Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. meiri hl. (Magnús Gíslason): Herra forseti ! Allshn. hefur haft mál þetta til athugunar og ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess. Hv. 2. landsk. hefur skilað nál. á þskj. 28, þar sem hann leggur til, að frv. verði fellt. En við hv. 2. þm. S-M. höfum orðið sammála um að fallast á þær ástæður, sem fyrir frv. eru færðar í grg. þess, og leggjum til, að það verði samþ. óbreytt. Málið liggur mjög ljóst fyrir. Sú regla gildir nú í öllum kaupstöðum utan Reykjavíkur, að bæjarstjóri, sem kosinn er af bæjarstjórn, skal vera formaður niðurjöfnunarnefndar, og er með því móti tryggt, að þeir, sem fara með meirihlutavald í kaupstaðnum eftir réttum lýðræðisreglum, hafi einnig vald á því á hverjum tíma, hver er formaður nefndarinnar. En í Rvík er skattstjóri ákveðinn formaður í n. og er skipaður af ríkisvaldinu, sem kunnugt er. Þar með er brotin hin viðurkennda lýðræðisregla, sem er meginuppistaða í uppggjöf okkar um bæjar- og sveitarfélög, að réttur þeirra til að ráða sérmálum sínum skuli sem allra minnstum takmörkunum háður og aldrei takmarkaðri hjá einu bæjarfélagi en öðrum. Hér er það engin knýjandi nauðsyn, sem brýtur lög. Þess vegna er óeðlilegt og alrangt réttarfarslega skoðað, að í útsvarsl. skuli vera ákveðin sér stök íhlutun af hálfu ríkisvaldsins í Reykjavík og ekki annars staðar, - gengið á rétt þess bæjarfélags. Þetta getur leitt illt af sér á ýmsan hátt. Þó að einn flokkur hafi meiri hluta í bæjarstjórn og hafi aleinn vandann af stjórnarframkvæmdum, getur hann orðið í minni hluta í niðurjöfnunarn. fyrir því og litlu fengið ráðið um það, sem mörgum skattþegnum bæjarins mun finnast skipta sig einna mest allra stjórnarathafna. Ef það veltur í hvert sinn á atkvæði hins stjórnskipaða formanns, hver útsvarsstigi er notaður, getur það orðið ofan á, sem brýtur bág við meirihlutavilja bæjarstjórnar. Í mörgum einstökum tilfellum hlýtur hinn sami árekstur að geta orðið, t.d. um útsvör iðnfyrirtækja, - hvort á þau skuli lagt og þá eftir hvaða stiga. Mér virðast svo glögg rök mæla með frv., að ekki þurfi að fara lengra út í efnið. Það hefur verið talin nauðsyn, að skattstjóri væri formaður n. sakir sérstaks kunnugleika síns á öllum framtölum og ýmsu athugaverðu í sambandi við þau. Þetta getur verið gott og blessað. En nú er gert ráð fyrir, að skrifstofustjóri skattstofunnar skuli aðstoða nefndina eftir þörfum við öll hennar störf. Auk þess hefur n. aðgang að öllum framtölum og getur leitað hverrar þeirrar vitneskju um þau, sem skattstofan kann að hafa aflað sér. Þó að það hafi þótt heppilegt einhvern tíma að sameina skattstjórastarf og formennsku n., er skattstjórastarfið nú orðið það umfangsmikið, að ekki er forsvaranlegt að hlaða meira en því einu á einn og sama mann á þeim tíma, sem höfuðannirnar eru bæði í n. og í skattstofunni. Skattstjórastörfin nú eru ekki saman berandi við það, sem var, þegar þetta var fyrst leitt í lög. Ég geri ráð fyrir, að hv. 2. landsk. eigi eftir að skýra sjónarmið sitt betur en á þskj. 28 og færa fleiri rök en þar, og sé ekki ástæðu til að svara honum fyrr en hann hefur talað fyrir máli sínu.

* Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Herra forseti! Ég hafði þegar við 1. umr. látið í ljós afstöðu mína til þessa máls og drepið á, hvers vegna ég gæti ekki fallizt á breytinguna. Er það í samræmi við skoðun mína, þegar málið lá fyrir allshn. á síðasta þingi, og ekki fjarri skoðunum annarra nm. þá, að ég hygg, þeir virtust vera mér sammála. Þá sögu hef ég rakið, hverjar ástæður lágu til þess í öndverðu, að skattstjóri Reykjavíkur varð að vera í niðurjöfnunarnefnd. Það hefur verið talin rétt stefna í kaupstöðum annars staðar á landinu, að formenn skattanefnda væru einnig formenn niðurjöfnunarnefnda, og er staðfest í 1. gr. þessa frv. Sýnir það bezt, hver nauðsyn það er og verður ætíð talin, að ein sé forstaða beggja og sami kunnugleiki notaður til fullnustu á báðum stöðum, og því verður ekki náð vel á neinn annan hátt en þann, að skattstjóri Reykjavíkur sé eins og hingað til í niðurjöfnunarnefnd bæjarins. Þrátt fyrir ýmsar breytingar, sem gerðar hafa verið á þessari löggjöf síðan 1921, hefur aldrei verið hróflað við þessu ákvæði hennar. Ég er algerlega samþykkur þeirri stefnufestu, sem Alþingi hefur þar sýnt, og vil brýna fyrir hv. þm. að fallast ekki á neitt það í þessu máli, sem þótt hefði fjarstæða tengst af þeim tíma, sem ákvæðið er búið að standa í lögum. Það má vera, að losa þurfi skattstjóra við þær miklu annir, sem á hann hlaðast þennan tíma árs og eru vafalaust umsvifameiri en þær urðu nokkurn tíma á tímabilinu 1921–1935. Starf hans eykst að sjálfsögðu með vexti bæjarins. En skattstofan hefur aukið starfslið sitt, ef ekki nákvæmlega að sama skapi og viðfangsefnin jukust, þá mjög í átt til þess, og vandkvæði ættu ekki að verða á því að létta hinum hversdagslegri störfum af skattstjóra, svo að hans yrði aðeins að úrskurða ágreining, sem rísa kann milli einstakra framtala og upplýsinga, sem rekast á. Ég fæ ekki annað séð en hverjum fullvinnandi manni í skattstjórastarfi ætti að vera mögulegt að inna þetta af hendi samhliða starfi í niður jöfnunarnefnd. Ég held nú, að þessi höfuðrök hv. frsm. meiri hl. séu í raun og veru ekki eins þung á metum og hann vill vera láta. Enginn annar maður en skattstjóri hefur aðstöðu til að kynna sér eins vel framtölin og hann, hvað þá að eignast jafnmikla reynslu og hann fær við að starfa að þessu ár eftir ár. En samkv. frv. á að kjósa mann til þessa starfs fyrir eitt ár í senn, og kunnugir vita, að það þarf meira en ár til þess að fá nokkurn botn í starfi eins og þessu. Ef svo ætti að koma nýr formaður með hverju kjörtímabili, sjá allir, hvílikt vandræðaástand gæti af því sprottið. Þá er nokkur munur á, að utan Reykjavíkur er sami formaður bæjarstjórnarkjörtímabilið á enda, en hér, sem erfiðast er að verða starfhæfur án langrar reynslu, á að mega skipta um árlega. Hins vegar er mér að fullu tjóst, að hv. frsm. meiri hl. talar f.h. flokks síns, sem hefur að sjálfsögðu ákveðið markmið með þessari breytingu. Þessi krafa er ekkert ný fyrir Sjálfstfl. Eftir 1930 mun það hafa verið allfast sótt að fá henni framgengt, en árangurslaust, - og hvers vegna? Vegna þess, að það er ekki alveg sama, hvernig farið er að því að jafna niður þeim fjárhæðum, sem bæjarstjórn leggur á skattþegnana á hverjum tíma. Þetta kom fram hjá hv. frsm. meiri hl., þegar hann minntist á álagningarstiga og útsvör fyrirtækja, t.d. í iðnaðinum, þar sem að miklu leyti getur verið um veltuútsvör að ræða. Það er vitanlegt, að veltuútsvör voru ekkert annað en neyðarráðstöfun, þegar ekki reyndist með öðru móti hægt að pína út úr skattþegnunum þá heildarupphæð, sem bærinn þurfti að fá. En tvær stefnur hafa að öðru öðru leyti uppi, önnur að dreifa útsvörunum seni mest á mjóu bökin, hin að leggja meginþungann á þau breiðu. Hin fyrri var lengi ofan á, eftir að 5 manna nefnd var tekin við niðurjöfnuninni og íhaldsmenn höfðu meiri hlutann. Þann tíma vill Sjálfstfl. innleiða aftur. Mig undrar nokkru meir, ef Framsfl. er samtaka honum um það. Þegar Framsfl. og Alþýðufl. sigruðu við þingkosningar 1927 og ríkisstj. notaði aðstöðu sína til að skipa skattstjóra, leiddi af því breyting á niðurjöfnunaraðferðinni, breiðari bökin fóru að bera meira en áður. Stefnubreyting þessi, sem hinn nýi oddamaður olli, varð síðan að algerum straumhvörfum. Þó hef ég engan heyrt halda öðru fram, a.m.k. um núverandi skattstjóra, en hann væri fullkomlega neutral pólitískt, fullkomlega réttlátur sem embættismaður í þessu starfi sínu, þar sem hlutverk hans var að halda uppi jafnvægi milli hinna andstæðu stefna pólitísku flokkanna, sem fulltrúa áttu í nefndinni. Þetta hafa margir þeir sjálfstæðismenn, sem ég hef átt tal við, látið í ljós um hann ekkert síður en aðrir.

Hvað stóð um þetta í Alþbl. í vor?

. Ég veit vel, hvað þar stóð, og það er annað mál, hvernig þá var í pottinn búið, og ummælin þar hrekja ekki það, sem ég hér hef sagt, og sízt fremur fyrir það að stundarástæður í því hlutverki yrðu ofraun, sem jafnvel reið e.t.v. heilsu þessa manna að fullu. Það er þessi stefna, sem gerði mig undrandi, og þó að Sjálfstfl. vilji koma þessari stefnu á, þá undrast ég það þó enn meir, að Framsfl. skuli fylgja þessari breyt. Af því að ég vil ekki ætla, að það séu orðin straumhvörf í skoðunum meðal kjósenda Framsóknar í þessum bæ, enda þótt margir þeirra séu orðnir meðeigendur í verksmiðjurekstri, þá er ég þess fullviss, að þessi breyt. er þeim mjög á móti skapi. Nú geri ég ekki ráð fyrir því, eftir fylgi okkar í d., að till mínar verði teknar til greina í þessu máli, geri ráð fyrir, að málið fari sína leið og breyt. verði eins og hún er hér hugsuð. Samt sem áður vil ég drepa á örfá atriði í breyt., eins og hún leggur fyrir. Ég gerði fyrirspurn til hæstv. fjmrh. við 1. umr. um það, hvort hann legði þann skilning í frvgr., að heimilt væri eftir henni að kjósa einn mann sem 5. mann í niðurjöfnunarnefnd. Hann vildi af vissum ástæðum ekki úttala sig í þessum efnum, þar sem mér skilst, að úrskurðurinn heyri undir hann sjálfan. En ég vildi benda honum á, að gr., eins og hún er orðuð, er það sama og frv. það, sem verða átti að l. á haustþinginu. Þá var hægt að kjósa niðurjöfnunarn. eftir þeim breyttu l., alla 5 nm. Nú hefur svo til tekizt, að gr. er tekin orðrétt eins og hún var lögð fyrir haustþingið, eina breyt., eins og frsm. minntist á, er sú, að skrifstofustjóri skattstofunnar skal aðstoða við störf n. Þetta er eina breyt., sem komin er inn í frv. frá t.d. hausti. Ég skil það vel, að hv. frsm. hefur hér komið til skjalanna og bent á þetta sem möguleika til þess að leysa vandann í þessu efni. Ég held, að engum hafi dulizt, að samkvæmt gr., eins og hún var orðuð, þá var ætlazt til, að ráðuneytið kysi alla 5 nm. í einu, en ekki að kjósa fyrst 4 og einn á eftir. Nú er það vitanlegt, að með því að haga löggjöfinni eins og hér er gert, þá er tekinn sá möguleiki af andófsflokkunum í bæjarstjórn Reykjavíkur að fá 2 menn kosna. Að vísu má segja, að það gildi einu, hvort það eru einn eða tveir menn. En ég held, að samvizkan hafi eitthvað ekki verið góð, því að í rauninni viðurkennir Sjálfstfl. þetta óbeint, því að hann kýs einróma mann, sem ekki er talinn úr meiri hl., heldur úr núv. bandalagsflokki (Framsfl.), sem átti einn mann í bæjarstj., honum er gefinn annar maðurinn eða 5. maðurinn í niðurjöfnunarnefnd. Hinir flokkarnir, sem höfðu möguleika til þess að fá tvo menn kosna, þeir eru algerlega útilokaðir. Hér eru l. fullkomlega misnotuð. Ég er á móti því, að þessi breyt. verði gerð, tel hana til skaða fyrir hina efnaminni borgara þessa bæjar, tel l. eins og þau eru nú fram sett hafa verið misnotuð af núv. bæjarstj. - Ég skal svo ekki hafa ræðu mína lengri að þessu sinni.

* Frsm. meiri hl. (Magnús Gíslason): Ég hafði búizt við því, að það mundu koma fram frekari röksemdir í þessu máli. En það virðist svo, sem aðalrökin séu þau fyrst og fremst, að þetta ákvæði sé búið að standa lengi í l. og sé því engin ástæða til þess að hrófla við því. Þessi ástæða virðist heldur mæla gegn því, að ekki eigi að breyta ákvæðunum, því að því lengur sem l. standa, því líklegra er, að þau komist í ósamræmi við það ástand, sem skapast. Það, sem gat verið skynsamlegt að gera fyrir 20 árum, getur verið mjög óheppilegt nú. Hvernig þetta ákvæði er komið inn í l., veit ég ekki, en það mun fyrst hafa verið sett 1923 samkvæmt l. frá 1921. Ástæðan fyrir því, að þetta var sett í l., mun vera sú, að framan af árinu 1926, þegar útsvarsl. voru sett, hygg ég, að ekki hafi verið heimild til þess í l. að veita niðurjöfnunarn. aðgang að framtölum manna, og þá gat það verið skynsamleg ástæða að láta skattstjóra vera form. n. Hann einn sat þá inni með þessa þekkingu. Niðurjöfnunarn. hafði ekki aðgang að framtölunum 1926. Svo hafði þetta ákvæði orðið innlyksa í l. þangað til þetta stangaðist á við þær reglur, sem settar eru um þetta í öðrum kaupstöðum. Hv. 2. landsk. minntist á það, að þetta væri ekki ný krafa frá Sjálfstfl., og það er alveg rétt, því að það hefur verið óánægja, eins og eðlilegt er, með það, að Reykjavík hefur verið sett skör lægra í þessum efnum en allir aðrir kaupstaðir á landinu. Hitt er það, að þessar till. hafa ekki fengið framgang fyrr en í fyrra. Þá leit svo út, eins og hv. 2. landsk. veit, sem þessar reglur yrðu settar og það jafnvel af þeim ráðh., sem þá fór með félagsmál, sem er flokksbróðir l . 2. landsk., því að það var fyrir hans tilstilli, sem allshn. var í fyrra falið að flytja þær. Ég skal ekki segja, að félmrh. hafi verið þetta sérstakt keppikefli, að málið næði fram að ganga í þinginu, en hins vegar lagði hann ekki beinlínis á móti því. Hv. 2. landsk. var að tala um það, að síðan skattstjóri varð form. niðurjöfnunarn., hafi það valdið straumhvörfum í niðurjöfnun útsvara hér í Reykjavík. Hv. þm. er kunnugri þessum málum en ég, en satt að segja veit ég ekki, á hverju hann byggir þessi ummæli. hað einasta, sem ég hef verið að halda fram í þessu máli, er það, að þessi skipun mætti ekki leiða til þess, að meiri hl. einnar bæjarstjórnar hefði ekki þau áhrif sem aðrir bæjarstjórnarmeirihl. hafa í landinu. Þetta er einmitt kjarni málsins. Þetta er það, sem um barizt, hvort það eigi að gera rétt Reykjavíkur minni í þessum efnum en annarra bæja. Ég ætla ekki að fara að væna hv. 2. landsk. um það, að hann tali hér ekki í fullri einlægni um þetta mál, ég hef enga ástæðu til þess. En mér er nær að halda, að ef svo stæði á, að á flokkur, sem hv. þm. telur sig til, Alþfl., hefði meiri hl. í bæjarstj. Reykjavíkur, en Sjálfstfl. á sama hátt færi með völdin í landinu og skipaði skattstjóra til þess að vera form. niðurjöfnunarn., þá mundi það hafa þm áhrif, að hlutur Sjálfstfl. væri fyrir borð borinn í gegnum kosningu í niðurjöfnunarn. A.m.k. held ég, að Alþfl. mundi þá ekki berjast svo mjög á móti þessu frv. sem hann gerir nú.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég get verið þakklátur meiri hl. n. fyrir afgreiðslu málsins, og í sjálfu sér hef ég enga ástæðu til þess að vanþakka minni hl. fyrir afskipti hans af málinu. Í rauninni má segja, að hv. 2. landsk. í nál. sínu staðfesti, þó að það komi aðeins óbeint fram, að sú breyt., sem gerð er hér á gildandi l., sé alveg réttlát. Það er á dálitlum misskilningi byggt, sem hann segir um þetta mál í nál., og hann segir í ræðu sinni: „Það var talið og er talið rétt, að form. skattan. séu form. niðurjöfnunarn.“ Eiginlega væri miklu réttara að segja, að það hafi verið talið rétt og sé talið rétt, að bæjarstj. ráði form. niðurjöfnunarn., þar sem almenn l. um skipun niðurjöfnunan. mæla svo fyrir, að bæjarstjóri skuli vera form. niðurjöfnunarn., en ekki skattan. Bæjarstjóri er kosinn af bæjarstjórn, og þess vegna ræður hún ekki aðeins, hver verður form. niðurjöfnunarn., heldur einnig skattan., svo að með þessari breyt., sem hér er farið fram á, er ekki gengið eins langt og í hinum almennu l. En svo er hitt, ef það skyldi vera eina „principið“ í þessu máli, að form. þessarar n. væri embættismaður, þá er það bara misskilningur. Nei, það eina, sem hér er spurt um, er það, hvort það skuli gilda annar réttur í Reykjavík en í öðrum kaupstöðum, og ef það á að vera, hvers vegna á það þá að vera? Hv. 2. landsk. var að tala um mjóu og breiðu bökin. Það er bara engan veginn tryggt, að frekar væri tekið tillit til mjóu bakanna, þó að skipað væri svo fyrir, að bæjarstjóri skyldi vera form. niðurjöfnunarn. Ég get bent hv. þm. á ákveðið dæmi, en það er í Vestmannaeyjum. Hvernig er séð fyrir þessu þar? Þar er bæjarstjóri kosinn af meiri hl. bæjarstjórnar, flokksmeirihl., og er hann formaður niðurjöfnunarn. „Principið“ er þar ekki meira en það, að hann ber ábyrgð á stjórn bæjarins, og það er líka það rétta. Það fer svo eftir atvikum, hvort það eru breiðu eða mjóu bökin, sem bera aðrar byrðar. Ef verulega harðnar á, þá hygg ég, að það verði breiðu bökin, sem verða að taka við byrðunum, enda hefur. sú orðið reyndin bæði hér og annars staðar. Svo var hv. þm. að tala um það, að sér þættu störf skattstjóra hafa vaxið mikið síðan þetta fyrirkomulag var tekið upp, að hann væri formaður niðurjöfnunarn. Náttúrlega er það um þetta að segja, að höfuðverkefni skattstjóra er að hafa stjórn á hlutunum og skera úr, þar sem um vafaatriði er að ræða, gagnrýna framtöl o.s.frv., og starf hans vex auðvitað eftir því, sem framtölum fjölgar. Mér þykir annars leiðinlegt fyrir hönd þess flokks, sem hv. þm. heyrir til, að hann skuli nú leggjast á móti þeirri alveg viðurkenndu lýðræðisreglu, að meiri hl. skuli ráða í hverju slíku máli, sem hér um ræðir, og bera ábyrgð á stjórn þess. Ég greip fram í fyrir hv. þm., þegar hann var að hrósa skattstj., og skal ég ekki neitt draga úr því hrósi, ég minnti hann bara á það, að það söng öðruvísi í tálknunum á málgagni flokks hans í fyrra heldur en í hans eigin tálknum nú, því að sannleikurinn er sá, að það var ekki fyrst og fremst vegna starfseminnar, heldur vegna svívirðilegra árása af hálfu þess flokk,. sem hv. þm. heyrir til, að þessi maður hafði nær beðið tjón á heilsu sinni. Ég hef svo ekki meiru við þetta að bæta, þar sem hv. frsm. hefur einnig talað í þessu máli og gert glögga grein fyrir afstöðu meiri hl. nefndarinnar.

* Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Hv. frsm. meiri hl. kom með svo fátt nýtt sem rök fyrir máli sínu, að ég veit ekki, hvort það tekur því að gagnrýna ræðu hans. Hann vildi meina, að þetta hefði stafað af breyt., sem gerð hefði verið á l. 1926, og að þá hafi n. verið gefinn sá réttur, sem var í höndum skattan., þ.e. að fylgjast með skattaframtölum. Það má vel vera, að þetta sé rétt, en það breytir ekkert því, sem við deilum um. Hins vegar vildi hann halda því fram, að félmrh., sem lagði fram frv. í þessari d. á s.l. hausti, að það hafi verið hans skoðun persónulega, að þessa breyt. skyldi gera. En ég held, að ég hafi skýrt frá því innan n., að hann legði áherzlu á það, að þetta mál gengi fram. En það er annað, sem ég vildi svara hv. frsm. meiri hl. Hann sagði, að það væri dálítið, varhugavert fyrir meiri hl. bæjarstj. að geta ekki ráðið niðurskiptingu útsvara, og varpaði hann þeirri spurningu fram til mín, hvernig ég mundi líta á þetta, ef Alþfl. hefði meiri hl. hér í bæjarstjórn. Nú skal ég hreinskilnislega svara honum frá mínu sjónarmiði - ég get ekki svarað fyrir alla mína flokksmenn -, að ég lít þannig á. að hér í Reykjavík, sem hefur um 40 þús. íbúa, sé það ekkert keppikefli fyrir einn flokk að eiga meiri hl. í bæjarstj. til þess að jafna niður útsvörum. Og það er allt annað atriði heldur en það, að ein bæjarstjórn segir við ríkisstjórn: Þetta verðum við að fá til þess að fullnægja þörfum okkar sveitarfélags. Niðurjöfnunarn. er ekkert annað en tæki til þess að skipta á milli skattborgaranna, hún má ekkert undan draga, eins og þar stendur. Þetta starf niðurjöfnunarn. er nokkuð hliðstætt því, þegar farið er fram á söfnun í góðgerðaskyni. Það er allt annars eðlis, þegar margir eiga að njóta þess, þá er reynt að deila fénu á milli sem flestra aðila. Út frá þessu sjónarmiði tel ég, að heppilegast sé fyrir skattborgarana, að enginn einn flokkur hafi meirihlutavald um það, hvernig jafnað er niður. Ég hef nú svarað hv. þm. frá mínu brjósti, hvernig ég lít á þetta mál, og ég hef 30 ára reynslu af því í þessum bæ, hvað heppilegra hefur reynzt. Þá skal ég með örfáum orðum víkja að ræðu hæstv. fjmrh. Fyrri hluti hennar var ekki taus við að vera hálfgerður útúrsnúningur, en hann er sérstakur meistari í að snúa út úr ræðum manna, þegar hann brestur rök. Allir vita, að maðurinn er vel greindur, og það er einkennandi fyrir hann, hvað hann er laginn á þessa hluti. En í þetta sinn tókst honum svo hrapalega illa, að í raun og veru segir það allt annað. Ég býst við, að enginn hafi skilið hann í þessari hv. d. Hann segir, að samkvæmt mínum till. verði ekki hægt að tryggja mjóu bökin, að þeirra hlutur verði ekki illa úti, eins og ég hafi viljað minna hér upp. Þetta viðurkenni ég algerlega rétt. Það er ekki hægt í öllum tilfellum, eins og dæmin sanna nú. En hvernig fékk bæjarstjórnin í Reykjavík þennan meiri hluta í niðurjöfnunarnefnd? Með því að kjósa 4 í einu lagi og svo einn á eftir, sem ég hef bent á, að sé á móti anda l. Og ég vil benda á sem einn þátt í því, að svona tókst til, að það má vel vera, að það hefði orðið hlutkesti, sem ráðið hefði um fjórða manninn, og af tilviljun hefði þá meiri hluti getað skapazt á þann veg. Hann benti á Vestmannaeyjar. Hann getur bent á alla kaupstaði landsins með réttu, að þar sé meiri hluti í niðurjöfnunarnefnd í höndum þess flokks, sem hefur meiri hluta í bæjarstjórn, og þar eru bæjarstjórar formenn. Ég hef líka viðurkennt þessa skipan, en bent á um leið, að þessi maður er í raun og veru skattstjóri um leið og hann er formaður niðurjöfnunarn. Þá gat hann þess einnig, út af kosningu þessa eina manns. að það hefði verið svo undanfarin ár, að maður úr þessum flokki hafi setið í nefndinni. Þetta skal líka viðurkennt, og sá maður, sem var í n. síðast af hálfu þessa flokks, hefur verið áður í n., og það er m.a. kunnugleiki hans og reynsla af störfum n., sem kann að hafa ráðið eins miklu um, að hann var settur inn í hana á ný. Hins vegar skal játað, að það getur enginn kunnugleiki ráðið í þessum bæ nema í gegnum skattstofuna. En sá mæti maður, sem nú tekur sæti í niðurjöfnunarn., er, eftir öllum líkum, einna ólíklegastur til þess, þar sem hann er nýfluttur í bæinn. Enda var eitthvert blaðanna svo gamansamt að geta sér þess til um kosningu þessa manns, að hann ætti að verða varamaður í bæjarstjórn til þess að skapa meiri hluta hjá Sjálfstfl. að loknum bæjarstjórnarkosningum 15. þ. m. Og þá er skiljanlegt, að gott sé að tryggja hann í niðurjöfnunarn., þegar þeir eiga von í honum til að tryggja sér völdin í framtíðinni. Möguleikarnir fyrir, að svona geti farið, eru talsvert miklir, og þess vegna skil ég vel, hvers vegna hæstv. ráðh. leggur svona mikið upp úr, að þessi breyt. fái að standa. Hann minntist hér á núv. skattstjóra og hans miklu störf. Ég skal síður en svo draga úr því, sem ég viðurkenndi áðan, að störf skattstjórans fara stöðugt vaxandi með vaxandi skattaskýrslum. En hinu vildi hæstv. ráðh. ekki neita, að hann hefur möguleika til að auka við starfslið sitt. Það er ekkert sérstakt með þennan mann. Ef störfin aukast svo, að hann fái þeim ekki annað, þá dettur engum annað í hug en að hann verði að meira eða minna leyti að leggja þar á aðra. Ég skal t.d. benda á lögmannsembættið og lögreglustjóræmbættið. Það er búið að skipta lögreglustjórembættinu í tvennt; og allir virðast hafa nóg að gera. Þeir fá lærða menn til að vera fulltrúa og geta því gripið inn í störf, þar sem nærvera þeirra er óhjákvæmileg. Og eitt af því, sem ég tel óhjákvæmilegt, er, að skattstjóri sé meira eða minna leiðandi kraftur í þessari n., og það er því sjálfsagt, að létt sé af honum störfum. Þá vildi hæstv. ráðh. segja, að við hefðum nú ekki alltaf hlaðið á hann lofi, eins og ég hefði gert. Ég skal taka það fram, að svipað mætti segja um hæstv. ráðh., að Vísir hefur sagt ýmislegt um menn, sem hæstv. ráðh. hefði ekki skrifað, og sama má segja um hvaða blað sem er. Auk þess vil ég segja það, að ég get ekki alltaf verið sammála öllu því, sem í Alþýðublaðinu stendur. En hinu neita ég algerlega, að það hafi á nokkurn hátt haft áhrif á heilsu þessa mæta manns, þótt Alþýðublaðið minnti á, hvað gerzt hafði bak við tjöldin. Ég hygg, að heilsubrests hans hafi gætt áður en réttmæt gagnrýni af hálfu Alþýðublaðsins var hafin í þessu máli. Það er því algerlega rangt að kenna alþýðublaðinu um, að það hafi valdið því, að þessi mæti maður er kannske ekki heill heilsu. Að síðustu var það bomba hjá hæstv. ráðh., sem átti að slá allar aðrar út, að við værum hér algerlega á móti okkar hjartans „princip“-málum. En ég vil bara benda honum á, að í lýðræðisskipulagi allra þjóða er það ekki höfuðkjarninn, hvort nefnd, sem hefur þýðingarmikil störf með höndum, er skipuð af einum valdaflokki, eða hvort aðrir viðurkenndir flokkar eigi að hafa þar íhlutun um. Ég þekki svo kallað lýðræði, sem við köllum einræði, þar sem í raun og veru enginn má koma til skjalanna nema sá eini viðurkenndi flokkur. Við þekkjum dæmin frá Hitler og Mussolini. Ætli þeir hafi marga framsóknarmenn og kommúnista eða jafnaðarmenn, sem fá að vera í n. þar? Nei, sannarlega er það Sjálfstfl., sem í n. fær að vera. Mér skilst, að það sé svona lýðræði, sem hæstv. ráðh. vilt hafa hér á Íslandi. Valdaflokkurinn á að ráða, undir öllum kringumstæðum, þegar um það er að ræða, hvernig jafna eigi niður útsvörum og hverju sem vera skal. Ég ætla ekki að svara hæstv. ráðh. meiru um lýðræðisskipulagið, en það byggist á allt öðru en þessu. Lýðræðisskipulagið byggist á hinum almenna kosningarrétti. Það byggist á því, að þjóðin á hverjum tíma getur sagt við valdhafa sína: Við viljum ekki nota ykkur lengur. Og ég verð að segja það, að ég hef aldrei vænt þennan hæstv. ráðh. um það, að hann sé ekki lýðræðissinni, en það er ekki hægt að segja um alla ráðh.



Herra forseti! Mönnum er kunnug mín aðstaða til þessa máls frá því það lá fyrir hv. d. á aukaþinginu s.l. haust. Síðan hefur sú breyt. þó orðið á, að hæstv. ríkisstj. hefur tekið tillit til þ ess, sem ég sagði, þegar ég benti á, hve geysilega óheppilegt væri að afnema tengiliðinn milli skattstofunnar og niðurjöfnunarnefndar. Nú er ákveðið, að skrifstofustjóri skattstjóra skuli vera tengiliðurinn, þetta er ákaflega mikið til bóta, en fullnægir varla því, sem ég vildi vera láta. Það, sem sérstaklega gaf mér þó tilefni til að standa upp, voru orð hv. 2. landsk. um framsóknarmanninn, sem nú á sæti í niðurjöfnunarnefnd, þar sem hann gaf í skyn, að hann væri alókunnugur þessum störfum og litt til þeirra fallinn. Ég vil í þessu sambandi upplýsa það, að þessi maður hefur verið bæjarstjóri á Ísafirði og þar með formaður niðurjöfnunarnefndar Ísafjarðar í mörg ár, og ég vil leyfa mér að efast um, að nokkur þeirra, sem nú eiga sæti í niðurjöfnunarnefnd Reykjavíkur, sé betur til þess starfs fallinn en hann að jafna réttlátlega niður útsvörum. Af störfum hans á Ísafirði vil ég segja það, að hann er allra manna ólíklegastur til að hjálpa Sjálfstfl. í þeim málum, sem skipta stefnum milli flokka. Maðurinn er ákveðinn og stefnufastur flokksmaður, og ég ber engan kvíðboga fyrir því, að hann gangi inn í Sjálfstfl. Það yrðu aðrir til þess frekar en hann.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég þarf í raun og veru ekki að svara hv. 2. landsk. neinu verulegu. Hann byrjaði með því að lýsa yfir, að líklega hefði enginn skilið, hvað ég var að fara í fyrri ræðu minni. Ég sá á því, sem hann sagði, að hann hefur ekki skilið það. Ég vil þá snúa því við, sem hann sagði, og segja, að hann hafi verið eini maðurinn í hv. d., sem ekki hefur skilið það. Og þetta er allnóg því viðvíkjandi. En þar sem hann bar fram þá spurningu með allmikilli áherzlu, hvernig Sjálfstfl. hefði náð meiri hluta í niðurjöfnunarn., og sagði, að það hefði verið með því að láta kjósa einn mann nú til viðbótar, í staðinn fyrir formann, og með því náð meiri hl., þá er því til að svara, að það er sagt og viðurkennt af honum sjálfum, að þessi maður sem kosinn var í n., er ekki sjálfstæðismaður, svo að á þann hátt hefur Sjálfstfl. ekki náð meiri hl. í n. Nei. Sannleikurinn er sá, að flokkurinn var búinn að ná meiri hl. í nóv. s.l., og skattstjórinn hefði þá komið inn sem 5. maður. Þá hefðum við haft 3 af 5, en ekki 3 af 4, en þetta notaði Sjálfstfl. sér ekki til að ná meiri hl. Ég bendi á þetta til að sýna fram á, að Sjálfstfl. þurfti ekki að fá þessa lagabreyt. til þess að fá meiri hluta í n., heldur til þess að slá því föstu, að meiri hl. eigi að ráða, eins og í öðrum kaupstöðum, og eitt verði þannig látið yfir alla ganga í þessu efni. Þegar hv. þm. fór að tala um lýðræðið, þá gerði hann ráð fyrir því, að menn teldu vera lýðræðisskipulag á Ítalíu. Þetta er fyrsti maðurinn, sem ég hef heyrt segja það. Og ég veit með fullri vissu, að Mussolini gerir enga kröfu til þess að vera lýðræðissinni eða vilja halda uppi lýðræðisskipulagi. Hv. þm. skildi þá ekki meira í þeim málum heldur en það, sem ég sagði áðan. Um lýðræðið hér á Íslandi hélt ég, að allir viðurkenndu, að það væri grundvallað á því, sem hann sagði, að það væri meiri hluti kjósendanna, sem réði, þegar fram hafa farið almennar kosningar með jöfnum atkvæðisrétti. Og það er einmitt þetta, sem er grundvöllurinn undir stjórnskipulagi okkar, alveg eins í bæjarstjórn Reykjavíkur og annars staður. Þess vegna er hér um það að ræða, að lýðræðislegur meiri hl. borgaranna í Reykjavík fái að ráða málum sínum. Þessi hv. þm. segir nei, og er þess vegna ekki fylgjandi lýðræðisskipulagi. Hann vill fá þá undantekningu frá lýðræðisskipulaginu, það gildi ekki um skipun niðurjöfnunarn. í Reykjavík. Þessa skoðun er honum frjálst að hafa, og það kemur mér síður en svo á óvart, en hitt er ekki satt, sem hann sagði, að ég áliti, að lýðræðismálið sé hjartans mál hans og hafa flokksmanna, slíka vitleysu hefur mér aldrei dottið í hug að segja.

* Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsaon): En skal nú ekki þreyta umr. úr hófi fram. Hv. fyrri þm. N.- M. stóð hér upp og hélt því fram, að ég hefði viljað gera lítið úr þeim mæta manni, sem nýlega var kosinn í niðurjöfnunarn. Það er algerlega rangt, að ég hafi borið brigður á hæfileika þessa manns, heldur sagði ég hitt, að hann væri ókunnugur í þessum bæ og þess vegna ólíklegri en margur annar flokksmanna hans til að starfa að þessum málum hér af nokkrum kunnugleik. Hins vegar gengur nú sú skoplega saga, að þetta hafi aldrei átt að lenda á þessum manni, heldur hafi það orðið fyrir hrapalleg mistök. Aftur á móti ætla ég ekki að spá í eyðurnar um það, hvor okkar verður fyrr sjálfstæðismaður. Ég býst við, að það verði líkt um okkur báða. Hæstv. fjmrh. skal ég ekki svara mörgum orðum. Það er óþarfi. Hann þarf ekki að ætla sér að halda því fram, að hann hafi verið svo ljós í máli, að allir hafi skilið, hvað hann meinti. Og hvað sem hann álítur um minn sljóa heila, býst ég við, að þeir hafi verið fleiri, sem ekki áttuðu sig almennilega á því, sem hann sagði. Út af því, sem hann sagði um lýðræðisskipulagið, vil ég segja það, að þar er annaðhvort um misskilning eða hártogun hjá honum að ræða. Ég sagði, að ef meirihlutavald ætti undir öllum kringumstæðum að vera ríkjandi, þá þyrfti það ekki alltaf að eiga rétt á sér. Slíkt á sér stað hjá þeim, sem ekki vilja viðurkenna nema alræði eins flokks, en ég býst við, að við þurfum ekki að deila um, hver stigmunur er á þeim mönnum, sem við ræddum um, og þeim, sem hér eiga hlut að máli. Hitt vil ég benda hæstv. ráðh. á, að það er hugsanlegur möguleiki, og hefur komið fyrir, að Sjálfstfl. hafi meiri hluta í bæjarstjórn með minni hl. kjósenda, og sá möguleiki er alltaf fyrir hendi. Það geta verið 3 eða 4 listar á móti. Sumir fá engan kosinn, og þó að þeir fái mann, þá geta alltaf farið forgörðum atkv., þannig að Sjálfstfl. hafi minni hl. atkv. í banum. Hvaða réttur er þá fólginn í því, að hann hafi meiri hl. í n., sem á að jafna niður þeim skattabyrðum, sem bærinn þarf að leggja á borgarana? Ég sé ekkert réttmæti í því. Og nú vita allir, að þetta er mikið tilfinningamál, hvort rétt er í sakirnar farið eða einum hlíft á kostnað annars. Ég veit, að hæstv. ráðh. skilur þetta. En það, sem vakir fyrir mér, er, að minni hl. í bænum hafi ekki meiri hl. í niðurjöfnunarnefnd. Það er sannarlega ekkert lýðræði í því. Hins vegar viðurkenni ég, að það er rétt, að um margra ára skeið fékk Sjálfstfl. meiri hl., af því að andstöðuflokkarnir stóðu ekki saman um að kjósa á móti honum, 6 atkv. veittu báðum 4. mann. Annars er ég sannfærður um það, að það séu engar líkur til, að bæjarstjórnin verði þannig skipuð eftir kosningarnar 15. marz, að nokkur einn flokkur geti tekið meiri hl. Og þó að svo færi, að Sjálfstfl. næði 8 mönnum, því á hann þá að hafa 3 í niðurjöfnunarn. með minni hl. kjósenda? Jafnvel hæstv. ráðh., sem ég trúi að sé lýðræðissinni, getur ekki neitað, að rök mín hafa fullt gildi.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Það form á lýðræði, sem komizt hefur verið næst, er að láta kosningar fara fram með hlutfallskosningum, og sá, sem fær meiri hluta, er talinn hafa réttan Iýðræðislegan meiri hluta. En þetta form er hv. þm. óánægður með og vill hafa leyfi fyrir sinn flokk til að lagfæra lýðræðið eftir því, sem á stendur á hverjum tíma. Hann vill taka upp þá aðferð, að aðrir en kjósendur lagfæri þetta, en þá er skammt yfir á braut Mussolinis. Nei, ef við viljum vera trúir lýðræðinu, verðum við að halda okkur að þeim reglum, sem um það eru settar. Hv. þm. sagði, að Sjálfstfl. hefði ekki réttan lýðræðislegan meiri hluta í bajarstjórn, af því að hann hefði ekki meiri hluta kjósenda. Þetta er ekki rétt. Í mörg ár hefur Sjálfstfl. verið í hreinum meiri hluta í Reykjavík, og við komumst ekki nær lýðræðinu en þetta. Eins og hv. frsm. meiri hl. hefur oft tekið fram, er það, sem deilt er um, þetta: Á það sama að gilda hér og í öðrum kaupstöðum? Ég sé ekki ástæðu til annars, því að fjöldinn er ekkert atriði í því sambandi. Réttlætið fer ekki eftir mannfjöldanum. Það er ekki lýðræðislega rétt að ætla að fara að skapa mismunandi reglur fyrir hina ýmsu kaupstaði. Það er auðsjáanlega skylt með alþýðuflokknum og bræðraflokki hans til vinstri, að þeir telja ekkert lýðræði nema það, sem getur gefið þeim meiri rétt en þeir eiga.