Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og var þar samþ. við 3. umr. með shlj. atkv. hv. dm. Upphaf þessa máls er það, að fyrir 2 árum hækkaði hið háa Alþingi fjárveitingu til leiklistarstarfsemi áhugamanna eða til leikfélaga úr um 470 þús. í 660 þús. kr., en jafnframt var þeim sið hætt, að Alþingi skipti fjárveitingu milli hinna einstöku leikfélaga, sem starfa víðs vegar um landið, í ákveðnar upphæðir, en venjan hafði verið sú, að Leikfélag Reykjavíkur hafði haft mjög verulegan styrk, eða um 150 þús. kr. nokkurt árabil, Leikfélag Akureyrar, hið næststærsta, hafði haft um 30 þús. kr., en önnur leikfélög höfðu haft sama styrk, 8 þús. kr. hvert þeirra. En talið var nauðsynlegt að hækka þessar styrkveitingar, eins og gert var með aukningunni úr 470 þús. í 660 þús. kr., en jafnframt var menntmrn. falið að skipta þessu fé milli hinna einstöku leikfélaga. Þegar farið var að undirbúa þessa skiptingu í menntmrn., kom tvennt í ljós. Við töldum í fyrsta lagi, að mjög æskilegt væri að hafa sem fastastar reglur til að miða slíka skiptingu milli leikfélaganna við, því að engan veginn væri eðlilegt, að öll leikfélög nytu sama styrks án tillits til þess, hvernig starfsemi þeirra væri hagað, og í öðru lagi þóttumst við sjá, að þótt þetta fé hefði verið aukið verulega frá því, sem áður var, upp í 660 þús. kr., væri þörf fyrir enn meira fé til þessarar starfsemi. Menntmrn. skipti fénu í það skipti, en hóf þá um leið undirbúning að því að koma á fastari reglum um styrkveitingar til leikfélaganna. Það hafði orðið góð reynsla af því að koma fastari reglum en áður höfðu nokkurn tíma gilt á fjárveitingar til tónlistarskóla með nýsettri löggjöf um opinbera styrki til tónlistarskóla. Þess vegna var það, að ég kvaddi til ráðstefnu um leiklistarmál, sem haldin var dagana 16. og 17. maí 1963, og sóttu hans fulltrúar frá næstum öllum starfandi leikfélögum í landinu auk embættismanna, sem um leiklistarmál fjalla, þjóðleikhússtjóra, útvarpsstjóra, og fulltrúa frá ráðuneytinu. Þar voru þessi mál rædd ýtarlega, og niðurstaða fundarins varð sú, að skynsamlegasta leiðin, sem unnt væri að fara í þessum efnum, væri sú að setja sérstaka löggjöf um fjárhagslega aðstoð af hálfu hins opinbera við starfsemi áhugamanna um leiklist. Strax í framhaldi af þessari ráðstefnu skipaði menntmrn. nefnd til þess að semja frv. til 1. um fjárhagslegan stuðning við leiklistarstarfsemi áhugamanna, og voru í n. skipaðir þeir Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri menntmrn., Guðlaugur Rósinkranz þjóðleikhússtjóri, Helgi Skúlason, formaður Leikfélags Reykjavíkur, Valgeir Óli Gíslason, sem þá var formaður Bandalags ísl. leikfélaga, og Vilhjálmur Þ. Gíslason útvarpsstjóri. Sú n. samdi frv. það, sem hér liggur nú fyrir hinu háa Alþingi. Í frv. er gert ráð fyrir því, að styrkveitingar til leikfélaga skuli vera í tveim flokkum, A og B-flokki, og skulu styrkveitingar vera misháar í flokkunum. Í A-flokknum er gert ráð fyrir frá 30-100 þús. kr. styrkveitingum til hvers félags, en í B-flokki 10-30 þús. kr. styrkveitingum til hvers félags. En skilyrði til þess, að félag teljist til A-flokks, eru þau, að það sýni a.m.k. 2 leikrit á ári, sem hvort um sig sé fullkomin kvöldsýning, og fullgildur leikstjóri setji leikritið á svið og félagið hafi ráð á húsnæði og sviðsbúnaði, sem nægi til sýninga á þeim leikritum, sem valin séu til flutnings. Í hinum flokknum, sem gert er ráð fyrir að njóti nokkru minni styrks, 10-30 þús. kr., eru ekki gerðar meiri kröfur til leikfélagsins en þær, að það sýni a.m.k. 1 leikrit á ári sem sjálfstæða sýningu og sé þetta fullkomin kvöldsýning eða styttra leikrit, sem sé með menningarlegu efni, ásamt upplestri, söng, hljóðfæraslætti eða einhverju þvílíku. Í frv. er enn fremur gert ráð fyrir því, að fjárveiting sé veitt árlega á fjárl. í þessu skyni til styrktar starfsemi leikfélaganna og sé hún ekki minni en 1 millj. kr., en jafnframt eru lögbundin framlög frá hlutaðeigandi bæjareða sveitarsjóðum á móti styrkjum til félaga í báðum flokkunum. Er gert ráð fyrir því, að í hærri styrksflokknum skuli koma a.m.k. jafnhá framlög frá hlutaðeigandi bæjar- og sveitarsjóði, en í hinum flokknum, B-flokknum, þar sem er gert ráð fyrir, að þau félög starfi yfirleitt í dreifbýli eða þar sem færra fólk býr, er ekki gert ráð fyrir, að framlag hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarsjóðs sé nema helmingur eða 50% af því framlagi, sem félagið fær frá ríkinu. Þetta er meginefni frv. Nd. samþykkti smávægilegar breytingar á frv., sérstaklega að því er varðar barnasýningar, og tel ég þær breytingar vera til bóta. Gert er ráð fyrir því, að einnig sé heimilt að styrkja sérstaklega barnaleikrit, og aukin voru ákvæði frv. um heimild til þess að styrkja sérstaklega íslenzk leikrit. Ég tel, að leikfélög áhugamanna hafi gegnt mjög mikilvægu hlutverki í íslenzku leikhúslífi. Það eru ekki nema tæp 16 ár síðan íslenzkt þjóðleikhús tók til starfa, og samt sem áður hefur þetta íslenzka þjóðleikhús allan sinn starfstíma getað starfað sem fullgilt atvinnumannaleikhús. Ég tel því engan efa, að slíkt hefði verið alger ógerningur, ef ekki einmitt hér í höfuðstaðnum hefði um meira en hálfrar aldar skeið starfað áhugamannaleikhús, áhugamannaleikfélag, Leikfélag Reykjavíkur, sem tókst fyrir mikið og fórnfúst starf að ala upp áhugaleikmenn, sem gátu gengið til fulls starfs í þjóðleikhúsi Íslendinga, þegar það tók til starfa. Og raunar var atvinnuleikmennskan hjá Leikfélagi Reykjavíkur þá þegar, eða þegar þjóðleikhúsið tók til starfa, komin á það hátt stig, að Leikfélagið kaus ekki að leggja starfsemi sína niður, heldur starfaði fyrst áfram sem áhugamannaleikfélag, en hefur nú nýlega breytt starfsemi sinni þannig, að nú má telja það einnig vera fullgilt áhugamannaleikhús. Einnig starfa hér í höfuðstaðnum leikflokkar, sem fást við nýgræðing á sviði leiklistar og leggja sérstaka áherzlu á að kynna nýjungar í þessum efnum. Ég tel, að utan Reykjavíkur ætti þróunin að verða og gæti orðið með nokkuð líkum hætti og hún varð hér í Reykjavík. Upp úr starfsemi áhugamannaleikhússins utan Reykjavíkur á tvímælalaust að geta og mun rísa fullkomin atvinnumannastarfsemi á sviði leiklistarinnar, og að því ber tvímælalaust að stefna og það tel ég í raun og veru vera einn höfuðtilganginn með þeim aukna stuðningi, sem hér er gert ráð fyrir, að starfsemi áhugamannanna fái. En burtséð frá því er og hefur starfsemi áhugamanna að leiklistarmálum geysimikið menningargildi, ekki hvað sízt úti um hinar dreifðu byggðir. Þar leggur nú mikill fjöldi fólks á sig mikið starf fyrir lítil sem engin laun. Það starf hefur svo mikið menningargildi, að ég tel það engum efa undirorpið, að sú starfsemi á mun meiri stuðning skilið en hún hefur notið undanfarið, og það er einmitt höfuðtilgangur þessa frv. að láta slíkan aukinn stuðning í té og gera hann reglubundnari en hann hefur áður verið. Þetta frv. fékk mjög góðar undirtektir í hv. Nd., og hið sama leyfi ég mér að vona að verði niðurstaðan hér í þessari hv. deild. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti, Í núgildandi l. um erfðafjársjóð er gert ráð fyrir, að honum skuli varið til lána og styrkveitinga til þess að koma upp vinnuheimilum, vinnustofum og til kaupa á vinnuvélum fyrir öryrkja og gamalmenni í því skyni, að starfsgeta þeirra geti komið að sem fyllstum notum. Þessi upptalning í l. er tæmandi og ekki heimilt að fara út fyrir hana: Hins vegar hefur verið komið upp nú stofnun til þess að reyna að þjálfa fólk, öryrkja og gamalmenni, til vinnu frá því sem áður var og þessi stofnun hefur þegar unnið talsvert mikið og gott starf í þessu skyni. Hins vegar hefur ekki verið heimilt samkv., eins og þau nú eru, að veita þessari stofnun styrk eða lán til starfsemi sinnar og til þess að koma upp þeirri aðstöðu, sem nauðsynleg er í þessu skyni. Hér er lagt til, að í staðinn fyrir, að sjóðurinn skuli lána og styrkja vinnuheimili og vinnustofur og til kaupa á vinnuvélum, skuli tekið upp í l. að koma upp vinnuheimilum og öðrum stofnunum fyrir öryrkja og gamalmenni í þessu sama skyni, þannið að í viðbót við vinnustofur og vinnuvélar er lagt til að koma upp öðrum stofnunum, sem hafi sama markmið. Það er enginn vafi á því, að þetta starf, sem unnið hefur verið til þess að nota betur en áður var mögulegt, starfsgetu öryrkja og gamalmenna, er gott starf og það ber að styrkja. Og ríkisstj. telur, að þessi endurhæfingarstöð, sem verið er að koma upp í þessu skyni, sé í eðli sínu sams konar og vinnustofurnar og vinnuvélarnar, sem gert er ráð fyrir að styrkja vegna þess fólks. Það er því lagt til, að þessu verði breytt þannig, að opna möguleikana fyrir því að taka þessa endurhæfingarstöð inn sem styrkhafa og að það megi veita henni lán til starfseminnar. Um erfðafjársjóðinn má segja það, að hann hefur talsvert mikið handbært fé, svo að starf hans að öðru leyti til þess að styrkja þær eiginlegu vinnustofur ættu ekki að þurfa að skerðast neitt, þótt þessi endurhæfingarstöð verði tekin inn í kerfið. Ég ætla, að ég þurfi ekki að hafa um þetta fleiri orð, en leyfi mér að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. heilbr: og félmn.



Herra forseti. Ég hef síður en svo, nokkuð að athuga við þá breytingu, sem hér er ráðgerð og er henni meðmæltur. En í sambandi við þetta mál vildi ég aðeins benda á, hvort ekki geti komið til athugunar að skipta erfðafjársjóðnum niður í deildir, þannig að í hverri sýslu væri geymdur og ávaxtaður sá erfðafjársjóður, sem til félli í þeirri sýslu og hann væri síðan til ráðstöfunar í þeirri sýslu í þeim tilgangi, sem lögin greina. Ég skýt þessu aðeins fram hér til athugunar. Það má vel vera, að þetta sé óraunhæft, vegna þess að það sé talið svo lítið fé, sem kemur í heild í erfðafjárskatt og erfðafé, sem fellur til ríkisins, að það sé ekki til skiptanna og í annan stað má vera, að í sumum sýslum falli svo til ekkert erfðafé eða erfðafjárskattur til. Mér er þetta ekki ljóst. Ég þekki það ekki. Ég hef ekki veitt því athygli, hvort það er í einhverjum skýrslum, sem hér hafa verið lagðar fram eða þá að ég hef ekki eftir því tekið. Mér skildist þó á því, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að í erfðafjársjóði væri til talsvert handbært fé. Nú má vel vera og ég efast ekki um það, að fé úr sjóðnum hafi að einhverju leyti verið lánað t.d. til elliheimila eða ellideilda úti á landi. Ég veit það ekki. En það er vitaskuld, að þar er á mörgum stað mikil þörf fyrir fé í þessu skyni, til þess að koma upp ellideildum og standa undir þeim í sambandi við sjúkrahús og til þess að koma upp öryrkjavinnustöðvum. Ég nefni þetta hér aðeins í því skyni, að nefnd sú, sem fær þetta frv. til meðferðar, gæti, ef hún vildi, tekið þessi atriði til athugunar. En ég get ekki neitað því, að ýmislegt finnst mér mæla með því, að þetta fé væri ekki dregið út úr þeim héruðum, sem það fellur til í. En ég bendi á þetta, af því að ég á ekki sæti í þeirri nefnd, sem fær þetta frv. til meðferðar, en tek aftur fram, að ég hef ekkert að athuga við þá breytingu, sem felst í þessu frv., álít hana stefna út af fyrir sig í rétta átt og vel má raunar vera, að finna mætti fleiri verðug verkefni fyrir erfðafjársjóðinn, sem setja mætti á bekk með þessum, sem þarna eru talin, þó að ég á engan hátt vilji gera lítið úr þeim, síður en svo. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri.



Herra forseti. Ég hef nú ekki við höndina upplýsingar um það, hvernig það fé skiptist, sem fellur til erfðafjársjóðs árlega. En það er, eða hefur verið undanfarin ár, ég vil segja allverulegt. Árið 1962 hefur erfðafjárskatturinn numið 3.6 millj. kr., og 1963 nam hann 4.2 millj. Þetta fé, sem safnað er í erfðafjársjóð, er í vörzlu Tryggingastofnunar ríkisins og úthlutað af félmrn. eftir till. tryggingaráðs. Ég get upplýst það hins vegar, að það hafa ýmsar umsóknir borizt um lán og styrki úr sjóðnum til stofnana og starfsemi úti á landsbyggðinni, aðallega þó til hinna svokölluðu „Sjálfsbjargar“-félaga, sem eru samtök fatlaðra. Það hefur síður en svo verið neinn þrándur settur í götu þess, að starfsemin úti á landinu nyti fyrirgreiðslu af þessu tagi, eins og þeir, sem hér eru búsettir í Reykjavík eða nágrenni. Hins vegar sé ég ekki í fljótu bili, hvað ætti að vinnast við að skipta þessu fé í smærri hluta, þar sem mér skildist á hv. þm., að hann ætlaðist til þess, að það yrðu þá stofnaðar sérstakar deildir erfðafjársjóðs, sem væru byggðar upp í hinum ýmsu héruðum. En þá er þar við að athuga, að það geta náttúrlega verið, eins og hann líka benti á, ýmsir staðir, þar sem litið eða ekkert fellur til af erfðafjárskatti og gæti það þá orðið til þess, að þessir sjóðir hættu að geta staðið undir þessari starfsemi í héruðunum, þ.e. væru þess ómegnugir. Hins vegar, þegar um heildarsjóð er að ræða, er hann óbundinn af því, hvert veita skuli og einungis hugsað um að fullnægja þörfinni, hvar sem hún kallar að. Ég held þess vegna, að þetta kerfi, sem nú er haft á þessu, sé eftir atvikum það heppilegasta og það mundi ekki mikið vinnast við það, þó að það væri farið að skipta þessu fé í smærri hluta. Þessi aðstoð, sem veitt er, er aftur á móti bundin við það höfuðmarkmið, sem bæði er orðað í núgildandi lögum og eins í þessu frv., þ.e.a.s. að aðstoðin sé veitt í því skyni öryrkjum og gamalmennum, að starfsgeta þeirra komi að sem fyllstum notum. Út yfir þetta mark eða út fyrir þessa línu er ekki heimilt að fara og verður ekki heldur, þó að þessi breyting á l.. verði samþ., sem hér er gert ráð fyrir. Ég held þess vegna, að það fyrirkomulag, sem nú er haft á um rekstur sjóðsins, lánveitingar úr honum og styrkveitingar, hafi reynzt vel. Ég held, að ég megi fullyrða, að það hafi ekki borizt styrk og lánabeiðnir úr sjóðnum, sem ekki hefur verið hægt að sinna, þegar um eðlilegar lána– og styrkbeiðnir hefur verið að ræða. Ég fyrir mitt leyti held þess vegna að, að þessu leyti væri ekki rétt að breyta sjóðnum. En sjálfsagt er rétt, að n. athugi þetta. Ef hún finnur einhvern flöt á því, sem teldist heppilegri, en núverandi fyrirkomulag, þá er sjálfsagt að taka það til athugunar.