Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Á undanförnum árum hafa nokkrum sinnum verið til umræðu hér á vettvangi Alþingis þeir alþjóðlegu fríverslunarsamningar sem gætu haft áhrif á Ísland og Íslendinga á næstu árum, TiSA- og TTIP-samningarnir. Nú kann vel að vera að þróun heimsmála, og þá vitna ég sérstaklega til stöðunnar vestan hafs, verði til þess að hafa áhrif á þessa samninga, sérstaklega þann síðarnefnda, TTIP-samninginn, en eigi að síður er það svo að á meðan Ísland á í viðræðum um samningana er mjög mikilvægt að þingmenn séu upplýstir um inntak þeirra. Því er lögð fram tillaga sem við stöndum öll að, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þar sem við leggjum til að Alþingi kjósi nefnd, sérnefnd, samkvæmt 32. gr. þingskapa, til að fjalla um þá alþjóðlegu fríverslunarsamninga sem við gætum ýmist orðið aðili að eða orðið fyrir áhrifum af og að þar verði fulltrúar allra flokka sem sæti eiga á Alþingi. Þar verði farið sérstaklega yfir svokallaða TiSA-samninga sem snúast um aukið frelsi í þjónustuviðskiptum og TTIP-viðræðurnar um fríverslun á milli Evrópusambandsins og Bandaríkjanna sem eins og ég áður sagði kann að verða óvíst um framhaldið á í ljósi stöðunnar vestan hafs. Komi til þess að íslensk stjórnvöld samþykki annan hvorn þeirra samninga sem hér hafa verið til umræðu mun koma til kasta Alþingis að staðfesta þá. Við erum beinir aðilar að TiSA-viðræðunum en höfum við fengið að fylgjast með framgangi mála í TTIP-viðræðunum fyrst og fremst í gegnum þátttöku okkar í sameiginlegu EES/EFTA-nefndinni, því við erum ekki beinir aðilar að þeim viðræðum. Hins vegar vitum við að ef sá samningur næst mun það væntanlega hafa mikil áhrif á Evrópska efnahagssvæðið sem við erum beinir aðilar að. Það er mikilvægt að fram hafi farið upplýst umræða um kosti og galla þessara samninga í stað þess að Alþingi fái slíka samninga beint í hendur, jafnvel undir tímapressu. Enn fremur þyrfti að taka til málefnalegrar umfjöllunar hvort réttast væri að Ísland tæki einhverja tiltekna afstöðu, drægi sig jafnvel út úr TiSA-viðræðunum eða beitti sér gegn TTIP-samningnum á vettvangi EFTA. Það kunna að vera að skapast nýjar aðstæður eins og ég sagði hér áðan við þessi samningaborð í ljósi þróunar vestan hafs og austan og það er mikilvægt að Alþingi sé líka upplýst um það því að eins og um flest þau mál sem við fjöllum um á þessum vettvangi fylgja samningum sem þessum bæði kostir og gallar. Samkvæmt heimasíðu utanríkisráðuneytisins á að upplýsa utanríkismálanefnd Alþingis um framgang mála í TiSA-viðræðunum. Þar er ágætis „spurt og svarað“-listi um þessar viðræður. Samkvæmt upplýsingum Alþingis hefur þetta verið gert alls tvisvar sinnum frá árinu 2013, a.m.k. í annað af þeim skiptum að beiðni fulltrúa Vinstri grænna. TTIP hefur aldrei verið til umræðu í utanríkismálanefnd á þessu tímabili en eins og fram kom í máli mínu áðan hafa þingmenn í Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES, og þar sitja nota bene ekki fulltrúar allra flokka, fjallað um framgang TTIP-viðræðnanna fjórtán sinnum og um TiSA-viðræðurnar tvisvar á reglulegum fundum sínum frá árinu 2013. Ég tel fulla þörf á því, og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, að Alþingi sem slíkt setji sig betur inn í þessi mál, gefi þeim meiri gaum og fulltrúar allra flokka sem sæti eiga á Alþingi fái tækifæri til að setja sig í smáatriðum inn í báða þessa samninga. Um er að ræða ríka almannahagsmuni og því nauðsynlegt að fulltrúar almennings taki slíkar ákvarðanir með bestu fáanlegar upplýsingar fyrir hendi. Eins og kunnugt er hafa þessir samningar kannski ekki fengið þá umræðu hér á landi sem fram hefur farið víðast hvar annars staðar. Þá vitna ég ekki aðallega til Alþingis heldur í hina opinberu umræðu, hina almennu opinberu umræðu, til að mynda í fjölmiðlum, en annars vegar snúast þessir samningar um samningaviðræður 50 ríkja Alþjóðaviðskiptastofnunar um aukið frelsi í viðskiptum með þjónustu milli ríkja samningsaðila en hins vegar snúast þeir um fríverslun milli Bandaríkjanna og Evrópusambandsins sem eins og ég nefndi áðan kynni að hafa veruleg áhrif á Ísland í gegnum aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. TiSA-samningnum er ætlað að greiða fyrir viðskiptum með tiltekna þjónustu. Áður höfðu slíkar viðræður farið fram innan WTO, þ.e. Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, en steyttu þá á skeri sem leiddi til þess að þessi 50 ríki tóku sig saman um slíkar viðræður. Í stuttu máli sagt munu þau ríki sem staðfesta samninginn, verði af honum, skuldbinda sig til að veita þjónustuveitendum aðgang að mörkuðum sínum þvert á landamæri. TTIP-samningunum er hins vegar ætlað að ná til bæði fríverslunar og fjárfestinga milli ESB og Bandaríkjanna en töluvert hefur borið á milli samningsaðila. Meðal þess sem hefur verið umdeilt eru kröfur um umhverfisvernd og loftslagsmarkmið, lýðheilsusjónarmið og matvælaöryggi, sem og almenna neytendavernd. Mismunandi sjónarmið um réttindi verkafólks og vinnumarkaðslöggjöf hafa verið umdeild, sem og áhrif á ýmsa innviði á borð við heilbrigðisþjónustu og menntakerfi. Þá eru mjög ólík sjónarmið uppi um skipulag fjármálakerfisins. Í stuttu máli koma hin ólíkustu svið mannlegrar tilveru við sögu í þessum samningum sem eru samt svo lítið til umræðu á vettvangi Alþingis. Eins og ég sagði áður má finna töluverða umfjöllun um TiSA-samningana á heimasíðu utanríkisráðuneytisins en þar kemur fram að Ísland muni ekki takast á hendur skuldbindingar á sviðum heilbrigðistengdrar þjónustu, félagslegrar þjónustu eða menntamála. Hins vegar er vel þekkt úr slíkum samningum að skilgreiningar á þjónustu eru iðulega þröngar og alþjóðleg stórfyrirtæki geta því komið að ýmislegri stoðþjónustu í kringum þessar grunnstofnanir samfélagsins. Þá má ætla að tekist verði á um inntak skilgreininga á almannaþjónustu. Ein af ástæðum þess að þessi tillaga kemur hér fram er að frá upphafi hefur verið gagnrýnd sú leynd sem hefur hvílt yfir báðum þessum samningum. Wikileaks hafa birt fjölda skjala, bæði frá TiSA- og TTIP-viðræðunum, sem hafa valdið usla í opinberri umræðu og valdið því að stjórnvöld hafa nánast verið hrakin til að birta sín gögn. Þar má nefna að Evrópusambandið birti ekki tilboð sitt í TiSA-viðræðunum fyrr en eftir birtingar Wikileaks á skjölunum sem undir lágu árið 2014. Leyndin hefur þjónað engu markmiði öðru en því að vekja upp tortryggni almennings í garð þessara samninga. Uppi hafa verið veruleg mótmæli gegn þátttöku ýmissa ríkja í þessum samningum sem hafa orðið til þess að meiri upplýsingar hafa komið fram, sem betur fer, í þágu almennings, en líka að stjórnmálamenn hafa orðið gagnrýnni á það hvað í raun heyrir undir samningana og hvernig fyrirkomulag þeirra er ætlað. Í stuttri greinargerð með tillögunni er farið yfir þessi helstu gagnrýnisatriði, þ.e. leyndina, síðan þau áhrif sem samningarnir kunna að hafa á almannahagsmuni. Það má segja að þar takist á þau sjónarmið að annars vegar sé það hagur almennings að efla frjáls viðskipti sem verði til þess að þjónustan sé veitt með hagkvæmari hætti, fríverslun með hvers kyns vörur og fjárfestingar sé hagur almennings sem skili sér í auknum hagvexti. Hins vegar eru þeir sem gagnrýna og segja að ætlunin sé að draga úr regluverki í kringum hvers kyns þjónustu til að greiða fyrir viðskiptum, þannig að samningarnir lúti fyrst og fremst að hagsmunum stórfyrirtækja. Þetta er umhugsunarefni. Töluvert hefur verið rætt um t.d. hvaða áhrif slíkur samningur, þ.e. TiSA-samningurinn sem snýst um þjónustuviðskipti, muni hafa á þjónustu banka og annarra fjármálafyrirtækja, svo sem tryggingafélaga, fyrir hefðbundið atvinnulíf, ef við getum kallað það svo, þ.e. ekki fjármálageirann sjálfan heldur annað atvinnulíf, og almenning og eru áhyggjur uppi um að TiSA snúist fyrst og fremst um hagsmuni stórfyrirtækja en ekki hagsmuni smærri fyrirtækja og einstaklinga. Ekki ósvipuð gagnrýni hefur verið höfð uppi gagnvart TTIP en þar óttast margir að réttindi vinnandi fólks verði skert og slakað verði á hvers kyns kröfum á sviði umhverfismála og matvælaöryggis. Þar hafa verið nefnd erfðabreytt matvæli, notkun skordýraeiturs og hvers kyns hormóna. Orkumál eru annar stór þáttur en talið er að þær hugmyndir sem hafa verið uppi á borðum í TTIP-viðræðum geti beinlínis unnið gegn þeim markmiðum sem sett eru í Parísarsáttmálanum og öðrum alþjóðlegum samningum sem ætlað er að sporna gegn loftslagsbreytingum. Þá hafa verið uppi áhyggjur af áhrifum á fjármálageirann og afregluvæðingu hans. Þar er kunnugt að þar hafa auðvitað Bandaríkin og Evrópusambandið verið á mjög ólíkri vegferð, ef svo má segja. Ég ætla ekki að leggja mat á það hvert nákvæmlega þær vegferðir leiða í hvoru tilviki fyrir sig en ljóst er að mikið ber á milli. Það sem hvað harðast hefur hins vegar verið gagnrýnt eru hinir yfirþjóðlegir gerðardómar sem ætlað er að úrskurða í deilum stórfyrirtækja við þjóðríki. Fram kemur á heimasíðu utanríkisráðuneytisins að slíkur dómstóll sé ekki hluti af TiSA enda snúist samningurinn ekki um fjárfestingar. Samkvæmt gögnum sem birt hafa verið frá Wikileaks eru uppi annars konar hugmyndir um gerðardóma til að úrskurða í ágreiningsefnum. Hefðbundinn gerðardómur til að úrskurða um deilumál ríkja og fjárfesta, svokallaður ISDS, þ.e. Investment State Dispute Settlement, var lengst af hluti af TTIP-viðræðunum en árið 2015 stakk Evrópusambandið upp á annarri leið sem kallast upp á ensku, með leyfi forseta, Investment Court System. Hins vegar hefur verið efast um lögmæti slíkrar leiðar og hafa bandarísk stjórnvöld talað fyrir því að hefðbundinn gerðardómur til að úrskurða um deilumál þjóðríkja og fjárfesta verði aftur settur á dagskrá. Þessi mál eru enn óútkljáð í samningaviðræðunum en ljóst er að sú mikla gagnrýni sem hefur verið höfð uppi á gerðardómsleiðina er farin að hafa veruleg áhrif inn í þær. Fordæmi eru nefnilega fyrir slíkum gerðardómum í fríverslunarsamningum milli einstakra ríkja og fjölmörg dæmi eru um mál sem hafa gengið til slíkra dómstóla. Samkvæmt gögnum Sameinuðu þjóðanna eru dæmin orðin um á sjöunda hundrað í heiminum frá árinu 1987. Fæst slík mál ná eyrum fjölmiðla en nokkur hafa vakið talsverða athygli. Fræg er málsókn tóbaksfyrirtækisins Philip Morris sem fór í mál við Ástralíu og Úrúgvæ fyrir að breyta umbúðum á sígarettum og birta þar viðvaranir um skaðsemi tóbaks. Annað þekkt dæmi er málsókn bandaríska olíufyrirtækisins Occidental Petroleum gegn Ekvador sem vildi stöðva olíuleit fyrirtækisins af náttúruverndarsjónarmiðum en þar var Ekvador dæmt til að greiða olíufyrirtækinu háar skaðabætur, en tóbaksrisinn tapaði sínu máli á sínum tíma. Við erum með ýmis dæmi um málsóknir stórfyrirtækja á hendur þjóðríkjum í Evrópu. Sænska fyrirtækið Vattenfall fékk umtalsverðar skaðabætur eftir málsókn gegn þýska ríkinu sem herti umhverfisregluverk vegna kolavers í Hamborg. Vattenfall hefur verið gagnrýnt fyrir að reyna að hafa áhrif á niðurstöður íbúakosningar sem haldin var 2013 í Berlín um hvort koma ætti veitukerfum borgarinnar aftur í eigu almennings en þau voru einkavædd 1997 og stendur nú í annarri málsókn við þýska ríkið eftir að þýsk stjórnvöld ákváðu að flýta lokun kjarnorkuvera eftir Fukushima-kjarnorkuslysið árið 2011. Það mál stendur þannig nú að menn reikna með því að sænska fyrirtækið muni hafa betur gegn þýska ríkinu og hljóta milljarða evra í skaðabætur samkvæmt nýjustu upplýsingum. Hollenskt heilbrigðistryggingafélag hefur tvisvar sinnum farið í mál við slóvakísk stjórnvöld eftir að þau ákváðu að snúa við umfangsmikilli einkavæðingu heilbrigðiskerfisins. Félagið vann fyrra málið 2006 en tapaði því síðara 2012. Óvíst er hver úrslitin hefðu orðið ef þeir umfangsmiklu samningar um alþjóðleg þjónustuviðskipti sem nú eru í undirbúningi hefðu orðið að veruleika. Óháður sérfræðingur Sameinuðu þjóðanna hefur bent á að yfirþjóðlegir gerðardómar grafi beinlínis undan fullveldi ríkja, lýðræðislegum réttindum borgaranna og réttarríkinu. Stjórnvöldum sé gert ókleift að taka sjálfstæðar ákvarðanir í þágu almannahagsmuna sem njóta lýðræðislegs stuðnings ef þær stangast á við hagsmuni stórfyrirtækja. Það stangist á við mannréttindasáttmálann sem forgangsraði mannréttindum umfram sérhagsmuni. Nú er það svo eins og ég sagði í upphafi að Ísland er annars vegar beinn aðili að þessum samningaviðræðum og hins vegar aðili sem getur orðið fyrir áhrifum af slíkum samningi. Auðvitað liggur fyrir, þótt ég hafi fyrst og fremst farið yfir dekkri hliðar þessara samninga, að hér eru ekki allir sammála um að það sé endilega aðalmálið heldur fylgi slíkum samningum ýmsir kostir eins og ég kom að í máli mínu áðan. Einmitt þess vegna, af því að við erum ekki öll sammála og af því að það eru kostir og gallar á þessum samningum, tel ég mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga taki þessi mál til miklu virkari umræðu. Ég leyfi mér að segja það að þegar þessi mál hafa komið fyrir í þingsal á undanförnum árum, a.m.k. þegar ég tók þau upp við hæstv. heilbrigðisráðherra á sínum tíma vegna frétta sem komu fram um að málefni tengd heilbrigðisþjónustu hefðu verið sett á borðið í TiSA-samningum - hæstv. ráðherra gat þá raunar ekki svarað þeirri fyrirspurn en seinna meir var upplýst að íslensk stjórnvöld hefðu viljað undanskilja heilbrigðisþjónustuna frá samningunum - voru margir þingmenn sem sátu hér á þingi sem vissu raunar ekkert um hvað þessir samningar snerust sem geta samt haft svo mikil áhrif á okkar daglega líf sem borgara í þessu landi og líka gríðarleg áhrif á stjórnkerfið og hvernig ákvarðanir við tökum. Í ljósi þess að utanríkismálanefnd hefur tekið þessi mál tvisvar sinnum til umfjöllunar frá 2013, í annað skiptið að beiðni minni meðan ég var þar nefndarmaður, ég þekki ekki ástæðu hins skiptisins, og að utanríkismálanefnd hefur ekki fjallað sérstaklega um TTIP, það hefur verið gert á öðrum vettvangi þar sem ekki sitja fulltrúar allra flokka, þ.e. sameiginlegu EES og EFTA-nefndinni, tel ég mikilvægt að 32. gr. þingskapa sé nýtt og við skipum sérstaka nefnd þar sem þingmenn, fulltrúar allra flokka, hafa tækifæri til að kafa ofan í þessi mál og skoða þau út í hörgul. Ef til þess kemur að Ísland verði aðili að þessum samningum eða þeir hafi veruleg áhrif á okkur í gegnum EES-samninginn þá verði allir þingflokkar upplýstir og geti tekið afstöðu til samninganna þannig að okkur muni ekki verða stillt upp við vegg í tímapressu eins og stundum hefur gerst. Ég lít svo á að þetta mál, algerlega óháð því hvað okkur svo finnst á endanum um samningana, sé mikilvægt til þess að greiða fyrir auknum áhrifum þingsins, aukinni upplýsingu til þingsins, í málum sem hafa gríðarmikil áhrif langt út fyrir það sem við áttum okkur á í almennu tali. Frú forseti. Nú hefur athygli mín verið vakin á því að málið kunni að heyra undir þrjár þingnefndir, þ.e. hv. utanríkismálanefnd, efnahags- og viðskiptanefnd eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég hef leitað mér ráða um þessi mál og tel líklega best að leggja til að málið fari til hv. utanríkismálanefndar þar sem utanríkisviðskipti heyra undir en nefndin getur þó óskað umsagnar efnahags- og viðskiptanefndar sem hefur fengið að fylgjast með þessum málum að einhverju leyti. Ég legg því til að málið fari til utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Það fer vel á því að ræða um mikilvægi fríverslunarsamninga í þessum þingsal og fara sérstaklega yfir efnisatriði þeirra sem og efni þeirra tilteknu samninga sem eru í umræðunni og eru í deiglunni sem hér er vísað til. En þessi tillaga til þingsályktunar fjallar ekki um það beint. Hún fjallar um fyrirkomulag Alþingis á því að taka þessa samninga til umfjöllunar. Hins vegar er greinargerðin uppfull af ýmsum fullyrðingum um þessar tilteknu samningaviðræður. Það sem ég vil spyrja hv. þingmann og flutningsmann er: Hvað er það í störfum utanríkismálanefndar Alþingis sem kemur í veg fyrir að hún geti tekið þau atriði til skoðunar eins og aðra alþjóðasamninga, önnur atriði sem snúa að utanríkismálum okkar? Það er nefnilega ekki að finna neins staðar rökstuðning fyrir því í greinargerðinni af hverju þörf sé á tiltekinni nefnd um þetta mál. Það væri ágætt að heyra aðeins betur rökstuðninginn fyrir því af hverju eigi að koma þessu á. Eins má spyrja, því að ekkert er í fyrirkomulaginu sem þingmenn hafa í utanríkismálanefnd sem kemur í veg fyrir að þeir geti óskað eftir því að mál verði tekin sérstaklega upp, óskað eftir því að hv. utanríkisráðherra, sem dæmi, komi fyrir nefndina og fjalli um þau mál sem þingmenn vilja fá upplýsingar um: Af hverju hefur þetta mál ekki verið til umfjöllunar í nefndinni, til að mynda að beiðni fulltrúa Vinstri grænna?

Frú forseti. Ef hv. þingmaður hefði hlustað grannt þá hefur þetta mál einmitt verið til umfjöllunar í nefndinni eingöngu að beiðni fulltrúa Vinstri grænna því að það hefur ekki verið sett á dagskrá nefndarinnar. Nú er það svo að fastanefndir þingsins eru oft störfum hlaðnar og fást við þau mál sem eru komin inn í þingið. Þessi mál eru ekki komin inn í þingið. Þau munu ekki koma inn í þingið nema ef við gerumst aðilar að samningnum. Þess vegna verð ég að segja að ég hef átt því láni að fagna að sitja einmitt með hæstv. núverandi utanríkisráðherra í hinni sameiginlegu þingmannanefnd EFTA og EES, þar sem ekki sitja fulltrúar allra flokka, þar sem við höfum fengið raunverulegar upplýsingar um stöðu TTIP-viðræðnanna og gefist tækifæri á að fá að setja okkur inn í ýmis atriði tengd þeim samningum sem utanríkismálanefnd Alþingis hefur ekki gefist tími til að sinna í sínum störfum sem fastanefnd þingsins. Það hefur meira að segja verið rætt um það hér margoft á liðnum árum að það þyrfti sérnefnd á vegum Alþingis bara til að fást við EES-málin af því að utanríkismálanefnd Alþingis hefur haft það miklu að sinna. Og af því að þessir samningar, eins og raun ber vitni, TTIP hefur t.d. aldrei verið rætt á vettvangi utanríkismálanefndar Alþingis, það hefur verið rætt í þessum sal hins vegar, TiSA hefur tvisvar verið rætt að beiðni fulltrúa Vinstri grænna - ég tel að mikill akkur væri í því fyrir alla flokka á Alþingi að fá sérstaka nefnd um þessi mál sem hefur ekkert annað hlutverk en að setja sig inn í þau mál eins og við höfum fengið að gera á vettvangi EES, EFTA-nefndarinnar, fremur en að bæta þessu við verksvið utanríkismálanefndar sem við vitum að mun hafa mjög mörgum verkefnum að sinna sem hún þarf að skila til þingsins. Venjulega er það svo að fastanefndir forgangsraða þeim málum sem eru komin inn til þingsins. Þetta mál er auðvitað ekki komið til þingsins en við höfum hins vegar tækifæri til þess í þingsköpunum að kjósa sérstakar nefndir til að fjalla um sérstök, flókin mál sem krefjast sérstakrar athygli af hálfu löggjafans.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég verð að segja að það verður einkennilegt fyrir hv. utanríkismálanefnd að taka fyrir þessa þingsályktunartillögu þar sem er sérstaklega gert ráð fyrir að hv. utanríkismálanefnd sé ekki til þess fallin að fjalla um þessa tvo tilteknu samninga eða samningaviðræður. Ég verð að segja það. En það er þá bara úrlausnarefni. Annað sem ég hjó eftir í máli hv. þingmanns er að ég fæ ekki alveg svör við vegna mikilvægis þessa máls, þar sem þessir samningar hafa til að mynda ekki komið til Alþingis, þörfinni á að bregðast við með sérstakri þingnefnd. Ef þingsályktunartillagan verður samþykkt verður nefnd kölluð saman og þingmenn fara að fjalla um samninga sem eru ekki einu sinni orðnir að veruleika. Það verður svolítið einkennilegt. Ég spyr því aftur: Hvað er það nákvæmlega sem kemur í veg fyrir að hv. utanríkismálanefnd á Alþingi taki þessa samninga, eða umræðu um þessi atriði, til skoðunar, eða þá að þingheimur óski eftir sérstakri umræðu við ríkisstjórn, hv. utanríkisráðherra, um þessi atriði? Það hefur ekki komið nægilega fram að mínu mati rökstuðningur fyrir því, haldbær málefnaleg rök fyrir því, að við beitum því sérstaka úrræði sem er í 32. gr. þingskapa að setja á fót þessa sérstöku þingnefnd. Þeir fulltrúar á þingi sem ekki eiga sæti í utanríkismálanefnd hafa öll tök á að vera áheyrnarfulltrúar í utanríkismálanefnd og fá allar þær upplýsingar sem þeir vilja, óski þeir þess.

Frú forseti. Nú hefur hv. þingmaður ekki setið lengi í utanríkismálanefnd, ef hann situr þar þá núna, og mér þykir mjög leitt ef hann lítur á þessa tillögu sem einhverja árás á hv. utanríkismálanefnd. Er þá hv. þingmaður á móti því fyrirkomulagi sem hér var tekið upp á síðasta kjörtímabili um sérstaka þróunarsamvinnunefnd fulltrúa allra flokka? Lítur hann á það sem árás á utanríkismálanefnd? Ástæðan fyrir henni var að talið var að það þyrfti sérstaka nefnd til að geta kafað dýpra ofan í málefni tengd þróunarsamvinnu af því að utanríkismálanefnd væri störfum hlaðin. Ef hv. þingmaður hefði lagt við eyrun hefði hann heyrt það líka í fyrra svari mínu að hv. utanríkismálanefnd hefur einmitt verið störfum hlaðin, ekki síst vegna EES-innleiðinga og ég sé ekki betur en að á þingmálaskrá hæstv. ríkisstjórnar sé fátt annað að finna en EES-innleiðingar. Þannig að ég vænti þess að hæstv. utanríkismálanefnd hafi eitthvað að gera við þær innleiðingar. Það sem hér er lagt til er sérstök vinnunefnd. Það er ekki verið að bíða eftir því að málið komi inn til þingsins heldur að gefa flokkum, öllum flokkum á Alþingi, færi á að setja sig sérstaklega inn í þessi mál. Opinber umræða hefur verið talsvert minni en í nágrannalöndum okkar af því að málin hafa fengið minni athygli hér. Við höfum til að mynda ekki sett á laggirnar sérstaka nefnd um þetta eins og við höfum gert um þróunarsamvinnu. Í þessari tillögu felst ekki nokkurt vantraust á utanríkismálanefnd og má vel hugsa sér að þar sitji t.d. þeir þingmenn sem einnig sitja í utanríkismálanefnd, hafi þeir áhuga á því að setja sig inn í þessi mál. Ég held því að hv. þingmaður þurfi ekki að bregðast við til að verja stolt hv. utanríkismálanefndar. Tillagan snýst ekki um það. Tillagan er um að við nýtum þingsköpin og bætum vinnubrögðin á Alþingi sem allmargir hv. þingmenn hafa rætt talsvert um og gefum þingmönnum færi á að setja sig með dýpri hætti inn í stórmál sem eiga eftir að hafa áhrif á okkur. Ég trúi ekki öðru en að þeir sem tala hér mest fyrir bættum vinnubrögðum séu sammála slíkri tillögu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að vekja athygli á máli sem snýst um pólitík, stórpólitík sem hún sannarlega er. Það er ánægjulegt að fá að ræða slík mál hér á þingi. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann um meginsjónarmið hennar og þar af leiðandi meginstefnu hennar og ásetning með þessari þingsályktunartillögu. Eru hún og hennar flokkur í meginatriðum sammála því að gera eigi fríverslunarsamninga eins og þessa en vilja bara viðhafa góð vinnubrögð og þess vegna er þessi tillaga lögð fram? Er hún er í grundvallaratriðum á móti því að slíkir samningar séu gerðir og er þetta einhvers konar tilraun til að lengja málið og drepa því á dreif? Eða er hún efins um gerð slíkra samninga og telur að þarna geti komið viðbótarupplýsingar sem hún geti þá tekið lokaafstöðu til með því að vinna málið með þessum hætti?

Forseti vill áminna hv. þingmenn um að nota rétt ávarpsorð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek fyrir mjög góða fyrirspurn. Ég er ekki á móti fríverslunarsamningum í prinsippinu. En hins vegar hef ég talsverðar efasemdir til að mynda um þau gögn, sem ég hef aðallega lesið um í gegnum gagnaleka, sem komið hafa fram um þessar viðræður, ekki síst TiSA-viðræðurnar. Þá hef ég talsverðar efasemdir um hvernig þessir samningar eru byggðir upp. Það er ekki tilviljun að þessar viðræður steyttu á skeri innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Það var meðal annars vegna þrýstings frá risafyrirtækjunum sem fannst ekki nógu langt gengið í þá átt. Það sem ég nefndi hér sérstaklega í framsögu minni er auðvitað hvernig ágreiningsmál þjóðríkja annars vegar og stórfyrirtækja hins vegar eru útkljáð, sem hefur verið stórmál og mikið rætt innan TTIP og er enn ekki útkljáð. Þess vegna segi ég: Það hlýtur að vera kappsmál fyrir þingmenn sem vilja sinna sínu starfi að vera vel heima í svona stórum málum. Ég ætla ekki að útiloka eða segja neitt til um hver afstaða mín eða annarra þingmanna Vinstri grænna verður að lokum gagnvart þessum samningum. Það fer allt eftir því hvernig þeir líta á endanum út. Það sem ég hef mestar áhyggjur af eru hagsmunir almennings í þessum löndum, sem ekki hefur fengið að vita nægilega mikið um þessar umræður. Það hefur verið viðurkennt. Það sést náttúrlega á því þegar stjórnvöld ákveða að birta ekki upplýsingar fyrr en eftir að þeim hefur verið lekið, sem er auðvitað umhugsunarefni í öllum slíkum málum, með þeim afsökunum að samningarnir séu á viðkvæmu stigi. Auðvitað er þetta almannaréttur sem við þurfum að vera meðvituð um. Við vitum ekkert hvernig þessir samningar enda, hvort til að mynda svona gerðardómur verður hluti af TTIP. Við vitum það ekki. Það er búið að reyna aðrar leiðir, það er búið að hafna þeim leiðum. Nú er þetta aftur komið á borðið. Það kann vel að vera að þetta verði ekki á borðinu. Þess vegna segi ég: Í svona flóknum málum er mikilvægt að þingmenn fái tækifæri til að setja sig 

Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég skil það sem svo, og hv. þingmaður leiðréttir mig þá ef rangt er með farið, að það sé ekki heildarstefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að vera á móti gerð slíkra samninga almennt, en hins vegar vilji þeir vanda vel til verka ef það er gert. Ég skildi alla vega svar hennar með þeim hætti. Hv. þingmaður hefur þá tækifæri til að leiðrétta það í seinna andsvari ef ástæða er til.

Herra forseti. Hv. þingmaður skildi svar mitt alveg rétt. Ef hann kynnti sér atkvæðagreiðslur sem hér hafa verið um ýmsa fríverslunarsamninga sem við erum aðilar að í gegnum til að mynda EFTA eða bara í okkar eigin umboði, þá hafa þingmenn Vinstri grænna oft stutt slíka samninga. Það snýst því ekki um sjálf grundvallaratriðin heldur hvernig þessir samningar eru upp byggðir. Það sem vakið hefur athygli í þessum tilteknu samningum sem hér eru til umræðu er í fyrsta lagi leyndin sem hvílt hefur yfir samningaviðræðunum. Í öðru lagi er það sem hefur komið fram af þeim gögnum sem lekið hafa út. Í þriðja lagi vinnulagið í kringum þetta allt saman; málum hefur verið haldið mjög þétt að þeim sem sitja við samningaborðið. Erfitt hefur verið að fá fram upplýsingar, margt hefur verið sett fram, eins og ég nefndi áðan. Utanríkisráðuneytið kom til móts við gagnrýni með því að setja ákveðnar upplýsingar um TiSA-viðræðurnar á heimasíðu sína, sem er gott. En það skiptir máli að þingmenn fái tækifæri til að setja sig inn í þessi mál á dýptina og átta sig á því hvað það þýðir t.d. ef gerðardómur verður hluti af TTIP-samningnum, segjum það, í ágreiningsmálum fjárfesta og þjóðríkja. Hvað þýðir það ef Ísland verður aðili að þeim samningi? Hvað þýðir það ef við horfum upp á, segjum fjárfestingar hér á landi í orkufyrirtækjum eða einhverju slíku sem stjórnvöld kunna svo að vilja breyta, t.d. í ljósi einhverra umhverfismarkmiða eða annars slíks? Þetta er auðvitað stórpólitískt mál sem ég held að sé mikilvægt að týnist ekki hér á vettvangi þingsins þar sem þingnefndir eru yfirleitt störfum hlaðnar og hafa lítil tækifæri til að taka mál upp að eigin frumkvæði og kafa ofan í þau. Einmitt þess vegna legg ég til þessa sérnefnd því að ég tel að þetta sé mál sem verðskuldi slíka athygli.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þessa þingsályktunartillögu. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir Alþingi að vera vakandi yfir þessum málefnum. Það er margt óæskilegt sem hefur verið tekið upp í gegnum alþjóðlega viðskiptasamninga undanfarinn áratug, en slíkir samningar eru yfirleitt eða oft alla vega skrifaðir í leyni af fulltrúum stjórnsýslu tilvonandi aðildarríkja ásamt fulltrúum stórra fyrirtækja sem koma til með að njóta góðs af samningnum. Það hefur fyrst og fremst verið vegna leka sem við höfum vitað um eðli þeirra áður en þeir birtast þjóðþingum til samþykktar eða synjunar. Í samningunum leynist til að mynda oft réttur fyrirtækja til að stefna þjóðríkjum fyrir yfirþjóðlega gerðardóma fyrir að leyfa þeim ekki að gera hér um bil hvað sem er eða hvað sem þeim dettur í hug eins og kom fram í framsögu hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur. Þannig samningar krefjast líka oft töluverðra og víðtækra lagabreytinga sem hluti af upptöku þeirra og eftir að búið er að vera til umræðu að samþykkja samninginn í heild eða hafna honum í heild þá er lýðræðið orðið frekar veikt gagnvart þeim lagabreytingum sem þarf að gera, enda er varla hægt að hætta við smábrot af samþykktum samningi, það þarf að samþykkja hann í heild eða hafna honum í heild. Eins og kom fram í framsögunni skiptir ekki endilega alltaf máli hvort Ísland sé aðili að samningum sem eru gerðir, enda er mjög erfitt að halda því fram að t.d. væntanlegur fríverslunarsamningur Evrópusambandsins við Kanada muni ekki hafa nein áhrif á Íslandi. Það eru ákvæði í þeim samningi sem munu breyta evrópskum lögum, þá munu einhverjar af tilskipunum og reglugerðum Evrópusambandsins sem verða til út af þeim samningi koma til með að flæða inn í íslenska þingið til meðferðar sem hluti af EES-samningnum. Það var rosalega mikill sigur á sínum tíma þegar ACTA-samningnum var hafnað á Evrópuþinginu eftir mjög langan aðdraganda sem ég átti minn þátt í þar sem þurfti að sannfæra meiri hluta Evrópuþingsins um að ACTA-samningurinn fjallaði mjög lítið um frjáls viðskipti og mun meira um yfirþjóðlegt vald fyrirtækja, stórfyrirtækja fyrst og fremst. Það var varla liðin vika frá því að þeim samningi var hafnað að annar sambærilegur samningur var kominn til umræðu. Hann fékk nýtt nafn, nýja fjögurra stafa skammstöfun, en var efnislega hinn sami og ACTA-samningurinn sem var nýbúið loksins að slátra. Skilaboðin sem komu þarna fram voru mjög skýr. Geta fólks til þess að mótmæla því að lýðræðið sé fótumtroðið með þessum hætti er minni en geta alþjóðlegra stórfyrirtækja til að endurtaka sig út í rauðan dauðann. Það kom mjög skýrt fram með því að setja enn einn samninginn í handraðann. Það verður gert aftur og aftur og aftur þangað til að þetta verður að lokum allt samþykkt, sýnist manni. Það þarf einhvers konar mótvægi gegn þessu. Það er t.d. algjörlega óásættanlegt að ríki gangi mjög langt í leynilegum samningaviðræðum við önnur ríki til þess að búa til einhver réttindi sem ætti í rauninni að fjalla um fyrst á þjóðþingum. Það er ekki að ástæðulausu sem þessir samningar eru í auknum mæli að koma upp sem einhverjir sérsamningar milli landa frekar en fara í gegnum Alþjóðaviðskiptastofnunina, sem hefur ýmsa galla en hefur þó fyrir sitt litla leyti verið frekar andsnúin því að starfa á þennan algjörlega ógagnsæja hátt. Frjáls alþjóðleg viðskipti eru af hinu góða. Við þurfum að auka þau. En við þurfum líka að vanda okkur. Það er því alveg ljóst að þingnefnd af því tagi sem hér er lagt til er mikilvægur þáttur í því að tryggja góða framvindu þeirra samninga sem við komum að og tryggja gott eftirlit með þeim samningum sem munu hafa áhrif á okkur þó svo við komum ekki að þeim. Alþjóðleg viðskipti eru sömuleiðis sífellt að aukast, þau eru að þéttast, þau eru að flækjast. Við höfum í dag í þinginu EES- og EFTA-nefndina sem ég hlakka mikið til að starfa með, en betur má ef duga skal. Í ljósi þeirrar töluverðu flækju og þeirra alþjóðlegu hagsmuna sem um ræðir í þessum samningum þurfum við að passa okkur rosalega vel og fylgjast afar vel með því sem er að gerast í heiminum. Sérnefndir af þessu tagi um tiltekin stór verkefni eru almennt af hinu góða. Við á Alþingi ættum að nýta okkur sérnefndir til þess að taka fyrir mál sem eru of stór og veigamikil til þess að fastanefndir geti veitt þeim nægilega athygli og tryggt að búið sé að ganga vel úr skugga um að málin séu ekki á einhvern hátt skaðleg fyrir okkur. Því styð ég þessa tillögu heils hugar. Grundvallaratriðið er í rauninni það að eftir því sem heimurinn þéttist, þrátt fyrir kannski tilraunir Bandaríkjaforseta til þess að skapa einhvers konar innilokunarhyggju, þurfum við að átta okkur á mikilvægi allra þessa viðskiptasamninga. Við þurfum líka að reyna að staðla og einfalda þá með einhverju móti. Ég hef oft sagt að EFTA-samningurinn sé einn sá albesti af því tagi sem ég hef lesið hreinlega vegna þess að hann er stuttur, einfaldur og skýr. Þó svo það séu endalausir viðaukar við hann þá er það í lagi vegna þess að það er töluvert skárra en t.d. tillögur að ACTA- og TiSA-samningum sem hafa komið fram sem eru endalausar langlokur með ótrúlegum jaðartilvikum og þess háttar og eru nánast skrifaðir til þess að koma í veg fyrir að þeir verði nokkurn tíma lesnir eða alla vega skildir til fulls. Ég vona því að þetta mál nái fram að ganga.

Hæstv. forseti. Mig langar að blanda mér aðeins inn í umræðu um þessa þingsályktunartillögu um þingnefnd um fríverslunarsamninga sem við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs leggjum öll fram í okkar nafni og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir hefur mælt fyrir og farið efnislega vel yfir. Ég ætla ekki að endurtaka neitt það sem fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni í ræðu minni. Það eru þó tvö atriði í raun sem mig langar að hnykkja enn frekar á vegna þess að ég held að þau séu mjög mikilvæg inn í þessa umræðu og tengjast því beint og rökstyðja það að mínu áliti að skipa sérstaka þingnefnd til þess að fjalla um og kafa ofan í þessa stóru alþjóðlegu fríverslunarsamninga sem Ísland hefur tekið þátt í viðræðum um eða gæti orðið fyrir áhrifum af. Eins og fram hefur komið hefur sú leynd sem hefur hvílt á þessum samningum verið gagnrýnd talsvert og það hefur ekki verið nema fyrir stóra gagnaleka frá til að mynda Wikileaks sem almenningur og raunar stjórnmálamenn líka hafa fengið upplýsingar um innihald samninganna. Nú er það svo að hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, setti í ráðherratíð sinni inn á vef utanríkisráðuneytisins ýmsar upplýsingar sem snúa að áherslum Íslands og samningsmarkmiðum. Þetta var auðvitað að einhverju leyti viðbragð við gagnrýni um leyndina sem hvílir á þessum samningum og var auðvitað gott svo langt sem það þó náði því að þar með vitum við hver eru markmið Íslands, en vandinn er sá að við erum engu nær um samningsmarkmið annarra ríkja. Við vitum í rauninni ekkert um það hvað viðmælandinn leggur áherslu á nema hann hafi til að mynda líka gert upplýsingar opinberar eða þeim hafi verið lekið. Það er þetta sem að hluta til er svo erfitt við að eiga þegar kemur að þessum samningum að bæði kjörnir fulltrúar sem og allur almenningur á fyrir vikið mjög erfitt með það að fylgjast með umræðunni og að móta sér skoðun. Það er hins vegar gríðarlega mikil þörf fyrir góða og upplýsta umræðu um þessi mál. Ég held að þingmannanefnd sé einmitt rétti vettvangurinn því þar eiga, eins og hér er lagt til, allir flokkar sem sitja á Alþingi sæti við borðið. Þar er hægt að kafa ofan í málið frá mörgum og ólíkum sjónarhornum og hægt að kalla til alls konar gesti og sérfræðinga og eyða tíma í málið sem ég tel alveg útséð með að verði hægt að gera í fastanefnd. Þó svo að hv. utanríkismálanefnd sem ég raunar á sæti í geti verið ansi dugleg þegar á þarf að halda þá held ég, líkt og kom fram í máli hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur, að ekki sé raunhæft að fastanefnd geti eytt þeim tíma sem ég teldi að væri æskilegt í þetta eina og tiltekna mál. Svo er önnur ástæða fyrir því að ég tel að sé gott að fara í umræðu í þingnefnd núna þegar umræðurnar eru í gangi vegna þess að í málum sem lúta að alþjóðaviðskiptasamningum þá er afgreiðslumátinn alltaf svo að á endanum er það hæstv. ráðherra sem skrifar undir samninginn með svokölluðum stjórnskipulegum fyrirvara um samþykkt Alþingis, svo kemur málið til þingsins. Þannig að í rauninni stendur Alþingi frammi fyrir orðum hlut sem er miklu erfiðara að snúa af vegna þess að það er búið að skrifa undir, það væri þá Alþingis að ógilda í raun undirskriftina. Þess vegna verður umræðan í þingsal oft svo mikil eftiráumræða. Það hefur mér alltaf fundist bagalegt. Ég átta mig alveg á því að að sumu leyti er erfitt við þetta að eiga því að það er utanríkisráðherra sem fer með það vald að skrifa undir alþjóðasamninga fyrir hönd íslenska ríkisins, en þeim mun frekar er mikilvægt að búið sé að taka góða og ítarlega umræðu um málið áður en kemur til þess að skrifa undir. Síðan ég tók sæti á Alþingi, fyrst sem varaþingmaður og svo þingmaður, hafa tvisvar sinnum að því er mig minnir farið fram sérstakar umræður um þetta mál. Þar vitum við öll að ræðutíminn hjá öllum er gríðarlega knappur. Það gefst enginn tími til að kafa eitthvað djúpt ofan í málin. Það gefst í rauninni einungis tækifæri til þess að koma með athugasemdir og segja afstöðu sína. Það hvernig alþjóðasamningar eru unnir og gerðir og hvernig frá þeim er gengið er að mínu mati enn ein rökin fyrir því af hverju það eigi að setja málið í þennan farveg því að ef til þess kemur að hæstv. ráðherra skrifi undir samning og Alþingi taki afstöðu til þess hvort við viljum vera aðili að slíkum samningi þá höfum við eitthvað í höndunum. Við höfum þekkingu á málunum út frá breiðum sjónarmiðum þar sem geta togast á hagsmunir ýmissa samfélagshópa og alls konar pólitísk sjónarmið, en við höfum heildaryfirsýn. Það er m.a. þess vegna sem ég vona svo sannarlega að þetta mál nái fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég hef fylgst með þessari umræðu í dag og var búinn að kynna mér efni þingsályktunartillögunnar. Ég vil fyrst segja að mér finnst mjög gott að hv. flutningsmenn ræði um fríverslunarsamninga almennt og fríverslun. Ég skal alveg viðurkenna að mér fannst kannski vanta svolítið í greinargerðina eitthvað varðandi jákvæða þætti þess sem fylgja fríverslunarsamningum. Það var a.m.k. sá kafli sem fór fram hjá mér. Ég vona að hv. þingmenn taki það ekki illa upp en mér finnst skipta máli að við séum meðvituð um það að Ísland væri enn þá mjög fátækt land ef við hefðum ekki aðgang að erlendum mörkuðum og værum ekki með opna markaði. Þegar við tölum um það að við viljum hjálpa þeim löndum sem eru fátækari þá getum við ekki hjálpað þeim til sjálfshjálpar nema við veitum þeim aðild að okkar mörkuðum. Svo einfalt er það mál. Þetta á ekki bara við um það að þjóðir brjótist úr fátækt. Þetta snýr náttúrlega líka að því að við höldum áfram þeirri velmegun sem hér er og vonandi aukum við hana og aukum tækifæri fólks til að njóta þess sem lífið hefur upp á að bjóða. Það gerum við með því að opna m.a. fyrir fríverslun. Menn hafa iðulega talað um þetta í tengslum við tolla. Það er í rauninni mjög gömul nálgun. Það er mjög langt síðan, getum við getum sagt, að viðskiptablokkirnar hafi farið að koma sér upp tæknilegum viðskiptahindrunum. Það er það sem hefur mest með helstu hindranirnar í fríverslun að gera í heiminum í dag. Við sjáum það í samstarfinu í EES, við sjáum það t.d. þegar vörur koma annars staðar að, t.d. matvörur, þá þurfum við að líma á þær einhverja skrýtna miða með nákvæmlega sömu upplýsingum og eru á pakkningunum nú þegar. Þetta er auðvitað eins óskynsamlegt og hægt er. Þetta þýðir að fólk þarf með einhverjum hætti, ef ekki eru til vélar til að gera það, að líma upplýsingar sem eru til staðar. Er það einungis gert vegna þess að Evrópusambandið hefur reynt að vernda sjálft sig með þeim hætti að hafa þessar stöðluðu upplýsingar. Evrópusambandið er ekkert eitt í því. Þetta gildir almennt. Þetta er það sem menn eru iðulega að reyna að koma í veg fyrir í fríverslun og það eru tveir skólar í því, annars vegar að samræma alla staðla sem ég tel vera mjög erfitt ef menn ætla að ná fríverslun í heiminum og hins vegar hitt sem ég tel vera skynsamlegra, að það séu gagnkvæm réttindi á kerfum viðkomandi landa, ef það er einhvers konar þýðing á „mutual recognition“, virðulegi forseti. Mér finnst hins vegar mjög gott að hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, 1. flutningsmaður, vísaði til þess að við beittum okkur og við höfum bæði áhuga á því að ræða þessa samninga á vettvangi þingmannanefnda EFTA og EES, en ég var formaður og hv. þingmaður varaformaður nefndarinnar. Við fengum mjög góða umfjöllun að mér fannst og mikið af upplýsingum. Það var svolítið skrýtið að þegar kom að þeim samningum voru Bandaríkjamenn viljugri til að gefa okkur upplýsingar en Evrópusambandið, jafn skrýtið og það nú er. Það lagaðist síðan m.a. út af þeirri gagnrýni sem við höfðum í tengslum við það. En því miður held ég að þessi samningur - og það er ekki út af nýlegum kosningaúrslitum í Bandaríkjunum, ég held að það sé svolítið síðan menn urðu mjög svartsýnir á að þetta gæti gengið upp, ekki síst vegna mikilla mótmæla í Evrópu út af þessum samningum. Ég held að þeir séu ekki á neinni fleygiferð. Það er kannski aukaatriði í málinu í því sem ég ætlaði að koma á framfæri og velta inn í þessa umræðu. Ég hef verið þeirrar skoðunar lengi að utanríkismálanefnd geti, eins og hér hefur komið fram, fjallað um þetta allt saman. Hún getur kallað inn fólk og getur fjallað um málefni þegar hún vill. Ef einhver nefndarmaður, hv. þingmaður í utanríkismálanefnd, vill fjalla um það þá er það bara gert. Menn geta fundað eins mikið og þeir vilja í utanríkismálanefnd. En hins vegar tel ég að við séum löngu komin á þann stað, og ég hef verið þeirrar skoðunar mjög lengi, að við eigum að skipta þessu í tvennt. Annars vegar erum við með utanríkismálanefnd sem sinnir utanríkismálefnum og síðan eigum við að hafa eina EES/EFTA-nefnd sem mundi sinna EES-tilskipunum og fríverslunarmálunum okkar. Ég vonast til þess að við munum sjá einhvern kraft í fríverslun á næstunni. Ég er þokkalega vongóður um það. Það er mjög mikilvægt að við ræðum það á þessum vettvangi hér og við séum meðvituð um hvað þetta þýðir, m.a. út af alls konar sjónarmiðum sem eru uppi. Það er mjög mikilvægt að fólk viti hvað fríverslun felur í sér og hversu mikil áhrif hún hefur á líf fólks. Sumir sem berjast gegn hinni svokölluðu alþjóðavæðingu tala um að hún sé t.d. að skaða hag þeirra sem minna hafa. Það er enginn sem mun tapa meira á því en fátækt fólk ef fríverslun stöðvast, ég tala ekki um ef menn ganga til baka. Ástæðan fyrir því að margar vörur eru ódýrari núna en áður er sú að þær eru fluttar inn frá löndum sem geta framleitt þær með hagkvæmari hætti en við gerum. Við Íslendingar framleiddum miklu meira á sínum tíma en við gerum núna. Þegar við gengum í EFTA á sínum tíma datt hins vegar ýmislegt út sem var til staðar, en við fengum hlutina ódýrari og jafnvel betri en núna. Á móti gerði það að verkum að það sem við gerðum betur, við komum því inn á aðra markaði. Allir högnuðust á þessu til langs tíma. Þó má færa rök fyrir því að þegar svona breyting verður hafi það áhrif. Það er þá hvers þjóðfélags fyrir sig að reyna að búa þá aðila sem verða fyrir slíkum áföllum undir það og hvetja þá og hjálpa því fólki til að sinna öðrum störfum en þeir sinntu áður. Ég velti þessu bara inn í umræðuna og vonast til að sú umræða hafi eitthvað þroskast. Ég hef oft talað um þetta áður og velti því hér til hv. flutningsmanna hvort ekki væri skynsamlegra að hafa tvær fastar þingnefndir, annars vegar utanríkismálanefnd og síðan EES/EFTA-nefnd sem væri þá m.a. með fríverslunarsamningana, því að það er auðvitað heilmikið umfang. Það er mjög mikilvægt að hv. þingmenn og þjóðin öll séu mjög meðvituð um hvað það felur í sér. Að vísu eru helstu rökin þau að EES-tilskipanirnar séu svo leiðinlegar að ekki sé hægt að ætla neinni þingnefnd eða neinum þingmönnum að sitja og lesa einungis þau skjöl. Það má til sanns vegar færa að EES-tilskipanir - sem eru allt of margar og í allt of mörgum smáatriðum og eru í rauninni svolítið búnar að missa oft og tíðum það upplegg sem lagt var upp með á sínum tíma - eru enginn skemmtilestur, en á móti kemur að það er fleira undir. Það er líka alveg sérmál að við þurfum að skipuleggja okkur betur þannig að við skoðum þessi mál, tilskipunarmálin, á réttum tíma, þ.e. þegar menn eru að fara að undirbúa þau. Þetta er eitthvað sem kom fram í skýrslu Björns Bjarnasonar fyrir tíu árum. Við höfum ekki enn náð að framkvæma hana. Þetta er nokkuð sem ég tók upp við kollega minn frá Noregi í gær. Við sammæltumst um að reyna að skipuleggja okkur betur saman, þ.e. Ísland og Noregur. Þeir eru auðvitað með miklu meira umfang hvað þetta varðar, ekki bara hjá ríkisstjórn og ráðuneytum, heldur líka í norska Stórþinginu. Norska Stórþingið hefur haft meiri tæki til að fylgja þessum málum eftir og fá að vita hvað er á leiðinni. Það eru oft tækifæri til þess og sannarlega tækifæri til að koma sjónarmiðum þá áleiðis. Ég ætla ekki að fara í gegnum mistökin sem hafa verið gerð. Ýmis mistök eru og hafa verið gerð sem ég veit að við hefðum getað komið í veg fyrir þegar kemur að þessum tilskipunum. Það er óskynsamlegt að nýta ekki þá kosti sem EES-samningurinn er með þegar kemur að þeim málum. Ég sé fyrir mér að þetta mál sé af þeirri stærðargráðu að við ættum að hafa sér fastanefnd sem mundi þá líka fjalla um samninga sem þessa. Ég veit ekki hvort þessir samningar verða á lífi. Ég held ekki. Ég held að ef einhverjir samningar komi fram verði þeir með einhverjum öðrum formerkjum. En auðvitað veit ég það ekki frekar en aðrir hér inni. Tíminn á eftir að leiða það í ljós. En það væri held ég ekki skynsamlegt að við værum alltaf að búa til nýja og nýja þingnefnd eftir því sem viðkomandi samningar hverjir sem þeir væru kæmu upp. Ég vildi bara minnast á þetta en fagna því hins vegar að menn ræði þessi mál. Mér hefur fundist sú umræða sem verið hefur vera góð. En ég held að við gerum þetta best með því að hafa tvær nefndir, utanríkismálanefnd og EES/ EFTA-nefnd um fríverslunarmál. Þá held ég að við næðum þeim markmiðum sem koma fram í þessari þingsályktunartillögu.

Frú forseti. Ég vil þakka ágæta umræðu um þetta mál og þakka sérstaklega hæstv. ráðherra fyrir að sitja hér í þessari umræðu. Það er kominn sá dagur að ég hrósa hæstv. utanríkisráðherra oft á dag, sem er sögulegt. Að mörgu leyti kem ég fyrst og fremst upp til að segja að ég er sammála hæstv. ráðherra og hef áður talað fyrir því í þessum stól að ég hefði viljað sjá verkefnum utanríkismálanefndar skipt upp með þeim hætti sem hann nefndi hér, þ.e. ég hefði viljað sjá sérnefnd fjalla um EES/EFTA-málin og fríverslunarsamninga á borð við þessa og síðan utanríkismálanefnd hinum megin, þá gæti hún einmitt veitt meiri athygli þeim geópólitísku málum sem við er að eiga, flóttamannamálum og tekið þróunarsamvinnuna fastari tökum. Ég tel að það væri skilvirkari og betri leið, en hingað til hefur ekki verið hljómgrunnur fyrir því. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra segir. Ef þessi tillaga mætti verða til þess að fyrirkomulagi yrði breytt hér á þinginu þá væri það ágætisniðurstaða fyrir mína parta. Ég legg þessa tillögu fram og við í þingflokki Vinstri grænna fyrst og fremst til að vekja athygli á því að oft erum við, eins og kom fram í máli hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, að fást við orðinn hlut í rauninni þegar alþjóðasamningar koma til þingsins. Við eigum auðvitað að breyta því þannig að allir fái tækifæri til þess að setja sig inn í slík mál eins og við höfum fengið að gera á vettvangi EES/EFTA-nefndarinnar og þó að við hæstv. ráðherra nálgumst málin út frá ólíkum pólitískum skoðunum þá hefur umfjöllunin verið góð og dýpkað umræðuna fyrir okkur sem þar erum. Við höfum reynt að miðla því áfram hingað inn. Mér finnst mikilvægt að allir þingflokkar eigi kost á þessu þannig að ég vonast til að tillaga hæstv. ráðherra sem hann leggur hér til í lokin verði líka rædd í meðförum nefndarinnar um þessa tillögu þannig að hægt verði að ræða málin líka út frá því sjónarmiði. Það væri eins og ég segi ekki slæm niðurstaða ef það yrði niðurstaðan. En að öðru leyti þakka ég fyrir ágæta umræðu um mikilvæg og stórpólitísk mál.

Forseti. Þetta frumvarp um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra er nú flutt af Pírötum í þriðja sinn. Við lögðum það fram á síðasta kjörtímabili að gefnu tilefni þar sem ráðherra var ítrekað staðinn að því að gefa Alþingi ekki sannar upplýsingar um málavexti um þá málaflokka sem vörðuðu ráðherrann. Í kjarnann felur þetta frumvarp í sér eitthvað sem allir eru sammála um að séu góðir stjórnarhættir, þ.e. að ráðherra skuli gefa Alþingi réttar upplýsingar, að þær séu ekki villandi og að ráðherra leyni ekki upplýsingum sem varða mál sem þingið hefur til meðferðar. Eins og staðan er í dag er það samt svo að þó að ráðherra leyni Alþingi upplýsingum eins og gerðist nýlega í aðdraganda kosninga eru engin viðurlög við því. Um var að ræða tvær skýrslur sem vörðuðu mjög ástæðu þess að það kom til kosninga, þ.e. Panama-skjölin, og þær upplýsingar sem komu fram í skýrslunni sem ráðherra hafði tekið saman voru til. Sú umræða hefði getað átt sér stað. Þetta voru mikilvægar upplýsingar. Þeim var leynt. En við þessu virðast ekki vera viðurlög. Ég talaði við lögfræðiskrifstofu þingsins og var sagt að það virðist vera að það sé ekki brot því að þótt segi í 50. gr. þingskapa að ráðherra skuli, með leyfi forseta, „leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þings á máli“ þá er það innan þess máls sem um ræðir, skýrslur o.s.frv. Hann getur setið á upplýsingum og leynt Alþingi upplýsingum. Alþingi, þegar það sinnir sínu eftirlitshlutverki, þegar það sinnir því að semja lög í landinu, setur m.a. alls konar varúðarákvæði, alls konar tennur, sem þýðir að það eru viðurlög við því að brjóta þau lög. En það eru ekki viðurlög við því að ráðherra sjálfur brjóti lög um upplýsingaskyldu. Hana er að finna þó í íslenskum lögum, í 50. gr. laga um þingsköp sem eru leikreglur þingsins, reglur um hvernig þingið skal haga sér, m.a. því að það er sagt í stjórnarskrá að þingið eigi að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. En varðandi upplýsingaskylduna eru engar tennur þar, ráðherra getur virt hana að vettugi. Það sem þetta frumvarp þýðir er að það setur tennur hvað þetta snertir, það varðar ráðherraábyrgð ef ráðherra brýtur 50. gr. Við erum sífellt að setja lög á þingi með tennur, með viðurlögum. Það eru eðlilegir og góðir stjórnarhættir að það séu viðurlög við því ef ráðherra í þingræðisríki veitir ekki Alþingi réttar og sannar, viðeigandi upplýsingar eða leynir upplýsingum þegar Alþingi hefur mál til meðferðar. Hitt atriðið er svo að þetta er málefnalegt vegna þess að sagt er að það þurfi að sannast að þetta hafi verið gert af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi. Það er ekki nóg að segja að ráðherra hafi gefið Alþingi rangar villandi upplýsingar eða leynt upplýsingum. Þetta er ekki þannig að Alþingi sjálft ákveði bara: Svona er þetta, hann gaf villandi upplýsingar. Nei. Það eru dómstólar, Landsdómur í þessu tilfelli vegna ráðherraábyrgðarinnar, sem munu þurfa að skera úr um hvort ráðherra hafi gefið rangar, villandi upplýsingar eða leynt þeim fyrir þinginu. Eins og við öll vitum er svolítið erfitt að fá mál fyrir Landsdóm. Þetta er ekki eitthvað sem menn hlaupa til og ætla að gera. Þetta er samt sem áður ákvæði þar sem ljóst er að þetta varðar ráðherraábyrgð. Ráðherra er ábyrgur fyrir að ljúga ekki að Alþingi og leyna ekki Alþingi upplýsingum. Þannig er það ekki í dag eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Lög um ráðherraábyrgð ná ekki til ábyrgðar ráðherra gagnvart Alþingi ef hann greinir því rangt frá, gefur því villandi upplýsingar eða leynir það upplýsingum við meðferð máls. Ráðherrar hafa því ekki nauðsynlegt aðhald og geta freistast til að gefa Alþingi rangar upplýsingar eða setja þær fram á villandi hátt eða leyna það mikilvægum upplýsingum.“ Að sjálfsögðu vill enginn landsmaður sjá þetta. Flestir þingmenn vilja það eflaust ekki, sér í lagi ekki ef þeir hafa það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. En í raun held ég að í hjarta sínu vilji enginn þingmaður hafa það svona, að ráðherra geti raunverulega leynt upplýsingum sem varða mikilvæg mál í samfélaginu fyrir Alþingi og almenningi. Er þetta ákvæði nauðsynlegt? Ef við förum aftur í greinargerðina, með leyfi forseta, þá segir þar: „Um þetta efni segir í grein Ásmundar Helgasonar, þáverandi aðallögfræðings Alþingis, sem birtist í 3. tölublaði Tímarits lögfræðinga árið 2009: „Hið pólitíska aðhald sem felst í þingræðisreglunni veitir […] ekki næga tryggingu fyrir því að ríkisstjórnir gæti þess að upplýsa þingið um þau atriði sem skipta máli. Hættan er sú að ríkisstjórnin telji sig einungis vera skuldbundna stjórnarmeirihlutanum sem veitir henni stuðning. Hún treystir honum, enda minni hætta á að hann „verði til vandræða“ þegar mál koma til afgreiðslu. Þetta getur leitt til þess að ráðherrar veiti þingmönnum stjórnarmeirihlutans allar nauðsynlegar upplýsingar en vanræki að leggja upplýsingar fyrir Alþingi í heild, þar með talið þingmenn stjórnarandstöðunnar. Það getur ekki talist eðlilegt í lýðræðislegu tilliti. Alþingi er ætlað að starfa sem einn vettvangur sem endurspeglar ólíkt litróf stjórnmálaviðhorfa í samfélaginu. Það er Alþingi sem fer með löggjafarvaldið og fjárveitingavaldið og ályktar um önnur málefni, ekki stjórnarmeirihlutinn, og þar fer umræða fram fyrir opnum tjöldum sem gerir lýðræðislegt aðhald kjósenda mögulegt. Eigi einhver upplýsingaskylda að hvíla á ráðherra, hvort sem hún er pólitísk eða lagaleg, hlýtur hún að vera við Alþingi í heild, ekki við einstaka þingmenn eða hluta þeirra. Það stuðlar því að meiri réttindum minni hlutans ef slíkri skyldu yrði veitt lagagildi því þá er hún ekki eins háð pólitískum forsendum.““ Ég vil vekja athygli á því sem kemur þarna fram, að þessi atriði komi fram fyrir opnum tjöldum. Þetta varðar ekki bara eftirlitshlutverk þingsins, eftirlitshlutverk þingsins er m.a. að draga inn í ljósið, inn í opinbera umræðu, upplýsingar sem varða almannahag, varða almenning, heldur skiptir þetta einnig máli til þess að gera, eins og þarna segir, lýðræðislegt aðhald kjósenda mögulegt. Það er nákvæmlega það sem við sáum í aðdraganda kosninga. Það að setið var á skýrslu um eignir Íslendinga í aflandsfélögum eða skattaskjólum, en þau eru í flestum tilfellum notuð sem slík, hafði þau áhrif að sú umræða gat ekki farið fram á þingi því að þegar ráðherra leggur fram skýrslu geta þingmenn beðið um að talað sé um hana í þingsal. Það var það sem átti að gera. En það var ákveðið að sitja á henni. Ráðherra ákvað að sitja á skýrslunni. Það er ekki góð lýðræðisleg regla til þess að gera lýðræðislegt aðhald kjósenda mögulegt. Það girðir fyrir það, það stöðvar lýðræðislegt aðhald kjósenda. Það er ekki góð regla. Mig langar að ítreka að í stjórnarsáttmálanum kemur þetta alveg skýrt fram, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun í öllum störfum sínum hafa í heiðri góða stjórnarhætti og gagnsæja stjórnsýslu.“ Það sem ég lýsti eru ekki lýðræðislegir stjórnarhættir, er ekki gegnsæ stjórnsýsla. Ef menn vilja bæta það er hérna tækifærið með frumvarpi sem þingflokkur Pírata hefur lagt fram í þriðja sinn. Við erum að sjálfsögðu til umræðu um það hvort eitthvað megi betur fara og hvernig hægt væri að setja þetta betur upp en þar sem meginmarkmiðið er þó tryggt, að ráðherra verði að veita Alþingi réttar upplýsingar sem eru ekki villandi og að hann leyni ekki upplýsingum sem varða þau mál sem Alþingi er með. Svo langar mig að lokum að benda á að ef frumvarp stjórnlagaráðs hefði verið samþykkt, ef við værum komin með það, væri þetta ekki vandamál. Í frumvarpi til nýrrar stjórnarskrá fjallar 93. gr. einmitt um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra er skylt að veita Alþingi eða þingnefnd umbeðnar upplýsingar, skjöl og skýrslur um málefni sem undir hann heyra, nema leynt skuli fara samkvæmt lögum.“ Í þessu tilfelli hefði ráðherra verið skylt að veita þessar upplýsingar sem undir hann heyra. Hann hefði þurft að láta þessa skýrslu til Alþingis þegar hún var tilbúin. Áfram held ég með 93. gr. um upplýsingaskyldu ráðherra í frumvarpi stjórnlagaráðs: „Þingmenn eiga rétt á upplýsingum frá ráðherra með því að bera fram fyrirspurn um mál eða óska eftir skýrslu, samkvæmt nánari fyrirmælum í lögum.“ Þarna er aðeins sterkara að orði kveðið en í lögum í dag. Það er talað um í stjórnarskránni að við getum óskað eftir o.s.frv. Menn segja að það sé yfirleitt túlkað þannig að ráðherra verði að veita upplýsingar en það er ekki skýrt hvenær hann verði að veita þær. Það er ekki alveg skýrt í lögum í dag, hann getur setið á þeim án þess að brjóta lög samkvæmt þeim lögfræðingum sem ég hef talað við. Svo er það síðasta málsgrein 93. gr. um upplýsinga- og sannleiksskyldu í frumvarpi stjórnlagaráðs: „Upplýsingar sem ráðherra veitir Alþingi, nefndum þess og þingmönnum skulu vera réttar, viðeigandi og fullnægjandi.“ Þessi stjórnvöld eiga ekki eftir að samþykkja frumvarp stjórnlagaráðs og þar með þessa 93. gr. sem myndi tryggja góða stjórnarhætti þegar kemur að upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra. En þetta þing getur samþykkt að við lögum upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra í átt að góðum stjórnarháttum út frá málefnalegum sjónarmiðum og við getum haldið því samtali áfram. Nú er frumvarp Pírata komið fram. Eftir 1. umr. gengur málið til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þar munum við sjá hvort ekki sé byr fyrir því að málið haldi áfram og fái málsmeðferð svo við getum farið eins langt með það og hægt er og á endanum komið okkur niður á einhverja niðurstöðu þannig að málum um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra sé betur farið og betur háttað á Alþingi en hingað til hefur verið. Að lokum legg ég til að frumvarpið gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. flutningsmanni fyrir yfirferð hans og fyrir frumvarpið. Mér líst ljómandi vel á það sem í því er og er sammála því sem það tekur á. Ég reyni að lifa eftir þeirri einföldu reglu að maður eigi að segja satt. Ég er sérstaklega ánægður með að hér skuli vera komið fram frumvarp sem fjallar einmitt um það. Ég er líka sérstaklega ánægður með að hv. þingmaður lýsti sig tilbúinn til áframhaldandi samtals um það. Það er akkúrat það sem mig langar að taka þátt í hér. Ég hef rætt þetta lítillega við aðra hv. flutningsmenn þessa frumvarps, en ég velti fyrir mér, því að lagasetning þarf að vera skýr og engin vafaatriði þar, að í 2. gr. er talað um það ef upplýsingum er leynt í máli sem Alþingi hefur til meðferðar sem hefur verulega þýðingu fyrir mat þingsins á því. Síðan segir hér í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Það er skilyrði fyrir broti á þessum hluta ákvæðisins að upplýsingarnar sem leynt var hafi skipt máli við meðferð máls á Alþingi. Sýna þarf því fram á að afstaða þingmanna hefði orðið önnur ef upplýsingar hefðu legið fyrir þegar ákvörðun var tekin.“ Ég staldraði aðeins við það þegar ég var að lesa yfir frumvarpið og greinargerðina. Hvernig sýnum við fram á að afstaða þingmanna hefði orðið önnur ef upplýsingarnar hefðu legið fyrir? Hvernig sýnum við fram á að upplýsingarnar sem leynt var hafi skipt máli við meðferð máls á Alþingi? Það má vel vera að það sé úthugsað og að til séu leiðir sem væri þá gaman að heyra af. En ég velti fyrir mér hvort það þurfi kannski að vera skýrara og skerpt á því hvernig það er gert.

Frú forseti. Já, nákvæmlega. Þetta mál er unnið af Aðalheiði Ámundadóttur fyrir okkur Pírata á síðasta kjörtímabili. Hún var þá aðstoðarmaður þingflokksins. Hún er lögfræðingur og mikið séní. Ef ég fer rétt með er hún eina manneskjan á Íslandi sem hefur fengið 10 í einkunn fyrir BA-ritgerð í lögfræði. Hún er mikill sérfræðingur. Hún vann þetta mál, setti það svona upp, og svo hef ég að sjálfsögðu rætt við aðra þingmenn. Það er náttúrlega Landsdómur sem dæmir. Þegar dómstólar dæma þá dæma þeir m.a. út frá því hvað sæmilega vitiborinn einstaklingur mundi telja. Til dæmis ef legið hefur verið á upplýsingum um t.d. skelfileg umhverfisáhrif, segjum að ráðherra hafi vitað um skelfileg umhverfisáhrif kísilverksmiðjunnar en leynt þeim, þá gætu menn kannski sagt: jú, það hefði breytt stöðunni að vita um þau. Það hefði haft verulega þýðingu fyrir mat þingsins á því máli. Þegar öllu er á botninn hvolft eru það dómstólar sem skera úr um það mál.

Takk fyrir það. Mig grunaði að þetta yrði svarið. Ég vildi fá það samt inn í umræðuna því að mér fannst þetta skipta dálitlu máli þar. Í sjálfu sér ætla ég ekki að koma með margar beinar spurningar núna. Mér líst vel á málið og legg til að við ræðum það og vinnum í því eins og þarf. Ég ætla að lýsa yfir sérstakri ánægju minni með það sem farið er yfir í greinargerðinni, þær skýrslur vinnuhópa og rannsóknarnefnda sem Alþingi hefur skipað á undanförnum árum. Við höfum aðeins rætt það hér á undanförnum dögum í tengslum við ýmis mál. Ég hef velt því fyrir mér í umræðum undanfarið hvort það væri nú ekki bara gustukaverk að biðja um skýrslu um samantekt þeirra umbótatillagna sem Alþingi hefur sjálft samþykkt, oft og tíðum með öllum greiddum atkvæðum 63 þingmanna, og sjá hvað af þeim hafi svo orðið að veruleika, hvað af þeim ákvörðunum sem til að mynda núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur tekið eru í andstöðu við þær samþykktir og jafnvel ríkisstjórnir þar á undan. Ég velti því upp í andsvari mínu af því að ef við mörg hér inni höfum lesið allar þessar skýrslur og úrbótatillögur yfir höfuð þá höfum við gleymt þeim. Ég fagna því sérstaklega að hér sé vísað í þær. Það er mjög gott að þeim fjórum meginbreytingum sé haldið til haga sem tilteknar eru í greinargerðinni við frumvarpið. Aftur fagna ég því að frumvarpið sé komið fram og hlakka til til frekari umræðna um það.

Frú forseti. Já, þetta er á bls. 2 fyrir þá sem hafa áhuga á greinargerð frumvarpsins. Þetta er fimm blaðsíðna greinargerð fyrir þá sem hafa áhuga á málinu, vel samantekin og reifuð, einmitt eins og hv. þingmaður nefnir, um skýrslur og ákvarðanir Alþingis þar sem Alþingi hefur verið að ræða nákvæmlega þessi mál og samþykkt. Alþingi samþykkir samhljóða í mörgum tilfellum að við þurfum að laga þessa hluti, að við þurfum að skerpa á upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra. Sérstaklega er tekið fram í greinargerðinni, sem Aðalheiður Ámundadóttir tók út, að lagðar séu til fjórar meginbreytingar. Í öðru lagi er fjallað um hvort brot á upplýsingaskyldu ráðherra eigi að vera refsiverð samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð. Síðan segir, með leyfi forseta: „Kemur annars vegar fram það sjónarmið að eðlilegt sé að brot ráðherra gegn upplýsingaskyldu til þingsins varði refsingu, en slíkt er sagt samræmast dönskum rétti.“ Við höfum fordæmi fyrir þessu. Að sjálfsögðu er það eðlilegt. Ráðherra hefur upplýsingaskyldu gagnvart þinginu sem semur lög fyrir alla landsmenn, að sjálfsögðu með alls konar viðurlögum og refsingum ef fólk fer ekki að þeim. Alþingi semur lög og fær ekki réttar upplýsingar og hefur eftirlit með því hvort og hvernig þeim lögum er framfylgt, kannski gróflega eða ekki nægilega vel. Alþingi fær ekki upplýsingar um það frá ráðherranum og það hefur ekki afleiðingar, engar tennur, það hefur engin viðurlög. Ráðherra getur bara leynt upplýsingum og það eru engin viðurlög. Það eru engin viðurlög við því fyrir ráðherra þó að hann gegni þessu gríðarlega veigamikla hlutverki.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum fyrir þetta ágæta frumvarp sem er um margt athyglivert og verður spennandi að skoða það nánar. Það eru auðvitað mörg atriði í þessu frumvarpi sem þarfnast umræðu, en ég held að megintilgangurinn hljóti að vera sá að við bætum vinnubrögð og að þingið geti sinnt eftirlitsskyldu sinni með framkvæmdarvaldinu og framkvæmdarvaldið geri með einhverjum hætti það sem fyrir það er lagt og upplýsi þingið um það sem upplýsa þarf. Nú eru afskaplega fátæklegar reglur held ég, ég verð nú að viðurkenna að ég er ekki alveg orðinn mjög verseraður í þessu, eða tiltölulega fátæklegar reglur um það hvað gerist þegar ráðherra er beðinn um skýrslu. Hver eru tímamörkin og hvernig er fylgst er með því hvar skýrslan er í farvatninu? Ég velti fyrir mér hvort það væri ekki gagnlegt samhliða þessari umræðu að við ræddum líka hreinlega um ferla þannig að þingið, þingmenn, almenningur, geti fylgst með. Þegar þingið hefur beðið um skýrslu sé hægt að fylgjast með því hvar hún stendur. Það er búið að setja starfsmenn eða það sem þarf í málið, nú stendur yfir gagnaöflun, nú stendur þetta yfir, fyrirhuguð skil eru á einhverjum tilteknum tíma, þannig að við getum fylgst með. Ég held að það sé að mörgu leyti skilvirkara til eftirlits heldur en setja refsivöndinn á. Ég er þó ekkert að útiloka að það eigi að vera líka ábyrgð og þess vegna refsing, en ég held að hitt sé skilvirkara, að við höfum kerfi þar sem við getum betur fylgst með því hvað er verið að gera.

Frú forseti. Já, öll svona upplýsingagjöf er til gagns. Á vefsíðu Alþingis, ef maður fer inn á þingmál, t.d. þetta þingmál um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra, þá sést hægra megin hvar það er í ferlinu, það er lagt fram, er í 1. umr., það er komið til nefndar, o.s.frv. Það eru að ég held tvö skref með skýrslu, það er annars vegar að skýrslubeiðnin er komin fram, hins vegar er hún samþykkt. Nei, líklega þriðja skrefið, það að ráðherra hafi skilað skýrslunni. Hvar skýrslan er í ferlinu frá því að Alþingi samþykkir skýrslubeiðni þangað til við fáum skýrsluna er ekki skýrt. Það eru að vísu tímamörk, ef níu þingmenn biðja um skýrsluna eru tímamörkin 10 vikur ef ég man rétt, tiltölulega langur tími. En hvar skýrslan er í ferlinu er ekki skýrt. Maður hefur lent í því að ferlið hafi frestast og svo hefur ekki fengist svar um það eins og ég held að hv. þingmaður er að tala um. Maður fær ekki upplýsingar um hvar skýrslan er í ferlinu. Jafnvel þó að ég hafi oft kallað persónulega eftir því að fá að vita hvenær von er á skýrslu þá fær maður samt sem áður ekki skýr svör og svo getur skýrslugerð runnið út í sandinn ef nýtt þing hefst. Það er náttúrlega bagalegt, þá þarf að leggja þetta upp aftur og fara í þá vinnu o.s.frv. Ég er alveg sammála þessu. Það yrði til bóta að fara í þetta og fara í það heildstætt. Að taka saman alla þessa ferla væri líka gott fyrir nýja þingmenn. Ég hef persónulega svolítið mikið verið að gera þetta, að taka saman ferlana á Alþingi og hvernig þeir eru og er að taka saman handbók um það því að framsetningin í þeim skjölum sem eru til og eru þó góð nægir ekki ef maður vill leita að þessu og elta það uppi. Við fengum t.d. kynningu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í dag um ferlið á því hvernig mál fer í gegnum nefndina sem er miklu betra en það ferli sem maður hefur séð nokkurs staðar annars staðar. Ég hef að vísu tekið þetta saman sjálfur varðandi lagafrumvörp og get gefið þingmanninum það, miklu ítarlegri samantekt á því 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir svörin. Það er annað atriði sem ég held að sé líka vert að skoða, þ.e. hvenær Alþingi biður um skýrslu. Hvenær er ráðuneyti að vinna gögn sem eiga erindi við almenning þess vegna, hver er upplýsingaskyldan þar. Síðan er talað um að skýrsla eða upplýsingarnar verði að varða mál sem Alþingi er með til meðferðar. Án þess að ég vilji fara að ræða það efnislega tek ég það samt sem dæmi, ég hætti mér nú út í það, þ.e. síðari skýrslan um skuldaleiðréttinguna sem hefur verið mikið til umræðu. Nú er hún afstaðin. Málið er búið. Þingið er ekki með það mál til meðferðar. Tekur refsiákvæðið þá nokkuð til tilvika sem slíkra? Ég ætla ekki að fara út í efnislega umræðu heldur tek það bara sem dæmi um mál þar sem skýrsla fjallar um fortíð. Málið er ekki til meðferðar í þinginu, ef ég skil rétt, skuldaleiðréttingin er ekki til meðferðar. Mundi þetta einhvern veginn snerta við slíkum málum?

Frú forseti. Þetta er mjög góður punktur. Við erum einmitt að reyna að komast að því nákvæmlega hvað þetta þýði. Aftur á móti komst ég að einu talandi um lögfræðiskrifstofu þingsins. Við getum kallað eftir því að fá skýrslur sem liggja fyrir, nýir þingmenn geta kallað eftir því að þær fari í umræðu, en það er náttúrlega eftir að ráðherra hefur lagt þær fram. Það virðist því vera þetta gat þarna til staðar, að frá því að ráðherra fær kláraða skýrslu og þar til hann birtir þinginu skýrsluna þá virðist vera gat í lögunum. Slík göt eru á fleiri stöðum. Það eru nákvæmlega svona hlutir sem þarf að laga. Ég trúi því að hv. þingmaður vilji góða stjórnarhætti. Við getum bara lagað þetta. Við erum saman í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ef nefndin hefði áhuga á því væri hægt að fara yfir þessi mál og laga upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra gagnvart þinginu þannig að við stunduðum hér góða, lýðræðislega og gegnsæja stjórnarhætti þegar kemur að þessum málum.

Frú forseti. Markmið þess frumvarps sem við ræðum hér er að styrkja lög um ráðherraábyrgð og lög um þingsköp og veita ráðherrum nauðsynlegt aðhald í samræmi við eftirlitshlutverk Alþingis. Efni frumvarpsins tekur til ábyrgðar ráðherra gagnvart Alþingi ef hann greinir rangt frá, gefur þingmönnum og þinginu villandi upplýsingar eða leynir upplýsingum sem mikilvægar eru fyrir meðferð mála á Alþingi. Sambærileg frumvörp hafa verið lögð fram áður allt frá 116. löggjafarþingi af jafnaðarmönnum undir forustu Jóhönnu Sigurðardóttur. Málið er liður í því að styrkja þingræðið og eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Lög um ráðherraábyrgð eru að stofni til frá 1963 og hefur lítið verið breytt frá þeim tíma. Þau kveða á um ábyrgð ráðherra á stjórnarframkvæmdum og hvenær megi krefja ráðherra ábyrgðar. Meginreglan er sú að það skuli gera ef ráðherra hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Lög um ráðherraábyrgð taka ekki sérstaklega til ábyrgðar ráðherra varðandi upplýsingagjöf til Alþingis. Ákvæði 54. gr. stjórnarskrárinnar tryggir þingmönnum rétt til að óska upplýsinga frá ráðherra. Hefur ákvæðið verið talið fela í sér rétt þingmanna til fyrirspurna og skýrslubeiðna. Í því felst hins vegar ekki almenn upplýsinga- og sannleiksskylda ráðherra gagnvart Alþingi. Ein af ábendingum rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankann 2008 var að Alþingi hafi ekki náð að rækja eftirlitshlutverk sitt með handhöfum framkvæmdarvaldsins með öflugum hætti. Undir þetta tók þingmannanefnd sem fjallaði um skýrsluna. Lögð var áhersla á að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og m.a. lagt til að þingskapalög, lög um ráðherraábyrgð og Landsdóm yrðu endurskoðuð með þetta að leiðarljósi. Við endurskoðun þingskapalaga í kjölfarið var eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu styrkt til muna, samanber IV. kafla núgildandi þingskapalaga, nr. 55/1991. Þar er m.a. kveðið á um að ráðherra skuli leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á máli sem er til meðferðar. Þessi skylda tekur til svara við fyrirspurnum frá alþingismönnum við sérstakar umræður, við skýrslugerð, umfjöllun um þingmál og frumkvæðisathugun fastanefnda þingsins, hvort sem upplýsingagjöfin er að frumkvæði ráðherra eða samkvæmt beiðni þingsins. Í þingskapalögum er hins vegar ekki kveðið á um afleiðingar þess að upplýsingaskyldan sé virt að vettugi. Þá er ekki fjallað sérstaklega um almenna sannleiksskyldu ráðherra í upplýsingagjöf til Alþingis óháð því hvort upplýsingar hafi verulega þýðingu fyrir mat þingsins á máli sem er til meðferðar. Í samræmi við meginregluna um lögbundnar refsiheimildir, samanber 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, er því talið rétt að taka af öll tvímæli um að lög um ráðherraábyrgð taki til upplýsingaráðgjafar ráðherra til Alþingis og brot á þeirri skyldu geti þannig varðað viðurlög sem þar eru tilgreind. Er lagt til að ábyrgð ráðherra geti skapast annars vegar ef hann veitir Alþingi rangar eða villandi upplýsingar og hins vegar ef hann leynir upplýsingum sem hafa verulega þýðingu við meðferð máls á Alþingi. Hér er um að ræða sambærilegt ákvæði og finna má í dönskum lögum um ráðherraábyrgð. Í Noregi var almenn upplýsingaskylda ráðherra til Stórþingsins sett í stjórnarskrá árið 2007, samanber 82. gr. Á sama tíma var lögð refsing við því ef ráðherra vanrækir þá skyldu í lögum um ráðherraábyrgð. Tekur sú ábyrgð til rangrar og villandi upplýsingagjafar í hvaða formi sem er. En að því er varðar upplýsingagjöf að eigin frumkvæði ráðherra nær ábyrgðin aðeins til stjórnarfrumvarpa til meðferðar á þinginu. Það er grundvallarforsenda lýðræðis að hinir þjóðkjörnu fulltrúar hafi réttar upplýsingar til að byggja ákvarðanatöku sína á. Rangar upplýsingar geta hæglega leitt til þess að þingið komist að annarri niðurstöðu en ella. Þá getur skortur á upplýsingagjöf leitt til trúnaðarbrests milli þings og ráðherra, sem við höfum nýlegt dæmi um þegar ráðherra ákveður að birta ekki skýrslur í aðdraganda kosninga fyrr en mörgum mánuðum eftir að þær voru tilbúnar. Það er dæmi um það sem grefur undan trausti á milli þings og ráðherra. Til að Alþingi megi sinna eftirlitshlutverki sínu sem skyldi er afar mikilvægt að þingmenn fái nægilegar, réttar og greinargóðar upplýsingar um þau mál sem eru til umfjöllunar hverju sinni. Í niðurstöðu vinnuhóps um siðferði í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið var lögð áhersla á mikilvægi upplýstra skoðanaskipta og rökræðna fyrir aukið aðhald þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Grundvallarforsenda upplýstrar umræðu eru réttar og greinargóðar upplýsingar. Til að undirstrika mikilvægi upplýsingaskyldu ráðherra til Alþingis er í því frumvarpi sem við ræðum hér lagt til að brot gegn henni í formi rangra eða villandi upplýsinga eða leynd upplýsinga er hafa verulega þýðingu við meðferð máls varði viðurlög samkvæmt hinu almennu skilyrðum laga um ráðherraábyrgð. Frú forseti. Ég styð þetta frumvarp heils hugar. Ég vona að það gangi hratt í gegnum þingið. Það er, eins og ég sagði áðan, ekki í fyrsta skipti sem það er lagt fram. Það hefur margoft verið gert. Ég styð frumvarpið heils hugar.

Frú forseti. Hv. þingmaður var á þingi eftir hrunið þegar mikið af þessari umræðu átti sér stað. Ég vitna til þess að fram kom skýrsla vinnuhóps um eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu, margt kom fram í niðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis, ályktunum og tillögum þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og svo í skýrslu Bryndísar Hlöðversdóttur um yfirferð á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þetta er svona það stóra sem þingmaðurinn tók þátt í sjálf hérna á þinginu. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig var stemningin í þessu öllu saman um þá sér í lagi upplýsinga- og sannleiksskylduna? Hvernig var stemningin þegar menn fóru að tala um að þetta væri nauðsynlegt? Hvernig þróaðist þetta í störfum þingsins í áttina að því að menn komust að þeirri sameiginlegu niðurstöðu: jú, heyrðu, við þurfum kannski að fara að gera þetta? Það væri gaman að heyra söguna.

Frú forseti. Það var engin sérstök gleðistemning yfir þinginu þegar við fengum skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í hendurnar því að hún var auðvitað áfellisdómur yfir stjórnsýslunni á Íslandi og yfir svo mörgu öðru og ekki síst eftirliti, eftirlitsstofnunum, og hvernig þingið hafði eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Það var sameiginleg niðurstaða sem 63 þingmenn greiddu atkvæði með að efla þyrfti þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu og að koma þyrfti með bjargir inn fyrir þingmenn til að það eftirlit væri skýrt og virkt svo að við myndum ekki aftur lenda í sömu klemmu. Þetta frumvarp er liður í því að geta sinnt þessu eftirliti almennilega. Önnur leið er líka að hafa málaskrá opna. Ég er einmitt að vinna slíkt frumvarp þannig að það sé svipað og í Noregi þar sem málaskrá ráðuneyta er opin, auðvitað með ströngum skilyrðum, það er ekki farið inn í persónuleg mál o.s.frv. Þá gætu þingmenn farið inn og skoðað. Er skýrslan komin? svo við tökum dæmi sem við þekkjum og rætt hefur verið hér í dag, og kalla þá eftir því að hún komi til umræðu. Ég held að allar skýrslurnar og greinargerðirnar sem gerðar voru í kjölfar bankahrunsins nýtist okkur. Síðan þurfum við að halda áfram að þróa og setja undir götin sem eru í kerfinu.

Frú forseti. Þetta er afar áhugavert mál svo ekki sé meira sagt. Í sjálfu sér er löngu tímabært að við reynum að bregðast við því sem hefur kannski ekki náðst í gegn enn þá, þ.e. þetta með sannleiksskyldu og annað sem þarf til þess að ráðherrar hegði sér sómasamlega, svo það sé orðað á mannamáli, og standi þinginu skil á því sem þeim ber að standa skil á. Það er auðvitað mjög mikilvægt. Eins og hefur komið fram í umræðum dagsins hefur eftirlitshlutverk þingsins með framkvæmdarvaldinu verið mikið til umræðu og ekki að ósekju. Nú sem fyrr erum við að ræða það, því miður vegna frekar dapurlegra aðstæðna. Það að ráðherra, sama í hvaða ríkisstjórn hann er, leyfi sér að leyna skýrslum, gögnum, gagnvart þingheimi og gagnvart þjóðinni er auðvitað afar dapurlegt. Það er ekki hægt að túlka það öðruvísi en svo að ráðherrann hafi talið að það kæmi sér illa fyrir sig og flokk sinn að birta þessar upplýsingar. Það er ekki hægt að draga neina aðra ályktun. Það er heldur ekki hægt að draga aðra ályktun þegar maður les viðtöl við ráðherrann eftir að hann varð uppvís að þessu og inntur eftir viðbrögðum þar sem hann segir beinlínis að hann hafi ákveðið að halda þessu leyndu og reynir að bera fyrir sig eitthvað sem er frekar ótrúverðugt. Í ofanálag neitar hann að koma fyrir þingnefnd til að ræða málið vegna þess að hann sé búinn að ræða það í fjölmiðlum. Það er líka mjög ámælisvert að telja að það séu nægileg svör og sæmileg vinnubrögð ráðherra gagnvart Alþingi að ræða málið við fjölmiðla. Í öllu falli er líka hægt að segja að þegar ráðherra sagðist geta rætt málið í þinginu þá er ekki hægt að jafna því saman, annars vegar að geta rætt mál opinskátt á lokuðum nefndarfundi, geta spurt lengi, mikið, oft, eða hins vegar að fara hér í sérstaka umræðu þar sem þingmaður fær tvær mínútur til að spyrja ráðherra og ráðherra hefur fimm mínútur eða svo til þess að svara og svo er málið bara búið. Það er bara allt annað. Þrátt fyrir að við gætum hugsanlega dregið fram einhver atriði verður umræðan með allt öðrum hætti en þegar hægt er að eiga samtal í þingnefndum. Það er auðvitað ráðherranum til skammar að hann skuli ekki standa í fæturna og koma fyrir nefndina og verja gjörðir sínar, ef hann telur hægt að gera það, eða standa þinginu skil á þeim. Við vitum ekki hvort báðar þessar skýrslur sem hafa verið til umræðu og eru kannski tilefni til þessarar umræðu í dag, frumvarpið nær auðvitað utan um það, hefðu haft einhver áhrif á niðurstöður kosninga. Við getum ekkert sagt um það. Kannski hefði þær gert það, kannski ekki. En það var a.m.k. tekið frá bæði þjóð og þingi að velja að hafa ákvörðunarvald í sínum höndum um það. Það er ekki boðlegt að þingið hafi ekki verið styrkt með viðeigandi hætti til að takast m.a. á við ýmis mál gagnvart framkvæmdarvaldinu, fjárveitingavaldinu, opinberum fjármálum og hvað það nú heitir. Þingið er eftir sem áður ekki nógu vel búið. Ráðuneytin fengu t.d. styrkingu. Það er margt sem þarf að laga til þess að það sé í alvörunni eitthvert eftirlit, eitthvað, eins og kom fram hjá hv. flutningsmanni, sem skilar einhverri niðurstöðu, ekki bara að við sitjum alltaf í status quo. Ég veit ekki hvort það er ein leið og hvort hún kosti miklar breytingar eða hvernig það yrði gert, ef ráðherrum yrði gert skylt að birta það og tilkynna hér í þingsal þegar nefndir, starfshópar eða hvað það nú er skila niðurstöðum sínum. Ég veit ekki hvernig því yrði best háttað, hvort um leið eigi að fylgja að ráðuneyti eigi eftir að fara yfir verkið, það eigi eftir að búa það til endanlegrar útgáfu eða hvað það nú er, en einhvers staðar verðum við að byrja og má vel vera að þetta sé leið til þess, að það verði í raun einhver skilaskylda. Við sjáum að í báðum þessum málum er það svo að skýrslurnar um aflandseignir og leiðréttinguna liggja í marga mánuði. Það er ekki eðlilegt. Það er margbúið að spyrja um þær. Ráðuneytin svara ekki heldur. Ráðherra ber ábyrgð á sínu ráðuneyti. Mér finnst mjög dapurlegt að staðan skuli vera með þessum hætti og minnir okkur á, sérstaklega núna, að við gengum til kosninga á óhefðbundnum tíma. Af hverju? Meðal annars af því að núverandi forsætisráðherra okkar átti eignir í Panama-skjólum. Bæði formaðurinn og varaformaðurinn. Það er ekki slys, ekki óvart, að skýrslan fer í skúffuna. Það er bara ekki þannig. Þetta er meðvituð ákvörðun. Það er svo margt þegar maður fer að skoða mál sem tengist þessu, fyrir utan öll önnur mál og beiðnir og guð má vita hvað sem við höfum óskað eftir og ekki hafa komið svör við. Það eru ekki einu sinni komin öll svör fram um leiðréttinguna sem við óskuðum eftir. Því var dapurlegt að heyra í hæstv. umhverfisráðherra í dag tala um að við hefðum öll vitað þetta, þess vegna þyrftum við ekki skýrsluna. Hvað er það? Auðvitað skiptir þetta máli. Það er ekki bara innihaldið sem skiptir máli, það skiptir máli að þinginu sé sýnd sú virðing sem því ber af hálfu framkvæmdarvaldsins. Það er það sem skiptir máli. Og þegar fólk sem gegnir svo ábyrgðarmiklum stöðum sem ráðherrar brýtur ítrekað á þinginu, vil ég segja, með því að gera þetta, því mér líður a.m.k. þannig þótt það sé kannski ekki samkvæmt laganna bókstaf brot gagnvart þingmönnum, þá finnst mér að það hljóti að koma til þess núna að umboðsmaður Alþingis skoði þessi tvö mál saman. Ég held að það hljóti að leiða til sjálfstæðrar rannsóknar hans þegar þetta gerist í tvígang með stuttu millibili. Mér finnst þetta vera svo alvarlegt. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir var auðvitað búin að óska eftir viðbrögðum umboðsmanns við fyrri skýrslunni og hann sá ekki ástæðu til að bregðast við því miðað við þau svör sem ráðherrann hafði gefið. En núna þegar þetta gerist aftur hlýtur að vera a.m.k. tilefni til að skoða þetta. Ég velti því fyrir mér þegar við horfum á þetta í stóra samhenginu að það var mikið um það á síðasta þingi að svör bárust mjög seint við fyrirspurnum, skýrslubeiðnum og öðru slíku. Misstór og misumfangsmikil mál vissulega, en svör bárust mjög seint. Nú eru ráðuneytin búin að fá styrkingu, flestöll reyndar á fjármálasviðinu, en það breytir því ekki að það á ekki ítrekað að þurfa að bíða eftir svörum, jafnvel eins og nú að þau komi ekki á nýju þingi. Hvað eigum við þá að gera? Þurfum við þá að endurnýja fyrirspurnirnar, skýrslubeiðnirnar? Eða telst þetta afgreitt jafnvel þótt ekki sé svarað nema að hluta? Það er þannig varðandi svör um niðurfærslu verðtryggðra fasteignalána. Kjarninn var einmitt að spyrjast fyrir um afdrif þeirrar skýrslu, þ.e. leiðréttingarskýrslunnar. Það ferli hófst í október 2015. Ráðuneytið fær fyrirspurn í desember sl. og þá var um hálft ár frá því að drög að skýrslunni voru tilbúin, einn og hálfur mánuður frá því að vinnu við hana lauk. Kjarninn spyr hvenær henni hefði verið skilað en í upprunalega svarinu segir, með leyfi forseta, að „endanleg gerð skýrslunnar lá fyrir þegar henni var skilað þann 18. janúar síðastliðinn“. Varðandi endanlegan frágang og hvenær búið var að vinna upplýsingarnar sem skýrslan byggir á kom í ljós að það hafði verið í lok október. Það er beinlínis verið að gefa röng svör. Hvað getum við gert? Við getum ekkert gert. Það er eiginlega það sem maður finnur, þennan vanmátt gagnvart því að vera þingmaður þegar manni finnst á þjóðinni og sjálfum sér brotið í starfi, þegar ráðherra getur ítrekað leyft sér að koma fram með þessum hætti. Við getum einhvern veginn ekkert brugðist við. Þess vegna styð ég þá tillögu sem Píratar leggja hér fram. Eflaust á hún eftir að breytast eitthvað í meðförum þingsins eins og gengur og gerist. En grunnhugmyndin er sú að reyna að ná utan um akkúrat þetta, þ.e. að framkvæmdarvaldið á hverjum tíma geti ekki skorast undan því að vera ábyrgt gjörða sinna. Það hefur auðvitað því miður ekki einkennt íslenskt samfélag, íslenskar ríkisstjórnir, að ráðherrar stígi til hliðar, nema það sé barið í bumbur hér úti, það er helst að það verði til þess. Það þarf alla jafna mikið að ganga á til þess að ráðherra segi af sér. Það hefur ekki gerst oft. Það er ekki endilega það sem maður vill, að staðan sé sú að fólk sé ítrekað að segja af sér ráðherradómi eða eitthvað slíkt en það ber að gera þegar menn fara jafn illa með vald sitt og hér hefur verið gert. Ég vona að þetta frumvarp nái í gegn. Ég vona líka að þeir flokkar sem boða ný og breytt vinnubrögð og töluðu mikið um það fyrir kosningarnar núna og áður líka og vilja gagnsæja, öðruvísi stjórnsýslu, vilja draga fólk með sér, þótt það hafi nú ekki sýnt sig beinlínis í upphafi þingstarfanna, það er ekki hægt að segja það, standi við þau orð. Ég treysti því, og verð eiginlega að gera það og get ekkert annað, að fólk sjái hag sinn í því að þetta verði gert, að sannleiksskylda ráðherra verði með þeim hætti sem hér er lagt til og að ráðherrar setji sjálfa sig ekki í þá stöðu að hægt sé að draga upp þessa mynd af þeim varðandi það hvers lags framkoma þinginu er sýnd. Ég vona svo sannarlega að málið fái skjóta meðhöndlun í þinginu og við sjáum það verða að lögun á vorþinginu.

Herra forseti. Það er eitt sem ég held að við getum gert. Þrátt fyrir að hæstv. fjármálaráðherra, síðar forsætisráðherra, hafi neitað að koma fyrir efnahags- og viðskiptanefnd til að ræða málið og þrátt fyrir að menn hafi beitt reglum þingskapa - fjórðungur nefndar getur kallað eftir slíkum fundi með ráðherra - þá held ég, ég á eftir að skoða það betur, að hann verði samt sem áður að mæta eða í það minnsta verður formaðurinn að halda fundinn. Í 2. mgr. 15. gr. laga um þingsköp, sem eru leikreglur þingsins, segir, með leyfi forseta: „Formanni nefndar er skylt að boða til fundar ef ósk berst um það frá a.m.k. fjórðungi nefndarmanna og taka á dagskrá þau mál sem tilgreind eru. Sama gildir um ósk frá þeim nefndarmanni sem falið hefur verið að vinna að athugun máls …“ Fjórðungur nefndarmanna, þrír þingmenn. Þá gæti hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð, eða hv. Framsóknarþingmaður Lilja Dögg Alfreðsdóttir, stutt það. Það þarf þá einn í viðbót því að Píratar eru með tvo þingmenn í þessari nefnd, mig og hv. Birgittu Jónsdóttur. Þá getum við kallað eftir fundi, sem þýðir að við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd getum kallað eftir fundi ef við viljum ræða þetta atriði og boðað ráðherra sem málið varðar, í þessu tilfelli forsætisráðherra, fyrir nefndina til að ræða hvort það sé svona sem menn vilja hafa þetta í ríkisstjórninni, að neita að mæta á fundi nefndarinnar þegar Alþingi og nefndir þingsins beita eftirlitshlutverki sínu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Eftir að hafa boðað til fundar um þetta málefni getur fjórðungur nefndarmanna samkvæmt sömu grein óskað eftir því að ráðherra komi til fundar nefndarinnar og skal fundurinn haldinn svo fljótt sem því verður við komið eftir að óskin berst. Fundurinn verður haldinn. 

Herra forseti. Það er alveg laukrétt. Við getum kallað ráðherrann á fund. Það var gert í tilviki efnahags- og viðskiptanefndar. Óskað var eftir því að ráðherrann kæmi til fundar. Hann neitaði. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd getur vissulega boðað hann til fundar. Og rétt er það, fundurinn verður auðvitað haldinn. Af því að fjórðungur nefndarmanna getur óskað eftir því verður formaður hverrar nefndar að verða við fundarbeiðninni. Ráðherra getur líka dregið úr hófi fram að ákveða að koma ef hann hyggst koma. Hann getur borið við önnum og ýmsu fleiru. Þeir hafa nú gert það í gegnum tíðina þegar erfið mál. hafa verið. Allflestir reyna þó að koma fyrir nefndina sé þess óskað. Ég held að það sé hin almenna reynsla. En þegar mál eru erfið og þung höfum við reynslu af því frá síðasta þingi að ráðherrar komi ekki. Ég veit ekki hvort við komumst eitthvað lengra með þennan hæstv. ráðherra í nýrri nefnd. En það væri óskandi að það yrði gert, þótt ekki væri nema til þess að fara yfir vinnubrögðin og spyrja hvort þetta sé eitthvað sem búast megi við af hálfu nýrrar ríkisstjórnar, eða öllu heldur með hvaða hætti ráðherrann hyggist breyta þannig að þingið, burt séð frá því hvort þetta verður að lögum eða ekki, fái upplýsingar um það þegar nefndir skila skýrslum eða einhverju slíku. Að tilkynnt verði um það hvort sem ráðuneytið og ráðherrann telja sig svo í framhaldinu þurfa aukið svigrúm til að fara yfir skýrsluna, ganga frá henni eða hvað það nú er. Það þyrfti að vera þannig að þegar starfshópar skila veigamiklum niðurstöðum í erfiðum og flóknum málum beri þeim að sinna tilkynningarskyldu. Það væri áhugavert að heyra álit hæstv. ráðherra á því þegar að því kemur.

Herra forseti. Svo er önnur grein. Það er 19. gr. Þar er sagt, með leyfi forseta: „Fari að minnsta kosti fjórðungur nefndarmanna fram á slíkan fund skal formaður nefndarinnar leita eftir því með hæfilegum fyrirvara við þann sem beðinn er að koma á opinn fund að hann verði við því og gera honum grein fyrir tilefni fundarins.“ Þá væri líka hægt að hafa fundinn opinn, sem þýðir að það þarf í það minnsta að útvarpa honum en í öllu falli væri honum yfirleitt sjónvarpað, eins og opnum nefndarfundum, eins og við höfum séð. Mér finnst svolítið mikilvægt að ef ráðherra ætlar að vanvirða eftirlitshlutverk þingsins að hann geri það þá fyrir opnum tjöldum. Þá sér alþjóð að ráðherrann neitar að mæta á nefndafundi Alþingis en fundirnir eru samt haldnir. Hæstv. forsætisráðherra þarf þá að verja það að hann mætir ekki til sannanlega boðaðra funda af málefnalegum ástæðum til að ræða málefni sem varða valdsvið hans, vald sem hann fer með fyrir hönd þjóðarinnar og að Alþingi megi þá búast við því að það sé reglan að hann ákveði hvort það sé við hæfi að þingið hafi eftirlit með honum í það og það skiptið. Ráðherra meti það sjálfur og segi: Nei, það er mitt að meta hvort eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu, með mér sem ráðherra, á við hverju sinni. Þá sjáum við það, þá er það bara grímulaust. Ég held að það sé alltaf gott þegar maður vill reyna að ná fram breytingum að gefa fólki tækifæri á að breyta rétt. En á sama tíma sýnir það að þegar fólk nýtir ekki það tækifæri til að breyta rétt sjá það allir og þá er það alveg skýrt. Þá erum við komin á annan stað og þurfum að fara að beita öðrum ráðum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Í sjálfu sér, í praxís, er það þannig að ef ráðherra vill ekki mæta á fund er fundurinn ekki haldinn með þeim formerkjum að ráðherra mæti á fundinn heldur er einhver önnur dagskrá eða þá að viðkomandi fundur er ekki haldinn. Ég held ekki að fundur yrði haldinn eða að fundurinn yrði opinn ef ljóst væri að ráðherra myndi ekki mæta. Viðbrögð okkar þingmanna yrðu þá helst þau að láta bóka óánægju og viðbrögð við því ef ráðherrar gefa ekki færi á sér að mæta á fundi. Ég held að það verði að fara þá leið. En ég tek undir það með hv. þingmanni, auðvitað eigum við að gefa fólki tækifæri til að koma og gera grein fyrir því sem um er að ræða. Í því tilfelli sem ég hef verið að fjalla um er ráðherra búinn að fá tækifæri sem hann kaus svo að nýta sér ekki. Hann var boðaður á fund en kaus að mæta ekki. Það virðist loða svolítið við nýja ríkisstjórn, og ég vona að það séu byrjendamistök hennar, að átta ekki sig á því að samskiptin eiga fyrst að vera við þingið og síðan við fjölmiðla. Það á að vera þannig. Við þingmenn getum illa sætt okkur við að sérstaklega framkvæmdarvaldið kjósi að velja alltaf fjölmiðlana á undan okkur þingmönnunum. Það er ekki ásættanlegt. Og ekki heldur formenn nefnda eða aðrir sem eru í slíkum ábyrgðarstöðum. Þeim ber skylda til að upplýsa þingið áður en þeir upplýsa fjölmiðla, nema lífið liggi við.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrir þær góðu umræður sem verið hafa um tillögu okkar Pírata um sannleiks- og upplýsingaskyldu ráðherra. Þetta hafa verið góðar og upplýsandi umræður. En mig langar að ræða mína sýn og skilning á ástæðunni að baki frumvarpinu. Mín sýn er sú að ráðherrar starfa í umboði Alþingis. Alþingi veitir ráðherrum aðhald og eftirlit. Eða svo er okkur sagt. En aðhald og eftirlit þingsins er að engu haft ef þingið býr ekki yfir réttum upplýsingum eða er vísvitandi blekkt eða haft að fífli. Ábyrgð ráðherra hlýtur að felast í því að segja þinginu satt og rétt frá og gefa því mikilsverðar upplýsingar til þess að það geti brugðist við og tekið upplýstar ákvarðanir. Þetta er nefnilega allt spurning um almannahag. Sú ábyrgð virðist ekki hvíla á herðum íslenskra ráðherra, enda þykir það saga til næsta bæjar ef ráðherra segir af sér vegna lyga, upplýsingaleyndar eða blekkinga. Í mörgum ríkjum tíðkast að sækja ráðherra til saka fyrir alvarleg embættisafglöp. Ráðherrar segja þá gjarnan af sér fremur en að sæta ákæru. Hérlendir tíðkast það ekki að ráðherrar séu sóttir til saka, með einni undantekningu þó, hvað þá að þeir segi af sér fyrir að ljúga og leyna þingið upplýsingum sem varða almannahag. Í frumvarpinu er lagt til að refsivert verði að svara fyrirspurnum og öðrum upplýsingabeiðnum frá þingmönnum með villandi eða röngum upplýsingum. Það á líka við um upplýsingar sem ráðherra ber að veita að eigin frumkvæði og hafa verulega þýðingu við meðferð máls á Alþingi, þ.e. lagt er til að refsivert verði að leyna upplýsingum sem ráðherra ber að veita af því tilefni. Það verður að gæta þess, og ég undirstrika það, að við setningu nýrra refsiákvæða, sem þetta eru svo sannarlega, þetta eru svokölluð sérrefsilög, sé verknaðarlýsingin skýr og ekki of almenn. Samkvæmt Róberti Spanó er meginreglan um skýrleika refsiheimilda þessi, með leyfi forseta: „… refsiheimildir verða að lýsa að lágmarki einhverjum hlutlægum viðmiðum eða hafa að geyma áþreifanlega leiðbeiningu um inntak þeirra enda þótt þær séu orðaðar með matskenndum hætti.“ Að mínu mati er frumvarpið alveg nógu skýrt. Það felur vissulega í sér matskennd ákvæði um hvað það sé að leyna staðreyndum eða villa um fyrir þinginu að yfirlögðu ráði. En til eru alls konar dómafordæmi fyrir því hvað felst í þessu, enda kemur það fram í greinargerðinni með frumvarpinu að villandi upplýsingar séu til þess gerðar að gefa ranga mynd af atburðum eða staðreyndum en séu þó hugsanlega ekki alrangar heldur misvísandi. Villandi upplýsingar eru til þess fallnar að telja mönnum trú um annað en satt reynist án þess að falla beinlínis undir það að vera rangar. Það er ítrekað gert hér á Alþingi, að villa vísvitandi um fyrir þingi og þjóð, leyna upplýsingum, nota vísvitandi óljóst og óskilgreint lagaþvaður og pólitíkusabull til að villa um fyrir okkur hér, en leyna líka fyrir þjóðinni mikilsverðum upplýsingum um almannahag, fyrir utan þau skipti þar sem logið er blákalt að þinginu. Enda er frekar algengt að ráðherrar leyni þing og þjóð mikilsverðum upplýsingum eða ljúgi jafnvel blákalt í pontu. Skemmst er að minnast lekamálsins sem gróf alvarlega undan trausti og trúverðugleika ýmissa stofnana hins opinbera. Eða þegar tveir ráðherrar tóku það upp á sitt eindæmi að styðja ólöglegt innrásarstríð Bandaríkjanna inn í Írak án nokkurs samráðs við Alþingi. Og nú nýverið má auðvitað finna mýmörg dæmi um slíka framkomu ráðherra við þing og þjóð. Þetta er ástæðan fyrir því að við leggjum fram þetta frumvarp. Við viljum efla eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart ráðherrum. Við viljum tryggja að þeir beri ábyrgð á því að segja satt, enda eru það meira en bara góðir mannasiðir að segja fólki satt á Alþingi. Það varðar mikilsverða hagsmuni. Það getur haft stóralvarlegar afleiðingar í för með sér ef ráðherrar segja vísvitandi ósatt eða skila ekki af sér réttum upplýsingum eða skila þeim ekki yfir höfuð eða ákveða að fela þær eða dylja með orðalagi eða eitthvað því líkt. Ég tel þetta frumvarp vera mjög mikilvægan þátt í að bæta ábyrgð ráðherra gagnvart löggjafarvaldinu en líka að bæta vinnubrögð á þingi. Því finnst mér undarlegt og eiginlega leiðinlegt að hér sé ekki einn einasti ráðherra til að ræða um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra. Það er greinilega nákvæmlega enginn áhugi á því hjá þeim að skoða hvort þeir geti hugsað sér að setja það í lög að þeim beri að segja þingi og þjóð satt, sem mér finnst sjálfsögð lýðræðisleg krafa sem við ættum öll að standa með. En ráðherrar ríkisstjórnar sem boðar bætt og breytt og góð og fín vinnubrögð hér á þingi telja sig ekki eiga neitt erindi í umræðu um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra. Ég harma það mjög. Ég er meðflutningsmaður þessa ágæta frumvarps og hvet að sjálfsögðu eindregið til þess að það verði samþykkt og hlakka til áframhaldandi umræðu um það hér á þingi.

Virðulegi forseti. Alger skortur á pólitískri ábyrgð er ein alvarlegasta meinsemd íslenskra stjórnmála og hefur lengi verið eins og komið hefur verið inn á hér í nokkrum ræðum. Það er mjög viðeigandi að við séum að ræða þetta mál þegar nýkomið er í ljós að hæstv. forsætisráðherra, þáverandi fjármálaráðherra, hafi í raun leynt tveimur mikilvægum skýrslum um risastór málefni fram yfir kosningar. En þetta er, eins og líka hefur verið komið inn á, samt sem áður eitthvað sem hefur alltaf verið að í íslensku samfélagi, pólitísk ábyrgð virðist ekki til í tungutaki íslenskra ráðamanna. Það sást kannski best þegar rannsóknarnefnd Alþingis skilaði skýrslu og í ljós kom að ekki einn einasti ráðamaður gekkst við ábyrgð, einhvers konar ábyrgð á íslenska efnahagshruninu. Það þykir enn þá einhver mesta hneisa í sumum kreðsum íslenskra stjórnmálamanna að þáverandi Alþingi skyldi hafa vogað sér að beita lögum um ráðherraábyrgð gagnvart þeim ráðherra sem bar ábyrgð á þjóðarskútunni margumtöluðu eftir efnahagshrun. Það þykir hneisa að Alþingi skuli „actually“, afsakið að ég sletti, voga sér að kanna hvort ráðherrar geti einhvern tíma sætt ábyrgð. Það, að virkja þetta ákvæði um upplýsinga- og sannleiksskyldu innan ráðherraábyrgðar, er mjög mikilvægur liður í því að fara að breyta þessari menningu varanlega, vonandi. Við höfum fleiri dæmi frá hruni en þessar tvær skýrslur hæstv. ráðherra. Með leyfi forseta sagði þáverandi innanríkisráðherra, Hanna Birna Kristjánsdóttir, þann 27. janúar 2014 í þessum stól: „… minnisblaðið sem hefur verið í gangi á ýmsum fjölmiðlum og hér og þar er ekki sambærilegt við nein gögn í ráðuneytinu.“ Þá hafði hún í nóvember þar áður fengið umrætt minnisblað sent á sinn tölvupóst. Hvað er þetta kallað? Tja. Þó að það sé kannski minna vinsælt í þeim hópi sem er staddur akkúrat núna í þessum þingsal tel ég vert að minnast á alvarlegar ákúrur sem varða það hvort upplýsingaskyldu ráðherra hafi verið nægilega sinnt í hinum margumrædda Icesave-máli þegar þáverandi hæstv. fjármálaráðherra sagði, með leyfi hans, forseta: „Ég held að ég geti fullvissað hv. þingmann um að það standi ekki til að ganga frá einhverju samkomulagi á morgun eða einhverja næstu daga …“ Þetta er sagt á sama tíma og verið var að leggja lokahönd á samkomulag og það undirritað tveimur dögum síðar. Þannig að þetta gerist, virðist vera. Það eru dæmi um þetta hjá öllum flokkum, hjá ráðamönnum. Þetta er hluti af íslenskri stjórnmálamenningu sem við verðum að uppræta. Ég tel að þetta frumvarp sé mjög mikilvæg forsenda þess.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir framlagningu þessa frumvarps af hálfu 1. flutningsmanns, hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar og annarra sem flytja það ásamt honum. Eins og hér hefur verið rætt og rakið er þetta frumvarp lagt fram í kjölfarið á mörgum öðrum frumvörpum sem hafa verið lögð fram í gegnum tíðina einmitt til þess að efla upplýsingaskyldu ráðherra gagnvart Alþingi betur og fagna ég því að frumvarpið komi nú fram með þessum hætti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð í minni ræðu um nákvæmlega innihald þess og tilefni þess að það komi fram. Ég held að við öll sem höfum tekið til máls og hlýtt á þær umræður sem hér hafa farið fram í þingsalnum hljótum að vera sammála um nauðsyn þess að ráðherrar veiti þingmönnum upplýsingar í meira mæli en hefur verið gert og að upplýsingaskylda framkvæmdarvaldsins gagnvart löggjafarvaldinu sé betur skilgreind en hefur verið hingað til. Tilefnin eru næg og fjölmörg í gegnum tíðina. Eins og hv. þm. Oddný Harðardóttir rakti áðan í sinni ræðu voru í kjölfar efnahagshrunsins og þingmannanefndarinnar ærin tilefni til þess að ætla að það væri ríkari skylda ráðherra til að koma fram með upplýsingagjöf til þingsins. Ég ætla ekki að hafa mitt mál mjög langt, ég held að ég sé sammála flestöllu því sem hér hefur komið fram, en mig langar að velta því upp að t.d. að samkvæmt þingskapalögum hafa ráðherrar 15 daga til veita þingmönnum svar við skriflegum fyrirspurnum þeirra til ráðherra, en það eru í raun engin viðurlög eða eftirlit með því að ráðherrar svari þingmönnunum. Ég velti því líka fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverja hugmynd um það, því að hér segir í greinargerð með frumvarpinu að mikilvægt sé að refsiákvæði laganna sé skýrt, hvernig eftirliti með þessu yrði háttað, hvort það yrði á borði stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða umboðsmanns Alþingis eða með öðrum hætti, til að tryggja enn betur aðhald með ráðherranum. Ég myndi gjarnan vilja að hv. þingmaður upplýsti mig nánar um það ef hann hefur tök á að koma í andsvar við þingmanninn sem hér stendur. Ég fagna því að þetta frumvarp skuli komið fram og ég fagna því líka að heyra svo jákvæðan tón í þingmönnum varðandi innihald þess. Ég tel að það sé þinginu til hagsbóta að efla upplýsingaskyldu ráðherra sem svo sannarlega er í takti við ráðherraábyrgðina og í takti við það ákall í samfélaginu um að ráðherragjörðir fari fram fyrir opnum tjöldum og að efla þar að lútandi hlutverk þingsins sem eftirlitsaðila gagnvart ráðherrum. Ég fagna þessu frumvarpi og mun styðja það.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þessa spurningu. Ég ætla að leyfa mér að svara henni smávegis. Eftirlit með þessu og hvernig því er framfylgt í núverandi lagaumhverfi er mjög erfitt. Það væri í raun og veru bara að þingið, eða mögulega einhverjar nefndir, gæti tekið það upp hjá sér og rætt um það. En við sem þingheimur höfum engin önnur tæki til að fylgja þessu eftir en að leggja fram þingsályktunartillögu um að Landsdómur skuli kallaður saman, sem er að sjálfsögðu mjög gallað kerfi. Það er gallað að svo mörgu leyti. Ég hef kynnt mér svolítið náið lög sem gilda um Landsdóm og hvernig að honum er staðið. Fyrirkomulagið felur í sér að Alþingi taki í raun að sér hlutverk saksóknara þangað til að hægt er að skipa hann, þ.e. að Alþingi fari með rannsóknarhlutverk um embættisafglöp ráðherra. Þessu verður eiginlega ekki breytt nema að við breytum stjórnarskránni eins og við höfum svo mörg verið að berjast fyrir. Landsdómsfyrirkomulagið eins og það er nú felur í sér að Alþingi hefur takmörkuð verkfæri til að rannsaka svona mál og komast að hinu sanna og það að Alþingi þurfi að rannsaka mál og leggja fram þingsályktunartillögu sem afmarkar það sem ráðherrann er ásakaður um með skýrum hætti og svo verði skipaður saksóknari sem sér um að rannsaka málið frekar fyrir Landsdómi er mjög gallað fyrirkomulag að mínu mati og þyrfti að breyta. En það væri efni í töluvert stærri og viðameiri lagabreytingar en við leggjum til hér. Það sem við erum að leggja til er að það verði alla vega gert að lagalegri skyldu ráðherra að segja okkur satt, sem mér finnst bara lágmark.

Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir ræðuna. Mín hugsun var ekki endilega sú að breyta Alþingi í einhvers konar saksóknaraembætti embætti á borð við það, heldur hef ég oft og tíðum á mínum stutta þingmannsferli velt fyrir mér viðurlögunum, eftirlitinu. Það virðist vera svo núna, eins og fram hefur komið hér, að ráðherrar geti hreinlega neitað að mæta á fundi nefnda til að útskýra ákveðin mál. Þeir geta dregið það út í hið óendanlega að birta svör við fyrirspurnum þingmanna. Fráfarandi menntamálaráðherra, Illugi Gunnarsson, dró það mjög lengi að svara skriflegum fyrirspurnum um aðkomu sína að Orku Energy-málinu og svo framvegis. Það eru fleiri dæmi um þetta. Það eru til ýmsar leiðir fyrir ráðherra til að koma sér undan því að gefa þinginu sannar og réttar upplýsingar, þó svo að allir skrifi undir það drengskaparheit að sinna þingstörfunum af heilindum. Það eru margir agnúar og fletir á þessu máli, eins og fram kom í máli hv. þingmanns, vangaveltur um Landsdóm og vangaveltur um aðhaldshlutverk og hver eigi þá að beita því. En það er gaman að því að við sem erum ný hér á þingi séum að velta því fyrir okkur. Það hefði eflaust verið mjög forvitnilegt að heyra í forseta þingsins sem hefur mun meiri þingreynslu en við báðar og það eru fleiri hér í salnum sem hefðu getað lagt eitthvað til málanna.

Virðulegi forseti. Það er einmitt málið. Við höfum mjög fá verkfæri til að knýja ráðherra til að sinna störfum sínum samkvæmt lögum, samkvæmt þingsköpum og að sjálfsögðu samkvæmt stjórnarskrá. Í raun og veru er Landsdómur eina verkfærið sem við höfum til að láta ráðherra taka einhverjum afleiðingum fyrir að sinna ekki sínum lögbundnu skyldum eða vanrækja þær eða hreinlega misbeita valdi sínu sem ráðherrar. Það er miður. Ég vil heldur ekki að Alþingi sé einhvers konar saksóknari ráðherra. Ég vil bara að Alþingi hafi einhver almennileg tæki til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald því að þrískipting ríkisvaldsins er stórfurðuleg. Hún heldur ekki almennilega vatni þegar kemur að því að það eigi að vera einhvers konar jafnvægi á milli þessara þriggja arma. Hingað til hefur það verið þannig, að mínu mati, að framkvæmdarvaldið hefur bara getað valtað endalaust yfir þingið og þingið hefur verið varnarlaust og ráðþrota gagnvart því þegar það gerist. Það er nokkuð sem mér finnst að taka þurfi til gagngerrar skoðunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en einnig í stjórnarskrárnefnd, sem ég vona að taki nú aftur til starfa miðað við yfirlýsingar í stjórnarsáttmálanum, þ.e. nefnd um nýja stjórnarskrá. Mögulega gæti hún tekið á þeim vanda sem við erum í, sem er sá að það eru í raun engar leiðir til að láta ráðherra sæta ábyrgð fyrir að misbeita veldi sínu, nema náttúrlega Landsdómur. En eins og hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson minntist á er það endalaust hneykslismál að komið hafi til skoðunar að draga ráðherra til ábyrgðar fyrir stórkostleg möguleg eða sönnuð embættisafglöp í starfi.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Hér erum við komin í ansi djúpar grundvallarhugleiðingar um réttarríkið, lýðræðið og hlutverk þingsins gagnvart löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu, sem er alltaf mjög spennandi og áhugavert að ræða, sér í lagi fyrir okkur sem hér sitjum í þessum sal og tökum þátt í stjórnmálum. Við deilum þeirri skoðun, ég og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, að þingið eigi ekki að breytast í saksóknaraembætti með einhverjum hætti. Kannski mun áhersla á skýrara eftirlit með gjörðum ráðherra komast inn í frumvarpið í meðförum þingsins og í nefndum. Kannski ætti forsætisnefnd, stjórnskipunarnefnd eða einhver önnur nefnd eða annað apparat að koma með hugmynd um að efla frekar eftirlit þingsins með embættisgjörðum ráðherra.

Herra forseti. Í lögum um þingsköp sem eru leikreglur þingsins, þar sem m.a. eru útfærð alls konar atriði um hvernig þingið eigi að starfa, atriði sem eru meira eins og yfirlit í stjórnarskránni, kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra skal ljúka skýrslugerðinni innan 10 vikna og skal skýrslan þá prentuð og útbýtt meðal þingmanna á fundi.“ En eins og hv. þingmaður nefnir, hver eru viðurlögin? Það eru engin viðurlög. Ráðherra getur bara sleppt því að gera það. Hver ætti þá að fylgja því eftir? Jú, forseti þingsins ætti að ýta á það. En þar er brotalöm líka og forseti þingsins gerir það oft ekki. Þá bara situr málið og það er kallað hér á þingi, það er svona slangur yfir það, að málið sé kalt. Það situr þarna kalt. Þingmaðurinn þarf að hlaupa á eftir þessu. Það er enginn ábyrgur fyrir því að tryggja að ráðherra brjóti ekki á lögum um þingið þar sem þingið er að sinna eftirlitsskyldu sinni með því að kalla eftir skýrslu ráðherra, sem hann á að gera, sem hann skal skila. Hún skal prentuð út og útbýtt á þingfundi eftir tíu vikur. Þetta er nákvæmlega það sem þingmaðurinn nefnir. Hvaðan kemur þessi heimild um að óska skýrslu frá ráðherra? Hún kemur fram í stjórnarskránni, ákvæðið í þingsköpum er útfærsla á ákvæði í stjórnarskránni. Í stjórnarskránni segir: „Heimilt er alþingismönnum, með leyfi Alþingis, að óska upplýsinga ráðherra eða svars um opinbert málefni með því að bera fram fyrirspurn um málið eða beiðast um það skýrslu.“ Svo er þetta útfært í þingsköpum, sagt að ráðherra skuli afhenda þinginu innan tíu vikna. En ráðherra getur bara sagt: Æ, ég gleymdi því. Eða bara: Nei. Það eru engin viðurlög. Það sem frumvarpið gengur út á er að það verði viðurlög við því þegar ráðherra neitar að gangast við eftirlitshlutverki og -skyldum, stjórnarskrárbundnum eftirlitsskyldum þingsins, gagnvart framkvæmdarvaldinu.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og að árétta að í frumvarpinu sé um að ræða viðurlög við því að virða ekki þingskapalög sem byggð eru, eins og þingmaður kom réttilega inn á, á stjórnarskránni. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi hugmyndir um einhvers konar skarpari og skýrari eftirlitsform gagnvart ráðherrunum og hvort það sé eitthvað sem gæti komið til í meðferð þingsins og nefnda þess á frumvarpinu.

Herra forseti. Ef frumvarp stjórnlagaráðs hefði verið samþykkt hefði ráðherra verið skylt að gera þetta. Það er líka hægt að setja það í lög að ráðherra sé það skylt og það varði ráðherraábyrgð ef hann gerir það ekki. Með orðum um að það varði ráðherraábyrgð er þetta orðið lagalegt atriði. Hann er farinn að brjóta ansi alvarlega af sér. Kannski er þá spurningin: Er það nóg? Er nóg að segja að það varði ráðherraábyrgð? Það er góð spurning. Kannski skauta ráðherrar á Íslandi líka yfir það. Þeir skauta yfir svo margt sem er ekki gert í nágrannaríkjunum. Í nágrannaríkjunum er þannig að þegar ráðherra er farinn að brjóta af sér gagnvart ráðherraábyrgð, og þar er nefnt að það varði ráðherraábyrgð að ljúga að þinginu eða gefa villandi upplýsingar eða halda upplýsingum leyndum fyrir þinginu, það er t.d. í dönskum rétti, og þegar menn brjóta lög um ráðherraábyrgð í Danmörku hef ég heyrt að reglan sé, þegar þeir eru staðnir að því, að þá segi þeir af sér. Þá fer þingið ekki á eftir þeim. En það er alveg rétt. Þetta hefur líka svolítið að gera með menningu. Þetta er góð spurning. Hvert er svarið ef menn ætla líka að brjóta gegn ráðherraábyrgð þrátt fyrir þetta? Það er góð spurning. Við getum aftur á móti strax farið að setja í lög þessi ákvæði, ráðherra skal mæta o.s.frv. Við getum unnið okkur í áttina að því. Við getum talað við nýjan þingforseta, Unni Brá Konráðsdóttur sem er mjög fær manneskja og málefnaleg í sinni vinnu um að hún verji þingið betur hvað þetta varðar og kalli eftir því að ráðherrar sem skulu skila skýrslum skili þeim. Þessi tillaga Pírata er um að víkka út upplýsingaskylduna, að það megi ekki leyna skýrslum, leyna upplýsingum, og að það varði refsingu. Ég held í öllu falli að ef okkur tekst að ná einhverri 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisáætlun. Hér er um að ræða forgangsmál okkar Framsóknarmanna á þessum þingvetri. Flutningsmenn þessarar tillögu eru allir hv. þingmenn Framsóknarflokksins en sá hv. þingmaður sem hér stendur, Elsa Lára Arnardóttir, er framsögumaður málsins. Aðrir hv. þingmenn eru Sigurður Ingi Jóhannsson, Lilja Alfreðsdóttir, Eygló Harðardóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þórunn Egilsdóttir. Umrædd þingsályktunartillaga fjallar um að Alþingi álykti að fela hæstv. heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Heilbrigðisáætlunin verði unnin í samráði við fagfólk í heilbrigðisstéttum. Við gerð heilbrigðisáætlunar verði m.a. tekið tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga. Jafnframt verði tekið tillit til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða, aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða, svo eitthvað sé nefnt. Við gerð áætlunarinnar verði jafnframt litið til þess hvort sóknarfæri séu í því að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þar með álagi af Landspítala. Heilbrigðisáætlunin verði lögð fyrir Alþingi í desember 2017. Virðulegur forseti. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að markmiðið með þingsályktunartillögunni sé að vinna að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Í aðdraganda síðustu alþingiskosninga voru margir á þeirri skoðun að bæta þyrfti heilbrigðiskerfið á Íslandi og voru Framsóknarmenn þar á meðal. Sérstaklega var rætt um mikilvægi stefnumótunar í heilbrigðismálum og nauðsyn þess að halda áfram að veita fjármagn til málaflokksins, eins og gert var á síðasta kjörtímabili undir stjórn Framsóknarflokksins. Í þessu samhengi var m.a. bent á McKinsey-skýrsluna sem kom út haustið 2016 málinu til stuðnings en þar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Heildarframlög til heilbrigðismála á Íslandi árið 2014 námu 8,8% af vergri landsframleiðslu sem er nálægt meðaltali OECD en lægra en annars staðar á Norðurlöndunum, að Finnlandi undanskildu. Mat á útgjaldaþörf til heilbrigðismála á Íslandi krefst þess að horft sé til skilvirkni annarra heilbrigðiskerfa og tekið mið af land- og lýðfræðilegum þáttum sem áhrif hafa á þörf landsmanna fyrir heilbrigðisþjónustu. Ýmsir undirliggjandi þættir eru fyrir hendi á Íslandi sem hafa áhrif á skilvirkni og gæði heilbrigðisþjónustunnar og draga úr útgjaldaþörf til heilbrigðiskerfisins. Aftur á móti er einnig að finna óskilvirkni í íslenska heilbrigðiskerfinu sem veldur aukinni útgjaldaþörf.“ Þetta gefur til kynna nauðsyn stefnumótunar í heilbrigðismálum en í lokaniðurstöðum McKinsey-skýrslunnar segir jafnframt: „Það eru áhugaverðir tímar í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðiskerfið stóð frammi fyrir miklum erfiðleikum í kjölfar bankahrunsins þegar fjárframlög til þess voru skert verulega en tókst að komast í gegnum erfiðleikana og veita áfram gæðaþjónustu. Þróunin á Landspítalanum var að mörgu leyti táknræn fyrir þetta tímabil. Spítalanum tókst að lækka kostnað umtalsvert án þess að fórna gæðum þjónustunnar samhliða síaukinni eftirspurn. Þrátt fyrir aðdáunarverða frammistöðu á síðustu árum er ekki allt eins og best verður á kosið í íslenska heilbrigðiskerfinu. Það skortir skýrari verkaskiptingu milli hinna ýmsu veitenda heilbrigðisþjónustunnar og sömuleiðis stjórntæki sem gera kleift að stýra þróuninni. Auk þessa hefur í þessari skýrslu verið bent á nokkur kerfislæg vandamál sem takmarka kostnaðarhagkvæmni eða vekja upp spurningar um gæði þjónustu í ákveðnum hlutum kerfisins. Nú þegar verið er að auka framlög til heilbrigðismála á Íslandi hefur skapast einstakt tækifæri til að takast á við þessi vandamál og tryggja að íslenska heilbrigðiskerfið veiti gæðaþjónustu á öllum sviðum á hagkvæman hátt. Með skýrri stefnu í heilbrigðiskerfinu og auknum fjárveitingum þangað sem þörfin er mest verður tryggt að fjárfestingarnar nýtist sem best sem leiðir til sterkara og hagkvæmara kerfis.“ Í ljósi þessara niðurstaðna sem birtast í McKinsey-skýrslunni og vegna skorts á stefnu í heilbrigðismálum leggja flutningsmenn tillögunnar til að unnin verði heilbrigðisáætlun fyrir Ísland og að sú vinna verði unnin eins skjótt og auðið er. Flutningsmenn tillögunnar telja mikilvægt að fagfólk í heilbrigðisstéttum komi að vinnunni því það þekkir best til og gagnlegt er að nýta þekkinguna og mannauðinn sem fyrir hendi er. Mikilvægt er að fagfólk komi víða að af landinu því aðstæður í heilbrigðiskerfinu geta verið mismunandi eftir því hvort unnið er á stórum spítala eða á minni heilbrigðisstofnun á landsbyggðinni. Við gerð heilbrigðisáætlunarinnar verði m.a. tekið tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga, eins og fram kom hér að framan. Jafnframt verði tekið tillit til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða og aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða, svo eitthvað sé nefnt. Við gerð áætlunarinnar verði jafnframt litið til þess hvort sóknarfæri séu í því að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þar með álaginu af Landspítala. Og eins og að framan segir að heilbrigðisáætlunin verði lögð fyrir Alþingi í desember 2017. Virðulegur forseti. Í þingskjali við fyrirspurn minni sem ég fékk svör við þann 7. apríl síðastliðinn kemur m.a. fram að áður en heilbrigðisráðuneytið og félags- og tryggingamálaráðuneytið urðu eitt ráðuneyti, þ.e. velferðarráðuneyti, en það var 1. janúar 2011, hafi heilbrigðisráðuneytið um nokkurt skeið unnið að nýrri heilbrigðisáætlun. Við sameiningu ráðuneytanna var ákveðið að heilbrigðisáætluninni yrði breytt í ljósi verkefna nýs ráðuneytis. Á 141. löggjafarþingi, þ.e. á árunum 2012–2013, var lögð fram velferðarstefna eða heilbrigðisáætlun í formi þingsályktunartillögu sem ekki var afgreidd. Eftir kosningar til Alþingis 2013 var verkefnum sem áður heyrði undir velferðarráðherra skipt milli tveggja ráðherra, þ.e. heilbrigðisráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra. Síðan þá hefur hæstv. heilbrigðisráðherra unnið að gerð heilbrigðisstefnu. Jafnframt kemur fram í svarinu, sem kom í þingskjali þann 7. apríl 2016, að ráðherra hafi ætlað sér á næstu dögum að kynna tillögu að heilbrigðisstefnu og hefja áform um að leggja hana fram á Alþingi sem þingsályktunartillögu að hausti, þ.e. síðasta haust. Skemmst er frá því að segja að umrædd tillaga kom aldrei fyrir Alþingi. Líklega er það vegna þess að kosningar fóru fram í haust og við þekkjum öll framhaldið um niðurstöður kosninga og stjórnarmyndunarviðræður. Virðulegur forseti. Mig langar í seinni hluta þessarar stuttu ræðu minnar að vitna í fréttir sem ég hef safnað að mér við vinnslu málsins og vegna þess áhuga sem ég hef á stefnumótun í heilbrigðismálum. Í fyrsta lagi er frétt frá 22. september 2015, en þá sagði þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, með leyfi forseta: „Skortur er á heildrænni yfirsýn yfir heilbrigðiskerfið og engin raunveruleg stefnumótun til lengri tíma hefur átt sér stað í málaflokknum hér á landi.“ Þetta sagði hann á fundi Viðskiptaráðs sem fjallaði um heilbrigðismál. Á þeim tíma var unnið að gerð heilbrigðisáætlunar, eins og fram kom í ræðu minni rétt áðan, í ráðuneyti þáverandi hæstv. ráðherra. Sú heilbrigðisáætlun var eingöngu lögð fram til kynningar og eins og ég sagði áðan vegna haustkosninga kom hún ekki fyrir þingið og verður jafnframt að taka það fram í þessari ræðu að heilbrigðisáætlun er ekki á þingmálaskrá hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra, Óttars Proppés, þ.e. á núverandi þingi. Í öðru lagi er frétt frá 16. ágúst 2016, en fyrirsögn þeirrar fréttar er: Vill skýra stefnu og pólitíska samstöðu. Í fréttinni segir, með leyfi forseta: „Birgir Jakobsson landlæknir segir nauðsynlegt að setja mjög skýra stefnu í heilbrigðismálum hér á landi, …“ Í sömu frétt segir hann jafnframt, með leyfi forseta: „Ég vonast eftir breiðri pólitískri samstöðu um það hvernig Íslendingar vilja að heilbrigðiskerfið þróist.“ Í þriðja lagi langar mig að vitna í ræðu hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra í umræðum um stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra. En þar segir hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra, með leyfi forseta: „Eitt meginstefið í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í heilbrigðismálum er samhæfð, örugg og aðgengileg heilbrigðisþjónusta. Þrátt fyrir að heilbrigðisþjónustan á Íslandi sé að mörgu leyti mjög góð þá þarf að samhæfa hana enn betur og líta á alla þætti hennar sem hluta af sömu heild. Áform nýrrar ríkisstjórnar miða að því að tengja betur þjónustu heilsugæslu, sjúkrahúsa, heimaþjónustu og hjúkrunarheimila. Með því að styrkja heilsugæsluna, heimaþjónustu og hjúkrunarheimili, svokallaða grunnþjónustu, verður dregið úr þörf fólks til að sækja dýrari og flóknari þjónustu.“ Hér sé ég ekki betur en að hæstv. heilbrigðisráðherra sé að leggja áherslu á mikilvægi stefnumótunar í málaflokknum. Virðulegur forseti. Ég trúi því og treysti að hæstv. ríkisstjórn, hv. þingmönnum hennar, sé alvara með áherslum sínum á mikilvægi samtalsins og samvinnunnar. Ég bind því miklar vonir við að orð þeirra hæstv. ráðherra sem vitnað hefur verið í hér að framan séu til marks um að þessi mikilvæga þingsályktunartillaga nái fram að ganga. Að lokum vil ég segja þetta. Það er okkur flutningsmönnum tillögunnar sérstaklega ánægjulegt að málið sé komið á dagskrá þingsins því að um er að ræða afar mikilvægt mál. Stefnumótunar er þörf í þessum stóra mikilvæga málaflokki sem snertir okkur öll, landsmenn alla. Það er okkar von að málið fái góða efnislega vinnslu innan hv. velferðarnefndar Alþingis og allir hv. þingmenn leggist á eitt um að koma málinu áfram. Það er skoðun okkar Framsóknarmanna að landsmenn allir eigi að hafa jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu sama hvar á landinu við búum, að allir landsmenn eigi að hafa jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og að allir landsmenn eigi að hafa jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð því hvaða stöðu þeir gegna. Við Framsóknarmenn viljum jafnframt að kostnaður sjúklinga í greiðsluþátttökukerfi verði minnkaður og verða mikilvæg skref stigin í þeim efnum síðar á þessu ári. Það þarf þó að ganga lengra og lækka það þak enn frekar og koma fleiri þáttum heilbrigðisþjónustunnar undir það þak. Má þar nefna m.a. tannlækningar, hjálpartæki og sálfræðiþjónustu og ferðakostnað sjúklinga. Það er okkar trú að með skýrri stefnu nái þetta allt fram að ganga. Við flutningsmenn leggjum til að þessi þingsályktunartillaga um heilbrigðisáætlun gangi til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir að þessi mikilvæga tillaga fær umræðu í þinginu svo fljótt eins og við sjáum í dag. Hér er einfaldlega verið að leggja til, eins og kom svo vel fram í máli frummælanda, að farið verði í að vinna heilbrigðisáætlun fyrir Ísland, fyrir landið allt. Ef ég tala aðeins út frá eigin brjósti hefur mér fundist vera svolítil lenska undanfarin ár að horfa ekki nógu mikið á þá þjónustu sem þarf að veita landsbyggðinni og möguleiki er að veita á landsbyggðinni. Við höfum séð að það er aukinn þrýstingur og pressa og álag á Landspítalanum, okkar meginsjúkrahúsi, jafnvel pressa sem hægt væri að létta af því ágæta sjúkrahúsi með því að nýta stofnanir í kringum höfuðborgarsvæðið eða jafnvel að nýta betur það húsnæði, tæki og tól, sem eru annars staðar á landinu. Upplifun mín af þessu undanfarið er sú að Landspítalinn hefur verið nánast einn í umræðunni um heilbrigðiskerfið. Það hefur svolítið gleymst að út um allt land eru heilbrigðisstofnanir og þar er að sjálfsögðu fólk sem ætlast til að fá góða þjónustu. Það þarf í dag að keyra um langan veg og fara langar leiðir til þess að sækja þessa þjónustu og á jafnvel í erfiðleikum með að sinna sínum daglegu þörfum þegar kemur að þessu. Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu er vitnað í McKinsey-skýrsluna þar sem bent er á að það er kannski ekki akkúrat fjármagnið sem vanti inn í íslenska heilbrigðiskerfið heldur kannski hvernig það er nýtt, það þarf að dreifa því með betri hætti en gert hefur verið. Það er talað um óskilvirkni í þessari skýrslu. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að förum við í þessa vegferð, förum að vinna þessa áætlun sem ég vonast að sjálfsögðu til að þingið samþykki, þá munum við sjá kannski aðra mynd en við höfum séð af kerfinu hingað til, að það sé hægt að gera meira nær fólkinu úti á landi, það þurfi ekki endilega að senda allt og alla til Reykjavíkur eða á stærri staði til þess að fá þjónustu. Ég held líka að það sé mikilvægt að hlusta. Það er eitt af því sem kemur fram í þessari tillögu, að hlusta á íbúana, hlusta á fólkið sem býr úti á landi. Við getum nefnt nokkur samfélög, við getum horft á Vestfirðina, Austfirðina og Suðausturlandið þar sem er lengra að fara en það er kannski hægt að veita þjónustu þar með litlum tilkostnaði. Það þarf líka að horfa til fjarlægðar. Það er ekki þannig að það sé hægt að segja einfaldlega við fólk: Þú getur bara sótt þína læknisþjónustu á þennan stað, en það er kannski einn eða tveir fjallvegir á milli sem eru opnir endrum og eins, ef má orða það þannig. Það eru þessir hlutir sem þarf að taka með í reikninginn. Það er það sem við leggjum til í þessari tillögu. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu miklu lengri. Ég vona að sjálfsögðu til þess að þetta mál fái framgöngu og það verði afgreitt eins fljótt og hægt er í gegnum þingið. Að sjálfsögðu þarf að fara vel yfir það. Það þarf að ræða það vandlega. Mögulega þarf að bæta einhverju inn í þetta o.s.frv. En það er engin ástæða fyrir okkur að tefja málið. Þetta er gott mál. Ef ég man rétt þá er ekki í gildi nein heilbrigðisáætlun fyrir Ísland í dag og því er nauðsynlegt að einhenda sér í þetta verkefni.

Hæstv. forseti. Heilbrigðiskerfið skiptir okkur öll miklu máli. Við þurfum öll að treysta á heilbrigðisþjónustu á lífsleiðinni, sumir því miður meira en aðrir. Við viljum að heilbrigðisþjónustan sé góð og örugg og allir geti haft aðgang að henni óháð efnahag og búsetu. Heilbrigðiskerfið er nefnilega ein af meginstoðum velferðarkerfisins og að því viljum við hlúa, ekki satt? Umræða fyrir síðustu kosningar var á þessa leið, alveg sama hvaða flokkur átti í hlut. Við viljum betra heilbrigðiskerfi, það fer ekkert á milli mála. Spurningin er hvernig við ætlum að fara að því að bæta heilbrigðiskerfið, hvaða leiðir er best að fara. Það er eins gott að vanda sig þegar farið verður í þá vegferð því heilbrigðiskerfið okkar er afar kostnaðarsamt. Stór hluti af útgjöldum hins opinbera fer til heilbrigðismála. Við þurfum því að vinna heimavinnuna okkar vel, horfa á kerfið í heild sinni, ekki afmarkaða þætti þess og síðast en ekki síst horfa á landið allt, allar heilbrigðisstofnanir og aðrar fjárfestingar sem þar eru undir. Við þurfum að spyrja okkur að því hvernig við getum nýtt það sem við höfum enn betur, gert kerfið skilvirkara og betra og nýtt fjármuni betur. Þetta er viðamikið verkefni og einstaklega flókið en um leið verðug áskorun fyrir okkur öll. McKinsey-skýrslan frá 2016, sem flutningsmaður málsins, hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir, vísaði í í ræðu sinni áðan, er ágætur vegvísir í þessari reisu okkar. Framlögð þingsályktunartillaga er svo einn áfanginn í átt til betra heilbrigðiskerfis sem ég vona að við getum sameinast um og afgreitt með jákvæðum hætti héðan frá hinu háa Alþingi. Í þingsályktunartillögunni segir m.a., með leyfi forseta: „Við gerð heilbrigðisáætlunarinnar verði m.a. tekið tillit til landfræðilegra þátta eins og samgangna og fjarlægða milli byggðarlaga. Jafnframt verði tekið tillit til íbúaþróunar á starfssvæðum heilbrigðisstofnana, aldurssamsetningar íbúa, staðsetningar sjúkrabifreiða og aðgangs að sjúkraflugi, fjölda ferðamannastaða og sumarhúsabyggða, svo eitthvað sé nefnt. Við gerð áætlunarinnar verði jafnframt litið til þess hvort sóknarfæri séu í því að nýta auð sjúkrarými á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og létta þar með álaginu af Landspítala.“ Í fjárlögum sem Alþingi afgreiddi rétt fyrir jól var bætt verulega við framlög til heilbrigðismála. Ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokks hafði það sem eitt af sínum meginmarkmiðum að endurreisa heilbrigðiskerfið sem var orðið ansi veikburða eftir langan og kvalafullan niðurskurð síðustu ára. Ég er ekki að leita að sökudólgum með því að segja þetta. Þetta er bara staðreynd sem við þurfum að horfast í augu við. Við gengum líka í gegnum eitt stykki efnahagshrun sem kom auðvitað hart niður á heilbrigðisstofnunum eins og öðrum. Alþingi samþykkti nú síðast í fjáraukalögum að bæta við fjárframlögum til Heilbrigðisstofnunar Suðurlands og Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Báðar þessar stofnanir glíma við miklar áskoranir og hafa þurft að skera verulega niður síðustu ár. Heilbrigðisstofnun Suðurlands tók t.d. við miklum skuldahala frá Heilbrigðisstofnun Vestmannaeyja þegar þær voru sameinaðar og þann skuldahala hefur verið erfitt að rétta af en var sem betur fer gert í lokafjárlögum fyrir árið 2015. Fjölgun ferðamanna hefur verið gríðarleg á svæði Heilbrigðisstofnunar Suðurlands með tilheyrandi aukningu á þjónustuþörf. Sjúkraflutningar eru svo alveg kapítuli út af fyrir sig. Á Suðurlandinu eru líka fjölmennar sumarhúsabyggðir sem nauðsynlegt er að taka tillit til þegar þjónustuþörf er metin hverju sinni. Það er alveg sama hvort verið sé að reikna út þörf fyrir löggæslu, samgöngur eða aðra almannaþjónustu. Íbúafjöldi segir ekki allt um þjónustuþörf. Það er liðin tíð. Við verðum að taka aðra þætti inn í jöfnurnar. Það er eiginlega merkilegt að svo sé enn ekki gert í öllum tilfellum. Vegna þessa mikla álags hjá HSU og sérstakra aðstæðna fékk stofnunin viðbótarfjármagn í fjáraukalögum eins og áður segir þannig að nú er stofnunin mun betur sett en hún var fyrir jól, sem er vel. Víkur nú sögunni að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Þar eru allt aðrar aðstæður og aðrar þarfir til staðar. Sú stofnun hefur til langs tíma mátt sæta verulegum niðurskurði langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Aftur, ég er ekki að leita að sökudólgum. Við þurfum einfaldlega að vera samstiga um að bæta hlutina. Framlög til heilbrigðismála á hvern íbúa hafa verið lægri á Suðurnesjum en til annarra staða á landinu, það er bara þannig. Nú er staðan sú að íbúafjölgun er mest á Suðurnesjum, en á síðasta ári var fjölgunin um 8% sem er mjög mikið. Ekki sér fyrir endann á þeirri fjölgun enda er atvinnuuppbygging á svæðinu gríðarleg og á sama tíma er húsnæði á höfuðborgarsvæðinu orðið allt of dýrt svo vinnandi fólk sér sér jafnvel hag í því að flytja frekar suður með sjó, fá meira fyrir peninginn þegar það kaupir húsnæði. Við þessari íbúafjölgun var brugðist að nokkru leyti í fjáraukalögum og sömuleiðis auknum straumi ferðamanna um svæðið. Samkvæmt nýjustu tölum fóru tæplega 7 milljónir manna um flugstöðina á síðasta ári, ég held að talan sé 6,7 milljónir. Gert er ráð fyrir enn frekari fjölgun. Allri þessari atvinnuuppbyggingu, m.a. samhliða stækkun flugstöðvar, fylgir fólk, bæði skráðir íbúar og fólk sem er í einstökum verkefnum um skamman tíma. Við verðum að vera vakandi yfir þessari þróun. Íbúar Suðurnesja eru vel settir hvað varðar samgöngur og eru í akstursfjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu og hafa þess vegna stundum orðið svolítið út undan í umræðunni um heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni. En það er kominn tími til að ræða stöðu Suðurnesja og framtíðarsýn hvað varðar uppbyggingu heilbrigðisþjónustu á því svæði m.a. í ljósi fjölgunar íbúa og umferðar um flugstöðina. Hvað ætlum við t.d. að gera ef flugslys verður eða eitthvað annað sem reynir á þjónustugetu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja? Er það ábyrgt af okkur að ekki séu t.d. opnar skurðstofur á sjúkrahúsinu sem á að þjónusta flugstöðina þar sem 7 milljónir manna fara nú um? Veltum þessu aðeins fyrir okkur. Flugstöðvarumferðin og áskoranir sem henni fylgja setur Heilbrigðisstofnun Suðurnesja að sumu leyti á annan stað en aðrar heilbrigðisstofnanir. En þó er margt sem tengir stofnanir utan höfuðborgarsvæðisins saman hvað varðar þau tækifæri sem í þeim felast. Við erum búin að byggja þessar stofnanir upp. Einn helsti vandi Landspítalans er fráflæðisvandinn margumræddi. Við getum dregið úr þeim vanda með því að fjölga hjúkrunarheimilum fyrir aldraða. Nú er unnið að samþykktri áætlun um uppbyggingu hjúkrunarheimila. Þannig að við erum komin af stað og þurfum að halda vel á spöðunum í þeim efnum. Annað sem við getum gert er eins og ég nefndi áðan að nýta núverandi stofnanir betur, þá sérstaklega svokallaðar Kragastofnanir eins og á Suðurnesjum, Akranesi og Selfossi. Með því að nýta þær betur væri hægt að draga úr fráflæðisvandanum og stytta biðlista í einfaldar aðgerðir. Það er ekkert vit í öðru en að nýta skurðstofurnar okkar. Á Suðurnesjum eru t.d. tvær skurðstofur fullbúnar sem eru samkvæmt mínum upplýsingum ekkert nýttar í dag. Á Akranesi og á Selfossi eru skurðstofur í notkun og allt til alls. Ég kaupi ekki þau rök að vandamálið sé ekki skurðstofurnar heldur sé svo erfitt að manna slíkar stöður. Það er ekkert erfitt. Það er alveg hægt að nýta mannskapinn betur en við höfum gert. Það er auðveldara að flytja heilbrigðisstarfsfólk á milli stofnana og ódýrara en að flytja sjúklinga milli stofnana eða láta þá bíða lengi eftir aðgerðum. Leguplássin er líka dýrust á Landspítalanum, hátæknisjúkrahúsinu okkar. Auðvitað eigum við ekki að nýta þau pláss nema brýn nauðsyn krefji. Við ættum frekar að láta sjúklinga jafna sig á ódýrari heilbrigðisstofnunum eftir aðgerðir ef það er hægt. Við í þessum sal erum fæst sérfræðingar á þessu sviði. Við höfum okkar skoðanir en þurfum auðvitað að leita til fólks sem starfar á planinu til þess að átta okkur á því hvernig best er að haga hlutunum, hlusta á starfsmenn heilbrigðisstofnana. Auðvitað hafa þeir þekkingu og hugmyndir um hvernig bæta megi heilbrigðisþjónustuna. Stundum er gott að tala minna og hlusta meira. Ég ætla að vera alveg hreinskilin þar sem við erum að ræða framtíðarfyrirkomulag og stefnumótun heilbrigðismála og segja að mér finnst sem stjórnendur Landspítalans hafi fengið allt of mikla athygli bæði hjá fjölmiðlum og stjórnmálamönnum hin síðari ár. Ég vil heyra meira frá stjórnendum annarra heilbrigðisstofnana. Ég vil heyra meira frá stjórnendum og starfsfólki heilsugæslustöðva. Ég vil að við stjórnmálamenn gætum þess vandlega að týna okkur ekki í öfgafullri umræðu. Við þurfum að hafa heildarsýn. Við þurfum að hafa kerfi sem virkar fyrir alla alls staðar. Ég vil að lokum þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að hafa drifið þetta mál á stað. Þetta er gott mál. Ég vona að það fái jákvæða umfjöllun í þinginu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar og hv. þingmönnum Framsóknarflokksins fyrir framlagningu þessarar tillögu. Ég fagna henni mjög. Ég veit að þetta hefur verið til umræðu lengi og vil þá minna á að þegar við förum í þessa vinnu að við nýtum okkur líka lýðheilsustefnuna sem samþykkt var. Ég held ég sé að fara rétt með. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í orð hennar er lutu að Landspítalanum og stjórnendum þar, að þeir hafi fengið of mikla athygli. Ég held nefnilega að ég deili þeirri skoðun með hv. þingmanni. Ég veit að hv. þingmaður er reyndari og ég velti fyrir mér hvaða umræðu þetta hafi fengið hér í þingsölum og hvort áherslan hafi á síðasta kjörtímabili verið í raun of mikil á Landspítalann sem vissulega er mikilvæg heilbrigðisstofnun og gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki í heilbrigðiskerfi okkar. En ég tek undir það að þær eru fleiri og víðar um landið allt. Ég þekki ágætlega til heilbrigðisstofnunar sem rekin er í Mosfellsbæ, Reykjalundar. Allar úttektir hafa sýnt að það að kosta fólk í endurhæfingu hjá stofnun eins og Reykjalundi skilar sér margfalt í þjóðarbúið því að þessir einstaklingar skila sér aftur út í atvinnulífið, þar af leiðandi er hægt að reikna sig til hagnaðar í því sambandi. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni um það hvernig umræðan hefur verið hér á síðustu misserum um heilbrigðiskerfið okkar og þá sérstaklega Landspítalann.

Virðulegi forseti. Ég biðst forláts á því að ganga hér í pontu óboðin. Ég er greinilega á kafi í umræðunni og hugsa mikið og gleymi mér aðeins. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ágætisandsvar og ánægð að heyra að hún nefnir lýðheilsuna. Ég var einmitt að velta því fyrir mér þegar ég skrifaði ræðu mína fyrr í dag hvort ég ætti að koma inn á þann þátt vegna þess að lýðheilsan hefur að mínu mati fengið of lítið pláss í umræðunni bæði á þingi og annars staðar vegna þess að hún er að sjálfsögðu afar mikilvæg. Við erum að tala um heildstæða heilbrigðisáætlun, við erum að tala um stefnumótun. Það hefur talsverð vinna farið fram í forsætisráðuneytinu í starfshópnum um lýðheilsu síðustu ár. En við höfum kannski ekki heyrt nógu mikið af því, ég sakna þess. Ég mundi gjarnan vilja fá aukna umræðu um lýðheilsu. Annað sem hv. þingmaður nefndi voru endurhæfingarstöðvar eins og Reykjalundur og það er náttúrlega heilsustofnun í Hveragerði og fleiri slíkar sem gegna mjög mikilvægu hlutverki í heilbrigðiskerfinu. Það sem ég meinti áðan; ekki má skilja orð mín sem svo að Landspítalinn sé minna mikilvægur en annað eða slíkt, Landspítalinn er hátæknisjúkrahús okkar og við ætlum að hafa það þannig og gegnir mjög mikilvægu hlutverki í heilbrigðiskerfinu. En mér finnst samt, eins og ég sagði áðan, að umræðan hafi snúist að of miklu leyti um Landspítalann á kostnað annarra þátta heilbrigðiskerfisins eins og endurhæfingarinnar, eins og lýðheilsu, eins og heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Það er engu sérstöku um að kenna. Hlutirnir eru eins og þeir eru og við fljótum með. En það er okkar að breyta því.

Forseti. Takk fyrir það. Ég held að við hv. þingmaður deilum einmitt þeirri skoðun að það þurfi að ræða lýðheilsuna í auknum mæli og mikilvægi hennar þegar við ræðum um heilbrigðiskerfið því þarna eru þessi forvarnagildi, þar erum við til lengri tíma að spara fjármuni. Þess vegna var ég mjög glöð þegar ég sá það á vef velferðarráðuneytisins í október sl. að lýðheilsustefna ásamt aðgerðaáætlun hefði verið samþykkt. Mér fannst það mjög gott skref og mikilvægt. Þar er sérstaklega komið inn á mikilvægi þess að vinna með sveitarfélögunum og að öll sveitarfélög hér á landi verði heilsueflandi samfélag. Ég þekki það ágætlega hafandi verið bæjarfulltrúi í Mosfellsbæ. Við vorum fyrsta sveitarfélagið sem gengum inn í það verkefni með landlæknisembættinu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Skólarnir hafa verið að fylgja eftir, bæði leikskólar, grunnskólar og framhaldsskólar, að vera heilsueflandi skólar og svo vinnustaðirnir. Þetta skiptir okkur öll mjög miklu máli. Ég tek líka undir það að Landspítalinn er okkar lykilheilbrigðisstofnun og mikilvægið þar er mikið. En eins og kom fram hjá hv. þingmanni þá tek ég líka undir það að fleiri heilbrigðisstofnanir sinna mjög mikilvægu hlutverki. Ég nefndi til að mynda Reykjalund sem er rekið af SÍBS. Svo getum við rætt um starfsemi sem SÁÁ rekur og skiptir okkur gríðarlega miklu máli. Það er einmitt ekki síst starf sem unnið er kannski svolítið í grasrótinni og frjáls félagasamtök sem hafa skilað mjög góðu starfi þegar kemur að heilbrigðismálum og skiptir okkur öll mjög miklu máli.

Virðulegi forseti. Þetta er ágætisandsvar. Ég er virkilega ánægð með þá stefnu sem samtalið er að taka, ánægð með áhersluna á lýðheilsuna, endurhæfingu. Ég vil kannski bæta við sem ég rétt nefndi í ræðu minni áðan, um heilsugæsluna, að það sem við erum kannski sammála um er að undirbyggja kerfið okkar betur en við höfum verið að gera, þ.e. að ná heilsugæslunni sterkari. Ef við náum þessu, ef við náum að byggja undir lýðheilsuna og heilsugæsluna, þá er þeim fjármunum náttúrlega til lengri tíma vel varið í sparnað í heilbrigðiskerfinu. Alltaf þegar við tölum um heilbrigðismál erum við að tala um rosalega mikla peninga. Þetta er það sem við eigum fyrst og fremst að horfa á og, eins og ég fór svo sem ágætlega yfir og tók dæmi bæði frá Suðurlandinu og Suðurnesjum, að nýta heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni betur en við höfum gert. Ég held að við séum öll sammála um það. Þetta er bara spurning um að búa til gott plan, búa stefnuna til og byrja að vinna. Það er sem betur fer þverpólitískur sameiginlegur skilningur, við getum kallað þetta alls konar fínum orðum, en þetta er málið. Við þurfum að koma þessu í farveg. Við erum byrjuð. Þessi þingsályktunartillaga er upphaf að einhverju. Kosningabaráttan gaf líka til kynna að þetta væri sameiginlegur vilji okkar þingmanna þvert á flokka, þangað vildum við fara. Ég er bjartsýn á að við 

Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Ég ætla ekki að hafa þetta langt, en mig langar að koma upp og lýsa ánægju minni með þær áherslur hv. þingmanna sem hér hafa tekið til máls og eru flutningsmenn að umræddri tillögu um heilbrigðisáætlun. Ég er sammála mörgu sem þar hefur komið fram. Mig langar til að nota tækifærið og nefna hér að í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar er talað um mótun heilbrigðisstefnu sem samhæfir og treystir heilbrigðisþjónustuna, bætir lýðheilsu, sem er sérstakt áhugamál mitt og fleiri, og stuðlar að heilbrigði landsmanna. Ég vona að umræðan hér og ákvæðið í stefnuyfirlýsingunni séu skýr vísbending um að þingheimur ætli að standa saman, standa við stóru orðin frá því fyrir kosningar um að setja heilbrigðismálin í þann forgang sem þar var rætt um, að byggja upp til lengri tíma og gera þetta í sem mestri samstöðu. Þrátt fyrir einhvern núning og áherslumun er ljóst að við eigum öll, landsmenn allir, sömu hagsmuna að gæta í þessum stóra málaflokki. Ég hlakka til vinnunnar fram undan og tel að með þessari tillögu sé gefinn ákveðinn tónn fyrir framhaldið.

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu góður hugur á bak við þessa tillögu. Ég tek henni sömuleiðis vel. Mér finnst það sjálfsagt mál að fara yfir það hvort nauðsynlegt sé að reyna að smíða betri og heildstæðari áætlun eða stefnu, eða hvað við kjósum nú að kalla það, í heilbrigðismálunum. Það mun rétt vera, við höfum ekki haft eiginlega heilbrigðisáætlun eða framkvæmdaáætlun beinlínis á því sviði, en við skulum heldur ekki tala eins og við séum að leggja af stað til þess að hugsa um skipulag og stefnu í heilbrigðismálum, það er nú ýmislegt til. Sumpart er það bundið í lögum um heilbrigðisþjónustu. Markmið þar og víðar í löggjöf er auðvitað leiðsögnin sem er til staðar að nokkru leyti um það hvernig við ætlum að hugsa uppbyggingu heilbrigðismála okkar. Það rekur sig áratugi aftur í tímann að hluta. Á 7. og 8. áratugnum urðu t.d. merk tímamót í löggjöf í heilbrigðismálum þar sem uppbygging heilsugæslunnar var í raun lögð til grundvallar og heilsugæslan sem fyrsta viðkomustöð var skilgreind. Þá hófst heilmikil uppbygging heilsugæslustöðva um allt land, sérstaklega á landsbyggðinni, og var kannski meginbrotalömin í því að því verki var aldrei lokið hér á höfuðborgarsvæðinu. Fyrir vikið var aðgangur manna að heilbrigðiskerfinu með öðrum hætti hér og dreifðari. Við erum með embætti landlæknis og hans skýra lögbundna og ráðgefandi hlutverk í þágu stjórnvalda o.s.frv. Ég er að sjálfsögðu velviljaður því að þetta verði skoðað og vill svo til að ég er í hv. velferðarnefnd sem fær tillöguna til skoðunar. Ég skynja andann í tillögunni dálítið þannig að hún snúi ekki síst að því að skilgreina þjónustuna á landsbyggðinni. Því er ég alveg sammála. Það má gera betur í þeim efnum. Það er mikið spurt eftir því. Sérstaklega fær maður spurninguna: Er hægt að skilgreina betur þá grunnþjónustu sem við getum treyst á að sé til staðar í byggðum landsins? Það held ég að þurfi að gera. Nú hafa orðið verulegar skipulagsbreytingar á þessu sviði bara á síðustu misserum þar sem stórar heilbrigðisstofnanir sem dekka landshluta og heil svæði hafa orðið til úr nokkrum smærri einingum eða stofnunum. Þá væri mjög nærtækt að halda því verki áfram með því að skilgreina betur grunnþjónustuna, nærþjónustuna, sem þessar stóru svæðisbundnu heilbrigðisstofnanir eigi að tryggja í byggðarlögunum sem þær taka til, sumar taka nánast yfir heila landsfjórðunga, eins og Heilbrigðisstofnun Norðurlands, mjög stórt svæði. Þar er samsetningin allt frá fjórða stærsta sveitarfélagi landsins, Akureyri, og út í mjög smáar byggðir sem búa við miklar vegalengdir, eins og úti á norðausturhorninu o.s.frv. Það mætti kannski hugsa sér að taka að einhverju leyti mið af því sem menn lögðu til grundvallar á sínum tíma þegar verið var að reyna að koma saman fyrstu heildstæðu samgönguáætlunum að skilgreina tiltekin markmið um ferðatíma og annað því um líkt og leggja stjórnvöldum skyldur á herðar til þess að sjá t.d. um að allir ættu kost á því að komast að heiman og sækja sérhæfðari þjónustu með innan við þriggja klukkustunda ferðalagi eða svo. Tökum aftur heilsugæsluna og hjúkrunarþjónustuna. Er ekki hægt að hugsa sér að það séu bara sett ákveðin fjarlægðarmörk á það hversu langt er boðlegt að menn þurfi að sækja slíka þjónustu? Menn gleyma stundum hjúkrunarþættinum í þessu og þeim mannréttindum sem það eru að eiga kost á slíkri þjónustu í sinni heimabyggð. Staðan er því miður enn sú að í einstökum byggðarlögum landsins er ekki í boði nein hjúkrunarþjónusta. Þeir sem þurfa á henni að halda verða því að sæta búferlaflutningum oft um langan veg, jafnvel hundruð kílómetra. Það þýðir að menn eru komnir langt í burtu frá heimili sínu og sínu fólki og þurfa aðstandendur að fara í nokkurra klukkustunda ferðalag ef þeir ætla að heimsækja fjölskyldumeðlim. Þetta er ekki boðlegt. Þarna eiga að koma til viðmiðanir sem segja: Nei, stjórnvöld verða að gera það sem þarf til að tryggja að tiltekin grunnþjónusta, nærþjónusta af þessu tagi sé í boði innan hóflegra fjarlægðarmarka. Það er alveg hægt. Það kostar einhverja peninga. Auðvitað þurfum við að líta yfir heilbrigðiskerfið í heild sinni. Hér hefur verið tæpt á ýmsu en tíminn leyfir ekki að fara í botn í þá umræðu. En við erum með heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað. Í orði kveðnu eru allir sammála því að minnsta kosti, það má efast um að það hafi verið að fullu leyti svo í verki þegar komið hefur verið að því að tryggja uppbyggingu heilsugæslunnar og nægjanlegt fjármagn til hennar. En vonandi er nú ekki pólitískur ágreiningur um að það sé besta fyrirkomulagið að hafa opinbera heilsugæslu þar sem samþætt er að menn eigi kost á að leita til læknis, fá aðgang að hjúkrunarfræðingi, fá aðgang að ljósmóður, þar sem er mæðraeftirlit og ungbarnaeftirlit, fræðsla og forvarnastarf o.s.frv., og að sálfræðiþjónusta eigi að vera á fyrsta viðkomustað, gjarnan samþætt við félagsþjónustu og hjúkrunarþjónustu í viðkomandi byggðarlagi. Ég held að besta módelið sem komst á þegar það var allt með sem bestum blóma og eiginlega best skipulagða heilbrigðisþjónusta á Íslandi enn sem komið er, hafi verið á Eyjafjarðarsvæðinu þegar heilsugæslan þar var rekin með mestum myndarbrag, fullmönnuð og veitti mjög öfluga þjónustu og var síðan samþætt við félagsþjónustu sveitarfélagsins. Þá held ég virkilega að þetta módel hafi virkað eins og það átti að gera og getur best gert. Síðan var sérgreinasjúkrahús á sama stað. Það þurfti ekkert meira, það þurfti engin endalaus millilög þar á milli. Það var hagkvæmt, vel skipulagt og veitti góða þjónustu. Síðan er það þannig, góðir hv. þingmenn, að ef við ætlum að skrifa þessa heilbrigðisáætlun eða heilbrigðisstefnu af einurð verðum við að takast á við heitu kartöflurnar í dæminu. Hversu lengi ætla menn að horfa upp á þá þróun að hin opinbera heilbrigðisþjónusta, hvort heldur sem það eru sérgreinasjúkrahúsin eða jafnvel heilsugæslan, sé veikt og fjármunirnir látnir streyma nánast um stjórnlausar pípur út í einkarekstur? Er þá ekki nærtækt að byrja á því að velta fyrir sér spurningunni: Á að fara að leyfa og veita starfsleyfi einkareknu sjúkrahúsi með legudeild sem vill gera bæklunaraðgerðir? Á að nota skattfé í það? Eiga Sjúkratryggingar að fara að gera við þá samning? Og á ráðuneytið að veita leyfi til þess? Hvað þýðir það? Það þýðir auðvitað að fjármunirnir sem eru til aðgerða þynnast. Það þýðir að þá dregur úr nýtingunni á opinberu skurðstofunum sem eru til staðar og í staðinn fyrir að vinna niður biðlistana þar minnkar nýtingin þar og einföldu aðgerðirnar flæða út í einkareksturinn, en eftir situr hið opinbera áfram með allar „komplikasjónirnar“, alla erfiðu hlutina. Það er bara svona og algerlega fráleitt að mínu mati. Ég er mjög spenntur fyrir því að fara í þetta verk og er tilbúinn að vera með í því. En ég vona þá að menn ætli sér í þetta af alvöru og víki ekki af leið þegar þeir koma að heitu kartöflunum. Við þurfum að takast á við þær og móta skýra stefnu í þeim efnum. Svo vil ég aðeins koma að þessu með Landspítalann og orðum sem hér féllu um að hann hefði jafnvel fengið of mikla athygli og hefði verið of mikið í umræðunni undanfarin ár. Því er ég algerlega ósammála. Ég held að Landspítalinn sjálfur hafi ekkert verið að reyna að troða sér á framfæri. Ástandið þar hefur einfaldlega kallað á það að hann hefur verið mikið til umræðu. Yfirfullur spítalinn í heilsuspillandi húsnæði og í miklum rekstrarerfiðleikum undanfarin ár hefur verið stanslaust til umfjöllunar, eðlilega. Og stjórnendur Landspítalans hafa að sjálfsögðu komið á framfæri upplýsingum um stöðu mála, eðlilega. Landspítalinn er auðvitað móðurstöðin, endastöðin í heilbrigðisþjónustu landsmanna. Við ætlumst til þess í raun og veru að hann standi undir öllum kröfum sem gerðar eru til sjúkrahúsa í nágrannalöndunum sem eru gjarnan með upptökusvæði upp á 0,5–1 milljón íbúa. Við erum að vísu orðin 338 þúsund og eitthvað núna, en eftir sem áður erum við fámenn þjóð að reyna að reka eitt sérhæft sérgreinasjúkrahús. Það er meira en að segja það. Þess vegna eigum við auðvitað ekki að veikja tilverugrundvöll þess með því að fara að fleyta þaðan starfsemi út í einkarekstur. Það er það sem Danirnir mundu segja, herra forseti, ég vona að mér fyrirgefist að sletta dönsku, „den rene, galne vanvid“. Það er bara þannig. Það er svo fáránlega vitlaust að það hálfa væri nóg. Landspítalinn er okkur gríðarlega mikilvægur en það gildir að sjálfsögðu sama um aðrar 

Forseti þarf ekki að minna hv. þm. Steingrím J. Sigfússon á að þingmálið er íslenska. Þetta lærði maður fljótt og vel þegar maður var nýr þingmaður á síðasta kjörtímabili. Hann tekur það kannski upp í andsvörum að þýða þetta, því að ég ekki nema rétt skreið í gegnum MR-dönskuna. Alla vega veit forseti ekkert hvað maðurinn var að tala um, hv. þingmaður að sjálfsögðu.

Herra forseti. Þetta verður nú ekki langt. Mig langar bara til þess að fagna því að hér er komin þingsályktunartillaga um að vinna að heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Þetta er mjög þarft. Eins og sagt er: Ef við vitum ekki hvert við erum að stefna þá er engin leið sem fer með okkur þangað, við þurfum að vita hvert við erum að fara. Þetta er mjög jákvætt. Sem nýr þingmaður og nefndarmaður í velferðarnefnd hlakka ég til að ræða þetta mál og fara með það lengra og vonast til að þetta sé eitthvað sem hæstv. heilbrigðisráðherra hafi áhuga á að gera og við tökum þetta fyrir á fleiri stöðum en bara í heilbrigðiskerfinu. Það þarf að horfa meira til framtíðar. Við þurfum að taka ákvarðanir um hvert við erum að stefna og taka skrefin í átt að þeim markmiðum.

Hæstv. forseti. Allt í góðu með það að vera kallaður 7. þm., en ég er 6. þm. Norðvest. Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að þakka fyrir umræðuna og taka undir orð þeirra hv. þingmanna sem hér hafa talað. Í fyrsta lagi langar mig að taka undir orð hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar sem kom fyrstur upp í ræðustól á eftir mér um mikilvægi þess að horfa til samgangna eins og fram kemur í markmiðum þessarar tillögu. Við erum með sameinaðar heilbrigðisstofnanir víða um landið og ef við horfum t.d. til Vestfjarða þá eru gríðarlega erfiðar samgöngur á milli sunnanverðra og norðanverðra fjarðanna. Það er mjög mikilvægt að horfa til landfræðilegra þátta og ýmissa annarra eins og fram kemur í markmiðunum. Ég er jafnframt sammála honum að sóknarfæri séu í því að greina stöðuna og í einhverjum tilvikum væri hægt að færa þjónustuna nær fólki. Við erum ekki að tala um að við hverfum til baka tugi ára aftur í tímann, það verði skurðstofur alls staðar og allt gert alls staðar, heldur um sóknarfæri til að heilbrigðisstofnanir sérhæfi sig í ákveðnum verkefnum og verði sterkari á því sviði. Vonandi mun málið komast í það ferli að það fari til ráðuneytis og unnin verði heildstæð áætlun. Í þessu samhengi langar mig líka að minnast á að við höfum sóknarfæri og við höfum séð þau á undanförnum árum til að nýta Kragasjúkrahúsin og við höfum t.d. notað Heilbrigðisstofnun Vesturlands í að stytta biðlista eftir liðskiptaaðgerðum. Þetta þarf að horfa á m.a. við gerð þessarar áætlunar. Einnig langar mig að taka undir orð hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttir um mikilvægi þess að horfa á heildarmyndina í heilbrigðismálum og kem aftur að því að nýta Kragasjúkrahúsin til að taka m.a. á fráflæðisvanda Landspítala og tek jafnframt undir orð hennar um mikilvægi þess að hlusta á fagfólkið í greininni. Við stjórnmálamennirnir erum ekki sérfræðingarnir í þessum málum, því er mikilvægt að hlusta á þá sem hafa menntað sig í þessum þáttum og starfað og þekkja til aðstæðna. Í því samhengi vil ég nefna að hlustað sé á fagfólk af öllu landinu, því eins og fram kom í máli mínu áðan og í máli hv. þingmanna sem hér hafa talað er mjög mismunandi hvernig aðstæður eru t.d. á Landspítala og hjá heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og hvað er verið að gera. Ég verð líka að taka undir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur sem ræddi hér áðan í andsvörum við hv. þm. Silju Dögg um að horfa á lýðheilsu. Því er ég hjartanlega sammála, það er mjög mikilvægt að horfa til lýðheilsu og forvarna við gerð áætlunarinnar. Þessir þættir hafa áhrif á heilbrigðiskerfið. Við getum unnið með forvarnir og lýðheilsu því að það er samhengi á milli þess og kostnaðar í heilbrigðiskerfinu. Mig langar líka að segja, sem ég ætlaði nú að segja í flutningsræðu minni, að það er mjög mikilvægt að við séum ekki að finna upp hjólið heldur ræðum um það sem upp á vantar, við verðum að horfa til þeirra gagna sem til eru og vinna með þau jafnframt og samhliða þessu. Jafnframt tek ég undir orð hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson um mikilvægi þess að hv. þingheimur verði samtaka og samhljóma í því að taka á þessu máli og ég tek undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar - maður má ekki skilja neinn eftir - þar sem hann segir einmitt að það séu til ýmis gögn, það er til löggjöf um heilbrigðismál og hvers þurfi að horfa til varðandi stefnumótun og um mikilvægi þess að skilgreina þá grunnþjónustu og nærþjónustu sem við viljum veita og ætlum okkur að veita á heilbrigðisstofnunum víða um landið. Eins og fram kom í máli hans þá eru orðnar mjög stórar sameinaðar heilbrigðisstofnanir mjög víða og starfssvæði þeirra þekur heilu landsfjórðungana og langt um veg að fara á milli ýmissa starfsstöðva. Ég verð að fagna því sérstaklega, þó ég fagni því að hafa alla hv. þingmenn í velferðarnefnd, að fá þau sjónarmið sem komu fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar áðan um fjarlægðarskilgreiningar og annað slíkt og fagna því að hafa mann með þessa miklu þingreynslu í hv. velferðarnefnd og hans sjónarmið við gerð þessarar áætlunar. Ég vil auðvitað fagna vinnu og framlagi allra annarra hv. þingmanna sem vilja koma að málinu með sín sjónarmið. Að lokum vil ég taka undir orð hv. þm. Halldóru Mogensen um mikilvægi þess að vera með skýra stefnu um hvert við viljum og ætlum að stefna. Að lokum vil ég þakka fyrir umræðuna og hversu vel hv. allir þingmenn hafa tekið í þetta þingmál. Mér þykir afar vænt um það og þakka kærlega fyrir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum og sú breyting sem ég mæli fyrir lýtur að samningum um heilbrigðisþjónustu. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Logi Einarsson og Guðjón S. Brjánsson. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 145. löggjafarþingi af þingmönnum úr þingflokki Samfylkingarinnar en 1. flutningsmaður þá var Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju nánast óbreytt. Lagðar eru til breytingar á lögum um sjúkratryggingar er varða samninga um heilbrigðisþjónustu eins og áður sagði. Lagt er til að við 40. gr. laganna, sem fjallar um samninga um heilbrigðisþjónustu, bætist tvö ný skilyrði fyrir samningsgerð. Annars vegar er lagt til að svo að ráðherra sé heimilt að ganga til samninga um rekstur heilsugæslu eða heilbrigðisstofnana, samanber 14., 15. og 17. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, þurfi að liggja fyrir ályktun Alþingis þar sem kveðið verði sérstaklega á um hvaða samninga ráðherra beri að gera sem og helstu forsendur þeirrar samningsgerðar. Í því felst að ráðherra, eða eftir atvikum aðrir þingmenn, leggi fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar þar sem ráðherra verði falið að ganga til samninga um rekstur tiltekinnar heilsugæslustöðvar eða heilbrigðisstofnunar, einnar eða fleiri, og að í ályktuninni verði markaður skýr rammi utan um það umboð sem ráðherra hefur til samningagerðarinnar hverju sinni. Aðrar forsendur samningsgerðar sem kveðið er á um í 40. gr. laganna munu einnig gilda um samninga sem ráðherra gerir að fenginni ályktun Alþingis að því leyti sem ekki er mælt sérstaklega fyrir um þær forsendur í ályktuninni. Tilgangur þessarar breytingar er að ráðherra hafi skýrt umboð lýðræðislega kjörinna fulltrúa þjóðarinnar hverju sinni til að ganga til samninga við einkaaðila um rekstur mikilvægra grunnstoða heilbrigðiskerfisins. Að óbreyttu getur ráðherra tekið stefnumótandi ákvarðanir fyrir heilbrigðiskerfið án þess að þurfa að bera þær undir þingið. Það finnst okkur flutningsmönnum þessa frumvarps algerlega óásættanlegt. Stefna síðustu ríkisstjórnar var að færa sífellt meira af grunnstoðum velferðarkerfisins í einkarekstur. Svo virðist sem ný ríkisstjórn sé á sama máli. Að mati flutningsmanna verður ekki við það unað enda þarf að virða vilja mikils meiri hluta þjóðarinnar um að grunnþjónusta, líkt og heilbrigðisþjónusta, verði veitt af hinu opinbera. Tryggja þarf að einkaaðilar fleyti ekki rjómann ofan af í samningum við hið opinbera á þann veg að þeir fái greitt án þess að axla sambærilegar skyldur og opinberir aðilar þurfa að gera. Tryggja þarf að allir landsmenn hafi jafnan aðgang að þjónustunni og að greiðsluþátttöku sjúklinga verði haldið í lágmarki. Þá hafa fræðimenn margir bent á að einkarekstur í heilbrigðiskerfi auki frekar heildarkostnað en að hann dragi úr honum vegna hás stjórnunarkostnaðar, aukins eftirlitskostnaðar, ósveigjanleika í þjónustusamningum og ósamhæfðrar og ósamfelldrar þjónustu. Í könnun sem gerð var í apríl 2013 kom fram að 80% landsmanna vildu að rekstur heilbrigðisþjónustu yrði fyrst og fremst á vegum hins opinbera. Þá hafa nýlega rúmlega 86 þúsund manns skrifað undir undirskriftalista þess efnis að setja eigi heilbrigðismálin í forgang og leggja aukið fé í heilbrigðiskerfið. Með frumvarpinu er einnig lögð til sú breyting á 40. gr. laga um sjúkratryggingar að í samningi um heilbrigðisþjónustu skuli kveðið sérstaklega á um ráðstöfun hagnaðar sem til verði í rekstri þess einkaaðila sem gerður er samningur við. Skal í samningnum m.a. kveðið á um að viðkomandi aðila sé óheimilt að greiða arð til eigenda sinna. Í ákvæðinu felst því skilyrðislaust bann við arðgreiðslum þegar gerðir eru samningar um heilbrigðisþjónustu og jafnframt verði heimilt að kveða á um hvernig hagnaði skuli að öðru leyti ráðstafað. Ákvæðið gildir um alla samninga um heilbrigðisþjónustu sem gerðir eru á grundvelli laga um sjúkratryggingar og rétt að taka fram samhengisins vegna að gildissvið þess er því mun rýmra en ákvæði a-liðar 1. gr. þessa frumvarps. Tilgangur þessa ákvæðis er augljós en hann er að koma í veg fyrir að skattfé almennings, sem varið er til að veita landsmönnum heilbrigðisþjónustu, verði varið í arðgreiðslur til eigenda félaga sem hafa gert samning við ráðherra um veitingu heilbrigðisþjónustu og greitt er fyrir að hluta eða öllu leyti með skattfé almennings. Skattfé sem Alþingi hefur ákveðið með fjárlögum að nýta skuli í heilbrigðiskerfinu á með sönnu að nýta þar. Ef afgangur er í rekstri einkaaðila sem fjármagnaður er með skattfé ber að nýta þann afgang til fjárfestingar í rekstrinum og auka þannig gæði þjónustunnar, bæta umbúnað sjúklinga og starfsskilyrði og menntun starfsfólks og stuðla með því að betri heilbrigðisþjónustu sem nýtir almannafé á ábyrgan hátt. Með þessari tillögu er horft til tillagna sama efnis í Svíþjóð en þar hefur sýnt sig með auknum einkarekstri í velferðarþjónustu síðustu ár að arðgreiðslur til eigenda félaga sem starfa í velferðarþjónustu hafa ekki gefið góða raun og sænskir sósíaldemókratar hafa lagt til að slíkum aðilum verði bannað að greiða arð. Árétta ber að eigendur slíkra fyrirtækja geta eftir sem áður greitt sér þau laun sem þeir telja hæfileg miðað við reksturinn. Þeir munu hins vegar ekki geta greitt sér út arð, en skatthlutfall af arðgreiðslum er mun lægra en af launagreiðslum. Gildandi samningar um heilbrigðisþjónustu halda gildi sínu en við endurnýjun þeirra þurfa þeir að vera í samræmi við ákvæði frumvarps þessa verði það þá orðið að lögum. Virðulegi forseti. Að lokum óska ég eftir því að frumvarpið gangi til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir ágæta yfirferð á framlögðu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar. Mér þykir þetta gott mál. Þetta er skynsamlegt mál og ég mun styðja það. Sú sem hér stendur og minn flokkur höfum þá stefnu, eins og það er orðað í ályktun flokksins, að gjalda varhuga við einkarekstri. Þess vegna finnst mér það í mjög góðu samræmi við þá stefnu þar sem einkarekstur er ekki útilokaður en það þurfi meira til en ákvörðun ráðherra til að taka slíka ákvörðun. Heilbrigðiskerfið er kerfi okkar allra eins og ég sagði í ræðu um málið sem var á undan á dagskrá þá viljum við öll, já, ég þori nánast að fullyrða að sama í hvaða flokki við erum, að allir Íslendingar hafi jafnan aðgang að góðu heilbrigðiskerfi. Við viljum takmarka greiðsluþátttöku fólks því að með aukinni greiðsluþátttöku eykst mismunun gagnvart þeim sem hafa minna á milli handanna og leita sér þá síður læknisþjónustu, heilbrigðisþjónustu. Það viljum við ekki. Ég er ein af þeim 80% sem vilja að heilbrigðiskerfið okkar sé hjá hinu opinbera. Ég hef trú á því að það tryggi þann jöfnuð sem skiptir samfélagið mjög miklu máli. Ójöfnuður er það sem grefur undan okkur, grefur undan sáttinni, eykur óánægju og leiðir til ófriðar. Um heilbrigðiskerfið, menntakerfið og aðra slíka þjónustu á að gilda að allir hafi sama aðgang að þeirri þjónustu að mínu mati. Ég kannast þó ekki við það sem kom fram í máli hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur að stefna síðustu ríkisstjórnar hafi verið sú að auka við einkavæðingu. Ég er ekki með tölur með mér en ég held að þetta komi líka fram í McKinsey-skýrslunni frá 2016, að sú stefna og sú framkvæmd hafi verið meira áberandi áður. En eins og ég segi og hef sagt, við þurfum svo sem ekki að vera að leita endalaust að sökudólgum, hver gerði hvað og hvernig og allt þetta. Við þurfum að horfa til framtíðar. Forstjóri Landspítalans og fleiri sérfræðingar sem þekkja heilbrigðiskerfið mjög vel hafa talað um á undanförnum dögum í umræðunni um Klíníkina sem er einkarekin heilbrigðisþjónusta að slík þjónusta muni veikja heilbrigðiskerfið, aukinn einkarekstur muni veikja heilbrigðiskerfið okkar. Það er full ástæða til að hlusta á slík varnaðarorð. Þetta frumvarp gengur akkúrat út á það að ef til kemur, ef uppi eru hugmyndir um að fara með þessa þjónustu í einkarekstur, sé varnaglinn sá að ákvörðunin þurfi að fara í gegnum Alþingi, fara í gegnum nánari skoðun þar og svo verði þar tekin ákvörðun. Hún liggi ekki bara hjá einum manni og einu ráðuneyti. Auð auki tek ég undir þau sjónarmið sem málsflytjandi, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, fór yfir varðandi arðgreiðslur. Þar er ég líka algerlega sammála. Það er óeðlilegt í besta falli að ríkisfé fari í arðgreiðslur. Af sjálfsögðu á það að renna aftur inn í reksturinn, honum til hagsbóta og til uppbyggingar. Þetta er gott mál. Ég styð það og ég vona að það fái góða umfjöllun og afgreiðslu í Alþingi.

Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka flutningsmanni, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir að flytja þessa þingsályktunartillögu, sem er flutt öðru sinni, um breytingar á lögum um sjúkratryggingar. Sömuleiðis vil ég nota tækifærið og þakka fyrir umræðuna alla um heilbrigðisþjónustu og þingsályktunartillögu hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur um heilbrigðisáætlun. Heilbrigðisþjónusta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur fyrir alla landsmenn, en jafnframt afar viðkvæmur. Við sem höfum starfað í þeim geira þekkjum það giska vel. Landið er allt á iði og búsetuhættir landsmanna eru að breytast. Það er ekki óeðlilegt að við förum að huga að breytingum á því hvernig við viljum veita þessa þjónustu. Þetta er í senn jafnréttismál og byggðamál líka. Í þessu getur falist byggðastefna stjórnvalda. Ekki byggðastefna byggðastefnunnar vegna því að með því að byggja upp heilbrigðisþjónustu um allt land gerum við líka fagfólki kleift að búa vítt og breitt um landið. Samgöngur hafa breyst og batnað. Taka ber mið af því. Og síðan hefur ekki síst þekking bæði íbúanna og einstaklinganna, landsmanna yfir höfuð, aukist. Við vitum meira um heilbrigðisþjónustu og heilsufar en við vissum fyrir 20 árum. Við erum miklu meðvitaðri um gæði þjónustunnar. Krafan um bestu mögulegu þjónustu verður stöðugt ríkari. Sömuleiðis eru breytt viðhorf fagfólks sem vinnur við heilbrigðisþjónustu. Það er eitt viðfangsefnið. Nú er það liðin tíð að læknir sé reiðubúinn að setjast einn að í litlum bæ og binda sig á vöktum daginn út og daginn inn mánuðum saman. Þetta er fortíð. Við verðum að miða að því í okkar vinnu að búa fagfólki sem vill vinna í heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni ásættanlegt starfsumhverfi. Síðan að taka afstöðu til þessara þátta, sem eru hvar við eigum að veita þjónustu, hvar við eigum að hafa uppi heilbrigðisstofnanir eða heilsugæslustöðvar og hvaða þjónustu, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á. Og hvað tilheyrir grunnþjónustunni. Sumir segja að á hverri og einni einustu heilsugæslustöð eigi að vera t.d. möguleiki á að taka röntgenmyndir. Fagfólk er ekki endilega sammála um þetta atriði svo það sé tekið. Það eru svona málefni sem við þurfum að skapa okkur samkomulag um. Þetta er mjög erfitt að gera innan hverrar og einnar heilbrigðisstofnunar því að málið er svo viðkvæmt heima fyrir. Síðan eru það þau atriði sem lúta að heilbrigðisumdæmunum, sem eru átta í landinu. Hvaða vald og verkefni eigum við að veita og fela þeim, og hvaða sjálfstæði, faglegt og fjárhagslegt? Þarna eru sóknarfæri fyrir landshluta, getum við sagt. Við vitum að heilbrigðisþjónustan á Íslandi hefur gengið í gegnum miklar þrengingar á undanförnum árum. Við höfum ekki náð vopnum okkar enn sem komið er. Þetta endurspeglaðist í umræðunni sem var hörð á köflum um málefni Landspítalans, þessarar mikilvægustu heilbrigðisstofnunar á landinu, núna skömmu fyrir jólin í aðdraganda fjárlagagerðar. Mönnum hefur svolítið orðið tíðrætt um að Landspítalinn fái mikla athygli, en hann er auðvitað mikilvægasta heilbrigðisstofnun landsmanna, sú heilbrigðisstofnun sem við lítum öll til ef mikið liggur við. Það er bara þannig. Það er ekki óeðlilegt þótt sú stofnun fái mikla athygli og lögð sé áhersla á það, bæði af starfsmönnum og stjórnendum þar, að vel sé búið þar um hnútana. Hins vegar er það nú þannig að Landspítalinn á ekki að gera alla hluti. Hann á ekki að vera upphaf og endir á öllu. Okkar mein eru ekki þess eðlis að þau séu lífshættuleg í öllum tilvikum og það eru ýmisleg meðalstór læknisverk og allumfangsmikla heilbrigðisþjónustu hægt að veita annars staðar en á Landspítala. Komið var inn á það einmitt áðan að slíkt væri hægt að veita t.d. á suðvesturhorninu, á Suðurnesjum væri heilbrigðisstofnun sem væri í túnfæti flugvallarins. Er ekki hægt að hugsa sér að einn af þeim spítölum á suðvesturhorninu legði áherslu á að veita t.d. útlendingum heilbrigðisþjónustu? Það er náttúrlega alvarlegt þegar stærsta heilbrigðisstofnun okkar á erfitt með að rækja sitt lögbundna hlutverk vegna fjárskorts. Við vitum í hvaða sporum aðrar heilbrigðisstofnanir í landinu hafa verið. Í þéttbýliskjörnum, á mesta þéttbýlissvæði landsins eru heilbrigðisstofnanir sem eru vel búnar. Þær eru með aðgerðaaðstöðu sem er vannýtt. Ég geri ráð fyrir að nýtingin á aðgerðaaðstöðunni á heilbrigðisstofnunum á Akranesi, Selfossi, í Keflavík, sé svona 50–70%. Þó að þær séu vel nýttar að öðru leyti. Þær stofnanir gætu verið virkir þátttakendur í ýmsum verkefnum í ríkara mæli, m.a. á aðgerðasviði, ef hugur stjórnvalda stæði til þess. En það stefnir bara í aðra átt. Mikilvægasta atriðið í þessu öllu saman er að þótt aðstaðan á þessum þremur stofnunum sem ég nefndi sé ágæt, það eru t.d. tvær glæsilegar skurðstofur í Keflavík, kemur það að litlu gagni ef við höfum ekki þjálfaðan, góðan mannafla. Það áttum við í Keflavík en eigum kannski ekki lengur nema að mjög litlu leyti vegna þess að þær skurðstofur eru í lítilli notkun. Það er það mikilvægasta, að hafa þjálfaðan mannskap. En það kemur ekki í veg fyrir að nýta megi þær stofnanir miklu betur eins og kom fram í máli þingmanna áðan, starfsfólkið er miklu hreyfanlegra en sjúklingarnir. Mikill þrýstingur er á að færa aukinn hluta heilbrigðisþjónustunnar til einkaaðila. Einkaaðilar líta auðvitað einfaldlega á þennan geira sem gróðavænleg viðskipti og fara svo sem ekki dult með það. Heilbrigðisþjónusta er hins vegar ekki eins og hver önnur vara. Þetta eru ómæld verðmæti. Einkarekin þjónusta sem starfrækt er á viðskiptalegum grunni á að skila hagnaði, enda liggja milljarðar undir í fjárfestingu. Reynsla annarra þjóða af starfsemi af þessu tagi er almennt á eina lund; rjóminn er fleyttur ofan af og sérhæfing í tiltölulega einföldum valaðgerðum og gróðavænlegum verkefnum á sér stað. Það er engin heildaryfirsýn og ábyrgð. Þar er almennt ekki um bráðaþjónustu að ræða. Viðbúnaður til að takast á við hliðarverkefni eða „komplikasjónir“ eða ef eitthvað fer úrskeiðis, er gjarnan látinn lönd og leið og í hendur opinberra sjúkrastofnana sem þurfa að glíma við „akút“ tilfellin sem oft eru tímafrek, samsett og flókin. Menntunarþátturinn er skilinn eftir, rannsóknir og þjálfun starfsmanna. Þetta eru veigamikil atriði og fyrst og fremst samfélagsverkefni sem opinberar heilbrigðisstofnanir, í okkar tilfelli Landspítali, annast fyrst og fremst. Síðast en ekki síst er það mikill misskilningur að með þessu náum við markmiðum um að lækka kostnað í heilbrigðisþjónustu. Reynslan víðast hvar er sú að hið öndverða gerist. Þjónustan verður auk þess ósamstæðari og lakari þegar á heildina er litið. Það er skaðlegt að leggja á þessar brautir nú þegar almenna heilbrigðiskerfið er í grunninn vanfjármagnað og við bíðum enn eftir raunverulegri stefnu í málaflokknum. Að lokum vil ég segja þetta, virðulegi forseti: Það er algerlega ótækt að ráðherra einn og án aðkomu þingsins skuli geta tekið svo afdrifaríkar og stefnumarkandi ákvarðanir, að færa viðkvæma þjónustu, eins og gegnir um heilbrigðisþjónustu í þágu almennings, í hendur einkaaðila. Það er dirfska, svo ekki sé meira sagt. Ekki síst þar sem það er þvert á yfirlýstan og staðfestan vilja þorra þjóðarinnar þegar spurt er.

Hæstv. forseti. Mig langaði að koma upp í stutta ræðu og fagna því máli sem hér um ræðir og þakka hv. þingmönnum Samfylkingarinnar fyrir að leggja þetta góða mál fram og þá sérstaklega hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Ég er með nokkra punkta á nokkrum blöðum sem vöknuðu við framsögurnar sem fram hafa farið. En í fyrsta lagi langar mig að ræða það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að tilgangur þessara breytinga er að ráðherra hafi skýrt umboð lýðræðislegra kjörinna fulltrúa þjóðarinnar hverju sinni til að ganga til samninga við einkaaðila og að hann þurfi að hafa slíkt umboð. Það er mjög mikilvægt að ráðherra hafi skýrt umboð. Ég tek undir þetta, að hann hafi skýrt umboð frá Alþingi til að ganga til samninga. Hann geti ekki bara ákveðið einn og sér hvernig og hvaða stefna sé tekin í heilbrigðismálum. Ég tel að þetta sé náskylt því máli sem við ræddum hér á undan þessu um mikilvægi stefnumótunar. Eins og hv. þm. Halldóra Mogensen sagði áðan þá verðum við að vita hvert við ætlum að stefna og hvaða átt við ætlum að fara í. Ef maður horfir á það frá svolítið sanngjörnu sjónarmiði þá er líka jákvætt að hæstv. ráðherrar hverju sinni þurfi ekki að taka þessa ákvörðun einir, að það sé stefna til langs tíma, stefnumótandi mál til langs tíma, við bakið á þeim, og þeir viti hvaða umboð þeir hafi frá lýðræðislegum fulltrúum, hv. þingmönnum á Alþingi, þingheimi, til þess að taka ákvörðun um í hvaða átt skuli stefna. Í öðru lagi langaði mig að minnast á atriði sem fram kemur í greinargerð með þessu ágæta frumvarpi, en þar stendur, með leyfi forseta: „Tryggja þarf að einkaaðilar fleyti ekki rjómann í samningum við hið opinbera á þann veg að þeir fái greitt án þess að axla sambærilegar skyldur og opinberir aðilar þurfa að gera.“ Þetta er jafnframt mjög mikilvægt. Í síðustu viku komu fréttir um það að landlæknir hefði veitt Klínikinni leyfi til þess að opna legudeild til þess að stytta biðlista eftir ákveðnum skurðaðgerðum. Í framhaldi af því höfum við báðir hv. þingmenn, ég, Elsa Lára Arnardóttir, og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, óskað eftir fundum í ákveðnum nefndum vegna málsins. Í fyrramálið fer fram fundur í hv. velferðarnefnd með aðilum vegna þessa máls. Ég átti ýmis samtöl við fagfólk um helgina, en fagfólk með ákveðnar og mismunandi skoðanir hefur haft samband um helgina eftir fréttatilkynningar um þessa þætti og lýst skoðunum sínum á þessu fyrir mér og þær eru jafn mismunandi og þær eru margar. En það sem fram kom og stóð mjög mikið upp úr í þeirri umræðu eru áhyggjur fagfólks af því að í einkarekna kerfinu geti fyrirtækin ákveðið hvaða aðgerðir verða framkvæmdar. Þau geti valið sér hagkvæmari aðgerðir, sem jafnvel hraustara fólk kannski kemur í, á meðan við erum með ríkisreknu sjúkrahúsin og heilbrigðisstofnanirnar sem eru skyldugar til að taka við öllum aðgerðum, sama hvort þær eru hagkvæmar eða ekki. Ég hafði ekki alveg gert mér grein fyrir því. Við heyrum oft umræðuna um að þetta sé bara fínt, við fáum meira fyrir peninginn með því að fara inn í einkarekna kerfið. En í samtölum mínum við fagfólk stóð jafnframt upp úr að það er ekki hægt að bera saman hagkvæmni hins opinbera og einkarekna vegna hins eðlisólíka sviðs sem er þar á bak við, einkareknu fyrirtækin geta valið aðgerðirnar á meðan hin eru skyldug til að taka allt. Mér finnst þetta því mjög góður texti sem fram kemur í greinargerðinni um þetta. Jafnframt langar mig aðeins að ræða það sem kemur fram í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er einnig lögð til sú breyting á 40. gr. laga um sjúkratryggingar að í samningi um heilbrigðisþjónustu skuli kveðið sérstaklega á um ráðstöfun hagnaðar sem til verði í rekstri þess einkaaðila sem gerður er samningur við. Skal í samningnum m.a. kveðið á um að viðkomandi aðila sé óheimilt að greiða arð til eigenda sinna.“ Þetta tel ég jafnframt mjög mikilvægt því hér er um að ræða heilbrigðisþjónustu. Ríkið veitir einhvern stuðning inn í þennan þátt. Um er að ræða skattfé almennings og það þurfa að vera skyldur og mjög skýrar skorður um það hvað verður um þennan hagnað. Auðvitað viljum við að starfsfólkið hafi góða vinnuaðstöðu, sjúklingarnir góða aðstöðu og tækin séu góð, og það verða að vera mjög skýrar skorður um það að ef hagnaður verði af greininni renni hann til þeirra þátta. Ég styð þetta mál. Ég hlakka til, þar sem ég sit í hv. velferðarnefnd, að taka það til umræðu og tel það geti haft ákveðin samlegðaráhrif með stefnumótunarákvæðunum varðandi stefnumótun í heilbrigðismálum og verði gott að taka þetta allt samhliða. Ég hlakka til.

Herra forseti. Aftur bara stutt. Mig langar til þess að fagna þessu góða frumvarpi. Sem nýr þingmaður í velferðarnefnd hlakka ég ótrúlega mikið til að viða að mér upplýsingum um þetta mál af því að við verðum að skoða það. Ég tek undir með hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur um að það tengist því sem við vorum að ræða áðan varðandi heilbrigðisáætlun. Þegar kemur að svo stefnumótandi ákvörðunum eins og þarna eru finnst mér að þær eigi að bera undir þingið. Í rauninni mundi ég ganga lengra og segja að við ættum að bera þetta mál undir þjóðina af því að við þurfum að taka ákvörðun um það í sameiningu sem þjóðfélag hvert við viljum stefna. Það sem ég var að reyna að segja áðan og átti erfitt með af því að ég var að reyna að þýða enskan málshátt, er að ef við vitum ekki í hvaða höfn við siglum þá er engin vindátt hagstæð. Það er mikilvægt að við ákveðum saman hvert við viljum stefna í þessum málum. Það eru mörg mál sem koma inn núna sem tengjast ofboðslega mikið, eins og stefnan varðandi heilbrigðisáætlun til framtíðar, þetta mál og einnig sérstakar umræður um málefni öryrkja, sem verður mjög góð og áhugaverð umræða. Og Klíníkin verður rædd í fyrramálið í velferðarnefnd. Þá fáum við gesti og ræðum það mál. Það er mjög flott að við tökum svona umræðu og tökum ákvarðanir fyrir framtíðina. Það er mjög varasamt að færa gróðasjónarmið inn í heilbrigðiskerfið. Það er í eðli viðskipta þar sem markmiðið er hagnaður að vilja bæta við sig viðskiptavinum. Það er eiginlega þvert á það sem við stefnum að í heilbrigðiskerfinu, við viljum ekki fjölga þar. Það skiptir gríðarlega miklu máli í heilbrigðisáætlun að við tökum forvarnir fyrir. Við getum t.d. alveg sparað í heilbrigðiskerfinu. Það er bara spurning um sameiginlega ákvörðun um hvers konar samfélagi við viljum búa í. Viljum við minnka álag og stress með því að skapa fjárhagslegt öryggi og afnema óvissu um framtíðina? Þessir þættir hafa bein áhrif á kostnað í heilbrigðiskerfinu. Viljum við skapa mannsæmandi líf fyrir öryrkja? Það hefur bein áhrif á heilbrigðiskerfið. Eins og staðan er í dag erum við ofboðslega mikið í því að færa til kostnað úr einu kerfi yfir í annað. Ég held að það sé út af því að það er skortur á heildarsýn á því hvert við viljum stefna sem þjóðfélag. Ég skora á þingmenn að taka þetta einu skrefi lengra og spyrja þjóðina fyrst. Tökum þessa ákvörðun saman.

Herra forseti. Ég vil rétt í lok þessarar umræðu þakka fyrir hana og þakka fyrir jákvæðar og góðar ræður. Ég held að ekki sé vanþörf á þessu frumvarpi og ég held að sé mikilvægt að það gangi hratt og vel í gegnum þingið og verði samþykkt. Ég átta mig á því að það fer kannski lengri tími í stefnumörkunina þó að ég skilji vel að þetta eigi vel saman. En það eru hættumerki á lofti. Það er nýbúið að bjóða út heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu og nú er verið að þrýsta á það að samþykkja einkasjúkrahús. Þetta eru stórar ákvarðanir sem skipta miklu máli fyrir heilbrigðiskerfið, fyrir þjónustu íbúa landsins og það hallar á opinbera kerfið núna. Auk þess, eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, er það samdóma álit mikils meiri hluta Íslendinga að heilbrigðisþjónustan eigi mest að vera í opinberum rekstri. Þess vegna getur það ekki gengið að slík ákvörðun liggi hjá einum manni og fari fram hjá þinginu. Það er alveg útilokað að við getum sætt okkur við það þannig að við þurfum að samþykkja þetta frumvarp fljótlega og áður en ráðherrar fara að nýta sér þessar heimildir í lögunum. Af því að hér var verið að tala um stefnumótun og hafnir og vindáttir þá datt mér í hug Lísa í Undralandi og kötturinn, þegar Lísa spurði köttinn: Hvaða leið á ég að fara? Og kötturinn sagði: Hvert viltu fara? Hún sagði: Ja, ég vil bara fara eitthvað, segir hún, bara eitthvað. Þangað kemstu örugglega, sagði kötturinn, einkum ef þú ferð nógu langt. Mér finnst að við eigum að hafa þetta í huga þegar við erum að taka stefnuna í svona mikilvægu máli eins og heilbrigðisþjónusta er og í þeim málum sem við höfum verið að ræða hér í dag.