleiki á að meðhöndla hann og lækna. Það hefur sýnt sig í þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið með skimun fyrir krabbameini í ristli, að einföld skimun og leit að blóði í hægðum er árangursrík og enn árangursríkari ef bætt er við ristilspeglun ef blóð finnst. Því tel ég mikilvægt að undirbúa slíka skimun vel og ganga tryggilega frá því hverjir eiga að framkvæma hana. Ég tel mjög mikilvægt að jafnt aðgengi sé fyrir fólk um allt land því að gert er ráð fyrir að þessi skimun sé fyrir alla fimmtíu ára og eldri án einkenna og fyrir einstaklinga óháð aldri sem falla undir ákveðna áhættuhópa sem eru vel skilgreindir í þingsályktunartillögunni. Þetta er því töluverður fjöldi. Ef karlar og konur sinna þessu kalli og fara samkvæmt leiðbeiningum í skimun eftir því sem mælt er með verður talsvert álag á heilsugæslustöðvarnar ef skimunin fer fram þar, sem ég tel að sé í raun og veru rétti starfsvettvangurinn, og því verði að gefa þessari skimun þann tíma að búið sé að tryggja bæði fjármagn og starfsfólk til að sinna þessu verkefni því að það mun valda auknu álagi sem ég tel mig hafa vissu fyrir að verði vel tekið, þ.e. ef starfskraftar eru fyrir hendi. Skimunin er einföld þegar leitað er eftir blóði í hægðum en málið er flóknara þegar kemur að ristilspegluninni. Ég tel að einföld ristilspeglun gæti farið fram á flestum heilsugæslustöðvum eða þá að leitin yrði skipulögð með sama hætti og leit að krabbameini í brjóstum að ferðir sérfræðinga yrðu skipulagðar um allt land. Númer eitt, tvö og þrjú tek ég undir þessa þingsályktunartillögu og vona að undirbúningurinn verði nægur og góður því að núna höfum við bæði tækni til að greina og tækni til að meðhöndla og þar með auka lífslíkur fjölmargra einstaklinga sem annars mundu greinast síðar á ævinni með þennan alvarlega sjúkdóm sem dregur allt of marga til dauða. Fræðsla um áhættuþætti krabbameina er góð forvörn og eins er fræðsla til fólks um einkenni þessa sjúkdóms líka góð forvörn þannig að einstaklingar sem verða varir við blóð í hægðum sinni því og leiti læknis. Þó svo að skimun sé ekki þegar farin í gang er mikilvægt að kynna einkenni ristilkrabbameins. Orsakir krabbameins eru að sumu leyti þekktar og í flestum tilfellum má leita orsakanna í umhverfi okkar, í lífsháttum okkar og svo mun vera með ristilkrabbameinið líka. Því er fræðsla um mataræði og áhættuþætti sem þekktir eru hvað varðar ristilkrabbamein líka mikilvæg. Maðurinn er það sem hann borðar, má kannski segja um þennan sjúkdóm eins og holdafarið. Enn og aftur fagna ég því að þessi þingsályktunartillaga komi fram svo snemma á þinginu að mögulegt verði að vinna hana vel í heilbrigðis- og trygginganefnd og að þess sjáist merki í fjárlagagerðinni að þessi vinna eigi að fara í gang.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir góðar undirtektir við málið. Ég tek undir það sem fram hefur komið um þá mikilvægu krabbameinsleit sem verið hefur fyrir konur í landinu. Leghálskrabbameinsleit hefur verið stunduð í 40 ár og frá 1986 hefur verið skipuleg leit að brjóstakrabbameini. Við vitum hvað þetta hefur skipt miklu máli og hvað það skiptir miklu máli ef krabbamein er á ferðinni að það uppgötvist sem fyrst. Það þekkjum við öll hér. Mikið talað um að slík leit sé dýr og við spyrjum í tillögunni: „Er skimun „góð kaup“? Fáir illkynja sjúkdómar fullnægja nær öllum settum skilyrðum fyrir skimun eins og raunin er með krabbamein í ristli. Þess vegna er oft á tíðum fullyrt að koma megi í veg fyrir þetta krabbamein með réttum aðgerðum. En það kostar fyrirhöfn og fjármuni. Áður hefur verið minnst á aðferðir eins og kostnaðarvirknigreiningu sem notuð er til að meta afleiðingar og kostnað aðgerða sem ætlað er að bæta heilsu almennings. Nýleg skýrsla hagfræðideildar Háskóla Íslands staðfestir hagstætt eða lágt kostnaðarvirknihlutfall á skimun fyrir krabbameini í ristli. Íhlutun sem hefur lágt hlutfall mundi því í þessu samhengi teljast góð kaup og njóta forgangs við ráðstöfun heilbrigðisútgjalda. Þessar niðurstöður eru í samræmi við fyrri og viðameiri erlendar athuganir á kostnaðarvirknigreiningu skimunar fyrir ristilkrabbameini og er hlutfallið lágt. Þar gildir einu hvaða þekktri leitaraðferð er beitt og kostnaðarvirknihlutfallið er lægra en við margar aðrar íhlutanir sem við nú beitum og greiðum fyrir í heilbrigðisþjónustunni.“ Svo vísað sé til vinnuhóps landlæknis þá segir í því áliti að ítarlegar og vandaðar rannsóknir hafi verið gerðar á gagnsemi skipulegrar skimunar fyrir blóði í hægðum með þátttöku nokkur hundruð þúsund einkennalausra einstaklinga á aldrinum 45–75 ára. Niðurstöður eru skýrar og benda eindregið til þess að með slíkri leit megi fækka dauðsföllum vegna sjúkdómsins um allt að fjórðung. Slík leit er jafnframt talin hagstæð þegar miðað er við aðrar forvarnaaðgerðir. Fyrir rúmum tveimur árum birtist grein í erlendu tímariti þar sem reynt var að meta innbyrðis mikilvægi ýmissa forvarnaaðgerða. Litið var bæði til forvarnagildis aðgerðanna og hlutfalls kostnaðar og virkni. Höfundar gáfu forvarnaaðgerðum stig á grundvelli þessarar úttektar. Meðal þeirra aðgerða sem fengu 8 eða fleiri stig af 10 mögulegum voru ungbarnabólusetningar, tóbaksvarnir, sjónpróf hjá 65 ára og eldri, vímuvarnir hjá unglingum, skimun fyrir leghálskrabbameini, skimun fyrir ristilkrabbameini, PKU- og TSH-skimun hjá nýburum, háþrýstingsleit og inflúensubólusetningar. Víða í Evrópu, t.d. í Þýskalandi, Ítalíu, Póllandi, Tékklandi og Frakklandi, hafa heilbrigðisyfirvöld tekið einarða afstöðu með ristilkrabbameinsleit og greiða fyrir hana. Heilbrigðisnefnd Evrópusambandsins hefur nú hvatt heilbrigðisyfirvöld aðildarlanda til að beita sér fyrir slíkri skimun. Hagfræðistofnun áætlaði kostnað vegna leitar í aldurshópnum 50–75 ára á bilinu 117–147 millj. kr. Var þá gert ráð fyrir að 38 þúsund manns undirgengjust skimun, 3.000 ristilspeglanir yrðu gerðar og 64 tilvik fyndust. Vitað er að um fjórðungur fólks á þessum aldri er með sepa og má áætla að slíkt fyndist þá hjá um 750 manns með ristilspeglun. Vitað er að um 6% sepa í ristli geta leitt til krabbameins sem í þessu tilviki svarar til um 45 manns. Má því gera ráð fyrir, séu separ með forstigum krabbameins teknir með í reikninginn, að 110 manns greindust með krabbamein eða forstig á grundvelli framangreindrar skimunar. Kostnaður við að finna hvert tilvik yrði því um 1,4 millj. kr. Vinnuhópurinn mælir því með: 1. skimun á tveggja ára fresti, 2. skimun í aldurshópnum 55–70 ára, 3. að leitin sé skipuleg, þ.e. að boðun, skimun, skráning og eftirlit verði miðstýrð, 4. gerð skrár fyrir einstaklinga sem eru í mikilli áhættu. Hvert stefnir? Flestir eru sammála um að ekki sé lengur réttlætanlegt að hika við að ráðleggja skimun fyrir þessu krabbameini. Sem stendur er fyrst og fremst deilt um „bestu“ aðferðina en því hefur einnig verið haldið fram að besta aðferðin sé raunverulega sú sem beitt er. Í mörgum löndum, eins og ég greindi frá áðan, hafa heilbrigðisyfirvöld tekið einarða afstöðu. Þau mæla með skimun fyrir þessu krabbameini og greiða að fullu fyrir ákveðnar skimunaraðferðir. Þá hafa Finnar hafið skipulega skimun (23. september 2004) og bresk heilbrigðisyfirvöld hafa gefið vilyrði um að hefja slíka skimun eða leit í byrjun árs 2006. Danir eru að huga að því að hefja skimun á næsta ári. Þá hafa ýmis fagfélög og samtök, bæði í Bandaríkjunum og Evrópu, mælt með markvissum fræðsluaðgerðum og skimun fyrir þessu krabbameini. Bandaríkjamenn eru þjóða ötulastir á þessu sviði en þar í landi hafa sérfræðingar á liðnum árum merkt lægri tíðni ristilkrabbameina og færri dauðsföll af þeim sökum. Þar í landi álykta menn að öflug fræðsla og hvatning til fólks yfir fimmtugu um að koma í skoðun hafi skilað tilætluðum árangri. Þar hefur lengi verið lögð áhersla á baráttuna gegn þessu krabbameini og nú eru Evrópuríkin farin að gera sér grein fyrir nauðsyn þess að gera slíkt hið sama. Heilbrigðisnefnd Evrópusambandsins hefur hvatt heilbrigðisyfirvöld í aðildarlöndunum til að beita sér fyrir skimun að þessu krabbameini, ásamt skimun fyrir legháls- og brjóstakrabbameini. Nefndin hefur og tekið skimun fyrir ristilkrabbameini upp í endurskoðuðum tilmælum, sýnum og reglum í baráttunni gegn krabbameini (European Code Against Cancer). Það er athyglisvert að þetta er í fyrsta sinn sem mælt er með skimunaraðgerðum er beinast að karlmönnum. Mikilvægt er að hugað sé vel að kostnaðarvirknigreiningunni og árangursmati á greiningu og meðferð á ristilkrabbameini og væntanlegri fjölgun tilfella á næstu áratugum. Íslendingar geta í rauninni tekið forustu á þessum vettvangi vegna mikillar kunnáttu og reynslu af skimunaraðgerðum sem framkvæmdar hafa verið hér á landi í áratugi með einstökum árangri. Mikið og gott forvarnastarf á ýmsum sviðum hefur verið unnið hér á landi í mörg ár. Í þessum verkefnum hefur bestu þekkingu á hverjum tíma verið beitt og áhersla lögð á bættan lífsstíl, þ.e. hollt mataræði, reykleysi, góða hreyfingu og stjórn á líkamsþyngd. Það er skynsamlegt að beita fræðslu og aðgerðum til að auka lífsgæði og forða fólki frá sjúkdómum. Orðatiltækið „of seint er að byrgja brunninn, þá barnið er dottið ofan í“ segir allt sem segja þarf. Það er eðlilegt að nútímafólk spyrji: Hvað get ég gert til að auka lífsgæði mín og forðast sjúkdóma? Þá verðum við að vera reiðubúin að liðsinna því með jákvæðu hugarfari og miðla þeirri þekkingu sem fyrir liggur á hverjum tíma. Fortölur og neikvæð viðhorf gagnast ekki fólki á tímum aukinnar þekkingar og framfara í læknavísindum. Fræðsla til almennings er lykilatriði í baráttunni gegn þessum sjúkdómi. Fyrir tveimur árum var farið í fræðsluátak sem gekk undir nafninu Vitundarvakning gegn ristilkrabbameini. Gallup-könnun sem gerð var skömmu áður opinberaði vanþekkingu okkar hér á landi á þessu algenga krabbameini. Í könnun sem gerð var í Austurríki kom í ljós að aðspurðir óttuðust jafnmikið dauða vegna slysfara og krabbameina. Þessar dauðaorsakir óttuðust aðspurðir líka mest. Hins vegar er athyglisvert, þegar rýnt er í tölfræðina, að venjulegur Evrópubúi er í 2,5 sinnum meiri áhættu að deyja af völdum ristilkrabbameins en að deyja í umferðarslysi. Skimun er því fyllilega tímabær og tímabært að beita markvissum aðgerðum með fræðslu, forvörnum og skimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi sem er önnur algengasta dánarorsök af völdum krabbameina hér á landi. Mannslífum verður bjargað og með betri meðferð batna horfur fólks og lífsgæði. Rök gegn forvarnaaðgerðum sem beinast að krabbameini í ristli og endaþarmi verða að vera mjög sterk í ljósi þeirrar þekkingar sem nú liggur fyrir varðandi þennan sjúkdóm. Nýgengi sjúkdómsins fer vaxandi og vegna vaxandi aldurs þjóðarinnar munum við verða fyrir auknum búsifjum af hans völdum í náinni framtíð. Hér á landi er áratuga reynsla á sviði skipulagðrar leitarstarfsemi að krabbameinum. Þá þekkingu og reynslu ber að nýta og mun það auðvelda allar aðgerðir á þessu sviði. Með slíkt veganesti getum við verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar í baráttunni gegn þessum banvæna sjúkdómi sem fer ekki í manngreinarálit, getur brugðið fæti fyrir okkur öll og kemur alltaf á óvart. Hæstv. forseti. Að loknum þessum umræðum óska ég eftir að þingsályktunartillögunni verði vísað til heilbrigðis- og trygginganefndar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Frumvarpið lýtur fyrst og fremst að því að markaður sé rammi í lögum um stærð framleiðslueininga, fyrst og fremst til að tryggja framleiðsluöryggið en einnig til að tryggja gæði framleiðslunnar og að þau markmið fari saman við stefnu stjórnvalda í landbúnaðarmálum og í takt við almannahag. Tillögugreinin hljóðar svo: „Á eftir 1. málsl. 1. mgr. 53. gr. laganna koma tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Sami aðili getur að hámarki verið handhafi réttar til beingreiðslna sem svara til 1% af heildargreiðslumarki. Einkahlutafélag getur því aðeins verið handhafi réttar til beingreiðslna samkvæmt greiðslumarki að ábúandi á viðkomandi lögbýli eigi að minnsta kosti 10% hlutafjár og fari með að minnsta kosti 50% atkvæða í félaginu.“ Þetta frumvarp var lagt fram á síðasta þingi en komst þá ekki á dagskrá. Það er því endurflutt. Á árunum 1996–2004 fækkaði kúabúum á Íslandi úr 1.291 í 854 eða um 34%. Nýjustu tölur fyrir árið 2005 sýna að fjöldi kúabúa á landinu er kominn niður fyrir 800. Meðalframleiðsla á bú jókst á sama tíma um 67%. Þessari þróun hefur fylgt mikil tilfærsla á greiðslumarki í mjólkurframleiðslu og verð á greiðslumarki hefur að sama skapi hækkað gífurlega hin síðustu ár. Mesta hreyfingin á greiðslumarkinu er hjá stærri búunum, eins og sést á því að í árslok 2003 voru þau 140 kúabú sem höfðu hvorki keypt né selt greiðslumark frá árinu 1992 að meðaltali með rúmlega 65.000 lítra, sem er rétt rúmur helmingur af framleiðslu meðalbúsins árið 2003. Þá var enn um fjórðungur kúabænda í landinu með greiðslumark innan við 100.000 lítra. Af þessu sést greinilega að það eru stærri búin sem stækka mest. Margar ástæður eru fyrir samþjöppun á greiðslumarki í mjólk undanfarin 10–12 ár. Þar má nefna kröfur um hagræðingu, ný viðhorf til aðbúnaðar búfjár, auknar gæðakröfur til mjólkurframleiðenda, fólksfækkun í sveitum, fækkun mjólkursamlaga, vélvæðingu í búskap og, síðast en ekki síst, hið geysiháa verð á greiðslumarki og hækkandi verð á bújörðum á frjálsum markaði. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því litið að réttur til beingreiðslna, þ.e. greiðslna sem ríkið greiðir til framleiðenda vegna mjólkurframleiðslu er takmörkuð auðlind, þ.e. hún er bundin í samningum við ákveðið fjármagn miðað við ákveðinn fjölda lítra. Mikil eftirspurn og hátt verð hafa að undanförnu breytt miklu um möguleika þeirra sem vilja starfa við kúabúskap til að hasla sér völl í greininni. Ekki er einungis að nýliðun sé nær útilokuð, því svo mikið fjármagn þarf til að bæta verulega við greiðslumark hvers starfandi bús að sífellt færri eiga þess kost nema með mikilli skuldsetningu. Enda eru mörg kúabú nú á landinu orðin afar skuldsett. Þróunin minnir óneitanlega sífellt meira á framvindu mála í sjávarútvegi eftir að verslun með aflamark var gefin frjáls. Ekki þarf að tíunda hér þær harðvítugu deilur sem urðu og standa enn um eignarhald á veiðiheimildum í sjávarútvegi. Það mál er reyndar óleyst enn og við vitum að margar byggðir blæða fyrir þá stefnu sem þar ríkir. Ljóst er að viðlíka ástand í landbúnaði mundi gerbreyta viðhorfum landsmanna til stuðnings við innlenda framleiðslu. Sú bærilega sátt sem hefur til þessa ríkt um íslenskan land búnað vegna atvinnu-, byggða- og öryggissjónarmiða hvílir fyrst og síðast á þeim grunni að framleiðslan sé á höndum fjölskyldubúa en ekki verksmiðjubúa, sem þekkt eru frá öðrum löndum. Stefnan hér hefur verið sú að búvöruframleiðslan haldist í fjölskyldurekstri í öllum meginatriðum. Jafnframt liggur í augum uppi að þróun mjólkurframleiðslunnar í átt til færri og stærri búa fylgir vaxandi áhætta eftir því sem sú samþjöppun gengur lengra. Áföll af einhverju tagi hjá örfáum stórframleiðendum geta sett framboð á innlendum mjólkurvörum í uppnám þegar einstök bú standa undir mjög stórum hluta mjólkurframleiðslunnar í landinu. Hér er því lagt til að sami handhafi geti að hámarki farið með 1% af heildargreiðslumarki. Velta má fyrir sér hversu hátt slíkt hlutfall á að vera. Markmið frumvarpsins er að takmarka samþjöppun á rétti til beingreiðslna og koma í veg fyrir að hátt verð á greiðslumarki geri minni framleiðendum ókleift að stækka við sig. Enn fremur að stuðla að því að þeir fjármunir sem ætlaðir eru til að treysta undirstöður búvöruframleiðslunnar, byggð og atvinnulíf í dreifbýli skili sér til starfandi bænda en séu ekki teknir til annarra nota af kaupsýslumönnum. Þessi mál hafa mjög verið til umræðu meðal bænda og má í því sambandi benda á erindi Búnaðarsambands Skagfirðinga og Svínaræktarfélags Íslands til búnaðarþings árið 2004. Búnaðarþing ályktaði þá sérstaklega um ákveðna þætti þessa máls. Landssamband sauðfjárbænda ályktaði jafnframt um málið á aðalfundi sínum í vor. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna aðeins í þær ályktanir sem snerta þetta: Í erindi til búnaðarþings í janúar 2004 ályktar Búnaðarsamband Skagfirðinga: „Bændafundur haldinn í Svaðastöðum, 21. janúar 2004, beinir eftirfarandi til búnaðarþings og búgreinafélaga: Nú liggur fyrir að gera og/eða endurskoða samninga um rekstrarumhverfi fyrir nautgriparækt, sauðfjárrækt og loðdýrarækt. Í þeirri samningagerð telur fundurinn að meginmarkmið eigi að vera: 1. Að það fjármagn sem ríkið leggur fram verði notað til að viðhalda og efla byggð í sveitum landsins. 2. Stuðla að því að fjármagnið renni til framleiðslunnar á hverjum tíma og verði raunverulegar tekjur fyrir starfandi bændur.“ Því er þessi ályktun sett fram að þær beingreiðslur sem renna, t.d. til mjólkurframleiðslunnar, eru bundnar við framleidda lítra. En þar er ekki nein takmörkun á stærð búa til þess að njóta réttarins til beingreiðslna. Við samþjöppun á framleiðsluréttinum verða framleiðendur bara færri og byggðin getur af þeim orsökum skroppið saman. Um þetta er Búnaðarsamband Skagfirðinga að álykta, að það geti ekki verið tilgangur ríkisins með beingreiðslum að setja bú með beinum eða óbeinum hætti í eyði. Svínaræktarfélag Íslands ályktaði um þessi mál í mars 2004, en í svínaræktinni er framleiðslan komin á örfárra manna hendur. Mörgum kann að finnast það skondið en ég held að KB-banki sé langstærsti svínabóndi landsins. Það er í sjálfu sér umhugsunarvert þegar fjármálastofnanir stunda landbúnaðarframleiðslu árum saman og eru jafnvel í samkeppnisrekstri eins og í svínarækt. En þannig er þetta. Það hefur orðið gríðarlega hröð fækkun í framleiðslu svínakjöts og því ærin ástæða til að hafa af því áhyggjur út frá öryggissjónarmiði, ef við ætlumst til þess að innlend framleiðsla fullnægi innlendri eftirspurn eftir þeirri vöru. Ályktun Svínaræktarfélags Íslands var svohljóðandi: „Framleiðsluöryggi, samkeppni og sjálfbær þróun í íslenskum landbúnaði. Búnaðarþing 2004 samþykkir að beina þeim tilmælum til stjórnvalda að skipuð verði nefnd til að kanna umgjörð og starfsskilyrði kjötframleiðslunnar í landinu. Markmiðið verði að leita leiða til að tryggja, eftir því sem unnt er, að íslensk kjötframleiðsla verði rekin á forsendum sjálfbærrar þróunar og að framleiðendur og neytendur búi við ákveðið framleiðsluöryggi og lágmarkssamkeppnisskilyrði. Reynt verði að finna leiðir til að hindra fákeppni í kjötframleiðslu hér á landi. Sérstaklega verði hugað að eftirfarandi: 1. Að sett verði þak á hámarkshlutdeild hverrar framleiðslueiningar innan sömu framleiðslugreinar, í því skyni að ná fram markmiðum um framleiðsluöryggi og til að hindra fákeppni.“ Það er athyglisvert, herra forseti, að þarna er verið að benda á að framleiðslan geti verið komin á svo fáar hendur að öryggi hennar gagnvart neytendum geti verið í hættu. Það þarf ekki nema að upp komi veiki á einu búi sem er með stóran hluta af framleiðslunni og vara þaðan gæti ekki farið á markað. Þarna er því verið að benda á að öryggi neytenda þeirrar vöru geti verið ógnað ef hún er komin á of fárra manna hendur. Í öðru lagi segir í ályktun Svínaræktarfélags Íslands: „2. Að komið verði á fót sérstöku innra eftirliti með því að vara sé ekki seld langtímum saman undir sannanlegu kostnaðarverði. Jafnframt verði hugað að breytingum á samkeppnislögum í sama tilgangi.“ Við höfum rætt þetta atriði áður á Alþingi, þ.e. hvaða ógn getur stafað af því þegar framleiðsla ákveðinnar vöru er komin í hendur mjög fárra aðila. Þá er í rauninni ekki nein samkeppni lengur og ekki síst eins og við höfum mátt búa við þegar bankar og fjármálastofnanir hafa yfirtekið stór bú eins og í svínakjötsframleiðslunni og þess eru reyndar líka dæmi í kjúklinga- og eggjaframleiðslu að bankar og fjármálastofnanir hafi yfirtekið búin og rekið þau áfram í samkeppni við bændur sem reka bú sín á rekstrarlegum forsendum. Þessar fjármálastofnanir eða aðrir slíkir stóraðilar geta leyft sér að bjóða fram vöruna á undirverði í takmarkaðan tíma til þess að styrkja samkeppnisstöðu sína. Slíkt er afar óréttmætt og ætti náttúrlega ekki að vera heimilt enda eru víða erlendis skorður við því að það megi til lengri tíma undirbjóða vörur sem eru á samkeppnismarkaði eða selja þær undir framleiðslukostnaðarverði, eins og við máttum upplifa á kjötmarkaðnum fyrir nokkrum missirum. Þetta getur vofað yfir okkur hvenær sem er þegar framleiðslan er komin á örfárra manna hendur, í hendur örfárra fyrirtækja sem geta leyft sér að dumpa verðinu niður tímabundið til þess að ná markaði. Við þessu er varað í samþykkt Svínaræktarfélags Íslands. Þar er einnig lögð áhersla á að öll kjötframleiðsla í landinu lúti sömu grundvallarskilyrðum varðandi starfsleyfi og að skilyrði verði sett í starfsleyfi bús um að það hafi yfir að ráða nægilega stóru landi til að dreifa á búfjáráburði í samræmi við íslenskar aðstæður. Þarna er verið að vitna til gríðarlegs máls varðandi svínabúin og að einhverju leyti líka varðandi kjúklingabúin. En fyrst og fremst varðar þetta svínabúin þannig að verði þau mjög stór eiga að gilda reglur um hvernig farið skuli með mykjuna frá þeim. Erlendis er krafist að hvert bú hafi yfir að ráða það miklu landi til dreifingar eða hafi samninga um dreifingu á þessum búfjáráburði að engin hætta eða mengun geti stafað af. Slíkar reglur eru ekki til hér og engin eftirfylgni eftir að svo sé. Þetta er eitt af því sem þeir benda á að þurfi að huga að þegar búin eru orðin stór og þeir leggja til að tekin séu upp starfsleyfi þar sem m.a. er kveðið á um þessa þætti. Þetta hefur áður verið rætt í þingsölum varðandi svínabúin, um dreifingu eða meðferð á úrgangi, mykju og öðru frá þeim og mér vitanlega hafa ekki komið neinar viðhlítandi reglur um það né yfirlýsing um að fullnægjandi ástand sé á þeim búum sem núna eru rekin. Þetta bendir Svínaræktarfélag Íslands á varðandi hættuna sem verður við samþjöppun og fákeppni í framleiðslu landbúnaðarvara. Í ályktun frá búnaðarþingi frá í mars árið 2004 segir eftirfarandi: „Búnaðarþing árið 2004 beinir því til landbúnaðarráðherra að skipuð verði nefnd til að kanna umgjörð og starfsskilyrði landbúnaðarins. Markmiðið verði að tryggja, eftir því sem unnt er, að íslenskir framleiðendur og neytendur búi við ákveðið framleiðsluöryggi. Sérstaklega verði hugað að eftirfarandi: „1. Að sett verði hámarkshlutdeild einstaka framleiðslueininga innan hverrar framleiðslugreinar, byggt á öryggis- og umhverfissjónarmiðum fyrir neytendur og framleiðendur.“ Það er viss stefnubreyting sem þarna er ýjað að í ályktun búnaðarþings, að fákeppni, stærð bús, hlutfallsleg stærð bús miðað við heildarframleiðsluna og þörf neytenda geti ógnað öryggi neytenda, geti líka ógnað gæðum vörunnar, geti líka ógnað umhverfisþáttum framleiðslunnar og að þessu þurfi landbúnaðarframleiðslan að huga en hefur gert mjög takmarkað til þessa. Það verður að segjast, því miður, herra forseti. „2. Að opinbert eftirlit með búvöruframleiðslu verði samræmt um land allt. Einnig að skilyrði starfsleyfa verði samræmd í þeim greinum þar sem þeirra er krafist.“ Varðandi starfsleyfin til að reka bú þá er þarna aftur áréttað hversu veik umgjörð búrekstursins er að setja þurfi ákvæði um starfsleyfi þar sem kveðið er á um öryggi og gæði framleiðslunnar og síðan hina ýmsu umhverfisþætti sem verða að vera í lagi til að landbúnaðarframleiðslan falli að þeim kröfum sem við gerum. Við skulum líka vera minnug þess að Ísland og íslensk stjórnvöld hafa undirgengist skuldbindingar um að landbúnaðarframleiðslan sem og önnur framleiðsla lúti og sé gerð samkvæmt lögmálum um sjálfbæra þróun. Þetta höfum við undirritað en í þeim ályktunum sem ég er að lesa upp er bent mjög rækilega á að það skortir verulega á að sú umgjörð sem við höfum sett landbúnaðarframleiðslunni uppfylli þær reglur og kröfur sem sjálfbær þróun gerir til öryggissjónarmiða og umhverfisþátta framleiðslunnar. Enda segir líka áfram í ályktun búnaðarþings frá 2004: „3. Að starfsleyfisskyld bú geti sýnt fram á að þau hafi nægilegt land til dreifingar á búfjáráburði, eða að þau geti ráðstafað honum á annan viðunandi hátt, í samræmi við íslenskar aðstæður og umhverfissjónarmið.“ Þarna áréttar einnig búnaðarþing og tekur undir ályktanir Svínaræktarfélags Íslands um þessi umhverfisskilyrði sem hvert bú verði að hafa til þess að hafa starfsleyfi. Aðalfundur Landssamtaka sauðfjárbænda, 7.–8. apríl árið 2005, ályktar einnig um þetta mál en þar segir, með leyfi forseta: „Skilyrði fyrir greiðslum úr sauðfjársamningi er að greiðsluþegi hafi fasta búsetu á svæðinu (innan 50 km) þar sem framleiðslan fer fram. Sé sauðfjárbú rekið af lögaðila skal einn af eigendum, sem á að lágmarki 25% af félaginu, hafa búsetu á svæðinu þar sem framleiðslan fer fram.“ Þarna eru Landssamtök sauðfjárbænda að hnykkja á nákvæmlega sömu atriðum og aðrir eins og t.d. í Svínaræktarfélag Íslands sem ég vitnaði í. Landssamtökin kalla eftir lögum og reglum til að starfa eftir varðandi þau atriði sem ég hef hér minnst á, framleiðsluöryggisatriði, búsetuatriði, umhverfisatriði og öryggi gagnvart neytendum. Búnaðarþing ályktar einnig ítrekað um málið 6.–10. mars árið 2005. Í ályktun búnaðarþings stendur: „Búnaðarþing 2005 beinir því til stjórnar Bændasamtaka Íslands að skipa starfshóp sem fái það hlutverk að meta hvort setja eigi reglur, og þá hvers konar, um hámarkshlutdeild framleiðslueininga í beingreiðslum í landbúnaði. Hópurinn fái enn fremur það hlutverk að meta hvort þörf sé á aðgerðum sem beinast gegn samþjöppun á eignarhaldi bújarða. Stjórn Bændasamtaka Íslands leiti eftir því við Landssamband kúabænda, Landssamtök sauðfjárbænda og Samband garðyrkjubænda að þau tilnefni einn mann hvert í starfshópinn og að tveir komi frá stjórn Bændasamtaka Íslands.“ Búnaðarþing sem haldið var á síðastliðnum vetri ákvað að setja niður formlegan starfshóp í málið til að fara yfir þessi atriði, þessa umgjörð, hvort setja eigi reglur um hlutfallslegar hámarksstærðir á búum, hvort það sé verjandi og rétt að beingreiðslur ríkisins fari til framleiðslueininga í landbúnaði, mjólkur- og sauðfjárframleiðslu óháð bústærð, eða hvort setja eigi þar einhverjar skorður við. Ég er þeirrar skoðunar og hef heyrt það hjá fleirum að setja ætti ákveðnar skorður, beingreiðslur í landbúnaði ættu að miðast upp að einhverri ákveðinni bústærð en trappast síðan niður og hverfa þegar bústærð fer yfir ákveðið mark þannig að ríkið sé ekki að styðja við slíkan stórbúrekstur, það verði að vera innri hagkvæmni sem drífur það áfram. En að sjálfsögðu verður að setja öll önnur umhverfisatriði og öryggisatriði varðandi framleiðsluna í forgrunn. Herra forseti. Það er því alveg augljóst að flestöll samtök bænda vilja að tekið verði á þessum málum og ég hef því í því frumvarpi sem ég legg hér fram lagt til að það verði gert. Ég legg til varðandi t.d. mjólkurframleiðsluna að mörkin séu að einn framleiðandi megi bara eiga 1% af heildargreiðslumarki í mjólkurframleiðslunni. Það þýðir að rúmlega ein milljón lítra á bú sé sett sem hámark. Það er mjög brýnt að setja slík mörk hvort sem það er sú stærð eða önnur sem mönnum finnst ásættanleg. Við heyrum nú talað um að einstakir aðilar séu að kaupa upp framleiðslurétt bæði í mjólkurframleiðslu og sauðfjárframleiðslu og geti m.a. fært þá framleiðslu á milli búa. Ef sú aðgerð gengur of langt getur hún stefnt framleiðsluörygginu í hættu, hún getur stefnt þeim gæðakröfum sem gerðar eru í mjólkurframleiðslunni í hættu og hún getur einnig stefnt framleiðsluöryggi og gæðaöryggi á vörunni gagnvart neytendum í hættu. Ég tel mjög mikilvægt að tekið sé á þessum þremur atriðum. Ýmis önnur atriði sem tengjast þessu væri vert að ræða. Það væri vert að ræða hversu rétt sú þróun sé að fyrirtæki eða einstaklingar kaupi upp jarðir og safni framleiðslurétti, t.d. ef sami aðili er kominn með verulega stóran hluta af framleiðslurétti í mjólk. Hann er þá ekki aðeins farinn að geta haft áhrif á framleiðsluöryggið heldur er hann þá einnig orðinn stærri eigandi í viðkomandi afurðasölufyrirtæki. Eins og við vitum eru afurðastöðvar bænda eins og mjólkurstöðvarnar efnuð og sterk fyrirtæki og hafa mjög sterka eiginfjárstöðu. Þannig geta einstaklingar sem komast yfir stóran hlut í mjólkurframleiðslunni aukið rétt sinn í því fyrirtæki og síðan farið að gera hærri arðsemiskröfur og óska eftir útgreiðslu á arði. Ég ætla þó ekki að gera þetta að aðalumtalsefni hér heldur, eins og ég hef gert, það sem lýtur að öryggi gagnvart framleiðendum og neytendum og því að varan sé framleidd hér á landi í sátt við umhverfið samkvæmt lögmálum um sjálfbæra þróun sem íslensk stjórnvöld hafa undirgengist. Frú forseti. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur einmitt flutt tillögur í þinginu varðandi landbúnaðinn sem lúta að þessum þáttum málsins. Ég nefni tillögu sem við fluttum um nýjan grundvöll búvöruframleiðslunnar og stuðning við byggð í sveitum þar sem farið er inn á það að ríkið og samfélagið standi að öðrum stuðningsaðgerðum við atvinnulíf og búsetu í sveitum en magntengdum greiðslum. Í því frumvarpi sem ég legg fram er lögð áhersla á að marka þurfi þessum framleiðslugreinum í landbúnaði ákveðinn sess, ákveðinn ramma þar sem hagsmunir neytenda og þjóðarinnar eru hafðir í fyrirrúmi. Frú forseti. Að lokinni umræðu óska ég eftir að frumvarpi mínu verði vísað til hv. landbúnaðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég tel að þetta frumvarp til laga um að setja skorður á beingreiðslur og stærð búa sé algjörlega ótímabært. Ég vil leiðrétta hv. þm. Jón Bjarnason þar sem hann segir að verð á mjólkurkvóta hafi farið mjög hækkandi. Það gerðist í nokkur ár en nú er svo komið að lítrinn í mjólkurkvóta hefur farið hraðlækkandi vegna þess að mikil eftirspurn er orðin eftir mjólk og það er miklu meiri sala á mjólk og mjólkurafurðum en var fyrir nokkrum árum. Ég tel að framboð og eftirspurn eigi að fá að ráða þarna og sá háttur sem hefur verið hafður á varðandi mjólkurframleiðsluna sé afskaplega mikilvægur. Það er alls ekki komið að þeim tímapunkti að það þurfi að fara að setja skorður við stærð búa. Ég held að það sé ekki eitt einasta bú í landinu sem er með eina milljón mjólkurlítra í framleiðslu. Ég held að hlutirnir verði bara að fá að þróast af sjálfu sér og ekki verði farið að setja lög um stærð búa fyrr en það verður í augsýn að þess þurfi. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann ætli að setja líka stærðarskorður við fjárbú á landinu, fyrst hann vitnaði svona mikið í sauðfjárræktina, og eins á svínabú og hvaða stærðir hann sé þá með í huga í þeim greinum.

Frú forseti. Lögmál framboðs og eftirspurnar óheft getur svo sem gilt um vöru sem hægt er að sækja á stóran markað. Við höfum hingað til gert ráð fyrir að Íslendingar verði sjálfum sér nógir um mjólk og mjólkurvörur, það þyrfti ekki að flytja þær inn, ekki a.m.k. dagvörurnar. Það þýðir að við erum með ákveðinn grunn hér sem við viljum byggja upp. Það er alveg hárrétt hjá þingmanninum að það er alvarlegt núna ef framleiðslan annar ekki eftirspurn því að það ýtir þá undir að farið verði að kalla á innflutning á mjólkurafurðum. Ein ástæðan fyrir því einmitt hve erfiðlega gengur að aðlagast þessari aukningu núna er hve búin eru orðin fá. Stærstu búin sem standa undir mestu framleiðslunni hafa mjög litla möguleika til þess að auka framleiðsluna því að þau hafa þegar sett framleiðsluna í topp. Ég tel ekki rétt og spyr þingmanninn hvort hún telji að ríkið eigi að koma með magntengdar beingreiðslur, óháð stærð búa, alveg út í hið óendanlega. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég var einmitt að vitna áðan í samtök bænda um að mjög nauðsynlegt sé að skoða þessi mál, fara yfir þau og hvort ekki sé rétt að setja þarna ákveðin mörk sem ekki er þá þegar búið að sprengja og þess vegna ætti að vera hægt að koma þeim til framkvæmda. Ég tel, frú forseti, mjög mikilvægt að þetta mál fái vandaða meðferð og umfjöllun eins og samtök bænda kalla eftir.

Hæstv. forseti. Ég held að engin hætta sé á því að við þurfum að fara að flytja inn mjólk því að þannig hefur það verið að við höfum ekki getað framleitt meira en 105 milljónir mjólkurlítra á ári. Verið er að hækka það núna upp í 108 milljón lítra, að mig minnir, en það er ekki vegna þess að annars þurfi að kalla á innflutning. Eins og hv. þingmaður hlýtur að vita hafa menn haft einmitt þær þröngu skorður að hafa ekki getað framleitt eins mikið og þeir hafa viljað og hafa oft og tíðum orðið jafnvel að hella niður mjólk eða senda hana í mjólkurbúin án þess að fá nema lítinn hluta afurðaverðs fyrir mjólkina af því að ekki hefur verið beingreiðsla fyrir henni. Ég held því að hv. þingmaður þurfi ekki að óttast það. Aðeins til að geta þess hvað varðar beingreiðslur í mjólk þá eru þær afskaplega gegnsæjar og þetta er gegnsætt og gott kerfi. Ríkið veit nákvæmlega hvað það er að kaupa og ég held að það væri ekki gæfuspor að fara í sömu spor og Evrópusambandið gerir, að greiða út á eitthvað ótilgreint. Þetta kerfi okkar hefur verið mjög gott og ég vil minna á að mjólkurafurðir hafa ekki hækkað í verði núna síðustu ár. Tvö til þrjú ár hefur verið sama verð á mjólk og mjólkurafurðum sem bendir til þess að mjólkuriðnaðurinn hefur ákveðið að taka þátt í því að halda við stöðugleika í landinu.

Frú forseti. Hv. þm. Drífa Hjartardóttir er þá bara á annarri skoðun en samtök bænda sem telja að huga eigi að þessum málum og huga einmitt að hlutfallslegum stærðarmörkum og betra sé að gera það fyrr en seinna. Mér kemur á óvart ef hv. þingmaður hefur ekki heyrt áhyggjuraddir úti um land yfir samþjöppun á greiðslumarki í bæði mjólk og sauðfé og uppkaup á jörðum, margar jarðir í hendur sama aðila. Mér kemur á óvart ef hv. þingmaður hefur ekki heyrt það. Hér er verið að leggja til að út frá hagsmunum neytenda, hagsmunum framleiðenda og einnig samkvæmt pólitískum markmiðum stjórnvalda um byggð og búsetu í sveitum verði hugað að setningu laga sem takmarka hlutfallslega stærð búa. Ég bendi á, frú forseti, hvað gerðist ef mjólkurframleiðslan væri komin að stórum hluta á nokkur stór bú og síðan kæmu þar upp veikindi þannig að það þyrfti að loka. Ég bendi á að reglurnar núna eru þannig að komi upp eitthvað á búi getur búið ekki lagt inn í heila viku og það getur haft áhrif bæði á framboð vörunnar til neytenda og vinnslu viðkomandi mjólkurstöðvar. Það er einmitt þetta öryggi neytenda sem ég tel að bændur og landbúnaðarframleiðsla eigi að hafa í fyrirrúmi. Þess vegna er þetta frumvarp flutt.

Frú forseti. Við í Frjálslynda flokknum berum hag hinna dreifðu byggða mjög fyrir brjósti og við teljum að þetta frumvarp eigi fullan rétt á sér og umræðan sem hér fer fram er mjög þörf, sérstaklega hvað það varðar hvað ríkið á að styrkja hvern og einn framleiðanda, hvað ríkið á að styrkja hvern og einn ábúanda mikið. Við teljum að þær skorður sem reistar eru í frumvarpi séu jafnvel of háar. Eitt prósent er að mínu viti nálægt 45 milljónum. Ég botna ekkert í því sem kom fram hjá hv. formanni landbúnaðarnefndar að finnast það vera of miklar takmarkanir. Ég held einmitt að ef við ætlum að hafa sátt um þetta kerfi, styrktarkerfið í landbúnaði, þá þurfi það að vera markmiðið að það nái til sem flestra, að við höfum ekki búin það stór að fólki ofbjóði sem er að borga skatta og það fari jafnvel 45 milljónir á einstaka bú. Þess vegna langar mig að beina þeirri spurningu til hv. þm. Jóns Bjarnasonar hvort þetta ætti ekki að vera lægra en 1%, því mér sýnist þetta vera um 45 milljónir.

Frú forseti. Ég þakka fyrir stuðningsorð hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar og veit að hann í starfi sínu sem heilbrigðisfulltrúi þekkir líka þann aðbúnað sem þarf að vera við framleiðslu á matvörum og þau umhverfisatriði sem þar þarf að taka tillit til. Það sem lagt er til varðandi mjólkurframleiðsluna er að eitt bú á einum stað fari ekki yfir nálægt 1% af heildargreiðslumarkinu sem núna er um 105 milljónir lítra. Reyndar er búið að auka heimildina núna upp í 114, en það er bara tímabundið, það er ekki hluti af samningnum við ríkið, heldur eru það afurðastöðvarnar sem greiða fyrir þá umframframleiðslu, þ.e. sem er umfram þann samning. Það má vel vera að 1% sé of hátt eða of lágt. Ég er ekki hér að gefa neinn endanlegan dóm um það. Ég legg þetta til en færa má rök fyrir einhverju öðru, 1,1, 1,2, 1,5, 0,8, það má velta því fyrir sér. En meginmálið er: Til að uppfylla kröfur um öryggi gagnvart neytendum, um gæðaöryggi vörunnar, um öryggi á umhverfisþáttum í framleiðslu vörunnar og að tryggja byggð og búsetu í sveitum og þar með líka framleiðsluöryggið, þá þarf að setja þarna mörk.

Frú forseti. Ég vil ítreka að þessi umræða á fullan rétt á sér. Ég sá það í Bændablaðinu fyrir ekki svo löngu að skorður eru reistar í Danmörku við því að menn geti verið að safna jörðum vegna þess að menn líta þar svo á, í því þéttbýla landi þó, að mikils virði sé að halda bújörðum í byggð. Þess vegna tel ég að hv. formaður landbúnaðarnefndar, sem mun flytja ræðu á eftir, ætti að endurskoða sitt mál. Ég vil ítreka að mér finnst þetta 1% vera fullhátt, sérstaklega í ljósi þess að það skiptir svo miklu máli að friður sé um þetta kerfi og að þeir sem borgi slíkar beingreiðslur, skattgreiðendur, skynji að þetta fari í það að halda byggð í landinu. Ég er á því að það sé einmitt almennur vilji meðal skattborgara í Reykjavík að þessar greiðslur fari til þess en renni ekki til einhverra stórbúa. Það tel ég að endi með ósköpum. Ég er á því að bændur sjái einmitt þessa hættu að þegar beingreiðslur fara á einn stað, segjum eins og þetta frumvarp getur mögulega gert ráð fyrir, tugi milljóna á einn stað, komi upp þær raddir hjá skattgreiðendum í landinu: Hingað og ekki lengra. Við viljum líka fá hagræðingu sem verður á stórbúunum og viljum þá mögulega minnka greiðslur til landbúnaðarins. Ég tel að menn eigi að skoða þetta og ræða þetta í fullri alvöru, frú forseti.

Frú forseti. Þetta eru tvö aðskilin atriði sem hv. þingmaður var að ræða um, annars vegar um stuðning ríkisins eða beingreiðslurnar, sem eru framleiðslutengdar, og hins vegar hvað rétt væri að binda í starfsleyfum um stærð búa á einum stað. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að magntengdar beingreiðslur af hálfu ríkisins til mjólkurframleiðslunnar ættu ekki að vera upp í milljón lítra, alls ekki. Ég hef nefnt að þar gætum við verið að tala um 200–300 þúsund lítra og síðan hyrfi það við einhvern ákveðinn lítrafjölda sem mönnum þætti henta miðað við hin pólitísku markmið sem sett eru. En framleiðslueining á sama stað ætti ekki að fara hærra en þetta og ég bendi á hversu varasamt þetta reyndist t.d. í svínaræktinni þegar svínabúin fóru á hausinn hvert á fætur öðru og bankar urðu að fara að reka þau til þess að tryggja kjöt á markaði við aðstæður sem við vorum heldur ekki ásátt með, þá fóru þeir að greiða niður kjötið. Þessi mörk geta verið breytileg eftir búgrein. Það getur verið rétt að það sé einhver önnur prósentutala við sauðfjárframleiðslu, önnur prósentutala við svínakjötsframleiðslu o.s.frv. En það þarf að setja mörk til að tryggja hagsmuni neytenda, tryggja að þeir fái örugglega á hverjum tíma þessa vöru af sem bestum gæðum og á sem besta verðinu. Það er það sem þarf að tryggja, frú forseti.

Hæstv. forseti. Það þarf enginn að efast um góðvilja hv. þm. Jóns Bjarnasonar til landsbyggðarinnar og til bænda og það er ekki þar sem okkur greinir á. Ég hef þann sama hug líka en ég vil hafa meira frelsi. Ég vil ekki binda fólk þannig að það geti ekki lifað af jörð sinni og það er mjög langt frá því að nokkurt bú sé komið í þann áhættuflokk sem hv. þm. Jón Bjarnason er með hér. Ég vil því segja enn og aftur: Þetta er ótímabært. Það má líka segja, og er alveg rétt sem kom fram í máli hv. flutningsmanns Jóns Bjarnasonar hvað varðar svínabúin og það mikla stríð sem varð á kjötmarkaðinum ekki fyrir svo löngu, að sauðfjárræktin hafi þurft að líða fyrir það. Nú sjáum við í fyrsta skipti í mörg ár að það er ekkert kjötfjall til, það er ekkert uppsafnað lambakjöt í landinu og það er mjög gott. Staðan er allt önnur en verið hefur og við sjáum það líka að salan á lambakjöti hefur aukist. Ég vil minnast á það mikla og góða starf sem Baldvin Jónsson hefur verið að vinna í Bandaríkjunum með sölu lambakjöts í sérvaldar verslanir og þann ánægjulega árangur að nú er einnig farið að selja skyr og smjör til Bandaríkjanna í þessar sömu verslanir. Þarna er sóknarfæri fyrir íslenskan landbúnað fyrst þessar góðu vörur okkar eru farnar að seljast svona vel. Ég tel að það sé mjög bjart fram undan í íslenskum landbúnaði, virkilega bjartir dagar fram undan. Það er oft talað um að það sé engin nýliðun í íslenskum landbúnaði, en samt sem áður er ótrúlega mikil nýliðun meðal kúabænda og jafnvel sauðfjárbænda líka. Þegar maður kemur á fund hjá Landssambandi kúabænda sér maður mikinn og stóran hóp af ungu fólki og það sama má segja um fund hjá Landssambandi sauðfjárbænda síðasta vor, þar var mikið af ungu fólki. Ég er líka alveg sammála hv. þingmanni um öryggisþáttinn. Auðvitað skiptir hann miklu máli. Það skiptir miklu máli að öryggismál séu í lagi og ég get alveg tekið undir, og er hjartanlega sammála því sem kemur fram í fylgiskjali varðandi erindi sem Svínaræktarfélag Íslands lagði fram, að það skilyrði verði sett í starfsleyfi bús að það hafi yfir að ráða nægjanlega stóru landi. Það skiptir miklu máli, ég er alveg sammála því. Það skiptir líka máli að þeir sem eru með hesta eigi nægilegt beitiland og að hugað sé að þeim þáttum. Þegar ég var sveitarstjórnarmaður fyrir austan, í Rangárvallahreppi, flutti maður í þorpið með töluvert marga hesta og hann ætlaðist til þess að sveitarfélagið skaffaði sér land fyrir hrossin sín. Þannig á það náttúrlega ekki að vera. Auðvitað eiga menn að bera ábyrgð á því sem þeir eiga og hafa bæði nægilegt fóður og nægilegt landrými. Það er líka það sem hamlar því að búin verði mjög stór, það er vegna þess að þau þurfa landrými. Tökum stór kúabú sem dæmi, það er bannað hér á landi að loka kýr inni allt árið og kýrnar þurfa að fara út á beit og þær þurfa víðáttu til að hreyfa sig á og bíta gras. Það sama á við um sauðfjárbúin. Það hefur oft verið talað um að þeir sem vilja hafa sem stærstu búin eigi að hafa svo og svo margt fjár en það eru landið og landgæðin sem takmarka það og ég hef þá trú að það sama sé upp á teningnum í mjólkurframleiðslunni. Það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að hafa marga gripi á hverju búi. Sem betur fer er margt gott að gerast í landbúnaðinum og ég vil geta þess mikla og góða árangurs sem er orðinn í kornrækt. Það er verið að reyna að koma línræktinni áfram. Það er verið að byggja upp feygingarverksmiðju í Þorlákshöfn. Það er erfiður róður en ríkið er að reyna að hjálpa til við að koma þeirri verksmiðju upp. Það er eitt sóknarfærið fyrir bændur landsins og með aukinni kornrækt er hægt að brugga úr korninu og margir hugsa sér gott til þess og ég vona að hv. þm. Jón Bjarnason sé mér sammála um hvað það er mikilvægt. Síðan er ég viss um að við erum ekki sammála um annað mál, en það er lyfjaframleiðsla úr genabreyttu korni sem gæti orðið milljarðahagnaður af ef vel tekst til. Síðan er náttúrlega margt annað gott að gerast og ég minnist þess að á síðasta vetri, þegar hv. landbúnaðarnefnd var að ræða um æðardúnsfrumvarpið, að nefndarmenn vildu leggja mikla áherslu á að dúnninn yrði nýttur sem best og það yrði sem mestur virðisauki frá honum í landinu. Svo má nefna aukna ferðamennsku og þá kröfu ferðaþjónustuaðila að geta farið að framleiða vöru á búum sínum til að selja til almennings, selja til ferðamanna. Ég veit að verið er að vinna í því í landbúnaðarráðuneytinu. Ég tel að það sé sátt um samninginn sem hefur verið gerður við bændur, mjólkursamninginn. Þó að hv. þm. Sigurjón Þórðarson telji að hætta sé á að landsmenn verði ósáttir við hann held ég að það sé sátt eins og þetta er í dag. Og ég er ekki hrædd við að samþjöppun verði svona mikil á búum, en ég er líka alveg tilbúin að skoða það að ef það lítur út fyrir að óhóflega miklar beingreiðslur fari á eitt bú þá verði halli á þeim greiðslum. Það hef ég alltaf sagt og mér finnst eðlilegt að það sé skoðað. En ég álít að það sé ekki tímabært að setja eina milljón lítra á hvert bú, þau eru þá ekkert mjög mörg búin eftir í landinu ef öll ættu að fara upp í þessa háu lítraframleiðslu.

Frú forseti. Frumvarpið sem við erum að ræða snýst m.a. um það að ekki fari meira af fé skattborgaranna en 45 millj. kr. um það bil á hvern og einn stað, 45 millj. kr. Ég tel að ef sátt eigi að vera um þetta landbúnaðarkerfi sé það jafnvel of há tala. Þetta snýst ekkert um frelsi eins og hv. þm. Drífa Hjartardóttir virðist halda. Þetta snýst um það að takmörk séu á því hvað skattborgararnir eru að borga á einn stað. Það þarf að vera ákveðin pólitísk umræða um það. Það er mjög gott að hún fari fram, hún er mjög þörf. En vegna þess að hv. þingmaður talar svo mikið um frelsið og viðskiptafrelsið, þetta virðist snúast um það, þá væri fróðlegt að fá afstöðu hv. þingmanns til þess fyrirtækis sem hefur ákveðið að standa algerlega fyrir utan þennan stuðning frá ríkinu. Þá er ég að tala um Mjólku.

Hæstv. forseti. Ég veit alveg, hv. þm. Sigurjón Þórðarson, um hvað þetta frumvarp fjallar nákvæmlega. Ég hef bara sagt að þetta sé ekki tímabært. Það er ekki í augsýn að nokkurt einasta bú komist í það að framleiða 1 milljón lítra af mjólk. Nú eru líka í gangi viðræður í WTO og það getur vel verið að það þurfi að breyta öllum þessum greiðslum í mjólkurframleiðslunni þannig að við vitum ekkert hvernig þetta verður. Hvað varðar Mjólku, sem hv. þingmaður spurði mig um, þá tel ég það í góðu lagi ef þeir sem eiga Mjólku treysta sér til þess að reka það bú án ríkisstuðnings að þeir geri það. Það er mér að meinalausu.

Frú forseti. Það er gott að heyra að þingmaður Sjálfstæðisflokksins er mjög jákvæður í garð frelsisins en ég heyri enn fremur á máli hv. þingmanns að þetta sé ekkert í augsýn. En nú eru búin að stækka og hv. þingmanni finnst einmitt að þegar þessi bú eru komin upp í milljón lítra séu þau óþarflega stór. Þess vegna heyri ég ekki annað en hv. þingmaður, formaður landbúnaðarnefndar, sé einmitt mjög sammála frumvarpinu og telji þessa umræðu þarfa. Þó að hún segi í öðru orðinu að hún sé óþörf, þá má í hinu orðinu skilja að hún sé þörf og það sé ekki jákvæð þróun að 45 millj. kr. af skattfé fari á einn stað. Það getur einfaldlega splundrað þeirri sátt sem er um kerfið og landsbyggðin þarf einmitt á að halda meiri sátt um þennan stuðning, hún þarf að fá meiri hljómgrunn fyrir þessum stuðningi.

Hæstv. forseti. Ég endurtek það einu sinni enn að ég tel þetta ekki tímabært, m.a. vegna þess að nú stendur yfir lokaáfangi WTO-samninganna yfir. Við vitum ekki hvernig farið verður með þessar beingreiðslur eftir að sá samningur verður að veruleika. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson er að reyna að túlka mín orð. Ég hef aldrei sagt að ég teldi þetta vera of stór bú. Það er meira með greiðslurnar. Búin hafa verið að stækka. Þau hafa orðið hagkvæmari. Fólk getur lifað af þessum búum núna sem það gat kannski ekki áður og það er vegna þess að það hefur getað keypt og selt mjólkurkvóta. Bændur sem hafa selt mjólkurkvóta, kannski fullorðnir bændur, hafa fengið sæmilegt verð fyrir það. Þetta er kannski það sem þeir hafa eftir sitt lífsstarf. Það er bara ekkert að því að þeir hafi eitthvað fyrir sig. Eins og ég sagði áðan þá held ég að það sé ekkert bú komið upp í þetta. Margir eiga meira að segja erfitt með að framleiða upp í þann mjólkurkvóta sem þeir hafa í dag. Síðan má ekki gleyma því að mjólkurframleiðslan er svo viðkvæm vegna náttúrunnar að ef það er grasleysi, ef það er kal, ef það er mikið rigningarsumar þá gengur bara erfiðlega að heyja og fóðrið verður ekki nógu gott og þar af leiðandi verður minni mjólk. Síðan vil ég bara minna á að nú eru aftur að hefjast umræður um hvort eigi ekki að flytja inn nýtt kúakyn, t.d. norsku kúna.

Frú forseti. Ég dreg ekki í efa áhuga hv. þm. Drífu Hjartardóttur á landbúnaði og því að vilja styðja hann af öllum þeim mætti sem hún og við megum hér í þinginu. Ég vil þó spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki hin pólitíska stefna sem við höfum m.a. miðað ríkisþátttöku okkar við, að fjölskyldubú séu grunneiningin í landbúnaði, a.m.k. í nautgripa- og sauðfjárrækt. Ég vil spyrja þingmanninn annarrar spurningar. Erum við ekki sammála um að hin pólitíska yfirlýsing um að fjölskyldubúskapurinn sé grunneining sé engin tilviljun? Er þetta ekki svo að teknu tilliti til hagsmuna neytenda, gæða og öryggis framleiðslunnar, hagsmuna framleiðenda, umhverfisþáttanna og byggða- og búsetutengdra atriða, þ.e. allra þessara atriða? Miðað við það sem ég þekki til þessa máls eru alla vega þessi atriði öll lögð til grundvallar hinni pólitísku stefnumörkun um að þau skuli vera fjölskyldubú. Hér er einmitt verið að leggja til að setja þessum markmiðum mörk með öryggissjónarmið neytenda og framleiðenda í huga.

Hæstv. forseti. Auðvitað er sjálfsagt mál að ræða hér hvað búin eiga að vera stór, hvort þau eiga að vera stór eða lítil. Þessi umræða er afskaplega eðlileg og sitt sýnist hverjum. Fjölskyldubú eru mjög mismunandi. Það sem einn lætur sér nægja gerir annar ekki. Þetta er alltaf álitamál. Ég mundi gjarnan vilja spyrja hv. þingmann á móti um það hvaða stærðartakmörk hann vilji hafa á svínabúum og hvaða stærðartakmörk hann vilji hafa á fjárbúum. Ég held að það sé mjög varhugavert að setja svona stærðartakmarkanir þegar þess er ekki þörf. Ég tel að óþarft sé að gera þetta, ótímabært og að menn eigi ekki að vera með þessa takmörkun á þessari stundu. Það er langt frá því að það sé tímabært.

Frú forseti. Ég vitnaði í ræðu minni til tillagna og erinda hinna ýmsu samtaka bænda. Ég vitnaði til bændafundar í Skagafirði þar sem óskað var eftir að þessi mál yrðu skoðuð. Ég vitnaði til ályktunar frá Svínaræktarfélagi Íslands þar sem óskað var eftir að þessi mál yrðu skoðuð. Ég vitnaði til ályktunar búnaðarþings, bæði frá árinu 2004 og líka frá árinu 2005 þar sem óskað var eftir að þessi mál yrðu skoðuð. Ég vitnaði einnig til erindis Landssamtaka sauðfjárbænda þar sem líka var samþykkt að þessi mál yrðu skoðuð, þessi öryggismál, þessi stærðarmörk bæði hvað varðar öryggi neytenda, öryggi framleiðenda og þátttöku ríkisins. Öll þessi samtök hafa óskað eftir því að þessi mál yrðu skoðuð. Það er ég að leggja til í mínu frumvarpi. Ég legg þarna til ákveðna nálgun. En mál þetta fer til landbúnaðarnefndar og síðan til umsagnar hinna ýmsu aðila úti í samfélaginu, hagsmunaaðila bæði hjá framleiðendum og neytendum og þá fáum við fram sjónarmið þeirra. En öll samtök bænda telja tímabært að þetta sé tekið upp, frú forseti, og þess vegna er þetta frumvarp líka flutt. Ég styð reyndar þau sjónarmið samtaka bænda að brýnt sé nú þegar að skoða þetta. Þar er talað um að nú þegar eigi einhver lögaðili yfir milljón lítra í framleiðslurétti og er hann þar af leiðandi líka, eins og hv. þm. Sigurjón Þórðarson nefndi, kominn með um 45–50 millj. kr. frá ríkinu í beingreiðslum, sami lögaðili. Þetta heyrist sagt.

Hæstv. forseti. Ég held að þessi umræða hafi ekki átt sér stað nægilega mikið innan Bændasamtakanna og búnaðarþings eins og þyrfti að vera áður en þetta kemur inn á Alþingi. Ég held að þessi umræða verði að fara fram miklu meira í greininni sjálfri áður en sett eru lög um það hér hve miklar takmarkanir eigi að vera á hverju búi fyrir sig. Ég hef ekki heyrt það fyrr að eitt bú væri orðið þetta stórt. Það væri nú fróðlegt að vita hvort þau hafi þá getað framleitt upp í allan þennan lítrafjölda sem þau eru með greiðslumark fyrir því beingreiðsla kemur ekki til nema fyrir framleiddan mjólkurlítra þannig að ef eitthvert bú á, segjum til að mynda, 250 þús. lítra beingreiðslurétt en framleiðir ekki nema 200 þús. þá dettur hitt niður. Við skulum líka halda því til haga.

Hæstv. forseti. Málið sem hér er til umræðu er býsna athyglisvert og gott að hv. þm. Jón Bjarnason tók þetta hér upp. Þetta var reyndar einnig flutt á síðasta þingi. 1. gr. frumvarpsins fjallar í rauninni um tvennt, þ.e. hámarksrétt til beingreiðslna sem einstakur aðili getur fengið og svo að öðru leyti skyldur einkahlutafélags eða réttindi einkahlutafélaga varðandi beingreiðslur. Hvort tveggja er í rauninni mjög athyglisvert og mikilvægt atriði. Varðandi fyrri hlutann, þ.e. þar sem lagt er til að hámarksréttur til beingreiðslna megi ekki nema nema 1% þá þýðir það að ef þetta skiptist jafnt niður þá fengju 100 aðilar á Íslandi þennan styrk eða stuðning ríkisins við bændur, framleiðendur og neytendur því að í rauninni er verið að styrkja alla þessa aðila með þessum beingreiðslum. Þá fengju sem sagt 100 aðilar þennan styrk. Nú er raunin sú, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, að þetta skiptist niður á 854 aðila árið 2004. Það segir mér að verið sé að setja ansi rúm mörk með því hámarki sem þarna er sett. Ég get ekki betur séð. Ég tel að full ástæða sé til að setja hámark. Ég er ekki fylgjandi því að stefnt sé í einhver risabú sem ég held að muni leiða af sér ómanneskjulegra umhverfi ef svo má segja. Ég fullyrði reyndar ekki að þau verði ekki eins væn dýrunum og smærri bú. En í það minnsta er það þó þannig að eftir því sem búin verða stærri þeim mun erfiðara verður að koma gripunum í grashaga því kýr eru stórar og þungar skepnur sem troða mjög niður í kringum sig og þær geta heldur ekki gengið mjög langt í haga. Það verður fróðlegt að fá þetta mál í hv. landbúnaðarnefnd og gott að það skuli hafa fengist til umræðu á hinu háa Alþingi. Það hefur verið allt of lítið af því þann tíma sem ég hef setið á Alþingi að þingmannamál komist til nefndar. En hér höfum við reyndar í byrjun vetrar séð talsvert af því. Síðan vil ég, frú forseti, taka fram að ég er allsendis ósammála hv. formanni landbúnaðarnefndar eða því sem kom fram í máli hennar áðan, að það væri eðlilegra að stefnumótun í málefnum landbúnaðarins færi fram fyrst hjá bændum áður en hún væri tekin til umræðu á hinu háa Alþingi. Ég tel að hið háa Alþingi geti fullt eins vel haft skoðun á því hvernig málefnum landbúnaðarins sé hagað án þess að fara þurfi fram stefnumótun áður hjá samtökum bænda. Þegar málið er tekið til umræðu hér tökum við að sjálfsögðu alltaf til greina aðstæður í landinu og reyndar jafnframt aðstæður víðar því að við hljótum að líta til nágrannalanda og Evrópu, jafnvel víðar í heiminum þegar við ræðum málefni íslensks landbúnaðar. Þetta mál verður núna sent til umsagnar og það verður mjög fróðlegt fyrir okkur nefndarmenn í landbúnaðarnefnd að sjá viðbrögð þeirra sem fá málið til umsagnar.

Virðulega frú forseti. Ég vil þakka þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni um þetta mikilsverða mál sem lýtur að framleiðslu landbúnaðarafurða og tengdum þáttum, stuðningi ríkisins við byggð og búsetu í sveitum. Af umræðunni er ljóst að það er fyllilega tímabært, eins og hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir kom inn á, að málið sé rætt á þinginu og fari út til umsagnar. Þá getum við metið viðbrögðin sem það fær. Ýmis samtök bænda hafa ályktað um að taka beri á málinu. Við höfum heyrt af ótta framleiðenda, neytenda og íbúa landsbyggðarinnar, við þá miklu samþjöppun sem nú á sér stað í þessum framleiðslugreinum: sauðfjárrækt, mjólkurframleiðslu, svínarækt. Menn óttast að sú samþjöppun geti komið neytendum illa með óöryggi um framleiðsluna og einnig pólitískum markmiðum um byggð og búsetu í sveitum, öfluga byggð og búsetu um allt land. Hin pólitísku markmið gætu líka orðið að víkja ef þetta heldur þannig áfram. Í samfélaginu, úti um hinar dreifðu byggðir, er ótti við þá þróun sem á sér stað. Jafnframt er líka hægt að taka undir það sem hefur áður verið nefnt, að íslenskur landbúnaður á mörg sóknarfæri. Þau þurfum við líka að standa vörð um og gefa svigrúm. Þetta frumvarp miðar að því, frú forseti.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um nýskipan í starfs- og fjöltækninámi. Þar segir: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa í starfshóp fulltrúa þingflokkanna, atvinnulífsins og skólasamfélagsins sem vinni tillögur um átak til að efla starfsnám í framhaldsskólum, um stofnun nýrra, styttri starfsnámsbrauta og um stofnun fjöltækninámsbrauta innan tiltekinna fjölbrautaskóla.“ Þetta mál flytja auk mín þó nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar. Við höfum áður flutt mál um eflingu verknámsins, eflingu starfsnámsbrauta innan framhaldsskólanna með fjölgun og eflingu styttri námsbrauta með það að markmiði. Við viljum fjölga þeim sem það nám sækja og minnka með því brottfall. Við viljum að fleiri fari í starfsnám og finni sig í því námi í stað þess að hætta eða útskrifast með bóknám sem þeir byggja aldrei ofan á. Einnig viljum við auðvelda fólki að bæta við fyrri menntun sína síðar á ævinni. Það tengist líka fullorðinsfræðslu, nýjum námstækifærum fyrir fullorðna með stutta skólagöngu sem hafa kannski ekki lokið annarri formlegri skólagöngu en grunnskólanámi. Allt fellur þetta í eina voð. Við flytjum í haust nokkur þingmál af þessu tagi, t.d. þingsályktun um heildarlöggjöf um fullorðinsfræðsluna, annað mál um lagaumhverfi fræðslunetanna í landinu og einnig sérstakt mál um nýtt tækifæri í námsframboði fyrir fullorðna. Markmið tillögunnar eru m.a. að efla starfsnám verulega, fjölga valkostum iðnmenntaðra og fólks með styttri formlega skólagöngu til að bæta við menntun sína og draga úr brottfalli í framhaldsskólum. Enn fremur að stofna styttri námsbrautir sem eru þeirrar gerðar að nemendur geta alltaf bætt nýju námi ofan á, eyða úreltri aðgreiningu milli verknáms og bóknáms. Sú skipting hefur lengi háð íslensku skólakerfi og íslenskum framhaldsskóla. Hin rótgróna aðgreining á milli bóknáms og verknáms hefur valdið því að miklu fleiri velja sér bóknám en verknám og hætta námi, falla brott sem kallað er, áður en þeir ljúka námi í stað þess að geta valið úr úrvali starfsnámsbrauta. Við viljum endurskoða samsetningu náms í grunnskólum með tilliti til verknáms, efla framhaldsskólastigið markvisst og tryggja nægjanlegt framboð verkmenntaðs fólks á vinnumarkaði. Með starfsnámi, sem er yfirheiti, er átt við nám sem fellur undir iðn-, verk- og listnám hvers konar í framhaldsskólum. „Starfsnám“ er lipurt orð yfir allar greinarnar. Við viljum einnig endurskoða reiknilíkanið sem er notað til að deila út fjármagni til framhaldsskólanna og hefur m.a. gert það að verkum að fjölda umsækjenda sem hyggst snúa aftur til náms er vísað frá skólunum vegna fjárskorts þeirra af hálfu ríkisvaldsins. Sú dæmalausa staða hefur komið upp í haust og í fyrrahaust að talsverðum fjölda nemenda - tölurnar liggja ekki almennilega fyrir vegna þess að skráningarkerfið er ekki nógu vel samræmt - sem ætlaði að snúa aftur til náms, sem vildi snúa aftur í framhaldsskóla, hafði einhvern tíma hætt, gert hlé á námi eða fallið á brott, eins og stundum er sagt, hefur verið vísað frá. Í stað þess að gera allt sem hægt er að gera til að hvetja fólk til að snúa aftur í skólana og stuðla að því að það efli og bæti við skólagöngu sína er því vísað frá. Það undarlega ástand hefur komið upp í framhaldsskólum að vegna fjárskorts hafa þeir ekki getað tekið við miklum fjölda nemenda. Einhvern veginn hefur ekki verið gert ráð fyrir hinum stóru árgöngum sem komið hafa í skólana á síðustu árum. Við teljum áríðandi að efla verk- og tæknimenntun í landinu. Það er glænýtt í þessu þingmáli að það fjallar um fjöltækninám, það sem heitir „polytechnic“ á ensku. Fjöltækninám er kannski ekki gangsætt heiti yfir námið en það er notað hér og hefur bæði verið notað af Alþýðusambandinu í menntastefnumótun þeirra sem og í drögum að stjórnmálaályktunum í starfi framtíðarhóps Samfylkingarinnar. Þar var hugtakið notað. Við sóttum að sjálfsögðu í smiðju Alþýðusambands Íslands, framtíðarhópsins og fleiri við vinnslu málsins. Fjöltækninám er mikilvægt og merkilegt námsstig, ef svo má segja, sem tengist mjög frumgreinadeildinni sem til var og starfrækt við Tækniháskólann, áður en hann rann inn í Háskólann í Reykjavík. Sú merkilega námsbraut lagðist af að hluta þótt fyrirheit hafi verið gefin um það af stjórnvöldum að halda úti einhvers konar fornámsbraut eða grunndeild. Viðskiptaháskólinn á Bifröst hefur verið með slíkt nám þar sem þeir sem ekki hafa lokið stúdentsprófi geta lokið því áður en þeir hefja formlegt nám í öðru við skólann. Við viljum marka þessu skýran bás enda er þetta mjög mikilvægur þáttur í menntakerfinu. Þegar við, nokkrir fulltrúar Samfylkingarinnar, heimsóttum Iðnskólann í Reykjavík síðasta vetur - hittum þar Baldur Gíslason skólameistara, Hauk Má Haraldsson í Iðnskólanum og fleiri öfluga fulltrúa þess merkilega og rótgróna skóla - kom fram ríkur vilji hjá þeim til að stofna slíka deild við Iðnskólann, deild sem mundi falla undir fjöltækninám. Ég ætla að rekja stuttlega hvað við eigum nákvæmlega við með fjöltækninámi. Við teljum áríðandi að efla verkmenntun og koma á fót fjöltækninámi á sérstökum námsbrautum, m.a. til að auka framboð á fjölbreyttu verk- og tækninámi að loknum framhaldsskóla. Fjöltækninám er skólastig sem tekur við af framhaldsskóla og gegnir m.a. hlutverki frumgreinadeilda fyrir þá sem hafa lokið verknámi, eða starfsnámi hvers konar, en ekki stúdentsprófi. Við teljum að meta eigi starfsreynslu fólks á vinnumarkaði og óformlegt nám til formlegs náms þegar menn vilja hefja nám á nýjan leik þannig að stúdentspróf sé ekki sá mælikvarði sem notaður er til að sigta fólk inn í háskólana, hvaða nöfnum sem þeir nefnast. Háskólarnir eru fjölskrúðugir á Íslandi en við búum við þetta eina heiti „háskóli“ yfir skólastig sem á erlendum tungum flokkast jafnvel í nokkur heiti. Fjöltækninám er skólastig sem tekur við af framhaldsskóla og gegnir m.a. hlutverki frumgreinadeilda fyrir þá sem lokið hafa einhvers konar starfsnámi. Með slíku námi teljum við að gefist tækifæri til mikillar sóknar í starfs- og tæknimenntun þar sem iðnmenntuðu fólki og öðrum með styttri formlega skólagöngu að baki opnast greið leið til að bæta við menntun sína. Lítil þróun hefur verið í almennu verk- og tækninámi að loknum framhaldsskóla. Að þessu leyti hefur fjölbreytni í framboði á námi að loknum framhaldsskóla verið takmörkuð. Þegar Tækniháskólinn var sameinaður Háskólanum í Reykjavík ræddum við margítrekað um þetta og bentum sérstaklega á það, í umræðunum á hinu háa Alþingi í fyrravetur, að tryggja yrði starfsemi slíkrar frumgreinadeildar sem starfrækt var við Tækniháskólann. Til að efla fjöltækninám og háskólastigin er mikilvægt að auka fjölbreytni varðandi námsleiðir þannig að sem flestir finni sér nám við hæfi. Sérstaklega ber að skoða með hvaða hætti megi byggja upp fjöltækniskóla sem bjóði upp á fjölbreytt verk- og starfsnám að loknum framhaldsskóla. Slíkt nám gæti hentað stórum hópi nemenda og gagnast fjölmörgum starfs- og atvinnugrein um, bæði hefðbundnum og nýjum t.d. þeim sem tengjast vaxtargreinum í verslun og þjónustu af ýmsu tagi. Ég vísaði áðan í mál um ný tækifæri til handa þeim sem styttri skólagöngu hafa að baki sem mælt var fyrir í síðustu viku. Þá kom fram að 40 þúsund Íslendingar á vinnumarkaði búa ekki að annarri formlegri menntun en grunnskólamenntun. Það er gífurlega stór hópur fólks á vinnumarkaði og verulegur fjöldi þess er úti á landi. Það hefur komið fram í umfjöllun ýmissa þingmanna Samfylkingarinnar og kemur kannski nánar fram í umræðunum á eftir. Slíkt nám mundi því henta stórum hópi nemenda en til þess þarf gagngerar breytingar, ný námstækifæri fyrir fullorðna og viðunandi lagaumhverfi fyrir fræðslunetin í landinu. Þau eru í uppnámi út af fjárskorti og mismunun á milli landsvæða. Við viljum sérstaklega tengja þetta vaxtargreinum í verslun og þjónustu af ýmsu tagi. Tryggja þarf fjölbreyttari aðgangsmöguleika að háskólastiginu þannig að viðurkenndar verið ólíkar leiðir að háskólanámi, svo framarlega sem eðlilegum kröfum um þekkingu og reynslu sé mætt. Hér er mikilvægt að viðurkennt verði að hægt sé að fara ólíkar leiðir að sama marki, með formlegu stúdentsprófi eða þeirri leið sem hér um ræðir, og að nemendahópur með ólíkan bakgrunn og ólíka reynslu geti auðgað skólastarfið og skilað meiri verðmætum. Setja þarf skilgreind markmið fyrir þessi skólastig um magn og gæði þar sem m.a. verði tekið á framboði á námi, fjölda nemenda og minna brottfalli úr námi. Öflugt fjöltækninám, öflug frumgreinadeild, t.d. við Iðnskólann í Reykjavík og fleiri skóla, m.a. öflugustu fjölbrautaskólana úti á landi þar sem er að sjálfsögðu nauðsynlegt að námsframboðið sé gott. Upp á slíka fjöltækninámsbraut væri boðið í öllum stóru skólunum í hverjum landshluta fyrir sig þannig að nemendur þar eigi ekki síðri aðgang að náminu en nemendur á höfuðborgarsvæðinu. Eitt af því sem við leggjum sérstaklega til í þingsályktunartillögu okkar er að starfshópurinn fari í að útfæra hvernig slíkum fjöltækninámsbrautum, frumgreinadeildum, verði komið á fót við tiltekna fjölbrautaskóla og verkmenntaskóla á Íslandi: Iðnskólann í Reykjavík, Verkmenntaskólann á Akureyri, Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra á Sauðárkróki, Fjölbrautaskóla Suðurlands, Fjölbrautaskólanum á Suðurnesjum og fleiri slíka skóla. Námið standi til boða í öllum landshlutum og landsvæðum verði ekki með neinum hætti mismunað í aðgangi að fjöltækninámsbrautum. Slíkar námsbrautir eru að mörgu leyti jafnmikilvægar og framhaldsskólinn sjálfur þar sem námið höfðar til mjög margra. Því nær sem námið er fólkinu því meiri líkur eru á að menn nýti sér það. Það er ómögulegt ástand að slíkar deildir séu einungis starfræktar við sjálfstætt rekna háskóla eins og Háskólann í Reykjavík og Viðskiptaháskólann á Bifröst, sem eru ekki opinberir skólar. Eftir að Háskóli Íslands var fjársveltur til þess tjóns sem orðið hefur síðustu tvö til þrjú ár hefur hann beitt öllum brögðum sem honum er leyfilegt að beita til að takmarka fjölda nemenda í skólanum, beita fjöldatakmörkunum án þess að sú aðferð hafi verið samþykkt. Ein af þeim fjöldatakmörkunum er að veita þeim nemendum ekki aðgengi að skólanum, þ.e. nýta ekki undanþáguheimild skólans til að taka inn nemendur sem eru ekki með formleg stúdentspróf. Þessa heimild hefur háskólinn ekki nýtt nema að litlu leyti á síðustu árum. Hundruðum hefur því verið meinað að sækja nám við Háskóla Íslands á þeim forsendum, ekki það að yfirvöld eða stjórnendur háskólans vilji meina fólki sem ekki hefur stúdentspróf að nema við skólann heldur hafa þeir þurft að grípa til örþrifaráða til að takmarka fjölda nemenda við skólann. Fjöltækninámsbrautir yrðu mikilvæg viðbót í skólakerfi okkar, sérstaklega til að svara eftirspurninni eftir að Tækniháskólinn lauk starfi sínu sem slíkur. Við komum inn á margt annað í þessari tillögu. Ég kem kannski inn á það síðar í umræðunni. Eitt af því er hátt brottfall. Samkvæmt opinberum tölum útskrifast innan við 70% íslenskra framhaldsskólanema en meðaltalið er 82% innan OECD-ríkjanna. Yfir 90% af hverjum árgangi útskrifast í Svíþjóð en einungis 70% á Íslandi. Þetta mikla brottfall er eitt af okkar stóru vandamálum sem má að hluta rekja til lítils framboðs á starfsnámi og styttri námsbrautum. Margt fleira kemur til, t.d. skortur á námsráðgjöf bæði í grunn- og framhaldsskólum og lítil kynning á kostum verknámsins. Það er mikilvægt í þessu sambandi, um leið og við eflum starfsnám og byggjum upp við skólana, að efla námsráðgjöfina í grunn- og framhaldsskólunum. Lítil kynning hefur átt sér stað á kostum verknámsins. Eins og ég kom inn á í upphafi er viðhorf margra til verknáms og starfsnáms mjög brenglað, mjög skakkt. Þess vegna er mikilvægt að auka námsráðgjöf í framhaldsskólunum en með því móti væri hægt að stemma að einhverju leyti stigu við brottfallinu. Ég kemst ekki lengra í blábyrjun málsins en mun fylgja því betur eftir síðar.

Frú forseti. Á meðan 40% þeirra sem eru á vinnumarkaði hafa aðeins lokið grunnskólaprófi eða minna erum við Íslendingar á rangri braut í menntamálum og á meðan brottfall í íslenskum skólum er jafnmikið og raun ber vitni, eins og rakið var hér áðan, erum við á rangri braut. Þessari þingsályktunartillögu sem hv. þm. Samfylkingarinnar, Björgvin G. Sigurðsson, fylgdi úr hlaði fyrir hönd nokkurra þingmanna Samfylkingarinnar er ætlað að vera eitt af þeim atriðum sem gætu ráðið bót á þeirri stöðu sem ég lýsti áðan. Þingsályktunartillögunni er líka ætlað að stuðla að því að hæfileikar Íslendinga nýtist betur en þeir gera í dag þegar jafnmargir og raun ber vitni fá ekki menntun við hæfi. Hún mun örugglega stuðla að því að sjálfsmat fólks verður betra en það er fátt eins óhollt nokkurri manneskju og að þurfa að hrekjast úr námi. Margar rannsóknir hafa sýnt fram á að fólk bíður þess varla bætur ef það hefur ekki getað lokið skólanámi og mjög margir treysta sér ekki til að leggja í hann aftur, ef svo má segja, vegna þess að þeir hafa ekki fengið viðfangsefni við hæfi. Íslenskt samfélag þarfnast fólks sem er menntað á fjölbreyttan hátt. Við höfum aftur á móti stöðugt verið að þrengja möguleika fólks til að afla sér fjölbreyttrar menntunar. Það gerðist m.a. þegar við breyttum lögum um framhaldsskóla á þann veg að framhaldsskólum landsins var gert sífellt erfiðara að bjóða upp á verknám. Það nám hefur flust meira og minna til Reykjavíkur eða Akureyrar og lagabreytingunni var beinlínis ætlað að flytja námið frá skólunum vítt og breitt um landið til stærri skóla á þessum tveimur svæðum. Það var rökstutt með því að slíkt nám þyrfti svo flókinn tækjabúnað að það væri aðeins hægt að koma honum upp á fáeinum stöðum. Staðreyndin er hins vegar sú að hægt er að kenna fjölmargar greinar án þess að hafa mjög mikinn tækjabúnað við hendina og nefni ég þar bara hárgreiðslu sem dæmi. Eitt af því sem fram kom í heimsókn okkar í Iðnskólann í Reykjavík á síðasta vetri var að nemendur úr Reykjavík fá ekki aðgang nema að takmörkuðu leyti vegna þess að nemendur utan af landi þurfa að fá aðgang líka og það er aðeins hægt að læra hárgreiðslu í Reykjavík. Hvað mælir á móti því að hægt sé að læra til hárgreiðslu eða til bakara, eins og hægt var á Sauðárkróki í mínu ungdæmi, á fleiri stöðum en í Reykjavík? Þetta er bara örlítið dæmi um hvernig búið er að snúa málefnum framhaldsskólans til verri vegar. Skólamönnum finnst að með þeirri styttingu sem verið er að boða í framhaldsskólanum sé enn verið að snúa til verri vegar og það er ákaflega vont mál Það sem kynnt er í tillögunni er að bjóða upp á fleiri námsmöguleika fyrir fólk þannig að það geti nýtt sér og ræktað þá hæfileika og hæfni sem það býr yfir sjálfu sér og þjóðfélaginu til hagsbóta. Eins og ég sagði áðan hefur mjög hátt hlutfall af vinnuaflinu hér á landi ekki átt þess kost að sækja sér menntun eða hefur hrakist úr námi og eitt af því sem við þurfum að sinna er að bjóða þessu fólki upp á annað tækifæri til náms og reyna að tryggja að sú reynsla sem það hefur aflað sér úti á vinnumarkaðnum utan skóla sé metin að verðleikum. Unnið er að því í samvinnu við ráðuneytið, þ.e. ráðuneytið hefur reyndar úthýst þeirri vinnu, að komið verði upp ákveðnu matskerfi þannig að fólk sem ekki hefur lokið námi geti átt greiða leið inn í skóla aftur. Það er eitt af því sem ég held að reki enn á eftir því að boðið verði upp á fjölbreyttara námsframboð en nú er. Staðreyndin er líka sú, frú forseti, að fjölmargir þeirra sem hefja iðnnám í dag treysta sér ekki í sveinspróf þegar upp er staðið vegna þess að þeir treysta sér ekki til að taka próf í tilteknum bóklegum greinum. Spurningin er hvort við verðum ekki að skoða einmitt þann þátt mjög nákvæmlega þannig að sú kunnátta sem fólk hefur aflað sér geti nýst því og fólk fái réttindi enda þótt það geti ekki leyst þung próf í stærðfræði eða svarað dönskuprófi upp á háa einkunn. Ég held að það hljóti að vera hægt og hagkvæmt. Það er fagnaðarefni að þessi tillaga til þingsályktunar hafi fengist rædd á Alþingi og henni verður væntanlega vísað til menntamálanefndar til umsagnar þar.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um nýskipan í starfs- og fjöltækninámi. Tillagan er flutt af nokkrum þingmönnum Samfylkingarinnar og er hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson 1. flutningsmaður hennar. Hann fór vel yfir meginatriði málsins áðan en ég ætla að reyna að bæta einhverju við það. Að minni hyggju er afskaplega brýnt að tillagan fái fljóta og skjóta afgreiðslu á Alþingi. Hún hefur áður verið flutt, að vísu er hún nú í endurbættu formi, en hér er verið að taka á hluta þess vanda sem við búum við í íslensku skólakerfi, þ.e. hversu mjög hallar á verklegt nám miðað við bóklegt. Þar sem hlutföll hjá okkur eru alveg þveröfug við það sem er í helstu nágrannaríkjum okkar finnst mér afar brýnt að við sinnum þessu máli markvisst. Því er vel til fundið að fela hæstv. menntamálaráðherra að skipa starfshóp sem er samansettur eins og hér er gerð tillaga um, þ.e. að þar séu fulltrúar þingflokka, atvinnulífsins og skólasamfélagsins. Það er afskaplega mikilvægt að þessir hópar nái saman um slíkt átak ef árangur á að verða sem bestur. Því miður hefur það allt of oft verið þannig að ákveðin gjá er á milli skólanna og atvinnulífsins. Það hefur jafnvel stundum verið svo að gengið hafa skeyti á milli sem ekki er til að auka traust milli þessara aðila. Hins vegar er það hlutverk þeirra að þeir verða og eiga að standa saman að þessari mikilvægu uppbyggingu. Þannig hefur t.d. þróast upp margs konar starfsnám í skólum sem keyrðir eru áfram af atvinnulífinu en ekki er fullur taktur með atvinnulífinu og hinum opinberu skólum. Það er mjög alvarlegt mál og hefur haft ýmsar afleiðingar sem eru mjög slæmar fyrir samfélagið. Oft og tíðum hefur það þó verið þannig að á landsbyggðinni þar sem skólarnir og atvinnulífið eru í meira návígi hefur tekist mun betra samstarf en á höfuðborgarsvæðinu þar sem þessir aðilar hafa jafnvel á stundum verið í samkeppni sem að sjálfsögðu á ekki við um jafnmikilvægt mál og þetta. Það er athyglisvert, eins og ég nefndi áðan, að hlutföllin á milli starfsnáms og bóknáms hér á landi eru allt önnur en hjá nágrannaþjóðum okkar og það er verulegt umhugsunarefni. Að hluta til er það áreiðanlega hið almenna viðhorf, sem mjög oft kemur fram hjá fólki, að bóknám sé fyrir alla þá sem geta lært á bókina en starfsnám sé fyrir hinn hópinn. Þetta eru auðvitað afskaplega alvarleg viðhorf vegna þess að það er ekki síður þörf á að fá sem allra mest hæfileikafólk í verknám. Það er undirstaðan að flestöllu í atvinnulífinu og það er margreynt að fólk sem hefur t.d. farið þá leið í verkfræðinám, svo dæmi sé tekið, að það hefur fyrst farið út í atvinnulífið og jafnvel lært ákveðna iðngrein, sé hvað bestu verkfræðingar landsins, a.m.k. á ákveðnum sviðum. Það er afskaplega mikilvægt að þessu sé sinnt sem allra jafnast og við eigum í raun og veru eins og staðan er núna að vera með jákvæða mismunun, ef við getum notað það hugtak í þessu samhengi, þ.e. við eigum að gjörbreyta áherslum okkar. Við þurfum að byrja strax í grunnskólunum að reyna að breyta þessu viðhorfi þannig að fólk líti á starfsnám sem valkost númer eitt í námi og það á ekki síður að beina þangað þeim sem við köllum oft og tíðum úrvalsnemendur því að þeir þurfa svo sannarlega að koma þar við sögu og sem betur fer höfum við mýmörg dæmi um slíkt. Slíkt gerist auðvitað gerist ekki nema með samstilltu átaki eins og hér er verið að boða og það þarf að byrja sem allra fyrst á því. Þess vegna orðaði ég það svo áðan að ég teldi mikla nauðsyn á að þessi þingsályktunartillaga fengi mjög hraða afgreiðslu í þinginu vegna þess að það má í raun og veru engan tíma missa. Við höfum heyrt í fréttum undanfarið að verið er að flytja töluvert mikið af vinnuafli til Íslands, og þegar grannt er skoðað kemur í ljós að þar er töluvert mikið af verkmenntuðu fólki, iðnlærðu fólki sem kemur vegna þess að heilu stéttirnar á Íslandi eru að hverfa. Við getum ekki þróað þessar iðngreinar áfram vegna þess að við erum með svo fámennan hóp af menntuðu fólki. Verið er að flytja inn fólk til margs konar verka og það þýðir væntanlega að stór hluti þess eða jafnvel allt fer aftur til síns heima og sú þekking og þróun sem á sér stað í greininni mun þar af leiðandi ekki skila sér nægjanlega vel inn í íslenskt skólakerfi og íslenskt samfélag. Þetta er verulegt áhyggjuefni. Frú forseti. Það eru ýmsar fleiri hliðar á þessu máli sem eru líka áhyggjuefni. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson kom hér inn á brottfall úr námi sem er því miður allt of hátt og virðist vera töluvert hærra hjá okkur en mörgum öðrum þjóðum. Það hefur hins vegar komið í ljós að brottfallið er yfirleitt ívið minna hjá nemum sem eru í verknámi en í bóknámi og ýmsir leiða að því líkur að það sé vegna þess að í bóknámi sé ansi stór hópur sem það hentar ekki eins vel og hann nær ekki sömu tengslum við, þ.e. að áhuginn liggi raunverulega miklu nær verknámi og vinnu í slíku námi en í bóknámi og því flosni margir upp úr því. En þetta er aðeins hluti af brottfallinu, það hefur auðvitað ýmsar aðrar skýringar. Það er t.d. í raun ótrúlegt að frá menntamálayfirvöldum komi skýr eða a.m.k. óljós skilaboð um að nemandi sem hefur hætt námi í framhaldsskóla eigi að vera númer tvö í röðinni á eftir nýnemahópnum, þ.e. að nýnemar hafi forgang í framhaldsskólana en þeir nemendur sem t.d. hafa byrjað í bóknámi en hafa síðan áttað sig og vilja fara í verknám þurfa að sitja á hakanum af því að nýnemarnir ganga fyrir. Þetta viðhorf er stórhættulegt og er eiginlega með ólíkindum að það skuli þekkjast á Íslandi vegna þess að nær allar þjóðir sem við berum okkur saman við eru með sérstakt átak þar sem verið er að reyna að draga inn í skólana það fólk sem af einhverjum ástæðum hefur horfið úr þeim til að reyna að fá alla til þess að ljúka einhverju námi. Hér er skólunum gert erfiðara að sinna þessum hópi í staðinn fyrir að hann ætti í raun og veru að hafa forgang. Það er auðvitað fleira, frú forseti, sem hér mætti nefna. Ég ætla að enda á því að fjalla aðeins um það sem við köllum styttri námsbrautir, þ.e. námsbrautir þar sem hægt er að stunda nám og ljúka því með ákveðnum réttindum, t.d. sem aðstoðarmenn í ýmsum iðngreinum og öðru þess háttar. Slíkar námsbrautir vantar meira og minna í íslenskt skólakerfi en er hins vegar afskaplega fjölbreytt flóra víðast hvar í nágrannalöndum okkar. Eins og fram hefur komið í umræðunni höfum við býsna mikið verk að vinna á þessu sviði og þess vegna er mikil ástæða til að sú þingsályktunartillaga sem hér liggur fyrir fái skjóta og greiða afgreiðslu í gegnum þingið.

Frú forseti. Okkur vantar meira af menntuðu fólki úr málmiðnaði. Þessi orð lét Jón Sigurðsson, sem er forstjóri Össurar nafna míns, einhvers framsæknasta hátæknifyrirtækis sem við Íslendingar eigum, falla á ráðstefnu sem Samfylkingin hélt fyrir einu og hálfu ári. Hann lagði mikla áherslu á að það sem helst hefti framgang og vöxt fyrirtækisins hér á landi væri skortur á fólki sem hefði verknám að baki og sér í lagi fólki sem hefði byggt ofan á það verknám aðra og fjölþættari menntun. Hann sagði: Þessi blanda er það sem okkur skortir í dag og þessa blöndu er erfitt að fá úr íslenska skólakerfinu. Þetta, frú forseti, er ástæðan fyrir því að við þingmenn Samfylkingarinnar, með hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson í broddi fylkingar, leggjum þetta mál fram. Hér er verið að reyna, og ekki í fyrsta skipti, að sníða af ýmsa vankanta, og ég vil segja alvarlega ágalla, sem er að finna á íslenska menntakerfinu eftir nánast samfellda stjórn Sjálfstæðisflokksins á þeim í yfir tvo áratugi. Þessi þingsályktunartillaga er um nýskipan í starfs- og fjöltækninámi og með henni leggur Samfylkingin enn og aftur þunga áherslu á að settar verði upp styttri námsbrautir í verknámi. Við teljum að það sé eitt af því sem skorti mjög alvarlega í menntakerfinu. Við teljum að langvarandi stjórn Sjálfstæðisflokksins á þessum málaflokki hafi leitt til þess að ákveðin gliðnun hefur orðið á milli bóknáms og verknáms. Uppbygging menntakerfisins á Íslandi hefur að þessu leyti hvorki fylgt þörfum atvinnulífsins né þeirri þróun sem við sjáum í nágrannalöndunum og þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ef Íslendingar ætla sér að reyna að virkja þá auðlind sem býr í mannshuganum og virkja unga fólkið til þess að skapa atvinnulíf í framtíðinni sem verður ekki bara samkeppnishæft við heiminn heldur með ákveðið forskot - sem á að vera hægt sökum sérstakra aðstæðna hér í ýmsum greinum - þá verðum við að breyta uppbyggingu menntakerfisins. Við höfum þráfaldlega reynt að benda hæstv. menntamálaráðherra á þetta en hún hefur skellt skollaeyrum við og það er eins og það sé ómögulegt að opna augu Sjálfstæðisflokksins fyrir því hve nauðsynlegt þetta er. Það vantar ekki að það eru margir sem taka undir með okkur í þessum efnum. Ég nefndi hér áðan forstjóra framsækins hátæknifyrirtækis og það hafa fleiri í hópi þeirra sem stýra hátæknifyrirtækjum haft orð á þessu. Þessar áherslur hafa þráfaldlega komið fram hjá samtökum í iðnaði. Þessar áherslur hafa líka þráfaldlega komið fram hjá skólamönnum sjálfum. Mig langar því, frú forseti, að vekja eftirtekt á því að við í Samfylkingunni höfum á þessu hausti lagt mikið upp úr því að stjórnvöld horfi til framtíðar og stígi skref í áttina að því að færa framhaldsskólann yfir til sveitarfélaganna. Við höfum reynslu af því að menntakerfið hefur batnað verulega, þ.e. þeir hlutar þess sem hafa verið lagðir undir sveitarfélögin, og er ég þá að tala um færslu grunnskólans á síðustu árum. Sem foreldri og sem alþingismaður sem hefur áhuga á menntamálum segi ég að ákveðin kaflaskipti hafi orðið á síðustu árum einmitt hvað gæði grunnskólans varðar. Ég tel að sú skoðun Samfylkingarinnar að færa eigi framhaldsskólann yfir til sveitarfélaganna sé góð leið til þess að bæta úr þeim ágöllum sem við erum hér að ræða. Því segi ég það? Vegna þess að við höfum árum saman, Samfylkingin, aðrir stjórnmálaflokkar, samtök í iðnaði og skólamenn, verið að leggja áherslu á þetta og það gengur ekki. Hugsanlega verður það ekki fyrr en Samfylkingin er komin í ríkisstjórn og farin að stýra menntamálunum sem tekst að koma þessum málum í höfn, og þá e.t.v. með sameiginlegu átaki ríkisvaldsins og sveitarfélaganna. Hv. þingmenn hafa rætt það af töluverðum þunga að brottfall úr framhaldsskóla sé meira á Íslandi en annars staðar. Það er töluvert meira en t.d. á Norðurlöndunum, sem við eigum að bera okkur saman við, ekki bara vegna þess að það eru grannlönd og frændlönd heldur vegna þess að þar er ástandið eins og það gerist best. Við eigum einungis að bera okkur saman við ástandið þar sem það gerist best. Þar hefur orðið öðruvísi uppbygging á a.m.k. síðasta áratug og þar er gríðarlega mikið lagt upp úr möguleikum ungs fólks til þess að verða sér úti um verkmenntun og jafnframt að geta byggt ofan á hana það sem við köllum stundum bóknám. Mér er að vísu meinilla við að draga skörp skil, eins og menn gera þegar þeir tala annars vegar um bóknám og hins vegar um verknám. Menn eiga ekki að gera það lengur, hvort tveggja er háð hinu. Við teljum að það sé nauðsynlegt að byggja undir þennan hluta menntakerfisins, m.a. til þess að svara þörfum nemendanna sjálfra, svara þörfum þeirra kynslóða sem eru að ganga gegnum skólastigin og finna ekki alveg réttan tón, finna ekki alveg þá blöndu sem hæfir þeim og sem gerir þeim kleift að verða sér úti um þá menntun og reynslu sem þau vilja og telja sig þurfa til þess að hasla sér völl í atvinnulífinu þegar að því kemur. Þessi tillaga byggir líka undir annan mikilvægan þátt í málflutningi okkar varðandi menntakerfið og það er nýtt tækifæri, eins og hv. þm. Anna K Gunnarsdóttir nefndi hér áðan og hugsanlega fleiri. Margir í samfélaginu sem eru komnir til vits og ára og farnir að taka þátt í atvinnulífinu áttu þess aldrei kost, af ástæðum sem eru margar og ég ætla ekki að rekja hér, að verða sér úti um annað en hugsanlega bara grunnskólapróf, jafnvel minna en grunnskólapróf. Það eru töluvert margir, eins og við höfum nefnt, sem detta út úr skólakerfinu og koma án þeirrar þjálfunar sem það veitir þeim út í atvinnulífið. Þetta fólk vill oft og tíðum, þegar það hefur fótað sig á áhugaverðu sviði í atvinnulífinu, verða sér úti um aukna þjálfun og færni til þess að geta náð lengra, fengið betri laun og oft betri tækifæri til þess að auka gæði lífs síns. Það hefur nú verið handleggur fyrir þetta fólk að komast aftur í nám. Við höfum nú lagt fram, þingmenn Samfylkingarinnar, sérstakar tillögur um það, en í þessari þingsályktunartillögu er einmitt verið að leggja til að fólk sem hefur náð ákveðnum aldri og hefur tiltekna menntun að baki í verknámi eigi kost á því að bæta bóklegri menntun ofan á það til þess að geta notað það sem eins konar stökkbretti til hærra náms í tækniskólum, í háskólum. Það er þess vegna sem fjöltækninámið hefur hér sérstakt vægi.

Frú forseti. Í fyrri ræðu minni stiklaði ég á stóru og minntist á örfá atriði sem ástæða er til þess að tala um í þessari umræðu. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson minntist á afskaplega stóran hlut sem tengist þessu máli og ég ætla að byrja á því að fjalla örlítið meira um, þ.e. þá hugmynd okkar þingmanna í Samfylkingunni að framhaldsskólinn eigi frekar heima hjá sveitarfélögum en ríkisvaldinu. Ég vil á vissan hátt tengja þá hugmynd þessari tillögu af þeirri einföldu ástæðu, sem ég gat um áðan, að það er mjög nauðsynlegt að framhaldsskólinn og atvinnulífið tengist sterkum böndum. Ég sagði líka áðan að víða úti um land hefðu framhaldsskólar náð býsna góðu samstarfi og sambandi við atvinnulífið og á því á að byggja. Við teljum að framhaldsskólinn eigi heima hjá sveitarfélögum, m.a. vegna þess að framhaldsskólanám er nærþjónusta, þjónusta sem á að vera sem næst þeim sem hana nota og það er eðlilegt að það fólk sem býr í því umhverfi hafi það með höndum að stýra og stjórna þeirri þjónustu. Ef sveitarfélögin hefðu yfirumsjón með framhaldsskólunum væri miklu einfaldara að tengja saman atvinnulífið og skólann. Ég sé það fyrir mér að atvinnulífið á ákveðnum svæðum, og þess vegna heildarsamtök atvinnulífsins í samvinnu við atvinnulífið á hverju svæði fyrir sig, gæti komið að rekstri skólanna með sveitarfélögunum. Í fyrri ræðu minni gat ég þess að víða hefði atvinnulífið einmitt beitt sér fyrir ákveðnu námi og við vitum að samtök atvinnulífsins koma að rekstri skóla. Það væri mjög spennandi kostur að sveitarfélögin og atvinnulífið kæmu saman að rekstri framhaldsskólanna. Það gæti verið með ýmsum hætti, en ef skólarnir væru í höndum sveitarfélaganna þá er ég alveg 100% viss um að sú samvinna væri miklu auðveldari og árangursríkari en þegar allt er rekið í gegnum hið miðstýrða apparat hér í borginni, eins og nú er. Við höfum ýmislegt fyrir okkur sem bendir til þess arna, vegna þess að framhaldsskólakerfið okkar byggðist upp að frumkvæði sveitarfélaganna. Meðan verið var að byggja upp hið fjölbreytta nám um allt land var um að ræða samrekstur ríkis og sveitarfélaga, sem er reyndar vandræðarekstur, en það bjargaði uppbyggingu framhaldsskólanna að sveitarfélögin tóku frumkvæðið og byggðu upp framhaldsskóla um allt. Þess vegna er fyrirkomulagið jafnfjölbreytt og raun ber vitni og þess vegna eru framhaldsskólarnir svo víða. Það var reyndar ekki bara úti á landi sem þetta gerðist. Fjölbrautskólinn í Breiðholti varð til á þennan hátt og þannig getum við farið allan hringinn um landið. Ég er viss um að ef framhaldsskólinn væri hjá sveitarfélögunum mundum við sjá alveg nýtt þróunarskeið hjá honum og ekki er vanþörf á. Það verður að segja alla hluti eins og þeir eru og því miður er ástandið þannig núna, og búið að vera allt of lengi, að flestir framhaldsskólarnir hafa verið rígbundnir í fjárhagslegt svelti. Kraftarnir hafa farið í það að lifa af og reyna að kroppa af alls staðar þar sem hægt er en þróunarstarf situr eðlilega nokkuð á hakanum við slíkar aðstæður. Það er þó aðdáunarvert hvernig margir framhaldsskólar hafa náð að brjóta sig gegnum múra fjársveltisins og byggt sig upp af ótrúlegri fjölbreytni. Við sjáum líka hvað er að gerast úti um land þar sem nýir framhaldsskólar koma til. Nýjasti framhaldsskólinn er á Snæfellsnesi. Ríkið stendur að vísu að rekstri þess skóla en sveitarfélögin völdu þá leið að taka höndum saman og byggja skólahúsið og leigja það síðan ríkinu til þess að flýta fyrir því að skólinn yrði til og kæmist í sómasamlegt húsnæði. Við sjáum hvað er að gerast á næsta stað, í Borgarfirði, Borgarnesi og Borgarbyggð og nágrannasvæðunum. Þar er sveitarfélagið í samstarfi við ýmsa aðila í héraði að reyna að byggja upp framhaldsskóla. Ég man í raun og veru ekki eftir því að frumkvæði hafi komið frá ríkisvaldinu við það að byggja upp framhaldsskóla, sem sýnir að þessi þjónusta á heima einhvers staðar allt annars staðar en hjá ríkinu. Við höfum komist að þeirri niðurstöðu í Samfylkingunni að framhaldsskólinn sé dæmi um þjónustu sem eigi heima hjá sveitarfélögunum. Eins og ég sagði áðan, og einmitt í tengslum við þessa tillögu, þá held ég að það sé kristaltært að ef átak af þessu tagi á að ganga verða allir aðilar að ná saman. Ef framhaldsskólarnir yrðu færðir til sveitarfélaganna yrði hægt að byggja þá mjög sterkt upp með atvinnulífinu á hverju svæði fyrir sig. Herra forseti. Það eru miklu fleiri hliðar á málinu og eitt af því sem minnst er á í greinargerð með þeirri tillögu sem við ræðum hér er skortur á námsráðgjöf í bæði grunn- og framhaldsskólum og lítil kynning á kostum verknámsins. Þessu þarf að breyta. Námsráðgjöf hefur verið allt of lítil, sérstaklega í grunnskólum en líka í framhaldsskólum. Mjög víða um land er jafnvel engin námsráðgjöf í grunnskólum og sáralítil kynning á þeim möguleikum sem bjóðast í verknámi. Síðan er algjör skortur á því, sem er líka áhyggjuefni, að til séu framtíðarspádómar um það hvar þörfin verður. Flestar nágrannaþjóðir okkar hafa slíkar framtíðarspár, sem m.a. nemendur geta notað sér til aðstoðar við að velja sér framtíðarleið. En þetta vantar algjörlega hjá okkur og er full ástæða til að slíkra upplýsinga sé aflað og þeim beint til nemenda sem eru að velta fyrir sér framtíðinni. Það er jú ein af mikilvægustu spekúlasjónum þeirra sem eru í námi að velta því fyrir sér hvað tekur við. Það liggur fyrir að þeim nemendum sem vita hvert þeir eru að fara gengur mun betur í námi en þeim sem eru í mikilli óvissu. Sú staðreynd að bóknámsleiðin er mun greiðfærari í gegnum skólakerfið, og liggur miklu beinna við, hefur einnig ýtt undir að mun fleiri fara í bóknám en flestir telja æskilegt. Hinar leiðirnar krefjast meiri umhugsunar og það þarf að hnýta fleiri lausa enda. Herra forseti. Enn á ný er tími minn á þrotum og ég læt hér staðar numið.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í prýðilegri umræðu um framhaldsskólann og starfsmenntun innan hans. Ég vil koma sérstaklega að máli sem tengist því mjög að efla framhaldsskólann sem slíkan, t.d. styttri námsbrautir innan hans, starfsnámið og stofnun nýrra námsbrauta. Það voru fyrirætlanir stjórnvalda frá því bæði í fyrra og hittiðfyrra og gott ef ekki hafa verið gerðar þrjár atlögur að málinu um að stytta stúdentsprófið með sérstakri tillögugerð um að skera einn vetur aftan af bóknámsskólunum og í rauninni gengisfella stúdentsprófið sem slíkt í einingafjölda og uppbyggingu til að spara peninga í skólakerfinu, til að flýta nemendum í gegnum framhaldsskólann, til að koma fleirum í gegn fyrir miklu minni peninga og spara hundruð milljóna á hverju einasta ári. Þannig átti að því er virtist að mæta nemendafjölgun í framhaldsskólunum sem fólust í stærri árgöngum og því að margir vildu snúa til baka og taka upp þar sem frá var horfið, þar sem þræðinum var sleppt fyrir kannski mörgum árum og hefja nám á nýjan leik. Þessu átti ekki að mæta með því að auka framlög til framhaldsskólanna heldur með því að gengisfella stúdentsprófið, stytta stúdentsprófið með þeim aðgerðum sem fyrst voru kynntar í skýrslu starfshóps á vegum þáverandi menntamálaráðherra, Tómasar Inga Olrichs, sem nú er sendiherra í París. Síðan var gerð önnur atlaga í fallegri búningi og flottari skýrslu á vegum starfshóps hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Þegar grannt var skoðað og betur að gáð var sú tillaga jafnóheppileg, ómöguleg og óframkvæmanleg og sú fyrri sem hafði komið fram árinu áður. Sem betur fer mættu þessar tillögugerðir mikilli andstöðu strax, bæði í skólasamfélaginu og meðal þingmanna á Alþingi Íslendinga sem áhuga hafa á skólamálum og vilja framhaldsskólanum og skólakerfinu okkar vel og vaka yfir því. Þar af leiðandi kom aldrei fram margboðað þingmál um að stytta framhaldsskóla og stytta nám til stúdentsprófs með þeim hætti sem lagt var til í skýrslu starfshópsins. Hæstv. menntamálaráðherra var síðan spurð af þeim sem hér stendur í febrúar eða mars á þessu ári hvort von væri á þingmáli sem lyti að því að stytta námið, byggðu á tillögunni og sagði hæstv. ráðherra að málið kæmi fram. Eftir það var haldinn aðalfundur Félags framhaldsskólakennara sem gagnrýndu tillögurnar mjög harkalega, tóku mjög undir málflutning okkar í stjórnarandstöðunni sem höfðum fjallað um málið og aldrei kom málið frá hæstv. ráðherra. Hvort það kemur fram í vetur á eftir að koma í ljós. En ég vona að það komi aldrei fram aftur af því að þar var verið á alrangri braut. Það sem rennir stoðum undir að málið komi aldrei fram aftur er landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins sem ég las mér til skemmtunar í dag. Þar eru margar dæmalausar ályktanir í mörgum málaflokkum. Ég ætla ekki að fjalla um tillöguna um að afnema málskotsrétt forseta Íslands, eins og lagt er til í einni ályktuninni, heldur halda mig við skóla- og fræðslumálin og framhaldsskólann. Eins og ég sagði áðan hafa tveir síðustu menntamálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins boðað tillögur og kynnt starfshópatillögur um að stytta stúdentsprófið og þar með að mínu mati að stórlaska framhaldsskólann, stórlaska stúdentsprófið og gengisfella stúdentsprófið mjög rækilega. En það sem rennir stoðum undir að þessi mál séu ekki á leiðinni er stefnumið Sjálfstæðisflokksins frá því á landsfundinum um daginn. Þar segir, með leyfi forseta, í ályktun um skóla- og fræðslumál, undirkafli framhaldsskóli: „Á undanförnum árum hefur heildartími náms í grunnskóla verið lengdur til muna sem gefur tækifæri til styttingar heildarnámstíma til stúdentsprófs. Landsfundur leggur áherslu á að sjálfstæði framhaldsskóla verði tryggt …“ Síðan segir: „Fagnaðarefni er hve framhaldsskólar eru tilbúnir til þess að bjóða nemendum á grunnskólastigi áfanga á framhaldsskólastigi og flýta þannig fyrir námslokum þeirra nemenda sem kjósa að útskrifast fyrr eða taka nám sitt með auknum hraða.“ Þetta tek ég undir og þessu höfum við þingmenn Samfylkingarinnar mælt mjög fyrir, að sveigjanleiki á milli skólastiga verði aukinn. Það sé leiðin til að stytta námið, fjölga þeim sem útskrifast fyrr úr framhaldsskólanum. Við eigum að stefna að því að miklu fleiri útskrifist með stúdentspróf fyrr en þeir gera núna, 18, 19 ára. Áfram segir í ályktuninni: „Þessi fljótandi skil á milli skólastiga eru í anda einstaklingsmiðaðs náms … Þá leggur landsfundur til að samræmd stúdentspróf verði lögð niður.“ Sem eru líka tíðindi af því að hæstv. menntamálaráðherra hefur nú ekki léð máls á því hingað til. Þetta tengist því þingmáli sem hér er að því leyti að ef efla á skólana og nám innan þeirra, þ.e. styttri námsbrautir og starfsnámið, þá mundi það ekki ganga eftir ef stytta ætti námið og laska það með þeim hætti sem til var lagt í tillögunum og þar var aldrei fjallað á neinn hátt um verknámið. Ekki var tekið á því hvort það ætti þá að styttast líka eða hvað, þetta stefndi því í óefni. En við leggjum mikla áherslu á að mikilvæg viðbót við framhaldsskólamenntun okkar sé fjölbreytt framboð á styttri námsbrautum í ýmsum starfsgreinum með þjónustu og öðrum störfum sem heyra ekki undir neinar faggreinar og eru miðaðar við að leið fólks sé alltaf greið til að bæta við nýjum námsgreinum ofan á sitt fyrra nám. Nemendur geti alltaf með greiðum og augljósum hætti bætt við nýju námi. Dyrnar í skólann þurfa alltaf að vera opnar og námið þannig sniðið að auðvelt sé að byggja ofan á það. Taki nemandi stutta, tveggja til þriggja anna, starfsnámsbraut og öðlist ákveðin réttindi sé leiðin alltaf greið fyrir hann aftur inn í skólann til að bæta ofan á námið og öðlast meiri réttindi, hvort sem því námi lýkur svo með stúdentsprófi, fjöltækninámi og síðar háskólanámi eða tækniskólanámi, það fer allt eftir aðstæðum. Framboð á slíkum námsbrautum mundi að mínu mati valda miklum breytingum fyrir marga unga nemendur sem eru óráðnir og óákveðnir og óar kannski við því að binda sig við lengra hefðbundið starfsnám eða hafa ekki áhuga eða aðstæður til að ljúka hefðbundnu stúdentsprófi og sjá kannski ekki fram á að ljúka slíku námi enda hafi þeir ekki áhuga á því. Eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi í upphafi ræðu sinnar er skortur á iðnaðarmönnum innan ýmissa faggreina. Þeir sem reka mörg af okkar framsæknustu fyrirtækjum í dag, eins og Marel og Össur og fleiri fyrirtæki, og byggja að mjög stórum hluta og kannski að mestu leyti á annars vegar verkmenntuðu fólki, starfsmenntuðu fólki, og hins vegar tæknimönnum og verkfræðingum, byggja á starfsmenntun hvers konar, þeir vita allir og sjá fram á alvarlegan skort ekki síst í þeim iðngreinum sem teljast til hinna hefðbundnu gömlu iðngreina eins og málmiðnaðarmanna, trésmiða, rafiðnaðarmanna og fleiri slíkra. Vandi starfsmenntunarinnar lýsir sér m.a. í því að aðsókn að mörgum greinanna hefur minnkað og skortur á fagmönnum í einstökum greinum, eins og járn- og málmiðnaði blasir við. Hefur skólastjóri Iðnskólans, Baldur Gíslason, einnig fjallað sérstaklega um að allt of fáir innritist í t.d. járn- og málmiðnaðargreinarnar og verði ekki gert sérstakt átak til þess að efla starfsnámið og kynna það fyrir nemendum grunnskólanna, sérstakar, einstakar greinar, þá horfi til verulegra vandræða. Ef fer að skorta fólk í þessar undirstöðugreinar í allri okkar samfélagsgerð horfir illa og samfélagið lendir í vanda. Hætt er að mörgu leyti að kenna verknámið á landsbyggðinni, eins og hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir nefndi áðan. Heilu greinarnar hafa verið lagðar af í kennslu við marga skóla úti á landi, eins og t.d. í bílgreinum hvers konar. Mér skildist í heimsókn í Verkmenntaskólann á Akureyri til Hjalta Jóns Sveinssonar fyrir um tveimur árum að bíliðngreinarnar hefðu lagst þar af, þær væru einfaldlega svo dýrar og miklu ódýrara væri að halda úti ýmsum öðrum greinum. Skólinn fengi ekki peninga til að kenna kannski fáum nemendum dýrar greinar. Námið fer til Reykjavíkur eða er eingöngu í boði við iðnskólana í Hafnarfirði og Reykjavík. Þar með hætta norðanmenn að menntast í greininni og skortur verður á iðnaðarmönnum á svæðinu og horfir til mikilla vandræða. Þetta er eitt dæmi um mikilvægi starfsmenntaðs fólks úti um allt land. Iðnaðurinn skapar að sjálfsögðu miklar tekjur og má nefna að þrjár af hverjum tíu krónum í landsframleiðslunni verða til í ýmsum greinum iðnaðar, t.d. stóriðju, byggingariðnaði, matvælaiðnaði, trjávöruiðnaði, pappírsiðnaði, málmiðnaði, verktakastarfsemi, upplýsinga- og tækniiðnaði o.s.frv. Þetta kemur fram í tölum frá Þjóðhagsstofnun. Þann vanda starfsmenntunar sem uppi er er víða að finna. Hann er að finna í viðhorfum almennings, hann er að finna í skorti á námsráðgjöf, alvarlegum skorti á námsráðgjöf í grunnskólunum sem kemur víða fram. Þó ég ætli nú að halda mig við starfsmenntun í framhaldsskólanum í þessari umræðu þá er slík námsráðgjöf mjög mikilvæg, eins og sérmenntaðir menn á því sviði, t.d. Gísli Baldvinsson, námsráðgjafi norður á Akureyri, hefur ítrekað haldið fram m.a. á sinni glæsilegu heimasíðu, sem er mikill fróðleiksbrunnur fyrir áhugamenn um menntamál og námsráðgjöf og hvað eina sem að því lýtur, þá vantar verulega að efla hana í skólunum. Eitt af því sem rætur vandans liggja til er reiknilíkanið sem er notað. Það skilar starfsnáminu ekki því sem eðlilegt er til að halda því úti með sómasamlegum og öflugum hætti. Við þessu hafa stjórnvöld ekki brugðist og hafa afleiðingarnar t.d. verið þær að aðsókn að einstökum greinum hefur minnkað, starfsnám, eins og ég gat um áðan, lagst af í mörgum skólum, sérstaklega úti á landi, og lítil og allt of lítil þróun átt sér stað í stofnun nýrra, styttri námsbrauta. Skólarnir hafa einfaldlega lagt slík verkefni á hilluna því þá skortir fjármagn til að halda þeim úti. Alvarlegasti vandinn við reiknilíkanið er að sjálfsögðu frávísanirnar inn í framhaldsskólana fyrir fólkið sem ætlar að snúa aftur til náms, eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni. Að mínu mati er ein mikilvægasta undirstaða nýsköpunar í atvinnulífinu gott starfsnám sem svarar kröfum tímans og er fyrst og fremst eftirsótt af unga fólkinu, nám sem nemendurnir, unga fólkið sækir í að loknum grunnskóla. Þar er sérstaklega athyglisvert að skoða hvernig hlutföllin eru annars staðar á Norðurlöndunum samanborið við Ísland, hve stór hluti nemenda fer í einhvers konar verknám eða í bóknám. Þar eru hlutföllin má segja þveröfug þó svo að skólakerfið sé svolítið öðruvísi byggt upp. Það fer miklu stærri hluti nemenda t.d. í Svíþjóð í einhvers konar verknám eða starfsnám, enda er nánast búið að eyða brottfalli í Svíþjóð. Vel yfir 90%, 93–94% held ég af hverjum árgangi framhaldsskólanema útskrifast með einhverja gráðu, hvort sem það er styttri námsbrautir, starfsnám eða hefðbundið stúdentspróf. Þetta er frábær árangur á sama tíma og við höfum frekar verið að fara í hina áttina á Íslandi. Það kom mér mjög á óvart þegar ég sá það í tölum á síðasta vetri að þeim fækkar frekar en fjölgar sem útskrifast úr framhaldsskóla, þ.e. ef hver árgangur er tekinn hver fyrir sig, þeim er ekki að fjölga. Fjölgunin er fyrst og fremst hjá þeim sem eru að snúa aftur til náms eftir að hafa hætt náminu. Þar liggur fjölgunin fyrir utan stærri árganga. En þeim sem útskrifast úr hverjum árgangi er ekki að fjölga. Við höfum engum árangri náð í þessum málum og hæstv. menntamálaráðherra og menntamálayfirvöld síðustu missira og ára hafa ekki sýnt málinu nokkurn einasta áhuga enda hefur ekkert verið gert sérstakt nema halda ágætlega orðaðar ræður á tyllidögum í starfsnámsskólunum um mikilvægi og gildi starfsnámsins. Þeim orðum hafa ekki fylgt neinar efndir. Það er óviðunandi. Því flytjum við þessa tillögu, nýja og endurnýjaða, til að efla starfsnámið og nýskipan í starfsnámi og fjöltækninámi, um leið og ég fagna því að landsfundur Sjálfstæðisflokksins lagði ekki til að stúdentsprófið yrði stytt með þeim hætti sem lagt hefur verið til af ráðherrum Sjálfstæðisflokksins hingað til. Það er áríðandi að grípa til markvissra aðgerða til að rétta hlut starfsnámsins samhliða því að tryggja því nauðsynlegt fjármagn. Það mun hafa alvarlegar afleiðingar fyrir atvinnulífið ef hnignun starfsnámsins heldur áfram og ekki verður gripið til markvissra aðgerða til að snúa þróuninni við. Samhliða átaki í kennslu og kynningu starfsnámsins og fjölgun styttri námsbrauta þarf einnig að breyta uppbyggingu og samsetningu náms í grunnskólum og gera list- og starfsnámsgreinunum þar hærra undir höfði og veita þeim skólum svigrúm til að gera svo. Að lokum vil ég þakka þeim sem tóku þátt í umræðunni með einum eða öðrum hætti kærlega fyrir að hafa gert það og er glaður yfir því að við höfum náð að mæla fyrir tillögunni hér við upphaf þings þannig að hún fari nú til menntamálanefndar þar sem við fáum hana vonandi afgreidda í vor enda hlýtur málið að vera þverpólitískt og um það ætti að geta náðst góð samstaða í menntamálanefnd.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og fiskvinnslu. Þetta er mál sem nokkrum sinnum hefur verið hreyft af þeim sem hér stendur og meðflutningsmanni hans, hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Við höfum flutt þetta mál nokkrum sinnum á undanförnum árum í hv. Alþingi og höfum gert það í þeirri trú að smátt og smátt mundu opnast augu t.d. Sjálfstæðisflokksins, hins mikla flokks frjálsrar samkeppni og einstaklingsframtaks og að menn mundu sjá að eðlilegt væri að viðskipti í sjávarútvegi með ekki ómerkari afurð en fiskinn okkar sem gefur okkur 60% af útflutningsverðmætunum mundu leita í þann farveg að þar sætu allir við sama borð í viðskiptum þegar fram líða stundir. Við, hv. flutningsmenn þessarar tillögu, gerum okkur grein fyrir því að hér þarf að huga að ýmsum málum. Þess vegna höfum við lagt til að skipuð verði þriggja manna nefnd til að vinna þetta mál þannig að menn fari yfir það hvaða skref sé rétt að stíga. En við höfum lagt það til í þessari ályktun eins og segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa þriggja manna nefnd sem fái það verkefni að semja frumvarp til laga um fjárhagslegan aðskilnað milli reksturs útgerðar annars vegar og fiskvinnslu í landi hins vegar. Frumvarpið verði lagt fram á þessu þingi og að því stefnt að lögin taki gildi 1. janúar 2007.“ - Sem sagt eftir 14–15 mánuði hér frá. „Lögunum verði ætlað að skapa skilyrði til eðlilegrar verðmyndunar á öllum óunnum fiski á markaði og stuðla að heilbrigðum og gegnsæjum viðskiptaháttum í fiskviðskiptum, og koma þannig á eðlilegum samkeppnisskilyrðum á því sviði.“ Þetta er efni tillögunnar og hefur svo sem verið rætt hér oft áður. Í greinargerð er vitnað til samkeppnislaga: Við settum nú ný samkeppnislög á liðnu vori, lög nr. 44/2005, þar sem við breyttum svolítið formi samkeppnislaganna, þ.e. Samkeppniseftirlit kom í staðinn fyrir Samkeppnisstofnun. En að meginstofni eru þau lög samt eins að því er varðar þær greinar sem hér er vitnað til í greinargerðinni varðandi lögin, þ.e. við höfum vitnað hér til 10 gr., 11. gr., og 14. gr. og það er aðeins ein breyting á þessum lögum um Samkeppniseftirlitið. Felld voru út á einum stað í þeim greinum sem við höfum vitnað til orðin „óréttmætum viðskiptaháttum“. Ástæða þótti til að fella það niður úr lögunum og það var gert. Að öðru leyti eru þau lög eins að því er varðar málatilbúnað sem hér er vitnað til. Síðast þegar þetta mál var rætt í hv. Alþingi urðu um þessar tillögur þó nokkrar umræður. Hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson, núverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra, tók m.a. þátt í þeirri umræðu og fann þessu máli ýmislegt til foráttu. Hæstv. þáverandi forseti þingsins, Halldór Blöndal, tók einnig þátt í umræðunni og fann þessu máli margt til foráttu. Hann taldi að það væri nokkuð ábyrgðarlaust af okkur að leggja til að skoða þessi mál eins og við stingum upp á og að það væri litið til þess að viðskipti með ferskan fisk í sjávarútvegi gætu nú kannski ekki alveg talist eðlileg með tilliti til samkeppnislaga og þeirra reglna sem við höfum undirgengist t.d. með EES-samningnum. Í greinargerð okkar er m.a. vitnað til samkeppnislaganna og í henni segir, með leyfi forseta: „Þingsályktunartillaga þessi á sér meginstoðir í lögbundnum markmiðum gildandi samkeppnislaga og er ætlað að þjóna þeim, en í 1. gr. laganna segir: „Lög þessi hafa það markmið að efla virka samkeppni í viðskiptum og þar með vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Markmiði þessu skal náð með því að: a. vinna gegn óhæfilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri, b. vinna gegn ... skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum, c. auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum.““ Ég var svo heppinn að ég fékk í hendur samþykkt landsfundar Sjálfstæðisflokksins um efnahagsmál, minnir mig að það hafi verið. Á fyrstu síðu þeirrar ályktunar er víða vikið að því sem þessi lög voru að marka sem ég var að lesa hér. Það er vikið að frelsi og framtaki einstaklingsins til athafna. Það er vikið að því að það þurfi að auka samkeppni og að hún sé vísasta leiðin til að tryggja grósku og velmegun landsmanna. Vikið er að því að fjölskyldur eigi að geta fundið sinn eigin farveg í lífinu þar sem frumkvæði einstaklinganna fái notið sín og að hver og einn eigi að eiga möguleika til að njóta sín í eðlilegu samkeppnisumhverfi. „Fyrirtæki útflutningsgreinanna verða að vera öflug,“ segir síðan. Og svo segir í niðurlagi þessa kafla, með leyfi forseta, í þessari ályktun um efnahagsmál á landsfundi Sjálfstæðisflokksins nýafstöðnum: „Þrátt fyrir uppgang nýrri greina byggist velsæld íslensku þjóðarinnar enn að stórum hluta á skynsamlegri nýtingu auðlinda til lands og sjávar.“ - Og svo segir: „Mikilvægt er að umgjörð auðlindanýtingar sé í föstum skorðum og óvissa lágmörkuð og samræmis gætt varðandi nýtingu þeirra.“ Þar með finnst mér að þarna sé búið að slá svolítið kalt það sem undan var í stefnumörkun Sjálfstæðisflokksins og brustu þar með vonir mínar um það að Sjálfstæðisflokkurinn mundi koma að því að styðja okkur þingmenn frá Frjálslyndum og Samfylkingunni í því að eðlilegt væri að skoða viðskipti með fisk hér á landi og eðlilegt væri að stefna til þess að engar viðskiptahindranir væru í þessari atvinnugrein. Þess vegna er það auðvitað svo, eins og ég las hér upp úr samkeppnislögunum áðan, að við teljum mjög margt í framkvæmd fiskviðskipta hér á landi ekki standast samkeppnislögin og því sé nauðsynlegt að fara yfir þessi mál. Þess vegna höfum við verið svo þráir í því að leggja þetta mál hér fram aftur og aftur, þ.e. vegna þess að við höfum álitið að það væri meirihlutaviðhorf fyrir því í stjórnmálaflokkum á hv. Alþingi að menn skyldu sitja við sama borð, eins og sagði í ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins, í samkeppni og að það sé grundvallarsjónarmið að treysta því að samkeppnislögin gildi að fullu líka varðandi viðskipti með sjávarafla. En því miður er ekki svo, hæstv. forseti, og er það auðvitað mjög leitt að svo skuli vera. Í 14. gr. samkeppnislaganna segir, með leyfi forseta: „Þegar um er að ræða opinbert fyrirtæki eða fyrirtæki sem starfar að einhverju leyti í skjóli opinbers einkaleyfis eða verndar er Samkeppniseftirlitinu heimilt að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað, annars vegar á milli þess hluta rekstrar fyrirtækisins sem nýtur einkaleyfis eða verndar og hins vegar þess hluta rekstrar sem er í frjálsri samkeppni við aðra aðila. Skal þess gætt að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddur af starfsemi sem nýtur einkaleyfis eða verndar.“ Hæstv. forseti. Lögin um stjórn fiskveiða gera það að verkum að mjög margir útgerðaraðilar sem jafnframt eru með fiskvinnslu fá úthlutað á hverju ári verulegum auðæfum í úthlutun aflaheimilda. Við vitum að miklar deilur hafa verið á undanförnum árum um verðmyndun á fiski. Nánast hver einasta sjómannadeila undanfarinna áratuga, leyfi ég mér að segja, hefur snúist um verðmyndunarkerfið og gerði það reyndar einnig síðast. Menn deildu þá auðvitað um það. Það fólst margt fleira í þeirri deilu eins og alltaf er. Þó að við höfum á undanförnum árum búið við fyrirkomulag í verðmyndun sjávarfangs sem byggist að nokkru leyti á störfum Verðlagsstofu skiptaverðs sem staðsett er á Akureyri þá er það samt þannig því miður að fiskvinnsla án útgerðar hér á landi sem kaupir allan sinn afla á fiskmarkaði greiðir miklu hærra verð fyrir fiskinn sem hún vinnur heldur en þau fyrirtæki sem eru með útgerð á sinni hendi og hafa fengið sérstaka kvótaúthlutun til að gera út. Þetta er bara staðreynd. Það þarf svo sem ekki að fara um langan veg til að sannreyna hana. Menn geta t.d. farið á vef Verðlagsstofunnar og skoðað verð þar. Ég gerði það að gamni mínu í gærkvöldi. Ég skoðaði verðið eins og það hefur verið á nokkrum landsvæðum. Ég skoðaði Vestfirði og slægðan þorsk þar frá því í janúar 2005 til ágústloka 2005. Það kemur í ljós að meðalverð á þorski sem fer beint til fiskverkanda, sem er oftast nær í einhvers konar tengdum viðskiptum eða þá að menn eru að útvega viðkomandi bát sem landar hjá þeim kvóta o.s.frv., er 86 kr. og 25 aurar fyrir þorskinn. En hvað skyldi það nú vera á mörkuðunum á sama tímabili? Ég ætla að taka það fram að ég strikaði út tölur þar sem selt var á mörkuðum undir 100 tonnum til þess að hafa eitthvert lágmark. Þá kemur í ljós að meðalverð á fiskmörkuðum á þessu svæði var 123 kr., þ.e. á móti 86, og sennilega nokkru hærra ef miðað er við það að ég strikaði þarna út viðskipti undir 100 tonnum. Ef maður skoðaði annað svæði, t.d. Norðurland vestra, voru mjög góð aflabrögð þar í maí, júní, júlí og ágúst á þessu ári. Þar er verðmunurinn miklu minni, af hvaða orsökum sem það er. Þar er verðmunurinn annars vegar 116 kr. og hins vegar 131 kr. Ef maður hins vegar skoðar Suðurnesin, eða Reykjanes, ég tók út þegar magnið fór niður fyrir 100 tonn eins og ég sagði. Ef ég skoða það í júní til maí er verðið annars vegar 107 kr. og hins vegar 138 kr. og 30 aurar. Það munar því auðvitað verulegu hvort menn eru í beinum viðskiptum sem oftast nær tengjast þá aflahlutdeild, eða hvort menn eru í viðskiptum á fiskmarkaði. Það er algerlega ljóst að fiskvinnsla án útgerðar kaupir hér hráefnið á miklu hærra verði, hefur reyndar orðið að selja afurðirnar úr landi á hæsta verði sem hún hefur getað og hefur gert það vel á undanförnum árum. En hinir sem hafa þetta samkeppnisforskot koma í kjölfarið og hirða markaðina út á kvótaúthlutunina og sín lágu verð.

Herra forseti. Enn á ný er komin fram tillaga um skipun nefndar sem fái það verkefni að semja frumvarp til laga um fjárhagslegan aðskilnað milli reksturs útgerðar annars vegar og fiskvinnslu hins vegar. Ég lýsi furðu minni á því að enn á ný sé þessi tillaga lögð fram. Hve oft hefur verið rætt um fiskvinnslu á landsbyggðinni og áhyggjur af stöðu hennar? Halda hv. þingmenn að fiskvinnsla aukist hér á landi? Ég kem úr sveitarfélagi þar sem aflamark er mikið en töluvert af fiski hefur verið flutt út. Ég hef rætt við stjórnendur sjávarútvegsfyrirtækja sem eru bæði með veiðar og vinnslu. Þeir segja að ef þessi breyting gengi eftir mundi fiskvinnsla í Eyjum leggjast af. Ég veit að slíkt mundi gerast á fleiri stöðum á landinu. Aflinn yrði allur fluttur til útlanda. Það er mikilvægt fyrir styrkingu sjávarbyggða að hafa vinnslu og veiðar á sömu hendi. Ljóst er að fiskvinnslufyrirtæki sem hafa yfir aflaheimildum að ráða og geta stýrt þeim heim í hérað til landvinnslu þurfa jafnframt að kaupa fisk á markaði til þess að tryggja stöðuga vinnslu. Ef slíkur aðskilnaður nær fram að ganga munu flutningsmenn tillögunnar eingöngu að fækka vinnslustörfum í landvinnslu enn frekar en orðið er. Ljóst er að miklar tækniframfarir og hagræðing hefur þegar fækkað stöfum í fiskvinnslu. Norðmenn hafa aðskilið veiðar og vinnslu. Hver er árangurinn? Sjávarútvegsnefnd var bent á ummæli norska sjávarútvegsráðherrans Sveins Ludvigsens sem birtust á skip.is. Hann sagði, með leyfi forseta: „Ég hef komið inn í verslanir þar sem fiskborðin eru 30 metra löng og það er enginn norskur fiskur í hillunum. Hins vegar er þar jafnan gott framboð af góðum fiski frá Íslandi. Ég hef spurt verslunarmennina hverju þetta sætti og svarið sem ég hef fengið er einfaldlega það að þeir séu með viðskiptavini sem kaupi fisk 364 daga á ári og því þýði ekki að treysta á fyrirtæki sem aðeins geti útvegað hann í einn eða tvo mánuði á ári.“ Herra forseti. Það er einmitt hægt að stýra hráefnisöflun hjá þeim sem eru bæði með skip og fiskvinnslu. Það versta sem fiskvinnslan lendir í er að hafa ekki hráefni alla daga. Arðsemi vinnslunnar er ekki slík að hún hafi bolmagn til þess að missa úr vinnsludaga. Í umsögn Samtaka fiskvinnslustöðva um þetta mál á þarsíðasta þingi segir, með leyfi forseta: „Við teljum að slíkar breytingar gætu á skömmum tíma orðið til þess að minnka atvinnuöryggi í fiskvinnslu og möguleika sjávarútvegsfyrirtækja til útrásar í framtíðinni. Rekstur sjávarútvegsfyrirtækja krefst skipulagningar jafnt í veiðum, vinnslu og markaðssetningu afurðanna. Rofni þessi keðja er afkoman í hættu. Sjávarútvegur á ekki og má ekki snúast nær eingöngu um ráðstöfun fiskaflans. Á seinni árum hefur sú þróun verið ríkjandi hér á landi að fyrirtæki í sjávarútvegi hafa sameinast og stækkað. Á sama tíma hefur öflug starfsemi innlendra fiskmarkaða stuðlað að viðgangi fjölmargra minni fiskvinnslufyrirtækja. Á sama tíma hefur norsk fiskvinnsla átt í miklum rekstrarerfiðleikum. Að margra mati er orsakanna að leita til aðskilnaðar veiða og vinnslu. Norsk fiskvinnsla hefur farið halloka í samkeppni um hráefnið við fyrirtæki í láglaunalöndum. Það er því rík ástæða til þess að vera á varðbergi og aðhafast ekkert sem gæti orðið til þess að veikja samkeppnisstöðu íslensks sjávarútvegs.“ Herra forseti. Mörg sjávarútvegsfyrirtæki eru með langtímasamninga vegna sölu á afurðum sem unnar eru innan lands. Ég er fullviss um að ef rekstur veiða og vinnslu yrði aðskilinn yrði erfitt að uppfylla þá samninga sem fyrir hendi eru. Forsendan hlýtur að vera örugg hráefnisöflun og vinna alla daga vikunnar. Annars detta menn sjálfkrafa út af markaði og fiskurinn frekar sendur á erlenda markaði sem þýddi að vinnslan gæti flust úr landi. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum taka það fram að ég vitnaði í umsögn um þetta mál sem flutt var á 130. löggjafarþingi en einnig hafa borist umsagnir þar sem mælt var með frumvarpinu eða ekki tekin afstaða til þess. Ég starfaði sem bæjarstjóri í Vestmannaeyjum til tólf ára en aflaheimildir Eyjamanna hafa verið í kringum 10% af heildinni. Þar hefur oft verið rætt um fiskútflutning, stöðu fiskvinnslunnar og hvaða breytingar gætu orðið ef fiskvinnslan væri aðskilin frá veiðunum. Það er ekki eingöngu að fiskvinnslan legðist af og störfum í landvinnslu fækkaði, það yrði líka mikil atvinnuskerðing hjá öllum þeim þjónustuaðilum er sinna fiskvinnslunni. Virðulegi forseti. Að lokum ber að geta þess að hjá sjávarútvegsfyrirtækjum, þar sem eru bæði veiðar og vinnsla, er bókhald aðskilið. Þar kemur fram sundurliðun á því hvernig rekstur veiða gengur svo og rekstur vinnslunnar. Þetta er gegnsætt hjá fyrirtækjunum. Hér er farið eftir bókhaldslögum og í ársreikningum fyrirtækja árita löggiltir endurskoðendur reikningana. Þessi aðskilnaður í bókhaldi er eðlilegur og mikilvægur í þessari umræðu en annar aðskilnaður skaðar fiskvinnsluna, sérstaklega á landsbyggðinni.

Hæstv. forseti. Ég tel að sú tillaga sem við flytjum snúist ekki eingöngu, eins og fram kom í máli hv. þingmanns, um verðmyndunina. Ég tel að til langtíma þjóni það Íslandi best að verðmyndun í sjávarútvegi, verðmyndun á fiski, sé sem mest á markaðnum sjálfum og að þeir brengluðu viðskiptahættir sem átt hafa sér stað á undanförnum árum, með tengingu við kvótaverð, hverfi úr þessum viðskiptum. Ég tel að þau fyrirtæki sem starfa í fiskvinnslunni, en fjölmörg þeirra eru án útgerðar og kaupa nánast allt sitt hráefni á fiskmörkuðum, eigi skýlausan rétt á að starfa í viðskiptaumhverfi sem er ekki þannig að það stangist á við samkeppnislögin. Ég tel að svo sé þótt Samkeppnisstofnun hafi ekki tekið málið til meðferðar. Það er ekki hægt að una við að fiskvinnslufyrirtæki með skip í útgerð, sem vinna sitt eigið hráefni eða greiða fyrir það lægra verð en markaðir gefa til kynna að eðlilegt væri, komi á erlenda markaði og undirbjóða þá sem þar hafa unnið sér inn markaðshlutdeild á undanförnum árum og hafa í raun verið í forustu um að ná því háa verði sem fengist hefur fyrir ferskan fisk.

Virðulegi forseti. Hér í þessum þingsal hefur oft verið rætt um vanda sjávarbyggða og vanda fiskvinnslunnar. Ég tel, eins og flestir þeir sem ég hef talað við um málið, að af þessu yrði mikil bylting sem mundi skapa óöryggi hjá fiskvinnslufólki. Það er alveg ljóst. Ég spyr hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson: Hvað gerðist ef þetta yrði gert með loðnuna líka? Þar eru stórir aðilar bæði með bræðslur og frystingu sem eiga skipin. Ef menn eiga að fara að bjóða í það, þessar bræðslur hafa ekki undan, held ég verð fyrir loðnu til sjómanna mundi lækka töluvert. 
             Það er einnig ljóst að þeir sem hafa rekið fiskvinnslu hafa oft rekið hana með tapi. Það er alveg ljóst. En þeir eru líka með gott starfsfólk sem er til í að vinna á álagstímum þegar mestu verðmætin eru, í febrúar og mars, þegar loðnufrystingin er til staðar. Þau fyrirtæki hafa oft bjargað sér á þeim fáu mánuðum í loðnuvinnslunni og greitt niður frystinguna og vinnsluna heima.  Menn þurfa að hugsa um það sem er að gerast heima í héraði. Menn vilja halda fólki í vinnu, halda því góða fólki. Vinnslan er ekki alltaf rekin með hagnaði. Þess vegna þurfum við að vanda okkur við þessa umræðu og það væri vonlaust að mínu mati ef þetta frumvarp ætti að ganga eftir.

Hæstv. forseti. Það er kannski rétt að vekja athygli á því, vegna orða hv. þm. Guðjóns Hjörleifssonar, að tillagan bannar mönnum ekki að eiga viðskipti. Hún kveður hins vegar á um að fyrirtæki sem eru bæði í útgerð og fiskvinnslu hafi algjörlega aðskilinn fjárhag, fyrir útgerðina annars vegar og fiskvinnsluna hins vegar. Við gerum okkur vonir um, ég leyni því alls ekki og tel að það væri gott upp á framtíðina, að slík þróun sem hér er gert ráð fyrir muni leiða til þess að verðmyndun á sjávarfangi verði almennt á markaðslegum forsendum. Ég tel að það geti gengið en verðmyndun á uppsjávarfiski í Noregi hefur farið fram í gegnum uppboðsmarkaði. Ætli Norðmenn hafi ekki á undanförnum árum gert meiri verðmæti úr uppsjávarfisknum en við Íslendingar, þótt við Íslendingar séum vissulega komnir upp að hliðinni á þeim, sérstaklega í síldveiðunum með því að vinna síldina á sjó og nýta heimildir okkar í norsk-íslenska síldarstofninum? Ég vek athygli á því að það er mikill misskilningur ef menn halda að þessi tillaga geri það að verkum að viðskipti innan fyrirtækja yrðu bönnuð. Það er gerð krafa um fjárhagslegan aðskilnað á rekstri útgerðar og fiskvinnslu. Við vonumst hins vegar til að það muni smátt og smátt leiða til að menn sjái kosti þess og aukin krafa verði um að verðmyndun afla verði á fiskmarkaði.

Virðulegi forseti. Ég átta mig nú ekki alveg á umræðunni um fjárhagslegan aðskilnað í þessu tilfelli. Ég held að menn séu bara að tala um hvort verið er að borga úr einu eða tveimur heftum. Þetta er allt fært eðlilega samkvæmt bókhaldslögum og menn geta séð niðurstöðu á rekstri vinnslunnar alveg sér í öllum ársreikningum og þetta er alls staðar tekið fram. Ég átta mig því ekki alveg á þessu. Ég spurði hv. þingmann hvað gerðist hér hvað varðar þau fyrirtæki sem eru í loðnu ef markaðsöflin eiga að ráða. Ef menn eiga að bjóða í hver hjá öðrum og nóg er af loðnu, hvernig telur hann þá að verðlagsþróun yrði? Ég ítreka því að flestir þeirra sem ég hef talað við, og ég hef rætt við nokkra menn í stjórnarandstöðunni sem búa nú í sjávarbyggðum, eru sammála því að það er mikil hætta á að fiskvinnsla legðist af ef þetta yrði að veruleika.

Þingforseti. Fyrir einu og hálfu ári skipaði þáv. sjávarútvegsráðherra, Árni Mathiesen, nefnd til að kanna möguleika á að auka verðmæti sjávarfangs. Það kom náttúrlega lítið frá þeirri nefnd af því að ekki var talað um það sem skipti máli, það var ekki talað um að tryggja þyrfti fiskvinnslum, sem eru með bestu markaðssetninguna sína á erlendum mörkuðum, aðgang að hráefni, annars vegar með því að allur fiskur fari inn á fiskmarkað og hins vegar með því að aðskilja veiðar og vinnslu. Það hefði þá leitt það af sér, eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir, að fyrirtækin yrðu rekin annars vegar í kringum veiðar og hins vegar í kringum vinnslu. Það yrði til þess að fiskverð hækkaði og allir hefðu sama möguleika á að kaupa hráefni fyrir vinnsluna í gegnum fiskmarkaði því að mörg fyrirtæki í fiskvinnslu eru án útgerðar eru með mjög góða markaðssetningu. Það er auðvitað sorglegt til þess að vita að við skulum ekki geta tryggt þeim aðgang að hráefni. Þeir eru oft og tíðum að fá 20–30 og upp í 40% hærra verð á hvert kíló sem þeir framleiða en stærri fyrirtæki sem framleiða í massavís í einhverjar fimm punda pakkningar. En það er ótrúlegt að Sjálfstæðisflokkurinn, sem á tyllidögum kennir sig við það að vera flokkur markaðslögmálanna, flokkur samkeppni og annað, skuli vera í þessu hlutskipti að verja svona kommúnískt system eins og þetta er núna hjá okkur. Það eru pilsfaldakapítalistar sem hugsa eins og Sjálfstæðisflokkurinn og Guðjón Hjörleifsson fyrir þeirra hönd í umræðunni hér. Síðustu þrír sjávarútvegsráðherrar hæstvirtir hafa verið strengjabrúður LÍÚ. LÍÚ hefur nánast ákveðið hvernig leikreglur væru og fengið sínu fram í gegnum kvótakerfið og allt sem snýr að sjávarútvegi. Það er búið að brjóta niður atvinnufrelsi hjá fjölda manna, það er fullt af sjómönnum sem eru orðnir leiguliðar og fullt af sjómönnum sem eru farnir út úr atvinnugreininni og hafa að litlu að hverfa, menn sem lærðu bæði sem vélstjórar, skipstjórar og stýrimenn og þrautreyndir sjómenn á öllum sviðum. Þeir hafa orðið að hverfa burt úr þessari atvinnugrein. Guðjón Hjörleifsson, hv. þingmaður, nefndi hér áðan Vestmannaeyjar og loðnuna. Flestar útgerðir í Vestmannaeyjum eru ótengdar fiskvinnslu og þeim gengur nú bara þokkalega vel og hafa haldið uppi mikilli atvinnu þar. Það eru raunverulega ekki nema tvö stór fiskvinnslufyrirtæki í Vestmannaeyjum í dag, ef ég man rétt, og svo eru nokkur smærri fyrirtæki. Ef skilið yrði á milli veiða og vinnslu yrði verð á loðnunni að öllum líkindum hærra. Það er nú einu sinni hægt að sigla með loðnu, og hefur verið gert, til Noregs, Hjaltlands og Færeyja og ef því er að skipta til Danmerkur, þannig að það eru miklir möguleikar á því að fá hærra verð út úr því. Í lokin vil ég lýsa yfir furðu minni á því að hér í þingsalnum eru ekki nema fjórir þingmenn þessa stundina.

Hæstv. forseti. Það er fullt tilefni til þess að ræða þetta mál lengur og ítarlegar en verður í þessari umræðu, sýnist mér. Hér er um talsvert stórt mál að ræða, þ.e. stefnumarkandi mál um það hvernig viðskiptin gerast í sjávarútvegi með ferskfisk til landvinnslunnar. Þetta er þingsályktunartillaga um að skipuð verði nefnd til þess að semja lagafrumvarp um fjárhagslegan aðskilnað milli reksturs útgerðar annars vegar og fiskvinnslu í landi hins vegar sem falli þá að núgildandi samkeppnislögum. Við getum ekki fullyrt um það nákvæmlega ef tillagan yrði samþykkt hér í hv. þingi hvernig slíkt frumvarp mundi líta út þegar það kæmi til meðferðar. En ég held að menn hljóti að spyrja sig að því hvort það sé neikvætt fyrir íslenskt þjóðarbú ef fiskverð almennt leitar þess jafnvægis að nálgast markaðssvæðin. Ég held að það hljóti að verða jákvætt fyrir íslenskt þjóðarbú. Það hefur sýnt sig á undanförnum árum og jafnvel áratugum. Sum fiskvinnslufyrirtæki hafa starfað utan útgerðar í áratug eða meir og þau hafa verið að kaupa allan fisk á fiskmörkuðum á verulega hærra verði en fiskvinnslan sem er í viðskiptum við eigin útgerð. Það hefur sýnt sig að þessar fiskvinnslur hafa verið að leita markaða og selja afurðir á hærra verði en hefðbundna fiskvinnslan. Það er ekki fyrr en kannski síðustu fimm árin eða svo sem hin hefðbundna fiskvinnsla, þ.e. stórfyrirtækin sem reka bæði öfluga útgerð og fiskvinnslu, er að fara inn á þá markaði sem fiskvinnslur án útgerðar hafa fundið fyrir ferskan fisk. Oft er talað um að það hafi áhrif á atvinnustigið að vinna ferskan fisk. Nú er það svo að þessi ferski fiskur er yfirleitt flakaður og snyrtur og jafnvel beinhreinsaður og roðrifinn og sendur þannig út. Í raun og veru fer þá sama vinnslan fram í fiskvinnslustöðvunum eins og var þegar átti að frysta fiskinn. Eini munurinn felst í því að fiskurinn er ekki frystur heldur er honum pakkað í umbúðir sem halda honum köldum og fluttur þannig á erlendan markað annaðhvort með flugi eða skipi. Kælitæknin hefur verið að batna á undanförnum árum og menn eru sér meðvitaðir um það hversu miklu máli það skiptir að fiskur komi vel kældur að landi til þess að það sé hægt að vinna hann áfram. Þetta hafa menn séð á undanförnum árum og það er ekkert launungarmál að fyrirtæki eins og Samherji, sem rekur fiskvinnslu á Dalvík, hefur verið að fara inn á sömu markaði og minni vinnslur voru búnar að ryðja brautina inn á. Og það er vissulega gott, menn eru þá að auka magnið inn á markaðinn. Það er hins vegar slæmt, og er ég þá ekki að fullyrða að Samherji hafi gert það, ef þær fiskvinnslur sem eru reknar með útgerðarþættinum eru að koma inn á markaði, þar sem fyrir eru fyrirtæki sem hafa á undanförnum árum verið í viðskiptum við ákveðna aðila, og bjóða þar verulega niður verðið sem hinir voru búnir að ná upp. Það eru örugglega til dæmi um það, því miður. Menn þurfa ekki nema fara hér í heimsókn til aðila sem hafa verið að reka fiskvinnslu án útgerðar á undanförnum árum til þess að fá dæmi beint á borðið um það hvernig slíkt hefur gengið fyrir sig. Við fórum á síðasta ári í heimsókn á Suðurnes, á fiskmarkaði og í fiskvinnslur, og ræddum við þá aðila sem voru að kaupa allt sitt hráefni á fiskmörkuðunum, félaga sem störfuðu innan Samtaka fiskvinnslu án útgerðar og þá sem eru starfandi á fiskmörkuðunum. Menn höfðu auðvitað ýmislegt við þetta fyrirkomulag að athuga og vitnuðu iðulega til samkeppnislaga þegar þeir færðu rök fyrir máli sínu og það er ekkert undarlegt að menn geri það. Hvernig hljóðar ekki 11. gr. samkeppnislaganna, með leyfi forseta? Hún hljóðar svo: „Misnotkun eins eða fleiri fyrirtækja á markaðsráðandi stöðu er bönnuð.“ Og hvað er markaðsráðandi staða? Ætli það megi ekki leiða að því rök að þeir aðilar sem fá úthlutað verulegum aflaheimildum á hverju einasta ári, hafa aflaheimildir til þess að versla með eða leigja eða til þess að láta veiða fyrir sig á sínum eigin skipum, hafi nokkuð markaðsráðandi stöðu á því svæði sem þeir starfa á? Ég hygg það. Það fannst alla vega þeim aðilum sem ræddu við okkur. Síðan segir áfram í 11. gr. samkeppnislaganna: „Misnotkun skv. 1. mgr. getur m.a. falist í því að: a. beint eða óbeint sé krafist ósanngjarns kaup- eða söluverðs eða aðrir ósanngjarnir viðskiptaskilmálar settir.“ Skyldu menn geta sett eitthvert samhengi á milli þessara orða og þeirra viðskipta sem víða eiga sér stað um hráefni hér á landi þegar kvótinn er settur inn sem verðmæti á móti fiskviðskiptunum? Síðan segir, með leyfi forseta, áfram í b-lið: „b. settar séu takmarkanir á framleiðslu, markaði eða tækniþróun, neytendum til tjóns, c. viðskiptaaðilum sé mismunað með ólíkum skilmálum í sams konar viðskiptum og samkeppnisstaða þeirra þannig veikt.“ Ég vek athygli á því, hæstv. forseti, að ég er að lesa upp úr samkeppnislögunum. Í niðurlagslið, d-lið, 11. gr. segir: „d. sett sé það skilyrði fyrir samningagerð að hinir viðsemjendurnir taki á sig viðbótarskuldbindingar sem tengjast ekki efni samninganna,“ - í þessu tilfelli verðsamningum um fisk - „hvorki í eðli sínu né samkvæmt viðskiptavenju.“ „Hvorki í eðli sínu né samkvæmt viðskiptavenju“, hæstv. forseti. Ég var að lesa hér upp úr samkeppnislögum. Ég held, hæstv. forseti, að það sé fullt tilefni til þess fyrir hv. Alþingi að gefa sér tíma til að fara ofan í þessi mál og ég held að það væri fróðlegt fyrir hæstv. sjávarútvegsráðherra ef þessi tillaga yrði samþykkt og hann skipaði þá nefnd til þess að skoða þessi mál. Af sjálfu sér leiðir að ef hv. sjávarútvegsnefnd vill breyta efni tillögunnar á þann veg að þessi mál séu fyrst skoðuð áður en lagafrumvarp er boðað þá mun meiri hlutinn auðvitað ráða því. En ég trúi því varla að menn ætli algjörlega að berja hausnum við steininn og segja sem svo: Ja, þrátt fyrir samkeppnislögin og þrátt fyrir viðskiptaumhverfið og þrátt fyrir þær tölur sem ég las hér upp um verð á ferskum fiski upp úr sjó, annars vegar í beinum viðskiptum, samkvæmt upplýsingum Verðlagsstofu skiptaverðs, og hins vegar á markaði, að þá sé ekkert óeðlilegt við það þó að í fleiri, fleiri mánuði muni 50–60 krónum á hvert einasta kíló upp úr sjó af sama svæði. Eigum við að trúa því að það teljist eðlilegt, og eigi að ganga þannig fyrir sig, að verð á fiski í beinum viðskiptum á Vestfjörðum sé 86 kr., sem er aðeins sjö krónum yfir lágmarksverðinu, en lágmarksverð fyrir undirmálsfisk er 77 krónur og einhverjir aurar? Ég tek þetta bara sem dæmi vegna þess að þetta er svo nálægt undirmálsfiskverðinu. Það er auðvitað þannig að á vertíðinni er fiskur almennt verðmeiri, hann er fullur af hrognum og lifur og hvort tveggja eykur verðmætið. Það er því ýmislegt sem skekkir kannski verðmiðunina, sérstaklega á óslægðum fiski eins og þessar tölur sem ég var að bera saman hér. Þess vegna er nauðsynlegt að þessi mál séu skoðuð bæði eftir árstíð og svæðum. Það er vafalaust til mikill gagnagrunnur hjá Verðlagstofu skiptaverðs, sem er á Akureyri, um það hvernig verðmyndun verður til hér á landi og hvernig hún hefur verið á undanförnum árum. Ég tel að ef við mundum taka þessa tillögu til alvarlegrar skoðunar mundi verðmæti sjávarfangsins á Íslandi aukast. Vorum við ekki að stofna sérstakan sjóð um aukið verðmæti í sjávarútvegi, AVF-sjóðinn, til þess að stuðla að því? Það er eins og mig minni það, hæstv. forseti, og það séu settir í hann einhverjir tugir milljóna, ég held bara 200 milljónir, á ári til þess að vinna að þeim verkefnum. Ég tel að við séum með þessari tillögu að þjóna þeim markmiðum að auka verðmæti sjávarfangs. Það er ekki að ástæðulausu sem þessi tillaga er hér flutt ár eftir ár og ég verð að segja það í lok máls míns, hæstv. forseti, að ég furða mig á því - miðað við samkeppnislögin á Íslandi, miðað við það sem menn vita um viðskiptin eins og þau ganga á eyrinni, annars vegar í beinni sölu og hins vegar á fiskmarkaðnum, miðað við hvernig kvótanum er blandað inn í fiskviðskiptin - að menn skuli ekki vilja hafa forustu um það hér á hv. Alþingi að þessi mál séu skoðuð ofan í kjölinn. Þau eru mörg hættumerkin í sjávarútvegi á Íslandi og það er ýmiss konar þróun í gangi sem ekki er jákvæð að mínu mati. Ég hef horft á það hve miklu máli það skipti fyrir landsbyggðina að sjávarútvegurinn væri öflugur og að sjávarþorpin fengju að njóta þeirra landkosta að liggja vel við fiskimiðum. Þau hafa að sumu leyti náð vopnum sínum undanfarin ár í gegnum smábátakerfið en þar eru því miður blikur á lofti, hæstv. forseti. Á fundi Landssambands smábátaeigenda var upplýst að krókaaflamarksbátum hefði fækkað um 108 á einu ári eftir að kvótasett var. Þeim mun örugglega halda áfram að fækka. Ég hygg að því miður muni þetta koma víða niður á sjávarbyggðunum í framtíðinni og það fer ekkert á milli mála að á þessum 108 bátum hafa örugglega starfað yfir 100 manns, sennilega um 200 sjómenn, á undanförnum árum og einhver hefur þjónustað þá. Því miður virðist allt stefna í það að atvinna í sjávarþorpunum dragist saman. Fiskvinnslur sem starfað hafa án útgerðar hafa ekkert verið í lakari rekstri en fiskvinnslur sem hafa starfað með útgerð og hafa flestar haldið uppi fullri vinnu fyrir sitt fólk, þannig að ég tel að við eigum að skoða þá tillögu vandlega sem hér er rædd og vita hvað megi þar verða til góðs.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 90 frá 2003, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir gerir ráð fyrir því að opinber birting og framlagning á álagningar- og skattskrám landsmanna verði lögð af. Með öðrum orðum er lagt til að einkaskattrannsókn borgaranna hver á öðrum verði afnumin. Meðflutningsmenn að þessu frumvarpi eru hv. þingmenn Birgir Ármannsson, Guðlaugur Þór Þórðarson, Guðjón Hjörleifsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Guðmundur Hallvarðsson, Sólveig Pétursdóttir, Pétur H. Blöndal og Drífa Hjartardóttir. Í stuttu máli má segja, eins og hér hefur komið fram, að frumvarpið geri ráð fyrir því að framlagning og birting á álagningar- og skattskrám landsmanna verði lögð ef, en eins og kunnugt er þá er það þannig að samkvæmt núgildandi lögum eru þessar skattskrár lagðar fram og þá liggja í rauninni frammi upplýsingar um tekjur allra Íslendinga, hvort sem þeir hafa óskað eftir því eða ekki. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að þeirri framlagningu verði hætt. Herra forseti. Núgildandi löggjöf leggur þá skyldu á skattstjóra landsins að leggja álagningar- og skattskrár fram til birtingar og þeim er jafnframt gert að auglýsa rækilega hvar og hvenær skrárnar liggja frammi. Jafnframt heimila núgildandi lög opinbera birtingu á upplýsingum úr skránum auk þess sem útgáfa þeirra upplýsinga sem fram koma í skránum í heild eða að hluta til er heimil. Hér á Íslandi eru t.d. gefin út blöð þar sem tíndir eru til ákveðnir einstaklingar og rækilega gert grein fyrir launakjörum þeirra, hvort sem launin eru há eða lág. Það sama má segja um ljósvakamiðlana, þeir hafa gert laun nafngreindra einstaklinga að fréttaefni. Ef við förum nú aðeins yfir forsöguna þá er það þannig að skattyfirvöldum hefur um áratuga skeið verið skylt samkvæmt lögum að leggja skattskrár einstaklinga fram til birtingar og að auglýsa framlagningu þeirra sérstaklega. Af orðalagi eldri laga um tekjuskatt og eignarskatt er ljóst að tilgangurinn með þessu hefur verið sá að upplýsa gjaldendur um álagðan skatt á tekjur og eignir hvers og eins, en jafnframt að tryggja gjaldendum heimild til að fá upplýst hjá skattyfirvöldum um grundvöll viðmiðunar tekna og eigna til myndunar skattstofns og jafnframt kæruheimild vegna slíkra ákvarðana. Enn fremur tryggðu ákvæði eldri laga sérhverjum gjaldanda kæruheimild vegna ákvörðunar skattyfirvalda um skattstofn þriðja manns til tekjuskatts og eignarskatts. Með öðrum orðum og á mannamáli var tilgangur laganna í öndverðu sá að gefa almenningi tækifæri til að kynna sér álagningu á samborgara sína, enda var það talið nauðsynlegt til þess að tryggja að mögulegt væri að ganga úr skugga um að allir skattgreiðendur landsins greiddu þá skatta sem þeim bæri í samræmi við greiðslugetu og að skattálagning annarra gengi ekki gegn hagsmunum almennings. Það var sem sagt þannig á þessum tíma að almenningi voru heimilaðar svokallaðar samanburðarákærur ef grunsemdir voru um að tekjur og eignir tiltekinna einstaklinga væru of lágt taldar eða ótaldar. Með öðrum orðum höfðu menn heimild til þess að kæra nágranna sinn ef þeir töldu að viðkomandi væri ekki að greiða það sem honum bæri að greiða til hinna sameiginlegu sjóða. Þessi regla kom fram í 35. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 74, a.m.k. í lögunum frá árinu 1921. Í 36. gr. laganna frá 1921 var að finna þær kæruheimildir sem ég nefndi hér áðan. Ég ætla ekki að lesa upp lagaákvæði gömlu skattalaganna, eins og þau voru á þeim tíma, en ég vek athygli á því að þessi lagaákvæði eru tekin upp í greinargerð með frumvarpinu í heild sinni. Sambærileg ákvæði var síðan að finna í 36. gr. og 37. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 6 frá árinu 1935, og einnig í 37. gr. og 38. gr. tekjuskattslaganna frá árinu 1954. Með setningu laga um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 70/1962, var gerð veigamikil breyting á þessum ákvæðum. Samkvæmt 39. gr. og 40. gr. laganna var skattstjórum eftir sem áður gert að leggja fram skattskrár í umdæmum sínum. Hins vegar var felld niður sú kæruheimild sem gjaldendur höfðu vegna ákvörðunar skatta á tekjur og eignir þriðja manns. Með öðrum orðum, samanburðarkærurnar voru felldar niður, mönnum leyfðist ekki lengur samkvæmt íslenskum lögum að kæra náungann, kæra nágranna sinn ef þeir höfðu ástæðu til að eigin mati vegna þess að þeir töldu að viðkomandi greiddi ekki þá skatta sem honum bar í hina sameiginlegu sjóði. Í greinargerð með frumvarpi til laga um tekjuskatt og eignarskatt, sem varð að lögum nr. 70/1962, kemur fram rökstuðningur fyrir þessari breytingu, þ.e. að fella niður kæruheimildir Þar segir, með leyfi forseta: „Fellt er niður ákvæði 2. málsl. 38. gr. núgildandi laga um heimild gjaldenda til þess að kæra út af því, að tekjur og eign annarra gjaldenda sé of lágt ákveðin o.s.frv. Þessu ákvæði mun sjaldan eða aldrei hafa verið beitt, og verður því að teljast óþarft. Auðvitað getur hver gjaldþegn eftir sem áður komið á framfæri við skattstjóra eða umboðsmann hans hverjum þeim upplýsingum og ábendingum, sem hann telur ástæðu til.“ Herra forseti. Fram til ársins 1979 lögðu skattyfirvöld einungis fram skattskrár, meðal annars samkvæmt þeim ákvæðum sem ég hef hér lýst. Fram að þeim tíma var ekki gerður neinn lagalegur munur á skattskrám annars vegar og álagningarskrám hins vegar. Með setningu laga um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981, var slíkur greinarmunur gerður og skattstjórum gert skylt að leggja bæði álagningar- og skattskrár fram árlega, samkvæmt ákvæðum 98. gr. laganna. Með 8. gr. laga nr. 7/1984 var opinber birting og útgáfa álagningar- og skattskráa síðan heimiluð og hefur verið það síðan. Í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis sem fylgdi lagabreytingunni árið 1984 kom fram það álit meiri hluta nefndarinnar að ótvírætt væri að birting upplýsinga úr skattskrá og útgáfa hennar væri í heild til þess fallin að skapa bæði gjaldendum og skattyfirvöldum virkt aðhald og að slík birting gegndi að mörgu leyti sama tilgangi og framlagning skattskráa. Framlagning álagningar- og skattskráa væri þannig hugsuð sem þáttur í virku skatteftirliti og ætlað að koma í veg fyrir undanskot frá skatti. Frá því að síðastnefndu breytingarnar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt voru gerðar hefur framkvæmd laganna verið sú að skattstjórar hafa árlega lagt fram álagningar- og skattskrár í hverju umdæmi og jafnframt hefur, eins og ég sagði áður, efni þeirra verið gerð ítarleg skil í fjölmiðlum. Með frumvarpi þessu er lagt til að breyting verði gerð þar á. Ef við víkjum stuttlega að því, eftir þessa réttarsögulegu yfirferð sem hófst með yfirferð á ákvæðum tekjuskattslaganna frá 1921, hvaða reglur gilda í löndunum í kringum okkur, þ.e. á Norðurlöndunum, þá eru reglur um birtingu upplýsinga um skattgreiðslur einstaklinga ekki samræmdar þar. Ákvæði norskra laga munu vera sambærileg núgildandi ákvæðum íslenskra laga um tekjuskatt og eignarskatt hvað varðar birtingu upplýsinga úr skattskrám. Samkvæmt sænskum lögum hafa þarlend skattyfirvöld víðtækar heimildir til að birta upplýsingar um skattgreiðslur einstaklinga. Í dönskum lögum er hins vegar kveðið á um algera leynd um skattgreiðslur einstaklinga, en Danmörk er það land sem við höfum kannski fyrst og fremst miðað okkur við og litið til í lagasetningu á Íslandi. Þessar reglur er því mismunandi á Norðurlöndunum en ég vil taka fram að mér er ekki kunnugt um hvaða reglur gilda í Finnlandi. Hægt er að nefna ýmsa annmarka á núgildandi löggjöf hvað varðar álagningar- og skattskrár einstaklinga. Þar er fyrst að telja að tölvutæknin gerir það að verkum að álagningar- og skattskrár eru nú unnar á tölvutæku formi. Með afhendingu skránna kunna að rísa fjölmörg álitamál. Þannig má nefna að með samtengingu slíkra skráa við aðrar skrár er hægt að kalla fram nákvæmar persónuupplýsingar um alla landsmenn. Slíkar upplýsingar má nota í ýmsu skyni og sú hætta er fyrir hendi að þær kunni að verða notaðar jafnvel í annarlegum tilgangi. Núgildandi löggjöf leysir þennan vanda ekki að öllu leyti. Samkvæmt lögum ber að leggja álagningarskrárnar fram síðsumars en endanleg skattskrá er ekki lögð fram fyrr en í janúarmánuði. Ólík ákvæði gilda reyndar um birtingu skránna. Þannig er ótvírætt tekið fram að skattskrá megi birta og gefa út í heild eða að hluta. Um álagningarskrána segir hins vegar einvörðungu að hún skuli liggja frammi til sýnis í tiltekinn tíma. Ekki er hins vegar kveðið á um það í núgildandi lögum um tekjuskatt og eignarskatt hvort afhenda megi skrárnar á tölvutæku formi eða hvort vinna megi úr þeim líkt og tíðkast í fjölmiðlum, en auðvitað læðist að manni sá grunur að það sé gert, a.m.k. þegar maður fylgist með umfjöllun fjölmiðla um þessar upplýsingar. Víkjum þá að helstu rökunum fyrir frumvarpinu og þeim breytingum sem lagðar eru til á lögunum um tekjuskatt og eignarskatt. Eins og áður segir er ljóst að tilgangurinn með því að skylda skattyfirvöld til að leggja fram skattskrár einstaklinga var í fyrsta lagi sá að upplýsa gjaldendur um álagðan skatt á tekjur og eignir hvers og eins og grundvöll viðmiðunar tekna og eigna til myndunar skattstofns og kæruheimild vegna slíkra ákvarðana. Í öðru lagi var tilgangurinn sá að tryggja almenningi kæruheimild vegna ákvörðunar skattyfirvalda um skattstofn þriðja manns til tekjuskatts og eignarskatts. Af orðalagi eldri lagaákvæða má vera ljóst að forsenda þess að gjaldendur gætu neytt kæruheimildar sinnar gagnvart þriðja manni var sú að skattskrárnar lægju frammi. Að öðrum kosti, og það segir sig sjálft, hefði almenningi verið ómögulegt að beita kæruheimild sinni. Þegar lögfest var breyting á lögum um tekjuskatt og eignarskatt árið 1962 og kæruheimild felld niður brustu þær forsendur sem lágu að baki framlagningu skattskráa einstaklinga. Það sér hver maður í hendi sér að erfitt hefði verið að beita þessari kæruheimild og kæra náungann ef upplýsingarnar hefðu ekki legið frammi í þessum skrám. Samkvæmt núgildandi ákvæðum 98. gr. tekjuskattslaganna hvílir á skattstjórum sú skylda að senda hverjum gjaldanda sérstaka tilkynningu eða álagningarseðla með upplýsingum um þá skatta sem á hann hafa verið lagðir á viðkomandi skattári. Í slíkum tilkynningum koma fram sömu upplýsingar og birtar eru í þessum skrám. Frumvarpið gerir ekki ráð fyrir að breyting verði gerð á þeirri framkvæmd. Í ljósi hennar verður hins vegar ekki séð að framlagning skránna samkvæmt núgildandi löggjöf feli í sér annan tilgang en að gefa almenningi kost á að kynna sér fjárhagsleg málefni náungans vegna þess að hver og einn fær þær upplýsingar sem hann varða sendar heim til sín. Viðkomandi getur þá farið yfir sína skattseðla og álagningarseðla til að kanna hvort rétt er farið með hjá skattyfirvöldum. Herra forseti. Veigamestu rökin að baki frumvarpinu eru þau að telja verði að að birting álagningar- og skattskráa samkvæmt ákvæðum núgildandi laga brjóti gegn rétti einstaklinga til friðhelgi einkalífs. Það er gömul saga og ný að fjárhagsleg málefni einstaklinga eru meðal viðkvæmustu persónuupplýsinga í nútímasamfélagi sem flutningsmenn telja eðlilegt og sanngjarnt að fari leynt. Ljóst má vera að með framlagningu álagningar- og skattskráa fer fram birting á upplýsingum sem gefa glögga mynd af tekjum nafngreindra einstaklinga. Færa má rök fyrir því að notkun upplýsinganna hafi breyst verulega frá því að tryggja kærurétt gjaldenda gagnvart samborgurum sínum til þess að vera orðnar að þaulskipulagðri markaðsvöru. Í framkvæmd hefur þróunin orðið sú á síðustu árum að framlagning álagningar- og skattskráa hefur orðið uppspretta frétta um fjárhagsleg málefni einstaklinga. Eins og ég sagði áðan er það orðinn árlegur viðburður að fjölmiðlar vinni upplýsingar upp úr álagningar- og skattskrám um tekjur manna. Birtir eru listar yfir tekjuhæstu einstaklingana í hverri starfsgrein, gjarnan með samanburði frá ári til árs. Leiða má líkur að því að fjölmiðlaumræða af slíku tagi feli í sér hættu á að einstaklingar verði fyrir óverðskuldaðri áreitni vegna tekna sinna, ýmist vegna þess að þær þyki of háar eða of lágar. Við höfum dæmi um það frá Noregi, sérstaklega í smáum plássum þar sem nálægðin er mikil, að börn einstaklinga með lágar tekjur hafa orðið fyrir einelti og aðkasti í skólum vegna þess hversu illa staddir foreldrar þeirra eru fjárhagslega. Þetta mál á sér ýmsar hliðar og það hafa komið upp óheppileg atvik, m.a. í Noregi, sem leitt hafa til þess að umboðsmaður barna í Noregi hefur mælst til þess við norska löggjafann og þarlend skattyfirvöld að gerðar verði breytingar á þeim reglum sem gilda um þessa framlagningu. Flutningsmenn frumvarpsins telja að framlagning þessara skráa geti haft fleiri ókosti í för með sér. Birting upplýsinga um tekjur einstaklinga er til þess fallin að grafa undan því trúnaðarsambandi sem viðgengist hefur á vinnumarkaði um launakjör í frjálsum vinnusamningum. Á flestum vinnustöðum eru launakjör starfsmanna trúnaðarmál launþega og vinnuveitanda. Með því að skylda skattstjóra til að leggja álagningar- og skattskrár fram gerir ríkisvaldið þennan trúnað að engu. Það er ekki þar með sagt að ekki sé hægt að fylgjast með launamun kynjanna og öðru slíku. Stéttarfélögin og aðrir sem slíku sinna munu eftir sem áður geta gert sínar launakannanir og barist gegn þeirri slæmu þróun sem ójafnrétti í launum felur í sér. Framlagning á persónugreindum upplýsingum hefur ekkert með það að gera vegna þess að þær upplýsingar liggja ekki frammi nema í hálfan mánuð í senn. Allt frá því að lögfest voru lagaákvæði um framlagningu á þessum skrám fyrir áratugum síðan hafa átt sér stað gríðarlegar umbætur hvað varðar réttarstöðu einstaklinga gagnvart ríkisvaldinu og réttur einstaklinga til friðhelgi einkalífsins hefur verið bættur verulega, ég held að við þurfum ekki að rífast neitt um það hér því þannig er það. Í því sambandi má nefna setningu laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, laga um skráningu og meðferð persónuupplýsinga, stjórnsýslulaga og upplýsingalaga. Þá hefur í íslenskri löggjöf verið lögð aukin áhersla á vernd mannréttinda meðal annars með lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu og með endurskoðun á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar árin 1995 og 1997. Á sama tíma má segja að réttarvitund almennings hafi tekið breytingum og það má ætla að almennir borgarar geri sér nú betur grein fyrir réttindum sínum en áður og þeim takmörkunum sem ríkisvaldinu eru sett gagnvart þeim, þar á meðal hvað varðar meðferð ríkisvaldsins og annarra aðila á viðkvæmum persónuupplýsingum. Nægir þar að nefna þær umræður sem sköpuðust um meðferð heilsufarsupplýsinga einstaklinga í aðdraganda setningar laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði árið 1998. Þá er rétt að geta þess, herra forseti, að víða í íslenskri löggjöf er réttur einstaklinga til friðhelgi einkalífs tryggður og hömlur settar við meðferð, birtingu eða opinberun á viðkvæmum persónuupplýsingum einstaklinga. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar er friðhelgi einkalífs einstaklinga vernduð. Sambærilega reglu má finna í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Einnig má nefna að í lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, frá árinu 2000, er kveðið á um friðhelgi einkalífs en skv. 1. gr. laganna er þeim m.a. ætlað að stuðla að því að með persónuupplýsingar sé farið í samræmi við grundvallarsjónarmið og reglur um persónuvernd og friðhelgi einkalífs. Þá er víða í löggjöfinni kveðið á um þagnarskyldu starfsmanna um einkahagi einstaklinga, svo sem um fjárhagsmálefni þeirra. Þannig er skattstjórum, umboðsmönnum skattstjóra, ríkisskattstjóra, skattrannsóknarstjóra ríkisins og yfirskattanefnd bannað, að viðlagðri ábyrgð eftir ákvæðum almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi, að skýra óviðkomandi mönnum frá því sem þeir komast að í sýslan sinni um tekjur og efnahag skattaðila. Hið sama gildir um þá sem veita áðurnefndum aðilum aðstoð við störf þeirra eða fjalla á annan hátt um skattframtöl. Þess má geta að í 22. gr. lögreglulaga frá 1996 er lögð þagnarskylda á lögreglumenn og annað starfslið lögreglu um atvik sem þeim verða kunn í starfi sínu eða vegna starfs síns og leynt eiga að fara vegna lögmætra almanna- eða einkahagsmuna. Þar er tekið sérstaklega fram að þagnarskyldan nái m.a. til upplýsinga um einkahagi manna sem eðlilegt er að leynt fari. Í 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki er kveðið á um bankaleynd fjármálafyrirtækja. Þar er mælt fyrir um að stjórnarmenn fjármálafyrirtækja, framkvæmdastjórar, endurskoðendur, starfsmenn og hverjir þeir sem taka að sér verk í þágu slíkra fyrirtækja séu bundnir þagnarskyldu um allt það sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa sinna og varða viðskipta- eða einkamálefni viðskiptamanna þeirra, nema skylt sé að veita upplýsingar samkvæmt lögum. Samkvæmt þessum lögum gildir þagnarskyldan jafnframt um hvern þann sem veitir viðtöku upplýsingum sem getið er um í lögunum og ég vék hér að áðan. Sambærileg ákvæði um þagnarskyldu um persónuleg málefni einstaklinga, þar á meðal fjárhagsleg málefni þeirra, gilda samkvæmt lögum um endurskoðendur frá árinu 1997 og lögum um lögmenn frá árinu 1998. Menn hljóta að sjá, herra forseti, að ekki verður annað sagt en að núgildandi ákvæði 98. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt, um framlagningu álagningar- og skattskráa og þar með þeirra upplýsinga sem við höfum verið að fjalla um, fjárhagslegar upplýsingar einstaklinga, séu í verulegu ósamræmi við þau sjónarmið sem fram koma í þeim lögum sem ég hef hér rakið og þær meginreglur sem lögfestar hafa verið í sérlögum um þagnarskyldu um upplýsingar sem varða fjárhagsleg málefni einstaklinga. Ekki verður betur séð en að þetta tvennt rekist hvort á annars horn og telja verður að slík framlagning brjóti í bága við þær meginreglur sem 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs fela í sér. Flutningsmenn frumvarps þessa telja að gildar ástæður þurfi að liggja til grundvallar löggjöf sem mælir fyrir um svo yfirgripsmikla röskun á friðhelgi einkalífs einstaklinga sem núgildandi löggjöf kveður á um. Hugsanlega nýtur þessi regla og birting þessara upplýsinga meira samþykkis eða skilnings í þjóðfélaginu vegna þess að það eru fyrst og fremst þeir sem hafa hæstu tekjurnar sem þurfa að sæta þessari birtingu. En auðvitað gilda sömu prinsipp um alla aðra, allir þurfa að þola framlagninguna. Mig grunar að heyrast mundi hljóð úr horni einhvers staðar frá ef menn færu á grundvelli nákvæmlega sömu prinsippa og fram koma í ákvæði núgildandi laga að birta upplýsingar um bætur og styrki sem einstaklingar hljóta úr opinberum sjóðum. Ég held að mönnum þætti það mjög ósmekkleg birting á persónulegum gögnum um fjárhagsleg málefni og annars konar félagslegri stöðu einstaklinga. Ég efast ekki um að margir sem sæti eiga á hinu háa Alþingi mundu bregðast við ef sú regla væri í íslenskri löggjöf. Ástæðan fyrir því að ég vík að þessu atriði er að slík birting er í eðli sínu sú sama og að birta upplýsingar um tekjur einstaklinga. Það á ekki að skipta neinu máli varðandi þau grundvallarprinsipp sem ég hef farið yfir og okkar meginreglur um friðhelgi einkalífs snúa að hvort um háar tekjur eða lágar er að ræða. Þetta byggir allt á sama grunni. Gildar ástæður þurfa að liggja til grundvallar sem mæla fyrir svo yfirgripsmikilli röskun á friðhelgi einkalífsins og núgildandi löggjöf kveður á um. Með vísan til þess sem ég hef sagt hér verður ekki talið að slíkar ástæður séu fyrir hendi og því er nauðsynlegt að gera þær breytingar sem flutningsmenn frumvarps þessa leggja til að gerðar verði á ákvæðum 98. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt. Að lokum vil ég geta þess að frumvarpið felur ekki að neinu leyti í sér að dregið verði úr þeim úrræðum sem skattyfirvöldum eru veitt í núgildandi löggjöf til að sinna virku skatteftirliti, bregðast við undanskotum frá skatti eða til að beita öðrum heimildum sem felast í núgildandi löggjöf eða hún kveður á um. Frumvarpið gerir ráð fyrir að núverandi eftirlit verði eftir sem áður í höndum skattyfirvalda en með því ljúki, verði það samþykkt sem lög frá Alþingi, einkaskattrannsóknum borgaranna hver á öðrum, enda eru þær óeðlilegar og ógeðfelldar og ekki í takt við þá réttarþróun sem átt hefur sér stað á Íslandi á síðustu árum og áratugum. Virðulegur forseti. Ég legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr.