Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Jakob Möller) : Dómsmrh. hefur undirbúið frv. þetta, eins og það liggur fyrir. Eins og frv. ber með sér, eru aðeins teknar upp í það breyt., er óhjákvæmilega leiðir af breyt. þeim, er gerðar voru á stjskr. á síðasta þingi. Fleiri breyt. en þær, sem hér um ræðir, gátu að vísu komið til greina, en ráðuneytið vildi þó ekki fitja upp á þeim. Ég tel sjálfsagt, að stjskrn. fái þetta frv. til athugunar, og legg ég því til og geri það að till. minni, að frv. verði vísað til þeirrar n. og 2. umr.

Flm. (Ingólfur Jónsson) : Rafmagnsmál sveitanna eru mál, sem tímabært er að tala um og ráða til lykta. Það er þó ekki svo að skilja, að efni þessa frv. sé neitt nýtt mál hér á Alþ., því að á árinu 1929 flutti Jón Þorláksson, eins og mönnum er kunnugt, sitt merkilega og mikilvæga frv. um raforkumál sveitanna. Sjálfstæðismenn sýndu það þá, og þeir hafa ætíð sýnt það, að þeir vilja veita þessum málum fullkomna athygli og skilja gildi þess, að rafmagn verði sem mest notað í sveitum landsins. Thor Thors flutti ásamt öðrum frv. til l. um raforkusjóð, þar sem úr honum var hægt að veita allt að 4/5 stofnkostnaðar af raforkuverum. Einnig átti frv. hv. þm. Borgf. (PO), er hann bar fram 1941, fullan rétt á sér sem og fleiri frv., er fram hafa komið á Alþ. og gengið í þá átt að hjálpa sveitunum til að koma upp raforkuverum og raforkuveitum. En í þessu máli er ekki nóg að setja nefndir á rökstóla til þess að athuga raforkumál sveitanna og leiðir til fjárafla í því skyni. Það gæti orðið til þess að tefja og hindra framkvæmdir í þessu máli, þar sem nefndir eru oft seinar til að skila áliti, og þá gæti svo farið hér, að fé yrði ekki fyrir hendi, er til ætti að taka. Það, sem ég finn þeim frv., er fram hafa komið um þetta mál sveitanna, til foráttu, er að þau hafa gengið of skammt í áttina að settu marki. Það hefur verið skortur á stórhug til framkvæmda. En raforkumál sveitanna eru þannig nú, að þau þola enga bið, og það þarf strax að gera það, sem gera þarf. Það þarf strax að hefjast handa um tekjuöflun, og þess vegna er frv. okkar sjálfstæðismanna komið fram og liggur nú fyrir til umr. Það er að nokkru sniðið eftir frv. um sama efni, eins og það var eftir 2. umr. á síðasta þingi, að öðru leyti en því, að framlagið úr sjóðnum hækkar, og er því gert ráð fyrir stofnfénu svo miklu, að hægt sé að veita öfluga styrki úr sjóðnum strax og efni til rafstöðva fæst. Hann á að geta, eins og tekið er fram í frv., veitt styrk, sem nemur 25–50% af stofnkostnaði orkuvers eða orkuveitu, en í hinu frv. var miðað við 15–30%. Ef rafmagn á að verða almennt í sveitum landsins, þarf að styrkja orkuverin a. m. k. þetta, sem fram á er farið í frv., ef bændum á að verða kleift að ráðast í framkvæmdir slíkra fyrirtækja. Sumum mun e. t. v. finnast hér vera of langt gengið í kröfum á hendur ríkinu, að því skuli ætlað að leggja 5 millj. kr. og svo 500 þús. kr. árlega, en þá vil ég minna hv. þm. á það, að ríkið hefur aldrei haft úr jafnmiklu að spila og einmitt nú, þar sem nettótekjur ríkissjóðs námu 17 millj. kr. 1941. Það virðist því engin goðgá vera, þó að farið sé fram á þessa upphæð, þar sem fénu á að verja til þess, sem öllum landslýð mun verða til bóta. Við höfum horft á fólksstrauminn úr sveitunum í kaupstaðina, sem með hverju hinna síðustu ára hefur farið ört vaxandi, og það er því brýn nauðsyn fyrir alla hugsandi menn að gera sér þess ljósa grein, í hverju það öfugstreymi er fólgið og hvað að baki því liggur, svo og, á hvern hátt það megi lagfæra. Og menn munu komast að raun um það, að fólkið streymir þangað, sem þægindin eru og lífsskilyrðin eru betri. Það ætti því ekki síður að vera áhugamál verkamanna og sjómanna en annarra að stöðva þetta öfugstreymi í tæka tíð, sem það er vitað, að atvinna í kaupstöðum landsins og annars staðar í þéttbýlinu mun þverra mjög að stríðinu loknu. Það, sem því þarf að gera, er að bæta lífsskilyrði sveitafólksins á þann hátt, sem hér er bent á, og á þann hátt einan er hægt að stemma stigu við fólksstrauminum úr sveitunum, því að það er ekki nema eðlilegt, að fólkið í landinu, hvort sem það býr í sveit eða kaupstað, geri kröfu um lík þægindi og lífsskilyrði. Að lokum vil ég taka það fram, að frv. þetta er borið fram í þeirri trú, að það verði að lögum á þessu þingi, og flm. vænta þess, að því verði mætt með drengskap og skilningi. Legg, ég svo til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Ég vil byrja með því að lýsa ánægju minni yfir iðrun þeirri, er komið hefur fram í Sjálfstfl. með komu þessa frv. á Alþ. Þó verður að játa það, að ekki er alveg víst, að hér sé um beina iðrun að ræða af hendi þess flokks, þar sem það eru nýliðar hér á Alþ., er það bera fram. Á síðasta þingi voru athugaðir möguleikar á tekjuöflun til raforkuframkvæmda og Sjálfstfl. boðið að koma með till. í því efni, er honum þætti líklegast, að næði fram að ganga. Og hann kom með þá till. að afla tekna úr ríkissjóði, en frv. strandaði samt, og Framsfl. stóð með því, að það mál næði fram að ganga. Það, sem einna mest er áberandi í frv. þessu, er, að í því er sáralítið annað en það, sem Framsfl. hefur lagt til þessara mála áður. Á síðasta þingi vildi Framsfl. leggja til hliðar af tekjum ríkissjóðs til myndunar framkvæmdasjóðs, en það strandaði enn sem fyrr á Sjálfstfl. Frv. þetta gefur að vísu ekki glæstar vonir um heilindi í þessu máli, þar sem vitnað er í sem aðalforsendur fyrir frv. þessu till. Jóns Þorlákssonar frá 1929, sem hvergi nærri komu við jörðina og hafa þess vegna legið í þagnargildi síðan. Það er og eitt, sem þarf að athuga í sambandi við raforkumál sveitanna, um leið og veitt er fé til þeirra mála, og það þarf jafnframt að rannsaka allar aðstæður, áður en hafizt er handa til framkvæmda, og það er ekki nóg að ausa fé í sjóð og úr honum aftur án þess að rannsaka, á hvern veg því verður bezt varið. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð að þessu sinni. Aðeins ætla ég að taka fram, að ég vona, að hv. flm. hafi í þessu máli tryggt alvöru og festu meira en verið hefur til þessa hér á þingi og sýni, að þeir vilji raunhæfar framkvæmdir, en komi ekki fram sem leikarar.



Herra forseti.- Mig furðar stórlega á, að hv. þm. V.-Sk. skuli rísa hér upp til þess að bera fram annan eins „sannleika“ og hann hefur boðað hv. d., þann sannleika, að Sjálfstfl. hafi verið þrándur í götu þess, að heilbrigð þróun í rafmagnsmálum þjóðanna gæti átt sér stað. Ég ætla ekki að eyða orðum að annarri eins fjarstæðu og þeirri, að þetta frv. eigi að sýna iðrun ákveðins hluta Sjálfstfl. eða nokkurs hluta hans eftir kosningarnar. Allir hv. þdm. vita, að undanfarin ár hafa rafmagnsmálin verið ofarlega á baugi í þinginu, ekki sízt hjá Sjálfstfl. Sannast það ekki sízt á því, að sá, sem fyrst hreyfði málinu á Alþ., var þáverandi formaður Sjálfstfl., Jón Þorláksson, sem setti þá málið fram skýrt og djarflega, eins og hans var von og vísa. Ég er undrandi yfir, að jafnskýrum manni og hv. þm. V.-Sk. skuli hafa skotizt yfir það, að þegar verið var að koma af stað mestu rafvirkjun hér á landi, Sogsvirkjuninni, þá var það Sjálfstfl., sem barðist fyrir því gegn mótspyrnu Framsfl., og það hefur alltaf verið áhugamál Sjálfstfl. að koma rafmagninu sem víðast frá Soginu, og hefur nú verið hafinn undirbúningur undir það af núv. ríkisstj. Mér þykir mjög miður, að hv. þm. V.-Sk. skuli hafa hlaupið svona út undan sér í þessu máli, því að það var skýrt tekið fram af hv. 1. flm., að það væri vilji okkar að fá sem nánasta samvinnu allra um þetta mál, enda hefur líka verið góð samvinna um bað á undanförnum þingum milli framsóknarmanna og sjálfstæðismanna, sem sannast á því, að hv. þm. Borgf. hefur flutt ásamt nokkrum framsóknarmönnum frv., sem í nál. er talin undirstaða þessa frv. Þrátt fyrir þetta leyfir hv. þm. V.-Sk. sér að koma með brigzlyrði til Sjálfstfl. og saka hann um óheilindi. Ég sé ekki ástæðu til að fara lengra út í að svara slíku, því að það er svo langt frá, að nokkur rök megi færa fram fyrir slíkri fullyrðingu. Ég vil aðeins taka undir það, sem hv. 1. flm. sagði, að málið er flutt af fullri alvöru og bak við þær og aðrar till., sem miða til mestra átaka í þessum málum, stendur Sjálfstfl. óskiptur. Ég segi ekki, að í þessu frv. sé ekki margt, sem betur mætti fara, og flm. munu taka með þökkum hverri viturlegri brtt., sem fram kann að koma frá góðgjörnum og sannsýnum mönnum, og vonum við, að um málið megi verða sem bezt samvinna. Um einstakar gr. eða frv. í heild sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða, því að hv. 1. flm. hefur gert það röggsamlega, en vil aðeins undirstrika orð hans um nauðsyn þess, að framvegis megi verða stigin í þessum málum fleiri og stærri spor en verið hefur hingað til, svo að sem allra flestir, hvar sem er á landinu, megi verða aðnjótandi þeirra miklu þæginda, sem rafmagnið þefur í för með sér. Hv. þm. V.-Sk. talaði einnig um, að Sjálfstfl. hefði verið á móti því, að fé væri lagt til hliðar, eins og talað er um í grg. þessa frv. Ég ætla, að aðrir hv. þm. hér séu betur færir um að svara þessu, en mér er þó kunnugt um, að andstaða Sjálfstfl. gegn framkvæmdasjóðstill. byggðist engan veginn á því, að flokkurinn væri því mótfallinn, að fé væri lagt til hliðar. Hygg ég, að gleggst hafi verið bent á það af hv. þm. A.-Húnv., að flokkurinn teldi ástæðulaust að stofna sérstakan sjóð fyrir utan ríkissjóðinn, féð gæti eins vel geymzt í sjálfum ríkissjóðnum. Ég skal persónulega ekki leggja dóm á þetta, en þetta sýnir, hversu fjarri lagi sú staðhæfing hv. þm. V.-Sk. er, að Sjálfstfl. sé á móti því að leggja fé til hliðar til framkvæmda síðar. Það, sem við leggjum til í grg., er því engan veginn í ósamræmi við þær till. eða þá stefnu, sem Sjálfstfl. eða þm. hans fylgdu á síðasta þingi. Ég vil að lokum láta í ljós sömu ósk og hv. 1. flm. frv., að þrátt fyrir að nokkuð hjáróma rödd hafi heyrzt um þetta mál í upphafi, megi svo fara, að allir hv. þdm. vilji eiga þátt í því með þessum hætti eða einhverjum öðrum skyldum, að rafmagnsmál sveitanna og smærri sjávarþorpa komist í viðunandi horf.



Það hefði verið ástæða fyrir mig og fleiri sjálfstæðismenn að kveðja okkur hljóðs til að mæla með þessu frv., þó að engin aths. hefði komið fram við það. Ég kvaddi mér hljóðs út af ummælum hv. þm. V.-Sk. Það er mál, sem þarf ekki að deila um, að Sjálfstfl. hefur fyrir löngu gert rafmagnsmálið að baráttumáli sínu, og þótt að sjálfsögðu megi deila um þær leiðir, sem flokkurinn og flokksmenn hafa valið og hvatt til að leggja út á í þessu máli, verður ekki um það deilt, að Sjálfstfl. hefur haldið uppi baráttu fyrir rafmagnsmálunum og fyrst og þrautseigast reynt að boða trú á þá miklu þjóðhagslegu blessun, sem leiða mundi af rafmagnsveitunum. En það er vitanlega hægt að koma þessu máli fyrir á mjög mismunandi hátt, og eins og ég tók fram áðan, má alltaf deila um, hversu heppilegt sé að stofna til hvers fyrirtækis fyrir sig. En það verður að teljast mjög undarlegt, að einn hv. þm. skuli standa upp og heilsa þessu frv. með ókvæðisorðum til einstakra þm. og eins flokks og það þess flokks, sem hefur gerzt brautryðjandi í þessum málum. Ég skal ekkert um það fullyrða, ekki einu sinni láta mér detta í hug, að Framsfl. sé fjandsamlegur rafveitum, það væri slíkt óeðli, að ég held, að engin mannkind geti verið með slíku óeðli, ekki einu sinni í Framsfl., en Framsfl. hefur að þessu sinni eins og áður ekki metið málin eftir því, sem þau eru í eðli sínu, heldur eftir því, hverjir hafa flutt þau. Þess vegna hefur sífellt andað kalt til þessa máls, þegar menn úr Sjálfstfl. hafa flutt það fram. Mér finnst ummæli þessa hv. þm. benda enn á þetta sama eðli framsóknarmanna, að þeir meti málin eftir flm. Ég hef séð, að menn úr Framsfl. hafa verið að fitja upp á slíkum málum, hver fyrir sitt kjördæmi, einkanlega þegar kosningar hafa staðið fyrir dyrum, en að öðru leyti hefur ekki borið mjög mikið á áhuga þessa lofsamlega flokks í rafveitumálunum, en á það má minna, að þegar þessu máli var fyrst hreyft á myndarlegan hátt, sem var af Sjálfstfl. og fyrir hans hönd af Jóni Þorlákssyni, þá reis Framsfl. gegn því með fáheyrðum fjandskap, og hefur því máli ekki verið hreyft svo síðan, að menn úr Framsfl. hafi ekki risið upp með ofsa út af þeirri dirfsku og hafa kallað vitfirringu að koma fram með slíkt mál. Þessi brigzl um óframsýni, heimsku og vanhyggju hjá Jóni Þorlákssyni eru merkileg af því, að sá maður var annars ekki vændur um það að fara með fleipur eða vera öðrum ógleggri á verklega hluti, enda hafði hann vit og menntun til að geta dæmt betur um svona hluti en almenningur. Ég vil minna á þessa herferð Framsfl., þegar stærsta rafvirkjun á Íslandi var á döfinni, að hann lét það m. a. verða ástæðuna til, að þing var rofið, að fram var komið þetta mikla landráðamál, sem flokkurinn taldi þetta mál vera, og það yrði að stöðva. Ég held, að menn, sem hafa slíka verðleika í pokahorninu sem framsóknarmenn, ættu helzt að hafa hljótt um sig. Það er bezt fyrir þá annaðhvort að þegja eða segja, að þeir vilji snúa frá villu síns vegar. Þó að ástæða væri til að fara um þetta mörgum og alvarlegum orðum, þá held ég, að þess gerist ekki þörf, bæði vegna þess, að gangur þessara mála og þátttaka manna í þeim er þjóðkunnug, og eins vegna þess, að þau orð, sem hv. þm. V.-Sk. mælti hér, voru þau vanstillingarorð, að ég held, að þau dæmi sig bezt sjálf. Það er ekki nema eðlilegt, að flm. þessa frv. taki nokkuð dýpra í árinni en gert hefur verið um fjárframlög, því að vitað er, að sama fjárupphæð nær nú miklu skemmra en áður og verður því að skammta miklu stærra til sömu framkvæmda. En af því að minnzt hefur verið hér á þau frv., sem fram hafa komið áður um rafveitumál, þá vil ég taka fram, að mér er ekki kunnugt um, að þar hafi verið ágreiningur um annað en tekjuöflunina. Menn greindi að sjálfsögðu á um, hversu fullnægjandi það fé væri, sem þar var gert ráð fyrir, og vitanlega væri það algerlega ófullnægjandi nú, og að öðru leyti greindi menn á um, hvernig ætti að afla fjárins. Framsóknarmenn lögðu mjög mikla áherzlu á, að féð væri tekið frá öðrum rafveitum, en það sýndist okkur ýmsum öðrum óskynsamlegt, einkanlega þegar mælikvarðinn var slíkur, að rafveiturnar áttu að greiða skatt af skuldum sínum, því hærri skatt sem þær voru skuldugri. Ég lagði til, til samkomulags, að rafveiturnar gyldu að sönnu í þennan sjóð, en ekki fyrr en þær hefðu borgað skuldir sínar að vissu marki, en við það var ekki komandi, a. m. k. ekki af hálfu framsóknarmanna. Það varð að leggja þennan skatt á rafveiturnar, þó að þær skulduðu allan stofnkostnaðinn. Kom þar fram eins og oft endranær, að Framsókn vill ekki koma fram með mál mönnum til hjálpar, nema hún geti um leið gert öðrum mein.



Ég var að velta því fyrir mér, eins og dagblöðin segja, hver mundi verða hrifnastur af að hlusta á annan eins framburð og þann, sem hér hefur fram komið af hálfu þessara tveggja síðustu ræðumanna. Ég er sannfærður um, að það væri útbreiðslumálaráðherrann þýzki, Göbbels, sem væri hrifnastur af þessum lærisveinum sínum. Þeir eru sýnilega þeirrar skoðunar, að sama sé, hvort sagt sé satt eða ósatt, ef þeir geta hjálpað sínum málstað, en það er, eins og menn vita, eitt undirstöðuatriðið í útbreiðslustarfsemi nazista. Hv. 3. landsk. segir, að framsóknarmenn ættu að hafa hljótt um sig, m. ö. o., það er óþægilegt fyrir andstæðinga. Framsfl. að heyra sannleikann og sjá engin önnur ráð til að útiloka það en þessa aðferð, sem nú er orðin fræg hér í heimi, að binda fyrir munn andstæðingsins og lofa honum ekki að tala. Ég ætla samt, þrátt fyrir það að hv. 3. landsk. yggli brún og vilji segja mér að þegja og öðrum, sem vilja segja, hvað rétt er í þessum málum, að leyfa mér, eins og ég gerði áðan, að halda fram því, sem satt er, og skýra rétt frá gangi þessa máls hér á Alþ. Sérstaklega ætti þessi hv. þm. að blygðast sín, þegar hann segir, að þetta mál hafi verið sérstakt baráttumál Sjálfstfl., þegar hann á síðasta þingi var sérstaklega þrándur í götu þessa máls. Má þar vitna til eins flokksbróður þessa hv. þm., hv. þm. Borgf., sem vann að þessu máli með okkur og sagði, að sjá yrði svo fyrir, að hv. 3. landsk. yrði ekki þrándur í götu þessa frv. Hv. þm. nefndi till. Jóns Þorlákssonar því til sönnunar, að þetta hefði alltaf verið baráttumál Sjálfstfl. En ég vil spyrja: Ef till. Jóns Þorlákssonar voru svo viturlegar og framsýnar, hvers vegna hefur flokkurinn í öll þessi ár aldrei minnzt á þær, aldrei dottið í hug að bera þær fram, og loks nú, þegar hann raknar úr rotinu eftir öll þessi ár, dettur honum ekki í hug að nota þær? Er það af því, að ekki megi nota það, sem er viturlegt? Þá segir hann, að Framsfl. hafi alltaf staðið gegn Sogsvirkjuninni og það sé eingöngu Sjálfstfl. að þakka, að hún komst í framkvæmd, en ég held, að allt, sem nýtilegt er við það mál, sé til komið fyrir hjálp framsóknarmanna, en allt, sem er þar ekki eins og það á að vera, er fyrir tilstilli Sjálfstfl. Hann hugsaði eingöngu um sérhagsmuni Reykjavíkur, en sveitirnar skiptu þar engu máli, eins og síðar kom í ljós, þegar búið var að setja stöðina upp. Hvað margir sveitabæir fá rafmagn frá stöðinni? Veit hv. þm. það? Nei, honum er sama. En ég veit það. Það mun vera einn einasti bær. Ef framsóknarmenn hefðu ekki staðið á verði í þessu máli, hefðu sveitirnar, þegar þær hefðu fengið rafmagnið, orðið að kaupa það margfalt hærra verði en notendur í Rvík, en nú er það talið sjálfsagt, að rafmagnið verði selt sama verði til hvers, sem er, en verði ekki skoðað sem einkaþægindi vissra staða eða manna. Er þar með komin viðurkenning á sjónarmiði framsóknarmanna, þó að seint gengi, og lýsi ég ánægju minni yfir, að það skuli koma fram í þessu frv. Hv. þm. N.-Ísf. (SB) taldi óviðurkvæmilegt að tala um sögu þessa máls eins og ég gerði. Ég skil vel, að þeir kveinki sér við, að hún komi fram, en það er erfitt að ganga fram hjá því, sem satt er, og ekki hægt að draga niður nema nota aðferðir Göbbels, að það sé sama, hvort sagt sé satt eða logið, eins og þessir menn virðast mjög álíta, að sé rétt. Þá talaði hv. þm. N.-Ísf. um, að samvinna hefði verið um þessi mál að undanförnu, og er það rétt. Það hefur verið samvinna milli framsóknarmanna og nokkurs hluta Sjálfstfl., sérstaklega hv. þm. Borgf. En hvernig hefur sú samvinna verið? Það er ljóst, að ef Framsfl. og Sjálfstfl. hefðu staðið saman óskiptir um málið, hefði verið ómögulegt að hindra það. En hverjir hafa hindrað það? Hafa framsóknarmenn gert það? Ég skora á þennan hv. þm. að fara í þingtíðindin og sjá þar, hver hefur verið afgreiðsla þessa máls, koma með það skriflega staðfest frá skrifstofu Alþ., ef einn einasti framsóknarmaður hefur staðið gegn því. Vilja þeir ekki leita til þess þm. í Sjálfstfl., sem hefur haft samvinnu við framsóknarmenn um málið, hv. þm. Borgf.? Hann getur frætt þá um, hvernig þetta hefur gengið til. Hv. 3. landsk. segir, að við hugsum aðeins um, hver flytji málin, en ekki, hvernig þau séu. Frv., sem um þetta voru flutt, voru tvö. Þau voru svipuð. Þegar svo varð samkomulag um að flytja eitt frv., létum við það strax eftir, að það bæri það nafn, sem þeir höfðu haft á sínu frv. Við létum það líka eftir, að hv. þm. Borgf. yrði 1. flm. En allt kom fyrir ekki. Sjálfstfl. varð og hefur fram til þessa dags verið í vegi fyrir, að hægt væri að útbreiða rafmagn í sveitum þessa lands, og þetta sýnir, hversu fjandsamleg afstaða hv. 3. landsk. hefur verið. Þeir fáu sjálfstæðismenn, sem hafa viljað styðja þetta mál, hafa fengið að ráða því, sem þeir vildu. Annars er það líka einkennilegt, sem hv. þm. N.-Ísf. segir, að ástæðulaust sé að skipta ríkissjóði. Honum er skipt með því, að fé er lagt til hliðar. En er það ekki alveg eins hér? Hver er munurinn? Það er einhver ný Göbbelsfræði, sem hér er á ferðinni. - Þá hef ég ekki heldur heyrt það á Alþ. fyrr, að flm. frv. tekur það fram, að frv. sé flutt í alvöru. Á að skilja það svo, að annars séu frv. flutt í gríni? Ég hef ekki þekkt þessa skilgreiningu fyrr. Þegar ég hef flutt mál, hefur það jafnan verið af því, að mér voru það sérstök áhugamál, og svo hygg ég, að sé um flesta þm. Þessi nýja skilgreining gefur málinu leiðinlegan blæ, og mér finnst sjálfsagt að gefa flm. strax við 1. umr. tækifæri til að skýra frá því, í hverju hún sé fólgin. Hv. 3. landsk. var að tala um, að það, sem m. a. hefði staðið í vegi fyrir frv. um rafveitur í dreifbýlinu, væri, að við framsóknarmenn vildum leggja skatt á aðrar rafveitur. Þegar mál þessi voru fyrst á döfinni, var óhugsandi, að ríkissjóður einn rísi undir þeim. Það var engin leið að koma rafmagninu upp til sveitanna, nema aflað væri sérstakra tekjustofna, en þó að nú sé rúmt um hjá ríkissjóði, þá er það engin trygging fyrir því, að almenningur fái rafveitur, því að þegar að fer að sverfa, er nauðsynlegt að skera niður jafnvel hinar þörfustu framkvæmdir, ef ríkissjóður á einn að standa undir þeim. Það er það, sem við höfum jafnan bent á í þessu máli.

Flm. (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. - Umr. um þetta mál hafa farið á annan veg en ég ætlaðist til, en ég vil virða hv. þm. V.-Sk. (SvbH) það til vorkunnar, þó að hann verði heitur. Ég efa ekki, að hugur hans sé heill í þessu máli og að hann vilji koma því í höfn, en það er ekki rétta leiðin að hefja illdeilur að tilefnislausu. Það er nokkuð utan við dagskrána að blanda Göbbels útbreiðslumálaráðherra Þýzkalands, inn í umr. Hv. þm. V.-Sk. hneykslaðist mjög á því, að ég gat þess, að mál þetta væri flutt í fullri alvöru. En það þarf ekki að hneykslast á því, því að svo mikla ástæðu hef ég til þess að ætla, að ýmis frv. af hendi framsóknarmanna um rafmagnsmál séu ekki flutt í alvöru. Það hefur ekki verið svo að sjá sem frv. framsóknarmanna á undanförnum þingum hafi verið flutt í fullri alvöru eða til þess eins að koma rafmagnsmálinu heilu í höfn, þegar ekki var annað ráð fyrir hendi en að afla teknanna með sköttum á skuldug fyrirtæki, því hærri sköttum sem fyrirtækin voru skuldugri. Það hlýtur að vera á móti allri hagfræði. Og þeir, sem ekki sjá aðra leið til að koma í framkvæmd rafmagnsmálum sveitanna, hafa ekki í fullri alvöru viljað berjast fyrir þeim. Ég vil upplýsa hv. þm. V.-Sk. um það, að Sjálfstfl. stendur óskiptur að þessu frv. Það er ætlun flokksins, að frv. nái nú fram að ganga, og munu fulltrúar hans í fjhn. gera það, sem í þeirra valdi stendur, til að hraða því. Rafmagnsmál sveitanna þolir enga bið. Hér er því aðalatriðið, að málið fái framgang, en að tíma þingsins sé ekki eytt í kjánalegan meting. Ég vil að endingu óska þess, að hv. þm. fylgi málinu af fullum drengskap.



Ég hafði ekki ætlað mér að blanda mér í umr. á þessu stigi málsins, en þar sem hv. flm. hafa oftar en einu sinni vikið að frv., sem ég flutti upphaflega, um rafveitulánasjóð, vil ég segja nokkur orð. Flm. frv. á þskj. 25 hafa tekið upp frv. frá síðasta þingi, sem flutt var af framsóknarmönnum og hv. þm. Borgf. Í 2. gr. er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði til raforkusjóðs 5 millj. kr. af tekjuafgangi ársins 1941 og 500 þús. kr. á ári, en ekki er greinilegt í frv., hvað lengi. Væntanlega hafa flm. aflað sér upplýsinga um, að enn sé óráðstafað 5 millj. kr. af tekjuafganginum 1941. Þar sem þeir eru úr stuðningsflokki ríkisstj., tel ég víst, að þeir hafi gert það. Það er búið að ráðstafa 8 millj. af afganginum 1941 í framkvæmdasjóð. Þess utan upplýsti hæstv. fjmrh. á síðasta þingi, að einhver upphæð væri í vörzlum ríkisstofnana sem þeirra rekstrarfé, og á síðasta þingi var samþ. heimild til að greiða verðuppbætur á útflutningsvörur landbúnaðarins ár ið 1941. Ég man, að einn af þm. Sjálfstfl., sem nú er 3. landsk. þm. (SK), talaði um, að það ætti að nota til þess einhvern hluta af tekjuafganginum 1941. Mér er ekki ljóst, hversu miklu er enn óráðstafað, en ef fé er fyrir hendi, tel ég það gott. Ég vænti þó, að vegna þessa verði ekki látið niður falla að greiða nauðsynlegar verðuppbætur til landbúnaðarins. Það var á þingi 1939, sem ég bar fram frv. um rafveitulánasjóð. Þar var lagt til, að þær stóru rafveitur, sem komið hafði verið á fót, greiddu gjald í sjóðinn, sem miðaðist við þá upphæð, sem þær höfðu ríkisábyrgð fyrir. Hv. aðalflm. hneykslaðist á þessu og nefndi það að leggja skatt á skuldirnar. Það er ekki eins dæmi, að þeir, sem skuldugir eru, greiði skatta. Það var líka vitað mál, að stóru rafveiturnar gátu ekki komizt upp nema með aðstoð ríkissjóðs, enda hefði áreiðanlega verið talið borga sig að koma þeim á fót, þó að þær yrðu að greiða gjald, til þess að flýta, fyrir því, að aðrir landsmenn gætu notið sams konar hlunninda. Um þetta þýðir ekki að deila, og ég hafði ekki ætlað mér það. En ástæðan til þess, að við framsóknarmenn gerðum slíka till., var sú, að við töldum ófullnægjandi að treysta eingöngu á framlög úr ríkissjóði. Það þarf að fá traustari tekjustofna fyrir slíkan sjóð. Þess vegna er í till. til þál. um raforkumál lagt til, að kosin verði n. til að gera till. um fjáröflun handa slíkum sjóði, og vænti ég, að frá flm. þessa frv. megi vænta stuðnings við þá till. Ástæðan til þess, að við framsóknarmenn lögðum ekki jafnhliða fram till. um stofnun sjóðs, var sú, að búið var að ráðstafa verulegum hluta af tekjuafgangi ársins 1941, og töldum við eðlilegt, að beðið yrði næsta reglulegs þings með að ákveða, hve mikið yrði tekið í sjóðinn af tekjum ársins 1942, þegar fyrir lægju fullnægjandi upplýsingar um fjárhaginn á því ári. Ég vona, að það verði svo, að hægt verði að leggja miklu meira fram en þessar 500 þús. kr., sem lagt er til að veita í frv., sem fyrir liggur. Ég skal benda á, að stríðsgróðinn fer ört vaxandi samkv. hinni nýju stefnu í fjármálum, sem núv. stj. hefur tekið upp. Allir fá hærra og hærra kaup og hærra og hærra verð fyrir vörur sínar. Það er sjálfsagt gott og blessað, og ýmsir eru ánægðir. En þá eru menn líka færari en áður að greiða skatta til nauðsynjamála, og þó að á síðasta þingi hafi verið alllangt gengið í að skattleggja mesta gróðann, má samt ná háum upphæðum með því að leggja á upphæðir innan við 45 þús. kr. hjá einstaklingum. Ég vil líka í þessu sambandi minna á till. búnaðarþings um, að tekjurnar af happdrættinu verði látnar ganga til þessa, þegar sérleyfistími háskólans er útrunninn. Það er ástæða til að fagna því, ef nú er meiri skilningur en áður hjá Sjálfstfl. á þessum málum. Hv. 3. landsk. þm. sagði, að Sjálfstfl. hefði löngum gert raforkumálið að baráttumáli sínu. Hann talaði um till. Jóns Þorlákssonar 1929, en næsti þáttur í þessu mikla baráttumáli gerist ekki fyrr en 1940, svo að flokkurinn hefur tekið sér 11 ára hvíld í baráttunni.



Út af því, sem hv. síðasti ræðumaður vék að tekjuafgangi ársins 1941, vil ég benda á, að ég ætlaðist til, að miðað yrði við 1942, en það kemur til athugunar í n. Það er vafasamt, hvort 6 millj. kr. er óráðstafað 1941. Það kom í ljós hjá tveimur þm. Framsfl., að þeir meta það nú meira að sýnast fyrir kjósendum en að hafa mál fram. Það hefur ekki einasta komið fram í ræðum þeirra, heldur og í blöðum og á fundum, að þeir reyna að halda fram þeirri blekkingu, að Sjálfstfl. standi í vegi fyrir framkvæmd raforkumálsins í sveitunum. Þetta er sprottið af ágreiningi milli flokkanna um tekjuöflun til raforkusjóðs, því að hvergi hefur bólað á andstöðu gegn raforkumálum sveitanna. Hitt er sitt hvað, hvaða leið er farin til framkvæmda. Það er alveg rétt, að meiri hl. Sjálfstfl. og aðrir þingflokkar hafa verið andvígir því að leggja skatt á þau skuldugu fyrirtæki, sem hafa staðið undir öðrum raforkuverum. Á þingi 1940 var flutt frv. af nokkrum sjálfstæðismönnum, sem hafði þá breyt. að geyma, að ríkissjóður einn stæði straum af þessu, og oft hefur það komið fram á þingi í meðferð þessa máls, að ekki hefur staðið á Sjálfstfl. né Alþfl. að koma málinu fram. Hv. þm. V.-Sk. (SvbH) var að tala um ósamræmi í orðum og gerðum okkar sjálfstæðismanna, en það er ekki rétt hjá þessum hv. þm. Mér finnst mjög eðlilegt, að ríkisstj. standi straum af þessum útgjöldum og hið opinbera leggi til þessa máls eftir föngum. Ég tel óþarft að bíða eftir, að mþn. verði kosin til þess að fjalla um þetta mál og fundinn verði tekjustofn til þess að hrinda því í framkvæmd, vegna þess að sá stofn er fyrir hendi, sem sé almennur tekjustofn, sem ríkið leggur til. Að vísu kostar það ekkert smáræði að koma rafmagni á alla bæi í sveitum. Það skiptir án efa hundruðum milljóna, en ætlunin er, að þetta verði framkvæmt smátt og smátt, en ekki allt í einu. - Ég vænti þess, að þeir menn, sem meira leggja upp úr blíðmælgi við kjósendurna en framkvæmdum, fylgi máli þessu afdráttarlaust nú á Alþingi.



Það kom mér mjög á óvart, er ég heyrði, hversu mjög raddir sjálfstæðismanna hafa breytzt í þessu máli, og er það að vissu leyti ánægjulegt. Þessir menn, sem ávallt hafa spornað fæti við öllum framkvæmdum í rafmagnsmálum sveitanna, koma nú allt í einu fram með frv., sem fer í þá átt að hefjast hið bráðasta handa í þessum efnum. Er nú hægt að taka þessa menn alvarlega eftir að hafa litið um öxl og séð, hvernig saga þeirra hefur verið á undanförnum árum í þessum málum? Ég efast mjög um alvöruna, sem að baki liggur. Í frv. er farið fram á, að stofnaður verði raforkusjóður og ríkissjóður greiði til hans 5 millj. kr. af tekjuafgangi ársins 1941 og 500 þús. kr. á ári. S. l. ár stóð til að gera þetta, en þá lögðu sjálfstæðismenn á móti því, og nú er það upplýst af einum flm. frv., að fé muni ekki vera fyrir hendi, svo að ég fer að efast um, að mikil alvara sé á bak við, þegar einn flm. telur, að það, sem gera á samkv. frv., sé ekki fyrir hendi. Sjálfstæðismenn eru ávallt að tala um að afla ríkissjóði tekna, en það eru aðeins orðin tóm, og er þetta ekki annað en gamla sagan hjá þessum flokki, gerð í þeim tilgangi, að slá ryki í augu almennings, en ég veit, að allir viti bornir menn sjá í gegnum þetta. - Það er langt frá því, að þessi flokkur hafi reynt að auka tekjur ríkissjóðs undanfarið, t. d. um daginn, þegar verið var að ræða um lækkun á verði síldarmjöls til bænda, þá hafði verið fundinn nýr skattur til þess að afla ríkissjóði tekna í því skyni, og er það gott og blessað. En hvað skeður? Mótmæli höfðu borizt frá allmörgum vegna þessa nýja skatts, og nú mun eiga að hverfa frá honum að miklu leyti. Hvernig er hægt að búast við, að tekjur ríkissjóðs aukist, ef skattar, sem á að framkvæma, eru afnumdir, um leið og einhverjar mótbárur koma í ljós? Ég mun ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni, en býst við af öllu, að lítil alvara fylgi þessu frv. Því hefur verið lýst yfir af hæstv. forsrh., að Alþ. þurfi að ljúka störfum fyrir ágústlok, og nú er þetta frv. hér til 1. umr. og á eftir að fara til n. og þar fram eftir götunum. Allt bendir þess vegna til, að það verði svæft að þessu sinni.



Þetta frv., sem hér er komið fram, er um að hrinda í framkvæmd einu mesta nauðsynjamáli þjóðarinnar. Maður skyldi því ætla, að framsóknarmenn tækju þessu frv. vel, en í stað þess að taka vinsamlega í hina útréttu hönd, þá snúast þeir öndverðir gegn málinu, og hv. þm. V.-Sk. (SvbH) rís hér upp, ekki til þess að þakka þetta, heldur til þess að koma af stað illdeilum, og það sýnir innræti þessa hv. þm. Ég mun ekki ræða þetta frv. mikið, því að þess gerist ekki þörf, þar eð fyrir því hefur verið gerð grein af öðrum hér á undan, en vil aðeins hrekja orð þeirra framsóknarmanna, sem hér hafa talað, en þeir sögðu, að Sjálfstfl. hafi alltaf beitt sér gegn raforkumálum sveitanna. Á Alþ. árið 1929 bar Jón Þorláksson fram frv., sem fór í líka átt og frv. það, er hér liggur fyrir. Í þessu frv. voru tvö aðalatriði. Annað var það að stofna til verkfræðilegra rannsókna á raflýsingu sveitanna, og hitt var, að þegar þetta yrði framkvæmt, skyldi það styrkt úr ríkissjóði. Strax komu fram raddir frá framsóknarmönnum, sem andmæltu þessu frv., sögðu að þessar framkvæmdir yrðu óbærilega dýrar o. s. frv. - Auðvitað var þetta frv. hugsað líkt og með vega- og símalagningar, að framkvæma þetta smátt og smátt, en ekki allt í einu. Til þess að sýna hug framsóknarmanna í þessu máli þá, vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp nokkur ummæli þeirra. - Jónas Jónsson, þáv. dómsmrh., segir svo í einni ræðu sinni, er hann flutti við umr. þessa máls: „Nú má gera ráð fyrir, og það er hér um bil víst, ef byrjað yrði á þessum framkvæmdum, að þá mundu drífa að umsóknir úr öllum áttum, allir mundu vilja verða þeirra hlunninda aðnjótandi, sem frv. er ætlað að veita.“ Og á öðrum stað farast honum orð á þessa leið : „Hér er því í raun og veru ekki um annað en þjóðnýtingu að ræða, og hún svo víðtæk, að stærri þjóðnýtingartill. hefur aldrei verið borin fram af sjálfum sósíalistum, því að hér er farið fram á að setja allan þjóðarauðinn í þessar framkvæmdir.“ Þannig töluðu framsóknarmenn þá. Og hver var svo afgreiðsla þeirra á þessu frv.? Þeir afgreiddu það með rökstuddri dagskrá, sem hljóðaði svo: „Í því trausti, að ríkisstj., eftir ástæðum, útvegi þeim héruðum, er þess óska, hæfa menn til að rannsaka skilyrði fyrir sameiginlegri raforkuveitu, með þeim skilyrðum, að ríkið og hlutaðeigandi héruð kosti rannsóknina að helmingi hvort, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá: Með öðrum orðum, þegar frv. var fram borið um undirbúning á raforku til sveita, þá svara framsóknarmenn því með því að vísa því frá. Ég hygg, að þetta nægi til að sýna þeirra fortíð í málinu. Það var spurt að því hér áðan af einum hv. þm. Framsfl., hvernig stæði á því, að Sjálfstfl. hefði legið á þessu máli síðan 1929. Því er fljótsvarað. Fyrir atbeina framsóknarmanna var málinu vísað til ríkisstj. til athugunar, og á þeim árum var einmitt framsóknarstj. við völd, og hefði hún því átt að athuga málið eins og henni var falið. Það er þess vegna engum öðrum en framsóknarmönnum að kenna, að málið hefur legið svona lengi niðri, eða í rúm 13 ár. - Hv. þm. V.-Sk. sagði, að á þeim árum hefði ríkissjóður ekki getað lagt fé til þessara framkvæmda, en sannleikurinn er sá, að á þessum árum var hið mesta góðæri og ríkissjóður vel stæður. Ég vil að lokum minna á eitt atriði, sem einnig sýnir mjög vel allan hug framsóknarmanna. Árið 1931 á Alþ., þegar Alþfl. og Sjálfstfl. höfðu komið sér saman um byggingu Sogsvirkjunarinnar, sem eigi skyldi aðeins verða fyrir Rvík, heldur einnig fyrir Suðurlandsundirlendið, þá færði Framsfl. það fram sem eina höfuðástæðu fyrir þingrofi að koma í veg fyrir, að þetta frv. næði fram að ganga. Allt það ,sem ég hef talið upp, og margt fleira, sem ég tel ekki ástæðu til að minnast á, sýnir, að Framsfl. hefur alltaf verið á móti framkvæmdum í þessu máli. Ég vil svo að lokum minna hv. þm. V: Sk., þennan æruverðuga klerk, á, að hann ætti í framtíðinni að temja sér meira boðorð sannleikans en hann hefur gert undanfarið.

Sveinbjörn Högnason Hv. 11. landsk. (GTh) heldur, að hann geti áminnt aðra um að segja sannleikann, og vitanlega ætti sá kostur að fylgja þeim manni, sem öðrum fremur er falið það ábyrgðarmikla starf í æðstu menntastofnun þjóðarinnar að kenna ungum mönnum að fara með rétt mál. Ég held nú samt, að þessi hv. þm. ætti sjálfur að temja sér sannleikann í stað þess að áminna aðra um það, því að ég get ekki hugsað mér, að maður í hans stöðu fari verr með sannleikann en hann gerði í síðustu ræðu sinni. Hann sagði, að Alþ. hafi verið rofið árið 1931, til þess að Sogsvirkjunin kæmist ekki í framkvæmd. Sannleikurinn er sá, að Sogsvirkjunin var framkvæmd fyrst og fremst með stuðningi Framsfl. Þetta virðist vera aukaatriði fyrir þennan hv. þm., sem er alltaf með fullyrðingar og skeytir ekki um, þótt þær séu allar eintómt fleipur. Ég á bágt með að skilja, að það þurfi prófessor í lögum til þess að skilja þetta, því að 10 ára börnum er þetta auðskilið mál. Ég hygg, að ég þurfi ekki frekar að rekja meðferð þessa hv. þm. á sannleikanum. E. t. v. segir hann í næstu ræðu sinni, að það sé allt fyrir atbeina sjálfstæðismanna, að hitaveita sé nú að komast á í Rvík, og ég er alveg viss um, að hann segir þetta. En hvað er hið rétta í því máli? Það, að hitaveitan væri komin fyrir löngu, ef aðrir hefðu ráðið en sjálfstæðismenn. Hv. 11. landsk. áfellist ríkisstj. fyrir það, að hún skyldi ekki hafa látið fara fram rannsóknir á raforku sveitanna samkv. frv. Jóns Þorlákssonar. En það er vitað mál, að rannsóknir hafa víða verið framkvæmdar. Aftur á móti hefur Sjálfstfl. alltaf verið þrándur í götu allra framkvæmda í þá átt. Hv. 11. landsk. og hv. þm. A.-Húnv. sögðu, að ég hefði risið hér upp áðan ekki til þess að þakka þetta frv., heldur verið að koma af stað illdeilum, en eitt af því fyrsta, sem ég sagði, var að þakka þessa miklu hugarfarsbreytingu, sem orðin væri hjá Sjálfstfl. Því næst sagði ég sögu þessa flokks á undanförnum árum, og það hefur þeim líklega mislíkað, enda er sú saga ekki sem fegurst. En ég vil alltaf, að hver saga sé sögð eins og hún er. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að þetta mál hefði orðið svo seint fyrir á síðasta Alþ., að það hefði ekki gefizt nógur tími til þess að ræða það í Ed. Sannleikurinn er sá, að frv. var svæft í Ed. í n., þar sem formaðurinn var sjálfstæðismaður, og það er alkunna, að sjálfstæðismenn nota Ed. oftast til þess að svæfa mál. Það er gott fyrir lán., sem fær þetta mál til meðferðar, að rannsaka sögu þess undanfarin ár, og ég hygg, að eftir umr. hér í dag verði hv. nm. ljóst, hvaða leiðir séu heppilegastar.