Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jósef Björnsson Þetta frumvarp, sem hér liggur fyrir, er ekki langt, en eigi að síður er það all-innihaldsríkt. Efninu má skifta í 4 kafla. Fyrsti efniskafli er um endurgjald, sem leiguliði á að fá fyrir unnar jarðabætur. Annar kafli um hluttöku landsdrottna í byggingarkostnaði bæjarhúsa. Þriðji kafli um afnám innstæðu kúgilda, og loks fjórði kafli um skifting á landi til afnota og eignar. Flest þessi atriði hafa mjög víðtæka þýðingu fyrir landbúnaðinn. En með því að nefndarálitið sýnir glögglega, hvað hér er farið fram á, þá skal eg vera svo stuttorður sem unt er. Eins og sjá má af 1. gr. frumvarpsins, þá er ætlast til að leiguliðar fái af landsdrottni kr. 1,50 aura fyrir hvert dagsverk þeirra jarðabóta, sem ekki eru áskildar í byggingarskilmálum og styrkhæfar þykja og til fullra nytja hafa komið, þó svo, að ekki þarf landsdrottinn að greiða gjald þetta eftir að leiguliði hefir notið ávaxta verka sinna um 10 ára bil eða lengur; en gjaldið hækkar að ? hluta fyrir hvert ábúðarár, að undanteknu fvrsta árinu, frá því að jarðabótin var unnin. Að því er snertir ákvæðið í 20 gr. laganna frá 12 jan. 1884 um bygging og úttekt jarða, er það að segja, að sú borgun, sem þar er ákveðin, er engu minni, heldur öllu rífari, en hér er farið fram á. Hún getur orðið 12 sinnum hærri en sem svarar varanlegri árlegri afgjaldshækkun af jörðinni fyrir jarðabótina, eftir því sem úttektarmenn meta slíka afgjaldshækkun. En til þess að leiguliði geti fengið þetta endurgjald, eftir núgildandi lögum, þarf hann fyrst að hafa reynt samninga við landsdrottinn þar næst að fá tvo óvilhalla menn til þess á sinn kostnað að meta jarðabótina, hvort tilvinnandi muni að gera hana, hvað hún muni kosta og hve mikið varanlegt eftirgjald geti hækkað. Að þessu loknu skal hann enn bjóða landsdrottni að gera jarðabótina. Vilji hann það ekki, þá má leiguliðiun framkvæma verkið. Og hafi leiguliði eftir þennan undirbúning gert jarðabótina einn, fær hann við burtför sína af jörðunni 12 sinnum hærra endurgjald en afgjaldshækkunin fyrir hana nemur árlega. Eins og gengið hefir til undanfarið hafa leiguliðar átt erfitt með að ná þessu endurgjaldi enda vandmetið, hvað jarðarafgjaldið skuli hækka fyrir jarðabótina. Nefndin telur ákvæði frv. um þetta til mikilla bóta því að þau ákveða leiguliða fast gjald fyrir hvert dagsverk, sem hann hefir unnið á jörðinni, þótt borgunin 1,50 kr. sé að vísu lítil. Þess vegna mælir nefndin með því, að þessi ákvæði frumvarpsins verði samþykt, og 1. gr. þess látin halda sér með þeirri breytingu einni, að tölunni 10 verði breytt í 11. En þá breytingu ber reyndar að eins að skoða sem leiðrétting prentvillu, því fyrst svo er ákveðið, að fyrsta ár skuli ekki teljast með til frádráttar á gjaldinu, en síðan árlega ?, þá getur því ekki verið lokið að fullu á minna en 11 árum. Nefndin játar að vísu, þrátt fyrir þessa tillögu sína, að þannig lagað ákveðið endurgjald fyrir hvert ákveðið dagsverk unninna jarðabóta, hverjar helst sem þær eru, geti ekki verið réttlátt. Sumar jarðabætur eru þess eðlis, þó þarfar séu og góðar, að þær borga sig seint, svo að 11 ára tími er of stuttur, en aðrar borga sig aftur á móti miklu fljótar, jafnvel á örfáum árum. Til dæmis má taka, að þar sem þægilegt er að koma á vatnsveitingum, borga þær sig fljótt. En ætti að taka fullt tillit til þessara hluta og miða endurgjaldið til leiguliða við þá, það þyrfti að semja um þetta nákvæm lög, sem bygð væru á fagþekkingu og yrðu þau að taka til greina mjög mörg atriði, ef nokkur veruleg sanngirni ætti að fást með þeim. Þetta finst nefndinni ástæða til að benda á. Í annari og þriðju grein frumvarpsins er farið fram á það, að leitt sé í lög, að leiguliðar eigi heimtingu á að landsdrottinn leggi fram 8/4 af kostnaði við byggingu jarðarhúsa. Enda þótt leiguliði eigi að flytja að það byggingarefni, sem jörðin sjálf leggur til, geta þetta þó orðið heilmikil útgjöld fyrir landsdrottinn, og kemur því til álita, hvort þessi útgjöld eru sanngjörn og koma vel niður eða ekki. Því verður ekki neitað, að það er eðlilegt, að landsdrottinn leggi fé til umbóta jörð sinni. En þó svo sé, þá verður að líta á hitt líka, hvort framlag þetta komi ekki niður þannig, að það verði ósanngjarnt í framkvæmdinni. Ef þetta er athugað nánar, má sjá, að framlagið til bygginganna getur komið mjög illa við fyrir landsdrottinn. Það gæti orðið hart fyrir hann að verða að leggja fram 8/4 hluta kostnaðarins á þann hátt, sem frumv. ætlast til. Það er vitanlegt, að margir jarðareigendur hér á landi eru ekki svo efnum búnir, að þeir geti lagt fram sér að meinalausu stórar fjárupphæðir í einu. En hafi leiguliði rétt til að krefjast þess, má búast við, að hann í mörgum tilfellum héldi réttinum fram og krefði þess fjár, er landsdrottinn eigi gæti látið af hendi rakna, því það verður að játast, að þó byggingu bæjarhúsa hafi farið mjög fram á síðustu áratugum, þá vantar samt mikið á, að þau séu enn í lagi allvíða. Kröfur um framlagið væri því margvíða mjög svo eðlilegar, og gætu stundum numið miklu fé. Nefndin lítur nú svo á, að mörgum landsdrottni væri eða fyndist sér vera ofvaxið að leggja fram þenna byggingarkostnað og fyndist hann vera neyddur til að selja jörðina. Þetta er að visu ekkert athugavert, ef hægt væri þá að selja jörðina sæmilegu verði, en það eru ekki vanalega margir lysthafendur að jörðum, sem eru í lífsátíðarábúð eða annari fastri ábúð um lengri tíma; það gæti svo farið, að eini kaupandinn, sem fengist, væri leiguliðinn sjálfur og yrði honum þá að nokkru gefið sjálfdæmi um verðið. En eins og bent er til í nefndarálitinu, gæti þetta orðið tilefni til óhæfilega lítils verðs á jörðinni og haft áhrif til lækkunar á verði jarða í landinu. Enn þó leiguliðum sé gefinn þessi réttur á hendur landsdrottni, þá er samt byrðinni ekki létt af þeim. Þeir bera fjórða hluta kostnaðarins og að auki flutning á því efni, er jörðin sjálf á til. Og þegar ábúðartíminn er stuttur, er því rétti leiguliða ekki borgið. Af þessum sökum og fleirum leggur nefndin til, að 2. og 3. gr frumv. verði ekki samþyktar eins og þær liggja fyrir, en í þeirra stað komi tvær aðrar greinar, sem eru bygðar á nokkuð öðrum grundvelli. Þær tillögur nefndarinnar eru bygðar á því, að hún viðurkennir rétt, að landsdrottnar byggi upp hin nauðsynlegu bæjarhús á jörðinni á sinn kostnað, en hún álítur nauðsynlegt, að þetta geti fram farið smám sama eða að nokkru leyti eftir hans eigin geðþótta, sem sé þegar ábúendaskifti verða. Að jafnaði getur landsdrottinn ráðið miklu um, hvenær þau verða, og yrði þá landsskuldin einnig ákveðin með samkomulagi við hinn nýja ábúanda um leið og byggingarkostnaðurinn væri lagður fram. Þetta eru þá kostirnir: 1. Leiguliði losnar við allan kostnað við byggingu bæjarhúsa. 2. Þó að landsdrottinn leggi hér fram allan kostnaðinn, lítur nefndin þó svo á, að það sé þægilegra fyrir hann að öllum jafnaði að gera það en að leggja fram 3/4 eftir frumvarpinu, ef farin er sú leið, sem nefndin leggur til, og honum er allmikið í sjálfsvald sett, hvenær hann byggir. 3. Ef landsdrottinn getur ekki bygt bæjarhúsin upp, þá er í þessu tilfelli jörðin laus til ábúðar og getur hann því fengið fleiri lysthafendur að henni en ef hún hefði verið í fastri ábúð, og fær nú betra verð fyrir hana. 4. Sé svo litið á þann, sem flestar jarðirnar á, sem er landssjóður, þá er ólíku léttara fyrir hann að byggja þannig upp jarðir sínar smám saman, jafnóðum og þær losna úr ábúð, en ef hann þyrfti að byggja upp strax bæjarhúsin á öllum fjölda þeirra. Það var skylda landsdrottna til forna að húsa jarðir sínar, og munu þær þá hafa verið sæmilega húsaðar. En er hagur almennings versnaði og deyfð og framtaksleysi fór í vöxt, þá hefir skyldan smám saman smeygst yfir á leiguliðann. Það er því eðlilegt, er hagur manna batnar, að þá komist þetta aftur í hið forna far. Það virðist líka rétt að landsdrottinn eigi byggingar á jörð sinni, og þá kemur sú spurning fram, hve langt á þá að fara í fjárkröfuskyldu á hendur landsdrottni til byggingar bæjarhúsa, eða með öðrum orðum, hve mikla upphæð eigi að ákveða minsta í þessu efni. Hér er um mikið vandamál að ræða og hefir nefndin lagt til, að ekki verði meira krafist af landsdrottni, vilji hann ekki sjálfur leggja meira fram, en áttfalt afgjald jarðarinnar eftir meðaltali 5 síðustu árin. Búast má við, að um það verði skiftar skoðanir, hvort þetta sé heppilegt takmark, sem nefndin hefir sett. En til skýringar því, hvernig þetta kæmi út skal eg taka dæmi. Jörð er 20 hndr. að dýrleika og er goldið í landsskuld og leigu af henni 100 kr. Slík landsskuld er lág, en ekki óvanaleg með öllu, af jörð af þessari stærð, þó hún geti stundum verið töluvert hærri, jafnvel þrefalt hærri eða þar yfir. Á þessari jörð gætu úttektarmenn ekki skyldað landsdrottinn til hærri borgunar til bæjarhúsa en 800 kr., og nefndin gat ekki litið öðruvísi á en að til þess að fá viðunanleg bæjarhús á 20 hndr. jörð, yrði með engu móti komist af með minna en 800 kr. En með þessari upphæð mætti þó gera þau viðunandi eftir áliti nefndarinnar og miklu betri en bæjarhús eru nú all-víða Eg sé að einn háttvirtur deildarmaður hristir höfuðið yfir þessu og lít eg svo á, að honum þyki þetta of lágt  Nefndin efast ekki um, að sá, sem efni hefir, byggi svo traust og vel, að það geti verið til varanlegra bóta og láti sér ekki í augum vaxa, þó það kosti meira en lagaskylda er til. Þá skal eg með fám orðum minnast á kúgildaákvæði frumv., þar sem leiguliða er heimilað að leysa til sín kúgildin, þegar hann óskar þess. Við þetta atriði hefir nefndin ekkert að athuga og mælir með, að það verði samþ.; að eins leggur hún til að litlar orðabreytingar verði gerðar, sem sé þær, að í stað „tveggja dómkvaddra manna og óvilhallra“ komi: „úttektarmenn“. Nefndinni virðist nægilegt, að úttektarmenn meti það, sem hér er um að ræða. Að hafa til þess dómkvadda menn er óþarflega vafningamikið. Þá er 6. í gr. frumv., sem hefir í sér fólgin atriðin um skiftingu óskifts lands, bæði til afnota og til eignar og í sambandi við það girðingarskyldu. Að því, er snertir afnot þau, sem um er að ræða í greininni, þá eru í gildandi lögum til ákvæði um rétt til að fá skift túni og engjum, er um sameiginlegt land er að ræða. En það, sem hefir komið háttv. flutningsmönnum í neðri deild til að fara fram á breytinguna, er að sumstaðar stendur svo á, að í beitilöndum eru blettir, sem vafi er á um, hvar telja skal til engja eða ekki. En af því leiðir þá aftur vafa um það, hvort hægt sé að krefjast skifta á slíkum slægjum. Þetta hefir valdið óánægju, og eðlilegt virðist það vera, að skiftingin sé heimiluð. Það er ekki full ljóst eftir orðalagi greinarinnar, hvort vakað hefir fyrir flutningsmönnum, að skiftin skyldu vera afnotaskifti einungis eða jafnframt eignaskifti, en líklega eru það þó einnig eignaskifti, sem ákvæðin eiga að ná til, og hefir nefndin ástæðu til að ætla, að svo sé, af samtali, sem hún átti við tvo hv. neðri deildar þingm. um þetta. Nefndinni hefir því af þeirri ástæðu og öðrum fleirum fundist rétt að taka eignaskifta ákvæði upp í breytingartill. sínar. Nefndin leggur þessvegna til, að í staðinn fyrir nokkurn hluta þessarar greinar komi þrjár greinar, sem að sumu eiga að eins við afnotaskifti, en að öðru fullkomin eignaskifti. Að því, er snertir þörf á eignaskifti í sameiginlegu landi, skal bent á, að þegar þarf að taka land til ræktunar eftir ósk eins sameigandans, getur það verið afar ósanngjarnt, að hægt sé síðar - eftir að búið er að rækta landið - að heimta skifti á því til eignar, og eins getur það valdið ágreiningi, hvaða part hver hlutaðeigandi megi taka til ræktunar. Nefndinni fanst rétt, að þegar parti er skift úr til ræktunar, þá sé það til eignar, þar sem það er mjög ósanngjarnt, að hægt sé að taka þetta land af þeim, sem ræktað hafa það, en eignarskifti fara fram síðar, því auðsætt er, að mestur hluti af verðmæti landsins liggur oft í þeim kostnaði, sem lagður var fram til ræktunarinnar. Og þótt svo kynni að verða litið á af sumum, að eftir núgildandi lögum sé ekki hætt við að þessi réttmæta eign yrði tekin af ræktanda, þá eru þó engin lagaákvæði til, sem hindra það að svo geti orðið, og þetta þarf að koma í veg fyrir. Nefndin vill og ekki aðeins leggja til að eignarskifta geti orðið krafist á slíkum smáblettum. En hún vill, að heimilt sé, að krefjast eignarskifta fullra á öllu því landi, sem sérbýli ber. Eftir því, sem búnaði fer fram og ræktun landsins eykst, verður þetta nauðsynlegra, og styður að betri meðferð og meiri ræktun landsins. Í sambandi við útskifti til eignar hefir nefndin lagt til, að bætt verði við nýju ákvæði um það, sé landi skift, sem sett er að veði, þá hafi veðhafi rétt til að heimta yfirmat í tvö ár frá því, að honum eru tilkynt skiftin. Þetta virðist ekki mikils vert atriði, en það er hugsanlegt, að þegar sameiginlegu landi er skift, og einhver þeirra, sem hlut á að máli, stendur mjög tæpt, að hann hugsi sem svo: Landið verður líklega tekið af mér, hvort sem er, og þá get eg eins vel látið meðeigendur mína fá sinn hluta vel útskiftan. Þetta gæti orðið til þess, að skiftingin yrði ósanngjörn til skaða fyrir veðhafa, ef einhver eigandi skyldi fara um koll. Til þess að engin freisting geti átt sér stað í þessa átt, þá leggur nefndin til, að þetta ákvæði verði sett inn í frumvarpið. Þá leggur nefndin til að taka upp ný girðingarákvæðið, sem verði 9. og 10. gr. Þær girðingar, sem er um að ræða, eru girðingar á landamerkjum, og get eg verið fáorður um þetta atriði. Eg skal að eins benda á, að girðingar eru óneitanlega einhver hin nytsamlegasta umbót í búnaði, sem hægt er að gera. Þær spara fyrst og fremst mikla vinnu, og í öðru lagi eru afnot landsins miklu betri, ef það er girt. Við sjáum merki þess enn í dag, að á meðan hagur landsins var góður, þá hafa víða verið öflugar girðingar. En þegar hagur þjóðarinnar stóð illa, þá var ekkert girt. Svo þegar viðreisnartíminn byrjaði á 18. og 19. öld, þá er aftur farið að girða, og síðan hafa girðingar farið vaxandi. En það, sem aðallega stendur í vegi fyrir girðum á síðari árum, er einmitt þetta, að engin skylda hvílir á eiganda jarðar að girða á móts við nágranna sína. Þetta hindrar, að löndin verði afgirt. Af því að þessa skyldu vantar, hafa landaeignir ekki verið girtar, nema á örfáum stöðum; og það er heldur engin von. Þess vegna er nauðsynlegt að fá lagaákæði um það, að landeigandi geti orðið skyldaður um að taka þátt í kostnaði við girðingu landamerkja. Um þá skyldu hljóðar 9., 10. og 11. gr. Í þessu efni vildi nefndin þó ekki fara lengra en að skylda nái að eins til gripheldra vírgirðinga, sem eru ódýrastar. Nefndin vill enn fremur að skoðunarmenn jarðabóta og úttektamenn skoði girðingarstæðið, og geri áætlun um kostnað við girðinguna. Þegar því er lokið, ætlast nefndin til, að sá, sem upptökin hefir að girðingunni, leiti samkomulags við þann, sem land á á móti. En fáist ekki samkomulag, þá sé honum heimilt að girða samt, og skuli eiga kröfu til helmings af girðingarkostnaðinum eftir þeirri áætlun, sem gerð var. Þó að girðingin verði dýrari en áætlað var, fær hann ekki meira fyrir því. Þegar girðing er komin á, sé henni skift milli þeirra, er hlut eiga að máli, og annast hver um sig um viðhald síns hluta, og vanræki annar viðhaldsskyldu sína, getur hinn látið gera við girðinguna á hans kostnað. Að því er snertir fjárframlag til girðingar, þá vill nefndin ekki fara lengra en svo, að heimila megi eins árs afborgun af jörðinni á hverjum fimm árum. Þó að fjárframlagið sé ekki meira í hvert sinn, þá mun þó mega koma upp girðingum allvíða með þessu móti, með því að í byrjun hvers fimm ára tímabils skapast ný krafa til jafnhárrar upphæðar, þar til girðingarkostnaðinum er lokið. Og flytst sú krafa yfir á nýjan eiganda jarðarinnar, ef eigendaskifti verða. Eg skal svo ekki þreyta hv. deildarmenn á lengri ræðu. Að eins skal eg taka það fram, að nefndin álítur þetta stórþýðingarmikið mál, og að öll atriði frumvarpsins séu hvert í sínu lagi mikils verð. Nefndin álítur, að málið verði ekki látið falla niður, heldur tekið upp aftur og aftur, þar til það er til lykta leitt. En þrátt fyrir það lítur hún svo á, að hér sé margt, sem þarf að athuga sem allra bezt áður en það er afgert. Því leggur nefndin til, að frumvarpið verði að vísu afgreitt frá þessari deild, en ekki afgreitt til fullnaðar á þessu þingi, heldur eigi þjóðinni að gefast kostur á að athuga málið sem allra bezt. Þess vegna leggur nefndin til, að skjöl málsins verði send í alla hreppa landsins til athugunar og umsagnar, til þess að sem beztar upplýsingar fáist víðsvegar að áður en málið verður aftur til meðferðar á alþingi.

Júlíus Havsteen Eg get verið háttv. nefnd sammála um, að þetta sé vandamál, en ekki af sömu ástæðum, sem háttv. frs.m. hefir til síns máls. Eg álít, að þetta sé vandamál, af því að hér er verið að breyta systematískum lagabálk. Því að lögin um ábúð og afnot jarða frá 12. jan. 1884 eru systematísk lög, sem sé lög, sem innihalda úttæmandi reglur um það efni, er þau hljóða um. Hv. frsm. kannaðist líka við það í niðurlagi ræðu sinnar, að þetta væri mikið vandamál, því að hann vill ekki að frumvarpið verði afgreitt til fulls á þessu þingi. Að vísu talaði hann um, að afgreiða það til n. d. En því vill hann ekki eins hreinskilnislega leggja til að fella það strax. Það vil eg helzt gera að minni tillögu. Við vitum allir, hvernig lögin frá 12. jan. 1889 eru orðin til. Þau spunnust út af tilraunum þeim, sem gerðar voru 1880, til að semja Landbúnaðarlög, en menn komust ekki lengra en að lögin 12. jan. 1884 voru búin til; þau voru gerð af mestu vandvirkni, og sá sem mestan þátt átti í undirbúningi þeirra, var framúrskarandi búmaður og kunnugur búnaði hér á landi, enda mjög pennafær maður. Eg get ómögulega séð, að búnaðarhættir hér á landi hafi breyst svo á þessum alt að 30 árum, sem liðin eru frá því, að lögin 12. jan. 1884 komu út, að það þurfi nú að fara að breyta þeim. Eg fyrir mitt leyti álít bezt að láta þau standa eins og þau eru. Eg hef sjálfur haft tækifæri til að brúka lögin á meðan eg var amtmaður. og eg vissi til þess, að allir umboðsmenn voru sérstaklega ánægðir með þau, enda hafa aldrei orðið þrætur á því tímabili út af bygging og ábúð jarða. Þegar eg lít á breytingarnar, sem nú á að gera á lögunum, þá get eg ekki álitið þær heppilegar. Eg skal fyrst nefna ákvæði um endurgjald fyrir unnar jarðabætur. Ef eg ber það ákvæði saman við 20. gr. laganna 1884, þá álít eg, að gömlu ákvæðin séu miklu betri og réttlátari, en ákvæði frumvarpsins. Eg get ekki álitið, að þessi nýju ákvæði í 1. gr. frumvarpsins komist í nokkurn samjöfnuð við 20. gr. laganna 1884. Þá skal eg minnast á 3. gr. frumvarps nefndarinnar. Þar segir í upphafi gr., að leiguliði ábyrgist ekki fyrningu. Þetta er gagnstætt fornri venju og lögum, sbr. 15. greinar laganna 12. jan. 1884. Í 2. málsgrein nefndrar greinar er skyldan til viðhalds húsum lögð á leiguliða. Þar stendur, að leiguliði skuli halda við húsum á jörðunni, og eru það eðlileg og sjálfsögð fyrirmæli. Hann fær álag á húsin, þegar hann kemur að jörðunni, og á að sjálfsögðu að skila húsunum í sama standi og hann tók við þeim. Ákvæði 3. gr. eftir tillögum nefndarinnar, geta ekki réttlát verið. Í sömu grein stendur fyrst, að leiguliði eigi að kosta viðhald húsa og það er alveg rétt. En ef þetta ákvæði er borið saman við síðustu eða 4. málsgrein greinarinnar, þá kemur fram ósamræmi; því þar er svo ákveðið, að ef bæjarhúsin eru orðin svo forn, að þau þurfi að endurbyggjast, þá megi jarðeigandi byggja húsin upp. Leiguliði þarf ekki annað en láta húsin öll falla, og fara svo til landsdrottins og segja honum til um, að nú eigi að byggja upp húsin. Þá koma ákvæðin um kúgildin. Í hitt eð fyrrra lá hér fyrir þinginu frumvarp um afnám kúgilda. En hér er ekki farið eins langt. Hér sýnist vera ætlast til, að leiguliði geti ráðið því, hvort hann vill losna við kúgildin eða ekki. Eg álít að vísu, að það sé ekki hættulegt að leyfa slíkt, því fæstir leiguliðar geta leyst út kúgildin, þó þeir vildu.| Eg fyrir mitt leyti held, að það sé best að láta kúgilda-„institiutionina“ standa eins og hún er. Hún hefir reynst vel og verið einn máttarstólpi landbúnaðarins um mörg hundruð ár. Svo er sagt, að kúgildi hafi tíðkast áður en Jónsbók var lögtekin 1281, en í öllu falli er víst enginn efi á því, að þau hafi komið til upp úr eymdarástandinu, sem „svarti dauði“ skapaði hér á landi. Vér getum ekki án þeirra verið. Að vísu eru þau ekki afnumin í frumvarpinu, en það er samt stigið stórt spor í áttina til þess. Loks skal eg taka það fram, að bæði í frumvarpinu og tillögum nefndarinnar eru ákvæðin um það, hver lög eru numin úr gildi, alveg ófullnægjandi. Afnámsgreinarnarnar eru ekki út tæmandi. Það er aðeins talað um það, að 6. gr. í lögum 1884 skuli numin úr gildi og „önnur ákvæði er koma í bága við þessi lög“. Það er nokkuð bætt úr þessu af nefndinni, því þar er 20. gr. feld úr gildi líka. En samt finst mér þessi ákvæði alveg ónóg. Afnámsgreinar eiga að vera greinilegar og skýrar, helst alveg tæmandi, og sérstaklega er það áríðandi, þegar alþýðumenn eiga að brúka lögin. Eg býst ekki við, að orð mín hafi mikla þýðingu, en eg stóð upp aðallega í þeim tilgangi eða í þeirri von, að geta komið því til leiðar, að þessar tvær greinar um kúgildin yrðu feldar.

Eiríkur Briem Eg vildi að eins segja nokkur orð viðvíkjandi ræðu hv. 1. kkj. Það gladdi mig mjög að heyra ummæli hans að því er snertir 20. gr. ábúðarlaganna frá 12. jan. 1884, um endurgjald fyrir jarðabætur. Eg hef samið þá grein fyrir 30 árum, og það gladdi mig að heyra orð hv.þm., því það er í fyrsta sinn, er eg heyri nokkurt gott orð um þá grein. Það hefir alment verið farið mjög hörðum orðum um hana og talað mikið um það, hve hörmulega þar væri farið með leiguliðana. En ég álít einmitt, að þar sé gert meira fyrir þá leiguliða, sem vilja koma í framkvæmd verulegum jarðabótum heldur en gert er í þessu frumvarpi. En mér er kunnugt um það, að mönnum hefir vaxið í augum sá undirbúningur, sem þar er gerður að skilyrði fyrir endurgreiðslu jarðabóta, og því oft farið á mis við að fá nokkurt endurgjald. Eg játa, að þeim undirbúningi fylgir nokkurt ómak, sem mönnum oft sýnist ekki takandi, sérstaklega, ef um smávægilegt er að ræða, t.d. um nokkura faðma túnasléttun. En eg álít hitt miklu meira virði að geta trygt sér endurgjald, þegar ráðist er í verulegar jarðabætur, sem bæta jörðina til frambúðar. Eg hefi fylgt tillögum nefndarinnar um þetta efni aðallega af því, að eg álít þær miklu kærari almenningi, þó eg fyrir mitt leyti líti svo á, að þær séu ekki eins réttlátar eins og núgildandi ákvæði. Hv. 1. kkj. þm. talaði um, að hér væri brotin systematísk lög og nefndi í því sambandi viðhaldsskyldu á húsum. Það er rétt að þessu leyti, en að öðru leyti haggar frumvarpið ekkert við ákvæðum laganna. Aðeins koma nýjar greinar fyrir sumar greinar laganna, og sömuleiðis nokkur ákvæði um skifti og girðingar, sem aðeins fylla skörð, sem áður vorn ófylt, nema ef ætla má, að ákvæði Jónsbókar um girðingar séu enn í gildi. Frumvarpið kemur því ekkert í bága við lögin að þessu leyti. En viðvíkjandi hinu atriðinu, sem eg nefndi, viðhaldsskyldunni á húsum þá var það svo til forna, að viðhaldsskyldan hvíldi á jarðeiganda. En nú er ætlast til, að lík ákvæði gildi um skyldu leiguliða að þessu leyti eins og um skyldu þeirra, sem leigja hús, gagnvart húseiganda. Hér er á það að líta, hvernig úttekt húsa á jörðum er vanalega. Það er oftast svo, að álagið er ekki metið hærra en fyrir sjáanlegum göllum. Þetta er svo á Suðurlandi, að minsta kosti. Aftur mun álagið vera nokkru hærra sumstaðar annarsstaðar á landinu. En yfirleitt mun mega segja, að álagið sé oft svo lágt, að ekki nemi, nema litlum hluta þess, sem það kostar að byggja húsin upp. Að því er snertir kúgildin, ganga tillögur nefndarinnar í þá átt, að það sé samkomulagsatriði milli jarðareiganda og leigjanda. Að vísu getur leigjandi losnað við kúgildin, ef hann vill, en þá fær jarðeigandi fult endurgjald fyrir leiguna, svo þetta sýnist lítið atriði Nefndin telur æskilegt, að frumvarpið verði afgreitt héðan til n. d., en ekki til fulls frá þinginu. Málið er að sumu leyti nýmæli, sérstaklega um skifting lands og girðingar, og yfirhöfuð svo mikilvægt, að ekki sýnist ástæða að afgreiða það til fullnaðar að þess sinni, en hinsvegar æskilegt, að það fái sem rækilegastan undirbúning og verði umtalsefni meðal þjóðarinnar til næsta þings.

Gunnar Ólafsson Hv. 1. kgk. þm. tók flest fram af því, sem eg vildi segja, en það var þó eitt atriði, sem hann ekki nefndi, sem eg vildi leyfa mér að minnast á, sem sé um kostnað við húsabyggingar á jörðum. Eg er hræddur um, að ekki sé í raun og veru gott að setja bindandi lög um það atriði. Það liggur í hlutarins eðli að leiguliði á að vera alveg sjálfráður um það, hvernig húsakynni hann býr við. - Vitaskuld er nú lögboðið að halda við húsum á jörðunum, en það eru aðallega fjós og eldhús sem viðhaldsskyldan hvílir á, miklu síður íbúðarhýbýli; þó mun það sumstaðar vera og alt of víða að leiguliði á að halda við svo og svo löngum bæjardyrum með vissri staura- og raftatölu eða eldhúsi í tiltekinni stærð, og tel eg þetta mjög skakt þar sem slíkt stendur fyrir eðlilegum og sjálfsögðum bótum á híbýlum manna. Í þessu frumv, er ákveðið að jarðeigandi skuli leggja til ¾ hluta af byggingarverði húsanna, en verði það ákvæði samþykt, verður það að eins til þess að gera leiguliðana ennþá ómyndugri, að því er snertir húsaskipun og annað byggingarfyrirkomulag á ábýlisjörðum sínum. Annars verð eg að vera algerlega mótfallinn því, að verið sé að blanda sér inn í prívatsakir manna, nema sem allra minst; það verður sjaldan affarasælt. Í br.till. nefndarinnar stendur, að jarðeigandi skuli leggja til öll nauðsynleg bæjarhús, en síðar í greininni stendur nokkuð annað, og það er það, að jarðareigandi þurfi þó ekki að gjalda meira en áttfalt jarðargjaldið. Nefndin virðist sem sé ekki hafa athugað það, að nú eru menn stöðugt að reyna að fá betri hús, en eg get ekki séð að hægt sé að koma sér upp viðunanlegum bæjarhúsum fyrir þetta áttfalda gjald. Getur verið að fyrir þá upphæð mætti ef til vill fá viðunanlega baðstofu - það er alt og sumt. Og eg held, að það sé ekki framtíðarvegur. Það eru til margar jarðir, sem ekki er goldið af nema 50 krónur eða minna, og sú upphæð áttföld er hvergi nærri nógu stór til þess að fullnægja skilyrðum þeim, sem sett eru í 2. gr. frv. um að jarðareigandi skuli leggja fram verð nauðsynlegra hýbýla. Þá vil eg einnig benda á, að í niðurlagi 3. greinar segir, að ef hús séu fallin skuli jarðareigandi skyldur að endurreisa þau, með ráði úttektarmanna. Þessi krafa finst mér í alla staði ósanngjörn, og eg tel líka alveg rangt að leyfa ekki ábúanda að haga byggingum sínum eftir eigin geðþótta, og svo er hitt atriðið, að ef húsum er ekki nógu vel haldið við, að dómi eða mati jarðareiganda og úttektarmanna, þá er það útbyggingarsök á hendur leiguliða. En allar þær kvaðir, sem valdið geta jafnþungum búsifjum, eða gefur jarðareiganda handhægt vopn á leiguliða, tel eg með öllu óhæfilegar. Það má svo oft finna sér það til að húsum hafi ekki verið viðhaldið, og af þeim ástæðum gætu útbyggingarsakir orðið alt of tíðar. Eg vil þá að lokum taka það fram, að eg er alveg samdóma hv. 1. kgk. þingm. um það, að lög þessi eigi ekki að komast héðan út úr deiidinni, heldur eigi þau hreint og beint að falla undir eins.

Framsögum. (Jósef Björnsson) Það eru að eins örfá orð, sem eg ætla að leyfa mér að segja út af ræðu hv.þm. Vestur-Skaftfellinga, og skal eg grípa ofan í það, sem hendi er næst. Hann sagði, að nefndin hefði ekki viljað styðja að betri húsabyggingum, og færði þar til ástæðu dæmi það, er eg nefndi um 800 kr. framlag á 20 hndr. jörð. Hann verður þó að játa að 800 kr. á 20 hndr. jörð, er hreint ekki svo lítið byggingarfé. Að minsta kosti er eg viss um að bæjarhús á slíkum jörðum eru margvíða minna verð. Og eg er þess fullviss að hv.þm. getur sannfært sig um þetta, vilji hann gera sér það ómak að fá að líta á virðingargerðir bæjarhúsa í veðsetningaskjölum þeim, er liggja við Landsbankann. Þar mundi hann sjá að húsin eru víða margfalt minna verð en þetta. En hann sagði samt áðan, að í þessu væri engin bót fólgin, en því neita eg. Þá hélt hv. sami þm. því fram, að úttektarmennirnir teldu venjulega raftana í húsunum, en hefir líklega haft fyrir augum peningshús nær því eingöngu, og því verið að tala um það, sem lá utan við málefnið, sem hér ræðir um, því fátt mun nú orðið til af reptum baðstofum. En ef hann heldur, að raftahús séu betri en hús, sem eru á annan hátt, þá fæ eg ekki skilið hugsanir hv.þm. V.-Skaftfellinga. Hann fann einnig að því, sami hv.þm., að hér væri verið að blanda sér um of inn í prívatsakir manna. Það er þá að líkindum hans meining að láta leiguliðana gera alt, en jarðeigendana ekkert. Og líklega láta þá leiguliðana notast við raftakofana framvegis. Mér skildist hann vilja láta einhverja fjárupphæð fylgja hverri jörð, en þá hefir hann líka gleymt að taka fram, hversu há sú upph. skyldi vera; ætti það að vera betra en 800 kr., sem hneyksluðu hann svo mjög? Mér fyrir mitt leyti finst, að það ástand, sem nú er í þessu efni, geti ekki haldið áfram að vera óbreytt, og mér finst heldur ekkert sérlega agalegt, þótt lögleitt væri, að jarðir skyldu vera leigðar með viðunandi bæjarhúsum. Það er því ver allvíða svo ástatt, að ekki er hægt að hleypa inn manni sökum ónógra og illra húsakynna, Þá sagði hv.þm. Vestur-Skaftfellinga, að þetta frumv. ætti að fella strax. Það er þá líklega af því að hann er svo harðánægður með ástandið, sem nú er. En eg get fullvissað hann um að nefndin er á alt annari skoðun. Skal og þá leyfa mér að víkja örfáum orðum til hv. 1. kgk. út af ræðu hans. Hann sagði, að kúgildin væru nauðsynleg, en nefndin lítur svo á, að þau séu oft leiguliða til byrði. Það getur leikið nokkur vafi á, hversu kúgildin séu tilorðin, en líklegast eru þau þó orðin til á þann hátt, að á niðurlægingartímum þjóðarinnar hafi leiguliðar oft verið svo fátækir, að þeir hafi ekki getað tekið jörðina, nema að fá nokkurn bústofn og hafi landsdrottnar tekið það til bragðs að setja kúgildin. En hvort þetta hefir verið gert nokkru fyr eða síðar skiftir engu. Hv. þm. V.-Skaftfellinga sagði, að landsdrottni væri í sjálfsvald sett að gera alt að útbyggingarsök. Þetta er ekki rétt. Það getur ekki komið til nokkurra mála, að landsdrottinn byggi leiguliða út ástæðulaust, hvenær sem honum kynni að þóknast, þótt þessar breytingar, sem hér ræðir um, væri gerðar á gildandi lögum. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um mál þetta að sinni, en þykist hafa sýnt, að ástæður andmælenda nefndarinnar séu veigalitlar, enda hafði hv. 2. kgk. þm. hrakið andmæli hv. 1. kgk. þm. að mestu.

Gunnar Ólafsson Eg held, að hv.þm. Skagf. hafi misskilið nokkuð orð mín áðan. Það, sem eg þá hélt fram og held fram enn, var það, að með þessu frumv. væri traðkað sjálfsögðum rétti leiguliða til þess að ráða sjálfir húsabyggingum sínum, og það tel eg mjög skaðlegt. En ef hv. nefnd vildi styðja að því, að góðum steinbyggingum yrði sem allra víðast komið upp, væri alt öðru máli að gegna. En, sem sagt, aðalástæðan til þess að eg er á móti þessu frumv. er sú, að mér finst eins og með því sé verið að skerða athafnafrelsi einstaklinganna. Og mér finst að löggjafarvaldið ætti sízt af öllu að stuðla til þess. Skal eg svo ekki tala meira um þetta atriði.

Framsögum. (Jósef Björnsson) Eg ætla að svara ofurlitlu því, sem hv.þm. V.Skaftfellinga (G. Ól.) sagði. Hann er nú því miður genginn út úr salnum, svo að hann heyrir ekki til mín. En eg get samt ekki varist að geta þess, að hann hefir misskilið nefndina og framsögu þessa máls, ef hann heldur, að það hafi verið tilgangur nefndarinnar að koma í veg fyrir byggingar og endurbætur á hýbýlaskipun í landinu. Hann virðist halda, að það, sem hér er lágmarkið, sé sama sem hámark. Hann gengur að því sem vísu, að jarðeigandi mundi aldrei leggja fram meira fé til bygginga en hann er lagalega skyldur til. Nefndin lítur svo á, að þegar landsdrottinn hefir skyldu til að húsa jörðina í hvert skifti, sem þess er þörf, þá muni hann hugsa sig vel um, áður en hann fer að byggja húsin lélega. Þaðer að minsta kosti miklu betra fyrirkomulag en nú á sér stað, þar sem leiguliði fær oft ekkert fyrir byggingar, en landsdrottinn hefir smeygt af sér skyldum í því efni yfir á hann. Slíkt fyrirkomulag er skapað til að halda því við, að byggingar á leigujörðum séu í illu ástandi. Á slíkum jörðum er víða mjög illa ástatt í þessu efni. Eg efast um, að húsin séu mörg hundruð króna virði á þeim jörðum, sem er 50 kr. ársgjald af, eins og hv.þm. var að tala um. Yfir höfuð hefi eg ekki sannfærst um annað af ræðu hins hv.þm. V..Skf. (G. Ól.) en að hann hafi gersamlega misskilið nefndina.

Sigurður Stefánsson Eg leyfi mér að stinga upp á 3 manna nefnd að lokinni umræðu.

Lárus H. Bjarnason Eg sé ekki ástæðu til að skipa nefnd í svona ljóst mál. Ef menn þykjast ekki geta áttað sig á málinu án nefndarskipunar, má kjósa nefnd við næstu umræðu.

Sigurður Hjörleifsson Það er stungið upp á 3 manna nefnd að lokinni umræðu.

Forseti stakk upp á einni umræðu og var það samþykt með 10 samhljóða atkvæðum.

Framsögum. (Ólafur Briem) Nefndin hefir fundið fátt verulegt að athuga við frumv. þetta, að eins fáein atriði við einstakar greinir. Við 2. gr, sem snertir skrifstofukostnað við stjórnarráðið, sér nefndin ekki ástæðu til að gera neina athugasemd. Viðvíkjandi 3. gr. vill nefndin athuga, að henni hefði þótt réttara að taka kostnaðinn við prentun bankarannsóknarskýrslunnar af fé landsbankans fremur en að greiða þann kostnað úr landssjóði ásamt prentunarkostnaði stjórnartíðinda, en ekki hefir henni þó þótt ástæða til þess að koma fram með breyt.till. út af þessu: Viðvíkjandi 4. gr. er helzt nokkuð að athuga um útgjöldin til geðveikrahælisins á Kleppi. Í frumv. er farið fram á 15 þús. kr. aukafjárveitingu, og nefndin bætir þar við 6 þús. kr. Öll umframgreiðslan verður þá 21 þús. kr. Vitanlega hafa fleiri sjúklingar verið á geðveikrahælinu, en ráð var fyrir gert á fjárlögunum, og er því eðlilegt, að kostnaðurinn hafi aukist. Sá kostnaður, sem af því stafar, er um 7 þús. kr., en 14 þús. kr. hefir verið varið til sérstakra fyrirtækja þar, til túngirðingar kr. 1038.69, gasstöðvar kr. 6621.55 og vatnsæðalagninga kr. 5937.92. Nefndin hefir ekkert sérstakt að athuga við þessi mannvirki nema það, að til þeirra hefir fjárveitingarvaldið ekki veitt neitt fé. Nefndin vill leggja áherzlu á, að stjórnin ráðist ekki í slík fyrirtæki, nema fjárveitingarvaldið hafi áður átt kost á að segja sitt álit. Eftir atvikum vildi nefndin þó eigi gera neina rekistefnu út af þessu. 5. gr. grípur yfir þau mál, samgöngumálin, sem fjárveitingarvaldið hefir jafnan verið örast að veita fé til, og þar sem mest er þörf á að skera ekki mjög við neglur sér, enda er þar um mestar umframgreiðslur að ræða. Nefndin hefir þó eigi séð ástæðu til að gera neinar verulegar breytingar á þessari grein; þær 7 brtill. viðvíkjandi henni, sem nefndin hefir komið fram með, eru allar óverulegar, 4 þeirra eru að eins leiðréttingar á tilvitnunum, 3 eru lítilsháttar leiðréttingar á tölum. Um 6. gr. má segja hið sama, brtill. nefndarinnar við hana eru mestmegnis leiðréttingar á tölum, eða þær ganga í þá átt að skýra betur til hvers fjárveitingunum hefir verið varið. Breyt.till. við 7. gr. eru aðallega til þess að leiðrétta tilvitnanir eða kveða nánar á um einstakar upphæðir. Þá er ein viðaukatillaga í þrem liðum, er nefndin hefir komið fram með eftir ósk stjórnarráðsins. Fyrsti liðurinn er styrkur til frú Maríu Jónsson ekkju Sigurðar Jónssonar fangavarðar við hegningarhúsið að upphæð 200 kr. Annar liðurinn er kostnaður við vatnsæðalagning að Kleppi kr. 5937.92, sem áður er á minst. Og loks er þriðji liðurinn fjárveiting til síldarmatsmanns Jóns Bergsveinssonar til að kynnast síldarverkun erlendis að upphæð kr. 540.00. Það er áður búið að samþykkja á fjáraukalögunum fyrir árin 1910 og 1911 396 kr. 25 au. fjárveitingu til þessa manns. Verður hún að skoðast sem áframhald af fjárveitingu þeirri, sem hér ræðir um, og býst nefndin því við, að hún verði samþykt. Að öðru leyti er þess að geta um allar þessar þrjár síðastnefndu fjárhæðir, að þær hafa verið greiddar utan fjárlaga og því án nokkurrar heimildar af hálfu fjárveitingarvaldsins. Slíkt má ekki eiga sér stað nema mjög sérstaklega standi á, og er þetta tekið fram til viðvörunar í framtíðinni, svo að við það myndist ekki fordæmi til eftirbreytni.

Framsögum. (Ólafur Briem) Í óvissum útgjöldum 1909 eru fólgnar 5000 kr., er hafa verið greiddar upp í kostnað við bankarannsóknarnefndina. Af kostnaðinum við téða bankarannsókn, sem alls hefir numið kr. 8947,73, hafa þessar 5000 kr. verið greiddar úr landssjóði. Stjórnin segir í svörum sínum, að hún hafi gert þetta í samráði við bankastjórnina, og hafi það verið tilætlunin, að landssjóður bæri þennan kostnað þangað til búið væri að fá álit alþingis, hvar hann skuli niður koma, en yfirskoðendur álíta réttara, að bankinn greiði þennan kostnað og hefir nefndin aðhylst þeirra skoðun, og hefir þess vegna komið með breyt.till. í þá átt, að gjaldl. 11 í reikningslagafrumvarpinu verði færður niður um téða upphæð. Ennfremur leggur nefndin til, að gjaldliður 6 A í reikningslögunum verði færður niður um 600 kr., sem er oftalinn námsstyrkur við prestaskólann 1909. Sömuleiðis ber þess að geta, að óviss útgjöld 1908 eru í reikningslagafrumvarpinu vantalin um kr. 7521,98 og hefir nefndin komið með breytingartillögu til að lagfæra þetta.

Stefán Stefánsson Eg vil aðeins leyfa mér að minnast á það, sem okkur nefndarmenn hefir greint á um, nefnilega viðskiftaráðunautinn. Hann hefir vissulega fengið meira fé en honum var ætlað. Hann er skipaður frá 1. ágúst og bar því ekki að fá laun nema 5 mánuði af árinu 1909 - eða 4166,67 í stað þess að hann hefir fengið 5000 kr. eða fult kaup fyrir 6 mánuði, og þar að auki verið veittur 600 kr. ferðastyrkur til Ítalíu, sem enginn sýnilegur árangur sést af. Þessar fjárveitingar virðast mér því lýsa nokkurri ógætni í fjárreiðum frá stjórnarinnar hendi. En aðallega vildi eg minnast á fjárveitingu til manns í Hamborg, sem stjórnin kveðst hafa fengið þar til að aðstoða sig við samningaumleitanir við þýzk gufuskipafélög um ferðir hingað til landsins. - Því gat stjórnin ekki notað viðskiftaráðunautinn til þessa starfa, sem sýnilega var hans hlutverk, ef nokkur alvara hefir verið um útvegun á slíku tilboði. Að hinu leytinu er mikil freisting til að ætla, að þessar samningaumleitanir hafi verið algerlega tildur eitt, því eftir því kappi, sem stjórnin lagði á það á síðasta þingi að kaupa skip af einu ákveðnu gufuskipafélagi, þá hafði maður fulla ástæðu til að álíta, að það félag, Thorefélagið, mundi hljóta þessar ferðir hvað sem öðrum tilboðum leið. Það er því eigi alllítil ástæða til að halda, að ekki hafi verið mikil alvara í þessum samningaumleitunum í Hamborg, og viðvíkjandi því, sem meðnefndarmenn mínir, háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) og og háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.), segja í nefndarálitinu, að féð til viðskiftaráðunauta hafi verið veitt skilyrðislaust, þá er þetta dálítið villandi, því alls enginn vafi er á því, að þingið ætlaðist til að því væri varið einvörðungu til ráðunautsstarfa en ekki til hins eða þessa. Annars skal eg fyrir mitt leyti láta í ljósi óánægju mína og mér er óhætt að segja mjög margra yfir því, hvernig stjórnin hefir bruðlað með ráðunautaféð, því upphaflega var ætlast til, og á því hygg eg sé enginn vafi, að þeir væru tveir, og fjárveitingin gengi til þeirra sem næst til jafnra skifta, en nú er það svo, að þessi eini maður fær að mestu leyti alt það fé, sem þeim tveimur eða fleiri var ætlað. Þetta sem eg nú hefi drepið á, þótti mér ekki rétt að ganga með öllu þegjandi fram hjá, eða láta með öllu óátalið.

Stefán Stefánsson Fyrv. ráðherra hefir gert grein fyrir því, að ráðunauturinn hafi ekki verið skipaður, þegar margnefndar samningaumleitanir fóru fram, en því mátti þá ekki senda hann fyr af stað, hafi svo mikið legið á með útvegun á tilboði til gufuskipaferðanna, því þótt fjárlögin væru ekki staðfest fyr en í júlímánuði, þá var þó öllu óhætt með endurgreiðslu á þeim kostnaði, sem af þessu leiddi. Hitt, að 12 þús. kr. eigi að renna til eins ráðunauts skal eg ekki frekar þrátta um, eg hefi nú skilið það svo, að það hafi alls ekki verið meining þingsins, enda verður það naumast skilið á annan veg, þar sem í fjárlögunum stendur, að fjárveitingin sé »til ráðunauta« en ekki ráðunauts.

Pétur Jónsson Mér heyrðist á ræðu hins háttv.þm. Dal. (B. J.), að honum kæmi á óvart athugasemd hins háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) við reikningslagafrv. En það er engin ástæða til að undrast slíkt; það er hlutverk nefndarinnar, að gera athugasemdir við það, sem henni finnst athugavert. Mér skildist á háttv.þm. Barð. (B. J.), og hið sama heyrðist mér koma fram í ræðu hins háttv.þm. Dal. (B. J.), að þegar efri deild á síðasta þingi færði niður fjárveitingu þá, sem hér er um að ræða þá hafi hún ætlast til, að ekki væri nema einn viðskiftaráðunautur. Mér þætti gott, ef þeir háttv.þm. vildu benda mér á þann stað í þingtíðindunum, þar sem þetta er tekið fram, eða skýra bending er að finna í þessa átt. Eg hefi því miður ekki getað fundið slíkt og eg hygg, að þetta sé ekki rétt og það er að minsta kosti fullkomlega rangt, að það hafi verið á almennings vitorði, að efri deild hafi haft þetta fyrir augum, er hún færði fjárveitinguna niður. En hafi þetta verið tilgangur deildarinnar, þá hlýtur það að hafa komið fram annaðhvort við umræðurnar um málið eða í nefndaráliti. En eg get ekki fundið það.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vil víkja máli mínu að fjárveitingunni til Hamborgarmannsins. Eg er sammála háttv.þm. Barð. (B. J.) um, að allt er undir því komið, hvort fjárveitingin hefir verið réttmæt eða ekki; hitt er aðeins formsök, hver hlaut hana, - enda var viðskiftaráðunauturinn ekki skipaður þá. En það er eitt atriði þessa máls, sem eg vil fara nokkrum orðum um. Eg hef ekki getað skilið »Ísafold« og háttv.þm. Barð. (B. J.) öðruvísi, en að þetta tilboð hafi verið útvegað, ekki til þess að fá tilboð, sem að yrði gengið, heldur til þess að fá tylliboð, sem hægt væri að veifa framan í þá, sem háttv. fyrv. ráðherra (B. J.) þá var að semja við; að öðrum kosti hefir þetta Hamborgarfirma verið ginnt til þess að gera boð og það látið standa í góðri trú, þótt stjórnin hafi aldrei í alvöru ætlað sér að gera samninga við það. Hvort sem nú heldur er, þá er það mín skoðun, að það sé ekki neinni stjórn sæmilegt að beita slíkri aðferð. Eg hef fundið ástæðu til að taka þetta fram, þó að fjárhæðin, sem um er að ræða, vaxi mér alls ekki í augum.

Björn Jónsson Eg hélt, að eg hefði skýrt þetta mál nægilega. Á því getur ekki leikið efi, að fé þetta hefir verið notað samkvæmt því sem alþingi ætlaðist til. Hvort aðferð sú, sem höfð hefir verið, er vel viðeigandi eða ekki, það skal eg ekkert fullyrða um, en þetta var eini vegurinn til þess að koma málinu áleiðis. Þó vil eg taka það fram, að tilboðið var ekkert hylliboð, þó að íslenzka stjórnin væri ekki allsendis ánægð með það, og það kom að góðu liði til þess að ná samningum við dönsku stjórnina um gufuskipaferðirnar.

Framsögum. (Ólafur Briem) Ágreiningurinn milli meiri og minni hluta nefndarinnar um þetta atriði er ekki mikill. Í nefndarálitinu er nákvæm sundurliðun á launum og ferðakostnaði viðskiftaráðunautarins og því fé, sem borgað hefir verið til umboðsmanns stjórnarinnar við samninga í sérstöku máli, gufuskipamálinu, er greitt var áður en hinn eiginlegi viðskiftaráðunautur var skipaður. Um hina síðast nefndu upphæð var enginn ágreiningur í nefndinni, enda hafa nú verið færðar ástæður fyrir, að hún hafi verið nauðsynleg. Hins vegar kom nefndinni saman um, að upphæðin ætti ekki fyllilega heima í þeim gjaldlið, sem hún hefir verið færð inn í, en þó hirti nefndin ekki um að færa hana til. Ferðakostnaðurinn til Ítalíuferðarinnar er vafasamara atriði; hér veltur alt á því, hvort fjárveitingin til viðskiftaráðunautarins er skoðuð sem fastákveðin, þannig að hún bindi í sér bæði laun og allan kostnað, svo að honum sé skylt að bera allan ferðakostnað. Nefndinni kom saman um, að eigi bæri að greiða viðskiftaráðunautnum sérstakan ferðakostnað fyrir ferðir hans í þeim löndum, sem honum var sérstaklega ætlað að dvelja í, sem sé Norðurlöndum, Þýzkalandi og Bretlandi, en meiri hluti nefndarinnar áleit sanngjarnt, að hann fengi kostnaðinn til Ítalíuferðarinnar sérstaklega borgaðan, með því að það er löng ferð og kostnaðarsöm og liggur fyrir utan hið fyrirskipaða starfsvæði. Annars er ekki nema gott, að umræður hafa orðið um þetta atriði, svo að ítarlegri upplýsingar hafa fengist um það. Mér hefir skilist svo, að það sé ekki beint tilætlun minni hlutans að halda málinu til streitu, enda er það ekki hægt að svo komnu, þar sem engin brtill. liggur fyrir. En auðvitað væri hægt að koma fram með breyt.till. við 3. umr.

Framsögum. (Ólafur Briem) Nefndin hefir ekki komið fram með neinar nýjar breytingar- eða viðaukatillögur í máli þessu og vonast hún því til, að tillögurnar verði samþyktar óbreyttar.

Framsögum. (Jón Þorkelsson) Eg skal hafa sama formála við þetta mál, sem hið næsta á undan, að biðja háttv. deild að lofa málinu að ganga til 2. umr.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Enda þótt eg sé ákveðinn mótstöðumaður bannlaganna, þá getur þetta frumv. þó ekki frá því sjónarmiði verið mér kærkomið. Eg sé ekki, að við bannandstæðingar stöndum nokkru nær okkar marki, þótt þetta frv. verði samþykt. Eg styð það að eins vegna þess, að eg álít það nauðsynlegt til þess að fjárhagur landssjóðs geti verið viðunanlegur. Eg get ekki skilið það, hvernig háttv.þm. Barð. (B. J.) komst að þeirri niðurstöðu, að frestun á framkvæmd þessara laga, væri sama og afnám þeirra. Mér er það ekki skiljanlegt, að þeim lögum sé stofnað í nokkra hættu með þessu frv., nema það vaki fyrir háttv.þm., að samþykt frv. geti leitt til þess, að málið verði borið undir atkvæði þjóðarinnar að nýju, eins og kom fram tillaga um á seinasta þingi og var bannmönnum mjög á móti skapi. Frá því að þeir náðu yfirtökunum, vegna þess, að meiri hluti þjóðarinnar glæptist til að greiða bannstefnunni atkvæði, þá nota þeir sér það svo, að þeir mega ekki heyra það nefnt á nafn, að þjóðin fái að segja eitt orð um málið framar. Það er undarlegt, hvað þeir eru hræddir við það, ef þeir trúa svo mjög á sinn góða málsstað, eins og þeir látast gera. Þetta frv. er komið frá stuðningsmanni bannlaganna, vegna þess að fjárhagur landsins heimtar það og fjárhagurinn heimtar það af því að fráfarandi ráðherra vanrækti það, sem hann var skyldugur til að gera, að koma með einhverjar tillögur um það, að auka tekjur landssjóðs svo, að eitthvað kæmi upp í hið stóra skarð, sem bannlögin gera í tekjurnar. Háttv. þm. Barð. (B. J.) ætti því að vera þetta frv. kærkomið, það breiðir þó dálítið yfir yfirsjónir hans. Að eins vil eg benda á það, að mér og öðrum bannandstæðingum er frv. þetta alls ekki kært, vegna þess að við erum á móti bannlögunum. Við lítum svo á, að þau lög séu svo vaxin, að eina ráðið til þess að losna við þau, sé að láta þau sem fyrst ganga í gildi. Þetta bannfargan er nokkurs konar sjúkdómur, sem heppilegast mundi vera að framkalla sem fyrst »krisis« í. En eg tel mér samt, fjárhagsins vegna, skylt að styðja þetta mál. Að öðru leyti skal eg ekki fara fleirum orðum um það, en eg verð, til þess að útiloka allan misskilning, að taka þetta fram, að það er að eins fjárhagsins vegna, en ekki af því eg er bannandstæðingur, að eg greiði þessu frumv. atkvæði mitt.

Jóhannes Jóhannesson Eg sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um breytingartillöguna á þgskj. 681, þar sem háttv. framsm. (P. J.) hefir skýrt réttilega frá því, að tilgangurinn með henni sé, að losa sýslunefndirnar við að halda sameiginlegan fund til þess að kjósa 1 mann í stjórn skólans. Hefir slíkt kostnað í för með sér, sem hægt er að sneiða hjá með breytingartillögunni. Og hins vegar er það eðlilegt, að stjórnarráðið sjálft kjósi formanninn, úr því hér er um landsskóla að ræða. Breytingartillagan á þgskj. 702 er fremur til skaða en bóta, þar sem hún fer fram á, að búið megi ekki reka á kostnað landssjóðs. Það verður að vera heimilt fyrir landssjóð að reka búið, eins og á sér stað með bændaskólana. Nú er búið selt á leigu og slíkt mundi einnig verða gert framvegis, þótt þessi heimild væri í frumvarpinu. Og mundi hún ekki verða notuð, nema ef nauðsyn kræfi. Eg er breytingartillögunni mótfallinn og vona, að hún verði feld.

Björn Jónsson Þetta frv., sem hér liggur fyrir, virðist ef til vill ofan á vera fremur meinlaust, að eins frestun á framkvæmd aðflutningsbannslaganna um fá ár, en þegar það er krufið til mergjar, merkir það raunar sama og afnám þessara laga, vegna þess að þegar einu sinni er fundinn bilbugur á okkur í þessu máli, er ekkert sennilegra, en að frestun fylgi á frestun ofan. Það má telja það stórhapp, að lögin náðu konungsstaðfestingu í hitt eð fyrra. Mótstöðumenn vorir voru ekki viðbúnir þá. Þetta mál er »princip«-mál, sem kallað er. Hvað lítið sem hopað er þar á hæli, er því háski búinn. Það er hætt við, að þá rísi svo mikil alda upp á móti lögunum, að ekki verði hætt fyr en þau séu ónýtt með öllu. Oss er þá varnað þess sem til var stofnað: að ganga undan öðrum þjóðum í þessu mikla mannkynsvelferðarmáli. Það hefir eitt land hér í álfu samþykt hjá sér bannlög. Það var Finnland. En því var afstýrt með nokkurs konar ofbeldi, að lögin hlytu staðfesting. Frakkar hagnýttu sér lánardrottinsstöðu sína gagnvart Rússum, sem skulda þeim ógrynni fjár í peningalánum, til að heimta vægðarlaust af keisaranum í Pétursborg, að hann synjaði lögunum staðfestingar, og það gerði hann. Þessi lög vor hlutu staðfestingu konungs, þrátt fyrir megna mótspyrnu úr ýmsum áttum. En nú á að fara að taka okkur þrælatökum til þess að hætta við alt. Mér finst, að þeir, sem samþyktu lögin á síðasta þingi, ættu að hafa svo mikla manndómstilfinningu, að láta ekki bjóða sér það að hætta við alt saman nú, því að ástæðurnar um tekjuþurð eru ekki annað en hégómi og fyrirsláttur. Það eru nóg góð ráð til þess að varna því, að það beri að höndum. Eg vil því heita á alla góða fylgismenn laganna frá seinasta þingi að gera ekki þann óvinafagnað, að fara að fresta lögunum nú. Sóma þjóðarinnar vegna getum við það ekki og við megum heldur ekki stofna lögunum sjálfum í hættu með því að fresta þeim. Nefndarskipun og margar umræður um málið virðist óþarfa eyðsla á tíma þingsins og álít eg því réttast að fella frumvarpið nú þegar frá 2. umr.

Jón Ólafsson Herra forseti! Enda þótt eg geti ekki verið með frv. að öllu leyti, eins og það er úr garði gert frá háttv.Ed., þá álít eg málið of merkilegt til þess, að fella það nú þegar frá 2. umr. án þess að setja nefnd í það. Það var nýlega til umræðu hér í deildinni annað mál, sem var talsvert viðsjárvert fyrir framkvæmd bannlaganna, það var frv. sem eg leyfði mér að kalla frv. til laga um eflingu brennivínsdrykkju í landinu í 3 ár. Þótt eg væri algerlega mótfallinn því máli, þá var eg því þó hlyntur, að það væri sett í nefnd. Eg vildi að þessu máli yrði vísað til sömu nefndar. Bæði frv. hafa sama tilgang, að vinna að því að meira vín verði flutt til landsins, en þetta frv. nær tilganginum betur og er óskaðlegra fyrir bannlögin. Eg skal ekki lengja umræður mikið um málið að sinni, en vil að eins leyfa mér að mótmæla því, að þetta frv. sé nokkuð banatilræði við bannlögin. Eg vil því eins og eg tók fram, leyfa mér að stinga upp á, að máli þessu sé vísað til nefndarinnar, sem kosin var í frv. um tollgreiðslufrestinn.

Framsm. (Ólafur Briem); Um hlutdeild þá, sem landssjóður áskilur sér í gróða ölgerðarfélagsins, er auðvitað álitamál, og þýðir ekki að deila um það. En það, hvort frv. er aðgengilegt eða ekki, er ekki eingöngu komið undir því, hve mikið landssjóður á að fá af gróðanum, heldur einnig undir tímalengdinni, sem einkaleyfið á að gilda. Í frv. er ekkert ákveðið um það, nema að það skuli vera um tiltekinn tíma, en áratal er ekki nefnt, og landstjórnin hefir því ótakmarkað umboð til þess að ákveða það eftir samningi eða í samráði við bæjarstjórnina. En það skiftir miklu, hver ákvæði verða gerð um þetta. Aðalágreiningurinn milli háttv.þm. Dal. (B. J.) og nefndarinnar er sá, að hann segir, að nefndin vilji láta alt annað gilda fyrir bæjarfélag Reykjavíkur en aðra hluta landsins, en þetta er ekki meiningin. Hér er ekki um aðra drykki að ræða en öl og maltdrykki. Gosdrykkir eru alstaðar undanskildir einkaleyfinu, og sá réttur, sem leyfishafi í Reykjavík hefði fram yfir aðra staði, væri þá bygður á því, að hér yrði eina ölgerðarhúsið. Ef t. d. ætti að stofna annað ölgerðarhús á Akureyri, þá væri auðvitað sjálfsagt að að þau hefðu bæði jafnan rétt. Þessi einkasöluréttur Reykjavíkur stendur því eingöngu í sambandi við það, að ölgerðarhúsið verður hér en ekki annarstaðar, svo að frá því sjónarmiði er ekkert að fást um. Hitt getur verið álitamál, hvort einkaleyfið, ef það er veitt á annað borð, að því er verzlun snertir, ætti að vera víðtækara en nefndin gerir ráð fyrir. Þá skal eg enn minnast lítillega á brtill. á þskj. 724 frá h. þm. Dal. (B. J.) við 2. gr. frumv., um að bæjarstjórnin megi ekki áskilja bæjarfélaginu neinn hagnað af fyrirtækinu, sé það utan kaupstaðarlóðarinnar. Nú er það þannig, að bæjarstjórnin í Reykjavík hlýtur að hafa ótakmarkaðan rétt til þess að leggja útsvar á hvern sem er innan bæjarfélagsins, þótt utan kaupstaðarlóðarinnar sé, því að bæjarfélagið er stærra en kaupstaðarlóðin; þess vegna getur það ekki staðist að ákveða, að bærinn skuli engan hagnað hafa af verksmiðju, sem stendur fyrir utan kaupstaðarlóðina, það væri sama sem að banna að leggja útsvar á hana, enda mun það ekki hafa vakað fyrir þm., heldur hitt, ef verksmiðjan væri í öðru sveitarfélagi. Nú er sódavatnsverksmiðjan »Sanitas« í Seltjarnarneshreppi, og því að sjálfsögðu undanþegin útsvarsgreiðslu til bæjarfélags Reykjavíkur. Breyt.till. hins hv.þm. á því ekki við þetta dæmi, sem þó mun aðallega hafa vakað fyrir honum. Ef hv.þm. vill fara frekar út í þetta, þá verður hann að orða till. öðru vísi. Eg get því ei séð annað, en að það verði að fella þessa brtill. nú, en hvort ástæða kynni að vera til þess að koma með eitthvað í sömu átt við 3. umr., það skal eg láta ósagt

Pétur Jónsson Eg skal ekki blanda mér í bannlagaþrætuna. Eg álít það sé óþarfi nú. Þetta frumvarp, sem hér er á ferðinni, er fjárhagsmál, og á því ekki að snerta spurninguna um bann eða ekki bann á víni, nema í svip og af fjárhagslegum ástæðum. Það er alkunnugt, að háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) er ekki sjálfrátt, þegar um bannmálið er að ræða, og er þessi frekjuræða, sem hann hélt nú, ljós vottur þess. Annað, sem ber vott um það, að honum er ekki sjálfrátt í þessu máli, er, að hann, skynsamur, gætinn og samvizkusamur í öðrum efnum, heldur fram bersýnilega rangri áætlun á víntollinum á fjárlagafrumv. til þess að síður þurfi til bannfrestunar að koma af fjárhagsástæðum. Það, sem hér liggur fyrir nú, er að svo komnu ekki það, hvort endilega skuli fresta bannlögunum, heldur um það, hvort taka skuli frumv. til íhugunar og skjóta því til nefndar, sem áður hefir verið kosin í samskonar mál, eða fella það. Háttv. þm. Sfjk. (B. Þ.) vildi ekki einu sinni láta setja málið í nefnd, heldur fella það strax. En máske tíminn leiði í ljós einhverjar nýjar fjárhagsleiðir, svo það verði alveg óþarfi að samþykkja þetta frumv. Frumv. sjálft er að vísu ekki svo margbrotið, að það sé ástæða til þess að setja það í nefnd, af þeirri ástæðu. En það er af því, að þeir menn, sem frestinn vilja, eru ekki á eitt sáttir um, hvað fresturinn eigi að vera langur. Sumum finst það óþarfi, að hafa hann nema eitt ár. Aftur eru aðrir, sem vilja fresta bannlögunum 2 ár og enn nokkrir samþ. frumv. óbreytt. Þarna eru þrjár leiðir til þess að bæta fjárhaginn með bannfrestun í einhverri mynd. Eg vona því, að málið verði sett í nefnd. Það er ókurteisi gagnvart Ed., að fella mál, sem kemur þaðan, án þess að setja það í nefnd, eða íhuga það lengur en við eina umræðu. Og hér er of alvarlegt fjárhagsatriði til þess að kasta því viðstöðulaust.

Benedikt Sveinsson Eg get ekki fallist á röksemdir andmælenda þessa frv., að það sé banatilræði við bannlögin. Það er alger misskilningur og fara því gífuryrði þeirra fyrir ofan garð og neðan. Háttv. þm. Sfjk. (B. Þ.) sagði, að frumvarp þetta væri borið fram til þess, »að allir gætu selt og veitt og drukkið nægju sína« af áfengum drykkjum. En eg vil benda háttv.þm. á það, að þetta geta menn eins vel gert næstu þrjú ár eftir 1911, þó að frv. verði felt. Vínsala er heimiluð jafn lengi fyrir því, svo að »allir geta selt og veitt og drukkið« hvað sem þessu frumvarpi líður. Í því efni verður engin breyting. En frv. fer fram á það, að bætt verði úr verstu meinlokunni, sem seinasta þing setti í bannlögin. Það var tvískinnungurinn, að banna að flytja inn vín eftir 1911, en leyfa mönnum að selja það í landinu til 1915. Eg get ekki skilið í bannmönnum að hafa svo mikið á móti þessu frv., sem einmitt afstýrir hættulegasta galla bannlaganna. Eg hélt, að þeim ætti að vera það mestur áhuginn að nema tvískinnunginn burt, með því að fresta framkvæmd á innflutningsbanninu til 1915, svo að sölubann og aðflutningsbann kæmi í lög samtímis; það mætti eins vera um næstu áramót, eða 1914. - Þessi ákvæði frá seinasta þingi eru ekki til annars, en að gefa mönnum þriggja ára skólatíma til þess að æfa sig í því að fara í kring um lögin, svíkja toll og læða víninu í landið og löggjafarvaldið ætti sannarlega ekki að hjálpa til slíks. Eg hygg því, að rétt sé að samþykkja þetta frv., en á hinn bóginn virðist mér málið svo einfalt, að óþarft sé að setja það í nefnd. Það er nauðsynlegt að vita sem fyrst um afdrif þess, því að frv. stendur í svo nánu sambandi við ýms önnur mál, sem fyrir þinginu liggja og snerta fjárhaginn. Að frv. sé nokkurt svikræði við bannlögin er hin mesta fásinna og fjarstæða. Mér er fullkunnugt um það, að flestir bannféndur óska þess, að bannið komist sem fyrst á og sýni sig, hvernig það reynist.

Jón Þorkelsson Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er sprottið af því hugsunarlausasta ákafamáli, sem nokkru sinni hefir verið borið fram hér á þinginu. Bannlagafrumvarpið, sem samþykt var á síðasta þingi, var eitt hið versta frumvarp að öllum frágangi, sem fyrir þingið hefir komið. Það var borið fram af því, að svo vildi til við alþjóðaratkvæðagreiðslu 1908, að nokkrir fleiri menn vildu, að bannlög yrðu samþykt, án þess þó að þau lægu í nokkru formi fyrir þjóðinni, sem hún gæti dæmt um, hversu heppilegt væri eða ekki. Það var svo með mig, eins og líka fleiri, að mér þótti undirbúningur málsins nokkuð hvatvíslegur og vildi eg því að þetta mál, sem meira var komið fram af tilfinningum en vitsmunum yrði borið undir þjóðina aftur í því formi, sem það fékk hér á þinginu. Lögunum var talsvert ábótavant, eins og þau fóru héðan, en höfðu þó verið löguð svo í meðferðinni, bæði af mér og fleirum, að þau urðu þó að lyktum nokkurn veginn skapleg um sumt. Þó stendur þar eftir margt talsvert eftirminnilegt, sem nálgast víst nokkuð stjórnarskrárbrot. Nú eru þessi lög komin á, og á Björn Jónsson fyrv. ráðherra allan heiðurinn fyrir það skilinn. Hann fékk því til leiðar komið, að þau náðu staðfestingu, þó að auðvitað væri talsvert vandhæfi á að koma því fram. Jafnframt skal það Goodtemplurum til lítils heiðurs sagt, hversu þeir hafa þakkað honum dugnað hans í því. Þeir hafa í því eins og mörgu öðru, komið fram jafn blindir og hugsunarlausir og svo merkilega ræktarlausir, að það mun verða ógleymanlegur minnisvarði yfir þeim. Engin blöð hafa ráðist jafn lúalega á þann mann, sem vann þetta stórvirki fyrir þá, og einmitt blöð Goodtemplara. Þetta vil eg að sjáist í þingtíðindunum þeim til maklegs sannmælis, því að verður er verkamaðurinn launanna. Það hefir verið tekið fram, að þetta frumvarp sé komið frá bannmanni, ekki í þeim tilgangi að hindra að nokkru leyti framgang bannmálsins, heldur vegna fjárhags landssjóðs. Menn greinir nú mjög á um, hvernig hann sé, en það verð eg að kannast við að kraftur bannlaganna, þegar þau koma til framkvæmda, er að engu leyti skertur með þessu frumvarpi. Annað mál er það, að Goodtemplarar hafa hér komið jafn ófyrirleitnislega fram og þeim er lagið. Þeir segja, að það sé óheyrileg óhæfa af bannmönnum, að samþykkja þetta frumvarp, með því greiði þeir nú atkvæði ofan í sjálfa sig. Þó að eg nú greiddi atkvæði með frumvarpinu,. þá tek eg það skýrt fram, að eg kannast alls ekki við, að eg greiði þar með atkvæði ofan í sjálfan mig. Eg segi ekki að eg greiði atkvæði með frumv., eða hvernig eg greiði atkvæði. Það sést á sínum tíma og engan varðar um það þangað til. Eg hefi fengið nógar áskoranir, bæði til þess að vera með frumv. og móti og þær hafa af hendi sumra Goodtemplara verið svo ósvífnar, að þótt eg hafi verið með banninu seinast og sé því frá vissu sjónarmiði hlyntur, þá væri mér næst skapi að greiða nú atkvæði á mót bannlögunum, vegna ósvífni og hótana Goodtemplara. Ef eg nú greiði atkvæði á móti þessu frumvarpi, þá lýsi eg því yfir, að eg geri það mér mjög um geð, sökum framkomu Goodtemplara. Ef þeirra orð hefðu haft nokkur áhrif á mig, þá hefði það verið til þess að fylgja þessu frumvarpi. Verði það samþykt, þá kysi eg helzt, að aftan við frumvarpið yrði bætt því ákvæði, að málið skyldi lagt undir alla kjósendur landsins við kosningarnar í haust, hvort lögunum skuli fresta eða ekki.

Bjarni Jónsson Eg er nefndinni þakklátur fyrir, hvað hún hefir tekið mikið tillit til orða minna við 1. umr. máls þessa og hvað hún hefir nálgast skoðanir mínar á máli þessu, enda þótt hún hafi ekki viljað taka þær allar til greina. Að minsta kosti hefi eg ástæðu til að vera nefndinni þakklátari fyrir hvaða tillit hún hefir tekið til orða minna í þessu máli en nefndinni í skógræktarmálinu. Sérstaklega er eg nefndinni þakklátur fyrir að fella staflið a. við 3. gr. frv. burtu. En hún hefir ekki gengið nógu langt í því að lagfæra frv., því að hún hefir lagt til, að landssjóður fái helming af gróða félagsins eftir að greiddir eru 5% vextir af hlutafénu, ¾ hluta af gróðanum eftir að greiddir eru 6% vextir og 9/10 þá er hluthafar hafa fengið 10% ágóða. Eg álít, að betra hefði verið að láta landssjóð hafa minna en helming af gróðanum til þess að byrja með, og ennfremur er það of lítið að láta hluthafa ekki hafa meira að lokum en ? af honum. Menn leggja ekki út í vafasöm fyrirtæki, þar sem svo lítil von er um ágóða sem 6%. Það er hægt að þéna meira á því að lána út peninga. Þetta mundi því skaða landið, þar eð menn þyrðu ekki að ráðast í slíkt fyrirtæki. Það mundu verða útlend ölgerðarhús, sem fúskuðu með þetta. Mundum vér því ekki fá betri vöru fyrir sitt leyti en hið svo nefnda ormkorn, er óvönduð félög flytja hér til landsins. Eg hygg því, að mínar till. mundu ráða bót á þessu. Eg álít það mjög mikið vafamál, hvort rétt sé að setja einokun á atvinnuvegi. Þó er sölueinokunin viðsjárverðari, ef í einum landshluta er. Það er ekki rétt, að hafa hér sérstaka verzlunaraðferð. Það er hægt að fá öl hjá kaupmönnum annarstaðar, t. d. í Hafnarfirði, ef menn vilja ekki fá öl frá ölgerðarhúsinu hér. Það sæmir ekki þinginu að veita einu bæjarfélagi einkaleyfi. Slíkt er algerlega út í loftið, og mun eg ekki ljá því atkvæði mitt. Það er einnig rangt, að einskorða frv. við öl og maltdrykki. Ef landssjóður hefir slíkt með höndum, á hann að hafa sem mest með höndum. Það er ekki hægt að fá næga reynslu í þessu, ef leyfið er að eins veitt einum kaupstað eða bæjarfélagi, Það verður að veita það öllum bæjar- og sveitarfélögum, ef þau æskja þess. Ef þessi regla er tekin upp, þá leiðir það til þess, að öðrum hvorum verður gerður óréttur. En viðbót nefndarinnar á þgskj. 705 er góð. Það er rétt að binda þetta við styrkleikann. Það sneri sér til mín maður hér á dögunum, Gísli Guðmundsson forstöðumaður gosdrykkjaverksmiðjunnar »Sanitas« á Seltjarnarnesi, og ein af mínum brtill. stendur einmitt í sambandi við þessa verksmiðju. Ef mönnum er gert svo örðugt fyrir, að alls enginn hagnaður geti orðið af þessari atvinnu utan kaupstaðarlóðarinnar, þá er ekkert líklegra, en að t. d. þetta hlutafélag, sem á »Sanitas«, yrði þvingað til þess að flytja hús sín inn á kaupstaðarlóðina. Tillaga mín er því til þess gerð, að mönnum verði unt að reka þessa atvinnu utan kaupstaðarlóðarinnar, og sé eg því ekki annað en að það sé til bóta, að samþykkja hana, eins og reyndar allar hinar aðrar brtill. mínar.

Jón Magnússon Eg get lýst því þegar, að eg mun verða á móti þessu frv. um frestun á framkvæmd bannlaganna, eins og eg er á móti frv. hv. 1. þm. GK. (B. Kr.), sem hefir líkan tilgang. En mér finst það eðlilegt, þar sem mál þetta hefir gengið í gegn um háttv.Ed., að það verði sett hér í nefnd og hefi eg ekkert á móti, að það verði sama nefndin og hefir hér til meðferðar hitt frv., er eg nefndi. Tilgangur beggja þessara frv. er sá sami, nefnilega sá að styðja að því, að meira áfengi verði flutt inn en ella mundi. En það sem bannmenn hafa fyrir augum er einmitt hið gagnstæða, nefnilega að stuðla að því, að sem minst áfengi flytjist inn í landið, og oss hefir frá upphafi ekki dulist það, að ef ekki yrði áfengi flutt inn í landið, þá kæmi enginn áfengistollur í landssjóð, sú tekjugrein félli burtu og til þess hefir oss þótt vinnandi. En eg sé samt ekki, að deildin, sóma síns og þingsins vegna, geti felt jafn þýðingarmikið mál frá nefnd, einkum þar sem það hefir verið samþykt með nokkrum atkvæðamun í hv.Ed. Eg skil það ekki hjá háttv.þm. Barð. (B. J.), að svo mjög ríði á að fella frv. strax. Það ætti ekki að vera meiri hætta á því fyrir því, að það yrði samþykt. Eg mun því greiða atkvæði með því, að málið verði sett í nefnd, en lengur get eg ekki fylgt því.

Framsögum. (Ólafur Briem).: Nefndin hefir leyft sér að koma með nokkrar breytingar við frumv. Fyrsta breytingin er sú, að stafliður a. í 3. gr. frumv. falli burtu. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að heppilegra væri að fella burtu þennan lið, með því, að óþarft væri að hafa í lögunum sérstakt ákvæði til að tryggja landsmenn gegn því að útlendingar yrðu fyrri til að ná í hluti í ölgerðarfélaginu. Þá hefir nefndin gert breytingu við staflið c í 3. gr., sem miðar að því, að lækka hlutdeild landssjóð í ágóða félagsins og gera þannig aðgengilegra fyrir menn að stofna slíkt félag. Í frumv. er ágóði landssjóðs ákveðinn ¾ hlutar af gróða félagsins eftir að greiddir eru 5% vextir af hlutafénu, en í breytingartillögunum á þgskj. 705 er lagt til, að hann sé að eins helmingur af gróðanum eftir að greiddir eru 5% vextir af hlutafénu og ¾ eftir greiddir eru 6% vextir af því. Breytingartillagan á þgskj. 705 við 4. gr. frumv. fer fram á, að maltdrykkir skuli heyra undir öltegundir og þótti réttara að taka þetta fram berum orðum. Þar á móti hefir nefndin ekki viljað aðhyllast þá breytingartillögu, er fer fram á, að í staðinn fyrir maltdrykki komi »önnur vín«. Ef þessi breyting væri samþykt, næði hún einnig til ávaxtavína. Nefndin vildi ekki fara svona langt og er því mótfallin, að láta einokun ná til allra drykkja. Sömuleiðis er nefndin á móti breyt.till. háttv.þm. Dal. (B. J.) á þgskj. 724 um að landstjórnin geti veitt sýslunefndum og bæjarstjórnum um land alt einkaleyfi til þess að selja þær tegundir drykkja, sem getur um í 4. gr., með sömu skilyrðum, sem þar eru sett, hverri í sínu umdæmi. Ástæðan fyrir því, að nefndin vildi ekki aðhyllast þessa breyt.till. er sú, að hér er lagt út á ókunna braut með frv. þessu. En hins vegar má síðar veita fleirum sams konar einkaleyfi, ef þetta fyrirtæki gefst vel og landsmenn sætta sig við það. Það er varhugavert að hafa leyfið víðtækt á meðan að óvíst er, hvernig það gefst. Þá er breyttill. á þgskj. 705 um að eftir 5. gr. frv. komi ný grein, er hljóði svo: »Bann gegn tilbúningi áfengra drykkja samkv. lögum 12. jan. 1900 nær að eins til þeirra drykkja, sem í er meira en 2¼% af vínanda (alkóholi) að rúmmáli, þótt um staðjastað öl sé að ræða«. Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að slá því föstu, að alt sé komið undir stigatali styrkleika ölsins, enda er þetta í samræmi við bannlögin.

Jón Ólafsson Herra forseti! Viðvíkjandi ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) skal eg leyfa mér að benda á það, að sjálfstæðisflokkurinn var í meiri hluta í þingbyrjun og hafi meðlimum hans fækkað, þá á flokkurinn sjálfur sök á því. Einnig er flokkurinn ennþá í meiri hluta í Nd. og sameinuðu þingi og verður því að bera alla ábyrgðina á virðingu þingsins vegna aðgerða þess meðal þjóðarinnar. Eg get ekki skilið, hvernig háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) gat séð árás á bannlögin felast í þessu frumv. Hann sagði, að ef við vildum ná í aura, þá væru nógir vegir til þess. En hvar eigum við að taka peningana, meðan hvorki eru til lög um það, eða lagafrv., því að ekki er hægt að neyða okkur til þess að taka við hverri óhæfu, sem fram er flutt. Háttv. þm. þótti lögunum haggað með þessu frv. Eg vil nú spyrja bæði hann og aðra háttv.þm., sem ant er um lögin, hvað mundu þeir segja til þess, ef framkvæmd laganna væri að eins frestað um 2 ár, en lögin gengju öll fullkomlega í gildi 1914? Vegur væri það og bannið kæmist fyr á. Hafa háttv.þm. athugað þetta. Þar sem háttv.þm. mintist á erlendan fjárstyrk, þá gat eg ekki að mér gert að brosa. Háttv. þm. mun þar eiga við fé það, sem fengist hefir hjá Alþjóðastúkunni. En er það erlent fé? Nei, það er að eins lítill hluti af öllum þeim skatti, sem við höfum goldið til Hástúkunnar.

Björn Þorláksson Eg vildi fyrst leyfa mér að minnast á, hvers vegna frumvarp þetta er komið fram. Það er látið svo að það vanti fé í landssjóðinn því er slegið fyrir og því sé hér ráð fundið til að bæta úr þeim vandræðum. Setjum þá svo, að landssjóð vantaði fé og því yrði að grípa til þeirra ráða, að fresta aðflutningsbanni á áfengi, þá vil eg spyrja, hvað þetta frumvarp mundi gefa mikið fram yfir áætlaðan toll 1913 og 1914. Eg hygg að þessi frestun, er frumvarpið fer fram á, muni ekki gefa mikið yfir 100 þús. kr. tekjur. En ef svo er, er það þá gild ástæða til þess að grípa til þeirra örþrifráða að fresta bannlögunum? 100 þús. kr. er ekki mikið fé fyrir landssjóð og því hægt að útvega honum þessa upphæð með mörgu öðru móti. Þingið hefir til meðferðar frumvarp um litla hækkun á sykur- og kaffitollinum. Ef frumvarpið næði fram að ganga, sem eg vona, mundi það auka tekjur landssjóðs um 60 þús. kr. Sömuleiðis hefir nú legið fyrir þinginu frumvarp um farmgjald, sem mundi, ef það yrði að lögum auka tekjurnar um 360 þús. kr. og þá eru enn 3 tollaukafrumvörp, upphaflega frá stjórninni, sem munn gefa 70 þús. kr. tekjuauka um fjárhagstímabilið. Þetta yrði til samans hátt á 500. þús. kr. og hver sem tekjuhallinn yrði, þá mundi fé það, sem frestunin hefði í för með sér, ekki bæta hann. Hver er þá þörf á þessari frestun, þegar hún gefur ekki nema tiltölulega lítinn tekjuauka, og auk þess mætti fá svona lítinn tekjuauka á margan annan hátt? Hvaða ástæða er þá til þess, að reyna að fresta bannlögunum? Þessu er fljótsvarað. Ástæðan er engin. Eg get ekki hugsað mér nein skynsamleg og um leið sönn og rétt svör frá þeim hv.þm., sem berjast fyrir frestuninni. En ef þessir háttv.þm. vildu svara rétt og satt, ættu þeir að svara einhvern veginn á þessa leið: »Við viljum ekki hafa neinar tekjur í landssjóð, það sýndum við á þinginu 1909, þegar við greiddum atkvæði gegn farmgjaldsfrumvarpinu af þeirri ástæðu, að jafnt farmgjald væri sett á hver 100 pund, 25 a., án tillits til verðmætis. Og þetta sýnum við enn; nú höfum við greitt atkvæði gegn öðru farmgjaldsfrumvarpi, og fundið því það mest til foráttu, að það legði mishátt gjald á hver 100 pund. Tekjuhallinn má verða svo mikill sem vera vill, við erum menn til að laga það á sínum tíma. En við hreyfum ekki legg né lið, réttum jafnvel ekki út litla fingurinn til að bæta fjárhag landsins, fyr en þjóðin hefir fengið okkur stjórntaumana og völdin eru komin alveg í okkar hendur«. Eg hygg, að þetta gefi rétta mynd af þeim mönnum, sem hafa svo fögur orð um heill þjóðarinnar, en sýna alt annað í verkinu. Á síðasta þingi mátti heyra raddir um, að ef bannlögin yrðu samþykt og kæmust í framkvæmd, mundi það setja skrælingjastimpil á þjóðina í augum útlendinga. Þessu var spáð. En hvernig rættist þessi spádómur? Þegar bannlögin komu út og náðu staðfestingu konungs, vakti það mikla eftirtekt í umheiminum meðal bindindisvina og bannlagasinnaðra manna, bæði víðsvegar á Norðurlöndum, í Englandi og í Vesturheimi, eða meðal þeirra þjóða, er fremstar standa í siðmenningu. Það spor, sem Íslendingar stigu með bannlögunum, var talið þeim til mikils sóma. Jafnvel konungur vor fékk hamingju- og heillaóskir langt að, fyrir það að hafa fyrstur allra þjóðhöfðingja skrifað undir aðflutningsbannslög. Og því fór svo fjærri, að nokkurt orð heyrðist út af bannlögunum erlendis um það, að hér hlyti að búa skrælingjaþjóð, að tilorðning bannlaganna var talinn ótvíræður vottur um, að við værum siðuð og mentuð þjóð. Spádómarnir áðurnefndu reyndust þá markleysa. En nú er gerð tilraun til þess að setja á okkur skrælingjastimpil, mark hringlandaskapar, eins og við vitum ekki, hvað sé okkur til gagns og ógagns, sæmdar eða vansæmdar. Það er nú verið að gera tilraun til þess að við þingmennirnir, sem samþyktum þessi lög í hitt eð fyrra, ónýtum þau nú, að við etum ofan í okkur það sem við gerðum þá, að við berum út á hjarnið okkar andlega fóstur, okkar 2 ára gamla barn. Það er núna verið að gera sömu háðungartilraunina, sem gerð var hér í deildinni fyrir fáum dögum, þegar þingdeildin átti eftir tillögu 2 háttv. þingmanna að neita aftur um styrk til Good-Templara reglunnar, sem búið var að veita fyrir fáum dögum. En í ólíkt stærri stíl nú en þá. Það er hvorttveggja, að alþingi nýtur nú að minni hyggju ekki neinnar framúrskarandi virðingar hjá landsmönnum, enda er ekki mikið gert af sumum þingmönnum til að halda uppi heiðri þess og sóma. En eg vona, að um þessa tilraun til að hnekkja virðingu okkar fari sem hina fyrnefndu, að hún verði feld, feld með miklum atkvæðafjölda. Eg get ekki skilið, hvernig nokkrir menn með viti geti hugsað sér, að menn með heilbrigðri skynsemi og sæmilega næmri sómatilfinningu greiði nú atkvæði þveröfugt við það sem þeir gerðu fyrir 2 árum, að sömu þingmennirnir, sem þá sömdu og samþyktu bannlögin, felli þau nú. Eg segi af ásettu ráði felli þau nú. Hér er að vísu að eins talað um frest. Og til að réttlæta hann er hrófað upp ýmsum rökum, er hrynja jafnskjótt sem við þeim er snert. Því er slegið fyrir, að tekjur vanti í landssjóð, og að eina ráðið til að bæta úr vandræðunum sé það, að fresta bannlögunum. Hinn upphaflegi flutningsmaður þessa frestunarfrumv. í efri deild hélt langa og snjalla ræðu út af því, að hér væri alt á hvínandi hausnum, menn væru að sökkva í botnlausar skuldir, alt gjaldþol að hverfa. Í öllum þessum vanda það eina úrræðið, að fresta bannlögunum, og leyfa innflutning áfengis 3 næstu árin, svo allir gætu selt og veitt og drukkið nægju sína. Já, þarna var fundið ráðið til að koma okkur úr kútnum og efla velmegun og gjaldþol í landinu. Eg segi aftur að hér sé verið að gera tilraun til að fella bannlögin. Frestur er á illu beztur, segir máltækið. Andbanningar hér á þingi og landi þekkja þetta. Eg þykist vita til hvers refirnir eru skornir. Tilgangurinn með frestuninni er að fá lögin úr sögunni. Eg geri ekki mun á 1, 2 eða 3 ára frestun. Menn vita vel, að ekki er til neins að koma nú með frumv. um að nema lögin úr gildi. En þeim er auðvitað nóg að fá þeim frestað til þess að nema þau úr gildi á næsta þingi, ef þeir hafa bolmagn til þess þá. Eg hygg, að ekki sé hægt fyrir andbanninga að bera á móti þessu. Það er gagnslaust að halda því fram, að fjárhagslegar ástæður séu fyrir þessu frumv. Slíkt er algerð fjarstæða. Það liggur í augum uppi til hvers allur þessi gauragangur er. Spakur maður hefir sagt, að orðin væru til þess að dylja hugsanirnar. Óvinum bannlaganna hefir þó ekki tekist að dylja hugsanir sínar nú, því bæði eg og aðrir sjá mjög vel, hvað vakir fyrir þeim í þessu máli. Við sjáum í spilin hjá þeim. Þjóðin sér það, og mun á sínum tíma sýna, að hún hefir séð og skilið tilgang þeirra, þann tilgang, að koma lögunum fyrir kattarnef. Margar orsakir geta verið til þess, að menn keppi að þessu marki. Eg ætla ekki að telja þær orsakir upp. En ekki get eg stilt mig um að minnast á 2 þeirra, sem sjaldan er að vísu minst á, en eg hygg að talsvert séu þungar á metunum hjá sumum andbanningum. Eg drep þá stuttlega á þær. Íslendingar mega ekki verða of sjálfstæðir. Þá er svo hætt við, að þeir láti sér ekki nægja fyr en þeir verða fullvalda þjóð, fær til að ráða sínum eigin málum að öllu leyti. Þá er svo hætt við, að þeir kunni að slíta af sér tjóðurbandið. En nú er vitanlega ekkert, sem getur stutt jafnvel að því að gera Íslendinga andlega og efnalega sjálfstæða menn sem það, að bygt verði út úr landinu allri áfengisnautn, og um leið þeirri margvíslegu bölvun, sem henni er samfara. Íslendingar mega ekki vekja of mikla athygli hjá erlendum þjóðum. Aðrar þjóðir mega ekki vita of mikið um Íslendinga. Héðan má ekki berast of mikið frægðarorð. Það má ekki koma fyrir, að veslings Ísland, fámenna og fátæka landið, vinni sér til ágætis, afli sér heiðurs fyrir augum stórþjóðanna. Það gæti þá farið svo, að einhver þeirra vaknaði til þess að leggja lítilmagnanum liðsyrði í sjálfstæðisbaráttunni. Eg vil minnast á fleira. Af því Ísland hefir til þessa komist lengst af öllum þjóðum með það mál, sem einnig er efst á dagskrá hjá fjöldamörgum mentaþjóðum, og af því íslenzka þjóðin er sú eina þjóð, sem eignast hefir aðflutningsbannslög, sem með næsta ári eiga að komast til framkvæmdar, þá horfa bannlagamenn um allan heim með mikilli eftirvæntingu til okkar. Við höfum hér orðið á undan öllum öðrum þjóðum með það mál, sem teljast verður eitt af allra stærstu málum heimsins. Hingað er horft með athygli úr víðri veröld. Hvað verður úr þessu máli, sem hefir alheims þýðingu, hvað verður úr því hjá þessari fámennu, einkennilegu þjóð yzt í úthafinu? Svona er spurt víðsvegar með óþreyju. Miljónirnar úti í heiminum finna, skilja og vita, að barátta sú, sem við fátæklingarnir og fámenningarnir hér erum að berjast, hefir afarmikla þýðingu fyrir allan heiminn. Það er bersýnilegt og ótalmörgum vitanlegt, að geti bannlögin ekki þrifist á Íslandi, sem er svo afskekt land og hefir í þessu efni betri afstöðu en flest önnur lönd, þá geta þau ekki þrifist og blessast annarstaðar. Við Íslendingar erum að gera tilraun, sem ef hún tekst okkur vel, mun hafa mikla blessun í för með sér fyrir allar þjóðir heimsins. Ef bannlögin gefast hér vel, munu stórþjóðirnar hver á fætur annari koma á eftir. Dæmi okkar fáu þúsunda verður þá fögur fyrirmynd til eftirbreytni fyrir miljónirnar mörgu víðsvegar meðal menta- og menningarþjóðanna. Hér er því um þjóðarmetnað að ræða; okkar þjóð hefir aldrei fengið æðra og veglegra starf að vinna, og eg efast um, að henni bjóðist nokkru. sinni jafngöfugt og háleitt starf að vinna og hún hefir fengið nú, með því að varðveita bannlögin. Sæmd hennar og virðing er undir því komin, að varðveita þessi lög, með því að sjá um, að þau komi þegar til framkvæmda, eins og í fyrstu var ákveðið. Frá því má alls ekki víkja. Allur frestur væri óþolandi, hversu lítill sem hann væri. Þessa bið eg góða menn að minnast, og minnast þess einnig, að hver tilraun til þess að fá lögunum eða framkvæmd þeirra frestað, er um leið tilraun til þess að fella lögin algerlega; en yrði það, mundi þjóðin okkar bíða óbætanlega skömm og óbætanlegan skaða. Og gerum því ráð fyrir því versta; setjum nú svo, að bannlögin gæfust hér illa, og að sú raun yrði á með tímanum, að þau ættu hér ekki við, þá ættum við auðvitað að afnema þau, þegar nóg reynsla væri fengin, en fyr ekki. En þó svo færi, þá hefðum vér Íslendingar sæmd af því að hafa gert þessa tilraun í máli, sem varðar alheiminn svo miklu, svo það er jafnvel líka þá um þjóðarmetnað að ræða, að halda fast við þessa fyrirhuguðu tilraun. Þótt tilraunin gæfist illa, hlyti þjóðin að hljóta sæmd og hrós hjá erlendum þjóðum fyrir það, að hafa árætt þetta, og fyrir það, að hafa haft þrek og þol til þess að halda því nægilega lengi áfram, þangað til full sönnun væri fengin fyrir því, hvort það ætti við eða ekki. Hvernig sem á þetta mál er litið, fæ eg ekki betur séð, en að allir þeir, sem í raun og veru er ant um sæmd og heiður Íslands og íslenzku þjóðarinnar, verði að telja sér skylt að fella þetta frumv. nú þegar, kveða nú niður þennan draug, hvort sem hann hefir verið vakinn upp af fávizku og fullu skilningsleysi á málinu, eða af öðrum hvötum. Eg vona að við allir, sem hér í deildinni fyrir tveim árum samþyktum bannlögin, greiðum nú einum rómi atkvæði móti frestun þeirri, sem hér er farið fram á, fellum málið bæði frá nefnd og annari umræðu, kveðum drauginn niður fyrir fult og alt. Málið er svo augljóst, að það er engin ástæða til að setja það í nefnd. Það er einungis til þess að tefja tíma, að vera að setja nefnd í það. Þetta mál er leiðindamál, það liggur sem þung martröð á mörgum góðum dreng. Það á að falla strax nú í kvöld eða á næstu stundu. Enginn vafi er á því, að meiri hluti þjóðarinnar telur oss skylt, að standa hér sem einn veggur, að standa eins og klettur, gegn þeirri ósvífnu, háðungarfullu tilraun, sem verið er að gera, til þess að hnekkja sæmd og virðingu þjóðarinnar og til þess að baka okkur sjálfum skömm og skaða.  En jafnvel fleiri, miklu fleiri en meginþorri íslenzkra kjósenda, ætlast til þess og væntir þessa sama. Jafnvel miljónir meðal siðmenningarþjóða heimsins, beztu mennirnir margir, og þeir sem framarlega standa í sannri mentun og sönnu siðgæði, þeir mundu óska þessa, ef þeir vissu, hvað til stæði hér í dag. Eg fyrir mitt leyti skal gera skyldu mína, og það munum við allir gera, sem skiljum þýðingu bannlagamálsins, og þekkjum skyldu vora sem þingmenn alþingis Íslendinga.

Framsögum. (Hálfdan Guðjónsson) Það var svo mikið talað um þetta mál við 2. umr., að eg hefi ekki neinu við að bæta.  (Einhver þingmaður: Breyt.till. er komin fram í málinu)  . Eg hefi ekki veitt þessari breyt.till. eftirtekt, en geri ráð fyrir, að flutningsmaður tillögunnar tali fyrir henni.

Framsögum. (Ólafur Briem) Háttv. þm. Dal. (B. J.) hélt því fram, að Reykvíkingar yrðu fyrir réttindamissi, ef ölgerðarhúsið fengi þennan einkasölurétt á útlendum öltegundum. En fyrir þessu er séð í athugasemdum við frumv., sem væntanlega verða teknar til greina, þegar leyfisbréf væri gefið út. Hann sagði, að þeir gætu ekki aflað sér þeirra öltegunda, sem þeir helzt vildu; en bæði verður ölgerðarhúsinu gert að skyldu, að panta og hafa til sölu allar þær tegundir, sem æskt er eftir, og svo hefir ölgerðarhúsið ekki heimild til þess að selja vörur sínar hærra verði en við gengist hefir að undanförnu. Þar sem hann tók það fram og þótti misrétti, að kaupmenn hér í bænum mistu rétt sinn til þess að selja þessar öltegundir, þá skal það játað, að þeir missa hann, en það leiðir af sjálfu sér, alstaðar og ætíð, þegar einkaleyfi er veitt, þá takmarkar það að sjálfsögðu rétt annara að því leyti, sem það nær til. Á því byggjast einmitt öll einkaleyfi. En ástæðan til þess að láta bæjarstjórnina hafa umráð yfir leyfinu og gæta þess, að öllum skilmálum sé fullnægt er sú, að þar með virðist fengin bezt trygging fyrir því, að fyrirtækið verði hyggilega stofnað og því haldið í góðu lagi, og þar sem sami þm. mintist á, að þetta gæti orðið gróðafyrirtæki, þá er það ekki nema rétt, að veita bæjarstjórninni leyfið og láta hana ráða, hver skilyrði hún vill setja því hlutafélagi, er vill taka þetta að sér, og er þá auðvitað meiningin, að félagið verði innlent.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Eg ætla að eins að biðja hina háttv. deild að lofa málinu að ganga óhindrað til 2. umr.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætlaði ekki að tala í þessu máli í dag. En ræður hinna tveggja bannmanna, sem hafa tekið til máls hér í dag og talað um þetta mál, hafa komið því til leiðar, að eg verð að segja nokkur orð, því eg skammast mín fyrir að standa í hóp með þessum mönnum. Eg er eldri bannmaður en hvor þessara manna fyrir sig, því eg hefi verið bannmaður í 24 ár og aldrei hvikað frá þeirri stefnu. Eg hafði lengi verið bannmaður, þegar háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) vissi ekki hvað bann var, og það var eg, sem kendi Goodtemplarreglunni og honum það. En mér þykir vansi að standa í hóp þeirra manna, sem ekki kunna að haga orðum sínum öðru vísi en móðursjúkar konur. En eg er bannmaður af alt öðrum ástæðum en þeir, sem mest hafa um þetta gasprað. Eg heyrði ástæður þeirra í þinginu 1909, en var þeim nær öllum ósamþykkur, en þó var eg með bannlögunum. Þeir, sem segja, að eg sé ekki með bannlögunum nú, þeir fara með ósatt mál. En eg er ekki með bannlögunum af því að eg álíti, að vínið sé eitur eða ólyfjan, sem ekki megi hafa um hönd, því þá hefði Jesús frá Nazaret ekki breytt vatni í vín í Kana. Ég álít vínið saklaust og góða guðsgjöf, mönnum bæði til gleði og hollustu - sé rétt með það farið. Eg á hér einkanlega við vín, en ekki spíritus. En eg er bannmaður, af því það eina ráð, sem bezt hefði verið sæmandi móti víninu, hefir ekki getað lærst mönnum. Menn hafa ekki enn lært að nota vínið rétt. Hvaða landi hefir tekist að firra þjóðina því böli, sem af víninu leiðir? Eg játa það, að æskilegast væri að geta upp alið mannkynið svo, að það gæti neytt víns án þess að misbrúka það. En mannkynið hefir haft þúsundir ára, frá Nóa dögum til þessa dags, til að læra þetta. En það hefir ekki tekist enn. Tjónið af misbrúkun víns, í manndauða, heilsuspilli, jafnvel í ættir fram, siðspilling, þrekveiklun og glæpir (ekki að tala um vinnutjón - beint peningatjón), þetta er svo gífurlegt, að það hlýtur að vaxa samvizkusömum mönnum í augum. Og þegar bölið, sem af víninu leiðir, er meira en gagnið, þá verður hér sem í öllu öðru, að leggja á metin tjón og ávinning. Eg veit, að bannið hefir líka tjón í för með sér á fleiri en einn veg; en þar til er eg sé af reynslunni, að það tjón jafnist á við tjónið af áfenginu - þangað til verð eg bannmaður. En þegar okkur er borið það á brýn, sem erum með þessu frumvarpi, sem hér liggur fyrir, að ef við samþykkjum það, þá séum við að svíkja ættjörðina, þá dettur mér í hug orð, sem ekki má segja hér, af því það er ekki þinglegt orð. En sá þm., sem eins og háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) dróttar þessu að þingmönnum, hann hefði aldrei átt á þing að koma og kemur vonandi þangað aldrei aftur. Háttv. ræðumaður sagðist halda, að þetta þing mundi ekki njóta virðingar hjá þjóðinni. Það er meiri hluta maður, sem þetta segir, og er það harður sjálfsdómur. Hann sagði, að refarnir væru til þess skornir að fá bannlögin úr sögunni. Þetta segir hann að eins til að sverta okkur, sem erum miklu betri og heiðarlegri bannmenn en hann. Hann sagði, að við vildum ófrægja landið okkar og vildum ekki að Íslendingar geti sér frægðarorð. Eg skil ekki að eg eftir þessi orð skuli sjá hann hér rétt hjá mér. Eg hefði búist við, að hann mundi hverfa niður í jörðina af blygðun - ef hann kynni að blygðast sín. Hann sagðist gera ráð fyrir, að lögin gætu reynst illa, en taldi þau þó sæmd fyrir þjóðina. Ef eg hefði haft þá trú, eins og hann, að þau reyndust illa, þá mundi eg ekki hafa greitt þeim atkv. Hann kallaði viðleitni okkar ósvífna tilraun til að fyrirkoma sæmd hinnar íslenzku þjóðar, og kvað okkur ganga ilt eitt til. Sá maður, sem svo talar, er háðung hverju þingi, alls óverður að sitja á þingi. Eg ímynda mér, að þetta mál fái að fara í nefnd, enda er það tíu sinnum betra mál en lögin um frest á tollgreiðslu, þau geta ekki bætt fjárhaginn. Við, sem viljum greiða úr vandræðunum, erum vissulega betri bannmenn heldur en þeir, sem ekki vilja gera neitt til að bæta þann missi, sem af bannlögunum leiðir. Því að það skal sannast, að aðferð manna eins og þm. Sfjk. (B. Þ.) mun reynast bannlagastefnunni til tjóns, en ekki gagns, til lengdar.

Skúli Thoroddsen Það eru orð hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), sem knýja mig til að taka til máls. Hann sagði, að það væri meiri hluti þingsins, sjálfstæðisflokkurinn, sem réði hér á þinginu og bæri ábyrgð á virðingu þingsins meðal þjóðarinnar. Þeim ummælum vil eg leyfa mér að mótmæla. Það er satt, að sjálfstæðisflokkurinn hefir ráðið og ræður enn í þessari deild, en alls ekki í efri deild, því að þegar í þingbyrjun gerði einn þjóðkjörinna þingmanna í þeirri deild samband við minnihlutann, nefnilega núverandi ráðherra. Konungkjörna liðið og þessi eini maður, sem því hefir altaf fylgt, hefir þess vegna ráðið lögum og lofum í hv.Ed. og því bæði getað eyðilagt og hefir eyðilagt fjöldann af þeim nytsemdarlögum, sem hér hafa verið samþykt og sjálfstæðisflokkurinn hefir haft á »prógrammi« sínu, bæði til þess að ráða fram úr fjárhagnum og öðrum málum. Eg vil að þetta komi fram, svo að það sjáist, að það er ekki fremur sjálfstæðisflokkurinn, sem ber ábyrgðina en minni hlutinn. Hvað þetta mál snertir, sem nú liggur fyrir, þá verð eg að vera á móti því, að það nái fram að ganga. Hér er á ferðinni í þinginu frumv. til laga um tollfrestun, sem mundi gefa af sér um 70 þús. kr. tekjuauka, og auk þess frumv. um farmgjald, sem gefa mundi af sér 180 þús kr. árlegar tekjur eða 360 þús. kr. yfir fjárhagstímabilið. Enn er þess að gæta, að aukaþing er í nánd, og mætti þá bæta úr því sem bresta kynni. Sjálfstæðisflokkurinn hefir gert sitt til þess að bæta úr fjárhagnum og honum yrði fullkomlega borgið, ef tillögur þess flokks næðu fram að ganga. En verði ekki bætt úr fjárhaginum, þá hvílir ábyrgðin á minni hlutanum, ef hann fellir farmgjaldið í efri deild. Sömuleiðis er gert ráð fyrir einkasölu á steinolíu, tóbaki og fleiri vörutegundum og mun það afla landssjóði talsverðra tekna, ef það nær fram að ganga. Það virðist því ónauðsynlegt að vera að grípa til þeirra örþrifráða, að vera að fresta framkvæmd bannlaganna, sem samþykt voru samkvæmt ósk mikils meiri hluta þjóðarinnar á seinasta þingi. Það er líka hætt við, ef byrjað er á slíku, að það skapi vont fordæmi, menn hugsi sem svo, að fyrst lögunum hafi einu sinni verið frestað, þá megi - alt fjárhagsins vegna - gera það ennþá. Þannig gæti þessi byrjun orðið málinu að fjörtjóni. Líka er þess að gæta, að hjá því verður ekki komist, að næsta þing taki fjármálin til rækilegrar íhugunar, því að við vitum, að árlega kemur til þingsins urmull af bænarskrám, sem fjárlaganefnd verður að kasta frá sér. Við þurfum að gera ráð fyrir auknum útgjöldum, bæði til að geta mætt vaxandi kröfum og til að geta lagt fyrir í viðlagasjóð. Við þurfum því að auka tekjurnar að mun, að minsta kosti um 4-500 þús. kr., svo að við sem góðir búmenn getum lagt fyrir í fastan viðlagasjóð. Það mundi afla oss lánstrausts út á við. Líka vakir fyrir mér, að við öflum sveita- og bæjafélögum sem mestra óbeinna tekna, því hin sívaxandi beinu útgjöld koma eins og kunnugt er mjög tilfinnanlega niður. Þetta verður alt að athugast og vonandi verður því, eins og eg tók fram, ráðið til lykta á næstu þingum. En hvað þetta fjárhagstímabil snertir, þá álít eg að okkur verði fullborgið, ef tillögur okkar sjálfstæðismanna ná fram að ganga, þó ekki verði gripið til þessa ráðs, sem frv. fer fram á. Eg vil enn gera þá athugasemd, að eg mun greiða atkvæði á móti nefnd í málinu og einnig því, að það gangi til 2. umr. Mér dylst ekki, að frestun getur leitt í þá átt, að ekkert verði úr lögunum og að því vil eg fyrir mitt leyti ekki stuðla.

Framsögum. (Hálfdan Guðjónsson) Eg ætla enga ræðu að halda að þessu sinni. Frumv. felur að vísu í sér fáar breytingar, en þó vil eg ekki ráða til að fella það, heldur að því sé vísað áfram til 3. umr.

Framsögum. (Ólafur Briem) Eg gerði grein fyrir þessu frumvarpi við fyrstu umræðu og sé ekki ástæðu til að fara frekar út í það að þessu sinni.

Bjarni Jónsson í ræðu háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) kom fram aðalágreiningsefnið, söluleyfið. Hann segir, að einkaleyfið til þess að selja öl og maltdrykki sé veitt til þess að styðja hið væntanlega ölgerðarhús, en þá eru þar með allir þvingaðir til þess að kaupa alt þaðan, eða að minsta kosti að kaupa ekkert frá öðrum, þótt mönnum líki ekki það, sem frá ölgerðarhúsinu kemur, en þyki annað betra. Þetta er misrétti, sem hér er beitt við Reykvíkinga. Og með þessu eru teknar allmiklar tekjur frá kaupmönnum bæjarins, þegar þeir missa réttinn til þess að selja þessa vörutegund, sem allmikið selst af, einkum eftir að aðflutningsbannið kemur nú til sögunnar, og jafnvel án þess. Þegar allir kaupmenn alstaðar annarstaðar á landinu hafa þennan rétt, þá er það ljóst, að hér er ekki fylgt réttum grundvelli, og þótt þetta nái ekki nema til öls og maltdrykkja, þá er það misrétti eins fyrir því. Hér er eingöngu um mergðarmun að ræða, en ekki um stefnumun eða réttarmun. Eg verð að halda fast við það, að annaðhvort sé ekkert einkaleyfi veitt, eða það sé þá veitt öllum sýslunefndum og bæjarstjórnum, svo að kaupmenn og aðrir hafi ekki fullan rétt til að kvarta yfir þessu. Mér væri sama, ef þetta gengi jafnt yfir alla, en eg vil ekki, að einungis nokkur hluti verði fyrir því. Viðvíkjandi því, sem þm. sagði um breyttill. á þgskj. 724, þá skal eg játa það, að mér hafði orðið það í ógáti að orða hana óljósari, en eg vildi. Meiningin var, að ákvæðið skyldi gilda utan hreppsfélagsins. Eg vildi setja þetta til þess að það sæist, að ekki væri stranglega miðað við bæinn sjálfan, heldur gæti verksmiðja verið t. d. á Seltjarnarnesi. Eg skal nú taka tillit til þess, sem hann hefir sagt, og taka aftur þessa tillögu að sinni, en býst við að koma með aðra við 3. umr.

Hálfdan Guðjónsson Það tala ýmsir um það, að þessu frv. sé ekki ætlaður langur aldur og eg óska að það sé sem skemst að veltast fyrir hér í deildinni. Eg skal ekki neita því, að mér kom á óvart, þegar þetta frv. kom fram. Mér hefði naumast dottið í hug, að nokkur hefði áræði til að koma fram með slíkt frumv. á, þessu þingi, en hitt þó enn ólíklegra, að það skuli koma frá bannmanni, manni, sem á síðasta þingi var stuðningsmaður bannlaganna. Hitt hefði verið eðlilegra, að það hefði komið frá andbanningi. Sum lög eru þess eðlis, að þau þurfa breytinga við. Við reynsluna koma fram annmarkar eða breyttar kringumstæður. En það getur ekki átt við þessi lög. Þau hafa ekki getað sýnt það ennþá, hvort þau munu reynast vel eða illa; auk þess eru þau þess eðlis, að það þarf langan tíma til að hið rétta gildi þeirra komi í ljós. Að bera fram frumv. nú þegar um það að fresta þessum lögum er ekki annað en samþykki á því, að það hafi verið unnið hið mesta glappaskot með því að samþykkja lögin. Ástæður fyrir þessu lagafrumvarpi munu fleiri en þær, sem hafðar eru í hámæli. Af þeim er sú hin eina, sem fram er borin nokkurs virði, að fjárhagur landssjóðs sé svo bágur, að hann þoli ekki tekjumissinn. Eg skal ekki bera á móti því, að landssjóður þurfi tekjuauka, en eg finn enga aðferð óheppilegri til fjárauka en þá, að káka við bannlögin. Alt má of dýru verði kaupa, eins tekjur landssjóðs sem annað. Eg lít svo á, að það séu einkennileg bjargráð, að láta þjóðina eyða, til þess að landssjóður fái þar skerf af, eyða krónum saman til þess að aurar safnist í landssjóðinn. Hygg eg það til engrar blessunar, enda er fleira en féð, sem í veði er, þegar áfengið er annars vegar, bæði heilsa, siðgæði og mannslíf. Nú á að drekka til þess að bæta fjárhag landsins, það er þetta, sem þeir vilja styðja fylgismenn frumv. þessa. Það er ekki óheyrt, að einstaklingarnir grípa til þeirra örþrifráða, að drekkja áhyggjum sínum í víni. Happaráð hefir slíkt aldrei þótt né hamingjudrjúgt. Og það mun ekki heldur reynast þjóðinni svo fremur en einstaklingunum. Hér er sómi þings og þjóðar við bundinn. Það er mikil eftirtekt, sem þessi lög hafa vakið á Íslendingum meðal annara þjóða. Eg las í blaði í vetur og hefi ekki séð neinar mótbárur á móti því, að útlend félög hafi álitið þau svo mikils verð, að þau hafi viljað sýna virðingu sína á þessu máli með því, að styðja að því með fjárstyrk, að bannlögunum væri haldið við og þessari viðleitni. Mundi því þykja einkennilegt út um heiminn, ef við kvittuðum fyrir þann styrk með þessu frv. og hættum við alt saman þegar í byrjun. Það væri heiðarleg kvittun, sem við gæfum fyrir þeim erlenda styrk, sem okkur er veittur í viðurkenningarskyni, að við værum nú að hætta við alt saman. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) var að tala um einhvern sjúkdóm, sem gripi menn, þegar eitthvað væri minst á bannlögin. Eg get líka talað um sjúkdóm í sambandi við þetta frv. Það er verið að sýkja bannlögin, það er spýtt inn í þau ólyfjan, sem leiðir til uppdráttarsýki og það er harla kynlegt, að þeir menn, sem málinu voru fylgjandi á seinasta þingi, skuli ekki geta skilið það.

Eggert Pálsson Eg átti ekki von á því, að miklar umræður mundu verða um þetta mál nú. Eg taldi víst, að það mundi umræðulítið verða sett í nefnd, svo sem venja er til með flest mál, jafnvel þótt smámál séu, hvað þá heldur, þegar um stórmál er að ræða, svo sem þetta mun að flestra áliti talið. Eg bjóst við, að háttv. meiri hluta mundi þykja flutningsmaður þessa frumv. þess verður og það sjálft svo mikils vert, að það ætti það skilið, að nefnd væri sett í það. En eftir því sem vindurinn blæs hér í deildinni í dag, þá virðist mér sem svo geti farið, að málið verði felt, bæði frá nefnd og 2. umr. Þessvegna vildi eg leyfa mér að gera á þessu stigi málsins, grein fyrir atkvæði mínu, og hversvegna eg mun greiða atkvæði með því að frv. gangi til 2. umr. Eg mun greiða atkv. með því, að frv. gangi til 2. umr. í von um, að þá verði hægt að koma með brtill. við það, sem geri það aðgengilegt frá mínu sjónarmiði. Eg vildi taka það fram nú þegar, því annars hefði mátt misskilja atkvæðagreiðslu mína, ef hún hefði umræðulaust af minni hálfu gengið fyrir sig. Annars stórfurðar mig á því, að mál þetta skuli hafa fengið svo æstar og ofsafengnar viðtökur hér í deildinni, sem raun er á orðin. Það geta þó allir, sem nokkurnveginn heilskygnir eru, séð, að það hljóta að hafa verið miklar og knýjandi ástæður, sem flutnm. þessa máls, sem sjálfur er bannmaður, hefir haft til að koma fram með það, enda þótt hann sjálfur hefði ekki nefnt þær á nafn. Þær ástæður eru vitanlega fyrirsjáanleg fjárþröng landssjóðs og ekkert annað. Eg var, eins og kunnugt er, ekki að eins með bannlögunum á síðasta þingi, heldur líka einn af flutningsmönnum þeirra. En eg var það í þeirri öruggu von og vissu, að stjórnin mundi eitthvað gera, til þess að sjá um, að landssjóði bættist sá mikli tekjumissir, sem hann hlaut að verða fyrir, þegar bannlögin kæmu til framkvæmda. En sú von hefir algerlega brugðist svo gersamlega, að í þeim sökum mundi stjórn andvíg bannlögunum eigi hafa reynst aðgerðarminni en hin fráfarna stjórn. Hún á því sök á því, hvernig hag landssjóðs er komið, eða réttara sagt verður komið, í lok næsta fjárhagstímabils, ef alt er látið reka á reiðanum. Og sé nú þeirri sömu stefnu fylgt af þinginu, ef vér skiljum við fjárhag landsins í fullkominni óreiðu á þessu þingi, þá gerumst vér samsekir hinni fráförnu stjórn, og þá leiðir það að minni hyggju til þess, að skuldinni verður skelt á bannlögin sjálf, og skapar þeim þannig fyrir fram óvinsældir hjá þjóðinni. En frá því vildi eg fyrir mitt leyti forða, ef hægt væri, einmitt af því að eg er einlægur bannlagavinur. Háttv. þm. Barð. (B. J.) hélt því fram, að það væri móðgun gegn þinginu, að koma nú fram með þannig lagað frv., sem færi þvert ofan í það, sem síðasta þing samþykti. En þess ber að gæta, að ástæður eru nú allar aðrar fyrir hendi, en þá voru, svo það lýsti engum hringlandaskap, þótt þetta frumv. yrði samþykt nú. En hvað sem því líður, þá fara slík ummæli sérstaklega illa í munni háttv.þm. Barð. (B. J.), ekki aðeins með tilliti til þess, að hann sem fráfarandi ráðherra á sökina á því, að ekki hefir verið hugsað um að bæta landssjóði tekjumissinn við brottfall vínfangatollsins, heldur einnig með tilliti til framkomu hans sjálfs á þessu þingi, í öðru máli, samanborið við framkomu hans í sama máli á síðasta þingi, því eins og kunnugt er, barðist hann þá með hnúum og hnefum á móti því, að Danir fengju nokkuð af botnvörpusektunum. En nú aftur á móti hefir hann stutt það með atkvæði sínu, svo að segja gegn um þykt og þunt, og sennilega á allan hátt, sem hann hefir orkað. Óefað hefði hann kallað þetta hringlandaskap hjá öðrum. En því nafni vil eg alls ekki nefna það, heldur lít eg svo á, að hann hafi í þessum efnum tekið sönsum, og skal eg sízt telja hann minni mann fyrir það. Yfir höfuð eru ekki nema tvær leiðir til þess að komast út úr þeim fjárhagsógöngum, sem fyrir hendi eru, ef bannlögunum er ekki eitthvað frestað. Önnur leiðin er sú, að stoppa allar fjárveitingar til fyrirtækja, sem miða til framfara og nytja landi og lýð. Og þá leið hefir hin fráfarna stjórn sýnilega valið í fjárlagafrumv., sem hún lagði fyrir þingið. Hin leiðin er sú, að vér nú á þessu þingi samþykkjum einhver toll- eða skattalög, hversu óundirbúin og vanhugsuð, sem þau kunna að vera. En hvorug sú leið virðist mér geta talist tiltækileg. Hvor leiðin af þessum tveimur, sem valin væri, mundi skapa óþökk og óvild hjá þjóðinni. Og sú óvild mundi, því miður, að minni ætlun bitna á bannlögunum, en ekki á þeim, sem í raun og veru eiga hana skilið. En þótt eg af þessum ástæðum geti gengið inn á einhverja frestun á bannlögunum og sjái eftir atvikum nauðsyn á því, þá álít eg, að 1 árs frestur væri nógur tími til þess að lagfæra það, sem lagfæra þarf. Með 1 árs frestun væri hægt að skila sæmilegum fjárlögum í þetta sinn og undirbúa svo skattamálin og tollmálin í milliþinganefnd, svo hægt yrði fyrirstöðulítið að fá þau samþykt á næsta þingi. Þá væri alt fengið, sem þarf að fá. Róleg og skynsamleg yfirvegun og réttsýni hlýtur hér sem annarsstaðar að verða affarasælust. Með ofstopa og æsingi ávinst ekkert til lengdar. Ef þjóðin sér, að við bannvinirnir viljum gera alt vort til að hinn fjárhagslegi undirbúningur sé sem beztur, þá munu bannlögin halda áfram að njóta vinsælda hjá þjóðinni og verða henni til þroska og þrifa í stað þess að hið gagnstæða getur orðið til þess að skapa þeim aldurtila og það máske þegar á næsta þingi, að nýafstöðnum kosningum. Af þessum ástæðum hallast eg að 1 árs frestun. Og þó svo ólíklega takist til, að málið verði felt frá nefnd, þá mun eg þó greiða atkvæði með því, að frumvarpið gangi til 2. umr., þar eð þá gæfist kostur á að færa það í það horf, sem eg hefi bent á, og álít, að koma mundi að fullum notum, að hafa frestinn að eins eitt ár í stað þriggja.

Framsm. (Hálfdan Guðjónsson) Eins og eg sagði áðan, kom brtill. þessi mér á óvart, enda hefi eg alls ekki séð hana, en hinsvegar var mér kunnugt um, að slík tillaga kynni að koma frá þessum háttv.þm. Vil eg af þessum ástæðum, til þess að till. verði athuguð, leyfa mér að fara þess á leyt við háttv. forseta að hann taki málið út af dagskrá.

Sigurður Sigurðsson Mál þetta um útrýming fjárkláðans er óneitanlega mikið vandamálefni. Það urðu um það allmiklar umræður við 2. umr. þess hér í deildinni. En þrátt fyrir þær umræður, og langt nefndarstarf nefndarinnar í málinu og allítarlegt nefndarálit, virðist mér þó að málið sé enn helzt til lítið athugað. Einkennilegt er það, að þrír af nefndarmönnunum hafa skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, og sýnir það bezt, að þessir háttv.þm. hafa ekki verið og eru ekki ánægðir með frumv. eins og það er. Í frumv. því er stjórnin lagði fyrir þingið í öndverðu, er svo ráð fyrir gert, að allan baðkostnað skuli greiða úr landssjóði, annan en kaup kláðalæknanna og baðara, er sýslu- og sveitasjóðum er gert að skyldu að greiða. En breyting hefir orðið á þessu hjá nefndinni. Hún leggur til, að allur baðlyfskostnaður greiðist af fjáreigendum, en kaup kláðalækna og baðara greiðist að eins að hálfu leyti úr landssjóði. Eg geri nú ráð fyrir, að baðlyfskostnaðurinn geti ekki orðið minni en 70 þús. kr. auk flutningsjalds, vátryggingar og ýmis annars kostnaðar. Kaup kláðalækna og baðara hefir nefndin áætlað 40-50 þús. kr. og helming þess kostnaðar eiga fjáreigendur að greiða. Hér er því að ræða um að minsta kosti 100 þús. kr. skatt, sem lagður er á sauðfjáreigendur landsins með þessu frumv., ef það verður samþykt. Auk þessa kostnaðar hefir þessi ráðgerða tvíböðun í för með sér ýms útgjöld önnur fyrir fjáreigendur, svo sem vinnu þeirra við baðanir, heyeyðslu o. fl. Nú er á það að líta, hvað vinst við þessa ráðstöfun. Eftir kenningum fróðra manna á hér að vera um algerða útrýming á fjárkláðanum að ræða. Mér er spurn: Hvaða trygging er fyrir því, eg kannast við það, að tvær baðanir eru áhrifameiri en ein böðun, og að því leyti er meiri trygging fyrir útrýming kláðans, en ef baðað er að eins einu sinni. En fullkomin óyggjandi trygging er það engan veginn. Ein böðun, þegar um kláðaveikt fé eða fé, sem grunað er um kláða, er að ræða, er alls ónóg; það er fyrir löngu viðurkent, og reynslan hér á landi hefir sýnt það og sannað. En tvær baðanir eru heldur ekki áreiðanlegar eða óyggjandi til þess að útrýma eða drepa síðustu maurana. Mér skildist nú á sumum nefndarmönnum í þessu máli og fleiri þingm. í byrjun þingsins, að þeir aðhyltust þá stefnu, að lögleiða þrifabaðanir um nokkur ár, t. d. 5-10 ár, og eg hefi orðið þess var, að bændur í sumum héruðum landsins aðhyltust þá skoðun. Og það er og verða jafnan skiftar skoðanir um það, hvort sé réttara, eins og nú stendur, að fyrirskipa tvær baðanir. og gera með því tilraun á ný til algerðrar útrýmingar á fjárkláðanum, eða lögleiða þrifaböðun um nokkurra ára skeið. En nú er málinu svo komið, að eigi er um annað að ræða en tvær skyldubaðanir og leggja að mestu leyti kostnaðinn, sem af því leiðir, á fjáreigendur landsins. En hér þykir mér gengið lengra en góðu hófi gegnir í því að íþyngja landsmönnum með kvöðum og þungum álögum. Fyrir því hefi eg leyft mér að koma fram með breyt.till. við frumv. á þingskjali 726. Tillagan fer fram á það, að ? hlutar af öllum baðlyfskostnaði greiðist úr landssjóði, en að eins ? hlutar af fjáreigendum. Þetta er, hvernig sem á málið er litið, mjög hógvær og sanngjörn krafa. Þessi ívilnun í baðlyfskostnaðinum er einnig að því leyti sanngjörn, að landssjóður kemur til að njóta góðs, beinlínis og óbeinlínis, af þessari ráðstöfun. Eg vænti þess, að brtill. minni verði vel tekið, og að menn athugi vel, hvað þeir eru að gera, áður en þeir fella hana. En eg vona, að ekki komi til þess og að tillagan verði samþykt.