Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, menntamálaráðherra og innanríkisráðherra.

Virðulegi forseti. Mig langar að inna hæstv. fjármálaráðherra eftir skýringum á bréfi sem hann sendi okkur, formönnum stjórnarandstöðuflokkanna, í lok síðustu viku þar sem hæstv. ráðherra gerir grein fyrir því að tekin hafi verið ákvörðun um að boða til hluthafafunda í nokkrum af stærri félögum og fyrirtækjum í eigu ríkisins og kjósa nýjar stjórnir. Gert er ráð fyrir, samkvæmt bréfinu, að boðað verði til funda í næstu viku og fundir haldnir um það bil viku síðar. Um er að ræða félögin Landsvirkjun, Rarik, Isavia og Íslandspóst og óskar ráðherra eftir því að minni hlutinn skili tilnefningum um sína fulltrúa í fimm manna stjórnir. Skipunartími þeirra stjórna sem nú sitja er ekki runninn út og venjan hefur verið sú að slíkur skipunartími klárist og ný ríkisstjórn ráði meirihlutaskipan á næsta aðalfundi. Því vil ég inna hæstv. fjármálaráðherra eftir því hvað veldur þessum flýti. Það er mikilvægt að fá þær skýringar. Mér finnst rétt að taka það fram að hv. þm. Árni Páll Árnason, formaður Samfylkingarinnar, hefur sent hæstv. ráðherra formlegt bréf þar sem hann óskar þessara skýringa. Í ljósi þess skamma frests sem okkur er gefinn í bréfi hæstv. fjármálaráðherra tel ég best að hann gefi þinginu skýringar á þessum flýti hér og nú, segi okkur á Alþingi af hverju honum liggur svo á að breyta skipan stjórna þessara fjögurra opinberu félaga og fyrirtækja þvert á allar venjur og hefðir. Þessi spurning verður ekki síst knýjandi þegar þær fregnir berast af haustfundi Landsvirkjunar sem haldinn var í gær að hæstv. iðnaðarráðherra hafi haldið þar merka ræðu og sagst vera orðin ansi óþreyjufull eftir því að tiltekin verkefni á borð við álver í Helguvík verði að veruleika og að Landsvirkjun framfylgi þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að nýta orkuauðlindir landsins til atvinnuuppbyggingar og aukins hagvaxtar og sagði hún að árangurinn í þeim efnum væri algjörlega óviðunandi. Getur verið, virðulegi forseti, að ætlunin sé að breyta eigandastefnu 

Virðulegi forseti. Ég hefði frekar haldið að einhver segði það um fjármála- og efnahagsráðherra að honum lægi greinilega ekkert á að skipa nýjar stjórnir vegna þess að það var kosið í apríl og ný ríkisstjórn mynduð í maí og síðan er bráðum liðið hálft ár. En það er auðvitað alvanalegt að þegar stjórnarskipti verða og nýr meiri hluti myndaður að skipt sé um stjórnir í opinberum fyrirtækjum. Ég man ekki betur en hv. þingmaður, sem ber upp fyrirspurnina, hafi t.d. skipt um stjórn í Lánasjóði íslenskra námsmanna áður en skipunartími þeirrar stjórnar rann út á sínum tíma, árið 2009. Þannig man ég það. Ég held líka að það séu til fjölmörg dæmi um að þegar verða meirihlutaskipti sé að nýju skipað í stjórnir. Mér finnst þetta því ekki vera sérstakt tilefni til að vera með fullyrðingar um að ráðherrann sé eitthvað að flýta sér. Mér finnst það eiginlega vera þveröfugt. Þetta er mál sem ég ætlaði fyrir löngu að vera búinn að koma á dagskrá og kalla til funda. Það er ekkert óeðlilegt við að kallað sé til hluthafafunda og skipt um stjórnir þó að enn sé nokkur tími fram að aðalfundi í viðkomandi félögum. Samhliða því að ég óskaði eftir að fulltrúar þingflokkanna skipuðu eða tilnefndu sína fulltrúa lét ég einmitt fylgja með eigendastefnu ríkisins og það stendur ekki til að gera breytingar á henni. Það er ekkert samhengi á milli þess að nú stendur til að halda hluthafafund í þessum félögum og að rætt var um stefnu Landsvirkjunar á öðrum fundi í gær.

Virðulegi forseti. Ég verð aðeins að leiðrétta hæstv. ráðherra því að það er auðvitað mismunandi milli félaga og stofnana hvernig þessu er háttað. Í tilviki Lánasjóðs íslenskra námsmanna stendur beinlínis í lögum að skipunartími stjórnar fylgi skipunartíma ráðherra. Svo er ekki um þessi fyrirtæki og félög, þar er skipunartími til tiltekins tíma og það hefur hreint ekki verið venjan, a.m.k. ekki hjá síðustu ríkisstjórn að skipta út stjórn samhliða nýrri ríkisstjórn heldur var það gert á réttum tíma lögum samkvæmt. Ég er því algjörlega ósammála þeirri túlkun hæstv. ráðherra að þetta sé alvanalegt. Ég hefði haldið að við værum komin á það stig í þessu landi okkar að eðlilegast væri bara að fylgja skipunartíma stjórna. Það er ekki laust við að maður óttist að hér sé enn eitt afturhvarfið á ferð, afturhvarfið sem er eiginlega orðið nýtt vörumerki þessarar ríkisstjórnar, afturhvarf til aukinna flokkspólitískra taka á stjórnum félaga og fyrirtækja. Við höfum auðvitað dæmi, til að mynda úr Ríkisútvarpinu, og ég spyr: Er þetta til marks um það, hæstv. fjármálaráðherra?

Virðulegi forseti. Aðalatriðið er að hér er verið að starfa innan ramma laganna. Það er ekki óeðlilegt og ekki ólöglegt heldur er beinlínis gert ráð fyrir því að hægt sé að kalla saman hluthafafundi í þessum félögum eins og öðrum. Það sem mér finnst ástæða til að gera athugasemd við er ekki það þegar meirihlutaskipti verða og ný ríkisstjórn er mynduð og menn kalla til slíkra funda heldur frekar hitt, þegar menn rétt áður en kosið er, rétt áður en þeir fara frá völdum, gera ráðstafanir í þessum efnum. Það gerðist einmitt hjá síðustu ríkisstjórn, dæmi voru um slíkar ráðstafanir án þess að komið væri að aðalfundi. Þannig var til dæmis haldinn fundur í stjórn Hörpu án þess að það væri aðalfundur, haldinn var sérstakur fundur til að koma ákveðnum stjórnarmönnum út og öðrum inn. Þetta gerðist 

… breytingar.

Þá var skipt um stjórnir í hlutafélögum. Þetta er bara staðreynd, þetta liggur allt fyrir. 

Virðulegur forseti. Ég vona sannarlega að ekki standi fyrir dyrum flokkspólitísk afskipti af framkvæmdastjórn Landsvirkjunar. Það væri afturhvarf áratugi aftur í tímann.  Ég kalla eftir því að hæstv. fjármálaráðherra, sem gæta á eigendastefnunnar og hefur lýst því hér sérstaklega yfir að hún sé í gildi og á að gæta þess að arðsemi sé höfð í fyrirrúmi í rekstri Landsvirkjunar, lýsi því yfir að markmið Landsvirkjunar sé arðsemi af orkusölusamningunum. Afturhvarf það sem hæstv. iðnaðarráðherra er að reyna er afturhvarf til þeirrar tíðar þegar pólitískir ráðherrar skipuðu stjórnendum Landsvirkjunar að láta í té orku til erlendrar stóriðju á útsöluprís hvað sem það kostaði til að þjóna kjördæmahagsmunum þeirra. Ég hélt að tekist hefði samstaða í þinginu um að hætta að skipa pólitíska forustu í framkvæmdastjórn Landsvirkjunar og að stjórnmálamenn hættu að skipa Landsvirkjun að lækka prísana til að þjóna pólitískum markmiðum, að við stæðum hér heil og óskipt að baki stjórnendum Landsvirkjunar, Íslendingar sem ein þjóð, í samningum við erlenda aðila til þess að reyna að fá eins gott verð fyrir orkuna sem við eigum og mögulegt er. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til að taka af öll tvímæli um það og lýsa því yfir gagnvart viðsemjendum okkar að við gerum kröfu um arðsemi og að það sé forgangsatriði í þeim samningum sem við eigum, ekki einstök áhugamál einstakra þingmanna í þessum sal.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa brýningu frá hv. þingmanni. Við deilum þeirri skoðun að það skiptir máli að Landsvirkjun sé rekin með arðsemissjónarmið og langtímasjónarmið að leiðarljósi. Ég tel hins vegar að við hljótum jafnframt að deila þeirri skoðun að harma beri að ekki skuli hafa orðið af þeirri iðnaðaruppbyggingu sem við vonuðumst til þegar við gengum frá fjárfestingarsamningi um álver í Helguvík árið 2009 hér í þessum sal. Þó að þáverandi stjórnarflokkar Vinstri grænna og Samfylkingarinnar væru ekki sammála um að styðja við þann samning man ég ekki betur en að Samfylkingin hafi að uppistöðu til stutt þann samning heils hugar. Síðan eru liðin mörg ár og ég get tekið undir með iðnaðarráðherranum að það er mjög miður að ekki skuli hafa orðið af þeirri uppbyggingu. Nú hefur það verið þannig í því tiltekna máli að fyrst og fremst hafa verið samningar við aðra orkuframleiðendur sem hafa valdið því að tafir hafa orðið í málinu. Það breytir því ekki að að svo miklu leyti sem Landsvirkjun eða aðrir geta komið að því að afla orkunnar skiptir máli að unnið sé fumlaust að framgangi slíkra mála. Það stendur ekki fyrir dyrum, eins og hv. þingmaður gefur í skyn, að gera einhverjar áherslubreytingar, stefnubreytingar, í stjórn Landsvirkjunar hvað snertir kröfuna um arðsemi. Mér finnst hins vegar hv. þingmaður reiða býsna hátt til höggs þegar hann sakar núverandi stjórnarflokka um að hafa uppi áform um að koma meiri pólitík inn í stjórnina eða framkvæmd Landsvirkjunar þegar það er fyrrverandi þingflokksformaður Samfylkingarinnar sem er stjórnarformaður Landsvirkjunar í dag.

Virðulegi forseti. Um það síðastnefnda er það að segja að ég talaði um framkvæmdastjórn fyrirtækisins, forstjóra þess og framkvæmdastjóra sviða og ég hélt að það væri sammæli um að við hefðum ekki pólitísk afskipti eða íhlutun um það. Ég vona að stjórnarskiptin í Landsvirkjun, sem sannarlega fer fyrir pólitísk stjórn og það er ekkert nema eðlilegt, sé ekki að fara að hlutast til um breytingar í framkvæmdastjórninni til að fylgja eftir furðulegum yfirlýsingum iðnaðarráðherra. Ég ætla að túlka orð hæstv. fjármálaráðherra hér til betri vegar. Ég ætla að fagna því að hann lýsi því yfir að eigendastefnan sé í fullu gildi. Ég ætla að árétta það síðan úr ræðustólnum gagnvart viðsemjendum okkar að krafan í samningum Landsvirkjunar um sölu á orku er krafa um arðsemi. Ég ætla að kalla það hreina örvæntingu hjá hæstv. iðnaðarráðherra að hrauna yfir stjórnendur Landsvirkjunar á opinberum fundi.

Virðulegi forseti. Það sem okkur skortir helst í efnahagslífinu í dag er aukin fjárfesting. Eftirspurn er af skornum skammti í augnablikinu og það veldur því að ekki verða til ný störf og ríkið líður fyrir, vinnumarkaðurinn á Íslandi líður fyrir. Stóru tækifærin í frekari uppbyggingu í fjárfrekum iðnaðarverkefnum eru meðal annars tengd verkefnum á borð við það sem hefur verið lengi í vinnslu í Helguvík, þar sem þegar hefur verið ráðist í fjárfestingu í kringum 20 milljarða til undirbúnings, og önnur sambærileg verkefni þótt þau kunni að vera á miklu smærri skala. Í því sambandi skiptir máli að við höfum getuna og viljann til að afhenda orku og láta alla þætti málsins ganga upp á sama tíma. Við viljum að sjálfsögðu að Landsvirkjun starfi áfram eftir eigendastefnunni með arðsemissjónarmið að leiðarljósi en við eigum líka að hafa eftirlit og aðhald með því að 

Virðulegi forseti. Það er í annað sinn í þessari viku sem ég ber fram óundirbúna fyrirspurn. Í bæði skiptin hef ég átt í mesta basli með að ákveða hvaða hæstv. ráðherra ég á að spyrja því að málin sem um ræðir skarast og ábyrgðin liggur víða, stundum með mjög sérstökum hætti, og ekki er í boði að spyrja tvo ráðherra í einu á Alþingi. Reyndar liggur ábyrgðin líka hjá forseta Íslands í þessu tilviki sem ég geri ekki ráð fyrir að sitji fyrir svörum hér. Ég beini spurningu minni til hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra en vek athygli á að hún ætti í raun einnig erindi við heilbrigðisráðherra og að mörgu leyti forseta Íslands. Ég verð bara að treysta því að hæstv. ráðherrar velferðarráðuneytisins ræði saman um málið og komist að samkomulagi og við forsetann líka. Kem ég mér nú að efninu: Samkvæmt forsetaúrskurði um skiptingu starfa ráðherra síðan í maí 2013 er hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra ætlað að bera ábyrgð á málum er varða Tryggingastofnun ríkisins en hæstv. heilbrigðisráðherra er gert að bera ábyrgð á málum er lúta að Sjúkratryggingum Íslands. Málin flækjast þegar kemur að styrkjum til bílakaupa sem lífeyrisþegar með hreyfihömlun geta átt rétt á því að þeir heyra undir Tryggingastofnun ríkisins. Hins vegar heyrir niðurgreiðsla á öllum hjálpartækjum í sömu bíla, sem oft gera það að verkum að hreyfihamlað fólk geti yfir höfuð notað þá, til Sjúkratrygginga Íslands. Vil ég því spyrja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hvort ekki sé nauðsynlegt að einfalda kerfið og minnka vesenið fyrir umsækjendur sem eru háðir bæði bílunum og hjálpartækjunum til að njóta ferðafrelsis á við ófatlaða borgara sem ekki þurfa sérhannaða bíla og geta auðveldar notað almenningssamgöngur. Það væri til dæmis hægt að gera það með því að skapa heildstæða umgjörð um bifreiðamál hreyfihamlaðra lífeyrisþega sem heyra undir sömu lögin, sömu stofnunina og sama ráðherrann, annað en þau gera í dag. Við sem erum hreyfihömluð höfum nefnilega oftast lítið að gera með bíla ef við komumst ekki inn í þá og lítið að gera með hjálpartæki í bíl ef bíllinn er ekki til staðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Ég treysti því að þegar hv. þm. Freyja Haraldsdóttir kemur inn á þing haldi hún áfram að spyrja mig að hugðarefnum sínum og í raun mínum líka eins og þingmaðurinn fór hér yfir. Eins og þingmaðurinn útskýrði þá erum við hér að tala um tvær stofnanir sem heyra undir tvo ráðherra, við sitjum síðan saman í ráðuneyti sem heitir velferðarráðuneyti og skiptingin er með þeim hætti sem þingmaðurinn fór í gegnum. Við höfum verið að huga að því hvernig hægt sé að ljúka þeim aðskilnaði sem farið var í fyrir nokkrum árum varðandi Tryggingastofnun og Sjúkratryggingar. Ég hef auk þess verið að vinna að verkefnum sem snúa að því að skoða fýsileika - og ég hef rætt það hér í þingsal líka - þess að sameina ýmsar þjónustustofnanir fyrir fatlað fólk. Það mundi til dæmis skipta mjög miklu máli, til að auðvelda fólki sem nýtir sér þjónustu allra þessara stofnana, að þurfa bara að fara á einn stað. Verið er að tala um áhuga á því að Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra kæmi þar inn á en verkefni okkar hefur snúið að þeim stofnunum sem heyra sem sagt undir velferðarráðuneytið og þá tvo ráðherra sem hér er talað um - Heyrnar- og talmeinastöð Íslands, Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga. Ég hef síðan líka nefnt að mér þætti mjög áhugavert að fá inn það sem snýr að hjálpartækjum hjá Sjúkratryggingum, þannig að það væri þá annaðhvort staðsett - ef tekin verður ákvörðun um að fara í þessa sameiningu - hjá þessari nýju stofnun eða að það færi þá undir Tryggingastofnun. Það snýr að því að þær stofnanir sem ég nefndi eru að sinna hjálpartækjum að ákveðnu marki og þarna værum við komin með þetta á einn stað. Ég get nefnt eina miðstöð eða félagsskap í viðbót sem ekki er á vegum ríkisins, sem er Tölvumiðstöðin. Þarna værum við komin með mjög öfluga þjónustumiðstöð fyrir fatlað fólk. Þar af leiðandi væri líka hægt að huga enn frekar að verkefni sem ég er að setja af stað sem snýr að því að innleiða velferðartækni í auknum mæli hér á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir greinargóð svör. Ég er sammála og fagna því að fyrirhugað sé að innleiða þetta kerfi allt saman í kringum stoðtæki og almannatryggingar yfir höfuð og leitast verði við að fólk geti í auknum mæli leitað á einn stað. Ég vil þó benda á í því samhengi að við þurfum líka að fara varlega í sameiningu að passa að rugla ekki saman þeim sem veita ráðgjöf og upplýsingar um hvaða þjónusta er í boði annars vegar og hins vegar þeim sem greiða fyrir og meta hverjir eiga rétt á hvaða þjónustu, því að það er líka mikilvægt að þeir sem veita upplýsingar um það séu ekki rosalega bundnir af því að þurfa að borga það líka. Það setur sinn svip á alla þjónustuna. En ég fagna virkilega þessu með bílamálin og óska ykkur velfarnaðar í því að einfalda þetta.

Virðulegi forseti. Ég vil enn á ný þakka fyrir tækifærið til að ræða þetta. Ég tek algjörlega undir það að það er mjög mikilvægt að vanda sig við sameiningar. Þess vegna höfum við lagt mikla áherslu á að fyrst yrði farið í svokallaða fýsileikakönnun á því hvort rétt væri að taka þessa ákvörðun. Síðan í framhaldinu, þegar niðurstöður liggja fyrir eftir áramót, tökum við ákvörðun út frá þeirri niðurstöðu. Hins vegar hef ég fundið fyrir mikilli jákvæðni hjá starfsmönnum þeirra stofnana sem ég nefndi og líka hjá notendum og við höfum fundað einmitt sérstaklega með þeim. Svo að ég fái aftur að koma að því verkefni sem ég nefndi hér, sem snýr að notkun velferðartækni í velferðarþjónustu, er búið að senda út bréf, við vorum bara að gera það núna í dag, þar sem við óskum eftir tilnefningum í starfshóp. Hann á að skoða hvernig við getum notað nýja tækni, nýsköpun, nýja hugsun og nýja ferla í því að veita þessa þjónustu. Það getur vel verið að það sem við leggjum áherslu á núna, t.d. varðandi bílaþjónustu eða styrki vegna bíla, verði með allt öðrum hætti ef t.d. Google-fyrirtækið nær sínu fram um sjálfvirka 

Herra forseti. Hæstv. menntamálaráðherra hefur áður verið spurður um hækkun skráningargjalda á nemendur í opinberum háskólum í þessum sal en samkvæmt fjárlagafrumvarpi á að hækka þau úr 60 þús. kr. í 75 þús. kr. Nýlega, þ.e. fyrir árið 2012, voru þau hækkuð úr 45 þús. kr. í 60 þús. kr. og höfðu þá verið óbreytt frá árinu 2005 og því voru nokkuð skýrar verðlagsforsendur á bak við þá hækkun. Sú hækkun sem þá varð skilaði sér óskipt til skólanna. Þegar hæstv. ráðherra var spurður út í þessa hækkun við 1. umr. fjárlaga kom fram í máli hans að skólarnir hefðu óskað eftir hækkuninni og fært rök fyrir auknum kostnaði sem skráningargjöldunum er ætlað að mæta. Þegar nánar er rýnt í fjárlagafrumvarpið kemur hins vegar fram að þessi rök falla um sjálf sig því að hækkunin skilar sér hreint ekki til skólanna sjálfra. Sem dæmi má nefna Háskóla Íslands þar sem flestir stunda nám. Þar ætti hækkunin að skila um það bil 180 milljónum til skólans en samkvæmt frumvarpinu eykst útgjaldaheimild háskólans ekki um þá fjárhæð heldur einungis um 39,2 milljónir. Afganginn tekur ríkissjóður. Hér er því ekki um neitt annað að ræða en dulda skattlagningu á námsmenn, virðulegur forseti. Ótrúlegt að sjá slíkt frá ríkisstjórn sem boðar almennt skattalækkanir nema hún sé fyrst og fremst, eins og dæmin kannski sanna, að hugsa um stóru aðilana í þeim efnum. Hún fer síðan fjallabaksleið til að skattleggja námsmenn sem svo sannarlega teljast ekki til tekjuhæstu eða burðugustu hópanna í samfélaginu. Ég vil því spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvort hann hyggist beita sér fyrir því að þetta verði með einhverjum hætti leiðrétt við vinnslu fjárlaga eða hvort hann álíti að þetta sé eðlileg ráðstöfun eins og hann leggur málið upp og hafði áður svarað hér við 1. umr. um fjárlögin.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrirspyrjanda, hv. þingmanni, fyrir spurninguna og gefa mér tækifæri til að leiðrétta þetta mál. Það er rétt sem fram kom í máli fyrirspyrjanda, skráningargjöldin hafa verið hækkuð og er það gert að fengnum tillögum háskólanna sjálfra, þ.e. hinna opinberu háskóla. Ég tel rétt að menntamálaráðherra á hverjum tíma samþykki þá tillögu sem kemur frá skólunum sé hún rökstudd með þeim hætti sem gert var og að það þurfi alveg sérstakan rökstuðning til að hafna slíkri tillögu. Hvað varðar framsetninguna í fjárlögum sem hv. þingmaður nefnir er hér dregin upp nokkuð villandi mynd. Það sem hér er á ferðinni er einfaldlega það að háskólinn fái þarna heimild til að auka tekjur sínar. Að skólunum var beint niðurskurðar- eða aðhaldskröfu upp á 1,5%. Hið bókhaldslega eins og það birtist þýðir að þar með er líka um leið dregið úr aðhaldskröfunni þannig að nettóstaðan bætist sem því nemur, en upphaflega var gerð aðhaldskrafa til skólanna. Skólarnir fá um leið tækifæri til að auka tekjur sínar með þessum hætti og fyrir því eru málefnaleg rök. Það er tekið saman í fjárlagafrumvarpinu og niðurstaðan er sú að aðhaldskrafan minnkar sem nemur þessum auknu tekjum. Það er það sem skiptir máli fyrir skólann. Hér er því ekki um að ræða einhvers konar dulbúna skattheimtu á nemendur, þetta er eðlilegt gjald og gjaldtaka sem á sér málefnalegan bakgrunn. Það gerir skólunum auðveldara fyrir að mæta þeirri aðhaldskröfu sem að þeim er beint. Það sem hv. þingmaður er að vísa til er raunverulega bókhaldslegt atriði í fjárlögunum en breytir engu hvað varðar heildarniðurstöðu gagnvart skólunum.

Herra forseti. Það er sjálfsagt hægt að fara í alls konar bókhaldsleiki með mál af þessum toga. Kjarni málsins er engu að síður sá að það kom fram í svari ráðherra við 1. umr. að háskólarnir hefðu farið fram á þessa hækkun og hann hefði talið rökstuðninginn vera góðan og gildan og eðlilegt að fallast á hann. Rökstuðningur háskólanna var að þeir þyrftu þessa hækkun til sín. Þess vegna, ef rökstuðningurinn er að mati ráðherrans eðlilegur, skrifar hann upp á að háskólarnir þurfi þetta fjármagn til sín en það sem hann er í raun að gera, burt séð frá öllum bókhaldsbrellum, er að láta stúdentana borga fyrir niðurskurðinn. Það er það sem stendur eftir. Námsmannafélögin hafa vakið athygli á þessu máli, herra forseti, gagnvart efnahags- og viðskiptanefnd sem er með einhvern hluta fjárlagadæmisins til umfjöllunar. Og ég ætla rétt að vona að sú nefnd fari þá rækilega í gegnum þessar bókhaldsbrellur sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra er að reyna að útskýra fyrir okkur hér í dag í þessu sambandi.

Virðulegi forseti. Grundvöllur þess misskilnings sem hér er uppi er sá að þessi kostnaður er raunverulegur, honum þarf að mæta. Það var þess vegna sem háskólum var heimilað að taka til sín þessar tekjur og þar af leiðandi þurfa þeir ekki að taka aðra peninga sem þeir fá frá ríkissjóði til að standa undir þessum kostnaði. Það er mergur málsins. Virðulegi forseti. Hér er ekki um neinar bókhaldsbrellur að ræða. Það er einfaldlega uppsetningin í fjárlögunum sem virðist þvælast fyrir hv. þingmanni. Niðurstaða málsins er sú að háskólarnir eru betur settir núna eftir þetta en áður vegna þess að aðhaldskrafan sem að þeim er stefnt minnkar. Það er mergur málsins. Með öðrum orðum, 

Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili var innleidd stefna í menntamálaráðuneytinu um opinn hugbúnað í menntastofnunum landsins, sérstaklega menntaskólum. Fyrirspurn mín er einföld: Stendur til að halda því verkefni áfram og styrkja og hvetja skólana áfram til þess að innleiða opinn hugbúnað þar sem kostur gefst?

Virðulegi forseti. Ég verð að gera þá játningu að ég er ekki vel að mér í málinu þannig að ég er ekki í færum til þess að svara fyrirspurninni með viðhlítandi hætti, öðrum en þeim að ég veit af þessari stefnumótun og með minni takmörkuðu þekkingu á þessum málum er það svo að ég tel ástæðu til að áfram verði haldið á þessari braut. Eitt af því sem mér skilst að þessu fylgi sé sparnaður, þetta sé ódýrari leið fyrir okkur og líka til þess fallin að hvetja til aukinnar þróunar í þessum hugbúnaði. Ef það kemur með engu móti niður á gæðum skólastarfsins og því sem þar er verið að vinna að fara þessa leið þá sé ég í sjálfu sér ekkert til fyrirstöðu að haldið verði áfram á þeirri braut sem mörkuð hefur verið. Í það minnsta er ekkert í mínum huga sem kallar á að setja einhvers konar bremsur á þetta. En þetta er bara eitt af þeim málum, virðulegi forseti, sem ég hef ekki sett mig sérstaklega vel inn í.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra viðleitnina og býð fram þjónustu mína við að koma málinu áfram og útskýra þau vafaatriði sem eru sjálfsagt enn þá til staðar. Mig langar aðeins að minnast á kostnaðinn. Það er satt að hægt er að spara kostnað með opnum hugbúnaði en það hefur verið vandamál hjá þeim menntastofnunum sem ég hef talað við að þær lenda í því að skorið er niður fjármagn til þeirra fyrir að innleiða hugbúnaðinn. Þeim er kannski ekki refsað fyrir það en þær sjá sér ekki endilega hag í því, ef það er aðalmarkmiðið, að gera það. Ég hvet hæstv. ráðherra til að kynna sér betur opinn hugbúnað í skólastarfinu og býð fram þjónustu mína við að aðstoða við þau mál eftir bestu getu.

Virðulegi forseti. Ég þigg með þökkum slíka aðstoð. Eins og fram kom í svari mínu hér veitir mér ekki af. Þarna er bent á ákveðið atriði sem ég tel skipta máli sem er það að ef stofnanir spara - og ég sé að þingmenn gleðjast yfir því að það hefur fjölgað aðstoðarmönnum, ég er reyndar mjög vel settur í þessum málum og þarf ekki á fleiri aðstoðarmönnum að halda. Vandinn er sá sem hv. þingmaður nefnir að ef stofnun sparar verður henni, eins og það var orðað hér, refsað fyrir með því að dregið er úr fjárheimildum. Þetta er ákveðinn vandi. Við viljum að stofnanir spari til að spara ríkissjóði útgjöldin, þannig er það auðvitað, en stofnunin sjálf hugsar með sér: Heyrðu, ég er ekki ríkissjóður, ég er bara með minn rekstur og ég hef ekki áhyggjur af stóru myndinni. Það er tengingin á milli þess sem verið er að gera í hverri stofnun annars vegar og hins vegar afkomu ríkissjóðs sem er svolítið flókin. Við erum að senda skilaboð um að við viljum aukinn sparnað. Hvernig tryggjum við að hagsmunir viðkomandi stofnana og hagsmunir ríkissjóðs 

Virðulegur forseti. Alger viðsnúningur hefur orðið í ríkisfjármálum. Hallalaus rekstur blasir við á næstu missirum. Á fyrstu sex mánuðunum voru tekjur yfir áætlun og gjöld undir áætlun. En það eru blikur á lofti og kominn er tími til að hæstv. fjármálaráðherra hætti að kenna fyrirrennurum sínum um seinni sex mánuðina og fari sjálfur að gera grein fyrir því hvað það er sem hann ætlar að gera á síðari hluta ársins til að tryggja það að fjárlögin haldi áfram að ganga eftir, því að seinni sex mánuðirnir eru á hans vakt. Þær blikur sem þar eru á lofti lúta meðal annars að aðgerðum og aðgerðaleysi hans eigin ríkisstjórnar. Ástæða er til að inna hæstv. fjármálaráðherra eftir því hvort hann telji að á síðari sex mánuðunum muni minni fjárfestingar, minni hagvöxtur, m.a. vegna þeirrar óvissu sem ríkisstjórnin hefur skapað, leiða til þess að tekjurnar verði minni á síðari hluta ársins, þó að þær hafi gengið eftir á fyrri hluta ársins. Líka er ástæða til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra með hvaða hætti hann hyggist bæta upp það tekjutap sem hann hefur sjálfur valdið á síðari hlutanum með því að afsala sér veiðigjöldunum. Einnig er ástæða til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvað hann hyggist gera til að tryggja það að markmið fjárlaganna um eignasölu gangi eftir á yfirstandandi fjárlagaári. Fjárlögin gera ráð fyrir eignasölu og þó að ekki hafi orðið af henni á fyrri hluta ársins þá getur hæstv. fjármálaráðherra ekki kennt þeim sem þá héldu um stjórnvölinn um það ef áformin ganga ekki eftir á þessu ári, því að meiri hluta ársins hefur hann stýrt fjármálaráðuneytinu og hlýtur að hafa uppi áform og áætlanir um það að efna þá þætti fjárlaga enda ber hæstv. fjármálaráðherra að virða fjárlögin. Jafnframt er ástæða til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um málefni Íbúðalánasjóðs sem í skýrslu Ríkisendurskoðunar er sérstaklega áréttað hversu mikill vandi er orðinn og ef til vill hafi sá vandi ekki minnkað við yfirlýsingar formanns fjárlaganefndar um að sjóðurinn njóti kannski ekki ríkisábyrgðar. Væri gott ef hæstv. fjármálaráðherra tæki af tvímæli gagnvart fjárfestum og öðrum aðilum á markaði um afstöðu fjármálaráðherrans til þess hvort þær skuldbindingar njóti ekki örugglega ríkisábyrgðar eða þeirra hugmynda sem hafa líka heyrst frá stjórnarþingmönnum í nefndinni um að það eigi bara að setja sjóðinn í þrot, hvort unnið sé að einhverjum slíkum verkefnum í fjármálaráðuneytinu að stofna um sjóðinn skilanefnd eða grípa til annarra slíkra róttækra ráðstafana. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að greiðsluhallinn á fyrstu sex mánuðum ársins nam 16,7 milljörðum kr. Tekjurnar voru um 260,2 milljarðar en áætlað var að þær yrðu 259,8 milljarðar þannig að tekjurnar eru 400 millj. kr. umfram það sem gert var ráð fyrir. Þrátt fyrir að tekjur af neyslusköttum séu lítið eitt lægri en upp var lagt með þá bæta aðrir þættir það. Hér er um lítils háttar raunlækkun að ræða frá fyrra ári, 3,3% hækkun á milli ára meðan verðlagshækkunin er 3,8%. En hið ánægjulega er auðvitað þróunin á gjaldahliðinni því að gjöldin eru rétt um 8 milljörðum undir áætlun, áttu að vera á fyrstu sex mánuðunum 285,6 milljarðar en eru samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar - ég vek athygli á að það er prentvilla þar, það á ekki að vera 277,9 milljarðar heldur 276,9 milljarðar sem gjöldin voru og þar af leiðandi umtalsvert undir því sem áætlað hafði verið. Það breytir því ekki að allt of margir fjárlagaliðir eru umfram það sem áætlað var. Það er mikilvægt að hæstv. fjármálaráðherra grípi þar strax inn í. Ég inni hæstv. ráðherra eftir því til hvaða ráðstafana hann hafi gripið til að stöðva framúrkeyrslu á einstökum liðum vegna þess að sú framúrkeyrsla verður á ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra og er mikilvægt að hann taki til hendinni í þeim efnum. Verulegur agi í ríkisfjármálum náðist hér í kjölfar hrunsins. Hann var mikill á fyrri hluta á síðasta kjörtímabili og er enn talsvert mikill en það er gríðarlega mikilvægt að við slökum hvergi á klónni í því og fylgjum fjárlögum fast eftir og gerum þá kröfu til forstöðumanna að þeir virði lögin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að efna til þessarar umræðu og kalla eftir því að við ræðum nýja skýrslu Ríkisendurskoðunar og setjum hana í samhengi við fjárlög yfirstandandi árs. Skýrslan kom nýlega út og fjallar um afkomu ríkissjóðs á fyrri helmingi ársins. Fram kemur það álit stofnunarinnar að afkoman hafi verið betri en áætlað var og hefur það gefið tilefni til þessarar umræðu. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er hins vegar ekki verið að reyna að setja fram útkomuáætlun fyrir ríkið í heild yfir allt árið. Skýrslan er samantekt á því hvernig útkoman var á fyrstu sex mánuðunum. Tilgangurinn er meðal annars að fara yfir hvernig til hefur tekist með framkvæmd fjárlaga á fyrri helmingi ársins með því að greina hvernig fjárlagaliðir standa gagnvart fjárheimildum. Á tekjuhlið er gerður samanburður við tekjuáætlun eins og hún hefur verið brotin niður á mánuði ársins. Á útgjaldahlið er ekki borið saman við eiginlega útkomuáætlun heldur fjárheimildir fjárlaga að viðbættum fluttum afgangsheimildum frá fyrri árum, sem eru um það bil 4 milljarðar fyrir fyrri árshelming. Ekki er því stuðst við útkomuáætlun fjármálaráðuneytisins í þessari skýrslu. Þessi nálgun í skýrslunni hefur verulega annmarka ef bera á saman við það sem þingið hefur ákveðið fyrir árið í heild. Það er því varasamt að draga of miklar ályktanir af skýrslunni um útkomuna á árinu í heild. Fyrst má nefna að samanburður innan ársins er gerður á greiðslugrunni og tekur því ekki til veigamikilla liða sem geta valdið frávikum á rekstrargrunni, svo sem afskrifta lífeyrisskuldbindinga og þess háttar. Fjárlög og ríkisreikningur eru hins vegar sett fram á rekstrargrunni. Í annan stað þarf að hafa mikla fyrirvara á því hversu miklar vísbendingar greiðsluafkoman fyrstu sex mánuði ársins getur gefið fyrir endanlega afkomu á rekstrargrunni á öllu árinu. Sveiflur og tímatilfærslur geta verið í tekjum og útgjöld ríkissjóðs innan ársins og ýmsir veigamiklir þættir fara ekki í endanlega álagningu eða uppgjör fyrr en seint á árinu og jafnvel eftir að það er liðið, auk þess sem umtalsverð óvissa getur verið um dreifingu áætlunar um tekjur og gjöld niður á viðkomandi mánuði ársins. Ef litið er á tekjur ríkissjóðs kemur fram í skýrslunni að frávik tekna frá áætlun fjárlaga fyrstu sex mánuði ársins sé lítið sem ekkert. Aftur á móti eru áætlaðar frumtekjur á yfirstandandi ári, sem fram koma í fjárlagafrumvarpi 2014, um 23 milljörðum lægri en áætlað var við gerð fjárlaga 2013. Hér virðist við fyrstu sýn vera mikið misræmi á ferð en á þessu eru skýringar. Tekjum ríkissjóðs samkvæmt fjárlögum er dreift yfir mánuði ársins og mynda þannig tekjuáætlun fyrir fyrstu sex mánuðina. Dreifing á innheimtu ríkistekna milli mánaða hefur síðan reynst vera önnur en gert var ráð fyrir í áætlun ríkissjóðs og myndar þetta frávik, en endanleg útkoma fyrir árið í heild verður þó ekki fjarri lagi. Ég get nefnt hér sem dæmi að innheimtur á arðgreiðslum ríkissjóðs hafa reynst vera 4 milljörðum umfram áætlun á fyrri helmingi ársins. Það skýrist alfarið af því að í áætlun er gert ráð fyrir að allar arðgreiðslur séu greiddar í desember en síðan innheimtast þær á fyrri hlutanum. Þegar við tökum stöðuna eftir hálft ár erum við langt yfir áætlun en þarna verða menn að horfa á árið í heild. Einnig er innheimt af veiðigjaldinu 1,3 milljarðar umfram áætlun en það skýrist einnig af því að dreifingin er önnur milli mánaða en gert var ráð fyrir í áætlun. Það ber því að varast að túlka innheimtutölur fyrir fyrstu sex mánuðina sem áreiðanlega spá yfir tekjur ársins í heild. Ef litið er á útgjöldin sem fram koma í skýrslunni þarf að hafa í huga að svonefnd áætlun í henni fyrir árið 2013 inniheldur fjárheimildir samkvæmt fjárlögum 2013 að viðbættum fjárheimildum fluttum frá fyrra ári. Þannig eru innifaldar í svokallaðri áætlun skýrslunnar um 4 milljarða nettó afgangsheimildir frá árinu 2012, sem þýðir í reynd að útkoman gagnvart áætluninni útgjaldamegin virðist betri en ella sem því nemur, sem sagt um 4 milljörðum. Síðan má við þetta bæta að ef ganga ætti út frá samantekt Ríkisendurskoðunar um 10,5 milljarða frávik gagnvart tekjuáætlun og útgjaldaheimildum á fyrri árshelmingi og nota það sem vísbendingu fyrir árið í heild þá væri hægt að einfalda þetta og segja: Hallinn verður þá tvisvar sinnum 10,5 milljarðar, þ.e. 21 milljarður, umfram áætlun og svona gætum við haldið áfram. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst þær upplýsingar sem við fáum frá opinberum stofnunum, frá Fjársýslunni, frá Ríkisendurskoðun og öðrum aðilum sem fjalla um fjármál ríkisins ekki hafa verið til þess fallnar undanfarin ár að bregða framkvæmd fjárlaga í það ljós sem við erum vön í umfjöllun hér á þinginu. Þess vegna hafa komið dálítið misvísandi upplýsingar,  Ég ætla síðan að bregðast við athugasemdum varðandi eignasölu, framkvæmd fjárlaga og aðhald með framkvæmdinni í seinna andsvari.

Herra forseti. Það skiptir okkur öll máli hvernig haldið er utan um rekstur ríkissjóðs, sameiginlegs sjóðs allra landsmanna. Við höfum að sjálfsögðu öll þær vonir að þar gangi áætlanir eftir eins og frekast er kostur, hvar í flokki sem við stöndum og hvorum megin víglínunnar, ef svo má segja, við erum frá einum tíma til annars, í stjórn eða stjórnarandstöðu. Það er mikilvægt að við getum rætt þessi mál af yfirvegun og út frá þeim upplýsingum sem fyrir liggja hverju sinni. Að sjálfsögðu er sú skýrsla sem Ríkisendurskoðun hefur sent frá sér, um afkomuna fyrri hluta ársins, mikilvægt innlegg í þessa umræðu þó að ég geti tekið undir með hæstv. fjármálaráðherra að það er ekki allur sannleikurinn. Það er auðvitað margt sem á eftir að koma inn í þá mynd og fylla upp í hana þegar líður á árið og það að greiðsluflæði er annað en áætlanir gerðu ráð fyrir getur að sjálfsögðu skýrt hluta af þeim frávikum sem birtast en það getur í raun verið á báða bóga. Engu að síður er niðurstaðan úr þessari skýrslu alla vega uppörvandi að því leyti til að hún sýnir okkur að staða ríkissjóðs er betri á fyrri helmingi ársins en áætlað var, enda þótt hér megi telja fram alls konar skýringar á því og við eigum eftir að sjá hvernig árið endar. En ég vil leggja áherslu á að á undanförnum árum hefur vinnulag við fjárlagagerð þrátt fyrir allt verið bætt, bæði af hálfu stjórnvalda og eins hér í þinginu í fjárlaganefnd og eftirfylgd með fjárlögum. Frávik frá fjárlögum og að ríkisreikningi hafa á undanförnum árum minnkað verulega þegar skoðað er til nokkuð langs tíma þó að sveiflur kunni að vera milli einstakra ára. Það er jákvæð þróun og það er þróun sem við eigum að halda áfram að vinna að, að efla eftirlit þingsins með framkvæmd fjárlaga og með framkvæmdarvaldinu að sjálfsögðu. Ég tel að við höfum þegar náð verulegum árangri í því efni en að sjálfsögðu má gera betur.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað ánægjuefni að staðan sé betri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Þrátt fyrir það er ekki hægt að horfa fram hjá þeirri staðreynd að efnahagsleg óvissa er meiri en hún hefur verið í allnokkurn tíma. Það er full ástæða til þess að taka undir áhyggjur hv. þm. Helga Hjörvars og málshefjanda um að mun minni fjárfesting verði til þess að minnka tekjur ríkisins og spyrja um aðgerðir og áætlanir til að snúa því við. Hlutfall fjárfestinga af landsframleiðslu er nánast í sögulegu lágmarki, það hefur aðeins einu sinni verið lægra í sögu landsins. Ríkisstjórnin hefur horfið frá fjárfestingaráætlun sem að mörgu leyti var mjög metnaðarfull og hefði óneitanlega orðið grundvöllur til að skapa meiri tekjur fyrir þjóðarbúið. Það er fátt um svör hjá ríkisstjórninni í gjaldmiðilsmálum. Það er hins vegar þannig, og blasir við hverjum þeim sem sjá vill, að gjaldmiðillinn er ekki sjálfbær og þeir sem eru að berjast gegn þeirri óumflýjanlegu þróun að við tökum upp alvörugjaldmiðil hér eru því miður, það verður að segjast eins og er, í tapliðinu. Þeir eru að berjast gegn einhverju sem er óumflýjanlegt að verði. Þeir eru í liði með þeim sem héldu því fram að jörðin væri flöt. Það er óumflýjanlegt að þeir tapi þessari baráttu á endanum. Við verðum að fara að komast úr þessari pattstöðu og taka ákvörðun. Þeir sem fjalla um stöðu Íslands í vestrænni samvinnu, eins og t.d. fyrrverandi forsætisráðherra landsins og formaður Sjálfstæðisflokksins, tala um utanríkisstefnu þjóðarinnar sem ævintýraför. Það sýnir auðvitað að efnahagsleg óvissa er mikil og á því verður að taka. Það verður ekki gert nema með vandaðri áætlunargerð og framtíðarsýn. Það skortir ríkisstjórnina því miður.

Virðulegi forseti. Þessa ríkisstjórn skortir ekki framtíðarsýn og svo virðist vera að málshefjandi, hv. þm. Helgi Hjörvar, hafi algjörlega gleymt því að Samfylkingin hafi verið sex ár í ríkisstjórn. Hér er kallað eftir miklum áformum núverandi ríkisstjórnar og stöðu ríkissjóðs nú. Á það skal minnt að þessi skýrsla sem hér er um fjallað, um framkvæmd fjárlaga janúar til júní 2013, byggir á stefnu Samfylkingarinnar og Vinstri grænna og því fjárlagafrumvarpi sem þessir tveir flokkar lögðu grunn að fyrir síðustu jól og farið er eftir á þessu ári. Ég get alveg viðurkennt að það eru mér mikil vonbrigði að ekki skuli vera hægt að koma rekstri ríkissjóðs á rétta hlið á þessu ári, en það stafar af því að farið var í mikil útgjaldafjárlög á kosningaári þegar fjárlögin fyrir 2013 voru gerð. Hér er kallað eftir fjárfestingaráætlun fyrri ríkisstjórnar, að við hana sé ekki staðið. Það er ákveðinn óframkvæmanleiki sem gerir það að verkum að ekki var hægt að fara þá leið sem þessi ríkisstjórn fór vegna þess að fjárfestingaráætlunin byggði á eignasölu. Fyrri ríkisstjórn ætlaði að selja hluti ríkisins í bönkunum, fyrri ríkisstjórn setti á óframkvæmanlegt veiðileyfagjald, svo dæmi séu tekin, og þess vegna er staðan svona. Talað hefur verið um að árið 2013 verði rekið með 30 milljarða kr. halla. Þeirri tölu er nú náð. Enn eru þrír mánuðir eftir af árinu þannig að líklega verður hallinn mun meiri. Ég vil benda þingmönnum á blaðsíðu 11 í skýrslunni, þar kemur fram að í júní á þessu ári voru þá þegar 42 fjárlagaliðir farnir fram úr. Það er vísbending um að 

Virðulegi forseti. Við hér í þinginu hljótum að fjalla um þær skýrslur sem berast okkur og það hlýtur að vera verkefni nýrra stjórnvalda að láta endurskoða hvernig skýrslur berast þinginu. Ég ætla samt að leyfa mér að fjalla um skýrsluna sem Ríkisendurskoðun birti fyrir skömmu síðan. Þar kemur fram að munurinn á tekjum og gjöldum var 16,7 milljarðar en ekki 28,5 milljarðar eins og áætlað hafði verið. Allir hljóta að fagna því að hallinn er minni en áætlað var og allir hljóta líka að fagna því hvernig tekist hefur að snúa stöðu ríkissjóðs við á síðustu árum frá því að vera með halla sem nam á þriðja hundrað milljarða og í það að nú hefur fjárlagafrumvarp verið lagt fram fyrir árið 2014 sem gerir ráð fyrir hallalausum fjárlögum og það þrátt fyrir að stjórnarmeirihlutinn hafi ákveðið að nýta ekki að fullu tekjur sem gamli stjórnarmeirihlutinn hafði samþykkt. Þetta lítur út fyrir að vera eins gott og við getum vænst miðað við aðstæður en það helsta sem heyrist frá ríkisstjórninni er að allt hafi verið mikið verra en frá hafi verið sagt eða útlit hafi verið fyrir þegar hún tók við. Það er einfaldlega ekki rétt. Auðvitað erum við ekki komin yfir alla þá fjárhagslegu erfiðleika sem hafa verið hér, enda hefur enginn spáð því fyrir að við yrðum komin yfir þá á þessum tíma. Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni að í skýrslu Ríkisendurskoðunar skuli koma fram að vísbendingar séu um að slaknað hafi á fjárhagslegu aðhaldi í ríkisrekstrinum. En þá þurfa þeir sem eru ábyrgir fyrir stjórn landsins og ríkisins að láta til sín taka. Það er hlutverk stjórnvalda. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þetta mál. Þessi skýrsla er mikill áfellisdómur yfir síðustu ríkisstjórn. Það sem er alvarlegt í því og ég hvet alla þá sem fylgjast með þessu að skoða það, er agaleysi í ríkisfjármálum, 38% af fjárlagaliðunum fóru fram yfir. Hv. þingmaður benti á að árangur hafi náðst rétt eftir bankahrunið. Hann fór strax og ef við berum saman árin varðandi fjölda fjárlagaliða sem fóru fram yfir höfum við ekki séð þetta í langan tíma, ekki bara á þessum sex mánuðum heldur líka í seinni hluta síðasta kjörtímabils. Því miður voru síðustu fjárlög gúmmítékkafjárlög og ég skil ekki hvernig hv. þingmanni dettur í hug að tala af fullri alvöru um fjárfestingaráætlun. Ég hvet menn til að skoða þær fjárfestingar sem átti að fara í, t.d. varðandi Perluna. Þar átti að setja í leigu 1,2 milljarða á 15 árum. Það átti að fara í uppsetningu á sýningu fyrir 500 millj. kr. og þá var ótalinn rekstrarkostnaður upp á 130 millj. kr. upp á hvert einasta ár. Þetta er auðvitað engin fjárfesting. Hér horfum við líka á menn hamast við að segja að það sé veiðigjaldabreytingunni að kenna að við séum með fjárlög með halla upp á 30 milljarða. Skoðum staðreyndirnar, 85% af þeim halla er til kominn út af agaleysi og vanáætlunum síðustu ríkisstjórnar. Það geta allir skoðað sem vilja. Það er hrein og klár blekking að koma hér upp hvað eftir annað og segja að þetta hafi eitthvað að gera með breytinguna á veiðigjöldunum. Íbúðalánasjóður er gríðarlegt vandamál. Við erum núna búin að setja rúmlega 40 milljarða í þann banka. 

Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað að hægt væri að ræða þessi mál án þess að vera með einhverjar upphrópanir eða kenningar um hver ber ábyrgð á hverju. Það er öllum ljóst að efnahagshrunið 2008 hafði alvarlegar afleiðingar fyrir efnahag þjóðarinnar og fyrir ríkisfjármálin. Við það hefur verið glímt undanfarin ár og margir hafa komið þar að, stjórnvöld, einstakar stofnanir, atvinnulífið, Alþingi og að sjálfsögðu allir stjórnmálaflokkar með einum eða öðrum hætti. Það er ekkert hægt að neita því að gríðarlegur árangur hefur náðst í því efni, en allir viðurkenna að við erum ekki komin fyrir horn, það er ekki þannig. Það er vonandi að þeirri ríkisstjórn sem situr í landinu hverju sinni takist að hafa stjórn á ríkisfjármálunum, við hljótum öll að vona það. Ég tel að hæstv. fjármálaráðherra, sem að mínu viti er yfirleitt mjög vandur að virðingu sinni, eigi alveg að geta komið og sagt að margt hafi áunnist í þeim efnum, varðandi ríkisfjármálin, í tíð síðustu ríkisstjórnar þótt hann hafi ekki átt sæti í henni og ekki hans flokkur, alveg eins og við hljótum að sjálfsögðu að hvetja hann og styðja til þess að ná góðum árangri í þeim verkum sem hann er að taka sér fyrir hendur núna. Ég held hins vegar að ýmis teikn séu á lofti um erfiðleika fram undan eins og í atvinnulífinu, eins og að því er varðar fjárfestingarnar, sem hér hefur aðeins verið komið inn á, að því er varðar gjaldeyrishöftin og að því er varðar gjaldmiðilinn. Þetta eru allt álitamál og erfið mál sem við munum þurfa að takast á við á næstunni. Það er auðvitað hætt við því, burt séð frá því hvaða skoðun maður hefur t.d. á aðild að Evrópusambandinu, að smár og óstöðugur gjaldmiðill sem nýtur lítils trausts losni seint og illa úr höftunum sem hrunið læsti hann í þrátt fyrir að fjármálaráðherra sé bjartsýnn í því efni. Efnahagslíf sem býr lengi við þær aðstæður mun 

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að gera að umfjöllunarefni uppsafnaðan halla ríkisstofnana sem Ríkisendurskoðun gerir ítrekað athugasemdir við. Þetta hefur í rauninni fengið að viðgangast í allt of miklum mæli án þess að gripið hafi verið til aðgerða. Hallinn getur auðvitað bæði verið til kominn vegna þess að ekki er nógu vel haldið utan um reksturinn en líka vegna þess að stofnun fær einfaldlega ekki fjárframlög til að sinna sínum lögbundnum verkefnum. Þegar stofnun fer fram úr fjárheimildum ber ráðuneyti og ráðherra að grípa til aðgerða. Það er í rauninni um tvennt að velja, það er að auka fjármagn til viðkomandi stofnunar og finna þá peninga einhvers staðar annars staðar eða skera niður þjónustuna. Við virðumst þó, því miður, oft velja þriðju leiðina sem er að ýta vandanum lengra inn í framtíðina. Þannig hefur safnast upp halli sem enginn virðist beinlínis vita hvað á að gera við nema kannski ýta honum enn lengra inn í framtíðina. Ef ég skil rétt er uppsafnaður halli ríkisstofnana í árslok 2012 22–23 milljarðar samkvæmt ríkisreikningi, en ég veit reyndar ekki enn hvað verður fellt niður af þeirri upphæð í lokafjárlögum 2012 þar sem þau hafa ekki verið lögð fram. Ríkisendurskoðun bendir einnig á að það vanti aga og áætlanagerð og það er rétt. Ég held að við séum öll sammála um það og við bindum miklar vonir við ný lög um fjárreiður ríkisins sem verða til bóta. Hins vegar er ekkert nóg að breyta lögunum ef hugarfarið breytist ekki. Fjárlög eru lög og það er óheimilt að fara fram úr fjárlögum en samt er það ítrekað gert. Ég hef svolitlar áhyggjur af því að hugarfarið og menningin sé vandamálið en ekki formið. Þannig skilst mér að fjáraukalög þekkist varla annars staðar á Norðurlöndunum en við notum þau óspart hér. Ég held að við séum öll sammála um að það þurfi að auka agann og við eigum að hjálpast að við það.

Virðulegi forseti. Þetta er góð umræða hér um þessi mál þar sem málshefjandi setti á dagskrá skýrslu um framkvæmd fjárlaga janúar til júlí 2013. Það er að sjálfsögðu enn stór óvissuþáttur sem við höfum ekki séð og það er hvað þarf að setja inn á fjáraukalög 2013 til að við þingmenn sjáum raunverulega hver framúrkeyrsla fyrrverandi ríkisstjórnar var miðað við fjárlög 2012. Það eru ekki öll kurl komin til grafar enn og þó að hv. þm. Helgi Hjörvar brosi hér framan í salinn og mig er staðan enn sú að núverandi ríkisstjórn þarf að loka kosningaloforðaári Samfylkingarinnar og Vinstri grænna. Þannig er staðan en ný ríkisstjórn sér að sjálfsögðu fram á ný tækifæri, nýja tekjuöflunarmöguleika og hagræðingu til að það sé á einhvern hátt hægt að loka því gati sem fyrrverandi ríkisstjórn skilur eftir sig. Hér kallar hv. þm. Árni Þór Sigurðsson fram að það eigi ekki að finna sökudólga. Við erum ekki að finna sökudólg, staðan núna er sú að halli á ríkissjóði á þessu ári verður að minnsta kosti 30 milljarðar. Ríkisendurskoðandi kom fyrir stuttu fyrir fjárlaganefnd og taldi að 30 milljarða gatinu væri náð nú þegar í september þannig að vandinn er grafalvarlegur. Þess vegna má ekki hafa alvarlega stöðu ríkissjóðs í flimtingum eins og mér finnst sumir þingmenn gera. Við verðum að bæta lagasetningu og við verðum til framtíðar að gera þá kröfu á ríkisstofnanir og embættismenn ríkisins að þeir haldi sig innan fjárlaga. Annars er 

Virðulegur forseti. Takk fyrir góða umræðu. Auðvitað getur maður ekki annað en brosað þegar kemur jákvæð skýrsla um liðið kjörtímabil og stjórnarliðarnir mæta henni með því að segja að ekki séu nógu góðar upplýsingar í skýrslunni sem við fáum til umfjöllunar í þinginu. Auðvitað eigum við bara öll að gleðjast yfir því að samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar voru fyrri sex mánuðirnir á árinu eins og þeir eiga að vera. Tekjurnar voru yfir áætlun og gjöldin voru langt undir áætlun. Við eigum líka að gleðjast yfir því að það hefur náðst mikill árangur í ríkisfjármálum og að við sjáum fram á að næstu missirum gæti hér orðið hallalaus ríkisrekstur. Áhyggjuefnið eru aðgerðir og aðgerðaleysi sitjandi ríkisstjórnar sem bitnar illilega á ríkissjóði á seinni sex mánuðum ársins. Það er fjölmargt sem ég fékk ekki nefnt sem er jákvætt í sex mánaða uppgjörinu. Eitt er það að reksturinn tekur til sín umtalsvert minna af handbæru fé. Annað er það að langtímaskuldir lækka um 24,5 milljarða, skammtímaskuldir um 14,9. Ég veit að hæstv. ráðherra á mörgum spurningum eftir ósvarað úr fyrri ræðu minni og ég ætla ekki að hlaða á það nema bara einni spurningu. Ég er sannfærður um að það sem skapar ríkissjóði mesta erfiðleika núna er óvissan sem sköpuð hefur verið um efnahagsmál og stöðu ríkisfjármála í boðuðum skuldaaðgerðum sem enginn veit neitt um. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra hér og nú hvort það komi til greina af hans hálfu að þær aðgerðir leiði til þess að hækka nettóskuldir ríkissjóðs. Ég tel að það sé grundvallaratriði fyrir traust og trúnað á ríkissjóði að menn fái eytt þeirri óvissu hvort komi til greina að skuldsetja ríkissjóð gríðarlega 

Virðulegi forseti. Við höfum í þessari umræðu reynt að fá botn í það hvort staðan sé betri eða verri á ríkissjóði miðað við það sem við vonuðumst til þegar fjárlög voru frágengin fyrir árið. Við fjöllum um útkomuáætlun í fjárlagafrumvarpi næsta árs og þar ræðum við um helstu forsendur og frávik sem talin eru vera fyrirsjáanleg, bæði á tekju- og útgjaldahlið ársins. Sú áætlun byggir á þeim upplýsingum sem voru fyrirliggjandi. Í fjármálaráðuneytinu teljum við að ekkert hafi komið fram að svo stöddu sem gefi tilefni til endurskoðunar á henni en að sjálfsögðu mun endurmat fara fram fyrir 2. umr. fjárlagafrumvarps í tengslum við endurskoðaða þjóðhagsspá. Staðan er því alveg ótvírætt verri en við vorum að vonast til ef við berum okkur saman við fjárlagafrumvarp yfirstandandi árs. Síðan hafa menn verið að vinna með áætlanir yfir útkomu ársins sem gerðar hafa verið í millitíðinni og uppfærðar slíkar áætlanir. Ég rakti í fyrri ræðu minni helstu fyrirvara sem menn verða að hafa á skýrslu Ríkisendurskoðunar vilji menn reyna að leiða fram mögulega niðurstöðu á rekstrargrunni fyrir árið 2013. Þá er það því miður þannig að við erum að sigla í um það bil 30 milljarða halla en ekki 3 milljarða eins og fjárlögin gerðu ráð fyrir. Talsvert hefur verið spurt um framkvæmd fjárlaga og ég get nefnt nokkur atriði. Á síðastliðnum árum hefur hlutverk fjáraukalaga verið takmarkað og ég vil fylgja þeirri stefnu áfram. Mér finnst augljóst að endurskoðun fjárreiðulaganna, nýtt frumvarp til laga um opinber fjármál, muni líka færa okkur fram veginn í þessum efnum. Við höfum verið að þróa áhættugreiningar í tengslum við fjárhagseftirlit og sú vinna getur skilað árangri hér. Það hefur verið unnið að ýmsum úrbótum varðandi bókhald og uppgjör að undanförnu og á undanförnum missirum sem geta skilað árangri. Fjárlögin gerðu ráð fyrir eignasölu upp á 4,5 milljarða. Það var alls ekki 

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um geislavarnir. Málið er endurflutt frá 141. þingi en þá komst það ekki á dagskrá í þinginu og fékk því ekki efnislega umræðu. Frumvarpið kom nú í haust inn í velferðarnefnd og við höfum fjallað um það, fengið tvo gesti frá velferðarráðuneyti og Geislavörnum ríkisins og einnig bárust nokkrar umsagnir. Um þetta frumvarp, herra forseti, ber að segja að það er mjög vel unnið. Það er ekki alltaf sem hingað inn koma vel unnin frumvörp. Það var ánægjulegt að vinna við þetta frumvarp. Það var þó þannig að nefndin gerði á því örlitlar breytingar sem ég fer yfir í lok framsögu minnar. Endurskoðun laga um geislavarnir ber merki af því að geislavarnir eru alþjóðlegt svið og hafa á síðustu árum orðið áherslubreytingar á alþjóðlegum vettvangi geislavarna. Hér vil ég helst nefna ákvæði sem eru breytt vegna læknisfræðilegrar geislunar en það er sem sagt endurskilgreining á hugtakinu hvað sé læknisfræðileg geislun. Lögð er áhersla á að meta gagnsemi og áhættu þegar verið er að geisla fólk því að geislun vegna sjúkdómsgreininga við læknisfræðilegar myndgreiningar hefur aukist mikið undanfarin ár og er nú um 75% af geislaálagi vegna læknisfræðilegrar geislunar. Ef þetta frumvarp verður að lögum verður skylda að meta gagnsemi og áhættu af notkun annarrar tækni sem fyrir hendi er og nýtir minni eða enga jónandi geislun. Þá er einnig lögð aukin áhersla á að við skipulagðar geislunaraðstæður skuli takmarkið vera að beita réttri geislun en ekki endilega sem minnstri geislun. Síðan má nefna að samkvæmt þessu frumvarpi er ráðherraskipað geislavarnaráð tekið út úr lögunum enda hefur það ekki komið saman árum saman en Geislavarnir ríkisins hafa verið með ráðgjöf á þessu sviði. Eitt af þeim atriðum sem nefndin skoðaði sérstaklega við vinnu sína var að með breyttri skilgreiningu á læknisfræðilegri geislun gilda ákvæði laganna um þess háttar geislun ekki lengur um réttarfarslega geislun, þ.e. vísvitandi geislun einstaklinga í öryggisskyni eða vegna rannsóknar sakamála, geislun fanga, grunaðra smyglara eða vegna aldursgreiningar. Í athugasemdum við 7. gr. frumvarpsins kemur hins vegar fram að ráðherra muni setja reglugerð þar sem m.a. verði ákvæði um þess háttar geislun. Nefndin telur, með hliðsjón af þeim ummælum sem fram koma í athugasemdum við 7. gr. frumvarpsins að rétt sé að í reglugerðarheimildum - sem sagt með tilvísun í að setja eigi reglugerð um réttarfarslega geislun án þess að orðalagið „réttarfarsleg geislun“ komi fyrir í lagatextanum og með hliðsjón af ummælum um reglugerðina - komi skýrt fram að á grundvelli þeirra setji ráðherra ekki aðeins nánari ákvæði um mat á gagnsemi og hættu við notkun á jónandi geislun heldur komi þar einnig skýrt fram að reglugerðarheimildin taki einnig til réttarfarslegrar geislunar. Þá er einnig ljóst að gæta þarf sömu öryggissjónarmiða við réttarfarslega geislun og við læknisfræðilega geislun enda fer réttarfarsleg geislun í vissum tilvikum fram á heilbrigðisstofnunum. Það er hins vegar ekki algilt og má sem dæmi nefna geislun flugfarþega í öryggisskyni. Leggur nefndin því til breytingar á reglugerðarheimild 7. gr. frumvarpsins sem og 13. gr. frumvarpsins þannig að 15. gr. laganna, sem fjallar um framkvæmd læknisfræðilegrar geislunar, gildi einnig um framkvæmd réttarfarslegrar geislunar eftir því sem við á. Vegna þessara breytinga verður einnig talið nauðsynlegt að réttarfarsleg geislun sé skilgreind í 3. gr. laganna og leggur nefndin til þá skilgreiningu að réttarfarsleg geislun sé geislun einstaklinga í öðrum tilgangi en læknisfræðilegum, svo sem vegna rannsóknar sakamála eða í öryggisskyni. Einnig getur fallið þar undir geislun vegna aldursgreiningar. Þetta eru þrjár breytingar sem nefndin leggur til en í fjórða lagi leggjum við til að lögin taki ekki gildi þegar í stað heldur 1. janúar 2014 og er það samkvæmt ósk frá Geislavörnum ríkisins sem telja tæknilega annmarka á því að frumvarpið verði að lögum núna í miðjum mánuði og áhættulaust að bíða með gildistöku laganna fram til næstu áramóta. Undir álit þetta skrifa Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, framsögumaður, Þórunn Egilsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Elín Hirst, Katrín Júlíusdóttir, Svandís Svavarsdóttir, Páll Jóhann Pálsson, Vilhjálmur Árnason og Freyja Haraldsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992, þar sem segir, með leyfi forseta, í 1. gr. frumvarpsins sem hér er til umfjöllunar: „3. mgr. 3. gr. laganna orðast svo: Stjórn sjóðsins setur nánari úthlutunarreglur um útfærslu á lögum þessum, þ.m.t. fjárhæð og úthlutun námslána, sem og ákvæði um kröfur um lágmarksnámsframvindu. Reglurnar skulu lagðar fram til kynningar og staðfestar af ráðherra eigi síðar en 1. febrúar ár hvert.“ Samkvæmt frumvarpinu er sem sé kveðið á um skyldu stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna til að setja sérstakar úthlutunarreglur til nánari útfærslu á lögunum og þurfa þær að vera samþykktar af ráðherra. En hér er kveðið á um þá nýbreytni að tímamörkin eru skýr varðandi það hvenær reglurnar skuli kynntar. Tildrög og aðdragandi þess að þetta mál er hér sett fram má segja að sé af tvennum toga. Í fyrsta lagi kom fram, eins og öllum er kunnugt, mjög eindreginn vilji hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra í sumar sem leið til þess að breyta úthlutunarreglum sjóðsins. Reglunum var breytt með það að leiðarljósi að mæta niðurskurðarkröfu fjármálaráðuneytisins. Menntamálaráðuneytið hefur fengið á sig tiltekna kröfu um að skera niður til lánasjóðsins og virtist síðan menntamálaráðherra nota þá leið að hluta til til þess að mæta þeirri kröfu. Lagt var upp með að gerð yrði krafa um meiri námsárangur og hraðari námsframvindu sem forsendu lánveitingar. Við ræddum þetta mál ítarlega í þinginu vegna þess að þeirri sem hér stendur þótti nokkuð ljóst að þarna væri verið að fara gegn góðri stjórnsýslu, að þarna væri um afar skamman fyrirvara að ræða þegar innan við tveir mánuðir voru til stefnu þar til skólaárið hæfist. Var í þeirri umræðu vísað til álits umboðsmanns Alþingis sem er, má segja, hin ástæðan fyrir því að þetta er rætt hér og lagt fram, þar sem í máli umboðsmanns, nr. 6109/2010, er um að ræða mjög skýr tilmæli til mennta- og menningarmálaráðherra og Lánasjóðs íslenskra námsmanna um að tryggja námsmönnum fullnægjandi ráðrúm til þess að bregðast við breytingum á úthlutunarreglum. Niðurstaða álits umboðsmanns er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Með vísan til þess sem að framan er rakið er það niðurstaða mín að stjórn LÍN og mennta- og menningarmálaráðuneytið hafi ekki gefið námsmönnum fullnægjandi ráðrúm til þess að bregðast við breytingu á framkvæmd útreiknings á hámarki skólagjaldalána …“ Það var það umfjöllunarefni sem þarna var undir. Og áfram með leyfi forseta: „Með hliðsjón af fyrri stjórnsýsluframkvæmd og að virtum ríkum hagsmunum námsmanna tel ég að ekki hafi verið að þessu leyti gætt viðeigandi lagasjónarmiða og vandaðra stjórnsýsluhátta af hálfu stjórnar LÍN og mennta- og menningarmálaráðuneytisins um birtingu og gildistöku þessa ákvæðis úthlutunarreglnanna.“ Síðar í álitinu segir umboðsmaður, með leyfi forseta: „Ég beini hins vegar þeim almennu tilmælum til stjórnar LÍN og mennta- og menningarmálaráðuneytisins að framvegis verði tekið mið af þeim sjónarmiðum sem rakin eru í álitinu um kynningu og gildistöku við breytingu á stjórnsýsluframkvæmd.“ Við töldum hér, stjórnarandstaðan, sú sem hér stendur og fleiri, við þessa ákvörðun mennta- og menningarmálaráðherra í sumar að þessi sjónarmið ættu við, þ.e. að hér þyrfti að gæta betur að réttarstöðu námsmanna, að gæta þess að fullnægjandi fyrirvari væri fyrir hendi. Þess má geta í þessu samhengi að í frumvarpi fyrrverandi hæstv. menntamálaráðherra Katrínar Jakobsdóttur, sem lagt var fram fyrir kosningar í vor og er heildarendurskoðun á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, kemur fram sama sjónarmið; í því frumvarpi eru þessi sjónarmið tryggð, reglurnar skulu lagðar fram til kynningar eigi síðar en 1. febrúar ár hvert og staðfestar af ráðherra. Hæstv. forseti. Ekki eru áform um það hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að leggja fram það frumvarp til afgreiðslu hér í þinginu í vetur, að minnsta kosti hefur það ekki birst á þingmálaskrá ráðherra þannig að rétt þótti að leggja fram það frumvarp sem hér er mælt fyrir. Flutningsmenn eru: Sú sem hér stendur og hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðbjartur Hannesson og Páll Valur Björnsson. Hv. þingmenn Helgi Hrafn, Guðbjartur og Páll Valur sitja með mér í allsherjar- og menntamálanefnd þannig að frumvarpið er lagt fram af öllum fulltrúum stjórnarandstöðunnar í nefndinni. Þar sem ekki eru líkur til þess að hæstv. ráðherra muni leggja fram frumvarp þessa efnis er markmiðið með frumvarpinu að tryggja réttaröryggi, að þess sjáist staður í lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Við þetta tækifæri er hægt að rekja það sem gerðist í framhaldinu í sumar þegar námsmannahreyfingarnar höfðuðu mál gegn menntamálaráðherra og stjórn Lánasjóðsins. Er skemmst frá því að segja að í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur segir að Lánasjóður íslenskra námsmanna og menntamálaráðherra hafi ekki farið að lögum. Ráðherra ákvað hins vegar, í samráði við stjórnarformann LÍN, að íslenska ríkið mundi ekki áfrýja niðurstöðunni eins og fram kom á vef ráðuneytisins í sumar. Þegar þær fréttir lágu fyrir kom fram hjá hæstv. ráðherra að hann teldi að þar með væri búið að eyða ákveðinni óvissu að því er varðar komandi vetur. Ráðherrann hefur hins vegar boðað að breytingar verði gerðar sambærilegar þeim sem boðaðar voru í sumar sem leið en að þær verði þá gerðar með fullnægjandi fyrirvara. Við töldum rétt, flutningsmenn þessa frumvarps, að ekki dygði góður vilji ráðherra á hverjum tíma, dómafordæmi og umsagnir umboðsmanns eða álit umboðsmanns eins og hér er vísað til, heldur þyrftu hér að liggja fyrir skýrar breytingar á gildandi lögum. Þess vegna er mælt fyrir því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar. Virðulegur forseti. Ég vona að ég hafi rakið með nokkuð tæmandi hætti bæði tildrög og innihald þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar og vænti þess að það fari til frekari vinnslu í hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd.

Herra forseti. Í frumvarpi þessu er lagt til að Íbúðalánasjóði verði tímabundið óheimilt að krefjast nauðungarsölu á fasteign eða ráðstöfun hennar. Á það við um húsnæði sem ætlað er til búsetu þar sem gerðarþoli á lögheimili og heldur heimili. Það þýðir að Íbúðalánasjóði er tímabundið óheimilt að krefjast nauðungarsölu á heimili landsmanna þar sem fólk býr. Ríkisstjórnin hefur ítrekað lýst því yfir að hún ætli að taka á skuldavanda íslenskra heimila og er það mat flutningsmanna þessa frumvarps að nauðsynlegt sé að skapa svigrúm fyrir skuldug heimili á meðan beðið er eftir úrskurði EFTA-dómstólsins, sem Hæstiréttur bað um að skera úr um lögmæti verðtryggðra húsnæðislána, og flýtimeðferð þeirra dómsmála um verðtrygginguna og gengistryggingu sem er núna í ferli samkvæmt lögum sem innanríkisráðherra fékk samþykkt á þinginu í sumar. Það er því í gangi flýtimeðferð dómsmála um verðtrygginguna og við erum að bíða eftir úrskurði frá EFTA-dómstólnum um lögmæti verðtryggingarinnar og svo erum við náttúrlega líka að bíða eftir skuldaleiðréttingu ríkisstjórnarinnar. En samt er heimilum ekki komið í skjól þar til orðið er skýrt hvert lögmæti þessara lána er og hvort fólk á rétt á leiðréttingu vegna forsendubrests í kjölfar hrunsins, en ríkisstjórnin ætlar að leiðrétta lánin á þeirri forsendu. Þetta frumvarp veitir frest, svigrúm og skjól vegna þessara fyrrgreindu mála og annarra óvissuþátta sem kunna að standa í vegi fyrir því að tekið verði á skuldavandanum. Frumvarpið er hugsað sem leið til að skapa slíkt svigrúm og skjól fyrir heimilin í landinu. Þetta frumvarp á aðeins við um Íbúðalánasjóð, því miður. Það er vegna þess að innanríkisráðherra hefur ítrekað sagt að hún muni ekki stöðva nauðungarsölur sem fara fram að kröfu einkabankanna, að kröfu einkaaðila, og ber hún þá við eignarrétti kröfuhafa. Í tilfelli Íbúðalánasjóðs er ríkið eigandi, ríkið á Íbúðalánasjóð og löggjafinn, Alþingi, hefur vald til þess að móta stefnu Íbúðalánasjóðs með lögum og það er það sem frumvarpið gengur út á; að móta stefnu Íbúðalánasjóðs. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frá gildistöku laga þessara ber sýslumanni að verða við ósk gerðarþola um að fresta fram yfir 30. september 2014 töku ákvörðunar um framhald uppboðs eða ráðstöfun eignar á almennum markaði ef Íbúðalánasjóður leitar nauðungarsölu á grundvelli 6. gr. á fasteign þar sem gerðarþoli heldur heimili og hefur skráð lögheimili, enda sé um að ræða húsnæði sem er ætlað til búsetu samkvæmt ákvörðun skipulags- og byggingaryfirvalda.“ Það er líka vert að taka fram að þetta frumvarp er í tveim stuttum greinum; önnur greinin fjallar um að stöðva nauðungarsölurnar, að þær séu óheimilar, og hin greinin, 2. gr., skýrir frá því að lögin öðlist þegar gildi. Sambærileg frumvörp hafa verið flutt tvisvar sinnum áður og samþykkt tvisvar sinnum af Alþingi á síðasta kjörtímabili. Þá náðu þau yfir allar lánastofnanir sem áttu kröfu á húsnæði landsmanna. Þetta frumvarp tekur bara á Íbúðalánasjóði til þess að innanríkisráðherra geti ekki bara slegið það út af borðinu á þeim forsendum að verið sé að ganga gegn eignarrétti kröfuhafa. Ef innanríkisráðherra eða þingmenn Sjálfstæðisflokksins líta svo á að víkka eigi út frumvarpið í meðferð nefndarinnar, þ.e. að það eigi, eins og á síðasta kjörtímabili, að frysta nauðungarsölur tímabundið á öllum heimiliseignum og öllum húseignum landsmanna, munum við að sjálfsögðu styðja það. En nú er fókusinn á Íbúðalánasjóð svo ekki sé hægt að slá það út af út af borðinu. Ég held að þetta sé í rauninni allt það sem ég vildi sagt hafa. Þá óska ég eftir að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og að það fái málefnalega og góða umræðu þar. Í lokin vil ég benda landsmönnum á að þetta mál er algjörlega þingtækt. Heimildirnar eru til staðar hjá löggjafanum, þetta stangast ekki á við nein eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Nákvæmlega samhljóða mál, að vísu í miklu víðara samhengi, var samþykkt hér á Alþingi tvisvar sinnum á síðasta kjörtímabili. Það eina sem vantar er raunverulegur pólitískur vilji til þess að koma málinu áfram. Það er algjörlega þingtækt. Þá er það spurningin: Hverjir hafa vald til þess að ýta málinu áfram - nú eða að svæfa það hér í þinginu? Það er fyrst og fremst nefndarformaður, formaður nefndarinnar sem ræður því hvort þetta mál verður á dagskrá, hvort umræða um þetta lagafrumvarp fer á dagskrá nefndarinnar. Í öðru lagi er það meiri hluti þeirrar nefndar, hann getur samþykkt að málið verði tekið út úr nefndinni og fari aftur inn í þingið. Í þriðja lagi hefur þingforsetinn dagskrárvald yfir þinginu og ræður því hvort málið fer til 2. og svo 3. umr. í þinginu og síðan til atkvæðagreiðslu. Að lokum getur meiri hluti þingsins samþykkt frumvarpið, gert það að lögum og komið helmingi heimila landsins sem eru með íbúðalán sín hjá Íbúðalánasjóði í skjól.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir framlagningu þessa frumvarps því að það skapar umræðu um það mikla vandamál sem við stöndum frammi fyrir, þessum fjölda nauðungarsala. Þeim er sem betur fer farið að fækka en ekki nógu mikið. Það er eðlileg krafa þegar fólk á von á leiðréttingu og betri kjörum að það fái að bíða niðurstöðu þess áður en heimili þess eru boðin upp. En við verðum líka að skoða í því samhengi hvort það sé einhvern tímann raunhæft fyrir hluta af hópnum að hann geti greitt af lánum sínum, hvort hluti af honum vilji einhvern tímann greiða upp þær skuldir þrátt fyrir leiðréttingu og betri kjör. Því miður eru margir komnir í þá stöðu að þeir geta einfaldlega ekki greitt af lánum sínum þrátt fyrir að þeir fái leiðréttingu og þrátt fyrir að þeir fái betri kjör. Margir hafa ekki greitt af lánum sínum í nokkur ár. Þessi vandi er mjög fjölbreyttur og öllu þessu fólki þurfum við að hjálpa, það er nokkuð ljóst. Tillögur Sjálfstæðisflokksins gengu meira að segja út á það í aðdraganda kosninganna að bæta lífskjörin í landinu þannig að fólk gæti farið að vinna sér inn auknar tekjur, minnka álögurnar á það og leiðrétta skuldirnar í gegnum skattkerfið svo að það gæti, ef það hefði misst íbúðirnar sínar, hafið söfnun á ný. Við verðum að hafa þetta allt í huga, þetta vandamál er mjög fjölbreytt. Mikið af uppboðum er líka hjá fyrirtækjum, fasteignafélögum sem eru að missa fjölda íbúða sem eru jafnvel ókláraðar. Hér kemur fram að mál af þessu tagi hafi verið samþykkt áður. Alþingi samþykkti áður í tvígang að fresta nauðungarsölu og því er spurningin af hverju ekki sé hægt að gera það einu sinni enn. Það ræddi velferðarnefnd þingsins undir lok síðasta kjörtímabils. Fyrir nefndina komu allir þeir aðilar sem höfðu eitthvað um þetta mál að segja og niðurstaðan varð sú að ekki gagnaðist öllum að fresta nauðungarsölu. Sumir voru að fresta vandanum. Vandinn var fyrirséður en vegna frestunar nauðungarsölu tafðist að leysa úr honum. Margir sem biðu og biðu lentu í ógöngum, áttu aldrei möguleika á að losna úr vandanum. Þegar vandinn var ljós hefðu þeir mögulega getað verið búnir að ganga í gegnum ferlið, þeir sem nauðungarsölu var frestað hjá, en voru enn í einhverju ferli sem þeir hefðu kannski losnað fyrr úr ef vandinn hefði verið birtur strax í upphafi. Þetta mál hefur þannig verið margskoðað. Ég hef reynt að kynna mér þetta eins og ég get. Ég er alveg sannfærður um að það þarf að hjálpa öllum þeim sem eiga í þessum vanda en á misjafnan hátt. Hér erum við að ræða um einn hóp sem þarf að fresta nauðungarsölu hjá. Það er hópur sem greiðir raunverulega af lánunum sínum og mun geta haldið áfram að greiða af þeim með bættum kjörum og vegna leiðréttingar á forsendubresti. Þeim hópi á að sjálfsögðu að hjálpa og verja frá nauðungarsölu. Þess vegna er góð nálgun í þessu frumvarpi að það snýr eingöngu að Íbúðalánasjóði. Mér skilst af þeim upplýsingum sem ég hef að einkabankarnir, hvað varðar nauðungarsölu, gangi ekki jafn hart að þeim sem eru að reyna að standa sig. Þeir sem greiða áfram af lánum sínum, þó að það sé ekki að fullu, og þeir sem aðgerðir í þágu heimilanna munu geta aðstoðað, þeir sem eru að reyna að borga - þeim þarf að hjálpa. Það er réttlætismál. Svo þurfum við að skoða hvaða úrlausn er betri fyrir hina sem skuldaleiðrétting og annað mun ekki hjálpa. Þetta er því mjög flókinn vandi og það þarf að taka á þessu, ekki fresta vandanum. Það er engum til góðs að fresta vandanum. Ég held að það sé kjarninn í þessu máli. Þess vegna þurfum við að skoða það í framhaldi af þessu, að hjálpa þeim sem raunverulega eru að greiða af lánum sínum, hvort ekki þurfi að endurskoða lög og reglur um Íbúðalánasjóð þannig að hann hafi meira svigrúm til samninga og geti gert svipað og einkabankarnir, samið við þá sem borga inn á lánin í dag. Þess vegna fagna ég umræðunni og vona að við náum að finna lausnir á þessu sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég fagna líka umræðunni en eftir ágæta ræðu hv. þingmanns þá er ég ekki alveg viss um hvort hv. þingmaður vill raunverulega styðja frumvarpið eða er á móti því. Ef ég skil hann rétt, eða samkvæmt tilfinningunni sem ég fæ, að hann mundi ekki greiða atkvæði með því, þá velti ég fyrir mér nákvæmlega hvers vegna. Til að útskýra hvers vegna þá minnist hv. þingmaður réttilega á að þessi nálgun varðar bara Íbúðalánasjóð og lagalegar ástæður eru fyrir því. Enn fremur minnist hv. þingmaður á að hjálpa þurfi öllum en með misjöfnum hætti, sem er hárrétt, vegna þess að ástandið er orðið mjög flókið og ekki auðséð nákvæmlega hvernig hægt er að hanna lausn sem virkar fyrir alla. Þvert á móti er eiginlega auðséð að svo er ekki og því þarf augljóslega mismunandi leiðir fyrir mismunandi aðstæður. Þetta er ein leið fyrir fólk í ákveðnum aðstæðum, nefnilega fólk sem er með lán hjá Íbúðalánasjóði og bíður úrskurðar um lögmæti lánanna. Því að mér sýnist gæta örlítils misskilnings um að þetta sé spurning um að bíða eftir þessari margumtöluðu lækkun frá Framsóknarflokknum og ríkisstjórninni en þetta snýst aðallega um lögmæti lánanna sem enn sem komið er er oft og tíðum óskýrt. Það er á þeim forsendum og af þeim ástæðum sem hér er lagt til að fresta nauðungarsölum; á meðan lagaleg óvissa er til staðar. Um leið og henni er lokið þá taka nauðungarsölur sjálfsagt við algjörlega burt séð frá aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Í ljósi þessa velti ég fyrir mér hvort, og þá hvers vegna, hv. þingmaður er á móti eða með frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Það er nefnilega málið; lögmæti lánanna. Ég minni á að hæstv. ríkisstjórn lagði fram lagafrumvarp sem búið er að samþykkja hér á Alþingi, sem á að flýta öllum dómsmálum er viðkemur lögmæti þessara lána en málið er það að þó að lánin verði dæmd ólögleg þá munu lánin aldrei hverfa. Þú þarft alltaf að borga eitthvað sanngjarnt af láninu þó að það verði dæmt ólöglegt. Þó að leiðrétt verði út af skuldamálunum eða út af ólögmæti lánanna þá er fólk alltaf með einhverja greiðslubyrði eftir það. Ég er að tala um fólk sem hefur kannski í fjögur ár ekki getað greitt neitt af íbúðarláninu - af hverju ættum við að fresta því að það sé leyst úr þeim vanda? Um það snýst málið. Ég vil ekki halda fólki - fólki sem mun ekki geta staðið við lánið sitt, sama hvaða úrræða gripið verður til, nema við borgum upp fyrir það lánið - í skuldaklafa áfram. Það er á þeim forsendum sem mér finnst þetta frumvarp ganga of langt. Ég er sammála því að það þarf að hjálpa ákveðnum hópi en mér finnst þetta ganga of langt af því að við erum að gera vissum hópi óleik með þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, að frumvarpið gangi of langt og að hv. þingmaður vilji ekki festa fólk til lengdar í aðstæðum sem það ræður ekki við. Ég er alveg hjartanlega sammála. Hins vegar hefði ég nú haldið að fólk gæti alla vega valið um það. Ef fólk vill borga af lánum sínum og getur borgað af þeim þá væntanlega getur það gert það, en ef fólk vill fara á hausinn þá er það væntanlega möguleiki líka. Hér er spurningin enn og aftur, ekki um aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar gagnvart þessum skuldugu aðilum heldur snýst málið fyrst og fremst um lögmæti samninganna. Við gætum þannig séð, a.m.k. í fyrri hluta umræðunnar, bara gleymt alfarið aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar og fókuserað eingöngu á lögmæti samninganna sem liggur ekki enn fyrir. Ég held ekki að fólki sé gerður greiði með því að selja ofan af því og síðan komi seinna meir í ljós - kannski, við vitum það ekki - að samningarnir hafi verið ólöglegir. Þótt skuldirnar fari ekki erum við auðvitað ekki að tala um að gefa fólki peninga eða leysa öll vandamál alls fólks í landinu enda er það óhugsandi. Það sem við getum hins vegar gert er að fresta nauðungarsölum þar til lagalegri óvissu hefur verið eytt. Ég furða mig svolítið á því að þetta frumvarp gangi of langt því að sérstaklega var miðað að því að ganga eins skammt og mögulegt er, samt með því að gera yfir höfuð eitthvað. Hér er lausnin afmörkuð við Íbúðalánasjóð vegna þess að hann tilheyrir ríkinu og þegar allt kemur til alls Alþingi og þjóðinni sjálfri. Ég velti því fyrir mér hvernig væri hægt að ganga skemur ef það á í raun og veru að fara út í þessa aðgerð. Ég furða mig svolítið á þeim orðum en viðurkenni þau vissulega sem svar. Þegar allt kemur til alls þá snýst þetta ekki um skuldaleiðréttingar hæstv. ríkisstjórnar, ekki aðallega 

Virðulegur forseti. Það er nefnilega málið að stór hluti af þeim sem eru að fara í uppboðsferli, ég held nánast stærsti hlutinn, borgar lítið sem ekkert af lánunum sínum. Þeir sem borga það sama og þeir borguðu fyrir svokallað bankahrun, einkabankarnir eru ekki að bjóða eignir þeirra upp, en það getur vel verið að þar sem reglur Íbúðalánasjóðs eru strangari séu einhverjir að lenda í því þar. Það er vandamál sem þarf að taka upp. Hv. þingmaður sagði áðan að fólk gæti valið um það hvort það borgi af skuldunum eða sleppt því og fari þá í gjaldþrot. Það er það sem ég er að tala um. Þeir sem velja það að borga af láninu sínu það sama og var fyrir forsendubrestinn, þeim eigum við að hlífa alveg algjörlega, en þeir sem hafa ekki haft ráð á því eða ákveðið að borga ekki svo árum skiptir af íbúðinni sinni, við erum að fresta vanda þeirra. Það er af þeim forsendum sem ég segi að frumvarpið gangi of langt. Við eigum að fókusera á það hvort við getum breytt reglum Íbúðalánasjóðs þannig að þeir sem borga það sama og þeir gerðu samning um, að hús þeirra verði ekki boðin upp. Það er það sem ég er að meina.

Virðulegur forseti. Nú styttist verulega í að ríkisstjórnin muni koma fram með aðgerðir í þágu skuldsettra heimila en það á að gerast í lok nóvember. Ég bind miklar vonir við þær aðgerðir og vona svo sannarlega að loksins muni réttlætið ná fram að ganga í málefnum heimilanna. Undanfarin ár hafa verið heimilunum erfið. Lánin hafa hækkað upp úr öllu valdi og einnig fastir póstar eins og til dæmis hiti og rafmagn. Auk þess hefur öll þjónusta hækkað og það verður dýrara með hverjum deginum að kaupa nauðsynjavörur eins og til að mynda mat. Á þessum árum þar sem allt hefur hækkað hafa margir hafa misst vinnuna og mjög stór hópur fólks misst hluta vinnunnar og starfar nú í skertu stöðuhlutfalli. Á þessum tíma hafa innheimtufyrirtæki gengið mjög hart fram og það líður ekki langur tími frá því að greiðsluseðill er ógreiddur þangað til hann er sendur í milliinnheimtu sem þýðir að ofan á greiðsluseðilinn bætast mörg þúsund krónur auk vanskilagjalds og dráttarvaxta. Heimilin hafa beðið eftir aðgerðum frá hruni og mikil þörf hefur verið á að koma þeim til aðstoðar. Fyrri ríkisstjórn kom fram með 110%-leiðina og sértæka skuldaaðlögun og hefur hugurinn á bak við þær aðgerðir eflaust verið mjög góður, og mér kemur ekki til hugar að halda öðru fram, en því miður dugðu þær ekki til. Ég skil þá svo vel sem bíða og eru orðnir þreyttir á biðinni eftir aðgerðum en gerum okkur grein fyrir að beðið hefur verið mun lengur en þetta kjörtímabil hefur staðið. Það hefur verið beðið í mörg ár eftir aðgerðum sem duga. Þess vegna hefur mikil vinna farið í gang í skuldaleiðréttingarhópum ríkisstjórnarinnar við að finna leiðir sem munu duga til að koma heimilum til hjálpar, vinna að aðgerðum sem munu hafa raunverulegt gildi og gagn fyrir heimilin í landinu. Ef það er einhver sem vill halda því fram að ekki sé réttlætanlegt að koma heimilum til aðstoðar spyr ég þann sama: Af hverju hefur verið hægt að koma fjármagnseigendum til aðstoðar og af hverju hefur verið hægt að koma ýmsum fyrirtækjum til aðstoðar? Skilaboð mín eru sú að núna sé komið að hinni hlið blaðsíðunnar, að koma heimilum til aðstoðar. Þar sem ég kom inn í pólitík með þá hugsjón að vinna fyrir skuldsett heimili, meðal annars, ekki bara, og vera talsmaður þeirra hér á þingi fannst mér ekki nema sjálfsagt mál að vera með á þessu frumvarpi um breytingar á lögum um nauðungarsölu. Ég fagna því að frumvarpið sé komið fram og að samstaða sé á milli nokkurra flokka á þingi um að reyna að koma málinu í gegn. Ég legg til að frumvarp þetta verði samþykkt og gildistíminn varðandi frestun uppboða verði á meðan aðgerðir ríkisstjórnarinnar nái fram að ganga og beðið er álits EFTA-dómstólsins á lögmæti verðtryggingarinnar á fasteignalánum. Einnig ætla ég að vera vongóð um að þegar skuldaaðgerðir ríkisstjórnarinnar koma fram og verða kynntar verði lagðar fram ýmsar tillögur sem muni jafnvel lengja samþykkisfrest á nauðungarsölum hjá fjármálastofnunum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 42/1983, um Landsvirkjun, með síðari breytingum. Í frumvarpi þessu er lagt til að við lögin um Landsvirkjun bætist bráðabirgðaákvæði sem heimilar Landsvirkjun að sameinast Þeistareykjum ehf. Þess má geta að efnislega samhljóða heimild hefur þegar verið samþykkt í fjáraukalögum fyrir árið 2012. Talið hefur verið nauðsynlegt að sú heimild komi einnig fram í lögunum sjálfum um Landsvirkjun. Að öðru leyti er ekki verið að mæla fyrir neinum efnislegum breytingum á lögunum heldur eingöngu verið að heimila Landsvirkjun með formlegum hætti að sameinast dótturfélagi sínu. Þeistareykir ehf. voru stofnaðir árið 1998 en megintilgangur félagsins var að hefja orkurannsóknir á Þeistareykjum í Þingeyjarsýslum. Frá því í apríl 2012 hefur Landsvirkjun ein farið með allt eignarhald í Þeistareykjum ehf. og telst félagið því vera 100% dótturfélag Landsvirkjunar. Þeistareykir ehf. hafa síðastliðin 15 ár eða allt frá stofnun félagsins staðið fyrir kostnaðarsömum og umfangsmiklum rannsóknum og undirbúningsframkvæmdum vegna fyrirhugaðrar Þeistareykjavirkjunar. Þar sem um er að ræða einkahlutafélag sem er að fullu í eigu Landsvirkjunar er talið hagkvæmast að færa allar eignir, réttindi, skyldur, skuldir og rekstur Þeistareykja ehf. yfir til Landsvirkjunar með samruna félaganna tveggja. Hér er einkum horft til þess að Landsvirkjun hefur með höndum umfangsmikla þekkingu á sama sviði og hefur þann trausta fjárhagslega bakgrunn sem Þeistareykir ehf. hafa ekki. Í sameignarfélagssamningi Landsvirkjunar kemur meðal annars fram að ákvörðun um sameiningu eða samruna félagsins við önnur félög eða fyrirtæki sé óheimil nema að fengnu samþykki Alþingis. Eins og í frumvarpi þessu er rakið er talið nauðsynlegt að afla ótvíræðs samþykkis frá Alþingi fyrir því að Landsvirkjun sé heimilt að sameinast Þeistareykjum ehf. Í frumvarpinu er lagt til að heimildin verði veitt með bráðabirgðaákvæði í lögum um Landsvirkjun sem taki til þessa einstaka tilviks og er því ekki um almenna heimild að ræða. Einnig er miðað við að farið verði að öllu leyti eftir meginreglum einkahlutafélagalaganna hvað samruna félaganna varðar. Verði frumvarpið óbreytt að lögum verður ekki séð að það muni hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. fjárlaganefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Mikil og þörf umræða hefur farið fram að undanförnu um þá slæmu stöðu sem uppi er á Landspítalanum. Því miður á það sama við um stöðu heilbrigðisþjónustunnar á landsbyggðinni. Því vildi ég gera það að sérstöku umtalsefni hér í dag. Það er brýnt að við tökum á þeim vanda samhliða þeim vanda sem er á Landspítalanum. Ég teldi það geta hjálpað okkur að leysa þessi tvö vandamál að líta á þau sem tvö sameiginleg verkefni. Niðurskurður heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni hófst áður en það örlagaríka ár 2008 bar að garði. Fjárframlög til einstakra heilbrigðisstofnana úti á landsbyggðinni hafa dregist saman um allt að 26%. Þeim hefur ekki öllum tekist að bregðast við þessum samdrætti og sitja því uppi með halla. Það er eðlilegt að gerð sé hagræðingarkrafa til heilbrigðisstofnana eins og allra annarra stofnana eða aðila sem þiggja fjármagn úr ríkissjóði, en stofnanir eru misjafnar eins og þær eru margar og því er mögulegt að svigrúmið til hagræðingar hafi verið mismikið ef nokkurt í sumum tilfellum. Samhliða þessu hefur dregið verulega úr þjónustu á landsbyggðinni. Skurðstofum hefur verið lokað, fæðingarstöðum hefur fækkað úr 27 í níu og svokölluðum landsbyggðarlæknum hefur fækkað, svo eitthvað sé nefnt. Það er dapurlegt að um leið og við sjáum þjónustuna og læknana flytjast til höfuðborgarsvæðisins sjáum við íbúana fylgja með. Þá hefur þessu einnig fylgt mikil aukning á sjúkraflutningum og sjáum við nánast vikulegar fréttir af fæðingum í bifreiðum sem eru á leiðinni til næsta fæðingarstaðar, jafnvel yfir fjallvegi. Þá eru dæmi um það að heilu fjölskyldurnar þurfa að taka sig upp frá vinnu og skóla í einn til tvo mánuði vegna þess gleðilega viðburðar að það sé að fjölga í fjölskyldunni. Þrátt fyrir þá þróun að íbúum fækki á sumum stöðum og samgöngur batni hefur þörfin fyrir öflugri heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni ekki minnkað. Ferðamönnum fjölgar umtalsvert, þjóðin er að eldast, lífsstílssjúkdómar eru orðnir fleiri og áhættusamt atvinnulíf er víða í héraði. Auk þess eiga allir íbúar þessa lands jafnan rétt á grunnþjónustu í heimabyggð sinni. Þá eru til fjölmörg dæmi um að fólk sem hefur flutt brott úr heimahéraði sínu vilji flytja aftur heim þegar það þarf að fara á hjúkrunarheimili. Það eru mannréttindi að fá að eyða ævikvöldinu í heimahéraði sínu. Saman þurfum við að taka á þessari þróun sem ég tel vera slæma. Við verðum að leita leiða til að bregðast við þessu þrátt fyrir slæma stöðu ríkissjóðs. Verkefnið hlýtur fyrst og fremst að snúast um hvort við getum aukið afkastagetu þess heilbrigðiskerfis sem við höfum í dag til að bæta þjónustuna. Við verðum einnig að kanna hvort við getum ekki nýtt betur þau sjúkrahús sem við eigum um land allt og samtakamátt samfélaganna til að hlúa að slíkum stofnunum. Það er dýrmætt fyrir okkur að hafa slíkan velvilja úti í samfélaginu. Með því að auka sérhæfinguna á landsbyggðinni gerum við vinnustaðina þar áhugaverðari fyrir heilbrigðisstarfsfólk sem hefur sérhæft sig og nýtum betur byggingarnar sem við eigum nú þegar. Umhverfi landsbyggðarinnar getur hentað vel fyrir sérhæfingu eins og við höfum séð í endurhæfingunni, fæðingarstöðum og við úrlausn ýmissa kvilla eins og bakvandamála. Þess eru dæmi annars staðar á Norðurlöndum að sérhæfingin hefur verið flutt í minni bæi og fólk leitar þangað frá stærri bæjum. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig skuli bregðast við þessum aðstæðum, hvort hann telji unnt að auka afkastagetu íslenskrar heilbrigðisþjónustu og nýta sjúkrahúsin á landsbyggðinni betur og draga þannig úr því álagi sem myndast hefur á Landspítalanum. Einnig langar mig að spyrja hvort stjórnvöld hafi áform um gerð heilbrigðisáætlunar með leiðum að þessu markmiði þar sem öryggis- og þjónustustig er skilgreint.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að vekja máls á þessu mikilsverða verkefni sem við stöndum frammi fyrir. Ég tel rétt í þessu sambandi, þegar við ræðum heilsugæslu- og heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, að vitna til stórmerkilegrar vinnu sem unnin var á vegum embættis landlæknis frá því í maí 2012 til júní 2013. Embættið fór um allt land á helstu heilbrigðisstofnanir og hitti þar meðal annars 350 heilbrigðisstarfsmenn, ég vitna til þeirrar niðurstöðu í svörum mínum við ágætri ræðu hv. þingmanns. Í þeirri úttekt sem gerð var og var birt hjá landlækni í ágúst kom fram að umgjörð heilbrigðisstofnana er víðast hvar góð. Hún ber þess hins vegar sums staðar merki að meiri áhersla er lögð á að efla þjónustu sjúkrasviðs stofnana frekar en umgjörð heilsugæslunnar. Samantektin hjá landlækni ber með sér að heilbrigðisþjónustan á landsbyggðinni stendur frammi fyrir margvíslegum vanda sem kallar á úrlausn allra sem að málum koma á næstu árum en þrátt fyrir þau krefjandi verkefni sem blasa við er þó hægt að draga þá ályktun að sú góða heilbrigðisþjónusta sem landsmenn njóta í dag og góður árangur hennar byggist á áratugalangri uppbyggingu og aðkomu fjölmargra heilbrigðisstétta. Hins vegar hefur vandamál á einum stað keðjuverkandi áhrif á allt aðra þætti í heilbrigðiskerfinu. Verkefnin sem þarf að takast á við eru af margvíslegum toga. Þau eru ýmist staðbundin, sem þarfnast þá sértækra lausna, og líka almenn, sem ganga þá þvert á stofnanir. Úrlausn þeirra mun hreyfa við öllum þáttum heilbrigðiskerfisins. Eitt af því sem mönnum yfirsést oft í þessari umræðu er það hvernig við mætum þeim væntingum sem gerðar eru til heilbrigðisþjónustunnar af íbúum hinna mismunandi svæða, um öryggi og gæði í þjónustu, hvernig kerfið stendur undir þeim. Oft er vitnað til umræðunnar um Landspítalann, sérstaklega í ljósi umræðu síðustu vikna. Ég legg áherslu á að ákvörðun um framtíðaruppbyggingu og -þróun Landspítalans mun hafa áhrif á möguleika þess flaggskips í íslensku heilbrigðisþjónustunni, sem hann er, til að veita öllum landsmönnum nauðsynlega þjónustu. Og þegar maður horfir á kerfið í heild sinni erum við þegar að hefja vinnu við að reyna að stýra flæði sjúklinga á milli þessara sérhæfðu stofnana, sjúkrahúsanna stóru, og síðan heilsugæslunnar í landinu. Ég vil nefna sérstaklega, vegna áhyggna sem komu fram í umræðunni um heilbrigðismálin, varðandi það hvernig samdráttur í sérhæfðri þjónustu veldur því að við stöndum með ónýttar byggingar, að okkur ber að skoða hvernig unnt er að nýta betur það húsnæði og þann aðbúnað sem fyrir er, t.d. í þjónustu við langvinna sjúkdóma, lífsstílssjúkdóma o.s.frv. sem hv. þingmaður nefndi. Við þekkjum mörg góð dæmi um slíka vinnu á landsbyggðinni. Almennt kemur fram í þessari samantekt ánægja með sameiningu heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Þær eiga sér mislanga sögu og liggur fyrir að sameiningin hefur eðlilega ekki alltaf verið hnökralaus og án erfiðleika. Hins vegar er það sammæli meðal stjórnenda og þess starfsfólks sem þar vinnur, ánægja með ákveðna þætti sem hafa auðveldað starfið á upptökusvæði viðkomandi heilbrigðisstofnana. Eftir sameiningu er það mat þessa fólks að faglegt samstarf hafi aukist og stofnunum gefist tækifæri til að styrkja vaktþjónustu á upptökusvæðum sínum með því að hreyfa til starfsfólk eftir því sem þörf krefur. Svo má nefna birgðahald o.s.frv. Menn hafa áhyggjur af þjónustu lækna og hvernig okkur gengur að halda í þá. Ég legg áherslu á að góð heilsugæsla á landsbyggðinni og þróun hennar er ekki andstæð því verkefni að byggja upp öflugar stofnanir eins og stóru sjúkrahúsin. Raunar má færa rök fyrir því að heilsugæsla sem nýtur ekki öflugs stuðnings slíkra sérhæfðra stofnana stendur veikburða frammi fyrir þeim mörgu og flóknu vandamálum sem heilsugæslan er að kljást við í daglegum störfum sínum. Með sama hætti má segja að góð og framsækin sjúkrahúsþjónusta stendur ekki ein og sér undir góðri heilbrigðisþjónustu. Því stendur valið ekki um það annaðhvort að byggja upp stóru sjúkrahúsin fyrir flóknu læknisfræðilegu úrlausnarefnin eða efla heilsugæslu eða forvarnastarf. Við verðum að huga að hvoru tveggja. Þetta verður að fara saman. Ég er sannfærður um að við munum standa vörð um íslenska heilbrigðiskerfið og við ætlum að tryggja að allir landsmenn njóti áfram góðrar þjónustu. Við ætlum að gera það eftirsóknarvert fyrir fólk að mennta sig til starfa innan þessa geira.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, fyrir að taka upp þetta mál og að vekja athygli á landsbyggðunum, eins og ég kalla það nú í fleirtölu, þ.e. þeirri mismunandi aðstöðu sem er á landinu varðandi heilbrigðisþjónustu. Það vekur mér að vísu von að hér er það hv. stjórnarþingmaður sem vekur athygli á því að í heilbrigðiskerfinu hafi átt sér stað niðurskurður. Það sem ég vil vekja athygli á og kom mér gríðarlega mikið á óvart að þeim niðurskurði skuli vera haldið áfram. Fyrir rúmu ári, í fjárlögum 2013, var enginn niðurskurður í heilbrigðiskerfinu vegna þess að fyrrverandi ríkisstjórn gerði sér grein fyrir að komið væri að þolmörkum. Þess vegna vekur það auðvitað áhyggjur og um leið von þegar hv. stjórnarþingmenn eru farnir að vekja athygli á því að niðurskurð á næsta ári verður að draga til baka. Við erum að tala um að á landsbyggðinni eigi að draga niður um 220 millj. kr. í fjárlögum fyrir 2014 til viðbótar, þ.e. byrja niðurskurðinn aftur. Það sama gildir um heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu með 130–140 millj. kr. ofan á það sem á undan er gengið. Ég vil bara vekja athygli á því að þetta gengur engan veginn upp. Menn verða að endurraða þarna og er full ástæða til þess. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að við verðum að standa vörð um heilbrigðisþjónustuna í heild sinni. Við verðum að þora að skoða alla hluti en eftir sem áður megum við ekki gera það þannig að við tilkynnum í fjárlögum að það eigi að spara með því að sameina stofnanir. Það gerum við fyrst og síðan kemur sparnaður í ljós ef hann verður afleiðing af slíkum breytingum. Það þarf að tryggja þjónustuna um allt land en það er ekki hægt að setja það þannig upp að við séum að velja á milli aukinnar sérhæfingar og minni fjárframlaga á landsbyggðinni á móti því að halda úti sjúkrahúsþjónustu um allt land. Það mun aldrei verða þannig. Hv. þingmaður nefnir réttilega að búið sé að fækka úr 29 fæðingarstöðum niður í níu en rétt er að benda á að aðeins ein af þeim breytingum hefur orðið á síðustu fjórum árum eftir hrunið. Allar hinar höfðu gerst áður. Þessi breyting er langtímabreyting en ég treysti bara á að menn forgangsraði núna 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér heilbrigðismál á landsbyggðinni, mál sem er mjög mikilvægt og er grundvallaratriði fyrir búsetu fólks á landsbyggðinni, jafnt í dreifðum byggðum sem í þéttbýli á landsbyggðinni. Á síðasta kjörtímabili þurfti að fara í erfiðar hagræðingar á heilbrigðisstofnunum sem og annars staðar í þjóðfélaginu en samt sem áður vorum við komin á þann stað að enginn niðurskurður var í fjárlögum þessa árs í heilbrigðiskerfinu. Aukafjárveiting var sett í vegna tækjakaupa á sjúkrahúsum landsmanna þar sem þörfin var orðin mjög brýn. Enn fremur var farið af stað með mikla uppbyggingu hjúkrunarrýma á landsbyggðinni á síðasta kjörtímabili. Þær hugmyndir sem nú eru uppi og koma fram í fjárlögum næsta árs um mikinn niðurskurð og sameiningar í heilbrigðiskerfinu hafa vakið sterk viðbrögð úti um allt land þar sem komið var að þolmörkum í hagræðingu og sparnaði liðinna ár og væntingar voru um að nú færi af stað uppbyggingarferli. Hugmyndir um sameiningu níu heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, þ.e. á Vestfjörðum, Norðurlandi og Suðurlandi, verður að skoða með heimamönnum og af skynsemi og framkvæma í góðu samráði við heimamenn og að teknu tillit til þeirra hugmynda sem komið hafa upp, svo sem í Vesturbyggð þar sem áhugi er á að yfirtaka heilbrigðisstofnunina og samþætta félagsþjónustu eins og gert hefur verið með góðum árangri á Akureyri og í Höfn í Hornafirði. Forsendur fyrir því að hægt sé að skapa aukna möguleika á samstarfi og samnýtingu á sviði heilbrigðismála í landinu og stöðugrar mönnunar víða um land, sem er vissulega vandamál víða, er að skapa öruggt starfsumhverfi. Horfa verður til þess að styrkja og efla komu sérfræðinga á heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni og draga úr þeim mikla kostnaði sem fylgir því að sækja sérfræðiþjónustu um langan veg og með tilheyrandi vinnutapi. Sjúkraflutningar og sjúkraflug eru öryggisþættir sem aldrei má skerða og gott að hætt hefur verið við þau áform sem þar voru uppi um fækkun sjúkraflutningabíla í sumum heilbrigðisumdæmum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, fyrir umræðuna. Heilbrigðisþjónusta er ein af grunnstoðum velferðarkerfisins sem allir vilja hlúa að. Niðurskurður síðustu ára hefur gengið allt of langt. Víða eru heilbrigðisstofnanir komnar að þolmörkum eða jafnvel undir þolmörk. Ég held því fram að heilbrigðisfólk upp til hópa sé sannkallað hugsjónafólk því að ekki sinnir það vinnunni sinni launanna vegna. Takk fyrir mig og mína, kæra heilbrigðisstarfsfólk. Heilbrigðisþjónusta á landsbyggðinni hefur átt undir högg að sækja og ekki síður en Landspítalinn. Að mínu mati eigum við efla heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni og létta þar með álaginu af Landspítalanum. Ósamræmdar sumarlokanir um land allt gera álagið á Landspítalann hættulega mikið. Þessu verður að breyta. Víða á landsbyggðinni er læknaskortur mikið vandamál og skýr stefna í sjúkraflutningum liggur enn ekki fyrir. Ég kalla því eftir henni. Aðstæður eins og t.d. í Vestmannaeyjum og á Hornafirði eru með þeim hætti að fjarlægðir eru miklar og stundum er algerlega ófært. Fólk er hreinlega lokað inni. Þess vegna verðum við að tryggja fullnægjandi heilbrigðisþjónustu á stöðum sem þessum þar sem fjarlægðir eru miklar og samgöngur oft erfiðar eða engar. Ég vil einnig nota tækifærið og vekja athygli á verulega slæmri rekstrarstöðu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja en samfélagið þar er mjög uggandi núna. Mikill niðurskurður hefur átt sér þar stað þar undanfarin ár eins og annars staðar. Það sem er að gerast núna, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra er væntanlega vel kunnugt um, er að tæplega 200 millj. kr. sem eru eyrnamerktar hjúkrunarrýmum færast frá Heilbrigðisstofnuninni til Nesvalla, hins nýja hjúkrunarheimilis í Reykjanesbæ. Þetta er mjög erfið staða og ég vona að fjárframlög náist inn í rekstur HSS svo hægt sé að halda þar uppi viðunandi þjónustu fyrir þetta stóra samfélag. Að þessu sögðu vil ég ljúka máli mínu með því að leggja áherslu á að ríkisstjórn Íslands láti gera ítarlega þarfagreiningu á heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Við verðum að vinna markvisst 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir umræðuna. Ég tek undir með hv. þingmanni og legg áherslu á að fólk óháð búsetu eigi að nota skilgreinda heilbrigðisþjónustu í heimabyggð. Fyrsta skrefið er auðvitað að skilgreina: Hvað er grunnþjónusta? Er það hluti af grunnþjónustu að hafa aðgang að skurðstofu í heimabyggð? Er það hluti af grunnþjónustu að hafa aðgang að sálfræðingi eða geðlækni í heimabyggð? Er það hluti af grunnþjónustu að hafa ungbarnaeftirlit í heimabyggð? Ég hefði haldið það. Þetta er allt eitthvað sem þarf að skilgreina og er svolítið á floti og á reiki. En það er okkur þarft og skylt, sem þingmenn, að láta okkur þessa hluti varða og ég hvet okkur öll áfram í því. En það hlýtur að vera fagaðila að meta læknisfræðilegar forsendur, hvort þjónustan sé krítísk fyrir sjúklinginn og hvort og hvar henni sé ábótavant. Það er okkar hins vegar að taka stöðuna og gera eins vel og efni standa til. Það væri auðvitað best að við hefðum efni á að hafa spítala í hverju byggðarlagi en við búum ekki svo vel, því miður. Við þurfum umfram allt að gæta sanngirni en jafnframt hagkvæmni. Ljóst er að hagkvæmast er að hafa starfseiningar sem sinna flókinni þjónustu og eru dýrar í rekstri á fáum stöðum þar sem við samnýtum sérfræðinga og tæki og þar sem sérfræðingar fá líka nógu mörg tilfelli á ári til að viðhalda þekkingu og færni. Við þurfum að hugsa þetta heildrænt. Grunnþjónustan í heimabyggð þarf að vera til fyrirmyndar einmitt í því skyni að grípa fólk fyrr og minnka þannig kostnað í fíngreiningum heilbrigðiskerfisins. Staðreynd málsins er sú að heilsugæslan, sem við viljum að sé fyrsti viðkomustaður sjúklinga, er víða ekki í lagi. Það er fyrsta mál á dagskrá. Hlutverk hennar þarf að víkka og þar þarf að mínu viti að fjölga sérfræðingum og efla hlutverk starfsstétta eins og hjúkrunarfræðinga, sálfræðinga og annarra sem hafa mikilvægu hlutverki að gegna varðandi forvarnir til að minnka álagið á dýrari stigum.

Hæstv. forseti. Það virðist vera samhljómur hjá þeim sem hafa talað hingað til um að stuðla að öflugri heilbrigðisþjónustu. Það er einmitt það sem við erum að leggja upp með, að það þurfi að vera gott aðgengi, að það þurfi að vera öryggi, gæði og hægt að sækja þessa þjónustu óháð búsetu og efnahag. Auðvitað eigum við langt í land með marga þætti, sérstaklega kannski hvað varðar efnahaginn. Það mátti skilja á málshefjanda að hingað til hefði ekki verið forgangsraðað innan þessarar þjónustu en ég vil upplýsa að þannig var það þó í niðurskurðinum, það er gríðarlega mikill munur á því hversu mikið var skorið niður á einstökum stofnunum. Þar var fylgt lögum sem sett voru 2007, heilbrigðislögunum, um það hvernig skyldi forgangsraðað. Það sem við þurfum að horfa til núna er alhliða vandi. Það snýr ekki bara að landsbyggðunum versus höfuðborgarsvæði, það snýr líka að því hvernig við búum að heilbrigðisstéttum. Þar hefur verið gert átak í að rétta hlut þeirra stétta þar sem konur eru hvað fjölmennastar. Við þurfum að fara yfir tækjakostinn og það þarf að tryggja að hæstv. ráðherra kalli eftir upplýsingum frá öllum heilbrigðisstofnunum um nauðsynlegan tækjabúnað og endurnýjunarþörf á næstu árum. Síðan þarf að skoða aðstöðuna sem varðar húsnæði en þar hafa verið strokaðar út fjárfestingar til dæmis á Selfossi og í Stykkishólmi, svo ekki sé nefndur nýi Landspítalinn eða endurbættur Landspítalinn. Þá þarf líka að skoða stöðuna í heilbrigðismálum út frá hjúkrunarrýmum vegna þess að það tengist mjög mikið og margar heilbrigðisstofnanir eru jafnframt hjúkrunarheimili. Það er að mörgu að huga sem skiptir mjög miklu máli að leysa í þeirri umræðu sem er fram undan. Ég tek þó undir það sem hér hefur komið fram, aðalstyrkleikinn í heilbrigðiskerfinu á Íslandi er starfsfólkið, það hvernig við búum að starfsfólki, hvernig við náum til okkar okkar menntuðu og vel hæfu læknum. Það er eitt af stóru málunum sem þarf líka að leysa þegar við ræðum heilbrigðismál.

Virðulegi forseti. Já, mörg hjúkrunarheimili á landsbyggðinni búa við uppsafnaðan rekstrarvanda og þurfa því aukið fjármagn og víða þarf að fá samþykkt til að breyta dvalarrýmum í hjúkrunarrými svo að reksturinn réttist af. Ég tek undir með hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér að mikil vonbrigði voru að sjá að ekki er gert ráð fyrir endurskipulagningu á sjúkrahúsinu í Stykkishólmi á fjárlögum þessa árs eins og var gert á sjúkrahúsinu á Selfossi. Miklar áhyggjur eru víða, t.d. í Vestmannaeyjum af þjónustuskerðingu þar á sjúkrahúsinu. Það hafa komið skilaboð frá Sjúkrahúsinu á Akureyri um að 200 milljónir vanti til að komst megi yfir sársaukamörk í þjónustu og aukin þörf sé á þjónustu vegna geðlækninga og slysa- og bráðaþjónustu. Launamál, tækjabúnaður og aukin sérhæfing eru allt þættir sem brenna á heilbrigðisstofnunum og miklu skiptir hvernig búið er að heilbrigðisstofnunum landsins og hvernig tekst að manna þær í framtíðinni. Á sumum stöðum er staðan góð en á öðrum gengur illa að halda í lækna og sérfræðinga og annað heilbrigðisstarfsfólk. Það er kannski ekki skrýtið miðað við að það gengur líka illa að manna Landspítalann. Þá segir það sig sjálft að enn erfiðara er að manna stofnanir víða í dreifðum byggðum landsins. Öll viljum við vonandi góða og öfluga heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, ég trúi því, sem og á höfuðborgarsvæðinu. Það er því mikilvægt að skilgreina þjónustuna vel svo að fjármagnið nýtist sem best og vinna með heimamönnum og heilbrigðisstéttum að góðri og öflugri heilbrigðisþjónustu um land allt, sem stenst nútímakröfur almennings um góða og skilvirka þjónustu. Það hafa komið sterk skilaboð víðs vegar af landsbyggðinni um að lengra verði ekki gengið í hagræðingu og nú verði að fara í uppbyggingu eins og fyrirætlanir voru um hjá fyrri stjórnvöldum í síðasta fjárlagafrumvarpi. Þess vegna treysti ég því og skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að vinna það verkefni áfram með uppbyggingu í huga á landsbyggðinni sem og á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu um heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni. Við vitum öll að staðan í heilbrigðismálum er ekki góð, hvort sem litið er til Landspítalans eða heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Landspítalann hefur verið áberandi í umræðunni og er það skiljanlegt þar sem ástandið þar er ekki gott og við því þarf vissulega að bregðast. Á landsbyggðinni eru heilbrigðisstofnanir sem hafa gengið í gegnum sameiningar og mikinn niðurskurð á undanförnum árum. Við erum með heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni þar sem læknum hefur verið fækkað, t.d. úr tveimur niður í einn, og það segir sig sjálft að ef einn læknir er á heilbrigðisstofnun er gríðarlegt álag og einfaldlega mjög viðkvæmt ástand. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hægt sé að bregðast við þessari stöðu og koma til móts við byggðarlög þar sem eingöngu einn læknir er á vakt og minnka þar með álagið á þeim lækni er stendur vaktina. Á stærri heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni þekkist sú staða að niðurfærsla hafi orðið á stöðugildum lækna og bakvöktum hafi fækkað og í einhverjum tilvikum hafa þær verið lagðar af. Þessi staða hefur áhrif á launakjör lækna og þær heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni sem hafa þurft að grípa til þessara ráðstafana eru ekki samkeppnishæfar varðandi launakjör og eiga í erfiðleikum með að fá lækna til starfa. Þeim bjóðast einfaldlega betri kjör annars staðar, jafnvel á höfuðborgarsvæðinu eða erlendis. Ég hef einnig átt samtöl við lækna og annað heilbrigðisstarfsfólk á heilbrigðisstofnunum í kringum höfuðborgina. Þar eru tilbúnar skurðstofur og mjög svo færir læknar sem hafa reynslu í ýmsum aðgerðum og þar eru tómir gangar á heilbrigðisstofnunum sem hafa nægt rými fyrir sjúklinga. Ég vil því að lokum spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort ekki sé ráð að nýta þann mannauð sem til er og þessa aðstöðu og létta þar með álaginu af Landspítalanum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, fyrir þessar umræður. Björt framtíð lítur á heilbrigðisþjónustuna sem eina heild þar sem stefna, skipulag og stjórnun allra þátta, svo sem sjúkrahúsa og heilsugæslu, þarf að samstilla enn betur en nú er. Tryggja þarf örugga þjónustu sjúkrahúsa um leið og þjónusta heilsugæslu er efld þannig að einstaklingum sé gert kleift að sækja þjónustu sem hæfir hverju sinni og hagkvæm nýting þjónustu er tryggð. Við í Bjartri framtíð styðjum fjölbreytt rekstrarform í heilbrigðisþjónustu eins og verið hefur hér á landi undanfarin ár og áratugi. Nýta þarf ýmsar leiðir til að mæta þörfum landsmanna við heilbrigðisþjónustu. Þar er opinber þjónusta burðarás en leita þarf leiða til að nýta önnur rekstrarform til að veita heilbrigðisþjónustu þar sem jafn aðgangur er grundvallaratriði, greiðsluþátttaka jöfn, eftirlit með gæðum þjónustunnar er tryggt og samningar endurskoðaðir í ljósi árangurs og hagkvæmni. Mörg dæmi eru hér á landi um góðan árangur af slíkum rekstri og vil ég nefna í því sambandi Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands í Hveragerði sem hefur starfað með miklum myndarbrag frá júlí árið 1955. Þetta er ódýrasta endurhæfingar- og sjúkrastofnun Íslands og hafa Sjúkratryggingar Íslands mælt með þjónustunni sem hagkvæmum kosti. Stofnuninni hefur tekist að halda niður kostnaði og má nefna að árið 2012 var meðalkostnaður hins opinbera fyrir endurhæfingu á stofnuninni 13.277 kr. á legudag og hefur ekki hækkað frá árinu 2008. Samt tekur stofnunin á sig allan niðurskurð til endurhæfingarstofnunarinnar á fjárlögum 2014. Heilsustofnunin í Hveragerði er einn af stærstu vinnustöðum Suðurlands og mikilvæg stoð heilbrigðisþjónustunnar hér á landi og er eina endurhæfingarstofnun landsins þar sem sjúklingum býðst að búa á staðnum og þjónar þannig landsbyggðinni sérstaklega, enda er stofnunin hlutfallslega betur sótt af fólki af landsbyggðinni en af höfuðborgarsvæðinu. Virðulegi forseti. Björt framtíð leggur áherslu á að allar stoðir heilbrigðiskerfisins séu styrkar, þar með talin bráðasjúkrahúsin í landinu, heilsugæslan, hjúkrunarheimilin og endurhæfing.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræðuna sem hér hefur farið fram. Hún hefur verið mjög málefnaleg. Sérstaklega þakka ég hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir síðustu ræðu sína þar sem hann þorir að koma inn á mjög viðkvæmt mál sem er fjölbreytt rekstrarform. Það er það sem við höfum verið að kalla eftir hér, við þurfum að ræða málin. Það er mjög mikilvægt að vera ekki feimin við það og taka staðreyndir upp á borðið. Það er mjög málefnalegt og nauðsynlegt. Við höfum öll verið sammála um það hér í dag að það þarf að forgangsraða og efla heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Það er mikilvægt að sú samstaða verði nýtt. Hér hefur komið fram að við þurfum að breyta fjárlögunum. Þar er ég líka sammála, við þurfum að forgangsraða, en ég hef kallað eftir því í umræðunni að við þorum að taka umræðuna um það hvernig við ætlum að breyta fjárlögunum, ekki bara að tala um það sem þarf að bæta við. Hvar má taka af? Það er ekki endalaust hægt að auka álögur á atvinnulífið og íbúa þessa lands. Það er ekki hægt að auka bara útgjöldin, við verðum líka að þora að ákveða hvar megi taka af. Hvernig má forgangsraða? Ég kalla eftir þeirri umræðu nú eins og ég hef gert áður. Ég fagna þeirri vinnu landlæknisembættisins sem farið hefur fram og lít á hana sem leiðarvísi að gerð heilbrigðisáætlunar eins og ég talaði um. Við þurfum að meta ástandið: Hvernig er staðan? Er einhver fita enn þá í kerfinu, eða ekki? Hvaða embætti þarf að leiðrétta, og annað slíkt? Þetta og fleira þurfum við að fá fram. Ég geri mér grein fyrir því að við munum ekki hafa sjúkrahús alls staðar en eins og hér hefur komið fram skiptir starfsfólkið mestu máli. Við fáum starfsfólkið út á land með því að dreifa sérhæfingunni, misjafnri sérhæfingu á misjafna staði svo starfsfólkið hafi stuðning hvert af öðru. Ef markmiðið með sameiningu heilbrigðisembætta er að auka samlegðina og styrk þeirra get ég stutt þá sameiningu. Þorum að fara nýjar leiðir og gerum áætlun í heilbrigðismálum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Varðandi þær þrjár meginspurningar sem hv. þingmaður spurði í upphafi síns máls og hvernig eigi að bregðast við, þá tel ég að það eigi að bregðast við þessum vanda með kerfisbreytingum. Það tekur tíma. Hvort möguleikar séu að sjá fyrir sér framleiðniaukningu í þessu kerfi eins og hv. þingmaður spurði um: Já. Á þrennan hátt. Á samráðsvettvangi um aukna hagsæld sem ótal aðilar komu að er gert ráð fyrir því að á næstu árum sé hægt að ná 12% framleiðniaukningu í heilbrigðiskerfinu, sérstaklega á þremur sviðum. Í fyrsta lagi með fjármögnun eftir forskrift, í öðru lagi með því að taka upp þjónustustýringu og í þriðja lagi með styrkingu og innleiðingu rafrænnar sjúkraskrár. Það eru þannig ýmis færi. Ég tel hins vegar að sá vandi sem við er að glíma í heilbrigðiskerfinu endurspeglist ágætlega hér í þessari umræðu. Ég dreg ekkert í efa hug núverandi stjórnarandstæðinga um það að þeir hafi gengið frá fjárlögum fyrir árið 2013 hallalausum í rekstri heilbrigðisþjónustunnar, það sé enginn niðurskurður. Hvernig stendur þá á því, og það er spurningin sem við þurfum að spyrja okkur öll, að tíu heilbrigðisstofnanir fyrstu níu mánuði ársins reka sig með hátt í 1–1,5 milljarða í halla? Þá er eitthvað að í kerfinu. Það er ekki illur hugur, eða að þannig hafi verið gengið frá fjárlögum ársins 2013. Það er eitthvað allt annað sem ræður því og ég segi: Það eru kerfisvillur. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að við þurfum að taka upp fjárveitingar til landsbyggðar á grundvelli þarfar fyrir heilbrigðisþjónustu, að teknu tilliti til fjölda íbúa, aldurssamsetningar og félagslegra þátta, en ekki að ákvarða fjárveitingar út á landsvæðin eftir fjölda heilbrigðisstofnana sem byggja þessar fjárveitingar á fjárveitingum fyrri ára. Við verðum að komast út úr þessu fari. Það gerum við ekki öðruvísi en að umbylta með einhverjum hætti því kerfi sem við höfum nýtt, með góðum árangri að vísu, síðastliðna áratugi. En það er þörf á breytingum sem taka tillit til þeirra aðstæðna sem við búum við í dag.

Virðulegur forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að hún muni beita sér fyrir endurskoðun regluverks atvinnulífsins með einföldun og aukna skilvirkni að leiðarljósi. Markmið hennar verði að minnka skrifræði og einfalda samskipti við opinbera aðila um leið og kostnaði sé haldið niðri. Þá sé sérstakt markmið að engar nýjar íþyngjandi reglur verði innleiddar fyrir atvinnulífið án þess að um leið falli brott jafnveigamiklar kvaðir. Þannig muni heildaráhrif regluverksins þróast í rétta átt. Á þessum grunni samþykkti ríkisstjórnin aðgerðaáætlun á fyrsta fundi sínum 24. maí 2013. Aðgerðaáætlunin er þríþætt. Fjallað er um einföldun gildandi regluverks, aðgerðir til að stemma stigu við nýjum íþyngjandi reglum og eftirfylgni. Einn liður í aðgerðaáætluninni er að endurskoða lög um opinberar eftirlitsreglur, nr. 27/1999. Lagt er til með frumvarpi þessu að varðveita ýmsa grunnþætti úr lögum nr. 27/1999 en bæta nýjum við í samræmi við þróun á alþjóðavettvangi á þessu sviði. Þannig miðar frumvarpið að því að draga úr reglubyrði atvinnulífsins að því marki sem almannahagsmunir og eftir atvikum aðrir lögmætir hagsmunir leyfa. Jafnframt verði samkeppni efld til að renna frekari stoðum undir kröftugt atvinnulíf sem skili þjóðinni aukinni framleiðni og hagvexti. Þetta verður gert með því að vanda sem best til undirbúnings og endurskoðunar laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem varða atvinnulífið, einkum að því er varðar samráð og mat á áhrifum. Leitað verði einfaldra, skilvirkra og hagkvæmra leiða til að ná fram samfélagslegum markmiðum. Til þess að ráðleggja stjórnvöldum og Alþingi á þessu sviði er lagt til að sett verði á fót óháð ráð, regluráð, sem gefi umsagnir og leiðbeini um helstu lagabreytingar og nýja löggjöf og reglur á þessu sviði, stuðli að því að auka færni starfsmanna stjórnsýslunnar, veiti aðhald, fylgist með árangri og bendi á leiðir til úrbóta. Áður en ég kem að efni frumvarpsins sjálfs vil ég fara nokkrum orðum um þá spurningu hvers vegna yfirleitt sé lagt til að sett verði lög um þetta efni. Fyrri ríkisstjórn hafði lagt til að fella lög um opinberar eftirlitsreglur úr gildi og voru færð fyrir því ágæt rök í frumvarpi forvera míns. Þegar grannt var skoðað var það hins vegar mat ráðuneytisins að mikill akkur væri í því að hafa lög um þetta efni en þau mætti bæta. Í fyrsta lagi fælist í vissum skilningi í því nokkur afturför að eftirlit með því að lög og reglur þrengi ekki um of að atvinnulífinu, yrði ekki lengur reist á lögum. Löggjafinn væri þá að senda þau skilaboð að þetta málefni væri ekki lengur jafn mikilvægt og talið var við setningu laganna um opinberar eftirlitsreglur 1999. Núverandi ríkisstjórn hefur þvert á móti gert það að forgangsmáli að búa atvinnulífinu vandaða og sveigjanlega regluumgjörð. Hún vill undirstrika þau skilaboð með frumvarpi þessu. Í öðru lagi er það mat ráðuneytisins að æskilegt sé að tengja Alþingi betur við gæðastarf á þessu sviði en verið hefur. Þannig gerir frumvarpið ráð fyrir samstarfi regluráðs og þingnefnda. Hætt er við að nefnd sem forsætisráðherra mundi skipa upp á sitt einsdæmi án lagafyrirmæla nyti ekki sama trausts Alþingis og ella. Jafnframt undirstrika lög sem eiga við um starfsemi bæði ráðuneyta, ríkisstofnana, sveitarfélaga og Alþingis að hliðstæðar gæðakröfur eigi við sama hver uppspretta reglusetningarinnar er. Í þriðja lagi höfum við fyrirmyndir erlendis frá. Vísa ég þá í þýsk lög frá árinu 2006. Sömuleiðis er umræða um það í Hollandi að lögfesta nefndina sem þar hefur starfað í allmörg ár á grundvelli stjórnvaldsfyrirmæla. Í Svíþjóð og Bretlandi eru hins vegar viðkomandi nefndir á grundvelli stjórnvaldsfyrirmæla. Nú stefnir í að ný norsk ríkisstjórn muni velja að fara sömu leið og Svíar í þessu efni. Í fjórða lagi gefur framlagning frumvarpsins færi á samræðu milli ríkisstjórnar og þingmanna um hvernig gæðaeftirlit á þessu sviði verði best fyrir komið. Að því gefnu að lagasetning sé rétta leiðin liggur næst fyrir að skoða hvaða annmarkar séu á gildandi lögum. Það er ítrekað rakið í athugasemdum við frumvarpið og læt ég nægja að benda á að gildissvið núgildandi laga er ekki í samræmi við lög og reglur erlendis. Engin þeirra nefnda sem starfa í þeim lögum sem ég vék að einblínir á svokallaðar eftirlitsreglur. Eftirlitsreglur eru einungis ein tegund reglna sem geta verið íþyngjandi fyrir atvinnulífið. Reglur sem skylda fyrirtæki til að veita neytendum upplýsingar og reglur sem fela í sér að fyrirtæki þurfi að fjárfesta í búnaði eru dæmi um íþyngjandi reglur. Öll þróun á alþjóðavettvangi er í þá átt að víkka sjónarhornið að þessu leyti enda hefur komið í ljós að svokallaðar eftirlitsreglur hafa einungis í för með sér hluta kostnaðar fyrirtækja af opinberum reglum og jafnvel frekar lítinn hluta. Þá er sá annmarki á gildandi lögum að ekki er skylt í neinu tilfelli að leita til ráðgjafarnefndar sem starfar á grundvelli laganna. Álit hennar eru ekki gerð opinber og Alþingi hefur engin tengsl við nefndina. Þá eru þau viðmið sem núgildandi lög setja fram varðandi það hvenær eftirlitsreglur eigi rétt á sér ekki mjög skýr. Það hefur einnig verið gagnrýnt að núgildandi lög séu of höll undir atvinnulífið og of fjandsamleg opinberu eftirliti. Það er ekki að öllu leyti sanngjörn gagnrýni en vissulega má hnykkja betur á því að íþyngjandi reglur eru stundum nauðsynlegar og niðurstaðan, þegar slíkar reglur eru metnar, er aldrei fyrir fram gefin. Kostirnir við núgildandi lög eru þeir að þar er dregin athygli að þeirri hlið í löggjafarstarfinu sem oft vill gleymast, þ.e. hagsmunum blómlegs atvinnulífs sem á endanum eru hagsmunir samfélagsins alls. Við lagasetningu hættir okkur til að einblína á kostnað hins opinbera en vanrækja að meta áhrifin á fyrirtækin í landinu. Þótt hvert og eitt nýtt frumvarp eða ný reglugerð á þessu sviði kunni að styðjast við háleit markmið má ekki gleymast að þegar margar flóknar og íþyngjandi reglur beinast að sama fyrirtækinu kunna kvaðir og tilheyrandi kostnaður að ríða þeim á slig. Þá er það kostur við gildandi lög að komið var á fót ráðgefandi nefnd þar sem aðilar úr atvinnulífinu eiga fulltrúa. Sú skipan nefndarinnar hefur að vísu ekki verið lögbundin en raunin hefur orðið sú. Þar með fást fram viðhorf aðila sem þekkja vel til þess hvaða áhrif reglur hafa í raun á atvinnulífið, nokkuð sem stjórnsýslan og þingmenn þekkja ekki alltaf frá fyrstu hendi. Víkur þá sögunni að meginefni frumvarpsins: Í 1. gr. eru markmið frumvarpsins tíunduð. Þar kemur fram það meginmarkmið að draga úr reglubyrði atvinnulífsins. Með hugtakinu „reglubyrði“ er vísað til beins kostnaðar og fyrirhafnar sem fyrirtæki og aðrir þátttakendur í atvinnulífinu verða fyrir vegna laga og reglna. Æskilegt er að halda þeirri byrði í skefjum til þess að fyrirtækin geti varið sem mestu af fjármagni sínu og tíma í aðra þætti starfseminnar eða í fjárfestingar fremur en í það eitt og sér að framfylgja lögum og reglum. Með því móti skapast forsendur fyrir aukinni framleiðni í atvinnulífinu og hagvexti. Annað meginmarkmið frumvarpsins samkvæmt 1. gr. er að efla samkeppni. Virk samkeppni á markaði stuðlar að betri nýtingu framleiðsluþátta, kemur neytendum til góða og samfélaginu öllu. Hún stuðlar líka að því að ábati fyrirtækja vegna minnkandi reglubyrði verði notaður til að auka afköst og framleiðni. Þess vegna er lagt til að einblína ekki á reglubyrði atvinnulífsins sem slíka heldur leita einnig og samhliða leiða til að efla samkeppni. Þessu markmiði á samkvæmt frumvarpinu að ná með því að leggja sérstaka rækt við undirbúning laga og reglna er varða atvinnulíf og samkeppni. Ljóst þarf að vera hver markmiðin eru sem að er stefnt með lögum og reglum. Greina þarf færar leiðir til að ná þeim fram, sýna fram á að laga- eða reglusetning sé nauðsynleg ef svo ber undir og loks rökstyðja að sú leið sem valin er sé einföld, skilvirk og hagkvæm, þ.e. hún hámarki ávinning samfélagsins og lágmarki kostnað en í því felst m.a. að hún leggi ekki óþarfa byrðar á atvinnulífið eða dragi úr samkeppni að óþörfu. Til þess að vanda undirbúning að þessu leyti þarf að auka færni starfsmanna sem koma að undirbúningi laga og reglna og auka samráð við hagsmunaðila og aðra sem til þekkja. Jafnframt er lagt til að fylgst verði skipulega með þróun reglubyrði atvinnulífsins til þess að fá yfirsýn yfir það hvernig gangi að halda henni í skefjum og draga úr henni. Til þess að ná þessu fram er lagt til að setja á fót óháð ráð fyrir stjórnvöld og Alþingi. Verður þar um að ræða breytt form á ráðgjafarnefnd um eftirlit á vegum hins opinbera. Skoðaðar hafa verið fyrirmyndir í öðrum ríkjum og eru þær reglur sem varða starfsemi ráðsins sniðnar eftir þeim fyrirmyndum. Lagt er til að ráðið verði þannig skipað að tilteknir hagsmunaaðilar tilnefni fjóra af sex ráðsmönnum. Þó er áréttað að ráðsmenn eru eingöngu bundnir af lögum og taka því sæti í ráðinu í eigin nafni. Þá er einnig tilgreint að ráðherra skuli gæta þess við skipun í ráðið að þar sé fyrir hendi víðtæk þekking og reynsla á málefnasviði ráðsins. Með því að nefna þessa tilteknu hagsmunaaðila í frumvarpinu er lögð áhersla á mikilvægi samvinnu við þessa aðila við að bæta regluverk á þessu sviði. Meginhlutverk ráðsins verður að gefa formlegar umsagnir um lagafrumvörp og drög að stjórnvaldsfyrirmælum sem snerta atvinnulíf og samkeppni. Umsagnirnar munu lúta að því hvort undirbúningur frumvarps eða stjórnvaldsfyrirmæla hafi verið nægilega vandaður og hvort sú leið sem lögð er til í viðkomandi skjali nái því markmiði sem að er stefnt með einföldum, skilvirkum og hagkvæmum hætti. Umsagnirnar verða að meginstefnu til birtar jafnóðum á vef ráðsins ásamt viðeigandi gögnum. Tilgangurinn er sá að fá óháð mat á því hvort gæðakröfur séu uppfylltar, veita aðhald og stuðla að því að vinnubrögð á þessu sviði batni smám saman. Ýmis ákvæði frumvarpsins miða að því að tryggja að verkefni ráðsins verði viðráðanlegt því að áhersla er á vandaðar umsagnir og að smám saman færi ráðið út kvíarnar ef reynslan er góð af starfi þess. Þannig eru það einungis þau frumvörp og stjórnvaldsfyrirmæli sem hafa umtalsverð áhrif á atvinnulíf og samkeppni sem skylt verður að bera undir ráðið. Ráðherra mun samkvæmt frumvarpinu verða eftirlátið að útfæra nánar í reglugerð hvaða skilyrði verður þar um að ræða. Ákvæði um skatta og gjöld verða undanskilin og sömuleiðis ákvæði til innleiðingar á EES-reglum að því marki sem einungis er verið að uppfylla lágmarkskröfur. Þá verður ráðherra einnig heimilað að veita undanþágur frá því að bera mál undir ráðið ef viðkomandi stjórnvald færir rök fyrir því að það sé nauðsynlegt, t.d. vegna þess hve mál sé brýnt. Ráðherra verður falið í samráði við ráðið að gera áætlun um árlegan fjölda mála sem vísa megi til þegar málum er forgangsraðað af hálfu ráðsins. Jafnframt er lagt til að ráðherra verði heimilað að innleiða í áföngum skyldu til að bera stjórnvaldsfyrirmæli undir ráðið. Samkvæmt frumvarpinu hvílir sú skylda á stjórnvöldum sem undirbúa frumvörp og stjórnvaldsfyrirmæli að bera mál undir ráðið. Sveitarfélög geta fallið þar undir varðandi stjórnvaldsfyrirmæli þótt reyndar sé sérstaklega tekið fram að ákvæði er varða skatta og gjöld séu undanskilin. Einnig er þingnefndum heimilað að bera frumvörp og breytingartillögur við þau undir ráðið. Veitir þá ráðið umsögn út frá sömu sjónarmiðum og endranær. Ekki er gengið svo langt að skylda þingnefndir til þess. Hins vegar er mikilvægt að opna á þennan möguleika til þess að lagasetningarvinna Alþingis falli ekki utan við áhrifasvið laganna. Í sama ljósi ber að skoða þá tillögu í frumvarpinu að ráðið geti að eigin frumkvæði sent þingnefndum umsagnir um mál sem þar eru til umfjöllunar og falla að viðfangsefnum ráðsins. Ráðinu er einnig ætlað samkvæmt frumvarpinu að taka saman upplýsingar um þróun reglubyrði atvinnulífsins. Þannig munu fást upplýsingar um hvort það stefnumið ríkisstjórnarinnar að snúa þróun við, ná tökum á reglubyrðinni og draga síðan úr henni nái fram að ganga. Einnig mun slík samantekt upplýsinga um opið bókhald yfir reglubyrði virka sem hvati fyrir stjórnvöld til að einfalda lög og reglur og tilkynna það til regluráðsins. Það verður því fyrirsjáanlega vísir að því að meginreglan í stefnuyfirlýsingunni, um að í stað hverrar nýrrar íþyngjandi reglu skuli ein samsvarandi felld brott, verði útfærð. Vegna þess að lögin fela í sér töluverða nýbreytni varðandi vinnulag í stjórnsýslunni og að reynslan verður að skera úr um hvernig til tekst er lagt upp með að efna ekki til mikils kostnaðar í byrjun við starfsemi ráðsins. Þannig muni starfsfólk forsætisráðuneytisins, sem nú þegar sinnir verkefnum á þessu sviði, veita ráðinu ritaraþjónustu og eftir atvikum forgangsraða öðrum verkefnum í staðinn. Rétt er að vekja einnig athygli á því að þótt ráðið muni ekki gefa umsögn um innleiðingu EES-gerða, að því marki sem fylgt er lágmarkskröfum, mun ráðið fylgjast með því hvort stjórnvöld nýti svigrúm til innleiðingar eða gangi lengra en lágmarkskröfurnar mæla fyrir um. Þannig fást upplýsingar sem hingað til hafa almennt ekki legið fyrir um þennan mikilvæga þátt í laga- og reglusetningu hér á landi. Einnig mun ráðið í bókhaldinu yfir reglubyrði taka EES-gerðirnar með í reikninginn. Þannig fást því enn fremur upplýsingar um það að hvaða marki breytingar á reglubyrði atvinnulífsins megi rekja til EES-samningsins og að hvaða marki þær eru heimatilbúnar. Í frumvarpinu eru þau viðmið sem ráðið leggur til grundvallaðar þegar umsögn er gefin, útlistuð og eru þau keimlík þeim sem mörg önnur OECD-ríki leggja til grundvallar mati á áhrifum. Jafnframt er gert ráð fyrir sveigjanleika að því leyti að taka beri tillit til þess hversu viðamikil tillaga er og þeirra krafna sem eðlilegt er að gera um gagnaöflun og úrvinnslu. Ráðinu verður treyst til að auka smám saman þær kröfur sem gerðar verði til stjórnvalda á þessu sviði. Viðmiðin sem hér um ræðir eru mun skýrari en í núgildandi lögum. Æskilegt er að ekki sé beðið með mat á áhrifum þar til í lok vinnsluferlis tillögu heldur þróist mat á áhrifum samhliða tillögusmíðinni og stuðli þannig að því að fundin verði einfaldasta, skilvirkasta og hagkvæmasta leiðin að settu marki. Til að auka líkurnar á að stjórnvöld taki þessari hvatningu er gert ráð fyrir að stjórnvöld geti leitað óformlega til ráðsins á vinnslustigi tillögu. Ráðinu verður einnig falið að þróa viðmið varðandi mat á áhrifum löggjafar, ekki síst með hliðsjón af þróun erlendis. Þetta mun ráðið einkum gera með því að útfæra nánar í umsögnum sínum þau lögbundnu viðmið sem koma fram í frumvarpinu og öðrum lögum, reglum og leiðbeiningum. Þá ber ráðinu að stuðla að færni stjórnvalda til að framkvæma mat á áhrifum, t.d. með því að leiðbeina á námskeiðum og veita ráð um útgáfu leiðbeininga og fræðsluefnis. Þá verður ráðinu heimilt að koma með ábendingar til stjórnvalda um úrbætur á málefnasviði þess. Loks verður ráðinu falið að móta mælikvarða til að meta árangur stjórnvalda við að bæta regluverk er varðar atvinnulíf og samkeppni. Einn augljós mælikvarði verður áðurnefnt bókhald um reglubyrði. Er það til dæmis í samræmi við áherslur OECD þess efnis að gætt sé að því að árangur á þessu sviði sé tekinn út reglulega til að hægt sé að fylgjast með því hvort viðleitni til þess að létta reglubyrði skili sér. Loks er lagt til að gildistími laganna verði einungis fjögur ár. Er hugsunin sú að hér sé um nokkurs konar tilraunaverkefni að ræða sem verður að fá að koma í ljós hvort sé fyrirhafnarinnar virði. Um leið er þannig sýnt gott fordæmi, því æskilegt er að löggjafinn hugi oftar að því hvort lögum sem sett eru megi ekki ætla tiltekinn líftíma. Spyrja má hvort ráð af þessu tagi hefti svigrúm stjórnmálamanna til að taka ákvarðanir á grundvelli lýðræðislegs umboðs. Því er til að svara að ráðið verður eingöngu ráðgefandi og mun ekki binda hendur stjórnvalda eða Alþingis. Þá er skýrt tekið fram í frumvarpinu að ráðið endurskoði ekki markmiðssetningu sem býr að baki tillögum að laga- og reglugerðarbreytingum. Það sem ráðið mun gera er að veita umsögn og leiðbeiningar um faglegan undirbúning slíkra tillagna. Ráðið mun því virða pólitíska stefnumótun hvers tíma. Spyrja má enn fremur hvort ráðið bæti einhverju við þær umsagnir sem stjórnvöldum og Alþingi berist nú þegar frá hagsmunasamtökum á vettvangi atvinnulífsins. Því er til að svara að ráðinu er samkvæmt frumvarpinu ætlað að veita umsagnir á faglegum og hlutlægum grunni um það hvort undirbúningur og útfærsla tillögu sé fullnægjandi. Það má því ætla að innlegg þess í laga- og reglusetningarferlið hafi mun meira vægi en venjuleg umsögn tiltekinna hagsmunasamtaka. Sjálfsagt spyrja margir hvort hætta sé á að tilkoma regluráðsins muni tefja lagasetningarvinnuna. Gjarnan er kvartað undan því á Alþingi að mál frá ríkisstjórnum berist of seint. Því er til að svara að við munum ekki ná árangri til lengri tíma við að bæta löggjöf nema leggja meiri rækt við mat á áhrifum fyrirhugaðrar lagasetningar. Sú vinna tekur tíma. En til þess að þetta frumvarp komi ekki niður á skilvirkni löggjafarstarfsins geymir frumvarpið ýmis úrræði, eins og áður segir, til að forgangsraða þannig að í upphafi verði það fyrst og fremst stærstu málin sem sæti sérstaklega vandaðri skoðun. Ég skil umkvartanir þingsins á undanförnum árum ekki þannig að óskað sé eftir því að ráðuneytin kasti til höndunum á undirbúningsstigi. Þess vegna þarf að finna leiðir í sátt milli Alþingis og ráðuneyta til þess að vanda til verka en skipuleggja jafnframt störf beggja þannig að kraftar nýtist sem best. Að lokum vil ég koma stuttlega inn á önnur áform ríkisstjórnarinnar á þessu sviði. Frumvarpið sem hér er lagt fram tekur fyrst og fremst á undirbúningi nýrra laga og reglna og að þess sé gætt að áður séu metin áhrif á atvinnulíf og samkeppni. Varðandi einföldun gildandi regluverks er nú unnið að stöðuskýrslu í forsætisráðuneytinu í samstarfi við hagsmunasamtök. Til stendur að velja tiltekinn geira atvinnulífsins og fá nokkur dæmigerð fyrirtæki á því sviði í lið með okkur við að greina reglubyrði sem þau búa við og koma þannig auga á hvar skóinn kreppir. Síðan verður hægt að takast sérstaklega á við þær reglur sem valda mestum kostnaði og fyrirhöfn og nota þennan hóp fyrirtækja til að fylgjast með árangri. Gangi það verkefni vel verður síðan hægt að víkka það út og nota sömu aðferðafræði á fleiri sviðum. Margir ráðherrar eru nú þegar búnir að hleypa einföldunarverkefnum á sínu sviði af stokkunum, samanber iðnaðar- og viðskiptaráðherra með sameiningu fyrirtækjaskrár og firmaskrár sýslumanna sem dæmi, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra varðandi leyfisveitingar í fiskeldi og fjármála- og efnahagsráðherra í stjórnsýslu skattamála. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta er liður í metnaðarfullu átaki til að draga úr reglubyrði atvinnulífsins og efla samkeppni í þágu samfélagsins alls. Verði frumvarpið að lögum skipum við Íslendingar okkur á fremsta bekk meðal þjóða sem lengst eru komnar varðandi vandað regluverk fyrir atvinnulífið, a.m.k. hvað stofnanaumgjörð varðar. Það veltur svo á öllum hlutaðeigandi hvernig við nýtum þau tæki sem verða til staðar til að ná raunverulegum árangri við að skapa atvinnulífinu þjált starfsumhverfi. Hér er um verkefni að ræða sem mun taka nokkurn tíma áður en árangur kemur í ljós og er mjög mikilvægt að Alþingi, stjórnvöld og helstu hagsmunaaðilar taki höndum saman. Jafnframt þurfum við að vera raunsæ og bæta vinnubrögð á þessu sviði hægt og bítandi. Að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta tímamótafrumvarp og tel mjög mikilvægt að það nái fram að ganga. Markmiðin eru að minnsta kosti góð. Við nýju þingmennirnir höfum orðið vör við það á fyrstu dögum þingsins þegar við sjáum leiðir til hagræðingar, leiðir til að minnka regluverkið og fara betri leiðir, að helsti þröskuldurinn er leiðin á milli ráðuneyta, að færa verkefni úr einu ráðuneyti yfir í annað. Er eitthvað tekið á því í frumvarpinu eða þekkir hæstv. forsætisráðherra einhverja aðferð til að fjarlægja þann þröskuld? Einnig: Eru ekki stjórnvöld nú þegar byrjuð að vinna eftir markmiðum þessa frumvarps?

Virðulegur forseti. Jú, stjórnvöld leitast við að vinna eftir þessu frumvarpi nú þegar. En það er hárrétt ábending sem hv. þingmaður kemur hér með, oft og tíðum skapast vandamál vegna þess að tengingar þvert á ráðuneyti skortir, þ.e. samræmingu og samhæfingu þar á milli. Það er sérstakt úrlausnarefni sem er svo sem ekki leyst með þessu máli þó að það hjálpi þar til vegna þess að þarna skapast vettvangur á vissan hátt til að samræma og benda á hvað betur megi fara og þá skiptir engu máli á sviði hvaða ráðuneytis það er. Þó að frumvarp komi frá einu ráðuneyti getur nefndin bent á að annað ráðuneyti gæti kannski gert hlutina öðruvísi til þess að markmiðið næðist. Þetta hjálpar þar til en til viðbótar við þetta vinnum við að því að mynda betri tengingar þvert á ráðuneytin til þess að ná þessari samræmingu sem vissulega hefur skort á.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessi góðu svör og fagna þeim. Það kom einnig fram hjá honum að þingnefndum yrði heimilað að kalla eftir ábendingum ráðsins eða að láta meta lagafrumvörp, sem ég fagna mjög. Það eykur vægi þingsins. Því langar mig að spyrja hvort það séu einhver frekari áform í því efni eins og að leyfa þingnefndum að kalla eftir kostnaðarmati á lagafrumvörpum og meiri ritaraþjónustu og annað slíkt, t.d. þegar þingmenn fá verkefni frá ráðuneytum til að vinna að lagafrumvörpum.

Virðulegur forseti. Já, þetta er líka prýðisgóð ábending hjá hv. þingmanni. Fjármálaráðuneytið vinnur nú kostnaðaráætlun fyrir öll frumvörp ríkisstjórnarinnar og með sömu rökum og fjármálaráðuneytið veitir ríkisstjórninni þessa þjónustu, við getum kallað það það, er ástæða til að auka við þá þjónustu sem þingmenn hafa, m.a. varðandi kostnaðarmat og aðra þjónustu sem vera þarf til staðar til að frumvörp séu sem best úr garði gerð.

Virðulegur forseti. Það er engum vafa undirorpið að það má einfalda regluverk atvinnulífsins þótt kannski megi efast um að eitt ráðið enn og eitt umsagnarferlið enn verði til þess. Ég vil því nota tækifærið og spyrja hæstv. forsætisráðherra um önnur áform ríkisstjórnarinnar á því sviði sem hann nefndi. Það er úr punktunum 111 sem birtir voru á mánudaginn þar sem segir að ekki eigi að verja meiri fjármunum til eftirlits nema sýnt hafi verið fram á að ávinningurinn sé meiri en kostnaðurinn sem lagt er í. Hvernig sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér að ávinningur af eftirliti verði metinn í því sambandi, til að mynda ávinningur af matvælaeftirliti í matvælaöryggi eða umferðareftirliti í umferðaröryggi? Hvernig sér hann fyrir sér til dæmis að öryggi borgaranna í þeim tveimur tilfellum verði metið til fjármuna á móti hins vegar auknum framlögum?

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp um einföldun regluverks. Við erum ekki að ræða tillögur hagræðingarnefndar ríkisstjórnarinnar. Ég skal hins vegar leitast við að svara spurningu hv. þingmanns þó að hún tengist ekki þessari umræðu beint. Ég geri ráð fyrir að það sem hagræðingarhópurinn eigi við með þessu orðalagi sé að hámarka ávinninginn af eftirliti. Ég get nefnt sem dæmi eftirlit með skattsvikum. Hv. þingmaður hefur haldið því fram í þessum ræðustól að hver króna sem sett er í eftirlit með framkvæmd skatta og skattsvikum skili sér tífalt til baka. Augljóst má vera að það getur ekki átt við um hverja einustu krónu endalaust. Þá væri langhagkvæmasti tekjustofn ríkisins að auka skatteftirlit. Einhvern tímann komum við að því marki að það skilar sér ekki lengur í árangri. Það er það sem ég geri ráð fyrir að hagræðingarnefndin sé að tala um.

Virðulegur forseti. Ég heyri á hæstv. forsætisráðherra að hann kýs að ræða punktana 111 á einhverjum öðrum vettvangi. Það er sjálfsagt að verða við því en við skulum halda áfram með regluverk atvinnulífsins vegna þess að hæstv. forsætisráðherra nefndi það sem er ákaflega mikilvægt sem er samkeppnin. Ég vil spyrja hann þegar hann leggur upp með þá línu að auka ekki reglubyrðina hvort það sé ekki svo í þróun á okkar löggjöf. Að verulegu leyti hefur reglubyrði aukist, ekki síst í samkeppnislöggjöfinni þar sem verið er að reyna að beita löggjöfinni til að verja lítil fyrirtæki eða venjuleg fyrirtæki fyrir markaðsráðandi fyrirtækjum, fyrir fjölþjóðafyrirtækjum sem ráða yfir æ öflugri tækjum til að berja af sér samkeppni, setja samkeppnisaðila á höfuðið og koma í veg fyrir að venjulegt fólk geti haslað sér völl í atvinnulífinu. Getur það ekki beinlínis reynst hættulegt fyrir samkeppnina 

Virðulegur forseti. Ástæðan fyrir því að sérstaklega er fjallað um samkeppni og mikilvægi þess að efla hana og styrkja í þessu frumvarpi er einmitt sú að til þess að einföldun regluverks, minni reglubyrði, virki að öðru leyti þarf að treysta samkeppnina og augljóslega þá þær reglur sem standa vörð um hana. Það er ástæðan fyrir því að þessu er blandað hér saman. Ábending hv. þingmanns er auðvitað alveg réttmæt. Hv. þingmaður þarf ekki að hafa áhyggjur af því að þetta leiði til þess að það dragi úr þeim tækjum sem menn hafa til þess að verja samkeppnina. Það er beinlínis tekið fram í frumvarpinu og greinargerð með því að það þurfi að fylgja.

Hæstv. forseti. Ég þakka forsætisráðherra fyrir þetta frumvarp, þ.e. þau markmið sem hann setur sér um að minnka reglubyrði atvinnulífsins og efla samkeppni. Mig langar að koma með nokkrar spurningar. Í fyrsta lagi: Núverandi tékklistar sem eru lagðir fyrir varðandi framlagningu á frumvörpum, EES-samþykktir, sveitarfélög, áhrif á kynjajafnrétti - eru menn að tala um að fara með það allt saman undir þetta ráð? Treysta menn þá ekki þeim listum sem eru notaðir eða þeirri umfjöllun sem fer fram þar? Í öðru lagi: Hér er talað um að þetta komi nánast í staðinn fyrir að leita umsagnar á vegum Alþingis varðandi einstök mál. Hvernig lítur það út í ferlinu þegar það er orðinn sex manna hópur sem gefur eiginlega bindandi umsögn fyrir hönd atvinnulífsins um öll mál? Í þriðja lagi: Er ekki hætta á að þarna verði öflug hagsmunagæsla þegar fjórir í ráðinu eru frá hagsmunaaðilum, valdir af þeim, og þarna verði bara bein hagsmunagæsla? 

Virðulegur forseti. Núverandi tékklistar, eins og hv. þingmaður orðaði það, verða áfram til staðar. Þetta breytir því ekki þannig að gert er ráð fyrir að þetta verði bara viðbót við það og enn einn liðurinn í að tryggja vandaða lagasetningu. Hvað varðar umsögn frá þessum sex fulltrúum í regluráðinu og hvort ekki geti verið von á mikilli hagsmunagæslu þar ítreka ég það sem ég sagði í ræðu hér áðan að þó að hagsmunaaðilar fái að tilnefna þarna fulltrúa þá á að tilnefna fólk á faglegum grunni til að meta regluverkið. Það eru ekki bara atvinnurekendur sem munu tilnefna fulltrúa, launþegahreyfingin mun gera það líka. Þetta er því enn einn liðurinn í því að fá launþegahreyfinguna og atvinnurekendur, aðila vinnumarkaðarins meira að því að setja samfélaginu leikreglur í samstarfi við þingmenn.

Hæstv. forseti. Í fljótu bragði virkar samt eins og þarna sé um að ræða ákveðna þjöppun á valdi þar sem menn fara með fulltrúa frá hagsmunaaðilum á einn stað og aðrir eigi þá ekki sama aðgang að því að gera athugasemdir í þinginu. Mig langar aðeins að fá að heyra frá hæstv. forsætisráðherra hvort ég skilji það rétt að formleg umsögn eigi að vera um hvert frumvarp á vinnslustigi, eins og mátti kannski skilja, að þarna sé kominn hópur sem er jafnvel ráðgjafi hópa sem eru þverpólitískt og þverfaglega skipaðir til að semja lagafrumvarp. Ég hefði áhyggjur af því ef þarna væri kominn einhver eftirlitsaðili á eftirlitsaðila fyrir hönd þingsins við frumvarpasmíði. Fram kom að þarna eigi bara ákveðin mál að fara í gegn og því langar mig að óska eftir því að hæstv. forsætisráðherra nefni dæmi um mál sem fara mundu undir regluráð, og kannski þá um leið mál sem ekki mundu fara þangað.

Virðulegur forseti. Það er ekki nauðsynlegt að fá formlega umsögn á vinnslustigi. Það er eingöngu verið að opna á að hægt verði að leita til ráðsins og í rauninni njóta þjónustu þess á meðan verið er að semja frumvörp. Svo ítreka ég að markmiðið er ekki að segja stjórnmálamönnum hvað sé æskileg stefna og hvað ekki, eingöngu það að frumvörpin sem eiga að ná tilteknum markmiðum séu sem best til þess fallin að gera það á hagkvæman og skilvirkan hátt. Hvað varðar dæmi um mál sem færu fyrir þetta regluráð og hvaða mál ekki snýst það, eins og ég rakti í ræðunni, framan af, á meðan verið er að koma þessu af stað, fyrst og fremst um umfang málanna, stærð þeirra, og þar af leiðandi um mál sem hafa veruleg áhrif fyrir atvinnulífið, áhrif sem fela í sér 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir alveg ágætisframtak. Þannig er að skrifræði og skriffinnska getur valdið stöðnun og jafnvel rústað heilu ríkin og ég nefni þar Sovétríkin gömlu. Ég nefni ástandið núna eftir fellibylinn á Filippseyjum sem skrifræði er að einhverju leyti kennt um. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að menn komi með svona reglusetningu en ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er ekki ástæða til að taka sveitarfélög inn sérstaklega og ekki einungis fyrirtæki heldur líka heimili, hvernig regluverkið virkar á heimilin þar sem menn geta ekki beðið ættingja og vini að hjálpa sér við garðinn sinn án þess að lenda í óskaplegum vandræðum? Þetta er líka spurning. Þessu tengt er kostnaðarmat. Með frumvarpinu fylgir kostnaðarmat gagnvart ríkinu en ekki gagnvart sveitarfélögum og ekki gagnvart heimilum og ekki gagnvart fyrirtækjum. Er ekki eðlilegt að það fylgist að? Og ekki bara kostnaðarmat heldur líka hagnaðarmat?

Virðulegur forseti. Þetta er prýðisgóð ábending og atriði sem við skoðuðum nokkuð. Hvað varðar fjárhag ríkisins liggja fyrir aðferðir til að leggja mat á ákvarðanir sem hafa áhrif þar á og að nokkru leyti um sveitarfélögin líka í sveitarfélagalögunum. Ég er hins vegar algjörlega sammála því að hugsanlega megi bæta þar við en sérstaklega er ég sammála punkti hv. þingmanns um að líka eigi skoða áhrif íþyngjandi regluverks á heimilin. Það er markmiðið að fylgja þessu eftir með því að skoða áhrif á heimilin. Það var hins vegar tekin ákvörðun um að byrja á regluverki sem hefur áhrif á atvinnulífið í samráði við sérfræðinga sem hafa komið að slíkri lagasetningu erlendis. Þeir ráðlögðu okkur að byrja á því að gera þetta fyrir atvinnulífið og læra af þeirri reynslu og nýta hana til að koma til móts við heimilin.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ágæt svör en málið er að lög og reglur frá Alþingi hafa áhrif á ríkissjóð, sveitarfélög, fyrirtæki og einstaklinga. Mér þætti ekki óeðlilegt að menn stefndu að því innan ekki langs tíma að þessi kostnaður og sparnaður, líka sparnaður, yrði metinn fyrir öll frumvörp, ekki bara ríkisstjórnarfrumvörp heldur líka frumvörp þingmanna, að þar verði metið hvað veldur miklum kostnaði fyrir heimilin eða hvað það sparar heimilunum mikinn kostnað. Það held ég að gæti orðið mjög merkilegt innlegg til að berjast gegn skriffinnsku og skrifræði sem getur valdið stöðnun og kyrrstöðu í þjóðfélaginu.

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir ábendingu hv. þingmanns. Ég er sammála mati hans og reyndar líka sammála ábendingu sem hann ítrekaði hér í báðum andsvörum, að menn þurfi að meta bæði debet og kredit, bæði kostnaðinn og ávinninginn. Það gleymist stundum að taka báðar hliðar með í reikninginn þannig að ég er sammála hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta mikla frumvarp sem hér er lagt fram því það er vissulega umfangsmikið. Ekki er vafi á að nauðsyn er að bæta gæði lagasetningar og reglna sem settar eru hér á þingi og reglna sem settar eru í Stjórnarráðinu. Flokkssystir hæstv. forsætisráðherra, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, þreyttist ekki á því á síðasta kjörtímabili að kalla eftir að sett yrði upp lagaskrifstofa Alþingis sem má kannski dæma af því að þetta er komið fram núna, að ákveðið hafi verið að fara frekar þessa leið en gera það. Ég fagna því út af fyrir sig að lögð er áhersla á fleira en lagabókstafinn einan saman, því það er margt annað sem þarf að skoða. Ég fagna líka markmiðum frumvarpsins. Ég ætla aðeins að gera smáathugasemd - að draga úr reglubyrði, það þarf vissulega, það þarf að draga úr reglubyrði. Ég vil líka segja að orðið byrði segir að reglur séu líka byrði. Það sem ég er að reyna að koma hérna að, virðulegur forseti, er að reglur geta verið nauðsynlegar án þess að þær séu byrði. Það kristallast náttúrlega sérstaklega í því sem er hér oft til umræðu og kom fram í andsvörum hv. þm. Helga Hjörvars og síðan í svari hæstv. forsætisráðherra. Til dæmis hvað varðar samkeppnina, þar er markmið að auka samkeppni, en samkeppni verður ekki aukin nema með því að hafa mjög strangt eftirlit með samkeppninni og að mjög strangar reglur gildi þar. Þetta með byrðina, mér finnst bara vont að við höfum ekki eitthvað annað - ég vil þá skilja það þannig að það sem á að gera hérna er að markmiðið sé að draga úr þeim reglum sem ekki eru nauðsynlegar, óþörfum reglum sem varða atvinnulífið. Það er náttúrlega líka alveg sjálfsagt, virðulegi forseti, og bara af því góða. En auðvitað getur verið að við höfum mismunandi skoðanir á því hvaða reglur eru þarfar og hvaða reglur eru óþarfar. Ég vona - þó að það sé mjög mikið í tísku í þingsal þessa dagana að tala um að menn séu málefnalegir eða ómálefnalegir - að það sé ekki ómálefnalegt að svolitla umræðu þurfi kannski um það hvaða reglur þurfi að vera og hvaða reglur þurfi ekki að vera. Ef við tökum eitt dæmi sem getið er um í frumvarpinu að þurfi að athuga, þ.e. kvaðir um mengunarvarnir sem settar eru á fyrirtæki, þá getur það verið byrði fyrir eitthvert fyrirtæki, kostnaður vegna slíks og eitthvað svoleiðis, en það er augljóslega gott fyrir umhverfið, fyrir fólkið í landinu o.s.frv. Þetta þarf því allt að vega saman. Ég tel, með þeim fyrirvörum sem ég hef haft, að markmiðið með frumvarpinu sé mjög gott. Ég verð hins vegar að nefna eitt, sem verður væntanlega rætt í nefndinni sem frumvarpið fer til, hvort akkúrat það umhverfi sem búið er til, þ.e. þetta regluráð, sé best til þess fallið. Það eru ýmis atriði sem ég velti líka fyrir mér. Bara til að nefna eitt sem ég velti fyrir mér þegar ég les þessar miklu tillögur í fyrsta sinn er til dæmis það að forsætisráðherra á að setja reglugerð. Gott og blessað með það, en síðan geti forsætisráðherra undanþegið að eitthvað fari fyrir regluráðið þegar brýna nauðsyn ber til. Ég velti fyrir mér, ef við ætlum að vera með slíka umgjörð um lagasetningu, hvort það sé þá rétt að það geti verið á hendi eins manns að ákveða að eitthvað - auðvitað er það alltaf í samráði, en á endanum væri það forsætisráðherra sem ákveddi það: Nei, nákvæmlega þetta þarf ekki að fara fyrir regluráðið. Eins og fram hefur komið á þetta til að byrja með einungis að gilda um atvinnuvegina og lög og reglur sem gilda um þá, en mér þætti það nú mjög sennilegt að ef þessi aðferðafræði tekst muni það fljótt leiða til þess að önnur lagasetning verði skoðuð á sama máta. Ég velti fyrir mér, virðulegi forseti, kostnaðarmatinu sem liggur með frá fjárlagaskrifstofunni þar sem segir að ekki verði mikill kostnaður við þetta. Það verði kostnaður við einhverja starfsmenn og þjónustu frá skrifstofu löggjafarmála í forsætisráðuneytinu, hugsanlega sérfræðiþjónustu og svo við formann nefndarinnar. En aðrir nefndarmenn eigi ekki að vera launaðir. Hins vegar kemur fram að tilnefna eigi aðra nefndarmenn - sem eru tilnefndir af hagsmunaaðilunum, þá á ég við Samtök atvinnulífsins, ASÍ, Viðskiptaráð og Samband ísl. sveitarfélaga - en þegar menn og konur eru komin í ráðið eru þau þar á eigin vegum og eru sjálfstæð, ekki á vegum þeirra samtaka. Þá finnst mér nú óvarlegt að ætla fólki það að sitja þarna sem fulltrúar sinna samtaka en sé ekki á launum frá samtökunum - nema að það séu þingmenn sem verða þá aðstoðarmenn ráðherra, virðulegi forseti. Mér finnst það óvarlegt. Mér finnst óvarlegt að gera ráð fyrir því að fólk leggi fram vinnu af þeirri tegund sem hér er lagt upp með án þess að fá greiðslu fyrir það. Þess vegna held ég að kostnaðarmatið sé of lágt. Mig langar aðeins að nefna gildistímann, sem er fjögur ár. Frá mínum sjónarhóli er það góð nýbreytni við lagasetningu að hafa sólarlagsákvæði. En auðvitað er svo líka ljóst að ef þetta tekst vel er hægt að endurnýja lögin, ef svo má segja, áður en þau falla úr gildi. Ég vil fagna þessari nýbreytni. Mér finnst hún bara skemmtileg. Ég er svo heppin að sitja í þeirri nefnd sem á að fjalla um frumvarpið því að mér finnst þetta mjög merkilegt frumvarp. Ég á hins vegar von á því að ég hafi um það ýmsar athugasemdir og við munum skoða þær nánar þar. Ég vona að það verði ekki, eins og ég sagði áðan, flokkað undir það að vera ómálefnaleg þó að ég kvitti kannski ekki undir frumvarpið alveg eins og það kemur fyrir í dag.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. forsætisráðherra til laga um aðgerðir til að draga úr reglubyrði atvinnulífsins og efla samkeppni. Ég kem hér upp í 1. umr. þó að ég sé ekki í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en það er af því mér finnst frumvarpið vera ákveðin stefnubreyting stjórnvalda. Ég verð að segja að svona fljótt á litið beri það kannski keim af frjálshyggju í miðstýringarbúningi. Ég tek undir með hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur sem sagðist vera sammála því markmiði að efla framleiðni og hagvöxt og ég held að það sé mjög mikilvægt - við erum norræn þjóð - þegar við hugsum um framleiðni og hagvöxt að við horfum til Norðurlandanna sem standa sig hvað best í samkeppnismálum og framleiðni á alþjóðamælikvarða. Það er vegna þess að Norðurlöndin eru með mjög öflug velferðarkerfi, öflug menntakerfi sem fólk hefur aðgengi að óháð efnahag og hafa öðrum ríkjum framar tryggt almannahagsmuni, standa vörð um almannahagsmuni fyrst og fremst í samfélagsgerð sinni og skipan mála. Í því felast skýrar leikreglur sem allir þurfa að fara eftir, jafnt atvinnulíf sem aðrir. Þegar saman fara velferð, menntun, heilsa, almannahagsmunir og skýrar reglur, hefur það skapað aukna framleiðni og hagvöxt, enda horfa flest ríki öfundaraugum á þá almennu velsæld sem ríkir á Norðurlöndunum þó að síðan geti skoðanir verið skiptar um hvers konar samfélagsgerð við viljum og slíkt. Ég tel mikilvægt að þetta komi fram. Það sem truflar mig verulega við frumvarpið er að verið er að auka völd atvinnulífsins á Íslandi yfir löggjöf. Nú er það svo að Norðurlöndin, sem ég var að vitna í, eru líka sterk af því að þar er mikið samráð við aðila vinnumarkaðarins, jafnt verkalýðshreyfingu sem atvinnulíf. Það er hefð sem við búum líka að hér á landi þó að það sé til mun skemmri tíma sem við höfum lagt áherslu á samráð og að það megi efla til muna. Ég er þeirrar skoðunar á þessu stigi máls að skynsamlegra sé að gera það án lögbundins hlutverks þessara aðila frekar en í einhvers konar formföstu samráðsferli sem sé ekki bundið í lög. Síðan er kannski ágætt að minna á það, frú forseti, að hér í þessum sal erum við einmitt kjörin í lýðræðislegri kosningu í fulltrúalýðræði til þess einmitt að sinna markmiðum þessa frumvarps meðal annars. Í kjölfar hrunsins var ýmissi skipan mála í Stjórnarráðinu breytt. Nú er í forsætisráðuneytinu skrifstofa löggjafarmála og skrifstofa stjórnsýslu og samfélagsþróunar. Ég hef ekki lesið neina úttekt á hvernig til hefur tekist og er ekki að tala af djúpri þekkingu á því hvernig þetta gangi í forsætisráðuneytinu, en ég held að Alþingi eigi ríka hagsmuni af því, sem fulltrúi almannahagsmuna, að þessar einingar verði efldar innan forsætisráðuneytisins til þess meðal annars að ná þeim markmiðum sem þetta frumvarp vill ná og að við tryggjum að íslenska Stjórnarráðið, stjórnsýsla Íslands, búi yfir þeirri þekkingu og færni sem þarf til að smíða góð lagafrumvörp. Auðvitað smíðum við mörg góð lagafrumvörp, en ef talin er þörf á að bæta lagagerðina held ég að við ættum að byggja upp frekari þekkingu, reynslu og færni innan Stjórnarráðsins og tryggja síðan áframhaldandi samráð við þá aðila sem hagsmuni eiga af þeirri löggjöf sem verið er að smíða hverju sinni. Einnig kemur fram það sem mér sem fulltrúa almennings hér inni finnst einkennilegt, það sem stendur í 3. gr., lokamálsgreininni: „Ráðherra er heimilt í reglugerð eða með erindisbréfi að fela ráðinu önnur verkefni sem tengjast vönduðum undirbúningi og endurskoðun löggjafar, enda þjóni þau markmiðum laga þessara, samrýmist sjálfstæði ráðsins og komi ekki niður á lögbundnum verkefnum þess.“ Svo er farið yfir það í greinargerð að það kunni að vera úttekt á ákveðnum málefnasviðum og einhverjum EES-málum og slíkt, en þarna finnst mér lögbundið ráð vera komið með ansi víðtækar og óskilgreindar heimildir. Á meðan ég man, áður en ég fer yfir í þá aðra tvo þætti sem ég vil gera athugasemdir við, finnst mér furðulegt að kalla þetta óháð regluráð því að þetta er ekki óháð regluráð. Í þessu ráði verða fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga, Alþýðusambands Íslands, stór hluti verkalýðshreyfingarinnar á almennum markaði - ég er ekkert að gera lítið úr því, en síðan erum við þarna með Samtök atvinnulífsins og Viðskiptaráð. Þannig að „óháð regluráð“ er svolítið furðulegt. Í lokamálsgrein 4. gr. er farið yfir það að ef, vegna tímaskorts eða vanrækslu, í ljós kemur að lög eða stjórnvaldsfyrirmæli hafa verið sett án þess að regluráði hafi gefist færi á að veita umsögn sé ráðherra heimilt að beina því til viðkomandi stjórnvalds að lög eða stjórnvaldsfyrirmæli skuli endurmetin innan tveggja ára. En það er náttúrlega ekki ráðherra sem ákveður hvort endurmeta skuli lög. Það er Alþingi Íslands sem tekur ákvarðanir um það hvenær eigi að endurskoða lög. Þó ráðherra geti átt frumkvæði að því og borið það undir þingið, en það er auðvitað Alþingi sem hefur löggjafarvaldið og fyrirmæli um slíkt. Síðan, af því við vorum að tala um óháð regluráð, segir hér í h-lið 5. gr., með leyfi forseta: „[E]f tillaga felur í sér minni byrðar fyrir atvinnulífið eða ef hún heimilar starfsemi sem áður hefur verið bönnuð eða hömlur settar við; hvort almannahagsmuna, og eftir atvikum annarra lögmætra hagsmuna, er nægilega gætt,“ Mér finnst furðulegt að það sé bundið í lög að það séu einmitt þessir aðilar sem eigi að meta það. Að sjálfsögðu getur Alþingi svo verið ósammála því mati, en það eru ýmsir aðrir aðilar en Viðskiptaráð sem mér koma í hug þegar meta á slíka hagsmuni. Nú er ég ekki að gera lítið úr Viðskiptaráði. Viðskiptaráð er ágætisfyrirbæri og ég nýti mér oft gögn þaðan, en í mínum huga er ekki hægt að fela Viðskiptaráði með lögbundnum hætti að meta almannahagsmuni varðandi atvinnustarfsemi hér í landi, hvað þá heldur Samtökum atvinnulífsins. Um leið og mér finnst eðlilegt og sjálfsagt að samráð sé haft við þessa aðila þegar verið er að setja löggjöf sem þá varðar. Að þessu sinni, frú forseti, hef ég ekki meira um málið að segja. Ef það kemst hér til 2. umr. mun ég blanda mér í þá umræðu.

Virðulegur forseti. Ég vil bara rétt í lokin þakka þeim sem tóku þátt í umræðunni og reyna að draga úr þeim áhyggjum sem varð vart við af því að þeir sem settust í þetta ráð væru að gæta einhverra hagsmuna einhverra annarra en almennings. Nú höfum við reynt mikið á undanförnum árum að innleiða það sem menn vilja kalla fagleg vinnubrögð. Stundum hefur menn greint á um hvað það væri. Það hefur verið ríkjandi í umræðunni að þingmenn ættu að skipta sér minna af ráðningum og skipan í nefndir o.s.frv., en raunin var á liðnum áratug. Hér er um það að ræða að fulltrúar nokkurra af stærstu samtökum í landinu, sem eru fulltrúar launþega og á almennum vinnumarkaði og atvinnurekenda, geti lagt til hvaða sérfræðingar setjist í þetta ráð. Við drögum þá ályktun að þeir hafi þekkingu til þess að skipa þar góða fulltrúa. Þetta er í samræmi við það sem hefur verið talað um hér undanfarin ár að það eigi að færa svona hluti sem mest frá þinginu og til annarra. Ef menn telja að það hafi verið óheillavænleg þróun er það efni í áhugaverða umræðu. Kannski vilja menn að Alþingi fari aftur að kjósa t.d. stjórnir banka. Má færa sömu rök fyrir því. Alþingi er skipað fulltrúum almennings. Ef banki er í eigu almennings gæti með sömu rökum verið hægt að halda því fram að Alþingi ætti einfaldlega að kjósa stjórnir ríkisbanka. Ég tel að þetta séu óþarfaáhyggjur varðandi þessa fulltrúa, vegna þess að þegar búið er að skipa sérfræðinga í þetta ráð hljótum við að treysta því að þeir vinni sína vinnu faglega. Aðalatriðið er þó að ekki er verið að færa þeim neitt formlegt vald. Þeir eru einungis að fá vald til að segja sína skoðun, koma með upplýsingar og ábendingar. Ef menn eru ekki hræddir við upplýsingar og ábendingar um hvað betur megi fara þurfa þeir ekki að óttast að þeir sem koma með ábendingar og upplýsingar séu að gæta einhverra hagsmuna annarra en almannahagsmuna. Svo að lokum af því Norðurlönd voru til umræðu þá er þetta einmitt í samræmi við þróunina á Norðurlöndum, ekki hvað síst í Svíþjóð og núna í Noregi þar sem menn hafa ráðist í miklar úrbætur og endurbætur á regluverki og m.a. komið á svona regluráði í Svíþjóð. Sambærilegt ráð mun væntanlega hefja störf í Noregi áður en langtum líður til að ná þessum sömu markmiðum. Norðurlöndin voru nefnilega, þótt þau séu til fyrirmyndar á ýmsan hátt eins og hér var nefnt, farin að dragast á margan hátt aftur úr öðrum löndum og voru lent í verulegum vandræðum með að viðhalda því velferðarkerfi sem þar hafði verið byggt upp. Nú hefur tekist að snúa þeirri þróun við og Norðurlönd eru aftur farin að sækja fram. En til þess þurfti að endurmeta hlutina og í sumum tilvikum að einfalda og gera skilvirkari rétt eins og við ætlum að gera hér á landi.