Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg ætla aðeins að segja örfá orð fyrir hönd allshn. Frv. þetta hefir gengið í gegnum hv.Ed. og þar hefir verið gerð á því sú efnisbreyting við 4. gr., að ef bæjar- eða sveitarstjórn óskar að taka raforkuvirki eignarnámi, þá sje það heimilt að liðnum 1/5 hlutum einkaleyfistímans. Annars er frv. eins og þegar það kom frá hæstv. stjórn, og læt jeg nægja með að vísa til greinargerðar hennar, en vænti þess, að frv. verði samþykt. Í 8. og 9. gr. er vísað til 6. greinar, en það er prentvilla; á að vera 5. gr. Jeg hefi átt tal um þetta við skrifstofustjóra, en hann hefir ekki talið ástæðu til að senda frv. aftur til hv.Ed. af þessum orsökum.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg hefi leyft mjer á þskj. 90 að koma fram með þrjár litlar brtt. við þetta frv. Fyrsta brtt. er um það, sem jeg tók fram hjer við 2. umr. þessa máls, því að það er ekki alveg rjett að komast svo að orði, sem gert er í brtt. á þskj. 75, því að íbúar áveitusvæðisins geta lagt fram annað fje en það, sem stjórn áveitusvæðisins kemur til að jafna niður, t. d. fje úr sýslusjóði. Önnur brtt. er flutt eftir beiðni frá stjórn áveitufjelagsins, af því að svo getur farið, ef stjórnin er aðeins kosin til eins árs í senn, að hún fari öll frá í einu, og þá komi ef til vill allir mennirnir ókunnugir í stjórnina, sem geti verið mjög óheppilegt. Þriðja brtt. er aðeins afleiðing af 2. brtt., þannig, að ef 2. brtt. verður ekki samþykt, þá er 3. brtt. um leið fallin burtu.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla aðeins að láta falla hjer nokkur orð í beinu framhaldi af því, sem jeg sagði við 1. umr. þessa máls. Jeg verð að líta svo á, að þau hafi enga áheyrn fengið, en jeg vil ekki láta við svo búið standa, og verð jeg algerlega að mótmæla því, hvernig frá þessu máli er gengið. Jeg er hiklaust á þeirri skoðun, að það skipulag, sem verið hefir um þessar framkvæmdir, sje algerlega rangt. Það er svo, og á að vera svo, að Búnaðarfjelag Íslands er einn meginliður í stjórn landbúnaðarmálanna og ætti að hafa mikið um þetta mál að segja. Það hefir fjölda sjerfræðinga í sinni þjónustu, og þessir menn eru í raun og veru starfsmenn ríkisins engu síður en aðrir, sem eru í þjónustu þess, og þó er það svo, að í öllu þessu máli hefir þessi stofnun, Búnaðarfjelag Íslands, verið algerlega hundsuð; það hefir verið hlýtt eingöngu ráðum þeirra manna, sem hafa haft þekkingu á aðeins annari hliðinni, sem að þessu starfi veit, „teknisku“ hliðinni, nefnilega hvernig á að fara að því að grafa skurði. Þetta álít jeg rangt, og sömuleiðis hygg jeg, að það muni koma illa niður á þeim, sem verkið eiga að þiggja, og er það því verra, sem annað verk, sem unnið hefir verið á sama hátt, gefur ekki mikla hvatningu til að slík aðferð sje höfð. Tala jeg þar um aðra áveitu fyrir austan fjall, sem farið hefir á sömu leið með. Verkið, sem framkvæmt var á svæðinu, varð eitthvað fjórum sinnum dýrara en búist var við, og þegar til framkvæmdanna kom, var svo að segja alt saman komið á heljarþrömina. Reyndin varð alt önnur en þeir sögðu, sem fyrir verkinu stóðu, og svo hafði líka verið vanrækt að athuga, hvernig menn áttu að geta lifað af þessu landi og ráðið við að borga rentur og afborganir af þeim lánum, sem þurfti að taka. Jeg vildi láta það koma fram í þessari hv. deild, að einhver hafi verið, sem mótmælti þessari aðferð, mótmælti þeirri aðferð til þess að rjetta við landbúnaðinn, er gerð er að óvilja þeirrar stofnunar, sem helst allra ætti að hafa hönd í bagga með þeim málum.

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að flytja langa ræðu um þetta mál, aðeins vil jeg ósanna þau ummæli hv.þm. Str. (TrÞ), er hann viðhafði um nefna þá, sem um þetta mál hefir fjallað. Við sýndum búnaðarmálastjóra þá sjálfsögðu kurteisi að kveðja hann á fund hjá okkur, en hann kvaðst engar till. hafa að gera um þetta mál eins og komið væri, því að það hefði aldrei verið undir sig borið. Þess vegna álít jeg, að ásakanir í garð nefndarinnar hvað þetta snertir sjeu ekki maklegar. En mig furðar á því; að vinur minn, háttv.þm. Str., hefir ekki komið auga á þá miklu nauðsyn, sem hann telur á því að bera þetta mál undir búnaðarmálastjóra, fyr en nú, að það er komið til 3. umr. í þessari hv. deild, því að jeg man ekki til, að hv.þm. (TrÞ) benti neitt til þess við fyrri umr., að álits búnaðarmálastjóra væri leitað á málinu. Hvað það snertir að breyta til um stjórn á þessu fyrirtæki, þá ætla jeg ekki að fara út í það, hvort slíkt mundi heppilegt eða ekki; en það er mitt álit og mín reynsla, að framkvæmdirnar verði ekki því betri, því fleiri sem fara að fjalla um málið. Annars liggur það í hlutarins eðli, að það verður að vera ríkisstjórnin, sem hefir yfirtökin um þetta mál, en jeg skal fúslega viðurkenna það, að ef Búnaðarfjelag Íslands hefði mönnum á að skipa, sem treystandi væri í þessum greinum, þá færi síður en svo illa á því, að allar búnaðarframkvæmdir væru undir það bornar. En landbn. er á engan hátt ásökunarverð fyrir framkomu sína í þessu máli.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Háttv. þm. Str. hefir mislíkað það við landbn., að hún skuli ekki hafa tekið meira tillit til óska hana, er hann bar fram við 1. umr. þessa máls, heldur en hún hefir gert. En mjer finst, að hv.þm. ætti að vera ánægður með undirtektir nefndarinnar, því að hún ber fram þá ósk, að ráðuneytið eða hæstv. atvrh. gæti þess, þegar sú nefnd verður skipuð, sjeu ráðgert er samkvæmt þessu frv., að þá verði þar fulltrúi frá Búnaðarfjelagi Íslands. Jeg geri ekki ráð fyrir, að sá fulltrúi verði ofurliði borinn um þær till., sem hann hefir fram að bera, svo framarlega sem fullsýnt er, að þær till. megi verða málinu til bóta. Jeg geri ekki ráð fyrir, að því er snertir framkvæmd verksins, sem eftir er, að það þurfi að koma til kasta meiri eða minni hl. í þessu máli. Jeg þykist viss um, hverjum sem þetta mál yrði fengið í hendur, þá myndu þeir gera það eftir bestu vitund, og þá er jeg alveg viss um það, að till. þess manns, sem tekur sæti í þessari nefnd frá hendi Búnaðarfjelagsins myndi fá að njóta sín. Einnig virðist mjer, að þessi umkvörtun frá hv.þm. Str., að því er snertir framkvæmdir þessa máls, komi heldur seint. Jeg get að vísu viðurkent það, að þegar lögin um þetta mál voru samin, þá átti þessi hv.þm. ekki sæti hjer á Alþingi, en síðan er liðinn alllangur tími, og jeg minnist ekki að hafa orðið þess var, að nokkursstaðar hafi komið fram óánægja yfir því hvernig framkvæmd verksins hefir verið hagað á Flóaáveitusvæðinu. Það, sem jeg hefi sjeð, er, að menn telja, að verkið gangi vel og eru ánægðir með það. Jeg hefi haft allmikil kynni af því, með því að það hlaut að nokkru að koma til kasta okkar fulltrúa Árnessýslu. Þetta finst mjer skylt að koma fram með, úr því að verið er að segja, að Búnaðarfjelagið hefði átt að hafa eftirlit með verkinu og að með því móti hefði verið betur sjeð fyrir framkvæmd verksins. En jeg efast mikið um, að svo hefði verið. Jeg er ekki með þessu að kasta rýrð á Búnaðarfjelag Íslands, en mjer finst ekki mikil ástæða til að vera mjög óánægður yfir því, þótt það hafi ekki ráðið hingað til. Jeg get heldur ekki fallist á, að það sje hyggilegt, þegar um miklar framkvæmdir er að ræða, um verk, sem er vandasamt og kostar mikið fje, að skifta því um umsjónarmenn þegar minst varir. Jeg held, að hyggilegast sje að haga umsjón verksins og yfirráðum við það þannig, að sá sem byrjar á því, haldi því áfram þar til lokið er: það er á engan hátt hægt að rjettlæta það, að skift sje um yfirstjórn á slíku verki, nema því aðeins, að þeir menn, sem áður höfðu yfirstjórn þess, hafi gert sig seka um einhver glappaskot, eða forstaða verksins hafi ekki farið vel úr hendi. En því verð jeg algerlega að mótmæla, að hjer hafi átt sjer stað. Mjer er vel kunnugt um þetta. Jeg held því, að hv.þm. Str. megi vera vel ánægður með þessa afgreiðslu landbn. Jeg hefði fyrir mitt leyti talið það lítt forsvaranlegt, að nú væri farið að breyta þannig til að fela nú Búnaðarfjelagi Íslands umsjón verksins. Það getur vel verið, þegar verkinu er lokið, að Búnaðarfjelaginu verði falin umsjón með frekari starfrækslu áveitunnar, en jeg tel ekki kominn tíma til þess fyr en verkinu er að fullu lokið. Búnaðarfjelagið lagði ekki ráðin á upphaflega og hefir ekki haft neina forgöngu um það, og úr því að ekki er sýnilegt, að neitt illa fari um framgang verksins, þá finst mjer engin ástæða til þess að skifta um. Háttv. þm. Str. drap á annað atvinnufyrirtæki fyrir austan fjall, sem hefði kostað mjög mikið, og hversu þeim, sem hefði haft umsjón með því, hefði mistekist og verkið farið geypilega fram úr áætlun, og vildi með því gefa í skyn, að það myndi hafa verið öðruvísi, ef Búnaðarfjelagið hefði haft umsjón með verkinu.

Jeg sagði ekkert um það

. Nei, en hv.þm. rökstuddi þetta með því, að Búnaðarfjelaginu hefði ekki verið falin umsjón með Skeiðaáveitunni og illa hefði tekist til með framkvæmd hennar. En hafi þetta ekki verið meining hv.þm., þá sje jeg ekki, hvaða erindi þetta atriði átti hjer inn í umræðurnar. En jeg skal nú engan dóm á þetta mál leggja, en aðeins benda á eitt atriði, sem ekki hefir átt hvað minstan þátt í því, að fyrirtækið varð svo dýrt en það eru hinar breyttu kringumstæður á meðan á verkinu stóð, og þó að það hafi máske ekki verið eingöngu fyrir þá sök, þá hygg jeg, að það hafi gert langmest, og Búnaðarfjelaginu myndu eins hafa reynst þeir tímar svo erfiðir, að jeg hygg, að því mundi hafa verið ofvaxið að ráða við þá erfiðleika, er þeir sköpuðu. Jeg held, að þó að Búnaðarfjelaginu hefði verið falið að sjá um áveituna, þá hefði verkið líklega orðið eins dýrt, svo að það skiftir litlu máli. Jeg er ekki viss um, að þó að Búnaðarfjelagið hefði haft umsjón með þessu verki, að þá hefði verið unt að komast hjá því að styrkja eitthvað þetta hreppsfjelag í líkingu við það, sem gert hefir verið út af áveitumálinu. Og ekki benda tillögur starfsmanna Búnaðarfjelagsins um þetta mál á það, að því hefði verið sýnna um: það en öðrum, eftir till. þeim að dæma, sem komu fram frá þeim. Þær hafa engan veginn verið á þá lund, að það hafi verið bændum til nokkurs ljettis að fara eftir þeim, því að það er alveg það gagnstæða. Þær till., sem gerðar hafa verið af tveim starfsmönnum Búnaðarfjelagsins, hafa verið svo lítilfjörlegar, að það hefði mátt alveg á sama standa, hvort farið hefði verið eftir þeim eða ekki. Alþingi í fyrra gerði þar rækilegar umbætur, og ef bændur á þessu svæði geta staðið straum af fjárreiðum sínum gagnvart áveitunni, þá er það beint síðasta Alþingi að þakka. Jeg held því, að landbn. hafi afgreitt þetta mál eina og skynsamlegast var. Það er fjarri mjer að vilja draga undan umsjá Búnaðarfjelags Íslands umsjá ræktunarmála. En þegar búið er að fela öðrum framkvæmd verksins, eins og hjer stendur á, og mikill hluti þess er unninn, þá tel jeg ekkert vit í að fara að skifta um umsjá þess að ástæðulausu. Sje jeg ekki, að Búnaðarfjelagið þurfi að vera móðgað af þessu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það syngur við sama tóninn hjá hv.þm. Str. (TrÞ) og við 1. umr. þessa máls. Munurinn aðeins sá, að nú er það landbn., sem hann beinir mótmælum sínum að, því að hann þykist víst hafa gengið af mjer dauðum. Út af ummælum hans vil jeg minna hann á, að ekki var gengið framhjá Búnaðarfjelagi Íslands þegar lögin um Flóaáveituna voru sett, því í nefnd þeirri, sem undirbjó lögin, var hinn nýlátni starfsmaður fjelagsins, sá maður, sem um langt skeið fjekst mest við áveitumál hjer á landi. Og það eru einmitt tillögur hans, sem koma fram í lögunum. Er því ekki hægt að segja, að gengið hafi verið framhjá Búnaðarfjelaginu, heldur þvert á móti. Það er líka langt frá, að gengið sje framhjá Búnaðarfjelaginu í frv. þessu, og nægir í því efni að benda á 2. gr. þess. Þar stendur : „Áður en ráðist er í framkvæmdir samkvæmt 1. gr., skal landsstjórnin skipa nefnd manna, er geri tillögur um, hver mannvirki skuli gera og hversu þeim skuli haga. Auk þess er stjórninni heimilt að kveðja sjerfræðinga til, eftir því, sem nauðsynlegt telst.“ Hafi nú Búnaðarfjelagið sjerfræðingum á að skipa, er skylda stjórnarinnar að taka þá. Annars hefir verk þetta hingað til verið þannig vaxið, að það hefir verið sjerfróðra verkfræðinga einna að sjá um það. En Búnaðarfjelagið hefir engum slíkum mönnum haft á að skipa. En nú, þegar fer að síga á seinni hluta verksins, kemur að því, að kveðja þarf aðra ráðunauta til, en það skal jeg taka skýrt fram, að engum dettur í hug að leita til Búnaðarfjelagsins með það, hvernig t. d. vegirnir verði lagðir um áveitusvæðið. Um það mun verða leitað til vegamálastjóra. Segi jeg þetta af því að mjer skildist á hv.þm. Str., að hann vilji láta Búnaðarfjelagið ráða öllu um þetta mál. Jeg vil vitanlega, að til fjelagsins verði leitað um þau atriði, þar sem það á við, en ekki um þau atriði, sem það ber ekkert skyn á. Annars hafa allar framkvæmdir í þessu máli verið gerðar í samráði við stjórn áveitufjelagsins, sem eru íbúar á áveitusvæðinu. Jeg verð að segja það, að mjer þykir leiðinlegt að heyra altaf verið að tala um kostnaðaraukann við Skeiðaáveituna. Get jeg tekið undir það með hv. 2. þm. Árn. (JörB), að þar sje aðeins hálfsögð sagan. Því að ekkert tillit hefir verið tekið til dýrtíðarinnar, sem var þegar verkið var framkvæmt, en ekki var hægt að sjá fyrir, þegar áætlunin var gerð. Ef þessi hv.þm. (TrÞ) vill fá nefnd fleiri dæmi um áveitur, má nefna Miklavatnsmýraráveituna. Um hana hefir Búnaðarfjelag Íslands sjeð að öllu leyti, en þó hefir síst gengið betur með hana en t. d. Skeiðaáveituna. Eins og jeg nú hefi sýnt fram á, hefir þetta ekki verið verk Búnaðarfjelagsins, heldur sjerfræðinga, og svo verður enn. Vegagerðin verður falin vegamálastjóra. En þegar kemur að því að stofna rjómabú á svæðinu, verður Búnaðarfjelagið vitanlega kvatt til.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi haft þá ánægju að hlusta fyrst og fremst á form. landbn. (HK), þá frsm., hv. 2. þm. Árn. (JörB), og síðast hæstv. atvrh. (MG). Allir höfðu þeir mikið að segja um það, sem jeg sagði. Út af orðum þeirra vil jeg fyrst og fremst taka það fram, að það, sem mjer gekk til, var alls ekki að kasta hnútum til hv. landbn., heldur vildi jeg mótmæla því, að stærsta jarðræktarfyrirtæki landsins væri framkvæmt án þess, að leitað væri ráða hjá þeirri stofnun, sem slík mál heyra aðallega undir. Annars vildi jeg óska Árnesingum þess, að þeir þyrftu ekki vegna Flóaáveitunnar að stíga sömu þungu sporin til þings og stjórnar og íbúar Skeiðaáveitusvæðisins hafa þurft að gera, og mínar tillögur í málinu hafa að því miðað að forða þeim frá þeirri göngu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Af því að jeg hefi verið kunnugur Flóaáveitunni um lengri tíma, þá vildi jeg árjetta ummæli hæstv. atvrh. (MG) og hv.frsm. (JörB) viðvíkjandi afskiftum Búnaðarfjelags Íslands af því máli. Það sanna er, að Flóaáveitan er búin að vera lengi á döfinni, jafnvel fleiri áratugi, og það lengst af í höndum Búnaðarfjelags Íslands. Mig minnir helst, að fyrstu mælingar fyrir áveitunni færu fram meðan fjelagið hjet Búnaðarfjelag Suðuramtsins. Voru þær gerðar af Sæmundi sál. Eyjólfssyni. Seinna gerði Búnaðarfjelag Íslands ráðstafanir til að fá verkfræðing frá útlöndum, og varð það til þess, að verkfræðingur var sendur hingað frá Heiðafjelaginu danska. Í samvinnu við hann hafði svo Búnaðarfjelagið ráðunaut sinn, Sigurð sál. Sigurðsson. Svona var það; fjelagið hafði málið í sínum höndum allar götur, þar til kom að framkvæmdunum. Jeg veit því ekki, yfir hverju háttv.þm. Str. (TrÞ) hefir að kvarta, nema ef vera skyldi það, að enginn verkfræðingur hefir verið í þjónustu Búnaðarfjelagsins. Að síðustu vil jeg taka það fram, að ríkissjóður hefir ekki lagt til þessa stórvirkis nema ¼ kostnaðar; ¾ hvíla því á áveitufjelaginu. Jeg verð því að segja, að það væri harla óeðlilegt, að tekið væri langt fram fyrir hendurnar á þessum fjelagsskap með það, hverjum stjórn hans vill trúa fyrir framkvæmd þessara verka.

Jón Auðunn Jónsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þessar brtt. í samræmi við það, sem jeg sagði við síðustu umræðu þessa máls hjer í deildinni. Jeg býst við, að háttv. landbn. ætli með frv. þessu að koma í veg fyrir, að næmir alidýrasjúkdómar flytjist til landsins. En til þess, hygg jeg varla þurfa að banna innflutning á hálmi og mjólk, því að mjólk getur ekki valdið sýkingarhættu. Það hefir flogið fyrir, að nýmjólk myndi jafnvel flutt inn á næstu árum, en slíkt þarf ekkert að óttast, því að nýmjólk hefir enga sýkingarhættu í för með sjer, eftir því sem jeg hefi heyrt fullyrt, því að talið er, að af henni geti engin sýkingarhætta stafað þegar 24 tímar eru liðnir frá því, að hún kemur úr dýrinu. Er því með öllu óþarft að vera að gera ráðstafanir til að banna innflutning á mjólk, því að tæplega mun það vera ætlun nefndarinnar að amast við innflutningi á niðursoðinni mjólk. Þá er 2. brtt. mín sú, að koma í veg fyrir, að bannaður verði innflutningur á hálmi. Nefndin hygst að koma í veg fyrir sýkingarhættu af hálmi, með því að banna innflutning á honum frá þeim löndum, sem munn- og kalufnasýki er í. En jeg hygg, að tilgangur nefndarinnar náist ekki með því ákvæði, því að hálmur er mikið notaður til endurpökkunar. Er því engin sönnun fyrir því, að hálmur, sem kemur frá landi, þar sem þessi sýkingarhætta er ekki, sje í raun og veru þaðan kominn í fyrstu. Hann getur alveg eins verið frá því landi, sem sýkingarhætta stafar frá. Jeg held því, að tilgangur nefndarinnar náist best með brtt. minni. og vil jeg því ráða háttv. deild til þess að samþykkja hana. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að síðastliðið haust var þessi sýki á Englandi. Aðalvarnir stjórnarinnar til þess að varna útbreiðslu hennar voru þær, að banna að nota hálm, sem notaður hafði verið til pökkunar, í undirburð í vagna og rjettarstæði. En aftur á móti var ekki bannað að nota hálm til umbúða. Samkv. frv. er innflutningur bannaður á öllum spendýrum og fuglum. Á að skilja þetta svo, að bannaður sje innflutningur á fólki? Gaman að sjá, hvað farfuglarnir gera. Ætli þeir bíði eftir því, að atvinnumálaráðuneytið setji reglur um hingaðkomu þeirra „í hvert sinn“? Eftir frv. má víst ekki nota hverja reglu nema einn sinni. Nóg að gera í ráðinu því. Að síðustu vil jeg undirstrika það, að það næst meira öryggi í þessu máli með till. mínum en till.háttv. nefndar.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Þær aths., sem komu fram við frv. þetta við 1. umr. þess hjer í deildinni, koma nú fram að mestu leyti í brtt. á þskj. 91, og verður athugasemdunum varað með því að ræða um brtt. Eins og jeg hefi tekið fram áður, er aðeins um heimildarákvæði að ræða í 2. gr. frv., bygð á áliti dýralæknis. Hvernig og hvenær því verður beitt, fer að sjálfsögðu eftir því, hver nauðsyn þykir á að banna þennan innflutning, og á hvern hátt. Fyrri liður brtt. fer fram á, að feldar sjeu niður tvær vörutegundir, sem banna má innflutning á eftir frv. Út af þeim ummælum háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að óþarft væri að banna innflutning á mjólk, vil jeg benda á, að það er ekki svo langt hjeðan til mestu landa, að ekki megi vel flytja nýmjólk hingað í kælirúmum. Það fer ekki miklu lengri tími til þess en að flytja mjólk hingað til Reykjavíkur sunnan úr sýslum. Hvort nýmjólk er sýkingarhættulaus 24 klst. gömul, get jeg ekkert sagt um af eigin þekkingu. Verð jeg því að vísa til þess, að ákvæði 2. gr. eru bygð eingöngu á áliti dýralæknis. Um hálminn gat hv.þm.N.-Ísf. þess, að engin trygging væri fyrir því, að hann væri í raun og veru frá því landi, sem hann komi hingað frá. Þetta getur vel verið rjett. En þá virðist mjer frekar ástæða til að setja ennþá strangari skilyrði um hann. Annars verður það að vera sjerfræðinga að skera úr því, hvað sje hættulegt í þessu efni og hvað ekki. Þá mintist hv.þm.N.-Ísf. á það, að það mundi vera fullvíðtækt orðalag á 1. gr. frv., og mætti jafnvel eftir því banna innflutning á mönnum og farfuglum - og þótti þetta að vonum hálfskoplegt. Jeg hjelt satt að segja, að enginn bygði á því, að byrjað væri á mansali að nýju, en svo aðeins gæti verið að tala um innflutning manna í þessu sambandi, að þeir væru ekki frjálsir ferða sinna. Aðrir geta ekki komið til mála, og er því ekki rjett að tala um innflutningsbann á mönnum í þessu sambandi. Svo er og um farfugla, að þeir koma óboðnir hingað, og mun fæstum geta komið til hugar, að hægt sje að banna innflutning á þeim. En ef svo væri, að einhverjum kynni að detta í hug að flytja inn rottur t. d., ætli þá væri nokkur goðgá að banna það? Ákvæði frv. ná að sjálfsögðu aðeins til þeirra dýra og fugla, sem flytjast hingað að þeim ósjálfráðum. Það var minst á það við 1. umr., hvort ekki mundi rjett að banna innflutning á heyi af öðrum ástæðum en greindar eru í frv., og vísa jeg til þess, sem jeg sagði þá um það efni. Frv. þetta gengur ekki inn á aðrar ástæður en þar eru taldar; þar er t. d. ekkert farið út í það, hvort heppilegt sje af almennum þjóðhagslegum ástæðum að banna innflutning á heyi. Ef menn því vilja fá framgengt innflutningsbanni á heyi af öðrum ástæðum en til grundvallar liggja fyrir þessu frv., þá verður að bera það fram alveg sjerstaklega. Jeg vil að lokum minna á það, að óvíst er, hvort og hvenær þarf að nota ákvæði 2. gr. frv. um heimild til að banna innflutning, og því ákvæði verður ekki beitt nema full ástæða þyki til. T. d. um það gæti jeg hugsað mjer, að koma mundi til álita, hvort ákvæðunum um hálm mætti ekki haga líkt og stendur í brtt. á þskj. 91. Frá sjónarmiði nefndarinnar er það betra, að heimildin sje of rúm heldur en of þröng, því að óþarfi er að beita henni fremur en ástæða þykir til, þótt rúm sje.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af brtt. á þskj. 91 vil jeg benda á það, að þetta bann, sem talað er um í 2. gr. frv., á ekki að setjast nema með ráði dýralæknis. Það er því hann, sem ræður þar um, og svo framarlega sem hann álítur, að sýkingarhætta geti ekki stafað af innfluttum hálmi eða mjólk, þá er engin hætta á því, að hann leggi til, að innflutningnr á þeim vörum sje bannaður. Þess vegna má orðalag frv. haldast óbreytt, og jeg fæ ekki skilið, að hv.þm.N.-Ísf. þurfi að halda stíft fram brtt. sínum á þskj. 91.

Jón Auðunn Jónsson Út af orðum hæstv. atvrh., sem mátti skilja á þann veg, að ekki þurfi að setja dýralækni neinar reglur, þá vil jeg segja það, að jeg kann betur við, að það, sem frá mjer fer, sje hugsað af mjer, en ekki horft á málið með augum dýralæknis. Því er ekki beint að neinum sjerstökunt manni, en dýralæknar þurfa ekki að hafa meiri þekkingu á þeim efnum, sem hjer um ræðir, heldur en aðrir. En bann þetta á hálmi getur valdið stórbaga. Setjum sem svo, að þá er bannið skellur á, þá sjeu á leið hingað vörur fyrir hundruð þúsunda króna og sjeu pakkaðar í hálm. Þeir menn, sem pantað hafa vörur þessar, gætu ekki við neitt ráðið og yrðu að senda vörurnar út aftur. En það er alhægt að koma því svo fyrir, að hálmur sje hættulaus, með því einfalda ráði, er bent er á í minni brtt. Ef háttv. landbn. vildi taka brtt. til athugunar, þá get jeg tekið hana aftur til 3. umr. En verði svo ekki óska jeg, að hún komi til atkv. nú. Út af þeim orðum, sem fallið hafa hjer í háttv. deild, skal jeg taka það fram, að í einum fjárlögum Alþingis hefi jeg sjeð talað um innflutning á mönnum. Jeg man nú ekki, hvaða ár þetta var, en stjórninni var heimilað að verja 10 þús. kr. upphæð til innflutnings á sjófólki til Austfjarða. Þá munu flestir hafa sjeð eða heyrt talað um innflutning fólks til Bandaríkja Ameríku og að þar sjeu ýmsar reglur settar um innflutning fólks. Sýnir þetta, að ekki er svo fráleitt að tala um innflutning á fólki í sambandi við frv. þetta.

Forseti (BSv): Það hafa komið fram tilmæli um, að hv. landbn. tæki þessa brtt. til athugunar fyrir 3. umr., og vil jeg skjóta því máli undir umsögn hv. nefndar.

Hákon Kristófersson Nefndin er tilbúin að greiða atkv. um brtt.

Frsm. (Björn Líndal) Jeg þóttist verða þess var í gær, þá er þáltill. þessari var útbýtt hjer í hv. deild, að ýmsum brygði í brún. Og það var ekki svo undarlegt, því að hjer er um allmikla fjárhæð að ræða, er snertir ríkissjóð, og sýnt, að hann mun tapa fje. Jeg skal nú minnast á sögu máls þessa, eftir því sem mjer er hún kunn. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) skýrði frá því snemma á þinginu 1921, að þinginu hefði borist brjef frá stjórn „Fjelags íslenskra botnvörpuskipaeigenda“ um ríkisábyrgð á skipakaupalánum. Erindi þessu var vísað til peningamálanefndar. Síðan var skipuð þriggja manna undirnefnd, og bar hún fram svolátandi till., sem er að finna á þskj. 610: „Ennfremur er stjórninni heimilt að taka, fyrir hönd ríkissjóðs, ábyrgð á skuldum, er eigendur íslenskra botnvörpuskipa hafa komist í á Englandi, vegna skipakaupanna, alt að 200000 krónum fyrir hvert skip, er stjórnin telur fært að taka ábygð á, með þeim skilmálum og þeim tryggingum, er hún tekur gildar“. En er fram í umræður kemur, bólar þegar á misskilningi út af orðalagi till. Varð ágreiningur um, hvort þessar 200000 krónur ættu að vera trygðar með 1. veðrjetti í skipunum eða á eftir einhverri annari upphæð. Það virðist vera nokkurnveginn ljóst, að þannig hafi verið í pottinn búið, að skuldheimtumennirnir á Englandi hafi gefið samþykki sitt til þess, að 7000 sterlingspund hvíldu á hverju skipi með 1. veðrjetti, og án annarar tryggingar og að ábyrgðar ríkisins væri óskað fyrir frekari lánum, alt að 200 þús. kr. fyrir hvert skip. Þáverandi atvrh. (PJ) skildi þó tillöguna á annan hátt. Hann segist skilja hana þannig: „Ætla jeg þá að taka það fram, hvernig jeg skil till. í höfuðdráttunum; sem sje það, að taka ábyrgð á skuldunum, alt upp að 200000 kr. fyrir hvert skip, og þá auðvitað að því tilskildu, að skipin sjeu veðhæf og stæðu fyrst og fremst í veði fyrir þeim 200000 krónum, hvert þeirra um sig“. (Alþt. 1921, B. 1386). Þessi skilningur þáverandi atvrh. (PJ) er ljós og ákveðinn. Þáverandi fjrh. og núverandi hæstv. atvrh. (MG) virtist hafa skilið till. á líkan hátt, því að hann vakti athygli á mismunandi skilningi þm. á till.  (Atvrh. MG: Og nefndarmannanna sjálfra)  . Alveg rjett. Samkvæmt orðalagi og tilgangi tillögunnar fæ jeg þó ekki betur sjeð en að þessar 200 þús. krónur hafi átt að koma næst á eftir þessum 7000 sterlingspundum, eins og. hv. 3. þm. Reykv. (JakM) tók þá fram við umr. í þessari hv. deild. En þegar til hv.Ed. kemur, þá breytist skilningurinn enn skv. nál.fjvn. á þskj. 637. Þar segir svo: „Þó gengur nefndin því aðeins að ábyrgðarheimildinni í 22. gr. fyrir skuldum íslenskra botnvörpuskipaeigenda á Englandi, að sá skilningur sje í hana lagður, að aðeins megi ábyrgjast fyrstu 200 þús. krónurnar af veðskuldum, er hvíla á hverju því botnvörpuskipi, er þar ræðir um“. Frsm. fjvn., þáverandi 2. þm. S.-M. (SHK), leggur sterka áherslu á þetta í sinni ræðu, og virðist málið fara þannig út úr þinginu. Mjer virðist því þingviljinn hafa verið sá, að ekki hvíldi neitt á skipunum á undan þessum 200 þús. krónum. En þetta var lítil hjálp, því að telja mátti, að togaraeigendur ættu kost á nálega sömu upphæð ábyrgðarlaust, gegn 1. veðrjetti í togurunum sjálfum, eða 7 þús. sterlingspundum, og hver togari var þá miklu meira virði. Jeg bendi á þetta aðeins til að sýna, hvað sum mál eru flausturslega og ógreinilega afgreidd frá hv. Alþingi. Það var gert ráð fyrir því í öllum ræðum, sem þá voru haldnar um málið, að ekki ætti að taka ábyrgð á hættulegum skuldbindingum. Um þetta voru allir þingmenn sammála. Árið 1923 er fyrst óskað eftir þessari ábyrgð af stjórn h. f. „Kára“, og ábyrgðarskjal ríkissjóðs er dags. 23. september 1923. Tekur hann sjer á hendur ábyrgð á £ 5000, næst á eftir 20 þús. £, er á skipum þessa fjel. hvíldu. Má segja, að hjer sje óvarlega farið, þótt tillagan og þingviljinn sje skilinn þannig, að 7000 sterlingspund mættu hvíla á hverju skipi á undan veðrjetti ríkissjóðs í skipunum. En þetta er óverjandi ráðstöfun, ef þingviljinn er skilinn þannig - eins og næst virðist liggja - að ríkissjóður mætti aðeins ábyrgjast gegn 1. veðrjetti í skipunum. Hjer er einnig annað athugavert, og vildi jeg gjarnan fá upplýsingar um það. Fjárlögin 1922 gilda ekki nema fyrir það ár, en 26. september 1923 tekst ríkissjóður þessa ábyrgð á hendur. Það getur verið, að stjórnin hafi verið búin að gefa munnlegt loforð um þetta löngu áður eða nokkru, en engar upplýsingar liggja þó fyrir um það, og verður því frekar að gera ráð fyrir, að það hafi ekki verið. Heimildin var ekki endurnýjuð í fjárlögunum 1923. - Jeg leyfi mjer að telja það mjög efasamt, að ríkisstjórnin hafi löglega getað tekist á hendur þessa ábyrgð vegna ríkissjóðs í septemberlok 1923, samkvæmt heimild í fjárlögum 1922, sem þá voru löngu úr gildi gengin. Um þetta vildi jeg gjarnan fá upplýsingar hjá þeim, er fróðari kunna að vera í þessum efnum en jeg. Nú má telja, að á skipum þeim, er hjer ræðir um, hvíli 22 þús. pund, eða ca. 487 þús. krónur. Það er dómur manna, sem gott vita hafa á þessum málum, að skipin bæði verði naumast talin meira en 500 þús. króna virði, og jeg get sagt, að jeg tel mjög hæpið, að hægt sje að fá svo mikið fyrir þau. Annað skipið er gamalt og hitt ekki meira en meðalskip. Um engar óveðsettar eignir er að ræða. Á Viðeyjarstöðinni hvíla 151 þús. danskar krónur með 1. veðrjetti. Íslandsbanki hefir þar 2. veðrjett. Fjhn. lítur svo á, að þegar athugaðar eru allar ástæður, sje ekki sæmilegt nje hagkvæmt fyrir ríkissjóðinn að verða til þess að velta fjelaginu, og leggur því til, að veðrjetturinn sje eftir gefinn. En þetta er, eins og sjá má af greinargerðinni fyrir tillögunni, skilyrði fyrir, að fjelagið fái lánað rekstrarfje til útgerðar á þeirri vertíð, sem nú er að byrja. En geti fjelagið ekki haldið útgerðinni áfram nú á vertíðinni, er engin von um, að það geti komist hjá gjaldþrotum. En því miður tapast hjer meira. Fjelagið á ógreiddan 42 þús. króna tekjuskatt, sem ekki mun hægt að ná. Má benda á þetta til styrktar þeirri skoðun, sem kom hjer fram í fyrra, að ekki væri ástæðulaust að lækka dálítið skattana á togarafjelögunum. Þó að þau hafi hingað til ekki farið eins flatt og þetta fjelag, er skiljanlegt, að þessi afarhái skattur flýti fyrir því. Jeg óskaði í gær, fyrir hönd fjelagsins, að þessu máli yrði flýtt, og hefir hæstv. forseti hjálpað til þess með því að taka það á dagskrá strax. Jeg vil leyfa mjer að óska, að báðar umr. fari fram strax, og liggur mikið við, að enginn dráttur verði á, ef hjálpin á að koma að gagni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg ætla ekkert að fara út í það, sem hv.frsm. (BL) sagði um aðdraganda þessa máls, þar sem það gerðist fyrir tíð núverandi stjórnar. Jeg vil aðeins gera grein fyrir því, að núverandi stjórn mælir með því, að þetta sje samþ., og að till. er borin fram af fjhn. eftir beinum tilmælum stjórnarinnar. Hag þessa fjelags var svo komið nokkru fyrir síðustu áramót, að Íslandsbanki, sem hafði útvegað því rekstrarfje, neitaði að halda því áfram, af því að fjelagið hefði ekki getað staðið í skilum. Það var fyrirsjáanlegt, að ekki var um annað að gera fyrir fjelagið en að gefast upp, ef ekki tækist að fá rekstrarfje hjá Íslandsbanka. Bankinn gaf þá fjelaginu von um fje fram yfir næstu vertíð, ef ríkissjóður vildi þoka með veðrjett sinn. Þessi krafa af bankans hálfu er bygð á því, að á síðastliðnu sumri var varið allmikilli upphæð af rekstrarfjenu til viðgerðar skipunum og þannig bætt veð ríkissjóðs. Þessi tilmæli bankans eru því ekki alveg tilefnislaus. Nú er svo ákveðið í íslenskum lögum, að veðhafi skuli hafa forgangsrjett að vöxtum í tvö ár, og er því upphæð sú, sem hvílir á 1. veðrjetti, nú nokkru hærri en 20 þús. sterl. pund. Hún mun nú vera orðin um 487 þús. ísl. krónur, og eftir þeim horfum, sem nú eru um atvinnureksturinn, vildi jeg ekki ráða ríkissjóði til þess að gera boð í skipin sem 2. veðhafi, ef fjelagið yrði að gefa sig upp. Jeg geri ekki ráð fyrir, að hann fengi neitt upp í sína skuld. Þó að nokkrar þúsundir kynnu að verða umfram skuldina á 1. veðrjetti skipanna, þá fer varla hjá því, þegar svona fjelag er stöðvað, að einhver sjóveð sjeu fallin á skipin, sem hafa forgangsrjett fyrir veðhöfum. Stjórnin leit svo á í vetur, að meiningarlaust væri fyrir ríkissjóð að velta þessu fyrirtæki, þar sem engin von var um, að hann fengi neitt upp í veðrjett sinn. Eina vonin fyrir skuldheimtumennina, þar á meðal fyrir ríkissjóðinn, er sú, að fjelagið geti unnið sig upp. Má vera, að sú von sje völt, en þar sem ekki er farið fram á, að ríkissjóður kosti hjer neinu til, tel jeg rjett, að samþ. verði að færa til veðrjettinn og. till. gangi fram. Um tekjuskatt þessa fjelags skal jeg taka það fram, að mjer var ljóst, þegar jeg gaf yfirlitið um fjárhaginn, að hann mundi ekki nást, og gerði ráð fyrir því í skýrslu minni.

Pjetur Ottesen Jeg verð að segja, að það kom dálítið flatt upp á mig í gær, þegar settur var sjerstakur fundur hjer í deildinni til þess að taka fyrir mál, sem útbýtt var á sama fundi. Jeg hefi athugað þetta dálítið síðan, og við þá athugun hefir komið í ljós, að mjer virðist ábyrgð þessi vera til orðin án lagaheimildar. Jeg hefi leitað í Stjórnartíðindunum og enga heimild fundið, nema fyrir árið 1922, en jeg lít svo á, að sama gildi um slíkar ábyrgðarheimildir eins og fjárframlög og lánsheimildir, að þær nái aðeins yfir sama tíma og fjárlögin. Þessi ábyrgð hefir því enga stoð í heimildum frá Alþingi. Hún mun þó bygð á heimild frá 1922, og á því ári voru slíkar ábyrgðir veittar þremur skipum, en öllum gegn góðum tryggingum. Þegar athugaðar eru umr. um þetta mál 1921, og sjerstaklega ummæli frsm. (JakM), kemur skýrt í ljós, að gengið hefir verið út frá því sem sjálfsögðum hlut, að stjórnin yrði mjög eftirgangssöm um tryggingar. Jeg ætla með leyfi hæstv. forseta að lesa upp nokkur orð út framsöguræðu frsm. Hann segir: „Auðvitað ætlast nefndin til þess, að skipaeigendur setji ríkissjóði allar þær tryggingar, sem þeir hafa ráð á, svo sem persónulegar ábyrgðir og veðtryggingar, auk veðsins í skipunum, alt því til tryggingar, að ríkið bíði ekki tjón af ábyrgðinni - “ o. s. frv. Þetta óhapp, sem hjer hefir hent ríkissjóð, virðist stafa af tvennu. Það er gengið þarna í ábyrgð, án þess að heimild liggi fyrir, og í öðru lagi er þess ekki gætt að fá nógu góða tryggingu. Það er kunnugt, að þó þetta fjelag, sem hjer ræðir um, sje illa statt, þá standa að því ýmsir vel efnaðir menn, sem vel gátu veitt persónulegar tryggingar, svo að ríkissjóður hefði engu þurft að tapa. Jeg geri ráð fyrir, að ekki þýði að sakast um orðinn hlut og ríkið verði að taka við skellinum, ef ekki rætist úr fyrir fjelaginu. En þetta er góð og athugaverð bending fyrir þær landsstjórnir, sem fara með völdin framvegis, um að fara ekki út fyrir lagaheimildir, þegar líkt stendur á, og gæta þess, að búa vel um hnútana, sjerstaklega þegar áhættusöm fyrirtæki eiga í hlut. Jeg get ekki með öllu tekið undir það, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) sagði, að vítalaust væri, hvernig máli þessu hefir undið fram.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla aðeins að skjóta hjer fram örfáum orðum. Jeg kem ekki að efni sjálfrar tillögunnar, því að mjer er það mál lítið kunnugt, og jeg ætla ekki heldur að tala neitt um það, hvort rjett muni vera að veita þessa heimild. En jeg get ekki látið hjá líða að benda á, hve hjer er athyglisvert mál á ferðinni. Mjer virðist það kasta ljósi yfir ástandið í landinu, eins og það er nú. Hjer er um að ræða stórt útgerðarfjelag, sem svo er orðið illa statt, að það treystist eigi til að starfa áfram hjálparlaust, og forstjórar þess verða nú að ganga þau þungu spor, að biðja Alþingi hjálpar. Jeg spyr: Hvernig stendur á því, að svona er komið? Jeg er því ekki kunnugur. Er það af því, að fjelaginu hafi verið illa stjórnað? Jeg held ekki. Sá, er lengst hefir verið forstjóri fjelagsins, er einn af trúnaðarmönnum togaraútgerðarfjelagsins hjer, og jeg held, að hann sje vel virtur og talinn duglegur maður. Síðan fjekk fjelagið annan forstjóra, sem líka er talinn duglegur. Það verður því að álykta, að fjelaginu hafi ekki verið illa stjórnað. Er það þá harðæri að kenna, er fjelagið þarf nú að stíga þessi þungu spor, að leita á náðir þingsins? Nei, það er síður en svo sje. Árið 1924 var svo sjerstakt góðæri, að menn muna varla annað eins, a. m. k. hvað viðkemur útveginum. Og í fyrra var líka mikið góðæri, svo því var a. m. k. haldið fram í gengisnefndinni alt fram á haust 1925, að það ár væri engu lakara en hitt, jafnvel betra. Það er því óhætt að segja, að það ár hafi verið mjög hagstætt útgerðinni, alt fram undir haust, er gengissveiflan hófst. Nei, hjer er áreiðanlega ekki harðæri um að kenna. Heldur er það svo, að þó fjelaginu hafi verið allvel stjórnað, og þó alveg sjerstakt góðæri sje á undan gengið, þá er nú samt þannig komið hag þessa fjelags, að það neyðist til þess í lok þessa tímabils að koma til ríkisins og biðja um hjálp. Það, sem er athugaverðast við þetta mál, er það, að hjer er ekki um neitt einsdæmi að ræða. Hjer hafa komið fram upplýsingar um það, að þrátt fyrir undangengið góðæri, þá er ástand atvinnuveganna, og einkum stórútgerðarinnar, svona ákaflega alvarlegt. Og jeg er ekki í vafa um ástæðuna. Ástæðan er sú, að ekkert hefir verið gert til þess af þingi eða stjórn að tryggja einhvern fastan verðlagsgrundvöll, sem atvinnuvegirnir geti treyst á. Í stað þess eru lagðar ógurlegar byrðar á herðar atvinnuvegunum og þeim íþyngt langt fram yfir það, sem dæmi eru til. Þetta er annað atriðið, sem jeg vildi benda á. Hitt atriðið er svo þetta: Er nokkurt vit í því að halda áfram á sömu braut? Það er nú á valdi Alþingis að skera úr þessu, og jeg vildi ekki láta hjá líða að benda hv. deild á það í sambandi við þetta mál, að enn er eftir að ráða til farsællegra lykta stærsta vandamálinu, sem liggur fyrir þessu þingi. En þessi till. sýnir okkur enn nýtt dæmi um það, hve þýðingarmikið það er.

Fjármálaráðherra (JÞ): Viðvíkjandi hugleiðingum hv.þm. Str. (TrÞ) vildi jeg aðeins segja það, að þær mundu hafa orðið heldur meira virði til upplýsingar því máli, sem hjer liggur fyrir, ef hann hefði verið ögn betur kunnugur hag þessa útgerðarfjelags og tildrögunum til þess, að svona er komið fyrir því. Hann lýsti sjálfur yfir því, að hann væri þessu ókunnugur, svo ekki var von, að ræða hans gæfi miklar upplýsingar. Það þarf ekki lengi að rekja aðdragandann að því, að svona er komið fyrir fjelaginu. Það nægir að minna á það, sem tekið var margoft fram á síðasta þingi, að þó árið 1924 hefði verið góðæri fyrir útgerðina, þá gátu þessi fyrirtæki ekki notið þess, sökum þess, að allur hagnaðurinn fór til þess að greiða gamlar skuldir. En þó hagur þessa fjel. sje nú að ýmsu leyti örðugur, þá er hann samt töluvert betri nú en við árslok 1923. Það mundi ýmislegt horfa öðruvísi við, ef hægt hefði verið að fá ýmsa hv.þm. og þar á meðal hv.þm. Str. (TrÞ) til þess að skilja þetta á síðasta þingi. Hefðu menn þá alment skilið ástandið eftir hina örðugu tíma, þá mundi nú standa betur á fyrir ýmsum þessum fyrirtækjum en nú er raun á. En hinsvegar tel jeg ekki ástæðu til þess að örvænta, þó hagur þessa atvinnuvegar hafi hallast um stund. Hitt er rjett og sjálfsagt fyrir Alþingi, að taka fult tillit til ástandsins, eins og það er, og gera þær ráðstafanir í því sambandi, sem við eiga. Og meðal slíkra ráðstafana tel jeg þessa till., sem hjer liggur fyrir, og er í raun og veru alveg útgjaldalaus fyrir ríkið, eins og nú er komið þessu máli.

Klemens Jónsson Jeg get nú upplýst, að þetta mál lá fyrir fjhn. á þingi 1922, og við umræður þær um málið, sem þar urðu, voru þeir báðir viðstaddir, fyrv. fjrh. Magnús Jónsson og núv. hæstvirtur atvrh. (MG). Ennfremur var þar staddur umboðsmaður þess banka, Íslandsbanka, þar sem skuld fjelagsins stóð. Málið var rætt á tveim eða þrem fundum, og var þar loks tekin svohljóðandi ákvörðun, sem jeg skal lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir að nefndin hefir ítarlega kynt sjer alla málavexti, leggur hún til, að ríkisstjórnin, f. h. ríkissjóðs, takist á hendur ábyrgð fyrir ofangreind skip, að svo miklu leyti sem þurfa þykir, þó að því tilskildu, að viðkomandi fjelög eða eigendur skipanna setji ríkissjóði þá gagnábygð, sem ríkisstjórnin álítur fullnægjandi í hverju einstöku tilfelli“. Ennfremur segir svo: „Þetta álit nefndarinnar, ásamt öllum málsskjölum, var samþykt að senda ríkisstjórninni brjeflega“. Jeg get ekki skilið síðasta ákvæðið öðruvísi en svo, að þar með sje stjórninni heimilað að ábyrgjast þetta lán á eftir hinum öðrum lánum, sem á fyrirtækinu hvíldu, og meira að segja ýtt undir hana að gera það. Verður því að slá því föstu, að stjórnin hafi alls ekki farið út fyrir þessa heimild. Hv. þm. Borgf. (PO) hefir endurtekið það, að stjórnin hafi farið út fyrir heimildina, af því að hún hafi eingöngu gilt fyrir árið 1922, en fallið úr gildi 1923. En því hefir verið lýst yfir, að fyrir lá sannanlegt loforð ráðherra í tæka tíð, og það er líka ætíð álitin skylda að uppfylla slík loforð. Ennfremur gilda fjárlög jafnan nokkuð fram yfir áramót, þannig, að þeim er ekki lokað að jafnaði fyr er í apríl eða maí árið eftir. En það getur auðvitað ekki verið álitamál, að það sama gildir um heimild eins og þessa og beinar fjárveitingar. Hvað snertir hitt atriðið, sem hv.þm. Borgf. (PO) talaði um, sem sje trygginguna, þá er það vitanlega altaf álitamál, hvort trygging sje gild eða ekki, þegar um lán er að ræða. Það er alkunna, að bankamir hafa þessi ár tapað stórfje á lánum, sem upphaflega hafa vafalaust verið talin allvel trygð. En svo hafa þær tryggingar reynst ónógar, eða þær hafa rýmað að verði. Og jeg held, að bönkunum verði ekki ámælt fyrir það, þó ábyrgðir hafi ekki reynst tryggar eða tryggingar rýrnað vegna óviðráðanlegra verðbreytinga. En jeg vil benda á það, að það, að svona lengi drógst að veita ábyrgðina fyrir því láni, sem hjer er um að ræða, stafaði einmitt af því, að það var verið að reyna að ganga sem best frá tryggingunni. Jeg held sem sagt, að menn ættu að fara mjög varlega í að kasta þungum steini að þeim mönnum, sem á þeim tíma áttu að meta tryggingar. Verðgildi peninga hefir breyst, og auk þess hafa skip rýmað mjög í verði, svo að hagur útgerðarinnar stendur mjög höllum fæti. Enda hefir maður, sem þessu er nákunnugur, sagt hjer, að ein fjögur útgerðarfjelögin hjer stæðu sæmilega að vígi, en hin væru öll meira eða minna gjaldþrota.

Frsm. (Björn Líndal) Jeg vil taka það fram, að þó að sjútvn. á þingi 1922 hafi rætt þetta mál og gert um það till., þá breytir það í raun og veru engu gagnvart því, sem jeg hefi haldið fram. Það er aðalatriði málsins að fá það upplýst, að hve miklu leyti hægt er að nota slíka heimild sem þá, er hjer ræðir um, eftir að fjárhagstímabilið er liðið. Það stendur nú í fjárlögunum, að þau gildi aðeins fyrir það ár, sem þau eru gerð fyrir. En það er rjett hjá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), að óhjákvæmilegt er, að þau gildi nokkuð lengur, eitthvað fram yfir áramót, a. m. k. hvað snertir útborganir á ákveðnum fjárveitingum. En það er nokkuð öðru máli að gegna um ábyrgðarheimild eins og þessa, og það því fremur sem hún kemur ekki í framkvæmd fyr en svona seint - í september 1923. Jeg er ekki með þessu að áfellast hv. 2 þm. Rang. (KlJ), en jeg vil fá það skýrt fram, hvort þetta eigi að skoðast gilt fordæmi eða ekki. Jeg er fyrir mitt leyti alveg eindregið á móti því, að slíkt verði eftirleiðis talið leyfilegt, og vil, að þingið mótmæli slíku í framtíðinni. Hvað trygginguna snertir, þá get jeg ekki með mínum besta vilja sjeð, að heimildin hafi náð til nema 200 þús. kr. á hvern togara, á eftir 7000 sterl. pd. En hjer er gert ráð fyrir, að 20000 sterl.pund hvíli á þeim báðum, og er þó alkunnugt, að þetta eru einhverjir allra ljelegustu togararnir í öllum flotanum. Nú er það upplýst, að skipin hafi verið keypt fyrir hálfa miljón kr. upp og ofan, en allir viðurkenna, að skip hafi lækkað mjög mikið í verði síðan, og þegar ábyrgðin er undirrituð, stóð sterl.pundið ekki langt frá 30 kr. Hvíla þá ca. 600 þús. kr. á skipunum. Þetta virðist mjer nokkuð mikið. En nú er komið sem komið er, og verður ekki aftur tekið. En mjer virðist rjett, að í tilefni af þessu máli lýsi þingið því ákveðið og eindregið yfir, að það krefjist þess af hverri stjórn, að hún gæti nákvæmlega fyrirmæla þingsins um alt, er að fjármálum lýtur, og fari þar aldrei lengra en hún hefir fulla og ótvíræða heimild til.

Pjetur Ottesen Jeg þarf hjer raunar engu að svara, því að hv.þm. Ak. (BL) hefir tekið af mjer ómakið. En mjer dylst það ekki, að þegar maður ber saman þá ábyrgðarheimild, sem þingið samþykti 1922, og þá, sem nú er um að ræða, þá er munurinn mjög mikill. Og jeg býst ekki við því, að hluthafar fjelaganna yfirleitt hefðu boðið persónulega trygging af annari ástæðu en þeirri, að stjórnin hafi ekki gert neinn kost á ábyrgð ríkisins að öðrum kosti. En þegar hvíldi jafnmikið á 1. veðrjetti í skipum þessa fjelags eins og tekið hefir verið fram, þá var tryggingin alvel ónóg og því teflt á tvær hættur að ganga inn á slíkt. Nú er það líka komið á daginn, að ríkissjóður, eða þeir, sem staðið hafa að þessu fyrir hans hönd, hafa tapað á ábyrgðinni, eins og útlitið er nú. Jeg hverf ekki frá því að slá því föstu, að slík ábyrgðarheimild sem þessi geti aðeins gilt fyrir það ár, sem fjárlögin ná yfir. Og þó hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hjeldi því fram, að fjárlög væru jafnan látin gilda einn til tvo mánuði fram yfir áramót, þá getur það verið rjett hvað snertir greiðslur á beinum fjárveitingum. En þetta tilfelli kemst í öllu falli ekki einu sinni undir þá reglu, því heimildin fyrir ábyrgð þessari var ekki notuð fyr en 26. sept. árið eftir. Þetta vakti fyrir mjer, er jeg í upphafi talaði um þetta mál. Annars er tilgangslaust að deila um það, hvort ábyrgðarveitingin hafi verið rjettmæt eða ekki, úr því sem komið er. En mjer þætti gott, ef þessar athugasemdir mættu verða til þess, að slíkt kæmi ekki fyrir í framtíðinni.

Sigurjón Jónsson Mjer hefir virst koma fram dálítill misskilningur hjá sumum hv.þdm. viðvíkjandi upphæð ábyrgðarinnar og nú síðast hjá hv.þm. Borgf. (PO). Jeg skal því leyfa mjer að taka upp aftur nokkur atriði, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) benti rjettilega á. Eins og hv.frsm. (BL) tók fram, þá mátti samkvæmt heimild þingsins hvíla alt að 700 £ á skipi á undan ábyrgð ríkissjóðs, sem nam 200 þús. kr. á skip. Á hverju skipi mátti þá hvíla alt að 14 þúsund £ eða samtals 28 þúsund £ á tveim skipum. - Nú er um það að ræða, að ríkið ábyrgist 5000 £ fram yfir 20 þús. £, og koma þá ekki til að hvíla á skipunum nema 25 þús. £. Það er því, eins og áður hefir verið tekið fram, ekki um það að ræða að auka ábyrgðina frá því, sem áður var heimilað, heldur þvert á móti. Þetta var alveg, ljóst hjá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), og jeg er sannast að segja dálítið undrandi yfir þeim hv.þdm., sem ekki geta skilið þetta.

Þetta er algerlega rangt!

. Það segir sig sjálft, að það var engin ívilnun við fjelagið af ríkisins hálfu að heimila ábyrgð á £ 7000 gegn 1. veðrjetti í hverju skipi.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil aðeins taka það fram, út af þeim orðum, sem hjer hafa fallið um það, hvort fjárlög gildi aðeins eitt ár eða eitthvað lengur, að jeg tel engan vafa á því, að fjárveitingar þeirra gildi aðeins eitt ákveðið ár, sem þau eru gefin út fyrir. Og það er í sjálfu sjer holl og góð regla að halda fast við það. En þó er jeg engan veginn viss um, að það sama gildi um slíkar ábyrgðarheimildir sem þessa, er í fjárlögum standa, því fjárlögin sjálf ákveða aðeins um fjárveitingar, að þær gildi aðeins fyrir þetta eina ár. Það mætti því ef til vill líta svo á, að ábyrgðarheimild þessi væri ekki svo einskorðuð við vissan tíma. Sem sagt, jeg tel það hollan skilning á ákvæðum fjárlaganna, að þau sjeu ekki bindandi nema fyrir það ár, er þau gilda. Hinsvegar verður hver stjórn að standa við þau loforð, sem hún hefir sjálf gefið, eða sú stjórn, sem hún hefir tekið við af, og eins þótt þau skjöl, sem málið snerta, sjeu ekki tilbúin til undirskriftar fyr en eftir að fjárhagstímabilið er útrunnið. Það verður að skilja þetta svo, að ábyrgðin hafi verið veitt um leið og stjórnin gaf loforð um, að hún skyldi verða veitt. Þetta segi jeg ekki af því, að jeg sje á móti því, að haldið verði við strangasta skilning á ákvæðum fjárlaganna. Jeg hefi líka yfirleitt mælt á móti því að setja slíkar ábyrgðarheimildir í fjárlög. En hvað sem því líður, þá er það víst, að þessi ábyrgð er gild og bindandi fyrir ríkissjóð, eins og nú er komið.

Frsm. (Björn Líndal) Jeg vildi leiðrjetta þann misskilning, sem mjer virtist koma fram í orðum hv.þm. Ísaf. (SigurjJ). Hann virtist ekki geta viðurkent það, að 2X7 eru ekki nema 14, og ef 7 þús. £ mega mest hvíla á hverju skipi á undan veðrjetti ríkissjóðs, mega ekki meira en 14 þús. £ hvíla á tveimur skipum. Þetta var það hámark, sem telja má að ákveðið hafi verið á þinginu 1921, hafi annars nokkuð mátt á skipunum hvíla á undan veðri. ríkissjóðs. Og samkvæmt því mátti ábyrgðin nema 400 þús. kr. fyrir bæði skipin, næst á eftir 14 þús. £. En hún varð ekki nema 5 þús. £ eða 150 þús. kr. á bæði skipin, og er það auðvitað nokkur bót í máli, þar sem á undan þessum veðrjetti ríkissjóðs hvíldu 20 þús. £ á skipunum í stað 14 þús. £ mest. Hvort þetta hafi verið rjettur skilningur hjá stjórninni, að nota heimildina þannig, skal jeg ekki um segja. En hitt er víst, að allar hinar ábyrgðirnar, sem heimilaðar voru 1921, voru trygðar með 1. veðrjetti í skipunum, en það sýnir, að varhugavert hefir þótt að víkja frá þeirri reglu. Ríkissjóður hefir heldur ekki beðið neitt fjárhagslegt tjón vegna þessara ábyrgða. Ábyrgðin fyrir „Kára“-fjelagið er hrein undantekning og eina hættulega ábyrgðin. Út af ræðu hæstv. fjrh. (JÞ) skal jeg taka það fram, að jeg drap á það í framsöguræðu minni, að hvergi sæist, að loforð hefði verið gefið af stjórninni um ábyrgð samkv. ábyrgðarheimildinni 1922. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að ef slíkt loforð hefði verið gefið, þá hefði verið rjett að efna það, enda þótt komið væri fram á árið 1923, og ef stjórnarskifti yrðu undir slíkum kringumstæðum, þá væri viðtakandi stjórn bundin við loforð fráfarandi stjórnar. Þessu skal jeg ekki andmæla, en jeg hefi hvergi getað sjeð, að stjórnin hafi verið bundin slíku loforði, og meðan jeg fæ ekki slíka sönnun, þá vil jeg halda því fram, að stjórnin hafi alls ekki verið bundin.

Hákon Kristófersson Síðustu ummæli hv.frsm. gefa mjer tilefni til að mótmæla þeim skilningi algerlega, að það hljóti að vera undir hverjum kringumstæðum bindandi fyrir komandi ráðherra, sem fráfarandi ráðherra kynni að hafa lofað.

Samkvæmt lögum

. Ef þessi skilningur á að vera „praktiseraður“, þá erum við komnir inn á dálítið hættulega braut. Jeg hjelt, að mörg endemi gætu komið fyrir, en jeg bjóst ekki við að heyra slíkum skilningi haldið fram hjer.

Jeg held fast við hann

. Það er nú altaf hægt að segja, en það er ekki þar með sagt, að sú fastheldni sje bygð á rjettum rökum. Og ef nokkuð er bygt á rökum heimskunnar, þá er það þetta. Hitt er annað mál, hvort stjórn er skylt að halda þau gefnu loforð, sem kanske er ekki hægt að koma í framkvæmd á þeim tíma, sem fráfarandi stjórn hefir gefið þau. Jeg skal ekki fara mikið inn á þær deilur, sem hafa átt sjer stað um þetta mál, enda þótt jeg álíti, að dálítill misgáningur hafi átt sjer stað í því að heimta nauðsynlega tryggingu gagnvart ríkissjóði frá þessu fjelagi. Hv. frsm. hefir bent á það í síðustu ræðu, hversu tryggilega hefir verið um hnútana búið gagnvart þremur öðrum fjelögum. Nú er mjer spurn: Hvers vegna hefir þetta fjelag komist að betri kjörum en önnur? Því að vitanlega var loforð eða heimild Alþingis bundin þeim föstu skilyrðum, að stjórnin áliti trygginguna, sem fjelögin hefðu að bjóða, fullkomlega frambærilega. Bæði hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) og fleiri hafa sagt, að það væri lítil hjálp gagnvart fjelaginu, ef við ætluðum að setja upp nægilega tryggingu. Það er dálítið einkennilegt að heyra þetta, því vitanlega gæti þannig á staðið, að það geti verið næg trygging fyrir ríkissjóðinn, sem hlutaðeigandi bankastofnun tekur ekki gilda. Þessi mótmæli mín gilda jafnt gagnvart ummælum hæstv. fjrh. (JÞ), þar sem hann taldi ríkissjóðinn bundinn við ábyrgðina. Ef stjórnin gengur inn í tryggingar, sem ríða í bága við þær heimildir, sem fyrir liggja, þá eru slíkar ráðstafanir mjög athugaverðar og ríkissjóður tæplega bundinn við þær. Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hæstv. fjrh. (JÞ): Hver er eiginlega hjálpin, sem í því liggur fyrir fjelagið, ef till. þessi verður samþykt? Þar segir reyndar: „Fái fjelagið þessa ósk uppfylta, þá mun rekstrarfje fást frá Íslandsbanka“. Þetta má vel vera, en er ekki þá verið aðeins að bæta einum lið við þá óhappakeðju? Og eru nokkrar líkur til, að þetta rekstrarfje borgi sig? Því er ömurlega lýst, ástandinu í þessu fjelagi, og það er sjálfsagt svo. En það liggja ekki mjer vitanlega fyrir neinar upplýsingar um það, hvernig eignum fjelagsins og skuldum er varið. Heyrt hefi jeg lauslega, að það ætti fyrirliggjandi mjög mikið af fiski frá síðasta sumri. Mjer hefir einnig verið sagt, en ekki veit jeg, hvort það er alveg rjett með farið, að salan hafi fyrirfarist af óheppilegum ráðstöfunum fjelagsstjórnarinnar. Það var borið á mig og það af jafnmiklum manni og hv.þm. Str. (TrÞ), að því leyti sem jeg á hlut að máli, sem einn verandi í Íhaldsflokknum, að hann hefði viljað gefa stórgróðamönnum í Reykjavík 613 þús. kr. í fyrra. Þetta var prentað feitu letri í því víðlesna blaði, sem vinur minn er ritstjóri að. Nú lýsir hv.þm. því yfir, að hag þessa fjelags, sem um er að ræða, sje þannig háttað, að það sje alls ekki borgunarfært fyrir þessum 42 þús. kr. Ætli mætti þá ekki að rjettu lagi draga þessar 42 þús. kr. frá þessari gjöf Íhaldsflokksins? Gjöf, sem auðvitað aldrei átti sjer stað nema í huga þeirra manna, sem ekki er vel sýnt um það að segja sannleikann. Þá sagði hv.þm., að það væri af því, hvað peningar væru illa verðfastir, að fjelagið væri í vandræði komið. Það má vera, að gengissveiflan hafi haft mikil áhrif. En þetta fjelag hefir altaf verið á heljarþröminni frá fyrstu byrjun. Mjer er nú spurn, hvort það eigi ekki að láta fara sem fara vill um það, sem ekkert vit er í að vera að hanga lengur með. Ef aflaleysi er fyrir dyrum, eins og sýnist líta út fyrir, þá er það aðeins stundarfrestur, sem við gefum fjelaginu, en það hlýtur hvort sem er að kollvarpast.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hv. þm. Barð. (HK) spurði, hvaða hjálp fjelaginu væri að þessu. Jeg verð að segja, að jeg get ekki svarað þeirri spurningu. Það stóð svo fyrir áramótin, að ef stjórnin hefði viljað gera það upp á sitt eindæmi að gefa eftir þennan rjett, þá má jeg segja, að fjelagið hafði loforð um rekstrarlán, sem fleytti því fram yfir næstu vertíð, ef engin sjerstök óhöpp hefðu komið fyrir. Jeg veit ekki, hvernig þetta stendur nú, hvort fjelagið getur fengið rekstrarlán, þótt till. verði samþ. En till. er þannig orðuð, að þá verður ekkert af neinni eftirgjöf um þennan veðrjett af ríkissjóðs hálfu, ef fjelagið fær ekki rekstrarlán til loka næstu vertíðar. En það hefir ekki komið fram í umræðunum, sem þó er rjett að geta um, að forráðamenn þessa fjelags, og raunar ýmsir aðrir, sem vit hafa á, telja allar líkur á því, að hagur fjelagsins verði betri eftir vertíðina en nú, þannig að fyrir skuldheimtumenn fjelagsins í heild sje það hagstæðara að lofa fjelaginu að halda áfram til vertíðarloka og láta það heldur hætta þá, ef svo illa á að fara, að fjelagið líði undir lok á þessu ári. Fyrir mitt leyti held jeg, að frá hvaða sjónarmiði sem litið er á málið, verði það að teljast æskilegra, ef kostur er, að fjelagið gæti fengið að halda áfram fram yfir vertíð, og að það væri varla rjett, úr því að ríkisvaldið einu sinni fór út í það að styðja þennan atvinnurekstur með ábyrgðarheimildinni, sem veitt var 1921, að kippa nú að sjer hendinni, án þess þó að hafa nokkuð í aðra hönd, og fyrirtækið þurfi þess vegna að hætta og stöðva skipin rjett undir vertíðarbyrjun.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins örfá orð, því jeg vil ekki nota málfrelsi hjer í hv. deild til þess að blanda mörgu öðru í umræður. Aðeins vildi jeg kvitta fyrir vinsamlega kveðju frá vini mínum, hv.þm. Barð. (HK), þar sem hann í þessu sambandi mintist á þá breytingu á tekjuskattslögunum, sem stjórnin vildi koma á í fyrra og samþ. var hjer í deildinni. Hv. þm. vjek að orðum, sem jeg ljet falla út af þessu, og virtist líta svo á, að við Framsóknarmenn hefðum gert rangt, þegar við vildum hindra þessa lagabreytingu. Jeg vil minna hv.þm. Barð. (HK) á það, að ef hann vill bera fram þungar ávítur, þá á hann að „skjóta geiri sínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er“. Við Framsóknarm. erum í minni hl. í báðum deildum. En voru það bara Framsóknarmenn í Ed., sem neituðu þessari breytingu? Nei. Allir flokksmenn hv.þm. Barð. (HK) neituðu, því að þeir álitu rangt að samþ. þessa skattabreytingu. Og jeg hefi meira álit á Íhaldsm. fyrir þetta. Þeir sáu, að við höfðum á rjettu að standa, og stóðu með okkur. Vilji hv.þm. bera ásakanir á einhverja fyrir þetta, þá eru það líka flokksmenn hv.þm. í hv.Ed. Sá grundvöllur, sem við stöndum á, er sá, að útgerðarfjelögin eigi að borga sína skatta, en að við eigum hinsvegar að skapa öllum atvinnurekstri Öruggan grundvöll til þess að stunda sína atvinnu, og þá fyrst og fremst verðfesta peninga.

Hákon Kristófersson Jeg var alls ekki að bera fram þungar ásakanir. En það er dálítið undarlegt, að hv.þm. er stundum að kvarta yfir því, að Framsóknarmönnum væri ekki hægt að koma fram góðum málum, af því að þeir væru í minni hluta. En þó hefir hv.þm. skýrt frá því áður, að alt, sem betur mætti fara í því, sem kemur frá þinginu, væri frá Framsóknarmönnum, sem einmitt eru í minni hl. Hitt, sem miður færi, væri alt íhaldsm. að kenna. Þetta hefir hv.þm. (TrÞ) tekið greinilega fram í blaði sínu, en nú fullyrðir hann þveröfugt um íhaldsmenn.