Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og í nál. meiri hl. fjhn. á þskj. 212 segir, hefur nefndin fjallað um frv. ásamt fjhn. Nd., auk þess sem það var að nýju tekið fyrir í nefndinni í gær. Samkomulag varð ekki um afgreiðslu málsins og skiptist n. í þrjá hluta. Einn nm., hv. 8. landsk., greiddi atkv. á móti frv., en annar nm., hv. 1. þm. Eyf., tók í nefndinni ekki afstöðu til málsins og munu þeir gera nánari grein fyrir afstöðu sinni með sérstökum nál. En við, hv. 6. þm. Reykv. (GTh) og hv. þm. Vestm. (JJós) og ég, mælum með, að frv. verði samþ. óbreytt í núverandi mynd, eins og það kom frá hv. Nd. Um efni frv. er óþarft að vera fjölorður. Hæstv. forsrh. rakti í framsögu sinni fyrir málinu hér í deildinni í gær höfuðatriði frv. og ástæður þær, er til þess liggja, og ýtarlegar umræður hafa þegar farið fram um málið í hv. Nd. og m. a. í útvarpi. Rétt er þó að stikla á höfuðatriðum frv. Í 1. gr. frv. segir, að frá 1. febr. n. k. skuli greiða verðlagsuppbót á laun og allar þær greiðslur, er kaupgjaldsvísitölu fylgja, samkvæmt vísitölu 175 stig og nánar er greint frá, hvernig ákvæði þessi eiga að ná til hinna ýmsu launataxta. Tvær undanþágur eru þó við ákvæði þessarar greinar: greiðslur eða bætur skv. 37. og 38. gr. laga um almannatryggingar, elli- og örorkulífeyrir, og greiðslur skv. lögum um atvinnuleysistryggingar skulu miðast við 185 stig áfram. Í 2. gr. eru ákvæði um, að vísitala viðhaldskostnaðar og húsaleiguvísitala skuli reiknuð eftir vísitölunni 175. Í 3. gr. er nánar kveðið á um, að húsaleigan skuli eftir 1. marz reiknuð inn í framfærslukostnaðarreikning kauplagsnefndar. Núgildandi vísitölugrundvöllur er frá árunum 1939 og 1940 og því 20 ára gamall og miðaður við neyzluvenjur þá. Í 4. gr. er gert ráð fyrir, að horfið verði að nýjum vísitölugrundvelli, og er sú breyting rökstudd með því, að á s. l. 20 árum hafi neyzluvenjur almennings tekið miklum breytingum. Hinn eldri grundvöllur er því orðinn í hæsta máta óraunverulegur og jafnvel hættulega lokkandi fyrir stjórnarvöld landsins á hverjum tíma, t. d. með niðurgreiðslum eins eða tveggja vörutegunda, án tillits til þess, hve nauðsynlegar þær eru almenningi. Kauplagsnefnd hefur nú um langt skeið unnið að undirbúningi hins nýja grundvallar og mun óhætt að fullyrða, að þessi nýi grundvöllur hefði verið tekinn upp, hvort sem þetta frv. nær fram að ganga eða ekki. Í 5. gr. er ákveðið, að frá 1. marz 1959 verði verðlagsuppbót lögð við grunnupphæðir launa og sett sem grundvöllur 100 frá þeim degi. 6. gr. frv. ákveður, að á tímabilinu frá 1. maí til 30. ágúst skuli greiða verðlagsuppbót á laun skv. þeim breytingum, sem vísitala framfærslukostnaðar hefur tekið á tímabilinu 1. marz til 1. apríl og er þar aðeins um að ræða endurtekningu sama háttar og á hefur verið um þessi mál. Í 7. og 8. gr. er ákveðið, að færð skuli niður í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara laun bónda og verkafólks hans, samsvarandi við aðrar launastéttir skv. öðrum greinum frv. um það efni. 8. gr. gerir ráð fyrir því, að kaup bóndans verði nú eins og annað kaupgjald reiknað út með breyttu verðlagi og breytist eftir vísitölu. Í upphaflega frv. hafði þó verið gert ráð fyrir, að breyting þessi á launum bónda og verkafólks hans í verðlagsgrundvellinum yrði að nema 5 stigum eða meira. Nú hefur með samþykkt á brtt. í Nd. verið ákveðið, að þetta mark skuli vera aðeins 2 stig. Í 9. gr. eru tilsvarandi ákvæði um vísitöluáhrif á skiptaverð á fiski til bátasjómanna. Skv. upplýsingum, sem ég hef aflað mér, mun þessi breyting upphaflega vera komin inn skv. óskum samninganefndar sjómanna um s. l. áramót. Síðar kom þó í ljós, að þessar samninganefndir skiptust í tvo hópa um skilning á verkun þessarar verðlagsuppbótar. Ríkisstj. gaf þá út í tilkynningarformi skoðun sína á ákvæði þessu og taldi, að þeir samningar, sem þá var fyrirhugað að gera, miðuðust við vísitölu 185 og yrðu fyrirætlanir um að lækka vísitölu í 175 samþykktar, lækkaði skiptaverð á fiski til samræmis. Þeir samningar, sem nú hafa verið gerðir við bátasjómenn, eru því samþykktir með þessum skilning. Undantekning er þó frá þessu, þar sem ákveðið er, að kauptrygging sjómanna miðist við vísitölu 185, þó að frv. þetta verði að lögum. Þá eru í 10. gr. talin upp þau atriði önnur, er ákvæði laganna skulu ná til, t. d. framleiðsla. Framleiðendur hvers konar þjónustu skulu þegar eftir gildístöku þessara laga lækka söluverð til samræmis við þá lækkun launakostnaðar, sem leiðir af lækkun kaupgjaldsvísitölu í 175 stig. Fyrirmæli eru og um, að verðlagsyfirvöld skuli þegar eftir gildistöku þessara laga setja nánari fyrirmæli um framkvæmd þessarar greinar. Ég hef hér í fáum orðum stiklað á meginefni frv. Um það, sem ég hef látið ósagt, vísa ég til ræðu hæstv. forsrh., er hann flutti fyrir málinu hér í gær. Ég vil svo aðeins ítreka fyrri ummæli mín um, að meiri hl. fjhn. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það kom frá hv. Nd.



Herra forseti. Í nál. mínu sem 1. minni hl. fjhn. á þskj. 213 hef ég vikið að meðferð þessa máls með tilliti til þess, hvaða kostur þessari hv. d. er gefinn til að athuga málið sérstaklega. Hv. Nd. hafði málið til meðferðar í rúma viku. Það mun hafa fyrst verið rætt þar á föstudegi og siðast á næsta föstudegi. En það kemur fyrst til umr. hér í hv. d. í gær á öðrum fundi d. og var tekið á dagskrá strax og Nd. hafði frá því gengið. Og nú er það aftur til 2. umr. Ég sem forseti d. hef talið rétt og skylt, úr því sem komið er, að reyna að flýta málinu sem mest, þar sem frv. ber það með sér, að ef það á að verða að lögum á annað borð, þá þarf það að verða á morgun. Hugsanlegar eru breyt. hér í hv. d., og þá mundi ekki veita af fyrri hluta dagsins á morgun til þess að ljúka málinu, ef breyt. yrðu gerðar hér í hv. deild. Samkvæmt stjórnarskránni eru báðar d. þingsins jafnréttháar og hafa sama vald í almennum löggjafaratriðum. En það er þó oft og tíðum eins og hv. Nd. áliti sig vera þingið, enda er ekki dæmalaust, að þingmenn þar hafa kallað þá deild aðaldeild þingsins. Það er ekki þar fyrir, að þetta, að Ed. Alþingis er gefinn lítill tími, hefur oftar komið fyrir en nú og það hefur komið fyrir, það skal ég játa, þegar ég hef stutt hlutaðeigandi ríkisstj., svo að ég er ekkert sérstaklega að deila á þessa hæstv. ríkisstj., sem nú situr, fyrir þetta, heldur vll ég mótmæla því, að það sé gert að sið hér í Alþingi, á meðan deildaskipting helzt, að Ed. sé í raun og veru ekki annað ætlað en segja já og amen til þess, sem Nd. gerir, eða þá fella málið með öllu, því að oft er það, að það er lítið tóm til að gera nema annað hvort þetta. Hvað sem úrslitum þessa máls í heild sinni líður og þó að það yrði samþykkt, sem ég geri ráð fyrir að sennilega verði, þá verð ég að lýsa sérstaklega óánægju minni yfir einu atriði í frv., sem er það, að það er alveg ómótmælanlegt, að bændastétt landsins verður fyrir misrétti samanborið við aðrar sambærilegar stéttir, eins og t. d. útgerðarmenn og sjómenn. Hv. þm. Str. (HermJ) vék að þessu í gær, þegar málið var til 1. umr., og ég skal því ekki fara um það mörgum orðum, því að það yrði endurtekning. En í tilefni af þessu hef ég leyft mér að bera fram tvær brtt. á þskj. 216, sem báðar fjalla um að leiðrétta þetta misrétti. Fyrri brtt. er við 7. gr. frv., og hún er í stuttu máli um það, að hækka beri laun bónda og verkafólks hans í verðlagsgrundvellinum um 3.3% og síðan, þegar þessu hefur verið bætt við, lækka þennan lið í samræmi við það, sem annars staðar er gert. Þetta stafar af því, eins og hefur verið margtekið fram, að þar sem kaup hækkaði hér í Reykjavík svo að segja samtímis því, að verðlagsgrundvöllurinn s. l. haust var gerður, að því er landbúnaðarvörur snertir, þá var ekki í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins tekið tillit til þeirrar hækkunar og telja fróðustu menn, að bændur hafi þannig verið sviptir 3.3% af vinnulið þeirra og verkafólks þeirra. Ég álít forsvaranlegt að bera þessa till. fram, því að hér er um mjög lága upphæð að ræða, og till. er borin fram til þess að krefjast jafnréttis, en ekki sökum þess, að ég áliti bændum óbærilegt að standast þetta. Hér er aðeins um að ræða upphæð í eitt skipti fyrir öll, því að þegar verðlagsgrundvöllurinn verður reiknaður í haust, þá kemur samanlagt kaup annarra stétta, grunnkaup og vísitala, til greina. Álíta kunnugir menn, að þessi upphæð sé um það bil sú sama og bændum er ætlað að greiða á fjórum árum til búnaðarmálasjóðs, til þess að hægt sé að byggja það hús, sem allir hafa heyrt um, og ýmsir þeir, sem felldu í hv. Nd. sams konar till. og ég ber hér fram, hafa talið óbærilega kvöð á bændum að greiða svipaða upphæð á fjórum árum og hér á að taka af þeim á hálfu ári og þeir greiða atkvæði með. Önnur brtt, mín á þessu sama þskj. er við 8. gr., fyrri málsgr. hennar, a-liður, að 2. málsl, fyrri málsgr. falli niður. En þessi 2. málsl. er um það, að verðhækkun hjá bónda komi því aðeins til greina í byrjun viðkomandi tímabils, að vísitalan hafi hækkað um 2 stig. Eins og frv. var lagt fram, átti þetta að vera 5 stig, en á þessu fékkst þó nokkur leiðrétting í hv. Nd. Það er ekkert sambærilegt ákvæði um nein önnur laun eða nein önnur kjör annarra stétta. Ef svo væri ákveðið, að kaupgreiðsla samkvæmt vísitölu hækkaði ekki til launþega, nema um 2 stiga vísitöluhækkun væri að ræða, og ef sama gilti um fiskverð og sem sagt annað, sem hliðstætt má telja, þá væri ekkert við þessu að segja. En um þetta er það sama að segja og um fyrri till. mína, að hér er um jafnréttiskröfu að ræða. Þá er b-liður þessarar sömu till. um umorðun á síðasta málsl. 1. málsgr, þannig, að hafi heimild til hækkunar afurðaverðs samkv. 1. málsl. þessarar greinar ekki verið notuð að einhverju eða öllu leyti, þá er ekki skylt að lækka afurðaverð samkvæmt næsta málsl. hér á undan, nema kaupgreiðsluvísitalan lækki niður fyrir þá vísitölu, sem afurðaverð var síðast ákveðið eftir, í staðinn fyrir það, sem er í frv., en þar er aðeins talað um, að lækki kaupgreiðsluvísitalan niður fyrir 102 stig, þá skal fella niður þá hækkun afurðaverðs, sem leitt hefur af hækkun kaupgreiðsluvísitölunnar umfram eitt stig frá grunnvísitölu samkv. 1. og 2. málsl. þessarar greinar. - Hér er um svipað að ræða. Þetta er jafnréttiskrafa einkum. Eins og ég hef tekið fram í nál. mínu, þá virðist mér, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, enda mun það vera viðurkennt, sé ekki nema einn þáttur efnahagsmálanna, það sé í raun og veru þríþætt, það mikla vandamál og ég tel, að það sé mjög erfitt að taka ákvörðun um einn þátt þessara mála eingöngu, heldur væri nauðsynlegt, að allt málið lægi fyrir í einu, eins og oftast hefur verið, þegar þessi mál hafa verið til meðferðar í Alþingi og síðast í maí s. l., að þá var allt þetta mál lagt fyrir í einu frv. Og sá þátturinn, sem mjög lítið er vitað um, en er þó undirstaða undir því, að þetta frv. og það frv. um útflutningssjóð, sem nú er búið að leggja fyrir þingið, fái staðizt, það er fjármálahliðin, hvernig ríkisstj. hugsar sér og getur framkvæmt það að hafa til fé til þess að standast þær ráðstafanir, sem hún ráðgerir í heild. Það kostar að vísu ekki fé beinlínis að lækka vísitöluna úr 185 stigum í 175. En það kostar mikið fé, sem að einhverju leyti hefur þegar verið lagt fram, að lækka vísitöluna með niðurgreiðslum, svo að hægt sé að miða við 185 stig og hér sé aðeins um 10 stiga eftirgjöf að ræða til þess að koma vísitölunni ofan í 175. Það er hugsanlegt, að hæstv. ríkisstj. geti um tíma velt þessu á einhvern hátt á undan sér með lánum og með því að eyða því, sem nú er til, en það kemur að skuldadögunum. Mér virðist réttmætur sá grunur, að hæstv. ríkisstj. hugsi ekki til langra lífdaga, en hún hugsar þá kannske eins og einn fornkonungur, að til „frægðar skal konung hafa, en ekki til langlífis,“ og væri þá óskandi, að hún gæti unnið sér eitthvað til frægðar á þeim stutta ævitíma, sem hún augsjáanlega býst við, og skal ég ekki vera með neinar hrakspár um það, þó að ég sjái nú ekkert enn, sem gefi mér von um það, að hæstv. ríkisstj. vinni sér sérstaklega mikið til frægðar. Vildi ég þó gjarnan óska þess, því að allir eru hæstv. ráðh. góðir vinir mínir, ef svo má að orði kveða, eða a. m. k. góðkunningjar, vildi ég því gjarnan unna þeim sem bezts hlutskiptis. Ég get ekki betur séð en hæstv. ríkisstj. hugsi eitthvað töluvert svipað því, sem sagt er að Lúðvík 15. Frakkakonungur hafi sagt, þegar allt var í ólestri undir stjórn hans í Frakklandi og ýmsir voru að spá því, að þjóðin mundi rísa upp og velta honum, þá sagði hann: Nei, það er engin hætta á því, þetta draslast allt, á meðan ég lifi, en eftirmaður minn fær að vita af því. - Og ætli það verði ekki þannig, að sú stjórn, sem á eftir þessari hæstv. stjórn kemur, fái að vita af því að sjá fyrir fjármagni, sem þá verður sumpart eytt af því, sem nú er til, og sumpart verður skuldað?  Í mínu ungdæmi var það ekki talin búmennska, ef bóndi eyddi öllum heyfyrningum eftir gott sumar og setti svo á næsta haust í trausti þess, að veturinn yrði sérstaklega góður og gjafmildur. En mér virðist eins og hæstv. ríkisstj. stefni töluvert í þá átt, sem líkja má við þess konar ásetning bónda og þess konar búskaparlag. Þetta er kannske orðin búmennska nú á þessum miklu framfaratímum, sem við lifum nú á, en það fór oftast þannig í gamla daga, að þeir, sem þetta búskaparlag höfðu, enduðu með því að drepa úr hor. Mér finnst það ekki beinlínis góður grundvöllur að byggja á, sem hæstv. forsrh, hefur hvað eftir annað tekið fram um þetta atriði, nefnilega að það muni nægja að hækka tekjuáætlun fjárlaganna, mig minnir, að ég hafi heyrt hann nefna um 80 millj. kr. eða þar yfir í því sambandi, og einnig megi skera niður á útgjaldahlið fjárlaganna um háa upphæð, ég hef heyrt nefndar 40 millj. kr. í því sambandi. Þó að tekjuáætlun fjárlaganna sé hækkuð, þá get ég ekki séð, að fjármunir í ríkissjóð vaxi neitt við það. Það er áætlun, sem hugsanlegt er kannske að standist, ef það verður sérstaklega gott tekjuár, en vitanlega stenzt ekki með nokkru móti, ef árið verður að því leyti slæmt. Er ekki skynsamlegt, þegar gerð er áætlun um tekjur ríkissjóðs, að miða við meðalár? Mér finnst ekki mega áætla óvarlegar, en miða við það. Hvað niðurskurð á fjárlögum snertir, þá er það algert nýmæli nú um áratugi a. m. k., að það hafi tekizt að lækka útgjaldahlið fjárlaga í meðförum þingsins. Venjulega hefur það öfuga skeð, að þingið hefur hækkað útgjöld fjárlaganna frá því, sem er í stjórnarfrv., og meira að segja er komið beinlínis fram, að sá flokkur, sem hefur lofað að verja stjórnina fyrir vondum mönnum, þó að hann segist ekki vera beint stjórnarflokkur, nefnilega Sjálfstfl., hefur alls ekki viðurkennt, að hann hafi gengið að þeim samningum að skera niður margar millj. á fjárlögum, og ætli hv. þm. N-Ísf. t. d. vilji ekki fá aukin fjárframlög í einhverja vegi við Djúpið ? Ég gæti haldið það. Og þar sem hann er áhrifamikill þingmaður, þá efast ég ekki um, að honum tekst að fá einhverja slíka upphæð hækkaða. Ég skal játa, að þetta, sem ég hef nú sagt um tíma, á ekki beinlínis við þetta frv., en er því þó viðkomandi á þann hátt, sem ég hef gert grein fyrir. Þetta frv. er borið fram í þeim tilgangi að lækka dýrtíðina og segja má, að í því felist tilraun til þess, hvort sem hún tekst eða ekki. En á því tel ég hina mestu nauðsyn að lækka dýrtíðina og ég vildi óska þess, að þetta tækist. En dýrtíðina á samkvæmt frv. að lækka með því að nema úr gildi 10 vísitölustig, en greiða vísitöluna niður að öðru leyti, eins og á þarf að halda, til þess að vísitalan geti orðið 175 stig. Með þessu er í raun og veru það gert, að kauphækkanirnar, sem knúðar voru fram á s. l. sumri og hausti, eru um það bil teknar aftur. Ég álít, að það hefði verið betra fyrir alla aðila, að þessar kauphækkanir hefðu ekki orðið og ekki hefði nú þurft að taka til þessara ráða þar af leiðandi, því að það er alltaf erfiðara að snúa til baka heldur, en leggja ekki út á vafasama braut. Í gærdag deildu tveir hv. þm., sem sæti eiga í fjhn., töluvert um sína afstöðu til málsins í verkalýðsfélögunum. Í raun og veru höfðu báðir þessir þm. verið sjálfum sér samkvæmir. Hv. 8. landsk. þm. (BjörnJ) fylgdi þeim efnahagsráðstöfunum, sem gerðar voru í vor sem leið, ásamt sínum flokksbræðrum í þinginu flestum og þetta var samkvæmt meirihlutasamþykkt trúnaðarmanna, sem verkalýðurinn hafði kosið til þess að vera fyrir sína hönd í þessum málum. Hann gerir það sama enn. Nú eru það trúnaðarmenn, þ. e. a. s. Alþýðusambandsstjórnin, meiri hluti hennar, að vísu með litlum meiri hl., sem samþykkir að mótmæla þessum ráðstöfunum. Hann gerir nákvæmlega það sama og í fyrra, hv. 8. landsk. Hann er á móti þessu frv. samkvæmt því. Sama má segja um hv. 4. þm. Reykv. (EggÞ). Hann laut ekki þessari meirihlutasamþykkt trúnaðarmanna verkalýðsins í fyrra, heldur fylgdi hann þar minni hl. alveg eins og nú og í Alþingi varð hann í minni hl. En skoðanabræður hans innan verkalýðsflokkanna, því að það voru skoðanabræður hans þá, bæði í Alþfl. og í Alþb. og með mikilli aðstoð sjálfstæðismanna og Sjálfstfl. knúðu fram þessar kauphækkanir í sumar sem leið og í haust. Ja, nú er hv. 4. þm. Reykv. aftur í minni hl. í Alþýðusambandsstjórninni, og hann framfylgir áliti þess minni hl. hér í Alþingi og mælir nú með till. um að taka aftur þessar kauphækkanir. Mér finnst, að hann hefði staðið í skemmtilegri sporum, ef hann hefði í vor sem leið fylgt mestum hluta síns þingflokks og samþykkt þær ráðstafanir, sem gerðar voru í vor. Þá hefðu hans spor nú verið léttari, en þau hljóta að vera. Ég vildi óska, að þessi tilraun, sem hér er gerð til þess að lækka dýrtíðina tækist, og þess vegna mun ég ekki leggjast á móti þessu frv. En það, hvort þetta tekst, mun fara mjög mikið eftir hinum þáttum þessa máls og þá sérstaklega eftir því, hvaða fjárhagsgrundvöllur verður til að standa undir þessum ráðstöfunum. Ef ekki verða til fjármunir til þess að standa undir niðurgreiðslunum og útflutningsuppbótunum og tekin verða einhver bráðabirgðalán til þess, þá kemur að skuldadögunum og þegar þar að kemur, að þarf að fara að greiða skuldirnar, sem af þessu stafa, þá fæ ég ekki séð, að það geti orðið með öðru móti en því, að einhverjar byrðar verði lagðar á þjóðina, og þá kynni sagan að endurtaka sig um það, að það væri tekið úr einum vasanum og látið í hinn og ekki tækist að halda dýrtíðinni í skefjum. Það er sem sagt óvissa um heildarmálið, um efnahagsmálið í heild sinni. Þess vegna er það skemmst frá minni afstöðu að segja, eins og ég hef reyndar áður tekið fram, að ég tek ekki frekari ákvörðun um málið og get ekki gefið sem nm. hv. deild ráð um afgreiðslu þess, nema þá ef undir þessari umr. frekari upplýsingar kæmu um þetta meginatriði, hvernig á undir þessu að standa. Mér er t. d. ekki nóg að heyra það nefnt, að það megi e. t. v. hækka tekjuáætlun fjárl. um 80 millj. kr. og skera niður á fjárl. um 40 millj. kr. Ég vil fá að vita, hvaða liðir það eru á tekjuáætluninni, sem óhætt er að hækka svo sem orð hafa verið látin liggja að og ég vildi helzt fá að vita, hvaða liðir það eru í niðurstöðu fjárl., sem fært þykir að lækka. Það er nú svo með fjárl., að mestur hluti útgjaldanna er bundinn af ýmiss konar lögum. Það, sem laust er, er aðallega ýmiss konar framkvæmdir, sem ríkið lætur gera úti um land til hagsbóta fyrir almenning, - ég segi: áreiðanlega til hagsbóta fyrir almenning. Og ef það er þetta, sem sérstaklega á að skera niður, þá efast ég um hagsmunina af því. Það er enginn vafi á því, þó að það sé talað um, að of mikil fjárfesting hafi verið og þá sérstaklega úti um land, að ef engin höfn hefði verið byggð nema Reykjavíkurhöfn, þá hefði komið minni fiskur á land, en kemur. Ef enginn vegur hefði verið lagður um landið og gömlu reiðgöturnar látnar nægja og engin brú verið byggð, þá mundi heldur minna vera framleitt í landinu, en er. Það er ekki nóg að tala um það með óákveðnum orðum, að fjárfesting hafi verið of mikil, heldur verður að greina þar á milli, hvaða fjárfesting beinlínis eflir atvinnuvegi landsins og hver ekki. Ég efast um, að það sé búmennska að draga úr fjárfestingu, sem eflir framleiðsluna, til þess að lækka dýrtíðina.



Herra forseti. Við 1. umr. um þetta frv. gerði ég nokkra grein fyrir áliti mínu á því í heild sinni og mun þess vegna ekki nú fara mörgum orðum um málið almennt, heldur víkja nokkuð að einstökum frv.-greinum. Meginákvæði frv. er að sjálfsögðu í 1. gr. þess, en þar er svo ákveðið, að greiða skuli verðlagsuppbót á laun og allar aðrar greiðslur, sem fylgja kaupgreiðsluvísitölu, samkvæmt kaupgjaldsvísitölu 175 stig frá 1. febr. n. k., en gildandi kaupgjaldsvísitala er þann dag samkvæmt samningum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda 202 stig. Þetta meginákvæði þýðir því 13.4% lögbundna launalækkun allra, sem laun taka. Þessi launalækkun er þó engan veginn hin eina, sem af frv. í heild leiðir, því að bæði ákvæði 3. gr. um vísitölu húsaleigu og 6. gr. um nýja gildistöku ákvæða úr gengisskráningarlögunum frá 1950 um áhrif vöruverðs landbúnaðarafurða á kaupgjaldsvísitölu munu sýnilega hafa allveruleg áhrif á laun til lækkunar, jafnvel um mörg vísitölustig, án þess að nokkrar bætur komi í móti, og því meiri áhrif sem lengra líður. Á móti þessum launalækkunarákvæðum frv. hafa menn svo í höndum yfirlýsingar núverandi hæstv. ríkisstj. um það, að hún muni greiða niður vöruverð a. m. k. fyrst um sinn þannig, að raunveruleg kaupgjaldsvísitala verði 185 stig, miðað við gildandi vísitölugrundvöll. En engin ákvæði eru um þetta í frv. og þess vegna engin lagatrygging fyrir því, að svo verði gert til frambúðar, þótt hins vegar megi telja sæmilega tryggt, að svo verði til 1. apríl n. k. Kjaraskerðingin, sem leiðir af 1. gr. frv., er umdeild, hve mikil sé. En varla orkar tvímælis, að hún er allt að 9% hjá meðalfjölskyldu og óumdeilt hjá öllum, líka þeim, sem að frv. standa, að skerðingin nemi 6%, enda þótt lítið stórmannleg tilraun sé gerð til þess í grg. að halda því fram, að kaupmáttur rýrni ekki. Þessi fölsun er reynd með því að miða við 1. okt. s. l., en þá áttu launamenn inni mestar eða allar þær verðlagsbætur, sem komu til útborgunar 1. des., vegna þeirra samningsákvæða í kjarasamningum, að verðlagsbætur komi ekki inn í kaupgjaldið nema á þriggja mánaða fresti. Þegar því um er að ræða samanburð á kaupmætti fyrir og eftir þær aðgerðir, sem hér er um að ræða og allar eru miðaðar við 1. des. og þá kaupgjaldsvísitölu, sem þá gilti, ber auðvitað að miða einnig við kaupmátt þann dag, en vísitala kaupmáttar þann dag var 109.9 stig, miðað við 100 í júnímánuði. Lækkun kaupmáttar samkvæmt útreikningsreglum höfunda frv. sjálfs er því 109.9 mínus 103.9, eða 6%. En við frekari athugun á frv. kemur fleira í ljós. Í 2. gr. og 3. gr. eru t. d. ákvæði varðandi húsaleiguvísitölu. Þessi ákvæði leiða af sér að sögn hagstofustjóra 0.7 stiga lækkun framfærsluvísitölu, án þess að um nokkra raunverulega niðurfærslu á húsaleigu sé að ræða. Það mun vera því nær með öllu óþekkt, að leigutakar og leigusalar hafi lækkunar- eða hækkunarákvæði í leigusamningum eftir húsaleiguvísitölu, og eru því ákvæði 2. mgr. hrein sýndarmennska. Skattlækkun þeirra, sem búa í eigin húsnæði, leiðir ekki heldur af þessari frvgr., þar sem áætlaðar tekjur vegna eigin húsnæðis eru ákveðnar eftir allt öðrum reglum. Þannig er um þetta ákvæði, eins og mörg önnur, sem til skrauts eiga að teljast í frv., að þar er um hreint sýndarákvæði að ræða, sem ekki felur í sér neina kjarabót, heldur beina skerðingu um ca. 1 vísitölustig. Má þar segja, að lítið dragi vesalan. Þá er það 4. gr., sem ákveður nýjan vísítölugrundvöll og að því er hæstv. forsrh. hefur upplýst samkvæmt ósk minni hluta stjórnar A. S. Í. Það er út af fyrir sig ekki lítið athyglisvert, eins og ég gerði hér að umtalsefni í gær, að ríkisstj. taki fremur til greina ábendingar eða óskir minni hlutans í Alþýðusambandinu, en meiri hlutans, ekki sízt þegar um er að ræða breytingar á gildandi kjarasamningum, sem alls ekki er í valdi einu sinni meiri hlutans að breyta, hvað þá minni hlutans. Kannske það verði næsta ákvæðið í einhverju lagafrv. ríkisstj. að löggilda minni hlutann í stjórn Alþýðusambands Íslands sem samningsaðila fyrir verkalýðshreyfinguna. Það væri ekki nema eftir öðru. En eins og ég sagði í gær og get endurtekið enn, hefði það verið viðkunnanlegra fyrir þennan minni hluta í miðstjórn A. S. Í. að ganga þannig frá þessu samningsatriði, úr því að hann tók upp um það samninga við ríkisstj., að ekki væri auðsýnilega gengið á rétt almennings. Í síðustu mgr. þessarar gr. segir svo: „Við þennan útreikning skal sleppa broti úr vísitölustigi, hálfu eða minna, en annars hækka í heilt stig.“ Hér er um mjög augljósa skerðingu að ræða frá gildandi kjarasamningum, en þar segir, að hálft stig skuli hækka í 1 stig í kaupútreikningi, en ekki lækka, eins og þarna er gert ráð fyrir. Nú ber þess að gæta, að 1 vísitölustig samkvæmt nýja vísitölugrundvellinum, sem ætlað er að setja, jafngildir rúmlega 2 stigum í þeirri, sem nú gildir. Möguleiki er því til, að með þessari breytingu tapi launþegar allt að 1 vísitölustigi allt árið. Safnast, þegar saman kemur, hugsar ríkisstj. sjálfsagt. Þetta geta gilt 500–600 kr. á verkamannalaun yfir árið. En þetta er þó ekki veigamesta atriðið varðandi breytingar á vísitölugrundvellinum. Hvort tveggja er, að um það eru mjög skiptar skoðanir og engan veginn fullrannsakað, hvort breytingin er yfirleitt til hagsbóta fyrir launamenn og margir eru þar á alveg öndverðri skoðun. Um það skal ég ekki fullyrða, hvað rétt er í því. En hitt er augljóst, að hér er um samningsatriði að ræða og það eitt hið veigamesta, sem útkljá á með samningum milli atvinnurekenda og launamanna. En sé þó að því horfið að breyta vísitölugrundvelli, tel ég fráleitt, að ekki sé tekið inn í nýjan grundvöll allt, sem menn þurfa nauðsynlega til lífsframfæris, að öll útgjöld meðalfjölskyldu séu tekin með í reikninginn, en á það skortir hér. Í nýja grundvellinum eru t. d. ekki teknir með aðrir skattar en nefskattar, en þessi útgjöld nema mörgum þús. kr. á meðalfjölskyldu. Vísitalan á auðvitað að gefa sem réttasta mynd af lífskjörunum og breytingum, sem á þeim verða. En það gerir hún ekki, nema öll gjöld, sem geta numið mörgum þúsundum og eru óhjákvæmileg, séu tekin þar með. Miklu hæpnara sýnist mér að taka inn í grundvöllinn neyzlu tóbaks og áfengis í það stórum stíl, að það hafi mjög afgerandi áhrif á kaupgjald, en svo er í hinum nýja vísitölugrundvelli. Þar er gert ráð fyrir neyzlu áfengis og tóbaks, sem er nokkru meiri, en neyzla alls fiskmetis, um þrisvar sinnum meiri en mjölvöruneyzla alls, nokkuð miklu meiri en brauðvörur og brauð, þrisvar sinnum meiri en garðávextir og grænmeti, fjórum sinnum meiri, en nýir ávextir og þrisvar sinnum meiri en þurrkaðir og niðursoðnir ávextir og um það bil sama og allur nýlenduvöruflokkurinn, þar skakkar aðeins um 200–300 krónum. Ég tel það með öllu óeðlilegt, ef ríkið telur nauðsynlegt að afla aukinna tekna með hækkuðu verði á þessum vörum, að þá geti slík ráðstöfun spennt allt verðlag í landinu upp á við. Hitt er réttmætt og mundi verka sem nokkurt aðhald, sem sannarlega veitir ekki af, ef hækkuð útsvör og skattar fengjust upp borin að einhverju leyti með verðlagsbótum og án þess getur vísitalan ekki heldur verið sá hagfræðilega rétti mælir á lífskjörunum, sem hún á að vera. Í samræmi við þessar athugasemdir mínar um 4. gr. hef ég leyft mér ásamt hv. samflokksmönnum mínum hér í d. að flytja brtt. og vænti stuðnings hv. þingdeildar við hana. Þriðja málsgr. 6. gr. frv. er afturganga úr gengisskráningarlögunum frá 1950 og kveður svo á um, að launamenn skuli ekki fá reiknað í kaupgjaldsgreiðsluvísitölu þá hækkun á verði landbúnaðarvara, sem á rót sína að rekja til breytts verðlags á landbúnaðarvörum vegna hækkunar eða lækkunar á launum bónda og verkafólks hans, þeirrar er leitt hefur af greiðslu verðlagsuppbóta á laun almennt frá 1. maí 1959. Hér er um það að ræða að kippa vísitölunni að mjög verulegu leyti úr sambandi við verð landbúnaðarvara, sem mun leiða til þess, að bilið milli landbúnaðarvöruverðs og kaupgjalds hlýtur sífellt að breikka launamönnum í óhag. Ekki er mögulegt að segja, hversu mikla vísitöluskerðingu og raunverulega launalækkun leiðir beint af þessu, en það er víst, að þetta ákvæði hleður á sig og getur, þegar fram í sækir, skipt fjölda vísitölustiga. Þannig var komið haustið 1956, þegar verðfestingarlögin voru sett, að fram undan var 11.4% verðhækkun á landbúnaðarvörum, sem launþegar hefðu engar bætur eða því nær engar bætur fengið fyrir vegna þessa ákvæðis, sem þá var í gildi. Þessi verðhækkun kom ekki til framkvæmda, vegna þess að launamenn töldu sér hagstæðara, sérstaklega vegna þess lagaákvæðis, að afsala sér 6 vísitölustigum og losna jafnframt undan þessu ósanngjarna kaupskerðingarákvæði í framtíðinni. Nú hefur hæstv. ríkisstj, vakið að nýju upp þennan draug frá stjórnarárum íhaldsins og hyggst með því hafa allmörg vísitölustig af launþegum. Þetta er gert gegn mótmælum allra, sem um málið hafa fjallað, jafnvel minni hlutans í miðstjórn Alþýðusambands Íslands. Jafnvel hann hefur krafizt þess, að þetta ákvæði verði fellt niður, en auðvitað ekki fengið við neitt ráðið, vegna þess að krafa hans í þessu efni hefði orðið til hagsbóta fyrir launamenn, og slíkt mátti auðvitað ekki ske. Í samræmi við réttmætar kröfur, m. a. hins margumtalaða minni hluta í miðstjórninni í Alþýðusambandi Íslands, leggjum við til, Alþb.menn, í brtt. okkar, að þetta kjaraskerðingarákvæði verði fellt niður, og tel ég víst, að ekki muni standa á hv. 4. þm. Reykv. (EggÞ) að styðja það, þar sem þetta er m. a. hans krafa. Ákvæðum 9. gr. frv. er beint gegn sjómannastéttinni, bæði bátasjómönnum og togarasjómönnum, til þess sett að hrifsa aftur verulegan hluta af þeim kjarabótum, sem sjómannastéttin náði fram í vetur, fyrst með samningum togarasjómanna í nóv. s. l. og síðan bátasjómanna nú eftir áramótin. Kemur nú greinilega í ljós, hve þessi stétt stendur sérstaklega nærri hjarta þeirra manna, sem að þessu frv. standa, Alþfl. og Sjálfstfl., - þeirra manna, sem á undanförnum 2 árum hafa talið sig sjálfkjörna forsvarsmenn sjómannastéttarinnar og hamazt hafa við að flytja sýndarfrumvörp um skattfríðindi, lífeyrissjóði o. fl. til handa þeim og haldið uppi látlausum árásum á fyrrverandi ríkisstj. fyrir það, að hún vildi ekki bæta hag hennar nægilega mikið. En nú, þegar þessir flokkar hafa allt valdið, sem til þarf, þá er fyrsta verkið að ræna af sjómannastéttinni kaupi og réttindum, sem hún hefur aflað sér með samningum eftir réttum lögum og réttum reglum. Má nú sjá, svo að ekki verður um villzt, hve mikil alvara hefur til þessa verið á bak við allt lýðskrumið um sjómannastéttina. Og svo langt er gengið, að ekki er jafnvel skirrzt við að lögfesta fullkomið misræmi milli bátasjómanna og togarasjómanna. Tilneyddir að vísu hafa frumvarpshöfundar þannig ákveðið, að lágmarkskauptrygging bátasjómanna skuli ekki lækka nema niður í 185 vísitölustig, og látið nægja að ræna 10 stigum af hlutarverðinu, en jafnframt er ákveðið, að fastakaup togarasjómanna skuli lækkað niður í 175 vísitölustig. Nú er fastakaup togarasjómanna, sem eru heilar 1.950 kr. í grunn á mánuði, nákvæmlega sama eðlis og kauptrygging bátasjómanna. Fastakaupið er þeirra lágmarkstrygging, sem þeir bera úr býtum, hvort sem aflaverðlaunin eru mikil eða lítil. Auðvitað mælir því allt með því, að ákvæðin verði hin sömu um fastakaup togarasjómanna og kauptryggingu bátasjómanna, að hvort tveggja verði greitt með vísitölu 185, en ekki 175. Ránið á aflahlutnum og aflaverðlaununum er áreiðanlega nógu tilfinnanlegt, þótt þessi ósómi bætist ekki við. Þessi aðför að sjómannastéttinni verður þó enn fáránlegri, þegar þess er gætt, að togaraútgerðin gerði sína kjarasamninga við sjómenn í nóv. s. l. án þess að fara fram á nokkrar bætur við þáverandi ríkisstj. Það var ekki einu sinni ýjað í þá átt af hálfu togaraeigenda, sem litu svo á, að rekstrargrundvöllur togaranna væri það góður, að hann þyldi þessa hækkun, sem samtals nam um 8.9 millj. kr., sem þá varð á kaupi og hlut sjómanna án nokkurra nýrra bóta úr útflutningskerfinu. Samningar t. d. Vestmannaeyjasjómanna sýna líka, að bátaútvegsmenn telja sig geta greitt hið umsamda fiskverð og gera það raunar þar og víðar fram hjá kjaraskerðingarákvæðum þessa frv. En launaskerðingin virðist vera fyrir öllu hjá hæstv. ríkisstj., sem er með þessum ákvæðum sínum að banna útvegsmönnum að greiða sjómönnum það, sem þeir hafa samið um við þá og geta greitt án nokkurra nýrra bóta. Og þá er það að lokum 10. gr., sjálft skrautblómið í þessu frv., greinin, sem á að tryggja launamönnum bæturnar fyrir allar hinar kjaraskerðingarnar, greinin, sem á að tryggja, að verðbólgan stöðvist, allar vörur og þjónusta lækki í verði, sem á að tryggja, að iðnrekendur, kaupmenn, heildsalar, hafskipaeigendur, verkstæðiseigendur, verktakar og yfirleitt allir, sem aðstöðu hafa til að hirða gróða í þjóðfélaginu, leggi nú fram sinn skerf á móti hinum fátækustu, sem lagt hafa fram allt að 9% af sínum lágu þurftarlaunum. Og hvað skyldi það nú vera mikið, sem þessir aðilar, allir þeir með breiðu bökin, eiga að láta af hendi? Þegar þetta frv. var til athugunar í fjhn. beggja deilda, spurði ég hagstofustjóra, hvaða áhrif 10. gr. mundi hafa að hans áliti, hvað mikil áhrif til lækkunar á vöruverði yrðu af henni og svar hans var, að um það væri ekki gott að segja, en hann gæti látið sér detta í hug, að ákvæði greinarinnar mundu lækka vísitöluna um ½ stig. Þetta var áreiðanlega engin misheyrn hjá mér, að hagstofustjóri sagði þetta, því að ég hef fengið þetta staðfest frá öðrum, sem þarna voru viðstaddir. Nú kann þetta að sjálfsögðu að geta verið eitthvað meira, um það var ekki svo fullyrt. Hálft vísitölustig svarar til 3 millj. í niðurgreiðslum, - ég gæti fallizt á að tvöfalda þessa tölu til þess að vera viss, - en tæpast gætu þetta orðið meira en 6–7 millj., sem þessir aðilar ættu að greiða, en þó að þær væru 10, vega þær samt harla létt á móti þeim 80 millj., sem verkafólkið, er vinnur við útflutningsframleiðsluna, verður að greiða, og á móti þeim 150–160 millj., sem launþegar í landinu greiða samanlagt. En þó er ekki öll sagan með þessu sögð. Þessi lækkun er nefnilega ekki tekin úr vasa þessara manna, langsamlega minnsti hluti þessarar upphæðar, hvort sem hún er 3 eða 6 eða 7 millj., vegna þess að þessi lækkun er að svo til öllu leyti afleiðing af því, að þessir aðilar fá vinnuaflið ódýrara, en áður. 10. gr. hefst á þessum orðum: „Framleiðendur hvers konar vöru og þjónustu skulu þegar eftir gildistöku þessara laga lækka söluverð til samræmis við þá lækkun launakostnaðar, sem leiðir af ákvæðum þessara laga, svo og svarandi til þess, að hagnaður framleiðenda lækki í hlutfalli við niðurfærslu kaupgreiðsluvísitölunnar.“ Það er því aðeins hagnaðurinn sjálfur, sem á að lækka um 5.4%, og þar er auðvitað ekki átt við raunverulegan hagnað, heldur þann hagnað, sem reiknað er með við verðlagsákvarðanir, en sá hagnaður, sem þar er reiknað með, er aðeins mjög óverulegur og smávægilegur hluti í verðlaginu og álagningunni og segir raunverulega ekkert um þann raunverulega gróða, sem vera kann hjá viðkomandi fyrirtæki. Ég er nærri viss um, að það mun þurfa nokkuð stórt fyrirtæki til þess, að það þurfi að greiða jafnmikið samkv. þessu ákvæði og einn verkamaður þarf að skerða kaup sitt um á ári. Í sambandi við þessa grein vildi ég, af því að hæstv. forsrh. er hér viðstaddur, spyrja hann um eitt ákvæði, hvað það þýðir, vegna þess að ég hef ekki getað fengið neina skýringu á því, og hagstofustjóri, sem mun allra manna fróðastur um þessi mál, gat ekki heldur greint frá því, hvað það raunverulega þýddi. En síðast í 1. málsgr. 10. gr. segir: „Ákvæði þessarar málsgreinar taka ekki til vörutegunda, sem verðlagðar eru samkv. sérstökum lögum, né heldur til vöru, sem seld er úr landi eða launa fyrir verk, sem ákveðin hafa verið með samningum stéttarfélaga.“ Mér er það hulin ráðgáta með hliðsjón af 1. gr. frv., hvað þessi síðasti setningarhluti þýðir: „sem ákveðin hafa verið með samningum stéttarfélaga“ - því að í 1. gr. frv. virðist mér vera búið að telja upp flest, sem til greina geti komið. Eina skýringin, sem ég hef heyrt á þessu, er sú, að þetta muni hafa staðið einhvern tíma í lögum áður, - ég held gengisskráningarlögunum, - og að Múrarafélagi Reykjavíkur hafi tekizt að vinna mál varðandi lækkun á uppmælingartaxta sínum vegna þessa ákvæðis. Nú þykir mér það mjög ólíklegt, að þessi setningarhluti eigi sérstaklega að bjarga Múrarafélagi Reykjavíkur, þó að ég verði að viðurkenna, að af því veitti nú ekki, að það væru einhver sérákvæði, sem tryggðu múrarastéttinni hér í Reykjavík einhver hlunnindi, a. m. k., ef það ætti að vera líklegt, að hv. 4. þm. Reykv. héldi sinni stöðu í verkalýðshreyfingunni. En hvað sem þessu líður, ég tel ástæðu til að spyrja að því, hvað þessi setningarhluti þýðir og óska skýringa á því. Með síðustu till. okkar þremenninganna á þskj. 215 viljum við þm. Alþb. freista þess að gera 10. gr. þannig úr garði, að hún hafi þó ofur litla raunhæfa þýðingu til lækkunar á verðlaginu, ofur lítið meiri, en nú er. En þar leggjum við til, að álagning í heildsölu verði lækkuð niður í hið sama og hún var í des. 1956. Það er kunnugt, að á s. l. sumri var knúin í gegn í innflutningsnefndinni og í ríkisstj. stórfelld hækkun álagningar, bæði í smásölu og heildsölu. Þessar ákvarðanir voru teknar í fullri andstöðu við verðlagsstjóra og sömuleiðis í fullri andstöðu við ráðherra Alþb., eins og skýrt kemur fram í bréfi frá félmrn., sem er dags. 16. júlí 1958 og ég vil leyfa mér að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta: „Verðlagsstjóri hefur lagt fyrir ráðuneytið tillögu sína um verðlagningu á kaffi, kornvörum, ýmiss konar matvörum, nýjum ávöxtum og ýmsum fleiri vörum og einnig höfum vér séð breytingartillögur þriggja forstjóra innflutningsskrifstofunnar um þessa verðlagningu. Ráðuneytið getur ekki fallizt á meiri hækkun álagningar á þessar vörur, en felst í tillögum verðlagsstjóra, en í henni felst rúmlega 1,2% hækkun í krónutölu í heildsölu og tæplega 1% álagningarhækkun í krónutölu á smásölunni. Sýnist svo sem með þessari hækkun sé fyllilega mætt afleiðingum þeirra ráðstafana, sem nýskeð voru gerðar í efnahagsmálunum. Samkv. brtt. yðar er álagningin á þessar vörur hins vegar hækkuð verulega, ekki aðeins í krónutölu, heldur einnig í prósentum. Nemur sú hækkun allt að 6% fyrir vörur, sem mest munar. Hagfræðingar þeir, sem störfuðu fyrir ríkisstj. að undirbúningi aðgerðanna í efnahagsmálunum, reiknuðu út frá tvennu í álagningarmálunum, óbreyttri álagningu að krónutölu og óbreyttri álagningu að prósentutölu. Þetta virðast þeir því hafa talið hugsanlegt lágmark og hámark, eða m. ö. o., að álagning mætti vera einhvers staðar innan þeirra marka. Tillögur yðar fara því langt yfir það hámark, sem hagfræðingarnir reiknuðu með og það er sannfæring vor, að svo stórfelld hækkun sem í tillögum yðar felst mundi hafa allverulegar afleiðingar í verðlagsmálum, enda verða þær ekki réttlættar sem afleiðing af ráðstöfunum ríkisstj. einvörðungu. Hér væri því um verulega álagningarhækkun að ræða samkv. yðar tillögum. Þér gerið ráð fyrir rúmlega 32% álagningarhækkun í krónutölu í heildsölunni og nærri því 33% hækkun í smásölunni. Verðlagsstjóri upplýsir, að meðaltalsálagning á þessar vörur hefur verið um 24.5% í smásölunni, en tillaga hans samsvarar, að hún verði um 25.56% meðalálagning í smásölu. Virðist verðlagsstjóri ganga svo langt í þá átt að rýmka álagningu smásölunnar, að hann fer yfir það hámark, sem hagfræðingarnir gerðu ráð fyrir. Ráðuneytið vill því alvarlega vara við meiri hækkun álagningar á nefndum vörum, en í aðalatriðum felst í tillögum verðlagsstjóra.“ Þetta var bréf þáverandi hæstv. félmrh., Hannibals Valdimarssonar, til forstjóra innflutningsskrifstofunnar. Og ég get bætt því við, að hinn ráðherra Alþb., Lúðvík Jósefsson, ritaði innflutningsnefndinni einnig bréf, þar sem hann varaði alvarlega við þeirri stórfelldu hækkun, sem þarna var verið að knýja í gegn. En sagan er nú ekki alveg öll sögð með þessu. Það kemur fleira til athugunar. Í fyrsta lagi fengu heildsalar allt að 6% álagningarhækkun á vöruverðið, eins og það var fyrir verðlagshækkanirnar og fyrir efnahagsaðgerðirnar á s. l. vori, en þeir fengu líka að leggja á alla verðlagshækkunina, á öll nýju gjöldin, sem lögð voru á á s. l. vori og það var vitanlega ekkert smáræðis hagræði, sem heildsölum og kaupmannastéttinni var gert með því. Það var í raun og veru miklu meira, en þessi beina álagningarhækkun í prósentutölu. - En það er ekki allt búið með því. Þeir fengu líka aðra hækkun, dulbúna, sem ekki hefur eins mikið orð farið af að vísu, en er sennilega engu minni, ef hún er ekki meiri en þessi, sem ég nú hef talið, en það er að segja, að þeir fengu að hækka allt vöruverðið um ½% þar fyrir utan og þetta var dulbúið þannig, að sá kostnaðarliður í útreikningunum, sem er nefndur kostnaður vegna vaxta, vaxtakostnaður, að þessi liður í útreikningum, kalkúlasjónum, fékkst hækkaður úr 2/2% á vöruverð upp í 1%. Samkv. því, sem manni virðist nú vera bein afleiðing þessa frv., þ. e. a. s. 3.2% lækkun á sjálfri álagningunni og líka það, sem ríkisstj. hefur góðfúslega fengið heildsala og Samband ísl. samvinnufélaga til að fallast á, það er talið, að það muni nema 5% af sjálfri álagningunni. Þetta er nú að vísu sett þannig upp í blöðunum, að almenningi er sýnilega ætlað að halda, að vörurnar lækki um 5%, þegar um lækkun á álagningunni er að ræða. En sleppum því. Það sanna í málinu er, að sú lækkun, sem leiðir beint af þessu frv., og sú lækkun, sem ríkisstj. hefur fengið fram að öðru leyti, gerir ekki að jafna út þetta ½%. sem þeir fengu í sjálfum grundvellinum. Verzlunarstéttin fær að halda allri þeirri raunverulegu hækkun, sem hún hefur fengið í gegn hjá innflutningsnefndinni og meiri hluta hæstv. fyrrv. ríkisstj. Hér er því síður en svo um það að ræða, að raunveruleg álagning hafi verið lækkuð frá því, sem var, meðan Alþb. hafði þau áhrif, sem það hafði í upphafi við verðlagningu og verðlagsákvarðanir. Ég verð að viðurkenna það og það fúslega, að brtt. okkar við 10. gr. um, að álagning í heildsölu lækki niður í það sama eða verði hvergi hærri, en hún var í des. 1956, gengur vitanlega allt of skammt, og hið sama er einnig að segja um aðrar brtt. okkar. Þær eru fyrst og fremst fluttar með tilliti til þess, að ekki sé útilokað, að nægilega stór hluti þeirra hv. þdm., sem annars eru ráðnir í því að knýja þetta mál í heild sinni fram hér í deildinni, sé samt sem áður til viðtals um minni háttar breytingar, sem erfitt mun að mæla í gegn að séu til bóta, en varða þó ekki sjálft aðalágreiningsefnið, sem fyrir hendi er.



Herra forseti. Ég mun ekki fylgja þessu frv., þar sem bændastétt landsins er sett skör lægra, en allar aðrar stéttir, - þegar af þeirri ástæðu. Að vísu veit ég, að það muni frá hæstv. forsrh. stafa af gersamlegum ókunnugleika, en ekki af beinum illvilja. Hann sagði það í sinni áramótaræðu, að árið hefði verið einstaklega gott fyrir bændur, ágæt veðrátta og allt í fínu lagi. En sannleikurinn er sá, að af þeim fullum tveim þriðju hreppa landsins, sem ég er búinn að sjá, hvaða hey þeir eiga í haust og hvaða skepnur þeir setja á, eru sárafáir hreppar með eins mikil hey og í fyrrahaust og allt niður í einn fjórða minna, en það var í fyrra. Svona er góðærið. Þetta hefur hann ekki þekkt, sem ekki var von og þess vegna haldið, að hann gæti lagt á bændurna 6 millj. meira, en áður að tiltölu við aðra og lækkað þeirra tekjur í bráð og reyndar líka að nokkru í lengd. Samhliða hafa bændurnir þurft að taka - ekki alveg svona mikið, en nærri því - opinber lán til að kaupa sér fóðurbæti og þó hefur bústofni stórfækkað. Á þessu ári vill hann svo bæta á þá 6 milljónum, sem þeir eiga að bera fram yfir alla aðra þegna þjóðfélagsins. Ég endurtek það, að ég veit, að þetta er ekki af illvilja hjá honum, heldur af ókunnugleika. En ég veit ekki, hvernig hann ætlar sér að verja það, að á sama tíma sem hefur verið meiri afli en venjulega við sjávarsíðuna, þá vill hann láta bændurna standa skör lægra með þær byrðar, sem á menn eru lagðar með þessu frv., sem ég út af fyrir sig hef ekkert á móti. Það þarf að taka á sig byrðar og laga ástandið, eins og það er, það er rétt og satt, en það á að ganga réttlátlega yfir. Á annað atriði vildi ég líka benda, sem er ekki beint í þessu frv., en samt búið að tilkynna um það áður. Það hefur verið ákveðið að borga niður nokkur vísitölustig og það hefur verið gert á þann hátt að setja mjólkina í útsölu í Reykjavík svo langt niður fyrir það, sem bændurnir fá fyrir hana, að það borgar sig í Árnessýslu að flytja alla mjólkina í Flóabúið og keyra aftur heim það, sem bóndinn ætlar að nota í heimilið. Þá græða þeir á milli 50 og 60 aura á lítra. Þetta eru nú vinnubrögð í lagi. Þetta þarf að laga. Þetta er ekki hægt. Það er að vísu langt síðan einn viss hópur manna byrjaði á því að leggja inn kjötið sitt allt saman og taka það út aftur, en þeir hættu því nú aftur, sem betur fór. En þetta er mönnum boðið upp á. Þeir mega ekki hafa hugsunarhátt sjálfstæðismanna hér í Reykjavík, sem vilja pranga og græða, ef þeir nota sér það ekki að keyra mjólkina sína fyrst á stöðina og kippa svo aftur heim nokkrum lítrum, þegar búið er að vega hana inn. Þetta þarf að laga. Það er ekki í þessu frv., sem það þarf að gera. Þetta þarf að laga og á þetta vil ég benda. Ég vil líka benda á annað. Ég hef einhvern tíma heyrt, að menn eigi ekki að vita, hvað önnur höndin gerir, - menn eigi að vita, hvað sú höndin geri, sem gerir góðverkin, en ekki hin, sem gerir það, sem miður fer. Mér skilst, að þessi stjórn séu tvær hendur, önnur stjórnist af Sjálfstfl. og hin af jafnaðarmannaflokknum. Jafnaðarmennirnir eru að borga niður; sjálfstæðismennirnir eru að hækka. Á sama tíma og hún boðar lækkun, svolitla ögn á því, sem menn þurfa að kaupa, jafnaðarmennirnir, stjórnin sjálf, þá hækka hinir. Fasteignagjöld hérna í bænum hafa hækkað um 50%, bara núna um leið og stjórnin er að lækka. Það er þó nokkuð miklu meira, sem margir þurfa að borga á ári, en þeir fá með niðurfærslum, sem jafnaðarmenn eru að gera. Á húsinu mínu er það nokkuð á annað þús. kr., sem fasteignagjöldin hækka fram yfir það, sem ég fæ í niðurgreiðslu. Rafmagnið urðu þeir neyddir til að lækka svolítið, en ekki nema pínulítið brot af því, sem þeir gátu lækkað það um og þeim stóð til boða, ef þeir hefðu viljað lækka gjöldin á þegnunum. Þeim var boðið upp á lækkun á því af aðilum, sem vildu taka tryggingarnar að sér, boðið upp á lækkun á brunabótatryggingum. Þeir tóku svolítið brot af henni, - komust ekki undan því, en það var ekki verið að hugsa um að lækka eins og hægt væri þar. Nei, þar var önnur höndin að verki en sú, sem er að reyna að láta líta svo út, að hún sé að lækka. Ég vildi benda á þetta. Ég vildi alveg sérstaklega benda á þetta tvennt. Það er hróplegt ranglæti, alveg hróplegt ranglæti að taka eina stétt út úr og láta hana hafa önnur kjör, en alla aðra; láta hana bera í kringum 6 millj. kr., sem bændurnir eru látnir sitja við lakari kjör, en allir aðrir. Það er upphæð, sem - eins og forseti deildarinnar sagði áðan - samsvarar því, sem á að taka í búnaðarmálasjóðsgjaldið á fjórum árum og það á að taka það á því ári, sem er bændunum alveg sérstaklega óhagstætt, þannig óhagstætt, að þeir urðu að taka lán á ýmsum stöðum í vor til að koma skepnum sínum fram, því að góðærið var ekki meira en það, að það farið á skíðum 7. júní í einum hrepp á landinu. Það var ekki hægt að komast á milli bæja 7. júní öðruvísi. Það var góðærið. Og ¼ minna af heyi er í þeim sama hreppi, sem ég hér hef í huga, heldur en var í fyrra og þó hefur fækkað fénu um nærri 20% í hreppnum. Þetta er góðærið - og á þá á svo að leggja. Hinir, sem hafa haft nógan afla, nóga atvinnu og hækkandi vísitölu, sem þeir taka sitt kaup eftir, eiga að bera minna, en þessir menn. Þetta er það ranglæti, sem ekki er hægt að þola.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar athugasemdir út af þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar. Hv. 1. þm. N-M. (PZ), sem hér var að enda sitt mál, vildi nú að vísu, þó að hann hefði ýmsar aðfinnslur að gera, ekki færa mér þær til mannvonzku, heldur fávizku og er ég honum út af fyrir sig þakklátur fyrir það. Ég vil heldur vera fávís en illviljaður, því að fávizkuna er þá kannske hægt að laga undir góðri handleiðslu hjá honum eða öðrum. Hann gerði mikið úr því, að niðurgreiðslurnar gætu haft þær afleiðingar, - niðurgreiðslurnar á landbúnaðarvörunum, - að bændurnir nytu ekki þeirra hlunninda, sem í niðurgreiðslunum felast, vegna þess að með niðurgreiðslunum væru vörurnar í útsölu komnar niður fyrir það verð, sem framleiðandinn fengi fyrir þær. Þetta má vera rétt. En þetta er út af fyrir sig ekkert nýtt. Þetta hefur komið fyrir áður. Ég vil t. d. nefna kartöflurnar. Þær hafa um langan tíma verið greiddar meira niður og lengra niður en ofan í það framleiðsluverð, sem bændur fá fyrir þær og hefur ekki þótt aðfinnsluvert. Ég nefni þetta aðeins til þess að sýna fram á, að hér er ekki um nýtt atriði að ræða. Og á annað vil ég benda, sem fyllilega má taka tillit til, þegar um þetta er rætt, og það er það, að með lækkuðu verði á þessum vörum eykst áreiðanlega salan. Salan eykst innanlands og sparar þessum framleiðendum að flytja út með lægra verði verulegan hluta af framleiðslunni. Og það er ekki búið að sýna mér fram á það, a. m. k. með rökum enn, að það, sem bændurnir kunna að tapa á því, að þeir á vissan hátt borga meira fyrir vöruna í heimahúsum, en þeir sem fá hana niðurgreidda, vinnist ekki upp með aukinni sölu innanlands og forði þannig sölu til annarra með lægra verði. Þetta er mjög stórt atriði, sem verður að hafa í huga, þegar þessi mál eru athuguð. Þá sagði hv. þm. og var þar inni á sömu hugsun og hæstv. forseti þessarar deildar, sem flytur hér till. á sérstöku þskj. - á þskj. 216 - um breytingu á 7. gr., að bændurnir nytu ekki jafnréttis við aðra þegna þjóðfélagsins, ef ekki væri leiðrétt í þeirra verðlagsgrundvelli sú skekkja, sem hefði komizt inn s. l. haust, að þeir hefðu ekki þar fengið að fullu upp borna þá hækkun, sem varð á tímakaupi verkamanna hér í Reykjavík, sem talið er að muni nema 3.3%. Nú vil ég í fyrsta lagi um þetta segja það, að það er fjöldi manna í þessu landi, sem ekki hefur fengið þessa hækkun á sín laun. Hv. 1. þm. N-M, sagði beinlínis, að bændurnir væru með þessu móti látnir bera 6 millj. kr. skatt umfram alla aðra þegna þjóðfélagsins og það væri fávizka mín, ef ég vissi ekki betur. Fjöldinn allur af þeim samningum, sem gerðir voru s. l. sumar, miðar við minni hækkun. Ég nefni t. d. iðnaðarmannasamningana flesta eða alla og sumir fengu þá ekki meiri hækkun en 1%–2%. Ef ætti að rífa þessa samninga upp alla til samræmis við þá hækkun, sem varð hjá Dagsbrún í haust, þá yrði lítið úr þessum aðgerðum. Frv., sem hér liggur fyrir, er á því byggt, að þeir, sem hafa gert samninga um sitt verðlag og sín kjör, láti við svo búið standa, á meðan samningurinn stendur, þannig að hann verði ekki rifinn upp, því ef einn fer til þess, þá vitanlega gerir annar það líka. Og bændurnir eru svo sannarlega ekki einir um þetta. Þetta er það, sem mér hefur fundizt hættan við að fara út í það, sem þessi hv. þm. og þeir, sem fyrir þessu máli tala, kalla lagfæringu á kjörum bændanna í þessu efni, þegar svo hitt er athugað líka, að ég hef fullar heimildir fyrir því og vænti ég, að hv. þm. leiðrétti mig, ef ég er svo fákænn að fara þar rangt með, að bæturnar á útflutning landbúnaðarvara hafi orðið meiri, en framleiðsluráðið hafi búizt við að þær yrðu á s. l. hausti vegna hækkaðra bóta á framleiðsluvörum til sjávarútvegsins, sem af sjálfu sér hafa yfirfærzt á landbúnaðinn. Þetta ætti á vissan hátt að geta jafnað þarna metin, ef um skaða væri að ræða og þá bætt bændunum hann, - ég vil ekki segja fyllilega, mér er ekki kunnugt um það, - en að mjög verulegu leyti að minnsta kosti. Enn má á það benda, að þegar framleiðsluráð landbúnaðarins kom og ræddi við ríkisstj. um þetta frv., þá lýstu þeir yfir, að þeir féllust á meginhugsun frv.; það var það fyrsta. Í öðru lagi er það rétt, að þeir fóru fram á þessa lagfæringu, sem hér er talin, en þeir fóru líka fram á sem varatill., að þeir fengju ársfjórðungslega leiðréttingu á verðlagsgrundvellinu, og mér skildist það - og það voru það margir menn viðstaddir, sem geta borið það, ef ágreiningur verður um þetta, - að þar væri um að ræða varatill., sem að einhverju eða öllu leyti kæmi í staðinn fyrir hina, ef ekki þætti fært að fara þá leið. Nú var farið að óskum Stéttarsambandsins með því að taka upp þessa ársfjórðungslegu regúleringu, en ekki þessi 3%, og ég taldi, að með því væri óskum þeirra manna, sem til ríkisstj. komu þá, fullnægt. Það kann að vera, að það sé ekki, en ég skildi það svo, þegar þeir komu til ríkisstj. í fyrsta skipti. Út í þetta skal ég ekki fara lengra, en aðalatriðið er það, að mér finnst, að hér sé um svipaðan samning að ræða hjá bændastéttinni og er hjá fjöldamörgum öðrum stéttum í landinu, sem hafa gert samninga um sín kjör yfir nokkurn tíma og að skilyrðið fyrir því, að einhver árangur náist af þessari lagasetningu, er það í fyrsta lagi, að þeir, sem slíka samninga hafa gert, uni við þá, á meðan samningstíminn varir og rifti þeim ekki. Hv. 1. þm. N-M. taldi mig hafa flaskað á því, að árið, sem leið, hefði ekki verið gott ár fyrir bændastéttina. Ég hafði í minni einfeldni haldið, að árið hefði verið nokkuð gott og ég veit það, að veðurblíðan s. l. sumar lék við mikinn hluta landsmanna. Það gerði hún. En að einn og einn hreppur hafi kannske orðið fyrir einhverjum búsifjum af veðráttufarinu, er ekkert óvenjulegt, því að það er nú svo á okkar landi, að það viðrar ekki alls staðar eins og þó að einhver maður hafi farið á skíðum fram eftir vori í einhverjum hreppi, þá sannar það ekki hitt, að það hafi alls staðar eða á öllu landinu verið svo slæmt. Það er frekar undantekning, en aðalregla. Þá sagði þessi hv. þm., að ríkisstj. væri að reyna að lækka, en aðrir hækkuðu. Á það er nú ekki reynt til fulls enn, vil ég segja, en náttúrlega byggist árangur þessara ráðstafana á því, að ekki einasta ríkisstj. lækki, heldur verði fleiri og helzt allir til þess að fara sömu leiðina, því að ef einn hækkar eða sker sig út úr, þá er ósköp hætt við, að lítið verði úr þessum aðgerðum. Það skal ég viðurkenna. En þetta er tilraun af hálfu ríkisins og Alþingis, ef samþykkt verður, til þess að ganga á undan og sýna viðleitni í lækkunarátt og tilraunin er gerð til þess að freista þess að fá aðra til þess að koma á eftir. Ef þeir ekki vilja gera það og ef landsmenn vilja ekki una við þessar ráðstafanir, þá vitanlega verða þeir að ráða því. Hér er ekki um nein þvingunarlög að ræða, alls ekki, heldur verður hver og einn að ráða því, hvernig þessum aðgerðum verður tekið og niðurstaðan fer svo vitanlega eftir því, hvernig þeim verður tekið. Ef það tekst með ábyrgðarlausu tali, eins og hv. 8. landsk. þm. var að reyna að viðhafa hér áðan, að æsa menn upp til gagnráðstafana gegn ákvæðum frv., þá vitanlega renna þau út í sandinn, ég geri mér það alveg ljóst. En þá verða þeir herrar, sem að þeirra „agitasjón“ standa, að taka á sig þunga ábyrgð. Og þá verða þeir að sjá um, að til einhverra annarra ráðstafana verði gripið, sem að þeirra dómi sjálfsagt eru léttbærari. Ég ætla þeim ekki, að þeir séu með þessu með vilja að leiða harðari aðgerðir yfir landsfólkið, en verða mundi með þessu frv. En ég er alveg viss um það, að þeir fara villir vegar, því að það, sem kemur í staðinn fyrir þetta, ef þetta mislukkast, verður verra og kemur harðar niður, en þó þessar aðgerðir. Hv. 8. landsk. þm. var að gera lítið úr því, að það er sannað mál, að kaupmáttur launanna verður ekki á þennan hátt rýrður meira en svo, að hann verður þó ögn meiri ,en hann var í októbermánuði s. l. Nú þótti honum það vera að fara í felur með sannleikann, skildist mér, eða reyna að gera á villandi hátt grein fyrir málinu að miða þessa kaupmáttarbreytingu við októbermánuð s. l. og taldi, að þá hefðu verið ókomnar inn hækkanirnar og það er rétt. Um þetta má segja sitt hvað fram og til baka. Í okt. og nóv. eru ekki fram komnar þær hækkanir á kaupi, sem leiðir af hækkuðu vöruverði. En á alveg sama hátt má segja nú, að í des. og jan. séu ekki fram komnar þær hækkanir á verðlagi, sem leiðir af hinu hækkaða kaupi. Þessi víxlverkun heldur alltaf áfram. Og af hverju miðaði Alþýðusamband Íslands á sínu þingi sínar till. við það, að kaupmáttur launa lækkaði ekki frá því, sem hann var á þeim tíma, þegar þingið var haldið, sem var einmitt með októbervísitölu?  Þá sagði þessi hv. þm. og hafði eftir mér, að nýi vísitölugrundvöllurinn hefði verið settur inn í lögin samkvæmt ósk minni hluta Alþýðusambands Ísland, og vildi telja það til furðulegra aðgerða, að mér skildist, að það skyldi vera farið eftir óskum minni hlutans að einhverju leyti eða eitthvert tillit tekið til hans. Ég held, að ég hafi sagt þannig frá, þegar ég skýrði frá þessu, að þetta hafi verið gert samkvæmt ósk Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, því að það kemur beinlínis fram í þeirra bréfi og minni hluta stjórnar Alþýðusambands íslands, þannig að það voru fleiri, en minni hlutinn í stjórn Alþýðusambands Íslands, sem báru fram þessa ósk. Og þó að það hefði verið minni hluti stjórnar Alþýðusambands Íslands einn, sem hefði borið fram óskina, þá teldi ég það enga goðgá að fara eftir því, þegar engin mótmæli komu fram frá hinum hlutanum, því að einhvern rétt hlýtur minni hluti í stjórn að hafa og alveg sérstaklega, þegar sá minni hluti nálgast það að vera helmingur, eins og í þessu tilfelli. Þá ræddi hv. þm. allmikið um 10. gr. frv. Hann var í vandræðum með að skilja niðurlag fyrri mgr. gr., þar sem segir, að ákvæði þessarar mgr. taki ekki til vörutegunda, sem verðlagðar eru samkvæmt sérstökum lögum, né heldur vöru, sem seld er úr landi eða launa fyrir verk, sem ákveðin hafa verið með samningum stéttarfélaga. Þetta er til þess sett inn að forðast, að ákvæðin verði tvítekin. Síðasti setningarhlutinn á við verðlagningu þeirra vara, sem stéttarfélagasamningarnir ná til og búið er að færa niður annars staðar. Um greinina almennt og verðlags- eða álagningarreglur, sem í gildi hafa verið og þær breyt., sem á þeim verða samkvæmt þessu frv., skal ég leyfa mér að fara nokkrum orðum. Hv. þm. taldi, að með þessari gr. væri mjög lítið unnið og álagningin samkvæmt henni yrði ekki lækkuð nema að mjög óverulegu leyti, miðað við a. m. k. þá stóru og miklu hækkun, sem orðið hefði í tíð fyrrv. ríkisstj. Sá kattarþvottur á hæstv. fyrrv. félmrh. og verðlagsstjóra, sem hann taldi að hefðu verið á móti hækkuninni, sem varð á álagningu í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstj., var næsta undarlegur, því að hvers vegna lét verðlagsstjóri og ráðh., sem þessi mál heyra undir, ef hann virkilega var á móti aðgerðinni, hafa sig til þess að sitja undir því, að þessum verðlagsákvæðum eða verðlagningarákvæðum væri breytt algerlega á móti þeirra vilja? Ef það hefði verið nokkur alvara í hans bréfi, sem hv. þm. las hér upp, þá átti hann vitaskuld ekki að una því, að álagningin væri hækkuð svona mikið umfram það, sem hann vildi vera láta og sérstaklega ekki, þegar málið heyrði raunverulega algerlega undir hann. Ég held þess vegna, að það sannfærist enginn af því, sem hv. þm. sagði um það, að þessir aðilar, sem hann nefndi, hafi verið alsaklausir af þeirri miklu hækkun, sem hann nú segir að hafi farið fram í tíð fyrrv. ríkisstj. á álagningarprósentunum. En þá er hitt atriðið, að það sé með þessari lækkun, sem hér er verið að gera, ekki náð nema tiltölulega litlum og auvirðilegum árangri. Út af því vil ég segja, að það hefur þó þegar fyrir einum eða tveimur dögum tekizt að ná samkomulagi við félag stórkaupmanna, við smásalasamtökin og við Samband ísl. samvinnufélaga einnig um það að færa niður álagninguna meira, en gert er ráð fyrir í frv. Launaliðurinn í álagningunni, sem gert er ráð fyrir að lækki samkvæmt ákvæðum frv. hjá verzlunarstéttinni, er talinn vera, eftir því sem mér er sagt, um 60% af öllum tilkostnaði. Ef launaliðurinn yrði færður niður eins og hjá öðrum launastéttum í landinu, þá þýddi það samkvæmt þessu, að álagningarupphæðin gæti lækkað um 3.2%. En í staðinn fyrir þessi 3.2% hefur náðst samkomulag um það við þessa aðila að færa álagninguna niður um 5% og þegar í stað. Ég veit, að það hafa farið fram svipuð viðtöl við iðnrekendur og ég hef hugmynd um það eða a. m. k. ég vona það, þó að ekki liggi fyrir enn, að svipaður árangur náist einnig þar. Og ég er ekki í vafa um, að þó að hv. 8. landsk. þm. vildi gera lítið úr þeim árangri, sem á þennan hátt mætti ná í lækkunarátt, þá verður hann það mikill, ef þetta verður svona, eins og ég segi, með 5% lækkun, að það munar verulega um það og kemur mjög greinilega fram í vísitölu. Það er ástæðulaust, að ég fari að ræða málið almennt. Hæstv. forseti þessarar d., 1. þm. Eyf., minntist á meðferð málsins og virtist telja það öðruvísi, en vera ætti, að þessi hv. d. fengi ekki nema 3 daga til þess að fjalla um málið, þegar Nd. hefði fengið viku. Nú verð ég fyrst að segja, að þetta er ekki á valdi ríkisstj. Það er náttúrlega Nd., sem skammtar sér sinn tíma, ef málið er lagt fram þar, alveg eins og ég geri ráð fyrir því, að þessi hv. d. mundi skammta sér sinn tíma til þess að fara með málið, ef málið væri lagt fram hér. Hér er ekki á neinn hátt af hálfu ríkisstj. eða neins aðila verið að gera upp á milli deildanna. Mér er ljóst, að þær eru jafnréttháar og eiga sjálfsagt kröfu til jafnmikils tíma til þess að meðhöndla málin. En þó held ég, að það sé nú ekki auðvelt að mótmæla því, að í fyrri d. verður málið náttúrlega tímafrekara, - þá er málið nýrra, fleira kemur fram nýtt og þess vegna ætti að vera auðveldara og fljótlegra að taka málið til afgreiðslu í seinni d., heldur en í þeirri fyrri. En þetta er mál, sem ekki snertir ríkisstj. að neinu leyti, vegna þess að það er hæstv. Alþingi sjálft og deildirnar, sem taka ákvörðun um þetta. Tíminn, sem ætlaður var til afgreiðslu málsins í heild, er náttúrlega það, sem sker úr í þessu efni og til þess voru að vísu ekki nema 10 dagar, sem sjálfsagt er í stytzta lagi. En því er til að svara, að það var ekki hægt að setja þetta mál fram, fyrr en nokkurn veginn var endanlega vitað um árangur þeirra samninga, sem verið var að gera við útvegsmenn. Á þeim samningum var byrjað strax á annan jóladag. Þessi ríkisstj., sem nú situr, tók við 23. des. - 24. des. eða á aðfangadag - skipaði hún nefnd til samninga við útvegsmennina. 26. des. - eða annan í jólum - hóf sú nefnd störf og hún vann að málinu sleitulaust, þangað til því var lokið um miðjan mánuðinn. Og ég verð að segja það, að þessi nefnd vann virkilega mikið verk og ég vil segja gott verk. Hún lagði í það svo mikla vinnu, að hún var margar nætur heilar að samningagerð. En það var við marga aðila að semja, og heildarniðurstaðan náðist ekki, eins og ég segi, fyrr en um miðjan jan. og þá þegar var málið lagt fram eða upp úr því, - einn eða tveir dagar urðu að vera þar á milli til þess að ganga frá frv. Þá lét þessi sami hv. þm. í ljós áhyggjur yfir því, að það mundi nú sennilega verða eitt helzta afrek þessarar ríkisstj. að eyða þessu litla, sem til væri og skila svo af sér öllu í ólagi, þegar þeir næstu þyrftu að taka við, það væri lítil búmennska, sem væri í því fólgin að eyða öllum fyrningum í góðæri og við þessu þyrfti að gjalda mikinn varhug. Út af þessu vil ég segja það, að þó að ríkisstjórnir hafi verið undirbúnar með öðrum hætti, en þessi ríkisstjórn, sem nú situr og eins og ég hef lýst áður, er eingöngu til bráðabirgða og eingöngu út úr vandræðum, vegna þess að á annan hátt tókst ekki að koma saman neinni þingræðislegri stjórn, þá hefur það skeð áður, þó að öðruvísi væri til stofnað, að viðskilnaðurinn væri ekki sem beztur. Eitthvað hef ég heyrt um það, að þegar fyrrv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum 1956, þá hafi henni ekki þótt aðkoman góð. Og þó að nú séu nokkrir peningar í sjóði, afgangur hjá ríkissjóði og ekki tómir kassar, þá er ástandið í efnahagsmálunum yfirleitt þannig, að til stórra vandræða horfir, ef ekki verður gripið til aðgerða eins og þessara, sem hér er verið að fara fram á, þannig að um viðskilnað ríkisstj. bæði fyrr og síðar má alltaf sitt hvað segja. Fjárlög hafa venjulega hækkað í meðförum þings, sagði hv. þm. Það er rétt. En hér er gert ráð fyrir því að brjóta nú blað og reyna í staðinn að lækka. Það er ekki um margar leiðir að ræða til þess að leysa þetta dæmi. Það er ekki leysanlegt nema á tvo vegu eftir mínu viti. Það er ekki leysanlegt nema annaðhvort með því að draga úr útgjöldum ríkisins eða með því að leggja á nýja skatta. Og núverandi ríkisstj. vildi reyna að fara þá leiðina að draga úr útgjöldunum, en leggja ekki á nýja skatta, fyrr en það væri algerlega óumflýjanlegt. Hún miðar þessa niðurfærslu á vísitölunni líka við þessa hugsun. Það var enginn vandi að borga út þessi 10 vísitölustig á venjulegan hátt, ef það væri farið út í það að leggja á nýja skatta fyrir þeim upphæðum, sem útflutningssjóður þyrfti þá að bera meira. En það hefur bara verið talið af þeim sérfræðingum, sem um málið hafa fjallað og af ríkisstj., sem með málið fer nú, heppilegri leið að reyna niðurfærsluleiðina og útgjaldalækkunarleiðina hjá ríkissjóði, heldur en leggja þessa nýju skatta á. Hins vegar fá þeir, sem heldur vilja skattana, þá ósk sína áreiðanlega uppfyllta, ef ekki tekst að komast áfram með niðurfærsluna hjá launþegunum, ef ekkert verður gert úr henni með nýjum uppsögnum eða nýjum hækkunum og ef ekki tekst að komast niður með gjaldahlið fjárlaga. Ég tók það fram, held ég, í minni stuttu frumræðu hér í þessari hv. d., að ég viðurkenndi það hiklaust, að hér væri teflt á tæpt vað og það væri óvíst, hvort væri hægt að ná endunum saman alveg til fulls á þennan hátt og með þeirri niðurfærslu, sem frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir. En ég sagði líka, að það væri teflt á tæpt vað til þess að sanna landslýðnum, að hér væri ekki farið lengra, en skemmst þyrfti að fara eða stytzt til þess að ná árangri. Ef fullt öryggi ætti að vera í aðgerðunum og einhver varasjóður upp á að hlaupa, þá þyrfti annað hvort að gera til viðbótar, gera niðurfærsluna meiri eða þá að afla ríkissjóði aukinna tekna eða draga meira úr útgjöldum. Ég held, að það sé svo ekki miklu meira, sem ég þarf um þetta að segja. Það voru a. m. k. ekki nein meginatriði, held ég, sem ég hef gleymt, en annars kemur það þá fram síðar.



Herra forseti. Það eru aðeins tvö atriði, sem mig langar til að reyna að láta hæstv. forsrh. skilja betur, en mér virtist hann hafa skilið þau af minni ræðu. Það er rétt, að þeir menn, sem þurftu að keyra hérna milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, höfðu ákaflega gott veður í sumar, alveg laukrétt. En það er dálítið annað, þó að manni finnist gott veður hér á götum bæjarins, heldur en það sé gott fyrir allt landsfólkið. Fyrst er nú það, að vorið var svo kalt, að fé varð yfirleitt að gefa inni fram í júnímánuð. Og t. d. í einum hrepp, þar sem hann þekkir vel til og hann getur spurt mig eins um nánar, varð að taka skuldir á fjórða hundrað þús. kr. til að koma fénaðinum fram. Vegna þess arna og stöðugra þurrka var sprettan svo lítil, að svo að segja um allt land eru minni hey, en venjulega nú í haust. Það eru undantekningar á einstaka stað, svo sem í Mývatnssveit, sem hefur aðeins meiri hey en venjulega, og nokkrum stöðum öðrum, Saurbæjarhreppurinn t. d. aðeins meiri en venjulega. Það er undantekning um einstaka hreppa, en yfirleitt alls staðar minna og allt niður í ¼ minna, Það var góðærið. Afleiðing kuldanna var svo, að það spratt svo seint, að það var yfirleitt ekki hægt að slá víðast hvar á landinu, fyrr en komið var langt fram í júlí. En 28. júlí byrjuðu óþurrkar um hér um bil helminginn af landinu, sem héldust fram í sept., og ekkert strá náðist inn á þeim tíma. Þetta var árferðið. Og afleiðingin af þessu varð svo sú, að þessir sömu menn hafa verið að fá lán hjá bjargráðasjóðnum fram að þessu og eru líklega hér um bil búnir að fá eins mikið lán, - ég held nú ekki alveg samt, ég held það sé ekki nema á fjórðu milljóninni enn þá, sem þeir hafa fengið, bændurnir, eins og nú á að leggja á þá sérstaklega fram yfir aðra menn. Þetta vildi ég að hann skildi. Og ég veit, að bændurnir í landinu skilja þetta og þakka ekki þessar aðgerðir. Ég veit það. Ég skal ábyrgjast, að það er hægt að koma þeim í skilning um það með hægu móti. Þetta var annað, sem ég vildi að hann reyndi að skilja. Og hitt, sem ég vildi fá hann til að skilja, er þetta: Þegar bóndi hérna uppi í Mosfellssveit eða Mosfellssveitin öll á von á því að fá upp úr mjólkinni sinni fyrir árið í kringum 4 kr. á hvern litra, en það kostar hann að senda hana hingað til Reykjavíkur, - ja, ég veit ekki, hvað þeir taka núna, einhvers staðar á milli 40 og 50 aura líklega á lítrann, þá senda þeir hann og kaupa hann aftur, kaupa hann aftur á kringum kr. 2.97, þeir hafa yfir 50 aura hagnað á hverjum lítra. Það er svo að segja um allt land, sem bændurnir hafa núna hagnað af því að leggja inn alla mjólkina og kaupa hana aftur, og þar sem hann er mestur, þar er hann yfir hálfa krónu á lítrann. Og vitanlega fara þeir að gera þetta. Bílarnir koma með tóma brúsana aftur heim. Það er nákvæmlega sami kostnaður, þó að þeir komi með svolitla mjólkurslatta í þeim til heimilisins, alveg sami kostnaður. Þeir senda alla mjólkina að morgninum, kaupa í bænum aftur það, sem þeir ætla til dagsins. Þeir hagnast um frá 50 og upp í 70 aura á hverjum lítra eftir því, hvar er á landinu. Þetta er ekki hægt. Það á ekki að ýta undir svona þróun. Það getur vel verið, að það eigi að ýta undir, að þeir leggi inn hvern skrokk af kjöti að haustinu og kaupi það svo aftur frosið út að vetrinum, - þeir græða líka á því, en ekki nema lítið, - það getur vel verið, að það eigi að gera það og að það sé holl þróun að hætta að láta bændur borða saltkjöt, heldur taka það til sín með bílunum smám saman, eftir því sem þeir koma, - það getur vel verið, ég er ekkert á móti því. En það er alveg áreiðanlega vitlaust að vera að láta þá sjá mikla hagnaðarvon með því að leggja inn alla mjólkina og kaupa hana aftur frá búinu, það er áreiðanlega vitlaust. Það getur vel verið, að læknar segi, að þeir eigi heldur að borða nýtt kjöt og frosið kjöt heldur en kjöt, sem saltað er að haustinu og þess vegna sé rétt að ýta undir, að þeir leggi hvern skrokk inn og kaupi það svo aftur eftir hendinni og græði nokkra aura á hverju kg. Það getur vel verið, að það sé rétt. En það er ekki rétt með mjólkina, - áreiðanlega ekki. Þetta vildi ég að hann skildi og þetta vildi ég að hann lagaði og hefði niðurgreiðsluna aldrei meiri en það, að menn hefðu ekki hagnað af að leggja inn og kaupa aftur. En núna eru þær orðnar það miklar, að það er beinn hagnaður af því. - Það var talað um, að salan ykist. Ja, hann ætti þá að afla sér upplýsinga um það. Það hefur yfirleitt ekki komið fyrir, að sala aukist, svo að um muni, þótt mjólk sé lækkuð í verði. Við erum með hæstu mjólkursölu í Reykjavík, - miðað við mann, - sem er nokkurs staðar í heiminum. Það er hvergi í neinni borg í heiminum eins mikil mjólkursala á mann og í Reykjavík, ekki nokkur og það hefur ekki tekizt að auka hana, þó að mjólkin hafi verið lækkuð. Núna t. d. síðan um áramót hefur hún ekki aukizt nokkurn skapaðan hlut. Það hefur minnkað sala, þegar hún hefur verið hækkuð, í hálfan mánuð til mánuð á eftir, en svo er hún komin aftur upp í það eðlilega og er svo alltaf svipuð. Þess vegna er það alveg óverulegt, sem það hefur áhrif á söluna hvað mjólkina snertir, hvort hún er dýrari eða ekki. Við erum vanir við hana. Reykjavík er byggð upp af sveitafólki að miklu leyti, sem hefur flutzt hingað úr sveitinni og það er vant við að drekka sína mjólk. Það er ekki enn þá orðið það bæjarvant, að það drekki tóma gosdrykki í staðinn.



Herra forseti. Það er eins ástatt um þetta mál og oft áður um stórmál, sem hafa komið fyrir þessa hv. d. til meðferðar, að það hefur þegar verið rætt ýtarlega í hv. Nd., og auk þess hafa farið fram um það útvarpsumræður í áheyrn alþjóðar, að vísu kappræður milli flokka, eins og gengur og gerist um slíkar umr., - en þó má vænta þess, að allar þær umr., sem þegar hafa farið fram um málið, hafi skýrt það svo í meginatriðum, að ekki sé ástæða til þess að hafa um það langar umræður í þessari hv. deild. Öll þau ár, sem ég hef átt sæti í þessari hv. d., hefur það verið venja þdm. hér nálega án undantekningar, að þegar svo hefur staðið á eins og um þetta mál nú, þá hafa menn ekki kosið að eyða um of tíma hv. d. í umr., sem ekki geta verið annað, en að verulegu leyti endurtekningar á því, sem búið er að segja um málið annars staðar. Auk þess má svo segja, að örlög þessa máls séu ráðin þegar, áður en kom til þessarar hv. d., framgangur þess sé nú tryggður með þeirri afstöðu, sem hv. þm. Framsfl. í Nd. tóku til þess við lokaatkvgr. þar. Að vísu stendur ekki nákvæmlega eins á um skipun þessarar hv. d. eins og Nd. Það er, eins og kunnugt er svo, að hér í þessari hv. d. hafa hv. stjórnarflokkar, sem betur fer, ekki meiri hl. Þrátt fyrir það tel ég víst, að hv. framsóknarmenn hér muni eins og flokksbræður þeirra í Nd. ekki vilja, að þetta mál, eins og það liggur fyrir, falli. Þeir líta hýru auga til þeirrar kauplækkunar, sem í þessu frv. felst og það mun ráða mestu um afstöðu þeirra. Þeir kunna að vera óánægðir með það í einstökum atriðum, eins og fram hefur komið og þeir segja berum orðum, að þeir vilji enga ábyrgð bera á neinum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, eins og þau hafa nú verið lögð og skýrð fyrir Alþingi. En um leið segja þeir og færa rök að því, að með þessum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. sé stefnt út í stórfelldan hallarekstur á ríkissjóði og útflutningssjóði á þessu ári og þar með stefnt að stórfelldum nýjum álögum á þjóðina, þótt síðar verði, e. t. v. ekki fyrr en eftir kosningar og þar með stóraukinni aukningu verðbólgunnar í landinu. Ég verð að segja, að einhvern tíma hefði t. d. hv. 1. þm. S-M. (EystJ) ekki viljað láta bendla Framsfl. við svo ábyrgðarlausa afstöðu, að Alþingi skildi svo við aðalráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum, að það þætti víst, að stefnt væri út í hallarekstur og ekki gerðar neinar ráðstafanir til þess að afla tekna, áður en Alþingi hyrfi frá þeim málum. Þeir vænta þess, hv. framsóknarmenn, að þeir geti sloppið við alla ábyrgð á því að hleypa í gegnum Alþingi öllum þeim ráðstöfunum hæstv. ríkisstj., sem nú liggja fyrir og ráðgerðar eru, um leið og þeir lýsa þeim sterkum orðum sem einhverju mesta ábyrgðarleysi, sem nokkur ríkisstj. hafi leyft sér á undanförnum árum. Það getur verið, að hv. Framsfl. verði að þeim vonum sínum, að kjósendur í landinu geri hann ekki ábyrgan fyrir þessari afstöðu. En ég hika ekki við með tilliti til þess, að hér í hv. d. eru andstæðingar hæstv. ríkisstj. í meiri hl., sem væri hægt að nota til þess að stöðva svo ábyrgðarlausa afgreiðslu mála, - ég hika ekki við að gera Framsfl. meðábyrgan flokkum hæstv. ríkisstj. um þetta. En eins og nú er komið, þá er vafalaust ekki um annað að gera en reyna að gera hér á lokastigi þessa máls í þessari hv. d. tilraun til þess að fá fram einhverjar lagfæringar á því frv., sem hér liggur fyrir, gera það á einhvern hátt skaplegra fyrir launþegana í landinu, heldur en það nú er. Við þm. Alþb. hér í hv. d. höfum þess vegna flutt nokkrar brtt. við frv. á þskj. 215, en þegar hefur verið gerð grein fyrir þeim af hv. 8. landsk. þm. (BjörnJ). Auk þess flytjum við nú á þskj. 217 brtt. við frv., sem mundi, ef samþykkt yrði, að mínu viti hafa verulega þýðingu til þess að sætta launþegana í landinu við þá miklu kaupskerðingu, sem ákveðin er í frv. Þessi brtt. er þess efnis í aðalatriðum að auka fjölskyldubætur fyrst og fremst til þeirra, sem lægstar tekjur hafa og allt upp í það, sem nú má kalla góðar meðaltekjur manna. Með þessari brtt. er ekki hróflað við þeim grundvelli, sem nú gildir í l. um almannatryggingar, þó að um hann kunni að mega deila. Fjölskyldubætur eru nú greiddar með þriðja barni, og eru þær 600 kr. í grunn á fyrsta verðlagssvæði og 450 kr. á öðru verðlagssvæði, en með fjórða barni og þaðan af fleirum 1.200 kr. í grunn á fyrsta verðlagssvæði. Fyrir allmörgum árum var að vísu tekið í lög hér á hv. Alþingi að greiða bætur með öðru barni í fjölskyldu, en það var afnumið aftur, eftir að það hafði staðið tiltölulega skamma hríð, fyrir forgöngu stjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. Í till. er gert ráð fyrir, að þessar fjölskyldubætur, sem samkv. frv. eiga nú að greiðast með vísitölunni 185, verði hækkaðar um 100% til hinna lægst launuðu. Þetta mundi þýða, að bæturnar, sem nú eru um 1.100 kr, með fyrsta barni, sem greitt er fyrir nú, eftir vísitölunni 185, hækkuðu um helming, upp í 2.200 kr. 1.100 kr. uppbót til fjölskyldu með þrjú börn er ekki stórvægileg og ekki til fulls á móti þeirri beinu kaupskerðingu, sem leiðir af þessu frv. En kjaraskerðingin, sem leiðir af þessu frv. og raunar með þeim niðurgreiðslum, sem eiga sér stað og ráðgerðar eru, er þungbærust fyrir stærri fjölskyldurnar, barnfleiri fjölskyldur og þar yrðu fjölskyldubæturnar samkvæmt okkar brtt. verulegri, ef um lágtekjumenn er að ræða. En við gerum hins vegar ráð fyrir, að mjög verði dregið úr upphæð bótanna með stighækkandi tekjum. Við gerum ráð fyrir, að hækkunin um 100% nái aðeins til þeirra, sem hafa 40 þús. kr. skattskyldar tekjur eða lægri. 40 þús. kr. skattskyldar tekjur nú mundu fyrir fjölskyldu með þrjú börn svara til 70 þús. kr. nettótekna. Þetta mundi ná yfir allan lægsta launaflokkinn, verkamenn, jafnvel þó að þeir ynnu, eins og nú er orðið algengt og vafalaust verður ekki minna eftir samþykkt þeirra ráðstafana, sem nú eru hér til meðferðar, meira en venjulegan vinnutíma. Við gerum sem sagt ráð fyrir, að fullaukning fjölskyldubóta nái ekki nema til þeirra, sem hafa tekjur eins og verkamenn nú yfirleitt hafa eða rétt ríflega það, síðan lækki bæturnar eða aukning bótanna verulega, svo að til þeirra, sem hafa yfir 60 þús. kr. skattskyldar tekjur, verði ekki aukning á fjölskyldubótum frá því, sem nú er. Það kann nú að mega finna að þessu, að þarna verði þrep, svo að benda mætti á, að einstaklingar, sem hefðu aðeins lítið eitt yfir 60 þús. kr. skattskyldar tekjur, fengju enga aukningu fjölskyldubóta. Þetta er vandi, sem alltaf kemur fyrir, ef menn vilja miða við stighækkandi tekjur og draga úr, eftir því sem tekjur hækka; þá verður alltaf eitthvert lítils háttar þrep. Ef einhverjir hv. þm. teldu þetta höfuðókost á till. eða annað í formi hennar, þá erum við flm. reiðubúnir til að ræða slíkar breyt, ef það væri þá meiri von um, að till. næði fram að ganga. Þá er í till. gert ráð fyrir, að á þessa aukningu bótanna verði ekki lagður tekjuskattur né útsvar. Þetta er gert vegna þess, að þetta eru að okkar áliti þær naumustu uppbætur, sem hægt væri að hugsa sér, á móti þeirri beinu kaupskerðingu, sem gert er ráð fyrir í frv., sem fyrir liggur. Inn í till. er auk þess sett, að sú fjárhæð, sem þessar bætur kynnu að nema, skuli greiðast af tekjuafgangi Áfengisverzlunar ríkisins. Það hefur verið til áður, að tekjuafgangi einkasala ríkisins, tóbaks og áfengis, hafi verið ráðstafað sérstaklega og mörg dæmi þess, að sérstökum tekjum ríkissjóðs hafi með sérstökum lögum verið ráðstafað til ákveðinna hluta og ekki gömul þau dæmi sum. En flm. þótti rétt að láta það fylgja með í till., hvaðan fjár til þessa skyldi aflað og við mundum ekki telja það neina goðgá, þó að verð á áfengi yrði hækkað vegna samþykktar þessarar till. og þannig aflað tekna sérstaklega til þess að bæta launþegunum þá skerðingu kaups og kjara, sem felst í þessum ráðstöfunum. Ef, eins og ég sagði áðan, einhverjir hv. þdm. teldu einhverja formgalla á þessari till. og vilja ræða þá, þá er það auðsótt mál við okkur flm. Ég vil ekki trúa því að óreyndu, að ekki finnist í þessari hv. d. meiri hl. fyrir þessari till. Ég man ekki betur, en að á flokksþingi Alþfl., sem haldið var um mánaðamótin nóv.–des., hafi verið gerð samþykkt, sem birt hafi verið í Alþýðublaðinu, þar sem það var sett fram sem till. flokksins, að launþegum yrði einmitt bætt upp sérstaklega með auknum fjölskyldubótum eða með lækkun skatta, t. d. með lækkun sjúkrasamlagsgjalda, kjaraskerðing, sem þeir kynnu að verða fyrir með væntanlegum ráðstöfunum í efnahagsmálum, sem flokkurinn stæði að. Ég vil því ganga út frá því sem gefnu, að hv. þm. Alþfl., sem sæti eiga í þessari hv. d., muni geta fallizt á þessa till. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, þá finnst mér ekki sérstök ástæða til þess að halda langar ræður um þetta mál, eins og það liggur nú fyrir, eftir allar þær umr., sem um það hafa farið fram. En ég heyrði hér áðan hæstv. forsrh., þegar hann var að ræða um þá ríkisstj., sem hann veitir forstöðu, færa það fram henni til afbötunar, að hún væri aðeins minnihlutastjórn og bráðabirgðastjórn og til orðin aðeins vegna þess, að á annan hátt hefði ekki verið hægt að mynda þingræðisstjórn. Mér þykir leitt að verða að segja, að ég get ekki fallizt á, að hæstv. forsrh. fari hér með rétt mál og ég hefði ekki búizt við því, að hæstv. forsrh. kæmi fram opinberlega með slíka fullyrðingu. Ég trúi því ekki, að hæstv. forsrh. minnist þess ekki, að í umr. um myndun stjórnar kom það skýrt fram af hálfu bæði Framsfl. og Alþb., báðir þeir flokkar treystu núverandi hæstv. forsrh. til þess að mynda stjórn, sem þessir flokkar stæðu að ásamt hans flokki, Alþfl. og það hefði verið fullkomlega þingræðisstjórn, sem hefði haft fullan meiri hl. þings að baki sér. En hæstv. forsrh. færðist undan því að taka þetta að sér. Og síðar kom það fram, að Alþfl. neitaði með öllu að eiga nokkurn þátt í stjórn, sem mynduð yrði af sömu flokkum og stóðu að fyrrv. ríkisstj. Frá þessu hefur verið skýrt af hálfu Framsfl. Og ég veit, að hv. þm. Str. mun ekki vefengja þetta. Alþfl. tilkynnti Framsfl., að hann vildi ekki eiga nokkurn þátt í myndun stjórnar með Framsfl. og Alþb., vegna þess að þeir flokkar vildu ekki falla frá þeirri kröfu sinni, að slík stjórn væri mynduð á þeim grundvelli, að hún sæti út kjörtímabilið. Það var það, sem á strandaði. Það gat Alþfl. ekki hugsað sér. Hann gat ekki hugsað sér neitt nema bráðabirgðastjórn, sína eigin aumu bráðabirgðastjórn. En hæstv. forsrh. er nú að færa það fram til afbötunar sinni stjórn, að hún sé aðeins minnihlutastjórn og bráðabirgðastjórn. Það er eftir hans eigin vali, hæstv. forsrh., að stjórn hans er minnihlutastjórn og bráðabirgðastjórn. En hvað líður þeim ágreiningi um efnahagsmál, sem var í fyrrv. ríkisstj., þá vil ég segja það, að allt, sem um það hefur verið sagt og kann að verða sagt, að ágreiningur milli Alþb. annars vegar og Framsfl. og Alþfl. hins vegar hafi verið svo mikill í þeim málum, að hann mætti ekki brúa, það er rangt. Það var gengið úr skugga um það, meðan stjórnarkreppan stóð yfir, að það væri hægt með góðum vilja að brúa það bil, sem vitanlega var milli skoðana þessara flokka um lausnir í efnahagsmálunum. En það er ekkert nýtt, að það sé allbreitt bil milli skoðana flokka í stórum málum, þó að þeir standi saman að einni og sömu sambræðslustjórn. Alþb. var alltaf reiðubúið til þess að horfast í augu við vanda efnahagsmálanna og til þess að taka fullkomlega ábyrgan þátt í lausn þeirra í ríkisstj., sem það stæði að. En það var hins vegar aldrei fáanlegt til þess að standa að því að fara þá leið eina í efnahagsmálunum að lækka öll laun í landinu og gera svo ekkert annað. Að leysa eða láta sér detta í hug, að hægt sé að leysa efnahagsvanda þjóðarinnar eingöngu á kostnað launþeganna, það var og er Alþb. ófáanlegt til að gera. Það viðurkennir, að launahækkanir með eftirfarandi verðlagshækkunum og hækkunum skatta og áframhaldandi verðbólgu eru ekki hagsmunamál launþeganna. En ef og að því leyti sem kann að verða að fara þá leið að skerða á einhvern hátt kaup launþega, þá hefur Alþb. sagt: þá eru ráð til þess að bæta launþegum það með öðrum hætti, t. d. með hækkun tryggingarbóta, eins og við þm. Alþb. leggjum hér til og Alþfl. lagði til í flokkssamþykkt á sínu flokksþingi fyrir skömmu, eða lækkun nefskatta, eins og Alþfl. lagði einnig til. Það væri t. d. fullkomlega hægt og ekki langsótt, að ríkisstj., sem segist vilja lækka, ekki aðeins laun, heldur allt verðlag, að gera ráðstafanir til þess, að skattar yrðu einnig lækkaðir. Mér er ekki kunnugt um, að hæstv. ríkisstj. hafi enn gert neinar ráðstafanir til þess. Þvert á móti er það margupplýst, að skattar eru einmitt nú að stórhækka ýmsir. Ég tel, að það væri hægt að gera ráðstafanir til þess að tryggja það a. m. k., að ekki hækkaði þungbærasti beini skatturinn, sem landsmenn greiða, en það eru útsvör til bæjarfélaga. Sumum kann að virðast það koma úr hörðustu átt frá mér, því að ég hef farið með stjórn og borið ábyrgð kannske meira en aðrir á stjórn míns bæjarfélags um meira en áratug. En ég fullyrði, að það er hægt að lækka útsvör flestra bæjarfélaga í landinu frá því, sem þau voru á s. l. ári. Ég get fullyrt, að Kópavogskaupstaður hefur komizt af með lægri útsvarsstiga og lægri útsvör á s. l. ári, en nokkur hinna kaupstaðanna og getur þó lifað. Hann hefur þó miklu meiri þörf en nokkur hinna bæjanna fyrir fjárfestingu, framkvæmdir fyrir íbúana, vegna þess að hann tekur við á ári hverju og hefur gert í mörg ár hlutfallslega miklu fleiri nýjum þegnum, en nokkurt annað bæjarfélag. Ég vil fullyrða, að það væri hægt að lækka útsvörin í Reykjavíkurbæ frá því, sem þau voru 1958, stórlega, þó að ekki hefði komið til sú launalækkun, sem ákveðin er með þessu frv. Það er engin þörf fyrir Reykjavíkurbæ að hafa hærri útsvarsstiga, en Kópavogur, en Kópavogskaupstaður lækkaði sinn útsvarsstiga stórlega með stórauknum fjölskyldufrádrætti á síðasta ári. En nú á ég eftir að sjá, og það eiga skattgreiðendur í Reykjavík líka eftir að sjá, hvað Reykjavíkurbær verður nú stórtækur í því að lækka sín útsvör á árinu 1959, eftir að þessi löggjöf hefur náð fram að ganga. Þetta frv. er, eins og hefur verið bent á í umræðum um það, aðeins einn þáttur í þeim ráðstöfunum í efnahagsmálum og fjármálum sem núv. hæstv. ríkisstj. hyggst gera, en hinir þættirnir eru sumir fram komnir, en sumir ókunnir. Fyrsti þátturinn var vitanlega hinar stórauknu niðurgreiðslur á vísitöluvörum, aðallega landbúnaðarvörum, sem voru ákveðnar rétt um áramótin. Til þeirra ráðstafana þurfti enga löggjöf og vildi ég um það aðeins segja, að það væri út af fyrir sig í mínum augum íhugunarefni, að um allar hinar stórfelldu niðurgreiðslur gildir það, að til þess að auka þær stórkostlega - um milljónatugi - þarf ekki löggjöf né heldur um það, hvernig þeim er hagað á nokkurn hátt í framkvæmd. Annar þátturinn í aðgerðum ríkisstj. var svo hin stórfellda hækkun bóta til framleiðenda útflutningsafurða, sem einnig var ákveðin upp úr áramótunum. Þar var einnig um milljónatugi að ræða og ég verð að segja verulega miklu meira, en brýn nauðsyn krafði, ef hæstv. ríkisstj. hefur þá, þegar hún ákvað að auka svo bæturnar til útflutningsframleiðenda, verið ráðin í því að fara þá leið í efnahagsmálunum, sem felst í þessu frv. Það er alveg víst, að sérfræðingar í þeim málum hafa ekki talið, að hagur útflutningsframleiðslunnar væri svo bágborinn nú fyrir áramótin, að ef kaupgjaldsliðurinn væri svo stórlega lækkaður eins og gert var ráð fyrir í þessu frv., þyrfti að auka stórlega bæturnar til útflutningsframleiðslunnar. Hæstv. forsrh. hefur svarað því einu til um þetta í umr., svo að ég hafi heyrt, að þeir, sem beri einhverjar brigður á það, að þessar stórauknu bætur til útflutningsframleiðslunnar hafi verið nauðsynlegar, séu að segja þar með, að hann hafi ekki verið maður til þess að standa í þeim samningum og meta það, hvað útgerðinni og fiskvinnslunni væri bráðnauðsynlegt. Ég held, að þetta dugi ekki neitt sem rök hjá hæstv. ráðh. Ég treysti honum sem manni vel til margra góðra hluta, m. a. að standa í slíkum samningum, en ég veit það, og ég held, að hann viti það líka af sínu fyrra starfi, að afkoma frystihúsanna og togaranna á þessu ári var ekki svo bágborin, að þar þyrfti stórlega viðbótar við. Það var allt öðru máli að gegna eftir síðustu áramót, 1957–58, þó að þá þyrfti nokkra viðbót, vegna aflabrestsins á árinu 1957. En það var nú ekki stórvægileg viðbót, sem útflutningsframleiðslan fékk með samningum um þau áramót, - það var ekki stórkostlegt, - en allir vita, að afkoma framleiðslunnar á árinu 1958 var stórum betri en 1957. Þriðju þátturinn í aðgerðum og ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. í þessum málum er svo þetta frv. um niðurfærslu verðlags og launa, eins og það er orðað í fyrirsögn þess. Í frv. er gert ráð fyrir, að ráðstafanir verði gerðar til þess að lækka verðlag. Ákvæðin sjálf í frv. eru að mínum dómi heldur losaraleg, en ég veit ekki, hvort það er rétt að liggja hæstv. ríkisstj. svo mjög á hálsi fyrir það sérstaklega. Ég veit, hvað það er erfitt að gera ráð fyrir því, að hægt sé að færa niður verðlag, svo að nokkru verulegu nemi. Það er miklu auðveldara að standa á móti verðlagshækkunum með traustu verðlagseftirliti, en hitt vita allir, að það er afar erfitt að fá fram verulega lækkun á vöruverði með opinberum ráðstöfunum. Þetta er einn ókosturinn og jafnvel aðalókosturinn við þá leið, sem hæstv. ríkisstj. hefur valið, svonefnda niðurfærsluleið og á þetta hefur verið bent af fjölda sérfræðinga, sem fyrirfarandi ríkisstjórnir hafa kallað til sér til ráðuneytis um efnahagsmál. Það er óhætt að fullyrða, að enginn sérfræðingur, enginn hagfræðingur, sem ríkisstj. hér á landi hafa kallað sér til ráðuneytis síðasta áratuginn, hefur mælt með þessari leið í efnahagsmálum, niðurfærsluleiðinni. Þess vegna m. a. hefur hún ekki verið farin nema að nokkru leyti á árunum 1947–49, og þá mistókst hún í öllum aðalatriðum. Ég er hræddur um, þó að reynslan ein geti skorið úr því, að svo fari enn. Ég efast ekki um góðan vilja hæstv. forsrh. í þessum efnum, en ég get ekki gert mér mikla von um það, að verðlagið í landinu lækki stórlega með kauplækkuninni, sem ákveðin verður með þessu frv. Fjórði þátturinn í ráðstöfunum ríkisstj. í efnahagsmálum, ef þær eru hugsaðar fyrir allt fjárhagsárið 1959, hlýtur svo að vera afgreiðsla fjárlaga fyrir það ár. Það hefur verið venja öll undanfarin ár af ríkisstj. að reyna að afgreiða þessi mál öll á sama tíma, efnahagsmál og fjármál, en því miður hefur ekki verið tekin upp sú regla að gera áætlun, sem birt er fyrir þjóðinni um þjóðarbúskapinn og ríkisbúskapinn í heild sinni fyrir árið. Ég get ekki ráðizt á hæstv. ríkisstj. fyrir það, að hún hefur ekki komið þessu í verk nú, en það verður öllum ljóst, eins og þessi mál eru orðin flókin og margþætt, að þetta er brýn nauðsyn. Hæstv. ríkisstj. hefur lýst því yfir hátíðlega hvað eftir annað, að hún vilji í efnahagsmálum gera þær ráðstafanir einar, sem ekki kalli á nýjar álögur á þjóðina og ég kann að meta þetta. Ég kann að meta þessar yfirlýsingar hæstv. forsrh. Það er vitað mál, að allar nýjar álögur á þjóðina nú mundu fara út í verðlagið í landinu og gera að engu allar ráðstafanir, sem annars yrðu gerðar til lækkunar því. En ef svo færi, að nýjar álögur reyndust óhjákvæmilegar, - og það er auðheyrt á ræðum hæstv. forsrh., að hann gerir enn ráð fyrir þeirri leið, þá yrði afleiðingin af því, sem ríkisstj. hefur þegar gert, stórauknum útflutningsbótum og niðurgreiðslum, að öll stefna ríkisstj. væri í molum, þá kæmi ekki fram nein lækkun á verðlaginu í landinu, aðeins kauplækkunin, sem ákveðin er með þessu frv., og ný verðbólgualda skylli yfir þjóðina. Þetta veit ég að hæstv. forsrh. mun viðurkenna. Þess vegna er það, að ég skil ekki í svo greindum og gegnum manni eins og hæstv. forsrh. er, að hann skuli ekki þegar, þegar hann myndaði sína ríkisstj., hafa samið um það við aðalstuðningsflokk ríkisstj., Sjálfstfl., hvernig yrði í meginatriðum gengið frá fjárl. ársins 1959. Hæstv. forsrh. segir, að til þess hafi ekki verið neinn tími. Ég trúi því ekki og tek það ekki gilt, að ekki hafi verið tími til þess að semja milli þessara flokka um afgreiðslu fjárl. í höfuðatriðum, í meginatriðum um það t. d., hve margir milljónatugir skyldu skornir niður á útgjöldum fjárl. Þó að ekki væri að fullu frá því gengið, hvar það kæmi niður í einstökum atriðum, þá trúi ég því ekki, að það hafi ekki verið tími til þess að semja um slíkt höfuðatriði, Ég veit, að ef síðasta ríkisstj. hefði setið áfram, þá hefði auðvitað orðið að semja um þetta og væri búið að semja um þetta, því að þetta voru meginatriði, kjarni vandamálsins, eins og það lá fyrir. Og ég verð að segja, að það að láta óumsamið um þetta við stuðningsflokk sinn, Sjálfstfl., það verð ég að kalla ábyrgðarleysi hjá hæstv. forsrh. og hreint ráðleysi að koma svo fram fyrir Alþ. og geta ekki sagt annað en þetta: Um þetta eru engir samningar. Um þetta veit enginn neitt, hvort það tekst að skera útgjöld á fjárl, niður um nokkra milljónatugi og láta þannig endana ná saman. - En hæstv. forsrh. sagði hér áðan í síðustu ræðu, sem hann hélt hér í hv. d., að það væri enn algerlega óséð, hvort tækist fyrir hans ríkisstj. að láta endana ná saman í þessum efnum og ef það tækist ekki að láta endana ná saman, þá væri tvennt til: enn þá meiri niðurfærsla launa eða nýjar álögur á þjóðina. Og enn veit hann ekkert, þegar hann stendur hér frammi fyrir þessari hv. d., enn veit hann ekkert um þetta, hvort sé fram undan, enn þá meiri niðurfærsla kaups, en gert er ráð fyrir í þessu frv. eða nýjar álögur á þjóðina. Ég vék hér áðan nokkuð að þeim umleitunum um stjórnarmyndun, sem fóru fram, meðan yfir stóð stjórnarkreppa fyrir jólin. Ég vil láta það koma fram, um leið og ég tala hér um þessi mál, að af hálfu Alþb. var því höfuðatriði slegið föstu í þeim umræðum, við hvern flokk sem rætt var, að hver sú ríkisstj. sem mynduð yrði, af hverjum sem hún væri mynduð, þá væri það okkar álit, að hún ætti að setja stöðvun verðbólgunnar á stefnuskrá sína sem fyrsta mál og einmitt þess vegna væri nauðsynlegt, að hver sú ríkisstj., sem mynduð yrði, væri mynduð á þeim grundvelli, að hún sæti til ársins 1960, þegar reglulegar alþingiskosningar eiga að fara fram, af því að að okkar áliti væri hver sú ríkisstj., sem segði: Við ætlum að stöðva verðbólguna í landinu á þessu ári, - en segði því næst: Næsta atriðið á stefnuskrá okkar er að efna til einna eða jafnvel tvennra kosninga á næstu mánuðum, - hver sú ríkisstj., sem þetta gerði, væri að blekkja þjóðina, því að þetta tvennt gæti ekki farið saman. Það var með þessum rökum, sem Alþb. neitaði að eiga þátt í bráðabirgðaríkisstj. til nokkurra mánaða með hverjum sem væri. Ef það er rétt, að vandi efnahagsmálanna, eins og þau liggja nú fyrir, sé mikill, þá verður hver, sem það segir, að játa, að þá á fyrst að snúa sér að því að leysa þann vanda, en ekki jafnharðan að efna til kosningabaráttu, sem stendur vafalaust hálft árið og verður, eins og kosningabarátta gerist í þessu landi, barátta allra gegn öllum, um öll möguleg þjóðmál, um allt annað, en vanda efnahagsmálanna. Margir munu segja, að vandi efnahagsmálanna, eins og hann horfir nú við, sé svo mikill, að það sé mesta nauðsyn íslenzku þjóðarinnar að stöðva verðbólguna og það verði að gerast nú, ef það á að gerast. Ég held, að hæstv. forsrh. sé einn af þeim, sem segja þetta: Það þarf að gerast á þessu ári, þetta verður úrslitaárið um það, hvort þetta tekst. Og það er þetta, segir hann, sem hans ríkisstj. er að gera, það sé úrslitatilraunin um það, hvort það tekst eða ekki. Og ef það tekst ekki, þá er þjóðinni stefnt út í ægilegri verðbólgu, en nokkurn tíma. En hver sá, sem segir þetta, hann hlýtur að segja: Þess vegna, einmitt þess vegna má ekki eyða helmingi þessa úrslitaárs í kosningabaráttu allra gegn öllum. Það er ekkert áhlaupaverk að stöðva verðbólguna á Íslandi, eins og hún er orðin. Það verður ekki gert á nokkrum mánuðum. Það verður ekki unnið með einni löggjafarráðstöfun á Alþingi í eitt skipti fyrir öll, ekki með neinum pennastrikum. Hver sá, sem segir það, hann fer með blekkingar og ósannindi. Það verk verður ekki unnið nema með staðfastri stefnu stjórnarvalda í landinu um langan tíma og samstilltu átaki margra afla í þjóðfélaginu. Þessa staðreynd veit ég að hæstv. forsrh. og allir hugsandi stjórnmálaforingjar í þessu landi verða að viðurkenna. Og stöðvun verðbólgunnar verður ekki framkvæmd með neinum ráðstöfunum, sem launþegarnir í landinu geta ekki sætt sig við. Þetta er líka staðreynd, sem ég veit að allir vitrustu stjórnmálaforingjar í þessu landi hafa fyrir löngu viðurkennt. Ég veit það um hv. formann Sjálfstfl., ég veit það um hv. formann Framsfl., og ég trúi því líka, að hæstv. forsrh., formaður Alþfl., líti eins á. Þess vegna er það í ljósi þessara staðreynda, að ég álít, að hæstv. forsrh. hafi unnið óþarft verk með því að taka að sér að mynda sína veiku bráðabirgðastjórn til þess að stofna til kosningaástands í landinu hálft það ár, sem hann veit að verður úrslitaár um það, hvort þessi mesta nauðsyn íslenzku þjóðarinnar, að verðbólgan verði stöðvuð, verði leyst eða ekki. Ég andmæli ekki þeim mönnum, sem halda því fast fram, að það sé aðkallandi mál, nauðsynjamál, að leiðrétta kjördæmaskipun landsins. Ég er alveg sömu skoðunar og þeir um það. En ég álít, að það sé ekki eins bráðaðkallandi og að gera viðhlítandi traustar ráðstafanir til þess að stöðva verðbólguna í landinu. Og ég get vel beðið til 1960 eftir því að fá leiðrétt það ranglæti, sem ríkir í kjördæmaskipun landsins og er það þó hvergi augljósara, en um það kjördæmi, sem ég hef verið í framboði í. Ég sagði áðan, að ég tryði ekki á, að það væri til nein ein lausn á öllum vanda í efnahagsmálunum hjá okkar þjóð. Ég hef ekki heldur trúað á, að það væri til nein endanleg og varanleg lausn. Ég held, að það vandamál vinnist ekki nema glíma við það langan tíma. Ég hef sannfærzt um það af umr. um þetta mál við stjórnmálamenn og hagfræðinga, að í sjálfu sér sé ekki til á því nein sérfræðileg lausn. Ég hef aldrei í umr., hvorki hér á Alþingi né fyrir kosningar frammi fyrir kjósendum, lýst því yfir, að ég sé og verði alltaf t. d. á móti gengislækkun. En ég er orðinn sannfærður um eftir allar þær umr., sem orðið hafa hér um gengislækkanir, framkvæmdar og fyrirhugaðar, að allar gengislækkanir, beinar og óbeinar, verða unnar fyrir gýg, eru engin lausn á okkar vanda, hvað sem hagfræðingar kunna að segja um það. Ástæðan er sú, - þó að ég viðurkenni margt, sem ágætir hagfræðingar hafa haft um þessi mál að segja, fyrr og síðar, - ástæðan til þessa er sú, að okkar þjóðfélagskerfi og efnahagskerfi er með allt öðrum hætti, en í flestum öðrum löndum. Kerfi verðlagsmyndunar og kauplagsmyndunar er með allt öðrum hætti en í flestum öðrum löndum og flestir þeir ágætu hagfræðingar, sem til hafa verið kallaðir, hafa ekki gert sér nógu ljósa grein fyrir því, hvernig okkar efnahagskerfi er að þessu leyti gerólíkt og ósambærilegt og í hinum stóru löndum, þar sem þeir hafa lært sín fræði. En alveg eins og ég er sannfærður um það, að gengislækkanir, beinar og óbeinar, duga ekki sem nein patentlausn á okkar efnahagsmálum, hvað sem hagfræðingar segja, þá er ég jafnsannfærður um það, að þessi leið, sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur valið, niðurfærsluleiðin, er ekki heldur einhlít og leiðir okkur ekki heldur út úr vandanum, jafnvel þó að það stæðu að framkvæmd hennar - sem er höfuðatriði - miklu sterkari öfl og traustari í þessum málum en standa að hæstv. núverandi ríkisstj. Það er auðvelt að segja, þegar rætt er um vandann og nauðsynina miklu í þessum málum, eins og Sjálfstfl. leyfir sér að segja: Það er bara að sleppa út úr svikamyllu hafta og styrkja, þá er öllu borgi, og það skulum við gera einhvern tíma seinna, þegar við komum í okkar ríki. - En hvers vegna ekki að segja það núna fyrir kosningarnar og t. d. hér í hv. d.? Hv. Sjálfstfl. á góðum og gegnum og greindum þm. á að skipa hér í hv. d. Hví ekki að segja það hérna í stuttu máli og skýru, hvernig á að sleppa út úr svikamyllu styrkja og hafta í þessu landi, hvernig, bara í meginatriðum? Nei, um það kemur ekki neitt orð. Ég vil nú vænta þess, að hæstv. forsrh. láti í umr. um þetta mál ekki við það sitja að segja, eins og hann hefur sagt: Við vitum ekkert um það, hvernig verður endanlega gengið frá efnahags- og fjármálum þjóðarinnar á þessu yfirstandandi Alþingi. - Ég vil vona, að hann fari að geta sagt eitthvað um aðalatriði málsins. Ég hef þegar talað nokkru lengur, en ég ætlaði í upphafi að gera. Ég hef lýst skoðunum mínum aðeins á meginatriðum þessara vandamála og nú síðast lýst eftir nánari skýringum á stefnu hæstv. ríkisstj. og hv. stjórnarflokka. Ég lýsi enn eftir stefnu hv. Sjálfstfl. í efnahagsmálunum. En ég vil að síðustu ítreka það, sem ég sagði um þá till., sem ég flyt ásamt öðrum þm. Alþb. að, að henni samþykktri mundi ég telja það frv., sem hér liggur fyrir og ég get ekki fylgt, stórum aðgengilegra fyrir launþega landsins. Og ég geri mér enn fyllstu von um það, að hæstv. ríkisstj. geti fallizt á þessa till. Hún kostar ekkert stórfé. Það er erfitt að reikna út nákvæmlega, hvað mikið fé hún kostaði, en það er óhætt að segja, að hún kostar ekkert stórfé. Þrátt fyrir samþykkt hennar væri hægt að ná endunum saman með góðum vilja og ég mundi telja það vera viturlegt af hæstv. ríkisstj. að láta launþegana fá, um leið og þetta frv. er samþykkt, þá litlu uppbót á kaupskerðingunni, sem felst í okkar brtt.



Herra forseti. Ég hef nú í sem stytztu máli gert grein fyrir skoðun minni á þessum efnahagsráðstöfunum og mundi ekki hafa tekið til máls að nýju nema vegna þess, að sérstakt tilefni gafst til þess, og ég takmarka mál mitt við það, sem ég tel að ég þurfi að svara. Hv. 4. landsk. (FRV) sagði með verulegum þunga, að Framsfl. teldi sig enga ábyrgð vilja bera á þessum efnahagsráðstöfunum hæstv. ríkisstj., en þó mundi flokkurinn ekki ætla að beita meirihlutavaldi sinu til þess að fella ráðstafanirnar hér í þessari hv. d., og sagðist ekki vera búinn að sjá það, að við slyppum undan ámæli hjá okkar umbjóðendum fyrir að gera slíkt. Ég vil náttúrlega þakka hv. 4. landsk. fyrir þessa miklu umhyggju fyrir Framsfl. En það er nú svo, að það verður hver og einn að sjá fyrir því að bera ábyrgð á verkum sínum sjálfur. Það er að vísu alveg rétt og verður ekki of oft sagt, að við erum óánægðir með þær ráðstafanir, sem á að gera í efnahagsmálunum og höfum gert grein fyrir því, en við höfum jafnframt sannprófað það við tilraun til stjórnarmyndana og vegna skoðana, sem eru hér á Alþingi, að Framsfl. hefur engin ráð til þess að koma fram efnahagsmálum eins og hann mundi kjósa. Þetta veit hv. 4. landsk. og það er þess vegna alveg augljóst mál, að það er ekki um annað að velja, eins og nú er komið, heldur en það tvennt að leyfa þessum málum að sigla sinn sjó, þó að ráðstafanirnar séu ófullkomnar, eða fella allar ráðstafanir hér á Alþingi. Það er um þetta að velja. Ég skal ekki fjölyrða um þetta. Það er nógur tími til þess að gera grein fyrir því á næstu vikum og næstu mánuðum og ég hef engar áhyggjur út af því og ég held, að hv. 4. landsk. geti sparað sér allar áhyggjur út af því líka. Það bæri vitanlega að líta á þessar till. um auknar fjölskyldubætur, þær eru sjálfsagt sanngjarnar, ef hæstv. ríkisstj. gerir grein fyrir því, að hún hefði einhverja peninga til þess að greiða þær. En hingað til hefur verið álitið, að þótt engu væri bætt við það, sem fyrir er og lofað hefur verið, þá mundu tekjur ekki hrökkva til þess að greiða það og því, sem þegar er búið að semja um að greiða af hæstv. ríkisstjórn, muni verða að vísa að verulegu leyti yfir á framtíðina, a. m. k. eru allar líkur til þess, að líta megi svo á, þegar athuguð er sú grg., sem hæstv. forsrh. hefur gert fyrir tekjuöfluninni. Hér var rætt um það af hv. 4. landsk., að unnt mundi hafa verið að mynda ríkisstj. með öðrum hætti, en gert hefur verið, stjórn sem hefði meiri hl. í báðum deildum og gæti komið fram skynsamlegri ráðstöfunum í efnahagsmálum en þeim, er lítur út fyrir að nú verði að lögum. Ég hef nú lítið gert að því að vitna um þau samtöl, sem átt hafa sér stað við stjórnarmyndanir, eða um ágreining, sem hefur verið í minni ríkisstj., nema samkvæmt þeim gögnum, sem opinberlega hafa legið fyrir og ég skal ekki heldur gera það í sambandi við þetta mál að öðru leyti en því, sem þegar hefur verið sagt opinberlega, að við lögðum áherzlu á það við hæstv. forsrh., þegar hann var að reyna að mynda stjórn og ég veit, að hann minnist þess, að ég áskildi mér rétt til þess, þegar ég lét þau orð falla og færði rök fyrir máli mínu, að mér væri leyfilegt að skýra frá því samtali opinberlega, - ég veit, að hann minnist þess og ég álít og minn flokkur áleit, að eins og þessum málum var komið núna í haust, eftir að unnin höfðu verið í sumar ég vil segja þau skemmdarverk, sem unnin höfðu verið á þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru s. l. vor, að þá væri eðlilegast, að hann reyndi að mynda þjóðstjórn. Það hefur oft verið sagt opinberlega: Hvers vegna reyndi Hermann Jónasson þetta ekki sjálfur? - Það er hægt að svara því hér, að það liggur ekki eins á lausu fyrir stjórn og er ekki eins eðlilegt fyrir stjórn, sem er að fara, eða stjórnarformann, sem er að fara, eins og einhvern annan og við lýstum því yfir, að við mundum hiklaust styðja hæstv. forsrh. í þessari tilraun. Við álítum þetta skynsamlegast, vegna þess að það er búið að sýna sig, það er sannað mál, að í þeim erfiðleikum, sem hafa verið í efnahagsmálunum, hefur þurft furðulítinn vindblæ frá andstöðunni, furðulítinn áróður og ekki sízt, ef hann hefur nú verið mikill, þá hefur hann dugað vel til þess að gereyðileggja þær ráðstafanir, sem gerðar eru á hverjum tíma. Þetta er reynslan, bláköld reynsla og þess vegna álítum við, að það væri skynsamlegt, að þjóðin í bili sameinaði krafta sína, flokkarnir reyndu að láta deilur niður falla, sameinuðust um það, að enginn stæði utan við, heldur væri reynt að leysa efnahagsmálin á þennan hátt. Við töldum, að það sýndi jafnframt styrkleika út á við í deilu okkar við Breta og við töldum, að með þessu móti væri hægt að taka til rólegrar yfirvegunar kjördæmamálið - kjördæmaskipunina, sem við viðurkennum að þarf að gera breytingar á og við bentum á, að það væri engu að tapa fyrir þá flokka, sem vilja breyta kjördæmaskipuninni, því að þeir höfðu þetta vald 1960 í lok kjörtímabilsins, nákvæmlega eins og þeir hafa valdið núna í dag, ef þeir standa saman um málið. Það er alveg rétt og hefur verið skýrt frá því áður, það er hægt að staðfesta það, að það var rætt um myndun vinstri stjórnar undir forsæti núverandi hæstv. forsrh., og Framsfl. var reiðubúinn til þess að styðja það, ef samkomulag næðist um efnahagsmálin. En um það skal ég ekkert fullyrða, hvort það samkomulag hefði náðst. Hér skýrði hv. 4. landsk. rétt frá, öðruvísi en hefur verið sagt frá þessu máli áður. Hann sagðist fullyrða, að það hefði verið hægt að brúa bilið til samkomulags í efnahagsmálunum, meðan stjórnarkreppan stóð yfir, þ. e. a. s. eftir að ríkisstj. sagði af sér. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvort það hefði tekizt að brúa þetta bil, en það er vitað mál og hefur verið yfirlýst, að það strandaði á því, að núverandi hv. stjórnarflokkar voru báðir sammála um, að það bæri að taka breytingar á kjördæmaskipuninni fram yfir öll önnur mál og það yrði þess vegna að mynda bráðabirgðastjórn til þess að leysa kjördæmamálið. Þegar af þessari ástæðu var ráðizt í þessa stjórnarmyndun, eins og kunnugt er og frá hefur verið skýrt. En ég er þeirrar skoðunar og sú skoðun kom fram í þessum samtölum og hún hefur komið fram opinberlega af hálfu okkar framsóknarmanna, að við álitum, að þegar það er nú sannað, margsannað og reynt hér á Alþingi, að það er mjög erfitt að fá afgreidd ábyrg fjárlög oft og einatt vegna yfirboða rétt fyrir kosningar, - það vitum við, sem erum búnir að vera hér lengi, þetta vita allir hv. þm., - þá höfðum við ekki trú á því og höfum ekki trú á því, að það sé hægt með bráðabirgðastjórn rétt fyrir kosningar, rétt fyrir tvennar kosningar, að leysa efnahagsmálin - meira að segja efnahagsmálin, sem er enn þá meiri vandi, en afgreiða þó venjuleg fjárl. rétt fyrir tvennar kosningar, og þess vegna lögðum við þetta til. En því var hafnað, eins og kunnugt er og þar af leiðandi liggur það fyrir, að það var ekki sú lausn til staðar á efnahagsmálunum, sem við hefðum kosið, og ekki heldur þeir kraftar á Alþingi, sem við hefðum kosið að helzt stæðu að þessum efnahagsmálaaðgerðum. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta atriði. En hér komu fram í ræðu hæstv. forsrh. nokkur ummæli, sem hv. 1. þm. N-M. (PZ) hefur að vísu í höfuðatriðum leiðrétt, en ég sé ástæðu til að árétta með örfáum orðum. Það er vitanlega rétt, að sú aðferð að greiða niður vörur hefur verið notuð lengi af öllum ríkisstj., og getur þar ekki ein ríkisstj. láð annarri svo mjög og benti hæstv. forsrh. á það, að svo hefði verið um kartöflur, þær hefðu verið greiddar langt niður fyrir það verð, sem bændur fá og eiga að fá fyrir þær og það hafi borgað sig að flytja þær í kaupstað, eins og hefur verið gert, leggja þær inn í verzlanir í nálægum kaupstað og flytja þær síðan til baka. Þetta hefur vitanlega alltaf verið galli. Og það er dálítið vafasamt um þessa aðferð með kartöflurnar, að það sé hægt að nota það sem fordæmi fyrir því að taka upp aðra miklu stærri liði, eins og kjöt og mjólk, og gera það sama með það. En sleppum því. Ég get upplýst, að núna er því þannig háttað, að kjöt í heildsölu kostar kr. 18.30 eftir þessar ráðstafanir, en í grundvellinum kr. 21.34. Það er þriggja króna munur á hverju kg, það er svona 45 kr. munur á hverjum venjulegum dilksskrokk, sem menn fá meira fyrir hann með því að flytja hann og leggja hann inn og taka hann síðan aftur, - kaupa hann aftur í heildsölu, eins og menn kaupa heila skrokka. Mismunurinn á mjólkurverðinu er eins og hv. 1. þm. N-M. skýrði frá. Það eru vitanlega engin rök, sem hæstv. ráðh. seildist til, að það seldist meira, sem hann færði sem rök fyrir því, að ekki er hægt að taka til greina þessi 3.5% m. a., og niðurgreiðslurnar lækkuðu einnig verðið til neytenda. Það er vitanlegt, að verðið á landbúnaðarvörum er raunverulega kaup bóndans og eftir þessum rökum mætti endalaust færa það fram, að það væri rétt fyrir vinnustéttirnar og verkamennina að lækka kaupið, til þess að betur seldist þeirra vinnuafl, ef um það væri að ræða, að eftirspurn væri ekki næg, til þess að menn hefðu vinnu. Og það er ekki hægt að neita því, að niðurgreiðslurnar eru mjög hættulegar, vegna þess að hættan er sú, að ríkið gefist upp við þessar niðurgreiðslur, því lengra sem þær ganga, að það verði að hætta við þær á einhverju tímabili og þá verður vitanlega afleiðingin sú, að landbúnaðarverð hækkar svo stórkostlega, að það er hætt við ákaflega tregri sölu, þegar mikil skyndihækkun verður. Hér eru enn færð fram þau rök fyrir því, að ekki megi láta bændur sitja við sama borð í þessum lögum og aðrar stéttir, að ef það væri gert, ef það væri tekið til greina, sem við höfum borið hér fram í brtt., að bændur fengju leiðrétt um 3.5%, sem þeir eru núna lægri en verkamenn í Dagsbrún, að aðrar stéttir mundu koma í kjölfarið, því þó að Dagsbrúnarmenn hafi fengið þetta meiri hækkun en aðrir, þá sé ekki hægt að miða við það, að aðrir mundu koma í kjölfarið. Þetta er ekki rétt. Það er rétt, að Dagsbrúnarmenn hafa fengið nokkru meiri hækkun eða sem nemur 3.5% meiri en aðrir og þykir engum nema eðlilegt, því að það er yfirleitt sú þróun, bæði hér og annars staðar, að lægst launuðu stéttirnar hækka hlutfallslega við þær, sem hafa hærra kaup. En ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj., hæstv. forsrh. viti það, að í þeim grundvelli, sem samþ. hefur verið og bændurnir eiga rétt á að farið sé eftir, er gert ráð fyrir því, að þeir hafi sams konar árstekjur og Dagsbrúnarmenn. Það getur þess vegna engin stétt komið og sagt: Við gerum kröfur um kauphækkanir, - þó að bændur fái það sama og Dagsbrúnarmenn. Ef um þær kröfur væri að ræða, væri það þá vegna þess, að Dagsbrúnarmenn hafa fengið nokkru meiri kauphækkun núna, en sú hækkun, sem orðið hefur hjá öðrum. Það má vel segja það og er sagt hér, að þetta sé ekki mikil upphæð. Þetta er, eftir því sem ég fæ upplýst, eitthvað um 6 millj., sem bændur tapa á hálfu ári við það, að þeir eru settir skör lægra en aðrir. Þessi upphæð er sama upphæðin og hefur verið rifizt um með stærstum orðum í hv. Nd., að bændur ætluðu sjálfir að leggja á sínar vörur til þess að byggja hús. Það á að taka það á fjórum árum, þessir sömu bændur ætla að taka af sínu vöruverði á fjórum árum þessa upphæð til þess að byggja sitt eigið hús, en með einu pennastriki á hér að taka sömu upphæðina af bændum, án þess að þeir fái nokkurt endurgjald þar fyrir, og það er ekki mikið samræmi í því að halda því fram, að bændur megi ekki leggja það á sig að taka af vöruverði sínu þessa upphæð á fjórum árum, 6 millj., en rétt á eftir er þessi upphæð tekin af bændum endurgjaldslaust. Hér kom fram enn fremur hjá hæstv. forsrh., að vörur, sem seldar hefðu verið úr landi, hefðu bændur fengið meira fyrir, en reiknað var með. Ég get upplýst þetta atriði. Þetta er einnig rökblekking. Það er rétt, að þeir fengu hærra útflutningsgjald. Þeir reiknuðu með 83% í útflutningsgjald, en fengu 95%. Þeir lögðu verðjöfnunargjald á vörur seldar innanlands, sem nam 85 aurum á hvert kg, en þurftu kr. 1.50, það vantaði 65 aura, til þess að það næði grundvellinum og þó að þeir fái þessar prósentur, þessi 95%, í uppbætur á útfluttar vörur, þá ná þær ekki grundvellinum fyrir því, þeir ná ekki þessum 65 aurum, sem þeir reiknuðu með að þeir yrðu að taka sem tap á bændur, vegna þess að grundvöllurinn næðist ekki. Þarna er ekki um gróða að ræða, heldur um minnkað tap frá því, sem þeir höfðu gert ráð fyrir, því að þeir vildu ekki í haust leggja meira en 85 aura verð á það kjöt, sem þeir selja innanlands, og tóku áhættuna af því, að 65 aurar yrðu lagðir á bændur sjálfa. Það er því um minna tap að ræða, en ekki gróða. Hér var jafnframt sagt frá því af hæstv. forsrh., og hann sagði, að ef það færi milli mála, þá væri sjálfsagt að leiðrétta það, að framleiðsluráð hefði farið fram á það að fá að leiðrétta þessi 3.5% eða til vara ársfjórðungslega hækkun. Ég hef þau ummæli eftir fleiri en einum, manni úr framleiðsluráði, að þegar þeir ræddu þessi mál við ríkisstj. þá vissu þeir ekki um það, að útgerðarmenn ættu að fá leiðréttingu, ef það yrði hækkun á grunnkaupi eða vísitölu, - vissu ekki um það, þeim var ekki sagt frá því og þeir hefðu aldrei gert þá kröfu að fá leiðréttingar, þannig að þeir fengju ársfjórðungslegar hækkanir, ef aðrar stéttir hefðu ekki fengið þær, svo sem nú er hjá sjómönnum og útgerðarmönnum. En ég endurtek það og lengi ekki mál mitt meira til þess að eltast við þessar aths., að það hefur engin skynsamleg ástæða verið færð fram fyrir því, að það ætti að setja bændur á annan bekk en aðra. Fyrst þetta er hreyft á annað borð, fyrst það er hreyfanlegt hjá útgerðarmönnum, hvers vegna ættu bændur að stunda sína útgerð, sinn landbúnað undir öðrum kringumstæðum en sjávarútvegurinn stundar sína atvinnu. Og þar sem þetta er þó ekki meira en 6 millj., sem er að vísu nokkur upphæð, þá sé ég satt að segja ekki, hvernig í ósköpunum stendur á því, að núv. ríkisstj. heldur fast við þetta ranglæti, sem hún græðir þó ekki meira á í allri súpunni en 6 milljónir króna. Ég vil nú vænta þess, að þær brtt., sem við framsóknarmenn berum fram hér í hv. þd., verði samþ. og leiðrétting fáist á þessu máli, því að eins og ég sagði áðan og endurtek: Það hafa engin skynsamleg rök komið fram fyrir því, að bændur eigi að vera öðruvísi settir, en aðrar stéttir í þessu máli. Það er hreint ranglæti.



Herra forseti. Þessari till. hefur nýlega verið útbýtt og mér hefur ekki gefizt tími til að gera á henni breyt. En vegna næstsíðustu málsgr. í gr., sem ákveður, að bætur skuli vera útsvars- og skattfrjálsar, get ég ekki verið með henni. Að öðru leyti er ég henni meðmæltur, en þess vegna neyðist ég til að segja nei.



Eins og ég hef tekið fram í umr. um málið, það sem af er umr., þá er hér um samkomulagsmál að ræða og samkomulag þýðir ekki, að maður sé í einu og öllu að fullu ánægður. Hvað mig persónulega áhrærir, þá hefði ég þrátt fyrir ýmsar leiðréttingar kosið frekari breyt. á frv. Um það hefur ekki náðst samkomulag og er talið, að frekari breyt. raski höfuðtilgangi frv. Ég tel megintilgang frv. svo mikilvægan, að ég vil þess vegna ekki eiga frekari hlut að breyt. og greiði því atkv. gegn þeim brtt., sem fyrir liggja og segi nei.