Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Tildrög þeirra samninga, sem hér liggja fyrir um gagnkvæmar heimildir til veiða á kolmunna, eru rakin í aths. við þáltill. Með bréfi, dags 25. febr. s.l., óskaði sjútvrn. eftir því við utanrrn. að leitað yrði efir samkomulagi við landsstjórn Færeyja um gagnkvæmar heimildir til veiða á 20 þús. lestum af kolmunna í fiskveiðilögsögu Færeyja og í efnahagslögsögu Íslands á árinu 1982. Sams konar samningar voru gerðir við Færeyjar í ársbyrjun 1980 og aftur 1981. Utanrrn. lagði til við landsstjórn Færeyja að gert yrði samkomulag milli aðila í samræmi við framangreint og féllst færeyska landsstjórnin á það. Gengið var frá samkomulaginu með bréfi utanrrh. til Pauli Ellefsen lögmanns, dags. 10. mars, og svarbréfi Pauli Ellefsen sama dag. Bréfin eru birt sem fskj. með þessari þáltill. Í bréfunum er vitnað í niðurstöður viðræðna frá 10. jan. 1979 og er þar m.a. átt við tilkynningarskyldu skipanna og skyldu til að hlíta reglum um lágmarksstærð og friðunarsvæði. Á fundi í íslensk-norsku fiskveiðinefndinni, sem haldinn var hinn 3. mars í Reykjavík, fór fulltrúi Noregs fram á að aðilar sameinuðust um að beina þeim tilmælum til ríkisstjórna sinna að gerður yrði samningur milli Íslands og Noregs um gagnkvæmar heimildir til veiða á 20 þús. tonnum af kolmunna í efnahagslögsögu Íslands og efnahagslögsögu Noregs á árinu 1982. Samþykkti fulltrúi Íslands að standa að þessum tilmælum að því tilskildu að veiðiheimildir Íslendinga væru innan efnahagslögsögu undan ströndum meginlands Noregs. Ríkisstjórnir Íslands og Noregs féllust á að gera með sér samning í samræmi við framangreint. Gengið var frá samkomulaginu í bréfi sendiherra Noregs til utanrrh., dags. 23. mars 1982, og svarbréfi utanrrh. sama dag. Bréfin eru birt sem fskj. með þessari þáltill. og þar er að finna sams konar ákvæði og ég gat um áðan varðandi samkomulagið við Færeyjar. Rétt er að undirstrika það, að veiðar þessar taka aðeins til lögsögu undan ströndum Noregs, eða eins og segir í norska bréfinu, „innenfor Norge fastlands okonomiske sone,“ þ.e. að svæðið við Jan Mayen er alveg utan við þetta. Því er verr að Íslendingum hefur tekist heldur illa að komast upp á það að veiða kolmunna. En auðvitað verður að vænta þess, að þeir læri þær veiðar eins og aðrir og geti farið að stunda þær í auknum mæli. Með það fyrir augum eru þessir samningar gerðir. En annað kemur einnig til og það er að ekki er ólíklegt að í framtíðinni verði það svo, að tekin verði upp kvótaskipting á kolmunna, og þá er það atriði sem eflaust hefur mikið að segja, hvað menn hafa veitt af kolmunna áður eða hvaða heimildir menn hafa áður haft til veiða á kolmunna. Það gæti því hugsast og að því er stefnt líka með þessum samningum, að þessar veiðiheimildir gætu orðið grundvöllur undir kvótaskiptingu og skapað þá Íslandi rétt í þessu sambandi. Nótuskiptin fylgja hér með og eru birt sem fskj. með þáltill. Ég sé ekki, herra forseti, ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en legg til að þáltill. verði að þessari umr. lokinni vísað til utanrmn.



Herra forseti. Það er nú nokkur tími liðinn frá því að þessar umr. hófust. Þær hófust að sjálfsögðu með framsögu hæstv. iðnrh. og að henni lokinni flutti ég ræðu sem hæstv. iðnrh. fór í gær mjög lofsamlegum orðum um að því leyti, að hann sagði að mín ræða hefði verið lengri en hans ræða, og ég segi lofsamlegum vegna þess að ég tel að hæstv. iðnrh. telji að langar ræður séu góðar. Eftir að ég hafði haldið mína ræðu kvaddi sér hljóðs hv. 12. þm. Reykv. og vék nokkrum orðum að minni ræðu. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að tíunda það sérstaklega hér vegna þess að mér fannst sú ræða vera alveg sérstaklega málefnalaus. Hv. þm. taldi ástæðu til þess að viðhafa nokkur stóryði í tilefni af því, sem ég hafði sagt, og var þá með sleggjudóma t.d. um álverið í Straumsvík, fór nokkrum orðum um orkusölustefnu í stíl kommúnista, talaði um að ef farið væri að stefnu okkar sjálfstæðismanna í stóriðjumálum stefndum við í villimannaþjóðfélag, eins og mig minnir að hann hafi orðað það. Hann vék sérstaklega að Kanada sem við ættum að forðast að líkjast í þeim efnum sem varðar stóriðju, við ættum að forðast að líkjast þeim fátæklingum sem þar væru. Hv. 12. þm. Reykv. fór nokkrum orðum til um það, hve kanadíska þjóðin væri grátt leikin í stóriðjumálunum vegna þess að þar væri um að ræða svo mikla þátttöku útlendinga í stóriðjuverum. Ef ég man rétt hefur hæstv. iðnrh. í þessum umr. vitnað til Kanada á nokkuð annan veg. Ef ég man rétt var hann einhvern tíma ekki alls fyrir löngu að leggja áherslu á það, að ekki væri mark takandi á því, þó að það væri hagstætt verð til stóriðju í Kanada. Vegna hvers? Vegna þess að Kanadamenn ættu sjálfir stóriðjuverin og væru að selja sjálfum sér. En ég ætlaði aðeins að víkja örfáum orðum að ræðu hv. 12. þm. Reykv. áður en lengra er haldið, aðeins örfáum orðum til viðbótar. Hann lagði mikla áherslu á eignaraðild Íslendinga að stóriðjuverum. En hann gerði meira. Hann sagði að sú eignaraðild mætti ekki miðast við ríkið, það væri ekki ætlun hans að ríkið væri þar fyrst og fremst eignaraðili, heldur lá í orðum hans, ef hann sagði það ekki beinlínis, að það ættu að vera einstaklingar, það ætti að afla fjár hjá einstaklingum í landinu til þess að gerast eignaraðilar að stóriðju. Nei, það verð ég nú að segja, að mér fannst þetta og margt fleira af því, sem hv. 12. þm. Reykv. sagði í þessari ræðu sinni, ekki lýsa miklu raunsæi í þessum málum. Gildir þá einu þó að það kunni kannske að leynast meira í hinum kunnu peningasjóðum Sambands ísi. samvinnufélaga en ég hef þó gert ráð fyrir. Hv. þm. lagði áherslu á það, að hann væri samþykkur þeirri stefnu að það ætti að reisa allar þær virkjanir, sem þáltill. gerir ráð fyrir, á 12 árum. Og hvernig ætti að fara að því að fjármagna það? Því lýsti hann í þessum orðum sem ég hef þegar vikið að. Mér finnst öll þessi ræða hv. 12. þm. Reykv. þess eðlis, að ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um hana. Þá vil ég víkja að ræðu hæstv. iðnrh. sem hann flutti hér í gær. Ég átti von á að hæstv. ráðh. sæi ástæðu til að koma málefnalega inn á a.m.k. einhver þau atriði sem ég gerði tíðrætt um í minni ræðu fyrr í þessum umr. En það verð ég að segja að hæstv. ráðh. gerði ekki mikla tilraun til slíks. Með tilliti til þess má kannske segja að ég hafi ekki mikla ástæðu til þess að bæta við það sem ég hef áður sagt í þessum umr. og þeim mun síður þar sem síðar hafa verið fluttar tvær ágætar ræður sem ég nefni sérstaklega og hafa gengið í svipaða átt og ég mælti. Á ég þá við ræðu hv. 6. þm. Reykv. og hv. 11. landsk. þm., en þeir töluðu í þessum umr. báðir í gær. Ég vil þó víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. iðnrh. hér í gær. Það kenndi í inngangsorðum hans nokkurs yfirlætis um það, að það hefði verið fullkomlega ástæðulaust, lá í hans orðum, að ræða sumt af því sem ég var að ræða um í minni ræðu. Sérstaklega hafði hann orð á því, að það hefði ekki verið ástæða til að rifja upp ýmis atriði sem áður hefðu gerst í orkumálunum. Ég skil ósköp vel að hæstv. iðnrh. kæri sig ekki um slíka upprifjun. En hann verður að hafa það sem sannara reynist í þessum málum, hvort sem honum líkar betur eða verr. Hæstv. iðnrh. sagði í hálfkæringi að ég hefði verið að tala um mál eins og skipulagsmál orkumálanna, orkunýtingu og fjármögnun á orkuframkvæmdum og annað slíkt sem hann nefndi. En hann vék ekki einu orði eða reyndi að tjá sig um þessi efni með tilliti til þess sem ég hafði sagt og lagt áherslu á í minni ræðu. Það hvarflaði ekki að hæstv. ráðh. að segja eitt orð frá eigin brjósti t.d. um skipulag orkumálanna. Þó er það svo, að það er staðreynd, að það skipulagsleysi, sem er í þessum efnum, hamlar stórlega öllum markvissum og skipulagsbundnum aðgerðum í orkumálum landsins. Þó er það staðreynd, að lög þau, sem ríkisstj. fékk samþykki um orkuver á síðasta þingi, og sú þáltill., sem við nú ræðum, eru ljósasti vottur um það, hvernig ástandið er í skipulagi orkumálanna. Ég benti á það í minni ræðu hver væri ástæðan fyrir þessu og ég ætla ekki að fara að rekja það mál hér frekar. En ástæðan er sú, að hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh. eru á algerlega öndverðum meiði í þessum efnum og hafa verið á undanförnum árum. Hæstv. ráðh. sagði að ég hefði sagt að það væri algerlega vonlaust og ofætlun að ráðast af eigin rammleik í þrjár stórvirkjanir, sem um getur í þessari þáltill., á 10–15 árum nema með þátttöku útlendinga. Hér fer hæstv. iðnrh. algerlega með rangt mál. Ég tók einmitt fram að við yrðum að gera ráð fyrir því, að eignaraðildin að orkuverunum hlyti að vera algerlega í höndum Íslendinga. Ég tók þetta beint fram. Hæstv. ráðh. segir rangt til um þetta efni. En þetta er annað mál en eignaraðildin að stóriðjufyrirtækjunum og kem ég nánar að því. Hæstv. ráðh. sagði í sinni ræðu í gær, og taldi sig geta skopast að því, að í frv. okkar sjálfstæðismanna á síðasta Alþingi um ný orkuver hafi ekki verið gerð tillaga um röðun virkjanaframkvæmda. Það er alveg rétt, það var ekki gerð till. um röðun virkjanaframkvæmda. Þegar umr. voru um þetta mál í Ed. á síðasta þingi, þar sem frv. var lagt fram, var raunar það eina, sem var bitastætt í aðfinnslum hæstv. iðnrh. gagnvart þessu frv., að ekki væri um röðun að ræða. En hvers vegna var ekki um röðun að ræða? Það var vegna þess að það lágu ekki fyrir neinar ákvarðanir eða slíkur undirbúningur undir stóriðjuframkvæmdir í landinu að hægt væri með vitrænum eða ábyrgum hætti að gera tillögur um röðun virkjanaframkvæmda. Í verki samþykkti svo hæstv. iðnrh. þetta sjónarmið á síðasta Alþingi. Hvernig gerði hann það? Hann gerði það með því, þegar stjórnarfrv. um orkuver var lagt fram og samþykki sem lög á síðasta Alþingi, að þá var þar ekkert kveðið á um röðun virkjanaframkvæmda. Hvers vegna var ekkert kveðið á um röðun virkjanaframkvæmda? Það var af þeirri sömu ástæðu sem við sjálfstæðismenn kváðum ekki á um röðun virkjanaframkvæmda. Það var ekkert raunhæft að byggja á í þeim efnum. En það er ekki ádeiluefni á okkur sjálfstæðismenn. Það er ádeiluefni á hæstv. iðnrh. og ríkisstj. Það var þeirra að gera eitthvað raunhæft í þessum efnum og skapa grundvöll ekki einungis fyrir þeim virkjunum, sem verið er að tala um, heldur fyrir röðun framkvæmda. Hæstv. iðnrh. sagði í ræðu sinni í gær - og átti það, eftir því sem það var sett fram, að vera Sjálfstfl. til háðungar - að lausnarorð sjálfstæðismanna í stórvirkjunarmálunum hefði verið það að koma upp nefnd, koma upp stóriðjunefnd. Svona er hæstv. ráðh. lyntur og svo skilningsvana er hann á aðgerðir í þessum efnum, þegar við sjálfstæðismenn komum með till. um að unnið verði markvisst og skipulega að stóriðjumálum og verkefnið verði falið sérstakri þingkjörinni nefnd, að þá telur hæstv. ráðh. að hann hafi efni á því að gera lítið úr slíkri till. Ég hygg að það megi af þessu sjá hver staða hæstv. iðnrh. er í þessum efnum. Og hvenær er það sem hæstv iðnrh. telur sig færan um að gera tillögur um röðun virkjanaframkvæmda? Hann taldi sig ekki færan um það á síðasta þingi, eins og ég gat um, þó að hann vildi telja að við sjálfstæðismenn hefðum átt að gera það. Það er fyrst með framlagningu þeirrar þáltill., sem við hér ræðum, sem hæstv. iðnrh. gerir sínar till. Það er ekki fyrr. En það verð ég að segja, að hæstv. iðnrh. hefði eins getað gert þessar till. á síðasta þingi. Að vísu hefðu þær þá verið byggðar á sandi, en það er einmitt það sem þessar tillögur eru nú. Þær eru byggðar á sandi vegna þess að ekkert raunhæft liggur fyrir um orkunýtinguna til þess að skapa grundvöll fyrir þeim þrem stórvirkjunum sem við hér ræðum um, hvað þá röðun á framkvæmdum við að reisa þær. Ég sagði áðan að hæstv. iðnrh. hefði í raun og veru ekki gert neina tilraun til þess að ræða efnislega um þau atriði sem ég gerði tíðrætt um í minni fyrri ræðu í þessum umr. Hæstv. iðnrh. gekk svo langt að hann svaraði ekki í sínu máli í gær beinum fsp. sem ég lagði fyrir hann og snerta mjög þá till. til þál. sem við erum hér að ræða. Hæstv. ráðh. getur ekki skotið sér undan því að tjá sig um þau efni sem vikið var að í þessum fyrirspurnum. Með þessari þáltill., sem við nú ræðum, fylgja greinargerðir þriggja aðila: Orkustofnunar, Rafmagnsveitna ríkisins og Landsvirkjunar. Í minni fyrri ræðu ræddi ég sérstaklega álitsgerð eða greinargerð Landsvirkjunar. Mér þótti það vera þýðingarmest, m.a. með tilliti til þess, að gert er ráð fyrir að Landsvirkjun verði framkvæmdaraðili að þeim virkjunum sem við erum að ræða. Mér þótti sum atriði í greinargerð Landsvirkjunar vera þess eðlis, að þau þörfnuðust nánari skýringa, og ég tel að það sé hlutverk hæstv. iðnrh. að gefa þær skýringar sem óskað er eftir á fskj. málsins sem hann leggur fram. Í niðurstöðum af skýrslu Landsvirkjunar segir að hagkvæmast virðist tvímælalaust vera að næstu aðgerðir í raforkuöflun landsmanna verði stíflugerð við Sultartanga, vatnaveitur til Þórisvatns, þ.e. Kvíslaveita, og stækkun Þórisvatnsmiðlunar. Eins og ég hef áður tekið fram hygg ég að enginn ágreiningur geti verið um þetta. Og það er komið að þessu efni í 1. tölul. þeirrar þáltill. sem við nú ræðum. En í skýrslu Landsvirkjunar segir að samhliða þessum aðgerðum eða í beinu framhaldi af þeim sé nauðsynlegt að auka uppsett afl á Þjórsársvæðinu. Hvað þýðir þetta? Skýrsla Landsvirkjunar gefur skýringu á því. Þar segir að stækkun Búrfellsvirkjunar virðist vera mun hagstæðari kostur en stækkun Sigölduvirkjunar og Hrauneyjafossvirkjunar sem gert er ráð fyrir í lögum um raforkuver frá síðasta ári, komi hér einkum til að stækkun Búrfellsvirkjunar bæti aflmisvægið, sem nú ríkir milli þessara virkjana, og gefi auk þess aukna orkuvinnslugetu, sem út af fyrir sig geti réttlætt þá fjárfestingu sem til þarf. Enn fremur segir í skýrslu Landsvirkjunar að þess megi og geta, að stækkun Búrfellvirkjunar kosti mjög ámóta upphæð og stækkanir Sigöldu- og Hrauneyjafossvirkjana sem ekki skila aukinni orkuvinnslu inn á hið samtengda landskerfi. Landsvirkjun leggur því eindregið til að aflað verði lagaheimildar fyrir stækkun Búrfellsvirkjunar að afli allt að 140 mw. Þetta segir í skýrslu Landsvirkjunar sem er fskj. með þessari þáltill. Spurning mín var þessi og ég vil endurtaka hana hér. Ég spyr hæstv. iðnrh. hvort þetta þýði að Landsvirkjun leggi til að næsta stórvirkjun verði reist á Þjórsársvæðinu, að vísu ekki Sultartangavirkjun með allt að 130 mw. afli, heldur Búrfellsvirkjun með allt að 140 mw. afli. Þetta er sú spurning sem ég lagði áður fyrir hæstv. iðnrh., - spurningin sem hann vék sér undan að svara, spurningin sem ég endurtek hér nú. En ég vík ekki strax frá skýrslu Landsvirkjunar. Í henni segir að þegar á heildina sé litið bendi athuganir fyrirtækisins til þess að Blönduvirkjun, þ.e. tilhögun I, sé hagkvæmasti virkjunarkosturinn sem næsta stórvirkjun fyrir landskerfið, ráði þar fyrst og fremst lægri framleiðslukostnaður auk góðrar staðsetningar í landskerfinu. Tekið er fram að Blönduvirkjun gæti hafið orkuframleiðslu í fyrsta lagi árið 1987. En í skýrslu Landsvirkjunar er bætt við að tímasetning virkjunarinnar að öðru leyti hljóti að ráðast af markaðsaðstæðum, eins og þar segir. Með tilvísun til þessa lagði ég ákveðna spurningu fyrr í umr. fyrir hæstv. iðnrh., - spurningu sem hann vék sér undan að svara í gær, spurningu sem ég ætla að endurtaka nú. Hún er á þá leið, hvað það þýði að tímasetning Blönduvirkjunar ráðist af markaðsaðstæðum. Hvað á Landsvirkjun við með þessu? Er það ætlun Landsvirkjunar, að ekki verði ráðist í Blönduvirkjun fyrr en séð sé fyrir orkunýtingu með stóriðju? Þetta er spurningin til hæstv. iðnrh. Ég hef hér vikið í nokkrum orðum að ræðu hæstv. iðnrh. sem hann flutti í umr. í gær. Ég sagði í upphafi að það væri ekki rík ástæða til að svara mörgu í þessari ræðu sem vék að mínu máli áður, vegna þess hve fátækleg ræða hæstv. iðnrh. hefði verið í þeim efnum. En ég vil, áður en ég lýk máli mínu, víkja nokkrum almennum orðum að því sem ég tel höfuðatriði og þess vert að draga fram í stuttu máli í þessum umr. Það, sem einkennt hefur umr. um orkumál á síðustu misserum, er það sjónarmið, að við Íslendingar eigum nú að leggja kapp á að hagnýta orkulindir landsins. Það er byggt á því sjónarmiði, að þar sé um þessar mundir eða geti verið vaxtarbroddurinn í íslenskri atvinnuþróun, hliðstætt því sem framfarir í sjávarútvegi voru í byrjun þessarar aldar. Með tilliti til þessa sjónarmiðs lögðum við sjálfstæðismenn fram á síðasta þingi frv. um ný orkuver þar sem gert var ráð fyrir öllum þeim þrem virkjunum sem þessi þáltill. fjallar um, auk stækkunar Hrauneyjafossvirkjunar. Með þessu vildum við marka þá stefnu, að það yrði gert stórátak í orkumálunum og meira en nokkru sinni fyrr. Þetta átak var svo mikið að samkv. till. okkar sjálfstæðismanna átti á 10 árum að tvöfalda uppsett afl í vatnsaflsvirkjunum landsins. Það var rúmlega 100% aukning. Okkar till. gerði ráð fyrir á að 10 árum yrðu reist orkuver sem væru að stærð samtals rúmlega 700 mw. og kæmu til viðbótar þeim 680 mw. sem búið var að virkja áður. Gat nokkur verið á móti þessari stefnu? Það komu engar mótbárur gegn þessari stefnu í löngum og ítarlegum umr. um frv. okkar sjálfstæðismanna Ed. á síðasta þingi. Það hafa síðan ekki komið nein mótmæli eða andstaða gegn þessari stefnu, það vottar ekki fyrir því. Þvert á móti segjast allir vilja fylgja þessari stefnu - og hæstv. iðnrh. líka. Þess vegna hefði hann átt að stuðla að því, að frv. okkar sjálfstæðismanna á síðasta þingi hefði verið samþykkt vafningalaust. En hann gerði það ekki og skal ég ekki fara nánar út í aðlýsa þeim vinnubrögðum. Kjarni málsins er sá, að hæstv. iðnrh. vill ekki vera minni en við sjálfstæðismenn í þessum efnum. Hann leggur til að þessar virkjanir verði allar reistar á álíka tíma og við leggjum til, hann vill ekki vera minni. Samkv. þessu erum við sammála um þetta. Ríkisstj. hefur gengið inn á þessa stefnu, sem við sjálfstæðismenn mörkuðum fyrst með frv.-flutningi okkar á síðasta þingi. En böggull fylgir skammrifi. Það er ekki nægilegt að vilja þetta. Við verðum að vera með raunhæfar aðgerðir til þess að gera þetta mögulegt. Og það er ekkert smáátak sem við erum að ræða um hér. Við erum að ræða um þessar virkjanir, sem ég hef gert grein fyrir, og stóriðjuframkvæmdir til að skapa grundvöll fyrir orkunýtingu, nýtingu orkunnar frá þessum virkjunum. Það er alger nauðsyn að gera slíkt og út í lofið að tala um þessar nýju virkjanir að öðrum kosti, vegna þess að samkv. orkuspá þurfum við ekki þessar nýju virkjanir fyrr en kemur fram á næsta áratug, nema til komi nýjar þarfir fyrir orkunýtingu. Við erum ekki að virkja út í loftið, við virkjum aðeins ef við þurfum á því að halda. En hvað þýðir þetta, þrjár slíkar stórvirkjanir? Það þýðir að við þurfum að byggja nokkur stóriðjuver á þessum tíma - ekki eitt stóriðjuver, heldur nokkur stóriðjuver á stærð við álverið í Straumsvík, hvort sem það eru stóriðjuver til álvinnslu eða til annarrar vinnslu. Þetta er ekkert smáræðis átak. Það er gert ráð fyrir því að kostnaður við að koma upp stóriðju til hagnýtingar orku frá vatnsaflsvirkjunum sé álíka mikill og kostnaðurinn við vatnsvirkjunina sem þarf til þess að þjóna viðkomandi stóriðju. Ef við byggðum stóriðjuver álíka stórt og álverið í Straumsvík og reistum vatnsvirkjun til þess að sjá slíku stóriðjuveri fyrir orku, þá er talið að kostnaðurinn af hvoru tveggja nemi álíka hárri upphæð og öllum erlendum skuldum Íslendinga í dag. Þetta er ein virkjun og þetta er eitt stóriðjuver. En samkv. till., sem við erum að ræða, leggur hæstv. iðnrh. og ríkisstj. til að það séu byggðar þrjár stórvirkjanir og þá þurfum við að fá nokkur stóriðjuver til þess að hagnýta þá orku. Þetta er viðfangsefni. Ég hef haldið því fram, að ef þetta tal ætti að vera raunhæft, þá væri ekki unnt fyrir okkur á þessum tíma að framkvæma þá stefnu sem hæstv. iðnrh. leggur hér til, það væri ekki framkvæmanlegt nema með mikilli þátttöku útlendinga til að byrja með í stóriðjuframkvæmdum. Ég hef haldið þessu fram. Þess vegna hef ég viljað meina að hæstv. iðnrh. legði raunverulega til meiri þátttöku útlendinga í stóriðjuframkvæmdum en nokkur annar eða til jafns við okkur sjálfstæðismenn. Ef hann er ekki að gera það er þessi tillöguflutningur hæstv. iðnrh., málatilbúnaður hans allur ekkert annað en loddaraleikur af verstu tegund - ekkert annað. Ég vona að hæstv. iðnrh. skipi sér í raun um þá stefnu, sem við sjálfstæðismenn höfum markað, og geri þennan tillöguflutning sinn um þrjár stórvirkjanir á þessu tímabili að raunveruleika. Það verður ekki gert með öðrum hætti. Hæstv. iðnrh. talar í þessu sambandi oft um íslenska atvinnustefnu. Þá vill hann halda því fram, að það eigi að þýða að ekkert komi til greina annað en að íslendingar einir leggi fram fjármagn til þeirra stóriðjuframkvæmda sem ég hef hér lýst. Ég tel mig hafa fært rök fyrir því, að það er óraunhæft. En ef við tölum um íslenska atvinnustefnu, þá er það svo, að ef farin er sú leið sem við sjálfstæðismenn höfum lagt til og markað frá upphafi stóriðju hér á landi, þá er möguleiki á því, eftir því sem aðstæður leyfa með tímanum, að Íslendingar eigi sem mest sjálfir í þessari stóriðju. Og ég legg áherslu á það, að að öðru jöfnu eigum við auðvitað að standa að slíku. En þeir menn, sem hafa mótað stóriðjustefnu okkar fram að þessu, mótað það sem raunhæft hefur verið gert í þessu efni, þeir hafa verið að skapa grundvöllinn fyrir því að við getum í raun og sannleika talað um og stefnt að sem mestri eignaraðild Íslendinga í þessum stórvirkjum. Ég sagði áðan að hæstv. iðnrh. hefði ekki undirbúið þetta mál þannig að grundvöllur sé fyrir þeim virkjunum sem þáltill. gerir ráð fyrir, hvað þá að það sé raunhæfur grundvöllur fyrir röðun framkvæmda. En þetta mál er svo þýðingarmikið að þó að sú till., sem við ræðum, sé þessum annmörkum búin, þá þurfum við að leitast við að bæta hana í meðferð þingsins. Ég vek athygli á að í þessari till. er ekkert talað um að hraða virkjunarframkvæmdum. Ég tel að það sé nauðsynlegt að fá inn í till., áður en hún verður afgreidd frá Alþingi, ákvæði um að undirbúningi að byggingu orkuveranna svo og framkvæmdum öllum skuli hraðað svo sem kostur er og að þau vinnubrögð skuli viðhöfð sem miða að því, að framkvæmdum verði lokið á 10 árum, samkv. heildaráætlun er gerð verði um byggingu allra virkjananna. Það vantar í þessa till. ákvæði um þetta efni. Ég tel enn fremur að það þurfi að fá inn í till. ákvæði um að ríkisstj. skuli gera ráðstafanir til þess, að komið verði á fót iðnaði til nýtingar þeirrar orku sem unnin verður í orkuverunum umfram þörf hins almenna markaðar, og að tekið verði inn í till. ákvæði um að þessum aðgerðum verði hraðað svo sem verða má og þess gætt, að fullt samræmi verði á milli markaðsöflunar fyrir orku og byggingar virkjananna. Ég vil mega vona það, að í svo mikilvægu máli sem hér er um að ræða verði gæfa Alþingis og ég vil segja þjóðarinnar það mikil þrátt fyrir allt, að okkur takist að gera þessa till. raunhæfa. Ég er ekki og hef ekki verið með ádeilur á þá röðun virkjanaframkvæmda sem hér er gert ráð fyrir. Ég geri ekki athugasemdir við hana. En ég geri þá athugasemd, að allt tal um byggingu virkjana og röðun virkjana er haldlaust og tilgangslaust nema við sköpum grundvöllinn fyrir þessum framkvæmdum.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í tilefni af ræðu hv. 4. þm. Vestf. Ég h jó eftir því í hans máli, að hann taldi að ég hefði lýst því hér yfir, að ef orkustefnu Sjálfstfl. yrði fylgt yrði hér á landi einhvers konar villimannaþjóðfélag. Ég held að þm. hafi misheyrst. Ég mun hafa sagt í þessari ræðu að ég óttaðist að ef orkustefnu Sjálfstfl. yrði fylgt yrði hér á landi einhvers konar vinnumannaþjóðfélag og á því geri ég auðvitað nokkurn mun. 

Við skulum hafa það sem réttara er.

Þakka þér fyrir. Það, sem ég átti við, var að ég hef alla tíð óttast það sem ég hef kallað orkusölustefnu Sjálfstfl. og mér hefur fundist koma mjög skýrt fram í ræðum þm. Sjálfstfl., stefnu þeirra og framkvæmdum á undanförnum árum. Nú finnst mér þm. Sjálfstfl. nokkuð vera farnir að draga hér í land og telja að þetta sé alls ekki þeirra stefna - og það er vel. En það, sem ég átti við með þessu, var að ef þessi stefna, orkusölustefna Sjálfstfl., kæmist í framkvæmd, þ.e. að orkunýtingarfyrirtæki hér á landi yrðu alfarið í eigu erlendra aðila, þá mundu Íslendingar fyrst og fremst njóta vinnu hjá slíkum aðilum en ekki hafa full yfirráð, virk yfirráð, eins og við framsóknarmenn gjarnan köllum þetta, yfir slíkum fyrirtækjum, þeir mundu vinna hjá þessum fjölþjóðafyrirtækjum og verða þar af leiðandi nokkurs konar vinnumannaþjóð. Það er það sem ég átti við með þessu orðalagi. Þm. talaði um að ég hefði vitnað til Kanada. Það er alveg rétt. Þær tölur sem ég hef skoðað varðandi þessi mál, orkunýtingu og orkunýtingarstefnu, í Kanada benda til þess, að við hljótum að fara mjög gætilega þegar komið er að þessari orkusölustefnu Sjálfstfl. Þær tölur, sem ég hef nú undir höndum - af því að þetta bar nú á góma aftur - eru frá 1979. Samkv. þeim bendir allt til að Kanadamenn muni nota mesta orku allra þjóða í veröldinni á íbúa eða sem svarar árið 1979 um 9.16 ígildum olíutonna á ári á íbúa. Aðrar tölur eru t.d. Danmörk með um 4.23 olíutonn á íbúa á ári, Frakkland 3.75, Vestur-Þýskaland 4.6 o.s.frv. Ísland er með 5.8. Kanadamenn nota miklu meiri orku en Bandaríkjamenn sem nota um 8.7 olíutonn á ári á íbúa. Kanadamenn hafa náð það langt í nýtingu sinna orkulinda nú þegar, að þeir eru sennilega með allra mestu orkunotkun á íbúa allra þjóða. Svo langt hafa þeir náð í orkunýtingu sinni og nýtingu ýmiss konar hráefna og auðlinda sem þeir hafa. Ef maður síðan skoðar þjóðarframleiðslu á mann þetta ár, þá kemur í ljós að þjóðarframleiðsla á mann í Kanada er 9 580 dollarar. Í Danmörku er hún hins vegar 12 940, í Frakklandi 10 680, á Íslandi 10 980 0. s. frv. Ég ætla ekki að lesa meira. Það kemur í ljós að þjóðarframleiðsla á mann í Kanada er tiltölulega lág miðað við þau lönd sem við viljum miða okkur við enda þótt þeir séu komnir svona langt í sinni orkunýtingu. Þess vegna hef ég verið að segja hér í ræðum að þetta er ekki einhlítt. Það er ekki einhlítt að halda hér langar ræður um mikla orkunýtingu og nauðsyn þess, að Íslendingar virki sín fallvötn og sínar orkulindir hið hraðasta, vegna þess að það er engan veginn sama hvernig að þessu er síðan staðið. Ef menn fara að þessu svipað og Kanadamenn sem svona langt hafa náð í sinni orkunýtingu, en eru staddir þannig að erlend fjölþjóðafyrirtæki eiga þau atvinnufyrirtæki sem orkuna nýta, þá er ekki víst að það bæti okkar lífskjör eða auki þjóðartekjur og þjóðarframleiðslu. Það er það sem ég hef verið að segja. Orkusölustefna Kanadamanna og sjálfstæðismanna hér á Íslandi má ekki ráða þegar við höldum áfram með orkunýtingu okkar hér. Þetta er algert meginmál, vegna þess að sú stefna leiðir til litillar þjóðarframleiðslu á íbúa, hún leiðir þess vegna til lægri lífskjara og hún leiðir til þess, að á Íslandi verður vinnumannaþjóð. Ísland gæti með slíku móti, svo lítið land og fámennt en með svo mikla orkunýtingarmöguleika, orðið nokkurs konar hálfnýlenda erlendra fjölþjóðafyrirtækja. Þetta er auðvitað algert meginmál. Þess vegna hafa framsóknarmenn lagt áherslu á það sem þeir hafa kallað „virk yfirráð“ yfir þessum orkunýtingarfyrirtækjum. Ég vil bara rifja það hér upp til þess að forðast allan misskilning í tilefni af orðum hv. 4. þm. Vestf., að hér er um algert meginmál að ræða. Hitt er annað, að mér finnst að sjálfstæðismenn séu nokkuð að hverfa frá þessari orkusölustefnu sinni núna. Þeir eru farnir að slá talsvert meira úr og i, og mér fannst af ræðu hv. 4. þm. Vestf., Þorvalds Garðars, núna áðan að hann teldi að Íslendingar ættu að eiga eins mikið og mögulega væri hægt í þessum fyrirtækjum. Ég er satt að segja mjög glaður að heyra þetta þó að ég sé ekki alveg viss um að við, ég og hv. þm. Þorvaldur Garðar, yrðum sammála um það, hversu mikið Íslendingar gætu átt. Það er kannske eftir að ná frekara samkomulagi um það. Við framsóknarmenn höfum lagt megináherslu á meirihlutaeign, þó að hún geti myndast á nokkrum árafjölda, en síðan virkum yfirráðum, þar sem við leggjum áherslu á að yfirráð Íslendinga yfir þessum fyrirtækjum eru ekki næg þó að um meirihlutaeign sé að ræða, heldur verða að koma til yfirráð Íslendinga sjálfra og full þátttaka í markaðsmálum, tæknimálum og öðru slíku. Ég vil sérstaklega benda á það í þessu sambandi, að miklar umr. hafa orðið um álverið í Straumsvík, sem í rauninni er fyrirtæki sem mér hefur fundist fullnægja alveg þeim skilyrðum sem sjálfstæðismenn hafa sett fram í sinni orkusölustefnu. Ég er alveg viss um að verðlagning álversins í Straumsvík á hráefnum til ÍSALs er of há. Ég er alveg viss um það eftir að hafa skoðað þau mál. Ég er alveg viss um að með slíkri verðlagningu kemst álverið hjá skattgreiðslum hér í þeim mæli sem eðlilegt væri ef fyrirtækið greiddi skatta miðað við sína afkomu. Í mínum huga er enginn vafi um þetta. Ég er líka alveg viss um að fjölþjóðafyrirtæki eins og álverið í Straumsvík heldur marga stjórnarfundi um það, hvernig hægt sé að komast af með sem minnstar skattgreiðslur, og það er eðlilegt. Það er auðvitað gert með því að flytja fjármagnið til á milli landa, þannig að það endi þar sem skattgreiðslur eru fyrirtækinu hagstæðastar, líklega í þessu tilviki í Sviss. Út af fyrir sig er ekkert óeðlilegt við það. En þarna hvílir ábyrgð á okkur Íslendingum að fylgjast með og veita aðhald. Ég er líka alveg viss um að meginhluti íslensku þjóðarinnar er þeirrar skoðunar, að orkuverðið til álversins í Straumsvík sé orðið allt of lágt. Tvöföldun á orkuverðinu er meira að segja ekki næg fyrir okkur. Og það er ekki lítið þegar hugsað er til þess, að tvöföldun orkuverðsins í Straumsvík gæti líklega gefið okkur einhvers staðar á milli 8 og 10 þús. millj. gkr. á ári í tekjur. En hallinn á Landsvirkjun hefur kannske verið 11/2 gamall milljarður, þannig að það mundi gerbreyta allri stöðu okkar orkuvinnslufyrirtækja ef þessi sjálfsagða og eðlilega leiðrétting fæst fram - eða ég vil kannske öllu heldur segja: þegar hún fæst fram, vegna þess að hún verður að fást fram. En ég held að þarna sé dæmi um það, - ég ætla ekki að ræða fortíðina í þessu sambandi, heldur eingöngu afleiðingu þeirra löngu samninga, sem gerðir voru við álverið á sínum tíma, og í því gerbreytta umhverfi og gerbreyttu aðstæðum, sem við nú lifum við, eru þessir samningar óviðunandi. Ég vil benda á það enn á ný, að þetta er hættan af þeirri orkusölustefnu sem mér finnst að Sjálfstfl. hafi lagt mikla áherslu á, en mér finnst að hann sé dálítið að hverfa frá núna. Hv. 4. þm. Vestf. gerði skipulagsmál orkumála mjög að umræðuefni. Ég veit að þessi þm. hefur borið skipulagsmál orkumálanna mjög fyrir brjósti og oft fjallað um þau. Ég verð að játa að mér hefur alltaf gengið illa að skilja það, hvernig sjálfstæðismenn vilja skipuleggja orkumálin. Þegar við framsóknarmenn vorum upphaflega með þær hugmyndir að orkuvinnslufyrirtæki væri eitt í landinu sem sæi um meginorkuvinnslu, þá fannst mér sjálfstæðismenn alltaf á móti því. Ég man ekki betur en þeir felldu það í borgarstjórn Reykjavíkur að Landsvirkjun yrði færð út, einmitt á þeirri forsendu að þá höfðu þeir allt aðra stefnu. Þá átti þetta að vera landshlutafyrirtæki. Ef ég skil þennan þm. rétt núna, þá er hann hins vegar kominn - eða Sjálfstfl. - á þá skoðun, að nú skuli þetta vera eitt orkuvinnslufyrirtæki, þó þannig að þeir aðrir, sem áhuga hafa á, gætu virkjað í landshlutunum líka. Ég satt að segja sé ekki hvernig þetta getur verið stefnan. Mér finnst að þeir séu komnir hálfa leið yfir til okkar framsóknarmanna með þessa stefnu sína, eins og kannske stefnuna í orkunýtingu líka, og það er vel, ef þeir stíga þá allt skrefið og koma alla leið. Það má kannske segja um þá að þeir séu á réttri braut. En eins og þessi skipulagsmál eru hjá Sjálfstfl. núna, þá verð ég að játa að ég skil þau ekki almennilega og mér finnst þetta einhvern veginn ekkert skipulag.  Þm. gerði að umræðuefni að ég hefði sérstaklega talað um að þessi orkunýtingarfyrirtæki ættu ekki að vera alfarið í ríkiseign. Það er rétt. Ég lagði á það nokkuð mikla áherslu í minni ræðu. Hann lagði síðan út af því, að líklega ætti ég við að Sambandið ætti að eiga þetta allt saman. Það var svona óþarfa lykkja hjá þm., enda veit hann að ég átti ekki við það. Hitt er annað, að ég er þeirrar skoðunar að samvinnufélögin, almenn hlutafélög, almenningshlutafélög og einstaklingar eigi að koma inn í eignaraðild að þessum orkunýtingarfyrirtækjum. Ég skal í örstuttu máli gera grein fyrir hvað ég á við með því. Ríkisstj. hefur markað stefnu um hraða í orkunýtingu. Hún hefur markað þá stefnu, að á næstu 12 árum skuli verða virkjaðar þær virkjanir sem heimildar var leitað til að virkja með lögum frá síðasta þingi, það eru miklar framkvæmdir, en jafnframt að um aldamót skuli orkureikningurinn hafa verið jafnaður, en það þýðir að orkufrekur iðnaður skuli hafa þrefaldast um aldamót, eða að orkufrekur iðnaður, sem nú nýtir um 2000 gwst. eða 2 terawattstundir á ári, skuli um aldamót nýta um 6 terawattstundir á ári. Hér er um glettilega mikla breytingu á íslensku þjóðfélagi að ræða vegna þess að það er líklegt, að ef þetta mark næst, þá muni um 40–50% af útflutningstekjum Íslendinga vera frá orkufrekum iðnaði um aldamót. Þarna er um feiknalegar breytingar að ræða. Ef svo fer að íslenska ríkið verði meginaðili, meirihlutaeignaraðili í öllum þessu fyrirtækjum fram til aldamóta, þá stöndum við hér frammi fyrir þjóðfélagi þar sem um helmingur eða meira en það af öllum útflutningsverðmætunum er frá fyrirtækjum sem að meirihluta eru í ríkiseign. Ég játa að það er mér mikið umhugsunarefni. Þess vegna er það sem framsóknarmenn hafa hvað eftir annað sagt að inn í þessa eignaraðild verði að koma einstaklingar, samvinnufélög og hlutafélög. Það er viðtekin staðreynd, að frelsi einstaklings og frelsi almennings í lýðræðisþjóðfélagi byggist á því, að jafnvægi sé sem mest í dreifingu fjármagns í þjóðfélaginu og dreifingu valds. Ég hygg, að ef við stefnum í þjóðfélagsuppbyggingu á þennan hátt, þar sem íslenska ríkið sjálft á gífurlegan hluta af atvinnufyrirtækjunum um aldamót, þá muni það beinlínis hafa áhrif á rekstur annarra aðila og frelsi þeirra í þjóðfélaginu. Ég ætla ekki að fara frekar út í þær vangaveltur, en það er þetta, það er þessi framtíðarsýn, sem er í huga framsóknarmanna þegar þeir segja: Þetta verður að færast út. Skothentar yfirlýsingar frá 4. þm. Vestf. um að hér séu framsóknarmenn eingöngu að tala um Sambandið, eru alveg út í hött í þessu sambandi. Við erum að tala um framtíðarsýn íslenska þjóðfélagsins, hvernig íslenska þjóðfélagið verður upp byggt, hvers konar þjóðfélag það verður um aldamót, hvers konar lýðræði við viljum hafa hér. Það er þess vegna sem við erum að fara inn á þetta svið. Ég ætla svo ekki að lengja umr. frekar í þessu sambandi nú, en að gefnu tilefni vegna ummæla hv. 4. þm. Vestf. sá ég ástæðu til að leggja þessi orð inn í umr.



Herra forseti. Þar sem beint hefur verið til mín í þessari umr. nokkrum fsp. tel ég rétt að víkja að þeim nokkrum orðum og örfáum atriðum sem tengjast þessari umr. Ég vil í fyrsta lagi lýsa afstöðu minni vegna ásakana um það, að með óeðlilegum hætti hafi verið staðið að samningagerð við fimm hreppsnefndir af sex sem í hlut eiga á virkjunarsvæði Blöndu. Ég hygg að þeir, sem að þeirri samningagerð stóðu með ríkinu, mundu ekki taka undir ásakanir þar að lútandi, og ég tel það með öllu ómaklegt í garð þeirra manna sem stóðu að því með virkjunaraðila og mér fyrir hönd ríkisstj„ með fyrirvara um samþykki hennar, að vera með aðfinnslur og aðdróttanir í því sambandi. Það hafði sem kunnugt var verið unnið að undirbúningi þessa máls í hálft annað ár og lögð mikil alúð við það og leitast við að taka tillit til fram kominna sjónarmiða, án þess þó að kollvarpa hugmyndum og óskum þeirra sem borið hafa Blönduvirkjun mjög fyrir brjósti, og láta reyna á hvort málamiðlun tækist. Það samkomulag, sem undirritað var 15. mars, var afrakstur af löngu starfi þar sem báðir aðilar, sem í hlut áttu, lögðu sig fram. Mér er hins vegar alveg ljóst að ekki eru allir ánægðir með þessa samningagerð, og það getur átt bæði við virkjunaraðila og aðila á heimavettvangi, eins og við þekkjum, og ég skil það mætavel. T.d. er alveg ljóst að þeir, sem bera fram rök landnýtingar og gróðurverndar einhliða, hljóta að sjá eftir því landi sem þarna tapast. Það tel ég ofur skiljanlegt. En við skulum jafnframt hafa í huga að landvernd þurfum við að ástunda í víðtækum skilningi þess orðs. Við þurfum að gæta þess, jafnhliða því sem við reynum að halda sem mestu til haga af gróðurríki landsins, að við ofnytjum það ekki og töpum því ekki út í hafsauga gróðurmoldinni, vegna þess að við höfum ekki enn snúið þeirri vörn í sókn sem við höfum staðið í í sambandi við eyðingu gróðurlendis í landinu um langt skeið, þó að viðleitni sé í þá átt. Og vegna ásakana um tillitsleysi við umhverfissjónarmið vil ég rifja það upp hér fyrir hv. þm., að á síðasta ári var stigið stærsta skref í sambandi við náttúruverndarmál í landinu þar sem komið var til móts við óskir Náttúrverndarráðs og náttúruverndarsamtaka um land allt um að friðlýsa það svæði sem þau mest hafa borið fyrir brjósti og skrifað efst á sinn lista af þeim svæðum sem orkuiðnaðurinn taldi sig þurfa að nýta. Þar á ég við Þjórsárver. Mér finnst það bera vott um mikla einsýni í málflutningi ef menn vilja horfa fram hjá þeirri staðreynd, að það hefur verið vaxandi skilningur á þessum sjónarmiðum almennt í landinu og hann hefur komið fram af hálfu þeirra sem um orkumál fjalla, m.a. og alveg sérstaklega með friðlýsingu Þjórsárvera á síðasta ári. Ég ætla ekki - og það hefur ekki verið gert af þeim sem að þeirri gjörð stóðu og héldu um hagsmuni raforkuiðnaðarins - að rekja það í krónum og aurum eða telja upp ferkm. þess lands sem þannig er tekið til varðveislu, vonandi um aldur og ævi, mjög verðmætt svæði náttúrufarslega í okkar landi. En við þurfum að leita málamiðlunar í sambandi við umsvif mannsins í landinu þar sem reynt er að sætta sjónarmiðin. Viðleitni núv. ríkisstj. og þeirra, sem fengu það hlutverk fyrir hönd iðnrn. að fara með samningaumleitanir vegna Blönduvirkjunar, hefur tekið mið af þessu svo langt sem þeirra umboð náði. Og vegna þess að látið hefur verið að því liggja, að Rafmagnsveitur ríkisins, sem hafa haft forustu um þetta mál sem virkjunaraðili, hafi staðið að því með eitthvað lakari hætti en vænta mætti af óðrum, eins og t.d. Landsvirkjun ef hún hefði haldið á þessu máli, er ástæða til að rifja það upp, að í samninganefnd ríkisins í þessu máli og ráðgjafarnefnd rn. um þessa virkjunarframkvæmd og fleiri virkjunarframkvæmdir var og er stjórnarformaður Landsvirkjunar sem hefur staðið að þessu máli og verið jafnstiga, fylgt í því í einu og öllu öðrum sem þar hafa haldið á máli. Ég skil mætavel þegar raddir koma úr heimabyggðum sem harma að þarna skuli gengið á hagsmuni gróðurlendis, og ég veit að í hópi þeirra, sem að slíkum ályktunum hafa staðið á ákveðnum tíma undirbúnings máls, eru sumpart sömu aðilar og hafa síðan staðið að samningagerð, vegna þess að þeir hafa fundið að þeim hefur nokkuð áunnist. Þeirra sjónarmið hafa fengið nokkrar undirtektir í sambandi við gerð þess samkomulags sem fyrir liggur og liggur fyrir ríkisstj. til staðfestingar, ef á það verður fallist. Ég hef látið það koma fram í þessari umr., að það hefur ekki verið settur neinn lokapunktur í sambandi við þessa virkjanaröðun að því leyti, að það ætti að ráðast í Blönduvirkjun á hverju sem gengi í heimabyggðum. Stefna ríkisstj. hefur verið að leita samkomulags um þetta mál, og hefur verið settur inn í þáltill. ríkisstj. varnagli um það, að ef ekki verði ráðist í þessa virkjun, þá er það sett fast og ákveðið í hvaða virkjun yrði næst ráðist, næstu vatnsaflsvirkjun, ef ekki yrði að ráði að ráðast í Blönduvirkjun sem þarna er í fremstu röð. Ég vil víkja örfáum orðum að þeim fylgigögnum sem lögð voru fram hér á hv. Alþingi fyrir áramót, um svipað leyti og sú þáltill. sem hér er til umr., vegna þess að það hefur verið spurst fyrir um viss atriði þar að lútandi, sérstaklega að því er varðar greinargerð Landsvirkjunar. Ég tel að þessar greinargerðir séu mjög á einn veg í meginatriðum. Á hitt má þó benda og það er út af fyrir sig rétt, að Landsvirkjun tekur í sinni tillögugerð ekki eins ótvíræða afstöðu varðandi röðun virkjana og fram kemur í greinargerð Orkustofnunar og Rafmagnsveitna ríkisins. Landsvirkjun tekur hins vegar fram í sinni greinargerð, að hún telji að skynsamlegra sé að ráðast í Blönduvirkjun sem næstu vatnsaflsvirkjun. Það kemur þar fram en hún fer ekki lengra í tillögugerð sinni varðandi röðun og færir fram fyrir því sín sjónarmið sem ég tel ekki ástæðu til að rekja hér frekar vegna þess að þau liggja fyrir og menn geta dregið sínar ályktanir af þeim. Hún mælir hins vegar ekki gegn þeim sjónarmiðum sem fram eru borin í þessari þáltill. Hún hefur ekkert lagt fram sem hnekki þeim till. eða gangi gegn þeim till., eða þannig met ég ekki framlegð Landsvirkjunar til þessa máls. Spurt hefur verið hvort svo megi líta á, að ábendingar í greinargerð Landsvirkjunar varðandi Búrfellsvirkjun II, sem svo hefur verið kölluð, bendi til þess, að Landsvirkjun sé að gera tillögu um að það verði næsta vatnsaflsvirkjunin í landskerfinu. Ég hef ekki skilið greinargerð eða málflutning talsmanna Landsvirkjunar í þá átt. Ég tel að þeirra ábendingar um næstu virkjun séu ótvíræðar í þeirra greinargerð. Hins vegar hafa verið að koma fram ný og breytt sjónarmið af hálfu Landsvirkjunar á síðustu mánuðum í sambandi við aðgerðir á Þjórsársvæðinu. Það segir okkur kannske nokkra sögu um það, að þó að mál virðist vera orðin nokkuð fastbundin og fastmótuð af hálfu virkjunaraðila geta sjónarmið verið að taka breytingum eftir því sem rannsóknum þokar fram. Þannig er greinilega komin af hálfu Landsvirkjunar fram aukin áhersla á Búrfellsvirkjun II fram yfir Sultartangavirkjun og í stað þess að fara í aflaukandi aðgerðir við Hrauneyjafossvirkjun og Sigölduvirkjun, eins og fram hafði komið á fyrri stigum og fram kom í greinargerð með frv. til l. um raforkuver. Þessar áætlanir af hálfu Landsvirkjunar liggja hins vegar enn ekki þannig fyrir iðnrn. að við höfum talið rétt að taka þær upp með ákvarðandi hætti eða taka afstöðu til þeirra tillagna, en að sjálfsögðu mun verða á þær litið þegar þær liggja heildstætt fyrir, og þá ekki síst í því samhengi, hvort þarna sé verið að hverfa frá því að auka afl sigölduvirkjunar og Hrauneyjafossvirkjunar og koma upp auknu afli við Búrfell í staðinn, sem þýddi jafnframt nokkuð aukna orkuvinnslugetu. En um röðun slíkra framkvæmda eða samhengi við þær tillögur, sem fyrir liggja, verður ekkert sagt á þessu stigi mála, enda engar heimildir fengnar fyrir þeirri framkvæmd lagalega séð sem þarna er á dagskrá. Og vegna þess að hér í umr. hefur verið rætt um Sultartangavirkjun og á hana lögð áhersla af a.m.k. einum ræðumanni - og ég held fleiri, þá er einmitt vert að vekja athygli á þessari breyttu áherslu af hálfu Landsvirkjunar og því jafnframt, að rannsóknir við Sultartangavirkjun hafa ekki gengið hraðar og betur en svo, að þar er enn þá ákveðnum spurningum ósvarað, ákveðnum þáttum varðandi virkjunina. Ég er ekki að segja að þeir séu stórfelldir. Verkhönnun liggur fyrir, en staðið hafa yfir fram eftir síðasta sumri jarðfræðirannsóknir í sambandi við aðveituleið að stöðvarhúsi eða aflvélum þeirrar virkjunar. Er þar við nokkuð flókna jarðfræði að fást í Sandafelli þar sem jarðgöng hafa verið fyrirhuguð. Þetta tel ég rétt að fram komi vegna þess að menn eru að láta liggja að því, að undirbúningi og rannsóknum vegna þeirra virkjana, sem heimilda hefur verið aflað fyrir, væri mjög misjafnlega á veg komið, því verið haldið fram í þessari umr., áð Fljótsdalsvirkjun t.d. lægi þar eftir öðrum virkjunum. Það er ekki rétt staðhæfing. Þessar þrjár virkjanir mega teljast nokkuð jafnfætis hvað undirbúning og rannsóknir snertir. Þá vil ég aðeins koma að því sem hér hefur fram komið, að vegna þess að ekki hefur verið tekin afstaða til röðunar virkjana hafi komið til verulegra tafa í sambandi við framkvæmdir og undirbúning vatnsaflsvirkjana. Þetta er ekki réttmætt. Það hefur verið unnið óslitið og með eðlilegum hraða að undirbúningi þeirra vatnsaflsvirkjana sem heimilda hefur verið aflað fyrir og hér er tillaga um hvernig ráðist verði í. Það er fyrst ef það dregst mikið úr þessu sem til alvarlegra tafa getur dregið í sambandi við undirbúning næstu vatnsaflsvirkjunar. Þetta er alveg nauðsynlegt að hv. þm. hafi í huga. Ég er ekki með þessu að bera af mér neinar ásakanir í sambandi við tillögugerð eða seinagang í málum. Ég tel þær ásakanir óréttmætar. En það verður hver og einn að dæma um það. Staðreynd er að þær hafa ekki orðið til þess að seinka undirbúningi og vinnu við þær vatnsaflsvirkjanir sem efst eru á blaði og fjallað er um í þessari þáltill. Væntanlega vita allir hv. þm. að undirbúningur stórra og fjárfrekra mannvirkja gerist stig af stigi, og þó að verkhönnun þessara virkjana sé talið lokið eru margir rannsóknarþættir sem halda áfram á seinni undirbúningsstigum, samhliða gerð útboðsgagna viðkomandi virkjana, og þarf að verja til þess nokkru fjármagni. Mér finnst það alltaf dálítið einkennilegur málflutningur hér á hv. Alþingi þegar verið er að bera fram aðfinnslur við það, að reynt sé að vanda undirbúning fjárfrekra og þýðingarmikilla verkefna, og látið eins og það sé eitthvað nýtt fyrir hv. alþm. að það þurfi að setja saman skýrslur og greinargerðir áður en hægt sé að taka ákvarðanir. Ég held raunar að málflutningur af því tagi falli tiltölulega dauður og ómerkur hjá öllum þeim sem gaumgæfa þessi mál og hafa um flókin mál að fjalla, eins og hv. alþm. allir hafa, hver á sínum vettvangi og í sínum störfum. Í sambandi við orkunýtingarmálin hefur því af ýmsum hv. ræðumönnum verið haldið fram, að ekki sé hægt að taka afstöðu til röðunar virkjunarframkvæmda vegna þess að það sé ekki búið að ganga frá orkumarkaðinum í hólf og gólf, hvernig eigi að nýta orku frá þeim virkjunum sem hér er gerð till. um. Ég furða mig nokkuð á þessum málflutningi. Það hlýtur að vera öllum augljóst, að ekki er skynsamlegt að fara hraðar í framkvæmdum en þannig að markaður og orkuframleiðsla haldist nokkurn veginn hönd í hönd, þó þannig að við séum öryggismegin í þeim efnum, að við teflum ekki á tæpt vað. Ég vil í því sambandi taka undir það sem fram kom í máli hv. 2. þm. Reykn., að við þurfum alltaf að hafa tilbúnar framkvæmdir til þess að geta hert á ef aðstæður breytast og bjóða að hægt sé að koma við aukinni framleiðslu í krafti okkar orku. Og það er raunar það sem verið er að gera með þeirri langtímastefnu sem hér er fram borin. Ég held að það sé ekki á færi neins hér á Alþingi að segja fyrir um það, og væri óviturlegt að ætla að fara að slá því föstu, með hvaða hætti í einstökum atriðum við nýtum orku frá þeim þremur stóru orkuverum sem hér eru til umr. Þar hljótum við að haga hraðanum eftir því, sem markaður verður tryggður eða er fyrirsjáanlegur, og leitast við að stilla þetta saman. Mitt sjónarmið er það og ríkisstjórnarinnar í þessum efnum, að við Íslendingar eigum að hafa forustu í þeim málum, við undirbúning atvinnurekstrar í krafti okkar virkjana. Það hefur margoft verið endurtekið. Það hefur verið rætt um að koma þurfi orkunni í verð. Ég tek sannarlega undir þau orð. Það þarf að koma orku í verð og það þarf að koma okkar orku í gott verð. Það þarf að tryggja það verð fyrir orkuna að það verði ekki íþyngjandi þáttur í okkar þjóðarbúskap. En viðhorfin eru að sjálfsögðu einfaldari í þeim efnum ef við höfum sjálfir tök á atvinnurekstrinum. Ef um viðskipti skyldra aðila er að ræða, ríkisins sem meirihlutaaðila í viðkomandi iðnfyrirtækjum og sem eiganda virkjananna, þá er það að sjálfsögðu heildarútkoman sem máli skiptir. En dæmið litur auðvitað talsvert öðruvísi út ef menn eru að fjalla um það út frá því sem nefnt hefur verið orkusölustefna, þ.e. að gera samninga fyrst og fremst við útlendinga um sölu á orku. Inn í þessa umræðu hefur blandast umræða um álverið í Straumsvík, og það hefur verið undirstrikað hér af tveimur talsmönnum stjórnarandstöðunnar hvílík nauðsyn er að fá þar á leiðréttingu og fá þar hækkað raforkuverð. Ég vil alveg sérstaklega þakka fyrir þær áherslur sem fram hafa komið frá hv. talsmönnum stjórnarandstöðunnar, t.d. hv. 2. þm. Reykn. og hv. 6. þm. Reykv., í þessum efnum, og ég vænti þess, að við berum gæfu til að ná þarna fram breytingu. Það er einmitt samstaðan hér á löggjafarsamkomunni og samstaða í landinu um réttmætar kröfur sem ein getur tryggt okkur þann árangur sem við þurfum að ná í því stóra máli. Herra forseti. Það eru aðeins fá atriði til viðbótar. Í síðustu ræðu, sem haldin var hér í gær, var beint til mín af hv. 11. landsk. þm. spurningu þess efnis, hvort samkomulag hafi tekist við heimamenn í Húnaþingi í sambandi við Blönduvirkjun. Ég vísa til þess samkomulags, sem fyrir liggur, og ég vísa til þeirra orða minna í ræðu hér í gær, að aðilar að þessu samkomulagi hafa ákveðið að bjóða sjötta sveitarfélaginu, sem hefur ekki gerst þar aðili, að verða þátttakandi í því, og láta á það reyna. Þetta verður að koma í ljós, þetta verður tíminn að leiða í ljós, hvort hægt er að skapa þannig víðtæka og fulla samstöðu allra sveitarfélaga á svæðinu til þessa máls á grundvelli þess samnings sem fyrir liggur. Ég heiti á alla hv. þm. að leitast við að koma þessu máli þannig fram að þokkalegur friður megi takast um það, því ef það verður ekki tel ég að verulegum hagsmunum sé stofnað í hættu. Ég tel að af þeim samningi, sem meiri hluti í fimm hreppsnefndum á Norðurlandi vestra hefur gerst aðili að, séu heimamenn fullsæmdir þó að þeir séu einnig þar á svæði sem telja að ekki hafi verið tekið það tillit til landnýtingarsjónarmiða sem þeir hefðu kosið. En eins og ég gat um er í þessari þáltill. sleginn varnagli varðandi það, að hverju skuli stefnt ef ekki tekst viðunandi samkomulag um Blönduvirkjun, þannig að skynsamlegt þyki að bestu manna yfirsýn, svo að ég noti tíðkanlegt orðalag, að ráðast þar í framkvæmdir. Ég vænti sem sagt að það megi takast og öldur megi lægja í þessu mjög viðkvæma og að mörgu leyti erfiða máli sem hefur lengi verið á dagskrá. Hv. 4. þm. Vestf. beindi hér áðan til mín tveimur spurningum sérstaklega. Ég tel mig hafa svarað því sem lýtur að Landsvirkjun og hugmyndum hennar varðandi Búrfellsvirkjun II þannig að ekki þurfi þar við að bæta. Hv. þm. hinn sami spurði hvort orðalagið í greinargerð Landsvirkjunar um það, að tímasetning Blönduvirkjunar ráðist af markaðsaðstæðum, mundi þýða að Landsvirkjun sé ekki að leggja til að ráðist verði í Blönduvirkjun. Ég les það ekki út úr þessari greinargerð. Ég tel það skýrt fram dregið.

Spurningin var hvort Landsvirkjun segði að það þyrfti að vera búið að ákveða stóriðjufyrirtæki.

Það hef ég ekki heldur, hv. þm., lesið út úr grg. Landsvirkjunar. Hitt er væntanlega öllum ljóst, að hraði þeirra virkjunarframkvæmda, sem hér er um rætt, hlýtur að fara eftir þróun markaðar og þeim viðhorfum sem menn hafa - bjartsýni eða svartsýni eftir atvikum - í sambandi við uppbyggingu markaðar fyrir raforkuna. En eins og fram kemur í grg. með þessari till., sem ríkisstj. ber hér fram, eru menn bjartsýnir á að okkar orkulindir geti í framtíðinni rennt stoðum undir fjölbreytni í okkar atvinnulífi, undir arðbæran atvinnurekstur, nýja þætti í okkar þjóðarbúskap, í formi orkufreks iðnaðar, þar sem við Íslendingar séum ráðandi og höfum tögl og hagldir. Sú er stefna ríkisstj„ að þeim undirbúningi er unnið og lögð einmitt sérstök áhersla á að hraða athugun mála varðandi orkunýtingarþáttinn. Það er beinlíms að því vikið í sjálfri þáltill.



Herra forseti. Það hefur ýmislegt komið fram í þessari umr. sem vert væri að taka til nánari umfjöllunar, en áður en ég byrja á því ætla ég að fara nokkrum orðum um hreint aldeilis ótrúlegan póst sem ég fann í hólfinu mínu núna um hádegið. Þetta var með kveðjum frá Rafmagnsveitum ríkisins og var tilkynning til fjölmiðla frá samninganefnd virkjunaraðila um Blönduvirkjun. Ég er ekki óvanur að sjá blekkingar eða áróður með stimpli Rafmagnsveitna ríkisins, og ég er ekki heldur óvanur að sjá tilskrif frá Kristjáni Jónssyni rafmagnsveitustjóra. Þetta er þriðja sendingin sem hefur komið í hólfin okkar á örfáum dögum. Þessi söngur er oftast sá sami, og sumt af honum er eiginlega svo fáfengilegt að það er varla að taki því að vera að fjalla um hann, en ég held ég megi þó til að verja í það nokkrum mínútum. Þessi áróður hefur í seinni tíð beinst að því að reyna að sverta hugmyndina um tilhögun II, og það hefur ekki verið lítið lagt undir ef eitthvað mætti finna til að sverta hana. Það hefur verið farið þar með gersamlega staðlausa stafi og er gert enn og aftur í þessu plaggi. Mjög villandi kostnaðarsamanburður er dreginn upp. Raunar ber að viðurkenna að það er erfitt að gera nákvæman kostnaðarsamanburð varðandi miðlun við Sandárhöfða vegna þess að ekki hafa farið fram fullnægjandi boranir við Sandárhöfða og það er mikið mein, en það er vegna þess að sumir ráðh. lögðust gegn því, að það yrði gert á s.l. sumri. Ef þetta lægi fyrir væru menn með miklu vissari tölur í höndunum, en þegar af þeirri ástæðu að það tókst að stöðva að farið yrði í þessar boranir er þetta allt saman lausara í reipunum og tölurnar ekki eins nákvæmar. Í plaggi Rafmagnsveitnanna er fráleitur útreikningur varðandi bótakostnað. Það hefur iðulega komið fram að þessi uppræktunarkostnaður stenst ekki með nokkru móti. Þarna er gert ráð fyrir að borið sé á þriðja hvert ár, fyrst sé borið á á hverju ári, en síðan borið á þriðja hvert ár. Landgræðslan tekur þetta ekki í mál. Það eru einhverjir menn hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins sem tilkynna þetta, en Landgræðslan fellst ekki á það. Ég er með í höndum nýtt bréf frá Landgræðslunni, nýja útreikninga frá Landgræðslunni, um kostnað af þessu, þar sem kemur glögglega fram að hún telur árlegan áburðarkostnað, miðað við verðið í fyrra, 1595 kr. á hvern einasta hektara. Það þarf sem sagt að bera á þarna á hverju ári. Annað í þessu sambandi líka, sem á milli ber, er að það land, sem þarna er gert ráð fyrir að rækta, er ofan við 500 m yfir sjávarmál að verulegum hluta vegna þess að land í 400 m hæð er ekki til á þessu svæði. Þar af leiðandi er þetta allt saman enn þá ótraustara og óvissara. Það er miklu dýrara að standa við þennan samning en reynt er að láta í veðri vaka. Ég ætla að leyfa mér að lesa á bls. 3 dæmi um þennan áróður, sem ég talaði um, og þær blekkingar, sem b'eitt er í þessu máli. Það er b-liður 6. greinar í lesinu. Þar segir svo: „Á Eyvindarstaðaheiði fer meira land undir vatn með tilhögun II en við tilhögun l. Þótt verulegt land sparist á Auðkúluheiði við 220 gígalítra miðlun stækkaði það landsvæði, sem fer undir vatn austan Blöndu, úr 13.5 ferkm. í 18.2 ferkm. eða um 4.7 ferkm. og við 400 gígalítra miðlun um 7.2 ferkm. í 20.7 ferkm. einnig austan Blöndu. Ekkert liggur fyrir um að auðveldara væri að ná samkomulagi við eigendur Eyvindarstaðaheiðar með slíkri aukningu á því landi sem þarna færi undir vatn.“ Þetta er ekki rétt. Við eigum ekki að tala um ferkm. í þessu sambandi. Það, sem máli skiptir, er hvaða land er gróið og hávaða land er ekki gróið. Við skulum tala um algróna hektara. Það vill svo vel til að Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur lagt á það mat, hvað er algróið á þessu svæði. Kemur í ljós að við valkost í austan og vestan Blöndu er að glatast algróið land upp á 5505 hektara, en við tilhögun II glatast ekki nema 2984 hektarar og er þó nóg. Þarna ber á milli 46% eða rúma 2500 hektara. Það er alveg út í hött að reikna grjótið jafnverðmætt og graslendið. Með því að hafa stíflu við Sandárhöfða nýtast undir miðlunarlón áreyrar og sandar við ána, sem ekki eru raunhæf í þessum samanburði. Reyndar fer nokkuð af góðu landi líka við tilhögun II, en það er ekki neitt miðað við það sem fargast ef hin aðferðin er viðhöfð. Hér er sagt frá í þessu lesi, á bls. 3 í 7. lið, að sú breyting á veituleið, sem um hefur samist og felst í því að gera veituskurð úr Austara-Friðmundarvatni beint í inntakslón í Eldjárnsstaðaflá í stað þess að veita vatni um Fiskilækjarflá og Gilsvatn, sé til þess gerð að auðvelda rekstrarleið búfjár á Auðkúluheiði og hlífa Gilsvatni. Auk þess verði með þessari aðgerð möguleiki til að virkja fallið milli Austara-Friðmundarvatns og inntakslónsins og sé viðbótarkostnaður metinn á um 8 millj. kr. Þeir byrjuðu á að meta þennan kostnað á 18 millj. kr., en þeir eru lagnir að reikna hjá Rafmagnsveitunum og geta fengið út flest af því sem þeim dettur í hug, sýnist manni. Nú er þetta komið niður í 8 millj. kr. Það er rétt að vekja athygli á því, að mörgum heimamönnum kom mjög spánskt fyrir sjónir hvaða akkur væri eiginlega í því að færa þennan skurð. Hann liggur að vísu ekkert óhaganlegar þar sem hann er fyrirhugaður núna. En hin leiðin var ekki miklu óhaganlegri. Maður gerir þá ráð fyrir að í Fiskilækjarflá hefði verið grafinn skurður, og þá hefði veituleiðin legið í gegnum Gilsvatn. Það er talað um að hlífa Gilsvatni þarna, en nú er fyrirhugað að stífla innrennslið í Gilsvatn eða taka af svonefndan Fiskilæk, sem frá fornu hefur legið á milli Austara-Friðmundarvatns og Gilsvatns. Þá breytist auðvitað Gilsvatn með því og verður ekki neitt í nánd það sama vatn, og einnig má reikna með að í það síist jökulvatn og þá fer að verða lítil hlífðin. Heimamenn sáu ekki alveg, hvað væri fengið með því að færa skurðinn, og óskuðu eftir að fá útreiknað hvort þarna sparaðist beit fyrir kindur með þessu. Ingvi Þorsteinsson hjá Rannsóknastofnun landsbúnaðarins sló á það máli og fann út að þessi 8 millj. kostnaður sparaði hvorki meira né minna en beit fyrir 36 kindur. Svo er verið að tala um að við landverndarmenn séum með dýrar kröfur um breytingar á tilhögun, en þarna var allt í einu hægt að henda út um gluggann 8 millj. Þessa peninga mætti sem hægast nota á betri og markvissari hátt. Í þessum samningi er nefnilega verið að bruðla með opinbera fjármuni. Það er ágætt að hv. alþm. geri sér grein fyrir því. Hér bar á góma um daginn, frétti ég að var, - ég var að vísu ekki viðstaddur þá umr., ég var á þingi Norðurlandaráðs, - einkennilega ráðstöfun á spennistöð í Varmahlið í Skagafirði og rafmagnslinu þar, sem tveir ráðh. höfðu afhent bréflega á spennandi sveitarfundi norður í Varmahlíð. Það má nefna ýmis fleiri dæmi ég ætla ekki að gera það í þessari umr. að svo komnu máli - um glannalega meðferð fjármuna, en gaman hefði ég af að vita ef ráðh. gætu svarað því, hver væri orðinn heildarkostnaðurinn við þessa samningagerð. Á ég þá ekki við bótakostnað framtíðarinnar, heldur hvað útlagt hefur verið til að koma samningum á, í flugferðum, þyrluferðum, ökuferðum, mannakaupi, hótelreikningum o.s.frv. Ég er ansi hræddur um að það sé að verða dálagleg summa, og gott væri að fá það upplýst. Hæstv. iðnrh. leggur á það ríka áherslu í þessum umr. og kom inn á það í gær m.a., að breytingar á miðlunarlóni eða tilhögun virkjunar mundu hafa í för með sér að Blanda gæti ekki orðið næsta virkjun landsmanna. Þetta er auðvitað hin mesta firra. Hv. þm. Egill Jónsson benti á í ágætri ræðu sinni í gær hvílíkur hótanablær er á þessu. Það er verið að reyna að knýja menn til að samþykkja tilhögun, sem þeir mundu annars ekki fallast á, með því að annars fengju þeir ekki virkjunina. Það er nefnilega alveg sama hvernig þetta er reiknað, eftir hvorri tilhöguninni sem er, Blanda er alltaf langhagkvæmust. Hún er miklu hagkvæmari en Fljótsdalsvirkjun hvernig sem reiknað er og hvernig sem farið er að við tilhögun, miklu hagkvæmari en Sultartangi og með hverri tilhögun sem er talsvert hagkvæmari en Fljótsdalsvirkjun. Þetta er atriði sem vel má hafa í huga. Það er líka nógur tími til rannsókna, til að gera þær rannsóknir sem á vantar að hægt sé að ákvarða formlega aðra virkjunarleið en þessa númer eitt, vegna þess að í sumar verður að sjálfsögðu ekki unnið nema við undirbúningsframkvæmdir og við vegagerð. Þessi stífla í Blöndu kemur ekki inn fyrr en á síðari stigum verksins, og þar af leiðir að það er ekkert nema fyrirsláttur að ekki sé hægt tímans vegna og ekki svigrúm tímans vegna til að vinna þetta verk. Það þarf að bora við Sandárhöfða einhverjar holur og það tekur ekki mjög langan tíma. Síðan þarf að vinna úr þeim niðurstöðum sem þannig fást. En ef þær boranir bæru jákvæðan árangur, ef menn rækjust ekki á eitthvað óvænt, er hægt að ljúka þeim á einu sumri. Í versta tilfelli fengju menn ekki nóga heppilegan stað í fyrstu atrennu og þá gæti þetta dregist yfir á annað sumar, segja mér fróðir menn. Ég skal ekki meta líkurnar á því, en þessi stífla verður hvorki byggð í sumar né næsta sumar svo að þetta er ekkert nema fyrirsláttur. Nú sé ég, herra forseti, að nú er kominn sá tími sem ég boðaði þingflokksfund. Ég hef enn ekki lokið ræðu minni.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég var kominn þar í ræðu minni, þegar ég gerði hlé á henni fyrir þingflokksfundi, að ég ætlaði að fara nokkrum orðum um aðfarirnar við þessa samningagerð, og ég get ekki annað sagt en ég tel að þær hafi verið ljótar. Það hefur verið beitt miklum þrýstingi og iðulega óeðlilegum þrýstingi - ekki bara af hálfu þeirra manna sem settir voru til þess af hinu opinbera að koma samningi á, heldur einnig af áhugamönnum og kappsmönnum úr liði þeirra Blöndunga. Einstakir hreppsnefndarmenn hafa verið hundeltir. Skuldugum bændum hefur verið hótað. Bankafyrirgreiðsla hefur verið tengd úrslitum í Blöndumálinu. Meira að segja leikur grunur á að leiguliðar hins opinbera hafi verið látnir skilja hvernig þeir eigi að haga sér. Fréttaflutningur af þessum málum öllum hefur verið með mjög áróðurskenndum blæ oft og tíðum - að vísu á báða bóga, en þó held ég að þeir, sem samninga vildu hvað sem það kostaði, hafi haft ansi mikið yfirhöndina. Fundargerðir hafa ekki verið færðar jafnóðum, ekki lesnar upp í fundarlok, heldur hafa þær verið færðar eftir á og sendar fundarmönnum heim til sín síðar. Þar hefur verið oft og tíðum dregið sérstaklega fram það sem virkjunaraðilar vildu heyra fremur en það sem þeir ekki vildu heyra. Ég get nefnt dæmi um fund sem landverndarmenn héldu með samninganefnd norður í Varmahlið í vetur. Þetta var töluverður fundur þar sem landverndarmenn komu sjónarmiðum sínum á framfæri við samninganefnd og töldu að með því næðu þeir í gegnum fundargerð eyrum ráðherranefndar og þeirra manna sem áttu að taka ákvörðun í málinu. Þeir áttu þarna langan fund og gerðu grein fyrir máli sínu, og þeir þóttu viðræðugóðir, samninganefndarmennirnir. Þessa fundar var hvergi getið utan í annarri fundargerð frá hreppsnefnd Svínavatnshrepps. Þar sögðu samninganefndarmenn ferðasöguna og hvað þeir hefðu gert undanfarna daga, og þá sögðu þeir eitthvað á þá leið, að þeir hefðu átt fund með náttúruverndarmönnum í Seyluhreppi og leiðrétt margs konar misskilning, eins og þeir sögðu. Annað var ekki sagt frá því. Það hefur verið reynt að þegja yfir þeirri andstöðu sem alla tíð hefur verið fyrir hendi. Það hefur verið reynt að dylja hana fyrir samfélaginu og hafa þannig áhrif á ákvarðanatöku hér syðra og á almenningsálitið í landinu. Það kann að vera að landverndarmenn hefðu átt að láta fara meira fyrir sér á einhverjum stigum málsins. En þeir eru ekki hávaðamenn og almenningur þarna fyrir norðan trúði því ekki, að til þess arna kynni að reka sem nú hefur komið á daginn. Það væri eðlilegt að fara nokkrum orðum um lögfræðihlið málanna. Hvernig skyldi lögformlegur réttur bænda fyrir norðan hafa verið tryggður? Jú, virkjunaraðili tók að sér að greiða lögfræðiaðstoðina og bauð fram duglega og fræga lögfræðinga til þess arna. Fyrrv. alþm. Björn á Löngumýri dró í efa að þetta væri skynsamlegt fyrirkomulag. Að vísu tók hann fram að hann væri ekki að áfellast þessa sérstöku lögfræðinga, en sín reynsla af lögfræðingum væri sú, að þeir ynnu fyrir þann sem greiddi þeim launin, og vitnaði í þetta gamla máltæki: Sá á hund sem elur. - Þetta voru góðir lögfræðingar. Ég held að það hafi verið ómaklegt hjá Birni að láta í það skína að þeir hafi ekki viljað gæta sæmilega réttar bænda fyrir norðan, en þeir vildu fyrst og fremst drífa á samkomulag og fá þetta mál út úr heiminum. Þetta eru duglegir menn og hafa sjálfsagt ekki nennt að vera að standa í þessu þrasi mjög lengi, enda dálítil hætta á að það hefði spillt fyrir þeim heimilislífi og starfsskilyrðum hér fyrir sunnan. Það vildi nefnilega svo skemmtilega til, að aðallögfræðingur norðanmanna, Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur fyrir Auðkúluheiði, rekur lögfræðiskrifstofu með lögfræðingi virkjunaraðila, Hirti Torfasyni, þannig að ef þeir hefðu farið að akneytast eitthvað hvor í öðrum þarna fyrir norðan, þá hefði það getað haft óheppileg áhrif yfir skrifborðið hérna fyrir sunnan. Þetta er mannlegur þáttur og skiljanlegur. Ég er ekki að segja að þeir hafi ekki viljað að okkar réttur væri tryggður. En númer eitt hjá þessum mönnum öllum var að koma á samkomulagi og láta ekki stranda samkomulagið. Það hefur verið lögð mikil vinna í að egna hreppana hvern gegn öðrum og reynt að ala á tortryggni manna austan Blöndu gegn Auðkúluheiðarmönnum, leiða þeim fyrir sjónir að Auðkúluheiðarmenn mundu hafa meiri hag af breytingum á lónstæði en Eyvindarstaðaheiðarmenn. Þetta er ljót saga. Meira að segja lét hæstv. landbrh. sér um munn fara langan lestur á fjórðungsþingi á Húsavík í haust þar sem hann var að reyna að leiða Eyvindarstaðaheiðarmönnum fyrir sjónir hvað þeir mundu fara illa út úr því ef breytt yrði um tilhögun. Þarna er deila fyrir hendi og er ekkert óeðlilegt að svo sé, því að þetta er mikið mái. Það er um stórt að deila. Það er verið að della um hvern rétt lífið í sjálfu sér eigi. Þarna á að sökkva 5505 hekturum af algrónu landi. Ég bið menn að hugleiða: Þetta eru 0.24% af öllu gróðurlendi Íslands. Þetta er á annan hektara af hverri einustu bújörð á Íslandi. Það er eins og skák, sem væri eitthvað meira en 100 m á kant, væri tekin af hverri einustu bújörð á Íslandi. Þetta er miklu stærra land en grætt hefur verið upp fyrir þjóðargjöfina og með miklu traustari og náttúrlegri gróðri. Það er auðvitað ekki hægt að komast af án rafmagns, og það væri fásinna að ætla sér að ekki þyrfti e.t.v. að fórna einhvern tíma og einhvers staðar grónu landi. Það getur verið ill nauðsyn og það erum við reiðubúnir að gera. En við viljum láta spara það gróna land sem sökkt er. Það vill svo til að það er óþarfi að sökkva nær helmingnum af þessu landi. Það er hægt að fá jafngóða virkjun og spara samt nærri helminginn af þessu landi. 2500 hektara er leikur einn að spara. Það reiknaði einhver töluglöggur alþm. út hérna í gær, að ef sá kostnaðarmunur, sem RARIK-menn hafa verið að tala um, væri raunhæfur og ef farið væri eftir virkjunartilhögun II og hann kæmi fram í rafmagnsverði til fjölskyldna í landinu, þá mundi hver fjölskylda í landinu verða að greiða 5.50 kr. meira á ári fyrir rafmagn. Það mættu kallast björgunarlaun á þessum 2500 hekturum. Hæstv. iðnrh. talaði um að það hefði verið lögð alúð við þessa samningagerð og það hefði verið tekið mikið tillit til náttúruverndar og umhverfismála. Ég get ekki tekið undir það. Ný þjóðargjöf getur ekki skapað þetta land eða annað jafngott. Það er hlálegt, eins og ég minntist á í gær, að hæstv. iðnrh., sem einu sinni var talsmaður Náttúruverndarráðs, ákaflega langorður talsmaður Náttúruverndarráðs, skuli verða til þess að gera þetta. Það er von að hann tali um Þjórsárver. Það er von að hæstv. iðnrh. veki athygli á að Þjórsárverum hafi verið bjargað, og það er gott svo langt sem það nær. En það verður enginn „stikkfrí“ á því svo að hann megi gera allt sitt líf allra handa hervirki bara fyrir að hann hafi komið á björgun Þjórsárvera. Það, sem ber á milli þessara tveggja tilhagana, er jafnstórt land og allt byggingarsvæði Reykjavíkur, eins og öll Reykjavíkurbyggð. Reykjavíkurborg stendur á 25 ferkm. Ég læt útrætt um þetta miðlunarlón. En það er hægt að gera fleiri breytingar á tilhögun. Það er hægt að færa inntakslón virkjunarinnar. Það er hægt að hafa á öðrum stað, í svokölluðu Austara-Friðmundarvatni, og með því að færa stöðvarhús. Þetta er hugmynd sem mundi spara nokkra ferkm. af ágætu landi sem liggja nærri byggð og eru mjög hagkvæmt beitiland. Til þess arna, það skal viðurkennt, þarf miklar rannsóknir og þá yrði að færa stöðvarhús. Það kostar náttúrlega talsvert miklar rannsóknir, en þetta væri einn möguleikinn til að gera þetta aðgengilegra. Það er reyndar ekki sjálfgefið í svona rannsóknum að menn hitti strax á æskilegasta kostinn. Menn þurfa að prófa sig áfram og leita að bestu lausninni. Landsvirkjun breytir sínum áætlunum. Við urðum varir við það í umr. fyrr í dag, að áætlanir Landsvirkjunar eru meira að segja breytingum undirorpnar, og hefur þó Landsvirkjun tvímælalaust yfir að ráða bestu og færustu og vönustu vatnsvirkjunarverkfræðingum landsins. Stórisannleikur frá því í fyrra um næstu skref í orkuöflun á Landsvirkjunarsvæðinu er allt í einu orðinn vafasamur nú á vordögum. Nú eru menn farnir að tala um aðra röð framkvæmda og breytta frá því sem verið var að tala um þegar heimildarlögin voru til umr. í fyrra. Þennan Blöndusamning á auðvitað að gera við Landsvirkjun vegna þess að Landsvirkjun kemur til með að reisa mannvirkið og bera ábyrgð á því og lifa með fólkinu og eiga viðskipti við fólkið þarna fyrir norðan til frambúðar, og það munar ekkert litlu fyrir virkjunaraðila að hafa frið við heimamenn. Það hefur komið fram í umr. áður og á það benti hæstv. iðnrh. fyrr í dag, að stjórnarformaður Landsvirkjunar var einn af mörgum mönnum í þessari samninganefnd og hann var einn af mörgum ráðgjöfum ráðh. En hann hafði ekki sína húskarla í rannsóknum þarna fyrir norðan og hann hafði ekki sína aðstoðarmenn frá Landsvirkjun með sér í þessum samningum. Það voru Rafmagnsveitur ríkisins sem höfðu forustu um samningagerðina. Það er dálítið sérstætt með stjórnarform Rafmagnsveitna ríkisins. Ég er ekki alveg viss um að allir hafi tekið eftir því, að þær lúta ákaflega tiginni stjórn. Einn af ráðh. í ríkisstj. er stjórnarformaður í Rafmagnsveitum ríkisins. Hæstv. landbrh. er stjórnarformaður Rafmagnsveitna ríkisins. Ég held að það sé sem betur fer nokkuð fágætt að ráðherrar séu jafnframt stjórnarformenn í mjög umsvifamiklum ríkisstofnunum.

Bráðabirgðaríkisstjórn.

Það kann að vera að þetta sé bráðabirgðaríkisstjórn, en einhvern veginn held ég að hefði tekist að finna mann til að taka við stjórnarforustu hjá RARIK þegar þjóðfélagið þurfti á starfskröftum hæstv. landbrh. að halda í landbrh.-stóli. Þetta er nefnilega, þegar grannt er skoðað, samningur Pálma Jónssonar, hæstv. landbrh., við nokkra kjósendur í Norðurlandskjördæmi vestra. Það er þá ekki á góðu von, enda er þessi samningur að flestu leyti dæmi um hvernig samningur eigi ekki að vera. Í fjöldamörgum atriðum er hann ákaflega óljós. T.d. er ekki slegið föstu hvort miðlunin verði 400 gígalítrar eða 200 gígalítrar. Það er varnagli fyrir 200 gígalitrum með alveg kostulegu orðalagi sem ég ætla ekki að tefja fundinn með því að fara að lesa upp. Ég er ekki með samninginn í höndum, en ef einhver hv. þm. vildi færa mér hann væri ég tilbúinn að benda á það.  Hér hef ég fengið í hendur samning þennan. Nú ætla ég að lesa fyrir ykkur b-liðinn úr 1. gr., með leyfi forseta: „Við gangsetningu Blönduvirkjunar mun virkjunaraðili viðhafa þá aðferð að auka vatnsmagn í miðlunarlóninu þannig að vatnshæð sé í upphafi miðuð við 220 gígalítra miðlunarrými og fari ekki hærra fyrr en nauðsynlegt er vegna miðlunarþarfar í landskerfinu. Skal samráðsnefnd samkv. 2. gr. fylgjast með aðgerðum í þessu efni og er heimilt að skjóta ágreiningi um þær til ráðh. Í samræmi við f-lið hér á eftir verða botnlokur og/eða lokubúnaður miðaðar við að gera þetta kleift. Meðan vatnsborð er lægra mun virkjunaraðili nota tímann til að kanna, hvort aðstæður séu til að bjarga gróðurlendi undan vatni umfram það sem áætlað var, og ber að leggja á það sérstaka áherslu. c. Virkjunaraðili gerir í janúarmánuði ár hvert rekstraráætlun fyrir virkjunina þar sem fram komi áætluð orkuvinnsla á miðlunarstað. Þegar miðlunarrými í landskerfinu er orðið svo mikið að ekki sé nauðsynlegt að fylla öll miðlunarlón skal, eftir því sem við verður komið, takmarka vatnssöfnun í Blöndulóni í því skyni að bjarga gróðurlendi undan vatni til lengri tíma.“ Það litur eiginlega svo út að þeir ætli að hafa þarna um einhver ár, meðan verið er að byggja Fljótsdalsvirkjun, allt á kafi, en síðan eigi að tappa af-og búast menn þá við að fá eitthvert stararengi þarna undan leirnum? Ég veit ekki til hvers menn eru að setja svona kúnstir í samning. Síðan kemur í d-lið: „Við endanlega gerð miðlunarlónsins skal tekið sérstakt tillit til allra möguleika á landvernd á Galtarársvæðinu, og ber að hafa í huga menningarsögulegt gildi þess að forðast þar óþarfa landspjöll. Skal það jafnframt gilda um vinnutilhögun á Galtarársvæðinu meðan á virkjunarframkvæmdum stendur.“ –Ég held að það sé nokkuð sama hvernig þeir andskotast á því sem fer í kaf. - „Haft verði samráð við þjóðminjavörð um framkvæmd ofangreindra atriða.“  Ég get fullyrt það hér og nú, að þessi aðgerð er ekki framkvæmanleg án verulegs kostnaðarauka. Þetta skal ég sanna með því, að vatnið úr Langaflóa rennur til Galtarár og til þess að vatnið renni þarna þarf það að fara niður í móti. Ef ætti hins vegar að leiða það burt þarf það að fara upp í móti. Það fullyrði ég meira að segja stjórnarformaður Rafmagnsveitna ríkisins getur ekki látið vatnið gera án verulegs kostnaðarauka.  Svona er þetta, það er nærri sama hvar gripið er niður í þessum samningi. Þetta er allt á þessa bók lært. Inn í hann eru komin mörg atriði sem ákaflega litlu máli skipta, og það er vegna þess að einhvers staðar í öllu þessu umtali, því að þetta eru orðnir langir og margir fundir, hefur verið minnst á: Jú, gott að hafa brú á þessum læk, skrifaðu brú. - Og svo hefur verið skrifuð brú. Safnast þegar saman kemur. En ærnar okkar eru ekkert of góðar að vaða margar þessar ár og þær taka það ekki nærri sér og getur meira að segja verið heldur hagur að því að hafa lækina til að standa fyrir þeim svo að þær hlaupi ekki heim ef það gerir él á sumrin. Þessum samningi hefur verið böðlað á með óeðlilegum hætti. Okkur hefur verið sýnd fádæma stífni og þvermóðska. Það hefur verið beitt þrýstingi langt umfram það sem sæmilegt er. Svo er hæstv. iðnrh. að tala um að hann vonist nú til að öldur fari að lægja þarna fyrir norðan. En ég get fullvissað hann um að það er alveg borin von ef haldið verður áfram á þessari braut því að öll þessi vinnubrögð hafa miðað að því að klúðra málinu og herða hnútinn. Ég er alveg inni á að Blöndu eigi að virkja næst, en til þess að svo megi verða verður að laga þessa tilhögun því að annars fæst ekki friður um málið. Það verður að koma á samkomulagi sem menn geti sæmilega við unað. Þá getum við reist skynsamlega virkjun þarna, örugga og hagkvæma. Það má ekki böðlast á fólki til að taka af því eignir þess, sem ekki eru falar, taka af því land til eyðileggingar. Ég tek það fram, að við værum a.m.k. ekki að sjá neitt viðlíka mikið eftir þessu landi ef við ættum að láta það af hendi til einhverra annarra nota. Ef við t.d. þyrftum að hjálpa nágrönnum okkar Vatnsdælingum um beitiland mundum við ekki sjá nærri eins mikið eftir landinu. Við mundum taka því góðmótlega. Við mundum lofa þeim að beita á þetta land og jafnvel selja þeim það ef til kæmi. En það er allt annað að eyðileggja land í eitt skipti fyrir öll. Það verður ekki aftur tekið og á því er meira en stigsmunur. Fólkið þarna sér ekki nauðsynina. Það sér ekki þá þjóðarnauðsyn að taka allt. Það sér nauðsyn þess að taka nokkuð, en ekki nauðsyn þess að taka allt, enda logar allt í deilum. Málaferli eru á næsta leiti ef svona verður áfram haldið. Ég trúi því ekki, að hv. alþm. skilji ekki þetta mál. Það eru að vísu nokkrir sem ég veit að skilja það ekki, en ég trúi því ekki, að það sé þingmeirihluti fyrir svona aðferðum.



Herra forseti. Þessi umr. hefur nú staðið alllengi og ég reyndar þegar haldið alllanga ræðu um það mál sem hér er á dagskrá. Ég skal því ekki lengja þessa umr. að ráði, en það eru þó nokkur atriði sem ég tel nauðsynlegt að gera að umræðuefni að sérstaklega gefnu tilefni manna hér í dag. Ég vil sérstaklega gera að umtalsefni ræðu sem hv. 12. þm. Reykv., Guðmundur G. Þórarinsson, - sem ég sé reyndar ekki í salnum hér nú - hélt í dag og er í mjög svipuðum dúr og hann hefur haldið hér oft áður. Hann gerir það gjarnan í þeim ræðum, sem hann heldur hér um orku- og atvinnumál, að nefna Kanada sem sérstakt fordæmi til að varast, og hefur þá uppi tölulegan samanburð á nýtingu á orku á íbúa, ber síðan saman við þjóðarframleiðslu á íbúa og reyndar ýmis fleiri atriði sem lesa má um í skýrslum sem OECD gefur út á hverju ári. Auðvitað er þessi samanburður út í hött, og það að líkja stefnu Sjálfstfl. sérstaklega við þá stefnu, sem höfð sé uppi í Kanada, er fásinna. Auðvitað einfaldar þessi hv. þm. hlutina mjög mikið, eins og honum er mjög tamt að gera. Það er alls ekki víst að sú röksemdafærsla standist að segja sem svo, að Kanada sé ekki betur á vegi statt fjárhagslega vegna stefnu sinnar í orkunýtingarmálum. Það má jafnvel alveg eins spyrja: Hvernig væri Kanada á vegi statt varðandi þjóðarframleiðslu á mann ef orkunýtingin væri ekki svona mikil? En þetta eru ýkjur hjá hv. þm. Sannleikurinn er sá, að ef maður skoðar þessar tölur svolítið ofan í kjölinn, sem hann er að flytja okkur um fátækt Kanada, eins og hann orðar það sjálfur, þá er Kanada nokkurn veginn í miðjunni af þeim löndum sem OECD gefur út skýrslur um. Miðað við þjóðarframleiðslu á mann eru fremst Sviss, Danmörk, Svíþjóð og Þýskaland í þeirri röð. Ísland er áttunda í röðinni, Kanada er númer tólf, nokkurn veginn í miðjunni, en fyrir neðan koma ýmis lönd sem við viljum ekki nefna fátæk lönd, eins og Austurríki, Finnland og Bretland. Þessar fullyrðingar, sem hér eru endurteknar hvað eftir annað, að Kanada sé svo fátækt land að við þurfum að varast þá stefnu sem þar sé haldið uppi, eru að sjálfsögðu rangar og standast engan veginn. Þessi samanburður er líka yfirborðslegur að mörgu leyti vegna þess að Kanada hefur í ýmsum atriðum farið allt öðruvísi að í sínum orkunýtingarmálum heldur en við höfum gert og allt öðruvísi en nokkrum manni dettur í hug að gera hér á landi. Þar má nefna t.d. að í Kanada hefur virkjunarrétturinn oft verið seldur til fyrirtækja sem eiga virkjanirnar og byggja stóriðjufyrirtækin einnig. Í mörgum tilvikum eru því virkjanirnar og stóriðjufyrirtækin í Kanada á sömu hendi og þá oft um útlenda aðila að ræða. Þessi samanburður er því alveg út í hött. Það hefur engum manni dottið í hug að hér yrði virkjunarréttur í höndum annarra en Íslendinga. Í mörgum tilvikum líta menn nefnilega á virkjanir og stóriðjufyrirtæki sem eitt og sama fyrirtækið. - Af því að ég sé að hv. 12. þm. Reykv. er genginn í salinn vil ég ítreka það, að í mörgum tilvikum eru það útlendingar sem eiga virkjanirnar og eiga einnig og reka stóriðjufyrirtækin. Það er stefna sem engum hefur dottið í hug að boða hér á landi. Við höfum haft þá ákveðnu stefnu, að Íslendingar eigi virkjanafyrirtækin, byggi þau og reki, en við höfum hins vegar talið rétt að orka sé seld stóriðjufyrirtækjum eða orkufrekum iðnaðarfyrirtækjum, og við höfum ekki gert það að neinu trúaratriði að útlendingar megi ekki eiga þátt í þeim fyrirtækjum. Ég held ég verði að ítreka það sem ég sagði hér í gær, vegna þess að hv. 12. þm. Reykv. var þá ekki hér í salnum, og leiðrétta þann misskilning sem hann er haldinn og heldur fram, ég vona ekki af ásettu ráði, þegar hann vill kalla stefnu Sjálfstfl. í þessum málum orkusölustefnu. Það er áróðursbragð. Sjálfstfl. hefur bæði í orði og á borði haft uppi stefnu sem gerir ráð fyrir margvíslegu formi á aðild okkar Íslendinga að slíkum fyrirtækjum. Ég rifjaði það upp, að á árinu 1979 samþykkti landsfundur Sjálfstfl. að stefnt yrði að virkari þátttöku innlendra aðila í stóriðjufyrirtækjum. Og þetta er í fyrsta sinn sem ég sé orðin „virk þátttaka“ eða virkari þátttaka Íslendinga. Það var ekki fyrr en löngu síðar að hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson fór að prédika þá stefnu, að virk íslensk yfirráð ættu að vera yfir þessum fyrirtækjum. Kannske hefur hann bara verið búinn að lesa þetta í landsfundarstefnuskrá sjálfstæðismanna frá 1979. Þessi stefna var ítrekuð á landsfundi Sjálfstfl. á s.l. hausti. Í samþykkt fundarins segir, með leyfi forseta: „Sjálfstfl. telur að ákvarðanir um eignaraðild Íslendinga að iðjuverum svo og samstarfssamningar um önnur atriði eigi að ráðast af eðli hvers máls fyrir sig og aðstæðum á hverjum tíma. Af hans hálfu koma því til greina margvíslegir kostir að þessu leyti.“ Þetta vil ég mjög undirstrika vegna þeirrar ræðu, sem hv. þm. hélt hér áðan, og benda líka á að undir forustu sjálfstæðismanna hafa verið farnar margvíslegar leiðir í þessum efnum. Við höfum farið þá leið og beitt okkur fyrir því, að járnblendiverksmiðjan væri reist að meirihluta í eigu Íslendinga. Við höfum beitt okkur fyrir því, að kísilgúrverksmiðjan væri reist við Mývatn í meirihlutaeigu Íslendinga. Við höfum því haft uppi eftir atvikum og aðstæðum hverju sinni þá stefnu sem við teljum réttasta miðað við það sem verið er að leggja út í á hverjum tíma. Við höfum hins vegar alls ekki verið haldnir þeirri vanmetakennd að telja að útlendingar megi undir engum kringumstæðum koma hér við sögu sem eignaraðilar. Við teljum eðlilegt að lagt sé raunhæft mat á það hverju sinni, í hve ríkum mæli við viljum ganga til samstarfs við útlendinga um eignaraðild að slíkum fyrirtækjum. Við viljum að ekki sé gengið fram hjá þeirri staðreynd, að hér er um mjög áhættusaman atvinnurekstur að ræða í mörgum tilvikum, eins og dæmin sanna bæði af álverksmiðjunni og járnblendiverksmiðjunni, og við höfum talið nauðsynlegt að dreifa þeirri miklu fjárhagslegu áhættu, sem þarna er á ferðinni, þannig að útlendingar taki þátt í áhættunni einnig, en að við tökum okkar ágóða inn á annan hátt, með sölu orkunnar, sölu margvíslegrar þjónustu til slíkra aðila og þar fram eftir götum. Ég vil sérstaklega ítreka það, að hv. 12. þm. Reykv. fer ekki með rétt mál þegar hann reynir að skýra þá stefnu, sem Sjálfstfl. hefur haft uppi í þessum málum, og gerðir hans í þeim hingað til. Ég vil aðeins víkja nokkrum orðum að tveimur eða þremur atriðum sem fram komu í ræðu hæstv. iðnrh. Ég gerði í minni ræðu hér í gær að umtalsefni, eins og reyndar hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur gert, hvernig staðið hefur verið að samningum við heimamenn í Norðurlandi vestra. Ég ítreka það sem ég sagði þá, að það hefur verið illa staðið að þeim samningum. Hæstv. iðnrh. hefur gengið að þeim samningum með hótunum og ögrunum sem hafa farið illa í heimamenn og eru ekki leið til þess að ná samningum í jafnviðkvæmu deilumáli og þar um ræðir. Hæstv. iðnrh. reyndi að smeygja sér út úr þessu í ræðu sinni áðan með því að telja að ómaklega hefði verið veist að samningamönnum ríkisins í þessu efni og hér væri um að ræða aðdróttanir í þeirra garð. Nefndi hann þar til sérstaklega stjórnarformann Landsvirkjunar sem verið hefði í þessum samningum. Hæstv. iðnrh. getur ekki snúið sig út úr þessu máli á þennan veg. Það var hæstv. iðnrh. sem gaf tóninn í þessum viðræðum. Hann hefur stjórnað þeim og það hefur ekki verið gert neitt í þessu efni sem hann hefur ekki samþykkt. Það er því alls ekki verið að drótta neinu að samningamönnum ríkisins sem hafa unnið sitt verk í umboði hæstv. ráðh. Það er sá sem verkinu stjórnaði, sá sem gaf fyrirmælin, sem að sjálfsögðu ber höfuðábyrgðina. Það er ekki hægt að skjóta sér á bak við aðra í þeim efnum. Hæstv. ráðh. vildi meina að ekki hefði komið til tafa hingað til vegna þess að ekki væri búið að taka ákvörðun um nýja virkjun, þessi skortur á ákvörðunum hefði enn ekki orðið til þess að tefja virkjunarframkvæmdir, enda væri sleitulaust unnið að undirbúningi allra þessara virkjana, eins og hæstv. ráðh. komst að orði. Þetta er ekki rétt. Hæstv. ráðh. veit að samhengið í virkjunum á Íslandi er að rofna. Hrauneyjafossvirkjun er að ljúka, og það er engin önnur virkjun tilbúin nú til þess að taka við. Við erum ekki tilbúnir til þess að hefja vinnu við neina aðra virkjun, enda sjáum við að verulegur samdráttur er í fjármögnun raforkuframkvæmda hér á landi á þessu ári og líklegt að svo haldi áfram ef ekki verður breytt um stefnu. Þær tafir, sem orðið hafa á ákvörðunum bæði varðandi næstu virkjanir og þá iðnaðarkosti sem til greina komi að tengja þessum virkjunum, hafa gert það að verkum, að við erum að dragast aftur úr og samhengið í virkjunarframkvæmdum okkar er að rofna. Herra forseti. Ég vildi gera athugasemdir við þessi atriði sem fram hafa komið í ræðu manna hér í dag. Læt ég svo máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umr. og meta það meira að mál þetta kæmist til nefndar. En eftir þá ræðu, sem hv. þm. Páll Pétursson hefur flutt hér í dag í tvennu lagi, sé ég mér ekki fært annað en að gera örfáar athugasemdir. Öllum er að sjálfsögðu kunnugt um að þessi hv. þm., 1. þm. Norðurl. v., hefur verið andvígur Blönduvirkjun frá öndverðu og barist gegn henni. Hann hefur að vísu nú hörfað í það að segjast vilja samþykkja virkjunarkost II og er það að sjálfsögðu nokkur framför. Andstaða þessa hv. þm. við þetta mál er öllum kunn. Hann sækir mál sitt af kappi og stundum með stóryrðum, stærri orðum en hv. alþm. leyfa sér yfirleitt að láta sér um munn fara. Ég hefði ekki séð ástæðu til að fjalla um ræðu þessa hv. þm. sem hann flutti hér í gær, enda þótt þar væru að mörgu leyti veilur í málflutningi og margar missagnir, en þegar hann hefur ræðu sína í dag veitist hann að fjarstöddum mönnum með þeim hætti sem ég get ekki látið fram hjá fara án þess að gera athugasemdir við. Hv. þm. vekur athygli á því, að dreift hefur verið til Alþingis og fjölmiðla greinargerð frá samninganefnd virkjunaraðila um Blönduvirkjun. Hv. þm. Páll Pétursson hefur þau orð um þetta plagg, að í því séu fjölmargar blekkingar og áróður og að þetta muni búið út af einhverjum mönnum hjá Rafmagnsveitum ríkisins og að hann sé ýmsu vanur frá þeirri stofnun. Látum vera að hann hefði getað tengt það við mig, að bera á mig blekkingar og áróður. Ég er hér til andsvara sem formaður stjórnar þessarar stofnunar. En vitaskuld er það ekki ég sem hef staðið að samningu þessa fréttapistils, heldur sú samninganefnd ríkisins sem hér á hlut að máli. Í þessari samninganefnd eiga sæti Jóhannes Nordal, Kristján Jónsson, Jakob Björnsson, Tryggvi Sigurbjarnarson, Guð jón Guðmundsson og Sigurður Eymundsson. Ég tel það viðurhlutamikið að bera á þessa menn að þeir láti fara frá sér plagg til fjölmiðla og Alþingis sem feli í sér blekkingar og áróður. Það kom vitaskuld greinilega fram í máli hv. þm., að hann átti við að hér væri um vísvitandi blekkingar og vísvitandi áróður að tefla. Nú er ekki þar með öll sagan sögð. Þessi fréttatilkynning byggist á útreikningum frá öðrum stofnunum, frá öðrum fyrirtækjum en hér eiga hlut að máli, og frá undirmönnum þeirra forustumanna í raforkumálum sem átt hafa og eiga sæti í samninganefnd ríkisins. Hv. þm. lét sér t.a.m. um munn fara að útreikningar varðandi bótakostnað stæðust ekki með nokkru móti og einhverjir menn hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefðu búið þetta til, fundið þetta út. Þeir menn, sem lögðu hönd að því verki að yfirfara og reikna út nú síðast bótakostnað vegna uppgræðslu, bæði stofnkostnað og viðhaldskostnað, voru dr. Björn Sigurbjörnsson forstjóri RALA, dr. Ólafur Guðmundsson deildarstjóri hjá RALA, Ingvi Þorsteinsson deildarstjóri hjá RALA, og í fullu samráði við Landgræðslu ríkisins, landgræðslustjóra. Hv. þm. hefur gefið hér í skyn hvað eftir annað, að það séu mikil skil á milli þeirra manna sem starfað hafa að málinu hjá Rannsóknarstofnun landbúnaðarins annars vegar og Landgræðslu ríkisins hins vegar. En þau skil voru ekki merkjanleg í þessum útreikningum. Hv. þm. rangfærði - og getur verið að hann hafi tekið rangt eftir í þessum útreikningum - að miðað væri við það að áburðargjöf skyldi verða þriðja hvert ár á viðhaldstíma gróðurlenda, en hið rétta er að reiknað er með áburðargjöf annað hvert ár. Þá er reiknað með að bera 375 kg á hektara, sem er 25% meira en venja er í slíkum tilvikum, og er sagt að það sé gert vegna sveiflna í árferði. Ég ætla ekki að fara út í tölur í þessu sambandi, þetta liggur fyrir. En ég vildi vekja athygli á því, að í mörgum greinum er hér verið að bera á fjarstadda forustumenn, sem trausts njóta hjá þjóðinni, falsanir, blekkingar eða áróður. Ég tel þetta ekki viðeigandi jafnvel þó menn vilji sækja mál sitt fast hér á hv. Alþingi og berjast allharkalega fyrir sínum sjónarmiðum, sem hverjum og einum er að sjálfsögðu leyfilegt. En þetta mál nær vitaskuld enn þá lengra í áburði um blekkingar og áróður. Hér var talað um að rangfærðir væru útreikningar á virkjunarkostum. Að því verki að bera saman kostnað við virkjunarkosti og ýmsan marktækan samanburð hvað hann snertir hafa starfað fyrst og fremst Orkustofnun undir forustu Jakobs Björnssonar og Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens. Einnig hefur Landsvirkjun komið þar við sögu, svo sem greina má í grg. þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir. Þeir útreikningar, sem finna má m.a. í þessu plaggi, eru á ábyrgð þessara aðila, og ég ítreka að ég tel ekki viðeigandi að telja alla þessa starfsmenn raforkuiðnaðarins, forustumenn í raforkumálum og forustumenn stofnana landbúnaðarins áróðursmenn sem fari með blekkingar. Það er ekki viðeigandi. Hv. þm. gerir tíðum samanburð á virkjunartilhögun I og virkjunartilhögun II. Hann sagði í upphafi ræðu sinnar í dag að það væri ítrekuð viðleitni af hálfu þeirra aðila, sem ég hef hér greint og standa að baki þeim útreikningum sem þessi fréttatilkynning byggir á, - ítrekuð viðleitni til þess að sverta virkjunarkost II. Þegar hv. þm ber þessa tvo virkjunarkosti saman virðist mér, ef eitthvað er hægt að ráða í hans málflutning, að hann beri saman virkjunarkost I með 400 gígalítra lóni og virkjunarkost II kannske stundum með 220 gígalítra lóni, kannske stundum með 160 gígalítra lóni. Hann komst að þeirri niðurstöðu í dag að ef farið væri í virkjunarkost II væri það land, sem tapaðist einhvers staðar nálægt 29 km2. Ef á það er lítið, hvernig þetta kemur út samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggja - og ég tel hvorki blekkingar né áróður - þá er það land, sem fer undir miðlunarlón við virkjunarkost í við Reftjarnarbungu með 400 gígalítra lóni, 56.6 km-. Ef farið er í virkjunarkost II við Sandárhöfða með 400 gígalítra lóni fara undir vatn 44.3 km2. Mismunurinn er rúmir 12 km2, en alls ekki eins og fram hefur komið í máli hv. þm. Páls Péturssonar þar sem hann talar um að bjarga megi um helmingi landsins, sem fer undir vatn, með því að fara í kost II. Ef talið hefði verið fært af sérfræðingum orkumála að virkja Blöndu nú með 220 gígalítra lóni eru þessar tölur þannig að við Reftjarnarbungu færu undir vatn 40.3 km2 en við Sandárhöfða 35 km2. Hér skakkar því mjög miklu og ég hygg að einhverjum kynni að detta í hug áróður eða blekkingar þegar tiltekinn hv. þm. talar á þann veg sem hann hefur gert í mörgum efnum, m.a. í því að bera saman virkjunarkosti með ósambærilegu móti, þannig að virkjunarkostur I er ævinlega hafður með 400 gígalítra lóni en virkjunarkostur II með miklum mun minna, sennilega einhvers staðar fyrir neðan 200 gígalítra lóm, ef á að vera hægt að fá þær tölur til að koma heim og saman. Þetta vildi ég láta koma fram varðandi þann samanburð og þær aðdróttanir, sem fram komu í upphafi ræðu hv. 1. þm. Norðurl. v. hér í dag, og ítreka að ég mótmæli því og raunar harma það, að einn hv. þm. leyfir sér úr þessum ræðustól að bera á fjölda forustumanna, sem ekki eiga þess kost að svara hér fyrir sig, blekkingar og áróður, að þessir menn, forustumenn stofnana í raforkuiðnaði, starfsmenn verkfræðiskrifstofa, forustumenn stofnana í landbúnaði, þeir láti gögn frá sér fara á grundvelli blekkinga og áróðurs. Ég met það svo að enginn hv. þm. léti sér til hugar koma að halda svo á sínu máli fyrr en í nauðir væri rekið og rökin þrotin. Hv. þm. skopaðist að því, að við breytingu á veituleið samkv. tölul. 7 í þessari fréttatilkynningu væri verið að bjarga, eins og hann orðaði það, landi fyrir 36 kindur fyrir 8 millj. kr. Nú ætti að vera það samræmi í málflutningi hv. þm., að hann fagnaði því að takist að forða landi frá því að lenda undir vatn, eins og hann orðaði það, að bjarga landi sem þyldi beit fyrir 36 kindur. En þó að þetta sé gott og blessað og styðji auðvitað fremur en hitt þessa breytingu, þá er þetta ekkert aðalatriði málsins og raunar ekki á það litið þegar ákvörðun var tekin um að gera þessa breytingu. Meginmálið er það, sem kemur raunar fram í texta, að við þá breytingu, sem gerð er að færa veituleiðina lítið eitt austar, vex svigrum fyrir meginþunga fjársafnsins sem kemur af heiðinni vestan veituleiðarinnar. Það vex svigrum á færu landi, en þar vestar er nokkuð mikið mýrlendi og fenjasvæði þannig að talið var af kunnugum mönnum, og ég er þar sjálfur nokkuð kunnugur, að þetta hefði verulegt gildi. Þetta var auðvitað sjálfsagt að gera með tilliti til þess, að í frumgögnum þessa máls er frá því greint, að með því að færa veituleiðina eins og hér hefur verið ákveðið sé mögulegt að virkja fallið á milli Austara-Friðmundarvatns og inntakslóns og sagt að líklegt megi telja að það verði gert síðar. Þegar við stöndum frammi fyrir því, að líklegt sé að slík breyting verði gerð síðar til að virkja fallið, þá er vitaskuld sjálfsagt að fara þessa leið þegar í upphafi og forðast þannig rask og óþörf landspjöll, um leið og það hagræði fylgir sem ég hef áður getið um varðandi rekstrarleið afréttarpenings. Það þarf þess vegna ekki að vera að skopast að þessu atriði, ekki nokkurn skapaðan hlut. Þetta var eðlileg og sjálfsögð lagfæring á þessari veituleið. Og raunar man ég að á kynningarfundi um þetta mál fyrir meira en ári í Húnaveri minntist ég þegar á breytingu í þessa átt. Mér þykir vænt um að allir urðu sammála um að sjálfsagt væri að gera þessa breytingu. Hv. þm. Páll Pétursson hóf mál sitt í seinni hluta ræðu sinnar með því að segja að aðferðir hefðu verið ljótar við samningagerð, það hefði verið beitt miklum þrýstingi, skuldugum bændum hefði verið hótað, bankafyrirgreiðsla hefði ráðist af því, hvernig úrslit yrðu í Blöndumálinu, grunur léki á að leiguliðum á ríkisjörðum hefði verið tilkynnt hvernig þeir ættu að haga sér. Hér eru aðdróttanir sem mér koma jafnvel enn meira á óvart en hinar fyrri. Og þessar aðdróttanir verða skráðar í þingskjöl, Alþingistíðindi. Ég hlýt að mótmæla því, að einhverjum óeðlilegum þrýstingi, hvað þá viðbrögðum af þessu tagi, hafi verið beitt í þessu máli. Það er a.m.k. mér gersamlega ókunnugt um. Og ég trúi því ekki, að þeir menn, sem starfað hafa á vegum ríkisins að samningagerð og unnið hafa að því að ná þessu máli saman, hafi nokkru sinni látið sér til hugar koma að beita slíkum aðferðum. Vitaskuld er það rétt, sem fram kom í máli hv. þm., að kapp var lagt á að ná samningum. Það var auðvitað farið í það að leita samninga til þess að ná þeim. Það tókst að ná þessum samningum, og þegar það hafði tekist luku þeir menn, sem að því stóðu af beggja hálfu, upp einum rómi um að að samningum hefði verið unnið af lipurð, af þrautseigju, af drengskap og af vilja til þess að ná samningum þannig að aðilar mættu sæmilega við una. Sá dómur var annar en sá sem við heyrðum úr þessum ræðustól áðan. Ég hlýt einnig að harma það, að þetta sama kom fram hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, þótt það væri með kurteislegum orðum flutt að sjálfsögðu. Ég dreg mjög í efa að sá hv. og ágæti þm. sé því mjög kunnugur, hvernig að þessum málum hefur verið staðið. Sjálfsagt hefur í einstökum tilvikum mátt betur gera, en ég hlýt að harma það, að hann virðist standa í þeirri trú, að það hafi verið gert, eins og hann orðaði, með hótunum og ögrunum. Ég skal ekki hafa fleiri orð um það öðru leyti en því, að ég beini því til hv. alþm., hvort líklegt sé að meiri hluti hreppsnefndarmanna í fimm hreppum hafi skrifað undir samninga undir hótunum og ögrunum. Þá leggja þeir menn, sem þannig hugsa, annað mat á þá menn, sem eru í forustusveit sveitarfélaga í mínu kjördæmi, heldur en ég geri. Að hér sé samningur Pálma Jónssonar við nokkra kjósendur sína á Norðurlandi vestra, það er auðvitað hrein fjarstæða, en vel þætti mér svo ef svo væri. Vel þætti mér ef þeir ágætu menn, sem stutt hafa að þessu máli úr heimahéraði og styðja þessa samninga í mínu kjördæmi, væru kjósendur mínir, hver og einn einasti. Það þætti mér vel. En ég læt mér ekki til hugar koma að svo sé. Álitamál kann að vera hvort hv. þm. Páll Pétursson vill halda því fram, að allir þeir, sem eru á móti þessum samningum, séu hans kjósendur, og þá a.m.k. það, hvort þeir, sem eru með samningunum, geti alls ekki hugsað sér að kjósa hann eða þá sem hann er fulltrúi fyrir. Sleppum því, en svona innskot sýna auðvitað með mörgu öðru að það eru ekki röksemdir, heldur sleggjudómar og fáránlegar yfirlýsingar sem hafa orðið bardagaaðferðir þessa hv. þm. Ég skal ekki hafa miklu fleiri orð um þetta mál. Ég vil aðeins segja það varðandi ályktanir sem hafa komið frá ýmsum náttúruverndarsamtökum, frá Búnaðarþingi, frá félagssamtökum bænda o.s.frv., að vitaskuld er það með eðlilegum hætti að aðilar af þessu tagi og raunar Íslendingar allir vilji spara land eftir því sem frekast er unnt. Sumar þessar ályktanir eru vitaskuld þannig úr garði gerðar að þær eru fram settar með það sjónarmið í huga að verja land, eins og kallað er, og jafnvel það sjónarmið án tillits til annarra þátta málsins getur allt verið með eðlilegum hætti. En málið er víðtækara. Hér er um mikla fjármuni að tefla, gífurlega hagsmuni þjóðfélagsins í heild. Við gerum það ekki með glöðu geði, bændur, að láta land, en við hljótum að meta það, hvort ekki sé réttlætanlegt að fórna landi þegar gífurlega miklir hagsmunir þjóðarinnar í heild eru í húfi - og svo er í þessu máli. Ég skal ekki fara út í mikinn samanburð á þessari landstærð frekar, en sá kostnaðarmunur, sem talinn er vera á kosti I og II - og þá vitaskuld miðað við 400 gígalítra lón í báðum tilvikum - er eftir að reiknaðar hafa verið allar bætur, uppgræðsla og viðhald gróðurs á endingartíma virkjunarinnar, - hann er talinn nema 85 millj. kr. Landið, sem þarna er um að tefla, er 12,3 ferkm. Ferkílómetrinn af þessu landi mundi því kosta 7 millj. nýkr. ef horfið væri að því að fara í dýrari kostinn. Ég man eftir því, að fyrir rúmum tveimur árum var selt verulegt land hér á höfuðborgarsvæðinu. Ferkílómetrinn í því landi var nákvæmlega helmingi ódýrari, kostaði 3.5 millj. nýkr. Það eru talsverðar fjárhæðir sem verið er að tala um, og það þýðir ekki að láta svo hér á hv. Alþingi að fjármagn skipti ekki máli. Það er tilgangslaust. Ég vil aðeins bæta því við sem raunar kom fram hjá hæstv. iðnrh., að sumir þeirra manna, sem staðið hafa að ályktunum sem einhverjir kunna að meta gegn þeim virkjunarkosti sem ráðið er að fara í, virkjunarkosti 1, þeir hafa verið meðal mestu forvígismanna heimamanna við þessa samningagerð. Til að mynda var hér í gær lesin ályktun frá Búnaðarsambandi Skagafjarðar. Formaður stjórnar Búnaðarsambands Skagafjarðar var annar aðalsamninganefndarmaður síns sveitarfélags, Lýtingsstaðahrepps, og tók þátt í undirskrift samninga. Og það er vitaskuld vegna þess að þótt eðlilegt geti verið og jafnvel sjálfsagt að álykta um mál út frá einu sjónarmiði, að verja land eftir því sem kostur er, þá sjá menn þegar þeir eru komnir í þá aðstöðu að þurfa að taka á sig ábyrgð á öllum þáttum málsins og meta það frá öllum hliðum, að það getur verið réttlætanlegt og nauðsynlegt að láta af hendi land til þess að ná miklum hagsmunum eigin byggðarlaga og þjóðarinnar í heild. Það hygg ég að hafi verið sjónarmið t.a.m. þessa manns, og svo er einnig um sjónarmið fjölmargra fleiri. Ég ætla ekki að ræða það hér, að látið er að því liggja af hv. þm. - sem ég hef hér talað nokkuð til og hefur gripið til orða og röksemda sem ekki eru sæmandi hér á hv. Alþingi - að eftirmál kunni að verða um þetta efni. Ég hlýt að lýsa trausti mínu á þeim íbúum í þeim byggðarlögum, sem hér eiga hlut að máli, sem um þetta eiga að fjalla, að skynsemi ráði, en ekki kapp sem byggist á einhverjum ókennilegum orsökum og ekki verður metið öðruvísi en svo að það hafi gengið of langt. Þess vegna mælist ég til þess, og vænti þess að allir, sem hlut eiga að máli, leggi sitt lið til þess, að þær framkvæmdir, sem hafnar verða á grundvelli þess samnings sem gerður hefur verið og með þeim frávikum sem unnt kann að vera að gera á grundvelli ákvæða samningsins, um samráðsnefnd og önnur slík ákvæði, þeir leggist á eitt við að greiða fyrir því, að þetta mál megi ganga farsællega fram.



Herra forseti. Það verða þeim hv. þm. vonbrigði, sem svo kynnu að halda, að hér fari að upphefjast hatrömm deila milli okkar hv. þm. Páls Péturssonar um Blönduvirkjun. Hv. þm. var býsna þungorður í ræðu sinni áðan og deildi á opinbera aðila. Einnig hefur hann deilt á sveitunga sína og gerir býsna lítið úr þeim og öðrum sveitarstjórnarmönnum í Húnavatnssýslu og Skagafirði. Hv. þm. sagði að þar logaði allt í deilum. Það er að vísu rétt hjá hv. þm., að deilur eru um málið í héraði, en ég verð því miður að láta það álit mitt í ljós á þessum stað, enda hef ég sagt honum það áður sjálfum persónulega, að hv. þm. hefur að mínu mati ekki verið neinn friðarpostuli í þessu máli. Páll hefur gert nokkuð að því að gera samning þann, sem um er rætt milli heimamanna og virkjunaraðila, tortryggilegan. Sjálfsagt hefði margt betur mátt fara um þennan samning, ég ætla ekki að neita því. Hef ég raunar ekki fylgst með þeim samningi frá degi til dags. En ég vil benda á að samningarnir hafa verið samþykktir af meiri hluta löglega kosinna sveitarstjórnarmanna í fimm sveitarfélögum af sex sem á svæðinu eru. Þessir sveitarstjórnarmenn ásamt öðrum heimamönnum hafa unnið að samningunum líklega í ein tvö misseri. Þessir menn hafa hagsmuna að gæta á þessu svæði og gera sér því eflaust fulla grein fyrir hvað þarna er um að vera og hvað þeir eru að gera. Ég tel það grófa móðgun við þessa ágætu menn, sem ég þekki flesta, að væna þá annaðhvort um annarlegar hvatir eða að þeir hafi látið þvinga sig, nauðga sér eða plata sig til þeirra samninga sem þeir hafa undirskrifað. En lýðræðislegar reglur verða að ráða og virða verður lög landsins í umfjöllum um þetta mál sem önnur mál þó þeir, sem aðra skoðun hafa á málinu, séu ekki fyllilega ánægðir. Ég hef ekki beitt mér verulega í þessu máli þar sem ég hef ekki talið það hlutverk mitt að segja þeim mönnum fyrir verkum sem best máttu vita og ábyrgðina bera. Okkur er ljós sá ágreiningur sem um málið er, og mér er ljóst að hvernig sem málið fer líður nokkur tími þar til allir verða sáttir. En ég er jafnviss um að svo fer að lokum. Mér virðist sem sagt að í þessu langvinna samningaþófi, þar sem menn hafa reynt að leita samkomulags, hafi heimamenn haft nokkurn vinning af, komið fram einum og öðrum breytingum heimahéruðum til hagsbóta, þó menn vilji gera misjafnlega mikið úr þeim ávinningi eins og gengur og gerist þegar hart er deilt. Sá ávinningur, sem náðst hefur frá því að byrjað var og þangað til undirskrift var gerð, hefur þó nægt til þess, að þeir sveitarstjórnarmenn, sem samþykkt hafa samninginn, hafa talið sínum sveitarfélögum þennan ávinning nægjanlegan til þess að samþykkja samninginn. Ég mun ekki hér dæma menn seka eða sýkna, vitra eða óvitra, eftir því hvort þeir eru með eða á móti undirskrift samnings þessa. Hér deila menn um leiðir að svipuðu marki. Ég virði skoðanir beggja hópa, eins og raunar oftast má gera þegar menn deila, og ég tel að með þeim samningum, sem hér liggja fyrir, hafi báðir aðilar, þ.e. þeir sem hafna ekki virkjunarleið I og þeir sem kjósa aðrar leiðir, haft nokkurn ávinning af þessu samningaþófi, í landverndarátt ekki síður en kannske á ýmsan annan hátt. Eins og margoft hefur verið bent á er öryggi í rafmagnsmálum Norðlendinga vægast sagt bágborið eins og nú stendur, og er ekki um það deilt þar sem grunnrafmagn er næsta lítið í héraðinu sjálfu og bilanir af ýmsum völdum í öðrum landsfjórðungum valda tíðum rafmagnsleysi í okkar héraði, á Norðurlandi vestra. Það má réttilega benda á nauðsyn þess að hafa orkuöflun nálæga, ef um mikla orkunotkun verður að ræða, og viljum við víst flest á Norðurlandi vestra verða þátttakendur í orkunýtingu í okkar heimabyggðum frekar en að verða neydd til að sækja lifibrauð okkar í önnur héruð. Eins og fram hefur komið er ekki á döfinni núna að um verulega orkunýtingu verði að ræða á Norðurlandi vestra á næstu árum. En ég trúi því, að innan ekki mjög margra ára verði sú raunin á, enda erum við á Norðurlandi vestra tilneydd, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að sætta okkur við að meginatvinnuuppbygging héraðsins verði í iðnaði ýmiss konar, ef við eigum ekki að tapa okkar ágæta upprennandi fólki í burt, því að viðurkennt er að þær grunnatvinnugreinar, sem stundaðar eru á Norðurlandi vestra, þ.e. landbúnaður og fiskveiðar, taka ekki endalaust við fólki eins og nú horfir í þeim atvinnugreinum. Við verðum sjálfsagt að sætta okkur við að meiri háttar breyting á tilhögun Blönduvirkjunar leiði af tæknilegum ástæðum til frestunar á virkjunum um nokkur ár eða áratug. Talað er um röðina Blönduvirkjun, Fljótsdalsvirkjun, Sultartangavirkjun. Efum breytingu á þeirri röðun verður að ræða, þ.e. ef Blanda fer aftur fyrir, ef hún verður ekki í fyrstu röð, er enginn kominn til að segja um það hér og nú, hver röðunin verður síðar, ef um breytingu verður að ræða á annað borð. Við heyrum hér að krafa er um virkjun á Suðurlandi. Ég ætla ekki að dæma um það eða spá neinu um það, hver framvinda málsins verður. Ég vil aðeins benda á að virkjun Blöndu er hagkvæm jafnvel þó að einhver önnur leið verði farin en sú leið sem hér um ræðir, þ.e. leið I. Ég vil benda á í þessu sambandi og endurtaka að löglega kjörnar sveitarstjórnir í héraðinu hafa tekið sínar ákvarðanir. Ég vil benda á að nokkurra missera samningaviðræður heimamanna og virkjunaraðila hafa leitt til ákveðins samkomulags. Ég er ekki viss um það, að þó lengra líði með samninga, þá auki það frið. Ég vil benda á í þessu sambandi öryggissjónarmið byggðarlagsins hvað raforku varðar. Ég bendi einnig á stjórnarsáttmálann þar sem sagt er að næsta stórvirkjun skuli vera utan eldvirks svæðis. Ég bendi á framtíðarhagsmuni heimamanna í sambandi við raforku sem framleidd er í héraðinu sjálfu. En þrátt fyrir allt þetta er það enn þá von mín, að viðunandi friður og samkomulag náist um þessi mál svo að allir megi vel við una. Þrátt fyrir þessa umr. hér í dag kunna að finnast fleiri leiðir sem til sætta kynnu að leiða. Við eigum landið, Ísland. Það er okkar að meta á hvern hátt við nýtum þetta land, og það er von mín, að endalok þessa máls verði þannig að þau verði héraði og þjóð til heilla.



Herra forseti. Mér þykir heldur verra og raunar miklu verra að hæstv. landbrh. er ekki í salnum því ég þurfti að gera athugasemdir við málflutning hans, en hann mun vera horfinn af vettvangi. Er forseta ekki sama þó þessi athugasemd mín bíði þangað til á framhaldsfundi í kvöld?  Hæstv. landbrh. fær mig ekki til að trúa því, að hann hafi ekki vitað um fréttatilkynningar Kristjáns Jónssonar rafmagnsveitustjóra. Ég efast um að nokkur hér í húsinu trúi því, að hann hafi ekki vitað um þær. Hvað blekkingar og áróður varðar er það ekkert annað en blekkingar og áróður að halda því fram, að gras vaxi og viðhaldist eftir þeirri forskrift sem gefin er í þessum samningi. Það mun koma á daginn, og reynslan er ólygnust. Landbrh. vildi gera Landgræðsluna ábyrga fyrir þessum útreikningum RALA eða þessum yfirlýsingum RALA. Ég er með bréf í höndum ritað nú í mars og undirritað af Stefáni Sigfússyni hjá Landgræðslunni sem fer með þessi mál varðandi þessa virkjun. Ég er með umsögn um frv. um Blönduvirkjun frá 1978 undirritaða af Sveini Runólfssyni. Ég man fullyrðingar Sveins Runólfssonar á fundi í Húnaveri í fyrravetur sem hnigu að því, að það yrði að bera á á hverju einasta ári. Hæstv. landbrh. vildi láta sem þessir útreikningar væru á ábyrgð Landsvirkjunar. Ég vildi gjarnan að þeir Landsvirkjunarmenn treystu sér til að taka ábyrgð á þessum útreikningi. Ég hef margtekið fram að það, sem á milli ber er tilhögun I og II. það er talan sem gildir, ekki ferkílómetratal af grjóti, heldur það sem eyðileggst af grónu landi. Mismunurinn á því er 46% og um það eru óyggjandi tölur frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Mismunurinn er að 5505 hektarar af algrónu landi við tilhögun I, glatast en 2984 við tilhögun II. Breytingar á veituleið, sem landbrh. var að reyna að gera að einhverju máli, skipta sáralitlu máli vegna búfénaðarferða á Auðkúluheiði. Fé, sem kemur út á milli Friðmundarvatna, á ekkert erindi austur yfir Fiskilæk. Engu máli skiptir upp á fénaðarferð þó að þessari veituleið sé breytt. Þetta með nýju virkjunina, sem hann ætlaði að skjóta inn í skurðinn í Botnum, er heldur spaugileg hugmynd. Ég held að búið verði að virkja flestar sprænur á Íslandi áður en að því kemur.  Þessir virkjunarkostir eru sambærilegir. Ég ber það til baka sem hæstv. landbrh. sagði. Ég fullyrði að í þessu máli hefur verið um óeðlilegan þrýsting að ræða. Landnýtingarráðunautur Búnaðarfélags Íslands hefur t.d. greint frá viðskiptum sínum við landbrh. nú í lok síðasta árs á opinberum vettvangi, og fleiri embættismenn ríkisins hafa orðið varir við landbrh. í þessu máli. Það eru ekki gífurlega miklir hagsmunir í veði fyrir þjóðfélagið að taka fremur virkjunarkost I. Menn, sem ausa peningum, 8 millj., í skurð þar, spennistöð þar, rafmagnslínu þar, eru ekki að hugsa um peninga. Þeir eru að hugsa um eitthvað allt annað. Landbrh. endaði á viturlegum orðum og þótti mér undurvænt að heyra þau úr munni hans. Hann sagði að hann vonaði að skynsemin réði, en ekki kapp sem byggðist á ókennilegum orsökum. Þarna er ég honum algerlega sammála. Og ég er mjög glaður ef hæstv. landbrh. ætlar nú allt í einu að fara að láta skynsemina ráða, en ekki kapp sem byggist á ókennilegum orsökum.



Herra forseti. Ég hef eins og aðrir hv. þm. í tvo daga hlýtt á þessar umr. og eins og eðlilegt er hafa þær mjög snúist um Blönduvirkjun, það gífurlega þýðingarmikla mál, sem því miður horfir nú ekki eins vel um og við hefðum víst flestir viljað. Því miður hefur það komið hér fram, að hæstv. ráðh., sem um málið hafa talað, eru ekki sammála. Það er raunar ekkert nýtt að ráðh. í þessari hæstv. ríkisstj. séu ósammála. Hæstv. landbrh. lauk máli sínu á því, að hann kvaðst vænta þess, að góður einhugur gæti skapast um framkvæmdir sem hafnar verða á grundvelli samningsins sem undirskrifaður hefur verið, hygg ég að hann hafi sagt orðrétt. Aftur á móti hefur hæstv. iðnrh. nú í þessum umr. þrívegis undirstrikað að ekkert væri ákveðið um virkjun Blöndu. Ég man ekki nákvæmlega orðalag hans í gær, en það er áreiðanlega rétt túlkað í dagblöðum, t.d. Tímanum, að hann hafi gert því skóna að frá Blönduvirkjun yrði horfið, en í dag sagði hann: Það hefur ekki verið settur neinn lokapunktur. - Ef ekki skapast sæmilegur friður verður verulegum hagsmunum stofnað í hættu og það er sleginn varnagli í þáltill. Hæstv. iðnrh. segir sem sagt hér enn í dag að það sé alls ekki ákveðið að virkja Blöndu. Það er eina virkjunin sem hægt er að ráðast í á næstu mánuðum og misserum því önnur er ekki undirbúin. Hann heldur dyrunum sem sagt enn þá opnum, ætlar sér e.t.v. að hverfa frá Blönduvirkjun. Það er sú stóra hætta. Ég efast um að þessi hæstv. ráðh. hafi nokkurn tíma ætlað sér að ráðast í Blönduvirkjun. Ýmislegt bendir til þess, að hann hafi haldið þannig á málum beinlínis viljandi að koma í veg fyrir að Blanda yrði virkjuð. Það er þetta sem eftir stendur í þessum umr., því miður. Hitt er líka staðreynd og líka því miður, að óeining er heima í héraði og raunar takast menn þar á með óhugnanlega mikilli hörku. Skal ég ekki hafa um það fleiri orð. Ég hef áður sagt hér fyrir alllöngu úr þessum leðurstól, að ég vildi helst að engan mann þyrfti að kúga í þessu máli, svo augljóst hagsmunamál sem þetta er hinum norðlensku byggðum og landinu öllu. Ég held að enn þá sé hægt að komast hjá því að kúga nokkurn mann. En þegar hæstv. ráðh. segir hér orðrétt að Bólstaðarhliðarhreppi verði „gefinn kostur á að skrifa undir samninginn“ er það auðvitað enn ein ögrunin. Mætti ekki segja að það yrði rætt við mennina? Er það ekki lágmarkskurteisi, ef hæstv. iðnrh. ætlar sér að leiða málið farsællega til lykta? Ég hefði haldið það. Það var auðvitað bæði ögrun og hótun fólgin í því að segja: Blanda verður virkjuð ef það verður 400 gígalítra lón og valkostur 1, annars verður farið annað. - Málið var opnað bæði með ögrun og hótun, en menn gera slíkt ekki í samskiptum heilbrigðs fólks ef þeir ætla að ná samkomulagi og einingu. Því miður hefur þannig verið á þessu máli haldið. Ég hygg að það væri gott að menn slíðruðu sverðin og síðan yrði ræðst saman aftur og þá auðvitað á grundvelli 220 gígalítra miðlunarlóns, sem kannske er hagstæðasti kosturinn þegar allt kemur til alls vegna þess að aðstæður eru mikið breyttar. Það er enginn orkufrekur iðnaður það langt kominn í undirbúningi og raunar ekkert verið í því gert sem útheimti stærra lón á fyrstu rekstrarárum Blönduvirkjunar. Það er enginn kominn til með að sannfæra mig um að einmitt þessi b-liður, sem þegar hefur verið samið um við fimm hreppa, sé ekki einmitt heppilegasta endanlega lausnin, 220 gígalítrar, þegar miðlunarlón koma annars staðar. Ég held að það væri heppilegt að skoða það allt frá grunni. Það er líka engin ástæða til annars en að leyfa hreppsnefnd Bólstaðarhlíðarhrepps að skýra sín sjónarmið. Allar hafa hreppsnefndirnar sett fram mismunandi sjónarmið, mismunandi kröfur, komið þeim fram sumum, gert mismunandi athugasemdir, og þessir samningar hafa verið lengi í deiglunni, sjálfsagt ekki að öllu leyti vel orðaðir þegar verið er að sætta óteljandi sjónarmið. En það hefur þó náðst, að ekki er krafist lengur stærra miðlunarlóns en 220 gígalítra. Ég leyfi mér raunar að skýra þessa liði, þennan b-lið og þá undirliði sem vísað er til, þannig að ríkisvaldið hafi ekki heimild til að stækka þetta lón nema með samþykki heimamanna. Ég held að ef það vildi gefa þá skýlausu yfirlýsingu væri málið leyst. Þá mundi Bólstaðarhlíðarhreppur líka koma og skrifa undir og landverndarmenn, náttúrverndarmenn, mundu vel við una. Ég held að það sé hægt að leysa þetta mál á einum degi ef vilji er fyrir hendi. Það er verið að reyna að koma í veg fyrir lausn málsins og það hefur hæstv. iðnrh. verið að gera allan tímann. Hann lýsir yfir nú í dag, að það hafi ekki verið settur neinn lokapunktur. Það eru hans lokaorð: Það er enginn lokapunktur. Ég ætla að halda þessu áfram. - Það er þetta sem eftir stendur í umr. Ég vænti þess, að hæstv. landbrh. hafi rétt fyrir sér, þ.e. að framkvæmdir verði hafnar og það verði gengið að því að ná heildarsamkomulagi, þær verði hafnar á grundvelli þessa samnings, miðað við 220 gígalítra, það verði náð allsherjarsamkomulagi og hafnað verði kenningum hæstv. iðnrh. um að það hafi enginn punktur verið settur og það sé hægt að vitna til varnaglans sem sleginn er í þáltill., eins og hann sagði.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka frekari þátt í þessum umr., en eftir þessa sérkennilegu síðustu ræðu hv. 5. landsk. þm. sé ég ástæðu til að bæta við fáeinum orðum. Það er sannarlega dálítið sérkennilegt fyrir okkur þm. úr öðrum landshlutum að hlýða á umr. eins og þær sem fram hafa farið síðustu stundirnar í sambandi við þetta mál, þar sem þm. viðkomandi svæðis hafa sérstaklega lagt orð í belg, og það er dálítið sérkennilegt þegar talsmaður þessa svæðis, eins og hv. 5. landsk. þm., kemur hér inn í þessa umr. og ber mig sökum um að reyna að spilla fyrir framgangi Blönduvirkjunar. Ég vil ekki vera að taka upp í mig stór orð í þessu sambandi, ummæli hv. þm. dæma sig sjálf, að ég tel, án þess að notað séu þar lýsingarorð eða einkunnir. Það er talað um að ég hafi ekki sett punktinn aftan við þetta mál. Hvað var hv. þm. að segja?  Ég vil að lokum vekja athygli á því, að ég hef alla tíð lagt áherslu á að það yrði náð sem víðtækustu samkomulagi um þetta viðkvæma mál. Ég tel að þeir, sem að því hafa staðið fyrir hönd iðnrh., virkjunaraðili og aðilar á hans vegum, hafi lagt sig í framkróka um að ná sem víðtækustu samkomulagi. Ég hlýt að vekja athygli að því, að þegar menn eru að tala um að breyta virkjunartilhögun með því að deila með tveimur í miðlunargetu viðkomandi virkjunar, þá eru menn jafnframt að breyta grunnforsendum sem hafa valdið því, að samkomulag hefur tekist um þá virkjunarröð og virkjunarleið sem hér er gerð tillaga um, þ.e. að láta hagkvæmnimælikvarðann ráða í sambandi við niðurstöðu. Ef menn halda, að það sé hægt að breyta grunnforsendum virkjunarinnar og hagkvæmniforsendum, og þegar þar við bætist að öryggissjónarmiðum er betur fullnægt með öðrum hætti, þá eru menn sannarlega að stofna því máli í hættu sem ég hélt að væri áhugaefni og hagsmunamál þm. þess landshluta sem hér hafa talað um upp á síðkastið. Ég ætla ekki að fara að leiða fram tölur í þessu samhengi, og ég tel líka að tölur segi ekki allt. Það er fleira sem þarf að taka inn í þessa mynd og hefur verið tekið inn í þessa mynd. Öryggisþátturinn skiptir þar sannarlega máli og á hann hlýtur einnig að verða litið. En ég stend að þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, og hef reynt að vinna heils hugar að þessu máli. Mér þykir heldur hart að heyra málflutning af því tagi sem loksins kom hér fram hjá hv. 5. landsk. þm., sem hefur haldið sig til hlés þangað til við lok þessarar umr.



Herra forseti. Mér þykir dálítið einkennilegt að heyra hæstv. ráðh. halda því fram, að ég vilji kollvarpa þessum samningi. Ég vitnaði einmitt til þess, að inn í þennan samning er komið ákvæði um 220 gígalítra lón, og ég sagði að mín lögskýring væri raunar sú, að ég teldi að ríkið væri við það bundið um aldur og ævi ef í það færi og bændur vildu ekki samþykkja stærra lón. Ég vil einmitt halda mig við þennan samning. Norðlenskir bændur og sveitarstjórnarmenn hafa vissulega náð verulegum árangri, þrátt fyrir allar þær aðfarir sem þeir hafa verið beittir, og skal ég ekkert fara út í það því að ég veit ekki til þess, að skuldugum bændum hafi verið hótað eða eitthvað í þá áttina. En ég veit hvað hefur gerst opinberlega, og það er einmitt það sem ég er að segja, að þarna hefur náðst svo mikill árangur að það er ábyggilega örstutt í land að ná heildarsamkomulagi ef menn vildu það. En ég veit hvað hefur gerst opinberlega, og það er einmitt það sem ég er að segja, að þarna hefur náðst svo mikill árangur að það er ábyggilega örstutt í land að ná heildarsamkomulagi ef menn vildu það. En þá kemur hæstv. ráðh. hér og segir að síðasta hreppnum skuli „gefinn kostur á að skrifa undir samninginn“. Hann á ekki einu sinni að fá að ræða um einstök atriði. síðustu hrepparnir komu einmitt inn atriðinu í b-lið. Áður voru aðrir búnir að semja. Auðvitað glöddust íbúar hinna hreppanna yfir því, að það kom þarna eitt atriði, sem öllum var til hagsbóta, til viðbótar hinum. Það er ekkert verið að gagnrýna einn eða neinn sveitarstjórnarmann, síst þá sem hafa komið inn þeim ákvæðum sem ég er hér að hæla. Svo er það hitt, að ég hafi haldið því fram að það hafi ekki verið settur neinn lokapunktur. Það var hæstv. ráðh. sjálfur sem sagði þetta orðrétt. Hann sagði einu sinni í gær og tvisvar í dag að málinu væri alls ekki lokið, hann ætlaði að halda því gangandi áfram. Hvað á maður að ætla? Er það ekki til að hindra að framkvæmdir geti hafist að ljúka ekki málinu og samningunum? Það er hægt að ljúka þessu. Stjórnarformaður Landsvirkjunar, Jóhannes Nordal, var hér nefndur. Ef hann væri sendur norður og hann hefði alræðisvald til að ljúka samningum efast ég ekki um að hann mundi gera það á einum eða tveimur dögum, ef t.d. Landsvirkjun yrði strax falið að hafa framkvæmdir með höndum og ljúka þessum samningum, - maður sem kann að umgangast fólk og vill ná árangri, vill ná sáttum, vill sýna sanngirni, vill ekki níðast á fólki og ekki heldur níðast á landi að óþörfu. Dr. Jóhannes Nordal mundi auðvitað ná þessum samningum ef hann réði gangi mála. Ég efast ekki um það eitt einasta augnablik. Ég vona að hæstv. iðnrh. taki þá afstöðu, sem hæstv. landbrh. tók, að framkvæmdir verði hafnar á grundvelli samningsins sem undirskrifaður hefur verið. Ég sagði það líka í minni fyrri ræðu. Samt segir hæstv. ráðh. að ég hafi verið á móti samningunum. Ég tók undir það sem hæstv. landbrh. sagði, að það ætti að hefja þessar framkvæmdir og ganga til þess að semja endanlega við Bólstaðarhlíðarhrepp og ræða jafnframt við landverndarmenn og náttúruverndarmenn. Svona einfalt er málið. Það hefur aldrei verið mín skoðun að það ætti að virk ja á Íslandi eða byggja stóriðjuver til þess að níðast á fólki eða landinu. Það er til að bæta landið og til að bæta mannlífið. Við eigum auðvitað að leita samninga og samkomulags. Þegar það liggur fyrir, að allar líkur a.m.k. benda til þess, að uppistöðulón, sem er einungis 220 gígalítrar, geti orðið jafnhagstæð virkjun, ef ekki hagstæðari en hin stærri sem veldur þessum deilum, því þá í ósköpunum ekki að fara inn á þá leið? Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo, að sá sem ræður, hæstv. iðnrh., hafi engan áhuga á að semja. Þess vegna segir hann þrisvar í þessum umr. að málinu sé alls ekki lokið, það hafi ekki skapast sæmilegur friður, - sem hann einn getur skapað, hann hefur valdið, - og ef hann ekki skapist verði verulegum hagsmunum stofnað í hættu o.s.frv., og við þessu öllu saman sé sleginn sá varnagli, að það verði hætt við virkjunina. Þetta eru hans orð, en ekki mín.



Herra forseti. Ég vildi í örfáum orðum lýsa ánægju með að þessi till. til þál. um viðauka við vegáætlun fyrir árin 1981–1984 skuli fram komin. Um þetta er held ég engum blöðum að fletta né nokkur að velkjast í vafa um að þeir þrír vegir eða vegakaflar, sem hér eru til sögunnar nefndir, eru sérstæðir fyrir ýmissa hluta sakir. Það er sömuleiðis að ég held ekki á neinn hallað þó fullyrt sé að réttlætanlegt sé í hvívetna að nokkrar sérreglur gildi um þessa vegi. Ég vildi líka við þetta tækifæri, þegar þessi till. væri hér til umr., minna á að haustið 1980 flutti einn af þm. Alþfl., Gunnar Már Kristófersson, till. til þál. um athugun á endurbótum á veginum undir Ólafsvíkurenni. Þessi till. var svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna hvernig best verði hagað endurbótum á veginum undir Ólafsvíkurenni, þannig að komið verði í veg fyrir hættu af grjóthruni og snjóflóðum.“ Þessi till. náði að vísu ekki fram að ganga, en hins vegar hefur hún nú efnislega náð fram að ganga og réttmæti hennar verið viðurkennt með till. sem hér er nú til umr. Það er öllum ljóst, sem fylgst hafa með fréttum, bæði í fyrravetur og í vetur, að ástand vegarins fyrir Ólafsvíkurenni hefur verið gjörsamlega óviðunandi. Hann hefur hvað eftir annað lokast, ýmist vegna þess að þar hafa fallið snjóskriður eða aurskriður, fyrir utan að allir, sem eiga um þennan veg, einkanlega að vetrarlagi og haustlagi þegar skiptist á frost og þíða eða úrkoma er mikil, eru í beinni lífshættu meðan þeir aka þarna undir. Því hefur verið lýst hér allítarlega af hæstv. samgrh., hvernig þarna háttar til, og skal ég ekki fjölyrða um það, en áreiðanlegt er að það er guðs mildi einni fyrir að þakka að þarna hafa ekki orðið slys. Ég vildi sem sagt aðeins með þessum fáu orðum lýsa ánægju með að þessi till. skuli nú fram komin. Þingheimur fær væntanlega að heyra hér á eftir hvernig samgrh. hyggst afla fjár til þessara framkvæmda, en aðalatriðið er að sjálfsögðu að í þessar framkvæmdir verði ráðist, þarna verði byrjað sem fyrst, vegna þess að samgöngur milli þessara tveggja þéttbýlisstaða yst á Snæfellsnesi eru auðvitað mjög mikilvægar. Þarna fara um miklir flutningar og það ástand, sem íbúarnir á utanverðu Snæfellsnesi hafa orðið við að búa í þessum efnum, hefur verið og er gjörsamlega óþolandi og því afar brýnt að úrbætur nái fram að ganga hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég fagna þeirri till. sem hér er til umr., þ.e. till. til þál. um viðauka við vegáætlun fyrir árin 1981–1984. Ég lít svo á, að með samþykkt þessarar þáltill. sé verið að staðfesta að framkvæmdir við vegagerð undir Enni verði hafnar í ár ásamt nokkrum framkvæmdum í Óshlíð og rannsóknum í Ólafsfjarðarmúla, þar með verði byrjað að vinna samkv. yfirlýsingu hæstv. samgrh. er hann lagði fram við afgreiðslu vegáætlunar á s.l. vori um framkvæmdir við Ó-vegina svokölluðu, Ólafsvíkurenni, Óshlíð og Ólafsfjarðarmúla, og að þessum verkefnum verði sinnt sem sérstökum verkefnum innan stofnbrauta. Ég fagna því, að Vegagerð ríkisins hefur rannsakað vegstæði og aðstæður til framkvæmda á þessum stöðum, þótt það sé misjafnt á veg komið sem eðlilegt er eftir umfangi og aðstæðum. Hæstv. samgrh. sagði í framsöguræðu sinni um þessa till., að skýrsla um kannanir Vegagerðarinnar og áætlanir hefði verið send þm. þeirra kjördæma, sem viðkomandi Ó-vegir væru í, og þm. hefðu fengið allar upplýsingar um þau mál. Þetta er rangt a.m.k. hvað mig varðar, og ég hef þær upplýsingar reyndar frá fleiri þm. Vesturlands að sama sé gagnvart þeim. Ég hef engar upplýsingar fengið nema með því að sækja mér þær sjálfur til Vegagerðar ríkisins. Þar fékk ég skýrslu um Ennið eftir að hafa óskað eftir henni og einnig allar upplýsingar sem ég hef þar beðið um. Hitt hefur ekki gerst, að upplýsingar hafi verið bornar fram né skýrslur í einu eða neinu formi sendar mér um þetta mál. Kannske er það rétt í sambandi við þetta að fram komi að ég taldi mér skylt að benda Vegagerðinni á þá menn vestur þar sem hefðu mesta reynslu og kunnugleika á leiðinni undir Enni í fjörunni og kynnu nokkur skil á sjávargangi, sandroki, skriðuföllum og snjóflóðum á þeirri leið meðan hún var farin á bilum. Þessir menn eru Ársæll Jónsson vitavörður á Hellissandi, sem bjó á Sveinsstöðum utan við Enni í nokkur ár, og Rögnvaldur Ólafsson framkvæmdastjóri á Hellissandi. Báðir þessir menn þurftu mjög að ferðast undir Enni sökum starfa sinna og tel ég trúlegt að þeir séu þeir bilstjórar sem flestar ferðir hafa farið undir Enni, þ.e. fjöruleiðina. Vegagerðin taldi ekki ástæðu til að leita upplýsinga hjá þeim Ársæli og Rögnvaldi. Þetta skiptir kannske ekki máli í þessu stóra máli. Vegagerðin hefur sjálfsagt fengið fullnægjandi upplýsingar um aðstæður undir Enni frá öðrum en þessum mönnum. Sú fullyrðing hæstv. ráðh., að þm. hafi verið sendar skýrslur og þeir látnir fylgjast með könnunum og undirbúningi þessarar framkvæmdar, er ekki rétt. Kannske hefur það verið álitinn óþarfi líkt og að leita upplýsinga til þeirra manna sem ég hef hér nefnt. Það kom fram í framsöguræðu hæstv. samgrh., að forsenda vegagerðar um Ólafsvíkurenni væri að bæta samgöngur á milli byggðanna í Neshreppi utan Ennis, Hellissands og Rifs, og Ólafsvíkur. Ekki vil ég gera lítið úr þeirri þörf að þær samgöngur séu góðar. Við fyrir utan Enni þurfum margt að sækja til Ólafsvíkur, m.a. læknisþjónustu, og Ólafsvíkingar sækja ýmislegt til okkar líka. T.d. er flugvöllurinn okkar megin. Gagnvart íbúum Neshrepps, þeim á Hellissandi og Rifi, eru samgönguslit við Ólafsvík vond, en þau eru ekki nema hluti af vandamálinu. Um leið og Ennisvegur lokast gerist það allt of oft að samgönguslit verða einnig í hina áttina með ófæran veg fyrir Jökul, þannig að engar leiðir eru til að komast neitt ef nauðsyn kallar að. Þegar hv. alþm. heyra þá frétt, að skriða hafi fallið í Enni eða að Ennisvegur sé lokaður, en fréttir af slíku berast hv. þm. miklu sjaldnar en þeir viðburðir eiga sér stað, er það allt of oft svo, að vegurinn fyrir Jökul er þá líka lokaður og byggðirnar í Neshreppi þar með einangraðar, þótt Vegagerðin sjái ekki ástæðu til að geta þess í sínum upplýsingum að svo sé ástatt með Útnesveg. Þessu fylgir einnig það, að ýmsar ferðir eru farnar um Enni sem ekki væru farnar ef upplýsingar væru veittar um Útnesveg og þeim vegi haldið opnum. Þess er getið í skýrslu Vegagerðar ríkisins um Enni, að kannaðir hafi verið fimm valkostir um þá leið. Í fyrsta lagi er nefnd lagfæring núverandi vegar, sem síðan yrði yfirbyggður með vegþekjum. Þetta er sú leið sem ég hefði talið að væri óskalausn, sérstaklega vegna þess að með henni tel ég að hægt væri að komast næst því að losna við truflanir og hættur af völdum veðurfars, skriðufalla og snjóflóða. Eftir könnun Vegagerðar ríkisins á aðstæðum hafnaði hún þessari leið sökum kostnaðar svo og jarðgöngum. Vegagerðin leggur til að farin verði þriðji valkosturinn, þ.e. fjöruleiðin, sú leið sé ódýrust og óvissuþættir í gerð þess mannvirkis einnig fæstir. Ennisdalsleið og leiðin fyrir Jökul svo og ferjuleið milli Rifs og Ólafsvíkur eru ekki taldar lausnir á þessu vandamáli. Ég lýsi ánægju minni yfir því að sú ákvörðun hefur verið tekin að fara fjöruleiðina undir Enni. Ég tel að sú leið breyti samgöngum við Neshrepp svo mikið til batnaðar að eftir að vegur kemur undir Enni sé varla um það að ræða að sá vegur lokist lengi svo ekki sé hægt að komast um hann í neyðartilfellum. Slysahætta á vegi undir Enni vegna hruns getur orðið einhver, en varla nema brot af þeirri hættu sem er á þeim vegi sem nú er. Hitt tel ég vera mikla bjartsýni, að vonast til að vegur undir Enni lokist ekki venjulegri umferð nema í algjörum undantekningartilfellum. Mitt mat er það, að svo geti farið að vegur undir Enni verði nokkuð oft illfær venjulegri umferð vegna sjóroks, ekki aðeins í landátt, heldur jafnframt í þeim áttum þegar hvirfilvindar myndast undir Enni, og það er því miður nokkuð algengt í suðlægum áttum. Einnig er nokkuð víst að snjóflóð og aurskriður geta lokað vegi þar sem áætlað vegstæði er í fjörunni. Einnig verður erfitt að útiloka eitthvert staksteinahrun á veginn. Þá er það sandfok sem var einn erfiðasti þátturinn við að eiga þegar farið var undir Enni fyrrum. Vera má að vegstæðið sjálft dragi úr þessari hættu, en undir Enni eiga sér stað ótrúlega miklir sandbyljir við svipaðar aðstæður og ég nefndi áðan, þegar hvirfilvindar myndast í suðlægum áttum. Ég hef bæði eyðilagt rúður og málningu á bil í einni sandhviðu undir Enni, sem kom yfir eins og hendi væri veifað og alls ekki við henni búist. Ég taldi mér skylt að láta þetta koma fram hér. Það er ekki sett fram til að draga úr gildi þeirra samgöngubóta sem ég tel að þessi vegur verði, heldur vegna hins, að ég tel ekki rétt að draga upp einhverja glansmynd af þessari vegagerð og að ég tel að með framkvæmd hennar verði vandamál umferðar undir Enni ærin áfram. Það dregur ekki úr þeirri staðreynd, að tilkoma vegar undir Enni leysir brýnasta vandamál þeirrar leiðar. Það er ekki líklegt að þessi vegur lokist þannig að ekki verði hægt að fara hann í neyðartilfellum. Sandrok og sjórok stöðvar ekki umferð í þeim tilfellum. Snjóflóð og skriður verða varla nema í undantekningartilfellum og slíkt getur átt sér stað næstum á hvaða vegi sem er á Íslandi. Hæstv. samgrh. beitti fyrir sig þeim gamla og góða málshætti um þá till., sem hér er til umr., og um þau verk, sem þar er um fjallað, að hálfnað sé verk þá hafið er. Ég vona að svo sé í sambandi við þessi verk og eins og ég sagði í upphafi máls míns lit ég svo á, að með samþykkt þessarar þáltill. sé verið að staðfesta að framkvæmdir í vegagerð undir Enni verði hafnar í ár og sú leið hafi verið valin að fara með veginn undir Enni. Ég vænti þess, að hv. alþm. samþykki og veiti þessari till. lið.



Herra forseti. Ég vil eins og aðrir hv. ræðumenn fagna því, að þessi þáltill. er komin fram, og ég vonast til að hún fái greiðan framgang hér á hv. Alþingi. Þeir vegir, sem hér um ræðir, eru óneitanlega rétt metnir sem lífshættulegir vegir, og raunar eru allar þessar þrjár leiðir með hæstu slysatíðni eins og Vegagerðin mælir slíkt. Allir þessir vegir hafa það sameiginlegt, að þeir eru aðalsamgöngutenging viðkomandi byggðarlaga og íbúar þessara svæða eru svo til algerlega háðir þessum vegum í sambandi við aðallífsþarfir sínar hvað varðar heilbrigðismál, viðskipta- og atvinnumál. Allir eru vegirnir lífshættulegir. Ég get nefnt sem dæmi að nú í vetur hafa t.d. fallið aurskriður í Ólafsvíkurenni eins og hendi væri veifað dag eftir dag og er talið að magnið í stærstu skriðunum hafi verið milli 50 og 70 þús. rúmmetrar. Gjár opnuðust í fjallið alveg upp á topp og skriður náðu út í stórstraumsfjöruborð. Má segja að það sé mikil mildi að ekki skuli hafa orðið stórslys í sambandi við þessi skriðuföll, þó að litlu munaði í eitt skiptið þar sem áætlunarbifreið full af fólki hafi farið um veginn nokkrum mínútum áður en skriðan féll. Þetta sýnir best hve rétt mat það er hjá öllum aðilum, sem um þessi mál hafa fjallað, að flokka slíka vegi undir lífshættulega vegi. En það, sem ég vil aðeins koma hér inn á, er í sambandi við fjármögnun þessara framkvæmda. Það er óneitanlegt, að hér er um stórframkvæmdir að ræða í vegagerð á Íslandi þar sem hér er um fjárhæðir að ræða sem nema hundruðum millj. kr. Það var alltaf sú hugsun hjá mér og sjálfsagt mörgum fleiri, að það yrði að meðhöndla þessa svokölluðu Ó-vegi á sérstakan hátt, þannig að gert yrði ráð fyrir að útvega til þeirra sérstakt fjármagn sem væri utan við vegáætlunina sjálfa. Ég held að flestir hafi reiknað með að þannig yrði hægt að standa að þessum verkefnum. Mér finnst að það sé a.m.k. enn þá möguleiki á að skoða það vandlega í sambandi við vegáætlunina, þegar hún verður endurskoðuð, að marka þessu þennan farveg. Ég tel sérstaka ástæðu til þess við fyrri umr. um þessa þáltill. að lýsa yfir ánægju minni og stuðningi við þá ákvörðun stjórnenda Framkvæmdastofnunar ríkisins að lána fé til þessara vegaframkvæmda og raunar þá ákvörðun að stórauka afskipti Framkvæmdastofnunar af fjárframlagi eða fjárútvegun til vegamála almennt. Ég hef lýst þeirri skoðun her áður og get endurtekið hana, að ég tel að stórframkvæmdir í vegagerð á Íslandi séu eitt stærsta byggðamálið, sem nauðsynlegt er að vinna að hér á landi, og ég tel að það sé út af fyrir sig eðlileg og sjálfsögð stefna stjórnenda Framkvæmdastofnunarinnar að auka fjármagn til vegaframkvæmda. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. þar sem ég kem til með að fjalla frekar um þessa till. sem einn af nm. í fjvn. En ég endurtek að ég vænti þess, að hv. þm. verði sammála um að hér eru nauðsynjamál á ferð og allir þessir Ó-vegir, hvar á landinu sem þeir eru, eigi að meðhöndlast þannig að það verði samstaða um að leggja þá alla. Ekki kemur til greina að hafa neinn meting um þetta verkefni. Öll þau byggðarlög, sem hér um ræðir, eru í raun og veru á sama báti hvað varðar þýðingu þessara vega, og við eigum að standa saman sem einn maður um að reyna að finna möguleika á að hrinda þessum framkvæmdum fram eins fljótt og við verður komið.



Herra forseti. Ég þakka góðar undirtektir undir þessa till. Að vísu var hv. þm. Karvel Pálmasyni dálítið erfitt um tungutak þegar hann þakkaði till., og kannske er það skiljanlegt. Út af því, sem hv. þm. hafa sagt, að ekki hafi verið við þá rætt um þessar framkvæmdir, þá er það út af fyrir sig rétt. Ég ræddi þær ekki við Vestfjarðaþm., ekki við Vesturlandsþm. og ekki við þm. Norðurl. e. Það var satt að segja af ásettu ráði gert. Ég hafði ekki mikil afskipti af því, hvernig Vegagerðin skipti þessu fjármagni. Ég tjáði Vegagerðinni að ég óskaði eftir að framkvæmdir byrjuðu á þeim vegum báðum sem mætti hefja framkvæmdir við, en ég léti hana alveg eina um hvar hún teldi framkvæmdir mikilvægari. Mér hefði að sjálfsögðu verið ljúft að fá þetta fé allt saman í Óshlíðina, en ég tel mér ekki heimilt að beita áhrifum mínum til þess að farið sé á annan veg í þessar mikilvægu framkvæmdir en faglegt mat Vegagerðarinnar dæmir rétt. Þess vegna taldi ég ekki ástæðu til að fara út af fyrir sig að fjalla um framkvæmdir þessar við þm. viðkomandi kjördæma, enda ljóst að þm. fá nú tækifæri til að fjalla um þær. Ef þeir óska að breyta eða eru ásáttir um að breyta því sem hér er lagt til, þá hef ég út af fyrir sig ekkert við það að athuga. Ég held að ég hafi að vísu ekki sagt að upplýsingar hafi verið sendar öllum þm., en a.m.k. sagði ég að ég taldi að allir þm. hefðu fengið upplýsingar um þessi verk. En það er alveg rétt, að ég óskaði ekki eftir því við Vegagerðina beinlínis að þm. væru sendar skýrslurnar. Ég tjáði Vegagerðinni aðspurður að ég teldi sjálfsagt að þm. viðkomandi kjördæma fengju allar upplýsingar um þessar framkvæmdir. Mér þykir vænt um að heyra á hv. þm. Skúla Alexanderssyni að þær upplýsingar mun hann hafa fengið. Um slysatíðnina var dálítið rætt í fyrri hluta þessarar umr. Að vísu er hv. þm. Karvel Pálmason ekki viðstaddur, en mér þykir þó rétt að fara nokkrum orðum um slysatíðnina. Slysatíðni er að mati Vegagerðarinnar á fjögurra ári tímabili talin fjórfalt meðaltal í Óshlíð en þrefalt í Ólafsvíkurenninu. En þetta segir alls ekki alla söguna, heldur er einnig fróðlegt að líta á hvernig slysatíðni hefur breyst með árunum. T.d. kemur í ljós að í Ólafsvíkurenni var slysatíðni 3.55 á móti um það bil 2 reyndar 1979, en hækkar síðan upp í 11.03 árið 1980. Það er gífurleg aukning í slysatíðni í Ólafsvíkurenninu þarna á milli ára og miklu meiri aukning satt að segja en verður í Óshlíðinni, þar sem hún er nokkru meiri 1980 en í Ólafsvíkurenni, þ.e. 12.55 á móti 11.03 slys á km á móti 1.7 sem er landsmeðaltalið. En það, sem mun þó sérstaklega hafa ráðið tillögum Vegagerðarinnar um meiri framkvæmdir í Ólafsvíkurenninu, er sú staðreynd, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Vesturl., að nú í vetur hafa aurskriður orðið ákaflega miklar á þessum vegi og af þeim ástæðum ekki talið unnt að fresta framkvæmdum þar. Þetta er, eins og ég sagði, faglegt mat Vegagerðarinnar og á það hef ég ekki reynt að hafa hin minnstu áhrif og tel ekki rétt þegar svo er ástatt eins og um þá vegi sem hér um ræðir. Mér er fyllilega ljóst að fjármagnið, sem nú fæst, er ekki mikið, allt of lítið að sjálfsögðu, og hefði viljað hafa það miklu meira. Hins vegar er nokkur vandi á höndum þar sem vegáætlun er í gildi og verður ekki, sem betur fer, endurskoðuð í ár. Því varð að útvega fjármagn fyrir utan aðra fjáröflun til vegagerðarinnar. Hv. þm. Matthías Bjarnason spurði: Hvaðan kemur fjármagnið? Ég hygg að hann viti það mætavel. Staðreyndin er sú, að ég hef átt ítarlegar viðræður við hv. þm. Sverri Hermannsson, forstjóra Framkvæmdastofnunar, og hef fylgst með þeim tillögum sem þar liggja frammi. Ég ræddi við hv. þm. og forstjóra um hvort honum sýndist koma til greina að ráðstafað yrði einhverju af því fé, sem Framkvæmdastofnunin hyggst leggja til vega nú, í byrjunarframkvæmdir við þessa svonefndu Ó-vegi. Ég get getið þess, að í þingflokki Framsfl. hefur þessi hugmynd verið rædd og hlotið þar fullkominn stuðning, og ég veit ekki betur en svo hafi einnig verið í öðrum þingflokkum. Hér er því um að ræða 10 millj. kr. af því sem Framkvæmdastofnunin af góðvild sinni, skulum við segja, leggur til vegamála og síst er mitt að vanþakka. Það geri ég ekki. Hugmyndin er sú, að þessi till. fylgi nokkurn veginn þeirri samþykkt sem gerð verður, vona ég, í stjórn Framkvæmdastofnunar. Þetta þarf að fylgjast að. Ég ætlaði mér að vísu að svara nokkru því sem kom fram hjá hv. þm. Karvel Pálmasyni um kosti við Óshlíðina, þ.e. jarðgöng annars vegar og skurði ofan vegar og vegþekjur hins vegar, en ég skal hafa það stutt þar sem hann er ekki viðstaddur. Þó þykir mér rétt að fram komi í þingtíðindum ákveðin atriði um það. Ég mun hafa upplýst í minni framsögu að göngin yrðu 4.3 km á lengd og þau yrðu einbreið, þ.e. fyrir eina bifreið, og eru þó áætluð kosta 140 millj. kr. Þarna er talið að þurfi verulegan blástur til að hreinsa loft úr göngunum. Að vísu segir Vegagerðin að ef hægt væri að losna við blástur mundi kostnaður lækka nokkuð, en gegn því er eindregið lagst í svo löngum göngum. En ein meginástæðan fyrir því, að Vegagerðin telur þá lausn of dýra, er sú, að göngin eru, eins og ég sagði, einbreið og mundu að mati Vegagerðarinnar ekki nægja fyrir þá umferð, sem þarna er, nema í tiltölulega fá ár, áætlað um 10 ár, en þá verði umferðarþungi, sérstaklega á sumrin, orðinn svo mikill að einbreið göng yrðu til verulegs trafala. Kostnaðurinn við tvöföld göng er miklu meiri en þarna er metið. Satt að segja held ég að sé nokkur óskhyggja að bergið sé miklu betra en Vegagerðin telur. Auk borana í Breiðadalsheiði hefur verið skoðað berg miklu neðar í hlíðum, m.a. í Óshlíðinni, og bendir allt til þess, að það sé ákaflega sprungið. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því ef þm. Vestfjarða komast að þeirri niðurstöðu, að þeir vilji fresta framkvæmdum jafnvel eitthvað til að kanna ítarlega göng, en boranir í því skyni yrðu mjög kostnaðarsamar. Það er víða um djúpboranir að ræða á þessari leið, og ég óttast að það kynni að taka töluverðan tíma og meira en eitt sumar. Hitt er rétt, sem kom fram hjá hv. þm., að það er áhyggjuefni að framkvæmdir á Óshlíðinni mundu mjög tefja þar umferð og að sjálfsögðu ljóst að þegar vegþekja er byggð á tiltölulega mjóum vegi í mjög brattri hlíð er erfitt að koma umferðinni fram hjá. Þetta veldur áhyggjum og hefur satt að segja ekki verið nægilega skoðað og vandamálið ekki leyst. Ég hygg, að ég hafi svarað því út af fyrir sig sem fram hefur komið þegar í umr., og læt þetta nægja. Ég vona að till. þessi komi fljótlega til hv. fjvn. og þm. fái þar sem og þm. þeirra kjördæma, sem eiga hlut að máli, tækifæri til að ræða við Vegagerðina og skoða vandlega allar þær forsendur sem til grundvallar eru lagðar. Eins og ég hef áður sagt: Ef sú niðurstaða verður af þeirri athugun að breyta eigi einhverju um framkvæmdaröðun hef ég að sjálfsögðu ekkert við það að athuga. Till. er lögð hér fram eins og Vegagerðin leggur til og er byggt á faglegu mati.



Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni að hér skuli vera komin fram till. til þál. um viðauka við vegáætlun fyrir árin 1981–1984. Þessi viðauki við vegáætlunina er í samræmi við afgreiðslu á vegáætlun á s.l. vori, þau fyrirheit sem þá voru gefin af samgrh. um að útvegað yrði sérstakt fjármagn til framkvæmdar við svokallaða Ó-vegi, þ.e. þessa sérlega hættulegu vegi sem svo hafa verið taldir, um Ólafsvíkurenni, Óshlíð og Ólafsfjarðarmúla. Ég ætla að fara örfáum orðum um þær hugmyndir sem fram hafa komið um vegagerð í Ólafsfjarðarmúla í umr. um þessa Ó-vegi. Í grg. eða aths. með þessari þáltill. segir, með leyfi forseta: „Við skiptingu fjárins er tekið tillit til þess, að mikil rannsóknar- og hönnunarvinna þarf að fara fram í Ólafsfjarðarmúla áður en framkvæmdir geta hafist þar. Er því einungis veitt fé til þeirra starfa, en á hinum stöðunum báðum yrði hafist handa um framkvæmdir á þessu ári.“ Það er þetta sem ég vil vekja sérstaklega athygli á, að í sambandi við Ólafsfjarðarmúla er aðeins verið að fjalla um tiltölulega lítið fjármagn, 0.1 millj., til að framkvæma rannsóknar- og hönnunarvinnu. Þær hugmyndir, sem helst hafa verið uppi hjá Vegagerð ríkisins varðandi Ólafsfjarðarmúla, eru jarðgöng. Hafa þar verið í athugun fimm valkostir sem hafa að vísu verið skoðaðir mismunandi ítarlega, og sá, sem einkum er nú rætt um, er kafli milli svokallaðrar Vogagjár og Kúhagagils. Lengd þessara jarðganga yrði 2.5 km og áætlaður kostnaður á verðlagi í ágúst 1981 er 80 millj. kr. Nú er ljóst að það hefur ekki verið haft ítarlegt samráð við heimamenn varðandi val á þeirri leið, sem áætlað er að fara, og ekki verið rætt við þm. Norðurl. e. um það sérstaklega. Við höfum hins vegar fylgst með þessu og vitum um þessar hugmyndir. Önnur göng, sem hefur verið nokkuð rætt um, eru á milli Kúhagagils, þessa sama staðar, og staðar sem kallaður er Mígandi. Þar á milli yrðu jarðgöngin 3.9 km og þar af leiðandi líka nokkuð miklu dýrari, áætlaður kostnaður á sama verðlagi, í ágúst 1981, 130 millj. kr. Ljóst er að þarna er um verulegan kostnaðarmismun að ræða. Hljóta menn að verða að athuga vel út í hvað er verið að leggja ef talið er ráðlegt að lagt sé í framkvæmdir sem eru svo kostnaðarmiklar. Þó vil ég taka það fram, að ég tel að þegar ráðist er í svo miklar framkvæmdir sem þarna eru hugsaðar hljótum við að stefna að því, að sú lausn, sem valin er, sé varanleg, það sé verið að ganga til þeirrar lausnar á þessu vandamáli, þessum hættulega vegi, að það sé varanleg og endanleg lausn. Það kemur fram í greinargerðum, sem komið hafa frá Vegagerð ríkisins, að ef styttri jarðgöngin yrðu valin yrði jafnframt að gera ráð fyrir snjóflóðavörnum og þar á meðal vegþekjum á hættulegustu stöðunum utan jarðganganna. En þá ber þó einnig að hafa í huga, að ekki næst sambærilegt öryggi utan ganganna eins og inni í göngum við slíkar aðstæður sem eru þarna í Múlanum, þar sem mikil hætta er bæði á grjóthruni og snjóflóðum og aurskriðum. Ef þessi lengri göng yrðu fyrir valinu yrðu þau m.a. dýrari fyrir það að gera verður ráð fyrir loftræstikerfi í svo löngum göngum sem þar yrði um að ræða. Mér hafa sagt kunnugir menn, heimamenn á Ólafsfirði, að fyllilega kæmi til athugunar að þeirra áliti einhver millileið þarna á milli. Lengri göngin liggja neðar í Múlanum og eru þar af leiðandi lengri, auk þess sem þau kosta líka nokkra vegagerð að gangamunnunum sitt hvorum megin. En ef valin yrði þarna millileið ofar í Múlanum yrði um að ræða styttri göng en þau sem ég hef rætt um, en nokkru lengri þó en hinn kosturinn. Með því telja staðkunnugir heimamenn að komist verði fram hjá erfiðustu köflunum á þessum vegi og þá kannske fundin lausn sem allir mundu geta sætt sig við. Ég vil vekja athygli á þessu hér og nú. Ég tel að með þessari þáltill. og samþykkt hennar sé alls ekki verið að velja endanlega lausn á þeirri leið, sem þó er hugsuð hér varðandi Ólafsfjarðarmúla, þ.e. þessi 2.5 km löngu göng. Ég vil leggja áherslu á það. Hér er talað um að það eigi eftir að rannsaka þetta ítarlegar og leggja kostnað í hönnunarvinnu. Ég tel að með þessari samþykkt sé alls ekki gengið út frá því, hver kosturinn verður þarna endanlega valinn. Ég vildi láta það koma hér fram.



Herra forseti. Það eru örfá orð. Ég fagna því, að þessi þáltill. er hér komin fram og það eigi að hefja framkvæmdir á þessu ári samkv. henni á svokölluðum Ó-vegum. Að vísu er það ekki mikið fjármagn sem til þess er ætlað á þessu ári, kannske rúmlega 5% af því sem áætlað er að þessir þrír vegarkaflar muni kosta. En það má segja að hálfnað sé verk þá hafið er. Ég vil vera með þann fyrirvara í sambandi við Ólafsfjarðarmúla að Vegagerðin hafi samráð við heimamenn á Ólafsfirði og Dalvík í sambandi við þessa framkvæmd. Eins og síðasti hv. ræðumaður skýrði hér frá eru þar skiptar skoðanir um hvort þessi 2.5 km löng göng muni nægja. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um það því að í sjálfu sér kom allt fram í máli hv. þm. um þetta efni. Ég vil þó leggja áherslu á að þegar er farið í svona framkvæmd sé það gert þannig að leysa þann vanda sem er þarna fyrir hendi. Ég er ekki sannfærður um að þetta þurfi að muna í kostnaði eins miklu og fram kemur á þessum tveimur valkostum. Mér hefur a.m.k. verið bent á að það væri líklegt að þarna mundi vera hægt að fara millileið sem mundi leysa þennan vanda eða a.m.k. að heimamenn á Ólafsfirði mundu geta sætt sig við. Ég vil aðeins undirstrika þetta atriði við þessa umr. og vil svo vænta þess, að þessum framkvæmdum öllum verði flýtt eftir því sem kostur er vegna þess að hér er verið að reyna fyrirbyggjandi aðgerðir. Það hafa orðið slys á þessum vegum og ber náttúrlega að reyna að fyrirbyggja að slíkt komi fyrir, en það verður ekki gert öðruvísi en að gera vegabætur á öllum þessum stöðum.



Herra forseti. Á þskj. 472 flytjum við þm. Suðurlands till. til þál. um að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að ganga nú þegar til samninga við Jarðefnaiðnað hf. um byggingu steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn á grundvelli laga nr. 61/1981. Í grg. till. eru rakin nokkur atriði sem eru ástæðan fyrir flutningi hennar. Ég vil samt við þessa umr. benda á nokkur fleiri í því sambandi og rekja staðreyndir málsins. Fyrirtækið Jarðefnaiðnaður hf., sem samkv. till. er gert ráð fyrir að hafi forustu um byggingu steinullarverksmiðju, var stofnað á árinu 1974. Þá þegar og reyndar ári fyrr höfðu hafist umræður um byggingu steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn. Hinn 5. maí 1974 kom Vilhjálmur Lúðvíksson á fund hjá Jarðefnaiðnaði, ræddi um hagnýtingu sunnlenskra jarðefna og bar fram tillögu um byggingu 15 þús. tonna steinullarverksmiðju. Síðan hefur Jarðefnaiðnaður unnið að undirbúningi þessa máls. Hefur það verið gert bæði með markaðsathugunum, sérstaklega erlendis, og með tæknilegum undirbúningi. Félagið komst fljótlega að þeirri niðurstöðu, að rétt mundi að hafa samstarf við norska fyrirtækið Elkem og sænska fyrirtækið Jungers við tæknilegan undirbúning verksins, og hefur því samstarfi verið haldið áfram fram til þessa. Það er langt mál ef rekja ætti alla sögu þessa steinullarverksmiðjumáls. Ég ætla ekki að gera það en tel þó nauðsynlegt að drepa á örfá atriði. Hinn 27. júní 1979 barst Jarðefnaiðnaði bréf frá iðnrn. sem ég tel nauðsynlegt að lesa, en þar er skýrt frá því, að iðnrn. taki að sér forustu um staðarval verksmiðjunnar. Bréfið hljóðar svo, með leyfi forseta, málefnið er framkvæmdarathugun steinullarverksmiðju: „Nú er að mestu lokið þeim þáttum steinullaráætlunarinnar sem unnir voru sameiginlega fyrir bæjarstjórn Sauðárkróks og Jarðefnaiðnað. Skýrsla um bræðsluprófanir er væntanleg innan skamms. Skýrsla Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins um Ameríkumarkað er ókomin, en mun liggja fyrir von bráðar. Talsvert efni er fyrir hendi um Ameríkumarkaðinn. Skýrsla um breska markaðinn liggur fyrir, sömuleiðis um innanlandsmarkaðinn. Skýrsla um bræðsluofna er að koma út. Stofn- og rekstrarkostnaðaráætlun sú, sem verið er að vinna að, yrði of kostnaðarsöm og umfangsmikil ef gera ætti hana fyrir tvo staði, m.a. vegna þess að ekki liggja fyrir grundvallartölur um starfsemisaðstöðuna frá áhugaaðilum á þeim stöðum sem um hefur verið rætt. Gert er ráð fyrir að gerð verði ein áætlun og hún miðuð við staðsetningu á fyrir fram gefnum stað til hægðarauka. Mun fylgja skilgreining á þeim þáttum sem staðbundnir eru. Staðarval mun rætt þegar stofn- og rekstrarkostnaðaráætlun liggur fyrir í ágúst. Brýnt er að áætlunin komist í hendur eins aðila og á það ekki síst við vegna fyrirsjáanlegra samskipta við hugsanlega erlenda kaupendur á steinullarafurðum og vegna ákvörðunar um staðarval. Iðnrn. hefur því í hyggju að taka frumkvæðið um frekari kannanir og fylgja áætluninni eftir þar til að staðarvali kemur og ákveðið verður um framkvæmdaraðila, ef niðurstöður stofn- og rekstrarkostnaðaráætlunar gefa tilefni til slíks. Þess er vænst, að þér skiljið aðstöðu rn. og séuð samþykkir þessum framgangi málsins.“ Eins og fram kemur í þessu bréfi voru á þessum tíma orðnir tveir aðilar sem áhuga höfðu á byggingu steinullarverksmiðju, en Steinullarfélagið á Sauðárkróki hafði þá unnið að þessu máli um nokkurn tíma einnig. En ástæðan fyrir því, að ég las þetta bréf hér, er fyrst og fremst sú, að við hjá Jarðefnaiðnaði gátum ekki skilið það á annan hátt en þann, að iðnrn. ætlaði sér að taka ákvörðun um hvaða aðill það yrði sem byggði steinullarverksmiðju. Ég verð því að viðurkenna að ummæli iðnrh. komu mér dálítið á óvart í sjónvarpsviðtali nú fyrir tæpum hálfum mánuði, en í því viðtali sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil aðeins bæta því hér við, að ríkið er ekki forgönguaðili í þessu steinullarmáli. Það eru áhugaaðilarnir. Lögin um steinullarverksmiðju, sem samþykkt voru á þinginu s.l. vor, kveða á um að ríkinu sé heimilt að vera með sem minnihlutaaðili í svona fyrirtæki og taka þátt í því, þannig að það er út af fyrir sig enginn sem hefur bannað aðilum að fara af stað með svona fyrirtæki. En báðir telja sig þurfa að hafa þarna tilstyrk ríkisins. Og ríkið kemur inn í myndina.“ Eins og ég sagði skildum við hjá Jarðefnaiðnaði hið fyrrgreinda bréf þannig, að iðnrn. ætlaði sér að taka ákvörðun um staðarval, og það skýrir gang málsins og afstöðu Jarðefnaiðnaðar og vinnubrögð fram að þessum tíma. Sama viðhorf virtist felast í lögunum. Að vísu er þar aðeins um heimild að ræða fyrir ríkið að vera hluthafi allt að 40%. En í lögunum eru einnig ákvæði um annan stuðning við byggingu verksmiðjunnar, sem við teljum nauðsynlegt að þeir njóti sem a.m.k. á jafnréttisgrundvelli ættu þá að reisa verksmiðjuna. Eftir lagasetninguna á Alþingi á s.l. vori um steinullarverksmiðju fól iðnrn. þeim Herði Jónssyni og Vilhjálmi Lúðvíkssyni að kanna málið betur, óska frekari gagna frá áhugaaðilum og leita að niðurstöðu til þess að auðvelda ríkisstj. afgreiðslu málsins. Það væri einnig hægt að ræða ýmislegt um það sem kom fram meðan sú athugun stóð, en ég ætla aðeins að binda mig við niðurstöðurnar af þessari athugun sem er það síðasta sem gert hefur verið á því sviði. Á fundi, sem við nokkrir fulltrúar frá Jarðefnaiðnaði áttum í iðnrn. fyrir áramótin með iðnrh., fulltrúum hans og þeim Herði Jónssyni og Vilhjálmi Lúðvíkssyni, sagði ég að í grundvallaratriðum hefðu þeir Hörður Jónsson og Vilhjálmur Lúðvíksson orðið sammála Jarðefnaiðnaði í niðurstöðum sínum í bréfi sem þeir sendu iðnrh. 17. des. s.l. Þeir væru sammála okkur um það, að sú tækni, sem Jarðefnaiðnaður hefði byggt á í áætlunum sínum, væri sú eina sem kæmi til greina, þeir væru sammála um að byggja skyldi bæði á innlendum og erlendum markaði og þeir vísuðu í það álit steinullarnefndarinnar, sem starfaði um eins árs skeið, að frá hagkvæmnisjónarmiði væri Sauðárkrókur síðri en Þorlákshöfn. Þessari túlkun minni á niðurstöðunum var ekki andmælt á þessum fundi. Hvað tæknina varðar hafði Jarðefnaiðnaður, eins og ég sagði áður, byggt á samstarfi við Elkem og Jungers. Steinullarfélagið hafði verið í samstarfi við franska fyrirtækið St. Gobain með allt aðra tækni og lagt fram áætlanir byggðar á þeim grundvelli á s.l. ári. Jarðefnaiðnaður hf. hafði talið, að fyrir tækni St. Gobain væri ekki grundvöllur hér, og lýst vantrú sinni á því. Þetta álit Jarðefnaiðnaðar var rækilega staðfest í lokaniðurstöðum Harðar Jónssonar og Vilhjálms Lúðvíkssonar. Ég verð að viðurkenna það, að ef niðurstaðan hefði orðið sú, að tækni St. Gobain hefði verið sú eina sem ætti að nota, þá hefði ég talið það algera fjarstæðu og ekki koma til greina hjá Jarðefnaiðnaði að fara fram á það við ríkið, að það semdi við Jarðefnaiðnað um byggingu steinullarverksmiðju sem byggði á þeirri aðferð með samstarfi við St. Gobain. Á það hefur verið bent, að Steinullarfélagið hf. hafi einnig haft sambandi við Elkem og Jungers. Ég efast ekkert um að það er rétt, því að vafalaust hafa þeir byggt á athugunum þá niðurstöðu, sem þeir komust að um tækni þeirra sem þeir sögðu frá í skýrslu sinni á s.l. sumri að væri lélegri og dýrari og vart sé ástæða að taka hana upp. Ég hlýt því að láta í ljós undrun mína, ef ríkisstj. vill nú frekar fara að semja við þann aðila sem hefur lýst vantrú sinni á þeirri tækni sem sérfræðingar iðnrn. telja að ein komi til greina. Er það vænlegra til árangurs fyrir afkomu fyrirtækisins? Um möguleika á útflutningi á steinull hafa verið nokkuð skiptar skoðanir. Vissulega er það rétt, að um þessar mundir er ekki sérstaklega bjart yfir útflutningi á íslenskum iðnaðarvörum, einkum þó á þeirri framleiðslu sem fyrst og fremst byggist á orku, eins og áli, kísiljárni og kísilgúr. Jarðefnaiðnaður hefur þó fengið tilboð frá breskum fyrirtækjum um kaup á steinull á því verði sem gerir rekstur verksmiðjunnar hagkvæman, eins og fram kemur í skýrslu þeirra Harðar Jónssonar og Vilhjálms Lúðvíkssonar. Þar er talin besta afkoman að reka verksmiðju sem byggi bæði á innlendum og erlendum markaði. Þetta verð er einnig í samræmi við álit bresks markaðssérfræðings sem Jarðefnaiðnaður fékk til að kanna þessi mál. Sænskur maður, sem Iðnþróunarsjóður hefur fengið til að athuga þetta, hefur bent á að möguleikar geti verið á að flytja hálfunna steinull, ef svo má segja, til Þýskalands þar sem henni megi þjappa meira saman og flutningskostnaður geti því orðið lægri. Hann hefur hins vegar minni trú á breska markaðnum, en mun væntanlega athuga hann betur. Um verksmiðjustærð hefur e.t.v. gætt nokkurs misskilnings. Eins og fram kemur í fskj. með þessari þáltill. gerði Jarðefnaiðnaður á s.l. sumri tillögur um tvær stærðir af verksmiðju og gerði áætlun um rekstur þeirra. Að mati okkar hefur stærri verksmiðjan marga kosti. En þó hér séu sett upp þessi dæmi er vitanlega hægt að fara milliveg. En bræðsluofninn er nokkuð fastur kostnaðarliður í verksmiðju, af hvaða stærð sem hún er innan þessara marka. Verð hans er lítt breytilegt miðað við stærð. Hins vegar getur verið nokkur munur e.t.v, á því frá hvaða fyrirtækjum hann er keyptur, enda þótt um sömu gerð sé að ræða, þ.e. með sömu tækni. Í stærri verksmiðjunni er hins vegar hægt að koma við meiri hagræðingu þannig að launakostnaður verður lægri á hvert framleitt tonn, svo að þrátt fyrir nokkurn mismun á stofnkostnaði verður miklu minni munur á rekstrarkostnaði, eins og fram kemur í skýrslu Harðar Jónssonar og Vilhjálms Lúðvíkssonar. Þeir segja þar að arðsemi stærri verksmiðjunnar sé ekki alveg óviðunandi jafnvel þótt erlendi markaðurinn bregðist alveg. En það, sem er þó aðalatriðið frá sjónarmiði Jarðefnaiðnaðar, er að ekki sé um alla framtíð verið að útiloka það, að framleiðsla á steinull geti orðið útflutningsiðnaður. Það er augljós kostur að geta farið af stað með nýjan iðnað sem getur byggt bæði á innlendum og erlendum markaði. Ef byggð væri verksmiðja sem þannig væri sett að hún hefði enga möguleika á útflutningi, þá væri verið að koma í veg fyrir það a.m.k. um ófyrirsjáanlega framtíð, að íslenskt hráefni mætti nota til þessarar útflutningsframleiðslu, en það er einmitt meginkosturinn við þessa vinnslu, að hráefnið er alveg við verksmiðjuvegginn í Þorlákshöfn. Benda má á það, að hráefnisverð á basaltsandinum þ.e. kostnaðurinn við að koma honum inn í verksmiðjuna, er áætlaður 10 kr. á tonn. Það var þó talin varfærin áætlun þannig að kostnaðurinn ætti ekki að verða meiri. En hliðstætt hráefnisverð í Svíþjóð, sem að vísu er mulið berg sem þeir nota, er 80–190 kr. á tonn. Þarna er því um að ræða framleiðslu þar sem Svíar - sem við ættum að keppa við á erlendum markaði því að þeir eru vaxandi útflytjendur á steinull til Bretlands - verða að greiða allt að 19 sinnum hærra hráefnisverð en við þurfum að gera. Ætli það séu margir iðnaðarkostir sem við eigum völ á hér í landinu þar sem við þurfum aðeins að greiða 1/19 af hráefniskostnaðarverðinu miðað við keppinauta okkar annars staðar? Það er tíka athyglisvert, að steinullarfyrirtækið Dansk Rockwool hefur spurst fyrir um möguleika á að kaupa basalt héðan frá okkur. En þeirri framleiðslu hentar ekki sandur. Sjá menn ekki hversu gífurlegur aðstöðumunur það er að þurfa að sækja grjót frá Íslandi til Danmerkur, mylja það fyrst hér og flytja það síðan í skipum og skipa upp, í staðinn fyrir að geta mokað þessu svo að segja beint úr námunni í bræðsluofninn? Mér finnst það alveg furðulegt, ef menn vilja ekki a.m.k. halda opnum möguleikunum til slíkrar framleiðslu, til að nota slíka möguleika sem íslensk hráefni bjóða. Varla trúa menn því, að eini möguleikinn, sem við höfum til að nota okkar innlendu orku til útflutningsframleiðslu, sé að sækja súrál og önnur hráefni hálfa leið um hnöttinn. Eins og ég sagði áðan benda þeir Hörður Jónsson og Vilhjálmur Lúðvíksson á að frá hreinu arðsemisjónarmiði sé Þorlákshöfn heppilegri staður. Menn greinir hins vegar á um það, hversu sá mismunur sé mikill. Mismunurinn hefur verið reiknaður niður með því að byggja á hugmyndum um flutningskostnað frá Skipaútgerð ríkisins. En í niðurlagi bréfs frá Skipaútgerð ríkisins, dags. 8. jan. á þessu ári, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það eru því horfur á að flutningsgeta útgerðarinnar aukist það mikið, að unnt verði að anna umræddum flutningum þó til útflutnings komi. Á þessu stigi getur útgerðin þó ekki skuldbundið sig að þessu leyti vegna óvissu um aðra flutninga og vegna þess að stjórnvöld hafa ekki mótað stefnu útgerðarinnar svo langt fram í tímann.“ Það verður hver og einn að meta hversu mikið er hægt að byggja á slíkum hugmyndum. Ég mun ekki ræða það hér frekar þar sem það verður vafalaust athugað af þeirri nefnd sem fær þessa till. til meðferðar. Eins og ég sagði í upphafi máls míns hefur Jarðefnaiðnaður hf. unnið lengi að undirbúningi þessa máls. Félagið leitaði fljótt stuðnings ríkisins við undirbúningsathuganir og fékk aðstoð við það m.a. með sérstökum samningi við Iðntæknistofnun Íslands á árinu 1977. En það var alltaf vilji Jarðefnaiðnaðar að reyna að koma þessum atvinnurekstri af stað með framtaki Sunnlendinga sjálfra og þeirra sem þá vildu styðja til þess. Þetta kom fram í samþykkt hluthafafundar Jarðefnaiðnaðar sem haldinn var á Selfossi 29. mars 1981, eftir að staðarvalsnefndin hafði skilað áliti sínu og áður en frv. um steinullarverksmiðju var lagt fram hér á Alþingi. Þessi samþykkt var þannig: „Fundurinn samþykkir að hefja nú þegar söfnun almenns hlutafjár meðal allra einstaklinga, fyrirtækja og sveitarfélaga á Suðurlandi til að reisa og reka steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn með 14–15 þús. tonna framleiðslugetu. Jafnhliða verði leitað hlutabréfaloforða utan félagssvæðisins frá áhugaaðilum, einstaklingum og fyrirtækjum og þá sérstaklega þeim sem hagsmuna eiga að gæta í tengslum við rekstur væntanlegrar verksmiðju. Stefnt skal að því marki, að svo mikið hlutafé safnist að ekki þurfi að koma til meðeign hins opinbera eða erlendra aðila.“ Þessi samþykkt var áréttuð með bókun stjórnar Jarðefnaiðnaðar á fundi 29. þ. m. þar sem segir: „Stjórn Jarðefnaiðnaðar hf. ítrekar fyrri samþykktir sínar og ályktun hluthafafundar félagsins frá 29. mars 1981 um að stefnt skuli að því marki, að svo mikið hlutafé safnist að ekki þurfi að koma til meðeign hins opinbera í steinullarverksmiðjunni í Þorlákshöfn. Með hliðsjón af þessum samþykktum mun stjórnin haga störfum þannig, að því marki verði náð hið allra fyrsta.“ Það, sem liggur að baki þessum samþykktum, er vilji Sunnlendinga til að verksmiðjan verði sem allra mest þeirra eign og þeir taki ábyrgð á rekstri hennar, enda fái þeir að njóta þeirra ákvæða sem lögin um steinullarverksmiðju frá s.l. vori gera að öðru leyti ráð fyrir í sambandi við byggingu hennar. Um hlutafjársöfnun er það að segja, að farið var af stað fyrir ári með hlutafjársöfnun í Þorlákshöfn og fengust þar þá hlutafjárloforð sem námu 3 millj. kr. miðað við verðlag á þeim tíma. En vegna óvissunnar um staðarvalið og e.t.v. misskilnings okkar á bréfi iðnrn. sem ég las upp áðan, reyndist þungt fyrir fæti að halda áfram með frekari hlutafjársöfnun fyrr en ákvörðun um staðarval lægi örugglega fyrir. Öflugur bakhjarl Jarðefnaiðnaðar við fjármögnun á þessari verksmiðju er Iðnþróunarsjóður Suðurlands. Hann var stofnaður fyrir tveimur árum. Í hann leggja sveitarfélög á Suðurlandi 1% af brúttótekjum sínum og er hann ætlaður til iðnaðaruppbyggingar í héraðinu. Hreppsnefnd Ölfushrepps hefur samþykkt að aðstöðugjald af steinullarverksmiðju skuli renna í þennan sjóð. Þannig verður verksmiðjan að sameiginlegri framkvæmd Sunnlendinga. Ástæðan fyrir því, að Sunnlendingar vilja að steinullarverksmiðjan verði að mestu þeirra eign, er vitanlega sú, að þeir hafa trú á að rekstur hennar geti orðið grundvöllur að frekari iðnaðaruppbyggingu á Suðurlandi vegna þeirrar félagslegu samstöðu sem að baki Jarðefnaiðnaðar býr, en það félag, Jarðefnaiðnaður, er einnig fyrirtæki allra sveitarfélaga á Suðurlandi auk fjölmargra einstaklinga. Óhætt er að fullyrða að það yrði mikið áfall fyrir þá félagslegu uppbyggingu, sem þarna hefur tekist að ná, ef steinullarverksmiðjunni yrði valinn staður annars staðar en þar sem hagkvæmast er. En hvað er það þá annað sem hefur áhrif á staðarval? Rætt hefur verið um byggðasjónarmið. Ef hafa á þau í huga teljum við, eins og fram kemur í greinargerðinni, að þau hljóti að mæla með Þorlákshöfn. Öllum er kunnugt um það, að á s.l. ári fluttist hlutfallslega flest fólk burt úr Suðurlandskjördæmi. Ég get fullyrt að fólk, sem alið er upp á Suðurlandi, vill búa þar og ekki þurfa að flytja í burtu. Ástæðan fyrir brottflutningi er fyrst og fremst sú, að það vantar atvinnu handa öllum sem þar vilja vera, og sú vöntun virðist hvergi á landinu vera meiri. Ef litið er á aðstæður er e.t.v. skiljanlegt hvernig á þessu stendur. Undanfarinn áratug hafa orkuframkvæmdir verið í gangi á Suðurlandi og þar hafa margir fengið atvinnu. Það hefur m.a. leitt til þess, að þau atvinnufyrirtæki, sem höllum fæti stóðu, áttu erfitt uppdráttar að keppa við vinnumarkaðinn uppi á hálendinu og hafa sum jafnvel orðið að hætta. Og þá er einnig augljóst að við þær aðstæður var erfiðara að koma nýjum fyrirtækjum af stað. En þegar samdráttur kemur í virkjunarframkvæmdir er ekki annað til að grípa til. Á þessu tímabili átti sér líka stað mjög mikil atvinnuuppbygging allt í kringum landið. Þá var hafin endurnýjun togaraflotans og uppbygging hraðfrystihúsanna. Þessi uppbygging olli gerbyltingu um allt land. En eins og við vitum eru fáar hafnir á Suðurlandi og fáir staðir sem gátu verið með á því sviði. Það var líka eðlilegt að þegar miklu fjármagni var beint til virkjunarframkvæmda á Suðurlandi yrði þrýstingur frá öðrum landshlutum meiri að fá fjármagn til sín. Nú er orkan, sem hefur verið unnið að því að beisla á Suðurlandi, að mestu leyti flutt burt úr héraðinu og þau gjöld, sem fást af þeirri framleiðslu sem unnin er með sunnlenskri orku, renna ekki til sunnlenskra sveitarfélaga, heldur annarra. Ég held að það sé því ekki til mikils mælst þó Sunnlendingar fari nú fram á að fá aðstoð og stuðning við að byggja eina verksmiðju, sem að stofnkostnaði til er svipuð og togari sem ætti að fara að smíða innanlands í dag. Það hefur verið bent á það, að Sunnlendingar eigi kost á fleiru, og m.a. hefur verið útbýtt frv. um sykurverksmiðju á borð þm. hér í dag. En ef við horfum 10 ár aftur í tímann, þegar atvinnuuppbyggingin, sem ég var að tala um áðan, hafði hafist víða um land, hvað hefði verið sagt ef við Sunnlendingar hefðum haldið því fram að yrði keyptur togari til Ólafsfjarðar, þá ætti það að vera rök til þess, að á næstu árum eða áratug kæmu ekki togarar til Dalvíkur, Húsavíkur, Þórshafnar eða Raufarhafnar? Ef það eiga að vera rök fyrir því, að ekki megi byggja steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn nú, verksmiðju sem kostar svipað og einn nýr togari, af því að það kunni að vera möguleikar einhvern tíma á næstu árum að byggja upp önnur atvinnutækifæri, jafnvel þó að það væru fyrirtæki sem kostuðu á við tvo togara, einhvers staðar annars staðar á Suðurlandi, þá finnst mér að þau rök séu dálítið langsótt. Ég vænti því þess, að hv. atvmn., sem ég óska eftir að fái þetta mál til athugunar, og síðan hv. alþm. sjái, hvað hér er um þjóðhagslega hagkvæmt og sjálfsagt mál að ræða, og veiti því brautargengi.



Herra forseti. Hæstv. forseti Sþ., Jón Helgason, hefur lokið máli sínu. Þar hefur hógvær og prúður séntilmaður gert grein fyrir röksemdum fyrir því, að ef steinullarverksmiðja á að rísa, þá skuli hún fremur rísa sunnan heiða en norðan. Allar voru þessar röksemdir réttar og sannar og skilmerkilega fluttar, en til hvers? Sannleikurinn er sá, að allir tilburðir okkar til þess að koma réttum málstað áfram rétta leið með röksemdum eru líklega vonlausir. Ákvörðun hæstv. iðnrh. byggist ekki á röksemdum. Hún byggist á allt öðru. Tveir hæstv. ráðh. í ríkisstj., jafnvel þrír, hafa af mikilli ýtni - svo að maður nefni nú ekki orðið frekju hér á þessu friðsæla kvöldi - haft uppi mikla tilburði til þess að koma í sitt kjördæmi öllum sköpuðum hlutum með illu eða góðu, hvort sem þar er um virkjanir að ræða eða annað sem fjármagn þarf til. Sannleikurinn er nefnilega sá, að það er langt liðið frá því að þessi ákvörðun var í raun og veru tekin, svo langt, að hún var tekin áður en rannsóknir fóru fram. Rannsóknirnar og kannanirnar voru til þess að reyna að sýna fram á að það væri miklu minni mismunur á hagkvæmni þessara tveggja verksmiðja, annars vegar á Sauðárkróki og hins vegar í Þorlákshöfn, heldur en raun er á. Þær kostuðu langan tíma, gífurlegt flóð af pappír, þó kannske enn meir af peningum, skattpeningum borgaranna í þessu landi. Fyrirtækin, sem takast á um þessa verksmiðju, hafa lagt í þetta samtals um 130–140 millj. gkr. til þess að sýna fram á að verksmiðja á þeirra stað væri hagkvæmari en á hinum. Steinullarfélagið á Sauðárkróki hefur líklega eytt 70 millj. gkr. í þessu skyni. Og hvað voru þeir svo að sanna allan tímann, öll þessi ár? Þeir voru að sanna það, að verksmiðja frá frönsku fyrirtæki, frá St. Gobain, væri það besta, það eina rétta. Hvernig fór svo eftir allt saman, þegar menn voru búnir að eyða öllum þessum árum og öllum þessum pappír og þaðan af meiri peningum til þess að sanna þetta? Verksmiðjan er ónothæf. Framleiðendur hennar taka ekki ábyrgð á henni nema orkan, sem til hennar þarf að brúka, verði olía að 9/10 hlutum. Þar var farið illa með mikla vinnu og mikla peninga. Á sama tíma, það var hliðarverkefni, reyndu þeir að sanna að sú tækni og sá verksmiðjubúnaður, sem Sunnlendingar börðust fyrir að koma upp í sinni verksmiðju frá sænskum aðilum og fleirum, Elkem og Jungers, væri vond, dýr og illbrúkanleg. Hvað vilja þeir núna? Þeir vilja einmitt fá þá verksmiðju sem þeir eru búnir að úthúða öll þessi ár. Það er ekki samræmi í þessu frekar en öðru í þessum málum. Eitt er þó alveg ljóst, að þó að þessir aðilar hafi eytt miklum peningum höfum „við í iðnrn.“ eytt kannske enn þá meiri peningum í sama skyni - og ekkert gekk. Þar var ekki samræmi í hlutunum heldur, enda bjóst maður varla við því. Herra forseti. Það er raunalegt að þurfa að segja það en það er satt. Hvað er það sem þarf til þess að framleiða steinull? Það þarf sand. Það er nú víðast hvar sandur. Þó er hann misjafnlega aðgengilegur. Við í Þorlákshöfn höfum sand til milljón ára framleiðslu a.m.k. og hefur það þó ekki verið mælt nákvæmlega. Við hófum ekki eytt peningum í að rannsaka það. Þar er einn mikill sandbingur sem hefur orðið mönnum til mikilla vandræða um langa hríð. Og það þarf ekki annað en gægjast út um dyrnar á þessari væntanlegu verksmiðju til þess að fylla þar allt af sandi eftir óskum með litlum tilkostnaði eða engum. Náttúran sjálf sér um þá lageringu alla saman. En á Sauðárkróki fá þeir sand úr Héraðsvötnum þegar lægst er í þeim. Þeir verða sem sagt að ná í þennan sand einu sinni á ári og geyma hann þess á milli. Ætli það kosti ekki eitthvað? Og ýmislegt í þessu kostar eitthvað. Sérfræðingarnir frá rn. reyndu eins og þeir gátu, með því að kaupa sér alltaf betri og betri landakort, að sanna að það væri styttra frá Sauðárkróki til Reykjavíkur heldur en frá Þorlákshöfn hérna yfir heiðina. Það tókst ekki og nú voru góð ráð dýr. Þeir settu Framkvæmdastofnunina í gang og byggðadeild, og þar fann forstöðumaðurinn bróður sinn í góðu embætti hér í bænum sem hafði ráð á skipum nokkrum sem eru ákaflega dýr og illa rekin á kostnað skattborgaranna í landinu. Það gerir hins vegar ekkert til. Það gerir ekkert til þó að það kosti miklu meiri peninga að gera þetta fyrir norðan. Það er algert aukaatriði. Hagkvæmni og allt þess konar er nú ekki ofarlega í huga þessara áður nefndu ráðherra. Það er aukaatriði. Það eru ekki þeir sjálfir sem borga, það er þjóðin sem borgar. En Skipaútgerðin, það var þetta fyrirtæki, kom einu sinni enn með glanstilboð og bauðst til þess að flytja alla steinull ef verksmiðjan færi norður. Það má geta þess, að Skipaútgerð ríkisins þjónar ekki Suðurlandi. Þó borga Sunnlendingar í hana eins og aðrir. Hún bauðst til að flytja steinullina suður fyrir um það bil fimmtung af kostnaðarverði, fimmtung af töxtum: Það var rausnarlega boðið. Þetta sama fyrirtæki hefur að vísu áður komið með svona góð tilboð. Það var þegar ullarþvottastöðin á Akureyri var lögð niður. Þá var ein aðalástæðan til þess að af því gæti orðið, eins og vissir herramenn óskuðu eftir, tilboð frá Skipaútgerðinni um að flytja ullina bæði norður og suður fyrir lítið sem ekki neitt. Þeir gerðu áætlun um það og buðust til að taka fyrir þetta bara ákveðna peningaupphæð, langt undir öllum venjulegum kostnaði. Síðan hefur ullin að mestu leyti verið keyrð milli Akureyrar og Reykjavíkur og norður aftur. Hver skyldi borga bílunum? Skipaútgerð ríkisins? Skattborgararnir greiða. Annað dæmi um þessa ágætu Skipaútgerð mætti nefna frá þeim dögum þegar Herjólfur fór að ganga milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur - gengur nú á ýmsu í rekstri þess skips. Þó hann sé myndarlegur og afli mikilla tekna, flytji 40–50 þús. farþega á ári, 10 þús. tonn af vörum og 10–20 þús. bíla, þá er það nú svo, að rekstur slíkra skipa er heldur óhagkvæmur og ríkið þarf að leggja fyrirtækinu til peninga árlega eins og öðrum sem eru í þessum bransa, en ekkert líkt þeim milljörðum öllum sem fara til Skipaútgerðar ríkisins. Hvað skyldi nú ríkisfyrirtækið hafa boðið? Það bauð nefnilega ýmsum vöruflutningamönnum, sem flytja vörur milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja, að flytja vörur með Ríkisskip þessa leið fyrir miklu minna gjald en Herjólfur bauð. Þarna var ríkisfyrirtækið komið í samkeppni með undirboði við Herjólf, sem veldur því að hann þarf auðvitað að fá aðeins meiri peninga frá ríkinu árlega í nóvember eða desember. Það gerir hins vegar ekkert til því að skattborgararnir greiða það. Það er nefnilega svo, að helmingurinn af allri fragt er fluttur á ríkisins kostnað með þessu fyrirtæki, og auðvitað er gott að fá svona glanstilboð frá Skipaútgerð ríkisins sem hefur svona traustan bakhjarl, þ.e. budduna hjá almenningi. Þessum herramönnum er ekki sárt um hana. Já, við þurfum sand. En við þurfum líka skeljasand. Það eru þekkt skeljasandsmið hér í flóanum sem hefur verið gengið í nú í langan tíma. Þau eru örugg á sínum stað og gefa góðan afla þegar í er sótt. Það þarf líka skeljasand fyrir norðan. Hann mun vera þar til, en það hefur hins vegar ekki verið kannað, enda gerir það ekkert til því að það mundi efla Skipaútgerðina enn meira að fá að flytja skeljasandinn norður líka, að vísu á kostnað skattborgaranna einu sinni enn. En ég hef ekki áhyggjur af því. Svo þurfum við rafmagn. Og það þarf líka rafmagn fyrir kísilmálmverksmiðjuna sem á að framleiða 5% af öllum kísilmálmi í veröldinni. Og hvar skyldi hún vera sett niður? Hún er auðvitað sett niður í því kjördæmi sem minnst rafmagn hefur í heimi. Ekkert kjördæmi í heimi hefur eins lítið rafmagn. Þangað liggur að vísu þessa dagana allvæn rafmagnssnúra, en þeir, sem þekkja lítið til rafmagns, þekkja betur til skorkvikinda, - þeir hafa aldrei hugsað út í að það kostar mikla peninga að keyra þennan rafstraum í gegnum þessa löngu mjóu linu hringinn í kringum landið. Það gerir hins vegar ekkert til því að kísilmálmverksmiðjan verður að fara á réttan stað. Það var merkilegt með þessa staðarvalsnefnd sem tók þátt í að rannsaka málið með Sauðárkrók og Þorlákshöfn. Hún var líka fengin til þess, enda ágætir menn í henni, að velja einhvern stað á þessu landi, á mörg þúsund km vogskorinni strönd, þann stað einan sem kæmi til greina að taka við kísilverksmiðjunni. Og eftir langa og mikla leit fundu þeir Mjóeyri við Reyðarfjörð. Þar var hann. Þessir sérfræðingar rannsökuðu bara staðinn, en vissu ekkert að þar var rafmagnslaust. En þessi verksmiðja, hvort sem hún verður syðra eða nyrðra, þarf rafmagn. Og hvaðan skyldi það koma? Eitt veit ég þó, að þetta rafmagn eins og annar rafstraumur í landinu rennur um hlaðið í Hveragerði. Skyldi þá ekki vera þar fullt af rafmagni? Ekki meira en svo, að það er ekki einu sinni hægt að reka þar frystikistu, hvað þá verksmiðju. Þar búa menn við spennu upp á 180 volt árið um kring og þegar illa stendur á enn þá minna. Allt rafmagnið hér er nefnilega flutt vestur yfir heiði án þess að ætlast sé til að menn geti einu sinni rafmagnað sjálfa sig í kjördæminu þar sem allt rafmagn landsins er framleitt. Það á að keyra 5–8 mw. í þessu skyni til Sauðárkróks, og ég er ekki í vafa um að tveir ágætir hv. þm. og jafnvel hæstv. ráðherrar eru tilbúnir að lofa fyrirtækinu spennistöð og raflínu. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það. Þessar röksemdir eins og aðrar eiga ekki greiðan aðgang að hinum gráu sellum í höfðinu á þessum mönnum, nema þær fari beint út aftur, því að þetta hefur verið ákveðið fyrir löngu. Rannsóknin var bara sýndarverk, „camouflage“ eins og þeir segja í útlöndum. Það átti að setja á þetta vísindablæ. Að þessu sinni ætla ég ekki að segja ykkur söguna af því, þegar ég fór með hæstv. forseta Sþ. í heimsókn til mesta vísindamanns í landinu sem tók þátt í þessari staðarvalsnefnd, en það er góð saga. Hana segjum við við síðari umr. Það gat hvert mannsbarn meira að segja þau mannsbörn sem ekki kunnu að reikna, sagt sér það sjálft, að það hlýtur að vera og er alveg ljóst, að verksmiðju af þessu tagi er auðvitað best að hafa sem næst markaðnum. Steinull er einu sinni þannig vara. Hún er fyrirferðarmikil, dýr í flutningi, og það gefur auga leið að það er ekki af hagkvæmnisjónarmiðum sem þessari verksmiðju er ætlaður staður á Sauðárkróki. Það er eitthvað allt annað. Við vitum hvað það er. Ég er búinn að segja það. Þeir Ragnar og Pálmi, hæstv. ráðherrar, eru búnir að segja hæstv. iðnrh. að gera þetta. Hann er góður piltur og vel ættaður, enda náfrændi Jóns Helgasonar forseta Sþ. En það er svona, þegar gelt er lengi og hvasst að mönnum láta þeir um síðir undan. En á röksemdalegum grunni er þetta ekki byggt. Það má vera öllum ljóst. Það er nefnilega svo, að þegar þetta plagg þeirra staðarvalsmanna er lesið, þá treysta menn sér ekki til þess að benda á neinn þátt, um hráefnisöflun, vinnslu, dreifingu eða sölu. sem er hagkvæmari fyrir verksmiðjuna fyrir norðan heldur en sunnan. Menn geta tekið hvern einstakan þátt, þótt ég nenni því ekki af því að ég veit að það er þýðingarlaust. Ég skoraði á þá hv. alþm. sem með lokuð augun hafa gengið til fylgis við þessa till., allt of marga framsóknarmenn, að koma þessu norður frá hæstv. ráðh. sem hlýddi sínum þingbræðrum. Hver ætli hafi verið ein aðalröksemdin fyrir því, að þetta skyldi fara norður? Hún er sú, að það að flytja vörur fyrir svo sem ekki neitt frá Norðurlandi til Suðurlands mundi stórefla Skipaútgerð ríkisins. Að vísu þurftu þeir að fá tvö skip. En hvað kosta þau á milli vina, tvö skip? Nokkra milljarða stykkið. Annað eins fer nú í súginn í iðnaðarmálunum. Þeir þurftu líka að fá bætta hafnaraðstöðu og það eiga Sauðkræklingar inni, ekki hefur verið lagt það fjármagn þangað. En hver er hin röksemdin sem hægt er að finna úr þessu plaggi? Hver er hún? Það er sú röksemd, að það séu svo geysilega mörg önnur iðnaðartækifæri á Suðurlandi. Af hverju skyldu þau þá ekki vera notuð? Af hverju skyldu menn ekki hafa Suðurland í huga þegar þeir tala um þessar verksmiðjur allar? Hvað er fram undan í iðnaðarmálum?  Hvað skyldi vera þessum verksmiðjum öllum sameiginlegt? Aðeins eitt, og það er að þeim er ekki ætlaður staður á Suðurlandi. Eftir sem áður þarf raforka Sunnlendinga að knýja allar þessar „fabrikkur“ þeirra áfram. Eins og ég hef bent á áður hafa menn gert þá skyssu hér í þjóðfélaginu að setja samasemmerki á milli orkuframleiðandi fyrirtækja eða vatnsorkuvera og iðnaðarmöguleika. Þegar Blönduvirkjun var á hallelújastiginu og allir fögnuðu sem mest, áður en til vandræðanna kom milli þeirra Páls og Pálma, hv. þm., þá sögðu menn að Blönduvirkjun mundi verða lyftistöng undir iðnaðaruppbyggingu á Norðurlandi. Allir studdu þeir þetta, allur Framsfl. eins og hann lagði sig milli Horns og Langaness, og þeir fögnuðu mikið. Þegar var farið að tala um raforkuframleiðslufyrirtæki á Austurlandi og meira að segja áður en mönnum datt hún í hug, þá skyldi setja þar kísilverksmiðju, hvort sem hún hefði nokkurt rafmagn eða ekki. Það virðist talið gott að hafa þær á „lager,“ þessar verksmiðjur. En reynslan sýnir bara allt annað. Við höfum á Suðurlandi svo gott sem öll raforkuver landsins sem einhver friður hefur verið um. Þar er engin iðnaðaruppbygging, alls engin, samasemmerkið er yfirstrikað. Það er ekkert samhengi í því og hefur ekki verið. Þessi síðari röksemd þeirra Sauðkræklinga um að Sunnlendingar eigi mikla aðra möguleika er blekking eins og annað. Menn hafa verið með alls kyns aðrar hugmyndir. Hér er búið að prenta eitt frv. um sykurverksmiðju sem hv. þm. Ingólfur Guðnason færði mér. Þetta er gamalt mál eins og önnur sem nefnd hafa verið, og öll þau mál, sem hafa verið sýnd ykkur Sunnlendingum eins og nokkurs konar dúsa að undanförnu í staðinn fyrir hina, þau hafa því miður hingað til verið dæmd úr leik vegna óhagkvæmni. Vonandi á það eftir að breytast. Ég vona sannarlega að við fáum iðnaðartækifæri á Suðurlandi sem eigi eftir að skila góðum árangri þjóðarbúinu í heild. Hvað erum við að gera með því að setja upp svona verksmiðjur? Að efla atvinnu í landinu, auka framleiðsluna, stækka kökuna sem er til skipta. En hún stækkar ekki með því að setja upp tapfyrirtæki. Hún stækkar þeim mun meira og verður að þeim mun meiri búdrýgindum í íslensku þjóðarbúi sem fyrirtækin skila meiri arði. Öðruvísi fyrirtæki eigum við auðvitað ekki að setja upp. Það er nóg af hinum fyrir. Og þegar valinn er verri kosturinn í máli eins og þessu, þá eru menn vísvitandi að velja kost sem ekki gefur eins mikið í aðra hönd. Mig varðar um þjóðarhag. Mér dytti ekki í hug að leggja til að reist yrði verksmiðja af einhverju tagi á Suðurlandi sem væri með greinilegu tapi, ef það væri kostur á að setja hana niður einhvers staðar annars staðar hagkvæmari. Þetta er augljóst og hefur alltaf verið augljóst hverjum einasta manni sem hefur opin augun á annað borð, að það er hagkvæmara að hafa þessa verksmiðju syðra heldur en nyrðra. En hver eru þau sjónarmið sem gætu komið þarna önnur til greina? Það er eins og hæstv. forseti Jón Helgason nefndi hér áðan, byggðasjónarmiðið gæti kannske komið þarna inn. Og mesti Norðlendingur í heimi, Bjarni Einarsson, formaður byggðadeildar í Framkvæmdastofnun, þó hann sé fæddur í Borgarfirðinum, talaði lengi um það, að frá byggðasjónarmiði væri þetta miklu heppilegra. Eitt stóð þá sérstaklega upp úr. Það var að ef verksmiðjan yrði sett á Sauðárkrók mundi hún - hvernig er það nú orðað á stofnanamálinu - þá mundi hún efla þjónustustarfsemi á staðnum meira fyrir norðan heldur en sunnan. Og af hverju? Það hef ég ekki skilið, enda er ómögulegt að sanna það. Við höfum ekki getað komið okkur upp eins öflugri þjónustustarfsemi á þessu svæði sem við erum að tala um að reisa þessa verksmiðju á fyrir sunnan. En ef við fáum ekkert í viðbót verðum við alltaf í sama farinu, þá eflist hún ekki. Þetta var nefnilega alveg gullið tækifæri til þess að efla ekki aðeins iðnaðinn á Suðurlandi, heldur einnig alla þjónustu þar í kring. Það hefur verið minnst hér á fólksflótta á Suðurlandi. Á síðasta ári fjölgaði íbúum í Suðurlandskjördæmi um 19, í öllu kjördæminu. Vestmannaeyjar eru í þessu kjördæmi enn þá. Þar fjölgaði íbúum á þessu sama ári um 22, sem sagt meira en heildaraukningin var í öllu kjördæminu að Vestmannaeyjum meðtöldum. Það þýðir að það fækkaði í landi um 3. Samt fæddust þarna - sem betur fer og guð hefur lofað okkur - börn upp á 250 stykki eða svo. Allmargir kvöddu þennan táradal á árinu, samt ekki meira en svo að mismunurinn er einhvers staðar um 130, þ.e. 130 manns hafa farið burt úr kjördæminu vegna þess að þeir hafa ekki haft vinnu. Enn býr fólk á Selfossi sem þar er talið til heimilis en hefur enga vinnu. Fimmti hver maður á þeim stað verður að leita atvinnu annars staðar, út fyrir plássið, meira að segja í Reykjavík. Sama er í Hveragerði. Þar er varla hægt að setja upp eina einustu verslun. Þannig er nú ástandið í þessu blessaða kjördæmi okkar. Ekki getur það verið af þessum ástæðum sem menn hafa valið verksmiðjunni stað fyrir norðan. Herra forseti. Hvílíkt eymdarlíf má ekki vera á Sauðárkróki ef trúa má því, að þessi verksmiðja þeirra fyrir norðan muni kippa þar öllu í lag? Það vill svo til að ég hef hér í vasanum hluta ræðu minnar, sem er lítill miði úr hinni voldugu Morgunblaðspressu, og hún er upplýsingar um Sauðárkrók. Því miður er dagsetningin horfin. En ég vil - með leyfi hæstv. forseta - fá að lesa úr henni nokkur orð. Það eru ekki vilhallir menn að sunnan sem hafa sett þennan texta saman og þaðan af síður sent hann til Moggans. Það eru Sauðkræklingar sjálfir sem hafa nuddað saman þessum texta og komið honum í pressuna. Og hann hljóðar á þessa leið, herra forseti: „Sauðárkróki, 23. mars. Fyrir skömmu var afgreidd í bæjarstjórn Sauðárkróks fjárhagsáætlun kaupstaðarins fyrir árið 1982. Heildartekjur bæjarsjóðs eru áætlaðar rúmlega 21 millj. kr!“ - Það er fátt fólk þarna. - „Helstu tekjuliðir eru útsvör og aðstöðugjöld, rúmar 13 millj. kr., og fasteignagjöld um 3.5 millj. o.s.frv. Til framkvæmda á rekstraryfirliti eru rösklega 6 millj. kr., sem er 28.8% af heildartekjum bæjarins“ - og mundu margir vel við una. Og svo segir, herra forseti: „Stærstu útgjaldaliðir gjaldfærðrar fjárfestingar“ - allt er þetta á nútímamáli - „eru framkvæmdir við gatnagerð, bæði við nýbyggingar gatna í nýja Túnahverfinu, sem áætlað er að kosti 2.2 millj. kr. Þá er fyrirhugað að verja um 5 millj. kr. í varanlega gatnagerð á þessu ári.“ Og þá segir, herra forseti: „Er áætlað að ljúka að mestu malbikun á götum í „gamla bænum“ - og gamli bærinn er af einhverjum ástæðum í gæsalöppum þarna fyrir norðan - „á næsta sumri.“ Það er ekkert annað, það er verið að ljúka við malbikun á bænum í sumar. „Helstu útgjaldaliðir á eignfærðri fjárfestingu eru vegna nýs leikskóla sem risinn er af grunni í Hliðahverfi. Ráðgert er að opna aðra deild hans í maí n.k.“ Stutt á milli áfanganna. „Til nýja íþróttahússins, sem hafin var bygginga á á s.l. ári, er áætlað að verja um 1.5 millj. kr. Mikill áhugi er ríkjandi hér fyrir byggingu íþróttahússins, þar sem aðstæður hér til iðkunar eru óviðunandi. Skólanemendum hér hefur fjölgað stórlega á undanförnum árum, ekki síst eftir að fjölbrautaskólinn tók til starfa.“ Herra forseti. Ég má til að staldra hér við aðeins augnablik. „Skólanemendum hér hefur fjölgað stórlega.“ Ekki fækkar fólkinu þarna. Það hleypur ekki burt. Það er mikil gróska þarna, enda segir hérna: „ekki síst eftir að fjölbrautaskólinn tók til starfa.“ Skyldi hann ekki hafa kostað einhverja peninga? Í þennan fjölbrautaskóla hafa farið meiri peningar en í nokkurn annan skóla á landinu af því tagi til margra ára. Það er eina skólastofnunin, sem ég veit til, þar sem tillögur menntmrn. um fjárveitingar voru ekki skornar niður eins og alls staðar gerist. Þær voru þrefaldaðar.  Herra forseti. Með leyfi ætla ég þá að lesa afganginn sem er lítilvægur að vísu, en hann er svona: „Helstu rekstrarliðir bæjarsjóðs eru vegna félagsmála, tæpar 4 mill j. kr., menntamál 2.5 og vaxtakostnaður 2.4. Þess má geta, að hér á Sauðárkróki,“ segir síðan, „hafa verið miklar byggingarframkvæmdir á undanförnum árum.“ Það bendir til fólksfækkunar, eins og þið áttið ykkur á, hv. þm. „Um s.l. áramót voru 69 íbúðarhús í smíðum, 46 bilskúrar og 15 aðrar byggingar.“ Samdráttur í atvinnulífinu. Og svo segir, herra forseti: „Í janúar s.l. var úthlutað yfir 30 einbýlishúsalóðum í hinu nýja Túnahverfi sunnan sjúkrahússins. Þá er í byggingu heilsugæslustöð, sem vonir standa til að verði tekin í notkun á þessu ári, og hafin er bygging elli- og hjúkrunarheimilis í tengslum við sjúkrahúsið.“ Herra forseti. Þessi upptalning segir sitt. Í hverri einustu línu í þessari frétt frá Sauðárkróki eru nýjar framkvæmdir taldar upp. Þarna er sem sagt allt á fullri ferð sem betur fer. Það hefur allt lifnað vel við í Norðurlandskjördæmi vestra síðasta áratug, Framsóknaráratuginn okkar allra. Uppbygging í sjávarútvegi hefur hundraðfaldast á Sauðárkróki á 12 árum, á sama tíma og bátum hefur fækkað í Vestmannaeyjum um 40%. Það sýnir að þarna er síður en svo ástæða til þess að taka ákvörðun um ný fyrirtæki til þess að lyfta undir þennan stað. Þar er allt í blóma og góðu gengi. Á Sauðárkróki vinnur næstum fjórði hver maður við iðnað nú þegar, fiskiðnaður ekki meðtalinn. Það er meira en víðast hvar annars staðar. Það er raunar alveg sama, herra forseti, hvert litið er í þessum efnum. Þau byggðasjónarmið, sem mæla með að þessi verksmiðja fari norður, eru engin, nákvæmlega engin og miklu minna en engin í raun og veru. Það hefur, herra forseti, verið talað hér allmikið um það, að við á Suðurlandi viljum velja stóra verksmiðju, en þeir fyrir norðan litla. Þetta er nú sama verksmiðjan sem þarna er um að tala. Það er bara meiningin fyrir norðan að láta hana vinna minna á ári hverju, en Sunnlendingar hafa hins vegar stefnt í útflutning. Ég vil benda á eina röksemd í viðbót sem síst er til þess fallin að vekja traust á niðurstöðu staðarvalsnefndar. Þeir segja - og hæstv. iðnrh. tekur það upp eftir þeim oft og mörgum sinnum og það munar áreiðanlega litlu að hann sé farinn að trúa því, hann er búinn að segja það svo oft sjálfur - að útflutningur sé útilokaður. Kannske er hann erfiður, en þeir segja að hann sé útilokaður. Á hvaða forsendum byggja menn svona staðhæfingar og niðurstöður? Þó við reiknum dæmi alveg rétt, þá verður útkoman alltaf vitlaus ef forsendurnar eru rangar. Þarna eru forsendurnar líka rangar, vegna þess að þegar talið er saman hversu mikið menn geta fengið í krónum fyrir þá framleiðslu af steinull sem flutt yrði til Evrópulanda, þá skulu menn miða við það og taka eftir því, að staðarvalsnefndin reiknaði með verði á Evrópugjaldeyri eins og það var í fyrrasumar. Hvernig var staða Evrópumyntar í fyrrasumar? Heyrðu menn ekki veinin hreinlega í öllum iðnrekendum í landinu hversu lágur þessi gjaldeyrir var og var hér um bil búinn að setja allan iðnað í landinu á hausinn? Niðurtalningin og verðbólgulækkunin kröfðust vissra fórna og mestra af því sem þurfti að selja til Evrópu, menn fengu svo lágt skráðan gjaldeyri til baka. Við þetta lágmarksgengi Evrópugjaldeyrisins eru útreikningar staðarvalsnefndar miðaðir. Og var það furða þó að þeir fengju ekki beint góða útkomu? Eigum við að miða okkar útreikninga í sambandi við afurðir, t.d. kísilmálmverksmiðju eða einhverra annarra verksmiðja, innlendrar framleiðslu til útflutnings, við þetta gengi? Eigum við að trúa því, að það standi svona til eilífðar? Eigum við að byggja allar okkar framtíðaráætlanir í þessu landi á því, að það verði stöðug kreppa og vaxandi í Evrópu? Ef við trúum því og ef við stefnum að því að horfa bara á þessar óþægilegu staðreyndir eins og þær eru núna, þá skulum við líka hætta að virkja. Þá skulum við ekkert vera að tala um kísilmálmverksmiðju þar og álverksmiðju á hinum staðnum. Það eru vonlaus fyrirtæki. Þau fyrirtæki, sem eru í þessu stússi núna í landinu, töpuðu stórfé á síðasta ári vegna þessarar kreppu, vegna þessa samdráttar sem er ógnvekjandi. Álverksmiðjan, sem er gróið fyrirtæki, tapaði yfir 200 millj., og Grundartangaverksmiðjan tapaði eitthvað um 80 millj. á síðasta ári. Það eru 8 milljarðar gkr. Það er geysimikið fé. Þessi röksemd heldur ekki. Ég trúi ekki að menn ætli að miða við það, að þessi staða verði svona til frambúðar. Herra forseti. Ég ætlaði mér aldrei að segja margt að þessu sinni og þaðan af síður að taka langan tíma. Ekki vil ég tefja fyrir því, að þessi ágæta till. komist í nefnd, velviljaða nefnd væntanlega. Það er ágæt byrjun, þokkalegur formáli, að hafa svona klukkutíma í þetta, en rekja hlutina heldur betur þegar þar að kemur og fleiri eru viðstaddir. Mér finnst það satt að segja, herra forseti, dálítið slæmt að upphaf umr. um slíkt nýtt iðnaðarverkefni, meðalstórt iðnaðarverkefni, eins og hæstv. iðnrh. hefur kallað það, skuli fara fram á næturfundi. Er ekki alvara á bak við þessa hugmynd? Er þetta bara eitthvað til að sýnast eða eitthvað til þess að vera að laumast með á kvöldin og nóttunni? Eigum við ekki að tala hér þegar allir heyra? Eru menn gersamlega búnir að tapa trúnni á að alþm. hlusti yfirleitt á rök? Af hverju? Er það vegna þess að menn haldi það, sumir nýir hv. þm. jafnvel að ríkisstj. ráði yfir þinginu og segi því fyrir verkum? Gerir hún það stundum? Koma menn að hætti einræðisherra með sínar hugmyndir og segja: Þetta skuluð þið samþykkja. - Ég veit ekki betur en stjórnarskrá lýðveldisins Íslands geri ráð fyrir að ríkisstj. sé framkvæmdastjóri Alþingis og komi í verk því sem Alþingi ákveður. Hið háa Alþingi má ekki setja niður og verða afgreiðslustofnun fyrir þrýstihópa eða ríkisstjórnina. Ríkisstj. er ekki yfir okkur, heldur þvert á móti. Og þess vegna eigum við ekki að taka þegjandi og hljóðalaust við skipun frá þessum virðulegu hæstv. ráðherrum. Ég hef ekki tilhneigingu til þess og mun ekki hafa.

Ekki einu sinni þessum?

Ég er ekkert að sortera þá úr, þetta eru allt bestu menn. En þeir mega vita það, að þeir eru ekki herrar yfir Alþingi. Hið háa Alþingi á að gefa þeim tóninn og setja lög fyrir landsbúa sem þeir síðan afgreiða eftir tillögum þingsins og samþykktum. Þess vegna, herra forseti, og það skulu vera mín lokaorð að þessu sinni, trúi ég því ekki, að hæstv. ríkisstj., þótt ákafamikil sé á stundum eins og við höfum heyrt hér í dag og oft áður, láti sér sæma að taka ákvörðun um að þessi tiltekna verksmiðja, sem er nú kannske lítið brotabrot af öllu því sem við fáumst við, fari til Norðurlands. Það er ekki ríkisstjórnarinnar mál eftir að tillaga um annað hefur verið lögð fram í hinu háa Sþ. Það er ekki lengur hennar mál. Ríkisstj. ber skylda til þess að bíða þess, hver verður niðurstaða í atkvgr. í Sþ. Og á þeim tíma, sem líður frá þessari stundu þangað til sú afgreiðsla fer fram, skulum við allir reyna að pota hver í okkar horni að okkar málstað án hótana eða óeðlilegs þrýstings. Eðlilegur þrýstingur er nauðsynlegur.



Herra forseti. Þar sem ég hef komið nokkuð að þessu máli steinullarverksmiðjunnar, undirbúningi þess fyrirtækis, tel ég viðeigandi að koma hér inn í umr. og rekja svolítið vissa þætti málsins sem snerta þá till. sem ég hef borið fram í ríkisstj. í sambandi við staðarval fyrir þessa verksmiðju sem aflað var heimildar fyrir með lögum nr. 61/, þar sem ríkisstj. var heimilað að taka þátt í stofnun hlutafélags, er reisi og reki steinullarverksmiðju, og leggja fram í því skyni allt að 40% af hlutafé þess, enda verði hlutafé félagsins minnst 30% af stofnkostnaði verksmiðjunnar, eins og segir í 1. gr. þeirra laga. Sú fjárfesting, sem þarna er um að ræða, er á verðlagi 1. sept. 1981, miðað við verksmiðju með 6 þús. tonna afköstum, um 90 millj. kr. samtals og hlutafé þá um 27 millj. kr. Hlutur ríkissjóðs í slíkri verksmiðju væri á sama verðlagi um 11 millj. kr. En stærri verksmiðja, sem áætlanir hafa verið gerðar um einnig, var hvað fjárfestingu snerti á sama verðlagi 116 millj., hlutafé þá 35 millj. kr. og hlutur ríkissjóðs 14 millj. kr. Það var að því vikið hér af hv. 1. flm. þessarar þáltill., að iðnrn. hefði haft forgöngu um mál þetta á vissu skeiði. Það má til sanns vegar færa, að iðnrn. tók að sér að athuga ákveðna þætti málsins í samvinnu við áhugaaðila og að beiðni þeirra og í fullu samráði við þá, að því er ég best vissi, og studdi að athugun þessa máls án þess að þar væri beitt hlutdrægni, a.m.k. að því leyti sem ég kom að þessu máli. Ég tel rétt hér og nú að vitna aðeins til framsöguræðu minnar fyrir lagafrv. um steinullarverksmiðju á s.l. vori í hv. Ed. Alþingis hinn 6. maí, en þá sagði ég, með leyfi hæstv. forseta, m.a.þetta: „Ljóst er að áhugi er mikill hjá báðum aðilum, Steinullarfélaginu nyrðra og Jarðefnaiðnaði syðra, að beita sér fyrir byggingu steinullarverksmiðju. En mat þessara aðila á rekstrargrundvelli og markaði er með ólíkum hætti og hafa báðir aðilar kynnt sjónarmið sin allrækilega á opinberum vettvangi að undanförnu.“ Og síðar í sömu ræðu sagði ég: „Það er vissulega nokkurt nýmæli, að fleiri en einn aðili keppi um iðnaðarkost af því tagi, sem hér um ræðir, og ætli sér að reiða fram verulegt fjármagn í því skyni. slíkur áhugi um iðnaðaruppbyggingu hlýtur að teljast jákvæður af hálfu samfélagsins, en reynslan verður að skera úr um hvor ber hærri hlut og finnur grundvöll fyrir slíku fyrirtæki. Ég tel ekki óeðlilegt að þeim aðila, sem hyggist byggja á útflutningi, gefist kostur á að láta reyna á markaðsöflun og teljist hún nægilega trygg að mati stjórnvalda verði notaðar heimildir til ríkisþátttöku í slíku fyrirtæki að því marki sem nauðsynlegt er talið innan ramma lagaheimilda. Um þessa málsmeðferð hafa hins vegar bindandi ákvarðanir verið teknar, og reynist útflutningur ófýsilegur er eðlilegt að framleiðsla fyrir innanlandsmarkað verði á döfinni.“ Með þessum orðum í framsögu fyrir nefndu lagafrv. taldi ég mig draga nokkurn stefnumarkandi ramma í sambandi við það, hvernig á málum yrði tekið varðandi þessa tvo keppinauta, að svo miklu leyti sem á aðild ríkisins reyndi að því máli. Eftir samþykkt nefndra laga var báðum áhugaaðillum ritað erindi þar sem óskað var eftir að þeir legðu hugmyndir sínar fyrir iðnrn., helst innan þriggja mánaða frá því að lögin voru endanlega samþykki og staðfest. Þeir undirbjuggu sín mál hvor á sínum vettvangi og sendu inn sínar tillögur, og þær voru fengnar til athugunar þeim mönnum sem að þessu máli hafa komið um langt árabil. Það eru nærfellt 8 ár, held ég megi telja, síðan tekið var að athuga möguleika á steinullarframleiðslu í einhverjum verulegum mæli hérlendis. Vilhjálmur Lúðvíksson efnaverkfræðingur og Hörður Jónsson verkfræðingur og framkvæmdastjóri hjá Iðntæknistofnun hafa allan þennan tíma haft afskipti af athugunum á steinullarframleiðslu og verið helstu ráðgjafar iðnrn. í þessu máli, og rn. fékk þá áframhaldandi til að lita á áform áhugaaðilanna. Þeir töldu að eins og þau lágu fyrir síðsumars væru þau ekki nægjanlega skýr þannig að hægt væri að taka ákvörðun, og því var óskað frekari upplýsinga og gagna frá aðilum og þeim settur frestur til að skila þeim. Eftir að nefndir sérfræðingar höfðu yfir málin farið skiluðu þeir iðnrn. umsögn 17. des. 1981. Ég tel vegna umræðna hér nauðsynlegt að rekja nokkuð aðalefnisatriðin í þessari umsögn, því að hún er undirstöðugagn í sambandi við þetta mál, eins og á því hefur verið tekið af hálfu iðnrn. Þar segir í upphafi varðandi steinullarverksmiðju: „Vísað er til bréfs undirritaðra til rn., dags. 13. okt. 1981, og skýrslu, sem fylgdi: „Umsögn um tillögur Steinullarfélagsins hf. og Jarðefnaiðnaðar hf.,“ dags., í okt. 1981. Meginniðurstöður voru þær, að ekki væri tímabært að taka ákvörðun um fjárfestingu í steinullarverksmiðju samkv. tillögum félaganna eins og þær lágu þá fyrir, og lagt til að þeim yrði gefinn frestur til að skýra betur mál sín: 1. Steinullarfélagið hf. skyldi skýra betur og fá staðfest tilboð í þá verksmiðju, er þeir hygðust reisa til að framleiða fyrir innlendan markað einvörðungu. (Áætlanir félagsins miðuðust einvörðungu við innlendan markað og var skilað ítarlegum upplýsingum um markaðsáform í því sambandi.) 2. Jarðefnaiðnaður hf. skyldi skilgreina betur markaðsáform sín á erlendum markaði og viðskiptasambönd, þannig að ljósara yrði hvaða skyldur kaupendur tækju á sig, hvaða þyngdar- og gæðaflokka hver þeirra vildi selja og hvaða þróun í sölu á einstökum gæðaflokkum þeir teldu raunhæfa. (Áætlanir Jarðefnaiðnaðar hf. miðuðust einvörðungu við stóra verksmiðju og verulegan hluta framleiðslunnar til útflutnings.)“ Síðar í þessari umsögn segir nánar varðandi áform þessara aðila og þá fyrst varðandi Steinullarfélagið hf.: „Það leggur nú fram kostnaðaráætlanir sem byggðar eru á tilboði í 6 þús. tonn á ári (miðað við þrjár vaktir, fimm daga viku), bræðsluofn frá Elkem og verðhugmynd frá fyrirtækinu Wooding International, svo og tilboði Jungers Verkstad AB í framleiðslulínu. Að mati Steinullarfélagsins er fjárfestingarkostnaður svipaður (78.3–82.1 millj. kr.) og reiknað var með í smærri verksmiðju áður (80 millj. kr.), - ívið lægri ef verðhugmyndir Wooding International eru notaðar.“ Varðandi áform Jarðefnaiðnaðar segir í sömu greinargerð: „Jarðefnaiðnaður leggur nú fram tvær rekstraráætlanir, annars vegar fyrir 6 þús. tonna verksmiðju og hins vegar fyrir 14 400 tonna verksmiðju. Hefur Jarðefnaiðnaður lækkað áætlaða sölu sína á heimamarkaði verulega frá því sem var í fyrri tillögu til samræmis við markaðsáætlun Steinullarfélagsins sem við höfum metið raunhæfa. Áætlun um útflutning gæti hugsanlega staðist fyrir minni verksmiðjuna, en veruleg óvissa er um möguleika á að selja alla framleiðslu stærri verksmiðjunnar, svo sem áður er getið. Þar sem val á tækni og áætlun um fjárfestingarkostnað eru nú allvel skilgreind og innlendir markaðsmöguleikar einnig, þykir rétt að bera saman arðsemi og afkomumöguleika 6 þús. tonna verksmiðju og 14 400 tonna verksmiðju miðað við mismunandi hlutdeild útflutnings. Meginniðurstöður eru þær, að lítil verksmiðja, án útflutnings, getur gefið viðunandi arðsemi (11.05%), en arðsemin batnar nokkuð (12.15%) ef tekst að flytja út allt að 3 þús. tonn á ári. Sýnir sá kostur mesta arðsemi af þeim sem hér eru sýndir. Stærri verksmiðja, sem flytur út allt að 5 þús. tonn, gefur heldur minni arðsemi (10.9%) en fullnýtt minni verksmiðja (12.15%). Ef erlendur markaður bregst alveg verður arðsemin nokkru minni (9.30% ) en í litilli verksmiðju við sömu aðstæður, en virðist þó ekki alveg óviðunandi.“ Og síðar, ég bið hv. þm. að taka eftir: „Heildarniðurstaða okkar er sú, að lítil verksmiðja gefi besta arðsemi og öryggi að því er markaðsmál varðar. Hins vegar virðist stærri verksmiðja, sem miðuð er við framleiðslu fyrir erlendan markað í meira mæli, ekki bjóða upp á aukna arðsemi, en fjárfestingarkostnaður er 28.8% hærri. Framlegð af útflutningsframleiðslunni er raunar mjög lítil eins og fram kemur í töflu 2 (sem fylgdi þessari greinargerð). Stærri verksmiðjan er þó ekki óraunhæf að því er arðsemi varðar, en að teknu tilliti til erfiðari rekstrarskilyrða fyrir stóra verksmiðju með litla nýtingu á afkastagetu er að okkar mati rétt að velja minni verksmiðjuna en hagnýta útflutningsmöguleika eftir föngum. Framlögð gögn frá báðum aðilum sýna nú að hagkvæmast sé að nota ljósbogaofn við bræðslu og spunahjól við trefjaframleiðsluna. Forsendur eru fyrir því að leita samkeppnistilboða samkv. útboðslýsingu sem gerð yrði á vegum framkvæmdaaðila. Gæti þetta lækkað fjárfestingarkostnað eitthvað. Um staðsetningu slíkrar verksmiðju vísum við til skýrslu steinullarnefndar frá mars 1981, en þar segir að hreint hagkvæmnimat gæti bent til staðsetningar á Reykjavíkursvæðinu, þar næst í Þorlákshöfn en síst til Sauðárkróks. Munurinn er þó óverulegur, sérstaklega ef miðað er við innlendan markað einvörðungu. Flutningaöryggi og hagræði við afgreiðslur, sérstaklega til útflutnings, gæti þó bent á sömu röð. Byggðasjónarmið og aðrir valkostir um ný atvinnutækifæri á viðkomandi svæðum gætu bent á öfuga röð. Sú staðhæfing er að sjálfsögðu umdeilanleg.“ Loks segir í skýrslu steinullarnefndar, að - það er tilvitnun í skýrslu frá mars 1981 - „arðsemisrök og byggðaleg sjónarmið mæli ekki afgerandi með öðrum staðnum frekar en hinum.“ Og í niðurlagi þessarar greinargerðar segir að lokum: „Ekkert hefur komið fram sem breytir þessum niðurstöðum steinullarnefndar, og teljum við því ekki efnislegar forsendur mæla með einum stað fremur en öðrum.“ Þetta voru, herra forseti, niðurlagsorð úr þessari greinargerð þeirra manna sem lengst og mest hafa athugað þessi mál um 8 ára skeið, þ. á m. hið umdeilda staðarval fyrir steinullarverksmiðju. Því er mjög fjarri lagi sá málflutningur sem fram hefur komið og heyrðist hér við upphaf þessarar umr., að það væri verið að ganga gegn ljósum rökum sem mæltu frekar með því, að þessi verksmiðja væri sett niður á Suðurlandi heldur en nyrðra. Ég bið hv. þm. og þá, sem þannig hafa mælt, að taka eftir þessum orðum mínum. Ég er ekki þar með að segja að þeirra orð séu ómerk. Ég skil afar vel þau sjónarmið sem þeir mæla fyrir fyrir sitt landsvæði og fyrir hagsmuni þess. Það er ofureðlilegt. Ég vil, herra forseti, rifja það upp sem ég greindi frá áðan og kom að í minni framsöguræðu í fyrravor þegar ég mælti fyrir lagafrv., að forsendurnar, matið á möguleikum til útflutnings stærri verksmiðju annars vegar yrði tekið til athugunar og á það látið reyna fyrst, en væri það ekki talið nægilega tryggt, slík markaðsöflun að mati stjórnvalda, þá yrði athugaður framleiðslukostur miðað við innanlandsmarkað sem grundvöll. Ég tel rétt, herra forseti, í þessu sambandi að geta þess, að upplýsingar liggja fyrir um það, að aðeins um 50% af framleiðslugetu steinullarverksmiðja í Vestur-Evrópu sé nú nýtt, og umsagnir bærra sérfræðinga, ekki innlendra heldur einnig erlendra, benda til þess, að ekki séu líkur á að verð breytist til hækkunar á þeim markaðssvæðum sem Jarðefnaiðnaður hefur haft í huga og til athugunar í sambandi við hugsanlegan útflutning, heldur jafnvel frekar hið gagnstæða. Varðandi byggðaleg sjónarmið eru þau vissulega áhorfsmál og geta talist umdeilanleg. Á það fellst ég vissulega. Ég vil aðeins vitna í því sambandi til skýrslu steinullarnefndarinnar, þess þáttar sem unninn var af byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins um þetta og er í skýrslunni frá mars 1981, þar sem segir um þetta efni, þannig að það liggi hér fyrir: „Nefndinni var falið auk athugunar á áhrifum staðsetningar á stofn- og rekstrarkostnað verksmiðjunnar að gera grein fyrir samanburði hinna tveggja staðsetningarkosta út frá þjóðhagslegum viðhorfum, mannafla og áhrifum á byggðaþróun. Það er álit nefndarinnar, byggt á niðurstöðum kafla 6.6., sem unninn var af Bjarna Einarssyni framkvæmdastjóra byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, að tvö atriði, er varða áhrif á byggðaþróun, séu staðsetningu á Sauðárkróki í vil: Staðbundin áhrif til aukningar atvinnu verði þar meiri og staðsetning þar stuðli að verulega bættri nýtingu strandferðaskipa og stuðli þar að auki að hagkvæmni í flutningakerfi landsins. Hins vegar er rétt að benda á að bæði á Suðurlandi og á Norðurlandi vestra er mikil nauðsyn á nýjum atvinnutækifærum, sérstaklega í iðnaði. Í þessu nefndaráliti er einungis fjallað um einn iðnþróunarmöguleika, steinullarverksmiðju, og er því eðlilegt að endanlegt mat ríkisvaldsins á staðsetningu hennar taki mið af því, hvor staðurinn eigi auðveldara með að finna annan kost jafngóðan innan svipaðs tíma.“ Herra forseti. Ég tel rétt að bæta hér nokkru við um þann þátt sem þarna var að vikið og hv. síðasti ræðumaður gerði að sérstöku umtalsefni og reynt hefur verið að gera tortryggilegan í umræðum um þetta mál, þ.e. áhrifin á flutningakerfi landsins og þátt Skipaútgerðar ríkisins og tilboð af hálfu fyrirtækisins í væntanlega flutninga á steinull frá Sauðárkróki. Ég hef undir höndum greinargerð eða bréf sem minnisblað til mín frá Skipaútgerðinni, skrifað 24. mars, þar sem segir - með leyfi hæstv. forseta - m.a. þetta: „Flutningsgjaldið fyrir steinullina væri á núverandi verðlagi 37.70 kr. á hvern rúmmetra til Reykjavíkur, en 47.10 kr. til annarra hafna. Nákvæmur samanburður við kísilgúrflutningana“ - ég vil skjóta því hér að, að Skipaútgerðin annast flutning á kísilgúr frá Húsavík til Reykjavíkur samkv. tilboði og annast það í samvinnu við Hafskip sem flytur kísilgúr út, - „nákvæmur samanburður við kísilgúrflutningana er erfiður þar sem þeir eru teknir á þunga, en þetta verð er þó talsvert hærra. Við lítum ekki svo á að gjaldskrá útgerðarinnar sé ætluð flutningum sem þessum, heldur tilfallandi flutningum og minni háttar samningum. Umrætt gjald er 35.3% til 44.1% af taxta gjaldskrárinnar.“ Ég vil skjóta því hér inn, að ég heyrði nefnt eitthvað um 10% eða svo í umr. hér áðan. „Í þessu verði er engin þjónusta innifalin sem upp- og útskipunargjöldum er ætlað að koma fyrir. Við teljum okkur því aðeins bundna af þessu verði að samið verði við okkur um flutningana án undangengins almenns útboðs. Það, sem liggur að baki þessari verðhugmynd, er eftirfarandi: Hér er um að ræða tiltölulega mikið magn vöru sem þolir ekki hátt flutningsgjald og því tilgangslaust að bjóða samkv. almennri gjaldskrá. Flutningar þessir krefjast ekki aukinnar flutningsgetu þar sem um er að ræða aukna nýtingu tómarýmis. Einnig eru af okkar hálfu gerðar kröfur um að möguleiki sé á jöfnun flutninga með birgðasöfnun. Einu verulegu kröfurnar, sem flutningar þessir gera, eru tíðari viðkomur á Sauðárkróki í Norðurlandsferðum.“ Greinargerð, sem fylgdi með þessu minnisblaði frá Skipaútgerðinni, er dags. 2. mars 1981. Þar segir frekar um þetta. Ég tel rétt að vitna aðeins til hennar, þar segir m.a.: „Það er ekki áhugamál Skipaútgerðar ríkisins að hlutast til í deilu Sunnlendinga og Norðlendinga um staðsetningu steinullarverksmiðju. Rekstraráætlanir útgerðarinnar eru ekki miðaðar við þessa flutninga, og staðsetning í Þorlákshöfn og flutningur þaðan með bílum breytir því ekki gerðum áætlunum né áætlaðri arðsemi. Það er hins vegar ein af höfuðröksemdum fyrir eflingu strandferðaþjónustunnar að ódýr og vel skipulögð flutningaþjónusta geti stóraukið möguleika á iðnþróun í þeim landshlutum sem Ríkisskip þjónar, þ.e. Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi. Það eru því miklar líkur á að fleiri mál eigi eftir að koma upp, þar sem iðnþróunarmöguleikar opnast í þessum landshlutum vegna ódýrrar flutningaþjónustu. Þeir möguleikar gætu þá að sjálfsögðu orðið í samkeppni við höfuðborgarsvæðið eða nágrannabyggðir þess.“ M.ö.o.: hár flutningskostnaður verður þá ekki hindrun þess, að landkostir nýtist að verðleikum. Í niðurlagi þessarar greinargerðar Skipaútgerðar ríkisins segir að lokum: „Greinargerð Jarðefnaiðnar er mjög villandi um þátt Ríkisskips í staðarvali steinullarverksmiðju. Útilokað er annað en fulltrúi Jarðefnaiðnaðar, sem setið hefur fundi með fulltrúum Ríkisskips, viti betur en fram kemur í greinargerðinni“ - og þar er vitnað til umsagnar frá Jarðefnaiðnaði um þátt Ríkisskips. „Verðhugmynd Ríkisskips er sett fram í fullu samræmi við ríkjandi viðskiptavenjur. Þótt ekki sé gert ráð fyrir steinullarflutningum í áætlunum útgerðarinnar mundi tilkoma þeirra bæta afkomu hennar verulega. Hér er því engan veginn um óraunhæft „dumping“ tilboð að ræða. Verðhugmynd Ríkisskips er fram komin löngu áður en kunnugt varð um deilu þá sem nú stendur yfir um staðsetningu verksmiðjunnar. Fyrir liggur að líklegasti útflytjandi sé Eimskip. Eimskip er einnig með strandferðaþjónustu við stærstu hafnir á Vestfjörðum og Norðurlandi og hefur undanfarið boðið þjónustu sína fyrir allt að 40% lægri kostnað en Ríkisskip. Það verður því að teljast líklegt að Eimskip muni bjóða á móti Ríkisskip í flutninga þessa verði verksmiðjan á Sauðárkróki.“ - Þetta var úr greinargerð Skipaútgerðarinnar frá 2. mars 1981. Herra forseti. Ég hef hér rakið helstu forsendur í sambandi við þá tillögu sem ég flutti í ríkisstj. hinn 18. mars 1982 varðandi staðsetningu steinullarverksmiðju. En ég vil leyfa mér að rifja þá tillögu hér upp. Hún er þannig: „Með tilvísan til laga nr. 61/1981 samþykkir ríkisstj. fyrir sitt leyti að steinullarverksmiðja rísi á Sauðárkróki á vegum Steinullarfélagsins hf. í samræmi við meginhugmyndir sem félagið hefur lagt fram um stærð og markað. Jafnframt samþykkir ríkisstj. að endurgreiða Jarðefnaiðnaði hf. sannanlega útlagðan kostnað vegna undirbúnings að stofnun steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn, allt að 600 þús. kr., enda verði það fjármagn notað til að koma sem fyrst fótum undir iðnfyrirtæki á vegum félagsins.“ Þessi upphæð, 600 þús. kr. í undirbúningskostnað sem þarna kemur fram, miðar við upplýsingar sem ég fékk hinn 12. febr. s.l. frá Jarðefnaiðnaði hf. um kostnað þeirra við undirbúningsvinnu vegna steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn. Ég taldi eðlilegt, miðað við þróun þessa máls og vegna þess að bæði byggðarlögin hafa mikla þörf fyrir að bætt sé staða atvinnulífs hjá þeim, að ríkisvaldið bætti þeim aðilanum, sem ekki fengi umrædda verksmiðju, aðstöðu sína með því að endurgreiða honum þann kostnað sem lagt hefur verið í. Það er auðvitað matsatriði hvort eðlilegt sé að standa þannig að máli, en í þessu tilfelli, vegna þess að mál þetta hefur þróast með nokkuð óvenjulegum hætti, samkeppni af þessu tagi um þetta stórt iðnfyrirtæki er, má ég segja, einsdæmi hérlendis, taldi ég eðlilegt og forsvaranlegt að gera það að tillögu minni, að þessi undirbúningskostnaður yrði endurgreiddur. Mér var það að sjálfsögðu ljóst, að þessari tillögu af minni hálfu yrði ekki tekið með neinni gleði af þeim aðilum sem eru talsmenn Suðurlands, eðlilegir málsvarar Suðurlands og þeirra hagsmuna sem þeir þurfa að líta til fyrir sína umbjóðendur. Það þarf hins vegar ekki að rifja það upp, að mjög var á eftir því kallað, ekki síst af Jarðefnaiðnaði hf., að lyktir kæmu í mál þetta, enda var búið að draga fram þau efnisatriði sem eðlilegt var að lægju fyrir áður en tillaga sem þessi kæmi fram. Vissulega var það ætlan mín með þeirri ítarlegu athugun, sem fram fór að losna við það að höggva þyrfti með pólitískum hætti eða réttara sagt pólitískri tillögu sem byggðist ekki á skýrum efnislegum rökum varðandi arðsemimismun eftir því hvor staðurinn yrði valinn. Ég hafði frekar gert ráð fyrir að athuganir mundu leiða slíkt í ljós. En eins og skýrt hefur komið fram hér og í greinargerð þeirra manna sem gerst mega vita um þetta og lengst hafa að þessu unnið, þá var þeirra niðurstaða sú, að hvorki arðsemirök né byggðarleg sjónarmið mæli afgerandi með öðrum staðnum frekar en hinum. Ég vil svo að endingu, herra forseti, aðeins bæta því við, að ég vænti þess sannarlega að sá hnekkir, sem talsmenn Suðurlands og Jarðefnaiðnaðar hf. telja eðlilega að þeir verði fyrir með því að þessi iðnaður, steinullarframleiðsla, rísi á Norðurlandi, verði ekki varanlegur fyrir hagsmuni þess félags né þeirra byggðarlaga sem í hlut eiga, heldur verði þeim kleift að koma fyrr en seinna fótum undir arðvænlegan iðnað á sínum vegum. Ég tel að það sé ekki óeðlilegt mat, sem ég hef túlkað, að möguleikar Suðurlands á sviði jarðefnaiðnaðar og margháttaðs iðnaðar séu fjölbreyttari en gerist í byggðum Skagafjarðar. Þetta er að sjálfsögðu umdeilanleg staðhæfing, staðhæfing sem telst til álitamála, en þetta er mín skoðun og einn þáttur af mörgum sem ég hef fram borið og réðu því hvaða tillögu ég hef fram borið í þessu máli. Ég tel ekki ástæðu til að lengja þetta mál frekar af minni hálfu, en ég ítreka það, að það er sannarlega þörf fyrir atvinnuuppbyggingu og fjölbreyttara atvinnulíf á Suðurlandi, byggt á þeim auðlindum sem þar eru til staðar, þeirri framleiðslu sem þar fellur til. Þar sýnist manni vissulega, þegar grannt er skoðað, að margt hafi dregist til höfuðborgarsvæðisins sem með eðlilegum hætti hefði átt að geta þróast og dafnað í heimabyggðum.



Herra forseti. Athuganir iðnrn. á því, hvar skynsamlegast sé að byggja steinullarverksmiðju, hafa nú staðið yfir í full tvö ár og reyndar lengur. Þegar upplýsingasöfnun og skýrslugerð er einnig lokið með viðeigandi skoðun rn. er næsta lota pöntuð og svo koll af kolli og skýrslubunkinn vex. Allar hafa þessar athuganir sýnt - og kem ég að því síðar, að staðsetning verksmiðjunnar frá arðsemisjónarmiði er mun hagkvæmari í Þorlákshöfn en á Sauðárkróki og það þótt ýmis atriði hafi verið teygð og toguð á alla kanta til að fá skárri útkommu fyrir Sauðárkrók í þessum samanburði. Hafa ríkisfyrirtæki óspart verið notuð eða réttara sagt misnotuð í þeim tilgangi. Allir arðsemiútreikningar varðandi Sauðárkrók eru t.d. miðaðir við að Skipaútgerð ríkisins flytji mestan hluta framleiðslunnar til Reykjavíkur fyrir gjald sem er aðeins 1/4, aðeins 25% af venjulegri gjaldskrá útgerðarinnar. Hæstv. iðnrh. sagði að Ríkisskip hafi ekki ætlað að gera upp á milli staða, ekki ætlað að hlutast til um staðarval. Hvernig stendur þá á því, að ef á að flytja steinull frá Þorlákshöfn til Reykjavíkur með Ríkisskip er það 117% dýrara en frá Sauðárkróki? Væntanlega eru Ríkisskip líka tóm á þeirri leið til Reykjavíkur eins og að norðan. Það fær því ekki staðist hjá hæstv. iðnrh. að Ríkisskip hafi ekki ætlað sér að hlutast til um staðarvalið. Nú vitum við það, eins og kom fram í máli hv. 4. þm. Suðurl., að helmingur af rekstrarkostnaði útgerðarinnar er borinn uppi af skattpeningum. Þá sýnist vafasamt að það sé hægt, miðað við þessa taxta sem eru þó helmingi of lágir til að útgerðin standi undir sér, að gefa 75% afslátt frá þeim. Skýringin er sögð sú, að vöruflutningar séu miklu meiri frá landsbyggðinni til Reykjavíkur, og þá væntanlega hinum megin frá líka, bæði að norðan og sunnan, heldur en öfugt og því sé mikið ónotað lestarrými á leiðum til Reykjavíkur. Þegar tilboð Ríkisskips var gert haustið 1981 var reiknað með smíði þriggja nýrra skipa. Ákveðið hefur verið að smíða eitt, engar áætlanir uppi um fleiri. Eitt skip til viðbótar stendur til að kaupa í leyfisleysi og leigja enn eitt og selja síðan eldri skipin. Lestarrými verður þó engan veginn jafnmikið og reiknað var með þegar tilboðið var gert. Þar við bætist svo, að Ríkisskip hefur gert samning við Hafskip um flutning á kísilgúr frá Húsavík til Reykjavíkur og nú er verið að reisa verksmiðju á Sauðárkróki til átöppunar á vatni til útflutnings. Reikna má með að Ríkisskip taki að sér flutninga á þeirri framleiðslu til Reykjavíkur. Ef trjákvoðuverksmiðja verður reist á Húsavík má enn reikna með aukningu á flutningum í þá áttina. Það gæti því allt eins farið svo að ónotað lestarrými á leiðinni frá Norðurlandi til Reykjavíkur verði lítið sem ekkert. Um þetta segir í bréfi frá Ríkisskip, dags. 18.1. 1982, með leyfi hæstv. forseta: „Engar ákvarðanir hafa verið teknar um frekari smíði nýrra strandferðaskipa, en Ríkisskip mun leggja áfram áherslu á að tvö ný skip til viðbótar verði smíðuð.“ Það segir meira í þessu bréfi. Það eru líka settir fyrirvarar um að það sé vafasamt að fyrirtækið geti staðið við það tilboð sem það hafði áður gert, en hæstv. forseti kom inn á það í framsöguræðu sinni þannig að ég þarf ekki að endurtaka það. Engu að síður er í öllum samanburði gengið út frá því, þrátt fyrir alla fyrirvara nú, að Ríkisskip flytji alla framleiðslu verksmiðjunnar fyrir 25% af venjulegum farmgjöldum, og þar við bætist svo að flytja alla gáma fyrir ekkert norður. Maður hefði haldið að það þyrfti pláss til þess líka. Þetta á að gera í skipum, sem ekki eru til og ekki er ákveðið að smíða, og í ónotuðu lestarrými, sem allt eins er líklegt að verði ekki til staðar, a.m.k. ekki í nauðsynlegum mæli. Á þessu eru allir arðsemiútreikningar verksmiðju á Sauðárkróki byggðir og öll arðsemi fokin út í veður og vind ef þessar forsendur verða ekki fyrir hendi. Á svo veikum fótum stendur arðsemiútreikningur verksmiðju á Sauðárkróki í samanburði við Þorlákshöfn. Þrátt fyrir að allar forsendur um ónotað lestarrými standist og þar með tilboð Ríkisskips um 75% afslátt á farmgjöldum verður flutningskostnaður frá verksmiðju á Sauðárkróki talsvert miklu hærri en frá verksmiðju í Þorlákshöfn. Ef miðað er við 3100 tonna sölu á innlendum markaði og 3000 tonn á erlendan markað, þ.e. með litilli verksmiðju nokkurn veginn fullnýttri, sem auðvitað gefur bestan arð og meira að segja gerir það að áliti sérfræðinga rn., er heildarflutningskostnaður frá verksmiðju á Sauðárkróki 1.7 millj. kr. hærri en frá verksmiðju í Þorlákshöfn. Þá lækkar hagnaður af umsetningu úr 14.3% í 10.9% eða nálega um 30% - og munar um minna. Á allt þetta blása fulltrúar iðnrn. og sérfræðingar og segja að þetta sé ekki meiri munur en svo, að það sé innan við skekkjumörk, faglega sagt. Auðvitað eru þessi rök rn. haldlaus. Hvað sem hugsanlegum skekkjumörkum líður er þessi mismunur alltaf inni í dæminu - þessi mismunur sem er um 30% af áætluðum hagnaði verksmiðjunnar. Á þetta blása þeir og segja að flutningskostnaður sé jafn frá báðum stöðum. Eins og ég sagði er þessi 30% munur miðaður við að Ríkisskip geti staðið við þetta lága boð, við 75% afsláttinn, sem enginn vissa er fyrir, eins og ég hef bent á, nema þá að til komi gífurlegar meðgjafir frá ríkissjóði. Ef Ríkisskip getur aftur á móti ekki annað þessum flutningum með þessum lágu farmgjöldum er grundvellinum fyrir steinullarverksmiðju á Sauðárkróki kippt í burtu, a.m.k. í samanburði við Þorlákshöfn. Ef reiknað er með skráðum töxtum skipafélaganna hækkar flutningskostnaður vegna verksmiðju á Sauðárkróki um 9.2 millj. kr. á ári, ef miðað er við innanlandsmarkað einan eins og hann er áætlaður á fimmta starfsári verksmiðjunnar, og um 16.3 millj., ef áætlaður útflutningur þessa starfsárs er talinn með og þá miðað við minni verksmiðjuna, meðalhagnaður fyrir skatta er áætlaður frá 12.4 og upp í 15.6 millj. Það dugar ekki fyrir mismuninum á flutningnum. Allur áætlaður hagnaður af verksmiðju á Sauðárkróki hyrfi því í aukinn flutningskostnað, ef miðað er við skráð farmgjöld skipafélaganna, en áhrifin á verksmiðju í Þorlákshöfn yrðu aftur á móti miklu minni. Þó að hún yrði að borga skráð farmgjöld fyrir allan sinn flutning skakkar þar 2.7 millj. á ári, ekki 16.3 eins og á Sauðárkróki, ef reiknað er með nokkurn veginn fullum afköstum lítillar verksmiðju í báðum tilvikum og þá miðað við fimmta starfsár. Á þessu sést hve arðsemiútreikningur verksmiðju í Þorlákshöfn stendur á miklu traustari fótum en sams konar útreikningur fyrir verksmiðju á Sauðárkróki. Norðanmenn hafa staðið í samningsumleitunum við franskt fyrirtæki um kaup á vélum sem aldrei hafa verið notaðar til að framleiða steinull. Auk þess gera samningsdrög þeirra ráð fyrir banni á útflutningi frá Íslandi á bestu markaði álfunnar um langa framtíð og óheyrilega háu framleiðslugjaldi til seljenda vélanna einnig um langa framtíð. Stærð vélanna átti að miðast við innanlandsmarkað eingöngu. Nú hafa sérfræðingar iðnrn. dæmt þessa framleiðsluaðferð og þessar hugmyndir allar ónothæfar. Sunnlendingar hafa aftur á móti, eins og hér hefur komið fram, staðið í sambandi við Elkem í Noregi og Jungers í Svíþjóð um kaup á vélum og búnaði í helmingi stærri verksmiðju eða ríflega það - verksmiðju sem ætlað er að framleiða 14 þús. tonn á ári og gæti með því að fjölga vikulegum vöktum framleitt 20 þús. tonn á ári. Þar er ekki gert ráð fyrir neinum framleiðslugjöldum og þaðan af síður takmörkunum á útflutningi frá Íslandi. Reyndar hafa sænskir aðilar stungið upp á samvinnu við okkur um útflutning á breskan markað, en hann er talinn vera sá besti í dag. Eins og ég sagði hafa þessar áætlanir Sunnlendinga staðist, en Norðlendinga ekki, enda fráleitt að kaupa vélar, sem hafa ekki verið notaðar til steinullarframleiðslu, og fráleitt að beygja sig undir ok erlends einokunarhrings um hátt framleiðslugjald og útflutningsbann á bestu markaði álfunnar um langa framtíð. Þegar þetta lá fyrir, að áætlanir norðanmanna stóðust engan veginn að mati fulltrúa iðnrn., var rokið til og haft samband við sömu aðila og Sunnlendingar hafa um árabil staðið í sambandi við. Ætlunin er að ganga beint inn í undirbúningsvinnu Sunnlendinga, hversu heiðarlegt sem mönnum sýnist það vera. Af höfðingsskap sínum býðst hæstv. iðnrh. til að borga útlagðan kostnað við þessa athugun, enda nýtist hún fyllilega fyrir Norðlendinga ef þannig færi. Segja má að sú 14 þús. tonna verksmiðja, sem Sunnlendingar hafa haft í huga, sé minnsta gerð af „standard“ verksmiðjum. Við minnkun hennar sparast sáralítið í stofnkostnaði eða nálægt 15%, fulltrúar iðnrn. segja reyndar 28.8%, en þá er reiknað með að jafnframt verði dregið verulega úr sjálfvirkni, m.a. í pökkunarsal. Við minnkunina tapast aftur á móti mikið í framtíðarmöguleikum. Stofnkostnaður og flestir rekstrarþættir eru svo til þeir sömu, hvort sem framleitt er eingöngu fyrir innanlandsmarkað eða útflutningur er einnig með í myndinni. Auðvelt virðist vera að gera langtímasölusamning við enska og þýska aðila og jafnvel fleiri kaupendur steinullar um fast verð ef við svo óskum. Rekstur stærri verksmiðju, þótt eingöngu sé framleitt fyrir innlendan markað, skilar 9.3% raunvöxtum af heildarfjárfestingu á móti 11% í minni verksmiðjunni. Það þarf ekki nema sáralítinn útflutning til að jafna þennan mismun. Minni verksmiðjan gefur á sama hátt 11% „innri“ raunvexti, en 12% ef einnig er framleitt til útflutnings. Það hefur verið sýnt fram á að útflutningur, að einhverju marki a.m.k., borgi sig undir öllum kringumstæðum, og það kemur líka fram í niðurstöðum sérfræðinga iðnrn. Þá hefur verið gengið út frá lægsta verði sem verið hefur á Evrópumarkaði á þessum vörum í þeirri lægð sem gengið hefur yfir iðnaðarþjóðirnar nú undanfarið, allra lægsta verðið sem þær komust niður í, og miðað við óheppilegustu og óhagkvæmustu gengisskráningu sem verið hefur á íslenskri krónu, s.l. haust, ef miðað er við útflutning á Evrópumarkað. Með því að taka litla verksmiðju fram yfir stóra sparast, eins og áður segir, lítið í stofnkostnaði, en framtíðarmöguleikar minnka stórlega, enda kom þetta mjög greinilega fram í ræðu hv. 3. þm. Suðurl. Ég hef staðið í þeirri meiningu að stefna bæri að því að nota innlenda orku til að auka útflutningstekjur okkar, að ekki sé talað um þegar unnið er úr innlendu hráefni eins og í þessu tilviki. Það sýnist því fráleitt að stefna að því að útiloka útflutning fyrir fram eins og Norðlendingar vilja. Einu megum við ekki heldur gleyma þegar kostir framleiðslu til útflutnings eru metnir, og á það auðvitað við um fleiri en steinullarverksmiðjuna, en það eru þeir þróunarmöguleikar sem því fylgja þegar íslenskir framleiðendur selja sínar vörur á erlendum mörkuðum, sú vöruvöndun og sú vöruþróun sem af því leiðir. Staðsetning steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn m.a. með útflutning í huga, gæti verið fyrsta skrefið í þá átt að mynda staðgóða þekkingu á einangrunar- og byggingarvörum, ef nýta á þau jarðefni önnur sem finnast á Suðurlandi og hæstv. iðnrh. hefur svo mjög talað um. Nálægð Þorlákshafnar við aðalmarkaðinn á landinu fyrir ýmiss konar framleiðslu til byggingariðnaðar eykur möguleika á framleiðslu léttra byggingareininga sem aftur getur leitt af sér verulega lækkun á byggingarkostnaði. Þar við bætist svo að við höfum slæma reynslu af fyrirtækjum sem í krafti fjarlægðar og annarrar verndunar leyfa sér að líta fram hjá vöruvöndun og vöruþróun og eru svo styrki af almannafé til að standast samkeppni innfluttrar vöru. Hörð samkeppni á erlendum mörkuðum ýtir undir framleiðendur að fylgjast vel með vöruþróun keppinautanna og vanda gæði vöru sinnar sem mest. Staðarval, sem býður upp á minni arðsemi, eykur líkurnar á því, að stjórnendur verksmiðjunnar leiti til hins opinbera um stuðning í einhverri mynd, t.d. niðurgreiddra farmgjalda. Hæstv. iðnrh. kom inn á það, að 50% af framleiðslugetu steinullarverksmiðja í Evrópu væru ónotuð. Það átti að vera sönnun fyrir því, að það væri ekki hægt að selja steinull til Evrópu. Hv. 3. þm. Suðurl. kom inn á að þessar verksmiðjur í Evrópu borga frá 10–19 sinnum meira fyrir hráefnið en verksmiðja hér á landi. Væntanlega verður raforka hjá okkur, þegar unnið er með jöfnu álagi allan sólarhringinn eins og hér er gert, ódýrari en í Evrópu, þar sem mikið af raforkunni þarf að framleiða með olíu. Þessi rök standast því engan veginn. Ef þetta er rétt væri ekki heldur hægt að selja alúminíum t.d. til Japans. Þar er búið að loka 30–40 álverksmiðjum af því að þær geta ekki keppt við verksmiðjur í öðrum löndum vegna þess að þær eru knúnar með olíu. Er það sönnun þess að Japanir þurfi ekki að kaupa alúminíum? Það hefði ég haldið að væri ekki. Og auðvitað gætu Sunnlendingar ekki síður en norðanmenn byggt minni verksmiðju, og þeir hafa einnig aflað sér tilboða í hana, en þeim finnst það stríða á móti allri skynsemi og benda á að aldrei hafi minni áhætta verið tekin við ákvörðun um framleiðslu fyrir erlendan markað en í þessu dæmi, ef af verður. Ég tel mig hafa sýnt fram á það, herra forseti, að efnahagsleg rök mæli með Þorlákshöfn langt umfram Sauðárkrók. En hvað þá um byggðasjónarmiðið? Spyrja sjálfsagt margir, alla vega þeir sem telja að Suðurland sé á stór-Reykjavíkursvæðinu. Það eru ótrúlega margir sem halda því fram beint eða óbeint og meta reyndar byggðasjónarmiðið út frá fjarlægðinni frá Reykjavík einni saman. Einn af virtustu þm. okkar orðaði það þannig fyrir nokkrum dögum, að Sunnlendingar hefðu gert mistök með því að miða ekki allar áætlanir sínar við að framleiðsla verksmiðjunnar verði flutt með Ríkisskip austur og norður land til Reykjavíkur þá leiðina. Þá hefðu þeir alveg örugglega verið metnir hæfir af iðnrn. og langtum fremri en Sauðkræklingar. Rétt er að meðaltekjur íbúa á Norðurlandi vestra eru með því lægsta sem þekkist á landinu. En það á einnig við um skattumdæmi Suðurlands. Þessi tvö kjördæmi, þessi tvö landsvæði, hafa á undanförnum árum skipst á um lægsta og næstlægsta sætið í þessum efnum. Síðasta ár var Norðurland vestra aðeins fyrir neðan og þar á undan Suðurland o.s.frv. Það hefur verið komið hér inn á fólksfjölgun á þessum svæðum. Á Suðurlandi, ef Vestmannaeyjar eru ekki taldar með, fækkaði um þrjá menn á síðasta ári. Það varð fækkun upp á þrjá menn. Í hér um bil öllum sveitarfélögum Suðurlands fækkaði og þar með í Ölfushreppi þar sem Þorlákshöfn er. Þar varð fækkun. Það varð aftur á móti 22 manna fjölgun í Vestmannaeyjum, sem er að vísu ekki mikið miðað við stærð kaupstaðarins, þannig að það varð fjölgun um 19 menn í kjördæminu, en það varð fækkun á Suðurlandi sem slíku um þrjá menn. Á Norðurlandi vestra fjölgaði á sama tíma um 82 eða um 0.77%. Það er reyndar mesta fjölgun á öllu landinu, ef Reykjanes og Reykjavík eru ekki talin með, og ekkert voðalega langt frá landsmeðaltalinu, sem var á síðasta ári aðeins liðlega 1%. Þannig er sama hvort litið er á tekjurnar eða fólksflóttann. Hv. 4. þm. Suðurl. sagði að það hefðu flutt 130 fleiri frá Suðurlandi en til. Það voru 230, en ekki 130, sem fluttu frá Suðurlandi á því ári umfram þá sem fluttu til Suðurlands. Frá þessum tveimur þýðingarmiklu byggðasjónarmiðum er ekki hægt að segja að Sauðárkrókur hafi vinning, nema síður væri. Atvinnuleysi á Suðurlandi hefur um langt skeið verið tvöfalt meira en meðaltal landsins og hvergi á landinu verið meira en í næsta nágrenni væntanlegrar verksmiðju, þ.e. á Eyrarbakka og Stokkseyri. Þar er svipað atvinnuleysi og við erum að býsnast yfir að sé mikið úti í löndum, 3–4%, langsamlega mest á landinu. Satt að segja vonast ég eftir því, að það besta, sem út úr þessari verksmiðju kemur, verði að eyða atvinnuleysi á þessum svæðum. Verulegur samdráttur er í mjólkurframleiðslu og hefur hann komið harðast niður á Suðurlandi. Þar eru mjólkurframleiðendur flestir. Við það vex auðvitað byggðavandinn á Suðurlandi meira en annars staðar. Það er aftur á móti enginn samdráttur í sauðfjárrækt. Það er kannske vegna þess að hæstv. landbrh. er sjálfur sauðfjárbóndi. Þetta þýðir í reynd að útflutningsuppbætur, sem áður gengu til mjólkurframleiðenda, ganga núna til sauðfjárbænda. Við þetta bætist svo gífurlegur samdráttur í virkjunarframkvæmdum. Hæstv. iðnrh. sagði fyrir nokkru að Sunnlendingar þyrftu engu að kvíða í þessum efnum því að starfsmenn við virkjunarframkvæmdir á Suðurlandi yrðu 100–150 næstu árin. Það er rétt, en eigi að síður er það gífurlegur samdráttur frá því að vera 300–400 eins og er búið að vera í fjöldamörg ár og allt upp í 600 á ári. Það fækkar a.m.k. um 200–300 manns í virkjunarframkvæmdum á svæðinu, og hvar eiga þessir menn allir að fá vinnu? Nú er stefnt að stórvirkjun og byggingu steinullarverksmiðju samtímis á Norðurlandi vestra og þar með stefnt að mikilli spennu á vinnumarkaði á sama tíma og fyrirsjáanlegt er verulegt atvinnuleysi á Suðurlandi. Ég hefði haldið að skynsamlegra væri að jafna framkvæmdum betur, stórvirkjun fyrir norðan, stóriðju fyrir austan og steinullarverksmiðju fyrir sunnan þótt auðvitað sé hún langsamlega minnst þeirra fyrirtækja sem ég hef minnst á. Hv. 4. þm. Suðurl. skammaði staðarvalsnefnd kannske meira en hún átti skilið. Hún var sett í að finna stað fyrir kísilmálmverksmiðjuna og fann Reyðarfjörð, enda var henni bannað að skoða arðsemina annars staðar. Það er því ekki hægt að skamma hana fyrir það að hún hafi fundið Reyðarfjörð. Hún mátti ekki finna neitt annað. Það var hæstv. iðnrh. sem bannaði henni að gera það. Kostnaðurinn við að finna þennan stað, sem fyrir fram var ákveðinn, var tíu sinnum meiri en nú stendur til að borga Sunnlendingum í skaðabætur fyrir þeirra undirbúningsvinnu. Þegar þessi staðarvalsnefnd lét meta áhrif steinullarverksmiðju frá byggðasjónarmiðum séð var reiknað með 15 km radíus frá Þorlákshöfn. Það mátti alls ekki vera 16 km radíus og það er ágætisskýring til á því. Auk þess átti verksmiðjan engin áhrif að hafa, engin áhrif í Hveragerði, engin á Selfossi, engin á Stokkseyri, engin á Eyrarbakka. En Skagafjörður var allur tekinn með. Satt að segja, eins og ég hef áður sagt, met ég verksmiðjuna ekki síst fyrir að hún kemur til með að útrýma atvinnuleysi á þessum stöðum. Eyrarbakki verður í 16 km fjarlægð frá verksmiðjunni, eftir að brúin við Óseyrarnes hefur verið byggð, og Stokkseyri 2–3 km lengra frá. Auðvitað kemur fólk á Árborgarsvæðinu öllu til með að vinna við bygginguna og rekstur verksmiðjunnar. Sérstaklega verða áhrifin á allt svæðið og allt Suðurland mikil og góð eftir að brúin við Óseyrarnes hefur verið byggð. Herra forseti. Ég þykist hafa leitt rök að því, að arðsemiútreikningar allir mæli með Þorlákshöfn langt umfram Sauðárkrók. Ég tel mig einnig hafa leitt rök að því, að byggðasjónarmið mæli ekki síður með Suðurlandi en Norðurlandi vestra og það sérstaklega ef haft er í huga að nú stendur til að reisa þar stórvirkjun sem auðvitað skapar mikla vinnu um allt kjördæmið og jafnvel ofþenslu á vinnumarkaði þar. Minnst 300–400 manns koma til með að vinna beint við virkjunarframkvæmdir og þar að auki fjöldi manns við vegaframkvæmdir og annað sem í kringum þetta verður. En hvað er það þá, herra forseti, sem veldur því að ríkisstj. ætlar eftir sem áður, og þrátt fyrir Blönduvirkjun, að reisa verksmiðju á Sauðárkróki? Sú einfalda staðreynd, að tveir ráðh. eru þm. Norðurl. v., sá þriðji er þaðan og hefur verið alþm. þess kjördæmis um langan tíma og fjórði ráðh. er þm. Norðurl. e. Enginn ráðh. er frá Suðurlandi. Í þessu liggur skýringin og engu öðru, eins og kom greinilega fram í máli hv. 4. þm. Suðurl. Ef við lítum á hver þróunin hefur verið í tíð núv. ríkisstj. um fjárveitingar og fyrirgreiðslu til Norðurlands vestra miðað við önnur kjördæmi blasir við að framkvæmdafé á fjárlögum til Norðurlands vestra hefur hækkað frá því að vera 45% yfir meðaltal kjördæmanna árið 1979 í það að vera 122% yfir öðrum kjördæmum á yfirstandandi ári - meira en tvöfalt - og er þá miðað við fjárveitingar á íbúa. Suðurland hefur á þessu tímabili verið ýmist rétt fyrir ofan eða rétt fyrir neðan landsmeðaltalið, frá 95 –105% eða þar um bil. Þegar ég tala um framkvæmdafé á ég við framlag ríkissjóðs til byggingar skóla, dagvistarheimila, íþróttamannvirkja, sjúkrahúsa, hafnarframkvæmda og flugmála. Það er sama á hvaða málaflokk er litið, framlag til Norðurlands vestra hefur stórhækkað meðan það stendur í stað eða minnkar til annarra kjördæma. Það er skiljanlegt og mannlegt að þm. hugsi meira um hag síns kjördæmis en annarra, en það hljóta að vera takmörk fyrir því, hve langt ráðh. mega ganga í þeim efnum. Þeir eru ráðh. sinna málaflokka fyrir allt landið, en ekki bara sinna kjördæma, en því virðast þeir sumir hverjir hafa gleymt. Sauðárkróksbúar halda því stíft fram, að þeir hafi verið brautryðjendur málsins. Það er rangt. Á Suðurlandi var farið að huga að þessu máli strax 1966 og það hefur verið á dagskrá meira eða minna allar götur síðan. Skipulega hefur verið unnið að því frá 1974, þegar Jarðefnaiðnaður hf. var stofnaður. Aftur á móti var félagið á Sauðárkróki ekki stofnað fyrr en 1977. Öll sveitarfélög á Suðurlandi, 37 að tölu, eru aðilar að Jarðefnaiðnaði hf., og aðalverkefni félagsins á undanförnum árum hefur verið að undirbúa byggingu steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn. Auk þess eru svo til öll sveitarfélög á Suðurlandi aðilar að Iðnþróunarsjóði Suðurlands, en hann er nátengdur Jarðefnaiðnaði hf. Í sjóðinn greiða sveitarfélögin, eins og kom fram hjá hv. 3. þm. Suðurl., 1% af öllum hefðbundnum tekjustofnum sínum. Sjóðurinn er beinn aðili að undirbúningi að byggingu steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn. Ölfushreppur gefur síðan eftir aðaltekjustofn sinn af verksmiðjunni, þ.e. aðstöðugjöldin, sem rennur í Iðnþróunarsjóð Suðurlands sem síðan á að styðja iðnþróun í Suðurlandskjördæmi öllu. Slík samvinna sveitarfélaga í heilu kjördæmi er einsdæmi hér á landi og ætti vissulega að vera öðrum sveitarfélögum til fyrirmyndar. Hæstv. forsrh. og hæstv. iðnrh. hafa báðir hrósað þessu samstarfi og talið það öðrum til fordæmis. Á öllu þessu traðkar hæstv. iðnrh. og að því er virðist ríkisstj. öll eða meiri hl. hennar. Hún eyðileggur áralangt uppbyggingarstarf 37 sveitarfélaga, allra sveitarfélaganna á Suðurlandi, í einu höggi eftir að búið er að draga þessa aðila alla á asnaeyrunum í meira en tvö ár. Hvílík ríkisstj.! Hvílíkur stuðningur við uppbyggingu atvinnulífs í heilum landsfjórðungi! Stóru mistökin hjá Sunnlendingum er að hafa nokkurn tíma gert ráð fyrir aðild ríkissjóðs að málinu. Reyndar gerðu þeir það ekki. Þeir ætluðu aldrei að gera það, eins og kom fram hjá hv. 3. þm. Suðurl. Hann minnti á fundinn á Selfossi á sínum tíma og ákvarðanir sem síðar hafa verið teknar. Ríkisstj. hefur í þessum málum reynst hinn argasti dragbítur í stað þess að vera driffjöður í uppbyggingu atvinnulífs og taka höndum saman við þau mörgu sveitarfélög sem saman hafa unnið í þessum tilgangi. Nú ber svo við hina allra síðustu daga aðfjölmiðlar eru allt íeinu farnir að fjölyrða um aðrar verksmiðjur, hina og þessa atvinnumöguleika Sunnlendinga. Það er talað um sykurverksmiðju í Hveragerði. Það síðasta um það mál, sem frá iðnrn. heyrðist fyrir nokkrum mánuðum, var að slík verksmiðja væri óhagkvæm og ekki bæri að byggja hana. Nú er hún allt í einu orðin vel arðbær, að því er sagt er, og fréttir berast um lagasmíð og reyndar er lagafrv. komið hér á borðin til okkar. Þetta er látið berast í fjölmiðla. Þm. vita ekkert um málið, ekki einu sinni formaður þess áhugamannafélags sem að málinu hefur unnið um árabil. Hann fréttir af þessu fyrst í fjölmiðlunum - ekki frá iðnrn., heldur frá fjölmiðlunum. Einnig er allt í einu farið að tala um ylræki í Hveragerði og nú er Reykjanes einnig með í þeim hugmyndum, ef verður af byggingu slíkrar verksmiðju. Það er jafnvel farið að tala um stálbræðslu í Þorlákshöfn. Ekki veit ég hvort fjölmiðlar hafa þá frétt frá iðnrn. eða einhvers staðar annars staðar frá. Ég veit ekki betur en það fyrirtæki sé búið að fá lóð í Straumsvík og sé byrjað að safna þar brotajárni. Ekki vil ég hafa á móti þessum fyrirtækjum, siður en svo, en greinilegt er til hvers þessi leki til fjölmiðla er nú kominn. Mikið vantar á, m.a. vegna fyrri reynslu af núv. hæstv. ríkisstj., að ég geti treyst á þau atvinnutæki, sem ég hef hér minnst á, a.m.k. á næsta alllöngu árabili. Ég bendi á og undirstrika það, að grundvöllur steinullarverksmiðjunnar er allt annar en þessara fyrirtækja. Eins og ég sagði eru öll sveitarfélög á Suðurlandi aðilar að steinullarverksmiðjunni og rekstur hennar á svo að standa undir iðnaðaruppbyggingu á Suðurlandi öllu gegnum Iðnþróunarsjóð Suðurlands. Ekkert slíkt á við um verksmiðjur þær sem nú er farið að tala um í fjölmiðlum. Kannske þær verði byggðar í fjölmiðlum. Ég endurtek að ég er alls ekki andvígur þeim verksmiðjum sem hér hefur verið minnst á, þótt ég treysti varlega á þau atvinnutæki fyrir Suðurland, a.m.k. næstu árin. En þó að allar þessar tiltölulega litlu verksmiðjur yrðu reistar á Suðurlandi dugar það varla til hvað atvinnutækifæri snertir til að vega á móti þeim samdrætti sem fyrirhugaður er í virkjunarframkvæmdum. Það eru fleiri menn sem missa vinnuna í virkjunarframkvæmdum en þó að allar þessar verksmiðjur yrðu reistar á Suðurlandi, sem engar líkur eru á, því miður. Herra forseti. Ég skora því á hv. þm. að kynna sér vel allt sem steinullarverksmiðjuna snertir, kynna sér málið bæði frá arðsemisjónarmiði og frá byggðasjónarmiðum. Ef hv. þm. gefa sér góðan tíma til þess þurfa Sunnlendingar engu að kvíða varðandi afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér liggur fyrir til umr., er nokkuð óvanaleg. Þetta er óvanalegur málatilbúnaður. Í fyrravor settum við lög um steinullarverksmiðju og ríkisstj. var falið að velja samstarfsaðila um verksmiðjuna. Þá var gengið út frá því, að það yrði ákvörðun ríkisstj. sem réði hvar verksmiðjan risi. En nú hafa þm. og þ. á m. stjórnarliðar seilst inn á verksvið ríkisstj. og ætla Alþingi að taka ákvörðun um málið. Það er raunar líka óvanalegur aðdragandi og undirbúningur að þessu máli og ekki að öllu leyti heppilegur. Með vitund ríkisvaldsins hafa tveir áhugaaðilar verið hafðir í gangi við sama verkefnið með vitund og vilja ráðuneytisins. Hæstv. fyrrv. iðnrh., Gunnar Thoroddsen, lýsti yfir á iðnþróunardegi fyrir nokkrum árum norður á Sauðárkróki, að hann teldi rétt að reisa steinullarverksmiðju á Sauðárkróki. Menn þar fyrir norðan hafa síðan unnið grandalausir að þessu verkefni og töldu, að þeir hefðu vilja iðnrn. til að vinna þetta verk, og höfðu á hverjum tíma náið samráð við iðnrn. Ég ætla ekki að rekja þá breytingu sem varð á afstöðu ráðuneytisins þegar gögn þeirra voru framseld Jarðefnaiðnaði hf., en á Sauðárkróki komust menn að því fyrir nokkuð löngu, að útflutningur væri hæpinn eða jafnvel vonlaus, og þá breyttu þeir stefnunni og tóku ákvörðun um að reisa heldur litla verksmiðju. Það var ekki fyrr en fyrir fáum mánuðum að Sunnlendingar sáu að þeir voru að gera skakkt með því að stilla upp á útflutning og ákváðu að minnka verksmiðjuna. Þetta er annað kjarnaatriðið í málinu. Sauðkræklingar voru með litla verksmiðju og stíluðu á innanlandsmarkað en ekki á útflutning. Sunnlendingar voru alltaf að gera gælur við útflutninginn og höguðu sínum undirbúningi samkv. því. Hitt kjarnaatriði málsins er náttúrlega byggðasjónarmiðið. Það er fábreytt atvinnulíf á Sauðárkróki og þetta er eini iðnþróunarkostur sem menn koma auga á af þessari stærð sem henti því byggðarlagi. Það kemur margt annað en steinull til greina í Þorlákshöfn. Það má alls ekki skilja orð mín svo að ég sé að hafa á móti uppbyggingu atvinnulífs á Suðurlandi, það er síður en svo. En ef menn líta hlutlaust á þetta komast þeir að raun um að möguleikarnir eru fjölbreyttari þrátt fyrir allt hér fyrir sunnan, enda er það engin tilviljun að í undirbúningi eru verksmiðjur af ýmsum gerðum hér fyrir sunnan. Hagkvæmni er svipuð á Sauðárkróki og í Þorlákshöfn, en hagkvæmnin er mest í Reykjavík. Ég tel fráleitt að reisa þessa verksmiðju í Reykjavík, jafnvel þó hagkvæmnin sé þar mest. Og það er sannarlega gott að menn hafa fjárhagslega hagkvæmni ekki eina að leiðarljósi, heldur líta á önnur sjónarmið, byggðasjónarmið o.fl. Við höfum nú rætt hér lengi dags um virkjanamál þar sem sífellt er hamrað á því, hvernig fjárhagsleg hagkvæmni náist mest, og hún sett ofar öllu, gjörsamlega ofar öllu öðru. Ég vil ekki efna til deilna um þessa tillögu. Mér finnst hún óþörf. Það er seilst hér inn á verksvið ríkisstj. Hún er röng að því leyti, að ég tel að réttara sé að þessi verksmiðja rísi á Sauðárkróki. Þess vegna vil ég leyfa mér, herra forseti, ásamt félögum mínum að leggja fram skriflega brtt. Meðflm. mínir eru Ingvar Gíslason, Pálmi Jónsson, Stefán Valgeirsson, Stefán Guðmundsson, Lárus Jónsson, Ragnar Arnalds, Soffía Guðmundsdóttir, Ingólfur Guðnason, Árni Gunnarsson, Guðmundur Bjarnason, Eyjólfur Konráð Jónsson og Halldór Blöndal. Brtt. er á þá leið, að í stað orðanna „Jarðefnaiðnað hf. um byggingu steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn“ komi: Steinullarfélagið hf. um byggingu steinullarverksmiðju á Sauðárkróki og að fyrirsögn breytist samkv. því. Ég vona að brtt. fái stuðning Alþingis, og jafnframt vona ég að menn sameinist um að efla atvinnulíf á Suðurlandi með öðrum verksmiðjum sem þar komi til með að rísa.



Herra forseti. Ég hygg að hv. þm. og raunar landslýður allur hafi heyrt flest þau rök sem fram hafa verið borin hér í ræðum í kvöld - og kannske rakaleysur einhverjar líka. Það hefur, eins og menn vita, verið dengt yfir þm. og raunar fréttastofur greinargerðum bæði af hálfu ráðuneytis og þeirra tveggja fyrirtækja sem hér eru til umr. Flest af því, sem hér hefur fram komið, hafa menn þegar lesið eða heyrt og þess vegna kannske ástæðulaust að efna til næturfundar til að endurtaka það sem allir vita eða hafa heyrt. Það var þó eitt nýtt eða ekki nema nokkurra daga gamalt, svo að ég hafi heyrt a.m.k., sem kom fram hjá hv. þm. Jóni Helgasyni, þar sem hann gat um að 29. mars 1981 hefði Jarðefnaiðnaður ákveðið að hefja söfnun hlutafjár og orðrétt bókað: „Stefnt skal að því marki að svo mikið hlutafé safnist, að ekki þurfi að koma til meðeignar hins opinbera eða útlendinga.“ En hann gat þess, að á því ári, sem síðan er liðið, hefði lítið fé safnast, þar um hefði valdið óvissa um staðarval, og þungt væri fyrir fæti með hlutafjársöfnun. Þetta er nákvæmlega eins um Steinullarfélagið, að auðvitað vilja Skagfirðingar helst afla alls fjárins hjá fólki þar nyðra eða annars staðar og félögum og vera lausir við opinber framlög. Það er enginn munur á því. Stefna beggja félaganna er nákvæmlega sú sama. En það er auðvitað eins í Skagafirðinum, að meðan endanlega hefur ekki verið tekin ákvörðun um staðsetningu fyrirtækisins er þungt fyrir fæti þar eins og hjá Sunnlendingum. En vonandi er að það takist að afla hlutafjár svo að ríkisframlag þurfi ekki til að koma, þó að engin vissa sé fyrir því nyðra fremur en syðra. Ég ætla ekki að fara að ræða um arðsemiútreikninga og annað slíkt. Það hefur verið gert svo oft í blöðum og í öllum þeim aragrúa greinargerða sem þm. hafa fengið og eins því sem ráðh. las hér upp. Það er staðreynd, að þeir sérfræðingar, sem meta þetta - og ég ætla þeim að þeir reyni að gera það eftir bestu samvisku - komast að þeirri niðurstöðu, að arðsemi sé mjög svipuð ef verksmiðjur eru af nokkuð svipaðri stærð. Það skal játað, að Sauðkræklingar fóru af stað með athuganir á steinullarvinnslu í talsvert stórri verksmiðju. Ég sá þetta auðvitað og fylgdist með og mér leist aldrei á það. Ég hafði aldrei sérstakan áhuga á þessari stóru verksmiðju. Hugmyndin var góð og við vorum allir hrifnir af henni, en kannanir, sem fóru fram á markaði, sérstaklega erlendis, einkum markaðskönnun sem barst frá Bretlandi, sannfærði mig um að þessi verksmiðja væri vonlaus, það væri ekkert vit í henni. Það var svo mikil óvissa í sambandi við markað að sú verksmiðja hefði hlotið að fara á hausinn. Þess vegna varð það úr að farið var að rannsaka minni verksmiðju. Og það var einmitt svo, að bæjarstjórinn á Sauðárkróki, Þorsteinn Þorsteinsson, sem var einn af helstu forráðamönnum Hagvangs og sérstakur sérfræðingur í markaðsathugunum og arðsemiútreikningum og skipulagningu fyrirtækja, komst brátt að þeirri niðurstöðu, að slík verksmiðja væri ekki sú heppilega, heldur minni verksmiðju. Hins vegar héldu þeir hjá Jarðefnaiðnaði áfram með sina stóru verksmiðju alllengi þangað til þeir minnkuðu hana líka. En sem sagt, við skulum ekki þræta um þetta. Ég skil öll þau sjónarmið sem Sunnlendingar setja fram. Það er vissulega nauðsynlegt fyrir þá að koma upp iðnaði. Manni dettur í hug að fyrir einum og hálfum áratug eða svo var sagt að ég hefði viljað koma upp 20 álbræðslum. Það var að vísu ekki rétt, en það hefði gjarnan mátt á þeim tíma koma upp öflugum fyrirtækjum og mun öflugri en því sem hér er um rætt. Vissulega verðum við að iðnvæða landið og munum gera það þegar við fáum stjórnarfar, sem viðunandi er, ekki afturhaldsstjórn eins og þá sem nú er við völd. Það er athyglisvert, að menn tala um að afskipti ríkisvaldsins af atvinnulífinu séu óeðlileg og um það er ég innilega sammála um og ógeðfellt að þurfa að taka þátt í umr. eins og þessari, að Alþingi eða ríkisstj. sé að taka ákvarðanir um fyrirkomulag í atvinnulífinu, staðsetningu o.s.frv. Við þurfum auðvitað að huga að því, að það er alla tíð verið að soga fjármagnið frá fólkinu til ríkisins, ríkisstofnana og opinberra aðila, og herða að atvinnulífinu, sem auðvitað veldur því, að engin fyrirtæki verða stofnuð á heilbrigðum grunni, þar sem arðsemisjónarmið ein, áhætta og ágóðavon ráða því, hvort í atvinnurekstur er ráðist eða ekki. Ég er sammála þeim Sunnlendingum um það, að auðvitað er óeðlilegt að þurfa að fara að með þeim hætti sem hér hefur raunin á orðið og allt of ríkt er í þessu þjóðfélagi. Auðvitað eiga að rísa öflug almenningshlutafélög þar sem arðsemisjónarmíð, dugnaður og útsjónarsemi fá að ríkja, en opinberir aðilar séu ekki að hnýsast í allan atvinnurekstur. Það er ánægjulegt að heyra að sumir aðstandendur þeirrar vandræðaríkisstjórnar, sem við nú höfum, sem færir allt í þveröfuga átt við það sem hér er rætt um að þyrfti að vera, að þeir gagnrýni þetta og sjái í hvert óefni stefnir. Þetta var útúrdúr. Ég skal ekki segja um hvort það er eðlilegur viðskiptamáti hjá Ríkisskip að vilja nota autt rúm í skipum að norðan til Reykjavíkur. Ég hygg þó að þetta mundu félög gera þó í einkaeign væru, ég veit ekki á hvaða verðlagi, en áreiðanlega á einhverju lægra verði en þegar skipin sigla þær leiðir sem aðalflutningar eru. Ég er lítill aðdáandi Ríkisskips og teldi eðlilegra að einkaframtak annaðist þann rekstur. Engu að síður held ég að einkafyrirtæki mundu frekar taka gjald fyrir að hafa eitthvað að flytja suður en að vera með skipin tóm, svo að ég er ekki viss um að þetta sé óeðlilegt tilboð af hálfu Ríkisskips. Þeir sérfræðingar, sem um það fjalla, telja það ekki vera. Það mundi áreiðanlega vera einhver slíkur mismunur einnig hjá hvaða einkafyrirtæki sem væri. En sem sagt, arðsemiútreikningana held ég að við verðum að taka trúanlega. Að minnsta kosti hafa engin þau rök komið til mín frá þeim, sem eru að gagnrýna þá, sem bitastætt er í að einu leyti eða neinu. Það hef ég ekki getað orðið var við. Hér var flutt ein mjög skemmtileg ræða af hv. þm. Garðari Sigurðssyni. Þó fannst mér óviðurkvæmilegt að fara að metast um það, hverjar framkvæmdir væru í hinum einstöku kaupstöðum sem eru að byggja sig upp, og taka þá Sauðárkrók sem sérstakt dæmi um að þar væri mikið um athafnir á sviði íbúðabygginga, skólabygginga, heilsugæslustöðva o.s.frv. Þetta er allt saman rétt. Það eru harðduglegir menn sem stjórna bæjarmálum Sauðárkróks, og þótt þeir eigi við mikla fjárhagserfiðleika að etja, eins og önnur sveitarfélög sem eru í uppbyggingu, hefur þeim tekist að áorka ótrúlega miklu. En að öfundast yfir því, það finnst mér vera óviðurkvæmilegt, svo að ekki sé notað sterkara orð. Fólk leggur gífurlega hart að sér við vinnu á þessum stöðum. Menn vita að það hefur verið mikil vinna úti á landi, sem betur fer, vegna aukningar á afla og mikillar vinnu í frystihúsum. Þessi fyrirtæki eru öll meira og minna á vonarvöl, meira og minna eignarlaus og hafa tapað gífurlega á s.l. ári, en engu að síður hafa þau þó veitt atvinnu og það hefur gert það að verkum, að fólk hefur þó haldið áfram að byggja og reynir auðvitað að fá skólahúsnæði fyrir börn sín og gera við götur, lappa upp á þær, vil ég nú segja, því að vissulega vantar mikið á að allar götur á Sauðárkróki séu enn orðnar malbikaðar. En það á ekki að öfundast yfir þessu. Hitt er aðalatriðið, að undirstöðuna undir atvinnulífið vantar. Það er sagt að svo og svo stór hluti íbúa Sauðárkróks lifi á iðnaði. Hver er þessi iðnaður? Það er byggingariðnaður fyrst og fremst. Það eru tvö sæmileg iðnfyrirtæki þar önnur en þau sem eru beint í byggingariðnaði. En ef atvinnulífið brestur, hver byggir þá? Hvað verður fyrir þetta fólk að gera? Ég held að við ættum ekki að vera að hnotabítast um það hvar mesta þörfin sé að þessu leyti. Hún er mikil alls staðar. Við getum lifað á sjávarútveginum að vissu marki, en að hámarki er þó komið það sem hægt er að veiða. Það er svo margendurtekið að ég þarf ekki að víkja að því frekar. Við eigum að snúa bökum saman um að efla iðnað og miklu stærri og öflugri fyrirtæki en það sem hér um ræðir, en ekki að vera að öfundast út af því, hver fái hvað. Og ég vísa á bug öllum röksemdum um að Sauðárkrókur sé ekki eins vel að þessari verksmiðju kominn og Þorlákshöfn. Raunar tel ég miklu eðlilegra að verksmiðjan rísi á Sauðárkróki vegna þess frumkvæðis sem Sauðárkrókur hefur haft. Þó að þessar gömlu bókanir frá Jarðefnaiðnaði séu til eru þær bara partur af mörgum. Þeir voru að vinna í allt öðru, reyna að flytja út vikur og bruna og ýmislegt slíkt, jafnvel í samkeppni við einkafyrirtæki og að gera þeim fyrirtækjum erfitt fyrir. Það voru þeirra aðalmarkmið þangað til þeir fundu það út, að Sauðárkrókur væri að vinna að þessu verkefni. Þá var hlaupið til og kapphlaupið hófst. Því er vonandi að ljúka.



Herra forseti. Nú var flutt vond ræða í þessu máli sem væri náttúrlega ástæða til að taka alvarlega til athugunar, þegar algjörlega er snúið við sannleikanum og talið að Sauðkræklingar hafi alla tíð haft frumkvæði um þetta mál.  Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sagði að það þýddi ekki að vera að veifa gömlum plöggum og gömlum fundargerðum, þó að einu sinni hafi verið rætt um þetta efni, þá hafi menn verið að hugsa um allt aðra hluti þangað til þeir komu auga á steinullarverksmiðjuna. Það er náttúrlega mjög auðvelt að sanna með því að vitna í fundargerðir hvernig málin þróuðust, og ef hann ætlar að halda því fram, að við höfum verið að braska með vikurútflutning áður en við tókum til við að athuga byggingu steinullarverksmiðju, þá fer hann villur vegar, því að það er rétt núna síðustu árin sem Jarðefnaiðnaður hefur verið að fást við útflutning á vikri. Ég skal ekki ræða þennan þátt miklu meira. Ég sé ekki að það hafi neina þýðingu. Þegar haldið er fram svona firru, rakalausri firru, þá verður hún ekki kveðin niður nema með einu móti, bara með því eina móti að þm. sjái í gegnum þær blekkingar, sem svona eru bornar fram og lagðar á borðið, og greiði atkv. um tillöguna að þeirri athugun lokinni eftir sinni sannfæringu og ekki öðru. Við skulum í þessu efni ekki viðhafa sömu vinnubrögðin og hæstv. iðnrh. sagðist hafa haft þegar hann tók ákvörðun um að gera tillögu um að verksmiðjan færi til Sauðárkróks. Hann segir að sú ákvörðun sé ekki byggð á efnislegum rökum. Hún er aðeins pólitísk ákvörðun. Svona eigum við ekki að vinna þegar við erum að fást við málefni sem þetta. Ég treysti því, að alþingismenn hafi á því sama mat og ég, en ekki sama mat og hæstv. iðnrh., því að það er hættulegt þegar menn ganga fram hjá efnislegum rökum sem þegar hafa verið lögð fram.

Efnislegum mismun.

Efnislegum rökum. Við sjáum hvað kemur út af spólunni. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sagði líka að hann hefði séð áætlanir hjá Steinullarfélaginu fyrir norðan um að því hefði dottið í hug að vera með útflutning á steinull og sér hefði litist illa á þá útreikninga og þær áætlanir. Þó er það svo, að heiðursmennirnir Vilhjálmur Lúðvíksson og Hörður Jónsson, sem hafa rannsakað þetta mál mest á vegum hæstv. iðnrh., halda því fram, að það geri allan reksturinn öruggari og vænlegri að styðjast við útflutning. Það er sagt hér svo að óyggjandi er. Hér segir með leyfi hæstv. forseta: „Stærri verksmiðjan er þó ekki óraunhæf að því er arðsemi varðar, en að teknu tilliti til erfiðari rekstrarskilyrða fyrir stóra verksmiðju með litla nýtingu á afkastagetu er að okkar mati rétt að velja minni verksmiðjuna, en hagnýta útflutningsmöguleika eftir föngum.“ Þetta segja þessir háttvirtu menn 18. mars 1982. Kannske hefur þetta komið í hendur hæstv. ráðh. eftir að hann tók þessa pólitísku ákvörðun. Hann hefur þess vegnagengið fram hjá efnislegum rökum. En þetta er eitt af því sem ég get kallað ákveðin efnisleg rök sem mæla með því, að verksmiðjan sé byggð í Þorlákshöfn en ekki á Sauðárkróki. Mér þykir líka rétt að kynna hér lítils háttar hugleiðingar sem sérfræðingur á þessu sviði hefur leyft mér að hafa afnot af, - sérfræðingur sem hefur unnið heilmikið við slíkar athuganir í ríkiskerfinu og eru þess vegna þessar aðstæður mjög vel kunnar. Ég vildi kynna hér það sem hann hefur um þetta mál að segja. Hann telur að ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til tveggja þátta, sem þó eru mikilvægir ef litið er til langs tíma, í þeirri athugun sem gerð hefur verið af hálfu steinullarnefndarinnar, þeirra Vilhjálms og Harðar. Það eru þeir þróunarmöguleikar, sem steinullarverksmiðjan gæti gefið, og nauðsyn þess, að íslensk fyrirtæki reyni eftir mætti að selja vörur sínar á erlendum mörkuðum vegna vöruvöndunar og vöruþróunar sem af því leiðir. Staðsetning steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn gæti verið fyrsta skrefið til þess að mynda staðbundna þekkingu á einangrunar- og byggingarvörum sem þarf ef nýta á þau jarðefni sem finnast á Suðurlandi. Nálægð Þorlákshafnar við aðalmarkaðinn í landinu fyrir ýmiss konar framleiðslu til byggingariðnaðar eykur líkurnar á því, að slík þróun eigi sér stað og langþráður draumur um léttar byggingareiningar og lækkandi byggingarkostnað geti orðið að veruleika. Þetta er annar þátturinn sem þessi sérfræðingur telur að mæli sérstaklega með því að setja verksmiðjuna upp í Þorlákshöfn. Hinn þátturinn er sá, að við höfum bitra reynslu af mörgum fyrirtækjum sem í krafti fjarlægðar eða annarrar verndunar leyfa sér að gera að engu vöruvöndun og vöruþróun og eru síðan styrkt með almannafé til að standast samkeppni við innflutta vöru. Ef væntanleg steinullarverksmiðja eygir einhverja möguleika á því að flytja út steinull ætti að gera henni það eins auðvelt og kostur er. Hörð samkeppni á erlendum mörkuðum ýtir undir framleiðendur að fylgjast vel með vöruþróun keppinauta og vanda gæði vöru sinnar sem mest. Þessi andvari kæmi innlendum neytendum til góða og verksmiðjan mundi halda sinni upphaflegu samkeppnisstöðu innanlands. Ákvörðun um að staðsetja steinullarverksmiðjuna á Sauðárkróki gerir að engu þá möguleika sem hér hafa verið upp taldir. Staðarval, sem býður upp á minni arðsemi, eykur líkurnar á því, að stjórnendur verksmiðjunnar leiti til hins opinbera um stuðning í einhverri mynd sem endanlega verður borgaður af almenningi. Ég kynni þessi tvö atriði hér af því að ég tel að þau séu mjög mikilvæg þegar lagt er út í nýjan iðnað. Það er ekki vænlegt að leggja út í iðnað sem eingöngu byggir á innanlandsmarkaði og er í harðri samkeppni við framleiðslu erlendra fyrirtækja sem hafa þróaða markaði og eru búin um langan aldur að þróa sína vöru og vanda hana. Við verðum að búa við einhvers konar vernd ef þessi litlu fyrirtæki eiga ekki að standa höllum fæti, og þau kynnast því ekki hvernig þarf að ganga til verks til þess að þóknast vandlátum neytendum og halda vöru sinni í þeim gæðaflokki sem þarf til þess að hún sé útgengileg. Þetta eru áreiðanlega þeir þættir sem hafa mikla þýðingu þegar við veljum á milli stærðar, sem getur stuðst við útflutning, og stærðar, sem getur það ekki. Það hefur verið rætt um það, að ekki mætti hugsa til þess að byggja á útflutningi nema örugg vissa væri fyrir hendi um að hægt væri að selja framleiðsluna. Það er sem ég sjái að hægt væri að segja við íslenska útvegsmenn: Þið skuluð ekki veiða fisk sem þið verðið að setja upp í skreið, því það er ómögulegt að segja vegna markaðsörðugleika hvenær hægt er að selja skreiðina. Nei, ég held að eina vörn okkar til þess að halda uppi öflugum vinnuafköstum og vinnulaunum í landinu sé að þora að leggja í útflutningsiðnað þó það hafi einhverja áhættu í för með sér, þora að brjóta upp á verki sem hefur í sér fólgna möguleika til þess að lyfta kjörum okkar nokkru hærra. Ég veit ekki hvort ástæða er til að ég hafi þessi orð mín öllu fleiri. En þó verð ég að lokum að koma að því sem ég ýjaði að í byrjun máls míns, og það er það frumkvæði sem Sunnlendingar hafa haft í þessu efni. Ég ætla ekki að rekja þá sögu náið, en ég veit að hægt er að leiða að því. vitni hvenær sem er, að stöðug vinna að þessu verkefni hefur átt sér stað allar götur síðan Jarðefnaiðnaður hf. var stofnaður 1974. Mér er fullkunnugt um að á þeim tíma var ekki farið að huga að steinullarverksmiðju á Sauðárkróki. Þess vegna verð ég að segja að mér ofbauð þegar ég heyrði í morgunvöku 23. febr. í vetur viðtal við bæjarstjórann á Sauðárkróki, Þorstein Þorsteinsson, að verið var að spyrja hann út úr um steinullarverksmiðjuna og hann endar mál sitt á þessum vel völdu orðum: „Við völdum þetta verkefni til að vinna að fyrir mörgum árum og erum búnir að ljúka þeirri vinnu núna, þannig að við teljum ekkert eðlilegt í því, að það verði farið að rjúka með þetta eitthvað annað.“ Hvað er verið að rjúka með eitthvað annað en á Sauðárkrók? Verksmiðjuuppbyggingu, framleiðsluaðferð sem við höfum verið að gera áætlanir um sem Sauðkrækingar vilja nú fá. Þeir urðu að falla frá því sem þeir hafa verið að basla við allan þennan tíma, þessa frönsku verksmiðju, eru svo með stór orð og yfirlætisleg um það frumkvæði sem þeir þykjast hafa haft. Það er ekki að furða þó manni hitni í hamsi við að heyra svona oflátungsorðbragð. Ég vil svo að lokum aðeins segja það, að ég veit ekki til að það finnist bókað nokkurs staðar hjá Jarðefnaiðnaði hf. að farið hafi verið fram á að fá fjárhagslega aðstoð ríkisins til að koma þessu máli í höfn. Hitt er annað mál, að það var á sínum tíma leitað eftir tæknilegri aðstoð, sem var fúslega veitt, og ber að þakka það. Ég verð að segja að ég harma það nú að við skyldum ekki, þegar þeirri tæknilegu aðstoð lauk, ríða á vaðið og efna til byggingar verksmiðjunnar þá strax. Nú er komið á þriðja ár síðan þessari tæknilegu vinnu var lokið. Þá værum við betur á vegi staddir en núna, eftir allan þennan velting á milli ráðuneyta í tvö til þrjú ár. Það vakti athygli mína fyrir nokkrum dögum, þegar viðtal var við bæjarstjórann á Sauðárkróki um verksmiðjuna og hann spurður um framgang málsins, þá var svar hans að síðustu þetta ef ég man rétt: „Það er alger forsenda fyrir byggingu verksmiðjunnar á sauðárkróki að hlutdeild ríkisins komi til“. Ég held að ég endi orð mín á að segja þetta: Ég vona að þeim verði það að góðu, en það er einnig von mín að við þurfum ekki að lúta að því.



Herra forseti. Hv. flm. þessarar till. hafa þegar fært fram fullnægjandi rök fyrir staðsetningu steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn eins og till. þessi gerir ráð fyrir. Sé ég ekki ástæðu til að endurtaka þá röksemdafærslu. Till. fer í nefnd þar sem ég á sæti, og þar gefst mér tækifæri til nánari umfjöllunar áður en hún kemur hér aftur til umr. Margt mætti að vísu ræða í þessu sambandi og þá ekki síst hversu iðnrh. og ríkisstj. hafa klúðrað þessu máli sem og fleirum þessa dagana. Umr. í dag um virkjunarmálin og nú í kvöld um þetta mál benda til að ríkisstj. hafi ekki orðið þingmeirihluta í ýmsum málum sem illa hefur verið staðið að af hennar hálfu, og uppsker hún þannig eins og hún sáir. Hv. þm. Páll Pétursson sagði áðan að Sunnlendingar hefðu seilst inn á verksvið ríkisstj. með þessum tillöguflutningi. Nú finnst honum gott að ríkisstj. leysi málið þegar hann á von á að Sauðárkrókur verði fyrir valinu. En hvernig er með virkjunarmálin? Var að heyra á honum í dag hér á Alþingi að þau væru í góðum höndum hjá ráðherrunum Hjörleifi, Pálma og Ragnari ásamt fleirum? En þetta eru einmitt mennirnir sem berjast gegn Suðurlandi í steinullarmálinu og böðlast þar eins og í virkjunarmálunum. Í steinullarmálinu eru vinnubrögð þessara manna af hinu góða að dómi hv. þm. Páls Péturssonar, en í virkjunarmálunum af hinu vonda. Ég vil aðeins að lokum vekja athygli á ákvæði til bráðabirgða í lögunum frá 25. maí s.l. um steinullarverksmiðju. Það hljóðar svo: „Ekki er ríkisstj. heimilt að taka þátt í stofnun hlutafélags samkvæmt 1. gr. né leggja fram fé ríkissjóðs sem hlutafé samkvæmt 1. tölul. 3. gr. né veita ríkisábyrgð eða taka lán samkvæmt 2. tölulið 3. gr. fyrr en tryggð hafa verið hlutafjárframlög annarra aðila fyrir 60% af hlutafé væntanlegs félags og aflað hefur verið öruggra viðskiptasambanda.“ Nú spyr ég: Telur ríkisstj., þrátt fyrir þetta ákvæði, að henni sé heimilt að lýsa yfir þátttöku sinni í steinullarverksmiðju á Sauðárkróki áður en fyrir liggi árangur hlutafjársöfnunar og aflað hafi verið öruggra viðskiptasambanda? Iðnrh. hlýtur að hafa kynnt sér þessi atriði hjá báðum aðilum á grundvelli laganna áður en hann tók sina ákvörðun og lagði fyrir ríkisstj. Ég leyfi mér að vænta skýrra svara við þessu.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir orð hv. þm. Garðars Sigurðssonar, að vissulega er það ókostur að umr. um þetta mál skuli fara fram á þessum tíma sólarhrings. Það finnst mér ekki gott. Í lögunum, sem samþykki voru á Alþingi 25. maí 1981, um steinullarverksmiðju, segir í 1. gr.: „ Ríkisstj. er heimilt að taka þátt í stofnun hlutafélags, er reisi og reki steinullarverksmiðju, og að leggja fram í því skyni allt að 40% af hlutafé þess, enda verði hlutafé félagsins minnst 30% af stofnkostnaði verksmiðjunnar.“ Af þessu tel ég að þessi þáltill. á þskj. 472 sé óþörf og það sé ríkisstjórnarinnar að velja sér samstarfsaðila eftir að athuganir á framlögðum gögnum hafa farið fram. Ég ætla ekki hér og nú að eyða löngum tíma í umr. þó vissulega megi margt segja um þetta mál. Allt frá árinu 1975 hef ég fylgst með þróun og framvindu undirbúnings að stofnsetningu steinullarverksmiðju á Sauðárkróki. Þar hafa menn reynt að feta sig áfram skref fyrir skref að ákveðnu marki sem nú sýnist sem betur fer í sjónmáli. Þar hefur verið lagt meginkapp á að vanda allan tæknilegan og viðskiptalegan undirbúning fyrirtækisins. M.a. hafa nákvæmar rannsóknir farið fram á fyrirhuguðu námusvæði með aðstoð Iðntæknistofnunar og Norrænu eldfjallastöðvarinnar. Þessar rannsóknir voru gerðar til að ganga úr skugga um stöðugleika í samsetningu hráefnis. Einnig hafa bræðsluprófanir efnisins verði gerðar erlendis. Niðurstöður þessara rannsókna hafa verið í alla staði mjög jákvæðar. Með bréfi til steinullarnefndar iðnrn. í ársbyrjun 1980 tilkynnir Steinullarfélagið hf. þá niðurstöðu sína, að það hyggist stefna að minni verksmiðju sem miði fyrst og fremst við innanlandsmarkað. Aftur á móti hefur Jarðefnaiðnaður hf. lagt allt kapp á verksmiðju, er miði að útflutningi í miklum mæli, talið fásinnu að ræða um þá verksmiðjuhugmynd, sem Steinullarfélagið hf. hefur verið með í sínum áætlunum, og barist gegn þeirri hugmynd í a.m.k. tvö ár. Nú hafa þeir hins vegar fallið frá hugmynd sinni um útflutning að þeirri verksmiðjustærð sem Steinullarfélagið á Sauðárkróki hefur barist fyrir. lítilli verksmiðju. Þegar frv. til l. um steinullarverksmiðju var hér til umr. fyrir um ári sagði iðnrh. m.a. með leyfi herra forseta: „Ég tel ekki óeðlilegt að þeim aðila, sem hyggst byggja á útflutningi, gefist kostur á að láta reyna á markaðsöflun og teljist hún nægilega trygg að mati stjórnvalda verði notaðar heimildir til ríkisþátttöku í slíku fyrirtæki að því marki sem nauðsynlegt er talið innan ramma lagaheimilda.“ Þar með var ljóst að ef Jarðefnaiðnaði hf. tækist að styðja áætlanir sínar með haldbærum rökum mundi iðnrh. gera tillögu um staðsetningu steinullarverksmiðju með um 15 þús. tonna afkastagetu í Þorlákshöfn. Þetta hefur Jarðefnaiðnaði hf. ekki tekist og því gera hv. þm. nú tillögu um byggingu á litilli verksmiðju í þá átt sem Steinullarfélagið var með í sínum áætlunum. Um það hefur verið rætt af þeim jarðefnaiðnaðarmönnum, að sú framleiðsluaðferð, sem Steinullarfélagið var með í athugun, hafi ekki gefið nægilega góða raun. Þar er átt við St. Gobain aðferðina. Staðreynd þessa máls er sú, að Steinullarfélagið hefur frá upphafi málsins verið í sambandi bæði við Elkem og Jungers um vélbúnað og einnig hefur verið rætt við fleiri fyrirtæki, sjálfsagt ein átta að tölu. Reynt hefur verið að kanna til hlítar hæfni, verð, afkastagetu og fjölbreytni framleiðslunnar. Þetta hefur verið gert og reynt að meta. En það vona ég að öllum sé ljóst er um þetta mál fjalla, að það er ekki undirbúningsfélagsins að taka ákvörðun um vélbúnað. Það á rétt kjörin stjórn þess fyrirtækis, er stofnað verður, að gera. Í skýrslu steinullarnefndar iðnrn. um staðsetningu og hagkvæmni steinullarverksmiðju segir m.a. í kaflanum um staðarval, með leyfi forseta: „Svæðisbundin atvinnuáhrif eru talsvert sterkari á Sauðárkróki en í Þorlákshöfn. Að því leyti eru áhrif verksmiðjunnar á byggðaþróun sterkari þar.“ Og áfram er haldið: „Áhrif verksmiðjunnar á flutningakerfi landsins eru hagstæðari á Sauðárkróki en í Þorlákshöfn“. Og enn: „Þar sem bæði Suðurland og Norðurland vestra og reyndar fleiri landshlutar þurfa nauðsynlega á þeirri atvinnuaukningu að halda, sem felst í byggingu verksmiðju slíkrar sem hér um ræðir, gæti ákvörðun um staðarval ráðist af því, í hvorum landshlutanum er auðveldara að finna annan kost jafngóðan innan svipaðs tíma til að leysa það vandamál sem við blasir. Ég fagna þeim hugmyndum sem nú eru uppi til aukinnar atvinnuuppbyggingar á Suðurlandi, svo sem um sykurverksmiðju, ylræktarver, stálverksmiðju og um ýmiss konar framleiðslu úr vikri. Hugsanlegir eru atvinnumöguleikar á Suðurlandi í tengslum við sjóefnavinnslu á Reykjanesi, svo ég nefni ekki stærri atvinnukosti sem mér skilst að sumir menn séu nú að tala um. Þessu ber vissulega að fagna. Þetta eru atvinnukostir sem hver um sig er töluvert stærri og raunar sumir miklu stærri en steinullarverksmiðja og koma því til með að veita fleirum atvinnu og styrkja mjög atvinnulíf á Suðurlandi. Það er sjálfsagt öllum ljóst varðandi það fyrirtæki, sem hér er um rætt, að fast hefur verið sótt að fá það staðsett bæði á Sauðárkróki og í Þorlákshöfn. Hafa menn bent m.a. á einhæft atvinnulíf þessara kjördæma máli sínu til stuðnings. Herra forseti. Mín lokaorð verða því þessi. Steinullarfélagið á Sauðárkróki hefur unnið að undirbúningi að stofnsetningu verksmiðju er miði starfsemi sína við innanlandsmarkað. Jarðefnaiðnaður hf. hefur aftur á móti unnið að undirbúningi að stórri verksmiðju er miði að útflutningi. Niðurstaða þeirrar nefndar, er að þessu máli hefur unnið á vegum iðnrn., er að sá kostur, er Steinullarfélagið hefur unnið að, sé besti kosturinn. Ef hins vegar stærri verksmiðjan hefði verið talin skárri kostur hefði Steinullarfélagið örugglega tapað í þessu máli. Út frá þessum forsendum er því eðlilegra að staðsetja verksmiðjuna á Sauðárkróki. Hvað aðra atvinnuuppbyggingu varðar á þessum svæðum er ljóst að atvinnukostir á Suðurlandi eru margvíslegir, eins og ég hef bent á. Hins vegar verður því miður að segja um Norðurland vestra að þar er ekki um marga kosti að ræða og engir í sjónmáll nema steinullarframleiðsla sem byggi framleiðslu sína á basalti sem gnægð er af við Skagafjörð. Það eru vandfundin atvinnufyrirtæki í iðnaði sem er rekstrarlega hagstætt að reisa og reka utan stór-Reykjavíkursvæðisins. Hér hefur þó tekist að finna slíkan atvinnukost. Því vænti ég þess, að afgreiðsla þessa máls verði á þann hátt sem hæstv. iðnrh. hefur lagt til í ríkisstj. eftir mjög ítarlega skoðun á málinu.



Herra forseti. Ég ætla að láta öðrum það hlutverk eftir að tímasetja hugmyndir manna um steinullarverksmiðju á Íslandi, enda er steinullarframleiðsla nokkuð gömul iðngrein og steinull þekkt einangrunarefni hér á landi. Það er þekkt í sögunni, að tveim eða fleiri hafa dottið í hug svipaðar hugmyndir á svipuðum tíma án þess að vita hverjir af öðrum, og tel ég að metingur um það atriði, hverjum íslenskum aðila datt fyrst eða fyrr í hug að grjótið í kringum okkur kynni að vera einhvers virði, sé algert aukaatriði þegar talað er um framleiðslu steinullar á Íslandi. Með þessu vísa ég á bug sem rökum í málefninu efni bréfs sem alþm. var sent með yfirskriftinni „Hvað vilja Sauðkræklingar vita um upphaf steinullarstarfsemi á Suðurlandi.“ Í þessu bréfi er getið margra ártala og atburða sem ég hef enga möguleika á að sannreyna hvort er rétt eða rangt, enda tímasetningar viðtala, funda eða annars, sem fram kemur í bréfinu sem undirritað er af herra Ölver Karlssyni, harla lítið innlegg í það mál sem hér er um rætt. Ég hef ekki kynnt mér, hvenær menn á Suðurlandi fóru fyrst að hugsa um og tala um framleiðslu steinullar, og tel það einnig heldur lítið innlegg í umr. Ég mun ekki heldur saka neinn um fávísi eins og gert er í bréfinu. Ég mun ekki heldur saka neinn um að hafa blekkt einhvern, eins og getið er um í þessu ágæta bréfi. Aðalatriði í þessu máli er ekki sögulegs eðlis, heldur leiði ég hugann að nútímanum, uppbyggingu iðnaðar og fjölbreyttari atvinnutækifærum víðs vegar um landið. Í mínum huga er efst skynsamleg dreifing atvinnutækja um landið, en ekki hugsanir manna fyrir allt að 16 árum, eins og fyrir kemur í títt nefndu bréfi. Fyrst þegar ég kom hingað sem þm. á hv. Alþingi veturinn 1979 varð ég var við áhuga manna á Sauðárkróki um stofnun steinullarverksmiðju þar, og var mér kynnt málið sem þm. kjördæmisins. Menn komust fljótlega að þeirri niðurstöðu, að útflutningur steinullar væri ekki arðvænlegur og bæri því að miða framleiðsluna aðallega við innlendan markað, þótt eitthvað yrði e.t.v. að flytja út meðan markaður væri að nást innanlands í samkeppni við innfluttar vörur markaður væri að nást innanlands í samkeppni við innfluttar vörur svipaðs eðlis, þ.e. ef um möguleika á útflutningi væri að ræða. Nokkru síðar bárust fréttir af því, að Jarðefnaiðnaður hf. á Suðurlandi hefði einnig áhuga á að reisa steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn og þá miklu stærri verksmiðju, fyrst og fremst með útflutning í huga. Á undanförnum misserum hefur síðan verið allmikið deilt um hversu arðvænlegur útflutningur steinullar væri. Steinullarfélagið hf. hefur haldið því fram, að útflutningur steinullar væri ekki arðvænlegur, en Jarðefnaiðnaður hf. hefur haldið hinu gagnstæða fram og talið að stóra verksmiðju ætti að reisa og flytja út steinull til annarra landa. Nefndir hafa verið settar í málið, markaðskannanir gerðar, útreikningar gerðir og skýrslur gefnar út, ýmist að tilhlutan félaganna eða iðnrn. Við hinir almennu þingmenn, e.t.v. með litla tækniþekkingu eða of litla þekkingu.á völundarhúsi markaðsins, verðum oftar en ekki að treysta á hlutlaust mat annarra og þá helst þeirra sem sérþekkingu hafa til að bera á hinum ýmsu sviðum, vegna þess að við eigum vart annars kost í ýmsum tilvikum. Síðasta skýrsla, sem ég hef séð um þessi mál, er frá 17. des. 1981 og er undirrituð af Herði Jónssyni og Vilhjálmi Lúðvíkssyni, og veit ég ekki annað en að þeir séu mjög virtir og vel metnir menn á sínu sviði. Þar sem ég þykist vita að hv. alþm. hafi þessa skýrslu undir höndum og hafi kynnt sér hana að nokkru ætla ég mér ekki að eyða tíma hv. alþm. með því að fara sérstaklega eða nákvæmlega út í þessa skýrslu, heldur benda á örfá atriði sem þar koma fram. Fyrst vil ég benda á bls. 4 í skýrslunni, en þar koma fram nokkur atriði sem ég vil sérstaklega minnast á. Þar er talað um útflutning varmaeinangrunar til Bretlands, og í skýrslunni segir: „Má í því sambandi benda á að verulegt offramboð er á óbrennanlegri einangrun (steinull og glerull) í Bretlandi, enda framleiðslugeta þar talin um 195 þús. tonn á ári, en markaðsstærðin rétt um 100 þús. tonn.“ Framleiðslumöguleikarnir í Bretlandi eru því rétt rúmlega hálfnýttir. Síðar í skýrslunni, undir lið 4, segir enn fremur, með leyfi forseta: „Jarðefnaiðnaður leggur nú fram tvær rekstraráætlanir, annars vegar fyrir 6 þús. tonna verksmiðju og hins vegar fyrir 14 400 þús. tonna verksmiðju. Hefur Jarðefnaiðnaður lækkað áætlaða sölu sína á heimamarkaði verulega frá því sem var í fyrri tillögu til samræmis við markaðsáætlun Steinullarfélagsins sem við höfum metið raunhæfa“. Enn fremur vil ég benda hv. þm. á að gefa gaum að arðsemitölum á bls. 5 og 6, en á bls. 5 segir m.a. undir lið 6: „Heildarniðurstaða okkar er sú, að lítil verksmiðja gefi besta arðsemi og öryggi að því er markaðsmál varðar. Hins vegar virðist stærri verksmiðja, sem miðuð er við framleiðslu fyrir erlendan markað í meira mæli, ekki bjóða upp á aukna arðsemi, en fjárfestingarkostnaður er 28.8% hærri.“ Þetta segir í þessari ágætu skýrslu. Eins og fram kemur í lokaniðurstöðum fyrrnefndar skýrslu, sem ég hef leyft mér að lesa upp úr, segir í næstsíðustu málsgr. að arðsemimörk og byggðarleg rök mæli ekki afgerandi með öðrum staðnum frekar en hinum. Þetta geta menn lesið sér til um í skýrslunni, og ég ætla ekki að fara að tefja tímann að óþörfu með því að lesa meira upp úr henni. Þá er spurningin: Hvað skal þá ráða staðarvali verksmiðjunnar? Eflaust kemur margt til greina þegar að þeirri ákvörðun kemur. Hæstv. ríkisstj. hefur komist að sinni niðurstöðu sem flm. þáltill. sem hér er til umr. hafa greinilega ekki sætt sig við, þó flestir liti svo á að hæstv. ríkisstj. hafi fulla lagaheimild til endanlegrar ákvörðunar um samstarfsaðila og þá staðsetningu um leið. Um hvað er þá deilt? Ég gat þess hér fyrr, að skiptar skoðanir hefðu verið um stærð væntanlegrar verksmiðju og arðsemi útflutnings, en nú vil ég spyrja: Er það sanngirniskrafa flm. þessarar þáltill., að hvort sem þeirra áætlanir stæðust eða ekki skyldi verksmiðjan verða reist í Þorlákshöfn? Er það mat þeirra, að hvort sem þeir hefðu rétt eða rangt fyrir sér í sínum útreikningum skipti það ekki máli, þeir skyldu hafa vinninginn samt? Ef svo er verð ég víst að fara heim og lesa mér betur til í almennri siðfræði. Ég vil spyrja flm. þessarar þáltill.: Eiga Sunnlendingar engra kosta völ nema þessarar einu tiltölulega litlu steinullarverksmiðju til atvinnuuppbyggingar í byggðarlaginu? Ég vil þá geta um að nokkur vikurútflutningur hefur verið um landshöfnina í Þorlákshöfn. Það hefur verið talað um blómaræktarver í Hveragerði. Á borðum okkar er frv. til l. um sykurverksmiðju með afkastavexti allt upp í 29.4%, sem á að staðsetjast í Hveragerði. Ég spyr: Hvað með stærsta mjólkurbú á Norðurlöndum? Hvað með auðugustu fiskimið landsins úti fyrir ströndinni? Það mætti lengur telja. Hvað með ferðamannamóttöku í hinum víðlendu og fögru sveitum héraðsins? Hvað með myndarlegt skólasetur á Laugarvatni, héraðsskóla, menntaskóla, húsmæðraskóla, íþróttakennaraskóla? Ég tel þetta allt nokkurs virði. Hvað með sunnlenska sölu á svokölluðum einingahúsum og framleiðslu þeirra, sem eru seld til annarra landsfjórðunga, m.a. til Norðurlands vestra? Ýmissa spurninga í sama dúr mætti spyrja. Herra forseti. Mér er ljúft og skylt að viðurkenna að flm. þessarar þáltill. eru hluti af þjóðinni og eiga þar af leiðandi rétt á sínum skammti af þeirri svokölluðu köku sem þjóðin þarf að skipta á milli sín. En við á Norðurlandi v. erum líka hluti af þjóðinni og þurfum líka að fá af kökunni. E.t.v. væri auðveldasta leiðin til að allt gengi vel að við flyttum öll hingað suður og jafnvel suður í Þorlákshöfn. Það þyrfti örfáar blokkir handa okkur þar og þá gætu allir verið ánægðir og allt yrði svo ódýrt og viðráðanlegt. En það er ekki það sem við viljum, hvorki Sunnlendingar að flytja til Reykjavíkur né Norðlendingar að flytja suður á land. Þess vegna verðum við að temja okkur aðeins víðari sjóndeildarhring en þessi tillögugerð flm. ber vott um, þar sem er verið að taka þau völd frá ríkisstj„ sem við gáfum henni í fyrra, og eingöngu í tilgangi héraðapots. Hv þm. Garðar Sigurðsson hélt hér langa og ágæta ræðu fyrr í kvöld og sagði þá m, a. að ráðh. væru framkvæmdastjórar Alþingis og ættu að gera vilja þess. Þar erum við hv. þm. Garðars Sigurðsson alveg sammála. Á vordögum í fyrra, nánar tiltekið 25. maí, gaf Alþingi - og ég vænti með atkv. hv. þm. Garðars Sigurðssonar - ríkisstj. heimild til að taka þátt í stofnun hlutafélags er reisi og reki steinullarverksmiðju. Það var auðvitað það sem ríkisstj. átti að gera. Hún átti að ákveða hvern aðila hún fengi til samstarfs við sig og hefja svo undirbúning og framkvæmd. En það er leiðindasvipur yfir því að Alþingi gefi ríkisstj. heimild eða fyrirmæli eitt árið og taki það svo til baka næsta ár. Herra forseti. Þetta er orðinn langur fundur og langar umr., enda eðlilegt þar sem hér er um atvinnutækifæri að ræða sem báða landshluta vantar sárlega. Með tilliti til þess, að möguleikar í iðnaði í Skagafirði eru fábreyttari en á Suðurlandi er ég meðflm. að þeirri brtt. sem útbýtt var á borð okkar nú í kvöld á þskj. 568, en ég óska Sunnlendingum alls hins besta í atvinnumálum þeirra í framtíðinni.



Herra forseti. Ég er eiginlega búinn að segja alveg nóg í þessu máli, ég talaði hér einn klukkutíma í kvöld, en ég vildi spyrja hæstv. forseta að því, hvort hæstv. iðnrh. sé orðinn þreyttur á að fylgjast með iðnaðarmálum, hvort það væri ekki hægt að fá hann til að hlusta á röksemdir andstæðinganna, og kanna hvort hann sé einhvers staðar nærri. Ekki fyrir það að ég trúi því, að hann fari að hlusta á neinar röksemdir þannig að hann fari að taka mark á þeim í þessum efnum. Þetta hefur verið ákveðið af allt öðrum mönnum fyrir lifandi löngu, eins og ég sagði í kvöld. Ágætur maður, hv. þm. Ingólfur Guðnason, flutti hér ræðu áðan sem var svolítið skrýtin, þar sem hann hélt því fram um okkur Sunnlendinga, að við vildum fá verksmiðjuna til okkar hvort sem okkar niðurstaða væri rétt eða röng, og lét að því liggja, að einhver niðurstaða hjá sérfræðingum hefði sýnt að okkar niðurstaða væri röng. Það kemur auðvitað alls ekki til mála. Hvað sögðu sérfræðingarnir í lokin? Þeir töldu upp í hvaða röð væri best að setja verksmiðjuna niður, og ævinlega var þá Sauðárkrókur aftastur.  En í ræðu hv. þm. Ingólfs Guðnasonar nefndi hann að við hefðum möguleika á að framleiða einingahús. Þau hafa lengst af verið framleidd á Siglufirði. Hann sagði við við hefðum íþróttakennaraskóla á Laugarvatni. Að vísu er hann íþróttahúslaus og hefur ekki fengist peningur í það. Ég veit að hv. þm. Stefán Guðmundsson kannast vel við það mál. Það er enn þá verið að nota sömu laugina og ég synti í þegar ég var að byrja í menntaskóla fyrir 33 árum, minnir mig. Þar er sami pollurinn, 12 metra langur, á sama tíma og 50 metra laugar eru komnar í annan hvern bæ í landinu. Íþróttahúsin fyrir norðan eru þannig að það eru varla nema 500 metrar á milli þeirra sumra á meðan íþróttakennaraskóli landsmanna býr við þann kost að hafa ekkert íþróttahús. Ferðamannamóttöku, pylsusölu og slíkt ætlum við ekki að taka inn í þessar umr. Það fer vel inn á milli, eins og tómatsósan á hamborgurunum, en það kemur málinu ekkert við. Það er verið að tala hér um allt annað. Og við höfum áreiðanlega ekki miklar tekjur af því. Svo kemur það núna að auðugustu fiskimiðin séu út af Suðurlandi. Ég þykist þekkja það miklu betur en þessi ágæti þm., búinn að vera þarna meira og minna til sjós síðan 1949 á hverju einasta ári. Það er alger misskilningur, því miður, að þetta séu auðugustu fiskimið landsins. Þarna gengur að vísu hrygningarstofninn fram hjá í mars og apríl, en aðra tíma ársins er sannarlega ekki um auðugan garð að gresja. Því miður er það þannig. Við þurfum að sækja okkar fisk langt. Allt svona tal ætti að geyma til síðari tíma og menn ættu að lesa sér til áður en þeir flytja svona ræðu. Ég vil eindregið mælast til þess að ágætur þm. eins og Ingólfur Guðnason er láti sig ekki henda að tala um það sem hann hefur ekki hugmynd um. Það hefur verið nokkur vikurútflutningur frá Þorlákshöfn, hann er að benda okkur á hann, en eftirspurnin á vikri hefur ekki verið meiri en svo að það er sami skammturinn sem er verið að nudda í útlendinga fyrir litinn prís á hverju ári. Það er ekki mikill hagur af því, rétt stendur undir sér og búið, er sáralítið magn og veitir fáum vinnu, aðallega þeim sem keyra vikurinn, örfáum mönnum.  Ég er undrandi á því að vera að tína svona lagað til. Ég kann ekki við að nota það orð sem maður nefnir oftast í sambandi við svona smámuni, af því að þetta er virðuleg stofnun. Og blómarækt í Hveragerði. Hér komu einhverjir Hollendingar um árið og ætluðu að setja upp ylræktarver í Hveragerði og framleiða í stórum stíl. Ég þekki ekki plöntur, það ætti hæstv. iðnrh. að þekkja betur, 60 blaðsíður eru í einni skýrslunni frá honum um plöntur og sveppi á Austurlandi eða eitthvað svoleiðis. Það kom í ljós þegar búið var að athuga málið að það ætti að kaupa lampana af Philips í Eindhoven og það átti að nota heita vatnið hérna hjá okkur í Hveragerði. Þrátt fyrir ákaflega lágt orkuverð þótti mönnum ekki viðlit að fara út í fyrirtækið vegna þess að það bar sig ekki. Við erum ekki eins og þeir þarna á Norðurlandi að vilja fá eitthvert fyrirtæki hvort sem það ber sig eða ekki. Alls ekki.  Svona er hægt að telja upp. Sykurverksmiðja með 29% afkastavexti. Ég ætla að vona að sykurverksmiðja geti starfað hér á landi, en miðað við það sykurverð, sem er á heimsmarkaðinum núna, er ástandið þannig að ætlað er að kílókið af sykri framleitt í sykurverksmiðju í Hveragerði, miðað við það orkuverð sem ráðh. ætlar að selja okkur orkuna á, þegar hann gefur Svissurum hana, það kosti eitthvað nálægt 6 kr. hér, en það kostar 3 kr. frá útlöngum. Það gefur ekki 29% afkastavexti nema maður reikni eins og sérfræðingar iðnrn. Þá er hægt að fá allan fjandann út. Stærsta mjólkurbú á Norðurlöndum. Hvernig er með það? Það mætti spyrja hv. þm. Þórarin Sigurjónsson að því, hvernig er með stærsta mjólkurbú á Norðurlöndum. Það er verið að taka skóflustungu uppi í holtum núna um daginn hérna í Reykjavík og hæstv. landbrh. gerði það með bestu skóflu ráðuneytisins. Og hvaða skóflustunga var þetta? Þetta var fyrsta holan, svo kemur önnur, svo kemur stór gryfja og mikið hús ofan á. Og hvað á að gera þar? Mestallt af því, sem hingað til hefur verið gert í mjólkurbúinu á Selfossi. Þetta er iðnaðarstefnan. Nú má ekki einu sinni koma við með mjólkina á Selfoss. Mjólkurbilstjórarnir eiga í framtíðinni að vinka þar sem mjólkurbúið var og svo á að vinna þetta allt í Reykjavík. Að þessu standa, því miður, forustumenn bænda á Suðurlandi. Drottinn minn! Kjötvinnslan hjá SS er að fá stórhýsi yfir sig hérna í Reykjavík. Hvað ætli við glötum mörgum atvinnutækifærum á Suðurlandi með slíkri stefnu? Herra forseti. Ég nenni ekki að eltast við þetta. Svona ræður eru ágætar ef maður væri í einhverju skammastuði hér, en því fer fjarri. Ég harma að hér á hinu háa Alþingi skuli geta komið svona brtt. Hugsið ykkur! Hvernig lesum við till. hér? Tillögugreinin er yfirleitt mjög stutt, um kjarna málsins, en þessi kjarni málsins er studdur af grg. Ef við breytum þessu eina orði í till. og lesum svo grg. á eftir kemur fram að hún er öll um að það sé auðvitað skynsamlegast að reisa þessa verksmiðju á Suðurlandi. Guð minn góður! Hvað verður eftir? Við getum notað öfugan rökstuðning fyrir till., gerið ykkur grein fyrir því. Þetta megum við ekki gera. Biðjist afsökunar og dragið till. til baka. Þið getið þó greitt atkv. frekar á móti okkar till., en þetta er hneyksli. Þess eru engin dæmi að menn hafi hagað sér svona hér fyrr. Menn eru að vísu farnir að taka oft upp óþægilega og leiðinlega nýja siði, en þetta er kórónan á öllu saman. Þarna eru menn að bíta höfuðið af skömminni. Það hafa verið fluttar ræður hér af norðanmönnum og þær hafa verið ósköp vandræðalegar. Satt að segja yrði ég vandræðalegur í framan ef ég ætti að standa fyrir því að mæla með svona löguðu fyrirtæki fyrir norðan, mjög vandræðalegur. Maður mundi fara heldur hjá sér í stólnum og reyna að fela sig og snúa sér undan eins og þeir hafa gert, - meira að segja sjálfur Eyjólfur Konráð Jónsson sem hefur ævinlega verið liðugur í talfærunum. Hv. þm. Stefán Guðmundsson og norðanmaður var að tala um verksmiðju utan stór-Reykjavíkursvæðisins. Hann og margir aðrir hafa fallið í þá gryfju að nágrenni Þorlákshafnar er ekki hluti af atvinnumarkaði stór-Reykjavíkursvæðisins, ekkert nálægt því.  Hv. þm. Stefán Guðmundsson nefndi það einnig, að að sjálfsögðu hlyti að verða notuð sú mikla tæknilega undirbúningsvinna sem lagt hefur verið í. Hvaða undirbúningsvinna skyldi það vera? Skyldi það vera undirbúningsvinna norðanmanna sem alltaf hafa stefnt að verksmiðju sem ekki er talið mögulegt að reisa, sem er óhagkvæm, notar olíu? Nei, það er ekki þeirra tæknilega undirbúningsvinna sem á að nota. Það er undirbúningsvinna Jarðefnaiðnaðar sem þeir ætla að nota. Alveg á sama hátt og þessi brtt. er við mikla vinnu sem lögð hefur verið í þessa þáltill. af okkar hálfu ætla þeir að nota vinnu Jarðefnaiðnaðar hf. fyrir sína verksmiðju. Þeir ætla að taka verksmiðju sem þeir eru búnir að úthúða allan tímann, af því að þeir urðu að hlaupa frá sinni verksmiðju. Þeir hafa sem sagt hlaupið frá borði af sínu eigin skipi yfir í okkar myndarlegu fleytu, sem ævinlega hefur haft hinn rétta kúrs sem verður sá endanlegi, og hafa hugsað sér að gera uppreisn um borð. Þetta er þokkalegt. Nei, herra forseti, ég á varla orð yfir þetta. Alltaf og sífellt glymur það í eyrum manna að atvinnukostir sunnanlands séu miklu betri en fyrir norðan og miklu fleiri, eins og hv. þm. Ingólfur Guðnason var að nefna. Ég er margsinnis búinn að spyrja fylgjendur þessarar norðantillögu að því, hverjir þessir kostir eru. Hverjir eru þeir? Leggið þá á borðið. Segið okkur það. Það getur enginn sagt.  Ég vil benda hæstv. iðnrh. á, og ég ætla að biðja hann að gera undantekningu og hlusta núna, að arðsemi steinullarverksmiðju, sem hér hefur verið nefnd á Sauðárkróki, þessarar litlu, er auðvitað talin meiri ef hún getur flutt eitthvað út. Það fer ekkert á milli mála. Ég er sannfærður um að það verður þyngra að ýmsu leyti að eiga við innanlandsmarkað. Menn eru íhaldssamir og breyta ekki gjarnan strax um, en það kemur ef menn fá góða og ódýra einangrun. En þegar réttir úr kreppunni í Evrópu og menn eru að fara að endureinangra næstum því alla Evrópu, - hún er illa einangruð, menn hafa bara ekki efni á því núna í stórum stíl, - þá verður mest tækifærið að flytja út. Þá getum við boðið ódýra steinull með ódýrum flutningi í tómarýminu margnefnda sem er í skipum sem fara til Evrópu. Skipin okkar fara tóm út og koma full heim af alls konar drasli. Arðsemin af þessari minni verksmiðju fyrir norðan er tíu komma eitthvað prósent. Hver skyldi vera arðsemin af kísilmálmverksmiðjunni stóru ef markaður er sæmilegur og ef einhver vill kaupa það og ef einhver vill borga sæmilegan gjaldeyri fyrir það? Þrjú ef eru þarna í röð og þau eru sjö á þeirri verksmiðju og ekkert færri en í sambandi við steinull. Samt á að fara út í þetta verkefni. Vitið það hvað það kostar? Það er risavaxin tala, 747 millj. nýjar. Ég ætla að vona að það gangi allt vel þó þar sé ekkert rafmagn. En arðsemi þeirrar verksmiðju, sem gefin er upp í því mikla plaggi, - einhvers staðar í skjalabunkanum finnst sá miði þar sem talað er um arðsemina þar - hún er líka eitthvað svipað þessu, 10 og eitthvað. Steinullarverksmiðjan hjá okkur fyrir sunnan stendur svipað og ekkert lakar en þetta. Lakasta talan er einhver brot úr prósentu minni, en eðlileg tala er að mínu mati hærri. Hún er hærri. Arðsemi steinullarverksmiðju í Þorlákshöfn er meiri en á kísilmálmverksmiðjunni á Reyðarfirði. Og þar hafið þið það. Herra forseti. Það er kannske óþarfi að vera að ræða þetta mál miklu frekar, en þarna kom fram ein röng fullyrðing um að hæstv. ríkisstj. hafi komist að niðurstöðu. Ég tel að ríkisstj. hafi ekki komist að niðurstöðu fyrr en hún hefur tekið málið til afgreiðslu í ríkisstj. Það hefur ekki verið gert. Menn verða að gæta sín á orðalaginu. Ég trúi því ekki, að það verði gert fyrr en þessari atkvgr. hefur verið lokið hér í Sþ. Ég vil aðeins benda á það, að þegar verið er að tala um heimildarlögin frá því í fyrra, þá var ríkisstj. heimilað að leggja svona og svona mikla peninga, svona og svona stórt hlutfall af því að reisa steinullarverksmiðju, en það var ekkert sagt hvar hún ætti að vera. Það var eftir, og samkomulagið er ekki um það sem er eftir, úti í blámóðunni. Það stendur hvergi í plagginu. Þið skuluð ekki vera að veifa því ranga tré í þessu máli. Veifið þá frekar engu. Það er rétt að það hefur kannske ekki verið skynsamlegt hjá mér að vera að tala um hversu miklar framkvæmdir væru á Sauðárkróki. En ég vil fullyrða að ég sagði það ekki í því skyni að öfundast yfir því, hvað vel gengi hjá þeim. Ég tók það meira að segja skýrt fram. Ég óska þessu ágæta verkafólki á Norðurlandi vestra alls góðs og fagna því, að þar eru framfarir. Það var ekki af neinni öfund mælt. Það var aðeins til að sýna að það væri síður en svo nokkur deyfð þar. Við sjáum það af meðallaunum í kjördæminu Norðurlandi vestra. Línurit er til yfir meðallaun í öllum skattumdæmum landsins til margra ára. Þau eru til frá opinberum aðilum sem ég treysti, enda eru það ekki sérfræðingar frá Rannsóknaráði ríkisins. Þau línurit sýna að Norðurland vestra var býsna langt niðri í meðallaunum, seig svo nokkuð áfram, en stefnir nú til himins. Það línurit hækkar. Þeir voru lægstir, en þeir eru það ekki lengur, ekkert nálægt því. Hverjir eru lægstir? Hvar stefnir kúrfan niður? Í skattumdæmi Suðurlands, því miður. Við höfum ekki staðið okkur nógu vel, hv. þm., og engir okkar. Það er sannleikurinn. Að lokum, herra forseti, ætla ég aðeins að nefna eitt atriði úr ræðu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, en þar sem hann er farinn ætla ég ekki að segja mikið um það. Hann nefndi að þeir norðanmenn vildu nota tómarýmið í skipunum á leiðinni suður. Til að geta notað það þurfa skipin alltaf að koma við þarna á Króknum og sækja steinullina, og auðvitað er dýrara að vera alltaf með eitthvað í skipinu. Það þyngir það og það eyðir meiri olíu o.s.frv. Þetta hlýtur því að kosta eitthvað. Þeir þurfa að taka þetta um borð og þeir þurfa að taka þetta í land. Þetta hlýtur allt að kosta sitt. En það verð, sem þeir ætla að heimta fyrir, er ákaflega lágt. Það er svo lágt að ég efast um að það geti nokkurn tíma staðið undir kostnaði, því það þarf að hreinsa vel þau skip eftir svona flutning o.s.frv. En það er rétt og það er skynsamlegt að nota sér tómarýni og reyna að semja um lága fragt, fasta fragt. Það er aldrei svo að það hafi ekki verið eitthvað skynsamlegt líka fyrir norðan stundum, en aðalgallinn á þessu er sá, að þessi skip eru bara ekki til. Það er eftir að smíða þau og meira að segja eftir að teikna þau. Við erum nefnilega að tala um ýmislegt í þessum efnum í býsna lausu lofti. Ég ætla að vona að þessir ágætu norðanmenn komi þó þokkalega niður. Ef hið háa Alþingi leyfir sér nú einu sinni að hugsa um málin frá hagkvæmnisjónarmiði, hvar sé eiginlega helst möguleiki á að reka verksmiðju með sæmilegu lagi og sem næst markaðinum, hráefnið við höndina og orkan við túngarðinn, þá velja menn auðvitað þann kostinn að reisa verksmiðjuna syðra.



Herra forseti. Þetta eru ekki beint skemmtilegar umræður. Ég vil taka það fram til þess að fyrirbyggja misskilning, að ég ætla ekki að fara í einhvern barning og togstreitu um það, hvar er malbikað og hvar er ekki malbikað, hverjir eiga íþróttahús, hverjir eiga ekki íþróttahús, hverjir eiga 50 metra sundlaug og hverjir eiga 12.5 metra laug. Þetta finnst mér allt á heldur lágu plani. En ég skal taka skýrt fram og ætla að lesa það hér upp sem ég sagði áðan í sambandi við stór-Reykjavíkursvæðið. Ég dæmi ekki Suðurlandið inn á stór-Reykjavíkursvæðið. Það sem ég sagði, hv. þm. Garðar Sigurðsson, var þetta: Það eru vandfundin atvinnufyrirtæki í iðnaði sem er rekstrarlega hagstætt að reisa og reka utan stór-Reykjavíkursvæðisins. Hér hefur þó tekist að finna slíkan atvinnukost. Þetta var það sem ég sagði um stór-Reykjavíkursvæðið. Hins vegar get ég endurtekið - og það er ekki fundið upp hjá okkur, hvorki mér né hv. þm. Ingólfi Guðnasyni - þá atvinnukosti sem Sunnlendingar hafa verið að athuga undanfarin ár. Ég held að menn sem tala hér af vandlætingu og fyrirlitningu, að mér finnst, um stóran og öflugan atvinnukost, sykurverksmiðju í Hveragerði, ættu að setjast niður og ræða við upphafsmanninn að þessu máli, samþingismann þeirra, Þórarin Sigurjónsson, sem á heiður skilið fyrir að hafa í gegnum árin barist fyrir þessum atvinnutækifærum og þessu fyrirtæki og talar oftast nær fyrir daufum eyrum. Svo koma samþingsmenn hans og tala hér af einhverri vandlætingu og hálfgerðri fyrirlitningu um slíkt fyrirtæki. Þetta fyrirtæki er þó töluvert miklu stærra hvað mannafla varðar heldur en steinullarverksmiðjan. Ég er ekki að finna það upp hjá mér að tala um að hugmyndir séu uppi um að Stálfélagið setji sig niður í Þorlákshöfn. Ég las það í blöðunum í viðtölum við ágætismenn sem þar eiga hagsmuna að gæta.  Menn tala hér af fyllstu vandlætingu um ylræktarver, þm. þessa kjördæmis. Mér er sem ég sæi kjósendur okkar á Norðurlandi vestra ef við töluðum svona um þá möguleika sem væru e.t.v. að skapast í atvinnumálum. Ég skil þetta ekki. Ég þekki sem betur fer margt ágætisfólk á Suðurlandi og vil una því alls hins besta. En í þessu máli fór svo með þennan atvinnukost, að iðnrh. leggur til að sú verksmiðja, sem um er talað, verði reist á Sauðárkróki vegna þess að það er talinn hagkvæmari kostur.  Menn hafa verið að tala um það, hverjir hafi átt upptökin í sambandi við verksmiðjuna. Ég ætla ekki að fara að metast um það, hverjir byrjuðu á þessu, og hef ekki aðstöðu til að fara í gamlar fundargerðabækur til þess að lesa mér til um það. En staðreyndin í málinu er þessi, að Steinullarfélagið á Sauðárkróki byrjaði að fást við byggingu á stórri verksmiðju. Það hefur komið hér fram, það er staðreynd og það veit ég að menn vita. En að mjög vel athuguðu máli sannfærðumst við um að það var óhagkvæmur kostur. Sunnlendingar héldu hins vegar áfram og börðust hart um og töldu að það væri eini kosturinn sem arðbær væri og vit væri að fara í. En svo þegar í ljós kemur að það er ekki, hvað skeður þá? Menn segja að við norðanmenn höfum tekið einhverjar hugmyndir frá Sunnlendingum. Nei, þá eru það Sunnlendingar sem svissa yfir og fara yfir í að reisa litla verksmiðju.  Steinullarfélagið á Sauðárkróki ræddi frá upphafi vega, eða fulltrúar þess, við þessa aðila, bæði Elkem og Jungers, og þeir ræddu við fleiri en þá. Þeir ræddu a.m.k. við sex aðra aðila í þessari grein til þess að kynna sér málið sem best. Síðan kom þessi kostur til skoðunar, þetta franska fyrirtæki St. Gobain, sem menn eru að tala hér um að sé bara eitthvert rugl út í loftið. Það er ekkert rugl út í loftið. 



Herra forseti. Hér hafa farið fram líflegar umræður um þetta mál sem vonlegt er. Ég æla ekki að lengja þær. Það var beint til mín einni fsp. af hv. 6. þm. Suðurl. þar sem hann vék að ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 61/1981, um steinullarverksmiðju, og innti eftir hvort tekið yrði tillit til þeirra ákvæða. Ég hlýt að svara því játandi og vísa til þeirrar tillögu sem ég flutti í ríkisstj. og hef reyndar þegar lesið, þar sem segir í upphafi: „Með tilvísun til laga nr. 61/1981 samþykkir ríkisstj. fyrir sitt leyti að steinullarverksmiðja rísi á Sauðárkróki á vegum Steinullarfélagsins hf. í samræmi við meginhugmyndir sem félagið hefur lagt fram um stærð og markað.“ Þarna hlýtur að sjálfsögðu jafnframt að reyna á bráðabirgðaákvæði laganna varðandi fjármögnun og viðskiptasambönd.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða margt sem hér hefur komið fram. Hér var sagt að þessi till. væri óþörf. En ég held það hafi komið mjög góður rökstuðningur fyrir flutningi hennar í máli hæstv. iðnrh. Hann sagði að í tillögum sérfræðinganna hefðu ekki komið fram efnisleg rök sem mæltu með einum staðnum fremur en öðrum. Um það virðast vera skiptar skoðanir, hvort það eru efnisleg rök, að arðsemin sé betri á öðrum staðnum en hinum. Við Sunnlendingar teljum að það og fleira, sem þar er sett fram séu efnisleg rök, en við skulum láta það liggja á milli hluta. Hver hefur sitt álit á því. En vegna þess að þarna voru að mati iðnrh. ekki efnisleg rök þurfti að taka pólitíska ákvörðun í málinu. Ég tel alveg nauðsynlegt að það sé Alþingi sem tekur slíka pólitíska ákvörðun, en ekki ríkisstj., þar sem ákvörðun mundi þá fara eftir - við skulum segja þeirri tilviljun, hvað margir ráðherrar væru úr einstöku kjördæmi og hvaða kjördæmi hefði enga ráðherra. En það, sem er þó kannske enn þá þyngra á metunum, er það sem ég var að minnast á, að þarna tel ég verið að marka vissa iðnaðarstefnu sem nauðsynlegt er að Alþingi taki ákvörðun um. Þarna er tækifæri til að nýta innlent hráefni sem kostar íslenska verksmiðju aðeins 1/19 af því sem keppinautar okkar á Norðurlöndum verða að greiða fyrir þetta hráefni. Ef á að taka ákvörðun um að þennan kost skuli ekki nýta um ófyrirsjáanlega framtíð til þess að koma íslenskri orku í verð, þá tel ég að þarna sé um svo örlagaríka ákvörðun að ræða að það sé alveg nauðsynlegt að það sé Alþingi allt sem móti þá iðnaðarstefnu.