Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp í stól strax að loknum fundi í fjárlaganefnd með þessa spurningu: Myndi dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins selja slökkviliðið vegna þess að ekki hafi kviknað nægilega oft í húsinu, heimilinu? Myndi ráðherra Sjálfstæðisflokksins selja slökkviliðið? Þetta er einhvern veginn sú spurning sem við stöndum frammi fyrir. Það er vísað í 98 klukkustunda aðgerðir af hálfu Landhelgisgæslunnar sem röksemd fyrir því að selja þá vél sem við höfum verið að ræða hér í þingsal. Það fór ekkert samtal fram í fjárlaganefnd. Það hefur ekkert samtal átt sér stað í utanríkismálanefnd. Ég ætla bara að leyfa mér að lýsa því yfir að það ríki fullkominn trúnaðarbrestur hér varðandi þá upplýsingagjöf sem hæstv. dómsmálaráðherra stundaði í fjárlagavinnunni varðandi þennan málaflokk. Fjárlaganefnd studdi hann heils hugar í auknum framlögum til löggæslu og fangelsismála og sú mynd sem teiknuð var upp fyrir fjárlaganefnd um stöðu Landhelgisgæslunnar var einfaldlega röng af hálfu dómsmálaráðherra.

Forseti. Í lok nóvember var frétt á mbl.is með viðtali við dómsmálaráðherra þar sem hann talar um aukin framlög til Landhelgisgæslunnar sem þýði að við getum staðið undir kröfum um viðbúnað og viðbragðs- og björgunargetu Gæslunnar. Þetta er það sem Landhelgisgæslan sér, þetta er það sem þingið sér en er síðan ekki satt. Þegar við skoðum fjármálaáætlun fyrir árið 2023 er gert ráð fyrir 400 til 450 klukkustundum af flugi árið 2023. Það hefur verið tæplega 100 klukkustundir. Þetta er það sem við bjuggumst við að verið væri að fjármagna, að sjálfsögðu. Ekki satt? Þetta er fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sjálfrar. En nei, það vantar upp á, það vantar svo mikið upp á að það á að selja flugvélina sem átti að sinna þessum 400 klukkutímum. Hvernig á þá að sinna þessum 400 klukkutímum? Við erum á algerlega nýjum slóðum með upplýsingaóreiðuna 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma sem er takmarkaður um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Ég verð að leita ásjár hæstv. forseta þingsins, Birgis Ármannssonar, hvað varðar þann skollaleik sem ríkisstjórnin er stöðugt í gagnvart þinginu. Nú er það allt í einu í þinginu að kenna að ekki sé nægjanlegt fjármagn fyrir Landhelgisgæsluna. Þetta er ekki boðlegur málflutningur, virðulegi forseti. Það liggur fyrir að bæði Landhelgisgæslan og þingið stóðu í þeirri góðu trú að Landhelgisgæslan væri vel fjármögnuð og raunar stærði ráðherrann sig af því að hafa tryggt það. Við hljótum að þurfa að grípa til varna fyrir þingið sem er sífellt að lenda í því að vera kennt um afglöp ráðherra þessarar ríkisstjórnar. Við eigum betra skilið en þetta, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég spyr: Til hvers eru fjárlaganefndir? Til hvers er fjárlaganefnd Alþingis ef ekki til þess að fá í hendur upplýsingar sem gefa rétta og raunhæfa mynd af fjárhagsstöðu ríkisstofnana og áætlunum þeirra og hvað þurfi til til þess að þær geti starfað? Þessar upplýsingar lágu ekki fyrir og og nefndin fór á mis við þessar upplýsingar. Það verður ekki hægt að halda öðru fram. Ég hélt bara í barnslegri trú minni að það væri hægt að ganga út frá þessum upplýsingum sem vísum. Hvaða menningu er ríkisstjórnin að skapa gagnvart ríkisstofnunum? Á að biðja fallega og má ekki hafa hátt? Ég spyr.

Frú forseti. Hluti af þingflokki Samfylkingar, sem ekki var staddur á nefndarfundum, fór í heimsókn til Landhelgisgæslunnar í morgun og fræddist um það sem þeirra bíður. Ákvörðun dómsmálaráðherra að selja björgunar-, varnar- og eftirlitstæki með þeim rökum að það hafi ekki verið notað nógu mikið stenst enga skoðun. Það er vegna sveltistefnu ríkisstjórnarinnar að Landhelgisgæslan hefur neyðst til þess að leigja út þetta öryggistæki okkar. Það er sveltistefnu ríkisstjórnarinnar um að kenna að almannaöryggi er núna stefnt í hættu, að þjóðaröryggi er stefnt í hættu, að fiskveiðieftirlit verður í skötulíki o.s.frv. Við heyrðum neyðarkall þeirra jarðvísindamanna sem hafa notið dyggrar aðstoðar Landhelgisgæslunnar. Þetta varðar almannaöryggi, 

Virðulegi forseti. Fyrst: Við beitum fundarstjórn vegna þess að ríkisstjórnin hefur valið sér þá leið að eiga ekki samtal við Alþingi Íslendinga. Við beitum fundarstjórn því að það er okkar eina leið til að fá fram svör. Hæstv. dómsmálaráðherra lýsti því yfir í fjölmiðlum í gær að þegar hann hefði lagt fram minnisblað um sölu vélarinnar í ríkisstjórn. Þar hefðu engar athugasemdir verið gerðar. Ég hef ekki heyrt aðra ráðherra ríkisstjórnarinnar tjá sig um hvernig þetta kom t.d. við hæstv. utanríkisráðherra á þeim tímum sem við lifum nú. Lagði sá ráðherra orð í belg? Var einhugur um þetta? Var hæstv. ráðherra spurður svara um það hvert planið væri eftir sölu, hvað tæki við? Verður hér biðstaða í einhverjar vikur, mánuði, ár áður en ríkisstjórnin ætlar að fara að huga að almannaöryggi fólksins í landinu vegna veðra, náttúruhamfara eða stríðsreksturs? Eða er það seinni tíma vandamál?

Frú forseti. Í gær fór hæstv. dómsmálaráðherra í ræðustól Alþingis og gerði lítið úr þeim áhyggjum þingsins sem viðraðar hafa verið vegna fyrirhugaðrar sölu á flugvél Landhelgisgæslunnar. Hann talaði um það í ræðustóli Alþingis að mun hagkvæmari leið væri að leita til Isavia og vélar sem Isavia býr yfir. Virðulegi forseti. Þessi leið einfaldlega er ekki rétt, hún er ekki hagkvæmari, hún snýr að þjóðaröryggi lands og ríkis og þjóðar. Hér er um grafalvarlegt mál að ræða þegar hæstv. ráðherra stígur hér í ræðustól Alþingis og talar um að það sé hagkvæmari leið að fá vél Isavia sem er ekki með þeim búnaði sem vél Landhelgisgæslunnar býr yfir varðandi leit og vöktun og það nauðsynlega hlutverk sem vélin og mannskapurinn hefur yfir að ráða. Það er einfaldlega óboðlegt að koma hér fyrir þingið 

Virðulegur forseti. Hér ríkir þagnarbindindi ráðherranna og stjórnarliða í salnum sem þó hafa sumir hverjir lýst hneykslan sinni og undrun en virðast ekki hafa margt um þetta að segja núna. Ég hvet þá til að þrýsta á ráðherrann að hætta við þessar fyrirætlanir og koma í veg fyrir að við þurfum að horfa upp á lægra öryggisstig Íslendinga en verið hefur, að við þurfum að horfa upp á verri afkastagetu okkar til að fylgjast með náttúruvá en við höfum haft og sömuleiðis að við séum sífellt og alltaf að horfa upp á þetta sama rugl, virðulegi forseti, að ráðherra hlaupi á sig og hlaupi svo til baka og kenni þinginu um sín eigin afglöp. Það er ekki ásættanlegt, virðulegi forseti. Ráðherrann verður að svara fyrir sín eigin mistök og hætta að rugla svona í þinginu.

Virðulegur forseti. Að gefnu tilefni vil ég fyrst leiðrétta það sem kom fram hjá hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur. Hún var að koma af fundi með mér fyrir einhverjum mínútum síðan þar sem ég fór ítrekað, í tvígang, yfir það með henni hvað ég á við með samstarfi um rekstur á flugvél með Isavia. Ég greindi henni frá því að það hefur aldrei verið ætlunin og aldrei komið fram í mínum málflutningi að sú vél myndi leysa vél Landhelgisgæslunnar af hólmi og geta sinnt því hlutverki. En hér er komið í ræðustól Alþingis og vísvitandi, þrátt fyrir þessar upplýsingar, er röngu haldið fram, enn og aftur. Það á auðvitað við um margt í þessu. Ég ítreka að þessi ákvörðun, sem er sársaukafull, er tekin í fullu samráði við Gæsluna. Gæslan lagði fram víðtækar tillögur um það hvernig bregðast mætti við í rekstri. Niðurstaðan er sú, í samvinnu við yfirmann Landhelgisgæslunnar, að þessi aðgerð væri sársaukaminnst, ekki sársaukalaus, alls ekki, út frá þjóðaröryggi. 

Forseti minnir hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að virða ræðutíma.

Forseti. Það sem við erum að horfa upp á hérna er að það er verið að kasta vélinni - hún fer fyrst til Ítalíu til 23. febrúar eða eitthvað svoleiðis - og ekkert í staðinn, það á bara að finna einhverjar lausnir. Lausnin sem er verið að ýja að er kannski eitthvert samstarf við Svía sem eru alveg dekkaðir, það er ekkert í boði. Það er einhver vél Isavia sem er eins og, það kom fram á fundi nefndarinnar þó að það hafi ekki verið farið beint í það, að nota kettling í staðinn fyrir leitarhund til að leita að fólki í snjóflóði. Það er ekki sambærilegt. Við erum með bil sem við vitum ekkert hvernig á að brúa. Það er rosalega ábyrgðarlaust af ráðherra að byrja á því að henda tækinu í ruslið áður en hann finnur nýtt. Þegar þessi vél var keypt og var tekin í notkun 2009 hafði verið heimild í fjárlögum frá 2006 til að kaupa nýja vél, sem var skrifað undir 2007. Það tók rúmt ár að útbúa vélina, líka í samvinnu við Svía, en nú er byrjað á algerlega öfugum enda. 

Virðulegur forseti. Fundarstjórn forseta er almennt góð, ég ætla ekki að tala mikið um hana. Ég ætla líka að biðja okkur um að verja ekkert allt of löngum tíma í tal um flugvélar þó að þetta sé hitamál akkúrat í dag og í gær. Við vitum að almennt eru skattpeningar skilgreindir þannig að fyrsta króna skattgreiðandans fari í að verja landið hans innrásum en önnur krónan fari í að verja hann sjálfan árásum samborgaranna eða annarra. Miðað við hvað aðrar þjóðir verja stórum hluta af sínu árlega búdsjetti til varnarmála, hernaðarmála og slíks, þá held ég að við gætum alveg réttlætt meiri útgjöld á þeim vettvangi. En ég er með hugmynd um að við gætum leyst þetta með einföldum hætti. Það er ekki alveg jafn skýrt til hvers Isavia þarf að reka flugvél eins og Landhelgisgæslan. Henni ber skylda til að verja þá sem eru á sjó úti, lenda í slysum og öðru. Þetta eru líka skilaboð um varnarmátt okkar sjálfra, við eigum ekki að veikja hann. 

Frú forseti. Ég kalla líka eftir afstöðu hæstv. utanríkisráðherra í þessu máli. Það hlýtur að skipta máli hvað hefur verið rætt í ríkisstjórn og hvort hæstv. utanríkisráðherra viðraði áhyggjur sínar yfir því að selja ætti þetta mikilvæga öryggistæki. Ég vil koma með tillögu til að koma til móts við rekstrarvanda Landhelgisgæslunnar og það er að hæstv. dómsmálaráðherra ræði við hæstv. fjármálaráðherra um það hvort hann sem fer með eignarhlutinn í Isavia sé tilbúinn til að falla frá opnunargjaldi sem Landhelgisgæslunni er gert að borga í hvert skipti sem þyrlan þarf að taka á loft frá Reykjavíkurflugvelli utan opnunartíma. Isavia er opinbert hlutafélag í eigu ríkisins, í okkar eigu. Svo mætti jafnvel ræða það að fella niður álögur á olíu sem Landhelgisgæslan þarf að borga ríkinu. Þetta eru hlutir sem hægt er að fara í núna til að tryggja þjóðaröryggi, til að tryggja almannaöryggi. 

Frú forseti. Sem þingmönnum ber okkur að vísa ekki til orðaskipta á nefndarfundum, hvað þá á nefndarfundum utanríkismálanefndar sem fjallar um þætti eins og þjóðaröryggi. En þar sem hæstv. dómsmálaráðherra ákvað að fara í það sem okkur greindi á um á fundi hv. utanríkismálanefndar fyrir skemmstu þá vil ég bara ítreka það, frú forseti, að ég var að vísa í tvær ræður hæstv. dómsmálaráðherra hér í gær. Þar staðhæfði hann að viðræður væru hafnar við Isavia um samstarf varðandi notkun á flugvél Isavia, að það væri hagkvæmari lausn. Þetta ítrekaði hann í tveimur ræðum sínum í andsvörum í gær. Þetta er það sem ég var að vísa til. En þetta er í raun og veru lausn sem er alls ekki hagkvæmari vegna þess að til þess að Isavia bjóði fram þá lausn sem ætti að koma í staðinn fyrir vél Landhelgisgæslunnar þyrfti að fara í gríðarlega mikinn kostnað í tækjakaupum, þjálfun o.s.frv. á þeirri vél. 

Virðulegur forseti. Verandi nýkomin af fundi fjárlaganefndar verður manni dálítið brugðið við orðfæri dómsmálaráðherra í tengslum við fullt samráð við Landhelgisgæsluna í þessu máli, að teikna þetta upp eins og það hafi næstum því verið þeirra hugmynd að skera niður og selja þessa flugvél. Það er ekki þeirra hugmynd þó að það hafi verið lagt til sem illskásti kosturinn. Fyrirgefið, ég velti því fyrir mér hvaða putta sé best að láta taka af sér þegar maður stendur frammi fyrir því að þurfa að skera niður. Þetta er þjóðaröryggismál. Á viðsjárverðum tímum getum við ekki hætt að halda úti flugvél sem hefur verið á forræði ríkisins í að verða 70 ár. Við viljum SIF heim.

Virðulegur forseti. Það verður að halda því til haga, sem kom fram í umræðunni áðan, að vélin er á leiðinni til Ítalíu í verkefni; hún hefur verið þar í verkefnum í meira en sex mánuði á hverju ári á undanförnum árum. Hún hefur verið til ráðstöfunar í örfáar vikur eða mánuði á hverju ári á Íslandi. Hún er að fara í slíkt verkefni núna. Það koma fram hugmyndir um að fella niður gjöld og fleira af rekstri Gæslunnar og ég fagna öllum slíkum hugmyndum. Það hefur svo sem alltaf legið fyrir að vélin þurfi að vera úti vegna erfiðleika í rekstri hennar og það gæti hjálpað að fella niður gjöld. Það yrði enginn ánægðari en ég ef greitt yrði fyrir auknu rekstrarfjármagni með einum eða öðrum hætti til þess að til þessarar ráðstöfunar þyrfti ekki að koma núna þótt ég telji að hægt sé að leita hagkvæmari reksturs Gæslunnar eins og annarra stofnana til lengri tíma litið. Aftur vil ég bara nefna 

Forseti minnir hv. þingmenn á að vera ekki í samtali við þann sem stendur í ræðustól, orðið er hjá þeim aðila. Forseti biður hv. þingmenn um að halda samtölum utan við þingsal.

Frú forseti. Þetta er orðið alveg ótrúlegt mál og ég trúi ekki öðru en að þingið taki fram fyrir hendur ráðherra. Það er náttúrlega fáránlegt að vísa í notkun á hverju ári eða á hvern klukkutíma á ári, alveg óháð því hvers eðlis starfsemin er. Sum starfsemi er þess eðlis að þar er unnið frá morgni til kvölds, jafnvel allan sólarhringinn, og þarf að vera. Önnur starfsemi lýtur bara allt öðrum lögmálum. Í fyrsta lagi væri hægt að tryggja Landhelgisgæslunni miklu meiri notkun á þessari vél til mikilvægra verkefna ef við veittum fjármagn. Þar fyrir utan er þetta bara starfsemi þess eðlis að hún þarf að vera til staðar óháð notkun. Fjölskylda fer ekki að selja frá sér reykskynjarana vegna þess að það hefur aldrei kviknað í. Ef við berum þetta saman við ýmislegt annað, erum við þá ekki að fara að undirbúa byggingu á stórum íþróttaleikvangi? Það er ekki verið að nota völlinn marga klukkutíma á ári en samt getur reynst nauðsynlegt að byggja hann. Það þarf að hindra þessar vitlausu hugmyndir hæstv. dómsmálaráðherra.

Frú forseti. Það er alveg ótrúlegt að hlusta á ráðherra reyna að segja að hægt sé að leysa þau hlutverk sem flugvél Landhelgisgæslunnar gegnir með því að nota einhverjar aðrar flugvélar. Ég veit ekki hvaða töfralausnir ráðherra ætlar að töfra út úr erminni. Það hefur komið fram, bæði hjá Gæslunni og hjá vísindamönnum, hjá þeim sem bera ábyrgð á leit og björgun hér á landi, að þessi vél er nauðsynleg, ekki bara vegna öryggissjónarmiða heldur vegna þjóðaröryggis. Slíkar ákvarðanir teknar út í veður og vind án þess einu sinni að koma til fjárlaganefndar og biðja um meiri pening - ég bara skil ekki svona embættisfærslur og vona að þeim fari fækkandi.

Eins og tilkynnt var á síðasta þingfundi hefur forseta borist dagskrártillaga, svohljóðandi: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta þingfundar verði svohljóðandi: 1. Störf þingsins. 2. Greiðslureikningar, 166. mál, lagafrumvarp fjármála- og efnahagsráðherra. - 2. umr. 3. Peningamarkaðssjóðir, 328. mál, lagafrumvarp fjármála- og efnahagsráðherra. - 2. umr. 4. Sértryggð skuldabréf og fjármálafyrirtæki (sértryggð skuldabréf), 433. mál, lagafrumvarp fjármála- og efnahagsráðherra. - 2. umr. Með þessu er lagt til að dagskrá 60. þingfundar verði samhljóða dagskrá 59. þingfundar, að því undanskildu að ekki er sett á dagskrá 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016 (alþjóðleg vernd). Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Andrés Ingi Jónsson.

Frú forseti. Ég vil klára að lesa dagskrártillöguna sem forseti var að lesa: „Þannig gefst tækifæri til að liðka fyrir umræðum um þau þrjú lagafrumvörp sem beðið hafa 2. umr. eftir útlendingafrumvarpi alla vikuna sem bendir til þess að stjórnarmeirihlutanum þyki brýnt að ljúka umræðu um þau. Auk þess gefur það allsherjar- og menntamálanefnd tækifæri til að kalla útlendingafrumvarpið til frekari umfjöllunar áður en 2. umr. lýkur í málinu svo hægt sé að vinna það betur og freista þess að svara þeim spurningum sem enn er ósvarað og eiga betra samtal við umsagnaraðila.“ Við berum aftur fram þessa dagskrártillögu til þess að liðka fyrir störfum þingsins og til þess að hægt sé að vinna nauðsynlegar breytingar á útlendingafrumvarpinu sem, eins og ítrekað hefur komið fram, eru verulegar efasemdir uppi um hvort standist stjórnarskrá og því rétt að vinna málið betur áður en það er borið hér upp til atkvæða fyrir þingmenn. Við hvetjum því alla hv. þingmenn og hæstv. ráðherra til þess að greiða þessari tillögu atkvæði sitt.

Forseti. Ástæðan fyrir því að við erum ítrekað að benda þinginu á að það þurfi að senda málið aftur inn í nefnd er að ef 2. umr. klárast þá þurfa þingmenn að greiða atkvæði um þó nokkuð margar greinar í frumvarpinu sem stangast á við stjórnarskrá og mannréttindaákvæði, t.d. mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta er mjög skýrt í umsögnum nær allra umsagnaraðila. Það þýðir að það er ekki tækt ef það á síðan að taka málið einhvern veginn inn til umræðu milli 2. og 3. eftir að, hvað? Væntanlega eftir að búið er að hafna þessum greinum frumvarpsins, hvað þá að samþykkja þær. Það gengur ekki. Þess vegna verðum við að fá frumvarpið inn til umræðu í nefndinni núna meðan á 2. umr. stendur, þannig að það sé hægt að greiða atkvæði um greinarnar, um efni frumvarpsins án þess að það stangist á við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála.

Frú forseti. Við höfum ítrekað bent á að það eru greinar í þessu frumvarpi sem stangast bæði á við stjórnarskrá lýðveldisins, sem ég minni alla hv. þingmenn á að við höfum undirritað drengskaparheit um að verja, og við hina ýmsu sáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasáttmála Evrópu. Það eru fordæmi fyrir því að mál hafi verið tekin aftur til nefndar meðan þau voru enn til 2. umr. þegar nákvæmlega svona ástæður lágu fyrir, það voru hlutir í frumvörpum sem brutu í bága við stjórnarskrá. Það var lagað af nefndinni. Við höfum líka óskað eftir því að fá hingað hæstv. ráðherra til að taka þátt í umræðum með okkur, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra og hæstv. mennta- og barnamálaráðherra. Við teljum líka að það að gefi okkur betri tíma til að eiga það samtal við þá ráðherra sem virðast vera mjög uppteknir og hafa ekki getað komið hingað og rætt við okkur.

Forseti. Smá dæmi um það hvernig gengur í þessu máli: Þegar við erum að tala um atkvæðagreiðsluna í þessu máli er kallað úr sal, hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson kallar bara: Þetta stenst stjórnarskrá, en mætir ekki hérna í ræðustól Alþingis til að fara í gegnum hverja og eina einustu umsögn þar sem er fjallað um agnúa hverrar og einnar einustu greinar við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála. Nei, hann gerir það með frammíköllum úr þingsal. Það er staðan sem við erum að glíma við hérna og erum að reyna að benda á. Og við höldum því bara áfram, það er ekkert flókið því að málið er það alvarlegt. Það ættu allir að taka það alvarlega þegar svona margir umsagnaraðilar benda á möguleg mannréttindabrot í frumvarpi ríkisstjórnarinnar. Ég veit að það tók Miðflokkinn einungis eitt álit vegna orkupakkans til að tala um málið hér í, ég veit ekki hvað marga daga. Þetta eru 20 álit um miklu fleiri greinar, þannig að: Bíðið bara.

Frú forseti. Ég tek eftir því að þeir hæstv. ráðherrar sem hafa ekki fengist til þess að mæta hingað í þingsal til að ræða þetta mál við okkur eru eftir sem áður að greiða atkvæði með því að það verði á dagskrá. Ég auglýsi hér með enn og aftur eftir því að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra komi hingað og ræði við okkur um réttindi barna á flótta sem til stendur að brjóta með þessu frumvarpi og hvað hann ætlar að gera til þess að standa vörð um þau. Ég lýsi sömuleiðis eftir því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem er hér í sal til að greiða atkvæði með því að þetta mál verði á dagskrá, hunskist þá til að ræða við okkur eins og við höfum óskað eftir frá 1. umr. í þessu máli. Það er auðvitað með ólíkindum að þessir ráðherrar hunsi skýran og einbeittan vilja þingsins um að ræða þessi mál við það en sitji hér og greiði atkvæði með því að málið verði áfram á dagskrá án þess að láta svo lítið sem tala við þingið um það.

Frú forseti. Hér rjúka ráðherrar út úr þingsalnum og ætla augljóslega ekki að ræða sína aðkomu að þessum málum. Eins og í svo mörgum þjóðþrifamálum ríkir þagnarbindindi hjá ríkisstjórninni sem ætlar alls ekki að taka þátt í lýðræðislegri umræðu hér í þingsal. Hún gjammar eitthvað smá í fjölmiðlum og lætur sig svo hverfa eitthvert annað en til þess að gæta málefnasviðs. Ráðherra barnamála er farinn. Hann ætlar ekki að ræða um réttindi barna á flótta, sem við höfum góða ástæðu til að ætla að sé stefnt í voða með samþykkt þessa frumvarps. Við vitum það t.d. og það er mjög skýrt af ákvæðum þessa frumvarps að verði það að lögum þá á að lögfesta ákvæðið sem getur gert það að verkum að aðgerðir foreldra geta bitnað á börnum. Þetta er þvert á ákvæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. En hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hefur engan áhuga á að ræða það hér. Hann rýkur út um leið og færi gefst. Um leið og hann er búinn að greiða atkvæði með því að málið skuli áfram rætt þá hleypur hann út úr þingsal, hræddur við að taka þátt í lýðræðislegri umræðu um þetta mál, mögulega vegna þess að hann hefur vondan málstað að verja. Sömuleiðis hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, maðurinn sem átti að gjörbreyta móttöku fólks á flótta. Það átti að vera svo mikill sigur að Vinstri græn væru komin með þennan málaflokk í hendurnar, að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson væri kominn með þennan málaflokk í hendurnar. Hann hefur ekki fengist til að segja píp nema þegar hann kemst ekki hjá því í óundirbúnum fyrirspurnatíma og þá er það stærsta sem frá honum hefur komið þetta: Það er ekki um það deilt að þetta mál er umdeilt. Þetta er það sem maðurinn hefur um þetta að segja, hæstv. ráðherra. Vissulega er þetta mál umdeilt, hæstv. ráðherra. Hver er hans skoðun? Hún hefur ekki komið fram, hvergi, önnur er sú að málið er umdeilt, sem ég held að þurfi ekki ráðherradóm til þess að komast að niðurstöðu um. Virðulegur forseti. Það er auðvitað með miklum ólíkindum að ráðherrar ríkisstjórnarinnar, sem fara með málaflokka sem verða fyrir beinum áhrifum af þessu frumvarpi, þar sem uppi er hvert álitið, hver umsögnin á fætur annarri um að brotið sé á réttindum skjólstæðinga hæstv. ráðherra með samþykkt frumvarpsins, hafi ekki orð um þetta að segja, að þeir vilji ekki tjá sig hér í þingsal. Til hvers fengu þeir þessa málaflokka í hendurnar ef þeir þora svo ekki að mæta og standa fyrir máli sínu þegar á reynir? Virðulegur forseti. Við höfum umsagnir frá mannréttindasamtökum, frá mannréttindastofnunum á borð við Mannréttindastofnun Háskóla Íslands sem bendir á hvert ákvæðið á fætur öðru í stjórnarskrá sem efasemdir eru uppi um að þetta frumvarp standist. Hér erum við m.a. að tala um 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands sem felur í sér bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri vanvirðandi meðferð eða refsingu. En hér kemur enginn til að svara fyrir það. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands segir: Það hlýtur að þurfa að skoða þetta. Það hlýtur að þurfa að fara fram efnislegt mat á því, þegar jafn augljósar sannanir eru uppi um að þetta mál stangast á við þetta ákvæði þá hlýtur að þurfa fara fram efnislegt mat á því hvort það standist stjórnarskrá. En nei, okkur er neitað um lögfræðiálit, ráðuneytið framkvæmdi ekki sjálfstætt mat á því hvort þetta stæðist stjórnarskrá og síðan er bara þagnarbindindi stjórnarliða. Þau ætla bara að þegja af sér stjórnarskrárbrotin. Það á bara að rúlla þessu í gegnum atkvæðagreiðslu og vera í þagnarbindindi þangað til að þessu illa verki er aflokið. Við stöndum ekki fyrir slík stjórnmál, virðulegur forseti. Við munum standa áfram hér og kalla eftir svörum og kalla eftir útskýringum frá þeim ráðherrum sem eiga að standa vörð um stjórnarskrárvarin réttindi barna, þeim ráðherrum sem eiga að standa vörð um stjórnarskrárvarin réttindi fólks á flótta, að þau komi hér og svari fyrir þetta skelfilega frumvarp, sem nokkurn veginn allir umsagnaraðilar eru sammála um að sé skelfilegt frumvarp og benda á margvíslega þætti; þjónustuskerðinguna, að senda fólk bara eitthvert án þess að hafa nokkra fullvissu fyrir því að viðkomandi hafi leyfi til dvalar, einhvers konar vernd mannréttinda, að flóttamannasamningurinn sé einu sinni í gildi. Við ætlum að búa til stærri hóp fólks sem býr við algera örbirgð og fátækt. 

Forseti. Ég var hér með yfirferð yfir umsagnir sem hafa verið sendar inn í þessu máli. Ég er búinn að fara yfir efnisinnihald, gróflega, frá Barnaheill, landlækni, Hafnarfjarðarbæ, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélagi Íslands, Þroskahjálp, Læknafélaginu, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkur, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands og ég var að klára að fara yfir umsögn presta innflytjenda og flóttafólks. Ég var ekki alveg búinn að klára það í nótt þegar þingfundi var slitið þannig að ég ætla aðeins að rifja upp. Þetta er reyndar allt af svipuðum meiði. Endurtekningarnar hérna eru nefnilega alveg svakalegar á milli allra umsagnaraðila. Prestar innflytjenda og flóttafólks gera sérstaklega athugasemd við brottfall þjónustu, sem er 6. gr. frumvarpsins, þ.e.: „Ef breytingin nær fram að ganga þá þýðir það að grundvallarþjónusta er varðar heilsu, öryggi og velferð verður tekin frá viðkomandi einstaklingum sem þurfa þá að leita skjóls á götunni, hafi þau ekki yfirgefið landið sjálfviljug.“ Þetta fólk, prestar innflytjenda og flóttafólks, veit hvernig þetta virkar. Ég skora á hvern sem er að rengja reynslu þeirra af þessum málaflokki, þannig að hlustið á það sem þau eru að segja þarna. Þó að ég sé nú ekki kirkjunnar maður þá veit ég að þetta er heiðarlegt fólk. „Að okkar mati hlýtur slík framkvæmd af hálfu ríkisins að stangast á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum og skyldu okkar til að standa vörð um velferð allra sem dvelja á landinu. […] Það er staðreynd að fólk á flótta er viðkvæmur hópur sem er berskjaldaðri en aðrir fyrir því að verða fórnarlömb mansals og ofbeldis.“ Aftur: Þetta er fólk sem veit hvað það er að tala um. Það hefur séð þetta allt áður. Það sér hvaða áhrif þessi breyting getur haft. „Við teljum afar mikilvægt að hlúa áfram að þessum hópi til þess að hann komist ekki í slíkar örvæntingarfullar aðstæður að það skapi ný vandamál sem hefðu afar neikvæð áhrif á þessa einstaklinga og samfélagið allt. Sem myndi fylgja ýmis beinn og óbeinn kostnaður við að bregðast við.“ Þarna er ekki skilvirkniaukning, langt í frá. Þarna erum við kannski - kannski - að kaupa skilvirkniaukningu á einum stað í kerfinu og fá heimilislaust fólk, mansal og ofbeldi í staðinn annars staðar í kerfinu. Í umsögninni segir: „Það er fyrirsjáanlegt að niðurfelling grunnþjónustu þvingar fólk í erfiða stöðu sem aftur skapar álag á önnur félagsleg kerfi eins og til dæmis sveitarfélög og ýmis hjálparsamtök, þ[ar] sem fólk leitar í neyð.“ Þetta er fólk sem þekkir málaflokkinn, veit nákvæmlega hvað það er að tala um þegar kemur að þessum málum. Þess vegna höfum við t.d. kallað eftir félags- og vinnumarkaðsráðherra til að útskýra fyrir okkur hvernig áhrif reglur um fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna hafa á útlendinga í neyð, en þar eru reglur um hvað gerist ef útlendingur uppfyllir kröfur um neyðaraðstoð. Þá fær hann lágmarksframfærslu sveitarfélaga og greidda húsaleigu, væntanlega af sveitarfélögum. Þarna er verið að velta kostnaði úr einum vasa yfir í næsta vasa. Mjög klassískt. Ríkisstjórnin er að firra sig ábyrgð, veltir ábyrgðinni yfir á einhverja aðra. Þannig að, eins og ég segi, þó að ég sé ekki trúrækinn maður eða kvitti ekki upp á æðri máttarvöld o.s.frv., þá veit þetta fólk samt hvað það er að tala um í þessum málaflokki. Mér finnst alveg ótrúlegt að þurfa að upplifa það að þegar maður er að benda á umsagnir þessara aðila fáum við bara frammíköll úr sal: Nei, nei þetta brýtur engin stjórnarskrárréttindi eða mannréttindi. Það er bara svoleiðis, fullyrðing í frammíkalli í staðinn fyrir að það sé komið hérna í ræðustól Alþingis og útskýrt að hvaða leyti prestar innflytjenda og flóttafólks hafa rangt fyrir sér. Að hvaða leyti hefur þetta fólk rangt fyrir sér? Í alvörunni? Þetta er rosalega einföld umsögn af mikilli reynslu. Nei, það er bara sagt: Þetta hefur engin áhrif, samkvæmt einhverjum sem kallar úr sal. 

Frú forseti. Það er ánægjulegt að geta rætt þetta mál í dagsbirtu en hér á næturfundum hef ég verið að fara í gegnum hina ýmsu alþjóðasáttmála sem þetta frumvarp stangast á við. Þar sem ég veit að margir þingmenn voru eflaust sofandi í nótt þegar ég var að fara yfir ákveðin atriði sem eru mjög mikilvæg þá tel ég að það sé gott fyrir mig að endurtaka þau hér í björtu. Mig langaði sérstaklega að taka fyrir einn af þeim liðum frumvarpsins sem við höfum ítrekað bent á að brjóti í bága við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við höfum komið því á framfæri til hæstv. mennta- og barnamálaráðherra nákvæmlega hvað við erum að tala um þar en bara ef hæstv. ráðherra skyldi hafa gleymt því eða ef aðrir hafa ekki heyrt þessa skýringu þá langar mig að fara í að bera saman annars vegar 2. mgr. 2. gr. barnasáttmálans sem, fyrir þá sem ekki vita, er löggiltur á Íslandi sem þýðir að þetta er jafngilt íslenskum lögum. Annars vegar ætla ég að bera saman 2. mgr. 2. gr. og hins vegar c-lið 8. gr. frumvarpsins. Ég ætla að reyna að gera þetta á þann máta að þetta verði skiljanlegt þrátt fyrir mjög tyrfinn lagafræðilegan texta. En í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna stendur, með leyfi forseta: „Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima, eða sjónarmiða sem þeir láta í ljós eða skoðana þeirra.“ Með öðrum orðum má ekki refsa börnum fyrir það sem foreldrar þeirra gera. Punktur. Það er á eins einföldu máli og ég get sagt það. Í 8. gr. frumvarpsins er verið að taka á þessu svokallaða 12 mánaða tímabili. Þetta var mjög mikilvæg réttarbót sem einmitt hæstv. barna- og menntamálaráðherra, sem þá var barna-, félags- og eitthvað annað-ráðherra, náði að semja um við þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, að bæta inn í lögin vegna þess að það höfðu of mörg mál komið upp þar sem börn höfðu verið hér í lengri tíma, lengur en ár, og höfðu myndað mikil tengsl við Ísland og við vildum tryggja það að þau fengju efnislega meðferð. En nú er verið að breyta því og þá stendur í 8. gr., c-lið, með leyfi forseta, en þar er aftur verið að segja að það eigi að fara í efnismeðferð ef ekki hefur fengist endanleg niðurstaða á fyrstu 12 mánuðum: „… enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka.“ Frú forseti. Þarna er verið að segja að ef einhver kom fram fyrir hönd viðkomandi og tafði málið þá gildi 12 mánaða reglan ekki. Rifjum svo upp aftur hvað barnasáttmálinn sagði: Það má ekki refsa börnum fyrir aðgerðir foreldra. En þessi ákveðna grein gerir nákvæmlega það vegna þess að þar sem stendur umsækjandi þá getur það verið barn og ef einhver tengdur barninu tafði málið er því refsað fyrir það, sem brýtur akkúrat gegn 2. mgr. 2. gr. barnasáttmálans. 

Frú forseti. Mig langar að rifja aftur upp hvers vegna við erum að þessu, kannski mikilvægasta þáttinn. Eitt af því versta í þessu frumvarpi, það er náttúrlega svo margt vont í frumvarpinu, er fyrirætlun um að stórfjölga í hópi fólks sem er heimilislaust, getur ekki séð sér farborða og er alls ekki viljandi heimilislaust heldur einfaldlega vegna þess að það er ekki hægt að vísa þeim úr landi og þau hafa ekki rétt til að vinna fyrir sér og þau hafa engan aðgang að samfélaginu. Þetta stendur til að gera þannig að fólki í þessum hópi snarfjölgi. Ég hef verið að vísa í góða skýrslu frá Rauða krossinum þar sem þetta er áréttað og vil nota tækifærið til að endurtaka þetta í björtu vegna þess að það eru kannski ekki allir við viðtækin klukkan fjögur um nótt. Núna er a.m.k. mannsæmandi tími til að standa hérna í ræðustól Alþingis og tala um hvað það er - ég skil ekki enn þá hvers vegna stjórnarmeirihlutinn, þingmenn Framsóknar, þingmenn Vinstri grænna og meira að segja þingmenn Sjálfstæðisflokksins, vilja fjölga í hópi heimilislausra á Íslandi. Ég skil það ekki og ég hef ekki enn þá fengið viðeigandi svör við því. Og það er raunverulega það sem mun gerast verði þessi 6. gr. frumvarpsins að lögum, virðulegi forseti. Það er algjörlega skýrt. Það kemur mjög vel og skilmerkilega fram, bæði í umsögn Rauða krossins við frumvarpið, í öðrum umsögnum líka sem ég hef ekki talið upp og sömuleiðis í þessari skýrslu um aðstæður einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd en ekki er hægt að flytja úr landi af einhverjum ástæðum. Ég vil fara yfir þann kafla í þessari skýrslu sem fjallar um akkúrat þetta. Á bls. 5 í þessari ágætu skýrslu stendur, með leyfi forseta: „Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist. Umræddir einstaklingar yrðu þar með berskjaldaðir fyrir hvers kyns misneytingu, mansali og ofbeldi. Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni.“ Ég hlýt að taka undir með Rauða krossinum þegar þau segja, með leyfi forseta: „Sumir þeirra sem fengið hafa lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd hafa í reynd verið strandarglópar hér á landi frá árinu 2017 og því dvalið hér í fimm ár. Þar sem enga lausn er að finna fyrir þessa einstaklinga í núgildandi lögum telur Rauði krossinn rétt að einhvers konar lausn verði tekin upp í frumvarp dómsmálaráðherra sem t.a.m. auðveldar þeim að komast á vinnumarkað og framfæra sér og sínum.“ En nei, það sem stendur til að gera er að henda þeim á götuna án framfærslu og án getu til þess að sjá fyrir sér sjálf, af því að ekki hafa þau atvinnuleyfi. Í staðinn fyrir að auðvelda fólki að sjá sér sjálft farborða á að tryggja það að þau búi við algjöra neyð á Íslandi. Ástæðan fyrir því að þetta er gert er að kúga þau til að fara sjálfviljug úr landi. Þetta finnst mér vera ómannúðleg meðferð, virðulegur forseti. Mér finnst þetta vera ofbeldi sem stendur til að beita fólk á flótta. Langoftast eru ástæðurnar fyrir því að fólk getur ekki farið héðan úr landi bara góðar og gildar. Það er óforsvaranlegt, meira að segja þótt þær séu ekki góðar og gildar, að koma svona fram við fólk. Það er algerlega óforsvaranlegt. Ég hef líka verið að koma inn á hvernig þessar undantekningar sem verið er að tala um að séu á því að hægt sé að henda fólki á götunni séu hvorki fugl né fiskur. Miðað við framkvæmdina hjá Útlendingastofnun verður mjög erfitt að komast í gegnum það nálarauga að heita alvarlega veikur einstaklingur eða þá að heita einstaklingur sem er fatlaður með langvarandi stuðningsþarfir, vegna þess að Útlendingastofnun sinnir ekki frumkvæðisskyldu sinni um að afla gagna um hvort viðkomandi einstaklingar falli undir þessar skilgreiningar. 

Forseti. Síðasta umsögnin sem ég ætla að renna yfir aðalatriðin í, ég þarf greinilega að fara í umsagnirnar í smáatriðum síðar, er umsögn Rauða kross Íslands. Rauði krossinn gagnrýnir ítrekaðan skort á samráði og samtali við aðila sem starfa í málaflokknum og hafa til þess sérþekkingu og reynslu við gerð frumvarpsins. Ég hef orðið var við það í samfélagsumræðunni að einhverjir treysti ekki Rauða krossinum til að sinna þessari þjónustu, gera það með einhvers konar lögfræðingahætti, alls konar, en á sama tíma held ég að sömu aðilar treysti Rauða krossinum til allra annarra verka sem Rauði krossinn sinnir, sem er rosalega kaldhæðnislegt. Eru kannski einhverjir fordómar í gangi þar? Ég ætla að giska á að það sé alla vega í grennd við það, af því að það er nákvæmlega þessi hópur fólks sem er að leita sér að alþjóðlegri vernd, útlendingar, sem er yfirleitt fyrsti hópurinn sem verður fyrir aðkasti og fordómum í öllum löndum heimsins. Þetta er auðveldasti hópurinn til að útskúfa á einhvern hátt. Þess vegna er svo mikilvægt að standa vörð um mannréttindi þeirra, því að það fer nákvæmlega út í þessa klassísku sögu: Fyrst komu þau og náðu í þennan hóp, svo komu þau og náðu í næsta hóp þangað til enginn var eftir til að standa vörð mín réttindi. Þetta eru grundvallarmannréttindi sem verið er að tala um hérna og þegar á reynir er oft erfiðast að standa vörð um réttindi fólks. En þá er það líka mikilvægast, langmikilvægast, því að þar er byrjað að kroppa í réttindin með því að ýta undir einhvers konar hræðslu eða fordóma, einhvers konar við/þau-orðræðu sem býr einmitt til ákveðna ofsareiði sem við sáum grassera í Evrópu á síðustu öld með virkilega slæmum afleiðingum. Kjarninn í því vandamáli liggur í því að verja mannréttindi þessa hóps og það er það sem Rauði krossinn hefur gert undanfarin ár og hefur gert mjög vel þangað til dómsmálaráðherra, sá sem sem hendir núna flugvél úr landi og vopnar lögregluna með rafbyssum án þess að tala við kóng eða prest, segir upp þessum samningi við Rauða krossinn og var ekki með neina lausn um hvað ætti að gera í staðinn. Það er bara farið í einhverja útselda vinnu hjá einhverjum einstaka lögfræðingum hingað og þangað sem Útlendingastofnun og ráðuneytið í rauninni kvitta bara upp á og segja: Þetta er fínn lögfræðingur fyrir okkur. Er það fínn lögfræðingur fyrir þá sem eru að leita sér að vernd? Ekki hugmynd, en það er alla vega ekki á sömu forsendum og Rauði krossinn rak þá þjónustu þar sem hafði byggst upp gríðarleg þekking á þessum málaflokki. Þannig að það þarf að hlusta þegar Rauði krossinn er að tala í þessu máli því að þau vita hvað þau eru að tala um. Þau byrja á að tala um sjálfkrafa kæru, sem er 2. gr., og Rauði kross á Íslandi leggst gegn þessu af tveimur ástæðum. Annars vegar eru ákvarðanir Útlendingastofnunar birtar umsækjendum á íslensku, yfirleitt 10–20 bls., og ekki þýddar á önnur tungumál. Ákvörðunin er send talsmanni umsækjenda sem þarf í kjölfarið að bóka fund með viðkomandi og túlki sem oftast er ekki hægt að gera samdægurs. Þarna fáum við innsýn í það hvað þarf í raun og veru að gera til að framfylgja þeim lögum sem er verið að setja hérna. Það eru svona smáatriði hér og þar, þar sem einhver þarf að taka blaðið, krossa í, skrifa undir, passa að það berist annað, þýða það yfir á önnur tungumál. Allur pakkinn er rosalega flókinn og fyrirferðarmikill af því að þetta er fólk með alls konar bakgrunn sem kemur frá fullt af löndum og er með alls konar ástæður fyrir því að það telur sig eiga rétt á alþjóðlegri vernd. Það er ekkert lítið að fara yfir og það er ekkert smáræðisferli sem fer af stað til þess að tryggja að þau sem fá vernd séu alveg örugglega hennar verðug. Það er nálarauga. 

Frú forseti. Ánægjulegt að hafa frú forseta með okkur hér á þessum fundi í dagsbirtu. Mig langaði aðeins að nefna eitt annað atriði varðandi það hvernig við teljum að þetta frumvarp brjóti í bága við mannréttindasáttmála og eins stjórnarskrá Íslands. Og aftur ætla ég að reyna að gera það á eins einfaldan máta og ég get. Mannréttindahluti stjórnarskrár Íslands byggir að vissu leyti á bæði mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, sem samþykkt var 10. desember 1948, en einnig á mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur verið lögfestur hér á landi. En strax í 3. gr. mannréttindayfirlýsingarinnar stendur, með leyfi forseta: „Allir eiga rétt til lífs, frelsis og mannhelgi.“ Þetta hefur oft verið notað til þess að fjalla um það sem á íslensku hefur oft verið kallað friðhelgi einkalífsins, en um það fjallar einmitt 71. gr. stjórnarskrá Íslands, sem byrjar svo, með leyfi forseta: „Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu“ Og það heldur áfram: „Ekki má gera líkamsrannsókn eða leit á manni, leit í húsakynnum hans eða munum, nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild.“ En þegar horft er til mannréttindasáttmála Evrópu, sem fer aðeins dýpra heldur mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna, þá stendur þar í 8. gr., með leyfi forseta: „Sérhver maður á rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta.“ Og að einungis megi ganga á þennan rétt þegar um er að ræða þjóðaröryggi, almannaheill eða eitthvað slíkt, til þess að firra glundroða eða glæpum o.s.frv. Með öðrum orðum má ekki ráðast inn í einkalíf fólks nema þjóðaröryggi eða almannaheill liggi við. Dæmi um almannaheill gæti verið ef um einhverjar sóttir eða eitthvað slíkt væri að ræða. Ég veit ekki alveg með það en það er alla vega ekki bara geðþóttaákvörðun dómsmálaráðherra. Af hverju var ég að fara í gegnum þessar ákveðnu greinar um friðhelgi einkalífsins? Jú, það er vegna þess að í 4. gr. frumvarpsins kemur t.d. fram, með leyfi forseta, að við bætist málsgrein í lögin sem hljómi svo: „Ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun útlendings skv. 104. gr. er lögreglu heimilt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði hans til að geta ferðast.“ Þarna getur bara lögreglan farið og krafist þess af lækni að fá læknisvottorð. En munum: Það má ekki framkvæma líkamsrannsóknir nema að gengnum dómsúrskurði. Það á allt í einu gefa lögreglunni bara vald til hvers sem er. Ef við byrjum að gefa lögreglunni vald til að gera þetta við fólk á flótta, hvar biður lögreglan næst um að fá aðgang? Að öllum tölvunum mínum, að öllu án þess að fá nokkurn tímann dómsúrskurð eða neitt slíkt? Frú forseti. Við verðum við að passa að um leið og við skröpum af mannréttindunum og skröpum af þeim réttindum sem við erum varin með með stjórnarskrá þá er einfaldlega haldið áfram og áfram.

Virðulegur forseti. Ég hef verið að fara yfir hversu ómögulegt það er fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd að fá viðurkenningu á stöðu sinni sem einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Mér finnst mikilvægt að fara yfir það líka í björtu vegna þess að ég tel að það sé ekki fullnægjandi að segja frá því í skjóli nætur. Ég hef verið að fjalla um áhrif 6. gr. frumvarpsins og mér finnst mjög mikilvægt að við fjöllum mjög ítarlega um áhrif af þessari grein vegna þess að þau eru svo alvarleg. Við erum að snúa á ákveðna braut og ég held að þegar við förum inn á hana verði ekki aftur snúið þegar kemur að innleiðingu á mannvonsku á Íslandi, ég get svo svarið það, vegna þess að verði 6. gr. frumvarpsins að lögum þá erum við að fara að fjölga í hópi heimilislausra. Ég vil fara yfir hvers vegna þessar undantekningar, sem menn bera fyrir sig að muni koma í veg fyrir að fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu verði hent á götuna, eru ekki jafn umfangsmiklar eða áreiðanlegar og raun ber vitni. En ég vil samt gera það með þeim fyrirvara að mér finnst ekki ásættanlegt að senda neina á götuna og neita þeim um að geta unnið fyrir sér og sömuleiðis um aðgengi að læknisaðstoð. Ég velti fyrir mér hvort fólk hafi hugsað þetta til enda, því að hvað á svo að gera? Tökum dæmi: Ungri konu er vísað á götuna vegna þess að það er ekki hægt að vísa henni til Íraks. Hún er síðan á götunni, þjónustusvipt, og lendir í því að verða ófrísk. Þá er búið að taka ákvörðun um synja henni um þjónustu. Þá er búið að taka ákvörðun um að henda henni á götuna. Hvernig á þessu undantekning að eiga við eftir að það er búið að henda henni á götuna? Ég veit það ekki, ég held ekki að hún muni gera það. Og hvað verður þá um barnið hennar? Í umsögn Rauða krossins kemur fram, með leyfi forseta: „Í 6. gr. frumvarpsins segir að ekki sé heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í athugasemdum við frumvarpsgreinina segir að með alvarlegum veikindum sé átt við þá einstaklinga sem ekki séu fyllilega færir um að sjá um sig sjálfir, hvort sem er vegna andlegra eða líkamlegra veikinda, og velferð þeirra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra yrðu niður felld.“ Og aftur: Ég held að velferð allra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra til heilbrigðisþjónustu, aðgengi þeirra að húsnæði, getu til að fá eitthvað að borða, yrðu niður felld, eins og þetta er orðað á lagamáli hérna. En hérna er verið að tala um alvarlega veikt fólk. Ef þú ert bara venjulegan veik þá má henda þér á götuna: „Með fötluðum einstaklingi með langvarandi stuðningsþarfir sé átt við þá sem hafi þörf fyrir þjónustu og/eða stuðning sem sé meiri eða sérhæfðari en svo að þörfinni verði fullnægt innan almennrar þjónustu.“ Þá verð ég að segja aftur: Það er verið að svipta fólk allri almennri þjónustu þannig að ég skil ekki alveg af hverju er verið að setja þennan þröskuld, vegna þess að ef þú ert bara með fötlun án þess að vera með langvarandi stuðningsþarfir sem hægt er að sinna með almennri þjónustu þá nýturðu samt engrar þjónustu. Ég skil ekki hvernig þetta dæmi á að ganga upp, virðulegi forseti: „Með fötluðum einstaklingi með langvarandi stuðningsþarfir sé átt við þá sem hafi þörf fyrir þjónustu og/eða stuðning sem sé meiri eða sérhæfðari en svo að þörfinni verði fullnægt innan almennrar þjónustu.“ Síðan kemur mikilvægi punkturinn, virðulegi forseti, sem mér finnst mikilvægt að endurtaka í björtu, sem er: „Rauði krossinn hefur um margra ára skeið gert margháttaðar og alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu vegna veikinda eða fötlunar en svo virðist sem verulega þröng skilyrði þurfi að uppfylla svo umsækjendur geti talist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Skilgreiningu á einstaklingi í sérstaklega viðkvæmri stöðu má finna í 6. tölul. 3. gr. útl. en þar segir: „Einstaklingar sem vegna tiltekinna persónulegra eiginleika eða aðstæðna hafa sérþarfir sem taka þarf tillit til við meðferð máls eða geta ekki að fullu eða með engu móti nýtt sér rétt eða uppfyllt skyldur sem kveðið er á um í lögum þessum án aðstoðar eða sérstaks tillits, t.d. fylgdarlaus börn, fatlað fólk, fólk með geðraskanir eða geðfötlun, aldrað fólk, þungaðar konur, einstæðir foreldrar með ung börn, fórnarlömb mansals, alvarlega veikir einstaklingar og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi.““ Eins og ég hef komið inn á 

Frú forseti. Ég var að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi sem var að gagnrýna 2. gr., sjálfkrafa kæru, af tveimur ástæðum. Fyrri ástæðan varðar einmitt þýðingar, birtingar Útlendingastofnunar til umsækjenda, 10–20 bls. á íslensku. Það þarf að þýða það, talsmaður umsækjenda þarf að bóka fund með viðkomandi og túlk. Ekki hægt að gera það samdægurs og þetta tekur allt tíma. Seinni ástæðan er sem sagt vanræksla Útlendingastofnunar á rannsóknarskyldu. Þetta hafa mjög margir umsagnaraðilar gagnrýnt, að þrátt fyrir lagaskyldu sinnir Útlendingastofnun ekki þessari skyldu sinni. Þetta er starfsreynsla þessara aðila af Útlendingastofnun. Þannig að maður getur alveg spurt sig: Þarf Útlendingastofnun að hafa lög yfirleitt ef hún getur bara gert það sem henni sýnist? Jú, auðvitað, því að það á að vera hægt að rekja það fyrir dómi þegar Útlendingastofnun eða stjórnvöld almennt klúðra málum. En geta umsækjendur um alþjóðlega vernd sótt sér þau réttindi? Nei, það er búið að henda þeim úr landi. Ekki ætla þeir að vera að sækja rétt sinn t.d. á götunni í Grikklandi. Útlendingastofnun sýnir ekki frumkvæði við að kanna hvort einstaklingur kunni að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Af því að þetta er matskennt atriði þá er það bara: Nei, okkur finnst það ekki. Við finnum ekki neitt, við kíktum aðeins í gegnum blöðin og nei, æ, æ, hann er ekki í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Reglulega kemur það upp að umsækjendur hafi ekki verið komnir með tíma í fyrstu heilbrigðisskoðun þegar þeir mæta til viðtals hjá Útlendingastofnun, en í slíkri skoðun er skimað fyrir líkamlegum og andlegum veikindum. Í slíkum tilfellum er nauðsynlegt að bíða með ákvarðanatöku í málinu þar til gögn hafa orðið til og borist frá heilbrigðisyfirvöldum. Upplýsingar úr sjúkraskrá gefa oft tilefni til frekari rannsóknar og greiningar á andlegum og líkamlegum veikindum umsækjenda með öflun ítarlegri vottorða. Við erum að tala um fólk hérna sem er í raunverulegri neyð, sem er að koma úr áfallástandi í það minnsta. Hættan við þetta er ekki endilega að einhver sem eiga ekki rétt á alþjóðlegri vernd fái ekki alþjóðlega vernd heldur að þau sem eiga í raun og veru rétt á alþjóðlegri vernd fái hana ekki af því að það er skussaháttur í gangi hjá stjórnvöldum, þau sinna ekki starfi sínu. Rauði kross Íslands segir að töluvert beri á því að Útlendingastofnun fallist ekki á að veita umsækjendum frest til að afla slíkra gagna sjálfir. Enn fremur eru umsækjendur ítrekað látnir bera hallann af því ef gögn skortir sem varpa ljósi á andlega eða líkamlega heilsu viðkomandi. Þau fá ekki tíma, fá ekki svigrúm. Það er ekki skoðað nægilega vel. Þetta eru ítrekað sömu skilaboðin frá fólkinu sem hefur reynsluna af því að vinna þetta á gólfinu og er að segja þinginu hérna: Þetta gengur ekki. Svona virkar þetta í alvörunni, við fáum 10–20 bls. úrskurð á íslensku sem umsækjendurnir skilja ekki. Talsmennirnir þurfa að redda túlk sem kostar eitthvað að sjálfsögðu. Útlendingastofnun gerir það ekki, skilar ekki frá sér gögnum á skiljanlegan hátt. Þetta eru aðilar sem eru á gólfinu sem eru að segja okkur: Svona virkar kerfið. Þetta eru breytingarnar sem þið ætlið að gera hérna. Þær munu hafa slæm áhrif, gera þetta enn verra en það er nú þegar, og stjórnvöld segja bara að það muni búa til skilvirkni. Risastóra spurningin hérna er: Skilvirkni fyrir hvern? Því að þau segja í frumvarpinu að það eigi að búa til skilvirkni á þann hátt að það sé að sjálfsögðu mannúðlegt og sanngjarnt og að þau sem eru umsækjendur, bæði þau sem fá vernd og fá ekki vernd, fái að vita það sem fyrst. Það eru allir sammála um það, en þetta er bara flókið verkefni sem tekur tíma. Við verðum að viðurkenna það, við verðum að vita af því og við verðum að skilja 

Frú forseti. Ég var byrjuð áður en fundi var slitið í nótt að fara yfir 7. gr. frumvarpsins, sem ég hef sagt nokkrum sinnum að sé mitt „uppáhaldsákvæði“ í frumvarpinu. Þarna er um gríðarlega alvarlega skerðingu á réttaröryggi flóttafólks að ræða en ég held að það geri sér ekki allir grein fyrir því þegar þeir lesa ákvæðið. Þarna er verið að setja inn í lögin nýtt ákvæði, sem er ekki í lögunum fyrir, um svokallaðar endurteknar umsóknir. Eins og staðan er í dag er ekkert sérstakt ákvæði í útlendingalögum um endurteknir umsóknir en það er heimild til að setja slíkar umsóknir í svona hálfgerða flýtimeðferð sem ætti svo sem að nægja að mati þeirra sem hér stendur. Það sem gerir þetta ákvæði svo alvarlegt er að það snýst ekki bara um endurteknar umsóknir, þ.e. þegar einstaklingur hefur fengið synjun og kemur kannski aftur og sækir um aftur eða sækir bara um aftur áður en hann fer. Það er líka verið að tala um og inn í þetta er grautað einu mikilvægasta réttarúrræðinu og einu virkasta réttarúrræðinu fyrir flóttafólk á Íslandi, sem er kannski ástæðan fyrir því að það er verið að afnema það; beiðni um endurupptöku máls vegna nýrra gagna eða vegna breyttra forsenda, svo sem vegna þess að tímafrestir hafa runnið út. Í frumvarpinu eru farnar margar leiðir til þess að reyna að eyðileggja þessa tímafresti og þetta er ein af þeim og fleiri leiðir eru í 8. gr. Ég mun fara í það þegar þar að kemur. En í 7. gr. frumvarpsins er óvirkjuð almenn grein almennra stjórnsýslulaga um heimild fólks til að fá heimild stjórnvalda til að endurupptaka mál. Raunar er það skylda stjórnvalda. Þetta er heimild borgarans, réttur borgarans til að fá mál sitt endurskoðað ef eitthvað hefur breyst. Það er áratugalöng úrskurðarframkvæmd og fræðaskrif um beitingu þessa ákvæðis, sem er 24. gr. stjórnsýslulaga, um endurupptöku, þannig að þetta ætti ekki að valda neinum vandkvæðum í framkvæmd. Beiðnum um endurupptöku hefur fjölgað gríðarlega undanfarið en það má ætla að þeim muni fækka aftur nú þegar Covid-heimsfaraldurinn er að þessu leytinu hættur að vera stjórnsýslunni til trafala. Því er þetta ákvæði ekki bara gríðarleg alvarleg aðför að réttaröryggi flóttafólks heldur líka úrelt núna strax, um leið og það var í rauninni sett inn í þetta frumvarp, og vitagagnslaust til að taka á nokkrum þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir í kerfinu. Í því sambandi langar mig að leiðrétta eitt sem hefur komið fram hérna nokkrum sinnum þegar við kvörtum undan því að fá ekki samtal við meiri hlutann um þetta mál. Þá er bent á það að þetta mál sé að koma fram í fimmta skipti. En þetta er ekki sama málið. Við tölum um þetta sem sama frumvarpið vegna þess að rauði þráðurinn í því er sá sami, rauði þráðurinn í þessu frumvarpi, forsendurnar eru þær sömu og það er það sem er rangt. Það er það sem þessi frumvörp eiga sameiginlegt. Málið hefur hins vegar breyst heilmikið í hvert skipti sem það kemur út og virðist það svolítið velta bara á dagsformi Útlendingastofnunar og dómsmálaráðuneytisins hverju er hent inn og hvað tekið út. Til dæmis átti að setja inn heimild til að þvinga fólk til líkamsrannsókna, bara út af Covid-heimsfaraldrinum, en svo þurfti það ekki lengur og þá hætta þau við það. Þetta er allt svolítið svoleiðis. En það sem er verið að gera í þessari grein, svo ég haldi mig við efnið, er að það er verið að afnema réttinn til endurupptöku. Ég hefði haldið að það „vandamál“ að beiðnir um endurupptöku séu margar væri ekkert vandamál vegna þess að ef beiðnin er augljóslega byggð á engu tekur enga stund að afgreiða hana. Það er ekki þannig að það þurfi að fara yfir málið frá grunni aftur. Þegar beðið er um endurupptöku kemur fólk með ný gögn, þessi nýju gögn eru tekin og kíkt á þau: Ókei, gefur þetta tilefni til að endurtaka málið, nei eða já? Þetta er ekki flókin málsmeðferð, hún er ekki þung. Það er yfirleitt auðvelt að segja bara nei ef það eru engin ný gögn og ekkert sem hefur breyst. Þetta ætti ekki að íþyngja stjórnsýslunni að neinu leyti. Það hefur bara verið að íþyngja stjórnsýslunni vegna þeirra viðhorfa sem hafa verið viðhöfð í afgreiðslu þessara mála og eðlilegra vegna þess að þetta hafi verið tímafrestamál. Hitt er að ef verið er að endurupptaka, ef verið er að fallast á endurupptöku í mjög mörgum þessara mála, 

Frú forseti. Ég sé að ég hef gleymt mannréttindayfirlýsingunni hér í síðustu heimsókn minni uppi í ræðustól. Það er spurning hvort ég ætti að lesa hana alla aftur, en ég ætla nú að ekki að gera ykkur það. Eitt af því sem ég hef fengið eiginlega daglegar spurningar um, frú forseti, er það hvort stjórnarskrá Íslands gildi um útlendinga. Það er alveg á hreinu að hún gildir um alla þá sem eru í íslenskri lögsögu, sem þýðir á íslenskri grund eða á íslensku - er það ekki rétt munað hjá mér að það séu 12 mílurnar sem skilgreinast sem lögsaga?  „Samningsaðilar skulu tryggja hverjum þeim, sem innan yfirráðasvæðis þeirra dvelst, réttindi þau og frelsi sem skilgreind eru í I. kafla þessa samnings.“ Já, frú forseti, hér stendur alveg svart á hvítu að mannréttindi gilda fyrir alla sem á Íslandi eru, alla sem eru okkar yfirráðasvæði. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að það þýðir að það eru ákveðin réttindi og ákveðnar skyldur sem við sem þjóð höfum, einnig þegar kemur að umsækjendum um alþjóðlega vernd. Það eru margs konar réttindi og frelsi sem við þurfum að virða samkvæmt þessum I. kafla í mannréttindasáttmálanum; hlutir eins og rétturinn til lífs, bann við pyndingum, bann við þrældómi og nauðungarvinnu, réttur til frelsis og mannhelgi, rétturinn til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi, að það sé engin refsing án laga. Ég nefndi áðan friðhelgi einkalífsins og fjölskyldu en þarna fellur líka undir hugsana-, samvisku- og trúfrelsi. Já, ég get ekki bannað hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að trúa á eitthvað eða ekki trúa á eitthvað.  Allt eru þetta kaflar, allt frá 2. til 18. gr. mannréttindasáttmálans, sem hafa áhrif á það hvernig við eigum að sinna og virða réttindi sem umsækjendur um alþjóðlega vernd fá á Íslandi. - Frú forseti. Þar sem það er dagsbirta þá langar mig að fara í nokkrar af þessum greinum. Ég óska því eftir því að komast aftur á mælendaskrá.

Forseti. Við vorum tala um kærufrestinn og umsögn Rauða krossins á Íslandi þar sem gerð er athugasemd við 2. gr., um sjálfkrafa kæru. Þar er farið yfir vandann við það að breyta lögunum á þann hátt að stytta kærufrestinn sem umsækjendur hafa; í fyrsta lagi að ákvarðanir Útlendingastofnunar eru birtar umsækjendum á íslensku, og allt sem því fylgir, og Útlendingastofnun hefur einfaldlega vanrækt rannsóknarskyldu sína, sem er stórkostlega merkilegt að hún komist upp með lagalega séð - en allir þessir aðilar eru yfirleitt komnir til útlanda og geta ekki sótt rétt sinn og þar af leiðandi sleppa stjórnvöld alltaf við að það sé slegið á puttana á þeim. Umsækjendur þurfa þar af leiðandi að nýta kærufrestinn til að bæta upp þessa vanrækslu stjórnvalda á rannsóknarskyldu sinni svo að öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir og talsmaður geti fjallað sérstaklega um þau í greinargerð á kærustigi. Þannig að þessi frestur er styttur með sjálfkrafa kærunni. Hann er þá frá því að Útlendingastofnun er búin að taka ákvörðun sína og fólk hefur 14 daga til að kæra. Almennur kærufrestur er mun lengri, allt að þrír mánuðir, þ.e. almennur frestur samkvæmt stjórnsýslulögum til að kæra. En núna gerist það sem sagt um leið og Útlendingastofnun er búin að skila af sér 10–20 bls. ákvörðun sinni á íslensku til talsmanns umsóknaraðila, sem hefur t.d. verið bent á að nær ekki að vera í vinnunni allan ársins hring, það eru sumarfrí o.s.frv. Þessi mál taka tíma og ef þau detta óvart inn þegar viðkomandi er í fríi þá bætast þeir dagar við, svo einfalt er það. Til samanburðar er kærufrestur í Noregi og Svíþjóð í sambærilegum málum um 21 dagur frá birtingu ákvörðunar. Hann er meira að segja styttri hérna núna í dag og verður enn styttri þegar þetta frumvarp verður samþykkt og samt er talað um að verið sé að horfa til Norðurlandanna til að vera einhvern veginn sambærileg þeim. Maður veltir því fyrir sér af hverju þau gera þá ekki bara afrit, einfalt, klippa og líma, og setji bara þýðingu á þessu í lögum hinna landanna í okkar lög, ef þeim er svona annt um að herma eftir þeim. Ekki að það sé endilega góð hugmynd, en þá yrði það alla vega rökstutt - eða vonandi, það er ekkert rosalega vel rökstutt hérna og í rauninni er snúið út úr ýmsu og bara sagt að þetta sé skilvirkni og réttarbót og mannúð o.s.frv. En þegar það er skoðað nánar hvernig framkvæmdin er í raun og veru kemur í ljós að það er bara alls ekki svo. Ég held að ráðuneytið nýti sér það dálítið að fólk þekki almennt séð ekki hvernig ferlið virkar svona bak við tjöldin, að smáatriðin sem þarf að standa í, eins og að þýða 10–20 bls. niðurstöðu Útlendingastofnunar o.s.frv., sjást ekki, að fólk skilji ekki almennt hvernig það virkar og það sé bara hægt að segja: Nei, heyrðu, ég er að gera þetta - og það bæti skilvirknina á einhvern hátt, án þess að það sé útskýrt nánar með því að segja að áður fyrr hafi þurft að gera þetta og þetta en með breytingunni þurfi bara að gera þetta og þetta og það sé stytting fyrir alla og réttarbót fyrir umsækjanda af því að … Og svo er það útskýrt frekar. Það er ekkert svoleiðis, það er ekki einu sinni reynt. Það er bara fullyrt: Þetta er í þágu skilvirkni og í þágu þess að gera eins og aðrar þjóðir. Það er ekki útskýrt nákvæmlega hvað við erum að gera eins og aðrar þjóðir, hvaða öðrum þjóðum við erum að herma eftir, af því að þetta er gert mismunandi hjá Evrópuþjóðunum og á Norðurlöndunum. Það er ekki hægt að segja bara að við ætlum að gera eins og þau og láta eins og það sé næg útskýring. Það verður að segja t.d.: Við ætlum að gera eins og Noregur af því að þeim hefur tekist vel í nákvæmlega þessu ferli þar sem þarf að gera þetta og þetta samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna eða stjórnarskránni og við þurfum að passa upp á það. Norðmenn breyttu því úr þessu í eitthvað annað og það virkaði vel fyrir alla aðila. Nei, ekkert svoleiðis einu sinni reynt. 

Frú forseti. Mig langaði aðeins að taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson skildi við hann, af því að hann er þar að tala um kærufrestinn og vanrækslu Útlendingastofnunar gagnvart því að sinna rannsóknarskyldu sinni og að það sé skrýtið að þau komist upp með það. En málið er að þau komast ekki alltaf upp með það. Það hefur nefnilega gerst allnokkrum sinnum að Útlendingastofnun hefur verið gerð afturreka með sínar ákvarðanir vegna þess að málið hefur ekki verið nægilega rannsakað. Í því ljósi verð ég eiginlega að lýsa yfir ánægjulegri undrun minni yfir því að það sé ekki hreinlega verið að afnema rannsóknarregluna í þessu frumvarpi þegar kemur að umsækjendum um alþjóðlega vernd. Það þykir ekkert tiltökumál að afnema kæruheimildir í ýmsu. Fólk getur ekki kært mat á því hvort það sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það er ekki hægt að kæra niðurstöður aldursgreiningar. Þessi réttindi eru afnumin, bara með einhverri línu í lögum um útlendinga og nú reynir lítið á þetta þar sem þessi mál ná ekki fyrir dómstóla. Og nú á að afnema heimild einstaklinga til að fá mál sín endurupptekin ef forsendur hafa breyst. Þannig að ég bíð bara eftir frumvarpi frá hæstv. dómsmálaráðherra þar sem sjálf rannsóknarreglan og jafnvel jafnræðisreglan og aðrar grundvallarreglur stjórnsýsluréttar, sem eru nú farnar að teljast til einhvers konar borgaralegra réttinda, verða afnumdar, líka þegar kemur að flóttafólki, því að líkt og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór yfir þá virðist stundum vakna upp sú spurning hvort stjórnarskrá, og þar með mannréttindin sem þar eru, eigi yfir höfuð við um útlendinga. Eru þessir útlendingar nokkuð með þessi mannréttindi? Stundum fer maður að efast um að allir hv. þingmenn geri sér grein fyrir því að já, útlendingar hafa líka mannréttindi. Ég ætla aðeins að halda áfram að röfla um þessa 7. gr. sem er mér mjög hugleikin vegna þess að hún felur í sér alveg gríðarlega alvarlega skerðingu á möguleikum flóttafólks til að fá ranga ákvörðun leiðrétta. Það er beinlínis tilgangurinn. Ég ætla að fara aðeins aftur í greinargerð með frumvarpinu. Með leyfi forseta: „Skýrt er tekið fram að endurtekin umsókn“ - beiðni um endurupptöku, eins og það er í dag, það verður kallað endurtekin umsókn í þessum nýju lögum - „frestar ekki framkvæmd fyrri ákvörðunar en því stjórnvaldi sem er með umsóknina til skoðunar er heimilt að fresta réttaráhrifum enda hafi umsækjandi óskað eftir því þegar hin endurtekna umsókn var lögð fram og sýnt fram á“ - svo stendur reyndar í lagaákvæðinu: „brýna“ - „nauðsyn þess að fresta framkvæmd. Við framkvæmd laga um útlendinga hefur verið deilt um hvort og þá hvenær eðlilegt sé að fresta framkvæmd ákvörðunar þegar lögð hefur verið fram beiðni um endurupptöku. Því þykir rétt að kveða skýrt á um hvenær eðlilegt sé að stjórnvöld fresti framkvæmd fyrri ákvarðana.“ Ég ætla að láta staðar numið í tilvitnuninni hér. Fram kemur að það hafi vakið upp vafa í framkvæmd hvort og hvenær eigi að fresta framkvæmd vegna beiðni um endurupptöku. Þetta er eitt af þeim vandamálum sem ég myndi segja að væri orðið kerfisbundð vandamál, en sem þarf ekki að leysa með lagabreytingu heldur einfaldlega með því að stjórnvöld fari að fylgja lögum. Það er nefnilega þannig að stjórnvald getur frestað framkvæmd og t.d. mál þeirra einstaklinga sem voru fluttir úr landi, eins og frægt varð m.a. þegar Hussein Hussein og hans fjölskylda voru flutt úr landi, sem vakti mikinn óhug, þeir einstaklingar, mjög stór hluti þeirra ef ekki bara allir, ég þori ekki alveg að fara með það, alla vega stór hluti hópsins var með beiðni um endurupptöku í skoðun hjá kærunefnd útlendingamála. Svo kemur auðvitað á daginn að fallist er á þorra beiðna um endurupptöku í þessum málum þannig að fólkið þarf að koma aftur. Hvers vegna var þá verið að senda þau úr landi? Jú, ég skal segja ykkur hvers vegna þau voru send úr landi: Vegna þess að kærunefnd útlendingamála - þegar óskað er eftir frestun réttaráhrifa, þ.e. eftir frestun flutnings, það er óskað eftir beiðni um endurupptöku vegna þess að forsendur hafa breyst, sem þær gerðu í þessum málum, þá svarar kærunefndin ekki þessum beiðnum. Og á meðan hún svarar ekki beiðninni þá er engin frestun. Það eina sem þyrfti að gera til að laga þetta er að kærunefndin myndi svara þessum beiðnum, bara já eða nei. Ef kærunefndin telur að það sé vika eða tvær vikur í að hún komist að niðurstöðu þá ætti hún auðvitað bara að fresta framkvæmdinni. Það er ódýrast fyrir alla, skilvirkast fyrir kerfið, best fyrir alla. En það gerir hún ekki, hún svarar ekki beiðninni. Og hér er bara tekið af skarið um það: Nei, það frestar ekki framkvæmd. Hvaða skilvirkni er í því? Þannig að það er verið að ýta undir þá framkvæmd sem við erum búin að horfa upp á, að fólk sé flutt úr landi. Og svo er því náttúrlega reddað í þessu frumvarpi með því að kveða á um að ef fólk fer úr landi þá fellur málið niður. Málið er leyst. - Ég óska eftir því, forseti, að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að nota dagsbirtuna og vonandi vel vakandi þingmenn sem eru að hlusta til að koma á framfæri nokkrum lykilupplýsingum, fyrst úr mannréttindasáttmála Evrópu, sem tengjast þessu frumvarpi. Við höfum einmitt bent á að það séu atriði í frumvarpinu eða í framkvæmd og vinnu Útlendingastofnunar á þessu sviði sem stangist hreint og beint á við lögin um mannréttindasáttmála Evrópu. Ég fór yfir yfirlit um réttindi og frelsi og mig langaði að stinga fyrst niður í 3. gr. sem fjallar um bann við pyndingum. 3. gr. er stutt og laggóð og í henni segir, með leyfi forseta: „Enginn maður skal sæta pyndingum eða ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.“ Mig langar að taka sem dæmi um þetta atburði sem við fengum öll að sjá hér fyrir tæpum tveimur mánuðum síðan, í desembermánuði, þar sem m.a. var verið að vísa úr landi fötluðum manni og fjölskyldu hans. Sú meðferð sem viðkomandi fékk í þeirri aðgerð lögreglu og Útlendingastofnunar getur ekki kallast neitt annað en vanvirðandi og ómannleg. Það er sorglegt að sjá að lögreglan og Útlendingastofnun hafi ekki einu sinni beðist afsökunar á þessari meðferð heldur einfaldlega sagt: Við þurfum bíl sem getur flutt fólk í hjólastólum. Ef það er eini skilningurinn og eini lærdómurinn sem ríkislögreglustjóri og Útlendingastofnun draga af því sem við sáum gerast þá held ég að við þurfum virkilega að fara að skoða hvernig þær stofnanir vinna. Annað sem tengist þessu atviki í desember er að þessi fjölskylda var að bíða eftir að mál hennar yrði tekið fyrir fyrir dómi. Það er því miður þannig í lögunum í dag að ekki er beðið eftir því að dómsmeðferð hafi farið fram og það er gert þrátt fyrir að í 6. gr. mannréttindasáttmálans sé talað sérstaklega um réttinn til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Þar stendur, með leyfi forseta: „Þegar kveða skal á um réttindi og skyldur manns að einkamálarétti eða um sök, sem hann er borinn um refsivert brot, skal hann eiga rétt til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli.“ Já, viðkomandi á rétt á því að mál hans sé tekið fyrir. En nei, Útlendingastofnun og dómsmálaráðherra vilja senda fólk úr landi áður en kemur að þessu vegna þess að þannig geta þau reynt að verja sig fyrir því að fá á sig dóma 

Algjörlega.

Forseti. Ég er hérna að fara yfir umsögn Rauða krossins sem er síðasta umsögnin í bunkanum. Þetta eru aðalatriðin í þessari umsögn en þau eru samt ansi mörg, þetta eru alveg tvær blaðsíður bara af punktum um umsögnina, án þess að ég fari nánar í hana. Ég geri það kannski seinna ef þetta fer ekki að síast inn hjá stjórnarmeðlimum. Ef þau heyra ekki og trúa ekki að þetta sé í rauninni heiðarleg yfirferð á umsögninni þá þarf kannski bara að lesa hana upp orðrétt til að þau átti sig á henni, fara í samlestur. En við erum komin í 4. gr. frumvarpsins, sem Rauði krossinn fjallar um, um öflun vottorðs frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis umsækjenda. Rauði krossinn segir að þetta feli í sér víðtækt inngrip í friðhelgi einkalífs fólks og þurfi ákveðin skilyrði því að vera uppfyllt svo lagasetning sem þessi standist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar. Frumskilyrði varðandi takmarkanir sem eru settar á friðhelgi einkalífs eru í fyrsta lagi að þær séu reistar á skýrri lagaheimild, í öðru lagi að þær stefni að lögmætu markmiði og í þriðja lagi að þær gangi ekki lengra en nauðsynlegt er svo markmið þeirra náist. Þetta eru bara viðmiðin, skilyrði sem þarf að uppfylla og stjórnvöld þurfa að rökstyðja lagasetningu sína með tilliti til þessa. Í stjórnarskrá og í mannréttindasáttmála Evrópu, sem stjórnarskráin okkar og þau mannréttindaákvæði sem þar eru byggja á, er miðað við að aðeins sé gripið til takmarkana á friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra og stefnt er að því að firra glundroða eða glæpum eða það er í þágu almannaheilla auk þess sem það kann að vera í þágu þjóðaröryggis. Það er mat Rauða krossins á Íslandi að umrædd heimild til að afla gagna uppfylli ekki þessi skilyrði og það hefur verið staðfest af Mannréttindadómstóli Evrópu, sem var farið yfir varðandi hollenska dóminn í fyrri umsögn. Samt er verið að reyna þetta og það er einhvern veginn verið að reyna þetta á þann hátt núna að meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar er bara alveg sama hvaða umsagnir segja og hvað niðurstöður dómstóla hafa verið að segja um nákvæmlega þetta atriði, alveg sama: Hendum þessu bara í gegn. Eins og hefur komið fram hérna er það líklega vegna þess að þau munu komast upp með það, af því að þetta fólk hefur ekki tækifæri til að leita réttar síns. Til þess að geta farið fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, til þess að skora þessi lög á hólm gagnvart mannréttindasáttmálanum þarf að klára öll úrræði á Íslandi fyrst, þ.e. fara í gegnum allt dómskerfið á Íslandi. Það er svolítið erfitt að gera ef þú ert ekki í landinu af því að það er búið að henda þér út. Ástæðan fyrir þessari breytingu er tímabundið ástand sem skapaðist vegna Covid og því verður ekki séð að slíkar aðstæður skuli leiða til þess að lögreglu verði fengin heimild til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum bara almennt séð. Þetta gæti hafa náðst sem tímabundin heimild út af sóttvarnaraðstæðum en ekki sem almenn heimild, bara til að reyna að koma þessu á mannamál. Ég ætla að tala aðeins um þjónustuskerðingu í næstu ræðu þar sem það tekur því varla að byrja á henni núna, hún er það yfirgripsmikil. En þetta varðandi vottorðið er eitthvað sem er ítrekað búið að segja. Það kom fram í umfjöllun minni að Læknafélagið fer skýrt yfir þetta, yfir þetta ákvæði, og segir bara hreint út að ef það þyrfti að kalla á einhverja rannsókn vegna útgáfu heilbrigðisvottorðs og viðkomandi samþykkir ekki slíka rannsókn þá yrði sú rannsókn aldrei framkvæmd nema að undangengnum dómsúrskurði. Hérna erum við síðan líka með ákvæði sem gætu leyft stjórnvöldum að túlka það þannig að viðkomandi væri ekki fús til þess 

Frú forseti. Ég er enn að lýsa 7. gr. frumvarpsins, sem er ein alvarlegasta aðförin að réttaröryggi flóttafólks í þessu frumvarpi. Það eru ekki allir umsagnaraðilar sem spottuðu hvað er í gangi í þeirri 7. gr. Ég reyndi að lýsa því svona á einhvers konar mannamál hérna rétt áðan. Ég vona að það hafi skilist. Það sem er verið að gera er að verið er að svipta fólk réttinum til þess að fá mál sitt endurupptekið ef það hefur ný gögn til að styðja umsókn sína eða aðstæður hafa breyst, sem geta verið t.d. tímafrestir. Ég ætla aðeins að lesa upp úr umsögn Rauða krossins, sem var eitt það félag sem sá hvað var þarna í gangi og gerir athugasemdir við það. Ástæðan fyrir því að þau reka augun í þetta og átta sig á því hverjar áætlanirnar eru þarna er auðvitað sú að Rauði krossinn hefur núna margra ára reynslu af því að sinna lögfræðilegri aðstoð við umsækjendur um alþjóðlega vernd og hefur sannarlega ekki verið nein vanþörf á þó að því miður sé búð að gera mjög vondar breytingar á því kerfi, sem er svo sem efni í aðra ræðu. En það er ekki til umfjöllunar hér. Með leyfi forseta: „Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að mælt verði fyrir um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem geri umsækjendum um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum teknar upp að nýju á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Samkvæmt ákvæðinu er 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 (einnig vísað til sem ssl.)“ - við köllum þau stjórnsýslulög - „um endurupptöku ekki ætlað að gilda um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd. Rauði krossinn bendir á að stjórnsýslulög kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna. Í 2. gr. ssl. eru ákvæði um gildissvið laganna gagnvart öðrum lögum. Samkvæmt 2. mgr. halda ákvæði annarra laga, sem hafa að geyma strangari málsmeðferðarreglur en lögin mæla fyrir um, gildi sínu. Í athugasemdum við 2. gr. í frumvarpi að lögunum segir enn fremur: „Þau sérákvæði í lögum, sem gera minni kröfur til stjórnvalda, þoka hins vegar fyrir hinum almennu ákvæðum í lögum þessum. Í bók Páls Hreinssonar, Stjórnsýslulögin: skýringarrit, er þetta nánar skýrt með eftirfarandi hætti: „Í samræmi við þá löggjafarstefnu sem fylgt hefur verið annars staðar á Norðurlöndum er í athugasemdum við frumvarp það sem varð að stjórnsýslulögum nr. 37/1993 lögð á það áhersla að með frumvarpinu séu gerðar ákveðnar lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar. Þessi grundvallarregla verður jafnframt leidd með gagnályktun frá 1. málsl. 2. mgr. 2. gr. laganna. Á þeirri forsendu er á því byggt að málsmeðferð sé ekki óvandaðri en stjórnsýslulög mæla fyrir um. Vegna þessarar meginreglu er þess að vænta að sama löggjafarstefna verði tekin upp hér á landi og í nágrannalöndum okkar, þ.e.a.s. að löggjafinn setji ekki sérreglur í lög sem gera vægari kröfur til málsmeðferðar en leiðir af ákvæðum stjórnsýslulaganna nema veigamikil rök mæli með því.“ Ég ætla aðeins að staldra við hér. Hver eru rökin fyrir því að afnema þennan mikilvæga rétt útlendinga, rétt til að óska eftir endurupptöku máls vegna breyttra forsendna eða nýrra gagna? Rökin eru þau að það séu svo mörg mál. Það séu svo margar beiðnir um endurupptöku. Það fylgir svo sem ekki í greinargerðinni en sannarlega er það líka að það er fallist á svo margar beiðnir. Eru þetta veigamikil rök fyrir því að svipta fólk réttindum, að það þurfi mjög sýnilega á þeim að halda? Ég er ekki viss um að Páll Hreinsson væri kátur með þessa lagatúlkun. Með leyfi forseta: „Þau sérákvæði í lögum sem gera minni kröfur til stjórnvalda þoka aftur á móti fyrir almennum ákvæðum stjórnsýslulaganna. Með minni eða vægari kröfum er í þessu sambandi átt við þau ákvæði sem mæla fyrir um málsmeðferð sem veitir aðila minna réttaröryggi en stjórnsýslulögin.“ Eina ferðina er ég fallin á tíma í miðri ræðu, en ég er komin með íslenska þýðingu á orðinu „cliffhanger“, en það er syllutryllir.

Sterkt.

Frú forseti. Það er alltaf ánægjulegt að koma í pontu í dagsbirtu og ræða mál sem snerta mannréttindi. Við Píratar erum stofnuð í kringum það að verja réttindi mannréttindi. Það má einu gilda hvort hér sé verið að fjalla um lög um umsækjendur um alþjóðlega vernd eða eitthvert annað mál sem snertir mannréttindi. Við Píratar virðum þau réttindi sem hafa áunnist, bæði í alþjóðlegum sáttmálum eins og mannréttindasáttmála Evrópu, nú og í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Við virðum þessi réttindi mikils. Þegar ráðherrar sem varla geta sagt eina setningu sem stenst skoðun reyna að koma hér með frumvarp til laga sem hreinlega valtar yfir áratugabaráttu fyrir mannréttindum þá getum við ekki annað en barist fyrir þeim. Eins og við höfum bent á oft og mörgum sinnum þá er mikilvægt að einhver standi upp og berjist fyrir þessum réttindum því við vitum aldrei hvaða bull og vitleysa vellur út úr ráðherra og hann ákveður að taka einhverjar ákvarðanir sem taka fleiri mannréttindi frá okkur. Við höfum séð hvað gerist í lýðræðislegum löndum þar sem slíkt leyfist. Gott dæmi um það er t.d. Bandaríkin þar sem réttindi kvenna yfir eigin líkama hafa verið takmörkuð, þar sem þingmenn vilja helst gera fleiri mannréttindaávinninga undanfarinna áratuga að engu. Þar eru jafnvel þingmenn sem mismuna fólki, mismuna þingmönnum eftir litarafti og trúarbrögðum varðandi setu í nefndum þingsins. Frú forseti. Það er stórhættulegt að byrja að gefa eftir mannréttindi. Þvert á móti eigum við á Íslandi, sem hefur verið í fararbroddi jafnréttis og ýmissa mannréttinda, t.d. hinsegin og kynseigin fólks, að vinna að því að búa til frumvörp til laga sem auka þessi réttindi og tryggja þau sérstaklega fyrir jaðarhópa í stað þess að leggja fram einhver hroðvirknisleg frumvörp sem hafa ekki verið hugsuð, sem standast ekki stjórnarskrá, sem standast ekki mannréttindasáttmála og sem draga úr almennum mannréttindum allra. Frú forseti. Ég er reiður og mun því þurfi að koma aftur í ræðustól, sem kemur forseta á óvart. 
            

Sami brandarinn. Er það ekki?

Nákvæmlega.


            

Forseti. Enginn góður brandari er fyndinn tvö skipti í röð. Afsakið. Ég var kominn í umsögn Rauða krossins á Íslandi, í 6. gr. Það er þjónustuskerðing 30 dögum eftir birtingu ákvörðunar. Hér er gott að athuga að það er líka verið að breyta því hvenær umsækjandi um alþjóðlega vernd telst ekki lengur vera umsækjandi. Byrjum á þessu: Þjónustuskerðing 30 dögum eftir birtingu ákvörðunar. Það er verið að færa þennan tímafrest aðeins til líka. Fyrirséð er að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verði heimilislaus án framfærslu og njóti ekki grunnheilbrigðisþjónustu. Undantekningar eru vissulega vegna einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Eins og Rauði krossinn á Íslandi hefur bent á vanrækir Útlendingastofnun iðulega að rannsaka með fullnægjandi hætti hvort einstaklingar falli þar undir og túlkar það mjög þröngt, þetta klassíska nálarauga, túlkar lögin þröngt frekar en vítt eins og á að gera. Vafinn á sem sagt ekki að falla stjórnvaldamegin eða samkvæmt þröngri skilgreiningu. Vafinn á að falla hjá réttindum fólks. Alla vega endurmetur kærunefnd útlendingamála ekki mat Útlendingastofnunar, mjög áhugavert. Oftast fer þetta mat ekki fram með aðkomu þar til bærra sérfræðinga. Við erum með dæmi sem var rakið fyrr í umræðunni um albanska konu sem var komin alveg að fæðingu, 36 vikur á leið. Álit ljósmæðra og lækna á Landspítalanum var að hún ætti ekki að fara í flug, mjög einfalt. Þá fær Útlendingastofnun bara álit trúnaðarlæknis síns sem gefur út nýtt vottorð - hún er nægilega hress til að fljúga, ekkert mál - án þess að hafa skoðað viðkomandi, bara væntanlega með því að skoða gögn: Já, 36 vikur. Já, hún er þetta gömul. Já, þetta er blóðþrýstingurinn. Já, já, þetta er fínt. Þessi málsmeðferð hefur verið kærð og málið er komið í skaðabætur. Þetta er það sem gerist þegar verið er að reyna að svindla og það næst að fara með þessi mál í gegnum dómstóla. Það er fyrirsjáanlegt að þessum málum muni fjölga, alla vega tækifærunum til þess - ja, ekki beint tækifærunum. Það gætu verið fleiri tækifæri ef fólk hefði yfirleitt tækifæri til að sækja sér þessi réttindi, sem er langt frá því að vera sjálfsagt. Einstaklingar sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu en hafa ekki fengið viðurkenningu á því frá Útlendingastofnun búa bara við færri tækifæri til að yfirgefa landið innan þess knappa tímafrests sem er ætlað að gefa, 30 daga. Því er hætt við að þetta komi verst niður á þeim, fólki sem einfaldlega kemst ekki heim til sín, til Írans til dæmis. Það er ekkert ódýrt og þar af leiðandi lendir fólk mögulega í því að þurfa kannski að redda sér með aðferðum sem við viljum ekki sjá, glæpsamlegum aðferðum, ekki endilega glæpsamlegum aðgerðum umsækjenda heldur þeirra sem hagnýta sér neyð þeirra, sem brjóta þá í rauninni á þeim enn frekar eftir að íslenska ríkið er búið að skilja þau eftir í þessari stöðu. Allt þetta ferli er að mála upp þessa mynd. Allir þessir umsagnaraðilar eru að mála upp nákvæmlega sömu mynd. Frumvarpið eins og það er komið hingað í umræðu til þingsins er bara ekki tilbúið. Það er alveg merkilegt ef maður pælir í því af hverju Píratar séu þeir einu sem benda á þetta aftur og aftur. Ég skora á fólk að hafa samband við flokkana sína á þingi og heyra í þeim um það af hverju fleiri flokkar eru ekki að vekja athygli  Ég á eftir að klára að fara yfir umsögnina þannig að ef forseti myndi vinsamlegast bæta mér aftur á mælendaskrá þá yrði það vel þegið.

Frú forseti. Ég veit að ég skildi áheyrendur eftir með mikinn syllutrylli hérna áðan. Ég ætla að halda áfram umfjöllun minni um 7. gr. frumvarpsins. Án þess að taka of langan tíma í upprifjun þá kveður þetta ákvæði á um að ákveðnar grundvallarreglur stjórnsýslulaga gildi ekki í málum er varða alþjóðlega vernd, þ.e. rétturinn til endurupptöku málsins ef ný gögn koma fram eða ef forsendur breytast. Ég verð að lesa upp úr umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði vegna þess að hún er nokkuð skýr. Það er farið nokkuð vel yfir það að í reynd er ekki heimilt að gera undantekningar frá þessum grundvallarreglum stjórnsýslulaga með þessum hætti sem gerir það pínu kaldhæðnislegt hvernig dómsmálaráðuneytið svaraði umsögn Rauða krossins að þessu leyti og ég mun fara í það hérna á eftir. En ég ætla að byrja á að lýsa því sem Rauði krossinn segir um þetta, með leyfi forseta: „Á þeirri forsendu er á því byggt að málsmeðferð sé ekki óvandaðri en stjórnsýslulög mæla fyrir um. Vegna þessarar meginreglu er þess að vænta að sama löggjafarstefna verði tekin upp hér á landi og í nágrannalöndum okkar, þ.e.a.s. að löggjafinn setji ekki sérreglur í lög sem gera vægari kröfur til málsmeðferðar en leiðir af ákvæðum stjórnsýslulaganna nema veigamikil rök mæli með því. […] Þau sérákvæði í lögum sem gera minni kröfur til stjórnvalda þoka aftur á móti fyrir almennu ákvæðum stjórnsýslulaganna. Með minni eða vægari kröfum er í þessu sambandi, er átt við þau ákvæði sem mæla fyrir um málsmeðferð sem veitir aðila“ - borgaranum, já, útlendingar eru borgarar - „minna réttaröryggi en stjórnsýslulögin.“ Ég ætla að láta staðar numið þarna og hoppa aðeins yfir til að þreyta hlustendur ekki of mikið, með leyfi forseta: „Frumvarpsgreinin er að miklu leyti óbreytt frá því frumvarpi sem var lagt fram á 150. löggjafarþingi en þó er í fyrirliggjandi frumvarpi að finna nýmæli í 1. mgr. Þar hefur nú verið bætt við orðinu „sýnilega“ á undan „auknar líkur““ - verða því: sýnilega auknar líkur - „og orðast 1. mgr. því svo: „Endurtekinni umsókn skal vísað frá. Þó skal taka endurtekna umsókn til meðferðar að nýju ef umsækjandi er staddur hér á landi og nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur eru á því að fallist verði á fyrri umsókn hans skv. 24. gr.“ Í athugasemdum við frumvarpið eins og það var lagt fram á 150. löggjafarþingi sagði eftirfarandi:“ - Fyrir áheyrendur þá erum við á 153. löggjafarþingi. Fyrir þremur útgáfum síðan var þetta ákvæði inni. Með leyfi forseta: „„Lagt er til að endurteknar umsóknir skuli aðeins teknar til meðferðar ef þeim fylgi gögn eða upplýsingar sem eru til þess fallnar að auka svo einhverju nemi líkurnar á því að umsækjanda verði veitt alþjóðleg vernd eða dvalarleyfi hér á landi […]“ Með því að bæta við orðinu „sýnilega“ er að mati Rauða krossins þrengt enn frekar að möguleikum umsækjenda um alþjóðlega vernd að fá ákvarðanir í málum sínum endurskoðaðar á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga.“ Það sem er líka áhugavert við þetta ákvæði er að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, sem gerði nokkuð vægar almennar athugasemdir við frumvarpið, en gerði sérstakar athugasemdir við tvö ákvæði, tók þetta upp en gagnrýndi í rauninni ekki einu sinni það að hér væri verið að svipta fólk réttinum til endurupptöku heldur fjallar hún um að jafnvel þó að við værum að tala um endurteknar umsóknir, sem er látið í veðri vaka með þessu ákvæði og í greinargerð, þá uppfylli ákvæðið samt í rauninni ekki þær lágmarkskröfur sem gera verður. Ég ætla að leyfa mér að lesa aðeins upp úr umsögn Flóttamannastofnunarinnar. Mér sýnist ég nú ekki hafa tíma til þess. Nei, ég næ því nú sennilega ekki fyrr en í næstu ræðu. Það eru sem sagt tvö ákvæði sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerir helst athugasemdir við. Það er annars vegar sá hái þröskuldur sem er settur fyrir því að endurtekin umsókn sé tekin til skoðunar að nýju og hins vegar ákvæði í 8. gr. sem heimilar Útlendingastofnun að vísa fólki þangað sem stofnuninni dettur í hug. En ég mun koma að því síðar. Ég ætla að halda áfram aðeins með endurupptökuna og  Ég óska eftir því við forseta að vera sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég er enn og aftur ánægður með að vera hér í dagsbirtu með forseta. Mig langar aðeins að breyta til. Ég hef verið að fjalla um mannréttindasáttmála, ég hef verið að fjalla um barnasáttmála, ég hef verið að fjalla um sáttmála um réttindi fatlaðs fólks. En það er nú einu sinni þannig að síðar á þessu ári verða liðin 72 ár frá samþykkt samningsins um réttarstöðu flóttamanna en hann var gerður 1951. Hann verndar réttindi flóttamanna um allan heim og er í raun sá grunnur sem fjallar sérstaklega um það málefni sem þetta frumvarp fjallar um. Þess skal getið að þessi samningur og bókun sem var gerð við hann 1967, þar sem skilgreiningin á þeim sem þurfa alþjóðlega vernd var víkkuð, er hornsteinn allrar flóttamannaaðstoðar í dag. Það hefur verið unnið áfram í þessu og þetta var staðfest upp á nýtt árið 2018 með alþjóðlegri samþykkt. Mig langar að byrja á því að fara aðeins í gegnum þennan sáttmála sem Ísland hefur staðfest og hefur verið lögfestur hér á landi. Ég ætla ekki að fara í gegnum hvern einasta lið, sérstaklega ekki öftustu liði samningsins sem fjalla um það hvernig ferðaskírteini eigi að líta út. Það gaman að rekast á svona skrýtnar skilgreiningar í samningum. En þegar ég er búinn að fara í gegnum þennan samning langar mig að tengja hann við þær athugasemdir sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerir við frumvarpið sem við fjöllum um hér. Mig langar að byrja á að fjalla um samninginn sjálfan með því að tala um formálann áður en ég fer í að skilgreina nákvæmlega almennu ákvæðin. Í formálanum stendur: Aðildarríkin álíta að sáttmáli Sameinuðu þjóðanna og almenna mannréttindayfirlýsingin, sem samþykkt var af allsherjarþinginu 10. desember 1948, hafi staðfest þá meginreglu að allir menn skuli njóta mannréttinda og mannfrelsis án manngreinarálits. Aðildarríkin álíta að Sameinuðu þjóðirnar hafi við ýmis tækifæri sýnt mikla umhyggju fyrir flóttamönnum og leitast við að tryggja þeim sem besta möguleika til þess að njóta mannréttinda og mannfrelsis. Aðildarríkin álíta að æskilegt sé að endurskoða og sameina fyrri samninga þjóða í milli um stöðu flóttamanna, svo og með nýjum samningi að auka svið þessara samninga og vernd þá, sem þeir veita. Aðildarríkin álíta að það geti lagt óhæfilega þungar byrðar á einstök lönd að veita mönnum griðland og að viðunandi lausn vandamáls, sem Sameinuðu þjóðirnar hafa viðurkennt að sé alþjóðlegt að eðli og umfangi, fáist því ekki án samvinnu þjóða milli. Aðildarríkin láta í ljós þá ósk að öll ríki, sem viðurkenna hið félagslega og mannúðlega eðli flóttamannavandamálsins, geri allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að koma í veg fyrir að vandamál þetta verði ágreiningsefni milli ríkja. Frú forseti. Þessi samningur gengur út á það að búa til ramma í kringum það hvernig við tökum á móti flóttamönnum og umsækjendum um alþjóðlega vernd og hvernig sú ábyrgð dreifist á löndin, þar á meðal Ísland. - Ég óska eftir því að vera settur aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég hef verið að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi, það er síðasta umsögnin sem ég hef verið með útdrátt úr. Ég var að fara yfir þjónustuskerðinguna í 6. gr. og er kominn yfir í það hvernig Útlendingastofnun hefur ekki verið að meta einstaklinga sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það er verið að bæta við öðrum stað þar sem einstaklingar í sérstaklega viðkvæmri stöðu missa ekki réttindi, en Útlendingastofnun er búin að vera að klúðra því hvort eð er. Síðan kemur 7. gr. sem er sérstök málsmeðferð vegna endurtekinna umsókna, eitthvað sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hefur dálæti á, með öfugum formerkjum. Þarna segir Rauði krossinn að verið sé að veita þrengri rétt en áskilið er í 24. gr. stjórnsýslulaga sem er lágmarksréttur innan stjórnsýslunnar. Í 24. gr. er ekki krafa um að sýnilega auknar líkur séu á að fallist verði á beiðni viðkomandi, það þurfi bara að taka við gögnunum og meta þau í heild sinni með tilliti til samverkandi áhrifa á þau gögn sem þegar eru til í málinu. Það getur vissulega haft áhrif en hér á bara að horfa á þau gögn sem verið er að leggja til og meta hvort þau gögn auki sýnilega líkurnar á því að niðurstaðan breytist eitthvað. Þetta er svona gildismatsspurning eða kannski möguleg geðþóttaákvörðun fyrir stjórnvöld sem er alltaf mjög varhugaverð og er þá einmitt kæranleg í kjölfarið o.s.frv. sem býr aftur til pappírsvinnu annars staðar í kerfinu og skilvirknin fýkur út um gluggann. Þetta er því mjög áhugaverð grein og ég skil vel af hverju hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hefur áhuga á henni því að hún fer svo víða. Einnig er gerð athugasemd við b-lið 8. gr. og tiltölulega víðtæk athugasemd, nær yfir í b- og c-liðinn. Ég útskýri þetta aðeins. Það er talað um fyrsta griðland, þ.e. að gert er ráð fyrir því að hægt sé að synja umsækjanda um efnismeðferð ef hann hefur náin fjölskyldutengsl við ríki sem hann hefur jafnvel aldrei komið til. Þetta er í raun ákveðin nýsköpun, ef hægt er að orða það þannig, og ekki á mjög jákvæðan hátt. Vert er að nefna að ekki eru neinir viðtökusamningar í gildi við önnur ríki en þau sem eru aðilar að Dyflinnarreglugerðinni. Og við þurfum að skilja hvað þetta þýðir. Þetta þýðir að Ísland er búið að koma sér í samskipti við önnur lönd um að taka á móti umsækjendum um alþjóðlega vernd eftir að þeim hefur verið hafnað hér. Við erum með skyldu á okkur, samkvæmt mannréttindasáttmálanum, til að gera ekkert „non-refoulement“. Við megum ekki senda þessa umsóknaraðila, þó að við séum búin að hafna þeim, til einhverra landa þar sem gæti verið brotið á þeim aftur þar sem við gætum lent í þeirri viðkvæmu stöðu að það væri okkur að kenna að setja viðkomandi í þær aðstæður. Þau lönd sem við erum ekki með samskipti við, önnur ríki utan Dyflinnarreglugerðarinnar - við erum ekki með nein samskipti við þau og það yrðu erfið samskipti sem þyrfti alveg örugglega að taka upp út frá einstaklingsbundnum tilvikum. Það er kannski hægt að gera einhverja samninga við eitthvert ríki utan Dyflinnarreglugerðarinnar um viðtöku eins einstaklings sem myndi tékka í öll boxin, þ.e. að hann væri öruggur. En næsti einstaklingur væri það kannski ekki vegna þess að fólk sækir um alþjóðlega vernd af svo flóknum ástæðum, og þá þyrfti í raun að fara í alla þá vinnu aftur, það yrði ekki hægt að endurnýta neina vinnu. 

Frú forseti. Nú eru stjórnarflokkarnir búnir að halda þessu útlendingafrumvarpi á dagskrá lengur en elstu menn muna. Við erum búin að tala í þessari 2. umr., að mig minnir, í hátt í 60 klukkustundir. Það væri ánægjulegt ef þrjóska ríkisstjórnarinnar næði líka til mála sem skiptir fólkið í landinu einhverju að fari í gegn. Það væri skemmtileg tilbreyting ef ríkisstjórnin beitti hörðu við að koma í gegn góðum aðgerðum í þágu heilbrigðiskerfisins eða heimilanna eða til að bregðast við efnahagsástandinu eða hvað annað það er sem brennur á fólki í landinu. Ég held að þetta frumvarp, um að þrengja stöðu fólks á flótta, sé ekki sérstaklega hátt á lista hjá fólki í samfélaginu um hluti sem verði að klára með öllum þeim ráðum sem til eru. Þetta var nú kannski aðeins utan efnis málsins en ég vildi bara koma þessu frá mér vegna þess að það segir sitt um forgangsröðun stjórnarflokkanna að splæsa heilli þingfundaviku í þetta mál frekar en öll hin sem hefði verið hægt að ræða. Það segir sitt um forgangsröðunina að þessi þingsalur hafi ekki fjallað um neitt annað á þessu ári en útlendingafrumvarpið sem einfaldast væri að senda bara til nefndar til að vinna almennilega. Kannski finnst þeim þetta þægilegt. Kannski finnst þeim þægilegt að þurfa ekki að ræða eigin afglöp í efnahagsstjórn, eigin vanrækslu á heilbrigðiskerfinu, eigin axarsköft þegar kemur að því að svelta Landhelgisgæsluna. Það er kannski ágætt að fela sig á bak við þetta mál, kannski er það planið hjá ríkisstjórninni. En fyrirgefið, forseti, þessi útúrdúr er orðinn miklu lengri en hann átti að vera. Mig langaði að taka upp þráðinn frá því rétt áður en fundi var slitið hér í gær, honum var slitið aðeins fyrr en ég hafði búist við og ég náði ekki að klára þá yfirferð sem ég var kominn af stað með þá. Þar var ég að renna yfir þær helstu breytingar sem hefðu verið gerðar á útlendingalögum frá því að þau voru samþykkt. Eins og forseta er kunnugt eru útlendingalög frá árinu 2016. Þau voru samin við dálítið óvenjulegar aðstæður í mjög þverpólitísku samráði. Það myndaðist bara samstaða um lögin og þó að þau séu ekkert fullkomin, og varla einu sinni hægt að kalla þau framsækin miðað við hvernig þau breyttu lagaumhverfinu frá því sem það var fyrir, voru þau alla vega skref í rétta átt á þeim tíma. Á þeim tíma þótti það dálítið merkilegt vegna þess að mörg önnur ríki voru að stíga skref í ranga átt. Það var að grípa um sig panik víða í Evrópu út af fólki á flótta sem varð til þess að þrengt var að réttindum þess víðs vegar á sama tíma og Ísland ákvað að viðhalda alla vega og jafnvel opna aðeins þann ramma sem var hér fyrir hendi. En frá þeim tíma hafa verið gerðar nokkrar breytingar á lögunum. Þær breytingar sem eru efnislegar skiptast annars vegar í breytingar sem þrengja stöðu fólks á flótta og hins vegar breytingar sem snúast bara um að leiðrétta villur sem voru gerðar við lagasetninguna á sínum tíma. Ég var á fundinum í gær byrjaður að fara í gegnum þetta og búinn að nefna fyrstu tvær breytingarnar. Sú fyrsta var gerð áður en lögin tóku gildi. Með lögum nr. 124/2016 var sett inn bráðabirgðaákvæði þess efnis að þó að einstaklingur kærði niðurstöðu um brottvísun sína þá frestaði sú kæra ekki réttaráhrifum ef viðkomandi væri með það sem kerfið kallar bersýnilega tilhæfulausa umsókn eða kæmi frá öruggu ríki. Þetta fyrsta skref, eins og ég sagði, í átt til breytinga á útlendingalögum þrengdi stöðu fólks á flótta 

Frú forseti. Ég er ekki búin að finna það í skjalinu sem ég ætlaði að fara að tala um, sem eru svör dómsmálaráðuneytisins við athugasemdum sem gerðar voru. Það er nefnilega ágætisverklag sem hefur verið komið á hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Þegar umsagnir hafa borist um frumvarp sem er sprottið úr ráðuneyti, oftast dómsmálaráðuneytinu, þá óskar nefndin eftir því við ráðuneytið að það bregðist við þeim umsögnum sem hafa borist. Dómsmálaráðuneytið lét það nú vera að bregðast við öllum umsögnum en brást þó við einhverjum. Ég mæli með lestri á áliti ráðuneytisins á umsögn Rauða krossins þar sem mér finnst ég skynja pirringinn í gegn. Og þó að þetta sé að mörgu leyti átakanlegur lestur þá er hann að sumu leyti líka svolítið skondinn. Ég ætla að lesa upp úr þessu svari dómsmálaráðuneytisins við athugasemdum Rauða krossins við 7. gr. frumvarpsins sem sviptir fólk réttinum til þess að fá mál sitt endurupptekið, með leyfi forseta: „RKÍ gerir athugasemd við 7. gr. frumvarpsins og vísar m.a. til þess að „stjórnsýslulög kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna“. Ráðuneytið áréttar að stjórnsýslulög nr. 37/1993 hafa ekki ígildi stjórnskipunarlaga sem almenn lög geta ekki breytt. Löggjafanum er því heimilt að ákveða að tiltekin málsmeðferð lúti vægari skilyrðum en stjórnsýslulög mæla fyrir um, enda sé skýrt mælt fyrir um það í lögum. Vegna tilvísunar RKÍ til 2. gr. stjórnsýslulaga bendir ráðuneytið á að með ákvæðinu var lögfest sú regla að sérákvæði í eldri lögum sem gerðu minni kröfur til stjórnvalda myndu þoka fyrir hinum almennu ákvæðum stjórnsýslulaga. Raunar felst það í lagasetningarvaldi löggjafans að löggjafarþing getur ekki með lagasetningu bundið síðari löggjafarþing um ókomna tíð. Í þessu samhengi áréttar ráðuneytið að í gildandi lögum um útlendinga, sem sett voru eftir gildistöku stjórnsýslulaga, eru ákvæði sem víkja frá málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga um andmælarétt, birtingu ákvörðunar og rökstuðning, sbr. 2. mgr. 25. gr., 3. mgr. 43. gr. og 6. mgr. 77. gr.“ Nú ætla ég að segja þetta á mannamáli. Ráðuneytið segir: Stjórnsýslulögin, sem eru almennar grundvallarreglur um réttindi borgaranna í samskiptum við stjórnvöld, eru ekki stjórnarskráin, þau hafa ekki stjórnarskrárígildi. Þetta er auðvitað hjákátlegt að tvennu leyti, annars vegar er lítið gert úr grundvallarreglum stjórnsýsluréttar sem margar hverjar eru taldar hafa gildi umfram orðalag stjórnsýslulaganna vegna þess að þær eru óskráðar grundvallarreglur stjórnsýsluréttarins. Það er eitt sem gerir þetta pínu skondið. Hitt sem gerir þetta skondið er að ekki er að sjá að dómsmálaráðuneytið sé yfir höfuð mjög upptekið af stjórnarskránni við samningu þessa frumvarps. En það sem gerir þetta svar skemmtilegast eða grátbroslegast, að mínu mati, eru dæmin sem ráðuneytið tekur um lagaákvæði sem víkja frá ákvæðum stjórnsýslulaga og minnka rétt borgaranna í samskiptum við stjórnvöld. Dæmin sem dómsmálaráðuneytið nefnir eru öll í lögum um útlendinga. Það sem ráðuneytið er sem sagt að segja er: Jú, við megum alveg skerða réttindi útlendinga, við höfum gert það áður. Það er það sem það er í raun að segja. Það gerir þetta skondið en ekki skondnara en svo að við erum hér á Alþingi Íslendinga að fara að setja landslög sem eru byggð á þessum grunni og það er auðvitað grátlegt. Það er eiginlega ekki einu sinni grátbroslegt. Eins og ég sagði áðan gerði Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna líka athugasemdir við þetta ákvæði og athugasemdir sem voru mjög skýrar og lögðu til tilteknar breytingar en ráðuneytinu fannst ekki ástæða til að bregðast við þeim þrátt fyrir að þar væri einmitt verið að tala um það sama, lágmarkskröfur, grundvallarreglur um réttindi borgaranna í samskiptum við stjórnvöld. - Ég óska eftir því, forseti, að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að hafa virðulegan forseta með okkur í dagsbirtu að fjalla um þetta mikilvæga mál. Mig langar að upplýsa virðulegan forseta um það að í síðustu ræðu minni var ég að fjalla um samninginn um réttarstöðu flóttamanna sem í daglegu tali er kallaður flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna. Ísland skrifaði undir þann samning 1955 og hann gekk í gildi á Íslandi 1. mars 1956. Í honum er m.a. fjallað um það hvernig lönd heimsins þurfa að vinna saman til þess að takast á við flóttamannavandamálið, eins og það er kallað í þessum samningi. Í 1. gr. samningsins er skilgreint hvað það er að vera flóttamaður. Það er nú dálítið skrautleg skilgreining vegna þess að hún horfir í upphafi mikið til þess hverjir hafa verið flóttamenn fyrir hin ýmsu stríð sem geisuðu í Evrópu snemma á síðustu öld. Ef ég teldi dagsetningarnar upp gæti virðulegur forseti kannski frætt mig um hvaða átök þetta hafi verið, enda er hann mun sögufróðari en ég. En þetta leiddi allt til þess að Alþjóðaflóttamálastofnunin var stofnuð sem í dag kallast Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem skammstöfuð er UNHCR sem er á ensku, með leyfi forseta: The United Nations High Commissioner for Refugees. Í 2. málslið í 1. gr. samningsins er sú skilgreining á flóttamönnum sem við notum síðan í okkar lögum um útlendinga. En skýring orðsins flóttamaður er, með leyfi forseta: „[Aðili sem] er utan heimalands síns vegna atburða, sem gerðust fyrir 1. janúar 1951,“ - þarna er verið að tengja þetta við það hvenær þetta er stofnað, en sama gildir um fólk eftir 1951 í öðrum köflum hér, ég ætla ekki að fara að lesa alla þá lagaflækju upp - „og af ástæðuríkum ótta við að verða ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar í sérstökum félagsmálaflokkum eða stjórnmálaskoðana, og getur ekki, eða vill ekki, vegna slíks ótta, færa sér í nyt vernd þess lands; eða þann, sem er ríkisfangslaus, og er utan þess lands, þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur, vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki, vegna slíks ótta, hverfa aftur þangað.“ Það er eins gott að passa að anda hér inni á milli. Þarna er skilgreiningin á flóttamanni. En eins og ég sagði í síðustu ræðu var árið 1967 bætt við nánari skilgreiningu á því sem við köllum alþjóðlega vernd en hún er í raun 6. liður 1. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Þó skal þessi töluliður ekki taka til flóttamanns, sem fellur undir A-lið 1 í þessari grein, ef hann getur borið fyrir sig ríkar ástæður til þess að neita að hverfa aftur til landsins, sem hann áður hafði fast aðsetur í, vegna fyrri ofsókna.“ Fyrri hlutinn af þessu fjallaði um fólk sem gæti komist til baka en þarna er talað um ótta við að komast til baka. Það er það sem við köllum oft alþjóðlega vernd. Virðulegi forseti. Tími minn er á þrotum og óska ég eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að fara hér yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi, var að fjalla um 8. gr., fyrsta griðland, þar sem gert er ráð fyrir að hægt sé að synja umsækjanda um efnismeðferð ef hann hefur náin fjölskyldutengsl við ríki sem hann hefur jafnvel aldrei komið til. Umsögnin fjallar um að ákvæðið sé of óskýrt, of víðtækt og geri of litlar kröfur um vernd í móttökuríki og til mats á aðstæðum þar. Þetta er það sem ég var að reyna að lýsa áðan, þ.e. vandkvæðin við að framfylgja þessu. Það er eitt að setja þetta í lög, og það lítur kannski ágætlega út í lagatextanum, en á bak við er ansi flókin framkvæmd sem er ekki hægt að komast hjá út af öllum skilyrðunum sem við viljum uppfylla ef við ætlum að standa vörð um mannréttindi almennt séð. Í athugasemdum við greinina segir að ekki sé gerð krafa um að móttökuaðili sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn er bara að velta því fyrir sér að það sé svolítið skrýtið, ef ég nota mitt orðalag á það; telur það sem sagt ótækt, enda er flóttamannasamningurinn grundvöllur þeirra viðmiða sem Ísland og samanburðarríki Íslands setja um vernd flóttamanna. Ég fer í næstu lotu aðeins að rifja upp upprunann, hvaðan og af hverju við erum með þessi viðmið. Til hvers eru þau? Af hverju eru þau svona mikilvæg? Erum við bara búin að gleyma þeim nú rúmlega 70 árum seinna? Eru þau einhvern veginn óþörf? Ef svo er, ef einhverjum finnst þau óþörf, hvað þá með Úkraínu? Við erum augljóslega að taka vel á móti flóttafólki sem flýr stríðið í Úkraínu. Það er á nákvæmlega sömu forsendum sem þessi mannréttindi eru mikilvæg. Það er mjög merkilegt hvernig fólk frá Úkraínu fer í raun sveiginn fram hjá þessari venjulegu framkvæmd. Ég skil það alveg en samanburðurinn er samt mjög áhugaverður þegar allt kemur til alls. Fólk er að koma úr svipuðum aðstæðum annars staðar í heiminum. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur bent á að vernd sem er í boði þurfi að vera, með leyfi forseta, „effective“, sem er tæknilegt orð, eða skilvirk en tæknilegra en það. Vernd uppfyllir ekki það skilyrði ef það er skortur á varanlegum lausnum, takmörkuð geta til að hýsa flóttamenn og vangeta til að veita virka vernd. Af þeim ástæðum krefst beiting ákvæðisins vandaðrar og einstaklingsbundinnar skoðunar. Þá segir að beiting reglunnar um fyrsta griðland án þess að gengið sé úr skugga um að móttökuríkið taki á móti umsækjandanum myndi fela í sér brot á ákvæði reglugerðarinnar. Þetta ætti nú að segja sig sjálft að hluta en virðist einhvern veginn ekki gera það. Ég átta mig ekki á því, kannski þurfa stjórnarliðar að lesa allar umsagnirnar til þess að ná að bera þær saman, ná samhenginu. Kannski er það ekki nóg. Kannski þurfa þeir að fara í fortíðina. Mér sýnist það alla vega, við erum enn hérna. En það er líka verið að breyta afmörkun 12 mánaða frests, sem er c-liður. 8. gr. Það eru breytingar á grein útlendingalaga sem fjallar um hvenær umsækjendur öðlist rétt til efnismeðferðar, þ.e. hvenær fólk fær loksins að komast í viðtal til að greina frá aðstæðum sínum; það er ýmislegt sem þar fylgir. Í núgildandi lögum geta umsækjendur fengið efnismeðferð vegna tafa á afgreiðslu umsóknar allt þar til þeir yfirgefa landið, það er miðað við heildardvalartíma umsækjenda á landinu, þ.e. tíma frá því að umsókn er lögð fram og þar til flutningur úr landi fer fram. En við breytingarnar yrði ekki tekið tillit til aðstæðna þeirra sem hafa fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu en þurfa jafnvel að bíða í langan tíma eftir það; og það er ekki endilega þeim að kenna heldur jafnvel stjórnvöldum af því að þau geta, svo að dæmi sé tekið, einfaldlega ekki sinnt brottflutningi fólks til Írans. Við Íslendingar getum ekki farið með fólk til Írans, það er ekki hægt, jafnvel í marga mánuði eða ár eftir brottvísun. Þetta er það sem við erum að fara að sjá, ákveðinn vítahring í þessu ákvæði nákvæmlega þar sem fólk mun bara verða heimilislaust eins og bent hefur verið á. Í ofanálag væri það á götunni ef ákvæði um þjónustuskerðingu gengur eftir. Ekki er gerð undantekning fyrir börn. Ég enda þetta í bili þarna.

Herra forseti. Ég var að byrja á því hér áðan að fara yfir þær breytingar sem hafa verið gerðar á útlendingalögum, tók þar upp þráð sem forseti kannast við frá því á síðasta þingfundi. Ég náði ekki að komast langt í þessu þá en næ því vonandi í dag. Fyrsta breytingin sem var gerð á þessum lögum, eins og ég sagði, var gerð rúmri viku áður en lögin tóku gildi þar sem komið var inn bráðabirgðaákvæði varðandi það að kæra fresti ekki réttaráhrifum brottvísunar hjá umsækjendum um alþjóðlega vernd ef umsókn þeirra er metin bersýnilega tilhæfulaus og viðkomandi kemur frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg ríki. Ekki var einhugur um þessa tillögu hér á þingi en ekki sterk andstaða við hana vegna þess að hún var þröngt römmuð inn í tíma. Frumvarpið byrjaði sem sex mánaða bráðabirgðaákvæði, að mig minnir, en það var tekið niður í þrjá til fjóra mánuði og úr varð að þetta bráðabirgðaákvæði var samþykkt með ágætum meiri hluta, 36 þingmenn greiddu þessu atkvæði sitt en þingmenn Pírata, Samfylkingar, Vinstri grænna og nokkrir þingmenn Viðreisnar greiddu ekki atkvæði. Eftir á að hyggja þá sló þessi breyting kannski dálítið tóninn fyrir allt sem fylgdi á eftir vegna þess að þarna er fyrsta skrefið stigið og það áður en lögin taka gildi. Og þó að það hafi verið ýmislegt sem þurfti að lagfæra, ýmsar villur sem seinna komu í ljós, þá var þarna forgangsverkefni ráðuneytisins að leita til Alþingis með að skerða möguleika fólks á flótta til að leita úrlausnar dómstóla eða kærunefndar þegar þeim þykir niðurstaða Útlendingastofnunar í máli sínu ekki vera rétt. Eins og við höfum ítrekað komið inn á eru möguleikar fólks á að fylgja eftir áfrýjun eða kæru til kærunefndar töluvert takmarkaðri þegar fólk er komið úr landi. Það skerðir möguleika mjög mikið. Þegar ríkisstjórnin hafði hins vegar tekið við þarna eftir áramótin, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, þá leið ekki á löngu þar til hæstv. dómsmálaráðherra, sem þá var Sigríður Á. Andersen, kom með frumvarp sem síðar varð að lögum nr. 17/2017 til að festa varanlega í sessi þessa skerðingu á möguleikum flóttafólks á að sækja rétt sinn gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Þá spunnust aðeins meiri umræður og fóru að renna á fólk tvær grímur og þetta fór að líta út fyrir að vera byrjunin á neikvæðari nálgun á málaflokkinn en lagt hafði verið upp með í hinni miklu þverpólitísku sáttavinnu sem heildarendurskoðun útlendingalaga byggði á 2016. Það var ekki lengra liðið en fram í mars 2017 þegar fólk fór kannski að átta sig á því að þverpólitísk sátt væri mögulega ekki til staðar á þingi um ýmis álitaefni í þessum málaflokki. Frá þeim degi hefur það kannski einkennt mjög margt sem hefur verið gert í kringum þessi lög en líka mjög margt sem hefði þurft að vera búið að gera en ekki hefur náðst saman um.

Herra forseti. Ég var að fara yfir svör dómsmálaráðuneytisins við þeim athugasemdum sem bárust frá Rauða krossinum við 7. gr. frumvarpsins sem afnemur grundvallarréttindi flóttafólks til að fá mál sitt endurupptekið ef ný gögn eða breyttar forsendur gefa tilefni til þess. Ég ætla bara að lesa þetta hérna upp, mér finnst þetta svo skemmtilega orðað hjá ráðuneytinu, með leyfi forseta: „Þá vísar RKÍ til þess að þröskuldurinn fyrir endurupptöku mála samkvæmt stjórnsýslulögum sé „talsvert lægri“ en til þess að fá ákvörðun endurskoðaða skv. 7. gr. frumvarpsins og að „engin skilyrði“ séu gerð í 24. gr. stjórnsýslulaga um sýnilega auknar líkur til að fallist sé á beiðni um endurupptöku. Ráðuneytið fær ekki séð að þessar fullyrðingar samtakanna standist enda segir skýrum orðum í 24. gr. stjórnsýslulaga að atvik þurfa að hafa breyst „verulega“ frá því að ákvörðun var tekin til að aðili eigi rétt á að mál sé tekið til meðferðar á ný.“ Ég ætla að staldra aðeins við hér því að síðan förum við út í aðeins annað. Þetta vekur upp spurninguna: Af hverju er þá verið að breyta þessu? Ef þröskuldurinn er sá sami að mati ráðuneytisins, ef hann er svona hár fyrir og þetta breytir engu, hvers vegna er þá verið að breyta þessu? Hvers vegna er verið að færa þetta yfir í þetta þrönga ferli þar sem formaður kærunefndar útlendingamála getur t.d. úrskurðað um þetta einn og að að jafnaði skuli slíkri umsókn vísað frá, það er meginregla, beiðni um endurupptöku yrði vísað frá, nema eitthvað. Ef þetta breytir engu, eins og ráðuneytið virðist vera að halda fram hér, þá er erfitt að átta sig á því hvers vegna verið er að breyta þessu. En við vitum auðvitað hvers vegna verið er að breyta þessu. Það er vegna þess að þetta mun skerða réttaröryggi flóttafólks, fækka beiðnum um endurupptöku, fækka beiðnum um endurupptöku sem verða samþykktar, ekki af því að færri mistök verða gerð í meðförum Útlendingastofnunar og kærunefndarinnar. Nei. Ekki vegna þess að frestir munu síður líða. Nei. Vegna þess að þannig verður búið um hnútana að í raun er búið að loka öllum dyrum. Í raun er búið að flækja kerfið þannig að það er engin leið fyrir umsækjanda til að fá mál endurupptekið jafnvel þó að hann ætti að eiga rétt á því. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Ráðuneytið ítrekar að með ákvæðinu er verið að hverfa frá núverandi framkvæmd um endurupptökubeiðnir á grundvelli stjómsýslulaga og færa þess í stað inn í lögin sérstaka málsmeðferð sem hefur verið sniðin að málaflokknum að fyrirmynd annarra Evrópuríkja.“ Þarna verð ég að staldra við. Þetta er beinlínis rangt. Það sem er að fyrirmynd annarra Evrópuríkja í þessu ákvæði er það að í lögunum sé sérstakt ákvæði um endurteknar umsóknir. Við erum ekkert að tala um endurteknar umsóknir hérna. Við erum að tala um beiðnir um endurupptöku á sama málinu. Þetta er ekki sami hluturinn vegna þess að það að fá mál endurskoðað er grundvallarregla. Þarna er því verið að slá ryki í augu almennings og hv. þingmanna með því að láta eins og þetta sé svona í öðrum Evrópuríkjum. Mér hefur reyndar gengið illa að fá skýrar upplýsingar um það nákvæmlega hvernig þessu er háttað í öðrum Evrópuríkjum utan Norðurlandanna en það er alveg ljóst að stjórnsýslulögin og íslenskur stjórnsýsluréttur byggir á mjög sterkri norrænni stjórnsýsluhefð. Það er raunar frægt í Evrópu að Norðurlöndin halda fast í þessi stjórnsýslulög sín og þessi réttindi borgaranna í samskiptum við stjórnvöld. Þegar ég var í tíma í náminu mínu í Belgíu var einhver prófessor að útskýra hvernig Evrópusambandið virkar og hvernig það tekur ákvarðanir. Ég spyr: Af hverju eru þessar ákvarðanir leynilegar? Og hann spyr á móti: Ertu frá Norðurlöndunum? Mér fannst það segja svolítið mikið. Já, ég er frá Norðurlöndunum. Ástæðan fyrir því að honum fannst það augljóst var sú að ég var svo meðvituð um réttindi borgaranna. Ég ætla að klára þessa tilvitnun, mér sýnist ég hafa tíma til þess, með leyfi forseta: „Áætlað er að skýrari reglur og samræmt verklag við önnur Evrópuríki varðandi endurskoðun og endurupptöku á málum umsækjenda um alþjóðlega vernd auki skilvirkni innan umsóknarkerfisins en tryggi samt sem áður rétt þeirra til að fá ákvarðanir í málum sínum skoðaðar á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga.“ Ég óska eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Enn og aftur vil ég þakka fyrir að fá að fjalla um þessi mál hér í björtu. Mig langar að halda áfram yfirferð minni um flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna sem er undir í þessu frumvarpi. 2. og 3. gr. eru ágætisgreinar en í 2. gr., sem er um almennar skuldbindingar, segir, með leyfi forseta: „Sérhver flóttamaður hefur skyldum að gegna gagnvart landi því, sem hann dvelur í, en þær eru fyrst og fremst fólgnar í því, að hann hagi sér samkvæmt lögum þess og reglugerðum, svo og þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru til þess að halda uppi allsherjarreglu.“ Þetta speglast ágætlega við það sem við vorum að tala um áðan, um það að lögin og stjórnarskráin og annað nái yfir fólk á flótta, rétt eins og yfir ferðamennina sem eru að keyra á götunum hér. Flóttamaðurinn þarf að fara eftir því rétt eins og lögin þurfa líka að gilda um hann. Í 3. gr., þar sem fjallað er um jafnrétti, segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu beita ákvæðum þessa samnings um alla flóttamenn, án manngreinarálits vegna kynþátta, trúarbragða eða ættlands.“ Með öðrum orðum þá skiptir ekki máli frá hvaða landi viðkomandi kemur, af hvaða kynþætti hann er eða hvað annað sem greinir manneskjur að, við skulum ávallt túlka hlutina á sama máta. Ég ætla að hoppa aðeins áfram, ekki vil ég að hæstv. forseti fari að saka mig um að vera að tefja umræðuna. Í 7. gr. er fjallað um undanþágur frá gagnkvæmni en þar stendur í 1. mgr., með leyfi forseta: „Aðildarríki skal veita flóttamönnum sömu aðbúð og það veitir útlendingum almennt, nema þegar samningur þessi hefur að geyma hagkvæmari ákvæði.“ Við eigum með öðrum orðum að veita flóttamönnunum sams konar aðbúð og við veitum öðrum útlendingum - það er alltaf gaman að lesa svona gamla texta og spá í hvað orðið aðbúð þýðir, það er allt í lagi. Við höldum áfram lestrinum og þá hefst einn aðalkaflinn þegar kemur að þessu frumvarpi, en þar er fjallað um réttarstöðu. Það er II. kafli þessa samnings. Mér sýnist ég komast í gegnum eina grein í viðbót, virðulegi forseti, og ég veit að forseti hefur örugglega gaman af henni. Það er 12. gr., en hún fjallar um persónulegan rétt, og 2. mgr. hennar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Aðildarríki skal virða réttindi þau, sem flóttamaður hefur áður áunnið sér og byggjast á persónulegum rétti, einkum og sér í lagi réttindi, sem tengd eru hjúskap, með því skilyrði, að ef nauðsyn krefur, sé fullnægt formskilyrðum, sem lög þess ríkis krefjast, enda sé um þau réttindi að ræða, sem hefðu verið viðurkennd af því ríki, ef hann hefði ekki orðið flóttamaður.“ Þetta er flókinn lagatexti en fjallar aðallega um það að ef viðkomandi hefur gifst eða hafið hjúskap þá eigi að virða það, þó að um flóttamenn sé að ræða, til jafns við aðra, þ.e. að þau réttindi séu viðurkennd. Þarna lendum við einmitt á þessu með fjölskyldusameininguna og annað sem ég verð greinilega að koma inn á í næstu ræðu. - Ég óska eftir því við virðulegan forseta að hann bæti mér á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að tala um málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga í gær. Mér fannst ég koma inn á frekar góða punkta hvað varðar árekstur tveggja lagaákvæða sem varða málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga. En nú langar mig að fara aðeins efnislega út í ákvæðin. Ég talaði um þessar málsmeðferðarreglur og hvernig þær geta stangast á við almennu regluna sem búið er að móta í framkvæmd. Ég nefndi sérstaklega 2. gr., 6. gr., 7. gr. og 8. gr. og nú ætla ég að fara vel og vandlega yfir 2. gr. Ég er ekki bara búin að tala um 2. gr. heldur hafa umsagnaraðilar talað um hana og hv. þingmenn, sem hafa stigið upp í pontu og tjáð sig um frumvarpið, hafa talað um 2. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Við 7. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skal greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar.“ Virðulegi forseti. Ég er að hamra á punkti sem svo ótrúlega oft hefur verið hamrað á af hv. þingmönnum sem hafa komið upp í pontu. En það er alveg ástæða fyrir því að við erum að nefna þetta frumvarp aftur og aftur, trekk í trekk, og gagnrýna það. Þetta frumvarp er með einhverjum draslákvæðum eins og þessari 2. gr. Þetta hljómar eins og þetta auki skilvirkni með því að ákvörðun um að synja efnismeðferð á grundvelli 36. gr. muni sjálfkrafa sæta kæru til kærunefndar útlendingamála - nema greinargerðin vegna kæru þarf að berast kærunefndinni innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Nú spyr ég bara: Hvaða umsækjandi um alþjóðlega vernd, sem hingað kemur og kann örugglega ekki tungumálið, er að fara að ná að redda sér lögfræðingi á 14 dögum, er að fara að ná að fara í gegnum þetta allt, annaðhvort á íslensku eða ensku, og skrifa greinargerð? Við vitum alveg hvernig staðan er í þessum málaflokki. Það er mikið af umsækjendum að koma hingað til landsins og það eru margar umsóknir að berast í kerfinu. Ég skil að við erum að reyna að finna einhverja leið til að flýta meðferðinni þannig að hver og ein umsögn taki ekki svona langan tíma. Virðulegi forseti. Eins og við höfum margoft bent á þá gæti þetta leitt til þess að skilvirkni í kerfinu minnki. Mistök munu eiga sér stað, ákvarðanir verða teknar í flýti og þar af leiðandi á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða. Eins og ég fór vel og vandlega yfir í gær: Ef ákvarðanir stjórnvalda samræmast ekki réttmætisreglu stjórnsýslulaga getur það leitt til bótaábyrgðar eða ógildingar. Því velti ég fyrir mér: Er þetta séns sem við erum til í að taka, sem við viljum taka? Þetta eru náttúrlega engar smávægilegar ákvarðanir sem við erum að taka um réttindi eða skyldur manna sem hingað leita í neyð. Bara til að árétta misskilning og eina mýtu, sem virðist vera algeng meðal fólks, sem er almennt mótfallið þessum málaflokki og mótfallið því að bæta kerfið, þá er enginn að leggja í svona ferð að gamni sínu. Það er enginn að fara frá Sýrlandi, svo að dæmi sé tekið, sigla yfir hafið til Grikklands og setjast að í Grikklandi, í þeim skelfilegu aðstæðum sem eru þar fyrir flóttafólk, bara til að velja sér eitthvert gott Evrópuríki með gott velferðarkerfi til að fara til ólöglega. Nei, þetta fólk er að flýja aðstæður í heimalandi sínu. Ég veit fyrir víst að það vill enginn fara frá fjölskyldu sinni. Það vill enginn fara frá samfélaginu sem þau eru búin að inngilda sig í, sem þau hafa fæðst í, úr samfélagi eða tungumáli sem þau þekkja. - Ég næ ekki að fara nógu vel út í efni 2. gr. og því óska ég eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég vil fjalla örlítið um þinglega meðferð þess frumvarps sem varð að lögum nr. 17/2017. Það er fyrsta breytingin sem gerð var á útlendingalögum eftir að þau tóku gildi, frumvarp sem var lagt fram af hæstv. dómsmálaráðherra, annars vegar til að laga það sem voru eiginlega bara mistök við orðalag - óvart voru gerðar auknar kröfur til þess hversu lengi samband, þar sem annar aðilinn væri ekki íslenskur, hefði varað til að réttur myndaðist til dvalarleyfis og hins vegar var verið að festa í sessi ákvæði um að kæra frestaði ekki réttaráhrifum ákvörðunar Útlendingastofnunar um að brottvísa umsækjanda um alþjóðlega vernd ef um væri að ræða það sem Útlendingastofnun metur sem bersýnilega tilhæfulausa umsókn og viðkomandi væri á lista Útlendingastofnunar um örugg upprunaríki. Það sem er áhugavert við þetta er að þetta er í fyrsta skipti þar sem pólitíkin í eðlilega skipuðu Alþingi kom að málum; breytingin sem gerð var nokkrum vikum áður var við þær aðstæður að ekki var starfandi meiri hluti hér á þingi, en þarna var búið að mynda ríkisstjórn og meiri hluti þings farinn að starfa eftir handriti hennar. Þetta var í fyrsta skipti þar sem pólitíkin kom að því að breyta útlendingalögum eftir að þau tóku gildi og þá var stigið ansi skýrt og afgerandi skref í áttina frá þverpólitísku samstöðunni sem svo gjarnan er vísað til varðandi uppruna þeirrar heildarendurskoðunar sem varð að þessum lögum 2016. Það birtist m.a. í því sem við þekkjum því miður úr málinu sem við erum með til umfjöllunar hér í dag, í því hvernig tekið var á umsögnum sem bárust við málið. Við frumvarpið sem varð að lögum nr. 17/2017 bárust einar sjö umsagnir en ekki var öllum umsagnaraðilum boðið á fund allsherjar- og menntamálanefndar. Af hverju skiptir þetta máli? Jú, vegna þess að fólkið sem var boðið á fund nefndarinnar til að gera ítarlega grein fyrir afstöðu sinni var allt af sömu hlið. Nefndin sá sér fært að fá á fund fulltrúa frá innanríkisráðuneyti, fulltrúa frá kærunefnd útlendingamála og fulltrúa frá Útlendingastofnun. Þar fyrir utan bárust umsagnir frá Lögmannafélagi Íslands, lögreglunni á Suðurnesjum, No Borders Iceland og Rauða krossinum á Íslandi og það ótrúlega gerðist - nei, nei það er ekkert ótrúlegt. Þarna voru þrjár umsagnir sem allar vöruðu sérstaklega við því að samþykkja það ákvæði að kæra fresti ekki réttaráhrifum. Akkúrat því fólki var ekki boðið á fund nefndarinnar. Fulltrúar Lögmannafélags Íslands, No Borders Iceland og Rauða krossins voru ekki á gestalista allsherjar- og menntamálanefndar. Þar með var viðhaldið pólitískri skekkju sem var á þessu frumvarpi frá því ráðherra lagði það fram með því að kalla bara til fólkið sem var sammála ráðherranum og láta hinar pappírsumsagnirnar liggja, að því er virðist, ósnertar - fyrir utan það að við sem mynduðum minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar á þeim tíma lásum þær nokkuð ítarlega og gerðum breytingartillögur á grundvelli þeirra.

Virðulegi forseti. Ég er enn að fara yfir 7. gr. laganna sem hljómar vel við fyrstu sýn. Þar er verið að setja inn nýtt ákvæði um svokallaðar endurteknar umsóknir. Endurteknar umsóknir eru ekki og hafa aldrei verið neitt sérstakt vandamál á Íslandi. Það kemur fyrir að fólk sæki um að nýju eftir að hafa komið til landsins og eftir að hafa flutt úr landi og annað en þetta eru samt í stóru myndinni sárafá dæmi. Enda held ég að fólk geri sér ekki miklar vonir um aðra niðurstöðu nema eitthvað hafi breyst, en það kemur þó fyrir. Hins vegar er algengara að fólk óski eftir endurupptöku vegna breyttra forsendna eða vegna þess að ný gögn hafa komið til. Sjálf hef ég mikla reynslu af því að óska eftir endurupptöku mála hjá kærunefnd útlendingamála og er það oft gert samhliða dómsmálshöfðun þar sem það er einfaldlega þannig að ef eitthvað nýtt kemur í ljós eða eitthvað breytist - það eru tímafrestir og annað sem geta komið inn - þá er það einfaldara fyrir alla ef málsmeðferðin næst að klárast á stjórnsýslustiginu af því að dómsmálsmeðferð tekur marga mánuði og stundum meira en ár, eitt til tvö ár eitthvað svoleiðis, í þessum málum ef ekki er um að ræða flýtimeðferð sem er almennt ekki nema um sé að ræða kornabarn. Það er tiltölulega skýrt í greinargerð með frumvarpinu, reyndar ekki með þessu ákvæði heldur 3. gr., að formanni kærunefndar útlendingamála er falið vald til að afgreiða þessar umsóknir einn án þess að ráðfæra sig við restina af nefndinni. Í dag er honum það heimilt í málum einstaklinga frá svokölluðum öruggum upprunaríkjum eða ríkjum af lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki, það má deila um hvort þau séu örugg eða ekki, og ef umsóknir hafa verið metnar bersýnilega tilhæfulausar; þá má formaður kærunefndar útlendingamála úrskurða einn. Í 3. gr. er verið að heimila formanni kærunefndar útlendingamála að úrskurða einn í málum sem snúa að endurteknum umsóknum, sem er bara beiðni um endurupptöku, t.d. vegna þess að ný gögn hafa komið til, það er verið að fela formanninum að úrskurða einn í þessum málum líka. Í greinargerð með þeirri grein segir, með leyfi forseta: „Með tillögunni er leitast við að einfalda stjórnsýslu og auka skilvirkni nefndarinnar en endurupptökubeiðnum vegna alþjóðlegrar verndar hefur fjölgað mikið á undanförnum árum. Þannig voru þær einungis 28 árið 2016 þegar gildandi lög voru samþykkt en 159 árið 2021. Á heimildin einkum við í málum þar sem skýr fordæmi og framkvæmd eru til staðar. Telji formaður að fyrir hendi sé efnislegur vafi um þau málsatvik og lagaatriði sem verulega þýðingu hafa fyrir niðurstöðu málsins skal vísa beiðninni til nefndarinnar til ákvörðunar í samræmi við 1. mgr. 8. gr. laganna.“ Vandinn hér er sá að hvað varðar hina tegund málanna, sem formanni kærunefndar útlendingamála er heimilt að úrskurða einn í, sem er þó að mínu mati mjög vafasöm heimild, hefur Útlendingastofnun komist að þeirri niðurstöðu að um bersýnilega tilhæfulausa umsókn sé að ræða og það þarf líka að vera umsókn frá einstaklingi sem er með ríkisfang í ríki á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki. Í þessum málum, þegar sótt er um endurupptöku, erum við ekki að tala um slík mál. Þá erum við ekki að tala um mál sem þegar hafa verið úrskurðuð bersýnilega tilhæfulaus og formanni einum er heimilt að skera úr um það. Þarna er honum falið vald til að fara yfir allar beiðnir um endurupptöku einn án þess að ráðfæra sig við neinn og það er engin leið fyrir umsækjanda, kæranda, beiðanda um endurupptöku, að rífast um það hvaða niðurstöðu hann kemst að. Mig langar líka að benda á það í þessu samhengi, af því að í greinargerðinni er fjallað um þetta, að það voru 28 beiðnir um endurupptöku árið 2016, 159 árið 2021. Ég ætla að koma með annan syllutrylli, biðja hlustendur um að hafa í huga hvað gekk á í kringum árið 2021. Þá var hér heimsfaraldur Covid, búinn að standa yfir í u.þ.b. ár. Ég ætla líka biðja fólk að hafa í huga hversu margar umsóknir um vernd bárust árið 2016, árið 2021, ég ætla að afhjúpa þær tölur hérna eftir augnablik. - Ég óska eftir því við forseta að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég er sannfærður um að virðulegur forseti er búinn að bíða spenntur eftir framhaldi á umfjöllun minni um flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna. Í síðustu ræðu var ég að fjalla um 2. mgr. 12. gr. sem fjallar m.a. um það að aðildarríki verði að virða réttindi eins og t.d. hjúskap. Það er einmitt bent á það í athugasemd Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna að í uppkasti að 2. mgr. 44. gr. laga um útlendinga eigi umsækjandi ekki eins ríkan rétt á fjölskyldusameiningu og verið hefur. Það er náttúrlega bara beint brot á þessari 2. mgr. 12. gr. En enn og aftur virðist sem ráðherra dómsmála, ráðuneyti hans, og meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sé alveg sama þótt brotið sé á alþjóðasamningum sem Ísland á aðild að. Það er að sjálfsögðu mjög slæmt, jafnvel ámælisvert, jafnvel vítavert. En við skulum halda áfram og fara yfir í næstu grein, 13. gr. Í henni er fjallað um lausafé og fasteignir. Þar segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu veita flóttamönnum eins góða aðstöðu og mögulegt er, og að minnsta kosti ekki síðri en veitt er útlendingum almennt við sömu aðstæður, að því er varðar öflun lausafjár og fasteigna og önnur réttindi í sambandi við það, svo og leigu eða aðra samninga varðandi lausafé og fasteignir.“ Já, þetta er athyglisvert, að veita flóttamönnum eins góða aðstöðu og mögulegt er og þá líka að leyfa þeim að afla sér lausafjár. Við komum kannski að því í III. kafla þessa samnings þar sem m.a. er fjallað um möguleika og rétt til þess að stunda launaða atvinnu og það er athyglisvert að þetta tengist allt saman. Við höfum einmitt fjallað um að það sé mikilvægt, til þess að auka skilvirkni í þessum málum, að veita umsækjendum um alþjóðlega vernd sem fyrst afgreiðslu sinna mála og að koma þeim inn í hið venjulega kerfi og gera þeim mögulegt að sækja sér atvinnu og fara þar með að leigja sér húsnæði og annað sem þau vilja. Þau vilja fá að standa á eigin fótum en ekki vera baggi á kerfinu eins og kerfið neyðir þau því miður til að vera núna. Já, ég á rétt um mínútu eftir - ég ætla ekki að byrja á næstu grein því að hún er aðeins lengri. Mig langar að nota þær örfáu sekúndur sem ég á eftir til að óska eftir því við forseta að fá smáleiðbeiningu. Í samningum eru notuð latnesk orð til að skýra út lagareglur og ég spyr, þegar maður er með tilvitnanir í samninga sem innihalda slíkt, hvort maður eigi að nota latnesku heitin en sem nýr þingmaður þá veit ég þetta ekki. Mig langar að spyrja að þessu og óska eftir því, og það virðist kannski vera skrýtin beiðni, að komast aftur á mælendaskrá.

Í tilefni af orðum hv. þingmanns þá telur forseti að það geti vel samræmst þeirri reglu að íslenska sé þingmálið að nota viðurkennda latneska frasa sem hafa fastmótaða merkingu. Alla vega myndi forseti ekki gera athugasemdir við það.

Virðulegi forseti. Ég var að fjalla um 2. gr. frumvarpsins þegar ég kom hingað upp síðast. En hvað varðar 2. gr. þá held ég að búið sé að fara frekar vel yfir hana. Ég ætla bara að reyna að fara í gegnum svolítið marga punkta í einni ræðu og aðeins að leiðrétta nokkrar rangfærslur sem hafa skapað sér sess í þessum málaflokki og í umræðunni út á við. Það virðist vera svo að hæstv. dómsmálaráðherra rökstyðji þetta frumvarp með þeim hætti að það muni verða til þess að málsmeðferðartími fólks styttist, m.a. með 2. gr., með því að synjun á efnismeðferð muni sjálfkrafa sæta kæru til kærunefndar útlendingamála. En það er bara ekki rétt. Þessar breytingar sem hæstv. ráðherra leggur til munu vinna gegn skilvirkni og þetta mun fjölga málum þar sem fólk mun vera hér í lengri tíma án þess að fá úrlausn mála sinna. Ein mesta réttarbót sem lögfest var árið 2016, 12 mánaða reglan, er bara tekin úr sambandi með þessu frumvarpi. Það er verið að tala um að auka skilvirkni og færa þetta kerfi í átt að hraðvirkara kerfi og réttlátara kerfi og allt það og ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra eindregið til að endurskoða þau ákvæði sem þingmenn Pírata hafa gert margar og miklar athugasemdir við hér í dag. Hins vegar þegar verið er að taka þessa 12 mánaða reglu úr sambandi þá þýðir það að fólk getur verið hér árum saman án þess að skorið sé úr um það hvort það eigi að skoða þessa umsókn. Og hvað gerir það? Jú, það mun náttúrlega skapa meira álag á kerfið. Ég veit ekki hvort ég eigi að vera að tala eitthvað efnislega um þetta hér uppi í pontu varðandi ímynd sumra á stefnu Pírata þegar kemur að flóttamannamálum. En staðreyndin er náttúrlega sú að við viljum stefna að sama markmiði og flestir sem hér sitja á þingi og það er að auka skilvirknina, taka vel á móti því fólki sem við tökum á móti og veita því réttláta og góða málsmeðferð í samræmi við allar málsmeðferðarreglur stjórnvalda sem Útlendingastofnun ber að fara eftir. Þetta frumvarp er bara einfaldlega ekki til þess fallið. Núgildandi lög bjóða upp á það að þessi mál séu afgreidd mjög hratt. En með því að vera eitthvað að rembast við að reyna að senda fólk til baka þá er málsmeðferðin leynd og málið mun tefjast enn meira. Samkvæmt núgildandi lögum væri hægt að taka mál þessa fólks til efnismeðferðar og veita því stöðu flóttamanns á innan við klukkutíma en þetta er náttúrlega á endanum ákvörðun ráðherra. Og ákvörðun ráðherra um að senda fólk aftur til Grikklands og Ungverjalands, það er í hans verkahring og ekki á valdi annarra. Það er undir honum komið að ákveða hvort hann ætli að beita þessari heimild eða ekki. Ég man þegar umræða var um það að koma á fót flóttamannabúðum í Reykjanesbæ. Ég man ekki hvað á að kalla þetta, samræmd móttaka flóttafólks, nei, búsetuúrræði fyrir flóttafólk, eitthvað svoleiðis. Þetta var rosalega mikið, afsakið slettuna, „new speak“ og mig langar að fara í smá efnislega umfjöllun um það og útskýra fyrir þeim sem eru heima að horfa og útskýra fyrir hv. meiri hluta, ef þau eru að hlusta, hvers vegna það mun draga úr skilvirkni og hvers vegna það er rosalega kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð. En þá þarf ég að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Þegar ég skildi áhorfendur eftir í mikilli eftirvæntingu hérna áðan þá var ég búin að lofa að koma með tölur yfir fjölda umsækjenda um alþjóðlega vernd árið 2016 miðað við árið 2021. Nú, hvers vegna? Vegna þess að við erum að fjalla um 7. gr. frumvarpsins sem sviptir fólk á flótta réttinum til þess að fá mál sitt endurupptekið ef það koma fram ný gögn eða forsendur breytast í málunum. Rökin fyrir þessu - í greinargerð með frumvarpinu segir, reyndar um 3. gr. en þær tengjast mjög, þessar tvær, 3. og 7. gr., og reyndar fleiri greinar, með leyfi forseta: „Með tillögunni er leitast við að einfalda stjórnsýslu og auka skilvirkni nefndarinnar en endurupptökubeiðnum vegna alþjóðlegrar verndar hefur fjölgað mikið á undanförnum árum. Þannig voru þær einungis 28 árið 2016 þegar gildandi lög voru samþykkt en 159 árið 2021.“ Ég ætla bara að stoppa þarna. Árið 2016 - nú er ég búin að taka saman tölur yfir umsækjendur á þessum árum. Ég ætla að taka út úr báðum tölunum þær umsóknir sem metnar voru bersýnilega tilhæfulausar þar sem það urðu líka breytingar þarna á milli sem leiddu til þess að umsóknir sem eru metnar bersýnilega tilhæfulausar - fólk fær brottvísunin og endurkomubann og annað slíkt þannig að þær umsóknir hurfu nánast þannig að ég tek þær út. Umsóknir sem ekki voru metnar bersýnilega tilhæfulausar árið 2016 voru 417. Árið 2021 voru umsóknir sem ekki voru metnar bersýnilega tilhæfulausar u.þ.b. 859. Það er því meira en tvöföldun á umsóknum þarna á milli ára og því eðlilegt að það sé fjölgun á beiðnum um endurupptöku samhliða því þótt það sé í sjálfu sér ekkert sem segir okkur að það eigi að vera fylgni þarna á milli. Í ofanálag er þorri þeirra beiðna um endurupptöku sem hafa legið fyrir kærunefnd útlendingamála að undanförnu vegna tafa á málsmeðferð í kjölfar heimsfaraldurs Covid-19. Við erum því að tala um fjölgun sem er ekki einu sinni það mikil ef við gefum okkur að 100 manns úr þessum hópi, af þessum beiðnum um endurupptöku, séu þeir einstaklingar. Ég er með þær tölur líka einhvers staðar á blaði, en það er á útprentuðu blaði þannig að ég þarf að grafa aðeins dýpra eftir því, tölunum yfir þessi svokölluðu Covid-mál. Ef við gefum okkur að þær séu eitthvað í kringum 100 þá erum við að tala um að það er engin fjölgun á beiðnum um endurupptöku frá 2016–2021. Ef það er rétt, gefum okkur smá vikmörk fram og til baka, þá er það einfaldlega rangt í rauninni sem kemur fram í greinargerð, að það sé einhver mikil fjölgun á þessu á undanförnum árum, sem sé eitthvað sem þurfi að bregðast við með öðrum hætti en að bregðast við Covid-19 heimsfaraldrinum, sem hefur nú verið gert, held ég, með nokkuð árangursríkum hætti, þótt sannarlega sé deilt um réttmæti þeirra aðferða sem hefur verið beitt. Hvað er ég að reyna að sýna fram á hérna? Jú, það sem ég er að reyna að sýna fram á er að enn og aftur í þessu frumvarpi er verið að gera tillögur um breytingar á lögum sem skerða verulega réttaröryggi fólks á flótta án þess að leysa nein vandamál. Ég endurtek: Án þess að leysa nein vandamál. Það er ekki verið að bæta neina skilvirkni hérna. Það er ekki verið að straumlínulaga kerfið, það er ekki verið að sníða af vankanta og koma með einhverja heildarsýn. Þetta er bara eitthvert svona - ég ætla að leyfa mér að biðjast afsökunar á því fyrir fram, herra forseti - skítamix, til þess einhvern veginn að bjarga þeim málum þar sem aðallega Útlendingastofnun, en stundum líka kærunefnd útlendingamála, þó sjaldnar, hefur verið gerð afturreka með sínar ákvarðanir og það er gert á grundvelli þeirra laga sem við höfum, og eðlilega. Þar fyrir utan er fjöldi beiðna um endurupptöku, sérstaklega þegar fallist er á talsverðan hluta þeirra beiðna, eins og staðan er í dag, ekki rök fyrir því að svipta fólk réttinum til þess að óska eftir endurupptöku nema síður sé. Ef eitthvað er ætti í ljósi þessarar fjölgunar á beiðnum um endurupptöku að fara í að skoða hvers vegna fólk telur mál sitt ekki hafa verið nægilega skoðað. Það væri nær að fara í það, eins og ég þreytist ekki á að hamra á, að skoða framkvæmdina. Það eru gallar í framkvæmdinni hérna. Framkvæmdin er eitthvað sem við á Alþingi þurfum í sjálfu sér ekkert að bregðast við. Reyndar hefur Alþingi margoft reynt að bregðast við algjörlega fráleitri framkvæmd stjórnvalda og er að gera það reyndar með breytingartillögu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar við þetta frumvarp en það snýst ekki um að gera neina varanlega breytingu á lögunum til þess að bregðast við heldur einmitt bráðabirgðaákvæði til að leiðrétta kolrangar ákvarðanir Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála. Aðferðafræðin sem ríkisstjórnin beitir í þessum málaflokki er, ég ætla að endurtaka, og biðst aftur afsökunar, ekkert nema skítamix.

Virðulegi forseti. Ég þakka forseta fyrir góðar leiðbeiningar eftir síðustu ræðu mína. Það er alltaf mikill akkur í því að hafa hér forseta með ekki bara góða reynslu úr þinginu heldur líka góða þekkingu á sögu þingsins og á því hvað þyki góður bragur hér á þingi og hvað þyki það ekki og færi ég virðulegum forseta þakkir fyrir slíkt. Ég er búinn að vera að fjalla um, eins og forseti man kannski, flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna. 16. gr. þess samnings fjallar um rétt til að leita til dómstóla. Ástæðan fyrir því að ég vil fara í gegnum þá grein er nýlegt dæmi þar sem verið var að vísa fólki úr landi sem ekki hafði fengið úrlausn sinna mála fyrir dómstólum, og mikilvægt að rifja upp fyrir ráðherra dómsmála, ráðuneyti hans og meiri hlutanum í allsherjar- og menntamálanefnd og þeim sem hér hlusta og eins kannski vonandi starfsfólki Útlendingastofnunar, sem vonandi er einnig að horfa, að þá gilda eftirfarandi reglur samkvæmt flóttamannasamningnum þegar kemur að réttinum til að leita til dómstóla. Það er í þremur málsgreinum og ætla að lesa þær allar áður en ég fer í útskýringar. Það hljómar svo, með leyfi forseta: „1. Flóttamanni skal frjálst að leita til dómstóla í löndum allra aðildarríkjanna. 2. Í aðildarríki, þar sem flóttamaður hefur fast aðsetur, skal hann njóta sömu aðstöðu og ríkisborgari í þeim efnum, er varða leitun til dómstóla, þar með talin lögfræðileg aðstoð og undanþága frá því að setja tryggingu fyrir væntanlegum málskostnaði …“ Smá innskot: Þarna kemur einmitt þessi latneska setning sem ég óskaði eftir leiðbeiningu forseta um áðan en trygging fyrir væntanlegum málskostnaði heitir á latínu greinilega „cautio judicatum solvi“. Ég verð nú að viðurkenna að latínan mín hefur farið dálítið aftur á bak frá því að ég lærði Gaudeamus igitur fyrir útskrift úr Menntaskólanum í Kópavogi fyrir ansi mörgum árum síðan. Ég ætla að halda áfram með 3. mgr. en í henni stendur, með leyfi forseta: „3. Í öðrum löndum en því, sem flóttamaður hefur fast aðsetur í, skal honum veitt sama aðstaða og ríkisborgurum þess lands, sem hann hefur fast aðsetur í, að því er tekur til þeirra atriða, sem um getur í 2. tölulið.“ Þarna er verið að tryggja rétt flóttamanna til að leita til dómstóla. Það er mikilvægt að þessum rétti sé ekki hreinlega hent út í veður og vind, sér í lagi með því að senda fólk úr landi þegar mál þess er enn til meðferðar innan dómstóla. Eflaust gætu einhverjir sagt: Já, en kærir þá ekki bara flóttamaðurinn endalaust og heldur sér í landinu með því að vera alltaf að láta dómstóla fara í gegnum eitthvað? Það er nú einfaldlega þannig að dómskerfið er ansi duglegt við að vísa frá tilhæfulausum kærum þannig að ég held að við getum treyst á það. Mig langar næst að fjalla um III. kafla þessa sáttmála og óska því eftir, og það kemur forseta kannski spánskt fyrir sjónir, að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var við það að byrja á umfjöllun minni um fyrirhugaðar flóttamannabúðir í Reykjanesbæ en þetta er bara svo löng umræða að ég ákvað að byrja frá byrjun hér. Ég held að það hafi verið í október sem frumvarpið var fyrst lagt fram á þessu löggjafarþingi, útlendingafrumvarpið, og svo í kjölfarið var umræðan allt í einu komin út í að reisa flóttamannabúðir í Reykjanesbæ. Þessari hugmynd var kastað fram á þeim forsendum að auka skilvirknina og að það muni ekki kosta ríkið jafn mikinn pening að veita þessu fólki húsnæði. Margra milljarða flóttamannabúðir reistar í einu kjördæmi, Suðurkjördæmi. Þar þarf að redda húsnæði, þar þarf að redda einhvers konar grunnþjónustu. Það er náttúrlega að fara að hlaupa á mörgum milljörðum. Því spyr ég hvort Sjálfstæðisflokkurinn haldi virkilega að þetta sé að fara að borga sig meira en að byggja upp innviðina, sem við erum búin að tala svo mikið um hér, sem eru að fara að nýtast öllum, bæði Íslendingum og þeim sem hingað leita í neyð. Ég held að þetta hafi bara verið rosalega vanhugsuð hugmynd þegar henni var kastað fram. Talað var um þetta opinberlega eins og þetta væri bara það sniðugasta sem hæstv. dómsmálaráðherra hefði dottið í hug. En mér sýnist hann hafa ekki talað við kóng eða prest um þessa hugmynd. Eins og hæstv. mennta- og barnamálaráðherra útskýrði fyrir mér í gær; þegar hugmyndum er kastað fram, sérstaklega lagafrumvörpum, þá þarf þetta að fara í gegnum ríkisstjórnina og ríkisstjórnin þarf að ræða þetta. Mér sýndist hann bara ekkert hafa borið þetta undir ríkisstjórnina, þau félags- og vinnumarkaðsráðherra og hæstv. forsætisráðherra. Ég bind nú ekki miklar vonir við að Vinstri græn séu að fara að veita hæstv. dómsmálaráðherra aðhald, enda erum við hér komin í dag. Við erum að ræða þetta frumvarp áttunda daginn í röð af því að það er svo margt sem þarf að ræða og við erum ekki búin að fá neina staðfestingu á því að fjallað verði efnislega um þau atriði sem við erum búin að fjalla um hér - og þá lagalegu annmarka sem hefur verið komið á framfæri, bæði af þingmönnum og umsagnaraðilum og viðeigandi samtökum og stofnunum sem hafa náttúrlega miklu meiri kunnáttu og vitneskju um þetta en hæstv. dómsmálaráðherra - þegar þetta frumvarp fer aftur í nefnd á milli 2. og 3. umr. Mér þykir það voðalega leiðinlegt út af því að eins og ég er búin að vera að ítreka hér þá erum við ekki bara að segja eitthvað. Við erum búin að fara í góða og djúpa greiningu á þessu frumvarpi. Þetta er ekki mjög ólíkt hinum fjórum frumvörpunum sem voru lögð fram. Jafnvel þó að hæstv. dómsmálaráðherra vilji meina að hann sé búinn að taka út það versta í frumvarpinu þá er það alls ekki þannig. Niðurfelling á grunnþjónustu er bagaleg og örugglega ekki í samræmi við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu, eins og lögfróðir og glöggir aðilar hafa bent á. Síðan 2. gr., varðandi það að synjun á efnismeðferð sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála og greinargerðin þarf að berast innan 14 daga. Það er bara að fara að minnka skilvirknina. Ég ætla bara að vera hreinskilin og segja að mér finnst þetta bara frekar vanhugsað frumvarp. Ein leið til að koma í veg fyrir alla þessa umræðu um þetta frumvarp og vankanta á þessu frumvarpi og alla annmarka á frumvarpinu er t.d. ef meiri hlutinn hefði ekki tekið sér meiri hluta í öllum nefndum. Ég man þegar þessi ríkisstjórn var sett saman og þing kom aftur saman eftir nokkra mánuði og ég frétti af því að meiri hlutinn hefði tekið sér meiri hluta í öllum nefndum og nefndarformennsku í öllum nefndum nema einni, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þó það nú væri. Þá fékk ég bara svona högg í magann, út af því að jafnvel þó að þingmenn Pírata séu búnir að koma góðum punktum hér á framfæri síðustu daga og síðustu viku er engin trygging fyrir því að það verði fjallað efnislega um þetta. Ég veit ekki hvort einn þingmaður Pírata er að fara að ná að sannfæra heila nefnd um að taka þessi atriði, alla þessa annmarka, sem við höfum bent hér á, til efnislegrar umfjöllunar innan nefndarinnar og guð veit hvað frumvarpið verður lengi í nefnd, kannski bara í einn dag, kannski bara í tvo. Kannski bað hv. þm. Jódís Skúladóttir um að fá frumvarpið aftur í nefnd bara til þess að friðþægja Pírata. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Við erum enn að fjalla um 7. gr. frumvarpsins og þó að verið sé að grauta saman tveimur hugtökum sem óþarft er að grauta saman, og mjög skaðlegt raunar, ætla ég að vinda mér yfir í hinn þáttinn, þ.e. svokallaðar raunverulegar endurteknar umsóknir. Það er nefnilega við þennan þátt ákvæðisins sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerði athugasemd í umsögn sinni við frumvarpið. Það sem mér finnst alvarlegast við 7. gr. er niðurfelling réttar fólks til að fá mál sitt endurupptekið. Hins vegar skulum við leggja það aðeins til hliðar og ímynda okkur að ákvæðinu sé líka ætlað að ná utan um svokallaðar endurteknar umsóknir, og þá er ég að tala um endurteknar umsóknir, ef við ímyndum okkur t.d. að einstaklingur fari af landi brott og komi aftur, það er kannski besta dæmið. Það kemur sannarlega fyrir en er ekki algengt og ekki teljandi vandamál hér á landi og hefur aldrei verið. Þær athugasemdir sem Flóttamannastofnunin gerir nefnilega við þetta ákvæði lúta að þessum þætti, vegna þess að ákvæðið sem frumvarpshöfundar vilja að falli undir þessi ákvæði um endurteknar umsóknir eru fyrst og fremst mál sem falla undir 36. gr. laga um útlendinga. Það eru mál sem stjórnvöld vilja vísa frá án þess að skoða efnislega. Ef við bara tölum hreint út og erum ekki að flækja þetta þá erum við að tala um Grikklandsmálin. Við erum að tala um fólk sem hefur fengið alþjóðlega vernd í öðrum ríkjum og þorri þeirra var að flýja Grikkland. Þessu nýju ákvæði er þannig engan veginn ætlað að samræma íslenska löggjöf því sem gerist á Norðurlöndunum. Því er beint gegn, eins og mjög mörgu í þessu frumvarpi, þessu fólki sem er koma hingað frá Grikklandi. Það er áhugavert vegna þess að upphaflega var í þessu frumvarpi - alveg þangað til síðasta vor eða hvort það var síðasta vor líka, ég er búin að gleyma nákvæmlega hvenær það var tekið út en held að það hafi mögulega verið tekið út núna í haust - heimildin til þess að skoða umsóknir fólks sem hefur fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki, t.d. Grikklandi, einfaldlega afnumin úr lögunum. Þá hefði ekki þurft að gera allan þennan óskunda. Þannig að fyrst hægt var að friða Vinstrihreyfinguna – grænt framboð með því að taka það út voru bara farnar aðrar leiðir til þess að eyðileggja það ákvæði. Ekki það að af orðum hv. þm. Jódísar Skúladóttur í Silfrinu um daginn er ekki að sjá að Vinstrihreyfingin – grænt framboð sé neitt sérstaklega mikið á móti því að það verði einfaldlega skrúfað fyrir umsóknir fólks sem hefur fengið vernd í Grikklandi, en það er önnur saga. Ég vil fara aðeins yfir athugasemdir Flóttamannastofnunarinnar við 7. gr. og nú erum við að tala um endurteknar umsóknir; einstaklingur fær synjun, fer úr landi, kemur aftur, sækir aftur um, ekkert breytt eða eitthvað pínulítið breytt. Með leyfi forseta: „Samkvæmt tillögunni er nauðsynlegt að samræma íslenskar reglur og verklag við það sem gengur og gerist í öðrum Evrópulöndum hvað varðar endurteknar umsóknir um alþjóðlega vernd og gera þær skilvirkari. Slíkum umsóknum verður vísað frá nema umsækjandinn sé staddur á Íslandi og nýjar upplýsingar í málinu séu tiltækar sem leiði til þess að sýnilega auknar líkur séu á því að endurtekna umsóknin verði samþykkt. Að mati Flóttamannastofnunarinnar er aðeins réttlætanlegt að meðhöndla umsókn sem endurtekna umsókn“ - og hlustið nú vel - „ef fyrri umsóknin var tekin til efnislegrar meðferðar, þar sem farið var eftir öllum tilheyrandi réttarfarsreglum.“ Hér ætla ég að staldra við. Þarna strax er Flóttamannastofnunin búin að eyðileggja tilganginn með þessu ákvæði frumvarpsins, sem er að losna við umsóknir fólks sem hefur fengið vernd í öðru ríki. Þær umsóknir hafa nefnilega ekki verið teknar til efnislegrar meðferðar. Þær umsóknir hafa ekki verið skoðaðar. Það fólk hefur ekki fengið neina áheyrn um þörf sína fyrir vernd. Þannig að þarna, með því að gera þessa kröfu sem Flóttamannastofnunin álítur mjög einfalda kröfu, „basic“, er strax búið eyðileggja raunverulegar fyrirætlanir frumvarpshöfunda. Ef fyrirætlanirnar væru eins og þær eru settar fram í frumvarpinu ættu frumvarpshöfundar og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar ekki að eiga í neinum vandræðum með að einfaldlega taka þessar athugasemdir Flóttamannastofnunarinnar og laga frumvarpið að þeim. En tilgangurinn er ekki sá sem er tilgreindur í frumvarpinu. - Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég er hér í yfirferð minni um flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna og er að fara í gegnum hann og þær greinar hans sem tengjast því frumvarpi sem liggur fyrir þinginu. Ástæðan fyrir því að ég er að fara í gegnum þetta er sú að það eru margar greinar hér sem Útlendingastofnun er að brjóta í núverandi framkvæmd sinni en líka greinar sem stangast á við greinar frumvarpsins. III. kaflinn fjallar um arðbæra atvinnu og fyrsta greinin þar er 17. gr., sem fjallar um launaða atvinnu. Ég ætla að lesa þær þrjár málsgreinar sem þar eru áður en við ræðum það nánar, með leyfi forseta: „1. Aðildarríkin skulu veita flóttamönnum, sem löglega dvelja í löndum þeirra, beztu aðstöðu sem þau veita þegnum annars ríkis við sömu aðstæður, að því er varðar réttinn til að stunda launaða atvinnu. 2. Hvað sem öðru líður, skal takmörkunum, sem beint er gegn útlendingum eða atvinnu útlendinga til verndar vinnumarkaði landsins, ekki beitt gegn flóttamanni, sem þegar var undanþeginn þeim er samningur þessi gekk í gildi fyrir hlutaðeigandi ríki, eða fullnægir einhverju eftirfarandi skilyrða: a) Að hann hafi haft aðsetur í landinu í þrjú ár; b) Að maki hans eigi ríkisborgararétt í aðseturslandinu. Flóttamaður getur ekki krafizt að njóta góðs af þessu ákvæði, ef hann hefur yfirgefið maka sinn; c) Að hann eigi eitt eða fleiri börn, sem eigi ríkisborgararétt í aðseturslandinu. 3. Aðildarríkin skulu taka til velviljaðrar athugunar að samræma réttindi allra flóttamanna, að því er snertir launaða atvinnu, þeim réttindum, sem ríkisborgararnir njóta, og sér í lagi réttindi þeirra flóttamanna, sem hafa komið til landa þeirra samkvæmt áætlunum um ráðningu vinnuafls eða reglum um innflutning fólks.“ Það er alltaf dálítið gaman að lesa svona gamlan lagatexta, hann er fullur af z-um sem var afnumin fyrir löngu. En þarna eru settar reglur um það hvað skuli gera til að tryggja flóttamönnum möguleika á atvinnu. Það er nokkuð sem við höfum nefnt sem gott dæmi um það hvernig hægt er að gera kerfið skilvirkara því með því er hægt að tryggja það að flóttamenn verði ekki byrði á samfélaginu. Þegar við segjum þetta, að hægt sé að veita fólki atvinnuleyfi mun fyrr, þá kemur svarið: Já, en þá koma allir hingað til að fá atvinnu. Það er bara ekki þannig vegna þess að fólk þarf að uppfylla skilyrði, t.d. um að vera að flýja neyð. En væri ekki betra að ganga frá þessum hlutum hratt og auðveldlega og koma þessu fólki út á vinnumarkaðinn sem fyrst? Það hefur t.d. sýnt sig að 80–90% íbúa frá Venesúela sem hafa fengið hæli eru komin með starf innan eins árs og það veitir ekki af nú þegar við erum að taka á móti fleiri og fleiri ferðamönnum hér á hverju ári. Við þurfum á góðu fólki að halda. Það ætti kannski ekki að koma virðulegum forseta á óvart að ég óski eftir því að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Áðan var ég að tala um rangfærslur hæstv. dómsmálaráðherra í tengslum við þessar mýtur sem hafa verið í umræðunni. Mér finnst líka mikilvægt að tala um sjónarmið og skoðanir þeirra sem eru sérfræðingar í þessum málaflokki. Formaður hjálparsamtakanna Solaris hefur margoft tjáð sig varðandi þetta frumvarp og sent inn umsagnir í öll skiptin sem frumvarpið hefur verið lagt fram, að ég held. Þær áhyggjur og umsagnir hafa ekki verið teknar til greina og því langar mig að lesa upp einn status sem þessi formaður skrifaði á Facebook og heitir Opið bréf til forsætisráðherra Íslands um stöðu flóttafólks í Grikklandi. Þar segir, með leyfi forseta: „Kæra Katrín Jakobsdóttir, það hefur legið fyrir árum saman hversu slæmar aðstæður eru fyrir fólk á flótta í Grikklandi. Ríkisstjórn þín tók fyrir nokkrum árum þá ákvörðun að hætta að endursenda fólk í hæliskerfinu þar í landi vegna óviðunandi aðstæðna. Það nær þó ekki til fólks með vernd í Grikklandi þó aðstæður þeirra séu í dag verri en aðstæður fólks í verndarkerfinu í sama landi. Það staðfesta alþjóðleg hjálpar- og mannúðarsamtök, frásagnir flóttafólks og sjálfboðaliða á svæðinu sem og fréttaflutningur síðustu ára en samkvæmt ummælum þínum síðustu daga virðast þær upplýsingar ekki hafa komist til skila til íslenskra stjórnvalda. Hér eru því nokkur dæmi um þær aðstæður sem bíða hátt í 100 einstaklinga sem ríkisstjórn þín ætlar að senda til Grikklands á næstu dögum, sem Rauði krossinn á Íslandi hefur meðal annarra ítrekað bent á: Aðstæður flóttafólks í Grikklandi eru óviðunandi. Í sumum tilfellum eru þær lífshættulegar. Fólk með vernd í Grikklandi á erfitt með að uppfylla grundvallarþarfir sínar vegna hindrana á hinum ýmsu sviðum. Aðgengi að opinberri framfærslu er takmarkað fyrir fólk með vernd í Grikklandi sem hefur orðið til þess að fjöldi fólks hefur ekki tækifæri til að afla sér lágmarkslífsviðurværis. Fólk sem fær vernd í Grikklandi á einungis rétt á að dvelja í flóttamannabúðum í mjög stuttan tíma. Í flóttamannabúðum er öryggi, hreinlæti, matvælum og aðbúnaði verulega ábótavant. Flóttafólk hefur mjög skert aðgengi að húsnæðismarkaði og mikill fjöldi býr á götunni eftir að það fær vernd. Í sumum tilfellum á fólk ekkert til að skýla sér með nema pappaspjöld. Erfitt er fyrir fólk með vernd að sækja sér heilbrigðisþjónustu m.a. vegna álags á gríska heilbrigðiskerfinu. Gríðarlega mikið atvinnuleysi er á meðal flóttafólks í Grikklandi. Flóttafólk hefur skertan aðgang að atvinnu og er mismunað á atvinnumarkaði. Flóttafólk í Grikklandi verður fyrir miklu ofbeldi, kynferðisbrotum og rasisma, jafnt af höndum almennings sem og yfirvalda, t.d. lögreglu. Réttur flóttafólks til félagslegs stuðnings er nær enginn og hann er óaðgengilegur. Flóttafólk í Grikklandi lifir sumt við hungursneyð. Mikill fjöldi flóttabarna gengur ekki í skóla í Grikklandi og gögn benda til þess að rétturinn til menntunar sé ekki í öllum tilvikum virkur. Stór hluti þeirra flóttabarna sem koma hingað til lands eftir að hafa dvalið í Grikklandi eiga við heilsufarsvandamál að stríða. Dæmi eru um að börn sem hingað hafa komið frá Grikklandi þjáist af næringarskorti. Tannheilsu er almennt ábótavant auk þess sem útbrot og húðsjúkdómar sem rekja má til óviðundandi húsnæðis eru algengir. Mörg þeirra barna sem hingað koma frá Grikklandi glíma við kvíða, svefnvandamál og þroskafrávik sem rekja má til óviðunandi aðstæðna í Grikklandi.“ Það er meira í þessari færslu en ég ætla bara að taka smáumfjöllun um þetta. Ég man árið 2016 eða 2017 þegar hæstv. forsætisráðherra talaði hér á þingi um að þetta gætu verið börnin okkar sem væru á flótta. Það er vissulega rétt. Eins og ég benti á í gær megum við alveg búast við því að fólksflutningar á milli landa aukist á næstu árum með tilkomu aukinna áhrifa loftslagsbreytinga en í stað þess að við tökumst á við vandann núna strax ætlum við að loka augunum fyrir þessum vanda og yfirvofandi vanda og loka af kerfið okkar, eða ekki beint loka það af en þrengja það og gera það erfiðara fyrir fólk að sækja um vernd og fá réttláta málsmeðferð fyrir stjórnvöldum á Íslandi. - Ég sé að tíminn er á þrotum og óska eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Það er svo mikið rugl í þessu frumvarpi og svo margt sem er á milli línanna að ég fer ekki einu sinni yfir það sem ég ætla mér að fara yfir þegar ég kem hingað upp og fer alltaf að röfla um eitthvað annað af því að það eru bara endalausir angar af þessu frumvarpi sem eru bæði lögfræðilega vondir og mannfjandsamlegir, ég ætla bara að segja það. Ég ætla áfram að fara yfir umsögn Flóttamannastofnunarinnar við 7. gr., gerandi ráð fyrir því að við séum að tala um endurtekna umsókn sem er augljóslega ekki tilgangurinn með ákvæðinu. Tilgangurinn með ákvæðinu er að koma í veg fyrir beiðnir um endurupptöku, sem er annar hlutur, og því er mjög augljóslega, eins og ég sýndi fram á hér áðan og kemur reyndar fram í frumvarpinu á milli línanna, beint gegn umsóknum fólks sem hefur fengið vernd í öðru ríki. Þó eru lögin, og ekki er lögð til breyting á því, skýr um það að fólk í þeirri stöðu eigi heimild til þess að fá áheyrn hér á landi. Það er ekki afnumið. Vinstri græn fengu það tekið út úr frumvarpinu en málsmeðferðina á að eyðileggja með öðrum og mun verri hætti, af því að fólk áttar sig ekki á því hvað er í gangi þar. Með leyfi forseta: „Að mati Flóttamannastofnunarinnar er aðeins réttlætanlegt að meðhöndla umsókn sem endurtekna umsókn ef fyrri umsóknin var tekin til efnislegrar meðferðar, þar sem farið var eftir öllum tilheyrandi réttarfarsreglum.“ Ég ætla að stoppa hérna aftur. Þarna er strax búið að eyðileggja þetta fyrir frumvarpshöfundum, fyrir hæstv. dómsmálaráðherra og meiri hlutanum hér á þingi, þar sem þessu ákvæði er akkúrat beint gegn fólki sem hefur verið synjað um efnislega meðferð umsókna sinna. Það að Flóttamannastofnunin skuli gera kröfu um að það megi bara beita svona ákvæði á umsóknir sem hafa fengið efnislega meðferð gerir þetta tilgangslaust, vegna þess að viti menn; endurteknar umsóknir sem fá efnislega meðferð eru ekki vandamál hér á landi. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Margar gildar ástæður geta verið fyrir því að umsækjandi leggur fram endurtekna umsókn sem þeir sem ákvörðunina taka þurfa að meta áður en umsókninni er vísað frá.“ Ég staldra aðeins við hér. Hver eru fyrstu orðin í ákvæðinu sem lagt er til af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra og meiri hlutans hér á þingi? Með leyfi forseta: „Endurtekinni umsókn skal vísað frá.“ Svo eru einhverjar undantekningar á því. Flóttamannastofnun líst ekkert á þetta og áfram segir, með leyfi forseta: „Meðal annars getur verið að breytingar hafi orðið á aðstæðum í upprunalandinu, að annmarkar eða ágallar hafi verið á fyrri málsmeðferð sem komu í veg fyrir fullnægjandi skoðun,“ - ótrúlegt en satt - „,áföll eða aðrar hömlur sem komu í veg fyrir ítarlegan vitnisburð frá umsækjandanum í fyrri málsmeðferð eða þá að umsækjandanum hafi áskotnast fleiri sönnunargögn. Í grundvallaratriðum er Flóttamannastofnun samþykk því að farið sé yfir það fyrirfram í tilfelli endurtekinna umsókna hvort ný atriði séu til staðar eða hafi verið sett fram sem kalli eftir efnislegri meðferð á umsókninni. Slík nálgun gerir það mögulegt að koma fljótlega auga á það þegar endurteknar umsóknir uppfylla ekki þessi skilyrði. Flóttamannastofnunin hefur þó áhyggjur af þeirri hækkun á þröskuldi sönnunargagna sem lögð er til fyrir endurteknar umsóknir. Að mati Flóttamannastofnunar ætti ekki að meta það í fyrirframskoðun hvort slík atriði feli í sér „verulega auknar líkur“ á því að umsækjandinn hljóti alþjóðlega vernd. Taka ber umsókn til nýrrar efnislegrar meðferðar til að ákvarða hvort umsækjandinn eigi rétt á alþjóðlegri vernd.“ Þessu svaraði dómsmálaráðuneytið með bréfi þar sem allsherjar- og menntamálanefnd óskaði eftir því að fá afstöðu dómsmálaráðuneytisins til umsagna aðilanna, með leyfi forseta: „Í umsögninni kemur fram sú afstaða UNHCR að umsókn skuli aðeins teljast endurtekin umsókn þegar leyst var úr fyrri umsókn á efnislegum grundvelli og að fjarlægja skuli skilyrði um „sýnilega auknar líkur“ úr ákvæði 7. gr. frumvarpsins. Við útfærslu hugtaksins endurtekin umsókn og málsmeðferð slíkra umsókna í 7. gr. var tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/32/EB höfð til hliðsjónar,“ - ég endurtek: höfð til hliðsjónar - „m.a. 40. gr. tilskipunarinnar.“ Nú er ég að falla á tíma. Ég ætla að halda áfram þessum upplestri í næstu ræðu minni. Ég vil taka fram að í svari ráðuneytisins er skýrt að þessum ákvæðum er beint gegn umsóknum frá fólki sem hefur fengið vernd í öðru Evrópuríki, þó að lögin séu skýr um það að þau eigi rétt á áheyrn hér á landi og því er ekki verið að breyta. - Ég óska eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að vera með forseta hér í björtu veðri, það er alla vega bjart úti. Áður en ég held áfram yfirferð minni um flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna langar mig að bregða aðeins út af umræðunni og óska hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur til hamingju með afmælið. Það eru ekki allir sem eyða afmælinu sínu í að berjast fyrir réttlæti þeirra sem ekki hafa rödd hér á Alþingi. Frú forseti. Áður en sú sem nú situr í forsetastól kom hingað inn hafði ég verið að fara yfir hinar ýmsu greinar flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna frá 28. júlí 1951 og var kominn í III. kafla um arðbæra atvinnu. Það er bara örstutt eftir svo að ég ætla að renna mjög hratt í gegnum 19. gr. og taka 1. mgr. þar, með leyfi forseta: „Sérhvert aðildarríki skal veita flóttamönnum, sem löglega dvelja í landi þess, hafa prófskírteini viðurkennd af þar til bærum stjórnvöldum þess ríkis og vilja stunda störf, er menntun þarf til, eins góða aðstöðu og mögulegt er, og aldrei óhagstæðari en veitt er útlendingum almennt við sömu aðstæður.“ Með öðrum orðum eigum við að horfa á prófskírteini fólks þó að það komi frá löndum sem kannski eru í stríði þegar kemur að því að veita því leyfi til að vinna. Þetta var það litla sem var eftir af III. kafla en IV. kafli fjallar um velferðarmál og þar eru nokkrir nokkrar greinar sem mig langar að nefna sérstaklega. Bara til gamans langar mig að lesa fyrst 20. gr. sem sýnir svolítið tíðarandann þegar þetta var samið. Þótt greinin hafi ekkert með frumvarpið að gera og þessi útúrdúr sé kannski örlítil töf vona ég að frú forseti leyfa mér það. 20 gr. fjallar um skömmtun og þar segir: „Þar sem skömmtunarkerfi er til almennrar dreifingar vara, sem skortur er á, og það nær til landsmanna yfirleitt, skulu flóttamenn njóta sama réttar og ríkisborgarar.“ Já, svona breytast nú tímarnir. Það er svolítið langt síðan við höfum þurft að eiga við skömmtun hér á landi þó svo að næstum hafi komið til þess í hruninu 2008. En áfram með þær greinar sem virkilega hafa með frumvarpið að gera. Mig langar að tala um 21. gr. næst, um húsnæðismál. Þar segir, með leyfi forseta: „Að því er tekur til húsnæðis, skulu aðildarríkin, að svo miklu leyti sem því máli er skipað með lögum eða reglugerðum, eða er háð eftirliti opinberra stjórnvalda, veita flóttamönnum, sem löglega dvelja í löndum þeirra, eins góða aðstöðu og mögulegt er, og aldrei lakari en veitt er útlendingum almennt við sömu aðstæður.“ Frú forseti. Við þurfum að passa þegar við erum að taka á móti flóttamönnum að við séum ekki að setja þá í húsnæði sem getur verið hættulegt heilsu þeirra og það sé a.m.k. ekki lakara en annað sem útlendingar almennt búa við hér á landi. Það er ein mínúta eftir hérna og ég ætla að nota hana til að fara í 22. gr. sem fjallar um almenna menntun. Þar segir, með leyfi forseta: „1. Aðildarríkin skulu veita flóttamönnum sömu aðstöðu og veitt er ríkisborgurum, að því er tekur til barnafræðslu. 2. Aðildarríkin skulu veita flóttamönnum eins góða aðstöðu og mögulegt er og aldrei lakari en veitt er útlendingum almennt við sömu aðstæður, að því er snertir menntun aðra en barnafræðslu, einkum að því er varðar aðgang að námi, viðurkenningu vottorða og prófskírteina frá erlendum skólum, eftirgjöf á skólagjöldum og kostnaði og veitingu námsstyrkja.“ Það er því miður enn þá pottur brotinn þegar kemur að því að tryggja aðgengi allra þeirra sem hingað koma að menntun og ég tel að þetta sé hlutur sem við getum svo sannarlega í sameiningu unnið í að bæta. - Það kemur hæstv. forseta kannski ekki á óvart 

Virðulegi forseti. Ég var að lesa áðan opið bréf til forsætisráðherra frá formanni Solaris en í fyrri ræðum mínum í dag var ég að tala um 2. gr. frumvarpsins sem ég held, og ekki bara ég heldur líka umsagnaraðilar, að muni leiða til minni skilvirkni í kerfinu. Mig langar því að lesa umsögn Íslandsdeildar Amnesty International en þar segir um 2. gr. frumvarpsins, virðulegi forseti: „Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski sérstaklega að svo verði ekki. Þá er gerð sú krafa að greinargerð vegna kæru berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Gagnaöflun vegna kæru er háð afhendingu gagna frá Útlendingastofnun sem gefur sér að lágmarki 10 virka daga til þess að afhenda skjöl. Það sama á við um gagnaöflun frá öðrum stjórnvöldum og aðilum almennt. Sú staðreynd að umsækjendur geta ekki treyst því að gögn verði afhent þeim með stuttum fyrirvara á meðan mál þeirra sæta sjálfkrafa kæru, mun leiða til þess að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða ófærir um að undirbúa viðunandi málsvörn og að mál þeirra sé nægjanlega upplýst í skilningi rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar ákvörðun er tekin. Tillögð lagabreyting felur í sér áhættu um að þessi málaflokkur verði sá eini sem lýtur málsmeðferð innan stjórnsýslunnar þar sem málsaðilum er ekki tryggður sá kostur að njóta réttar síns til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns í skilningi 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Miðað við ofangreint mun ákvæðið leiða til verulegrar skerðingar á réttarvernd umsækjenda um alþjóðlega vernd. Mikilvægt er að aukin skilvirkni komi ekki niður á réttaröryggi umsækjenda. Íslandsdeild Amnesty International leggur því eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem 2. gr. frumvarpsins felur í sér.“ Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið heils hugar undir þessa athugasemd um 2. gr. frumvarpsins. Þetta eru hlutir sem ég fór frekar ítarlega yfir hér í dag. Ég fór yfir rannsóknarreglu stjórnsýslulaga og síðan fór ég líka yfir réttaröryggi og réttarvernd aðila máls. Það er mjög mikilvægt að passa upp á réttaröryggið þegar það er verið að afgreiða mál sem varða réttindi eða skyldur einstaklinga og þetta er bara nákvæmlega það sem er verið að gera, það er verið að afgreiða umsögn sem varðar alþjóðlega vernd og þar af leiðandi um rétt eða skyldur manna. Hvar á ég að byrja, virðulegur forseti? Jú, ókei, ég ætla bara að byrja á greinargerðinni sem umsækjandi þarf að skila innan 14 daga. Guð minn góður, ég get ekki einu sinni skilað inn greinargerð innan 14 daga og ég kann íslensku og er löglærð. Það tekur samt tíma að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að geta skilað inn ítarlegri greinargerð. Þessi gagnaöflun, eins og Amnesty International bendir á, er háð gögnum frá Útlendingastofnun og Útlendingastofnun gefur sér að lágmarki tíu virka daga til að afhenda skjöl. Ókei, segjum sem svo að Útlendingastofnun taki sér alla þessa tíu daga til að afhenda skjöl, fimm virka daga og svo aftur fimm virka daga í næstu viku. Þá eru fjórir dagar eftir til þess að semja ítarlega greinargerð og senda hana inn, stimpla hana inn. Þegar maður setur þetta í samhengi, þegar maður byrjar að tala svona mannlega um þetta og byrjar að brjóta einstaka þætti niður sem þarf að gera til þess að uppfylla þessi skilyrði 2. gr. þá hljómar þetta bara fáránlega, í alvörunni talað. Ég legg til að þegar ríkisstjórnin byrjar að semja lagafrumvörp sem eru með íþyngjandi heimildir eins og þessar, t.d. til að vísa fólki úr landi, eða kveða á um rétt eða skyldur borgara þá verði einhver fenginn inn í herbergið með þeim sem skrifa frumvarpið til að brjóta þetta niður fyrir þeim, því að þá áttar maður sig betur á því hvað þetta hljómar fáránlega og óframkvæmanlegt. Ég sé að tími minn er á þrotum, virðulegi forseti. Ég er ekki einu sinni búin að fara efnislega út í 2. gr. Ég óska eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég er að fara yfir 7. gr. frumvarpsins varðandi svokallaðar endurteknar umsóknir, sem væri svo sem ákvæði sem kæmi ekki að sök ef því væri ætlað að fjalla um endurteknar umsóknir en því er ekki ætlað að gera það. Því er m.a. ætlað að gera það en það látið fljóta með að svipta fólk réttinum til þess að fá mál sitt endurskoðað vegna nýrra gagna eða nýrra forsendna, breyttra forsendna. Ég ætla að lesa hér upp svar dómsmálaráðuneytisins við þeirri athugasemd Flóttamannastofnunarinnar við þetta ákvæði að til að réttlætanlegt sé að líta á umsókn sem endurtekna umsókn þurfi hún í fyrra skiptið á einhverjum tímapunkti að hafa verið skoðuð efnislega. Þetta eyðileggur auðvitað ákvæðið fyrir frumvarpshöfundum, eða hæstv. dómsmálaráðherra og vinum hans, vegna þess að ætlunin með þessu ákvæði er einmitt að, hvað eigum við að segja, skerða réttindi fólks sem fengið hefur vernd í öðru ríki og auka rétt stjórnvalda til að finna hinar og þessar leiðir til þess að vísa þessu fólki frá án þess að skoða umsóknina, þótt önnur ákvæði í lögunum séu skýr um að það eigi að skoða hana. Alla vega segir Flóttamannastofnun þetta, þetta má gilda þegar umsókn hefur verið skoðuð efnislega. Þessu svarar dómsmálaráðuneytið með svohljóðandi hætti, með leyfi forseta: „Þá áréttar ráðuneytið að þau mál sem falla undir 36. gr. laga um útlendinga, þ.á.m. verndarmál, hljóta almennt ítarlegri skoðun á Íslandi en í ríkjum Evrópusambandsins á grundvelli 2. mgr. 36. gr. þar sem kveðið er á um taka skuli umsókn til efnismeðferðar“ - þrátt fyrir að hann hafi fengið vernd í öðru ríki - „ef útlendingur hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.“ Þetta finnst mér sérdeilis skemmtilegt orðalag hjá ráðuneytinu vegna þess að það er þetta sem átt er við þegar talað er um íslenskar sérreglur, sem hafa svona ægilega mikið aðdráttarafl að mati margra. Þar sem verndarmál eru stærra hlutfall umsókna hér á landi en í mörgum öðrum löndum, þótt aðrar augljósar skýringar séu á því, þá hafa frumvarpshöfundar, hæstv. dómsmálaráðherra og hans félagar, komist að þeirri niðurstöðu að það hljóti að vera út af þessu sérákvæði. Það sem er svo skondið við það og kaldhæðnislegt er það að jú, þetta ákvæði er sérstakt. Það er að mér vitandi ekki til í löggjöf annarra ríkja, þ.e. önnur Evrópuríki eru með ákvæði sem segir: Ef þú hefur fengið vernd í öðru landi þá bara átt þú að vera þar. Samt sem áður eru önnur ríki sem eru ekki einu sinni með svona ákvæði, sem eru eingöngu með bann við endursendingum þangað sem líf og frelsi er í hættu, líka að skoða þessi mál og þau eru ekki að endursenda fólk t.d. til Grikklands. Besta dæmið er augljóslega Þýskaland þar sem nýlega féll dómur þess efnis að það væri, og það var rammað inn með einhverjum hætti, búið að reikna þetta út og að niðurstaðan væri sú að 90% umsókna, 90% þeirra einstaklinga sem sækja um vernd í Þýskalandi eftir að hafa fengið vernd í Grikklandi ætti ekki að senda til Grikklands - 90%. Við erum að senda örugglega a.m.k. 90% þeirra sem hafa fengið vernd í Grikklandi aftur til baka þangað þannig að þrátt fyrir þetta frábæra opna ákvæði sem við erum með þá erum við að beita því strangar en önnur ríki sem eru ekki einu sinni með þetta ákvæði. Þess vegna finnst mér þetta svar dómsmálaráðuneytisins svo áhugavert, af því að þetta er einfaldlega ekki rétt. Það er ekki rétt að verndarmál hljóti almennt ítarlegri skoðun á Íslandi en í ríkjum Evrópusambandsins út af þessu ákvæði. Við erum með þetta ákvæði en í framkvæmd er því nánast beitt eins og það sé ekki til og allt gert af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra, og núna félaga hans í meiri hlutanum á þingi, til þess að eyðileggja þetta ákvæði og tryggja að enginn einstaklingur sem hefur fengið vernd í Grikklandi, sama hversu mikil neyð hans er, fái að vera hér á landi. Það er megintilgangurinn með þessu ákvæði, ekki sá að auka einhverja skilvirkni eða straumlínulaga kerfið eða sníða af einhverja vankanta. Nei, þessu frumvarpi er ætlað að fækka þeim einstaklingum sem fá hér vernd, ekki þeim einstaklingum sem leita hingað og við þurfum að afgreiða umsóknirnar þeirra. Nei, það er allt í lagi, við erum til í að sóa eins miklum peningum og við getum í það og það skiptir engu máli hversu langan tíma það tekur. Við ætlum að eyðileggja alla tímafresti líka sem setja pressu á stjórnvald að drífa sig í því. Það er allt í lagi að það taki langan tíma og kosti mikla peninga 

Frú forseti. Ég var þegar frá var horfið að fjalla um IV. kafla flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna og náum við kannski að klára þann kafla núna og jafnvel næsta ef ég röfla ekki of mikið um eitthvað allt annað. Ég var kominn að 23. gr., sem fjallar um opinbera aðstoð, en í henni segir, með leyfi forseta: „Aðildarríki skulu veita flóttamönnum, sem löglega dvelja í löndum þeirra, sama rétt til opinberrar aðstoðar og hjálpar og veittur er ríkisborgurum þeirra.“ Í 24. gr., sem fjallar um vinnulöggjöf og félagslegt öryggi, segir: „Aðildarríkin skulu veita flóttamönnum, sem löglega dvelja í löndum þeirra, sömu aðstöðu og ríkisborgurum er veitt, að því er tekur til eftirtalinna atriða.“ - og ég ætla að lesa b-lið - „Félagslegt öryggi (lagaákvæði, sem varða atvinnuslys, atvinnusjúkdóma, meðgöngu og barnsburð, sjúkdóma, örorku, elli, dauða, atvinnuleysi, fjölskylduframfæri og hver þau önnur tilfelli, sem félagslegar tryggingar taka til samkvæmt lögum eða reglugerðum) með eftirtöldum takmörkunum …“ Ég ætla ekki að vera að tefja tímann með því að telja þær takmarkanir upp þar sem þær koma ekkert sérstaklega inn á þetta. En þarna er einmitt tekið á þessu með meðgöngu, barnsburð og sjúkdóma og að það sé mikilvægt að við séum að veita flóttamönnum það félagslega öryggi sem þarna er skilgreint. En nóg um IV. kaflann. Við skulum reyna að vera dugleg að komast áfram. Í V. kafla er talað um ráðstafanir framkvæmdarvalds og við skulum muna að framkvæmdarvaldið í þessu tilfelli er ráðuneytið og Útlendingastofnun. Í 31. gr. er fjallað um ólöglega landvist flóttamanna og æsast þá leikar, frú forseti. Í 1. mgr. stendur: „Aðildarríkin skulu ekki beita refsingum gagnvart flóttamönnum vegna ólöglegrar komu þeirra til landsins eða vistar þar, ef þeir koma beint frá landi, þar sem lífi þeirra eða frelsi var ógnað í merkingu 1. gr., og koma inn í lönd þeirra eða eru þar án heimildar, enda gefi þeir sig tafarlaust fram við stjórnvöldin og beri fram gildar ástæður fyrir hinni ólöglegu komu sinni eða vist þar.“ Þarna er akkúrat verið að fjalla um þá sem sækja um alþjóðlega vernd, sækja um hæli. Það má ekki beita refsingum gagnvart þeim þegar þeir koma til landsins. Með öðrum orðum má ekki segja: Þú ert hér að koma ólöglega, kannski á ólöglegu vegabréfi eða einhverju slíku, og nú ætlum við að refsa þér og setja þig í fangelsi. Það má alls ekki. Það er vert að hafa þetta í huga. Ég ætla að klára 2. mgr. 31. gr. og fæ svo að fara aftur á mælendaskrá til að fara í 32. gr., sem fjallar um brottvísun. En 2. mgr. 31. gr. hljómar svo, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu ekki setja takmarkanir á ferðir slíkra flóttamanna fram yfir það sem nauðsyn krefur, og slíkum takmörkunum skal einungis beitt þar til staða þeirra í landinu er komin á fastan grundvöll, eða að þeim hefur verið veitt leyfi til þess að koma til annars lands. Samningsríkin skulu veita slíkum flóttamönnum hæfilegan frest og alla nauðsynlega fyrirgreiðslu til þess að afla sér heimildar til þess að koma til annars lands.“ Ég á tvær sekúndur eftir, frú forseti, og óska eftir að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að tala um 2. gr. frumvarpsins og vísaði í umsögn Amnesty International hvað það varðar. Amnesty er vissulega ekki eini umsagnaraðilinn sem gagnrýnir þetta lagaákvæði heldur er bara fullt af öðrum umsagnaraðilum sem gagnrýna 2. gr. Mig langar að lesa orðrétt upp úr umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands þar sem segir, með leyfi forseta: „MHÍ gerir tvenns konar almennar athugasemdir við framsetningu frumvarpsins auk þess sem gerðar eru athugasemdir við 2. gr. frumvarpsins.“ Ég ætla bara að hoppa yfir þetta og koma inn á það seinna, af því að ég er náttúrlega búin að vísa í það, og fara beint í aðrar greinar frumvarpsins þar sem segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að skv. 7. gr. laganna sæti ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skuli greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar. MHÍ vekur athygli á því að forsenda þess að umsækjandi geti skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála er að viðkomandi hafi öll gögn málsins. Fram hefur komið að Útlendingastofnun áskilur sér a.m.k. 10 daga frest til að afhenda öll gögn. Tímafrekt getur einnig verið að afla gagna annars staðar frá. Það gefur umsækjanda því afar skamman frest til að vinna greinargerð sína, svo skamman að illmögulegt getur verið fyrir umsækjanda að gera fullnægjandi greinargerð og í sumum tilfellum ómögulegt vegna skorts á gögnum. Svo skammur frestur getur að mati MHÍ brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns sem m.a. er tryggður í 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög 62/1994. Hér er því um umtalsverða skerðingu á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að ræða. MHÍ hvetur Alþingi til að endurskoða þetta ákvæði til að tryggja að grundvallarmannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd séu tryggð.“ Virðulegi forseti. Nú er ég búin að lesa tvær athugasemdir við 2. gr. sem koma frá umsagnaraðilum sem ég held að sé alveg öruggt að kalla sérfróða í þessum málaflokki. Og hér stendur orðrétt: „MHÍ hvetur Alþingi til að endurskoða þetta ákvæði til að tryggja að grundvallarmannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd séu tryggð.“ Ég ætla bara að segja þetta, virðulegur forseti: Hver höldum við eiginlega að við séum að vera að leiða svona athugasemdir hjá okkur? Það er ástæða fyrir því að við biðjum um umsagnir frá sérfróðum aðilum í þessum málaflokki og þeim sem hafa meiri kunnáttu á þessu sviði en við og hæstv. dómsmálaráðherra og meira að segja meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Okkur ber skylda til þess að taka þetta alla vega til efnislegrar umfjöllunar þegar málið fer aftur inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. og ætla ég að hvetja hv. formann allsherjar- og menntamálanefndar til að setja það á dagskrá nefndarinnar að fara yfir allar þessar umsagnir, hverja fyrir sig, og þá sérstaklega þær athugasemdir sem beinast að 2. gr. frumvarpsins af því að það erum ekki bara við sem erum að gera athugasemdir og lýsa yfir áhyggjum þegar kemur að þessum ákvæðum heldur líka sérfræðingar í þessum málaflokki. Ef þið hlustið ekki á okkur, stjórnarandstöðuna, allt í góðu, ég meina ekki allt í góðu en svona er þetta bara, en þá hvet ég samt hv. allsherjar- og menntamálanefnd eindregið til þess að taka til greina athugasemdir og ábendingar sem fram hafa komið af hálfu sérfræðinga.

Frú forseti. Ég ætla að gera smáhlé á umfjöllun minni um 7. gr. frumvarpsins. Ég hef ekki alveg lokið mér af en ég ætla að nota tækifærið og fara yfir 8. gr. Hún er dálítið umfangsmikil þar sem hún er í þremur liðum sem hafa hver um sig sínar afleiðingar. A-liður snýst reyndar kannski fyrst og fremst um það að brjóta eina málsgrein í núgildandi lögum upp í tvær. B-liður 8. gr. snýst um það að veita Útlendingastofnun heimild til að senda fólk þangað sem þeim dettur í hug, hvort sem fólk hefur heimild til komu og dvalar þar eða ekki. C-liður er sá liður sem líklega mun taka lengstan tíma að fara yfir vegna þess að í c-lið 8. gr. sjá lögfræðingar sem hafa starfað í þessum málaflokki um nokkurt skeið upptalningu á þeim málum sem Útlendingastofnun hefur tapað fyrir kærunefnd útlendingamála eða kærunefnd útlendingamála hefur tapað fyrir dómstóli þar sem athafnir umsækjanda eru metnar sem tafir á málsmeðferð og ekki hefur verið fallist á að þær teljist vera tafir á málsmeðferð. Ég ætla byrja á a-liðnum, svo að ég geti nú afgreitt hann. -Afsakið, ég þarf að byrja á að lesa fyrri hluta ákvæðisins af því að annars verður þetta svolítið samhengislaust. Í 8. gr. frumvarpsins er verið að breyta 36. gr. laganna. 36. gr. laga um útlendinga fjallar um heimildir Útlendingastofnunar til þess að vísa málum frá og ekki skoða þau efnislega. Það sem er kannski áhugavert við þá grein er að meginreglan er sú að umsókn skuli tekin til efnismeðferðar. Ég ætla að byrja á að lesa upp hvernig ákvæðið er í dag, með leyfi forseta: „Umsókn um alþjóðlega vernd skv. 37. gr. skal tekin til efnismeðferðar nema: a. umsækjandi hafi komið til landsins að eigin frumkvæði eftir að hafa hlotið virka alþjóðlega vernd eða annars konar vernd í öðru ríki eða ef hann, eftir að hafa dvalist í ríki þar sem hann þurfti ekki að sæta ofsóknum, gat óskað eftir því að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og, ef hann var talinn flóttamaður, fengið vernd í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna, b. heimilt sé að krefja annað norrænt ríki um að taka við umsækjanda samkvæmt reglum norræna vegabréfaeftirlitssamningsins eða samkvæmt samningi milli Íslands og Færeyja um endursendingu útlendinga sem hingað koma með ferjunni Norrænu, c. heimilt sé að krefja annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um alþjóðlega vernd sem lögð er fram hér á landi eða í einhverju samningsríkjanna, um að taka við umsækjanda.“ - Ákvæðið er svolítið skorinort í dag þó að það eigi að flækja það dálítið mikið. Á mannamáli: Dublin. C-liður á sem sagt við um heimild stjórnvalda til þess að vísa frá umsókn ef leitt er í ljós að annað aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar ber ábyrgð á umsókn og meðferð umsóknarinnar, efnismeðferð umsóknarinnar. Í 2. mgr. 36. gr. eins og hún er í dag segir, með leyfi forseta: „Ef svo stendur á sem greinir í 1. mgr.“ - , þ.e. ef hægt er að vísa málinu frá, það er heimilt að vísa málinu frá - „skal þó taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.“ - punktur - „Ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að umsókn um alþjóðlega vernd barst fyrst íslenskum stjórnvöldum og tafir á afgreiðslu hennar eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs“ - þetta er í núgildandi lögum - „skal taka hana til efnismeðferðar.“ Svo segir hérna, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd þessarar greinar.“ Þá er fimm mínútna skammturinn minn búinn í bili en ég mun halda áfram með 8. gr. í næstu ræðu minni og óska eftir því, forseti, að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Hér fyrr í dag hélt ég áfram að fara yfir breytingasögu útlendingalaganna vegna þess að mér finnst dálítið mikilvægt að við skoðum hvernig viðhorf þingheims til þessa lagabálks hafa þróast á síðustu árum, á þessum sex árum sem liðin eru frá því að lögin tóku gildi. Það er æðimargt við fyrstu breytingarnar sem væri næstum hægt að fara að kalla venjuhelgaða framkvæmd hér á þingi. Nú langar mig að halda aðeins áfram að tala um frumvarp það sem varð að lögum nr. 17/2017, sem Alþingi samþykkti sem lög í apríl það ár. Þarna voru rétt rúmir þrír mánuðir liðnir frá gildistöku laganna og þá var stigið skref aftur á bak hvað varðar möguleika flóttafólks til að áfrýja málum sínum með því að sett var inn í lögin að kæra í slíkum tilvikum frestaði ekki réttaráhrifum, sem sagt að það megi brottvísa fólki ef Útlendingastofnun hefur metið umsóknina bersýnilega tilhæfulausa og viðkomandi kemur frá ríki sem er á lista stofnunarinnar yfir örugg upprunaríki. Bæði þessi hugtök eru mjög vandmeðfarin og mjög loðið hvernig Útlendingastofnun skilgreinir og beitir þeim. En það sem mig langaði að tala um, varðandi framkvæmd þingsins á þessu máli, var hvernig meiri hlutinn fjallaði um málið og fékk á sinn fund þann helming umsagnaraðila sem var sammála ráðherranum í því að þrengja ætti þennan rétt flóttafólks. Umsagnaraðilarnir sem sögðu að það ætti ekki að gera þetta, sem voru Lögmannafélag Íslands, No Borders Iceland og Rauði krossinn á Íslandi, fengu ekki boð á fund allsherjar- og menntamálanefndar og maður sér ekki á umfjöllun meiri hluta nefndarinnar að þau hafi tekið sérstaklega mikið mark á því sem þar kom fram. Þetta er náttúrlega það sem við erum farin að sjá æ ofan í æ þegar fjallað er um þessi mál, t.d. í því frumvarpi sem við erum með hér til umfjöllunar, að ýmsir aðilar, þar á meðal sumir þeirra sem ekki fengu áheyrn 2017, skila inn umsögnum, rökstyðja þær vel, benda á alþjóðasamninga, benda á það að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna kalli eftir þessu eða hinu en svo er bara ekkert hlustað á það. Varðandi það að kæra fresti ekki réttaráhrifum þá bendir Rauði krossinn einmitt á að þetta sé eitthvað sem Rauði krossinn ásamt Flóttamannastofnun hafi lagt nokkuð hart að stjórnvöldum að halda dálítið sterku inni í lögum. Rauði krossinn á þessum tíma, við erum að tala um 2017, ítrekaði við þingið, með leyfi forseta, „… margnefnda tillögu félagsins um að kæra fresti réttaráhrifum sjálfkrafa í öllum málum er varða umsókn um alþjóðlega vernd …“. Þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir að þetta væri eitthvað sem Rauði krossinn hélt þarna á lofti og hafði ásamt Flóttamannastofnun ítrekað rætt við ráðuneytið var ekki orðið við þessu. Þarna var lagður jarðvegur að þeirri framkvæmd sem því miður tíðkast í þessum málum innan þingnefnda og þarna var líka sleginn tónninn fyrir það að flestar þær breytingar sem orðið hafa á þessum lögum frá því að þau voru samþykkt 2016 hafa verið neikvæðar.

Frú forseti. Ég er að fjalla hér um flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna og er kominn að kafla eða greinum sem svo sannarlega hafa dálítið mikið með þetta mál að gera. Fyrri greinin sem ég ætla að fara í núna tekur reyndar á brottvísun fólks sem þarf að vísa úr landi vegna öryggis eða allsherjarreglu en við skulum bara fara í þetta. Með leyfi forseta, 32. gr. um brottvísun: „1. Aðildarríkin skulu ekki víkja úr landi flóttamanni, sem löglega dvelur í löndum þeirra, nema vegna öryggis landsins eða allsherjarreglu. 2. Brottvísun slíks flóttamanns skal einungis framkvæmd eftir úrskurði, sem kveðinn sé upp með lögákveðnum hætti. Þar sem knýjandi ástæður vegna öryggis landsins eru því ekki til fyrirstöðu, skal flóttamanninum leyft að leggja fram sannanir fyrir sakleysi sínu og áfrýja og láta mæta fyrir sig í því skyni fyrir lögbæru stjórnvaldi eða manni eða mönnum, sem sérstaklega eru tilnefndir af lögbæru stjórnvaldi. 3. Aðildarríkin skulu gefa slíkum flóttamanni hæfilegan frest til þess að leita löglegrar landvistar í öðru landi. Aðildarríkin áskilja sér rétt til þess að beita þeim ráðstöfunum innan lands, sem það telur nauðsynlegar, meðan þessi frestur er að líða.“ Eins og ég sagði fjallar þetta meira um þá sem ógna öryggi landsins en ef við lesum 1. mgr. aftur þá stendur að aðildarríkin skuli ekki víkja úr landi flóttamanni sem löglega dvelur í löndum þeirra. Það er mikilvægt að hafa í huga. Þá skulum við fara í næstu grein, 33. gr., en hún fjallar um bann gegn brottvísun eða endursendingu. Þar stendur í 1. mgr.: „Ekkert aðildarríki skal vísa flóttamanni brott eða endursenda hann á nokkurn hátt til landamæra ríkis, þar sem lífi hans eða frelsi mundi vera ógnað vegna kynþáttar hans, trúarbragða, þjóðernis, aðildar í sérstökum félagsmálaflokkum eða stjórnmálaskoðana.“ Gott dæmi um þetta væri ef einhver kæmi frá Venesúela og íslenska ríkið vildi taka þann flóttamann og fara með til Venesúela þar sem lífi hans og frelsi myndi vera ógnað, t.d. vegna stjórnmálaskoðana. Fyrir ykkur sem voruð að hlusta í nótt þá fengum við að heyra frásagnir af því hvernig sérsveitir lögreglunnar þar hafa myrt tugi þúsunda manna án dóms og laga. Þetta er beint dæmi um það af hverju má ekki endursenda til þess lands. Það er mikilvægt að átta sig á því að þarna er verið að setja algert bann við slíku og að við Íslendingar höfum undirgengist þennan samning og þurfum því að fara eftir þessu og passa að okkar lög og framkvæmd og verklag og reglugerðir fylgi þeim reglum. Aftur er það svo þannig að ef þetta er einhver sem er hættulegur öryggi landsins þá gildir þessi grein ekki, en hún gildir um aðra. Þar sem ég á aðeins rúmar 30 sekúndur eftir ætla ég bara að klára þennan kafla og lesa 34. gr. um veitingu ríkisborgararéttar, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu, eftir því sem mögulegt er, greiða fyrir því, að flóttamenn geti samanlagazt aðstæðum í landinu og öðlazt þar þegnrétt. Einkum skulu þau gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að flýta fyrir veitingu ríkisborgararéttar og lækka svo sem frekast er unnt öll gjöld og kostnað, sem henni eru samfara.“ Með öðrum orðum eigum við að hjálpa flóttamönnum. - Ég á eftir eina grein hér sem mig langar að fara í í næstu ræðu, frú forseti, ef þú vildir vera svo góð að bæta mér á mælendaskrá.

Frú forseti. Við höfum hér verið að fjalla um hvernig þetta frumvarp stenst eflaust ekki stjórnarskrá og mér hefur fundist mjög mikilvægt að fara mjög ítarlega yfir það. Í því sambandi finnst mér líka mjög mikilvægt að fara yfir athugasemdir Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, sér í lagi þá hvernig þetta frumvarp stenst ekki skuldbindingar okkar gagnvart flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Það er merkilegt við þetta mál að allsherjar- og menntamálanefnd lauk umfjöllun sinni um málið án þess að þýðing á þessari umsögn lægi fyrir. Hins vegar er mjög mikilvægt að þingmenn viti hvað Flóttamannastofnunin hefur um þetta mál að segja og um þær ítarlegu athugasemdir sem Flóttamannastofnun hefur komið með varðandi málið. Tel ég því rétt að lesa hér aðeins upp úr löggiltri þýðingu á umsögn Flóttamannastofnunarinnar. Á bls. 2 kemur fram, með leyfi forseta: „Í ljósi þess að hælisleitendum á Íslandi fjölgaði talsvert árið 2022 kann Flóttamannastofnunin vel að meta víðtæka viðleitni íslenskra stjórnvalda til að stækka við móttökustofnanir sínar til að koma til móts við þarfir þeirra sem eru nýkomnir til landsins og til að hafa í heiðri grundvallarréttindi til að leita verndar og njóta verndar á Íslandi. Flóttamannastofnunin gengst líka við því að tilgangur umbóta á lögum um útlendinga er sá að koma til móts við nýtilkomna þróun og gera viss atriði varðandi ákvæðin um alþjóðlega vernd skýrari. Eitt af meginmarkmiðum tillögunnar er að „sporna gegn frekari flutningum“ þar sem fjöldi þeirra hælisleitenda á Íslandi sem hafa annaðhvort sótt um vernd annars staðar eða hefur verið veitt vernd annars staðar hefur aukist. Flóttamannastofnunin lagði fram athugasemdir við fyrra uppkast tillögunnar þann 16. ágúst árið 2019. Þær athugasemdir sem hér eru lagðar fram eru viðbót við fyrri athugasemdir og þær ber að lesa í samhengi við athugasemdirnar sem á undan komu.“ Það er mikilvægt að hafa þetta í huga vegna þess að eins oft og búið er að segja okkur að þetta mál hafi tekið svo miklum breytingum þá er aðallega um nokkrar viðbætur að ræða en ekki svo mikið um jákvæðar breytingar. Snúum okkur nú að endurteknum umsóknum um alþjóðlega vernd sem ég hef lítið fjallað um í mínum ræðum en hefur svo sem verið ítarlega farið yfir af hálfu annarra hv. þingmanna Pírata, þ.e. um hvernig er í raun verið að taka mjög mikilvægan rétt samkvæmt stjórnsýslulögum af flóttamönnum. Hér stendur, með leyfi forseta: „Samkvæmt tillögunni er nauðsynlegt að samræma íslenskar reglur og verklag við það sem gengur og gerist í öðrum Evrópulöndum hvað varðar endurteknar umsóknir um alþjóðlega vernd og gera þær skilvirkari. Slíkum umsóknum verður vísað frá nema umsækjandinn sé staddur á Íslandi og nýjar upplýsingar í málinu séu tiltækar sem leiði til þess að sýnilega auknar líkur séu á því að endurtekna umsóknin verði samþykkt. Að mati Flóttamannastofnunarinnar er aðeins réttlætanlegt að meðhöndla umsókn sem endurtekna umsókn ef fyrri umsóknin var tekin til efnislegrar meðferðar, þar sem farið var eftir öllum tilheyrandi réttarfarsreglum. Margar gildar ástæður geta verið fyrir því að umsækjandi leggur fram endurtekna umsókn sem þeir sem ákvörðunina taka þurfa að meta áður en umsókninni er vísað frá. Meðal annars getur verið að breytingar hafi orðið á aðstæðum í upprunalandinu, að annmarkar eða ágallar hafi verið á fyrri málsmeðferð sem komu í veg fyrir fullnægjandi skoðun, áföll eða aðrar hömlur sem komu í veg fyrir ítarlegan vitnisburð frá umsækjandanum í fyrri málsmeðferð eða þá að umsækjandanum hafi áskotnast fleiri sönnunargögn.“ Þetta er það sem við höfum verið að vísa til, virðulegi forseti, að Útlendingastofnun gerir í raun umsækjendum um alþjóðlega vernd mjög erfitt fyrir að skila inn gögnum og leitar þeirra einmitt ekki sjálf. Því er nauðsynlegt oft og tíðum að senda inn beiðni um endurupptöku, vegna þess að stjórnvöld hafa ekki unnið vinnuna sína samkvæmt lögum. En áfram heldur í umsögn Flóttamannastofnunar, með leyfi forseta: „Í grundvallaratriðum er Flóttamannastofnun samþykk því að farið sé yfir það fyrir fram í tilfelli endurtekinna umsókna hvort ný atriði séu til staðar eða hafi verið sett fram sem kalli eftir efnislegri meðferð á umsókninni. Slík nálgun gerir það mögulegt að koma fljótlega auga á það þegar endurteknar umsóknir uppfylla ekki þessi skilyrði. Flóttamannastofnunin hefur þó áhyggjur af þeirri hækkun á þröskuldi sönnunargagna sem lögð er til fyrir endurteknar umsóknir. Að mati Flóttamannastofnunar ætti ekki að meta það í fyrirframskoðun hvort slík atriði feli í sér „verulega auknar líkur“ á því að umsækjandinn hljóti alþjóðlega vernd. Taka ber umsókn til nýrrar efnislegrar meðferðar til að ákvarða hvort umsækjandinn eigi rétt á alþjóðlegri vernd.“ Þetta er einmitt mjög mikilvægt atriði, virðulegi forseti, sem ég held að við verðum að fara betur yfir í annarri ræðu og óska ég því eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég er hér að ræða um 8. gr. frumvarpsins og ætla að byrja á a-liðnum. - Nei, fyrirgefið, b-liðnum, a-liðurinn er í lögunum nú þegar og í rauninni bara verið að slíta hann frá b-liðnum sem er hins vegar nýr. Með leyfi forseta: „Í b-lið 8. gr. frumvarpsins er lagt til að nýr d-liður 1. mgr. 36. gr. laganna mæli fyrir um regluna um fyrsta griðland, þ.e. að umsókn um alþjóðlega vernd skuli afgreidd í fyrsta ríki sem umsækjandi kemur til og getur veitt honum vernd. Ákvæðinu um fyrsta griðland í gildandi lögum hefur ekki verið beitt að fullu þar sem það er talið óskýrt. Með frumvarpi þessu er því lagt til að ákvæðið mæli fyrir um þau tilvik þegar umsækjandi um alþjóðlega vernd hefur slík tengsl við annað ríki að sanngjarnt og eðlilegt geti talist að hann dvelji þar. Í orðalagi ákvæðisins koma fram skilyrði þess að ákvæðið eigi við, þar á meðal að stjórnvöld hafi gengið úr skugga um að verði umsækjandi sendur til ríkisins þurfi hann ekki að óttast ofsóknir eða að verða sendur áfram til heimalands síns í andstöðu við meginregluna um að vísa fólki ekki brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu. Við mat á því hvað telst sanngjarnt og eðlilegt skal m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Getur ákvæðið þannig einnig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það, svo sem þegar maki umsækjandans er ríkisborgari þess ríkis og getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Við ákvarðanir um synjun efnismeðferðar samkvæmt þessum lið skal höfð hliðsjón af 38. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2013/32/ESB um lágmarkskröfur til málsmeðferðar í aðildarríkjum við veitingu og afturköllun á stöðu flóttamanns. Ekki er gerð krafa um að viðkomandi ríki sé aðili að flóttamannasamningnum en nauðsynlegt er að þau réttindi sem mælt er fyrir um í honum séu virt.“ Ef þetta væri próf sem ég væri að fara yfir væru svona fjórar, fimm villur og ég ætla að fara yfir þær núna. Ákvæðið kveður sem sagt á um heimild Útlendingastofnunar til að synja umsækjanda um alþjóðlega vernd um efnismeðferð umsóknarinnar og vísa honum til ríkis þar sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að viðkomandi sæki um vernd. Þetta er fyrsta villan í greinargerðinni sem lýsir kannski - ég veit ekki hvort þetta er vanþekking frumvarpshöfunda eða ásetningur. Ég held að hvorugt sé neitt sérstaklega gott mál en annað hvort er það, vegna þess að í greinargerðinni er sagt að þarna sé verið að mæla fyrir um regluna um fyrsta griðland. Þetta er rangt. Reglan um fyrsta griðland í alþjóðarétti, þjóðarrétti, snýst um að hægt sé að krefja það ríki sem einstaklingur kemur fyrst til og er öruggur í á sínum flótta um að veita viðkomandi vernd. Það er ekki það sem er verið að kveða á um í þessari tillögu. Það sem er verið að tala um í þessari tillögu er annað hugtak sem kallast þriðja ríki, svokallað þriðja öruggt ríki, „third safe country“ á ensku, með leyfi forseta. Hver er munurinn? Hann er sá að þegar flóttamaður er kominn inn fyrir landamæri ríkis þá samkvæmt flóttamannasamningnum, og hægt að halda því fram að það gildi líka um ríki sem eru ekki aðilar að flóttamannasamningnum, á viðkomandi rétt á vernd ríkisins. Það sem er verið að tala um í þessu ákvæði er sem sagt þetta þriðja örugga ríki. Það hugtak, sem er í rauninni engin regla heldur aðferð sem beitt er af ríkjum heims til að firra sig ábyrgð eins og íslensk stjórnvöld eru að gera þarna, gengur ekki út á það að viðkomandi hafi komið þangað eða sé kominn til ríkisins sem á að vísa honum til baka til. Eins og kemur fram í ákvæðinu er ekki gerð krafa um að umsækjandi hafi nokkurn tíma komið þangað og ekki gerð krafa um að hann hafi einu sinni heimild til komu eða dvalar í ríkinu. - Enn og aftur er ég fallin á tíma þegar ég er rétt að byrja og óska eftir því, forseti, að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Hér áðan var ég að fjalla um afgreiðslu frumvarps þess sem síðar varð að lögum nr. 17/2017, um breytingar á útlendingalögum, þar sem annars vegar var verið að leiðrétta það sem var eiginlega bara villa eða óskýrt orðalag sem Útlendingastofnun kaus að túlka þannig að það kæmi sem verst niður á útlendingum. Þess vegna þurfti Alþingi að grípa fram fyrir hendurnar á Útlendingastofnun og skýra orðalagið þannig að það færi ekkert á milli mála hvað átt væri við. Hins vegar var sett inn varanlega það sem áður hafði verið sett inn sem bráðabirgðaákvæði, að kæra fresti ekki réttaráhrifum einstaklinga sem sækja um alþjóðlega vernd ef viðkomandi kemur frá svokölluðu öruggu upprunaríki og Útlendingastofnun metur umsóknina bersýnilega tilhæfulausa. Það komu fram mjög skýr rök gegn því að kæra skyldi ekki fresta réttaráhrifum. Rökin voru vel rakin og möguleg áhrif þessarar breytingar á umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þau komu skýrt fram í umsögn Rauða kross Íslands við frumvarpið og þar var líka vísað í það sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur beitt sér fyrir og Rauði krossinn benti t.d. á svokallaða handbók um réttarstöðu flóttamanna þar sem segir í vii. lið 192. mgr. að, með leyfi forseta: „[v]eita skuli umsækjanda dvalarleyfi í landinu þar til bært yfirvald […] hefur meðhöndlað upprunalega umsókn hans og tekið ákvörðun um hana nema yfirvald þetta hafi sýnt fram á að umsóknin sé augljóst dæmi um misnotkun á samningnum. Umsækjandi ætti einnig að fá að dveljast í landinu á meðan kæra hans til æðra stjórnvalds eða dómstóla er til meðferðar.“ Þetta sagði Rauði krossinn og hlaut ekki áheyrn hjá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar með það. Það er náttúrlega alveg óaðskiljanlegur hluti réttlátrar og skilvirkrar meðferðar hælisumsókna að það sé virk kærumeðferð og hluti af virkri kærumeðferð er að geta dvalist í landinu meðan mál eru til meðferðar. En það var ekki bara Rauði krossinn sem benti á þetta atriði heldur líka Lögmannafélag Íslands og samtökin No Borders Iceland og fyrir einhverjar sakir voru akkúrat þessir þrír aðilar þeir umsagnarhöfundar sem ekki fengu boð á fund allsherjar- og menntamálanefndar. Sá hópur þingmanna sem myndaði minni hluta í allsherjar- og menntamálanefnd á þessum tíma, þá fulltrúar Pírata, Vinstri grænna og áheyrnarfulltrúi Samfylkingar, lagði fram sérálit og breytingartillögu í takti við það sem Rauði krossinn lagði til, að ákvörðun um að umsækjandi skuli yfirgefa landið komi ekki til framkvæmda fyrr en ákvörðunin er endanleg á stjórnsýslustigi nema umsækjandi sjálfur óski þess að hverfa úr landi, að það væri engin hjáleið fram hjá því og þetta væri bara undantekningarlaus réttur, vegna þess að þetta er grundvallaratriði. En það að víkja frá þessum grunnrétti er náttúrlega í takti við t.d. það sem við sjáum í því frumvarpi sem er til umfjöllunar hér þar sem er lagt til að stjórnsýslulög nái ekki utan um þær ákvarðanir stjórnsýslunnar sem snúa að umsækjendum um alþjóðlega vernd. Þarna var sá tónn sleginn, vorið 2017, þar sem meiri hlutinn var til í að sópa til hliðar því grundvallaratriði að stjórnvaldsúrskurðir séu kæranlegir og að kerfinu sé ekki stillt upp þannig að þeir séu kæranlegir að nafninu til 

Frú forseti. Ég er að fara hér yfir flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna en síðast var ég að tala um brottvísanir og endursendingar. Ólíkt öðrum alþjóðasamningum sem ég hef farið yfir þá ætla ég einnig að taka hér fyrir tvær greinar úr VI. kafla þessa sáttmála sem fjallar um framkvæmdar- og bráðabirgðaákvæði, en það er sérstaklega framkvæmdaratriðið sem ég ætla að fara yfir. Þannig er að 35. gr. þessa samnings fjallar um samvinnu stjórnvalda einstakra ríkja við Sameinuðu þjóðirnar. Fyrir þá sem hafa verið að fylgjast með þá var einmitt hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir að byrja að fara yfir umsögn Flóttamannastofnunarinnar og það er mikilvægt að átta sig á því af hverju það skiptir máli að við hlustum á Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, sem er reyndar í lögunum kölluð Skrifstofa erindreka Sameinuðu þjóðanna í flóttamannamálum. Það er eiginlega bein þýðing á enska heitinu, með leyfi forseta „high commissioner for refugees“, erindreki flóttamanna. Í 35. gr. er farið í þessa samvinnu og mig langar að fara í gegnum þær tvær málsgreinar sem eru í þeirri grein, með leyfi forseta: „1. Samningsríkin skuldbinda sig til þess að hafa samvinnu við Skrifstofu erindreka Sameinuðu þjóðanna í flóttamannamálum, eða hverja þá aðra stofnun Sameinuðu þjóðanna, sem koma kann í hennar stað, um framkvæmd ætlunarverka hennar og skulu þau sér í lagi auðvelda henni að fullnægja skyldu sinni til að hafa eftirlit með beitingu ákvæða þessa samnings.“ Þarna eru lagðar skyldur á ríkisstjórnina og íslenska ríkið að gera Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna kleift að fylgjast með því hvort íslenska ríkið sé að fara eftir þessum samningi eða ekki. Og það er ekki bara að fylgjast með eftirlitinu á framkvæmdinni heldur segir í 2. mgr., með leyfi forseta: „Í því skyni að gera Skrifstofu erindrekans, eða hverri þeirri annarri stofnun Sameinuðu þjóðanna, er koma kann í hennar stað, mögulegt að gefa skýrslur til hlutaðeigandi aðila hjá Sameinuðu þjóðunum, skuldbinda aðildarríkin sig til þess að láta þeim í té viðeigandi formi upplýsingar og hagskýrslur, sem um er beðið og varða: a) stöðu flóttamanna, b) framkvæmd samnings þessa og c) lög, reglugerðir og úrskurði, sem í gildi eru eða kunna síðar að ganga í gildi, varðandi flóttamenn.“ Frú forseti. Þarna er sagt að við eigum t.d. áður en lög taka gildi, það þýðir frumvarp, að láta þau ganga til Flóttamannastofnunarinnar svo hún geti komið með athugasemdir. Þetta er ítrekað í 36. gr., sem er um upplýsingar um landslög, en í henni segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu senda framkvæmdarstjóra Sameinuðu þjóðanna lög þau og reglugerðir, sem þau kunna að setja til þess að tryggja framkvæmd þessa samnings.“ Ég er akkúrat passlega búinn með þetta en það þýðir ekki að ég hafi ekki meira að segja þannig vinsamlegast bætið mér á mælendaskrá, frú forseti.

Virðulegur forseti. Ég hef verulegar áhyggjur af ákveðnu ákvæði í þessu frumvarpi, eða reyndar mörgum en alveg sérstaklega gagnvart því að senda eigi flóttafólk til þriðju landa sem eru bara einhver lönd sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að flóttamaður fari til. Mig langar aðeins að fara í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um það og drepa niður í 16. mgr. í umsögninni þar sem stendur: „Hvað varðar það sjónarmið sem lagt er fram að það verði „sanngjarnt og eðlilegt“ fyrir umsækjandann að búa í þriðja landinu, hefur Flóttamannastofnunin stöðugt verið að hvetja til þess að merkingarbært samband eða tenging verði til staðar sem geri það eðlilegt og sjálfbært fyrir manneskju að sækja um hæli í öðru ríki. Sé lengd og tegund hverrar dvalar tekin með í reikninginn sem og þær tengingar sem byggjast á fjölskylduböndum eða öðrum nánum tengslum - þar á meðal þegar áunnin réttindi í ríkinu eins og fyrri búseta eða langvinnar heimsóknir, og bönd sem hafa með tungumál, menningu eða eitthvað svipað að gera - eykur það líkurnar á því að flutningarnir verði til langframa, bæði frá sjónarhóli einstaklingsins og þriðja landsins. Samband af því tagi myndi ennfremur draga úr hættunni á óvenjulegum flutningum áfram til annars lands, draga úr hættunni á „sporbrautar“- kringumstæðum og ýta undir alþjóðlega samvinnu og skiptingu skylduverka í stað þess að ríki velti byrðinni sín á milli.“ En það er einmitt það sem íslenska ríkið er að reyna að gera, það er að reyna að velta byrðinni, eins og Flóttamannastofnunin orðar þetta, yfir á einhver önnur lönd. Með því að setja inn þetta ákvæði um fyrsta griðland, þar sem Útlendingastofnun hefur nokkurn veginn frjálsar hendur með að ákveða hvar henni finnst sanngjarnt og eðlilegt að umsækjandi um alþjóðlega vernd komi sér fyrir og fari frá Íslandi og eitthvert annað, þá erum við að neita að gangast við þeirri ábyrgð sem okkur ber. Við erum með fullkomlega óraunhæfar fyrirætlanir um að einhvern veginn sé hægt að vísa fólki til einhverra landa. Það er einmitt þessi gildra sem við höfum stöðugt verið að vísa til að verið sé að setja umsækjendur um alþjóðlega vernd í, sem er að Útlendingastofnun getur ákveðið: Heyrðu, nei, okkur finnst frekar að þú eigir að vera einhvers staðar annars staðar og við ætlum bara að ákveða það. Þú færð ekki efnismeðferð, þú ættir frekar að fara til Chile af því að við vitum að systir þín býr þar, burt séð frá því hvort þú hefur nokkru sinni búið þar eða hefur nokkurn rétt til dvalar þar eða hvað sem það er. Og þegar í ljós kemur að þú hefur ekki dvalarleyfi þarna og ekki er hægt að senda þig þangað og það er enginn móttökusamningur við þetta land þá getum við sagt: Já, við erum búin að ákveða að þú eigir að yfirgefa landið og ef þú yfirgefur ekki landið ætlum við bara að svipta þig allri þjónustu og neita þér um heilbrigðisþjónustu þannig að þú farir sjálfviljug úr landi. Chile-dæmið er bara eitt dæmi af mörgum. Við erum líka að tala um fólk frá Írak t.d. sem er búið að ákveða að eigi að snúa aftur til Íraks, sem mér finnst með miklum ólíkindum miðað við okkar þátt í þeirri óöld sem þar hefur ríkt. Hvað sem því líður er það óframkvæmanlegt að senda fólk aftur til Íraks og mér finnst ómannúðlegt að senda fólk aftur þangað. Fólk sem hefur reynt af veikum mætti að sýna íslenskum stjórnvöldum fram á að það búi við hættu á ofsóknum og geti þar af leiðandi ekki snúið aftur til heimalandsins - ætlum við bara að svelta það til að snúa aftur til Íraks, af öllum stöðum. Þetta eru t.d. Kúrdar, eins og hefur komið fram í skýrslum Rauða krossins sem ég hef verið að vísa til, sem eru ekki einu sinni endilega viðurkenndir af Írak. Írak tekur ekki endilega alltaf við fólki sem þó ætti að teljast ríkisborgarar þess lands, þannig að það er ekki einu sinni alltaf þannig að fólk neiti að fara heldur neitar Írak einfaldlega að taka á móti því. Fólki í þeirri stöðu ætlum við samt að henda á götuna. Þetta er eitt af fjöldamörgum atriðum í frumvarpinu sem við gerum alvarlegar athugasemdir við og ekki bara við heldur nánast allir umsagnaraðilar sem hafa skilað inn umsögn um málið. Við höfum svo sem verið að benda á þetta frá því að málið kom fyrst fram en í þetta sinn ætlum við að benda á það þangað til að einhver 

Frú forseti. Við hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir erum á svipuðum stað í þessu frumvarpi núna og vonandi komast skilaboðin til skila, eða alla vega einhver hluti af þeim, ef við endurtökum þau nógu oft. Það sem ég var að nefna hér rétt áðan er í fyrsta lagi eitt sem ég tel að beri vott um það hversu illa unnið frumvarpið er. Ég segi þetta af fullri virðingu fyrir frumvarpshöfundum, það er ekki ætlun mín að vera með nein leiðindi eða dónaskap þegar ég segi þetta, en frumvarpið er ekki vel unnið. Eitt af því sem veldur áhyggjum er hugtakanotkunin vegna þess að í frumvarpinu er talað um regluna um fyrsta griðland í umfjöllun um aðferð sem hefur ekkert með fyrsta griðland að gera heldur leiðir fyrir ríkið til að firra sig ábyrgð með því að senda fólk til þriðja ríkis. Ekki fyrsta ríkisins sem fólk kom til, ekki annars ríkisins sem fólk kom til, sem er svona okkar ríki hvar sem við erum, heldur bara allt annars ríkis. Þetta er sannarlega í takti við þau viðhorf sem ég hygg að búi að baki þeim hugmyndum sem frumvarpið einkennist af sem eru þær að við viljum gjarnan hjálpa fólki en bara einhver staðar annars staðar, ef það gæti bara verið annars staðar, þannig að við ætlum að senda það eitthvert annað. Frábær hugmynd. Vandinn við þetta er - og ég ætla bara að sleppa því að fara yfir það hversu ósanngjarnt það gæti mögulega verið gagnvart umsækjanda vegna þess að ég hef ekkert endilega miklar áhyggjur af því. Segjum sem svo að viðkomandi hefði fulla möguleika á að fá vernd í því ríki sem er verið að senda hann til, en það er alls ekki skilyrði í þessu frumvarpi, þá væri þetta kannski allt í lagi. Þar eru kannski einhverjir ættingjar, þar er tungumálið hans talað og annað og ólíklegt jafnvel að slík ákvörðun yrði kærð af því að fólk myndi bara hugsa: Jæja, ókei, þá bara gerum við það. Það kemur alveg fyrir, sérstaklega þegar stjórnvöld taka ákvarðanir sem á einhvern hátt eru rökréttar fyrir umsækjanda, það gerist. Það sem er verið að gera hérna er hins vegar að það er verið að fjölga, væntanlega gríðarlega, í þeim hópi fólks sem ekki er hægt að flytja þvinguðum flutningum. Hver er ástæðan fyrir því? Hún er sú að ríki geta ekki bara tekið útlending og flutt hann eitthvert og hent honum eitthvert. Alþjóðalög koma í veg fyrir það og löggjöf ríkja vegna þess að hvert ríki ræður sínum landamærum, það á við um önnur ríki jafnt sem okkar. Til þess að geta flutt útlending til annars ríkis þarf viðkomandi annaðhvort þegar að hafa viðurkennda og gilda heimild til komu og dvalar í ríkinu eða íslenska ríkið, íslensk stjórnvöld, þarf að semja við viðkomandi ríki um að taka við einstaklingnum. Það er gjarnan gert með svokölluðum endurviðtökusamningum. Ætli Dyflinnarreglugerðin, sem leiðir af Dyflinnarsamningnum sem var upphaflega, sé ekki ein þekktasta útgáfan af slíkum endurviðtökusamningum en þeir eru til í ýmiss konar mynd og af ýmsum ástæðum, það eru líka til endurviðtökusamningar í tengslum við fanga og annað. En þetta eru samningar sem ríki gera sín á milli um það að eitt ríki megi flytja útlending til annars ríkis. Án slíkra samninga og án þess að viðkomandi hafi heimild til komu og dvalar er ekki hægt að troða viðkomandi upp í flugvél og flytja hann þangað. Hvað gerist þá? Ef einstaklingurinn getur farið sjálfur, ef honum er fært að fara sjálfur, hann er með skilríki, t.d. ef hann hefur heimild til komu og dvalar í viðkomandi ríki, þá getur hann farið sjálfur. Sömuleiðis eins og gerist í sumum tilvikum, að einstaklingurinn hefur kannski heimild til komu og trú á því að hann fái heimild til dvalar. En hvað gerist ef svo er ekki? Ef viðkomandi hefur ekki heimild til komu, ekki heimild til dvalar, ákvæðið gerir ekki skilyrði um það, og það er ekki hægt að flytja hann þangað, hvað gerist þá? Viðkomandi lendir í því sem dómsmálaráðuneytinu er mikið í mun að kalla ólögmæta dvöl sem á mannúðarfyllri hátt er kallað þolanleg dvöl þar sem það er í sjálfu sér ekkert hægt að gera í því. Þá kemur þjónustusviptingin, sem við höfum margsinnis rætt á þessu þingi, inn.  
             Ég ætla að halda aðeins áfram með þetta ákvæði á eftir 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Enn í sagnfræðilegu yfirliti útlendingalaga, enn í frumvarpi sem varð að lögum nr. 17/2017, sem væri hægt að kalla fyrsta skref aftur á bak frá þeirri pólitísku samstöðu sem náðist um svona sæmilega mannúðleg útlendingalög árið 2016. Ég held nefnilega ef ég hugsa til baka, lít yfir farinn veg og hugsa hvernig við nálguðumst þessa breytingu 2017, að við höfum ekki áttað okkur á því að þetta væri í rauninni eina leiðin sem lögin væru að fara að ferðast á, í áttina að þrengri og þrengri lagaramma fyrir viðkvæma hópa. Annars held ég að við hefðum spyrnt fastar við fótum. Þó að við hefðum jú, eins og ég nefndi áðan, í minni hluta sem samanstóð af Pírötum, Vinstri grænum og Samfylkingu, lagt fram breytingartillögu sem hefði orðið þess valdandi að kæra frestaði alltaf réttaráhrifum í samræmi við það sem Rauði krossinn og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna mæltu með og þó að við hefðum ekki stutt framgang málsins þá rann þetta auðveldar í gegn en það hefði þurft að gera. Kannski vorum við dálítið bláeyg fyrir því hversu harðsvíraður Sjálfstæðisflokkurinn var sem hélt á þeim tímapunkti á lyklunum að dómsmálaráðuneytinu. Þeir lyklar hafa síðan þrisvar sinnum skipt um hendur en alltaf er það sami flokkurinn sem heldur á kippunni og í tveimur ólíkum ríkisstjórnum á þessu tímabili. Árið 2017 var það ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar en síðan um haustið 2017 tóku Vinstri græn og Framsókn að sér að hleypa Sjálfstæðisflokki inn í ráðuneytið. Á þeim tíma sem er liðinn hefur flokkurinn sýnt það æ ofan í æ að hans helsti tilgangur þegar kemur að því að umgangast útlendingalögin er að þrengja þau. Flestar breytingarnar hafa reyndar átt sér stað í framkvæmd, í því að Útlendingastofnun hefur farið að túlka hluti öðruvísi og þrengt þannig réttarstöðu fólks eða með reglugerðarbreytingum sem gengu oft ansi langt, sérstaklega í tíð ráðherrans Sigríðar Á. Andersen, miðað við þann ramma sem löggjöf leyfir. En það voru ekki eintómar slæmar breytingar sem gerðar voru á þessum lögum fyrstu misserin. Þannig tók allsherjar- og menntamálanefnd sig til í maí 2017 og lagði fram frumvarp ein síns liðs sem varð að lögum nr. 54/2017. Það frumvarp snerist ekki beinlínis um neina efnislega breytingu heldur um að leiðrétta ákvæði sem sneru að erlendum skiptinemum og dvalarleyfum þeirra þar sem aldursskilyrði þurfti að skilgreina upp á nýtt. Það urðu í rauninni mistök við setningu laganna 2016 og með þessari breytingu voru aldursmörk færð þannig að þetta næði yfir nemendaskipti á framhaldsskólastigi þar sem nemendur gætu verið t.d. 16–18 ára. Það er dæmi sem gjarnan er bent á 

Frú forseti. Í yfirferð minni yfir flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna ræddi ég m.a. um atvinnuþátttöku flóttamanna. Flóttamannasamningurinn fjallar einmitt um það að ríki eigi að gera slíkt, en eitt af því sem hefur verið rætt í þessari umræðu er hvort ekki sé hægt að auka skilvirkni kerfisins og jafnvel lækka kostnaðinn við móttöku hælisleitenda með því að veita tímabundið atvinnuleyfi strax og umsókn er tekin fyrir. Þá er ég ekki endilega að tala um að allir sem hingað koma og sækja um hæli fái strax atvinnuleyfi heldur a.m.k. þeir sem falla undir þau lönd sem ekki eru á þessum svokallaða lista yfir örugg lönd. Það væri alla vega hægt að horfa á eitthvað slíkt. Það er vel þekkt innan þessa kerfis að um leið og fólk fær tækifæri til þess þá leitar það eftir því að fá atvinnu og við höfum heyrt tölfræði eins og að 80–90% hælisleitenda frá Venesúela séu komin með vinnu bara strax eftir að þau fá þetta leyfi. Ég hef ekki séð tölfræðina fyrir alla en ég hef heyrt að hlutfallið sé dálítið lægra meðal flóttamanna, sérstaklega flóttakvenna, frá Sýrlandi. Þar held ég að sé frekara tækifæri fyrir Ísland, land jafnréttis, til að tækla þann menningarlega mun sem er á milli landanna og tengist því að fara út á vinnumarkaðinn. Ég sé það frekar sem jákvæða áskorun en eitthvað sem okkur ætti að lítast illa á. Annað sem við höfum séð gerast er að hingað hefur komið fólk sem hefur sótt um hæli af því að það er að flýja einhverjar ákveðnar aðstæður í heimalandi sínu. Það fólk hefur hins vegar ekki möguleika á því síðan að breyta þessu hælisleyfi yfir í atvinnuleyfi ef því tekst að fá vinnu hér. Við hittum t.d. par frá Rússlandi í haust sem hafði verið að mótmæla harðstjórn Pútíns í Rússlandi og flúði land. Þau höfðu rekið ferðaskrifstofu og skipulagt ferðir, m.a. til Íslands, og þegar þau flúðu Rússland vegna stríðsins í Úkraínu og vegna þess að þau óttuðust um líf sitt í Rússlandi þá komu þau hingað, sóttu um hæli og var á sama tíma boðin vinna en gátu ekki verið hér áfram. Þetta er dæmi sem við þurfum að horfa á. Ég fór líka í fyrri ræðu í gær yfir hversu langur biðtíminn er fyrir fólk utan EES sem sækir um atvinnu- og dvalarleyfi. Hér er verið að afgreiða umsóknir frá því í apríl og júlí í fyrra. Það bíður enginn í sex, sjö mánuði eftir því að fá eitthvert leyfi, þú ert búinn að finna þér aðra vinnu í millitíðinni. Þannig að á tímum sem okkur skortir fólk og við erum með atvinnutækifæri þurfum við virkilega að hugsa 

Frú forseti. Við hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir höfum svolítið verið að fjalla um fyrsta griðland eða þessa hugmynd um fyrsta griðland sem stendur til að reyna að innleiða í þessi lög um útlendinga. Mig langaði aðeins að fá að rifja upp það sem Rauði krossinn hefur um þetta að segja. Hann byrjar á því að fjalla um þetta ákvæði sjálft og það sem í því stendur en þar stendur, með leyfi forseta: „… umsækjandi hafi slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar, geti óskað eftir að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og fengið vernd í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna.“ - Og þá sé hægt að synja viðkomandi um efnislega meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Það er fullkomlega ófyrirséð hvernig Útlendingastofnun ætlar að fara inn í þetta mat og eins og ég hef komið ítarlega inn á eru miklu minni kröfur gerðar til Útlendingastofnunar um að meta aðstæður í þessum löndum sem á að senda fólk til - löndum sem fólk hefur mögulega aldrei komið til og hefur ekki dvalarleyfi í eða neitt slíkt og ekki ríkisborgararétt heldur - en til þess mats sem Útlendingastofnun ber að fara í þegar Útlendingastofnun á að komast að niðurstöðu um hvort það sé sanngjarnt og eðlilegt að viðkomandi flóttamaður færi sig einfaldlega um set í eigin landi. Það er t.d. eitthvað sem var áður en allsherjarstríðið braust út í Úkraínu notað mikið gegn fólki í Úkraínu; ef þú kemur af Krímskaganum geturðu bara komið þér fyrir í Kyiv eða einhvers staðar annars staðar og þarft ekkert að vera að sækja um hæli hér. En þá átti að fara fram miklu umfangsmeira mat á því hvort það væri sanngjarnt og eðlilegt að krefjast þess af viðkomandi flóttamanni að hann settist að í eigin landi nema bara einhvers staðar annars staðar en í sinni heimaborg eða heimasvæði eða hvernig sem það er. Mér finnst það einmitt mjög áhugavert, að það eigi einhvern veginn að vera auðveldara að senda fólk til landa sem það hefur jafnvel aldrei komið til, hefur ekki rétt til dvalar í eða neitt slíkt, heldur en að senda það aftur til síns eigin lands nema þá á eitthvert öruggara svæði eins og Útlendingastofnun skilgreinir það. Þetta kemur einmitt fram í umsögn Rauða krossins á bls. 12, með leyfi forseta: „Einnig virðist Rauða krossinum sem í tillögu frumvarpsins séu gerðar jafnvel minni kröfur til aðstæðna í fyrsta griðlandi sem móttökuríki en gerðar eru þegar metið er hvort umsækjandi geti leitað verndar með því að flytja sig um set innan eigin heimaríkis […]“ - og þetta er það sem ég er að vísa í - „Í athugasemdum við það ákvæði í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga segir m.a. að við mat á því hvort hægt sé með sanngirni að ætlast til þess að útlendingur setjist að á því svæði í eigin heimaríki sem talið er öruggt samkvæmt ákvæðinu skuli tekið tillit til ýmissa þátta sem ekki séu tæmandi taldir, svo sem aldurs, kyns, heilsu, fjölskylduaðstæðna, trúar, menningar sem og möguleika viðkomandi útlendings á vinnu eða menntun og að við matið skuli m.a. höfð hliðsjón af leiðbeiningum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Í framkvæmd hefur einnig verið lögð rík áhersla á að umsækjandi eigi félagslegt bakland á því svæði hvar honum er ætlað að setjast að.“ Engin slík sjónarmið eru rakin í frumvarpinu þar sem það á að senda fólk bara eitthvert, þangað sem Útlendingastofnun finnst að það eigi að fara. Áfram segir, með leyfi forseta: „Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu“ - sem sagt þetta frumvarp sem við erum að ræða núna - „segir að við mat á því hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt samkvæmt hinum nýja d-lið skuli m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu.“ - viðkomandi þarf sem sagt ekki að hafa rétt til dvalar í ríkinu - „Getur ákvæðið þannig einnig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það, s.s. þegar maki umsækjandans er ríkisborgari þess og getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Rauði krossinn telur að við gerð frumvarpsins hafi verið lögð óeðlileg áhersla á tengsl umsækjenda við mögulegt móttökuríki fremur en vernd flóttamanna.“ Ég get algerlega tekið undir það sem Rauði krossinn segir hér, að það sé ótækt að atriði á borð við tengsl við ríki sem umsækjandi hefur aldrei komið til geti orðið grundvöllur að synjun á að taka umsókn til efnismeðferðar. Þetta er einmitt formálinn að því að það eigi svo að svipta fólk þjónustu, að það sé ekki hægt að senda það til landsvæða sem það hefur aldrei komið til og hefur engan rétt til dvalar í. Þá er þeim synjað um efnismeðferð 

Frú forseti. Sagnfræðilegt yfirlit breytinga á útlendingalögum heldur áfram. Ég var að ljúka umfjöllun um þriðju breytingalögin sem samþykkt hafa verið frá því að lög um útlendinga voru samþykkt 2016. Það voru í fyrsta lagi lög nr. 124/2016, sem var bráðabirgðaákvæði um að kæra frestaði ekki réttaráhrifum. Síðan voru það lög nr. 17/2017, þar sem það að kæra fresti ekki réttaráhrifum var gert að varanlegu ákvæði. Bæði þessi lög eiga það sammerkt að ekki náðist full samstaða hér á þingi um þau þannig að sú samstaða sem náðist upphaflega í kringum heildarendurskoðun laganna rofnaði strax. Svo hér í síðustu ræðu fór ég yfir lög nr. 54/2017, þar sem aftur örlaði á samstöðunni þar sem öll allsherjar- og menntamálanefnd stóð að framlagningu þess frumvarps. Það var í rauninni bara einföld leiðrétting á einhverju sem hafði breyst frá eldri lögum við heildarendurskoðunina en sú breyting hafði ekki verið tilætluð, þ.e. aldursmörk varðandi dvalarleyfi skiptinema höfðu óvart breyst þannig ekki var hægt að gefa út dvalarleyfi til skiptinema sem komu á neðra skólastigi, fólk undir 18 ára aldri lenti úti í kuldanum. Þessu var kippt í liðinn hratt og í þverpólitískri sátt. Hér erum við komin á mitt ár 2017. Síðan fer að líða á haustið og þá koma einstök mál í fréttirnar, eins og það heitir. Fólki er stundum legið á hálsi fyrir að tala um útlendingamálin og sérstaklega málefni flóttafólks út frá einstökum málum en það eru einmitt þau sem geta sýnt okkur fram á vankanta í kerfinu. Það er engin leið að meta mannúð, sem er eitt af markmiðum útlendingalaganna, öðruvísi en út frá manneskjum þannig að það að einstök mál hreyfi við fólki er bara nákvæmlega það sem þau eiga að gera. Það gerðist akkúrat þarna síðsumars 2017 og inn í haustið þegar mál tveggja óskyldra flóttastúlkna komu í fréttirnar. Þær Mary og Haniye og fjölskyldur þeirra voru í þeirri stöðu að hafa verið hér á landi um nokkra hríð og fest rætur og eignast vini og farið í skóla og lært tungumálið og bara lært að þykja mjög vænt um Ísland. En þá kom það boð frá Útlendingastofnun að til stæði að vísa þeim aftur, að mig minnir, á götuna í Grikklandi í öðru tilvikinu. Þetta voru tvö ólík mál en snerust sem sagt um að endursenda fólk í verri aðstæður en það gat notið hér. Þetta varð mjög heitt mál og gekk svo langt að hér inni á þingi lagði stór hópur þingmanna, hvort það var ekki næstum helmingur þingheims, fram frumvarp til laga um veitingu ríkisborgararéttar til að þær tvær og fjölskyldur þeirra fengju einfaldlega íslenskt ríkisfang og gætu þannig verið hér á landi. Það var eftir á að hyggja kannski ekki besta leiðin til að tryggja að þær fengju alla þá þjónustu sem þær höfðu þörf fyrir en þetta var ákveðið örþrifaráð, til þess að gera eitthvað. Á sama tíma var unnið að hefðbundnari lausn sem á endanum náðist utan um og kom vel út. Þar var einmitt reynt að ná þessari fullu þverpólitísku 

Frú forseti. Við höfum verið að ræða mikið komu flóttamanna og hælisleitenda hingað til lands. Það er mikilvægt að horfa á stóru myndina og horfa ekki bara á það hverjir koma hingað sækjandi um hæli heldur líka hverjir koma hingað og setjast að. Í Heimildinni í dag er grein eftir Þórð Snæ Júlíusson ritstjóra undir yfirskriftinni „Erlendum ríkisborgurum aldrei fjölgað meira á einu ári í Íslandssögunni“ og þar tekur hann saman tíu staðreyndir um erlenda ríkisborgara á Íslandi. Mér finnst að við ættum að ræða þetta aðeins. Hann kemur einmitt inn á hælisleitendur en förum hér aðeins í þetta, með leyfi forseta. Fyrsta staðreynd er að alls bjuggu 387.800 manns á Íslandi í lok síðasta árs. Íbúum hafði þá fjölgað um 11.800 á einu ári. Já, það fæddust 4.420 á síðasta ári. Það dóu 2.700 en stór hluti af fjölguninni var fólk sem flutti til landsins. Önnur staðreynd er sú að kynsegin fólki fjölgaði um 86%. Við getum kannski verið glöð að við höfum gert breytingar sem gerðu það auðveldara að skrá sig. Það er líka athyglisvert að sjá að meðal þeirra sem fluttu til landsins var meira af körlum en konum en margir af þeim sem koma hingað koma í atvinnu. Það virðist vera meira af karlmönnum. Í þriðja lagi er sú staðreynd að meginþorri fjölgunarinnar á síðasta ári var til kominn vegna þess að erlendir ríkisborgarar fluttu til landsins, þeim fjölgaði um 10.320. Það þýðir, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Erlendir ríkisborgarar með heimilisfesti á Íslandi voru 65.090 um síðustu áramót, eða 16,7 prósent þeirra 387.800 sem þá bjuggu á landinu.“ Þetta er mikil breyting nokkuð hratt en erlendir ríkisborgarar voru aðeins um 5% árið 2006 og 10% árið 2017. Já, frú forseti, við erum að verða fjölmenningarlegt þjóðfélag mjög hratt og við skulum muna að flestir þessir erlendu ríkisborgarar hafa komið hingað án þess að þurfa að sækja um hæli, þeir koma í gegnum EES. Það er líka mikilvægt að nefnt sé, eins og segir í fjórðu staðreyndinni, að 70% af þessum erlendu ríkisborgurum settust að í Reykjavík. Það er vel umfram hlutfall Reykvíkinga af öllum íbúum höfuðborgarsvæðisins þannig að það er greinilegt að Reykjavík dregur vel að. Mér sýnist ég komast í gegnum fimmtu staðreyndina áður en ég renn út á tíma en hún er sú að 20% íbúa höfuðborgarinnar eru erlendir ríkisborgarar, þ.e. fimmti hver íbúi höfuðborgarinnar er nú erlendur ríkisborgari. Frú forseti. Þetta er áhugavert, áhugaverður samanburður og ég vil gjarnan halda áfram með þessar staðreyndir og tala svo aðeins um framtíðina þegar ég er búinn að fara í gegnum þetta. Ég kem frú forseta þá væntanlega ekki á óvart með að biðja um að komast aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla um endursendingar til þriðja ríkis, eða fyrsta griðland eins og Rauði krossinn kallar þetta, sem mér finnst eitt af verstu ákvæðunum í þessu frumvarpi vegna þess að það helst svo skýrt í hendur við 6. gr. frumvarpsins. Þetta eru systurgreinar, þ.e. 8. gr. og 6. gr., og 8. gr. er í raun gerð til að auðvelda beitingu 6. gr. Það er sem sagt þannig að flóttafólk kemur hingað til lands og nú er verið að veita Útlendingastofnun heimild til þess að ákveða að flóttafólkið sem hingað komi eigi bara að fara eitthvert allt annað. Það er ekki vegna þess að það hafi þegar sótt um vernd í öðru Dyflinnarreglugerðarríki, eins og við erum vön að heyra og sjá að er ástæðan fyrir synjun um efnismeðferð. Það er ekki vegna þess að viðkomandi hafi fengið vernd í öðru Schengen- eða Dyflinnarríki. Nei, það er vegna þess að Útlendingastofnun metur það sem svo að henni finnist sanngjarnt og eðlilegt að útlendingurinn fari eitthvert annað. Það þarf ekki að vera aðildarríki að Dyflinnarsamkomulaginu. Það þarf ekki einu sinni að vera aðildarríki að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna samkvæmt þessu. Þegar Útlendingastofnun kemst að niðurstöðu um að þú eigir að fara bara eitthvert allt annað en hingað og ef það reynist ekki mögulegt vegna þess að við erum ekki með neinn móttökusamning við viðkomandi ríki og viðkomandi hefur ekki dvalarleyfi þar, hefur mögulega aldrei komið þangað, hefur ekki rétt til að ferðast þangað, þá er hægt að synja viðkomandi um efnismeðferð og láta klukkuna byrja að tifa; 30 dagar og við sviptum þig allri þjónustu. Þetta er ekki bara fátæktargildran heldur eymdargildran sem til stendur að setja sífellt stækkandi hóp flóttafólks í. Við höfum nú þegar heyrt um töluvert af fólki sem er í svokallaðri umborinni dvöl hér á landi og hversu einangruð þau eru og hversu vonlaus þau upplifa sig og sínar aðstæður. Verði þetta samþykkt verða þau litlu réttindi sem þetta fólk hefur tekin af því. Því verður hent út á götuna og meinað um læknisaðstoð. Þessi hópur mun fara sífellt stækkandi vegna þess að við erum að búa til heimild fyrir Útlendingastofnun í raun til að framleiða svona tilfelli og þar með, eins og Rauði krossinn og fleiri hafa bent meiri hlutanum á, stórauka heimilisleysi á Íslandi, stórauka algera neyð fólks á Íslandi, algjört úrræðaleysi. Þetta er bara meðvituð ákvörðun hjá stjórnarmeirihlutanum sem vill svelta fólk til þess að flýja aðstæður á Íslandi. Það á í raun að láta flóttafólk flýja land. Það er það sem stendur til að gera með þessum tveimur ákvæðum saman. Það er rosalegt, virðulegi forseti, að þetta sé bara viðurkennt, að það sé í alvörunni bara markmiðið með þessu. Ef ég væri orðlaus þá væri ég einmitt orðlaus yfir þessari mannvonsku. En ég get ekki verið orðlaus vegna þess að þá fær þessi mannvonska fram að ganga. Þannig að ég held áfram að tjá mig um þetta og um þá mannvonsku sem þetta felur í sér og um hvað þetta er skaðlegt, ekki bara fyrir flóttafólkið sem um ræðir heldur líka fyrir samfélagið okkar, fyrir samfélagsgerðina okkar. Ég held að það sé engum hollt að hafa eitthvað svona á samviskunni. Ég held að það sé mjög óhollt fyrir íslenskt samfélag að búa til raunverulega undirstétt á Íslandi sem hefur engin réttindi og enga getu til að afla sér tekna og enga getu til þess að lifa mannsæmandi lífi á Íslandi. Þetta ætlum við að búa til með þessu frumvarpi. Það er verulega mikið áhyggjuefni, virðulegur forseti, það er gríðarlega sorglegt að þetta standi til og að hér sé enginn að hlusta á hversu ómannúðlegt og óforsvaranlegt þetta er heldur gangist fólk hreinlega við því að þetta sé markmiðið, að þetta sé tilgangurinn, það eigi að neyða fólk til að fara úr landi. Það er ekki hægt að neyða alla til að fara úr landi, virðulegi forseti, það er ekki framkvæmanlegt. Fólk er að sætta sig við að búa til þessa skelfilegu eymd. Það er ótrúlegt.

Forseti. Aftur að þeirri breytingu sem var gerð á útlendingalögum haustið 2017, bara aðeins að rifja upp hvers konar umbrotatímar voru þarna. Þarna var orðinn ansi stuttur þráðurinn í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Um sumarið komu upp nokkur mál sem reyndu dálítið á samstarfið. Ég man t.d. að við þurftum að boða til opins fundar í allsherjar- og menntamálanefnd í sumarhléinu, sem er óvanalegt, vegna frétta af því að allt í einu hefði lögregla birst vopnuð á Color run, litahlaupinu. Þar sem fjölskyldur skokka um miðbæinn og láta strá yfir sig marglitu kartöflumjöli var allt í einu talin ástæða til að hafa vopnaða lögreglu án þess að nokkuð hafi komið fram um að það væri eitthvert hækkað hættustig í samfélaginu eða eitthvað annað. En það er svo sem engin nýlunda að dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins séu ólíkindatól og breyti ýmissi framkvæmd að því er virðist nokkuð handahófskennt. Þarna var líka að komast í hámæli málið sem kennt er við uppreist æru þannig að sumarið fór dálítið í það að - það reyndi mikið á taugarnar í stjórnarliðinu. Síðan gerðist það þarna um haustið að þessi tvö mál komust í fréttir, þá þessar tvær stúlkur sem síðan var lagt til fyrst að fengju ríkisborgararétt, þær Mary og Haniye. Þær komust í fréttir vegna þess að stoðdeild ríkislögreglustjóra tilkynnti þeim að það ætti að fylgja þeim og fjölskyldum þeirra úr landi í september. Aftur komum við að mannúðinni í útlendingalögunum. Þarna var fólk að upplifa fréttir af þessu tagi í fyrsta sinn, að sjá manneskjur sem væru komnar hingað til að leita skjóls frá ómögulegu ástandi. Fjölskyldurnar voru fyrst að flýja heimalönd sín, Nígeríu og Afganistan, og höfðu farið í gegnum annars vegar Ítalíu og Þýskaland og hins vegar Grikkland og þangað átti að senda þær aftur. Almenningi ofbauð þetta. Við sáum hávær mótmæli hér. Þingmenn fóru ekki varhluta af því að fólki væri misboðið. Við fengum alveg holskeflu af áskorunum um að gera eitthvað. Svo bara hitti þetta á dálítið heppilegan tíma af því þarna varð aftur svona pólitískt tómarúm þar sem fólki leyfist að hugsa dálítið skapandi og út fyrir boxið. Það er eins og fólk hafi verið undir fávísisfeldi Rawls vegna þess að stjórnin sprakk, það var boðað til kosninga og enginn vissi hver yrði í stjórn með hverjum eftir kosningar. Við þurftum að láta eins og við 

Frú forseti. Ég var hálfnaður með að fjalla um ansi áhugaverða grein Þórðar Snæs Júlíussonar í Heimildinni í morgun um erlenda ríkisborgara á Íslandi. Þegar frá var horfið var ég að tala um höfuðborgina. Það er svo sem athyglisvert að skoða líka önnur sveitarfélög hér á suðvesturhorninu. 6. liðurinn í greininni hljómar svo, með leyfi forseta: „Fæstir erlendir ríkisborgarar á höfuðborgarsvæðinu búa á Seltjarnarnesi, eða 440 alls. Þeim fækkaði um tíu á árinu 2022. Alls eru þeir 9,4 prósent íbúa Seltjarnarness. Garðabær kemur þar á eftir með 1.150 erlenda ríkisborgara, sem eru einungis sex prósent íbúa bæjarins. Erlendum ríkisborgurum í Garðabæ fjölgaði um 200 á síðasta ári.“ Minn núverandi heimabær er það sem fjallað er um í 7. lið en næstum 30% íbúa í Reykjanesbæ eru af erlendu bergi brotin. Þar segir, með leyfi forseta: „Af stærri sveitarfélögum landsins eru hlutfallslega flestir erlendir ríkisborgarar með búsetu í Reykjanesbæ. Þar eru þeir 6.470, eða rúmlega 29 prósent þeirra 22.060 íbúa sem bjuggu í sveitarfélaginu í lok árs 2022.“ 8. liðurinn í þessari upptalningu fjallar um fjölda Pólverja á Íslandi en þar segir, með leyfi forseta: „Ef allir íbúar landsins sem eru með pólskt ríkisfang byggju í sama sveitarfélagi væri það fjórða stærsta sveitarfélag landsins á eftir höfuðborginni Reykjavík, Kópavogi og Hafnarfirði.“ - Athyglisvert. 9. liðurinn fjallar um það hvernig fólk kom og fór en þar segir, með leyfi forseta: „Alls voru aðfluttir umfram brottflutta á síðasta ári 9.910 talsins, en 640 fleiri íslenskir ríkisborgarar fluttu af landi brott en til Íslands á árinu 2022. Það er umtalsverð breyting frá árunum 2020 og 2021, þegar 1.330 íslenskir ríkisborgarar fluttu til landsins umfram þá sem fluttu frá því.“ Eins og við munum var nú kórónuveirufaraldur á þeim tíma og margir leituðu hingað heim í vernd landsins. En það er sorglegt að sjá að íslenskir ríkisborgarar eru að flýja landið og því miður hefur það sýnt sig að þetta er oft það fólk sem er með hvað mesta menntun, og heilbrigðisstarfsfólk tiltölulega hátt í fjölda. 10. liðurinn í þessari áhugaverðu grein fjallar um Úkraínu en þar segir, með leyfi forseta: „Hlutfallslega hefur fólki frá Úkraínu fjölgað langmest hérlendis síðastliðið rúmt ár. Alls bjuggu 239 manns þaðan hér á landi í byrjun desember 2021 en 2.521 í byrjun þessa árs. Um er að ræða fólk sem er að flýja stríðsástand í Úkraínu, en um 60 prósent allra sem sóttu um vernd á Íslandi á síðasta ári komu þaðan.“ Já, frú forseti, við búum við breyttan heim. Það er þannig að Ísland er þegar orðið mikið fjölmenningarsamfélag og þó svo að við séum að tala um frumvarp sem hindrar þá sem flýja stríð og neyð víða um heim, hindrar komu þeirra hingað, þá mun erlendum aðilum fjölga hér á landi. Í næstu ræðu minni langar mig einmitt að tala um það hvernig við þurfum að fara að hugsa fram í framtíðina um að byggja upp innviði og annað til að takast á við þær áskoranir sem koma, bæði með fleira fólki sem sækir hingað í neyð og líka Evrópubúum sem eru að flýja, þannig að endilega bættu mér aftur á mælendaskrá, frú forseti.

Forseti. Þetta mál teygir anga sína í rauninni ansi langt aftur í tímann hérna á Íslandi. Förum aðeins í smá tímaflakk og kíkjum á grein sem birtist í Morgunblaðinu 7. desember 1983 sem heitir „Hugum nú að“ og er opið bréf til Jóns dómsmálaráðherra, en þá Jóns Helgasonar, eftir Þorgeir Þorgeirsson, sem ritar, með leyfi forseta: „Heiðraði dómsmálaráðherra! Um þessar mundir fellur skært ljós fjölmiðlanna á vandamál sem mér hefur verið hugleikið, ef svo vægilega má til orða taka, nokkur undanfarin ár. Blaðamaður við málgagn ykkar framsóknarmanna - Tímann - hefur lent í mannraunum og orðið sár í frumskógi hins reykvíska næturlífs. Það er með ógnir þessa frumskógar eins og hrellingar annara myrkviða að þá helst gera menn sér grein fyrir háska þeirra ef trúboðar lenda þar í hrakningum. Má þar nefna þá Stanley og Livingstone til áréttingar. Þeir boðuðu að vísu ekki samvinnustefnuna heldur Guðsríki. Nú hefur semsé einn af trúboðum framsóknarstefnunnar, Skafti blaðamaður, lent í hrakningum í næturlífinu, fengið nokkra áverka sem vel má greina á fjórdálka andlitsmyndum blaðanna. Og vitaskuld sitjum við hneyksluð og horfum á þessar myndir. Okkur líkar ekki að sjá hvernig löggæslumenn hafa leikið þennan bráðmyndarlega pilt að ósekju, því hann segist bara hafa verið að leita að frakkanum sínum í fatahengi þegar einkennisklædd villidýr fyrrnefnds myrkviðar réðust að honum. Í mínum huga er mál Skafta bara smámál, en það hefur af fyrrgreindum ástæðum fengið verulega umfjöllun og athygli svo mér þykir rétt að nota það til að benda þér nú á það að vandamálið er miklu stærra og ógnvænlegra. Mál Skafta er svosem einsog toppurinn á ísjakanum sem við höfum komið auga á þegar kastljósi dagblaðanna er beint að þessu. Niðrí koldimmum þagnarsjónum bíður hins vegar nífalt stærri hluti af vandamálinu. Um þann hlutann langar mig til að ræða við þig, úrþví þú ert nú dómsmálaráðherra og þar með æðsti yfirmaður þeirra einkennisklæddu villidýra sem læðast, ekki mjög þófamjúk, um frumskóga næturlífsins hér um slóðir. Nú vil ég enganveginn fara að gera lítið úr raunum þessa pilts né þeim sársauka sem hann þoldi að ófyrirsynju. Hinu er þó ekki að leyna að Skafti mun ná sér, marblettirnir á honum verða smámsaman fjólubláir síðan brúnir og hverfa loks. Hann snýr til vinnu sinnar á Tímanum og smámsaman fennir þetta atvik á kaf í orrahríð dagsins. Nema við notum það til að skoða vandamálið í heild sinni. Fyrir nokkrum árum þurfti ég að dvelja fáeinar vikur á handlækningadeild Borgarspítalans. Þá lá þar á sama gangi maður á þrítugsaldri, hið gjörfilegasta ungmenni í alla staði. Viðkunnanlegur piltur. Ástandi hans var á hinn bóginn svo varið að hann gat varla hreyft nokkurn líkamspart nema augun. Lesið gat hann bók með sérstökum útbúnaði ef einhver var til að fletta blaðsíðunum fyrir hann. Mér skildist að batavon hans væri harla lítil. Stofufélagar þessa unga manns sögðu mér að bæklun hans væri af völdum útkastara og lögreglu. Þessu vildi ég þá ekki trúa svona fyrirvaralaust og spurði bæði lækna og sjúkralið að þessu. Jú, rétt var það: þarna var komið eitt af fórnardýrum löggæslunnar í næturlífi Reykjavíkur. Myndin af þessum lemstraða pilti fylgdi mér svo einhvernveginn útaf spítalanum og ég var þaðanífrá sítalandi um þetta fyrirbæri. Þá brá svo við að hvarvetna hitti ég fólk sem kunni sögur af mönnum sem lent höfðu jafn illa eða ver í þessum einkennisbúnu óargadýrum. Sumir höfðu jafnvel verið sendir afturá vitsmunastig frumbernsku sinnar með kyrkingatökum sem lögreglumenn og útkastarar kunna en fara ekki með af skynsamlegu viti heldur fautaskap og hugsunarleysi.“ Ég ætla að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá svo ég geti klárað að lesa þessa grein.

Virðulegur forseti. Við höfum verið að fjalla um að það standi til að stórfjölga í hópi heimilislausra á Íslandi með samþykkt þessa frumvarps. Við höfum verulegar áhyggjur af þeim fyrirætlunum, sér í lagi vegna þess að það liggur fyrir að ásetningurinn á bak við það sé að svelta fólk til hlýðni, að neyða það til að yfirgefa landið jafnvel þótt það hafi ekki í nein önnur hús að venda. Mig langar að drepa hér niður í umsögn Rauða krossins, á bls. 13, þar sem stendur, með leyfi forseta: „… beiting reglunnar um fyrsta griðland án þess að gengið sé úr skugga um að móttökuríkið taki á móti umsækjandanum myndi fela í sér brot á ákvæði“ reglugerðar Evrópusambandsins, sýnist mér á öllu hérna í samhengi. Enn fremur hvílir sönnunarbyrði á ríkinu sem hefur umsókn um vernd til meðferðar að ganga úr skugga um að umsækjandinn hafi aðgang að vernd í móttökuríkinu. Að þessu sögðu kveðst Flóttamannastofnun hafa ríkar áhyggjur af b-lið ákvæðisins því þar sé aðeins vísað til meginreglunnar um „non-refoulment“ eða banni við endursendingum. „… bendir stofnunin, sem fyrr segir, á að samkvæmt Flóttamannasamningnum eigi flóttamenn að njóta ríkari réttinda en felast í þeirri meginreglu. Að mati Flóttamannastofnunarinnar verði sú vernd sem sé til staðar í þriðja ríkinu að vera virk (e. effective) og aðgengileg (e. available).“ Þar af leiðandi skal geta móttökuríkis til að veita virka vernd í raun vera tekin til skoðunar sérstaklega ef móttökuríki er þegar með mikinn fjölda flóttamanna. Þetta er eitthvað sem við ætlum samt að gera. Við ætlum að reyna að senda fleiri til t.d. Grikklands en ekki bara til Grikklands heldur til landa utan Dyflinnarsamkomulagsins. Það er það sem mér finnst svo stórkostlega sturlað, virðulegi forseti, vegna þess að það er í fyrsta lagi ekki framkvæmanlegt og mun í öðru lagi stórauka heimilisleysi og örbirgð á Íslandi. Ég hef lítið sem ekkert fjallað um breytingu á afmörkun 12 mánaða frests. Það er mjög mikilvægt að fjalla um það atriði vegna þess að hér er verið að stíga mjög vont skref aftur á bak í réttarvernd flóttafólks og líka í skilvirkni kerfisins, þessari margræddu skilvirkni sem alltaf er verið að vísa í sem ástæðuna fyrir þessu frumvarpi, sem er algjört bull. Í umsögn Rauða krossins um frumvarpið kemur fram á bls. 15, með leyfi forseta: „C-liður 8. gr. frumvarpsins kveður á um efnislegar breytingar á 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. útl. sem fjallar um það hvenær umsækjendur öðlast rétt til efnismeðferðar vegna þess að afgreiðsla umsóknar þeirra hefur dregist. Leggst Rauði krossinn alfarið gegn umræddri breytingu enda mun hún leiða til verulegrar réttarskerðingar fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og t.a.m. leiða til þess að börn öðlast engan rétt til dvalar eftir birtingu lokaúrskurðar í máli þeirra, þrátt fyrir að barn dvelji hér á landi lengur en 12 mánuði. Í núgildandi lögum geta umsækjendur fengið efnismeðferð vegna tafa á afgreiðslu umsókna allt þar til þeir yfirgefa landið. Þannig er nú miðað við heildardvalartíma umsækjanda á landinu, þ.e.a.s. þann tíma frá því að umsókn er lögð fram og þar til flutningur úr landi fer fram. Í athugasemdum með greininni segir að óljóst orðalag gildandi ákvæðis um lokafrest hafi í framkvæmd leitt til þess að ákvæðið sé túlkað á annan veg en sambærilegt ákvæði 2. mgr. 74. gr. laganna. Lagt er til að orðalag þessara tveggja ákvæða verði samræmt og taki mið af orðalagi 2. mgr. 74. gr. laganna þannig að lokafrestur sé skýr og miði við þann tíma þegar máli er lokið á stjórnsýslustigi, þ.e. með ákvörðun Útlendingastofnunar eða eftir atvikum úrskurði kærunefndar útlendingamála. Rauði krossinn telur eðlilegra að samræma ákvæði laganna á þann hátt að 2. mgr. 74. gr. taki mið af núgildandi ákvæði 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. en brýnt tilefni er, að mati Rauða krossins, til að skilgreina málsmeðferðartíma á heildstæðan hátt, allt frá því að fólk leggur fram umsókn og þangað til það yfirgefur landið, en ekki aðeins þann tíma sem mál er til meðferðar hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála líkt og nú er gert. Er þetta sérstaklega mikilvægt þegar um börn er að ræða en hingað til hefur verið samstaða um að hagsmunir barna hnígi til þess að löng dvöl barns hér á landi skapi rétt til áframhaldandi dvalar og búsetu, í raun óháð því hvenær stjórnvöld komust að niðurstöðu um að foreldrar barnsins ættu ekki rétt á efnismeðferð/vernd hér á landi.“ Þetta er mjög mikilvægt atriði, virðulegi forseti, sem ég vil fara yfir í næstu ræðu og óska því eftir að vera sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Mig langar aðeins að rifja betur upp pólitíska ástandið sem ríkti hér seinni hluta árs 2017. Vorþingi lauk dálítið óvenjulega þegar var bætt við einum degi aftan á starfsáætlun til að greiða hér atkvæði um dómaraskipan í Landsrétti, þar sem þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins hafði handvalið hluta af umsækjendunum fram yfir þá sem metnir höfðu verið hæfastir og dregið afganginn af stjórnarliðunum með sér í þá óvissuferð - ja, ekki beint óvissuferð, það var nú varað við því hér í umræðum, í minnihlutaálitum, úti um allt, að þetta stangaðist á við lög og það varð jú niðurstaðan þegar þetta fór alla leið í gegnum dómskerfið. Ráðherra braut lög við þessa skipan og meiri hluti stjórnarflokkanna hjálpaði henni við það. Þetta var með spennuþrungnari dögum sem við höfum upplifað í þessum sal á síðustu árum og kannski ekki hægt að segja að stjórnarliðar hafi farið sérstaklega upplitsdjarfir út í sumarið. Þá fékk maður á tilfinninguna að þau hefðu ekki öll verið með hjartað alveg 110% í þessari ákvörðun heldur, eins og oft vill verða, eins og við kynntumst síðan ári síðar þegar þingmenn vörðu sama ráðherra vantrausti, með þeim orðum að þau styddu ekki það sem vantraustið snerist um, þau væru efnislega í rauninni sammála vantrauststillögunni en stæðu vörð um ríkisstjórnina og þess vegna væru þau til í að fella hana. Svona fór stjórnarliðið inn í sumarið 2017. Yfir það sumar voru kannski tvær meginfréttir af pólitíkinni, annars vegar uppreist æru og hins vegar þær Mary og Haniye. Uppreist æru þekkjum við ágætlega, þetta stórundarlega mál þar sem í ljós kom að faðir þáverandi fjármálaráðherra, nú er hann búinn að vera í svo mörgum ólíkum stjórnum og embættum, ég held að hann hafi verið fjármálaráðherra þegar þetta gerðist, hafði skrifað upp á meðmælabréf fyrir dæmdan barnaníðing til að hann fengi uppreist æru. Þegar það kom í ljós þá þótti fólki eitthvað bogið við kerfið, alveg eins og fólki þótti eitthvað bogið við það þegar átti að sýna tveimur ungum stúlkum á flótta ómannúðlega meðferð og vísa þeim úr landi. Við báðum þessum fréttum brást hluti stjórnarliða með hefðbundnu hrokaviðbragði, fólk gerði lítið t.d. úr brotaþolum Róberts Árna Hreiðarssonar og fannst þetta mál um uppreist æru ekkert stórmál. Til dæmis var sagt að brotaþolar ættu alls ekki rétt á upplýsingum um málsmeðferðina, eitthvað sem var hrakið seinna. Eins brást dómsmálaráðherra ókvæða við þegar almenningur kallaði á bætta meðferð í málum þessara tveggja ungu stúlkna og talaði næstum eins og þetta væri bara eitthvert mál að dúkka upp í umræðunni og eitthvað sem henni dytti ekki í hug að bregðast neitt við. En þarna fengum við náttúrlega skýrt dæmi um það hvernig mannúðin í útlendingamálum getur flutt fjöll.

Frú forseti. Já, nú erum við Píratar búin að tala frá kl. 10:30 í morgun, í dagsljósi a.m.k., um hinar fjölmörgu greinar þess stórgallaða frumvarps sem verið er að fjalla um hér, um útlendinga og alþjóðlega vernd. Við erum búin að benda á það að atriði í þessu frumvarpi stangast á við stjórnarskrá. Við erum búin að benda á að atriði í þessu frumvarpi stangast á við mannréttindasáttmála Evrópu. Við erum búin að benda á það að ákvæði í þessu frumvarpi stangast á við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við erum búin að benda á það að ákvæði í þessu frumvarpi stangast á við samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk. Að lokum erum við búin að benda á það að ákvæði þessa frumvarps stangast á við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna. Við Píratar erum ekki búin að vera ein að benda á þetta. Nei, það eru fjölmargir umsagnaraðilar, reyndar nær allir umsagnaraðilar, sem benda á þessi atriði. Það eru ekki bara einhverjir umsagnaraðilar úti í bæ, ekki einhverjir umsagnaraðilar sem hafa neitt annað en mannréttindi og mannúð að leiðarljósi; Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, Kvenréttindafélagið, Rauði krossinn, Amnesty, Barnaheill, Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna og lengi mætti telja. En það virðist vera alveg sama hvað við bendum á. Stjórnarliðar ætla að hlusta endalaust á þau skilaboð að ekkert megi laga því þá líti dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, illa út, eitthvað sem hann er alveg nógu duglegur við að gera sjálfur í öllum sínum embættisverkum óháð þessu frumvarpi. Það er ekki hlustað á það að hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða, nokkuð sem hv. þingmenn, allir, hvort sem þeir eru hér sem hæstv. ráðherrar, hvort sem þeir eru hér sem hv. stjórnarþingmenn, hvort sem þeir eru hér sem hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, hafa svarið drengskapareið um að framfylgja. Ég lýsti því yfir í nótt að mér þætti mjög skrýtið ef þeir þingmenn sem viljandi og vísvitandi ganga gegn stjórnarskránni eftir öll þessi varúðarorð - og ef mál fara fyrir dómstól, hvort sem það er dómstóll hér á landi eða Mannréttindadómstóll Evrópu sem dæmir þetta frumvarp eða þær breytingar sem þetta frumvarp gerir brot á stjórnarskrá eða brot á mannréttindasáttmála Evrópu eða brot á alþjóðasamningum sem Ísland hefur gerst aðili að, þá geti þeir þingmenn sem greitt hafa atkvæði með stjórnarskrárbroti og mannréttindabrotum ekki setið á Alþingi ef einhver snefill af siðferði er í þeim. Ég minni hv. þingmenn á að hér erum við að tala um mjög alvarlegt mál.

Forseti. Ég held áfram með sögurnar af lögreglunni í frumskógi næturlífs Reykjavíkur árið 1983, með leyfi forseta: „Sögur þessar eru svo gjörsamlega samhljóða og margar að það verður æ örðugra að vísa þeim frá sér einsog hverjum öðrum uppspuna. Annað er það sem fylgir þessum sögum eins og harðneskjan heimskunni, og það er sú fullyrðing að tilgangslaust sé með öllu að hefja mál útaf þvílíkum tilvikum. Þau fari bara í rannsókn hjá annari lögregludeild þar sem sitji einvalalið og líti á það sem konunglega skyldu sína að hvítþvo kollegana. Þessvegna liggja fórnardýr lögregluhrottanna útí vonleysinu og þurft getur að bíða árum saman eftir tækifæri til að ræða málefni þeirra af nokkru viti. Nú er kannski eitt af þessum sjaldgæfu tækifærum. Þessvegna er ég að skrifa þér bréfið atarna. Mér sýnist harla augljóst að hér sé verulega pottur brotinn í sjálfu því kerfi sem yfirmenn þess virðast hafa brenglaða réttlætisvitund og misnota aðstöðu sína til þess að lofa hrottum og illmennum að þægja sínu brenglaða tilfinningalífi - það virðist einu gilda hver fyrir verður. Mér sýnist lögreglustjórinn í Reykjavík meiraðsegja þónokkuð borubrattur þegar hann neitar að víkja barsmíðamönnum sínum úr starfi meðan á rannsókn Skaftamálsins stendur. Virðist harla öruggur með sig þó skjólstæðingur framsóknar eigi í hlut. Við sjáum hvað setur. Jafnvel þó Skafti fengi sitt fram væri það undantekning sem engu breytir um það að fórnardýr þessa hrottaskapar mundu halda áfram að hrannast upp. Og þögnin mundi umlykja þau framvegis sem hingaðtil. Mér sýnist þetta alvarlega mein liggja í sjálfu því kerfi að lögreglumenn skuli rannsaka það hvort aðrir lögreglumenn hafi orðið offari í starfi sínu. Og þetta er líka álit margra annara mér hæfari manna á þessu máli - enda þótt enginn þeirra áræði að kveða uppúr með skoðun sína af hræðslu við barsmíð og hefndir. Svona er þetta mál alvarlegt. Tveim forvera þinna í stöðu dómsmálaráðherra skrifaði ég um þessi mál. Hvorugur þeirra hafði kurteisi til að svara bréfum mínum, hvað þá annað. Undanfarna daga hef ég verið að skoða myndir af þér í blöðunum og mér sýnist á þér svo heiðríkur og drengilegur svipur með þvílíkri festu að ég hef um það vísa von að slíkum svip gæti hæglega slegið inní sálina, jafnvel þó hann væri upphaflega bara hugsaður fyrir ljósmyndarann. Þessvegna reyni ég nú að skrifa þér líka. Tillaga mín til þín er sú sama og ég hef áður borið fram: Taktu þessi barsmíðamál lögreglunnar útúr þeirri sjálfvirku kattarþvottavél sem þau nú eru í. Meðan lögreglumenn fá að þvo hver öðrum í þessum málum verður aldrei hugað að því sem máli skiptir; að greindarprófa menn og karakterprófa áðuren farið er að kenna þeim lífshættuleg fantabrögð, að láta þá svara til saka fyrir stundaræði sitt ef þá henda mistök, að gera lögregluna að hæfu liði sem óhætt væri að fela það vald sem þessir menn lögum samkvæmt hafa. En hvaða leið er þá útúr kerfinu? Skipa verður óháða nefnd valmenna til að kanna í botn hver fótur er fyrir því almenningsáliti, sem óneitanlega er staðreynd, að hrottaskapur Reykjavíkurlögreglunnar færist óðum í vöxt og sé með óeðlilegum hætti verndaður. Þessi nefnd gæti auglýst eftir fórnardýrum lögreglunnar og safnað frásögnum þeirra og sannprófað í mörgum tilvikum, komist þá væntanlega að niðurstöðu um það hvort hér er ekki um að ræða tiltölulega fáa einstaklinga sem ráðleggja mætti að fá sér annan starfa. Ég hef það á tilfinningunni að Lögregluvandamálið sé nokkuð svipað því margumrædda Unglingavandamáli að því leytinu til, að það eru tiltölulega fáir einstaklingar sem koma óorði þessu á lögregluna alla. Og þá ekki þeir greindustu né bestu. Margt gott hefi ég séð til lögreglunnar hér í bæ og margan fyrirmyndarmanninn hef ég þar fyrirhitt. Án þeirra getum við ekki verið. En mér finnst ég skulda piltinum unga þarna á Borgarspítalanum forðum það að herða mig uppí þessa uppástungu: að reynt verði að hreinsa til svo það ævintýrafólk sem leggur útí frumskóga næturlífsins í Reykjavík sé minstakosti óhult fyrir lögreglunni.“ Ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef verið að tala hér um breytingu á afmörkun á 12 mánaða fresti og verið að ræða um hversu mikil afturför þessi breyting er gagnvart réttindum flóttafólks en líka þegar kemur að skilvirkni kerfisins. Ég var í umsögn Rauða krossins og að fjalla um hversu mikilvægur þessi 12 mánaða frestur er gagnvart réttindum barna. Það er sem sagt þannig að ef flóttamaður er búinn að dvelja hér í 12 mánuði þá ber að veita honum efnismeðferð í máli sínu ef það er ekki hægt að rekja tafirnar á málsmeðferð til hans sjálfs. Þetta hefur verið mikill hvati til skilvirkni í kerfinu og hefur líka orðið til þess að tryggja að börn sem dveljast hérna lengi lendi ekki í því að vera algjörlega réttindalaus eftir margra ára dvöl og sé vísað úr landi þótt þau hafi ekkert haft um það að segja hversu langan tíma málsmeðferðin tók. Ég var að vísa í bls. 15 í umsögn Rauða krossins um þetta mál. Þar stendur, með leyfi forseta: „Er þetta sérstaklega mikilvægt þegar um börn er að ræða en hingað til hefur verið samstaða um að hagsmunir barna hnígi til þess að löng dvöl barns hér á landi skapi rétt til áframhaldandi dvalar og búsetu, í raun óháð því hvenær stjórnvöld komust að niðurstöðu um að foreldrar barnsins ættu ekki rétt á efnismeðferð/vernd hér á landi. Sendi Rauði krossinn frá sér fréttatilkynningu fyrir tveimur árum þar sem stjórnvöld voru hvött til þess að breyta tímafrestum 2. mgr. 74. gr. til samræmis við 2. mgr. 36. gr. útl. en tillagan sem hér er til umfjöllunar miðar að hinu gagnstæða.“ Það er einmitt verra fyrir réttindi barna. „Umboðsmaður Alþingis fjallaði um tímafresti í 2. mgr. 36. gr. útl. í áliti sínu nr. 9722/2019 sem lokið var þann 9. desember 2019. Í álitinu kemur fram sá skilningur að 12 mánaða fresturinn byrji að líða þegar útlendingur sækir um vernd og ljúki þegar flutningur hefur farið fram. Segir jafnframt að túlka beri ákvæðið í ljósi þess að skipt getur máli að mörg stjórnvöld, sem mynda heildstætt kerfi og annast saman um framkvæmd laganna, hafi aðkomu að meðferð mála samkvæmt útlendingalögum. Nefnir umboðsmaður í því samhengi að kveðið sé á um það í lögunum að Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, lögregla, sýslumenn, Þjóðskrá Íslands og önnur stjórnvöld annist um framkvæmd þeirra. Rauði krossinn tekur undir þennan skilning umboðsmanns Alþingis og telur mikilvægt að litið verði til heildarmálsmeðferðartíma við afmörkun tímafresta. Hér á landi eru einstaklingar og fjölskyldur sem fengið hafa niðurstöðu í máli sínu um alþjóðlega vernd hjá stjórnvöldum innan þeirra tímamarka sem kveðið er á um í 2. mgr. 74. gr. útl. en lenda svo í þeirri stöðu að bíða brottflutnings í marga mánuði eða jafnvel ár. Undirbúningur og framkvæmd brottflutnings getur tekið langan tíma og eru dæmi um einstaklinga hér á landi sem hafa beðið á annað ár. Einstaklingar í þessari stöðu hafa mjög takmörkuð réttindi. Þeir hafa t.a.m. ekki kennitölu, almennt ekki leyfi til að vinna og takmarkað aðgengi að heilbrigðiskerfinu. Snemma árs 2020 komst mál pakistanskrar fjölskyldu í hámæli en til stóð að vísa fjölskyldunni úr landi eftir að hún hafði dvalið hér á landi í 26 mánuði.“ - rúmlega tvö ár - „Í málinu hafði kærunefnd útlendingamála komist að niðurstöðu 17,5 mánuðum eftir að umsækjendur lögðu fram umsókn um alþjóðlega vernd og slitnuðu þar með tímafrestir skv. 2. mgr. 74. gr. og átti fjölskyldan þar með ekki lengur möguleika á dvalarleyfi af mannúðarástæðum vegna tafa sem urðu á flutningi þeirra úr landi. Taki sú breyting gildi sem lögð er til í c-lið greinarinnar munu enn fleiri lenda í þeirri stöðu sem lýst er hér að ofan. Árið 2019 mótmæltu nemendur í Hagaskóla endursendingu 15 ára skólasystur sinnar, Zainab Zafari til Grikklands. Til stóð að vísa Zainab og bróður hennar Amir til Grikklands ásamt einstæðri móður. Á sama tíma stóð til að vísa einstæðum föður og tveimur sonum hans til Grikklands. Eftir mikla fjölmiðlaumfjöllun, mótmæli og undirskriftasafnanir gerði dómsmálaráðherra breytingu á reglugerð um útlendinga þar sem Útlendingastofnun var gert heimilt að taka til efnismeðferðar umsókn barns sem fengið hefur vernd í öðru ríki séu meira en 10 mánuðir liðnir frá því að umsókn barst íslenskum stjórnvöldum. Miðar reglugerðin ekki við þann tíma sem það tekur Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála að ljúka við að birta úrskurði sína heldur við heildardvalartíma hér á landi. Er sú breyting sem hér er lögð til í andstöðu við nýlega reglugerðarbreytingu sem miðar við flutning úr landi og var gerð til að koma í veg fyrir flutning á börnum og foreldrum þeirra til Grikklands þar sem þau höfðu hlotið alþjóðlega vernd. Óljóst er hvað verður um ákvæði reglugerðarinnar verði ákvæðið samþykkt óbreytt.“

Frú forseti. Enn er ég rifja upp stöðuna í stjórnmálum 2017. Mig langar aðeins að byrja á því að tala um hvað sú togstreita sem var innan stjórnarheimilisins leiddi beint inn í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er af mörgum ástæðum sem ég hef talað um allsherjar- og menntamálanefnd sem eina af skemmtilegustu nefndum sem fólk getur lent í hér inni á þingi en þarna birtist það svo skýrt. Eftir að þingi var frestað fyrir sumarið og við héldum flest út í sólina þá voru samt töluvert margir fundir í allsherjar- og menntamálanefnd miðað við meðalsumar. Þannig var boðað til fundar 16. júní, bara stuttu eftir þingfrestun, til þess að fjalla um vopnaburð lögreglu á litahlaupinu, eins og ég nefndi hér áðan, og þær fréttir sem höfðu komið í tengslum við fréttaflutning af litahlaupinu, að til stæði að vopnuð lögregla yrði á vappinu 17. júní. Þess vegna var þessi fundur boðaður 16. júní. Þarna sáum við náttúrlega kunnuglegt stef, dómsmálaráðherra að svara fyrir það að allt í einu sé verið að breyta ásýnd lögreglu og vopnaburði án þess að um það hafi farið fram sú umræða sem mörgum þótti eðlileg. Síðan var haldinn fundur 23. ágúst, það var nú um pínu óskylt mál en mér finnst gaman að nefna það vegna þess að þá kallaði nefndin mennta- og menningarmálaráðherra á fund vegna þess að hann virtist vera að vinna í því að koma Fjölbraut í Ármúla yfir til Tækniskólans að Fjölbraut forspurðri og einhvern veginn án þess að hafa áttað sig á því hvers konar styrkur væri í FÁ sem ekki myndi endilega færast yfir í Tækniskólann ef þessi opinberi framhaldsskóli væri gefinn þeim. Svo var haldinn opinn fundur um uppreist æru 30. ágúst. Síðan, og það var nú það sem mig langaði að nefna sérstaklega, 7. september, það er þá tæpri viku áður en þing átti að koma saman hér og þingsetning að vera, 7. september 2017 er haldinn fundur í allsherjar- og menntamálanefnd um málefni flóttafólks og framkvæmd laga um útlendinga og það tengt skuldbindingum Íslands samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þar erum við komin að því hvernig mál Mary og Haniye sem ég nefndi hér áðan, sem tengist síðan því frumvarpi sem varð að lögum nr. 81/2017, var dálítið rauður þráður þessar vikur í gegnum stjórnarslit og þingrof og inn í kosningar og í rauninni stjórnarmyndun eftir kosningar. En kannski bara örstutt um þær. Þær koma úr mjög ólíkum áttum en eru kannski með svolítið keimlíka sögu. Haniye kom hingað til lands ásamt föður sínum Abrahim sem var öryrki eftir bílslys. Abrahim er frá Afganistan en fyrir 25 árum flúði hann þaðan til Írans og þar er Haniye fædd, og af því að hún var á flótta var hún ríkisfangslaus á þessum tíma. Þetta rifjar upp þá staðreynd að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar núna er búinn að skella skollaeyrum við ábendingum Rauða krossins um að þær breytingar sem eru í frumvarpi Jóns Gunnarssonar muni fjölga börnum í sömu stöðu og Haniye, að vera fædd á flótta og verða ríkisfangslaus strax við fæðingu.

Forseti. Ég klára hérna að lesa greinina úr fyrri ræðum, með leyfi forseta: „Nóg er samt um önnur villidýr. Fyrir dómi er stundum sett fram varakrafa til að fylgja eftir náist meginkrafan ekki fram. Sinnir þú, Jón Helgason, ekki þeirri kröfu að láta rannsaka fyrrgreind mál skora ég á einhvern dugandi blaðamann (t.d. Skafta) að setjast við þessa rannsókn og birta hana í bók sem vafalaust myndi renna út einsog heitar lummur. Sjálfur væri ég alveg reiðubúinn að taka þátt í slíku starfi hvenær sem er. Með vinsemd og virðingu, Þorgeir Þorgeirsson.“ Þessi Þorgeir var fyrir þessa grein dæmdur í Hæstarétti árið 1987 fyrir greinaskrif um lögregluna í Morgunblaðið árið 1983. Les ég hérna úr grein á Wikipediu sem fjallar aðeins um þetta: „Dæmt var á grundvelli 108. gr. hegningarlaga, sem þá meinaði fólki að segja satt um opinbera embættismenn, væri það gert „ótilhlýðilega“. Í greinunum hafði Þorgeir reifað frásagnir fólks af atvikum þar sem lögreglan beitti tilhæfulausu ofbeldi í starfi sínu svo menn hlutu líkamstjón af, jafnvel örkuml. Hann var kærður og dæmdur í nokkrum liðum, meðal annars fyrir orðalag á við „einkenniskædd villidýr“ og „lögregluhrottar“. Þorgeir kærði dómsúrskurðinn til Mannréttindadómstóls Evrópu árið 1988 sem brot á ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu um tjáningarfrelsi. Þorgeir var fyrstur ólöglærðra manna til að flytja mál sitt sjálfur fyrir dómstólnum og fyrstur Íslendinga til að höfða þar mál. Árið 1992 felldi dómurinn úrskurð Þorgeiri í hag og sagði að með 108. grein hegningarlaga bryti íslenska ríkið á 10. grein mannréttindasáttmálans, um tjáningarfrelsi. Dómurinn hafði gríðarleg áhrif á íslenskt réttarfar.“ Nú er ég hérna með frumvarp sem var flutt á þingi nokkrum árum seinna, sem vitnar einmitt í þennan dóm og ástæðu þess að það sé verið að flytja þetta lagafrumvarp, með leyfi forseta: „Þann 25. júní 1992 gekk dómur á hendur íslenska ríkinu fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að það hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt samningi um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá 4. nóvember 1950, sem það fullgilti 19. júní 1953, en þetta var í máli sem kom til vegna kæru Þorgeirs Þorgeirssonar rithöfundar á hendur því. Í framhaldi af þessu skipaði dómsmálaráðherra nefnd þann 8. júlí 1992 til að gera tillögur um viðbrögð við dóminum. Meðal verkefna nefndarinnar var að kanna hvort tímabært væri að lögfesta hér á landi fyrrnefndan samning ásamt viðaukum við hann, eða mannréttindasáttmála Evrópu eins og samningurinn og viðaukar við hann eru almennt nefndir í einu lagi, og undirbúa þá eftir atvikum frumvarp til laga um það efni. Í nefndina voru skipuð Ragnhildur Helgadóttir, fyrrverandi ráðherra, sem var jafnframt formaður nefndarinnar, Björn Bjarnason alþingismaður, Eiríkur Tómasson hæstaréttarlögmaður, Markús Sigurbjörnsson prófessor, og Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður. Með nefndinni starfaði Jón Thors, skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Þá aðstoðaði Guðrún Gauksdóttir lögfræðingur nefndina í nokkrum atriðum. Í starfi sínu komst nefndin meðal annars að þeirri niðurstöðu að rétt væri að leggja til að mannréttindasáttmáli Evrópu yrði lögtekinn hér á landi, en sú niðurstaða var einkum byggð á því að lögfesting sáttmálans yrði til að auka réttaröryggi. Í samræmi við erindisbréf sitt samdi því nefndin frumvarp það sem hér er flutt. Nefndarmenn, aðrir en Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður, voru sammála um þessa frumvarpsgerð. Ragnar lagði hins vegar fram sératkvæði þar sem hann leggur til að einungis efnisákvæði mannréttindasáttmálans verði lögfest. Með sératkvæði hans fylgdi frumvarp til laga um slíka lögfestingu sáttmálans svo og greinargerð sem Guðrún Gauksdóttir lögfræðingur tók saman fyrir nefndina og nefnist: Frumathugun á því hvort breyta þurfi ákvæðum í íslenskri löggjöf við lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu.“ Forseti. Vinsamlegast bætið mér aftur á mælendaskrá svo ég geti haldið áfram að lýsa uppruna þeirra réttinda sem við erum hér að verja í dag.

Frú forseti. Hérna er verið að fjalla um þau neikvæðu áhrif sem þetta frumvarp hefur, sér í lagi ákvæði frumvarpsins sem felur í sér breytingu á afmörkun 12 mánaða frests, sem er c-liður 8. gr. frumvarpsins. Ég var áðan að fjalla um mál sem ég held að sé einmitt aðalástæðan fyrir þessari lagabreytingu. Að mörgu leyti er þetta frumvarp eiginlega allt viðbragð við réttmætri samúð og réttmætri reiði almennings gagnvart því hvernig við förum með flóttafólk. Það er verið að auðvelda stjórnvöldum að koma í veg fyrir að almenningur verði þess áskynja að verið sé að brjóta á réttindum flóttafólks með því að auðvelda brottflutning þess úr landi einn, tveir og þrír og það er verið að búa til aðstæður sem gerir stjórnvöldum kleift að reyna að þvinga fólk úr landi með því í raun að svelta það til hlýðni. Ég var að vísa í bls. 16 í umsögn Rauða krossins um þetta frumvarp og finnst rétt að koma aftur inn á þau mótmæli sem áttu sér stað árið 2019, sem komið er inn á í umsögninni, þegar nemendur í Hagaskóla mótmæltu endursendingu 15 ára skólasystur sinnar, Zainab Safari, til Grikklands og á sama tíma stóð til að vísa einstæðum föður og tveimur sonur hans til Grikklands. Eftir mikla umfjöllun fjölmiðla, mótmæli og undirskriftasafnanir gerði dómsmálaráðuneytið breytingu á reglugerð um útlendinga þar sem Útlendingastofnun var gert heimilt að taka til efnismeðferðar umsókn barns sem fengið hefur vernd í öðru ríki séu meira en tíu mánuðir liðnir frá því að umsókn barst íslenskum stjórnvöldum. Þessi reglugerðarbreyting var gerð til að koma í veg fyrir flutning á börnum og foreldrum þeirra til Grikklands þar sem þau höfðu hlotið alþjóðlega vernd. Ég lauk máli mína síðast á að segja það sem kemur fram í umsögninni, að óljóst sé hvað verður um ákvæði reglugerðarinnar verði ákvæðið um að afnema þennan 12 mánaða frest eða breyta honum verulega samþykkt óbreytt. Með leyfi forseta: „Einn megintilgangurinn með setningu ákvæða um tímafresti er að tryggja umsækjendum ákveðna vernd þegar afgreiðsla umsókna þeirra dregst úr hófi fram. Almennt er fólk sammála um að óhóflegur dráttur á afgreiðslu umsókna sé til þess fallinn að skaða hagsmuni umsækjenda enda augljóst að langvarandi óvissa um framtíðaráform, dvalarstað og öryggi getur haft verulega neikvæð áhrif á heilsu og velferð einstaklinga. Þá er almennt viðurkennt að þessum sjónarmiðum sé gefið ríkara vægi við ákvarðanatöku er varða börn.“ - Og það er alveg rétt. „Rauði krossinn leggur til að ákvæði 2. mgr. 36. gr., sem fjallar um það hvenær umsækjendur öðlast rétt til efnismeðferðar vegna þess að afgreiðsla umsóknar þeirra hefur dregist, standi óbreytt en að ákvæði 2. mgr. 74. gr. laganna verði breytt til samræmis við 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. gildandi laga þannig að ætíð verði miðað við heildardvalartíma hér á landi en ekki ákvarðanir Útlendingastofnunar og/eða úrskurði kærunefndar útlendingamála. C-liður 8. gr. frumvarpsins kveður jafnframt á um breytingar á síðari málsl. 2. mgr. 36. gr. útl. sem fela í sér nánari skýringar á því hvenær tafir á afgreiðslu umsóknar um alþjóðlega vernd er á ábyrgð umsækjanda sjálfs, sbr. 2. mgr. 36. gr. laganna. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að ekki einungis umsækjandi sjálfur geti verið ábyrgur fyrir töf á eigin máli heldur einnig maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd. Í athugasemdum við c-lið 8. gr. frumvarpsins segir að óskýrt orðalag gildandi ákvæðis hafi skapað óvissu og möguleika til misnotkunar, sérstaklega þegar um fjölskyldur eða fólk í hjúskap sé að ræða. Rétt þyki að skýrt verði kveðið á um í lögum að tafir maka eða sambúðarmaka umsækjanda eða þess sem kemur fram fyrir hans hönd, t.d. foreldra, umsjónarmanna og talsmanna, leiði ekki til þess að umsækjandi hljóti efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins Í 2. mgr. 36. gr. laganna. Þá segir í c-lið 8. gr. frumvarpsins að við mat á því hvort viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls skuli m.a. líta til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, framvísað fölsuðum skjölum eða gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, ekki mætt í boðað viðtal eða læknisskoðun eða að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls. Teljist umsækjandi á einhverjum tíma hafa tafið mál sitt samkvæmt framangreindu á hann ekki rétt á efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins skv. 2. mgr. 36. gr.“ Þetta er ákvæði sem mannréttindasamtök barna hafa verið að benda á að geti bitnað allverulega á réttindum barna á flótta og ég mun koma nánar inn á það í síðari ræðu.

Frú forseti. Sumir þingmenn hafa fagnað því í dag að geta rætt málið í dagsbirtu en ég er dálítið ánægður með að það sé farið að rökkva og við farin að sjá ljósin á vetrarhátíðinni. Það er fallegt að horfa yfir Austurvöllinn og það verður gaman hjá okkur í kvöld. Mér datt í hug þegar hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir talaði um mál Zainab Safari frá árinu 2019, þar sem hæstv. dómsmálaráðherra brást við með því að breyta reglugerð þannig að tímafrestir voru rýmkaðir fyrir börn, að sú breyting er í rauninni ekkert svo ólík, jafnvel næstum því alveg eins og sú breyting sem var gerð haustið 2017 með lagasetningu, með lögum nr. 81/2017, og af sömu orsök. Þar voru stúlkur á flótta sem náðu inn að hjartarótum hjá almenningi og á endanum varð stjórnvöldum augljóst að það þyrfti að bregðast við. En mér sýnist á því að ráðherrann hafi valið þá leið 2019 að setja reglugerð að eitthvað hafi þau lært af reynslunni 2017 sem hafi fengið þau til að vilja ekki taka svona breytingar í gegnum þingið. Ég velti fyrir mér hvað það gæti verið, hvort reglugerð sé mildara viðbragð vegna þess að það er hægt að taka hana til baka. Hún er ekki varanleg á sama hátt og lagabreyting. Finnst þeim óþægilegt að það hafi verið sett þarna ákvæði inn í lög, að það sé fordæmi sem þau vilja ekki fylgja vegna þess að þá gæti fólki dottið í hug að setja alls konar annað ívilnandi í þágu fólks á flótta inn í lög? Ég veit það ekki. Ég hafði bara aldrei tengt þetta tvennt saman áður. Í fyrri ræðu minni var ég aðeins að fara yfir stúlkurnar á bak við mótmælin sem áttu sér stað hérna síðsumars 2017. Annars vegar er það Haniye sem er dóttir manns sem fæddist í Afganistan en flúði til Írans fyrir 25 árum og þar fæddist Haniye og varð, eins og ég sagði áðan, ríkisfangslaus við fæðingu. Alveg eins og fólk í svokallaðri umborinni dvöl lendir í hér á landi, hópur sem stjórnarliðar vilja stækka með því frumvarpi sem við ræðum í dag. Hins vegar er það hún Mary. Hún kom hingað til lands ásamt foreldrum sínum, þeim Sunday og Joy. Hún er líka fædd á flótta en foreldrar hennar flúðu heimalandið Nígeríu sitt í hvoru lagi og kynntust á flóttanum. Sunday flúði pólitískar ofsóknir og Joy er síðan fórnarlamb mansals. Það stóð til að vísa þeim aftur til Nígeríu en þangað hefur Mary aldrei komið. Aftur að fólkinu í umborinni dvöl, sem Rauði krossinn fjallar um í skýrslunni sem við ræddum hér í þaula í gær, en Nígería er einmitt eitt af þeim löndum sem ekki tekur á móti ríkisborgurum í þvingaðri brottvísun. Nígería tekur á móti sínum ríkisborgurum ef fólk vill fara þangað en ef það þarf lögreglufylgd til að pína það til að fara til síns heima þá segir Nígería bara: Nei, þetta viljum við ekki. Við viljum ekki neyða fólk til að koma til okkar. Þar að auki er áhugavert að Joy sé þolandi mansals, sem er einmitt einn af hópunum sem virðist sneitt fram hjá í sumum ívilnandi ákvæðum þess frumvarps sem við erum að fjalla um hér í dag. Þannig að hliðstæðurnar stökkva náttúrlega á okkur úr hverju horni. 

Forseti. Ég er að lesa úr greinargerð frumvarps til laga um mannréttindasáttmála Evrópu sem var flutt á 117. löggjafarþingi og varð síðan að lögum í kjölfarið, því það er mikilvægt að átta sig á því hvaðan við erum að koma til þess að geta vitað hvert við erum að fara. Ég held áfram með lesturinn, með leyfi forseta: „Sératkvæðið og fylgiskjöl þess eru prentuð sem viðauki með lagafrumvarpi þessu. Þá samdi nefndin athugasemdir þær sem hér fylgja frumvarpinu. Nefndin hafði við samningu frumvarpsins meðal annars hliðsjón af undirbúningi að nýsettum lögum um sama efni í Danmörku.“ - svo verið sé að herma eftir nágrannaþjóðum okkar, forseti - „Rétt er að taka fram að nefndinni var ekki falið að taka afstöðu til þess hvort ástæða væri til að lögfesta hér á landi ákvæði annarra alþjóðasamninga um mannréttindi sem íslenska ríkið hefur gerst aðili að, og hefur hún því ekki fjallað sérstaklega um það. Eftirfarandi athugasemdum við frumvarpið er skipt í tvo meginþætti. Annars vegar eru almennar athugasemdir þar sem einkum er fjallað um aðdragandann að gerð mannréttindasáttmála Evrópu, réttindin sem vernduð eru af ákvæðum hans, hvernig farið er með kæru á broti gegn sáttmálanum, lagaleg áhrif sáttmálans í þeim ríkjum sem hafa gerst aðilar að honum, stöðu íslensks réttar gagnvart sáttmálanum, nánari röksemdir fyrir tillögu um að sáttmálinn verði lögfestur hér á landi og hver áhrif það hefði á íslenskan rétt að sú tillaga næði fram að ganga með samþykkt þessa frumvarps. Hins vegar eru síðan athugasemdir við einstök ákvæði frumvarpsins.“ Hér er I. kafli, með leyfi forseta: „I. Aðdragandi að gerð mannréttindasáttmála Evrópu, gildistaka hans og síðari breytingar á honum. Þegar leið á síðari heimstyrjöldina beindist veruleg athygli að þeim stórfelldu brotum á mannréttindum sem áttu sér stað fyrir upphaf stríðsins og á árum þess í ýmsum þeim ríkjum sem biðu þar að endingu lægri hlut og á hernámssvæðum þeirra. Þau viðhorf hlutu mikið fylgi að nauðsynlegt væri að þjóðir heims gerðu sameiginlegt átak til að fyrirbyggja slík mannréttindabrot. Þetta hafði bein áhrif á mótun sáttmála Sameinuðu þjóðanna sem var undirritaður 26. júní 1945, en í 1. gr. hans kemur fram að eitt helsta markmið Sameinuðu þjóðanna sé að efla mannréttindi og stuðla að aukinni virðingu fyrir þeim án tillits til kynþáttar, kynferðis, tungu eða trúarbragða. Á grundvelli ályktunar Alþingis frá 25. júlí 1946 gekk Ísland í Sameinuðu þjóðirnar 19. nóvember 1946, sbr. auglýsingu nr. 91 frá því ári. Stefnumörkun í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Til að fylgja frekar eftir þessu markmiði sáttmála Sameinuðu þjóðanna var þegar á fyrstu starfsárum þeirra sett á fót sérstök mannréttindanefnd sem var falið að semja drög að alþjóðlegri mannréttindaskrá. Nefndin hóf þetta starf í janúar 1947 og lauk því sumarið 1948, en drög hennar voru lögð fyrir allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna þá um haustið. Á allsherjarþinginu voru skiptar skoðanir um efni draganna, en sérstök nefnd vann að samræmingu sjónarmiða og gerði talsverðar breytingar á drögunum án þess að full samstaða næðist um þau. Í desember 1948 voru drögin með áorðnum breytingum allt að einu samþykkt án mótatkvæða á allsherjarþinginu sem mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna. Í inngangi að yfirlýsingunni er meðal annars vísað til þess að með sáttmála Sameinuðu þjóðanna hafi þau ríki, sem eiga aðild að þeim, skuldbundið sig til að virða mannréttindi og jafnrétti, en í því ljósi sé nauðsynlegt að allar þjóðirnar leggi sama skilning í hver þessi réttindi séu. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hafi af þessum sökum samþykkt mannréttindayfirlýsinguna til fyrirmyndar öllum þjóðum í þessum efnum. Mannréttindayfirlýsingunni var þannig ekki ætlað að hafa bindandi áhrif að þjóðarétti fyrir aðildarríki Sameinuðu þjóðanna, heldur að verða þeim til leiðsagnar og leggja um leið á þau siðferðilega skuldbindingu um að löggjöf þeirra og réttarreglur væru í samræmi við yfirlýsinguna. Í yfirlýsingunni var heldur ekki kveðið á um nein sérstök úrræði handa þeim sem teldi aðildarríki Sameinuðu þjóðanna hafa skert mannréttindi samkvæmt henni.“ Ég held áfram í næstu ræðu, virðulegi forseti, ef forseti vildi vinsamlega setja mig á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef verið að fara yfir þau neikvæðu áhrif sem breytingar á 12 mánaða tímafresti mun hafa í för með sér, sér í lagi fyrir börn á flótta. Ég hef komið inn á þetta fáránlega ákvæði þar sem það á að fara að láta börn þjást fyrir það sem Útlendingastofnun telur foreldra þeirra hafa gert af sér. Það á að refsa börnum fyrir gjörðir foreldra sinna sem gengur þvert gegn ákvæðum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég var að vísa í bls. 17 í umsögn Rauða krossins um þetta frumvarp en þar kemur fram, með leyfi forseta: „Athygli vekur að í frumvarpinu er lagt til að horfið verði frá þeirri framkvæmd að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna ekki bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar. Er hér raunar lagt til að börn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir að töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt til efnislegrar meðferðar eftir 12 mánaða dvöl á landinu, bæði óháð því hvenær lokaákvörðun var birt í máli þeirra og ástæðum fyrir lengd dvalar hér á landi. Umrædd breyting tekur ekki tillit til sérstakra þarfa barna og er ekki í samræmi við meginreglu barnaréttar um að við ákvarðanatöku skuli hafa bestu hagsmuni barna að leiðarljósi en regluna er m.a. að finna í 2. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 og 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem var lögfestur hér á landi þann 6. mars 2013 með lögum nr. 19/2013. Þá gengur umrædd breyting þvert á ákvæði 2. mgr. 2. gr. barnasáttmálans en þar segir að aðildarríki skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima. Ákvæðið beinist einkum gegn því að börn séu sett í þá aðstöðu að vera látin líða fyrir athafnir foreldra sinna eða ættingja, sem þau eiga engan þátt í né bera ábyrgð á, en eru samt látin gjalda fyrir vegna sérstaklega viðkvæmrar stöðu sinnar. Þá er tilefni til að taka fram að þau rúmlega sjö ár sem Rauði krossinn sinnti talsmannaþjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa talsmenn félagsins ekki orðið þess áskynja að foreldrar hafi „þvingað fram efnislega málsmeðferð“ með því að viljandi tefja mál sín, líkt og fram kemur í frumvarpinu, og er umrædd staðhæfing því í engu samræmi við reynslu félagsins.“ Ráðuneytið er sem sagt að ljúga upp á foreldra barna á flótta að þau séu að misnota málsmeðferð stjórnvalda og séu viljandi að tefja málsmeðferðina sína og misnota það að þau eigi börn til að fá hér hæli. Reynsla talsmanns flóttamanna er að þetta standist enga skoðun eftir sjö ára reynslu í þessum málaflokki. Þetta er eitt af þeim fjöldamörgu atriðum sem við viljum ræða við hæstv. mennta- og barnamálaráðherra sem hefur verið á harðahlaupum undan lýðræðislegri skyldu sinni til að ræða þetta mál og sýna ábyrgð gagnvart börnum á flótta. Það er greinilega ekki sama hvaða barn það er, hvaða hópur barna það er þegar kemur að því að vernda réttindi þeirra gagnvart hæstv. mennta- og barnamálaráðherra Ásmundi Einari Daðasyni. Hann gerði heldur betur út á það fyrir síðustu kosningar að hafa velsæld barna að leiðarljósi í öllum sínum störfum og held ég að hann hafi nú krækt í þó nokkuð mörg atkvæði fyrir það, en eins og sést á ráðherrabekknum er hann hvergi sjáanlegur, þrátt fyrir að við höfum endurtekið óskað eftir nærveru hans. Þrátt fyrir að við höfum endurtekið spurt hann um afstöðu sína hefur hann ekki fengist til að svara fyrir afstöðu sína gagnvart þessum fyrirætluðu mannréttindabrotum ríkisstjórnar hans á réttindum barna á flótta. Það eru mér mjög mikil og djúp vonbrigði að hæstv. ráðherra sjái ekki sóma sinn í að svara fyrir það hvernig honum í alvörunni finnst í lagi að samþykkja þetta. Styður hann þetta frumvarp? Styður hann það ákvæði frumvarpsins sem mun fjölga þeim tilfellum þar sem börn fæðast hér, alast upp í lengri tíma en er svo vísað út í óvissuna, hvort sem það er í Grikklandi eða annars staðar? Styður hann það að hér sé gengið í berhögg við fjöldamörg ákvæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og ekki bara það heldur líka barnalaga? Er það bara allt í lagi? Skiptir máli hverra manna þessi börn eru sem hæstv. barnamálaráðherra segist standa vörð um? Mér sýnist það á öllu, miðað við sífellda fjarvist ráðherrans í þessum mikilvæga málaflokki.

Frú forseti. Bara í framhaldi af orðum hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, sem fór ágætlega yfir það hvers vegna það er eiginlega ómögulegt annað en að barnamálaráðherra mæti hér í salinn og geri grein fyrir afstöðu sinni til ákvæða sem ganga gegn réttindum barna, þá verð ég að spyrja. Við beindum fyrirspurn til ráðherrans í óundirbúnum fyrirspurnartíma fyrr í vikunni og hann vék sér undan því að svara. Hann var hér í salnum að greiða atkvæði um að halda þessari dagskrá dagsins í dag til streitu. Þá mætti hann í hús hér í morgun en hann var bara svo fljótur að hlaupa úr húsi að við náðum ekki að spyrja hann hvort hann ætlaði að vera við umræðuna. Við erum ítrekað búin að biðja forseta að koma boðum til ráðherra um að nærveru hans sé óskað og ég held að honum sé að verða það nokkuð ljóst 

Forseti getur svarað því að hann hefur ekki fengið neinar upplýsingar um það.

Virðulegi forseti. Ég held að við þurfum bara að fara að lýsa eftir þessum ráðherrum, að þeir mæti í vinnuna og svari fyrir málefnasvið sín hér í þinginu eins og þeim er gert að gera. Það er raunar með miklum ólíkindum að ráðherrar málaflokksins greiði atkvæði með því að þetta mál skuli vera til umræðu, fullmeðvitaðir um að nærveru þeirra hefur verið óskað í umræðunni, en hlaupi svo úr salnum um leið og búið er að greiða atkvæði um að umræðan um þetta mál skuli halda áfram án þess að taka nokkurn þátt í umræðunni. Svo ekki sé minna sagt þá kalla ég þetta heigulshátt. Ég auglýsi enn og aftur eftir nærveru tveggja ráðherra sem hér hefur verið kallað eftir endurtekið, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundi Inga Guðbrandssyni og hæstv. mennta- og barnamálaráðherra Ásmundi Einari Daðasyni, 

Forseti. Það ætti bara líka að fara að auglýsa eftir ráðherra mannréttindamála hérna, sem er yfir þessari ríkisstjórn og ráðherrar í ríkisstjórn hennar eru ekki að sinna þinginu og mæta til að svara fyrir sína málaflokka. Kannski að ráðherra mannréttinda, forsætisráðherra, ætti að fara að láta sjá sig líka og útskýra fyrir okkur af hverju ráðherrar í hennar ríkisstjórn mæta ekki í þingsal. Nú langar mig til að rifja upp hvað það er sem við erum að gera hérna. Við erum með frumvarp sem fjölmargir umsagnaraðilar eru sammála um að gangi á ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála og rökstyðja það með mjög góðum hætti. Það þýðir það að málið er ótækt til atkvæðagreiðslu í lok 2. umr. Það er bara algerlega málið. Þess vegna verður að senda málið aftur inn til nefndar, þannig að það sé hægt að koma til móts við þessi atriði sem er stjórnarskrárlegur vafi um.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé ekki hægt annað en að fresta þessari umræðu og senda þetta mál aftur inn til nefndar á meðan ráðherrar fást ekki hér til að svara fyrir þá þætti er snúa að þeirra málefnasviðum og stjórnarliðar fást ekki til að svara fyrir hvaða atriði þeir ætli að breyta í þessu frumvarpi. Það er eins og að tala við vegg hérna að ræða um þau mögulegu stjórnarskrárbrot sem þetta frumvarp mun hafa í för með sér. Það er álíka gagnlegt og að tala við vegg a.m.k. að tala við tóman salinn þar sem stjórnarliðar taka ekki þátt í þessum umræðum en ætla sér samt sem áður að þvinga frumvarp hér í gegn sem allar vísbendingar eru uppi um að gangi gegn stjórnarskrá. Þegar þetta er staðan er ekkert annað hægt að gera en að fresta umræðunni, fara með málið aftur inn í nefnd og gera nauðsynlegar lagfæringar. Mögulega er auðveldara fyrir stjórnarliða að hlusta þar 

Forseti. Staða málsins er á þann veg að stjórnarliðar, alla vega hluti stjórnarliða, eru búnir að viðurkenna að það þurfi að laga þetta, að það þurfi að skoða breytingar á því milli 2. og 3. umr. En það er eftir atkvæðagreiðslu um hverja einustu grein í þessu frumvarpi eins og það stendur núna og það gengur ekki því að ákvæðin eins og þau eru núna ganga gegn stjórnarskrá og mannréttindagreinum. Ég held að stjórnarmeirihlutinn sé að vanmeta okkur Pírata pínulítið í þessu máli. Jú, frumvarpið er vissulega að koma fram í fimmta sinn núna, ekki í alveg sömu mynd en svona nokkurn veginn, svipað mál, og við höfum búist við því öll þessi ár að það myndi fara í 2. umr. Við erum búin að vera að undirbúa okkur öll þessi ár fyrir nákvæmlega þetta, 

Frú forseti. Bara til að árétta það sem hefur komið fram áður þá er viðvera ráðherra við þessa umræðu ill nauðsyn vegna þess að stjórnarmeirihlutinn hefur staðið í vegi fyrir því að vísa málinu til nefndar. Það er nefnilega svo augljóst hver hin auðvelda og þægilega leið hefði verið, hún hefði verið að hlusta á þessa umsagnaraðila, bregðast við þeim álitaefnum sem snúa að stjórnarskrárvörðum réttindum, bregðast við þeim álitaefnum sem snúa að réttindum barna á flótta. En af því að það var ekki gert á fyrri stigum þá þarf að gera það núna og það þarf að gera það inni í nefnd, núna en ekki milli 2 og 3. umr. Á meðan ekki er orðið við því þá verða ráðherrarnir sem fara með þessa sérstöku málaflokka að mæta hingað í þingsal 

Frú forseti. Ég tek upp þráðinn þar sem frá var horfið áðan og mig langar að halda áfram að ræða örlítið um þær stöllur Mary og Haniye, stúlkur á flótta sem til stóð að brottvísa hér undir lok sumars 2017 en almenningur tók í taumana, eins og svo oft áður, eins og svo oft síðar, eins og svo allt of oft hefur reynst vera nauðsynlegt. Á þessum tímapunkti var reipið á milli stjórnarflokkanna farið að trosna svolítið. Það var enda ekki langt í að stjórnin myndi liðast í sundur og t.d. voru boðuð mótmæli hér stuttu fyrir þingsetningu, það voru boðuð mótmæli á Austurvelli 9. september, sem er þá væntanlega laugardagurinn fyrir þingsetningu sem var 12. september. Í aðdraganda þeirra mótmæla var rætt við einn stjórnarþingmana, sem er reyndar enn þá hér á þingi, og mig langar að vitna í frétt Vísis þar sem þetta viðtal er, með leyfi forseta: „Hanna Katrín Friðriksson, þingmaður Viðreisnar, vill að þær Haniye, 11 ára gömul stúlka sem er á flótta, og Mary, 8 ára gömul stúlka sem er einnig á flótta, fái að vera áfram á Íslandi en vísa á þeim báðum úr landi sem og foreldrum þeirra. Þau hafa sótt um hæli hér á landi. Hanna Katrín vill að mannúð ráði frekar för en ítrustu laga-og reglugerðartúlkanir þegar kemur að meðferð mála hælisleitenda og flóttamanna.“ Svo kemur tilvitnun í þingmanninn, með leyfi forseta: „„Ég er þeirrar skoðunar að sein meðferð mála varpi enn ríkari ábyrgð á okkur varðandi það að láta mannúð ráða för frekar en ítrustu laga- og reglugerðartúlkanir. Hin nígerísku Sunday Iserien og Joy Lucky og dóttir þeirra Mary sem og afgönsku feðginin Hanyie og Abrahim Maleki eiga það t.d. skilið af okkar hálfu. Ég styð heilshugar að þessar tvær fjölskyldur fái að halda áfram að byggja upp nýtt líf hér á landi. Að baki þeim stuðningi mínum liggja mannúðarástæður. Stundum er það einfaldlega nóg,“ segir Hanna Katrín á Facebook-síðu sinni.“ Þar lýkur þessari tilvitnun og hér verð ég náttúrlega að leiðrétta það að ég hafi kallað þetta viðtal þegar þetta var yfirlýsing hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson á Facebook-síðu hennar. En svo við flytjum þetta yfir til dagsins í dag þá var þarna stjórnarþingmaður í stjórn sem átti dálítið erfitt, stjórnarþingmaður sem hafði þurft að láta ýmislegt yfir sig ganga af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra mánuðina á undan, stjórnarþingmaður sem af þessu að dæma var kannski að fá sig fullsadda á því að stjórnin sýndi ekki þá stefnu í verki sem þingmanninum fannst stofnað til stjórnarinnar fyrir. Hvað gerir þessi hv. stjórnarþingmaður? Hún stígur fram og lýsir afstöðu sem gengur í berhögg við það sem hæstv. dómsmálaráðherra hafði sagt á þessum tíma og setur þar með þrýsting á breytingar. Hvað sjáum við í dag varðandi það frumvarp sem við ræðum hér? Við heyrum frá hæstv. ráðherrum og hv. þingmönnum Vinstri grænna að þetta mál sé afar umdeilt og það þurfi að gera einhverjar breytingar á því en aldrei jafn afgerandi 

Forseti. Ég er að fara yfir greinargerð frumvarps um lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu og held áfram lestrinum, með leyfi forseta: „Upphaf Evrópuráðsins. Á fyrstu árunum eftir stríð var mjög hvatt til þess í ríkjum Vestur-Evrópu að leitað yrði leiða til að auka samstöðu þeirra og þá einkum til að koma í veg fyrir að styrjöld gæti brotist út milli þeirra á ný. Síðla árs 1947 mynduðu ýmis samtök í þessum ríkjum alþjóðanefnd um evrópska samstöðu sem boðaði til ráðstefnu Evrópuþjóða í Haag í maí 1948. Á ráðstefnunni var meðal annars samþykkt ályktun um að stofna ætti ráðgjafarþing Evrópuríkja og mannréttindadómstól þeirra. Í anda þessarar ályktunar ákváðu aðildarríki svonefnds Brusselbandalags, sem stofnað var í mars 1948 af Belgíu, Bretlandi, Frakklandi, Hollandi og Lúxemborg, að skipa nefnd til að vinna frekar að þessum markmiðum. Í janúar 1949 náðu þessi ríki samkomulagi um að leggja drög að stofnun Evrópuráðsins og buðu Danmörku, Írlandi, Ítalíu, Noregi og Svíþjóð að taka þátt í frekari undirbúningi. Í sameiningu stóðu þessi ríki síðan að stofnskrá Evrópuráðsins sem var undirrituð 5. maí 1949. Í 1. og 3. gr. stofnskrárinnar kemur fram að markmið Evrópuráðsins sé að stuðla að einingu aðildarríkja þess um að vernda og koma í framkvæmd þeim hugsjónum og meginreglum sem séu sameiginleg arfleifð þeirra, meðal annars með því að efla mannréttindi og mannfrelsi sem aðildarríki að Evrópuráðinu skuldbinda sig til að tryggja öllum innan lögsögu þeirra. Ísland var þriðja ríkið sem gekk í Evrópuráðið til viðbótar við stofnríki þess, en það gerðist 7. mars 1950. Með stofnskrá Evrópuráðsins urðu til tvenns konar stofnanir þess; ráðgjafarþing og nefnd utanríkisráðherra aðildarríkjanna, svokölluð ráðherranefnd, en í stofnskránni var kveðið nánar á um skipan og hlutverk þessara stofnana. Þegar á fyrsta fundi ráðgjafarþingsins í ágúst 1949 var samþykkt að undirbúa gerð samnings milli aðildarríkja Evrópuráðsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, en þingið fól laganefnd sinni að starfa frekar að þessu og beindi meðal annars til hennar að hafa í þeim efnum hliðsjón af mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Laganefndin lauk störfum á skömmum tíma og samþykkti ráðgjafarþingið í september 1949 að mæla með tillögu hennar um gerð samnings, þar sem yrði kveðið á um verndun tíu grundvallarréttinda og stofnun mannréttindanefndar og Mannréttindadómstóls Evrópu til að tryggja að þessi réttindi yrðu virt. Í framhaldi af þessu komu tillögurnar til kasta ráðherranefndar Evrópuráðsins sem fól sérfræðinganefnd að semja uppkast að alþjóðasamningi á grundvelli þeirra. Innan sérfræðinganefndarinnar náðist ekki full samstaða og voru því nokkur atriði enn óútkljáð þegar hún skilaði ráðherranefndinni uppkasti sínu vorið 1950. Embættismannanefnd var falið að ná samkomulagi um þessi atriði, sem tókst að mestu, en endanlega voru öll meginatriði samningsins útkljáð á fundi ráðherranefndarinnar í ágúst 1950. Samningurinn um verndun mannréttinda og mannfrelsis var síðan undirritaður á fundi ráðherranefndarinnar 4. nóvember 1950, en samkvæmt 66. gr. hans átti hann að öðlast gildi þegar tíu aðildarríki Evrópuráðsins hefðu afhent aðalritara þess skjöl um fullgildingu sína á samningnum. Forseti Íslands undirritaði 19. júní 1953 fullgildingarskjal íslenska ríkisins á samningnum, sbr. auglýsingu nr. 11/1954. Samningurinn tók síðan gildi 3. september 1953 þegar fullgildingarskjöl tilskilins fjölda aðildarríkja höfðu verið afhent Evrópuráðinu.“ Nú var ég í Evrópuráðinu í síðustu viku. Það er alveg mögnuð stofnun, verð ég að segja, þvílík dagskrá þessa viku sem Evrópuráðið er í gangi. Það er styst frá því að segja í rauninni að andi þeirrar mannréttindaverndar sem kemur hér fram í stofnun er tvímælalaust enn ríkur þar, en það eru nokkur ríki, og sérstaklega ríki sem tilheyra ákveðinni hugmyndafræði, sem eru að reyna að grafa undan mannréttindum, smám saman hér og þar, sérstaklega meðal þeirra sem eru að sækja um alþjóðlega vernd, sérstaklega meðal útlendinga. 

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla um hvernig til stendur að láta ætlaðar athafnir foreldra bitna á börnum þeirra og hvernig þetta stríði gegn ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og sömuleiðis barnalögum, vegna þess að má ekki mismuna barni eða refsa vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima. Eins og kemur fram á bls. 17 í umsögn Rauða krossins þá beinist ákvæðið einkum gegn því, með leyfi forseta: „…að börn séu sett í þá aðstöðu að vera látin líða fyrir athafnir foreldra sinna eða ættingja, sem þau eiga engan þátt í né bera ábyrgð á, en eru samt látin gjalda fyrir vegna sérstaklega viðkvæmrar stöðu sinnar. Þá er tilefni til að taka fram að þau rúmlega sjö ár sem Rauði krossinn sinnti talsmannaþjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa talsmenn félagsins ekki orðið þess áskynja að foreldrar hafi „þvingað fram efnislega málsmeðferð“ með því að viljandi tefja mál sín, líkt og fram kemur í frumvarpinu, og er umrædd staðhæfing því í engu samræmi við reynslu félagsins.“ Það sem Rauði krossinn er að reyna að segja hér er að dómsmálaráðuneytið er að dylgja um umsækjendur um alþjóðlega vernd, sem ég myndi telja mjög alvarlegt mál, gera þeim upp ásetning um að tefja viljandi mál sín til þess að geta fengið efnismeðferð. Rauði krossinn segir að þetta sé ekki í neinu samræmi við reynslu félagsins og heldur áfram, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er að auki lagt til að umsækjandi um alþjóðlega vernd missi rétt til efnislegrar meðferðar ef maki, sambúðarmaki eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans hönd á þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka. Samkvæmt athugasemdum við frumvarpsgreinina á þetta t.d. við um foreldra, umsjónarmenn og talsmenn umsækjenda. Rauði krossinn leggst alfarið gegn umræddu ákvæði enda getur umsækjandi aldrei borið hallann af athöfnum eða athafnaleysi þriðja aðila nema sýnt sé fram á að þær megi rekja beint til umsækjanda. Þá er ekki skýrt með neinum hætti til hvaða atriða er heimilt að líta þegar meta skal hvort aðrir aðilar en umsækjandi sjálfur teljast hafa tafið mál. Samkvæmt meginreglu stjórnsýsluréttar ber það stjórnvald, sem bært er til að taka stjórnvaldsákvörðun í máli, ábyrgð á því að mál hafi verið undirbúið forsvaranlega og með það farið í samræmi við ákvæði laga og grundvallarreglur stjórnsýsluréttar. Af málshraðareglunni leiðir að stjórnvaldið verður að ganga á eftir því með ítrekunum og öðrum virkum úrræðum að önnur stjórnvöld svo og málsaðilar skili inn gögnum og umsögnum í samræmi við lög. Það er því ljóst að viðkomandi stjórnvald ber að meginstefnu ábyrgð á málshraða. Allar undantekningar frá þeirri reglu ber að túlka þröngt. Þá ber að gæta þess að ekki séu settar ósanngjarnar kröfur á málsaðila eða umboðsmenn þeirra í krafti málshraða. Þannig getur það ekki talist sanngjarnt að umsækjanda um alþjóðlega vernd eða umboðsmanni hans sé veittur mjög knappur frestur til öflunar gagna eða ritunar umsagna þegar stjórnvöld hafa ekki gætt að málshraðareglunni og fyrirséð er að mál mun falla á fresti fái umsækjandi eða talsmaður hans eðlilegan tíma til að skila inn gögnum. Ljóst er að hagsmunagæsla talsmanna getur verið tímafrek og ýmsar ástæður geta verið fyrir því að talsmenn óski eftir frestum. Verði umrætt ákvæði að lögum er hætta á að talsmenn muni ekki geta sinnt þeim skyldum sem felast í hagsmunagæslu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Gagnaöflun og ritun lögfræðilegra greinargerða getur tekið langan tíma og verða talsmenn að fá sanngjarnan frest til að sinna þeim störfum án þess að eiga hættu á að umsækjandi verði látinn bera hallann af. Að lokum kemur fram í breytingartillögunni að við mat á því hvort viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls skuli m.a. líta til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, framvísað fölsuðum skjölum, gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, ekki mætt í boðað viðtal eða læknisskoðun eða að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls. Hér eru stjórnvöldum veittar afar rúmar heimildir til mats á því hvenær umsækjandi telst hafa borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls og umsækjanda sömuleiðis settar afar þröngar skorður.“ Hér er rétt að staldra við, virðulegi forseti, vegna þess að það liggur nú þegar fyrir mjög skýr framkvæmd á núverandi löggjöf um hvenær umsækjandi telst hafa tafið mál sitt, hvenær umsækjandi telst í raun vera ábyrgur fyrir því sjálfur að mál hafi tafist umfram það sem góðu hófi gegnir. Það sem er verið að gera með þessu ákvæði er að búa til fullt af einhverjum skilyrðum sem eru hvergi skilgreind almennilega, eru mjög rúm og ganga í rauninni í berhögg við þessa skýru framkvæmd sem komin er 

Frú forseti. Ég lét staðar numið hér áðan þar sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson steig fram og lýsti því yfir að hún teldi mannúð mæla með því að Mary og Haniye fengju að vera á Íslandi. Ég held að hún hafi þannig hjálpað hluta stjórnarliða að hugsa það mál öðruvísi, sem var mjög gott og gott fóður fyrir þau inn í vikuna þar á eftir sem var einhver mesta umrótsvika stjórnmála síðustu - það er kannski erfitt að segja því að þær eru margar dramatískar vikurnar sem við höfum upplifað. En þetta er vikan þar sem á mánudeginum féll úrskurður hjá úrskurðarnefnd upplýsingamála um að dómsmálaráðuneytinu bæri að afhenda Ríkisútvarpinu öll gögn er vörðuðu málsmeðferð um uppreist æru. Það varð til þess að Bjarni Benediktsson upplýsti formenn hinna stjórnarflokkanna um að nafn föður hans myndi dúkka upp á einu af meðmælabréfunum með umsókn um uppreist æru. Síðan var þingsetning á þriðjudegi, umræður um stefnuræðu forsætisráðherra og meira var eiginlega ekkert gert vegna þess að það var síðan á fimmtudeginum eða föstudeginum sem stjórnin sprakk og náðist ekki einu sinni að mæla fyrir fjárlagafrumvarpinu. Það var sett á dagskrá vikuna á eftir. Þegar þessi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar liðaðist í sundur þá skapaðist, eins og ég nefndi áðan, áhugavert tækifæri fram að kosningum vegna þess að það var ákveðin stemning hér innan húss um að það þyrfti að ljúka þessu máli Mary og Haniye sómasamlega. Í kringum þingsetninguna hafði verið lagt fram frumvarp um að veita þeim ríkisborgararétt og að baki því frumvarpi stóðu allir þingmenn Pírata, Samfylkingar og Vinstri grænna, ef ég man rétt. En sú leið sem síðan varð endanlega ofan á held ég að hafi verið mun farsælli fyrir þessar fjölskyldur. Hún fólst í því að fulltrúar allra flokka - hvort það var valið í gegnum allsherjar- og menntamálanefnd eða hvort það voru formenn flokkanna sem settust niður eða bara sérstakir sérfræðingar í þessum málum man ég ekki alveg, en alla vega settust fulltrúar allra flokka niður og reyndu að ná utan um einhvers konar frumvarpsdrög sem gætu leyst þann vanda sem hafði verið í fjölmiðlum vikurnar á undan og þá ekki bara gagnvart þessum tveimur stúlkum heldur gagnvart fjölda barna í svipaðri stöðu sem höfðu verið hér mánuðum saman, allt of lengi, án þess að fá niðurstöðu máls síns eða án þess að fá að vera. Þarna voru börn búin að vera eitt, eitt og hálft ár, það var einhvern veginn viðmiðið. Þetta var mjög áhugaverð tilraun þar sem var reynt að koma til móts við öll sjónarmið við borðið og kemur kannski ekkert á óvart að það hafi verið sjónarmið Sjálfstæðisflokks sem var mesta áskorunin að ná utan enda þar innan borðs fráfarandi - eða hún var endurreist sem dómsmálaráðherra, sem vildi upphaflega ekkert fyrir Mary og Haniye gera þegar málið kom fram í ágúst. En ég segi kannski aðeins meira frá tilurð þessa frumvarps hér næst.

Forseti. Ég held hérna áfram að lesa úr greinargerð frumvarps um lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu: „Breytingar á mannréttindasáttmálanum. Í samningnum um verndun mannréttinda og mannfrelsis eru ekki sérstakar reglur um hvernig breytingar verði gerðar á ákvæðum hans eða aukið verði við hann, heldur gilda um þetta almenn fyrirmæli í stofnskrá Evrópuráðsins, einkum í 15. og 20. gr. hennar. Samkvæmt stofnskránni verður grunnur lagður að breytingum af þessum toga með ályktun ráðherranefndar Evrópuráðsins, ýmist að frumkvæði hennar eða þings ráðsins. Breytingar taka ekki gildi nema að fenginni fullgildingu tiltekins fjölda aðildarríkja að mannréttindasáttmálanum, en nauðsynlegur fjöldi ríkja er ákveðinn hverju sinni í samningi um breytingarnar. Breytingar á sáttmálanum, sem leggja auknar skyldur á aðildarríkin, verða ekki bindandi fyrir þau nema þau fullgildi þær fyrir sitt leyti. Með þessum hætti hafa alls verið gerðir átta samningsviðaukar við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis sem hafa öðlast gildi. Þrír af þessum samningsviðaukum hafa leitt til breytinga á upphaflegum texta samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, en þetta eru samningsviðaukar nr. 3 frá 6. maí 1963, nr. 5 frá 20. janúar 1966 og nr. 8 frá 19. mars 1985. Ísland fullgilti tvo fyrstnefndu samningsviðaukana 16. nóvember 1967, en samningsviðauka nr. 8 22. maí 1987. Þessir samningsviðaukar öðluðust ekki gildi fyrr en við fullgildingu þeirra af hálfu allra aðildarríkja að mannréttindasáttmálanum. Það var fyrst á árinu 1970 sem viðauki nr. 3 fékk gildi, viðauki nr. 5 árið 1971 og viðauki nr. 8 árið 1990. Fimm samningsviðaukar hafa leitt af sér viðbætur við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Í einum þeirra, samningsviðauka nr. 2 frá 6. maí 1963, er kveðið á um frekari viðfangsefni Mannréttindadómstóls Evrópu en voru ráðgerð í upphaflega samningnum, en með þessum viðauka er mælt fyrir um vald dómstólsins til að láta uppi ráðgefandi álit um önnur atriði sáttmálans en skýringu á einstökum ákvæðum hans um vernd mannréttinda. Þessi samningsviðauki var fullgiltur af Íslandi 16. nóvember 1967, en hann öðlaðist gildi 1970, þegar öll aðildarríki að sáttmálanum höfðu fullgilt hann. Í hinum viðaukunum fjórum eru ákvæði um ýmis mannréttindi sem ekki var mælt fyrir um í samningnum um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Þetta eru nánar tiltekið samningsviðaukar nr. 1 frá 20. mars 1952, nr. 4 frá 16. september 1963, nr. 6 frá 28. apríl 1983 og nr. 7 frá 22. nóvember 1984. Fyrsti samningsviðaukinn var fullgiltur af íslenska ríkinu um leið og samningurinn um verndun mannréttinda og mannfrelsis, eða 19. júní 1953. Samningsviðauki nr. 4 var fullgiltur 16. nóvember 1967, en tveir síðastnefndu viðaukarnir 22. maí 1987. Til þess að þessir samningsviðaukar fengju gildi var áskilið að ákveðinn fjöldi aðildarríkja, á bilinu frá fimm til tíu í hverju tilviki, hefðu fullgilt þá. Samningsviðauki nr. 1 öðlaðist gildi á árinu 1954, nr. 4 á árinu 1968, nr. 6 á árinu 1985 og nr. 7 á árinu 1988. Þess skal getið að þann 6. nóvember 1990 var undirritaður samningsviðauki nr. 9 við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis, en með honum er ætlunin að breyta ákvæðum 31., 44., 45. og 48. gr. samningsins. Þessi viðauki tekur ekki gildi fyrr en tíu aðildarríki hafa fullgilt hann, en það hefur ekki gerst enn sem komið er. Ísland er meðal þeirra ríkja sem ekki hafa fullgilt viðaukann. Um þessar mundir hafa 27 aðildarríki að Evrópuráðinu fullgilt mannréttindasáttmála Evrópu, en auk Íslands eru þetta eftirtalin ríki: Austurríki, Belgía, Bretland, Búlgaría, Danmörk, Finnland, Frakkland, Grikkland, Holland, Írland, Ítalía, Kýpur, Liechtenstein, Lúxemborg, Malta, Noregur, Portúgal, Pólland, San Marínó, Spánn, Sviss, Svíþjóð, Tékkóslóvakía, Tyrkland, Ungverjaland og Þýskaland.“ Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig á mælendaskrá aftur til að ég geti haldið áfram lestrinum.

Frú forseti. Ég hef verið að fjalla um hvernig breytingin á 12 mánaða reglunni, um að mál skuli tekið til efnismeðferðar hafi flóttamaður verið hér lengur en 12 mánuði án þess að fá úrskurð um hvort hann fái efnismeðferð, muni bitna á réttindum barna og muni brjóta á réttindum barna að því marki að þeim verður refsað fyrir ætlaðar misgjörðir foreldra sinna. Í þessu samhengi vil ég vísa í umsögnina frá Barnaheillum sem fjallaði einmitt um þetta atriði og kemur fram á bls. 3, með leyfi forseta: „Óljóst er að mati Barnaheilla hvort tímafrestir varðandi það hvort taka eigi mál til efnismeðferðar að loknum biðtíma ef niðurstaða á stjórnsýslustigi liggur ekki fyrir innan 12 mánaða eigi við um börn þar sem nú er kveðið á um það í reglugerð um útlendinga að ef ákvörðun liggur ekki fyrir innan 10 mánaða frá því að umsókn var gerð skuli taka mál barns til efnismeðferðar. Mikilvægt er að það verði skýrt í greinargerð með frumvarpinu hvort með 8. grein frumvarpsins sé ætlunin að þrengja rétt barna til efnismeðferðar ef dráttur verður á afgreiðslu umsóknar af hálfu útlendingayfirvalda.“ Þessu er ekkert hægt að breyta eða skýra það nú þegar frumvarpið er komið fram og komið í 2. umr. Það er ekki hægt að breyta greinargerð með frumvarpi. Það yrði þá að kalla það aftur, sem væri mér raunar alls ekki á móti skapi. En ég held áfram, með leyfi forseta: „Hvað varðar þá breytingu á tímafresti að miða við að efnismeðferð skuli veitt ef lokaniðurstaða á stjórnsýslustigi liggur ekki fyrir innan 12 mánaða vilja Barnaheill taka undir sjónarmið og umfjöllun Rauða krossins um ákvæðið og tillögu þeirra um að halda 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. gildandi laga óbreyttum en breyta 2. mgr. 74. gr. laganna til samræmis við hann, þannig að miðað verði við heildardvalartíma sem barn er hér á landi og ef hann dregst fram yfir 10 mánuði frá því umsókn var lögð fram skuli mál þess verða tekið til efnismeðferðar. Mikilvægt er að mati Barnaheilla að það sé skýrt að tafir á meðferð máls sem rekja megi til aðstandenda barns skuli aldrei túlka barni í óhag við málsmeðferð umsóknar þess, það skyldi aldrei koma niðri á barni ef aðstandandi þess er valdur að töfum því barn að getur ekki og á ekki að bera ábyrgð á þriðja aðila. Það er enn fremur mikilvægt að mati Barnaheilla að árétta að öll mál sem varða börn skal alltaf meta með hagsmuni barns að leiðarljósi og taka ákvörðun á grundvelli þess sem talið er barni fyrir bestu að loknu mati. Tímafrestir mega ekki leiða til þess að mat á hagsmunum barns verði illa unnið.“ Hér get ég tekið heils hugar undir með Barnaheillum, sem voru ekki ein um þessar athugasemdir og hef ég nú þegar farið yfir umsögn Rauða krossins þegar kemur að þessu atriði. En ég tel mikilvægt að árétta að þetta atriði, að láta ætluð verk foreldra bitna á börnum, er brot á réttindum barna og það er óforsvaranlegt að innleiða það í íslenskan rétt. Við erum þar með að ganga í berhögg við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna og ég tel að það sé ekki hægt að réttlæta það. Sömuleiðis held ég að sé mikilvægt að fjalla aðeins um 11. gr. laganna en þar eru lagðar til breytingar sem fela í sér nánari útfærslu á útilokunarástæðu frá réttarstöðu ríkisfangslausra samkvæmt b-lið 1. mgr. 41. gr. útlendingalaga. Í athugasemdum við 11. gr. segir í frumvarpinu að breytingin sé lögð til í því skyni að breyta framkvæmd til samræmis við leiðbeiningar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og er vísað til athugasemda stofnunarinnar um túlkun á útilokunarástæðu 1. gr. E flóttamannasamningsins. Tilvísaðar athugasemdir voru gefnar út í mars árið 2009. Fram kemur í frumvarpinu að ákvæðið sé samhljóða ákvæði 2. töluliðar 2. mgr. 1. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu ríkisfangslausra einstaklinga, en mig langar að fara betur yfir það síðar í kvöld 

Frú forseti. Aftur að þessum örlagaríku dögum fyrstu þingfundaviku haustsins 2017, þegar ríkisstjórn liðaðist í sundur en von kviknaði um jákvæða úrlausn í máli stúlkna á flótta sem átti að brottvísa. Eins og ég vék að hér áðan voru ýmis fyrstu viðbrögð sem komu upp hjá fólki. Það var rætt t.d. í hópi talsmanna barna að senda út einhverja sameiginlega yfirlýsingu en af því að þar voru fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu áður en allt hafði liðast í sundur þá var mjög erfitt að ná saman um einhvern texta þar sem gæti náð utan um þann bráðavanda sem stjórnarandstaðan vildi að væri alveg skýr í textanum og það sem stjórnarliðar voru kannski, og eru mögulega alltaf, spenntari fyrir að búa vel um þetta í einhverju ferli fram á við, að setja pásu á framkvæmd slíkra brottvísana og setja einhverja endurskoðun í gang, búa svona pent um þetta en þó þannig að það væri einhver von um framþróun. Eins man ég að við mættum einhvern tímann á fund allsherjar- og menntamálanefndar og þá hafði einhvern veginn kviknað sú hugmynd hjá eiginlega öllum við borðið að nefndin þyrfti að flytja frumvarp til að frysta svona brottvísanir og vorum við meira segja öll meira og minna komin með drög að okkar útgáfu af frumvarpinu. En þá var ekki hægt að ná utan um það vegna þess að við vorum enn þá í þessari rígbundnu stöðu stjórnar og stjórnarandstöðu þó að allt væri við það að losna í sundur. Og svo, eins og ég sagði áðan, var þetta frumvarp varðandi veitingu ríkisfangs til þessara tveggja stúlkna og foreldra þeirra og fjölskyldu. Það var lagt fram á þessum fyrstu þingfundadögum af fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna og aftur erum við föst í þessari tvíhyggju sem þarna sýndi sig dálítið vel að nær ekkert alltaf utan um brýnustu vandamálin. Þarna mættum við öll, sátum við sama borð, horfðum á sömu stúlkurnar, hugsuðum, að ég held, öll eins, að þarna væri eitthvað ómannúðlegt, eitthvað ósanngjarnt, eitthvað óverjandi sem þyrfti að laga. En af því að við vorum í þessum tveimur fylkjum inni á þingi þá var ekki hægt vinna saman að einhverri konkret lausn þangað til böndin losnuðu og sest var saman í þennan vinnuhóp til að gá hvort hægt væri að semja drög utan um börn í þessari stöðu. Úr varð að frumvarpið sem lagt var fram var bráðabirgðaákvæði með innbyggðu sólarlagsákvæði þannig að það féll úr gildi strax og það tók gildi. Þarna vorum við að tala um stúlkur sem höfðu beðið afgreiðslu í mjög langan tíma. Málsmeðferðartíminn var mjög langur og það eru mörk í lögunum sem má segja að ef þú ferð yfir ákveðna tímalengd þá beri að taka mál til efnislegrar meðferðar. Það sem frumvarpið gerði var að það lækkaði þessi tímamörk um þrjá mánuði, úr 12 mánuðum í níu mánuði í tilviki annarrar tegundar umsókna og úr 18 mánuðum í 15 mánuði í tilviki hinnar tegundarinnar. - Já, ég held kannski áfram síðar.

Frú forseti. Ég held áfram að lesa úr greinargerð frumvarpsins um mannréttindasáttmálann: „Á árinu 1992 var ríkið Tékkóslóvakía lagt niður og urðu þá um leið til tvö sjálfstæð ríki í þess stað, Tékkland og Slóvakía. Eftir þá breytingu er enn óljóst um aðild þessa fyrrum ríkis eða nýju ríkjanna tveggja að Evrópuráðinu og mannréttindasáttmála Evrópu.“ Áhugavert söguinnskot þarna, hver staðan er með þessar þjóðir á þessum tíma. Áfram, með leyfi forseta: „Eftir ákvæðum samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis og samningsviðauka nr. 1, 4, 6 og 7 getur ríki fullgilt þá með fyrirvara um að ákveðin atriði þeirra samrýmist ekki löggjöf sinni, en með þeim hætti færist ríki undan skuldbindingu um að tryggja viðkomandi réttindi á yfirráðasvæði sínu. Af hálfu íslenska ríkisins hefur aldrei verið gerður slíkur fyrirvari við fullgildingu sem heyrir fremur til undantekninga í samanburði við önnur aðildarríki, enda hefur aðeins um þriðjungur þeirra fullgilt samninginn og alla viðauka við hann án fyrirvara.“ Kafli II. er um réttindi sem eru vernduð af mannréttindasáttmála Evrópu: „Ákvæðum samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis er skipað í fimm kafla. Í þeim fyrsta er mælt fyrir um réttindin sem aðildarríki að samningnum tryggja hverjum þeim, sem dvelst innan yfirráðasvæðis þeirra. Í II. kafla samningsins er kveðið á um stofnun mannréttindanefndar og Mannréttindadómstóls Evrópu, en tveir næstu kaflarnir geyma reglur um skipan hvorrar stofnunar um sig og meðferð þeirra á kærum og málum um brot á sáttmálanum, auk þess sem þar eru heimildir til að ljúka meðferð kæru út af slíku broti fyrir ráðherranefnd Evrópuráðsins. Í V. kafla samningsins eru nokkur almenn ákvæði og fyrirmæli um fullgildingu og gildistöku hans. Efnisákvæði um mannréttindi eru í I. kafla samningsins, en reglur hinna kaflanna snúa að mestu að meðferð á kærum um brot á sáttmálanum. Með áðurnefndum samningsviðaukum nr. 1, 4, 6 og 7 hefur verið aukið við þau réttindi sem talin eru í I. kafla samningsins og aðildarríkin skuldbinda sig til að virða. Með þeim skilyrðum, sem koma fram í einstökum ákvæðum mannréttindasáttmálans, er þar m.a. mælt fyrir um …“ Hérna kemur svo langur listi sem ég ætla aðeins að geyma þangað til í næstu ræðu til þess að ég nái honum í heild en í staðinn víkja þá aðeins að kannski aðstæðunum sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að lýsa og því þegar ríkisstjórnin féll hérna 2017 sem varð til þess að einn af ríkisstjórnarflokkunum, sá sem rauf ríkisstjórnarsamstarfið, Björt framtíð, þurrkaðist út í alþingiskosningunum þar á eftir. Það var sem sagt flokkurinn sem vildi ekki láta vaða yfir sig af Sjálfstæðisflokknum sem var refsað. Það er mjög klassískt, virðist vera, að það er alltaf verið að kenna þeim um sem bendir á vandann. Það er sagt: Uss, þetta má ekki hérna á Íslandi. Við megum ekki tala upphátt um brot valdhafa gegn siðferði eða lögum og reglum, eins og kom fram í greininni sem ég var að lesa upp áður en ég fór að renna yfir frumvarpið um mannréttindasáttmálann. Þar var einmitt rithöfundur sem greindi frá, sagði frá, á réttan hátt, ofbeldi lögreglunnar í miðbæ Reykjavíkur. Fyrir það var honum refsað, fyrir að segja satt og rétt frá en hann notaði pínulítið röng orð að mati valdstjórnarinnar, „villidýr“, „hrottar“. Fyrir það varð að dæma hann fyrir brot á hegningarlögum sem gekk gegn tjáningarfrelsisákvæðum mannréttindasáttmálans. Ég held að það sé mjög gott að hafa þetta í huga í aðstæðum dagsins í dag og hvernig hliðstæða er í því máli enn einhverjum 40 árum seinna eða svo. - Ég bið forseta vinsamlegast að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Hvar var ég staddur? Jú, við vorum í kringum borð, fólk frá alls konar stjórnmálaöflum, að finna þessa einföldu leið til að ná utan um Mary og Haniye án þess þó að vera í einhverri sérstakri lagasetningu bara fyrir þær, heldur búa til einhverjar almennar reglur, þannig að við lækkuðum viðmið um þann málsmeðferðartíma sem má líða þangað til stjórnvöld verða að taka mál til efnislegrar meðferðar, lækkuðum þau viðmið um þrjá mánuði. En í frumvarpinu var líka sagt að umsókn - þetta var rammað inn þannig að það þyrfti að vera um barn að ræða og umsókn þess um alþjóðlega vernd þyrfti að hafa borist fyrst íslenskum stjórnvöldum fyrir gildistöku laganna þannig að þessir frestir sem urðu 9 mánuðir og 15 mánuðir giltu bara um börn sem voru á landinu þann dag sem Alþingi samþykkti þessi lög, sem var 27. september 2017. Mér hefði ekki þótt neitt að því að gera þetta að einhverri varanlegri lagagrein en þarna var bara gerð þessi málamiðlun til að fá alla stjórnmálaflokka á þingi að borðinu og þá sérstaklega Sjálfstæðisflokkinn sem var kannski tregastur í taumi, en auk þeirra tveggja stúlkna sem urðu kannski kveikjan að þessari vinnu þá voru tugir barna sem nutu góðs af þessu. Þarna náði þingið í miðri óreiðu stjórnarslita og þingrofs og boðs um kosningar að gera góðan hlut, að gera eitthvað sem gagnaðist tugum barna og fjölskyldum þeirra. En við vorum ekki öll saman í því. Þverpólitíska sáttin, sem er einmitt alltaf vísað í þegar talað er um uppruna núgildandi laga um útlendinga og sem var lögð mikil vinna í að ná þarna haustið 2017 til að allir flokkar gætu staðið að þessu máli, náðist ekki, þannig að frumvarpið var lagt fram af formönnum eða fulltrúum sex flokka. Það var sem sagt fólk úr Vinstri grænum, Pírötum, Framsókn, Viðreisn, Bjartri framtíð og Samfylkingu sem lagði þetta mál fram sameiginlega í þeim skilningi að það væri samkomulag við Sjálfstæðisflokkinn að þetta mál myndi fá nokkuð greiða leið í gegnum þingið. Að sumu leyti má það til sanns vegar færa. Málið tók ekki langan tíma hér, því var útbýtt af þessum formönnum eða formannsígildum 26. september og var síðan orðið að lögum 27., en það kom dálítið babb í bátinn. Við sluppum ekki með það að Sjálfstæðisflokkurinn myndi umbera það að þetta mál færi í gegn heldur snerist hann á síðustu stundu bara dálítið hart gegn málinu. Um það hef ég fjallað nokkuð ítarlega því að mér finnst þetta vera dálítið gleymdur blettur á þessu þingi 2017 en ég fer kannski út í smáatriðin varðandi það hér á eftir.

Forseti. Ég ætla að renna yfir þennan lista sem er hérna í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: Í mannréttindasáttmálanum er „m.a. mælt fyrir um eftirfarandi: * Rétt til lífs og bann við dauðarefsingu. * Bann við pyntingum og ómannúðlegri eða niðurlægjandi meðferð eða refsingu. * Bann við þrældómi og nauðungarvinnu. * Rétt til frelsis og mannhelgi. * Rétt handtekins manns til vitneskju um ástæður fyrir handtöku og hverjum sökum hann er borinn. * Rétt handtekins manns og gæsluvarðhaldsfanga til að koma fyrir dómara og til dómsmeðferðar innan hæfilegs tíma. * Rétt handtekins manns og gæsluvarðhaldsfanga til að bera frelsisskerðinguna undir dómstól. * Rétt þess sem sætt hefur handtöku eða gæsluvarðhaldi til skaðabóta. * Rétt til að fá réttláta og opinbera meðferð máls fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli innan hæfilegs tíma. * Rétt til að dómstóll fjalli um ágreining í einkamálarétti og sakamál. * Rétt sakbornings til að teljast saklaus uns sekt hans er sönnuð. * Lágmarksréttindi sakbornings: Tafarlausa vitneskju um eðli og orsök kæru. Nægan tíma og aðstöðu til varnar. Rétt til að halda uppi vörnum sjálfur eða með aðstoð verjanda að eigin vali. Rétt til ókeypis lögfræðiaðstoðar ef þörf krefur. Rétt til að spyrja eða láta spyrja vitni. Rétt til ókeypis aðstoðar túlks. * Bann við afturvirkni refsilaga. * Friðhelgi einkalífs, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta. * Hugsanafrelsi, samviskufrelsi og trúfrelsi. * Tjáningarfrelsi, þar með talið skoðana-, upplýsinga- og hugmyndafrelsi. * Félagafrelsi og fundafrelsi. * Rétt til að stofna til hjúskapar og fjölskyldu. * Jafnrétti hjóna. * Friðhelgi eignarréttar. * Rétt til menntunar. * Rétt foreldra til að tryggja að fræðsla barna sé í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra. * Rétt til að greiða atkvæði leynilega í frjálsum kosningum. * Bann við frelsissviptingu vegna vanefnda á samningsbundinni skyldu. * Ferðafrelsi og rétt til að velja sér dvalarstað. * Bann við að ríki vísi þegni sínum úr landi eða meini honum komu til landsins. * Bann við brottvísun hópa útlendinga úr landi. * Réttarstöðu útlendings sem á að vísa úr landi. * Rétt til að leita endurskoðunar á dómi í refsimáli. * Bann við saksókn á hendur manni öðru sinni vegna afbrots sem hann hefur áður verið sakfelldur fyrir eða sýknaður af. * Rétt fyrir þann sem sætir mannréttindabroti samkvæmt sáttmálanum til raunhæfrar leiðar til að ná rétti sínum fyrir opinberu stjórnvaldi. * Réttindi sáttmálans skulu tryggð án manngreinarálits, svo sem eftir kynferði, kynþætti, litarhætti, tungu, trúarbrögðum, stjórnmálaskoðunum eða öðrum skoðunum, þjóðernis- eða þjóðfélagsstöðu, tengslum við þjóðernisminnihluta, eignum, uppruna eða annarri stöðu.“ Það eru ástæður fyrir öllum þessum atriðum. Það eru dæmi fyrir öllum þessum atriðum sem valda því að fólk setti þessi réttindi í þennan sáttmála. Þau koma ekki upp úr tóminu, upp úr einhverjum upphugsuðum, mögulegum brotum eða aðstæðum sem gætu gerst. Hvert eitt og einasta atriði er vegna einhverra raunverulegra atburða sem gerðust og fólki þótti óásættanlegir og setti þar af leiðandi sáttmála um að hafa þetta sem grundvallarréttindi sem allir ættu að vera sammála um. Það eru þjóðir innan Evrópuráðsins sammála um þó að vissar þjóðir gangi dálítið á þessi réttindi, túlki þau svona án þess kannski að ná að brjóta á þeim nema það sé skoðað dálítið vel og það er erfitt að meðhöndla slíkt. Hérna erum við að tala um ýmsar þjóðir, Tyrkland á í erfiðleikum með þetta núna t.d., mjög miklum erfiðleikum, en samt reynum við hvað við getum til þess að viðhalda þessu. „Hverjir njóta réttindanna?“ er næsti kafli og ég bið forseta vinsamlegast um að bæta mér á mælendaskrá aftur til að fjalla um þann kafla.

Frú forseti. Nú erum við komin að spennandi hlutanum í sögunni af frumvarpi því sem varð að lögum nr. 81/2017, þeim kafla sögunnar þegar Sjálfstæðisflokkurinn, sem við héldum að væri samkomulag við um að vera ekki með miklar mótbárur við frumvarpið sem myndi skjóta skjólshúsi yfir ákveðinn hóp barna á flótta, snerist gegn því samkomulagi þarna á lokametrunum og lagði fram minnihlutaálit úr allsherjar- og menntamálanefnd sem var eiginlega með miklum ólíkindum vegna þess að þar er farið mikinn í því að dylgja um mögulegar afleiðingar þeirrar lagabreytingar sem um var að ræða. Það er ýjað að því að lagabreytingin geti einhvern veginn ýtt undir mansal og smygl á börnum og vísað í tölur hjá Europol varðandi það að fjöldi flóttabarna væri týndur í Evrópu; allt saman mjög alvarleg atriði en ekki það sem þetta mál fjallaði um. En Sjálfstæðisflokkurinn, af sinni alkunnu smekkvísi, ákvað að segja að það væri erfitt að sporna við því að flökkusögur færu á kreik um að það væri auðveldara að fá hæli hér á landi en áður og þá gæti skipulögð glæpastarfsemi farið að kynda undir þá túlkun þannig að það yrði einhver svona innflutningsbransi á börnum til að fá alþjóðlega vernd hér á landi. Það leiddi ekki til mjög fallegra umræðna hér inni á þingi en þegar upp var staðið var töluverður meiri hluti fyrir breytingunni sem lögð var fram af formönnum sex stjórnmálaflokka hér á þingi. Það var bara einn flokkur sem snerist gegn þessu, greiddi atkvæði gegn frumvarpinu, greiddi atkvæði gegn því að Mary og Haniye og nokkrir tugir annarra barna í svipaðri stöðu fengju áheyrn hjá stjórnvöldum. Þá langar mig kannski að vitna í atkvæðaskýringu frá fulltrúa Vinstri grænna við lokaafgreiðslu málsins hér 27. september 2017, þegar Katrín Jakobsdóttir sagði, með leyfi: „Þegar framkvæmd laga sem varðar fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu, börn, hefur það í för með sér að réttlætiskennd jafn margra er misboðið, þá er ástæða til að hlusta. Þegar UNICEF og Rauði krossinn biðja okkur að hlusta er ástæða til að hlusta, hlusta og velta því fyrir sér hvort við séum að framfylgja lögum sem eiga að byggjast á mannúð með þeim hætti sem við eigum að gera þannig að þau uppfylli skyldur barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við höfum undirgengist. Það er nefnilega ástæða til að hlusta og velta því fyrir sér. Það er niðurstaðan sem fulltrúar sex flokka af sjö hér á Alþingi komust að, að það væri ástæða til að hlusta. Ég velti því fyrir mér hvort fulltrúar þess flokks sem ekki kýs að styðja þessa breytingu ættu ekki að hlusta. Ég segi já við þessari breytingu.“ Þetta sagði þáverandi hv. þm. Katrín Jakobsdóttir. Þessi klausa um að þurfa að velta fyrir sér hvort við séum að framkvæma lög þannig að þau uppfylli skyldur barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna eiga kannski sérstakt erindi inn í umræðuna um það frumvarp sem við ræðum hér í dag vegna þess að þar eru verulegar efasemdir um að þær skyldur séu uppfylltar. Það eru töluverðar líkur á því að lagt sé upp með breytingar sem muni skerða rétt barna á flótta. 

Frú forseti. Ég er hér að leita að umsögn sem ég hreinlega finn ekki svo að ég byrja kannski bara á því að einbeita mér að umsögn presta innflytjenda og flóttafólks um frumvarp til laga um breytingar á lögum um útlendinga og þeirra athugasemdum. Þau lýsa því yfir að þau styðji eindregið framkomna umsögn Rauða krossins á Íslandi, sem ég skil vel, enda mjög ítarleg og vönduð umsögn sem ég hef verið að vitna hér ríkulega til. Í umsögn presta innflytjenda og flóttafólks segir einnig, með leyfi forseta: „…[við] þekkjum málaflokkinn vel þar sem starf okkar felst að stórum hluta í þjónustu við þann hóp sem sækir um alþjóðlega vernd hér á landi. Ein af meginskyldum okkar sem prestar innflytjenda er að vera málsvari fyrir þann hóp sem til okkar leitar. Í þessari umsögn beinum við athyglinni að 6. gr. frumvarpsins. Undirrituð telja að breytingartillaga 6. gr., sem felur það í sér að réttur umsækjenda um alþjóðlega vernd verði felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli hans á stjómsýslustigi, muni hafa afar neikvæð áhrif á þá einstaklinga sem falla undir ákvæðið. Ef breytingin nær fram að ganga þá þýðir það að grundvallarþjónusta er varðar heilsu, öryggi og velferð verður tekin frá viðkomandi einstaklingum sem þurfa þá að leita skjóls á götunni, hafi þau ekki yfirgefið landið sjálfviljug. Að okkar mati hlýtur slík framkvæmd af hálfu ríkisins að stangast á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum og skyldu okkar til að standa vörð um velferð allra sem dvelja á landinu. Þær manneskjur sem hingað koma í leit að alþjóðlegri vernd hafa yfirleitt lítið eða ekkert tengslanet hér á landi. Þau sem njóta ekki lengur stuðnings stjórnvalda eru því líklegri til þess að finna sig í óæskilegum aðstæðum til þess eins að sjá fyrir sér. Það er staðreynd að fólk á flótta er viðkvæmur hópur sem er berskjaldaðri en aðrir fyrir því að verða fórnarlömb mansals og ofbeldis. Við teljum afar mikilvægt að hlúa áfram að þessum hópi til þess að hann komist ekki í slíkar örvæntingafullar aðstæður að það skapi ný vandamál sem hefði afar neikvæð áhrif á þessa einstaklinga og samfélagið allt; sem myndi fylgja ýmis beinn og óbeinn kostnaður við að bregðast við.“ Virðulegur forseti. Enn fremur stendur í umsögn presta innflytjenda og flóttafólks, með leyfi forseta: „Það er fyrirsjáanlegt að niðurfelling grunnþjónustu þvingar fólk í erfiða stöðu sem aftur skapar álag á önnur félagsleg kerfi eins og til dæmis sveitarfélög og ýmis hjálparsamtök, þangað sem fólk leitar í neyð. Það er reynsla okkar í samskiptum við þann hóp fólks sem hingað er kominn í leit að alþjóðlegri vernd að þetta fólk á sér þá ósk heitasta að fá tækifæri til að framfleyta sér og að verða virkir þegnar í samfélaginu. Margvíslegar ástæður geta valdið því að fólk yfirgefi ekki landið sjálfviljugt eftir að endanleg synjun liggur fyrir í máli þeirra, sem dæmi eru einstaklingar sem hafa fengið alþjóðlega vernd á Grikklandi, Ítalíu og Ungverjalandi og er synjað um vernd hér á þeim forsendum, en telja sig ekki örugg í þeim ríkjum. Við viljum einnig ítreka afstöðu okkar, sem fram kom í fyrri umsögn um þetta frumvarp, að í þeim tilfellum þar sem fólk hefur fengið alþjóðlega vernd í ofangreindum löndum er um að ræða afar takmarkaða vernd. Það er staðreynd að í þessum ríkjum hefur fólk á flótta litla sem enga möguleika á mannsæmandi lífi, þar sem það getur sótt vinnu og séð fyrir sér, hefur aðgang að heilsugæslu sem og öðrum atriðum sem kveðið er á um í mannréttindaákvæðum, og getur því að okkar mati ekki talist „vernd“ í því landi heldur er það fólk raunverulega enn á flótta, þótt að það sé „tæknilega“ með landvistarleyfi. Við hvetjum stjórnvöld til að rjúfa ekki ábyrgð sína á velferð fólks sem hefur fengið endanlega synjun meðan þau dvelja enn hér á landi. Afleiðingarnar eru annars ófyrirséðar, en um leið dýrkeyptar fyrir fólk sem fór ekki sjálfviljugt frá sínu heimalandi, heldur var að flýja óþolandi og óbærilegar aðstæður. Okkur þykir ljóst að verði þessi 6. gr. samþykkt óbreytt þá muni íslenska ríkið gerast sekt um að brjóta gegn þeim mannréttindasáttmálum sem stjórnvöld hafa fullgilt og heitið að virða.“ Og prestar innflytjenda og flóttafólks biðja guð að blessa Alþingi Íslendinga og mikilvæg störf þess. Mér finnst það fallega gert af þeim, ég veit að þau meina vel með því. Ég vona auðvitað að stjórnarliðar taki það til sín og opni eyrun fyrir mannkærleika og þeirri trú sem margir þeirra gangast eflaust við að styðja. En hana er alla vega ekki að finna í þessu frumvarpi.

Forseti. Áfram held ég yfirferð yfir frumvarp um mannréttindasáttmála Evrópu, með leyfi forseta: „Hverjir njóta réttindanna? Eins og kemur fram í 1. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis skuldbinda aðildarríkin að mannréttindasáttmálanum sig til að tryggja þessi réttindi hverjum þeim sem dvelst innan yfirráðasvæðis þeirra. Réttindin eru ekki aðeins tryggð þegnum ríkjanna, heldur öllum, sem dveljast innan þeirra og án tillits til þjóðernis, svo sem tekið er fram í 14. gr. samningsins, en í 16. gr. hans er þó heimilað að takmarka frelsi útlendinga til pólitískrar starfsemi.“ Undir fyrirsögninni Skuldbindingar og afmörkun hugtaks segir: „Til að efna skuldbindingar sínar, sem fylgja aðild að mannréttindasáttmálanum, verða ríkin, sem í hlut eiga, að haga löggjöf, stjórn- og dómsýslu sinni þannig að ofangreind réttindi séu virt. Í vel flestum atriðum eru þessi réttindi þess eðlis að þau beinast að ríkjunum sjálfum sem bera þá skyldurnar sem svara til réttindanna. Réttindin eru aðeins í undantekningartilvikum þess efnis að skyldur falli á einstaklinga eða samtök þeirra. Í raun má því segja að þegar rætt er um mannréttindi samkvæmt þessum sáttmála sé í meginatriðum átt við frelsisréttindi einstaklinganna til að haga lífi sínu, skoðunum og athöfnum að eigin vild án þess að eiga á hættu afskipti eða íhlutun ríkisins. Þessi afmörkun á hugtakinu mannréttindi eða eðli þeirra er í samræmi við viðtekinn skilning á því. Við samanburð á ákvæðum mannréttindasáttmálans og ákvæðum mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna frá 1948 kemur í ljós að ákvæði mannréttindayfirlýsingarinnar eru víðtækari. Þar er hins vegar að finna ákvæði um öll sömu mannréttindi og fjallað er um í mannréttindasáttmála Evrópu. Á mannréttindasáttmálanum og mannréttindayfirlýsingunni er sá meginmunur að sáttmálinn er samningur sem bindur aðildarríkin að þjóðarétti. Mannréttindayfirlýsingin er ekki skuldbindandi þjóðréttarsamningur, en þar er að finna stefnumið til leiðsagnar fyrir aðildarríki Sameinuðu þjóðanna. Áhrif mannréttindayfirlýsingarinnar hafa verið mikil og á henni hefur verið byggt við gerð nýrra mannréttindasáttmála. Enda þótt mannréttindayfirlýsingunni sé þannig ekki ætlað að hafa bein réttaráhrif að þjóðarétti, leikur ekki vafi á að hún gegnir mikilvægu hlutverki og vegna þeirrar viðurkenningar, sem hún hefur hlotið, hefur því verið haldið fram að ákvæði hennar hafi smá saman verið að breytast í reglur sem hafi gildi að þjóðarétti. Eitt helsta markmiðið með gerð mannréttindasáttmála Evrópu var einmitt að leggja lagalegar skyldur á aðildarríki að Evrópuráðinu til að virða og tryggja tiltekin mannréttindi, skyldur sem reyndist ekki unnt að koma á meðal Sameinuðu þjóðanna á fimmta áratug aldarinnar. Mannréttindasáttmálinn er að auki frábrugðinn flestum þjóðréttarsamningum að því leyti að hann leggur ekki aðeins lagaskyldu á aðildarríki gagnvart öðrum aðildarríkjum til að tryggja tiltekin mannréttindi, heldur er sagt í honum að hver sá, sem dvelst innan yfirráðasvæðis aðildarríkis, geti átt kost á að leita úrræða á alþjóðlegum vettvangi á grundvelli sáttmálans ef hann telur ríkið brjóta á sér gegn ákvæðum sáttmálans. Að þessu síðarnefnda leyti er mannréttindasáttmálinn verulega frábrugðinn flestum öðrum þjóðréttarsamningum því að hann veitir ekki aðeins samningsríkjunum, heldur einnig einstaklingum, aðgang að alþjóðlegum stofnunum til að fá leyst úr því hvort samningsríki hafi vanefnt skyldur sínar. Þess verður þó að geta að líkar leiðir hafa verið farnar í fáeinum yngri samningum um mannréttindi. Í valfrjálsri bókun við Alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi er kveðið á um rétt einstaklinga til að senda mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna erindi út af skerðingu þeirra réttinda sem lýst er í samningnum. Nefndin kannar erindin og kemur síðan sjónarmiðum sínum á framfæri við ríkið sem í hlut á og einstaklinginn. Ísland er eitt þeirra ríkja sem hefur skuldbundið sig til að hlíta kærum einstaklinga á hendur sér samkvæmt þessari bókun.“ - Ef virðulegur forseti gæti bætt mér aftur á mælendaskrá, svo ég geti haldið áfram, þá væri það vel þegið.

Frú forseti. Ég er nú í síðustu ræðunni hér, búinn að fara yfir þær breytingar sem hafa verið gerðar á útlendingalögum frá því að þau voru samþykkt 2016 í þverpólitískri samstöðu. Ég ætla bara aðeins að rifja upp hvað það er sem ég er búinn að fara yfir áður en ég dembi mér í næstu breytingu. Fyrst var lögunum breytt rétt fyrir jól 2016, sem sagt rúmri viku áður en þau tóku gildi. Þar var sett inn bráðabirgðaákvæði til nokkurra mánaða um það að kæra fresti ekki réttaráhrifum brottvísunar hjá umsækjendum um alþjóðlega vernd sem hafa fengið synjun ef Útlendingastofnun metur umsóknir þeirra bersýnilega tilhæfulausar og viðkomandi kemur frá ríki á lista Útlendingastofnunar yfir svokölluð örugg ríki. Þetta ákvæði var umdeilt þegar því var hleypt hér í gegnum þingið og það naut ekki stuðnings allra flokka, enda kom skýrt fram í umræðum að ef við vildum vera með mannúð að leiðarljósi í þessum lögum, ef við vildum gera hlutina eins og þeir best gerast að mati Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, þá ætti kæra alltaf að fresta réttaráhrifum brottvísunar til þess að fólk geti verið í dvöl í landinu þangað til það fær endanlega úrlausn fyrir kærunefnd eða dómstólum. Öðruvísi væri svona ákvæði bara til að geta sparkað út gagngert til þess að það geti ekki sótt sér rétt sinn. Næsta breyting, önnur breytingin sem gerð var, var með lögum nr. 17/2017 sem voru samþykkt hér í apríl 2017. Þá lagði hæstv. dómsmálaráðherra fram varanlegt ákvæði um að kæra fresti ekki réttaráhrifum. Þar var tekist aðeins harðar á en í síðasta skipti enda var verið að lögfesta varanlega eitthvað sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og Rauði krossinn og fleiri sérfræðingar vöruðu sérstaklega við. Þá var komið fram á mitt ár 2017 þegar lög nr. 54/2017 voru samþykkt og snerust þau í rauninni um að leiðrétta ákvæðið sem sneri að dvalarleyfi skiptinema þannig að það yrði aftur eins og það var fyrir gildistöku laganna. Það hafði nefnilega misfarist með aldursmörk og skiptinemar undir 18 ára aldri sem komu á grunn- og framhaldsskólastigið heyrðu ekki lengur undir þetta ákvæði sem þau höfðu þó gert áður. Það sem ég var að fjalla um hér síðast eru lög nr. 81/2017 sem voru samþykkt í þessu stjórnmálalega tómarúmi sem myndaðist eftir að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar hrundi. Þetta var bráðabirgðaákvæði með mjög stífu sólarlagsákvæði aukinheldur sem snerist um að veita börnum efnismeðferð sem hefðu verið hér í það sem mætti kalla óásættanlega langan tíma án þess að niðurstaða hafi fengist í mál þeirra þannig að málsmeðferðartíminn var orðinn það langur að þeim var hleypt áfram í efnismeðferð. Þá bar svo við að Sjálfstæðisflokkurinn lagðist gegn frumvarpinu einn flokka. Hérna sjáum við náttúrlega ákveðið þema; þar sem um er að ræða ívilnandi breytingar þá leggst Sjálfstæðisflokkurinn gegn því, en þar sem þær herða lögin er Sjálfstæðisflokkurinn alltaf með breytingunum og jafnvel þrátt fyrir að sérfræðingar, Flóttamannastofnun, Rauði krossinn og allt það lið vari eindregið við þeim breytingum sem um er að ræða.

Forseti. Okkur hefur orðið tíðrætt um umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands vegna þess að þar er á ferðinni sjálfstæð stofnun sem hefur m.a. það hlutverk að gera fræðilegar rannsóknir á sviði mannréttinda og því ættu umsagnir þeirrar stofnunar að vega ansi þungt. Þess ber að geta að við óskuðum eftir því að fá sjálfstætt mat eða úttekt Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands á því hvort þetta frumvarp stæðist stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, en því var hafnað af hálfu meiri hlutans af ástæðum sem enn hafa ekki verið gerðar opinberar, því að ekki sá ráðuneyti dómsmála sér heldur fært að kanna hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá. Stjórnarliðum finnst þar af leiðandi greinilega bara allt í lagi að verulegur vafi sé uppi um hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá eða ekki. Hlýtur það að teljast vítavert gáleysi hið minnsta gagnvart ákvæðum stjórnarskrárinnar. Í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands kemur fram, með leyfi forseta: „MHÍ gerir tvenns konar almennar athugasemdir við framsetningu frumvarpsins auk þess sem gerðar eru athugasemdir við 2. gr. frumvarpsins. Í fyrsta lagi kemur fram í kafla 4 í almennum athugasemdum með frumvarpinu: „Frumvarpið gefur ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá.“ Hvorki virðist vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) í athugasemdunum. Verður að telja þetta afar óheppilegt. Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Til dæmis: brottfall þjónustu (6. gr.) varðar 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár og 65. gr. stjórnarskrár.“ - þ.e. rétt á aðstoð vegna örorku eða örbirgðar og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar - „[og] breyttar reglur um endursendingar varða 68. gr. stjórnarskrár og 3. gr. MSE“ - þ.e. bann við pyntingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þetta eru mín innskot, virðulegi forseti. Ég er að útskýra hvað þessar greinar sem hér er vísað í standa fyrir. Hér er einmitt vísað í ítarlega dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins en dómaframkvæmdin hefur leitt í ljós að það hvílir mjög þung skylda á aðildarríkjunum mannréttindasáttmála Evrópu að ganga úr skugga um að ekki sé verið að senda umsækjendur um alþjóðlega vernd á svæði eða til landa þar sem hætta er á að þeir kunni að sæta pyntingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þess ber að geta í því samhengi að það er á þessum grundvelli sem dómstólar, t.d. í Þýskalandi, eru hættir að senda flóttafólk til Grikklands þótt viðkomandi flóttafólk hafi fengið alþjóðlega vernd í Grikklandi. Aðstæður flóttafólks þar eru taldar það skelfilegar að það jafnist á við ómannúðlega og vanvirðandi meðferð. Þannig horfir þetta við í Þýskalandi en hér finnst meira að segja forsætisráðherra Íslands ekkert athugavert við að senda flóttafólk á götuna í Grikklandi. Svo ég haldi áfram að lesa upp úr þessari mikilvægu umsögn, virðulegi forseti, þá er hér talað um að sérákvæði um börn sem finna má í frumvarpinu varði 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar einmitt um að börn eigi rétt á vernd í lögum sem velferð þeirra krefst. Þetta er eitthvað sem við höfum verið að fjalla mjög ítarlega um hérna, að frumvarpið eins og það liggur fyrir muni að öllum líkindum brjóta á réttindum flóttabarna á margvíslegan hátt. En eftir sem áður höfum við ekki fengið hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hingað til að svara fyrir afstöðu sína gagnvart þeim ákvæðum er snúa beint að réttindum barna á flótta. Er mig nú farið að gruna að það sé vegna þess að hann sé ekki tilbúinn að leggja á sig nokkra pólitíska vinnu til að standa vörð um réttindi flóttabarna miðað við það hversu lengi við erum búin að kalla eftir hans þátttöku hér og af hversu miklum ásetningi hann hefur hunsað þær óskir að hann komi hér og svari fyrir hvernig hann hyggist vernda réttindi þessara barna. Ég sé að ég kemst ekki mikið lengra í þessari mikilvægu umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands að þessu sinni, virðulegi forseti. Í henni er að finna mjög margar mikilvægar ábendingar til stjórnvalda um þá margvíslegu ágalla sem eru á þessu frumvarpi. Af þeim sökum óska ég eftir að verða sett aftur á mælendaskrá til að geta farið betur yfir efni hennar hér á eftir.

Forseti. Ég held áfram með greinargerðina. Þriðji kaflinn fjallar um meðferð kæru á hendur aðildarríki að mannréttindasáttmála Evrópu. „Í samningnum um verndun mannréttinda og mannfrelsis eru reglur um sérstakar stofnanir til að veita ríkjunum, sem hafa fullgilt mannréttindasáttmálann, aðhald og stuðla að því að þau virði réttindin, sem sáttmálanum er ætlað að tryggja. Þessar stofnanir eru nánar tiltekið mannréttindanefnd Evrópu og Mannréttindadómstóll Evrópu, auk þess sem ráðherranefnd Evrópuráðsins kemur við sögu í þessum efnum, en stofnanirnar starfa allar í Strassborg í Frakklandi. Mannréttindanefnd Evrópu er sú stofnun sem kærum út af brotum á sáttmálanum er beint til í upphafi. Samkvæmt 20. og 21. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis er nefndin skipuð jafnmörgum mönnum og aðildarríki að sáttmálanum eru, en ráðherranefndin kýs einn mann frá hverju ríki í mannréttindanefndina til sex ára í senn af lista frá forsætisnefnd Evrópuráðsþingsins. Íslandsdeild þess tilnefnir þrjá menn fyrir sitt leyti. Svo sem fram kemur í 23. gr. samningsins eiga nefndarmenn í mannréttindanefndinni sæti í henni sem einstaklingar en ekki til að gæta hagsmuna heimaríkja sinna. Í 24. og 25. gr. samningsins er ráðgert að kærur um brot á samningnum geti borist mannréttindanefndinni með tvennu móti. Samkvæmt fyrra ákvæðinu getur aðildarríki að sáttmálanum kært annað aðildarríki fyrir samningsbrot, en samkvæmt því síðara getur nefndin tekið við kærum frá einstaklingum, hópi þeirra eða samtökum sem telja aðildarríki hafa brotið gegn samningnum. Þessi síðarnefnda heimild er þó háð því að aðildarríkið, sem kært er, hafi lýst sérstaklega yfir viðurkenningu fyrir sitt leyti á því að nefndin sé bær um að taka við kæru frá einstaklingum. Öll aðildarríkin hafa gefið slíkar yfirlýsingar. Í 26. og 27. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis koma fram frekari skilyrði fyrir því að mannréttindanefndin taki kæru til meðferðar. Þar er áskilið að áður hafi verið farnar allar leiðir sem lög leyfa í heimalandinu til að leysa úr kæruefninu. Ef kæra berst frá öðrum en aðildarríki að sáttmálanum verður hún að vera frá nafngreindum einstaklingi eða samtökum, hún má ekki varða sama atvik og hefur áður verið kært til nefndarinnar nema nýjar upplýsingar komi þá fram, og kæran má heldur ekki vera í ósamræmi við reglur sáttmálans eða fela í sér misnotkun á kærurétti. Mannréttindanefndinni er jafnframt heimilað að vísa þegar á bug kæru frá einstaklingi ef hún á bersýnilega ekki við rök að styðjast. Sé þessum skilyrðum fullnægt á nefndin að rannsaka kæruefnið nánar og gefa eftir atvikum hlutaðeigandi aðildarríki kost á að tjá sig um kæruna. Nefndin leysir í kjölfarið úr því hvort kæran sé tæk til frekari meðferðar. Telji nefndin kæruna tæka til frekari meðferðar leitar hún sátta milli kærandans og ríkisins sem í hlut á. Takist sátt ekki segir nefndin álit sitt á því hvort ríkið hafi brotið gegn sáttmálanum og gerir um það sérstaka skýrslu. Slíkar skýrslur eru sendar ráðherranefnd Evrópuráðsins skv. 31. gr. samningsins. Hvort sem mannréttindanefndin telur aðildarríki hafa brotið gegn sáttmálanum eða ekki getur hún lagt málið fyrir Mannréttindadómstól Evrópu skv. 48. gr. samningsins til að fá leyst úr því hvort um brot hafi verið að ræða. Álit hennar um kæru, þar sem því er hafnað að brot hafi verið framið, felur þannig að jafnaði í sér lokaúrlausn um kæruefnið, enda getur kærandinn ekki lagt mál sjálfur fyrir mannréttindadómstólinn eftir núgildandi ákvæðum 44. og 48. gr. samningsins.“ Þetta er flókið ferli og það þarf öll ríkin og öll ferlin innan lands og í rauninni í hverju ríki til þess að virða allt ferlið. Í þessu tilviki sem við erum að glíma við hérna er það einmitt vandamál þeirra sem eru að sækja um og geta lent í því að brotið sé á þeim að þau geta ekki sótt öll sín réttindi hér innan lands og geta því ekki farið til Mannréttindadómstólsins sem er mjög mikið vandamál. - Ef forseti vill vinsamlegast setja mig á mælendaskrá aftur þá væri það vel þegið.

Herra forseti. Þar sem frá var horfið í minni fyrri ræðu var ég að tala um 8. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða hérna. Í b-lið 8. gr. frumvarpsins er Útlendingastofnun veitt ný heimild, sem ekki er í lögunum fyrir, til þess að synja fólki um efnismeðferð umsóknar, þ.e. vísa henni frá og skipa því að fara til einhvers lands sem Útlendingastofnun þykir sanngjarnt og eðlilegt að viðkomandi dvelji í. Ég ætla að byrja á að nefna ástæðuna fyrir þessu. Ástæðan fyrir þessari tillögu, þessari hugmynd, er sú að hingað leitaði talsvert stór hópur fólks vegna alvarlegs ástands í Venesúela á undanförnum árum. Hann fer eitthvað minnkandi en engu að síður var þetta nokkuð stór hópur. Það sem Útlendingastofnun sá við meðferð þessara mála var að margir þessara einstaklinga áttu ættingja og fjölskyldur sem höfðu flúið til nágrannalanda Venesúela og ekki hingað eða til Evrópu, þó að reyndar hafi langflestir sem flúðu til Evrópu farið til Spánar enda þar tungumál sem þau tala og skilja, sem auðveldar þeim augljóslega aðlögun eða inngildingu í það samfélag. Hvers vegna leitaði svona stór hópur til Íslands? Við getum í sjálfu sér aldrei annað en giskað á það hvers vegna fólk leitar á einn stað frekar en annan. Ein mjög líkleg skýring er landfræðileg lega Íslands þar sem við erum á milli Evrópu og Ameríku. Hins vegar er það svolítið þannig að Útlendingastofnun virðist líta á það sem sitt hlutverk að koma með öllum ráðum í veg fyrir að fólk sæki hingað og um leið og það kemur einhver hópur þá þarf að finna leið til að stemma einhvern veginn stigu við því. Þar er kannski ekki nein sérstök heildarhugsun á bak við, það er oft bara svona: Hvernig getum við brugðist við þessu? Hvað getum við gert við þetta fólk annað en að taka á móti því? Og það er líka þessi trú sem við heyrum svolítið í máli stuðningsmanna þessa frumvarps, kannski helst hv. þm. Birgis Þórarinssonar, þar sem því er haldið fram að fólk frá Venesúela sæki svo mikið til Íslands vegna þess að við séum svo æðislega lin, við séum að veita öllum frá Venesúela vernd, það séu önnur ríki ekki að gera. Þetta er rökstutt með því að við veitum flóttafólki frá Venesúela svokallaða viðbótarvernd á meðan önnur ríki veiti þeim dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þetta myndi kannski hljóma sennileg kenning ef annars vegar hugtökin viðbótarvernd og dvalarleyfi af mannúðarástæðum væru samræmd innan Evrópu, það eru þau ekki, og hins vegar ef fólk vissi yfir höfuð eitthvað endilega hvers konar dvalarleyfi það fær. Það veit bara að það fær dvalarleyfi og staðreyndin er sú að öll ríki eru að veita fólki frá Venesúela vernd, hvaða nafni hún nefnist. Hvort það fær dvalarleyfi í þrjú ár eða fjögur, það gildir einu. Það er ekki það sem ræður úrslitum um fjöldann heldur kannski fyrst og fremst einmitt aðgengi að landinu. Þá hefur Ísland í gegnum tíðina, vegna landfræðilegrar legu sinnar gagnvart fólki sem kemur hinum megin frá, úr austri - þá eru svo mörg Evrópuríki á milli, sem eru einnig aðilar að Dyflinnarreglugerðinni svokölluðu. Í vestri eru engin aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar þannig að þegar fólk kemur frá vestri beint til Íslands er Ísland fyrsti viðkomustaður en ekki Grikkland, Ítalía, Spánn eða önnur Evrópuríki. Þetta gerir það að verkum að Ísland þarf að taka þessi mál til efnismeðferðar, ólíkt öllum hinum málunum þar sem þau geta varpað ábyrgðinni yfir á önnur Evrópuríki. Þetta eru langtum líklegri og rökréttari skýringar á því hvers vegna til Íslands leitar ákveðinn fjöldi einstaklinga frá Venesúela og meiri fjöldi en virðist vera að leita t.d. til annarra Norðurlanda, enda er Ísland í rauninni Dyflinnarríkið sem er þá flöskuhálsinn fyrir þau ríki. Nú er ég bara að útskýra, held ég, hugsunina að baki þessu ákvæði sem er að reyna einhvern veginn að losna við þessar umsóknir frá fólki frá Venesúela, finna einhverja leið til að synja þeim þar sem við getum ekki synjað þeim, vegna þess að þau eru í hættu í heimaríkinu, og við getum ekki vísað þeim í burtu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Þá hugsar Útlendingastofnun: Hvað getum við þá gert? - Ég er fallin á tíma eina ferðina enn og óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég hef verið að fjalla hérna um umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands sem er mjög mikilvægt gagn í þessu máli. Ég komst ekki lengra en í 1. mgr. þeirrar umsagnar í fyrri ræðu minni vegna þess að mér fannst svo mikilvægt að fara í gegnum öll þau mögulegu stjórnarskrárbrot sem Mannréttindastofnun vísar til að gætu verið að eiga sér stað með samþykkt þessa frumvarps. Ég var komin að ítarlegri dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins varðandi 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ætli ég hafi ekki líka verið búin að minnast á sérákvæði um börn sem varða 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og var komin hingað, með leyfi forseta, að „framkvæmd ákvarðana varða 71. stjskr. og 8. gr. MSE og eftir atvikum 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE …“, sem er, eins og ég kom inn á, bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Sömuleiðis kunna ýmis útfærsluatriði á málsmeðferð að varða 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Þetta er eitt af stóru vandamálunum við þetta frumvarp, virðulegi forseti. Þð er verið að gera flóttafólki, sem á nú þegar mjög erfitt með að leita réttar síns í íslensku kerfi - þar sem kæra á lokaákvörðun stjórnvaldsins, kærunefnd útlendingamála, frestar almennt ekki réttaráhrifum, sem þýðir að fólk hefur almennt ekki tækifæri til að bera meðferð stjórnvalda undir dómstóla eins og Íslendingar eiga alla jafnan rétt á að gera - enn erfiðara fyrir með því að stytta kærufresti og loka enn frekar á að flóttafólk geti leitað réttar síns. Þess vegna er þessi ábending frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands svo mikilvæg. Hún sýnir fram á að það á að skerða enn frekar réttindi fólks til aðgengis að dómstólum, það á að skerða réttindi fólks til réttlátrar málsmeðferðar enn frekar og rétt þeirra til raunhæfs úrræðis. Það þýðir að þú hafir einhvern stað þar sem þú getur leitað réttar þíns og það sé raunhæft úrræði að því marki til að það sé yfir höfuð mögulegt praktískt séð, að það sé yfir höfuð framkvæmanlegt í raunveruleikanum, að það séu ekki bara einhver orð á pappír að þú megir t.d. áfrýja ákvörðunum Útlendingastofnunar, vegna þess að tímafresturinn er svo ótrúlega stuttur að það er ekki nægjanlegur tími til að ná í þau gögn sem þú þarft fyrir áfrýjunina. Og sömuleiðis er engan veginn nægur tími til þess einu sinni að þýða ákvörðunina sem þér er birt á íslensku og þú þarft að koma yfir á þitt eigið tungumál, oft 10–20 blaðsíðna langar ákvarðanir. Þetta verður á einhverjum tímapunkti ekki lengur raunhæf áfrýjunarleið þegar tímafrestirnir eru stuttir og þegar rannsóknarskyldu stjórnvalds er jafn illa sinnt og málsmeðferð Útlendingastofnunar í þessum málaflokki ber með sér. Þess vegna er einmitt þetta, með rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns, ótrúlega mikilvæg ábending hjá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Hennar niðurstaða er sú að það sé óhjákvæmilegt að löggjafinn taki skýra afstöðu að undangengnu efnislegu mati til þess hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða sé fullnægt. Það er einmitt hvergi gert í þessu frumvarpi, virðulegi forseti. Það er það sem málið snýst um. Löggjafinn hefur ekki tekið neina skýra afstöðu til þess hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða sé fullnægt. Þegar við Píratar förum fram á að það sé gert erum við hunsuð, það er bara látið eins og við höfum ekki sagt neitt. Ég verð að segja að mín upplifun undanfarna viku er eins og að vera komin aftur í grunnskóla þar sem einhvers konar fýlustjórnun er í gangi ef fólk er búið að ákveða að það ætlar ekki tala við þig. Það er auðvitað ótrúlega súrrealískt að þannig virki löggjafarsamkunda Íslendinga árið 2023. En þetta er minn vitnisburður, þannig virkar þetta.

Forseti. Ég held áfram lestrinum, með leyfi forseta: „Þegar mannréttindanefndin telur að aðildarríki hafi brotið gegn skuldbindingum sínum samkvæmt sáttmálanum geta afdrif máls orðið með tvennum hætti: Annars vegar getur mannréttindanefndin látið af sinni hálfu við það sitja að gera skýrslu um málið til ráðherranefndar Evrópuráðsins, svo sem henni ber ávallt að gera skv. 31. gr. samningsins. Hafi málið ekki verið lagt fyrir Mannréttindadómstól Evrópu í samræmi við ákvæði 48. gr. samningsins af hálfu aðildarríkis innan þriggja mánaða frá því að skýrsla mannréttindanefndarinnar barst ráðherranefndinni skal ráðherranefndin samkvæmt ákvæði 32. gr. samningsins úrskurða hvort um brot á sáttmálanum sé að ræða. Til úrskurðar í máli þarf tvo þriðju hluta ráðherranefndarinnar. Henni er ekki settur tímafrestur til að ljúka slíku máli. Úrskurði ráðherranefndin að um brot sé að ræða tiltekur hún frest fyrir aðildarríki til að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru samkvæmt niðurstöðunni. Sem dæmi um mál sem þannig lýkur eru mál varðandi brotaefni þar sem áður hefur gengið dómur um sambærilegt tilvik og hvorki mannréttindanefndin né aðildarríki telja tilefni til að leita úrskurðar mannréttindadómstólsins um. Hins vegar getur mannréttindanefndin tekið ákvörðun um að leggja málið fyrir mannréttindadómstólinn skv. 48. gr. samningsins sem úrskurðar þá hvort um brot á sáttmálanum sé að ræða af hálfu aðildarríkis. Auk mannréttindanefndarinnar er aðildarríki einnig heimilt samkvæmt 48. gr. samningsins í eftirtöldum tilvikum að leggja málið fyrir mannréttindadómstólinn: 1) Þegar þegn þess er talinn órétti beittur, 2) þegar það hefur sjálft vísað málinu til mannréttindanefndarinnar eða 3) þegar málið beinist gegn því. Mannréttindanefnd Evrópu tók til starfa á árinu 1955. Ekki eru fyrir hendi upplýsingar um heildarfjölda kæra sem hafa borist henni, enda hefur nefndin beitt því verklagi frá öndverðu að beina því strax á fyrstu stigum til kæranda að draga erindi sitt til baka, ef augljóst þykir að ekki séu efni til að fjalla frekar um hana. Með þessum hætti er talið að um tvær af hverjum þremur kærum, sem berast nefndinni, séu dregnar til baka. Afturkallaðar kærur eru ekki færðar í málaskrá nefndarinnar. Kærur frá einstaklingum eða samtökum þeirra, sem hafa hins vegar gengið lengra og verið skrásettar hjá nefndinni, voru samtals 21.077 á árabilinu frá 1955 til ársloka 1992. Þar af hafði mannréttindanefndin í árslok 1992 tekið afstöðu til þess hvort 18.820 kærur væru tækar til frekari meðferðar. Í flestum tilvikum taldi nefndin kæru ótæka til meðferðar án þess að sjá ástæðu til að gefa ríkinu, sem kæra beindist að, kost á að tjá sig um hana, en á þennan veg fór fyrir 15.790 kærum. Í 1.792 tilvikum mat nefndin kæru ótæka til meðferðar eftir að hafa fengið svör hlutaðeigandi ríkis. Í 1.227 tilvikum komst mannréttindanefndin hins vegar að þeirri niðurstöðu að kæra væri tæk til frekari meðferðar. Af þeim málum hafði 159 verið lokið með sátt fyrir nefndinni fyrir árslok 1992, 45 málum hafði verið vísað á bug eftir nánari athugun nefndarinnar, en í 681 tilvikum hafði nefndin látið í ljós álit á því hvort brotið hafi verið gegn mannréttindasáttmálanum og gert skýrslu um það til ráðherranefndar Evrópuráðsins. Kærur aðildarríkja til mannréttindanefndarinnar á hendur öðrum aðildarríkjum fyrir brot á mannréttindasáttmálanum hafa verið fátíðar, en frá 1955 til loka árs 1992 munu þær alls hafa verið 11 talsins.“ Næstu kaflar fjalla síðan um Mannréttindadómstólinn og ráðherranefndina og það er mikið eftir þannig að ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá til að ég geti haldið áfram yfirferðinni á greinargerð frumvarpsins um lagasetningu mannréttindasáttmála Evrópu.

Herra forseti. Nú er svo stutta milli ræðna hjá mér að ég náði ekki einu sinni missa þráðinn. Það sem ég var að fara yfir var þetta nýja ákvæði í b-lið 8. gr. frumvarpsins sem veitir Útlendingastofnun heimild til þess að vísa fólki þangað sem stofnuninni dettur í hug. Ég fór örstutt yfir það hvað stofnuninni gengur til. Jú, hún er að reyna að bæta upp fyrir það ástand að þegar flóttafólk kemur frá Venesúela þá eru engin aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar sem við getum vísað vandanum yfir á vegna þess að þetta fólk kemur að vestan á meðan fólkið sem kemur að austan, landfræðilega, fer í gegnum Evrópu fyrst þannig að það er hægt að varpa ábyrgðinni eitthvert annað. Stofnuninni dettur þetta í hug og nær því í gegnum ráðuneytið. Vandamálið við þetta er að Dyflinnarreglugerðin er í fyrsta lagi samkomulag á milli ríkjanna. Hún var upphaflega samningur, í dag er hún reglugerð sem ríki hafa gengist undir. Það er engin slík reglugerð, ekkert slíkt samkomulag sem liggur að baki þessu ákvæði. Þarna er verið að leggja til að Útlendingastofnun verði heimilt að synja fólki um áheyrn og að vísa því þangað sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að umsækjandi dveljist. Segjum sem svo að það sé Chile af því að viðkomandi á góða frænku sem býr í Chile. Ókei. Útlendingastofnun segir bara: Heyrðu, þú getur farið til Chile af því að við lásum útlendingalögin í Chile og þar kemur fram að hægt sé að sækja um dvalarleyfi vegna sérstakra tengsla og okkur finnst sanngjarnt og eðlilegt að þú dveljist þar af því að þú þekkir fólk þar og talar tungumálið og svona. Okkur finnst þetta frábær hugmynd. Og þau taka þá ákvörðun. Með þessari lagabreytingu verður þeim heimilt að gera það. En hvert er vandamálið? Það er ekkert samkomulag á milli Íslands og Chile um það að Chile taki við fólki sem við viljum ekki afgreiða umsóknirnar hjá. Þá erum við komin í þá stöðu að það er búið að vísa einstaklingi til ríkis sem íslensk stjórnvöld geta ekki flutt viðkomandi til. Það er nefnilega ekki hægt að flytja fólk nauðungarflutningum til annarra ríkja nema þau hafi þar gildar heimildir til komu og dvalar eða samkomulag ríki á milli ríkjanna, einhvers konar endurviðtökusamkomulag. Í ofanálag gilda þarna ekki ákveðnir varnaglar sem Dyflinnarreglugerðin slær þó við því að fólk sé endursent milli landa á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Í Dyflinnarreglugerðinni eru nefnilega ýmis mjög góð og mikilvæg ákvæði varðandi t.d. einingu fjölskyldunnar. Það eru forgangsákvæði sem kveða t.d. á varðandi fylgdarlaust barn - það ríki þar sem foreldrar þess dvelja. Ef þau eru einhvers staðar í Evrópu þá skal það ríki afgreiða umsóknina og svoleiðis. Það eru ákveðnar kröfur um móttöku og, getið hvað; það eru tímafrestir. Það eru tímafrestir á ríki að framfylgja ákvörðuninni. Ef Útlendingastofnun kemst t.d. að þeirri niðurstöðu að vísa eigi einstaklingi til Svíþjóðar vegna þess að Svíþjóð beri ábyrgð á umsókninni samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni, nokkuð algeng staða, þá hafa íslensk stjórnvöld, frá því að lokaúrskurður er kveðinn upp, sex mánuði til að flytja viðkomandi þangað. Það er ekkert svona: „nema ef hann tefur málið sjálfur“. Eina undantekningin, það eina sem rýfur þennan tímafrest er náttúrlega ef viðkomandi er fluttur eða ef viðkomandi lætur sig hverfa. Það er eini þátturinn sem rýfur þennan frest. Hvers vegna? Jú, vegna þess að þau sem semja Dyflinnarreglugerðina gera sér grein fyrir því að þetta eru þvingaðir flutningar. Þau átta sig á því að það er ekki hægt að ganga út frá því að umsækjandi sé rosalega mikið til í að vera fluttur og þá er það bara á ábyrgð ríkisins að flytja þig og það er bara þannig samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni. Þetta gerir það að verkum að það er mun auðveldara að túlka þessi ákvæði. Þetta er einfalt: Lét viðkomandi sig hverfa? Stundum getur það reyndar verið. Það getur reyndar líka orðið vafasamt - vissu stjórnvöld hvar hann var? Útlendingastofnun hefur týnt fólki sem er í umsjá hennar sjálfrar þannig að það getur svo sem alveg komið upp, en mun fátíðara en með svona, hvað á að segja, lögfræðilegum klúðurákvæðum eins og verið er að reyna að búa til hér varðandi það hvenær viðkomandi telst hafa tafið mál sitt. Þetta allt inni í Dyflinnarreglugerðinni. Það er í rauninni mjög þróað kerfi. Þó að sú er hér stendur sé algjörlega mótfallin því í rauninni, hugmyndafræðinni á bak við það, er það gott kerfi sem slíkt. Ekkert slíkt kerfi gildir um öll hin ríkin í heiminum sem Útlendingastofnun verður með þessu ákvæði heimilt að vísa fólki til. Það þýðir að ekki er hægt að flytja fólk til þessara ríkja. Og hvað gerist þá? Annar syllutryllir. - Ég óska eftir að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég hef verið að fara í gegnum mikilvæga umsögn frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Ég var komin þangað þar sem ég var í raun að taka undir með Mannréttindastofnuninni sem segir að það sé óhjákvæmilegt, með leyfi forseta, „að löggjafinn taki skýra afstöðu, að undangengnu efnislegu mati, til þess hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða sé fullnægt“. Áfram segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Í þessu samhengi verður að vísa sérstaklega til nýfallins dóms Hæstaréttar 26. okt. 2022 í máli nr. 20/2022. Þar gagnrýnir Hæstiréttur að í frumvarpi til breytinga á lögum um lax- og silungsveiði sé, líkt og í frumvarpi því sem hér er til umsagnar, tekið fram að ekki hafi þótt tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Um þetta segir Hæstiréttur: „[…] Við undirbúning að setningu laga nr. 50/2015 virðist því ekki hafa verið litið til þýðingar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að þessu leyti þótt ríkt tilefni væri til. […] Við breytingar á verkefnum veiðifélaga með lögum nr. 50/2015 sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.“ Áfram segir í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, með leyfi forseta: „Í öðru lagi er í athugasemdum með frumvarpinu tekið fram að breytingartillögur séu „í samræmi við löggjöf og framkvæmd annar staðar á Norðurlöndum“ (um 6. gr.), „umgjörð annarra Evrópuríkja“ (um meginefni frumvarpsins), „að fyrirmynd annarra Evrópuríkja“ (um endurtekna umsókn). Þessi tilgreining fyrirmynda frumvarpsins er með öllu ófullnægjandi í ljósi þess að útfærsla og framkvæmd reglna á réttarsviðinu er að ýmsu leyti fjölbreytt á milli ríkja. Ef vísa á til fyrirmynda frá öðrum ríkjum er rétt að tilvísun fylgi þar sem útskýrt er til hvaða ríkja er vísað og hvort öll Evrópuríki eða öll Norðurlönd hafi samræmt viðkomandi reglu eða framkvæmd. Ef Norðurlönd hafa innleitt framkvæmd sem er önnur en í öðrum Evrópuríkjum er rétt að tekin sé afstaða til þess hvers vegna frumvarpshöfundar telja aðra leiðina ákjósanlegri en hina. Án slíkra útskýringa eru óljósar tilvísanir til erlendra laga ekki gagnlegar við mat á efni frumvarpsins.“ Ég tek heils hugar undir þetta. Þetta er reyndar mjög algengur galli á lagasetningu og sér í lagi á röksemdum sem koma frá hæstv. dómsmálaráðherra, Jóni Gunnarssyni, hann gerir þetta mjög oft. Hann segir t.d. um rafbyssurnar að það sé svo svakalega góð reynsla af notkun rafbyssa á Norðurlöndunum en fæst svo ekki til að vísa í nein nákvæm dæmi og fæst ekki til að skila inn gögnum um hvaða reynslu hann er tala eða neitt því um líkt. Þannig að þetta er svona, hvað á ég að segja, frekar algeng taktík sem er notuð til að ljá einhverjum ákvörðunum einhvers konar lögmæti án þess að það sé neitt á bak við það. Áfram höldum við í umsögn Mannréttindastofnunar, en hún gerir e 2. gr. frumvarpsins einmitt að umtalsefni, en ég hef verið að fara ansi ítarlega yfir hana í umfjöllun minni um þetta mál: „Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að skv. 7. gr. laganna sæti ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skuli greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar.“ Þetta er einmitt eitt af þessum atriðum sem skerða verulega málsmeðferðarréttindi flóttafólks og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands vekur, rétt eins og aðrir umsagnaraðilar, athygli á þessu atriði sérstaklega. - Ég sé að mér endist ekki tími til að fara yfir það í þessari ræðu og óska því eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég held áfram að vísa í greinargerð með frumvarpi um mannréttindasáttmála Evrópu, með leyfi forseta, kafla um Mannréttindadómstólinn: „Í IV. kafla samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis eru reglur um skipan Mannréttindadómstóls Evrópu og meðferð mála fyrir honum. Samkvæmt 38. og 39. gr. samningsins eru dómarar við dómstólinn jafnmargir og aðildarríkin að Evrópuráðinu, en þing ráðsins kýs þá til níu ára í senn úr hópi þriggja manna sem hvert ríki tilnefnir fyrir sitt leyti. Dómstóllinn starfar í deildum sem níu dómarar skipa hverju sinni, en dómarinn, sem hefur verið kosinn fyrir aðildarríkið sem mál beinist að, situr alltaf í dómi í viðkomandi máli, auk forseta eða varaforseta dómsins og sjö annarra dómara sem eru valdir með hlutkesti. Fyrir dómstólinn verða lögð mál á hendur aðildarríki að mannréttindasáttmálanum svo framarlega sem ríkið hefur lýst sig bundið af lögsögu dómstólsins samkvæmt fyrirmælum 46. gr. samningsins, en slíkar yfirlýsingar hafa komið fram frá sömu ríkjum og hafa lýst yfir viðurkenningu á heimild mannréttindanefndarinnar til að fjalla um kærur einstaklinga og samtaka á hendur sér. Fyrir mannréttindadómstólnum er mannréttindanefndin eða eftir atvikum aðildarríki að sáttmálanum, sem hefur lagt mál fyrir hann, sækjandi máls. Ef mannréttindanefndin sækir fyrir dómstólnum mál, sem einstaklingur eða samtök þeirra hafa kært til hennar, gefst kærandanum kostur á að taka þátt í meðferð málsins fyrir dómstólnum, en aðild að málinu á þó kærandinn ekki í eiginlegum skilningi á þessum vettvangi. Fyrir mannréttindadómstólnum er unnt að ljúka máli með sátt með samþykki hans, en að öðrum kosti fer þar fram gagnaöflun og málflutningur og kveður dómstóllinn síðan upp rökstuddan dóm sem er fullnaðarúrlausn um sakarefnið eins og kemur fram í 51. og 52. gr. samningsins. Í dómi mannréttindadómstólsins er eingöngu kveðið á um það hvort hlutaðeigandi ríki teljist hafa brotið gegn mannréttindasáttmálanum, en hafi þess verið krafist getur dómstóllinn enn fremur dæmt þeim einstaklingi eða samtökum, sem brot á sáttmálanum hefur bitnað á, bætur úr hendi ríkisins skv. 50. gr. samningsins. Dómur mannréttindadómstólsins hnekkir þannig ekki dómi eða annarri úrlausn sem hefur fengist um kæruefnið í aðildarríki að mannréttindasáttmálanum, heldur stendur slík úrlausn óhögguð. Mannréttindadómstóllinn og aðrar stofnanir, sem fjalla um kæruefni samkvæmt samningnum um verndun mannréttinda og mannfrelsis, eru því ekki í neinum skilningi áfrýjunarstig í máli og endurskoða ekki dómsúrlausn frá aðildarríki, heldur er aðeins leyst úr því á þessum vettvangi hvort aðildarríki hafi brotið þjóðréttarskuldbindingu sína um að tryggja viðkomandi mannréttindi og eftir atvikum hvort ríkið sé bótaskylt af því tilefni. Mannréttindadómstóll Evrópu tók fyrst til starfa í ársbyrjun 1959. Frá þeim tíma og til loka árs 1990 höfðu alls verið lögð 252 mál fyrir hann. Þar af hafði mannréttindanefndin lagt fyrir 251 mál, en í einu tilviki hefur aðildarríki lagt fyrir dómstólinn mál á hendur öðru aðildarríki að mannréttindasáttmálanum. Af þessum heildarfjölda mála hafði 189 verið lokið í ársbyrjun 1991. 12 þessara mála höfðu verið felld niður, en efnisdómur hins vegar gengið í 177 málum. Í 47 tilvikum varð niðurstaðan sú að hlutaðeigandi ríki hefði ekki brotið gegn mannréttindasáttmálanum, en brot voru hins vegar talin hafa verið framin í 130 málum.“ Við skulum gera okkur grein fyrir því að þrátt fyrir að Ísland sé búið að kvitta undir mannréttindasáttmála Evrópu og öll önnur ríki þar líka, þá getur samt gerst að þau brjóti hann. Þar geta einstaklingar og samtök, eins og segir hérna, leitað réttar síns. Hér í þessu frumvarpi er ríkisstjórnin að reyna að koma inn breytingum í útlendingalög sem auka verulega áhættuna á að enn frekar sé verið að brjóta á 

Herra forseti. Lokaorð hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar minntu mig á spurningu sem kom upp á internetinu fyrr í dag þegar einhver hafði orð á því - þeirra orð - að það væru bara Píratar á þingi sem stæðu vörð um mannréttindi. Þá spyr einhver: Mannréttindi hverra? Því var svo sem svarað af einhverjum öðrum, ég þurfti ekkert að blanda mér í þetta samtal, en þessi spurning vakti mig til umhugsunar: Mannréttindi hverra? Vegna þess að mannréttindi eru bara mannréttindi. Mannréttindi eru allra og það að standa vörð um mannréttindi er að standa vörð um mannréttindi. Punktur. Mannréttindi hverra skiptir í raun minnstu máli þó að sagan hafi sannarlega sýnt að alltaf, hverju sinni, þarf að vera með fókus á hópana sem sitja eftir af því að einhvern veginn skolast þetta til í framkvæmd stjórnvalda og hugum fólks. En við höldum því til haga að mannréttindi eru bara mannréttindi, það er bara svoleiðis. Ég var hér í óðaönn að fara yfir 8. gr. frumvarpsins, b-lið 8. gr., sem fjallar um heimildir Útlendingastofnunar til að vísa umsókn frá og vísa fólki til einhverra landa þar sem Útlendingastofnun þykir sanngjarnt og eðlilegt að viðkomandi dveljist. Það er ekki einu sinni hægt að segja „að flytja“ vegna þess að þau munu ekki geta gert það. Til að setja þetta í einhvers konar samhengi ætla ég bara að búa til einhvers konar dæmi. Setjum upp dæmi ef þessi lög fari í gegn. Hingað leitar kona sem er ríkisborgari í Venesúela og hún sækir um vernd vegna þess að þar ríkir óöld og öryggisleysi og sannarlega er ekki hægt að synja henni um vernd vegna þess að það ríkir óöld og erfitt ástand í Venesúela. En Útlendingastofnun segir: Heyrðu, þú átt systur í Chile, þú ferð bara þangað. Okkur finnst að þú ættir bara að fara þangað og sækja um dvalarleyfi þar. Segjum sem svo að þessi kona fái lokaúrskurð um að hún eigi að fara til Chile af því að Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að hún dveljist þar. Hún er ekki með heimild til komu, hún er ekki með heimild til dvalar þar en Útlendingastofnun las einhvers staðar á einhverri vefsíðu chilesku útlendingastofnunarinnar að hægt væri að sækja um dvalarleyfi vegna sérstakra tengsla. Ímyndum okkur það. Ókei. Konan fær úrskurð. Segjum sem svo að hún segi bara: Já, heyrðu, ég skal bara taka þessu og ég mun aðstoða ykkur við að reyna að koma mér úr landi og fara til Chile. En hún fær ekki dvalarleyfi eða það verður eitthvert vesen. Þá, samkvæmt þjónustusviptingarákvæðinu frábæra í þessu frumvarpi, í 6. gr., fær hún nú að njóta þjónustu áfram. Hún verður ekki sett á götuna af því að hún sýnir samstarfsvilja við það að koma sjálfri sér úr landi. Í hvað stöðu er þessi kona komin? Hún er komin í þá stöðu að vera hérna landlaus á milli kerfa, réttindalaus á Íslandi, réttindalaus alls staðar, getur ekki farið heim, er að reyna að sýna einhvern samstarfsvilja. Getur hún sótt um endurupptöku? Nei, af því að það er búið að afnema heimildina til að sækja um endurupptöku. Getur hún komið með endurtekna umsókn? Já, segjum það. Hún getur lagt fram endurtekna umsókn og formaður kærunefndar útlendingamála úrskurðar einn um það hvort það eigi að fara yfir þetta mál aftur. En það hefur ekkert breyst. Það eru engin ný gögn komin fram í málinu. Það hefur ekkert breyst og í rauninni er ekkert miðað við löggjöfina eins og hún er sem segir að það séu verulega miklar líkur á því að niðurstaðan verði einhvern veginn öðruvísi. Nei. Hvað erum við að tala um hérna? Við erum bara að tala um að það er verið að búa til kerfi, það er verið að bæta við ákvæðum í lögin, sem eykur líkur á því að hér verði stór hópur fólks sem á engin réttindi. Það er hérna með 10.000 kall á viku frá Útlendingastofnun eða Vinnumálastofnun, býr í einhverju herbergi með ókunnugu fólki, er án dvalarleyfis, án atvinnuleyfis, fær nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, allt sem þarf til að halda í því lífi, en ekki mikið meira en það. Og hvað? Hvaða skilvirkni er í þessu? Ég myndi vilja spyrja hv. þingmenn meiri hlutans: Hvaða skilvirkni er fólgin í þessu? Hvernig á þetta að auka skilvirkni og bæta kerfið og straumlínulaga það? Þetta frumvarp snýst ekkert um það. Það snýst um það að auka heimildir Útlendingastofnunar til að synja fólki um að dvelja í landinu, um afleiðingarnar eða tímann sem það tekur eða kostnaðinn sem er á bak við, það er ekkert pælingin. - Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég hef verið að fjalla um umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands um þetta frumvarp. Við í Pírötum hefðum viljað fá sjálfstætt lögfræðilegt álit frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands um hvort þessi ákvæði í frumvarpinu standist yfir höfuð stjórnarskrá og aðrar mannréttindaskuldbindingar sem Ísland hefur gerst aðili að. En í umsögninni má sjá mjög sterkar vísbendingar og mjög skýrar ábendingar um að frumvarpið brjóti einmitt í bága við bæði stjórnarskrána og mannréttindaákvæði sem Ísland hefur undirgengist að virða. Í því samhengi bendir Mannréttindastofnun Háskóla Íslands á atriði varðandi 2. gr. frumvarpsins, um synjun á efnismeðferð, og ég var bara rétt að byrja á því þegar mínum stutta tíma í þessum ræðustól lauk. Mun ég því halda áfram að rýna í þetta, með leyfi forseta. En á bls. 2 í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands segir um í 2. gr. frumvarpsins: „Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að skv. 7. gr. laganna sæti ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skuli greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar. MHÍ vekur athygli á því að forsenda þess að umsækjandi geti skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála er að viðkomandi hafi öll gögn málsins. Fram hefur komið að Útlendingastofnun“ - sjálf Útlendingastofnun - „áskilur sér a.m.k. 10 daga frest til að afhenda öll gögn.“ Pælið í því; það liggur fyrir ákvörðun og Útlendingastofnun segir: Það getur tekið okkur allt að tíu daga að afhenda þér öll gögn sem varða málið þitt, sem hafa með það að gera hvort þú viljir áfrýja eða ekki. Þá eru fjórir dagar eftir af þessum 14 daga kærufresti sem er sjálfkrafa.

Tíu virkir dagar?

- Já, það er góð spurning hvort þetta séu tíu virkir dagar eða tíu dagar. Með leyfi forseta: „Tímafrekt getur einnig verið að afla gagna annars staðar frá. Það gefur umsækjanda því afar skamman frest til að vinna greinargerð sína, svo skamman að illmögulegt getur verið fyrir umsækjanda að gera fullnægjandi greinargerð og í sumum tilfellum ómögulegt vegna skorts á gögnum. Svo skammur frestur getur að mati MHÍ brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns sem m.a. er tryggður í 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög 62/1994. Hér er því um umtalsverða skerðingu á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að ræða. MHÍ hvetur Alþingi til að endurskoða þetta ákvæði til að tryggja að grundvallarmannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd séu tryggð.“ Þetta er eitt atriði af mörgum sem Mannréttindastofnun bendir á. Og já, svo að ég rifji nú upp, virðulegi forseti, þá umfjöllun sem er að finna í umsögn Rauða krossins um þetta atriði, þennan kærufrest og málsmeðferð fyrir Útlendingastofnun, þá er það mjög skýrt af umsögn Rauða krossins að Útlendingastofnun sinnir ekki sinni rannsóknarskyldu þegar kemur að því að afla allra viðeigandi gagna um aðstæður viðkomandi umsækjanda um alþjóðlega vernd og neitar raunar umsækjendum oft um nauðsynlega tímafresti til að geta lagt fram viðeigandi gögn máli sínu til stuðnings til þess að geta fengið vottorð sérfræðinga um að þau hafi verið fórnarlömb pyntinga eða hafi orðið fyrir kynfæralimlestingum eða séu jafnvel með áfallastreituröskun eða eitthvað slíkt. Þrátt fyrir lagaáskilnað þar um, skv. 1. mrg. 25. gr. útlendingalaga, og auðvitað rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins, þá hefur Útlendingastofnun hreinlega ekki sinnt þessari rannsóknarskyldu að eigin frumkvæði og stendur líka í vegi fyrir því að umsækjendur geti sinnt þeirri skyldu sjálfir. Svo afgreiða þeir þessa umsögn og segja: Ef við breytum þessu þá hefur þú 15 daga í sjálfkrafa kæru, en þú færð ekki gögnin sem þú þarft til þess að búa til greinargerðina um kæruna þína fyrr en að tíu dögum liðnum eftir að kærufresturinn hefst, og þá hefurðu fjóra daga til þess að skrifa greinargerðina þína. Þetta nær auðvitað engri átt, virðulegi forseti. Við hljótum að taka undir það með Mannréttindastofnun Háskóla Íslands að þetta vekur verulegar efasemdir um að þetta standist 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta þingfundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga (alþjóðleg vernd).“ - Síðan fylgir með frekari rökstuðningur en niðurlag bréfsins er á þá leið að þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa. Undir bréf þetta ritar hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.