Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins í tilefni af því að mér hefur borist í hendur svar hæstv. utanríkisráðherra um innleiðingu EES-gerða í íslenskan rétt, en svarið felur í sér mikil tíðindi að mínu mati í Evrópuumræðunni. Í fyrirspurninni óskaði ég upplýsinga um það hversu margar gerðir hefðu stafað frá Evrópusambandinu á tímabilinu 1994–2004, hversu margar þessara gerða við hefðum innleitt á Íslandi á grundvelli EES-samningsins og í þriðja lagi hversu margar þessara gerða hefðu krafist lagabreytinga við innleiðingu á Íslandi. Það er kunnara en frá þurfi að segja, herra forseti, að fylgismenn þess að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu, bæði innan þings og utan, hafa á síðustu árum haldið því statt og stöðugt fram að við Íslendingar innleiðum meiri hluta af öllum þeim reglugerðum sem Evrópusambandinu stafa inn í okkar rétt. Hafa menn jafnvel gengið svo langt að segja að allt að 80% þess reglugerðafargans sem þar er samþykkt rati inn í lagasafn Íslands. Hafa menn haft það á orði að með aðild okkar að EES-samningnum séum við komin með annan fótinn inn í Evrópusambandið. Svar hæstv. utanríkisráðherra leiðir allt annan veruleika í ljós. Í svarinu kemur fram að á árunum 1994–2004 samþykkti Evrópusambandið alls 38.936 gerðir, þ.e. reglugerðir, tilskipanir og ákvarðanir. Það vekur athygli að á sama tíma hafa einungis 2.527 gerðir verið teknar upp í EES-samninginn eða um 6,5% af heildarfjölda gerðanna á tímabilinu. Það sem vekur enn meiri athygli er að í einungis 101 skipti hefur innleiðing þessara gerða kallað á lagabreytingar hér á landi sem er langt innan við 0,1% af öllum reglugerðum Evrópusambandsins. Herra forseti. Þetta eru mikil tíðindi og um leið og ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið held ég að það sýni 

Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að þetta eru mjög merkilegar upplýsingar og satt best að segja verð ég að viðurkenna að þær komu mér dálítið á óvart líka vegna þess að ég hafði séð einhverjar tölur, sem mér fundust býsna lágar, frá Norðmönnum um að það væru um 18% af tilskipanafjöldanum sem hefðu verið tekin upp í norsk lög. Ég hafði séð þetta einhvers staðar og fannst það tiltölulega lágt einmitt miðað við þær umræður að við tækjum þetta allt hvort sem er upp 70–80%. En staðreyndin er sú að Norðmenn hafa bersýnilega eitthvað yfirtalið þetta þannig að það eru um 6–7% sem við höfum tekið upp af þessum gerðum. Það er rétt að menn skoði samt svarið til þess að menn hafi það allt í hendi því það eru líka skýringar á því af hverju þetta er svona lægra hjá okkur. Þetta eru mjög merkilegar tölur og einnig það sem hv. þingmaður nefndi um lagasetningarþörfina, að það er aðeins í 101 tilviki á 11 árum sem við höfum orðið að setja slíka hluti í lög. Við sáum það í umræðunum um bresku kosningarnar að undanförnu að þar er verið að tala um að 45% af lögum sem breska þingið setur komi boðsend frá Brussel en þannig er það ekki hjá okkur. Það er auðvitað þannig með þau 6,5% sem við höfum tekið inn í okkar regluverk að við höfum heilmikið um meðferðina á þeim reglum að segja á öllum stigum málsins nema á lokastiginu, sem er hreint formsatriði oftast nær þegar þangað er komið. Fullyrðingar um að við tökum þetta upp allt saman hvort sem er, án þess að hafa áhrif á gerðirnar, eru því algjörlega úr lausu lofti gripnar. Það eru stórkostlega merkilegar upplýsingar sem hér hafa fengist fram við þessa athugun og ég þakka hv. alþingismanni Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir að stofna til þess að þær upplýsingar komi á borð manna.

Herra forseti. Ég hlýt að taka undir það með fyrirspyrjanda og svaranda, hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni og hæstv. utanríkisráðherra, að þetta eru athyglisverðar upplýsingar og þarft að fá þær hér fram til undirbyggingar upplýstri umræðu um þessi mál á Íslandi rétt eins og gerst hefur í Noregi. Niðurstaðan er sem sagt sú að sá málflutningur sem talsvert hefur vaðið uppi að löggjafarstarf í þeim löndum sem tengjast Evrópusamstarfinu á grundvelli EES-samningsins sé fyrst og fremst ljósritun á gerðum, tilskipunum og ákvörðunum frá Evrópusambandinu, hrynur til grunna með þessum upplýsingum. Í ljós kemur að þetta er öðru nær, satt best að segja er það mun minna sem beint þarf að taka upp í lög hér en maður hefði átt von á, að það skuli hafa gerst í 101 tilviki á þessu tíu ára tímabili EES-samningsins er auðvitað mjög lítið í ljósi þess að Alþingi hefur væntanlega afgreitt á milli 1.000 og 1.500 ef ekki hátt í 2.000 lagabreytingar á þeim tíma, samanber þá venju að hér er oft verið að afgreiða á annað hundrað frumvörp og gera þau að lögum. Þetta dregur auðvitað fram og undirstrikar þann reginmun sem er á EES-samningnum með öllum hans kostum og göllum annars vegar  Hvers vegna er það? Jú, það er vegna þess að utan gildissviðs EES-samningsins er landbúnaðar- og sjávarútvegsstefnan, tollamálin, Evrópusambandið sem tollabandalag, Ísland er undanþegið ákvæðum um heilbrigði dýra og plantna, Ísland þarf ekki að taka upp ákvæði um skipaskurði og járnbrautir og gasviðskipti og fleira þar fram eftir götunum. Það útskýrir auðvitað þann mikla mun sem er á fjölda 

Virðulegi forseti. Það má taka undir að þessar upplýsingar eru ágætar og þarfar inn í umræðuna um hvort Ísland eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég er sannfærður um að Ísland á að sækja um aðild að Evrópusambandinu sem allra fyrst og náist samningur við bandalagið eigum við að sjálfsögðu að leggja hann fyrir dóm þjóðarinnar. Það er fjöldamargt annað en lýðræðisleg aðkoma að lagasetningarferlinu sem knýr á um aðildarumsókn okkar að Evrópusambandinu. Almennir framtíðarhagsmunir Íslands kalla á það, að mínu mati, að við gerumst fullir aðilar að Evrópusambandinu. Hver eiga t.d. viðbrögð okkar Íslendinga að vera þegar Norðmenn sækja um aðild að Evrópusambandinu þriðja sinni og þegar EES-samningurinn þar með líður undir lok? Það væri fróðlegt að heyra viðbrögð þeirra sjálfstæðismanna og vinstri grænna, sem hér tala mjög gegn aðild að Evrópusambandinu, við því hver viðbrögð okkar Íslendinga eiga að vera þegar EES-samningurinn líður undir lok. Það blasir við að hann er á síðustu metrunum, það blasir við að Norðmenn munu sækja um aðild og líklega samþykkja. Menn hljóta að vera með viðbrögð við því hvað gerist þá fyrst við eigum ekki að mati þessara stjórnmálamanna að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Eitthvað hlýtur það að kalla á. Það væri ágætt að taka það inn í þessa umræðu um hvort Ísland eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu sem ég tel að landið eigi hiklaust að gera. Þá væri einnig mjög ánægjulegt og upplýsandi að heyra viðbrögð framsóknarmanna við þessum málflutningi Sjálfstæðisflokksins, samstarfsflokksins í ríkisstjórninni, en Framsókn lýsti sem kunnugt er á landsfundi sínum fyrir nokkrum vikum yfir eindregnum vilja að margra mati til að halda áfram í Evrópuátt, þróun sem hlýtur að ljúka með aðild að Evrópusambandinu. Framsóknarmenn hljóta að skýra sjónarmið sín við þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Þetta eru afskaplega merkilegar upplýsingar og ég vil þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir að bera fram þessa fyrirspurn og hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið. Mér þykir þetta merkilegt í ljósi þess að ég held að ég sé búinn að heyra ég veit ekki hvað oft - ég hef náttúrlega eðli máls samkvæmt ekki talið það saman - að við tökum upp 80% af reglum og lögum Evrópusambandsins. Það hefur maður heyrt reglulega frá þingmönnum Samfylkingarinnar. Nú eru þetta 6,5%. En áfram halda þingmenn Samfylkingarinnar. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson kom hér og hvað sagði hann? Hann sagði: Hvað gerist þegar Noregur gengur inn í ESB? Það er afskaplega athyglisvert að hlusta á þetta. Ég var á fundi með einum af forsvarsmönnum norska verkamannaflokksins um helgina, sem sagði að helstu rök þeirra sem vilja ganga í ESB í Noregi séu hvað þeir eigi að gera þegar Íslendingar ganga inn. Það er það sem syngur þar, því að engin önnur rök eru uppi. Það eru engar líkur á því, að því er virðist, að Noregur sé neitt á leiðinni í ESB. Og því síður, eins og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson spurði: Hvað gerist þegar EES-samningurinn líður undir lok? Hann er ekkert að líða undir lok. 

Hæstv. forseti. Það er ástæða til að þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir að leggja fram þessa fyrirspurn. Hún dregur fram það sem liggur fyrir og er svo sem vitað og hefur verið lengi. Mig langar, af því að menn eru að verða hér annaðhvort mjög æstir eða mjög glaðir yfir þessu svari, ég veit ekki alveg hvernig ég á að lýsa því, að vitna í þar sem segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt þessu samþykkti Evrópusambandið 38.936 gerðir á tímabilinu.“ - Þ.e. á síðustu tíu árum. - „Hafa ber í huga að hér er um að ræða heildarfjölda þeirra gerða sem Evrópusambandið hefur samþykkt á tímabilinu, þar með talið gerðir sem felldar hafa verið brott eða hafa eingöngu tímabundið gildi. Jafnframt skal árétta að langstærstur hluti þeirra gerða sem samþykktar eru af Evrópusambandinu varða framkvæmd sameiginlegrar landbúnaðar- og sjávarútvegsstefnu þess en einnig er fjöldi gerða samþykktur á ári hverju er varða framkvæmd utanríkisviðskiptastefnu þess, þar með talið tollamál.“ Ég fæ ekki betur séð - og ég vona að þeir sem hafa tjáð sig hér um málið hafi lesið þetta svar allvel, það er ekki mjög langt - en þessi 6,5%, sem gleðja mjög þingmenn Sjálfstæðisflokksins í þessum sal í dag, séu af heildarfjöldanum. En það hefur legið fyrir í u.þ.b. tíu ár að EES-samningurinn nær ekki til allrar starfsemi Evrópusambandsins, það liggur algjörlega fyrir. Það þarf því alla vega að reikna þessa prósentutölu upp á nýtt. Hins vegar held ég að við getum þá látið þvargi lokið í nefndum Alþingis um að Brussel ráði öllu og að við gerum ekki annað hér en að innleiða gerðir frá Evrópusambandinu, því mikla og vonda og stóra bákni. Það er ekki lítið sem kvartað er undan því, hæstv. forseti, á venjulegum nefndarfundum á hinu háa Alþingi. Nú hljóta hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins að taka glaðir við því litla sem kemur frá Evrópusambandinu.

Herra forseti. Ég fagna því að þessar upplýsingar eru komnar fram. Þær staðfesta það sem við höfum einnig orðið áskynja í störfum Evrópunefndar sem starfað hefur frá því á síðasta sumri og farið yfir þessi mál. Við höfum líka séð þar að þær tölur sem menn hafa verið að tala um, að allt að 80% af því sem Evrópusambandið ákveði sé innleitt hér, eru algjörlega rangar og þess vegna er mjög mikilvægt að fá þessar tölur inn í umræðuna þannig að menn átti sig á hvernig að þessum málum er staðið. Nefndin hefur farið yfir þetta og líka hvaða möguleika við Íslendingar höfum til þess að hafa áhrif á þessar gerðir og koma sjónarmiðum okkar að. Ég held að ég geti sagt, án þess að nefndin hafi komist að eiginlegri niðurstöðu, að það er ljóst að við nýtum ekki öll þau tækifæri sem við höfum í því efni til þess að hafa áhrif á þær gerðir sem snerta fjórfrelsið og samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég vek athygli á að sá samningur tók gildi fyrir tíu árum og búið er að hrinda honum í framkvæmd og á þeim tíma höfum við verið að innleiða þessar gerðir og hlutfallslega mun það minnka sem við þurfum að tala tillit til í störfum Evrópusambandsins miðað við framvindu mála sem þar eru á döfinni. Ég vil einnig mótmæla því sem fram kom í máli hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar að EES-samningurinn líði undir lok þó að Noregur gangi í Evrópusambandið. Þegar EES-samningurinn var gerður á sínum tíma ætluðu Norðmenn að ganga í Evrópusambandið en höfnuðu því síðan í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það var enginn bilbugur á neinum sem stóð að gerð samningsins að hann mundi halda gildi sínu þótt Norðmenn hefðu þá samþykkt að ganga í Evrópusambandið.

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að taka þátt í fögnuði manna yfir því að upplýsingarnar séu fram komnar. Það er afar gott fyrir umræðuna að þær upplýsingar liggi fyrir. Ég verð einnig að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á því hvað kemur mönnum svona geysilega á óvart í umræðunni. Mér fannst koma fram hjá hv. málshefjanda að kjarni málsins væri að við hefðum ekki tekið allar gerðir Evrópusambandsins upp. Það þarf ekki að koma á óvart, við erum ekki í Evrópusambandinu. Þess vegna höfum við ekki tekið allar Evrópusambandsgerðirnar upp. Við höfum hins vegar tekið upp þær breytingar sem við höfum þurft að taka upp sökum þess að við höfum verið að koma á einsleitum markaði, þ.e. EES-samningurinn hefur það að meginstefnu að gera Evrópska efnahagssvæðið þannig úr garði að það gildi sem líkastar reglur á öllu svæðinu þó að við höfum farið aðra leið. Ég hlýt því að spyrja hvort það komi mönnum sérstaklega á óvart í umræðunni að við skulum ekki hafa tekið upp allar reglugerðir sem samþykktar hafa verið í Brussel. Það kom mér ekkert sérstaklega á óvart af því að við erum ekki í Evrópusambandinu. EES-samningurinn tekur bara til tiltekins hluta af málinu. Við höfum staðið okkar plikt í þeim efnum og gerum það væntanlega áfram. Við munum ekki taka upp gerðir í landbúnaðarmálum, við munum ekki taka upp gerðir í sjávarútvegsmálum og fleiri málum eins og hér hefur verið rakið. Það sem eftir stendur í umræðunni, a.m.k. hvað mig varðar, er að ég átta mig ekki á því hvað er svona stórkostlegt í þessu. Ég get hins vegar, ef mönnum líður betur, tekið þátt í hinum óskaplega fögnuði, það er mér alveg að meinalausu. En kjarninn er einfaldlega þessi: Við höfum tekið upp þær reglugerðir sem við höfum átt að taka upp. Við höfum skapað og breytt umhverfinu í viðskiptalífinu eins og við lofuðum að gera með því að undirgangast EES-samninginn. Að öðru leyti erum við ekki í Evrópusambandinu.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa spurt: Hvað kom svona á óvart? Það kom t.d. á óvart að við höfum hlustað á málflutning þingmanna Samfylkingarinnar mánuðum og árum saman sem hafa verið að fræða okkur um að það sé miklu betra frá sjónarhóli fullvalda ríkis að ganga í Evrópusambandið af því að við þurfum hvort sem er að taka yfir 80% af gerðum og tilskipunum Evrópusambandsins. Út á þetta hefur umræðan gengið. Menn hafa sagt: Við höfum engan aðgang að ákvarðanaferlinu og þess vegna er miklu skynsamlegra fyrir okkur sem fullvalda þjóð að ganga í Evrópusambandið. Þetta eru rökin. Nú kemur á daginn, sem við auðvitað vissum, að við erum ekki að taka yfir 80%, við erum að taka yfir miklu, miklu minna. Þegar við skoðum þetta sem hlutfall af öllum gerðum, tilskipunum og reglugerðum Evrópusambandsins er þetta brotabrot. Það er auðvitað það sem kemur á óvart, ætti a.m.k. að koma þeim á óvart sem hafa talað með allt öðrum hætti - nema menn hafi verið að tala gegn betri vitund, menn hafi verið að blekkja þjóðina með slíkum málflutningi. Ég ætla ekki að trúa því. Ég ætla einfaldlega að trúa því að upplýsingarnar hljóti að koma mönnum á óvart sem hingað til hafa haldið því fram að Íslendingar hafi verið að taka með sjálfvirkum hætti yfir allar gerðirnar og hafi hvergi komið neinum vörnum við. Nú blasir við að svo er ekki, að þetta eru rangar upplýsingar. Goðsögnin er orðin blekking, við höfum séð að þetta er einfaldlega rangt. Eins og fram kom í máli hæstv. dómsmálaráðherra höfum við ótal leiðir til þess að hafa prýðilega aðkomu að ákvörðunarferlinu varðandi undirbúning að tilskipunum Evrópusambandsins. Það er með öðrum orðum ekkert sem knýr á um það að við göngum í Evrópusambandið. Við höldum fullveldi okkar með því fyrirkomulagi sem nú er, við höfum tekið og haft markaðsaðgang með EES-samningnum. Við höfum tekið það yfir sem við vildum og það er einfaldlega þannig sem við hljótum að starfa vegna þess að það þjónar íslenskum hagsmunum best og það blasir við. 

Herra forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson spurði um hvað hefði komið á óvart í svarinu. Það er rétt sem fram hefur komið að það eru upplýsingar um að það er rangt sem haldið hefur verið fram af talsmönnum þess að Ísland gangi í Evrópusambandið að Íslendingar innleiði 80% af öllu regluverki Evrópusambandsins í íslenskan rétt. Þessu hefur verið haldið fram fyrirvaralaust í 10 eða 11 ár, m.a. af þingmönnum Samfylkingarinnar. Það sem kemur á óvart í svarinu er ekki bara það að áróðurinn var blekking, heldur hafa menn skotið gjörsamlega yfir markið í fyrirvaralausum áróðri sínum fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það sem kemur svo verulega á óvart er hversu lítill hluti af öllum gerðum Evrópusambandsins er innleiddur í íslenskan rétt. Af því að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir vísaði til þess að í útreikningunum væri miðað við heildarfjölda þeirra gerða sem Evrópusambandið hefði sett frá sér, þá er það auðvitað gert. Enda hvernig hefur málflutningurinn verið frá Evrópusinnum, bæði innan þings og utan? Hann hefur verið sá að við Íslendingar innleiðum 80% af öllum lögum Evrópusambandsins í lagasafn Íslands án þess að gerðir séu neinir fyrirvarar á því. Svo kemur hv. þingmaður upp í pontu í umræðunni og talar eins og páfinn og er jafnvel heilagri en hann í þessu sambandi og fer að gera þá fyrirvara núna sem hv. þingmaður hefur ekki séð ástæðu til að gera á síðustu tíu árum. 
             Það sem kemur á óvart í málinu, herra forseti, er að það stendur ekki steinn yfir steini og hefur ekki gert í áróðri Evrópusinna fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu á síðustu 10 eða 11 árum. 

Herra forseti. Ég held að ástæða sé til að rifja pínulítið upp söguna þegar við ræðum frumvarp hæstv. viðskiptaráðherra til nýrra samkeppnislaga sem á að leysa af hólmi þá löggjöf sem unnin var, undirbúin var og sett í upphafi tíunda áratugar síðustu aldar og markaði auðvitað mikil tímamót í viðskiptaumhverfinu á Íslandi hvað lög og reglur á þessu sviði varðar. Ég er ekki viss um að allir átti sig á því í dag hversu miklar grundvallarbreytingar urðu í málaflokknum þegar ný lög tóku gildi 1. mars 1993 og leystu af hólmi miklu eldri lagaákvæði að stofni til, sem hétu Um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmætta viðskiptahætti. Þá hurfu inn á spjöld sögunnar fyrirbæri eins og verðlagsstjóri, verðlagsráð og fleiri slíkir hlutir sem stóðu í eldri lögum. Ég held að ástæða sé til að rifja þetta aðeins upp, herra forseti, líka hvað varðar vinnubrögð og aðdragandann að því að samkeppnislögin voru sett á sínum tíma. Ég vil sérstaklega leggja áherslu á það að löggjöfin var vandlega undirbúin, hún átti sér umtalsverða meðgöngu. Efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis, sem þá var, tók sér langan tíma í að setja sig rækilega inn í málaflokkinn og afgreiða eftir margra missira umfjöllun um hina nýju heildarlöggjöf á sviði samkeppnismála í landinu, sem tók gildi 1. mars 1993, eins og áður sagði. Mér er þetta mjög í minni vegna þess að ég var þá í efnahags- og viðskiptanefnd og var frá kosningum vorið 1991, og þetta var eitt af fyrstu og stærstu verkefnum sem nefndin fékk í sínar hendur á nýhöfnu kjörtímabili og það var tekinn í þetta rækilegur tími, það var m.a. unnið talsvert í þessu yfir sumarið. Niðurstaðan varð sú að hér var afgreidd í mjög góðri sátt hin nýja heildarlöggjöf sem umbylti auðvitað viðskiptaumhverfinu að þessu leyti. Ég held að það sé hollt fyrir hæstv. núverandi viðskiptaráðherra og meiri hlutann á Alþingi að rifja þá sögu upp, því að hér á því miður ekki að standa þannig að verki, öðru nær. Það má heita að vinnubrögðin, eins og þau koma mér fyrir sjónir, séu að öllu leyti andstaða þess sem ástundað var í upphafi tíunda áratugar síðustu aldar. Frumvarpið virðist hafa verið undirbúið með mjög þröngum hætti í þeim mæli sem það víkur frá skýrslu starfshóps sem áður starfaði, og það furðulega er að þetta er gert án samráðs við og að verulegu leyti í andstöðu við þá stofnun sem hefur annast um framkvæmd þessara mála sl. 12 ár, þar sem uppsöfnuð er mest fagþekking og sérþekking í þessum efnum í landinu. Það þarf ekki annað en að lesa umsögn Samkeppnisstofnunar til að sjá það. Ég vil líka nefna annan hlut sem oft er haldið fram í opinberri umræðu um þessi mál til að hrekja það fyrir mitt leyti, a.m.k. eins og mér er fært. Það er kenningin um að þegar nýju samkeppnislögin tóku gildi 1993 hafi þau eingöngu verið kópíering á Evrópusambandsrétti í þessum efnum og að þau hafi komið til sögunnar vegna þess að menn sáu sig knúna til þess að gera þær breytingar vegna aðildar okkar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Þetta er rangt. Löggjöfin var þegar í undirbúningi á tíma samningaviðræðnanna um aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu og í grunninn voru fordæmin sem skoðuð voru og höfð voru til hliðsjónar ekki sótt fyrst og fremst í Evrópusambandsréttinn. Það var fyrst og fremst sótt í löggjöf nágrannalandanna. Skoðaður var danskur og breskur samkeppnisréttur, sem er auðvitað að sínu leyti undir áhrifum frá regluverki Evrópusambandsins en þó að sjálfsögðu ekki nema að hluta til. En að lokum var sú leið sem var valin hér fyrst og fremst sniðin að íslenskum aðstæðum og íslenskum hagsmunum. Vinna efnahags- og viðskiptanefndar á sínum tíma fór fyrst og fremst í að skoða hvaða reglur og rammi væri raunhæfur miðað við íslenskar aðstæður þegar hér á að reyna að skapa virkan samkeppnismarkað á mikilvægum sviðum viðskipta. Hvað býður hinn íslenski markaður í ljósi stærðar sinnar - eða öllu heldur smæðar - og aðstæður hér upp á í þessum efnum, hvaða reglur er raunhæft og skynsamlegt að reyna að viðhafa hér? Þeir menn sem reyna stundum að færa það sérstaklega til tekna aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu, að það hafi fært inn í landið samkeppnislöggjöf á þessum grunni, þeir þekkja ekki söguna. Þeir vita ekki hver hinn raunverulegi aðdragandi samkeppnislaganna frá 1993 var. Hann var sá að mönnum var auðvitað löngu ljóst, strax á níunda áratugnum, að löggjöfin var orðin úrelt og það voru tekin í áföngum skref á níunda áratugnum og inn á þann tíunda, sem auðvitað gerðu það að verkum að gömlu lögin um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti með sínu verðlagsráði og verðlagsstjóra, opinberri verðstýringu o.s.frv. voru auðvitað orðin úrelt. Þetta var mönnum vel ljóst og þess vegna hafði alllengi verið í undirbúningi að semja landinu samkeppnislög sem væru meira í stíl við það sem gerðist og gengi í löndunum í kringum okkur. Reyndar höfðu verið fluttar um það ýmsar tillögur á þingum áður en þetta starf raunverulega hófst á árunum 1991–1993. Þetta skiptir máli líka þegar við veltum fyrir okkur eðli þessarar samkeppnislöggjafar hér. Hver er grundvallarhugsun hennar eða hvaða útgangspunktur var tekinn frá byrjun? Jú, það er sú leið sem varð fyrir valinu og í raun er nokkuð sjálfgefin miðað við íslenskar aðstæður, að það þýddi ekki að reyna að setja í íslenska löggjöf fullkomlega óraunhæf viðmið um stærð eða fjölda aðila á einstökum sviðum viðskipta einfaldlega vegna þess að markaðurinn væri of lítill og það væri ekki hægt að gera þá kröfu eða reikna með því að það væri raunhæft t.d. að svið viðskipta, hvort sem það væri vátryggingastarfsemi eða matvöruverslun eða hvað það nú væri eða samgöngur eða flutningar, byggðust upp þannig t.d. að enginn hefði meiri en svo sem 10–15% markaðshlutdeild, markaðurinn væri ósköp einfaldlega ekki nógu stór til að bjóða upp á arðbæran rekstur miðað við þannig dreifingu og þannig fjölda aðila. Þá sátu menn uppi með það að verða að leyfa hér kannski færri og stærri einingar en endilega væri æskilegt frá hreinum samkeppnissjónarmiðum. Þetta leiddi menn auðvitað að þeirri niðurstöðu að markaðsráðandi staða er ekki bönnuð. Í lögunum eru ekki nein viðmið, hvort sem það væru 15%, 25% eða þriðjungur viðskipta á einhverjum sviðum sem myndi einhver þök, sem samkeppnisyfirvöld geti þá haldið með sínu valdi, ósköp einfaldlega vegna þess að slíkt væri ekki raunhæf leið hér. Það var valin sú leið sem var nokkuð sjálfgefin, að markaðsráðandi staða er ekki bönnuð. Hún brýtur ekki í bága við lögin. Hins vegar gerir hvers konar misbeiting þeirrar stöðu það. Þá kemur að því að við verðum að hafa í höndunum öflug tæki og tól til að glíma við slíkar aðstæður. Þó sögðu menn sem svo: Það geta auðvitað myndast þær aðstæður hér á markaði, það getur orðið þróun sem smátt og smátt sem skapar aðstæður sem eru svo bersýnilega andstæðar frjálsum og góðum viðskiptaháttum og venjum og sem eru svo óhagstæð í samkeppnislegu tilliti séð að það verður að bregðast við þeim. Niðurstaðan varð því sú að hún varð vel yfirveguð og það lá mikil vinna að baki. Markaðsráðandi staða er ekki bönnuð. Það eru ekki sett bein viðmið eða bein viðmiðunarmörk í lögin hvað það varðar hvað einstakir aðilar geti haft með höndum stóran hlut viðskipta á einstökum sviðum. En misbeiting slíkrar stöðu er bönnuð sem og auðvitað hvers kyns brot á góðum samskipta- og viðskiptavenjum og samkeppnisyfirvöld hafa í höndum heimildir til að bregðast við skaðlegum aðstæðum án þess að brot á viðkomandi aðila hafi með beinum hætti sannast. Þetta skiptir mjög miklu máli. Til viðbótar möguleikum samkeppnisyfirvalda til að grípa inn í og stöðva samruna fyrirtækja ef slíkar breytingar eru beinlínis skaðlegar og leiða til óheyrilegrar samþjöppunar hafa samkeppnisyfirvöld samkvæmt c-lið 17. gr. gildandi laga möguleika á að grípa inn í aðstæður sem eru óhagstæðar. Þess vegna vekur það mikla furðu mína að í frumvarpinu skuli gengið út frá því að fella þessar heimildir Samkeppnisstofnunar niður. Þar með er raskað þeirri grundvallaruppbyggingu laganna sem lagt var upp með 1993. Ég tel að það veiki lögin og ég tel að það séu nánast engin haldbær rök færð fram í greinargerð með frumvarpinu sem réttlæti það að c-liður 17. gr. gildandi laga sé felldur á brott. Hann verður að skoða í þessu samhengi í þessu sögulega ljósi, að menn gera sér grein fyrir því, og gerðu sér á þeim tíma hvað sem líður deginum í dag, að aðstæðurnar eru þannig á okkar litla markaði að menn geta staðið frammi fyrir aðstæðum sem hafa bersýnilega svo skaðleg áhrif á samkeppni að óumflýjanlegt sé að bregðast með einhverjum hætti við. Þó þetta tæki hafi kannski ekki verið mikið notað hefur það verið þarna og það hefur gefið Samkeppnisstofnun, samkeppnisráði mjög sterka stöðu til að veita mönnum aðhald og það hefur verið talsvert um það rætt hversu langt samkeppnisyfirvöld gætu á grundvelli þessa ákvæðis gengið ef á þyrfti að halda. Að sjálfsögðu yrðu allar aðgerðir samkeppnisyfirvalda við svona aðstæður að uppfylla kröfur um góða stjórnsýslu og hófsamlega framkvæmd. Það mætti að sjálfsögðu ekki beita þessu ákvæði með íþyngjandi hætti nema öll efnisleg rök væru til og virða þá meðalhófsreglu og önnur sjónarmið. En þetta skiptir verulegum sköpum hvað varðar hina lögformlegu stöðu samkeppnisyfirvalda til þess að beita sér gagnvart skaðlegum aðstæðum á þessum markaði. Veikleiki laganna, eins og hann verður ef frumvarp hæstv. ráðherra nær fram að ganga, verður fyrst og fremst fólginn í því að nánast öll úrræði samkeppnisyfirvalda eru tengd því að sanna brot að undangengnu því að brot hafi verið sannað, að menn séu staðnir að verki beinlínis að hafa misbeitt stöðu sinni. En það er nú hægara sagt en gert og það er nú ekkert smáferli sem undan er gengið eins og dæmin sanna. Ef enginn liður af þessu tagi, engin heimild af þessu tagi er í lögum, hversu mörg ár gæti það þá tekið samkeppnisyfirvöld að taka í lurginn t.d. á aðilum eins og olíufélögunum? Þó þau hefðu sætt rannsókn, þó þau hefðu verið fundin sek samkvæmt því ferli sem lögin bera með sér, þ.e. að samkeppnisráð og síðan áfrýjunarnefnd, ef slíkt væri áfram við lýði, þó allt þetta hefði komist að sinni niðurstöðu og teldi sig hafa sýnt fram á brot þá væri dómstólaleiðin eftir ef menn ...

Var 17. gr. nýtt vegna olíufélaganna?

Nei, ég var nú ekki að segja það, hæstv. ráðherra, að henni hefði oft verið beitt. En hún er til staðar.  Með gagnályktun má auðvitað líka átta sig á því hvaða áhrif það hafi að taka þessa reglu út. Hver er niðurstaðan hvað það varðar í umsögnum um frumvarpið? Nánast allir benda á að þetta hafi í för með sér grundvallarbreytingu á stöðu samkeppnisyfirvalda, veiki hana. Það gera stéttarfélögin, ASÍ, BSRB. Það gera Neytendasamtökin. Það gerir Samkeppnisstofnun sjálf og það gera margir fleiri. Þó svo að þessu ákvæði kunni að hafa verið beitt vægilega fram að þessu er ekki þar með sagt að heimilt sé að gagnálykta svo að það skipti engu máli og megi bara fara út, aldeilis ekki. Það getur haft mikla þýðingu og hefur mikla þýðingu að hafa það þarna. Það er til staðar. Það geta komið upp þær aðstæður að þessu yrði beitt og aðilar vita af því að þetta er svona. Þeir eru því ekki öruggir um sig að gera hvað sem er í skjóli þess að þeir komist upp með það á meðan brotin hafa ekki sannast á þá eins og lögin eiga að vera úr garði gerð ef frumvarpið nær eitt fram að ganga. Ég held að þetta sé kannski ein varhugaverðasta breytingin, herra forseti, sem þarna á að gera. Ég tel reyndar að stjórnsýslubreytingin sem slík sé öll mjög lítt ígrunduð og veiki stofnunina. Það er enginn vafi á því í mínum huga að það er missir að samkeppnisráði og áfrýjunarnefnd í þessu sambandi og það er til muna veikari staða að hafa þarna bara þessa stjórn þriggja manna þar sem heldur er dregið úr faglegum kröfum og hæfniskröfum miðað við það sem áður var ætlað og sem skipuð er beint af ráðherra með þessum hætti. Þetta er að mínu mati veikari staða stofnunarinnar en sú sem 

Hvernig er ráðið skipað?

Ráðið er skipað af ráðherra og á grundvelli mjög strangra hæfniskrafna eins og við vitum, hæstv. ráðherra.

Pólitískt?

Pólitískt skipað?

Það er fleiru breytt í þessu efni en bara því. Það er líka breytt samskiptum stofnunar og forstöðumanns og hinnar nýju stjórnar borið saman við það sem áður hefur verið. Stofnunin hefur verið mjög sjálfstæð í störfum sínum og ekki þurft að bera undir einhverja stjórn einstakar aðgerðir sínar eins og þarna á að gera og menn hafa spurt sig að því hvaða áhrif það hefði haft á umliðnum árum ef stofnunin sem slík hefði verið í því hafti sem nú á að hneppa hana í. Það er enginn vafi á því í mínum huga að þetta veikir stöðuna og það er undarleg niðurstaða að komast að í þessum efnum. Auðvitað mætti velta þar ýmsu fleiru fyrir sér en ég læt nægja að vísa í þann rökstuðning sem áður hefur komið fram tímans vegna í þessum efnum hjá fyrri ræðumönnum og kemur fram í nefndaráliti bæði 1. og 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar þar sem rækilega er yfir þetta farið. Það voru á sínum tíma ýmis mjög merk nýmæli í samkeppnislögunum og mörg þeirra halda sér í þessum lögum. Ég nefni t.d. þau ákvæði sem komu í fyrsta sinn inn í lög í 20.–22. gr. laganna sem varða auglýsingamál, varða kröfur um gæði auglýsinga. Þar var t.d. gengið frá því að auglýsingar sem höfða skuli til íslenskra neytenda skuli vera á íslenskri tungu. En merkustu nýmælin sem þarna komu voru þó að mínu mati þau sem sneru að vernd barna og ungmenna fyrir innrætandi auglýsingum, þ.e. að auglýsingar megi ekki misbjóða þeim eða gera út á trúgirni barna og unglinga og að bannað sé að sýna í auglýsingum hættulegt atferli eða annað því um líkt sem geti verið slæmt fordæmi fyrir börn. Það á sér ákveðnar sögulegar skýringar að þessi ákvæði komu á endanum inn í samkeppnislög en voru ekki sett í sjálfstæðri löggjöf eins og reyndar hafði nú verið reiknað með. Þannig var að á árinu 1987 eða 1988 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu frá þeim sem hér talar um að undirbúin yrði löggjöf um þetta efni og fyrrverandi viðskiptaráðherra Jón Sigurðsson flutti reyndar frumvarp í þá vegu sem ekki náði fram að ganga. Þegar samkeppnislögin voru svo til umfjöllunar á sínum tíma varð að lokum niðurstaðan að taka þessi ákvæði þarna upp í sérstakar greinar í samkeppnislögum. Síðan hafa þau staðið þar og að sjálfsögðu til mikilla bóta þó að mínu mati hefði jafnvel mátt beita þeim með ákveðnari hætti en gert hefur verið. Annað mjög merkilegt nýmæli kom inn við setningu samkeppnislaganna í mars 1993. Það var ákvæði til bráðabirgða II sem fól í sér fyrirmæli til Samkeppnisstofnunar um að vinna á sínum fyrstu starfsárum - eða samkeppnisráðs var það nú reyndar - úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja sem starfa á íslenskum markaði. Þetta átti að gera í því skyni að kanna hvort að í íslensku viðskiptalífi væri að finna alvarleg einkenni hringamyndunar, óæskilegra tengsla eða valdasamþjöppunar sem takmarkað gæti samkeppni. Þetta var sett gagngert þarna inn sem hluti af í raun og veru því heildarsamkomulagi, þeirri heildarniðurstöðu sem varð um afgreiðslu laganna, m.a. vegna þess að menn áttuðu sig á því að miklu máli skipti að greina markaðinn og fylgjast með framvindu hans og að eðli málsins samkvæmt hlytu að vera vissar hættur samfara því að velja þá leið sem valin var með lögunum 1993 á jafnsmáum og lokuðum markaði og um var að ræða á Íslandi. Þetta ákvæði kom síðan efnislega inn í lögin sjálf og ákvæði til bráðabirgða varð í sjálfu sér óvirkt og er fallið brott. Það er búið að efna það og það var gert með þessari skýrslu sem út kom í desember 1994, um stjórnunar- og eignatengsl í íslensku atvinnulífi, og nú er þetta orðinn hluti af lögbundnu verkefni Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs sem á að yfirfærast samkvæmt frumvarpinu yfir í verkefni Samkeppniseftirlitsins og er það auðvitað vel. Virðulegur forseti. Að síðustu ætla ég að gera lítillega að umtalsefni það sem kemur með í þetta frumvarp og varðar innleiðingu tiltekinna tilskipana úr hinum evrópska samkeppnisrétti, þ.e. þau ákvæði sem koma í 27. gr. frumvarpsins og eru auðvitað þannig að þó að ekkert annað væri í frumvarpinu en það eina ákvæði, væri ærin ástæða til að staldra við. Það er sem sagt sú útkoma eða uppákoma eða hvað við viljum kalla það að íslenskir dómstólar eiga nú í fyrsta sinn að vera bundnir af niðurstöðum eða ákvörðunum Eftirlitsstofnunar Evrópusambandsins þannig að þeim sé skylt að dæma í samræmi við niðurstöður sem þar eru orðnar, eða jafnvel taka mið af niðurstöðum sem þar eru í fæðingu vegna þess að mál séu til umfjöllunar hjá hinni evrópsku stofnun. Það má að vísu margt um þetta segja og að sumu leyti er það rétt sem fært er fram af aðstandendum málsins að að hluta til leiðir þetta af því að verið er að draga úr miðstýringu í þessum efnum og færa verkefni inn undir innlend samkeppnisyfirvöld sem áður hafa alfarið tilheyrt hinum sameiginlegu stofnunum Evrópska efnahagssvæðisins. Engu að síður verður afleiðingin sú, sem hlýtur að vera mönnum nokkuð erfið í koki, að innlendir dómstólar eru nú með beinum hætti, með pósitífum hætti skyldaðir til þess að hlíta dómum erlendrar stofnunar. Það hefur aldrei áður staðið í íslenskum lagatextum, nema hvað? Enda er augljóslega um svo hreint framsal að ræða að þessu leyti að það er niðurstaða margra að það sé orðið algjörlega útilokað að túlka stjórnarskrána þannig að hún leyfi slíkt nema með breytingum á henni.  Ég tel að þetta gangi ekki, herra forseti. Ég tel algjörlega óásættanlegt að gefast upp með þessum hætti, að leggjast svona á magann. Ég teldi lágmark að gera þá breytingu á þessu ákvæði laganna að þarna kæmi samræmingarkvöð í staðinn fyrir hina beinu bindingu og láta þá frekar á það reyna hvort þetta teldist fullnægjandi innleiðing af okkar hálfu. Af hverju vilja menn taka áhættuna hér heima gagnvart stjórnarskránni frekar en taka þá upp tafl við hina evrópsku aðila um það hvort við höfum ekki með fullnægjandi hætti fullnægt samningsskuldbindingum okkar með því að tryggja að um samræmingu verði þarna að ræða? Nú veit ég vel að það var sú viðleitni sem Íslendingar voru með að ná inn því orðalagi og á það var ekki fallist, en er það þá þar með sjálfgefið að við þurfum að gefast upp? Er það þannig að Alþingi ætli bara með opin augun að láta alla áhættuna vera þeim megin, að við séum að brjóta íslensku stjórnarskrána frekar en leggja út í það að glíma dálítið við Evrópusambandið eða hina evrópsku aðila um það hvort hins konar orðalag, orðalag sem væri í samræmi við upphaflegu ákvæðin í EES-samningnum þar sem í öllum hliðstæðum tilvikum er talað um samræmingu, um að menn skuldbindi sig til samræmingar þannig að rétturinn sé einsleitur en menn taka hvergi þannig til orða að þeir séu skyldugir til að taka við ákvörðunum hins aðilans? Þannig er grunnhugsunin í uppbyggingu EES-samningsins. Ég held því fram að með þessu séu menn að hverfa frá henni og menn eru þá að viðurkenna í verki það sem auðvitað voru rök margra gegn EES-samningnum á sínum tíma, að hann fengi ekki staðist stjórnarskrána vegna þess að í reynd væri hann of mikið framsal. Er það þá veruleikinn? Er þessi uppgjöf játning á því að þeir hafi haft rétt fyrir sér 1992 sem vöruðu við því og lögðust gegn samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, m.a. á þeim forsendum að hann bryti í bága við íslensku stjórnarskrána?

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður þekkir til þessara mála, hann sat í efnahags- og viðskiptanefnd þegar upphaflegu lögin voru sett, 1993, ég geri ekki lítið úr því. Ég tók ekki eftir að hann bæri það á borð hér að stjórnvöld stæðu í hefndaraðgerðum gagnvart Samkeppnisstofnun út af olíumálunum eins og flokksbróðir hans, hv. þm. Ögmundur Jónasson, gerði á laugardaginn, og ég vil þakka honum fyrir það. Mér heyrist því að hv. þingmenn séu að reyna að bakka út úr þeim málflutningi og það er í sjálfu sér virðingarvert. Ég tók eftir því að þannig var líka með hv. þm. Lúðvík Bergvinsson í morgun. Ég fer ekkert frekar út í það. Það sem ég ætlaði að segja var að hv. þingmaður talar um að hann sjái eftir samkeppnisráði, m.a. vegna þess að þar þurfti ekki að bera hlutina undir neina stjórn. Það vill svo til að samkeppnisráð er skipað af ráðherra, eins og verður með þá stjórn sem kveðið er á um í frumvarpinu, þannig að það er eðlilegt að svo sé ekki. Munurinn er hins vegar sá að samkeppnisráð í dag er ákvörðunartökuaðili á neðra stjórnsýslustigi, þetta pólitíska ráð er ákvörðunartökuaðilinn. Það verður hins vegar ekki í nýja fyrirkomulaginu, heldur er það eftirlitsstofnunin, Samkeppniseftirlitið, sem verður ákvörðunartökuaðilinn. Hins vegar ber það meiri háttar efnislegar ákvarðanir undir stjórnina. Varðandi c-liðinn sem hv. þingmaður sér mikið eftir í 17. gr. Sannleikurinn er sá að hann er ekki í samræmi við samkeppnisreglur Evrópusambandsins. Þessi liður hefur aldrei verið notaður af samkeppnisyfirvöldum eða dómstólum. Í lögskýringargögnum stendur ekkert um hvað fellur undir þennan lið og hvernig hann skuli notaður. Þetta er ástæðan, það kemur hins vegar annað ákvæði inn í staðinn sem er vel útfært.

Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu ekki að draga neitt í land sem hv. þingmenn Ögmundur Jónasson eða Lúðvík Bergvinsson hafa sagt um þetta mál. Það er ekki mitt hlutverk. Í öðru lagi standa þeir fyrir sínu og þurfa enga hjálp frá mér í þeim efnum. Ég minni á að í ræðu minni gagnrýndi ég einmitt hvernig samskiptum ráðuneytisins í undirbúningi þessa máls við Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð hefði verið háttað. Það er auðvitað alveg furðulegt að hæstv. ráðherra skuli bera hér á borð frumvarp sem er í beinni andstöðu við helstu fagstofnun og sérfræðistofnun á þessu sviði í landinu. Það eitt og sér er aldeilis tilefni til grunsemda. Því miður er það auðvitað þannig að það er eiginlega vandfundin útskýring eða rök fyrir því að fara þessa leið önnur en þau sem hv. þingmenn Lúðvík Bergvinsson og Ögmundur Jónasson hafa nefnt, að þetta sé hefndarleiðangur gegn Samkeppnisstofnun, sem af einhverjum ástæðum hafi fallið í ónáð hjá hæstv. ríkisstjórn og væri þá ekki fyrsta opinbera stofnunin sem er látin sæta hörðu. Þær hafa týnt tölunni, verið lagðar niður eða fluttar út á land ef þær hafa verið með múður, eins og kunnugt er. Það þarf ekki að rekja alla þá sögu hér. Það má líka spyrja: Hvert er vandamálið? Hvað kallar á þessar breytingar? Hvert er vandamálið í þessum efnum í dag? Er það stjórnskipulag þessara mála? Eru það störf Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs? Nei, vandamálið er að ekki hefur verið nógu vel búið að þessu starfi. Það hefur búið við fjársvelti. Það er ofhlaðið af verkefnum, það hefur ekki undan. Það er vandamálið. Það væri nær að taka á því. Varðandi c-liðinn að lokum, þá eru að vísu til lögskýringargögn hvað hann varðar. Ég get vitnað þar í ræðu sem ég hélt þegar verið var að afgreiða samkeppnislögin og sú ræða hefur verið notuð sem lögskýringargagn varðandi þennan c-lið í lærðum ritgerðum lögfræðinga, bara til að upplýsa hæstv. ráðherra um það. Ég held því enn fram að þessi ákvæði eða sambærilegar mögulegar heimildir samkeppnisyfirvalda til að grípa til aðgerða gagnvart ríkjandi ástandi séu nauðsynlegar.

Hæstv. forseti. Hvert er vandamálið? spyr hv. þingmaður. Ég ætla að minna á hvað varð til þess að svokölluð viðskiptalífsnefnd var skipuð af mér. Það var vegna ástands á markaðnum, vegna þess að við vildum fara yfir það hvort væri ekki hægt að skipuleggja mál þannig og löggjöfina að við ættum léttara með að taka á fákeppni á markaði og ýmsu neikvæðu sem uppi var. Þessi nefnd skilar áliti. Formaður hennar var dósent við Háskóla Íslands, Gylfi Magnússon. Fyrsta atriðið sem gerð er tillaga um í því nefndaráliti er að taka á skipulagi samkeppnisyfirvalda. Þetta er gert af hálfu nefndar sem er skipuð af mér og formaður hennar er dósent við Háskóla Íslands. Miðað við umræðuna sem hefur verið hér um þetta mál, mætti halda að þessi maður, þessi virti maður í háskólanum sé strengjabrúða í höndum viðskiptaráðherra.

Það er ómerkilegt að skýla sér á bak við þetta.

Nú líður hv. þingmanni illa og það er gott.

Þetta er mjög ómerkilegt.

Mjög gott að hv. þingmanni líði illa.

Það er með ólíkindum að treysta sér ekki til að ...

Þetta er bara staðreynd málsins, svona er þetta og þetta er sannleikurinn í málinu. Þetta er fyrsta atriðið sem lagt er fram sem tillaga af hálfu nefndarinnar. 

Herra forseti. Ræða hv. 1. þm. Norðaust. var á köflum með því betra sem heyrst hefur í umræðunni til þessa. Það var ágæt upprifjun sem hv. þingmaður fór í varðandi tilurð samkeppnislaganna. Í sjálfu sér er ekki ástæða til að gera athugasemdir við þá lýsingu sem ég hygg að sé raunsönn, sérstaklega hvað það varðar að áherslan var á það við samningu samkeppnislaganna að hafa ekki afskipti af stærð fyrirtækja eða markaðshlutdeild sem slíkri, heldur leggja meginþungann á hegðun fyrirtækjanna, þ.e. að koma í veg fyrir að þau hegðuðu sér með þeim hætti að skaðlegt væri fyrir samkeppni, t.d. með samráði eða misnotkun á markaðsráðandi stöðu, enda eru þetta kjarnagreinar í samkeppnislögunum. Ég verð hins vegar að vera ósammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni varðandi eftirsjá hans af c-lið 17. gr. núgildandi laga sem fellur út með þessu frumvarpi, nái það fram að ganga. Það geri ég einfaldlega vegna þess að ég get ekki séð að þessi grein færi núverandi samkeppnisyfirvöldum að óbreyttum lögum þau úrræði sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon telur. Þetta er almennt orðað ákvæði. Það er óljóst að inntaki. Það er mjög veik heimild til að grípa til íþyngjandi aðgerða. Ég held því að það sé í raun mjög villandi skýring eða lýsing á frumvarpinu að segja að með þeirri lagfæringu að taka út c-lið 17. gr. sé verið að veikja samkeppnislögin.

Herra forseti. Mér þykir vænt um að hv. þingmaður er mér í aðalatriðum sammála um aðdraganda þessa máls á sínum tíma og hvernig þetta var hugsað og uppbyggt. Það er alveg rétt að menn mátu það svo, ég held að það hafi verið raunsætt mat, að stærð hins íslenska markaðar eða öllu heldur smæð hans og eðli að ýmsu leyti og samsetning á þeim tíma, byði ósköp einfaldlega alls ekki upp á það að fara þá leið sem sums staðar er gert að hafa tiltekin stærðarmörk eða viðmiðunarmörk til að styðjast við og reyna að tryggja fjölbreytnina með beinum hætti af því tagi, heldur horfa á hegðun fyrirtækjanna og banna hvers kyns misbeitingu á markaðsráðandi stöðu. C-liður 17. gr. verður líka að skoðast í því samhengi. Hann var m.a. rökstuddur með því að á þeim tíma voru enn þá mjög öflugar blokkir í íslensku viðskiptalífi, arfur liðins tíma af sögulegum ástæðum. Það var samvinnufélagsreksturinn öðrum megin og rekstur í einkageiranum hinum megin sem gekk undir ýmsum nöfnum og ég þarf ekki að fara með hér. Menn sögðu: Ja, það er nú ekki fyrirséð hvernig þróunin verður að þessu leyti. Ef þessar blokkir halda saman og jafnvel eflast í hinu nýja opna viðskiptaumhverfi verður nú kannski þröngt fyrir dyrum hjá smábændunum. Og verða þá ekki samkeppnisyfirvöld að hafa einhverja möguleika til að beita sér gagnvart aðstæðum? Það er mikill misskilningur ef menn halda að einasta leiðin sem samkeppnisyfirvöld hefðu á grundvelli c-liðar 17. gr. gildandi laga sé að fara með illu að fyrirtækjunum. Sú leið var að sjálfsögðu líka rædd að samkeppnisyfirvöld gætu kallað aðila til viðræðna við sig og sagt: Hér stöndum við frammi fyrir aðstæðum sem eru mjög óæskilegar og við sjáum okkur knúna til þess að leggjast í rannsóknir og athuga hvort við verðum að aðhafast eitthvað, ef menn eru ekki fáanlegir til þess að gera tilteknar breytingar. Gott dæmi gæti verið sameiginleg innkaup olíufélaganna eða dreifing, að samkeppnisyfirvöld einfaldlega kalli þessa aðila við viðræðna og segi: Heyriði, drengir góðir, þetta gengur ekki, þessu verðum við að breyta. - Slíkir hlutir geta náðst fram í samkomulagi, þannig að það þarf ekki alltaf átök eða illindi.

Herra forseti. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að sú mynd sem blasir við okkur í dag er auðvitað að sumu leyti öðruvísi en var árið 1993 þegar lögin voru sett. Það sem líka hefur breyst er að nú er komin tólf ára reynsla á beitingu þessara laga, þess vegna höfum við kannski aðrar forsendur til að meta hvað eigi að vera í lögunum og hvað ekki. Varðandi þau atriði sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur réttilega áhyggjur af, þ.e. að stórir aðilar á markaði séu svo fyrirferðarmiklir að það valdi samkeppnishamlandi áhrifum, þá hygg ég að þegar grannt er skoðað, vegið og metið hvaða úrræði séu viðeigandi í hverju tilviki nái ákvæði eins og bannákvæði samkeppnislaganna, ákvæði sem varða samráð, ákvæði sem varða misnotkun á markaðsráðandi stöðu yfir afleiðingar þeirra aðstæðna sem upp geta komið vegna þess að einhverjir aðilar verða fyrirferðarmiklir á markaði. Það er auðvitað líka rétt eins og kom fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að ákvæðið sem nú er í 18. gr. hefur auðvitað líka ákveðinn tilgang í því sambandi að tryggja að samruni fyrirtækja sem ýmist eru að ná markaðsráðandi stöðu eða auka markaðsráðandi stöðu sína þurfa að fara með mál sín í gegnum nálarauga samkeppnisyfirvalda, ef við getum orðað það svo. Það er því ekki eins og verið sé að kippa út úrræðum samkeppnisyfirvalda til þess að bregðast við samkeppnishömlum í samfélaginu. Menn mega ekki ganga svo langt að túlka þá breytingu sem hér er lögð til með þeim hætti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir stutta og markvissa ræðu, sérstaklega þessa sögulegu baksýn hans, skiptingu á Verðlagsstofnun yfir í Samkeppnisstofnun. Ég vil spyrja hann: Getur verið að menn hafi ekki klippt nógu skýrt þar á milli, milli verðlagseftirlits sem er lögbundið samráð og Samkeppnisstofnunar sem á að berjast gegn samráði? Ég tel mig hafa fréttir af því að forstjóri Samkeppnisstofnunar hafi setið fundi um olíudreifingu og skiptingu sameiginlegra eigna með olíufurstunum lengi vel eftir að nýju lögin tóku gildi, sem er í rauninni samráð. Þá vildi ég spyrja hv. þingmann um c-lið 17. gr. núgildandi laga, þ.e. að heimilt sé að grípa inn í aðstæður án sektar. Þannig er að fyrirtæki eru oft sameinuð til að ná fram hagræðingu og þá vex verðmæti þeirra en með því að skipta þeim upp gæti það þýtt minni verðmæti. 72. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar, svo með leyfi herra forseta: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“ Gæti hv. þingmaður hugsað sér að þessi grein stæði áfram en með skaðabótarétti til þeirra sem tapa eignum sínum vegna þeirra aðgerða sem Samkeppnisstofnun gripi til vegna aðstæðna sem þeir eiga enga sök á?

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Pétri Blöndal að mönnum voru vel ljósir á sínum tíma ýmsir erfiðleikar sem stöfuðu af ríkjandi ástandi í íslenska viðskiptaheiminum þegar nýju samkeppnislögin gengu í gildi. Það var auðvitað ekki hægt að klippa á það allt saman bara á einni nóttu. Ákveðin uppbygging var staðreynd, ákveðinn rekstur fyrirtækja var staðreynd sem menn urðu að horfast í augu við. Það voru hlutir eins og olíufélögin og samstarf þeirra, innkaup og annað því um líkt, sem var bein framlenging af opinberri stýringu og opinberum innkaupum frá Rússlandi á sínum tíma og allt það, sem við þekkjum. Það var staðan í landbúnaðargeiranum og fleiri slíkir hlutir sem voru vissulega ræddir og skoðaðir. Mönnum var ljóst að það mundi taka einhvern tíma að þroska og þróa þetta fyrirkomulag yfir í hið nýja umhverfi og hvað líður einstökum fundum með forstjóra Samkeppnisstofnunar með einhverjum aðilum þarna í árdaga þessa nýja fyrirkomulags, það ætla ég ekki að fara að fella dóma um.  Ég tel að möguleikar samkeppnisyfirvalda til að grípa til aðgerða eins og þeir voru hugsaðir og skilgreindir í c-lið 17. gr. - það sem menn voru fyrst og fremst að hugsa var að það geta blasað við þær aðstæður, mönnum geta orðið ljósar þær aðstæður sem eru bersýnilega skaðlegar fyrir samkeppni á markaði. Þó að þær tengist ekki neinum beinum atburðum, þ.e. séu ekki til komnar beinlínis í augnablikinu vegna sameiningar fyrirtækja og þó að þær séu ekki orðnar ljósar vegna þess að brot hafi sannast, þá kemur að því, hversu langt mega þá samkeppnisyfirvöld ganga til að beita slíkri reglu? Ég nefndi það. Auðvitað verður öll slík framkvæmd að standast kröfur um hófsemd og meðalhóf. Ég útiloka ekki að bætur gætu þurft að koma til. Það gæti orðið samkomulagsatriði eða viðfangsefni dómstóla að skera úr slíku, 

Herra forseti. Nú höfum við kannski ekki klippt nógu skýrt á milli þessara stofnana fyrr en núna og kannski eru menn núna að gera það sem þeir áttu að gera í árdaga að klippa á milli nýrrar stofnunar og gamallar, sérstaklega í mannahaldi. Varðandi þetta síðasta með skaðabætur, það yrði dálítið athyglisvert og kannski hefur þessu ákvæði aldrei verið beitt vegna þess að skaðabæturnar gætu orðið himinháar.

Herra forseti. Við stöndum nú í 2. umr. um frumvarp viðskiptaráðherra um breytingu á samkeppnislögum og höfum í sjálfu sér komið víða við. Hér var ítarleg umræða á laugardaginn þar sem hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar komu víða við í ítarlegum ræðum sínum og það má því segja að margt liggi fyrir sem þarf að svara. Það má lýsa því þannig að kjarninn í ræðum flestra ef ekki allra hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar sem tjáðu sig á laugardaginn hafi verið tvennt. Annars vegar að um væri að ræða veikingu á samkeppnisyfirvöldum og hins vegar veikingu á samkeppnislögum. Ég verð að lýsa því strax yfir að ég er algerlega ósammála þeirri túlkun og tel að hún styðjist við afar veik rök. Ég held að rétt sé að rifja það upp að markmið þeirra breytinga sem verið er að ráðast í með frumvarpinu er þveröfugt; það er fyrst og fremst verið að vinna að því að efla samkeppniseftirlit í landinu og í því ljósi verður að skoða þessar tillögur. Þær breytingar sem verið er að leggja til varðandi skipulag og stjórnsýslu samkeppnismála lúta í fyrsta lagi að því að greina á milli þeirra verkefna sem annars vegar snúa að neytendavernd og markaðseftirliti og hins vegar þeim verkefnum sem snúa að hinu beina samkeppniseftirliti. Þessi verkefni hafa til þessa bæði legið hjá Samkeppnisstofnun. Eins og rakið hefur verið á það sér frekar sögulegar rætur frekar en rökrænar en þarna er núna ætlunin að greina á milli. Samkeppniseftirlitið sjálft verður vistað í nýrri stofnun, Samkeppniseftirlitinu, sem mun hafa vissulega þrengra en um leið skýrara verksvið en núverandi Samkeppnisstofnun. Verið er að taka ákveðna málaflokka frá og flytja til annarrar stofnunar en eftir standa þau verkefni sem snúa að hinu eiginlega samkeppniseftirliti. Hugsunin með breytingunum er sú að sú stofnun sem hefur það verkefni með höndum geti einbeitt sér að því verkefni. Það er líka verið að gera þarna ákveðnar breytingar sem lúta að stjórnsýslunni með það að markmiði að gera stjórnsýsluna skýrari og einfaldari. Það verður ótvírætt eftir breytinguna að rannsókn mála og afgreiðsla á fyrsta stjórnsýslustigi verður hjá einum aðila, hjá Samkeppniseftirlitinu. Þær ákvarðanir verða síðan auðvitað kæranlegar til næsta stjórnsýslustigs, áfrýjunarnefndar samkeppnismála, í því er ekki breyting. Breytingin felst í því að það er ótvírætt einn aðili sem tekur allar ákvarðanir á fyrsta stjórnsýslustigi en til þessa hefur myndin verið nokkuð flóknari. Samkvæmt núgildandi lögum ber Samkeppnisstofnun ábyrgð á sumum ákvörðunum á fyrsta stjórnsýslustigi en samkeppnisráð ber ábyrgð á öðrum ákvörðunum. Í framkvæmd hefur málsmeðferðin í þeim málum sem lúta ákvörðunarvaldi samkeppnisráðs oftar en ekki borið keim af því að fyrst rækju menn mál sín fyrir Samkeppnisstofnun og síðan fyrir samkeppnisráði. Þegar sú niðurstaða væri fengin væri að lokum hægt að fara með mál fyrir áfrýjunarnefnd. Í raun og veru hefur þetta snúið að þeim aðilum sem hafa verið með mál fyrir samkeppnisyfirvöldum að þeir hafa í mörgum tilvikum upplifað það þannig að stigin hafi verið í rauninni þrjú en ekki tvö. Þetta er mjög skýrt hvað varðar bráðabirgðaákvarðanir stofnunarinnar. Samkeppnisstofnun tekur bráðabirgðaákvörðun, samkeppnisráð fjallar síðan um þá ákvörðun þegar samkeppnisráð kemur næst saman. Síðan eru þær ákvarðanir kæranlegar til áfrýjunarnefndar. Þarna er menn í rauninni að eiga við þrjá stjórnsýsluaðila í þessu sambandi. Einnig má benda á að sú breyting hefur átt sér stað með nýjum málsmeðferðarreglum hjá samkeppnisyfirvöldum að eftir að Samkeppnisstofnun hefur lokið rannsókn sinni og skilað niðurstöðum sínum til samkeppnisráðs eiga málsaðilar í stærri málum tækifæri til þess að flytja mál sitt beint fyrir samkeppnisráði. Þetta ber líka keim af því að þarna sé um að ræða þrjú stig en ekki tvö. Það er heldur ekki til þess fallið að gera núverandi skipulag skýrt, einfalt eða aðgengilegt, að stundum starfa samkeppnisráð og Samkeppnisstofnun eins og um tvo aðskilda aðila innan stjórnsýslunnar væri að ræða en stundum er eins og um einn aðila sé að ræða. Það er ekki einföld mynd sem blasir við þeim sem þurfa að fara með mál fyrir þessa aðila. Stundum eru samkeppnisyfirvöld á fyrsta stjórnsýslustigi tvískipt og stundum er líkt og um eineðli sé að ræða, þegar Samkeppnisstofnun vinnur verkefni fyrir samkeppnisráð. Á þessu er lögð til breyting, til að skýra hlutina og gera þá einfaldari og aðgengilegri, m.a. til að flýta málsmeðferð í gegnum kerfið. Sú gagnrýni hefur stundum komið fram á málsmeðferð samkeppnisyfirvalda að aðilar vilji gjarnan eiga kost á að koma málum sínum sem fyrst til dóms til að fá endanlega niðurstöðu í mál. Það er m.a. á þeim forsendum að öll helstu samtök fyrirtækjanna í landinu, svo sem Samtök atvinnulífsins, Verslunarráð, Samtök iðnaðarins og Félag íslenskra stórkaupmanna, hafa fagnað þeim skipulagsbreytingum sem lagðar hafa verið til. Mörg þessara samtaka hafa raunar barist fyrir breytingum í þessa átt árum saman. Ég get nefnt sem dæmi skýrslu sem Verslunarráð skilaði árið 1998 og skýrslu sem Samtök atvinnulífsins skiluðu af sér á árinu 2002. Þar voru lagðar til stjórnsýslubreytingar í þessa veru. Svipuð sjónarmið komu líka fram af hálfu talsmanna atvinnulífsins innan nefndar sem fyrrum viðskiptaráðherra skipaði á árinu 1998, sem var að störfum í hartnær tvö ár. Hún lagði til stjórnsýslubreytingar af þessu tagi. Þær rötuðu hins vegar ekki inn í frumvarpið sem varð að lögum á árinu 2000 um breytingar á samkeppnislögunum. En í því nefndarstarfi komu þessi sjónarmið mjög skýrt fram. Eins og ég gat um í andsvari á laugardaginn ættu hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar að gæta sín á að gera lítið úr öllum sjónarmiðum atvinnulífsins í þessu sambandi. Samkeppniseftirlit beinist eðli málsins samkvæmt að fyrirtækjunum í landinu en það er ekki þar með sagt að fyrirtækin séu öll í hlutverki sakbornings, það er ekki þannig. Fyrirtækin eru líka kærendur í mjög mörgum tilvikum. Þau þurfa gæta hagsmuna sinna í mörgum tilvikum með því að leita til samkeppnisyfirvalda og vekja athygli á brotum sem þau verða fyrir í samkeppni á markaði. Það er því hæpið fyrir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar að ætla að gera lítið úr trúverðugleika hagsmunasamtaka atvinnulífsins í þessu sambandi, með því að segja að þau séu bara fulltrúar þeirra sem óttast að sæta rannsókn. Það má líka bæta því við að Lögmannafélag Íslands er í meginatriðum jákvætt gagnvart þeim breytingum sem hér eru lagðar til á stjórnsýslu samkeppnismála þótt rétt sé að halda því til haga að Lögmannafélagið gerir athugasemdir við hlutverk eða tilvist stjórnarinnar og telur að það geti flækt málin. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að með þeim breytingum sem efnahags- og viðskiptanefnd hefur lagt til á frumvarpinu verði komið í veg fyrir allar flækjur í því sambandi þannig að menn eiga ekki að hafa áhyggjur af þeim þætti eins og Lögmannafélagið gerði í umsögn sinni. Segja má að komið hafi verið til móts við athugasemdir af því tagi. Ég hef varið nokkrum tíma í að fjalla um breytingar á stjórnsýslu samkeppnismála og niðurstaða mín er ótvírætt sú að þær breytingar séu til þess fallnar að auka skilvirkni og skýra verksvið samkeppnisyfirvalda. Þær ganga í þá átt að efla samkeppniseftirlit en ekki að draga úr því, eins og háttvirtir þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa haldið fram. Auk þess er ástæða til að minna enn og aftur á að samhliða þeim lagabreytingum sem hér er lagt til að gera hafa stjórnvöld, ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir, lýst yfir vilja sínum til að verja verulega auknum fjármunum til samkeppniseftirlits með því að verja auknum fjármunum til málaflokksins, um sem nemur tugum milljóna króna, sem gefur Samkeppniseftirlitinu kost á að fjölga þeim sérfræðingum sem starfa á því sviði úr 10 eða 11 í dag í 17 þegar þessu kjörtímabili lýkur. Ætlunin er að setja aukna fjármuni og aukinn kraft í samkeppniseftirlit og það eru því hreinar öfugmælavísur að halda því fram, eins og hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar gerðu á laugardaginn, að með þessum stjórnsýslubreytingum sé á einhvern hátt verið að reyna að draga úr, veikja eða jafnvel að lama samkeppnisyfirvöld í landinu. Það bara stenst ekki. Ég tel ástæðu til að staldra við nokkur önnur atriði í frumvarpinu í máli mínu. Í fyrsta lagi finnst mér mikilvægt að rifja upp nokkur sjónarmið í sambandi við 16. gr. frumvarpsins. Hún er, eins og menn þekkja, að nokkru leyti efnislega samhljóða núverandi 16. gr. en á henni eru gerðar tvær efnislegar breytingar með frumvarpinu. Annars vegar er kveðið á um það með skýrum hætti að ef fyrirtæki brjóti gegn ákvæðum laganna geti Samkeppniseftirlitið mælt fyrir um skipulagsbreytingar að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Eins og verið hefur til þessa gefur greinin yfirvöldum heimild til að mæla fyrir um ýmis atriði sem varða atferli og hegðun fyrirtækjanna, svo sem að banna ákveðnar athafnir, gefa út fyrirmæli um að gera eitthvað, setja viðskiptaskilmála eða eitthvað slíkt. Allt þetta verður áfram til staðar. Það verður til staðar eins og verið hefur til þessa. Það er hins vegar nýmæli að úrræði yfirvalda verða aukin hvað varðar breytingar á skipulagi sem, eins og hefur komið fram í umræðum, felur í sér samkvæmt viðurkenndum sjónarmiðum í samkeppnisrétti að samkeppnisyfirvöld geti gefið fyrirmæli um innra skipulag fyrirtækja, í vægustu tilvikum skipað mönnum að selja hlutabréf í öðrum fyrirtækjum, jafnvel að stofna sjálfstæð félög um tiltekna þætti starfseminnar og jafnvel hreina uppskiptingu fyrirtækjanna þegar lengst er gengið. Með lagabreytingunni sem við leggjum hérna til eru samkeppnisyfirvöldum ótvírætt fengnar þessar heimildir til að bregðast við brotum fyrirtækja á samkeppnislögum. Þetta er veruleg breyting. Það er auðvitað rétt að geta þess að þessi breyting er að sjálfsögðu ekki óumdeild. Hún hefur m.a. verið gagnrýnd af ýmsum hagsmunasamtökum í atvinnulífinu sem telja að með þessu sé of langt gengið, m.a. út frá sjónarmiðum um meðalhóf og vernd eignarréttarins. Það er líka rétt að fram komi að samkvæmt hefðbundnum sjónarmiðum í evrópskum samkeppnisrétti, bæði landsrétti einstakra ríkja og í samevrópskum reglum, hafa áherslurnar til þessa fremur beinst að því að grípa til aðgerða gegn atferli fyrirtækja frekar en skipulagi þeirra. Það er meginstefið sem við sjáum í hinum evrópska samkeppnisrétti, að menn horfa fremur á atferli fyrirtækja, hvernig þau hegða sér á markaði, frekar en hvort þau eru svo og svo stór. Hins vegar er það viðurkennt sjónarmið að þegar fyrirtæki eru stór og markaðsráðandi sé ástæða til að fylgjast enn betur með atferli þeirra, fylgjast með því hvort þau hafa með sér samráð og hvort þau misbeiti markaðsráðandi stöðu sinni. Þau viðhorf hafa auðvitað verið rauði þráðurinn í gegnum íslensku samkeppnislögin eins og fram kom í máli okkar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar áður. Í þessu sambandi er jafnframt rétt að halda því til haga að þróun hinna samevrópsku reglna varðandi viðskipti milli landa eru í þá átt að auka heimildir samkeppnisyfirvalda til að hafa afskipti af skipulagi fyrirtækja. Það er rétt að það liggi fyrir. Það er einnig rétt að í einstökum Evrópulöndum er að finna slíkar heimildir sem ganga m.a. út á uppskiptingu fyrirtækja. Því hefur hins vegar verið hafnað í öðrum löndum, þannig að því sé líka til haga haldið. Í löndunum í kringum okkur getum við fundið dæmi um hvort tveggja, bæði strangar reglur á þessu sviði og eins reglur sem ekki ganga eins langt og hér er lagt til. Víðtækustu reglurnar er trúlega að finna í Bretlandi. Um þær hefur nokkuð verið fjallað, m.a. í meðförum efnahags- og viðskiptanefndar. En annars staðar, t.d. í Noregi, er heimildin til uppskiptingar fyrirtækja alfarið bundin við að samkeppnisyfirvöld séu að bragðast við brotum á þarlendum samkeppnislögum. Það er það sama og við leggjum til hér, sama og t.d. á Írlandi. Þar er miðað við að hægt sé að beita slíkum úrræðum til að bregðast við misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Tillögur til lagabreytinga í Þýskalandi sem kynntar voru á síðasta ári ganga út á að heimilt sé að beita skipulagsbreytingum til að bregðast við brotum. Loks má nefna í þessu sambandi að heimildir sem framkvæmdastjórn ESB hefur nýlega fengið, og ESA mun fá í nánustu framtíð, ganga út á að heimild til uppskiptingar fyrirtækja sé bundin við að bregðast við brotum gegn samkeppnisreglum ESB og EES. Frumvarpið sem við ræðum um hér gerir ráð fyrir sambærilegum ákvæðum og Evrópureglurnar. Sams konar reglur hvað þetta varðar eru svo í Noregi og tillögur uppi um slíkar í Þýskalandi. Það er hins vegar rétt sem komið hefur fram að reglurnar eins og þær liggja fyrir í Bretlandi ganga lengra. Til að nefna dæmi getum við nefnt að þegar Svíar voru að endurskoða samkeppnislög sín árið 2003 komu upp hugmyndir um að setja inn skýr ákvæði um að þarlend samkeppnisyfirvöld hefðu heimild til að bregðast við brotum og aðstæðum með skipulagsbreytingum. En slíkum reglum var hafnað. Eins og ég segi hafa ýmsar aðferðir verið reyndar í kringum okkur og ef við metum stöðuna í löndunum í kringum okkur, í landsrétti einstakra ríkja, get ég ekki betur séð en að með því að innleiða þá breytingu sem lögð er til í 16. gr. séum við að skipa okkur í hóp þeirra landa sem ganga hvað lengst, ekki allra lengst en við erum meðal þeirra sem ganga hvað lengst varðandi heimildir samkeppnisyfirvalda til að skipta upp fyrirtækjum til að bregðast við brotum. Áður en ég hverf frá þessu atriði frumvarpsins verð ég að játa að ég hef haft persónulega efasemdir um að við ættum að ganga jafnlangt og gert er í þessu frumvarpi.

Af hverju að styðja það þá?

Eftir að hafa farið yfir málið, hv. þm. Jóhann Ársælsson, tel ég unnt að fallast á þessa breytingu. Ég tel það unnt. Það geri ég í ljósi þess að heimildin sem felst í 16. gr. er bundin við þau tilvik er fyrirtæki hafa brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga. Ég tel líka mikilvægt að tryggt sé að þessu úrræði verði ekki beitt nema fyllstu sjónarmiða um meðalhóf sé gætt. Meðalhófsregla er beinlínis skrifuð inn í þetta ákvæði eins og það er lagt fram, og mér finnst það afskaplega mikilvægt í þessu sambandi. 
             Í þessu sambandi finnst mér líka rétt að geta þess að samkvæmt breytingartillögu sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar hefur lagt fram varðandi þessar skipulagsbreytingar er sagt að þær komi ekki til framkvæmda fyrr en að lokinni meðferð dómstóla ef aðilar kjósa að skjóta sínum málum þangað. Enda er alveg ljóst að aðgerðir af þessu tagi, skipulagsbreytingar, jafnvel uppskipting fyrirtækja, eru óafturkræfar ráðstafanir. Ef dómstóll kæmist að þeirri niðurstöðu að uppskipting fyrirtækis hefði ekki verið nauðsynleg, löngu eftir að hún kæmi til framkvæmda, væri skaðinn í raun skeður. Það er þess vegna mikilvægt réttaröryggissjónarmið sem býr að baki þeirri tillögu meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar og mikilvægt að hún nái fram að ganga. Í umræðum á laugardaginn áttu sér stað nokkrar umræður um hvort núverandi 17. gr. hefði að geyma heimild af þessu tagi, þ.e. til uppskiptingar fyrirtækja. Það er auðvitað rétt að það komi fram að þeir sem starfa að samkeppnismálum á vegum Samkeppnisstofnunar eru þeirrar skoðunar að lögin veiti þeim þessa heimild. Það er rétt að halda því til haga. Það er líka rétt að halda því til haga að margir lögfræðingar hafa verið allt annarrar skoðunar. Það hefur ekki reynt á þetta fyrir dómstólum þannig að úr því hefur ekki verið skorið. Hins vegar verður að hafa í huga, þegar ákvæði c-liðar 17. gr. eru skoðuð að þessu leyti, að það er miklum vafa undirorpið að henni yrði beitt í núverandi mynd, til róttækra eða mjög íþyngjandi aðgerða. Heimildin er afar almennt orðuð og opin og ljóst að ef stjórnvald ætlar að grípa til íþyngjandi aðgerða gegn einkaaðila þá þarf lagaheimildin að vera býsna skýr. Það gerir það að verkum að harla ólíklegt er að núverandi c-lið 17. gr. yrði beitt í framtíðinni eitthvað frekar en honum hefur verið beitt síðustu 12 árin. En eins og komið hefur fram hefur því ákvæði ekki verið beitt. Nú var því haldið fram af hálfu stjórnarandstöðunnar í mörgum ræðum á laugardaginn að með því að fella niður c-lið 17. gr. væri verið að veikja samkeppnislögin. Þegar spurt hefur verið með hvaða hætti verið sé að veikja lögin með því frumvarpi sem hér er lagt fram þá hefur svarið alltaf verið að verið sé að fella niður c-lið 17. gr. Ég held að það sé eina dæmið, og hv. þingmenn sem hér eru geta leiðrétt mig ef ég fer vitlaust með, sem þeir hafa nefnt um að frumvarpið feli í sér efnislega veikingu frá núgildandi ákvæðum. Þeir hafa vísað til stjórnsýsluþáttarins og við höfum rætt hann áður, en varðandi efnisreglur samkeppnislaganna hygg ég að c-liður 17. gr. sé eina dæmið sem nefnt hefur verið . Þegar spurt var á laugardaginn hvaða veiking laganna fælist í því að afnema ákvæði sem aldrei hefði verið beitt komu a.m.k. tvívegis ef ekki oftar svör á þá leið að verið væri að draga úr forvarnaáhrifum laganna. Tilvist greinar af þessu tagi, jafnvel þó að henni væri ekki beitt, hefði ákveðin forvarnaáhrif sem gerðu það að verkum að menn á markaði hegðuðu sér skikkanlega. Þetta hljómar allt í lagi en ég efast hins vegar um, ef við skoðum þetta í kjölinn, að það standist. Ég held ekki. Ég held að ef lagaákvæði, reglur laga, eigi að hafa forvarnagildi og koma í veg fyrir að menn hegði sér með einhverjum óskynsamlegum eða óheppilegum hætti verði slík ákvæði að vera harla skýr. Afmarka verður hvaða hegðun það er sem valdið getur afleiðingum sem geta varðað viðurlögum. Það verður að afmarka það. Það er t.d. gert í 10. og 11. gr. sem varða samráð og misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Þar er lýsing á því sem ekki má samkvæmt lögunum, það er lýsing á hegðun sem menn mega ekki sýna af sér og getur falið í sér viðurlög. 17. gr. er ekki þess eðlis. Hún er almennt orðuð, illa afmörkuð og þar er ekki tilgreind nein hegðun sem menn geta forðast að sýna af sér til að koma í veg fyrir að ákvæði c-liðar 17. gr. fari að virka. Eina hugsanlega sem hægt væri að segja er að tilvist c-liðar 17. gr. feli í sér áminningu fyrir fyrirtæki um að verða ekki of stór vegna þess að það geti haft í eðli sínu samkeppnishamlandi áhrif. En nú höfum við annað ákvæði í lögunum, 18. gr. sem varðar samruna fyrirtækja, sem tekur á þessu. Þar fer fram tékkið á því hvort fyrirtæki eru að verða of stór eða hvort þau eru að ná markaðsráðandi áhrifum eða auka markaðsráðandi áhrif sín. Það er ekki c-liður 17. gr. sem hefur reynt á í þessu sambandi. Það hefur náttúrlega aldrei reynt á hann en það er ekki hann sem kemur til sögunnar í þessu sambandi. Ég held að meint forvarna- eða varnaðaráhrif þessa ákvæðis séu lítil ef þá nokkur. Ég held að önnur ákvæði frumvarpsins, önnur ákvæði núgildandi laga sem ekki er ætlunin að breyta, geti haft mikil forvarnaáhrif. Við þeim er ekki hróflað en ég held að c-liðurinn skipti ekki máli í þessu sambandi. Ég held að þetta skipti afskaplega miklu máli þegar við metum þetta og þegar við metum málflutning stjórnarandstöðunnar sem, eins og ég kom inn á í upphafi, gengur allur út á að frumvarpið feli í sér leiðangur um að veikja samkeppnisyfirvöld og veikja samkeppnislögin. Ég tel mig hafa komið inn á það í máli mínu að með þeim breytingum á stjórnsýslunni sem við leggjum til sé verið að styrkja stjórnsýsluna. Það er verið að gera hana skýrari, skilvirkari og markvissari og á sama tíma er verið að verja auknum fjármunum til þessara mála. Það er ekki veiking, það er styrking. Ef stjórnarandstaðan hefur það eitt sér til rökstuðnings varðandi efnishlið frumvarpsins að verið sé að taka út c-liðinn, að með því sé verið að veikja samkeppnislögin á Íslandi, þá er sá málflutningur líka afar hæpinn. Í frammíkalli minnti hv. þm. Lúðvík Bergvinsson mig á eitt atriði sem ég ætlaði reyndar að koma inn á í andsvörum á laugardaginn. Það varðar þær miklu áhyggjur sem hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa haft í þessari umræðu af því að á einum stað í frumvarpinu og einum stað í greinargerð er vísað til hugtaksins meðalhófs. Það hefur gefið mönnum tilefni til að fara hér á flug í alls konar samsæriskenningum um að nú eigi að slá á puttana á samkeppnisyfirvöldum vegna þess að menn leyfa sér að nefna orðið meðalhóf. Meðalhófsreglan er auðvitað grundvallarregla í íslenskum stjórnsýslurétti. Það er ljóst, bæði samkvæmt stjórnsýslulögum og samkvæmt áratuga lagaframkvæmd á Íslandi að stjórnsýslan verður að gæta meðalhófs í störfum sínum, einkum þegar verið er að taka ákvarðanir sem geta haft íþyngjandi afleiðingar fyrir borgarana. Víða í lögum um stjórnsýsluna er að finna ákvæði þar sem skrifaðar eru inn sérstakar meðalhófsreglur. Þær er að finna í skattalögum, tollalögum, lögum um meðferð opinberra mála og víðar, sérstakar meðalhófsreglur þar sem mönnum finnst ástæða til að árétta að gæta beri hófs við framkvæmd opinbers valds. Þetta gefur hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar tækifæri til að koma hér upp hvað eftir annað og segja: A-ha, þið ætlið að veikja samkeppnislögin af því að þið ætlið að láta samkeppnisyfirvöld gæta meðalhófs. Þetta er ekki boðlegur málflutningur. Það er ekki boðlegur málflutningur að þó að sett séu inn ákvæði sem árétta að gæta beri hófsemdar í meðferð opinbers valds, sérstaklega þegar stjórnvöldum er falið verulega íþyngjandi opinbert vald eins og gerist víða í samkeppnislögunum, að ætla þá að draga þá ályktun að með því séu ríkisstjórnarflokkarnir í einhverjum sérstökum hernaði gegn samkeppnisyfirvöldum. Mér finnst það afar langsótt. Ég ætla, herra forseti, í lok máls míns að víkja örfáum orðum að ákvæðum 27. gr. frumvarpsins. Það er að vonum að sú grein fékk sérstaklega ítarlega skoðun, bæði í hv. utanríkismálanefnd sem hefur haft til meðferðar þingsályktunartillögu um staðfestingu á þeim EES-gerðum sem fela þessa breytingu í sér og eins í efnahags- og viðskiptanefnd þar sem frumvarpið hefur verið til umræðu. Það er kannski rétt áður en lengra er haldið að rifja upp að fyrir u.þ.b. ári fékk efnahags- og viðskiptanefnd til meðferðar frumvarp frá hæstv. viðskiptaráðherra um breytingu í þessa átt. Það var tekið til ítarlegrar umfjöllunar í nefndinni og nefndin var að lokinni þeirri umfjöllun einhuga um að afgreiða ekki frumvarpið, menn höfðu verulegar áhyggjur af þeim þætti. Það er hins vegar full ástæða til að geta þess að frumvarpið var, eins og það lá fyrir á síðasta vori, með einum mjög veigamiklum hætti frábrugðið því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Það gekk miklu lengra að einu mikilvægu leyti.  „Dómstóll skal ekki heldur kveða upp dóm sem er í andstöðu við fyrirhugaða ákvörðun eftirlitsstofnunarinnar í sams konar máli. Dómstóll getur frestað málsmeðferð sinni þar til eftirlitsstofnunin hefur tekið ákvörðun …“ o.s.frv. Í gamla frumvarpinu var talað um „í sams konar máli“. Nú er það alveg skýrt í frumvarpinu sem við erum að fjalla um að aðeins er verið að ræða um sama mál, þ.e. ef sú staða kemur upp að mál sem varðar brot á samkeppnisreglum EES-samningsins kemur upp á sama tíma bæði hjá Eftirlitsstofnun EFTA og hjá innlendum dómstóli, þá felur 27. gr. í sér að innlendi dómstóllinn verður annaðhvort bundinn við niðurstöðu Eftirlitsstofnunar EFTA eða ber að bíða eftir niðurstöðu hans. Það er kjarninn í greininni. Það er alveg rétt að þarna er með nýjum hætti verið að binda hendur íslenskra dómstóla. Fram hjá því verður ekki litið og í álitsgerð Davíðs Þórs Björgvinssonar prófessors, sem utanríkisráðherra lét vinna í þessu máli, er ítarlega fjallað um það. Þarna er verið að binda hendur íslenskra dómstóla með nýjum hætti. Menn geta deilt um hvort verið er að binda hendur þeirra frekar en nú er eða hvort þetta framsal dómsvalds, ef við viljum kalla það svo, er meira samkvæmt þessu ákvæði en ýmsum öðrum alþjóðlegum skuldbindingum sem Íslendingar hafa undirgengist. Ég hef reyndar efasemdir um að verið sé að ganga að því leyti lengra vegna þess að ég held að íslenskir dómstólar séu á margan hátt efnislega bundnir í meira mæli af ýmsum öðrum alþjóðlegum skuldbindingum sem við höfum undirgengist. Formlega séð er þetta hins vegar ný aðferð eða ný nálgun og það hefur auðvitað valdið því að mönnum hefur þótt langt frá því sjálfgefið að fallast á þessar tillögur. Sjálfur hef ég haft töluverðar áhyggjur af þessu og þess vegna farið ítarlega yfir rökstuðning með og móti þeirri niðurstöðu sem birtist í þessu frumvarpi. Ég held hins vegar að þegar við skoðum þetta ákvæði og veltum fyrir okkur að hvaða leyti það er bindandi, þ.e. hvaða efnisinnihald er í þessu, þá sjáum við að þetta er ekki mjög íþyngjandi breyting. Þarna er um að ræða að til að þetta ákvæði virki þurfa mjög þröng skilyrði að vera fyrir hendi. Það þarf að vera um að ræða sama mál með sama sakarefni og sömu málsaðilum til meðferðar á sama tíma, annars vegar hjá innlendum dómstóli og hins vegar hjá Eftirlitsstofnun EFTA. Það er ólíklegt að það gerist. Það er líka rétt að hafa í huga í þessu sambandi að samkvæmt núgildandi reglum gætu þau mál sem hér um ræðir, mál sem varða brot á samkeppnisreglum EES-samningsins, farið í gegnum allt hið evrópska kerfi, Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólinn og niðurstaða hans orðið aðfararhæf hér á landi án nokkurs atbeina innlends dómstóls. Breytingin eins og hún liggur hér fyrir gerir því ráð fyrir að lögsaga innlendra dómstóla í málum af þessu tagi sé frekar víkkuð út í heildina en dregin til baka varðandi þau tilteknu þröngu tilvik þegar mál er til meðferðar á báðum stöðum í einu. Þess vegna má segja að það er ekki ástæða til að hafa áhyggjur af efnisinnihaldinu eða efnishlið málsins þó að hin formlega binding sem felst í ákvæðinu sé vissulega á skjön við þá hugsun sem ég og fleiri hafa um fullveldi innlendra aðila. En þetta er ekki efnislega þáttur sem við þurfum að hafa miklar áhyggjur af. Það er líka mikilvægt að hafa í huga í þessu sambandi, þegar við erum að reyna að meta umfang þess hversu mikið framsal felst í þessu ákvæði, að þegar Norðmenn afgreiddu sams konar breytingu með þessum hætti á síðasta ári - þeir eru auðvitað í sömu stöðu gagnvart Evrópusamvinnunni og við, þeir afgreiddu þetta á síðasta ári - þá var í meðförum norska þingsins litið á þetta sem minni háttar framsal á valdi, ekki meiri háttar framsal heldur minni háttar framsal á valdi. Það ræðst af því að samkvæmt norsku stjórnarskránni er þinginu heimilað með lögum að framselja vald til alþjóðlegra eða yfirþjóðlegra stofnana. Ef um verulegt framsal er að ræða er nauðsynlegt að málið fái meðferð í þinginu með verulega auknum meiri hluta en ekki var litið svo á í þessu máli heldur einungis miðað við venjulegan hreinan meiri hluta. Allt finnst mér þetta nú gefa tilefni til þess að meta þetta mál svo að við þurfum ekki að hafa þungar áhyggjur af efnisinnihaldi þess, þó að ég skilji og hafi vissulega samúð með sjónarmiðum manna eins og hv. þingmanna Ögmundar Jónassonar og Steingríms J. Sigfússonar sem talað hafa við þessa umræðu og lýst verulegum áhyggjum af þessu. Þessir hv. þingmenn, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson, hafa verið sjálfum sér samkvæmir í því í langan tíma og þeir flokkar sem þeir hafa verið í hér í þinginu og sá sem þeir eru nú í hafa jafnan haft mikla fyrirvara á þátttöku Íslands í ýmsu alþjóðlegu samstarfi og hafa jafnan talað hávært um fullveldisframsal og framsal til erlends valds þegar Ísland hefur gengið í alþjóðasamtök eða tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi með ýmsum hætti. Þeirra afstaða er þekkt í þessu. Hún er skiljanleg. Ég er ekki sammála henni í þessu tilviki en afstaða þeirra er skiljanleg. Mér finnst hins vegar erfiðara að átta mig á afstöðu Samfylkingarinnar í þessu máli sem hefur óskaplega miklar áhyggjur, að því er virðist, af því að þarna sé verið að framselja hugsanlega örlítið brot dómstólavaldsins í tilteknum þröngum tilvikum en virðist engar áhyggjur hafa af því fullveldisframsali sem felst í því að Ísland verði fullgildur aðili að Evrópusambandinu, virðist engar áhyggjur hafa af því. Þeir menn sem telja að við eigum að vera, eins og hv. þm. Björgvin Sigurðsson sagði í morgun „fullir þátttakendur í Evrópusambandinu“, hafa óskaplegar áhyggjur af því að við framseljum vald að þessu litla leyti. Mér finnst sú afstaða mjög torskilin. Ég á mjög erfitt með að átta mig á því að menn séu andvígir því að Alþingi afgreiði lög sem fela í sér smávægilegt framsal á mjög þröngu sviði sem ólíklegt er að reyni nokkru sinni á en eru svo tilbúnir til þess að ganga í Evrópusambandið og taka á sig allar þær fullveldisfrelsisskerðingar sem því fylgja. Mér finnst erfitt að átta mig á þeirri afstöðu manna. Herra forseti. Það eru fleiri atriði sem hugsanlega væri tilefni til þess að koma inn í við þessa umræðu en ég held að við höfum snert við fleiri málum hér í andsvörum og svörum á laugardaginn. Eins getum við komið inn í fleiri þætti að þessu leyti nú síðar í umræðunni og vera kann að ég komi betur inn á það í síðari ræðu minni. En niðurstaða mín er sem sagt með öðrum orðum sú að málflutningur stjórnarandstöðunnar um að frumvarpið sem við erum hér að fjalla um feli í sér veikingu samkeppnisyfirvalda og veikingu samkeppnislaga, að þessar fullyrðingar eigi ekki með neinum hætti við rök að styðjast.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson hefur stundað það í þessari umræðu að koma hér upp og gefa málflutningi manna einkunn. Þess vegna hlýddi ég með mikilli athygli á ræðu hv. þingmanns og fannst reyndar um tíma hún vera heldur tætingsleg, þ.e. í þeim skilningi að hann hefði látið af sinni frjálshyggjubarnatrú, að hv. þingmaður væri eiginlega horfinn frá því erindi sem hann hefur stundum gefið sig út fyrir að eiga á þingi, þ.e. að losa um allar hömlur og skapa hér frelsi einstaklingsins til athafna eins og kostur er. Um tíma reyndi hann að réttlæta lengi vel setningu reglna á þessu sviði. En síðan opnaðist smágátt og hv. þingmaður lýsti því yfir að honum fyndist kannski fulllangt gengið í þessum efnum. Mér fannst ýmislegt í hans málflutningi gefa tilefni til þess að menn muni nú halda einhverjar fleiri ræður í þessu tiltekna máli. En mig langaði að spyrja hv. þingmann vegna þess að í sjónvarpsþætti í morgun lýsti hæstv. viðskiptaráðherra því yfir að brottfelling þess ákvæðis sem hv. þingmanni var tíðrætt um þýði óneitanlega veikingu samkeppnislaga frá gildandi lögum. Hæstv. viðskiptaráðherra bætti við og sagði að það gengi ekki að stofnun úti í bæ hafi hvaða vald sem er til þess að grípa til aðgerða. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort þau séu ekki samstiga í þessu tiltekna máli. Hæstv. viðskiptaráðherra sem er nú höfundur þessa frumvarps, höfundur þessara hugmynda, lýsir því yfir að þessi breyting þýði veikingu á reglunum. Hvaða sjónarmið eru það þá sem hv. þingmaður hefur fundið í þessu tiltekna máli eða var það einfaldlega þannig að hæstv. viðskiptaráðherra nennti ekki að halda þessum pótemkíntjöldum fyrir framan frumvarpið öllu lengur?

Herra forseti. Hæstv. viðskiptaráðherra er að sjálfsögðu miklu betur fallin til þess að tjá sig um ummæli sem hún hefur látið falla og ég hef ekki heyrt nema í endursögn hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar. Ég veit ekki í hvaða samhengi þau ummæli féllu eða hvaða spurningu hæstv. viðskiptaráðherra var að svara þegar hún sagði þetta, ef hún sagði þetta með þessum hætti. Ég ætla ekkert að tjá mig um það. Ég lýsti hins vegar þeirri skoðun minni í ræðu minni hér áðan nokkuð ítarlega að ég teldi að í niðurfellingu c-liðar 17. gr. frumvarpsins fælist ekki raunveruleg veiking á lögunum og ég fór ítarlega yfir það að þetta ákvæði sem aldrei hefur verið beitt það fæli ekki í sér nein raunhæf úrræði fyrir samkeppnisyfirvöld þannig að sú skoðun stendur af minni hálfu að niðurfelling c-liðar 17. gr. feli ekki í sér neina veikingu á samkeppnislögunum og ég stend við það. Varðandi hins vegar önnur ummæli hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar sem að jafnaði er óspar á að gefa mönnum einkunnir í sambandi við ræðuhöld í þinginu og allt í lagi með það þá verð ég að segja að það er ekkert ósamræmi í því að vera í þeirri stöðu sem ég er í hér í þinginu, þ.e. að vera talsmaður frjáls markaðar en styðja á sama tíma leikreglur og úrræði fyrir yfirvöld þegar aðilar fara ekki að leikreglunum. Ég upplifi mig ekki í neinum vandræðum með þá stöðu vegna þess að meginreglan á auðvitað að vera frelsi í viðskiptum. Meginreglan á að vera sú að þeir sem eru í atvinnurekstri stýri sínum fyrirtækjum án beinna fyrirmæla frá stjórnvöldum. Hins vegar ef menn brjóta gegn leikreglunum þá eiga að vera til úrræði til að bregðast við því.

Virðulegi forseti. Það var alla vega ánægjulegt að fá það fram í morgun að hæstv. viðskiptaráðherra skuli nú hafa viðurkennt að hér er verið að veikja lögin og auðvitað mun sá tími renna upp í þessari umræðu að fleiri munu fylgja í hennar fótspor. Ég geri mér alveg fyllilega grein fyrir því að auðvitað er erfitt fyrir hv. þingmann að reyna að halda því fram hér í umræðunni að svo sé ekki þegar veruleikinn er sá að það er verið að taka heimildir og tæki út úr gildandi lögum með breytingu á lögunum og það þýðir einfaldlega veiking. Auðvitað getur hv. þingmaður barið hér endalaust höfðinu við stein og sagt að svar sé ekki svart og hvítt sé ekki hvítt. Auðvitað getur hann haldið því áfram og auðvitað vorkennum við hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar honum fyrir að þurfa að standa hér og halda uppi þessum málflutningi. En ég leyfi mér að fullyrða að á endanum muni hv. þingmaður sem hefur margt til brunns að bera viðurkenna það hér í þessari umræðu að verið er að veikja lögin og að menn láti af þeim málflutningi sem hér hefur verið uppi af hálfu meiri hluta stjórnarliðsins.

Virðulegur forseti. Það vekur óneitanlega athygli að hjá nefndinni sem undirbjó þetta mál og í fyrstu drögum þessa frumvarps var gert ráð fyrir húsleitarheimildum hjá forstjórum fyrirtækja. Nú hefur stjórnarliðið tekið þessar heimildir út úr frumvarpinu og ég vil inna þingmanninn eftir afstöðu hans til þess. Nú hefur þetta úrræði reynst vel í Noregi og einkennilegt að það skuli hafa verið tekið út. Ég held að afstaða manna til þessa frumvarps taki kannski nokkurt mið af afstöðu þeirra til þeirra aðgerða sem gripið var til gagnvart olíufélögunum. Þannig höfum við séð að talsmenn atvinnulífsins fagna þessari veikingu á Samkeppnisstofnun og samkeppnislögunum, en þeir hinir sömu talsmenn töldu að meðalhóf hefði verið brotið í aðgerðunum gegn olíufélögunum. Ég held að það væri forvitnilegt að heyra hvaða sjónarmið hv. þingmaður hafði um þær aðgerðir á sínum tíma, hvort honum þótti of langt gengið þar og hvort þeim sjálfstæðismönnum hefði þótt óheppilegt ef Samkeppnisstofnun hefði haft húsleitarheimild hjá forstjórum olíufyrirtækjanna og þá hvers vegna.

Herra forseti. Varðandi meginspurningu hv. þm. Helga Hjörvars um afstöðu mína til húsleitarheimilda á heimilum stjórnenda og starfsmanna fyrirtækja þá er ég í grundvallaratriðum sammála því sjónarmiði sem kom fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni hér á laugardaginn þegar hann varaði eindregið við úrræðum af þessu tagi sem gengju mjög nærri friðhelgi einkalífsins og ekki bara einkalífi þeirra stjórnenda fyrirtækja sem hér um ræðir heldur einnig aðstandenda þeirra. Ég hef því mikinn fyrirvara gagnvart tillögum af þessu tagi. Varðandi tilvísun hv. þingmanns til olíumálsins, sem hefur nú reyndar borið nokkuð á góma í þessari umræðu, er vert að minna á að í olíumálinu svokallaða reyndi á ákvæði þessara laga um samráð sem ekki er verið að hrófla neitt við í þessu frumvarpi. Það er ekki verið að breyta neinu um það. Það er ekki verið að draga á neinn hátt hvorki úr banni við samráði né viðurlögum. Það er reyndar ekki komið inn á það. En það eru engin áform um það að draga neitt úr viðurlögum við brotum af því tagi. Tilvísun manna til olíumálsins í þessu sambandi er því svona til hliðar við kjarna málsins, skiptir ekki máli. Það eru svona pólitískar keilur sem einhverjir menn eru að reyna að slá í því sambandi en snerta kjarna þessa frumvarps ekki á neinn hátt. Varðandi samkeppnisyfirvöldin þá er ljóst að með þeim breytingum sem hér er verið að leggja til, bæði hvað varðar stjórnsýsluna og eins með því aukna fjármagni sem á að verja til þessa málaflokks, verða samkeppnisyfirvöld á Íslandi enn betur til þess búin að bregðast við alvarlegum brotum eins og samráði eða misnotkun á markaðsráðandi stöðu en verið hefur.

Virðulegur forseti. Ég verð að vera ósammála hv. þingmanni því kjarni málsins er sá að eftir að Samkeppnisstofnun afhjúpaði samsæri gegn neytendum þá er verið að veikja stofnunina og verið að veikja lögin. Þess vegna innti ég hv. þingmann sem á sínum tíma var starfsmaður Verslunarráðsins eftir því hvort hann sjálfur hefði talið að aðgerðir Samkeppnisstofnunar gegn olíufélögunum hefðu gengið of langt, eða eftir atvikum Verslunarráðsins á þeim tíma, því að það virðist sem svo að þessi veiking á stofnuninni og lögunum eigi sér eingöngu stuðningsmenn í einstökum talsmönnum atvinnulífsins sem sumir hverjir töldu að allt of langt hefði verið gengið gagnvart olíufélögunum. Ég held því að það sé mikilvægt að það komi fram hér við umræðuna. Sömuleiðis spyr ég hvort hv. þingmanni þyki það ekki óheppileg skilaboð til opinberra embættismanna að eftir að þeir hafa afhjúpað svo alvarlegt brot gegn almenningi í landinu sem samsæri gegn neytendum er þá sé niðurstaðan sú að skömmu síðar sé stofnun þeirra lögð niður og störf þeirra auglýst laus til umsóknar. 

Herra forseti. Það er alveg rétt sem fram kom í máli hv. þingmanns að ég, ásamt fleiri mönnum sem tjáðu sig eftir húsleit hjá olíufélögunum árið 2001, gerði athugasemdir við aðferðir við þá framkvæmd. Við gerðum ekki athugasemdir við tilefni rannsóknarinnar eða annað slíkt heldur töldum við að málsmeðferðarreglur og þær leiðbeiningar sem giltu um leitir af þessu tagi væru ekki fullnægjandi. Síðan reyndi á ákveðna þætti í því máli fyrir dómstólum og Hæstiréttur taldi að samkeppnisyfirvöld hefðu farið að lögum í málinu þannig að ég geri ekki athugasemdir við þá niðurstöðu. En þessi húsleit sætti gagnrýni á sínum tíma vegna þess að í málum af þessu tagi, þegar opinberir aðilar beita valdi sínu, hljóta alltaf að koma til skoðunar spurningar um hvort beitt sé hóflegum aðferðum hverju sinni. Varðandi aðra þætti vísa ég bara til ræðu minnar áðan. Ég tel að ekki sé verið að veikja lögin og tel alls ekki að þessi yfirvöld veikist. Það er þvert á móti verið að verja auknum krafti og auknum fjármunum í samkeppniseftirlit í landinu.

Herra forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson talaði um að verið væri að styrkja samkeppnisyfirvöld með þessum hætti. Ég velti alvarlega fyrir mér stjórnsýslulegri stöðu hinnar nýju stofnunar, ef af verður. Í 6. gr. er lagt til að forstjóri Samkeppniseftirlitsins skuli ráðinn af stjórn stofnunarinnar og stjórn stofnunarinnar ákveði starfskjör forstjóra. Nú er þetta A-hluta stofnun á vegum ríkisins og lýtur lögum þar um, m.a. lögum um fjárreiður ríkisins. Þá veltir maður fyrir sér hvort það veiki ekki stöðu stofnunarinnar að forstjórinn skuli ekki njóta sömu starfskjara, þeirrar starfsverndar sem stéttarfélög á þessum vettvangi hafa samið um og starfað hefur verið eftir árum saman. Ég vil vekja athygli hér á umsögn t.d. frá Lögmannafélagi Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Laganefndin bendir á að fullnægjandi kann að vera að hafa einvörðungu forstjóra sem ber ábyrgð á ákvarðanatöku Samkeppniseftirlitsins. Ekki verður að séð að það aukalag sem til verður með því að skapa sérstaka stjórn sé nauðsynlegt, en það gæti hins vegar verið til þess fallið að flækja málsmeðferð og draga úr skilvirkni.“ Lögmannafélagið er ábyggilega ekki að segja þetta út í bláinn, herra forseti. Ég leyfi mér því að spyrja hv. þm. Birgi Ármannsson: Er ekki einmitt verið að veikja stöðu forstöðumannsins, eins og Lögmannafélagið bendir að mínu viti réttilega á?

Herra forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason spyr mig ákveðinnar spurningar í þessu sambandi. Það væri einfaldast fyrir mig að svara þessu öllu neitandi vegna þess að ég er algjörlega ósammála þessu. Ég tel að í þeim breytingum sem hér er verið að leggja til felist ekki veiking. Ég get ekki séð að forstjóri ríkisstofnunar verði háðari ráðherra eða síður sjálfstæður í störfum sínum með því að búinn verði til ákveðinn stuðpúði, ef svo má segja, milli ráðherrans og forstjórans. Þar verður sett stjórn, verður til milliliður milli ráðherrans og forstjórans. Í dag er það þannig að ráðherrann velur forstjórann og ráðherrann skipar samkeppnisráð, sem hefur ekki neitt yfir forstjóranum að segja. Hann skipar þar tvo hliðsetta aðila í stjórnsýslunni sem hafa samvinnu með tilteknum hætti. Nú er verið að breyta þessu þannig að ráðherra skipar stjórnina en hefur ekki afskipti af ráðningu eða starfslokum forstjóra. Því hlutverki sinnir sérstök stjórn. Ég get ekki séð hvernig menn geta litið svo á að í því fyrirkomulagi finnist veiking á stöðu stofnunarinnar. Ég get ekki skilið það. Ég held að þvert á móti sé verið að auka faglegt sjálfstæði stofnunarinnar með þessum hætti ef eitthvað er.

Herra forseti. Okkur hv. þingmann greinir fullkomlega á í þessum efnum. Ég veit ekki hvort það er vegna ókunnugleika hjá hv. þingmanni á lögum og reglum, ráðningarkjörum og öðru slíku sem lýtur að opinberum embættismönnum. Ég vil spyrja: Verður þessi forstjóri opinber embættismaður eða ekki? Mun hann njóta bæði réttarverndar og skyldna sem opinber embættismaður eða ekki? En það er kveðið á um það í lögum. Í öðru lagi: Hvers vegna, varðandi stjórn Samkeppniseftirlits sem ráðherra á að skipa, er þá ekki sett inn í lögin að það skuli vera samkvæmt tilnefningu einhverra aðila, hlutlausra aðila, neytenda, aðila sem þar eiga hlut að máli? Hvers vegna á ráðherrann að fá þetta vald alfarið en jafnframt að geta skýlt sér á bak við þetta stjórnina varðandi ákvarðanatöku? Ég er ósammála hv. þingmanni um að þetta verði skilvirkara og sammála Lögmannafélaginu um að verið sé að gera þetta flóknara og óskilvirkara með því sem hér er lagt til.

Herra forseti. Bara þannig að afstöðu Lögmannafélagsins sé til haga haldið í þessari umræðu og orð hv. þm. Jóns Bjarnasonar verði ekki eini vitnisburðurinn um afstöðu þess félags til frumvarpsins  Ég gerði grein fyrir því í ítarlegu máli áðan að með því að setja í lögin, eins og gert er í breytingartillögum meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, að settar verði starfsreglur og starfslýsing sem skýri málið, þá held ég að komið verði í veg fyrir þá flækju sem laganefnd Lögmannafélagsins hefur áhyggjur af varðandi þetta tiltekna þrönga atriði. Varðandi forstjórann þá er hann eins og aðrir forstjórar ríkisstofnana ráðinn tímabundið og verður það samkvæmt þessu frumvarpi, eins og verið hefur áður.

Hæstv. forseti. Hér hafa farið fram langar og upplýsandi umræður um þingmálið sem hér er á dagskrá. Mér finnst að þær hafi leitt í ljós að full ástæða sé til að hafa áhyggjur af því að hluti skýringarinnar á því að málið er fram komið í þeim búningi sem það er sé að hér sé einhvers konar hefndarherferð í gangi, að mönnum hafi ekki líkað hvernig þeir sem hafa stjórnað Samkeppnisstofnun hafa gengið fram. Það hlýtur að vera umhugsunarefni og ástæða til að ræða það í sölum Alþingis hvaða mál það eru á undanförnum árum sem hafa mesta athygli vakið í samfélaginu. Í fyrsta lagi má nefna grænmetismálið sem skók samfélagið á sínum tíma. Síðan eru það auðvitað málefni olíufélaganna, sem er stærsta mál Samkeppnisstofnunar hingað til, hvað sem verður síðar, að ógleymdu máli sem Samkeppnisstofnun gafst upp á, sem voru málefni tryggingafélaganna. Hvað skyldu þau fyrirtæki sem þarna eiga hlut að máli eiga sameiginlegt, alveg sérstaklega? Jú, þessi fyrirtæki tengjast meira en öll önnur fyrirtæki í samfélaginu stjórnmálaflokkum. Það hafa verið tengsl milli stjórnmálaflokkanna í landinu, sérstaklega stjórnarflokkanna, við þau fyrirtæki sem ég taldi upp. Um það verður auðvitað ekki deilt. Ég nefndi grænmetismálið en þau fyrirtæki sem hafa verið rekin í landbúnaði í tengslum við framleiðslu landbúnaðarafurða í landinu hafa mörg hver tengst einum stjórnmálaflokki sérstaklega og reyndar tveimur stjórnmálaflokkum nokkuð. Framsóknarflokkurinn hefur þar verið fremstur í flokki en Sjálfstæðisflokkurinn átt verulegan hlut að máli. Það er að mínu viti ekki tilviljun að mönnum hefur þótt ástæða til að fara í endurskoðun á hlutverki Samkeppnisstofnunar, sem lagði til atlögu við öll þessi fyrirtæki. Fyrst voru það grænmetisfyrirtækin. Að vísu ætlaði Samkeppnisstofnun sér að taka málefni tryggingafélaganna fyrir áður en það tók of langan tíma að vinna að þeim verkefnum og það tókst ekki að sannfæra stjórnvöld um að það þyrfti meiri peninga til starfsemi Samkeppnisstofnunar til að geta unnið að þeim málum sem lægju fyrir. Stofnunin gafst bókstaflega upp á því máli, vegna þess hve langan tíma það hafði tekið. En það er ekki vafi á því að tryggingafélögin hefðu ekki síður átt að fá á sig dóm fyrir samráð en olíufélögin. Um það get ég persónulega vitnað og fjöldi annarra sem hafa átt samskipti við tryggingafélögin á undanförnum árum.  Það er auðvitað skömm að þessu fyrir hv. Alþingi, þar sem menn vissu vel að það var verið að vinna að þessum málum og vissu vel að það vantaði fjármuni til að það væri hægt að klára þau málefni með þeim hætti sem til þurfti. Hér hefur staðið yfir umræða um það hvort verið væri að veikja eða styrkja samkeppnisyfirvöld í landinu. Þau á reyndar að brjóta upp í fleiri en eina stofnun sem kann að vera skynsamlegt. En hitt er annað mál sem getur varla farið á milli mála að það getur ekki talist styrking að setja þann sem á að bera mesta ábyrgð á framkvæmd mála undir þriggja manna pólitískt kjörna yfirstjórn. Ég hélt að ekki væri hægt að þræta um slíkt. Það getur ekki verið fólgin í því nein styrking stofnunarinnar. Það er ekki þannig að ég hafi lesið þetta mál svo vel að ég ætli að fara í fræðilegar þrætur um hvað sé skynsamlegast af þeim ákvæðum sem hér hafa verið til umræðu og felast í þessu lagafrumvarpi. Ég ætla hins vegar að koma að öðru máli sem mér finnst ástæða til að ræða, sem er tvískinnungshátturinn sem ríkir hér í sölunum gagnvart samkeppni yfirleitt. Hér geta menn velt sér upp úr því hvað sé best að gera til þess að tryggja samkeppni í landinu en á sama tíma er tryggt að samkeppni kemst ekki á í heilu atvinnugreinunum. Það er nákvæmlega enginn áhugi fyrir því að sú samkeppni verði nokkurn tíma til staðar. Þar mætti telja upp ýmislegt en þar eru auðvitað landbúnaðurinn og sjávarútvegurinn efst á blaði. Í sjávarútveginum hafa ríkjandi stjórnvöld t.d. ekki viljað hlusta á að tekin verði upp eðlileg samkeppni um þann fisk sem kemur að landi og hann komi á markað. Um það er ekki að ræða. Samkeppnisstofnun hefur t.d. ekki treyst sér til þess að fjalla um það mál. Hvers vegna? Er það ekki á verksviði hennar? Auðvitað er það af pólitískum ástæðum. Hér hafa stjórnvöld ekki viljað ræða um tillögur sem hafa verið settar fram um að skilið verði á milli útgerðar og fiskvinnslu með einhverjum þeim hætti að til yrði almennilegt samkeppnisumhverfi um þann fisk sem að landi kemur. Hvernig skyldi standa á þessu? Og hvernig er það í landbúnaðinum? Það er með sama hætti þar. Þar má ekki til þess hugsa að til verði einhvers konar samkeppnisumhverfi. Þar á að stýra öllu. Hvað er núna t.d. að gerast þar? Helsta hugsjón manna í sambandi við mjólkurframleiðslu í þessu landi núna er að búa til eitt fyrirtæki sem kaupi allar afurðir af bændum og selji þær allar út á markaðinn. Þetta er sú hugmynd sem er á ferðinni núna í því landi þar sem menn standa hér í ræðustólum og velta því gaumgæfilega fyrir sér hvernig eigi að standa að því að búa til samkeppnisreglur fyrir - fyrir hverja?  Ég taldi áðan upp þrjú fyrirtækjasvið, í fyrsta lagi grænmetið þar sem menn urðu uppvísir að samráði og þurftu að borga sektir, olíuna þar sem menn hafa orðið uppvísir líka að samráði og hafa auðvitað þurft að borga sektir. Því máli er að vísu ekki lokið fullkomlega. Þó liggur fyrir að þær sektir eru miklu lægri en sá ávinningur sem talið er að fyrirtækin hafi haft þessari starfsemi sinni. Síðan nefndi ég tryggingafélögin sem hafa sloppið. Þetta eru allt saman fyrirtækjahópar sem tengjast með sérstökum hætti stjórnmálaflokkunum í landinu. Tryggingafélögin hafa verið undir sérstökum verndarvæng stjórnvalda alla tíð. Þau hafa fengið sérstakt starfsumhverfi þar sem þau hafa getað myndað sjóði sem þau hafa síðan getað notað til þess að græða á í fjármálaumhverfinu í þessu landi, á lánastarfsemi og öðru slíku. Ég ætla bara að segja þá sögu. Ég kom nálægt sjávarútvegi töluvert í mörg ár og ég átti samskipti við fjöldamarga útgerðarmenn. Við þurftum oft að ganga frá málum við tryggingafélög. Þessum mönnum var enginn kostur gerður á því að flytja sig milli tryggingafélaga. Ef þú áttir skip af þessari gerð og varst á þessum stað þá skyldir þú sko vera hjá þessu tryggingafélagi. Og færu menn eitthvert annað og færu að bera sig upp með það að þeir hefðu nú áhuga á því að flytja sig milli tryggingafélaga þá var þeim bara sagt góðlátlega að það væri ekki á verksviði viðkomandi að taka þá inn. Síðan voru gerðir samningar um viðhald á skipunum sem tryggingafélögin borguðu. Þetta var allt svona. Ég er algjörlega sannfærður um að það var samráð á milli tryggingafélaganna um þetta einfaldlega vegna þess að svo margir af þessum mönnum sem sögðu mér frá tilraunum sínum til þess að fá betri samninga við önnur tryggingafélög voru ævinlega gerðir afturreka. Olíufélögin, hvernig voru þau? Ég þekki það líka persónulega. Ég hef sjálfur gert tilraunir til þess að fá samning við olíufélag um mín viðskipti. Það var ekki til í dæminu að hægt væri að fá einhvers konar samning um slíkt. Það var bara sagt: „Við veitum þér hina bestu þjónustu ef þú kemur.“ En það var ekki hægt að fá tilboð af neinu tagi og það var aldrei með neinum hætti komið til móts við viðskiptavini olíufélaganna með einhverri vild. Það var ekki þannig af því að það var auðvitað á ferðinni samráð um það að menn skyldu ekki keppna um viðskiptavinina í öðru en einhvers konar þjónustu sem væri fólgin í öðru en olíuverðinu. Þannig var þetta. Ekki þekki ég nú grænmetið nógu vel. En það var upplýst hér í því máli að þar höfðu menn aldeilis haft samráð um það hvernig verðlagningin fór fram. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þennan hluta. Ég ætla þó að segja að í sölum Alþingis bera menn býsna mikla ábyrgð á þessu ástandi einfaldlega vegna þess að þessi fyrirtækjahópar hafa verið svona undir verndarvængnum. Ég ætla að snúa mér aðeins aftur að sjávarútveginum. Hvernig skyldi það hafa verið þegar menn sem bera mikla ábyrgð á viðskiptaumhverfinu í landinu þurftu að taka afstöðu til þess að koma hér á þessu svokallaða kvótakerfi og úthlutunum kvóta sem mátti svo selja á markaði? Skyldu þeir einhvern tíma hafa velt því fyrir sér hvers konar samkeppnisumhverfi þeir væru að skapa? Er ekki t.d. hollt að velta því fyrir sér hvers virði veiðirétturinn er á markaði núna? Veiðirétturinn er líklega einhvers staðar á milli 350 og 400 eða 450 milljarða virði í dag. Þegar þessi veiðiréttur var búinn til og þeim sem fengu hann í hendur gefinn kostur á því að geta selt hann til þeirra sem vildu koma inn í sjávarútveginn, hvað gerðist þá? Hvers konar samkeppnisaðstöðu fengu þá hinir sem höfðu haft áhuga á því að koma inn í þessa atvinnugrein? Þeir þurftu að keppa við fyrirtækin sem fyrir voru í greininni sem var verið að rétta alla þessa fjármuni í raun. Svo eru menn að velta því upp í dag hve vel þeir hafi staðið sig sem standa upp úr í útgerð í dag. Haldið þið að það sé nú ekki ágætt að fá í tannfé í samkeppninni við þá sem vildu koma inn í atvinnugrein aðrar eins formúur og virði kvótans var og er? Þetta er nú það samkeppnisumhverfi sem Alþingi ákvað að skapa þarna. Ætli það megi ekki segja líka að í landbúnaðinum sé það svipað, að kvótasetningin í landbúnaði og það að mega selja þau réttindi öðrum bændum hafi valdið því að þeir sem vildu koma inn í atvinnugreinina þyrftu að keppa við tannfé sem ríkisvaldið hefur skákað til þeirra sem fyrir voru upp á æðimarga milljarða ábyggilega að núvirði? Þetta er nú undarlegt samkeppnisumhverfi sem stjórnvöld skapa og hefði nú verið ástæða til þess að menn hefðu nú kannski velt því svolítið fyrir sér hvað þeir væru nú að gera með þessum inngripum í atvinnulífið sem þarna eru á ferðinni og hvort þetta væri eðlilegt, hvort þetta bryti ekki í bága við samkeppnishugmyndir og hugsun á bak við það að búa til eðlilega samkeppni í samfélaginu. Nei, nei, menn hafa ekki haft neinar áhyggjur af þessu. Þetta hefur bara verið fínt. Ríkisvaldið býr bara til peninga handa þeim sem eru í atvinnugreinunum og hinir skulu „vær så god“ bara keppa við það. Þetta er víst í fína lagi. Svo geta menn haldið hér langar ræður um það nákvæmlega hvernig eigi að búa til samkeppnisumhverfi. En það eru ekki miklar áhyggjur af þessu samkeppnisumhverfi. Síðan er það líka undarlegt hvað varðar þá ríkisstjórn sem nú situr að þegar um er að ræða auðlindir og möguleika til þess að nýta þær þá hafa menn ævinlega fundið einhverjar handvirkar leiðir handa ráðherrum ríkisstjórnarinnar til þess að úthluta. Sérstaklega hefur iðnaðar- og viðskiptaráðherra fengið það hlutverk að úthluta aðilum réttinum til þess að nýta auðlindir landsins, á hafsbotni og aðrar auðlindir sem hægt er að virkja eða nýta í landinu. Samgönguráðherra hefur líka svona heimildir. Og hvað hefur verið samþykkt helst? Það hefur verið um það að ræða að ráðherra skeri úr um það hverjir eigi að fá þetta. Það á að búa til alveg sérstakan forgang fyrir þá sem rannsaka auðlindirnar. Það má aldrei - það er nefnilega vandinn í málinu. Það er svolítið sérkennilegt, sérstaklega hvað varðar Sjálfstæðisflokkinn - það má aldrei skera úr um það á markaði hver eigi að fá þetta. Það er svolítið furðulegt. Maður hefði nú haldið að sjálfstæðismenn hefðu haft áhuga á því að það væri nú gert.  Nú er það þannig að í áratugi hefur ríkisvaldið verið að koma réttindum til þess að vinna fyrir ríkið og annað slíkt þannig fyrir að þar eru útboð notuð að langmestu leyti og menn eru alveg sáttir við það. Til dæmis þegar verið er að bjóða út vegagerð eða eitthvað slíkt þá finnst mönnum sjálfsagt að þetta sé gert með útboðum. Kærumálin eru bara uppi um leið og ef einhverjum smáverkum er jafnvel bætt við svona í hagræðisskyni þá eru uppi kærumál eins og skot því að mönnum finnst þetta vera einhver regla sem á algjörlega að vera. En þegar kemur að auðlindum sem ríkisvaldið er að úthluta þá finnst mönnum bara sjálfsagt að það sé bara gert með einhverjum svona fegurðarsamkeppnum eða einhverju vali sem ráðherra á að skera úr um. Ráðherra vill ekki einu sinni hafa reglur sem gera honum kleift að bjóða þetta út, svona ef það kemur upp einhver vandi. Nei, nei, þetta á bara vera svona. Það á bara að vera þannig að hæstv. ráðherra úthlutar ef það verða fleiri en einn eða tveir sem vilja fá réttindin. Þessi hugsunarháttur er undarlegur. Mér finnst að útrýma þurfi úr lagasetningu á Alþingi reglum þar sem menn líta fram hjá jafnræði þegnanna til þess að nýta réttinn. En þetta hefur sú hæstvirt ríkisstjórn sem nú situr alveg stundað sérstaklega, þ.e. að koma á reglum þar sem hefur verið reynt að finna leiðir fram hjá þessu. Það má finna þetta í fjarskiptalögum og það má finna þetta í lögum um auðlindir á hafsbotni. Það má finna þetta í lagafrumvörpum eins og þeim sem liggja núna fyrir um jarðrænar auðlindir og það má finna þetta í vatnalögum. Alls staðar á leiðin að vera sú að skera úr með einhverjum hætti, en menn forðast eins og heitan eldinn að hægt verði að taka á þessum málum eða að sett sé á skylda til þess að taka á þessum málum út frá jafnræðissjónarmiðum þar sem allir standi jafnir gagnvart því að bjóða þá bara í þau réttindi sem um er að ræða. Þetta finnst mönnum hins vegar algjörlega sjálfsagt 

Forseti biður hv. þingmann afsökunar á því að grípa inn í en vil inna hann eftir því hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni því áformað er að gera núna hlé á fundinum milli klukkan eitt og tvö. Þegar hefur einn hv. þingmaður beðið um andsvar við ræðu hv. þingmanns þannig að ef hann nær að ljúka máli sínu á næstu fimm mínútum mundi forseti hafa biðlund en ella vill hann biðja hv. þingmann að gera hlé á sínu máli.

Hæstv. forseti. Ég á nú ekki mjög langt eftir af ræðu minni. Þó er ákveðinn kafli eftir sem ekki duga fimm mínútur til þess að halda þannig að ég þigg það þá að hæstv. forseti fresti fundi.

Forseti þakkar hv. þingmanni fyrir hans viðbrögð. Nú verður gert hlé á ræðu hans og enn fremur á þessum fundi og honum fram haldið klukkan tvö.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um veitingu ríkisborgararéttar frá allsherjarnefnd. Allsherjarnefnd bárust 54 umsóknir um ríkisborgararétt á 131. löggjafarþingi og leggur nefndin til að 17 einstaklingum, sem nefndir eru í þskj. 1345, verði veittur íslenskur ríkisborgararéttur að þessu sinni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um olíugjald og kílómetragjald sem gengur út á það að koma til móts við þær breytingar sem orðið hafa á heimsmarkaðsverði á olíuvörum á undanförnum mánuðum og gera það að verkum að horfur eru á að dísilolía verði dýrari en bensín frá og með gildistöku laga um olíugjald og kílómetragjald 1. júlí nk. Af þessum sökum hefur verið talið óhjákvæmilegt að gera tillögu um að lækka olíugjaldið sem ákveðið er í lögum 45 kr. hver lítri. Er í frumvarpi þessu lagt til að olíugjaldið verði 41 kr. en það þýðir að útsöluverð dísilolíulítrans gæti orðið u.þ.b. 5 kr. lægra en ella hefði orðið að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ekki þarf að hafa mörg orð um þetta frumvarp, virðulegi forseti. Við þekkjum öll að frá og með 1. júlí nk. tekur gildi nýtt gjaldtökukerfi á dísilbíla sem leysir af hólmi hið meingallaða þungaskattskerfi sem margir kannast við af eigin raun. Þetta kerfi, hið nýja olíugjaldskerfi, hefur marga kosti umfram þungaskattskerfið, ekki síst þann að með því er hvatt til aukinnar notkunar á dísilolíu og bílvélum sem nota dísilolíu til brennslu sem bæði eru almennt talað núorðið sparneytnari en bensínvélar og eru þar að auki minna mengandi fyrir umhverfið. Af þessum sökum er það mikilvægt að mínum dómi, herra forseti, að olíugjaldskerfið byrji réttum megin við strikið ef svo mætti segja, með þeim hætti að olíulítrinn verði heldur ódýrari en bensínlítrinn eins og gert var ráð fyrir í upphafi og af þeim sökum er þetta frumvarp flutt. Við gerum það hins vegar með bráðabirgðaákvæði þannig að gert er ráð fyrir að þessi lækkun úr 45 kr. í 41 kr. gildi í sex mánuði, þ.e. til næstu áramóta, en í millitíðinni gefst vafalaust tóm til þess að stilla þau gjöld sem lögð eru á eldsneyti betur af innbyrðis þannig að það sé meira samræmi eða fullnægjandi samræmi í dísilgjaldinu, þ.e. olíugjaldinu sem svo heitir, í bensíngjaldi og svo einnig í kílómetragjaldi því sem lagt verður á þyngstu ökutækin, þ.e. þau sem eru þyngri en 10 tonn. Þessa vinnu þarf að fara í þegar nokkur reynsla er komin af olíugjaldskerfinu nýja, þ.e. á haustmánuðum. Við gerum ráð fyrir að vegna þessara breytinga megi búast við að tekjutap ríkissjóðs geti orðið um 160 milljónir. Ég tel réttlætanlegt að taka á sig það tekjutap í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru og eru ófyrirsjáanlegar og óviðráðanlegar af okkar hálfu vegna utanaðkomandi aðstæðna. Ég þakka liðsinni allra þeirra sem hafa greitt fyrir því að þetta mál komi hér fyrir með afbrigðum og treysti því að málið hljóti greiða og örugga leið í gegnum þingið. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar þingsins.

Herra forseti. Ég hygg að þetta sé ekki í fyrsta skipti sem hæstv. fjármálaráðherra þarf að koma með frumvarp til Alþingis til að laga frumvarpið um olíugjald. Hann nefndi að þungaskattskerfið væri meingallað, ég veit þá ekki hvað kalla á væntanlegt olíugjaldskerfi. Ég vil í þessu stutta andsvari spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í það hvort ekki hafi komið til tals að taka virðisaukaskattinn sem hann ætlar að taka af olíugjaldinu og færa til Vegagerðarinnar líka sem þýddi ef olíugjaldið og virðisaukaskatturinn kæmi þangað að fara mætti með olíugjaldið ofan í 40,50 kr. með virðisaukaskatti og hafa áfram sömu tekjur til Vegagerðarinnar eða um 1.660 milljónir það sem eftir lifir þessa árs, þ.e. frá 1. júlí. Virðulegi forseti. Það er nefnilega þannig að notendur borguðu ekki virðisaukaskatt af þungaskattskerfinu. Nú boðar hæstv. fjármálaráðherra, og það hefur verið samþykkt á Alþingi, að virðisaukaskattur komi ofan á þessar 45 kr. og þannig er það 1 milljarður á ári sem notendur olíu á bíla munu greiða aukalega sem fer beint í ríkissjóð eins og búið er að eyrnamerkja þetta núna. Spurning mín til hæstv. fjármálaráðherra er þessi: Ef virðisaukaskatturinn og olíugjaldið færi allt til Vegagerðarinnar mætti fara með olíugjaldið ofan í rúmar 40 kr. og það mundi þýða að dísilolíuverð yrði í kringum 92–93 kr. núna og þá væri markmiðum þeirrar kerfisbreytingar náð sem hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir, þ.e. að hafa þennan mun á olíuverði og bensínverði. En þrátt fyrir þessa litlu breytingu verður dísilolían samt 3–5 kr. dýrari en bensín, sama hvort það er með fullri þjónustu eða á sjálfsafgreiðslustöðvum.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaðan hv. þingmaður hefur þær upplýsingar sem hann fór með síðast, en það sem gerist með þessu frumvarpi er að olíugjald plús virðisaukaskattur mun lækka úr 56 kr. á lítrann ofan í 51 kr. Síðan hafa menn það fyrir augum sér á hverjum degi á bensínstöðinni hvað dísilolían kostar í dag og síðan má gera ráð fyrir einhverri þóknun olíufélaganna á lítrann, geri ég ráð fyrir, sem ég veit þó auðvitað ekkert um hver verður. Þingmaðurinn spurði: Væri ekki hægt að gera ýmislegt við þessa peninga hjá Vegagerðinni ef þetta væri fært þangað, olíugjaldið og virðisaukaskatturinn? Það má svara þessu eins og hverju öðru: Væri ekki hægt að gera ýmislegt ef menn væru aldrei að hugsa um hagsmuni ríkissjóðs? Væri ekki hægt að gera ýmislegt með því að taka þá peninga sem nú renna í ríkissjóð og setja þá í eitthvert annað? Auðvitað væri það hægt en það er ekki það sem við erum að gera hér og þetta frumvarp snýst ekki um það. Það verður að hafa í huga, virðulegi forseti, að samhliða þessari breytingu sem samþykkt var í fyrra þegar olíugjaldskerfið var tekið upp, var gerð innbyrðis breyting á almenna bensíngjaldinu sem rennur í ríkissjóð og hinu sérstaka bensíngjaldi sem rennur til vegamála. Hvernig var sú breyting? Jú, hún var sú að almenna gjaldið var lækkað og sérstaka gjaldið til vegamála hækkað til þess að vegamálin, vegasjóður og Vegagerðin kæmu á sléttu út úr þessu þannig að olíugjaldskerfið hefði ekki áhrif á tekjuöflun Vegagerðarinnar, hún kæmi á sléttu út úr því og það er væntanlega það sem við öll viljum hér. Hagsmunir Vegagerðarinnar eru náttúrlega annað mál en sú kerfisbreyting í gjaldtöku sem við erum að fara út í. Með olíugjaldinu erum við að taka upp skynsamlegri gjaldtöku, sem hefur tíðkast í nálægum löndum um margra ára skeið, og við eigum ekki að láta þá staðreynd að sumpart séu tekjur af umferð látnar renna til vegamála hafa áhrif á afstöðu okkar í því máli. Það er fullt af tekjum af umferðinni sem ekki renna til vegamála og þannig verður það auðvitað áfram eins og við vitum, þar á meðal er virðisaukaskatturinn.

Herra forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með þetta svar vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra svaraði því ekki hvort skila ætti virðisaukaskattinum af olíugjaldinu, sem mun nema í kringum 1 milljarði kr. á ársgrundvelli, til baka til kaupenda olíu og lækka þar með olíugjaldið ofan í þá tölu sem ég nefndi og koma þar með dísilolíuverði niður fyrir bensínið þegar þetta kerfi tekur gildi. Því hefur ekki verið svarað. Hæstv. fjármálaráðherra talar um fimmkallinn sem hann ætlar að lækka þetta verð, eða 4 kr. plús vaskurinn sem gerir 5 kr. Hráolíuverð með fullri þjónustu mun verða tæpar 113 kr. eftir þessa breytingu meðan bensínverðið er 106 kr. Hver verður þá hvati fólks hér á landi til að skipta yfir í dísilbíla? Enginn. Hæstv. forseti. Ég óska eftir því að fjármálaráðherra upplýsi þingheim um hvort sá milljarður sem hann er að ná í ríkissjóð í formi virðisaukaskatts af olíugjaldinu - takið eftir, hv. þingmenn - sem ekki var greiddur af þungaskattinum, fari inn í þessa tölu eða ekki. Eða á það að vera þannig að skattheimta af þeim sem nota bíla með þessu eldsneyti muni aukast um 1 milljarð á ári eins og tillögurnar gera ráð fyrir? Þetta er það sem þingheimur þarf að fá svar við, þetta er það sem efnahags- og viðskiptanefnd þarf að fjalla um og við þingmenn að svara, ef við ætlum að fá hin jákvæðu áhrif af olíugjaldinu sem fjallað hefur verið um. Ég ætla ekki að lengja 1. umr. með því að benda á tillögu sem Samfylkingin flutti við olíugjaldsfrumvarpið en var felld. Það voru sennilega bestu tillögurnar til að fjölga dísilbílum á Íslandi á kostnað bensínbíla og spara þjóðarbúinu, en það verður ekki gert, virðulegi forseti, með þessari skattheimtu og okurálagningu á dísilolíuverð, sama hvort það verður fimmkall til eða frá. Ég spyr, virðulegi forseti, um milljarðinn í virðisaukaskattinn. 

Herra forseti. Þingmaðurinn virðist haldinn þeim misskilningi að virðisaukaskattur sé í einhverjum skilningi markaður tekjustofn til vegamála eða einhverra annarra þátta. Það er auðvitað ekki þannig. Við hljótum að vita það öll hér að virðisaukaskatturinn er almennur tekjustofn fyrir ríkið, almennur skattur sem lagður er á mjög breiðan gjaldstofn og rennur til hinna almennu þarfa ríkissjóðs. Þær eru nú ýmsar eins og við vitum og gerðar ríkar kröfur til útgjalda á öllum sviðum ríkisþjónustunnar. Það sem auðvitað gerist í þessu eins og annars staðar er að til ákvörðunar kemur eitthvert útsöluverð án virðisaukaskatts og síðan er lagður á það virðisaukaskattur í þessu tilfelli eins og í öllum öðrum tilfellum. Það er bara nákvæmlega þannig og þetta er nákvæmlega eins gert og í bensíninu þar sem reiknað er út bensíngjald og aðrir kostnaðarþættir, innkaupsverð, álagning, flutningskostnaður o.s.frv., og síðan er lagður virðisaukaskattur ofan á það í lokin. Þetta er bara nákvæmlega eins. Ég veit því ekki alveg hvað þingmaðurinn - mér finnst hann vera á hálfgerðum villigötum með þessari spurningu sinni. Það sem hann er hins vegar líka að halda fram, því að það eru tvö efnisatriði í þessu máli sem hann hefur bent á, er að lækkunin sem ég legg til og mæli fyrir, virðulegi forseti, sé ekki nægileg til þess að koma markmiðum málsins fram, þ.e. koma dísilolíulítranum í verði niður fyrir bensínlítrann. Ég andmæli því. Ég tel að miðað við núverandi forsendur séu allar líkur á því að það takist. En auðvitað vitum við ekki fyrir víst hvernig verðið sveiflast á næstu vikum fram til 1. júlí, það er alveg rétt, við vitum ekkert um það, hvorki ég né hv. þingmaður, það eru aðrir þættir sem þar hafa áhrif. En ég verð þó að segja að það eru frekar líkur á því að gasolíuverð lækki að tiltölu miðað við bensínið heldur en öfugt, vegna þess að nú fer í hönd sá tími á heimsmarkaði þar sem dregur úr eftirspurn eftir gasolíu, m.a. til húshitunar og annarra slíkra þátta. Þar fyrir utan vitum við að bensínið er meira unnin afurð, hún er unnin úr dísilolíu eða gasolíu þannig að það er mjög óeðlilegt að hún sé ódýrari en gasolían. En það er önnur saga, virðulegi forseti, sem ekki þarf að fara út í hér.