Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Það hefir verið venja hér í d. nokkur undanfarin ár, að þm. hafa talað við stjórnina um það, sem þeim hefir fundizt ábótavant í framkvæmdum hennar. En nú vill svo til, að kosningar eru nýlega um garð gengnar og stj. enn í lamasessi, og það virðist ekki ganga greiðlega að koma henni á laggirnar. Það er því ekki sama ástæða og áður að ræða við stjórnina, þó af miklum gnægðum sé að taka. Ég vil því beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvort ekki megi búast við því undir umr. fjárl., að menn geti talað við þá stjórn, sem má búast við, að verði til frambúðar. Það eru sagðar sögur um það, að það gangi ekki greiðlega að koma stjórnarmyndun á. Ekki er nú beinlínis um það talað, að menn séu ófúsir á að taka þátt í landsstjórninni, en samt hefir nú ekki tekizt að koma upp stjórninni. En það verður aldrei eiginleg landsstjórn, heldur flokksstjórn. Mig langar til þess, þegar er nú komið að umr. fjárl., að spyrja hæstv.forsrh. nokkurra spurninga viðvíkjandi gjöf, sem ég fékk í upphafi þingsins, sem heitir „Skýrsla um nokkrar framkvæmdir ríkisins“. Ég þakka honum fyrir þessa fallegu myndabók, en langar þó til að spyrja hann, hvort ég eigi að þakka honum persónulega, eða hvort bókin hefir verið gefin út fyrir ríkissjóðsfé, og ef svo er, þá langar mig til að spyrja, hvað mikið það hafi kostað að gefa bókina út, og hvort áreiðanlegar tölur eru við hendina. Ég hefi séð, að í raun og veru voru bændur landsins búnir að fá bókina áður en hún kom til annara, því að megnið hefir verið gefið út áður í blaði framsóknarmanna, og myndirnar hafa víst verið fyrir það gerðar, en síðan lánaðar ríkinu. Það er því verulegur styrkur, sem stjórnarblaðið hefir haft af þessu. Þessi fyrirspurn mín er borin fram af forvitni, og af þeim ástæðum, sem ég gat um í upphafi.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég býst við, að það verði frekar skoðað sem spaugsyrði en afbrýðissemi, sem hv. 2. landsk. var að segja um það, hverjir myndu verða í stjórninni. Því verður ekki neitað, að aðstaðan er nú önnur en þegar stjórn var mynduð síðast. Ég geri ekki ráð fyrir, að það þurfi nú að tala við hv. 2. landsk. um stjórnarmyndun, sem óneitanlega var gert þá. Þá fékk hann að ráða fyrstur manna um það, hverjir yrðu í stjórn, en ég geri ráð fyrir, að hann fái nú að vita það um líkt leyti og aðrir. Á titilblaði bókarinnar, sem hv.þm. nefndi, stendur, hver hafi. gefið bókina út. Ef hv. 2. landsk. vill fá að vita nákvæmlega, hvað það hefir kostað að gefa bókina út, þá mun hann geta fengið að vita það í stjórnarráðinu. Ég hefi ekki tölurnar nú við hendina, en mun geta náð í þær seinna. Um myndirnar er það að segja, að þær voru búnar til fyrir bókina, en hv.þm., sem er gamall prentari, ætti að vita, hvaða reglur gilda um slíkar myndir. Það er algengt, að einn lánar þær öðrum. Og ef blað það, sem hv.þm. er mest riðinn við, óskar að fá þær að láni, þá býst ég við, að það mundi verða veitt greiðlega.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. hefir nú svarað fyrirspurninni þannig, að mér komi þetta ekki við. Er það h. u. b. hið sama svar og hann hefir gefið öðrum, sem um þetta hafa spurt. Það getur vel verið, að hæstv.forsrh. geti frómt um talað, en hann ætti þó að vita það, að aðstaða þm. veitir þeim nokkurn rétt til að heimta af hverjum forsrh., að hann skýri frá því, hvað gerist viðvíkjandi stjórnarmyndun. En núv. hæstv.forsrh. ætlar nú kannske ekki að fara eftir þingræðisreglum. Ráðh. svaraði hinni fyrirspurninni eins og ég þóttist vita, að hann gerði, með því, að það hefði verið atvinnumálaráðuneytið, sem gaf bókina út. En það hefir nú stundum verið svo, að þegar eyðsla á einhverju sviði hefir verið hneykslanleg, þá hafa flokkarnir sjálfir tekið að sér kostnaðinn, eins og Íhaldsflokkurinn gerði um vissa sendiför. Eins hefði átt að vera með þetta útgáfuhneyksli ríkisstjórnarinnar. Hv. 5. landsk. hefir þráfaldlega verið að vitna í Englendinga sem fyrirmyndarþjóð. Mig langar því til að segja honum og hæstv.forsrh. það, að enska stj. hefir nú gefið út svipað rit og ísl. stj. Ég hefi nú bæði þessi rit við hendina. Ég hefi látið vega þau að gamni mínu, og kom þá í ljós, að rit ísl. stj. vegur 800 gr., en rit ensku stj. vegur 4 gr. og er það með 2 myndum. Það eru um 30 hlutir, sem enska stj. hefir gert og skýrir frá í þessu riti. Ég þarf auðvitað eins að skýra frá því, að það eru miklu hærri fjárupphæðir í riti ensku stj., en hvort þær eru hlutfallslega hærri en í riti ísl. stj. hefi ég ekki reiknað út. Það er enn einn munur á hinu ágæta riti ensku stj. og þeirrar íslenzku, að enska stj. hefir ekki látið atvmrn. kosta útgáfuna, heldur hafa þeir gefið hana út sjálfir. Það svarar til þess, ef Framsókn hefði látið Tímann kosta útgáfuna. Ég bendi á þetta sem dæmi, og ef það er meir en í orði, að hv. 5. landsk. er að vitna í Englendinga til eftirbreytni, þá ætti stj. að taka þá til eftirbreytni í þessu efni. Ég býst við, að ritið kosti ekki minna en það, sem hv. 3. landsk. telur, að muni kosta að koma í framkvæmd búfjárræktarlögunum, svo að hér er um verulega upphæð að ræða. Ég hefi viljað benda stj. á þetta, því hún hefir oft lýst því yfir, að hún vilji taka Englendinga til fyrirmyndar. Hér er ágætt dæmi að fara eftir og mundi áreiðanlega spara fé, ef gert væri.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Mér þykir ánægjulegt, að hv. 2. landsk. er í góðu skapi og lætur fjúka spaugsyrði. En ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í það. Ég vildi aðeins undirstrika hvatningu í enda ræðu hans, um að taka Englendinga til eftirbreytni, og þá sérstaklega í því, hvernig ganga á frá kjördæmaskipunarmálinu og kosningum til Alþingis. Þeir eru elzta þingræðisþjóð í heimi og af þeim má mikið læra í þessum efnum.

Jón Þorláksson Af því að stj. sú, sem situr við völd, er bráðabirgðastjórn, þá hefi ég ætlað að leiða hjá mér að fara út í almennar umr. að því er stjórnina snertir við þetta tækifæri. Ég miða nú ekki svo mjög við það, að enn er ekki komin ný stj., svo menn viti, því ég lít svo á, að Framsókn geti ekki myndað aðra stj. en bráðabirgðastjórn, þar sem hún hefir ekki nema minni hl. kjósenda. Hún hefir því ekki rétt til þess að mynda fullgilda pólitíska stjórn. Þó gæti farið svo, að stjórnarmyndun tækist þannig til, að ástæða væri til að minnast á eitthvað úr stjórnarsögu undanfarandi ára, þegar stjórnarskipunin er komin fram. Hér hefir verið gert að umtalsefni rit það sem atvmrn. hefir gefið út, og ég vil ekki láta umr. líða svo hjá, að ég taki ekki þátt í þeim hvað þetta rit snertir. Þetta rit er alveg einstakt í sinni röð, ef það á að skoðast sem stjórnarskýrsla, og þá fyrst og fremst vegna þess, hvað það er óvenjulega mikið rangt í því, svo að það er engu líkara en að það sé samsafn af blaðagreinum úr óvandaðasta blaði landsins, en ekki skýrsla stj. Ég veit, að ég verð að finna orðum mínum stað og ætla því að nefna einstök dæmi. Ég sting þá niður á 1. bls., því hana las ég fyrst. Þar er vitnað í það, að ég hafi á landsmálafundi á Sveinsstöðum árið 1926 gert ráð fyrir, að árið 1940 myndi verða bílfært úr Borgarnesi norður til Húsavíkur. Síðan er frá því sagt, að vegakerfi landsins hafi aukizt með meiri hraða en nokkru sinni áður og miklu hraðar en ég þarna hafi áætlað. Nú er strax undarlegt að vitna í fundarræðu úti á landi, þegar til eru skjalleg gögn í höndum stj. En um þessa fyrirætlun stj. eru til skjalleg gögn í aths. við fjárlagafrv. fyrir 1926, og sé sú áætlun borin saman við það, sem búið er að leggja, þá sést, að það er langt á eftir áætlun. Ég hefi því miður ekki áætlunina fyrir framan mig. Þar var gert ráð fyrir, að á næsta ári (1932) yrði vegurinn yfir Holtavörðuheiði og alla leið að Vatnsskarði fullgerður, en hann er ófullgerður enn. Og það er allt annað mál, þó bilstjórar brjótist yfir hann að sumarlagi. Það er fölsun, að bera rudda sumarvegi saman við áætlun þáv. stj. um fullgerða akvegi. Það er alveg óheyrilegt, að í stjórnarskýrslu sé farið svona óráðvandlega með heimildir. Ég ætla að nefna annað dæmi, sem er líka tekið af handahófi. Á bls. 225 er kostnaður við berklavarnir talinn árin 1927–30. Þar er prýðilega dregið línurit, sem sýnir, að 1927 hafi kostnaður við berklavarnir hækkað úr 580 þús. kr. upp í 1 millj. Árið 1928 hafi hann verið fyrir neðan 1 millj., en fallið svo um eitthvað 300 þús. kr., eða um ca. 30 %. Þar segir ennfremur: „Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja frá hagstofunni, hefir dýrtíðin minnkað um 3% frá 1927–1930. Af þessum 300 þús. kr., sem sparazt hafa á ári tvö síðustu árin, ættu þá 9000 kr. að hafa sparazt vegna minnkandi dýrtíðar. Hinar 291 þús. kr. hafa því sparazt fyrir bætta löggjöf og með bættum stjórnarframkvæmdum“. Ég þykist vita, að hv.þm. muni vera svo minnisgóðir, að þeir muni, að á þingi 1927 var lögleidd breyt. á berklavarnalögunum, þar á meðal um tilhögun á greiðslu sýslusjóðanna gagnvart ríkissjóði. Ég var fjmrh. þá og skýrði þá þegar frá því, að árið 1927 kæmi til gjalda úr ríkissjóði miklu meira en eins árs berklakostnaður vegna þessarar breytingar. Áður endurgreiddi ríkið sýslufélögunum 2/5 kostnaðar eftir á, en nú greiðir ríkið allan kostnaðinn beint til spítalanna. Meðan breytingin var að komast á, hlaut berklakostnaður eins árs að hækka um 2/5 eða meira. Þetta er orsökin til hækkunarinnar 1927, því að það ár kemur meira en eins árs kostnaður til útgjalda. Svo er verið að flagga með því, að árlegur kostnaður hafi síðan lækkað um 300 þús. kr. eða meira, fyrir bætta löggjöf og bættar stjórnarframkvæmdir. Þetta er fölsun. Ég hefi ekki rannsakað það, hvort hærri kostnaður 1928 getur líka átt rót sína að rekja til þessarar breyttu löggjafar. En samt verður núv. forsrh. að svara til þess, ef berklakostnaður 1928 hefir farið úr hófi fram. En þessi fölsun er send landsmönnum sem opinberar skýrslur, þar sem sagt er, að berklavarnakostnaður 1927 hafi verið 400 þús. kr. hærri en 1926, án þess að geta þess, að þetta stafar að mestu af tilfærslu á reikningum. Læt ég svo nægja það, sem ég hefi þegar sagt, til þess að sýna fram á óheilindin í þessari rökfærslu. Veit ég ekki, hvort hæstv. stj. telur sér þessa skýrslu samboðna. Hitt veit ég, að hingað til hefir engin stj. setið hér að völdum, sem slíkt hefði mátt segja um, og vona ég, að það verði aldrei hér eftir. Þetta rit, sem í heild sinni hefir á sér svip óvandaðs kosningarits, flokksrits, sem samboðið er óvandaðri flokksstjórn, er sent út um landið rétt fyrir kosningar til atkvæðasmölunar. Allir vita, að það var klókindabragð að senda ritið út rétt fyrir kosningar, til þess að ekkert væri hægt að leiðrétta, enda munu þeir menn, sem það geta, hafa annað þarfara að gera en að eltast við slíkt. Við stjórnarskiptin, sem urðu að nokkru leyti í apríl síðastl., var ákveðið að fresta útsendingu ritsins, og fólst í því loforð um það, að stj. skyldi koma fram sem hlutlaus bráðabirgðastjórn, þangað til eftir kosningarnar. Í þessu fólst jafnframt viðurkenning um það, að skýrslan væri ósæmileg, því að auðvitað væri ekkert því til fyrirstöðu að bráðabirgðastj. sendi út sanna skýrslu um verklegar framkvæmdir. Forsrh. skýrði frá því, að komið hefði til mála að láta Framsóknarfl. kosta útgáfu ritsins. Hefði það verið sýnu sæmilegra en að láta ríkissjóð greiða kostnaðinn, þó að ég vilji ekki halda því fram, að Framsóknarfl. öllum sé bókin samboðin, a. m. k. að því er til kjósenda hans kemur. Forsrh. var þá á því, að ef ritið væri ekki svo úr garði gert, að stj. teldi það sæmilegt til útsendingar eins og stæði, þá væri heldur ekki sæmilegt að láta ríkið kosta það. En samt var skýrslan birt og send út um allt land, svo að segja eftir heimilaskrá, og eytt í það tugum þúsunda dagana fyrir kosningarnar, en ekki var hirt um að senda hana til þeirra manna, sem lögum samkv. eiga að fá opinberar skýrslur. Líklega hefir verið horfið frá því fyrir kostnaðarsakir, að Framsókn gæfi ritið út. Þarna er verið að gylla fjárhagsafkomu ríkisprentsmiðjunnar. Það er reyndar ekki nema eðlilegt, að afkoman sé sæmileg, þegar ríkið borgar henni stórfé fyrir að vinna verk, sem aldrei skyldi hafa verið unnið. Fer ég svo ekki fleiri orðum um skýrsluna, þó að margir kaflar séu þar með öllu ósæmilegir. Bókin er í heild sinni landinu til minnkunar, og ætti slíkri stj., sem gefur út annað eins á ríkiskostnað, að finnast hún gera lítið úr sér. Verð ég að beina því til hæstv.forsrh., að ég tel það óráðvendni í meðferð á ríkisfé að takast slíkt á hendur á þessum erfiðu tímum, þegar varla er hægt að greiða starfsmönnum ríkisins sæmileg sultarlaun. Hefir verið farið þeim orðum um þetta hér á þingi, að það væri þjófnaður. Á lagamáli er það að vísu ekki þjófnaður, en ég fyrir mitt leyti geri ekki mikinn mun á því og þeim verknaði.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Mér þykir leiðinlegt, að hv. 1. landsk. er ekki í eins góðu skapi og hv. 2. landsk.Hv. l.landsk. veik að bókinni „Skýrslur um nokkrar framkvæmdir ríkisins“. Geri ég ráð fyrir, að hv. 1. landsk. hafi valið dæmi sín þannig, að honum þætti þar koma fram á sérstaklega áberandi hátt, hve rangt er farið með í bókinni. Hvað sýna nú þessi tvö dæmi, ef rétt eru skoðuð? Hv. þm. hneykslaðist á því, að bókin skyldi vitna í ummæli hans, þau er hann hafði, þegar hann var fjmrh. En þar er hvergi farið rangt með né misnotað á nokkurn hátt. Hefir hann ekki undan neinu að kvarta í því efni. Ef þetta á að vera dæmi um hlutdrægni, þá er það annaðhvort illa valið eða það er ekki margt hægt að finna. Hitt dæmið er þó ennþá verr valið. Vitnar hv.þm. í það, sem sagt er á bls. 225 nm sparnað, sem orðið hafi 1927–1929 á kostnaði við berklavarnir. Segir hann, að þar sé rangt farið með, því að sparnaðurinn stafi einungis af breyttri löggjöf. En á sömu bls. stendur einmitt, að sparnaður þessi stafi af minnkandi dýrtíð og breyttri og bættri löggjöf og stjórnarframkvæmdum. Þarna stendur því einmitt það, sem hv.þm. er að halda fram. Stafar þessi breyt. sumpart af aðgerðum fyrrv. stjórnar, en sumpart af aðgerðum stj. þeirrar, er við tók í ágúst 1927. Kom það í minn hlut að framkvæma sumt það, sem fyrirrennari minn hafði ákveðið. - Vil ég ekki halda því fram, að bók þessi sé gallalaus fremur en aðrar bækur, en dæmi þau, sem hv.þm. hefir valið, sýna alls ekki það, sem hann vill sanna. Hv. þm. vitnaði síðar í ræðu sinni í einkasamtal.

Nei. ekki einkasamtal

. Hv. þm. vitnaði í einkasamtal, og hefir enginn í þessari hv. d. gert það nema hv. 1. landsk. Síðast kom hann inn á innheimtu tekju- og eignarskatts og sagði, að ákvæðin um það hafi hvergi verið framkvæmd sómasamlega nema í Reykjavík einni. Verð ég að segja, að það er langt frá, að þau hafi verið vel framkvæmd þar. Hvílíkur áfellisdómur felst í þessu til trúnaðarmanna ríkisins víðsvegar um land, er áttu að framkvæma lögin! Er ekki hægt að kalla þetta öðru nafni en óráðvendni hjá hv.þm.

0207Jón Jónsson: Hv. l. og hv. 2. landsk. skutust í eldhúsið og köstuðu kögglum að stj. Hélt ég, að þeir mundu láta sér það nægja, en hv. 1. landsk. lét sér sæma að kasta líka köldum orðum að öllum skattanefndum landsins. Kvað hann skatta hafa verið innheimta í Reykjavík einni með fullum sóma. Held ég, að hann eigi bágt með að standa við þetta. Veit ég ekki betur en að t. d. skattan. í Húnavatnssýslu, sem ég var i, hafi starfað fullvel, og hefi ég í fórum mínum bréf frá hv. 1. landsk., þá er hann var ráðh., þar sem hann lýsir yfir þessu og þakkar skattan. sérstaklega góða framkvæmd. Get ég lagt það bréf fram, ef krafizt verður.

Ég man vel eftir því

. Dæmi um framkvæmdirnar í Reykjavík er það, að þegar skipt var um Skattstjóra, komu fram mörg hundruð þús. kr. í framtöldum eignum, sem ekki höfðu verið taldar fram áður. Það var venja hjá okkur að heimta allar skýrslur frá bönkum og sparisjóðum um inneign manna. Þessari reglu held ég ekki, að hafi verið framfylgt í Reykjavík. Virðist það því vera með öllu ómaklegt, þegar hv.þm. er að kasta skeytum að skattan. landsins utan Rvíkur. Þá get ég ekki látið hjá líða að mótmæla þeim ummælum hv. 1. landsk., að Framsóknarfl. sé ekki fær um að mynda fullgilda stj., þó að hann hafi þingmeirihl. Get ég ekki annað séð en að núv. stj. sé fullkomin þingræðisstj. Hv. þm. fer því næst hörðum orðum um skýrslu stj., þá er hér hefir verið rætt um. Er skýrslan ekki gallalaus, og er ég ekki fyllilega ánægður með hana sjálfur. Væri máske réttast, að forstöðumenn hverrar starfsgreinar, vegamála, símamála o. s. frv., sendu hver sinn kafla. En ég tel mig heppilegt, að á vissu árabili, t. d. í lok hvers kjörtímabils, sé gefin ýtarleg skýrsla um framkvæmdir ríkisins, svo að landslýðurinn fylgist með, hvað gerist. Ég er því að vissu leyti stj. þakklátur fyrir skýrsluna, því að í henni er ýmis merkilegur fróðleikur, þó hún sé langt frá því að vera gallalaus.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég vil minnast ofurlítið á berklavarnastyrkinn og hvernig hann lækkaði fyrir breytta löggjöf og bættar framkvæmdir. Er mér þetta mál vel kunnugt. Áður en berklavarnalögin komu til framkvæmda, greiddu hreppar sinn hluta af kostnaðinum, en ríkissjóður greiddi 3/5, þó ekki meira en 3 kr. á dag. Svo kom ný löggjöf, og var hreppsfélögunum þá gert að skyldu að borga vissa upphæð á hvern mann, en ríkið annaðist sjúklingana að öðru leyti. Þann 29. febr. komu svo bréf til allra sjúkrahúsa á landinu, þar sem sagt var, að upp frá því yrði aðeins goldin ákveðin upphæð, hvað sem gert væri við sjúklingana, eða 5 kr. á dag. Það hafði auk þess tíðkazt, að sjúklingar, sem þurftu á ljóslækningum að halda, fengju ókeypis læknishjálp, enda þótt ekki væru í sjúkrahúsi að öðru leyti, en þessu var einnig kippt í burt með áðurnefndu bréfi. Og raunin hefir orðið sú, að berklavarnakostnaðurinn hefir ekki minnkað, heldur hefir hann færzt yfir á fátæk bæjar- og sveitarfélög að því leyti, sem ríkisstyrkurinn hrekkur ekki til fyrir kostnaðinum. Fari daggjaldið upp úr 5 kr., verða bæjar- og sveitarfélög að borga afganginn, og hvað ljóslækningarnar snertir, hefir kostnaðurinn við þær ekki minnkað, heldur kemur það nú aðeins í hlut sveitar- og bæjarfélaga að greiða hann. Þessar „bættu stjórnarframkvæmdir“, sem talað er um í skýrslunni, eru því fólgnar í því, að stj. hefir brotið lög, sem henni bar að fara eftir, og þannig tekizt að láta fátæk bæjar- og sveitarfélög borga það, sem ríkissjóður hafði undirgengizt að borga. Hvort hér er um „bættar stjórnarframkvæmdir“ að ræða, skal ég láta hvern um að dæma fyrir sjálfan sig, en ég fyrir mitt leyti lít svo á, að þetta hafi verið til hins verra.

Jón Þorláksson Hæstv. forsrh. greip til þess bragðs að láta sem hann hefði ekki skilið, hverju ég hafði fundið að. Þótti honum sem ég hefði ekki yfir neinu að kvarta, því að ekkert væri rangt eftir mér haft í skýrslunni. Get ég fullvissað hæstv. ráðh. um það, að þegar ég kem með aðfinnslur út af þessu riti, er ég ekki að gera það fyrir sjálfan mig. Ég er þm. þjóðarinnar og er að verja sóma þjóðarinnar, þegar ég er að varna þess, að þjóðin verði með þögninni samsek þeirri stj., sem hefir framið aðra eins óhæfu og þessi skýrslugerð er. Það skiptir því engu máli, hvort eitthvað er rangt haft eftir mér fremur en eftir einhverjum öðrum. Ég get og ekki munað, hvað ég kann að hafa sagt á kosningafundi norður á Sveinsstöðum fyrir 5–6 árum, en hitt get ég séð, hvað ég hefi skrifað í aths. við fjárlagafrv. það, sem lagt var fram um það leyti, sem þessar fyrirætlanir um veg frá Faxaflóa til Húsavíkur komu fyrst fram. Hefði hver sæmilegur skýrslugefandi og frekar farið eftir þessu en verið að hlaupa eftir einhverjum hlaðafregnum af þessum fundi, eins og ég býst við, að gert hafi verið um þessi ummæli, sem höfð eru eftir mér í skýrslunni. Og ég átaldi það, að það, sem sagt er í framhaldi af þessum tilvitnuðu ummælum mínum, er rangt. Þrátt fyrir mikla fjárnotkun til vegalagninga og annars, er þessi umræddi vegur skemmra á veg kominn en gert er ráð fyrir í áætluninni. Skýrslan segir það gagnstæða, og er engum blöðum um það að fletta, af hverju það er gert, því að þessu riti er fyrst og fremst ætlað að vera lofgerð um stj., og til þess að unnt sé að ná því marki, verður að gera meira úr framkvæmdum hennar en satt og rétt er. Þá tókst hæstv. ráðh. ekki fimlega að láta sem hann hefði ekki skilið, að hverju ég var að finna að því er snertir berklavarnakostnaðinn. Ég fann að því, að í skýrslunni er látið líta svo út, sem berklavarnakostnaðurinn hafi hækkað um nærri ½ millj. kr. á árinu 1927 frá því, sem hann var 1926, og svo er sagt, til þess að gylla stj., sem á að gylla fyrir öll verk á þessu tímabili, sem skýrslan nær yfir, að henni hafi tekizt að lækka kostnaðinn um nálega þessa upphæð. Fölsunin er hér sú, að meira en eins árs berklavarnakostnaður er talinn undir árinu 1927, af því að þá kom meira til greiðslu, ekki vegna umbóta á löggjöfinni eða breytinga á l. að því er snertir hinn eiginlega kostnað á sjúkrahúsunum, heldur vegna tilfærslu á gjalddögum þeim, sem greiðslur á þessum kostnaði áttu að fara fram á. Það er bein fölsun að tala um, að slík lækkun hafi átt sér stað. og þegar þessi tilfærsla er komin í kring, eru árleg útgjöld jöfn hinum árlega tilkostnaði við berklavarnirnar. Slíkur samanburður væri því réttur að því er snertir árin 1926 og 1929, þegar tilfærslan er um garð gengin. Get ég ímyndað mér, að slíkar missagnir sem þessi stafi af fákunnáttu. Að einhver aðvífandi maður, t. d. bóndi norðan af landi, hafi verið fenginn til þess að semja þessar skýrslur, og er ekki nema eðlilegt, að einhverra missagna verði vart hjá slíkum aðvífandi manni, og það því fremur, sem ætla má, að honum hafi verið kunnugt um tilgang ritsins og að fyrst og fremst átti að varpa gyllingarljósi yfir þá stj., sem falið hafði honum þennan starfa. En það, sem vægast er hægt að segja í garð hæstv.forsrh. út af þessum missögnum, er það, að það er ófyrirgefanlegt kæruleysi af stj. að láta þetta svo frá sér fara. Því að það var ekki nema út í loftið, þegar hæstv. ráðh. var að visa til þess, að á „næstu blaðsíðu“ stæði, að breytingar á berklavarnalögunum 1927 hafi leitt til þessarar lækkunar á kostnaðinum af framkvæmd þeirra l., því að það hefir engin slík lækkun átt sér stað, eins og ég hefi sýnt fram á. Þá hneykslaðist hæstv.forsrh. á því, að ég hefði verið að vitna í „einkasamtal“, sem ég hefði við hann átt. Það er nú svo guði fyrir að þakka, að mörg einkasamtöl hafa ekki farið okkar á milli síðustu árin, og það samtal, sem ég vitnaði til í fyrri ræðu minni, var ekki einkasamtal. Sjálfstæðisflokkurinn hafði falið mér og Alþýðuflokkurinn hv. 2. landsk. að fara á fund hæstv.forsrh. og bera fram við hann ákveðin tilmæli út af þingrofinu í vor. Þegar við höfðum borið fram erindi okkar, ég og hv. 2. landsk., bauð hæstv. ráðh. okkur að tala við sig almennt um málin, og bað hæstv. ráðh. mig þá að flytja ákveðin skilaboð til flokks míns, sem ég var svo heppinn að láta hann afhenda mér skrifleg. Þetta samtal, sem ég nú hefi skýrt frá, var því ekkert einkasamtal, heldur var hér um erindisrekstur að ræða milli hæstv. ráðh. og flokks hans og hinna flokkanna í landinu, og hefir því allur landslýður heimtingu á að fá að vita, hvað fram fór. Hæstv. forsrh. hneykslaðist einnig á því, og hv. 3. landsk. reyndar líka að sumu leyti, að ég hafði sagt það, að skattalögin væru hvergi framkvæmd í landinu með fullum sóma, nema hér í Reykjavík. Ég stend við þetta. Reykjavík er eini staðurinn á landinu, þar sem framkvæmd skattalaganna getur talizt með fullum sóma. og er þetta ekki sagt sem álösun um skattanefndir landsins yfirleitt, heldur á þetta rætur sínar í þeirri tilhögun, sem hér er í þessum efnum, þar sem er skattstjóri með sérstakri skrifstofu, því að það er sú eina tilhögun, sem getur leitt til þess, að skattalögin verði framkvæmd með fullum sóma. Ég veit það, að skattanefndirnar yfirleitt gera sitt bezta í þessum efnum, og ég man vel eftir því bréfi, sem ég skrifaði skattanefndinni, sem hv. 3. landsk. var i. En mér er það fullkomlega ljóst frá starfi mínu sem fjmrh., að yfirleitt er ekki hægt að framfylgja skattalöggjöfinni frá 1920–21 í sveitum landsins, svo að sagt verði, að það sé gert með fullum sóma. Skattalöggjöfin á ekki við sveitalífið eins og það gerist hér hjá okkur. Hún er miðuð við það, sem á útlendum málum er kallað peningaökonomi, eða viðskipti, sem fara fram í peningagreiðslum, þannig að tekjur og gjöld manna koma ætíð fram í peningum. Er langt frá því, að svo sé háttað í sveitunum, eins og allir þekkja, en af því leiðir það, að skattalögin verða ekki framkvæmd þar með fullum sóma, þrátt fyrir bezta vilja allra þeirra, sem vinna að þessu. Í kaupstöðum landsins er ekki þessu til að dreifa, því að þar taka menn tekjur sínar yfirleitt í peningum, en tilhöguninni er að öðru leyti svo háttað þar, að skattalöggjöfin er ekki framkvæmd þar heldur með fullum sóma, eins og er og hefir verið gert hér í Rvík. Skattaupphæðin hér, þar sem fyrirkomulagið er fullkomnast, talar og sínu máli og er gott sönnunargagn fyrir því, sem ég sagði um þetta. Með þessu vildi ég ekki álasa einu né neinu. Ég veit það, að skattanefndir landsins vinna yfirleitt sitt verk eftir beztu getu, en undir kringumstæðum, sem gera þeim ómögulegt að ná sama árangri og náðst hefir hér í Reykjavík, þar sem sérstakur skattstjóri er og starfar að þessum málum. - Mér þótti hinsvegar vænt um að heyra það, að hv. 3. landsk. vildi ekki verja þessa bók, og vildi vona, að svo væri um fleiri úr flokki hæstv. stj., því að það gæti orðið stj. aðvörun við því að leiða yfir þjóðina á ný aðra eins niðurlægingu sem samning og útsending þessa rits er, á kostnað ríkisins og gefið út af sjálfri ríkisstj.

Jónas Jónsson Ég hefi að vísu ekki heyrt allar þessar umr., en vildi þó segja fáein orð út af nokkrum atriðum, sem fram komu í ræðum hv.þm. Hafnf. og hv. 1. landsk. Hv. 1. landsk. lét svo um mælt, að skattalögin hefðu ávallt verið framkvæmd með fullum sóma hér í Rvík, en hinsvegar ekki úti á landsbyggðinni. Held ég, að þetta sé oflof að því er snertir skattstjórastarfið hér í bæ, eins og það var undirbúið af hv. 1. landsk. og starfrækt af núv. hv. 2. þm. Reykv., eins og ég brátt skal færa sönnur á með 2 dæmum úr meðferð þessara mála hér. Meðan núv. hv. 2. þm. Reykv. gegndi skattstjórastarfinu, fékkst aldrei framfylgt þeim fyrirmælum laga, að tekju- og eignarskatturinn væri sundurliðaður á skattskránum. Bar ég fram þáltill. til þess að reyna að fá þessu framgengt, eftir tilmælum nokkurra embættismanna hér í bæ, en engu að síður fékkst engin leiðrétting á þessu meðan hv. núv. 2. þm. Reykv. gegndi skattstjórastarfinu. Var verið að geta þess til, að tilgangurinn með þessu væri sá, að koma í veg fyrir, að það kæmi fram í dagsljósið, hverjar væru tekjur og eignir sumra manna hér í Rvík. Voru bein lagafyrirmæli brotin í þessu skyni, til þess að hægt væri að hylma yfir með eignamönnunum hér í bænum. Skiptir það ekki máli í þessu sambandi, þó að núv. hv. 2. þm. Reykv. sé vel gefinn maður. Það, sem hann gerði fyrir sinn flokk, var rangt og verður aldrei afsakað. Þar var bæði um lagabrot að ræða og brot á efni og innihaldi þess starfs, sem hann átti að inna af höndum. Hitt dæmið, sem ég vildi hér benda á, er tekið meira sem almennt sýnishorn af því, hvernig skattamálunum yfirleitt hefir verið háttað hér í Reykjavík undanfarið. Íhaldið myndaði þá meiri hl. í skattanefndinni á móti sócíalistum. Þá var sett regla, sem sýnir vel, hvað réttlætið á mikil ítök í huga þessara manna, og var þessi regla á þá leið, að fjölskyldufaðir með 20 þús. kr. tekjur á ári skyldi fá hærri frádrátt fyrir börn sín en verkamaður með 1600–2000 kr. árstekjur fyrir sín börn. Þessi síðari tala er ekki tekin af handahófi, því að ég átti nýlega tal við einn verkamann úr kjördæmi hv.þm. Hafnf., og sagði hann mér, að tekjur sínar næmu eitthvað um þetta. Þessi maður átti 6 börn, og var þó ekki á sveitinni að neinu leyti, en átti hinsvegar erfitt með að standa straum af kostnaðinum við hús, sem hann var að byggja. Samkv. íhaldsréttlætinu ætti nú þessi maður að fá minni frádrátt fyrir börn sín en auðmaðurinn, sem hefir 20 þús. kr. tekjur á ári. Íhaldsskattstjórinn virðist hafa litið svo á, að það væri dýrara að ala upp börn „fína“ fólksins; þau þyrfti að ala öðruvísi upp en börn fátæka fólksins og yrði það því kostnaðarmeira. Þessu ranglæti Íhaldsmeirihlutans í skattanefndinni varð ekki hrundið fyrr en Helgi Briem kom til og lét ranglætið víkja fyrir réttlæti í þessum efnum. Er það eitt af mörgu, sem stuðlað hefir að því, hversu hann er vinsæli hér í bænum, enda er það viðurkennt af öllum almenningi, að með Helga Briem kom þekking, sanngirni og fullur drengskapur að skattamálum hér í bæ. Í tíð fyrirrennara Helga Briems, núv. hv. 2 þm. Reykv., var aldrei um það spurt, hverjir væru lánveitendur þeirra manna, sem gáfu upp svo og svo miklar skuldir, og þess vegna enginn skattur greiddur af þessum upphæðum. Helgi Briem lét hina skuldugu borgara bæjarins vita það, að ef þeir gæfu ekki upp, hverjum þeir skulduðu, yrðu skuldirnar reiknaðar þeim til skatts. Varð þetta til þess, að menn fóru nú að gefa upp lánardrottna sína, til þess að losna sjálfir við að greiða skatt af skuldum sínum. Og þegar okurkarlarnir komust á snoðir um þetta, komu þeir í hópum til skattstjórans, til þess að leiðrétta framtöl sín, og komu þannig fram miklar eignir, sem enginn hafði vitað áður, að til væru. Með þessu var stungið í það graftrarkýli, sem hér var í þessum efnum, og það hreif. Það kemur því úr hörðustu átt, þegar hv. 1. landsk. er að tala um það, að skattalögunum hafi verið framfylgt hér frá því fyrsta með fullum sóma, því að í þeim efnum var hér allt í óreiðu og rangsleitni, þangað til eftirmaður núv. hv. 2. þm. Reykv. í skattstjórastarfinu veitti þessum málum þær aðgerðir, sem nauðsynlegar voru, til þess að rétturinn hefði sinn gang. Og hv. 1. landsk. ætti að geta rennt grun í það, að sá harði dómur, sem flokkur hans fékk við síðustu kosningar, á ekki að litlu leyti rætur sínar að rekja til þeirrar fyrirlitningar, sem þjóðin með réttu bar til þeirra manna, sem stóðu að framkvæmd skattamálanna hér í Reykjavík, og þeirra siðgæðishugmynda, sem gegnsýrðu þær framkvæmdir. Þá vil ég segja hv. 1. landsk. það, að þau orð, sem höfð eru eftir honum frá Sveinsstaðafundinum 1926 í þessu riti, sem hér hefir orðið aðalumtalsefnið, eru rétt höfð eftir, þó að hv.þm. þyki nú hentugt að hlaupa frá þeim. Get ég borið um þetta af eigin reynslu, og hér í d. eru 3 aðrir þm., sem voru á þessum nafnkunna fundi og geta borið um þetta sama, þeir hæstv.forsrh., hv. 3. landsk. og hæstv. forseti deildarinnar. Hv. 1. landsk. spáði því þá, að um 1940 yrði vegakerfi landsins komið í það horf, að bílfært yrði úr Borgarnesi norður á Húsavík. Hv. þm. gat auðvitað ekki látið sér til hugar koma, að hægt væri að komast norður á bíl yfir Kaldadal. Það þurfti leikmann til þess að láta sér detta þetta í hug. Þekking og vitsmunir þessa hv.þm. eru ekki meiri en svo, að hann gat ekki látið sér detta í hug það, sem aðrir sáu, að var hægðarleikur, enda þótt þeir hefðu aldrei gengið í neinn skóla annan en skóla lífsins, og ekki lært að margfalda skakkt í skóla verkfræðinnar. - Glósur hv.þm. til bændanna ber víst að skoða sem nokkurskonar áframhald af páskahugvekju Morgunbl., sem bændur þegar hafa svarað á viðeigandi hátt, enda lét einn af frambjóðendum Íhaldsflokksins við síðustu kosningar svo um mælt við mig, að hann teldi vel sloppið, ef flokkurinn tapaði ekki meiru en tveim þingsætum á slíkum skrifum. Vildi ég ráðleggja hv. 1. landsk. að vera ekki að belgja sig út yfir þekkingarleysi bændanna, því að þeir vinna sín verk áreiðanlega eins vel og þessi hv.þm. hefir unnið sin verk, hvernig sem á það er lítið. - Hv. þm. var að státa af því, að hann væri þm. þjóðarinnar. Það er eins og þessi hv.þm. viti ekki, að hann fékk ekki nema um þriðjung allra greiddra atkv. og að meiri hl. þjóðarinnar vill ekki sjá hann og hefir ekkert traust á honum. Það eru þessar siðfáguðu sálir, sem Íhaldsflokkinn fylla, sem kosið hafa þennan hv.þm., en ekki þjóðin, sem betur fer. Það er sagt um þá, sem komu siðbótinni af stað, að þeir hafi komið við magann í munkunum. Með sama rétti mætti segja, að stj. hefði með aðgerðum sínum viðvíkjandi berklavarnakostnaðinum komið við magann í læknunum. Er það skiljanlegt, að hv.þm. Hafnf. og einstaka stéttarbræðrum hans hafi verið illa við þann sparnað, sem afskipti stj. af þeim málum höfðu í för með sér. Þeir, sem fylgdust með og þekktu, hvað sumir læknar græddu á þessu, vissu það, að reikningarnir voru skrúfaðir svo upp, að kostnaður fyrir suma sjúklinga komst upp í 10 kr. á degi hverjum. Svo þegar þetta var tekið til athugunar, fór svo, að kostnaðurinn varð helmingi minni, eða 5 kr. á dag, en lægstur hafði hann áður verið 6 kr. og allt upp í 10 kr., hjá sumum „praktiserandi“ læknum. Landið varð að borga þetta, og það munaði ekki lítið um þann sparnað, sem af þessu leiddi. Ef hv.þm. hefði haft von um, að sá spítali, sem hann vinnur við, gæti heimtað þetta gjald, þá hefði hann óðara látið spítalann fara í mál út af þessu og fengið dóm fyrir því, að ríkið ætti að greiða þetta. Er, læknarnir vissu betur. Enginn þeirra lét sér detta í hug að fara í mál við ríkið, heldur flýðu þeir á náðir þingsins og vildu fá það til að setja lög um þetta efni. Öll þessi gremja hv.þm. stafar því af því, að hann finnur sárt til þess, hvað tölurnar tala illa fyrir hans flokk og læknana. Þjóðin vissi, hvernig ýmsir læknar höfðu hagað sér, enda sýna tölurnar, að aðalsparnaðurinn við berklavarnakostnaðinn stafar af því, að haldið hefir verið í við suma lækna landsins. Þessu til samanburðar skal það nefnt, að til eru lög frá árinu 1923, sem yfirfæra á ríkið nokkuð af kostnaði við lækningu sárasjúkra manna. Varð sá kostnaður auðvitað mestur hér, því að hér er mest um þessa menn, og svo er það líka svo, að úti á landi fara þessir menn til héraðslæknanna, en hér til „specialista“, sem hafa fastan taxta. Þessir læknar þurftu svo ekki að gera neinum grein fyrir sjúklingum sínum nema landlækni, en þrátt fyrir það hygg ég, að þeir hafi gert þetta samvizkusamlega, en árlega varð að greiða þeim 6–12 þús. kr. hvorum. Þegar berklavarnirnar voru teknar til athugunar, var þetta tekið einnig, og það var samið við læknana, að þeir skyldu fá 3000 kr. hvor á ári, gegn því að hafa opnar stofurnar ákveðna daga og veita þá ókeypis læknishjálp. Þannig var fengið aðhald fyrir læknana, að láta sjúklingana borga, ef þeir gætu það, en kostnaðurinn af þessu fyrir ríkið hefir lækkað um 5000–6000 kr. í Reykjavík einni. Hv. þm. Hafnf. er sennilega kunnugt um það, að það var allgóður atvinnuvegur fyrir ýmsa lækna að fá sér ljóslækningatæki, sem kostuðu ekki mörg þús. kr., en sköpuðu þeim veltu upp á 10 þús. kr. á ári. Þegar svo Guðmundur Björnson fór utan árið 1928, fór hann til að athuga fyrirkomulag ljóslækninga í Englandi. Hann gaf síðan stj. skýrslu um ferð sína, og í þeirri skýrslu segir hann, að í Englandi megi ekki aðrir læknar hafa slík tæki en þeir, sem séu þaulvanir að fara með þau og hafi nægan undirbúning. Hann gaf þannig til kynna, að vísu með kurteisum orðum, að sumir þessara lækna myndu ekki uppfylla þau skilyrði, sem nauðsynleg væru til að mega meðhöndla slík verkfæri og nota þau til þessara lækninga. Svo tilkynnti stj. læknunum, að hún sæi sér ekki fært að greiða reikninga þeirra, aðra en þá, sem trygging væri fyrir, að verkið hefði verið vel af hendi leyst, og svo fór, að þessi kostnaður hvarf alveg.

Hver borgar nú?

. Sumir af „humbugistunum“ fá nú ekki alveg eins miklar tekjur eins og þeir höfðu áður, en ef þeir geta fengið einhverja fáráðlinga til að borga sér of fjár fyrir verra en ekkert starf, þá er það verst fyrir fáráðlingana, en auðvitað gott fyrir „humbugistana“. Þetta stafaði sem sagt af frekju læknanna og ósvífni, en nú er svo komið, að ríkið kostar ákveðnar ljóslækningastofur, en vel má vera, að þær séu ennþá of fáar, einkanlega úti um landið. En þetta hefir orðið til þess, að „humbugistarnir“ fást ekki lengur við slíkar lækningar. Hv. þm. Hafnf. hefir játað, að við þetta hafi orðið sparnaður, en hv. 1. landsk. neitaði því, en svo sagði hann, að nú kæmi þessi kostnaður bara á aðra, einstaklinga, hreppsfélög eða bæjarfélög. Það kann vel að vera, að nokkuð sé hæft í því, en ef menn vilja ekki láta sjúklinga sína á Kristnes eða Vífilsstaði, þá þeir um það. Það var vel farið, að þessi hv.þm. skyldi koma hér fram fyrir hönd stéttarbræðra sinna og bera fram kveinstafi þeirra yfir því, að ég skuli hafa orðið til þess að spara þarna 300 þús. kr. fyrir ríkissjóðinn, sem læknarnir höfðu náð með því að seilast óleyfilega djúpt ofan í hann. Ég get skilið, að hv.þm. líki það illa, að maður eins og ég, sem honum er illa við, hefir orðið þess valdandi, að sparnaður, sem þessu nemur, hefir komizt á, þrátt fyrir ágengni læknanna, og þyki það leiðinlegt, að nú er komin skýrsla um þetta inn á hvert heimili á landinu, og þannig gert kunnugt að þjóðarhneyksli, eða jafnvel glæpsamlega athæfi, sem læknarnir hafa gert sig seka um.

Jakob Möller Ég ætla að minnast á nokkur atriði, sem að vísu koma ekki þessu máli við, en dregizt hafa inn í umr. Ég skal að vísu játa, að ég hefi ekki lesið þessar skýrslur til fulls, en mér er kunnugt um, að það, sem þar er sagt um starf niðurjöfnunarnefndar, er í alla staði rangt. Það, sem hv. 5. landsk. sagði um það mál, var allt í lausu lofti og eintóm vitleysa, enda hafði hann enga aðstöðu til að þekkja þetta, fyrr en hann gat látið hinn nýja skattstjóra lepja allt í sig, síðan hann komst í stjórn. Annars get ég upplýst það, að það var kært yfir skattsvikum fyrir dómsmrh. Jónasi Jónssyni, rétt eftir að hann var kominn í valdasessinn, en hann hylmaði yfir með þeim seku og stakk kærunni undir stól.  Hv. þm. sagði, að Helgi Briem hefði fyrstur tekið að grennslast eftir því, hvernig skuldum væri varið, en þetta er ósatt, því að fyrrv. skattstjóri hafði þegar hafizt handa um það, og því starfi hélt Helgi Briem áfram. Í þessu sambandi get ég einnig minnt á það, að Helgi Briem gaf þá yfirlýsingu, rétt eftir að hann varð skattstjóri, að fyrirrennari sinn hefði leyst starf sitt prýðilega af hendi, og ég verð að segja, að ég met ummæli þess manns meira en ummæli hv. 5. landsk. Eins og ég gat um í byrjun, hefi ég ekki kynnt mér þetta rit vel, en þó svo, að ég hefi rekizt þar á ýms svívirðileg ummæli, eins og t. d. það, að allir hafi reynt að svíkja áður en Helgi Briem varð skattstjóri. Ég verð nú að segja, að ég get ekki álitið þetta viðunandi orðalag í opinberri skýrslu, sem send er til landsmanna til að sýna framfarir og þróun síðustu ára. Svo er farið að telja upp nokkra menn, og þ. á m. mig, til að sýna svikin, sem í frammi höfðu verið höfð. Nú er það svo með mig, að ég hefi föst laun, sem breytast ekkert frá ári til árs, og ég má ekki hafa aðra atvinnu. Þetta ár, sem Helgi Briem varð skattstjóri, taldi ég ekki fram, og má því vera, að þessi ummæli hafi verið meint til mín. En nú er það kunnugt, að skattstjóra er rétt og skylt að leggja á þá, sem ekki telja fram, eins háan skatt og honum þóknast, til þess að tryggja, að þeir sleppi ekki of vægt frá þessu. Það er því augljóst, að ég mun ekki hafa látið undir höfuð leggjast að telja fram í þeim tilgangi að „svíkja“, því að það var með öllu óhugsandi, að ég með því móti slyppi betur frá skattinum. Í skýrslunni er líka talinn sá áætlaði skattur, sem skattstj. gerði mér að greiða. en ekki sú upphæð, sem ég greiddi endanlega, svo að ef þetta er ekki hrein fölsun, þá veit ég ekki, hvað fölsun er. Hitt hefði verið eðlilegt, að tilgreina þann skatt, sem ég greiddi, og draga frá refsiskattinn. til að fá réttan samanburð við fyrra ár. Það er ekki gert, heldur er aðeins gefið í skyn, að ég hafi svikið svona undan, og skattstjórinn sýnt dugnað sinn við að hafa upp á svikunum. Annars hafði ég hugsað mer að bera hér fram fyrirspurn um það, hver ætti að bera ábyrgð á þessu riti, því að mér finnst ekki ólíklegt, að ýmsir þurfi að ná sér niðri á þeim, sem staðið hafa fyrir þessum óhróðri, í það minnsta hefi ég fullan hug á því. Það stendur að vísu utan á ritinu, að atvmrn. hafi gefið það út, og eftir því ætti Sigurður Kristinsson að standa fyrir svörum, en hann er gamall kunningi minn, og mér er kunnugt um það, að hann má í engu vamm sitt vita, og trúi ég því illa, að hann eigi nokkra sök á þessu, en auðvitað verður ríkissjóður að gjalda þessarar glópsku. Ég vil nota tækifærið til að taka undir það með hv. 1. landsk., að sú bráðabirgðastj., sem nú situr, hefir engan rétt til þess að skipa þann sess, og að ef það er rétt, sem hv. 5. landsk. sagði, að hv. 1. landsk. væri ekki þm. þjóðarinnar, heldur aðeins lítils hluta hennar, þá má með sama rétti, eða raunar öllu frekar, segja, að Framsóknarfl. hafi ekki leyfi til að mynda neina stj. sökum þess, að sú stj. getur aldrei orðið stj. þjóðarinnar, þar sem meiri hl. kjósenda er henni andvígur.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Það voru aðallega fáein orð, sem ég vildi sagt hafa út af ræðu hv. 1. landsk., en bæði var það, að hann var nú mun hógværari en áður, og auk þess er hann búinn að tala sig dauðan, svo ég mun ekki lengja mál mitt ýkjamikið. Ég ætla að taka þá þrjá punkta, sem hv.þm. drap á, en það er sameiginlegt með þeim öllum, að það hefir komið fram, að rétt var með farið í skýrslunni.

Það er ekki að furða, þótt svona menn gefi rangar skýrslur!

. Það er upplýst, að rétt er með farið hvað vegunum viðkemur, og um berklavarnakostnaðinn, að það er alrangt hjá hv.þm., að þar sé um fölsun að ræða, en þessi breyt., sem þar hefir orðið á, orsakast vitanlega af aðgerðum þings og stj., bæði þeirrar fyrrv. og núv. Hér er ekki um neina löggjöf að ræða, heldur aðeins um strangari ráðstafanir við að framfylgja lögunum heldur en áður voru gerðar. Hv. 2. þm. Skagf., þáv. ráðh., hafði gefið út bréf um það, hvernig læknunum skyldi borgað, og eftir því var farið, með þeim árangri, að útgjöldin hafa farið lækkandi með ári hverju. Loks hefir hv. 3. landsk. rekið ofan í hv. 1. landsk. ummæli hans um skatta í sveitum, og má ég því vel við una að því leyti. Hv. þm. sagði, að það væri megn niðurlæging fyrir þjóðina að fá slíka bók senda út sem þessa, og ég get sagt það með hv. 1. þm. Reykv., að þau ummæli, sem hann vitnaði í, eru með öllu óviðunandi í slíku riti, en vitanlega er bókin ekki alfullkomin, og má af henni læra, hvernig eigi að rita slíkar bækur.

Hvernig ekki á að rita slíkar bækur

. En þar er margt mjög myndarlega gert. Hún er nátturlega ekki fullkomin fremur en aðrar bækur, sem gefnar eru út. Út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um það, hver bæri ábyrgð á þessari bók, vil ég taka það fram, að hún var fullgerð og búið að ganga frá henni að öllu, bæði máli og myndum, áður en Sigurður Kristinsson tók við atvmrh. embættinu, svo að hv.þm. þarf ekki að beina neinum aðfinnslum til hans út af þessari bók, hann ber enga ábyrgð á henni.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég get ekki stillt mig um að segja nokkur orð út af því, sem hv. 5. landsk. beindi til læknanna í ræðu sinni. Það er nú eins og allir vita, að það hefir sömu áhrif á þenna hv.þm. eins og að veifa rauðri dulu framan í naut, þegar læknar eru nefndir. Hann hefir nú líka sjálfur fengið að kenna á því, því að hann hefir verið dæmdur fyrir dómstólunum fyrir árásir sínar á lækna, en mér vitanlega hefir hann ekki getað fengið neina lækna dæmda fyrir þær sakir, sem hann hefir borið á þá. Svo er rétt, að ég víki fyrst að því, sem hv.þm. endaði á. Hann sagði, að vissar framkvæmdir læknanna hefðu orðið þjóðhættulegar, ef þær hefðu náð fram að ganga. Hann taldi, að þeir hefðu framið glæpsamlegt athæfi og hóf réttarrannsókn út af því á sínum tíma, sem kunnugt er, og kallaði mig, eins og marga aðra, á þann vettvang, til þess að gefa þar skýrslur um, hvað ég hefði misbrotið. Og svo lætur hann sitja við það - og við það situr enn að gefa út stutt yfirlit frá rannsóknardómaranum um þessa réttarrannsókn, en lætur ekki höfða neitt mál út af henni, Svo segir hann hér í hv.þd., að læknar hafi framið glæpsamlegt athæfi. Ég get ekki skilið, að fyrrv.dómsmrh. skuli leyfa sér að láta annað eins út úr sér í þd. Svo kemur hv.þm. hér með eina Gróusögu úr Hafnarfirði, eins og hann er vanur. Hann er sem sé vanur að fara eftir Gróusögum, þegar hann er að tala um einhver mál. Hann byrjar hér á einni slíkri Gróusögu í sambandi við einhvern mann, sem hann þykist hafa talað við úr Hafnarfirði, og sem hann segir, að segist hafa haft 1600–2000 króna árstekjur til að framfleyta með konu og sex börnum, og samt haslazt frá sveit. Ég verð nú að segja það, að þó ég álíti Hafnarf. góðan stað, þá fæ ég ekki skilið, hvernig nokkur maður fer að baslast frá sveit með 1600–1800 króna árstekjum og hafa sex börn. En hv.þm. er nú vanur að taka það, sem bezt „passar í kramið“ í það og það skiptið. Og þetta hefir nú „passað í kramið“ í þetta sinn, og hv.þm. er þá ekki vanur að fara svo nákvæmlega með tölur. En þungamiðjan í ræðu hv.þm. var það, að því er eiginlega virtist, að h. u. b. allur berklavarnakostnaðurinn gengi til lækna. Þetta er skýrt tekið fram í grein, sem fyrrv.dómsmrh. skrifaði og birti í Tímanum, þar sem sagt er um einn nafngreindan lækni, að hann hafi tekið 10 krónur á dag fyrir læknishjálp. Þetta var hv.þm. dæmdur fyrir þá, svo maður hefði getað búizt við, að hann færi ekki að koma aftur með þetta. En þessu er í raun og veru svoleiðis varið, að 1/12 eða 1/14 hluti af berklavarnakostnaðinum fer til lækna, hitt fer til sjúkrahúsanna og til lyfja - og þetta fyrir utan ljóslækningar. Hv. þm. geta því séð, hvernig þetta stendur í hvert skipti, þegar þeir vita, að 1/14 hluti, fyrir utan ljóslækningar, eins og ég sagði áður, gengur til lækna. Svo talaði sami hv.þm. um það, að ef læknar álitu sig ofurliði borna í þessu máli, gætu þeir leitað til dómstólanna um það, og mundu þar vafalaust fá leiðréttingu á því, ef þeir hefðu á réttu að standa. Það var nú svo, bæði um læknana og sjúkrahúsin, eða a. m. k. sjúkrahúsið í Hafnarfirði, sem mér er kunnugt um, að hvorki mér né því datt í hug að fara til dómstólana með þetta mál. Það er svo sem auðvitað, að ef ríkissjóður neitar að borga þennan kostnað, þá lendir hann á viðkomandi sýslu- eða bæjarfélagi. En annað mál er það, að ég gerði það, sem ég gat, til að fá samninga um þetta og vonaði, að af samningum gæti orðið, og frá hendi héraðslæknisins á Ísafirði, Vilmundar Jónssonar, núv. hv.þm. Ísaf., var þetta einnig reynt. Hvor okkar fyrir sig fór þess á leit að fá samninga um þetta. - Við reyndum hvor í sínu lagi að fá þessu kippt í lag. Ég sýndi fram á það, að það væri sitt hvað, að hafa fullkomið sjúkrahús á staðnum, eða geta aðeins veitt læknishjálp og ekkert annað. En á öðru sjúkrahúsinu a. m. k., sjúkrahúsinu á Ísafirði, var allt fullkomið, ljóslækningaáhöld og allt, og því ekki hægt að hafa það undir sama númeri og þau sjúkrahús, þar sem allt er ófullkomið. En það fékkst ekki nein lagfæring á þessu að neinu leyti. Dómsmrh. sagði þá við mig: „Ég vil engan „skala“ hafa í þessu efni; mér stendur nákvæmlega á sama, hvað fullkomin sjúkrahúsin eru og hvað þau hafa að bjóða“. Ef þetta er sanngirni, þá veit ég ekki, hvað er ósanngirni. Ég segi fyrir mig, að ég býst ekki við, að þó hv. 5. landsk. sé allur af vilja gerður, og þó hann sem dómsmrh. hafi haft töluvert að segja, geti hann borið mér á brýn, að ég hafi nokkurntíma komið með of háa reikninga eða reynt að gera mér ríkissjóð að féþúfu. Og enda þótt hv.þm. hafi verið að tala um ljóslækningar, þá kemur mér það ekki við. Ég hafði þær að vísu á hendi, en alveg án þess að fá nokkurt endurgjald fyrir það. En það, sem hér er verið að tala um, er ekki það vald, sem hv. 5. landsk. þykist hafa, heldur hitt, að hann heldur, að hann sé „specialisti“ í hvaða grein, sem er, þó hann þekki ekki nokkurn skapaðan hlut til hennar. Hann segir, að læknar hafi verið að „humbugisera“ með ljósin. Hvernig leyfir þessi hv.þm. sér að segja annað eins og þetta, maður, sem enga þekkingu hefir á þessu, um t. d. héraðslækninn á Ísafirði, að hann hafi verið að „humbugisera“ með ljósin. En ég vil nú benda þessum hv.þm. á það, að ef hann hefði viljað fara eftir ráðum „specialista“ í þessum efnum, þá átti hann að fara eftir umsögn dr. Claessens, en ekki eftir umsögn landlæknis, sem öllum var vitanlegt, að var um þessar mundir í vösum dómsmrh. En það vill nú svo vel til, að um sama leyti og landlæknir var í Englandi að kynna sér berklamálin, til að undirbúa þessa umsögn, sem hann lét frá sér fara og farið var eftir, var annar velmetinn læknir einnig í þessu sama landi og heimsótti þessa sömu staði, og ég veit, að hv. 5. landsk. er kunnugt um, að það kom bréf frá honum til ráðuneytisins, þar sem gerðar voru till., sem fóru í þveröfuga átt við till. landlæknis.  Ég get ennfremur upplýst það, að það er skuldlaus skoðun sérfræðingsins í þessu máli, dr. Gunnlaugs Claessens, að þær almennu ljóslækningar séu ekki svo vandasamar, að það geri mikinn mun, hver framkvæmir þær, heldur liggi munurinn aðallega í því, hvernig ljósin séu. Þess vegna er það svo, að þessar ljóslækningar eru yfirleitt til mikilla bóta. Og þó hv. 5. landsk. sé að fárast um, að ýmsir fáráðlingar hafi orðið til að borga þessar ljóslækningar, þá get ég sagt honum það, að það eru ekki svo miklir fáráðlingar, sem það hafa gert; það eru áreiðanlega eins vel viti bornir menn og hv. 5. landsk. En hitt þarf enginn að ætla, að þessar lækningar eða kostnaðurinn við þær hafi minnkað; hann hefir aðeins flutzt yfir á aðrar herðar. Það er eini munurinn, og enginn annar. Og því er það, að ég vil ennþá einu sinni vekja athygli á því, að þó kannske megi segja, að landsstj. hafi sparað eitthvað þennan kostnað, þá hefir hún lagt það á fátæklinga, sem ekki geta undir því risið að borga þennan kostnað, og verða því að leita á náðir hreppa og bæja til að fá hann greiddan. Og eins og allir vita, er ekki hægt að krefja þá aðila um greiðslu á þessu, nema sem sveitarstyrk. Og um leið og þingið álítur þetta rétta stefnu, er það að þverbrjóta berklavarnalögin.

Magnús Torfason Ég ætlaði mér ekki að gera nein eldhússtörf hér í hv. deild, en neyðist til að standa upp til að verja mitt hreiður - verja mig sem embættismann. Því hefir verið kastað hér fram, að skattanefndir gættu ekki samvizkusamlega skyldu sinnar sem slíkar. Og þar sem ég er form. yfirskattanefndar, og hefi verið það síðan núv. lög um tekju- og eignarskatt komu í gildi, þá finnst mér, að það sé illa að mér veitzt, og vil ég ekki láta því ósvarað. En hv. 1. landsk. er nú dauður, og mun ég því fara vægari orðum um hann en ella hefði orðið, og því fremur, sem það var berlega farið að draga úr ofsanum, sem var í fyrri ræðu hans, og að hann fann, að hann hafði sagt annað en hann hafði ætlað sér. Ef hann hefði sagt, að skattanefndir úti um land gætu ekki gegnt starfi sínu með fullri nákvæmni, þá hefði það mátt til sanns vegar færa. Því það er vitað, að allir þeir, sem hafa óvissar tekjur og óviss gjöld og hafa ekki bókhald, geta alls ekki gefið upp með eins mikilli nákvæmni og hinir, sem hafa fastar tekjur. Þess vegna vill það við brenna með bændur og smáútvegsmenn, sem ekki er bókhaldsskyldir, að uppgjöf þeirra verði að talsvert miklu leyti áætlun, og er ekkert við því að gera. Þetta er líka viðurkennt í öðru landi, hjá mestu bændaþjóð í þessari álfu, og talið, að helzta ástæðan til þess, að skattaframtalið getur ekki verið nákvæmt, sé einmitt þetta. Þegar skattalögin frá 1921 gengu í gildi, er frá því að segja, að hver einn og einasti hreppstjóri og flestir oddvitar í minni sýslu komu til mín og ráðfærðu sig við mig um, hvernig ætti að gera þetta verk. Ég leiðbeindi þeim eftir minni beztu getu. Og árangurinn var furðanlega góður og langt fram yfir allar vonir, því þetta er afarmikið og vandasamt verk. Þó var sá ljóður á, að eitt eyðublaðið, sem eftir átti að fara, sem sé landbúnaðareyðublaðið, var skakkt, byggt á skökkum grundvelli í mikilsverðum atriðum. Þetta var síðan lagað, og yfirskattanefnd gerði miklar aths. við skattaframtölin. Og skattaframtalið batnaði að mun næsta ár, og þannig hefir yfirskattanefnd átt hægra um vik ár frá ári. Að þetta er ekki sagt út í bláinn, og að yfirskattanefnd hefir reynt að gera skyldu sína, því ber vitni, að þrátt fyrir það, þó skattur af lágtekjum væri minnkaður, og þrátt fyrir það, að á árunum 1924–1925 hækkuðu skuldir bænda um 70% og verkkaup hækkaði að sama skapi, hefir tekjuskatturinn ekki minnkað nema um 700 kr., og þó hefir verkafólki á bezta aldri fækkað í sýslunni. Þetta sýnir, að framtalið hefir verið að batna. Skattanefndir þurfa að fá skýrslur til að fara eftir um ýmsar eignir manna. En af því að þær fengust ekki, varð að þessu leyti að byggja á drengskap manna. Á síðasta ári var þessu breytt, og í mitt umdæmi komu skýrslur að sunnan og víðar að til skattanefnda að því er þetta snerti. Ef verkið hefði ekki verið leyst sæmilega af hendi í þessari sýslu, þá hefði mátt búast við, að skýrslur frá lánsstofnunum hér hefðu komið upp um ýmsa menn. En það var svo lítið, að það er ekki teljandi. Ef maður ætti nokkuð um það að segja, þá er það helzt það, sem kalla mætti ónákvæmni, að menn hafa ekki munað eftir að leggja saman vextina. Önnur ástæðan til þess, að yfirskattanefndir þurfa að fá þessar skýrslur, er sú, a. m. k. í sýslu, þar sem útsvör eru mikil, að með nýju sveitarstjórnarlögunum er svo ákveðið, að kærum skuli vísað til yfirskattanefndar til úrskurðar, en hún hefir auðvitað ekkert við að styðjast nema framtalið. Þess vegna skrifaði ég undirskattanefndunum og benti þeim á þetta. Í þeim er m. a. oddviti í hverjum hreppi, og var þetta fullkomlega tekið til greina. Og af öllum þeim kærum, sem hafa komið fyrir yfirskattanefnd, er það aðeins í eitt skipti, sem ekki mátti byggja á skattaframtali. Og yfirskattanefnd komst að þeirri niðurstöðu, að það væri ekki af því, að maðurinn vildi svíkja framtalið, heldur af því, að hann var hroðvirkur og hafði ekki tekið eftirrit af skattaframtali sínu, svo að það varð mismunandi frá ári til árs. Ég skal svo nota tækifærið, úr því ég varð að standa upp til að verja mig sem embættismann, til að kvitta fyrir árás, sem hv. 1. landsk. hefir á mig gert í þessari hv. d., og sem ég hefi ekki fengið tækifæri til að svara fyrr, hér á hv.Alþ. Það hefir verið borið á mig í málgagni hv. 1. landsk., og sjálfur hefir hann haft það eftir á þingi, að ég hafi leyft mér að taka rentur af þrotabúi, að upphæð 114 þús. kr. Þetta eru svo mikil staðlaus ósannindi, að það er nú til að byrja með óhætt að taka prikið framan af. Ef sjálfstæðismennirnir, sem báru þetta upp í sér, hefðu nennt að líta á þetta bú, gátu þeir séð, að peningatekjur þess urðu minni en það, sem fram yfir er 100 þús. kr. En að því er þetta mál snertir, meðferð þrotabúa, hefi ég farið alveg eins að og fyrirrennarar mínir í embættunum. Ég hefi farið að alveg eins og Páll Briem í Rangárvallasýslu, Hannes Hafstein á Ísafirði og Sigurður Ólafsson í Árnessýslu. Og ástæðan er sú, að það hefir alltaf verið gerður munur á þrotabúum og dánarbúum. Í þrotabúum er alltaf mörgum sinnum meira viðfangsefni fyrir skiptaráðendur en í venjulegum dánarbúum, þar sem sýslumaður á að gæta hagsmuna ekkna og munaðarleysingja. Upphaflega var það svo, að það fór mest af þrotabúunum til kaupmanna. En það er víst, að á Ísafirði og í Árnessýslu hefi ég átt meira hjá kaupmönnum en þeir hjá mér. Þess vegna hafa þessir menn aldrei heimtað neina vexti. Auk þess þarf alltaf að vera talsvert af peningum í sjóði, til að borga út úr búunum. Svo er frá því að segja, að það er ekki hægt að bera meðferð þrotabúa úti um land saman við meðferð þrotabúa í Reykjavík. Í Reykjavík er þrotabúunum fleygt í einhvern málaflutningsmanninn, og hann fær svo stóra peninga fyrir. En í þeim þrotabúum, sem ég hefi skipt, hefi ég orðið að hafa alla fyrirhöfnina sjálfur og hafa alla stjórn, sem málaflutningsmenn í Reykjavík hafa haft, og engan eyri fengið fyrir. Ég hefi innheimt, í þau 37 ár, sem ég hefi verið skiptaráðandi, allar skuldir í öllum þeim þrotabúum, sem ég hefi skipt, nema tveimur, enda varð það ekki að góðu og ekki til neinna happa fyrir þau bú. Menn sjá því, að það stendur öðruvísi af sér með þrotabú en dánarbú. Í þriðja lagi er enginn sjóður til að leggja peninga inn í á sumum stöðum. Þegar ég kom á Eyrarbakka, spurði ég sparisjóðsstjórnina þar, hvort ég gæti haft viðskipti við sjóðinn, en hún sagði nei. Ég hefi því orðið að senda fé upp að Fossi. Framan af gekk þetta greiðlega; ég fékk menn, sem voru á ferðinni, til að taka peningana. En svo fóru leikar, að menn vildu ekki taka á sig þá ábyrgð, að flytja peningana, og því varð oft stórfé í sjóði og stundum meira en í þessu þrotabúi, sem hér er um að ræða. Ég hefi lítið svo á, að ég hefði rétt til að fara eftir þeim venjum, sem tíðkazt hafa í embættinu áður en ég kom að því, þar til mér væru aðrar reglur settar. Og það er viðurkennd regla, að embættismenn séu ámælislausir á meðan þeir gera það. Hitt er annað mál, að strangari reglur um fjárgæzlu embættismanna hafa smátt og smátt verið settar, og þykist ég hafa tekið þær að öllu leyti til greina. Síðan reglugerðin um fjárskil embættismanna koma út 1914, hefi ég játið hvern eyri, sem ég hafði undir höndum embættis míns vegna, í sérstakan sjóð, og haft sérstakan gjaldkera fyrir það fé, og ekki dregið mér grænan eyri af því. Tek ég þetta fram sem dæmi. Ég vildi nota þetta tækifæri til þess að lýsa þessu máli eins og það lítur út frá mér séð, því að mér fannst engin ástæða til þess að liggja lengur undir þessu ámæli. Að síðustu get ég vitnað til þess, að ég hafi alla mína embættistíð fengið mikið lof, bæði munnlegt og skriflegt, fyrir meðferð mína á skiptabúum. Ég tek þetta fram, af því að veitzt er að minni stétt. Mér er kunnugt um, að sumstaðar er nú orðið annað álit á henni en var, en ég ætla að taka það fram, að sá hluti, sem ég þekki af minni stétt persónulega, er fyllilega verður þess álits, sem hún áður hafði.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég vildi út af aths. endurskoðenda LR. minnast örfáum orðum á nokkur atriði, og í fyrsta lagi á vélaeftirlitið og kostnaðinn við það, en þar sem hæstv.forsrh. er ekki staddur í d., en ég vil gjarnan, að hann heyrði mál mitt, þá mun ég fresta um stund að minnast á það atriði, en hverfa að öðru. Ég get minnzt á það, að mér þykir það næsta undarlegt, að þessi LR. kemur fyrst úr 25. apríl, eftir hálft annað ár, en venjan hefir verið sú, að við höfum fengið hann sendan heim til okkar fyrir nýár það ár, sem á að samþ. hann. Þessi dráttur orsakast auðvitað af því, að hæstv. stj. hefir veitt svo mikið fé utan fjárl., að hún hefir verið í vandræðum með að koma því fyrir á LR. Það ætti þó að vera regla hjá fjárveitingavaldinu eða stj. að ákveða um leið og hin ýmsu útgjöld eru greidd, á hvaða grein fjárlaganna þau eiga að færast, svo að hægt sé a. m. k. að koma einhverju nafni á reikninga ríkisins á réttum tíma. En þetta hefir nú brugðizt að þessu sinni, og mun ástæðan efalaust vera sú, er ég gat um, að stj. hefir ekki haft hugmynd um, hvernig hún ætti að koma fyrir hinum ýmsu útgjöldum, sem hún hefir ákveðið utan fjárlaganna. Þar sem ég sé, að hæstv.forsrh. er nú kominn í d., mun ég snúa mér að vélaeftirlitinu. Mér er að nokkru kunnugt um þetta starf og veit, að annar maðurinn, sem að því vinnur, er algerlega óhæfur til starfsins. Enda var hann ekki settur til þess að vinna neitt að því, a. m. k. lét hann svo um mælt í margra manna áheyrn vestur á Ísafirði, að hann hefði hinn manninn til þess að vinna verkið, en sér þætti það ekki nema mátulegar sárabætur frá forsrh., þótt hann hefði fengið þetta starf, því svo mikinn greiða hefði hann gert honum. Og ég veit, að það hefir verið svo, þegar vélaeftirlitsmennirnir hafa komið á Austur- og Vesturland, að þá hefir hinn maðurinn orðið að framkvæma allt eftirlitið, og hafi það komið fyrir, að hann hafi verið upptekinn við önnur störf, t. d. á Siglufirði eða í Eyjafirði, en hinn ólærði maðurinn hafi verið á Ísafirði, þá hefir ekkert þýtt að senda til hans, því að hann segir einungis, að hann geti ekki annazt þetta, en að hann skuli senda hinn manninn undir eins og hann komi. Ég veit ekki betur en að það sé þessi félagi mannsins, sem leysir allt starfið af hendi. Þessi embættisveiting er það, sem vægast verður kallað ósæmileg. Hv. frsm.fjvn. sagði, að það væri leiðinlegt að vera að gera breyt. á LR., sem væri fyrir liðinn tíma. Mig furðar stórlega, þegar ég heyri þetta. Hvernig er hægt að gera breyt. á reikningnum fyrr en hann er kominn fram? Og hvenær er gerður reikningur nema fyrir liðinn tíma? Það er svo hjá smáfélögum, að gerðar eru breyt. á reikningum, ef þeir eru að einhverju leyti öðruvísi en rétt þykir. Ef gjaldkerinn hefir t. d. greitt skakkt út upphæð, þá verður hann að endurgreiða hana. Ég veit, að þessa eru fleiri dæmi. En ef stj. hefir borgað út meira en hún mátti, hefir hún gert það á sína ábyrgð, og ef einhver fjárveiting verður felld niður af LR., verður hún að borga það. Það hefir verið minnzt á það, og mér þykir það undarlegt, að landsreikningarnir skuli ár eftir ár vera bornir upp í einu lagi, því að í hvaða félagsskap, sem ég þekki, er hver aths. við reikninga félagsins borin upp fyrir sig. Nú eru gerðar meiri aths. við þennan LR. en gerðar hafa verið við nokkurn annan LR. einum eða tveimur stöðum a. m. k. átelja allir yfirskoðunarmennirnir hlutdrægni hjá stj. í meðferð á ríkisfé. Ég álít, að bera eigi þessar aths. hverja um sig undir atkv. Og þar sem allir endurskoðunarmennirnir átelja hlutdrægni í meðferð á fé ríkissjóðs, tel ég, að hvorki sé siðferðislega eða lagalega rétt að borga það úr ríkissjóði, og þá sjálfsagt að láta þá, sem tekið hafa, endurgreiða það. Hæstv. fjmrh. sagði, að það væri ómögulegt fyrir eftirlitsmenn með verksmiðjum og vélum að innheimta sjálfir gjöldin fyrir starfa sinn. En því geta þessir menn ekki beðið lögreglustjóra um að innheimta þau? Annars er sagt um annan þessara starfsmanna, að hann beri ekki nokkurt minnsta skyn á starf sitt, en hafi fengið þessa stöðu vegna veittra fjármunalegra velgerða. En það er hægt að átelja svo margar embætta- og sýslunarveitingar núv. hæstv. stj., að það verður ekki gert í stuttri ræðu. Ég vil aðeins minna hæstv.forsrh. á þetta, svo hann sjái að sér í slíkum efnum, því hér er um stórhneyksli að ræða. Þá ætla ég að víkja nokkuð að till.hv. 2. þm. Skagf. Ég get ekki séð, hvernig deildin sóma síns vegna getur fellt slíka till., þegar vitanlegt er, að borgað hefir verið út á því ári 1 millj. kr. fram yfir það, sem stendur á reikningnum. Það er hægt að segja, að þetta sé ekki fjárhagslega nauðsynlegt, en það er svo reikningslega eðlilegt, að ótækt er að fella þessa brtt. Ég er hræddur um, að oddviti í smáhrepp fengi á baukinn hjá hreppsbúum, ef hann segði það vera í sjóði í árslok, sem hann hefir borgað út á árinu, og vildi færa það yfir á næsta ár. Það getur verið, að hægt sé að blekkja almenning með þessu móti, en ég álít, að LR. eigi að vera rétt mynd af fjárhag ríkissjóðs á hverjum tíma, og ef svo er, er sjálfsagt að samþ.till.hv. 2. þm. Skagf.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég var bundinn við fjárlagaumr. í Ed. og gat því ekki komið fyrr en mér bárust þau boð, að hv.þm.N.-Ísf. hefði látið þau orð falla í minn garð, sem ég gæti ekki látið ómótmælt. Hv. þm. gerði það að umtalsefni, hverjum ég hefði veitt starfann við eftirlit með verksmiðjum og vélum. Mér finnst það dálítið undarlegt að koma með slíkar aðfinningar nú, svo löngu eftir að þetta hefir gerzt. Ég hygg, að liðin séu 3 eða 4 þing síðan þessir menn voru skipaðir, og það er undarlegt af hv.þm., ef hann meinar nokkurn skapaðan hlut með því, sem hann segir, að hann skuli hafa legið á þessu ár eftir ár. Þetta ber ekki vott um, að það sé mikið tilefni til þess, sem hv.þm. segir. Hv. þm. meinar auðsjáanlega ekkert með því, sem hann segir. Hann vitnar á orð fjarstadds manns. Á slíku er ekkert mark takandi. Um skipun þessara manna er það að segja, að þegar átti að skipa þá, var ekki nema einn maður til hér á landi með sérnámi í þessu efni. Það var sótzt eftir að fá þennan mann til starfans, og fékkst hann til þess. Hinn maðurinn, sem tekinn var, sá, sem hv.þm.N.-Ísf. áfellir mig nú fyrir að skipa, er sá maður, sem af öllum innlendum mönnum hafði lengsta reynslu í verksmiðjurekstri. Var hann lengi fyrir verksmiðju á Ísafirði, sem studd var af ríkinu. - Annar þessara manna er skyldur fjölskyldu minni - mér er hann ekki skyldur -; þess tilefnis vegna leyfir þessi hv.þm. sér að hafa eftir honum þau orð, að þetta sé borgun fyrir fjármálalegan velgerning. Ég skora á hv.þm. að segja þetta utan deildar.

Ég skal endurtaka það utan deildar, svo hæstv. ráðh. geti stefnt mér til ábyrgðar

. Ég ætla ekki að stefna þessum hv.þm. Ég hefi gert mér það að reglu að stefna aldrei og mér dettur ekki í hug að taka slíkar aðdróttanir alvarlega. Það er engin ástæða fyrir mig til þess. Það eru orð annars manns en mín, sem hv.þm. er að fara með. Það er þess manns vegna, sem ég skora á hv.þm. að endurtaka orðin utan deildar, og hann er maður að minni, ef hann gerir það ekki. Ég held, að hv.þm. hafi talað þetta af því að ég var ekki viðstaddur, og ég vona, að hann sjái að sér, þegar um slíka hluti sem þessa er að ræða.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Sökum þess að hv. 2. þm. Skagf. flytur hér brtt. á þskj. 179, vil ég spyrja hann að því, hvort hann teldi rétt, að umrædd upphæð sé færð á rekstrarreikning ríkissjóðs eða sjóðsreikning sem einn liður til útgjalda. Ég vonast eftir, að hv.þm. geti svarað þessu úr sæti sínu.

Ég fæ orðið á eftir

. Úr því að hv.þm. vill ekki svara þessu, vil ég segja honum það, að ekki kemur til mála að færa þessar upphæðir á rekstrarreikning ríkisins, af þeirri einföldu ástæðu, að þessar framkvæmdir voru gerðar fyrir lánsfé og var heimild til þeirra lántaka í sérstökum lögum eða fjárlögum. Síldarbræðslustöðin er t. d. byggð samkv. 1. nr. 49, 7. maí 1928, og er þar heimiluð lántaka til hennar. Þingvallavegurinn er lagður samkv. heimild í fjárl. 1929 og er þar heimiluð lántaka til þessa verks. En þessi heimild var ekki notuð, þegar til kom, og kostnaðurinn settur á rekstrarreikninginn fyrir árið 1930. Arnarhváll er byggður samkv. heimild í fjárl. 1930, og er þar heimild til lántöku. Landsspítalinn er byggður samkv. l. nr. 74, 28. nóv. 1919, og er í þeim lögum heimild til lántöku. Með þáltill. á þskj. 575 1927 var svo hert á stj. að framkvæma þetta verk. Af þessu er auðséð, að þingið hefir ætlazt til þess, að þessar framkvæmdir væru gerðar fyrir lánsfé, og því eru þessar upphæðir ekki færðar á rekstrarreikninginn 1929. En þetta væri ómögulegt að færa til gjalda á sjóðsreikningi, og skal ég játa, að það er ef til vill réttast að færa niðurstöðuna á sjóðsreikning ríkissjóðs. Þetta var greiðsla, sem fyrirsjáanlegt var, að ríkissjóður fékk inn einum mánuði eftir að LR. voru undirskrifaðir. Þetta var því aðeins bráðabirgðalán, fé, sem ríkissjóður átti útistandandi og gat gripið til á næstunni og átti því, ef það væri fært í gegnum sjóðinn, frekast að heyra undir aukna innstæðu. En þessi aukna innstæða er á eignaskýrslum ríkisins einmitt talin peningar í sjóði. Það ber því að sama brunni, að hvorttveggja er talið á sjóðsreikningi. Munurinn er aðeins sá, að innstæðan á sjóðsreikningi hefði orðið önnur, en næsta tala leiðrétt það, svo niðurstaðan hefði orðið sú sama á eignaskýrslunni sjálfri. Hefði þetta verið gert, hefði breytingin 1930 orðið sú, að innstæðan hefði minnkað sem þessari upphæð nam, en sjóðsreikningurinn sjálfur vaxið að sama skapi. Þetta eru öll áhrifin, sem þessi færsla hefir á reikningana árin 1929 og 1930.

Það er þá ekki allt gull sem glóir í landsreikningnum. Aukni sjóðurinn er þá ekki til

. Aukni sjóðurinn er til sem peningar í sjóði, innstæða eða á hlaupareikningi í banka, peningar, sem koma skömmu eftir að LR. er lokað. Ég býst við, að hv.þdm. geri ekki mun á því, hvort peningar eru í kassanum eða í banka, eða eru hjá stofnun, sem kemur einum mánuði eftir að reikningnum er lokað.

Hv. þm. er að svara allt öðru

. Þetta eru borgaðir reikningar, sem ætlazt er til, að greiðist af lánum, sem vissa er fyrir að fáist. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að endurskoðendurnir hefðu verið sammála um að víta hlutdrægni í notkun ríkisfjár. Á þessu vil ég gefa nokkra skýringu. Þegar hv. 2. þm. Skagf. skrifaði þessa till., færðist ég nokkuð undan því að skrifa undir hana og vildi fá skýringu á, hver væri meiningin með þessu orðalagi. Það, sem hann gaf upp, og ég býst við, að hann standi við, var, að hann teldi það hlutdrægni í notkun ríkisfjár að birta undirréttardóm í máli á kostnað ríkissjóðs í opinberu blaði, en birta ekki líka hæstaréttardóminn. Ég hefi ekki meira um þetta atriði að segja. Mér finnst mjög hæpið, að rétt sé að samþ. hana samkv. þeim rökum, sem hv.flm. hefir fært fyrir henni. Allar þær upplýsingar, sem hv.þm.N.-Ísf. gaf, voru firrur og fjarstæður, og virðist svo sem hann hafi lítið vit á bókfærslu og reikningshaldi, þótt hann hafi haft slíkt með höndum.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég endurtek það til forsrh., að ég skal utan þings standa við allt, sem ég hefi sagt. Ef hann treystir sér til að segja, að ég fari með ósatt mál, þá standi hann við það. Og ég get sagt honum privat, hver það var, sem fræddi mig um málið. Hann veit það vel sjálfur, í sambandi við hina umræddu embættisveitingu, þótt hann haldi því fram, að maður þessi hafi haft lengsta reynslu allra í verksmiðjum, að hann hafði aðeins um tíma verið við niðursuðuverksmiðju á Ísafirði og hafði þar yfirmann. Reynslan sýndi, að hann kunni ekkert til starfsins og eyðilagði stórfé fyrir ríkissjóði og bönkunum. Enda bendir viðurnefnið til annars en að honum væri sérlega sýnt að líta eftir hollustuháttum. Veitingin var eingöngu af persónulegum ástæðum. Hér er völ á hundruðum manna til aðstoðar þeim, sem hefir hið verklega yfirlit. Og hann hefir sagt, að hann hefði ekkert gagn af þessum manni og vildi vera laus við hann, enda nóg að hafa einn mann. Þetta er bara til þess að veita bitling. Hv. þm. V.-Húnv. bregður mér um litla kunnáttu í bókfærslu. En svo mikið kann ég í bókfærslu, að ég vil ekkj telja greidda reikninga sem peninga í sjóði. Byrjunin á sjóðþurrð er venjulega skökk reikningsfærsla, - og svo endar það með glæp. Ég vil ekki, að ríkissjóðurinn taki slíkt upp. Þeir, sem lenda í sjóðþurrð, reyna að dylja svo lengi sem þeir geta, segja annað en er og reyna að blekkja með slíku. Að það sé lítilvægt atriði viðvíkjandi reikningum ríkissjóðs, hvort upphæðin er í sjóði eða er ekki í sjóði, það þykir mér næsta undarleg kenning.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. þm.N.-Ísf. hefir átt illt með að átta sig á því, út á hvaða braut hann er kominn. Það hefir ekki nægilega þýðingu, að hann standi við orð sín. Hann segir, að einhver annar hafi sagt sér. Það er alveg hreint fyrir neðan allar hellur að fara að slúðra hér á Alþ. um eitthvað, sem einhver hefir sagt honum. Hann hefir lýst því yfir, að hann vilji gefa upplýsingar privat. Hvað á ég að gera við það? Ég frábið mér það alveg hreint. Hann verður fyrst og fremst að standa við það gagnvart þeim manni, sem í hlut á og gagnvart almenningsálitinu. Það er algerlegu ótækt að taka fyrir menn utan þings, og það gerir það enginn nema þessi hv.þm.

Ætli fyrrv.dómsmrh. hafi aldrei gert það?

. Hér er um að ræða skipun til 4 ára og lögin gera hiklaust ráð fyrir fleirum en einum. - Ef þm. fer að hafa orð eftir mönnum utan deildar, þá er að færa sönnur á það, og það verður hann að gera um það er lýkur.

Magnús Guðmundsson Ég verð að svara hv.frsm. nokkrum orðum viðvíkjandi brtt. minni. Hann sagði, að ekki væri ástæða til að færa þessa umræddu 1 millj. kr. á landsreikninginn 1929, því að hér væri um sjálfstæðar stofnanir að ræða og reikningar fyrir þær væru ekki fullgerðir. Mér finnst landsspítalinn ekkert sjálfstæðari en hver önnur opinber stofnun, og það verður að færast á hvert ár, sem greitt er til hverrar stofnunar fyrir sig. Annars er reikningsfærslan röng og villandi. Hann sagði, að þetta. hefði áður verið algeng venja. En það er ekki rétt. Það hefir aldrei fyrri verið um svipað því svona stórar upphæðir að ræða. Smærri upphæðir hafa áður verið færðar milli ára, og það hefir einnig verið gert nú, en ég tók aðeins fyrir stóru upphæðirnar. Hinar minni lét ég liggja, til þess að ekki liti út fyrir, að ég væri að fara í lúsaleit. Þessar minni upphæðir, sem ég hefi sleppt, nema mörgum tugum þúsund. Ég vil sem sé láta það koma skýrt fram, að ég flyt mína brtt. til þess að rétt mynd komi fram af fjárhagnum, en rétt getur hún ekki orðið, þegar skakkar millj. eða meira frá því, sem LR. segir. Þegar svona skekkja er, þá er það eitthvað annað en flutningur milli ára, sem nemur fáum tugum þúsunda. N. sjálf gerir till. um það, að það eigi að færa allar greiðslur á þau ár, sem þær eiga við. Það er alveg í samræmi við till. mína, og er því merkilegt, að meiri hl. n. skuli ekki vilja samþ. mína till. Eftir því yfirliti yfir tekjur og gjöld ríkissjóðs á árinu 1930, sem hæstv. stj. gaf á síðasta þingi, var auðsætt, að stj. hefir hugsað sér að flytja ½ millj. kr. af gjöldum ársins 1930 yfir á árið 1931. En þegar þetta komst upp, þótti það óhæfilegt og var hætt við þetta. Að þessu athuguðu kemur það undarlega fyrir, að stj. og hennar fylgifiskar vilja nú láta það viðgangast, að yfir 1 millj. kr. sé á þennan hátt flutt milli áranna 1929 og 1930. Í þessu er ekkert samræmi. Það þarf enga illgirni til að geta þess til, að þetta sé gert til að láta líta svo út, að ekki hafi orðið rekstrarhalli á ríkisbúskapnum 1929. En ef allar þessar stóru upphæðir eru teknar með, þá kemur í ljós, að það er tekjuhalli 1929. Það var upplýst af fjmrh. á þinginu 1930, að tekjuafgangur 1929 væri 1700 þús. kr., en þegar reikningurinn er rétt gerður upp, þá sýnir sig, að það er tekjuhalli. en ekki tekjuafgangur. Þetta er náttúrlega ekki skemmtilegt fyrir stj. Hún hefir gefið þinginu ranga skýrslu. Hv. frsm. sagði, að hér væri um formsatriði að ræða, allir vissu, hvernig þetta væri. Það er rétt, allir vita þetta. En ég skoða það meira en formsatriði, að segja tekjuafgang 1700 þús. kr., þegar ekki er um neinn tekjuafgang að ræða. Ég vil ekki segja ósatt um það. Þá gerði hv.þm. V.-Húnv. fyrirspurn til mín. Hann spurði, hvort ég liti svo á, að þessi umdeilda milljón Ætti að færast á rekstrar- eða sjóðsreikning. Ég skil ekki, hvers vegna hann spyr. Það er hvorki rekstrar- né sjóðsreikningur, sem hér er verið að samþykkja, heldur reikningur um inn- og útborganir ríkissjóðs. Og þá held ég því fram, að þessar upphæðir eigi að vera með, og varðar ekki um í þessu sambandi, hvort þær eiga að vera á rekstrar- eða sjóðsreikningi. Hann gerði mikið úr því, að lánsheimild væri fyrir þessum framkvæmdum. En í þessu sambandi skiptir það engu máli. Engin lánsheimild heimilar að skrökva til um, hvað sé í sjóði, ekki sízt þar sem um er að ræða á 2. millj. kr. Af hverju má ekki segja eins og er? Og ef það má fara að á þennan hátt, þá er alltaf hægt að sýna tekjuafgang. Það getur aldrei orðið svo mikill tekjuhalli, að ekki sé hægt að hylja hann með þessari aðferð. En ég verð að endurtaka það, að það er ekki nokkur meining að fara í smálúsaleit um þetta. Ég er búinn að sýna, að það eru sjálfsagt einar 50–60 þús. kr., sem ég hefi alls ekki tekið með hér, því að mér fannst það ekki upphæð, sem skipti neinu um heildarniðurstöðu landsreikningsins. En upphæð, sem er á 2. millj., skiptir sannarlega miklu máli um niðurstöðu ríkisbúskaparins; við erum nú ekki stærri en það. Hv. þm. sagði það vera sama, hvort peningar væru í sjóði eða í banka og kæmu í sjóð í næsta mánuði. Þetta veit ég vel, en það er allt annað að telja í sjóði stórfé í greiddum reikningum. Það sér hver einasti maður, að er gersamlega óskylt. Þá skal ég víkja að aths. út af birtingu á dómi í bæjarfógetamálinu. Það er rétt, sem hv.þm. V.-Hún. sagði, að þessi ummæli eiga einmitt sérstaklega við það, að ekki var birtur dómur í blaðinu bæði frá undirrétti og hæstarétti. Þar í liggur hlutdrægnin. Auk þess álít ég, að það eigi alls ekki að þurfa að kaupa stjórnmálablað til að gefa slíkt út. En það er aukaatriði. Hitt er aðalatriðið, og um það var hv.þm. V.-Húnv. mér sammála; og mér er ánægja að heyra hann skýra alveg rétt frá samtali okkar. Ég man ekki, hvort ég tók fram, að ég bar þessa brtt., sem ég ber fram, undir þann flokksmann minn, sem er í fjhn., hv.þm. G.-K., og hann er henni algerlega samþykkur. Þá var það hv. 2. þm. Reykv., sem virtist talsvert óánægður við okkur yfirskoðunarmenn fyrir það, að við hefðum sumstaðar gert aths. út af litlum hlutum, sem ekki væru verðir þess að minnast á, en sumpart sleppt að gera aths. við þýðingarmikla liði. Ég get gjarnan viðurkennt, að oft er álitamál, hvað gera skal aths. um, og verður jafnan að ráða mat yfirskoðunarmanna og stundum samkomulag þeirra milli. En ég vil benda hv.þm. á, að það er ekki undarlegt, þótt yfirskoðunarmenn spyrji: Hvers vegna á ríkissjóður að borga eldsneyti handa presti úti á landi? Þarna er vitanlegt, að um óréttmæta upphæð er að ræða. Svipað má segja um róðrarbátana. Yfirskoðunarmenn hafa ekki tekið neina afstöðu til þess, hvort yfirleitt sé rétt að styrkja róðrarbátakaup. En það lítur nokkuð undarlega út, þegar maður sér í reikningum ríkissjóðs, að stj. hefir keypt róðrarbáta, og maður veit ekkert, til hvers þeir hafa verið notaðir. Það var held ég byggt á misskilningi, sem hv.þm. sagði um kostnað af konungskomunni 1926.

Var refjast um að borga þetta?

. Það veit ég ekki. Sýslum. á Akureyri hefir gleymt eða trassað að senda reikninginn svona lengi. Hv. þm. talaði um kostnað landhelgisjóðs af bílum og hestum. Það var bent á af yfirskoðunarmönnum, hve mikill kostnaður af þessu væri; en þess ber að gæta, að búið er að gera aths. um þetta í mörg ár, og þingið hefir aldrei viljað gera neitt út af þessu. Út af fálkaorðunni er því að svara hv.þm., að meðan þessari orðu er haldið uppi að lögum, þá er ómögulegt að gera það kostnaðarlaust. Og það þýðir ekkert fyrir neinn hv.þm. að standa upp og segja: Ég er á móti orðunni og við skulum neita stj. um peninga til hennar. Sá þm., sem ekki vill hafa orðuna, á þá að koma með þinglega till. um að afnema hana. Annars gæti ég trúað, að kostnaður vegna orðunnar hafi 1930 orðið ekki lítið meiri en venjulega, ef ég hefi litið rétt á það stórkostlega krossaregn, sem átti sér stað það ár. Þá held ég, að hv.þm. hafi nefnt 18. aths., kostnaðinn við prentun á útdrætti úr nokkrum málum. Þeirri aths. var svarað þannig: „Hér er um að ræða prentun á mörgum þýðingarmiklum skjölum, sem innan skamms munu koma fyrir almenningssjónir“. Svo er þingið rofið þ. 14. apríl. Við skrifuðum okkar till. 4. apríl. Ég verð að segja, að mér fannst ekki liðið svo langt frá því að hæstv. stj. svaraði, frá 14. marz til 4. apríl, að ástæða væri að undrast um skjölin. Þess vegna hljóðaði till. til úrskurðar þannig, að svarið væri ófullnægjandi, og því ekki unnt að gera till. til úrskurðar. Ég sé ekki, hvað við gátum annað gert. Við ætluðum að bíða þangað til ritið kom. Og það er ókomið enn; og ég hefi orð hæstv.forsrh. fyrir því, að það muni aldrei koma, svo að nú er hægt að gera þær till. út af þessu, sem hver vill.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég vil beina því til hv. landbn., sem sjálfsagt fær þetta mál til athugunar, að hún athugi vel fjárhagshlið þess. Mér fannst í vetur við yfirlestur frv. sama efnis, að það gæti haft allmikinn kostnað í för með sér, ef það yrði að lögum. Ég vil m. a. benda á, að ég hygg, að kostnaðurinn vegna kynbóta hrossa verði bráðlega 40–60 þús. kr. á ári, en það munu flestir telja, að hrossaræktin sé ekki sérstaklega arðvænlegur atvinnuvegur í framtíðinni, og munu margir vera þeirrar skoðunar, að fækka beri hrossum frá því, sem nú er, en nú eru þau um 50 þús. Það er og vitanlegt, að úti í löndum fer notkun hrossa mjög minnkandi, þar sem bílar eru komnir í þeirra stað. Ég held því, að vert sé að athuga, hvort rétt sé að leggja fram tugi þúsunda kr. úr ríkissjóði til þess að halda við ótakmarkaðri hrossaeign í landinu. Það má náttúrlega notfæra sér hrossin með því að slátra þeim, og ég hygg, að eftir fá ár verði hér ekki nema fáein áburðarhross og nokkur hross, sem alin eru til slátrunar. Við yfirlestur þessa frv. í vetur sá ég, að innan nokkurra ára mundi svo geta farið, að kostnaðurinn vegna þessara laga yrði um 200 þús. kr. á ári. Ég skal gjarnan gefa n. útreikninga þá, sem ég gerði í þessu efni. En sérstaklega tel ég það varhugavert að kosta jafnmiklu til vegna hrossakynbóta sem verða myndi, ef þetta frv. yrði samþ.

Lárus Helgason [óyfirl.]: Vegna ummæla hv.þm.N.-Ísf. um þetta frv., ætla ég að segja hér nokkur orð. Ég legg það til, að þessu frv. verði ekki vísað til n. Er það af þeirri ástæðu, að landbn. hafði frv. til meðferðar á síðasta þingi, og síðan hefir því ekki verið breytt svo neinu nemi. Það er því ekki til annars en að tefja málið, ef á að vísa því til nefndar. Hv. þm.N.-Ísf. vakti hér máls á því, hver kostnaður myndi verða vegna hrossahalds, ef þetta frv. yrði samþ. Því er þar til að svara, að það eru nú í gildi lög um kynbætur hrossa, og þau lög geta haft svipaðan kostnað í för með sér eins og ef þetta frv. yrði að lögum. Hv. þm. talaði um, að minna væri gert með hross nú, síðan bílarnir komu, en áður var. Þetta er rétt, og ég álít, að landsmenn eigi að stefna að því að fækka þeim, en þá jafnframt að bæta þau, en til þess þarf að bæta meðferð þeirra og kyn. Það er því ekki rétt að vera á móti því að bæta hrossakynið sem mest. Þetta land er svo stórt og hefir svo slæma vegi, að það mun alltaf þurfa mikið af hrossum. Er því full þörf á að bæta þau, því einn hestur af góðu kyni getur með góðri meðferð afkastað eins miklu og 2 aðrir hestar. Loks vil ég endurtaka það, að það er ekki til annars en að tefja málið, ef því væri nú vísað til nefndar.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég vil aðeins benda á það, að það eru aðrir menn í landbn. nú en á þinginu í vetur, og ég býst við, að þessir nýkjörnu þm. vilji hafa tíma til þess að athuga þetta mál. Ég ætla ekki að fara að fjölyrða um þetta mál, en um hrossaeignina er það að segja, að með þessu frv., ef að lögum verður, er mönnum gefin svo mikil hvöt til þess að auka hrossaeignina, að ég held, að í framkvæmd verði það meira til að auka hana en bæta. Hingað til hafa menn haft hvöt til þess að eiga góða reiðhesta, því þeir hafa verið í háu verði, og ég hygg, að fyrst um sinn verði viss markaður fyrir þá innanlands. Mér finnst alveg ótækt, að slíkt frv. sem þetta fari ekki til n., svo hún geti aflað sér upplýsinga um, hve mikinn kostnað þetta hefir í för með sér fyrir ríkissjóð.

Lárus Helgason [óyfirl.]: Ég ætla að benda hv.þm.N.-Ísf. á það, að það er þegar fengin reynsla fyrir því, að lögin um kynbætur hrossa hafa meir orðið til þess að bæta en fjölga þeim. Hrossum hefir fækkað síðan lögin gengu í gildi, en aftur á móti hafa þau batnað. Hér er því stefnt í rétta átt.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil aðeins beina þeirri ósk til n., að hún athugi, hvort það er meiningin með þessu frv., að lögð verði niður útibúin á Ísafirði og Akureyri.

Héðinn Valdimarsson Okkur jafnaðarmönnum hefir þótt rétt í þetta sinn að gera þær frekari breytingar á þessum lögum, sem helzt hefir verið krafizt af verkamönnum. Það, sem brtt. fer fram á, er fyrst og fremst að greiða læknishjálp, sem ekki er gert nú eftir slysatryggingarlögunum, og 2/3 umbúðakostnaðar. Ef ágreiningur verður, sker slysatryggingin úr. Það er svo sjálfsagt að greiða læknis- og lyfjakostnað, að ekkert þarf um það að ræða. Það eru allt bein útgjöld fyrir þá, sem fyrir slysum verða, og því eðlilegast, að tryggingin greiði, en ekki þeir, sem fyrir þessum óverðskulduðu og ófyrirsjáanlegu óhöppum verða. Ennfremur skulu dánarbætur tvöfaldast frá því, sem nú er, og verði 3 þús., en örkumlabætur 6 þús. kr. Það mun varla valda ágreiningi, að dánarbætur og örkumlabætur séu nú litlar. Þær eru miklu hærri í nágrannalöndunum. Till. okkar ganga þó ekki eins langt og þar tíðkast. Í samræmi við þetta leggjum við til, að þær bætur, sem koma á hvern ómaga, tvöfaldist líka. Ég hefi ekki haft tækifæri til að athuga, hvernig slysatryggingin er nú stæð, svo að ekki verður sagt, hve mikið verði að hækka iðgjöldin. En þó það yrði að gera, samkv. slysatryggingalögunum, þá þarf ekki að koma með neina till. um það, því að heimild er í lögunum eins og þau eru nú fyrir stjórn slysatryggingarinnar að ákveða iðgjöld eftir því sem með þarf. En ég geri ráð fyrir, að tryggingin hafi staðið sig það vel upp á síðkastið, að það þyrfti alls ekki að tvöfalda iðgjaldið, þótt einhver hækkun yrði.

Halldór Stefánsson Brtt. sú, sem ég ber fram á þskj. 242, þarf engrar skýringar. Hún þýðir aðeins það, að 1. öðlist gildi þegar þau hafa náð staðfestingu konungs. Ég hefi ekki verulega ástæðu til að tala mikið um brtt. jafnaðarmanna, en vildi aðeins gera þá aths., að þetta kemur nokkuð seint fram til þess að líklegt sé, að það geti náð afgreiðslu á þessu þingi. Það er farið fram á stórkostlega hækkun, tvöfaldar dánarbætur og örkumlabætur, auk þess sem gert er ráð fyrir öðrum útgjaldaaukningum. Þetta mundi, eins og hv.flm.till. tók fram, hafa það í för með sér, að hækka yrði iðgjöldin stórkostlega. En það er aftur svo mikið atriði, að ég ímynda mér, að það vefjist fyrir mönnum, hvort fært sé að gera það, ekki sízt á þessum tímum, sem nú eru. Gæti þá líka komið til athugunar, hverjir ættu að greiða þessa hækkun, hvort ætti að leggja hana á atvinnurekendur eingöngu, eða þá e. t. v. að tryggðir sjálfir greiddu viðbótina. Það má náttúrlega viðurkenna það, að þær slysabætur, sem greiddar eru, eru ekki líkt því fullar bætur fyrir tjón það, sem menn verða fyrir, hvort heldur vinnutjón, líftjón eða örorku. Þær hafa þó verið hækkaðar stórmikið frá því, sem upphaflega var ákveðið. Það, sem mér þykir þó athugaverðast við þessa till., er ekki peningahliðin. En hún er svo seint fram komin og um svo mikilsvert atriði, að ég býst ekki við, að deildin þykist geta tekið afstöðu til hennar, nema málið færi til nýrrar athugunar í nefnd. Og það mundi leiða af sér svo mikinn drátt á málinu, að það gæti ekki náð afgreiðslu á þessu þingi. En í frv. felast mikilsverðar umbætur á ýmsu fyrirkomulagi og ákvörðunum tryggingarinnar, svo það er auðsær ávinningur, að þær umbætur geti fengið að njóta sín og koma í gildi fyrr heldur en síðar. Það væri sýnu nær og betri tími til athugunar, ef þessi till. væri ekki tekin til yfirvegunar fyrr en á næsta þingi, sem ekki er langt að bíða, og breyt. eru ekki þannig, að þær komi inn á skipulag trygginganna, heldur snerta einungis bæturnar, og eru því í rauninni engin röskun á lögunum, þótt þær yrðu gerðar síðar. Það, sem ég vildi gefa í skyn með þessum örfáu orðum, er það, að ég tel nokkra tvísýnu á því, að menn séu viðbúnir því nú að taka afstöðu til þessara breyt., og tel ég því ekki rétt að samþ. þær að svo lítt rannsökuðu máli. En hinsvegar þykja mér líkur til, að það yrði til þess, að frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi, en það tel ég verulegt tjón, og meiri líkur til þess, að eitthvert samkomulag gæti orðið um þessar till., þegar þingið ætti kost á að taka þær til nákvæmrar rannsóknar.

Héðinn Valdimarsson Það gefur að skilja, að ég vil á engan hátt tefja fyrir framgangi þessa máls, jafnvel þótt þær till., sem við nú berum fram, yrðu felldar, en mér virðast þær, eins og hv. 1. þm.N.-M. gat um, vera svo einfaldar, að menn ættu að geta áttað sig á þeim í skyndi. Þetta er í raun og veru ekkert annað að fjárhagsspursmál. Öllum getur komið saman um það, að líf verkamannsins, sem verður fyrir slysi og bíður bana, er ekki hátt metið á 3000 kr., né heldur að verði maður örkumla, þannig að hann getur ekki unnið fyrir sér né sínum, þá sé sízt of mikið, að hann fái 6000 kr. bætur. Þetta er auðvitað algerlega ófullnægjandi að öllu leyti, og einungis lítilfjörleg hjálp til eftirlifendanna, og í því tilfelli, að maðurinn verði örkumla, þá geta þessar 6000 kr. vitanlega ekki hjálpað honum nema tiltölulega stuttan tíma. Hinu mun hv.þm. geta áttað sig á, hvort það er tilvinnandi, að menn leggi dálítið á sig í iðgjaldagreiðslum til þess að veita þeim, sem verst verða úti með slysabætur, ofurlítið meira en þeir fá nú. Ég held varla, að ágreiningur sé nú orðið um það, hverjir eigi að bera þessi gjöld. Um það var deilt hér áður, og þá varð það ofan á hér sem í útlöndum, að atvinnurekendurnir ættu sjálfir að halda uppi slysatryggingunum. Í þeirra þágu er verkið unnið og samfara þessu sérstaka verki er slysahættan, sem sá verður að bera, er ber fjárhagslega ábyrgð verksins. Enda hygg ég satt að segja, að margir þeirra manna, sem hafa atvinnurekstur með höndum og hafa aðra menn í vinnu, myndu ekki telja eftir sér að greiða meira í iðgjöld, til þess að menn þeir, sem hjá þeim ynnu, yrðu betur tryggðir. Ég veit, að hv.þm. er vel kunnugur þessum málum sem forstj. Slysatryggingar ríkisins, enda tók hann að sumu leyti vel í þetta, og hann myndi fljótt geta gefið upplýsingar um, hversu mikið þyrfti að hækka iðgjöldin til þess að standast þennan aukna kostnað. Síðast, þegar slysabæturnar voru hækkaðar um 50%, þurfti enga iðgjaldahækkun, og nokkurn hluta þeirrar hækkana, sem nú er farið fram á, er hægt að fá af tekjum slystrygginganna án þess að hækka iðgjöldin. Mér finnst þetta mál liggja svo ljóst fyrir, að það væri hægt að samþ. þetta án nokkurra frekari rannsókna. Þegar síðasta hækkun fór fram, var það gert umr.laust, og að því er ég bezt veit, mælti enginn í móti.

1)Með svofelldri grg.: Ég hefi alltaf verið með hækkun á örkumlabótum, en sérstaklega með hækkun til eftirlifandi barna, en hér er farið fram á að stíga svo stórfellt spor, án þess að athuga, hvað það kostar og hvernig tekjur eigi að fást til þess, að ég sé mér ekki fært að greiða atkv. með því og segi því nei.

2) Með svofelldri grg.: Mér þykir leiðinlegt að þurfa að greiða atkv. gegn þessu, því ég er því í raun og veru fylgjandi, en ég get ekki greitt atkv. með því, að þessi útgjöld verði lögð á Slysatryggingu ríkisins án þess að séð sé fyrir tekjuöflun til þess að standast þau, og segi því nei.

Forseti (GÓ): Hv. 4. landsk. hefir afhent mér svo hljóðandi skriflegar brtt. við frv.: „1. Á eftir orðunum „svo og öðrum fasteignum“ í 1. mgr. 1. gr. komi: innan lögsagnarumdæmisins. 2. Á eftir orðunum „svo og öðrum fasteignum“ 2. mgr. 1. gr. komi: innan hreppsins. 3. Aftan við 2. gr. bætist: Jafnframt skal hún þinglesin á varnarþingi fasteignar“. Til þess að brtt. þessar megi koma til umr. og atkvgr., þarf að veita afbrigði frá þingsköpum.

Pétur Magnússon Ég hafði ekki ætlað mér að flytja brtt. við þetta frv., því eins og ég skýrði frá í nál. og við 2. umr., þá er ég mótfallinn frv. í heild. En þar sem frv. var samþ. hér við 2. umr. og mér þykja jafnvel líkur á, að það verði að lögum á þessu þingi, þá þótti mér ráðlegra að bera fram þessar brtt. við frv., áður en það yrði samþ. til hv.Nd. Tvær af brtt. þessum eru ekki annað en skýringar. Fyrri liður 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er bæjarstj. í kaupstað að gera samþykkt um það að áskilja bæjarfélagi forkaupsrétt á hafnarmannvirkjum, lóðum þeim, er að sjó liggja, og á lóðum og löndum innan lögsagnarumdæmisins, svo og öðrum fasteignum, er bæjarstj. telur nauðsyn að tryggja bæjarfélaginu forkaupsrétt á“. Það mætti leggja þann skilning í þetta orðalag, að bæjarstj. væri heimilt að gera samþykkt um að áskilja bænum forkaupsrétt á fasteignum utan lögsagnarumdæmisins. Vitanlega er þetta ekki tilgangur frv. og hefir ekki vakað fyrir hv.flm., heldur er þetta aðeins klaufalegt orðalag, enda næði það ekki nokkurri átt, að t. d. Hafnarfjarðarkaupstaður gæti tryggt sér forkaupsrétt á fasteignum í Reykjavík. Sama máli gegnir um síðari lið 1. gr., um hreppsfélögin, og ber ég því fram samskonar brtt. við þann lið. Aftur á móti er þriðja brtt. efnisbreyting. Álít ég hana sjálfsagða, því að annars gæti farið svo, að hvorki seljandi né kaupandi vissu um kvaðir þær, sem á eigninni hvíldu, fyrr en kaup væru um garð gengin. Er það ákaflega harðneskjulegt gagnvart kaupanda, sem hefir eignazt eignina í góðri trú og án þess að vita um kvöðina, sem á henni hvíldi. Ég vona því, að hv. dm. fallist á þessar brtt. En þó að þær nái fram að ganga, þá greiði ég samt atkv. á móti frv. í heild eftir sem áður.

Jón Baldvinsson Tvær fyrstu brtt. eru aðeins skýring á orðalagi frv. Ég get þó ekki skilið annað en að hin rétta meining felist í frvgr., en ekkert hefi ég á móti því, að þetta sé tekið enn skýrar fram, svo að það geti ekki orðið neinum vafa undirorpið. Um þriðju brtt. er nokkuð öðru máli að gegna. Hún hefir nokkurn kostnað í för með sér, en þó ekki mikinn að vísu, og gerir í rauninni lítið til né frá. Mér þykir hv.flm. gera þó nokkuð lítið úr því, að menn fylgist með sölu fasteigna. Ég geri aftur á móti ráð fyrir því, að það sé ávallt vitað meðal kaupstaðar- eða þorpsbúa og kunnugt af auglýsingum og umtali, og sé því ekki þörf á þinglýsingu. Brtt. er þá þýðingarlítil, eins og ég tók fram áður, og legg ég ekkert sérstakt kapp á að fella hana.

Jón Þorláksson Ég geri ráð fyrir, að þessu frv. verði vísað til hv.allshn. Ég stend aðeins upp til þess að leiða athygli hv.n. að því, að með þessu frv. er í fyrsta sinn farið fram á að innlima löggiltan verzlunarstað í annað sveitarfél. Skildinganesþorp er orðið svo fjölmennt, að það hefir rétt á að krefjast þess, að það verði gert að sérstöku sveitarfélagi. Þessi réttur hefir því ekki verið notaður ennþá, en stærð þorpsins hefir leitt það af sér, að íbúarnir hafa orðið að gera ýms félagsleg samtök sín á milli. Málið horfir ekki þannig við, að eingöngu sé um að ræða skipti milli Seltjarnarness og Kjósarsýslu og Rvíkur, heldur er óhjákvæmilegt að gera ráð fyrir því á sanngjarnan hátt, hvernig fari um eignir þær, sem íbúar Skildinganess hafa komið upp og eru þess eðlis, að þær mundu verða hreppsins eign, ef kauptúnið notaði rétt sinn til þess að gerast sérstakt sveitarfélag. Því hafa komið nokkur ákvæði um þetta inn í frv., sérstaklega hvað snertir vatnsveitu Skildinganesþorps. En það er ekki rétt nafn, því það heitir vatnsveita Skildinganeskauptúns, og er það lögfest nafn. Það er hugsanlegt, að það verði ágreiningur út af þessum eignum í einu eða öðru atriði, sem snertir hagsmuni hreppsins og Rvíkur. Er því í frv. gert ráð fyrir, hvernig farið skuli með ágreiningsmál milli Seltjarnarneshrepps og Kjósarsýslu annarsvegar, en Rvíkur hinsvegar. En um úrskurðun tilsvarandi ágreinings milli Rvíkur og vatnsveitufélagsins er komizt tvíræðlega að orði, þar sem stendur, að það eigi að fara með þau „með sama hætti“, en þar sem á að útkljá ágreiningsmálin með gerð, þá sýnist óskýrt, hvað þetta „með sama hætti“ eigi að þýða, hvort það á að vera sami gerðardómurinn eða skipaður á tilsvarandi hátt. En þetta ætti að vera svo skýrt, að enginn vafi gæti á því leikið. Reynslan hefir sýnt, að það hefir verið erfitt að fá útkljáð ágreiningsmál milli Skildinganess og Rvíkur, þar sem ekkert atriði hefir fengizt útkljáð, nema með hæstaréttardómi. Það væri því æskilegt að ákvæðið væri svo skýrt, að það þyrfti ekki að vera 2 ára rekistefna um það, hvernig skilja beri það. Þessu vildi ég skjóta til allshn., sem væntanlega fær frv. til meðferðar.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hér hefir verið á nokkrum fundum í deildinni drepið á, að framundan væru nú alveg sérstaklega alvarlegir tímar. Hæstv. forsrh. tók svo til orða við 2. umr. fjárl., að nú væri að byrja alvarlegasta fjárkreppan, sem komið hefði á þessari öld. Tveir flokksmenn hans hafa líka bent á svokallaðar ráðstafanir til þess að mæta kreppunni á komandi hausti. Íhaldsfl. hefir borið fram till. um 1 millj. kr. veitingu í sama skyni. Annað veit ég ekki til, að komið hafi fram á hinu háa Alþingi viðvíkjandi því sérstaka ástandi, sem ýmist er byrjað eða framundan, nema ef það skal telja, að ekki verður unnið að opinberum framkvæmdum nema svo sem 25% miðað við tvö til þrjú næstu ár undan. Ég veit ekki, hvort þetta á að skilja sem sérstakar ráðstafanir gegn kreppunni. Við Alþýðufl.menn höfum haldið því fram, að til þess að mæta kreppunni þyrfti að gera margvíslegar ráðstafanir. Framlag til atvinnubóta eitt saman hrekkur skammt, jafnvel þótt gert sé ráð fyrir, að það væri margfalt á við það lítilræði, sem Íhalds- og Framsóknarfl. hafa gert ráð fyrir. Ein ráðstöfun gegn kreppunni hlýtur að verða sú, að sjá um, að þeir, sem vinna fyrir sér með sínum eigin starfstækjum, geti haldið áfram að bjarga sér á þann hátt. Ef það er ekki gert, flosna þeir upp og verða til þess að auka atvinnuleysið og baslið í bæjunum; þá bætast þeir við hinn stóra hóp atvinnuleysingjanna þar. Þeir menn, sem sjá í þessu tækifæri til þess að kúga niður kaupið, kunna þessu vel. Þeir líta á það með velþóknun, að smábændur og bátamenn flosni upp og bjóði niður kaup fyrir þeim, sem í bæjunum eru. Mér er ekki grunlaust um, að hin innilega samvinna milli Sjálfstæðis- og Framsóknarflokksins um afgreiðslu fjárl. stafi einmitt af þessu. Báðir flokkar vilja nota kreppuna til þess að knýja fram kauplækkun. Atvinnuleysið á að koma henni fram. Einn kaflinn í frv. okkar á þskj. 170 fjallar um það, að hjálpa þeim, sem sjálfir eiga starfstæki sín, til þess að standast kreppuna, með því að veita þessum mönnum aðgang að ódýrum rekstrarlánum og með því að styrkja samvinnufélagsskap þeirra um framleiðslu, innkaup, verkun og sölu. Í öðru lagi með því, að síldareinkasölunni verði séð fyrir auknu rekstrarfé. Mönnum er nú kunnugt um, að hún greiðir ekki nema 3 kr. út á tunnu, og er það vitanlega allt of lítið. Þá er lagt til, að ríkisstj. sé heimilt að ábyrgjast greiðslu á víxlum vegna viðskipta við Rússland. Ennfremur að koma rekspöl á útflutning á ísvörðum fiski. Það mál liggur nú einnig fyrir hv. þingi í annari mynd sem sérstakt frv., og yrði þá tekið út úr þessu frv., ef það gengi í gegn. Þá er það augljóst, að útflutningsgjöld verða að lækka af síld og síldarafurðum og færast til samræmis við það, sem tekið er af öðrum afurðum, sem út eru fluttar. Tollur, innflutningsgjöld, útflutningsgjöld af hverri tunnu síldar munu nú vera um 2 kr. Það mun láta nærri, að þessir tollar nemi samtals 25% af verðmæti vörunnar. Það þýðir, að ef sjómaður fengi 400 kr. í hlut á síldveiðum, þá eru 100 kr. teknar at hlutnum hans í ríkissjóðinn. Það ætti að vera bersýnilegt, að slík gjöld eru ekki réttlát. Það er sama sem að ríkissjóður geri sitt til þess að fæla menn frá að stunda þessa atvinnu, einmitt nú, þegar erfiðleikar steðja að þessum atvinnuvegi. Þessar eru helztu ráðstafanirnar, sem bent er á til þess að létta undir með mönnum, sem sjálfir eiga starfstæki sín, ekki selja vinnu sína fyrir ákveðið kaup. En þó að enginn þessara manna flosnaði upp, þá verður þó hópur hinna, sem ekki fá vinnu á næstunni, gífurlega stór. Og það jafnvel þótt hið opinbera léti vinna svipað og verið hefir. En því stopulli sem vinnan er, því meira ríður á, að sem mest not verði þess, er almenningur vinnur sér inn. Einn kafli frv. fjallar því um lækkun dýrtíðarinnar í landinu. Hún stafar af þrennum orsökum aðallega: Geysihárri húsaleigu, gífurlegri álagningu á útlendar vörur, og óskiljanlega háu verðlagi á innlendri vöru. Ef unnt væri að lækka þessa liði, þá væri um leið aukið kaupgildi hverrar krónu, sem fólkið fær milli handa. Ég vík þá aftur að húsaleigunni. Hún er hjá lágtekjumönnum oft yfir 30% og jafnvel allt að 50% af árstekjum þeirra. Í skýrslu um húsaleigu frá í fyrra segir, að 983 hús séu leigð í Reykjavík. 3907 leigjendur galda þar rösklega sjö millj. króna í húsaleigu á ári. Húsaleigan er lægst 6% og hæst 43% af brunabótaverði. Húsnæði, sem notað er til atvinnurekstrar, er og leigt mjög úr hófi hátt oft og einatt. Í þessari sömu skýrslu segir og, að meiri hl. húseigenda hafi hagnazt mjög á þeirri verðhækkun, sem orðið hefir. 660 húseigendur hafa keypt undir brunabótaverði og leigja nú út fyrir mjög háa leigu, ef miðað er við kaupverð eða kostnaðarverð húsanna, sumir meira að segja fyrir h. u. b. jafnháa ársleigu og þeir guldu fyrir húsin í upphafi. Ef unnt væri að lækka húsaleiguna, þó ekki væri um nema 5%–10%, þá sparaði það mörg hundruð þús. kr. hjá þeim, sem kreppan mæðir harðast á; 10% af 7 millj. er 700 þús. kr. á einu ári. Tökum þá t. d. verðlag á mjólk, fiski, kjöti, brauði. Mjólk er hér í tvöfalt til þrefalt hærra verði en bændur fá fyrir hana. Óhreinsuð mjólk er seld hér fyrir 44 aura. Sumpart er þetta af því, að verzlunin með þessa vöru er allt of kostnaðarfrek, sumpart af álagningu milliliða og allskonar ólagi á verzlunarrekstrinum. Er það skoðun okkar, að á þessu verði ekki veruleg bót ráðin fyrr en bæjarfélagið tekur í sínar hendur alla mjólkursölu og leyfir engum óviðkomandi. Það yrði einnig bezta aðhaldið frá heilbrigðisfræðilegu sjónarmiði. Sama máli gegnir um brauð og fisk og kjöt. Það er alveg sjálfsagt að koma hér upp rúgbrauðaverksmiðju. Lægi næst, að bærinn kæmi upp rúgbrauðagerð, nýtízku verksmiðju til þess að framleiða þessa vöru. Hér eru um 30 þús. manns. Það er nægilegt verkefni fyrir eina meðalstóra verksmiðju að sjá þessu fólki fyrir brauðum. Ég athugaði í fyrrasumar, hvernig smásöluverð fylgdist með - eða öllu heldur fylgdist ekki með - heildsöluverðinu. Verzlunarstéttin hefir á síðastl. ári stungið í vasa sinn alveg óhæfilegum gróða, og þó óvíða eins gegndarlaust eins og í Reykjavík. Ég veit ekki, hvernig álagningin er á þessu ári. Það er kannske nokkuð breytilegt. En hún er áreiðanlega óhóflega mikil, sérstaklega þegar þess er gætt, hve kaupmannagrúinn er mikill. Við leggjum því til að ákveða álagninguna með hámarksverði, til þess að halda í skefjum kostnaði við verzlunina og draga úr dýrtíðinni. En jafnvel þó að enginn flosnaði upp af þeim, sem reka sjálfstæða atvinnu, og unnt yrði að drýgja hverja krónu, sem almenningur fær milli handa, þá er samt almenn neyð fyrir dyrum meðal þeirra, sem eiga afkomu sína undir því að geta selt vinnu sína. Einstakir atvinnurekendur vísa frá sér fólki og færa saman. Og ef ekki er séð fyrir vinnu handa þessum mönnum, þá er bjargarleysi fyrirsjáanlegt. Það er á valdi þessarar samkomu, hverja leið fara skuli til þess að greiða úr þessum vandkvæðum. Í 66. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt, að sá eigi heimtingu á styrk úr almannasjóði, sem ekki er fær um að sjá fyrir sér og sínum. Við erum komin á það stig, að við viðurkennum, að hver maður eigi rétt á framfæri, ef ekki af eigin rammleik, þá af almannafé. En við erum ekki komin á það stig að segja í okkar stjórnarskrá, að hver, sem er atvinnulaus, eigi rétt á að fá atvinnu. En ef ekkert verður nú að gert til þess að forða þessu fólki frá atvinnuleysi, þá verða almannasjóðir að leggja út millj. til þess að halda fólkinu lifandi, forða því frá sulti. Er þá ekki betra að leggja féð fram til nauðsynlegra fyrirtækja, er fólkið fær vinnu við? Við flm. höfum gert ákveðnar till. í frv. þessu um það, á hvern hátt bezt verði stýrt hjá vandræðum vegna kreppunnar og hvernig fé til þeirra ráðstafana skuli fengið. Frá fjáröflun til atvinnubóta er skýrt í 1. kafla frv., og hirði ég ekki um að skýra það nánar að sinni. Viðvíkjandi tekjuáætluninni vil ég þó taka það fram, að álagið á tekjuskattinn og eignarskattinn á þessu ári á að vera alveg óyggjandi, ef sæmilega er gengið að innheimtunni. Gjalddagi hefir verið settur l. okt. með það fyrir augum, að hægt yrði að fara að veita styrk strax í haust. Um stóríbúðaskatt af íbúðum, sem metnar eru meira en á 20 þús. kr. miðað við 5 manna fjölskyldu, get ég ekki sagt, hvað hann myndi gefa af sér. Ég hefi dálítið rannsakað fasteignamatið gamla, og geta menn gert sér grein fyrir þessu eftir dæmum þeim, sem tilgreind eru á bls. 13. Sumir kynnu að vilja miða heldur við brunabótaverð en fasteignamat. Þá er gert ráð fyrir háleiguskatti, ef húseigandi fær meira en 15% af kaupverði í leigu. Það mætti kannske gera sér hugmynd um, hvað þessi skattur gæfi, þar sem til er skýrsla, sem sýnir, að 3900 leigjendur borga 7 millj. kr. í húsaleigu. Við skulum hugsa okkur, að þessi upphæð verði nærfellt 420 þús. kr. þá 22 mánuði, sem gert er ráð fyrir, að þessi l. séu í gildi. Eftir okkar athugun á þessu, þá finnst mér varlega áætlað, að það sé 1% af heildarleigunni. Ég hygg, að stóríbúðaskatturinn sé ekki hátt áætlaður 400 þús. kr. Ég skal taka fram, að þessar yfirlitsgreinargerðir gilda fyrir landið allt, enda þótt mestra tekna sé vitanlega að vænta úr Reykjavík. Þá er gert ráð fyrir, að skemmtanaskatturinn renni í tvö ár til þessara framkvæmda, og er ekki ástæða til að fjölyrða um það. Ennfremur er gert ráð fyrir, að tekju- og eignarskattur og fasteignaskattur, sem er fram yfir það, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. stj., gangi til þessara framkvæmda. Með því að frv. okkar Alþýðuflokksmanna um tekju- og eignarskatt verði samþ., mun mega gera ráð fyrir, að tekju- og eignarskattur verði 1 millj. kr. hærri en nú er áætlað, og fasteignaskatturinn samkv. okkar frv. 600 þús. kr. hærri en fjárlagafrv. telur. Loks er gert ráð fyrir, að áfengistollurinn verði látinn ganga til þessara framkvæmda. Þrátt fyrir það, þótt innflutningur minnkaði um helming frá því á síðastl. ári, þá verður tollaukinn um 60 þús. kr. á mánuði, eða um 1320 þús. kr. í 22 mánuði, sem l. er ætlað að gilda. Þá er gert ráð fyrir happdrættisláni, og verði miðar til sölu allan tímann, sem l. gilda. Svíar hafa brugðið á þetta ráð og tekizt ágætlega að selja þessi ríkisskuldabréf. Stokkhólmsbær hefir þau, og ríkið líka. Það er þá gert ráð fyrir, að þessir sérstöku skattar lendi eingöngu á þeim mönnum, sem hafa þær tekjur, að kreppan mæði ekki á þeim persónulega, - eingöngu mönnum, sem hafa yfir 7500 kr. tekjur í Reykjavík. Sumum finnst, að það muni verða næsta erfitt að fá þetta fé. En ég þykist hafa bent á og fært rök að því, að það sé tiltölulega auðvelt, ef hnigið er að því ráði að afla fjárins á þennan hátt. Þá kem ég að því, hvernig á að verja þessu fé, svo það komi að sem mestu haldi. Ég álít, að í raun réttri sé sveitar- og bæjarfélögum jafnskylt og ríkinu í heild að gera sitt ýtrasta til að bæta úr. Því ber að drýgja þetta fé með framlögum frá sveitar- og bæjarfélögum. Þess vegna er lagt til, að um 4 millj. af þessum 8 gangi um hendur sveitar- og bæjarstjórna, gegn því, að á móti séu lagðar vissar upphæðir frá þeim. Er gert ráð fyrir þeirri skiptingu, að 1/3 verði lagður fram sem atvinnubótastyrkur frá ríkinu. Annar 1/3 stendur héraðinu til boða sem lán, hinn síðasta 1/3 verða héruðin að geta lagt fram á annan hátt. Ætlazt er til, að verklýðsfélögin á hverjum stað geri till. um það, hvaða verk skuli unnin, og sveitar- og bæjarstjórnir geri þar um sínar ályktanir, en ríkisstjórn staðfesti. En þess vegna skulu verkalýðsfélögin eiga uppástunguna, að þau þekkja bezt atvinnuþörfina og á hvern hátt líklegast sé að bæta úr henni. Ennfremur er gert ráð fyrir, að hugsazt geti, að sveitar- eða bæjarfélög séu á móti því að halda uppi atvinnubótum, eins og maður heyrir ekki óvíða, en kjósi heldur að leggja fólki styrk. Því er hér í 20. gr. ákveðið, að bæjar- eða sveitarstjórnir skuli ráða, hvort þetta fé sé látið ganga til framkvæmda eða til að greiða atvinnuleysisstyrki. Gert er þá ráð fyrir 5 kr. á dag, eins og slysatrygging ríkisins greiðir, að viðbættri 1 kr. á dag fyrir hvern skylduómaga. En ég býst við, að víðast verði sú leið valin, að sjá mönnum fyrir einhverri vinnu. En vilji ekki viðkomandi héraðsstjórn leggja til atvinnu, sé hún skyld að greiða atvinnuleysisstyrk. Þá er gert ráð fyrir, að 2 millj. af þessum 8 renni til byggingarsjóðs verkamanna í kaupstöðum og kauptúnum landsins; 500 þús. kr. komi sem sérstakur styrkur umfram lögboðinn styrk. Er það hugsað þannig, að byggingarfélögin vinni fyrir þetta fé á þeim tíma, sem vinna gefur minna af sér. En 1500000 kr. gangi til sjóðsins sem lán, gegn því að sjóðurinn geti fengið jafnháa upphæð á móti. Verði þetta frv. samþ., er hægt að útvega í allt nokkuð á 5. millj. til byggingarframkvæmda á þessum tveimur árum. Á öðrum stað er veðdeildinni útvegað á 2. millj. kr. lán til handa mönnum, sem byggja smáhús. Með þessum framkvæmdum mætti slá tvær flugur í einu höggi, bæta stórkostlega úr húsnæðisleysinu og illu húsnæði, sem verkalýðurinn á við að búa, og auka atvinnu geysilega mikið. Þetta er nóg til að byggja 600–700 góðar íbúðir. Loks er gert ráð fyrir, að þeim 2 millj. króna, sem eftir eru og ekki er varið til sérstakra lána, sé varið til ýmissa ríkisframkvæmda, sérstaklega þeirra, sem ekki þarf að kaupa mikið efni til, en mest fer í vinnulaun. Upphæðin er þá komin alls, með framlagi byggingarsjóðs og héraðanna á móti, kringum 11 millj., sem hægt er að verja til framkvæmda umfram venju, til að bæta úr atvinnuleysinu á þessum 22 mánuðum, sem lögin eiga að gilda. Einmitt í því sambandi, að lagt er til, að l. gildi til 30. júní 1933, vil ég segja það, að það er sjálfsagt ekki á mínu valdi eða annara að spá, hvað kreppan verður löng eða erfið. En á vetrarþingi 1933 ætti að mega sjá það nokkurn veginn með vissu, hvort farið er að létta svo, að þorandi sé að fella niður þær ráðstafanir, sem hér er gert ráð fyrir. Ef kreppunni verður ekki lokið, þá geri ég ráð fyrir, að einhverjar þessar ráðstafanir verði framlengdar. Sýni það sig aftur á móti, að allt sé að færast í himnalag og ekki þörf á sérstökum ráðstöfunum, verða þær niður felldar. Þó munu sumar e. t. v. þykja svo gagnlegar í hvívetna, að full ástæða sé til að halda þeim á venjulegum tímum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta frv. að sinni. Það er tvímælalaust játað af öllum, sem hafa minnzt á atvinnuástandið í landinu, að það eru voðatímar framundan, ef ekki er eitthvað hafzt að. Till. þær, sem fram hafa komið um þetta efni frá stjórnarflokknum og Sjálfstæðisflokknum, eru vægast sagt svo smávægilegar, að ómögulegt er að hugsa sér, að þeir ætlist til varanlegrar lausnar á málinu. Nú vildi ég mega segja það að lokum, að það verður prófsteinn á þá menn hér í hv. deild, sem talað hafa um þörf á ráðstöfunum vegna kreppunnar, og talað um vilja sinn til að bæta úr, - prófsteinn á heilindi þeirra í þessu máli, hvernig þeir taka þessu frv. Ég vil þá gera að till. minni, að kosin verði sérstök nefnd til að athuga þetta frv. og aðrar till., sem fram kynnu að koma í sambandi við það vandræðaástand, sem sumpart er byrjað og sumpart færist yfir því nær sem dregur hausti og vetri.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það hefir sýnt sig, að mál hafa ekki verið afgr. svo greiðlega úr fjhn., að það sé ráðlegt að vísa þessu máli í þá n. Ég vænti þess, ef menn vilja gera nokkuð í þessu efni, að þeir hafi ekki á móti að kjósa sérstaka nefnd.

Lárus Helgason Ég sé ekki, að það sé nein vissa, þótt kosin sé ný nefnd, að hún vinni betur en fjhn. Ég geri ráð fyrir, að það sé meiningin að kjósa menn í hv. deild; og það eru þá menn, sem eru hlaðnir störfum. og ég sé ekki, að það komi fram neinir nýir kraftar með sérstakri nefndarskipun.

1) Með svofelldri grg.: Það er komið fram annað atvinnubótafrv., og því var vísað til fjhn. Þess vegna finnst mér sjálfsagt, að þetta mál fari líka þangað, og því segi ég nei.

Flm. (Jón Baldvinsson ) Frv þetta var flutt á þinginu í vetur og fer fram á að rýmka rétt kauptúna til þess að verða sérstök sveitarfél. Í sveitarstjórnarl. frá 1927 er ákveðið, að kauptún, sem hefir 300 íbúa eða fleiri, hafi rétt á að verða hreppur fyrir sig. Í þessu frv. er lagt til, að kauptún með 200 íbúa geti krafizt þessa. Þetta er eina breytingin á sveitarstjórnarl., sem frv. fer fram á. Að öðru leyti er frvgr.shlj. 4. gr. þessara laga. Ég vil svo mælast til þess, að frv. verði látið ganga til 2. umr. og hv.allshn. Ætti n. að geta látið málið fá skjóta afgreiðslu, því hún mun orðin málinu kunnug, þar sem það lá ærið lengi hjá henni á vetrarþinginu. Ég vil svo nota tækifærið til þess að spyrja hv. nefndir, hvernig ýmsum þeim málum liði, sem vísað hefir verið til þeirra fyrir löngu og ekki hafa sézt síðan. Meðal þeirra er t. d. frv. til framfærslulaga, sem vísað var til hv.allshn. í þingbyrjun, en ekkert nál. hefir ennþá birzt um, og ýms fleiri mál mætti nefna. Vildi ég mælast til þess, að hv. nefndir afgreiði þessi mál hið fyrsta.

Einar Arnórsson Ég var einn af þeim 3 þm. hér í þessari hv. deild, sem greiddu atkv. móti fjáraukal. fyrir 1929, þegar þau voru hér til 2. umr. Ég fékk þá ekki tækifæri til þess að gera grein fyrir, hvernig stóð á því, að ég greiddi þannig atkv. En með því að sömu ástæður liggja til þess frv. og frv. um samþykkt á LR., sem hér liggur fyrir, skal ég rökstyðja það nokkru nánar. Frv. um samþykkt á landsreikningnum, það, sem lagt er hér fyrir þingið, fer nú sem fyrrum fram á syndakvittun handa stj. fyrir það fjárhagstímabil, sem landsreikningurinn nær yfir. Það er yfirlýsing þingsins um það, að það sé eftir atvikum ánægt, eða a. m. k. ekki svo óánægt með ráðsmennskuna, að það segi annað en já við henni. Það hefir líka oftast verið svo, að afskipti þingsins af þessu máli hafa verið meira að formi til en efni. Það hafa venjulega aðeins komið fram einhverjar till. í fleiri eða færri liðum, þar sem skorað er á stj. að gera eitthvað eða gera eitthvað ekki. Slíkar till. eru þó, að því að mér skilst, í sjálfu sér lítils virði. Nú er það kunnugt, að andstöðuflokkar hæstv. stj., a. m. k. annar þeirra, hefir talið stj. ýmislegt til synda um meðferð fjárins, og þá einnig fyrir það tímabil, sem hér um ræðir, 1929. Ég er sammála mörgum þeim áfellisdómum, sem andstöðumennirnir hafa kveðið upp um fjármeðferðina, og af því að ég er sammála þeim, er það rökrétt afleiðing, að ég get ekki greitt atkv. með frv. um samþykkt á landsreikn. Það eru greiðslur á honum, sem mér er ómögulegt að gefa stj. kvittun fyrir. Eins og kunnugt er, eru greiðslur umfram það, sem stendur í fjárl., venjulega margar. Sumar eru óhjákvæmilegar, og hefi ég vitanlega ekkert að þeim að finna. Það er oft um hreinar áætlunarupphæðir að ræða í fjárl., og þá getur þingið ekki gert annað en að samþ. greiðslurnar. Þá eru umframgreiðslur, sem eru tiltölulega ósaknæmar, því þeim er varið til þarflegra hluta. Þótt ekki sé víst, að hyggilegt sé að verja svo miklu afgangsfé til verklegra framkvæmda sem gert hefir verið, er ekki hægt að segja annað en að stj. hafi varið því til nauðsynlegra hluta, er hafi komið þjóðarbúinu að liði. Um þessa eyðslu gæti ég líklega líka gefið stj. kvittun, þó með þeim fyrirvara, að hún hafi farið óbúmannlega að ráði sínu. Svo eru margir aðrir liðir, sumir ekki stórir, aðrir nokkuð stórir, sem ég vil ekki gefa stj. kvittun fyrir. Endurskoðendur landsreikninganna hafa gert ýmsar aths. við þá, en ég verð að segja það, að mér virðast þær gerðar af töluvert miklu handahófi. Mér finnst, að þeir hafi gripið niður á ýmsum stöðum, sem rétt hefir verið að gera aths. við, en þeir hafa líka sleppt ýmsum atriðum, sem mér skilst, að ekki hefði síður verið athugaverð. Hv. frsm.fjhn. hefir nefnt 4 af þessum aths. endurskoðendanna, og mun hafa átt að skilja það svo, að hann sé að benda stj. á að breyta eftir þeim. 23. aths. er um það, að það vanti reikningsskil fyrir því fé, sem farið hefir til Laugarvatnsskólans. Meðan þau reikningsskil eru ókomin, virðist mér ógerlegt að gefa stj. kvittun fyrir greiðslu alls þess fjár. Þá er það 27. aths., um 1350 kr. fyrir kappróðrarbát. Þótt þessu sé eytt í heimildarleysi, álít ég þetta tiltölulega saklaust á móts við sumt, sem óátalið er látið. Og hefði því verið fullt svo mikil ástæða til þess að gera aths. við einn lið í 19. gr. fjáraukal., þar sem greiddar eru 5–6 þús. kr. fyrir ferð í Vaglaskóg. Ég veit ekki, með hvaða heimild þetta hefir verið borgað út.

Þetta er frá því 1926, en ekki borgað fyrr en 1929

. Ég get samt ekki séð, að ríkinu hafi borið nein skylda til að borga þetta út. Það er víst tepruskapur hjá yfirskoðunarmönnunum, að þeir hafa ekki að þessari greiðslu fundið. Þá gera yfirskoðunarmennirnir aths. við það, að prestinum í Vallanesi hafa verið greiddar 86 kr. til þess að hita upp kalt steinhús. Ég held, að þeir hefðu átt að sleppa því að gera aths. við þennan lið, þar sem af mörgum fleirum er að taka. Ég held, að það megi segja það sama um starf yfirskoðunarmannanna og skráð var við formála í bók nokkurri. Bók þessi var skrifuð á latínu, og getur höfundur þess í formálanum, að hann hafi leitað til sérstaks kunnáttumanns í latínu og hafi hann leiðrétt margar villur. Annar latínumaður skrifaði þá út á spássíuna „en skyldi þó margar vitleysur eftir“. Mér finnst, að sama megi segja um starf yfirskoðunarmannanna. Þeir hefðu mátt gera margar fleiri aths. Í 40. aths. finna þeir að því, að bifreiða- og hestakostnaður, um 21 þús. kr., hefir verið settur á reikning landhelgisjóðs. Mér er sama, á hvaða lið þessi upphæð er færð, fyrst féð hefir verið borgað út. Ég hefði fundið að því, að það skyldi yfirleitt hafa verið borgað út. Auk þessa er allmikill bifreiðakostnaður færður annarsstaðar. Rekstur ríkissjóðsbílanna er t. d. talinn 6000 kr., og á öðrum lið eru 3000 kr. o. s. frv. Virðist varla hafa verið bráðnauðsynlegt að verja svo miklu fé í slíkan hégóma. Þar er líka risna o. fl. Hví finna endurskoðendur eigi að öllum þessum fjáraustri? Þá kem ég að 13. aths., um styrkinn, sem Tíminn fékk til að flytja dóminn í máli Jóhannesar Jóhannessonar. Ég skil ekki, að neinu hefði þurft til að kosta til að fá þetta birt, þótt nauðsyn hefði þótt bera til að birta. Hvert blað hefði átt að vera fegið að fá svona efni til birtingar, sem hefði valdið því, að blaðið hefði verið meira lesið og mátt selja það í stórum stíl á götum úti. En engin ástæða var að styrkja blað til að birta dóminn. Ég hefi heyrt sagt, að hæstv.forsrh. sé mjög óánægður með ýmislegt, sem gert hefir verið, og efa ég ekki, að það sé rétt. Sést það m. a. af því, að hann vildi gefa yfirlýsingu um það, eftir að breytingin varð á stj. í vetur, að ríkisvaldinu skyldi ekki verða misheitt fram yfir kosningarnar í vor, því að með því gaf hann það svo ótvírætt upp, að áður hefði ekki allt verið með felldu.

Þetta er mjög hæpin lagaskýring

. Vill hæstv. ráðh. neita því, að hann léti bera þessi boð til flokkanna?

Þetta var miðað við framtíðina, en ekki við fortíðina

. Það er undarlegt, að hæstv. ráðh. skyldi taka upp á því að gefa svona yfirlýsingu, ef stj. hefði áður verið flekklaus í þessum efnum. Það væri eins og ef maður, sem alltaf hefði verið heiðarlegur, færi upp úr þurru að gef, yfirlýsingu um það, að hann skyldi ekki stela næstu 2 mánuði. Ég geri ráð fyrir því, að hæstv. ráðh. hugsi of rétt til þess að hann sjái þetta ekki. Þó að hægt sé að taka miklu fleiri liði, þá ætla ég að sleppa því. Ég hefi gert grein fyrir því, hvers vegna ég get ekki samþ. frv. til landsreikningalaga, eins og það liggur hér fyrir. Hitt skil ég ekki, að fjhn. öll hefir orðið sammála um að samþykkja frv. En auðvitað erum við hinir ekki bundnir af þeim till. hennar og verðum að haga okkur eftir því, sem okkur réttast þykir.