Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Óskað hefur verið eftir umræðu utan dagskrár um síldarsamninga Norðmanna og Sovétmanna og fer hún nú fram skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapa.



Herra forseti. Ég þakka þá lipurð sem virðulegur forseti sýnir mér með því að leyfa mér að gera örstuttar athugasemdir utan dagskrár. Það er ekki árás á einn eða neinn hérlendis heldur vildi ég aðeins vekja athygli á mjög alvarlegu máli sem snertir okkur mjög, en það er hinn nýgerði samningur milli Norðmanna og Sovétríkjanna um veiðiheimildir Norðmanna fyrir sovésk síldveiðiskip í norskri landhelgi. Eins og allir vita hefur ríkt gífurlega hörð samkeppni milli Íslendinga og Norðmanna í sölu á saltsíld til Sovétríkjanna. Þótt Norðmenn hafi undirboðið Íslendinga í verði á saltsíld til Sovétríkjanna um 30-35% hafa Íslendingar fram að þessu haft vinninginn og Sovétmenn ekki keypt af Norðmönnum heldur Íslendingum þrátt fyrir mun hærra verð. Mestu mun þarna hafa valdið betri verkun síldar á Íslandi og öruggara og betra síldarmat. Norðmenn hafa unað þessu illa. Einn þátturinn í viðleitni þeirra er að tryggja sér þennan sovéska síldarmarkað eins og kom í ljós um áramótin, en þá gerðu Norðmenn samninga um að sovésk síldarskip fengju að veiða 15 þús. tonn innan norskrar fiskveiðilögsögu. Þetta jafngildir 110 þús. tunnum af hausskorinni síld, en 140 þús. tunnum af heilsaltaðri síld. Nú er spurning mín til hæstv. sjútvrh. hvort íslenska ríkisstjórnin hafi mótmælt þessum samningi við norsku ríkisstjórnina eða á einhvern hátt látið vanþóknun sína í ljós við norsk stjórnvöld. Tíminn leyfir ekki að gera grein fyrir þessum ljótu vinnubrögðum, sem eiga sér lengri sögu og eru mjög ljót, sem Norðmenn hafa haft í öllum síldarmálum. Má geta þess að sala okkar til Sovétríkjanna er um 200 þús. tunnur. Mér er kunnugt um að íslensk stjórnvöld hafa lengi óskað þess og margítrekað að haldinn væri fjögurra landa fundur um ráðstafanir til að endurreisa norsk-íslenska síldarstofninn, þ.e. Noregur, Ísland, Sovétríkin og Færeyjar. Allar þjóðirnar hafa samþykkt að slíkur fjögurra landa fundur yrði haldinn nema Norðmenn. Þeir hafa þverneitað. Norsk-íslenski síldarstofninn frá 1983 gaf fyrirheit um verulega endurreisn stofnsins. Íslenska hafrannsóknastofnunin lagði til að veiðar á ókynþroska síld yrðu bannaðar, þ.e. síld sem er smærri en 27 cm. Alþjóðahafrannsóknastofnunin studdi þessa tillögu og samþykkti hana og mæltist mjög eindregið til þess að eftir henni væri farið, enda forstöðumaður íslensku hafrannsóknastofnunarinnar, Jakob Jakobsson, kunnur á alþjóðavettvangi fyrir hæfni sína í þessum málum. En Norðmenn höfðu þessa samþykkt að engu, þrátt fyrir afgerandi samþykkt Alþjóðahafrannsóknastofnunarinnar, og reyndar Sovétríkin líka. Á árinu 1985 veiddu Sovétmenn í sinni lögsögu 30 þús. tonn af smásíld. Að tilhlutan íslenskra stjórnvalda var sendiherra Íslands í Moskva látinn mótmæla þessu við sovésk stjórnvöld. Hins vegar var enginn síldarafli í sovéskri lögsögu árið 1986. Norðmenn hafa nú á nokkrum árum selt ferska síld um borð í sovésk móðurskip sem Sovétmenn hafa svo verkað um borð og saltað. Í þessum samningum sem Norðmenn gera við Sovétmenn eru ekki einungis 15 þús. tonn sem Sovétmenn fá að veiða innan norskrar fiskveiðilögsögu heldur er einnig tekið fram að samningsaðilar geti komið sér saman um að auka þetta magn. E.t.v. á það eftir að tvöfaldast. Útlitið er ekki beint björgulegt. Fyrst koma Kanadamenn og bjóða Sovétríkjunum veiðar, svo og svo mikið, ef þeir kaupa af þeim síld. Nú koma Norðmenn sem óttast gífurlegar njósnir frá hernaðarflota Sovétríkjanna: Gerið þið svo vel, komið inn í landhelgina. Það eru kannske möguleikar á að þið kaupið af okkur síld. Ég tek það fram að með þessari fsp. er ég ekki að ásaka hæstv. sjútvrh. Ég veit að íslenska hafrannsóknastofnunin hefur fylgst mjög vel með þessum málum og lagt til fjögurra landa fund eins og ég gat um í upphafi og svo hefur ráðuneytið verið vakandi í þessum málum. Spurningin er hvort ekki þurfi einhver kröftug mótmæli sem eftir verði tekið og hvort ekki sé möguleiki að taka þessi mál upp á Norðurlandaþingi þegar íslenskir förumannaflokkar þeysa á það þing.



Herra forseti. Alþjóðahafrannsóknastofnunin lagði til að heimilt yrði að veiða 150 000 tonn af síld úr þessum stofni á s.l. ári. Það liggur fyrir að stofnunin hefur lagt til að eingöngu yrði veidd síld sem er yfir 27 cm. Hins vegar hafa Norðmenn ekki viljað binda sig við það og miða við 25 cm. Það áttu sér stað samningaviðræður við Sovétmenn á þeim tíma, en samkomulag náðist ekki. Þá áskildu Sovétmenn sér rétt til þess að veiða sama magn og Norðmenn ætluðu sér að veiða eða 160 000 tonn, 10 000 tonnum meira en Alþjóðahafrannsóknastofnunin hafði lagt til, eða þá lá fyrir að hætt væri við að veidd yrðu samtals 320 000 tonn. Þá mótmælti íslenska ríkisstjórnin þessum fyrirætlunum á þeim tíma. Veiðar Norðmanna voru hins vegar innan við 100 000 eða 90-100 000 lestir. Þessar veiðar voru bundnar við manneldi þrátt fyrir mikinn þrýsting frá hagsmunaaðilum í Noregi. Á sama tíma veiddu Rússar hins vegar 26 000 tonn af smásíld í sinni lögsögu. Nú finnst hins vegar engin síld í lögsögu Sovétmanna og undir þessum kringumstæðum hafa Norðmenn kosið að ákveða veiðar 150 000 tonna af síld, þar af 135 000 tonn í eigin hlut og 15 000 tonn í hlut Sovétmanna. Þetta er sama magn og Alþjóðahafrannsóknastofnunin hefur lagt til. Það verður að segja eins og er að Norðmenn hafa haldið sig innan þeirra marka, en hins vegar ekki bundið sig við stærðarmörkin. En á síðustu vertíð voru þó aðeins af þeirra hálfu veidd eitthvað innan við 10 000 tonn af síld sem er innan þeirra stærðarmarka sem Alþjóðahafrannsóknastofnunin hefur lagt til. Íslensk stjórnvöld ræða þetta mál í hvert einasta skipti sem fundir eru milli Norðmanna og Íslendinga eða Íslendinga og Sovétmanna. Í framhaldi af mótmælum okkar í fyrra tóku Sovétmenn mjög vel í okkar tilmæli og sendu hingað menn á s.l. ári til að undirbúa viðræður. Norðmenn hafa hins vegar ekki enn þá viljað fallast á viðræður um þessi mál þótt það hafi verið ítrekað, bæði á fundi sjávarútvegsráðherra Norðurlandanna í sumar og einnig á fundi sjávarútvegsráðherra Íslands og Noregs nú á haustmánuðum. Þeir lofuðu þó að taka málið til frekari athugunar en ekki hefur komið svar við því. Við óttumst að það kunni að koma til að veiðar hefjist utan landhelgi Noregs og Sovétmanna og þá sé þessum stofni miklu meiri hætta búin en er í dag. Ég tel ekki, herra forseti, að við getum mótmælt þessu frekar en við höfum gert, m.a. með tilliti til þess að Norðmenn hafa þó haldið sig innan þeirra ráðlegginga sem hafa komið frá Alþjóðahafrannsóknastofnuninni að mestu leyti, og ég tel að okkar mótmæli á undanförnum árum hafi mjög orðið til þess að halda þeim við það.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd vegna þeirra ummæla sem hv. 7. þm. Reykv. viðhafði áðan þegar hann sagði: "förumannaflokkar þeysa á þing Norðurlandaráðs." Ég vek athygli forseta á því að hann er þá að tala um ráðherra ríkisins, hann er að tala um réttkjörna alþm. og hann er að tala um embættismenn íslenska ríkisins sem eru að sinna samstarfi sem Ísland er aðili að samkvæmt íslenskum lögum og norrænum samstarfssamningum. Annars er það sjálfsagt álitamál hverjir eru fremstir ferðamenn í þessum sal.



Herra forseti. Þá veit maður það að ekki má minnast á förumannaflokka og skal því sleppt. Það er rétt sem hæstv. sjútvrh. tók fram að það sem er alvarlegt í þessu máli er það að með þessum árgangi 1983 og endurrisi þess stofns hefðu verið möguleikar á því að áliti margra fiskifræðinga, ekki síst norskra, að þessi stofn mundi fara að ganga vestur til Íslands, undan austurströnd Íslands, jafnvel norðurströnd, og liggja síðan við á Rauða torginu sem kallað er. En það er dregið mjög í efa, þó það sé rétt að Norðmenn hafi samþykkt 150 000 tonn, hvað varðar smásíldina. Með veiðum smásíldarinnar er verið að útiloka að stofninn nái sér upp. Ég dreg mjög í efa að þeir hafi áhuga á að hann verði svo stór að hann fari að leita ætis vestar, í kringum Ísland. Mér virðist öll þeirra frammistaða vera á þann veg að þeir vilji stöðva þá þróun. Hitt er rétt hjá sjútvrh. að það voru 150 000 tonn sem þeir bundu sig við, en út af fyrir sig þarf tonnatalan ekki að skipta máli heldur hitt að hver tunna af smásíld getur verið tvær eða þrjár á móti hverri einni af stærri síld. Aðeins til upplýsingar: Sovétmenn veiða um 100 000 tonn úr Kyrrahafi. Sovéskum fiskifræðingi, samstarfsmanni Jakobs Jakobssonar hér við land, tókst að friða þann stofn og hefur náð honum upp. Rússar veiða nú um 100 þús. tonn þar sem þeir veiddu nær ekkert áður. Það er skemmtilegt frá því að segja og á allra vitorði að forstjóri íslensku hafrannsóknastofnunarinnar má ekki skrifa grein eða láta út úr sér orð svo það sé ekki þýtt, t.d. í Sovétríkjunum. Hans orðstír er þar mikill. En í Kyrrahafi er verið að gera svipað og gert var hér við Suðurlandssíldina. Það þarf auðvitað að ná stofninum upp. En með þessu gegndarlausa smásíldardrápi tekst það ekki. Og allt er þetta til þess að geta náð mörkuðunum af Íslendingum. Væri hægt að benda á einhverja þjóð sem hafi verið óprúttin og ósvífin í samkeppni við Íslendinga á erlendum mörkuðum eru það frændur vorir Norðmenn. Ég vona að þetta móðgi ekki virðulega fulltrúa á Norðurlandaþingi.



Herra forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Reykv. fyrir að hefja máls á þessum vanda og sem ein úr förumannaflokki hins íslenska Alþingis get ég lofað hv. þm. því að þessu máli verður vafalaust hreyft á komandi Norðurlandaráðsþingi eins og hann óskaði eftir, og ég er viss um að við verðum ekki í vandræðum með það þar sem hæstv. sjútvrh. er jafnframt samstarfsráðherra okkar í Norðurlandaráði. Við könnumst við það á hinu háa Alþingi og það er ekki nýtt vandamál að hér skortir vissulega á um samvinnu Norðurlandaþjóða. Við minnumst þess þegar Grænlendingar veittu Efnahagsbandalaginu veiðiheimild, sem var reyndar tekin til umræðu á hinu háa Alþingi, eðlilega, þar sem þar var um sameiginlega fiskistofna að ræða. Ég get upplýst hv. 7. þm. Reykv. um að á morgun hittist sendinefnd Alþingis sem til Norðurlandaráðsþings fer, og ég get lofað honum því að ég mun taka þetta mál upp þar og væri alls ekki fjarri lagi að við bærum fram fsp. á þingi Norðurlandaráðs um þetta efni til sjútvrh. Norðmanna, Bjarne Mörk Eidem. Hinu má einnig hreyfa hvort ekki er ástæða til að Norðurlandaþjóðir geri samning um samvinnu á þessu sviði og það munu sjálfsagt mér kunnugri þm. geta fjallað um. En ég held að hér hafi verið vakið máls á máli sem er full ástæða til að ræða við þessar bræðraþjóðir á Norðurlöndum sem við vissulega höfum samvinnu við á mörgum sviðum.



Herra forseti. Það er samningur í gildi milli Noregs og Íslands um samvinnu á þessu sviði og Íslendingar hafa hreyft þessu máli á hverjum einasta fundi nefndarinnar frá upphafi. Það hefur einnig fyrir okkar forgöngu verið hafið samstarf á sviði sjávarútvegsmála innan Norðurlandaráðs. Fyrsti formlegi fundur sjútvrh. Norðurlandanna var haldinn hér á s.l. sumri og verður héðan í frá haldinn reglulega. Aðalatriði þessa máls er að við þurfum að ná samningum milli þeirra þjóða sem eiga rétt í þessum síldarstofni. Við höfum lagt á það áherslu, við viðurkennum að Sovétmenn eiga hér rétt og það er að sjálfsögðu mikilvægt að koma í veg fyrir að smásíld sé drepin með þeim hætti sem gerðist í Barentshafi í fyrra. Því miður hafa Norðmenn verið mjög ófúsir til að hefja slíkar samningaviðræður sem ég vænti að muni breytast, sérstaklega eftir að þeir hafa viðurkennt rétt Sovétmanna til þessara veiða og yrðu að sjálfsögðu að viðurkenna okkar rétt um leið og stofninn fer út úr norsku landhelginni. Við hefðum talið nauðsynlegt að þessi réttur væri formlega viðurkenndur strax þannig að vitað væri hvernig veiðum mætti haga í framtíðinni. Hrygningarstofninn var um 500 þús. lestir, en eftir að sterkur árgangur frá 1983 kemur inn er hrygningarstofninn orðinn á aðra milljón tonna. Það er þessi stóri hrygningarstofn sem væntanlega mun verða til þess að síldarstofninn geti náð fyrri stærð aftur, en hér var um að ræða stærsta fiskistofn á Norður-Atlantshafi eða um 10 millj. tonn. Ég vildi aðeins vekja á því athygli, herra forseti, af tilefni þessarar umræðu að það er aðalatriðið að þessar þjóðir geti sem allra fyrst náð samkomulagi um skiptingu þessara veiða í framtíðinni og við höfum lagt á það megináherslu að slíkar viðræður hæfust hið fyrsta.



Herra forseti. Ég vil eins og fleiri hv. ræðumenn þakka hv. málshefjanda fyrir að taka upp þetta mál hér. Ég held að það sé gott að frændur vorir Norðmenn átti sig á því að við teljum hér alvörumál á ferð. Það segir sig auðvitað sjálft að það er um viðkvæma hluti að ræða þar sem er nýting sameiginlegra stofna, ég tala nú ekki um ef fleiri en tvær þjóðir eiga hlut að máli. Engu að síður hlýtur það að vera áhersla okkar, og það er nauðsynlegt að hún komist óbrengluð til frænda vorra Norðmanna, að við krefjumst þess að um slíka hluti sé haft samstarf og samráð. Það er óeðlilegt að slík ráðstöfun sé ákveðin einhliða af hálfu einnar þjóðar þegar fleiri eiga þar hagsmuna að gæta. Það verður líka að segjast, herra forseti, alveg eins og er að framkoma frænda vorra Norðmanna í þessu máli kemur á óvart hvað sem um fyrri kynni mætti segja, m.a. vegna þess að þeir, þessir sömu frændur, stunda einmitt nú þessa dagana veiðar innan íslensku lögsögunnar á sameiginlegum stofni og njóta þar sérstakrar velvildar okkar Íslendinga, því að eins og kunnugt er hafa slíkar heimildir ekki legið á lausu og það er ekki útbært af hálfu okkar Íslendinga að hleypa öðrum þjóðum inn í fiskveiðilögsöguna. Því held ég að frændur vorir ættu einnig að gera sér grein fyrir að þær heimildir standa ekki hverjum sem er til boða og það skyldu þeir hugleiða. Ég hvet hæstv. sjútvrh., eins og fleiri hafa hér gert, til þess að fylgja þessu máli eftir af miklum alvöruþunga. Að síðustu, herra forseti, verð ég að segja það alveg eins og er að mér kemur nokkuð á óvart sá skortur á menningarlegri tilfinningu eða skáldlegum smekk sem gerði vart við sig áðan þegar menn fyrtust nokkuð við þegar tekin var tilvitnun í ágætan menningarlegan kveðskap, tekin skáldleg líking af förumönnum. Mér kom mjög á óvart þetta skáldlega smekkleysi.



Herra forseti. Þskj. 229 hefur að geyma skýrslu félmrh. um framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Í 22. gr. laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, er sú skylda lögð á herðar félmrh. að leggja fyrir ríkisstjórnina framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn. Í áætluninni skal kveðið á um aðgerðir sem fyrirhugaðar eru til að ná fram jafnrétti kynjanna. Samkvæmt greininni skal við gerð hennar höfð hliðsjón af framkvæmdaáætlun sem Jafnréttisráð skal gera, sbr. 2. tölul. 15. gr. laganna. Félmrn. vakti athygli Jafnréttisráðs á þessum ákvæðum laganna um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla með bréfi 17. febr. 1986. Ráðuneytinu barst framkvæmdaáætlun ráðsins með bréfi 31. júlí 1986. Í aðfararorðum áætlunarinnar kemur fram að við gerð hennar gaf ráðið ýmsum aðilum sem láta sig jafnréttismál varða kost á að koma með tillögur um aðgerðir í jafnréttismálum og tjá sig um stefnumörkun á þessu sviði. Svör bárust frá 14 aðilum og eru þau talin upp í þskj. Við samningu framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar var höfð hliðsjón af 13. gr. laga nr. 65/1985, um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla. Í henni er kveðið á um það að Jafnréttisráð skuli annast framkvæmd laganna. Enn fremur er verkefni Jafnréttisráðs nánar tilgreint í 15. gr. þeirra. Þótt aukin ábyrgð á því að koma á jafnrétti kynjanna sé lögð á herðar félmrn. og ríkisstjórnar er framkvæmd laga um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla í höndum Jafnréttisráðs. Af þessu má ljóst vera að framkvæmdaáætlun sú sem félmrh. leggur fyrir ríkisstjórn er nokkuð annars eðlis en framkvæmdaáætlun Jafnréttisráðs. Umfang hennar hlýtur að takmarkast við aðgerðir sem ráðuneytum og opinberum stofnunum er lögum samkvæmt rétt og skylt að grípa til á sínum vettvangi án þess þó að ganga inn á verksvið Jafnréttisráðs. Rétt er að leggja áherslu á að eðli máls samkvæmt er það á verksviði Jafnréttisráðs að hafa áhrif á stofnanir og félagasamtök sem standa utan við umsýslu hins opinbera. Í fyrsta hluta framkvæmdaáætlunar er fjallað um atriði sem mikið hafa verið til umfjöllunar í þjóðfélaginu en það er sá munur sem menn telja að sé á milli launa kvenna og karla. Tiltækar kannanir benda til að launamunur sé til staðar á milli kvenna og karla á vinnumarkaðinum og einnig í þjónustu hins opinbera. Launamunur getur stafað af ýmsu, t.d. menntun, vinnutíma, starfsaldri og fleiru. Ýmislegt bendir til að ekki sé hægt að skýra þennan launamun kynjanna eingöngu á þann hátt. Ríkisstjórnin er sammála um að grípa til eftirfarandi aðgerða til að koma á jafnrétti í atvinnu- og launamálum kynjanna: 1. Könnun á launamun kynjanna. Þjóðhagsstofnun hraði könnun á launamun kynjanna. Niðurstöður hennar verði rannsakaðar nánar með það að markmiði að finna raunverulegar ástæður launamunar. 2. Úrvinnsla upplýsinga. Byggðastofnun sjái um úrvinnslu upplýsinga um konur og karla á vinnumarkaðnum, sbr. ritið Vinnumarkaðurinn 1984. Í ritinu er að finna upplýsingar um meðallaun í ákveðnum starfsgreinum og atvinnuþátttöku. 3. Sveigjanlegur vinnutími. Ráðuneyti og opinberar stofnanir á vegum ríkisins beiti sér fyrir að komið verði á sveigjanlegum vinnutíma til að stuðla að jafnari þátttöku kynjanna í heimilisstörfum og atvinnulífi. 4. Nýtt starfsmat. Hið opinbera og aðilar vinnumarkaðarins sjái um að fram fari nýtt starfsmat þar sem endurskoðað verði sérstaklega mat á hefðbundnum kvennastörfum annars vegar og störfum sem karlar vinna almennt hins vegar, t.d. ýmis iðnaðarstörf, tæknistörf o.fl. Við mat á starfsreynslu skal taka tillit til heimilis- og umönnunarstarfa. 5. Stofnun fyrirtækja. Félmn., iðnrn., Iðntæknistofnun og iðnþróunarfélög taki höndum saman og efni til námskeiða fyrir konur sem vilja stofna fyrirtæki. 6. Menntun og fræðsla. Kannanir sem gerðar hafa verið á undanförnum árum hafa leitt í ljós mikinn mun á menntun kvenna og karla. Þessi munur fer hraðminnkandi. Helstu breytingar felast í vaxandi hlutfalli kvenna sem ljúka stúdentsprófi. Skólaárið 1983-1984 luku fleiri konur en karlar stúdentsprófi. Konum sem ljúka háskólaprófi hefur einnig fjölgað verulega. Ástæða er til að ætla að námsval kvenna leiði til starfa sem líklegast er að leggist af eða breytist. Til að bæta stöðu kvenna þarf að stuðla að því að atvinnuþátttaka þeirra verði fjölþættari og hvetja konur til að haga menntun sinni í samræmi við það. Norræna samstarfsverkefnið, sem hefur að markmiði að stuðla að fjölbreyttari menntun og starfsvali kvenna, er mikilvægt í þessu sambandi. Á næstu fjórum árum skal lögð áhersla á eftirfarandi: 1. Jafnréttisfræðsla. Hrundið verði í framkvæmd ákvæði 10. gr. laga nr. 65/1985, um jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna, um að veitt verði fræðsla um jafnrétti kynjanna í skólum landsins. Samþykkt verði tillaga menntmrn. um stöðuheimild vegna umsjónarkennara í jafnréttisfræðslu. Áhersla verði lögð á að kennslugögn mismuni ekki kynjunum. Félmrn., Jafnréttisráð og menntmrn. reyni í sameiningu að breyta hinu hefðbundna náms- og starfsvali með aukinni náms- og starfsfræðslu. 2. Menntun kennara. Kennaraháskóli Íslands fræði verðandi kennara um jafnréttismál í skólum. Sama á við um verðandi fóstrur í Fósturskólanum. Skyldunámskeið um jafnréttisfræðslu verði haldin fyrir alla kennara og starfandi fóstrur. Hér komi til samvinna milli menntmrn., Kennaraháskóla Íslands og Fósturskólans. 3. Endurskoðun námsefnis. Allt nýtt og endurútgefið námsefni verði endurskoðað með tilliti til jafnréttis kynjanna. Sérstaklega skal endurskoða kennslu í handmennt, heimilisfræðslu og íþróttum með það að markmiði að kynin fái sömu kennslu í þessum greinum. 4. Náms- og starfsfræðsla og náms- og starfsráðgjöf. Í samræmi við 10. gr. jafnréttislaganna taki menntmrn. upp tilraunaráðgjöf í samvinnu við verkefnisstjóra norræna samstarfsverkefnisins á sviði jafnréttismála og fylgist með árangrinum í þeim tilgangi að finna farsælustu leiðina með ráðgjöf og fræðslu um náms- og starfsval. Sérstök áhersla verði lögð á hvatningu til kvenna að læra til tæknistarfa. 5. Fræðsla um fjölskyldumál. Dómsmrn. og Jafnréttisráð hafi samvinnu um útgáfu bæklings um réttindi og skyldur í hjúskap annars vegar og óvígðri sambúð hins vegar. Í samvinnu við landlækni verði hrint í framkvæmd I. kafla laga nr. 25/1975 sem fjallar um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. 6. Trúnaðarstöður og ábyrgð. Í IV. kafla framkvæmdaáætlunarinnar kemur fram að áhrif kvenna á Alþingi og í sveitarstjórnum hafa aukist á undanförnum árum. Einnig hefur konum í trúnaðarstörfum við Stjórnarráð Íslands fjölgað. Áhrif kvenna í stjórnum og ráðum á vegum ríkisins eru enn of lítil. Í 12. gr. laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, er kveðið á um að leitast skuli við að hafa sem jafnasta tölu kynjanna í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkisins, sveitarfélaga og félagasamtaka þar sem því verður við komið. á þessu sviði er átaks þörf með það að markmiði að jafna hlutdeild kvenna og karla sem hafa ábyrgðarstörf og áhrifastöður með höndum í þjóðfélaginu. Til að ná þessu markmiði stefna stjórnvöld að eftirfarandi: 1. Hlutfall kvenna í trúnaðarstörfum. Ríki og sveitarfélög vinni markvisst að því að tala kynjanna í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum þessara aðila verði sem jöfnust, sbr. 12. gr. jafnréttislaga. 2. Konur í ábyrgðarstöðum hjá hinu opinbera. Ráðuneytið vinni að því að konur sem starfa hjá hinu opinbera fái aukin tækifæri til að gegna ábyrgðarstöðum, sbr. 3. gr. laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þá eru það félagsleg atriði. Í V. kaflanum er á það bent að á síðustu áratugum hafi íslenska þjóðfélagið gerbreyst. Helsta breytingin er fólgin í aukinni menntun og atvinnuþátttöku kvenna samfara tæknivæðingu og ýmiss konar sérhæfingu. Þjóðfélagið verður að laga sig að breyttum aðstæðum, en ríka áherslu ber að leggja á það grundvallaratriði að fjölskyldan er hornsteinn þjóðfélagsins og miða verður að því að svo verði áfram. Þess vegna þarf að tryggja heimavinnandi maka fyllstu réttindi á við þá sem eru úti á vinnumarkaðnum. Aukin atvinnuþátttaka kvenna gerir þörf á gæslu fyrir börn utan heimilisins brýnni en áður. Lægri fæðingartíðni er umhugsunarefni og virðist haldast í hendur við félagslegar aðstæður útivinnandi kvenna til að fæða og ala upp börn. Þriggja mánaða fæðingarorlof er stuttur tími fyrir foreldra með nýfætt barn. Stjórnvöld telja að bæta verði aðstæður kvenna með nýfædd börn og foreldrum verði báðum gert kleift að ala börn sín upp á þann hátt sem samrýmist launaðri atvinnu þeirra. Sveigjanlegur vinnutími foreldra með ung börn er æskileg og raunhæf leið að þessu markmiði. Á næstu árum skal lögð áhersla á eftirfarandi: 1. Fæðingarorlof. Stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins leiti leiða til að lengja fæðingarorlof í sex mánuði. Feður fái aukna heimild til töku fæðingarorlofs. 2. Réttindi heimavinnandi maka. Tryggt verði að heimavinnandi maki njóti fullra réttinda á við þá sem eru úti á vinnumarkaðnum, t.d. lífeyrissjóðsréttinda og lífeyristryggingar. 3. Samfelldur skóladagur. Komið verði á samfelldum skóladegi fyrir öll börn í grunnskóla og máltíðir verði hægt að fá í skólum. Jafnframt verði grunnskólanum gert kleift að hafa samfellt skólahald til þess að ekki þurfi að úthýsa nemendum þá daga sem skólahald fellur niður. 4. Dagvistun barna. Ítarleg könnun fari fram á þörf fyrir dagvistunarstofnanir, sbr. fyrri kannanir um sama efni. Því verði beint til sveitarfélaga og þau miði áætlanir sínar við þá könnun og þeim fjölskyldum fjölgi sem fái aðgang að dagvistarstofnunum og skóladagheimilum. Herra forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir fjögurra ára framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til að ná fram jafnrétti kynjanna. Ríkisstjórnin hefur hér sett fram áætlun um hvernig vinna má að því markmiði á skipulegan hátt næstu fjögur ár, þ.e. að ná fram jafnrétti kynjanna í samræmi við lög og samþykktir, og ég legg áherslu á það að hér er um alvöruáætlun að ræða.



Herra forseti. Hér er komin til umræðu skýrsla félmrh. um svokallaða framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Ég vil segja það í upphafi míns máls um þetta dagskrárefni að sjaldan hefur maður séð einkennilegri fyrirsögn á máli en hér kemur fram miðað við innihaldið, sem er að finna á þessum fjórum blaðsíðum. Í orðinu "framkvæmdaáætlun" skyldi maður ætla að væri að finna einhverja markvissa stefnumótun til að ná tilteknum markmiðum. En skýrsla félmrh. um framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar inniheldur lítið annað en frómar óskir og upprifjun á löngu gefnum loforðum og ákvæðum sem hafa verið lögfest, sum fyrir alllöngu. Ég tel að þetta framlag af hálfu hæstv. félmrh. sé ekki aðeins veigalítið heldur í rauninni nánast móðgun við þá aðila sem hafa verið að gera ráð fyrir því að eitthvað kæmi út úr ákvæðum laga um að slík framkvæmdaáætlun yrði lögð fram og hvernig framkvæmdarvaldið hygðist ná þeim markmiðum sem lög bjóða í þessum efnum. En hvað er að finna á þessum síðum? Hæstv. ráðh. hefur lesið það upp og við heyrum það. Við könnumst við flest ef ekki allt það sem þar er að finna því að nýmæli getur það ekki talist og allt er það með óljósum hætti þannig að réttnefni væri kannske að kalla þetta frómar óskir félmrh. um það hvernig ná megi fram jafnrétti kynja. Þetta er ekki marktæk framkvæmdaáætlun, því miður. Hæstv. ráðh. greinir frá því í skýrslu sinni á fyrstu síðu að Jafnréttisráði hafi verið falið að gera sérstaka áætlun, svo sem lög standa til, og ráðuneytið hafi fengið framkvæmdaáætlun ráðsins með bréfi 31. júní 1986. Ráðherra greindi frá því að í þessari svokölluðu framkvæmdaáætlun væri hins vegar fyrst og fremst um að ræða atriði sem snerta opinbera aðila, og það má vera að það geti talist eðlilegt að leggja mesta áherslu á það, en hitt hefði ég talið ekki aðeins æskilegt heldur sjálfsagt, að láta fylgja þingmáli sem þessu yfirlit yfir framkvæmdaáætlun ráðsins eða framkvæmdaáætlun Jafnréttisráðs í heild sinni ásamt þeim svörum sem borist hafa frá öðrum aðilum, þeim 14 aðilum sem tilgreindir eru, þannig að þessi svör væru aðgengileg Alþingi þegar verið er að líta til þessara mála. Það hefði þó gert þetta þingmál aðeins veigameira, a.m.k. veitt upplýsingar um það hvað Jafnréttisráð hefur fjallað um og þeir aðilar sem séð hafa ástæðu til að tjá sig um framkvæmdaáætlun þess. 2. kafli þessa þingmáls er um atvinnu- og launamál og þar er vikið í 1. lið að könnun á launamun kynjanna og tekið fram í þessari framkvæmdaáætlun að Þjóðhagsstofnun skuli hraða þeirri könnun. Hér er um að ræða atriði sem snerta vanefndir á gefnum loforðum sjálfs hæstv. forsrh. um slíka könnun, loforð sem gefið var á árinu 1985 en ekki hefur enn verið staðið við. Það er kannske dæmigert að forustan í ríkisstjórninni hefur ekki haft fyrir því að láta vinna þessa könnun sem hátíðlegt loforð var gefið um hér á Alþingi fyrir tveimur árum. Og það er dæmigert fyrir þessa framkvæmdaáætlun einmitt að slíkt atriði er talið þarna upp í 1. lið hennar. Og 2. liður, tölusettur, um þetta þýðingarmikla svið, atvinnu- og launamuninn, er að Byggðastofnun sjái um úrvinnslu upplýsinga, sbr. ritið Vinnumarkaðurinn, rit sem alþm. fá í hendur þegar það kemur út hverju sinni. Það er komið fyrir árið 1985 og við vorum að fá í hendur í byrjun vikunnar, líklega í gær, rit frá Byggðastofnun frá desember 1986, að vísu ekki undir heitinu Vinnumarkaðurinn heldur Byggð og atvinnulíf 1985. Þar er að finna upplýsingar sem segja okkur hvert stefnir í þessum málum, hver þróunin hefur verið og ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna hér til þessarar skýrslu Byggðastofnunar á bls. 18 þar sem segir um meðallaun eftir kyni og aldri á árinu 1985, það er sýnt þarna myndrænt, en í texta segir: "Árið 1985 voru meðallaun karla nærri 18% hærri en landsmeðaltal allra atvinnugreina. Meðallaun kvenna árið 1985 voru tæplega 26% lægri en landsmeðaltal. Þannig höfðu karlar 59% hærri meðallaun á ársverk en konur. Árið 1984 voru laun karla um 57% hærri en meðallaun kvenna. Árið 1983 54% hærri og árið 1980-1982 52-53% hærri. Vaxandi launamunur milli karla og kvenna eftir þessum mælikvarða á m.a. rætur að rekja til ört hækkandi tekna í fiskveiðum en þar eru ársverk kvenna fá." Tölurnar tala sínu máli. Það er öfugþróun á þessu sviði ár eftir ár og við höfum enn nýrri upplýsingar, tölulegar, úr sérstakri könnun á rauntekjum starfsstétta, könnun sem gerð var í apríl á síðasta ári í framhaldi af kjarasamningum í febrúar s.l., og sú könnun leiddi í ljós að enn hefði sigið á ógæfuhlið frá árinu 1985 samkvæmt þeim tölum sem framreiddar eru hér í skýrslu Byggðastofnunar. Ekki vil ég vera að andmæla frómum óskum sem fram koma, eins og t.d. í 3. lið, um sveigjanlegan vinnutíma. Vissulega getur það verið jákvætt skref til þess að auðvelda konum þátttöku á vinnumarkaði að vinnutími sé sveigjanlegur og hér er hvatt til þess að það sé gert og ekki annað út af fyrir sig hægt en að taka undir það að slík athugun sé gerð og því sé þá hrundið í framkvæmd. Fjórði liðurinn varðandi atvinnulífið og launamálin er um nýtt starfsmat, að hið opinbera og aðilar vinnumarkaðarins sjái um að fram fari nýtt starfsmat þar sem endurskoðað verði sérstaklega mat á hefðbundnum kvennastörfum annars vegar og störfum sem karlar vinna almennt hins vegar. Þetta er auðvitað eitt allra brýnasta verkefnið á þessu sviði, og ef eitthvað væri að baki þessari framkvæmdaáætlun ætti það auðvitað að liggja fyrir, hvernig ríkisstjórnin fyrir sitt leyti ætlaði að hlutast til um að slíkt starfsmat færi fram, ekki aðeins varðandi hið opinbera heldur einnig að því er snertir aðila á hinum almenna vinnumarkaði. Það hefur sýnt sig að ríkisvaldið getur haft áhrif yfir á það svið, ef vilji er fyrir hendi, og ég tel að það sé t.d. sjálfsagt að slíkt starfsmat fari fram með þátttöku viðsemjenda við opinbera starfsmenn, hin einstöku samtök innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, svo að dæmi sé tekið. Það er framkvæmd á slíkum atriðum og áætlun um það hvernig að því sé staðið sem við hefðum viljað sjá hér. Vikið er að stofnun fyrirtækja í þessu sambandi og námskeiða fyrir konur sem vilja stofna fyrirtæki. Ég vil ekki leggja sérstaklega mat á hvernig til hefur tekist í þessu efni og menn getur greint á um hversu gildur þáttur slíkt sé í sambandi við jafnréttismálin sérstaklega, en hitt tel ég þó mjög góðra gjalda vert að slík hvatning fari fram og aðgerðir sem auðveldi konum þátttöku sem víðast samkvæmt eigin vali á vinnumarkaðinum. Þarna sé að því leyti til um jákvætt átak að ræða með sama hætti og það sem rætt er undir tölulið 3.4. um náms- og starfsfræðslu og starfsráðgjöf. Ég held út af fyrir sig að breikkun í atvinnuþátttöku kvenna leysi ekki ein sér mikinn vanda í sambandi við jafnrétti, t.d. á sviði launamála. Ég hef ekki mikla trú á því að það séu gildir lyklar að því verkefni að leiðrétta þennan mun. En hitt er jafnljóst að það er af hinu góða að auðvelda konum sem víðtækast val í sambandi við störf og því er sjálfsagt að mínu mati að taka undir viðleitni í þessa átt. Samnorræna verkefnið sem Valgerður Bjarnadóttir er vinnandi fyrir varðandi Akureyrarsvæðið sérstaklega er dæmi um þetta. En það eitt er ekki nóg. Það þarf að gera átak miklu víðar og helst sem víðast á landinu í þessum efnum og taka þarf mið af reynslu, m.a. á norrænum vettvangi, til þess að ná árangri í þessu, hvaða álit sem menn hafa á þessu sem tæki til þess að leiðrétta launamun eða annað misrétti gagnvart konum. Þá kem ég að 3. kaflanum að öðru leyti varðandi menntun og fræðslu. Þar er vikið að könnunum og ákvæðum um jafnréttisfræðslu, menntun kennara, endurskoðun námsefnis o.fl., svo og fræðslu um fjölskyldumál. Ég vil ekki fara mörgum orðum um þetta efni. Sumt var rætt af tilefni fsp. á síðasta fundi Sþ. að því er varðar jafnréttisfræðslu í skólum. Hér er í rauninni um að ræða sjálfsagða hluti þar sem átaks er þörf til þess að ná leiðréttingu fram, en síðan þurfa þeir að sjálfsögðu stöðugt að vera í vinnslu. Slík atriði sem snerta fræðslumál og menntun, allt það sem lýtur að jafnrétti, þurfa að vera í stöðugri vinnslu og ekki annað hægt en að hvetja til þess að það sé gert, og það er í rauninni ítarlegri áætlun um það, hvernig að því skuli staðið sem eðlilegt hefði verið að hér kæmi fram. Það er t.d. dæmigert fyrir stöðu þessara mála sem kemur fram í tölulið 3.5., varðandi fræðslu um fjölskyldumál, þar sem segir, með leyfi forseta: "Í samvinnu við landlækni verði hrint í framkvæmd I. kafla laga nr. 25/1975 sem fjallar um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir." - Að hrinda í framkvæmd ákvæðum laga frá árinu 1975. Ja, það er stórmannleg framkvæmdaáætlun þetta, en vissulega betra seint en aldrei, má segja. Hvað skyldi hafa vakið hæstv. félmrh. til að taka til hendi að þessu leyti og setja þetta hér niður? Það er kannske sú umræða sem fram hefur farið í sambandi við eyðni og það sem að henni lýtur. En þetta er nokkuð dæmigert um þá framkvæmdaáætlun sem hér liggur fyrir og það seinlæti sem er megineinkenni alls þess sem snertir leiðréttingu og framkvæmd á ákvæðum laga og reglugerða um jafnrétti kynja. Í 4. kafla er vikið að trúnaðarstöðum og ábyrgð og vissulega er það, að mínu mati, réttmætt að leitast við af opinberri hálfu að hafa sem jafnasta tölu fulltrúa kynja í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkis og opinberra aðila. Það er auðvitað erfitt að lögbjóða þetta að öðru leyti. Um þetta mætti setja bindandi ákvæði. Sum félagasamtök hafa gert það. T.d. hefur sá flokkur sem ég tilheyri, Alþb., sett ákveðnar reglur í sambandi við sínar stofnanir innan flokks um hlut kvenna og ég tel að það hafi verið mjög góðra gjalda vert, það lýtur að starfi innan flokksins og hefur flýtt fyrir þróun sem hefði vissulega þurft að gerast miklu fyrr en hefur verið jákvæð. Hér verða í rauninni hver samtök, hver flokkur og félagasamtök að taka sig á hver fyrir sig, hver á sínum vettvangi, og sýna það í verki að einhver hugur fylgi orðum um þessi efni, jafnframt því sem opinberir aðilar gangi á undan. Í því sambandi hljótum við að minna á ákvæði sem tekin voru upp í jafnréttislögin við endurskoðun þeirra síðast 1985 um heimild til jákvæðrar mismununar, ákvæði sem einnig er að finna í þeim alþjóðasamningi um afnám mismununar gagnvart konum sem samþykktur var á Alþingi vorið 1985 og reynt hefur verið að ýta á eftir framkvæmd á með flutningi sérstakrar till. til þál. hér á Alþingi sem er 7. mál Sþ. Þar er einnig kveðið á um slíka jákvæða mismunun. Af því að ég kem að því máli nefni ég það hér, sem ég raunar gerði þegar rædd var skýrsla hæstv. félmrh. um þróun jafnréttismálanna um daginn, að mér finnst það mjög sérkennilegt að sá flokkur eða þau samtök sem sérstaklega mæla fyrir hlut kvenna og telja sig standa vörð um hagsmuni kvenna, og þar á ég við fulltrúa Kvennalistans, skuli taka það upp sem sérstakt mál af sinni hálfu og eitt af því sem sýnir sérstöðu þeirra, að leggjast gegn þeirri úttekt á þessum alþjóðasamningi og stöðu Íslands að því er varðar mismunun gagnvart konum, eins og hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir hefur ítrekað séð ástæðu til þess að gera. Ég átta mig ekki á rökunum og ég átta mig ekki á því hvernig á því stendur að á sama tíma og með réttu er ýtt á eftir að staðið sé við loforð hæstv. forsrh. frá 1985 varðandi könnun á launamun kynjanna skuli vera lagst gegn því að opinberir aðilar geri úttekt á stöðu Íslands gagnvart þessum alþjóðasamningi um mismunun gagnvart konum hérlendis samkvæmt þessum alþjóðasamningi sem staðfestur var í júní 1985 að mig minnir. Ég vil leyfa mér í sambandi við þetta, herra forseti, að lesa umsögn Jafnréttisráðs um þessa tillögu eins og hún liggur fyrir, hún er ekki löng: "Jafnréttisráði hefur borist til umsagnar till. til þál. um úttekt á mismunun gagnvart konum hérlendis, sbr. bréf yðar dags. 24. nóv. 1986. Með fullgildingu Íslands á samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum var að mati Jafnréttisráðs stigið mikilvægt skref í átt til jafnréttis kvenna og karla. Í till. þeirri til þál. sem hér er til umfjöllunar er lagt til að gerð verði úttekt á ýmsum þáttum þjóðfélagsins, hvernig þeir þættir horfa við ákvæðum samningsins. Samkvæmt lögum nr. 65/1985 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er það hlutverk Jafnréttisráðs m.a. að fylgjast með þjóðfélagsþróuninni hvað varðar stöðu kynjanna og koma með tillögur til breytinga til samræmis við tilgang laganna. Sú úttekt sem hér um ræðir er að umfangi langt umfram það sem Jafnréttisráð hefur af fjárhagsástæðum getað staðið fyrir. Ráðið telur að umrædd úttekt geti verið gagnleg til að framfylgja ákvæðum laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Af þeirri ástæðu er Jafnréttisráð hlynnt þáltill. enda verði ráðinu tryggðir nauðsynlegir fjármunir til verkefnisins." Undir bréfið ritar f.h. Jafnréttisráðs Elsa S. Þorkelsdóttir framkvæmdastjóri. Þetta er bréf dags. 22. des. 1986 til félmn. sameinaðs Alþingis sem hefur þessa þáltill. til meðferðar. Í 5. tölulið þessarar skýrslu um svokallaða framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar er vikið að félagslegum atriðum í sambandi við jafnréttismálin, aukinni menntun og atvinnuþátttöku kvenna samfara tæknivæðingu og ýmiss konar sérhæfingu, og m.a. sagt: "Þess vegna þarf að tryggja heimavinnandi maka sömu réttindi á við þá sem eru úti á vinnumarkaðinum." Hér er vissulega um geysilega stórt mál að ræða og eitt hið stærsta í þessu samhengi, jafnréttismálanna. Ég vil hins vegar leggja á það áherslu af minni hálfu að hér þarf að auka allar aðgerðir í þessum málum, þær þurfa að lúta að því að auka valfrelsi kvenna varðandi það efni, og raunar mega karlar vera þar líka sem fjölskyldufeður, varðandi valfrelsi um það hvort viðkomandi leitar starfa úti á vinnumarkaðinum eða er heimavinnandi. Allar aðgerðir þurfa að ganga út frá þessu að mínu mati. Það er varhugavert að grípa til aðgerða í þessu samhengi sem hægt væri að nota af stjórnvöldum og þröngsýnum aðilum vinnumarkaðar til þess að ýta konum út af vinnumarkaðinum inn á heimilin. Það yrði að vera þeirra mál. Það þurfa því að vera til staðar uppeldisstofnanir, barnaheimili og önnur nauðsynleg gæsla og aðstaða í skólum landsins til þess að konur geti tekið þátt í atvinnulífinu með eðlilegum hætti en geti einnig valið um að vera heimavinnandi og sinna þeim þýðingarmiklu störfum sem á heimilunum eru unnin, hvort sem það eru uppeldisstörf eða önnur heimilisstörf. Í sambandi við heimilisstörfin sem verða nú sérstaklega til umræðu í sambandi við annað þingmál vil ég nefna það, að einmitt það hversu fjölþætt heimilisstörf eru á að vera hvetjandi í þessu sambandi, einnig í sambandi við starfsmat og tillit sem tekið sé til heimilisstarfa varðandi starfsmat, einnig stjórnunarþáttur heimilisstarfanna. Því að hvert heimili er, má segja, fyrirtæki, það er líkt og fyrirtæki þar sem þeir sem helga sig því og fá þar reynslu safna mjög þýðingarmikilli reynslu sem getur gagnað vissulega í öðrum störfum. Varðandi fæðingarorlof, sem hér er nefnt í sambandi við félagsleg atriði, vil ég leggja á það áherslu, og það hefði ég viljað sjá í svonefndri framkvæmdaáætlun ríkisstjórnar, að lengd fæðingarorlofs væri tvöfölduð nú þegar, lengd úr þremur mánuðum í sex mánuði strax. Það væri eitthvað sem bragð væri að, hæstv. félmrh., ef slík ákvörðun lægi fyrir í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnar, að ríkisstjórnin ætlaði að beita sér fyrir slíku, og þá sem áfangi að því marki að lengja fæðingarorlof upp í a.m.k. eitt ár sem væri ekki óeðlilegur tími, að mínu mati. Það er svo mál sem menn geta rætt út af fyrir sig hvernig að þeim málum er staðið varðandi upphæð og varðandi það hvernig slíkum greiðslum er komið til aðila í sambandi við fæðingarorlofið. En ég held að það sé a.m.k. lágmarkskrafa að grunngreiðslurnar þar séu hækkaðar. Svo er það auðvitað eðlilegt að um það sé samið sem víðast að konur haldi óskertu kaupi eða að fjölskylduaðili sem tekur fæðingarorlof haldi óskertu kaupi þann tíma sem hann nýtur fæðingarorlofs. Það er ekki falleg aðstaða sem konum er búin sem ætla sér hlut á vinnumarkaðinum með það skamma fæðingarorlof sem hér er í gildi og þær félagslegu aðstæður sem þeim eru búnar til eðlilegrar þátttöku. Það er umhugsunarefni, hvort menn reyna að nýta sér það samviskubit sem því fylgir áreiðanlega hjá fjölda kvenna að þurfa að leita út á vinnumarkaðinn til þess að afla nauðsynlegra tekna fyrir heimilið, börn sín og heimili, en hafa í rauninni ekki til þess boðlegar aðstæður. Það hefði verið æskilegt að sjá í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar tekið á þessum málum þannig að þessi félagslegu atriði væru mörkuð í framkvæmdaáætlun en ekki bara einhverjar frómar óskir og orð á blaði þar sem innihaldið er nánast ekkert af hálfu framkvæmdavaldsins. Ég held að líka sé mikilvægt í þessu samhengi að tryggt sé í samningum sem víðast að foreldrar geti tekið sér lengra leyfi frá störfum og gengið inn í störf eftir ákveðinn tíma, t.d. að tveimur árum liðnum, og að réttindi heimavinnandi maka séu tryggð með öllum tiltækum ráðum. Samfelldur skóladagur, sem er 3. töluliður í 5. kafla þessarar áætlunar, er eitt af þeim atriðum sem Alþb. hafði forgöngu um hér á Alþingi fyrir nokkrum árum, að ýta við framkvæmdavaldinu að taka á því máli. Það var sett niður nefnd, eftir að samþykkt hafði verið þáltill. þar sem fyrsti flm. var hygg ég hv. þm. Guðrún Helgadóttir, af menntmrn. til þess að gera úttekt á þessum málum um samfelldan skóladag, skólamáltíðir o.fl. og nál. liggur fyrir. Maður hefði viljað sjá eitthvað í framkvæmdaáætlun félmrh. sem byggði á þessari úttekt, eitthvað marktækt. En hvað lesum við hér? "Komið verði á samfelldum skóladegi fyrir öll börn í grunnskóla og máltíðir verði hægt að fá í skólum." Hvernig? Með hvaða hætti? Hvaða tryggingar? Í hvaða áföngum? Ekkert. Við getum í þessu samhengi vísað til OECD-skýrslunnar um menntamálin, stöðu skólamálanna í landinu, þar sem einmitt er vikið að stöðunni að þessu leyti og því sem er sérstakt fyrir Ísland varðandi þennan rofna skóladag og langt sumarleyfi í sambandi við skólann. Það hefur svo sem lengi verið sagt og heyrst oft hér á Alþingi að markmiðið ætti að vera að hafa langt sumarleyfi og leyfa börnum þátttöku í atvinnulífinu og kynni af atvinnulífinu. En ætli möguleikarnir til þess hér á höfuðborgarsvæðinu séu t.d. miklir að veita börnum á mótunarárum þann aðgang og það uppeldi sem ástæða væri til? Ég hygg nefnilega að það þurfi að líta til þess, og ekki síst varðandi forskólann og fyrstu skólaárin, einmitt að lengja skóladaginn, ekki endilega til formlegrar kennslu heldur, eins og sagði að mig minnir í skýrslu hæstv. félmrh. sem rædd var hér í síðustu viku, til þess að skólarnir geti verið starfs- og leikvettvangur barnanna með nauðsynlegri gæslu. Hvernig ætli ástandið sé hér í henni Reykjavíkurborg að þessu leyti? Ætli séu ekki eitthvað milli 100 og 200 pláss á svokölluðum skóladagheimilum? Og hvað ætli þau séu mörg börnin sem ganga með lykil um hálsinn og hafa í rauninni enga gæslu eftir að stuttum skóladegi lýkur á meðan foreldrarnir eru úti að afla tekna fyrir heimilið? Það hefði verið bragð að því, hæstv. félmrh., að það hefðu sést hér í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar hugmyndir um það hvernig markmiðinu um samfelldan skóladag, og það sem lesa mátti í skýrslu ráðherrans um að skólarnir eigi að vera starfs- og leikvettvangur barnanna með nauðsynlegri gæslu, hvernig því ætti að ná fram, hvernig framkvæmdarvaldið ætlaði að standa að slíku. En um það er ekkert, frekar en varðandi önnur atriði, orð á blaði án nokkurrar áætlunar um það hvað þá ákvarðana hvernig að þeim skuli staðið. Fjórði og síðasti liðurinn varðandi þessi félagslegu atriði er svo kannske kórónan á sköpunarverkinu í þessari svokölluðu framkvæmdaáætlun hæstv. ráðh., það er um dagvistun barna. Hvað skyldi standa þar? "Ítarleg könnun fari fram á þörf fyrir dagvistarstofnanir, sbr. fyrri kannanir um sama efni. Því verði beint til sveitarfélaga og þau miði áætlanir sínar við þá könnun og þeim fjölskyldum fjölgi sem fái aðgang að dagvistarstofnunum og skóladagheimilum." Kannast menn nokkuð við 10 ára áætlun um uppbyggingu dagvistarstofnana sem gerð var, ekki í tíð núverandi ríkisstjórnar, fyrir allmörgum árum síðan, sem var verkefni þessarar ríkisstjórnar að standa að að framfylgja en hefur verið svikin í reynd og framlög til dagvistarmála af hálfu ríkisins skorin niður ár eftir ár og rýrnað að raungildi? Það eru efndirnar í þessum málum og síðan á að fara fram ítarleg könnun. Það er hið eina sem sagt er hér og síðan það hugsjónamál að ýta þessum málum yfir á sveitarfélögin eins og m.a. hefur heyrst frá hæstv. menntmrh., sem er sérstakur hugsjónamaður hygg ég í þeim efnum, og má vera að hæstv. félmrh. taki undir með honum að því leyti að þau miði áætlanir sínar við þetta og hitt. Ekki skal ég hafa á móti því að sveitarfélögum sé gert kleift að standa að dagvistarmálum, leggja þeim lið með öðrum og meiri hætti en nú er, en hvar eru tillögur ríkisstjórnarinnar um tekjustofna sveitarfélaga og annað sem lýtur að því að gera þeim kleift að taka á þessum málum? Það hefði verið æskilegt að sjá eitthvað af því, að vera búinn að fá eitthvað í hendurnar hér á Alþingi af marglofuðum till. og frv. í sambandi við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og tekjustofna sveitarfélaga. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mikið mál mitt úr þessu þó af mörgu sé að taka þegar litið er á þennan feril núverandi stjórnar sem ég gerði að umræðuefni reyndar nokkuð þegar til umræðu var þróun jafnréttismálanna eins og hæstv. ráðh. gaf skýrslu um hér um daginn. Þessi þróun endurspeglar vaxandi misrétti í samfélaginu í heild sinni þar sem ríkisstjórnin hefur haft forgöngu um að ýta undir óheft markaðslögmál í samfélaginu sem leiða til vaxandi mismununar á einu sviðinu af öðru og sem hittir fyrir þá aðila og þá hópa í samfélaginu sem höllustum fæti standa fyrir, konur þar alveg sérstaklega sem fjölmennan hóp, en auðvitað marga aðra hópa sem þurfa á öðru samfélagi að halda en því samfélagi vaxandi auðhyggju sem þessi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir og staðið fyrir. Jafnrétti kynja og leiðrétting á hlut kvenna er stórt mál út af fyrir sig, en það er ekki einangrað málefni þó að eðlilegt sé að ræða það og fjalla um það í einstökum atriðum sér á parti, vegna þess að það er njörvað niður meira og minna af gömlum fordómum í samfélaginu, hefðum og fordómum sem þarf að brjóta niður og fá breytingar á fyrr en seinna. Annars eru margir þættir þessara mála samslungnir samfélagsgerðinni að öðru leyti. Hvaða áhrif skyldi það t.d. hafa í þessum málum að Íslendingar búa við eina lengstu vinnuviku sem þekkist í veröldinni, a.m.k. hinum iðnvædda heimi? Hvaða áhrif skyldi það hafa að menn þurfa að leggja á sig hér tvöfaldan vinnudag til að afla tekna og konum er sumpartinn nauðugum ýtt út á vinnumarkaðinn af þeim sökum? Og hvaða áhrif skyldi það hafa á fjölskyldulíf í landinu og félagslega aðstöðu kvenna í landinu og aðstöðu þeirra til að taka gildan þátt í þjóðlífinu, hvort sem það er inni á heimilunum, á vinnumarkaðnum eða í félagsstörfum þar sem vinnuálagið og aðrar félagslegar aðstæður kvenna eru ein grófasta hindrunin fyrir því að konur geti rétt hlut sinn og sótt fram með eðlilegum hætti og þjóðfélagið fái að njóta hæfileika þeirra svo sem eðlilegt væri? Herra forseti. Ég hefði kosið að sjá hér ríkisstjórn og félmrh. mæla fyrir marktækri áætlun lögum samkvæmt um aðgerðir til þess að ná fram jafnrétti kynja, til að standa við lög og samþykktir í þessum efnum í stað þess plaggs sem hér hefur verið kynnt og hæstv. ráðh. hefur mælt fyrir og ég hef gert hér að umtalsefni. Það er alveg ljóst að eins og á fleiri sviðum verða þau verk ekki unnin af núverandi ríkisstjórn og það kannske kemur engum á óvart ef litið er á feril hennar að öðru leyti í sambandi við þjóðmálin. Það verður verkefni annarra að taka á því ef þessi markmið eiga að nást fram, annarra afla í þjóðfélaginu en þeirra sem hafa staðið hér fyrir vaxandi auðhyggju í landinu og vaxandi mismunun sem ekki síst bitnar á konum þessa lands.



Herra forseti. Hér er nú komin til umræðu skýrsla félmrh. um framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til að ná fram jafnrétti kynjanna. Þegar skýrsla hæstv. ráðh. um þróun og stöðu jafnréttismála var til umræðu hér á síðasta fundi í Sþ. þá ræddi ég allítarlega um þessi mál og ætla því að vera heldur stuttorðari nú og vísa til þeirrar ræðu minnar í umræðum um þessa skýrslu. Eins og fram kemur í inngangi að skýrslunni er hún lögð fram í samræmi við þær endurbætur sem voru gerðar á jafnréttislögunum vorið 1985. Síðan kemur fram að það er ekki fyrr en í febrúar árið 1986 eða fullum sjö mánuðum eftir samþykkt laganna sem félmrn. vekur athygli Jafnréttisráðs á því að skýrslu sem þessa beri að leggja fram. Það tók sem sé ráðuneytið sjö mánuði að koma þeim skilaboðum til Jafnréttisráðs að þessi skýrsla væri orðin skylduverk og verð ég að segja að mér finnst það ekki mjög snöfurlega að verki staðið hjá félmrn. og hæstv. félmrh. sem virtist leggja töluvert kapp á að fá hin nýju jafnréttislög samþykkt á vordögum 1985. Má vera að þetta sýni okkur nokkuð sem ég hef áður gert að umtalsefni, og er reyndar einnig eins og rauður þráður í gegnum þessa framkvæmdaáætlun, að eitt eru orð og annað eru framkvæmdir í þessum málum yfirleitt. Í þessari skýrslu sem hér er nú til umræðu segir að framkvæmd laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sé í höndum Jafnréttisráðs. Þetta finnst mér harla undarleg túlkun á jafnréttislögunum þar sem framkvæmd allra laga, hvort sem það eru lög um jafnan rétt kvenna og karla eða einhver önnur lög, hlýtur vitaskuld að vera í höndum framkvæmdarvaldsins en ekki í höndum ráðs úti í bæ þótt slíkt ráð, og í þessu tilfelli þetta ráð, sé allra góðra gjalda vert. Síðan segir í skýrslunni, með leyfi forseta: "Umfang hennar" [þ.e. framkvæmdaáætlunarinnar] "hlýtur að takmarkast við aðgerðir sem ráðuneytum og opinberum stofnunum er lögum samkvæmt rétt og skylt að grípa til á sínum vettvangi án þess þó að ganga inn á verksvið Jafnréttisráðs." M.ö.o. er þarna sett fram sú skoðun um framkvæmd jafnréttismála að þau séu í höndum annars vegar Jafnréttisráðs og hins vegar í höndum ráðuneyta og opinberra stofnana, og að framkvæmdin felist í því að framkvæma það sem þegar er að finna í lögum um þessi mál. Hér er ekki að finna eitt einasta orð um frumkvæði, um frumkvæði Alþingis eða frumkvæði framkvæmdarvaldsins í þessum málum. Framkvæmdarvaldið, í þessu tilfelli hæstv. ráðh., sér það greinilega ekki sem skyldu sína að leggja til einhverjar nýjungar á sviði jafnréttismála, að bera fram hér einhver lagafrv. sem horfa megi til bóta, heldur aðeins að framkvæma það sem þegar stendur í þegar samþykktum lögum. Og sú framkvæmd er að meiri hluta til að mati hæstv. ráðh. í höndum Jafnréttisráðs en ekki í höndum hans sem framkvæmdarvaldið hefur í sínum höndum. Ég vil vekja athygli á þessari lagatúlkun sem kemur fram í inngangi þessarar framkvæmdaáætlunar og mótmæla henni vegna þess að ég tel hana í fyrsta lagi ekki rétta og í öðru lagi hlýtur það að vera skylda jafnréttisráðherra á hverjum tíma að eiga frumkvæði í þessum málum, en ekki bara að sjá til þess að það sem þegar hefur verið samþykkt sé framkvæmt. Síðan kemur kafli um atvinnu- og launamál og þar er í fimm liðum að finna þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hyggst standa fyrir á næstu fjórum árum í þessum efnum. Ekki eru það nú rismiklar framkvæmdir, ekki síst þegar hafðar eru í huga niðurstöður nýjustu skýrslu Byggðastofnunar, Byggð og atvinnulíf 1985, sem dreift var hér á Alþingi í gær. Í þessari skýrslu kemur fram að munurinn á launum kvenna og karla hefur farið vaxandi frá árinu 1980, og hefur vaxið á árunum milli 1980 og 1985 um 56%. Í þessari skýrslu kemur einnig fram að konur hafa árið 1985 59% lægri meðallaun á ársverk en karlar og hefur þá þessi hlutfallstala aukist um 2% frá árinu áður, árið 1984 var hún 57%. Þetta eru beinharðar tölur um ástandið í þessum málum. Og hverjar eru þær framkvæmdir sem ríkisstjórnin ætlar að standa að? Jú, hér stendur að það eigi að kanna launamun kynjanna. Ég vil benda hæstv. ráðh. á að við höfum nógar kannanir. Við höfum rit Byggðastofnunar, bæði þetta nýjasta sem ég hef gert hér að umtalsefni, það sem kom út í fyrra og tók til vinnumarkaðarins árið 1984, við höfum könnun sem forsrh. fól Þjóðhagsstofnun að vinna og búin er að vera í vinnslu í tvö ár og hlýtur að koma úr vinnslu hvað úr hverju. Okkur vantar ekki kannanir og það tekst ekki að vinna bug á þessu kynbundna launamisrétti með könnunum heldur með aðgerðum. Það er þar sem hnífurinn stendur í kúnni. Það vantar aðgerðir en ekki kannanir. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði hér að umræðuefni í ræðu sinni áðan að Kvennalistinn væri ekki alls kostar sammála till. hans sem gerir ráð fyrir allsherjarúttekt á kynjamisréttinu hér á landi í samræmi við tillögu sem samþykkt var á Alþingi vorið 1985, um fullgildingu á alþjóðasáttmála um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Það er einmitt á þessum sömu forsendum sem við erum ekki fylgjandi þeirri þáltill., vegna þess að við vitum að það er hægt að svæfa öll mál með tímafrekum könnunum. Við vitum að lífeyrissjóðakerfið t.d. er búið að vera í könnun árum saman og það kemur ekkert út úr því og það er ekkert hægt að gera vegna þess að það er verið að kanna málið. Þess vegna óttumst við Kvennalistakonur að víðtækar kannanir, eins og till. þm. kveður á um, geti orðið til þess að svæfa mál, mál sem enga bið þolir, þar sem verður að grípa til aðgerða undir eins, og þess vegna erum við ekki fylgjandi þessari þáltill. Við höfum ekkert á móti því að fram komi auknar upplýsingar og að kannanir séu gerðar, en að það sé markmið í sjálfu sér dugar ekki í dag. Ástandið er of slæmt til þess. Annað atriði sem við höfum gegn till. hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar er það að þar er gert ráð fyrir að vinnuhópur manna, sem ef ég man rétt er að hluta til skipaður þm. eða fulltrúum þingflokka og að hluta til embættismönnum, gefi skýringar á þeirri kynjamismunun sem á sér stað hér á landi. Við vitum það Kvennalistakonur að þær skýringar, sem á hverjum tíma eru fram settar á misrétti því sem hér er á milli kvenna og karla, byggjast á afstöðu. Það er ekki hægt að skýra neitt misrétti í heiminum gjörsamlega óháð afstöðu, ég tala nú ekki um ef fulltrúar þingflokka eiga að fara að skýra þetta, sem hafa pólitíska afstöðu og hafa það fyrir starf að hafa pólitíska afstöðu, eiga að fara að setja fram slíkar skýringar. Það er ekki vinnandi vegur. Jafnréttismál eru pólitísk mál eins og önnur mál og þess vegna erum við alfarið andvígar því að það verði kveðinn upp einhver lokadómur, nokkurs konar Salómonsdómur um það af hverju þetta misrétti stafar, því sitt mun sýnast hverjum í því efni. Það er annað sem við höfum á móti till. hv. þm. En það er fyrst og fremst þetta: Að svæfa ekki mál, sem verður að taka á undir eins með könnunum sem taka langan tíma. Þess vegna og ekki síst í ljósi þeirra upplýsinga sem komu fram í gær í skýrslu Byggðastofnunar um hið kynbundna launamisrétti hér á landi, þá þykja mér þessar framkvæmdir sem ríkisstjórnin ætlar að standa að á næstu fjórum árum í atvinnu- og launamálum kvenna hér á landi heldur en ekki máttlausar. Það á að kanna launamuninn eins og hér segir í 1. lið. Í 2. lið segir að það eigi að vinna úr upplýsingunum. Það hefði ég nú í raun og veru haldið að væri nokkurn veginn sami liðurinn því ef þú kannar eitthvað og safnar upplýsingum um það þá hlýtur þú að vinna úr þeim líka. 3. liðurinn sem nefndur er er sveigjanlegur vinnutími. Hann er allra góðra gjalda verður og við Kvennalistakonur erum eindregið fylgjandi því að sveigjanlegum vinnutíma verði komið á sem víðast. En hins vegar breytir hann ekki launamisréttinu í veigamiklum atriðum. Sveigjanlegur vinnutími sniðgengur það að mestu. Hann er hagræðingaratriði en hann breytir ekki launum kvenna og karla. Síðan kemur 4. liðurinn, um launa- og atvinnumál, og eini liðurinn sem einhver fengur er í í þessum hluta framkvæmdaáætlunarinnar er sá liður sem kveður á um nýtt starfsmat. Ég fagna því mjög að sjá þennan lið hér því að ég held að greiðasta leiðin til að leiðrétta hið kynbundna launamisrétti sé einmitt með nýju starfsmati þar sem kvennastörfin eru endurmetin og þeir þættir sem einkenna þau, eins og þjónustu-, umönnunar- og uppeldisþættir verði metnir til jafns og lagðir að jöfnu við þá ábyrgðar- og frumkvæðisþætti sem einkenna karlastörfin. Að vísu hefði ég viljað sjá hér hvað varðar þennan lið að fleiri aðilar en hið opinbera og aðilar vinnumarkaðarins ættu að framkvæma þetta mat. Það er nauðsynlegt að hafa þarna einhverja hlutlausa aðila og hefði ég viljað sjá að þarna ætti Jafnréttisráð líka hlut að máli, Kjararannsóknarnefnd, Þjóðhagsstofnun og Hagstofan, sem allar hafa með höndum að safna upplýsingum um launakjör kvenna og karla, og að síðustu Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands. Ég vil benda hæstv. félmrh. á það að fyrir þessu þingi liggur till. til þál. um endurmat á störfum kvenna. Það er 11. mál þessa þings og kveður á um það að fram skuli fara nýtt starfsmat, eins og það sem liður 2.4 í framkvæmdaáætlun ráðherra kveður á um, hvað varðar störf kvenna í félögum ríkisstarfsmanna eða öðrum stéttarfélögum, þ.e. allra þeirra kvenna sem hjá ríkinu vinna, hvort sem þær tilheyra ríkisstarfsmannafélögunum eða öðrum stéttarfélögum eins og Sókn, Framsókn og öðrum slíkum. Þessi till. er hugsuð sem fyrsta skref í áttina að gagngeru endurmati á kvennastörfunum. Hún er hugsuð á þann veg að ríkið gangi á undan með góðu fordæmi, endurmeti kvennastörfin heima hjá sér og að þetta gæti síðan orðið fordæmisskapandi úti á vinnumarkaðnum þannig að launakonur sem ekki starfa hjá ríkinu geti á grundvelli þessa endurmats fengið sín störf einnig endurmetin. Og nú vil ég spyrja hæstv. félmrh. að því hvort hann sé ekki samþykkur þessari þáltill. þar sem hún er samhljóða lið 2.4 í framkvæmdaáætlun hans og hvort hann sé ekki tilbúinn til að veita henni lið og samþykki sitt hér á þessu þingi. 5. liðurinn í aðgerðum varðandi atvinnu- og launamál kvenna er síðan stofnun fyrirtækja. Þar er lagt til að opinberir aðilar taki höndum saman og efni til námskeiða fyrir konur sem vilja stofna fyrirtæki. Það er auðvitað ágætt og allt af hinu góða. Það hlýtur náttúrlega að vera langtímamarkmið sem þarna er og ljóst þykir mér einnig að ekki verður þessi liður til þess að vinda bráðan bug að því að útrýma því hrikalega launamisrétti sem nú er við lýði í þjóðfélaginu milli kvenna og karla. Á heildina litið eru þær framkvæmdir sem ríkisstjórnin ætlar að standa að á næstu fjórum árum, og ég bið hv. þm. að taka eftir því að þetta er fjögurra ára áætlun, þetta er ekki eitthvað sem á að gerast núna í vor eða sumar, heldur á næstu fjórum árum, það er ekki hátt risið á þessum framkvæmdum miðað við hvílíkt vandamálið er á þessum sviðum. Síðan kemur kafli hér í framkvæmdaáætluninni um menntun og fræðslu. Þar er bent á það að munur á menntun kvenna og karla fari hraðminnkandi. Þar segir, með leyfi forseta: "Ástæða er til að ætla að námsval kvenna leiði til starfa sem líklegt er að leggist af eða breytist, sbr. skýrslu félmrh. um stöðu og þróun jafnréttismála." Þessa setningu vil ég biðja hæstv. félmrh. að skýra út fyrir mér hér á eftir því að ég skil alls ekki hvað hér er átt við. Á hæstv. ráðh. við að þau störf sem konur gegna, eins og fóstrustörf, hjúkrunarstörf, kennslustörf, þvottur, ræsting, matreiðsla, að þetta muni leggjast af? Ekki fæ ég séð hvernig þjóðfélagið á að geta gengið ef þessi störf leggjast niður. Ég verð að segja að mér er það alveg fullkomlega óskiljanlegt hvað hæstv. ráðh. á við hér og vona að þessi undarlega setning sé ekki vísbending um það að þau störf sem konur inna af höndum séu heldur lágt metin hjá hæstv. ráðh. sjálfum. Ef hann heldur að þau leggist hreinlega af er þá nokkur von til þess að hann telji þau mikilvæg? Síðan er í þessum kafla lögð áhersla á að nauðsyn beri til að atvinnuþátttaka kvenna verði fjölþættari en nú er og að konur verði hvattar til að læra til tæknistarfa, eins og hér stendur í lið 3.4. Ég ræddi þetta ítarlega þegar við ræddum um skýrslu félmrh., um stöðu og þróun jafnréttismála, á síðasta fundi í Sþ. en ég vil aðeins endurtaka það að ég og við Kvennalistakonur erum gjörsamlega ósammála þessari áherslu í starfs- og launamálum kvenna og teljum hana engu fá breytt, þó ekki væri nema vegna þess að ef leysa á launavandann, þennan vanda sem við blasir, að konur hafa nærri 60% lægri laun en karlar úti á vinnumarkaðnum, með því að beina öllum konunum í karlastörfin, þá vaknar sú spurning: Hver á að vinna kvennastörfin? Ég held að hæstv. ráðh. verði ekki að þeirri von sinni að þau leggist af. Ég get ekki séð hvernig þjóðfélag á að þrífast án umönnunar barna, án þvotta, án ræstinga, án kennslu, án ljósmóðurstarfa o.s.frv., öll þessi láglaunuðu kvennastörf, hvort sem þau byggja á menntun eða ekki. Það er því engin lausn að beina konum inn á tæknistörf og inn á karlastörfin. Lausnin hlýtur að liggja í því, eins og kemur reyndar fram í lið 2.4 í þessari framkvæmdaáætlun, hún hlýtur að liggja í því að endurmeta kvennastörfin og meta þau til jafns við störf karla. Í kaflanum um menntun og fræðslu er að finna aðgerðir þær sem ríkisstjórnin hyggst standa fyrir á næstu fjórum árum á þessu sviði. Þær eru í fimm liðum og ber þar fyrst að nefna jafnréttisfræðslu og má segja að allir hinir fjórir liðirnir sem fylgja þessum lið um jafnréttisfræðslu eru ekkert annað en útfærsla á fyrsta liðnum. Í 2. lið er talað um menntun kennara, þar þarf að koma til jafnréttisfræðsla. Það er talað um endurskoðun námsefnis, þar þarf að gæta jafnréttis. Það er talað um náms- og starfsfræðslu og náms- og starfsráðgjöf, þetta eru allt saman tegundir af jafnréttisfræðslu. Og fræðsla um fjölskyldumál, sem ég tel mjög af hinu góða. En þetta er allt saman útfærsla á þessum eina lið, að það skuli hrinda í framkvæmd ákvæðum 10. gr. laga nr. 65 frá 1985 sem kveða á um jafnréttisfræðslu. Þetta eru framkvæmdirnar, þetta eru markmiðin sem er að finna í þessari framkvæmdaáætlun á sviði menntunar og fræðslu á næstu fjórum árum. Ákvæði hefur verið í lögum frá árinu 1976 um jafnréttisfræðslu, það hefur verið í lögum í 11 ár og nú er það sem sagt sett fram sem markmið sem náð skuli á næstu fjórum árum að hrinda þessu ákvæði í framkvæmd. Ekki er nú hátt risið á þessu heldur, því miður. Ég hefði haldið að það væri sjálfsagt mál að framkvæma gildandi lög og það þyrfti ekki að setja það í sérstakar framkvæmdaáætlanir að framkvæma þau. Svo virðist hins vegar vera. Og sýnir það okkur í rauninni sorglega stöðu þessara mála hér á landi. Í 4. kafla er talað um trúnaðarstöður og ábyrgð og eins og þar segir er átaks þörf á þessu sviði, mikið rétt. Aðgerðir, ef má skilja lið 4.1. og 4.2. á þann hátt að þar sé um aðgerðir að ræða, eru í þá veru að ráðuneytið vinni að því, eins og hér segir, með leyfi forseta, "að konur sem starfa hjá hinu opinbera fái aukin tækifæri til að gegna ábyrgðarstöðum, sbr. 3. gr. laga nr. 65/1985". Þetta er sú grein laganna sem heimilar tímabundna jákvæða mismunun og ég vil eindregið hvetja hæstv. félmrh. til að nýta sér þessa lagaheimild og beina því til samráðherra sinna og allra ríkisstofnana að þær nýti sér þetta til að rétta þann sorglega smáa hlut sem konur hafa á þessum sviðum. Í kaflanum um félagsleg atriði er í fyrsta lagi bent á að þau séu ákaflega mikilvæg hvað varðar jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla og síðan er að finna framkvæmdaáætlun í fjórum liðum um það hvað skuli gera á hinu félagslega sviði til að ná markmiðum jafnréttislaganna frá 1985. Þar eru sem sagt talin til fjögur atriði. Það er fæðingarorlof, það eru réttindi heimavinnandi maka, það er samfelldur skóladagur og það er dagvistun barna. Öllum þessum málum hefur verið hreyft sem þingmálum á þessu kjörtímabili, hverju einu og einasta. Svo að við byrjum á fyrsta málinu sem er fæðingarorlof. Þar segir í framkvæmdaáætlun hæstv. félmrh. með leyfi forseta: "Stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins leiti leiða til að lengja fæðingarorlof í sex mánuði. Feður fái aukna heimild til töku fæðingarorlofs." Á þessu kjörtímabili hefur verið borið fram frv. til l., þrjú þing í röð, um lengingu fæðingarorlofs í sex mánuði og það að feður fái aukna heimild til töku fæðingarorlofs. Það má spyrja: Hvers vegna í ósköpunum hefur þetta frv. aldrei svo mikið sem átt afturkvæmt úr heilbr.- og trn. Ed. þar sem frv. hefur verið lagt fram? Eða tók það hæstv. ráðh. þessi þrjú ár og þrjár framlagningar á þessu frv. að sjá það að þetta var mál sem skipti máli til að ná fram jafnri stöðu og jöfnum rétti kvenna og karla? Ja, það eru þá langar leiðslurnar ef þetta þarf til þess. Síðan er 2. liðurinn og hann fjallar um réttindi heimavinnandi maka og þar segir, með leyfi forseta: "Tryggt verði að heimavinnandi maki njóti sömu réttinda á við þá sem eru úti á vinnumarkaðinum, t.d. lífeyristrygginga." Réttindum heimavinnandi fólks hefur margoft verið hreyft á þessu kjörtímabili, bæði af þm. Kvennalistans og af þm. annarra þingflokka. Og ég vil benda hæstv. ráðh. á það að fyrir þessu þingi liggur frv. til laga, það er 27. mál þessa þings, um lífeyrisréttindi heimavinnandi húsmæðra, þar sem 1. flm. er hv. varaþm. Málmfríður Sigurðardóttir. Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að styðja þetta frv. og veita því fylgi sitt á þann hátt að það geti orðið að lögum á þessu þingi eða eru þessi orð hér í þessari framkvæmdaáætlun einungis upp á punt? Síðan kemur 3. liðurinn í þessari framkvæmdaáætlun hvað varðar félagslegar aðstæður. Það er samfelldur skóladagur. Þar stendur, með leyfi forseta: "Komið verði á samfelldum skóladegi fyrir öll börn í grunnskóla og máltíðir verði hægt að fá í skólum." Eins og hv. síðasti ræðumaður kom inn á var hér samþykkt þáltill. þar sem mig minnir að 1. flm. hafi verið hv. þm. Guðrún Helgadóttir um það að komið skuli á samfelldum skóladegi. Hún var samþykkt fyrir tveimur árum. Það hefur ekkert verið um framkvæmdir. Eins hefur starfað og starfaði frá því um sumarið 1983 í umboði menntmrh. sérstök nefnd til að kanna tengsl fjölskyldu og skóla og þessi nefnd komst að þeirri niðurstöðu að samfelldur skóladagur væri nauðsyn og skilaði þeirri niðurstöðu fyrir meira en ári síðan. Enn er ekkert um framkvæmdir. Fyrst komin er ályktun Alþingis um þessi efni og komnar eru nefndarniðurstöður um þessi efni má spyrja: Hvernig ætlar hæstv. ráðh. sér að standa að því að þessu markmiði verði náð? Það er komið það langt að það er komið niður á blað í framkvæmdaáætlun, en hvernig á að standa að því úr því að það sem hingað til hefur verið gert og samþykkt í þessum málum hefur ekki dugað til að koma samfelldum skóladegi á? Síðan er það síðasti liðurinn í þessari framkvæmdaáætlun og það er dagvistun barna, og þar á að kanna. Eina ferðina enn á að kanna hversu þörfin sé mikil. Ég vil, eins og síðasti hv. ræðumaður, benda hæstv. félmrh. á það að fyrir liggur ítarleg könnun og 10 ára áætlun um framkvæmdir í uppbyggingu dagvistarstofnana sem gerð var 1978 eða 1979, að fyrir liggja ítarlegar tölur um það hvernig ástandið í þessum málum er. Ég get frætt hæstv. ráðh. á því að fyrir rúmu ári, í des. 1985, var ástandið þannig að það var rúm fyrir 50% barna á landinu á aldrinum frá sex mánaða til fimm ára á dagvistarheimilum. Það er pláss fyrir helming þeirra. Þar af voru rúm 40% barna á þessum aldri í leikskólum sem aðeins bjóða fjögurra stunda fóstrun á dag en aðeins 9,7% barnanna, þ.e. innan við 10% allra barna á forskólaaldri á Íslandi, áttu kost á heils dags dagvistun. Þessar tölur liggja fyrir, hæstv. ráðh., og er hægt að fá þær upp í menntamálaráðuneyti með því að lyfta einu símtóli. Til viðbótar þessu er einnig hægt að fá það upplýst að á skóladagheimilum landsins var fyrir ári síðan aðeins rúm fyrir 2,6% barna á aldrinum 6-11 ára, 2,6% barna á þessum aldri. Ástandið er vægast sagt hrikalegt og hvað ætlar hæstv. félmrh. að gera? Hann ætlar að kanna það. Hér, eins og í launamálunum, þarf ekki að kanna. Það þarf að framkvæma, hæstv. ráðh., og ég vil benda honum á það að við afgreiðslu fjárlaga ár hvert þetta kjörtímabil hafa komið fram fjölmargar tillögur um aukin framlög ríkisins til dagvistarmála. Þær hafa allar verið felldar af þeirri ríkisstjórn sem leggur fram þessa framkvæmdaáætlun, hver og ein einasta þeirra, sama frá hvaða þingflokki þær hafa komið. Og ég vil einnig benda hæstv. ráðh. á að fyrir tveimur árum síðan var vísað til ríkisstjórnarinnar frv. um sérstakt átak í dagvistarmálum barna. Það frv. kvað á um að árlega skyldi veita 0,08% af A-hluta fjárlaga til uppbyggingar dagvistarstofnana. Þessu frv. var vísað til ríkisstjórnarinnar á 107. löggjafarþingi með því fororði að nú skyldi átak gert. Hvað hefur gerst? Á hverju ári síðan hafa framlögin verið skorin niður. Og svo ætlar ríkisstjórnin að fara að kanna, kanna hvað þarf að gera í þessum málum. Þetta nær auðvitað ekki nokkurri einustu átt. Og þetta eru þar að auki framkvæmdir til fjögurra ára. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa öllu fleiri orð um þessa framkvæmdaáætlun. Ég vona að hæstv. ráðh. geti svarað þeim spurningum, sem ég beindi til hans, hér á eftir. Ég vona einnig að þær framkvæmdir sem talað er um verði ekki þær einu sem kvenþjóðin hér á landi fær að sjá á næstu fjórum árum. Ég vona þó að þær sem hér eru gangi eftir vegna þess að það eru framkvæmdir sem öllu máli skipta, ekki pappírsplögg eða orð á prenti. Þess vegna vil ég að lokum spyrja hæstv. ráðh. hvernig og hvenær hann ætli að framkvæma það sem þó stendur í þessari framkvæmdaáætlun. Hvenær megum við eiga von á því að fá frumvörpin og tillögurnar hérna inn í þingið sem eiga að koma þeim hlutum sem tilteknir eru í þessari framkvæmdaáætlun í verk? Hvenær fáum við að sjá þær? Ég vil að lokum segja það að hin nýja skýrsla Byggðastofnunar, sem ég hef gert að umtalsefni og fram kom í gær, efni hennar, þær upplýsingar sem hún hefur fram að færa, er í raun og veru óræk sönnun þess að meira þarf til en fögur orð eða lagabókstaf á borð við jafnréttislögin til þess að jafnrétti kvenna og karla geti orðið að veruleika hér á landi og til þess þarf einnig rismeiri áætlun en þá sem hér er nú til umræðu.



Herra forseti. Hér hafa farið fram dag eftir dag langar og miklar umræður um jafnrétti. En eiginlega verður það að segjast eins og er að hvorki þykir mér mikið til koma skýrslu hæstv. ráðh. né fyrirætlana hans í jafnréttismálum né að mikið nýtt hafi komið fram í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram. Áhugi þm. leynir sér heldur ekki. Hér höfum við setið nokkrar konur undir þessari umræðu og örfáir karlmenn og einungis hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur tekið til máls og þykir nokkrum undrum sæta. Auðvitað skiptir því þessi umræða sáralitlu máli, hæstv. forseti, sáralitlu máli og breytir engu. Kannske er það af því að þessi umræða hefur mjög verið rugluð. Sú var tíðin að kvenréttindakonur börðust fyrir réttindum kvenna réttilega og af ástæðu. Og þær fengu þau réttindi. Það var löngu áður en Kvennalistinn kom til sögunnar. Kvennalistinn hefur hins vegar aldrei áttað sig á því hvort hann er að berjast fyrir kvenréttindum eða jafnrétti, sem er allt annar hlutur.

Kvenréttindum.

Kvenréttindum, segir hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir og það þykja mér nokkur tíðindi vegna þess að hér sveimar orðið jafnrétti allan tímann yfir höfðum þm.  Þær Kvennalistakonur hafa heldur ekki gert þessum málstað mikið gagn einfaldlega vegna þess ekki af vondum málflutningi eða röngum skoðunum, heldur vegna þess að þær eru að heyja kvenréttindabaráttu undir nafninu jafnréttisbarátta og það er mjög óheilbrigt að öllu leyti, enda árangurinn eftir því. Ef við setjumst niður og spyrjum okkur: Hvað hefur breyst til batnaðar? Ég hika ekki við að segja nákvæmlega ekki neitt. Við lifum í heldur verra þjóðfélagi en við gerðum áður. Ég endurtek þetta, hv. þingmenn Kvennalistans. Þjóðfélagið okkar er heldur verra en það var. Hver er ánægðari? Konur? Nei. Karlmenn? Nei. Börnin? Nehei, því að sannleikurinn er sá að allt þetta brölt hefur orsakað það að börn landsins og gamalmenni eru útigangsfólk í þjóðfélagi okkar. Það er enginn til að hugsa um þau. Ég held nefnilega að við eigum að tala um þessi mál eins og þau liggja fyrir. Hér var verið að vitna í skýrslu Byggðastofnunar. Er launajafnrétti vaxandi í þjóðfélaginu? Nei. Því hefur farið aftur. Það hefur orðið meira bil á milli launa karla og kvenna á s.l. tveimur árum. Dettur konum, sem einar tala um þessi mál hér, með þeirri undantekningu að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur leyft sér að hafa skoðanir á þeim, aldrei í hug að velta fyrir sér: Er þessi barátta á réttri leið? Og ég hika ekki við að segja: Hún er það ekki. Sú er skoðun mín og ætti ekki að koma neinum á óvart að ég tel að þessi sérframboðastefna kvenna hafi enn ruglað umræðuna vegna þess að, eins og hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir sagði áðan mér til nokkurrar furðu, þetta er hápólitísk barátta. Það er þess vegna sem við erum, ég leyfi mér að segja, að níðast, og ekki á hæstv. ráðh. betra skilið, að níðast á honum fyrir frammistöðu í þessum málaflokki, og hann er auðvitað hraksmánarlegur vegna þess að hv. þm. af karlkyni og kvenkyni hafa ekki áttað sig á þeirri einföldu staðreynd að við erum hætt að tala um kvenréttindi. Við erum að tala um jafnrétti þjóðfélagsþegnanna. Ef þeir gerðu það færu menn að byrja að skilja og hafa áhuga á því sem við erum að segja, því að í stórum dráttum er ég sammála hverju orði sem þeir þm. Kvennalistans hafa sagt um þessi mál hér í sölum Alþingis, auðvitað er ég það. Ég tel hins vegar að um þessi mál sé talað á alröngum forsendum. Nægir og að nefna að í öllum þessum málflutningi hefur varla verið talað orð um börn nema í máli hv. 5. þm. Austurl. Það er talað um fæðingarorlof af því að það varðar konuna. Það er ekki talað um fæðingarorlof af því að það varði barnið. 

Forseti skal áminna þm. um það að hafa ekki samtal í salnum á meðan hv. 10. landsk. þm. hefur orðið.

Almennt eru konur ekki málgefnar en verða það skyndilega núna og þykir mér það heldur miður. Ég er hér með frv. til fjárlaga fyrir framan mig, kaflann um félmrn., og það tók litlum breytingum þar til það varð að lögum. Í því góða ráðuneyti er aðeins unnið í einum málaflokki, enda tekur hann yfir þær síður sem standa í nafni félmrn., og það er sú deild ráðuneytisins sem fer með málefni fatlaðra. Þar er unnið vel svo að til fyrirmyndar er og meira að segja gengur ekkert sérstaklega illa nú orðið að afla fjár til þess málaflokks. Jafnréttisráð eyðir ekki miklu plássi af síðum fjárlagafrv. Ég held að það sé rétt, með leyfi herra forseta, að lesa það sem um það stendur. Jafnréttisráð. Viðfangsefni: Almennur rekstur: 101 Jafnréttisráð: 3 millj. 443 þús. kr. Gjöld samtals sama tala. Tegundasundurliðun: 51 laun: 2 millj. 135 þús. kr., 52-58 Önnur gjöld: 1 millj. 308 þús. kr., gjöld samtals 3 millj. 443 þús. sem breyttist að vísu í 3 millj. 578 þús. kr. Það segir sig auðvitað sjálft að engin alvara er að baki þessari vinnu, enda erfitt að sjá hvað þar hefur verið unnið. Harma ég nú mjög brottför Kvennalistakvenna hér úr sal því að ég held að hér sé um mikilvægt málefni að ræða.

Það eru nú tvær inni en ein skrapp aðeins frá.

Það sem ég held að þurfi að gerast í þessum málum er að menn geri sér ljóst hér á hinu háa Alþingi og í ráðuneytum landsins að við erum að tala um jafnrétti. Við erum að tala um jafnrétti, og það er ekki afsakanlegt að þá fari allir hv. þm. af karlkyni úr salnum. Þeir hafa einungis áhuga á efnahagsmálum. En jafnréttismál eru nefnilega efnahagsmál. Jafnréttismál snúast um hin einu sönnu efnahagsmál, þ.e. að efnahagsmál þjóðarbúsins komi þjóðinni eitthvað við, að staða efnahagsmála sé mælikvarðinn á hvernig fjölskyldunum í landinu líður, hvernig fólkinu í þessu landi líður. Þessi umræða um ákveðinn hóp kvenna, þar sem engar sjómannskonur finnast, engar bændakonur finnast, heldur mjög takmarkaður hópur kvenna sem vill vinna sér veg og virðingu úti í þjóðfélaginu, hann er einn til umræðu, hefur ekkert með jafnrétti að gera. Það er miklu nær að skoða þessi mál í heild sinni og það er í raun og veru hægt að gera með því að líta aðeins yfir hvernig staða fjölskyldunnar er í dag. Laun í landinu eru svo óheyrilega lág og vinnudagur svo óheyrilega langur að það er búið að leggja svo til allt fjölskyldulíf í landinu niður. Hverjir þjást fyrir það? Það eru börnin og það er gamla fólkið sem er hætt að vinna. Meðferð á íslenskum börnum er satt að segja orðin hneykslunarhella sæmilega siðaðra þjóðfélaga hér í kringum okkur. Það er áreiðanlega leitun að landi sem talið er byggt sæmilega upplýstri þjóð, þar sem börn eru í eins ríkum mæli eftirlitslaus, jafnt í heimahúsum sem úti í umferðinni, eins og á Íslandi, enda segir tala slysa á börnum töluvert um það. Árið 1984, skv. opinberum skýrslum, urðu 44 börn á aldrinum 1-6 ára fyrir slysi í umferðinni. Þar af létust tvö. Það er ekki sagt neitt frá því í skýrslum Umferðarráðs hvernig hin voru útleikin, jafnvel varanlega. Í skýrslu hæstv. ráðh. er talað um gæslu barna á forskólaaldri. Það þarf mikið meira en gæslu. Dagheimili og skóladagheimili þurfa að verða uppeldisheimili vegna þess að þar fer uppeldi barnanna fram að miklu leyti. Það ætti ekki að þurfa að geta þess sérstaklega meðal fullorðins fólks að nauðsynlegt sé hverju einasta nýfæddu barni að vera með móður sinni og helst föður fyrsta árið sem það lifir. Það þýðir hins vegar ekkert að loka augunum fyrir því að þar er móðirin auðvitað miklu mikilvægari af eðlilegum ástæðum. Það er í sjálfu sér næstum því villimennska að rífa barn þriggja mánaða frá móður sinni og henda því inn á einhverja stofnun. Og ég hika ekki við að segja: Það ætti að vera skylda hverrar einustu konu að annast barn sitt fyrsta árið sem það lifir, en hún á ekki að þurfa að líða fyrir það fjárhagslega. Ef við ætlum að fá eitthvert vit í ástand þessara mála verðum við að gera tvennt og ég skal segja hæstv. ráðh. hvað það er. Við þurfum að byggja upp dagheimili eins og nokkur kostur er og fyrir liggja áætlanir um það sem er ósköp auðvelt að fara eftir. Meðan verið er að því verða þær konur, sem ekki fá pláss á dagheimilum, að fá laun heima hjá sér fyrir að annast barnið sitt. Það er enginn annar kostur. Það þolir ekkert heimili að kona fari heim á heimili sitt í neyð vegna þess að barnið kemst ekki á dagvistarstofnun og missi þar með helming eða verulegan hluta tekna heimilisins. Það er útilokað, þetta gengur ekki upp. Þetta verða menn bara að horfast ískalt í augu við og hætta að væla um hvort konu langar til eða langar ekki til að hafa tekjur, hún á engan annan kost. Einstæðar mæður eru ekki spurðar. Þær eiga þess nákvæmlega engan kost að vera heima hjá börnum sínum. Þeim er ekki boðið upp á það, og hvers eiga þær að gjalda? Hvers eiga konur sjómannanna að gjalda? Þessi mál verður að ræða út frá einhverjum vitrænum sjónarmiðum heldur en vera að þessu yfirborðsmasi ár eftir ár eftir ár. Og það er alveg sama hvað við samþykkjum marga lagabálka um jafnrétti kynjanna eða bann við mismunun kynjanna eða hvað þetta nú allt saman heitir: Ef ekki fylgja á eftir raunhæfar pólitískar aðgerðir gerist ekki neitt, enda hefur ekkert gerst. Hvað eftir annað er talað um að fram fari nýtt starfsmat þar sem endurskoðað verði sérstaklega mat á hefðbundnum kvennastörfum annars vegar og störfum sem karlar vinna almennt hins vegar. Fyrir nokkrum árum flutti ég hér ósköp einfalda till. til þál. um að ríkið léti endurmeta störf opinberra starfsmanna með tilliti til jafnréttis kynjanna. Það liggur alveg á borðinu að það er leikur einn. Þetta getur hæstv. félmrh. látið gera og af hverju gerir hann það ekki? Sú tillaga náði ekki fram að ganga vegna þess að áhuginn var nákvæmlega enginn. Það eru staðreyndir, sem ég skal ekki fara að eyða tíma í, að öll þessi loforð um könnun á hinu og þessu í þessari skýrslu eru út í hött því, eins og réttilega hefur komið fram. Þetta liggur allt saman fyrir. Við vitum nákvæmlega um þörf fyrir dagvistarstofnanir, við vitum ósköp vel um launamismuninn í landinu, við þurfum engar kannanir til þess. Ríkisstjórnin þarf einfaldlega að setjast niður og stjórnarflokkarnir, væntanlega í samvinnu við andstöðuflokkana, og snúa sér að lausn þessara mála eftir því sem kostur er og framkvæmdum. Í Bandaríkjunum var með forsetabréfi fyrir einum 20 árum ákveðið að þær stofnanir í Bandaríkjunum sem ríkið á aðild að leituðust við og ynnu að því skipulega að konur í þeim stofnunum kæmust til ábyrgðar- og trúnaðarstarfa. Á 10 árum varð breyting: Fyrir þetta forsetabréf var tala kvenna í ábyrgðarstöðum á vegum opinberra stofnana eða hálfopinberra í Bandaríkjunum 13%. Eftir 10 ár var hún komin upp í 40%. Þetta er hægt að gera, hæstv. forseti. Ríkisstjórnin getur gefið út þá tilskipun að unnið skuli að því að konur taki við ábyrgðarstöðum á vegum hins opinbera. Þetta gátu þeir gert í Bandaríkjunum og þetta ætti ekki frekar að standa í okkur. Þetta eru raunhæfir þættir sem hægt er að vinna að. Okkur er nefnilega orðið alveg nákvæmlega sama að hverju er stefnt ef við komumst aldrei á leiðarenda. Nema tíminn verði okkur hliðhollur, því að hlutir gerast ekki, heldur eru þeir gerðir. Í spá um mannfjölda árið 2010, sem Hagstofa Íslands hefur sent frá sér, kemur í ljós að árið 1985 voru börn innan við sex ára aldur 30,2%. Árið 2010 verða þau 23% ef svo fer sem nú horfir. Árið 1985 voru 65 ára og eldri 24,4%. Sá aldursflokkur verður árið 2010 35,7%. Svo stór bylting í aldursskiptingu þjóðarinnar hlýtur auðvitað að hafa veruleg áhrif á allt þjóðlífið, og það kynni að vera að sá tími kæmi að hv. þm. uppgötvuðu að við höfum dálítil ráð á því hvernig fjölskyldur kjósa að lifa, hvort fólk kýs að eignast börn, hvort því finnst æskilegt að eignast börn, og það er ekki fýsilegt eins og nú standa sakir. Enda verðum við vör við að því unga fólki, sem nú er í námi erlendis, e.t.v. komið með fjölskyldu, hrýs hugur við að flytja heim vegna ástands í húsnæðismálum, dagvistarmálum, öllum þeim málaflokkum sem gera aðstöðu fjölskyldunnar bærilega. Þetta getur auðvitað ekki gengið lengur. Þessari þróun verðum við að snúa við ef við ætlum ekki að standa frammi fyrir stórfelldum atgervisflótta út úr landinu. Eins og ástandið er í menntamálum og vegna skorts á skynsamlegri menntastefnu er ég hrædd um að við þolum ekki þann atgervisflótta, ef við eigum ekki að sigla hraðbyri inn í fátæktina, vegna þess að við erum að dragast aftur úr varðandi uppbyggingu og atvinnuþróun. Þetta er því enginn kerlingarvæll ef hv. þm. halda það. Því miður ber þessi umræða stundum svolítinn keim af því, en þetta eru grafalvarleg mál sem við erum að tala um, og þau merkustu sem koma inn í þingið reyndar, vegna þess að þau fjalla beint um líf fólksins í landinu en ekki prósentutölur um vexti, sem enginn veit hvað eiga að vera háir, eða þjóðhagsspár sem ævinlega reynast vitlausar. Við erum að tala um raunhæf mál þar sem við vitum að við höfum rétt fyrir okkur. Herra forseti. Það fer að líða að því að ég verði eins langorð og þeir sem áður hafa hér talað og er það miður því að sjálfsagt er ræða mín ekki eins skipuleg og þeirra, enda stóð ekki til að endurtaka það sem þeir hv. þm. höfðu þegar sagt heldur að benda á nokkra nýja þætti. Það er svo athugandi, vegna þess að það er gjarnan talað um að það eigi að gera kannanir á hinu og þessu og þá eru það venjulega kannanir á einhverju sem við vitum nákvæmlega hvernig er, að til eru málefni tengd þessum þjóðfélagsbreytingum, sem réttindi kvenna hafa skapað m.a., sem væri áhugavert að kanna. Veit nokkur hvaða áhrif það hefur haft á neysluvenjur þjóðarinnar að báðir foreldrar vinna nú úti? Ég er hrædd um að það hafi haft veruleg áhrif á íslenskt efnahagslíf. Þetta væri forvitnilegt rannsóknarefni. Það er vitað að íslensk börn í velferðarþjóðfélagi okkar lifa jafnvel á verra fæði en á tímum þegar fólk hafði miklu minna milli handanna, var miklu verr menntað og á allan hátt félagslega verr sett segjum við sjálfsagt í dag. Um það hef ég að vísu nokkrar efasemdir. Það held ég að sé mikið matsatriði og varðandi börnin ekkert matsatriði. Börn a.m.k. á stærstu þéttbýlissvæðunum eru ekki betur sett en þau voru fyrir 30 árum og gæti ég haldið langa ræðu um það. Ég ætla ekki að fara að ræða húsnæðismál, þau endemi sem Íslendingar búa við og verður ekki séð hvernig þjóðin kemst út úr. En auðvitað hefur ömurleg staða húsnæðismála veruleg áhrif á allt fjölskyldulíf og þar með öll jafnréttismál. Það er nefnilega ekkert jafnrétti að búa við það að fólk hafi bókstaflega engan tíma til að sinna börnum sínum, til þess að eiga sér einhverjar frístundir, til þess beinlínis að vera til. Og hvernig ætla menn að halda uppi vitrænni umræðu í þjóðfélagi þar sem enginn má nokkurn tíma vera að því að setjast niður, tala saman og helst að hugsa áður, að ég nú ekki tali um að reyna að lesa sér eitthvað til? Þessi aðbúnaður fjölskyldunnar hefur víðtæk áhrif á allt þjóðlífið. Það hefur löngum vakið furðu mína hvað verkalýðssamtökin sætta sig við þetta ástand. Það væri líka forvitnilegt að kanna hvaða áhrif það hefur haft á laun manna í landinu beint að konur komu í auknum mæli út á vinnumarkaðinn. Þetta er forvitnilegt. Ég hef áður bent á að sú var tíðin að einn kennari vann fyrir heilli fjölskyldu. Nú þarf þrjá ef ekki fjóra. Og hverjir kenna í skólum landsins? Að miklum meiri hluta konur auðvitað. Við eigum að þora að horfa framan í þessar staðreyndir og meta það ískalt hvernig stendur á að sjálfsögð mannréttindi kvenna hafa að mörgu leyti orðið til þess að afvegafæra fjölskyldulíf og þar með þjóðlíf allt. Ég held að sú umræða sé nauðsynlegri nú en nokkurn tíma áður, í stað þeirrar einstefnu sem farin er í þessum málum. Það er ótalmargt sem verður til þess að breyta mati manna á því sem fram fer í kringum þá. Ég ætla ekki að fara út í þá djúpsálarfræði sem býr að baki notkunar á konum í auglýsingaheiminum, tískuheiminum, öllu því glysi og glamri sem ríkisfjölmiðlar sem aðrir leyfa sér að hella yfir þjóðina og þá helst blessuð börnin sem helsta afþreyingu hafa af þeim tækjum. Mætti ekki hugsa sér að íslenska ríkisstjórnin markaði sér einhverja stefnu í því hvað íslenska sjónvarpið t.d. leyfir sér að sýna? Það gæti vissulega breytt hugmyndum ungra kvenna um sjálfar sig og eigin sjálfsvitund. Þetta finnst hv. þm. fáránlegt að tala um á hinu háa Alþingi. En þetta atriði er ekki hvað minnstur þáttur í slaklegri sjálfsvitund kvenna og það er satt að segja raunalegt að sjá ungar menntaskólastúlkur hvolfa sér yfir fréttir af bekkjarsystrunum sem eru að flækjast út um allan heim við að sýna föt og líta á það sem eitthvert markmið í sjálfu sér að vinna þess konar störf þó að þjóðfélagið sé að mennta þær til annarra svo sannarlega merkilegri starfa. En börnin okkar verða fyrir áhrifum af því sem fram fer í kringum þau og þau eru alin upp við þetta glamur, í ríkisfjölmiðlum sem í öðrum fjölmiðlum. Herra forseti. Um þetta mætti sjálfsagt tala næstum því endalaust. En ég vil bara segja þetta að lokum: Ég hef ekki eins miklar áhyggjur af illri meðferð á konum og ég hef af börnum og þess vegna hef ég á þskj. 4 borið fram frv. til l. um embætti umboðsmanns barna sem liggur til afgreiðslu í þinginu og hæstv. félmrh. tók vinsamlega undir þegar ég mælti fyrir því. Ég hef ekki miklar vonir um að það frv. nái fram að ganga, enda flýtti formaður allshn., hv. þm. Gunnar G. Schram, sér úr salnum þegar ég hóf máls á því. En hjá honum er málið statt. Ég held nefnilega að svo sé komið að það þurfi virkilega aðila í þjóðfélaginu sem stendur vörð um að réttinda barna sé gætt þó ekki væri nema að lágmarki. Við skulum ekki gleyma því að börn upp að 15 ára aldri eru nú í landinu 67 500 eða rúmur fjórðungur af íbúum þessa lands. Þetta er næsta kynslóð. Þetta er fólkið sem við erum að ala upp. Þetta eru litlu börnin sem koma heim úr skólanum einhvern tíma rétt eftir hádegið. Þar er enginn heima, hvorki til að gefa þeim að borða eða hirða þau eða tala við þau. Þeirra afþreying er mismerkilegt myndbandaefni og yfir því mega þau hanga með einhvern hænsnamat til að seðja hungur sitt þangað til klukkan 7 á kvöldin að foreldrarnir koma heim. Hvers konar uppeldisskilyrði eru þetta fyrir börn? Enda hvað heyrir maður nú síðast? Það á að stofna barnasíma svo að börn landsins geti þó hringt í eitthvert símanúmer og talað við fólk! Ég spyr hv. þm.: Er þetta þjóðfélagið sem við viljum? Ekki ég a.m.k., jafnvel þó það kosti einhverja skerðingu á réttindum kvenna. Ég set réttindi barnanna ofar þeim. Við ættum að snúa okkur að þessum atriðum sem ég hef hér nefnt nú þegar. Þau eru framkvæmanleg ef pólitískur vilji er fyrir hendi. Ég held að við eigum að snúa þessari umræðu frá okkur sjálfum og fara að tala um okkur öll, fólkið í þessu landi. Þá væri kannske von til þess að hv. þm. af karlkyni entust til að sitja hér nokkra stund. Mér er mikið gleðiefni að þeim fjölgar nú í salnum og tek ég það til marks um ágæti ræðu minnar. Það hlýtur að hafa spurst niður í kaffistofu. En hv. þm. Til hinna verðið þið að skila því að hér hafi verið flutt ræða um jafnrétti, ekki kvenréttindi, og ég vænti þess að næst þegar það mál ber hér á góma flykkist menn hér í sal og taki þátt í þeirri umræðu, því að ég held að ef jafnrétti næðist milli kvenna, barna, karla, gamals fólks, fatlaðra og allra þeirra sem í þessu landi lifa yrðu allir ánægðari.



Herra forseti. Á síðasta fundi í Sþ. voru jafnréttismál einnig til umræðu og eins og fram hefur komið hér var mun fámennara í þessum sal en nú er og eigum við kannske von á því, konur, að karlmenn flykkist einnig á mælendaskrá og tjái sig um þau atriði sem hér eru til umræðu. Það hefur einnig komið fram að einn hv. þm. hefur bæði þessi skipti látið þessi mál sig varða og tjáð sínar skoðanir. Ég ætla ekki að endurtaka allt það sem hér hefur komið fram, en ætla að byrja varðandi launamálin. Í skýrslu um byggð og atvinnulíf frá 1985, sem Byggðastofnun hefur gefið út, koma fram margar markverðar upplýsingar og tel ég að það megi byrja að vinna úr þeim upplýsingum án þess að bíða eftir fleiri könnunum eins og kemur fram í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu að sé fyrsta atriðið sem hæstv. ráðh. leggur áherslu á. Ég ætla að lesa upp nokkrar staðreyndir úr þessari skýrslu, með leyfi hæstv. forseta, og þá ætla ég að tíunda aðeins opinbera starfsemi þar sem ríkið ræður í störf og semur um þau laun sem þar er um að ræða. Hér eru upplýsingar um ársverk og meðallaun eftir kyni árið 1985 og þar er tekið til landsins alls. Opinberar framkvæmdir. Þar eru karlmenn með að meðaltali á ársverk 489 þús. en konur 242 þús. Póstur og sími sem er opinbert fyrirtæki. Þar eru karlmenn með 542 þús. en konur 383 þús. Peningastofnanir. Eins og við vitum eru það flest ríkisbankar, náttúrlega einkabankar líka, en við skulum áætla að það sé svipað hjá ríki og einkafyrirtækjum þar á bæ. Þar eru karlar með 690 þús. en konur 403 þús. Opinber stjórnsýsla. Þar eru karlmenn með 638 þús., konur með 371 þús. Opinber þjónusta: karlmenn 604 þús., konur 376. Leggjum þessar tölur saman og athugum hvað laun kvenna þurfa að hækka mikið til að ná karlmönnum bara hjá því opinbera eins og hér kemur fram. Það nægir ekki minna en 65% hækkun. Því hefði ég viljað sjá í þessari skýrslu að fyrsti áherslupunktur ráðherrans væri hækkun á launum kvenna hjá því opinbera. Við þurfum ekki fleiri tölur til að bíða eftir því að framkvæma eitthvað. Úrvinnslu upplýsinga má geyma þangað til er búið að gera eitthvað. Það er alltaf gott að hafa upplýsingar til að fletta í, en meðan ekkert skeður og allt versnar er ekki hægt að leggja fram plögg þar sem beðið er um frekari upplýsingar og markmiðið er að vinna úr upplýsingum. Þriðja atriðið er sveigjanlegur vinnutími. Auðvitað er jákvætt að konur geti haft sveigjanlegan vinnutíma. En það er eitt áhersluatriði sem ég vil nefna í því sambandi og það er varðandi vaktavinnu. Ég hef alla tíð verið þeirrar skoðunar að 80% vaktavinna ætti að vera 100% starf. Konur sem vinna 100% vaktavinnu á kvöldin og um helgar á nóttunni hafa ekki mikinn kraft eftir til að sinna sínum heimilum. Þetta dettur ekki ráðamönnum í hug þegar þeir eru að semja um kaup og kjör. Það er frekar gagnrýnt að á sjúkrahúsum skuli stór hluti kvenna vinna í hlutastarfi. Meira að segja eru konum sem vinna í 100% starfi á sjúkrahúsum greidd viðbótarlaun fyrir að vinna í 100% starfi. En ég held að 80% starf í vaktavinnu ætti að metast sem 100% starf og bið hæstv. ráðh. að taka það til umhugsunar. Fjórði punktur er nýtt starfsmat. Ég vil líka biðja hæstv. ráðh. að útskýra aðeins fyrir mér hvers konar starfsmat er hér um að ræða vegna þess að í samningum er oft samið um starfsmat og það eru margir hópar í þessu þjóðfélagi sem hafa starfsmat og það ekki síst hjá því opinbera. Þess vegna er það aðalatriðið hvaða viðmiðun þeir hafa sem framkvæma starfsmatið? Ef það eru kannske 2-3 kvennastéttir sem verið er að miða saman kemur ekki sama út úr því eins og verið sé að miða við karlastéttir. En hér er tekið fram um sérstakt mat á hefðbundnum kvennastörfum, annars vegar á störfum sem karlar vinna almennt, hins vegar t.d. ýmis iðnaðarstörf og tæknistörf. Fleira er ekki talið upp. Fimmti punktur er um stofnun fyrirtækja. Ég tel þann punkt mjög góðan og nauðsynlegan. Þetta hefur átt sér stað á undanförnum árum og ég tel að það þurfi að vera framhald á því. Við skulum alla vega vona að þegar fleiri konur eru orðnar atvinnurekendur hækki þær launin við þær konur sem þær ráða í vinnu til sín. Menntun og fræðsla. Hér koma fram margar frómar óskir um hvernig væri hægt að haga þeim málum betur en þau eru og ýmislegt þar jákvætt einnig. Trúnaðarstöður og ábyrgð. Þar er í fyrsta lagi fjallað um hlutfall kvenna í trúnaðarstöðum ríkis og sveitarfélaga. Ástandið er þannig að milli 3 og 5% þeirra sem starfa í trúnaðarstörfum hjá ríki og sveitarfélögum eru konur. Hitt eru allt karlmenn. Þarna er hægt að framkvæma en ekki bara hugsa og ekki bara setja óskir niður á blað. Síðan komum við að félagslegum atriðum í 5. kafla skýrslunnar. Það hefur verið hér heilmikið rætt um fæðingarorlof og auðvitað hefur það mikið að segja hversu langt fæðingarorlof er. Ég get vel tekið undir þá skoðun að lágmark sé sex mánuðir, en geri mér ekki ýkjamiklar vonir um að slíkt frv. verði gert að lögum það sem eftir er af þessu þingi þannig að hér er verið að leggja ósk fyrir næstu ríkisstjórn. Við skulum bara vona að hún fari eftir því nema hæstv. ráðh. vilji upplýsa að þetta frv. sé rétt á leiðinni. Í öðru lagi er réttur heimavinnandi maka. Vissulega er þetta góð ósk í sjálfu sér, en til að breyta slíku þarf einnig frv. til l. og meðan ekkert slíkt er lagt hér fram verður maður að líta á þessa skýrslu sem óskhyggju. Hér hefur einnig verið rætt um samfelldan skóladag. Þál. um það efni hefur verið samþykkt á hv. Alþingi og ekkert enn þá skeð í þeim málum. Dagvistun barna. Við vitum alveg hvernig síðustu fjárlög litu út í þeim efnum þannig að maður á bágt með að trúa því að það fylgi hugur máli þegar fram kemur núna skýrsla, ekki einu sinni fáeinum mánuðum heldur rúmum mánuði eftir að fjárlög voru samþykkt, um að það sé mjög brýnt að auka dagvistarrými. Í þeim fjárlögum sem samþykkt eru núna vil ég benda hæstv. ráðh. á að ýmis foreldrasamtök, fimm að tölu, hafa fengið frá 5 þús. og upp í 50 þús. framlag frá ríkissjóði til að byggja dagvistarstofnanir. Skyldi það ekki vera vegna þess að skorturinn er svo mikill að fólk verður að grípa til sinna ráða? Mörg af þessum foreldrafélögum eru í litlum sveitarfélögum úti um land. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram, að það er ekki nauðsyn á ítarlegri könnunum. Það er nauðsyn á því að eitthvað verði framkvæmt. Ég vona a.m.k. að hæstv. ráðh. boði hér komu frumvarpa til þess að hann geti nýtt sér þá mánuði sem hann á eftir í ráðherrastól til að koma þessum málum áfram. Um dagvistarheimilin kom einnig fram að það er til tíu ára áætlun. Ætlum við að gera tíu ára áætlun í viðbót? Megum við þá ekki alveg eins búast við því eftir tíu ár að það verði aftur tíu ára áætlun? Nei, hæstv. ráðh. Það er varla hægt að láta bjóða sér að lesa svona skýrslu sem markvisst plagg um framkvæmdaáætlun. Það verð ég að segja alveg eins og er. Þrátt fyrir að sum atriðin séu jákvæð eru þetta frómar óskir fyrst og fremst og ekkert áþreifanlegt. Það er ekki til.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af ræðu hv. 10. landsk. þm. sem gustaðist úr ræðustólnum áðan.

Gustaðist. Þetta er nú aðeins karlmannaorðbragð í þinginu, frú alþingiskona. Einungis karlar segja um konur "gustaðist".

Nú spyr ég hæstv. forseta að því eins og hv. 10. landsk. þm. gerði áðan hvort það hafi ekki einn orðið í einu hér.

Jú, það skal að gefnu tilefni minnt á að það talar aðeins einn í einu meðan á þingfundi stendur.

Ég skal reyna að virða það, herra forseti.

Hv. þm. til upplýsingar átti nú orðið "gustur" við orð þm. því að þannig flugu þau hér um þingsali og var það nú frekar meint sem hrós frekar en annað. Hins vegar gætti í máli þessa hv. þm. þess sama leiða misskilnings sem hefur mátt heyra í máli hennar hér á hv. Alþingi og víðar um hvað Kvennalistinn snýst, til hvers hann er og hverjar eru grundvallarhugmyndir Kvennalistans. Það virðist allt koma fyrir ekki. Það er sama hvort það eru greinaskrif eða ræðuhöld. Það virðist ekkert þokast með að þessum misskilningi létti. Það kom hv, þm. á óvart að heyra mig segja það áðan að kvenfrelsis- eða kvenréttindamál væru hápólitísk mál.

Já.

Það hef ég, hv. þm., og aðrir talsmenn Kvennalistans ævinlega sagt, frá upphafi. Við höfum ævinlega sagt: Þetta eru pólitísk mál. Við erum komnar út í stjórnmál til að reka kvennapólitík og ekki neitt annað. Síðan var þm. jafnhissa á því að ég sagði að við berðumst fyrir kvenréttindum en ekki jafnrétti. Ég skal með ánægju senda hv. þm. eintak af stefnuskrá Kvennalistans, sem ég hef því miður ekki hjá mér núna og mun ekki vera eintak til af í húsinu, þar sem segir í 1. mgr.: Við höfnum jafnréttishugtakinu vegna þess að það hefur leitt af sér baráttu fyrir því að konur fái að vera jafngildar körlum á forsendum karla eins og karlar. Þess í stað berjumst við fyrir kvenfrelsi, fyrir því að konur fái að vera metnar á sínum eigin forsendum til jafns við karla. Þetta er fjögurra ára gömul stefnuskrá. Á henni hefur starfið hér á þingi grundvallast og upp úr henni hefur margoft verið lesið, þetta m.a., og ég skal með ánægju senda hv. þm. eintak við fyrsta tækifæri. Síðan gekk þm. nokkuð fram af mér þegar hún sagði að hún teldi allt starf Kvennalistans misráðið, af því væri enginn árangur og allt hefði versnað með tilkomu hans og tók hún þar m.a. til þeirra niðurstaðna sem nú er að finna í nýjustu skýrslu Byggðastofnunar um þann launamun sem er á konum og körlum. Ég verð að segja alveg eins og er, hv. þm., að ég er hneyksluð. Hvar er pólitísk vitund þm.? Veit hún ekki að Kvennalistinn stjórnar hvorki vinnumarkaðnum né þessu landi og þar af leiðandi er ekki nokkur lifandis leið að krossfesta Kvennalistann af öllum sem hefur staðið upp við hvert einasta tækifæri til að reyna að benda á þetta hrikalega misrétti og fá það leiðrétt. Ætla svo að fara að kenna honum um það af öllum! Annað eins hef ég ekki heyrt ef ég má segja það hér. Síðan er það þetta með börnin, að Kvennalistinn sé allaf að tala um konur og tali aldrei um börn. Ég verð að biðja hv. þm. um að lesa þingræður Kvennalistakvenna. Ég get ekki endurtekið þær eða vísað til þeirra með öðrum hætti. Hún mun komast að því að næstum því í hverri einustu þingræðu er vikið að málefnum barna. Ég bið hana t.d. að lesa framsöguræðu með fæðingarorlofsfrv. Kvennalistans þrjú þing í röð. Þar er aðallega talað um börn, um nauðsyn þess fyrir börn að fá að hafa móður sína heima lengur en þrjá mánuði eftir fæðingu. Ég bendi henni á dagvistarfrv. Kvennalistans. Þar er tekið til barna líka. Ég bendi henni á þau mál sem Kvennalistinn hefur flutt varðandi mat á þeim störfum sem húsmæður vinna. Þar er tekið til barna líka. Við erum alltaf að tala um börn og jafnvel svo að við höfum fengið þá gagnrýni að tala ekki um neitt nema börn, eilíf dagvistarheimili, eilíf barnamál, eilíft fæðingarorlof, alltaf verið að tala um börn. Síðan kemur hv. þm. hér og segir: Kvennalistinn talar aldrei um börn. Herra forseti. Ég hlaut að koma hér upp og svara þessum orðum hv. 10. landsk. þm. og ég vísa þeim frá sem ósannindum með öllu.



Herra forseti. Ég vil fyrst lýsa ánægju yfir þeirri miklu umræðu sem hefur orðið um þessi mál og þó ég geti tekið undir með hv. 10. landsk. þm. að áhuginn almennt meðal þm. virðist ekki hafa verið mjög mikill þá hefur komið upp hér sú staða að mikil og fjörug umræða hefur orðið um þessi mál og er það vel. Ég vil fyrst segja það að ég ætla ekki að taka hér langan tíma en ég vil aðeins undirstrika það að félmrh. er með þessum skýrslum, bæði um ástand og horfur, hvernig þessi mál hafa verið að þróast undanfarið og eins með þessari framkvæmdaáætlun, aðeins að framkvæma ákvæði laga um jafnan rétt kvenna og karla og þar af leiðandi er nauðsynlegt að menn átti sig á því. Hér er verið að leggja fram fjögurra ára framkvæmdaáætlun í fyrsta sinn eftir setningu laganna frá 1985 og ég vil taka það fram að það er að sjálfsögðu gert í fullu samráði og samstarfi við Jafnréttisráð. Vegna ummæla hv. 11. þm. Reykv., þar sem hún dró í efa það sem er tilvitnun í Jafnréttisráð, þá vil ég benda henni á V. kafla laganna en þar stendur í 13. gr.: Jafnréttisráð skal annast framkvæmd laga þessara. Og í 15. gr.: Verkefni Jafnréttisráðs eru m.a. að vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér á landi. Skal ráðið vinna framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh. Þar skal kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Hv. þm. gagnrýndi það að þetta hefði tekið alllangan tíma þar sem tekið er fram að félmrh. hefði kallað eftir fjögurra ára framkvæmdaáætlun ráðsins á s.l. ári. Ég ætla ekki að deila á Jafnréttisráð, síður en svo, ég tel að það vinni vel, enda er það samansett af þeim aðilum í þjóðfélaginu sem besta aðstöðu hafa til þess að móta stefnu sem þeir vilja láta vinna að. Og eins og fram kemur í skýrslunni þá flýtti Jafnréttisráð sinni umfjöllun um málið og ráðuneytið fékk skýrsluna í hendur á það rúmum tíma að það var hægt að leggja þessa áætlun fram fyrir jól eftir að hún var búin að vera til umræðu í ríkisstjórn. Það er sem sagt undirstrikun á því að hér er unnið nákvæmlega að mótun þessa máls eins og lögin gera ráð fyrir. Ég vil bara benda hv. þm. á í sambandi við þessi mál að lögin eru ákaflega skýr og ákveðin í þessu máli og þeir aðilar sem þarna skipa framkvæmdaráð um þessi mál eru aðilar sem er hægt að taka mark á og allir viðurkenna. Og formaður ráðsins er skipaður af Hæstarétti Íslands. Til þess að tefja ekki tímann ætla ég ekki að fara mikið í þessi mál. Þetta er búin að vera ítarleg umræða og ég sé ekki ástæðu til þess. Það má deila um þessi mál endalaust en ég vil aðeins segja það að hér er ríkisstjórnin að leggja fram áhersluatriði í þessari stefnumörkun til fjögurra ára og ég vil undirstrika að það er ákaflega mikilvægt að á bak við þessa áætlun er einróma samþykkt ríkisstjórnar um að leggja þetta til og úrvinnslan að sjálfsögðu skiptir máli. En það var aldrei meiningin í þessari fyrstu fjögurra ára áætlun að það væri hægt að ætlast til þess að í henni væru dagsetningar um hvert atriði eins og hv. 5. þm. Austurl. vildi gjarnan að kæmi fram. Í sambandi við þessa 14 aðila sem skiluðu áliti um framkvæmdaáætlunina, sem kemur fram í áætluninni, þá er að sjálfsögðu hægt að fá þau álit, þau eru hjá Jafnréttisráði og það er ekkert leyndarmál að sjálfsögðu. Mér finnst það hafa komið fram hjá hv. 11. þm. Reykv. að Kvennalistakonur óttist kannanir og ýmsa leit að upplýsingum, að það sé neikvætt fyrir framgang mála. Ég held að þetta sé mjög mikill misskilningur því að hv. þm. verða náttúrlega að átta sig á því og þeir mega ekki gleyma því að aðalvettvangur ákvarðana um laun og launaréttindi í landinu er á samningsborðinu, á samningsborði aðila vinnumarkaðarins og náttúrlega opinberra aðila einnig í sambandi við opinbera starfsmenn, þannig að það er vettvangurinn sem fyrst og fremst þarf að hafa áhrif á í sambandi við þessi mikilvægu mál. Ég tek alveg undir það að starfsmat miðað við nútímaþjóðfélag er gífurlega þýðingarmikið. Ég tek undir það og ég hef lagt hér aðra skýrslu fram, sem á eftir að ræða og koma með fleiri ákvörðunarpunkta í, í sambandi við starfsmat á heimilisstörfum og öðru slíku. Ég kem að því síðar. Ég get alveg sagt hv. 11. þm. Reykv. það að ég hef jákvæð viðhorf til þeirrar till. sem hv. þm. vitnaði í og mun að sjálfsögðu láta það koma fram. Það sem hv. 11. þm. Reykv. gagnrýndi í skýrslunni var orðaval um það að konur gegni einhæfum störfum sem muni breytast eða jafnvel leggjast af. Þetta er tekið upp úr skýrslu nefndar, niðurstöðu nefndar sem kannaði áhrif nýrrar tækni á vinnumarkaðinum. En þar er talið að konur gegni einhæfari störfum en karlar, og að sjálfsögðu er þetta rétt, sem líklegt er að muni breytast vegna aukinnar tækni. Hvetja þeir þess vegna konur í þessari skýrslu til að leita meira í fjölhæfari störf, ekki síst í sambandi við tækniþróun sem bæði er í nútímanum og líkleg er í næstu framtíð þannig er þetta tilkomið. Ég sé ekki ástæðu til, hv. forseti, að fara nánar ofan í þessi mál. Ég vil aðeins segja það í sambandi við fæðingarorlofið, sem hér hefur borið á góma, að áhersla hefur verið lögð á endurskoðun þeirra mála í ríkisstjórninni. Nefnd, sem hæstv. trmrh. skipaði, hefur lokið störfum og samið frv. og raðherra hefur tilkynnt að hún muni leggja það fram núna í ríkisstjórninni. Ég skal ekki segja hvert framhaldið verður en þar er stefnt að því að lengja fæðingarorlof í sex mánuði. Af því að hv. 5. þm. Austurl. nefndi sérstaklega dagvistarstofnanir og leikskóla, þá er það mál sem hægt er að tala um að hafi kannske ekki gengið nógu langt fram miðað við ákvörðun um ríkisfjármál á undanförnum árum, en ég loka ekki fyrir það að unnið sé að því í sambandi við þær tillögur sem eru núna að verða tilbúnar í sambandi við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, að það verkefni verði fært yfir til sveitarfélaga. Alls ekki. Mér finnst það eðlilegur vettvangur. Og það mun koma í ljós þó síðar verði. Ég vil svo að lokum þakka fyrir umræðuna um þessar skýrslur tvær sem búið er að fjalla um, í fyrsta lagi um ástand þessara mála, sem var rædd hér áður, og svo nú um þessa fyrstu fjögurra ára framkvæmdaáætlun, en ég vænti þess að í henni sé nægilegt efni til að vinna að hér á hv. Alþingi til að ná fram þessari stöðu sem allir keppa að.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður en ég hlýt þó aðeins að svara hv. 11. þm. Reykv. Ég held að hún hafi einungis staðfest það sem ég var að segja, að þessi umræða fer fram með þó nokkrum nafnaruglingi. Flokkurinn sem hafnar jafnrétti á ekki að vera að skipta sér af hvað Jafnréttisráð er að gera, svo einfalt er það. Þessi ágæti flokkur hefði átt að kalla hlutina réttum nöfnum. En ég ætla ekki að munnhöggvast við þær hv. þm. Kvennalistans vegna þess að ég er eins og allir vita þeim sammála um allt annað en Kvennalistann, sem hingað til, hvað sem þær nú segja, hefur gefið sig út fyrir að vera þverpólitísk samtök. En eftir fjögurra ára þingsetu eru þær allt í einu orðnar pólitískar. Það eru engin rök, hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, að rugla saman orðunum pólitískur og kvennapólitískur. Það er líka tvennt ólíkt. Ég held því að það sé ákaflega mikilvægt að kalla hlutina réttum nöfnum þegar verið er að tala um þá. Það væri nær að beina orðum til hæstv. ráðh., en áður en ég geri það get ég fullvissað þá þm. Kvennalistans að ég þarf ekkert að lesa ræður þeirra. Það vill svo til að við eigum það sameiginlegt, og er þar sennilega nokkur munur á körlum og konum, að sitja yfirleitt hér í þingsölum og hlýða á þingræður svo að ég þarf ekki að eyða miklum tíma í að lesa þingtíðindi, svo að mér er fullkunnugt um hvað þær hafa lagt til mála. Ég var ekki að segja að þær hefðu aldrei minnst á börn. Mér hefur hins vegar fundist umræða þeirra bera dálítinn keim af því að fæðingarorlof væru réttindi kvenna frekar en barna.

Kvenna og barna.

Það var sá áherslumunur sem ég leyfði mér að benda á. En ég lofaði að lengja ekki þessar umræður, enda nauðsynlegt að konur, útivinnandi konur, komist í verslun fyrir klukkan 6, þessar konur sem eiga enga kosti á öðru en að reka sjálfar heimili, og ég ætla því bara að segja að lokum við hæstv. ráðh.: Skýrslan segir okkur auðvitað ekki neitt og kannske var þess ekkert að vænta, en ráðherra losnar nú fljótlega undan þeirri kvöð að láta framkvæma það sem í henni stendur. Ég treysti því að þegar ný ríkisstjórn sest í stóla verði meiri áhugamenn um jafnrétti í þeim stólum, og í trausti þess hef ég nokkra von um að úr þessum málum gæti eitthvað ræst. En það er alveg hárrétt sem kom hér fram áðan: Það er pólitískt mál, það er hvorki kvennapólitískt né pólitískt, það er flokkspólitískt. Og vilji nú þær Kvennalistakonur styðja við þá aðila í þjóðfélaginu sem hafa barist fyrir þessum málum áratugum saman, löngu áður en þær tóku upp þá baráttu, eiga þær að koma til liðs við þau öfl, en ekki kljúfa félagshyggjufólk í herðar niður, tæta það fólk í sundur. Þær eiga að vinna að því að sameina það og veri þær svo velkomnar.



Herra forseti. Mér líður nú eins og fornkappa sem klýfur fólk í herðar niður og finnst hart að horfa á eftir hv. 10. landsk. þm. úr þingsal en ég veit að hún er samviskusamur þingmaður og þingkona og mun lesa þetta og væntanlega munu flokksbræður hennar hlýða á ræðu mína. Hv. 10. landsk. þm. flutti nefnilega mjög merka ræðu hérna áðan eins og hún sagði sjálf. Ég er reyndar ekki jafnmælsk og hún og heldur ekki kannske jafnviss um ágæti orða minna eins og hún virðist vera, en mér fannst margt mjög gott í því sem hún sagði en sumt skildi ég alls ekki. Fyrsti hluti ræðu hennar var vondur, mjög vondur og það hefði ég viljað segja að henni áheyrandi, enda freistaðist ég til þess að kalla þarna fram í. Og mér datt sannarlega í hug: Hvaða læti eru þetta? Hv. þm. segist nefnilega geta tekið undir allt eða næstum því allt sem við segjum og mér heyrðist hún endurtaka það hér áðan að hún væri sammála öllu sem við segðum, hún væri bara ekki sammála Kvennalista. En hvers vegna þá þessi læti? Mér datt nú í hug sagan af karlinum sem er skammaður í vinnunni, líklega af forstjóranum, og hann fer heim og lætur það bitna á konunni sem skeytir skapinu á barninu sem togar í rófuna á kettinum og kötturinn er líklega eini aðilinn sem lætur ekki espa sig til þess að taka erfiðleika sína út á öðrum. Hv. 10. landsk. þm. velti vöngum yfir því hvort Kvennalistinn væri að tala um kvenréttindi eða jafnrétti og virtist andvíg því að kvenréttindi blönduðust í umræðu um jafnrétti. En mér er ómögulegt að skilja hvernig hægt er að forðast kvenréttindatal í umræðu um jafnrétti því að á hvern hallar í sókn okkar eftir jafnrétti? Það eru konur og til þess að ná jafnrétti þurfum við að auka rétt kvenna. Það er málið. En það var einkum eitt sem fór fyrir brjóstið á mér í ræðu hv. 10. landsk. þm., og inn á það kom hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir raunar hér áðan. Það voru fullyrðingar hennar sem mátti sannarlega skilja á þann veg að Kvennalistinn berðist aðeins fyrir bættum rétti kvenna og gleymdi því að berjast fyrir réttindum barna og það er allra óskiljanlegasti hluti ræðu hennar ef hún hefur hlustað svo vel sem hún segir og fylgst svo vel með störfum okkar. Ég hef heldur ekki, því miður, stefnuskrá Kvennalistans, en ef ég man rétt þá segjum við þar að Kvennalistinn stefni að þjóðfélagi þar sem allir eru jafnréttháir, konur, karlar og börn. Þetta er kannske ekki alveg orðrétt upp tekið, ég kann stefnuskrána ekki utan að frekar en biblíuna, en þetta er svo sannarlega meiningin og það tel ég að við höfum ætlað okkur að gera hér inni á þingi og það höfum við gert. Um hverja halda þm. að við séum að tala þegar við berjumst fyrir auknum dagvistum og bættum aðbúnaði barna, fyrir bættum aðbúnaði í skólum, kennslugagnamiðstöðvum, fyrir fæðingarorlofi, skólaseljum, fyrir barnabótum og hverju sem nafni má nefna? Vitanlega erum við að berjast fyrir bættum kjörum barna ekki síst og miklu frekast vil ég nú segja. Bættar aðstæður kvenna í þessu þjóðfélagi eru svo samofnar aðstæðum barna að það verður ekki með nokkru móti sundurskilið. Ef menn misskilja það þá skil ég ekki hvernig slíkt fólk horfir á málefni fjölskyldunnar. Ég er svo innilega sammála því sem hv. þm. sagði hér um aðstæður fjölskyldunnar í þessu þjóðfélagi. Hún byrjaði sitt mál um það á þann veg að mér fannst nánast hún vera að segja nákvæmlega þau orð sem ég viðhafði í fimmtudagsumræðu fyrir örfáum vikum þegar forustumenn stjórnmálaflokkanna að viðbættri undirritaðri, sem telst nú ekki forustumaður, voru að ræða um áherslumál í komandi kosningum. Þar tók ég einmitt þetta sérstaklega fram að ég teldi að við yrðum að leggja fyrst og fremst áherslu á öll málefni sem varða fjölskylduna og bættan hag fjölskyldunnar sem er virkilega í hættu, sérstaklega vegna þeirrar láglaunastefnu sem rekin er í landinu. Og ég get tekið undir hvert orð sem hún sagði um þau mál, enda var það fyllilega í samræmi við það sem ég sagði. Í raun og veru er mér ekki að skapi að umræðan hafi leiðst út í hálfgerðar deilur, ef deilur skyldi kalla, eða orðaskak hér á milli kvenna sem eru jafnsammála í raun og veru um það hvað skipti máli í þjóðfélagsumræðu. Það er að mínu mati aðeins gott að því leyti að það virðist hafa vakið athygli fáeinna annarra þm., og þeir hafa þá vonandi meðtekið eitthvað fleira en það ósamkomulag sem af þessum deilum má kannske ætla að sé fyrir hendi, sem ég satt að segja kann ekki að skilgreina. En það kunna kannske aðrir. Nú sýnist mér að hæstv. ráðh. sé farinn. Ég hef e.t.v. ekki miklu við það að bæta sem hefur verið sagt hér um þessa skýrslu, enda hef ég hana ekki í höndunum, en mér fannst hæstv. ráðh. í svörum sínum við þingræðum þm. ekki koma inn á allt sem þar hafði verið um spurt. Það var m.a. spurt um stuðning hans við ýmis þingmál sem hafa komið hér fram, sem mér finnst nú miklu nær að taka fyrir en að setja niður nefndir og ráð til þess að finna út hvað þurfi að gera. Það hafa svo margir gert og það höfum við m.a. gert hér, bæði Kvennalistaþm. og aðrir þm., að setja fram mál sem horfa til bættra aðstæðna kvenna og til þess að ná fram jafnrétti. Hann svaraði ekki þeim spurningum sem til hans var beint um hvort hann vildi vinna að því að þessi þingmál yrðu samþykkt. Og ég verð að segja að mér finnst aldeilis makalaust að það skuli vera unnt að flækja svo alla hluti og gera þá erfiða í framkvæmd að það skuli ekki vera hægt að horfa á þau mál sem venjulegir þm. eru að berjast við að setja hér fram og reyna þannig að bæta ástandið. Hæstv. ráðh. minntist m.a. á fæðingarorlof og virtist sjá ástæðu til þess að hreykja sér af því að það hefði verið lögð áhersla á endurskoðun fæðingarorlofs í ríkisstjórninni. Ja, þvílík áhersla! Hér er búið að vinna að því máli mörgum sinnum og mjög lengi af fleiri þm. en okkur Kvennalistaþm. Ég vil ekki eingöngu ætla okkur það þó við höfum kannske lagt mesta áherslu á það og flutt hér frv. á hverju einasta þingi nákvæmlega útfært og fengið mikla umræðu um það á hverju einasta þingi og mikla umfjöllun í nefnd vona ég og stuðningsundirskriftir utan af landi víða af landinu, og hefur að mínu mati ekki skort neitt á annað en vilja ríkisstjórnarinnar og stjórnarliða til þess að styðja mál vegna þess að það er komið frá stjórnarandstöðu. Það er ákaflega hart að sætta sig við það að slíkt misskilið stolt, eða ég veit ekki hvað á að kalla það, skuli verða til þess að tefja mál. Ég get ekki tekið undir að áhersla hafi verið lögð á endurskoðun fæðingarorlofs þegar ríkisstjórnin vaknar á s.l. sumri, og hæstv. heilbrmrh. skipar nefnd til þess að endurskoða lög um fæðingarorlof. Hér erum við upplýst um það fáeinum vikum eða jafnvel dögum áður en þingi lýkur að það verði væntanlega lagt fram á þessu þingi. Eiga menn nú von á því að slíkur sé vilji hæstv. stjórnarliða að koma þessu í gegn að það fljúgi nú í gegn fyrir þinglok? Ég efast um það. En lengi má manninn reyna.