Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Hér er til umr. frv. til l. um breyt. um lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Þetta frv. var afgreitt héðan frá þessari hv. deild fyrr á þingtímanum, en við 2. umr. í Nd. hefur verið gerð till. um breytingu við það. Bætt verði við nýrri l. gr., þ. e. aftan við 4. málsgr. 23. gr. laganna frá 1980, með svofelldum texta: „Hafi eftirlaun eða launatekjur skert tekjutryggingu almannatrygginga hjá elli- eða örorkulífeyrisþega skal enn fremur draga frá útsvarsskyldum tekjum viðbótarfjárhæð sem svarar til þeirrar skerðingar.“ Félmn. Ed. hefur fjallað um þetta mál aftur og er sammála og mælir með breytingunni sem þarna er lögð til. Um er að ræða að verið hafa nokkur brögð að því og valdið nokkurri óánægju og oft misskilningi hjá aðilum að hafi menn haft einhvern lífeyri annan en sín ellilaun og tekjutryggingu hefur hann verið dreginn frá tekjutryggingarupphæðinni þegar til útsvarsálagningar kemur. Það sem felst í þessari breytingu er að ávallt fái ellilífeyrisþegar ellilaunin sín og tekjutrygginguna frádregin áður en til útsvarsálagningar kemur. Á sama hátt er gert ráð fyrir því hjá örorkulífeyrisþegum og er þar átt við þá örorkulífeyrisþega sem njóta fullra bóta eða 75%. Þetta er gert til áréttingar og framkvæmdavaldinu til auðveldunar þegar til framkvæmda kemur. Það er skoðun félmn. að svona verði að þessu staðið. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð hér um, en n. leggur til að þetta verði samþykkt.



Virðulegi forseti. Með frv. þessu er fyrirhugað að afla ríkisstj. lagaheimildar til að gera þær ráðstafanir til endurskipulagningar á fjárhag Íslenska járnblendifélagsins hf. að Grundartanga sem nauðsynlegar eru til að unnt verði að ganga frá samningum við Elkem a/s í Noregi og Sumitomo Corporation í Japan um þátttöku hins síðarnefnda sem samstarfsaðila ríkisins í félaginu við hlið Elkem, skv. 2. gr. laga þar um nr. 18/1977. Er það meginatriðið með samstarfsaðild Sumitomo og þeim ráðstöfunum sem henni eru tengdar að styrkja markaðs- og fjárhagsstöðu Járnblendifélagsins til varanlegrar frambúðar. Nánar tiltekið verður hin fyrirhugaða samvinna við Sumitomo á því byggð að komið verði á samskiptum til langs tíma um sölu til Sumitomo og viðskiptavina þess í Japan á kísiljárni frá Grundartanga í verulegu magni. Jafnframt gerist Sumitomo minnihlutahluthafi í Járnblendifélaginu ásamt Elkem og eignist þar 15% heildarhlutafjár, en hlutafjáreign Elkem lækki úr 45% í 30%. Staða ríkisins og hlutafjáreign (55%) í Járnblendifélaginu breytist ekki við tilkomu Sumitomo sem hluthafa. Staða Elkem verður og óbreytt að öðru leyti en því, að hlutfjáreign þess minnkar skv. framansögðu og það verður ekki söluaðili að kísiljárni því sem Sumitomo tekur við á hverjum tíma. Elkem mun áfram sjá um sölu á öðru kísiljárni frá Grundartanga, á öðrum mörkuðum en hinum japanska, og bera ábyrgð á heildarskipulagningu sölunnar á þeim grundvelli sem um var samið í sölusamningi Elkem og Járnblendifélagsins frá 1977. Jafnframt mun Elkem áfram veita Járnblendifélaginu tækniaðstoð á grundvelli tæknisamnings frá 1976. Rétt er að leggja áherslu á að fjárhagsaðgerðir þær sem leitað er heimildar fyrir með frv. þessu eru ekki sambærilegar við þær ráðstafanir í þágu Járnblendifélagsins sem heimilaðar voru fyrir tveimur árum með lögum nr. 45/1982. Að því sinni var ráðgert að tryggja greiðsluafkomu félagsins næstu árin með: a. Beinni hlutafjáraukningu (allt að 5.8 millj. Bandaríkjadala). b. Víkjandi láni með sjálfskuldarábyrgð hluthafa (um 6 millj. Bandaríkjadala). c. Eigin lánum félagsins án beinnar ábyrgðar hluthafa (um 10 millj. Bandaríkjadala), en hluti hinna síðastnefndu (6 millj. Bandaríkjadala) komi í stað rekstrarláns sem félaginu var tryggt við stofnun. Félagið starfar enn innan þess ramma sem þarna var settur, þannig að framlög til þess hafa ekki orðið meiri en þá var ákveðið (þ. e. 5.8 millj. Bandaríkjadala). Hins vegar hefur félaginu ekki tekist að nýta þennan ramma til fullnustu vegna hinnar veiku eiginfjárstöðu sinnar. Hefur hún komið í veg fyrir að félagið geti framkvæmt þær eigin lántökur sem til var ætlast (c). Gerðist þetta þegar fyrir árslok 1982, vegna hinnar miklu hækkunar á gengi Bandaríkjadollars gagnvart norskri og íslenskri krónu, sem varð á því ári. Má vísa um það til ársskýrslu félagsins frá í maí 1983. Hið nýja hlutafé skv. frv. þessu kemur þannig að sínu leyti í stað lánanna sem hætta þurfti við að taka 1982, auk þess sem það leiðir til þess að lánið, sem þá var tekið með hluthafaábyrgð (6 millj. dalir) og jafngildir í rauninni hluthafalánum, verður nú úr sögunni, sbr. 2. gr. frv. sem ég mæli nú fyrir. Upphaf viðræðna við Sumitomo Corporation má rekja til haustsins 1982, en þá áttu fulltrúar Elkem í stjórn íslenska járnblendifélagsins hf. fund í Reykjavík með þáv. iðnrh., Hjörleifi Guttormssyni, um vandamál félagsins sem snertu hluthafa mjög um þær mundir vegna áðurnefndrar gengisþróunar. Vörpuðu þeir þar fram hugmyndum um samvinnu við japanskan aðila til að breikka starfsgrundvöll félagsins og töldu ákjósanlegast að líta til Sumitomo í því sambandi. Iðnrh. þáv. svaraði málaleitan þeirri með bréfi í nóvember 1982 þar sem fallist var á að taka upp viðræður við japanskan aðila um sölusamning til langs tíma og einnig um eignaraðild að Járnblendifélaginu, að því tilskildu að íslenska ríkið héldi þar meirihlutaaðstöðu. Var skipaður starfshópur til að undirbúa viðræður þessar og koma þeim af stað. Áttu þar sæti m. a. þeir Páll Flygenring ráðuneytisstjóri, Ragnar Árnason lektor, Hjörtur Torfason hrl., stjórnarformaður félagsins, auk þess sem Jón Sigurðsson, framkvæmdastjóri félagsins, starfaði með hópnum. Nokkrir fleiri fulltrúar á vegum iðnrn. tóku þátt í þessu starfi og hjá Elkem var sérstökum starfshópi falið verkefnið. Fyrsti viðræðufundur með fulltrúum Sumitomo var haldinn í Reykjavík í janúar 1983 og síðan fylgdu fundir í Osló og Tokyo í kjölfarið. Sumarið 1983 varð nokkurt hlé á viðræðum vegna athugunar á fram komnum sjónarmiðum og frestunar á fyrirhugaðri heimsókn Japana til Íslands, jafnframt því sem stjórnarskipti höfðu átt sér stað. Ákvað núv. iðnrh. hinn 5. júlí 1983 að fela nýskipaðri Samninganefnd um stóriðju, þeim dr. Jóhannesi Nordal, dr. Gunnari G. Schram hv. þm. og Guðmundi G. Þórarinssyni verkfræðingi, að annast frekari viðræður um málið og hefur hún gert það síðan ásamt ritara sínum Garðari Ingvarssyni. Þeir Páll Flygenring, Hjörtur Torfason og Jón Sigurðsson hafa starfað með nefndinni auk þess sem fulltrúar Járnblendifélagsins og Landsvirkjunar hafa komið þar við sögu. Þessar viðræður Samninganefndar um stóriðju hafa farið fram á fundum hér heima og erlendis síðan í septembermánuði 1983. Hafa þær nú náð því marki, á fundi nefndarinnar með fulltrúum Elkem og Sumitomo dagana 5.–6. apríl 1984, að samkomulag hefur náðst um að stefna að endanlegum samningum milli aðila á tilteknum grundvelli. Var þetta staðfest með undirritun samkomulagsyfirlýsingar hinn 6. apríl s. l. Samkomulagið var undirritað með fyrirvara um samþykki stjórnar Elkem, Sumitomo, Járnblendifélagsins og Landsvirkjunar og íslenskra stjórnvalda, auk þess sem málið verður borið undir lánveitendur Járnblendifélagsins. Var ákveðið að stefna að því að leiða alla samningsgerð og heimildaöflun til lykta fyrir 1. júní 1984. Er frumskilyrði í því sambandi að Alþingi fallist á að veita þá lagaheimild sem hér er leitað eftir. Grundvelli samkomulagsins hefur þegar verið lýst að nokkru, en hann er í stuttu máli sem hér segir: 1. Núverandi hluthafalánum verði breytt í hlutafé, sbr. aths. um l. gr. frv. 2. Núverandi hluthafar leggi til nýtt hlutafé, sem nemur jafnvirði 120 millj. norskra króna, m. a. með yfirtöku skulda sem nú eru með ábyrgð hluthafanna. 3. Sumitomo kaupi 15% hlutabréfa í fyrirtækinu af Elkem, eftir að endurskipulagning eiginfjárstöðu Járnblendifétagsins hefur farið fram. 4. Sumitomo verði skipaður einkaumboðsmaður á Japansmarkaði fyrir kísiljárn frá Járnblendiverksmiðjunni og taki að sér sölu og ábyrgist á tilteknu árlegu magni á þeim markaði (20 þús. tonnum). Að öðru leyti verður sölustarfsemi áfram í höndum Elkem á grundvelli gildandi sölusamnings, og er gert ráð fyrir að unnt verði að tryggja fulla sölu á framleiðslu verksmiðjunnar miðað við venjuleg afköst. 5. Kísiljárn til Sumitomo verður afhent með sömu kjörum og gilda skv. sölusamningi við Elkem, þ. e. eftir markaðsverði. 6. Gert er ráð fyrir sérstökum samningi við Landsvirkjun um viðbótargreiðslur ofan á gildandi orkuverð þegar tiltekinni arð- og eiginfjárstöðu járnblendiverksmiðjunnar er náð. 7. Jafnframt ofangreindu hefur einnig tekist samkomulag um aukna þátttöku Elkem í kostnaði við sérstök tækniþróunar- og rannsóknarverkefni hjá Íslenska járnblendifélaginu. Einnig er gert ráð fyrir virkari þátttöku íslenska járnblendifélagsins í markaðsmálum. Lagafrv. sjálft snertir einungis fjármögnunarþátt samninganna, þar sem aðrir þættir þeirra kalla ekki á lagabreytingar. Aðild Sumitomo að Járnblendifélaginu fellur að öðru leyti inn í ákvæði laga nr. 18/1977 um járnblendiverksmiðjuna með eðlilegum hætti, þ. á m. ákvæði 2. gr. um þátttöku, 4. gr. um hluthafa, 6. gr. um samstarfssamninga og 8. gr. um skattamál. Hin fjárhagslega endurskipulagning á Íslenska járnblendifélaginu hf., sem tengd er aðild Sumitomo Corporation, verður fólgin í því í fyrsta lagi að núverandi hluthafar félagsins, ríkisstj. og Elkem, munu breyta í hlutafé hinum víkjandi hluthafalánum sem þeir hafa veitt félaginu á árunum 1981–1983 vegna tapreksturs fram til þessa. Nema lánin alls sem næst 140 millj. norskra króna eða 18.6 millj. Bandaríkjadollara. Frá sjónarmiði hluthafanna er aðallega um formbreytingu að ræða, þar sem ekki var gert ráð fyrir endurgreiðslu þessara lána fyrr en félagið væri farið að skila arði umfram greiðslur af öðrum stofnlánum, og eru því kölluð víkjandi hluthafalán. Að því er ríkið snertir er þess einnig að gæta, að umrædd lán eru byggð á þegar fengnum heimildum í lögum nr. 18/1977 til hluthafaráðstafana (3. málsgr. 6. gr.) og hækkunar hlutafjár (1. tölul. 3. gr., þar sem framlagsheimild var hækkuð með lögum nr. 45/1982 úr jafnvirði 13.2 millj. Bandaríkjadala í jafnvirði 19 millj. Bandaríkjadala). Í öðru lagi og aðallega munu núverandi hluthafar leggja fram nýtt hlutafé til Járnblendifélagsins skv. samkomulagi við Sumitomo, sem alls nemur jafnvirði 120 millj. norskra króna eða sem næst 15.9 millj. Bandaríkjadala. Yrði þetta gert eftir núverandi eignarhlutföllum, þannig að ríkið leggi til 55% eða 66 millj. norskra króna og Elkem 45% eða 54 millj. norskra króna. Er fyrirhugað að fé þetta verði notað að mestu eða öllu leyti til að greiða niður núverandi skuldir Járnblendifélagsins vegna lána til verksmiðjunnar. Munu hluthafarnir því ekki þurfa að afla nýs fjár vegna hlutafjáraukningarinnar, nema þeim þyki það betur henta, heldur geta þeir framkvæmt hana með yfirtöku á hluta þessara lána. Það er fyrst og fremst vegna þessarar ráðstöfunar sem lagaheimild þarf og málið er lagt fyrir Alþingi í formi þessa frv. Ráðagerðir aðila um þessa nýju hlutafjáraukningu eru til komnar vegna þess efnahagsvanda sem við hefur verið að glíma í járnblendiiðnaði á undanförnum árum. Á járnblendiverksmiðjunni að Grundartanga hefur hann bitnað með þeim hætti, sem kunnugt er, að ekki hefur verið unnt að selja allt það kísiljárn sem verksmiðjan gæti framleitt með venjulegum afköstum og söluverð á heimsmarkaði hefur verið til muna of lágt miðað við þarfir nýrrar verksmiðju með þunga byrði stofnkostnaðar. Vegna þessa hefur Járnblendifélagið safnað mjög verulegu tapi frá því er rekstur hófst vorið 1979, þrátt fyrir þá staðreynd að starfsræksla verksmiðjunnar hefur gengið eins og best verður á kosið í tæknilegum efnum og í rauninni nær algjörlega hnökralaust, þegar frá er talinn orkuskortur veturinn fyrir gangsetningu Hrauneyjafossvirkjunar. Mjög hefur dregið úr þrengingum verksmiðjunnar á síðustu mánuðum, þar sem jafnvægi hefur ríkt milli framboðs og eftirspurnar frá því síðla vors 1983 og verksmiðjan því starfað með fullum afköstum, auk þess sem markaðsverð hefur hækkað verulega. Tap Járnblendifélagsins varð því miklu minna 1983 en 1982 og útlit er fyrir að það nái hallalausum rekstri á yfirstandandi ári. Vandinn er þó ekki úr sögunni, þar sem enn ríkir lægð í stáliðnaði víðast hvar í heiminum og afturkippur gæti komið í þann bata sem orðið hefur á járnblendisviðinu. Ástæða er því til að ætla að núverandi hluthafar, annar eða báðir, gætu enn þurft að bregðast við vanda félagsins á einhvern hátt, hvort sem þriðji hluthafinn kæmi til skjalanna eða ekki, með auknum framlögum eða ábyrgðum. Hin nýja hlutafjáraukning gengur þó mun lengra en sú aðstoð sem hluthafarnir mundu þannig ráðgera ef þeir stæðu einir að málinu, a. m. k. fyrsta kastið. Þetta stafar af því, að hlutafjáraukningin er ekki aðeins hugsuð sem skammtímaráðstöfun til lausnar á aðsteðjandi vanda, heldur er henni einnig ætlað að koma fjárhag félagsins í það horf að það geti staðið af sér samkeppni á heimsmarkaðnum og haldi velli til frambúðar, jafnvel þótt enn kæmi þar til alvarlegs samdráttar. Um leið má vænta þess, að félagið fari þá tiltölulega fljótt að skila arði ef vel árar fyrir starfsemina. Umrædda ráðstöfun telja hluthafarnir rétt að gera með tilliti til þess, að þátttaka þriðja hluthafans stuðlar mjög að því að leysa til frambúðar úr öðrum meginvanda járnblendiverksmiðjunnar, nefnilega því að tryggja möguleika á að reka verksmiðjuna með fullum afköstum á hverjum tíma. Væntir Sumitomo þess að geta haldið uppi stöðugri sölu á Japansmarkaði á verulegum hluta af framleiðslu verksmiðjunnar og eru þá allar líkur til að takast megi að selja afganginn af því sem verksmiðjan getur annað við venjulegar aðstæður. Í kjölfar ofangreindrar hlutafjáraukningar er svo ráðgert að lækka nafnverð heildarhlutafjárins sem svarar uppsöfnuðu tapi félagsins, þannig að bókfært tap í íslenskum krónum við lok endurskipulagningarinnar sé að fullu jafnað. Þetta bókfærða tap nemur samanlagt sem næst 390 millj. íslenskra króna eða um 100 millj. norskra króna. Hefur félagið þá uppfyllt skilyrði hlutafélagalaga til að geta greitt arð til hluthafa miðað við lækkað hlutafjárnafnverð þegar starfsemin fer að skila ágóða eftir endurskipulagninguna eins og vonir standa til. Þegar núverandi hluthafar hafa þannig framkvæmt hina ráðgerðu endurskipulagningu á fjárhag Járnblendifélagsins verður gengið frá aðild hins nýja hluthafa að félaginu með því að Sumitomo kaupi 15% heildarhlutafjárins af hluta Elkem, eins og fyrr segir. Fær Sumitomo hlutabréf sem því svarar, en Elkem mun fyrir sitt leyti nota andvirði hlutabréfanna til að vega á móti þeim framlögum og skuldbindingum sem það hefur á sig tekið við endurskipulagninguna. Þeir endar ná þó ekki alveg saman, þannig að Elkem þarf að taka á sig nokkrar skuldbindingar án þess að hlutafjárandvirði komi á móti. Gagnvart ríkissjóði verða áhrifin af endurskipulagningunni þannig í stuttu máli, að ríkið breytir núverandi lánum sínum og ábyrgðarskuldbindingum vegna Járnblendifélagsins í beint hlutafé í félaginu og eykur jafnframt hlutafé sitt til nokkurrar viðbótar með niðurgreiðslu eða yfirtöku frekari skulda félagsins. Með þessu heldur ríkið á hinn bóginn óskertri hlutfallslegri eignarhlutdeild í félaginu og þar með fullri hlutdeild í þeim arðsvonum og öðrum hagsmunum sem tengdir eru áframhaldandi rekstri félagsins. Við þetta bætast svo hinir ýmsu möguleikar sem tengdir eru samskiptunum við Sumitomo beint og óbeint. Fyrir Elkem verða áhrifin þau, að fyrirtækið breytir lánum og skuldbindingum í hlutafé á sama hátt og ríkið, en fær fjármögnun á þeirri ráðstöfun að verulegum hluta með því að minnka eignarhlutdeild sína í félaginu um þriðjung. Af því leiðir að fyrirtækið á minni arðsvon en áður af áframhaldandi starfsemi járnblendiverksmiðjunnar, auk þess sem það gefur eftir rétt sinn til að selja það kísiljárn sem Sumitomo tekur við. Á móti hinum neikvæðu áhrifum kemur hitt, að með þessum ráðstöfunum hefur Elkem tryggt sér eins og unnt er að þurfa ekki framar að inna af hendi fjárframlög til að standa undir óbreyttum rekstri verksmiðjunnar. Auk þess nýtur fyrirtækið hinna ýmsu möguleika af samstarfi við Sumitomo. Frá sjónarmiði Íslendinga er endurskipulagningin mjög jákvæð að því leyti, að hún hefur í för með sér umtalsverða lækkun á heildarskuldum þjóðarbúsins, eða sem svarar jafnvirði nær 16 milljóna Bandaríkjadollara. Þetta stafar af því, að hið nýja fjármagn til Járnblendifélagsins verður notað til að greiða niður erlendar skuldir fétagsins og hinir erlendu hluthafar taka fullan þátt í þeirri fjármögnun að sínum hluta. Í þessu sambandi er rétt að minna á að Elkem hefur frá upphafi tekið fullan þátt á móti ríkissjóði í þeirri fjárhagsaðstoð sem Járnblendifélaginu hefur verið veitt á undanförnum árum. Hefur félagið þannig gert stórum betur en að standa við skuldbindingar sínar gagnvart Íslendingum um framlög til verksmiðjunnar, þar sem bein loforð þess náðu ekki nema til hins upphaflega hlutafjár, sem var 10.2 millj. Bandaríkjadala, og 19.8 millj. norskra króna í hluthafalánum skv. 3. málsgr. 6. gr. laga um járnblendiverksmiðjuna nr. 18/1977. Enda þótt fyrirtækið hafi nú kosið að verjast frekari áhættu í þessu efni með því að minnka hlut sinn í Járnblendifélaginu er ekki ástæða til að túlka það sem neina uppgjöf gagnvart verksmiðjunni, heldur má nú ætla þvert á móti að rekstrargrundvöllur hennar verði traustari en nokkru sinni fyrr. Af hálfu Íslendinga hefur frá upphafi verið lögð stund á að athuga í viðræðum um málið, bæði við Elkem og Sumitomo, hvort efni væru til að breyta formerkjum hinna gildandi samninga um járnblendiverksmiðjuna í tilefni af þátttöku Sumitomo og tengdum aðgerðum. Um sölusamninginn við Elkem er það að segja, að skilmálar hans eru hagstæðir Grundartangaverksmiðjunni, og ekki er getuleysi Elkem um að kenna, nema síður væri, þótt treglega hafi gengið að selja framleiðsluna þar til nú á liðnu ári. Er því ástæða til að fagna því, að unnt verður að byggja einnig á þessum samningi í viðskiptunum við Sumitomo. Hins vegar er nú um það rætt, að fulltrúar Járnblendifélagsins taki virkari þátt í framkvæmd markaðsmála en verið hefur og skiptir það mestu í þessu sambandi. Samkvæmt tæknisamningum við Elkem greiðir Járnblendifélagið þangað árlegt gjald fyrir tækniaðstoð sem er verksmiðjunni mjög mikilvægt. Rætt hefur verið um þetta gjald og niðurstaðan orðið að halda því óbreyttu, m. a. vegna þess að Sumitomo telur enga ástæðu til að lækka það. Í þess stað er gert ráð fyrir að Elkem auki þátttöku í kostnaði við tækniþróunar- og rannsóknarverkefni sem unnin verði hér heima. Viðræðurnar hafa því einkum snúist um það hvort tök séu á að breyta rafmagnsverði Landsvirkjunar til Járnblendifélagsins. Ljóst er að félagið hefur ekki bolmagn til að greiða hærra rafmagnsverð en um hefur verið samið, eins og sakir standa nú. Er því gert ráð fyrir að gildandi rafmagnssamningur haldist óbreyttur, en í honum eru m. a. sjálfstæð ákvæði um endurskoðun vegna breyttra forsendna. Hins vegar verði gerður viðbótarsamningur við hann um sérstakar greiðslur ofan á gildandi orkuverð, þegar tiltekinni arðsemis- og eiginfjárstöðu er náð hjá félaginu, í formi skiptingar til þess og Landsvirkjunar á umframágóða verksmiðjunnar. Hér er um mikilvægt samningsatriði að ræða sem tryggir hagsmuni Íslendinga eins og best verður á kosið um sinn. Með ofangreindum samningum um málefni Íslenska járnblendifélagsins hf. verður brotið blað í sögu félagsins og íslenskra atvinnumála. Er ástæða til að vona að þeir muni marka drjúg og gæfurík spor í þróun fyrirtækisins og orkufreks iðnaðar hér á landi. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og iðnn.



Virðulegi forseti. Ég vil við þessa umr. þakka hæstv. iðnrh. fyrir vasklega framgöngu í þessu máli, að koma málum járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga í þann farveg að við getum vænt þess að þar verði um bjartari framtíð að ræða en verið hefur. Einnig vil ég þakka sérstaklega stóriðjunefnd sem að þessum málum hefur unnið undir stjórn hæstv. iðnrh. Að mínu mati hefur tekist vel til með þessar ráðstafanir. Það má auðvitað alltaf deila um einstakar gerðir í hverjum samningum en heildarramminn, sem blasir við mér, er góður. Ég vil sérstaklega færa þakkir vegna þess að í þessari verksmiðju okkar var orðin ríkjandi mikil svartsýni s. l. sumar og lá við að haft væri í hótunum um það að þessari verksmiðju yrði lokað og öllu starfsfólki sagt upp. Það er mjög viðkvæmt mál við slíkt stórfyrirtæki og atvinnusvæði sem þarna er. Þess vegna vil ég aðeins ítreka þakkir mínar til iðnrh. fyrir það hvað hann hefur tekið vasklega á þessu máli og vonast til þess að þarna verði um gæfuríkt spor að ræða fyrir íslenskt atvinnulíf.



Virðulegi forseti. Ég á sæti í þeirri nefnd sem um þetta mál mun fjalla og sé því ekki ástæðu til að fjölyrða um það á þessu stigi. Þó þótti mér ástæða til að koma hingað upp og láta þá von í ljós að þetta mundi verða í síðasta skipti sem það yrði hlutskipti iðnrh. að koma í ræðustól á Alþingi með gögn og tillögur í höndum um að leysa fjárhagsvanda járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Ég vona að með þeim aðgerðum, sem hér er verið að leggja til, og með þeim er verið að rétta hag þessa fyrirtækis, en létta fjárhagsbyrðum af almenningi, sé þessari göngu nú lokið og rekstur fyrirtækisins á næstu árum og áratugum verði ekki með því lagi sem verið hefur hingað til. Hæstv. iðnrh. lýsti í ræðu sinni áðan að á fyrirtækinu hefði verið taprekstur allan tímann, en að öðru leyti hefði rekstur þess gengið að óskum. Það er að mínu viti ekki góð lýsing á rekstri fyrirtækis. Ég vil benda á það líka að hér er verið að leggja til að samið sé við japanskt fyrirtæki um eignarhlut og þátttöku í rekstri járnblendiverksmiðjunnar. Það minnir okkur á að Japanir, þessi mikla iðnaðarþjóð, eru á þeirri leið núna að losa sig við stórverksmiðjurekstur. Japanir eru að koma því á aðra aðila að annast framleiðslu á járnblendi, jafnvel stáli og öðrum slíkum þungavarningi. Í staðinn fyrir það koma þeir sér nú í auknum mæli upp léttiðnaði. Stefna þeirra viðskiptaaðila sem við Íslendingar erum nú að tengjast í sambandi við stóriðjurekstur er á þann veg að þeir eru að losa sig við slíkan rekstur og koma honum yfir á aðra, en sjálfir byggja þeir upp léttan iðnað. Ætti það e. t. v. að vera hlutskipti okkar að snúa á þann veg líka? Í öðru lagi kemur fram í þessu frv. að hlutur Elkem minnki í sama hlutfalli og þátttaka Sumitomo verður í fyrirtækinu, en samningur við Elkem í sambandi við kostnað af tækniþjónustu skal óbreyttur standa. Okkur sem höfum fylgst með gangi verksmiðjunnar á Grundartanga hefur fundist sárt að vita til þess að erlent fyrirtæki tæki allt of mikið fyrir slíka þjónustu. Það er almennt viðurkennt að íslenskir verkamenn og íslenskir tæknimenn séu í engu eftirbátar Norðmanna í sambandi við rekstur fyrirtækis eins og verksmiðjunnar á Grundartanga. Það er að mínu mati, og ég veit að það er að mati starfsmanna verksmiðjunnar, alrangt að Elkem séu borgaðar stórar fjárhæðir vegna slíkrar þjónustu. Ég gagnrýni að enn skuli sá hlutur standa óbreyttur að Elkem njóti ákveðinnar greiðslu fyrir tækniþjónustu við verksmiðjuna þrátt fyrir að Elkem hafi minnkað sinn hlut í rekstrinum. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, að ég vænti þess að það sem hér er verið að leggja til að gert verði verði til þess að taprekstur á þessu fyrirtæki sé úr sögunni og, eins og hæstv. iðnrh. sagði í ræðu sinni, að þátttaka þriðja aðilans í rekstri og eignaraðild að þessu fyrirtæki leysi aðalvandamál þess til framtíðar. Að öðru leyti áskil ég mér vitaskuld allan rétt til að leita frekari upplýsinga um þetta mál við vinnu í nefndinni. Ég veit að hv. 4. þm. Vestf., formaður iðnn., mun leggja sig fram um að veita okkur upplýsingar og leita að upplýsingum í sambandi við þetta mál þegar málið verður til umr. í iðnn.



Virðulegi forseti. Ég lýsi stuðningi við þetta frv. Ég held að þær aðgerðir sem í því felast séu skynsamlegar og raunhæfar í þeirri stöðu sem þetta fyrirtæki er í núna og í ljósi sögu þess og er þeirrar skoðunar að þetta renni styrkari stoðum undir rekstur þessa mikilvæga fyrirtækis. Þess vegna mun ég greiða frv. atkv. þegar þar að kemur í þessari hv. þd. Það er vissulega rétt að gengið hefur á ýmsu um rekstur þessa fyrirtækis fram til þessa, en vonandi breytist það nú til betri vegar. Hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði í sinni ræðu að þegar þetta mál var á byrjunarstigi hefðu legið fyrir viðamikil gögn sérfræðinga margra greina um hversu bjarta og blómlega framtíð þetta fyrirtæki ætti í vændum og þessi gögn og þessar spár hefðu reynst fleipur eitt. Rétt er það að spár hafa ekki ræst á þann veg sem menn vonuðu þegar þetta fyrirtæki var stofnað, það er alveg rétt, en þegar menn gera sér hugmyndir um hvernig slíkum fyrirtækjum muni vegna áður en þau eru sett á stofn er það auðvitað mörgum óvissuþáttum háð. Hér reyndust óvissuþættirnir vissulega fleiri en menn höfðu átt von á og þróun okkur miður hagkvæm í þessum efnum kom á daginn. En að kalla stofnun þessa fyrirtækis mestu fjárfestingarmistök sem Íslendingar hafi gert, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði, er auðvitað gersamlega út í hött og úr lausu lofti gripið. Mér þætti fróðlegt að vita hvort hv. 4. þm. Vesturl. tekur undir þau ummæli flokksbróður síns og vill endurtaka þau fyrir sínum kjósendum á Akranesi. Ég trúi ekki að hann taki undir þau og veit raunar að hann gerir það ekki. Ef meta á hver eru mestu fjárfestingarmistök seinni ára og hver fjárfestingarmistök stjórnvalda hafi orðið íslenskum skattborgurum dýrust hygg ég að þar sé ofarlega á blaði fyrirtæki sem hv. 3. þm. Norðurl. v. þekkir næsta vel og ber nokkra ábyrgð á, þar sem er Kröfluvirkjun í Mývatnssveit. Ég held að það liggi langtum nær að kalla það ólukkufyrirtæki, sem því miður hefur verið, mestu fjárfestingarmistök seinni ára, að ekki sé sterkar að orði kveðið. Þar var það nefnilega ekki svo að það lægju fyrir ítarlegar greinargerðir hinna færustu sérfræðinga, sem sjálfsagt hefðu getað reynst mistraustar, heldur var þar látið vaða á súðum án tillits til varnaðarorða ýmissa sérfræðinga. Í þessu felst auðvitað reginmunur. Það er svo aftur saga sem ekki er ástæða til að rifja upp í löngu máli hver afskipti flokkur þeirra tveggja hv. þm. sem töluðu síðast hafði af upphafi þessa máls, þegar stofnað var til samninga og samskipta við bandaríska auðhringinn Union Carbide, sem síðan dró sig út úr málinu, og allt það frumkvæði sem Alþb. á sínum tíma hafði um upphaf þessa máls, þó að þar væru raunar skiptar skoðanir innan dyra og ýmislegt gerðist síðar þegar Alþb. hvarf úr ríkisstj. Þá breyttist skoðun þess skyndilega og undrafljótt á þessu máli. Þá fór hv. þm. flokksins og reisti níðstöng þar sem verksmiðja þessi nú er risin. Allt var þetta með miklum endemum. Svo gerist það aftur síðar, þegar Alþb. er aftur komið í ríkisstjórn og hefur þar forræði iðnaðarmála, að þá leggur sá flokkur til, þrátt fyrir erfiðleika Grundartangaverksmiðjunnar sem öllum voru ljósir og blöstu við, að nær sams konar, allavega mjög skyld og lík, verksmiðja verði reist á fjörðum austur, og má þó segja að ekki hafi horfurnar þar verið miklu byrlegri í rauninni um reksturinn og kannske nákvæmlega jafnmikið að marka spár og tillögur sérfræðinga um framtíð þeirrar verksmiðju. En þá horfðu hlutirnir öðruvísi við. Þetta er satt best að segja undarleg og merkileg tvöfeldni. Við höfum öðlast nokkra reynslu að því er varðar rekstur stóriðjufyrirtækja af þessu tagi. Hún hefur vissulega verið dýrkeypt að ýmsu leyti. Við erum reynslunni ríkari. Það má auðvitað endalaust um það deila hvort sú reynsla hafi verið þess verðs virði sem hún var keypt. Hún var keypt dýru verði, það skal ég játa. En ég hygg þó að þær framkvæmdir sem við höfum ráðist í á þessu sviði hafi verið óhjákvæmilegar og við eigum ekki að láta staðar numið þar. Við eigum að nýta okkar orku í þessum efnum, en við eigum ekki að einblína á stóriðju. Það er auðvitað hárrétt, sem hv. síðasti ræðumaður Skúli Alexandersson sagði, að við eigum líka að horfa á annan iðnað - þann iðnað sem einkum og sér í lagi krefst þeirra hráefna sem eru menntun, tækniþekking og kunnátta. Kannske skortir okkur mest á í þeim efnum reynslu og kunnáttu til að selja framleiðsluvörur okkar, til að selja tækniþekkingu, til að selja ýmiss konar hugvit. Og hver er skýringin á því? Ég held að skýringin á því sé sumpart sú, að meðan innflutningur hér á landi hefur verið gefinn frjáls er útflutningur enn í viðjum einokunar og leyfakerfis. Þeir einstaklingar sem hafa viljað starfa á þessum vettvangi, sem hafa viljað starfa að kaupsýslu, sölumennsku og ýmiss konar framkvæmdum á þessu sviði, hafa allir snúið sér að innflutningi og að selja innflutningsvörur. Ég held að það hefði verið nokkuð hagkvæmara í þeirri þróun sem orðið hefur ef fleiri einstaklingar hefðu fengið að spreyta sig á útflutningi og þeirri sölumennsku sem þar fylgir. Staðreyndin er sú að allur útflutningur héðan hefur verið og er í höndum örfárra manna, í höndum örfárra fyrirtækja sem sum hver eru hrein einokunarfyrirtæki. Ég held að þarna sé ein af meginmeinsemdum okkar atvinnulífs. Okkur hefur ekki lærst og við kunnum ekki að koma okkar nýjungum, okkar framleiðslu nægilega vel á framfæri, að markaðssetja eins og það hefur verið kallað á vondu máli. Ég held að þarna sé veikur hlekkur í okkar kerfi. Það mætti svo sem sitt af hverju fleira segja um þetta mál. En að lokum, virðulegi forseti, vil ég ítreka stuðning við þetta mál og leggja ríka áherslu á að utanaðkomandi aðstæður hafá valdið erfiðleikum í þessari grein - aðstæður sem við höfum átt ómögulegt með að sjá við eða bregðast við, sem við höfum ekki með neinu móti fengið við ráðið. En rekstur þessa fyrirtækis, reksturinn sjálfur, hefur gengið vei. Þarna eru hæfir starfsmenn og þetta fyrirtæki er vel rekið, þar er vel unnið og því er vel stjórnað. Ég hygg að framleiðni og afköst og vinnubrögð öll í verksmiðjunni á Grundartanga séu með því besta sem þekkist í veröldinni í verksmiðjum af þessu tagi. Hingað hafa menn meira að segja komið um langan veg erlendis frá til að kynnast þeim og fylgjast með hvernig þarna er unnið. Þar er allt til fyrirmyndar. Loks endurtek ég að hér er um að ræða skynsamlegar ráðagerðir til að treysta þetta fyrirtæki, sem á ýmsan hátt hefur lent í mótbyr sem menn sáu ekki fyrir í upphafi og engin leið var að sjá fyrir, en margt bendir nú til þess og vonandi verður það raunin að í þessum efnum sé betri og bjartari tíð fram undan.



Virðulegi forseti. Hv. þm. Eiður Guðnason virðist telja það einhvern kjarna þessa máls að önnur og stærri fjárfestingarmistök hafi verið gerð en þessi mistök, að byggja Grundartangaverksmiðjuna. Krafla sé kórónan í mistökunum og Grundartangi fölni í þeim samanburði. Vissulega skal ég taka fulla ábyrgð á mig fyrir að hafa tekið þátt í ákvörðunum um Kröfluvirkjun þótt ekki væri ég samþykkur því að hefja byggingu Grundartangaverksmiðjunnar. En um Alþfl., sem hv. þm. er fulltrúi fyrir, verður það að segjast í fullri hreinskilni að á þeim flokki annars vegar og Alþb. hins vegar er sá munur að Alþfl. ber ábyrgð á hvoru tveggja. Hann ber fulla ábyrgð á hinum miklu fjárfestingarmistökum sem áttu sér stað með byggingu Grundartangaverksmiðjunnar og hann tók líka fulla ábyrgð á sig við samþykkt frv. um byggingu Kröfluvirkjunar sem hann stóð að eins og allir aðrir flokkar hér í þinginu þótt hann snéri seinna við blaðinu eftir að gos var komið upp á svæðinu og eftir að illa horfði um byggingu þessarar verksmiðju vegna náttúruhamfara. Þá skipti Alþfl. um skoðun í Kröflumálinu og upphóf andstöðu gegn því fyrirtæki. Ef hv. þm. getur fært fram einhverja aðra vitnisburði í þessu sambandi væri ákaflega gott að hann kæmi hér upp aftur og upplýsti hvort ekki sé rétt munað hjá mér að Alþfl. greiddi atkv. með byggingu Kröfluvirkjunar þegar það frv. var afgreitt á Alþingi veturinn 1974. Ég veit að svo var, en mér þætti ótrúlegt ef þm. ætlaði að reyna að breyta sögunni hvað það varðar. Staðreyndin er sú að eftir að gos kom upp við Kröflu urðu margir ágætir menn mjög spakir og vitrir, að vísu eftir á, eins og stundum vill verða. Þessir spekingar bentu á að það hefði verið hið mesta óráð að byggja raforkuver á eldgígsbarmi. En því miður var það svo að þeir ásamt öllum öðrum tóku þessa áhættu vegna þess að hinir færustu vísindamenn töldu að þetta væri óhætt og þetta væri skynsamlegur kostur. Það var um tvennt að ræða þarna norður frá, annaðhvort að byggja orkuverið í Námaskarði eða uppi í Kröfludalnum og það var alveg ótvírætt að vísindamenn og náttúrufræðingar töldu skynsamlegra að velja Kröflusvæðið. Það var þeirra ráðlegging og þeirri ráðleggingu var tekið. Svo er það aftur kafli úr þessari löngu sögu norður við Kröflu, sem sjálfsagt er ekki ástæða til að orðlengja öllu frekar um, að þau miklu mistök voru gerð að hlýða ráðum þessara spekinga, sem urðu svona spakir eftir á, með því að stöðva allar frekari orkuöflunaraðgerðir um margra ára skeið. Það hefur síðan orðið til að þessi virkjun er enn ekki rekin með fullum afköstum, auk þess sem aldrei hefur verið gengið í það að afla henni eðlilegra langtímalána eins og öðrum slíkum fjárfestingum á orkusviði. Þannig er afborgana- og vaxtabyrði af þessu fyrirtæki mjög mikil en tekjur of litlar. Hins vegar er það mín skoðun að ef gengið væri í það að ljúka við þessa virkjun gæti þetta orðið eitt af ágætari fyrirtækjum hér á landi. Víst er að þarna vorum við að þreifa okkur áfram á sviði þar sem mikil framtíð bíður okkar. Það var mikill lærdómur sem fékkst með byggingu Kröfluvirkjunar og sá lærdómur er mikils virði fyrir þjóðina og á eftir að koma sér vel. Þar er tækniþekking á ferðinni sem ekki hefði fengist nema nokkru væri kostað til. Ég kom bara með þennan útúrdúr til að minna á að Alþfl. ber ekkert minni ábyrgð á byggingu Kröfluvirkjunar en aðrir flokkar þótt forustumenn flokksins hefðu geð í sér á sínum tíma til þess að snúa við bakinu þegar erfiðleikarnir dundu yfir og skella allri skuldinni á þáverandi valdhafa sem áttu að stjórna þessu fyrirtæki. Ég var þá í stjórnarandstöðu en hafði ekki geð í mér til þess að nota mér þá erfiðleika sem þá komu upp til árása á þáverandi iðnrh. eða aðra forustumenn sem mesta ábyrgð báru í þessu. En Alþfl. notaði sér erfiðleikana af miklum krafti og miklu hugviti og með prýðilegum árangri. Það er rétt. Hv. þm. vék að því áðan að það væri einkennilegt að Alþb. skyldi eftir andstöðu sína við byggingu járnblendiverksmiðju í Hvalfirði fara að beita sér fyrir byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði því það væri, eins og hv. þm. orðaði það, nær samskonar fyrirtæki, í öllu falli mjög líkt og vildi telja þetta einhvers konar tvöfeldni, óskiljanlega afstöðu Alþb., að vera á móti Hvalfjarðarverksmiðjunni en með verksmiðju á Reyðarfirði. Þetta er argasta einföldun staðreynda sem ástæðulaust er að dvelja lengi við. Hér er um gjörólíka framleiðslu að ræða og gjörólíka uppbyggingu. Afurðin sem framleiða á á Reyðarfirði er allt önnur en sú sem framleidd er í Hvalfirði. Verðlag á þessum tveimur afurðum hefur verið mjög ólíkt á undanförnum krepputímum og sem betur fer hefur verið ólíkt bjartara yfir sölu á kísilmálmi en á járnblendi. Auk þess er um að ræða mun minni verksmiðju á Reyðarfirði og þar af leiðandi fyrirtæki sem við Íslendingar eigum miklu auðveldara með að stjórna og ráða yfir án þess að tekin sé stórkostleg áhætta. Járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði er verksmiðja af allt annarri stærðargráðu. Þar við bætist að ráð hefur verið fyrir því gert að kísilmálmverksmiðjan á Reyðarfirði greiddi viðunandi verð fyrir þá orku sem hún kaupir, sem er auðvitað allt annað og gjörólíkt því sem gildir um verksmiðjuna í Hvalfirði. Miðað við það verðlag, sem hefur verið á kísilmálmi jafnvel á krepputímum, hefur rekstrargrundvöllur fyrir fyrirtækið virst viðunandi. Alþb. tók afstöðu í járnblendiverksmiðjumálinu út frá málefninu. Ef orkuverðið hefði verið viðunandi, ef rekstrargrundvöllur hefði virst vera mjög jákvæður, jafnvel á krepputímum, ef aðrir þeir ókostir, sem blöstu við varðandi verksmiðjuna í Hvalfirði, hefðu ekki verið fyrir hendi hefðum við að sjálfsögðu fylgt því að slík verksmiðja væri byggð. En hún var bara með þeim ókostum gerð að við hlutum að snúast gegn henni. Við teljum að áformin um byggingu verksmiðju á Reyðarfirði séu töluvert annars eðlis. Ekki er um sömu ókosti að ræða varðandi byggingu þeirrar verksmiðju og er varðandi Hvalfjarðarverksmiðjuna. Svo einfalt er það. Það er með öllu fráleitt af hv. þm. Eiði Guðnasyni að koma svo hér í ræðustól og segja við hv. þm., nánast eins og þeir hafi ekki allt of mikið innanborðs uppi í kollinum, að þetta séu eiginlega samskonar verksmiðjur og óskiljanlegt að menn séu á móti annarri en með hinni þegar fyrir liggur að allar aðstæður varðandi þessi tvö fyrirtæki eru gjörólíkar.



Virðulegi forseti. Auðvitað getur ekki nokkur maður með góðri samvisku a. m. k. verið á móti þessu frv. og þeim aðgerðum sem stefnt er að með framlagningu þessa frv. Það virðist þó, eftir því sem ég fæ best séð, að eftir á gildi hið sama og stundum er viðhaft í orðbragði læknastéttarinnar, að uppskurðurinn hafi tekist, sjúklingurinn sé samt sem áður dauður, en kannske von til þess að hann hjarni við ef utanaðkomandi aðstæður breytist og þá e. t. v. ekki endilega fyrir tilstilli læknisaðgerðarinnar þó að hún geri ástandið alla vega ekki neitt verra. Og ekki finnst mér nein ástæða til að setja fyrir sig þó að, eins og segir einhvers staðar hér í grg., stjórnun félagsins verði eitthvað flóknari fyrir það að til komi einn aðill til viðbótar. En það er eitt í þessu máli sem mig langaði til að benda á og kannske aðallega með tilliti til eftirbreytninnar. Hv. 5. landsk., þm. minntist á það að rekstur þessa fyrirtækis væri til fyrirmyndar. Ég held að menn séu allir sammála um að erfiðleikar fyrirtækisins séu af utanaðkomandi aðstæðum, en að rekstur fyrirtækisins í sjálfu sér sé til fyrirmyndar. Við vitum líka að járnblendiverksmiðjan greiðir árlega allstóra upphæð, mjög stóra upphæð, til Elkem fyrir veitta aðstoð og tækniþekkingu, þ. e. Elkem hefur selt járnblendiverksmiðjunni sína tækniþekkingu. Hún er náttúrlega grundvöllur þessa góða rekstrar sem þarna á sér stað og af því hafa Íslendingar lært. Ég tel að það, sem er fátítt á Íslandi, að menn meta það sem kallað er á útlensku slangri “know how", þ. e. þekkingu, til einhvers fjár og gera sér grein fyrir verðgildi hennar þó að það skili því miður ekki í þessu tilviki þeim árangri að fyrirtækið beri hagnað. Menn horfa til þess að í þessu þjóðfélagi höfum við náð ákveðnu takmarki í bættri rekstrarstöðu eða rekstrarmöguleikum fyrirtækja, en við eigum enn þá gífurlega stóran áfanga fram undan til að ná aftur upp þeim hagvexti hér á Íslandi að við getum rutt af okkur þeim skuldum og þeim erfiðleikum sem við glímum við í dag. Þá þurfa menn að gera sér grein fyrir tvennu, þ. e. að ekkert það sem við gerum í framtíðinni leiði til þess að við eigum ekki þá þekkingu og það “know how" sem til þarf til að standa að uppbyggingu atvinnulífs, og þá á ég einkum og sér í lagi við öll þau mál sem víkja að menntun og námi, og svo hins vegar að við förum yfir smærri gjár í fyrstu, en leggjum ekki sífellt til atlögu við stærstu gjárnar með þeim afleiðingum, sem orðið hafa á undanförnum árum, að við liggjum síðar meira eða minna beinbrotnir á botni þeirra og sjáum ekki fyrir hvernig við getum með sjálfshjálp komist upp úr þeim. Við þurfum í framtíðinni að leggja meiri áherslu á smærri atvinnutækifæri og fleiri með það fyrst og fremst í huga að áhættan verði í hverju tilviki minni og afleiðingarnar ekki eins atvarlegar þegar illa tekst til.



Virðulegi forseti. Það verður ekki við það unað að þau ummæli sem hv. 3. þm. Norðurl. v. lét hér falla standi skráð í þingtíðindum án þess að þeim sé mótmælt. Ég sé að hann hefur nú vikið úr salnum, en vildi gjarnan að hann mætti heyra þau orð sem ég ætlaði einkum að beina til hans vegna ummæla hans áðan. 
             Virðulegi forseti. Hafi hv. 3. þm. Norðurt. v. annaðhvort kosið eða þurft að víkja af vettvangi skal ég ekki tefja störf þessarar hv. deildar með því að bíða hans hér þótt ég hefði gjarnan kosið að hann mætti heyra mál mitt. Hv. þm. lét svo um mælt að ég hefði talið það kjarna þessa máls að önnur og meiri fjárfestingarmistök hefðu verið gerð en bygging Grundartangaverksmiðjunar. Það er langt frá því að vera rétt. Það er enginn kjarni þessa máls. Það var bara vinsamleg ábending til hv. þm. að ef hann teldi byggingu verksmiðjunnar á Grundartanga hafa verið fjárfestingarmistök mætti þar ýmislegt fleira til taka og við bæta. Raunar er Kröfluvirkjun kóróna þess sköpunarverks, ef svo mætti segja. Hv. þm. vék þannig orðum að ég hefði talað um verksmiðjuna á Grundartanga og verksmiðjuna sem fyrirhuguð er á Reyðarfirði með þeim hætti að ég gerði ekki ráð fyrir að þm. hefðu mikla þekkingu, kunnáttu, vit eða greind til að skilja þau mál. Það er algjör útúrsnúningur og örgustu rangfærslur. Ég hygg hins vegar að flestir þm. viti að hér er um mjög skylda starfsemi að ræða, svo skylda að það er vandalítið og ekki mjög kostnaðarsamt að breyta verksmiðjunni á Grundartanga í þá veru að hún geti framleitt sömu afurð og gert er ráð fyrir að framleiða á Reyðarfirði. Og ef Reyðarfjarðarverksmiðjan er svo mjög hagkvæm sem hv. 3. þm. Norðurl. v. lét í ljós og ég skal ekkert í efa draga, hversu hagkvæm hefði sú verksmiðja þá ekki orðið ef hún hefði verið reist á Grundartanga? Ég hygg að þar hefði miklu munað. - Mér hefur nú borist vitneskja um að hv. 3. þm. Norðurl. v. sé farinn héðan úr húsinu að sinni, en ég mun engu að síður rekja þau atriði sem ég tel ástæðu til. Hann gat þess að Alþfl. hefði greitt atkv. á sínum tíma með lögum um jarðgufuvirkjun við Kröflu. Þetta var árið 1974. Ég átti ekki sæti á hinu háa Alþingi þá, en áreiðanlega er þetta rétt hjá honum. Þau lög fjölluðu um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða við Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu og voru heimildarlög. Þau gerðu ráð fyrir að fela væntanlegri Norðurlandsvirkjun, sameignarfélagi ríkis og sveitarfélaga á Norðurlandi, eða öðrum aðila að reisa og reka, eins og segir, með leyfi forseta, í þessum lögum, „jarðgufuaflstöð við Kröflu eða austanvert Námafjall með allt að 55 mw. afli til framleiðslu á raforku og leggja þaðan aðalorkuveitu til tengingar“ o. s. frv. Var það þetta sem var gert? Nei, það er ekki þetta sem var gert. Það var sett á laggirnar svokölluð Kröflunefnd þriggja flokka. Það voru Alþb., Sjálfstfl. og Framsfl. sem áttu fulltrúa í þeirri nefnd. - Það er miður, virðulegi forseti, að það skuli vera nauðsynlegt að rekja þetta hér, en það er óhjákvæmilegt að leiðrétta þær rangfærslur sem komu fram á máli hv. 3. þm. Norðurl. v. - Það var allt öðruvísi að þessu máli staðið en heimildarlögin gerðu ráð fyrir. Hér er talað um allt að 55 mw. afl. Ég veit ekki betur en að þær túrbínur sem keyptar voru til orkuframleiðslu hafi verið langt um öflugri eða áttu að geta afkastað miklu meiru en þetta, allt að 35 mw. hvor ef ég man rétt.  Ég læt þá, virðulegi forseti, þessum útúrdúr lokið, sem var óhjákvæmilegur vegna þeirra ummæla sem hér höfðu fallið, en að öðru leyti kemur þetta ekki því máli við sem hér er til umræðu. Ég sé nú að hv. 3. þm. Norðurl. v. er kominn í salinn að nýju og skal nú ekki þreyta hv. deild með því að endurtaka hér allt sem ég hef sagt, en í örfáum setningum kjarna þess máls. - Í fyrsta lagi: Það er rétt að Alþfl. studdi heimildarlögin um virkjun við Kröflu eða við Námafjall, en það var ekki að framkvæmdum staðið eins og þau lög gerðu ráð fyrir. Þetta veit hv. þm. mætavel því að í þeim lögum er ríkisstj. heimilað að fela væntanlegri Norðurlandsvirkjun, sameignarfélagi ríkis og sveitarfélaga...

Eða öðrum.

Já, eða öðrum aðila, það er rétt. Sömuleiðis voru keyptar öflugri túrbínur til þessa verks en heimildarlögin gerðu ráð fyrir. Það er staðreynd sem ekki verður á móti mælt. Og það er meginatriði, sem ég vil mótmæla hér og ítreka enn einu sinni að það var ekki fyrst eftir að eldsumbrot hófust á Kröflusvæðinu sem Alþfl. gagnrýndi þessa framkvæmd. Það var löngu áður. Þetta veit hv. 3. þm. Norðurl. v. mætavel og þess vegna er það ekki aðeins ósanngjarnt, óréttmætt, það er raunar vil ég segja ódrengilegt að halda því fram að Alþfl. hafi þá fyrst farið að gagnrýna þetta mál þegar jarðeldar voru uppi á Kröflusvæðinu. Þetta er rangt.

En svona er það nú samt.

Iðnrh. (Sverrir Hermannsson) Hæstv. forseti. Ég geymi mér umræður um kísilmálm. Við fáum væntanlega hið háa Alþingi hið fyrsta til að fjalla um þau mál. Eins er é löngu hættur að fjargviðrast út af Kröfluvirkjun. Ég hafði ýmislegt um það að segja á sínum tíma, eins þegar ég kom úr flugferð yfir Leirhnjúk þennan fræga morgun, 20. des. 1976 minnir mig að það hafi verið, eða 1975. Árni Johnsen ætti að muna það, þar sem við vorum þar saman farþegar, með listflugmanni miklum. Við reynum að gera eitthvað gott úr Kröflu og víst höfum við fengið haldgóða reynslu af umsvifum þar og ekki er að vita, þegar fram líða stundir, nema hún geti gert í blóðið sitt. Þetta er afkastamikil virkjun eins og jarðgufuvirkjanir eru. Þar er það ekki sveiflukennt vatnsafl sem á í hlut. Nú verða holur á Hvíthólasvæði tengdar þessari gufuaflsvirkjun þannig að vélasamstæðan, sem sett hefur verið upp, mun skila 30 mw. Auðvitað eru það miklar skuldir sem á þessu fyrirtæki hvíla, en úr því sem komið er þýðir ekki um það að fást, heldur reyna að koma því sem hagfelldast fyrir í okkar orkukerfi, en fyrir því hefur ekki verið séð fram til þessa dags. Til að mynda er það að virkjunin stendur óhreyfð í allt sumar. Þannig megum við ekki halda á málum, heldur þurfum við að skipuleggja orkuframleiðsluna sem mest eftir markaðsþörfum, enda þótt við þurfum á hverjum tíma að eiga nokkra umframorku í kerfinu sjálfu. Ég þakka ágætar undirtektir við þetta frv. frá hv. 3. þm. Vesturl., hv. 5. landsk. þm. og hv. 8. þm. Reykv. Ég legg ekki mikið upp úr því að andstöðu hafi sérstaklega gætt hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. Og víst var það greinilegt að hv. 4. þm. Vesturl. gerði bæði sárt og klæjaði. Hv. 3. þm. Norðurl. v. minntist á að hér væri um neyðarráðstafanir að tefla. Ég læt mér hægt um það orðalag, en sé svo, þótt ég vilji álíta að hér séu ráðstafanir gerðar til frambúðarstarfrækslu og arðsemi þessa fyrirtækis, þá er hitt víst að aðgerðirnar sem gerðar voru með lögum nr. 45 frá 1982 voru neyðarráðstafanir hreinar, þar sem lagðar voru undir um 20 millj. dollara til fjárhagsendurskipulagningar, hlutafjáraukningar, víkjandi lántökum sem kallaðar eru, sem er auðvitað sjálfskuldarábyrgð og kemur ekki til endurgreiðslu af hálfu lántakanda fyrr en önnur stofnlán eru greidd, og með beinum ábyrgðum hluthafa 10 millj. Bandaríkjadala. Öll þessi lántaka fór ekki fram vegna hinnar erfiðu stöðu félagsins. En við þessa aðgerð nú verður létt af íslenska ríkinu sem svarar 15.9 millj. Bandaríkjadala, 470 millj. ísl. króna, sem léttir af erlendri skuldastöðu okkar vegna hlutafjáraukningarinnar og vegna þess að greiddar eru niður skuldir fyrirtækisins. Þess vegna er það að mínum dómi ákaflega mikilsvert að hafa náð þessum samningum. Við hefðum gjarnan kosið að geta hækkað orkuverðið verulega. Að því er þó gætandi að við erum meirihlutaeigendur í þessu fyrirtæki, eigum 55%, og þess vegna er hagur okkar auðvitað allur að fyrirtækið komist á réttan kjöl. Ég vil upplýsa að forgangsorkan er seld til þessa fyrirtækis á 11.386 mill og er það auðvitað ekki nálægt því eins hátt verð og við þyrftum. Hins vegar eru tekin inn ákvæði um það, að þegar fyrirtækið hefur skilað verulegum ágóða, 50 millj. norskra kr., þá skiptist umframágóði af því milli Landsvirkjunar og félagsins í hlutföllunum 33:67, þannig að hér er auðvitað stórt í sniðum og ef heldur svo fram sem horfir um rekstur fyrirtækisins, þá er það fróðra manna hyggja að innan 4–5 ára kynni þessu marki að verða náð. Einnegin er þarna um eiginfjárstöðu fyrirtækisins að tefla í að mig minnir hlutföllunum 60:40 eiginfjárstöðu miðað við endurskoðaða hlutafjáreignina. Ég vil aðeins upplýsa að árið 1981 framleiddi þessi verksmiðja einungis 32 þús. tonn, 1982 42 þús. tonn, 1983 50 þús. tonn. Núna stefnir í það hámark og eiginlega fram úr því sem hún að meðaltali er talin geta afkastað, sem er 53–55 þús tonn. Menn gera sér vonir um að nú náist um 58 þús. tonn. 55 þús. tonna framleiðsla er trygg á hverju ári, 30 þús. tonna vegna sölu Elkem og 20 þús. tonna vegna Sumitomo. Þess má geta að það var deiluatriði harðsnúið undir lokin að Sumitomo hefur forgang að 5 þús. tonnum fram yfir 50 þús. tonn, þannig að við teljum okkur örugg um hámarkssölu á hámarksafköstum verksmiðjunnar. Lauslega áætlað má ætla, miðað við rekstur verksmiðjunnar í dag, að nettógjaldeyristekjur vegna reksturs verksmiðjunnar séu 420 millj. kr. Af þessu sjá menn að mikið er í húfi að vel takist til um viðreisn þessa fyrirtækis. Það er misskilningur, sem hv. 4. þm. Vesturl. hélt fram, að Japanir væru að koma stórrekstri, stóriðju fyrir í öðrum löndum með þessari athöfn sinni og annarri sem þeir hafa nú aðhafst í þessum málum. Ástæðurnar eru þær að vegna gífurlegs orkukostnaðar í Japan hafa járnblendiverksmiðjur og álbræðslur farið á dúndrandi hausinn.  Menn hafa auðvitað lengi fundið til þess að tækniþróun, sölukostnaður o. s. frv. væri allhár hjá þessu fyrirtæki. Auðvitað er tækniþekkingin mjög mikilvæg. Ég vil geta þess að þetta er nýjasta verksmiðja sinnar tegundar í heiminum. Hún hefur gengið með ágætum. Rétt er það að þær fréttir af rekstri fyrirtækis eru ógóðar sem eru eingöngu um að það hafi tapað alla sína tíð, en þó er það huggun harmi gegn að tæknilega hefur hún staðist fyllstu kröfur. Ég nenni nú ekki að fara í söguskoðun hér, en einhvern tíma var sagt: Sá veldur miklu sem upphafinu veldur. Og ég man alveg hver stóð fyrir upphafi járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Það var 1971–72 undir forystu Alþb. Það kann vel að vera að Union-Carbide-menn séu miklu betri viðurskiptis og hugnanlegri Alþb.-mönnum heldur en Elkem í Noregi. Þeir báru ekki, Alþb.-menn, ábyrgð á samningunum við Elkem. En þeir báru ábyrgð á því að þeirra kæru vinir, eins og bréfaskriftirnar hljóðuðu upp á, Yours truly always, þeir voru með í þessum leik Union Carbide á sínum tíma og til allra ráðgerða um þetta mál var stofnað af hálfu Alþb. og Magnúsar heitins Kjartanssonar. Ég var óánægður með samningana um Járnblendifélagið á sínum tíma. Sú óánægja mín orsakaðist af því, sem aðallega réð ferðinni og eftir stóð af hugmyndum Alþb., og það var að Íslendingar skyldu eiga meiri hluta í þessu fyrirtæki. Það var höfuðgallinn að mínum dómi. Og það er óbreytt skoðun mín enn í dag að á þessum markaði, þar sem stóriðjuframleiðslan er seld, munum við Íslendingar aldrei ráða neinu. Eins og menn þekkja, þá er sala afurðarinnar síðasta stig framleiðslunnar. Fyrir því er það að ég hef verið eindreginn andstæðingur þeirrar stefnu, sem hefur verið nefnd af hálfu Alþb. hin íslenska stefna, að Íslendingar ættu að eiga meiri hlutann í slíkum fyrirtækjum. Við eigum ekki að hætta slíku til og ég mun ýmislegt á mig leggja áður en slíkt verður gert, meðan ég fer með það starf sem nú gegni ég. Þetta vil ég taka fram, sem raunar er óþarft, af því sem menn vita um afstöðu mína og Sjálfstfl. til þessa atriðis. Honum varð það á 1974–78 að taka upp þessa stefnu Alþb., sem aldrei skyldi verið hafa. En hér hefur okkur sem sagt tekist að minni hyggju, enda mundi ég ekki leggja þetta annars til, að gerbreyta allri aðstöðu þessa mikilsverða fyrirtækis, sem veitir fjölmörgum mönnum atvinnu, sem aflar stórmikils gjaldeyris, sem getur og að minni hyggju verður mikil lyftistöng í atvinnusögu okkar. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað enda bendir allt til að þannig muni til takast. Ég fer fram á það við hv. nefnd og hv. deild, að séð verði fyrir skjótum framgangi þessa máls, þar sem bráðabirgðasamkomulagið hljóðar á þann veg að menn skuli hafa lokið öllum heimildum og allri gagnasöfnun sem að lokasamningi lýtur fyrir 1. júní n. k.



Virðulegi forseti. Það er með góðri samvisku hægt að mæla fyrir samþykkt þessa frv. Hins vegar vildi ég geta þess - og það ættu menn að athuga þegar þeir flytja frv. um jarðasölur almennt séð, það nær ekki til hliðstæðna sem þessara hér - að í jarðalögum eru ákvæði um það að eftir 10 ára ábúðarrétt á jörð eignist leiguliði kauprétt á sama grundvelli og heimildarlög, sem almennt fjalla um jarðasölur, kveða á um. Ég held að í mörgum tilvikum sé allt í lagi þó að slík viðskipti bíði þess að menn eignist þá heimild. En hér er hins vegar um að ræða miklu einfaldara mál og sjálfsagðara því að þessi jörð hefur verið nytjuð frá nábýlisjörð og þaðan hefur verð séð um fjallskil og aðra hirðu á jörðinni þannig að það er öllum fyrir bestu að jörðin komist að fullu og öllu í góðra manna hendur. Það hefur aðeins verið gerð sú breyting frá upphaflega frv. að vitna til ábúðarlaga, jarðalaga, þar sem tilgreint er að viss og ákveðin réttindi séu undanskilin við jarðasölu, t. d. vatnsréttindi og námuréttindi. Það er í rauninni það sem hefur viðgengist að væri tekið undan þegar ríkissjóður hefur selt sínar jarðir þannig að á þessu er ekki mikil breyting frá því sem verið hefur. Með hliðsjón af framangreindum skýringum hefur landbn. samþykkt að mæla með samþykkt frv. Einn nm., Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, er með fyrirvara en að öðru leyti eru nm. sammála.



Virðulegi forseti. Þetta mál var ítarlega rætt í hv. landbn. og niðurstöðuna er að finna í nál. og brtt. sem formaður n. hefur þegar gert grein fyrir. Ég ritaði undir þetta nál. með fyrirvara vegna þess að mér finnst miklu skipta að athugað sé vendilega áður en til nýtingar á þeim heimildum kemur, sem frv. kveða á um, hvort á þessum jörðum séu einhverjar náttúruminjar sem ástæða sé til að friða í almannaþágu. Ég legg áherslu á að slíkt sé þá gert áður en heimildin er nýtt. Skv. upplýsingum Náttúruverndarráðs er jörðin Bæjarstæði ekki á náttúruminjaskrá. Hins vegar er næsti dalur við hliðina á þeirri jörð, sem nefndur er Austurdalur, á skrá og því er e. t. v. ástæða til að athuga það vel hvort eitthvað sé sameiginlegt með þeim tveimur dölum sem þarna um ræðir. Með leyfi forseta, langar mig til að gera svipaðar athugasemdir við annað mál sem er á dagskrá í dag, þ. e. heimild fyrir ríkisstj. til að selja jörðina Þjóðólfshaga í Holtahreppi í Rangárvallasýslu, vegna þess að athugasemdirnar eru sams konar og það mundi spara hv. deild tíma. Hvað Þjóðólfshaga varðar geri ég sömu athugasemdir, þ. e. að þar sé einnig athugað hvort um einhverjar náttúruminjar sé að ræða. Sú jörð er heldur ekki á náttúruminjaskrá en þar mun vera skráður merkislækur sem nefndur er Steinslækur og ósnortið votlendi í kring sem mun vera orðið nokkuð fátítt á Íslandi nú til dags og ástæða til að athuga hvort friða bæri. Því vil ég spyrja hæstv. landbrh. að því hvort hann sé tilbúinn til að leita umsagnar Náttúruverndarráðs varðandi hugsanlega friðun á þessum jörðum og taka síðan tillit til þeirra umsagna áður en heimildirnar, sem frumvörpin kveða á um, eru nýttar. Sé svo mun ég greiða þessum frv. báðum atkv. mitt en ella ekki.



Virðulegi forseti. Ég vil aðeins leiðrétta eitt nafn sem hér var nefnt áðan. Þessi dalur heitir Austdalur en ekki Austurdalur. Það eru þrjár jarðir í Seyðisfirði sem eru elstar, þ. e. Fjörður, Vestdalur og Austdalur. Til þess að þetta komi rétt inn í þingtíðindi eins og það er í okkar fornu bókum vil ég koma þessari leiðréttingu á framfæri. Hv. þm. er sjálfsagt ekki staðarkunnugur og þess vegna kom þetta nafn, Austurdalur, inn en á að vera Austdalur.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Hv. 11. þm. Reykv. beindi til mín fsp. um það hvort ég væri fús að lýsa því yfir að leitað yrði umsagnar Náttúruverndarráðs áður en heimildir yrðu nýttar sem samþykktar kunna að verða með lögum þessum. Ég vil láta það koma fram að ég mun fara að því og leita þeirrar umsagnar. Síðan verður þá tekið tillit til þeirrar niðurstöðu sem þar kann að koma fram eftir því sem efni munu standa til.



Virðulegi forseti. Ekki er ástæða til þess að setja á langar tölur um þetta enda menn óvenju stuttorðir nú og ég skal vera það einnig. Aðalatriðið er að þegar slík jörð er seld einstaklingi, eins og hér er um að ræða, er það vegna búrekstrarins og þess sem honum tengist sem nýr eigandi fær umráða- og eignarrétt. Eins og kom fram í máli hv. frsm., 11. landsk. þm., getur þetta einmitt haft þau áhrif að viðkomandi jörð er sýndur meiri sómi, meiri umhirða og betur að henni gætt. Það er þannig a. m. k. í flestum tilfellum þar sem ég þekki til að slíkar jarðir hafa verið seldar einstaklingum. Það kom einnig fram að skv. jarðalögum eru skýr ákvæði um það að undanskilin séu námaréttindi og annað það sem nýr eigandi kynni að öðrum kosti að auðgast á óeðlilega. Þannig fer ekkert á milli mála að það er eingöngu til búskaparnytja sem landið nýtist hinum nýja eiganda skv. þeim lögum. Um slíkar jarðasölur er hins vegar ævinlega nokkur spurning í mínum huga hversu með skuli fara. Ekki leikur vafi á réttmæti þessarar jarðarsölu þó ég taki fyllilega undir almenna ábendingu hv. 11. þm. Reykv. um nauðsyn þess að þess sé vel gætt að þar séu ekki neinar náttúruminjar sem hætta sé á að fari til spillis eða verði eyðilagðar vegna þess að ríkið eigi ekki lengur þar aðild að. En þrátt fyrir Austdalinn, sem hv. 4. þm. Austurl. hefur af miklum kunnugleika leiðrétt að heiti svo, er jörðin sem slík þess eðlis að fullkomlega ástæðulaust er að hafa af því áhyggjur. Enda hefur hæstv. landbrh. tekið þar af öll tvímæli ef svo kynni að fara, sem gæti verið út af fyrir sig skemmtilegt fyrir okkur Austfirðinga, að á þessum slóðum, eins og svo víða þar austur frá, leyndust einhver slík dýrmæti. Við eigum reyndar nóg af þeim og kæmi okkur hv. 4. þm. Austurl. kannske ekki á óvart þó að jafnvel þarna væru einhver slík dýrmæti fólgin.



Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér vísað til umr. sem nú er nýlokið um 8. dagskrármálið. Það á í rauninni allt hið sama við um þetta mál eins og það. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með sambærilegri breytingu eins og við hitt málið var samþykkt hér áðan, þ. e. að vísað er til 3.–5. mgr. 29. gr. jarðalaga.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir brtt. á þskj. 625. Hún er flutt af sömu flm. og standa að því frv. sem hér er til umr. og afgreiðslu, um breytingu á umferðarlögunum. Í framhaldi af þeim umr. sem hér fóru fram fyrir páska um þetta frv. og þá fyrst og fremst varðandi ljósanotkun ökutækja allan sólarhringinn allan ársins hring, þar sem hv. 3. þm. Vesturl. mælti hér fyrir brtt. um að ljósatíminn gilti ekki yfir sumartímann, varð það að samkomulagi flm. frv. að betur athuguðu máli að leggja fram brtt. varðandi það atriði að fresta gildistöku laganna, þannig að þau taki ekki gildi fyrr en 1. sept. 1984 í stað þess að í frv. er gert ráð fyrir að lögin öðlist þegar gildi. Ég held að þetta sé heppileg ráðstöfun. Með þessu móti veitist þarna aðlögunartími, ekki síst með tilliti til þeirra sem eru enn þá í nokkrum vafa um gildistöku laganna með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir, að ljósatíminn sé allan ársins hring allan sólarhringinn. Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að orðlengja þetta frekar. Það væri mjög æskilegt að hægt væri að ganga til atkv. um frv. núna og afgreiða það til 3. umr. Ég vænti þess að hv. þdm. hafi skilning á þessari brtt. og líti á hana sem nokkurs konar samkomulag í átt til þess sem þeir sem eru í vafa um þetta mál geti sætt sig við.



Herra forseti. Það er varðandi ljósatímann. Flm. frv. hafa breytt því þannig að lögin taka ekki gildi 1. júlí heldur 1. sept., þannig að það er þó frestun í eitt sumar, ef þessi brtt. verður samþykkt. Sumarið 1985 kemur eftir 1984 og þá eiga lögin að taka gildi þannig að ég sé ekki ástæðu til að hverfa frá minni till. Mín till. gerir ráð fyrir því að tímabilið 15. maí til 1. sept. séu ekki höfð uppi ljós. Þetta er því nákvæmlega sama og brtt. gerir ráð fyrir, nema ég geri ráð fyrir að það komi annað ár eftir 1984, þannig að það verði þá að breytast þá. Þess vegna held ég mig við mína fyrri brtt. um það að sú breyting sem þarna er lögð til verði gerð á gildandi umferðarlögum.