Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. með frv. því, er hér um ræðir, frv. til l. um breyt. á l. um atvinnuleysistryggingar, þá eru breytingar allmargar og sumar gagngerðar. Skal hér reynt að gera grein fyrir þeim helztu í stuttu máli. Í fyrsta lagi er lagt til, að hætt sé að skipta tekjum atvinnuleysistryggingasjóðs eftir sérstökum reglum niður á milli stéttafélaga í A. S. Í., heldur verði hér um einn sameiginlegan sjóð að ræða. Er hvort tveggja, að þetta sparar skattstofum og fleiri aðilum mikla vinnu, en hitt skiptir þó meginmáli, að sjóðurinn verður betri trygging gegn atvinnuleysi, hvar sem er á landinu, heldur en skorinn niður á fjölmörg félög með lagaheimild til að hætta greiðslum atvinnuleysisbóta til meðlima félaga, sem lenda í þrot með sinn sérsjóð. Er augljóst, að þetta kemur harðast við smáfélög, ef beitt er, og þá vísast helzt þar sem þörfin er sárust. Í öðru lagi er lagt til, að fækkað sé í sjóðsstjórn og vali í hana breytt. Það þykir kannske ekki góð latína að leggja til á Alþingi að rýra vald þess í þessu tilliti. En hér er litið svo á, að annaðhvort ætti Alþingi eitt að velja sjóðsstjórnina eða þeir einir, sem mestra hagsmuna hafa að gæta um sjóðinn, svo sem hér er lagt til, en ekki blanda saman tveim valreglum, eins og nú er. Alls óeðlilegt virðist mér, að sveitarfélögin, sem hafa lagt fram 1/4 hluta árlegra tekna atvinnuleysissjóðs, eigi engan fulltrúa í stjórn hans, svo sem nú er, og ég tel óheppilegra að fjölga í stjórninni. Fjölmennar sjóðsnefndir eða stjórnarnefndir eru þungar í vöfum. Í þriðja lagi er hér lagt til, að allir atvinnurekendur nema bændur verði gjaldskyldir til atvinnuleysistryggingasjóðs, en ekki eins og nú einvörðungu þeir, sem búa í kaupstað eða kauptúnum með 300 íbúa og þar yfir. Í samhengi við þetta er svo auðvitað lagt til, að bótaréttur færist út til launþega, hvar sem er á landinu, en sé ekki bundinn við kaupstaðabúa og kauptúnabúa í 300 manna þorpi og yfir. Sama verði og um gjaldskyldu sveitarfélaga, að þau verði öll gjaldskyld móti atvinnurekendagjöldum, jafnt í strjálbýli og þéttbýli. Í fjórða lagi er lagt til, að gjöld atvinnurekenda og sveitarfélaga lækki nokkuð til sjóðsins frá því, sem nú er. Er þá allt haft í huga: Í fyrsta lagi, að samkv. frv. verða fleiri atvinnurekendur og sveitarfélög gjaldskyld til atvinnuleysistryggingasjóðs en nú er. Í öðru lagi, að álögur á atvinnuvegi og sveitarfélög eru slíkar, að undan er stunið. Og í þriðja lagi, að sjóðurinn vex hröðum skrefum, enda hefur hann um 12 ára starfsskeið sitt aldrei þurft að eyða nema broti af ársvöxtum sínum til árlegra bótagreiðslna. T. d. s. l. ár var það um 1/4 af vaxtatekjum ársins. Í fimmta lagi er lagt til, að atvinnuleysisbætur hækki verulega frá því, sem nú er, og miðist við ákveðinn hluta dagkaups Dagsbrúnarverkamanns samkv. tilgreindum útreikningi. Nú eru dagbætur atvinnuleysistrygginga um 146 kr. til einhleypra, en 165 kr. til giftra. Sjá allir, að þetta er óburðug hjálp jafnöflugs sjóðs og atvinnuleysistryggingasjóður er, til þeirra, er á henni þurfa raunverulega að halda. Hér er lagt til, að dagbætur verði um 285 kr. fyrir einhleypa, en um 315 kr. fyrir gifta, sem að vísu er umtalsverð hækkun, en þó engum létt að lifa einvörðungu á. Á móti hækkuðum daggreiðslum kemur hins vegar, að frv. leggur til, að tekjuákvæði verði strangari en nú eru til að hljóta bætur, þ. e. að tekjur maka komi inn í dæmið, en nú er svo ekki. Í sjötta lagi er hér lagt til, að bætur almannatrygginga hafi ekki áhrif á rétt atvinnulausra til atvinnuleysisbóta, ef vinnuskortur og tekjumark hamla ekki. Virðist harðleikið að neita ellilífeyrisþega, sem enn stundar vinnu, en missir hana sökum vinnuskorts, um atvinnuleysisbætur, þegar hér er um tvö óskyld bótakerfi að ræða. Í sjöunda lagi er hér lagt til, að umboðsmenn almannatrygginga, hvar sem er á landinu, annist ásamt fulltrúum launþega og atvinnurekenda úthlutun bóta. Gerði þetta úthlutunina fastari í sniðum og samræmdari, en reynslan hefur sýnt, að víða er erfitt að hafa úthlutun bóta í lagi vegna skorts á hæfum mönnum til að annast verkið, sem krefst nákvæmni og verulegs tíma. Loks er svo kveðið skýrara á um greiðslu barnadagpeninga en í núgildandi lögum, þ. e. að þeir séu greiddir til þeirra, sem eru fyrirvinna barnanna, hafa þau sannanlega á fullu framfæri sínu. Þetta eru þær aðalbreytingar, sem hér eru lagðar til, og fer ég ekki fleiri orðum um þær að sinni, en legg til, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég vil við 1. umr. þessa frv., sem er um breyt. á l. um atvinnuleysistryggingar, láta koma fram nokkrar athugasemdir. Ég ætla ekki að ræða efnislega málið mikið og tel, að ýmislegt af þeim ábendingum, sem fram koma í þessu frv., séu athyglisverðar. En ég vil sérstaklega minna á, hvernig l. um atvinnuleysistryggingasjóð eru til orðin. Um atvinnuleysistryggingasjóðinn var samið sem lausn í verkföllunum miklu 1955. Það verkfall var eitt harðasta og víðtækasta verkfall, sem hér hefur verið háð, og stóð, ef ég man rétt, í 6 vikur. Þetta verkfall var ákaflega erfitt úrlausnar. Samningarnir um atvinnuleysistryggingasjóðinn voru afgerandi þáttur í lausn þessa verkfalls. Þá var ekki aðeins samið um það, að stofna skyldi atvinnuleysistryggingasjóðinn, heldur einnig samið um grundvallaratriði, sem sjóðurinn skyldi byggður á. Þessi grundvallaratriði voru síðan lögfest hér á hv. Alþingi skv. frv., sem þáv. ríkisstj. flutti. Í þessum grundvallarsamningi, sem ávallt síðan hefur verið nefndur stjórnarskrá sjóðsins, fólst samkomulag um lausn margra einkar viðkvæmra atriða, - og ég vil undirstrika, það var samkomulag um lausn þessara atriða. Frv. það, sem hér liggur fyrir, stefnir að breytingum á nokkrum af veigamestu atriðum þessa grundvallarsamkomulags frá 1955. Við lausn verkfallsins 1955 starfaði sáttanefnd, skipuð af ríkisstjórn, einn þessara sáttanefndarmanna er hér á Alþingi nú, hæstv. utanrrh., hann hefur nokkrum sinnum verið talinn faðir þessarar lausnar á verkfallinu 1955. Ég álít, að ég rýri hvorki hans mikilvæga starf þá né annarra sáttanefndarmanna, þó að ég segi, að ég telji það of mikið sagt, að hann væri faðir þessarar lausnar, atvinnuleysistryggingasjóðsins, en ég hygg, að bæði hann og aðrir sáttanefndarmenn gætu verið mér sammála um tvennt: Í fyrsta lagi, að það var ekki auðunnið verk að koma saman samkomulaginu um atvinnuleysistryggingasjóðinn 1955. Og í öðru lagi, að verkfallið þá hefði ekki leystst á grundvelli þess kaupgjalds, sem þá var samið um, ef ekki hefði komið til samningurinn um atvinnuleysistryggingasjóðinn. Þetta vil ég, að menn hafi í huga, þegar rætt er um breytingar á þessum lögum. Ég vil þá nefna aðeins helztu atriðin í samkomulaginu 1955, sem nú er lagt til að breytist með þessu frv. Það er í fyrsta lagi í 1. gr., þá er lagt til, að sérreikningar verkalýðsfélaganna falli niður. Í öðru lagi er í 2. gr. frv. gert ráð fyrir gjörbreytingu á skipan sjóðsstjórnar. Í þriðja lagi eru í 4. gr. frv. gerðar verulegar breytingar á upphæð iðgjalda. Og í fjórða lagi eru í 9. gr. breyttar reglur um úthlutunarnefndir og greiðslu bótafjár. Ég skal ekki ræða mikið hvern þessara efnisliða út af fyrir sig. Ég vil segja það um 1. liðinn, sérreikningana, að þeir hafa lengi verið þyrnir í augum margra og einkum embættismannanna, sem vinna þetta starf. Það hefur fyrir löngu legið fyrir í raun og veru samkomulag um að gera þetta ákaflega einfalt, og væri þá ekki neitt aukastarf fyrir skattstofur eða aðra, eins og hv. flm. taldi að þetta væri nú. Sannleikurinn er sá, að þetta hefur ekki verið framkvæmt nema að litlu leyti, en væri í rauninni ákaflega auðvelt í framkvæmd. Ég ætla ekki að fara að tíunda þær hugmyndir, sem liggja til grundvallar, en þær liggja fyrir frá stjórnskipaðri nefnd, sem endurskoðaði lögin nú fyrir nokkrum árum, en sú endurskoðun fór aldrei lengra en á borð ráðherranna. Í öðru lagi er svo gjörbreyting á skipan sjóðsstjórnarinnar. Það mætti segja kannske, að það sæti ekki á mér að hafa á móti þeirri skipan sjóðsstjórnar, sem hv. flm. leggur til, en það hefur ævinlega verið afstaða mín í þessum efnum, að ég vil taka tillit til gerðs samkomulags. Í þriðja lagi er svo um upphæð iðgjaldanna. Þau munu samkv. þessu lækka verulega, ég skal ekki segja um heildargreiðslu, ég skal ekki segja, hvað það vegur á móti, sem hann reiknar með að fleiri verði, sem greiða iðgjöldin. Iðgjald atvinnurekendanna hvers um sig yrði eitthvað, þó lítið lægra en nú er, en hins vegar er framlag sveitarfélaga og ríkissjóðs til muna lækkað. Ég vildi segja það í sem fæstum orðum, að afstaða mín til þessa máls er svipuð og um væri að ræða lækkun á umsömdu kaupgjaldi. Varðandi úthlutunarnefndirnar vil ég segja það, að ég held, að það sé engin ástæða til að breyta því fyrirkomulagi. Það hefur sýnt sig í framkvæmd að duga sæmilega, og ég efast um, að betra væri það fyrirkomulag, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv., og það mundi jafnvel líða lengri tími, að þeir, sem bótanna þurfa að njóta, fengju þær. En sem sagt, ég ætla ekki að fara frekar inn á efnisatriði þessa frv. Ég tek það aftur fram, að ég tel, að ýmislegt í því sé athygli vert, en vil undirstrika, að hér er um mjög viðkvæm atriði að ræða, sem samningar tókust um á sínum tíma. Langjákvæðasti hluti þessa frv, að mínu viti er sú breyting, sem gerir ráð fyrir verulegum hækkunum atvinnuleysisbóta og kveður á um aukinn bótarétt. Það er aldeilis rétt, sem hv. flm, segir, að hér er um atriði að ræða, sem er orðið í raun og veru öllum til vansæmdar að skuli standa enn óbreytt. Um þessi atriði voru hér á s. l. vetri í þessari hv. d. fluttar breytingar af hálfu Alþb.-manna, sem fóru mjög í sömu átt og það, sem nú er í þessu frv., þótt það sé nokkuð öðruvísi uppbyggt, en öll aðalatriðin voru þar hin sömu. Það frv. náði ekki afgreiðslu hér í hv. d. En í samningum verkalýðsfélaganna í marzmánuði í vetur, við lausn þeirra samninga var gefið fyrirheit af ríkisstj., að hækkaðar skyldu bætur atvinnuleysistrygginga og bótaréttur aukinn. Loforð á þessu fyrirheiti hafa dregizt úr hömlu, en ég hef ástæðu til að halda, að á því verði nú ekki löng bið, að efndir verði á. Þegar l. um atvinnuleysistryggingasjóð voru samþ. fyrir um það bil 12 árum, var það ákvæði í l., að þau skyldu endurskoðuð eftir 2 ár í samráði við samningsaðila. Það var sjálfsagt þeim einna ljósast, sem að þessari lagasmíð unnu í upphafi, að þar var ekki við neina reynslu að styðjast, margt í l. gat orkað tvímælis og reynslan yrði að skera úr um, hvernig um hin ýmsu atriði l. færi í framkvæmd. Sem betur fer hefur ekki reynt mikið á þessi lög fyrr en nú alveg á síðustu árum og má segja kannske síðustu mánuðum, fyrst og fremst á síðasta ári og nú á þessu ári. En þá hefur líka komið í ljós margs konar reynsla, og nú tel ég, að það væri mjög nauðsynlegt að taka þessi lög til endurskoðunar. Það hefur að vísu verið einu sinni gert áður. Það má ýmislegt nota af þeim till., sem þá komu fram um breyt. á l., en ýmislegt af því er einnig nú orðið úrelt. Í stuttu máli vil ég segja það, að ég tel alveg bráðnauðsynlegt að þegar í stað verði gerðar breytingar á bótaupphæðum og bótarétturinn aukinn, einkum með tilliti til tekjuhámarks einstaklinga. Það er annað vandamál, sem hv. flm. kom hér inn á áðan, það eru tekjur maka. Það er mál, sem þyrfti að íhuga mjög gaumgæfilega og að mínum dómi verður að finna viðunandi lausn á. Og síðan er það ákvæði, sem hann einnig minntist á, að almannatryggingar, einkum ellilaunin, skerði ekki bótarétt úr atvinnuleysistryggingum. Slíkt má ekki viðgangast lengur. Síðan teldi ég, að það ætti nú strax að skipa n. til þess að endurskoða l. á grundvelli þeirrar reynslu, sem fengin er, og sú endurskoðun á að fara fram, eins og segir í l., í samráði við þá samningsaðila, sem hlut áttu að máli, þegar til atvinnuleysistrygginganna var stofnað. En jafnhliða endurskoðun á þessum l. er einnig alveg bráðnauðsynlegt, að fram fari endurskoðun á l. um vinnumiðlun. Þar er um ýmis vandamál að ræða, sem ég ætla ekki að koma hér inn á, en teldi, að væri alveg bráðnauðsynlegt, að héldist í hendur. Okkur getur greint á um það, hvort það sé rétt, að samningsaðilar á vinnumarkaðinum semji um löggjafaratriði eins og þau, sem hér um ræðir. Um það geta verið skiptar skoðanir. En þetta hefur engu að síður verið gert, og þá má ekki gleyma við breytingar á slíkri löggjöf, hvernig hún er til komin, því að þá gætu ýmis slys hent. Þetta vildi ég sem sagt láta fram koma við þessa umr. í Nd.



Herra forseti. Hér á hinu háa Alþ. fylgjumst við með því af mikilli vandvirkni, ef fasteign er látin úr eigu ríkisins. Þótt aðeins sé um að ræða eyðijörð eða íbúð, sem ekki er lengur talin hæfa sem embættisbústaður, eru lögð fram frv. um sölu á slíkum eignum. Um þau er fjallað a.m.k. í 6 umr. í báðum d. Alþ., n. grandskoða slík mál og afla sér allrar hugsanlegrar vitneskju. Þessi lofsverða nákvæmni er hins vegar ekki viðhöfð, þegar opinberir aðilar kaupa fasteignir. Þá er ákvörðunarvaldið hjá ráðh. einum og þm. lesa það aðeins í almennum blaðafréttum, að milljónafúlgum hafi verið varið til kaupa á tilteknum lóðum eða húseignum. Í fyrra man ég t.d. eftir því, að hér á þingi voru um það hvorki meira né minna en sjö umr., hvort selja skyldi biskupsbústað, sem ekki var lengur talinn nothæfur fyrir embættið, en hins vegar var ekki talin nein ástæða til þess, að Alþ. fjallaði um kaup á biskupsbústað, sem nam þó miklu hærri upphæðum. Mér virðist þessi starfstilhögun vera óeðlileg með öllu. Eigi Alþ. að fjalla um sölu á fasteignum ríkisins, ber því einnig að fjalla um kaup á slíkum eignum, þótt vel mætti hugsa sér einfaldari starfsaðferð en hinn þunglamalega gang frv. um sex umr. í tveimur deildum. Þetta er þeim mun mikilvægara, sem slík viðskipti ríkissjóðs hafa á undanförnum árum oft verið talin orka tvímælis og vakið almenna gagnrýni. Þau hafa stundum verið talin til marks um það, að flokkaáhrif og hin frægu sambönd einstakra valdamanna geta orðið næsta áhrifarík, þegar um slík atriði er að ræða. Ég vil t.d. minna menn á kaupin á bæjarfógetabústaðnum í Hafnarfirði fyrir nokkrum árum, en þau kaup vöktu mjög almenna gagnrýni hjá mönnum úr öllum stjórnmálaflokkum. Önnur slík viðskipti, sem vakið hafa allverulega gagnrýni að undanförnu, eru kaup Landssímans á Sjálfstæðishúsinu í Reykjavík og lóð þess fyrir 16.2 millj. kr. Landssíminn er opinbert fyrirtæki og fjárhagsáætlun hans er lögð fyrir Alþ. Hann er undir yfirstjórn ráðh., sem starfar í umboði þingsins. Engu að síður fengu alþm. fyrst um það vitneskju af frétt í Morgunblaðinu, að þessi opinbera stofnun hefði ráðstafað yfir 16 millj. kr. af almannafé til kaupa á einhverri dýrustu lóð, sem sögur fara af á hinum síhækkandi verðbólgumarkaði í miðbiki Reykjavíkur. Í sambandi við þessi viðskipti hafa margar spurningar vaknað. Margir hafa dregið mjög í efa, hvort það sé rétt stefna hjá Landssímanum að streitast við að þenja út starfsemi sína í miðborginni, þar sem lóðir eru seldar á okurverði og aðstaða til þjónustu verður æ erfiðari, m.a. vegna skorts á bílastæðum, í stað þess að hagnýta sér staði, þar sem framkvæmdir yrðu mun ódýrari og aðstaða til þjónustu betri. Hér er um að ræða mjög mikilvægt mál, m.a. fyrir viðskiptamenn Landssímans, sem í sífellu verða að greiða hærri gjöld fyrir þjónustu stofnunarinnar, en hún hefur jafnan fylgt þeirri stefnu að velta öllum fjárfestingarkostnaði jafnharðan yfir á viðskiptavini sína í hækkuðum afnotagjöldum. Í annan stað hefur mönnum fundizt verðið, sem greitt er fyrir lóðina undir Sjálfstæðishúsinu, ósæmilega hátt. Lóðin er um 600 fermetrar, en verðið, eins og áður segir, 16.2 millj. kr. Verðið á fermetra er þannig 27 þús. kr., og fara naumast sögur af hærra verði á lóðabrasksmarkaðinum í miðbiki Reykjavíkur. Ég las í sumar grg. frá póst- og símamálastjóra, þar sem reynt var að færa rök að því, að þessi kaup væru hagstæðari, en ýmis önnur hlíðstæð viðskipti, sem fram hefðu farið að undanförnu. Var þar m.a. beitt þeirri reikningsaðferð að verðleggja Sjálfstæðishúsið sjálft og draga það verðmæti frá heildar upphæðinni til þess að fá lóðarverðið. En ég fæ ekki séð, að húsið sjálft hafi nokkurt gildi fyrir Landssímann. Keppikefli hans hlýtur að vera að fjarlægja húsið af lóðinni með sem minnstum tilkostnaði. Upphæðin, 16.2 millj. kr., er einvörðungu greidd til þess að komast yfir lóðina og því er raunverulegt lóðarverð óumdeilanlega 27 þús. kr. á hvern fermetra. Margir hafa orðið til þess að halda því fram, að þetta verð sé fjarri öllu skynsamlegu mati, og það viðhorf hefur ekki aðeins komið fram í málgögnum stjórnarandstöðunnar. 16. ágúst s.l. sagði annað aðalmálgagn ríkisstj., Alþýðublaðið, í forustugrein um þessi viðskipti, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar er ástæða til að hafa gætur á þessum húsa– og lóðakaupum. Ár eftir ár hefur verð eignanna hækkað hröðum skrefum og verður því gróði þeirra, sem eiga gömlu húsin, meiri og meiri. Þetta er að sjálfsögðu óeðlilegur gróði, þar sem húseigendur þessir hafa ekkert til þess gert að auka svo verðmæti eignanna, heldur hefur vöxtur og skipulag borgarinnar valdið þar mestu um. Þjóðfélagið ætti að taka þennan óeðlilega gróða í sína vörzlu.“ Þannig telur annað aðalmálgagn ríkisstj., að í verði því, sem greitt var fyrir Sjálfstæðishúsið, komi fram óeðlilegur gróði, sem þjóðfélaginu beri að endurheimta. Í þessari forustugrein Alþýðublaðsins er raunar vikið að vandamáli, sem er mjög stórfellt. Lóðaokrið í miðbænum hefur ýtt mjög undir brask og spákaupmennsku og það á verulegan þátt í þeirri samfelldu verðbólguþróun, sem einkennir efnahagsástandið hér. Óhagkvæm og dýr verzlun stafar m.a. af þeim óhemju tilkostnaði, sem bundinn er lóðum og fasteignum við verzlunargöturnar í Reykjavík. En í stað þess að stjórnarvöldin stöðvi þessa annarlegu starfsemi með félagslegum ráðstöfunum í þágu almennings, hafa þau ýtt mjög undir braskið með kaupum sínum á lóðum og fasteignum. M.a. hækkaði Seðlabankinn allt lóðaverð í miðborginni með fordæmi sínu og hliðstæð áhrif munu tvímælalaust hljótast af verði því, sem greitt hefur verið fyrir lóð Sjálfstæðishússins. Enn eitt atriði, sem mjög hefur ýtt undir gagnrýni. er það, að seljandi Sjálfstæðishússins er stærsti og valda mesti flokkur landsins, sá flokkur, sem einnig ræður mestu í landsstjórninni, þar sem ákvörðun var tekin um að kaupa fasteignina. Sami aðilinn fjallar þannig að verulegu leyti um kaup og sölu. Það hefur verið komizt svo að orði, að Ingólfur Jónsson, forustumaður Sjálfstfl., hafi þarna verið að semja við hæstv. símamálaráðh., Ingólf Jónsson. Þegar þannig stendur á, að valdaflokkur í ríkisstj. kemst í þá aðstöðu að verða að taka afstöðu til máls, þar sem hann hefur fjárhagslegra hagsmuna að gæta, ber honum að kappkosta sérstaklega, að um þá ákvörðun sé fjallað á óvilhallan hátt. Einmitt vegna þess að svona stendur á, hefði ég talið það alveg sérstaka skyldu hæstv. símamálaráðh. að hafa frumkvæði að því að bera sjálfur þetta mál undir Alþ. og láta aðra taka ákvörðunina. Að undanförnu hefur borið mjög á gagnrýni meðal almennings vegna þess, að flokkum og valdamönnum hættir stundum við að misnota aðstöðu sína og því verður að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir slíka atburði með því að taka sem mest ákvarðanir fyrir opnum tjöldum, með því að tryggja landsmönnum, að þeir hafi fullt aðhald á trúnaðarmönnum sínum. Gagnrýni af þessu tagi hefur verið uppi innan allra stjórnmálaflokka. Till. um þetta efni hafa t.a.m. verið mjög háværar í röðum ungra sjálfstæðismanna. Þessi krafa um aukið lýðræði og vaxandi eftirlit almennings með störfum og ákvörðunum valdaaðila er mjög ánægjulegur vottur um aukinn stjórnmálaáhuga og ég tel, að það sé skylda stjórnmálaflokkanna að koma til móts við þær kröfur. Kaupin á Sjálfstæðishúsinu eru eins og skóladæmi um ákvörðun, sem ekki má taka í lokuðum hagsmunahring. Í þeirri till., sem ég flyt hér ásamt hv. 6. landsk. þm., er ekki lýst neinni skoðun á þessum viðskiptum, aðeins lagt til, að Alþ. geri ráðstafanir til þess að fjalla um þessi 16 millj. kr. lóðakaup af sömu nákvæmni og þingið fjallar árlega um sölu á eyðijörðum og lélegum húsum, sem stundum nema aðeins að verðmæti tugum eða hundruðum þúsunda. Við leggjum til, að d. notfæri sér ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar í þessu skyni. Þar er einmitt gert ráð fyrir því, að þingdeildir skipi n. til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Ég lít svo á, að þessi stjórnarskrárákvæði séu mjög þarfleg, ekki sízt nú, þegar æ meiri brögð eru að því, að hinar mikilvægustu ákvarðanir eru teknar af stjórnarstofnunum, embættismönnum og svokölluðum sérfræðingum án afskipta Alþ. Í mörgum öðrum löndum eru slík ákvæði í stjórnarskrá og lögum og þar er það mjög algengt, að þjóðþing haldi uppi mjög umfangsmikilli starfsemi á þessu sviði. T.a.m. eru rannsóknarnefndir á vegum Bandaríkjaþings mjög athafnasamar. Hér á landi hefur þessu stjórnarskrárákvæði hins vegar verið beitt sárasjaldan. Ég held, að ástæðan sé sú, að mönnum finnist, að í skipan rannsóknarnefndar felist einhver dómur fyrir fram um þau málsatvik, sem lagt er til, að rannsökuð séu. En sú afstaða er auðvitað hreinn misskilningur. Rannsóknin á aðeins að vera hlutlaus könnun á málsatvikum. Í ákvörðunum um slíka rannsókn eru þm. aðeins að rækja þær skyldur, sem á þeim eiga að hvíla samkvæmt stjórnarskránni. Ég tel því einsætt, að menn geti sameinazt um þessa till., hvaða skoðanir, sem þeir kunna að hafa á réttmæti þeirrar ákvörðunar að kaupa Sjálfstæðishússlóðina á rúmar 16 millj. kr. handa Landssímanum. Ég legg svo til að, að lokinni þessari fyrri umr. verði málinu vísað til síðari umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þessarar till. hefur nú lokið máli sínu og hann tók það sérstaklega fram, að í þessari till. fælist engin skoðun um það, hvort kaupverð á lóð Sjálfstæðishússins væri of hátt eða ekki og ekki heldur það, hvort það hafi verið rangt að kaupa lóðina eða ekki. Samt sem áður sjá allir, sem lesa þessa till. og grg., sem henni fylgir, að gert er eins og hægt er til þess að vekja þá skoðun og tortryggni í þessu máli, að ráðh. sá, sem fer með mál Landssímans, hafi misnotað aðstöðu sína. Hv. flm. ræddi um það, að óeðlilegt væri, að lög þyrfti að setja í hvert skipti, sem fasteignir ríkisins væru seldar, en ríkisstofnanir gætu keypt eignir á háu verði, án þess að skoðanir Alþ. kæmu til. En það er rétt að upplýsa, hvað Landssímann snertir, að það hefur viðgengizt, að hann hefur í hvert sinn, sem hann hefur þurft að byggja stöðvarhús eða færa út starfsemi sína, keypt lóðir í kauptúnum, kaupstöðum og jafnvel í sveitum þessa lands. En það mun ekki hægt að finna dæmi þess, að Landssíminn hafi keypt lóðir, án þess að það væri brýn nauðsyn fyrir hann til þess að geta haldið uppi þeirri þjónustu, sem óskað er. Það má vel vera, að ýmsir hv. þm. telji hæpin kaupin á Sjálfstæðishúsinu og þeirri lóð og þá er vitanlega sjálfsagt, að þeir reyni að kynna sér eftir því, sem mögulegt er, hvað hér er um að ræða. Póst– og símamálastjórnin gerði grein fyrir þessum kaupum í dagblöðunum í sumar og hélt ég, að það væri fullnægjandi. Og ég held, að hv. alþm. yfirleitt hafi sannfærzt um, að hér var rétt að unnið. Ég held það. Og ég held einnig, að hv. flm. þessarar till. séu í hjarta sínu sammála um það, að þetta hafi verið rétt gert af Landssímanum, þótt þeir sjái ástæðu til að flytja þessa till. og gefa í skyn, að þetta gæti nú öðruvísi verið. Og fyrir mitt leyti er ég ánægður með, að þessi till. er fram komin, svo að umr. geti orðið um þetta mál og Alþ. fjalli um það og allshn., sem fær þetta mál eftir till. flm., kynni sér það. Það er að vísu farið fram á, að skipuð verði sérstök rannsóknarnefnd með rannsóknarheimild. Það er í till. Það er á valdi Alþ. að gera út um það, hvort nauðsyn ber til þess. En eðlilegt þætti mér, að hv. allshn. athugaði fyrst, hvort hún þyrfti rannsóknarheimild, hvort það þyrfti sérstaka rannsóknarheimild til þess að geta fengið gögnin á borðið og allar þær upplýsingar, sem þessu máli tilheyra. Ef það skyldi nú verða svo, að hv. allshn. gæti fengið allar þær upplýsingar um þetta mál, sem hún óskar, væri þá þörf á að skipa aðra n.? Ég geri ráð fyrir, að flestir alþm. teldu þess ekki þörf, nema allshn. væri neitað um upplýsingar, sem hún óskar eftir að fá varðandi þetta mál. Ég tel eðlilegt að rekja nokkuð sögu þessa máls og ég vil þá upplýsa, að þetta mál byrjar þannig, að póst– og símamálastjóri skrifar mér sem símamálaráðh. 9. nóvember 1967, og ég tel rétt að lesa þetta bréf upp, - það er stutt, - með leyfi hæstv. forseta: „Póst- og símamálastjórnin leyfir sér hér með að biðja ráðh. að kanna, hvort hægt væri að fá Sjálfstæðishúsið, Thorvaldsensstræti 2 keypt og með hvaða kjörum. Eins og ráðh. er kunnugt var viðbyggingin við símahúsið stórlega minnkuð frá upphaflegri áætlun og leiddi til þess að byggja varð fyrir glugga á fjölda herbergja og hefur stofnunin orðið að taka húsrými á leigu í öðrum húsum og er það mikið óhagræði að kljúfa þannig deildir í sundur. Væri því mjög æskilegt, ef unnt yrði að bæta við húsnæði með nefndum kaupum með hagstæðum kjörum, enda náist jafnframt viðunandi samningar við borgaryfirvöld um væntanlega nýbyggingu á þessum stað.“ Þetta er í nóv. 1967. Eftir að ég fékk þetta bréf, minntist ég á það við miðstjórn Sjálfstfl., hvort það kæmi til mála, að flokkurinn vildi selja þetta hús og gæti misst það. Landssíminn hefði áhuga fyrir því og teldi sér brýna nauðsyn á að geta stækkað gamla Landssímahúsið og byggt á þessari lóð, sem liggur þar við. Það má segja, að allan veturinn 1967-1968 hafi þetta verið til umhugsunar hjá miðstjórn Sjálfstfl. Vitað var, að flokkurinn þurfti á húsnæði að halda fyrir sínar skrifstofur og þægilegt var að hafa fundi í þessu húsi og það hafa flm. þessarar hv. till. áreiðanlega fundið, þegar þeir héldu sinn landsfund í húsinu og einhver sagði mér, - ég veit ekki, hvort það var grín eða alvara, - að flm. hefðu aldrei flutt þessa till., ef þeir hefðu verið búnir að kynna sér, hvernig þetta hús var út af fyrir sig, þó að Landssíminn kaupi ekki lóðina vegna hússins, heldur lóðina til þess að geta byggt hentugt húsnæði fyrir Landssímann. En það er svo vorið 1968 eða á s.l. vori 6. maí, sem matsgjörð hafði verið gerð á húsinu og á lóðinni af mönnum, sem miðstjórnin bað um að framkvæma. Þessir menn voru Guðlaugur Þorláksson fasteignasali og Helgi Eyjólfsson húsameistari. Það mun hafa verið í marz eða apríl, sem þeir voru beðnir um að gera athugun á því, hvers virði þetta hús væri, ef það kæmi til mála að selja það og miða þá við kaup og sölur á fasteignum og lóðum í miðbænum, sem nýlega höfðu farið fram. Og samkvæmt þessari matsgjörð er verðið 16 millj. 243 þús. Lóðarverðið er 9 millj. 403 þús. og húsverðið 6 millj. 840 þús., þegar reiknað er með 57% af brunabótamatsverði hússins, en þannig var matið framkvæmt á lóðum og húsum í Kirkjustræti, sem ríkið keypti 1957. Þetta er dagsett 6. maí. Ég tel ekki ástæðu til þess að lesa þetta upp, enda sjálfsagt, að hv. allshn. fái öll þessi bréf og gögn í hendur, sem ég er hér með og því ástæðulaust að eyða tíma í að lesa þetta allt hér upp að þessu sinni. 30. maí skrifar Gísli Halldórsson arkitekt póst– og símamálastjóra bréf, þar sem hann lætur sitt álit í ljósi um þetta nefnda verð á eigninni og telur Gísli að þetta sé hagstætt verð. Þetta sé í rauninni talsvert lægra verð, en á Kirkjustrætislóðinni, eins og seinna kemur fram og tel ég ekki heldur ástæðu til þess að lesa það bréf upp hér að þessu sinni, en minnist á það hér og n. getur fengið það einnig til aflestrar. Og 30. maí s.l. skrifar póst– og símamálastjóri mér bréf, þar sem hann lætur sitt álit í ljósi á þessu verði, sem hér hefur verið nefnt og ítrekar beiðnina um það, að af þessum kaupum geti orðið. Í þessu bréfi segir m.a. „Póst- og símamálastjórnin hefur átt nokkrar umr. við fulltrúa eigenda Thorvaldsensstrætis 2 og töldu þeir að lokum, að lóðin með núverandi húsi mundi fást fyrir 16 millj. 250 þús. og greiðsluskilmálar gætu orðið þannig, að 2 millj. kr. yrðu greiddar, þegar salan færi fram, 2.25 millj. kr. hálfu ári síðar og 2 millj. kr. árlega í 6 ár. Vextir yrðu eins og almennir sparisjóðsvextir.“ Þá segir enn fremur: „Með tilliti til verðsins liggur fyrir, að vorið 1967 var póst– og símamálastjórninni heimilað að kaupa viðbótarlóð að Kirkjustræti sunnan við símahúsið að stærð 693 fermetrar fyrir 12 þús. 150 kr. hvern fermetra. Vegna skipulags borgarinnar var aðeins heimilt að reisa á þessari lóð fjögurra hæða byggingu ofan jarðar að samanlögðum gólffleti 781 fermetrar. Hins vegar telst, eins og framan er getið, mega byggja hús á allri hinni fyrirhuguðu lóð, þ.e. Thorvaldsensstræti 2, þar sem Sjálfstæðishúsið stendur, 600 fermetra á a.m.k. 2.000 fermetra heildargólffleti ofan jarðar, auk kjallarans, þ.e. þremur hæðum með inndreginni 4, hæð eða sem svarar 3 1/2 hæð. Enn fremur má benda á, að ekki mun þurfa að greiða gatnagerðargjald af þeirri byggingu, sem reist verður þarna síðar, en það var áætlað, að mundi nema 1 1/2 millj. kr., ef annars staðar væri byggt. Nýting hinnar fyrirhuguðu lóðar er því ólíkt betri, en á þeirri, er áður var keypt. Á lóðinni stendur hús með brunabótamati kr. 12 millj. 46 þús. og það þarf að kaupa til þess að geta byggt þarna nýtt hús, er henti þörfum Pósts og síma. Með tilliti til þess, sem að framan greinir og sérstaklega hinnar góðu nýtingar lóðarinnar, virðist póst– og símamálastjórninni ofannefnt verð, 16 millj. 250 þús., ekki óeðlilegt.“ Þegar hv. 1. flm. talar um, að fermetrinn sé 26 þús. kr., þá reiknar hann aðeins með einnar hæðar byggingu. En sé hins vegar reiknað með, að þarna megi nýta allt að 2.000 fermetra ofan jarðar, verður náttúrlega útkoman allt önnur. Og þá er það eins og seinna mun fram koma, að lóðin í Thorvaldsensstræti 2, þó að húsið sé alveg afskrifað, verður miklu ódýrara en lóðin hér, sem Alþ. keypti 1967, en að því kem ég síðar. Auk þess er það margtekið fram af póst– og símamálastjóra, verkfræðingum hans og ráðunaut, Sveinbirni Jónssyni, sem hefur verið ráðunautur Landssímans og lögfræðingur í áratugi, að það sé svo mikið hagræði fyrir Landssímann að fá þessa lóð, af því að hún er áföst við gamla Landssímahúsið, að það verði ekki reiknað í millj., heldur jafnvel í tugum millj., af því að þetta er samstætt, en annars þyrfti að byggja á sérstökum stað, kljúfa deildir og leggja í milljónakostnað með nýjum jarðstrengjum. Það er þess vegna fráleitt, þegar verið er að halda því fram, að það sé verið að leggja nýjar byrðar á viðskiptamenn Landssímans með því að fá þessa lóð og nýta, fá hana á lægra verði en lóðir, sem eru nýkeyptar hér á sama reit. 3. júlí s.l. skrifar Jón Skúlason, yfirverkfræðingur Landssímans, rn. bréf, þar sem hann vekur athygli á því, að það sé mjög hagstætt fyrir Landssímann að fá þessa lóð. Jón Skúlason var orðinn dálítið þreyttur að bíða eftir endanlegu svari frá rn. og taldi, að það væri mikið tjón fyrir Landssímann, ef ekki gæti orðið úr þessum kaupum. Hann gerir samanburð á verði lóðarinnar í Thorvaldsensstræti 2, Sjálfstæðishúsinu, og öðrum lóðum, sem seldar hafa verið. Þá kemur fram, að lóðin í Thorvaldsensstræti 2 verður 6.250 kr. á fermetra miðað við nýtingu, en lóðin í Thorvaldsensstræti 6 var 10.755 kr. fermetrinn. Lóðin aftur í Kirkjustræti, sem keypt var fyrir Alþ., var mun dýrari miðað við notagildi, því að þar má ekki byggja nema sem svarar 1 1/2 hæð,og kemur það fram í öðru bréfi. 5. júlí skrifar Sveinbjörn Jónsson, ráðunautur Landssímans, langt bréf um þetta mál, því að ég hafði sent honum þetta mál til umsagnar og vildi ekki taka ákvörðun endanlega, fyrr en ég hafði fengið hans umsögn. Það vita allir, að hann er reyndur lögfræðingur, hefur haft mikið með fasteignasölu að gera hér í bænum. Það vita líka allir, að hann hugsar um hagsmuni Landssímans. Við getum a.m.k. verið sammála um að segja, að hann væri hlutlaus í þessu máli. En það, sem hv. 1. flm. till. vildi gefa í skyn hér áðan og sagði beinlínis hér áðan, að væri ámælisvert af ráðh. að hafa ekki leitað umsagnar hlutlauss aðila. Ég leitaði umsagnar Sveinbjörns Jónssonar. Ég leitaði umsagnar yfirverkfræðinga Landssímans og fleiri aðila. Hverjum dettur í hug, að þessir aðilar þekki ekki hagsmuni Landssímans og vilji leggja til, að hlutir séu gerðir, sem ganga í berhögg við það? Það dettur engum manni í hug. Og hverjir væru dómbærari á það; hvort það væri hagur fyrir Landssímann að fá þessa lóð heldur en þessir menn? [Frh. - Ræðunni frestað vegna rafmagnsbilunar.]