Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mun hafa verið þar kominn máli mínu sem ég var að svara þeim tilmælum hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, að Alþfl. og þá væntanlega Alþb. líka tækju höndum saman við Framsfl. um nýskipan í stefnu í landbúnaðarmálum. Ég mun hafa sagt einhvern veginn á þá leið, að að sjálfsögðu værum við Alþfl.-menn nú sem fyrr reiðubúnir til þess að taka höndum saman við Framsfl. eða hvaða aðra flokka sem væri um mótun nýrrar og skynsamlegri stefnu í landbúnaðarmálum heldur en fylgt hefur verið. Hins vegar er það ekki mitt verk að svara fyrir Alþb. Það er annarra verk, en mér þykir heldur ólíklegt að við mundum geta átt samleið um þau mál. Við nánari athugun hef ég mér til gamans sett á blað nokkur efnisatriði skoðunar sem mér finnst að Alþb. hafi haft í þessum málum og menn eru að kallsa með það sér til gamans hér í þinginu, en ég held að ég láti þar við sitja og fari ekki að ræða það frekar hér. Hv. þm. Stefán Valgeirsson fann það helst til málsbóta þeirri skipan, sem verið hefur á útflutningsuppbótum vegna landbúnaðarafurða, verðábyrgð ríkissjóðs í því skyni, að sú verðábyrgð hafi verið sett með lögum sem viðreisnarstjórnin sællar minningar sá um að sett urðu. Það er alveg rétt að sú breyting, sem gerð var á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins þar sem kveðið er á um verðábyrgð vegna útflutnings á landbúnaðarafurðum, var gerð af þeirri ríkisstj. sem nefnd hefur verið viðreisnarstjórn. En um hitt erum við hv. þm. Stefán Valgeirsson ekki sammála, að öll þau verk, sem viðreisnarstjórnin gerði, hafi verið svo með afbrigðum góð að það geti ekki komið til að þau þurfi að betrumbæta. Ég tel að þó að viðreisnarstjórnin hafi gert margt gott, þá sé flest af því sem hún gerði þess eðlis að það megi bæta þegar árin líða. Um þetta virðumst við hv. þm. Stefán Valgeirsson alls ekki vera sammála, því að hann færði það sem helstu rök fyrir því að hafa þetta óbreytt með öllu, að viðreisnarstjórnin hafi gert þetta. Við höfum auðvitað tvær ólíkar skoðanir á þessum málum, við hv. þm. Stefán Valgeirsson, en ég vil halda því fram samt sem áður, að hin almenna söguskoðun verði sú, að þótt söguskoðunin staðfesti þá niðurstöðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar að viðreisnarstjórnin hafi verið góð stjórn, þá sé ýmislegt, sem hún gerði, sem megi betrumbæta og þá ekki síst þegar jafnlangur tími er liðinn frá gerðum hennar og hér um ræðir. Hv. þm. Stefán Valgeirsson spurðist enn fremur fyrir um hvaðan þær upplýsingar væru fengnar sem koma fram í grg. með frv., að fyrir gildistöku þeirrar skipunar á verðábyrgð, sem hefur verið í lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins, hafi útflutningur á landbúnaðarafurðum hæst numið 5.45% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar. Þessar upplýsingar eru fengnar frá Hagstofu Íslands. Hagstofa Íslands hefur gefið mér þær upplýsingar, að fyrir árið 1959–1960, þegar umrædd lög tóku gildi, hafi útflutningur á landbúnaðarafurðum hæst numið 5.45% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar á Íslandi. Ég ætla ekki að fara frekar út í þá sálma, en upplýsa það sem mér finnst sjálfsagt og eðlilegt, að ég treysti ummælum Hagstofu Íslands og upplýsingum um þessi efni. Í sambandi við það vil ég enn ítreka tilvitnun mína í ræðu Ingólfs Jónssonar, þáv. landbrh., frá því 11. mars 1960, þar sem þáv. hæstv. landbrh. sagði í Ed. orðrétt, með leyfi forseta: „Og nú er öllum sú staðreynd ljós, að landbúnaðarframleiðslan vex ekki í hlutfalli við aukna notkun innanlands, ekkert í samræmi við fjölgun fólksins í landinu, og þess vegna er það rétt, að það eru litlar líkur til þess, að útflutningsbæturnar verði þungur baggi á ríkissjóði.“ Þegar lögin eru sett er það sem sagt skoðun þáv. hæstv. landbrh. og flestra þm., að það megi ekki búast við að landbúnaðarframleiðslan vaxi í samræmi við fjölgun fólksins í landinu. Ég tók fram í fyrri ræðu minni, að þessi breyting á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins, sem gerð var á þinginu 1959–1960, var einn þáttur í þeirri stefnu sem stjórnvöld mótuðu allt frá setningu afurðalaganna um að auka bæri framleiðslu landbúnaðarafurða vegna þess að það var skortur á landbúnaðarvörum á Íslandi. Flestallir þeir, sem upp aldir eru í kaupstöðum og kauptúnum og muna þá tíma, munu minnast þess, að á þeim árum var ákaflega erfitt t.d. með útvegun mjólkur og ýmissa mjólkurafurða og taka varð upp stranga skömmtun í mjög mörgum bæjum og þorpum á mjólk og smjöri. Ég veit meira að segja dæmi þess úr mínum uppvexti, að á þeim stað þar sem ég ólst upp, og ekki er nú ýkjalangt síðan, þá var mjólk ófáanleg nema fyrir ungabörn og þá sem við sérstaka sjúkdóma áttu að stríða. Þess vegna var sú stefna mótuð að styðja að því með styrkjum og lánafyrirgreiðslu og yfirleitt allri lagasetningu um málefni landbúnaðarins að hvetja til mjög aukinnar framleiðslu á landbúnaðarafurðum, vegna þess að það var mikill skortur á þeim í landinu. Einn þáttur þessa máls var sú skipan verðábyrgðar sem ákveðin var með breytingunni á lögunum um Framleiðsluráð landbúnaðarins á þinginu 1959–1960. Eins og ég hef bent á, m.a. með tilvitnun í þáv. hæstv. landbrh. og tilvitnun í ummæli ýmissa þm. frá því ári, þá datt engum þm. í hug, allt frá hæstv. landbrh. og til óbreyttra þm., að sú staða gæti komið upp í landbúnaði, að umframframleiðslan á landbúnaðarvörum yrði svo mikil að sú hámarksverðábyrgð, sem lögin um Framleiðsluráð landbúnaðarins gerðu ráð fyrir, yrði notuð. Hæstv. þáv. landbrh. sagði, eins og ég vitnaði til áðan, að öllum væri sú staðreynd ljós, að landbúnaðarframleiðslan yxi ekki í hlutfalli við aukna notkun innanlands. Öllum er sú staðreynd ljós, sagði hæstv. ráðh., og þess vegna væru litlar líkur til þess að útflutningsbæturnar yrðu þungur baggi á ríkissjóði. En auðvitað bar sú almenna stefnumörkun þann árangur sem gerð var í landbúnaðarmálunum, m.a. með þessari lagabreytingu sem ég hef rætt um, að framleiðslan á landbúnaðarvörum jókst mjög hröðum skrefum uns svo var komið að framleiðslan á helstu afurðum íslensks landbúnaðar, - þar á ég við framleiðsluafurðir sauðfjárræktar og nautgriparæktar, - var orðin svo mikil að hún var orðin miklu meiri en landsmenn sjálfir þurftu á að halda og er nú orðin meiri en hámark verðábyrgðar gerir ráð fyrir að borið verði af ríkissjóði. Tvö s.l. ár hefur þannig þurft að útvega til þess að greiða niður útfluttar landbúnaðarafurðir meira fé heldur en lögin leyfa. Þetta liggur alveg ljóst fyrir. Því miður er framleiðslan orðin svo mikil, að af dilkakjöti framleiðum við nú í landinu um 40% meira en þjóðin þarf og af mjólkurafurðum er offramleiðslan svo mikil, að nú þegar eru fyrirliggjandi í birgðageymslum heils árs birgðir af smjöri, sem ekki er hægt að koma út innanlands, en verður að flytja til útlanda gegn verði sem, eins og ég upplýsti í fyrri ræðu minni, nægir ekki til þess að standa undir kostnaði sem af því hlýst að flytja inn fóðurbæti til að framleiða þessa vöru. Verðið, sem fæst á erlendum mörkuðum fyrir hvert kg af íslensku smjöri, nægir ekki til þess að greiða þann fóðurbæti sem fer í að framleiða þetta eina smjörkg. Ég held að það gefi auga leið, að þegar offramleiðsluvandi er orðinn slíkur, þá ber að snúa af þeirri braut, sem þetta vandamál hefur skapað, og til réttari vegar. Ég hef ekki frekari aths. að gera við ræðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar að öðru leyti en því að benda á, eins og ég gerði á síðasta fundi, að það er út af fyrir sig ánægjulegt að allir þeir, sem um málefni landbúnaðarins tala nú, eru sammála um að þar sé við mjög alvarlegan vanda að etja, sem m.a. stafi af því, að framleiðslan á landbúnaðarafurðum sé orðin miklu meiri en nemur þörfum þjóðarinnar. Það fer enginn lengur upp í ræðustól hér á Alþingi án þess að láta í ljós þessa skoðun. Ég sagði, að það væri ánægjulegt að menn skyldu vera komnir að þessari niðurstöðu, vegna þess að þetta er sú niðurstaða sem þm. Alþfl. hafa árum saman einir barist fyrir að gera mönnum ljósa, m.a. úr ræðustól hér á þingi. Út af fyrir sig er ánægjulegt að menn skuli nú vera orðnir sammála um eðli vandans, um að þetta vandamál sé til og um hvernig eigi að lýsa því. Hitt er hins vegar ekki ástæða til að vera ánægður með, að afkoma bændastéttarinnar og vandi landbúnaðarins skuli þurfa að hafa orðið með þeim hætti sem nú er til þess að mönnum yrði þetta ljóst. Það er ekki ánægjuleg tilhugsun, að menn skuli ekki hafa komið auga á þetta eða a.m.k. ekki viljað viðurkenna þetta fyrr en vandinn er orðinn svo mikill að við sitjum uppi með milli 300 og 400 þús. dilkaskrokka á hverju einasta ári umfram það sem við getum tekið til eigin nota. Það er ekki ánægjulegt, að þetta skyldi þurfa að gerast til þess að menn sæju og viðurkenndu offramleiðslu á mjólk og mjólkurafurðum. Þó að við Alþfl.menn getum út af fyrir sig verið ánægðir með að nú skulum við ekki lengur einir þurfa að standa í því að gera fólki ljóst að við vanda er að etja í landbúnaðarmálum, þá er það ekki ánægjulegt fyrir þjóðina í heild, að ráðamenn þjóðarinnar, þ. á m. ráðh. og alþm., skyldu ekki hafa gert sér grein fyrir þessari einföldu staðreynd fyrr en svo er komið sem komið er. Hv. þm. Páll Pétursson gerði í ræðu sinni nokkrar aths. við frv. þetta sem að verulegu leyti byggðust á misskilningi, byggðust á því, að hv. þm. hafi ekki gefið sér tíma til að lesa grg. frv. eða skoða þær talnalegu upplýsingar sem með því fylgja í töflum á bls. 6, 7 og 8. Hv. þm. Páll Pétursson sagði m.a., að ef frv. yrði samþykkt, og vísaði þar í töflu Í og töflu 3, þá gerði frv. ráð fyrir að tekjutap bænda yrði á einu ári 2000 millj. kr. eða sem svaraði 500 þús. kr. á hvern bónda í landinu. Þessar yfirlýsingar hv. þm. sýna aðeins að þó svo við höfum flutt þetta frv. tvívegis á hinu háa Alþingi hefur hv. þm. Páll Pétursson ekki gefið sér tíma, hvorki í fyrra skiptið né í síðara skiptið, til þess að lesa grg., sem frv. fylgir, eða skoða þær upplýsingar, sem fram koma í töflunum á bls. 6, 7 og 8. í fyrsta lagi ætti hv. þm. að gera sér grein fyrir því, eins og glögglega kemur fram í töflu 1 á bls. 6, að sú verðábyrgð fyrir verðlagsárið 1977–1978, sem þar er gert ráð fyrir að ríkissjóður þurfi á sig að taka, er talsvert umfram leyfilegt hámark. Þar er gert ráð fyrir að útflutningsbætur þyrftu að vera 4.9 milljarðar kr. Það eru 13.8% af samanlögðu heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar á Íslandi eða um 3.8 prósentustig fram yfir leyfilegt hámark verðábyrgðar, þannig að bændur eiga ekki lögum samkv. kröfu til þess að fá úr ríkissjóði útflutningsbætur að upphæð 4.9 milljarðar kr. Er því auðvitað fjarstæða að nota þá tölu til samanburðar eins og hv. þm. gerði í þessum útreikningum sínum. Í annan stað virðist hv. þm. ekki hafa enn skilið það, að eins og frv. er fram lagt og glögglega kemur fram í 2. gr. þess er ráð fyrir því gert, að markmið 1. gr. verði náð í áföngum á 4 árum, þannig að frv. verði ekki að fullu komið til framkvæmda, ef að lögum verður, fyrr en 4 árum eftir að það hefur verið samþ. og afgreitt frá Alþingi. Sú niðurstaða, sem hv. þm. komst að í máli sínu að mundi af hljótast ef frv. yrði samþ., er því í fyrsta lagi byggð á rangri viðmiðun, á miklu hærri tölu verðábyrgðar en bændur eiga kröfu á, og í öðru lagi ekki tekið tillit til þess, að niðurstaðan á að verða í áföngum á 4 árum. Það er því með öllu rangt að bændur muni tapa, eins og hv. þm. sagði, 2 milljörðum kr. ef frv. þetta yrði samþ., eða með hans eigin orðum sem svaraði 500 þús. kr. sem kaup hvers bónda í landinu mundi lækka. Ef frv. hefði verið samþ. þannig að það hefði tekið gildi á verðlagsárinu 1977–1978 hefði verðábyrgð numið sem hér segir: Vegna útflutnings á afurðum nautgriparæktar, 8% af samanlögðu heildarframleiðsluverðmæti þeirrar búgreinar, 1355 millj. kr. Vegna bráðabirgðaákvæðanna í 2. gr., sem kveða á um að verðábyrgð vegna útflutnings á afurðum sauðfjárræktar megi nema allt að 20% heildarverðmætisins, þá yrði verðábyrgð ríkissjóðs vegna útflutnings á sauðfjárafurðum 2712 millj. kr., ef frv. hefði verið samþ. þannig að það hefði tekið gildi fyrir verðlagsár 1977–1978. Samanlögð verðábyrgð ríkissjóðs það ár, ef frv. hefði verið samþykkt, hefði þannig numið 4065 millj. kr. Tekjutap landbúnaðarins, ef mætti orða það svo, hefði því ekki numið 2 milljörðum kr., eins og hv. þm. gaf í skyn, heldur í mesta lagi 200–250 millj. kr. á fyrsta ári, vegna þess að í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að þetta verði fyrsti áfanginn að því markmiði, sem sett er í 1. gr., og í öðru lagi, að talan 4956 millj. fyrir verðlagsárið 1977–1978, sem sett er í töflu 1, er, eins og glögglega kemur fram, 13.8% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar eða 3.8 prósentustigum hærri en lög leyfa. Auðvitað geta menn í þessum samanburði ekki miðað við annað hámark en landslög leyfa. Það hámark verða menn að miða við. Ef það hámark er tekið og það borið saman við ákvæði frv., ef að lögum hefði orðið fyrir verðlagsárið 1977–1978, þá hefði tekjutapið vegna þessa orðið ekki 2 milljarðar kr., eins og hv. þm. sagði, heldur um 250 millj. kr. Þetta held ég að hljóti að vera öllum ljóst sem á annað borð kunna einfaldar reglur um samlagningu og frádrátt. Menn geta kynnt sér þetta af eigin raun, ef þeir treysta ekki þessum upplýsingum. En ég ætla eindregið að hvetja menn, sem ætla að leggja orð í belg um þessi mál, að gefa sér a.m.k. tíma til að lesa grg. frv. sem þeir eru nú að fjalla um í annað sinn. Og ég verð að segja eins og er, að það lýsir ekki sérlega vönduðum vinnubrögðum hjá þn., og vil í því sambandi minna á að í fyrra fór þetta frv. til landbn., þegar menn, sem áttu sæti í landbn. á síðasta þingi og fengu þetta frv. þar til umfjöllunar, hafa ekki einu sinni sýnt því þann sóma að lesa grg. sem frv. fylgir. Það ætti því að vera augljóst hvers vegna ég er ekkert ginnkeyptur fyrir því að senda frv. þetta til landbn. þegar það er flutt nú í annað sinn. Hv. þm. Páll Pétursson og raunar fleiri þm., sem um þetta mál hafa talað, hafa mikið rætt um þarfir iðnaðarins í því sambandi, þ.e.a.s. þarfir þess iðnaðar sem vinnur úr því efni sem til fellur í landbúnaði svo sem ullariðnaðar, skinnaiðnaðar o.fl. Nú dettur mér ekki í hug að offramleiðslan í landbúnaði stafi af því, að íslenskur iðnaður kalli á þær þarfir. Það dettur mér ekki í hug. Ég veit t.d. ekki hversu mikið af gærum er flutt út saltað, þ.e.a.s. óverkað að mestu, en ég er sannfærður um, ef athugun væri gerð á því, að þá mundi hún leiða í ljós að íslenskur iðnaður, þ.e.a.s. sá iðnaður sem fullvinnur gærur í fatnað, hafi meira en nóg af hráefni í því skyni þó svo hann yrði að láta sér nægja að vinna úr þeim gærum sem samsvara því kjötmagni sem markaðurinn innanlands þarf á að halda. Ég er alveg sannfærður um að ef það mál yrði skoðað, þá þarf íslenskur iðnaður, sem vinnur úr lambsgærum, ekki á því að halda að framleiddir séu á Íslandi milli 300 og 400 þús. dilkskrokkar umfram það sem landsmenn sjálfir þurfa að nota. Og ef íslenskur iðnaður þarf á því að halda að þetta sé gert, þá er það auðvitað hans að borga kostnaðinn, vegna þess að þá er kjötið orðið hliðarafurð, en ekki aðalafurð. Þá hlýtur gæran að vera aðalafurð, en kjötið hliðarafurð. Og ef íslenskur iðnaður þarf á því að halda, að það sé framleitt í landinu 40% meira dilkakjöt en þjóðin þarf á að halda, vegna þess að íslenskur iðnaður þurfi svona mikið af gærum til vinnslu, þá verður iðnaðurinn að gera svo vel að borga það sem slíkt kostar. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt að leggja þá byrði á þjóðina og ríkissjóð. Fyrr má nú vera. Og íslenskur iðnaður, hvað sem um hann má segja, hefur ekki reynst, a.m.k. til skamms tíma, geta borgað bændum það verð sem þeir hafa talið sig þurfa fyrir ull sem íslenskur iðnaður þarf á að halda. Ullarverð í landinu hefur til skamms tíma verið svo lágt að bændur hafa vart talið borga sig að hirða ullina af sauðkindum sínum, heldur hafa þær verið látnar ganga í þremur og fjórum reyfum, eins og hefur mætt augum margra vegfarenda. Þarfir íslensks iðnaðar í þessu sambandi eru því alls ekki eins marktækar og menn vilja vera láta. Þarfir íslensks iðnaðar eru engin afsökun fyrir þeirri offramleiðslu sem stundum hefur verið í landbúnaði. Íslenskur iðnaður hefur ekkert við þá offramleiðslu að gera, vegna þess að hann hefur ekkert við þær afurðir að gera sem til falla við þá offramleiðslu, og í annan stað getur hann ekki greitt nema brot af því verði sem þarf að borga fyrir þá offramleiðslu. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að það fé, sem nú er varið úr ríkissjóði annaðhvort beint eða óbeint sökum landbúnaðar, mun nema um 15% af ríkisútgjöldunum. Það er farið að nálgast það, að við Íslendingar þurfum að greiða vegna þessarar atvinnugreinar úr ríkissjóði álíka upphæð og þær þjóðir þurfa að greiða sem þurfa að verja fé í herkostnað. 10–15% af ríkisútgjöldum ár frá ári fará í þennan eina atvinnuveg. Við greiðum í ár, ef allt er talið, um eða yfir 30 milljarða kr. beint eða óbeint vegna landbúnaðar og framleiðslu landbúnaðarins í landinu. Ég er ekki þar með að segja að ég sjái eftir þessum peningum til landbúnaðarins beint eða óbeint. En ég sé mjög mikið eftir því, þegar þessir miklu fjármunir eru þannig notaðir að sú króna, sem við verjum í þessu skyni á árinu 1979, kallar á 2 kr. árið 1980, vegna þess að stórum hluta af þessu mikla fé er beinlínis varið til að hvetja til áframhaldandi framleiðsluaukningar í atvinnugreininni. Þannig er t.d. um alla styrki sem landbúnaðurinn hlýtur. Þetta eru allt styrkir til þess að stuðla að aukinni ræktun, til þess að stuðla að aukinni framleiðslu. Mér finnst sjálfsagt að styðja íslenskan landbúnað og íslenska bændur. En ég mundi heldur vilja sjá a.m.k. mjög stórum hluta af þessum framkvæmdaframlögum varið til þess að styrkja íslenska bændur í félagslegum málefnum, svo sem til þess að geta tekið sér orlof eins og aðrir landsmenn geta notið, svo sem til að styðja þá til aukinna athafna í sambandi við ábatasamar hliðarbúgreinar, eins og t.d. veiðirækt, fiskrækt og annað því um líkt, heldur en horfa á eftir þessum peningum, að þeim skuli varið þannig að sú króna, sem við erum að verja úr ríkissjóði á árinu 1979 beinlínis í því skyni að auka framleiðslu í landbúnaði, skuli óhjákvæmilega kalla á það á árinu 1980 að til landbúnaðarins verði að verja a.m.k. annarri krónu til viðbótar. Þetta held ég að sé röng stefna. Þetta er sú stefna sem fylgt hefur verið í íslenskum landbúnaði nú um áratugaskeið, vegna þess, eins og ég sagði áðan, að ástandið var þannig þegar þessi stefna var mörkuð, að það var mikill skortur á landbúnaðarvörum í landinu. Þess vegna var óhjákvæmilega sú stefna tekin að styðja að því beint og óbeint að auka framleiðslu landbúnaðarafurða. Sú stefna hefur borið þann árangur, að það er fyrir löngu búið að sjá fyrir þörfum markaðarins. Um árabil hefur verið framleitt miklu meira en markaðsþörfinni hefur numið, þangað til svo er komið að verðábyrgð ríkissjóðs vegna útflutnings af offramleiðslu nægir ekki lengur. Og þá hefur tvívegis því hámarki verið aflétt og með sérstökum ráðstöfunum útveguð af almannafé hundruð milljóna til viðbótar til þess að greiða með útfluttri offramleiðslu á landbúnaðarvörum og að sjálfsögðu lagt á íslenska skattborgara í sama skyni. Hæstv. landbrh. flutti hér mjög athyglisverða ræðu. Megininntak hennar var að taka bæri stefnuna í landbúnaðarmálum til endurskoðunar í heild, það væri ekki rétt að gera breytingar á einstökum atriðum í þessari stefnu, heldur bæri að endurskoða hana í heild og breyta henni með markvissum hætti. Undir þessa afstöðu hæstv. landbrh. vil ég mjög eindregið taka. Ég vil mjög eindregið taka undir það, að brýna nauðsyn ber til þess að brjóta upp á nýjungum í sambandi við mörkun landbúnaðarstefnu á Íslandi. Ég tel að það frv. á þskj. 75, sem við nokkrir þm. Alþfl. í Nd. höfum lagt fram, sé einn þáttur í því og beri að skoða það með öðrum aðgerðum sem í ráði eru eða þegar hafa verið gerðar. T.d. finnst mér mjög óeðlilegt, að þegar beinlínis er varið mjög verulegu fé, sem fengið er með skattlagningu á þjóðina, til þess að reyna að auka innanlandsneyslu á landbúnaðarafurðum, þá skuli ekkert vera gert til þess að breyta því, að það þurfi að verja jafnmiklu fé eins og varið hefur verið til verðbóta á útflutning á þessum sömu afurðum. Ráðgert er að verja á árinu 1979 hvorki meira né minna en 18 milljörðum kr. til þess að auka neyslu landbúnaðarafurða á innlendum markaði. Talið er að þessar miklu niðurgreiðslur muni auka innanlandsneysluna í kringum 16% og þá muni innanlandsneysla komast upp í það hámark sem hún hefur áður í verið og hefur aldrei verið meiri. En menn skyldu gera sér grein fyrir því, að á sama tíma gerist það, að á einu ári, árinu 1978, eykst landbúnaðarframleiðsla í landinu að magni til um u.þ.b. helminginn af því sem þessar miklu niðurgreiðslur auka innanlandsneysluna um, þannig að u.þ.b. 9 milljarðar kr. af þeim 18, sem notaðir eru í niðurgreiðslur, fara í það að fá almenning á Íslandi, neytendur í landinu til þess að borða þá aukningu sem varð á landbúnaðarframleiðslunni á s.l. ári. Helmingurinn af niðurgreiðslunum hverfur sem sé út í buskann vegna framleiðsluaukningarinnar. Og þó svo að við verjum þarna 18 milljörðum kr. í niðurgreiðslur, - það er engin smáupphæð, - þá er vandinn gagnvart útflutningnum enn sá hinn sami. Þetta er auðvitað vegna þess, eins og ég hef margsagt, að stefnan hefur verið sú í öllum afskiptum hins opinbera af landbúnaðarmálum að auka beri framleiðsluna. Þeirri stefnu hefur ekki verið breytt. Þess vegna skiptir engu eða a.m.k. litlu máli til hvaða bráðabirgðaráðstafana er gripið, hversu háar niðurgreiðslurnar verða, hversu háar útflutningsuppbæturnar verða. Það skiptir ekki nokkru máli, svo lengi sem meginkjarni stefnunnar er óbreyttur, svo lengi sem allar aðrar ráðstafanir beinast að því að auka stöðugt framleiðslu landbúnaðarafurða án tillits til innanlandsþarfa frá ári til árs. Það hlýtur að segja mönnum sitt hvað um áhrif þeirra ákvæða sem í lögum hafa verið um verðábyrgð ríkissjóðs, að á 14 síðustu árum hefur hámarksverðábyrgð verið notuð 8 sinnum. Meginhluta þess tíma, sem þessi verðábyrgð hefur verið í gildi, hefur hámark verðábyrgðarinnar verið notað í 8 ár af 14. Samt sem áður sagði hæstv. þáv. landbrh. í upphafi þessa tímabils, að það væri fjarstætt að til mundi koma að þessar útflutningsbætur yrði baggi á ríkissjóði. Aðeins tvívegis á s.l. 14 árum hefur það gerst, að verðábyrgð ríkissjóðs hefur ekki þurft að nema meiru en um 8% af samanlögðu heildarframleiðsluverðmæti landbúnaðarafurða. Þessi verðábyrgð hefur sem sé haft það í för með sér, að beinlínis hefur verið fest í landinu slík offramleiðsla á landbúnaðarafurðum, að næstum því undantekningarlaust hefur orðið að nota lögleyft hámark útflutningsuppbóta. Þetta kemur glögglega fram í töflu 1 á bls. 6 í þessu frv. Ég vil taka það fram, að þessi tafla er unnin af Hagstofu Íslands og hún sýnir þau ár þegar verðábyrgðin hefur verið í hámarki. Þau eru, eins og ég sagði áðan, 8 af 14. Hæstv. landbrh. gerði eina aths. við grg. frv. sem ég vil svara. Hún var sú, að hann taldi þann samanburð sem gerður er á verðmæti útflutningsuppbóta frá ári til árs, þ.e.a.s. verðmæti í jafnvirðiskrónum, sem gerður er í töflu 2, ekki vera réttan. Hann sagði að ekki ætti að bera saman bótafjárhæðir milli ára eftir framfærsluvísitölu, heldur, að því er mér skildist af hans máli, að bera það saman við útgjöld fjárl. í heild. Það fer þá eftir því, hvað menn vilja fá út úr slíkum samanburði. Ef menn vilja athuga hvort útflutningsuppbætur úr ríkissjóði hafi aukist að raunverulegu verðgildi frá ári til árs, það er sú niðurstaða sem ég vildi fá, þá geta menn ekki fengið slíka niðurstöðu með öðrum samanburði en þeim sem gerður er í töflu 2. Þar er sýnt hvernig verðmæti útflutningsuppbótanna í jafnvirðiskrónum hefur aukist frá ári til árs þetta 14 ára tímabil, uns svo er komið að þær eru á verðlagsárinu 1976–1977 71.8% hærri en þær voru í upphafi í jafnverðmætum krónum. Það, sem hæstv. landbrh. vill láta gera, er að miða útflutningsuppbæturnar úr ríkissjóði sem hlutfall af útgjöldum ríkissjóðs á hverju ári. Þetta er ákaflega skrýtin kenning. Við skulum segja sem svo, að það sé ákveðið að hækka niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum innanlands, eins og gert hefur verið, úr milljörðum kr. í 18 milljarða og afla tekna í því skyni. Er þá nokkurt vit í því, að þessi hækkun á niðurgreiðslum um 12 þús. millj. kr. eigi beinlínis að verða þess valdandi að verðábyrgð ríkissjóðs á útfluttar landbúnaðarafurðir hækki. Auðvitað er þetta alger fjarstæða. Ef á að nota viðmiðanir hæstv. landbrh. mundi þetta gerast: Ef t.d. verðábyrgðin á útfluttar landbúnaðarafurðir ætti að vera á árinu 1979 jafnhátt hlutfall af ríkisútgjöldum og hún var á árinu 1978, þá mundu hækkanir á niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum innanlands, um 12 þús. millj. kr., valda því, að mjög mikil hækkun yrði á þeim skyldum sem ríkissjóður tæki á sig vegna útflutnings á þessum sömu afurðum. Það sér hver heilvita maður hvers konar fáránleiki kæmi út úr slíku. Svo að annað dæmi sé nefnt: Ef t.d. væri gert talsvert átak af ríkisstj. í byggingu sjúkrahúsa og gerð yrði fjögurra ára áætlun um byggingu sjúkrahúsa, sem mundi t.d. tvöfalda framkvæmdamagn í sjúkrahúsbyggingum frá því sem nú er, og tekna aflað í því skyni, mundi það auðvitað hækka útgjöld ríkissjóðs. Ættu þá útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir að hækka að sama skapi? Ef slíkt átak væri gert í vegamálum, og ríkisútgjöldin hækkuðu vegna þess og sá póll tekinn í hæðina að fundinn yrði nýr skattstofn til þess að skattleggja landsmenn, ætti þá að fylgja sjálfvirkt í kjölfarið að útflutningsbætur úr ríkissjóði vegna útfluttra landbúnaðarafurða ættu að hækka að sama skapi? Auðvitað er fáránlegt að ætla að fara að miða útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir úr ríkissjóði við eitthvert hlutfall af ríkistekjum eða ríkisútgjöldum á hverju ári. Ef menn vilja fá einhvern raunhæfan samanburð, þá er samanburðarins að sjálfsögðu að leita í jafnvirðismati á því, hvað útflutningsuppbætur hafa hækkað eða lækkað milli ára mælt í jafnverðmætum krónum. Þetta er það sem gert er í töflu 2 sem fylgir þessu frv. Sá samanburður sýnir að þarfir landbúnaðarins á útflutningsuppbótum úr ríkissjóði hafa vaxið um 71.8% á síðustu 14 árum mælt í jafnverðmætum krónum. Sá samanburður, sem hæstv. ráðh. er með, er hins vegar algerlega út í hött, eins og ég benti á áðan. Auðvitað þarf að finna einhverja aðferð til þess að tryggja bændum eðlileg og sanngjörn lífskjör, eðlilegt og sanngjarnt kaup fyrir þeirra mikla ábyrgðarstarf. Eins og nú standa sakir er það gert þannig, að í lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. eru ákvæði um að bændur eigi að hafa sambærilegar tekjur og hinar svonefndu viðmiðunarstéttir, þ.e.a.s. verkamenn, sjómenn og iðnaðarmenn. Þetta er aðferð út af fyrir sig. En þá mætti spyrja, ef þetta væri eðlilegasta aðferðin: Hvers vegna mætti þá ekki alveg eins leiða það í lög, að sjómönnum skuli ávallt tryggja tekjur sem væru sambærilegar og einhverjar viðmiðunarstéttir hafa, t.d. verkamenn, bændur og iðnaðarmenn, setja önnur lög um að iðnaðarmönnum skuli á öllum tímum vera tryggðar tekjur sem séu sambærilegar við það sem sjómenn, verkamenn og bændur hafa, eða setja fjórðu lögin um að verkamönnum skuli ávallt tryggðar tekjur sem séu til samræmis við það sem sjómenn, bændur og iðnaðarmenn hafa? Þannig væri hægt að búa til lög um svo til allar starfsstéttir í landinu, að þeim skuli ávallt tryggðar tekjur með tilliti til einhverra viðmiðunarstétta, þannig að hver stéttin tæki mið af öllum hinum. Ég held að reynslan hafi einmitt leitt í ljós að þessi viðmiðun, sem gerð var til þess að tryggja bændum ákveðið kaup fyrir starf þeirra, hefur ekki reynst vel. Henni þarf að breyta, og það er eitt af því sem ég tel að þurfi að taka til endurskoðunar í þeirri athugun á landbúnaðarstefnunni sem hæstv. landbrh. lætur framkvæma, þ.e.a.s. hvernig eigi að fara að því að tryggja bændum eðlilegt kaup fyrir þeirra mikla ábyrgðarstarf, sem ég vil á engan hátt draga úr að einu eða neinu leyti, vegna þess að ég held að það sé staðreynd, að engar aðrar stéttir þurfi að vinna jafnmikið og séu jafnbundnar vinnu sinni og bændastéttin. Herra forseti. Að lokum þetta: Það er ekkert meginatriði í mínum huga, að dregið verði að svo stöddu úr þeim miklu fjármunum sem beint eða óbeint er varið til landbúnaðar eða vegna landbúnaðar. Það, sem er meginatriðið í mínum huga er að þessir peningar séu notaðir með þeim hætti, að þeir tryggi þjóðinni nauðsynlegar landbúnaðarvörur á eðlilegu og sanngjörnu verði og bændum eðlilegan afrakstur fyrir vinnu sína. Ég tel að eins og þeim málum hafi verið stýrt hafi reynslan leitt í ljós að sú trygging er ekki gefin. Íslenskar landbúnaðarafurðir eru mjög dýrar yfirleitt. Bændur segja sjálfir að þeir beri ekki úr býtum sambærilegt kaup við aðrar stéttir, og neytendur og skattborgarar þurfa að bera mjög þunga byrði af mjög verulegri umframframleiðslu í landbúnaði, af framleiðslu sem er langt umfram þarfir þjóðarinnar. Þess vegna held ég að það sé tími til kominn að skoða hvort ekki mætti nota það fé, sem ríkissjóður ver nú beint og óbeint til landbúnaðar og vegna landbúnaðar, með öðrum hætti, sem sé þeim, að í staðinn fyrir að öll þessi beina og óbeina aðstoð miði að því að auka stöðugt framleiðslu á vörum sem þegar eru offramleiddar, þá verði fjármagninu beint í þá átt að hvetja til aukinnar framleiðni í atvinnugreininni og hjálpa bændum með beinum styrkjum eða fjárframlögum í öðru sambandi til þess að bera úr býtum eðlilegt kaupgjald fyrir störf þeirra og njóta eðlilegrar félagslegrar þjónustu, svo sem í orlofsmálum og fleiri slíkum málum, á við aðrar stéttir í þjóðfélaginu. Það er miklu betra að gera þetta umbúðalaust heldur en að halda þannig á þessu fé, að bændur geti ekki í þessa sjóði sótt nema með því eina móti að auka við ræktun hjá sér, að auka við framleiðslu hjá sér til þess að auka tekjur sínar. Að sjálfsögðu er hægt að auka tekjur bændastéttarinnar með öðrum hætti, og þarfir þjóðfélagsins eru nú orðnar þær, að þjóðfélagið hefur þörf fyrir að landbúnaðurinn dragi úr framleiðslu sinni, en bæti ekki við. Þegar svo er komið er óeðlilegt að Alþingi Íslendinga, löggjafarstofnun þjóðarinnar, og ríkisstj. haldi dauðahaldi í þá stefnu sem fylgt hefur verið á undanförnum árum og áratugum og var rétt og eðlileg og sanngjörn á þeim tíma sem hún var mörkuð, en er það ekki lengur.



Herra forseti. Áður en ég vík að því sem ég upphaflega ætlaði að segja, vil ég segja hv. 1. flm., 4. þm. Vestf., að ekki tel ég að ég og minn flokkur eigi á því sök þó að hæstv. fyrrv. landbrh., Ingólfi Jónssyni, hafi tekist að fá þá Alþfl.-menn til þess að trúa því sem almenningur í landinu vissi að gat ekki staðist og hefði ekki trúað ef honum hefði verið sagt það á sínum tíma. Auðvitað hefur þáv. hæstv. landbrh. sett það fram, sem hv. 4. þm. Vestf., Sighvatur Björgvinsson, las upp áðan, til þess að milda þá, því að auðvitað hefur staðið í þeim Alþfl.-mönnum þá sem nú að standa að því sem landbúnaðinum mætti að gagni verða. Hitt verður hv. 4. þm. Vestf. að muna, að þegar ákvæðin um útflutningsbæturnar vöru upp tekin var fellt úr lögum það sem var upphaflega í framleiðsluráðslögunum, en sú löggjöf var sett af ríkisstj. þeirri sem Alþfl.-maðurinn Stefán Jóh. Stefánsson myndaði. Í stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar voru fyrstu framleiðsluráðslögin sett. Bjarni heitinn Ásgeirsson, sem þá var landbrh., fór með þessi mál sem slíkur, og í þeim lögum voru þau ákvæði, að það, sem skorti á útflutningsverð, mætti jafna með því að hækka verðið á innlendum markaði. Um þetta urðu deilur á árinu 1958 og gekk það mál til dóms, og þá var talið að skýr lagaákvæði væru um að þetta mætti gera. Um þetta var þá deilt í sexmannanefnd, og það var undanfari þess að inn á útflutningsbæturnar var farið. Það, sem ég vil svo segja í þessu sambandi, er það, að engan þarf að undra þó að sveiflur geti orðið í landbúnaðarframleiðslu. Væri óeðlilegt ef slíkt væri ekki, því að árferðið hefur haft og hefur enn í dag sitt að segja í sambandi við landbúnaðarframleiðsluna, þó að hitt sé ljóst, að vegna tækni og aukinnar ræktunar á síðustu árum og áratugum gætir þessa minna en áður var. Þó er ekki lengra síðan en á árinu 1975, að þá var allt að því skortur á nýmjólk á bestu mörkuðunum vegna óþurrkasumarsins 1975. Og árið eftir, 1976, kom annað óþurrkasumar og hafði líka sitt að segja. Ég minnist þess, að þegar ég sem landbrh. var að láta undirbúa breytingu á framleiðsluráðslögunum, heildarskipan þeirra mála, 1971–1972, þá var eitt af því, sem var til umr. í sambandi við þá breytingu, að staðir eins og ýmis sjávarþorp á Vestfjörðum hefðu ekki nóga mjólk og yrði að flytja mjólk og mjólkurvörur til þeirra ýmist frá Reykjavík eða Akureyri. Eitt af ákvæðunum í því lagafrv. var sérstakur stuðningur í sambandi við þennan flutning. Ég vil líka segja það, að þó að hv. 4. þm. Vestf. sé framsýnn að hans eigin mati eins og hefur komið fram í ræðu hans, þá var það nú svo, að þeir Alþfl.-menn, sem sátu á Alþ. 1972 þegar frv. til framleiðsluráðslaga var hér til meðferðar, stóðu allir gegn því frv. Í því frv. var þó m.a. ákvæði um fóðurbætisskatt og fleiri ákvæði til að draga úr framleiðslu ef hún stefndi í það að vera um of að mati þeirra sem um fjölluðu. Það var þá þegar komið á framfæri hér þeim ákvæðum að hafa vald á framleiðslunni út frá hagsmunum þjóðarinnar. En það, sem gerðist þá, var að það var ekki þingmeirihl. hér á hv. Alþ. fyrir því að koma þessu frv. í gegn. Og það var ekki af því að framsóknarmennina vantaði til fylgis við málið, heldur voru það menn úr öðrum flokkum. Sjálfstfl. fylgdi þá þeirri stefnu, sem oft er fylgt hér á hv. Alþ., að stjórnarandstaðan er á móti málum ríkisstj., hversu góð sem þau eru og þörf, og Alþfl., sem var einnig í stjórnarandstöðu, var þá líka á móti frv. Þetta gerði það að verkum, að þetta frv. náði ekki fram að ganga í það sinn. Af síðustu ríkisstj. var einnig af minni hendi sett n. til að endurskoða framleiðsluráðslögin, m.a. með tilliti til þess, að hægt væri að hafa meiri stjórn á framleiðslunni en verið hefði. Sú n. er enn að störfum, að ég best veit, nema hæstv. núv. landbrh. hafi lagt hana niður, sem ég hygg að hann hafi ekki gert enn þá. Ástæðan til þess, að hún er enn að störfum, er að henni hefur ekki tekist að ná samstöðu og ekki einu sinni tekist að klofna. Til þess að herða á þessum málum komu til mín formaður n. og fulltrúar frá Vinnuveitendasambandinu og Alþýðusambandinu. Það atriði, sem þeir ræddu við mig, var að fá ríkisstuðning til að fara til Noregs til að kynna sér þessi mál. Það voru tveir ungir og glæsilegir menn sem þarna komu með formanninum. Hann er að vísu ungur líka þótt hann sé heldur eldri. Það, sem ég ræddi við þá, var að ef ég beitti mér fyrir þessu, þá væri það háð því, að þeir væru í alvöru að vinna að því að reyna að leysa þetta mál. Niðurstaðan varð sú, að ég beitti mér fyrir þessu og þeir fóru þessa ferð. Það hafa hins vegar orðið mér mikil vonbrigði, að þrátt fyrir þennan velvilja, sem ég taldi raunar eðlilegt að sýna af því að ég vildi framgang málsins eins og auðið væri, skuli ekkert hafa út úr þessu komið enn. En hjá þessari n. liggur þetta mál. Það er því fleiri en fyrrv. landbrh. að saka um það sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var að deila á áðan, auk þess sem ég get endurtekið það sem ég sagði áðan, að offramleiðsla, eins og hún var á s.l. ári, hefur ekki verið fyrr, og það voru ekki nema tvö ár frá því að það var allt að því að vera skortur hér á mjólk og mjólkurvörum. Þetta vil ég nú biðja hv. flm. að taka til athugunar. Ég vil líka segja það, og það var upphaflega erindi mitt þegar ég bað um orðið, að ég taldi að þegar núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð hefði þetta verið einn af þeim þáttum sem var í hennar verkahring að vinna að. Núv. hæstv. landbrh. hefur lagt fram á hv. Alþ., í þessari d., frv. sem m.a. gengur í þessa átt. Nú var það venja í þeim ríkisstj. sem ég þekki til þann árafjölda sem ég hef setið hér á Alþ., að þegar við stjórnarmyndun var samkomulag um að vinna að verkefnum, þá var forusta í sambandi við slík mál í höndum ríkisstj. Hæstv. landbrh. hefur sýnt að hann tekur hlutverk sitt alvarlega, því að hann hefur þegar á þessum stutta tíma lagt fram frv. sem mjög snertir þetta mál. Ég vil taka undir það sem fram kom í ræðu hv. 4, þm. Vestf., að það verður að vinna að málinu í heild, en ekki taka út úr því einstaka þætti. En að endurflytja þetta frv., sem flutt var í stjórnarandstöðu og gat þá verið ósköp skiljanlegt, nú þegar þessir hv. þm. eru orðnir stuðningsmenn ríkisstj. og einn af þáttum þeirrar ríkisstj. er að vinna að þessum-málefnum, að þá skuli þeir taka samt upp gamla drauginn, það eru vinnubrögð sem ég þekki ekki. Alþingi þarf a.m.k. að breytast allverulega frá því sem ég þekki til þess að slík vinnubrögð séu farsæl. Það getur vel verið að það sé mikill misskilningur hjá okkur framsóknarmönnum að við tökum okkur ekki til og flytjum frv. um málefni sem hæstv. félmrh. eða utanrrh. á að fjalla um. Frá mínum bæjardyrum séð er þetta ekki góður siður þm. En það er kannske bara misskilningur sem þarf að taka til athugunar og við ætlum að fara að keppa við ráðh. sem við styðjum. Ég er ekki farinn að sjá að svipurinn á Alþingi breytist til farsældar með þessum hætti. En kannske reynist það þeim sem sitja hér í framtíðinni. Auðvitað er það mér mikil ánægja að aukning hefur orðið í tekjum bænda á síðustu árum. Enginn vafi er á því, að árin 1977 og 1978 eru bestu ár í afkomu bændastéttarinnar í landinu. Út af viðmiðunarreglunni má kannske um einstök atriði deila, en út í það ætla ég ekki að fara nú. En aðalatriði mitt var að benda á að að störfum situr n. til að endurskoða framleiðsluráðslögin. Hæstv. landbrh. er þegar búinn að leggja fyrir þingið einn þátt úr þeirri löggjöf sem önnur n. vann og var eðlilegt að gert væri meðan reynt væri til þrautar að ná árangri í hinni nefndinni. Það er í raun og veru ofar mínum skilningi að stuðningsmenn þeirrar ríkisstj., sem ætlar að taka þetta mál sem eitt af sínum málum, skuli vera flm. að þessu frv. Hitt vil ég svo segja um það sem kom fram í ræðu hv. 4. þm. Vestf. áðan um þátt landbúnaðarins í iðnaðarframleiðslu, að ég held að hv. 4. þm. Vestf. þurfi að kynna sér betur þátt landbúnaðarins í iðnaðarframleiðslu og þurfi að gera sér grein fyrir því, að eitt af stefnuskráratriðum núv. hæstv. ríkisstj. er atvinnuöryggi í landinu og að forðast atvinnuleysi. En dragi verulega úr landbúnaðarframleiðslu er þegar komið atvinnuleysi í sumum byggðarlögum. Vegna þess, sem kom fram í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar um skinnaframleiðsluna og gæruframleiðsluna hér á landi, vil ég geta þess, að í frásögn, sem ég hef frá Útflutningsmiðstöð iðnaðarins, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Mest aukning í magni og verðmæti var í skinnaiðnaði og var þar 78% hækkun í verðmæti en magnið jókst um 23%.“ Svo segir síðar: „Eins og áður er fram tekið, er ullariðnaðurinn langstærsta útflutningsgreinin“ - þá er sleppt áli og fiskframleiðsluvörunum - „og jókst útflutningur ullarvara úr 3441 millj. kr. í 4529 millj. kr. eða um 32% .“ Hér varð þó aftur samdráttur í magni, og stafaði það af því að Rússlandsmarkaðurinn brást á s.l. ári. Nú er hins vegar búið að semja um verulega aukningu þar, bæði í magni og hærra verði, svo að séð er að útflutningurinn í ullarvörum verður geysilega mikill á þessu ári. Þrátt fyrir þá offramleiðslu, sem hv. þm. talaði um, er ullin í landinu ekki orðin meiri en það, að ekki má mikið minnka til þess að nægjanleg sé sem hráefni í ullariðnaðinn. Ég held að hv. alþm. verði að gera sér grein fyrir því, að þetta er þáttur, sem einnig þarf að taka tillit til, þó að mér sé fullkomlega ljóst að sá þáttur, sem nú er til meðferðar, offramleiðsla að nokkru leyti á kjöti og einnig á mjólkurvörum, er alvarlegur meðan hann varir. Hins vegar gæti árferðið mjög bráðlega breytt því. Ég tel líka að það hafi verið rangt hjá Framleiðsluráðinu eða sexmannanefnd í sumar að hækka verðið á smjörinu, því að með þeirri niðurgreiðslu, sem þá var, og þeirri eftirgjöf, sem þá var af hálfu framleiðenda, hefði orðið miklu meiri farsæld fyrir þau mál heldur en varð með verðhækkuninni sem þá var ákveðin. Ég tel að það hefði reynst bændum betur að þannig hefði verið fram haldið, vegna þess að kostnaðurinn við að geyma vöruna, bæði vextir og annað sem því fylgir, mun reynast meiri en það sem eftir var gefið af verði vörunnar af hálfu framleiðenda. Ég vil líka minna á að þær gjaldeyristekjur, sem koma inn fyrir landbúnaðarafurðir sem út eru fluttar, þó að við tökum ekki nema iðnaðinn, eru verulega tekjuskapandi fyrir ríkissjóð. Ég gerði það fyrir tveim árum eða svo að reikna út meðaltolltekjur af gjaldeyri, og þá kom í ljós að ríkissjóður hafði hag af þessu, en ekki óhag. Þetta segi ég ekki vegna þess að ég vilji ekki líta af raunhæfni á þessi mál. Ég tel mig hafa gert það, þó að aðrir þeir, sem skammsýnni voru, hafi komið í veg fyrir að það væri hægt að gera á árunum 1972 og 1973. Það er líka ljóst, að til þess að vel fari og ekki verði um verulega tekjurýrnun að ræða hjá bændum þarf að fara að þessum málum með mikilli aðgæslu og heildarstefnumótun, eins og hæstv. landbrh. vinnur nú að. Frv. eins og þetta bætir þar að engu úr, nema menn telji þetta vera auglýsingastarfsemi fyrir sig. En ég held að þeir muni ekki hafa notað þetta, hv. Alþfl.-menn, á s.l. sumri í kosningunum þegar þeir voru að reyna að ná fylgi hjá bændum, þá hafi þeir túlkað það á annan veg. Ég endurtek það, að stefnumörkun í landbúnaði hefur verið gerð hér og gerð í samráði við heildarsamtök bændanna sjálfra. Það var ekki þeim að kenna, að hv. Alþ. vildi ekki gera að lögum frv. sem var lagt fram 1972. Ég vil líka segja það, að mjög áríðandi er að halda svo á þessum málum að ekki leiði til atvinnuleysis og minnkandi heildartekna hjá þjóðinni, en það verður ef hráefni til iðnaðar verður skorið niður. Ég vil ekki heldur taka undir það sem hv. 4. þm. Vestf. sagði, að iðnaðurinn yrði að klára sig sjálfur og því þyrfti ekkert að honum að huga í þessu sambandi.

Það sagði ég aldrei.

Þetta sagði hv. þm. Það er von að hann gleymi svona setningum fljótt, því að hann vill auðvitað ekki láta kenna þær við sig. En staðreyndin er að þetta fór fram af hans munni áðan, að það bæri ekki að taka tillit til þess í sambandi við landbúnaðarvörur hvað iðnaðurinn þyrfti á að halda, hann yrði að borga sitt sjálfur. Ég tel að iðnaðarframleiðsla hér á landi hafi aukist m.a. vegna þess að með tilliti til landbúnaðarframleiðslunnar hefur hann verið studdur eins og gert hefur verið síðustu árin. Það er ábyggilegt, að hv. þm. Alþfl. er nauðsyn að kynna sér dálitið af því sem fyrirrennarar þeirra gerðu, en umfram allt að gera sér grein fyrir því, að flokkur, sem er búinn að taka þátt í að gera samning um myndun ríkisstj., þarf líka að vera vitandi vits hvað þar er um samið t.d. um aðgerðir í landbúnaði.



Herra forseti. Ég vil aðeins koma að örfáum aths. vegna ræðu hv. frsm. Í fyrsta lagi gerði hv. þm. aths. við það sem ég sagði um þann samanburð sem kemur fram í töflu 2 á útflutningsbótum og framfærsluvísitölu. Ég taldi þann samanburð vera óeðlilegan vegna þess að þar væri um gagnverkandi þætti að ræða, og e.t.v. skýri ég þetta eins og hann með dæmi. Við gætum t.d. hugsað okkur að heimild væri til þess í lögum að ná verði á sauðfjárafurðum með verðlagningu innanlands. Þá þyrfti að hækka verð innanlands, reiknast mér til í mjög fljótu bragði, á kjöti um u.þ.b. 400 kr. Það mundi að sjálfsögðu hækka framfærsluvísitölu, en þá yrðu útflutningsbætur engar. Þetta er það sem ég átti við. Þetta er gagnverkandi. Reynt er að hafa áhrif á framfærsluvísitölu með því að halda verðinu innanlands niðri. Því er í lögum óheimilað að ná þessum tekjum bænda með því að hækka verð innanlands. En þetta ákvæði laganna verður til þess, að framfærsluvísitalan verður lægri en útflutningsbætur hærri. Það er þetta sem ég átti við. Ef menn vilja reikna þetta sem greiðslubyrði ríkissjóðs, þá er ekki óeðlilegt að hafa þann samanburð sem ég hafði, þ.e.a.s. sem hundraðshluta af útgjöldum ríkissjóðs. E.t.v. væri réttast að reikna þetta sem hlutfall af þjóðartekjum. Ég er ekki með þann samanburð. En þá kæmi út greiðslubyrði sem hlutfall að sjálfsögðu af tekjum þjóðarinnar í heild. Ég hugsa að sá samanburður yrði töluvert annar en fram kemur í töflunni. Rétt er vitanlega svo hitt, og það fer eftir því hverju menn eru að leita að, eins og hv. ræðumaður sagði. Hann er að leita þarna að hárri hundraðstölu, heyrist mér, og notar því þennan samanburð. Ég tel að sú gagnverkun, sem þarna er svo mikil á milli, geri þennan samanburð ákaflega óeðlilegan. Ég er út af fyrir sig alls ekki að vefengja að tölulega sé það rétt sem kemur fram í töflunni. Ég vil ekki nota orð eins og hann notaði um það sem ég sagði, að þetta væri mesta fásinna eða eitthvað þess háttar. Þetta er, eins og hann sagði sjálfur, allt undir því komið að hverju menn eru að leita. Hv. ræðumaður notaði töluna 30 milljarða sem stuðning við landbúnaðinn. Ég hef oft leitast við að leiðrétta þetta. Þetta er mjög óeðlileg fullyrðing. Niðurgreiðslur eru alls ekki stuðningur við landbúnaðinn nema að litlum hluta. Rétt er að við það að greiða niður landbúnaðarafurðir verður að gera ráð fyrir að neysla innanlands aukist, og að því leyti má líta á það sem stuðning við landbúnaðinn. En þetta er að sjálfsögðu ekki síður viðleitni ríkisvaldsins til að halda vísitölunni niðri. Þetta er - get ég tekið undir með mörgum - nokkur skollaleikur að þessu leyti, og því hef ég persónulega lengi verið fylgjandi því að taka óbeina skatta og niðurgreiðslur út úr vísitölunni og binda þá niðurgreiðslurnar við hæfilegt stig framleiðslukostnaðar. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm., og reyndar hefur oft verið talað um áður, að eðlilegt er að niðurgreiðslur lækki ekki verð til neytenda umfram það sem það er til bænda. Þarna er ekki um ósk bænda að ræða, að niðurgreiðslur eru nú orðnar svo miklar sem raun ber vitni. Þarna er um allt aðrar ástæður að ræða sem hv. þm. þekkir vel. Ef hann er að tala um aðstoð við landbúnaðinn, þá eru þetta mjög óeðlileg viðmiðun, þessir 30 milljarðar, og jafnframt, þegar talað er um aðstoð við landbúnaðinn, verða menn að hafa það í huga, að bæði styrkir og útflutningsbætur eru fyrst og fremst viðleitni ríkisins eða ríkissjóðs til að ná þeim viðmiðunartekjum sem lagðar hafa verið til grundvallar. Allt kemur þetta inn í verðgrundvöll landbúnaðarafurða og kemur þannig til frádráttar í tekjum bænda, getum við sagt, eða þeim tekjum sem bændur yrðu annars að leita eftir á hinum almenna markaði. Hv. síðasti ræðumaður hefur þegar rakið ítarlega þá viðleitni sem gerð var 1972 til að fá auknar heimildir Framleiðsluráðs til að hafa áhrif á þá þróun sem mönnum var ljós þá,-miklu, miklu fleiri mönnum en hv: þm. Alþfl., og satt að seg ja fannst mér heldur lítið bera á þeim skilningi hv. þm. þá, en hann er mjög mikið hafður frammi nú. Ég leyfi mér að fullyrða, að ef þær heimildir hefðu fengist, sem leitað var eftir 1972, væri vandinn núna allt annar. En ekki þýðir að syrgja það. Við þurfum fyrst og fremst að sameinast um að snúa við þeirri þróun sem orðið hefur undanfarin ár og á sínar skýringar, - það tek ég undir með hv, þm., - á sínar skýringar m.a. í því, að hér var iðulega skortur á fyrri árum, einkum á mjólkurafurðum, og því er eðlileg sú viðleitni sem fram kemur í mörgum lögum: afurðasölulögum, framleiðsluráðslögum o.s.frv., til að auka framleiðsluna. Vandinn í dag er hins vegar ákaflega stór. Í dag vantar líklega um 5 milljarða til þess að bændur nái þeim tekjum, sem þeim eru ætlaðar samkv. lögum og reyndar ákvörðun sexmannanefndar í verðlagningu. Þetta þýðir líklega um 1.2–1.3 millj. tekjuskerðingu á hvern bónda í landinu. Þetta er gífurlegt vandamál sem ég treysti að þm. allir muni vilja skoða af raunsæi og reyna að leysa. Frv., sem hér liggur fyrir, leysir á engan hátt þennan vanda. Ef mér reiknast rétt í mjög fljótu bragði, þá mætti samkv. þessu frv., og þá miða ég við 18% útflutningsbætur af sauðfjárafurðum, greiða um 3.6 milljarða útflutningsbætur af sauðfjárafurðum og 2 milljarða af mjólkurafurðum, sem samtals nemur um 5.6 milljörðum. Það er að vísu mjög lauslega reiknað, og það er eitthvað svipuð tala og 10% koma líklega til með að gera, þannig að þetta leysir ekki vandann og eykur hann ekki heldur eins og nú er. Hins vegar ef leysa á þennan vanda nú, þá yrði að auka þessa aðstoð verulega. Spurningin er sú, hvort marka megi þá stefnu sem dragi úr umframframleiðslu landbúnaðarafurða á nokkurra ára tímabili, t.d. á 5 árum, og með tilliti til þeirrar viðleitni hlaupa betur undir bagga nú í ár en heimildir eru til. Í þeirri langtímaáætlun, sem nú er unnið að í landbúnaðinum, mun sá möguleiki verða skoðaður, og það er vitanlega þáttur í þeirri heildarstefnumörkun, sem ég hef verið að tala um. Um þá stefnumörkun hafa þegar verið allmiklir fundir, m.a. með fulltrúum bænda og stofnana sem með afurðir bænda fara og með fulltrúum neytenda. Ég mun fljótlega leita eftir fundum með fulltrúum þingflokkanna um þetta stóra vandamál. Ég endurtek svo að lokum það sem ég sagði áður, að þetta frv. eitt út af fyrir sig leysir á engan hátt þennan vanda, en getur aukið á hann, ef það er afgreitt sérstaklega. Það verður að skoðast í heildarsamhengi, og ég treysti því, að sú n., sem fær þetta frv. til meðferðar, fallist á slíka meðferð. Ég treysti því jafnframt, ekki síst með tilliti til yfirlýsinga frá hv. 1. flm. frv., að hann fallist á slíka meðferð þessa máls og taki þátt í að athuga heildarvandamál landbúnaðarins.



Herra forseti. Aðalástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér aftur hljóðs, var að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði að ég hefði lýst því yfir eða gefið a.m.k. í skyn, að ég hefði verið mjög ánægður með störf viðreisnarstjórnarinnar. Ég vil alls ekki að nokkur haldi að ég hafi verið ánægður með þá ríkisstj. Hins vegar var það sem ég sagði, að sú ríkisstj. gerði ákveðið samkomulag við bændastéttina í landinu og forustumenn Alþfl. stóðu að því samkomulagi og ég vildi óska eftir því og raunar gera kröfu til að þessu, verðábyrgðinni, yrði ekki breytt öðruvísi en væri búið að semja þá upp á nýtt við Stéttarsamband bænda um breytingu á því, eins og gert var 1959. Það var þetta sem ég sagði. Ég vil nú ekki fara að eyða dýrmætum tíma þingsins í að fara að reyna að kenna hv. þm. Sighvati Björgvinssyni eitthvað í sambandi við landbúnað, en í sambandi við þá ræðu, sem hann flutti áðan, væri ekki vanþörf á því. Ég viðurkenni það, að ég er ekki langskólagenginn og sennilega ekki góður í reikningi a.m.k. miðað við hv. þm. Sighvat Björgvinsson. En ég veit ekki hvernig hann fær út úr sínu reikningsdæmi, að frv. hans mundi skerða á fyrsta ári milli 200 og 300 millj. kr. af útflutningsbótaréttinum. Þetta er einhver reikningsskekkja, Sighvatur minn.

Nei, Stefán minn, þetta er alveg rétt.

Það er einfalt mál að aukabúgreinarnar gefa 15% af réttinum, og nú vil ég að hann taki reikningsstokkinn. Álitið er að útflutningsbótarétturinn sé núna um 5 milljarða og 800 millj. eða tæplega það, reiknað af heildarframleiðslu landbúnaðarvara, þ.e.a.s. eins og er í dag. Hvað eru 15% af því? Ef hann fær út á milli 200 og 300 millj., þá þýðir ekki að tala við hann.  Þá kom það fram í máli hv, þm., að hann vildi halda því fram, að menn hefðu staðið í þeirri trú 1959 að heildarbótarétturinn mundi aldrei verða 10%. Það þýðir ekkert að berja höfðinu við steininn og staðreyndirnar. Eins og kom fram í máli mínu síðast, var heildarframleiðslan á kindakjöti árið 1957 8298 tonn og 2700 tonn voru flutt út það ár eða 32.5%. Talið er að kindakjötsframleiðslan það ár hafi verið 34.14% af heildarframleiðslunni. Ég veit ekki hvað hv. þm. fær út úr þessu dæmi, en mín litla kunnátta er sú, að út úr þessu komi rétt innan við 11%. Þetta blasti þá við mönnum. En árið eftir, 1958, árið áður en samningarnir voru gerðir, var framleiðslan á kindakjöti í landinu 9919 tonn. Þá voru flutt út 3533 tonn eða 35.6% af þessari framleiðslu. Þá var einnig fluttur út ostur, 370 tonn, þannig að sýnilegt er að það ár fór þetta langt yfir 11%. Ég hef ekki reiknað það út, en það gefur auga leið. Þetta eru staðreyndir sem þýðir ekkert fyrir hv. þm. að ganga fram hjá. Það er því algerlega úr lausu lofti gripið að menn hafi ekki gert sér grein fyrir þessu, þeir sem fylgdust með þessum málum á annað borð. Það kann að vera að Ingólfur Jónsson hafi reiknað með því, að Alþfl.-mennirnir hafi ekki fylgst vel með þessum málum og það hafi verið ástæðan fyrir því að hann talaði svona í þinginu. En þeir áttu að vita betur. Það er auðvitað margt sem kom fram í máli hv. þm. sem var hálfbroslegt, en eigum við ekki að láta það liggja á milli hluta. Ég trúi því ekki, þó að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gefi sér þá forsendu, að hann viti alveg hverjar séu þarfir iðnaðarins og það skipti ekki máli fyrir þjóðfélagið þó að dregið sé úr þessari framleiðslu. Eigum við ekki að reyna að sameinast um að gerð sé úttekt á þessum málum, að við hættum að karpa um það hér í hv. d., hvernig þetta sé, að við reynum að finna sannleikann. Ef menn ætla að tala eins og hv. þm. gerði, að framleiðslan, aukin verðmætasköpun í landinu, sé baggi á einhverjum, þá hef ég alltaf haldið að það væri hægt. að skipta meiru eftir því sem menn öfluðu meira, og ef ekki er hægt að benda á að þessi vinnukraftur geti með einhverjum öðrum hætti aflað meira verðmætis fyrir þjóðarbúið, þá verður ekki meira til skipta með því að fara að minnka þessa framleiðslu. Eigum við ekki sem sagt að sættast á það hér, að þessi könnun verði gerð, og hafa niðurstöður hennar að leiðarljósi, hvernig á að halda á þessum málum. Ég vil ekki trúa því t.d., að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson vilji verða til þess, vegna þess að sú meinloka hefur komist inn í hans höfuð að þetta sé baggi á þjóðinni, þessi framleiðsla, að gera einhverjar ráðstafanir sem yrðu til þess t.d. að helmingurinn af byggðum jörðum á Vestfjörðum færi í eyði, en sú er hættan. Ég ætla ekki að vera með neinar fullyrðingar um það, hvernig þessi mál horfa við iðnaðinum. Ég vil að gerð verði úttekt á þessu. Við athugum þá hvernig við getum byggt upp atvinnulífið, ef við komumst að þeirri niðurstöðu að hægt sé að afla meira í þjóðarbúið með því að leggja þessa framleiðslu niður eða minnka hana, og við gerum okkur þá grein fyrir því fyrir fram, hvernig við eigum að fara að því. Hv. þm. sagði að hann hefði sagt fyrir nokkrum árum að það stefndi í ófæru í þessu máli. Fyrir 5 árum, eftir að hann kom á Alþ., ræddum við þessi mál, en þá var það þannig að við gátum fengið á milli 80 og 90% af framleiðsluverðinu fyrir t.d. kindakjötið á erlendum mörkuðum. Nú hefur þetta versnað hér um bil um helming. Og fyrir t.d. 1975 var framleiðslan á mjólkurafurðum umfram það, sem neytt var í landinu, 6.6% meiri og 1976 7.4% meiri. En það, sem hefur skeð á þessu tímabili, er að neyslan á þessum afurðum hefur minnkað mjög mikið. Hún hefur minnkað um sem svarar 4–5 millj. lítra á þessum árum, en á sama tíma eða sérstaklega tvö síðustu ár hefur orðið töluverð aukning á mjólkurframleiðslunni í landinu. Ég vil að menn geri sér þetta ljóst. Það eru áhrif verðbólgunnar. Það er vegna þess að aðrar þjóðir auka niðurgreiðslur á framleiðsluvörum landbúnaðarins í löndum sínum og við verðum að sæta sama verði á þessum erlendu mörkuðum, hinu niðurgreidda verði sem er í þeim löndum. Það er athyglisvert, að t.d. norskir bændur fá meira fyrir afurðir sínar en íslenskir bændur, hvort sem við lítum á kjöt eða mjólk. Hv. þm. sagði að landbúnaðarframleiðslan væri hér dýr. Ég veit ekki hvaða viðmiðun hann hefur í því sambandi. Það er sjálfsagt teygjanlegt. En við verðum að líta á það frá ýmsum sjónarhornum til þess að vera færir um að dæma það og meta hvað er dýrt. Er hún dýrari í raun og veru en önnur framleiðsla í þessu landi? Er minni tækni, er minna unnið við þessi störf en annars staðar, er hægt að lækka þennan kostnað - eða við hvað á hv. þm.? Aðalatriðið í þessu máli er að gerð verði úttekt á þessum málum og við komum okkur saman um einhverja skynsamlega lausn, því að það kann að hitta ekki bændur eingöngu, heldur fyrst og fremst kannske þéttbýlisbúa víða, ef þessi framleiðsla dregst mikið saman, - og þjóðina alla. Það eru auðvitað hrein öfugmæli að segja að framleiðslan sé baggi á þjóðinni, því að við byggjum líf okkar á framleiðslu eða verðmætasköpun í einhverri mynd. Ég ætla ekki að fara efnislega út í þetta frv. Mér finnst í raun og veru að hv. þm. hafi gert sér ljóst að þetta frv. nær ekki fram að ganga, enda leysir það engan vanda, heldur eykur hann. Það hefði verið skemmtilegast að hv. þm. hefði beðið um það sjálfur, að frv. yrði bara athugað í sambandi við þá stefnumörkun sem hæstv. landbrh. hefur verið að segja frá að hann óskaði eftir að yrði gerð. Ég vil ekki trúa því, að hv. þm. eða aðrir Alþfl.-þm., eins og ástandið er í þessum málum, vilji í alvöru leggja til að milli 800 og 900 millj. af útflutningsuppbótum, eins og bótarétturinn er í ár, minnki á þessu ári frá því sem er. Ég rúi því ekki. En það er það sem þetta frv. felur í sér.



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur ör þróun átt sér stað til lýðræðis í atvinnulífi hjá ýmsum þeim nágrannaþjóðum sem mestum þroska hafa náð um lýðræðislega stjórnarhætti. Hér á landi hefur lítið áunnist í þessum efnum og mikið verk er þar óunnið. Eitt form lýðræðis í atvinnulífi hefur þó náð mikilli útbreiðslu hérlendis og gefið góða raun, þar sem er samvinnurekstur. Það er þess vegna mikilvægt, jafnframt því sem nýjar leiðir til atvinnulýðræðis eru ruddar, að hagnýta þá möguleika, sem samvinnuhreyfingin býður, og gæta þess, að hún haldi lýðræðislegum einkennum sínum. Á umliðnum árum hefur samvinnuhreyfingin iðulega verið þrætuepli á Íslandi og ýmiss konar gagnrýni verið beint að henni. M.a. hafa menn stundum haldið því fram, að samvinnuhreyfingin væri auðhringur sem jafnvel ógnaði stjórnvöldum með þeim miklu áhrifum sem hún hefur í efnahagslífinu, og ýmis önnur gagnrýni hefur beinst að þessari hreyfingu. Nú er það svo, að hættan af auðhringum er auðvitað fyrir hendi. En auðvitað skiptir mjög miklu máli hver er uppbygging þessara stórfyrirtækja sem menn kalla gjarnan auðhringa. Það er mjög mikill munur á því, hvort um er að tefla stórfyrirtæki sem eru á valdi örfárra einstaklinga, þar sem er fámenn stjórn ríkjandi, eða hvort um er að tefla stórfyrirtæki þar sem valdinu er dreift milli margra manna og byggt er á félagslegum grundvelli. Og þannig verður auðvitað að líta á samvinnuhreyfinguna. Hún er lögum samkv. byggð á samtökum fólks í landinu með fjölmörgum félagsmönnum og gera má ráð fyrir að lýðræðið sé haft í heiðri. Þetta verður auðvitað að skoða þegar menn eru að ræða um það, hvort Sambandið eða samvinnuhreyfingin teljist til auðhringa. Sú löggjöf, sem nú gildir um samvinnustarfsemi, miðast fyrst og fremst við að skipa málum í samvinnufélögunum sjálfum og tryggja félögum þar lýðræðisleg réttindi. Hins vegar eru ákvæði laganna um samband samvinnufélaga fátækleg. Lögin draga í þessu dám af sínum tíma, þar sem umsvif samvinnuhreyfingarinnar voru þá mest hjá samvinnufélögunum sjálfum. Á seinni tímum hefur orðið á þessu mikil breyting, þar sem umsvif Sambands ísl. samvinnufélaga hafa vaxið mjög ört og eru nú mun meiri en umsvif aðildarfélaganna. Samband ísl. samvinnufélaga er, eins og öllum er kunnugt, stórveldi í íslensku efnahagslífi sem kemur með myndarlegum hætti inn á öll svið íslensks athafnalífs og hefur mikla þýðingu í efnahagslífi þjóðarinnar. Og ekki er einungis um að tefla í þessu hinn eiginlega rekstur Sambandsins, heldur á Sambandið ein 13 dótturfyrirtæki sem flest eru hlutafélög að vísu. Þetta eru hin svokölluðu samstarfsfyrirtæki. Sum þeirra eru mjög stór og áhrifamikil. Núgildandi lög um samvinnufélög eru við þessar breyttu aðstæður orðin mjög ófullnægjandi. Það, sem einkum skortir á, er að almennum félagsmönnum séu tryggð nægileg áhrif á stjórn Sambandsins og samstarfsfyrirtækjanna, en það er þó óumdeilanlegur réttur þeirra. Skal þetta skýrt með því að taka dæmi af réttindastöðu félagsmanns í venjulegu deildskiptu kaupfélagi. Félagsmaðurinn neytir félagsréttinda sinna á deildarfundi þar sem kosnir eru fulltrúar til setu á aðalfundi kaupfélagsins. Á aðalfundi kaupfélagsins eru kosnir aðrir fulltrúar sem fara á aðalfund Sambandsins. Á aðalfundi Sambandsins er stjórn Sambandsins kosin og hún ræður síðan forstjóra og framkvæmdastjóra og skipar framkvæmdastjórn. Þessir aðilar munu síðan skipa í stjórnir samstarfsfyrirtækjanna. Það sést ljóslega af þessari upptalningu, að milliliðir eru mjög margir milli hins óbreytta félagsmanns og hinna æðstu stjórnenda og nánast ómögulegt fyrir félagsmanninn að koma þar fram áhrifum og ábyrgð. Þessu er mjög mikilvægt að breyta, og þess vegna er gerð í frv., sem hér er til umr., till. um að teknar verði upp beinar kosningar í stjórn Sambandsins. Með því móti er komið á beinum ábyrgðartengslum milli félagsmanna og stjórnarinnar og lýðræði þar með stóraukið. Rökin fyrir þessari breytingu eru í fyrsta lagi þau, að það virðist vera brýn þörf á að auka lýðræði í hreyfingunni, enda er því ábótavant, eins og ég hef gert grein fyrir. Bæta þarf tengsl milli hinna almennu félaga og stjórnarinnar, því að það er auðvitað ljóst að Sambandið er eign félagsmanna og eignarréttur þeirra er lítils virði ef þeir geta ekki haft veruleg áhrif á það, hvernig farið er með þessi eignarréttindi þeirra. Þá er það önnur sterk röksemd með breytingu af þessu tagi, að samvinnufélögin liða fyrir það eins og margur annar félagsskapur í landinu að það skortir mjög á nægilegan áhuga félaganna á því að taka þátt í félagsstarfinu. Menn kalla þetta félagsdoða og er alkunnugt fyrirbrigði. Ég er sannfærður um að með breytingu af þessu tagi, ef yrðu teknar upp slíkar beinar kosningar, þá mundu þær geta verkað mjög í þá átt að lækna þennan félagsdoða, því að áhuginn kemur gjarnan þegar áhrifin aukast og völdin. En ekki þarf að óttast að þessi breyting skerði um of virkni æðstu stjórnenda Sambandsins, þar sem framkvæmdastjórnin, sem langmesta þýðingu hefur fyrir daglega stjórn, er eftir sem áður skipuð af stjórninni. Það hefur verið vandamál í samvinnuhreyfingunni um nokkurt skeið, eins og ég hef þegar getið, að virkni almennra félagsmanna er í lágmarki. Þessi breyting mundi geta bætt hér verulega úr og samvinnuhreyfingunni verið það mjög til góðs. Og það má geta þess líka, að ef þessi breyting nær fram að ganga, þá hefur Samband ísl. samvinnufélaga skapað sér alveg einstaka sérstöðu meðal allra íslenskra fyrirtækja um lýðræðislega uppbyggingu og þróað atvinnulýðræði. Þess vegna held ég að það væri mjög verðugt fyrir samvinnuhreyfinguna, að þetta kæmist í gegn, og henni mjög til sóma. 1. gr. frv. hljóðar svo með leyfi forseta: „1. mgr. 32. gr. laganna orðist svo: Sambandsstjórn skal kosin árlega beinni, leynilegri kosningu, sem fer fram samtímis í öllum aðildarfélögum í samvinnusambandi. Kosningarrétt og kjörgengi eiga allir félagsmenn. Eigi færri en 3 menn skulu vera í sambandsstjórn“ o.s.frv. Brtt. er fólgin í þessum setningum sem ég hef nú lesið, og eins og þar kemur fram er þarna gerð till. um árlegar beinar, leynilegar kosningar, sem fara fram samtímis í öllum aðildarfélögum í samvinnusambandi, enn fremur, að kosningarrétt og kjörgengi eiga allir félagsmenn. Hér er ekki gerð till. nánar um það, með hvaða hætti þessi kosning fer fram. Mér virðist langeðlilegast, að aðalfundur Sambandsins setji nánari reglur um þetta. En ég gæti mjög vel hugsað mér sjálfur, að kosningin yrði framkvæmd einhvern veginn á þann hátt, að haldnir yrðu venjulegir kjörfundir í öllum aðildarfélögunum, þar sem allir félagsmenn komi á kjörstað. Fyrir kjördag mundu þeir, sem hug hefðu á að bjóða sig fram, gefa um það yfirlýsingar, þannig að það lægi fyrir hverjir væru frambjóðendur, og síðan færi þessi kosning fram með venjulegum hætti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta miklu frekar. Í eðli sínu er málið einfalt og þarfnast ekki mikilla skýringa. Ég held að það sé mjög þarft og brýnt að gera lagabreytingu af þessu tagi, og ég er sannfærður um að það yrði samvinnuhreyfingunni til góðs. Ég ætla að ítreka það, því að það kann að koma fram hjá einhverjum að þetta þyki einhver atlaga að samvinnuhreyfingunni, þetta sé gert henni til hnjóðs, að svo er alls ekki. Þetta er gert af góðum hug, enda hef ég sjálfur mikið álit á þessari hreyfingu og tel hana hafa þýðingarmiklu hlutverki að gegna í okkar þjóðfélagi. En menn mega ekki láta það fara svo, jafnvel þótt þeir telji sig samvinnumenn, að þeir verði blindir fyrir umbótum. Einmitt samvinnumenn hafa miklu ríkari skyldur en allir aðrir til þess að halda vöku sinni og reyna jafnan að gera þær umbætur og koma fram þeim bótum, sem þeir telja nauðsynlegar, jafnskjótt og þeir sjá þess þörf.