Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og hv. þdm. er kunnugt, hafa að undanförnu verið til umr. viðskiptasamningar við Bandaríki Norður-Ameríku. Samningar þessir fela í sér m. a. nokkrar breytingar á tollum, bæði að því er snertir útfluttar vörur og innfluttar, og eru þær taldar upp í frv., en sú upptalning er samhljóða þeirri, er í samningunum stendur. Samningana hefur utanrmn. samþ. í samráði við alla flokka þingsins, og þar sem hér getur ekki verið um neinar breyt. á vörulistanum að ræða og gengið hefur verið frá samningunum, virðist mér ekki ástæða til að frv. fari til n.



Herra forseti. Í frv. því um dýrtíðarráðstafanir, er ríkisstj. lagði fyrir Alþ., var kafli um eignaraukaskatt. Sá kafli var með þeim hætti, að ég gat engan veginn á það fallizt. Enda hef ég persónulega jafnan verið þeirrar skoðunar, að það væri ýmissa hluta vegna óeðlilegt, að hafa í einu frv. ákvæði um beinar dýrtíðarráðstafanir og verðlagsákvarðanir og um skatta fram yfir það, sem bein þörf er á í sambandi við hinar ráðstafanirnar. Skattamálin eru einnig svo umdeild, að sú ástæða ein er nóg til að blanda þeim ekki við þau mál, sem samkomulag allra flokka þyrfti um. Hér er gert ráð fyrir sérstökum eignarskatti fyrir 3 s. l. ár, 1940–42. Sá eignaauki þessara ára, sem farið hefur fram úr vissu marki, er tvímælalaust að okkar hyggju fenginn mestmegnis án tilverknaðar þess eðlis, að verðlauna þurfi hann, fenginn, án þess að hann stafi af dugnaði sérstaklega, sparsemi né skarpskyggni og framsýni. Hverja skoðun sem menn annars hafa á einkaeign og atvinnurekstri einstaklinga, munu menn ekki deila mjög um, að þetta er rétt, gróðinn kom af óviðráðanlegum ástæðum upp í hendur flestum þeim, sem um er að ræða. Þess vegna álítum við flm. eðlilegt, að eignaaukinn verði látinn sæta annarri skattmeðferð en eignir almennings yfirleitt og nokkur hluti hans tekinn til að jafna kjör almennings, tryggja þau betur en orðið er og skapa undirstöðu atvinnulífs í framtíðinni. Við viðurkennum þó, að nauðsyn sé að undanþiggja skattinn þær eignir atvinnufyrirtækja, sem verða eiga þeim til endurnýjunar (nýbyggingarsjóður), og tillit þarf að taka til örðugleika, sem miklar verðsveiflur hafa í för með sér. Markið, þar sem skatturinn byrjar, er sett nokkuð hátt, 80 þús. kr. hjá einstaklingi eða 26–27 þús. kr. eignaauki á ári, en það er það, sem talið er eðlilegt, að einstaklingur hafi getað safnað, án þess að slíkar stríðsgróðaskattur eigi að koma á hann. Ekki er unnt að sjá, hver eignaauki landsmanna hefur orðið á hverju ári, því að skýrslur eru ónógar. En talið er, að skattskyldar tekjur hafi aukizt árin 1940–41 um 70 millj. kr., og minni aukning mun ekki þurfa að gera ráð fyrir s. l. ár, svo að ætla má, að aukningin þetta 3 ára bil nemi röskum 100 millj. króna. Mjög mikill hluti þess er hjá eigendum, sem komizt hafa yfir 80 þús. markið. Þessar skýrslur, sem skattstofa Rvíkur hefur látið í té, eru þó aðallega vísbending um eignaaukann, en ekki fullkomin heimild, og má færa rök að því. Samkv. skýrslum banka voru inneignir manna þar komnar upp undir 450 millj. kr. um s. l. áramót. Þá höfðu og aukizt innstæður erlendis upp í 285 millj. kr., en þær áttu bankarnir að langmestu leyti. Auk þess hafði mjög mikið af skuldum verið greitt að fullu, svo að greiðslujöfnuður við útlönd hafði batnað miklu meira en innstæðunum nam. Þá höfðu verið gefin út og seld mjög mikil skuldabréf, sem flest eru handhafaskuldabréf og munu að litlu leyti koma í ljós á skattskýrslum. Lágmarkið fyrir skattfrjálsa menn hefur verið hækkað úr 5 þús. kr. í 10 þús. Það mun svara til 7–8 millj. kr. lækkunar skattskyldra tekna á landinu. Árið 1942 var sú breyt. gerð, að hlutabréf skyldi ekki telja fram eftir verðmæti, heldur nafnverði án tillits til söluverðs, og veldur það áreiðanlega margra milljóna lækkun á framtölum eigna. Stórmikið hefur verið byggt af fasteignum og skipt um eigendur þeirra og bundið í þeim feiknafé. Mismunur kostnaðarverðs og matsverðs dregst frá þeim eignum, þegar þær eru taldar fram á skattskýrslum. Eignaaukningin er því miklu stórfelldari en skýrslur skattstofunnar sýna, en þær eru góð ábending um aukninguna. Eftir því, hver hún reynist, fer, hve miklar tekjur skattur þessi gefur, og með nákvæmni verður ekkert sagt um það fyrir fram. Framkvæmd laganna og eftirlit geta ráðið miklu. Ég hef reynt að skapa mér nokkra skoðun um þetta og virðist, að þá sé mjög slælega á málum haldið, ef ekki fáist nálægt 15 millj. kr., og er þá miðað við örlítið hærri upphæð en skattstofan telur fram. Eitt, sem taka verður tillit til, er það, að skattar verða til muna hærri árið 1943 en 1940, og lækkar það eignaaukann, sem skattskyldur verður. Við flm. höfum ekki séð ástæðu til þess að semja margbrotinn skattstiga fyrir þennan skatt. Við teljum, að þegar komið er upp fyrir 80 þús., sé ekki mikill munur á, hve háan hundraðshluta rétt sé að taka. Af því, sem er umfram 80 þús., allt að 200 þús. kr., er gert ráð fyrir, að l/5 sé tekinn í skatt, síðan 24 þús. af 200 þús. kr. og 25% af afgangi, en af l millj. greiðist 224 þús. og 30% af því, sem þar er fram yfir. Áður er dregið frá það, sem lagt hefur verið í nýbyggingarsjóði. Okkur flm. er það ljóst, að ekki er hægt að fylgja fram 1. um tekju- og eignarskatt svo sem bezt verður á kosið. Við leggjum til, að er um eigendaskipti á fasteignum hefur verið að ræða á þessu tímabili og vafi leikur á um það, að fullnægjandi upplýsingar liggi fyrir um kaupverð eignarinnar, þá skuli ríkisskattan. eða fulltrúar hennar meta eignina. Á þetta einungis við, þegar um eigendaskipti fasteignar er að ræða, eins og ég tók fram. Þá er okkur flm. ljóst, að mikið veltur á því, að hægt sé að fá rétt framtöl eignaaukningarinnar, og ætla má, að mikið skorti á, að verðbréfaeignir og innstæðufé í bönkum komi allt fram í eignaframtölum. Ráðh. hefur og heimild til þess að gefa út reglugerð, þar sem setja skal m. a. ákvæði um nafnskráningu verðbréfa. Svo getur ráðh. og gefið greiðslufrest allt að þremur árum, ef nauðsyn þykir til bera. Vil ég þá að lokum geta þess, að þótt svo megi virðast sem um nokkurt nýmæli sé hér að ræða, þá er þetta mál í raun og veru athugað þó nokkuð í sambandi við dýrtíðarfrv. hæstv. stj. í fjhn. beggja d., þar sem þar var ákvæði um eignaraukaskatt. Vil ég því mega vænta þess, að mál þetta gangi greitt í gegnum báðar d. Legg ég til, að málinu að lokinni þessari umr. verði vísað til 2. umr. og fjárhagsnefndar.



Herra forseti. Hv. aðalflm. þessa frv. lét þau orð falla í lok ræðu sinnar, að hann óskaði eftir að mál þetta fengi fljóta afgreiðslu vegna þess, að það væri nú þegar athugað allverulega af fjhn. beggja d. í sambandi við dýrtíðarmálin. Býst ég þó ekki við, að hann með þessari ósk sinni sé að fara fram á, að mál þetta hljóti ekki venjulega þinglega meðferð og að umr. um það fari fram á þinglegan hátt. En ég vil leyfa mér að benda á, að ekki hefur enn farið fram sú athugun á þessu máli, sem hv. 3. landsk. vildi gefa í skyn, að fram hefði farið. Það er að vísu rétt, að þetta mál, eignaraukaskatturinn, var rætt í sambandi við dýrtíðarfrv. hæstv. ríkisstj., en það var fellt úr dýrtíðarfrv. á þeim forsendum, að málið væri ekki nærri nógu vel athugað. Ég tel það hið mesta óráð að ætla sér að afgreiða þetta mál á stuttum tíma, vegna þess að þar er nú um algera nýjung að ræða í íslenzkri löggjöf. Einnig eru í frv. mörg óljós atriði, sem ég tel óráðlegt, að samþykkt séu óbreytt, og yfirleitt þarf frv. að athugast vel og hljóta þinglega meðferð. Það vona ég, að hv. flm. geri sér ljóst þegar í stað. Ég sagði, að hér væri um að ræða nýjung, og því er ekki hægt að mótmæla, að nýjung yrði þetta í íslenzkri skattalöggjöf, ef frv. yrði óbreytt að l., en mér er ekki kunnugt um, hvort slík löggjöf, sem hér er ráðgerð, tíðkast í öðrum lýðræðisríkjum. Vil ég nú þegar gera um það fyrirvara, að ég mun e. t. v. síðar leita forsetaúrskurðar um þetta frv., þar sem ég tel það áhorfsmál, hvort ekki sé með því verið að brjóta í bág við stjórnarskrá landsins, því að ég efast um, að ákvæði þessa frv. rúmist innan þeirra takmarkana, sem nú gilda í stjórnarskrá vorri um skattaálagningu. Liggur nærri að telja, að hér sé verið að fara fram á skerðingu eignaréttarins, sem stjórnarskráin bannar. Ekki vil ég þó láta þessi orð mín skiljast þannig, að af þeim einum megi draga þá ályktun, að frv. þetta sé fjarstæða að efninu til. Ég vil aðeins benda á þann möguleika, að með frv. sé verið að ganga nær stjórnarskránni en leyfilegt er. Það má segja, að þetta frv. sé að vísu nýjung í íslenzkri löggjöf, en þó ekki svo mikil sem ég vildi vera láta, því að í frv. stj. hefur líkt ákvæði verið og ákvæði þetta hafi efnislega verið rætt í 8 manna n. í haust og svo aftur í 9 manna n. vinstri flokkanna. Það er rétt, og það skal ég játa, að þetta mál hefur borið á góma áður og komið að nokkru leyti fram í till. hæstv. stj., en með því er ekki slegið föstu, að það fái staðizt né að hyggilegt sé að leiða það í íslenzk lög. Ég vil og leyfa mér að benda á, að mikill munur er hér á þessu frv. og þeim ákvæðum stjfrv., sem snerta skattamálin. Þar var skatturinn fyrst og fremst áætlaður miklu lægri, en í sjálfu sér hefur það ekki neina úrslitaþýðingu um afstöðuna til þessa frv., heldur hitt, að í frv. stj. voru till. bornar fram beinlínis sem þáttur í þeirri viðleitni að verðfesta og halda í gildi íslenzkum verðmætum, jafnframt því að tryggja atvinnureksturinn og verðmæti eignanna. Og þótt að nafninu til hafi verið lagður nokkur skattur á eignir manna með ákv. þess frv., þá átti sá skattur að renna aftur beint til skattgreiðenda, með því að eignir þeirra voru gerðar verðmeiri en áður. Þetta var eftir efnum og ástæðum skynsamleg ráðstöfun og verjandi. En í þessu frv. er hugmyndin tekin út úr samhengi við önnur mál og flutt sem beint skattamál eða eignatökumál. Að vísu á að rökstyðja þessa ráðstöfun með því, að óhæfilega mikill gróði hafi skapazt í einstakra manna hendur eða félaga án nokkurs tilverknaðar af þeirra hálfu. Um þetta atriði eru menn nú ekki sammála, enda er það, ef svo mætti segja, endalaust deilumál, hvort þannig beri að líta á þann gróða, sem til verður af stríðsorsökum. T. d. má segja, að skipaeigendur eigi ekki sök á stríðsgróðanum, eða hann sé þeim að þakka, en þá er hitt aftur víst og sannanlegt, að e. t. v. meiri hl. þeirra manna og félaga, sem skip eiga nú, eru einmitt þeir sömu aðilar, sem fyrst fluttu skipakost sinn til landsins, og það löngu áður en stríð það hófst, er nú geisar. Svo er t. d. um Eimskipafélag Íslands, sem nú kemur til með að lenda undir þennan skatt, og einnig er hið sama að segja um mikinn hluta togaraútgerðarinnar. Og víst er um það, að landsmenn hefðu ekki fengið í sínar hendur þann stríðsgróða, sem þeir hafa fengið nú, ef þessi framleiðslutæki, skipaflotinn, hefði ekki verið til þess að sækja hann. Töluverður hluti stríðsgróðans er þannig kominn til landsins fyrir tilverknað stórútgerðarinnar, sem oft undanfarið hefur orðið að horfa fram á tap og hrun vegna óáranar og ófyrirsjáanlegra örðugleika. Það er því órökstudd fullyrðing að halda því fram, að útgerðarfélögin hafi ekkert til þess unnið, að gróðinn skuli safnast til þeirra meira en oft áður, og allra sízt er hægt að bera slíka fullyrðingu fram í þeim tilgangi að réttlæta með henni það stórmál, sem fram hefur verið lagt og birtist í því frv., sem hér er nú til umr. Ekki vil ég þó með þessu vera að halda því fram, að það eigi að ráða úrslitum, hvað þetta mál snertir, heldur vil ég benda á þá staðreynd, að stríðsgróðinn er fyrst og fremst kominn hingað til lands fyrir þær sakir, að flutningatækin voru fyrir hendi, sem atorkusamir menn höfðu með áræði og dugnaði flutt til landsins og standa nú á áratuga gömlum grundvelli. En hvort þetta á að ráða úrslitum, um það má segja, að öllu helzt sé siðferðilegt deiluatriði. Þetta, sem ég hef hér bent á, sýnir, að röksemdafærslan í grg. frv. er á misskilningi byggð. Má í þessu sambandi og nefna til viðbótar einstakan útgerðarmann eða hlutafélög, sem undir mjög erfiðum og áhættusömum kringumstæðum reynir að ná í skip í stríðsbyrjun, tekst það, og stundar síðan þá arðbæru atvinnu, sem útgerðin hefur nú seinustu árin verið. Það er óvéfengjanlegt, að fyrir tilverknað þessara manna sjálfra er stríðsgróðinn kominn í þeirra hendur. Hið sama er að segja um alla þá, er með atorku sinni hafa komið upp einhvers konar iðnaði. Hver væri ágóði þess iðnaðar, ef ekki hefðu brotizt í gegnum örðugleikana atorkusamir menn og reist sér fyrirtækin? Hið sama er að segja um verzlunarmennina. Sumir þeirra hafa orðið fljótir til að útvega sér sambönd í öðrum löndum með því t. d., eins og sumir gerðu í stríðsbyrjun, að leggja upp í áhættusamt og mikið ferðalag til Vesturheims í þeim erindagerðum að tryggja sér sambönd þar vestra. Þessir menn hafa vissulega átt sinn þátt í því að græða meira á stríðinu en bæði ég og hv. 3. landsk. þm., a. m. k. svo að vitað sé. Eins og ég hef tekið fram, lít ég ekki svo á, að þetta eigi að ráða úrslitum um afstöðuna til þessa máls, en á þetta drep ég til þess að sýna fram á villuna, sem liggur í röksemdafærslu hv. flm. Því að það er alger óhæfa að láta óáreitt þau bersýnilegu falsrök, sem látin eru renna sem stoðir undir þetta frv. En ef viðskiptasveiflurnar eiga að fara að réttlæta skattafrv. þetta, sem sé, tekinn sé gróðinn af tilteknum fyrirtækjum, ef almennar breytingar í viðskiptamálum hafa í för með sér gróða þeim til handa, þá hygg ég, að við séum komnir út í þær öfgar, sem við ráðum ekki við og vildum, að ekki hefði verið í ráðizt. Ef fara ætti eftir till. þeim, sem hér eru lagðar fram, þá mætti eins vel álykta, að ef einhver hagnast á „normal“-tímum á saltfisksölu á Spáni eða ísfisksölu í Englandi, af því að góðir sölumöguleikar eru fyrir hendi þar, að þá beri honum ekki sá ágóði, er af sölu hans yrði, því að ágóðinn væri ekki að þakka útgerðarmanninum, heldur verðlaginu í hinu fjarlæga landi. Þannig má sjá af þessu, að hér er verið að fara út í hreinar öfgar og út á þá braut, sem mundi kollvarpa því efnahagsskipulagi, sem meiri hluti landsmanna vill, að í gildi sé. Auðvitað er hægt að segja, að á stríðsárunum sé mikil auðsöfnun og er ég ekkert að bera á móti því. En að svo miklu leyti sem hún kemur fram í skattaframtölum, hygg ég, að hún sé ekki hættuleg fyrir jafnvægi og heill þjóðfélagsins. Og eitt er áreiðanlega víst, að menn halda þessa auðsöfnun hjá okkur vera meiri en efni standa til. Það er alveg rétt hjá hv. aðalflm., að eignir hafa aukizt mikið, en það á engan veginn að vera hættulegt atvinnulífi landsmanna, heldur þvert á móti. Ég hygg það óráð, ef fara á að taka eignirnar meira eða minna af þeim aðilum, sem að útgerðinni standa. Það mundi verða atvinnulífinu mikið tjón, ef fara ætti þannig að svipta útgerðarmenn þeim að ástæðulausu. Hugmyndirnar um stríðsgróðann hér hjá okkur eru áreiðanlega ýktar, eins og ég sagði. Við skulum t. d. taka stórútgerðarfélögin, sem alltaf er verið að vitna í. Segjum, að eitt félag, vel stætt, eigi um 200 þús. kr. í sjóði í stríðsbyrjun og að á þeim tíma stríðsins, sem af er, hafi það aukið sjóðinn um 800 þús. og eigi nú l millj. kr. í sjóði. En hvers virði eru þessir peningar miðað við verðgildi þeirra í stríðsbyrjun? Er ekki öll vinna o. fl. 4–5 sinnum dýrari nú en fyrir stríð? Við skulum nú segja, að þetta lagaðist, en er þá ekki einmitt nauðsynlegt fyrir þessi fyrirtæki að nota veltitímann til þess að safna í sjóð til verri áranna? Í frv. er gert ráð fyrir, að nýbyggingarsjóður fái að standa óhaggaður, og er það lofsverð framför frá því, sem í upphafi mun hafa verið ráðgert. Sannleikurinn er sá, að nýbyggingarsjóðirnir eru enn allt of lágir. Láta mun nærri að þeir, sem mest eiga í nýbyggingarsjóði, eigi þó ekki að meðtöldu því, sem þeir leggja í hann árið 1942, meira en sem svarar ¼ hluta byggingarkostnaðar eins togara, eins og hann er í dag og verður, meðan á stríðinu stendur, og næstu árin þar á eftir. Því fer þess vegna svo fjarri, að þessir sjóðir hrökkvi til þess að standa undir nýbyggingunum, þar sem þeir eru aðeins brot af byggingarkostnaðinum. Jafnvel þeir, sem flest skipin eiga og mest hafa grætt, hafa ekki safnað meira en sem svarar verði eins eða tveggja togara. Því fer og fjarri, að stríðsgróðinn hafi ekki verið skattaður. Hann hefur verið skattaður bæði með hækkun á almennum sköttum og svo með sérstökum stríðsgróðaskatti, enda er nú komið svo, að mikill meiri hluti stríðsgróðans hefur þegar fallið til ríkisins. Því fer mjög fjarri, að stórútgerðin hafi safnað nægilegu fé til þess að byggja upp allan flotann, og ég efast um, að hún geti nú byggt hann upp að hálfu leyti, hvað þá, að hún hafi auk þess nægilegt fé til þess að mæta þeim skakkaföllum, sem búast má við, að hún verði fyrir eftir þennan hildarleik, á meðan allt fjármálalíf er að komast aftur í samt horf. Ef við annars viljum halda einkarekstrinum við, þá verðum við að búa þannig að honum, að á veltiárum geti hann lagt í varasjóði og safnað til erfiðu áranna, því að atvinnureksturinn á engan rétt á sér, nema hann geti veitt almenningi atvinnu og brauð á erfiðu árunum líka, en til þess verður hann að fá tækifæri til þess að safna fé í góðærum. Sama máli gegnir um verzlunina. Hér hafa margir grætt mikið á henni, en hafa menn gert sér það ljóst, að ef þessir menn eru skyldu sinni trúir, þá verða þeir að sjá um, að landið sé alltaf nægilega birgt af vörum til nokkurs tíma, en þá verða þeir einnig að geta lagt fé til hliðar, til þess að þeir geti staðið undir verðlækkuninni að stríðslokum. Það er ekki hægt að skipa mönnum að birgja landið upp af vörum, nema tryggt sé, að þeir geti staðið undir hallanum, þegar hann kemur. Ég verð að segja, að það kemur úr hörðustu átt, þegar sumir, sem standa að þessu frv., eru að tala um óhæfilegan gróða verzlunarstéttarinnar, því að hverjir eru það, sem hafa áður skammtað þennan gróða, ef það eru ekki sumir þeir, sem standa að þessu frv. Ég á hér þó ekki við hv. flm., en þá miklu fremur hv. 2. flm., hv. þm. Str., og þá ekki sízt hv. 2. þm. S.-M., sem að vísu er ekki flm. þessa frv., en mun þó vera eindreginn stuðningsmaður þess. Það eru þessir menn, sem hafa ráðið verðlaginu lengst af á þessu tímabili, og með sköttum hafa þeir ákveðið, hvað mikið væri skilið eftir af stríðsgróðanum í höndum einstaklinga. Þá kem ég að því, sem er alvarlegast í þessu máli, og það er öryggisleysið, sem skattgreiðendur eiga við að búa, ef farið er inn á þessa braut. Hér hafa verið í meiri hluta þeir menn, sem hafa lýst yfir því, að þeir hafi litla löngun til þess að hlífa stríðsgróðanum og að þeir vilji jafna lífskjörin. Þessir menn hafa um langt skeið verið allsráðandi hér á Alþ., og þeir hafa lengst af ráðið mestu í ríkisstjórninni. Þeir hafa sett sinn svip á skattalöggjöfina, og þar hafa þeir þegar gengið lengra en verjandi er gagnvart þeim, sem vilja gæta einhverrar varúðar. En menn treystu því þó, að þegar búið væri að taka af þeim það, sem gert var með skattal., og þegar búið var að ganga frá þeim málum á Alþ., þá mundi þeim þó vera óhætt að ráðstafa því, sem eftir var, eins og hverri annarri frjálsri eign, innan þeirra takmarka, sem löggjöfin setur á hverjum tíma. Ef menn geta ekki fengið að ráðstafa því fé í sæmilegu trausti og byggt á því framtíðaráætlanir sínar, þá er algerlega kippt grundvellinum undan því efnahagsskipulagi, sem við búum nú við. Það má segja, að það sé óheppilegt, en það er það, sem við lifum nú við, og ef menn vilja halda því, þá mega þeir ekki viðhafa aðferðir, sem miða ekki að því að byggja það upp, heldur að því að rífa það niður og stofna til enn meira öngþveitis en verið hefur fram að þessu. Ég tel það vera stórhættulegt, ef sú trú kemst inn hjá mönnum, að það fé, sem er skilið eftir hjá þeim af skattheimtunni, megi þeir ekki í fullu trausti skoða sem eign sína og ráðstafa því samkvæmt því, heldur kunni að koma til þess, að löggjafarvaldið átti sig mörgum árum síðar á því, að það hafi skilið of mikið fé eftir í höndum einstaklinga, og muni því ráðlegast að taka nú meira af því. Slíkt hlýtur að hafa mjög lamandi áhrif á allt atvinnulíf og framtak í landinu. En því er ekki að neita, að hjá meðhaldsmönnum og andstæðingum þessa frv. gætir gerólíks skilnings á eignarréttinum. Meðhaldsmenn frv. álíta, að auðsöfnun sé eins konar þjófnaður og fara beri með þá menn, sem safna fé, sem nokkurs konar þjófa og óbótamenn og að allt það, sem þeir hafa undir höndum, sé illa fengið. Við hinir álítum aftur á móti, að á meðan ekki sé ákveðið að taka upp annað þjóðskipulag og það byggt upp, þá verði að halda núverandi þjóðskipulagi við og skapa því þau skilyrði, að það geti starfað á heilbrigðan hátt. En eitt helzta skilyrðið til þess, að svo geti orðið, er það, að á veltutímum sé atvinnufyrirtækjum heimilt að safna fé til þess að standast skakkaföll erfiðu áranna. Og ef menn óttast, að féð verði notað til annars en æskilegt þykir, þá ætti að herða eftirlitið með því, að ekki yrði illa farið með það. En hitt er með öllu óverjandi að draga féð út úr atvinnurekstrinum. Ég hef þá drepið á nokkur atriði viðvíkjandi meginstefnu þessa frv., og ég tel þau svo þung á metunum, að menn verði að gæta allrar varúðar í að samþ. þetta frv. Ég tel, að sá siðferðislegi grundvöllur, sem það er byggt á, fái ekki staðizt og að áhrif þess á efnahagssviðinu verði til ills eins, en ekki góðs. Ég vil einnig benda á ýmis einstök atriði í sambandi við frv., sem ég tel stórum varhugaverð og þarfnast frekari aðgerða. Ég get t. d. ekki séð, að í frv. séu gerðar nógu gagngerðar ráðstafanir til þess að komast að því, hvað sé raunveruleg eignaaukning, en það verður að gera, ef frv. á ekki að verða hreinn skrípaleikur, jafnvel frá sjónarmiði þeirra, sem fylgja því. Ég skal geta þess sérstaklega í þessu sambandi, að það eru sum atriði frv., sem hafa við nokkur rök að styðjast, t. d. ef maður selur eignir sínar langt yfir verði venjulegra tíma. Þá játa ég, að ekki sé ósanngjarnt að taka einhvern hluta andvirðisins af honum með sköttum, þar sem þetta fé er dregið út úr atvinnurekstrinum og reynt að koma því á þurrt land. En samkv. frv. er það verðlaunað mest, ef menn hafa dregið fé sitt út úr framleiðslunni og komið því fyrir í sparisjóðsbókum, en hitt er gert refsivert, ef menn halda fénu áfram í fyrirtækjum sínum. Þegar á að fara að meta eignaaukningu manna, væri þá ekki réttmætt að leyfa þeim að leggja dýrtíðarvísitöluverð á eignir þær, sem þeir áttu fyrir stríð? Launþegar segja, að laun þeirra hafi ekkert hækkað nema samkvæmt vísitölu, en hér er maður talinn stríðsgróðamaður, ef eignir hans hafa aukizt eitthvað að krónutölu, og þá ekki tekið tillit til vísitölunnar. Þetta er og gert jafnt fyrir því, þótt maðurinn fái ekkert meira af verðmætum fyrir eignir sínar en í stríðsbyrjun. Ef menn vilja gera sér grein fyrir því, hvort verðhækkun eigna stafar af stríðsgróða eða ekki, þá má ekki miða við það, við hvaða verði væri hægt að selja þær nú, heldur verður að miða við það, á hvað þær hefðu verið seljanlegar fyrir stríð. Loks vildi ég benda á það, að þótt það sé allt mjög þarft og nauðsynlegt, sem verja á fénu til samkvæmt 5. gr. frv., þá get ég ekki betur séð en sveitarsjóðirnir verði að fá bróðurpartinn af þessu fé, ef taka á eignirnar með þessu móti. Það er vitað mál, að sveitarsjóðunum hefur um langt skeið verið bannað að taka nema sem nemur vissu hámarki í sinn hlut af ótta við það, að sveitarsjóðirnir kynnu að fara lengra í þessum efnum en verjanlegt væri, ef þeim væru engar hömlur settar, þannig að þeir gengju þá á rétt ríkisins. Ef nú ríkið kemst að þeirri niðurstöðu, að of lítið hafi verið tekið af skattgreiðendum, þá á mismunurinn fyrst og fremst að renna til þess opinbera aðilans, sem án síns samþykkis hefur verið sviptur réttinum til þess að taka svo háa skatta sem hann hefði annars kunnað að gera. Ég mun því síðar bera fram brtt. við þetta frv. þess efnis, að einhver ákveðinn hluti þessa skatts skuli renna til sveitarsjóðanna. Ég hef bent á þau atriði, sem mæla á móti þessu frv., og ég hef bent á þau atriði, sem gæta þarf varúðar við við afgreiðslu þess. Þrátt fyrir allt þetta vil ég segja það sem mína skoðun, að ég get hugsað mér, að allir geti orðið sammála um að taka einhvern ákveðinn hluta af eignum manna til ríkisins þarfa, ef ríkið er sérstaklega illa statt eða ef það er nauðsynlegt til þess að koma á þeim friði í þjóðfélaginu, sem ég tel, að sé því meira virði en t. d. hvaða efnahagsskipulag skuli gilda í framtíðinni. Ef það væri tilgangurinn, þá skyldi ég vera tilbúinn til viðræðna um þetta mál og ekki standa á móti framgangi þess, en ég er á móti því, að það sé slitið úr samhengi við önnur mál, ekki til styrktar ríkissjóði og ekki til þess að efla friðinn, heldur til þess að efla glundroða og koma á enn meiri óvissu og öngþveiti í þjóðfélaginu en við höfum átt við að búa til þessa. Ég er á móti málinu, ef þetta er tilgangurinn.



Herra forseti. Það er táknrænt í þessu máli, að því nær allir fylgismenn þessa frv. sitja ekki í deildinni undir umr., heldur eru þeir úti á göngum og í hliðarherbergjum. Hv. 1. flm. gengur hér um eins og á glóðum, en 2. og 3. flm. þykjast ekki þurfa að hlusta, því að það mun vera búið að ákveða, hvernig þetta frv. skuli afgreitt. En mér finnst það ekki óviðeigandi, að hv. þm. sýndu deildinni þá virðingu að hlusta á þau rök, sem borin eru fram í þessu máli, þar sem um svo stórt spor er að ræða sem hér. Það væri ekki óhugsandi, að það gæti breytt einhverju í málinu. Ég skal geta þess, að þetta frv. kemur engum á óvart, sem fylgzt hefur með þeim álögum, er ríkt hafa í skattamálunum undanfarin ár. Þegar svo langt er gengið, að næstum því allar tekjur eru teknar, er vitanlega næsta sporið að taka eignirnar. Það hlýtur að koma að því fyrr eða síðar, þegar haldið er áfram á þeirri braut ár eftir ár að hækka sífellt þann skerf, sem tekinn er til ríkisins af tekjum manna, og það alveg án tillits til þess, hvort ríkissjóður á hverjum tíma þarf á þeim tekjum að halda eða ekki. Annars vil ég ekki fara mjög langt út í þetta mál, aðeins bera fram fyrirspurnir til hv. 3. landsk. þm. (HG) í sambandi við þetta mál, og ég vænti þess, að hann svari þeim, áður en umr. um þetta mál er lokið hér í þessari d. Fyrsta fyrirspurnin er sú, hvort hann álíti ekki að hér sé með þessu frv., líkt og með l. þeim um dýrtíðarráðstafanir, sem samþ. voru hér á Alþ. fyrir fáum dögum, gengið á bak loforða, sem hæstv. Alþ. hefur gefið þegnum sínum áður með skattal., þar sem þessi l. eiga nú að verka aftur, fyrir sig, þvert ofan í l. og loforð þingsins á undanförnum árum. Í sambandi við þetta bar ég fram fyrirspurn til þessa sama hv. þm., þegar dýrtíðarfrv. var til umr., en henni var aldrei svarað. Vænti ég nú að fá um þetta svar. Þá spurði ég, hvort menn álitu sæmandi fyrir þingið að semja l. um það, að uppbætur, sem ákveðnar væru með þáltill., til embættismanna, yrðu felldar niður um næstu mánaðamót. Það væri alveg hliðstætt þessu, ef t. d. samþ. væri, að ekki skyldu greiddar uppbætur til bænda að sumrinu, sem einnig voru ákveðnar með þáltill. Og í þriðja lagi vil ég nefna síldarmjölið, sem samþ. var að selja bændum fyrir ákveðið verð. Hvernig ætli hv. þm. þætti það, ef fram kæmi till. um að innheimta verðið fyrir það hærra en samþ. var á síðasta þingi? Þetta væri eins og það, þegar fara á að ganga aftan að atvinnurekendum, sem byggja atvinnurekstur sinn á hverjum tíma á gildandi skattal. og selja eignir undir ákveðnum skattal., eignir, sem þeir hafa átt árum saman og þeir vita, að samkv. gildandi lögum eru ekki skattskyldar til tekna við sölu. Mér finnst nú á þrem undanförnum þingum vera búið að stíga svo stór spor í þessum efnum, að hv. þm. ættu að fara að athuga vandlega, hvort þeir vilja láta halda áfram á þessari braut, og að þegnarnir í þjóðfélaginu ættu þá að fá að vita, bæði atvinnurekendur og aðrir, hvort slíkt muni eiga að halda áfram. Annað, sem ég vil spyrja hv. 3. landsk. þm. um, er það, hvort hann hafi gert sér ljóst, hvernig það kunni að snerta ýmsar stéttir og þegna þjóðfélagsins, ef frv. þeirra verður að l. Ég vil taka dæmi, sem er raunverulega úr lífinu. Það var skipstjóri nokkur, sem sigldi öll þessi stríðsgróðaár. Hann átti 60 þús. kr. eign í lok ársins 1939. Hann hafði skipti á eign sinni fyrir aðra eign, sem er seljanleg fyrir 150 þús. kr. og er á öðrum stað í landinu. Hann hefur haft 90 þús. kr. á ári hverju í áhættuþóknun, sem honum hefur verið lofað, að helmingurinn af skyldi vera skattfrjáls. Á þessu hefur hann auðgazt og bætt við sig öðrum 150 þús. kr. Svo fórst þessi maður, og ekkjan fékk greidda stríðstrygginguna, 50 þús. kr. Ef þessi l. verða samþ. af hinu háa Alþ., þá á þessi ekkja, sem á þessar 350 þús. kr., að greiða af þeirri upphæð 80 þús. kr., og verða þá 270 þús. kr. eftir. Og þá skilst mér, að þessi ekkja fái, rétt eftir minningar athöfnina, að greiða 41.500 kr. eftir þessum nýju skattal. Það getur vel verið, að Alþfl. hafi hugsað sér að vernda þannig rétt þessara ekkna og munaðarleysingja. En bágt á ég með að trúa því, að hv. 3. landsk. þm. (HG) hafi hugsað þessa hugsun til enda. Þetta er aðeins dæmi úr lífinu, og það er dálítið rökfast dæmi. Þessi skattur mun í mörgum tilfellum verka þannig, í sumum tilfellum kannske ekki eins hörmulega og í þessu, en í mörgum líka aftur verr. Ég tel, að fyrir það eitt, að gengið er hér aftan að þeim mönnum, sem á sínum tíma var lofað því af Alþ., að þeir skyldu vera frjálsir með það fé, sem aflað var fyrir að sigla á hættusvæðinu og halda uppi siglingum milli Íslands og annarra landa, þyki þetta kaldar kveðjur, sem með þessu frv. er verið að koma með í þeirra garð. Þá vildi ég einnig mega gera fyrirspurn til hv. þm. um að, hvort hann hafi kynnt sér það mál, hverjir það voru, sem héldu uppi baráttunni fyrir því, að Íslendingar yrðu ekki skipalausir á erfiðustu árunum, 1934–1939. Mér er það ákaflega vel ljóst, að þá var ekki einasta að etja við fátækt um að afla þjóðinni skipakostsins, heldur líka við ákaflega róttækt skilningsleysi þeirra manna, sem fóru með innflutnings- og gjaldeyrismál þessa lands, og það svo mjög, að þeir menn, sem yfirleitt sáu fyrir fram, að Ísland gat ekki átt framtíð nema með því að eiga skip, þeir urðu að heyja þessa baráttu gegn þessum myrkravöldum og taka á sig þá smán að brjóta lög landsins, til þess að atvinnuvegir landsmanna færu ekki í rústir. Það eru þessir menn, sem í grj. þessa frv. eru að heita má taldir glæpamenn í þessu þjóðfélagi, þeir hafi svo sem ekki fyrir dugnað sinn né atorku verið orsök þess að Ísland hefur nú safnað til sín meiri gróða fyrir einstaklingana og alla heildina en nokkurn tíma áður. En það væri ömurleg sjón hér á Íslandi nú, ef einmitt þessir menn hefðu ekki staðið í starfi sínu eins og þeir stóðu á þeim tímum, þegar erfiðast var hér í þessum málum. Ég þekki einnig aðra menn, sem um 20 ára skeið háðu þrotlausa baráttu, fyrir því, að kikna ekki undir þeim erfiðleikum, sem þessi útvegur átti við að stríða á þeim árum. Og þessi sami útvegur er þó, ef ekki eina, þá a. m. k. aðalframleiðslutækið, sem hefur nú orðið til þess, að þjóðin hefur hlotið þá góðu afkomu, sem hún hefur haft fjárhagslega á undanförnum árum, en hefur ekki orðið að svelta hér úti í reginhafi. Í sambandi við þetta vildi ég minna á ummæli hv. 5. landsk. þm. (BrB), þar sem hann hélt því fram, að það væri ekki óeðlilegt að leggja skatt á þá menn, sem hefðu sinnt nýbyggingum, en væru hættir við þann starfa og hefðu dregið fé sitt út úr áhættunni við það. Mér er kunnugt um nokkra menn, sem þetta hafa gert. Þeir voru orðnir þreyttir á tveggja ára baráttu í þessum efnum og persónulegri ábyrgð fyrir sín fjárlitlu félög, og seldu þess vegna til þess að komast úr þessum þrengingum. En það er dálítið merkilegt, að frv. nær bara ekki til þessara manna. En það eru þeir menn, sem keypt hafa þessi fyrirtæki og eiga að líða fyrir það að hafa verið þeir glópaldar að leggja fé sitt í þennan atvinnurekstur, sjávarútveginn, til þess að þjóðin gæti lifað menningarlífi. Mér er ákaflega vel ljóst, að þessu frv. er sérstaklega stefnt að tvennu, sjávarútveginum, sem vitanlega hefur grætt mikla peninga, en hefur einnig veitt meira fé bæði til ríkisins og til þeirra, sem fyrir það starfa, og það meira en nokkur annar atvinnuvegur í landinu, - og svo er því einnig stefnt að þeim verkstæðum, sem eru að rísa hér upp og sjálft Alþ. hefur talið svo nauðsynlegt, að upp kæmust hér á landi, að það hefur séð ástæðu til að skipa milliþn. til þess m. a. að rannsaka, hvernig megi reisa hér skipasmíðastöð og skipaviðgerðarstöð eða stöðvar í stórum stíl, af því að það sé óverjandi og óþolandi, að landið eigi ekki slík iðjuver. En með þessu frv., sem hér er á ferðinni, er verið að gera róttækar tilraunir til þess að eyðileggja möguleikann til þess, að sá litli vísir, sem vaxið hefur hér upp að slíkum viðgerðaverkstæðum, geti komið undir sig fótum til þess, eftir því sem unnt er, að forða því, að eftir stríð fari allar skipaviðgerðir út úr landinu. Ég hef séð í blöðum nýlega árás á þessi verkstæði, þar sem þau eru talin mikil okurfyrirtæki. En mér þykir gaman að benda á, að bezta árið, árið 1941, sem var í raun og veru gullár þessara fyrirtækja, þá hefur þó það þessara fyrirtækja, sem ríkið sjálft á og rekur, Landssmiðjan, ekki skilað nema 17.100 kr. í beinan hagnað samkv. landsreikningnum, sem nýlega var lagður fram. Og ef afkoman er ekki betri en þetta, þá fer að verða ákaflega tvísýnt, að það séu mikil rök á bak við þær ásakanir, sem fram hafa komið á þessi fyrirtæki, og að mikil ástæða sé til þess að gera alveg sérstakan lagabálk, sem skerði mjög framgangsmöguleika þessara fyrirtækja og kannske stríðir á móti stjórnarskrá landsins, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti á, til þess að ná í þann ógurlega(!) gróða, sem hv. þm. geta sjálfir sannfært sig um af landsreikningnum, að er þó ekki meiri en þetta. Ég er persónulega kunnugur þessum málum utan lands og innan. Og mér var það kunnugt, að öll árin frá 1934–1939 áttu öll þessi fyrirtæki hér á landi í erfiðleikum vegna samkeppninnar frá útlöndum. Og þó lögðu útlendu fyrirtækin alla jafna 125% á vinnu sína og efni sitt, þegar þau innlendu lögðu ekki á það nema 40%. Þessi mismunur var ekki af því, að hver einstaklingur hér á landi, sem að þessu vann, afkastaði ekki eins miklu, ef aðstæður hefðu verið hinar sömu, heldur af hinu, að þessi fyrirtæki gátu ekki búið að sér þannig, að verkstæðin gætu afkastað eins miklu og hjá öðrum þjóðum með sama starfsmannafjölda. Vonir þeirra manna, sem að þessum verkstæðum stóðu, glæddust árin 1941 og 1942 um, að þeir gætu notað þann gróða, sem þeir höfðu fengið, til þess að bæta aðstöðuna um þessar viðgerðir. En með þessum l. sé ég ekki annað en komið sé í veg fyrir, að þessi fyrirtæki geti náð nokkurri fullkomnun. Er þetta kannske gert til þess, að þessi fyrirtæki verði tekin og þau rekin af ríkinu? Ég vil í sambandi við þetta taka fram, að samþ. voru l. á Alþ., ég held, að það hafi verið 1937 eða 1938, um að heimila ríkisstj. að leggja fram allt að 25% af andvirði nýrra skipa sem styrk til þeirra, sem vildu auka flotann með því að smíða ný skip. En þá varð útkoman sú vegna reynslu margra undanfarinna ára, að enginn útgerðarmaður vildi þiggja slíkt kostaboð, vegna þess að útgerðinni var þá sniðinn þannig stakkurinn, að þó að menn hefðu fengið skipin gefins, þá vildu þeir ekki gera þau út undir þeim reglum, sem framlög þessi áttu að veitast eftir, og þeim sköttum og skyldum, sem á þeirri útgerð hefði hvílt þá og mundi hvíla, ef hagur hennar batnaði eitthvað. Mér finnst þetta allt ákaflega athyglisvert, áður en farið er inn á þessa nýju braut. Nú vildi ég minnast hér dálítið á 4. gr. frv., að jafnvel sjálfir flm. hafa raunverulega ekki trú á því, að frv. þetta nái tilgangi sínum, ef að l. verður, þannig að þetta, sem á að ná, komi nokkurn tíma í ríkissjóð. Því að þeir hafa sett hér inn í frv., að fjmrn. skuli vera heimilt að veita þriggja ára gjaldfrest á þessum skatti, ef féð, sem taka á, liggur bundið í atvinnufyrirtækjum eða byggingum. Og má geta nærri, að verði nokkur frestur á því yfirleitt, að þessi l. verði samþ., þá mun hávaðinn af þeim mönnum, sem eitthvert vit hafa á fjármálum, reyna að binda þetta fé einhvern veginn þannig, að það fengist, a. m. k. þessi lögboðni frestur á greiðslu þessa skatts. En hvaða trygging er fyrir því, að fé þetta komi nokkurn tíma inn? Hver getur tryggt, að þessir sömu menn eða aðilar verði færir um að greiða þessar upphæðir, nema betur sé búið um þessa hnúta en gert er í 4 gr.? Vil ég benda hv. flm. og allshn., sem væntanlega fær málið til meðferðar, á að það veitir ekki af að setja miklu strangari reglur þessu viðvíkjandi, annaðhvort um veð eða annað, til þess að tryggja það, að ríkissjóður fái þetta fé, og helzt, að fyrirtæki þau, sem eiga þessar eignir, séu rekin undir svo sterku eftirliti ríkisins, að ókleift sé að komast hjá því, að ríkissjóður fái þetta fé. Það þurfa ekki að vera miklar verðbreytingar á næstu árum, til þess að útilokað sé, að hægt sé að innheimta þennan skatt í slíkum tilfellum, að óbreyttri þessari grein. Þá vildi ég benda á það atriði 5. gr., til hvers á að nota þetta fé. Ég er viss um, að þetta er ekki sett inn til þess að styrkja þau mál, heldur til þess að fá frv. fylgi í þinginu. En ég vildi bara mega benda hv. flm. á, hvað hér hefur skeð undanfarið, m. a. um húsaleigumálin. Þegar þau voru á döfinni, þá þótti ekki neinn þegnskapur að eiga hús eða byggja þau. Það þótti sjálfsagt að ganga svo nálægt þeim mönnum, er það gerðu, sem hægt var án þess að vera sekur við stjórnarskrána eða lög landsins. Það þótti sjálfsagt að ganga svo nærri þeim, að þeir yrðu að búa við allt önnur l. í landinu en aðrir menn. Nú, nokkrum dögum síðar, er lögð áherzla á það að taka stórkostlegt fé með nýjum skatti til þess að byggja verkamannabústaði. Af hverju? Af því að svo er búið að þrengja kosti þeirra manna, sem séð hafa fyrir húsbyggingamálunum, að þeir fá ekki að koma nálægt þeim. Það getur vel verið, að þetta sé viturlegt, en ég fæ ekki séð, að svo sé. Sama má segja um raforkusjóð. Að setja þetta ákvæði um hann inn í 5. gr. frv. er gert til þess að fá sveitamenn og umboðsmenn þeirra til þess að fylgja þessu skattamáli. En þó að raforkusjóður fái þessa upphæð, getur það ekki náð tilgangi sínum, nema í landinu séu þau starfandi framleiðslutæki, sem geti skapað tekjur handa ríkissjóði. En hér virðist stefnt að því markvisst, að það geti ekki orðið. Og með því, að svo færi, væru þessar framkvæmdir líkar því, að bóndi skæri kú sína til þess að fá beljusteik. Ég get hugsað mér, að hv. 3. landsk. skilji þetta ekki, En aðrir menn, sem til slíks þekkja, skilja það. Sama máli gegnir um tryggingarnar. Það þarf ekki langan tíma til þess að éta upp alþýðutryggingasjóð, ef ekkert kemur inn í hann. En það getur verið, að hv. 3. landsk. þm. vilji tryggja allt milli himins og jarðar, en hann lítur bara alls ekki á erfiðleikana, sem eru á því, að hægt sé að fá féð til framkvæmda slíkrar tryggingar. En öruggasta ráðið til þess, að hvers konar tryggingar, hve góðar sem þær eru í sjálfu sér, fari í hundana, er að drepa framleiðslufyrirtækin, því að framleiðslufyrirtækin verða að standa undir öllum tryggingum. Það lifir enginn maður á því, sem hægt er að greiða úr tryggingastofnuninni, ef ekkert er hægt að greiða inn í hana. Ég hygg því, að ekki einasta sú hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, ætti að athuga mál þetta rækilega, heldur einnig, að sjálfir flm. ættu að athuga, hvert stefnir í þessu, ef þessi leið er farin, - svo framarlega sem nokkuð stendur bak við flutning þessa frv. annað en einhver leikaraskapur til þess að afla sér fylgis hjá einhverjum kjósendum í landinu.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) : Herra forseti. Ég skal reyna að stytta mál mitt, ef með því móti mætti takast að koma þessu máli til 2. umr. á þessum fundi. En ég get ekki komizt hjá því að drepa á nokkur einstök atriði, sem fram hafa komið. Ég vil byrja með því að leyfa mér að mælast til þess við þá, sem hér ætla að tala, að þeir stytti mál sitt svo sem föng eru á, eins og ég mun gera, til þess að málið komist til n. í dag. Ég mun því ekki ræða einstök atriði, sem nokkuð var drepið á af hv. 6. þm. Reykv., en aðeins taka það fram, að ég tek þakksamlega öllum bendingum til bóta á frv., sérstaklega ef það mætti verða til þess, að það þætti sýnt, að framkvæmdin á málinu yrði öruggari með þeim breyt. og löggjöfin næði þannig betur tilgangi sínum. Mér virðist nú annað veifið, enda þótt hv. 6. þm. Reykv. talaði með fyllilegri rökfestu og skynsemi um frv., að hann þó telji þetta miklu meira stórmál en það er í raun og veru. Hann lauk máli sínu, ef ég man rétt, eitthvað á þá leið, að þessi lagasetning væri einstök út af fyrir sig, ætti engan rétt á sér og hann mundi verða á móti henni. Hins vegar gæti hann hugsað sér lagasetningu eins og í frv. er stefnt að, ef hún væri liður í sáttagerð milli einstakra stétta í þjóðfélaginu. Og minnir það mig á grein, sem þessi hv. þm. hefur ritað í Morgunblaðið. En ef hann heldur, að þetta frv. og framkoma þess í þinginu sé á við einhvern Bastilludag, þá vex honum það mjög um of í augum. Hitt undrar mig þó enn meir, að hv. 6. þm. Reykv. skuli ætla, að frv., ef að l. verður, fari í bága við stjórnarskrána, enda verð ég að segja, að hann vildi ekki hafa um það neinar fullyrðingar, og virðist mér það honum til sóma. Hins vegar virtist mér hv. þm. Barð. (GJ) ekki vera í eins miklum vafa um það, og hann hefur sínar ástæður til þess. En hæstv. ríkisstj. lagði fyrir síðasta þing frv. sama eðlis. Og þar sem sú hæstv. ríkisstj. sat þá og situr nú með forsæti manns, sem er lögmaður, og einnig skipuð þeim manni, sem er dómari í hæstarétti og fyrrverandi lagakennari, þá vona ég, að hv. 6. þm. Reykv. geti haft mig afsakaðan, þó að ég álíti, að slík ríkisstj. leggi ekki fram frv. í þessu efni, sem ríði í bága við stjórnarskrána. Í öðru lagi vil ég minna á það, að 8. des. s. l. birtist yfirlýsing í Morgunblaðinu frá sjálfstæðismönnum í 8 manna n., þar sem greint var, hver boð þeir gerðu um 4 flokka samvinnu, og eitt atriði í tilboðum þeirra var það, að innheimta skyldi eignarskatt af eignaaukningu stríðsáranna í eitt skipti. Og ég efast ekki um, að ráðamenn Sjálfstfl. hafi, áður en þeir gáfu út þessa yfirlýsingu, athugað, að hún færi ekki í bága við stjskr. Að fenginni þessari yfirlýsingu verð ég að segja það, að mig furðar á því, að þessum hv. þm. skuli finnast svo mikið til um þær till., sem felast í þessu frv. Ég held einmitt, að till. þær, sem í frv. felast, séu shlj. þeim yfirlýsingum, sem Sjálfstæðisfl. var búinn að gefa í þessum efnum. Ég fæ ekki séð, að það sé hægt að gera neinn eðlismun á því, hvort þessar till. eru fluttar af þrem flokkum eða fjórum. Þá talaði hv. þm. um friðhelgi eignarréttarins og minnti á ákvæði stjskr. þar um. Svo gerði hann samanburð á stjfrv. og frv. því, sem hér liggur fyrir, og taldi, að á þeim tveim frv. væri enginn eðlismunur. En það er hin mesta fjarstæða. Eignaaukaskattur í frv. stj. var ákveðinn 25%, en í þessu frv. er hann ákveðinn 30%, þegar komið er yfir 1 millj. kr. Í frv. stj. átti að verja þessum tekjum til þess að byggja stjórnarráðshús og fleiri slíkar byggingar, en hér er gert ráð fyrir, að þær renni til alþýðutrygginganna, verklegra framkvæmda o. s. frv. En ég get ekki hugsað mér, að það geri þann eðlismun, að þetta frv. geti talizt stjórnarskrárbrot, en stjfrv. ekki. Ég hygg því, að það sé fyrirsláttur einn, að óttast þurfi að þetta frv. fari í bága við ákvæði stjskr., og vil vænta þess, að það verði ekki látið draga úr fylgi við málið. Þá sagði hv. þm., að eftir frv. stj. mætti ætla, að þessir skattar gæfu aukin verðmæti, en svo væri ekki eftir þessu frv. Þetta held ég, að sé alveg rangt. Með því að hefjast handa um ýmsar opinberar framkvæmdir nú, svo sem byggingu stjórnarráðshúss o. fl., eins og gert var ráð fyrir í stjfrv., getur það dregið úr þörfinni til skattaálagningar í því efni síðar. Hið sama gildir og um þetta frv., því að með því er tryggt, að eftir stríðið, þegar erfiðleikarnir verða meiri en nú, þarf síður að grípa til skatta í því skyni að auka byggingar og ræktun í sveitunum, reisa verkamannabústaði og annað slíkt, sem ætlazt er til, að þetta fé renni til. Það verður að nota það tækifæri, sem nú er fyrir hendi, til þess að leggja þessa skatta á, því að síðar verður það miklum mun erfiðara. Þá taldi hv. þm., að það væri ofmælt í grg. frv., að mikið af þessari fjársöfnun hefði orðið til án tilverknaðar þeirra, sem grætt hafa. Þetta er umdeilt atriði, en ég skal þá játa, að sú auðsöfnun hefði orðið minni, ef engin slík viðleitni hefði komið til. Enda er þess að gæta, að það er tekið fullt tillit til þessarar viðleitni, því að auk þess sem nýbyggingarsjóðirnir eru undanskildir með öllu, þá er ekki lengra gengið en svo, að hver skattþegn má halda eftir 80 þús. kr. skattfrjálsum. Þegar hv. þm. flutti þennan kafla ræðu sinnar, þá talaði hann eins og um það væri að ræða að taka allt það fé, sem safnazt hefði hjá þessum skattþegnum, en það er hin mesta fjarstæða, eins og ég hef þegar sýnt fram á. Þá sagði hv. þm., að það væri enn síður ástæða til þess að leggja á þessa skatta, þar sem ekkert benti til þess, að auðsöfnunin væri svo ójöfn, að hætta stafaði af. Ég býst við, að okkur greini verulega á um þetta. Hvað auðsöfnunin er orðin mikil, er ekki hægt að sýna með sönnum tölum, en það er ekki minnsti vafi á því, að hún er geysilega mikil, og miklu hærri en tölur skattstofunnar segja til um. Þær segja ekki heldur til um það, hvað misskiptur auðurinn er. En það er bersýnilegt, að honum er ákaflega misskipt. Hv. þm. gerði að umtalsefni hag útgerðarinnar í þessu sambandi. Ég held, að ég muni það rétt, að eftir þeim skýrslum, sem frammi hafa legið um þetta, þá hafi 10 útgerðarfélög hér í Rvík átt innan við 4 millj. kr. í sjóði fyrir áramót 1939. En þessi félög hafa á árunum 1940–1941 lagt í nýbyggingarsjóð 5 millj. og í varasjóð 11 millj. eða fast að því ferfaldað sjóðseign sína á þessum tveim árum. Við þetta bætist svo árið 1942. Ef gert er ráð fyrir, að sjóðurinn hafi orðið svipaður það ár og meðaltal tveggja síðustu ára, þá eru eignir þessara félaga 25–26 millj. kr. Það er ekki til neins að neita því, að hér er um mikla auðsöfnun að ræða. En menn meta það auðvitað eftir því, hvaða skoðun þeir hafa á þessum hlutum, hversu heppileg þessi auðsöfnun sé. Þá sagði hv. þm., að hér væri um fullkomið öryggisleysi að ræða fyrir skattþegnana. Ég vil ekki fallast a, að þetta mál gefi neitt tilefni til þeirrar ályktunar. Hér er aðeins um að ræða skatt, sem tekinn er í eitt skipti vegna hins sérstaka ástands, og við þurfum ekki að gera ráð fyrir því, að aðrir eins viðburðir og nú hafa átt sér stað, gerist í fjármálalífi okkar nema með mjög löngu millibili. Þess vegna vil ég undirstrika það, að ég álít ekki fært að hafa skattaálagninguna minni en gert er ráð fyrir í frv. einmitt vegna þess, að skatturinn verði á lagður í eitt skipti. Það er ekki ætlazt til, að hann verði á lagður undir venjulegum kringumstæðum. Hér er ekki um venjulega álagningu að ræða. Ég skal líka benda á það, að ég hygg, að hvergi muni það látið óhindrað af löggjöf, að jafn stórfelld auðsöfnun hlutafélaga eigi sér stað og raun hefur á orðið hér á landi. Í öðrum löndum er slík auðsöfnun hindruð, annaðhvort með því að haga verðlagi þannig, að auður myndist ekki, eða þá með því að taka með sköttum allt fé umfram visst hámark. Þá sagði hv. þm., að form frv. væri mjög hæpið. Um þetta efni ber okkur sjálfsagt svo mikið á milli, að ég tel ekki ástæðu til að ræða mikið um það. Þó þykir mér rétt að benda á, að þó að skattstiginn eigi að vera sá sami fyrir alla, þá er það ekki svo í framkvæmdinni, vegna þess að viss stétt manna hefur aðstöðu til þess að gefa ekki upp allar eignir sínar. Þessu er ekki til neins að neita. Þá sagði hv. þm., að hann teldi, að nokkur hluti þessa skatts ætti að renna til sveitarsjóðanna, ef hann yrði á lagður. Ég skil vel hans sjónarmið í þessu. En ég vil benda honum á það, að verði skatturinn á lagður eins og gert er ráð fyrir í frv., þá hefur hann sama gildi og ef féð rynni til bæjarsjóða, því að þetta er í rauninni ekkert annað en fyrirframgreiðsla til þess að létta útgjöld ríkissj. og bæjarsjóða. Hins vegar er ekki ætlazt til, að féð renni beint í ríkissj., heldur til sérstakra framkvæmda, sem ég hygg, að í flestum tilfellum sé kappsmál fyrir ríkið, að eigi sér stað. Ég álít hins vegar, að það væri ekki til bóta að breyta till. á þá leið, að þetta fé skiptist milli bæjarsjóða og ríkissjóðs. Hv. þm. Barð. tók svo til orða, að í rauninni væri þetta frv. ekkert annað en framhald af því, sem gerzt hefur á undanförnum árum. Undanfarin ár hefði allt verið tekið af mönnum og nú ætti að taka eignirnar líka. Ég sé nú ekki, hvernig þetta fær staðizt. Ef allar eignir hafa verið teknar af mönnum undanfarin ár, hvernig á þá eignaauki að geta komið fram? Ég er hræddur um, að þetta tvennt fái ekki staðizt. Ég hygg, að stóryrði manna um hina gífurlegu skatta á undanförnum árum sýni það einmitt, að auðsöfnunin hefur orðið stórfelld á síðustu árum, og það dettur engum í hug að ætla, að auðsöfnunin hafi numið minna en á annað hundrað millj. kr. hin síðustu ár. Þessi auðsöfnun liggur sumpart í því, að skattal. heimila sérstaka auðsöfnun óskattaða; í öðru lagi eru skattarnir ekki hærri en það, að svigrúm er fyrir auðsöfnun. Í þriðja lagi hafa menn fundið leiðir til þess að koma eignum sínum undan sköttum, eins og ég drap á í fyrri ræðu minni. Þessi hv. þm. getur því fellt niður allt tal sitt um, að allar eigur manna hafi verið teknar með sköttum. Þegar þess er gætt, að eignaaukningin mun hafa numið um 150 millj. kr. þessi 3 ár, en í frv. er gert ráð fyrir, að þessir skattar nemi 15 millj. kr., þá sést, hvað lítið brot það er, sem tekið verður af þessum eignaauka. Þá spurði þessi hv. þm., hvort ég hefði fengið loforð um, að frv. yrði samþ. í þinginu. Ég vil svara þessu neitandi. Þá spurði hann, hvort launamenn mundu að fullu halda launauppbót sinni. Þessu hefur þingið þegar svarað með því að heimila ríkisstj. að greiða slíka launauppbót til næstu áramóta. Út af útreikningum þessa hv. þm: um það, hve óskaplega væri farið með ekkjurnar, skal ég ekki fara mörgum orðum. Ég vil þó aðeins benda honum á það, að ég veit ekki betur en tryggingarfé sé skattfrjálst, og gilda um það sömu ákvæði, hvort sem þessi skattur verður samþ. eða ekki. Ég man ekki betur en dánarbætur og slysatryggingar séu einnig skattfrjálsar. Þá var þessi hv. þm. að vísa til orða hv. 6. þm. Reykv. um það, að ef þetta frv. yrði að l., þá yrðu þeir, sem athafnasamastir eru, mest fyrir sköttunum, en hinir, sem minni dugnað sýndu, slyppu við skattana. Ég fæ nú ekki séð, hvernig hv. þm. komast að þessari niðurstöðu. Þó að maður selji hlutabréf með þrítugföldu verði, þá lendir hann samt í skatti, og sé gróðinn undir 80 þús. kr., þá ber honum að greiða tekjuskatt eins og öðrum mönnum. Að mönnum sé gert erfitt fyrir að halda áfram starfsemi sinni, fæ ég ekki séð, þar sem ekki er gert ráð fyrir að hækka mat á fasteignum, sem hafa verið í eigu sama manns. Þá upplýsti þessi hv. þm. það, að vélsmiðjur í Englandi mættu leggja 125% á vinnu og efni, en hér mætti álagningin ekki vera nema 40%. Einnig sagði hann, að Landssmiðjan hefði ekki grætt nema 17 þús. kr. 1941. Ég er svo heppinn að hafa fyrir framan mig ríkisreikninginn fyrir þetta ár, og ég fæ ekki betur séð eftir reikningnum en gróðinn sé talinn 340 þús. kr. Ég vildi ráða þessum hv. þm. að vanda betur til upplýsinga sinna en þetta, ef hann ætlar að fara að auðga þekkingu dm. í þessum efnum. Ég býst við, að hv. þm. hafi farið dálka villt, áætlunarupphæðin mun hafa verið 17 þús., en reynslan hefur orðið 340 þús. kr. Gæti nú ekki verið, að fleiri útreikningar hans væru byggðir á álíka traustum grundvelli og þetta? Hann sagði, að 5. gr. væri ekki sett í öðrum tilgangi en þeim að afla frv. fylgis, og taldi það mikinn galla á gr. Ég verð að játa á mig þá sök, að þetta er tvímælalaust rétt hjá þessum hv. þm. Þessi ákvæði eru sett til þess að afla frv. fylgis. Ég álít, að það muni greiða fyrir samþ. frv. að hafa þessi atriði eins og þau eru. Í sambandi við það, sem talað hefur verið um minnkandi öryggi fyrir atvinnufyrirtækin, ef þessi skattur verður ákveðinn, vil ég minna á í sambandi við þá þróun, að atvinnurekendur dragi sig út úr atvinnurekstrinum, að því miður er nokkur ástæða til að ætla, að svo geti fleiri hugsað en stóratvinnurekendur, og þá þurfi meira að leita til hins opinbera um stuðning til atvinnuframkvæmda og leggja þurfi fram fé úr ríkissj. til útgerðarinnar. Og eigi það að verða meira en loforð, verður ríkissj. að vera þess megnugur að geta eitthvað gert í þessum efnum.