Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Á þskj. 12 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. iðnrh.: ,,Hvað líður undirbúningi að frv. til laga um iðnráðgjafa?`` Ég rifja það hér upp vegna þessarar fsp. að lög voru í gildi frá árinu 1981 til 1986 um starfsemi iðnráðgjafa í landshlutunum. Þessi lög féllu niður þar eð þau voru ekki framlengd, en í upphaflegum lögum var svokallað sólarlagsákvæði til þess að fá endurskoðun fram í ljósi fenginnar reynslu. Á árinu 1987 var mikil óvissa ríkjandi um framhald þessa máls þar sem inn í fjárlagafrv. 1988 hafði ekki verið tekin fjárveiting til iðnráðgjafa og vísað í það að engin lög giltu um þessa starfsemi. Ég bar fram fsp. við hæstv. fyrrv. iðnrh. Friðrik Sophusson, sem kom til umræðu hér í Sþ. 5. maí sl., þar sem spurt var um það hvað yrði gert af hálfu framkvæmdarvaldins til að tryggja áframhaldandi stuðning úr ríkissjóði við iðnráðgjöf í landshlutunum. Hæstv. þáv. ráðherra svaraði því til að þó að hann teldi ekki endilega þörf á því að lög giltu um þessa starfsemi væri hann þeirrar skoðunar, eins og hann sagði í svari sínu þá: ,,Í ljósi þessarar reynslu [þ.e. varðandi fjárveitingar] mun ég beita mér fyrir því að lög um iðnráðgjafa verði endurnýjuð á svipuðum grunni og þau lög sem í gildi voru og að stuðningur ríkisins við starfsemi iðnráðgjafa verði ekki minni en verið hefur.`` Þetta kom fram í svari fyrrv. iðnrh. Ég er þeirrar skoðunar að starfsemi þessa þurfi að treysta með meiri stuðningi af hálfu hins opinbera en verið hefur, sérstaklega tryggja að það verði fleiri en einn ráðgjafi starfandi á hverju svæði þannig að þeir geti stutt hver annan. Ég held að það sé það sem hefur takmarkað þessa starfsemi, sem annars er mjög góð reynsla af, að aðeins hefur verið um einn starfsmann að ræða í hverjum landshluta nema á Vestfjörðum þar sem starfsemin hefur ekki komist til framkvæmda og því þurfi að tryggja þessa starfsemi með löggjöf og auknum stuðningi.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr hvað líði undirbúningi að frv. til laga um iðnráðgjafa. Því er til að svara að á síðustu dögum ráðuneytis Þorsteins Pálssonar eða 13. september sl. skipaði þáv. iðnrh. nefnd til að fjalla um málið og áttu sæti í henni þrír þingmenn undir forustu hv. 1. þm. Austurl. Kristins Péturssonar. Afskipti mín af málinu eftir að ég tók við embætti iðnrh. hafa í fyrsta lagi verið þau að ég óskaði eftir framlagi til starfsemi iðnráðgjafa í fjárlagafrv. og er það framlag í samræmi við starfsemina á yfirstandandi ári, en þessari starfsemi hefur verið haldið áfram án löggjafar eftir að lögin um iðnráðgjafa nr. 86/1981 féllu niður með sólarlagsákvæði í árslok 1985 eins og fyrirspyrjandi nefndi. Hefur því á hverju ári verið farið eftir heimildum fjárlaga. En frv. sem flutt var til laga um iðnráðgjafa haustið 1986 náði ekki fram að ganga í þinginu. Í öðru lagi hef ég ákveðið að taka frumkvæði að breytingum á þessari ráðgjöf sem veitt hefur verið í samstarfi ríkis og sveitarfélaga og hefur verið takmörkuð við iðnað og iðnráðgjöf. Ég tel að hún muni nýtast betur verði hún almennari og hef því lagt til í ríkisstjórninni að ráðgjöfin verði útvíkkuð þannig að hún nái ekki einungis til iðnaðar heldur til annarra atvinnugreina, t.d. ferðaþjónustu og fiskeldis, og að hún nái til almennrar sérfræðiaðstoðar við stofnun og rekstur fyrirtækja, enda hefur starf iðnráðgjafanna þróast í þessa átt þar sem það hefur tekist best. Ég tel að slíka ráðgjöf mætti ýmist fela fastráðnum atvinnumálaráðgjöfum í viðkomandi landshluta eða sérhæfðum ráðgjafarfyrirtækjum sem sérstaklega væru fengin til að leysa einstök verkefni í samráði við sveitarfélög og samtök þeirra. Ég tel það líka galla á því fyrirkomulagi sem í gildi hefur verið að það hefur ekki náð til allra landshluta utan Reykjavíkur, þannig hefur Vestfjarðakjördæmi ekki haft neinn iðnráðgjafa. Ég hef því í ríkisstjórninni lagt til að gerðar verði breytingar á 11. gr. laganna um Byggðastofnun þess efnis að stofnunin skuli í samráði við einstök sveitarfélög og samtök þeirra veita almenna ráðgjöf varðandi stofnun og rekstur fyrirtækja og hvers konar nýsköpun á sviði atvinnumála. Að mínu áliti mundi slík breyting vera til bóta. Ef þessi breyting verður að lögum munu fjárveitingar til starfsemi iðnráðgjafa sem nú eru veittar iðnrn. framvegis renna til Byggðastofnunar, sérstaklega til atvinnumálaráðgjafar. Þessi tillaga er nú til umræðu og athugunar í þingflokkum stjórnarflokkanna. Ég hef einnig kynnt hana formanni stjórnar Byggðastofnunar, og tel að hún hafi fengið allgóðar undirtektir. Ég vil að lokum geta þess að ég hef skýrt formanni nefndarinnar um iðnráðgjafa, sem skipuð var í september, hv. 1. þm. Austurl. Kristni Péturssyni, frá þessari tillögugerð minni og leyst nefndina frá störfum.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra hefur hér kynnt sín viðhorf til þessa máls. Ég hef fengið vitneskju um hans hugmyndir í þessu sambandi alveg nýverið, en þær fela það í sér að Byggðastofnun verði falið að taka við þessu máli, atvinnuráðgjöf í landshlutunum, og fjárveitingar til þeirrar starfsemi komi af fjárveitingum til Byggðastofnunar í framtíðinni. Ég er ekki sáttur við þessa hugmynd hæstv. ráðherra og vil að það komi hér fram. Ég tel að Byggðastofnun hafi þegar ærnum hlutverkum að sinna og það sé ekki skynsamlegt að bæta þar við með þeim hætti sem hér er að stefnt eða ráðherrann hefur nefnt. Ég bendi á að fjárveitingar til Byggðastofnunar hafa nú verið við nögl skornar miðað við það hlutverk sem henni hefur verið ætlað og það verði nokkuð á óvissuna að róa í sambandi við fjárveitingar. Ég held líka að það skipti miklu máli að hér sé um að ræða stuðning við frumkvæði heima fyrir. Það var í upphaflegum lögum hugmynd ríkisins, framkvæmdarvaldsins, að þetta yrði stuðningur við frumkvæði heima fyrir og vaxið hafa upp iðnþróunarfélög í flestum landshlutum sem standa eiga að hluta af þessari starfsemi og styðja við hana. Ég held að það væri ekki skynsamlegt að lama þetta frumkvæði heimamanna. Byggðastofnun er ansi miðstýrt fyrirtæki þó að verið sé að koma upp stjórnsýslumiðstöðvum á stöku stað úti um landið. Ég vil ráða hæstv. ráðherra að líta á þessi mál á grundvelli fenginnar góðrar reynslu af starfsemi iðnráðgjafa, en helstu annmarkarnir hafa verið þeir að það hefur aðeins verið einn maður á stóru svæði til að annast þau miklu verkefni sem þarna er um að ræða. Hitt er svo annað mál að vel kemur til greina að útvíkka ráðgjafarhlutverk iðnráðgjafanna og það hefur raunar verið gert í reynd og ég er alveg reiðubúinn að skoða það mál að tengja saman ráðgjöf í þágu annarra atvinnugreina en iðnaðarins eins, því að þetta getur vissulega farið saman og mörkin eru ekki mjög skýr á milli. En það þarf samt að fara mjög vel ofan í saumana þannig að það sé um aukningu að ræða, það sé um aukinn stuðning að ræða við þessa starfsemi um leið og allrar skynsamlegrar hagræðingar er gætt í því efni. Atvinnuþróunarstofur í landshlutunum gætu verið skynsamlegt markmið þar sem stutt væri við þessa ráðgjafastarfsemi hvort sem um er að ræða iðnað, sjávarútveg eða landbúnað.

Matthías Bjarnason Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sjónarmið hæstv. ráðherra að útvíkka þessa starfrækslu þannig að þetta sé ekki bundið við iðnráðgjafa heldur auðvitað fleiri atvinnugreinar og ég tel að sú hugmynd, sem fram kom hjá honum, að færa þetta til Byggðastofnunar, yfirstjórn, sé ekki annað en að það er fært frá iðnrn. til einnar stofnunar. Annað er það ekki. Ég legg áherslu á að þær fjárveitingar sem Alþingi hefur veitt á fjárlögum til þessarar starfsemi séu tryggðar og ekki blandað saman við aðrar fjárveitingar til þessarar stofnunar. Ég vil benda á það sem höfuðkost þessara breytinga og hugmynda ráðherra að innan ekki langs tíma verða komin a.m.k. þrjú útibú þessarar stofnunar þar sem þessir ráðgjafar geta haft aðsetur. Það skiptir verulegu máli. Það tel ég mikinn kost. Það er hægt þar að sameina húsnæði, sameina ýmsa vinnu í sambandi við skrifstofu og tengja starfsemi þessara ráðgjafa við þau verkefni sem um er að ræða úti í kjördæmum landsins. Þau kjördæmi sem eru næst Reykjavík yrðu eðlilega eða þeir ráðgjafar að hafa nána samvinnu við höfuðbækistöðvarnar hér syðra. En fyrst og fremst lít ég svo á að þessi starfsemi eigi að vera í nánum tengslum við sveitarfélögin. Hitt er nánast sagt til sparnaðar, að samræma það Byggðastofnun, en ekki til aukinna yfirráða eða miðstýringar stjórnar Byggðastofnunar. Það tel ég ekki vera til góðs og ekki ástæðu til að fara þá leið. En í heild sagt er ég sammála hugmyndum hæstv. ráðherra í þessum efnum og styð þær heils hugar.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það er rétt, sem hér hefur komið fram í umræðunum, að á síðasta þingi svaraði ég fsp. frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og taldi að þessari starfsemi ætti að halda áfram. Því miður gekk ekki mjög hratt fyrir sig að setja nefnd til þess að endurskoða lögin, en sú nefndarskipun byggðist á samþykkt ríkisstjórnarinnar frá því í fyrravetur. Ég get út af fyrir sig tekið undir hugmyndir hæstv. ráðherra um að það sé óhætt að breyta þessari starfsemi, jafnvel að færa hana til eins og kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, en ég vil þó nefna tvennt sem mér finnst þá vera skilyrði. Annað er að fjármunir komi áfram með sama hætti og hingað til. Ég hygg að ég hafi sagt frá því í svari mínu á síðasta þingi að í raun skipta lögin ekki mjög miklu máli. Það er miklu meira virði að fá fjármunina en að hafa þetta í öðrum lögum en fjárlögunum því auðvitað þarf starfsemi eins og þessi að þróast. Hitt atriðið, sem ég held að skipti ákaflega miklu máli, er að þessi starfsemi verði áfram í einhvers konar tengslum við Iðntæknistofnun Íslands. Byggðastofnun, jafngóð og hún er, er fyrst og fremst fjármálastofnun, en Iðntæknistofnun er þjónustustofnun fyrir atvinnulífið og þjónusta Iðntæknistofnunar nær til fleiri greina en iðnaðarins eingöngu. Ég skil það hins vegar vel að hv. þm. vilji útvíkka þessa starfsemi, einkum og sér í lagi þegar tekið er tillit til þess að iðnráðgjafar eru ekki starfandi alls staðar á landinu og það kann að vera heppilegra að ráðgjafar, atvinnuráðgjafar, hafi víðtækara svið en að vera eingöngu iðnráðgjafar. Það má benda á t.d. Vestfirði í því sambandi.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda og þeim þingmönnum sem hér hafa talað áhuga þeirra á málinu. Það eru nokkur atriði sem ég vil ítreka, einkum vegna þess sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda. Í fyrsta lagi fer því víðs fjarri að þessi tillaga um breytingar á fyrirkomulagi iðnráðgjafar sé hugsuð til að draga úr frumkvæði heimamanna. Þvert á móti er hún hugsuð til þess að efla slíkt frumkvæði og styðja það betur með gangvirkri starfsemi með Byggðastofnun. Í öðru lagi varðandi fjárveitingar til þessarar ráðgjafar tek ég undir það, sem fram hefur komið í máli þeirra sem hér hafa talað, að að veita þarf sérstaklega fé til hennar. Og það verður gert áfram en ekki sem hluti af hinum almennu framlögum til Byggðastofnunar, samkvæmt mínum tillögum. Ég tek undir það með hv. 1. þm. Vestf. að þetta fellur mjög vel að þeim hugmyndum sem uppi eru um að Byggðastofnun setji upp útibú úti um land og reyndar tel ég að það geti þá fallið saman við það sem kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda, að hann sæi fyrir sér atvinnuþróunarstofur í landshlutum. Þetta tvennt á að fella saman að mínu áliti. Reyndar er það svo að Iðnþróunarfélag Eyjafjarðar er í sambýli við útibú Byggðastofnunar á Akureyri og það er ekki síst sú jákvæða reynsla sem fengist hefur af starfsemi Iðnþróunarfélags Eyjafjarðar og iðnráðgjafa sem þar starfa, sem er undirrót þeirrar tillögu sem ég hef flutt, en ég ítreka að tillagan er enn til athugunar og ýmislegt sem fram hefur komið í þessum umræðum og kann að koma fram síðar getur gert hana enn betri. Ég tek undir með hv. 1. þm. Reykv. að tengslin við Iðntæknistofnun eru mikilvæg. En það þarf líka að huga að tengslum við aðrar rannsóknastofnanir atvinnuveganna. Ég sé fyrir mér að í fyllingu tímans megi færa búnaðarráðunautana inn í þessa atvinnumálaráðgjöf til þess að skapa starfsumhverfi eins og hv. fyrirspyrjandi ber mjög fyrir brjósti og fá þannig fleiri en einn starfsmann á stað sem styðja þá hver annan. Kannski verður hægt að koma þessu á í atvinnuþróunarstofum úti um land.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að vekja athygli á því sem kom fram í síðustu orðum hæstv. viðskrh. þar sem hann gat þess að það væri áform núv. ríkisstjórnar að leggja niður búnaðarsamböndin og Búnaðarfélag Íslands. Þetta eru ákaflega mikilvægar upplýsingar í þessari umræðu. Það var satt að segja hreint út talað því að þetta er það sem kemur fram í fjárlagafrv. Ég leyfi mér að vekja athygli Alþingis, reyndar allrar þjóðarinnar, á þeirri mikilvægu stefnuboðun sem hér hefur verið látin ganga út af hendi ríkisstjórnarinnar.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég eftirlæt hæstv. ráðherrum að svara þeirri túlkun sem hér kom fram frá hv. 4. þm. Austurl., en kjarninn í því máli sem hér hefur verið til umræðu finnst mér vera sá að það þarf að marka skýrari stefnu en fyrir liggur af hálfu Alþingis varðandi atvinnuráðgjöf í landinu og tryggja fjárveitingar af hálfu ríkisins til að örva þá starfsemi til stuðnings við frumkvæði á hinum einstökum svæðum. Ég held að það megi alls ekki líta á þessi mál þeim augum að ríkið geti leyft sér að draga við sig í þessum efnum varðandi stuðning. Ég held að allar aðstæður bjóði að hann verði aukinn. Ég tel ekki vænlegt að tengja þetta í löggjöf við Byggðastofnun heldur eigi þarna að vera sérstök löggjöf um stuðning við atvinnuráðgjöf í landshlutunum og vil skoða þetta mál áframhaldandi út frá þeirri hugsun.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég ætlaði aðeins að gera það skýrt að það sem ég varpaði hér fram áðan um að fá betra samstarf í héraði hjá þeim sem vinna að eflingu og nýsköpun atvinnulífs út um land, t.d. að tengja starf búnaðarráðunautanna við atvinnuþróunarstofur í landshlutum, er að sjálfsögðu ekki bein tillaga um breytingar á því fyrirkomulagi sem nú ríkir á þessu sviði heldur ábending um hvernig nýta mætti þessa starfskrafta betur en nú er gert. Ég er sannfærður um að það er hægt. Túlkun hv. 4. þm. Austurl. styðst ekki við neitt af því sem hér hefur verið sagt.

Fyrirspyrjandi (Friðjón Þórðarson) Virðulegi forseti. Á þskj. 28 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um Bjargráðasjóð. Fyrstu lög um Bjargráðasjóð Íslands voru nr. 45 frá 1913. Þar segir í 1. gr. að stofna skuli allsherjarsjóð fyrir alla landsmenn til hjálpar í hallæri eða til að afstýra því. Þá var iðgjaldið til sjóðsins 25 aurar á hvern landsmann, en á móti áttu að koma 25 aurar úr landssjóði. Síðan hafa þessi lög verið endurskoðuð og í gildi hafa verið lög um þetta efni frá 1950, 1961, 1967 og núgildandi lög um Bjargráðasjóð eru nr. 51 frá 1972. Nú eru að vísu breytt viðhorf þar sem við höfum einnig löggjöf um viðlagatryggingu nr. 88 frá 1982 þar sem segir að setja skuli á fót stofnun er hafi það hlutverk að tryggja gegn tjóni af völdum náttúruhamfara. Það eru þó einungis vissar tegundir náttúruhamfara sem þar koma til greina, skv. 4. gr. eldgos, jarðskjálftar, skriðuföll, snjóflóð og vatnsflóð. Á fskj. með stefnuræðu forsrh. frá því í október 1987 stóð að í vændum væri frv. til laga um Bjargráðasjóð frá landbrn., en á hinn bóginn er ekki neitt slíkt að finna í fskj. með stefnuræðu forsrh. frá því í nóvember 1988. Ég hef því leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp.: ,,Hvað miðar endurskoðun lagaákvæða um Bjargráðasjóð og hverjar eru hugmyndir ráðherra og ríkisstjórnar um framtíðarhlutverk hans?``

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Það er rétt að taka fram í upphafi að málefni Bjargráðasjóðs heyra undir félmrn. og það er nokkur skýring á hvers vegna breytingar á lögum um Bjargráðasjóð er ekki að finna á listum frá landbrn. Það er hins vegar svo að mestur hluti núverandi starfsemi Bjargráðasjóðs fellur undir málefni landbúnaðarins sem slíks og því er ekki nema eðlilegt að svarað sé hér þessari fsp. Í fyrsta lagi er það svo, eins og hér var reyndar vikið að hjá hv. fyrirspyrjanda, að Bjargráðasjóður var stofnaður með lögum frá 10. nóv. 1913 til hjálpar í hallæri eða til að afstýra því og hallæri þannig skilgreint að það væri ef sveitarfélög yrðu svo illa stödd að þau megnuðu ekki af eigin rammleik að forða mönnum og skepnum frá harðrétti eða felli. Síðan hafa verið gerðar nokkrar breytingar á lögum sjóðsins, 1967, og 23. mars árið 1982 skipaði þáv. félmrh. nefnd til að athuga eftirfarandi atriði: Hvernig tryggja megi Bjargráðasjóði fjármagn, hvort eitthvað af þeim verkefnum sem Bjargráðasjóður hefur sinnt samkvæmt þágildandi lögum geti fallið að verkefnum Viðlagatryggingar og hvort hagkvæmt gæti verið að taka upp sérstakt tryggingakerfi fyrir landbúnaðinn í framtíðinni er tæki þá við stærstu verkefnum Bjargráðasjóðs. Þessi nefnd skilaði áliti 23. febr. 1984, en skilaði ekki tillögum í formi lagafrv. Síðan var enn skipuð nefnd af félmrh. 15. apríl 1985 til að endurskoða lög um Bjargráðasjóð og sú nefnd tók í meginatriðum undir í áliti sínu nefndarálitið frá 1982 og er það á þá leið að með breytingum á lögum um Viðlagatryggingu sé í raun og veru hægt að færa öll verkefni hinnar almennu deildar Bjargráðasjóðs þar undir þannig að eftir stæðu eingöngu þau verkefni sem verið hafa hjá búnaðardeild sjóðsins og þá kæmi til álita að setja sérstök lög um þá starfsemi. Síðan hefur í raun og veru ekkert frekar gerst í þessu máli nema það, eins og hér var áðan að vikið, að það hefur verið á dagskrá að breyta þessum lögum. Aðalfundur Stéttarsambands bænda og bændasamtökin hafa nokkuð um þetta fjallað og lagt áherslu á að tryggingamálefni í landbúnaði í heild sinni yrðu tekin til skoðunar og reynt yrði að samræma tryggingaskilmála fyrir hefðbundinn búskap þannig að tryggingamál landbúnaðarins gætu orðið með sambærilegum hætti og annarra atvinnugreina. Eftir sem áður gætu staðið út af ákveðin verkefni, svo sem tjón af völdum grasbrests og óþurrka og uppskerubrests sem ekki yrði með auðveldum hætti komið inn í almenna tryggingaskilmála atvinnugreinarinnar og þyrfti þá að skoða sérstaklega hvort eftir sem áður væri þörf fyrir sérstakan viðlagasjóð í því skyni. Ég tel sem sagt af framansögðu augljóst að það er þörf á því að vinna að þessu máli og ég mun ræða það við félmrh., sem lögformlega fer með málefni Bjargráðasjóðs, á næstunni og vona að þetta svari í einhverju fsp. hv. þm.

Fyrirspyrjandi (Friðjón Þórðarson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. svarið. Ég vissi að hann mundi ekki telja eftir sér að svara mér. Hitt er svo hverju orði sannara, sem hann benti á, að málefni Bjargráðasjóðs eru dálítið á reiki milli þessara tveggja ráðuneyta, landbrn. og félmrn., og þarf að skýra þær línur. En það breytir ekki því að í fskj. með stefnuræðu forsrh. nú er hvergi minnst á Bjargráðasjóð, hvorki undir félmrn. né landbrn. Auðvitað geta menn nú á tímum keypt sér tryggingar fyrir ýmsu, en þó ekki öllu. Það er mitt álit að Bjargráðasjóður hafi enn miklu hlutverki að gegna. En það er alls ekki einfalt mál hvernig á að skipa þeim málum eins og hæstv. ráðherra vék að. Þess vegna kemur mér það svolítið einkennilega fyrir sjónir þegar ofan á þetta bætist að í fjárlagafrv. fyrir árið 1989 á bls. 219 er hið hvimleiða ákvæði sem ég vil leyfa mér að kalla svo: ,,Þrátt fyrir ákvæði laga nr. 51 frá 1972 um Bjargráðasjóð, sbr. lög nr. 57/1980, skal framlag til sjóðsins falla niður.`` Sams konar ákvæði var í fjárlagafrv. fyrir árið 1988, að mig minnir á bls. 221. Þetta er heldur leiðinlegt ákvæði og raunverulega andstætt öllum góðum siðum. Loks má geta þess að eftir því sem mér hefur verið tjáð liggja 130 erindi fyrir stjórn Bjargráðasjóðs á morgun. Og við skulum minnast þess að þegar á þjóðveldisöld stóðu Íslendingar fremstir þjóða á sviði tryggingaréttar, þ.e. þeir fylgdu mjög merkilegum reglum til bjargræðis þeim sem varð fyrir óvæntu, tilfinnanlegu tjóni. Við ættum að sjá sóma okkar í því nútímamenn að halda í horfinu hvað þetta varðar.

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) Virðulegi forseti. Í októbermánuði 1987 gaf þáv. ríkisstjórn út yfirlýsingu um ráðstafanir í efnahagsmálum. Þar var m.a. svofellt ákvæði, með leyfi forseta: ,,Einstaklingum og fyrirtækjum verður heimilað að eignast erlend verðbréf. Heimildir íslenskra fyrirtækja til að fjárfesta í atvinnurekstri erlendis og styrkja þannig viðskiptastöðu sína verða rýmkaðar. Íslendingum verður heimilað að kaupa skuldabréf ríkisins og annarra íslenskra aðila sem til sölu eru á verðbréfamörkuðum erlendis. Þá verða opnaðar heimildir til kaupa á öðrum tryggðum verðbréfum.`` Nú eru liðnir rúmir 13 mánuðir frá því að þetta áform var tilkynnt. Mér finnst ástæða til þess að grennslast fyrir um það hjá hæstv. viðskrh. hvað líði framkvæmd þessara fyrirætlana, ekki síst hvort nokkur breyting hefur orðið á afstöðu ríkisstjórnarinnar með tilkomu Alþb. í ríkisstjórn. Fsp. er svofelld: ,,Hvað líður undirbúningi að því að heimila innlendum aðilum kaup á erlendum verðbréfum? Hyggst ráðherra áfram beita sér fyrir því að heimildir íslenskra fyrirtækja til að fjárfesta í atvinnurekstri erlendis og styrkja þannig viðskiptastöðu sína verði rýmkaðar eins og segir í yfirlýsingu fyrri ríkisstjórnar frá 12. okt. 1987?``

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Í samráði við Seðlabankann hefur viðskrn. undirbúið drög að reglum um heimildir fyrir innlenda aðila til að kaupa og eiga erlend verðbréf. Ég stefni að því að slíkar reglur verði settar eftir að frv. til l. um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði hefur verið afgreitt hér á Alþingi. Ég tel eðlilegt að reglur um þetta efni bíði þess að slík lög hafi verið sett til þess að tryggja öryggi í þessum viðskiptum. Það er reyndar tillaga þeirra aðila sem um þetta mál hafa fjallað, Seðlabankans og annarra, m.a. aðila að verðbréfaþinginu, að þessi háttur verði á hafður. En í þeim reglugerðardrögum sem fyrir liggja er hér lagt til að viðskipti með erlend markaðsverðbréf fari fram með aðstoð og milligöngu þeirra sem eiga aðild að Verðbréfaþingi Íslands. Það er fyrirhugað að heimila einstaklingum og fyrirtækjum að kaupa og eiga verðbréf útgefin af ríkissjóði Íslands í erlendum gjaldeyri og af öðrum innlendum aðilum og sem skráð eru á opinberum markaði erlendis. Þá yrði þingaðilunum líka heimilað að reka verðbréfasjóði með kaupum á slíkum bréfum. Auk þess næði heimildin til þess að reka verðbréfasjóði með markaðsverðbréf sem útgefin eru af ríkissjóðum eða með sjálfskuldarábyrgð OECD-ríkja og reyndar einnig alþjóðastofnana sem skráð eru á opinberum verðbréfamarkaði og einnig hlutdeildarskírteini þeirra verðbréfasjóða sem skráð eru á opinberum verðbréfamarkaði erlendis. Seðlabankinn gæti samkvæmt þessum drögum líka heimilað íslenskum fyrirtækjum að kaupa erlend hlutabréf sem út eru gefin af erlendum fyrirtækjum og eru skráð á opinberum verðbréfamarkaði erlendis í þeim tilgangi, eins og kom fram í fsp., að styrkja viðskiptastöðu íslenskra fyrirtækja á erlendum markaði. Í þessum reglum eru svo frekari ákvæði um endursölu bréfanna í gegnum þingaðila, um yfirfærslur á gjaldeyri í gegnum viðskiptabanka eða sparisjóði og svo er skilaskylda á innlausnarvirði slíkra bréfa samkvæmt sérstökum reglum nema ráðstöfunin fari fram á innlausnarandvirðinu til annarra lögheimilaðra gjaldeyrisviðskipta innan tilskilins frests. Ég mun láta kynna þessi drög að reglum í hv. fjh.- og viðskn. Nd. sem nú fjallar um verðbréfafrv. Þessar breytingar eru mikilvægar því að þær stefna að því að auka frjálsræði til fjármagnshreyfinga milli ríkja í Evrópu á næstu árum. Það stefnir í þá átt að laga íslenskar viðskiptareglur að því sem almennt tíðkast í okkar nágranna- og viðskiptalöndum. Ég bendi líka á að það er nauðsynlegt að setja reglur um viðskipti í hina áttina, þ.e. viðskipti erlendra aðila með íslensk verðbréf, þótt fsp. væri ekki um það. En ég vona að þetta hafi svarað henni eins og hún var fram borin.

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir skýr og greið svör og vil sérstaklega fagna því að á þetta mál virðist vera kominn góður skriður og að aðild Alþb. að núv. ríkisstjórn virðist ekki ætla að koma í veg fyrir að þetta framfaraspor verði stigið. Hins vegar tel ég ekki einsýnt að þurft hefði að bíða eftir þeim lögum sem hæstv. ráðherra nefndi til þess að setja þessar reglur, enda var það ekki hugmyndin þegar áformin voru tilkynnt fyrir 13 mánuðum, þar sem þau voru tilkynnt sem sjálfstæð ráðstöfun án tengsla við þetta frv. En úr því sem komið er fagna ég því að þetta mál er á góðum skriði, og án þess að vilja fara út í umræður um þau einstöku atriði sem ráðherra nefndi, þá treysti ég því að að þessu máli verði þannig staðið að upphafleg markmið í áformunum frá því í október 1987 náist.

Fyrirspyrjandi (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Þær fréttir hafa flogið um að tilhögun á greiðslum til sauðfjárbænda hafi á þessu hausti verið með öðrum hætti heldur en að undanförnu. Það hefur líka heyrst að fyrir því væru hvorki lög né reglur hvernig haga á þeim greiðslum með ákveðnum og skýrum hætti. Úr þessu vildi ég fá skorið með þeirri fsp. sem ég mæli hér fyrir. Í 29. gr. búvörulaganna er kveðið skýrt á um að Framleiðsluráði landbúnaðarins beri að setja reglur um þessa greiðslutilhögun og þar sem það liggur fyrir, m.a. sem skýring frá þeim sem kaupa frá bændum þessar afurðir, að þessar reglur eru ekki fyrir hendi vildi ég fá staðfestingu á því hér á Alþingi frá landbrh. hverjar þessar reglur væru. Auðvelt er síðan að rekja málið í framhaldi af því, þ.e. þegar fyrir liggur hverjar reglurnar eru. Þá er spurningin: Er þeim framfylgt? Er farið eftir lögum í þessum efnum eða eru lög brotin á bændum landsins sem stunda þessa búgrein? Vonandi verður það ekki niðurstaðan í svari hæstv. landbrh. og fjarri því er að ég ætli það hans vilja, en ef svarið verður á þann veg er alveg nauðsynlegt að fá það upplýst hvaða viðbrögð ríkisstjórnin ætlar að hafa uppi til að tryggja að ekki séu brotin lög eða réttur á sauðfjárbændum í þessum efnum.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Spurt er að því hvaða reglur gildi um greiðslur til sauðfjárbænda skv. 29. gr. búvörulaga. Því er til að svara að í þessu efni hafa þær reglur verið viðhafðar sl. ár að miðað er við að 3 / 4 hlutar framleiðsluverðsins kæmu til útborgunar á tilsettum dagsetningum sbr. ákvæði búvörulaganna. Það er ljóst að þær reglur hafa m.a. verið lagðar til grundvallar útreikninga á vaxtagjaldi. Við þá útreikninga hefur verið miðað þegar vaxtagjald hefur verið reiknað að sláturleyfishafar greiddu 3 / 4 hluta afurðaverðs sauðfjárins til innleggjenda 15. okt. Svarið er því að þetta eru þær reglur sem notaðar hafa verið og settar eru af Framleiðsluráði landbúnaðarins og á öllum sláturleyfishöfum að vera það ljóst að þetta eru þær verklagsreglur sem Framleiðsluráð miðar við. Í öðru lagi er spurt hvort greiðslur hafi verið í samræmi við þessar reglur, og ég endurtek og undirstrika orðið reglur. Því er til að svara að því miður hafa verið einhver brögð að því öll þau ár sem búvörulögin hafa verið í gildi að greiðslur hafi ekki alls staðar verið með þeim hætti. Greiðslurnar hafa verið eitthvað mismunandi en aðalatriðið er þó að lögin eru ótvíræð hvað varðar það atriði að uppgjör skuli hafa farið fram fyrir 15. des. Það hefur heyrst meira um það á þessu hausti en undanfarin haust að greiðslur hafa ekki verið samkvæmt reglum Framleiðsluráðs, þ.e. að 3 / 4 hlutar hafi verið greiddir á fyrsta gjalddaga. Afurðastöðvar hafa í því sambandi borið við óvenju erfiðri stöðu vegna taprekstrar undanfarinna ára sem og ónógri fyrirgreiðslu viðskiptabanka. Við í landbrn. höfum rætt við viðskiptabankana um þetta mál og ég vænti þess að niðurstaða komi allra næstu daga, þegar birgðastaðan um síðustu mánaðamót verður ljós, frá þeim þremur bönkum sem aðallega veita afurðalánafyrirgreiðslu til landbúnaðarins. Í framhaldi af því vænti ég að ljóst verði að afurðalánafyrirgreiðslan frá bönkunum og ríkinu verði með sambærilegum hlutföllum og hún hefur verið undanfarin haust. Ég vil í þessu sambandi einnig minna á að í stjórnarsáttmálanum eru ákvæði um endurskoðun afurðalánaviðskipta í heild sinni og mér er kunnugt um að í því máli hefjist vinna á allra næstu dögum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Og ég tel að skoða og endurskoða beri reglur um greiðslur til bænda í samhengi við þá endurskoðun á afurðalánaviðskiptunum sem nauðsynlegt er að fari fram. Í þriðja lagi er spurt: Ætlar ríkisstjórnin að beita sér fyrir því að ekki sé brotinn réttur á sauðfjárbændum í þessum efnum og þá með hvaða móti? Sé svo að réttur sé brotinn á bændum, sem ég vil nú ekki fullyrða á þessu stigi málsins eða taka svo djúpt í árinni, mun ríkisstjórnin að sjálfsögðu beita sér fyrir því og reyna að stuðla að því að þegnar hennar á þessu sviði eins og á öðrum verði ekki órétti beittir. En ég geri skýran greinarmun annars vegar á þeim verklagsreglum sem reynt hefur verið að styðjast við og hins vegar ákvæðum laganna, og það væri auðvitað sýnu alvarlegri hlutur ef ákvæði laganna væru ekki að fullu virt í þessu sambandi heldur en að einhverjar breytingar séu á inngreiðslum miðað við dagsetningar, sem byggjast fyrst og fremst á verklagsreglum og þeim reglum sem Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur haft til viðmiðunar. En það verður að sjálfsögðu ekki að fullu ljóst fyrr en í lok ársins þegar málin verða gerð upp hvernig greiðslum hefur verið háttað í öllum tilfellum.

Fyrirspyrjandi (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svör hans sem voru afar mikilvæg, sérstaklega að því er lýtur að fyrri hluta ræðu hans þar sem hann sagði alveg með skýrum hætti að í gildi væru reglur sem settar eru og byggðar á ákvæðum 29. gr. búvörulaganna og þeim reglum hefði verið fylgt m.a. með tilliti til vaxtaútreikninga. Það kom líka alveg ótvírætt fram í svari ráðherrans, þó að hann væri með nokkrar slaufur í kringum það, að þessum reglum hefur ekki verið fylgt og að því leyti hafa lög verið brotin á bændum. Hann staðfesti líka að ríkisstjórnin ætlaði ekki að bregðast við og sjá til þess, eftir að málið hefur nú verið upplýst með þessum hætti, að bændur fái hlut sinn eins og þeim ber. Það verður ekki skilið öðruvísi af orðum ráðherrans en að draga eigi það fram í miðjan desember að láta slíkt uppgjör fara fram. Í því tilefni þá vil ég spyrja ráðherrann, m.a. með tilliti til þeirrar umsagnar sem fyrir liggur frá hendi þriggja þekktra lögmanna um réttindi bænda á grundvelli 29. gr. búvörulaganna, hvort séð verði til þess að bændur fái þær vaxtagreiðslur sem þeim ber vegna þess að þeir hafa ekki fengið útborgun á afurðum sínum svo sem lögin kveða á um. Hvort þeir fái þá til viðbótar við afurðaverðið, sem þeim verður þá væntanlega afhent 15. des. ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, vexti fyrir þann drátt sem þeir hafa orðið fyrir vegna þess að lögunum hefur ekki verið framfylgt.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég vil nú hvetja hv. fyrirspyrjanda til að hlaupa ekki um of til túlkana, mér fannst reyndar nokkuð bera á því hér áðan í umræðum um aðra fsp. að hv. fyrirspyrjandi var þá nokkuð fljótur til að draga víðtækar ályktanir og túlka með mjög víðtækum hætti svör sem gefin eru. 

Við hvern og einn.

Við þá hvern og einn, hv. framíkallandi. Og í þriðja lagi er auðvitað flókið mál að fá það upp hvernig greiðslum er háttað hjá hverjum einasta aðila í landinu og þess er varla að vænta að menn geti staðið hér og fullyrt mikið um það, nema þá að hv. fyrirspyrjandi geti dregið fram afrit af reikningum sem sýni hvernig inngreiðslur hafi verið hjá einstökum sláturleyfishöfum. Við höfum ekki treyst okkur til að kveða upp úr um slíka hluti á þessu stigi málsins. Það hafa hins vegar borist fréttir af því að greiðslur hafi ekki verið með þeim hætti sem reglur Framleiðsluráðs landbúnaðarins, sem reyndar voru mótaðar á fundi í ráðinu þegar í októbermánuði 1985, mæla fyrir um, þ.e. að frumgreiðsla skv. 1. tölul. skuli vera 75% haustgrundvallarverðs. Hins vegar verða þær upplýsingar, ef þær koma, að sjálfsögðu teknar til athugunar af okkar hálfu ef mikill misbrestur hefur orðið á greiðslum án þess að um það væri samið við einstaka framleiðendur. Það er auðvitað sjálfsagt mál og leiðir af sjálfu sér að það munum við skoða sem og annað er lýtur að framkvæmd þessara laga og undir ráðuneytið heyra.

Fyrirspyrjandi (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Ég hlýt að taka það skýrt fram að áhyggjuefni er að hæstv. landbrh. ber fyrir sig, í svari um það hvort brotið hafi verið á bændum í sambandi við afurðagreiðslur, fréttir en leitar ekki eftir því að fá staðfestingu á því hvernig þessum málum sé háttað. Það hlýtur að vera mikið áhyggjuefni og bændur landsins munu áreiðanlega taka eftir því hvernig svör eru gefin þegar mikilvægustu réttindamál þeirra eru til umræðu hér á Alþingi.

Fyrirspyrjandi (Guðni Ágústsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram fsp. í þremur liðum: ,,1. Hvaða áætlanir og reglur hafa verið í gildi um lagningu á þriggja fasa rafmagni um byggðir landsins?`` Ég tel mjög mikilvægt að gerðar séu áætlanir og settar reglur þar sem menn sitji við sama borð og viti hvað framtíðin ber í skauti sér í þessu efni. ,,2. Hverjar eru áætlanir um lagningu á þriggja fasa rafmagni næstu tvö árin, 1989 og 1990? 3. Hefur verið metin þörf atvinnulífsins á landsbyggðinni fyrir þriggja fasa rafmagn?`` Í þessari þriðju spurningu er spurt um þörf atvinnulífsins á landsbyggðinni fyrir þriggja fasa rafmagn. Þörfin snýst ekki aðeins um að koma þriggja fasa rafmagni á bændabýlin heldur snýst hún einnig um að koma af stað umfangsmikilli atvinnustarfsemi í byggðakjörnum, og reyndar einnig á bændabýlunum. Það ástand sem nú ríkir í rafmagnsmálum stendur nýrri atvinnuþróun fyrir þrifum víða um land. Menn eiga sér drauma um að koma ýmsu á fót en þetta rafmagnsástand torveldar málið. Enn aðrir hafa komið ýmsu í gang í atvinnulífinu við einfasa rafmagn og búa því við erfiða samkeppnisaðstöðu og mun dýrari og óhagkvæmari rekstur. Sveitarfélögin hafa víða um land reynt að mæta minnkandi landbúnaðarframleiðslu með því að stuðla að kjarnamyndun í sveitarfélaginu þar sem þjónusta er rekin og ýtt undir ný verkefni á mörgum sviðum. Verkefnin eru á sviði iðnaðar, úrvinnslu, fiskeldis og hvers konar þjónustustarfsemi. Hér búa menn, ekki síst bændur og þessi nýi vaxtarbroddur atvinnulífsins, við þá aðstöðu að verða að notast við einfasa rafmótora sem eru sérsmíðaðir því slíkir mótorar eru vart lengur framleiddir í heiminum, nema þá helst í Kína og hygg ég að þaðan séu slíkir mótorar keyptir hingað. Hér verða menn að leggja í mikinn aukakostnað, t.d. við hina öflugu súgþurrkunarmótora, og margvíslega tækni með miklum þéttaútbúnaði. Þessir einfasa mótorar eru rafmagnsfrekir ekki síst í starti, viðkvæmir fyrir spennufalli, helmingi dýrari í innkaupum og að auki viðhaldsfrekir. Það eru sveitabýlin og byggðakjarnarnir sem þurfa á því að halda að hér verði brugðist við með miklum krafti. Þetta ástand stendur ungu og dugmiklu fólki í atvinnurekstri fyrir þrifum, eins og ég hef greint frá. Þetta ástand gerir það að verkum að atvinnurekstur víða í dreifbýlinu situr skör lægra. Nú er það svo að þriggja fasa rafmagn liggur víða í gegnum sveitarfélögin þannig að það sýnist tiltölulega auðvelt að gera átak án þess að um stórkostlegan kostnað sé að ræða.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr þriggja spurninga varðandi þriggja fasa raflagnir um byggðir landsins. Fyrsta spurningin er um áætlanir og reglur sem í gildi hafa verið varðandi lagningu þriggja fasa raflína út um land. Það er frá því að segja að árið 1979 samþykkti orkuráð að leggja til við iðnrh. að á næstu átta árum þar eftir skyldi gera átak til þess að styrkja dreifikerfi fyrir raforku í strjálbýli. Þetta átak skyldi miðast við það að um 65% af dreifikerfinu yrði þriggja fasa en með því móti hefði kerfið nægilega flutningsgetu fyrir áætlað framtíðarálag. Verkfræðistofan Rafhönnun gerði áætlun um kostnað og var hann talinn svara til rúmlega tveggja milljarða kr. á núverandi verðlagi. Orkuráð lagði til að þessar framkvæmdir yrðu fjármagnaðar með óafturkræfum framlögum úr ríkissjóði. Það er skemmst frá því að segja að samþykkt var að fara að tillögu orkuráðs en þrátt fyrir þetta er nú að átta árum liðnum ekki búið að verja nema 650 millj. kr. til þessa verkefnis, eða um 32% af áætluðum fjárveitingum. Áætlun Rafhönnunar um gerð nýrra þriggja fasa lína hefur verið fylgt, en breytingar á eldri línum eru enn langt á eftir áætlun og hefur nú um 300 km af samanlagt 2400 km af eldri raflínum verið breytt úr einfösun í þrífösun, þannig að þar hefur aðeins verið breytt broti af því sem áformað var. Í öðru lagi spyr fyrirspyrjandi hvaða áætlanir séu um þrífösun lína á næstu árum. Því verð ég að svara þannig að því getur enginn maður svarað án þess að hafa fjárveitingarnar fyrir næstu tvö ár á reiðum höndum. Ég vil nefna það að í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir þinginu, er gert ráð fyrir 40 millj. kr. framlagi til sérstakrar styrkingar á flutningsgetu raflína í strjálbýli og mun áformað að helmingur þeirrar fjárhæðar fari til þrífösunar en hinn helmingurinn til þess að styrkja raflínurnar á annan hátt. Ég get upplýst það að meðalkostnaður við þrífösun er talinn vera um 600 þús. kr. á km og þessar 20 millj. duga því í 33 km af raflínu en á orkuveitusvæði RARIK eru nú 2130 km eftir af einfasa línum. Hér er því ekki um stórt skref að ræða í þessu mikla verkefni og auðvitað verða ekki gerð þarna stór átök nema með verulegum fjárveitingum, og ég tel nú enga möguleika á að fá svo mikið fé til þessa verks. Ég vil taka það fram að það er tæpast þörf á því að þrífasa allar þessar línur í bráð, en verkið mætti vissulega ganga hraðar en hingað til. Það er auðvitað ljóst að tímamörk átta ára áætlunarinnar frá 1979 hafa alls ekki staðist, en nú er það tímabil senn liðið. Ætli markið hafi ekki verið sett fullhátt miðað við fjárhagsgetuna? Þá kem ég að þriðju spurningu hv. fyrirspyrjanda og hún er um það hvort metin hafi verið þörf atvinnulífsins á landsbyggðinni fyrir þriggja fasa línur. Mér virðist að það hafi ekki verið gert, en auðvitað er það ljóst að með aukinni notkun á stórum rafhreyflum fer þörfin fyrir þrífösun vaxandi. Mér virðist reyndar að 65%-markið, sem sett var í þessa átta ára áætlun, hafi ekki stuðst við neina skýrt skilgreinda viðmiðun eða röksemdir. Sú áætlun var því að mínu áliti næsta ómarkviss. Ég tel ástæðu til að taka þessa áætlun frá 1979 til endurskoðunar og að þörfin fyrir þriggja fasa raflínur verði í því sambandi metin að nýju. Rafmagnsveitur ríkisins hafa reyndar óskað eftir því við orkuráð að unnin verði ný slík áætlun í samvinnu orkuráðs, Rafmagnsveitnanna, Orkubús Vestfjarða og annarra aðila sem hlut kynnu að eiga að þessu máli. Ég hef tekið undir þessa ósk og tel að í nýrri áætlun þurfi að meta kostnað og ávinning í heild af þrífösun einstakra lína. Ávinningurinn sem af slíkri styrkingu á línunum fæst verður að vera meiri en kostnaðurinn, hvort sem hann fellur einkaaðilum eða opinberum aðilum í skaut. Ég er hræddur um að þessa hafi ekki verið gætt þegar 65%-markið var sett.

Fyrirspyrjandi (Guðni Ágústsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Við hann er ekki að sakast þó að þessi áætlun sem gerð var hafi ekki staðist. En ég fagna því sem fram kom í ræðu hans um að hann muni beita sér fyrir því að taka þessi mál til endurskoðunar, ekki síst þriðju spurningu mína um að þörf atvinnulífsins á landsbyggðinni verði metin út frá því hver kostnaður er og ávinningur. Ég tel að hér sé mjög mikilvægt mál á ferðinni og mikilvægt að það verði mótað af festu og leitað leiða til að fjármagna það, ekki síst að mörg sveitarfélögin fái í svokallaða byggðakjarna þrífasa rafmagn til að mæta nýrri þróun í atvinnulífinu. Ég treysti ráðherra til að beita sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar að þetta þarfa mál byggðanna á Íslandi verði tekið föstum tökum á næstu árum.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 47, 45. mál þingsins, legg ég fram fsp. til hæstv. menntmrh. um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna. Fyrirspurnin er í þremur liðum og er á þessa leið: ,,1. Hyggst menntmrh. fella úr gildi breytingar á reglugerð nr. 578/1982, um námslán og námsstyrki, sem gerðar voru 3. jan. og 2. apríl 1986, þannig að þau ákvæði, sem áður giltu um framfærslukostnað, gildi að nýju? 2. Ef svo er, hvenær mega námsmenn eiga von á að þær breytingar komi til framkvæmda? 3. Telur menntmrh. að breytingar þær, sem gerðar voru á reglugerðum um Lánasjóðinn á árinu 1986, standist gagnvart lögum?`` Það er ekki að ástæðulausu að fsp. þessi er lögð fram því að nú hefur sest í stól menntmrh. fyrrv. formaður Alþb. og í sæti fjmrh. núv. formaður Alþb., en Alþb. gaf námsmönnum loforð um það að skerðing sú, sem Sverrir Hermannsson stóð fyrir á árinu 1986, skyldi leiðrétt um leið og Alþb. kæmist í ríkisstjórn. Raunar sögðu hinir háu herrar í Alþb. að skilyrði stjórnarsamstarfs yrði að lögunum um námslán og námsstyrki yrði framfylgt. Eigi verður séð á fjárlagafrv. hæstv. fjmrh. að ætlunin sé að leiðrétta þessa skerðingu. Það er ekki nema von að maður spyrji í hverju efndirnar eigi að koma fram. Eða eiga efndirnar kannski ekki að koma fram? Voru yfirlýsingar bara gefnar til að slá ryki í augu námsmanna? Á þinginu 1986 og aftur á þinginu 1987 þegar Alþb. var í stjórnarandstöðu lögðu nokkrir þm. flokksins, þar á meðal hæstv. menntmrh. og hæstv. landbrh., fram till. til þál. sem er á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh. að fella úr gildi breytingar á reglugerð nr. 578/1982, um námslán og námsstyrki, sem gerðar voru 3. jan. og 2. apríl 1986, þannig að þau ákvæði, sem áður giltu um útreikning á framfærslukostnaði námsmanna, taki gildi að nýju.`` Þessi ályktun er samhljóða fyrsta lið fsp. minnar. En þeir bættu við: ,,Jafnframt felur Alþingi ríkisstjórninni að gera ráðstafanir með aukafjárveitingum og lántökum til að tryggja eðlilega framkvæmd laga nr. 72/1982, um námslán og námsstyrki, út árið sem er að líða.`` Þannig hljóðaði sú tillaga. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um kjör námsmanna. Þau eru þingheimi kunnug.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Hæstv. forseti. Fsp. er á þessa leið: Í fyrsta lagi: ,,Hyggst menntmrh. fella úr gildi breytingar á reglugerð nr. 578/1982, um námslán og námsstyrki, sem gerðar voru 3. jan. og 2. apríl 1986, þannig að þau ákvæði, sem áður giltu um framfærslukostnað, gildi að nýju?`` Svarið er þetta: Ég mun gefa út nýja reglugerð um úthlutunarreglur úr Lánasjóði ísl. námsmanna að höfðu samráði við alla hlutaðeigandi aðila. Í öðru lagi er spurt: ,,Ef svo er, hvenær mega námsmenn eiga von á að þær breytingar komi til framkvæmda?`` Svarið er þetta: Ákvörðun um tímasetningu hefur ekki verið tekin, en ætlunin er að hluti þessarar breytingar komi til framkvæmda á þessu skólaári og að annað skref í rétta átt verði stigið í haust. Í þriðja lagi er spurt: ,,Telur menntmrh. að breytingar þær, sem gerðar voru á reglugerðum um Lánasjóðinn árið 1986, standist gagnvart lögum?`` Ég tel, eins og hef lengi talið, að það sé fullkomið álitamál og er með það í sérstakri athugun. Varðandi málið að öðru leyti vil ég segja þetta: Ráðuneytið hefur ákveðið að skipa vinnuhóp með fulltrúum námsmanna og fleiri aðila til þess að fara yfir úthlutunarreglur úr Lánasjóði ísl. námsmanna á grundvelli þeirra talna sem m.a. liggja fyrir í fjárlagafrv. fyrir árið 1989. Ég bendi á í þessu sambandi, virðulegi forseti, að kostnaður sá sem orðið hefur við breytingar á tekjuviðmiðun Lánasjóðsins, breytingar sem ákveðnar voru af forverum mínum, er hvorki meira né minna en 312 millj. kr. á ári, þ.e. breyting tekjuviðmiðunar hefur haft í för með sér útgjöld úr Lánasjóðnum sem nemur á fjórða hundrað millj. kr. á verðlagi fjárlagafrv. Í annan stað bendi ég á að fjárlagafrv. gerir ráð fyrir nokkurri hækkun til Lánasjóðsins, á ráðstöfunarfé hans frá því sem er á árinu 1988. Það er takmörkuð hækkun en samtals nemur sú hækkun og breytingin á tekjuviðmiðun u.þ.b. 400 millj. kr., þannig að það er ljóst að það er svigrúm til að koma til móts við þær áherslur, sem uppi hafa verið af hálfu námsmanna og m.a. okkar alþýðubandalagsmanna á undanförnum árum, um leiðréttingar frá þeirri reglugerð sem gefin var út og vitnað er til í fyrsta lið fsp. Ég bendi einnig hv. fyrirspyrjanda á það að frá því að þessar reglugerðir komu út stöndum við frammi fyrir þeim veruleika að mynduð hefur verið ný ríkisstjórn í landinu sem tekur við halla á ríkissjóði upp á 5000 millj. kr. Í öðru lagi bendi ég á þann veruleika, sem allir í landinu hljóta að verða að taka tillit til, að þjóðartekjur á mann á árunum 1988 og 1989 dragast talsvert mikið saman. Þetta tvennt þrengir svigrúm til endurbóta, en að þeim verður unnið með þeim hætti sem ég hef hér lýst, virðulegi forseti.

Friðrik Sophusson Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð vegna þess sem kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda, að Sverrir Hermannsson hafi gefið út reglugerð á sínum tíma, þá vil ég segja að það var gert í kjölfar þess að fjvn. samþykkti á sínum tíma að breyta reglum Lánasjóðsins. Það var á vitorði ríkisstjórnarinnar og þeirra flokka sem þá fóru með völd og það var á ábyrgð Framsfl. og Sjálfstfl. sem þetta var gert. Í framhaldi af því skipaði Sverrir Hermannsson nefnd til að ganga frá breytingum á lögum um Lánasjóðinn. Ég var formaður þeirrar nefndar. Í nefndinni sat enn fremur hv. þm. Finnur Ingólfsson. Tvívegis var skrifað undir --- ég endurtek: Tvívegis var skrifað undir nál. á grundvelli tillagna Finns Ingólfssonar. Tvívegis hlupu Finnur Ingólfsson og framsóknarmennirnir frá sínum tillögum þannig að ekkert varð úr því að breyta lögum og reglum um Lánasjóðinn sem nauðsynlegt var að gera þá. Þetta vildi ég að kæmi skýrlega fram við þessa umræðu. Ég vil jafnframt benda á að hæstv. utanrrh. lýsti því yfir hér um daginn að Lánasjóðurinn íslenski væri lúxussjóður á borð við þá allra bestu í heiminum og jafnvel betri. Undir það tók hæstv. fjmrh. Ég vil jafnframt benda á það, virðulegur forseti, að hæstv. núv. menntmrh. ætlar ekki að standa við þau orð sem hann gaf þegar hann var í stjórnarandstöðu. Fjárlagafrv. bendir ekki til þess þrátt fyrir orð hæstv. ráðherra. 

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann gaf við fsp. minni. Ég harma það mjög að ekki sé ætlunin að breyta strax lögunum í þá átt að afnám þeirrar skerðingar sem varð á árinu 1986 komi til framkvæmda strax, en fagna því að breytingar séu í vændum. Samkvæmt orðum hæstv. menntmrh. kemur fram að í vændum sé að breyta úthlutunarreglum sjóðsins. Þá gat ég ekki skilið orð hans á annan veg en þann að í stað þess að námsmenn reikni framfærslu sína út frá tekjum, þá eigi að jafna þetta þannig að hafi námsmenn tekjur yfir sumartímann, þá eigi þær að hafa veruleg áhrif á það hvað þeir fá mikið í námslán. Að öðru leyti vil ég taka undir það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. að skv. svari hæstv. menntmrh. er ekki ætlunin að efna það loforð sem hann gaf námsmönnum á sínum tíma.

Finnur Ingólfsson Virðulegi forseti. Örstutt athugasemd við orð hv. 1. þm. Reykv. hér áðan. Lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna frá 1982 eru samningur milli námsmanna og ríkisvaldsins frá þeim tíma. Það hefur hv. 1. þm. Reykv. margoft viðurkennt. Fyrrv. menntmrh., Sverrir Hermannsson, fór þess á leit við okkur hv. 1. þm. Reykv. ásamt fleiri mönnum að endurskoða lögin um námslán og námsstyrki. Eitt vandamál hefur skotið upp kollinum frá því að þessi samningur var gerður en það er að endurheimtuhlutfall sjóðsins er miklu lægra en áætlað var í upphafi.

Það var vitað þegar við störfuðum að málinu.

Það er rétt. Það var vitað þegar við störfuðum að málinu og þess vegna vorum við að vinna að því. Við vorum að leita leiða til að hækka endurheimtuhlutfallið úr 80--85% í yfir 90%. Við áttum að koma með tillögur um hækkun á þessu endurheimtuhlutfalli. Það gerðum við. Ég skrifaði undir það nál. Við sendum það til Sverris Hermannssonar menntmrh. Það var samkomulag um það að menntmrh. mundi síðan leita eftir samstöðu við námsmenn um málið. Það var síðan gert. Þegar námsmenn fóru að skoða hlutina kom í ljós að það var hægt að fara aðra leið sem kom betur við námsmenn en sú leið sem við lögðum til. Þá var ég þeirrar skoðunar að það væri rétt að sú leið yrði farin. Ég er þeirrar skoðunar að ef menn sjá 

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Aðeins eitt orð. Hv. síðasti ræðumaður sagði að 1. þm. Reykv. hefði komið svínslega fram við námsmenn. Það getur verið að það sé hans álit. Mitt álit er að það sé kominn tími til þess að menn átti sig á því að hv. 10. þm. Reykv. tók að sér fyrir hönd Framsfl. eftir að skertir höfðu verið fjármunir til Lánasjóðs ísl. námsmanna að semja nýtt lagafrv. Lagafrv. var byggt á hans eigin hugmyndum. Hann skrifaði undir nál., ekki einu sinni heldur tvisvar, og í seinna skiptið eftir að lagafrv. hafði verið borið undir námsmenn. Hann hljóp frá þessu í bæði skiptin og aðallega vegna kosningaskjálfta og prófkjörsupphlaups hjá honum sjálfum hér í Reykjavík. Hann má gjarnan kalla vinnu mína svínslega framkomu í garð námsmanna. Ég var einn þeirra sem sömdu lögin frá 1982, sat í þeirri nefnd. En eitt vil ég segja: Þessi framkoma hv. 10. þm. Reykv. lýsir best hugrekki og þori þeirra manna sem ekkert vilja við kannast, enga ábyrgð taka, en það er sú lýsing sem hægt er að gefa á flestum framsóknarþingmönnum í dag og fer 10. þm. Reykv. þar ekki aftastur í flokki.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég vil aðeins til útskýringar láta koma fram að breytingar á reglugerð um Lánasjóð ísl. námsmanna höfðu í för með sér að lán til námsmanna voru skert verulega frá því sem gert hafði verið ráð fyrir, en um leið voru lánin opnuð fyrir námsmenn sem höfðu hærri tekjur þannig að sparnaðurinn, sem átti að nást, kom allur niður á lágtekjunámsmönnum meðan fleiri námsmönnum með hærri tekjur var hleypt inn í sjóðinn en áður hafði verið. Niðurstaðan varð sparnaður upp á núll. Það er það alvarlega í þessu vegna þess að Lánasjóður ísl. námsmanna á að vera sjóður til að jafna kjör námsmanna í landinu. Og það er athyglisverð sú tala sem ég nefndi áðan eftir upplýsingum sem ég fékk núna á dögunum frá Lánasjóði ísl. námsmanna, að hækkun útgjalda Lánasjóðsins vegna breyttra tekjuviðmiðana var 312 millj. kr. á ári. Þetta var það sem gert var af Sjálfstfl. meðan hann fór með þessi mál. Varðandi svo það sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um að það væru efasemdir uppi hjá námsmönnum varðandi framkvæmd okkar á þessum málum, þá skil ég það út af fyrir sig vel. Það er eðlilegt að það séu efasemdir meðan hlutirnir liggja ekki 100% fyrir. Við skulum spyrja að leikslokum og við skulum hvorki dæma mig né aðra aðila þessa máls fyrir svik eða neitt annað fyrr en við vitum nákvæmlega hvað gerist. Ég blanda mér svo ekki í deilur aðila ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, þ.e. fyrra ráðuneytis þess manns.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 48 legg ég fram fsp. til hæstv. samgrh. um Ferðaskrifstofu ríkisins. Fsp. er í fimm liðum og er á þessa leið: ,,1. Hvert var matsverð og hvert var söluverð Ferðaskrifstofu ríkisins? 2. Hvernig voru eignir metnar og hve stór hluti matsfjárhæðarinnar var viðskiptavild? 3. Hve margir starfsmenn keyptu hlut í Ferðaskrifstofunni og hve hár var hlutur hvers starfsmanns? 4. Hvaða kvaðir eru á sölu hlutabréfanna? 5. Hefði verið hægt að fá hærra verð fyrir fyrirtækið á almennum markaði?`` Á síðasta þingi var samþykkt sem lög frá hinu háa Alþingi frv. þáv. samgrh. um heimild til handa ríkisstjórninni að selja 2 / 3 hlutafjár í hutafélagi því sem skyldi stofnað um Ferðaskrifstofu ríkisins. Jafnframt var í þeim lögum ákveðið að starfsmenn skyldu eiga forkaupsrétt að því hlutafé. Um þetta frv. sköpuðust töluverðar umræður í Ed. Alþingis þar sem frv. var fyrst lagt fram og sýndist sitt hverjum um þessa fyrirhuguðu sölu og þá opnu heimild sem samgrh. var gefin til sölunnar. Eins og lesa má í Alþingistíðindum taldi ég frv. mjög loðið og að nauðsyn væri á, áður en frv. yrði að lögum, að skýra það nánar. Lutu þær athugasemdir mínar í fyrsta lagi að starfsmönnum, hverjir teldust starfsmenn í skilningi laganna. Var í frv. átt við alla starfsmenn eða bara þá sem voru fastir starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins? Hvert væri raunverulegt verðmæti hlutafélagsins á almennum markaði og hvað ríkið gæti fengið fyrir það ef það yrði selt án forkaupsréttar starfsmanna? Hvernig skyldi farið með föl hlutabréf og hvaða verð sett á hlutabréfin? Málið var keyrt í gegn og hlutafélag síðan stofnað sem gefið hefur verið nafnið Ferðaskrifstofa Íslands hf. Nú á síðustu mánuðum hefur ýmislegt komið í ljós varðandi sölu ríkisins á hlutabréfum í Ferðaskrifstofu Íslands hf. Það hefur verið upplýst í fjölmiðlum að Eimskipafélag Íslands hf. hefur að einhverju leyti fjármagnað kaup starfsmanna á þeim hlutum sem þeir hafa keypt á grundvelli forkaupsréttar síns. Þegar svo er í pottinn búið verður ekki hjá því komist að tortryggja þessa sölu og spyrja þeirra spurninga hvort því markmiði með sölunni hafi verið náð að tryggja starfsmönnum sem frjálsum einstaklingum kaup á fyrirtækinu. Að síðustu vil ég leyfa mér, þó sú spurning hafi ekki verið lögð hér fram í tilvitnuðu þskj., að inna hæstv. samgrh. eftir því hvort hann hafi séð eitthvað óeðlilegt við sölu hlutabréfa ríkisins í Ferðaskrifstofunni.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Hv. 11. þm. Reykv. hefur lagt fram fyrir mig spurningar um sölu á Ferðaskrifstofu ríkisins og breytingu á því fyrirtæki í hlutafélag og sölu hlutafjár í því nýja fyrirtæki, Ferðaskrifstofu Íslands hf. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Hvert var matsverð og hvert var söluverð Ferðaskrifstofu ríkisins?`` Svarið er þetta: Matsverð Ferðaskrifstofu ríkisins var 30,4 millj. kr., en söluverðmæti 28,4 millj. kr. Í lögum nr. 59/1988 um breytingu á lögum um skipulag ferðamála er ríkisstjórninni heimilað að selja 2 / 3 af hlutafé ríkissjóðs í Ferðaskrifstofu Íslands hf. og jafnframt að ákveða fjárhæð einstakra hluta með það í huga að einstaklingar geti keypt hlut í félaginu. Með þetta ákvæði í huga var ákveðið að heildarverðmæti hluta yrði ekki það sama og matsverð heldur að skilja eftir 7,4 millj. kr. sem skuld fyrirtækisins við ríkissjóð. Heildarhlutafé Ferðaskrifstofu Íslands hf. er því 21 millj. kr. Starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins keyptu 2 / 3 hluta hlutafjár í félaginu á nafnverði eða 14 millj. kr. Í öðru lagi er spurt: ,,Hvernig voru eignir metnar og hve stór hluti matsfjárhæðarinnar var viðskiptavild?`` Í sömu lögum og ég áðan nefndi er ríkisstjórninni heimilað að leggja allar eignir og fylgifé Ferðaskrifstofu ríkisins til Ferðaskrifstofu Íslands hf. og skal þá höfð hliðsjón af mati sem framkvæmt verður á eignum fyrirtækisins, þar með talinni viðskiptavild. Í samræmi við þetta fól ráðuneytið tveimur löggiltum endurskoðendum, þeim Árna Birni Birgissyni og Sveini Jónssyni, að framkvæma mat á eignum Ferðaskrifstofu ríkisins er lagt yrði til grundvallar við sölu fyrirtækisins. Mat þetta miðast við 31. des. 1987. Því var skipt í fjóra liði, viðskiptakröfur, varanlega rekstrarfjármuni, eignarhluta í félögum og viðskiptavild. Viðskiptavild samkvæmt mati endurskoðenda var 6 millj. kr., en við sölu fyrirtækisins var sú fjárhæð lækkuð í 4 millj. og skýrir það þann mismun sem ég áðan nefndi á annars vegar matsverði Ferðaskrifstofunnar og hins vegar söluverðmæti. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hve margir starfsmenn keyptu hlut í Ferðaskrifstofunni og hve hár var hlutur hvers starfsmanns?`` Svar: Það voru 24 starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins sem keyptu hlutabréf í Ferðaskrifstofu Íslands hf. sem hér segir: Sjö starfsmenn keyptu hlutabréf fyrir 1 millj. 490 þús. kr. hver, 14 starfsmenn keyptu hlutabréf fyrir 240 þús. kr. hver, einn starfsmaður keypti hlutabréf fyrir 110 þús. kr. og tveir starfsmenn keyptu hlutabréf fyrir 50 þús. kr. Í fjórða lagi er spurt: ,,Hvaða kvaðir eru á sölu hlutabréfanna?`` Hluthafar hafa forgangsrétt til áskriftar að nýjum hlutum í réttu hlutfalli við hlutafjáreign sína í félaginu, en að öðru leyti eru engar kvaðir á eigendaskiptum að hlutabréfum í Ferðaskrifstofu Íslands hf. samkvæmt stofnsamningi félagsins. Í fimmta lagi: ,,Hefði verið hægt að fá hærra verð fyrir fyrirtækið á almennum markaði?`` Svarið er: Á það reyndi ekki. Starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins notuðu forkaupsrétt sinn og keyptu hlutabréfin á nafnverði og því reyndi ekki á þetta atriði. Ég vil svo taka fram líka vegna orða hv. fyrirspyrjanda að ákveðin atriði sem lúta að framkvæmd eða frágangi sölunnar til starfsfólksins hafa verið til skoðunar í ráðuneytinu og væntanlega fæst niðurstaða í því máli innan fárra daga þannig að gengið verði endanlega frá þessum hlutum. Í því sambandi vil ég taka fram að það er afdráttarlaus skoðun mín að heimild þá til sölu sem er í áðurnefndum lögum hafi átt og eigi eingöngu að nýta til að selja starfsfólkinu samkvæmt forkaupsrétti. Viðræður við starfsfólkið nú, sem teknar hafa verið upp í framhaldi af skoðun ráðuneytisins, lúta að því að tryggja að þannig verði þessu farið. Ég tel þó rétt að nefna það að það hefur komið inn í þær viðræður að hugsanlega gætu í framhaldinu komið til samstarfs og þátttöku í rekstrinum með ríkinu og starfsfólkinu aðilar eins og ferðamálasamtök landshlutanna.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þessi greinargóðu svör. Þegar mál þetta var til umræðu í hv. Ed. var mjög mikið rætt um hvert verðmæti þessa félags væri. Það er alveg ljóst að viðskiptavild svona ferðaskrifstofu er mjög mikil þegar tekið er tillit til þeirrar sölu sem hefur verið á öðrum ferðaskrifstofum. 4 millj. í því sambandi er mjög lítið. Hins vegar fagna ég því, sem fram kom í svari hæstv. samgrh., að það væri ætlun hans að afmarka þetta þannig að starfsmenn ættu einir þetta hlutafé og bæru fjárhagslega ábyrgð á því en ekki aðrir aðilar. Hins vegar verð ég að gera athugasemd við það sem fram kom varðandi kvaðir á hlutabréfum. Þar virðist gert ráð fyrir því að hægt sé að selja þessi hlutabréf öðrum aðilum en starfsmönnum Ferðaskrifstofunnar. Það held ég að sé ekki í anda þeirra laga sem samþykkt voru á síðasta þingi. Eftir því sem fram kom í ræðu hæstv. ráðherra eru það 34 starfsmenn sem hafa keypt hlut í Ferðaskrifstofunni og þar af sjö sem hafa keypt fyrir 1 millj. eða meira. Þetta er minni dreifing en ég hafði átt von á að yrði þar sem ljóst er að starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins eins og hún var voru nokkur hundruð og tilgangurinn með því að selja þeim var að dreifa hlutabréfum á sem flesta starfsmenn. Ég fagna því að mál þetta hefur verið til skoðunar í ráðuneytinu og það skuli vera ætlun ráðherra að fara ofan í kjölinn á þessu því mér hefur virst ýmislegu ábótavant í þessu máli.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Vegna fsp. sem hér er rædd, 46. mál þingsins, vil ég að eftirfarandi komi fram vegna sölu á 2 / 3 hlutum ríkisins í Ferðaskrifstofu ríkisins: Salan var framkvæmd samkvæmt samþykktum lögum frá 1988, þ.e. frá sl. vori, lög nr. 59. Það var í fyrsta lagi haft samráð við ríkislögmann varðandi lögformleg atriði og samningagerð. Eins og fram kom hjá hæstv. samgrh. var það endurskoðandi fyrirtækisins, sem tilnefndur er af Ríkisendurskoðun, ásamt öðrum endurskoðanda, sem kvaddur var til óvilhallur, sem mátu eignir fyrirtækisins til söluverðs. Vegna fsp. um kvaðir er rétt að fram komi að ákvæði um forkaupsrétt voru ekki sett í stofnsamninginn m.a. vegna umræðna um kaup sveitarfélaga eða ferðasamtaka þeirra á þeim hlut ríkisins sem ekki var heimilað að selja að svo stöddu samkvæmt lögunum. Þegar sala hlutabréfanna fór fram voru það starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins sem voru kaupendur að hlutabréfunum eins og lögin gerðu ráð fyrir.

Albert Guðmundsson Virðulegi forseti. Ég vil gera athugasemdir við málsmeðferð á sölu þessa ríkisfyrirtækis. Fyrirtæki ríkisins eru ekki einkamál starfsfólks. Starfsfólk hefur ekki umfram aðra landsmenn rétt til að kaupa fyrirtæki sem það vinnur hjá. Ég verð að segja alveg eins og er, af því að mér var kunnugt um að matsverðið var miklu hærra en söluverð, að það veit enginn hvaða markaðsverð er á þessu fyrirtæki vegna þess að það var ekkert sótt eftir verðtilboðum. En mér er líka kunnugt um að söluverðið er langt undir matsverði sem var mjög lágt. Undanfarin mörg ár hefur Ferðaskrifstofa ríkisins verið með þetta 10 og jafnvel upp í 20 millj. kr. hagnað sem allur hefur farið í fyrirtækið sjálft. Hann hefur ekki runnið til ríkissjóðs. Það er búið að fjárfesta í þessu félagi hagnað sem er mörgum sinnum söluverðið á undanförnum árum. Ég tel að hér hafi verið furðulega að verki staðið og ég hef ekki heyrt í þessum umræðum neitt svar við fsp. hv. fyrirspyrjanda í þessu máli. Hvert var matsverðið? Ég spyr hæstv. samgrh. beint eða fyrrv. hæstv. samgrh. Var það undir eða yfir 50 millj.? Hvert var söluverðið? Það hefur ekki komið fram hérna beint. Viðskiptavild er 4 millj. sem er mjög lágt mat á slíku neti sem Ferðaskrifstofan hefur, dreifineti með nýjustu tækni eins og tölvuþjónustu víðs vegar um heim og sambönd við allar ferðaskrifstofur hingað og þangað. Það kostar svo mörgum sinnum meira að byggja það upp. Ég vil halda því fram að þetta fyrirtæki allra landsmanna hafi verið illa meðhöndlað við sölu.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég tek undir það, sem fram hefur komið í þessum umræðum og skilja má á hv. fyrirspyrjanda, að það hefði verið betra ef hægt hefði verið að selja hlutabréf í Ferðaskrifstofu ríkisins, nú Ferðaskrifstofu Íslands, á almennum markaði. Það tókst ekki vegna þess að ekki var samkomulag um það á sínum tíma innan ríkisstjórnarinnar. Frv. tók því breytingum í ríkisstjórninni og síðan aftur í þingflokkunum og enn að einhverju leyti, að mig minnir, í meðförum Alþingis. Undir þetta vil ég sérstaklega taka og tel að framvegis eigi fyrst og fremst að reyna að koma fyrirtækjum í eigu ríkisins, eins og segir í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar, til almennings með beinni sölu án þess að það sé verið að taka fram að til starfsmanna skuli fara fyrst og fremst. En við megum ekki gleyma því að það eru ekki kvaðir á hlutabréfunum þannig að það er eðlilegt að nýir hluthafar geti selt án kvaða. Það er hið algenga og það þekkir lögfræðingurinn, hv. þm. Guðmundur Ágústsson, að það mundi vera óeðlilegt að setja kvaðir á hlutafjáreign, ef til sölu er á annað borð, um það að ekki megi selja öðrum aðilum. Þá er eðlilegast að slíkt sé í samþykktum félagsins og það er hægt að taka slíkt upp í samþykktir félagsins. En ég vil láta þess getið, af því að það hefur ekki komið fram í þessum umræðum, að til þess að þetta fyrirtæki, Ferðaskrifstofa Íslands hf., sé rekstrarhæft þarf að setja tryggingar fyrir ferðaskrifstofuleyfi, bankaviðskiptum og til flugfélaganna. Og ég held að ég fari rétt með að tryggingarupphæðin hafi í þessu tilviki verið 18 millj. kr. Þar af hlýtur starfsfólkið að leggja fram --- og mér skilst að það sé þannig --- 12 millj. kr. Og þar sem fasteignir eru engar sem fyrirtækið á þá verður þetta auðvitað gert með tryggingum af eigin fjármunum og fasteignum þeirra sem hafa keypt Ferðaskrifstofuna.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég hef nú tekið fyrirspurnatíma samkvæmt nýjum þingsköpum þannig að þeir væru til að svara beinum fyrirspurnum en ekki til að hefja almenna efnislega umræðu um mál. Ég held að það sé ekki tími til þess að fara í heild sinni yfir þetta mál. En vegna þess sem hér hefur verið spurt um sérstaklega get ég upplýst að það er rangt, sem haldið var fram af hv. 5. þm. Reykv., að Ferðaskrifstofa ríkisins hafi verið stórgróðafyrirtæki öll undanfarin ár. Því miður mun hafa verið tap á rekstrinum síðastliðið ár, svo dæmi sé tekið. Í öðru lagi svaraði ég því alveg skýrt að matsverð fyrirtækisins var 30,4 millj. kr. og það var lagt til grundvallar við þessa sölu. Söluverðmæti 28,4 millj. kr. Síðan var það enn lækkað með því að skilja eftir hluta af því sem skuld hjá ríkissjóði, þannig að útgefið heildarhlutafé í Ferðaskrifstofu Íslands hf. varð að endingu 21 millj. kr. Ég vona að þetta svari hv. þingmanni skýrt. Ég endurtek það sem ég hér áðan sagði: Málið er til skoðunar, hefur verið það síðan ég kom að í ráðuneytinu og viðræður standa nú yfir við starfsfólkið, m.a. til að tryggja þann vilja að hér verði fyrst og fremst um samstarf starfsfólksins, ríkisins og þá hugsanlega aðila eins og ferðamálasamtaka landshlutanna að ræða. Ég tel rétt að menn geri sér grein fyrir því að hér er um nokkuð sérstakan rekstur að ræða. Ferðaskrifstofan hefur nýtt sér m.a. húseignir heimavistarskólanna í landinu og notið þar góðs af samstarfi við sveitarfélög og opinbera aðila, þannig að tillit þarf að taka til þess. Ég vona að frá þessu máli verði gengið á allra næstu dögum með þeim hætti sem ég hef hér gert grein fyrir. Það kann að koma til álita að taka upp í stofnsamþykktir félagsins ákvæði sem tryggja það betur en nú er að um samstarf þessara aðila og þessara aðila einna verði að ræða í rekstri Ferðaskrifstofu Íslands hf. Og það er einlæg von mín að þeim draugagangi sem staðið hefur um þetta fyrirtæki um langt árabil, með eilífum hugdettum um að selja það eða breyta því, ljúki og verði ekki upptekinn aftur á næstu áratugum.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Á þskj. 69 hef ég leyft mér, ásamt hv. varaþingmanni Jónasi Hallgrímssyni sem situr ekki á þingi lengur, að bera fram fsp. til viðskrh. um olíubirgðatank á Seyðisfirði. Fsp. er í þrem liðum og hljóðar þannig: ,,1. Hefur viðskiptaráðherra átt hlut að ákvörðunum olíufélaganna um að nota ekki birgðatank Olís á Seyðisfirði? 2. Hver er þáttur verðjöfnunarsjóðs í þessum ákvörðunum? Hafa stjórnendur sjóðsins látið gera úttekt á hagkvæmni þessa fyrirkomulags? 3. Hefur viðskrn. látið gera úttekt á hagkvæmni innflutnings svartolíu í olíubirgðastöð á Seyðisfirði með tilliti til þess að meiri hluti loðnubræðslna er starfræktur á Norður- og Austurlandi?`` Ástæðan fyrir þessari fsp. er sú að það einkennilega fyrirkomulag hefur verið á olíuinnflutningsverslun landsmanna að á Seyðisfirði er stór birgðatankur fyrir olíu, sem tekur um 15 þús. lestir, en hefur staðið tómur í u.þ.b. sex ár. Þetta þykir mönnum eystra einkennilegt, m.a. af öryggisástæðum, því þó að ekki hafi verið hafísár nú upp á síðkastið þá má þó minnast þess að fyrir eigi alllöngu lagðist hafís að Austurlandi og alla leið suður fyrir Hornafjörð. Það skeði síðast árið 1968 eins og rifjað var upp í sjónvarpi einmitt núna í vikunni. Í öðru lagi hafði Seyðisfjarðarbær á sínum tíma verulegar tekjur af þessum viðskiptum, en áætla má að hafnar- og vörugjöld af einum farmi af olíu nemi u.þ.b. 790 þús. kr. og á sínum tíma komu u.þ.b. fjórir til fimm farmar af olíu í þennan birgðatank árlega. Þar að auki má benda á að vegalengdin til Seyðisfjarðar frá olíuviðskiptalöndum okkar er styttri heldur en að sigla með alla olíu hingað suður fyrir Reykjanes og dreifa henni síðan á ströndina aftur. Því er hugsanlegt að um verulega hagkvæmni sé að ræða og síðasti liður fsp. hljóðar einmitt um þetta atriði.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Fyrirspyrjendur spyrja í fyrsta lagi hvort viðskrh. hafi átt hlut að ákvörðunum olíufélaganna um að nota ekki birgðatank Olíuverslunar Íslands á Seyðisfirði. Svarið er nei. Viðskrh. átti ekki þátt í þeim ákvörðunum sem teknar voru árið 1983. Í öðru lagi er spurt hver verið hafi þáttur verðjöfnunarsjóðs í þessum ákvörðunum og hvort stjórnendur sjóðsins hafi látið gera úttekt á hagkvæmni þessa fyrirkomulags. Því er til að svara að stjórn verðjöfnunarsjóðs, flutningsjöfnunarsjóðs olíu og bensíns, hefur ekki tekið beinan þátt í þessum ákvörðunum. Þegar olíufélögin ákváðu á sínum tíma að hætta að nota birgðatank Olís á Seyðisfirði undir gasolíu ákvað stjórn þessa sjóðs hins vegar að greiða ekki flutningskostnað á gasolíu frá Reykjavík til Seyðisfjarðar. Stjórnin lítur því svo á að Seyðisfjörður sé áfram innflutningshöfn fyrir gasolíu. Það má kannski segja að með þessu hafi stjórn sjóðsins ekki fallist á þessa ákvörðun. Á árunum 1983 og 1984 voru olíufélögin beðin um að gera úttekt á hagkvæmni birgðatanks fyrir gasolíu á Seyðisfirði með tilliti til dreifingar á Austfjarðahafnir. --- Og ég endurtek að hér hefur ætíð verið um gasolíu að ræða en ekki svartolíu. --- Olíuverslun Íslands hf. taldi þann kost hagkvæman en Olíufélagið hf. og Skeljungur hf., komust að þeirri niðurstöðu að að þeirra áliti væri óhagkvæmara að dreifa gasolíu frá Seyðisfirði á Austfjarðahafnir en frá Reykjavík, m.a. vegna lakari nýtingar á því skipi sem notað er til að dreifa gasolíu á ströndina. Þriðji liðurinn í fsp. hv. fyrirspyrjenda er hvort viðskrn. hafi látið gera úttekt á hagkvæmni innflutnings svartolíu í olíubirgðastöð á Seyðisfirði, með tilliti til þess að meiri hluti loðnubræðslnanna er starfræktur á norðausturhluta landsins. Svarið er að það hefur ekki farið fram nein slík athugun af hálfu ráðuneytisins. Hins vegar hefur stjórn flutningsjöfnunarsjóðs, sem ráðuneytið á fulltrúa í, nýlega leitað eftir áliti olíufélaganna á því hvort hagkvæmt gæti talist að koma upp birgðatanki fyrir innflutning á svartolíu til Seyðisfjarðar, með það í huga náttúrlega að nota tankinn sem þar er fyrir reynist hann til þess brúklegur. Nú liggur fyrir álit Olíufélagsins hf. og Olíufélagsins Skeljungs hf., en svar hefur hins vegar ekki borist enn frá Olís. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að vitna orðrétt í niðurstöður Olíufélagsins og Skeljungs, en kjarninn í þeim er á þennan veg, með leyfi hæstv. forseta: ,,Niðurstaðan af þessum útreikningum er sú að þegar allt er tekið til út frá gefnum forsendum sýnist ekki hagkvæmt að dreifa innflutningshöfnum vegna svartolíu frekar en orðið er. Auk viðbótarkostnaðar sem slíkt hefur í för með sér versnar nýting á þeim birgðastöðvum og flutningatækjum sem fyrir hendi eru og ekki verður séð að fram náist beinn sparnaður vegna þeirrar aðgerðar, heldur þvert á móti. Áætlað er að rekstrarkostnaður mundi aukast um liðlega 8 millj. kr. á ári ef svartolíu yrði dreift frá Seyðisfirði. Það gefur auga leið að matsatriði koma víða upp. Hins vegar eru þeir liðir sem hér um ræðir settir fram samkvæmt bestu vitneskju og mati miðað við þann skamma tíma sem gefist hefur til að framkvæma þessa útreikninga. Til viðbótar við það sem fram kemur í ofangreindum útreikningum eru önnur atriði sem rétt er að benda á og skipta máli þegar rætt er um fjölgun innflutningshafna á svartolíu. Þar vegur þyngst að undanfarin ár hefur svartolíudreifing verið erfiðleikum háð á vissum tímabilum þar sem óvissa hefur verið um afhendingu seljenda á vörunni í tæka tíð. Þar hefur valdið veðrátta oft og tíðum sem helst í hendur við hámark eftirspurnar eftir svartolíu hér á landi. Af þeim sökum hefur verið mikilvægt að svartolíubirgðir séu staðsettar á sem fæstum stöðum þannig að hægt sé að nýta þær sem best eftir aðstæðum hverju sinni. Ekki er ástæða til að ætla að þessi möguleiki sé enn úr sögunni, þ.e. að afhendingarerfiðleikar geti komið upp varðandi svartolíu. Með því að setja upp nýja birgðastöð, og þar með dreifa innflutningsbirgðunum enn frekar, er ljóst að samstilling birgðadreifingar og notkunar verður mun erfiðari en ella. Jafnframt eru líkur á að biðdagagjöld, þ.e. vegna tankskipanna, verði eitthvað meiri við fjölgun losunarhafna.`` Hér lýkur tilvitnum í álit Olíufélagsins og Skeljungs. Ég geri þetta álit þeirra ekki að mínu, en segi blátt áfram að þegar álit Olís liggur fyrir mun stjórn flutningsjöfnunarsjóðsins taka allar álitsgerðirnar þrjár til umfjöllunar og leggja á þær mat, því hér er í raun og veru verið að ræða um nýtt mál, þ.e. hvort taka eigi nýja birgðastöð fyrir svartolíu inn í dreifikerfi á þeirri olíutegund hér á landi.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir þau svör sem hann hefur flutt við fsp. okkar. Það er í raun aðeins eitt atriði sem ég vildi undirstrika í tilefni af svörum hans. Það er það atriði að ég tel nauðsynlegt að flutningsjöfnunarsjóður láti gera sjálfstæða úttekt á því hvort hagkvæmt sé að hafa olíubirgðastöð fyrir gasolíu eða svartolíu á Seyðisfirði. Mér er fullkunnugt um afstöðu þeirra tveggja olíufélaga, sem ráðherra vitnaði hér í, til þessa máls. Ég veit að þau félög eru með olíubirgðastöðvar annars staðar og þeirra hugur stendur ekki til þess að hafa samstarf um að nota þá birgðastöð sem þarna er. Þess vegna koma mér svör þeirra ekki á óvart. Hins vegar finnst mér það hljóma afskaplega einkennilega ef hagkvæmt er að sigla með alla olíu til landsins í sólarhringsviðbótarsiglingu og dreifa henni síðan með skipum á alla ströndina aftur. Ég held að sjálfstæð úttekt á þessu án þess að taka allt bókstaflega sem olíufélögin láta frá sér fara í þessum efnum sé mjög nauðsynleg og tel að brýn þörf sé á að slík úttekt sé gerð.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að segja það, eins og kom reyndar fram í máli mínu áðan, að þegar álit Olíuverslunar Íslands hf. liggur fyrir þá verður lagt sjálfstætt mat á álit og mat allra olíudreifingaraðilanna þriggja á því hvort hagkvæmt sé að hafa svartolíubirgðastöð á Seyðisfirði. Það mat verður sjálfstætt á vegum stjórnar flutningsjöfnunarsjóðs og ég mun hlutast til um það að viðskrn. fylgist með því verki.

Fyrirspyrjandi (Finnur Ingólfsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 67, sem er 65. mál þingsins, er borin fram fsp. af mér og hv. þm. Páli Péturssyni til menntmrh. um námslán. Þessi fsp. er um margt lík þeirri sem hér var til umræðu fyrr í dag, en þó vil ég með nokkrum orðum innleiða þær spurningar sem á fsp. eru: Í fyrsta lagi: ,,Mun ráðherra láta fara fram á næstunni heildarendurskoðun á lögunum um námslán og námsstyrki?`` Það er ekkert um Lánasjóð ísl. námsmanna í málefnasamningi núv. ríkisstjórnar og því er þessarar spurningar spurt. Í öðru lagi segir í a-lið 21. gr. reglugerðar nr. 578 frá 7. okt. 1982, þar sem um ákvörðunaratriði um lánsfjárhæðir er rætt, að framfærslukostnaður á námsstað breytist að öðru jöfnu með þróun verðlags og gengis og að sjóðsstjórnin skuli fylgjast með því hvernig þessar tölur þróast í samanburði við launatekjur. Á þessum eina staflið 21. gr. hafa verið gerðar fimm breytingar frá 1982 til 1986. Og þessar fimm breytingar hafa allar verið gerðar af menntamálaráðherrum Sjálfstfl. Þessar breytingar hafa leitt til þess að framfærsla námsmanna hefur verið mjög skert. En það má skipta þessari skerðingu í tvennt: Í fyrsta lagi skerðingu vegna breyttra viðmiðana á reiknuðum framfærslukostnaði og í öðru lagi frystingu á framfærslukostnaði. Vegna breyttra viðmiðana var gefin út reglugerð 27. des. 1984 þar sem gert var ráð fyrir því að árið 1985 skyldu fjárhæðir láns vegna náms á Íslandi fylgja þróun meðaltalsráðstöfunartekna samkvæmt útreikningi Þjóðhagsstofnunar frá 1. jan. til 31. des. 1985. Í september 1985 er þessi reglugerð felld úr gildi og engar frekari skýringar gefnar á því hvers vegna. Hins vegar er um frystingu á framfærslukostnaði námsmanna að ræða. Sú frysting hefst 3. jan. 1986 með reglugerð sem þáv. menntmrh., Sverrir Hermannsson, gaf út. Þar er gert ráð fyrir því að útgreidd lán í desember 1985 skuli vera þær sömu upphæðir og voru á tímabilinu september--nóvember 1985. Með reglugerð nr. 323 frá 2. júlí 1986 er síðan þessi sama reglugerð felld úr gildi. Og því er þessi önnur spurning á fsp. borin fram. Í þriðja lagi er spurt: Hyggst menntmrh. breyta eða láta fara fram könnun á framfærslukostnaði námsmanna? Ástæðan fyrir þessari spurningu er sú að hann gefur ekki rétta mynd af framfærslukostnaðinum. Húsnæðiskostnaðurinn sem gert er ráð fyrir í grunninum er 5140 kr. en það er engan húsnæðiskostnað hjá námsmönnum hægt að finna undir 8300 kr. á mánuði.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Að því er varðar 1. tölul. vil ég svara því til að ætlun mín er að skipa á næstunni vinnuhóp til að fara yfir úthlutunarreglur og fleiri þætti Lánasjóðs ísl. námsmanna. Í framhaldi af því gæti komið til greina að láta fara fram endurskoðun á lögunum um námslán og námsstyrki, en þau lög eru hins vegar, eins og ég hef áður tekið fram, samningur milli námsmannahreyfinganna og ríkisvaldsins þannig að endurskoðun á lögunum færi ekki fram öðruvísi en í samvinnu við námsmannahreyfingu og niðurstöður yrðu að vera sameiginlegar ef nokkur kostur er. Þannig er ekki ætlunin að setja nú þegar af stað heildarendurskoðun á lögunum um námslán og námsstyrki heldur að vinna í úthlutunarreglum. Varðandi 2. tölul. þar sem spurt er hvort ráðherrann ætli að beita sér fyrir því við afgreiðslu fjárlaga að skerðingin verði afnumin sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði hér í áðan, er því til að svara að stjórnarflokkarnir hafa fyrir sitt leyti tekið ákvörðun um þann ramma sem við er að miða við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1989. Það getur auðvitað breyst við meðferð fjárlagafrv., en það getur ekki verið ákvörðun menntmrh. eins heldur hlýtur það að vera sameiginleg ákvörðun allra stjórnarflokkanna, bæði varðandi þennan lið og aðra. Varðandi 3. liðinn tel ég að það sé einboðið að það verði að fara fram ný framfærslukönnun til að kanna raunverulegan framfærslukostnað námsmanna hérlendis og erlendis. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Finnur Ingólfsson sagði, að framfærslukostnaðurinn er örugglega rangmetinn nú orðið, alveg sérstaklega húsnæðisliðurinn, t.d. fyrir þá sem eru á Íslandi, þannig að það er augljóst að þarna verður að fara fram könnun. Spurningin er hins vegar hvernig þeirri könnun verður fyrir komið. Það er upplagt verkefni fyrir þann vinnuhóp sem ég hef hugsað mér að skipa að líta á hvernig könnun yrði framkvæmd, könnun af því tagi sem hv. þm. nefnir í 3. tölulið. Stefna menntmrn. og ríkisstjórnarinnar varðandi málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna er auðvitað sú að afnema skerðinguna. Það getur hins vegar tekið tíma og ræðst af aðstæðum, m.a. í fjárlögum á hverjum tíma.

Fyrirspyrjandi (Finnur Ingólfsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin. Með þau er ég fullkomlega ánægður. Þó vil ég leggja áherslu á eitt, að við allar breytingar á námslánakerfinu verði námsmenn hafðir með í ráðum.

Fyrirspyrjandi (Finnur Ingólfsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 68, sem er 66. mál þingsins, er ég ásamt hv. þm. Jóni Kristjánssyni með fsp. til menntmrh. um stofnun sjávarútvegsskóla. Í júní 1984 hófu verkalýðshreyfingin og sjútvrn. mjög víðtæka samvinnu um verkmenntun fyrir starfsfólk í fiskvinnslu. Sumarið 1985 fóru af stað námskeið um allt land fyrir verkafólk í fiskiðnaði. Í samningum verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda 1986 er samið sérstaklega um þetta námskeiðshald og fyrir þá sem þessi námskeið sæki skuli greiddar sérstakar uppbætur á laun. Þetta námskeiðshald fer af stað í septebmer 1986 eftir átta mánaða undirbúning þar sem kennslugögn og allt námsefni var samið á þessum skamma tíma. Nú hafa 4600 manns sótt þessi starfsfræðslunámskeið fiskvinnslunnar. Á ráðstefnu í Færeyjum um miðjan október sl. kom það fram, þar sem við Íslendingar kynntum þessa starfsfræðslu, að við værum orðnir fremstir á þessu sviði, við að kenna verkafólki sem starfandi er á gólfinu. Hinar Norðurlandaþjóðirnar líta mjög til þess verks sem hér hefur verið unnið. Hins vegar eru Norðmenn örugglega fremstir Norðurlandaþjóðanna hvað skólakerfið snertir. Ég er sannfærður um að þessi fræðsla, sem hefur farið fram á vegum sjútvrn. og aðila vinnumarkaðarins, muni ekki til lengdar verða í höndum þessara aðila heldur þarf hún að flytjast inn í skólakerfið. Ég held að það séu líka flestir sammála um að eins og skólakerfið er uppbyggt í dag treysta menn því ekki til að sjá um þessa starfsfræðslu. Í janúar 1986 skipuðu menntmrh. og sjútvrh. nefnd sem hafði það hlutverk að gera tillögur um stofnun sjávarútvegsskóla á framhaldsskólastigi. Helstu niðurstöður þeirrar nefndar voru þessar: 1. Að stofnaður yrði sjávarútvegsskóli í Reykjavík er tæki við hlutverki Stýrimannaskóla Íslands, Vélskóla Íslands og Fiskvinnsluskólans í Hafnarfirði. 2. Sjávarútvegsskólinn verði sérskóli á framhaldsskólastigi og heyri undir menntmrn. Aðfaranám að skólanum og nám á einstökum brautum geti einnig farið fram við aðra framhaldsskóla landsins. 3. Stofnað verði fræðsluráð sjávarútvegsins skipað fulltrúum hagsmunasamtaka, rannsóknastofnana og ráðuneyta sem verði stefnumarkandi í fræðslumálum sjávarútvegsins. Því spyr ég: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að stofnaður verði sérstakur sjávarútvegsskóli á framhaldsskólastigi eins og starfshópur sá sem menntmrh. og sjútvrh. skipuðu í sameiningu lagði til í skýrslu til menntmrh. í október 1986?

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Hæstv. forseti. Frá því að starfshópurinn skilaði áliti, sem hv. fyrirspyrjandi gat um, 20. okt. 1986 hefur Alþingi samþykkt lög um framhaldsskóla. Þar er gert ráð fyrir því í 26. gr. að menntmrh. skipi fræðsluráð sjávarútvegs til fjögurra ára í senn og skal það skipað átta mönnum eins og hér er rakið og hér eru einnig nefndir tilnefningaraðilar í 26. gr. laga um framhaldsskóla nr. 57/1988. Það er nauðsynlegt að hafa þetta í huga vegna þess að það mál sem hér er hreyft kemur allvíða við sögu í umræðum um þessar mundir og er nauðsynlegt að samstilla þá umræðu. Það sem hefur verið í gangi og ég hef kynnst á síðustu vikum í menntmrn. er þetta: Það er í fyrsta lagi sjávarútvegsnám sem burðarás í Háskólanum á Akureyri. Það eru í öðru lagi hugmyndir uppi, m.a. frá nefndinni, um sérskóla á framhaldsskólastigi í sjávarútvegsfræðum. Enn fremur eru uppi hugmyndir um brautir innan hins almenna framhaldsskólakerfis, m.a. í þingmálum sem flutt hafa verið hér á hv. Alþingi af hv. 4. þm. Vesturl. o.fl. Í þriðja lagi liggur fyrir að ýmsir staðir óska nú eftir því að þar verði stofnaðir sjávarútvegsskólar á framhaldsskólastigi burtséð í raun og veru frá þeim hugmyndum sem nefndin sendi frá sér. Þessir staðir eru t.d. Dalvík og Vestmannaeyjar, svo tvö dæmi séu nefnd. Ég tel þess vegna að það eigi að reyna að ná utan um þetta mál í heild. Ég er sammála hv. þm. um að það er nauðsynlegt að taka þarna sérstaklega á þeim málum sem hafa verið í gangi og snerta námskeiðin. Ég sé þetta þannig fyrir mér að það yrði til samfellt fræðslukerfi í sjávarútvegi á Íslandi þar sem tekin eru inn námskeiðin, vinnustaðirnir líka sem slíkir, grunnskólinn, framhaldsskólinn, endurmenntunarkerfi, háskóli. Ég held reyndar að eitt brýnasta verkefni menntamála í þessu landi sé að endurvekja hina gömlu hugsjón sem lá til grundvallar alþýðufræðslunni á Íslandi. Ég hef út af fyrir sig verulegar áhyggjur af þróun mála í skólakerfinu eins og við er að búast. Ég hef ekki síður áhyggjur af því unga fólki sem þúsundum saman dettur mjög snemma út úr hinu almenna skólakerfi og á ekki leið inn í það aftur. Og ég spyr: Hvar er betra að byrja þau verkefni að opna skólakerfið með skipulegum hætti, sveigjanlegum hætti fyrir þessu fólki en einmitt í sjávarútveginum? Því miður, hæstv. forseti, get ég ekki á þessu stigi svarað spurningu hv. þm. með jái. Ég tel að hann hafi hreyft mikilvægu máli og ég mun vinna að því og ræða það við sjútvrh. og aðra hlutaðeigandi aðila.

Fyrirspyrjandi (Finnur Ingólfsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svarið svo langt sem það náði. Ég er hins vegar ánægður með það að vissu marki því að ég heyrði á máli ráðherrans að hann er á réttri leið. Aðeins langar mig til að benda á kannski tvö atriði. Þessi starfshópur, sem áður er til vitnað, hélt ráðstefnu með mörgum aðilum sem tengjast þessari sjávarútvegsfræðslu áður en hann skilaði áliti. Það var einróma álit þeirra sem þar voru að það væri skynsamleg leið sem þarna væri lögð til, að stofna slíkan sjávarútvegsskóla. Ég fagna því að ráðherra skuli ætla að hafa samvinnu um málið við sjútvrh. Ég held að það sé nauðsynlegt því að það er mjög nauðsynlegt að þetta tengist því fagráðuneyti einnig. Varðandi þá þrjá skóla sem starfandi eru á höfuðborgarsvæðinu í dag, Vélskólann, Stýrimannaskólann og Fiskvinnsluskólann fullyrði ég að skipulag þeirra sé í molum, því miður. Uppi í sjómannaskólahúsinu, þar sem Vélskólinn og Stýrimannaskólinn eru til húsa, er kannski verið að kenna ensku á 3. hæð fyrir hálfum bekk. Á sama tíma er verið að kenna sömu enskuna á 2. hæð fyrir hálfum bekk. Það er svo margt og alveg augljóst sem þarna er hægt að samnýta og verður í raun og veru að gera.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Hæstv. forseti. Ég tók þannig til orða áðan að ég gæti ekki svarað fsp. hv. þm. á þessu stigi með jái. Til að skýra það aðeins betur og koma í veg fyrir misskilning vil ég benda á að í fsp. stendur: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að stofnaður verði sérstakur sjávarútvegsskóli á framhaldsskólastigi eins og starfshópur sá gerði tillögur um?`` Ég treysti mér ekki til að slá því föstu að þessi skóli eigi að vera nákvæmlega eins og starfshópurinn gerði tillögu um, m.a. vegna seinni ákvarðana sem Alþingi hefur tekið varðandi framhaldsskólann. Ég vil vinna að málinu og segja að ég er fullkomlega sammála hv. þm. og það er ástæðan fyrir því að ég vil skoða málið í heild. Það á auðvitað að koma í veg fyrir tvíverknað og margverknað og stórfelldan aukakostnað sem hlýst af því að menn eru að gera sömu hlutina svo að segja á sama svæðinu. Ég tel að hér sé hreyft mjög þörfu máli og ég tel að ef við eigum að ná tökum á því að reisa þær hugsjónir sem alþýðufræðslan byggðist á í verki eigi einmitt að byrja í sjávarútveginum. Hvar ef ekki þar?

Fyrirspyrjandi (Karvel Pálmason) Virðulegi forseti. Á þskj. 82 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni, Skúla Alexanderssyni og Guðmundi Ágústssyni að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. félmrh.: ,,Hvenær er þess að vænta að starfsemi orlofsdeildar póstgíróstofunnar ljúki, sbr. bráðabirgðaákvæði orlofslaga nr. 30/1987 sem tók gildi 1. maí 1988?`` Með leyfi forseta vil ég lesa yfir þetta bráðabirgðaákvæði sem er örstutt. Þar segir: ,,Ef sú breyting verður gerð á orlofslögum sem ráðgerð er í þessu frv. þarf að taka ýmsar ákvarðanir, m.a. varðandi lok á starfsemi orlofsdeildar póstgíróstofunnar og þykir eðlilegt að félmrh. setji reglur um þau atriði í samráði við þá aðila sem mestra hagsmuna eiga að gæta.`` Nú er það, að ég hygg, öllum hv. þm. ljóst að með þeirri breytingu á orlofslögum sem gerð var og tók gildi í maí sl., byrjun orlofsársins, varð grundvallarbreyting á orlofslöggjöfinni. Í staðinn fyrir að ávaxta þetta hjá orlofsdeild póstgíró eru nú tekin upp orlofslaun þannig að orlofsdeild póstgíróstofunnar átti að leggja niður. Það er einvörðungu um þrjá hluti að ræða að því er varðar orlofsgreiðslurnar. Það er í fyrsta lagi að þær séu geymdar í viðkomandi fyrirtæki og það greiði síðan orlofslaun á þeim tíma sem viðkomandi launþegi tekur sér orlof. Síðan er inni í orlofslögunum ákvæði þess eðlis að stéttarfélögum sé heimilt að semja við banka eða sparisjóði um ávöxtun þess orlofsfjár inni á reikningum. Það eru einvörðungu þessar þrjár leiðir sem lögin gera ráð fyrir að sé hægt að fara að því er varðar ávöxtun á orlofsfé. Því hefur verið hreyft hér oft áður að orlofsdeild póstgíró varð launþegum mjög dýr. Það voru sáralitlir vextir greiddir á orlofsfé sem þar var ávaxtað lengi vel þar til önnur stéttarfélög gripu inn í málið og fóru að ávaxta fé í bönkum og sparisjóðum úti um land. Þá hækkuðu vextir hjá orlofsdeild póstgíró. Ríkið hefur borgað tugi milljóna með þessari stofnun um árabil. Það er því ástæða til nú, þegar lögin gera ráð fyrir því að þessi stofnun verði lögð niður, að menn taki til hendinni og spari. Ekki mun af veita á hinum erfiðu tímum. Og það er mjög sjaldan sem hér kemur upp umræða um að ástæða sé til þess að nota tækifærið til að draga úr kostnaði sem er auðvitað sjálfsagt að gera og lögin gera ráð fyrir eins og frá þeim var gengið. Ég vænti þess að hæstv. félmrh. hafi svar sem stenst það að það verði farið að lögum og orlofsdeild póstgíró lögð niður.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Spurt er: ,,Hvenær er þess að vænta að starfsemi orlofsdeildar póstgíróstofunnar ljúki, sbr. bráðabirgðaákvæði orlofslaga nr. 30/1987 sem tók gildi 1. maí 1988?`` Því er til að svara að í 13. gr. laga nr. 87/1971, um orlof, með síðari breytingum, voru ákvæði um að launþegi skyldi innan eins árs frá lokum orlofsársins vitja orlofsfjár síns ella rynni það til lífeyrissjóðs launþegans. Samkvæmt þessu hefur verið talið að ávísanir á orlofsfé útgefnar af póstgíróstofunni héldu gildi sínu í eitt ár frá útgáfudegi. Í samræmi við þessa meginreglu þótti eðlilegt að setja hliðstætt ákvæði í reglugerð nr. 176/1988 um uppgjör orlofsfjár, þ.e. að póstgíróstofan skuli annast greiðslur þess orlofsfjár sem koma átti til útborgunar eftir 1. maí 1988 í eitt ár eða til 30. apríl 1989. Jafnframt var póstgíróstofunni falið að hafa með höndum innheimtu eldri vanskila til sama tíma. Samkvæmt framansögðu lýkur þeim verkefnum sem póstgíróstofan hefur haft fyrir félmrn. vegna innheimtu og vörslu orlofsfjár 30. apríl 1989, sbr. reglugerð nr. 176/1988. Um er því að ræða að póstgíróstofunni hefur verið falið að ljúka uppgjöri orlofsfjár sem áunnið var fram til 30. apríl sl. Innborgun orlofsfjár til póstgíróstofunnar stöðvaðist 1. maí sl. nema ef um er að ræða greiðslur vegna vanskila frá orlofstímabilinu til 30. apríl sl.

Fyrirspyrjandi (Karvel Pálmason) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og er tiltölulega ánægður með þau. Ég met þau svo að þessi stofnun verði lögð niður í lok apríl að ári og hlýt að skilja svör hæstv. ráðherra á þann veg. Það er kannski ástæða til þess að spyrjast fyrir um hvort nokkuð er til í því þó ég ætlist ekki til þess að hæstv. ráðherra svari því hér, enda hefði það þá átt að gerast með formlegri afgreiðslu. Er nokkuð um það að inn í póstgíró sé núna lagt orlof til ávöxtunar frá því að lögin tóku gildi frá 1. maí? Ég á vart von á þessu þó um það hafi komið upp sagnir. En ég met fullkomlega svarið. Með þessum hætti er þá búið að koma til skila því að ávöxtun orlofsfjár launþega hefur verið komið í miklum mun betra horf þeim til hagsbóta en nokkurn tímann var gert undir handleiðslu orlofsdeildar póstgíró og hún hafði brugðist vonum manna sem komu henni á laggir á sínum tíma.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Hv. fyrirspyrjandi orðaði það svo að hann liti þá svo á að póstgíróstofan yrði lögð niður 30. apríl 1989. Því er til að svara að póstgíróstofan er hluti af Póst- og símamálastofnuninni og hluti af hennar verkefnum, sennilega um 10%, var að hafa með höndum áður en lögin breyttust vörslu og ávöxtun á orlofsfénu. Það er sú starfsemi sem fellur niður við þessa breytingu.  (Gr ipið fram í: Það er átt við hana?)  Já. Að því er varðar það hvort póstgíróstofan hafi eftir 1. maí tekið við orlofi til ávöxtunar, þá er því að svara að svo hefur ekki verið. Þó hefur það verið þannig að að því er varðar hið opinbera eða ríkið hafa færslur farið fram í gegnum tölvuna hjá póstgíróstofunni en engin ávöxtun eða varsla á orlofsfé.

Fyrirspyrjandi (Karvel Pálmason) Virðulegi forseti. Það eru aðeins örfá orð út af því sem hæstv. ráðherra sagði. Ég vænti þess að ég megi taka það svo að það eigi ekki að halda þessu ,,apparati`` áfram með því að láta færslur fara þar í gegn og hafa starfskrafta þar áfram við. Er ekki meiningin að fara að lögum og leggja þessa starfsemi, orlofsdeild póstgíró, gjörsamlega niður þannig að ríkið þurfi enga ábyrgð að bera á henni lengur? Það hefur borgað tugi milljóna með þessu fyrirtæki í nokkuð mörg ár meðan það hefur verið starfandi. Ég vona að ég skilji það rétt að á þetta verði klippt gjörsamlega í endaðan apríl að ári og engir starfsmenn verði þar innan dyra sem sinna þeim þætti sem þarna hefur verið um að ræða.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjárlaga sem lagt hefur verið fram á þskj. 75. Í kjölfar fjárlagafrv. verða lögð fram önnur frv. sem ætlað er að hafa áhrif á bæði tekjur og gjöld ríkissjóðs og mæla fyrir um lántökur. Fjárlagafrv. fyrir árið 1989 flytur engan gleðiboðskap. Það byggir á viðurkenningu á því að nú kreppi að í íslenskum þjóðarbúskap. Nauðsynlegt er að hverfa af þeirri braut viðskiptahalla og erlendrar skuldasöfnunar sem einkennt hefur undanfarin ár. Til að þetta megi takast verða bæði þingið og þjóðin öll að sameinast um að breyta þeirri stefnu sem fylgt hefur verið að undanförnu. Það frv. sem hér liggur fyrir er mikilvægur liður í slíkri stefnubreytingu. Þróun efnahagsmála á yfirstandandi ári einkennist annars vegar af endalokum góðærisins, sem landsmenn hafa búið við síðan á árinu 1986, og hins vegar af djúpri kreppu í hagstjórn sem ríkti á síðustu mánuðum fyrri ríkisstjórnar. Hagvaxtarskeiði síðustu ára er lokið í bili. Útlit er fyrir að afli dragist saman um 2% í ár og þjóðartekjur um svipað. Innlend eftirspurn hefur einnig minnkað, sérstaklega á síðustu mánuðum. Neysla og fjárfesting þjóðarbúsins mun í heild minnka um nær 1% en þjóðarútgjöld í heild enn minna vegna aukinna birgða í útflutningsgreinum. Þrátt fyrir nokkurn samdrátt afla og þjóðartekna á þessu ári er ekki enn hægt að tala um að ytri skilyrði þjóðarbúsins séu verulega óhagstæð. Þjóðartekjur á mann verða í ár þær næsthæstu í sögu þjóðarinnar. Það hefði vissulega mátt ráða við aðsteðjandi vanda í þjóðarbúinu ef ekki hefði komið til sú kreppa í hagstjórninni sem einkenndi síðustu ríkisstjórn. Sá vandi á rætur að rekja til ofþenslu og rangra fjárfestinga, einkum á höfuðborgarsvæðinu, og til mikils misvægis í tekju- og kostnaðarþróun í útflutningsgreinunum, þar sem ekki tókst að skjóta stoðum undir fastgengisstefnuna með aðhaldi í ríkisfjármálum og peningamálum. Af þessum ástæðum og vegna þeirra skipulagsbresta, sem einkenna marga atvinnuvegi okkar og koma m.a. fram í stöðugri tilhneigingu til offjárfestingar, blasti við stöðvun margra útflutningsfyrirtækja og atvinnuleysi fjölda fólks um allt land þegar núv. ríkisstjórn tók við. Fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar miðuðu þess vegna að því að rétta við stöðu útflutningsgreinanna og forða atvinnuleysi, samtímis sem verðbólgan er hamin. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir í upphafi voru eftirfarandi: Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins var gert kleift með lántöku að greiða allt að 5% verðuppbót á freðfisk með sambærilegum áhrifum á afkomu. Verðstöðvun var framlengd til 28. febr. 1989 en laun, almennt fiskverð og launaliður í verðlagsgrundvelli búvöru munu haldast óbreytt til 15. febr. 1989. Niðurgreiðslur voru auknar í byrjun október, þannig að búvöruverð helst óbreytt til loka verðstöðvunartímabilsins. Ríkisstjórnin beitti sér fyrir lækkun nafnvaxta og raunvaxta í upphafi október. Nafnvextirnir lækkuðu í kringum 5% en raunvextirnir yfirleitt um 0,4--0,7%. Þessar aðgerðir hafa þegar skilað umtalsverðum árangri. Atvinnuleysi hefur verið forðað og horfur eru á að verðbólgan verði komin niður fyrir 10% í árslok. Og nýjustu tölur um verðlagsþróun undanfarið munu á næstu dögum staðfesta enn frekar þann spádóm. Fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru þó að sumu leyti bráðabirgðaaðgerðir. Þær voru hins vegar nauðsynlegar til að skapa svigrúm fyrir varanlegri aðgerðum. Raunverulegur árangur næst ekki með kollsteypum, heldur fyrst og fremst með samræmdri stjórn ríkisfjármála, peningamála og gengismála. Það fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir er einn mikilvægasti hlekkurinn í þeirri keðju. Áður en gerð verður nánari grein fyrir þeirri stefnu sem í frv. felst mun ég fjalla um afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári og kynna nýjustu tölur eins og þær hafa birst í októbermánuði. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1988 var gert ráð fyrir að rekstur og greiðsluafkoma yrði því sem næst í jafnvægi. Fyrir mitt ár fór hins vegar að gæta samdráttar í veltu innan lands og hefur sú þróun farið vaxandi eftir því sem liðið hefur á árið. Þessi samdráttur kemur eðli málsins samkvæmt einkum fram í minnkandi tekjum af söluskatti, tollum og öðrum veltusköttum. Jafnframt virðist innheimtan sjálf hafa gengið verr upp á síðkastið sem er ákveðin vísbending um vaxandi greiðsluerfiðleika í rekstri fyrirtækja. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun, sem ég kynnti Alþingi fyrir nokkrum vikum síðan, munu heildartekjur ríkissjóðs á árinu 1988 verða tæplega 66,4 milljarðar kr. Samkvæmt því nemur tekjutap ríkissjóðs á þessu ári 1--1 1 / 2 milljarði kr. frá forsendum fjárlaga fyrir árið 1988. Óbeinir skattar hafa þó dregist mun meira saman eða um 3--3 1 / 2 milljarð kr. Sá samdráttur á sér einkum stað í tekjum af aðflutningsgjöldum og söluskatti. Á móti vega auknar tekjur af beinum sköttum. Sú þróun skýrist fyrst og fremst af tvennu, betri innheimtu á tekjuskatti einstaklinga, svo og breytingum á tekjuskatti fyrirtækja. Á gjaldahlið fjárlaganna hafa orðið verulegar breytingar frá forsendum fjárlaga. Annars vegar hafa útgjöld verið aukin til að styrkja stöðu atvinnuveganna og greiða niður verðlag nauðsynjavara til neytenda. Hins vegar hafa verðlagsbreytingar raskað forsendum fjárlaga. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun eru heildarútgjöld nú talin verða tæplega 69,5 milljarðar kr. Hækkun almennra rekstrarútgjalda frá fjárlagaáætlun nemur 2 milljörðum kr. eða um 7,5%. Það er svipað og almennar launa- og verðlagsbreytingar gefa tilefni til. Sama á við um lífeyris- og sjúkratryggingar. Þær hækka um tæplega 1100 millj. kr. frá fjárlögum. Þá hækka niðurgreiðslur um 560 millj. kr., m.a. til að draga úr áhrifum söluskatts á búvöruverð. Langstærsta frávikið frá fjárlagaáætlun er hins vegar í vaxtagjöldum ríkissjóðs en þau hafa farið 1,7 milljörðum kr. umfram áætlun. Að stærstum hluta vegna aukinna vaxtagreiðslna af yfirdrætti í Seðlabanka en þær fara 1200 millj. kr. fram úr fjárlagaáætlun. Önnur vaxtagjöld hækka í samræmi við það sem innlendar og erlendar verðbreytingar hafa farið umfram forsendur fjárlaga. Eins og fram hefur komið hér að framan gerði sú áætlun, sem ég kynnti Alþingi fyrir nokkru síðan, ráð fyrir því að tekjuhalli á ríkissjóði verði ekki undir 3 milljörðum kr. Bráðabirgðatölur fyrir októbermánuð gefa hins vegar til kynna að sú aukning innheimtu, sem venjulega verður á síðustu mánuðum ársins, geti orðið mun minni í ár. Tekjuhalli ríkissjóðs gæti því á árinu 1988 orðið nær 4 milljörðum kr. en 3 milljörðum. Innheimta á tekjum ríkissjóðs í októbermánuði virðist samkvæmt bráðabirgðatölum vera 600--700 millj. kr. undir þeirri áætlun sem síðast var gerð. Það felur í sér að sú viðbót, sem reiknað var með að mundi í októbermánuði koma til með að vega að hluta upp tekjutap á fyrstu níu mánuðum ársins, er röskum hálfum milljarði undir því sem menn töldu fyrir nokkrum vikum síðan að gæti orðið. Til samanburðar má geta þess að tekjur ríkissjóðs í októbermánuði munu samkvæmt bráðabirgðauppgjöri verða lægri í krónutölu en í marsmánuði á þessu ári. Þetta kemur að langmestu leyti fram í veltusköttum, einkum söluskatti sem er um 350--400 millj. kr. undir endurskoðaðri áætlun í októbermánuði. Þetta eru ískyggilegar tölur. Þær fela í sér að sá samdráttur í tekjum ríkissjóðs, sem hefur verið umræðuefni undanfarnar vikur og mánuði hér á Alþingi og í þjóðfélaginu, muni verða enn meiri en svartsýnustu raddir töldu að hann mundi verða. Þegar ég kynnti Alþingi áætlunina fyrir nokkrum vikum síðan vék ég að því að óvarlegt væri að ætla að hallinn á ríkissjóði yrði undir 3--4 milljörðum kr. Á þessari stundu, í ljósi þeirra nýju talna um útkomuna í októbermánuði sem ég hef nú kynnt, er mér nær að segja hér á þessari stundu að nauðsynlegt sé að Alþingi allt og þjóðin búi sig undir það að útkoman verði nær 4 milljarða kr. halla á rekstri ríkissjóðs á árinu 1988. Sá samdráttur sem við höfum séð á undanförnum mánuðum heldur því áfram með sívaxandi þunga. Hann endurspeglast m.a. í vanda atvinnufyrirtækjanna í landinu og vaxandi fjölda gjaldþrota þar sem nánast er tilkynnt um ný og ný gjaldþrot í hverri viku. Hann endurspeglast einnig í gífurlegum vanskilum á söluskatti. Í upphafi þessa mánaðar námu heildarvanskil á söluskatti rúmum 3 milljörðum kr. Virðulegi forseti. Því miður bendir flest til þess að sá samdráttur þjóðartekna sem hófst á þessu ári muni halda áfram á því næsta. Spáð er að afli minnki um 4,5% á árinu 1989 og þjóðartekjur minnki um 3%. Neysla og fjárfesting þjóðarbúsins í heild er talin minnka um 2,8%, en þar hafa þau áform sem kynnt eru í frv. einnig áhrif. Því er spáð að einkaneysla minnki um 3,5%, að samneysla aukist um 0,5% og að fjárfesting dragist saman um 3,2%. Nánast engin dæmi eru um svo litla aukningu samneyslunnar á undanförnum áratugum, enda mun samneysla á mann minnka á næsta ári. Þrátt fyrir að útflutningstekjur dragist saman um nær 2,5% á næsta ári er ekki gert ráð fyrir því á þessu stigi að viðskiptahallinn aukist frá því í ár. Hann yrði a.m.k. 12,4 milljarðar kr. eða 4,5% af landsframleiðslu en gæti þó hæglega, ef ýmsar forsendur bresta, orðið enn meiri. Þar af stafa um 10 milljarðar kr. af vaxtagreiðslum af erlendum lánum. Þær horfur um samdrátt í tekjum og eftirspurn á næsta ári, sem hér hefur verið gerð grein fyrir, hafa óhjákvæmilega áhrif á stöðu ríkissjóðs á næsta ári og gerð þess frv. sem hér er lagt fram. Við upphaf fjárlagagerðar nýrrar ríkisstjórnar blasti við að halli ríkissjóðs yrði verulegur á næsta ári að óbreyttum tekjum og þeim útgjaldaáformum sem lágu fyrir í Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Ríkisstjórnin setti sér í upphafi það markmið að samþykkja fjárlög með afgangi. Þetta var talið nauðsynlegt til að vinna gegn þenslu og stuðla að lækkun verðbólgu og lækkun vaxta. Til að ná slíku markmiði var nauðsynlegt að skera niður fyrirliggjandi útgjaldaáform og afla ríkissjóði aukinna tekna. Þær raddir hafa heyrst að nú séu aðstæður breyttar og því ekki ástæða til að samþykkja fjárlög með eins miklum afgangi og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Því er til að svara að þótt samdráttur á innlendri eftirspurn eigi sér nú stað verður hallinn á viðskiptum við útlönd umtalsverður, bæði í ár og á því næsta miðað við núverandi horfur. Innlend eftirspurn er því að lækka frá stigi sem alls ekki fékk staðist til lengdar og til að koma í veg fyrir aukningu viðskiptahallans er nauðsynlegt að ríkissjóður verði rekinn með afgangi á næsta ári. Auk þess skal áréttað að það er markmið þessarar ríkisstjórnar að ná niður raunvöxtum. Þeir háu raunvextir, sem verið hafa hér á landi að undanförnu, fá ekki staðist til lengdar. Háir raunvextir eru ekki hvað síst því að kenna að stefnan í ríkisfjármálum hefur á undanförnum árum stuðlað að þenslu og mikilli eftirspurn á lánsfjármarkaðinum á sama tíma og stefnan í peningamálum hefur verið aðhaldssamari. Má í þessu sambandi nefna að hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs nam um 2,7% af landsframleiðslu á árinu 1987 og er talin munu vera 1,4% af landsframleiðslu í ár. Ef varanleg lækkun á raunvöxtum á að nást er nauðsynlegt að breyta þessu þannig að stefnan í ríkisfjármálum verði aðhaldssamari og minna þurfi því að leggja á stjórn peningamála. Reynslan sýnir auk þess að vextirnir eru veikara tæki til að stýra heildareftirspurn í hagkerfinu en breytingar á tekjum og gjöldum ríkissjóðs. Tekjuafgangur ríkissjóðs er því mikilvægt tæki til þess að ná niður vöxtunum. Verði samdráttur í tekjum og eftirspurn í hagkerfinu meiri en nú er spáð, og það getur vissulega gerst, munu tekjur ríkissjóðs minnka sjálfkrafa og tekjujöfnuðurinn að sama skapi verða verri. Loks er rétt að geta þess í þessu samhengi að auðveldara verður að bregðast við vandamálum sem kunna að koma upp vegna samdráttar á næsta ári ef ríkissjóður hefur það svigrúm sem felst í tekjuafgangi á fjárlögum. Að venju byggir fjárlagafrv. á áætlunum um þróun helstu hagstærða á næsta ári. Óvissan í því efni nú er í reynd með mesta móti. Engu að síður er þeirri reglu fylgt að fjárlagafrv. byggir í öllum meginatriðum á forsendum þjóðhagsáætlunar fyrir árið 1989, enda er sú regla bundin í lög. Heildartölur frv. eru settar fram á áætluðu meðalverðlagi 1989. Hins vegar eru launa- og rekstrargjöld einstakra stofnana færð á áætluðu verðlagi í janúar 1989 en mismunurinn færður til gjalda á sérstökum fjárlagalið. Í samræmi við þjóðhagsáætlun er í frv. gengið út frá því að framfærslukostnaður hækki um 12% á milli ára. Launabreytingar eru áætlaðar 8% á milli ára og hækkun vísitölu byggingarkostnaðar 10%. Áætlað er að meðalverð á erlendum gjaldeyri muni hækka um 7% á milli ára, en öll sú hækkun er þegar fram komin. Að teknu tilliti til erlendra verðbreytinga hækkar innflutningsverð í íslenskum krónum svipað og innlent verðlag. Virðulegi forseti. Þessar forsendur fjárlagafrv. hafa verið gagnrýndar töluvert að undanförnu. Því hefur verið haldið fram að þær standist ekki og þar með sé grundvellinum kippt undan frv. Ef tekið er tillit til erlendrar verðbólgu fela þessar forsendur í sér að á næsta ári verði raungengi krónunnar svipað og það er á þessum ársfjórðungi og lækki lítillega á milli ára. Hvað raunlaun varðar gera þessar forsendur ráð fyrir óbreyttum raunlaunum frá því sem þau verða á fyrsta ársfjórðungi næsta árs. Þannig er það misræmi, sem kemur fram í þróun verðlags, gengis og launa, að mestu fram komið nú þegar. Enda þótt þróun verðlags og launa á næsta ári verði á annan hátt en hér er miðað við, kollvarpast fjárlagafrv. alls ekki af þeim sökum. Skýringin er það innbyrðis samhengi sem byggt er inn í frv. Ef verðbólga verður almennt meiri mun tekjuafgangurinn vaxa vegna krónutöluframlaga í frv. Ef kaupgreiðslur hækka umfram það sem hér er gert ráð fyrir aukast launaútgjöld ríkisins. Á móti kemur að eftirspurn og umsvif í hagkerfinu aukast og verðbólga einnig. Skattatekjur af bæði veltu- og tekjusköttum aukast. Tekjuafgangurinn getur því orðið meiri en á móti verður viðskiptahallinn við útlönd einnig meiri. Ef raungengi krónunnar lækkar meira en hér er gert ráð fyrir munu raunverulegar tekjur, eftirspurn og innflutningur verða minni auk þess sem vaxtagjöld aukast. Tekjuafgangurinn minnkar eða hverfur alveg, en það mun koma lítið að sök þar sem á móti kemur að viðskiptahallinn verður minni. Vegna þessa rökræna samhengis frv. sjálfs er á þessu stigi máls engin ástæða til annars en að byggja á þeim forsendum sem hér hafa verið raktar. Fjárlagafrv. fyrir árið 1989 markast annars vegar af þeim aðstæðum sem hér hefur verið lýst og hins vegar af þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að stuðla að lækkun verðbólgu og vaxta og koma í veg fyrir aukinn viðskiptahalla á næsta ári þrátt fyrir samdrátt útflutningstekna. Megineinkenni frv. eru því þessi: Frv. er lagt fram með tæplega 1200 millj. kr. tekjuafgangi. Dregið er verulega úr opinberri fjárfestingu. Aðhald er veitt í útgjöldum ríkissjóðs á sama tíma og haldið er uppi óbreyttu þjónustustigi á sviði velferðarmála. Ríkissjóður greiðir niður skuldir í stað þess að bæta við þær, eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Stórlega er dregið úr erlendum lántökum opinberra aðila. Meginatriði fjárlagafrv. fyrir árið 1989 er að með því er gerð tilraun til að snúa við blaðinu frá þeim hallarekstri sem einkennt hefur ríkissjóð á síðustu árum. Ætlunin er að snúa um 3 milljarða kr. halla á árinu 1988 í rúmlega 1 milljarðs kr. afgang á árinu 1989. Þessi umbreyting svarar til um 1,5% af landsframleiðslu og það er rétt að árétta hér að það verður vissulega erfitt verkefni að tryggja framkvæmd þessa markmiðs. Tekjuafgangur ríkissjóðs er áætlaður 1 milljarður 184 millj. kr. en það samsvarar 1,6% af ríkisútgjöldum og 0,5% af landsframleiðslu. Til að þetta sé mögulegt er nauðsynlegt að stöðva nær alveg vöxt ríkisútgjalda og afla ríkissjóði nýrra tekna, eins og ég mun nánar fjalla um hér á eftir. Ríkisútgjöldin hækka aðeins um 0,3% af landsframleiðslu milli áranna 1988 og 1989, eða úr 27,4% í 27,7%. Ef ekki hefði komið til framleiðslusamdráttur á næsta ári hefði hlutfallið í raun lækkað um 0,1%, þ.e. ríkisútgjöld lækka að raungildi mælt á mælikvarða verðlags landsframleiðslu en aukast hins vegar lítillega ef miðað er við áætlaða verðlagsþróun einstakra þátta ríkisútgjalda. Tekjur ríkissjóðs aukast umn 1,25% að raungildi frá fjárlögum 1988 eða um tæplega 1 milljarð kr., en aukningin er auðvitað þó nokkru meiri út frá áætlaðri útkomu ríkissjóðs á þessu ári. Skýringin felst í þeim tekjubresti sem orðið hefur á árinu og mun að öllum líkindum halda áfram á þeim mánuðum sem eftir eru. Á þessu stigi er áætlað að heildartekjur ríkissjóðs muni verða um 28,1% af landsframleiðslu á næsta ári. Í frv. er verulega dregið úr fjárfestingu og lántökum hins opinbera á næsta ári. Opinber fjárfesting í heild lækkar að raungildi um 3%, en þá er þess að gæta að töluverð aukning verður í fjárfestingu í rafvirkjunum og fjárfesting sveitarfélaga er einnig talin með hér. Fjárfestingar ríkissjóðs sjálfs dragast hins vegar mun meira saman eða um 7% að raungildi. Fjárfesting B-hluta fyrirtækja mun líklega dragast enn meira saman þar sem hún er nær óbreytt í krónutölu frá fjárlögum fyrir 1988 og felur það því í sér rúmlega 10% samdrátt að raungildi. Samkvæmt þessu frv. mun ríkissjóður engin erlend lán taka á næsta ári. Þvert á móti mun hann greiða niður erlend lán sem nemur 1,5 milljörðum kr. Í heild mun ríkissjóður greiða niður skuldir sem nema 1,9 milljörðum kr. Til samanburðar má nefna að á þessu ári er áætlað að 3,5 milljarðar kr. bætist við skuldir ríkissjóðs og að viðbótin hafi verið 2,6 milljarðar 1986 og 5,5 milljarðar 1987, sem þó voru ár góðærisins. Hefði önnur stefna ríkt á þessum góðærisárum stæðum við ekki í þeim sporum sem við stöndum nú. Erlendar lántökur opinberra aðila og opinberra lánasjóða minnka verulega eða úr 8,9 milljörðum í ár í 5,9 milljarða á næsta ári. Hér er um að ræða 40% lækkun í erlendri mynt. Virðulegi forseti. Fjárlagafrv. fyrir 1989 einkennist af því að gerð er tilraun til að stöðva útgjaldaþenslu ríkisins án þess þó að skerða margvíslega þjónustu á sviði velferðarmála, menningarstarfsemi, félagsmála og umhverfisverndar. Ýmis framlög til framkvæmda eru skorin niður og rekstri í ríkisstofnunum og fyrirtækjum er veitt meira aðhald. Aukin tekjuöflun ríkissjóðs miðast við að þeir sem hafa mestar tekjur og eignir og hafa ráðstafað mestu í lúxuseyðslu og fjárfestingu á undanförnum árum beri stærstan hluta aukinnar skattbyrðar. Hins vegar mun skattbyrði fólks með lægri tekjur og skattbyrði barnmargra fjölskyldna ekki hækka. Tekjuöflunin á einnig að halda aftur af innflutningi og fjárfestingu. Fjárlagafrv. fyrir árið 1989 byggir þannig á því að fulls félagslegs réttlætis sé gætt, þótt nú þurfi um hríð að leggja auknar byrðar á landsmenn. Gjöld ríkissjóðs í frv. til fjárlaga fyrir 1989 eru alls 76,1 milljarður kr. Gjaldaáætlun þess er eins og tekjuáætlunin miðuð við meðalverðlag ársins 1989. Eins og að framan greinir er í öllum meginatriðum gengið út frá sömu forsendum og gert er í þjóðhagsáætlun. Þess ber að gæta að þó hækkun einstakra útgjaldategunda, svo sem launa og verðlags, sé mismunandi á milli ára, eins og að framan greinir, er ekki gert ráð fyrir mismunandi breytingum á þessum stærðum á árinu 1989. Áætlað er að útgjöld A-hluta ríkissjóðs verði 76,1 milljarður kr. Af ríkisútgjöldunum er almennur rekstur ríkisstofnana um 29,9 milljarðar kr. Auk þeirra má telja sjúkratryggingar að mestu til samneyslu og eru þessir liðir samtals um 35,7 milljarðar samkvæmt áætluninni og munu hækka um 8,6% á milli ára. Er samneyslan því nær óbreytt að raungildi og er hún tæplega 47% ríkisútgjaldanna. Neyslu- og rekstrartilfærslur aðrar en sjúkratryggingar eru 22,9 milljarðar kr. Hækkunin frá fyrra ári er um 10,4%. Þessar tilfærslur eru um 30% útgjaldanna. Stærsti liðurinn er lífeyristryggingar, um 10,8 milljarðar. Aðrir stórir liðir eru niðurgreiðslur á vöruverði og útflutningsbætur, samtals um 5,1 milljarður, framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna, um 1,6 milljarðar, og endurgreiðslur á söluskatti og jöfnunargjaldi í sjávarútvegi og iðnaði, um 1,2 milljarðar. Vaxtagreiðslur eru nú áætlaðar 7,35 milljarðar eða um 13,1% hærri en þær verða á yfirstandandi ári. Frá fjárlögum 1988 er hækkunin hins vegar um 53%. Vaxtagreiðslur verða þannig nær 9,7% ríkisútgjaldanna á næsta ári samanborið við 9,4% á þessu ári. Þessar auknu vaxtagreiðslur stafa fyrst og fremst af þrennu: Í fyrsta lagi af gengisbreytingu sem hækkar vaxtagreiðslur á erlendum lánum. Í öðru lagi af aukinni innlausn spariskírteina ríkissjóðs. Og í þriðja lagi af viðbótarlántöku sem nauðsynleg er til þess að jafna yfirdráttarskuld ríkissjóðs við Seðlabankann vegna halla á þessu ári. Framlög til fjárfestingar og fjármagnstilfærslur til sveitarfélaga og fjárfestingarsjóða eru áætluð um 8,7 milljarðar kr. og hækka um 10,2% frá þessu ári. Hækkunin er um 800 millj. kr. Nýr liður í frv. er 500 millj. kr. framlag ríkissjóðs til Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina. Auk þess eru hér talin 400 millj. kr. aukin útgjöld Vegagerðar ríkisins. Að þessum liðum frátöldum er framlag til fjárfestingar því nær óbreytt að krónutölu sem þýðir í reynd 10% samdráttur. Útgjöld A-hluta fjárlaga munu samkvæmt frv. hækka úr 27,4% í 27,7% af landsframleiðslu eða um 0,3%, eins og að framan greinir. Hækkunin á raungildi útgjalda er lítil eða um 0,8%. Sú hækkun er einkum fólgin í hækkun vaxta, hækkun tilfærsluliða eins og lífeyristrygginga og tilkomu nýrra liða eins og framlagi til Atvinnutryggingarsjóðs. Aðrir liðir, svo sem hin eiginlega samneysla og fjárfesting á vegum ríkisins, dragast hins vegar saman að raungildi á milli ára. Slíku marki, sem nauðsynlegt var talið með tilliti til stöðu efnahagsmála, varð ekki náð án ákvarðana um aðhald, bæði á sviði rekstrar og framkvæmda. Ber þá einnig að hafa í huga að samneyslan hefur síðustu árin vaxið minna en aðrir þættir þjóðarútgjalda þrátt fyrir sívaxandi kröfur um aukna þjónustu á ýmsum sviðum. Þessari lækkun útgjalda er náð með ýmsum hætti. Dregið er úr framlögum til framkvæmda. Lækkun á þeim lið næst með því að nýjum byggingaráformum er slegið á frest og verkum í framkvæmd er dreift á lengri tíma en áður er fyrirhugað. Tekjum af Happdrætti Háskóla Íslands er ætlað að standa undir öllum framkvæmdum þeirra stofnana sem lögin kveða á um. Framlög til framkvæmda á vegum sveitarfélaga eða sérstakra framkvæmdasjóða eru lítt breytt að krónutölu frá yfirstandandi ári og því lægri að raungildi. Sama viðmiðun var höfð varðandi framlög til endurgreiðslu á söluskatti í sjávarútvegi og jöfnunargjaldi í iðnaði. Starfsmannahald ríkisins hefur farið vaxandi ár frá ári um langt skeið. Auk eðlilegra breytinga vegna nýrra viðfangsefna og aukinnar þjónustu er þessi vöxtur einnig tilkominn vegna skorts á aðhaldi og endurmati á verkefnum stofnana og hvernig þeim er sinnt. Hverri stofnun er nauðsyn á að endurmeta starfsemi sína af og til og laga það sem úrskeiðis kann að hafa gengið og hagræða því sem betur má fara. Í ljósi þessarar þróunar hefur verið ákveðið að frá og með næsta ári verði stefnt að því að draga úr vinnuaflsnotkun ríkisins með markvissum aðgerðum á næstu árum. Fyrir árið 1989 er miðað við að þessi samdráttur geti orðið um 2,5%. Með tilliti til þeirrar fjölgunar sem orðið hefur á síðustu árum er hér ekki um stórfelldan samdrátt að ræða. Ætlunin er að veita þróun í þessum efnum nauðsynlegt aðhald og stuðla að því að bætt skipulag og aukin tækni leiði til framleiðniaukningar sem komi veittri þjónustu til góða og dragi úr kostnaði. Með núverandi launabókhaldi ríkisins eru öll tök á að fylgjast mjög nákvæmlega með framvindu vinnuaflsnotkunar í hverri einstakri stofnun og einstöku ráðuneyti. Á næstunni verða skipulagðar vinnuaðferðir og verklagsreglur í samvinnu við fagráðuneytin í þeim tilgangi að tryggt verði að þau markmið sem fjárlagafrv. setur megi nást. Einnig eru miklar vonir bundnar við samvinnu fjmrn., fjvn. og Ríkisendurskoðunar á þessu sviði. Á vegum ríkisins starfa nokkrar þjónustustofnanir sem gert er ráð fyrir að afli tekna fyrir kostnaði með sölu á þjónustu sinni. Hingað til hefur ekki verið tekið tillit til alls kostnaðar. Stærsti liður þess sem litið hefur verið fram hjá er án efa þær skuldbindingar sem lenda á ríkissjóði vegna lífeyrismála. Vegna verðtryggingar sem ríkissjóður ábyrgist hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins má reikna með að raunverulegur launakostnaður sé a.m.k. 15% hærri en sá kostnaður sem bókfærður hefur verið hjá einstökum stofnunum ár hvert. Enn fremur starfa sumar af þessum stofnunum í húsnæði sem lagt er til án endurgjalds og án leigugreiðslna. Fleiri kostnaðarþætti mætti tína til. Með hliðsjón af þessum atriðum er í fjárlagafrv. nú farið út á þá braut að þessar stofnanir afli sér tekna sem eru hærri en bókfærður kostnaður sem nemur 20% af launum. Tekur þetta til nokkurra stofnana í þessu frv. og stefnt er að því að framvegis nái það til fleiri stofnana. Í frv. er gert ráð fyrir að starfsemi ýmissa stofnana og einstök verkefni á vegum annarra verði tekin til sérstakrar athugunar með tilliti til hagræðingar. Kemur til álita að leggja einhverja starfsemi niður og hagræða annarri, m.a. með því að fela öðrum aðilum en nú er framkvæmdina. Sem dæmi um þetta má nefna skipaútgerð á vegum Landhelgisgæslu og vitaþjónustu á vegum Vitastofnunar. Enn fremur Skipaútgerð ríkisins, löggæslu og tollgæslu á Keflavíkurflugvelli og starfsemi Sölu varnarliðseigna. Í öllum þessum tilvikum og einnig fleiri er ætlað að ná megi verulegum sparnaði án þess að lögð sé niður nauðsynleg þjónusta og er þá miðað við að staðið sé við þær skuldbindingar sem á viðkomandi starfsemi hvíla. Á síðasta Alþingi voru samþykkt ný lög um framhaldsskóla. Samkvæmt þeim lögum skyldi rekstrarkostnaður framhaldsskóla falla að fullu á ríkissjóð frá næstkomandi áramótum. Breyting þessi var gerð án þess að gera ráðstafanir í öðrum fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga þrátt fyrir að hér sé um að ræða eitt þeirra atriða sem lengi hefur verið fjallað um á þeim vettvangi og vænta má að brátt verði þar til lykta leitt. Af þessum sökum m.a. hefur verið ákveðið að fjármálakafli laga um framhaldsskóla komi ekki til framkvæmda á næsta ári. Af einstökum aðgerðum til lækkunar á útgjöldum skal hér að lokum minnst á fyrirhugaðan sparnað í heilbrigðiskerfinu. Í frv. er gert ráð fyrir að lyfjakostnaður verði lækkaður verulega með breyttum reglum um lyfjanotkun, lyfjasölu og verðákvörðun á lyfjum. Enn fremur er gert ráð fyrir að lækka megi kostnað vegna þjónustu sérfræðilækna, annars vegar með því að taka upp að nýju svokallað tilvísunarkerfi og hins vegar með breyttum samningsákvæðum og bættu skipulagi. Þá er gert ráð fyrir að kostnað við rannsóknarstofur megi lækka verulega með því að rekstur þeirra sé í meira mæli á vegum sjúkrahúsa en verið hefur. Þær áformuðu aðgerðir sem lýst hefur verið hér að framan leiddu til þess að útgjaldaáætlanir stofnana og ráðuneyta voru lækkaðar um nálega 1700 millj. kr. frá því sem álitið var að stefndi í án sérstakra takmarkandi ráðstafana. Framkvæmd þessara ráðstafana er veigamikil forsenda þess að fjárlagafrv. þetta nái tilætluðum árangri í efnahagslegu hlutverki næsta árs og mun fjmrn. í samvinnu við hlutaðeigandi fagráðuneyti og í samvinnu við fjvn. og Alþingi leggja allt kapp á að svo megi verða. Heildartekjur ríkissjóðs á næsta ári eru samkvæmt fjárlagafrv. áætlaðar rúmlega 77,3 milljarðar kr. eða tæplega 1200 millj. kr. meiri en áætluð heildarútgjöld ríkissjóðs. Þótt tekist hafi að halda útgjaldaþenslu í skefjum næst markmið ríkisstjórnarinnar um verulegan tekjuafgang á næsta ári ekki nema með því að grípa til aukinnar tekjuöflunar. Jafnframt er ljóst að vegna samdráttar í veltu innan lands munu nokkrir stórir tekjustofnar ekki skila jafnmiklu í ríkissjóð á næsta ári og í ár. Þetta tvennt kallar óhjákvæmilega á ýmsar breytingar og er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir verulegri uppstokkun á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs á næsta ári. Hér skulum við aðeins staldra við. Það er auðvitað ljóst að skattahækkanir eru aldrei vinsælar. Jafnframt eru menn misjafnlega aflögufærir. Þess vegna er rétt að það komi mjög skýrt fram að í þessu fjárlagafrv. er lögð áhersla á að þeir aðilar, sem eiga miklar eignir og eru með háar tekjur, beri meiri hluta aukinnar skattheimtu. Auk þess er með þessum breytingum hamlað gegn innflutningi og fjárfestingu. Ég á von á því að í umræðum hér í dag, eins og í umræðum undanfarna daga, m.a. um stefnuræðu forsrh., muni ýmsir hv. alþm. gagnrýna þessa tekjuöflun og þær skattahækkanir sem í henni felast. Ég vil í þessu sambandi hins vegar vekja athygli á því að Ísland er í langneðsta flokki landa í Vestur-Evrópu og á Vesturlöndum hvað snertir skatta sem hluta af landsframleiðslu. Árið 1985 var þetta hlutfall í Svíþjóð 50,5%, í Hollandi 45%, í Vestur-Þýskalandi 37,8%, í Noregi 47,8%. Fleiri tölur frá fleiri löndum mætti nefna þessu til staðfestingar. Hlutfallið á Íslandi, hlutfall skatta af landsframleiðslu á árinu 1985, var hins vegar aðeins 31,4% eða u.þ.b. 10--15% lægra en í velflestum þeim löndum sem ég gat um hér áðan. Það eru aðeins lönd eins og Portúgal, Spánn og Tyrkland í Vestur-Evrópu sem eru með lægra hlutfall skatta af landsframleiðslu heldur en Ísland. Þessar tölur endurspegla auðvitað þá staðreynd að það hefði verið nauðsynlegt í góðæri undanfarinna ára að hækka þetta hlutfall sem mikilvæga aðgerð í hagstjórninni og koma þannig að stórum hluta í veg fyrir þá erfiðleika sem við stöndum frammi fyrir í dag. Helstu breytingar á tekjuhlið fjárlagafrv. eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi. Hækkun á ýmsum óbeinum sköttum, svo sem vörugjaldi, bensíngjaldi og innflutningsgjaldi af bílum. Auk þess að styrkja fjárhag ríkissjóðs draga þessar aðgerðir úr innflutningi og þar með úr viðskiptahalla. Í öðru lagi er gert ráð fyrir hækkun eignarskatta. Þyngst vegur þar hærra skattþrep fyrir þá einstaklinga sem eiga skuldlausa eign yfir ákveðnum mörkum, t.d. yfir 12 millj. kr. hjá hjónum. Auk þess komi almenn hækkun á eignarskatti einstaklinga og fyrirtækja, úr 0,95% í 1%. Í þriðja lagi er stefnt að margvíslegum breytingum á tekjusköttum fyrirtækja. Gert er ráð fyrir að herða ákvæði skattalaga þess efnis að tekjur í formi hlunninda, hvort sem það eru bílaafnot, úttektir á reikning fyrirtækis eða lánafyrirgreiðsla, komi til skattlagningar. Jafnframt verða heimildir fyrirtækja til þess að leggja hluta af hagnaði sínum inn á sérreikninga skertar. Loks verða afskriftareglur fyrirtækja endurskoðaðar. Í fjórða lagi er stefnt að breytingum á tekjusköttum einstaklinga. Fyrirhugað er að hækka skatthlutfallið en jafnframt hækka persónuafslátt þannig að skattbyrði lægri tekna breytist lítið sem ekkert. Þá hækki barnabætur sérstaklega. Einnig er til athugunar að taka upp sérstakt skattþrep á háar tekjur, en fjölmargir, bæði utan þings og innan, og minni ég þar m.a. á nýlega samþykkt þings BSRB, hafa óskað eftir því að athugun sé gerð á kostum þess og göllum að taka upp sérstakt hátekjuþrep. Ég hef þess vegna talið mér skylt að láta framkvæma þá vinnu í fjmrn. og mun kynna hana hv. Alþingi innan tíðar. Enn fremur er gert ráð fyrir skrefi í þá átt að samræma skattlagningu tekna, hvort sem þær eru laun, raunvextir, arður eða söluhagnaður. Í fimmta lagi er stefnt að frekari samræmingu í skattlagningu peningastofnana með því að gera veðdeildir og fjárfestingarlánasjóði tekjuskattsskyld með sama hætti og bankar eru nú. Einnig er gert ráð fyrir að orkufyrirtækin verði skattlögð með almennum hætti. Mörg þeirra hafa skilað og skila verulegum hagnaði sem byggður er á möguleikum þeirra til að nýta sameiginlegar auðlindir landsmanna allra. Í sjötta lagi er rétt að nefna áform ríkisstjórnarinnar um að leggja 12% söluskatt á happdrættismiða. Um þetta mál hafa orðið talsverðar umræður, en þær hafa að langmestu ef ekki öllu leyti verið byggðar á misskilningi sem nauðsynlegt er að leiðrétta. Upp á síðkastið hefur sala á skrapmiðum og hvers konar getraunaseðlum farið mjög vaxandi. Á næsta ári er talið að þjóðin muni eyða u.þ.b. 4 milljörðum kr. í kaup á happdrættismiðum. Þetta er fjórum sinnum hærri fjárhæð en fer í framkvæmdir við Blönduvirkjun á næsta ári og er hún þó stærsta framkvæmd Íslands á því ári. Ætlunin er að sala á þessum happdrættismiðum öllum verði söluskattsskyld líkt og gildir um hvers konar sölustarfsemi. Það er hins vegar ekki verið að leggja sérstakan skatt á sjálf happdrættin, aðeins miðaverðið, og það er mjög ólíklegt að 12% söluskattur, sem er u.þ.b. 6 kr. á hvern 50 kr. skrapmiða, verði til að draga mikið úr miðasölunni. Að gera því skóna, eins og sumir hafa gert hér úr ræðustól með dramatískum tilþrifum, að þessi skattlagning sé aðför að íþróttafólki, fötluðum og gamalmennum er málflutningur sem er algjörlega út í hött. Þvert á móti er verið að afla tekna til að auðvelda fjármögnun svo að hægt sé að standa undir þeirri miklu kostnaðaraukningu ríkisins sem óhjákvæmilega verður vegna framkvæmda á vegum happdrættisaðilanna sjálfra. Það þarf væntanlega ekki að útskýra það fyrir hv. alþm. að það stoðar lítt að reisa hús ef ekki er hægt að fjármagna hlut ríkisins í þeirri starfsemi sem á að fara fram innan hinna nýju veggja. Auðvitað gæti einnig komið til greina, í stað þess að leggja á slíkan lágan söluskatt, að happdrættisaðilarnir sjálfir tækju að sér að fjármagna stærri hlut í þessari starfsemi. Mér finnst hins vegar eðlilegra að fara þessa söluskattsleið. Hitt er ljóst að það verður ekki hægt að halda áfram lengi á þeirri braut að í gangi sé sjálfvirkt stórbyggingakerfi á vegum fjölmargra aðila, og nefni ég þar m.a. Háskóla Íslands þar sem ég þekki vel til, og síðan sé komið til ríkisins með sífellt stærri kröfur um fjárframlög til aukinnar starfsemi innan hinna nýju veggja. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið er gert ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs verði rúmlega 76 milljarðar kr. á næsta ári í stað um 69,5 milljarða á þessu ári. Hækkunin stafar nær eingöngu af verðbreytingum á milli ára. Þrátt fyrir viðbótarútgjöld í tengslum við efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem m.a. fólust í auknum niðurgreiðslum á vöruverði til neytenda, sérstakri hækkun á lífeyrisgreiðslum og framlagi Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina, er gert ráð fyrir að útgjöld ríkisins verði lítt breytt að raungildi á næsta ári. Tekjur ríkissjóðs munu hækka meira en gjöldin, enda er gert ráð fyrir, eins og ég hef áður greint, að snúa hartnær 3 milljarða kr. hallarekstri, og jafnvel stærri hallarekstri, á árinu 1988 í rúmlega 1 milljarðs kr. rekstrarafgang á árinu 1989. Með hliðsjón af því að tekjur ríkissjóðs á þessu ári hafa orðið miklu minni en reiknað var með er ljóst að markmið ríkisstjórnarinnar um verulegan rekstrarafgang á næsta ári felur óhjákvæmilega í sér nokkra hækkun tekna að raungildi frá áætlaðri niðurstöðu fyrir árið 1988, eða sem nemur 3 1 / 2 --4%. Hins vegar er raunhækkun tekna frá fjárlögum 1988 ekki nema 1 1 / 4 %. Mismunurinn liggur í tekjubresti ríkissjóðs á þessu ári. Virðulegi forseti. Áætlað er að lánveitingar ríkissjóðs muni nema 1265 millj. kr. á næsta ári, en þar af renna 915 millj. kr. til Lánasjóðs ísl. námsmanna og 350 millj. kr. til flugstöðvar í Keflavík. Að teknu tilliti til hluta- og stofnfjárframlaga, sem eru áætluð 115 millj. kr., innheimtra afborgana veittra lána, sem nema 2590 millj. kr., útstreymis á viðskiptareikningum, sem er áætlað 500 millj. kr., og 1184 millj. kr. tekjuafgangs, mun ríkissjóður greiða niður skuldir sem nemur 1,9 milljörðum kr. á næsta ári. Þar af verða erlendar skuldir greiddar niður sem nemur 1525 millj. kr. og staðan við Seðlabanka og sjóður munu batna um 844 millj. kr. Innlendar lántökur umfram greiddar afborganir eru áætlaðar 475 millj. kr. Heildarlántökuþörf ríkissjóðs á árinu 1989 er áætluð 4,7 milljarðar kr. og á að afla þess fjár að öllu leyti með sölu á spariskírteinum ríkissjóðs. Afborganir af teknum lánum ríkissjóðs eru áætlaðar 6,6 milljarðar kr. Á árinu 1989 er því ráðgert að greiða niður skuldir A-hluta ríkissjóðs um tæpa 2 milljarða kr. eins og áður sagði. Heildargreiðslur ríkissjóðs af teknum lánum á árinu 1989 eru 13,9 milljarðar kr. eða um 18% af heildartekjum. Þar af eru vextir um 10%. Á móti nema innborganir af veittum lánum ríkissjóðs alls 5,4 milljörðum. Hrein greiðslubyrði ríkissjóðs vegna afborgana og vaxta á lánareikningum nemur því 8,5 milljörðum eða um 11% af heildartekjum á árinu 1989. Þetta hlutfall er áætlað um 9% á árinu 1988. Eins og oft áður ríkir óvissa um væntanleg lánskjör, bæði á innlendum og erlendum lánsfjármörkuðum á næstu missirum. Innlend lán ríkissjóðs eru flest bundin föstum vöxtum. Um 35% af erlendum lánum ríkissjóðs eru með breytilegum vöxtum og eru þau að mestu í bandaríkjadölum. Meðalvextir erlendra lána á árinu 1988 eru taldir verða um 7,7% en munu hækka í 8% á árinu 1989. Breytilegir vextir á dollaralánum sem koma til greiðslu í ár eru áætlaðir að meðaltali um 7,5% og í áætlun næsta árs er miðað við að þessir vextir verði um 8,5%. Gróft áætlað leiðir einnar prósentu lækkun breytilegra vaxta á erlendum lánsfjármarkaði til um 140 millj. kr. lækkunar á vaxtagreiðslum ríkissjóðs út á við á heilu ári. Gert er ráð fyrir að skuldir A-hluta ríkissjóðs til lengri tíma en eins árs nemi um 68 milljörðum kr. í árslok 1988 eða sem svarar til um 25% af vergri landsframleiðslu. Á móti kemur að útistandandi kröfur ríkissjóðs vegna veittra lána eru um 47 milljarðar þannig að hreinar skuldir ríkissjóðs eru áætlaðar um 23 milljarðar kr. í árslok 1988. Framlög úr ríkissjóði til fyrirtækja og sjóða í B-hluta hækka um rúmlega 600 millj. kr. eða tæplega 13% frá fjárlögum þessa árs og verða alls 5416 millj. kr. Hækkun framlaga felst í framlagi til Atvinnutryggingarsjóðs, 500 millj. kr., hækkun á framlagi til byggingarsjóðanna, 150 millj. kr., og hækkun á framlagi til Ríkisábyrgðasjóðs um 100 millj. kr. Skil í ríkissjóð frá tekjuöflunarfyrirtækjunum verða hins vegar 6239 millj. kr. samanborið við 4745 millj. kr. í fjárlögum þessa árs. Þarna er um að ræða rúmlega 31% aukningu og má rekja hana að mestu leyti til gildistöku nýrra áfengislaga í mars á næsta ári þegar heimilt verður að selja áfengt öl í verslunum ÁTVR. Skil Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins í ríkissjóð eru áætluð 5600 millj. kr. á næsta ári og þar af eru um 900 millj. kr. vegna bjórsölu. Stærsta einstaka framlagið er sem fyrr til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það verður um 1617 millj. kr. og heimiluð lántaka 915 millj. kr. Framlög til byggingarsjóðanna verða 1800 millj. kr. og er áætlað að skuldabréfakaup lífeyrissjóðanna aukist um 52% milli ára og nemi þau 9295 millj. kr. Ráðstöfunarfé til lífeyrissjóðanna eykst verulega, m.a. vegna iðgjalda af yfirvinnu. Kaup þeirra á skuldabréfum er áætlað að verði áþekk og á þessu ári hvað varðar hlutfall af ráðstöfunarfé. Af þessum sökum aukast veitt lán byggingarsjóðanna um 41% frá endurskoðaðri áætlun fyrir þetta ár og hækka því verulega að raungildi. Framlag í Ríkisábyrgðasjóð er byggt á áætlunum um hve mikið af kröfunum muni falla á ríkissjóð vegna ríkisábyrgða en vænta má aukinna vanskila í því harðæri sem ríkt hefur á undanförnum mánuðum. Framlag til Skipaútgerðar ríkisins lækkar úr 155 millj. kr. í 61 millj. kr. en mismunurinn er nú færður sem framlag í A-hluta til endurskipulagningar strandferða. Önnur stór framlög til B-hluta fyrirtækja og sjóða eru lítið breytt milli ára en til þeirra má telja 171 millj. kr. til Þjóðleikhúss, 138 millj. kr. til Póst- og símamálastofnunar og 233 millj. kr. til Orkusjóðs. Í uppsetningu B-hluta fjárlaganna er gert ráð fyrir að rekstur Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar standi undir sér, þar á meðal greiðsla vaxta og afborgana. Til þess að endar næðu saman varð þó að breyta rekstraráætlun flugstöðvarinnar verulega frá upphaflegri áætlun stofnunarinnar. Hún gerði ráð fyrir um 25 millj. kr. lántöku vegna rekstrar og um 6 millj. kr. vegna afborgunar á lánum. Þessar áætlanir fólu því í sér um 11% rekstrarhalla á Flugstöð Leifs Eiríkssonar á næsta ári. Jöfnuði var náð í frv. með því að lækka rekstrargjaldaáætlun stofnunarinnar um nær 20% og gera ráð fyrir að tekjur vaxti um nær 15% umfram verðlagsbreytingar. Hins vegar er ekki séð fyrir á þessu stigi hvernig þessar áætlanir fá staðist og mun því miður að öllum líkindum verða verulegur halli á rekstri flugstöðvarinnar á næsta ári. Sölu varnarliðseigna er ætlað að skila 50 millj. kr. í ríkissjóð. Þessi upphæð er mikil hækkun frá því sem nú er. Fjárhæðin er hins vegar miðuð við þá lágmarksfjárhæð sem talist getur viðunandi miðað við eðlilega kostnaðarreikninga hjá þessu fyrirtæki. Náist hún ekki er óhjákvæmilegt að endurskipuleggja þessa starfsemi, ef hún á ekki að vera fjárhagsleg og rekstrarleg byrði á ríkissjóði, og sinna þeirri þjónustu sem stofnunin á að veita með öðrum hætti. Í samræmi við þá útgjaldastefnu að draga úr ríkisframkvæmdum eru fjárfestingar í B-hluta fjárlaganna nær óbreyttar að krónutölu frá gildandi fjárlögum. Veigamestu fjárfestingarnar eru sem fyrr á vegum Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, Póst- og símamálastofnunar, Rafmagnsveitna ríkisins og Ríkisútvarpsins. Fjárfesting Ríkisútvarpsins er miðuð við 10 millj. kr. lægri upphæð en í gildandi fjárlögum eða 185 millj. kr. Fjárfesting Rafmagnsveitna ríkisins er lækkuð um 34 millj. kr. frá gildandi fjárlögum og verður 176 millj. kr. en mesti niðurskurðurinn felst hins vegar í fjárfestingum hjá Pósti og síma samkvæmt frv. Þar er gert ráð fyrir að verja 204 millj. kr. til fjárfestingar á næsta ári en fjárlög þessa árs heimiluðu 577 millj. kr. til fjárfestingar. Þessi mikla lækkun hefur skiljanlega valdið nokkurri umræðu og skal hún því skýrð nánar. Áætlanir fyrirtækisins miðuðu við að verja rúmlega 900 millj. kr. til fjárfestingar á næsta ári eða sem samsvarar 80% af samanlagðri fjárfestingu annarra fyrirtækja í B-hluta fjárlaga. Þetta er há upphæð, ekki síst þegar beita þarf ströngu aðhaldi í ríkisrekstri og hemja útgjöld til fjárfestinga jafnt sem rekstrar. Í annan stað er rétt að rifja upp að fyrirtækið er skuldugt við ríkissjóð vegna launagreiðslna og var áætlað að skuldin yrði um 150 millj. kr. um áramót. Í þriðja lagi er stefnt að því að gjaldskrárhækkanir verði í lágmarki á næsta ári. Stjórnendur Pósts og síma hafa sagt í blaðaviðtölum að tekjur hafi verið vanáætlaðar. Reynist það rétt eru það góð tíðindi en hins vegar er alls ekki tímabært að breyta ákvörðunum um fjárfestingar fyrr en sést í reynd á næsta ári hvort þessi tekjuauki birtist á borðinu án gjaldskrárhækkana. Hafa ber í huga þegar fjárfestingarupphæðir eru ákveðnar ár hvert að um er að ræða ákvörðunarstærðir miklu fremur en þegar gerð er rekstraráætlun. Þegar aðstæður krefjast aðhalds og samdráttar hlýtur fjárfesting óhjákvæmilega að verða fyrir valinu svo framarlega sem ekki er um að ræða brýnustu þörf á endurnýjun vegna slits og úreldingar tækja. Virðulegi forseti. Heildarfjárfesting hér á landi er áætluð 47,5 milljarðar kr. á árinu 1989 sem er um 3,3% samdráttur að magni til frá í ár. Hlutfall heildarfjárfestingar er áætlað 17,2% af landsframleiðslu og hefur það ekki verið lægra á síðustu 40 árum. Á árinu 1989 er talið að fjárfesting atvinnuveganna dragist saman um 4%. Gert er ráð fyrir samdrætti í öllum atvinnugreinum nema samgöngum en aukningin þar stafar af flugvélakaupum Flugleiða hf. að fjárhæð um 2,9 milljarðar kr. sem eru um 6% af heildarfjárfestingunni. Mestur er samdrátturinn áætlaður í fiskiskipum eða 35%, en fjárfesting í þeim hefur verið með mesta móti á árunum 1986--1988. Áætlað er að framkvæmdir við íbúðarhús verði svipaðar og í ár, en fjárfesting hins opinbera er talin dragast saman um rúmlega 3% á árinu 1989, en 4,5% aukning er talin að verði í ár. Gert er ráð fyrir að framkvæmdir við rafvirkjanir og rafveitur aukist um 16%. Stafar það af auknum framkvæmdum Landsvirkjunar við Blönduvirkjun. Gert er ráð fyrir 8% samdrætti í samgöngumannvirkjum á næsta ári. Samdrátturinn stafar einkum af minni framkvæmdum Póst- og símamálastofnunar sem áður var vikið að. Gert er ráð fyrir að nýframkvæmdir í vegagerð aukist um 4%. Sú tala byggist þó á breyttri skiptingu vegafjár milli viðhalds og nýframkvæmda þar sem hér er reiknað með að nær öll tekjuhækkunin á milli ára fari í nýframkvæmdir en viðhald dragist saman. Breyting heildarframkvæmdanna er því mun minni. Áætlað er að framkvæmdir við byggingar hins opinbera dragist saman um 6%, en fjórðungs aukning framkvæmda er talið að verði á þessu ári. Hlutdeild opinberra framkvæmda í heildarfjárfestingu landsmanna á árinu er áætluð um 29% eða hin sama og á yfirstandandi ári. Áætlað er að heildarlántökur opinberra aðila, opinberra lánastofnana og atvinnufyrirtækja verði tæpir 30 milljarðar kr. samanborið við 21,5 milljarða í lánsfjárlögum yfirstandandi árs. Hækkunin stafar einkum af auknum kaupum lífeyrissjóða á skuldabréfum byggingarsjóðanna og nýjum lántökum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina, Landsvirkjunar og Framkvæmdasjóðs Íslands. Ráðgert er að afla 15,6 milljarða kr. innan lands á árinu 1989 og 14,2 milljarða með erlendum lántökum, að langstærstum hluta vegna þarfa atvinnulífs og fyrirtækja. Hlutdeild innlendrar fjármögnunar af heildarlántökum á lánsfjáráætlun er um 52% samanborið við 56% í lánsfjárlögum 1988. Það hlutfall verður í reynd verulega lægra eða um 42% þar sem erlendar lántökur árið 1988 fara allnokkuð fram úr forsendum lánsfjárlaga. Áform um innlenda lánsfjáröflun á árinu 1989 eru 3,4 milljörðum kr. hærri en gert var ráð fyrir í lánsfjárlögum 1988 eða sem nemur 28%. Að teknu tilliti til verðbreytinga er aukningin á milli ára um 14%. Mest er hækkunin í umsömdum kaupum lífeyrissjóðanna á skuldabréfum frá byggingarsjóðunum eða um 52%. Samkvæmt áætlunum Seðlabankans verður ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna árið 1989 tæpir 17 milljarðar kr. samanborið við 12,7 milljarða á árinu 1988. Aukningin á milli ára skýrist einkum af vaxandi hlutdeild verðtryggingar í eignum sjóðanna, hækkandi raunvöxtum og breiðari iðgjaldastofni. Á grundvelli samkomulags um kaup lífeyrissjóða á skuldabréfum Húsnæðisstofnunar ríkisins og fenginnar reynslu er reiknað með að lífeyrissjóðirnir verji um 55% af ráðstöfunarfé sínu, eða 9,3 milljörðum kr., til kaupa á skuldabréfum húsbyggingarsjóðanna á árinu 1989. Óráðstafaður hluti lífeyrissjóðafjár er því áætlaður um 7,6 milljarðar kr. Óumsamin innlend lánsfjáröflun á árinu 1989 nemur 6,3 milljörðum kr. Er það örlítið hærri fjárhæð en í lánsfjárlögum 1988. Af þeirri fjárhæð er stærstur hlutinn áformuð sala á spariskírteinum ríkissjóðs eða 4,7 milljarðar. Sölu spariskírteina verður ávallt að skoða í samhengi við áætlaða innlausn eldri skírteina en mikið af því fé skilar sér aftur í nýjum bréfum. Innlausn eldri skírteina er áætluð 4,1 milljarður kr. á árinu 1989 og nemur hrein fjárþörf ríkissjóðs af sölu spariskírteina því einungis 600 millj. kr. samanborið við 1460 millj. kr. á árinu 1988. Þessi mikla lækkun á hreinni fjárþörf ríkissjóðs af sölu spariskírteina endurspeglar mikla lækkun á heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs og á að stuðla að lækkun vaxta. Leitað verður áframhaldandi samninga við banka, sparisjóði og verðbréfasjóði um fyrirkomulag á sölu spariskírteina á árinu 1989. Önnur óumsamin lánsfjáröflun á innlendum fjármagnsmarkaði á árinu 1989 nemur 1,5 milljörðum kr. samanborið við 3 milljarða kr. í lánsfjárlögum 1988. Ekki er sett fram nákvæm áætlun um hvaðan eigi að afla þessa fjármagns en benda má m.a. á verulega aukið og óbundið ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna. Í lánsfjáráætlun 1988 voru erlendar lántökur til lengri tíma en eins árs áætlaðar um 9,3 milljarðar kr. á árinu 1988. Hins vegar stefnir í að innstreymi erlends lánsfjár verði mun meira en áformað var eða nærri því tvöfalt hærri upphæð, um 18 milljarðar kr. Að stærstum hluta skýrist munurinn af lántökum atvinnufyrirtækja með milligöngu viðskiptabanka og fjárfestingarlánasjóða sem urðu verulega meiri en áætlað var. Þá hefur meðalgengi gjaldmiðla breyst um 22% innan ársins en í lánsfjárætlun var gert ráð fyrir óbreyttu gengi. Loks er áformuð lántaka ríkissjóðs að fjárhæð 3400 millj. kr. til að fjármagna greiðsluhalla á árinu 1988 og skammtímaskuldir við Seðlabanka Íslands frá fyrra ári. Afborganir af löngum lánum eru taldar verða 6,9 milljarðar kr. og hreint innstreymi erlends fjármagns verður því um 11,1 milljarður. Er það um 4,4% af áætlaðri landsframleiðslu 1988. Þjóðhagsáætlun fyrir árið 1989 gerir ráð fyrir að halli á viðskiptum við útlönd verði 12,4 milljarðar kr. eða um 4,5% af áætlaðri landsframleiðslu 1989. Í ár er reiknað með að viðskiptahallinn verði 11,6 milljarðar eða um 4,6% af landsframleiðslu ársins. Erlendar lántökur á árinu 1989 eru áætlaðar 14,2 milljarðar kr. og afborganir af löngum lánum 7,9 milljarðar. Talið er að aðrar fjármagnshreyfingar verði jákvæðar um 3,3 milljarða þannig að innstreymi erlends fjár er áætlað 9,6 milljarðar kr. Því vantar um 2,8 milljarða kr. upp á fjármögnun viðskiptahallans á árinu 1989 og versnar því gjaldeyrisstaðan sem því nemur. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að útlit er fyrir að gjaldeyrisstaðan batni um 2 milljarða kr. á árinu 1988 vegna mikilla erlendra lántaka og því borð fyrir báru hvaða hana varðar. Erlendar skuldir Íslendinga til langs tíma eru taldar aukast um 12% á árinu 1988. Á sama tíma dregst landsframleiðslan saman um 1%. Þrátt fyrir þetta hækkar hlutfall langra erlendra lána af landsframleiðslu aðeins um 1,5% eða úr 40,6% 1987 í 42,1% á árinu 1988. Lítil hækkun hlutfallsins á milli ára skýrist af hækkandi raungengi íslensku krónunnar á yfirstandandi ári. Forsendur lánsfjáráætlunar 1989 gera ráð fyrir 7% hækkun á meðalgengi erlendra gjaldmiðla og 5,3% aukningu erlendra lána. Skuldahlutfallið í árslok 1989 er áætlað 44% af vergri landsframleiðslu ársins. Er þar tekið tillit til 1,6% samdráttar í vergri landsframleiðslu næsta árs, en á móti vegur nokkur hækkun raungildis íslensku krónunnar. Hreinar skuldir þjóðarbúsins eru taldar verða um 43,1% af vergri landsframleiðslu í árslok 1988. Forsendur áætlunarinnar fyrir árið 1989 gera ráð fyrir að þetta hlutfall hækki verulega á árinu 1989 og nemi 47,7% af vergri landsframleiðslu. Er það mun óhagstæðari þvóun en hlutfall langra erlendra lána sýndi hér að framan. Frávikið skýrist af því að löngu lánin sýna aðeins hluta af fjármögnun viðskiptahallans. Hrein staða þjóðarbúsins tekur til allra þátta til að mæta viðskiptahallanum, þ.e. langra lána, skammtímalántöku og rýrnandi gjaldeyrisstöðu. Áætlað er að greiðslubyrði erlendra lána verði um 16,5% útflutningstekna á árinu 1988 og aukist í 18% á árinu 1989. Greiðslubyrði erlendra lána var hæst á árinu 1984, 24,3%, en hefur lækkað síðan bæði vegna aukins útflutnings og vaxtalækkunar á erlendum lánamörkuðum. Meðalvextir erlendra lána eru áætlaðir um 7,7% á árinu 1988 og 8% á árinu 1989. Vaxtabyrði erlendra lána er áætluð um 8,6% af útflutningstekjum á árinu 1988 en um 9,7% á árinu 1989. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í máli mínu ber fjárlagafrv. fyrir árið 1989 það með sér að gerð er alvarleg tilraun til að snúa við á þeirri braut skuldasöfnunar og hallareksturs sem ríkisfjármálin hafa verið á undanfarin ár. Útgjaldahlið frv. felur í sér viðleitni til þess að stöðva útgjaldaþenslu ríkisins án þess þó að skerða margvíslega þjónustu á sviði velferðarmála, menningarstarfsemi, félagsmála og umhverfisverndar. Hin óhjákvæmilega aukna tekjuöflun er byggð á því að þeir sem mestar hafa tekjur og eignir beri stærstan hlut þeirra byrða sem óhjákvæmilegt er að leggja á þjóðina á þeim erfiðleikatímum sem fram undan eru. Það er mikilvægt fyrir íslensku þjóðina að sú meginstefna sem felst í þessu fjárlagafrv. nái fram að ganga. Frv. sjálft er hins vegar eingöngu upphafið á langri leið. Alþingi og þá sérstaklega fjvn. gegna mikilvægu hlutverki við að þróa áfram þá grundvallarstefnu sem hér hefur verið gerð grein fyrir og tryggja framkvæmd hennar á næsta ári. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa eindregnum og einlægum vilja mínum til náins samstarfs við þingheim allan og fjvn. sérstaklega til að tryggja að við náum öll sameiginlegum árangri á þessu sviði. Á vettvangi atvinnulífsins er óhjákvæmilegt að fjöldi fyrirtækja þurfi á næstunni að taka erfiðar ákvarðanir. Heimilin í landinu munu einnig þurfa að laga sig að breyttum skilyrðum og sú aðlögun kann ýmsum að verða sársaukafull. Það er þess vegna mjög brýnt að Alþingi allt og ríkisstjórn sýni í reynd gott fordæmi. Verk okkar þurfa að endurspegla að við skjótum okkur ekki undan erfiðum ákvörðunum. Við verðum öll, Alþingi og þjóðin í heild, að horfa af fullri ábyrgð framan í þau vandamál sem við er að stríða í efnahagslífinu og í fjármálum ríkisins. Á næstunni er brýnt að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að geta fylgst með frá einum mánuði til annars hver framvindan verður í framkvæmd þess fjárlagafrv. sem samþykkt verður hér á Alþingi. Í þeim efnum ítreka ég óskir mínar um gott og náið samstarf við fjvn., Ríkisendurskoðun og Alþingi allt. Virðulegi forseti. Íslensk þjóð stendur nú á tímamótum. Berum við gæfu til að snúa við óheillaþróun undanfarinna ára? Höfum við áræði og kraft til að takast á við erfið verkefni og hrinda í framkvæmd óþægilegum og sársaukafullum ákvörðunum? Fjárlagafrv. fyrir árið 1989 felur í sér tilraun til að svara þeim spurningum. Í því felst alvarleg viðleitni til þess að tryggja íslenskri þjóð á næstu árum betri lífskjör og traustari efnahag. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjvn.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú mælt fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1989. Öllum sem á hlýddu er það ljóst að í ræðu hæstv. ráðherra var ekki að finna eitt einasta orð sem boðaði stefnu í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar eftir að verðstöðvunartímabilinu lýkur í febrúarlok á næsta ári. Í fjárlagafrv. er þetta stefnuleysi hæstv. ríkisstjórnar augljóst. Svokölluð stefnuræða hæstv. forsrh. og fjárlagaræðan, sem hér var verið að enda við að flytja, hafa þar engu um breytt. Við þessar aðstæður er ekki mögulegt að fjárlagafrv. geti orðið trúverðugt. Margorð ræða hæstv. fjmrh. haggar ekki þeirri staðreynd. Það sem við blasir er m.a. þetta: 1. Fjárlagafrv. afhjúpar stefnuleysi hæstv. ríkisstjórnar í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. 2. Forsendur frv. í verðlags-, launa- og gengismálum eru af þessum sökum gjörsamlega í lausu lofti. Niðurstöður á rekstraryfirliti A-hluta ríkissjóðs eru undir sömu sök seldar. 3. Frv. boðar stórauknar skattaálögur á þjóðina eða sem svarar 3,5--4 milljörðum kr. að raungildi. Skattar til ríkisins eiga samkvæmt þessu að hækka frá fjárlögum þessa árs úr 26,2% í 28,1% af vergri landsframleiðslu. 4. Ríkisstjórnarflokkarnir eru þegar berir að óheilindum hver í annars garð varðandi hinar nýju skattaálögur. 5. Þrátt fyrir niðurskurð á fé til opinberra framkvæmda og þýðingarmikilla sjóða og tilfærslum til atvinnuvega vaxa útgjöld ríkisins að raungildi um 0,8%. 6. Umfang ríkiskerfisins og kostnaður við ríkisreksturinn vex stórum og meira en sem nemur öllum niðurskurðinum á sama tíma sem samdráttar gætir í efnahagskerfinu og þrengt verður að öllum almenningi. T.d. boðar ríkisstjórnin 7% lækkun kaupmáttar launatekna. 7. Frv. boðar að þrengt verði að atvinnuvegunum með minnkandi framlögum hins opinbera, með vaxandi skattaálögum og með stórhækkuðum þjónustugjöldum stofnana á vegum ríkisins. Virðulegi forseti. Ég mun nú leitast við að fara fáeinum orðum um nokkur þeirra atriða sem hér að framan hafa verið talin upp. Þegar núv. hæstv. ríkisstjórn var mynduð undir lok septembermánaðar greip hún til nokkurra bráðabirgðaráðstafana. Þessar bráðabirgðaráðstafanir voru sumpart fólgnar í því að framlengja tímabundna verðstöðvun og frystingu launa sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hafði ákveðið en að hinu leytinu að efna til stórfelldra millifærslna í þjóðfélaginu sem hæstv. forsrh. hefur sjálfur lýst á þann hátt að verið væri að fara áratugi aftur í tímann. Tekin verða erlend lán til þess að standa straum af hluta af þessari millifærslu. Í fyrsta lagi 800 millj. kr. til frystideildar Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins og í öðru lagi 1 milljarður kr. til hins nýja Atvinnutryggingarsjóðs. Ljóst er að þessar erlendu lántökur þrengja þegar svigrúmið í ríkisbúskapnum til þess að taka lán til annarra hluta, auk þess sem með þeim er verið að auka á erlenda skuldasöfnun, greiðslubyrði af erlendum lánum og viðskiptahalla. Þrátt fyrir að hæstv. fjmrh. segi að ríkissjóður muni ekki taka erlend lán á næsta ári gefur hann sjálfur í skyn að viðskiptahalli kunni að fara vaxandi og að erlend skuldasöfnun vaxi að sama skapi. Því er einnig spáð í fylgigögunm með þessu frv. að greiðslubyrði þjóðarbúsins af erlendum lánum vaxi á næsta ári úr 17% í tæp 19% af útflutningstekjum. Á sama tíma sem alvarlega horfir í atvinnumálum landsmanna er gripið til þess að taka ráðstöfunarfé Atvinnuleysistryggingasjóðs yfir í hinn nýja Atvinnutryggingarsjóð og með því verið að lama Atvinnuleysistryggingasjóð og gera honum ókleift að sinna sínu hlutverki ef til atvinnuleysis kynni að koma þegar líður á vetur. Fróðlegt væri að heyra það hér í þessari umræðu hvar Atvinnuleysistryggingasjóður á að fá fé til þess að sinna sínu hlutverki ef til slíks ástands kemur. Engin svör hafa enn þá fengist við því hvar á að taka peninga til þess að útvega sjóðnum ef á þyrfti að halda. Eðlilegt væri að verkafólk spyrði: Er þetta umhyggja hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. fjmrh. Alþb. fyrir hagsmunum verkafólks? Hér er sannarlega djarft spilað en verst er þó að allir virðast sammála um að þessar aðgerðir dugi hvergi og séu raunar gagnslausar til þess að rétta við stöðu atvinnulífsins í landinu. Hvarvetna eru fregnir um alvarlegan hallarekstur og yfirvofandi gjaldþrot þrátt fyrir þær bráðabirgðaaðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til. Ekkert hefur komið fram hjá hæstv. ríkisstjórn um það hvað eigi að taka við þegar verðstöðvunartímabilinu lýkur í lok febrúar. Stefnuleysið virðist algjört. Flestum mun þó vera ljóst að staða atvinnuveganna er þannig að svo lengi má ekki bíða með að koma þeim á réttan kjöl. Við þessar aðstæður, við þetta stefnuleysi í atvinnnu- og efnahagsmálum er auðvitað ekki mögulegt að leggja fram fjárlagafrv. sem byggir á traustum grunni. Forsendur frv. eru því algerlega í lausu lofti eins og áður sagði. Það er ekki að ófyrirsynju að í athugasemdum með fjárlagafrv. er sagt ,,að óvissa um forsendur sé með mesta móti``. Frv. byggir á því að verðlag hækki frá meðalverði ársins 1988 til meðalverðs 1989 um 12%. Flestir munu sjá að þessi hækkun mun nú að mestu leyti komin fram. Hér er að engu leyti gerð tilraun til að gera grein fyrir því eða skýra hvað muni gerast í lok bráðabirgðaráðstafana ríkisstjórnarinnar í febrúarmánuði nk. Hæstv. ríkisstjórn ákvað að greiða niður hækkun búvöruverðs sem tók gildi í haust rétt eftir að ríkisstjórnin kom til valda. Í fjárlagafrv. er fé ætlað fyrir þessari niðurgreiðslu til 1. apríl nk. Engin grein er gerð fyrir því hvernig þá verði haldið á málum og ekki er annað sýnilegt en að þá verði þessari hækkun búvöruverðsins velt út í verðlagið. Gert er ráð fyrir að laun hækki á milli ára 1988 og 1989 um 8% og er meiri hlutinn af þeirri launahækkun þegar kominn fram. Þá er gert ráð fyrir að gengi verði óbreytt á næsta ári. Allar eru þessar forsendur frv. vitaskuld óraunsæjar. Breytist þær að marki hafa þær veruleg áhrif á útgjöld fjárlaganna þannig að helsta skrautfjöður hæstv. fjmrh., tekjuafgangurinn, er líka í lausu lofti. Hæstv. ráðherra taldi að í fjárlagadæminu væri innbyggt samhengi á milli tekna og gjalda þannig að niðurstöður mundu ekki haggast að ráði þó að forsendur frv. brygðust. Ef hæstv. fjmrh. verður fram eftir næsta ári í sínu ráðuneyti mun hann komast að raun um að þetta er ekki rétt nema að litlu leyti. Á tekjuhlið fjárlagafrv. er gert ráð fyrir nýjum skattaálögum sem, eins og áður sagði, nema að raungildi um 3,5--4 milljörðum kr. eða 50--60 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu. Nú hefur hæstv. fjmrh. látið það mjög í veðri vaka að þessar nýju skattaálögur eigi að leggjast nær eingöngu á stóreignamenn og hátekjumenn, svo sem eins og fólkið í Arnarnesinu og aðra slíka. Að vísu er hér gert ráð fyrir hækkun eignarskatta og tekjuskatta, bæði einstaklinga og fyrirtækja, og hugleiðingar eru um það að taka upp ný skattþrep bæði í tekju- og eignarskatti. Óljóst er hvernig þetta verður útfært. En einnig er stefnt að hækkun skatta sem eru hreinir neysluskattar og leggjast á allan almenning, svo sem hækkun vörugjalds, bensíngjalds og innflutningsgjalda af bifreiðum, enn fremur skattlagningu á orkufyrirtæki eða orkuskatt. Út yfir tekur þó þegar gert er ráð fyrir að leggja 12% söluskatt á sölu happdrættismiða og hliðstæða starfsemi, svo sem Lottó og Getraunir. Hér er um að ræða skatt á öryrkja og íþróttamenn. Þetta er skattur á Öryrkjabandalag Íslands, þetta er skattur á ungmennafélagshreyfinguna í landinu, þetta er skattur á íþróttahreyfinguna og margvíslega félagsstarfsemi og menningar- og mannúðarstarfsemi, svo sem eins og Slysavarnafélag Íslands, hjálparsveitir, Krabbameinsfélagið og fleira og fleira. Hér er einnig um að ræða skatt á uppbyggingarstarf Háskóla Íslands, á SÍBS og DAS, og þarf væntanlega ekki hér að tíunda hið þýðingarmikla starf og hlutverk þessara samtaka og stofnana. Ef þessir aðilar allir eru stóreignamenn í Arnarnesinu eiga þar fleiri heima en ég ætlaði. Nú hefur hæstv. forsrh. sagt það við þjóðina að ekki sé víst að tekið verði upp nýtt skattþrep. Og þeir framsóknarmenn fleiri eru farnir að koma í bakið á hæstv. fjmrh. varðandi þessar skattalagahugmyndir. Að sjálfsögðu breytast starfshættir framsóknarmanna lítið þótt komin sé ný ríkisstjórn. Það kemur ekki á óvart. En þegar allt er svo holgrafið í ágreiningi innan ríkisstjórnarflokkanna um það hvernig staðið skuli að þessum nýju skattaálögum er auðvitað þeim mun meiri óvissa um að þær komist nokkurn tíma fram því ekki veitir nú stjórnarliðinu af að standa saman ef það ætlar að hafa nokkra von um að geta komið málum, eins og nýjum skattaálögum, í gegnum neðri deild Alþingis. Ég hef gagnrýnt það nokkuð harðlega síðan fjárlagafrv. kom fram að á sama tíma og samdráttar gætir í efnahagskerfinu og þegar að kreppir hjá öllum almenningi í landinu, þannig að hæstv. ríkisstjórn segir sjálf að á næsta ári muni kaupmáttur launa lækka um 7%, skuli ríkið taka til sín vaxandi hluta af ráðstöfunarfé þjóðarinnar. Í töflu með fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að ráðstöfunartekjur heimila hækki á næsta ári um 5%, framfærsluvísitala hækki um 12% og lánskjaravísitala hækki um 13%. Þetta kemur heim við annað það sem sagt hefur verið um samdrátt í kaupmætti launa. Hæstv. fjmrh. segir að frv. sé mikið aðhaldsfrumvarp og hann talar mikið um niðurskurð ríkisútgjalda. Þetta má til sanns vegar færa á vissum póstum í gjaldabálki frv. Það er vissulega niðurskurður á fé til opinberra framkvæmda sem víða hvar standa óbreyttar í krónutölu en eru annars staðar jafnvel lækkaðar. Það er einnig niðurskurður á fé til opinberra sjóða, þannig að sjóðirnir fá framlag sem er óbreytt í krónutölu frá fyrra ári. Svo er t.d. um Byggðasjóð, svo er t.d. um Framkvæmdasjóð aldraðra, en Framkvæmdasjóður aldraðra hefur mjög mikilvægu hlutverki að gegna, eins og allir vita, og miklar framkvæmdir eru í gangi við heimili fyrir aldraða í landinu. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sem hann kallaði stefnuræðu að Byggðasjóður verði efldur. Á því hefði auðvitað verið full þörf miðað við það alvarlega ástand sem ríkir í atvinnulífi á landsbyggðinni. En það er nú öðru nær. Framlag ríkisins til Byggðasjóðs er óbreytt í krónutölu eins og áður sagði. Þess utan þætti sjálfsagt ýmsum fróðlegt að heyra það hvernig skattaálögur á lántökur sjóðsins muni koma til með að leika fjárhag hans. Þá er einnig niðurskurður á tilfærslum til atvinnuvega. T.d. er endurgreiðsla á söluskatti í sjávarútvegi og í iðnaði óbreytt sú fjárhæð sem var á fjárlögum þessa árs og jöfnunargjald er óbreytt. Framlög til landbúnaðarins eru stórlega skorin niður, t.d. jarðræktarframlög stórum lægri en á síðasta ári og framlög til búfjárræktar eru þurrkuð út. Þá er einnig fenginn nokkur niðurskurður í útgjöldum ríkisins með því að hækka verulega þjónustugjöld ýmissa stofnana ríkisins sem eiga að þjóna atvinnuvegum, fjárfestingaraðilum eða einstaklingum. Þar er til að mynda stórhækkun á þjónustugjöldum rannsóknarstofnana, svo mikil að varla er sýnilegt að þær geti risið undir starfsemi sinni eða hafi nokkra möguleika til að ná þeim gjöldum af atvinnuvegunum sem til er ætlast. Svo er einnig um ýmsar aðrar stofnanir sem annast þjónustu eða eftirlit á vegum ríkisins. Út yfir tekur þó þegar þessi gjöld eru hækkuð svo mikið að þau gera meira en að standa undir rekstri stofnananna því sumar þeirra eiga að skila tekjuafgangi til ríkissjóðs. Svo er t.d. um Vinnueftirlit ríkisins og skipulagsstjóra, svo nokkuð sé nefnt. Ég ætla að það verði ekki mikið tilhlökkunarefni fyrir fólkið á landsbyggðinni og í þéttbýlinu þegar liðssveitir Vinnueftirlits ríkisins verða sendar út af örkinni til þess að safna fé til ríkissjóðs eins og hér er gert ráð fyrir. Niðurskurðartillögur fjárlagafrv. eru margar hverjar einstaklega lagaðar til þess að þrengja að atvinnuvegunum eins og atvinnuvegirnir eru nú staddir í okkar landi. Það má í raun og veru segja það að í frv. felist atlaga að atvinnuvegunum. Auk þess sjá auðvitað allir að niðurskurður opinberra framkvæmda og niðurskurður á viðfangsefnum, eins og framlaga til Framkvæmdasjóðs aldraðra og Byggðasjóðs, hitta fyrst og fremst hagsmuni landsbyggðarinnar. En þrátt fyrir allan þennan niðurskurð, sem hér hefur verið lýst, þá er ekki um samdrátt að ræða í útgjöldum ríkisins samkvæmt þessu frv. á næsta ári. Það er öðru nær. Það er aukning á útgjöldum ríkisins, eða eins og segir í athugasemdum með frv., um 0,8% að raungildi. Og hvernig skyldi þá standa á því? Jú, það eru aðrir þættir í fjárlagadæminu sem fá aukið fé til ráðstöfunar. Umfang ríkisbáknsins og kostnaður við ríkisreksturinn vex þannig að það étur upp allan niðurskurðinn sem að framan hefur verið lýst og miklu meira til. Þetta tel ég gagnrýnisvert. Ég tel að þegar að kreppir í þjóðfélaginu þá verði að reyna að hafa hemil á útþenslu ríkisbáknsins, halda aftur af kostnaði við ríkisreksturinn þannig að rekstrarliðirnir taki ekki til sín sífellt stærri hluta af ráðstöfunarfé þjóðarinnar. Ríkisreksturinn hlýtur að verða að taka á sig sinn hluta af samdrættinum eða a.m.k. verður að stöðva útþensluna. Í fjárlagafrv. er brotin sú meginregla, sem fylgt hefur verið til þessa, að fé sem inn kemur vegna sérmerktra tekjustofna Vegagerðar ríkisins gangi til vegamála. Þessir sérmerktu tekjustofnar eru bensíngjald og þungaskattur af dísilbifreiðum. Það fé sem áætlað er að inn komi samkvæmt þessum sérmerktu tekjustofnum á næsta ári er samkvæmt tekjuhlið frv. 3565 millj. kr. En til vegamála er einungis áætlað að verja 3105 millj. kr. Þarna skakkar því 460 millj. kr. og að auki er ekki gert ráð fyrir því fé sem innheimst hefur umfram það sem skipt var til einstakra verkefna á vegáætlun þessa árs og var upphaflega áætlað að væru 285 millj. kr. en lítur út fyrir að verða nokkru minna eða um 200 millj. kr. Eins og allir vita höfum við unnið stórvirki í vegagerð hér á landi á undanförnum árum og höfum mikla þörf fyrir að halda því áfram. Á næsta ári er ætlunin að vinna fyrir verulegt fjármagn við jarðgöng í gegnum Ólafsfjarðarmúla sem er stórvirki. Allsendis óljóst er hvernig það verk verður fjármagnað miðað við þá skerðingu sem hér er gert ráð fyrir að verði á fé til vegamála. Fróðlegt væri að heyra hvort stuðningsmenn hæstv. ríkisstjórnar hugsa sér að standa að afgreiðslu fjárlagafrv. á þann hátt að um 660 millj. kr. af því fé, sem inn kemur eða hefur komið af sérmerktum tekjustofnum til vegamála í landinu, verði teknar í ríkissjóðshítina. Hafnaframkvæmdir hafa verið of litlar hér á landi á undanförnum árum. Það er út af fyrir sig ekki við núverandi ríkisstjórn að sakast. Á hinn bóginn má sá framkvæmdaliður ekki við því að hann fái óbreytta krónutölu frá því sem var á fyrra ári. Verkefnin eru mikil í höfnum landsins. Þar þarf víða viðhaldsverkefni og það þarf nýbyggingar vegna þess að bátum fjölgar og skipin stækka. Hafnirnar eru víða hvar lífæðar byggðanna. Þær mega ekki grotna niður. Við þurfum áfram að draga björg í bú. Mér þykir einnig vert að vekja athygli á því að tiltölulega lítill liður er mjög lækkaður í þessu frv. en það er framlag til sjóvarnargarða sem á fjárlögum þessa árs er 25 millj. kr. en í frv. aðeins 10 millj. á næsta ári. Sannast sagna undrast ég hverju það sætir að þessi liður skuli skorinn svo niður þar sem mjög miklar óskir eru um framlög til sjóvarnargarða víðs vegar um land og þarfirnar án efa miklar. Ýmsa fleiri liði fjárlagafrv. væri vitaskuld ástæða til að nefna. Ég vil aðeins segja það hér til að mynda í sambandi við styrki til menningarmála og aðra slíka styrki í fjárlagafrv. að ég dreg það mjög í efa að það hafi verið hyggilegt af hæstv. fjmrh. að færa þá upp í fjárlagafrv. eins og þar er raun á. Þessir liðir, sem sumir hverjir eru smáir, eru færðir upp mjög misjafnlega. Sumir eru hækkaðir mikið, aðrir lítið. Sumir eru látnir standa í stað, aðrir eru felldir út. Nýir liðir eru teknir upp, jafnvel liðir sem kostað hefur talsverða baráttu af hálfu fjvn. og Alþingis að fella út úr texta fjárlaganna, en fella á hinn bóginn inn í safnliði sem skipt er ýmist með bréfi af hálfu fjvn. eða af ráðuneytunum sjálfum. Ýmsir þessir liðir eru þess eðlis að þeir eiga betur heima í safnliðum á vegum ráðuneytanna þannig að ráðuneytin sjálf hafi þá meiri tök á því heldur en ef þeir eru sérmerktir í fjárlögum hvernig fé er til þeirra ráðstafað. Ég hlýt að segja það hér að þau vinnubrögð, sem tekin eru upp varðandi þessa liði og auðvitað margt annað í þessu fjárlagafrv., eru að mínum dómi ekki hyggileg. Nú hlýt ég að undrast það að hæstv. fjmrh. skuli ekki sjá sóma sinn í því að vera við þessa umræðu.  Ég nefni hér enn smáliði sem sýna handahófskennd vinnubrögð hæstv. fjmrh. eða e.t.v. vinnubrögð í sambandi við smáliði, hæstv. ráðherra --- sem nú gengur í salinn --- sem eiga sér skýringar sem ekki liggja í augum uppi. Þar er til að mynda hækkað við Æskulýðssamband Íslands um 117%. Fáir munu sjá eftir því. En á sama tíma er hækkað við Æskulýðsráð um 11%, Ungmennafélag Íslands um 11% og Bandalag ísl. skáta um 10%, svo dæmi séu tekin. Þetta er aðeins dæmi um vinnubrögð sem kannski eiga sér aðrar rætur en handahóf en munu verða til þess að fjvn. og Alþingi mun væntanlega þurfa meira fé til að breyta hinum einstöku smáliðum en ella væri ef hæstv. ráðherra hefði notað venjubundin vinnubrögð í sambandi við liði af þessu tagi. Ég mun ekki fara lengra út í það nú að fjalla um einstaka liði frv. Ég á sæti í fjvn. og þó að ég sé þar í minni hluta og í stjórnarandstöðu þá á ég ekki von á öðru en að þar verði gott samstarf svo sem yfirleitt hefur verið, a.m.k. mun ég reyna á það áður en ég fer að tala hér mjög um einstaka liði frv. sem er auðvitað ærin ástæða til í mörgum greinum. Ég mun því bíða með það til 2. umr. eða þangað til að séð verður hverju fram vindur um starf fjvn. og samstarf þar. Ég geng þess að sjálfsögðu ekki dulinn að eðlilegt er að sýna í öllum slíkum málum, sem kosta kunna aukin útgjöld, bæði hófsemi og varfærni. Á þann máta hygg ég að stjórnarandstaðan eða a.m.k. við fulltrúar Sjálfstfl. munum sýna okkar vilja í verki. Það kemur hins vegar ekki í veg fyrir það að þar sem með óvenjulegum hætti er um vélað af hálfu hæstv. fjmrh. og þar sem brotnar eru meginreglur, þá munum við ekki við það geta unað. Hæstv. fjmrh. sagði í upphafi sinnar ræðu að fylgifrumvörp með fjárlagafrv. mundu birtast á næstunni. Eigi að síður hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær má vænta þess að fram verði lagt frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1989 og þau frumvörp sem þarf að leggja fyrir Alþingi varðandi hina nýju skattheimtu sem fjárlagafrv. boðar? Mig langar til þess að spyrja nokkurra fleiri spurninga og ég beini þeim til hæstv. fjmrh.: Hver verða verðlagsáhrif hinna nýju neysluskatta sem ráðgert er að taka upp samkvæmt fjárlagafrv.? Og hvernig hyggst hæstv. ríkisstjórn lækka verð á orku til fiskvinnslufyrirtækja svo sem yfirlýsingar hafa staðið um? Og ég spyr enn: Hvað á að taka við þegar verðstöðvunartímabilinu lýkur í febrúar? Og ég spyr einnig: Hvenær hyggst hæstv. ríkisstjórn taka einhverja stefnu í efnahags- og atvinnumálum? Ég spyr vegna þess að atvinnufyrirtækjunum er að blæða út. Þau þola ekki að hæstv. ríkisstjórn liggi á meltunni fram eftir vetri eða langt fram á útmánuði. En ég spyr einnig vegna þess að nauðsynlegt er að hæstv. ríkisstjórn birti stefnu sína áður en afgreiðslu fjárlaga lýkur. Ef það er ætlun hæstv. ríkisstjórnar að sama stefnuleysið ríki áfram, og fjárlagafrv. verði afgreitt við þær aðstæður, verða fjárlögin sýndarplagg, forsendur þeirra fúasprek og niðurstöðutölur marklausar.

Albert Guðmundsson Það er enginn sjálfskipaður né á annan hátt skipaður talsmaður stjórnarandstöðunnar. Það er ekki nauðsynlegt að þeir stjórnmálaflokkar, sem ekki eiga fulltrúa í ríkisstjórn, séu endilega þar með sjálfskipaðir stjórnarandstæðingar. Það er eðlilegt að fjölmennasti stjórnarandstöðuflokkurinn, sem er eini flokkurinn sem hefur lýst sig beint stjórnarandstöðuflokk, tali fyrstur við umræðu eins og t.d. stefnuræðu forsrh. og stefnuræðu eða kynningu fjmrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar á fjárlagafrv. Það hefur verið hefð, að því að mér var sagt þegar ég var fjmrh., að flokkarnir, sem ekki eiga fulltrúa í ríkisstjórn, töluðu í þeirri röð sem stærð þeirra segir til um. Þessi hefð hefur ekki verið brotin svo mér sé kunnugt. Nú skeður það að hæstv. fjmrh. hefur talað og kynnt fjárlagafrv., og virðulegur þm., fulltrúi stærsta stjórnarandstöðuflokksins, hefur talað. Næstur í þeirri röð er fulltrúi Borgfl. og það er eðlilegt að hann taki næstur til máls áður en einstaklingar sem styðja stjórnina og standa að fjárlagagerð ríkisstjórnarinnar fá orðið eða aðrir flokkar sem eru fámennari á Alþingi. Ég óska eftir því, virðulegur forseti, enda hélt ég að um það væri samkomulag að fulltrúi Borgfl. fái að halda sínum rétti samkvæmt hefð og taki næstur til máls.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna orða hv. 5. þm. Reykv. vil ég lesa 37. gr. laga um þingsköp, en hún hljóðar svo: ,,Forseti gefur þingmönnum venjulega færi á að taka til máls í þeirri röð er þeir beiðast þess. Þó getur hann vikið frá þeirri reglu við ráðherra og framsögumann svo og til þess að ræður með og á móti málefni skiptist á eða til þess að þingmaður geti gert stutta leiðrétting eða athugasemd er snertir sjálfan hann.`` Nú er það svo að mér var tjáð fyrir þessar umræður að sú hefð hefði skapast að til skiptis tækju til máls við umræðu um fjárlög stjórn og stjórnarandstaða. Sjálf hefði ég e.t.v. kosið að hafa þessa röð á annan veg en þar sem ég hafði ekki rætt það við formenn þingflokka kaus ég að halda mig við hina gömlu hefð. Þar með gaf ég orðið fulltrúa stærsta stjórnarandstöðuflokksins að loknu máli hæstv. fjmrh., síðan þótti mér eðlilegt að gefa orðið fulltrúa stærsta stjórnarflokksins. Þannig hefur þetta verið og það vil ég segja hv. þm. Síðan hafði ég sett upp ræðumannalista áfram á þennan veg. Þess skal þó getið að fulltrúi eins stjórnarflokksins hefur ekki óskað að tala í þessari fyrstu umferð þannig að að loknu máli hv. 1. þm. Vesturl. munu þeir sem beðið hafa um orðið koma í réttri röð.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka það fram að Framsfl. stendur einhuga að efnahagslegum markmiðum þessa fjárlagafrv. en þau eru: Varanleg lækkun verðbólgu, sem er aðalmarkmið, lækkun vaxta, að koma í veg fyrir aukinn viðskiptahalla, minni erlendar lántökur, aukið réttlæti í skattamálum og þeim megineinkennum frv. að það er lagt fram með tæplega 1,2 milljörðum í tekjuafgang. Dregið er verulega úr opinberri fjárfestingu, aðhald er veitt að útgjöldum ríkissjóðs og reynt að halda uppi óbreyttri þjónustu á sviði velferðarmála. Ríkissjóður greiðir niður skuldir í stað þess að bæta sífellt við þær og stórlega verður dregið úr erlendum lántökum opinberra aðila. Áður en ég kem nánar inn á ýmsa þætti fjárlagafrv. við þessa 1. umr. tel ég nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um aðdraganda þess að þetta fjárlagafrv. er lagt fram og hvernig það er byggt upp við næsta óvenjulegar aðstæður í þjóðfélaginu. Nægir þar að sjálfsögðu að vitna til stefnuræðu hæstv. forsrh. þar sem rakið er í skýru máli ástand þjóðmála frá kosningum vorið 1987. Starfssaga fyrrv. ríkisstjórnar er því miður saga mistaka, forustuleysis og ákvarðana sem teknar voru of seint þannig að aðgerðir náðu ekki þeim markmiðum sem að var stefnt þrátt fyrir skýra stefnu ríkisstjórnarinnar og nægan meiri hluta á Alþingi. Tillögur innan ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að lækka vexti og fjármagnskostnað og koma böndum á ofþenslu í fjármögnunarfyrirtækjum náðu aldrei fram að ganga. Fjármagnskostnaðurinn rauk upp úr öllu valdi þannig að fjársvelt útflutningsfyrirtæki neyddust til að nýta sér hið dýra fjármagn gráa markaðarins. Þetta varð til þess að undirstöðuatvinnugreinar í okkar þjóðfélagi eru nú í meiri lægð en oftast áður. Erlendar skuldir urðu 4 milljörðum hærri en gert var ráð fyrir og helmingur þess fór bakdyramegin inn í efnahagslífið í gegnum kaupleigufyrirtækin, sem blómstruðu eins og önnur peningafyrirtæki í hinum stjórnlausa geira fjármagnsmarkaðarins. Fjármagnsfyrirtækin soguðu þannig til sín fjármagn frá atvinnurekstrinum. Eiginfjárstaða flestra fyrirtækja í undirstöðugreinum er nú neikvæð. Þetta var sú dökka mynd sem blasti við þegar ný ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar tók við 28. sept. sl. og kemur glöggt fram í fjárlagafrv. og í viðræðum stjórnarflokkanna og áformum þeirra til að snúa þessari óheillaþróun við. Sem dæmi um þetta er rétt að vitna í stefnuræðu forsrh., með leyfi forseta: ,,Atvinnulífið í landinu er á hraðri leið fram af hengifluginu, hneppt í hnappheldu fjármagnsfjötra og tapreksturs.`` Í stjórnarmyndunarviðræðunum gerðu menn sér ljósa grein fyrir því að ef takast á að snúa þessu ástandi við þarf róttækar breytingar í efnahagskerfinu og mikla vinnu við stefnumörkun til lengri tíma, eins og kemur fram í stefnumörkun núv. ríkisstjórnar. Fjárlagafrv. og þau lagafrv., sem því munu fylgja, bera þessa ljósan vott. Sjálfsagt flokkast þessi fjárlög undir þau erfiðustu sem lögð hafa verið fram síðari ár. Rekstrarhalli ríkissjóðs er hrikalegur, rúmir 3,5 eða jafnvel 4 milljarðar kr. og þar af er vaxtakostnaður ríkissjóðs við Seðlabankann 1,3 milljarðar umfram áætlun þessa árs. Innheimta skatttekna ríkisins hefur brugðist í ákveðnum atriðum, ekki síst hvað varðar vörugjald og söluskatt. Það er mjög erfitt að þurfa að viðurkenna að skattkerfisbreytingin frá árinu 1987, er varðar söluskatt, skyldi ekki skila sér. Það sem menn færðu sem aðalrök fyrir söluskattssvikum og vanda þess að herða eftirlit voru undanþágur á söluskatti. Þegar þessu var breytt varð árangurinn því miður sáralítill. Ég tel að jafnhliða þessari breytingu hefði átt að herða innheimtuaðgerðir. Framkvæmd eftirlits hefur greinilega verið í molum og því þurfti harðari aðgerðir. Strax hefði átt að setja það sem skyldu að taka upp sölukassakerfi með innsigluðum upplýsingum sem lögskipaðir eftirlitsmenn skoðuðu eftir ákveðnu kerfi og bæru saman við söluskattsskýrslur. Brot gegn skilum eiga að varða tafarlausan missi réttinda til heildsölu- og smásöluverslunar. Það er ekki hægt að þola að sölugjaldi sem almenningur greiðir við móttöku vörunnar við kassa, eða á annan hátt, sé ekki skilað tafarlaust til ríkissjóðs. Annað eru svik sem verður að uppræta. Á þetta atriði hefur oft verið bent af talsmönnum framsóknarmanna og sumir hafa gert það að umtalsefni hér á hv. Alþingi ár eftir ár. Allt of mörg fyrirtæki í verslun og þjónustu hafa komist upp með að skila ekki innheimtum sköttum og opinberum gjöldum. Þetta safnast saman svo mánuðum skiptir og endar með aðgerðum, fyrirtækin verða gjaldþrota og um leið tapast tekjur ríkissjóðs. Það er fróðlegt að hafa heyrt nýjar upplýsingar um þetta mál, sem komu fram á fundi sem hæstv. fjmrh. var á í gær, þar sem upplýst er að vanskil á söluskatti til ríkisins eru ekki undir 4 milljörðum króna. Ég tel að staðgreiðslukerfið hafi sannað gildi sitt, þótt nokkurn tíma þurfi til að ná réttum tökum á því svo að réttlæti aukist, en það lofar vissulega góðu bæði fyrir ríki, sveitarfélög og launþega almennt. Ég tel eitt erfiðasta viðfangsefni ríkisfjármála vera þá sjálfvirkni sem er í öllu kerfinu. Þar ber hæst launakerfið. Nýjar stofnanir hafa ótrúlega mikið sjálfræði til að þenja sig út og vitnað er í lagasetningu frá Alþingi sem ekki er fylgt eftir með ströngu aðhaldi. Sjálfvirknin í launakerfinu er gífurlegt vandamál, aukning stöðugilda umfram heimildir í opinberum stofnunum og ráðuneytum kemur fram í ýmsum myndum. Fólk er ráðið í yfirvinnu og hlutastörf og kostar þessi verkefnaráðning í mörgum tilfellum jafnmikla fjárhæð og fastráðning starfsmanna skv. stöðugildum. Þessu fylgir svo krafa um önnur rekstrargjöld. Þarna er aftur farið á bak við fjárlög vegna skorts á eftirliti og staðfestu yfirmanna og kemur ekki í ljós fyrr en ríkisféhirðir hefur greitt viðkomandi reikninga. Að öllu óbreyttu hefur launadeild fjmrn. ekki möguleika á að ráða við þetta sjálfvirka kerfi. Fjvn. hefur rætt þetta mál og ég tel að hún verði að taka það föstum tökum og láta stöðva þessa þróun eða draga úr neikvæðum áhrifum hennar og gera ákveðnar tillögur til ríkisstjórnar þar um. Með breytingum á lögum um Ríkisendurskoðun, þar sem hún er tengd Alþingi, var stigið stórt framfaraspor í meðferð ríkisfjármála. Ríkisendurskoðun vinnur með fjvn. við yfirferð fjárlagafrv. og er það ómetanlegt, eins og fram kom við gerð síðustu fjárlaga. Hlutverk Ríkisendurskoðunar er skilgreint í lögum en ljóst er að hægt er að ætlast til, og raunar skilgreint í lögum, að Ríkisendurskoðun leggi þingnefndum til sérhæfða starfskrafta sem geti starfað að margvíslegum umsögnum og upplýsingaöflun varðandi fjárhagsmálefni ríkisins. Fjvn. hefur ákveðið að nota sér þetta og hefur gert samkomulag við Ríkisendurskoðun þar um og mun það auka mjög þessi afskipti. Ríkisendurskoðun hefur þegar gert úttekt á framkvæmd fjárlaga 1987 og fjárlaga fram yfir mitt ár 1988, úttekt á ýmsum opinberum stofnunum sem gefur glögga mynd af ýmsum veigamiklum atriðum sem þarf að taka tillit til og gera á endurbætur. Varðandi framkvæmd fjárlaga fyrri hluta árs 1988 komu fram margar ítarlegar upplýsingar, m.a. um launakerfi ríkisins sem ég hef gert hér að umtalsefni. Ríkisendurskoðun telur brýnt að eftirtalin atriði séu tekin til athugunar vegna framkvæmda fjárlaga 1988: 1. Eflt verði til muna eftirlitskerfi hjá launaskrifstofu fjmrn. er varðar heimildir ráðuneyta og stofnana um fjölda stöðugilda og magn þeirrar yfirvinnu og annarra greiðslna sem fjárlög heimila á hverjum tíma. 2. Hert sé innheimta sölugjalds. Sérstök athugun hefur verið gerð á innheimtuárangri til júlíloka þessa árs. Í ljós kemur að innheimtuhlutfall, miðað við álagningu ársins og óinnheimtar eftirstöðvar, hefur lækkað frá því sem var á árinu 1987 og miðað við áætlun fjmrn. fyrir þetta ár. 3. Settar verði skýrar reglur um fjárhagsábyrgð aðila sem annast þjónustu fyrir ríkissjóð er hann greiðir að öllu eða að meginhluta til. Í þessu sambandi er bent m.a. á afkomu sjúkrastofnana á árinu 1987, sem var hrikaleg eða taprekstur upp á 700 millj. Ég undirstrika mikilvægi Ríkisendurskoðunar fyrir meðferð og eftirlit mála í meðferð Alþingis og tel að því eigi að gefa miklu meiri gaum heldur en gert hefur verið. Hæstv. fjmrh. hefur margtekið fram að þetta fjárlagafrumvarp og það sem því fylgir væri enginn gleðiboðskapur. Auðvitað er það hárrétt. Ný stefna í ríkisfjármálum er brýn nauðsyn ef ekki á illa að fara. Fjárlög með tekjuafgangi er rétt stefna. Lækkun útgjalda, lækkun vaxta og samræmd stjórn á fjármagnsmarkaði til lækkunar á rekstrarkostnaði atvinnurekstrar og heimila er einnig rétt stefna. Ef þetta tekst í meðferð Alþingis á þessu frv. er jákvæðum árangri náð til framhaldsaðgerða í stefnumörkun í okkar landi. Í mínum huga er aðalatriðið að ná niður verðbólgunni, tryggja þar með atvinnureksturinn í landinu og forða atvinnuleysi. Þetta er ekki hægt nema ríkissjóður skili jákvæðum árangri, þ.e. tekjuafgangi í stað hallareksturs. Til þess þarf aukna skattheimtu og aðhald í eyðslu. Í athugasemdum fjárlagafrv. er gert ráð fyrir lækkun útgjalda á eftirfarandi hátt, með leyfi hæstv. forseta: Dregið er úr framlögum til framkvæmda, ekki síst þar sem mest þensla hefur ríkt. Ekki verði hafnar nýjar framkvæmdir og ýmsum framkvæmdum, sem í gangi eru, er dreift á lengri tíma en áður var áætlað. Ákveðið var að ýmis framlög, svo sem til framkvæmdasjóða, endurgreiðslu söluskatts og jöfnunargjalds og óskipt framlög til framkvæmda, yrðu óbreytt að krónutölu milli ára. Gert er ráð fyrir að dregið verði úr starfsmannahaldi á vegum ríkisins, eins og nánar er vikið að. Í fjárlögunum kemur sú lækkun fram með þeim hætti að fjárveiting til að bæta stofnunum launabreytingar innan ársins hefur verið lækkuð og mun þess verða gætt við ráðstöfun fjár til stofnana að náð verði þeim markmiðum sem viðkomandi ráðuneyti og fjmrn. setja í þessu efni. Þjónustustofnunum er ætlað að verðleggja og selja þjónustu sína í auknum mæli í samræmi við tilkostnað. Þá er gert ráð fyrir að starfsemi nokkurra stofnana og einstök viðfangsefni þeirra verði tekin til sérstakrar athugunar, starfsemi lögð niður, flutt til annarra eða hagrætt. Gert er ráð fyrir því að fjármálakafli laga um framhaldsskóla komi ekki til framkvæmda á næsta ári. Ekki hafa verið gerðar þær ráðstafanir í fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem réttlæta þá kostnaðartilfærslu sem af þeim lögum leiðir og rétt er að það mál verði skoðað í tengslum við aðra verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Stefnt er að verulegum sparnaði í heilbrigðiskerfinu. Áætlað er að lækka megi til muna lyfjakostnað, með breyttum reglum þar að lútandi, lækniskostnað vegna sérfræðiþjónustu, m.a. með því að taka upp að nýju tilvísunarkerfi, kostnað við rannsóknastofur o.fl. o.fl. Í frv. eru tilgreindar breytingar á tekjuöflun ríkisins. Hæstv. fjmrh. hefur sérstaklega gert grein fyrir þeim í sinni ræðu og þessar hugmyndir um breytingar eru nú til meðferðar hjá ríkisstjórninni. Ég vil sérstaklega undirstrika að eftir er að ganga frá ákvörðun stjórnarflokkanna um hvaða leiðir verða endanlega farnar í tekjuöflun frv. En það var samþykkt í öllum þingflokkum og valdastofnunum stjórnarflokkanna að standa við áform fjárlagafrv. um tekjur og gjöld með tekjuafgangi allt að 1,2 milljörðum kr. Frá þessu er ekki hægt að hlaupa. Og ég vil ekki trúa því að ábyrgir stjórnmálamenn leyfi sér að koma í veg fyrir möguleikann á því að rétta við stöðu þjóðarbúsins, stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs, lækka verðbólgu, ná niður vaxtakostnaði og stöðva gráa markaðinn, setja hömlur á fjármögnunarfyrirtæki, styrkja stöðu atvinnuveganna í landinu og vinna markvisst að jafnvægi í byggðamálum og þjóðarbúskapnum í heild. Það væru í raun einkennilega samsettir menn sem ekki kæmu auga á aðsteðjandi vanda, kreppuna í atvinnulífinu í dag, en gerðu allt sem þeir orkuðu til að sporna gegn opinberum aðgerðum til að komast út úr þessu efnahagsástandi. Slíkir menn vinna gegn þjóðarhagsmunum á erfiðleikatímum. Við þurfum að verja afkomu sjávarútvegsins, landbúnaðarins og iðnaðarins og allt sem þessum undirstöðugreinum tengist því það gerir okkur í raun kleift að lifa í þessu landi með atvinnu fyrir alla. Ég trúi því að þessari ríkisstjórn undir forustu Steingríms Hermannssonar takist þetta hlutverk. Ég er viss um það. Virðulegi forseti. Ég hefði viljað sjá í þessu frv. meira dregið úr sjálfvirkum hækkunum útgjalda eða frestun framkvæmda í vissum greinum miðað við ástand þjóðmálanna í dag. Það væri engin frágangssök að fresta um sinn ýmsu sem við viljum framkvæma gegn því að við næðum tökum á því erfiða efnahagsdæmi sem er í atvinnurekstri þjóðarinnar í dag. Ég tel tímabært að taka til endurskoðunar nokkrar framkvæmdir og mun beita mér fyrir því. Ég vil t.d. sjá úttekt á því hvers vegna framkvæmdir við þjóðarbókhlöðu fara hundruðum milljóna kr. fram úr frumáætlunum sem voru lagðar til grundvallar þegar samþykkt var að byggja húsið. Þetta liggur ekki skýrt fyrir í dag en ljóst er að þessi frumáætlun hefur aldrei verið tekin til raunhæfrar athugunar fyrr en núna að farið er að framkvæma hana og þá kemur þetta hrikalega dæmi í ljós. Ég hefði viljað sjá kostnaðaráætlanir vegna kaupa og framkvæmda við hús sem keypt var af Vörumarkaðinum við Ármúla. Þar voru gerð mistök í upphafi vegna rangra upplýsinga um ástand og möguleika þess húss til að taka við því hlutverki sem því var ætlað. Þetta eru fá dæmi af allt of mörgum sem ákveðið er að framkvæma án þess að fyrir liggi vönduð úttekt eða framkvæmda- og kostnaðaráætlun um lokastig framkvæmda. Þessu verður að breyta. Ég vil benda á að í frv. eru nokkrir liðir sem gera má ráð fyrir að þurfi að endurskoða sérstaklega við afgreiðslu frv. Ég nefni ýmsa þætti í landbúnaðarmálum, mál Búnaðarfélagsins, jarðræktarstyrki og búfjárræktarlög, sauðfjárveikivarnir og landgræðslu, svo eitthvað sé nefnt. Það er ljóst að þarna er að skapast vandi sem Alþingi er skyldugt að leysa. Í sambandi við Vegagerð ríkisins vil ég undirstrika að við samþykkt vegáætlunar sl. vor fyrir árið 1988 voru markaðar umframtekjur Vegasjóðs vegna 1987 og 1988 samtals 285 millj. kr. og var þeim ráðstafað til framkvæmda í nýbyggingu vega 1989. Fjvn. skipti þessari fjárhæð á kjördæmin og þetta var samþykkt hér einróma á síðasta þingi. Þessi skipting var þannig, með leyfi hæstv. forseta, að til stofnbrauta, þ.e. nýframkvæmda, var óráðstafað 224 millj. kr. á árinu 1989 og skiptast þær þannig á kjördæmin: Suðurland fær 23 millj., Reykjanes 13 millj., Vesturland 24 millj., Vestfirðir 32 millj., Norðurl. v. 18 millj., Norðurl. e. 32 millj., Austurland 32 millj., Ólafsfjarðarmúli 25 millj. og höfuðborgarsvæðið 25 millj. Til þjóðbrauta var á árinu 1989 skipt 39 millj. kr., þannig að Suðurland fær 9 millj., Reykjanes 2 millj., Vesturland 8 millj., Vestfirðir 5 millj., Norðurl. v. 5 millj., Norðurl. e. 5 millj., Austurland 5 millj. og til brúagerða fara 22 millj. Þessari ákvörðun verður að sjálfsögðu ekki haggað í þessu fjárlagafrv. Það kemur ekki til greina. Þá tel ég rétt að taka fram við 1. umr. fjárlaga að til Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi var á þessu ári veitt framkvæmdafjárhæð að upphæð 5 millj. kr. til lokahönnunar og undirbúnings framkvæmda við byggingu þjónustu- og mötuneytisbygginga við skólann sem byggðar verði á næstu þremur árum og þar með var heimilað að hefja þessa framkvæmd. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1989 hefur þessi upphæð fallið út, fyrir mistök skv. upplýsingum hæstv. menntmrh., og mun fjvn. leiðrétta þetta við 2. umr. fjárlaga í samráði við hæstv. ráðherra. Þá vil ég vekja athygli á ákvörðun um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem ekki er í frv. Þetta mál er stórmál sem tengist tekjustofnabreytingu vegna sveitarfélaga. Ég tel sjálfsagt að vanda nú vel til í þessu máli og Alþingi taki á því á vetrarþingi. Ákvörðun liggi fyrir sem lög næsta vor og taki þau gildi haustið 1989 og við áramót 1989-1990. Breytingin nái þá yfir alla þætti þessa mikilvæga máls í fullu samráði við sveitarfélög landsins. Hæstv. forseti. Ástæða væri til að ræða mörg fleiri atriði við 1. umr. fjárlaga. Ég skal ekki ofbjóða þolinmæði þingheims og hef ekki fleiri orð um fjárlagafrv. að sinni, enda á ég sæti í fjvn. og við höfum að sjálfsögðu tækifæri þar til þess að skoða ýmsa þætti nánar. Fjárlagafrv. kemur nú til fjvn. og nefndin mun að sjálfsögðu leggja sig fram um að ná samstöðu um stefnu og markmið þess. Nefndin mun fást við stóraukinn samdrátt og niðurskurð og reyna að láta hann koma sem jafnast niður á útgjaldaliði í ýmsum þáttum rekstrar og fjárfestinga og hún mun laga tekjukerfið sem hæstv. ríkisstjórn ákveður að raunverulegum möguleikum í framkvæmd. Ég vænti þess að gott samstarf verði við alla aðila um að ná fram því sem skiptir mestu máli í markmiðum fjárlaga. Og ég tek undir þær óskir sem hæstv. fjmrh. bar hér fram um þetta atriði. Við viljum auðvitað allir, hv. þm. hér á Alþingi, fá fjárlög sem þjóðin getur tekið mark á og eru jákvæð fyrir efnahagskerfi þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Óli Þ. Guðbjartsson Hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. hefur flutt sína fyrstu fjárlagaræðu, sem er um leið stefnumörkun nýrrar hæstv. ríkisstjórnar. Venja er að frv. til fjárlaga sé fyrsta þingskjal á hverju þingi og sýnir það í sjálfu sér mikilvægi þessa máls, og auðvitað yfirskyggir fjárlagaafgreiðslan flesta aðra vinnu á fyrri hluta hvers venjulegs þings. Að þessu sinni er málum varið á annan veg en vant er. Frv. til fjárlaga 1989 er flutt á þskj. 75 og er 73. mál í Sþ. Skýringin er vitaskuld sú að núv. hæstv. ríkisstjórn settist að völdum aðeins fáum dögum fyrir þingbyrjun og því ekki óeðlilegt að hún þyrfti aukinn tíma til jafnviðamikilla ákvarðana og hér hljóta að liggja að baki til þess að koma frv. til fjárlaga fram með þeim hætti að sæmilegt lag væri á. Nú hefur það tekist, án þess að ég ætli hér í byrjun máls míns að kveða upp dóm um hvort eða hversu sæmilega eða ekki hafi til tekist. Ég kem e.t.v. að því síðar í máli mínu. Þegar á það er minnst að hér er naumlegar að staðið en vant er má heldur ekki gleymast að hæstv. ríkisstjórn, sem væntanlega stendur að þessu frv. til fjárlaga, hefur að vísu aðeins eins atkvæðis meiri hluta hér í Sþ. sem gæti þó tryggt framgang þess ef öllu væri til skila haldið. Hins vegar hefur hæstv. ríkisstjórn ekki nægan þingstyrk í Nd. Alþingis til þess að fylgja fram óhjákvæmilegum ákvörðunum sem fylgja mundu samþykkt á tekjuhlið fjárlagafrv. Það er e.t.v. þess vegna sem svo mjög frómar óskir komu fram um einstakt og mjög náið samstarf við allan þingheim, í fjvn. og víðar í máli hæstv. fjmrh. og sem voru síðan endurteknar í máli varaformanns fjvn., hv. 1. þm. Vesturl. Þar er því sýnilega teflt á tæpt vað og því með öllu óvíst hvernig til muni takast. Fyrstu spurnir úr stjórnarherbúðunum benda ekki til þess að jafnvel hinn naumi þingmeirihluti muni skila sér til fylgis við þá fjáröflun eða öllu heldur fjáröflunarleiðir sem hæstv. fjmrh. hafði boðað og kynnt í fjölmiðlum fyrir nokkru. Því er þegar sýnt að flest virðist nú vera hér á hverfanda hveli, jafnvel svo að hæstv. forsrh. neitar t.d. að um hafi verið samið að leggja á 12% íþrótta- og öryrkjaskatt sem hæstv. fjmrh. segir hins vegar frágengið mál og eina af forsendum frv., og hann endurtók það ríkulega og lagði áherslu á það í ræðu sinni hér fyrr í dag. Það á sýnilega ekki af okkur Íslendingum að ganga um samlyndið á stjórnarskútunni því hér eru það engir léttadrengir sem tala heldur sjálfir höfðingjarnir í hólnum. Hér er ekki einungis um að ræða karp milli tveggja einstaklinga sem öðrum kemur lítið eða ekki við. Hér er hins vegar verið að fjalla um og taka afstöðu til mála sem snerta hvern einasta borgara í landinu með einum eða öðrum hætti. Frv. til fjárlaga ríkisins 1989, frv. til lánsfjárlaga, sem að vísu hefur ekki formlega verið lagt fram enn en er þó væntanlega ákveðinn grunnur mikillar vinnu sem í fjárlagafrv. liggur, og seinast en ekki síst þjóðhagsáætlun 1989, sem lögð var fram af hæstv. forsrh. hinn 1. nóv. sl., eru allt saman mál sem snerta grundvallarþætti þjóðarbúskaparins. Öll þessi frv. og lagasetningin sem af þeim leiðir eru hagstjórnartæki í starfsáætlun sem ríkisstjórn hlýtur að beita til þess að reka ríkiskerfið í heild sinni. Einnig er hér um að ræða tæki sem hafa munu ómæld áhrif á aðra þætti þjóðarhags okkar, svo sem verðlag, vexti, neyslu, tekjuskiptingu í þjóðfélaginu og þar með ráðstöfunartekjur almennings og atvinnuvega. Ekki færri en 29 töflur fylgja frv. að venju um hina ýmsu þætti fjárlagagerðarinnar og gefa þær yfirleitt allar býsna margbreytilegan fróðleik um þessi efni, um A- og B-hluta ríkissjóðs, um fjárfestingu í landinu, um fjármögnun, fjárfestingarlánasjóði, lífeyrissjóði, erlend lán og greiðslujöfnuð. Ekki verður undan því kvartað að þessi sundurgreining öll er hin greinarbesta og að auki fylgir eins konar syndakvittun allra ráðuneyta um útgefnar fjárheimildir frá 1. jan. til 30. sept. 1988, 93 að tölu og að upphæð 511 millj. 349 þús. kr. og kennir þar ýmissa grasa. Þegar athugaðar eru helstu hreyfingar á milli ára í þessu frv. til fjárlaga 1989 er nauðsynlegt við slíkan samanburð að hafa ætíð í huga breytingar helstu vísitalna í prósentum frá meðaltali ársins 1987 til meðaltals ársins 1989 samkvæmt forsendum frv. Þannig hækkar framfærsluvísitalan frá árinu 1987 til 1988 um 25,5% en ætluð hækkun framfærsluvísitölunnar til meðaltals á næsta ári er hins vegar 12%. Hækkun lánskjaravísitölunnar frá 1987 til 1988 var þannig 23,5% en er nú áætluð til hækkunar um 13% til meðaltals næsta árs. Með þessa þróun í huga er athyglisvert að athuga þróun á ráðstöfunartekjum heimilanna. Þær voru taldar hækka um 24% frá 1987 til 1988 en eru nú hins vegar einungis taldar munu hækka um 5% til meðaltals á næsta ári. Í þessum samanburði felst í hnotskurn mikill sannleikur um fjárlagafrv. og stefnuna sem í því felst. Á meðan allur tilkostnaður hækkar um 12--13% eiga ráðstöfunartekjur einungis að hækka um 5%. Um þetta geta menn lesið sér nánar til á töflu 9 í töfluauka frv. á bls. 355. Taflan sú arna lætur að vísu ekki mikið yfir sér, en hætt er við að það sem að baki býr sé hins vegar ýmsum bitur sannleikur. Ef tekjuhlið frv. er athuguð nánar eru heildartekjur áætlaðar 76,1 milljarður kr. Það er 22,5% hækkun frá fjárlögum 1988, en þá voru heildartekjur áætlaðar 63 milljarðar. Áætluð útkoma ársins er hins vegar 66 milljarðar 486 millj. kr. Því er hækkun frv. um 16% frá þeirri viðmiðun og höfum í þeim samanburði hugfasta 5% hækkun ráðstöfunarteknanna og 12% hækkun framfærsluvísitölunnar. Nokkra athygli vekur í þessu sambandi að hækkun beinna skatta vegur snöggtum þyngra en óbeinna. Hækkun þeirra er um 70% frá fjárlögunum 1988 til þessa frv. á móti 24% hækkun óbeinna skatta við sömu viðmiðun. Við samanburð á gjaldahlið fjárlagafrv. við fjárlög 1988 og áætlaða raunútkomu þeirra kemur þetta í ljós: Niðurstöðutala frv. er 76,1 milljarður kr. miðað við 63 milljarða á fjárlögum 1988, eða hækkun sem nemur 20,7%. Áætluð útkoma ársins 1988 á gjaldahlið A-hluta ríkissjóðs er hins vegar 69,5 milljarðar og er hækkunin frá þeirri viðmiðun um 9,6%. Eflaust eru mönnum í fersku minni helstu einkenni fjárlaganna fyrir 1988 frá því sem áður hafði verið en þá hækkuðu skattar um 46,6% frá fjárlögunum 1987 og annálsvert var að fjárlög 1988 voru afgreidd án halla og nánast í jöfnuði. Nú liggur niðurstaðan um hvernig takist að ná því markmiði nánast fyrir. Eins og fram kemur í forsendum frv. 1989 er fjárlagahallinn 1988 ekki á núlli eða þar um bil, eins og menn reiknuðu með, heldur segir í þessum forsendum að fjárlagahallinn sé 2 milljarðar 981 millj. kr. Hæstv. fjmrh. gat þess ríkulega á fundi með heildsölum og fleiri valinkunnum mönnum í gær að sönnu væri nær að fjárlagahallinn mundi nálgast 4 milljarða, og þetta tók hann einnig fram hér í ræðu sinni áðan. Hallinn yrði því 4 milljörðum kr. frá því markmiði sem að var stefnt með fjárlögum ársins 1988. Hvers vegna ætli svo hörmulega og raunar sorglega hafi til tekist? Ekki skorti fyrrv. hæstv. ríkisstjórn þingmeirihluta, eins og núverandi hæstv. ríkisstjórn skortir í rauninni til þess að koma áformum sínum fram. Öðru var nú nær. Ég tel að fjögur meginatriði hafi valdið því hvernig til tókst. Í fyrsta lagi gengisfellingarnar þrjár og e.t.v. hve seint var gripið til hverrar um sig og nánast alveg án bráðnauðsynlegra hliðarráðstafana. Við afgreiðslu fjárlaganna í fyrra gagnrýndi Borgfl. eftir mætti að allt of lítils aðhalds gætti við rekstur ýmissa þátta ríkiskerfisins, svo sem ráðuneytanna sem eins og menn e.t.v. muna hækkuðu eigin framlög nánast til sjálfra sín svona frá 30% upp í, að því er mig minnir, 109% sem hæst var frá árinu á undan. Þegar verðlagsforsendurnar voru hins vegar aðeins 17--18% tóku þessir aðilar í sinn hlut 30--100% hækkun. Það var ekki samdráttar- eða aðhaldshljóð í þann tíð. Þegar líða tók á árið brast nánst innheimta söluskattsins, eins og hæstv. fjmrh. lagði hér verulega áherslu á í máli sínu fyrr í dag, svo að þar skorti víst um 3 milljarða um skeið, og jafnvel er talið að sú tala muni hækka undir árslokin. Þó að ýmsu sé þar um kennt, eins og einnig kom fram í máli hæstv. fjmrh., forðast menn --- og ég tek eftir því að það á við bæði menn úr röðum stjórnarandstæðinga og stjórnarsinna --- að minnast á eina meginástæðuna sem ég tel að þarna liggi að baki og er sú að skattprósentan sem þarna er um að ræða er allt of há og er þar af leiðandi mun fýsilegri kostur til undanskots en ella væri. Meginniðurstaðan af þessu ári, 1988, miðað við fjárlögin í fyrra er einmitt sú að hið eina söluskattsstig með þessari háu söluskattsprósentu hefur gersamlega mistekist í innheimtu. Og það er rangt af núv. valdhöfum og það væri rangt af núv. hv. Alþingi að taka ekki tillit til þessara staðreynda um stefnubreytingu í næstu framtíð. En fjórða og e.t.v. afdrifaríkasta ástæðan fyrir því hvernig til tókst um stjórn ríkisfjármálanna á Íslandi á því herrans ári 1988 er trúlega þensluhallinn sem fólst í fjárlögunum sjálfum sem samþykkt voru hér á Alþingi í fyrra. En hvað er þá átt við með þessum þensluhalla? Megintilgangur hæstv. fyrrv. ríkisstjórnar við fjárlagagerðina í fyrra var, og er vísast enn hjá hæstv. núv. ríkisstjórn, annars vegar að stuðla að hjöðnun verðbólgu og hins vegar að minnka viðskiptahallann við útlönd og draga þannig úr skuldaaukningu erlendis a.m.k. Ef allt fjárlagadæmið, bæði A- og B-hluti, auk helstu fjárfestingarlánasjóða, er athugað í heild, miðað við fjárlögin 1988, var opinber lánsfjárþörf þá röskir 14 milljarðar kr. Þegar frá voru dregnir um 9 milljarðar vegna vaxtagreiðslna, bæði erlendis og innan lands, stóð lánsfé að upphæð um 5 milljarðar kr. eftir, auk fjárlagahallans sem nú er talið að verði um 3 milljarðar kr. eða jafnvel 4. Sem sagt 8 til 9 milljarðar í raunverulegt lánsfé. Og þá er spurningin: Fór þetta fé til framleiðniaukandi undirstöðugreina í þjóðfélaginu eða að of stórum hluta til þenslu og óarðbærrar eyðslu? Trúa mín er sú að því miður hafi hið síðara orðið raunin. Niðurstaðan með viðskiptajöfnuðinn bendir a.m.k. eindregið til þess. Um þetta leyti í fyrra, þegar hæstv. þáv. fjmrh. fékk fjárlög sín afgreidd, var gert ráð fyrir að viðskiptahallinn yrði 4,4 milljarðar kr. Niðurstaðan virðist hins vegar ætla að verða, eins og kom fram í máli hæstv. fjmrh. áðan, nær 12 milljörðum kr., þreföldun frá markmiðinu frá því í fyrra. Þessi niðurstaða er vitaskuld ekkert annað en staðfesting á því að við höfum sannarlega lifað um efni fram, m.a. vegna þensluhallans sem var fólginn í fjárlögum afgreiddum fyrir árið 1988. Enda þótt nú sé gert ráð fyrir um 1 milljarði kr. í tekjuafgang á A-hluta fjárlaganna 1989 sýnist mér að ýmsar svipaðar hættur séu faldar í þessu frv. og urðu fjárlögunum 1988 að falli, einkum þegar lánsfjárþörf alls fjárlagadæmisins er athuguð. Lítum nánar á það dæmi: Lánsfjárþörf A-hluta fjárlaganna er áætluð 4,7 milljarðar sem er að vísu einungis 12% hækkun frá því í ár svo að í sjálfu sér má segja að sú breyting sé ekki út úr kortinu. Í B-hlutanum er hins vegar bætt um betur. Þar er gert ráð fyrir 9,3 milljarða kr. lánsfjárþörf vegna byggingarsjóðanna eða um 50% hækkun frá því sem er í ár. Má merkilegt heita ef sú ætlun mun ekki ýta undir verðbólguþróun og þenslu þegar fram í sækir. Ef lánsfjárþörf annarra opinberra sjóða, sem sumir kalla C-hluta ríkissjóðs, er athuguð kemur í ljós að þar er gert ráð fyrir 6,8 milljarða kr. lánsfjárþörf sem er hvorki meira né minna en 78,9% hækkun frá hliðstæðu í fjárlögunum 1988. Þegar þessi lánsfjárþörf öll í heild er saman dregin er hún 20,8 milljarðar kr. miðað við 14,2 milljarða í fjárlögunum 1988, eða 46,8% hækkun, enda er ekki áætlað að viðskiptahallinn verði röskir 4 milljarðar, eins og menn töldu um þetta leyti í fyrra að verða mundi í ár. Nei, nú er hann áætlaður á þrettánda milljarð kr., eða ekki fjarri því sem reyndin verður í ár. Mann sundlar við þá tilhugsun ef skekkjumörkin yrðu álíka í þessu dæmi að ári. Sannarlega vona ég að sú verði ekki raunin. Sumir álíta að vel kæmi til greina við aðstæður eins og ríkt hafa hér á landi undanfarin ár að gefa ætti lífeyrissjóðum og raunar landsmönnum öllum kost á að fjárfesta a.m.k. hluta aflafjár síns í erlendum verðbréfum og draga á þann hátt úr þenslu hér innan lands þegar þannig árar og að þar sé e.t.v. hluti þeirrar leiðar sem við verðum að feta okkur eftir við að minnka hlutfall erlendra skulda í þjóðarbúskap okkar. Ég tel að þessa leið mættu stjórnvöld gjarnan athuga nánar. Raunar kom það í ljós hér fyrr í dag að hæstv. viðskrh. hefur lýst sig nokkuð fylgjandi þeirri skoðun í svari við fsp. frá einum hv. þingmanna hér fyrr í dag. Hæstv. forseti. Mér hefur orðið nokkuð tíðrætt um þann þátt fjárlagafrv. sem tekur til lánsfjárþarfar. Nú vil ég taka skýrt fram að mér er vel ljós sá mikli og raunar yfirþyrmandi vandi sem þjakar atvinnulíf, ekki síst við útflutningsframleiðslu og einkum á landsbyggðinni hér á landi. Engu að síður tel ég að aldrei fremur en nú sé ástæða til að farið verði með mikilli gát og einkum að vanda vinnubrögð og kröfur til framlegðar og ekki síst sparnaðar og aðhalds í rekstri ríkiskerfisins sjálfs. Enn sýnist mér bregða fyrir nokkuð flausturslegum vinnubrögðum og jafnvel brydda á kjötkatlapólitík í því frv. til fjárlaga sem hér liggur fyrir. Ég nefni aðeins örfá dæmi: Hvers vegna ætli fjmrn. þurfi endilega að hækka tekjur sínar um 63%, sem er nokkurn veginn þreföld hækkun á við önnur ráðuneyti? Hver ætli sé ástæðan fyrir þessu þegar að vísu er aðeins um að ræða tiltölulega lítinn flutning mannafla sem í sjálfu sér liggur þarna að baki, en ég tel að hafi verið tiltölulega þarflaus? Framlag vegna Norræna verkalýðsskólans í Genf hækkar hins vegar um 248%, styrkur til dagblaðaútgáfu hækkar um 70%, en framlag vegna sjóvarnargarða lækkar hins vegar um 55% og framlag til Hallgrímskirkju þar sem er nú unnið að mjög dýrum viðgerðum lækkar um 30%. Eflaust munu gefast tækifæri til leiðréttinga á álíka atriðum og hér hefur lítillega verið minnst á í vinnu fjvn. Ég a.m.k. vænti þess að það tækifæri gefist á milli umræðna. Það er þó alltaf bót í máli að framlag til kvartananefndar, sem svo er kölluð, hækkar um 275%. Hæstv. forseti. Borgfl. er mótfallinn hlutfallslegri hækkun skatta og telur, eins og margoft hefur komið fram, að álagning matarskattsins hafi verið meiri háttar mistök sem leiðrétta verði við fyrsta tækifæri. Öruggt má t.d. telja að samdráttur í ferðaþjónustu, sem áður var vaxtarbroddur í atvinnulífi hér á landi og nú er staðreynd, eigi rót sína að rekja til þessa óheillaspors. Meginniðurstaða mín, hæstv. forseti, eftir þá athugun sem ég hef reynt að gera á þessu frv. til fjárlaga 1989, er að sömu hættumerki séu í því fólgin og voru í fjárlögunum 1988, nema að því tilskildu að mun betur takist til um aðhald og sparnað í ríkisrekstrinum sjálfum og að mun meiri aðgát verði í öflun og útdeilingu lánsfjár en hér virðist til stofnað. Ef ekki tekst betur til í þessum efnum en horfir er örvænt um meginmarkmiðin tvö, um lækkandi verðbólgu og minni viðskiptahalla og þar með minnkandi skuldir ríkisins.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Hverju sinni sem frv. til fjárlaga er lagt fram, einkum þó séu það nýir aðilar sem að því standa, hljóta landsmenn að taka því með nokkurri forvitni hvaða stefnu það boði, hvort þar séu nýmæli á ferð, hvers konar fjármálastefna verði ráðandi á þeim tíma sem væntanleg fjárlög taka til. Óhætt er að segja að megineinkenni þessa frv. sé samdráttur og niðurskurður en að því er virðist án stefnu, án þess að forgangsröð sé sjáanleg um það sem er skert og þá þætti sem halda sínu. Eitt er hægt að segja strax. Það er einkennilega erfitt að festa hendur á ýmsum grundvallarþáttum frv., einkum varðandi tekjuöflunarhliðina. Útfærsla ýmissa veigamikilla þátta þar er ýmist óljós eða engin. Auk þess er ljóst að innan þessarar hæstv. ríkisstjórnar er nú þegar hafinn sá leikur sem tíðkaðist í hinni fyrri, að einstakir hæstv. ráðherrar telja sig ekki kannast við óvinsælar ákvarðanir sem kollegar þeirra taka. Og þetta lofar ekki góðu um samstarfið. Markmið þessa frv. er að sögn aðstandenda þess að koma lagi á ríkisbúskapinn, og vissulega er höfuðnauðsyn að slíkt megi takast. Við kvennalistakonur höfum hins vegar efasemdir um að þær aðgerðir sem fyrirhugaðar eru til að ná markmiðinu séu byggðar á nógu traustum grunni og að þær komi til með að skila þeim árangri sem ætlað er. Fyrst vil ég benda á að þær launaforsendur sem gefnar eru í frv. geta ekki falið annað í sér en stórfellda kjaraskerðingu sem nær yfir þann tíma sem fjárlögum er ætlað að taka til. Sé þessu ætlað að gilda þýðir það annað tveggja áframhaldandi launafrystingu og bundinn samningsrétt út árið eða þá að fjárlögin eru gersamlega marklaus. Hafa menn trú á því að slíkar launaforsendur standist, þar sem sú verðstöðvun, sem nú er sögð í gildi, er ekki verðstöðvun, í besta falli verðlagsaðhald þar sem hækkanir eru stöðugt í gangi bæði leynt og ljóst? Því er fáránlegt að ætlast til þess að fólk beri afleiðingar þessa möglunarlaust. Í ljósi þessa er ástæða til að setja spurningarmerki við tekjuhliðina að því er varðar óbeina skatta. Hvað um samdrátt í verslun þegar litið er til minnkandi ráðstöfunartekna? Eru áhrif þess ekki vanmetin með tilliti til tekna af söluskatti? Þannig rekur eitt sig á annars horn og enn einu sinni hlýtur maður því miður að verða að lýsa vantrú á að áætlanir um fjárhag ríkisins fái staðist, hvort sem litið er á tekju- eða gjaldahlið þessa frv. Að öðru leyti má segja um tekjuöflunarhliðina að hún er öll í lausu lofti þar sem hún byggist að miklu leyti á tekjustofnum sem ekki hafa enn verið tryggðir með lögum eða lagabreytingum og því enn algjörlega óljóst hver sú útfærsla yrði eða hvort hún hlyti staðfestingu. Hæstv. fjmrh. hefur lýst hugmyndum sínum í þessum efnum og eins og fram hefur komið eru þær sumar hverjar á þeim nótum að ekki er ólíklegt að Kvennalistinn geti stutt þær. Það fer þó vitaskuld eftir því hvernig þær verða útfærðar í reynd. Sagt er í þjóðhagsáætlun, sem er forsenda þessa frv., að gert sé ráð fyrir óbreyttu gengi krónunnar næsta ár frá því sem það nú er. Reiknað er með að söluverðmæti sjávarafurða erlendis hækki um 3--4%. Jafnframt er gengið út frá að innflutningsverðlag hækki um 4 1 / 2 % í helstu viðskiptalöndum okkar. Þetta þýðir að ekki er gert ráð fyrir að verð á sjávarafurðum haldi í við verðbólgu erlendis. Það lofar ekki góðu um afkomu sjávarútvegsins, undirstöðu þjóðarbúsins, en ekki verður séð af frv. sem hér er til umfjöllunar að gert sé ráð fyrir neinum viðbrögðum gagnvart því ástandi. Í frv. er gengið út frá að landsframleiðsla dragist saman, svo og þjóðartekjur. Má rekja þessar óhagstæðu horfur til þess að gert er ráð fyrir að útflutningurinn dragist saman og einnig þjóðarútgjöld, sérstaklega útgjöld til einkaneyslu og fjárfestingar. Þessar horfur fela í sér að áfram má búast við að dragi úr eftirspurn og umsvifum í landinu. Þetta leiðir óhjákvæmilega hugann að stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs sem nú á í vök að verjast fyrir ásælni ríkisvaldsins. Ef þær spár um atvinnusamdrátt, sem uppi eru nú rætast, hvernig getur hann þá gegnt því hlutverki að greiða fólki laun ef ríkið greiðir honum ekki lögboðin framlög? Þrátt fyrir fögur fyrirheit, bæði í þjóðhagsáætlun og fjárlagafrv., um að bæta og styrkja atvinnuástand og styrkja rekstrargrundvöll útflutningsgreina ber þetta frv. ekki í sér neinar varanlegar lausnir á þeim málum. Um það ríkir óvissan ein. Aðgerðir til að styrkja atvinnuástand sjást ekki. Opinberar framkvæmdir dragast saman, sveitarfélögum er þröngur stakkur skorinn, ekki síst vegna óvissu um framlög úr Jöfnunarsjóði og erfiðrar stöðu fyrirtækja á landsbyggðinni yfirleitt. Ég fjölyrði svo ekki frekar um þennan hluta frv. en sný mér að öðru. Á bls. 218 í frv. er sá hinn löngum umdeildi kafli: Lagabreytingar vegna tekju- og gjaldahliða frv. Ég vil leyfa mér að gera athugasemdir við nokkur atriði þar og þá í fyrsta lagi 12% söluskatt á happdrættismiða. Reiknað er með minnkandi ráðstöfunartekjum fólks á næsta ári og mér segir svo hugur um að happdrættismiðar njóti þá ekki forgangs þegar tekjum heimilanna er ráðstafað. Sala hlýtur að dragast saman. Öllum er ljóst hvílík menningar- og þjóðþrifafyrirtæki það eru sem eiga sitt undir happdrættistekjum, Háskóli Íslands, Dvalarheimili aldraðra sjómanna, SÍBS og fjölmörg fleiri. Þessi ráðstöfun verkar því í tvennum skilningi sem tekjuskerðing á þessar stofnanir, enda hafa þær mótmælt þeim eindregið. Þá má benda á að Happdrætti Háskólans greiðir einkaleyfisgjald til ríkisins sem er 20%. Það er líka skattlagning sem önnur happdrætti greiða ekki. Verði umtalsverð skerðing á tekjum þeirra sem reiða sig á afrakstur af Íslenskum getraunum og Íslenskri getspá þýðir það ekkert annað en auknar kröfur frá þeim til ríkisins á móti. Stjórn Happdrættis Háskóla Íslands hefur bent á að tæknilegar og viðskiptalegar ástæður hamli því að söluskattur verði lagður á miða happdrættisins á árinu 1989. Álagning 12% söluskatts þýðir að miðar í flokkahappdrætti hækka úr 400 í 448 kr. og happaþrennumiði úr 50 í 56 kr. Núgildandi verð í flokkahappdrættinu hefur verið ákveðið fyrir 1989 með reglugerð útgefinni af hæstv. dómsmrh. og er hækkunin 33% á milli ára. Flestir sem til þekkja telja að sú hækkun muni draga úr sölu og að söluskattshækkun í ofanálag muni reynast mjög hættuleg fyrir söluna. Þá segja stjórnarmenn happdrættisins að það muni hafa ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir sölu happaþrennu ef verðið breytist því flestir kaupa slíka miða samkvæmt skyndiákvörðun, t.d. þegar þeir fá 50 kr. til baka. Þá benda þeir á að verð í flokkahappdrætti sé ákveðið fyrir mitt ár, m.a. vegna prentunar miðanna, en miðar fyrstu tveggja flokka hafa þegar verið prentaðir og á þeim kemur verðið fram. Þá á Happdrætti Háskólans nú þegar 8 milljónir happaþrennumiða að verðmæti 16 millj. kr. sem þegar er búið að prenta með verði miðanna. Afgreiðslufrestur fyrir nýja miða er 3--4 mánuðir. Það mundi skaða markaðinn verulega yrði happaþrennulaust í þann tíma, fyrir utan þau verðmæti sem liggja í þegar tilbúnum miðum verði þeir ekki notaðir. Áætlað er að sölutapið gæti numið 150--200 millj. brúttó. Þetta allt ber að hafa í huga þegar skattlagning happdrættismiða er ákveðin því að ekki virðist sú tekjulind öruggari en ýmsir aðrir tekjustofnar sem ráð er gert fyrir í þessu fjárlagafrv. Þetta dæmi með skattlagningu á happdrættin sýnir okkur hve mikilvægt er að hugsa dæmið til enda þegar ákvarðaðir eru nýir tekjustofnar fyrir ríkið. Ég vil nú aðeins víkja að Ferðamálaráði sem við kvennalistakonur höfum ætíð haft áhyggjur af og reynt að fá hækkuð framlög til samkvæmt lögum frá 1985 þar sem ráðinu er markaður tekjustofn sem skyldi vera 10% af söluhagnaði Fríhafnarinnar. Í þessu skyni var vöruverð þar hækkað þannig að það eru í raun ferðamenn, bæði íslenskir og erlendir, sem greiða þann skatt sem varið skal til þess að ráðið geti sinnt sínum mörgu og mikilvægu skyldum lögum samkvæmt. Enn hefur aldrei verið staðið við ákvæði laganna um framlög til ráðsins og er nú svo komið að langvarandi fjárskortur stendur allri starfsemi þess fyrir þrifum. Þjóðin öll bindur miklar vonir við uppbyggingu ferðamannaþjónustu, ekki síst íbúar landsbyggðarinnar sem gætu horft fram á mörg ný atvinnutækifæri, einkum fyrir konur. En það er einmitt eitt atriði í stjórnarsáttmála núv. hæstv. ríkisstjórnar að auka og efla fjölbreytni í atvinnulífi kvenna á landsbyggðinni og verður fróðlegt að sjá lausnir hennar í því efni. Síðustu ríkisstjórn tókst að fæla erlenda ferðamenn frá með álagningu matarskattsins og hvergi sér þess stað, þrátt fyrir setu Alþb. í hæstv. ríkisstjórn, að til standi að fella niður þann óréttláta og íþyngjandi skatt fyrir okkur landsmenn alla og erlenda gesti okkar. Þannig er nú staðið að svokallaðri uppbyggingu nýrra atvinnugreina sem ættu að geta orðið okkur mikilsverð tekjulind. Samkvæmt lögunum ætti Ferðamálaráð að fá 110 millj. kr. í sinn hlut en í fjárlagafrv. blasir við talan 28 millj. kr. Allir sjá að þetta er með öllu óverjandi og mun verða til þess, ef svo fer sem horfir, að Ferðamálaráð mun hvorki geta sinnt menntun leiðsögumanna né heldur umhverfismálum, að ekki sé minnst á alla aðra þætti starfseminnar sem lögboðin er. Fulltrúar Ferðamálaráðs hafa staðfest nokkuð sem við vitum öll að það stórsér á landinu eftir það að sl. þrjú ár hafa þeir ekki haft krónu til að leggja til umhverfismála vegna umferðar ferðamanna. Og hvernig ætlar ríkisstjórn, sem segist ætla að taka umhverfismálin föstum tökum, að verja gerðir sínar í þessum efnum? E.t.v. er æskilegt að marka tekjustofna til vissra verkefna og stofnana en sú staðreynd að sífellt er skorið niður af þeim veldur miklum erfiðleikum viðkomandi stofnana, að ekki sé minnst á ómæld vonbrigði þeirra sem miða áætlanir sínar við þessar afmörkuðu tekjur. Þá kemur að títtnefndum lið: ,,Þrátt fyrir ákvæði 22. og 23. gr. útvarpslaga skulu aðflutningsgjöld af innfluttum hljóðvarps- og sjónvarpstækjum og hlutum til þeirra renna í ríkissjóð.`` Enn einu sinni er ætlunin að framkvæmdafé Ríkisútvarpsins sé skert. Og situr nú á stóli menntmrh. sá maður sem fyrir ári síðan átti varla nógu sterk orð í sínum fjölbreytta orðaforða til að lýsa hneykslun sinni á aðbúnaði þessarar stofnunar sem hann taldi, með leyfi hæstv. forseta, vera eina mikilvægustu menningarstofnun þjóðarinnar og okkur bæri skylda til að sjá um að rekstur hennar gengi með eðlilegum hætti og þeirri reisn sem íslenskri menningu sómdi. Nú var lag að breyta til, hæstv. menntmrh., sem ekki er að vísu hér viðstaddur. En það er ekki of seint að sjá sig um hönd. Ég mun ekki að þessu sinni fara út í málefni einstakra ráðuneyta að neinu ráði. Ég hef leitað að skipulagi og forgangsröð verkefna innan ráðuneytanna varðandi fjárveitingar, en ég kem hvergi auga á slíkt. Þó má e.t.v. segja að helst örli á slíku innan menntmrn. og þar er a.m.k. betur gert við menningu og listir en oft áður sem ekki er vanþörf á í ljósi margra ára fjársveltis. En langt er frá því að nóg sé að gert ef íslensk menning og íslensk tunga eiga að halda velli í því erlenda ómenningarflóði sem yfir ríður nú og ekki sést að sé að sjatna. Ég hef þó minnst á að við kvennalistakonur erum ekki sáttar við hvernig staðið er að fjármálum Ríkisútvarpsins og fleira má benda á sem ekki er ásættanlegt. Ég nefni hér Háskólann á Akureyri sem tók til starfa í fyrra. Háskóla á Akureyri var aldrei og er ekki ætlað að vera smækkuð mynd eða eftirlíking af Háskóla Íslands. Þar eiga að vera námsbrautir sem ekki eru kenndar við Háskóla Íslands og þar ber hæst kennslu í sjávarútvegsfræðum og liggur fyrir samþykki menntmrn. um það. Vitanlega er löngu tímabært að nám í sjávarútvegsfræðum á háskólastigi hefjist á Íslandi, hjá þessari þjóð sem byggir afkomu sína í jafnmiklum mæli og raun ber vitni á sjósókn og fiskvinnslu. Hingað til hafa þeir Íslendingar, sem aflað hafa sér slíkrar menntunar sem hér um ræðir, orðið að fara utan til þeirra hluta. Síðan vitnaðist að nám af þessu tagi væri fyrirhugað við Háskólann á Akureyri hefur ekki linnt fyrirspurnum um það. Sýnir það að ekki mun skorta nemendur. Stofnun og starfræksla sjávarútvegsdeildar við Háskólann á Akureyri kostar vitanlega fé en þó aðeins örlítið brot af þeim fjármunum sem tengjast sjávarútvegi á Íslandi á einn eða annan hátt. Nám í þessum fræðum ætti að verða til eflingar atvinnugreininni sem og þjóðarhag. Á þessu ári var heimild í fjárlögum til ráðningar forstöðumanns fyrir sjávarútvegsdeild. En nú ber svo við að í fjárlagafrv. fyrir árið 1989 er ekki gert ráð fyrir slíku, engin forstöðumannslaun eru inni og við hljótum að spyrja: Eru þetta mistök, eða er þetta gert af ráðnum hug? Hvað um framtíð og mótun þessarar nýju stofnunar ef strax í byrjun er kippt fótum undan því sem ætlað var að væri eitt hennar mikilvægasta ætlunarverk fyrstu árin? Ég vil líka benda á að komið er í ljós að nemendafjöldi framhaldsskóla er meiri en áætlað var í frv. og því þarf að athuga hvort kennslumagn og launaliðir standast. Eitt mál enn get ég ekki látið kyrrt liggja, en það tengist hinum sívaxandi kröfum frá ríkinu um auknar sértekjur stofnana sem á stundum virðast nánast utan við alla skynsemi. Tilraunastöð Háskólans á Keldum skal hækka sértekjur um 62%. Að vísu eru henni á þeim lið lagðar til 8,7 millj. kr. af happdrættisfé sem líka er umdeild ráðstöfun. En að þeirri fjárhæð frádreginni þurfa sértekjur þó að hækka um rúm 30%. Hvar eiga svo þessar auknu sértekjur að fást? Jú, þær eiga fyrst og fremst að koma til af sölu bóluefnis til sauðfjárbænda á sama tíma og gengið er markvisst að því að fækka sauðfé. Að vísu er um smávegis aðra lyfjasölu að ræða en ekki sem neinu nemur. Svona áætlanir eru bara engan veginn marktækar og engum manni og engri stofnun bjóðandi. Vitanlega er eðlilegt að þeir sem þurfa að nota þjónustu ríkisstofnunar á borð við Tilraunastöðina á Keldum greiði fyrir það sanngjarna þóknun, en þeir verða þá að vera þess umkomnir. Auk þess má benda á að þessar auknu kröfur um sértekjur stofnana eru ein tegund skattheimtu sem þeir með öllu móti reyna að komast hjá með því að nota sér þá ekki þjónustu stofnananna. Og á tímum samdráttar í kaupmætti er tilgangslaust að byggja tilvist og rekstur stofnana á slíku nema að mjög litlu leyti. Þetta gengur ekki upp. Kvennalistakonur hafa jafnan borið Lánasjóð ísl. námsmanna mjög fyrir brjósti og þar er einn þátturinn sem menn höfðu væntingar um betri tíð í ljósi nýrrar stjórnar í menntmrn. Eftir öll þau stóru orð sem fallið hafa undanfarin ár um fjármál sjóðsins var þess vissulega beðið með eftirvæntingu af námsmönnum að sjá sinn hlut færðan í sanngirnis- og réttlætisátt. Fjvn. á eftir að kynna sér nánar gögn varðandi Lánasjóðinn, en augljóst virðist að ráðstöfunarfé sjóðsins samkvæmt frv. dugir engan veginn til að afnema áhrif þeirra skerðinga á námslánum sem urðu á árunum 1984--1986 vegna breyttrar vísitöluviðmiðunar og beinnar skerðingar á framfærslugrunni Lánasjóðsins. Það má því ljóst vera að samkvæmt frv. fær Lánasjóðurinn varla staðið undir hlutverki sínu, þ.e. því að tryggja öllum jafnrétti til náms óháð efnahag, búsetu og félagslegum aðstæðum. Rangur viðmiðunargrunnur er m.a. staðfestur af fulltrúa ríkisstjórnarinnar í framfærslunefnd og er í skýrslu nefndarinnar frá því í júní sl. Einn er sá liður sem ég verð að minnast á en það er Kvennaathvarfið. Framlag til þess hækkar að vísu um 1,6 millj. kr. frá fyrra ári, þ.e. um 36%, en ljóst er að til Kvennaathvarfsins leitar einungis lítill hluti þeirra kvenna og barna sem búa við eða verða fyrir ofbeldi og á Kvennaathvarfið fullt í fangi með að sinna þeim. Starfsemi þessi, sem konur stofnuðu til og annast, hefur átt ríkan þátt í því að afhjúpa ofbeldi á konum og í kjölfar þess ofbeldi á börnum. Nýútkomin skýrsla um nauðgunarmál og sú umræða sem hefur verið í gangi um sifjaspell og kynferðislega misnotkun þar sem börn eru fórnarlömb hefur dregið enn betur fram í dagsljósið áður faldar staðreyndir, en þó er varla nema toppurinn á ísjakanum kominn í ljós. Það eru að vísu fleiri aðilar en Kvennaathvarfið sem sinna fórnarlömbum ofbeldis, en þörfin á eflingu þessa athvarfs er brýn. Einnig þarf að hafa í huga að víða þarf að auka fjárveitingar til þessara mála, bæði til fræðslu og fyrirbyggjandi starfsemi, upplýsingaöflunar og eftirmeðferðar fyrir fórnarlömb. Í beinu framhaldi af þessu er vert að minnast á lið sem lætur lítið yfir sér í fjárlagafrv., þ.e. kostnaður vegna laga nr. 25/1975. Þarna er um að ræða lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Þessi liður er skorinn niður um 13% og var þó ekki burðugur fyrir. Þessi niðurskurður dregur auðvitað úr ráðgjöf og fræðslu, þ.e. fyrirbyggjandi aðgerðum. Kvennalistakonur hafa margoft gert að umræðuefni hve fræðslu- og ráðgjafarþætti laganna er lítið sinnt og hafa lagt fram tillögur um úrbætur þar og m.a. fengið slíka tillögu samþykkta á Alþingi. Og nú er enn stigið skref aftur á bak. Ég vil lítillega drepa á málefni landbúnaðarins, þó aðeins þann þátt sem snýr að rannsóknum og tilraunastarfsemi. Nú þegar hefðbundnar búgreinar eru á undanhaldi er meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr að leita þar hagkvæmnisleiða, svo og að styðja við nýjar búgreinar með vönduðum rannsóknum og leita allra leiða til að þróttmikil bændastétt haldi við byggð um sveitir landsins. Ég vil hér, með leyfi hæstv. forseta, vitna til viðtals við hæstv. landbrh. í Alþýðublaðinu 8. okt. sl. --- En ég sé það að hæstv. ráðherrar telja ekki ástæðu til að sitja þennan þingfund og þykir mér það nokkuð einkennilegt. --- Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að vitna í Alþýðublaðið og ummæli landbrh. þar. Hann segir þar: Það verður að setja mikinn kraft í uppbyggingu nýrra búgreina og þá er ekki síst nauðsynlegt að leggja meiri áherslu á þá þætti landbúnaðarins sem atvinnugreinar þar sem mestur vöxtur og uppbygging á sér stað. Steingrímur vill leggja áherslu á rannsóknir og þróunarstarfsemi í landbúnaði og vill síst skera niður útgjöld á þeim sviðum. Eitt stærsta mein í íslensku atvinnulífi er að of lítil áhersla er lögð á rannsóknarstarfsemina, segir hann. Ég vil benda á það að mér virðist sem tölur í fjárlagafrv. stangist mjög á við þessi orð hæstv. ráðherra. Landgræðslu- og landnýtingaráætlun er ekki mikill gaumur gefinn. Ég vil hér minna á hve brýn nauðsyn er að gerð sé jarðabók svo að hægt sé að koma á laggirnar einhverri skynsamlegri áætlun þar sem búseta, landnýting og landvernd haldast í hendur. Ég ætla að svo stöddu ekki að fara fleiri orðum um fjárlagafrv. þó að vissulega sé ástæða til að gera athugasemdir við fleiri þætti þess, svo sem það að hvergi ber á fjárveitingu til átaks í jafnréttismálum sem er þó boðað í stjórnarsáttmála. Aftur á móti gleðjast konur í hjarta yfir auknu framlagi til dagvistarheimila og var nú tími til kominn að slíks sæi stað. Þetta frv. á vitanlega eftir að taka ýmsum breytingum í meðferð fjvn. og hæstv. Alþingis. Vonandi verða gerðar leiðréttingar á þeim þáttum sem hér hefur verið bent á sem og fleiri. Vitanlega kosta þær leiðréttingar fé og það fé má finna á ýmsum stöðum án óhæfilegs niðurskurðar á nauðsynlegum málaflokkum. Við kvennalistakonur höfum oft bent á að við fjárlagagerð sé nauðsyn að endurskoða reglulega markmið fjárveitinga ríkisins í stað þess að framreikna fjárlög fyrri ára svo sem tíðkast hefur. Nú eru yfir 80% af fjárlagaupphæðinni bundin og getur hver maður séð á því hversu lítið svigrúmið er. Við viljum því benda á það brýna verkefni að endurskoða umfang og tilverurétt ýmissa stofnana og verkefna á vegum ríkisins og að athugað sé hvort aukin umsvif innan t.d. heilbrrn. og menntmrn. hafa skilað raunverulegum árangri í bættri kennslu, bættri þjónustu eða hvort þau komi aðallega fram í aukinni yfirbyggingu og óeðlilegri útþenslu í mannahaldi. Sömuleiðis leggjum við til að tekin verði upp markvissari stefna í byggingarframkvæmdum hins opinbera þar sem lögð væri áhersla á skemmsta mögulegan framkvæmdatíma hvers verkefnis. Slíkt mundi spara ríkinu ómælda fjármuni í framtíðinni.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. hefur ekki verið um hríð við þessa umræðu. Mér leikur hugur á að vita hvort hann hafi yfirgefið þinghúsið og hyggist ekki vera hér við.

Forseti hefur nú þegar gert ráðstafanir til að fá hæstv. fjmrh. í salinn.

Það bendir til þess að það muni erfiðleikum bundið að fá hæstv. ráðherra í salinn, fyrst það hefur ekki tekist. Hér í umræðunum hefur kennt ýmissa grasa. Hæstv. fjmrh. ætlar að taka til hendi. Nú skal verða lát á þeirri óráðsíu sem verið hefur í ríkisfjármálunum. Nú skal hætt að lifa um efni fram. Aðhald skal haft í meðferð fjármála og skuldasöfnun hætt. Brotið er í blað og horft til bjartari framtíðar. Við höfum heyrt í þessum umræðum þennan boðskap hæstv. fjmrh. Þetta er fagnaðarboðskapur, en samt segir hæstv. fjmrh. af lítillæti sínu að fjárlagafrv. feli ekki í sér gleðiboðskap. Eða trúir ekki hæstv. fjmrh. sjálfur hástemmdum yfirlýsingum sínum? Hverju skal nú trúa? Hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni hér fyrr í dag að vegna hins rökræna samhengis sem sé í frv. sé á þessu stigi málsins engin ástæða til annars en að byggja á forsendum frv. Og hvað er nú þetta rökræna samhengi sem hæstv. fjmrh. orðar svo? Ég held að það sé ekki úr vegi að athuga þetta nokkru nánar, því að auðvitað er það höfuðatriði hvaða boðskap þetta frv., sem við nú ræðum, hefur að flytja. Ég leita þá fyrst að því sem jákvætt er. Svo sannarlega má nú ekki við að fara í geitarhús að leita ullar í þeim efnum. Oft er þörf en nú er nauðsyn. Það er að sjálfsögðu þýðingarmikið að frv. gerir ráð fyrir tekjuafgangi ef raunhæft reynist. Það er og ekkert nema gott að segja um viðleitni til sparnaðar og hagræðingar í ríkisrekstrinum þó að ekki sé nema sýndur einhver litur á slíku. En allt kemur fyrir ekki ef ekki kemur fleira til. Vegurinn til glötunar er varðaður góðum áformum. Hér er enginn eðlismunur á því sem endurtekur sig við fjárlagaafgreiðslu á hverju ári. Talið um sparnað og hagræðingu er alltaf samt við sig. Það kann að vera stigmunur frá ári til árs sem nemur því sem alvara málsins er meiri eða minni í eina tíð eða aðra. Og víst er um það að ástandið er nú ógnþrungið og þörfin brýn fyrir niðurfærslu. En sagan endurtekur sig. Þegar menn hafa verið að manna sig upp í sérstakar yfirlýsingar um samdrátt í ríkisútgjöldum, þá er það aldrei að átt sé við lækkun heildarútgjalda heldur í besta falli að aukningin sé minni en hún hafi einhvern tíma áður verið. Þetta þýðir alls ekki að samdráttur hafi orðið í ríkisbákninu. Það heldur alltaf áfram að þenjast út þó að reynt kunni að hafa einhvern hemil á heildarútgjöldunum. Það hefur nefnilega verið fundin sú ljúfa leið að lækka útgjöld til verklegra framkvæmda til að auka þeim mun meir rekstrarútgjöldin. En þetta er vegurinn til glötunar. Sú var tíðin að framlag fjárlaga til fjárfestingar var um 25% af heildarútgjöldunum en í fjárlögum þess árs sem nú er að líða nálgast það 5%. Þetta segir sína sögu. Það skyldi nú ekki vera að sagan endurtæki sig við þá fjárlagagerð sem við nú ræðum? Því miður, öll sjúkdómseinkennin lýsa sér eins og venjulega. Þegar nú er talað um samdrátt í ríkisútgjöldunum hækka þau að raungildi þó að fjárfestingarútgjöld lækki að raungildi. Þetta er um samdráttinn í ríkisútgjöldunum, venjubundnar blekkingar, til að láta hjalið um góðan vilja og tilgang sýnast vera alvörumál. Það er að vonum að hæstv. fjmrh. segi að fjárlagafrv. boði ekki fagnaðarboðskap. Það er virðingarverð hreinskilni. En við getum ekki hlaupist frá veruleikanum. Enginn efast um að í dag er ástandið alvarlegt og brýn þörf fyrir aðgerðir. Það neitar enginn staðreyndum. Efnahagslífið er í öngþveiti, kippt er stoðum undan heilbrigðum rekstrargrundvelli fiskiðnaðarins hvarvetna í landinu, sjávarútveginum, undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Og ekki nóg með það, þetta varðar ekki einungis frystihúsin í landinu heldur líka iðnaðinn, útflutninginn allan, efnahagslífið í heild. Ástandið hefur lýst sér í geigvænlegum greiðsluhalla við útlönd og erlendri skuldasöfnun, verðbólguhvetjandi þenslu í þjónustu og verslun á höfuðborgarsvæðinu og umturnun í byggðajafnvægi. Efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar og staða þjóðarbúsins er í húfi. Vituð ér enn eða hvat? Þurfa menn meira til að rumska? Ríkisstjórnin er búin að gefa út sín bráðabirgðalög um efnahagsaðgerðir. Og við þingmenn erum búnir að ræða þau við 1. umr. í Ed. Ég fer ekki að rifja upp hér það sem ég sagði þar um þessar efnahagsaðgerðir. Það var nauðsyn efnahagsaðgerða strax þó að eðli þeirra aðgerða orki tvímælis í ýmsu svo að ekki sé meira sagt. Þetta eru hins vegar bráðabirgðaráðstafanir sem eru einskis nýtar nema annað fylgi á eftir. Allir ættu að gera sér grein fyrir hvað þurfi að fylgja á eftir ef menn á annað borð leggja trúnað á það sem segir í athugasemdum við fjárlagafrv. sem við nú ræðum. Ég trúi því sem þar stendur, að við eyðum meira en við öflum og ég vænti þess að hæstv. fjmrh. trúi sínum eigin orðum. Það er hins vegar ekki nóg að viðurkenna staðreyndir í orði, það verður að gera það á borði. Hæstv. fjmrh. getur það og ber raunar skylda til að gera það með fjárlögum fyrir næsta ár. En það skal haft í huga að þá þarf hæstv. fjmrh. að taka til hendi heldur betur en þetta fjárlagafrv. ber vott um. Ég viðurkenni að það er ekkert áhlaupaverk og ekki heiglum hent að gera það sem gera þarf. Það er ekki nægilegt að koma við hagræðingu og sparnaði í einstaka útgjaldaliðum fjárlaga þó svo sannarlega mikilvægt sé. Það þarf að taka ríkisfjármálin í heild til meðferðar með það fyrir augum að draga úr ríkisumsvifunum til að sníða okkur stakk eftir vexti. Kemur þá margt til greina, svo sem að stýfa ríkisbáknið með því að fela sum verkefni, sem ríkið hefur með að gera, öðrum aðilum þar sem þau eru betur komin, sveitarfélögum, samtökum borgaranna og einstaklingum. En fyrst og fremst þarf að endurskipuleggja stjórnkerfi ríkisins frá rótum í stóru og smáu. Ég viðurkenni að það var til nokkuð mikils mælst að hæstv. fjmrh. gerði svo gagngerða endurskipulagningu á ríkiskerfinu á svo skömmum tíma sem hann hafði til stefnu. Annað mál er að hann hefði átt að gefa gaum að því að fara sérstaka leið undir þeim sérstæðu kringumstæðum sem nú eru fyrir hendi. Kom þá tvennt til greina. Annað var það að ná niðurfærslu á fjárlögum með flötum niðurskurði, þ.e. að skera niður alla málaflokka jafnt og þannig komast hjá í bili að leggja vandasamt mat á mikilvægi hinna ýmsu útgjaldaliða. Raunar er það svo að ýmsir fræðimenn eða hagfræðingar halda fram að mikill niðurskurður ríkisútgjalda, sem þarf að bera brátt að, verði ekki með góðu móti framkvæmdur með öðrum hætti en flötum niðurskurði. Hin leiðin var sú að hæstv. fjmrh. gæfi sér nægan tíma til þess að vinna og undirbúa fjárlagafrv. með tilliti til gagngerðra breytinga og stefnumótunar ef mönnum er alvara að brjóta í blað og mæta þeim ógnvænlega vanda í efnahagsmálunum sem staðið er frammi fyrir. Þannig var farið að þegar viðreisnarstjórnin tók við efnahagslífinu í rúst á sínum tíma. Þá var fjárlagafrv. fyrir 1960 ekki lagt fram á Alþingi fyrr en um mánaðamótin janúar--febrúar það ár. Til að fullnægja ákvæðum stjórnarskrárinnar um framlagningu fjárlagafrv. í upphafi þings hafði annað frv. verið lagt fram á tilskildum tíma án þess að við því væri hreyft til afgreiðslu. Hæstv. fjmrh. kaus hins vegar ekki að hafa vönduð vinnubrögð og gefa sér tíma til að vinna að máli sem hann sjálfur telur svo mikilvægt að hafi átt að vera tímamótandi verk. Það er ekki von á góðu. Í stað þess kastar hæstv. fjmrh. fram fjárlagafrv. hálfköruðu inn á Alþingi. Það er ekki von á góðu þegar mál ber svo að og við verðum að skoða fjárlagafrv. í öllum sínum ófullkomleika í þessu ljósi. Hér er að sjálfsögðu ólíku saman að jafna og fyrsta fjárlagafrv. viðreisnarstjórnarinnar 1960. Þá var lagt fram frv. sem fól í sér fráhvarf frá stjórnunarleiðum sem höfðu komið ríkisfjármálunum og efnahagsmálum þjóðarinnar í öngþveiti. Þá fólst í frv. boðskapur um nýja tíma og stefnumörkun sem lagði grundvöllinn að nýrri stjórnarstefnu flokka sem sátu samfleytt við stjórnvölinn í 12 ár. Nú er engu slíku fyrir að fara með fjárlagafrv. því sem nú hefur verið lagt fram. Þetta frv. hjakkar í sömu hjólförunum, í sama foraðinu sem við höfum verið í. Það boðar ekkert nýtt, leggur engan grundvöll að aðgerðum sem nauðsynlegar eru til úrlausnar aðkallandi vandamálum, engin framtíðarstefnumörkun í málum þjóðarinnar. Hér er tjaldað til einnar nætur. Sú ríkisstjórn sem stendur að þessu fjárlagafrv. eða ríkisstjórn sömu flokka mun ekki sitja við stjórnvölinn í 12 ár og raunar ekki einu sinni í 12 mánuði. Þegar allt kemur til alls er það tvennt sem ræður sköpum um fjárlagafrv. það sem við nú höfum til meðferðar. Annað er að það feli í sér nauðsynlegan niðurskurð til viðréttingar efnahagslífinu. Hitt er að forsendur frv. fái staðist. Það er ekki sá niðurskurður ríkisútgjalda sem til þarf til að hafa hemil á verðbólgu, minnka þenslu, lækka vexti, minnka viðskiptahalla og lækka erlendar skuldir. Það er ekki einu sinni nægilega að gert til að skapa rekstrargrundvöll fyrir útflutningsatvinnuvegina og tryggja atvinnuöryggi fyrir fólkið í landinu. Þetta er ekkert samdráttarfrumvarp, þvert á móti. Af þessum ástæðum verða efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar samkvæmt bráðabirgðalögunum einskis nýtar. Og vegna þessa verður ekki komist hjá mikilli gengislækkun til að halda atvinnulífinu gangandi og komast hjá atvinnuleysi. En þá eru allar verðlagsforsendur þessa fjárlagafrv. foknar út í veður og vind. Það sem stendur þá eftir, þrátt fyrir allar heitstrengingar hæstv. fjmrh., er að fjárlagafrv. gerir ráð fyrir áframhaldandi útgjaldaþenslu hjá ríkissjóði sem er gerð möguleg með skattahækkunum. Farin er hin þægilega leið að hækka skatta fremur en að færa niður ríkisútgjöldin nægilega mikið til að komast hjá skattahækkun. Þetta er þægilegri leið að sjálfsögðu fyrir fjármálaráðherra en hin þyrnum stráða niðurfærsluleið. En þetta er ekki þægileg leið fyrir almenning í landinu sem skattabyrðina ber. Og víst er það kaldhæðnislegt að þessum byrðum er bætt á herðar þeirra sem byrðarnar bera fyrir en ekki fremur en áður náð til þeirra sem koma sér undan að bera sinn skerf af byrðunum. Það gera sér allir grein fyrir að það kostar mikið fyrir fámenna þjóð sem okkur Íslendinga að halda uppi frjálsu og fullvalda velferðarríki. En fólkið í landinu er fúst að bera þær byrðar og raunar krefst þjóðarvitund okkar Íslendinga að svo skuli vera. En þegar auknar byrðar eru lagðar á þjóðina þarf samt tvennt að vera fyrir hendi til þess að fólk uni auknum álögum. Annars vegar þarf fólk að trúa því að það sé ómaksins vert að taka á sig auknar byrðar, trúa því að það skili árangri til góðs. Hins vegar þarf fólk að finna að byrðunum sé réttlátlega skipt. Hvorugu þessara skilyrða er fullnægt með þessu fjárlagafrv. Þær auknu byrðar sem þetta frv. gerir ráð fyrir eru hvorki trúverðugar né réttlátar. Það er því miður ekki um annað að gera en að taka undir þau ummæli hæstv. fjmrh. að fjárlagafrv. flytji okkur engan fagnaðarboðskap.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Aðrir hv. þm. Sjálfstfl. hafa rætt hér um forsendur fjárlagafrv. og þá meginstefnu sem kemur fram í því og mun ég því ekki gera því efni veruleg skil í þessari ræðu minni. Það er þó ljóst að Sjálfstfl. er í stjórnarandstöðu og í andstöðu við stefnu ríkisstjórnarinnar  Það er ljóst að efnahagsstefna þessarar ríkisstjórnar byggir á því að halda genginu rangt skráðu með millifærslum, fyrst og fremst til sjávarútvegsins og frystingarinnar, með því að færa fé frá einum til annars Þannig tekst ríkisstjórninni væntanlega að halda niðri verðlagi í landinu á næstu vikum, enda gilda hér lög um launastöðvun sem hæstv. fjmrh. stendur að ásamt öðrum í hæstv. ríkisstjórn. Það er hins vegar ljóst og hverjum manni auðsætt að eftir örfáa mánuði, eða þegar þessar bráðabirgðaaðgerðir taka enda, blasir hyldýpi við og hæstv. ríkisstjórn hlýtur þá, ef ekki fyrr, að þurfa að leiðrétta gengið og skapa útflutningsgreinunum og atvinnulífinu í landinu eðlilegan rekstrargrundvöll. Það er einkar athyglisvert að aðeins rúmum tveimur mánuðum áður en hæstv. fjmrh. tók við embætti, en þá var hann í stjórnarandstöðu, skrifaði hann greinargerð vegna niðurstaðna í þjóðhagsspá sem þá var birt. Í þessari greinargerð komu fram sjónarmið hæstv. ráðherra eftir að hann hafði dregið saman sitt álit. Þar segir hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þessi niðurstaða er enn dapurlegri fyrir þá sök að áfram ríkja óvenjulega hagstæð ytri skilyrði í efnahagslífi Íslendinga.`` Og síðar: ,,Það eru því ekki óhagstæð ytri skilyrði sem skapa hinn mikla efnahagsvanda. Þau eru áfram Íslendingum í hag. Vandinn er algerlega heimatilbúinn.`` Þetta var birt í málgagni hæstv. fjmrh. 14. júlí í sumar. Þessar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. eru þeim mun athyglisverðari fyrir þær sakir að á þeim tíma var komið fram það mikla verðfall sem orðið hefur á okkar mörkuðum erlendis fyrir okkar sjávarafurðir. Í dag flytur hæstv. ráðherra framsöguræðu sína fyrir fjárlagafrv. hér á Alþingi Íslendinga og segir þar orðrétt, með leyfi forseta: ,,Fjárlagafrv. fyrir 1989 flytur engan gleðiboðskap. Það byggir á viðurkenningu á því að nú kreppi að í íslenskum þjóðarbúskap.`` Þetta er athygli vert því að í raun og veru hefur ekkert gerst í ytri skilyrðum þjóðarbúsins á þeim tíma sem liðinn er frá 14. júlí til dagsins í dag, ekkert annað en það að hæstv. ráðherra er nú sestur í ríkisstjórn en var þá utan stjórnar. Þegar hæstv. ráðherra var í stjórnarandstöðu réðist hann óþyrmilega að fyrirrennara sínum vegna svokallaðs matarskatts og sagði að hæstv. utanrrh., sem þá var fjmrh., væri brennimerktur maður og gæti ekki talað við fulltrúa launþegasamtakanna í landinu fyrr en hann drægi matarskattinn til baka. Aftur og aftur í fjölmiðlum og annars staðar klifaði hæstv. fjmrh. á þessum sjónarmiðum Alþb. Nú þegar hann er sestur í hæstv. ríkisstjórn heldur hann áfram skattlagningu á matvæli og gerir ekki minnstu tilraun til þess að efna loforð sín eða a.m.k. að standa við sínar yfirlýsingar. Þvert á móti bætir hann við sköttum á almenning í landinu. Að vísu talar hann þá um breiðu bökin, að hann ætli að sækja tekjur í ríkissjóð til þeirra sem meira mega sín. Og hverjir skyldu þetta nú vera? Þetta eru m.a. íþróttafólk, menntastofnanir og öryrkjar. Ég býst við að allir hv. þm. hafi kynnt sér þann boðskap sem kom fram hjá fyrrv. þm. Alþb. Helga Seljan þegar hann skrifaði hæstv. ráðherra bréf og bað hann nú um að endurskoða afstöðu sína. En hæstv. ráðherra situr fast við sinn keip og talar meira að segja um misskilning þegar hæstv. forsrh. segir að aðeins sé um lausleg áform að ræða og þess vegna sé óhætt fyrir Framsfl. að vera á móti þessum skattaálögum. Það hlýtur því að vera fullt tilefni til þess að spyrja við þessa umræðu: Stendur ríkisstjórnin öll og stjórnarflokkarnir í heilu lagi, því að þeir þurfa á öllum atkvæðum sinna liðsmanna að halda, að baki þeim áformuðu skattabreytingum sem hæstv. ráðherra hefur lýst? Ég hef nú rakið eitt dæmið þar sem hæstv. forsrh. segir að aðeins sé um lausleg áform að ræða og því sé óhætt fyrir Framsfl. að vera á móti þeirri skattheimtu. Getur verið að lausleg áform séu einnig um aðra skattheimtu og þess vegna sé lítið ef nokkuð að marka það fjárlagafrv. sem hér hefur verið lagt fyrir hv. Alþingi og hæstv. fjmrh. mælti fyrir fyrr í dag? Það er auðvitað ekki boðlegt að leggja fram fjárlagafrv. með þeim hætti að tekjumegin eða það sem fram kemur í 1. gr. frv. byggist á lauslegum áformum sem hæstv. forsrh. er á móti. Nú skal ég reyndar viðurkenna það að hæstv. forsrh. er yfirleitt á móti ríkisstjórnum hvort sem hann situr í þeim eða ekki. En nú vill svo til að þingmeirihluti núv. hæstv. ríkisstjórnar er ekki meiri en svo að hún þarf meira að segja á atkvæði forsrh. að halda. Manni hlýtur því að koma í hug að eitthvað sé bogið við stjórnarsamstarf sem byggir á því að hægt sé að leggja fram fjárlagafrv. þegar ætlunin er að sækja tekjur til nýrra tekjustofna sem aðeins eru lausleg áform og heill stjórnmálaflokkur, flokkur hv. þm. Páls Péturssonar, er á móti sumum þessara áforma. Ég hugsa nú ekki að hv. þm. Páll Pétursson sé á móti þeim, hann gerir hvað sem er til að sitja þeim megin sem ríkisstjórnir eru á hverjum tíma. En foringi hans, hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson, er ávallt beggja megin við borðið, situr í ríkisstjórn en er líka á móti henni þegar því er að skipta. Það hlýtur því að vera í verkahring hæstv. fjmrh. að gera hreint fyrir sínum dyrum við þessar umræður í dag. Standa hæstv. ríkisstjórn öll og stjórnarflokkarnir í heilu lagi með tekjuhlið þessa frv.? Þetta verður hæstv. ráðherra að staðfesta og maður verður að treysta því að hann, sem fer með æðstu völd í þessum efnum, hafi sér til fulltingis --- ja, stjórnarþingmann á borð við hæstv. forsrh. Þó að ég viti að hæstv. fjmrh. leggi ekki mikið upp úr slíkum stuðningi, þá þarf hann á honum að halda ef þessi tekjufrv. eiga að nást fram á Alþingi. Og hæstv. fjmrh. hefur fullt leyfi til þess að tala í þessum málum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar allrar. Vandinn er hins vegar sá að ef hæstv. fjmrh. staðfestir að um þetta hafi verið samið er hann um leið að segja að hæstv. forsrh. sé að hlaupa frá sínum yfirlýsingum. Hann er bókstaflega að brennimerkja, svo að ég noti nú hugtak sem hæstv. ráðherra er tamt, hæstv. forsrh. sem ósannindamann og auðvitað á hv. Alþingi rétt á að vita hvor þeirra hefur rétt fyrir sér því annars er ekki hægt að taka mark á þeim lagafrv. sem lögð eru fram á Alþingi, þar á meðal jafnmikilvægum frv. og fjárlagafrv. Erindi mitt í ræðustól, hæstv. forseti, er þó fyrst og fremst að ræða örfá efnisatriði frv., en þó einkum þau sem snúa að iðnrn., og gera þar ákveðnar fyrirspurnir. Í fyrsta lagi vil ég benda á að samkvæmt texta sem er á bls. 303 og er í athugasemdum með fyrirliggjandi frv. kemur fram að í fjárlagafrv. er ekkert framlag til vöruþróunar- og markaðsdeildar Iðnlánasjóðs. Hér er um stefnubreytingu að ræða. Vöruþróunar- og markaðsdeild Iðnlánasjóðs var stofnuð þegar Iðnrekstrarsjóður sameinaðist Iðnlánasjóði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann stuðning allra í sínum eigin þingflokki við þessa tillögu? Og ég get sagt honum af hverju spurt er. Það er vegna þess að þessi stuðningur hefur verið eitt aðaláhugamál hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Og ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hv. þm. Hjörleifur Guttormsson samþykkt að ekkert ríkisframlag renni til Iðnlánasjóðs í þá deild sem kölluð er vöruþróunar- og markaðsdeild? Hafi hann stuðning þess hv. þm. úr röðum Alþb. Er hér um stefnubreytingu að ræða hjá þeim hv. þm.? Í öðru lagi langar mig til þess að nefna sérstaklega liðinn ,,Ýmis orkumál`` og þá einkum og sér í lagi texta sem kemur fram á bls. 305 í athugasemdum með fjárlagafrv., en þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Framlag til niðurgreiðslna á rafhitun nemur 224 millj. 890 þús. kr. samanborið við 200 millj. kr. á árinu 1988 og hækkar því um 12%.`` Þetta er merkilegur texti. Hann er merkilegur fyrir þær sakir að ekki alls fyrir löngu lýsti hæstv. fjmrh. því yfir hvað fælist í stjórnarsáttmála núv. hæstv. ríkisstjórnar þar sem stendur að útgjöld ríkisins muni ekki breytast á milli ára að raungildi, að það væri eðlilegt að taka tillit til þess útgjaldaauka sem hefði orðið á árinu. Þetta sagði hæstv. ráðherra, að vísu ekki orðrétt en efnislega, eins og ég veit að hann man sjálfur. Í mars á þessu ári var nefnilega gert samkomulag á milli iðnrn. og fjmrn. og það var staðfest í ríkisstjórn með minnisblaði frá báðum þessum ráðuneytum að fjmrn. tæki að sér að greiða nákvæmlega jafnmikið að krónutölu til í niðurgreiðslur á rafhitun eins og gert var árið áður. Og áætlaðar tölur benda til að á þessu ári kunni sú greiðsla að vera 220--230 millj. kr. Árið 1987 voru greiddar 215 millj. kr., en síðan hafa nokkrir neytendur bæst við í hóp þeirra sem eiga að fá niðurgreiðslur skv. þessum lið. Ég hélt að þetta samkomulag væri enn í gildi, annað hef ég ekki heyrt. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir að sjálfsögðu það að niðurgreiðsla á rafhitun hækkar ekki vitund á milli ára, nákvæmlega ekki neitt. Og ég spyr hæstv. ráðherra: Var honum kunnugt um þetta samkomulag? Vissi hann kannski ekki að fjmrn. er bundið af samningi við iðnrn. um að greiða 65 aura á hverja kwst. og sú upphæð sem kemur til útgreiðslu er ekki 200 millj. kr. heldur líklega nær 220 millj. kr. eða jafnvel hærri. Vegna þess texta sem kemur fram í athugasemdunum er mér nær að halda að hæstv. ráðherra hafi ekki haft hugmynd um þetta og það væri auðvitað alvarlegt mál. En það er fleira sem iðnrn. og fjmrn. gerðu samning um á sínum tíma, þar á meðal það, sem snertir þetta mál einnig, að Orkubú Vestfjarða og Rafmagnsveitur ríkisins þyrftu ekki að standa skil á greiðslum af skuldum sem urðu til þegar verðjöfnunargjald á raforku var lagt af. Þessi upphæð er u.þ.b. 100 millj. kr. Ef þessi samningur hefði ekki verið gerður hefði líklega þurft að hækka rafmagn til húshitunar um 10% og ég spyr: Byggir fjárlagafrv. á því að áfram verði staðið við ákvæði þessa samnings? Að vísu var það ekki tekið fram að það þyrfti að gerast á næsta ári, en ég spyr hæstv. ráðherra hvort framhald verði á þessari stefnu því ef svo verður ekki mun húshitunarkostnaður á landsbyggðinni hækka stórkostlega af sjálfu sér. Um síðustu áramót voru þessar upphæðir 40 millj. kr. hjá Orkubúi Vestfjarða og 56,7 millj. kr. hjá Rafmagnsveitum ríkisins, og verða áreiðanlega talsvert hærri er þær koma til greiðslu nú í lok desember á þessu ári. Þetta er kannski ekki stór upphæð en þó a.m.k. 100 millj. kr. Og allir vita að þessi fyrirtæki eru ekki aflögufær. Þessu til viðbótar langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra, sem á sæti í stjórn Landsvirkjunar, hvort rætt hafi verið í stjórn Landsvirkjunar um að framlengja þá samþykkt sem gerð var í mars sl., um sama leyti og samningur var gerður á milli iðnrn. og fjmrn., um að gefa afslátt til húshitunar. Það gerði stjórn Landsvirkjunar, eins og hæstv. ráðherra veit, til þess að tapa ekki markaðshlutdeild því að olía til húshitunar hefur lækkað stórkostlega á undanförnum árum. Verð á gasolíu er í dag líklega innan við þriðjung af verði olíunnar fyrir þremur til fjórum árum síðan. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra, sem jafnframt er stjórnarmaður Landsvirkjunar: Stendur til að þessi samþykkt muni standa á næsta ári? Samþykktin sem gerð var í mars gilti nefnilega eingöngu fyrir yfirstandandi ár og þetta eru u.þ.b. 100 millj. kr. til viðbótar. Þetta eru stórar upphæðir og mundi þýða að raforkuverð mundi enn hækka af þessum sökum ef stjórn Landsvirkjunar sér ekki ástæðu til eða telur sig ekki geta haldið þeirri stefnu sem kom fram í samþykkt hennar fyrr á þessu ári. Það er ljóst að ef ekki hefur verið gert ráð fyrir þessu í fjárlagafrv., og mér býður í grun að svo hafi ekki verið, horfir til þess að raforkuverð til húshitunar muni hækka allverulega. Ég veit ekki hvort hv. þm. Alexander Stefánsson ræddi þessi áhugamál sín í sinni ræðu hér áðan. En hann hefur nú verið einn helsti varðmaður landsbyggðarinnar um þetta efni í röðum framsóknarmanna. Hefur hv. þm. Alexander Stefánsson skoðað þetta mál? Eða treystir hann sérstaklega hæstv. ráðherra til að fara með þessi mál og kannski betur en hæstv. fyrrv. fjmrh.? Staðreyndin er nefnilega sú að sá árangur náðist í tíð síðustu ríkisstjórnar að rafhitunarkostnaður lækkaði miðað við laun og hann hefur aldrei verið lægri á þessum áratug. Munur á hitunarkostnaði heimila á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu hefur aldrei verið minni. Nú hef ég ekkert minnst á áform eða kannski lausleg áform hæstv. ríkisstjórnar um að leggja skatta á orkufyrirtæki. Hvers konar skattar eiga það að vera? Tekjuskattar, sem hvetja orkufyrirtækin til þess að hætta að reka fyrirtækin með einhverjum hagnaði þar sem það er hægt öllum til góðs, eða orkuskattur á hverja einingu, sem auðvitað mun stórhækka orkuverðið og það verða landsmenn að greiða. Ég óska eftir að hæstv. ráðherra upplýsi okkur um þessi mál þegar hann flytur sína svarræðu síðar í kvöld því að hér er stórmál á ferðinni, mál sem er ákaflega viðkvæmt fyrir alla landsbyggðina. Ég veit að hér inni eru hv. þm. sem skilja þetta mjög vel og stóðu með mér í þeirri baráttu að lækka orkuverðið á yfirstandandi ári. Treysta þeir því að hæstv. ríkisstjórn muni halda áfram þeirri stefnu? Hafa þeir kannað það í þessu fjárlagafrv. hvort ekki sé gengið á rétt fólksins sem býr úti á landi og þarf að kynda hús sín með raforku? Ég spyr þá menn sem hæst létu á síðasta vetri og hér sitja í salnum: Hafa þeir kannað þetta mál?

Það verður kannað.

Það verður kannað, segir guðfaðir ríkisstjórnarinnar. M.ö.o., hann staðfestir það hér og nú að það hafi alls ekki verið kannað. En hann segir, þessi voldugi þingmaður sem hefur líf ríkisstjórnarinnar í greip sinni: ,,Það verður kannað``. Vona ég nú að hæstv. fjmrh. hafi heyrt erkibiskups boðskap. Hitt er svo annað mál hvort hann er ráðinn í því að hafa slíkan boðskap að engu. Það kemur í ljós, enda veit guðfaðirinn að hann hefur líf ríkisstjórnarinnar í hendi sér. En þetta voru athygli verðar upplýsingar sem komu hér fram í framíkalli hv. þm. Stefáns Valgeirssonar.

Það voru engar upplýsingar.

Nú skulum við aðeins bíða við. Það er einn þáttur þessa máls eftir. Og hann er þessi: Hæstv. forsrh., þessi maður sem hefur lag á því að vera bæði í ríkisstjórn og utan ríkisstjórnar og ber aldrei ábyrgð á neinum málum sem eru erfið, er þó stuðningsmaður þessarar hæstv. ríkisstjórnar, að maður heldur að minnsta kosti, stundum en ekki alltaf, ekki þegar á að leggja á öryrkjaskatt. En stundum er hann stuðningsmaður sinnar eigin ríkisstjórnar. Það kemur að minnsta kosti fyrir. Hann hefur sagt: ,,Það á að lækka rafmagn til fyrirtækja í útflutningsgreinum sem hafa jafna notkun yfir árið.`` Þetta hafa menn skilið svo að nú eigi að lækka rafmagn til frystingarinnar í landinu og nefndar hafa verið tölur eins og 25%. Þeir sem þekkja til í þessum rekstri vita að rafmagnskostnaður þessara fyrirtækja er í kringum 2% af heildarútgjöldum fyrirtækjanna. Þannig að þetta er talsvert sem þarna á að gerast. En hvernig á að gera þetta? Sér maður það í fjárlagafrv.? Hefur hv. þm. Stefán Valgeirsson kynnt sér það? Getur verið að hægt sé að lækka verð til nokkurra notenda sem taka til sín mikið rafmagn án þess að einhver annar borgi þessar háu upphæðir? Ég spyr manninn sem situr í Landsvirkjunarstjórn, hæstv. fjmrh.: Getur Landsvirkjun prentað slíka peninga? Ég held ekki. Eðli málsins samkvæmt verða einhverjir að borga brúsann. Ef ekki þessi fyrirtæki, þá einhverjir aðrir. Ef ekki þeir sem nota raforkuna nú þá börnin okkar, eins og hæstv. ráðherra segir stundum, við vísum þessu fram á framtíðina með því að auka erlendar skuldir þjóðarinnar. Það hlýtur þó hæstv. ráðherra og stjórnarmaður Landsvirkjunar að vita að ef ekki kemur nægilega mikið í kassann þar þýðir það að ekki er hægt að borga niður jafnhratt þau lán sem Landsvirkjun hefur tekið. Og einmitt niðurgreiðslur á þessum lánum, afborganir og vextir, eru líklega um 85% af heildarveltu fyrirtækisins. Svona hókus-pókus yfirlýsingar án þess að nokkuð sé á bak við þær verða auðvitað að opinberast með einhverjum hætti. Og það hlýtur að vera tími til þess nú, þegar fjárlagafrv. er til 1. umr., að fá skýr svör um það hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að fylgja þessari stefnu sinni fram. Ástæðan fyrir því að spurt er er sú m.a. að Orkubú Vestfjarða, Rafmagnsveitur ríkisins og önnur orkudreifingarfyrirtæki eru ekki aflögufær. Það hlýtur því að vera ávísun eða tilvísun á Landsvirkjun sem hér er verið að tala um. Það hlýtur þess vegna að vera ætlast til þess að Landsvirkjun geri eitthvað í þessum efnum. En nú vill svo til að Landsvirkjun er sjálfstætt fyrirtæki sem þarf ekki að gegna hæstv. ríkisstjórn. Stjórn fyrirtækisins hefur nefnilega miklu meiri völd á sínum málefnum heldur en ef um ríkisfyrirtæki væri að ræða. Og það hefur verið staðfest margoft af lögfræðingum að Landsvirkjun er ekki ríkisfyrirtæki. Þess vegna hlýtur hæstv. ríkisstjórn að hafa vitað hvernig hún ætlaði að lækka rafmagn til frystingarinnar í landinu um 25% áður en þessi yfirlýsing var gefin. Og vegna þess að um orkufyrirtækin er fjallað í þessu frv. hljótum við að krefjast þess að við þessa umræðu komi fram svör um þessi mál. Hæstv. forseti. Ég hef aðeins vikið hér að örfáum atriðum frv. og nánast ekkert rætt um meginstefnu þess. Það hafa aðrir hv. þm. Sjálfstfl. gert. En ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. skýri þau sjónarmið sem ég hef óskað eftir að hann geri og svari þeim fyrirspurnum sem ég hef borið fram hér í minni ræðu.

Hrafnkell A. Jónsson Virðulegi forseti. Mér hefur nú um nokkurra daga skeið hlotnast sá heiður að taka sæti á hinu háa Alþingi. Og ég hef af fremsta megni leitast við að varpa ekki skugga á hina virðulegu stofnun, né á þá hv. þm. sem kjörnir eru sem aðalmenn. Síðustu dagana hefur mikið verið rætt um virðingu Alþingis og sú umræða hefur ekki síst beinst að okkur sem komum inn sem varamenn og talið nokkuð á skorta að við héldum uppi virðingu þingsins. Í dag hef ég hins vegar velt því fyrir mér hvort það hafi ekkert með virðingu hins háa Alþingis að gera að hér við 1. umr. fjárlaga sjást yfirleitt ekki hæstv. ráðherrar ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar utan hvað Ólafur Ragnar Grímsson, hæstv. fjmrh., tyllir sér hér af og til eins og fugl á grein. Hefur þetta ekkert með virðingu þingsins að gera? Mér er spurn. Og ég vænti að mér fyrirgefist þótt ég spyrji á þennan veg, nýliðanum sem þekki ekki til hefða þingsins og þess hvernig virðingu þess er best gætt. Ég ætla að leyfa mér að taka til umræðu launa- og skattastefnu hæstv. ríkisstjórnar eins og hún kemur fram í því fjárlagafrv. sem mælt var fyrir í dag. Það fer ekkert hjá því, þegar launastefna hæstv. ríkisstjórnar er rædd, að óhjákvæmilegt er að ræða þann grunn sem hún byggir á. Lögin sem hæstv. núv. ríkisstjórn setti um bann við eðlilegri starfsemi verkalýðshreyfingarinnar voru að vísu að hluta tekin í arf frá fyrri ríkisstjórn. Það er hins vegar eftirtektarvert, ekki síst með tilliti til þess að hæstv. fjmrh., sem að sjálfsögðu er ekki í salnum, hefur haft mörg orð um arfinn sem núv. hæstv. ríkisstjórn fékk, það er eftirtektarvert að hæstv. fjmrh. og flokkur hans Alþb. hafa ekki fúlsað við þeim hluta arfsins sem snýr að launabindingunni. Það er nú svo í sæmilega siðuðum þjóðfélögum að þar gilda ákveðnar meginreglur sem marka dagleg samskipti þegnanna hvers við annan og á milli borgaranna og ríkisvaldsins. Ein af grundvallarreglunum í samskiptum þegnanna og ríkisvaldsins í þeim löndum sem Íslendingar sækja sér fyrirmyndir til er frjáls og óþvinguð starfsemi stéttarfélaga. Og að sjálfsögðu hafa Íslendingar, ekki síst flokkur núv. fjmrh. og reyndar sem betur fer íslenskir stjórnmálaflokkar yfirleitt, haft uppi þung orð og miklar yfirlýsingar um þær ríkisstjórnir annars staðar í heiminum sem virða ekki þessa meginreglu. Ég vænti þess að menn geti flett upp samþykktum gegn stjórn Jaruzelskis í Póllandi, Pieter Botha í Suður-Afríku og Pinochet í Chile. Auðvitað eru starfsaðferðir þessara stjórna á annan veg heldur en íslensku ríkisstjórnarinnar en í grundvallaratriðum er verið að gera sömu hluti. Það er verið að leggja hömlur á eðlilega starfsemi borgaranna og því er aðeins stigs- en ekki eðlismunur á þessum aðgerðum. Því miður eru líklega flestar ríkisstjórnir sem hér hafa setið síðustu áratugi með þátttöku allra íslenskra stjórnmálaflokka sekar um þetta. Það breytir ekki þeirri staðreynd --- og ég bið reyndar fulltrúa Borgfl. afsökunar, þ.e. þá sem ekki hafa átt sæti í ríkisstjórnum áður undir merki annarra flokka, en þeir hafa reyndar, að ég hygg, fetað sömu brautina og meginregla er hér í stjórnmálunum. Það kemur ekki til nokkurra mála að þessi ríkisstjórn eða nokkur önnur geti vænst samstöðu og samvinnu við stéttarsamtök á sama tíma og ríkisvaldið bindur hendur þeirra með lögum. Í mínum huga er það a.m.k. útilokað og ég vonast til þess að þau viðhorf ríki hjá þeim sem starfa innan verkalýðshreyfingarinnar því þau viðhorf eru almenn hjá hinum venjulega launþega. Það er ekki fyrr en þessi þvingunarlög hafa verið afnumin og þá fyrst sem eitthvert samstarf getur komið til greina við þá ríkisstjórn sem nú situr. Í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin æskir vinsamlegra samskipta við aðila vinnumarkaðarins og mun hafa við þá samráð um stefnuna í kjaramálum.`` Þá fyrst að búið er að afnema þessi þvingunarlög er hægt að vænta þess að til slíkrar samvinnu komi. Á hvern hátt réttlæta þeir sem að hæstv. ríkisstjórn standa þau mannréttindabrot sem felast í aðgerðum ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar? Það hljóta að vera ríkar ástæður til þess að til þeirra er gripið. Það skorti að sjálfsögðu ekki á dramatískar lýsingar á þeim vanda sem að steðjar í íslenskum efnahagsmálum. Og það er reyndar eftirtektarvert að þegar hæstv. núv. forsrh., sem talið er að hafi átt sæti í síðustu ríkisstjórn, lýsti þessum vanda á vordögum, og var þá m.a. að lýsa því ástandi sem ríkti eftir nær samfellda setu Framsfl. í ríkisstjórn frá 1971, þá talaði hæstv. forsrh. um blóðvöll þegar hann lýsti ástandi atvinnu- og efnahagsmála og hafði orð á því að nú brynni Róm. Á sama hátt hafa yfirlýsingar hæstv. fjmrh. og flokks hans Alþb. verið hofmóðugar. Þeir lýsa sér sem björgunarsveit sem kallað hafi verið í til að leysa vandann, líklega einhvers konar slökkvilið til þess að slökkva framsóknareldana sem brunnið hafa síðustu mánuðina. Það fer ekki hjá því þegar á slíkar yfirlýsingar er hlýtt að mönnum detti í hug það sem ýmsir sem kannað hafa atferli brennuvarga telja staðreynd: Mennirnir með eldspýturnar eru yfirleitt í hópi þeirra sem mest láta á sér bera þegar eldarnir eru slökktir. Forsenda þessarar stjórnarmyndunar var að með henni ætti að snúa við hruni í útflutningsatvinnuvegunum. Það var að vonum að bent væri á mjög alvarlegt ástand sem hefur skapast, ekki síst víða úti um land þar sem sjávarútvegur hefur barist í bökkum og víða leitt til gjaldþrota. Það var á þeim forsendum sem hv. þm. Stefán Valgeirsson gerðist stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar og fékk að launum lykilaðstöðu í nýjum skuldaskilasjóði sem er reyndar orðið þvílíkt feimnismál að það virðist enginn sem nálægt þessum sjóði kemur vilja kannast við hv. þm. En hafa þá aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar leitt til þess að vandanum, sem ríkisstjórnin var stofnuð til að leysa, hafi verið bjargað? Er líklegt að ríkisstjórninni takist að treysta svo undirstöður útflutningsatvinnuveganna að komist verði hjá stórslysum? Því miður get ég ekki séð að það hafi verið gert. Það er fátt sem bendir til þess. Við heyrum enn þá dag eftir dag fréttir um gjaldþrot hér og þar á landinu. Því miður er fátt sem bendir til að þeirri þróun hafi verið snúið við. Hæstv. fjmrh. sagði í fjárlagaræðu sinni að atvinnuleysi hefði verið forðað, og vísar þá væntanlega til þess að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hafi gripið til hafi leitt til þess. Því miður er yfirlýsing af þessu tagi lítið marktæk þegar staðreyndirnar sýna allt annað. Nýi skuldaskilasjóðurinn, Atvinnutryggingarsjóðurinn, er að mínum dómi ekki líklegur til þess að bjarga einu eða neinu. Það eru í það minnsta alveg ný fræði ef skuldugum aðila með langan vanskilahala er bjargað með því að lána honum meira, gera hann enn skuldugri. Því er það að þessi sjóður er alls ekki líklegur til þess að leysa vanda útflutningsatvinnuveganna. Því til viðbótar, og það er alvarlegur hlutur, er að þessum Atvinnutryggingarsjóði er að sjálfsögðu fyrst og fremst ætlað að koma til liðs við fyrirtæki í útflutningsgreinum, en við heyrum dag hvern um fleiri eða færri þjónustu- og verslunarfyrirtæki sem eru að verða gjaldþrota. Nú er það að vísu ljóst að þensla í þjónustu og verslun var langt frá því að vera eðlileg og ég held að það neiti því enginn að samdráttur í þessum greinum er og var óhjákvæmilegur. En það breytir ekki þeirri staðreynd að vandi launþeganna sem starfa í þessum atvinnugreinum, launþeganna sem eru þessa dagana að missa vinnuna vegna stórfelldra gjaldþrota í verslunar- og þjónustufyrirtækjum, er nákvæmlega jafnmikill og vandi verkamannsins sem missir vinnu í fyrirtæki sem vinnur í útflutningi. Og ábyrgð ríkisvaldsins gagnvart þessu fólki er nákvæmlega jafnmikil og ábyrgðin gagnvart verkamanninum. Það veldur mér verulegum áhyggjum að í allri umræðunni um atvinnumál á undanförnum dögum og vikum er eins og þetta fólk hafi gleymst. Aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar benda til þess að þar á bæ standi mönnum kannski nokkuð á sama. Í það minnsta taldi hæstv. ríkisstjórn að heppilegasta leiðin til þess að fjármagna Atvinnutryggingarsjóðinn væri að gera aðför að Atvinnuleysistryggingasjóði og taka hluta af lögbundnu framlagi hans og leggja til Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsatvinnuveganna. Sú aðgerð að taka framlag Atvinnuleysistryggingasjóðs er verulega alvarleg. Þetta er gróft brot á áratugagömlu samkomulagi aðila vinnumarkaðarins. Þetta er aðgerð sem er líkleg til að veikja stórlega Atvinnuleysistryggingasjóð á tímum þegar sjóðsins er verulega þörf. Samtök vinnumarkaðarins hafa brugðist mjög hart við þessum áformum og Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands hafa sent frá sér sameiginlega yfirlýsingu svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Miðstjórn Alþýðusambands Íslands og framkvæmdastjórn Vinnuveitendasambands Íslands hafa fjallað um þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að skerða umsamin og lögbundin framlög ríkissjóðs til Atvinnuleysistryggingasjóðs um 600 millj. kr. og setningu bráðabirgðalaga í þeim tilgangi. Það er sameiginleg afstaða samtakanna að með þessu sé ríkisvaldið einhliða að rjúfa áratuga samkomulag aðila vinnumarkaðarins, ríkisvaldsins og sveitarfélaganna um uppbyggingu og fjármögnun Atvinnuleysistryggingasjóðs. Atvinnuleysistryggingasjóður var stofnaður árið 1955 á grundvelli samkomulags um lausn vinnudeilu það ár og var ein meginforsenda að lausn þeirrar deilu. Í samkomulaginu var m.a. ákveðið hver framlög aðila til sjóðsins skyldu vera og hafa lög um sjóðinn síðan byggt á þessu samkomulagi. Tilgangur sjóðsins hefur frá upphafi verið að tryggja lágmarksframfærslu þeirra sem missa vinnu sína. Á síðustu árum hefur að sönnu reynt lítið á bótagreiðslur vegna atvinnuleysis. Sjóðurinn hefur á hinn bóginn þungar skyldur m.a. vegna greiðslu eftirlauna til aldraðra. Þetta hefur rýrt fjárhagslega getu sjóðsins þrátt fyrir lítið atvinnuleysi. Það sætir því furðu að stjórnvöld áformi einmitt nú stórfellda skerðingu á framlögum til sjóðsins, einkum í ljósi þess að samdráttar í atvinnustarfsemi verður nú vart og því fyllsta ástæða til að treysta fjárhagslega stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Samtökin telja með öllu óviðunandi að einn aðili þríhliða samnings sem bundinn er í lög skuli með þessum hætti leysa sig undan fjárhagslegum skuldbindingum sínum. Samtökin gera þá kröfu að ríkisvaldið standi við sinn hluta samningsins og greiði að fullu umsamið og lögbundið framlag sitt til sjóðsins. Ella er stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs teflt í tvísýnu.`` Svo mörg voru þau orð. En e.t.v. lítur hæstv. ríkisstjórn þannig á að þetta sé einn liðurinn í vinsamlegum samskiptum við aðila vinnumarkaðarins. Hér er um mjög alvarlega aðgerð að ræða. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að breyta þessum áformum gagnvart Atvinnuleysistryggingasjóði. Þau eru í senn óskynsamleg og fullkomlega ábyrgðarlaus. Ef ekki verður horfið frá þessu getum við staðið frammi fyrir því á næstu mánuðum að Atvinnuleysistryggingasjóður geti ekki staðið við þær skuldbindingar sem honum er ætlað að standa við, ef fer sem horfir að hér stefni í fjöldaatvinnuleysi þegar kemur fram á næsta vetur. Það er algjörlega ljóst að atvinnustefna hæstv. ríkisstjórnar getur á engan hátt réttlætt þær aðgerðir sem hæstv. ríkisstjórn sá ástæðu til að beita við launþegasamtökin í landinu. Skattastefna ríkisstjórnarinnar hlýtur þá að vera eitthvað sem réttlætir þessar aðgerðir og það vantar ekki hástemmdar yfirlýsingar þar. Í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. segir, með leyfi forseta: ,,Aukin tekjuöflun ríkissjóðs miðast við að þeir sem hafa mestar tekjur og eignir og hafa ráðstafað mestu í lúxuseyðslu og fjárfestingu á undanförnum árum beri stærstan hluta aukinnar skattbyrði.`` Og það gefur á að líta þegar skoðað er í skattafrumskógi hæstv. ríkisstjórnar. Þar ber auðvitað hæst matarskattinn sem Alþb. og hæstv. fjmrh. sáu sérstaka ástæðu til að framlengja þegar þeir komust loksins í ríkisstjórn. Ég geri ráð fyrir því að það séu ekki eingöngu þeir sem ráðstafa mestu í lúxuseyðslu sem greiða þann skatt. Það er ákveðið að leggja 12% söluskatt á happdrætti. Þetta er tekjustofn sem á að skila tæplega hálfum milljarði í ríkissjóð. Þetta er skattur sem þeir greiða sem lagt hafa á sig ómælt starf við að styrkja ýmis líknarsamtök, íþróttafélög, aldraða og ýmsa þá sem starfa að menningarmálum. Ég geri ekki ráð fyrir því að þeir sem leggja fé í þetta séu upp til hópa einhver sérstakur hátekjuhópur. Ég hygg að það sé staðreynd að það er allur almenningur í landinu sem spilar í happdrættum. Því er ljóst að þessi sérstaki öryrkjaskattur ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar er almennur neysluskattur á landsmenn. Ekki er hægt að segja að þessi skattheimta sé stórmannleg, enda kom það að sjálfsögðu í ljós að þegar framsóknarmönnum varð ljóst hvernig við þessari skattheimtu var brugðist af almenningi, þá hlupu þeir eins og fætur toguðu frá öllu og segja í dag að hér hafi verið um lausleg áform að ræða og það sé fyrst og fremst fjmrh. sem eigi þessar hugmyndir. Þessi viðbrögð framsóknarmanna koma væntanlega engum á óvart sem með þeim hafa starfað undanfarin ár en það getur vel verið að hæstv. fjmrh. hafi hrokkið við. Önnur skattheimta sem boðuð er í fjárlagafrv. er síðan hækkun vörugjalds, sem hækkar væntanlega innfluttar vörur, almennar neysluvörur, hækkun bensínverðs og enn er bifreiðin almenningseign. Síðan er talað um nýtt tekjuskattsþrep sem eftir því sem næst verður komist er sérstök kveðja til íslenskra sjómanna því að þrepið verður væntanlega miðað við að ná til þeirra. Þeir eru að hluta til a.m.k. með hærri tekjur en gerist og gengur og það er ljóst að sú stétt sérstaklega mun koma illa út í nýju tekjuskattsþrepi. Það er því sama hvar litið er á skattaáform hæstv. ríkisstjórnar. Þau benda öll til þess að hér sé um almenna skattlagningu að ræða og sá blekkingarvefur, sem verið er að vefa um skattastefnu hæstv. ríkisstjórnar, um að hér sé verið að ná til auðkýfinganna, hann gengur einfaldlega ekki upp. Þegar svo litið er á verðlags- og launaforsendur frv. og reynt að gera sér grein fyrir því hvaða kjarastefnu hæstv. ríkisstjórn ætlar að móta til næstu mánaða þá er ljóst að hér er stefnt í gífurlegt kaupmáttarhrap. Það er að vísu þannig að ýmsir, sem m.a. standa hæstv. fjmrh. býsna nálægt í stjórnmálaskoðunum, eins og forseti Alþýðusambands Íslands, Ásmundur Stefánsson, hafa ýmislegt við forsendurnar sjálfar að athuga. En Ásmundur sagði í blaðaviðtali fyrir nokkru þegar rætt var um forsendur fjárlagafrv., með leyfi forseta: ,,Þær eru rugl, það er alveg augljóst. Það dettur engum heilvita manni í hug að mál gangi fram með þeim hætti og ég hef ekki trú á því.`` E.t.v. er forseti Alþýðusambands Íslands ekki marktækur en það er ljóst að skoðun hans á forsendum fjárlagafrv. er ótvíræð. Það kemur í ljós þegar verðlagsforsendurnar eru skoðaðar að þar er gert ráð fyrir því að verðlag hækki um 12% á móti 8% hækkun launa. Hins vegar er augljóst þegar skattastefna frv. er skoðuð að verðlagsforsendur hljóta að vera rangar og því til viðbótar, sé á annað borð meining hæstv. ríkisstjórnar að útflutningsatvinnuvegirnir gangi til lengri tíma, þá er breyting á gengi íslensku krónunnar óhjákvæmileg eða að hæstv. ríkisstjórn stefnir í þá niðurfærsluleið sem fyrrv. ríkisstjórn var sprengd út af, leið sem ráðherrar núv. ríkisstjórnar virðast ekki hafa viljað fara þrátt fyrir hástemmdar yfirlýsingar um ágæti niðurfærsluleiðarinnar. Ég hlýt að beina þeirri spurningu til leiðtoga ríkisstjórnarflokkanna, --- það fer eins og áður heldur lítið fyrir þeim hér í salnum en hér er þó hæstv. fjmrh. staddur --- ég hlýt samt sem áður að beina þeirri spurningu til þeirra, ef einhver getur komið skilaboðum til hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh.: Hvað ætlar hv. ríkisstjórn að gera þegar launastöðvun og verðlagsstöðvun lýkur um miðjan febrúar? Er það virkilega meining hæstv. ríkisstjórnar að launþegar í landinu eigi að taka á sig bótalaust 10--15% kaupmáttarskerðingu? Er það meiningin? Er það sú stefnumótun sem felst í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstjórnar? --- Nú er m.a.s. hv. þm. Stefán Valgeirsson búinn að yfirgefa salinn, en ég vil gjarnan fá að vita hvernig sá hv. þm., sem hefur auglýst sig upp sem sérstakan málsvara fátæka fólksins í landinu, ætlar að snúast við þessum hlutum. Ætlar hann að láta ganga yfir verst setta fólkið í landinu almenna 10--15% kaupmáttarskerðingu? Var það til þess sem hann stóð að myndun núv. ríkisstjórnar? Ætlar hv. þm. að standa að því að Atvinnuleysistryggingasjóður verði gerður fjárvana á þeim tíma sem stefnir í stórfellt atvinnuleysi? Eða hefur hv. þm. Stefán Valgeirsson e.t.v. engar áhyggjur af ástandi og efnahag fátæka fólksins í landinu? Ég fagna því að hv. þm. Stefán Valgeirsson er hér í heyrnarmáli og hefur þá væntanlega heyrt þær spurningar sem ég lagði fyrir hann. Virðulegi forseti. Ástand atvinnumála er uggvænlegt og aðdragandi þess er búinn að vera nokkuð langur og má vafalaust gagnrýna fyrrv. ríkisstjórn fyrir að hafa ekki brugðist við í tíma. En þeir sem setja þá gagnrýni fram, og settu fram á sínum tíma eins og hæstv. fjmrh., eiga að vera svo heiðarlegir að lýsa þá ástandinu og orsökum vandans rétt. Þeir eiga að viðurkenna það að meginorsökin er röng gengisskráning krónunnar til lengri tíma og þeir eiga að viðurkenna það að með þessari gengisskráningu var deilt út til alls almennings í landinu verulegum upphæðum í lægra verði á innfluttum vörum, í lágu verði á ferðalögum til útlanda og ýmsu því sem hinn almenni neytandi nýtur. Það er alveg ljóst að sú mikla þensla sem var afleiðing þessarar gengisskráningar kom auðvitað fram í þenslu í þjónustu- og verslunargreinum, en jafnframt í góðri afkomu þeirra sem við þær greinar störfuðu. Það var ítrekað bent á það, ekki síst af fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar utan af landi á síðustu mánuðum, að gengisskráningin gerði hvort tveggja í senn: leiddi til minnkandi kaupmáttar starfsfólks í greinum í sjávarútvegi og hraðversnandi afkomu fyrirtækjanna í þessum greinum. En ég minnist þess ekki að t.d. hæstv. fjmrh. hafi haft uppi miklar ræður um það að draga þyrfti úr launaskriði á höfuðborgarsvæðinu, enda þjónaði það ekki hans tilgangi né flokks hans. Það var hins vegar afskaplega þægilegt fyrir hann og aðra fulltrúa Alþb. að koma síðan út á land og tala dálítið illa um m.a. borgarstjórann í Reykjavík. En í dag súpum við seyðið af þessu. Við sjáum hvernig samdrátturinn er að leiða til fjöldagjaldþrota hér í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu. Við sjáum hvernig afkoma útflutningsatvinnuveganna er. Við þessu verður að sjálfsögðu að bregðast. Ég held að það verði ekki gert með því að auka skuldir þessara fyrirtækja. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að gera það með því m.a. að leiðrétta gengi krónunnar og ég er ekki frá því að hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn verði að taka sér tak í því að lækka m.a. neysluskatta, eins og matarskattinn, í því að draga úr áformum í útþenslu ríkiskerfisins og í því að falla frá áformum um stóraukna almenna skatta í landinu. Ef hæstv. ríkisstjórn gengur ekki á undan með góðu fordæmi í þessu efni er aldeilis útilokað að hún geti vænst þess að launþegar í landinu séu tilbúnir að vinna með þessari ríkisstjórn á vetri komanda þegar kemur að því, og ef kemur að því, að hæstv. ríkisstjórn þóknast að afhenda íslenskum launþegum sjálfsögð og eðlileg mannréttindi á nýjan leik.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Það hefur nú staðið yfir fundur hér í mestallan dag og horfur á því að hann standi hér lengi kvölds enn þá. Það hlýtur að vera fullkomin ástæða til þess að vekja athygli á því að ráðherrar núv. ríkisstjórnar, þegar undan er skilinn hæstv. fjmrh. og reyndar fyrrv. fjmrh., hafa ekki lagt það á sig að koma hér í þingsalinn. Ráðherrar Framsfl. hafa ekki látið sjá sig hér að neinu marki a.m.k. á þessum fundi. Reyndar hefur sá flokkur, Framsfl., að mestu leyti verið í felum í allan liðlangan dag. Það virðist ekki passa að láta bera mikið á svörtu börnunum hennar Grýlu um þessar mundir. Það vill nú svo til að ég á ótalað hér í umræðunni síðar í kvöld og þarf þá m.a. að segja fáein vel valin orð við ráðherra Framsfl. Ég vil m.a. af þeirri ástæðu að hæstv. forseti láti nú framsóknarráðherrana vita af því að óskað sé eftir því að þeir verði hér við umræðuna, enda ekki vanþörf að þeir komi fram að þessu leyti eins og sæmilega siðuðum mönnum ber.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna orða hv. 4. þm. Austurl. vill forseti taka það fram að hún hefur litið svo á að ríkisstjórnin bæri til hæstv. fjmrh. órofa traust og hann yrði hér málsvari hennar í dag, en forseti lofar jafnframt að gera að því gangskör að finna hæstv. ráðherra Framsfl. og tilkynna þeim á hverju þeir eiga nú von.

Sighvatur Björgvinsson Virðulegi forseti. Umræða hefur staðið lengi dags og miðað við orð hv. síðasta ræðumanns eru líkur á því að hún standi áfram lengi kvölds. Kemur mér þá í hug saga sem ég heyrði einu sinni frá því þegar haldinn var framboðsfundur í Ögri við Ísafjarðardjúp í gamla daga, fyrir daga núverandi kjördæmaskipunar, og voru þá m.a. í framboði þeir ágætu menn Sigurður Bjarnason fyrir Sjálfstfl. og Friðfinnur Ólafsson fyrir Alþfl. Luku þeir sínum framsögum og talaði Sigurður síðastur. Var síðan mælendaskrá opnuð og kvaddi sér þá hljóðs Baldur bróðir Sigurðar og talaði drjúga stund og var það ekkert óvanalegt. Þegar Baldur hafði lokið máli sínu, þá kvaddi sér hljóðs Björn bróðir Sigurðar og var það mun sjaldgæfara að það gerðist og talaði drjúgt lengi. Þegar hann hafði lokið máli sínu varð nokkur bið á því að fleiri kveddu sér hljóðs. Þá sagði Friðfinnur: ,,Heyrðu, Sigurður. Ætlar ekki mamma þín að segja eitthvað líka?`` Það er kannski eins með hv. þm. Sjálfstfl. að þeir eru allflestir búnir að tala og það væri kannski ástæða til að spyrja hv. 2. þm. Reykn., sem gegnir svona móðurhlutverki þeirra hér á þingi, hvort ekki væri nú rétt að mamman segði nokkur orð líka. Ég ætla að taka það fram fyrir hönd okkar alþýðuflokksmanna að við stöndum að sjálfsögðu að þessu fjárlagafrv. eins og aðrir stjórnarsinnar með þeim eðlilegu fyrirvörum sem eru um öll mál sem til Alþingis koma af hálfu ríkisstjórnar, þau verða að sjálfsögðu skoðuð í meðförum Alþingis. Sjálfsagt verður sitthvað þar sem menn við betri aðgát telja rétt að breyta kannski eitthvað. Það er ekkert óvanalegt. Þannig hafa fjárlagafrv. alltaf verið afgreidd og þannig verða þau afgreidd. Menn hafa rætt mikið um forsendur þessa frv. og sýnist sitt hverjum um það. En menn mega ekki gleyma því að í Ólafslögum er kveðið á um að fjárlagafrv. skuli byggja á forsendum þjóðhagsáætlunar. Það hefur verið gert nú þannig að fjárlagafrv. þetta er byggt á áætlun Þjóðhagsstofnunar um þjóðhagshorfur á næsta ári lögum samkvæmt. Það er ekkert sem hæstv. ríkisstjórn getur valið um eða hafnað. Þetta ber henni að gera. Þannig ber henni að leggja fjárlagafrv. sitt fram. Og eins og vaninn er má síðan að sjálfsögðu búast við því að Þjóðhagsstofnun komi á fund fjvn. fyrir 3. umr. og lokaafgreiðslu fjárlaga. Þá kemur hún væntanlega eins og vani er með nýja þjóðhagsspá og verður þá fjárlagafrv. endurskoðað eins og vani er með tilliti til þess. Hér er því ekki um neitt annað að ræða en hefðbundna og eðlilega afgreiðslu. Gagnrýni menn þjóðhagsspá Þjóðhagsstofnunar þá gefst mönnum kostur á að fá endurskoðaða áætlun áður en fjárlagafrv. verður afgreitt þannig að þær forsendur, sem hér eru lagðar til grundvallar, eru þær forsendur sem bestar finnast í dag. En eins og önnur mannanna verk geta þær forsendur breyst, og hafa oftast nær breyst í meðförum frá því að fjárlagafrv. hefur fyrst komið til kasta Alþingis þangað til það var afgreitt. Auðvitað verður málum ekkert öðruvísi háttað nú en jafnan áður þannig að það er ástæðulaust að hafa hér langt mál um forsendur fjárlagafrv. Þær eru hinar sömu eins og Þjóðhagsstofnun kemst að niðurstöðu um í sinni þjóðhagsáætlun og hæstv. fjmrh. og ríkisstjórn ber lögum samkvæmt að leggja fjárlagafrv. fram miðað við þær forsendur. Menn geta síðan að sjálfsögðu deilt um það hvort þeim sýnist þessar forsendur sennilegar eða ósennilegar, en í þeim umræðum sem hér hafa farið fram hef ég ekki heyrt neinn koma fram, ekki einu sinni með hugmynd um þær forsendur t.d. í verðlags- og launamálum sem þeir mundu heldur kjósa að hafa fyrir fjárlagafrv. og telja réttlátari og sennilegri en þær sem frv. byggist á. Þannig að þó svo að menn gagnrýni þessar forsendur þá er enginn, ekki heldur hv. síðasti ræðumaður sem hér talaði, reiðubúinn að leggja fyrir þingið hvaða aðrar forsendur væru þá e.t.v. nærtækari, sem væru þá líklegri til að standast dóm reynslunnar en þær sem Þjóðhagsstofnun leggur til grundvallar í sinni þjóðhagsáætlun. Menn geta auðvitað farið mörgum orðum um það að þetta séu sennilegar eða ósennilegar forsendur en menn hafa ekki getað bætt um betur þrátt fyrir sínar löngu ræður og mikla málaskraf. Við höfum einnig samþykkt það og stöndum að því með hinum stjórnarflokkunum að tryggja það við fjárlagaafgreiðsluna að ríflegur rekstrarafgangur geti orðið hjá ríkissjóði á árinu 1989. Og þó svo að skiptar skoðanir kunni að vera milli stjórnarflokkanna um einstök framkvæmdaatriði nýrrar tekjuöflunar, þá er meginatriðið ljóst. Við munum afla þeirra tekna sem til þarf og að sjálfsögðu munu þau mál verða skoðuð hér í þinginu eins og önnur mál. Ég vek athygli á því að auðvitað verður að ná um það samkomulagi, ekki bara innan stjórnarinnar sem verður ekki mikið vandaverk vegna þess að við erum sammála um niðurstöðurnar og allar megináherslur í því sambandi, heldur verður einnig að fá meiri hluta Alþingis í báðum deildum til samstarfs um afgreiðslu þeirra mála. Þar reynir á í fyrsta lagi íslenskt þingræði og í öðru lagi á ábyrgð alþingismanna. Þar reynir á hvort Alþingi Íslendinga er þess megnugt að takast á við erfið og vandasöm úrlausnarefni og leysa þau. Þar reynir á hvort ábyrgð þingmanna nær lengra en til þess eins að samþykkja útgjöld, hvort ábyrgð þeirra nær þá það langt að þeir treysti sér til að afgreiða tekjuöflun til þeirra útgjalda sem þeir eru reiðubúnir að samþykkja í fjárlagaafgreiðslu. Þetta er sjálfsagt nýtt og óvanalegt hlutverk sem bíður alþingismanna bæði í stjórn og stjórnarandstöðu því að það er ekki vanalegt að hér á Íslandi starfi ríkisstjórn sem ekki hefur öruggan meiri hluta fyrir fram í báðum deildum Alþingis, en þeim mun meira reynir á þingræði okkar Íslendinga og á ábyrgð einstakra þingmanna hvernig þeir taka á málum við þær aðstæður. Sjálfsagt mun þjóðin fylgjast vel með því hvaða afstöðu menn hafa hér á Alþingi til einstakra mála af þessum toga. Þrátt fyrir það sem menn kunna að segja hér úr þessum ræðustól, þá er ég sannfærður um það að þegar til kastanna kemur mun ábyrgð alþingismanna vega þyngra en ímyndaðir skammtímahagsmunir einstakra flokka og flokksforingja. Ég hef því ekki ástæðu til að ætla það, og læt mér ekki einu sinni koma það í hug, að Alþingi sé ekki reiðubúið að takast á við að afgreiða þau erfiðu mál sem allir eru sammála um að verður að afgreiða frá Alþingi á þessum vetri með einum eða öðrum hætti, því að enginn ræðumanna hér í dag hefur t.d. haldið því fram að það sé ástæðulaust að draga saman seglin, að það sé ekki þörf á því að reyna með ábyrgum hætti að takast á við þau fjárhagsvandamál sem blasa við ríkissjóði. En það nægir ekki að vilji alþingismanna standi til þess að afgreiða ríkissjóð með rekstrarafgangi með afgreiðslu fjárlagafrv. Þar standa spjótin líka á ráðherrum hæstv. ríkisstjórnar, m.a. með hvaða hætti þeir eru reiðubúnir til að standa að því að leggja sínar hugmyndir fyrir Alþingi og fjvn. í þá veru að hin einstöku ráðuneyti standi við þær ákvarðanir, samþykktir og tillögur sem ráðuneytin gera um t.d. einstaka framkvæmdaþætti í fjárlagafrv. til Alþingis. Þá kemur spurningin um það hvort einstakir ráðherrar eru fremur fulltrúar ráðuneyta sinna í ríkisstjórn eða sjálfstæðir yfirmenn sinna ráðuneyta sem ætla að marka þá stefnu sem þeir hafa samþykkt í fjárlagafrv. og ætla að standa að afgreiðslu hennar jafnt á Alþingi sem í ríkisstjórn. Ég vek athygli hæstv. fjmrh. og þingmanna allra á því að það skiptir ekki minna máli að hæstv. ráðherrar standi í reynd við þær afgreiðslur sem þeir hafa gert tillögur um í fjárlagafrv. að Alþingi hafi á einstaka málum. Það skiptir ekki minna máli að þeir standi við sínar eigin ákvarðanir í því sambandi heldur en hitt að alþingismenn séu allir af vilja gerðir til þess að reyna að afgreiða ríkissjóð hallalausan. Það mun auðvitað koma í ljós hvort líklegt sé að á það megi treysta. Það eru að sjálfsögðu mörg og mjög merkileg stefnumarkandi málefni í því frv. sem hér er lagt fram. Ég ætla ekki að hafa um þau mörg orð vegna þess að mér og öðrum fjárveitinganefndarmönnum gefst kostur á að fjalla nánar um það í meðferð málsins í fjvn. Ég vil aðeins minna á tvennt. Í fyrsta lagi er stefnt að því í fjárlagafrv. að auka sjálfræði og sjálfstæði stofnana ríkisins. Það tel ég vera rétt, en vil hins vegar minna á vegna afgreiðslu Alþingis fyrir einu ári síðan að ef gera á kröfu til stjórnenda stofnana, t.d. þeirra stofnana sem í B-hluta eru, að þeir standi við þær afgreiðslur sem Alþingi ræður í fjárlögum, við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni, ef gera á kröfu til þess að stjórnendur stofnananna virði þá niðurstöðu hvað varðar útgjaldaramma sinna stofnana, þá verður náttúrlega framkvæmdarvaldið líka að gæta þess að virða þá með sama hætti þá afgreiðslu sem Alþingi gerir á tekjustofnamálum þessara stofnana og gjaldskrármálum. Það nær náttúrlega ekki nokkurri átt ef verið er að afgreiða útgjöld B-hluta stofnana og tekjuforsendur þeirra að þeim sé breytt í miðjum klíðum hvað tekjurnar varðar, þessum stofnunum sé neitað um þær gjaldskrárhækkanir sem voru forsendur fyrir afgreiðslu Alþingis á útgjaldarömmum þeirra, þannig að það sé gersamlega ómögulegt fyrir stjórnendur þessara stofnana að ná þeim árangri sem Alþingi hefur ákveðið. Ef gera á kröfur til stjórnenda stofnananna að þeir standi við þann útgjaldaramma sem Alþingi hefur markað verða þeir að gera kröfur til stjórnvalda um að stjórnvöld breyti ekki þeim tekjuforsendum sem eru fyrir því að við þessa útgjaldaramma verði staðið. En ég tel að í frv. sé verið að marka mjög ákveðna, afdráttarlausa og sterka stefnu um sjálfræði stofnana sem ég er fylgjandi og treysti því að Alþingi afgreiði málið í þá veru að hægt verði að halda áfram því verki sem hafið var á yfirstandandi ári í því sambandi. Í annan stað vil ég nefna það sem einnig er rætt um í fjárlagafrv. og í greinargerðum þess, en það er ákvörðun ríkisstjórnarinnar og vilji hæstv. fjmrh. til þess að koma upp virku launaeftirliti hjá ríkinu og stofnunum ríkisins. Það hefur komið fram að á síðasta ári hafi fjölgað hjá ríkinu og ríkisstofnunum um 334 stöðugildi umfram samþykktar heimildir. Þetta hefur raunar gerst án þess að fagráðuneyti hafi getað við ráðið og án þess að fjmrn. og launadeild hafi getað komið í veg fyrir þessa þróun og hafi getað tryggt það að staðið yrði við þær afgreiðslur, hvað varðar laun og ráðningarmál, sem Alþingi hefur gert. Til þess að hægt verði að koma í veg fyrir þessa sjálfvirku útþenslu í launamálum ríkisins verður auðvitað að koma upp virku eftirliti, í fyrsta lagi hjá þeim fagráðuneytum sem eiga að bera ábyrgð á rekstri viðkomandi stofnana og hins vegar hjá launadeild fjmrn. og ríkisféhirði sem eiga að greiða þessi laun. Ég lýsi ánægju minni með það að hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin skuli hafa tekið þá ákvörðun að koma slíku eftirliti upp því að á því er ekki vanþörf. Það gleður mig einnig að hæstv. fjmrh. skuli hafa óskað eftir auknu samstarfi við fjvn. Alþingis og Alþingi m.a. um slík mál, um eftirlit með framkvæmd fjárlaga og um samstarf almennt á milli Alþingis og fjvn. annars vegar og framkvæmdarvaldsins og fjmrn. hins vegar og ég held að ég tali þar fyrir munn allra fjárveitinganefndarmanna, bæði minnihlutamanna og meirihlutamanna, þegar ég lýsi því yfir að við fögnum því að sjálfsögðu og erum reiðubúnir til samstarfs við hæstv. fjmrh. um slík mál.

Geir H. Haarde Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að taka undir eitt og annað af því sem fram kom í ræðu hv. formanns fjvn. sem talar um þessi mál af mikilli reynslu. Það er alveg rétt að það er mjög virðingarverð viðleitni að flytja ábyrgð á útgjöldum í auknum mæli yfir á herðar forstjóra ríkisstofnana. Það er líka virðingarvert markmið sem fram kemur í frv. að draga úr útþenslunni í vinnuaflsnotkun ríkisins og reyna með skipulegum hætti að fækka fólki sem vinnur við störf hjá hinu opinbera. Hins vegar var ekki rétt með farið hjá honum það sem hann sagði í upphafi máls um að allar forsendur í frv. byggðust á því sem kæmi frá Þjóðhagsstofnun. Hann veit það auðvitað mætavel, alveg eins og við öll, að það eru ekki eingöngu efnahagslegar forsendur fyrir frv. heldur sömuleiðis pólitískar forsendur og þjóðhagsáætlun byggir að sjálfsögðu að hluta til á slíkum forsendum. Það er t.d. pólitísk forsenda og pólitísk ákvörðun að hafa hér í landi verðstöðvun út febrúarmánuð og launahækkunarstöðvun til 15. febr. Auðvitað hefur þetta áhrif bæði á þjóðhagsáætlun og þetta fjárlagafrv. Það liggur í augum uppi. Það er ekki hægt að koma hér og segja: Forsendurnar eru óbreytanlegar og koma frá Þjóðhagsstofnun, enda var það nú þannig að þegar fyrrv. þjóðhagsstjóri var gagnrýndur fyrir nokkrum árum fyrir það að lítið samræmi væri milli þjóðhagsspáa hans og hinnar raunverulegu útkomu lét hann það koma mjög skýrt fram að þjóðhagsáætlunin væri pólitískt plagg frá ríkisstjórninni. Mig langar aðeins að fara nokkrum orðum um þessar forsendur vegna þess að þær skipta auðvitað verulegu máli og allt sem á eftir kemur í þessu frv., m.a. hin fögru áform hæstv. fjmrh. varðandi lánsfjáráætlun hrynja til grunna ef það kemur í ljós að þessar forsendur standast ekki. Félagar mínir úr Sjálfstfl. hafa reyndar fjallað verulega um þessi mál og ég skal reyna að vera stuttorður því að hér er orðið áliðið, en það er engin tilviljun sem fram hefur komið, m.a. hjá virðulegum forseta Alþýðusambands Íslands, að forsendur frv. séu bara algert rugl. Hann segir það í blaðaviðtölum og það kom fram hjá hv. 5. þm. Austurl. Það er haft eftir forseta Alþýðusambandsins: ,,Forsendurnar eru algert rugl. Þær standast ekki, því er fljótsvarað,,, segir forseti ASÍ í viðtali, sem ég hef í höndunum, við dagblaðið Tímann. Hins vegar reynir hæstv. fjmrh. að bera af sér þessa gagnrýni í ræðu sinni í dag og það er augljóst við hvað er átt. Hann segir, með leyfi froseta: ,,Þessar forsendur [þ.e. forsendur frv.] hafa verið gagnrýndar töluvert að undanförnu. Því hefur verið haldið fram að þær standist ekki og þar með sé grundvellinum kippt undan frv.`` Síðan er haldið áfram að útskýra þetta og það er alveg augljóst mál að hér er verið að beina spjótunum að forseta Alþýðusambandsins, samflokksmanni hæstv. fjmrh., varaþm. Alþb., Ásmundi Stefánssyni. Áframhaldið er á þann veg að það sé slíkt innra samhengi í frv. að það sé engin ástæða til annars, eins og hér stendur, en að byggja á þeim forsendum sem hér hafa verið raktar, þ.e. forsendunum um launa- og verðlagsmál. Það er svo mikið innra rökrænt samhengi, eins og það heitir, í frv. Á þessu stigi málsins er engin ástæða til annars en að nota þær forsendur sem um er talað. Hér orkar margt tvímælis, virðulegi forseti. Vissulega er það þannig að það er samhengi í hlutunum, í fjármálum ríkisins og efnahagsmálum þjóðarinnar og vissulega er dálítið til í því að það sé innbyrðis samhengi að því er varðar verðbólgu, tekjur ríkisins, tekjuafgang og t.d. krónutöluframlög þau sem hér eru nefnd. En þetta samhengi er bara óvart alltaf fyrir hendi þegar samin eru fjárlagafrv. Það vita það allir að tekjur ríkissjóðs hækka með aukinni verðbólgu. Það vita það allir að krónutöluframlög standa í stað í aukinni verðbólgu og þannig minnkar í raun framlagið. Það vita það hins vegar ekki allir, og í því skjóli skákar hæstv. fjmrh. með þessum fullyrðingum, að þó að stefnan í þessum breytingum, tilhneigingin í þessum breytingum, sé sú sem hann segir frá er auðvitað engin fullvissa fyrir því að tölurnar standist á, að það verði akkúrat nákvæmlega það sama sem út úr þessu kemur þegar upp er staðið eins og hér er í raun og veru haldið fram. M.ö.o., þó að stefnan sé sú í þessum hreyfingum eða tilhneigingum sem ráðherrann segir er enginn kominn til með að segja það fyrir fram að upphæðirnar, stærðirnar, verði nægar til þess að þessar forsendur haldi og útkoman verði sú sem um er talað --- og nú gengur hæstv. fjmrh. á dyr.

Ég kem fljótlega aftur.

En það er eitt og annað fleira í þessum forsendum sem ég tel ástæðu til að gera athugasemdir við eins og t.d. það að launin í frv., launaútgjöldin öll, eru á áætluðu verðlagi í janúarmánuði nk. Þó að önnur útgjöld séu á áætluðu meðalverðlagi 1989 eru launa- og rekstrargjöld einstakra stofnana á áætluðu verðlagi í janúarmánuði. Og síðan er sagt að þett sé bætt upp með sérstökum lið sem heitir ,,Launa- og verðlagsmál`` og margir munu kannast við úr fyrri frumvörpum. Sá liður lækkar að vísu um 600 millj. frá því í fyrra og þar er komin ein skýringin á þeim tekjuafgangi sem sýnist vera í frv., það eru lækkaðir liðir eins og þessi sem eru mjög óvissir. Það sem ég vildi hins vegar benda á í þessu sambandi er það að á þessum launalið er ekki gert ráð fyrir nema 250 millj. kr. hækkun frá þessu áætlaða janúarverðlagi. M.ö.o., ríkisstarfsmennirnir 10 þúsund eða 15 þúsund, ég man ekki hvað þeir eru margir, eiga að fá frá janúarverðlagi 250 millj. kr. í launahækkanir þegar heildarlaunasumma ríkisins er milli 23 og 24 milljarðar samkvæmt frv. Þetta er sem sagt u.þ.b. 1%. Þetta er launaforsendan. Er það furða þó að menn reki upp stór augu eins og forseti Alþýðusambandsins og eins og hv. 5. þm. Austurl. sem stendur framarlega í verkalýðshreyfingunni í sínum landshluta? Sama er að segja um verðlagsforsendurnar. Hæstv. fjmrh. víkur sér gjörsamlega undan því að láta þess getið hvaða áhrif skattahækkunaráform hans munu hafa á verðlagið. Samt er augljóst mál að hækkun óbeinna skatta sem er uppistaðan í þessum hækkunum muni hafa áhrif á verðlagið. En það er ekki minnst á það. Það er heldur ekkert minnst á það hvaða áhrif hækkun á þjónustugjöldum einstakra ríkisstofnana, sem menn hafa gert hér að umtalsefni, muni hafa á verðlagið. Það er ekki vikið einu einasta orði að því. Ég er að vísu sammála því markmiði sem fram kemur í hækkun þjónustugjalda einstakra stofnana að það sé skynsamlegt að fara þá leið og tek undir það sem ráðagerð hjá ráðherranum. En auðvitað verða menn að horfast í augu við það að slíkt ráðabrugg hefur einhver verðlagsáhrif og verður að koma með inn í þær verðlagsforsendur sem frv. gerir ráð fyrir. Mig langar nú, virðulegur forseti, í örfáum orðum að víkja að hinni auknu tekjuöflun sem áformuð er með þessu frv. Skattahækkanir heita nú reyndar á máli hæstv. fjmrh. ,,breyttar áherslur í tekjuöflun``. Þannig er það kynnt í sérstöku fylgiskjali með fjárlagafrv. Það sem almenningur kallar skattahækkanir heitir ,,breyttar áherslur í tekjuöflun`` hjá fjmrh. Ég hef vikið að þeim málum á öðrum vettvangi, m.a. fyrir viku síðan í umræðum um svokallaða stefnuræðu forsrh., en félagar mínir hafa jafnframt bent á hvers konar mótsagnir séu í þessum áformum og hvers konar blekking það er að vera að tala um einhverja lúxuseyðslu og fjárfestingar og að það sé verið að skattleggja þá sem hafa staðið mest í lúxuseyðslu og fjárfestingum. Er það það fólk sem kaupir happdrættismiðana og lottómiðana og getraunaseðlana, þeir sem stunda mesta lúxuseyðslu? Það mætti halda það. Auðvitað er það tóm fjarstæða og það er heldur ómerkilegt yfirklór í staðinn fyrir að koma bara hreint til dyranna og segja að það sé verið að hækka skattana á öllum almenningi sem er auðvitað það sem er verið að gera og þó alveg sérstaklega á tilteknum stofnunum sem hafa verið margumræddar hér í dag og hafa sérstakar tekjur af happdrættismiðum og líkri starfsemi. Mér dettur nú í hug þegar hæstv. fjmrh. talar um lúxus í þessu sambandi, að það er engu líkara en lúxus sé það í hans augum sem annað fólk kaupir. Eins og kerlingin sagði: Lúxus er það sem aðrir kaupa og veita sér. Nei, hér eru miklar blekkingar á ferðinni. Ráðherrann reyndi ekki einu sinni í sinni ræðu að bera hönd fyrir höfuð sér gagnvart þeirri gagnrýni sem komið hefur fram á þessi atriði. Ég ætla ekki að rekja hér hvern einasta tekjustofn sem meiningin er að kreista frekari tekjur úr. Ég nefndi áðan, meðan ráðherrann var fjarverandi, að hann hefur ekki látið þess getið hver verði verðlagsáhrif hinna nýju óbeinu skatta. En ég ætla að koma aðeins að tekjusköttum einstaklinga vegna þess að ég óttast að þar sé yfirvofandi skemmdarverk, glapræði, sem felst í því að ætla að taka upp sérstakt nýtt viðbótarskattþrep inn í þetta kerfi. Og ég hygg að hæstv. ráðherra þurfi ekki annað en ræða það við sína sérfræðinga í skattamálum til þess að komast að því að slíkt þrep, þó það gangi mjög í augun á ýmsum aðilum, er auðvitað ákveðin eyðilegging á þessu nýja staðgreiðslukerfi skatta, ákveðið skemmdarverk sem ég hygg að verði erfitt að bæta fyrir og ég hygg að ráðherrann, þegar hann skoðar það mál grannt, mundi ekki vilja láta verða eitt af hans minnismerkjum í skatta- eða ríkisfjármálum. Hann segir reyndar hér í ræðu sinni, með leyfi forseta: ,,Einnig er til athugunar að taka upp sérstakt skattþrep á háar tekjur, en fjölmargir hafa óskað eftir því innan þings og utan að athugun sé gerð á kostum þess og göllum að taka upp sérstakt hátekjuþrep.`` Hann hefur að vísu aðeins hörfað með þessum ummælum frá því sem fram hefur komið áður vegna þess að nú er hann ekki jafnákveðinn í þessari afstöðu sinni. Nú vísar hann í það að BSRB hafi beðið um þetta. Það er því ákveðin von til þess að hann hörfi nú endanlega í þessu máli og hætti við þessi áform sem eru hreint glapræði að mínum dómi. Það þarf ekki annað en að nefna eitt atriði fyrir utan það að einfaldleikinn í kerfinu hverfur og framkvæmdakostnaðurinn, bæði fyrir ríkið, launagreiðendur, launþega verður auðvitað miklu hærri. Það er hægt að nefna þetta allt, en ég nefni eitt til viðbótar og það er spurningin um samsköttun í þessu kerfi, þegar hjón lenda í mismunandi skattþrepi og mismununin sem yrði á heimilum með jafnháar tekjur eftir því hvort þeirra er aflað af öðrum aðilanum eða báðum og hvort sá sem aflar meira eða hugsanlega allra teknanna lendir þá í hærra þrepinu, en hitt heimilið hins vegar með allar sínar tekjur í því lægra. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að hugleiða þetta. Hér hefur verið vikið að fyrirhuguðum áformum um skattlagningu á happdrættismiða. Ég ætla ekki að koma nánar að því, en ég skal viðurkenna eitt gagnvart hæstv. ráðherra vegna þess að hann lítur svo á, að því er manni sýnist, að þessi skattlagning á happdrættismiða og þess háttar starfsemi sé ekki skattur á starfsemina sjálfa heldur á þá sem kaupa miðana. Það sem ég ætla að viðurkenna fyrir ráðherranum er það að þetta atriði getur verið umdeilanlegt. Maður veit það ekki fyrir víst fyrir fram hver greiðir þennan skatt, hvort neytandinn gerir það eða hvort sá sem selur miðana gerir það. Þetta er klassískt dæmi um tilfelli þar sem slíkt er ekki vitað fyrir fram. Ef þetta lendir á neytendunum er það almenningur í landinu sem borgar þetta. Ef þetta lendir á happdrættisseljendunum eru það öryrkjarnir, Háskólinn, menningarstofnanirnar og þeir aðilar sem borga skattinn. Hugsanlegt er að þetta blandist eitthvað og þetta muni skiptast að einhverju leyti milli þessara tveggja aðila. Hæstv. ráðherra segir hins vegar að það sé hugasnlegt að fara aðra leið, sem sé þá leið að draga úr framlögum ríkisins til reksturs þeirrar starfsemi sem happdrættin fjármagna. Og þá er hins vegar, hæstv. ráðherra, enginn vafi á því hver borgar starfsemina þannig að þarna stangast á annars vegar yfirlýsingar ráðherra um það hver eigi að borga happdrættisskattinn, hann segir að neytandinn eigi að gera það, almenningur í landinu, fólkið með lúxuseyðsluna, og hins vegar hin leiðin sem hann býður upp á sem er sú að draga úr ríkisframlaginu til reksturs þeirrar starfsemi sem happdrættin fjármagna vegna þess að þá er enginn vafi á því hver borgar hana. Það eru aðilarnir sem reka happdrættin, getraunirnar, lottóin, þ.e. Háskólinn, íþróttastarfsemin og menningarstarfsemin sem marggetið er hér í þessum umræðum. Ég skal ekki lengja þetta mikið frekar, virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að hafa fengið að skjótast inn í umræðurnar á milli ræðumanna. En ágreiningurinn í ríkisstjórninni leynir sér ekki. Gegn þessum skatti hefur fulltrúaráð Framsóknarfélaganna í Reykjavík sérstaklega ályktað og þm. fulltrúaráðs Framsóknarfélaganna í Reykjavík, hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson, hefur lýst því yfir að hann styðji ekki þessa skattlagningu. Það sem fram hefur komið hjá hæstv. forsrh. er aftur á móti að þetta sé svona allt til athugunar. Það sé ekkert ákveðið í þessum efnum en margt komi til greina og þetta verði allt saman einhvern tíma ákveðið.

Það er rétt hjá honum.

Það er rétt hjá honum, já. Þá er það í samræmi við það sem hann segir í blaðaviðtali, þegar hann er að tala um niðurskurðinn á ríkisfjármálunum, ,,kannski ekki nógu mikill á sumum sviðum, e.t.v. of mikill á öðrum, ég viðurkenni það.`` Hugsanlega of mikið gert fyrir suma, of lítið gert fyrir aðra. Er þetta ekki þessi dæmigerða framsóknarafstaða sem þarna er komin fram og menn sem hafa starfað með Framsfl. þekkja. Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa frekari orð um þetta að sinni og hef lokið máli mínu.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Það hefur vissulega vakið nokkra eftirtekt, þegar fram fer 1. umr. um fjárlög nýrrar ríkisstjórnar, hversu slælega stjórnarliðið hefur sótt fundinn og sýnir það reyndar með nokkuð ótvíræðum hætti hversu lítinn áhuga það hefur fyrir fjárlagafrv., og e.t.v. fyrir þessari ríkisstjórn. Sérstaklega er það eftirtektarvert, eins og raunar hefur verið minnt á áður í umræðunni, að ráðherrar Framsfl. hafa ekki mætt til þessa fundar og reyndar einungis örfáir þm. flokksins. Stundum hefur það verið svo að ekki einn einasti þm. Framsfl. hefur verið staddur á fundinum. Þetta er ekki síst eftirtektarvert í ljósi þeirrar staðreyndar að menn hafa verið hér með frýjunarorð gagnvart stjórnarandstöðunni. Þetta kom t.d. mjög greinilega fram í ræðu formanns fjvn., hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, sem hafði um það mörg orð að ríkisstjórnin gæti ekki mikið ein og að Alþingi hefði mikla ábyrgð, m.a. í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Menn yrðu að sýna þar mikla ábyrgð og ráðdeild og kallaði hann stjórnarandstöðuna mikið til þeirra verka. Það verður vissulega fróðlegt að fylgjast með því hvernig formaður fjvn. vinnur hin þýðingarmiklu störf, hve mikið samráð verður þar haft við minni hlutann í nefndinni og hversu samkvæmur hann verður sínum eigin orðum hér á þessu kvöldi. En þetta er þeim mun athyglisverðara þegar ljóst er hversu ríkisstjórnin er sjálfri sér sundurþykk og kannski er eitt skýrasta dæmið þar um það sem fram kom í útvarpsfréttum núna í kvöld þar sem hv. 2. þm. Austurl., sá þekkti maður Hjörleifur Guttormsson, lýsti því yfir að ef ekki linnti þeim uppákomum sem ríkisstjórnin hefði orðið fyrir á þessum degi og hinum síðustu hlyti það að valda miklum brestum í stjórnarsamstarfinu. Og það var helst svo að skilja að hér væri að vænta till. til þál. frá einhverjum þm. Alþb. og Framsfl. sem gengi mjög gegn stefnu núv. utanrrh. Ég minni sérstaklega á þetta og vek athygli á því að stjórnarliðinu er nær að tala um sína eigin þingmenn og kalla þá til ábyrgðar heldur en að hafa uppi frýjunarorð við stjórnarandstöðuna. Það fer nú ekki hjá því að stefna ríkisstjórnarinnar sé að skýrast. Þar um vitnar m.a. sú umræða sem fór hér fram um stefnuræðu forsrh. og það sem í þeirri ræðu var tilgreint. Á þessum degi og þessu kvöldi er verið að fjalla um fjárlög og reyndar er lánsfjáráætlunin líka kynnt í grg. fjárlagafrv. þannig að málin fara að sjálfsögðu öll að skýrast. Nú stendur einnig svo á að í Ed. hefur farið fram umræða um bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar. Henni er nýlega lokið og þar skýrðust mál líka. Ef öll þessi mál eru nú borin saman við ræður ráðherranna og yfirlýsingar við stjórnarmyndun skýtur þar sannarlega skökku við. Þó verður ekki annað sagt en að hægt sé að finna ákveðin tengsl á milli bráðabirgðalaganna og fjárlaganna og mun ég víkja sérstaklega að því hér síðar. Nú vildi svo til fyrir nokkrum dögum að inn á borð hjá mér barst blað þeirra framsóknarmanna í Kópavogi þar sem því var að sjálfsögðu slegið upp að nýr forsrh. hefði tekið við og ný forusta væri komin í landið. Í blaðinu var birt stórt viðtal við forsrh. og í fyrirsögninni að þessu viðtali segir: ,,Hjól atvinnulífsins verða að snúast af krafti.`` Og í undirfyrirsögn segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Margt hefur verið ritað og rætt um einstaka liði fyrstu aðgerða nýju ríkisstjórnarinnar. Hver er megintilgangur aðgerðanna án þess að farið sé út í einstaka liði og hvar munum við sjá áhrif þeirra?`` er forsrh. spurður um. Og svar hans er: ,,Tilgangurinn með aðgerðunum er að fá hjól atvinnulífsins til þess að snúast með krafti.`` Boðskapur forsrh. er hvernig hjólin eigi að fara í gang og snúast af krafti. Nú var leitað eftir því í umræðunni um bráðabirgðalögin að fá vitneskju um það hjá ríkisstjórninni hvernig þessi gangsetning ætti að fara fram. Það helsta sem var hægt að greina í þeim efnum var að raungengi íslensku krónunnar yrði að lækka um 15% án þess að til gengisfellingar kæmi. Og þegar á það er litið að laun í landinu eru um tveir þriðju hlutar af heildartekjum liggur ljóst fyrir að ef launin eiga einungis að bera sinn hlut af verðlækkuninni í landinu þurfa þau að lækka um 10%. Þetta er í rauninni nákvæmlega það sama og fram kemur í fjárlagafrv. og þetta er eina tilvikið þar sem ég hef orðið þess var að skýrt samband væri á milli bráðabirgðalaganna og fjárlagafrv. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að raunlækkun á launum verði um 10--15%, í rauninni nettó, en á móti gætu í mesta lagi komið 2--3% launahækkanir. Þetta stenst því á. Það er því er alveg ljóst mál hvernig ríkisstjórnin ætlar að koma hjólunum í gang. Það er með því að lækka launin og halda verðlaginu þannig niðri. Og væntanlega er öllum ljóst til hvers það leiðir að því er varðar atvinnulífið í landinu. Hér hafa verið skýrðar með greinilegum rökum aðalforsendur fjárlagagerðarinnar og við hvað fjárlagafrv. er sérstaklega miðað. Eins og reyndar hefur komið fram áður er gert ráð fyrir því að verðlagshækkun innan lands verði 12%, erlendar verðhækkanir 7% og launabreytingar um 8%. Á þessu byggir fjárlagafrv. Og þegar litið er á þau launamarkmið sem fjárlagafrv. byggir á, þ.e. 10% kjaraskerðing í landinu, og hvaða viðbrögð þau markmið hafa fengið hjá forustusveit verkalýðsins og launþeganna er það að sjálfsögðu alveg ljóst á hve miklum brauðfótum fjárlagafrv. stendur. Það vekur líka eftirtekt í þessari umræðu hvernig menn tala um nauðsyn á skattahækkunum og þó öllu frekar hvernig þær eru sérstaklega forsvaraðar. Á fjmrh. er helst svo að skilja að skattarnir eigi allir að koma úr Arnarnesinu. Þar er viðmiðunin. Þess vegna er fróðlegt að íhuga hvernig þessir póstar eru í fjárlögunum. Ég hygg að það hafi villt nokkuð um fyrir mönnum sem hafa farið yfir frv. að þeir hafa fyrst og fremst virt fyrir sér prósentutölur. Ef menn skipta nú þessari skattahækkun á aðalpóstana, þá er hún með þessum hætti: Eignarskattar eru áætlaðir munu hækka um u.þ.b. 860 millj. kr., tekjuskattur um 2 milljarða 650 millj. kr., söluskattur um mjög svipaða upphæð, eða 2 milljarða 600 millj. kr., og gjöld af innflutningi um rúmlega 2,6 milljarða kr. Þetta gerir tæplega 9 milljarða kr. af þeirri 10,8 milljarða kr. skattahækkun sem um er að ræða. Því er fróðlegt að íhuga að langstærsti hlutinn af þessari skattheimtu er óbeinu skattarnir, skattarnir sem ganga inn í neysluna og fólkið í landinu borgar án tillits til þess hver efnahagur þess er. Beinu skattarnir hækka þannig um u.þ.b. 3,5 milljarða kr. en óbeinu skattarnir um rúmlega helmingi hærri tölu, eða um 7,3 milljarða kr., ef trúa má því sem fram kemur í fjárlagafrv. Það er afar eftirtektarvert að á sama tíma og ríkisstjórnin er með þá áætlun uppi að laun í landinu lækki um 10% á fjárlagaárinu verði óbeinir skattar hækkaðir helmingi meira en beinu skattarnir, þótt hlutfallið í prósenttölum breytist. Það er svo annað mál að að sjálfsögðu er mikil óvissa með þessa skattheimtu alla saman og af þeirri ástæðu var m.a. afar fróðlegt að hlusta á mál formanns fjvn. sem var m.a. að tala mikið fyrir skattahækkunum í landinu og hafði reyndar uppi um það þau orð líka að það væri furðulegt að þingmenn hér í þessari almennu umræðu kæmu ekki með skýrari vitnisburð um aðstæður í þessum málum en Þjóðhagsstofnun hefði tök á. Það er hins vegar afar eftirtektarvert að fylgjast með því hvernig spár hafa gengið manna á milli í þjóðfélaginu. Ég skal nefna um það eitt dæmi: Það er gert ráð fyrir því í forsendum fjárlagafrv. að innflutningur á bifreiðum verði álíka mikill á næsta ári og á þessu ári, eða um 13--14 þús. bifreiða. Þessi innflutningur hefur minnkað mjög á síðustu mánuðum þessa árs. Þeir sem hins vegar annast þennan innflutning gera ráð fyrir því að tala innfluttra bifreiða verði um 6--7 þúsundir. Og með því að hér er gert ráð fyrir því í forsendum fjárlagafrv. að innflutningsgjöld af bifreiðum muni nema 1,2 milljörðum kr. má ætla, með tilliti til þess hvað innflytjendur áætla í þessum efnum, að sú tala sé ofmetin um 600 millj. kr., ein út af fyrir sig. Það er reyndar margt annað sem veldur mikilli óvissu eins og hefur komið hér fram í umræðunni á þessum degi, og þá ekki síst að því er varðar söluskattinn. Bensíngjald er reyndar ríflega áætlað líka, mætti kannski frekar búast við samdrætti á þeim pósti enn fremur, þrátt fyrir það að um 500 millj. kr. af skattstofni vegafjár verði nú tekið yfir í ríkissjóð ef farið verður að tillögum hæstv. fjmrh. Það verður vissulega fróðlegt að fylgjast með því hér á Alþingi hvað hinir hugprúðu vegagerðarmenn, ekki síst í Alþb., sem hafa verið með mikil svigurmæli á undanförnum árum um sviksemi í vegamálum, hafa til málanna að leggja í þessum efnum. Það sem skiptir þó kannski meginmáli er sú mikla óvissa sem er um stuðning við þessi skattaáform ríkisstjórnarinnar. Það er reyndar gífurlega mikið mál, eitt út af fyrir sig, að hér skuli vera lagt fram fjárlagafrv. sem byggir á margháttaðri annarri löggjöf sem þarf að setja hér á Alþingi í framhaldi af fjárlagafrv. þegar fyrir liggur að ríkisstjórnin hefur ekki til þess þingstyrk. Það er býsna mikið alvörumál og sýnir kannski enn einu sinni hversu mikla virðingu ríkisstjórnin ber fyrir Alþingi og íslenska lýðveldinu þegar hér er haldið áfram með lagagerð, ekki ómerkari en fjárlögin sjálf, sem byggir á margháttuðum öðrum ákvörðunum í framhaldi af fjárlagafrv. sem þarf að styðjast við meiri hluta í báðum deildum. Það vekur vissulega undrun að ekki skuli koma fram áhyggjur um það hér við þessa umræðu nema frá formanni fjvn. Hann er þó líklega blessanlega laus við það að þurfa að koma þeim málum í gegnum nefndir og í gegnum umræðu hér á Alþingi. Það hefur verið mikið talað um það, og þá sérstaklega af hæstv. fjmrh., hve myndarlega væri tekið til við niðurskurð á ríkisútgjöldum og á það lögð alveg sérstök áhersla að nú ættu að renna upp miklir tímar sparnaðar og ráðdeildar í þessu þjóðfélagi. Það skyldi þó ekki vera að hér hefði heyrst eitthvað líkur boðskapur áður, kannski við sama tækifæri fyrir einu ári síðan. Sá hæstv. ráðherra sem nú gegnir embætti utanrrh. hafði orð á því hér á dögunum að það hefði orðið honum mikill skóli að vera fjmrh. þann tíma sem hann gegndi því starfi. Það er sjálfsagt rétt að það hafi verið honum mikill skóli, en það var hins vegar dýr skóli fyrir íslensku þjóðina vegna þess að nemandinn brást. Og það má þakka fyrir að ekki sé að hefjast ný skólaganga sem muni fara eitthvað líkt. Eins og ég sagði hefur verið býsna mikið um það talað að það ætti að auka ráðdeild og bæta meðferð ríkisfjár og það hefur reyndar verið einn aðalboðskapurinn. Í þeim efnum, eins og stundum í annan tíma, hefur hæstv. forsrh. ekki verið eftirbátur annarra í yfirlýsingum þótt almennt sé hann nú talinn einn orðvarasti ráðherra norðan Alpafjalla og jafnvel þó víðar sé leitað. En það hefur nýlega komið fram í málgagni framsóknarmanna ákaflega mikilvæg yfirlýsing frá forsrh. í þessum efnum. Þetta gerðist 3. nóv. og þá á forsíðu Tímans. Þar er yfirskriftin: ,,Steingrímur Hermannsson um fjárlög og efnahagsástand í viðtali við Tímann í gær.`` Síðan kemur hér fram í undirfyrirsögn, með leyfi forseta: ,,Steingrímur Hermannsson forsrh. sagði í viðtali við Tímann í gær að hann væri ánægður með fjárlagafrv. það sem lagt hefur verið fram. Hann segir niðurskurð mikinn og hafi framsóknarráðherrar gengið manna drengilegast fram í þeim aðgerðum og aðrir hefðu mátt taka sér þeirra forgöngu til fyrirmyndar.`` Hæstv. forsrh. talar sérstaklega um drengskap í þessum efnum, drengileg vinnubrögð framsóknarmanna, og drengileg vinnubrögð við niðurskurð í þeirra ráðuneytum. Og það út af fyrir sig hlýtur að vekja eftirtekt, ekki síst með tilliti til framkomu formanns Framsfl. í fyrrv. ríkisstjórn, þegar hann talar núna sérstaklega um drengskap í sambandi við niðurskurð ríkisútgjalda. Það er býsna eftirtektarvert að leggja ofurlítið mat á þennan drengskaparniðurskurð hæstv. forsrh. og ráðherra Framsfl. alveg sérstaklega. Ráðuneyti hæstv. forsrh. sjálfs hækkar að meðaltali um 17%, en ef það á hins vegar að meta sérstaklega hvernig statt er á því heimili hefur forsrh. náð árangri í einum lið að því er varðar sparnað og niðurskurð og það er Byggðasjóður. Það er sá liður sem fékk að gjalda þessa sérstaka drengskapar Steingríms Hermannssonar, formanns Framsfl. Þróun mála í sjútvrn. skýrist með því að í hinum nýju húsakynnum ráðuneytisins var varið til innréttinga á sl. ári 17,1 millj. kr. Sú fjárveiting er ekki inni í fjárlagafrv. nú sem eðlilegt er vegna þess að það er búið að búa um sjútvrn. að því er þetta varðar. Það er hins vegar komin ósk til fjvn. um áframhaldandi innréttingar í sjútvrn. Það er búið að koma þeirri ósk inn bakdyramegin. Það er nú drengskapurinn á bænum þeim. Það fer reyndar ekki mikið heldur fyrir sparnaði hjá hæstv. heilbr.- og trmrh., nema þá helst ef væri á liðum sem honum tókst ekki að færa niður á þessu ári þrátt fyrir að það væri áformað við síðustu fjárlagagerð. Ég held að Framsfl. hafi fallið á þessu prófi. Ég held að það sé ekki neinn drengskapur á bak við þennan niðurskurð sem hæstv. forsrh. sjálfur gefur einkunn af þessu tagi. Og það er alveg augljóst mál að í þessum efnum eru til miklu meiri drengskaparmenn í ríkisstjórninni en ráðherrar Framsfl. Mér sýnist t.d. að sá ráðherra sem sérstaklega fer með byggðamálin, málefni hinna dreifðu byggða, sé miklu meiri drengskaparmaður en allir ráðherrar Framsfl. samanlagt, og meira að segja mikið meira en það. Ég tala nú ekki um ef farið er yfir landbúnaðarmálin í þessu fjárlagafrv. Það var lagt fram fjárlagafrv. af Jóni Baldvini Hannibalssyni fyrir rúmlega einu ári síðan sem fékk býsna kaldar kveðjur og miklar breytingar voru gerðar á, sérstaklega að því er varðaði málefni í íslenskum landbúnaði. En það fjárlagafrv. sem verið er að fjalla hér um í dag gengur miklu lengra fram í því að skera niður í landbúnaðarmálum en gerðist meira að segja í ráðherratíð Jóns Baldvins Hannibalssonar. Ýmsir af allra verðmætustu póstum sem landbrn. fjallar um og sem byggðir eru á landbúnaðarlöggjöfinni eru ýmist þurrkaðir út, gjörsamlega hreint, eða eyðilagðir þannig að þeir hljóta að hrökkva út á allra næstu árum. Svona mikinn drengskap hafa ráðherrar Framsfl. ekki sýnt í niðurskurði, svo að notuð séu orð hæstv. forsrh. Og ef haldið er áfram að líta betur á afgreiðslu byggðamálaráðherrans batnar ekki þegar farið er að líta á gróðurverndarmálin sem eiga að vera svo afar hugstæð núv. ríkisstjórn. Slíka meðferð fengu þau ekki einu sinni hjá Jóni Baldvin fyrir rúmu ári síðan. Þannig er landgræðslu- og gróðurverndaráætlun sem byggir á afar víðtæku samkomulagi innan Alþingis skorin niður um 50%. Það er hvorki meira né minna. Það vekur nokkra eftirtekt hvernig fjallað er um málefni Landgræðslunnar og Skógræktarinnar í fjárlagafrv. Þannig er sagt frá því t.d. í sambandi við Landgræðsluna að einn liður hennar hækki um 34% sem við fljótan yfirlestur mætti ætla að væri sá málaflokkur í heild sinni, en þegar dæmið er lagt saman kemur í ljós að hækkunin er ekki einu sinni á móti verðlagsforsendum. Svona hefur nú tekist vel til að því er varðaði þessi stóru áform um að bæta landið okkar og vernda gróður þess. Þannig mætti lengur telja. Nálega allir póstar sem snerta samgöngumál, þýðingarmestu málin fyrir landsbyggðina, sem snerta landbúnaðarmál, annað en rekstur, er skorið niður. Nálega eini marktæki niðurskurðurinn sem sést er í málefnum hinna dreifðu byggða vítt um landið. Ég sakna vissulega þess að sumir þeir alþýðubandalagsmenn sem hafa á síðustu árum haft hvað hæst í þessum efnum, eins og samþingsmaður minn Hjörleifur Guttormsson, 2. þm. Austurl., skuli ekki hafa fylgst með þessari umræðu í dag. Það væri fróðlegt að bera saman allan þann mikla áhuga, sem hefur verið hjá Alþb. í tíð tveggja síðustu ríkisstjórna, og allar þær orðræður, sem þaðan hafa komið og hafa lýst með svo greinilegum hætti áhuga þeirra á málefnum landbúnaðarins og hinna dreifðu byggða, við það sem gerist þegar Alþb. er einrátt í þessum málum, hefur bæði fjmrh. og svo líka fagráðherrann, bæði ráðherra samgöngumála og landbúnaðarmála. Nei, virðulegi forseti, niðurskurðardrengskapur hæstv. forsrh. og Framsfl., eins og hann sjálfur orðar það, er ekki stór í sniðum á móti því hvað hjartað er stórt í Alþb. um þessar mundir. Það er svo annað mál að það verður býsna fróðlegt að fylgjast með því við afgreiðslu fjárlaga, m.a. í fjvn. og síðar við afgreiðsluna á Alþingi, hvað Framsfl. ætlar að gera í þessum málum. Það er kannski óþarfi að það sé spurt um það því að svo vildi nú til að þegar var verið að mynda þessa ríkisstjórn var formaður Framsfl. spurður um það hvort ekki væri erfitt fyrir Framsfl. að ná samstöðu við Alþfl. um landbúnaðarmál. Nei, svaraði formaður Framsfl., þar er ekki um neinn ágreining að ræða. Og skilst nú þá kannski einhverjum betur það sögufræga samkomulag sem þeir formenn þingflokkanna, Framsfl. og Alþfl., hv. þm. Eiður Guðnason og Páll Pétursson, gerðu fyrir einu ári síðan en við sjálfstæðismenn hrundum við síðustu fjárlagagerð. Hins vegar fer náttúrlega ekkert hjá því að auðvitað hljóta menn að veita því mikla athygli, ekki einungis bændur landsins, og ekki einungis landsbyggðarfólk, heldur þjóðin öll, hvort bændablóðið sé með öllu hætt að renna í æðum framsóknarmanna hér á Alþingi. Ég má kannski aðeins minna á það í þessu sambandi að það eru aðeins örfáir dagar frá því að málgagn þeirra framsóknarmanna lét frá sér fara mikilvægan boðskap í landbúnaðarmálum. Þetta var í leiðara í Tímanum sem birtist sl. þriðjudag. Ég má til með að fara um það örfáum orðum, ekki síst vegna þess að núna við uppgjör sauðfjárafurða hefur það skeð í fyrsta sinn frá því að búvörulögin voru sett að bændur hafa ekki fengið greiðslur sem þeir eiga rétt á lögum samkvæmt. Það var reyndar góður kostur að hæstv. landbrh. svaraði fsp. minni fyrr á þessum degi einmitt um þetta efni. Það má segja að þar hafi ríkisstjórnin fallið í fyrsta sporinu sem hún þurfti að taka í sambandi við afgreiðslu mála landbúnaðarins. En í leiðara Tímans segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hins vegar slæddist eitthvað óheppilegt inn í búvörulögin. [Er þetta reyndar illskiljanlegt þó að trúlega sé þetta nú skrifað af fyrrv. menntmrh.] Fyrir ákafan þrýsting frá Sjálfstæðisflokknum var látið undan þeirri kröfu að afnema samvinnuskipulagið í sölu búfjárafurða. Framsóknarmenn gengust undir þessa óæskilegu nýskipan afurðasölunnar í trausti þess að viðeigandi afurðalánakerfi yrði sett á laggirnar í kjölfar þess að samvinnuskipulagið var lagt af og hin félagslega samábyrgð framleiðenda jöfnuð við jörðu með einni lagagrein. Það mátti hver maður sjá að þessi bylting í grónu skipulagi, sem nýkapítalistar og verslunarauðvald Sjálfstæðisflokksins knúðu fram, krafðist í senn nýs lánakerfis og nýs rekstrarforms afurðastöðva, ekki síst sláturhúsa.`` Þá hafa menn það hverjir það voru sem réðu því að bændur fengju greiddar afurðir sínar með sama hætti og gerist í hinum almennu viðskiptum hér á landi. En því rifja ég þetta sérstaklega upp að nú er Sjálfstfl. ekkert fyrir í þessum efnum. Alþb. var á móti þessari löggjöf, Alþfl. líka, og nú liggur það fyrir að Framsfl. er samkvæmt því sem hér segir á móti því að bændur fái afurðir sínar greiddar með skilvísum hætti. Af hverju og hvað er þá til fyrirstöðu? Af hverju er þessu ekki breytt? Menn ættu að spyrja bændur landsins hvernig þeim lítist á þau mál. Ég hef rifjað þetta sérstaklega upp hér vegna þess að sú aðför sem farin er að landbúnaðinum í þessu fjárlagafrv. er hættuleg. Það hafa náðst fram mikilvæg markmið í framleiðslumálum landbúnaðarins á síðustu árum og bændur hafa með ótrúlegum hætti náð tökum á því að aðlaga búskap sinn að breyttum háttum. Auðvitað hlýtur svo byggðin að ráðast af því hvernig þeirri atvinnugrein verður gert kleift að þróa sig áfram. Þetta fjárlagafrv. gengur gegn því að slík þróun geti átt sér stað. Ákvæði frv. eru þess vegna stórhættuleg fyrir landbúnaðinn í landinu. Nú hef ég rakið þá helstu pósta sem ég vildi leggja áherslu á í þessari umræðu. Mér er að sjálfsögðu eins farið og öðrum þeim þm. sem eiga sæti í fjvn. að þar gefst tóm til að fjalla um hina einstöku þætti fjárlagafrv. og af þeirri ástæðu hef ég ekki rætt þá þætti svo sérstaklega ítarlega við þessa umræðu. Það er hins vegar vert að leggja á það áherslu að þetta frv. er borið fram á hinum mestu brauðfótum. Meira að segja hæstv. fjmrh. sjálfur hefur bent á við þessa umræðu hve veikar forsendur væru á bak við ýmis þau markmið sem hér eru fram sett. Þar er meira um að ræða óskalista en að þau markmið geti á nokkurn hátt talist marktæk. Reyndar óttast ég að svo muni fara fyrir hæstv. núv. fjmrh. sem er að hefja sína skólagöngu, eins og fyrirrennari hans komst að orði hér á dögunum um sjálfan sig, að hann muni falla á því prófi og að þjóðin muni í þessu tilviki sem hinu fyrra bíða mikinn hnekki af.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég kem hér eingöngu upp vegna þess að fyrir mig voru lagðar spurningar en fyrst ég er kominn hér upp á annað borð og hef hlustað á skörulega ræðu hv. þm. Egils Jónssonar og að vísu fleiri sjálfstæðismanna vil ég bara minna hv. þm. og aðra sjálfstæðismenn á hvaða búi þessi ríkisstjórn tók við. Að eigin sögn töldu ráðherrar fyrrv. ríkisstjórnar að ástandið í þjóðfélaginu væri þannig að það væri dagaspursmál hvenær hjól atvinnulífsins mundu stöðvast. Þetta voru þeirra orð, þeirra vitnisburður um viðskilnaðinn. Það er líka vitað að það hefur aldrei orðið jafnmikil eignatilfærsla í þjóðfélaginu eins og á því tímabili sem fyrrv. ríkisstjórn sat að völdum. Ég vil líka minna á að það eru aðeins sex vikur síðan stjórnarskiptin urðu og það er ekki þess að vænta að búið sé að ganga frá fjárlagafrv. að öllu leyti. Á undanförnum árum hefur það ekki verið á þessum tíma og raunar ekki fyrr en í kringum 20. des. þó að fyrrv. ríkisstjórnir hafi haft allt sumarið til þess að undirbúa fjárlög. Og það er heldur ekkert nýtt þó að það hafi þurft að taka fjárlagafrv. ekki einu sinni heldur tvisvar eða þrisvar upp á árinu vegna þess að forsendur og þróun mála hafa orðið aðrar heldur en miðað var við. Þessa ættu hv. sjálfstæðismenn og raunar aðrir þm. að minnast og taka tillit til þess. Hv. þm. Hrafnkell Jónsson spurði hvort ég hefði ekki áhyggjur af fátækara fólkinu í landinu. Ég tók það fram þegar ég ákvað að verða stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar að ég gerði það fyrst og fremst vegna þess hvernig ástand var í þjóðfélaginu þar sem við blasti atvinnuleysi, þar sem við blasti það sem ég var að segja frá áðan. Það var þess vegna. Hvernig svo til tekst verður bara reynslan að sýna. Ég vænti þess að þannig verði haldið á málum að aðstöðumunurinn í þjóðfélaginu minnki og verði það ekki niðurstaðan þá verð ég fyrir vonbrigðum. Hv. þm. hafa eðlilega áhyggjur af ýmsu nú, en hverjar eru ástæðurnar fyrir því hvernig komið er? Fyrst og fremst og að langstærstum hluta er það hvernig fjármagnskostnaðurinn hefur leikið atvinnulífið og einstaklinga að undanförnu. Ef ekki næst árangur í því að ná vöxtunum niður og sérstaklega raunvöxtunum og að fyrirtækin í landinu séu rekin þannig að þau komist upp fyrir núllið verður að gera aðrar ráðstafanir. Mér heyrðist hv. þm. Hrafnkell Jónsson spyrja einnig um Atvinnutryggingarsjóðinn. Ég hef áhyggjur af því að eins og atvinnuvegirnir eru dugi ekki það fjármagn sem honum er ætlað. Það er sama hvaða leið er farin, þá standa mál þannig að það verður einhver kauplækkun hjá einhverjum í þessu þjóðfélagi. Halda menn virkilega að það sé ekki kauplækkun samfara gengisfellingum? Halda menn það? Nei, það sem um er að ræða nú er fyrst og fremst að reyna að jafna aðstöðuna, reyna að halda fullri atvinnu, reyna að tryggja það að framleiðslan geti gengið. Hversu langar sem ræðurnar eru og hvort sem menn koma hér upp og berja sér á brjóst yfir útlitinu skulu menn fyrst, áður en þeir gera það, muna eftir því hvernig komið var í septembermánuði sl., að missa ekki sjónar á því ástandi sem er viðurkennt af öllum, a.m.k. innst inni þó að menn tali svo eins og ræður manna hafa verið hér í dag og kvöld. Ég viðurkenni það að það er eftir að ganga frá ýmsum hlutum í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, en það sem menn hafa komið sér saman um er með einhverju móti að afla þeirra tekna sem stendur að þurfi að ná í fjárlagafrv. Það hefur nú áður gerst, það vita þeir sem hafa verið hér einhver ár, að það taki verulegum breytingum á þeim tíma sem nú er t.d. til jóla. Ég vona að svar mitt til hv. þm. sé fullnægjandi.

Albert Guðmundsson Virðulegur forseti. Hæstv. fjmrh. hefur flutt sína frumræðu sem slíkur um fjárlög íslenska ríkisins og margt af því sem hann sagði og er skrifað hér á blað sem dreift var til þingmanna að hefð er alveg rétt. Ég held að þigmenn geti almennt tekið undir mest af þeim lestri sem var í kringum tölurnar í ræðunni og er ákaflega hefðbundinn lestur fjmrh. Ég kannast sjálfur við ýmislegt af þessu frá forverum mínum í því embætti og frá sjálfum mér líka. Lítið hefur því breyst annað en að sjálfsögðu ástandið í þjóðfélaginu og tölurnar. Ég var á fundi síðdegis í dag og var með ræðu hæstv. fjmrh. með mér. Á þessum fundi voru um 70--80 manns og ekkert fólk sem hæstv. fjmrh. nær til með nýjum skattstiga. Það merkilega við þetta fólk, sem sumt á í miklum erfiðleikum, er að sumt hefur tapað öllu sem því hafði tekist að byggja upp í kringum sig, fasteignum, heimili, öllu nema trúnni. Þó að margir einstaklingar hafi tapað trúnni á líðandi stund og trúnni á framtíðina var þarna fólk sem hafði glatað öllu öðru en trúnni og þetta fólk sagði og vitnaði í hin fleygu orð Kennedys forseta þegar hann sagði að fólk ætti að spyrja: Hvað getum við gert fyrir þjóðina? Það ætti ekki að spyrja allan tímann: Hvað getur þjóðin gert fyrir mig? Þetta fólk vantaði leiðtoga, það vantaði einhvern flokk, einhvern sem gæti leitt það inn á brautir sem bæru árangur þjóðfélaginu í hag. Það sagði í dag: Hvað getið þið þingmenn fært okkur? Hvaða boðskapur er það sem getur sameinað okkur því að við gerum okkur grein fyrir því að þjóðin stendur frammi fyrir sama vanda og áður en þó stærri? Vandinn er sá sami og hann var þegar ég var fjmrh., en hann er stærri og meiri og meira áberandi vegna þess að eftir því sem tíminn líður og við erum lengur í því hjólfari ógæfunnar sem við erum í í efnahagsmálum og höfum verið undanfarin mörg ár kemur hann nær og nær einstaklingum og fyrirtækjum og endanlega að sjálfsögðu móðurskipinu sjálfu, þjóðfélaginu. Og fólkið, þetta fólk sem finnur sig í vanda statt, veit ekki hvar það á að sofa í kvöld, veit ekki hvað það borðar á morgun, segir: Hvað getum við gert til þess að þjóðin sameinist í stríðinu við verðbólguna, í stríðinu við tilveruna? Og á sama tíma og ég er að hlusta á þetta litla fólk kem ég svo hingað niður í Alþingi inn í sömu hefðbundnu ræðurnar ár eftir ár, sömu deiluna á milli flokka og á milli einstaklinga sem ber okkur ekkert fram á veginn til blessunar. Ég verð að segja að það er erfitt fyrir mig að tala svona héðan úr ræðustól á hv. Alþingi á sama tíma sem ég hef engin önnur ráð til úrlausnar en vonina um að einhvern tíma geti orðið þjóðarfriður, sem hefst hér á Alþingi, um að taka raunverulega á vanda þjóðarinnar í efnahagsmálum. Og þetta litla fólk vitnaði í stórar stundir í okkar sögu, það vitnaði til baráttunnar í landhelgismálinu og öðrum slíkum málum sem eru stór og sameinuðu þjóðina og á sama hátt var óskað eftir því að við hér á Alþingi hefðum forustu um að finna leiðina. En það er alveg ljóst, hvort það ert þú, kæri kollegi, eða hvort það er ég sem stend hér, að við erum ekki menn til þess að finna þessa leið. Það er alveg ljóst því að við höldum áfram að hjakka í sama farinu. Það þýðir ekkert að tala málefnalega um fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir, það þýðir ekki vegna þess að það stenst ekki. Það stenst ekki þegar ein ríkisstjórn, sem ég var í, sú næsta sem tók við og þessi sem er við völd núna hefur það að leiðarljósi að reyna að minnka, alla vega ekki auka erlendar skuldir, heldur ekki innlendar, að á sama tíma sé ríkissjóður, sem kvað hafa verið síðast þegar ég vissi með 11 eða 12 milljarða yfirdrátt í Seðlabankanum, að gera ráðstafanir sem þýða aukinn yfirdrátt í Seðlabankanum sem á að nota til þess að stofna nýtt bákn, sem er Atvinnutryggingarsjóður, og með því framlagi sem átti að fara í Atvinnuleysistryggingasjóð, á sama tíma og fyrirtæki og fjölskyldur eru að fara á hausinn og atvinnuleysi blasir við, á sama tíma og ráðstafanir fyrir sjávarútveginn á að gera með nýjum erlendum lánum og svona má lengi telja. Það blasa við þjóðinni efnahagsvandamálin. Við skulum ekkert loka augunum fyrir því. Erlendar skuldir eru að fara upp í 140--150 milljarða kr. og hvað skeði á síðustu þremur árum? Það skeður það að útgjaldahlið fjárlaga eykst frá einu ári til annars. Ef við tökum síðustu þrjú árin voru útgjöld ríkissjóðs 33 milljarðar fyrir rúmum þremur árumm, voru 43 milljarðar 1987. Það eru 65 milljarðar 1988, það eru 76 milljarðar 1989 og fjvn. og Alþingi hafa ekki enn þá komist að endanlegri niðurstöðu útgjaldahliðarinnar. Til þess að ná jöfnuði þarf að auka skatta og þeir hafa að sjálfsögðu aukist í hlutfalli við aukin útgjöld. Og nú á að innheimta skatta, allt samkvæmt niðurstöðu Þjóðhagsstofnunar, samkvæmt formanni fjvn. til þess að hafa 1,2 milljarða tekjuafgang umfram þessa 76 milljarða í útgjöldum á sama tíma sem fyrirtæki, einstaklingar og fjölskyldur þurfa að þola niðurlægingu heimsókna opinberra aðila sem loka fjölskylduna úti. Og ég get sagt ykkur eitt. Hingað til mín í Alþingi hafa komið einstaklingar sem báðu um aðstoð. Ég gat ekki veitt þá aðstoð því að ég heyrði ekkert meira frá þessum einstaklingum. En þegar ég fór að leita að ástæðunni fyrir því hvers vegna þeir komu ekki aftur fékk ég að vita að þeir mundu aldrei koma aftur. Svo mikil var pressan að þeir komu aldrei til mín, þeir komu aldrei til neins okkar. Eftir stendur ekkja með börn. Og þetta er ekkert einsdæmi. Og aðalástæðan er hver? Við hér, þjóðkjörnir fulltrúar, komum okkur ekki saman um lausnir. Ég þarf ekki að hafa þessa ræðu mikið lengri vegna þess að öll vinnubrögð og allar niðurstöður verða líka hefðbundnar, breyta engu. Næsta ár hækkar útgjaldahliðin um 20--30 milljarða til viðbótar og til þess að ná jöfnuði hækka skattarnir enn þá um hlutfallslega sömu upphæð. Svona heldur þetta áfram svo lengi sem við erum ekki menn til þess að taka á vandanum sem ein heild og getum þá kannski einu sinni gleymt flokkadráttum og lókalpólitík. Það er nefnilega mikið til í því sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði hér áðan: Þar reynir á hvort ábyrgð þingmanna er svo rík að þeir afgreiði þetta frv. af bestu samvisku --- eða eins og hann sagði, afgreiði útgjaldahlið fjárlaga. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að hver einasti maður hér inni vill gera vel. En það er með ykkur alveg eins og mig, ég finn ekki leiðina. Og það skiptir ekkert um niðurstöðu Þjóðhagsstofnunar meðan við hér, hvort sem við erum ráðherrar eða þingmenn, gefum pólitískar forsendur sem byggt er á, eins og hv. þm. Geir H. Haarde sagði hér í sinni ræðu og er alveg rétt, hvar í flokki sem við stöndum er það rétt. Það sem mér þótti upplýsandi hjá hv. formanni fjvn. var að hann gaf mér tilefni og ástæðu til þess að skilja hans ræðu þannig að þessi fjárlög hafi ekki verið betur rædd í stuðningsflokkum ríkisstjórnarinnar en það að hann gaf í skyn að þm., hver og einn, alla vega í hans flokki, ættu eftir að gera sínar athugasemdir og þar gætu komið breytingar. Ég veit það að þegar ég gegndi embætti fjmrh. fór ekkert frv. og ekki lína í fjárlögunum inn á Alþingi fyrr en allir flokkarnir, þeir voru ekki nema tveir þá, Framsfl. og Sjálfstfl., voru búnir að samþykkja. Og þá á ég við þingflokkana, ekki bara ríkisstjórnina. Fyrst var það ríkisstjórnin, síðan þingflokkarnir og þegar stuðningur var nokkuð tryggður fór frv. fyrir Alþingi en ekki fyrr. Þess vegna var það mér ekkert undrunarefni að ræða hans var öll á þá leið að lýsa ábyrgð á þingmönnum almennt vegna væntanlegs skipbrots fjárlaganna. Þetta var sá skilningur sem ég lagði í orð hv. formanns fjvn., að gera þingheim fyrir fram ábyrgan fyrir því, helst þá sem ekki standa að ríkisstjórninni, ef fjárlögin næðu ekki fram að ganga, en bætti svo við að ábyrgðin væri þung á þeim sem ekki standa að ríkisstjórninni, líklega vegna þess að ríkisstjórnin veit nú, og átti að vita það áður en hún var mynduð, að hún hefur ekki tryggan meiri hluta. Ég skal ekkert segja hvort hún hefur hugsanlegan meiri hluta eða ekki fyrir þeim tekjuöflunarfrv. sem hljóta að eiga eftir að sjá dagsins ljós. Ég vil ekki lýsa neinu, hvorki andstöðu né stuðningi við þetta fjárlagafrv., síst af öllu, og þá sérstaklega vegna þess að ég hef ekki kynnt mér það svo vel að ég telji mig færan um það. Ég vil lesa betur fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. og ég vil sjá betur þau tekjuöflunarfrv. sem hafa verið boðuð, en eiga eftir að koma. En hvernig sem okkar hugur er til ríkisstjórnarinnar, og ég tel mig svo sannarlega ekki stuðningsmann hennar, er alvaran fyrir hendi og ábyrgðin sem hvílir á okkur öllum er fyrir hendi og fólkið sem við þykjumst vera að vinna fyrir skilur ekki það sem við erum að segja hér, það skilur ekki umræðuna fram og til baka um einstaka liði. En það skilur hvar skórinn kreppir að úti í þjóðfélaginu sem virðist vera svo langt frá okkur hér. Það kallar til okkar, gefið okkur leiðsögn, vísið okkur veginn. En við erum ekki fær um það, hvorki þú né ég. Þessi fjárlög, eins og þau eru hér og nú, eru staðfesting á þessari skoðun fólksins og með þeim höldum við áfram að þrengja að fólkinu. Fyrirtækin halda áfram að loka og fólkið að missa sín heimili og þjóðfélagið að koðna niður. Og það þýðir ekkert að segja að það hafi ekki verið góðæri vegna þess að guð hefur gefið okkur meira undanfarin ár en nokkurn tíma áður í sögu þjóðarinnar. En við þurfum alltaf meira og meira en við höfðum mest áður og þetta gengur ekki, það gengur ekki. Þrátt fyrir andstöðu mína við ríkisstjórnina ætla ég að vona að hún finni leið til að vísa okkur og litla fólkinu, sem ég var að segja frá áðan, veginn út úr þessum vanda.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér erum við komnir aftur til að ræða um fjárlagafrv. Sl. haust var líka rætt um fjárlagafrv. Hér hafa menn rætt um að ríkið þurfi meiri tekjur, þurfi meiri skatta, þurfi meira til sín. Sl. haust voru aðrir flokkar við stjórn. Þá hækkuðu fjárlög um helming frá árinu áður. Það er mesta hækkun sem hefur orðið á fjárlögum sem menn muna. Núna heldur þessi hækkun áfram. Það er mikil hækkun núna. Það eru 17 milljarðar sem það hækkar um frá því fjárlagafrv. sem var lagt fram í fyrra. Þessar hækkanir eru einhverjar þær mestu í sögu þjóðarinnar. Ef við tökum mið af árinu 1986, förum ekki lengra aftur í tímann en það, má ætla ef við aðeins framreiknum með verðlagi að það sé svona um það bil fimmtungs hækkun á fjárlögum frá 1986, 20% eða um 12 milljarðar. Og hvað þýðir þetta? Þýðir þetta betri afkomu fyrir fólkið? Þýðir þetta minni verðbólgu? Hvað þýðir þetta? Fjármálaráðherrar beggja þessara stjórna hafa lagt fram þessi frv. Þeir leggja áherslu á nýja skatta. Auðvitað þýðir þetta aðeins það að fólkið hefur minna til ráðstöfunar, fyrirtækin hafa minna til ráðstöfunar og við sjáum ástandið og orsakirnar núna í þjóðfélaginu. Fyrirtækin fara á hausinn vegna þess að það eru lagðir meiri skattar á þau. Einstaklingarnir þola ekki þær álögur sem eru lagðar á þá og víða eru gjaldþrot. Þetta eru hinar raunverulegu ástæður fyrir því ástandi sem er í þjóðfélaginu vegna þess að aldrei í sögu lýðveldisins hefur verið meira góðæri, meiri fiskveiði, betra verð í heild og betri útkoma. Þetta er óráð í stjórnun fjármála. Þeir þingmenn sem voru í síðustu stjórn geta ekkert þvegið hendur sínar í handlaug hér á því ástandi sem er núna. Þessar hækkanir eru svo gífurlegar að fólkið finnur fyrir því. Ráðstöfunartekjur eru minni og ofan á það bætist að við höfum niðurgreitt bankakerfi sem fólkið borgar og greiðir niður vegna þess að vextirnir eru miklu hærri hér en annars staðar. Ég held að það sé kominn tími til að menn líti aðeins lengra aftur í tímann og sjái hvað hefur farið úrskeiðis í stjórnun fjármála, í hvaða ráðuneytum, í hvað peningarnir hafa farið. Við höfum heyrt Sjálfstfl. mótmæla hér skattlagningu á íþróttafélög. En þeir gleymdu að mótmæla því á sl. ári þegar þeir skáru niður framlög til íþróttahreyfingarinnar. Í þessu fjárlagafrv. virðist gert ráð fyrir sköttum á skatta ofan. Við erum ekki enn þá búnir að sjá þau frv., því þau hafa ekki verið lögð fram, en það er gert ráð fyrir meiri eignarsköttum. Ég fullyrði það að fólk sem á húskofa úti í bæ þolir ekki meiri eignarskatta, því þessu er stefnt gegnt gamla fólkinu m.a., fólki sem er búið að búa allt sitt líf í sama húsinu, á það skuldlaust og er að ljúka ævidögum, er kannski eitt og hefur litlar tekjur, það þolir ekki meiri eignarskatta. Og það er fleira. Gert er ráð fyrir hærri tekjusköttum. Ég tel að fólkið þoli ekki öllu meiri tekjuskatta. En það er ekki gert ráð fyrir því að ríkið gangi á undan með fögru fordæmi. Nei, svo er ekki. Aðalatriðið er að auka útgjöldin og það góðæri sem hefur verið hefur farið í að belgja út ríkið, ríkið hefur verið belgt út, það hefur ekki farið til fatlaðra, það hefur ekki farið til íþrótta og það hefur ekki farið í menningarmál yfirleitt. En það hefur farið í ráðuneytin. Hér var því lýst áðan hvernig hið háa sjútvrn. hefur fengið 17 millj. kr. á síðasta ári til að innrétta þar glæsilega. Þá vantar ekki peninga. Þetta frv. er ekkert annað en staðfesting á því að fjármálastjórn ríkisins er í rúst. Þeir menn sem hafa verið fjármálastjórar frá 1986 a.m.k. hafa ekki ráðið við það. Þeir hafa ekki ráðið við það. Útgjöld ríkisins hafa vaxið langt umfram verðlag, langt umfram verðlag. Þetta er ein aðalástæðan fyrir því ástandi sem núna er í þjóðfélaginu, þ.e. gjaldtaka ríkisins. Ríkið hefur tekið peningana frá fólkinu, það hefur tekið peninga frá fyrirtækjum og það er að koma í ljós núna. Áætlanir um aukna skattheimtu virka alveg öfugt vegna þess að fólkið þolir ekki meira og fyrirtækin þola ekki meira. Þetta er niðurstaðan. Ég held að ríkisstjórnin ætti að finna sér einhverjar aðrar leiðir út úr vandanum en þær að auka skattana því að með meiri sköttum mun það gerast að tekjur ríkisins, eins og við sáum í kvöld í sjónvarpinu, munu minnka vegna þess að fólkið og fyrirtækin hafa ekki þessar tekjur sem áætlað var vegna þess að ríkið er búið að taka allt frá þeim. Þetta mun verða niðurstaðan. Þær áætlanir sem voru gerðar í fyrra stóðust ekki vegna þess að skattarnir voru orðnir svo miklir. Þær áætlanir sem uppi eru núna um að auka skatta enn frekar munu fara sömu leið. Við stöndum því frammi fyrir því að tekjur ríkisins munu ekki vera nægar miðað við það sem gert er ráð fyrir í frv. Það eru rangar áætlanir og það er röng niðurstaða sem er fengin með þessu. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara í gegnum einstaka liði og að sjálfsögðu ekki í gegnum þau frv. sem ekki hafa verið lögð hér fram, en við hljótum að líta á þessi fjármál, skoða þau á annan hátt en áður vegna þess að sú aðferð sem hingað til hefur verið notuð er röng. Ef þær skattaálögur sem núv. ríkisstjórn áformar að leggja á fólkið í landinu ná í gegn, þá þýðir það einfaldlega gjaldþrot þjóðarinnar, fólksins, fyrirtækjanna. Já, þetta er allt saman rangt og gengur ekki. Þetta er það sem er mesta vandamál þjóðarinnar í dag: Röng fjármálastjórn undanfarinna ríkisstjórna. Verði ekki snúið við af þeirri braut þá mun fara illa.

Ólafur G. Einarsson Hæstv. forseti. Það var nú ekki sagan af kosningafundinum við Ísafjarðardjúp, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði hér fyrr í dag, sem réði því að ég kvaddi mér hljóðs. Það var annað atriði í ræðu þingmannsins sem vakti athygli mína. Það var hversu ríka áherslu hann lagði á það að nú mundi reyna á íslenskt þingræði, held ég að hann hafi orðað svo, þegar kæmi að afgreiðslu frumvarpa ríkisstjórnarinnar, frumvarpa sem fylgja munu í kjölfar fjárlagafrv. og varða tekjuhliðina. Hv. þm. lagði líka ríka áherslu á að nú mundi reyna alveg sérstaklega á ábyrgð þingmanna til þess að samþykkt yrðu þau tekjuöflunarfrumvörp sem stjórninni er nauðsynlegt að fá samþykkt ef þessi spilaborg, sem fjárlagafrv. er, á ekki að hrynja til grunna. Í þessu samhengi höfðaði hv. þm. alveg sérstaklega til þingmanna stjórnarandstöðunnar. Það væri nefnilega þannig ástatt fyrir stjórninni að hún hefði ekki alveg öruggan meiri hluta fyrir sínum málum hér í þinginu. Þingmenn ríkisstjórnarflokkanna virðast smátt og smátt vera að átta sig á því að þetta er ekki meirihlutastjórn. Sumir þeirra treysta að vísu enn á huldufólk, en huldumaður er ekki huldumaður nema hann sé huldumaður eins og sjálfur álfakóngurinn orðaði það. Þessum hvatningarorðum hv. þm. fylgdi svo frásögn af því að það væri ekki vandaverk að ná samstöðu innan stjórnarflokkanna. Þeir hefðu þegar komið sér saman um niðurstöðuna. Mér skildist þó að það kynni að þurfa að hnika einhverju til í þessum skattlagningaráformum, en það væri auðvitað auðvelt. Heildarútkoman í skattlagningaráformunum væri þegar fengin og samstaðan auðvitað fyrir hendi um hana. Ég hef ákveðnar efasemdir um að trú þingmannsins um eindrægnina í stjórnarliðinu endist lengi. Þessar efasemdir mínar byggi ég auðvitað á ákveðnum forsendum. Mér sýnist nefnilega að í ýmsum efnum skorti á þessa eindrægni. Og eins og við sjálfstæðismenn þekkjum mætavel þá eiga þessar brotalamir í samstarfinu upphaf sitt að rekja ýmist til Alþfl. eða Framsfl. Má ég nefna nokkur dæmi: Framsóknarmenn hafa lýst andstöðu við þá ákvörðun, sem virðist vera samkvæmt fjárlagafrv., að leggja sérstakan skatt á sölu happdrættismiða. Þar átti að ná inn tæpum hálfum milljarði kr. ef ég man rétt. Þetta er þessi svokallaði öryrkja-, íþrótta- og menningarskattur. Um þetta hafa ungir framsóknarmenn ályktað, ef ég man rétt, hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson hefur eitthvað látið hafa eftir sér í viðtölum, og svo náttúrlega hæstv. forsrh. sem hefur sagt að þetta hafi nú bara verið svona bollaleggingar sem engar ákvarðanir hafi í raun og veru verið teknar um. En hæstv. fjmrh. segir að þarna sé náttúrlega ,,allt í gadda slegið`` eins og þeir segja fyrir vestan, auðvitað verði Framsfl. að standa við gefin loforð. Þetta er eitt dæmi. Mig minnir líka endilega, það hefur kannski ekki komið fram í þessum umræðum, að Alþfl. hafi lýst andstöðu sinni við fyrirhugaðar hækkanir á tekjuskatti einstaklinga. Mig minnir að það hafi komið fram í umræðunum um stefnuræðu forsrh. Og heyrði ég ekki rétt hérna áðan að hv. þm. Alexander Stefánsson teldi að ýmsir útgjaldaliðir hefðu gleymst í frv.? Hvað segir hæstv. fjmrh. um það? Nú, það mætti auðvitað taka miklu fleiri dæmi sem ekki kannski snerta beint fjárlagafrv. Mér dettur í hug hvort stjórnarliðar séu allir á einu máli í hvalveiðimálinu svonefnda, hvort tillöguflutningur hv. þm. Árna Gunnarssonar bendi til þess. Framsóknarmenn hafa líka flutt tillögu hér í þinginu um endurskoðun á grundvelli lánskjaravísitölunnar. Ég er að velta því fyrir mér hvort alþýðuflokksmenn séu sammála þeim tillöguflutningi, séu sammála því að með því skuli þessi málaflokkur tekinn úr höndum viðskrh. Alþfl. Og hvað með eindrægnina í utanríkismálum? Er hún algjör? Ekki sýndist mér það nú við að horfa á sjónvarpsfréttir í kvöld eftir ákvörðun hæstv. utanrrh. um hvernig fulltrúar Íslands skyldu greiða atkvæði á þingi Sameinuðu þjóðanna í morgun. Annað dæmi sem snertir utanríkismálin er varaflugvallarmálið svonefnda og hvort blanda eigi mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins þar inn í. Mér heyrist á öllu að þar sé ekki alveg fullkomin eindrægni. En þessi dæmi eru nú bara tekin af handahófi og mætti sjálfsagt tína fleira til. Og þetta er auðvitað smáræði milli vina og verður auðvitað leyst allt saman í einingu andans og bandi friðarins eins og þar stendur.  En það sem skiptir máli að mati hv. þm. Sighvats Björgvinssonar er að stjórnarandstaðan sé sér meðvituð um ábyrgð sína og skyldur. Það reynir á íslenskt þingræði, það reynir á ábyrgð þingmanna, sagði hv. þm., og þá sérstaklega stjórnarandstöðuþingmanna. Það verður ekkert vandaverk að ná samkomulagi við stjórnarflokkana, sagði hann. Við bíðum nú og sjáum hvað setur. En hvað er það sem þingmaðurinn og aðrir stjórnarliðar væntanlega eru að biðja stjórnarandstöðuna að styðja? Það er í fyrsta lagi meiri skattahækkanir en lengi hafa sést tillögur um hér í þinginu. Það er verið að biðja okkur um að styðja hækkun ýmissa óbeinna skatta, svo sem vörugjalds, bensíngjalds og innflutningsgjalds á bíla, hækka almenna eignarskatta, auk þess sem sett yrði sérstakt skattþrep á þá sem eiga eign yfir tilteknu marki. Það er svona nokkurs konar refsiskattur fyrir ráðdeild. Það eru breytingar á tekjusköttum einstaklinga og að því er manni skilst á að taka upp sérstakt þrep á háar tekjur og eyðileggja þar með staðgreiðslukerfið. Við eigum að styðja sérstaka skattlagningu á orkufyrirtæki án þess að hafa hugmynd um hvernig ríkisstjórnin hugsar sér þá skattlagningu, ekkert hefur verið lagt fram í þeim efnum, og svo væntanlega þennan happdrættisskatt. Ég tala nú ekki um ef Framsfl. heltist þar úr lestinni, þá á víst stjórnarandstaðan að koma þar til hjálpar. Það er verið að biðja okkur um að styðja þennan makalausa Atvinnutryggingarsjóð, svipta með því Atvinnuleysistryggingasjóð framlagi sínu í tvö ár, 600 millj. kr., 400 millj. kr. úr ríkissjóði og að heimila svo þessum sjóði og þessari sjóðsstjórn að valsa með allt að 5000 millj. kr. í skuldbreytingum. Þetta erum við beðnir um að styðja. Og hverjir stjórna svo þessum sjóði? Stjórnarandstaðan á auðvitað hvergi þar að koma nærri. Nei, nei. Hún á bara að rétta upp höndina með þessu sulli. Við erum í raun og veru beðnir um að styðja þá efnahagsstefnu sem kemur fram í frv. þar sem unnið er gegn atvinnulífinu í landinu. Hæstv. forseti. Það er til of mikils mælst að biðja um stuðning okkar við þessar fyrirætlanir.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hér hafa orðið í dag um frv. til fjárlaga. Einkum fagna ég því að þeir fjárveitinganefndarmenn, sem hér hafa talað, hafa tekið undir óskir um það að samvinna fjmrn. og fjvn. geti orðið með ákjósanlegum hætti til þess að tryggja framkvæmd á margvíslegum breytingum sem við erum öll sammála um að nauðsynlegar séu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við reynum að þróa vinnubrögð við bæði endanlegan frágang fjárlagafrv. og við eftirlit með framkvæmd þess á nýju ári svo að þingið í heild sinni, og þar með þjóðin, hafi á hverjum tíma betri upplýsingar um gang mála og menn geti tekið sameiginlega á því að knýja fram breytingar sem allir telja nauðsynlegar. Eins og ætíð vill verða í umræðum af þessu tagi hafa komið fram fjölmargar athugasemdir við fjárlagafrv. sem teknar verða til nánari umfjöllunar í fjvn. og við síðari umræðu um frv. Mér finnst ekki ástæða til þess hér og nú að taka þær allar til umfjöllunar þó að ærin ástæða væri til að gera nánari grein fyrir skoðunum ríkisstjórnarinnar og þeim forsendum sem liggja að baki frv. vegna margvíslegra ummæla sem hér hafa fallið í umræðunni. Ég vil þess vegna endurtaka það sem ég sagði í upphafi: Í meðferð málsins hér á Alþingi er það eindreginn vilji minn að góð samvinna geti tekist við fjvn. og við alþingismenn alla um þá skoðun sem nauðsynlegt er að frv. fái og enn fremur um ákvarðanir sem tryggja að við getum á næsta ári haft betra og raunhæfara eftirlit með þróun ríkisfjármálanna frá einum mánuði til annars. Hv. þm. Pálmi Jónsson spurði að því hér fyrr í dag hvenær væri að vænta þess að frv. til lánsfjárlaga yrði lagt fram hér á Alþingi. Ég vænti þess að það geti orðið allra næstu daga, jafnvel á morgun, ef prentun verður lokið í tæka tíð. Hann spurði einnig hver yrðu verðlagsáhrif nýrra tekjuöflunaráforma sem fela í sér breytingu á neyslusköttum. Á þessu stigi er erfitt að svara nákvæmlega þeirri spurningu. Það fer m.a. eftir því hvaða hliðarráðstafanir eru gerðar við þær ákvarðanir. Þó er hægt að segja hér að það geti verið á bilinu 1/2--1 1 / 2 %, eftir því hvaða leiðir eru valdar og hvaða hliðarráðstafanir eru gerðar. Hv. þm. Pálmi Jónsson spurði einnig að því hvað tæki við eftir að verðstöðvunartímabilinu lýkur. Á þessu stigi er erfitt að fullyrða nokkuð um það. Ég held þó að þær tölur um verðlagsþróun, sem hafa verið að birtast að undanförnu og munu birtast næstu daga, muni sýna það að verulegur árangur hefur náðst í að hemja verðbólguna á þessum stutta tíma sem ríkisstjórnin hefur starfað. Og ég hef þá trú að á næstu mánuðum takist að undirbúa bæði gerð kjarasamninga og ákvarðana í efnahagsmálum sem tryggi það að eðlilegt framhald verði af þessari verðstöðvunarstefnu í reynd eftir að febrúarmánuður er liðinn þannig að ekki muni opnast neinar flóðgáttir verðhækkana né aðrar umtalsverðar breytingar verða í efnahagslífinu. Hins vegar veit enginn okkar nú hve djúpur öldudalur samdráttarins kann að verða á næstu mánuðum og það er óhjákvæmilegt að ríkisstjórnin og Alþingi muni taka mið af þeim veruleika þegar hann birtist okkur skýrar, bæði við endanlega afgreiðslu fjárlaganna og eins í upphafi nýs árs. Þannig mun stefnan í efnahags- og atvinnumálum, sem ríkisstjórnin vinnur að, skýrast stig af stigi á næstu mánuðum í samræmi við þá þróun sem verður á þessum vettvangi. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson gerði mjög fróðlegan samanburð á því fjárlagafrv. sem hér er lagt fram og fyrsta fjárlagafrv. sem hæstv. þáv. fjmrh. og síðar forsrh., Gunnar Thoroddsen, lagði fram á fyrsta ári viðreisnarstjórnarinnar. Mér þótti að mörgu leyti vænt um það vegna góðrar samvinnu minnar við Gunnar Thoroddsen á sínum tíma að hans skyldi nú að svo góðu getið af einum virtasta og þingreyndasta þm. Sjálfstfl. Ég vænti þess að ræða hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar feli í sér, eins og oft vill verða þegar tímar líða, að menn fái að njóta sannmælis jafnvel í sínum eigin flokki og tími endurreisnar Gunnars Thoroddsens í Sjálfstfl. sé þar með hafinn. Ég tók a.m.k. eftir því, án þess að ég ætli að gera mikið úr þeim samanburði, að hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson sótti ekki fyrirmyndir um ágæt fjárlagafrv. til þeirra hv. þm. Þorsteins Pálssonar eða Matthíasar Á. Mathiesens, sem báðir hafa á síðari árum gegnt embættum fjármálaráðherra, heldur fór aftur til vetrarins 1959--1960. Nokkrir hv. þm. Sjálfstfl. hafa spurt að því hvort ríkisstjórnin standi öll að baki þeim tekjuöflunaráformum sem tekjuafgangur fjárlagafrv. tekur mið af. Svarið við þeirri spurningu er eindregið já, eins og fram hefur komið í ræðum hv. þm. Alexanders Stefánssonar og Sighvats Björgvinssonar. Hitt er svo einnig rétt, og gildir um þetta fjárlagafrv. og næstu mánuði, eins og nær alltaf hefur gilt þegar tekjuöflunarfrumvörp eru látin fylgja fjárlagagerð, að þau geta tekið ýmsum breytingum í eðlilegri vinnslu innan þingflokkanna og innan þingsins. Margt kemur til álita í þeim efnum. Kjarni málsins er hins vegar sá að ríkisstjórnin hefur sameiginlega einsett sér að afla þeirra tekna sem þarf til að tryggja tekjuafgangsstefnu frumvarpsins. Mér fannst þess vegna í sjálfu sér ekkert tilefni vera til að leggja svona mikið út af orðum hæstv. forsrh. eða nokkurra annarra stjórnarþingmanna, eins og hér var gert, þó að það sé að vissu leyti fróðlegt að heyra það á málflutningi hv. þm. Friðriks Sophussonar að hann virðist telja að núv. hæstv. forsrh. sé einnig leiðtogi stjórnarandstöðunnar og fannst mér þar ómaklega að formanni Sjálfstfl. vegið í þeirri ræðu. Hins vegar er það misskilningur hjá hv. þm. Friðriki Sophussyni, sem var forsenda ærið margra spurninga sem hann bar fram til mín, að ég sæti enn í stjórn Landsvirkjunar og gæti þess vegna svarað hér úr ræðustól hvað sú ágæta stofnun hygðist gera á næstu mánuðum. Ég hef, eins og aðrir ráðherrar, vikið úr þessari stjórn á meðan ég gegni embætti ráðherra. Varamaður minn hefur tekið þar sæti svo að ég hef ekki síðan ég tók sæti í þessari ríkisstjórn og mun ekki á meðan ég sit í henni eiga neina aðild að ákvarðanatöku innan stjórnar Landsvirkjunar þó að ég muni eðlilega reyna að hafa áhrif í þeim efnum eins og öðrum til að tryggja að skynsamleg niðurstaða fáist. Um þau atriði önnur sem hv. þm. spurði um er lítið að segja annað en það að afstaðan sem birtist í fjárlagafrv. er sú stefna sem ákveðin var við gerð fjárlagafrv., en hins vegar er um þessi efni eins og mörg önnur nauðsynlegt að fram fari viðræður bæði á milli þeirra ráðuneyta sem þessi mál heyra undir og eins þingsins alls til þess að tryggja sameiginlega niðurstöðu í þeim, eins og reyndar ætíð gerist þegar þessi atriði eru til umfjöllunar í þinginu. Varðandi ummæli hv. þm. Geirs H. Haarde um hátekjuþrep í tekjuskatti vil ég bara ítreka það sem ég hef sagt áður: Um það hefur engin ákvörðun verið tekin og ástæða þess að það hefur verið nefnt í sambandi við tekjuöflunaráform þessarar ríkisstjórnar er að ærið margir í stuðningsliði stjórnarinnar, bæði innan þings og utan og einnig ýmis samtök í landinu, hafa viljað skoða þessa leið. T.d. hefur einn af stjórnarandstöðuflokkunum lýst yfir stuðningi sínum við þessa leið. Hins vegar hafa margir bent á það að á henni væru ýmsir gallar, eins og hv. þm. Geir H. Haarde gerði hér í sinni ræðu. Ég hef þess vegna talið nauðsynlegt að framkvæma nýja athugun á kostum þeim og göllum sem þessu máli tengjast, til þess að allir þeir sem vilja skoða málin nú fái til þess tækifæri að nýju. Hv. þm. Hrafnkell A. Jónsson vék nokkuð að hugmyndum í efnahagsmálum sem hafa komið frá forustu samtaka launafólks. Ég vil í þessu sambandi vekja sérstaka athygli á því að sú leið, sem þessi ríkisstjórn fór í mörgum höfuðþáttum sinna fyrstu aðgerða varðandi aðgerðir í málefnum útflutningsatvinnuveganna og hvað tekjuöflun snertir í því skyni, er í höfuðatriðum svipuð og þær tillögur sem forseti Alþýðusambands Íslands setti fram í ágúst- og septembermánuði sl., eðlilega að undanskildu því sem hann sagði um launamálin. En þegar það er tekið frá og skoðuð meginleiðin sem farin er til þess að glíma við vanda útflutningsgreinanna af hálfu þessarar ríkisstjórnar, þá er hún í grófum dráttum sú hin sama og forseti Alþýðusambandsins lagði til í ræðu á formannafundi Alþýðusambandsins. Hitt er svo rétt að árétta einnig að úr þeim herbúðum hefur á undanförnum mánuðum komið eindregin andstaða við gengisfellingu. Mér fannst þess vegna fróðlegt að heyra það hér að hv. þm. Hrafnkell A. Jónsson skyldi í reynd vera að tala fyrir gengisfellingu, en ég skildi mál hans á þann veg. Ég er sannfærður um það að gengisfelling væri alls ekki aðgerð í þágu launafólks við þær aðstæður sem nú eru í okkar þjóðfélagi. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að ég hafi þar með svarað flestum þeim beinum spurningum sem til mín var beint í þessari umræðu. Margt hefur gott verið sagt af hálfu allra sem hér hafa talað. Mér fannst sú ræða sem hv. þm. Albert Guðmundsson flutti á margan hátt vera mjög athyglisverð og sönn. Hún endurspeglar einlægan vilja vonandi allra alþingismanna til þess að takast á við þau miklu vandamál sem við er að glíma í okkar þjóðfélagi. Mér fannst ég heyra á hans máli að í hans huga væri djúpur skilningur á því að fólkið í landinu gerði þær kröfur til bæði þings og ríkisstjórnar að allra leiða væri leitað til þess að snúa óheillaþróun undanfarandi ára við. Það finnst mér vera kjarninn í því verkefni sem við okkur blasir. Fjárlagafrv. er bara einn þáttur þess mikla verks. Það er eins og ég sagði í minni framsöguræðu aðeins upphafið á langri ferð. Það sem er eftir er að ganga frá frv. sjálfu í endanlegri gerð og vinna að öðrum aðgerðum í efnahagsmálum sem óhjákvæmilega verður að framkvæma á næstu mánuðum. Mér finnst andinn í þeirri umræðu sem hér hefur verið í dag sýna það að fulltrúar allra flokka eru reiðubúnir til að taka þátt í þeirri vinnu með opnum huga og ég fagna því. Það finnst mér vera jákvæð viðbrögð við þeim hugleiðingum sem ég setti fram í minni framsöguræðu og sýna það að allir flokkar og allir þingmenn bera á vissan hátt ábyrgð á þeirri þróun sem orðið hefur í okkar þjóðfélagi og ber þannig skylda til að takast á við það verkefni að reyna að greiða úr þessum vandamálum.