Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Jeg hefi ekki mikið að segja nú fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar, því að jeg tók fram mest af því, sem jeg vildi sagt hafa um þetta mál, við 2. umr. Jeg vil aðeins lýsa enn yfir því, fyrir hans hönd, að hann álítur rangt að ganga inn á þessa braut og skatta slík fartæki. Annars hefir þetta mál nú verið rætt svo ítarlega, að jeg tel ekki rjett að tefja tímann á því lengur, en láta það nú ganga til atkvgr.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg get teki undir með háttv.frsm. meiri hl. (B. K.), að jeg vildi helst, að enginn skattur væri lagður á bifreiðar og frv. þetta fjelli. - En með því að auðsætt er, að það kemur ekki til mála, þá hefi jeg komið fram með þá brtt., sem er á þskj. 494, og lýtur að því að fella alveg burt skattinn á flutningabifreiðum. - Jeg þarf ekki að taka það fram nú, hve óviðeigandi mjer virðist það, að leggja slíkan skatt á þessi fartæki, sem eru að verða aðalflutningatæki okkar, hjer á Suðurlandi a. m. k. Auk þess er því svo háttað, að þá er búið að leggja fjórfaldan skatt á bifreiðarnar, þegar þetta frv. er gengið í gegn. Því fyrir utan þennan skatt hvíla fyrir á þeim hátt farmgjald, í sama flokki og silki, tekjuskattur og eignarskattur. Jeg verð því að endurtaka það, að jeg er yfirleitt mótfallinn frv. þessu, en þessi brtt. mín er fram komin í því skyni að miðla hjer málum, eftir því sem unt verður.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg sje það, að háttv. þm (G. Guðf.) er það áhugamál að gera sem minst úr þessum skatti og finna honum sem flest til foráttu. Jeg get ekki með nokkru móti fallist á skoðun hv. 2. þm. Rang. (G. Guðf.) í því að það sje óviðeigandi að leggja skatt á bifreiðar, þótt hjer sjeu engar járnbrautir. Og hvað hinn margfalda skatt snertir, sem sami háttv.þm. (G. Guðf.) talaði um, þá sje jeg ekki, að bifreiðum sje þar vandara um en öðrum hlutum, sem eru fluttir til landsins, og sje jeg ekki t. d., að rjett væri að gera bifreiðum hærra undir höfði í þeim efnum en kornvöru eða öðrum beinum nauðsynjavörum. Um brtt. er þess að geta, að jeg vil til samkomulags ganga inn á brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.), en vona þó jafnframt, að háttv.þm. Rang. (G. Guðf.) taki sína brtt. aftur.

Forseti (G. B.) Fjárlagafrv. verður skift svo til umr. og atkvgr., að fyrst verða teknar til meðferðar 1.–5. gr., þá 6.–14. gr. og loks 15.–24. gr.

Frsm. fjhn. (Sigurður Eggerz) Fjárhagsnefndin hefir ekki getað gert brtt. við tekjuhluta fjárlaganna, af þeirri ástæðu, að enn er ekki sjeð fyrir um afdrif ýmsra tekjuskattsfrv., sem eru á ferðinni. Það hefir verið búist við því, að Alþingi muni verða slitið á laugardaginn er kemur, en það horfir nú ekki betur en það, að sum stærstu skattamálin eru ekki ennþá afgreidd úr háttv.Nd., og geta því ekki komið til meðferðar hjer fyr en í næstu viku. Það er því auðsjeð, að nefndin hefir mjög lítinn tíma til að athuga málið, ekki síst þareð ýms stórmál eru eftir, sem koma hingað í næstu viku, t. d. eins og fasteignaskattsfrv. o. fl. Það er því mjög leitt, að þessum tekjufrv. skuli vera haldið svo lengi í háttv.Nd. En fjhn. vill þó reyna að gera háttv. deild nú þegar nokkra grein fyrir því, hvernig tekjuhliðin muni líta út, og leggur því til grundvallar sum frumvörp stjórnarinnar, sem vitanlegt er, að muni verða samþykt. Það er þá fyrst, að ábúðar- og lausafjárskattur fellur burt, en í stað hans kemur fasteignaskattur, sem er áætlaður 270 þús. Tekjuskattsfrv. er til umræðu í dag í háttv.Nd., og er því ekki hægt að segja, hve miklar tekjur megi áætla eftir því frv. Stjórnin hefir nú heldur enga áætlun gert um þennan tekjuauka í ástæðum fyrir frumvarpinu, en heyrst hefir, að fjármálaráðherra (M. G.) hafi í ræðu áætlað skattinn um 1 miljón kr. En eins og frv. kemur frá stjórninni, þá mundi nefndin varla treystast til að áætla tekjur af því hærri en 600,000 kr. Því að mjög líklegt er, að skatturinn verði mjög lítill af hinum hærri stofnum, þar sem framleiðslan hefir orðið fyrir svo þungum áföllum, og að sjálfsögðu tekur langan tíma þangað til hún rjettir við, svo að vænta megi mikils gróða af henni. Tekjuskatturinn síðasta ár nam ekki meiru en 600 þús. kr., jafnvel þó að háskatturinn væri mikill. Dýrtíðar- og gróðaskattur fellur burt samkvæmt frv. stjórnarinnar um tekjuskatt. Aukatekjur áætlar stjórnin 150 þús., og telur nefndin, að sú áætlun sje rjett. Erfðafjárskatt áætlar nefndin um 20 þúsund krónur. Vitagjald áætlum vjer eins og í fjárlagafrumvarpinu, eða 100 þús. kr. Það var samkvæmt síðustu landsreikningum ekki meira en 60 þús. kr., en nefndin áleit að óhætt mundi vera að setja það 100 þús. kr., þar sem það mun hafa verið hækkað síðan. Leyfisbrjefagjald virðist mega telja 10,000 kr. og útflutningsgjald um 500,000 kr. En áætlunin um útflutningsgjald byggist á því, að tillögur stjórnarinnar verði samþyktar. En samkvæmt þeim falla lögin frá 1919 í burtu, en eftir verður síldartollurinn einn, sem stjórnin hefir flutt sjerstakt frumvarp um, og þar sem það heldur dregur úr tollinum vegna frádráttar, sem heimilaður er í frv., þá virðist síldartollurinn varlega áætlaður um 200 þús. kr. Við útflutningsgjald bætist því 1% gjald af útfluttum vörum, sem nefndin telur víst, að verði samþ. og kemur í staðinn fyrir 1% stimpilgjaldið, og áætlar stjórnin það gjald um 300 þús. kr., og telur nefndin það síst of hátt. Áfengistollinn virðist mega áætla um 200 þús. og tóbakstoll um 500 þús. kr. 1919 reyndist hann 700 þús. kr., en er nú áætlaður í fjárlögunum 400 þús. kr., og mun því sanni næst, að hann nemi ca. 500 þús. kr. Lestagjaldið er látið standa óbreytt eins og stendur í athugasemdum stjórnarinnar, sem sje 40 þús. kr. Kaffi- og sykurtollur er áætlaður 800 þús. kr.; stjórnin gerir ráð fyrir, að tollur af sykri og kaffi og áfengi og tóbaki muni nema 2 milj. kr., en nefndin fer ekki svo hátt, og áætlar 11/2 miljón. Vörutollurinn verður líklega ekki eins hár nú eins og áður, jafnvel þó að gjaldið hafi verið hækkað í einum flokkinum, því að það hefir verið fært svo mikið á milli flokka, úr dýrari flokki í ódýrari flokk, og telur nefndin því rjett að áætla frv. um 1 milj., og það verður að taka tillit til þess, hve tímarnir eru erfiðir og horfurnar ískyggilegar. Annað aðflutningsgjald áætlum vjer 60 þús. kr. eins og nú stendur í fjárlagafrv. Gjald þetta hefir að vísu verið hækkað, en hinsvegar er búið að banna innflutning á sumum þeim vörum, sem heyra undir þennan flokk, og hefir því nefndin talið rjett að halda sjer við gömlu áætlunarupphæðina. Nefndin hefir áætlað 500 þús. kr. stimpilgjald, en eftir frv. stjórnarinnar er slept 1% gjaldi af öllum útfluttum vörum, og dregur það afarmikið úr gjaldinu. Símatekjur 1919 reyndust 828 þús. kr. og áætlaði nefndin þær nú 800 þús. kr. Nefndin gerir ráð fyrir, að pósttekjur nemi 240 þús. kr., eins og stendur í stjórnarfrv., en það getur vel komið til greina að hækka þá upphæð. Samkvæmt þessari áætlun nefndarinnar, sem hún þó áskilur sjer rjett til að breyta, þá nema tekjurnar af 2. gr. um 5,790,000 kr., en eftir frv. 5,945,000 kr., og er því áætlun nefndarinnar, er tekið hefir verið tillit til skattafrv., sem eru á leið í þinginu og gert er ráð fyrir að verði samþykt, nokkuð lægri en tekjuhliðin nú er áætluð í fjárlagafrv., þegar gömlu skattarnir eru lagðir til grundvallar. Nefndin hefir ekki áætlað neitt fyrir einkasölu af tóbaki, en ef hún yrði samþykt og gengið er út frá 200 þús. kr. tekjum af henni, þá mun áætlun nefndarinnar verða lík og stjórnarfrv. gerir ráð fyrir. Við 3. og 4. og 5. grein hefir nefndin ekkert að athuga. Eftir þessu verður hallinn á fjárlögunum hjer um bil 2,476,982,37 kr. Jeg veit, að hæstv. fjrh. (M. G.) mun komast að nokkuð annari niðurstöðu um tekjurnar, þar sem hann hefir gert ráð fyrir, að tekjuskatturinn yrði 400,000 kr. hærri en nefndin áætlar og aðflutningsgjald 500,000 kr. hærra og vörutollur 14 milj. kr. hærri. En eins og tekið hefir verið fram, þá hefir nefndin ekki getað fallist á þessar áætlanir. Þar sem svo mörg af tekjuaukafrv. stjórnarinnar eru ekki komin í gegn um þingið, þótt nefndin þykist sjá fyrir örlög þeirra, þá hefir hún ekki getað gert brtt. við tekjuhliðina, en hefir talið skyldu sína að gefa bæði fjvn. og háttv. deild nú þegar á þessu stigi skýrslu um, hvernig tekjuhliðin stæði. Að sjálfsögðu mun nefndin athuga tekjuhliðina enn ítarlegar og leitast við að gera brtt. við frv. áður en það fer hjeðan úr háttv. deild.

Frsm. fjvn. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Þegar hefir nú verið vikið að því, að tekjuhallinn í fjárlögunum, eins og háttv.Nd. skildi við þau, sje 2 milj. 476 þús. 982 kr. 37 aur., og er það alt annað eu álitlegt, í samanburði við þá lýsingu, sem háttv.frsm.fjhn. (S. E.) gaf um horfurnar, og ætti það að vera háttv. þingdeild til varnaðar um að auka þar ekki miklu við. Síðan eru aðeins fáar nætur, að við höfðum hjer 1. umr. um þetta mál, og þar sem nefndarmenn hafa jafnframt orðið að sinna fleiri málum, þá hefir ekki gefist tími til að rita langt nál., og getur því skeð, að fjvn. hafi skotist yfir eitthvað, svo sjálfsagt má búast við brtt. við 3. umr. Nefndin hefir ekki komið með brtt. við frv. fyr en kemur að 12 gr., og skal jeg þá fyrst víkja að breytingum hennar við þá grein. Í fjárlagafv., eins og það kom frá Nd., er ákveðið 10 þús. kr. til starfrækslu Röntgenáhalda og 2 þús. kr. til að starfrækja ljóslækningastofu, og ennfremur m.-liður í 27. tölul. til stafrækslu Finsensljósa, til lækningar hörundsberklum, 3 þús. kr. Nú víkur því þannig við, að í ráði er, að sett verði hjer upp hæfilega stór ljóslækningastofnun með Finsenslömpum, sem notuð verður meðal annars til þess að lækna hörundsberkla. Geislastofnun Finsensljósa er mjög ljósfrek og því kostnaðarsöm. Niðurstaða nefndarinnar er sú, að færa þessa liði undir eitt, og er þá fjárveitingin hin sama og sú, er veitt var í Nd. Hinsvegar hugsum við okkur, að þessar stofnanir renni saman og verði báðar eign ríkissjóðs og stjórnin semji við lækninn um starfræksluna, og sje þá kaup hans og væntanlegur ágóðahluti af lækningunum ákveðinn. Um styrk til Radíumsjóðsins er það eitt að segja, að það er einungis orðabreyting. Sjóðurinn heitir Radíumsjóður Íslands, og hefir þess verið óskað, að fjárveitingin yrði orðuð þannig. Næsta brtt. er um styrk til sjúkrahúsa. Fjárveitinganefnd Nd. ákvað að veita til rekstrar sjúkrahúsa og sjúkraskýla 10 þús. kr., en við höfum hækkað þá fjárhæð um þriðjung. Vitanlega fylgir sá böggull skammrifi, að hjeruðin leggi fram þriðjungi meira fyrir hvern legudag en verið hefir. Reynslan hefir sýnt, að það er orðið nær ógerningur að taka sjúklinga inn á sjúkrahúsin með sama gjaldi og verið hefir. Þess vegna er lagt til, að daggjaldið verði hækkað úr 60 aurum upp í 90 aura. Eitt af því, sem háir sjúkrahúsunum úti um landið, er það, hve örðugt er að fá hjúkrunarkonur til þeirra. Við höfum undanfarið verið að kosta stúlkur utan í þessu skyni, og nú veitum við 3 konum utanfararstyrk til hjúkrunarnáms. En meinið er, að við vitum ekki, hvað á að gera við þær, er þær koma heim aftur. Við getum ekki boðið þeim það kaup, sem sæmilegt er. Þetta ætti að vera meðmæli með hækkun þessa styrks, því að það er full hætta á því, að við fáum ekki hjúkrunarkonur til þessara starfa með þeim launum, sem unt er að borga. Jeg þykist ekki þurfa að ræða frekar um næsta lið, utanfararstyrk til hjúkrunarkvenna, sem fjvn. hefir ekki breytt. En henni hefir þótt rjett að bæta við athugasemd um það, að konur þessar setjist að hjer á landi að loknu námi, ef þeim býðst starf hjer, og er það í samræmi við það, sem jeg nú hefi mælt. Þá er næsta brtt. um að fella niður fjárveitingu til væntanlegs berklavarnarfjelags. Þetta fjelag er enn ekki stofnað, og nefndin álítur því ekki ástæðu til að taka upp styrkveitingu til þess að þessu sinni. Ef fjelagið verður stofnað og sæmilegur áhugi fylgir því úr hlaði, þá er nægur tími til þess að veita því styrk á næsta Alþingi, annaðhvort í fjáraukalögum eða fjárlögum, eða hvorutveggja. Næst er að ræða um fjárveiting til Læknafjelags Reykjavíkur, til þess að styrkja utanför umbúðasmiðs. Um mál þetta er það að segja, að Læknafjelagið sótti til þingsins um 8000 kr. styrkveitingu í þessu skyni, en sú fjárveiting fjell í Nd. Það er engum vafa undirorpið, að þörfin á umbúðasmið hjer á landi er afarmikil. Sjúklingar, sem þurfa að láta gera sjer umbúðir, verða margir sjálfir að fara utan, því að það er margreynt, að þótt læknar mæli sjúklingana, þá koma umbúðirnar ekki að fulhun notum, þegar þær koma. Þetta sýnir, að nauðsyn er á að hafa slíkan smið við hendina. Nú stendur þannig á, að læknafjelagið á kost á að fá kenslu handa manni hjer í bænum,sem er einkarvel hagur og álitinn vel fallinn til þess að læra þetta, hjá „Hjemmet for Vanföre“ í Kaupmannahöfn, er hefir lofað að veita honum fullnaðarfræðslu í þessari grein, og er málið þegar undirbúið að þessu leyti. Að ætlast til þess, að Læknafjelagið leggi fram allan þann styrk, er til þessa þarf, virðist mjög misráðið og ósanngjarnt. En þar sem till. fjell í Nd., þótti fjvn. þessarar deildar rjett að lækka fjárhæðina til þessa úr 8000 niður í 6000 kr. Þá er komið að 13. gr. Um hana er það fyrst að segja, að nefndin hefir þar lagt til stórfelda breytingu, og er hún sú, að í stað 175 þús. kr. til strandferða komi 300 þús. kr. Það er vissa fyrir því, að 175 þús. kr. styrkur til strandferða hrekkur ekki, og við litum svo á, að það sje eigi til annars en að blekkja sjálfan sig og þjóðina, að halda svo lágri fjárveitingu. Er jafnvel mikil ástæða til að ætla, að þessi fjárveiting nægi ekki til Sterlingsferðanna einna, en þar sem Nd. hafði felt 400 þús. kr. fjárveitingu, teljum vjer vænlegra til samkomulags að ákveða fjárveitinguna ekki hærri en þetta, og urðum ásáttir um að ákveða fjárveitingu þessa 300 þús. kr. Svo eru till. um að fella niður fjárv. til tveggja símalína, Reykjarfjarðar og Króksfjarðarness. Þessar fjárveitingar eru ekki í frumvarpi stjórnarinnar, og þess vegna þótti gerlegast að láta þær falla niður, þar sem auk þess má búast við, að alls ekki verði unt að framkvæma þessar símalagningar sökum fjárskorts. Annars ætlaði nefndin að ræða við landssímastjóra um þetta, en hann er fjarverandi sem stendur. Þá er næst fjárveiting til húsabyggingar í Reykholti. Fjárveiting þessi var sett 5000 kr. í Nd., en við höfum lækkað hana í 2500 kr. Hjer er að ræða um allmikinn kostnað, talað um 100 þús. kr., til að byggja upp staðinn. Og víst mun margan fýsa, að eigi yrði þjóðinni til vansæmdar húsakynni á þessum söguríka stað. Teljum vjer það þjóðmetnaðarmál, sem skylt er að koma í framkvæmd. En þar sem ekki mun ætlast til, að ráðist verði í neinar verulegar framkvæmdir í þessu skyni nú þegar, teljum vjer nægja 2500 kr. til undirbúnings byggingarinnar. Næst er að ræða um einkalaunaviðbót til dyravarðar Háskólans. Við höfum flutt hana í 18. gr., þótti betur fara á því, þar sem hjer er vitanlega ekki um annað en eftirlaun að ræða, sem dyravörður er sjálfsagt vel að kominn. Þá er næst að ræða um námsstyrk til stúdenta erlendis. Þessi styrkur kemur að sjálfsögðu í stað Garðstyrksins, því að samkvæmt sambandslögunum er fallinn niður rjettur stúdenta til þessa styrks, en með því þykir ófært annað en veita þeim nokkurn styrk. Hins vegar ætti styrkur þessi að koma að nokkrum notum, og þess vegna er ætlast til þess, að stjórninni verði sýnd vottorð um, að styrkhafar stundi nám sitt með alúð, og njóti ekki styrks lengur en 4 ár, því að svo var um Garðstyrkinn. Jafnframt álítum vjer heppilegt, að stjórnarskrifstofan í Kaupmannahöfn hefði eftirlit með, að styrkur þessi yrði notaður viturlega, því að vitanlega er hægra fyrir hana að hafa slíkt eftirlit en stjórnina hjer. Þá er að ræða um aths. við námsstyrk handa nemendum Mentaskólans. Þessi athugasemd gerir ráð fyrir að finna ráð til þess að auka tekjur þessarar stofnunar, í því skyni að styrkja efnalitla nemendur, með því að leggja skólagjald á hina efnaðri nemendur. Þótt vjer sjeum eigi beint á móti því, að lágt skólagjald verði sett við skóla þennan, þá virðist tilhögun sú, sem ráðgerð er við þetta, athugaverð. Það er hætt við, að það mundi valda óþægindum fyrir hina fátæku nemendur, er þeir vissu sig vera nokkurskonar ölmusuþega hinna efnuðu skólasveina, og við þetta mundi samlíf lærisveina skólans spillast. Að ætla að nota þetta skólagjald á sama hátt við gagnfræðaskólana og Kennaraskólann, þykir nefndinni ennþá varhugaverðara, og er því þess vegna mótfallin. Þá er það Kvennaskólinn í Reykjavík. í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því, að hækka styrkveitingu til skólans, ef fjárveitingin hrekkur eigi. Okkur þótti þetta varhugavert, því að það er hið sama og ríkið viðurkenni, að það taki skólann algerlega að sjer. Þetta getur nefndin eigi fallist á, og leggur því til, að aths. falli burt. Næst er að ræða um byggingarstyrk til barnaskóla. Fjvn. Nd. leggur til, að styrkveiting þessi orðist svo: „Til að reisa barnaskóla utan kaupstaða, í kauptúnum og sjávarþorpum og heimavistarskóla í sveitum o. s. frv.“ En þar sem styrkveitingin er svo lítil, og flest eða öll þorp landsins munu þegar hafa reist sjer barnaskóla, þá er líklegast, að fjárhæð þessari verði helst varið til byggingar skólahúsa í sveitum. Nú er það svo, að sumstaðar í sveitum geta heimangönguskólar komið að fullum notum, og þess vegna þykir rjett að fella niður orðið heimavistarskóla, og láta það vera á valdi stjórnarinnar, hvort veita skuli fje til heimangönguskóla, undir vissum kringumstæðum og ef fræðslumálastjóri álítur það heppilegt. Þá er það styrkur til Skólablaðsins. Nefndin leggur til, að hann falli niður, af sömu ástæðu og tekin var fram um styrkveitingu til lögfræðilega tímaritsins í nál. um fjáraukalögin. Það er ekki af því, að nefndin álíti eigi fylstu þörf á, að tímarit þetta komi út, heldur vegna þess, að hún álítur, að þingið sje komið inn á skakka braut, ef það fer að styrkja viss tímarit, og eigi gott að vita, hvar slíkt mundi lenda. Nefndin hefir komið sjer saman um það, að. veita ekki styrk til tímarita, því að þar sem margar styrkbeiðnir hafa komið frá tímaritum, mætti búast við, ef einu væri veittur styrkur, myndu fleiri koma á eftir, og því væri eigi gott að segja hvar ætti að enda. Um styrki þessa er það að segja, að þeir eru allir lágir, og munar því lítið um þá, þegar litið er á það, hversu bókaútgáfa er feiknadýr. En það teldi jeg vel ráðið, að hver stjett sýndi metnað sinn í því að reyna að halda úti tímaritum sínum sjálf. Og get jeg í þessu sambandi bent á læknastjettina. Hún hefir sjálf haldið úti tímariti sínu hjálparlaust, og aldrei sótt um styrk til þess, því það er ekki nema eðlilegt, að hver stjett hafi þann áhuga á málum sínum, að hún reyni að halda úti ritum sínum sjálf. En hvað Skólablaðið snertir, þá mun jeg greiða atkvæði með því, að þessi upphæð til þess fái að fljóta. En fyrir hönd nefndarinnar hefi jeg umboð til að mæla á móti fjárveitingunni. Athugasemdina um unglingaskólana telur nefndin athugaverða, þar sem svo er kveðið á, að unglingaskólar í fjölmennum kauptúnum og kaupstöðum skuli að öðru jöfnu njóta minni styrks en unglingaskólar í sveitum. Nefndin er ekki ánægð með þetta orðalag, og telur því rjett að fella athugasemdina niður að þessu leyti. En hún áskilur sjer rjett til þess að koma með brtt. við 3. umr., sem skýri þessa hugsun betur, því að hún lítur svo á, að það geti orðið til reipdráttar milli skólanna, ef orðalagið á athugasemdinni er látið standa eins og það kom frá Nd. Styrkinn til húsmæðrafræðslu á Ísafirði hefir nefndin bundið því skilyrði, að fram yrðu lagðar annarsstaðar frá 1000 kr., í stað 800 kr., sem í frv. stendur. Hvað breytinguna á mannsnafninu snertir, þá hefir nefndin lagt til, að í stað „Guðbrandsdóttur“ komi „Brands“, af því að þess hefir verið óskað af konu þeirri, er hlut á að máli.

Forsætisráðherra (J. M.) Fjármálaráðherra getur því miður ekki verið við þessa umræðu hjer, því að hann er bundinn í háttv.Nd. Jeg hefi ekki mikið út á brtt.háttv. nefndar að setja fyrir mitt leyti, og skal því fara fljótt yfir sögu. Vil jeg þá fyrst nefna 12. brtt., sem er um að lækka fjárveitingu til bæjargerðar í Reykholti. Jeg get eigi sjeð, að það hafi mjög mikla þýðingu í sjálfu sjer, hvort fjárveitingin er lækkuð eða eigi. Það hefði verið rjettast máske að orða fjárveitinguna „alt að“ einhverri ákveðinni fjárhæð. Það þarf að byrja á bæjarbyggingu þar, því að bærinn er orðinn svo hrörlegur, að varla hefir mátt búa í honum síðustu árin. Presturinn í Reykholti hefir nú farið fram á, að reistur yrði þar bær, sem sæmdi þessu höfuðbóli, og fjárveitinganefnd Nd. hefir fallist á, að nauðsynlegt sje að reisa þar sæmilega góðan bæ, að mestu leyti á ríkisins kostnað. Jeg vona, að hann þurfi ekki að kosta eins mikið og húsagerðarmeistari gerir ráð fyrir, um 100 þús. kr. Jeg held annars, að rjett hefði verið að láta þessa fjárveitingu standa eins og hún kom frá háttv.Nd. Það er eigi mikið unnið fyrir 2500 kr. Hitt er þó aðalatriðið, að eitthvað sje veitt, því að þá er það viðurkent, að ríkið eigi að styðja byggingu í Reykholti fram yfir á öðrum prestssetrum. Við brtt. um styrk handa stúdentum við erlenda háskóla hefi jeg ekkert verulegt að athuga. Það er eflaust rjett að binda hann við ákveðið árabil, en hvort það á að vera endilega fyrstu 4 árin, það tel jeg efasamara. Það lítur helst út fyrir, að þingið vilji, að þetta komi alveg í stað rjettinda íslenskra stúdenta við Kaupmannahafnarháskóla til Garðstyrks, eins og þau voru fyrir 1. desember 1918, og að stúdentar þessir ættu þá heimting á þessum styrk, að því leyti, sem þeir gætu ekki numið hjer þá námsgrein, sem þeir vilja stunda. Mjer þykir hjer helst til langt farið, en það verður að vera á þingsins valdi. Á hinn bóginn verður þá ekki farið um styrkveitingu eftir efnahag stúdenta. Þetta er og vandaminst fyrir ráðuneytið, svo að frá því sjónarmiði hefi jeg ekkert út á það að setja. En frá byrjun hefir verið nokkur vafi á, hvernig eigi að skilja þessa fjárveitingu, hvort veita eigi öllum stúdentum jafnan styrk eða helst þeim, er efnaminni eru. Þá kem jeg að athugasemdinni um skólagjald Mentaskólans. Jeg skal þegar taka það fram, að jeg tel rjett að taka skólagjald við þennan skóla, en vel má vera, að ekki sje ástæða til að ráðstafa því eins og gert er ráð fyrir í frv. um lærða skólann. Getur vel verið, að rjettara sje að láta gjaldið renna beint í ríkissjóð, en veita svo aftur í fjárlögunum einhvern styrk, sem gengi til fátækra, efnilegra námsmanna. Reyndar er jeg nú ekki svo hræddur um, að það veki óánægju milli námssveina, eða sje á neinu hátt óþægilegt fyrir styrkþega, þótt skólagjaldinu væri skift beint milli þeirra. Hins vegar hefir það verið oft talsvert umræðuefni á þingi, hvort þörf sje að veita námsstyrk við skóla þennan, ef kenslan er ókeypis. Það eru allmikil hlunnindi að fá þar ókeypis kenslu, sjerstaklega fyrir námsmenn, sem hjer eiga heima. Aftur er jeg nefndinni samdóma um, að tæplega sje ástæða til, að svo stöddu að minsta kosti, að taka skólagjald við Akureyrarskólann. En sjerstaklega er jeg henni þó þakklátur fyrir það, að hún vill ekki taka skólagjald við Kennaraskólann, því að í slíkum skólum má ekki heimta skólagjald.

Karl Einarsson Aðeins stutt athugasemd út af 10. og 11. brtt.fjvn. Jeg verð að segja, að jeg kann illa við að neita um endurveitingu á fje, sem þegar hefir verið veitt í fjárlögum, þegar ekkert hefir upplýst um það, að verkið sje eigi eins nauðsynlegt eins og var, er fjárveitingin var veitt. Þannig er ástatt um þetta mál, því að það hafa einungis fjárhagslegar ástæður valdið því, að símar þessir hafa ekki verið lagðir. En það væri öðru máli að gegna, að setja þá athugasemd, að stjórnin mætti fresta lagningu þessara síma, ef fjárhagsörðugleikar verða miklir. Jeg myndi flytja brtt. í þessa átt, ef nefndin óskaði, og till. verða feldar með þessum fyrirvara. Jeg verð að líta svo á, að þær fjárhæðir, sem veittar hafa verið í fjárlögum til einhvers ákveðins verks, eigi að koma í næstu fjárlögum, svo framarlega sem ekki hefir verið horfið frá verkinu. Jeg tel því, að það sje eins og bindandi loforð fyrir þingið, þegar það er búið að samþykkja einhverja fjárhæð, og hún hefir eigi verið notuð, að láta hana sitja fyrir öðrum næst.

Guðjón Guðlaugsson Jeg er þakklátur nefndinni fyrir það, að hún hefir haft mikinn vilja á að spara, því að á því var full þörf. Þó er það, sem jeg vil taka upp og styðja, til ósparnaðar. Það eru nefnil. símalínurnar milli Hólmavíkur og Reykjarfjarðar og Búðardals og Króksfjarðarness. Jeg vildi eindregið óska þess, að þessar fjárveitingar yrðu ekki feldar niður. Fyrst og fremst af þeim ástæðum, sem háttv.þm. Vestmannaeyinga (K. E.) tók fram, að þær eru endurveiting og þingið er margbúið að lofa að styðja þessar símalínur. Að eigi er búið að leggja þessar línur, stafar fyrst og fremst af fjárhagserfiðleikum. og í öðru lagi af því, að glundroði kom á málið, því að nokkrir menn fóru að hugsa um að hafa heldur loftskeytastöð, sem þegar varð augljóst, að var miklu óheppilegra. Því var fyrst haldið fram, að nauðsynlegt væri að leggja símann til Reykjarfjarðar, þegar læknirinn sat á Hólmavík. En þegar Reykjarfjörður var gerður að sjerstöku læknishjeraði, fanst þessi nauðsyn hverfa. og er það eitt, sem hefir átt þátt í því, að lagning þessarar símalínu hefir dregist. En nú er þessi nauðsyn orðin brýn aftur, því að enginn læknir fæst í þetta Reykjarfjarðarhjerað - og jeg gæti best trúað að þangað fengist aldrei búsettur læknir. - Þannig stendur ekki á um símalínuna milli Búðardals og Króksfjarðarness. heldur hefir lengi verið kvartað yfir því, að enginn sími lagi um Barðastrandarsýslu og Dalasýslu, nema syðst í henni. Þennan síma væri auðvelt að leggja, og hann lægi um miðja Dalasýslu, og hann yrði að miklum notum fyrir Barðastrandarsýslu, þó að hann kæmi aðeins austast í hana. Það yrði því mikil bót fyrir næstu hreppana, og þá sjerstaklega Reykhólahrepp, enda væri hægra að framlengja línuna síðar. Jeg vil því leyfa mjer að leggja til, að þessar fjárveitingar verði báðar látnar standa í fjárlögunum, fyrst og fremst af því, að þær eru endurveitingar, og jeg tel ekki tilhlýðilegt af þinginu að halda ekki þessi loforð sín. Það yrði þá ekki hægt að kenna því um, þótt ekkert yrði úr lagningu þessara lína af einhverjum öðrum ástæðum. Það gæti líka vel komið fyrir, að efni fjelli í verði, t. d. staurar, og þeir yrðu pantaðir seinni part næsta sumars, og þá hægt að flytja þá út að vetrinum, enda eigi hægt að flytja þá út nema að vetrarlagi. Gæti þá komið sjer vel að hafa þetta fje til að grípa til. Annars er jeg þakklátur nefndinni fyrir það, að hún hefir reynt að spara. - Og viðurkenni jeg það, að henni sje vorkunn, þótt hún hafi viljað fella þessar fjárhæðir niður, því að hjer er um stórfje að ræða.

Frsm. fjvn. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Það er sýnilega ekki mikið um þetta að segja af hálfu mín sem frsm. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mintist á Reykholtsbæ. Það er nú ekki stórmál, hvort veittar verða 2500 kr. eða 5000 kr. Og hvor upphæðin, sem veitt verður, þá fer hún til hinnar væntanlegu bæjarbyggingar. Um námsstyrk stúdenta erlendis er nokkuð meiri vandi, en nefndinni fanst nú rjett að binda hann við 4 fyrstu árin, en ef meira þyrfti, yrði þá að koma því fyrir á einhvern annan hátt. Heimild til að leggja á skólagjald við Mentaskólann gæti komið til mála, þar sem skólagjöld eru við Kvennaskólann, en við hinar stofnanirnar virðist ekki ástæða til þess. Þá held jeg, að ekki sje fleiru að svara nema mótmælunum um símana. Þetta eru 145,000 kr., sem þar er um að ræða, og eru einu upphæðirnar í frv., sem hægt er að benda á að mætti spara. Háttv. deild ræður nú auðvitað. hvort hún tekur tækifærið til þess að spara þetta, Við höfum nú heyrt ræðu háttv.frsm.fjhn. (S. E.) um ástandið, og bendir hún í sparnaðaráttina. Þess er og vert að geta, að hvorki liggja fyrir tillögur landssímastjóra nje landsstjórnar um byggingu þessara síma á þessu ári, og virðist mjer það talsvert styrkja mál nefndarinnar. En annars er aðalatriðið, hvort við höfum fje til þessa, því að vitanlega er bygging þessara lína æskileg eins og margra fleiri. Viðvíkjandi því, að þetta sje endurveiting, þá er því til að svara, að þær eru nú orðnar margar fjárveitingarnar, sem ekki hafa orðið notaðar, og þó ekki fengist endurveittar. Sumar þeirra hafa staðið ónotaðar í mörg ár. Jeg man ekki betur en að samþykt hafi verið fjárveiting til brúar á Eyjafjarðará fyrir mörgum árum, og Eyjafjarðará er óbrúuð enn. Sama er að segja um vitana á Austurlandi og margt fleira. Þetta er því ekki ástæða til þess, að heimta þetta nú inn í fjárlögin.

Karl Einarsson Líkingin, sem háttv.frsm. (S. H. K.) tók síðast, er nokkuð hölt, því að heimild til þess að brúa Eyjafjarðará er komin í sjerstök lög, og verður verkið framkvæmt þegar fært þykir, en vitarnir hafa nú verið teknir upp í fjárlagafrv.

Frsm. fjvn. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Það er satt, sem háttv.þm. Vestm. (K. E.) segir um brúna á Eyjafjarðará. Hún er komin í sjerstök lög, en, þau eru ekki komin til framkvæmda enn og verða varla mjög brátt. En um vitana má geta þess, að þótt þeir sjeu teknir upp nú, þá eru sumar þær fjárveitingar alla leið síðan 1915.

Frsm. fjvn. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) 1. brtt. við 15. gr. er um aðstoðarmann við landsbókasafnið. Nefndin er mótfallin því, að verið sje að taka fram í fjárlögunum, hvaða menn starfi í opinberum stöðum. Þar með er ekki verið að mæla á móti þessum manni, heldur er það principmál, að ekki eigi við, að verið sje í fjárlögunum að veita stöður, enda gæti maðurinn verið dáinn þegar þessi lög ganga í gildi. Að öðru leyti hefir nefndin fallist á þá fjárhæð, sem farið er fram á í frv., eins og það kom frá háttv.Nd. Þó með þeim skilningi, að maðurinn sje fastur ársmaður. Hjer er um allmikla hækkun að ræða, og telur nefndin því sjálfsagt, að eitthvað komi í móti. Næst koma listaverkakaupin. Eftir frv. eins og það kom frá háttv.Nd., eru þar veittar 5000 kr. til þeirra, en nefndin hefir fært það niður í 3000 kr., og er það gert af fjárhagslegum ástæðum. Þá kemur næst brtt. um skýrslur þjóðmenjasafnsins um það, að forstöðumanni verði veittar 300 kr. til skýrslusamninga. Þessi maður hefir áður haft lítið kaup, en er nú einn af hæst launuðu mönnum landsins. Þykir nefndinni því ekki of mikið, þótt hann inni þetta verk af hendi, án sjerstaks endurgjalds. Auk þess hefir hæstv. stjórn ekki farið fram á þessa fjárveitingu, en mælt heldur á móti henni. Næsta brtt. er um Náttúrufræðifjelagið. Það hefir int mikið starf af hendi og virðingarvert. Nefndin hefir því hækkað styrkinn til þess um 700 kr. Þá kemur Bókmentafjelagið. Styrkurinn til þess er látinn vera sá sami og áður var, en svo er hjer bætt inn nýjum lið, til þess að gefa út registur yfir brjef þau, sem þegar eru út komin. Menn kvarta mjög undan því, að þau verði ekki að notum, meðan ekki er komið út registur við þau öll; registur þarf að fylgja hverju bindi, og telur nefndin því rjettara að gefa út registur heldur en halda áfram útgáfu brjefanna sjálfra. En ekki verður komist hjá, að þetta verði dýrt. Það er mikið verk að semja slíkt registur, og meira en að gefa út eitt bindi af fornbrjefum safnsins. Auk þess er prentun þess dýrari en alment gerist. - Þrátt fyrir alt telur þó nefndin fulla þörf þessarar fjárveitingar. Þá kemur nýr liður, um styrk til Þórbergs Þórðarsonar til að safna orðum íslenskrar alþýðu. Þessi till. var feld í hv.Nd., þrátt fyrir meðmæli fjvn., og hefir nefndinni þótt ástæða til að taka hana upp aftur. Starfið er nýlega hafið, og ilt að hætta svona í miðju kafi. Lítur nefndin svo á, að það sje nokkur metnaður fyrir þessa þjóð, að sýna tungu sinni sem mestan sóma. Og það teljum við þýðingarmikið fyrir íslenska tungu að safna sjaldgæfum orðum víðsvegar um landið og geyma þau svo, að þau glatist ekki, eins og ella er hætt við. Telur nefndin því rjett, að þessari söfnun sje haldið áfram. Ef vel tekst til með þetta safn, þá er þar með drjúgum aukinn málsauður vor. Næst kemur till. um hækkun styrksins til Bjarna Sæmundssonar. Þessi ágæti vísindamaður hefir um mörg ár unnið ötullega að fiskirannsóknum hjer við land, og vill því nefndin sýna honum viðurkenningu og hækka styrkinn upp í 2000 kr. Hins vegar sá nefndin ekki ástæðu til að hækka styrkinn til Helga Jónssonar, sem ávalt hefir haft hærri styrk en Bjarni. Honum er í stjórnarfrv. ætlaðar 2000 kr., en háttv.Nd. hefir hækkað það upp í 3000 kr. Nú treystir nefndin sjer ekki til að gera upp á milli þessara tveggja vísindamanna, og hefir því aftur lækkað styrkinn niður í 2000 kr. Um lögfræðitímaritið þarf jeg ekki að tala nú, þar sem jeg hefi áður gert það í sambandi við önnur tímarit. Næstu liðir, 33.–36. brtt., eru allir orðabreytingar, og þarf jeg ekki að fara neitt út í það. Nefndinni þótti rjettara, að styrkurinn til þessara þriggja námsmanna hjeti heldur lokastyrkur en námsstyrkur, og að því er snertir Ingu Magnúsdóttur, þá þótti nefndinni rjett, að styrkurinn hjeti utanfararstyrkur, þar sem hún ætlar að sigla til Englands til þess að fullkomna sig í enskri tungu. 37. liður er aðeins orðabreyting. 38. liður er ekki efnisbreyting, að því er upphæðina snertir, en sumum nefndarmönnum þótti betur við eiga, að þessi styrkveiting til Einars Jónssonar myndhöggvara væri bundin við eitthvert starf í þágu safnsins. Þá kemur liðurinn um styrkinn til búnaðarfjelaga. í frv., eins og það kom frá háttv.Nd., er ætlast til þess, að utanfararstyrk sje varið til verkfærakaupa og annars slíks. Nefndin verður í þessu efni íhaldssöm og vill halda sig að því, sem áður hefir verið, því að hún telur fengna reynslu fyrir því, að styrkveiting, miðuð við dagsverkatölu, hafi verið mönnum mikil uppörfun til jarðabóta í landinu. Álítur nefndin varhugavert að breyta þessu; telur hún vafasamt, að það skipulag sje á búnaðarfjelögum úti um landið, að trygging sje fengin fyrir því, að fje þetta komi að tilætluðum notum, ef því væri þannig ráðstafað, eins og frv. leggur til. Þá er næst 40. till., um raforkunotkun. Nefndin hefir í nál. gert grein fyrir því, hvernig hún lítur á það mál. En síðan nefndin átti síðast fund, hafa komið nýjar upplýsingar í málinu, og tel jeg því rjettast að taka málið af dagskrá og geyma það til 3. umr. Viðvíkjandi 43. brtt. skal jeg geta þess, að þar er aðeins farið fram á, að orðið „hreppstjóri“ falli niður. Nefndin telur það verðskuldað, þótt þessi maður fái slíka viðurkenningu, en er hins vegar mótfallin því að binda hana við hreppstjóratitilinn, því að henni er fremur lítið um hreppstjóraverðlaunin, meiri hluta hennar, og er það að vísu af fjárhagslegum ástæðum, en ekki af því, að ekki sje margt manna í þeirri sveit, sem vel gæti átt viðurkenningu skilið. Næst kemur styrkurinn til björgunarskipsins Þórs. Þetta mál hefir verið allmikið rætt, bæði innan þings og utan, og sje jeg ekki, að neitt sje unnið við að taka nú aftur upp ræður þær, sem nýlega hafa verið fluttar hjer í háttv. deild. En það vill nefndin benda á, að það er öðru máli að gegna nú en síðast. Þá var að ræða um styrk til þess að greiða áfallinn kostnað, en nú um styrk til framtíðarinnar. Það sýnist mega ætlast til þess, að hlutaðeigandi sýslufjelag geti hagað útgerðinni svo, að þetta verði tiltölulega ekki óálitlegri styrkur en sá, sem veittur er í fjáraukalögunum. Þá hefir verið samþykt í hv.Nd. 1800 kr. fjárveiting til greiðslu kostnaðar við skurðgröftinn í Miklavatnsmýri. Nefndin er fremur ókunn því máli, en víst er það, að síðan síðasta fjárveiting til þessa var veitt, hafa engar nýjar upplýsingar komið fram því máli viðvíkjandi. Á síðasta fjárlagaþingi var farið hjer fram á 4800 kr., en veittar aðeins 3000 kr., og lítur út fyrir, að svo hafi verið til ætlast, sem það væri lokaveiting. Á „Sindra“ hefi jeg þegar minst, og þarf því ekki að tala frekar um það nú. 45. liður er um það að fella niður styrkinn til Þórdísar Ólafsdóttur, til handavinnukenslu. Má búast við, að ef farið verður að veita styrk til slíks, þá komi brátt fleiri á eftir, og hvar á svo að nema staðar? Nefndin hafði vegna tímaskorts ekki tækifæri til þess að athuga þau skjöl, sem lúta að Staðarfellsgjöf, og sá því ekki ástæðu til að gera till. um það, hve hár eigi að vera æfistyrkur hjónanna, sem gefið hafa gjöfina. En hitt þykir henni sjálfsagt, að eftirgjald jarðarinnar renni í ríkissjóð. Þá er næst styrkur til Janusar Jónssonar, sem nefndin hefir hækkað úr 320 kr. upp í 500 kr. Hjer er að ræða um þjóðkunnan merkismann, og væntir nefndin þess, að ekki verði amast við þessari hækkun. Þá kemur nýr liður, um fjárveiting til ekkju Stefáns Stefánssonar skólameistara, og er hún 450 kr. Eftirlaun þessarar ekkju eru fremur lág, því að Stefán varð ekki gamall maður. Hins vegar mun Stefán heitinn ekki hafa safnað fje, og verða því föstu eftirlaunin sjálfsagt ónóg. Með því að hjer er að ræða um ekkju eftir þjóðkunnan mann, þá vill nefndin mæla með því, að hún fái þá viðbót, sem hjer er ákveðin. 49. lið má nefndin til að taka aftur, af þeirri ástæðu, að nýjar upplýsingar hafa komið fram í málinu. Nefndin hafði felt niður þessa fjárveitingu, af því að hún hjelt, að maðurinn væri andaður, en nú er það komið upp úr kafinu, að hann sje í fullu fjöri, og tekur því nefndin að sjálfsögðu aftur liðinn. Þá er næst viðbót við styrkinn til ekkju Jóhanns Sigurjónssonar. Sú upphæð, sem hjer er farið fram á, er að sjálfsögðu án dýrtíðaruppbótar. Um verðleik Jóhanns heitins þarf jeg ekki að tala hjer, og fer jeg því ekki frekar út í það. 51. brtt. er aðeins orðabreyting. Okkur þótti rjettara að hafa það svo, sem hjer væri að ræða um dýrtíðarstyrk, en ekki eftirlaun. Þá er komið að láninu til aukinnar rafveitu á Seyðisfirði. Þetta er nýr liður, þar sem nefndin leggur til, að Seyðisfjarðarkaupstað sjeu veittar alt að 120 þúsund kr. til 30 ára, með 6% ársvöxtum, og verði fje eigi fyrir hendi, þá sje stjórninni gefin heimild til að ábyrgjast lán fyrir kaupstaðinn, alt að þessari upphæð. Síðast er að ræða um heimild til að ábyrgjast hátt lán fyrir verksmiðjuna Álafoss. Hjer er úr vöndu að ráða. Fjárhæðin er há, og gæti orðið nokkuð útdráttarsamt fyrir ríkissjóð, ef illa tækist til. En einnig er mikið að vinna, ef vel tækist, þar sem hjer er um það að ræða, að fá unnið eitt af því efni, sem landið hefir til að leggja, og gera það að verðmætari vöru en annars, og gera það í landinu sjálfu, og auka með því efni þess á ýmsan hátt. Ekki voru allir nefndarmennirnir með því að veita þessa heimild, en öllum kom okkur saman um, að orðalagið, eins og það kom frá Nd., væri ekki fulltryggilegt, og því tókum við upp þetta orðalag. Verður hver að meta það með sjálfum sjer, hvernig honum fellur þetta orðalag og hvernig honum líst á þessa ábyrgðarheimild.

Sigurður Jónsson Það er ekki margt, sem jeg þarf að athuga. Ef jeg hefi skilið háttv.frsm. (S. H. K.) rjett, þá er það skoðun nefndarinnar, að ekki beri að einskorða styrkinn til búnaðarfjelaganna svo, sem hv.Nd. vildi. Þessu er jeg fullkomlega sammála. Það kann að vera tímabært í einstaka sveitum, en alment mun það ekki vera, og allra síst í fámennum og strjálbygðum sveitum. Nokkrar upplýsingar vil jeg gefa viðvíkjandi 43. lið, þar sem jeg er málinu kunnugur, en nægilegar upplýsingar munu ekki hafa legið fyrir nefndinni, eftir því sem mjer skildist á háttv.frsm. (S. H. K.). Þeir Gestur Einarsson á Hæli og Ágúst Helgason í Birtingaholti gerðu tilboð um að grafa skurðinn í Miklavatnsmýri. Var tilboði þeirra tekið. En tilboðið var miðað við, að jarðvegurinn væri þægilegur viðfangs, eins og hann hafði reynst við smærri skurðgrefti þar í nánd. En er til kom, var móhellulag í jarðveginum, sem þurfti að höggva. Tafði þetta verkið. Auk þess töfðu frost mjög. Við alt þetta bættist svo það, að kaup hækkaði stórum, frá því er tilboðið var gert, þar til verkinu var lokið. Bændurnir urðu því að borga mikið meira út en ráð hafði verið fyrir gert. Þeir sendu því stjórnarráðinu reikning, þar sem þeir sýndu, hver kostnaðurinn varð, og fóru fram á uppbót. Vegamálastjóri, sem var máli þessu mjög kunnur og hafði gert samninginn við bændurna, lagði til, að þeim yrði borgað nokkuð af kostnaði þeim, sem hafði orðið fram yfir áætlun. Stjórnarráðið borgaði bændunum þá þegar nokkuð af þeirri upphæð, sem vegamálastjóri lagði til, að þeim yrði greidd. En af henni stóðu þó eftir 1800 kr., sem nú er farið fram á, að greiddar verði. Á síðasta liðinn vil jeg líka minnast. Efasamt er, hvort rjett er að veitá ábyrgð á svo miklu fje, að minsta kosti í bráðina. Á næsta þingi er hægt að bæta við, ef rannsókn er þá um garð gengin og ýmsar upplýsingar fengnar, sem nú eru ekki fyrir hendi.

Frsm. fjhn. (Sigurður Eggerz) Það eru aðallega tvær breytingartillögur, sem jeg vil minnast á. Fyrst er 24. brtt. Þar stendur: „Til aðstoðarmanns við safnið, er sje fastur ársmaður“. Þetta ákvæði finst mjer hlutaðeigandi manni ekki vera í hag. Því að sje það meiningin, að starf þetta verði hans aðalstarf, þá sjá allir, að hann getur ómögulega tekið það að sjer fyrir þessa borgun. Því að enginn getur nú lifað af 4400 kr. á ári. Sjerstaklega ekki þessi maður, sem er nýkominn frá Kaupmannahöfn, og þaðan koma námsmenn, eins og flestir vita, ekki með gull, heldur með skuldir. Afleiðingin af því að ákveða, að þetta starf skuli vera mannsins aðalstarf, yrði því sú, að hann yrði útilokaður frá því að taka starfið að sjer, og að því væri safninu skaði, þar sem viðurkent er, að þessi maður er nýtur maður og þarfur safninu. Því vildi jeg láta þennan lið standa óbreyttan eins og hann kom frá hv.Nd. 31. liðurinn við 15. gr. er lækkun á styrk dr. Helga Jónssonar. Nefndin vill færa styrk hans úr 3000 kr. niður í 2000 kr. Helgi Jónsson er natinn vísindamaður og hefir unnið mikið í þarfir vísindanna, þótt hann hafi haft mjög lítil laun og átt við marga erfiðleika að stríða. Vildi jeg mælast til, að þessar 3 þús. kr. fengju að standa. Hefir Helgi sýnt svo mikinn áhuga í sínu starfi, að hann á þær vel skilið. Þá er 40. brtt., um að fella niður styrk til leiðbeiningar um raforkunotkun.  (S. H. K.: Hún er tekin aftur)  . Já, jeg hefi einmitt heyrt það. En jeg var svo óheppinn að vera ekki við, er háttv.frsm. (S. H. K.) gerði grein fyrir því, hvers vegna hún væri tekin aftur. Og af því að jeg er fullkomlega samþykkur þessari brtt. nefndarinnar, þá tek jeg hana upp aftur. Vil jeg alls ekki láta hana falla niður, nema jeg heyri rækilegar ástæður fyrir nauðsyn þess. Á móti 42. brtt. verð jeg að mæla. Jeg er, og hefi altaf verið, mjög velviljaður fyrirtæki Vestmannaeyinga, og get því ekki fallist á, að rjett sje að lækka styrk þann, sem hv.Nd. hefir viljað veita þeim. Annars vil jeg ekki fjölyrða um þennan lið; jeg veit, að þingmaður kjördæmisins mun tala um hann, og er hann öllum málavöxtum kunnugri en jeg. Með 50. till. við 18. gr. mæli jeg. Nefndin fer þar fram á, að styrkurinn til ekkju Jóhanns Sigurjónssonar verði hækkaður úr 1000 kr. upp í 1800 kr. Hún er kona þess skálds, sem hefir borið nafn þessarar þjóðar einna lengst. Ekkja hans lifir nú við fátækt, og getum við ekki sýnt betur ræktarsemi okkar við hið dána skáld en með því að hlaupa undir bagga með henni í vandræðum hennar. Nefndin hefir bætt við nýjum lið, 52. liðnum í brtt. Jeg efast ekki um þörfina á þessu fje. En fjárhagurinn er erfiður, svo ekki getur komið til mála, að ríkissjóður geti lánað fjeð. Ábyrgð getur aftur komið til greina, og vildi jeg helst, að liðurinn væri svo orðaður, að um það eitt væri að gera.

Karl Einarsson Jeg vil ekki þreyta menn á því að tala langt, aðeins vil jeg fara nokkrum orðum um styrkinn til Þórs, eða rjettara sagt til bæjarsjóðs Vestmannaeyja, til þess að gera út skipið Þór. Mætti tala margt um það mál, og bæta mörgu við það, sem jeg sagði hjer, þegar fjáraukalögin voru til umræðu. Fyrst vil jeg þá upplýsa það, að kostnaðurinn við útgerð bátsins verður meiri en búist var við, því að á bæjarstjórnarfundi 30. apríl var samþykt að hætta ekki að gera hann út 1. maí, heldur halda áfram til 11. maí, eða til vertíðarloka. Til þessarar ákvörðunar dró hin brýnasta nauðsyn, því að við sjálft lá, að það sem eftir var vertíðarinnar færi út um þúfur, ef það yrði ekki gert, en annars varð útlitið dágott. Allur aflinn var út á hinum svonefnda „banka“, og hver nauðsyn var á eftirliti Þórs upplýsist best með skeyti, sem jeg fekk frá Eyjunum nú fyrir nokkrum dögum. Vil jeg lesa upp skeytið, með leyfi forseta: „Síðan 29. apríl hafa um 60 mótorbátar mokaflað á bankanum, langt utan landhelgi. Þar er fjöldi útlendra fiskiskipa. Þór er þar stöðugt og heldur opnu svæði fyrir netabátana. Þessi afli stórbætir hag útvegsins, sem leit illa út. Þegar tími vinst til, verður hægt að sanna, með vitnisburði sjómanna, að gæsla Þórs ræður mestu um aflabrögð á þessu svæði“. Þetta er mjög skiljanlegt, því að þetta er á opnu hafi, og væri Þór ekki til að hafa eftirlit, færu togararnir í netin og skemdu bæði fyrir sjer og öðrum. Hin háttv. deild ætti að athuga það vel, að það, sem þingið styrkir okkur til útgerðar Þórs, gerir hún ekki að eins fyrir okkur, heldur fyrir alt landið, því að svo best vegnar landinu vel, að hver geti stundað sína atvinnu í friði. Jeg tók það fram, þegar rætt var um fjáraukalögin, að skipið hefði bjargað 6 mönnum. Eftir því sem mannlegt vit nær til, mundu þeir áreiðanlega hafa druknað, ef Þór hefði ekki komið þeim til hjálpar. Jeg vil minna háttv.þm. á það, að sje þetta rjett, þá eru nú, fyrir aðgerðir Þórs, 6 duglegir Íslendingar lifandi, sem annars mundu dauðir. Þótt þessir 6 menn sjeu sjómenn, en ekki embættismenn, þá er þó líf þeirra mikilsvert. Jeg met líf þeirra hvers um sig ekki minna en mitt eigið. Yfir höfuð met jeg líf allra Íslendinga jafnt. Jeg mintist á það við 2. umr. fjáraukalaganna, að Vestmannaeyingar borguðu síðastliðið ár 400 þús. kr. í ríkissjóð. Nú vil jeg benda mönnum á, hversu mikið Vestmannaeyingar borga í tekjuskatt. Þeir borguðu árið 1918 ca. 5 þús. kr., 1919 15 þús. kr. og 1920 13 þús. kr. Munurinn fyrsta og síðasta árið er mikill, þótt hann kunni að stafa að nokkru leyti af því, að þeir, sem sömdu skrána fyrst, höfðu hana fulllága, eins og víða vildi brenna við. En 1921 er þó skatturinn miklu mestur. Ekki veit jeg upphæðina samanlagða, en einn maður borgar um 15 þús. kr. í tekjuskatt, einn er með tæp 6 þús. kr., annar með rúm 2 þúsund krónur, og nokkrir með í kringum 1000 kr. Samtals eru gjaldendurnir á þriðja hundrað, svo að skatturinn þetta ár mun margfaldur á við það, sem hann var fyrri árin. Þetta sýnir ljóslega, að framfarir eru í atvinnuvegunum, og ekki ætti það að styggja menn frá að veita styrk til þess að vernda þá. Viðvíkjandi styrkupphæðinni má geta þess, að Vestmannaeyingar hafa lagt út 385 þús. kr. til þess að kaupa skipið og gera það út. Upp í rekstrarkostnaðinn, sem var 225 þús. kr. árin 1920 og 1921, vill þingið veita alls 40 þús. kr. Það er að vísu góðra gjalda vert, að þingið vill virða það við okkur, að við höfum ráðist í þetta - því að svo skil jeg það, að það vill þó styrkja okkur eitthvað -, en jeg lít svo á, að ekki hefði veitt af þeim styrk, sem háttv.Nd. vildi veita. Því að þótt gera megi ráð fyrir, að útgerðarkostnaðurinn minki, þá mun hann þó altaf verða svo mikill, að upphæð sú, sem Nd. vildi veita, mun aldrei nema meiru en 1/3 kostnaðar, því að kostnaðurinn verður altaf talsvert meiri fyrir það, að yfirmönnunum verður að halda einnig þann tíma árs, sem skipinu er ekki haldið úti. Við höfum nú náð í mjög duglega og ágæta yfirmenn, og þá megum við ekki missa. Jeg vona, að nefndin taki það ekki illa upp, þótt jeg verði að greiða atkvæði á móti brtt. hennar, og vildi jeg mælast til þess, að háttv. deildarmenn gerðu hið sama. Jeg er ekki vanur að fara með spádóma, en þó veit jeg með vissu, að nafn þeirra manna mun geymast, sem vilja styrkja þá menn, sem hafa stigið fyrsta sporið til að verja líf sjómannanna og gæta rjettmætra eigna landsmanna.

Guðjón Guðlaugsson Jeg þarf ekki að tala langt mál, því að það er ekki neitt stórræði, sem jeg ætla að minnast á. Það er um brtt. 502,39. við 16. gr. 3. lið, um að síðari hluti aths. eigi að falla burtu. Nefndin leggur til, að síðari hl. aths. falli burtu, en jeg verð nú að segja það, að jeg tel aths. í frv. rjettmætari. Þótt það sje trú manna, að þessi litli styrkur hafi unnið mikið gagn og uppörfað menn til jarðabóta, þá hygg jeg, að það sje meira trú en sönnun. Því að það er sannast að segja, að þessi styrkur hefir gert yfrið lítið gagn, en þó mest þar, sem fastur fjelagsskapur er kominn á, þar, sem styrkurinn hefir verið notaður fyrir heildina, en ekki verið brytjaður út til einstaklinganna. Jeg veit mörg dæmi til, þar sem styrkurinn hefir verið brytjaður niður til einstakra manna, eftir dagsverkatölu. Jeg veit vel, að fátækir menn hafa glaðst yfir að fá svona 10–20 krónur, en að það hafi valdið framför, það get jeg ekki hugsað mjer, nje heldur hefi jeg fundið, að svo væri. Það segir í aths. frá Nd., að „styrknum skal skift milli búnaðarfjelaganna og varið til verkfærakaupa og styrktar sameiginlegri starfsemi innan fjelaganna“. Það á að verja styrknum til sameiginlegra þarfa, en ef allur styrkurinn væri notaður eingöngu til verkfærakaupa, þá væri það alt of mikil einskorðun. Fjárveiting þessi getur því ekki komið betur niður en ef sameiginleg starfsemi fjelaganna er studd. Jeg veit til, að í Borgarfirði hefir flokkur manna verið í samvinnu og unnið að jarðabótum. Kostnaðinn við slíka samvinnu er sjálfsagt að styðja. En ef einstakir menn vinna fyrir sig að jarðabótum, Pjetur eða Páll, þá þarf að senda skoðunarmenn heim á hvern bæ til þess að mæla hve miklar jarðabæturnar hafi verið, og bæta því við dagsverkatölu fjelagsins, svo fjelagið fái sem hæstan styrk. Hjá þessum sömu mönnum verða kanu ske aftur eugar jarðabætur næsta ár. Það er því rjettast, að þingið gefi bendingu um, hvernig verja á styrknum. Það á að styðja og styrkja sameiginlega starfsemi fjelaganna, en menn eiga ekki að pukra hver í sínu horni, einungis til þess að ná í nokkra aura, sem til einskis gagns mega verða. Af þessum ástæðum legg jeg á móti 39. brtt., og álít að aths. sje rjett orðuð í frv.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Það er aðeins einn liður í brtt. nefndarinnar, sem jeg vildi minnast lítið eitt á, og það er sá liðurinn, sem háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) talaði um. Jeg ætla að segja frá, hvernig þessum lið er varið. Þegar stjórnin bjó til frv. þetta, þá áleit hún það skyldu sína að reyna að spara, og kom það auðvitað harðast niður á þeim greinum, sem snerta samgöngur og atvinnuvegi, því að þar er helst einhverju til að miðla. Hinsvegar er mikið í fjárlögunum lögmælt, föst gjöld, sem ekki var hægt að draga af. Það eru tveir liðir í 16. gr., sem jeg vildi minnast á. Annar er styrkur til Búnaðarfjelags Íslands og hinn er styrkur til búnaðarfjelaga. Mjer var töluvert ant um Búnaðarfjelag Íslands, og vildi að það fengi svo fullkominn styrk, að ekki truflaðist sú starfsemi, sem ákveðin var á búnaðarþinginu 1919 og nokkuð er á rekspöl komin, og að það fengi sem næst sama styrk og er í fjárlögunum, að viðlagðri dýrtíðaruppbót, sem ákveðin var á aukaþingi 1920. Til þess að þetta gæti gengið, ætlaðist jeg til, að styrkurinn til búnaðarfjelaga fjelli niður. Á honum var ekki eins mikil þörf og áður, fyrir svona 20 árum. Þá gat hann haft sína þýðingu, sem örfandi styrkur til stofnunar búnaðarfjelaga og til jarðabóta í sveitum. Styrkurinm var upphaflega 20 þús. kr., og hjelst það lengst af, en hækkaður 1917 upp í 30 þús. kr. Fjelögum fjölgaði auðvitað mikið og sífelt frá því upphaflega, og fjelagsmönnum að sama skapi, en styrknum var skift milli þeirra eftir dagsverkatölu fjelaganna, og varð því minni á hvert dagsverk, því fleiri, sem þau urðu. Að lokum varð hann hlægilega lítill, ef honum var skift upp eftir dagsverkatölu, en svo mun vera farið að enn. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) hefir fært rök að þessu og getið þess, sem jeg þekti áður, að styrknum væri skift upp milli fjelagsmanna eftir dagsverkatölu, og er þá lítil uppörfun að honum, með því að brytja hann niður í smá hrognamæla og dreifa þeim út um alt land. Jeg talaði um það 1915, að þessi styrkur væri feldur niður, og var það gert annað árið, en ekki hitt; en svo var komið með þá tillögu, að búnaðarsamböndunum í hjeruðunum væri falið að hafa áhrif á hvernig styrknum skyldi varið, en það kom víst ekki að neinum notum, því að þau höfðu ekki styrkinn til meðferðar. Fjvn. Nd. tók styrkinn upp aftur, en frsm. lýsti því yfir, að það væri ekki meiningin að skifta styrknum upp á milli einstakra fjelagsmanna eftir dagsverkatölu, heldur ætti að hafa hann til fjelagslegra nota í hverju fjelagi. Hins vegar yrði að úthluta honum milli fjelaganna, með tölu dagsverkanna sem mælikvarða, þar eð ekki væri hægt að fara eftir öðru við útbýtinguna. Þetta fjekk góðan byr í Nd., og þar kom fram brtt., er gekk út á, að þetta væri lögfest. Jeg lýsti því þá yfir, að best væri að setja skilyrði í þessa átt, og að stjórninni væri gefin heimild til að heimta skýrslur, svo sönnun væri fengin fyrir því, að styrkurinn væri ekki brytjaður niður til ónýtis. Legg jeg því til, að athugasemdin standi óbreytt. Að öðrum kosti má líta svo á, að full heimild sje til að brytja styrkinn niður og skifta honum á milli einstakra fjelagsmanna, og verður þá, eins og tekið hefir verið fram, lítil uppörfun í honum; en jeg álít, að það, sem er kjarni málsins, sje að styrkja fjelögin svo, að þau geti starfað sem fjelög. Annars ætla jeg ekki að taka neinn þátt í neinum stælum um þetta, en get aðeins getið þess, að þetta hafði yfirgnæfandi meiri hl. í Nd., og jeg efast ekki um, að ef svo færi, að það væri felt hjer, þá yrði það sett inn aftur.

Frsm. fjvn. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg ætla fyrst að víkja örfáum orðum að háttv. 3. landsk.þm. (S. J.). Hann talaði um styrkveitingu til skurðgraftar í Miklavatnsmýri. Jeg kannast við að hafa sjeð, að verkfræðingur landsins hafi mælt með 4800 kr. fjárveitingu, en það er víst, að þingið veitti einungis 3000 kr. til þessa, og þess vegna vildi fjvn. ekki mæla með þessu, en leit á það sem lokaveitingu. Í öðru lagi var það, að gögn þau, sem lágu fyrir nefndinni, báru vott um, að verkfræðingurinn var ekki að öllu leyti ánægður með reikninga þá, sem lagðir voru fram af hlutaðeigendum yfir kostnað við starfið. Þá er það háttv. 2. landsk.þm. (S. E.), sem talaði nm fjárveitingu til aðstoðarmanns við Landsbókasafnið. Í fjárlögunum er tekin upp 1000 kr. fjárveiting til aðstoðar á lestrarsalnum í Landsbókasafninu. Nú sækir sá maður, sem hafði stöðuna á höndum, um, að sjer sjeu veittar 1500 kr., að viðlagðri dýrtíðaruppbót, eða samtals 3300 kr., en það er vitanlegt, að þetta kaupgjald miðast við það starf, sem hann hingað til hefir leyst af hendi, en ekki við allan starfstíma Landsbókasafnsins. Nú hefir það orðið að samningum við háttv.Nd., að honum sjeu veittar 2000 kr. auk dýrtíðaruppbótar, eða samtals 4400 kr., en nefndinni þótti þá rjett að ætlast til meira starfs af honum, og hafði þar að auki fengið bendingu um, að það væri mjög æskilegt, ef svo væri ákveðið. Það viðurkenna allir, að þetta er nýtur maður og gætir starfsins vel; þar er jeg alveg sammála hv. 2. landsk.þm. (S. E.), en jeg get ekki sjeð, að nokkuð sje illa til mannsins gert með þessu. Um tillögu hans um að styrkurinn til Helga Jónssonar sje 3000 kr., eins og var í háttv.Nd., en ekki 2000 kr., eins og nefndin leggur til, sje jeg enga ástæðu til að þræta. Slíkt getur ætíð verið álitamál. En jeg vil þó aðeins benda á, að þar sem það er fastur kennari, sem styrksins á að njóta, þá er þetta ærið hár styrkur, sem hjer er farið fram á. En sjerstaklega finst mjer þetta athugavert af þeirri ástæðu, að menn, sem hafa tekið við embætti hafa orðið að sleppa þeim styrk, sem þeir áður nutu. Og jafnvel þó að styrkurinn verði ekki hærri en 2000 kr., þá get jeg ekki sjeð, að til hans sje að nokkru leyti illa gert. Ennfremur talaði hann um 10 þús. kr. fjárveitingu til leiðbeiningar um raforkunotkun, og vildi taka þá tillögu upp aftur, sem nefndin hafði tekið aftur. Jeg skal geta þess, að nefndin tók þá tillögu aftur til 3. umræðu vegna bendinga, sem hún hafði fengið frá stjórninni um, að vert væri að athuga þetta í sambandi við vatnalöggjöfina. Okkur ber lítið á milli um ábyrgð á lánsfje handa Seyðisfjarðarkaupstað. En jeg ber kvíðboga fyrir því, að ekkert fje verði hægt að lána, og það verði einungis um ábyrgð að ræða. Jeg get ekki sjeð, að þetta orðalag geri nokkurn skaða og það sje nokkur ástæða til að greiða atkv. á móti till. þess vegna , svo framarlega, sem menn vilja veita ábyrgð fyrir láninu á annað borð. Þá eru það loks nokkur orð til háttv.þm. Vestm. (K. E.). Hann hefir einlægt „Þór“ í stafni, og er það síst láandi, enda viðurkennir nefndin, að hann geri gagn, með því að mæla með 30 þús. kr. fjárveitingu. Væri það líka óforsvaranlegt, ef nefndin legði til að veittar væru 30 þús. kr. til skipsins, ef hún áliti að hann gerði ekkert gagn. Það er því mjög leiðinlegt að heyra háttv.þm. (K. E.) einlægt vera að færa rök að gagnsemi hans. Það veltur ekki á því, heldur hve fjárveitingin eigi að vera mikil 1922. Jeg spyr því, hvað lengi eigi að halda skipinu út. Einkennilegt er það mjög, að fara að lesa upp símskeyti um, að bæjarstjórn Vestmannaeyja hafi ákveðið að halda út þennan eða þennan tíma, að þá sje sjálfsagt, að þingið veiti fje samkvæmt því. Með öðrum orðum: Það á að flytja fjárveitingavaldið til bæjarstjórnar í Vestmannaeyjum, en úr þessum sölum. Jeg ætla mjer ekki að fara að deila mikið við búfrömuðina, háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) og hæstv. atvrh. (P. J.), um styrkveitinguna til búnaðarfjelaganna. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) gerði mjög lítið úr því gagni, sem styrkurinn gerði, væri honum skift upp. Jeg álít, að það sjeu miklu fleiri en fátækir menn, sem gleðjast yfir að fá þessa peninga. Það hefir óneitanlega verið hvöt til framkvæmda, og þessi „sameiginlega starfsemi“ er ekki góður fjelagsskapur, ef ekki er hægt að halda honum uppi án þess að ríkið leggi fram fje til styrktar. Jeg hefi haft þann heiður að vera formaður búnaðarfjelags, og skiftum við styrknum upp, en höfðum þó sameiginlega starfsemi, t. d. keyptum við mikið af erlendum áburði í sameiningu. Þessi styrkveiting á því ekki að vera skilyrði fyrir sameiginlegri starfsemi. Að styrkurinn eigi að falla niður, það vil jeg ekki fara út í, enda liggur það ekki fyrir nú, og jeg hefi hvorki hvöt hjá sjálfum mjer, nje heldur leyfi til annars en að mæla með þeim brtt., sem nefndin hefir samþ. og bornar hafa verið fram í deildinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg heyri sagt, að hæstv. atvrh. (P. J.) hafi ekki minst á eina brtt., sem ekki kemur mjer beint við, en það er fjárveiting, sem jeg verð að segja, að mjer er töluvert ant um, og það er fjárveiting til leiðbeiningar um raforkunotkun. Í fjárlagafrv. er lagt til, að veittar sjeu 10 þús. kr. til leiðbeiningar um raforku. Þótt þessi fjárveiting sje ekki há, þá getur hún komið að talsverðum notum. Nú er vaknaður áhugi um að notfæra sjer vatnsaflið til raforku, og margir, sem óska leiðbeininga sjerfróðra manna um þessi mál. Það var af sjerstökum ástæðum, að athygli mín var vakin á þessu máli í fyrra. Borgfirðingar sýndu mikinn áhuga, er þeir hófust handa um að byrja á að láta rannsaka álitlegt vatnsfall þar í hjeraðinu í fyrra, og þeir leituðu til stjórnarinnar um það. hvort mögulegt væri, að þeir fengju fje úr ríkissjóði að nokkrum hluta til þessara rannsókna. Stjórnin varð að segja, að það eina, sem hún gæti gert, væri að leggja til við þingið, að það veitti fje til þessara rannsókna. Jeg hygg því, að gott væri, ef stjórnin fengi dálitla fjárhæð í því skyni að hlaupa undir bagga með sveitarfjelögum, er þau þurfa að láta framkvæma meiri háttar rannsóknir í þessu skyni. Jeg tel það rjett, að stjórninni sje trúað fyrir nokkru fje til þess að hlaupa undir bagga með sveitarfjelögum í þessu skyni, sjerstaklega vegna þess, að það er einatt ástæða til þess að rannsaka þessi atriði, þótt ekki sje víst um framkvæmdir í bráð, og þá ætti aðstoð ríkisins sjerstaklega að vera í því fólgin að útvega sveitarfjelögunum hæfan verkfræðing. Hvernig sem á málið er litið, er eigi rjett að láta þessa fjárveitingu falla niður. Jeg held, að fjárveiting þessi sje síst of há, og mjer þætti undarlegt, ef stjórninni yrði eigi trúað fyrir svona litlu fje til uppörfunar smærri raforkufyrirtækja. Jeg vona því, að háttv. deild sýni það, að hún metur tilraunir manna í þessu efni svo mikils, að hún láti fjárveitingu þessa standa.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg ætla einungis að bæta örlitlu við ræðu hæstv.forsrh. (J. M.). Jeg vildi benda á, að á þessu þingi liggur fyrir heimild í þál.till. til stjórnarinnar, um að láta rannsaka Sogsfossana. Og mjer þætti undarlegt, að úr því þingið vill láta rannsaka Sogsfossana og heimilar stjórninni fje til þess, ef það vildi eigi trúa stjórninni fyrir fjárhæð þeirri, er hjer ræðir um, til rannsókna smærri vatnsfalla.  (S. E.: Jeg tek till. aftur)  . Jæja. Annað vildi jeg og benda á í þessu sambandi. Guðm. Hlíðdal verkfræðingur, sem hefir undanfarið verið til leiðbeiningar um smærri raforkustöðvar, hefir ávalt á ferðum sínum, þegar hann hefir komið því við. athugað læki og fallvötn, sem hugsanlegt væri, að nota mætti til smærri raforku. Þetta er nú komið nokkuð á veg, en alls eigi svo, að sjeð verði, hvað af lækjum og fallvötnum er hentugt í þessu skyni, og ef fjárveiting þessi yrði algerlega feld niður, yrði eigi unt að halda þessum rannsóknum áfram.

Sigurður Eggerz Ástæðan fyrir því, að jeg bar fram brtt. var sú, að jeg hafði ekki heyrt, hvernig og til hvers fjárveitingu þessari skyldi varið. En eftir að hafa heyrt ástæður hæstv.forsrh. (J. M.), vil jeg leyfa mjer að taka till. aftur. Það var viðvíkjandi 31. brtt. nefndarinnar, styrkveitingu til dr. Helga Jónssonar, að jeg bað mjer hljóðs. Það er að vísu satt, að dr. Helgi hefir nú fasta stöðu við Kennarask., en áður hefir hann í mörg ár haft mjög lítil laun, þurft að kosta miklu fje til safns síns, og því jafnan átt við örðugar kringumstæður að búa. Jeg vildi því óska, að háttv. deild ljeti 3000 kr. fjárveitinguna til hans standa, að minsta kosti þetta fjárhagstímabil. Það er líklega tilgangslaust að þrátta við nefndina um þessa nýju lánsheimild til Seyðisfjarðarkaupstaðar, sem hún hefir tekið upp. Jeg kann illa við að vera að heimila að lána fje úr ríkissjóði, þegar það er ekki til. En annars er jeg ekkert hræddur við, að ríkissjóður taki ábyrgð á láni fyrir Seyðfirðinga. Viðvíkjandi Hallgrími Hallgrímssyni vil jeg geta þess, að jeg er ekki hræddur um, að stjórnin svifti hann stöðu sinni, þótt fjárveiting til hans sje eigi veitt á nafn. En mjer finst, eins og jeg tók fram áðan, að rjettara væri að láta fjárveitinguna standa eins og hún kom frá hv.Nd., þar sem ekki er sanngjarnt að gera eins miklar kröfur til eins manns eins og hjer er gert, fyrir ekki hærri laun en honum eru ætluð.

Karl Einarsson Háttv. frsm. (S. H. K.) hefir tekið það óstint upp fyrir mjer, að jeg las hjer upp skeyti frá bæjarstjórn Vestmannaeyja. Jeg gerði það aðeins til þess að upplýsa háttv. deild um það, hversu nauðsynlegt bæjarstjórnin áliti að halda skipinu úti yfir þennan tíma. Og jeg held, að eigi sje ástæða til þess að taka það illa upp. Jeg vona og treysti því, að háttv. deild lofi styrkveitingu þeirri, er hv.Nd. samþykti, að standa, og skal jeg eigi fara fleiri orðum um þetta mál.

Frsm. (Karl Einarsson) Sjávarútvegsnefndin varð á eitt sátt um að mæla með því, að frv. þetta væri látið ná fram að ganga, enda þótt flestum nefndarmönnum fyndist frv. ekki verulega nauðsynlegt, þareð það, sem þar er farið fram á, muni nú nokkurnveginn alment orðin regla. Þó vill nefndin láta frv. ganga fram því aðeins, að 2. gr. verði dálítið breytt. Vill hún láta taka þar skýrt fram, bæði að samningar, sem fara í bága við ákvæði greinarinnar, sjeu ógildir, og einnig að hásetum sje heimilt að vinna lengur í einu en þar um ræðir, þegar þeir sjálfir vilja leggja það á sig. Við gerðum nefnilega ráð fyrir, að eðlilegt væri, að þeir mættu vinna lengur, ef þörf krefði og þeir vildu það sjálfir. Því það er víst, að duglegir menn, sem eru vanir sjó, eru ekki uppgefnir eftir 18 tíma vinnu, ef þeir hafa byrjað á henni vel upplagðir. Að öðru leyti vísa jeg til nefndarálitsins og legg til, fyrir nefndarinnar hönd, að deildin samþykki frv. með þessari breytingu.

Guðjón Guðlaugsson Jeg hefi lítið hugsað um mál þetta, en leit það frekar hornauga. Af sjerstökum ástæðum er jeg samt nú frv. fylgjandi. Jeg gengst við því, að það er vegna þess, að jeg talaði í gærkveldi við sjómann, sem jeg þekki frá fyrri tíð; hann hefir sem sje verið hjá mjer í vist í tvö ár. Hann kom ekki til mín til að „agitera“ fyrir máli þessu, heldur kom hann í heimsókn með konu sína. Barst þá í tal frv. þetta, og sannfærðist jeg þá um, að frv. hefir við rök að styðjast, en við því hafði jeg raunar ekki búist. Þessi maður hefir nú í 8 ár verið háseti á togara. Nú síðastliðið ár var hann á þeim togaranum, sem mest aflaði. Ekki var hann óángður fyrir sitt leyti, því skipstj. hafði þá föstu reglu að láta hásetana hvíla sig 5–6 kl.tíma á sólarhring, og stundum meira; meira að segja sagði hann, að þessi skipstjóri hefði ýtt á þá niður til að hvíla sig, ef lítið var að gera, svo þeir yrðu ólúnari þegar þörf var á að starfa. Reynslan varð nú sú, að sá skipstjóri, sem þannig fór með háseta sína, aflaði mest allra þetta ár, og jafnvel meira en nokkur togari hafði nokkurntíma aflað áður hjer á landi. Sjómaður þessi benti mjer líka á, að hann vissi til, að 2 aðrir skipstjórar hefðu fylgt þessari sömu reglu, og hefðu þeir líka verið með þeim hæstu. Þetta sannfærði mig um, að hásetar hafa mikið til síns máls, úr því að þeir skipstjórar öfluðu mest, sem þeirri reglu hafa fylgt, að láta háseta sína hvíla sig vissan tíma í sólarhring. Sjómaðurinn sagði þetta stafa af því, að mennirnir ynnu tvöfalt meira þegar þeir fengju nógan svefn en er þeir væru hálfsofandi. Þessum manni hefir aldrei orðið misdægurt, en hann kvartaði undan, að svefnleysið áður fyr á togurunum hefði haft mjög slæm áhrif á sig, gert sig daufan og sljóan. Hann sagði mjer dæmi upp á það, hvernig svefnleysið færi með hásetana, það kæmi jafnvel fyrir, að þeir yrðu hálfbrjálaðir. - Einusinni hafði hann t. d. sjeð mann skera fisk þvert yfir, er hann átti að fletja, og kasta honum og hnífnum svo fyrir borð. Annað dæmi sagði hann mjer einnig. Stýrimaður hafði gengið niður í káetu til að ná einhverju. Það dróst að hann kæmi aftur, og er menn komu niður, fundu menn hann liggjandi á knjánum á gólfinu, steinsofandi. - Jeg skil vel, að slíkar vökur eru ekki heilnæmar. - Áður en jeg talaði við þennan sjómann, miðaði jeg við þá sjómensku, sem jeg þekti, og eftir þeirri reynslu, sem jeg hafði, þá er það rjett, að jeg áleit ekki geta komið til mála að ákveða sjómönnum hvíldartíma, eins og gert er í þessu frv. Jeg hefi t. d. verið á hákarlaveiðum. Þegar hákarlinn var kominn undir, var ekki um annað að tala en vera við, uns skipið var fult af lifur. Jeg hefi því altaf álitið, að ómögulegt sje að setja neinar fastar reglur um vinnutíma sjómanna, en þegar svo er ástatt, eins og hefir verið á togurunum, að mönnum er svo misboðið með vökum, að fyrir það hefir aflast minna en ella, þá virðist nauðsynlegt að setja slík lög sem þessi. Og sökum þess mun jeg greiða þessu frv. atkvæði mitt, og það með góðri samvisku. Sjómaðurinn hafði fylgst vel með í máli þessu, og var hann að tala um brtt., sem kom fram í Nd. um það, að vökuskiftin skyldu ekki hefjast fyr en 1. mars. Sagði hann, að þingmenn mundu ekki hafa þekt aðstöðuna, úr því þeir feldu brtt. þessa. Vissan tíma ársins var fiskað í salt, hinn tímann í ís. Þann tíma, sem fiskað er í salt, er sífeld vinna í 2–3 mánuði. Þá er enginn hvíldartími, nema rjett á meðan verið er að skipa upp úr skipinu, og þann tíma þurfa menn, sem altaf eru að heiman, að nota til ýmsra útrjettinga, eins og skiljanlegt er. Þennan tíma er nauðsynlegt að menn fái að hvíla sig nokkra tíma á hverjum sólarhring. En þegar fiskað væri í ís, þá sagði hann sjálfsagt að halda áfram meðan hægt væri að standa á fótunum, því þá fengju menn aftur hvíld í 12–13 daga, meðan skipið væri á ferð inni til og frá Englandi og meðan þar væri dvalið. Þá er að líta á brtt.háttv. sjávarútvegsnefndar. Við þær get jeg ekki allskostar felt mig. Um þær hefi jeg ekki talað við neinn eða neinn við mig. Einkanlega finst mjer athugaverð þessi setning „en ekki skal það talið brot á ákvæðum hennar, þótt háseti. eftir eigin ósk í einstök skifti vinni lengur í senn en þar er um mælt“. Þessi setning virðist í fljótu bragði ekkert athugaverð, en þegar jeg fer að athuga hana betur, finst mjer talsvert varhugavert, að þarna skuli standa „háseti“ í eintölu; hefði þar átt að standa hásetar. Því mjer virðist athugavert, að einn háseti skuli mega taka sig út úr og bjóða skipstjóra að vinna lengur. Slíkt gæti orðið til óánægju milli hásetanna. Því auðvitað yrði sá háseti svo slappur. er hann ætti aftur að vinna, þar sem hann hefir ekki hvílst neitt, að hann gæti ekki unnið sitt skylduverk fullkomlega móts við hina, sem ólúnir væru. Einnig er mjer ekki vel ljóst, hvernig borgun fyrir þessa aukavinnu ætti að vera farið. Ekki getur það komið fram í mánaðarkaupinu. Allir hljóta að hafa hið sama fasta mánaðarkaup. Heldur ekki er hægt að skifta lifrinni þannig, að þeir, sem ynnu í hvíldartímanum fengju meiri lifrarpeninga. Mjer skilst þá helst, að þessa aukavinnu yrði að launa sem tímavinnu. - Fleira mun jeg þá ekki segja um frv.; vil jeg aðeins taka það fram, enn einu sinni, að jeg mun greiða því atkvæði mitt.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins gera grein fyrir atkvæði mínu. Frekar kysi jeg, að brtt. yrði ekki samþ. En sje það skilyrði fyrir því, að frv. nái fram að ganga í þessari háttv. deild, þá er jeg með henni. Mig furðar stórlega á því, að þetta frv. skuli hafa mætt talsverðri mótspyrnu hjer í þinginu, því mjer finst, satt að segja, að þetta sje svo mikil sanngirniskrafa frá hendi sjómanna, að þingið hefði átt að samþ. frv. þegar orðalaust.

Frsm. (Karl Einarsson) Jeg mun ekki lengja umr. mikið. Jeg vil taka það fram viðvíkjandi því, sem háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) sagði um brtt. nefndarinnar, að fyrri hluti hennar skoða jeg, að sje hásetunum í vil.  (S. E. : Jeg felst á það)  . Hún verður að skoðast sem verndargrein, en ekki sem hefting á frelsi þeirra. Um seinni part brtt. tók jeg fram í fyrri ræðu minni, að nefndin hefði sett hana inn af því henni fyndist of langt gengið, væri hásetum beint bannað að vinna, þótt þeir vildu það sjálfir. Þessi ákvæði eru einnig sett í þeirra þágu, því vitanlega er þeim sjálfum hagur í að vinna sem lengst, þegar svo stendur á, að nægur er fiskur og þeir eru færir að vinna. Hvort þeim yrði sjerstaklega borgað, sem ynnu slíka aukavinnu, yrði auðvitað að verða eftir samkomulagi. En ekkert er jeg hræddur um, að þetta gæti valdið ósamþykki milli hásetanna innbyrðis. Viðvíkjandi því, sem háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) talaði um, að hásetum væri misboðið með vökum, þá er mjer það ekkert nýtt. Jeg þekki margar sögur upp á það, en datt ekki í hug að segja þær hjer; háttv. deildarmönnum eru þær kunnar eins og mjer. Og það er ekki eingöngu á togurunum, sem slíkt kemur fyrir, heldur einnig á smærri skipunum, mótorbátum og jafnvel róðrarbátum. - Nefndin heldur fast við brtt. sínar, og hyggur heppilegast að samþ. frv. með þeim brtt. Eftir því, sem þetta er í fastari skorðum og betri reglur eru settar um þetta, því betra. Eins og jeg tók fram áðan og lýsti yfir, að sumir nefndarmennirnir líta svo á, að skoðun útgerðarmanna sje svo að breytast, að þeir misbjóði nú ekki lengur hásetum, þá er þörfin auðvitað minni nú en áður á svona ákvæðum; enda er það líka mjög svo skiljanlegt, því hvaða gagn er að því, að láta menn, sem vakað hafa 50–70 klukkustundir, hanga hálfsofandi og úrvinda af þreytu yfir vinnunni? En ef háttv. deild vill ekki leyfa háseta að vinna lengur en 18 tíma í einu, þá ber auðvitað að fella brtt. En jeg álít það ekki rjett, vegna þess, að svo getur staðið á, að mikið sje í húfi, en vinnukraft háseta þarf alls ekki að misbrúka fyrir það, enda er sú skoðun altaf að breytast, eins og háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) tók fram. En því aðeins gengur veiðin vel, að menn sjeu óþreyttir að vinnu.

Forseti (G. B.) Frv. þetta er flutt af sjávarútvegsnefnd Nd., og legg jeg til, að því verði vísað til þeirrar nefndar í þessari deild að umr. lokinni.

Forseti (G. B.) Frv. þetta var í allsherjarnefnd í háttv.Nd., og legg jeg til, að því verði vísað til sömu nefndar einnig í þessari deild.