Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fyrri kaflans (Þórarinn Jónsson) Jeg hefi ekkert að segja fyrir hönd fjvn. annað en það, að hún leggur til, að fjárlagafrv. verði samþykt óbreytt eins og það kom frá Ed. Nefndin hefir ekki sjeð þörf á að afgreiða framhaldsnál., og það var kunnugt hjer í hv. deild, þegar auglýst var að fjárlögin kæmu til umr., að nefndin hafði engar breytingar gert. Aðalástæðan er sú, að firra ríkissjóð meiri útgjöldum en orðið er, en hinsvegar er nefndin engan veginn ánægð með allar þær breytingar, sem orðið hafa á fjárlagafrv., hvorki í Nd. og því síður í Ed. Frá sjónarmiði nefndarinnar á þetta þó ekki að geta valdið því, að hún vilji ekki, að frv. verði samþykt óbreytt eins og það er nú. Nefndin væntir þess, að hv. deild styðji hana í þessu með því að samþykkja ekki þær brtt., sem nú eru fram komnar, því nefndin ætlar að greiða atkvæði gegn þeim öllum. Um breytingarnar, sem orðið hafa í hv.Ed., þýðir lítið að tala. Gjaldahliðin hefir þar hækkað um 100 þúsund krónur. Þegar litið er á það, að á fjárlagafrv. er orðinn 395 þúsund króna tekjuhalli og þess er gætt, að orðin er lækkun á tekjuhliðinni, sem nemur ½ miljón króna, hlýtur tekjuhallinn að verða yfir 3/4 milj. kr. Eftir því útliti, sem nú er, vænti jeg þess fastlega, að hv. deild fallist á gerðir nefndarinnar í þessu efni. Jeg vil leiða hjá mjer að tala um breytingarnar, sem orðið hafa í hv.Ed. Þær eru ekki þess eðlis, að þær mundu valda neinni verulegri mótstöðu í fjvn. Aðallega eru það brtt. um fje til ýmsra verklegra framkvæmda. Jeg held því, að rjettast sje að minnast ekki á þessar sjerstöku breytingar, og býst jeg við, að hv.frsm. síðari hluta (TrÞ) líti svipað á það mál. Tillögur einstakra þm. ætla jeg ekki að gera að umtalsefni, nema fyrstu till. á þskj. 514, frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Jeg lít svo á, - og það býst jeg við, að nefndin geri líka, - að hún geti ekki heyrt til þessu fjárlagafrv. Mín skoðun er sú, að um þetta geti farið eins og venja er til, sem sje að fjvn. og flokkar þingsins geti staðið hjer að þessu máli. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta, og vænti þess, að umr. verði stuttar.

Jón Auðunn Jónsson Jeg stend aðeins upp til að lýsa því yfir, að það var í samráði við hv.frsm. síðari hluta (TrÞ), að við tökum aftur brtt. okkar á þskj. 514.

Pjetur Þórðarson Jeg hafði flutt eina brtt. við fjárlagafrv., brtt. 514,II. Þegar þetta frv. fór hjeðan upp til Ed., stóðu svo sakir um þennan lið, sem brtt. er við í frv., að a-liður í lið 19 var þá töluvert öðruvísi en hann er nú. Upphæðin, sem ætluð var óskift til styrktar ýmsum listamönnum og námsmönnum, var þá 10 þús. krónur, og auk þess var athugasemd við liðinn, þannig að ekki átti að fara meira en 1000 krónur til hvers fyrir sig. Nú stendur svo á, að sá maður, sem nefndur er í minni tillögu, Guðmundur Kristjánsson, er við sönglistarnám í útlöndum. Í 4 ár hefir hann stundað þetta nám með mjög góðum árangri, aðallega í Þýskalandi og nú í Ítalíu. Hann hefir farið frá einum kennaranum til annars, sem allir eru víðfrægir menn, og sá kennari, sem hann er nú hjá í Mílano, hefir gefið honum ágætan vitnisburð, sem legið hefir frammi ásamt umsókn um þennan styrk. Jeg hefði við 3. umr. frv. flutt sjerstaka tillögu um sjerstakan styrk handa þessum fátæka pilti, ef það hefði ekki verið í samræmi við mína sparnaðarhugsun að sætta mig við, að hann yrði þátttakandi í 1000 króna styrk af óskiftu upphæðinni. En nú sje jeg, að Ed. hefir lækkað þennan styrk, en hækkar þó styrkinn í heild sinni að mun og fellir í burtu athugasemdina við liðinn. Nú eru því í burtu öll skilyrði fyrir því, að Guðmundur Kristjánsson geti fengið styrk af þessari óskiftu upphæð. Eftir að jeg hefi heyrt tillögu hv.fjvn. um afgreiðslu fjárlaganna, sje jeg glögt, að ekki er árennilegt að koma fram með brtt. við frv. eins og nú standa sakir, og hika jeg því við að bera slíka tillögu undir atkvæði, en vil beina því til hæstv. stjórnar, að hún komi því svo fyrir, að þessi styrkur komi undir a-lið 15. gr. og taki sjerstaklega til greina erfiðar ástæður þessa pilts og láti hann ekki gjalda þess, hve hann, við meðferð styrksins í Ed., hefir farið illa. Jeg vil leggja áherslu á, að hæstv. landsstjórn taki þetta til greina, og í því trausti leyfi jeg mjer að taka brtt. aftur.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hæstv. forsrh. (JM) er því miður ekki viðstaddur, en hann ætti að svara umleitan hv.þm. Mýr. (PÞ). En jeg býst við, að jeg geti lýst því yfir fyrir hans hönd, að sá maður, sem hv.þm. Mýr. ber fyrir brjósti, muni, ef hann sækir um styrk, koma þar til álita ekki síður en aðrir umsækjendur og eftir sömu reglum; en rjettindi umfram aðra getur hann ekki haft.

Forseti (BSv): Útbýtt hefir verið brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. (JBald) á þskj. 529. Þar sem þær eru of seint fram komnar, þarf að leita afbrigða frá þingsköpum, svo að þær megi koma til umr. og atkv.

Ætlar hv.þm. ekki að taka brtt. aftur? - JBald: Ha? Taka till. aftur? Til hvers ætti jeg þá að bera þær fram?

. - Mjer virðist rjettmætt, að hv.þm. fái að tala fyrir brtt. sínum, enda getur hann hvort sem er talað um fjárlögin alment, og er eigi víst, að það spari hv. deild nokkurn tíma.

Jón Baldvinsson Mjer finst það hart af hv.fjvn. þessarar deildar að beygja sig svo gersamlega fyrir hv.Ed. sem nú eru horfur á, eftir að hv.Ed. hefir aðeins haft fjárlögin einu sinni til meðferðar. Í stjórnarskránni er beinlínis ætlast til þess, að hv.Nd. ráði fjárlögunum. Þykir mjer það því undarleg ráðstöfun hjá hv.fjvn., að hún treystist ekki að láta koma til atkvæða till., sem hún sjálf er fylgjandi, eins og þá, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) flytur á þskj. 514. Í stað þess ætlar hún í pukri og bak við hv. deild að ákveða útgjöld með því einu að tala um það við stjórnina. - Jeg marka þetta af því, að hv.frsm. (ÞórJ) talaði um, að þetta mundi koma til útgjalda þegar á þessu ári. - Jeg mundi greiða atkv. með því að veita þessa upphæð, en verð að finna að því, er menn vilja nota slíka aðferð sem þessa. - Jeg geri ráð fyrir því, að háttv.fjvn., sem sjálf er ¼ hluti háttv. deildar, hafi trygt sjer hjálp einhverra annara hv.þdm. til að drepa þær brtt., er hún vill að falli. En nú langar mig til að vita, hvort hv.fjvn. hefir samþykt það og bókað í fundargerðir sínar, að hún ætli að vera á móti hverri till., sem fram er borin, og nota þá aðferð til að fella þær. Því að þótt hv.þd. hafi synjað afbrigða um brtt. mínar, eru þó nokkrar aðrar eftir, sem enn geta komið til atkv. Jeg tók ekki almennilega eftir, hvort hv.þm. Mýr. (PÞ) tók aftur brtt. sína á þskj. 514.

Jú, það gerði hann greinilega

. Jæja. En með 3. brtt. á því sama þskj. hafa flm., hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv.þm. Str. (TrÞ), flutt svo sterk rök, að þeir hafa sannfært mig um nauðsyn þeirrar fjárveitingar; vil jeg ekki láta þessa till. niður falla, og tek hana því hjer með upp. Þá vil jeg víkja að því, sem hv.þm. Mýr. sagði. Hann talaði um, og vjek því til hæstv. stjórnar, hvort hún vildi ekki lofa að veita einum umsækjanda, er hann tilgreindi, styrk af 15. gr. 19 a, af skálda- og listamannastyrknum. En það eru allmargar umsóknir, sem annaðhvort hafa ekki verið bornar upp eða ekki auðnast að ná samþykki. M. a. er umsókn um 5000 kr. frá Eggert Stefánssyni. Þessari umsókn ætlaði jeg að hjálpa áleiðis, en hv.þd. hefir nú varnað mjer þess, svo að engin formleg till. liggur fyrir um að veita þetta fje. En erindið sjálft liggur þó fyrir, og vil jeg skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort hún treystir sjer ekki til að veita Eggert Stefánssyni nokkuð af því fje, sem ætlað er til skálda og listamanna. Það mun vera bannað að veita minna en 1000 kr., svo að hæstv. stjórn gæti þá vel úthlutað Eggert tveim. Hann segir m. a. í erindi sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefir sýnt sig, að hvarvetna sem jeg hefi sungið íslensk lög, hafa þau vakið mikla eftirtekt og sú eftirtekt beinist um leið að landinu og þjóðinni, eins og sýna fjöldi greina í blöðum og tímaritum, sem ritaðar hafa verið í sambandi við söng minn.“ Ennfremur vil jeg út af 15. gr. 19 e. geta þess, að hv.Ed. lækkaði fjárhæð þessa um 500 kr. Það mun nú orðið of seint að koma fram með brtt. um þetta, en þar sem hv.Nd. samþykti með miklum atkvæðamun, að þessi maður skyldi fá 2500 kr., vona jeg, að hæstv. stjórn sjái sjer fært að veita honum 500 kr. í viðbót. - Hv. Ed. hafði það svo um utanfararstyrki til listamanna, að hún jafnaði þá alla og ákvað 2000 kr. til hvers. En það er enganveginn sanngjarnt, að þarna fái allir jafnt. Þeir, sem stunda erfitt nám og kostnaðarsamt, verða að fá hærri styrk en hinir. Karl Runólfsson er einn þeirra, sem erfiðast nám stunda og leggja mest á sig. Hefði því verið mjög rjettlátt, að hann hjeldi þeim 2500 kr., sem hv.Nd. ætlaði honum, er fjárlögin voru afgreidd þaðan. Endurtek jeg því áskorun mína til hæstv. stjórnar, að veita honum a. m. k. 500 kr. að auki. Við 17. gr. hefir hv. Ed, ekki gert miklar breytingar. Þó gerði hv.fjvn. tilraun til að fella niður 5. lið, og vildi að vísu, að í stað þess kæmi annar nauðsynlegur styrkur. Nú var það vitanlega ekki formrjett að láta styrk til sjúkrasamlags koma í stað styrks til styrktarsjóðs verkamanna- og sjómannafjelaganna í Reykjavík, enda var brtt. nefndarinnar feld. Sjúkrasamlag Reykjavíkur fær því engan styrk í þessum fjárlögum til að stofna ný sjúkrasamlög og starfa að samvinnu meðal sjúkrasamlaga. Vil jeg því víkja því til hæstv. stjórnar, hvort hún gæti ekki ætlað því fje í þessum tilgangi í næstu fjárlögum. Sjái hún sjer það ekki fært, mun jeg bera fram brtt. um það á næsta þingi. - Nú er hinsvegar tekin upp sú regla að ákveða útgjöld án þess að spyrja þingið, og vil jeg því fara fram á það við hæstv. stjórn að hafa það svo með þetta.  (Atvrh. MG: Það þori jeg ómögulega)  . Þá hefi jeg nú launað háttv. deild að nokkru, að hún vildi ekki veita afbrigði, til þess að brtt. mínar mættu komast að. Á jeg enn eftir aðra ræðu og „stutta“ aths., og er ekki ólíklegt, að jeg noti þann rjett minn, ef ekki verður búið að breyta þingsköpum næst þegar jeg vil standa upp.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði um fyrstu brtt. á þskj. 514. Háttv. frsm. (ÞórJ) mun hafa tekið það fram, að þessa upphæð verður að nota á þessu ári, ef hún á á annað borð að koma til notkunar. Ef stjórnin vill því greiða þetta, má hún til að tryggja sjer að verða ekki fyrir ámæli hv.þm. fyrir, og það getur hún auðvitað öðruvísi en með beinni atkvgr. um liðinn. Að vísu getur þannig lagað samþykki aldrei orðið bindandi fyrir stjórnina. - Eins og þessi brtt. er fram borin, er hún við 9. gr. fjárlaganna, og er venjan, að stjórnin hafi engin afskifti af því fje. Er því óvíst, að þetta komi nokkuð til hennar kasta.

Jakob Möller Jeg heyrði því miður ekki, hvað hv.frsm. (ÞórJ) sagði um brtt. mína á þskj. 514, sakir þess, að jeg var þá á fundi í fjhn. - Gagnstætt hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hafði jeg hugsað mjer að vera góða barnið í dag og taka aftur brtt., ef loforð fengist um, að upphæð þessi yrði greidd með einhverju móti. - Hv. þd. mun kunnugt, að hv.þm. Dal. hefir nú verið veikur í nær þrjú ár. Einnig mun hv.þd. kunnugt, að það er álit lækna, að hann geti náð fullri heilsu aftur, ef honum gefst kostur á, að dvelja um hríð í Suðurlöndum. Þessi maður á þá sögu að baki, að Alþingi getur ekki látið ógert að veita honum þessa litlu fjárupphæð, ef vera mætti, að það yrði til þess, að hann fengi bót heilsu sinnar. Þótt ekki sje nefndur nema einn þáttur starfsemi hans, afskifti hans af sjálfstæðismálum þjóðarinnar, þá mun hann af flestum talinn svo mikilsverður, að Alþingi er skylt að láta það sjást í einhverju, að það kunni að meta það starf hans. En nú er það orðið að samkomulagi hjá hv.fjvn. að ganga að fjárlögunum óbreyttum frá hv.Ed. Jeg get því fallist á að taka brtt. mína aftur, ef jeg fæ vilyrði fyrir því, að upphæð þessi verði greidd. Vil jeg því leyfa mjer að spyrja hæstv. stjórn, hvort hún sjái sjer ekki fært að greiða þessa upphæð upp á væntanlegt samþykki í fjáraukalögum fyrir 1926. Ef slík yfirlýsing kemur, tek jeg till. aftur. Annars læt jeg hana koma undir atkv., og verður þá að ráðast, hvernig hv. deild metur skyldur sínar við Bjarna Jónsson frá Vogi.

Frsm. síðari kaflans (Tryggvi Þórhallsson: Sem frsm. síðari kafla fjárlagafrv. hefi jeg ekki ástæðu til að segja neitt. Jeg get látið mjer nægja að vísa til hv.frsm. fyrri hlutans (ÞórJ); hann talaði fyrir munn allrar nefndarinnar. Um brtt. á þskj. 514, sem jeg er meðflm. að, þarf jeg heldur ekki að tala. Það er samkomulag um að taka hana aftur; hún var borin fram áður en þessi ákvörðun var tekin að ganga að fjárl. óbreyttum frá Ed. Ástæðan til þess, að jeg stend upp, er sú, að einn hv.þdm. hefir orðið til þess að taka þessa brtt. upp. Jeg get verið honum þakklátur fyrir ummæli hans um nauðsyn hreppanna. Og þó við höfum tekið till. aftur, þá er það ekki af því, að við sjeum ánægðir með afgreiðslu málsins í hv.Ed., en við vildum ekki verða til þess að opna fjárlögin aftur. Og þótt þessi brtt. sje nú tekin upp aftur, þá fær enginn mig til þess að rjúfa þau orð, sem jeg gefi gert um þetta. Jeg vil ekki stuðla að því að opna fjárlögin, og þótt afgreiðslan sje ekki eins og jeg hefði kosið, og langt frá því, þá er þess að minnast, að sennilegra er, að þau versni, ef þau verða opnuð. Og um hreppana er þess að minnast að þing kemur eftir þetta þing.

Halldór Stefánsson Jeg hafði nú ekki hugsað mjer að ganga á móti þeim straum, sem kemur fram hjá hv.fjvn., að samþykkja fjárlögin óbreytt frá hv.Ed. En jeg kemst ekki hjá því að minnast á tvö atriði í meðferð hv.Ed. á fjárlögunum. Hið fyrra er bátastyrkurinn. Í nál. samgmn. á þskj. 240 er gerð áætlun um bátastyrk, 89900 kr. og af því eru Lagarfljótsbátnum ætlaðar 800 kr. Við 3. umr. bar nefndin fram 1100 kr. hækkun á þessum styrk, og frsm. nefndarinnar komst þannig að orði: „Samgmn. hefir lagt til, að flóabátastyrkurinn verði hækkaður um 1100 kr., og af því gangi 400 kr. til Lagarfljótsbátsins.“ Till. nefndarinnar voru svo samþyktar með þessari skýringu, og Lagarfljótsbátnum þannig áætlaðar 1200 kr. En nefndin í hv.Ed. hefir tekið 800 kr. óbreyttar eftir þskj. 240, en gætir ekki þeirrar breytingar, sem gerð var við 3. umr. í Nd. Jeg hefi spurt nefndina um, hvort það hafi verið meiningin að lækka styrkinn, en hún hvað það ekki vera, heldur hefði þetta verið tekið eftir þingskjalinu. Þetta verður því að skoðast sem vangá, og vildi jeg hjer með benda á það, til athugunar fyrir hæstv. stjórn. Hitt atriðið er viðvíkjandi Loðmundarfjarðarsímanum. Samþykt var í hv.Ed. að lækka 13. gr. D. II. um þá upphæð, sem ætluð var í Nd. til Loðmundarfjarðarsímans, 15 þús. kr. Þetta var gert eftir till.fjvn., og segir hún í ástæðum sínum, að þessi símalagning hafi ekki verið ákveðin eftir till. símamálastjóra, heldur hafi hún „komist, inn“ í Nd. Það er talað um þetta eins og það hafi verið vangá eða slysni og jafnvel óheimilt af Nd. að ákveða þetta. En það segir sig sjálft, hversu hæpin slík ályktun er. Til hvers er þá þingið, ef það á fyrirfram að vera bundið við tillögur símamálastjóra? Auk þess er þetta rangt. Símamálastjóri sagði okkur þm.N.-M., að ef stjórnin hefði fengist til að tiltaka hærri upphæð í fjárl. til símalagninga, þá hefði Loðmundarfjarðarsíminn staðið næstur. Í niðurlagi nál. slær nefndin svo úr og segir eitthvað á þá leið, að hægt muni vera að leggja þennan síma eftir sem áður, vegna lækkunar á símalagningarkostnaði. Nefndin byggir nú væntanlega þessa ályktun sína á áliti landssímastjóra; annars væri þetta fleipur út í bláinn eða óheilindi. Jeg ætla því að vona, að svo reynist, að þessi lækkun verði fyrir hendi, svo að hægt verði að leggja Loðmundarfjarðarsímann á næsta ári.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af því, sem hv. 1. þm.N.-M. (HStef) sagði viðvíkjandi bátastyrknum, þá getur stjórnin ekki verið bundin af vilja samgmn. beggja deilda, þegar þeim ber ekki saman. Í Ed. er ekki áætlað neitt fyrir óvissum útgjöldum, en ef á að leggja til grundvallar álit Nd., þá hlýtur altaf að vanta 400 kr. upp á samkv. till.Ed. Það er venja að taka tillit til beggja deilda; þegar styrknum er úthlutað, þá er lagt á metaskálarnar það, sem fram hefir komið í háðum deildum. Það mun og verða gert í þessu tilfelli, og vænti jeg, að háttv. 1. þm.N.-M. verði ánægður með það. Að því er snertir Loðmundarfjarðarsímann, þá sje jeg ekki annað en að hvorttveggja sje rjett, að hann hafi komist inn hjer í neðri deild og ekki verið í tillögum landssímastjóra. En hitt efa jeg heldur ekki, að hann hefði lagt til, að þessi sími yrði lagður, ef hann hefði haft meira fje úr að spila. En honum var sagt, hve miklu fje hann mætti ráðstafa, og hann hefir ráðstafað því þar, sem hann áleit þörfina mesta. En fari svo, að símalagningarkostnaður lækki, þá geri jeg ráð fyrir, að það verði athugað, hvort ekki sje hægt að leggja þessa línu, svo framarlega sem kostnaðurinn fer ekki fram úr því, sem afgangs verður af fje því, sem veitt er til símalagninga.

Halldór Stefánsson Jeg hefi ekki ástæðu til annars en að vera nokkurn veginn ánægður við hæstv. atvrh. (MG) fyrir ummæli hans, þótt jeg sje ekki samþykkur öllu, sem hann sagði. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje þess eðlis, sem nefndunum ber á milli um bátastyrkinn, er nefndin í Ed. játar, að lækkunin hafi orðið af vangá hjá sjer, að ekki megi ætla óhikað, að álit nefndarinnar í Nd. verði lagt til grundvallar fyrir úthlutun bátastyrksins.

Benedikt Sveinsson Þótt það sje mjer fjarri skapi að auka metnað eða ríg milli deildanna, þá get jeg ekki felt mig við slíka aðferð sem þessa, og allra síst um meðferð fjárlaga. Þótt svo sje kallað, að báðar deildir sjeu jafnrjettháar, þá er þar þó nokkur munur á. Kemur hann fram, þá er mál koma fyrir sameinað þing; þá kennir meir afls þeirrar deildarinnar, sem fjölmennari er. Hitt er og annað, að fjárlögin eru jafnan lögð fyrst fyrir þessa hv. deild, og er henni þar með fengið frumkvæði til breytinga á frumvörpum stjórnarinnar og höfuðstarfið um skipun fjárlaga landsins. Nú eru breytingar hv.Ed. að vísu ekki svo stórvægilegar, að bein ástæða sje til þess að fyllast þykkju, en þó finst mjer óþarfi af þessari hv. deild að fara ekki höndum um frv. Það mætti skiljast svo, sem hún treysti sjer ekki til þess að bæta um og teldi Ed. hafa borið meiri giftu til að ganga frá frv. en Nd. sjálfa. En slíkt get jeg ekki samþykt. Jeg býst nú ekki við, að það sje af þeirri ástæðu, að þessi háttur er upp tekinn, heldur muni ástæðan ef til vill vera sú, að með þessu eigi að flýta þinginu. Vil jeg því spyrja hæstv. stjórn, hvort þetta sje gert í því skyni að flýta þingi, og óska jeg þá jafnframt að fá að vita, hvenær stjórnin hygst að slíta þingi. Það er nauðsynlegt fyrir deildina að vita þetta, vegna ýmissa mála, sem óafgreidd eru enn. Með því að hjer hefir nokkuð verið minst á afgreiðslu Ed. á ýmsum málum, þá vil jeg leyfa mjer að minnast á eitt mál, sem jeg var við riðinn, brúna á Brunná. Hjer í Nd. var samþykt með miklum meiri hluta að byggja hana. Til þess að svo mætti vera, var fjárveiting til brúargerða hækkuð um 10 þús. kr. En Ed. lækkaði þá fjárveitingu um sömu upphæð, og mætti því í fljótu bragði virðast svo, sem hún hefði sneitt niður till, mína um smíð Brunnárbrúarinnar. En svo er ekki. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, skírskota til nál.fjvn.Ed. Þar segir svo: „Nefndin er þeirrar skoðunar, að þrátt fyrir þessa lækkun muni, hæði vegna lækkandi verðs á sementi og væntanlegrar kaupgjaldslækkunar, verða hægt að hyggja allar þær brýr, sem hv.Ed. hefir miðað fjárveitingu sína við. - En bregðist það, verður afleiðingin sú, að bygging þeirra brúa, sem að áliti vegamálastjórnar þolir helst bið, verður að dragast árinu lengur.“ Hjer er talið víst, að fje endist til þess að byggja allar brýrnar, og því er sami vilji í Ed. um þetta atriði sem neðri deildar. Alt Alþingi vill fá Brunnárbrúna 1927. Ennfremur er og sleginn sá varnagli, ef einhver brú þurfi að sitja á hakanum, þá skuli vegamálastjóri ráða fram úr því. Við það get jeg vel unað, því að ekki er jeg hræddur um, að Brunnárbrúin verði þá á hakanum, því að hann hefir mælt með þessari brú og gefið mjer hana í jólagjöf, sem frægt er orðið.

Frsm. fyrri kaflans (Þórarinn Jónsson) Jeg get í rauninni fallið frá orðinu, því að jeg vil ekki að óþörfu lengja umræðurnar mikið. Jeg býst við, að niðurstaðan verði á sama veg hvort sem er. Mjer kom nú ekki á óvart, þótt einhverjir þm. væru óánægðir, og þá sjerstaklega þeir, sem hafa orðið fyrir niðurskurði. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hóf máls á því, að átelja nefndina fyrir það að beygja sig fyrir Ed. og ganga að fjárlögunum óbreyttum og taldi slíkt óþinglegt. En er hann athugar þetta rólega, þá sjer hann, að fjvn. hefir ekki lagt til að beygja sig, heldur aðeins að firra ríkissjóð útgjöldum, með því að koma í veg fyrir, að tekjuhalli fjárlaganna verði hærri. Hann áfrýjaði máli sínu til deildarinnar, en það hafa ekki nema tveir hv.þm. kvartað, svo mikill meiri hluti deildarinnar er samdóma nefndinni. Ekki er hægt að segja, að þetta sje óþinglegt. og Nd. hefir gert þetta áður, fyrir 4–5 árum. Það er nú svo, að þó þessi deild sje mannfleiri og ætti því frekar að hafa umsjón með fjármálum en Ed., þá er því ekki að neita, að í Ed. sitja landskjörnir þm., kosnir af hinum eldri og reyndari kjósendum, og munu menn því ætlast til, að þeir sjái um, að gjaldþoli ríkisins sje ekki ofboðið. En hvað sem um þetta er, þá er það aukaatriði og kom ekki til greina frá sjónarmiði nefndarinnar. Þá var önnur ástæða, sem hv.þm.N.-Þ. (BSv) kom fram með, að þetta mundi vera gert til þess að flýta þinginu. Jeg hefi ekki heyrt þetta fyr og veit ekki, hvaðan það er komið, en slíkt er á engum rökum bygt. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, að fjvn. hefði trygt sjer atkvæði í flokkunum. En slíkt er með öllu tilhæfulaust. Hún hefir ekkert gert annað en bera fram þessa till. og skotið henni til vitsmuna hv. deildarmanna. Út í einstök atriði ætla jeg ekki að fara, enda álít jeg frekari umr. litla þýðingu hafa og vænti, að bráðlega komi að atkvæðagreiðslu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af fyrirspurn um, hvort það sje vilji og álit stjórnarinnar, að frv. eigi að samþykkja óbreytt, er óþarft að koma með yfirlýsingu. Háttv. frsm.fjvn. hefir skýrt frá því, að tilgangur nefndarinnar með till. sinni sje að auka ekki á þann tekjuhalla, sem þegar er áætlaður í frv. Þessa viðleitni nefndarinnar vill stjórnin styðja eftir mætti. Útgjaldaáætlunin er komin á 12. milj. króna, og má þar sannarlega ekki meira á bæta.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) beindi þeirri spurningu til mín, hvort þetta ráð væri upp tekið af stjórninni til þess að flýta þingi. Það er hv.fjvn., sem leggur til, að fjárlagafrv. fari óbreytt gegnum deildina, en hinsvegar vill stjórnin styðja það af öllum mætti. Um þingslit verður ekkert sagt enn, og er það forseta að ráðgast um það við hæstv.forsrh., hvenær þingi verði slitið, áður en það komi til tals hjer í deildinni.

Jón Baldvinsson Háttv. framsögumenn og hæstv. ráðherrar hafa skýrt frá því, að eina ástæðan til þess, að fjvn. leggur þetta til, sje sú, að firra ríkissjóð útgjöldum. Mjer finst það djúpt til orða tekið og næsta mikið í fang færst, er þeir 7 nefndarmenn ætla sjer að knjesetja hina 20 og lýsa nokkurskonar vantrausti á þeim, að þeir sjeu ekki meir en svo hæfir til þess að koma fram með tillögur um fjárveitingar. Þá finst mjer það heldur mikil þröngsýni að berjast á móti öllum tillögum, af því þær auki útgjöld ríkissjóðsins; jeg álít, að fyrst og fremst beri á það að líta, að hverju gagni það megi verða landi og lýð. Jeg verð að skoða till.hv. fjárveitinganefndar um að samþykkja fjárlögin óbreytt sem vantraust á háttvirta deild. Jeg trúi því ekki, að íhaldsmenn eða framsóknar, sem sæti eiga í nefndinni, hafi borið fram till., nema þeir hafi áður hvorir um sig vitað vilja síns flokks og fengið leyfi hans.

Hefir hv.þm. fengið leyfi flokksbræðra sinna til að halda slíkar ræður hjer?

. Jeg veit ekki, hvort það er siður í herbúðum framsóknar, að þm. verði að leggja ræður sínar fyrir flokksmenn áður en þær eru fluttar, en til þess þekki jeg ekki í flokki þeim, er jeg er í.

Vita ekki allir flokksmenn fyrirfram, hvað hv.þm. ætlar að segja?

. Ekki er það nú víst. Jeg skil ekki í því, að það mundi steypa ríkissjóði, þó að þessar 15–20 þús. kr. bættust við. Stendur þá ríkissjóður mjög tæpt, ef hann þolir ekki baggamun þann, er stafa mundi af eftirgjöf á lánum til hreppa í kjördæmum hv.þm. Str. (TrÞ) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Nei, en hitt er satt, verði fjárlögin opnuð, eiga þm. á hættu, að þau þurfi að fara til einnar umr. í Ed. En mjer finst, að ef ekki væri önnur breyting gerð í Nd., hefði Ed. litla ástæðu til að breyta. En Nd. á að rjettu lagi að leggja síðustu hönd á fjárl. á hverju þingi. Jeg skal þá svara. hæstv. fjrh. Hann taldi ekkert óþinglegt við það, þó að stjórn leitaði til þingflokka um ýms útgjöld, sem ekki eru í fjárlögum. Getur verið, er brýn nauðsyn ber til, en það er vitanlega á ábyrgð stjórnarinnar. Að gefnu tilefni skal jeg geta þess, að jeg mun ekki áfellast hæstv. stjórn, þótt hún greiddi styrk eftir 1. lið á þskj. 514, til Bjarna frá Vogi. En ef þetta verður alment og nokkuð verulega kveður að því, er og verður það óþinglegt, ef stjórnin rær í einstaka þm. og þingflokka til að fá þá til að vera góða, ef hún veiti þessa eða hina fjárveiting utan fjárlaga. Þessi aðferð, að fara utan við fjárl. með samþykki einstakra nefnda eða flokka, að stjórn veiti fje, svo að segja utan við landslög og rjett, er ekki heppileg. Jeg hygg rjettara og þinglegra að hafa fjáraukalög á hverju þingi. Að vísu bera hv.þm. það fram, að með því móti mundi komast meira af útgjöldum inn í fjáraukalög en annars mundi verða eytt aukalega af stjórninni. En það er ómögulegt að vita, hvað stjórn kann að eyða, sjeu henni ekki takmörk sett. En hafi stjórn fasta heimild, þá er alt hreint, engar árásir nje eftirköst. Hinsvegar gefur þessi aðferð tilefni til deilu eftir á, þótt einstakar fjárveitingar geti verið fullkomlega rjettmætar.

Hákon Kristófersson Mjer þykir hlýða að gera grein fyrir væntanlegu atkvæði mínu. Hv. fjvn. hefir sætt ámæli fyrir að hafa samþykt fjárlagafrv. óbreytt eins og það nú liggur fyrir. Jeg ætla hvorki að þakka nje vanþakka hv. nefnd meðferð fjárlaga á þessu þingi; gerðir hennar liggja undir dóm alþjóðar. En þakkarvert er það þó, að hún vill nú ekki, að fjárl. verði gerð verri en orðið er. Jeg neita því, að jeg sje ánægður með gerðir hv. nefndar, þótt jeg nú neyðist til að greiða atkv. með till. hennar. Það er neyðarúrræði að þurfa að slaka til fyrir hv.Ed. um úrlausn fjármála. Jeg get ekki verið sammála hv.frsm.fjvn. (ÞórJ), að í þeirri deild eigi sæti menn gætnari um fjármál. Jeg neita því algerlega, að taka beri þá nokkuð fram yfir okkur hina. Þar sem nú þegar eru komnir tugir þúsunda króna í fjárlögin, sem þjóðin væri bættari með, að niður fjellu, þá vil jeg ekki ganga með þeim, sem vilja enn auka við. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) tók fram, að stjórnin mundi telja sjer heimilt að greiða fjárupphæðir utan fjárlaga, eftir að hafa átt makk við einstaka þingmenn og þingflokka og fengið samþykki þeirra. Jeg mótmæli, að slíkri aðferð sje heitt, þar sem þing er haldið á hverju ári. Engin heimild er til slíks, nema borið sje undir þingið. Jeg fylgi hv. nefnd, að samþykkja frv. eins og það liggur nú fyrir, af því að jeg tel engar líkur til, að það verði lagað að neinu leyti. Jeg veit, að svo margir standa með nefndinni um þetta, að ekki þarf að efa úrslitin, og jeg tel það vel farið. Annars mundi frv. fara öllu verra úr deildinni en það kom.

Bernharð Stefánsson Háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) vildi telja eftir styrk til bátaferða á Eyjafirði og grendinni og greindi tvær ástæður. Aðra þá, að eigi væri þörf á því, vegna góðra samgangna þar um slóðir; hina, að jeg hefði eigi fylgt málum. Jeg mótmæli hvorutveggja. Í fyrsta lagi er mikil þörf bættra samgangna við Eyjafjörð. Í öðru lagi hefir legið fyrir samgmn. Ed. beiðni í þessa átt frá Eyjafjarðarsýslu. Efast jeg ekki um, að nefndin hafi metið rjett ástæðurnar og bygt till. sína á fullum rökum.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Fjárhagsnefnd gat ekki orðið sammála um þetta frumvarp. En svo er ástatt, að svo stutt er síðan nefndin fjekk málið til meðferðar, að minni hlutinn hefir ekki haft tíma til þess að koma fram með þær brtt., sem hann ætlaði að flytja, nje heldur nál. Í frv. þessu er farið fram á það, að undanþegnar sjeu fasteignagjaldi í bæjarsjóð kirkjur, skólahús o. s. frv. En jeg get ekki fallist á, að slíkt sje rjettmætt, því þetta gjald er í raun og veru rjett að skoða sem gjald fyrir unnin verk, sem bærinn lætur framkvæma í þágu húseigenda. Það er því alt öðru máli um þetta gjald að gegna en fasteignaskatt þann, sem ríkið tekur. Það er beinn skattur, en ekki gjald fyrir unnin verk, og hlýtur því að fara eftir öðrum reglum. Það er því mjög ósanngjarnt af ríkinu að ætlast til þess, að bæjarsjóður sleppi þessu gjaldi að því er kemur til opinberra stofnana. Jeg vil fyrir hönd minni hl. óska þess, að málið verði tekið af dagskrá og sú breyting á því gerð til samkomulags, að fasteignagjaldið skuli að vísu falla niður að því er kirkjur snertir, en ekki af öðrum opinberum byggingum, svo sem frv. fer nú fram á. Þetta býð jeg fyrir hönd minni hl. - ekki af því, að ekki þurfi að vinna ýms verk fyrir kirkjurnar, svo sem sóthreinsun o. fl. En af því mjer er kunnugt um það, að frv. er fram komið einkum vegna gjaldsins af kirkjunum, vil jeg gera þessa tilslökun til samkomulags. En að öðrum kosti verð jeg neyddur til þess að greiða atkv. á móti frv. Þess vegna leyfi jeg mjer enn að fara fram á það, að hæstv. forseti taki málið út af dagskrá, svo að tími vinnist til að koma að breytingartillögu.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Meiri hl. fjhn. leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt. Það er engin sanngirni í því að skoða þetta fasteignagjald sem endurgjald fyrir sóthreinsun, salernahreinsun, sorphreinsun etc., eins og hv. minni hluti vill halda fram. Enda sjá allir, hve fjarri slíkt er öllum sanni, þegar t. d. verður að greiða í fasteignagjald af alþingishúsinu einu 7800 krónur á ári. Ef hjer væri um að ræða borgun fyrir sóthreinsun o. s. frv., þá hygg jeg, að margur mundi vilja taka það að sjer fyrir auk heldur 600 kr., svo að það nær engri átt, að þetta sje ekki nema hæfilegt gjald fyrir unnin verk. Auk þess ber líka að gæta að því, að bæjarsjóður hefir mikið óbeint hagræði af þeim húseignum, sem hjer er um að ræða, þar sem t. d. er mentaskólinn, kennaraskólinn, stýrimannaskólinn - og landsspítalinn, þegar hann kemur upp. Eftir gjaldinu af alþingishúsinu ætti fasteignagjald af landsspítalanum að verða a. m. k. 5 þús. kr. á ári. Slíkt nær engri átt og verður nýrra bragða að leita. Og til þess er þetta frv. fram borið. Það er sem sje ljóst, að hjer er blátt áfram um skatt í bæjarsjóð að ræða, sem ríkinu er alveg óskylt að greiða. En sýni það sig, að vatnsskatturinn, sem bærinn leggur á, sje ekki nægur til þess að endurgjalda bænum það, sem hann leggur fram vegna þessara húseigna, þá er ekki annað en fela ríkisstjórninni að semja um borgun fyrir það. Nú verður t. d. að greiða 1 þús. kr. á ári í fasteignagjald af dómkirkjunni. Sennilega þarf að hreinsa reykpípurnar tvisvar á ári. Sorphreinsun mun ekki vera til muna mikil og salernahreinsun kemur ekki til. Jeg held, að þúsund krónur sjeu heldur rífleg borgun fyrir að hreinsa reykpípur kirkjunnar tvisvar á ári! Nei, það er vitanlegt, að þetta gjald er einn af þeim háu, beinu sköttum, sem Reykjavíkurbær leggur á sína borgara. En það er ekki sanngjarnt, að ríkisstofnanir, sem bærinn hefir kannske fyrst og fremst hagnað af, skuli verða að sæta slíku strandhöggi sem raun ber vitni. Úr því á frv. að bæta.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skoða það sem hreina vangá, að það ákvæði skyldi ekki vera sett í lögin um bæjargjöld í Reykjavík að undanþiggja þær stofnanir fasteignagjaldi, sem undanþegnar eru fasteignaskatti í ríkissjóð. Af því leiðir, að ýmsar stofnanir, sem bærinn á, greiða engan fasteignaskatt til ríkisins, en tilsvarandi eignir ríkisins verða að greiða fasteignagjald til bæjarsjóðs. Nú hafa verið hjer fyrir þinginu lög um bæjargjöld í Vestmannaeyjum, og í þeim lögum er svo ákveðið, að þær eignir, sem undanþegnar eru fasteignaskatti til ríkissjóðs, skuli heldur ekki greiða fasteignagjald í bæjarsjóð. Það er ekkert annað en fyrirsláttur að halda því fram, að þetta gjald sje greitt til þess að standast kostnað við salernahreinsun, sót- og sorphreinsun. Að vísu er það rjett, að þau gjöld fjellu niður sem sjerstök gjöld, er lögin um bæjargjöld í Reykjavík voru sett. En eins og hjer hefir verið tekið fram, þá er ekkert hæfilegt hlutfall milli þess kostnaðar og fasteignagjaldsins. Þannig er salernahreinsun engin í þessum húsum, sem hjer ræðir um, sökum þess að þau salerni, sem þar kunna að vera, eru alt vatnssalerni, og borgun fyrir hreinsun á þeim felst þá í vatnsskattinum. Þá er sóthreinsun, sem mun fara fram eitthvað tvisvar á ári og, eins og áður var tekið fram, kostar aðeins örfáar krónur. Og loks er það þá sorphreinsunin, en við þau hús, sem hjer er um að ræða, fellst víst heldur lítið sorp til, og þó það sje hreinsað burt einu sinni á viku, þá er kostnaður við það hverfandi lítill. Hjer er ekki farið fram á neina breyting á vatnsskattinum. Hann er nú 3–4% af dýrleika fasteignanna, og svo hár, að bæjarsjóður ætti að vera vel haldinn, þótt ekki fengi hann neitt meira. Það hefir komið í ljós, að það eru ekki gjöldin af þeim húsum opinberum, sem hjer hafa þegar verið reist, sem gefið hafa tilefni til þess, að þetta frv. er fram komið, heldur er það einkum borið fram með tilliti til þeirra bygginga, sem stendur til að gerðar verði, og þá einkum landsspítalans, sem ráðgert er að kosti ca. eina miljón króna. Eftir því er líklegt, að á hann muni leggjast ca. 10 þús. kr. árlegt gjald framvegis, því ekki er líklegt, að næsta fasteignamat., sem fer fram 1930, verði neðan við kostnaðarverð. Einnig stendur til, að söfnuður einn hjer í bænum láti gera kirkju, sem kosta mun um ½ miljón króna og ætti þá að koma 4 þús. kr. fasteignagjald, eftir því sem nú er. Þetta eru upphæðir, sem verða mjög tilfinnanlegar fyrir byggingar, sem ekkert gefa í aðra hönd og eingöngu eru líknarstofnanir eða reistar til almenningsþarfa. Það virðist því sjálfsagt, að fasteignagjald í bæjarsjóð fari eftir sömu reglum og fasteignaskattur í ríkissjóð hvað þessar stofnanir snertir.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Jeg held eins og áður fast við það, að þetta fasteignagjald sje algerlega ósambærilegt við fasteignaskatt, því fasteignaskatturinn er ekki miðaður við neinar framkvæmdir, heldur er það beinn skattur. En fasteignagjaldið er miðað við ákveðin verk, sem bærinn lætur vinna. Og með lögunum hafa verið feld niður ýms slík gjöld, sem áður voru greidd sjerstaklega, svo sem sóthreinsunargjald o. fl. En svo er enn fleira, sem bærinn verður að annast og borga, t. d. fráræsla. Það er ekkert sjerstakt gjald lagt á húseignir vegna fráræslu.  (Fjrh. JÞ: Jú, holræsagjald)  . Ja - menn eru að vísu látnir greiða eitthvað fyrir að koma leiðslunni frá húsinu og út í aðalleiðsluna, en ekkert árlegt gjald. Og viðhaldið á öllu þessu kostar bæinn árlega stórfje. Enn má nefna götuhreinsun, sem víða annarsstaðar er kostuð beinlínis af húseigendum sjálfum. Svo það eru ekki aðeins þau sjerstöku gjöld, sem hafa verið afnumin, sem bærinn verður að bera, heldur ýmislegur kostnaður annar. Jeg játa, að sú breyting sem hjer er farið fram á, geti komið til mála hvað snertir kirkjur. En hvað viðkemur spítölum, þá er það miklu meiri kostnaður, sem bærinn hefir af þeim, og engin sanngirni að leggja þann kostnað allan á bæjarfjelagið, er leiðir af slíkum stofnunum, sem vitanlega eru notaðar af fólki víðsvegar að. Það er því fullkomin ósanngirni og yfirgangur af hálfu Alþingis að beita slíku gagnvart bæjarfjelaginu.

Magnús Jónsson Jeg held, að það sje fjarri sanni, að það hafi stafað af vangá, að þessi ákvæði, sem frv. þetta felur í sjer, fjellu burt úr frv. um bæjargjöld í Reykjavík, er það var hjer fyrir þingi síðast. Þetta var einmitt talsvert mikið rætt þá. Þá voru feld niður ýms sjerstök gjöld, svo sem sótaragjald, salernahreinsunargjald og sorphreinsunargjald, sem voru áætluð, um 150 þús. kr. En þessi skattur nemur um 160 þús. kr. á ári, eða mjög nærri sömu upphæð. Þannig voru þessi mörgu sjerstöku smágjöld tekin í eitt, og jeg man, að jeg vildi, að það yrði beinlínis tekið upp í bæjargjaldalögin, að þau verk, sem þessi gjöld voru áður greidd fyrir, yrðu eftirleiðis kostuð af bænum. Nú er það augljóst, að ef ríkið vill fara að draga undan eitthvað mikið af sínum fasteignum að því er til fasteignagjalds í bæjarsjóð kemur, þá verður það að vera alveg gagnkvæmt, því vitanlega borgar bærinn fasteignaskatt til ríkisins, einkum af lóðum og löndum. Jeg veit ekki, hve mikið það gjald er. En það er áreiðanlega mikið. Háttv. frsm. meiri hl. (JAJ) reyndi að sýna, hve fjarri sanni það væri, að þetta gjald væri greitt fyrir unnin verk, með því að benda á það gjald, sem greitt væri af alþingishúsinu og dómkirkjunni. Það er rjett, að þetta gjald er æðihátt, og þannig er það líka af sumum einstakra manna húsum. En það kemur af því, að það ráð hefir verið tekið að jafna gjaldinu niður með tilliti til fasteignamatsverðs húsanna, á líkan hátt og rafmagnstaugar í stór hús eru reiknaðar miklu dýrar en í smáhús, vegna þess að miðað er við verð húsanna. Og þegar þessi gjöld koma í eitt, þá kemur rjett upphæð út. Það dugir því ekki að taka út úr einstök stórhýsi og segja, að gjaldið sje of hátt, enda þótt það mætti fá mann til þess að verka reykháfana í því fyrir lægra verð o. s. frv. Því þá yrðu það aftur litlu húsin, sem ekki fengjust hreinsuð fyrir það verð, sem nú er greitt þeirra vegna. Ef nú verða feld undan þessu gjaldi einhver stórhýsi, þá þýðir það það, að það verður að semja gjaldstiga þennan upp að nýju. Jeg skil ekki almennilega, hvernig hv. meiri hl. nefndarinnar hefir komist inn á að blanda vatnsskattinum hjer við: jeg hefi altaf litið svo á, að vatnsskatturinn væri fyrir vatnið og að bænum veiti ekki af honum fyrir vatnsleiðsluna. Nú alveg nýlega hefir verið framkvæmd stórkostleg endurbót á vatnsleiðslunni til bæjarins, og hefir af því leitt meðal annars lækkuð brúnatryggingargjöld. En ef hægt væri að komast af með vatnsskattinn einan af opinberum byggingum, þá ætti það að vera hægt hvað snertir önnur hús líka, og sjá allir, hvaða fjarstæða slíkt er. Eins og hv.frsm. minni hl. (JakM) gat um, þá skal jeg ekkert hafa á móti því, að þetta frv. verði afgreitt, ef ekki er farið út fyrir það, sem til var stofnað í byrjun. Upphaflega tilefnið til þess var, að óskað var eftir því vegna dýrrar kirkjubyggingar, sem söfnuður einn hjer í bænum ætlar að koma hjer upp, og er ætlast til, að sú kirkja og aðrar verði undanþegnar þessum skatti, enda er það yfirleitt æskilegt, að slíkar byggingar geti orðið skrautlegar og fagrar, miklu meir en önnur hús, sem meir eru ætluð sem almennar vinnustofur, og sem menn ekki hafa efni á að byggja þannig. Þessi söfnuður kveinkar sjer við að greiða þessi miklu gjöld, en það er of langt gengið að taka margar byggingar undan þessum sköttum. Jeg vildi taka undir ósk hv.frsm. minni hl. (JakM), að málið væri tekið út af dagskrá, því að jeg hjelt, satt að segja, að þetta væri frv. það, sem hv.þm. Barð. (HK) flutti, og bjó mig því ekki út með nein gögn viðvíkjandi þessu máli.

Forseti (SigurjJ): Jeg sje ekki ástæðu til að taka málið út af dagskrá, nema meiri hl. nefndarinnar finni ástæðu til þess.

Klemens Jónsson Meiri hl. nefndarinnar finnur enga ástæðu til þess.

Jón Baldvinsson Hæstv. fjrh. (JÞ) taldi það alveg meiningarlaust, að ríkissjóður greiddi þessi háu gjöld af byggingum sínum í Reykjavík, en hv. samþingismaður minn (JakM) hefir svarað þessu nægilega, en mig langaði til að láta þann fjármálaráðherra, sem var hjer seinni hluta þings 1924, svara núverandi fjrh. (JÞ). Sá hæstv. ráðh. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Mjer þykir rjett að gera hv.þdm. grein fyrir, hverra hagsmuna ríkissjóðsins hjer sje að gæta í þessu máli. Allshn. hefir útvegað sjer upplýsingar í því skyni að sjá, hve miklu þetta munaði ríkissjóðinn, og komist að þeirri niðurstöðu, að með þessum breytingum myndu bæjargjöldin af húsum ríkissjóðs hækka úr 12700 kr. upp í 14900 kr., og getur það ekki kallast mikið. Nú á það sama við um ríkissjóðinn og einstaka menn, sem hús eiga hjer í bænum, að hann hefir sinna hagsmuna að gæta að því er snertir það, að slökkvilið bæjarins og slökkvitækin sjeu í lagi, og með því að bærinn hefir nú nýlega kostað talsverðu til að bæta þetta, þá er það rjett, að ríkissjóður sem húseigandi taki að sínum hlut á sig þá hækkun gjaldanna, sem af þessu leiðir. Frá sjónarmiði ríkissjóðsins sje jeg því ekkert til fyrirstöðu að samþykkja þessa till. um 0.87% gjald af húseignum.“ Þetta segir sá fjármálaráðherra, sem var 1924, og vona jeg, að það sje engin breyting orðin á hugarfari þess manns, jafnvel þótt hann kannske hugsi það, sem þó er ekki víst að verði, að hann losni úr því kjördæmi, sem hann nú er kosinn í og komist í annað stærra. Vona jeg, að hann sje ekki farinn að hugsa mjög í þá átt, sem fram kom í ræðu hans. Þá kem jeg að hv.frsm. meiri hl. (JAJ), er taldi þessi gjöld, sem ríkissjóður verður að greiða í bæjarsjóð Reykjavíkur, alt of há, og tók það til, hvort ekki mætti fá mann til að flytja sorp frá þinghúsinu, heldur en að láta bæjarsjóð hirða slík gjöld fyrir að gera það. Það getur vel verið, að maður fengist til þessa eina verks fyrir lægra gjald en gjöldin eru, en jeg efast um, að ríkissjóður geti fengið þann mann til að sjá um alt það, sem þarf að sjá um fyrir þessa húseign, fyrir það gjald, sem greitt er. En það er rjett, að jeg taki það upp úr þeirri lagagrein, sem við á, svo að hv.þm. sjái, hvað ríkissjóður fær fyrir þetta gjald. Það er úr 2. gr. laganna um bæjargjöld í Reykjavík: „Af öllum húsum, úr hvaða efni sem eru og til hvers sem þau eru notuð, skal greiða 0,8% - 80 aura af hverjum 100 krónum - af virðingarverði, enda annist bærinn, húseigendum að kostnaðarlausu, sóthreinsun, sorp- og salernahreinsun og ráðstafanir til útrýmingar rottum og gegn eldsvoða.“ Nú kostar slökkviliðið bæinn upp undir 70 þús. kr. Það er viðurkent, að það er í góðu lagi, - og vill nú hv.frsm. meiri hl. (JAJ), vill nú hæstv. stjórn leysa bæinn undan þeirri skyldu að halda slökkviliði í lagi handa húseignum ríkisins? Þora þeir að taka á sig þá ábyrgð að sleppa niður þeim skyldum, sem bærinn hefir gagnvart húseignum ríkissjóðs, fyrir þessi 0,8% í bæjarsjóðinn? Treysta þeir sjer til að gera samninga við einstaka menn um að sjá um að halda slökkviliði í jafngóðu lagi og bærinn, þegar til þyrfti að taka? En jeg sje ekki annað, ef á að fella niður alla skatta til bæjarsjóðs, þá eigi að losa bæjarsjóð við allar skyldur.

Vatnsskatturinn er eftir

. Vatnsskatturinn er eftir, segir hv.þm. Borgf., en það er svo, að vatnsskatturinn er miðaður við fasteignamat á húseignum, og miðaður við þann kostnað, sem bærinn hefir af sinni vatnsveitu. Vil jeg þá minna á það lán, sem tekið var síðast til hennar; það lán á að borgast upp á 20 árum, og hugsa jeg, að það þyki ekki ósanngjarnt, að þeir sem eiga að nota vatnið, greiði þetta aftur; það verður varla gert á skemri tíma, þó að bærinn fengi tiltölulega gott lán til að framkvæma verkið fyrir, og vatnsveitan verður að borga það aftur, og einhversstaðar verður að taka peninga til þess, og sje jeg enga sennilegri leið en þá, sem hjer er farin. Svo er heldur ekkert að vita, hvernig snúist verður í þessu máli; kannske einhverjir finni upp á að segja: við getum fengið einhvern mann eða konu til þess að sækja vatn fyrir okkur inn í Elliðaár fyrir miklu lægra verð en bærinn tekur fyrir það. Jeg hugsa, að það komi nei hjá einhverjum, svo framarlega sem hv.þm. láta ríkissjóð hætta að greiða þetta gjald af húsum sínum, og þá verða þeir líka að gera svo vel að undanþiggja Reykjavíkurkaupstað þeim skyldum, sem gjöldin leggja honum á herðar. Það hefir verið talið rjett að hnýta þessu frv. aftan við 3. gr. bæjargjaldalaganna, sem er um það að undanþiggja fasteignir bæjarins þessum gjöldum. En það ætti ekki að vera notað sem ástæða fyrir þessu frv., að bærinn skattleggur ekki sínar eigin fasteignir; það er aðeins til þess að þurfa ekki að vera að reikna á milli, enda væri það ekki annað en að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn, að bærinn færi að borga sjer sjálfum. En hinsvegar er það alt annað, að undanþegnar eru þessu gjaldi lóðir og eignir annara ríkja, en ekki hús, vegna þess að gjaldið, sem tekið er af húsum, er fyrir unnið verk. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) benti á, að það var einu sinni reiknað út við umr. hjer í þinginu, hvern kostnað bærinn hefði vegna húseigna í bænum, og var skatturinn svo miðaður við það, þar með tekið slökkvilið og annað, sem nefnt er í 2. gr. þessara laga. Það er dálítið undarlegt að vera nú að koma með þetta frv.; það er flutt af fjhn.Ed. Alþingis, og langar mig til þess að spyrja hæstv. stjórn, hvort það sje af hennar rótum runnið, hvort það var hæstv. fjrh., sem bað þá nefnd að flytja þetta frv. Það lítur nærri því út fyrir, að hæstv. fjrh. hafi rokið í að semja þetta frv. þegar hann fjekk reikninginn frá bænum í vetur, og væri því nógu fróðlegt að vita, hvort það var hæstv. fjrh., þingmaður bæjarins, sem hefir búið til þetta frv.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það var víst misskilningur hjá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að það hafi verið feld niður gjöld til bæjarins, sem námu 149000 kr. þegar fasteignagjaldið var lögleitt. Það mun hafa verið hitt, að borgarstjóri mun hafa lagt fram áætlun um það, hvað það kostaði, sem bæjarsjóður hefði með höndum viðvíkjandi húseignum í bænum. Væri þetta, þá er þar rjett skýrt frá því húsagjaldi. Það mun upphaflega vera áætlað svo, að það samsvaraði þessum fasteignakostnaði, en þar með er ekkert sagt um það, að það væri sanngjarnt að láta kirkjur og sjúkrahús bera þann kostnað eða taka þátt í honum að tiltölu við sitt verð, á móts við önnur hús, sem við þeirra notkun gefa eigendunum arð. Jeg hygg, að það sje rjett hjá mjer, að það hafi verið af vangá, að þessar breytingar voru ekki teknar inn, og jeg held einmitt, að sú vangá hafi komið fram í þeim upplýsingum, sem hv.allshn. hafði útvegað sjer um hækkun á útgjöldum ríkissjóðs. Jeg held, að þess hafi ekki verið gætt í þeim útreikningi, að þessar opinberu byggingar, sem ekki falla undir fasteignaskatt til ríkisins, mundu falla undir þetta fasteignagjald. Það er að minsta kosti svo um nokkuð af þessum byggingum, og líklega þær, sem bera hæst gjöld. Hitt er ekki, að jeg held, nein ástæða til að óttast, að bærinn losni undan slökkviliðsskyldunni fyrir þetta. Sú skylda er lögð á eftir öðrum lögum. Hvort jeg hefi samið frv., skiftir ekki máli, en hitt er, að jeg hefi gefið fjhn.Ed. þær upplýsingar, sem greinargerð hennar hefir inni að halda, um það, hvað ríkissjóður borgi í fasteignagjald af fasteignum sínum.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Þetta mál er svo einfalt, að það er ekki þörf að vera að ræða það lengi. En jeg verð að halda því fram, að þetta gjald, vatnsskatturinn, sem er 4‰, sje nægilegt í öll þessi gjöld. Við skulum segja, að af alþingishúsinu mundu verða greiddar nær 900 kr., vatnsskattur 500 kr., sótaragjald 50 kr., sorphreinsun 125 kr. og til brunaliðs 225 kr., því jeg hygg, að menn vilji ekki ganga inn á skyldur við húseigendur, sem ekki borga brunagjald, því að þá mundi verða sagt við þá: þið verðið sjálfir að kosta slökkvilið, svo að þið sjeuð í jafnlítilli hættu gagnvart eldsvoða eins og hinir, sem við sjáum um. Þeir borga þann skatt, sem er langt fyrir ofan alt, sem þarf til að borga gjöldin af vatnsveitunni. Það var áætlað, að fasteignaskattur af lóðum og húsum myndi gefa um 360 þús. kr. tæpar, en mjer er sagt af manni, sem lesið hefir bæjarreikninginn, að hann gefi yfir 500 þús. kr., enda er það venjulegt hjá bæjarstjórnum, sem eru að reyna að útvega sjer nýjan gjaldstofn, að flíka ekki þeim hæstu tölum, sem má búast við, heldur er reynt að hafa áætlunina sem lægsta, til þess að borgararnir hræðist ekki skattinn eins mikið, og það er enginn vafi á því, að þessi skattur er 1/3 hærri en bæjarstjórnin áætlaði. Að bæjarsjóður Reykjavíkur greiði fasteignagjald til ríkisins, er ekki nema eðlilegt. Það gera allir bæjarsjóðir og stofnanir, sem hafa slíkar eignir, en því verður ekki í móti mælt, að Reykjavík og bæjarbúar hafa mjög mikil þægindi af að hafa þessi hús í bænum, og stórmiklar tekjur líka. Jeg get hugsað, að Ísafjarðarkaupstaður og Akureyrarkaupstaður myndu gjarnan vilja lofa mentaskólanum að standa hjá sjer fyrir ekki neitt, ef hann væri fluttur til þeirra. Jeg hygg, að hv.þm. Reykv. neiti því ekki, að Reykjavík hefir stórkostleg hlunnindi af því að hafa mentaskólann hjer, fram yfir aðra bæi, eða við að hafa landsspítalann hjer, þegar hann kemur. Það er líka heldur þægilegra að hafa söfnin hjer í bænum heldur en einhversstaðar annarsstaðar. Jeg er alls ekki að telja þetta eftir, en hinsvegar, þegar á að taka svona gjöld af húseignum ríkissjóðs, þá finst mjer það alls ekki rjett, því að þá er bersýnilega verið að gera ríkissjóði harðari kosti heldur en alment er gert öðrum, nema þeim, sem hafa beinar tekjur af framkvæmdum sínum í bænum.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Háttvirtur framsögumaður meiri hluta (JAJ ) heldur enn fast við það, að vatnsskatturinn einn ætti að vera nægilegur til þess að borga allan þann kostnað, sem bæjarfjelagið hefir af þessum húsum. En það er nú um vatnsskattinn að segja, eins og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefir þegar tekið fram, að hann er að vísu það hár, að hann gerir meira en að borga hið erlenda lán, en það eru altaf yfirvofandi bæði endurbætur og viðaukar við vatnsveituna, sem verður að safna í sjóð fyrir, eins og hv. 4. þm. Reykv. líka tók fram. Þá er og nýbúið að framkvæma einn stórkostlegan viðauka, sem varð ákaflega dýr, svo að hagurinn er þröngur, þrátt fyrir þær miklu tekjur, sem bærinn hefir af vatnsskattinum, svo að það má ekki rugla þessu saman við annað. Vatnsskatturinn er fyrir vatnið, og ekkert annað, og þess vegna kemst hv. meiri hl. nefndarinnar ekki framhjá því, að ef á að fella niður gjöldin af húsunum, þá er það sama sem að fara fram á það, að þau verk, sem þau gjöld eru miðuð við, sjeu gerð fyrir ekki neitt, og það erti þau verk, sem bæði beinlínis var felt niður gjald fyrir í lögunum frá 4. júní 1924 og önnur verk, sem ekkert sjerstakt gjald var tekið fyrir, sem lýst hefir verið að nokkru af mjer og öðrum hv. samþingismönnum mínum, og þar á ofan kostnaðarsamari verk en nemur þessu fasteignagjaldi, og þó að fasteignagjaldið komi ekki nákvæmlega heim við þann kostnað, sem bærinn hefir af hverju húsi, þá fullyrði jeg, að sá kostnaður, sem bærinn hefir af þeim í alt, er töluvert meiri en það, sem fasteignagjaldinu nemur. Jeg hefi nú reynt að bæta úr því, að minni hl. nefndarinnar fjekk ekki tækifæri til þess að koma fram með nál., og gert þær bætur að semja hjer skriflega brtt., sem jeg vænti, að háttv. deild leyfi að komast að. Hún er á þá leið, að 1. gr. frv. orðist þannig, að á eftir orðunum „í milliríkjaerindum“ komi: svo og kirkjur.

En ekki sjúkrahús?

Jú, ef það getur orðið til samkomulags, þá er jeg fús til að ganga inn á að bæta við: og sjúkrahús, og svo eftir efni: greinarinnar að bæta við kirkjugörðum; það fer eftir undirtektunum, meðal annars hjá hæstv. fjrh., hvort jeg bæti við þessu orði: sjúkrahús. Þar sem hæstv. fjrh. hefir sagt mjer, að hann muni fyrir sitt leyti láta brtt. mína hlutlausa, ef jeg bæti inn í orðinu „sjúkrahús“, þá mun minni hl. ganga inn á það, þótt jeg í sjálfu sjer álíti ekki fulla sanngirni í því, að bærinn framkvæmi þessi verk fyrir þau án endurgjalds.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg vil lýsa yfir því fyrir nefndarinnar hönd, að nefndarmenn hafa óbundin atkvæði um þessa brtt.

Jón Baldvinsson Jeg vil leyfa mjer að skjóta því til hæstv. forseta (BSv), hvort hann vilji ekki nú, að þessum upplýsingum fengnum, fresta þessu máli, þannig að fjhn. gefist kostur á að athuga þessa fram komnu samkomulagstillögu. Mjer heyrist, að sumir úr meiri hluta nefndarinnar taki sæmilega í þetta, og fyndist þá gott, ef nefndin er sammála um eitthvað í þessu efni, að það væri athugað, svo að það gæti þá farið umræðulaust í gegnum þessa hv. deild, því annars verður viðspyrna frá mönnum, sem finst hjer gengið á rjett Reykjavíkur.

Klemens Jónsson Jeg sem form. fjhn. finn ekki ástæðu til að fresta þessu máli nú. Jeg hefi þegar tekið afstöðu til þess. og er því reiðubúinn að greiða atkvæði um það nú þegar. Annars hefir nefndin óbundin atkv. um málið.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Jeg leyfi mjer að óska, að málið verði tekið út af dagskrá.

Forseti (BSv): Það hefir verið synjað um, að brtt. komist að, og flm. óska, að málið verði tekið af dagskrá. En þar sem þetta er aðeins 2. umr., sje jeg ekki ástæðu til að taka málið út af dagskrá gegn vilja meiri hl. deildarinnar, því að brtt. komast að við 3. umr.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg á hjer fjórar brtt. á þskj. 485, sem jeg verð að minnast á. 1. brtt. er við 9. gr. frv. og er ekki annað en lítilsháttar leiðrjetting, sem er bein afleiðing af fyrri hluta gr., er samþ. var við 2. umr. Þá er 2. brtt. um skyldur sparisjóðsdeildarinnar til þess að koma innlánsfje í trygg verðbrjef. Það hefir nú verið vikið að því oftar en einu sinni í umr., að varhugavert sje að binda svo fast sparisjóðsdeildina sem gert er með því, að hún skuli jafnan hafa 1/3 af innlánsfje sínu í verðbrjefum. Þetta mundi þýða það, að verja þyrfti 4 miljónum króna af því fje, sem Landsbankinn hefir nú til umráða, til þess að kaupa verðbrjef, svo að ákvæðunum yrði fullnægt. Það gæti haft mjög varhugaverðar afleiðingar eins og stendur að gera þessar breytingar á ráðstöfunum sparisjóðsdeildarinnar. Jeg hefi í þessu efni borið mig saman við stjórn Landsbankans, og hefir hún látið í ljós, að annaðhvort verði að breyta hlutfallinu, færa það niður, eða þá að orða greinina þannig, að bankastjórnin verði ekki bundin við ákvæði hennar fyr en kringumstæður leyfa. Og í samráði við bankastjórnina hefi jeg valið hina seinni leið, og að þessu leyti er brtt. eigi annað en leiðbeining um það, að hverju skuli stefna. Þá kemur 3. brtt., sem er við 52. gr., er sett var inn í frv. við 2. umr. Jeg er því í sjálfu sjer mótfallinn, að sú grein sje í frv., en úr því að hún er nú einu sinni komin þangað, þá vil jeg gera greinina þannig úr garði, að hún bindi ekki svo, að lögin verði brotin eins og nú er. Brtt. fer fram á það, að í stað þess, sem nú er, komi: „nema öðruvísi sje ákveðið í stofnskrám eða skipulagsskrám“. Mjer virðist, að um þetta efni eigi ekki hið sama við í öllum tilfellum. Um opinbera sjóði sýnist að vísu eðlilegast, að þeir sjeu geymdir í Landsbankanum, en öðru máli er að gegna um þá sjóði, er bundnir eru með skipulagsskrá, eða fje, sem gengið er frá á annan hátt, t. d. gjafabrjef. Það má búast við því, að gefandi vilji ávaxta slíkt fje í þeim sjóði, er hann ber sjerstaka trygð til. En þótt tillaga mín sje í 2 liðum, bið jeg hæstv. forseta að skoða hana sem eina tillögu. Þær eru báðar ein brtt, af því að hvorttveggja kemur að efni til í staðinn fyrir grein, sem burt á að falla. Jeg vona, að þeir hv.þm., sem greiddu atkv. með því, að setja þessa gr. í frv., geti til samkomulags gengið inn á, að henni sje breytt þannig, svo að hún geti staðið í frv., þótt hún sje andstæð þeim kenningum, sem mest er haldið á lofti, að vara við því að veita innlánsfje að þessari bankastofnun. 4. brtt., við 62. gr., er líka rjetting á seinni hluta greinar, sem er afleiðing af breytingu, sem samþ. var inn í gr. við 2. umr. Jeg skal að vísu játa, að þessa rjettingu mætti gera með öðru móti. En eins og till. er borin fram verða öll ákvæði gr. með öðrum hætti og ekkert ósamræmi í þessu. Að öðru leyti þarf till. engrar skýringar við. Um aðrar brtt. ætla jeg ekkert að tala fyr en hv.flm. þeirra hafa gert grein fyrir þeim og nefndin tekið afstöðu til þeirra.

Sigurjón Jónsson Það er hjer lítil brtt., sem jeg hefi flutt á þskj. 490 við 68. gr. frv. Er í þeirri gr. ákveðið, að seðladeild Landsbankans endurkaupi af Íslandsbanka góða viðskiftavíxla gegn forvöxtum, sem sje 1% lægri en venjulegir forvextir Íslandsbanka, þó aldrei lægri en 1% undir forvöxtum Landsbankans, fyrir alt að 5/8 þeirrar upphæðar, sem Íslandsbanki hefir á hverjum tíma dregið inn af seðlaveltu sinni, miðað við 31. okt. 1922; en þá telst seðlavelta Íslandsbanka hafa verið 8 milj. kr. Eftir að Íslandsbanki hefir dregið inn alla seðla sína, minkar fjárhæð sú, sem Landsbankinn endurkaupir með þessum kjörum um ½ milj. kr. á ári hverju, uns hún hverfur alveg. Þessi upphæð, sem þannig er gert ráð fyrir, að Landsbankinn kaupi, má nema 5/8 af seðlamagni því, sem Íslandsbanki hefir haft mest úti. Ef sú upphæð er 8 milj., verður það 5 milj., sem bankinn kaupir. Seinast er gert ráð fyrir því, að frá þeim tíma, sem inndrætti seðlanna er lokið, minki þessi upphæð um hálfa milj. kr. árlega, uns þessi hlunnindi viðskiftavíxlannna hverfa alveg. En brtt. mín fer fram á, að þessi upphæð minki aðeins um ¼ milj. árlega, þannig, að það taki 20 ár að endurkaupa víxlana í staðinn fyrir 10 ár, eins og gert er ráð fyrir í frvgr. Ástæðurnar til þess, að jeg hefi komið fram með þessa brtt. eru aðallega tvær: Í fyrsta lagi þykir mjer eðlilegt, að seðlabankinn láni peningastofnunum, við endurkaup á víxlum þeirra, þá upphæð með lægri vöxtum en hann lánar einstaklingum til rekstrar. Það hlýtur að verða litið svo á, að þeir víxlar, sem keyptir eru af peningastofnunum, sjeu tryggari en víxlar frá einstökum mönnum og geti þessvegna orðið ódýrari. Að öðru leyti verður að taka tillit til Íslandsbanka, vegna þess, að sá banki hefir verið seðlabanki, hefir dregið inn mikið af seðlum sínum og það valdið honum allmiklum erfiðleikum, þar sem hann hefir verið annar aðalbankinn, sem stutt hefir atvinnuvegina. Ein af ástæðunum, sem oft hefir komið fram í umr. um þetta mál, fyrir mótstöðunni gegn því, að Landsbankinn fari með seðlaútgáfuna, er sú, að menn hafa álitið, að Íslandsbanka yrði of þröngur stakkur skorinn með því fyrirkomulagi, sem hjer er farið fram á. En jeg geng að því sem vísu, að hv.þm. yfirleitt vilji ekki þröngva kosti hans svo, að hann geti ekki sint þeim störfum, sem hann þarf að inna af hendi enn um nokkurt árabil. Jeg skal þegar taka það fram, að jeg hefi átt kost á að sjá brtt., sem bráðum kemur fram viðvíkjandi þessari grein. Og ef þessi brtt. verður samþ., tek jeg brtt. mína aftur. Sú brtt. gengur lengra til rýmkunar á hag Íslandsbanka til endursölu viðskiftavíxlanna heldur en mín brtt. Ætla jeg svo ekki að orðlengja meira um þessa brtt. Jeg vona, að hv. deildarmenn skilji, hvað fyrir mjer vakir, að jeg vil rýmka hag Íslandsbanka meir en frv. gerir ráð fyrir, svo að hann verði hjer eftir sem hingað til fær um að gegna því hlutverki að styrkja framleiðslu landsmanna. Að öðru leyti ætla jeg ekki að tala meira um þetta mál, jeg hefi verið á móti þessu frv. og mun sýna afstöðu mína til þess við atkvgr.

Jörundur Brynjólfsson Það eru aðeins örfá orð út af 3. brtt.hæstv. fjrh. (JÞ), við 52. gr., á þskj. 485. Hann talaði gegn þeirri brtt., sem við hv.þm. Str. (TrÞ) fluttum við 2. umr. og samþ. var, vill nú gera nokkra breytingu við það, sem þá var samþ.,eða sem sje 52. gr. Þar sem okkur virðist þetta geta skift miklu máli, þá getum við ekki annað en talað gegn þessari brtt.hæstv. fjrh., báðum liðum hennar, a og b. Jeg held, að greinin, sem samþ. var við 2. umr., sje svo rúm, að hægt sje að ávaxta annarsstaðar það fje, sem nauðsyn heimtar og sýnilegt er, að ávaxta verður annarsstaðar. En jeg vil samt ekki gera þetta rýmra en nauðsynlegt er. Þetta ákvæði var sett af því, að mönnum þótti ofmikið fje ávaxtað annarsstaðar en í Landsbankanum. Fer jeg ekki lengra út í það nú, þar eð jeg tók flest þessu viðvíkjandi fram við 2. umr. Það þarf ekki að standa í veginum fyrir gjafafje, þótt greinin verði svo sem hún er orðin. Jeg býst við, að flestir, sem gefa fje til sjóðsstofnana eða til einhverra framkvæmda, finni ekki að því, þótt fjeð sje ávaxtað í Landsbankanum. Og eftir því, sem lög sparisjóða mæla fyrir, eiga þeir að halda öllum rjettindum þrátt fyrir það, þótt þessi bankalög verði sett, og þessi gr. brýtur því alls ekki í bága við þau rjettindi, sem þeir fengu með sparisjóðslögunum frá 1915. Jeg get því ekki með mínum besta vilja sjeð, að þessa brtt.hæstv. fjrh. þurfi að samþ., nema hún eigi að vera til þess að skerða þau hlunnindi, sem Landsbankanum að rjettu lagi bera. Hvað b-lið brtt. snertir, þá get jeg sagt hið sama um hann, að standi sjerstaklega á, að stjórnin þurfi vegna lántaka að ávaxta annarsstaðar en í Landsbankanum, þá er opin leið til þess, því að ákvæði um það er að finna í frvgr., svo að þetta þarf ekki að rekast á. En mjer virðist svo, að verði þessi brtt.samþ., verði það til skemda á frv. Hæstv. ráðh. sagði, að þessi gr. hefði verið brotin með samþykki allra. Jeg skal ekki fjölyrða um það, en jeg efast um, að það hafi verið með samþykki allra, og eiginlega hefir það verið fyrir aðgæsluleysi, að fjhn. tók ekki til greina bendingar okkar yfirskoðunarmanna, sennilega meira en af viljaleysi, um að ávaxta skyldi þetta fje í Landsbankanum, því að ekkert var því til fyrirstöðu. Viðvíkjandi því, að þetta væri á móti þeim kenningum, sem vara við því að auka innlánsfje bankans, þar sem hann hefir seðlaútgáfuna, vil jeg taka það fram, að það er rjett að því leyti, að þetta er á móti kenningum þeirra manna, sem eru á móti því, að Landsbankinn fái seðlaútgáfurjettinn. En þetta er ekki andstætt skoðunum hæstv. fjrh. og mínum. Og samkvæmt skoðun hæstv. ráðh., er þetta til styrktar bankanum, sem önnur innlánsstarfsemi og miklu fremur. Og þó bankinn verði oft að greiða þetta fje út sem hvert annað sparifje með stuttum fyrirvara, þá hefir hann það á vitund sinni, þegar hann lánar það út, og getur altaf gert samning um það atriði áður en til útborgunar kemur. Jeg get ekki annað sjeð en að þetta atriði geti orðið til styrktar bankanum og vil halda því óbreyttu og vænti þess, að sá hluti hv. deildarmanna, sem samþ. það við 2. umr., greiði nú atkv. gegn þessari brtt.hæstv. fjrh. Fjölyrði jeg svo ekki meira um þetta eða brtt. annara hv.þm. eða um málið í heild. Jeg hygg, að flest af því, sem þarf að koma fram, sje þegar tekið fram og þurfi því ekki að ræða málið frekar.

Halldór Stefánsson Jeg ætla aðeins að minnast á brtt. okkar hv.þm. Str. (TrÞ). Það eru tvær till., sem standa í sambandi hvor við aðra. Jeg vil þá fyrst minnast á fyrri till. Við 2. umr. bárum við fram brtt., sem fóru í líka átt og þessi, að sá hluti innlánsfjár, sem á að vera í verðbrjefum, hækki úr 1/3 í helming og áskilja Ræktunarsjóði helming verðbrjefanna, eða alls sparifjár, með vaxtamun, sem næmi ¼%. Þá var það haft á móti þessari till., að þá yrði of mikill hluti sparifjárins bundið í verðbrjefum. Í öðru lagi það, að við ætluðum of lítinn vaxtamun á sparisjóðsfjenu og jarðræktarbrjefunum, og að ekki væri eðlilegt, að ákveða þetta fyrirfram. Við hjeldum fram á móti, að telja mætti bæði trygga og eðlilega tilhögun að binda þannig hluta af sparifjenu, er varið skyldi til þess að efla bygging og ræktun landsins. Við teljum það hina fyrstu skyldu vora við landið og þjóðina, að efla ræktun landsins og byggingu, og að bæta lífsskilyrði í því á allan hátt. Og við fullyrðum, að sparisjóðsfjenu verði á engan hátt betur varið nje tryggar en þannig. Það mætti nú sýnast, að þannig vöxnum ástæðum, að það væri óþarft að binda þetta svona fyrir fram. En það er vegna reynslunnar, að við þykjumst tilneyddir. Og reynslan er sú, að landbúnaðurinn hefir altaf orðið mjög útundan með allskonar starfsfje. Bankarnir hafa ekki skilið eða viljað skilja þarfir hans, þeir hafa talið það hlutverki sínu nær, að græða sem mest fje, en að taka óhlutdrægt tillit til alþjóðar þarfa. Við óttumst, að eins geti farið í framtíðinni, ef ekki verða gerðar ráðstafanir til að binda þetta að einhverju leyti. Þá er því haldið fram, að ræktunarsjóðurinn sje ekki fjevana. En á það hefir verið bent, að þótt svo sje ekki nú, gæti þó brátt að því rekið. Og ný verðbrjef geta komið á markaðinn, sem jarðræktarbrjefin standa ekki vel í samkepni við. Og þótt hægt hafi verið að fá markað fyrir þau, meðan engin samkepni var, þá er alls ekki víst, að svo verði eftirleiðis. Þá hefir verið bent á það, að á milli Ræktunarsjóðsins og Landsbankans væri samningur um kaup á jarðræktarbrjefum. En þess er að gæta, að hann er bundinn við ákveðinn tíma og takmarkaður við vissa upphæð. Og á meðan sá samningur er í gildi, mætti draga þá upphæð frá þessari skyldu. Þá voru og við 2. umr. færð fram andmæli gegn þessum brtt. okkar frá bankastjórum Landsbankans, þar sem því var haldið fram, að ef þær væru samþ., þá leiddi það til lömunar á innlánsstarfsemi bankans, og til þess að hann fengi ekki þann styrk af innlánsfjenu, sem ætlað væri. Þetta var borið fram órökstutt, og er því ekki auðvelt að festa hendur á þeim andmælum, enda er ekki auðvelt að sjá, að þótt till. okkar færi fram á að binda aðeins lítinn hluta meira í verðbrjefum, en ákveðið var í frv. að það gæti valdið svo stórum hlutum fyrir bankann. Og hafi verið lítil ástæða til að mótmæla þá, er hún þó enn minni nú, því að nú förum við ekki fram á neina hækkun á verðbrjefahlutanum, og í öðru lagi vegna þess, sem samþ. var við 2. umr. eftir till. frá hv. 2. þm. Árn. (JörB) og hv.þm. Str. (TrÞ), þar sem bankanum er trygt sparisjóðsfje fram yfir það, sem ætlað var upphaflega. Jeg vona, að hv.þm. skilji nú, að þessi till., sem við berum fram nú, er miðlunartill., og er þess því að vænta, að hv.þm. geti fallist á hana. Og jafnvel þótt nokkur ástæða hafi verið til þess að telja fyrri till. ganga fulllangt, þá er ekki svo um þessa. Um síðari brtt. get jeg verið stuttorður. Hún hnígur að því sama og hin, og er aðeins varatill. Verði fyrri till. samþykt, tökum við þessa till. aftur. En það má vera, að hún sje öllu aðgengilegri, hvað formið snertir, fyrir þá, sem eru á móti hinni till. af formlegum ástæðum, auk þess sem í fyrri till. er gert ráð fyrir ríkari skyldu en í hinni síðari, sem mælir svo um, að Ræktunarsjóður eigi aðeins tilkall til þessa fjár eftir því sem þörf krefur. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þessa till., vænti, að hv.þm. geti tekið þeim vingjarnlega. Það hafa ekki verið færð fram nein ný rök gegn þeim, og þau andmæli, sem fram hafa komið, eru nú orðin vægari en áður, sem og eðlilegt er, vegna þess að þessar till., sem hjer liggja fyrir, ganga ekki eins langt og hinar, eru miðlunartillögur.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Nefndin hefir ekki haft tíma til þess að athuga frv. milli umr., en meiri hl. hefir þó litið á till. þær, er nú liggja fyrir. En jeg hefi fáu frá honum að skila. Hann er samþykkur og mælir með fyrstu og síðustu till.hæstv. fjrh. (JÞ) á þskj. 485, en um hinar tvær hefir ekki náðst samkomulag, og eru því atkv. manna óbundin um þær. Jeg held, að jeg eigi ekki að skila neinu frekar frá meiri hl. nefndarinnar, nema að mæla með frv., að það fái að ganga áfram, enda hafði það nú svo mikið fylgi við 2. umr., að því ætti að vera óhætt úr þessu. - Jeg vildi þó aðeins minnast lítillega á brtt. frá mínu sjónarmiði. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 485, frá hæstv. fjrh. (JÞ). Mjer finst þær eðlilegar og legg þeim liðsinni mitt. Er ekki þörf að mæla frekar fyrir þeim en hann hefir gert, enda hafa þær ekki mætt neinum andmælum. En það er á það að líta, að þegar milliþinganefndin lagði til að binda 1/3 af innstæðufje sparisjóðsins í auðseldum verðbrjefum þá hafði hún fyrir augum banka, sem ekki var skift í deildir, nema hvað bókfærslu snertir, og miðaði því verðbrjefaeignina ekki eingöngu við tryggingu sparsjóðsins, heldur átti þetta einnig að vera styrkur fyrir bankann í heild sinni, einnig seðladeildina. En nú er sparisjóðsdeildin orðin óháð og undir sömu kjörum og aðrir sparisjóðir. Er því nú ósamræmi í kvöðinni, þar sem henni er gert að skyldu að hafa tífalda verðbrjefaeign á móts við aðra sparisjóði. Annars er sparisjóðum skylt að hafa 3% í innstæðu í Landsbankanum eða í auðseldum verðbrjefum, en þó þarf ekki að fara upp yfir 5% af innstæðufjenu. Hjer er því mikið ósamræmi. Það er auðvitað rjett, að skuldbinda stærsta sparisjóð landsins til þess að hafa meira en aðrir sparisjóðir, en fyr má nú rota en dauðrota. Af þessum ástæðum vil jeg mæla með till.hæstv. fjrh., enda er hún studd af stjórn Landsbankans. Jeg þarf varla að geta þess, að jeg er samþykkur 3. brtt. Hún mildar það ákvæði, sem sett var inn í frv. við 2. umr. og jeg var algerlega andvígur, sem sje því, að gera það að skyldu að geyma alt opinbert fje eða sjóði í Landsbankanum. Það mun nú vera svo, að sparisjóðir megi geyma fje sjóða, samkvæmt lögum frá 1915. En þetta er ófrelsi samt, og leggur hömlur á það, að t. d. gefendur geti ráðstafað fje eftir vild. Það er sjálfsagt að halda fjenu að Landsbankanum eftir því, sem eðlilegt er, enda mun stjórnin altaf gera það, án þess að lög segi svo fyrir um. En það er varhugavert að vera að setja þetta í lög, þar sem ár eftir ár er farið í kringum svona einfalt ákvæði. Þetta verður miklu sterkara móti því en nokkur fræðileg rök. Um brtt. á þskj. 506 verð jeg að segja það frá sjálfum mjer, að jeg get að sumu leyti enn síður aðhylst þær nú en eins og þær voru við 2. umr. Það er satt, að það er dregið úr þeim á yfirborðinu. Nú er ekki farið fram á það, að verðbrjefaeignin verði hærri en í frv., en aftur á móti er tekið upp, að verðbrjefin skuli keypt með nafnverði. Till. hefir versnað við þetta, og er fjarstæða að taka þetta upp. Með þessu móti verða brjefin óseljanleg nema með tapi, en eftir fyrri till. var þó sú leið opin fyrir bankann, að kaupa þau með sömu afföllum og hann gat búist við að verða að selja þau. Eins og nú er, er því ákvæðið ómögulegt, nema ætlast sje til þess, að bankinn beinlínis leggi fje í þetta, og auk þess hlýtur það að lenda á innstæðueigendum, því að öll slík gjöld ganga út yfir varasjóðinn, en hann er ætlaður innstæðueigendum til tryggingar. Seinni till. er ekki afleiðing af hinni fyrri, heldur alveg hliðstæð henni, og er því ekki hægt að samþ. nema aðra þeirra. Satt er það, að sú till. er miklu sveigjanlegri og ekki eins á yfirborðinu og hin fyrri. En það vantar að færa ástæður fyrir nauðsyn hennar. Því að jeg lít svo á, að ákvæðið um, að bankaráðið skuli hafa eftirlit með skifting starfsfjárins milli aðalatvinnuveganna, sje svo sterkt, að lengra sje ekki hægt að fara. Og þegar þingkjörið bankaráð hefir þetta eftirlit, er það alveg nóg; lengra verður ekki farið, nema með rangindum. Auðvitað viðurkenna allir, að landbúnaðurinn þurfi á fje að halda, en það gera aðrir atvinnuvegir líka. Það er rjett hjá háttv. fyrra flm. (HStef), að hlutfallslega meira fje hefir runnið til annara atvinnuvega, en ákvæði 44. gr. togar þar ærið á móti og hjálpar til að halda jafnvægi. En að ákveða vissan hluta fjárins til ákveðinnar notkunar er óheppilegt. Annars veit jeg ekki, hvernig þetta má verða með öðru móti en því, að bankinn kaupi brjef Ræktunarsjóðsins. Það hefir ekki verið talað neitt fyrir brtt. II á þskj. 506, en jeg ætla þó að minnast lítillega á hana. Hún er um það, hvernig skipa eigi aðalbankastjóra. Eftir stjfrv. á að skipa hann þegar í stað. Það er gert ráð fyrir, að fyrsta verk bankaráðsins sje að velja bankastjórnina. Eftir frv. milliþinganefndar á að velja aðalbankastjórann, þegar eitt sæti losnar, og þá till. hefir meiri hl. fjárhagsnefndar tekið upp. En nú er farið fram á, að hann verði ekki skipaður fyr en allir núverandi bankastjórar eru farnir frá. Það hlýtur að vera ljóst, að ef á annað borð þetta fyrirkomulag, að hafa einn aðalbankastjóra, er heppilegt, þá á að skipa hann sem fyrst. En með þessari till. er augljóst, að því verður frestað um óákveðinn tíma, nema sjerstök ráðstöfun verði gerð til þess að losa bankastjórastöðurnar. En það er ósamræmi í þessu, að skipa annaðhvort aðalbankastjórann strax eða þá ekki fyr en öll bankastjóraembættin eru laus. - Þegar ráða skal aðalbankastjóra, þá á að taka þann manninn, sem að ölllu samantöldu er álitinn hæfastur. Og það er mikill möguleiki til þess að fá slíkan mann, þar sem ekkert er ákveðið um launin. Bankaráðið hefir því frjálsar hendur og getur tekið mann úr hvaða stöðu sem er, þar sem hún getur boðið svo há laun. Það eru því góð skilyrði fyrir því, að hægt sje að fá sem hæfastan mann, er á að bera aðalábyrgðina. En meðan bankastjórarnir sitja í stöðum sínum, þá er þó valið altaf bundið. En undir eins og sæti losnar, er svigrúmið frítt. Það, sem vakti fyrir milliþinganefndinni, var að vali aðalbankastjórans yrði ekki frestað lengur en nauðsynlegt væri til þess, að bankaráðið hefði óbundnar hendur. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 490 frá háttv.þm. Ísaf. (SigurjJ). Þessi grein á sína einkennilegu sögu. Upphaflega var svo ætlast til í frv. því, er lagt var fyrir þingið 1924 og Landsbankastjórnin samdi, að seðlaútgáfurjetturinn gengi þegar yfir til Landsbankans og hann keypti allan gullforða Íslandsbanka. En þetta hefði orðið áfall mikið fyrir Íslandsbanka, að missa þannig seðlaútgáfurjettinn alt í einu, og varð að gera sjerstakar ráðstafanir til þess að afla honum starfsfjár, er samsvaraði seðlaútgáfunni. í frv. eins og það er nú er ekki ætlast til, að seðlaútgáfurjetturinn verði tekinn í einu lagi, en samt má búast við, að aðstaða Íslandsbanka verði erfið meðan á inndrætti seðlanna stendur. Þetta hafa menn altaf fundið, eins og sjá má af ummælum Íslandsbankastjórnar, þegar fjhn.Ed. spurði að því í fyrra. Svo segir í gerðabók nefndarinnar: „Loks voru bankastjórarnir spurðir um, með hvaða kjörum þeir hugsuðu sjer að „rediskontera“ víxla Íslandsbanka, eða annara banka, sem stofnast kynnu. Bæði M. S. og G. Ó. tóku það fram, að „rediskonteringar“ alment yrðu með raunverulegri „diskonto“ seðlabanka. Hvort hægt er að hafa hana t. d. ½% undir „diskonto“ almennra viðskifta, er undir ástandinu komið. Hitt tóku þeir líka fram, að öðru máli væri að gegna með „rediskonteringar“ fyrir Íslandsbanka á þeim seðlum, sem hann yrði að draga inn samkvæmt lögum frá 1921.“ - Þessu hefir nú fram að þessu verið hagað svo, að Íslandsbanki hefir haft fast lán í Landsbankanum, sem yfirdrátt, með sæmilegum kjörum. Í frv. milliþinganefndarinnar er svo leitast við að bæta úr þessum seðlainndráttar-örðugleikum Íslandsbanka með því að tryggja honum endursölu á víxlum með nokkurnveginn kjörum. En auðvitað kemur það lagaákvæði ekki í bága við það, að Íslandsbanki nái einhverjum enn betri samningum um endurgreiðslu á víxlum, ef hann getur náð þeim, en lagaákvæðið tryggir honum þetta sem lágmark. - Þetta hefir svo verið að smáaukast. Í stjfrv. er það komið upp í 3/5, svo að 1933 hefir Íslandsbanki rjett til að „rediskontera“ 5 milj. í stað 4 milj. eftir milliþinganefndarfrv. - En samkvæmt þessari till. á þskj. 490 á inndrátturinn ekki að þurfa að ljúkast fyrr en á 20 árum eða helmingi hægar. Þetta er auðvitað ekkert aðalatriði fyrir bankann og er kannske óþarft, þar sem hann gæti jafnvel komist að eins góðum kjörum án þessa ákvæðis. Jeg verð að halda því fram, að tillaga milliþinganefndarinnar hafi verið eðlilegust. Eftir lögunum frá 1921 á Íslandsbanki að draga inn 1 miljón kr. í seðlum á ári, þar til útgáfan er 2½ miljón, en úr því h. u. b. ½ miljón kr. á ári. Með tillögu nefndarinnar er þessu í raun rjettri frestað um helming og því haldið svo fram, þar til bæði seðlaútgáfa og víxlasala með sjerstökum kjörum er úr sögunni. En þó að þetta ruglist nokkuð eftir hinum tillögunum, má vel við þær una.

Klemens Jónsson Við aðra umr. kom hjer fram till. um, að allar opinberar stofnanir og opinberir sjóðir, er hafa handbært fje á sjóðvöxtum, skuli geyma það í Landsbankanum eða útibúum hans, nema öðruvísi sje ákveðið í stofnskrá þeirra. Þessi tillaga var því miður samþykt þá, er nú ný grein, 52. gr. Jeg ætlaði þá að tala um þessa tillögu, en það fórst fyrir, af því jeg gat ekki verið viðstaddur alla umræðuna. En nú hefir aftur verið minst á þetta sjerstaklega atriði, og því vil jeg fara nokkrum orðum að því. Ástæðurnar til þess, að svo mikið opinbert fje safnaðist saman í Íslandsbanka, að ýmsir þjóðræknir menn fóru að líta óhýru auga til þess, voru alveg sjerstakar, og þar sem jeg sennilega er einn af mjög fáum mönnum, sem er því máli kunnugur, þá þykir mjer hlýða, að skýra það mál með nokkrum orðum. Þegar Landsbankinn var kominn á stofn, setti landshöfðingi það opinbert fje, sem hann hafði ekki þörf á til útgjalda í bráðina, í Landsbankann, gegn mjög lágum vöxtum. Þeir munu hafa verið 1%. Með þessu var Landsbankinn líka styrktur, og undi vel við þetta fyrirkomulag, og hjelst þetta fram yfir aldamót, og jafnvel nokkru eftir að Íslandsbanki var kominn á fót. En þá jukust mjög peningaviðskifti bæði innanlands og einkum við útlönd, svo að þar af leiddi, að póstávísanafjeð jókst að miklum mun, og fór að veita erfitt að fá póstávísanafjeð yfirfært gegnum bankana. Jeg, sem þá var landritari, átti þá fyrst tal um það við stjórn Landsbankans, og spurði, hvort hann vildi geyma ávísanafjeð og yfirfæra það eftir þörfum, en því var eindregið neitað, og það jafnvel þó bankinn þyrfti ekki að svara neinum vöxtum. Þá fór jeg til Íslandsbanka og gerði við hann samning um þetta. Bankinn geymdi fjeð gegn sæmilegri rentu og yfirfærði, þegar krafist var. Altaf fór póstávísanafjeð vaxandi, og varð þetta því með árunum þung kvöð á bankanum, svo hann iðraðist eftir að hafa gert samninginn. En hann stóð áfram og alt til ársbyrjunar 1917, er jeg ljet af embætti. Öll þessi viðskifti fóru vel, en jeg get ekkert munað með vissu, hvort Íslandsbanki líka áskildi þá, að fá peninga annara opinberra sjóða, en það er eðlilegt, að stjórnin gerði það, þar sem bankinn hafði reynst henni svo vel í yfirfærslu póstávísanafjár. - Hvernig sambandið milli stjórnarinnar og bankanna hefir verið síðan 1917, veit jeg ekki. Þau tvö árin, sem jeg þekki til síðan, árin 1922–24, hafði landsstjórnin enga handbæra peninga aflögu til að leggja í bankann. Þetta eru ástæðurnar til, að Íslandsbanki hafði til geymslu og ávöxtunar mikið opinbert fje og þetta hefir vaxið þeim í augum, sem ekki þektu til, og því var svo ákveðið á Alþingi 1919, að alt opinbert fje skuli eftirleiðis geymast í Landsbankanum, en því ákvæði mun aldrei hafa verið fylgt út í æsar. Ætti nú að hlýða þessum fyrirmælum, yrði að taka stórfje nú þegar út úr Íslandsbanka, upp að miljón, er mjer sagt. Þetta væri mjög hart aðgöngu fyrir Íslandsbanka. Það á með þessu að straffa bankann fyrir það, að hann brást vel við tilmælum stjórnarinnar og tók á sig þunga kvöð, sem Landsbankinn ekki treysti sjer til. Og sennilega er talsvert mikið af þessu lánsfje frá þessum tímum, er samningur gilti.

Jón Baldvinsson Í fyrra tók Alþingi bankamálin úr höndum stjórnarinnar og skipaði sjerstaka nefnd, sem skyldi rannsaka þau. Átti hún að ljúka störfum sínum fyrir þetta þing. Nefndin lauk störfum sínum og undirbjó frv. til laga um Landsbanka Íslands, sem nú er hjer til umræðu. Frv., sem stjórnin lagði fram í fyrra um þetta efni, var svo meingallað, að ekki gat komið til mála að gera það að lögum. Það var að því leyti gott, að þingið tók málið úr höndum stjórnarinnar og fól það þessari nefnd, sem nú er deilt um, hvort lokið hafði störfum sínum til fulls eða eigi. Jeg fylgi yfirleitt frv. nefndarinnar, því, sem hjer liggur fyrir. Það munu flestir hafa talið sjálfsagt, að þegar seðlaútgáfa fjell aftur til ríkisins, þá yrði hún fengin Landsbankanum í hendur. Margir töldu það misráðið, þegar Íslandsbanka voru veitt þessi mikilsverðu rjettindi eftir aldamótin. Landsbankinn var þá og hefir jafnan verið hálfgert olbogabarn þings og þjóðar, og þó hefir hann dafnað betur en Íslandsbanki.

Jeg neita því eindregið

. Álít jeg, að þetta liggi í fyrirkomulagi hans og mun koma að því síðar. Hjer hefir mikið verið rætt um þróun í bankamálum, og hefir það verið deiluefni milli meiri og minni hl. nefndarinnar. Frsm. minni hl. hefir hvað eftir annað lýst því yfir, að meðferð Íslandsbanka á seðlaútgáfunni hefir reynst illa og að Íslandsbanki hafi keyrt sig fastan eins og hann orðaði það. Það er rjett, að fyrirkomulag bankans getur verið þess eðlis, að hættulegt sje að fela honum jafnmikilsverð störf sem seðlaútgáfuna. En jeg sje ekki, að fyrir því sje nein hætta að samþykkja þetta frv. og láta Landsbankann hafa seðlaútgáfuna. Það eru engin rök gegn því, þó Íslandsbanki hafi farið illa með þessi rjettindi sín, að Landsbankanum muni líka farnast illa með seðlaútgáfuna. Jeg lít svo á, og margir fleiri eru sömu skoðunar, að það liggi að miklu leyti í fyrirkomulagi bankans, að svo hefir farið. Þetta kemur ekki svo mjög fram fyr en ruglingur fer að komast á atvinnulífið vegna stríðsins. Fram undir stríð var ekki svo mikið athugavert við meðferð hans á seðlaútgáfunni. Þetta fer fyrst að breytast og gallar að koma í ljós, þegar sveiflur stríðsins og gróðalöngun manna fer að magnast. Það er einmitt þróun bankamálanna hjer, sem sýnir, að Landsbankanum er betur trúandi til að taka við seðlaútgáfunni. Þegar menn upprunalega lögðu fje í Íslandsbanka, var það yfirleitt ekki gert í því skyni að „spekulera“ með það, heldur til að ávaxta það. Meiri hluti fjárins mun hafa verið lagður fram í því skyni. Alt gengur vel, þar til gróðalöngunin grípur menn á stríðsárunum. Þá fer alt í vitleysu. Þá komust menn upp á að láta hlutabrjefin margfaldast í verði. Alt var undir því komið, að gefnir væru sem hæstir vextir af hlutabrjefunum. Þetta varð þess valdandi, að Íslandsbanki „keyrði sig fastan“. Íslandsbanki hefir aldrei þurft annað en rjetta út litla fingurinn til þess að fá allar sínar óskir uppfyltar hjá stjórn og þingi. Til sönnunar því eru þau ummæli hæstv. fjrh. (JÞ), sem hann nýlega hefir haft, að Íslandsbanki hafi aldrei komið með neina ósk til stjórnarinnar, sem hún hafi ekki uppfylt. Þessi banki hefir nú starfað hjer síðan um aldamót. Báðir bankarnir hafa orðið fyrir töpum, en þó hlutabankinn hafi oft riðað, hefir hinn ávalt notið fulls trausts. Sá bankinn, sem hafði á hendi seðlaútgáfuna, gat ekki int hlutverk sitt af hendi. Það hefir verið sagt, að Íslandsbanka hafi ekki verið beinlínis verið gert að skyldu að sjá um gjaldeyri landsins, en sú skylda felst í því, að hann hefir fengið einkarjett til þess að gefa út seðla, vera seðlabanki íslenska ríkisins. Minni hl. hefir það á móti því að láta Landsbankann fá seðlaútgáfuna, að hann verði þar með einvaldur í peningamálunum og geti orðið of sterkur. Jeg sje ekki betur en það, sem hv. minni hl. stingur upp á, sje samskonar einveldi. Hann ber hjer fram frv. um stofnun ríkisveðbanka Íslands. Hann stingur upp á því að afhenda seðlaútgáfuna í hendur ríkisstofnun, og mjer dettur ekki í hug, að hann hafi nema eina stofnun í huga. Þar yrði því ekki síður einveldi. Jeg held, að engum hafi dottið í hug að hafa seðlaútgáfuna nema í einum stað. Jeg hefi ekki heyrt stungið upp á, að löggilda svo og svo margar peningabúðir, sem gæfu út seðla í „frjálsri samkepni“. Aðalástæðan hjá hv. minni hl. er víst sú, að Landsbankinn gæti komist í klípu eins og Íslandsbanki og neyðst til að gefa út ofmikið af seðlum, er hann láni í áhættufyrirtæki. Jeg geri nú ráð fyrir, að eftirlit verði með því haft, hve mikið bankinn gefur út af seðlum. Hann er líka þeim mun betur settur, að hann hefir ekki á eftir sjer gráðugan hóp af „aktionerum“, sem heimta meiri og hærri vexti af hlutabrjefum sínum. Það dregur líka úr hættunni, að bankastjórarnir hafa ekki ágóðaþóknun, heldur fast kaup. Svo er það, að þjóðin sjálf á þennan banka og hann hefir staðið sig vel öll hin erfiðu ár. Í þessu sambandi dettur engum í hug að tala um þá menn, sem undanfarið hafa staðið fyrir Landsbankanum og Íslandsbanka. Það má búast við, að jafnan verði valdir menn af skárri endanum fyrir Landsbankann, og í fyrirkomulaginu sjálfu get jeg ekki sjeð að liggi meiri hætta. Það gæti alt að einu komið fyrir sjerstaka seðlastofnun, að hún leiddist til að láta úti of mikið af seðlum. Báðir hv. nefndarhlutar hafa mjög brugðið fyrir sig erlendum fræðikenningum og vitna ýmislega í nál. sínum í erlenda fræðimenn. Í nál.háttv. meiri hl. er vitnað mjög í ýmsa bankastjóra á Norðurlöndum, norska, sænska og finska, sem mál þetta hefir verið borið undir, og telur hv. meir hl. fjhn. sjer til inntekta það, sem þeir hafa sagt; en svo bregður því undarlega við, er hv. minni hl. vitnar líka til þessara sömu manna og notar orð þeirra sínu máli til sönnunar, og þetta stafar eflaust af því, að svör þessara erlendu bankamanna hafa verið meira eða minna loðin. Jeg efast t. d. ekki um, ef hv.þm.N.-Þ. (BSv), hæstv. forseti, hefði farið utan líka, til Finnlands, eða annara Norðurlanda og fundið þessa hv. bankafræðinga að máli, að þá hefði hann líka getað fengið hjá þeim einhver álíka loðin ummæli til að taka upp í sitt nál. Þeir hafa sem sje hvorki sagt já nje nei, þessir herrar, enda er það ofur eðlilegt; þeir þekkja ekkert til hjer og vilja því ekki segja neitt ákveðið, sem þeir þurfa að standa við síðar, Jeg byggi því ekkert á þessum undirtektum í þetta mál erlendis og sje ekkert á móti því, að Landsbankinn taki við seðlaútgáfunni, eins og ávalt hefir verið alment óskað eftir, er mönnum skildist það, að Íslandsbanki yrði að láta seðlaútgáfurjettinn af hendi. Báðir hv. nefndar hl. nota Cassel sínu máli til stuðnings; hann er þvældur og teygður eins og hrátt skinn og með hann farið svo, að heita má, að hann sje eins og einn þm. komst að orði, til allra hluta nauðsynlegur. Það er eins og sagt hefir verið: Cassel hér og Cassel þar og Cassel alstaðar. Þá vil jeg víkja að einu atriði í frv., sem jeg tel sjerstaklega athugunarvert, en það er stofnfje bankans, sem jeg tel að sje raunverulega áætlað alt of lágt, 3 milj. króna. Jeg hefði helst kosið, að það hefði ekki átt að vera minna en 5 milj. og hefði gjarnan mátt vera meira. Eins var þess ekki þörf, að alt það fje kæmi til á einu ári, það hefði vel mátt auka það smátt og smátt. Nú er sá uppi hjer, að hjer vanti tilfinnanlega fjármagn inn í landið, og var þá gripið til þess að veita sjerrjettindi til stofnunar nýs einkabanka. Þessa taldi jeg ekki þörf, en ef þörf er á fje, væri eðlilegra að efla okkar eigin banka, Landsbankann. Það var hrein vitleysa að efla ekki Landsbankann í stað þess að leyfa stofnun Íslandsbanka eftir aldamótin. Mjer er sagt, að sú bankastjórn, er þá stýrði Landsbankanum, hafi staðið á móti því, að auka fjármagn hans. En Alþingi hefði þá átt að taka fram fyrir hendurnar á bankastjórninni og krefjast þess, að aukning veltufjár í landinu ætti að koma í gegnum Landsbankann, en í þess stað var erlendum banka veitt mikilsverð rjettindi, undanþeginn sköttum og skyldum, eins og venja er til, að erlendar stofnanir krefjist sjer til handa hjer á landi, og þeim venjulega komið upp á það. Jeg hefði haldið, að auðvelt hefði verið að ná þessum tilgangi, aukning veltufjár í landinu, með því að efla Landsbankann í stað þess að stofna Íslandsbanka, enda hefir Íslandsbanki orðið ríkinu hinn mesti þyngsla baggi hin síðari ár. Jeg tel því langbest að efla nú Landsbankann svo um munar, í stað þess að stofna nýjan banka. Það þarf ekki svo mikið nýtt fje til þess, því bæði er innskotsfje ríkissjóðs komið í bankann, og svo hefi jeg heyrt, að Landsbankinn eigi að fá eitthvað af enska láninu sem stofnfje. Þessvegna vil jeg ekki láta stíga slíkt víxlspor aftur og stigið var, er Íslandsbanki var stofnaður, og því vil jeg láta efla Landsbankann. Síst af öllu tel jeg tiltækilegt að veita nýjum erlendum banka víðtæk sjerrjettindi, því þar gætum við vænst þess sama eftirleiðis og við höfum orðið fyrir af Íslandsbanka. Frv. það, sem stjórnin nú ber fram, er nokkuð breytt frá frv. því, sem hjer var á ferðinni á þinginu í fyrra, og eru þær breytingar til hins betra, sem að mestu leyti er milliþinganefndinni í bankamálum að þakka. En leitt er það, hversu hæstv. stjórn leggur litla rækt við annað eins stórmál og þetta. Það gengur eitthvað erfiðlega hjá hæstv. stjórn að leiða þingið til að afgreiða nauðsynleg mál, sem ekki mega dragast. Jeg lít svo á, að Landsbankafrv. sje eitt af þeim. En jeg sje ekkert mót á því, að hægt sje að afgreiða það á þessu þingi. Það hlýtur að verða að ræða mikið um fyrirkomulag bankans, það skil jeg vel. En mjer finst hæstv. stjórn hafa sýnt svo mikið tómlæti í því, hvernig hún hefir starfað að framgangi þessara stórmála á þingi yfirleitt.  (Atvrh. MG: Hvaða mála?)  . Svo að jeg víki að einu stóru máli, þá er það járnbrautarmálið, sem jeg veit, að hæstv. stjórn stendur að. Jeg álít, að hæstv. stjórn hefði átt að leggja meira kapp á að koma því fram, fyrst það er hálft í hvoru stjórnarfrv. Mjer hefir skilist á hæstv. forseta, að afgreiðsla fjárlaganna í dag þýði það, að ráðherrar ætlist til, að þinginu verði lokið innan fárra daga. Sama hefi jeg skilið, að hv.þm. ætlist til. En með því, hvað þetta mál, bankamálið, er stutt á veg komið, er sýnilegt, að það getur ekki gengið fram. Það bráðabirgðafyrirkomulag, sem nú er á svo mikilvægu máli og seðlaútgáfunni, er algerlega óverjandi, og má alls ekki dragast eitt ár enn að koma því í fast horf og til frambúðar. Það hefði verið auðgert fyrir hæstv. stjórn að láta fjhn. flytja málið í Nd. fyrir sig, til þess að hraða því í gegn. En með því að hæstv. stjórn flutti það sjálf, þá tafðist það að minsta kosti um hálfan mánuð, við það að sigla og leggjast fyrir konung. Og það er sá tími, sem gerir það að verkum, að málið getur ekki gengið fram. Jeg verð því að láta í ljósi mína megnustu óánægju, hvað hæstv. stjórn virðist vera óstyrk að koma fram málum, jafnvel þótt hún hafi í orði kveðnu sterkan flokk til stuðnings í þinginu. Hún virðist hafa góðan helming þingmanna í sínum flokk, en samt ekki hafa þrótt til að koma svona óhjákvæmilegum málum fram. Ef stjórnir ætla sjer að koma einhverjum málum fram, þá verða þær ef til vill að leggja eitthvað í sölurnar. Og þær verða að segja við sína flokksmenn: Þessu nauðsynjamáli verðum við að koma áleiðis, og þið verðið að styðja okkur. Við erum ekki til þess að láta málin flækjast fyrir þinginu. En hvað skyldi þessi hæstv. stjórn hafa gert í þessa átt? Hún hefir látið þetta mál dragast svo lengi, að það er algerlega óforsvaranlegt. Þetta vildi jeg láta verða mín síðustu orð í þetta skifti, að beina því til hæstv. stjórnar, að það er hennar skuld, að þetta mál getur ekki gengið fram á þessu þingi. En jeg álít það geti haft svo margvísleg og ill áhrif, ef ekki verður skipað þessum málum, og það á þann hátt, er frv. fer fram á.

Benedikt Sveinsson Jeg var nokkuð viðriðinn þetta mál við 1. umr., en hefi ekki síðan tekið til máls, og þykir mjer hlýða að leggja nokkuð til málanna, áður en frv. er afgreitt hjeðan úr hv. deild. Jeg verð að telja það í raun og veru mál málanna, sem liggja nú fyrir Alþingi, - að koma bankastarfseminni fyrir á sem bestan og hagkvæmastan hátt fyrir þjóðina; því að það er grundvöllurinn undir velgengni þjóðarinnar, að peningamálum hennar sje skipað þann veg, sem best gegnir. Þar er undirstaða alls atvinnurekstrar og hagsældar í landinu. Það er því ekki hægt að taka þetta mál eins og ýms önnur, - með afbrigðum og næturumræðum, og afgreiða það svo í flýti og flaustri. Jeg vonast til, að hv.þm. ætlist ekki til þess. Þetta mál hefir legið fyrir hverju þinginu á fætur öðru; nefndir hafa fjallað um málið, og þó virðast skoðanir manna vera mjög skiftar enn. Þrátt fyrir það, þótt fengist hefði ærið gildur meiri hl. í milliþinganefndinni, sem sett var í málið í fyrra, þá var svo komið um það bil, sem 1. umr. fór fram hjer í deildinni, að nálega hver einasti maður utan þings, sem eitthvað hafði kynt sjer nál. nefndarhlutanna, fylgdi minni hl., en ekki meiri hl. Hefi jeg alls ekki orðið var við, að slíkt hafi breytst síðan. Einn mann þekki jeg reyndar, sem er svo mikill íhaldsmaður, að hann fylgir þessu máli algerlega á sama hátt og hv. meiri hl. Skoðun sama manns í gengismálinu var og nokkuð einhliða; hann sá, að það var að vísu ágætt fyrir sjálfan hann að fá 80 aura og helst krónu fyrir þá 50 aura, sem hann hafði lagt í sparisjóðsbókina sína, og þá var einsætt að fylgja gengishækkun. - Að öðru leyti hefi jeg ekki orðið var við, að þessar meiri hl. till. um seðlamálið hefðu fylgi utan þings. Annars er eftirtektarvert þetta ofurkapp hv. meiri hl., að berja þetta mál í gegn, áður en þjóðin getur lagt sinn dóm á það. Auðvitað veit jeg, að þessum góðu mönnum, sem á þingi sitja, dettur ekki í hug að fylgja slíkum málstað í svo stórmiklu máli á móti betri vitund. En þeir bíta sig svo fasta í sínar skoðanir, að þeir geta með engu móti af þeim látið. Það er ekki af neinum illvilja gert, þó að reynslan hinsvegar sýni, að þeir eru ekki „komnir á þing til að láta sannfærast“ í þessu máli. Jeg hefi ekki samið nein skrifleg gögn til þess að flytja hjer fram, hefi hjer aðeins fyrir mjer álit meiri hl. nefndar þeirrar, er fjallaði um málið hjer í deildinni. Það er á þskj. 358. Þar er í raun og veru alt það að finna, sem þeir munu hafa til brunns að bera, sem stjórnarfrumvarpinu eru fylgjandi. Það er þeirra trúarjátning, vel fram sett, sem von er af mikilhæfum og þaulvönum mönnum; býst jeg við, að ekki verði miklum röksemdum bætt þið það, sem þeir hafa upp látið um sína skoðun á þessu máli. Meiri hl. nefndarinnar eru 4 menn, en minni hl. eru 3; svo það gat eiginlega ekki verið minni mismunur á þeim „hlutum“, sem nefndin skiftist í. Meiri hl. tekur fyrst til athugunar, hvað ber á milli í frv., sem meiri hl. milliþinganefndar, hjelt fram og þess frv., sem hæstv. stjórn bar fram og nú er hjer til umræðu. Eru þar fyrst talin til ákvæðin í 13. gr., að milliþinganefndin gerði ráð fyrir 3 deildum, sparisjóðsdeild, veðdeild og seðladeild. Var gert allmikið úr þeirri sundurgreining. En nú er látið svo, sem í stjfrv. sje gengið feti framar í þessu efni, því að fjárhagur deildanna sje aðskilinn með öllu og sjerstakur fyrir hverja deild; á þetta hefir meiri hl. fallist. Jeg þóttist sýna fram á það við 1. umr., að þessar deildir væru aðgreindar eingöngu á pappírnum, en ekki svo mjög í framkvæmdinni, að neinu máli skifti. Allar deildirnar lúta sömu stjórn eftir sem áður. Mjer finst, að hjer sje um nokkurskonar sjónhverfing að ræða, þegar mönnum er sagt, að bankanum sje skift þannig í deildir og það sje nær því það sama, sem seðlaútgáfan sje sjerstakur banki, með þessum hætti. En það er einber fjarstæða. Þetta er ekkert annað en verkaskifting milli starfsmanna bankans. Það sýnist varla hægt að komast hjá því, að veðdeildin hafi aðra bankafærslu og aðrar bækur heldur en útlánadeild bankans. Og þá mun væntanlega engum hafa dottið í hug, að seðladeildinni væri hrært saman við það, sem veðdeildinni við kæmi. En þegar alt stendur undir sömu yfirstjórn, þá verður þetta alt saman ekki annað en það, sem leiðir af því greiningarskipulagi, sem hlýtur að eiga sjer stað hjá hverri stofnun, sem hefir margvísleg störf á hendi. Þessa greining vil jeg kalla „þróun í bókfærslu“ og annað ekki. - Í gamla daga skrifuðu góðir búmenn búreikninga sína - ýmislegt, viðvíkjandi hjúahaldi og fjármálum og skepnuhöldum, með krít, alt á sama bitann í baðstofunni. Nú eru þeir hættir því, og skrifa í bækur í staðinn fyrir bita, og það fleiri en eina. Í bankanum hefir einnig orðið framþróun í bókfærslu. En þessi framþróun á ekkert skylt við það að greina sundur seðlaútgáfuna frá þeirri stofnun, sem fer með sparisjóðsútlánin. Þá er í öðru lagi gert ráð fyrir í frv. milliþinganefndarinnar að hafa gulltrygginguna ekki myntaða, heldur í stöngum. Þetta var talinn allmikill kostur við 1. umr., að gullið væri óaðgengilegt fyrir þá, sem vildu fá innleysta seðla sína. Hæstv. fjrh. (JP) kom þar vitinu fyrir meiri hl., að það mundi heppilegra og almenningur mundi trúa betur á innlausnina, ef gullið væri myntað og búið til innlausnar, ef heimtað væri. Er sú breyting til bóta. Þetta snjallræði um gullið hafa menn fengið úr einhverjum fræðiritum. En þá er fyrir það girt í framkvæmdinni, að menn geti fengið seðlunum skift fyrir gull. Hafi bankinn hinsvegar talsvert af smáu gulli, þá væri auðvitað gott að hafa þetta stóra gull í bakhönd að auki. Þá talar nál. á þskj. 358 um 3. atriðið í frv. milliþinganefndarinnar, sem er ákvæðið í 5. gr., um að stofnfje bankans sje 3 milj., sem er sama sem að ríkissjóður ábyrgist hann algerlega. Þetta varð ekki ágreiningslaust innan meiri hl. milliþinganefndarinnar. Hefir nefndin fallist á till. stjórnarinnar um að fella niður þessa ábyrgð ríkissjóðs. Þá er þess getið í athugasemdum við stjfrv., að viss ákvæði um stofnfje og varasjóð þurfi líklega nánari athugunar. Það er svo um þetta atriði, að gott er að athuga það sem best. Og jeg veit, að í því frv., sem jeg ber fram, muni einnig þurfa nánari athugunar um þetta. Þó að jeg telji mitt frv. traustari grundvöll og miklu heppilegra en hitt, er ekki þar með sagt, að ekki sje til bóta, að glöggir menn athugi það. Mjer þykir dálítið kynleg athugasemdin, sem þessu fylgir frá þessum fjögurra manna meiri hl. Þar segir: „Út af því vill meiri hl. taka það fram, og hefir fyrir sjer einnig ummæli tveggja manna úr milliþinganefndinni, að ætlast er til, að bankinn hafi þetta stofnfje í raun og veru óskert í upphafi.“ Jeg spurði mig fyrir um, hverjir þessir tveir menn væru, sem þeir fjórir hafa sjerstaklega leitað trausts hjá, og mjer er sagt, að þessir tveir menn úr milliþinganefndinni sjeu þeir sömu, sem sitja síðar í fjhn. og hafa undirskrifað nál. Það eru hæg heimtökin, og gott, þegar þeir geta vitnað í sjálfa sig sem „autoritet“ til þess að styðja sinn eigin málstað. Það sýnir sig þá, þegar þessir 2 menn, sem hafa bundna skoðun áður en þeir koma í nefndina, að þeir hafa orðið í minni hl. meðal annara nefndarmanna, því að þeir hafa ekki fengið með sjer nema tvo menn. Hinir eru þó þrír, svo að í raun og veru er það sá sanni og rjetti minni hl. - sem kallar sig nefndina - þegar búið er að draga frá þessi tvö „autoritet“, sem hjer er vitnað til. - Annars minnir þetta mig á dálitla sögu. Það var einu sinni Englendingur hjá Indiána nokkrum í Ameríku. Indíáninn ljet hann hafa kjöt á hverjum degi ýmislega tilreitt. Englendingurinn spyr þá, hversvegna hann geti altaf borið á borð nýtt kjöt á degi hverjum, hvort hann skjóti dýr í skóginum daglega. Þá svarar Indíáninn: O nei! Þetta er alt af sama hundinum! Eins og 5. töluliður í nál. þessa svo kallaða meiri hl. ber með sjer, hefir hann sannfærst um, að ekki væri ástæðulaust að ætla, að ef svo og svo mikið fje væri dregið út úr veltu Landsbankans, gæti það valdið truflun á viðskiftalífinu; hefir hann því fallist á það - skilst mjer - að það væri hægt að afstýra því betur en milliþinganefndin hefir gert ráð fyrir í sínu frv., með þeim ráðstöfunum, sem stjórnin flytur fram. Svo fer nefndin að tala um söguleg rök og þróun bankamálanna hjer á landi, og að sjálfsagt eðli málsins hnigi mjög eindregið að því, að Landsbankinn hefði þetta hlutverk. Fyrstu rökin eru það, að hann er elsti bankinn hjer á landi, sem ríkið hefir jafnan átt og rekið, og um 20 ár hefir hann haft einn seðlaútgáfuna hjer á landi og jafnan haldið þeim seðlaútgáfurjetti. Það er rjett, að þau ár, sem hann var eini bankinn hjer á landi, hafði hann einn seðlaútgáfurjettinn. En mjer er það torskilið, hvernig þetta gat verið öðruvísi en að sú eina peningastofnun, sem til var, hefði seðlaútgáfurjettinn. Þessi röksemd er því veigalaus með öllu.  Það má vera rjett, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, að alveg eins gott hefði verið að láta Landsbanka Íslands eflast og aukast, án þess að fara að stofna neinn nýjan hlutabanka. En eins og jeg tók fram, mun hvorki landsstjórnin nje bankastjórnin hafa fundið ástæðu til þess sjálfar, að efla Landsbankann á þeim tímum, eins og þurfti. En jeg skal kalla það þróun í bankamálum, þegar gerð er gangskör að því að fá annaðhvort stærri banka eða nýjan banka. Þegar Landsbankinn fór að reynast of getulítill til að veita lán, þegar átti að fara að efla meiri háttar framtak í landinu, þá var Íslandsbanki stofnaður. Mjer er nokkuð kunnugt um stofnun hans. Það var ungur, framtakssamur maður af Vestfjörðum, sem vildi hefjast handa til þess að kaupa botnvörpuskip. Fór hann á fund bankastjórnar Landsbankans hjer í Reykjavík. Hann hafði ágæt fasteignaveð, en fjekk samt þvert nei. En af því að maðurinn var kjarkmenni og atkvæðamaður í fjárhagsmálum, var hann ekki alveg af baki dottinn við þessa hindrun. Hann fór til útlanda og kom sínu máli fram um síðir. Hann var frumhvata- maður að því með dugnaði sínum og áhuga, að Íslandsbanki var stofnaður. Þessi maður var Páll Torfason af Flateyri. En þótt hann væri upphafsmaður þessa máls og legði föðurleifð sína að miklu leyti til þessarar stofnunar, þá fóru þannig leikar að vísu, að honum var bolað út síðar meir og hlaut aldrei verðug laun verka sinna og dugnaðar. Það má geta þess - þó það komi ekki bankamálum við - að þetta starf hans er ekki einsdæmi um framtak hans fyrir þjóð sína, því að hann hefir unnið margt fyrir Ísland fleira, sem ekki var launað sem verðugt var. Til dæmis var hann aðalmaðurinn í að fá hið svokallaða enska lán fyrir stjórnina, og jeg er ekki viss um, að það hafi verið goldið honum svo vel sem skyldi eða samningar stóðu til. Þó ekki liggi fyrir að ræða þetta nú, þá fanst mjer þó ekki úr vegi að minnast þessa manns í sambandi við bankamálin, sem hefir átt svo mikilvægan þátt í peningamálum landsins. Þá er það næsti þáttur um „þróun“ seðlaútgáfunnar, að Íslandsbanki fjekk hana í hendur, þegar hann var stofnaður. Landsbankinn hjelt sinni föstu seðlafúlgu áfram. - Nú vita allir, hvernig farið hefir um seðlaútgáfu Íslandsbanka. Hefir hún ekki orðið bankanum nokkurskonar „Andvaranautur“, einmitt af því, að hann rak jafnframt alla almenna bankastarfsemi, fór með mikið innlánsfje o. s. frv.? Þetta er deginum ljósara og staðfestir fullkomlega erlendu reynsluna. Landsbankinn hefir aftur enga seðlaútgáfu haft, nema sína lágu fúlgu, sem ekki kemur þessu máli við, og hefir þó á sama tíma, sem Íslandsbanki hafði sinn ótakmarkaða seðlaútgáfurjett, „vaxið og dafnað ár frá ári og er nú orðin sterkasta peningastofnunin í landinu,“ - svo að jeg hafi nefndarinnar eigin orð. - Hvortveggju þessi dæmi ættu að sýna, hvert keppikefli almennum viðskiftabönkum er að hafa seðlaútgáfuna. Á hinn bóginn verður því ekki neitað, að seðlaútgáfan veitir þeim samkepnisbankanum, sem með hana fer, að sumu leyti miklu betri aðstöðu í viðskiftunum þeirra á milli, þótt vandfarið sje með. Og þessi rjettindi Íslandsbanka ollu því í upphafi og lengi síðan, að mörgum þjóðlegum mönnum þótti hlutur Landsbankans mjög fyrir borð borinn. Meðal þeirra manna, er þessa skoðun höfðu, og voru vinir Landsbankans, var talið sjálfsagt, að hann tæki við seðlaútgáfunni, þegar rjettur Íslandsbanka væri útrunninn. - En þess verða menn vel að gæta, að engir höfðu þá athugað agnúa þá, sem verið gætu á seðlaútgáfunni fyrir slíka banka, sem þá tvo, sem hjer er um að ræða. Málið var metnaðarmál, en skilyrði fyrir heppilegustu framkvæmd seðlaútgáfu voru aldrei rækilega rædd nje rannsökuð, enda lá það ekki við borð fyr en 1921, að fyrir lægi breyting á henni fyrst um sinn. Hjer var eigi um neina rökstudda rannsókn nje niðurstöðu að ræða um skipun seðlaútgáfunnar. Staðhæfingar nefndarinnar um það eru alveg rangar. Þetta kom einnig mjög berlega í ljós, þegar losnaði um seðlaútgáfuna með samningum við Íslandsbanka 1921. - Þá fyrst kom það í ljós, að seðlamálið var eigi svo ljett í vöfum, sem alment var ætlað. Landsbankinn var þá ekki búinn þess, að taka við seðlaútgáfunni, og þótt Alþingi hafi fjallað um málið á hverju ári síðan, þá er því eigi enn til lykta ráðið og hefir orðið að setja lög til bráðabirgða þing af þingi, ár frá ári, til þess að skipa seðlaútgáfunni í bili. Þessi óhrekjandi saga málsins sýnir best, hversu örðugt hefir orðið að framkvæma það, er fyrir mönnum hefir „vakað“ áður. Þessi síðustu ár hefir mönnum orðið það ljósara, hve vandasamt það var og viðsjárvert, að landssjóður tæki seðlaútgáfuna. Þaðan stafar dráttur málsins. Málið hefir mest verið rætt í Ed. og verið og athugað miklu vandlegar en áður. Menn hafa tekið að kynna sjer helstu vísindarit erlendra þjóða um þetta efni, og við þá rannsókn koma ný sannindi fram um reynslu og kenningar annara þjóða. - Það er því einungis fyrir nýjar rannsóknir, knúðar fram af nauðsyn, að fyrst á þinginu 1924 kemur fram ný tillaga um seðlamálið, skipun sjerstakrar seðlastofnunar. Fyrr hafði málið ekki verið brotið rækilega til mergjar. Hjer kemur einmitt fram ný „þróun“, en ekkert skoðanahringl, því að þessi nýja tillaga fer ekki í bága við það, að „stofnun landsins“ fari með seðlaútgáfuna, heldur er hjer einmitt reist sjerstök „stofnun landsins“, alveg eins þjóðleg og hver önnur og í samræmi við þesskonar stofnanir í öðrum mentuðum löndum, rekin samkvæmt nútímakröfum um seðlabanka. Það er sjónhverfing ein, að þessi stofnun sje nokkuð óþjóðlegri en Landsbankinn. Hún er alþjóðleg, íslensk stofnun, sniðin eftir nútíðarhag þjóðarinnar. Það þýðir ekkert að tala um þjóðlega stefnu í bankamálum hjer á landi að undanförnu, þar sem alt hefir jafnan gengið á trjefótum í þeim efnum. Þó að Íslendingar sjeu fræðimenn allmiklir og vel að sjer gerir um margt, hafa þeir aldrei verið sjerfræðingar í bankamálum. Þá fer nefndin að telja fram rök þau, er talin hafi verið gegn því, að Landsbankinn fari með seðlaútgáfu. Telur hún þar fyrst til, að erlend reynsla sýni, að seðlabanki eigi aðallega eða eingöngu að vera „banki bankanna“. Telur hún það satt, að „söguleg þróun“ hafi valdið þessu erlendis. „En hjer á landi er ekki þeirri sögulegu þróun til að dreifa“ - segir meiri hl. - Það er örðugt að skilja, við hvað hann á með þessu. Satt er það, að seðlaútgáfan er ekki komin í jafnfullkomið lag sem erlendis. Það er þessi „þróun“, sem hjer vantar í framkvæmd, en minni hl. vill sem allra fyrst koma fram. Gamla, úrelta, fyrirkomulagið hefir ekki reynst hjer betur en annarsstaðar. Þessvegna er engin einkaástæða fundin fyrir Ísland til þess að halda í eða elta úrelt skipulag í seðlamálinu. Nefndin segir sjerstakan seðlabanka hjer „nýja stofnun og óreynda, hreina tilraun.“ Jú, jú. Ný hlýtur stofnunin að vera í upphafi; og er þar víst ekkert frábrugðin öðrum stofnunum, sem komið er á fót. Það er ekki hægt að reisa að upphafi „gamla stofnun“. Þetta er rjett. En fyrirkomulagið er ekki „óreynt“ í öðrum löndum, heldur einmitt fram komið þar, er mönnum hafði reynst það fyrirkomulag óhæft, sem meiri hl. heldur nú fastast við. „Hrein tilraun“ er það ekki, að fara að hagkvæmri reynslu annara; hitt óþarfa tilraun og undarleg, að fara því enn fram, er hvarvetna hefir illa gefist, á Íslandi sem annarsstaðar. Þá víkur nefndin að því, að hjer vanti seðlabankann „efnivið“, jafnvel þótt hann væri sniðinn eftir erlendum siðum. Þar sjeu seðlabankarnir meðal öflugustu bankanna. Hjer sjeu ólík skilyrði fyrir hendi o. s. frv. - En hjer ber enn að sama brunni um röksemdirnar. Aðstaða seðlabankans mundi verða áþekk gagnvart hinum bönkunum, því sem gerist erlendis, hlutfallslega. Seðlabankinn mundi ekki verða kúgaður af hinum bönkunum, því að þeir eiga einmitt undir högg að sækja til hans, og þótt íslenskur seðlabanki jafnist vitanlega ekki að auð og afli við slíka banka í ríkari löndum, þá er alveg hið sama að segja um aðra ríka banka þar móts við „dvergbankana“ hjer á landi. Hlutfallið mundi verða nokkuð áþekt. Það er lafhægt að gera lítið úr seðlabankanum meðan hann er ekki stofnaður, segja, að hann vanti fje og áhrif o. s. frv., en þetta er þó alt órökstutt. Ef bankinn fær álíka mikið stofnfje, sem Landsbankanum er ætlað til seðlaútgáfunnar, þá eru þessar mótbárur fallnar um koll. - En auðvitað er hitt, að nýr banki er fátækari fyrst í stað en gamall banki, ef hann hefir þá lifað á einhverju öðru en því, að vera „altaf að tapa“. Nefndin telur það öfgar, að hjer á landi sjeu atvinnugreinar svo stopular, að grundvöll vanti fyrir bein viðskifti seðlabanka við atvinnurekendur, og ef svo væri, mætti leggja árar í bát og gefast upp. - En fyr má rota en dauðrota. Því að þótt varla sje hjer teljandi svo öruggar stofnanir, sem seðlabankar eiga bein skifti við erlendis, þá er ekki þar með sagt, að allir atvinnuvegir sjeu óhæfir yfir höfuð. - Er ekki megnið af erlendum atvinnurekstri á þá leið, að seðlabankar láni alls ekki fje sitt beint til þeirra? Og þó eru þeir reknir og studdir af öðrum bönkum engu að síður. Kemur þó engum í hug að halda því fram, að seðlabankar sjeu slíkum atvinnurekstri gagnslausir, þar sem þeir styðja einmitt almennu bankana. Þá mintist nefndin á ótta manna við einveldi og ofríki í fjármálum, ef almenn viðskiftastofnun fari einnig með seðlaútgáfurjettinn. Satt er það, að margir óttast þetta og er það alls eigi af ótta við sjerstaka menn eða sjerstaka stjórn, heldur við það skipulag, sem hlýtur að hafa einræði í för með sjer. Veit jeg það að vísu, að ýmsir telja þetta einmitt höfuðkost, að fá einveldi og einræði í fjármálum. Vil jeg þar fyrst til nefna „stjórnlyndu“ mennina, og er þessi skoðun alveg eðlileg frá þeirra sjónarmiði. Mig undrar því síst, heldur tel það allskostar eðlilegt, er hv. 2. þm. Reykv. (JBald) gerist andvígur minni hl. og fylgir frv. stjórnarinnar. Það er alveg í samræmi við stefnu hans, að fjármálin lúti öll einum vilja. Hann er því rjettmætur fylgismaður stjfrv. En torskildara er hitt, hve þetta „stjórnlyndi“ hefir gripið um sig meðal ýmissa annara manna innan þingsins. Nefndin vill þó ekki telja einveldið kost og reynir að draga fjöður yfir hættu, er af því standi. Segir hún, að hægt sje að losna við „hlutdræga bankastjóra“ o. s. frv. En það er einmitt löggjöfin, sem býr bankastjórninni svo í hendur, að torstýrt er hjá skerjum einveldis og hlutdrægni, hver sem við stýrið situr. Það er mikill munur á, hvort sjerstakur seðlabanki á hlut að máli, sem sjálfur stendur utan við dagleg viðskifti og er óháður atvinnurekendum og stofnunum, er skifta við bankana, og hefir enga sjerstaka hagsmuni að misjafna með þeim, heldur halda atvinnumálum landsins yfir höfuð á rjettum kili - eða einum samkepnisbankanum, sem rígbundinn er af fortíð sinni við ýmsar stofnanir, sem hann verður, meðfram sín vegna, að halda lífinu í. Hann hlýtur þá, sjálfrátt og ósjálfrátt, að draga taum þeirra stofnana, sem hann á fje undir, stundum á þann hátt, sem þjóðinni, eða einstökum stofnunum og atvinnuvegum getur verið óhollara, einungis af þeirri ríku hvöt, sem hann hefir til þess að sjá sínum viðskiftavinum og þar með sínum eigin hagsmunum sem best borgið. Til þess beitir hann þá þeim vopnum, sem hann hefir, og verður því seðlaútgáfan mjög öflugt vopn í höndum hans. Slíkur banki getur sagt við annan banka, er leita þarf til hans seðlaláns gegn trygging í víxlum, að þessa og þessa víxla taki hann alls ekki sem tryggingu og jafnvel neitað um seðla, nema hinn hafni framvegis viðskiftum við þessa menn og stofnanir, eða að minsta kosti dragi saman seglin við þá. Og þetta getur eingöngu stafað af fyrnefndum hagsmuna ástæðum. Fyrir alt þetta er girt með sjerstökum seðlabanka, og er þetta atriði mjög þungt á metunum. Mun það hafa valdið einna mestu um það, hve allur almenningur hjer um slóðir hefir gersamlega snúið baki við till. meiri hl. Bankastjórn, sem á annan veg er bundin í báða skó af fyrri viðskiftum sínum og árlegum stuðningi við sjerstakar stofnanir og menn - en á hinn bóginn á að hnitmiða vogarskálir rjettlætisins og skifta rjett milli sín og keppinautarins, er sett í þann vanda, sem fáir mundu leysa. Mundi þar koma fram hið fornkveðna, að ilt er tveimur herrum að þjóna. Banki, sem hefir stórfje í veltunni fyrir almenning og sjálfan sig, verður fyrst og fremst að sjá sínum hag og þeirra borgið. Athygli hans hlýtur mest að verða bundin við hin daglegu viðskifti og störf, sem honum sjálfum koma beint við. Seðlaútgáfan hlýtur að verða aukastarfsemi. Sjerstök stofnun hefir alt aðra aðstöðu til þess að ná rjettu yfirliti um hag einstaklinga og stofnana, við hvern banka sem þeir skifta og haga seðlastarfseminni með langtum meiri viðsýni, sanngirni og rjettlæti. Það eru lagafyrirmælin í stjfrv., sem ójöfnuðinum koma af stað, ef þau ná fram að ganga. - Jeg benti áðan á, hversu viðsjárvert þetta væri fyrir keppinauta, sem skifta sinn við hvern banka og skal bæta því við, að slíkum keppinautum, hvort sem eru kaupmenn, kaupfjelög, verksmiðjur eða önnur fyrirtæki, mundi eigi ávalt vera geðfelt, að víxlum þeirra væri „flaggað“ sem endurtryggingarvíxlum frammi fyrir stofnun, sem styddi og styrkti keppinauta þeirra. Nefndin drepur aftur á það, að seðlabankinn eigi að vera sterkur, og telur það kosti, sem Landsbankinn hafi. Jú, það er alveg rjett, að seðlabanki á að vera sterkur, en hann á ekki að keppa við aðra banka og koma þeim í hel. Hann verður og nógu sterkur, þótt hann sje eingöngu seðlabanki. Þetta ber og með sjer þroskun bankanna í útlöndum. Þá kemur 4. atriðið, og er þar talað um, að veltufje mundi skifta um starfsvið, en ekki í sjálfu sjer minka, þótt bankinn festi allmikið fje sitt í verðbrjefum. Árlegt veltufje hlýtur þó að minka við þessa breyting. Og bankarnir hafa nú þegar of lítið veltufje, en allir telja æskilegast, að þeir hefðu það nóg, svo að úr þessum bresti er síst bætt með þessu fyrirkomulagi. Það á nú að friða menn með því, að hjer á þinginu sje frv. um nýjan einkabanka, sem bæti nokkuð úr fjeskortinum. Saki því minna, þótt Landsbankinn dragi eitthvert fje úr veltu. - Milliþinganefndin taldist fylgjandi stofnun nýrra einkabanka, og var jeg þar sömu skoðunar. - En jeg tel þetta frv. um nýjan banka eigi svo mikils virði, að það bætti úr þeim vandræðum, sem nú eru og til er stefnt með minkandi veltufje Landsbankans, enda óvíst, að nýi bankinn komi fyrst um sinn, því að sjálf hæstv. stjórn telur jafnvel á því tormerki. Þá snýr nefndin sjer enn að því, að telja fram þau rök, er beint mæli með því, að Landsbankinn fái seðlaútgáfurjettinn. Fyrst er talað um þessa „eðlilegu þróun“ og „sögulegu rök“ og þarf ekki frekari skýringa, hver heilaspuni það er. Þvínæst er talin sú aðalástæða, að bankinn þurfi að vera sterkur. Jú, um það eru allir sammála. En eigi hann að verða sterkur, þarf ríkissjóður að hlaupa undir bagga, og gildir þá einu, að því leyti, hvor leiðin er farin, því að það kemur í sama stað niður. Það er talað um, að ef alvarlega kreppu bæri að höndum, yrði svo erfið aðstaða seðlabanka, að fyrirtæki mundu hrynja unnvörpum. Þetta er ekkert annað en slagorð út í loftið. Stórkostleg hrun hafa allra helst komið fyrir í útlöndum, þar sem fylgt hefir verið hinu gamla og úrelta fyrirkomulagi. - Hlutverk seðlabankans er einatt að vera banki bankanna, og getur hann ávalt „stýrt og stjórnað“ í samvinnu við aðra banka landsins á miklu hagkvæmari og tryggari hátt, heldur en samkepnisbanki með seðlaútgáfurjetti, því að slíkur banki verður fyrst og fremst að hugsa um „sig og sína“ á krepputímum og sinnir síður almennigshag. Undir staflið b. er svo sagt: „Þá má og búast við, að seðlabanka mundi ganga erfitt að neyða svo mikla ofjarla, sem hjer væri um að ræða, til þess að taka upp forvaxtabreytingar þær, sem hann teldi nauðsynlegar.“ Jeg hefi áður minst lauslega á þessa „ofjarla“ og finst nærri því, að með þessu sje gert gys að þessum góðu peningastofnunum vorum. Þeir geta ef til vill orðið ofjarlar einstökum mönnum, en aldrei yfirbankanum. Jeg efast um það, að Landsbankinn geti fyrst um sinn fært niður vexti, því að hann hafi orðið að kenna á tapi því, sem orðið hefir í atvinnugreinum vorum á síðustu árum. En sú stofnun, sem hefir óbundnar hendur og enga fortíð, getur orkað miklu meira. Þá er sagt undir staflið c.: „En augljósastur verður vanmáttur seðlastofnunarinnar, þegar um það er að ræða, að hafa erlendis þær miklu inneignir, sem nauðsynlegar eru til þess að vernda gengi gjaldeyrisins.“ Það má nú segja þetta og því líkt, en hvernig ferst nú þessum stóru bönkum, þessum „ofjörlum“ og jötnum í augum meiri hl. fjhn., að halda uppi genginu? Reynslan sýnir, að það er engin minsta trygging fyrir því, að þeim farist það betur en seðlabanka. Og svo er því haldið fram, að þessir stóru jötnar geti ekki neitt stutt að viðhaldi gengisins, nema því aðeins, að annar þeirra, Landsbankinn, fari með seðlaútgáfuna. Geta þeir eigi verið í samvinnu við seðlabankann um það efni? Nei, Nei. Það er einungis þessi eini, sanni, ósvikni Brama-Lífs-Elixir, sem nefndin hefir fundið upp, sem á að vera allra meina bót í fjármálum. Þá er 3. liður. Þar segir svo: „Mjög er hætt við því, að bankastjórn seðlabankans, sem engin bein viðskifti á að hafa við atvinnurekendur, mundi fara á mis við þann kunnugleik, sem nauðsynlegur er.“ Jeg hefi aldrei heyrt meiri fjarstæðu. Það er dálítill mismunur á Íslandi og öðrum löndum, að því, er hjer til kemur. Hjer eru aðeins 100 þús. manna og atvinnuvegir svo fábreytir, að menn eiga hægt með að sjá í stórum dráttum, hvernig ástatt er. Og eins og jeg tók fram við 1. umr., þá er hægra fyrir stjórn seðlabanka hjer að fylgjast með högum manna yfirleitt, heldur en fyrir bankastjóra í öðrum bönkum, því að allskonar smáviðskifti við allan almenning taka mestan tíma þeirra. Í 4. lið er talað um hinn „afarmikla kostnað“, er leiddi af því að hafa sjerstakan seðlabanka, og að einkennilegt sje „að láta tugi þúsunda til þess eins, sem annar banki ríkisins hefir betri aðstöðu til að rækja“. Þetta eru ekki annað en órökstuddar fullyrðingar. Hefir margsinnis verið sýnt fram á það, að Landsbankinn hefir ekki hóti betri aðstöðu til þess að rækja þetta starf, að því er til kostnaðarins kemur, heldur en seðlabankinn, svo sem ráð er fyrir gert um stjórn hans. Menn verða vel að taka eftir því, að enn eru óskipaðir þrír menn til þess að stjórna Ríkisveðbankanum, sem skipað er fyrir með lögum. Þessir sömu þrír menn, sem þegar er lögboðið að skipa, eiga jafnframt að stýra seðlabankanum. Það þýðir því ekki að fleygja þessari kostnaðargrýlu framan í kjósendur, nema því aðeins, að alt eigi að verða tómur skollaleikur, sem gert var hjer á þingi, þegar Ríkisveðbankalögin voru sett. Þau voru þó næsta vel undirbúin. Fyrst var ágætur maður sendur út í lönd til þess að kynna sjer málið, og undirbjó hann það og rannsakaði mjög vel og rækilega. Málið hafði ágætan byr á Alþingi, lög um ríkisveðbanka sett á þingi og staðfest af konungi, - en svo er látið þar við sitja og bankinn ekki stofnaður. Er þetta vísvitandi blekkingaleikur? Hjer horfir því málinu svo, að óskipaðir eru 3 bankastjórar, sem lög mæla fyrir, til þess að stýra hinum margþráða ríkisveðbanka, og í annan stað þarf að koma seðlaútgáfunni í sama horf sem aðrar þjóðir hafa gert. Þetta hvorttveggja er samrækilegt, svo að ekki er um neina nýja bankastjórn að ræða fyrir seðlabankann. Kostnaðargrýlan er því einber fjarstæða og öfugmæli. En þá er á hitt að líta, hvort enginn nýr kostnaður stendur af því, að fá Landsbankanum seðlaútgáfuna. Lítum á. Fyrst eiga þingflokkarnir að skipa 15 manna bankanefnd. þessi „ytri hringur“ á víst ekki að kosta neitt, en hann á að velja 5 manna bankaráð, sem á að fylgjast með öllum daglegum störfum bankastjórnar. Eiga þessir 5 menn að fá þrjú þúsund kr. hver á ári. Jeg skal eigi segja neitt um það, hve lengi er hægt að fá valda úrvals fjármálamenn til þess að vinna daglega í bankanum og fylgjast með öllum störfum bankastjórnar fyrir slíka þóknun, en ekki kæmi mjer á óvart, þótt hún reyndist oflág áður langt um liði Jeg hygg, að allur þessi her sje til lítilla bóta, og mun sú raun á orðin, að slíkar nefndir og ráð komi sjaldan að haldi. Er jeg eigi mjög ginkeptur fyrir þessu umstangi öllu saman, jafnvel þótt kjósa eigi þennan 15 manna flokk á Alþingi, og veit ekki, hvort það hefir nokkur góð áhrif á stjórn bankans. En kostnaðarauki verður mikill að þessu. ** Þá kemur 5. liður, sem er nýtt atriði. Þar er sagt, að ef stofnaður sje sjerstakur seðlabanki, þá sje hætt við „að prívatbönkunum þætti þröngt fyrir dyrum, ef ríkið ætti hjer að reka tvo banka, fyrst seðlabanka og síðan venjulegan banka, með þeim hlunnindum, er jafnan fylgja þeim stofnunum. Alt öðru máli er að gegna með Landsbankann einan sem seðlabanka, því að seðlaútgáfan „hlýtur að kippa honum út úr beinni samkepni“. - Þarna slær alveg í bakseglin fyrir þeim. Fyrst er það, að seðlabanki, sameinaður Landsbankanum undir einni stjórn, hlýtur að vera hættulegri keppinautur „privatbanka“ heldur en Landsbankinn væri án þessa valds, sem seðlaútgáfunni fylgir. Sjerstakur seðlabanki hefir alt aðra aðstöðu gagnvart „prívatbönkum“ heldur en keppinautur þeirra. Í annan stað eru forsendur meiri hl. mjög ósammála um ýms höfuðatriði, er hjer að lúta. Jeg heyrði á hæstv. fjrh. (JÞ), að hann vildi draga úr sparisjóðsstarfsemi bankans, en hv.þm. (ÁÁ) vildi auka hana. Svona eru nú skoðanirnar skiftar. Nú telja sumir, að Landsbankinn yrði svo afskaplega sterkur, ef hann fengi ekki seðlaútgáfurjettinn, en í hinu orðinu segja þeir, að það sje sama sem að drepa Landsbankann, fái hann ekki seðlaútgáfurjettinn. Ennfremur segja þeir ýmist, að seðlabankinn sjerstakur fái engu orkað, eða þá að hann verði sá ofdólgur, sem privatbönkum hljóti að standa hin mesta ógn af. Ja, hverju á nú að trúa? þegar menn eru svona ósammála, en fylgjast þó fast að því að koma málinu fram, þá er eins og þeir viti ekki sitt rjúkandi ráð, og gái einskis fyrir einberum þráa og ofurkappi. Jeg vil ennfremur biðja menn að athuga þessi orð í nál., að Landsbankanum verði kipt út úr beinni samkepni, ef honum er fenginn seðlaútgáfurjetturin n, en þó á það að vera lífsskilyrði seðlabanka að reka beina útlánsstarfsemi. - Það er gott að koma þessu saman! Þessu næst telur hv. meiri hl. sjer til stuðnings „þau afareindregnu ummæli allra þeirra sjerfræðinga erlendra, sem leitað hefir verið til í þessu máli, og skal ekki frekar um það talað, því [að] þau eru prentuð með nefndaráliti meiri hluta milliþinganefndarinnar. - Þegar þess er gætt, að hjer eru umsagnir bankastjóra allra seðlabanka Norðurlanda, og auk þess frá einhverjum fremsta fræðimanni utan bankastjórnanna, þá verður einróma álit þeirra mjög þungt á metunum“. Jeg veit, að þessu er mótmælt áður, enda veitir síst af, þegar hv. meiri hl. talar um „einróma álit“ og „afareindregin ummæli“ þessara manna. En þó að tveir guðfræðingar sjeu í hv. meiri hl., verður vart annað sagt en að þeir hafi lesið brjef þessara manna eins og einn gamall höfðingi las biblíuna forðum  Það er þá fyrst Risto Ryti, aðalbankastjóri Finnlandsbanka. Hann svarar spurningu þeirri, sem honum hafði verið flutt munnlega, um það hvort skaðlegt væri, að seðlabanki ræki innlánsstarfsemi, á þessa leið: „Spurningu yðar um mitt álít mundi jeg svara svo, að það mundi vera eiginlegra og meira í samræmi við reglurnar um seðlabanka, að þeir reki ekki innlánsstarfsemi. Finnlandsbanka hefir t. d. verið sett þessi regla, en hann er eini seðlabankinn í voru landi. - Samt sem áður getum vjer ekki fullyrt, að það þurfi að gera seðlabanka nokkurn skaða, þótt hann starfi jafnframt að innlánum......“ Þetta eru ekki „afareindregin“ ummæli, heldur varnaðarorð hins vitra manns, svo sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) benti á í hinni skarplegu ræðu sinni. - Setjum svo, að einhver maður byði að selja mjer bát, en mjer litist allskriflislega á hann. Símaði jeg þá til bátasmiðs og bæði hann að segja mjer, hvort ekki mundi óhætt að fara á sjó á bátnum. Hann svaraði: „Jeg get ekki fullyrt, að þú þurfir að drepa þig, þótt þú róir á bátnum.“ Þetta væru víst „afareindregin“ meðmæli með því, að jeg keypti bátinn! - Jeg veit, að hinir vitru, góðu og tungumjúku sendiboðar hafa talað vel máli sínu og með því stuðlað til þess, að ummæli bankastjóranna urðu sum nokkuð loðin. En ætli það hefði ekki verið hægt að haga spurningunum svo, að svörin hefðu orðið „öðruvísi loðin“, eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, ef einhverjir aðrir hefðu talað við þá? - Þetta, sem jeg las upp, er nóg til að sýna andann í ummælum R. Ryti. Hann er bersýnilega hræddur við að fá Landsbankanum seðlaútgáfuna. Bankastjóri danska þjóðbankans segir, að það muni „varla geta talist hættulegt“, að Landsbankinn fái seðlaútgáfuna, og haldi áfram innlánsstarfsemi. Það eru „afareindregin“ ummæli“! Forseti sænska ríkisbankans, Adolf af Jochnick, vill, að Landsbankinn fái seðlaútgáfurjettinn smám saman og taki jafnframt við útlendum viðskiftum Íslandsbanka og verslunarvíxlaviðskiftum hans. „í staðinn lætur Landsbankinn Íslandsbanka eftir sparisjóðsviðskifti sín og fær hann (Íslb.) væntanlega einnig að reka veðdeild.“ - Jeg hefi nú ekki orðið var við það í frv. hv. meiri hl. eða hæstv. stjórnar, að Landsbankinn eigi að láta af hendi sparisjóðinn, og hvergi hefir heyrst um nokkra veðdeild handa Íslandsbanka. Síðan heldur bankastjórinn áfram: „Landsbankinn stofnar útibú í öllum hinum stærri kauptúnum - en sparisjóðs og lánsviðskifti útibúanna skulu eftirlátin sparisjóðum á hverjum stað.“ - Jeg fæ nú ekki sjeð, að þetta komi alveg heim við það, sem hv. meiri hl. nú vill vera láta. Hvar kemur fram, að skilyrði bankastjórans sjeu tekin til greina í frv.? - Bankastjórinn talar raunar um, að Landsbankinn ætti að geta veitt hlaupareikningslán og tekið við samskonar innlánum, sennilega vaxtalaust. En síðar segir hann: „Annars ættu aðallánsviðskiftin að vera í höndum sparibankanna, e. t. v. með nokkuð frjálsara formi en nú er. En til þess að seðlabankinn hafi stöðugt yfirlit yfir ástand sparibankans, þá ætti eftirlitsmaður sparisjóða að vera sjálfkjörinn í stjórn Landsbankans.“ - Jeg hefi hvergi orðið þess var í nál. eða frv. hv. meiri hl., að gert sje ráð fyrir nokkru af þessu. En öll þessi skilyrði setur hinn spakvitri maður fyrir því, að fá megi Landsbankanum seðlaútgáfuna. Þá kemur sá fjórði, N. Rygg, aðalbankastjóri Noregsbanka. Er hann einna íhaldssamastur, einkum fyrir Ísland, og heldur hann, að Íslendingar megi vel við una það skipulag, sem Norðmenn hafa lagt niður. Talar hann um það, að vikið hafi verið frá „almennum reglum, á meðan alt var einfaldara og skemmra á veg komið“. Þó viðurkennir hann, að „rás tímanna“ hafi „leitt í áttina að reglum þeim, sem nú eru taldar gildandi“. Síðan segir hann: „Það skal tekið fram, að Noregsbanki veitir enn þá lán beina leið til almennings“, og er það mest úti um land. - En bæði jeg og aðrir hafa tekið það fram, að ekkert væri á móti því, þótt seðlabankinn lánaði alöruggum fyrirtækjum, svo sem þeim, er Noregsbanki lánar. En gallinn er sá, að slík fyrirtæki finnast, að heita má, ekki hjer á landi. - Þá segir bankastjórinn, að Noregsbanki hafi „eftir því sem tímar liðu, færst meira í það horf að verða banki bankanna . . . . “ Auðvitað er æskilegt að hagnýta eftir megni viðurkendar meginreglur annara landa“; en þessar „meginreglur“ eru einmitt þær, að seðlabankar eigi að vera bankar bankanna. Mjer er því alveg óskiljanlegt, hvernig hv. meiri hl. og Morgunblaðið geta talið ummæli þessa manns „afareindregin“; því að það er algerlega tilhæfulaust og gagnstætt því sanna. - Þá segir Rygg bankastjóri ennfremur: „Gjarna skal það játað, að ýmsir ókostir fylgja því að sameina svo ólíkar stofnanir (sem seðlaútgáfu og almenna lánsstofnun), en með viðeigandi varúðarreglum má draga úr þeim. “Hann viðurkennir þannig, að miklir ókostir sjeu á því að fá Landsbankanum seðlaútgáfuna, þótt hægt sje að draga úr þeim. En hvað er gert til þess að draga úr hættunum, þegar ekki sjest, að neinar varúðarreglur þessara erlendu bankastjóra sjeu teknar til greina? Væri ekki best að útrýma þessum ókostum alveg, með því að stofna sjerstakan seðlabanka þegar í stað? - Það er næsta auðsjeð, að þessi bankastjóri heldur, að Ísland sje mjög skamt á veg komið. Er það eðlilegt, þar sem hjer eru aðeins 100 þús. íbúar, og er þá við að búast, að ókunnugir hugsi, að vjer megum bjargast við alt ófullkomnara, en aðrar þjóðir. En það virðist sjálfsagt að taka það form, sem fullkomnara er, þegar lítill eða enginn kostnaðarauki er að því. - Þessi sami bankastjóri telur, að æskilegt sje „að takmarka aðstreymi sparifjár að því leyti, sem auðvelt er að koma því fyrir í öðrum bönkum - og haga öllu svo til, að hægt verði á sama tíma að losa bankann alveg við þá starfsgrein, sem kringumstæðurnar rjeðu, að sameinuð var seðlaútgáfunni.“ - Þessar „kringumstæður“ geta ekki verið aðrar en þær, að hjer sje alt svo skamt á veg komið fyrir fátæktar sakir, að því verðum vjer að una við hið úrelta og afrækta. En nú vitum vjer sjálfir, að oss er eigi ofvaxið að hafa það fyrirkomulag, er best hentar. Fellur því þessi ástæða alveg niður. Hitt játar bankastjórinn, að það brjóti viðurkendar meginreglur, að fá Landsbankanum seðlaútgáfuna. - Hann tekur það einnig fram, að eigi bankinn að taka við innstæðum almennings, leggi það bankastjórninni auknar varúðarskyldur á herðar, „því að ef innstæðum er óvarlega ráðstafað, lendir öll starfsemin í hættu.“ Þá kemur Axel prófessor Nielsen hinn danski. Sje jeg ekki ástæðu til að fara um hann eða brjef hans mörgum orðum. Er það þó enganveginn fyrir þá sök, að hann sje ekki vafalaust merkur maður, heldur fyrir hitt, að hv. 1. þm. G.-K. (BK) og fleiri sýndu berlega, þegar á þingi í fyrra, fram á, hve lítið er á röksemdum hans að byggja í þessu efni. Hann játar þó, að menn hafi í „ýmsum löndum verið nokkurnveginn sammála um það, að seðlabankarnir eigi ekki að taka við fje til ávöxtunar. Nefna má sem dæmi, að Deutsche Reichsbank hefir með lögum frá 1875 fengið leyfi til þess að veita viðtöku innlánsfje gegn vöxtum, en þó ekki takmarkalaust, en þetta hefir hann ekki fært sjer í nyt í mörg ár, og það hefir verið almenn skoðun, að ávaxtabær innlán í seðlabanka muni freista hans til að taka tillit til hagnaðarins, og gæti auðveldlega orðið til þess, að bankinn geigaði frá þeirri meginstefnu sinni, að halda uppi gengi gjaldeyris landsins, en það markmið er ekki allajafna samrýmanlegt hagnaðarmarkmiðinu.“ Þetta tel jeg hárrjett. Því hefir bönkunum hjer gengið illa að halda uppi gjaldeyrisversluninni, að þeir eru hagsmunabankar, og má því eigi gera sjer bjartar vonir um, að það breytist, þótt Landsbankinn fái seðlaútgáfuna. Skal jeg nú ekki þreyta hv. deild með því að vitna meira í skrif þessara manna. En það tel jeg viturlega ráðið af hv. meiri hluta fjhn., að prenta ekki upp ummæli þeirra, heldur láta sjer nægja að tala um, að þetta sje þeirra bjargföst skoðun, og vísa að öðru leyti í nál. meiri hl. bankanefndarinnar - í þeirri von, að menn skygnist ekki of djúpt í það. En ef brjefin, sem nál. fylgja, eru lesin ofan í kjölinn, sjest, að þar er hver höndin upp á móti annari. Og þótt bankafræðingarnir sjeu ekki allir sammála um öll atriði, þá koma fram ástæður hjá þeim öllum í heild, svo að einhver þeirra er á móti nær hverju atriði í frv. hv. meiri hl. milliþinganefndarinnar og hæstv. stjórnar. - Hefi jeg þá lokið að tala m „þau afareindregnu ummæli allra þeirra sjerfræðinga erlendra, sem leitað hefir verið til,“ og hið „einróma álit“(!) þeirra. Þá er talað um það í nál. meiri hl. fjhn., „að fela þeim banka, sem ríkið á nú, seðlaútgáfuna.“ En jeg vil í allri vinsemd benda hv. meiri hl. á, að einnig er ætlast til þess, að ríkið eigi seðlabankann, svo að í því tilliti er ekki mikill munur á tillögum vorum. Þá er talað um að gera bankann „svo vel úr garði, að hann verði sem hæfastur til að leysa hlutverk sitt af hendi.“ - Það á að gera með ýmsu móti: „l. Bankinn er gerður sæmilega fjesterkur með því að leggja honum til ríflegt stofnfje, sem hann þarf ekki að ávaxta frekar en ástæður allar leyfa honum það, og gefa honum mjög góða aðstöðu til að safna að sjer varasjóði.“ - En hvaða banki verður ekki „sæmilega fjesterkur“, ef honum er fengið „ríflegt stofnfje“ og að öðru leyti „mjög góð aðstaða?“ - Það hefir farið fyrir hv. meiri hl. í þessu eins og greinir í hinu forna máltæki: Sá, sem sannar of mikið, sannar ekkert. - Það er vitanlega rjett, að með þessu móti má gera Landsbankann „sæmilega sterkan,“ - en á það ekki eins við um sjerstakan seðlabanka? Þá heldur nál. áfram: „2. Bankastarfsemin er takmörkuð, bæði með því að festa talsvert af fje hans í verðbrjefum, sem hann getur gripið til, þegar snögga fjárþörf ber að höndum, og með því að skylda hann til þess að hafa fje sitt í eins stuttum víxlum og hægt er að heimta hjer á landi.“ - Þarna á að fara að takmarka starfsemi bankans, en stundum er látið í veðri vaka, að hún verði aukin með breytingunni. Enda virðist svo, sem þarna og víðar logist þeir á hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), sem vill láta Landsbankann gleypa alt, og hæstv. fjrh. (JÞ), sem takmarka vill starfsemi hans. - Það er vitanlega rjett, að með því að festa fje bankans í verðbrjefum fæst tryggari geymsla á fjenu. En er þetta fje ekki þar með tekið frá hinni daglegu viðskiftaþörf, og hvað á að gera við alla þá skuldunauta, sem þannig verður vísað út á gaddinn? - Það má einnig vera, að þægilegt sje fyrir bankann að lána fje sitt í sem allra stystum víxlum. En ætli viðskiftamönnum bankans þyki mikil bót að því? Það er viðskiftavenja hjer í landi, að menn fái víxillán framlengd árum saman, í stað þess að fá ábyrgðarlán og önnur föst lán, eins og tíðkast víðast erlendis. Væri sennilega til lítillar þurftar að bregða þeirri venju. Þessu hafa menn tekið eftir, og hefir það ásamt öðru orðið til þess, að allir kaupsýslumenn eru á móti stjfrv. - Það mun því óhætt að fullyrða, að þetta með stuttu víxlana verði afskaplega skaðlegt fyrir viðskiftin hjer á landi. Þá heldur nefndarálitið áfram: ,3. Leitast er við að gefa bankanum öfluga og trygga stjórn, bæði með því að leggja aðalþungann á herðar eins manns, sem hægt er að velja án tillits til launakrafna, með bankaráði, sem verður að vera starfandi og fylgjast með í öllu starfi bankans, og með því að kippa bankanum sem mest undan áhrifum af stjórnmáladeilum og dægurþrasi.“ Jeg fæ nú ekki betur sjeð en að verið sje að skirrast við, að einn verði yfirbankastjóri með frv., því að ekki má gera upp á milli þeirra, sem nú eru þar. Er því fullsnemt að byggja mikið á þessum eina aðalbankastjóra, meðan þar eru þrír bankastjórar, sem allir eru innan við fimtugt. En nú vill svo vel til, að reynslan sýnir, að bankastjórar Landsbankans verða manna langlífastir. Síðan bankinn var stofnaður hefir aðeins einn bankastjóri fallið frá. kominn á níræðisaldur. Hinir lifa enn, og eru sumir orðnir allgamlir, en þó ernir og hraustir. Nú vona eflaust allir, að þeir ungu bankastjórar, sem nú sitja, verði eigi skammlífari. En þá má búast við því, að þeir verði allir við bankann í svo sem fjóra tugi ára ennþá. Á meðan væri lítið gagn að hafa lög um yfirbankastjóra. - Þá á að koma 5 manna bankaráð, sem fylgist með í öllu starfi bankans daglega. Það er þá líklega betra, að þeir, er þetta bankaráð skipa, hafi ekki ákaflega mörgu öðru að sinna. En hvað eiga þeir svo að hafa í laun? Mjer er til efs, að nokkur fáist í það, nema þá kannske einhverjir gamlir uppgjafa dannebrogsmenn. Og með 15 manna bankanefnd, sem kosin er af pólitískum þingflokkum, ætla þeir svo „að kippa bankanum sem mest undan áhrifum af stjórnmáladeilum og dægurþrasi.“ Þarna hafa þeir víst sannarlega þótst „hitta naglann á höfuðið!“ En hvort dægurþrasið verði minna meðal þessa grúa af pólitískum flokka fulltrúum, sem hrúga á utan um bankann, heldur en hjá þeim friðsömu bankastjórum, sem nú eru við völd, það er eftir að vita. Enn fremur er mælt með því, að bankanum sje skiftideildir, til þess að bankastj. „fái skýrt yfirlit um einstakar starfsgreinir hans og geti því ráðstafað fje hans nákvæmlega“. Eftir þessum ummælum ætti þá fje bankans nú að vera ráðstafað ónákvæmlega og bankastjórnina að skorta yfirlit yfir starfsgreinir hans? Þetta eru þungar ákærur, ef nokkurt mark væri á þeim takandi. Svo er bætt við: „að bankinn verði hæfur til fullrar framþróunar í þá átt, sem annarsstaðar hefir stefnt“. Hjer er kannast við, að það sje full framþróun að fá sjerstakan seðlabanka, sem annarsstaðar hafi verið stefnt að og náð. Jeg get ekki annað sagt en jeg sje ánægður með þessa niðurstöðu meiri hl., en finst þeir fara óþarfa krókaleið að takmarkinu. Samkvæmt þessu skora jeg á hv. meiri hl. að taka aftur sitt frv., en taka upp í staðinn mitt frv., laga á því misfellur, sem á kunna að vera, og koma því gegnum þingið áður en því lýkur. Þeir segja „án örðugleika“, af því að banki í 3 deildum verður það aðeins að forminu til. Ofríki verður eins mikið og ef tvær eru ríkisstofnanir, sem önnur hefir seðlaútgáfurjettinn, en hin annast sparisjóðsviðskifti og almenn viðskifti. Það vakir fyrir mjer að koma íslenskum bankamálum í lag, koma nútíma skipulagi á útgáfu seðla og reisa úr rústum ríkisveðbankann, sem er þjóðinni bráðnauðsynlegur. Með því væri hrundið í framkvæmd hinu öflugasta fyrirtæki til viðreisnar landbúnaði vorum, og framtíð hans langtum betur trygð en með því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) hefir lagt til, að ákveða honum vissan hluta af fje Landsbankans, enda veit jeg, að háttv.þm. muni einnig líta svo á málið. Öflugt og fast skipulag á fasteignalánum, með fyrirkomulagi ríkisveðbanka, mundu allir verða ánægðir með. Enginn aukakostnaður þyrfti af því að leiða, að seðlabankinn lyti sömu stjórn, annar en nauðsynlegur stofnkostnaður. En sá er munurinn, að seðlaútgáfurjetturinn væri þá í höndum banka, sem ekki er samkepnisbanki og stendur alveg utan við innanlandsdeilur. Seðlabanki sem þjóðbanki mundi samkvæmt tilgangi sínum og skyldu halda verndarhendi yfir bankastarfsemi í landinu. Hann mundi gera peningastofnunum jafnhátt undir höfði, og er síst ástæða til að óttast, að hann kynni að halla á Landsbankann. Skal jeg nú ekki ræða mál þetta meira. Þykir mjer sem háttv. nefndarmenn hafi sótt með ofurkappi sinn málstað. En þó er svo mikið víst, að fylgi við tillögur þeirra þverr óðum innan hv. deildar. Utan þings hefir það aldrei verið svo mikið, að það hafi þar nokkuð að missa.