Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég er einn þeirra, sem standa að flutningi þeirra till., sem prentaðar eru á þskj. 346, en þar höfum við gert fjórar till. til breytinga á því lagafrv., sem hér liggur fyrir um almannatryggingar. Aðrir flm. eru hv. 11. landsk. þm., hv. 8. þm. Reykv., hv. 7. landsk. þm. og hv. 4. landsk. þm. Fyrsta brtt., sem við flytjum á þessu umrædda þskj., er við 8. gr. frv., en í henni er ákveðið um yfirstjórn trygginganna svo og hvernig haga skuli umboði trygginganna utan Reykjavíkur. Í frv. er einfaldlega gert ráð fyrir, að fógetaembætti og sýslumannsembætti hafi þessi umboð, en þar er um að ræða breytingu frá því, sem er í framkvæmd nú, því að í flestum kaupstöðum landsins munu sjúkrasamlög annast umboð trygginganna, og á meðan sjúkrasamlögin haldast á þann hátt, sem þau nú eru, er ekkert eðlilegra en að þau fari með umboð almannatrygginganna að því er varðar greiðslu bóta. Á hinn bóginn hafa fógetaembættin víðast, máske alls staðar, umboð almannatrygginganna til innheimtu, og er það einnig eðlilegt, enda er svo um margt fleira á vegum ríkisins, sem fógetaembættunum er falin innheimta á, að ástæðulaust er að haga þeim innheimtum með öðrum hætti, þar sem það mundi aðeins leiða til þess, að hver rukkarinn mundi ganga í annars fótspor heim til manna til innheimtu, en það virðast vera hagkvæm vinnubrögð, að innheimtan sé í höndum fógetaembættanna. En í þessari till. okkar felst einnig það, að sú breyting sé gerð frá frv., að þau sjúkrasamlög, sem þegar hafa umboð trygginganna, skuli halda þeim áfram og einnig að Tryggingastofnuninni sé heimilt að fela umboðin almennt sjúkrasamlögunum. Við höfum sömuleiðis gert ráð fyrir því, að ákvörðunarréttur sá, sem nú er í Reykjavík hjá tryggingaráði, færist um leið yfir til þessara umboða sjúkrasamlaganna úti í kaupstöðunum og til þeirra sjúkrasamlaga í sveitum, þar sem hagkvæmt þykir að hafa slík umboð, þannig að sem allra flestir landsmenn geti sjálfir átt þess kost að koma að máli við þá aðila, sem eiga að úrskurða um bótarétt þeirra. Það leikur ekki neinn vafi á því, að þeir, sem búa úti á landsbyggðinni, hafa örðugri aðstöðu til þess að ná fram sínum rétti gagnvart tryggingunum, þegar mikill hluti af bótaákvörðununum er tekinn hér í Reykjavík. Það er allt annað að geta gengið sig á fund þeirra yfirvalda, sem ákvarðanirnar taka, rætt við þá málin, eða þurfa að senda allar upplýsingar bréflega, og reynslan er sú, að þær skrifstofur, sem hér taka við slíkum bréfum, hafa lengi lag á því að finna á þeim einhvern formgalla, draga afgreiðslu, óska eftir frekari útskýringum, þegar bezt lætur, en oft að leggja slíkar umsóknir beinlínis í glatkistuna, vegna þess að þær hafa ekki verið að öllu leyti eins útfylltar og skýrsluform eða viðkomandi úrskurðaryfirvöld hefðu viljað vera láta. Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að fólk úti á landsbyggðinni glatar nokkrum hluta af réttindum sínum í almannatryggingunum einmitt vegna þess, að þeir aðilar, sem eiga að úrskurða samkvæmt heimildargreinum trygginganna, eru of fjarri, til þess að viðkomandi menn geti sjálfir gengið á fund þeirra og rakið þar mál sín þannig, að ekkert þurfi að fara á milli mála um form og útfærslu á skjölum. Með því að hafa ákvörðunarréttinn úti í umboðunum mundi að verulegu leyti verða hætt úr þessu. Á hinn bóginn er það greinilegt, að tryggingarnar hljóta að verða að hafa eitthvert eftirlit með því, að lögin séu framkvæmd í sem mestu samræmi um allt land, og gerir till. okkar ráð fyrir því, að slíkt eftirlit hafi Tryggingastofnun ríkisins, en fyrsta till. okkar gerir ráð fyrir því, ð úrskurðunarréttur samkvæmt heimildargreinum laganna færist út í umboðin. Hv. alþm. geta svo sjálfir metið það, hvort þeir telja þetta sanngjarnt eða ekki. En bágt á ég með að trúa því að óreyndu, að þeir, sem eru hingað á Alþingi kosnir sem fulltrúar utan af landsbyggðinni, telji það eitt vera sanngirni, að úrskurðunarréttur samkvæmt heimildargreinum almannatryggingalaga sé eingöngu í Reykjavík og ekki annars staðar. Önnur brtt., sem við gerum, er við 13. gr. frv. og er varðandi upphæð ellilífeyrisgreiðslna og örorkulífeyrisgreiðslna. Í frv. er gert ráð fyrir, að grunnlífeyrir til hjóna nemi 1067 kr. samkv. núgildandi vísitölu á mánuði, en við teljum, að þetta sé heldur lág upphæð og hafi ekki hækkað til samræmis við aðrar verðhækkanir í landinu, og leggjum til, að upphæðin verði 8400 kr. á ári í grunn. Það þýðir, að hækkun á þessum lífeyri mundi nema milli 29 og 30% frá því, sem nú er. Það verður ekki hægt að telja, að það sé nein ofrausn, þótt slík hækkun væri ákveðin, enda væri þá lífeyrir sá, sem hjónum er ætlaður, ekki meiri en svo, að rétt væri fyrir allra brýnustu þörfum. Við höfum ekki gert ráð fyrir því í okkar till., að landið væri nema eitt verðlagssvæði, og því höfum við ekki gert till. um nema eina upphæð, en ef þau ákvæði frv. fara óbreytt í gegnum þingið, að áfram skuli landið vera í tveimur verðlagssvæðum, þá geri ég ráð fyrir, að á einhverjum stigum málsins yrðu að þessari till. samþykktri gerðar ráðstafanir til þess að færa inn aðra tölu til samræmis á öðru verðlagssvæði, en munurinn mun vera sá, að á öðru verðlagssvæði eru bæturnar 25% lægri en á fyrsta verðlagssvæði. Þriðja brtt. okkar er varðandi greiðslu barnalífeyris samkvæmt úrskurði, en við flm. erum ábyggilega ekki einir um að líta svo á, að þau ákvæði, sem í frv. eru nú um greiðslu þessa lífeyris, séu spor aftur á bak. Í frv. er gert ráð fyrir því, að viðkomandi mæður óskilgetinna barna, sem fengið hafa úrskurð um barnalífeyri með börnum sínum, skuli fyrst snúa sér til sveitarfélags, en ef sú innheimta gangi ekki að óskum, þá geti þær snúið sér til fógeta, sem eigi að sjá um greiðslur til þeirra. Nú eru í gildi um þetta reglur á þá lund, að Tryggingastofnun ríkisins greiði út þennan lífeyri, og það hefur af öllum aðilum verið talin góð málsmeðferð, að öðru leyti en því, að Tryggingastofnun ríkisins hefur ekki sýnt þann dugnað í innheimtu þessara meðlaga, sem ákjósanlegt væri, og hefur þess vegna myndazt nokkur skuld barnsfeðra. Ekki verður séð, að hin nýja skipun þessara mála, sem frv. gerir ráð fyrir, muni í nokkru draga úr þeim vanskilum. Þvert á móti væri æskilegt, að löggjöfin færði innheimtuna í það horf, sem líklegra væri til þess, að sem bezt skil mættu verða á þessum barnalífeyri, en héldi þeim háttum um greiðslu barnalífeyrisins, sem vel hafa gefizt, en það er, að Tryggingastofnunin eða umboð hennar á hinum einstöku stöðum greiði út þennan lífeyri. Í okkar till. er lagt til, að Tryggingastofnunin annist útborgun lífeyrisins, eins og nú er í gildi, en frv. gerir ráð fyrir að verði breytt. En till. gerir einnig ráð fyrir því, að öllum afskiptum sveitarfélaganna af þessu verði hætt, þannig að Tryggingastofnunin öðlist endurkröfurétt á viðkomandi barnsföður og innheimti hjá honum, án þess að sveitarfélögunum sé í þetta blandað á nokkurn hátt. Af öðru tilefni hef ég rakið það, hver rök hníga að því, að þessi háttur verði upp tekinn, og sakar ekki, þó að þau séu nú hér endurtekin, þar sem þessi till. er beint til umræðu. Í fyrsta lagi eru það rök fyrir þessu, að bæjarfélögin og sveitarfélögin hafa yfirleitt ekki mikið gjaldþol, og ef eitthvað lendir í vanskilum af þessu, þá eru aðrir aðilar eðlilegri greiðendur þess fjár en bæjar- eða sveitarfélögin. Ég hef bent á dæmi um það, að nú feilur skylda á einn barnsföður til þess að greiða barnalífeyri með barni sínu. Sá barnsfaðir er ekki sá reiðumaður, að hann standi í skilum með þetta. Við getum hugsað okkur, að hann sé búsettur á Akureyri. Það þýðir: Akureyrarbær verður ábyrgur fyrir þessari greiðslu og verður að inna hana af höndum. Barnið elst máske upp í einhverju allt öðru sveitarfélagi, og þegar barnið er orðið uppkomið og orðið skattborgari, eru sáralitlar líkur til þess, að Akureyrarbær, sem orðið hefur að gjalda kostnað af uppeldi þess, njóti í nokkru viðkomandi þjóðfélagsþegns sem skattborgara. Þar á móti er alveg víst, að ríkið tekur skatt af þessum einstaklingi, þegar hann er orðinn skattskyldur, og sömuleiðis mun Tryggingastofnun ríkisins, hvar svo sem viðkomandi einstaklingur verður með búsetu á landinu, leggja á hann iðgjöld vegna almannatrygginganna. Það er þess vegna eðlilegast, að Tryggingastofnun ríkisins greiði út öll slík barnsmeðlög og innheimti þau, eftir því sem mögulegt er, en að sá aðili, sem endanlega greiðir, ef ómögulegt reynist að innheimta viðkomandi barnalífeyri hjá barnsföður, sé ríkið, sem að lokum greiði Tryggingastofnuninni þann halla, sem hún kann að verða fyrir vegna greiðslu þessa barnalífeyris. Ég hef einnig bent á, að einmitt fyrir þessu eru fordæmi mjög nærtæk, þar sem um er að ræða barnalífeyri barna erlendra manna, en nú er sá háttur hafður á, að Tryggingastofnun ríkisins borgar út slíkan barnalífeyri, en ríkið stendur Tryggingastofnuninni að lokum skil á þeim lífeyri, sem ekki innheimtist hjá viðkomandi barnsfeðrum. Ekki get ég séð, að þessi regla, svo sjálfsögð sem hún er, þegar útlendir feður eiga í hlut, geti ekki einnig verið sanngjörn í þeim tilfellum, þar sem barnsfeðurnir eru innlendir, en óskilamenn, þannig að þeir gjalda ekki sjálfir sinn barnalífeyri. Enn fremur hef ég bent á, að á núgildandi fjárlögum greiðir ríkið til aðstoðar við innheimtu á slíkum barnalífeyri 630 þús. kr., þ.e.a.s. styrkinn til Kvíabryggjuheimilisins, en sá styrkur kemur eingöngu til góða því sveitarfélaginu á Íslandi, sem stærst er og ríkast, þ.e. Reykjavík. Engin önnur sveitarfélög á Íslandi njóta neinna hliðstæðra styrkja á fjárlögum. Það væri þess vegna ekki nema eðlilegt, að ríkið tæki að sér þessar greiðslur, þær sem ekki er hægt að innheimta hjá viðkomandi barnsfeðrum. Ríkið hefur þegar gert ráðstafanir til þess að greiða sem svarar 150 óskilabarnsmeðlögum fyrir Reykvíkinga. Reykjavíkurbúar eru ekki nema um það bil þriðjungur af landsmönnum, og til þess að samræmis gætti, væri ekki nema eðlilegt, að ríkið tæki á sig þá byrði að greiða sem svarar lífeyri 300 barna, þar sem feðurnir væru búsettir eða ættu heimilisfang utan Reykjavíkur. Að síðustu hef ég svo einnig getið þess, að varðandi vinnubrögð í þessum efnum er þetta einnig heppilegasta leiðin, að Tryggingastofnun ríkisins greiði út viðkomandi barnalífeyri og innheimti hann, að svo miklu leyti sem mögulegt er. Til þess hefur hún þá möguleika, að í Reykjavik er spjaldskrá yfir alla íslendinga, sem Tryggingastofnunin er raunar einn kostnaðaraðilinn að, að gerð var. Þessi spjaldskrá verður með ári hverju fullkomnari, og má reikna með, að í nánustu framtíð verði hún býsna örugg heimild um búsetu landsmanna. Þess vegna eru hæg heimatökin hjá Tryggingastofnun ríkisins að fletta upp í spjaldskrá yfir alla Íslendinga, hvar viðkomandi barnsfaðir er niður kominn, og ef það verður nú gert að lögum, sem í frv. er lagt til, að fógetar og sýslumenn verði umboðsmenn trygginganna um land allt, þá eru það einnig hæg heimatök hjá Tryggingastofnun ríkisins, eftir að hún hefur haft upp á heimilisfangi viðkomandi barnsföður í spjaldskránni stóru, að fela viðkomandi fógeta innheimtuna, en fógetaembættin, eins og ég hef áður tekið fram, eru ein allsherjar innheimtustofnun fyrir ríkið, hver í sínu héraði. Þannig má í fyrsta lagi gera ráð fyrir því, að viðkomandi barnalífeyrir mundi betur innheimtast með þessu fyrirkomulagi heldur en ef hvert einstakt sveitarfélag á að annast innheimturnar, og í öðru lagi, ef um vangreiðslur er samt að ræða af óhjákvæmilegum ástæðum, þannig að þrátt fyrir ýtarlega viðleitni til þess að innheimta hjá viðkomandi barnsföður kann það samt ekki að takast, þá er eðlilegast, að ríkið endurgreiði Tryggingastofnuninni þau barnsmeðlög, sem ekki fást greidd með eðlilegum hætti, á sama hátt og gert er, þegar útlendir barnsfeður eiga hlut að máli. Varðandi aðstöðu mæðra leikur ekki vafi á því, að þessi háttur væri mun hagkvæmari en sá, sem frv. gerir ráð fyrir. En algengasta reglan er sú, að viðkomandi barn fylgi móður sinni, og aðstaða hennar er þess vegna ekki einasta það, sem maður gæti kallað sérmál konunnar, heldur er það fyrst og fremst mál barnsins, sem á uppeldi sitt undir því, að skilvísar greiðslur um þess lífsframfæri dragist ekki úr hófi fram. Síðasta brtt. eða 4. brtt., sem við höfum gert, er við 58. gr. frv., en hún tekur til iðgjalda í sjúkrasamlögum. Í núgildandi reglum um þetta og í frv. er gert ráð fyrir því, að hinir tryggðu greiði 60% af kostnaði sjúkrasamlaganna, 20% á svo ríkið að greiða, og aðra 20 á viðkomandi sveitarfélag að greiða. Nú hefur því í rauninni verið lofað fyrir allmörgum árum, að sjúkrasamlögin sem slík ættu að leggjast niður og þar með sérstök iðgjöld til þeirra. Þetta hefur ekki orðið í raun, og horfir nú svo, að langur tími muni liða, þar til svo skipast. Það er þess vegna ekki nema eðlilegt, að af ríkisvaldsins hálfu verði gert eitthvað til þess að koma þó til móts við almenning í þessum efnum, þ.e.a.s. að koma fram iðgjaldalækkun til sjúkrasamlaganna. Og till. okkar, 4. till. á þskj. 346, er um það, að breytt verði þeim hlutföllum, sem hér hafa gilt, þannig að greiðslu þessara aðila, sem nú greiða kostnað sjúkrasamlaganna í svo ójöfnu hlutfalli sem ég þegar hef nefnt, að hinir tryggðu greiða 60%, ríkið 20, bærinn 20, verði jafnað til þriðjunga á þessa aðila. Það mundi lækka iðgjöld í sjúkrasamlögum nærfellt um helming, en það mundi að vísu nokkuð auka útgjöld bæði bæja og ríkis. En það hefur þann kost, að í sjúkrasamlagi verða allir hinir tryggðu að borga jafnhá iðgjöld, hvort þeir eru ríkir eða fátækir eða hver sem aðstaða þeirra kann að vera í þjóðfélaginu að öðru leyti. Aftur á móti tekur bærinn af þegnum sínum það, sem hann leggur til sjúkrasamlaga, eftir allt öðrum reglum, hann tekur það yfirleitt í gegnum útsvör, en þau eiga að vera á lögð samkv. efnum og ástæðum, og væri þess vegna eðlilegt að flytja meiri hluta af kostnaði sjúkrasamlaganna yfir í greiðslur, sem teknar eru eftir efnum og ástæðum, heldur en nú er. Að því er viðkemur ríkinu, þá hefur ríkið lagt svo ríflega skatta og tolla á þjóðina nú síðustu daga, að það ætti ekki að vera ofverkið þess að hækka hlut sinn úr 20% í greiðslum til sjúkrasamlaga í 331/3%, og er ég ekki í neinum vafa um það, að fjárhagur ríkisins, eins og almenningur er skattaður nú, fer ekki í neitt öngþveiti fyrir það, þótt þessar greiðslur verði hækkaðar eins og lagt er til í 4. till. okkar.



Herra forseti. Við umr. um frv. um breyt. á l. um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna gerði ég það atriði að umtalsefni, sem við hv. þm. Borgf. höfum leyft okkur að flytja um brtt. á þskj. 355, þ.e. um greiðslu barnalífeyris með óskilgetnum börnum og börnum fráskilinna kvenna og ekkna. Við ræddum þá allýtarlega, hvernig þessu væri varið og hver vandkvæði væru á því, ef barnsmæður ættu að þurfa að snúa sér til oddvita þeirrar sveitar, þar sem þær dveljast, og síðan ættu þeir að innheimta gjaldið hjá barnsföður og njóta til þess styrktar yfirvalds um innheimtuna. Við gerðum þá allýtarlega grein fyrir, hver vandkvæði hlytu að verða, fyrst og fremst fyrir barnsmæður, að þurfa að hlíta slíkri meðferð. Það er ekkert vafamál, að ef þessu verður þannig fyrir komið, mun það verða í framkvæmdinni, að mæðrum mun ganga seint og allerfiðlega að fá þessar greiðslur, enda þótt lagalega eftir þessu frv., ef að lögum verður, eigi þær rétt á því. Og enn torveldara mun þó reynast fyrir oddvita að innheimta þessi gjöld, enda er það viðurkennt af þeim, sem um þetta mál hafa fjallað, að þessi till. um, að oddvitar greiði þessi meðlög, en Tryggingastofnun ríkisins annist það ekki, er beinlínis gerð út frá því sjónarmiði, að innheimtan gangi bæði seint og erfiðlega og að þetta fé muni ekki innheimtast. Ég drap á það einmitt, að það væri dæmi um það, að lítil sveitarfélög hefðu alls ekki getað fengið þetta fé greitt, og getur það numið á ári svo að skiptir mörgum þúsundum króna, og sjá allir, hvernig það muni verka á hag fámennra og efnalítilla sveitarfélaga, fyrir utan hitt atriðið, sem er engan veginn veigalitið, að barnsmæður skuli þurfa að standa í því að fá þetta greitt, sem verður þeim vafalaust torvelt og veldur þeim miklum óþægindum og leiðindum. Og það er þó sannarlega það atriði í þessu, sem gjarnan má taka mikið tillit til, enda hefur sá félagsskapur kvenna, sem hefur látið þetta málefni til sín taka, bæði með samþykktum og skrifum um þetta mál, rækilega á það bent, hvað óheppilegt væri að breyta til frá því, sem áður var. Oddvitar, sem komu hér saman á fund, þegar þetta mál var til undirbúnings, og ræddu einmitt um þetta atriði, greiddu allir atkv. á móti því, að þetta fyrirkomulag yrði tekið upp, hver einn og einasti, og kunnast má þeim vera einmitt um það, hvernig slík innheimta mundi ganga. Það leiðir einnig af þessu fyrirkomulagi, ef það ætti að lögbjóða, að oddvitarnir greiddu þetta og innheimtu svo, þá leiðir af því ógurlega mikla skriffinnsku, sem ekki er vert að innleiða, þegar þá er fyrir fram vitað, að það getur ekki annað en valdið óþægindum og erfiðleikum, sem rétt er að spara sér. Hv. 9. landsk. þm. var að gera grein fyrir þeim brtt., sem þeir nokkrir flytja, þar sem þetta atriði einnig felst. Á brtt. okkar hv. þm. Borgf. og brtt. þeirra, sem um þetta atriði fjallar, er ekki mikill munur. Hvað greiðslurnar áhrærir og fyrirkomulag á því, er það alveg það sama. Aðeins er okkar till. nokkru fyllri um endurkröfuna á hendur barnsföður, nokkru ýtarlegri um það efni, en annar munur er þar ekki á. En brtt. okkar hv. þm. Borgf. fjallar eingöngu um þetta atriði, ekki um hin önnur, sem hv. 9. landsk. þm. var að gera grein fyrir. Mér þykir og okkur hv. þm. Borgf. því æskilegra og óskum þess, að hv. d. gæti fallizt á okkar brtt. og samþ. hana. Hún er nokkru ýtarlegri, og ég ætla, að það sé vel fyrir þeim atriðum séð upp á endurgreiðsluna að ræða. Þess vegna teljum við æskilegast, að hún yrði samþykkt. Um hin önnur atriði brtt. þeirra félaga, þá kemur þessi brtt. okkar ekki þeim neitt við, svo að það er hægt að gera samþykkt um það alveg sjálfstætt. Af því að þetta mál var hér áður ýtarlega rætt, einmitt þessi atriði, bæði af mér og hv. þm. Borgf. nokkuð, og einnig hefur nú hv. 9. landsk. þm. drepið frekar á ýmis atriði, sem þetta snerta, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta atriði meira. Það liggur ljóst fyrir, hvað í þessu felst, og ég vil vona, að hv. d. samþykki þess vegna okkar till. Ég ætla, að það verði farsælasta lausnin á þessu máli.



Herra forseti. Þetta frv., sem fyrir liggur, er flutt af sjútvn. eftir beiðni Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum og í samráði við atvmrn. Því miður varð ekki af því við 1. umr., að gerð væri grein fyrir efni frv., sem þó hafði verið ætlunin, og vil ég þess vegna nú við þessa umr. fara um það nokkrum orðum. Árið 1954 voru sett lög um vátryggingarsamninga, nr. 20 það ár, sem er almenn löggjöf um það efni. Í þessum lögum frá 1954 er m. a. kveðið á um það, að niður falli tiltekin ákvæði úr lögum frá 1921, um vátryggingarfélag fyrir fiskiskip, þ.e.a.s. samábyrgðina, og lögum frá 1947, um vátryggingarfélög fyrir fiskiskip, sömuleiðis lög frá 1952 um sama efni. Með lögunum um vátryggingarsamninga er því svo komið, að lögin nm vélbátatryggingar eru niður felld að nokkru leyti, eftir því sem nánar er tiltekið í þessum nýju lögum, og gilda því aðeins að því leyti, sem þau hafa ekki verið niður felld. En um þau atriði, sem hafa verið felld niður úr hinum eldri lögum um vélbátatryggingar, gilda ný ákvæði í hinum nýju lögum um vátryggingarsamninga. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til, að þau ákvæði úr l. um vélbátatryggingar, sem felld voru niður 1954, komi aftur í gildi, og hefur verið gert ráð fyrir því, að þau verði í gildi, þangað til tími hefur unnizt til þess að endurskoða lögin um vélbátatryggingar í heild. Í grg. frv. á þskj. 375 er birt bréf til sjútvn. frá forstjóra samábyrgðarinnar. Í þessu bréfi er sérstaklega gerð grein fyrir einni breytingu, sem hin nýju lög um vátryggingarsamninga hafa haft í för með sér og forstjórinn telur að muni verða mjög afdrifarík fyrir starfsemi samábyrgðarinnar og bátaábyrgðarfélaganna, ef ekki eru gerðar sérstakar ráðstafanir. Í lögum um vátryggingarfélög fyrir fiskiskip stóð í 22. gr. m.a. það, sem nú skal lesið, með leyfi hæstv. forseta: „Öll þau skip, sem tryggð eru samkvæmt lögum þessum eða af samábyrgðinni, svo og öll þau skip, sem ríkisstofnanir eða ríkissjóður gera út eða sjá um útgerð á, eru skyld til að hjálpa hvert öðru úr háska. Greiðslu fyrir slíka hjálp verður ekki krafizt eftir venjulegum björgunarreglum, heldur skal hún ákveðin af stjórn hlutaðeigandi félags, þegar bæði skipin eru tryggð hjá sama félagi, ella stjórn samábyrgðarinnar. Greiða skal aðeins það fjártjón og þann tilkostnað, sem hjálpin hefur bakað þeim, er hana veitti, þó með þeim takmörkunum, er segir í 3. mgr. 13. gr., og aldrei getur greiðslan orðið hærri en vátryggingarfjárhæð skipsins, sem hjálpina þáði“ o.s.frv. Svipuð ákvæði eru í lögunum um samábyrgðina frá 192l. Nú er það svo, að með lögunum um vátryggingarsamninga er m.a. einmitt þessi gr., sem ég nú las, numin úr lögum, þannig að um greiðslu fyrir björgun á skipum, sem tryggð eru samkv. lögunum, fer nú eftir allt öðrum reglum, að því er talið er, og þessa breytingu hafa menn, eins og ég gerði áður grein fyrir, talið það alvarlegs eðlis fyrir tryggingastarfsemina, að ekki verði við unað. Niðurfelling þessarar gr. mun vera aðalástæðan til þess, að málið er flutt fram, en eins og ég sagði, er frv. um að láta þau ákvæði í lögunum um samábyrgðina og vélbátatryggingarnar, sem felld voru niður með nýju lögunum frá 1954, taka gildi á ný.



Frv., sem hér liggur fyrir, er um breyt. á l. frá 1949 um áburðarverksmiðju. Áburðarverksmiðjan er hlutafélagsfyrirtæki. Flm. þessa frv. hefur hald ið því fram, að svo gæti farið, að verksmiðjan yrði gróðafyrirtæki einstakra hluthafa. Ég fæ ekki séð, að svo geti orðið, að óbreyttum lögum. Ríkið á 3/5 hlutafjárins og hefur hlutfallslegan yfirráðarétt í öllum málum félagsins. Samkv. því kýs Alþ. þrjá af fimm stjórnendum fyrirtækisins. Enn má benda á, að ákveðið er í lögunum, að ekki megi greiða meiri arð af hlutafénu en 6% á ári, og þess má geta, að enn sem komið er hafa hluthafar enga vexti eða arð fengið af hlutafé sínu í áburðarverksmiðjunni. Með frv. þessu er stefnt að því að leggja niður hlutafélagið Áburðarverksmiðjan h/f. Jafnvel þó að menn vildu á það fallast, tel ég ákaflega hæpið, að ekki sé meira sagt, að slíkt verði gert með þeim hætti, sem lagt er til í frv. Ekki varð samkomulag í fjhn. um frv. Tveir nm. vilja láta samþykkja það, en meiri hl. getur ekki á það fallizt. Það er þó ekki till. meiri hl., að frv. verði fellt, en hins vegar leggur hann til, eins og fram kemur í nál. á þskj. 377, að málinu verði vísað til ríkisstj. Víst getur verið ástæða til að taka lögin um áburðarverksmiðjuna til yfirskoðunar, þ. á m. ákvæðin um hlutafélagið, og því eðlilegt, að málinu sé vísað til ríkisstj. til athugunar.



Herra forseti. Svo sem frsm. meiri hl. n. hefur lýst, varð ekki samkomulag í fjhn. um afgreiðslu þessa máls, og mun þó máske bera efnislega mínna á milli en ætla mætti. Þeir hv. alþm., sem skipa meiri hl., munu telja vafasamt, að hægt sé með lögum að leggja niður hlutafélagið, sem rekur áburðarverksmiðjuna, eins og frv. gerir ráð fyrir, til þess muni máske þurfa eignarnámsheimild. Ég fyrir mitt leyti ætla ekki að ræða það mál sérstaklega, en taka fram, að ég hef ástæðu til þess að ætla, að viðkomandi hluthafar muni ekki hafa á móti því, að sú breyting á rekstri áburðarverksmiðjunnar, sem lagafrv. gerir ráð fyrir, verði tekin í lög, og geti þess vegna orðið um það samkomulag. Ég vil benda á, að lögin um áburðarverksmiðjuna eru raunar rétt eins og þau væru blaðagreinar í blöðum andstæðinga, þar sem eitt rekur sig á annars horn. T.d. skal það viðurkennt, að hv. frsm. meiri hl. hefur nokkurn rétt til þess að byrja ræðu sína á þann hátt, sem hann gerði, þ.e.a.s. taka það fram, að áburðarverksmiðjan sé hlutafélag, en þar styðst hann við 13. gr. laga um áburðarverksmiðju; en í 3. gr. stendur: Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun - og virðist furðu illa samrýmast að hafa þetta tvennt í lögum um sama fyrirtæki, bæði að það sé sjálfseignarstofnun og sömuleiðis að það geti verið hlutafélag. Mergurinn málsins mun vera sá, að lögin um áburðarverksmiðjuna voru samin fyrir sjálfseignarstofnun á vegum ríkisins, en á síðustu stigum afgreiðslu málsins hér í Alþ. var bætt inn heimildargrein fyrir ríkisstj. að stofna hlutafélag, ef tiltekin fjárhæð fengist í hlutabréfum, þ.e. 4 millj. kr., og notaði ríkisstj. þessa heimild. Hlutafé þessa rekstrarfélags, sem þannig var myndað með framlagi, sem var 4 millj. frá einkaaðilum og 6 millj. frá ríkinu, var slengt saman við þær um það bil 120 millj., sem ríkið hafði greitt eða lánað til stofnkostnaðar áburðarverksmiðjunnar, og síðan hefur því verið haldið fram af ráðherrum hér á Alþ., að það væri einmitt hlutafélagið, þ.e. aðstandendur þessara 10 millj., sem ætti áburðarverksmiðjuna, en hinar 120 milljónirnar, sem ríkið hefur lagt fram utan við þetta hlutafélag, eigi að vera útstrikaðar og gleymdar og týndar sem slíkar. Ég efast ekki um, að þeir hluthafar, sem lagt hafa fram fé í áburðarverksmiðjuna, hafa gert það af tveim ástæðum. Í fyrsta lagi hafa þeir talið, að nokkur arðsvon væri að því að eiga hlut í slíku fyrirtæki. Í öðru lagi þykir mér líklegt, að þeir hafi viljað eiga sinn hlut að því, að þessari mjög nytsömu stóriðju yrði komið upp hér á landi. Nú virðist svo sem vonir um það, að áburðarverksmiðjan verði mjög arðbært fyrirtæki, hafi nokkuð dvínað, og mun afkoma verksmiðjunnar að undanförnu ekki gefa ástæðu til að ætla, að hér verði um að ræða stórgróðafyrirtæki í framtíðinni. Það gætu því einhverjir sagt, að eðlilegt væri, að það hlutafé, sem einkaaðilar hafa lagt fram í þessa verksmiðju, gufaði upp sem tap á verksmiðjunni á nokkrum árum. Það er ekkert ólíklegt, að með því að verksmiðjan mun lítt hafa fyrir afskriftum í rekstri sínum, rýrni hlutaféð smám saman og komi þannig til með að þurrkast út. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að þannig beri að fara að gagnvart þeim aðilum, sem lagt hafa fjármagn í verksmiðjuna. Ég tel rétt, að ríkið gefi þeim kost á því að leysa út hlutafé þeirra með sæmilegum vöxtum frá því að þeir lögðu það fram, og það er einmitt það, sem frv. gerir ráð fyrir. Þess vegna höfum við, sem skipum minni hluta fjhn., við hv. 1. landsk., lagt til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka fjhn. og sérstaklega þeim tveim hv. þm., er skipa minni hl., fyrir afgreiðsluna á þessu máli. Þykir mér vænt um, að þetta mál skuli nú loks hafa fengið afgreiðslu í nefndinni og geta þess vegna legið hér fyrir, og er ég fyllilega samþykkur þeirri afgreiðslu, sem hv. minni hl. hefur á því haft. Ég held, að það sé um leið nauðsynlegt, að við reynum að gera okkur nokkuð vel ljóst, hvernig málið horfir nú. Ég skal þar fyrst fara inn á spurninguna um hlutaféð og það, sem hér var komið inn á áðan viðvíkjandi því, hvort ef til vill mundi þurfa einhverja eignarnámsheimíld í sambandi við það. Í lögunum eins og þau eru nú, 13. gr., er heimilað að leita eftir þátttöku félaga um hlutafjárframlög, og ef þessi 13. gr. er felld burt, þá er þessi heimild þar með brott fallin og grundvöllurinn fyrir Áburðarverksmiðjunni h/f, þ.e. hlutafélaginu, er þar með brott fallinn. Það, sem ríkissjóður gerir með ákvæði 2. gr. í mínu frv., er að gefa hluthöfunum kost á að innleysa þeirra bréf. Það, sem þá getur gerzt næst, er sem sé tvennt: Þessir menn gætu farið í skaðabótamál við ríkissjóð, vitnandi í yfirlýsingar ráðherranna um eign á verksmiðjunni og annað slíkt, og hef ég alltaf bent á, að sá möguleiki væri fyrir hendi. Þeir gætu farið í slíkt skaðabótamál og heimtað, að þeirra hlutabréf væru virt á miklu meira en t.d. nafnvirði, og annað slíkt og skírskotað þar í stjórnarskrána. Það gæti líka gerzt annað, að þessir hluthafar vildu ekki innleysa þessi hlutabréf, og þá gæti komið til kasta Alþingis aftur, að Alþingi t.d. vildi heldur fara að taka þetta eignarnámi. Nú held ég satt að segja, ef maður ræðir þetta mál alveg „praktískt“, að þeir hluthafar, sem þarna eiga hlut að máli nú, mundu gjarnan, eins og hv. 9. landsk., frsm. minni hl., kom hér inn á áðan, verða við því að selja sín hlutabréf og þætti gott að fá þau innleyst á nafnverði að viðbættum 6% ársvöxtum. Mín skoðun er sú, þannig að að öllu leyti mundu þessar tvær lagagreinar duga til þess að leysa það „praktíska“ vandamál, sem í sambandi við þetta stendur, sem sé að fá með góðu móti þá, sem nú eiga þessi hlutabréf upp á 4 millj. kr., til að selja þau ríkinu fyrir nafnverð að viðbættum 6% ársvöxtum. Ég álít, að það sé í senn sanngjarnt gagnvart þeim aðilum, sem í þetta hafa lagt, og um leið eðlilegt fyrir ríkissjóð að tryggja sér þannig ótvíræða eign á þessu og afstýra öllum frekari deilumálum og málshöfðunum, sem kynnu að koma seinna meir út af eignarréttinum á þessari verksmiðju. Alþingi hefur búið til grundvöllinn fyrir þetta hlutafélag með 13. gr., og það getur kippt þeim grundvelli undan á þennan hátt. Hitt er gefið, að þessir aðilar geta átt sinn skaðabótarétt, en ég býst við, að það, sem mundi vera drýgst í þeirra kröfum um skaðabætur, væru yfirlýsingar tveggja ráðherra Framsfl. í þinginu um, að þetta hlutafélag ætti verksmiðjuna, sem hins vegar, eins og ég hef margoft tekið fram, stangast við lög, stangast við 3. gr. laganna. Ég held þess vegna, að hvað snertir „praktíska“ lausn á þessu máli dugi þessi 2. gr. alveg. Ég álít hins vegar mjög nauðsynlegt, að við ræðum þetta hérna, því að við skulum reyna að koma okkur niður á það, sem eðlilegt er og raunhæft í þessum málum, áður en lengra er komið. Hv. þm. V-Húnv., frsm. meiri hl., talaði um, að það væri ekki mikil hætta í því fólgin, þótt þetta hlutafélag stæði áfram; ef það væri gróði, þá fengju þeir ekki nema 6% úthlutað. En ég vil benda honum á einn hlut: Ef gróði er af verksmiðjunni, þá er fyrst greidd niður verksmiðjan, því næst þessi 6%, þannig að ef gróði er af henni, þá eignast smám saman þessir einkahluthafar, sem eiga 2/5 af hlutafénu, þessa verksmiðju, sem kostaði 130 millj. kr., og þeir fá fyrir sitt 4 millj. kr. hlutafé 2/5 af 130 millj. kr. Þeir eignast tífalda eign móts við það hlutafé, sem þeir leggja fram, ef verksmiðjan er gróðafyrirtæki og ef lögum er framfylgt, og ég vil benda hv. þm. V-Húnv. á það, að jafnvel þó að honum fyndist, að ekki væri nú gróðavænlegt í augnablikinu, þá má hann muna, að ef svo heldur áfram sem nú horfir á Íslandi um gengislækkanir á 5–10 ára fresti og jafnvel skemmri fresti, þá verður þess ekki langt að bíða, að fyrirtæki eins og áburðarverksmiðjan þarf ekki að bíða nema ein 20 ár, þangað til hún er orðin örugg eign og öruggt gróðafyrirtæki þeirra, sem hafa eignazt hana með þessu móti. Það er þess vegna rétt að athuga þann þátt í þessu. Hvað hinn möguleikann snertir, sem hv. frsm. meiri hl. minntist á, ef tap yrði á verksmiðjunni, þá skal ég koma nánar inn á það síðar. En viðvíkjandi till. meiri hl. um að vísa þessu til ríkisstj. vil ég mínna hann á, að raunverulega er ríkisstj. búin að hafa þetta mál í nokkur ár til athugunar. Ég hef að vísu ekki haft tíma síðan áðan til þess að ganga alveg úr skugga um það, en einhver till. eða tilmæli, sem þáverandi þm. Alþfl., Stefán Jóh. Stefánsson, kom hér fram með síðasta árið sem hann sat á þingi, var samþykkt hér um að fela ríkisstj. að endurskoða þessi lög. Ríkisstj. hefur haft aðstöðu til að gera slíkt, svo að það er ekki um það að ræða. Ég held, að við þm. þurfum sjálfir að gera okkur ljóst, hvað við viljum í þessu máli, og í því sambandi er rétt að koma nú þegar inn á spurninguna um þessa verksmiðju og hennar rekstur. Það sjá allir, hvað við blasir, ef gróði er af verksmiðjunni. En hvað verður, ef það er tap á henni? Verksmiðjan hefur nú verið rekin að fullu í það langan tíma, að það ættu að liggja þar fyrir nokkrir reikningar. Þeir eru að vísu ekki opinberir enn þá, en munu þó vera til, og eins og hv. þm. vita, á að afskrifa verksmiðjuna samkvæmt lögunum og það allmikið, til fyrningarsjóðs 21/2% af kostnaðarverði húsa, lóða og annarra mannvirkja, 71/2% af kostnaðarverði véla og annarra áhalda og til varasjóðs 3% af kostnaðarverði framleiðslunnar, og það er svo fyrir mælt, að allar þessar afskriftir skuli ganga fyrir, áður en gróði er útborgaður eða vextir af hlutafé, og þegar þetta mál var rætt sérstaklega í Ed., þegar breytingin var gerð, þessi 13. gr. sett inn í, þá var greinilega tekið fram, að þetta hlutafé, sem meiningin væri að fá, ætti að vera fyrsta áhættuféð. Nú vil ég leyfa mér að spyrja, - það væri gott, ef einhver ráðherrann væri hér viðstaddur, en það eru máske aðrir, sem þekkja svo til: Hefur í þeim reikningum verksmiðjunnar, sem þegar hefur verið gengið frá, nokkur afskrift farið fram? Hefur nokkuð verið afskrifað? Hefur lagagreinunum um þetta verið fullnægt? Ég held ekki. Ég held, að það hafi ekkert verið afskrifað enn sem komið er. Og það þýðir, að verksmiðjan hefur raunverulega gengið með tapi, og það tap hefði nú þegar átt að ganga út yfir hlutaféð. Hefur það verið látið gera það? Nei, það hefur ekki verið látið gera það. Það hefur ekki verið reiknað neitt tap og þess vegna ekki heldur verið afskrifað neitt af hlutafénu. Hefur þá verksmiðjan getað raunverulega framleitt á sama verði og hægt er að fá áburðinn erlendis frá? Hún hefur ekki getað það. Við stöndum frammi fyrir því og við verðum að horfast í augu við þetta. Það blasir við, að eigi að fara að lögum, þá eigi nú þegar að byrja að afskrifa þetta hlutafé, sem þarna hefur verið lagt í og samkvæmt yfirlýsingu þeirra, sem börðust fyrir að fá 13. gr. inn, átti að vera fyrsta áhættuféð. Ég þarf ekki að láta segja mér neitt um, hvernig með þetta mundi farið eins og nú er háttað stjórnarfari í landinu. Ég geri ráð fyrir, að það, sem raunverulega verði gert, verði eitt af tvennu: annaðhvort að áburðarverðið til bænda verði haft hærra en þeir gætu fengið áburðinn fyrir erlendis frá og þeir þannig látnir borga þetta eða ríkissjóður verði látinn borga með áburðinum, en það væri ekki farið að afskrifa hlutaféð. Væri ekki óeðlilegt, að t.d. hæstv. landbrh., þegar verið er að ræða um stærsta fyrirtæki ríkissjóðs, eða meiri hl. fjhn., sem vill halda þessu formi áfram, hefði nokkuð kynnt sér og verið til í að ræða hér um þetta. Ég er þess vegna hræddur um, að það, sem gert yrði í þessu, væri, að á kostnað ríkissjóðs eða á kostnað bænda yrði því ástandi haldið, að einstakir aðilar ættu svona mikinn hluta af verksmiðjunni og smám, saman yrði þannig á einn eða annan hátt á kostnað almennings þessum einstöku hluthöfum gefinn eignarréttur á 2/5 hlutum af verksmiðjunni. Þetta er mál, sem ómögulegt er að komast hjá að ræða. Hér er um að ræða stærsta fyrirtæki, sem ríkið á, fyrirtæki, sem kostar meira en við höfum lagt í nokkurt annað fyrirtæki á Íslandi, sem ríkið á eitt, eins og ég álit að það eigi þetta. Og það er ekki aðeins vegna áburðarverksmiðjunnar sjálfrar, eins og hún nú er og eins og hún er rekin, sem nauðsynlegt er fyrir okkur að athuga þetta. Þetta er mál, sem hlýtur að koma upp hjá okkur í sambandi við allt, sem við ræðum um stóriðju hér á Íslandi, allt, sem við ræðum um að hagnýta okkar miklu auðlindir, fossana, til þess að gerbreyta atvinnulífinu í okkar landi með því að koma upp stóriðju í krafti orku þeirra. Það mundu kannske einhverjir vilja segja, að það hafi verið rangt að ráðast í áburðarverksmiðjuna, vegna þess að hún borgi sig ekki og við getum fengið áburð annars staðar frá. Ég álít síður en svo. Það eru tvær villur, sem ég álít að hafi verið gerðar við stofnun áburðarverksmiðjunnar og við þurfum að læra af og við sósíalistar vöktum athygli á þá strax og höfum gagnrýnt. Það er í fyrsta lagi það, að áburðarverksmiðjan var höfð of lítil. Það þurfti að byggja miklu stærri verksmiðju. Og rekstrarkostnaður miklu stærri verksmiðju hefði orðið miklu lægri á hverja smálest áburðar, sem framleidd var. Um það var mikið rætt í þessari hv. deild, þegar lögin voru samþykkt, og ég benti þá á, hve hættulegt það væri og hve mikil skammsýni það væri, og sama gerði hv. 6. þm. Reykv. (SG), sem þá var frsm. minni hl. landbn., að ætla að byggja aðalorkuna, sem áburðarverksmiðjan þurfti að fá, rafmagnið, á afgangsrafmagni þáverandi fyrirhugaðrar Sogsvirkjunar í staðinn fyrir að hugsa fyrst um, hvað þarf áburðarverksmiðja að vera stór, til þess að hún geti borið sig fyllilega vel og verið samkeppnisfær við erlendar verksmiðjur, og þegar maður er búinn að komast að niðurstöðu um það, þá að athuga, hvað þarf sú virkjun að vera stór, og hvar þarf hún að vera, sem á að standa undir og veita orkuna til slíkrar áburðarverksmiðju. Í staðinn var farið alveg öfugt að, eins og við gagnrýndum hérna þá. Fyrst var spurt: Hvað verður afgangs við virkjun nr. 2 í Soginu, þá virkjun, sem var verið að hugsa um þessi árin? - og síðan stærð áburðarverksmiðjunnar sniðin eftir því. Það var sem sé engin framsýn, engin hugsun um sjálfan rekstur verksmiðjunnar, sjálfan rekstrargrundvöllinn, um nauðsynina á því að hafa þarna virkilega stóran rekstur á alþjóðlegan mælikvarða, en ekki bara stórrekstur á íslenzkan mælíkvarða. Þetta var fyrri vitleysan, sem gerð var, að hafa verksmiðjuna of litla frá upphafi. Önnur vitleysa, sem gerð þar, var að hlaða á þessa verksmiðju, þegar hún var stofnuð, kostnaði, sem náði engri átt að þessi verksmiðja bæri. Þessi verksmiðja átti upphaflega að kosta um 40 millj. kr. Þá var farið út í það eftir boði Alþjóðabankans að lækka gengið hér heima og koma þessari verksmiðju þar með upp undir 100 millj. kr. Síðan var lagður á vélarnar til þessarar verksmiðju söluskattur til ríkissjóðs, þannig að þessi verksmiðja varð að greiða um 25 millj. kr. í söluskatt til ríkissjóðs og í vexti, meðan á byggingunni stóð. M.ö.o. eru lagðar á verksmiðjuna upp undir 25 millj. kr. til þess að ná eyðslufé handa ríkissjóði í sambandi við það, að þessi verksmiðja var byggð, og þetta er látið koma á stofnkostnað verksmiðjunnar þaðan í frá, sem siðan ræður því að miklu leyti, hvað áburðurinn kostar. Það var hægt að komast af með, að þessi verksmiðja kostaði 100–105 millj. kr., en þarna er bætt ofan á 25 millj. kr. kostnaði, sem var vitleysa að reikna þarna inn í og náði ekki nokkurri átt. Síðan veldur þetta því, að verksmiðjan verður miklu dýrari, stofnkostnaðurinn miklu meiri og vextirnir, sem verksmiðjan verður að reikna sér, þess vegna miklu hærri upphæð en eðlilegt væri. Ofan á þetta allt saman bætist svo, að ríkissjóður ákveður að reikna til þessarar verksmiðju 51/2% vexti af sínu fé úr mótvirðissjóði, sem eru allt of háir vextir. Hvernig lítur þá afkoma verksmiðjunnar út, eins og núna standa sakir? Ef við segjum, að þessi verksmiðja geti framleitt 20 þús. tonn af áburði, blönduðum, á 1600 kr. tonnið, þá gerir það 32 millj. kr., sem er hennar framleiðsla á ári. Hvað verður hún að reikna sér af 130 millj. kr. höfuðstól? Hún verður að reikna sér um 8 millj. kr. í vexti. og ef hún á að standa við afborganir, verður hún að reikna 61/2 millj. kr., eða 141/2 millj. kr. á ári í vexti og afborganir, m.ö.o. helminginn af því, sem öll hennar framleiðsla kostar. Ég held, að flestir, sem athuga þetta, sjái, að með svona skatti til fjármálaauðvaldsins í landinu muni verksmiðjan varla fá risið undir sér, ef helmingurinn af öllum hennar tekjum, helmingurinn af öllu andvirði áburðarins, sem hún framleiðir, á að fara bara í vexti og afborganir. Þarna þarf að breyta til. Ég veit, að ef þetta skakka skipulag verður látið halda sér svona, þá verður rétt strax farið að ræða um það hér á Alþingi, hvort ríkið eigi að styrkja áburðarframleiðsluna, hvort það eigi að leggja sérstaka skatta á almenning til þess að styrkja áburðarframleiðsluna eða hvort það eigi hins vegar að beygja bændur undir það að borga mun hærra verð fyrir innlenda áburðinn en þann útlenda. Ég man að vísu eftir, að núverandi hæstv. viðskmrh. lýsti því yfir fyrir síðustu kosningar, að íslenzkir bændur mundu með ánægju borga hærra verð fyrir innlendan áburð en fyrir útlendan áburð. En ég er efinn í, að sú ánægja verði óblandin, og satt að segja finnst mér, að íslenzkir bændur hefðu átt rétt á því, hefðu getað krafizt þess af sínum forráðamönnum, að þegar stofnað yrði til áburðarframleiðslu á Íslandi, þá væri það gert með þeirri fyrirhyggju og með þeirri framsýni, að áburðarvinnslan ætti fyllilega að geta staðizt samkeppni við útlendan áburð. Og það hefði fyllilega verið hægt, ef frá upphafi hefði verið tekið tillit til þeirra tillagna og til þeirrar gagnrýni, sem sett var fram í góðri meiningu af hálfu okkar sósíalista, okkar till. um að hafa verksmiðjuna stærri. okkar till. um að hafa vextina lægri, okkar till. um að sleppa fyrirtækjum eins og áburðarverksmiðjunni og Sogsvirkjuninni við söluskatt af vélunum til þeirra. Þegar menn eru að hugsa um að koma upp stóriðju á Íslandi, sem eigi að standa undir sér og eigi að vera samkeppnisfær, þá verða menn að horfast í augu við erfiðleikana, sem eru í sambandi við það, skipuleggja þetta þannig, að það sé vit í því. Stóriðja á Íslandi þarf að geta staðizt samkeppni á alþjóðlegan mælikvarða. Það dugir ekki að fara þar inn á sömu brautina og gert hefur verið bæði með landbúnaðinn og sjávarútveginn. Ég held þess vegna, að það eigi ekki að vísa þessu máli frá nú, það eigi þvert á móti að ræða þetta vandamál mjög alvarlega. Ég veit, að það eru skiptar skoðanir á meðal stjórnarflokkanna um þetta mál. Ég veit, að fjölmargir þm. Sjálfstfl. muni vera á því, að ríkið eigi áburðarverksmiðjuna eitt. Þeir hafa ekki dregið dul á það, þegar ég hef, t.d. meðan ég átti sæti í fjhn., rætt það við þá. Og því fyrr sem tekin er ákvörðun um það, að ríkið eigi áburðarverksmiðjuna eitt og leysi hluthafana út, því betra. Ég vil benda þeim mönnum, sem eru „móralskt“ ábyrgir fyrir því að hafa fengið þessa hluthafa, sem eiga nú þarna hlutafé, þessar 4 millj. kr. í rekstrarfélaginu, á, að það er ekki að vita, að það standi áfram til boða að fá þau skilyrði, sem ég hér legg til að Alþingi bjóði, að leysa út þeirra hlutabréf með 6% vöxtum. Ég vil benda á það, að strax og reikningar t.d. tveggja fyrstu áranna hjá áburðarverksmiðjunni liggja fyrir og það ef til vill sýnir sig, að afskriftir hafi engar verið, en engu að síður sé ekki farið að afskrifa neitt hlutaféð, þá getur hvaða borgari sem er í landinu farið að fara í mál út af því, að lög séu brotin í sambandi við þessa verksmiðju, og það þýðir þá um leið, að það yrði að gera þá kröfu, að hlutaféð væri látið vera það áhættufé, sem var aðalröksemdin í Ed. fyrir því að samþykkja 13. gr., að það væri svo gott að fá þarna inn áhættufé, að fá 4 .millj. í áhættufé, og þá er eðlilegt, að gerðar verði kröfur til þess, að fyrst sé þetta hlutafé látið tapast og afskrifað alveg, og það er eðlilegur hlutur að gera þá kröfu. Hins vegar álít ég, að það, sem hér er lagt til í 2. gr. þessa frv., sé sanngjarnt gagnvart hluthöfunum, miðað við það, að þeir hafa á vissan hátt verið blekktir. Þeir hafa ef til vill flestir gert ráð fyrir því, að þeir væru að eignast hluta í áburðarverksmiðjunni með því að leggja fram þetta hlutafé. Það álít ég hins vegar að þeir séu ekki að eignast, heldur þvert á móti sé verksmiðjan sjálfseignarstofnun, eins og 3. gr. mælir fyrir og 1.-13. gr. ganga út frá, enda hvorki hægt að selja hana né veðsetja, nema heimíld sé veitt af hálfu Alþingis. Ég vil þess vegna alvarlega skora á þá, sem vilja leiða þetta mál, þetta klúður, sem gert var, þegar 13. gr. var sett inn í Ed. á sínum tíma, til lykta á hátt, sem allir mega vel við una, að þeir samþykki þetta frv. Ég efast ekki um, að eins og nú standa sakir mundu þessir einkahluthafar þarna í Áburðarverksmiðjunni h/f, í rekstrarfélaginu, sætta sig við þetta og þykja vænt um að sleppa á þennan hátt. En það getur brugðið til beggja vona. Annars vegar getur það skeð, þegar verksmiðjureikningarnir koma fram og það verður auðséð, að það sé tap, að kröfurnar um, að hlutaféð verði afskrifað sem tapað, verði nokkuð ríkar og þá verði ekki lengur þessi möguleiki fyrir þá. Hins vegar getur brugðið til hinnar vonarinnar; við skulum segja, að það yrðu kosningar í sumar og afturhaldsstjórn mynduð eftir kosningarnar og gengið lækkað, þá náttúrlega færu þessir menn að búast við því, að hlutaféð gæti ef til vill orðið nokkurs virði, ef þeir gætu haldið áfram að vitna í yfirlýsingar vissra ráðherra Framsfl. um, að þeir ættu að eiga hluta í þessari verksmiðju með því að eiga þetta hlutafé. Ég held þess vegna, að einmitt nú sé tíminn til þess að leiða þetta mál til lykta, og ég held, að 2. gr., eins og hún þarna er orðuð, mundi fullnægja því að fá hagkvæma lausn á málinu, fá hluthafana til þess að selja, og þarna er bara tekið fram, að ríkissjóði sé skylt að innleysa á nafnverði. Þeir eru ekki skyldaðir til þess að láta þetta, en hins vegar er náttúrlega hlutaféð, eftir að rekstrarfélagið hefur ekki lengur með reksturinn að gera, orðið mjög lítils virði, nema eins og ég tók fram upphaflega, ef þeir vilja fara í mál við ríkissjóð. Það er ekkert sérstaklega efnilegt fyrir þá, eins og gengið er frá lögunum, þó að þeir þar muni víssulega reyna að hafa stoð í þeim ummælum, sem ég oft áður hef gagnrýnt hér og sýnt fram á, hve dýr gætu orðið ríkissjóði, - þeim ummælum, sem vissir ráðh. Framsfl. hafa látið sér um munn fara um, að áburðarverksmiðjan væri eign þessa hlutafélags. Ég held þess vegna, að fyrir alla aðila mundu menn sleppa bezt út úr þessu, bæði ríkið og þessir einkahluthafar, ef þetta frv. væri samþykkt nú. Ef hitt skyldi koma fram, að einhverjir hluthafar vildu ekki nota tækifærið til þess að innleysa sín hlutabréf, og það kynni e.t.v. þess vegna síðar meir að þykja ástæða til þess jafnvel að fara að taka þau eignarnámi til þess að firra ríkissjóð öllum hugsanlegum skaðabótakröfum seinna meir, þá er það víssulega mál, sem þá má athuga, þegar það er séð, hvort einhverjir halda fast í að eiga þessi hlutabréf í fyrirtæki, sem hætt væri að starfa, eingöngu með það fyrir augum að ætla að reyna að vinna mál á hendur ríkissjóði með tilvitnun í þessi ummæli ráðherranna, er ég gat um. Ég held, að slíkt yrði mjög tæpt. Ég held þvert á móti, að allir hluthafar mundu með ánægju, eins og nú standa sakir, selja sín bréf, þegar ríkissjóður gæfi þeim kost á að fara að innleysa þau. Og ég vil nú reyna að beina þeirri fsp. til meiri hl. í fjhn., hvað hann álítur. Álítur hann, ef tap er á áburðarverksmiðjunni núna, - og ég segi tap, ef hún getur t.d. ekki staðið við löglegar afskriftir, - að það eigi að fara að afskrifa af hlutafénu svo og svo mikið sem tapað? Mér finnst það vera mjög erfitt fyrir þá, sem eru valdir að því klúðri, sem er í þessum lögum, að komast hjá því að svara slíkri spurningu, því að það verður að svara henni fyrr eða síðar, fyrir dómstólunum, ef ekki öðruvísi. Ég vil þess vegna eindregið óska þess, að hv. þdm. mættu sjá, að það væri bezt að afgreiða þetta mál á þann hátt, sem minni hl. fjhn. nú hefur lagt til, með því að samþykkja þetta frumvarp.



Herra forseti. Mér þykir ástæða til að bæta við fáeinum orðum um þetta mál, því að ég tel ekki nauðsynlegt. að um það fari fram mjög miklar umræður nú, vegna þess að ágreiningurinn, sem er á milli meiri og minni hl. hv. fjhn., er ekki eins mikill og sumir menn halda. Ég vil ítreka það, sem hv. frsm. meiri hl., þm. V-Húnv., tók fram, að við í meiri hl. fjhn. álítum ákaflega hæpið, að hægt sé að leysa hlutafélagið upp á þann hátt, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, því að það er töluvert flókið mál, úr því að á annað borð er búið að stofna hlutafélag, að leysa það upp. Ég hef lýst því hér yfir áður og get endurtekið það nú, að mér var illa við, þegar það var gert á síðustu stundu, þegar þessi lög voru til meðferðar, að breyta áburðarverksmiðjunni úr ríkisfyrirtæki í hlutafélag, eftir að frv. var búið að ganga á hinn veginn hér í gegnum hv. Nd. og komið til síðustu umr. í Ed. Og af því að mér var á sinum tíma illa við þetta, vil ég láta breyta því, og ég vil láta gera það sem fyrst. Ég tel það ekki miklu máli skipta, hvort það er gert árinu fyrr eða síðar. Till. okkar um að vísa málinu nú til ríkisstj. er fyrst og fremst byggð á því, að það sé óskað eftir, að það verði athugað, á hvern hátt það verði auðveldast og einfaldast framkvæmt að breyta þessu í það horf, að fyrirtækið verði ríkisfyrirtæki. En varðandi afkomu og reikningshald og annað í þessu fyrirtæki skal ég ekki neitt fara að ræða annað en það, að ég vil segja það, að ég hef lengi verið og er enn miklu hræddari við það sem bóndi og bændafulltrúi, að þetta fyrirtæki tapi heldur en græði, því að það væri ekkert hættulegt, ef þetta fyrirtæki græddi. Hitt er miklu varasamara mál, ef það getur ekki framleitt áburðinn á sama verði sem erlendur áburður með hagstæðasta verði mundi kosta. Ég hef þess vegna aldrei verið hræddur við það, að það væri líklegt, að þeir hluthafar, sem þarna hafa lagt fram peninga, græddu á þeim. Hins vegar tel ég, að það sé að öllu leyti eðlilegra að koma þessu í sama horf og fyrirtækið var ætlað upphaflega, þegar lögin voru afgr. hér í fyrstu frá hv. Nd. Ég held þess vegna, að bæði hv. flm. og þeir, sem eru í minni hl. fjhn., ættu að sætta sig við það, að frv. væri vísað til ríkisstj., eins og við leggjum til, á þeim grundvelli, að þetta skuli athugað fyrir næsta þing, því að það er ætlunin.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af ræðu hv. þm. A-Húnv. Í till. meiri hl. fjhn. er ekkert um það, að þessu máli sé vísað til ríkisstj. til þess, að hún undirbúi að leggja þetta mál þannig fyrir t.d. næsta þing, að lögunum væri þannig breytt, að það væri öruggt, að áburðarverksmiðjan væri ríkisfyrirtæki. Ég skil alveg hugsunargang hv. þm. A-Húnv. Hann er sjálfur á þeirri skoðun, að slík breyting eigi að fara fram. En því er ekki slegið föstu í áliti meiri hl. fjhn. Ef það hefði átt að koma fram, þá hefði meiri hl. fjhn. þurft að koma t.d. með rökstudda dagskrá um, að í trausti þess, að ríkisstj. undirbúi fyrir næsta Alþ. löggjöf um áburðarverksmiðjuna, þar sem tryggt sé, að áburðarverksmiðjan sé eingöngu eign ríkisins og rekin af ríkinu einu, taki deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Þá hefði slíkur vilji komið alveg hreint og ótvírætt fram og þá hefði það að miklu leyti verið viðurkenning á því, sem ég hef hér verið að berjast fyrir, þó að meiri hl. fjhn. hefði hins vegar ekki fallizt á að gera það á þann hátt, sem ég hafði lagt til. Hins vegar þykir mér mjög vænt um að fá fram þessa skoðun hjá hv. þm. A-Húnv., en bara minni á, að með till. um að vísa málinu til ríkisstj. er engan veginn tryggt neitt í þessa átt, þó að ég efist ekki um, að það sé það, sem vakir fyrir hv. þm. A-Húnv. Þess vegna held ég, að meiri hl., ef hann vill fá eitthvað slíkt fram, hefði átt að athuga sitt mál betur og þá heldur að fresta málinu nú, og ef hann væri sammála um svona afgreiðslu á málinu, þá að láta það koma alveg skýrt og ótvírætt fram, því að það væri strax mesti munur. Með till. meiri hl. um að vísa málinu til ríkisstj., eins og hún nú er orðuð, er málið bara svæft og saltað á venjulegan kurteisan hátt, kurteisari en þann að fella það, en engin trygging fyrir því, að ríkisstjórn geri nokkurn tíma nokkuð í málinu. Hv. þm. A-Húnv. talaði um, að hann efaðist um, að það væri löglegt að ætla að leysa hlutafélagið upp með þeirri aðferð, sem ég hef þarna gert tillögu um. Þetta hlutafélag hefur þá sérstöðu, að það er myndað samkv. lögum frá Alþ., þannig að það er þess eim grundvöllur. Það hlaut öllum að vera ljóst, sem tóku þátt í því að mynda hlutafélag, sem byggt er aðeins á lögum frá Alþ., að Alþingi, sem gat skapað slíkt hlutafélag eða leyft að skapa það, gat á sama hátt aftur kippt grundvellinum undan því. Raunverulega er þess vegna hlutafélagið ekki leyst upp, heldur aðeins þeim grundvelli, sem Alþ. lagði að því, kippt burt. Og frammi fyrir hinum einstöku hluthöfum standa tveir kostir, sem þeir geta valið um: annars vegar að gera það, sem þeim er þarna boðið, þeim er gefinn kostur á að selja sín hlutabréf og ríkið innleysi þau á nafnverði, eða þá hins vegar, ef þeir álitu sig, einkum í þessum ummælum framsóknarráðherranna, sem ég hef getið um, hafa stoð til að fara í mál við ríkissjóð. Það, sem ég geng út frá að yrði gert næst, eftir að t.d. þessi 2. gr. væri samþykkt, er, að það er kallaður saman fundur í þessu hlutafélagi. Í þessu hlutafélagi tilkynnir ríkissjóður, sem á þarna meiri hlutann, 6 millj., að hann dragi sig þarna út úr, og þar með er raunverulega hlutafélagið sjálft búið að vera, þegar meiri hluti hluthafanna ákveður þar með að leysa það upp, auk þess sem allur tilgangur þess er brott fallinn með þessari breytingu laganna. Ég efast um, að það þyrfti nokkurt eignarnám í þessu sambandi. Þessir menn gætu kannske, þeir sem væru það harðvítugir af þeim, að þeir héldu, að þeir græddu á þessu fyrir dómstólunum, reynt að fara í mál út af þessu, og þá mundu dómstólarnir skera þar úr, en „praktískt“ talað held ég, að það yrðu nú fæstir þeirra eða jafnvel enginn, sem mundi gera það. Hitt vil ég benda á, að að svo miklu leyti sem ýmsum kann að finnast þetta mál flókið nú vegna þess, hvernig það var klúðrað, þegar samþykktin var gerð í Ed. um 13. gr., þá verður það enn flóknara, e.t.v. enn erfiðara að leysa það og enn dýrara ríkissjóði, ef það er látið bíða. Ég hef nú flutt þetta mál á einum fjórum þingum, og Alþfl. og Sósfl. hafa alltaf staðið saman um það. Við höfum þannig gefið þessum einkahluthöfum kost á að innleysa sitt hlutafé á þennan hátt. Ég skal ekkert segja um, hvort það sé rétt að vera að gera þetta áfram. Ef menn vilja halda svona fast í þetta og sá meiri hluti, sem hefur ráðið því að fá þessa hluthafa þarna inn í, þá er e.t.v. bezt næst að fara inn á hitt atriðið í því, og það er, að þetta hlutafé sé afskrifað samkv. lögum vegna taps, sem verði á verksmiðjunni og hefur orðið nú fyrstu árin, þegar hún hefur ekki staðiðvið að geta afskrifað eins og henni ber lögum samkvæmt. Það voru þeir hv. þm. Sjálfst.- og Framsfl., er knúðu fram 13. gr., sem lýstu því yfir, að hlutaféð ætti að vera áhættufé, og það verður þá kannske alveg eins gott að láta þá standa við það, ef til kæmi. En enn sem komið er hafa þessir hluthafar þennan kost, sem þarna greinir, þetta tilboð, ef þetta er samþ. nú. Og ég held, að það ætti meiri hl. að fallast á að gera. Að öðru leyti, ef það hefur verið full meining meiri hl. fjhn. að vísa þessu til ríkisstj., til þess að hún undirbyggi fyrir næsta þing þannig breytingu á lögunum, að tryggt væri, að verksmiðjan yrði eign ríkisins, eins og hv. þm. A-Húnv. var að koma hér inn á áðan, þá held ég, að hv. meiri hl. fjhn. ætti að umorða sína frávísunartill. og taka heldur upp þann hátt að afgreiða þá málið að sínu leyti með rökstuddri dagskrá, þar sem lagt væri fyrir ríkisstj. að gera þessa ákveðnu hluti, því að frávísunartill. eins og hún er nú, eða till. um að vísa því til ríkisstj., er einvörðungu að drepa málið. bara á kurteisan hátt, eins og nú standa sakir. Og ef það er meiningin hjá hv. meiri hl. að vilja afgreiða málið jákvætt, en vísa þó til ríkisstj., þá held ég, að hann hefði frekar átt að biðja um, að málinu væri nú frestað og honum gæfist þá tækifæri til þess að bera fram rökstudda dagskrá í þeim anda, sem hv. þm. A-Húnv. talaði.