Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. fjhn. Ed. (Magnús Jónsson): Ég held, að ekki ætti að koma neitt að sök, þótt ekki sé búið að útbýta brtt., sem ég flyt ásamt 2 öðrum þm., því að hún er um efni, sem kunnugt er öllum þm. beggja d., sem sé um þann ágreining, sem er milli d. um þetta mál, enda er ekki hægt í Sþ. að bera fram till. um annað en slík ágreiningsmál. Eins og frv. var borið fram, var alveg ákveðið um þá uppbót, sem greiða á því launafólki, sem þar var talað um, en ekkert ákveðið um, hver launin mættu vera. Þegar ályktun um þetta var svo á síðasta þingi afgr. til ríkisstj., var í raun og veru falin í henni heimild til þess að greiða uppbætur til starfsmanna ríkisins eftir sömu reglu og nýlega var búið að samþ. með verðlagsuppbót til verkamanna. Þar um var engin önnur regla en sú, sem í lögunum stóð, að uppbótina skyldi greiða eftir sömu reglu, en stj. og ráðunautar hennar álitu þetta ekki hægt fyrr en þingið væri búið að ákveða nánar um það, og var eftir beiðni stj. lagt fram frv. um þetta efni í Ed. Deildin taldi rétt að setja mörk fyrir því, hvað bæta skyldi upp, þannig að heildarlaunin, sem bæta skyldi upp, skyldu vera um 8 þús. kr., og því voru þessi laun ákveðin 650 kr. á mánuði, eða 7800 kr. á ári. Þótt launin væri hærri, fengist ekki uppbót nema af þessu, en það, sem væri þar fyrir ofan, skyldi ekki vera bætt upp. Það kom fram, að nokkrir þm. vildu setja ákveðið hámark, þannig að laun, sem næðu ákveðinni upphæð alls, átti ekki að bæta upp. Er það því millileiðin, sem fjhn. Ed. tók upp og meiri hl. d. með því að samþ., að uppbót skyldi greidd upp að þessu marki, sem ég tiltók. Þannig fór þetta mál til Nd., en í þeirri deild varð miklu meiri ágreiningur um það. Komu fram allmargar till., sem voru felldar, og ein, sem var samþ. Var sú till. þannig að laun, sem næðu 8 þúsund kr. alls, skyldu ekki vera bætt upp. Þegar málið kom til Ed., var þetta ákvæði tekið upp aftur og málið sent til Nd., og var það afgr. þaðan með þessu ákvæði, en þó gengið lengra, því að nú er það þannig að nú mega laun og uppbót aldrei fara fram úr 8 þús. kr. Það er ekki einu sinni svo, að öfgunum sé haldið, heldur eru þær auknar og settar í frv. Við höfum, 3 þm., ekki talið rétt, að ekki væri prófaður þingvilji fyrir því, hvort fara eigi þessa leið, og höfum hér flutt brtt. um þetta ágreiningsmál um það, að frv. sé aftur fært í það horf, sem það var samþ. í frá Ed., sem sé að millileiðin sé farin. Auk þessa var svo bætt inn í frv. 11. gr., sem er um það, að stj. heimilist að fella niður greiðslu allrar verðlagsuppbótar. Nú er, eins og þm. er kunnugt, alveg nýbúið að afgr. sem lög heimild fyrir ríkisstj. til þess að lækka ýms gjöld um 35% og er mjög á reiki, hvað miklir erfiðleikar þurfa að steðja að til þess, að stj. noti þessa heimild út í æsar. Sömuleiðis hefir verið samþ. heimild um að lækka útgjöld á fjárl. Það gildir einnig um þessar uppbætur, sem nú er ekki búið að samþ., og kom til mála í þeirri n., sem hafði þetta til meðferðar í Ed., að gera um þetta samþykktir og heimila stj., ef erfiðleikar yrðu, að lækka þessi útgjöld. Samt kom engin till. fram um þetta. Það var eins og enginn vildi fara út í þetta til viðbótar við það, sem fyrir var. Ég held nú, að þessi gr. megi falla niður með öllu. Þess ber og að gæta, að engin sönnun er fyrir því, að þingvilji sé fyrir þessari till., sem ég held að hafi komið fram á síðustu stundu, en ég man ekki eftir, að brtt. hafi komið fram í þessa átt fyrr en frv. kom til Nd. aftur. Af því þetta mál hefir verið svo mikið rælt, mun ég láta nægja að mæla fyrir brtt. okkar með þessum orðum.

*Einar Olgeirsson: Það er nú búið að ræða þetta mál allmikið hér í þinginu, svo að það er ekki þörf á að ræða það mikið í viðbót. Ég verð að segja það, að ég var samþykkur þeirri breyt., sem Nd. gerði á 2. gr., en ég er andvígur 11. gr. og fylgjandi hverri þeirri tillögu, sem kemur fram um að fá hana burtu. Viðvíkjandi þessu með 8 þúsund kr. launin ætla ég ekki að fara inn á þau rök, sem komið hafa fram í báðum d., en langar til að minna hv. þm. á, hverskonar hugsunarhátt þeir sjálfir höfðu fyrir rúmu ári. Í lögum um gengisskráningu, eins og þau voru afgr. 4. apríl 1939 - og ég vil taka það fram, að við þm. Sósíalistafl. vorum þeim andvígir, sökum þess, hvernig verkamenn voru sviptir rétti sínum - þar var ákveðið um það í 2. gr., að almennir verkamenn skyldu fá nokkrar uppbætur, en ennfremur tekið fram í 3. gr. þessara laga, að kaupgjaldsákvæði 2. gr. nái til verkamanna, sjómanna, verksmiðjufólks og iðnaðarmanna, sem taka kaup sitt samkvæmt samningum milli stéttarfélaga og vinnuveitenda eða kauptöxtum, sem giltu fyrir gildistöku laga þessara. Þegar lögin um gengisskráningu voru samþ. 4. apríl, var talið sjálfsagt að bæta ofurlítið úr fyrir þeim, sem verst voru staddir, en sérstaklega að banna einstaklingsfyrirtækjum í landinu að hækka kaup við starfsmenn sína, og sérstaklega var talið, að það þyrfti að fyrirbyggja það, að einstaklingsfyrirtæki í landinu hefðu möguleika á því að hækka laun forstjóra sinna, á sama tíma og menn vitaskuld voru með því að svipta verkamenn réttinum til þess að ráða yfir sínu kaupi. Þetta var sá hugsunarháttur, sem þá ríkti. Þegar l. um gengisskráningu var breytt, var kaupkúgunin gagnvart verkalýðnum látin haldast, en þessu breytt, að einstaklingsfyrirtækjum var leyft að hækka launin og líka hálaunin. Við þm. Sósíalistafl. bárum fram brtt. við þetta, en allar slíkar brtt. voru felldar. Þá voru þm. þjóðstj. komnir þetta lengra á þessari slæmu braut. Nú þótti það ekki lengur nóg að fjötra verkamennina, heldur varð líka um leið að gefa hálaunamönnunum sitt. En ég vil segja það, að þegar kom fram till. um að veita sérstakar uppbætur, er ekki verið að fara lengra en farið var 4. apríl, það er verið að setja takmarkanir fyrir því, hvað mikið mætti hækka sérstök laun. Hinsvegar vil ég geta þess í sambandi við þetta, að það er engan veginn nægilegt út af fyrir sig, þótt samþ. sé, að embættismennirnir skuli ekki fá dýrtíðaruppbót á 8 þúsund kr. laun eða þar yfir. Ef rétt væri að farið um þetta, ætti Alþingi að ganga svo frá, að enginn hefði hærri laun en þetta, og ekki heldur hjá einstaklingsfyrirtækjum. Þetta væri hægt með lögum eins og í fyrra og líka með skattaálagningu. Svo vildi ég um leið og við erum að ræða þetta hér í þinginu sýna fram á, að ekki er rétt, að þeir, sem hafa 8 þúsund kr. laun, fái dýrtíðaruppbót líka. Ég vil minna á, hver hugsunarháttur ríkir almennt í landinu um þetta, og vil í þessu sambandi minna sérstaklega á það, sem stendur í blöðum þeirra þingmanna, sem berjast fyrir þessari uppbót á háu launin. Í morgun var í Morgunblaðinu leiðari undir mjög fallegri fyrirsögn: „Skyldur við þá bágstöddu.“ Þessi leiðari gengur út á það, að öll dýrtíðaruppbót ætti að falla til þeirra, sem missa sína atvinnu. Í þessari grein segir svo, með leyfi forseta: „Í sambandi við þau vandræði, sem af atvinnuleysi leiðir, og erfiðleika þá, sem að þeim steðja, er bágast eru staddir, hefir verið skotið fram þeirri hugmynd, að svo kunni að fara, að mæla þurfi erfiðleikum þeirra bágstöddustu með alveg sérstökum ófriðarráðstöfunum. Að launauppbætur og kaupuppbætur opinberra starfsmanna og allra, sem vinna fyrir kaupi, yrðu greiddar, eins og til er ætlazt, en allar þessar uppbætur færu ekki til þeirra, sem vinna fyrir laununum, heldur rynnu þær í sérstakan sjóð. Yrði fé þessa dýrtíðarsjóðs síðan varið til þess að bæta úr vandræðum þeirra, sem misst hafa atvinnu sína og lenda meira eða minna í bjargarskorti.“ Þetta segir nú Mbl. í morgun í sambandi við umr. um verðlagsuppbótina. Nú er það vitanlegt eftir skýrslum hagstofunnar, að þeir, sem hafa undir 400 kr. á mánuði, en fyrir 5 manna fjölskyldu að sjá, hafa ekki nægilegt til þess að framfleyta fjölskyldu sinni. Eins eru fjölskyldur með 200–300 kr. á mánuði. Þær fjölskyldur hlýtur að skorta mjög mikið. Þess vegna er það gefið, að launþegana kemur til með að skorta ýmislegt af því, sem verður að álíta nauðsynlegt til lífsins, og nú kemur Mbl. með þessa uppástungu, að þessir menn verði látnir greiða þessar uppbætur til þeirra, sem verr eru staddir. Þetta er bending blaðsins til þeirra, sem hafa yfir 8 þúsund kr. laun úr ríkissjóði um skyldur þeirra gagnvart hinum bágstöddu og hinum, sem hafa minna en 400 kr. á mánuði. Mbl. talar mjög skýrt til þessara manna. Ef þessir 8 þúsund kr. menn ætla að vera til með að gefa eftir þessar uppbætur, til þess að hægt sé að borga hinum bágstöddu laun, er engin ástæða til þess að verið sé að borga þeim þær. Því eins og vitað er, er það meiningin að gefa ríkinu heimild til niðurskurðar á fjárl. Afleiðingin er sú, að því meira fé sem ríkissjóður hefir aflögu, því meira er hægt að greiða vegna atvinnuleysis og í launauppbætur. Mér finnst því, að þeir, sem standa að einhverju leyti með Mbl., hljóti að vera með því að samþ., að þeir, sem hafa yfir 8 þúsund kr. laun, skuli engar uppbætur fá. Ég vil skora á þm. Sjálfstfl. að gera það nú í þetta skipti, að fara eftir því, sem Mbl. skorar á þá í morgun. Annars er mér ekki fjarri að halda, að morgunandakt Morgunblaðsins væri kannske ætluð til þess að koma mönnum á þá skoðun, að andi Sjálfstfl. sé annar en hann sýnist í þessu máli og flokkurinn vilji hjálpa hinum bágstöddu. Það væri því mjög leiðinlegt, ef þingflokkur Mbl. vildi annað en blaðið og að 8 þúsund kr. mennirnir yrðu áhrifaríkari. Ég vil þess vegna vona, að fyrri brtt. nái ekki samþykki, þannig að 8 þúsund kr. fái að vera 8 þúsund kr., eins og hingað til. Hinsvegar er ég mótfallinn 11. gr., og að ég vil fella hana, byggist á því, að með henni er ætlazt til, að stj. sé gefin ennþá víðtækari heimild, þar sem leyft er að skera niður 35% af verðlagsuppbótinni. Þar af leiðandi á 11. gr. að falla burt.

*Jón Pálmason: Það kann að vera, að ekki þýði mikið að ræða þetta mál, sem hér liggur fyrir, því að það er þegar allmikið rætt í báðum d. og nú síðast í gær í Nd. En ég verð að segja það, að mig undrar á því, að fram skyldi koma till. um það að fella niður það hámark, sem þar var samþ. Því hefir verið slegið fram af nokkrum þm., og nú síðast af hv. 1. þm. Reykv., að því hefði verið slegið föstu með reglugerðinni, að verðlagsuppbótin til starfsmanna ríkisins skyldi lúta sömu lögum og verðlagsuppbót á annað kaup. Um þetta er það að segja, að þegar ákveðið var, að um það skyldi gefa út sérstaka reglugerð, var þar með ákveðið, að þetta skyldi ekki hlíta sömu lögum. Menn muna það ef til vill, að í sambandi við þessa brtt. flutti ég brtt. um 5000 króna hámark, en það var fellt með yfirgnæfandi meiri hl. Nú hefir verið reynt að koma inn í frv. nokkru hærra hámarki, fyrst 7800 krónum og svo 8000 krónum. Og ég verð að segja, að það er furðulegt að sjá það og vita til þess, að það skuli vera um það jafnmikið kapp og hér kemur fram, að koma því á, að það sé veitt dýrtíðaruppbót á laun allra opinberra starfsmanna, hvað há laun sem þeir hafa. Það eru engin takmörk fyrir því, hvað há laun menn megi hafa. Það eiga allir að fá uppbót samkv. till. Ed. Ég hefi leitt að því mjög sterkar líkur við meðferð málsins í Nd., að þetta hámark, sem hér er sett, muni ríkissjóðinn um ca. 175 þúsund krónur á þessu ári eftir horfunum, sem fyrir liggja. Á árinu 1941 stendur dæmið þannig, að á fjárlögum eru ekki ætlaðar nema 350000 kr. til þessarar verðlagsuppbótar, en þessi upphæð er ekki hærri en svo, að ef ekki verður horfið að því að nota niðurskurðarheimildina, þá hrekkur hún skammt. Á fjárlögum þessa árs er ekki ætlaður einn einasti eyrir til þessara útgjalda. Hv. 1. flm. þessarar brtt. hélt því fram, að það væru öfgar að fara fram á að setja þetta hámark, og að það væru öfgar að fara fram á, eins og samþ. var í Nd. í gær, að gefa stj. heimild til þess að lækka eða fella uppbótina niður. En án þess að fara langt út í að tala um það, hvort hér sé um öfgar að ræða, þá verð ég þó að telja, að þótt margar öfgar hafi átt sér stað á undanförnum árum í fjármálum þjóðarinnar, þá sé það þó tiltölulega fátt, sem komist í námunda við það, að heimtað er, að allir opinberir starfsmenn fái verðlagsuppbót af 7800 kr. launum. Að athuguðu núverandi ástandi og horfum tel ég það blátt áfram til óvirðingar fyrir Alþ. að skiljast svo við þetta mál að fella það, að haft sé hér nokkurt hámark í þessu efni.



Ég hefi ekki blandað mér mikið inn í þetta mál, og skal ekki heldur gera það nú. Hinsvegar virðist mér, að ennþá séu ýmsir gallar á frv., sem gera það erfitt í framkvæmdinni. Mig langar þess vegna að heyra um það frá þeim, sem helzt hafa staðið að þessu máli, og þá sérstaklega hæstv. fjmrh. og skrifstofustjóra hans, sem báðir eiga hér sæti, hvernig þeir hafi hugsað sér framkvæmd þess máls. Það er mælt svo fyrir í 2. gr., að verðlagsuppbót megi ekki greiða á hærri laun en 8000 krónur. Hinsvegar er svo fyrir mælt í 8. gr., að verðlagsuppbót skuli greidd mánaðarlega eftir á. Nú eru allmargir af starfsmönnum ríkisins, sem hafa aukavinnu, sem hér á að taka til greina. Sumar þessar greiðslur koma hinsvegar ekki fyrr en í einu eftir árið. Ég hefi í huga ákveðinn mann, sem fær greiddar rétt eftir áramótin 2000 krónur. Þessi maður kemst að viðbættum þessum 2000 kr. yfir hámarkið. Nú er búið að greiða þessum manni uppbót á launin allt árið mánaðarlega. Hvernig á að fara að í þessu tilfelli? Nú er talað um það í 1. gr.. að leggja skuli til grundvallar síðasta skattaframtal. Það þýðir oft tveggja ára gamalt skattaframtal. En það getur nú margt breytzt á skemmri tíma. Ég held, að ef þetta væri samþ., þá þyrfti að breyta 8. gr. á þann hátt, að greiða alla uppbótina eftir á eftir árið. Ég er líka viss um, að það fyrirkomulag er alveg eins heppilegt fyrir menn. Menn geta því látið þetta ganga upp í skatta og önnur opinber gjöld. Annars skal ég ekki ræða þetta frekar. Ég hefi leitt þetta mál hjá mér, en mér virðist þetta vera alveg óframkvæmanlegt og langar að vita, hvernig hæstv. fjmrh. hugsar sér að framkvæma það.

* Frsm. fjhn. Ed. (Magnús Jónsson): Það er eins og ég sagði, að ég tel, úr því sem komið er, heppilegast, að atkvgr. verði látin skera úr um þetta mál. Ég vildi aðeins láta í ljós undrun mína yfir undrun hv. þm. A.-Húnv. á því, að við skulum bera fram brtt. við málið. Það er ekkert undarlegt, þótt við gerum slíkt, þar sem þetta er ágreiningsmál milli d. Hv. þm. sagði, að þegar þetta hámark hefði loks verið samþ. ... Þetta hámark hefir verið samþ. í Nd., en ekki í Ed. Ég forðaðist í minni fyrri ræðu að minnast nokkuð á það, hvernig þessi till. er. Ég vildi ekki hleypa á stað umr. Nú hefir hv. 1. þm. N.-M. minnzt á þetta. Það er þess vegna engin ástæða til að forðast að minnast á þetta lengur. En sannleikurinn er sá, að hún er óframkvæmanleg. Það þarf að hafa meira en litla spámannsandagift til þess að sjá það út svona fyrirfram, hvaða laun þessi og þessi muni hafa á næsta ári. Það er enginn vafi á því, að ef þetta verður látið haldast í frv., þá verður það bæði óljóst og ósanngjarnt. Og hvað meina þessir menn eiginlega, sem eru að berjast fyrir þessu? Það er enginn vafi á því, að þeirra málstaður er í þessu máli miklu verri og þar af leiðandi verða þeirra till. erfiðari í framkvæmd. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég skal ekki gefa tilefni til þess, að málið geti ekki fengið afgreiðslu nú.

*Jón Pálmason: Ég vil aðeins segja nokkur orð út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um framkvæmd þessarar till. Mig undrar, að hv. þm. skuli ekki skilja, að hægt er að nota skattaframtal við þetta. Í till. er aðeins átt við 8000 króna hámarkið. Núna, þegar þetta kemur til framkvæmdla, stendur hinsvegar svo heppilega á, að við höfum við höndina nýtt skattaframtal fyrir árið 1939. Þeir, sem hafa haft meiri tekjur en 8000 krónur 1939, fá enga uppbót fyrr en næsta ár, ef þeir reynast þá hafa lækkað í launum af einhverjum ástæðum. Ég veit ekki, hvað menn vilja hafa þetta einfaldara.



Ég vil bara benda á það, að eftir till. hv. þm. A.-Húnv. ætti maður, sem byrjar að vinna hjá ríkinu 1. janúar, að fá enga verðlagsuppbót fyrr en næsta ár, af því að hann hefir engar tekjur haft áður hjá ríkinu, sem hægt er að miða uppbótina við. Sýslumaður, sem hættir störfum og fer á eftirlaun, fengi aftur uppbót eftir skattskránni, og þá kannske enga, ef hann hefði nú haft 8000 kr., þó hann hinsvegar fari niður í 500 kr. í eftirlaunum. Þeim, sem unnið hafa að þessu, hefir ekki enn heppnazt að koma hámarksákvæðinu í framkvæmanlegt form, og því verð ég með brtt. þremenninganna, en á móti frv. í heild, enda þótt ég telji, að lægst launuðu embættismennirnir ættu að fá uppbót.



Ég held, að það væri ástæða til að athuga þetta mál nánar áður en umr. er slitið. Annars vildi ég aðeins mótmæla brtt. á þskj. 566. Það virðist svo sem þeir hv. þm., sem þessa till. flytja, séu svo einsýnir, að þeir sjái ekkert annað í okkar þjóðfélagi en það, að opinberir starfsmenn þurfi að fá uppbót á laun sín, án tillits til þess, hvað þeir eru vel settir áður. Ég tel það óhæft með öllu að afnema hámarkið, sem Nd. hefir sett í frv. En eins og ég sagði áðan, teldi ég ástæðu til, að menn ættu þess kost að athuga málið frekar áður en umr. er slitið.

* Flm. (Magnús Jónsson): Ég skal ekki fjölyrða um þessa þáltill., því að hún er í raun og veru ávöxtur af samkomulagstilraunum um það mál. sem hér um ræðir, og geri ég því ráð fyrir, að hún sigli í gegn hér á þingi nokkurnveginn andmælalítið. Eins og allir sjá, gengur till. aðeins út á það, að Alþ. kjósi þriggja manna n., sem rannsaki þetta erfiða ágreiningsmál, sem hefir verið á milli flokkanna um gjaldeyris- og innflutningshömlur og rannsaki, hvaða nauður knýi til þess að hafa slíkar ráðstafanir og hvernig ástandið þurfi að vera til þess að fært sé að afnema þær verzlunarhömlur, sem nú eru, með öllu. Það er raunverulega með þessari þáltill. ekki farið fram á annað en það, að þessi þriggja manna n. rannsaki mál, sem var yfirlýst stefnumál þeirrar stj., sem nú er við völd, þegar hún tók við völdum, því að því var þá lýst yfir, að unnið skyldi að því að greiða úr þessum málum og höftunum yfirleitt. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Það eiga að fara fram 2 umr. um málið, og vil ég mælast til þess, að því verði nú þegar vísað til síðari umr., og leyfi mér að vænta þess, að forseti sjái til þess, að það komi strax fyrir aftur. Þar eð samkomulag hefir orðið um málið, sé ég ekki ástæðu til þess að vísa því til n.

Forseti (HG): Samkvæmt beiðni hæstv. viðskmrh. verður atkvgr. um þetta mál frestað þar til síðar á fundinum.



Herra forseti! Mér skilst, að það sé atkvgr., sem er að fara fram, svoleiðis að það sé um seinan að fara að biðja um frestun atkvgr., þegar atkvgr. er byrjuð. Þetta mun vera síðasti fundur í Sþ., og ég mótmæli því þess vegna, að frestað verði þessari atkvgr., sem þegar er hafin.

Forseti (HG): Ég vil benda hv. þm. á það, að það hafa aðeins verið greidd atkv. um till. um að vísa málinu til ríkisstj. Ég mun láta fara fram atkvgr. áður en þessum fundi lýkur.



Ég vil aðeins geta þess, að ég mun fara fram á, að frestað verði þeim málum, sem nú eru á dagskrá, og veitt fundarhlé, þannig að það þyrfti ekki að koma í bága við afgreiðslu þessa máls að fresta fundinum, þótt ekki yrði annar fundur á þessu þingi. Sjálfstfl. hefir ekki getað athugað afstöðu sína um kosningar, sem fram eiga að fara á fundinum.

Forseti (HG): Þessi fundur verður ekki nema til kl. 4.

1) Fjmrh.: Ég greiði ekki atkv., þar sem ég get ekki tekið afstöðu til tillgr. fyrr en ég sé, hvernig fer um síðari lið hennar.