Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þrír hv. alþm. hafa óskað eftir að hefja umr. utan dagskrár um sitt hvert málefni. Ég vildi mælast til þess að ræðumenn miði ræðutíma sinn við það sem þingsköp kveða á um umr. um fyrirspurnir.



Herra forseti. Ástæðan fyrir því, að ég tek til máls utan dagskrár, eru þær upplýsingar sem hæstv. fjmrh. hefur látið frá sér fara í fjölmiðlum um stöðu ríkissjóðs um s.l. áramót. Ég er ekki að draga í efa að hæstv. ráðh. hafi þá eftir bestu vitund skýrt satt og rétt frá, heldur vil ég leyfa mér að gera aths. við það, að á sama tíma og greiðslustaða ríkissjóðs er sögð svo hagstæð, að 6 milljarða innistæða sé í Seðlabankanum um áramótin, eru vangreiddar gjaldfallnar skuldir ríkissjóðs við sveitarfélögin vegna lögbundinna greiðslna í skólarekstri a.m.k. yfir 200 millj. auk endurgreiðslna á launum tónlistarskólakennara um 52 millj. Komið hafa fram aths. frá sveitarfélögum og fræðslustjórum vegna þessa máls og ætti engan að undra, sem til þekkir og veit að sveitarfélögin hafa takmarkaða tekjustofna og ekki aðgang að sjóðum til að sækja fjármagn í þegar greiðslur, sem þau eiga kröfur á og hefðu átt að berast undir venjulegum kringumstæðum úr ríkissjóði fyrir áramót, eru ekki inntar af hendi. Ég vil leyfa mér að benda á að samskipti ríkis og sveitarfélaga í skólamálum eru vandmeðfarin og viðkvæm og ekki hvað síst varðandi fjármálin, enda eru þau einn stærsti málaflokkurinn í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Þó hefur færst til betri vegar í þeim samskiptum eftir að grunnskólalögin voru sett 1974, en með þeim var sýnd vitleitni til meiri valddreifingar með því að færa heim í héruð ýmis mál, sem menntmrn. fjallaði áður eitt um, og þá fyrst og fremst með stofnun embætta fræðslustjóranna, sem samkv. lögunum eru embættismenn ríkisins og heyra beint undir ráðuneytisstjóra menntmrn., en eru þó staðsettir í hinum ýmsu fræðsluumdæmum. Fræðslustjórarnir úrskurða um greiðsluþátttöku ríkissjóðs innan ramma laga og reglugerða og gera menntmrn. grein fyrir niðurstöðum. Að undanförnu hafa staðfestar greiðslubeiðnir þeirra orðið fyrir óvenjulegum töfum á leiðinni til fjmrn. Fæst væntanlega skýring á því hver ástæðan er. En sé hún sú, að verið sé að salta reikninga vegna þess að fjárveiting sé uppurin, bar að gera ráðstafanir til að ríkissjóður gæti staðið við lögbundnar skuldbindingar sínar í stað þess að velta byrðinni yfir á sveitarfélögin með því að taka sér vaxtalaust lán hjá þeim og valda þeim erfiðleikum vegna vanskila. Það hefur verið ágæt regla undanfarin ár um fyrirkomulag á greiðslum úr ríkissjóði, þannig að staðfest greiðslubeiðni frá fræðslustjóra hefur ekki þurft að tefjast í kerfinu nema 8–13 daga, eftir því á hvaða vikudegi hún barst inn. Þannig hafa sveitarfélögin getað miðað greiðsluáætlanir sínar við þessa reglu þar til nú í des., að allt hefur farið úr böndunum og staðfestar greiðslubeiðnir allar götur frá því í nóvemberlok fengust ekki greiddar fyrir áramót. Ég hef í höndunum tölur frá nokkrum fræðsluumdæmum máli mínu til staðfestingar, og vil ég leyfa mér að lesa þær, með leyfi hæstv. forseta: Í Reykjanesumdæmi er heildarskuld ríkissjóðs 31. des. 1979 við sveitarfélögin, og þá er ég eingöngu að tala um kvótagreiðslur og akstur vegna skólabarna, samtals rúmar 64 millj. kr. Þar af voru innsendar staðfestar greiðslubeiðnir 10. des. eða fyrr upp á rúmar 49 millj. Í Vesturlandsumdæmi var heildarskuldin 31. des. rúmar 48 millj. og þar af voru innsendar staðfestar greiðslubeiðnir 10. des. eða fyrr upp á rúmar 24 millj. Í Norðurlandsumdæmi vestra var skuldin rúm 21 millj. og innsend fyrir 3. des. Í Norðurlandsumdæmi eystra var innsend greiðslubeiðni fyrir 7. des. upp á tæpar 92 millj. Því miður hefur mér ekki unnist tími til að afla upplýsinga frá hinum fjórum fræðsluumdæmunum og bendi á að hér er aðeins um helming fræðsluumdæmanna að ræða. Af þessum greiðslubeiðnum, sem ég nú hef nefnt, hefðu a.m.k. 186 millj. átt að greiðast fyrir áramót. Þarna vil ég einnig benda á að ef með væru teknar allar aðrar skuldir ríkissjóðs við sveitarfélögin mætti sjálfsagt bæta 1 milljarði við þær 200 millj. sem ég nefndi. Að auki bætast svo við tónlistarskólarnir með sínar 52 millj. Herra forseti. Ég vil ítreka að gerðar verði ráðstafanir til að koma þessum málum í sómasamlegt horf, þannig að ríkissjóður gangi á undan með góðu fordæmi og standi við skuldbindingar, sem hann hefur sett sig í með lagaboðum og reglugerðum, og geri ekki starfsmönnum sínum heima í héruðum og sveitarfélögunum erfiðara fyrir en ástæða er til.



Herra forseti. Mér er sérstök ánægja að því að fara nokkrum orðum um ríkisfjármálin í tilefni af þeirri fsp. sem hér hefur komið fram. Miðað við það furðulega moldviðri sem þyrlað hefur verið upp í þessum málum á undanförnum dögum, er satt að segja ekki vanþörf á því, þó að aðeins séu örfáir dagar þangað til gefst kostur á að ræða málið nánar því væntanlega verður nauðsynlegt að taka ríkisfjármálin til umr. á hinu háa Alþingi í næstu viku. Ég vænti þess, að þær fréttir, sem frá fjmrn. hafa komið og gefa vísbendingu um atkomu ríkissjóðs á árinu 1979 miðað við bráðabirgðatölur, séu flestum þm. ánægjuefni, en ekki harms. Svo ætti að vera um alla þá sem hafa einhverja trú á því, að jafnvægi í ríkisbúskap sé mikilvægt fyrir efnahagsmál þjóðfélagsins. Vænti ég þess fastlega að a.m.k. þeir, sem hafa trú á því að það sé til góðs að ríkissjóður geti staðið skikkanlega, séu frekar ánægðir með þessar fréttir en hitt. Sú hefur verið skoðun okkar Alþfl.-manna, og alls ekki okkar Alþfl.-manna einna, síður en svo, að jafnvægi í ríkisbúskap sé einn af mikilvægustu þáttum í þjóðarbúskapnum og forsenda fyrir því, að hægt sé að ná tökum á efnahagsmálum og verðbólgumálum í heild. Hins vegar hefur það vægast sagt gengið illa, þó svo margir flokkar þingsins hafi mikinn áhuga á því. Ég tek það sérstaklega fram, að sama sjónarmið og við höfum haft í þessum efnum hafa fjölmargir aðrir. Vil ég þá gjarnan nefna fyrrv. hæstv. fjmrh., sem ég held að þekki það manna best og sé manna fúsastur til að lýsa því yfir, hversu mikil nauðsyn sé á að tryggja jafnvægi í ríkisrekstrinum. Ég tek sérstaklega fram, að hann vann að því í síðustu ríkisstj., eftir því sem ég kynntist, bæði vel og röggsamlega, þó svo að sjónarmið hans hafi ekki alls staðar í þeirri hæstv. ríkisstj. haft fylgi. Það, sem við Alþfl.-menn gerðum til þess að ná betri tökum á ríkisfjármálunum á þeim skamma tíma sem við höfðum til ráðstöfunar, var í fyrsta lagi að við reyndum að framfylgja ákvæðum laga um stjórn efnahagsmála o.fl., sem sett voru á Alþ. s.l. vor, þess efnis að spara skyldi í ríkisrekstrinum, skera niður útgjöld um 1000 millj. kr. Slíkt hefði verið auðveldara að framkvæma ef tekist hefði að ná því fram fyrir framkvæmdatímabilið, en ekki eftir að framkvæmdatímabili var lokið, eins og staðreyndin var þegar við komum að þessu máli. Okkur tókst hins vegar á örfáum dögum að ná fram niðurskurði í samræmi við þessi lagafyrirmæli um 500 millj. kr. Var það álit fjárlaga- og hagsýslustofnunar, að ekki væri þá unnt að framkvæma frekari niðurskurð miðað við þann stutta tíma sem eftir lifði af árinu. Í öðru lagi reyndum við að beita frekara aðhaldi við afgreiðslu umframfjárveitingabeiðna. Og í þriðja lagi lögðum við fyrir innheimtumenn ríkissjóðs að skila daglega innheimtum sínum þannig að það yrði engin bið á því að skattgjöld, sem þegnarnir greiddu, kæmust rakleiðis til ríkisins án ónauðsynlegra tafa á þeirri leið. Mér dettur ekki í hug að halda að þessar aðgerðir einar geti áorkað því að breyting hefur orðið til hins betra í ríkisfjármálunum á síðustu mánuðum ársins, en vissulega mun enginn halda því fram að þær hafi engan þátt átt í því. Hvað svo sem því líður, og ég ætla síst að draga úr hlut fyrrv. fjmrh. og fyrrv. ríkisstj. í því máli, gerðist það 31. okt., eins og menn sjálfsagt muna, að ríkissjóður átti þá í fyrsta skipti í 4 ár inneign á hlaupareikningum sínum í Seðlabanka Íslands. Það var ekki búið að þurrka út skuld ríkissjóðs við Seðlabankann, síður en svo, heldur gerðist það í fyrsta skipti í 4 ár að ríkissjóður átti inneign á hlaupareikningum við Seðlabanka Íslands. slíkt hafði ekki gerst neinn dag 4 árin þar á undan. 
             Menn töluðu um að þetta hefði gerst í eina mínútu, þetta hefði gerst eina nótt. Eitt dagblaðanna skrifaði í forustugrein, að þetta hefði verið gert með því að fjmrn. hefði breytt yfirdráttarskuld á hlaupareikningi við Seðlabanka Íslands í fast lán, og skrifaði leiðara um talnafalsanir fjmrh. Ég heimilaði ritstjóra viðkomandi blaðs að afla sér þeirra upplýsinga sem hann lysti um þetta hjá ríkisbókara og í fjmrn. Það varð til þess að daginn eftir birti þetta blað leiðréttingu, þar sem sagði að það væri ekki rétt að breyting á yfirdráttarskuld í fast lán hefði átt sér stað í valdatíð núv, fjmrh., það hefði gerst í júnímánuði í sumar, sem sé nokkrum mánuðum áður en núv. ríkisstj. tók við völdum og nokkrum mánuðum áður en þessi niðurstaða hafði verið fengin. Hins vegar sá blaðið enga ástæðu til að breyta leiðara sínum eða draga til baka fullyrðingarnar um falsanir sem ég hefði notað í því sambandi. Önnur blöð fullyrtu, sjálfsagt samkv. upplýsingum sem hv. þm., sem hér greip fram í, kannast við að hin hagkvæma staða hefði aðeins verið eina nótt, því að daginn eftir, 1. nóv., hefði ríkissjóður þurft að greiða 6 milljarða kr. í launakostnað og þá þegar hefði hallinn á hlaupareikningum ríkissjóðs við Seðlabankann numið 5 milljörðum kr. Ekkert blaðanna, sem þessar upplýsingar birti og lagði síðan út af þeim í leiðurum, hafði hins vegar fyrir því að spyrjast fyrir um það í fjmrn. hvort þetta væri svo. Staðreyndin er sú, að þetta var rangt. Það er rétt, að við þurftum að greiða í upphafi nóvembermánaðar 6 milljarða kr. í launagreiðslur, en þegar 5. nóv. var skuld ríkissjóðs við Seðlabanka Íslands komin niður í 2.7 milljarða kr., var sem sé um helmingi lægri en blöðin fullyrtu samkv. fenginni heimild, sem þau vildu ekki gefa upp og lögðu síðan út af í leiðurum sínum. Þessi niðurstaða var vissulega vísbending um jákvæða þróun, en ekki flugeldasýning, eins og t.d. hv. þm., sem greip fram í áðan og ræddi um mínútumál, vildi halda fram. Hin hagstæða staða hjá ríkissjóði, inneign í hlaupareikningum hjá Seðlabanka Íslands sem varð í fyrsta skipti í 4 ár, 31. okt., varði ekki aðeins þann eina dag eða þá einu nótt. Þetta gerðist aftur alla dagana í lok nóvembermánaðar, 27., 28., 29. og 30. nóv., og alveg frá 3. des. til desemberloka, að þremur dögum undanteknum. Meginhluta tveggja síðustu mánaða ársins hélst þessi staða, sem í fyrsta sinn í 4 ár kom upp 31. okt. Vissulega held ég því að menn geti séð af þessu að sú vísbending, sem staða ríkissjóðs á hlaupareikningum í Seðlabanka Íslands 31. okt. gaf til kynna, var marktæk. Hún hafði í för með sér að nær allan desembermánuð og meginhlutann af seinni helmingi nóvember var ríkissjóður hagstæður og átti verulegt fjármagn inni á hlaupareikningum sínum við Seðlabanka Íslands. Þetta gefur einnig tiltekna vísbendingu um afkomu ríkissjóðs á árinu 1979, sem ég vona að sé ekki harmtíðindi fyrir hv. þm., a.m.k. ekki þá sem einhvern áhuga hafa á að ríkisreksturinn sé heldur jákvæðari en neikvæðari. Menn hafa dregið í efa, m.a. hv. þm. sem gerði fsp. áðan, að þær upplýsingar, sem ég hef gefið í bráðabirgðayfirliti um afkomu ríkissjóðs í árslok 1979, væru réttar. Ég vil aðeins taka fram í því sambandi, að þarna verður auðvitað að miða við eitthvað, hafa einhvern samanburð. Hinn 12. júlí 1979 var gerð áætlun um afkomu ríkissjóðs til ársloka 1979. Á grundvelli þeirrar áætlunar um afkomu ríkissjóðs var m.a. gripið til þeirra ráðstafana af hæstv. þáv. ríkisstj. að gera ráð fyrir að leggja með brbl. á hækkað vörugjald og hækkaðan söluskatt til þess að afla aukinna tekna í ríkissjóð, og samið var við Seðlabanka Íslands um að hann veitti ríkissjóði bráðabirgðalán að upphæð 4.5 milljarða kr., sem ætti að endurgreiða á fyrstu þremur mánuðum ársins 1980. Samkv. greiðsluáætlun, sem gerð var 12. júlí 1979, var áætlað að staðan við Seðlabankann á árinu breyttist úr 26 milljörðum 358 millj. kr. eins og hún var við upphaf ársins, fyrst til hækkunar um 4 milljarða, síðan til hækkunar um 4.5 milljarða og yrði þannig 34 milljarðar 858 þús., lækkaði síðan um 5.1 milljarð þannig að niðurstaðan yrði tæplega 30 milljarðar kr. og hefði þannig skuldaaukning átt sér stað hjá ríkissjóði í Seðlabankanum um 3.7 milljarða kr. eða um það bil. Þetta var áætlunin sem hæstv. fyrrv. fjmrh. lagði til grundvallar tillögum þeim sem hann flutti í fyrrv. ríkisstj. um hækkun á sköttum með brbl. Í lok septembermánaðar var áætlað að skuldaaukning ríkissjóðs á árinu gæti orðið allmiklu meiri. Menn voru að tala um að það, sem ríkissjóður mundi skulda í árslokin hjá Seðlabanka, lægi einhvers staðar á milli 30 og 32 milljarða kr., en skuldin við upphaf ársins var 26.3 milljarðar kr., eins og ég sagði áðan. Samkv, tölum frá Seðlabanka Íslands og ríkisbókhaldi frá því á fyrstu dögum þessa mánaðar um stöðu ríkissjóðs við Seðlabankann í lok árs 1979 er staðan hins vegar sem hér segir: Á hlaupareikningum ríkissjóðs er þá inneign upp á 6024 millj. kr. Ríkissjóðsvíxlar nema 4000 millj. kr., ógengisbundin verðbréf 21.8 milljörðum, umrætt bráðabirgðalán hjá ríkissjóði, sem á að greiðast upp á fyrstu þremur mánuðum ársins 1981, 4.5 milljörðum. Samtals eru þetta 24 milljarðar 357 millj. kr. Við þetta er síðan lagður verðbótaþáttur lána að upphæð 2 milljarðar 322 millj. kr. Heildarskuld ríkissjóðs við Seðlabanka Íslands samkv. bráðabirgðatölum er sem sé 26 milljarðar 679 millj. kr. Ég bið menn að hafa þessa tölu í huga miðað við áætlunina sem gerð var 12. júlí s.l., þar sem gert var ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs hjá Seðlabankanum myndu verða tæplega 30 milljarðar kr. í árslok. Samkv. þessu yfirliti eru þær 26.6 milljarðar, og samkv. grófri áætlun, sem gerð var í septemberlok, var ráð fyrir því gert að skuld ríkissjóðs við Seðlabanka Íslands mundi nema milli 30 og 32 milljörðum. Þarna er því nokkurra milljarða kr. munur á þeim áætlunum, sem gerðar voru fyrst í júlí, en síðan í sept., á afkomu samkv. bráðabirgðatölum, til hagsbóta fyrir ríkissjóð. Ef við berum saman þróunina frá upphafi árs 1979 til loka árs 1979 og nefnum sambærilegar tölur fyrir s.l. ár er samanburðurinn þessi: Frá ársbyrjun til ársloka 1978 uxu skuldir ríkissjóðs við Seðlabanka Íslands um 11.4 milljarða kr. Frá upphafi árs 1979 til loka árs 1979 uxu skuldir ríkissjóðs við Seðlabanka Íslands um 321 millj. kr. samkv. bráðabirgðatölum. 31. des. 1978 skuldaði ríkissjóður á hlaupareikningum sínum við Seðlabanka Íslands 9385 millj. kr. 31. des. 1979 átti ríkissjóður inni á hlaupareikningum sínum 6024 millj. kr. Ég vil taka það fram, að menn skyldu hafa jafnframt í huga að trúlega er sú krónutala, sem nefnd er í lok ársins 1979, milli 40 og 50% verðminni en sú krónutala sem nefnd var í árslokin 1978. Ég vil svo taka fram að endingu að hér er um bráðabirgðatölur að ræða, endanlegt uppgjör hefur ekki farið fram og fer ekki fram fyrr en í lok þessa mánaðar. Hins vegar held ég að öllum sé ljóst, sem fylgjast með ríkisbúskapnum og þekkja til ríkisrekstrarins, að þessar bráðabirgðatölur gefa vísbendingu um mun jákvæðari þróun ríkisfjármálanna á síðasta ársfjórðungi 1979 en jafnvel bjartsýnustu menn þorðu að gera sér vonir um. Ég vil einnig taka fram, að ekkert hefur komið í ljós við athuganir fjmrn. og stofnana þess nú sem bendir til þess að þarna hafi átt sér stað skuldasöfnun hjá ríkinu, þ.e. að skýringin á þessu sé sú, að ríkissjóður skuldi viðskiptamönnum sínum umfram það sem eðlilegt er að gert sé í árslok. Þetta ætla ég að láta nægja að sinni um afkomu ríkissjóðs eftir þeim bráðabirgðatölum sem eru handbærar nú. Ég tek það enn og aftur fram, að hér er um bráðabirgðatölur að ræða. Endanlegt uppgjör fer fram innan hálfs mánaðar. Þá þarf ekki lengur um þessar tölur að deila, þá liggja þær fyrir. En ég held að það hljóti að vera alveg ljóst, þó svo að þessar bráðabirgðatölur kunni eitthvað að breytast, að þróunin tvo síðustu mánuði ársins hefur ótvírætt verið í jákvæða átt og er ótvírætt hægt að túlka hana þannig að menn geti átt von á betri afkomu ríkissjóðs á árinu 1979 en bjartsýnustu menn þorðu að gera sér vonir um í júlí og í sept. á því ári. Þá ætla ég að víkja að þeim umr. sem verið hafa í fjölmiðlum upp á síðkastið, þar sem reynt hefur verið að skýra hina hagstæðu stöðu ríkissjóðs, sem er jákvæðari upp á nokkra milljarða kr. en gert var ráð fyrir, með því að ríkissjóður skuldaði nokkra milljónatugi til einstakra skóla; hvort ríkissjóður hafi sýnt hagstæðari útkomu með því að skulda einum skóla hér 600 þús. kr., öðrum skóla þar 1 millj. o.s.frv. Ég vek athygli á því, að hér erum við annars vegar að tala um nokkur hundruð þús. kr., en hins vegar um nokkra milljarða kr. Samanburðurinn verður því harla broslegur, svo að ekki sé meira sagt. Áður en ég vík að því vil ég þó gjarnan láta þess getið, hvernig með þessi mál hefur verið farið af fjölmiðlum og hve sumir fjölmiðlar virðast gera sér far um að forðast að afla sér upplýsinga um þau mál sem þeir eru að fjalla um, þó að þær upplýsingar séu á reiðum höndum. Á baksíðu Þjóðviljans í dag er rætt við Björn Friðfinnsson fjármálastjóra Reykjavíkurborgar, þar sem haft er eftir honum, að fjmrh. hefði snuðað borgina um milljarð kr. í des., og látið að því liggja að þarna sé a.m.k. fundin að hluta til skýringin á því, hvernig á því standi að þróunin í ríkisfjármálum virðist hafa verið jákvæðari seinni hluta ársins en menn gerðu sér vonir um áður. Þetta er svo furðulegur fréttaflutningur að það tekur ekki nokkru tali og ég ætla ekki að fara öðrum orðum um hann en Björn Friðfinnsson gerir sjálfur í bréfi sem hann sendi fjölmiðlum og mér í morgun. Bréfið hljóðar svo: „Reykjavík, 10. janúar 1980. Í Þjóðviljanum í dag er ekki rétt farið með efni símtals við Einar Örn Stefánsson blaðamann um viðskiptastöðu ríkissjóðs gagnvart borgarsjóði um síðustu áramót. Í símtalinu svaraði ég spurningum blaðamannsins á þann veg, að það væri einkum þrennt sem hefði raskað áætlunum okkar varðandi stöðuna við ríkissjóð um áramót. Í fyrsta lagi var framlag Jöfnunarsjóðs úrskurðað lægra en fyrri áætlanir Reykjavíkurborgar sýndu eða 28 þús. á íbúa í stað 30–31 þús., og sagði ég blaðamanni að við hefðum ekki fengið skýringu á því. Næmi mismunurinn allt að 180 millj. kr. fyrir borgarsjóð.“ - Mér hefur ekki unnist tími til að fá skýringar á þessu, en ég tek það fram, að hér er engin breyting á ferðinni sem gerð hefur verið að tilhlutan fjmrn., hvorki í des. né nóv., heldur um það að ræða að Reykjavíkurborg á von á því að framlag Jöfnunarsjóðs sé úrskurðað hærra en raunin varð á, og ég hef óskað eftir því að fá skýringar á þessu. Síðan segir Björn Friðfinnsson: „Í öðru lagi hafði ríkissjóður ekki greitt okkur vegna launakostnaðar tónskóla miðað við fyrri greiðsluvenjur tæplega 40 millj. kr.“ Að því er mér er tjáð í menntmrn. nemur skuld ríkissjóðs við Reykjavíkurborg vegna tónlistarskóla ekki 40 millj. kr. í árslok, eins og fjármálastjórinn segir, heldur 17 millj. kr. Skýring getur hugsanlega verið að hluti af þessari upphæð gjaldfalli ekki fyrr en í jan., en þessi kostnaður er eins og kunnugt er ekki greiddur og gjaldfellur ekki fyrr en sveitarfélagið hefur lagt út fyrir honum. „Í þriðja lagi hafði Tryggingastofnun ríkisins ekki getað sýnt okkur sömu lipurð og undanfarin ár að greiða okkur fyrir áramót eitthvað upp í desemberreikninga sjúkrastofnana borgarinnar, þótt þeir gjaldfalli í janúar.“ Þarna hafði sem sagt fjármálastjóri Reykjavíkurborgar óskað eftir að Tryggingastofnun ríkisins sýndi borginni þá lipurð að greiða borginni fé sem Tryggingastofnunin átti ekki að greiða fyrr en í janúar. Hér var ekki um 1 milljarð að ræða samkv. munnlegu samtali við fjármálastjóra í morgun, heldur 150 millj. kr. Síðar segir fjármálastjóri: „Fullyrðingar um að ríkissjóður hafi snuðað borgina um milljarð kr. eru ekki frá mér komnar né heldur hugleiðingar um fallega reikninga Reykjavíkurborgar. Loks er þess að geta, að ég bað blaðamanninn að hringja í mig síðar um daginn og lesa það fyrir mig sem hann hafði eftir mér haft. Blaðamaður lofaði því. Hann hlýtur að hafa hringt eitthvað annað.“ Þetta er dæmi um hvernig blöð, eins og Þjóðviljinn í þessu tilviki, leika sér að því að ljúga upp á saklausa menn, bera þá fyrir fréttum sem blaðið flytur, til þess að reyna að koma á núv. hæstv. ríkisstj., fjmrh. hennar, fjmrn. og embættismenn í fjármálakerfinu óorði af því að vera að hlunnfara borgarstofnanir um milljarð kr., eins og Þjóðviljinn gerir í þessu dæmi. Ég held að allir heiðvirðir blaðamenn hljóti að leiðrétta svona mistök, sem þeim vil ja á verða og geta á orðið, því ég vona að hér sé um mistök Þjóðviljans að ræða, en ekki að hann sé vísvitandi að gefa lesendum sínum rangar upplýsingar og vísvitandi að leiða þar mann til vitnis sem í skriflegri yfirlýsingu neitar að hafa rætt á þessum grundvelli við Þjóðviljann og samkv. upplýsingum bæði fjmrn., fjármáladeildar borgarinnar og Tryggingastofnunar væri að fara rangt með hefði verið rétt eftir honum haft. Svo að ég víki að því sem ég var beinlínis spurður að, um skólakostnað, ætla ég fyrst að taka fram að öll laun, sem til hafa fallið vegna grunnskóla, voru greidd fyrir áramót, öll föst laun kennara, öll yfirvinna og öll stundakennaralaun. Það er því rangt, sem sagði í frétt í Ríkisútvarpinu fyrir þremur dögum, að ríkissjóður skuldi kennurum á grunnskólastigi laun sem átti að greiða þeim fyrir desemberlok. Það er rangt. Það hafa öll laun verið greidd, föst laun, yfirvinnulaun og stundakennaralaun, öll laun sem greidd eru samkv. stundaskrá. Í öðru lagi er annar kostnaður, sem til fellur vegna grunnskóta, en þar er um að ræða kostnað sem sveitarfélögin greiða, en ríkissjóður endurgreiðir síðan með eftirágreiðslu þegar reikningum hefur verið framvísað. Þessi kostnaður er eins og annar kostnaður áætlaður í fjárlögum. Menntmrn. hefur þann hátt á, að það framreiknar miðað við vísitölu og verðbætur þann kostnað sem hér um ræðir, og síðan eiga fræðslustjórarnir í hverju umdæmi að sjá um að framsenda og uppáskrifa reikninga og sjá til þess, að fyrirmæli og áætlanir Alþ., sem á bak við búa, séu haldin. Allur kostnaður, allir reikningar, sem bárust til fjmrn. fyrir 12. des. s.l. og fjölluðu um kröfur sveitarfélaga um endurgreiðslu á reikningum vegna skólakostnaðar, hafa verið greiddir. Sú regla hefur ríkt í fjmrn. um langan tíma, og henni var fylgt nú eins og áður, að krefjast þess að reikningum, sem yrðu greiddir fyrir áramót, ætti að skila rn. fyrir tiltekinn tíma í des., svo að hægt væri að ganga frá þeim til greiðslu fyrir árslok. Ríkisstofnunum og öðrum slíkum aðilum var tilkynnt þetta nú eins og áður og miðað var við að reikningar væru komnir inn fyrir 12. des. Í fjmrn. var engu að síður tekin sú ákvörðun að taka einnig við til greiðslu reikningum sem bærust á þeim degi, þannig að fresturinn til að skila reikningum var framlengdur um einn dag eða allt til 13. des. Allir reikningar, sem fjmrn. fékk, allar kröfur um endurgreiðslur á reikningum vegna greiðslu sveitarfélaganna á skólakostnaði vegna grunnskóla, sem bárust á tilteknum tíma, voru greiddar fyrir áramót, að undanteknum örfáum reikningum vegna tónlistarfræðslu sem hafði farið mjög verulega fram úr áætlunartölu fjárlaga framreiknað. Eftir 12. des. bárust fjmrn. nokkrir reikningar til viðbótar og tilraun var gerð til að afgreiða þá einnig fyrir árslok. En ástæðan fyrir því, að það var ekki unnt, var einfaldlega sú, að milli jóla og nýárs voru að þessu sinni aðeins tveir vinnudagar, sem varð til þess að ekki var hægt að ljúka greiðslu þeirra reikninga, sem bárust eftir skilafrest, fyrr en nokkrir dagar voru liðnir af janúarmánuði. Þetta er það sem gert er á hverju ári, og gerðist núna eins og oftast eða alltaf áður. Þannig hafa allir reikningar í þessu sambandi, sem komið höfðu til fjmrn. fyrir tilsettan tíma, verið greiddir. Hins vegar, eins og ég sagði áðan, ganga þessir reikningar fyrst frá fræðslustjórum í umdæmunum til fjármáladeildar menntmrn., sem framsendir þá síðan til afgreiðslu í fjmrn. Ég er með í höndunum fréttatilkynningu frá menntmrn. sem út var send í dag. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Vegna yfirlýsinga í fjölmiðlum um reikningsskil ríkissjóðs vegna rekstrarkostnaðar skóla vill rn. taka fram eftirfarandi: Almennir grunnskólar eru reknir sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Kostnaður við skólahaldið skiptist milli þessara aðila í samræmi við ákvæði í lögum og reglugerðum. Í stórum dráttum er skipting kostnaðar með þeim hætti, að ríkissjóður greiðir beint mestan hluta launakostnaðar vegna kennslu, en sveitarfélög annast ýmsan annan rekstur. Ríkissjóður endurgreiðir síðan sveitarfélögum ýmsa kostnaðarliði við skólahaldið, ýmist mánaðarlega eða eftir á, við uppgjör rekstrarreiknings einu sinni á ári. Þar sem ríkissjóði ber að endurgreiða samkv. lögum á grundvelli reikninga sveitarfélaga hlýtur ríkissjóður eðli málsins samkv. oftast að vera í nokkurri skuld við sveitarfélögin, þótt þær skuldir séu ekki í öllum tilfellum gjaldfallnar. Menntmrn. hefur reynt, eftir því sem kostur er, jafnt á þessu ári sem undanfarin ár að hraða sem mest öllum greiðslum til sveitarfélaga. Rn. hefur m.a. beitt sér fyrir því, að yfirvinna kennara samkv. stundaskrá og laun stundakennara eru nú greidd jafnóðum og beint frá fjmrn. í stað þess að sveitarfélög þurftu áður að leggja út þann kostnað og bíða síðan eftir endurgreiðslu ríkissjóðs. Hér er um greiðslur að ræða sem í des. námu um 276.8 millj. kr., sem ríkissjóður greiðir áður en þær eru gjaldfallnar samkv. lögum. Þetta fyrirkomulag var tekið upp s.l. haust í öllum fræðsluumdæmum eftir að það hafði verið reynt í tveimur umdæmum áður.“ M.ö.o.: í desembermánuði greiðir ríkissjóður, sem honum ber samkv. lögum ekki að greiða fyrr en í jan., fyrir sveitarfélögin 276.8 millj. kr., sem er nokkru hærri upphæð en hv. fyrirspyrjandi sagði að ríkissjóður skuldaði sveitarfélögum vegna eftirágreiðslu fyrir gjaldfallinn kostnað vegna grunnskólakerfisins. Þetta eru greiðslur sem sveitarfélögin hefðu að réttu lagi átt að inna af hendi í desembermánuði og ekki getað krafið ríkissjóð um samkv. grunnskólalögunum fyrr en í janúar. Ríkissjóður greiddi þetta hins vegar beint til kennara án þess að millifæra það til sveitarfélaganna í desember. Með þessum hætti urðu greiðslur til kennara greiðari og hraðari en ella hefði orðið og byrðinni létt af sveitarfélögunum. Og það, sem ríkissjóður hefur greitt í þessu sambandi fyrir sveitarfélögin í desembermánuði, nemur hærri fjárhæð en hv. fyrirspyrjandi sagði áðan að ríkissjóður skuldaði sveitarfélögunum vegna eftirágreiðslukröfu. Tók þó hv. fyrirspyrjandi sérstaklega fram í ræðu sinni að stór hluti af þeirri fjárhæð, sem fyrirspyrjandi nefndi, gjaldfélli raunar ekki fyrr en eftir áramótin. Ég er því hræddur um að ef dæmið væri upp gert á þeim eina grundvelli, hvað ríkissjóður hefði greitt fyrir sveitarfélögin í des. vegna skólakostnaðar og hvað sveitarfélögin eiga inni hjá ríkissjóði, mundu þeir reikningar halla heldur betur á sveitarfélögin. Síðan segir í frétt menntmrn.: „Greiðsla ríkissjóðs vegna kostnaðar við grunnskóla sem og annar kostnaður ríkisins er ákveðinn af Alþ. í fjárlögum ár hvert. Alþ. ákvað við gerð fjárlaga ársins 1979 talsverða lækkun á tillögum rn. um framlög til rekstrar grunnskóla. Þrátt fyrir að reynt var að koma á ýmsum sparnaði og aðhaldsaðgerðum, sem fólu í sér m.a. fækkun kennslustunda, takmörkun yfirvinnu o.fl., fóru greiðslur ríkissjóðs vegna rekstrar grunnskóla um 630 millj. kr. fram úr verðbættum fjárveitingum fjárlaga.“ - Rekstrarkostnaður grunnskóla fór þannig 630 millj. kr. fram úr framreiknuðum fjárveitingum Alþ., uppfærðum til verðlags. - „Greiðslustaða hinna ýmsu fræðsluumdæma,“ segir menntmrn. síðan, „er hins vegar mjög misjöfn eða frá því að vera innan fjárlaga til þess að fara tæpar 250 millj. fram úr verðbættum framlögum.“ Ég vil aðeins taka fram, að mér er fullkunnugt um það t.d. í einu fræðsluumdæmi, sem hélt sig innan fyrirmæla Alþ. um annan kostnað vegna grunnskólarekstrar, sem sveitarfélögin greiða og eiga endurgreiðslukröfu á til ríkissjóðs, að í skólum þar var að undirlagi fræðsluyfirvalda staðið gegn því að farið yrði í aukavinnugreiðslum fram úr þeim mörkum sem Alþ. ákvað í því skyni. Og niðurstaðan hefur orðið sú, að ekki var farið fram yfir þær heimildir, framreiknaðar og uppfærðar, til núverandi verðlags, sem Alþ. gaf. Hins vegar hafa önnur sveitarfélög farið þarna langt fram yfir, vegna þess að þar hefur verið heimilaður meiri aukavinnukostnaður en Alþ. gerði ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga. Í sumum tilvikum hefur þarna að magni til í jafnvirðiskrónum verið farið 10% fram yfir þær heimildir sem Alþ. hafði veitt. Ég tel að það sé skylda bæði fjmrn., fjmrh., menntmrn. og þeirra, sem með þessi mál fara í menntmrn., að reyna að stemma stigu við slíku. Ég vil taka það fram, að fjármáladeild menntmrn. hefur staðið sig mjög vel þar, og ber a.m.k. okkur alþm., sem förum með fjárveitingavaldið, að þakka þeim fyrir verk þeirra í því sambandi að reyna að halda útgjöldum vegna skóla innan við það sem Alþ. hefur ákveðið, vegna þess að ef einstaklingar, sem fara með ríkisins fé, geta ávísað sjálfir á ríkissjóð með þeim hætti að fara eins og þeir vilja fram úr þeim fjárlögum sem Alþ. afgreiðir þá er náttúrlega tilgangslaust fyrir Alþ. að vera að fara með fjárveitingavald. Þá er valdið annarra en okkar hv. alþm. Síðan segir í fréttatilkynningu rn.: „Aðhaldsaðgerðir rn. á öðrum sviðum gerðu það að verkum að greiðslustaða rn. í heild veitti svigrúm meginhluta ársins til að endurgreiða skólakostnað grunnskóla tafarlaust. Þessi staða raskaðist síðustu 2–3 mánuði, m.a. vegna þess að greiðslum vegna stundakennslu og yfirvinnu var hraðað. Varð því þessa mánuði að taka upp þann hátt að nýju að greiða sveitarfélögum mánuði eftir á. Afgreiðsla reikninga var með þeim hætti, að þeir reikningar, sem bárust rn. fyrir 20. nóv., voru afgreiddir um mánaðamót nóv.- Des., en þeir reikningar, sem bárust eftir þann tíma og fram í miðjan des., voru afgreiddir til greiðslu um áramót. Undantekningar voru að sjálfsögðu frá þessari reglu, þar sem þannig stóð á, að greiðslur voru innan marka fjárlaga, og í þeim tilvikum er fræðslustjórar upplýstu að sveitarsjóðir stæðu sérstaklega illa fjárhagslega, þá var greitt strax.“ Þetta var sem sé ekkert vandamál hjá þeim fræðsluumdæmum sem héldu sig innan þeirra marka sem Alþ. uppálagði þeim. Þetta var ekki heldur vandamál gagnvart þeim sveitarfélögum sem að áliti fræðslustjóra höfðu að vísu farið fram úr, en voru mjög illa stæð. Hins vegar tók fjármáladeild menntmrn. þá ákvörðun að veita aðhald í þeim fræðsluumdæmum sem höfðu farið mjög verulega fram úr þeim heimildum sem Alþ. veitti til fjárgreiðslna í þessu sambandi. Það er tvímælalaust skoðun mín, að ekki hafi aðeins verið rétt af menntmrn., heldur bókstaflega skylda þeirra manna þar, sem með þessi mál fara að gera það. Ef alþm. vilja afsala sér fjárveitingavaldinu í þessum efnum, skulu þeir gera það umbúðalaust, en ekki með því að atyrða embættismenn ríkisins fyrir að gera það sem þeim ber til þess að reyna að halda þannig á málum að ákvarðanir Alþ. um fjárútgjöld úr ríkissjóði verði ekki sniðgengnar. „Sú vinnuaðferð,“ segir síðan hjá menntmrn., sem hér var viðhöfð af hálfu menntmrn. beindist að því að jafna greiðslustreymið milli ríkissjóðs og sveitarfélaga án þess að auka skuldir ríkissjóðs við sveitarfélög þegar á heildina er litið, jafnhliða því sem reynt var að tryggja að ekki yrði farið fram úr heildarfjárveitingum til menntamála. Við hvort tveggja var staðið. Greiðslustaða ríkissjóðs gagnvart sveitarfélögum vegna rekstrar grunnskóla er síst lakari um þessi áramót en verið hefur undanfarin ár.“ Menntmrn. fullyrðir í fréttatilkynningu sinni, að það sé rangt sem haldið sé fram, að rn. og fjmrn. hafi vísvitandi stefnt að því að bæta greiðslustöðu ríkissjóðs gagnvart sveitarfélögum með því að safna ógreiddum reikningum sveitarfélaga vegna grunnskólakostnaðar, en greiða þá ekki. Menntmrn. fullyrðir þvert á móti að greiðslustaða ríkissjóðs gagnvart sveitarfélögum vegna rekstrar grunnskóla sé síst lakari um áramótin síðustu en verið hefur. Sama kemur fram í yfirlýsingu frá ríkisbókara, sem ég er með í höndunum. Ríkisbókari segir einnig í yfirlýsingu sinni frá því, að ætla megi að skuldaaukning ríkissjóðs á árinu 1979 vegna grunnskóla sé mjög óveruleg. - Menntmrn. segir að hún sé engin. Ríkisbókari segist ætla að hún sé mjög óveruleg. Það moldviðri, sem verið er að þyrla upp núna, er því á rangindum byggt og leiðir til rangrar og villandi niðurstöðu. Spurningin er því sú, hvort sveitarfélög hafi skaðast á þessum viðskiptum. Svo er ekki. Sveitarfélögin hafa hagnast á þeirri breytingu sem gerð var í haust, þegar ríkissjóður fór að greiða milliliðalaust og beint til kennara yfirvinnu- og stundavinnugreiðslur. Þau hafa ekki skaðast á því, þvert á móti hafa þau hagnast á því, og það, sem ríkissjóður hefur lagt fram í því sambandi, er meira fé en nemur kröfu sveitarfélaga á hendur honum vegna endurgreiðslu á þeim reikningum sem gjaldfallnir kunna að hafa talist fyrir áramót, en þessar ástæður lágu fyrir því, eins og ég sagði áðan, að menntmrn. framsendi ekki aths.laust. Hins vegar er mér alveg ljóst hvað einstök sveitarfélög varðar, þó svona sé staðið að þegar á heildina er lítið, að þan geta verið verr sett í þessu sambandi núna en áður, þó að staðan í heild sé svona. Mér er líka kunnugt um, svo að það séu lokaorð mín í þessu sambandi, að í tilteknu fræðsluumdæmi, þar sem vandræðin eru hvað verst, hefur það gerst að ekkert sveitarfélag fékk fyrir áramót endurgreiddan framlagðan kostnað vegna grunnskóla. En líka er til skýring á því. Fyrstu greiðslur sveitarfélaga vegna grunnskóla fara fram í septembermánuði. Þeir reikningar eru í flestöllum tilvikum framsendir menntmrn. og síðan fjmrn. til endurgreiðslu mánuðinn á eftir, þ.e.a.s. í októbermánuði. En í hinu tiltekna fræðsluumdæmi barst enginn reikningur frá fræðslustjóra fyrr en um mánaðamótin nóv.–des. Enginn reikningur, sem greiddur var af sveitarfélögum í septembermánuði vegna grunnskóla, var þannig sendur menntmrn. og fjmrn. fyrr en í lok nóvembermánaðar. Enginn reikningur, sem greiddur var af sveitarfélögum í októbermánuði, var heldur sendur fyrr. Þetta er ekki sú venja sem fræðslustjórar viðhafa í þessu sambandi, því að þeir senda jafnan reikningana nokkurn veginn jafnóðum og þeir berast. Það gerðist hins vegar ekki í þessu tilviki. Þess vegna hafa sveitarfélög í hinu tiltekna fræðsluumdæmi lent í því að fá ekki endurgreiðslur fyrir áramót. En það er hvorki vegna þess að fjmrn. hafi tafið greiðslur þeirra reikninga né heldur menntmrn., heldur vegna hins, að fræðslustjóri umdæmisins framsendi ekki þessa reikninga fyrr en um mánaðamótin nóv.–des. Ég hef óskað eftir því við fjármáladeild menntmrn. að það gangi úr skugga um hvað veldur.



Herra forseti: Ég vil í upphafi máls míns gera þá aths. varðandi þau ræðuhöld sem farið hafa fram utan dagskrár, eftir að forseti óskaði sérstaklega að menn héldu sér að þingsköpum, að hæstv. fjmrh. hefur haldið ræðu um ríkisfjármálin sem hefur tekið góðan hálftíma.  Tilefni þessarar umr. utan dagskrár eru fregnir í ríkisfjölmiðlum um stöðu sveitarfélaga og kröfu þeirra á ríkissjóð, sem hv. 4. landsk. þm., Salome Þorkelsdóttir, gerði að umræðuefni í upphafi fundar. Ég hef ekki í hyggju að koma þar við í ræðu minni nú, ég þekki málið ekki nægjanlega vel, en ég held að það sé nýmæli að ríkisfjölmiðlarnir séu dag eftir dag, eftir að hæstv, fjmrh. hefur látið í sér heyra, með leiðréttingar hinna ýmsu sveitarfélaga og stofnana við það sem frá honum hefur farið. Vinnubrögð hæstv. ráðh. í sambandi við yfirlýsingar hans um stöðu ríkissjóðs hafa verið töluvert sérkennileg. Hann vék að því áðan að menn væru að vefengja upplýsingar úr rn. Ég hef ekki séð nein skjöl komin frá fjmrn. Ég hef hins vegar heyrt hæstv. fjmrh. segja ýmislegt og ég hef lesið í Alþýðublaðinu tölur um stöðu ríkissjóðs, en ég taldi ekki meðan ég gegndi fjmrh.-starfinu að það væri fréttamiðill fjmrn. Þessi vinnubrögð hæstv. ráðh. minna mann dálítið á ævintýri sem allir þekkja, þ.e.a.s. um nýju fötin keisarans. Hann hafði ekki verið lengi í ráðherrastól þegar hann vildi sýna alþjóð hvernig Alþfl. hagaði ríkisfjármálunum þegar hann væri tekinn við þeim. Októbermánuður - eða sá hluti hans a.m.k. sem hæstv. fjmrh. réð ríkjum í fjmrn. - var með þeim hætti að þar fengu menn nánast ekki greidda reikninga. Menn héldu jafnvel að staða ríkissjóðs væri orðin mjög slæm. Forveri núv. fjmrh. var farinn að fá samúð, og menn veltu fyrir sér hvort ferill hans hefði endað svo, að ekki væri til ein einasta króna og ekki nokkur leið að greiða nokkurn reikning allan mánuðinn eftir að hann var farinn. En viti menn, það kom fljótt í ljós hver var ætlun hæstv. fjmrh., því að 31. okt. eða 1. nóv. kom hann í fjölmiðla og sagði: Jæja, í fyrsta skipti í fjögur ár hefur ríkissjóður átt inni á viðskiptareikningi sínum í Seðlabankanum. En það snaraðist fljótt um á skepnunni, því að þegar komið var fram yfir miðnætti ...  Nú liðu kosningar og nálgaðist næstu mánaðamót. Það voru áramót. Mönnum datt í hug að nú væri leiknum lokið og hæstv. fjmrh. léti sér þetta nægja, hann færi úr nýju fötunum keisarans. Nei, þá gerist það enn á ný að hæstv. fjmrh. kemur fyrir alþjóð og skýrir frá hver sé staða ríkissjóðs um þessi áramót. Og það er Alþýðublaðið sem er látið flytja boðskapinn eftir að ráðh. treysti sér ekki í fjölmiðlum til þess að segja hver hafi orðið skuldaaukning ríkisins í Seðlabankanum á árinu 1979. Ég hef ekki séð neina fréttatilkynningu frá fjmrn. Ég vonaðist eftir að hæstv. ráðh. héldi þeirri reglu, sem þar hefur verið tíðkuð um nokkur ár, að gefa út hlutlausa fréttatilkynningu og þm. fengju þá að sjá, hver væri raunveruleg staða ríkissjóðs við Seðlabankann, og síðar yrði gefin út skýrsla til Alþ. byggð á bráðabirgðatölum ríkisbókhalds, eins og upp var tekið á árinu 1976 um ríkisfjármálin árið 1975. Nei, hæstv. ráðh. kom í fjölmiðla til þess að gera enn grein fyrir því, hversu vel hann hefði stjórnað fjármálunum í þá 2112 mánuð sem hann hefði setið í ráðherrastólnum, og gerði grein fyrir hver væri skuldastaðan við Seðlabankann: nú ætti ríkissjóður inni um áramótin 6 milljarða, skuldin hefði ekkert aukist að ráði og allir reikningar greiddir sem ríkissjóði bar að greiða. Við skulum fara yfir þetta dæmi. Ég aflaði mér í morgun upplýsinga í Seðlabankanum um stöðu ríkissjóðs þar 31. des., og ég fæ aðrar tölur en hæstv.fjmrh. kom með áðan. Skuldabréfalán ríkissjóðs við Seðlabankann eru 26.1 milljarður kr. Reikningslán, sem á að greiðast 20. mars, er 4 milljarðar. Skammtímalán samkv. brbl., sem á að greiðast 1. mars, 1. maí og 1. júlí, er 4.5 milljarðar. Og síðan eru ríkisvíxlar í eigu innlánsstofnana 300 millj. Á móti þessu eru á viðskiptareikningi ríkissjóðs 6 milljarðar. Útkoman úr þessu dæmi er 28.3 milljarðar. Hæstv. fjmrh. las upp áðan töluna 26.7 milljarðar. Það er sú tala sem Alþýðublaðið gaf upp. Mér er alveg ljóst í hverju þessi talnaleikur er fólginn. Á s.l. ári voru gerðar breytingar á lánum ríkissjóðs við Seðlabankann. Lánunum var breytt úr gengistryggðum lánum í lán með verðbótagreiðslum. Gengistryggðu lánin hafa verið og eru samkv. bókhaldi færð upp um hver áramót miðað við það gengi sem þá gildir. Verðbótaþátt viðkomandi skuldabréfa ber að færa upp nákvæmlega með sama hætti, enda gerir Seðlabankinn það í þessari tölu. Hæstv. fjmrh. er ekki á því að þetta eigi að gerast, enda sýnir hann dæmi sitt miklu betra með því að fara í bókhaldsleik. Reikningslán upp á 4 milljarða á ríkissjóður að greiða á þessu ári, eftir rúma tvo mánuði. Þar að auki á hann að borga þriðjunginn af skammtímaláninu, sem er 4.5 milljarðar, þannig að greiðsla hans á árinu 1980 er upp á 5.5 milljarða á fyrstu mánuðum þess árs. Við getum gert okkur grein fyrir því, hvernig ríkissjóður hefur bolmagn á þeim mánuðum til að greiða lánin sem tekin voru árið 1978 vegna rekstrarhalla ríkissjóðs þá. Til þess að sýna betri stöðu ríkissjóðs kemur í ljós að reikningar eru ekki greiddir, að kröfur stofnana á ríkissjóð eru ekki greiddar svo nemur milljörðum kr. Þar ber hæst Tryggingastofnun ríkisins, en mér er tjáð að ríkið skuldi Tryggingastofnun ríkisins tæpa 5 milljarða, og skuldaaukningin á þessu ári er upp á 2.5 milljarða. Það er ósköp auðvelt að bæta stöðuna við Seðlabankann með því að skulda Tryggingastofnun ríkisins. Við skulum líka átta okkur á að lánin við Seðlabankann jukust ekki bara um 300 millj., eins og ráðh. vildi láta líta út áðan, heldur um 2.2 milljarða. Hér er um að ræða upphæð sem nemur 4.7 milljörðum kr. Nú erum við að heyra um allar þær greiðslur sem ríkissjóður skuldar sveitarfélögunum. Mér er einnig ljóst að Olíusjóður á inni stórar upphæðir frá árinu 1979 og olíufélögin voru látin taka lán til þess að létta á greiðslum hans á s.l. ári. Allt er þetta gert til þess að láta stöðuna líta betur út um áramót en efni standa til. Ef við tökum stöðu ríkissjóðs samanborið við fjárlögin sem samþ. voru, kemur í ljós það sem við í stjórnarandstöðunni á s.l. ári sögðum þegar þau fjárlög voru samþ., að um óraunhæf fjárlög væri að ræða. Það þýðir lítið fyrir hæstv. fjmrh. að koma upp nú og fjargviðrast yfir því, að ríkissjóður hafi ekki peninga til að greiða það sem honum bar að greiða. Hann hefði átt að standa að því með stjórnarandstöðunni í desembermánuði 1978 að afgreiða raunhæf fjárlög svo að fjmrh. gæti staðið við þær skuldbindingar sem lög gera ráð fyrir. Við margbentum á það úr þessum ræðustól, fleiri en einn, fleiri en tveir, að það skorti um 10 milljarða og yfir 10 milljarða til þess að um væri að ræða raunhæf fjárlög. Fjárl. voru látin skila, ef ég man rétt, 7.5 milljörðum í greiðsluafgang. Það átti að nota 5 milljarða til þess að borga niður lán í Seðlabankanum og greiðsluafgangurinn átti að nema 2.5 milljörðum. Í staðinn fyrir þetta, þ.e.a.s. greiðsluafgang upp á 7.5 milljarða, aukast skuldirnar við Seðlabankann um 2.2 milljarða. Ef ég kann að leggja saman er hér um að ræða tæpa 10 milljarða. Auk þess nemur skuldaaukningin við Tryggingastofnun ríkisins 2.5 milljörðum. Hér erum við því komnir með 12.5 milljarða, og síðan koma þær skuldir sem hér hefur verið vikið að og voru tilefni þessara umr. utan dagskrár, ásamt öðrum skuldum sem ríkissjóður hefur ekki getað staðið við. Staða ríkissjóðs er því um 15 milljörðum lakari en gert var ráð fyrir við setningu fjárlaga. Það hefði vissulega verið fagnaðarefni ef hæstv. fjmrh. hefði getað komið hér og gert grein fyrir mun betri stöðu ríkissjóðs en hún hefur oft verið áður. Ég veit að ég hefði fagnað því, og ég veit að hv. 1. þm. Austurl., fyrrv. hæstv. fjmrh., hefði fagnað því líka. Annað mál er að koma upp í ræðustól og vera steinhissa á því að mönnum finnist slíkur málflutningur sem hæstv. fjmrh. hefur viðhaft frá því að hann tók við ekki fagnaðarefni. Hann er steinhissa á að það skuli ekki vera fagnaðarefni alþm. að hæstv. fjmrh. gangi fram fyrir skjöldu í því að hagræða tölum vísvitandi og blekkja til þess að sýna að hans dómi betri árangur í eigin störfum. Ég held að með því, sem ég hef sagt, hafi ég getað gert mönnum grein fyrir hver í raun og veru er staða ríkissjóðs. Það staðfestir, eins og ég sagði áðan, það sem við sjálfstæðismenn sögðum þegar fjárlög voru sett í desembermánuði 1978. Það hefur allt gengið fram eftir því sem þar var á bent. Ég held að menn ættu heldur að draga af því lærdóm, hvernig þeir stóðu að málum, fremur en koma hér upp í ræðustólinn eins og strúturinn og stinga höfðinu í sandinn. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvort Alþ. megi ekki búast við að á næstunni verði gefin út af fjmrn. óhlutdræg fréttatilkynning um stöðu ríkissjóðs 31. des., eins og gert hefur verið, og þá hefur það verið staða ríkissjóðs eins og hún hefur verið við Seðlabankann. Síðan er spurt: Má ekki gera ráð fyrir að fjmrh. gefi Alþ. skýrslu um þróun ríkisfjármála árið 1979, - hlutlausa skýrslu byggða á bráðabirgðatölum ríkisbókhaldsins þegar þær verða til? Eða er ætlunin sú upplýsingamiðlun og allur tilbúningur hennar, sem hæstv. fjmrh. hefur stundað að undanförnu, verði sú upplýsingamiðlun sem Alþ. og þjóðin á að fá á næstu dögum? Og þá er spurt: Er þetta sú upplýsingamiðlun hins opinbera sem Alþfl. hefur talið að þyrfti að koma? Við höfum stundum heyrt þá tala fyrir því að auka þurfi upplýsingamiðlun og opna stjórnkerfið. Spurningin er: Er það þetta sem við eigum við að búa og fá kannske framan í okkur þegar við spyrjum: Óviðkomandi bannaður aðgangur?



Vegna orða hv. 1. þm. Reykn. í upphafi ræðu hans vil ég taka það fram, að eins og hv. alþm. er kunnugt hefur ræðutími utan dagskrár ekki verið takmarkaður að undanförnu. Þar sem mér virtist að erindi hv. 4. landsk. þm. væri fyrst og fremst fsp., fannst mér eðlilegt að um þetta mál væri miðað við ræðutíma skriflegra fsp. En þar sem slíkt fyrirkomulag er ekki í samræmi við venju, sem hefur verið hér að undanförnu en mér finnst þó að eðlilegt væri að um þetta gilti, þá ætlaði ég ekki að ganga lengra að þessu sinni en beina þessum tilmælum til hv. alþm. og vekja athygli á þeim. En ég tel að að þessu beri að stefna.



Herra forseti. Það er kostulega sem þessa umr. ber að, og til að fjalla um hina kostulegu ræðu hæstv. fjmrh., sem hann flutti á nokkrum mínútum áðan, þyrfti að tala langt mál. Ég mun þó verða við ósk forseta og vera stuttorður. Mér finnst eðlilegt að hæstv. fjmrh. sé ofurlítið raupsamur og grobbinn í vanmætti sínum. En það er ótrúlegt að jafnréttorður maður og hæstv. ráðh. er skuli láta það henda sig að fara jafnónákvæmt með staðreyndir og hann hefur gert í þessu máli. Það er til fyrirmyndar hjá fjmrh. að sýna aðhald og aðgát í meðferð ríkissjóðs, en góð staða ríkissjóðs að þessu sinni er, eins og rækilega hefur komið fram í þessum umr., fengin með því að borga ekki áfallnar skuldir. Og í Prédikaranum segir að hinn óguðlegi taki lán, en borgi það ekki. Það voru milli 1400 og 1500 millj. ógreiddar í útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir vegna verðábyrgðar á 10% búvöruframleiðslunnar. Þetta stóð inni um áramót og lögum samkv. átti náttúrlega að greiða það. Ráðh. skaut sér á bak við það, að áætlunartalan í fjárlögum hafi ekki verið nógu há, þrátt fyrir að venjan hafi verið að láta gilda framleiðslumagnið. Það stappar nærri forherðingu hvernig hæstv. ráðh. hefur kastað steinum að fjárhaldsmönnum skóla og námsstjórum í landinu í þeim umr. sem orðið hafa um málið. Þetta er nú búið að vera framhaldssaga í nokkra daga í útvarpinu. Venjulega hafa námsstjórar og fjárhaldsmenn skóla haft hádegisfréttatímann. Þá hefur hæstv. ráðh. sperrt eyrun og svo hefur hann fengið kvöldfréttatímann til að svara fyrir sig. Það hefur borið hér á góma hvernig þessi mál standa í Norðurlandskjördæmi vestra. Af því að þar var ekki farið ítarlega yfir sögu langar mig til að gera það ofurlítið nánar en gert var í upphafsræðu fyrirspyrjanda. Raunveruleg skuld ríkissjóðs við skóla í Norðurlandskjördæmi vestra um áramót var í kringum 60 millj. Þar af voru 30 millj. vegna áfallins kostnaðar í nóv. og þær átti alveg tvímælalaust að greiða í des. Greiðslubeiðnir fyrir 21 millj. af þessum 30 millj. frá nóv. voru sendar af stað frá Blönduósi 3. des., þ.e.a.s. fyrsta virkan vinnudag í desembermánuði, og greiðslubeiðni fyrir þær 9 millj., sem eftir stóðu, fyrir miðjan mánuðinn, nokkrum dögum seinna. Afrit af þessum greiðslubeiðnum voru send beint til oddvita og fjárhaldsmanna skóla. Þeir geta náttúrlega sem hægast sannað mál fræðslustjórans. Það eru að vísu komnir af stað, líklega í gær eða fyrradag, peningar fyrir þessar beiðnir sem áttu að koma alveg tvímælalaust fyrir áramót. Þeir eru farnir af stað héðan úr Reykjavík, gerðu það líklega í gær eða fyrradag. En þar fyrir utan stendur svo náttúrlega desemberkostnaður. Ráðh. er að hæla sér af úrbótum sem hann lætur í skína að hann hafi verið að gera á greiðslum til kennara. Það er nú ekki aldeilis að hæstv. ráðh. geti hælt sér af því. Þetta fyrirkomulag hefur líklega verið í sumum fræðsluumdæmum upp undir tvö ár. Ég hygg að ég fari rétt með að það hafi fyrst verið tekið upp í Reykjanesfræðsluumdæmi fyrir svona tveim árum, svo um svipað leyti í Reykjavík. Dreifbýlið fékk jafnrétti, en það var ekki fyrir neina forgöngu hæstv. fjmrh. Eyðublöðin að þessu, vinnuskýrslueyðublöð kennaranna, voru prentuð í sumar og fræðslustjórarnir höfðu knúið á um þetta í langan tíma. Sökin er e.t.v. ekki alfarið hjá fjmrh. eða í fjmrn. um þann óhæfilega drátt sem orðið hefur. Greiðslubeiðnirnar þurfa að ganga um garða í menntmrn. líka. En ég ætla ekkert að blanda mér í það hvort greiðslubeiðnirnar hafi stoppað hjá Heródesi eða Pílatusi. Fyrir mér er sami rassinn undir þeim báðum. Hv. síðasti ræðumaður, Matthías Á, Mathiesen, líkti þessu við nýju fötin keisarans. Hann átti von á því að hæstv. fjmrh. færi úr nýju fötum keisarans. Ég hygg að það mundi verða allt of sárt fyrir hæstv. ráðh. að fara úr nýju fötunum keisarans, og guð forði okkur frá því að sjá hann þannig. Ég vildi hins vegar mælast til þess við hæstv. ráðh. að hann hyldi nekt sína.



Herra forseti. Einnig ég mun reyna að verða við sanngjörnum fyrirmælum um að takmarka ræðutíma minn. Ég ætla mér ekki þá dul að fara að ræða greiðslustöðu ríkissjóðs nú um þessi áramót. Ég vil vegna eðlislegrar sanngirni reyna að trúa því, að hæstv. fjmrh. kunni e.t.v. að vera ekki líkt því eins ósannsögull og flestir virðast halda. Ég mun trúa því, að hann hafi haft það rétt eftir sem flokksbróðir hans Björn Friðfinnsson sagði við hann prívat og persónulega í símtali í dag varðandi greiðslustöðu ríkissjóðs gagnvart Reykjavíkurborg, aðeins vekja athygli á því, að e.t.v. kunni ástæðan fyrir því, að Tryggingastofnun ríkisins gat ekki hlaupið undir bagga með borgarsjóði, að vera sú, að það er satt, hvað sem öðru líður, að ríkissjóður skuldar Tryggingastofnun ríkisins rösklega 4.5 milljarða og þessi skuld kunni að valda einhverju um skort á sjálfsagðri greiðasemi af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins við borgarsjóð Reykjavíkur. Ég kvaddi mér hljóðs fyrst og fremst vegna þess að það mál, sem reifað var hér af hv. 4. landsk. þm., Salome Þorkelsdóttur, snertir mjög mikið fræðsluskrifstofu í kjördæmi mínu, Norðurl. e., þar sem ríkissjóður skuldaði, að vísu í gegnum sveitarsjóði, 91.9 millj. kr., fyrst og fremst í vinnulaun. Það er gersamlega ómögulegt fyrir hæstv. fjmrh. að tala sig burt frá þeim skuldum, þær eru vottfestar og reikningar, sem hér er um að ræða, löglegir. Hér er um að ræða skuld við 27 sveitarfélög sem sent hafa inn reikninga á tilsettum tíma, í tæka tíð, og í sumum tilfellum er þar um að ræða allan kostnað skólanna frá upphafi skólaársins, þannig að í þeim tilfellum hefur þó tæpast verið farið fram yfir fjárveitingar sem ætlaðar voru á fjárlögum. Ég tel það ákaflega ómaklegt - og ég vil trúa því að hæstv. ráðh. hafi gert það óvart - að sneiða að fræðslustjórum og fjárhaldsmönnum skóla í hinum ýmsu kjördæmum fyrir óvarlega meðferð fjár, þar sem þeir hafi farið fram yfir fjárveitingar á fjárl. Hæstv. fjmrh. hefur sjálfur starfað í fjvn. og honum er fullkunnugt um með hvaða hætti kostnaðaráætlanir eru gerðar. Þar er ekki eingöngu um að ræða störf fræðslustjóranna eða fjárhaldsmanna skólanna, heldur fara þessar áætlanir í gegnum hendurnar á skólayfirvöldum og fræðsluyfirvöldum, sem gera þær breytingar sem þau telja eðlilegt og nauðsynlegt til þess að hægt sé að framfylgja lögum sem hv. alþm. hafa samþ. um fyrirkomulag fræðslustarfsemi og rekstur þessara skóla. Síðan kemur til fyrirbæri sem hagsýsla heitir og breytir stundum þessum niðurstöðum án rökstuðnings, án þess að gefa nokkur fyrirmæli um hvaða lögum á þá ekki að framfylgja, hvaða starfsmenn það eru sem ekki eiga að fá laun sín greidd, því að það er ætlast til þess að störf þeirra séu af hendi leyst. Það má vel vera, það hefur frést, að í einu fræðsluumdæminu, á Vestfjörðum, hafi allir reikningar verið greiddir fyrir áramótin, enginn þeirra frystur. Hæstv. ráðh. gefur þá skýringu að ekki hafi verið farið fram yfir fjárveitingu. En þá vil ég biðja hæstv. fjmrh. eða - ef hann skyldi bresta til þess viskuna og náðina að geta veitt þær upplýsingar - þá hæstv. menntmrh. að upplýsa okkur með hvaða hætti þeir Vestfirðingar hafa getað innt af hendi þessi nauðsynlegu störf miklu ódýrar en þau hafa verið leyst af hendi annars staðar. Ég vænti þess, að ástæðan sé ekki sú, að þeir þar vestra hafi skorið við nögl sér nauðsynlegar fjárveitingar til eðlilegrar fræðslu eða kristilegs uppeldis. En hvað sem því líður vil ég fara fram á það við hæstv. fjmrh., að hann sjái til þess nú þegar, að inntar verði af hendi nauðsynlegar greiðslur til þess að ekki verði að loka skólum á grunnskólastigi í Norðurl. e., og huga e.t.v. að því, hvort fjárhaldsmenn einstakra skóla, sem hafa orðið að taka yfirdráttarlán með 4% vöxtum á mánuði til þess að halda skólunum gangandi, til þess að inna af hendi launagreiðslur, borga drengskaparskuldir, þeir fái tjón sitt og sveitarfélaga bætt af hálfu þess aðila þar sem ríkissjóður er, sem gjarnan gengur nokkuð strangt eftir greiðslum dráttarvaxta, þó honum séu þeir aftur á móti fremur í hendi fastir við þá sem hafa orðið að eiga sitt inni hjá honum.



Herra forseti. Svo sem fram hefur komið er reglan sú samkv. grunnskólalögunum frá 1974, að sveitarfélög eiga að greiða fyrir fasta yfirvinnu og stundakennslu í sambandi við grunnskóla, en ríkisvaldið greiðir eftir á þessa reikninga mánuði síðar. Að því er til menntmrn. tekur og menntamála varðar er það svo, eins og hér hefur raunar komið fram og eins og fram kemur í fréttatilkynningu sem rn. sendi út um þetta mál um hádegisbilið í dag, að að undanförnu hafa greiðslur sem þessar verið greiddar beint og án þess að til greiðslu frá sveitarfélögum kæmi. Eins og raunar kom fram hjá hæstv. fjmrh. námu slíkar greiðslur í desembermánuði tæpum 277 millj. kr., sem sagt þetta eru greiðslur sem ríkissjóður greiðir áður en þær eru gjaldfallnar samkv. lögum. Hins vegar hefur það farið svo, að þessi staða raskaðist nokkuð síðustu 2–3 mánuði ársins, m.a. vegna þess að greiðslum vegna stundakennslu og yfirvinnu var hraðað og á þessum mánuðum varð þess vegna að taka upp þann hátt að nýju að greiða sveitarfélögunum eftir á. Ég vil aðeins undirstrika það, sem hér hefur raunar fram komið, að allar slíkar beiðnir, sem inn komu til fjármáladeildar menntmrn. fyrir 20. nóv., voru afgreiddar fyrir mánaðamótin nóv. – des. Beiðnir af sama tagi, sem komu á bilinu 20. nóv. – 13. des., voru afgreiddar frá rn. og til greiðslu fyrir áramót. En svo sem hér hefur enn fremur verið upplýst hagaði svo til, að það voru aðeins tveir vinnudagar milli jóla og nýárs, svo að þessar greiðslur voru inntar af hendi þegar í stað eftir áramót. Ég hygg að það hafi verið á þriðjudaginn var, 8. jan., sem þær voru endanlega afgreiddar. Að því er varðar það sérstaka embætti, fræðsluembættið í Norðurl. e., var það svo, að þar höfðu safnast upp beiðnir fyrir eina 3–4 mánuði og þær komu ekki til rn. fyrr en um mánaðamótin nóv.-des. Þær voru afgreiddar eftir þeim reglum sem hér hefur verið lýst. Það er rétt, að orðið hefur nokkurra daga dráttur á nokkurri upphæð þarna, en á móti kemur að t.d. í desembermánuði voru nær 277 millj. kr. greiddar beint og án milligöngu sveitarfélaga. Ég held því að hér sé ekki um að ræða það stórmál sem úr þessu hefur verið gert. Allt um það hefur nú verið lesin fréttatilkynning frá menntmrn. um þetta mál. Rn. er þar með orðið aðili að þessu fréttaskeytastríði.



Herra forseti. Eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. fjmrh. sé ég ekki betur en ég og aðrir gamlir sveitarstjórnarmenn þurfum að fara í læri til hæstv. ráðh., þar sem kenningar hans varðandi samskipti ríkis og sveitarfélaga eru nokkuð sem ég og sjálfsagt margir aðrir fáum alls ekki skilið. Það virðist að í þessum umr. hafi ekki fengist skýringar á einu atriði í sambandi við samskipti ríkis og sveitarfélaga sem mjög hefur verið spurt um einmitt núna síðustu daga ársins, þ.e. hvers vegna áætlun um framlag úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga breyttist skyndilega síðustu dagana fyrir jól. Það hafði verið sett fram í öllum bréfum og erindum til sveitarfélaganna um þetta mál, bæði frá félmrn. og Þjóðhagsstofnun, áætlun um ársframlag úr Jöfnunarsjóði til sveitarfélaga sem yrði 30 þús. kr. á hvern íbúa. Skyndilega rétt fyrir jólin, þegar sveitarfélögin áttu að fá síðustu greiðslur eða lokagreiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, var þessi upphæð allt í einu orðin 28 þús. á íbúa. Þarna er um að ræða stórkostlegar fjárhæðir sem sveitarfélögin voru búin að byggja afkomu sína og áætlanir á og búin að gera greiðsluáætlanir og skuldbindingar við aðra í þjóðfélaginu um að standa í skilum á þeim grundvelli. Þetta mál hefur ekki komið hér til umr., en mér þótti rétt að láta það blandast inn í þær umr. sem hér hafa farið fram um fjármálasamskipti ríkis og sveitarfélaga. Mér þótti það furðuleg fullyrðing og ég undrast þá yfirlýsingu hæstv. fjmrh. að endurtaka enn hér að öll laun og yfirvinna hafi verið greidd sveitarfélögum fyrir áramót, allir reikningar greiddir sem borist höfðu fyrir 12. des. 1979. Eru fræðslustjórar í landinu að fara með rangt mál, og vita sveitarstjórnarmenn ekki hvað eru fjármál sveitarfélaga? Ég spyr. Það kom nefnilega fram hjá hæstv. menntmrh. áðan önnur skýring á málinu, sem hæstv. fjmrh. hefði átt að vera búinn að kynna sér. Hann sagði einfaldlega að reglum hefði verið breytt nú í lokin, þannig að sveitarfélögin fengju ekki greiðslu fyrr en eftir á. Hafði menntmrn. tilkynnt fræðslustjórum eða sveitarstjórnarmönnum um þá ákvörðun að breyta þessum reglum? Ég held ekki. Í sambandi við þessi mál vil ég segja það, að ég mun beita mér fyrir því, að Samband ísl. sveitarfélaga láti gera nákvæma úttekt á fjárhagsstöðu sveitarfélaga gagnvart ríkissjóði til birtingar. Mér finnst að slíkt sé nauðsynlegt, ekki síst þar sem hér hefur verið fullyrt að sú staða væri síst lakari en áður. Hún er þó ekki nógu góð, því að alla tíð hefur hún verið slök, það get ég vottað. Ég vil fagna því sérstaklega að umr. skuli hafa farið fram um samskipti ríkis og sveitarfélaga varðandi greiðslu skólakostnaðar. Það var tímabært. Þessi mál hafa í áraraðir verið þung í skauti sveitarfélögunum í landinu, sem hafa oftast orðið að bera stórar fjárhagslegar byrðar af skólakostnaði, þar sem ríkið hefur ávallt - ég undirstrika: hefur ávallt verið á eftir með greiðslu síns hluta. Það dróst jafnvel fram á mitt næsta ár. Var það því mikill höfuðverkur sveitarstjórnarmanna að standa vikum saman í útistöðum við fjármáladeild menntmrn. og fjmrn. að fá greiðslu fyrir hlut ríkisins sem sveitarsjóðir voru búnir að greiða fyrir fram. En með lögunum um grunnskóla, sérstaklega að því er varðar fræðslustjóraumdæmin, breyttist þetta verulega til batnaðar. Fræðslunefndir kjördæmanna, fræðsluskrifstofur og fræðslustjórar hafa tekið þessi mál fastari tökum, og með aðstoð sveitarstjórnarmanna hefur verið unnið skipulega að því að byggja upp nýtt kerfi þar sem fjármálaþáttur grunnskóla færist heim í héruðin til fræðsluskrifstofanna undir umsjón fræðslustjóranna að verulegu leyti. Ég tel tvímælalaust að stofnun fræðslustjóraembætta og fræðsluskrifstofa í landshlutunum í beinum tengslum við landshlutasamtök sveitarfélaga sé mjög þýðingarmikið spor í dreifingu valds og verði tvímælalaust til að efla sjálfstæði sveitarfélaga í landinu ef rétt verður á haldið. En frumatriðið í þessu máli er að ríkissjóður sjái til þess, að fjármagn í þessar breytingar sé í fullu samræmi við verkefnið og greitt sé á réttum tíma. Það er aðalatriðið. Á því veltur framtíð skipulags fræðslumála úti um landið. Það verður að tryggja að svo verði, á það vil ég leggja höfuðáherslu. Það er óþolandi ástand að reikningshaldarar skóla, t.d. þeir sem sjá um sameiginlegan rekstur heimavistarskóla, skólaakstur o.fl., skuli þurfa að útvega á eigin reikning stórar fjárhæðir til að hægt sé að standa í skilum vegna vangreiðslu ríkissjóðs, eins og mýmörg dæmi eru um og væri hægt að tíunda hér. Ég verð því að endurtaka það, að ég lýsi furðu minni á yfirlýsingu hæstv. fjmrh. í fjölmiðlum varðandi greiðsluskil á reikningum vegna skólakostnaðar, þar sem augljóst er að ríkissjóður mun skulda sveitarfélögum um þessi áramót - ég þori að fullyrða á annan milljarð kr. Og ég vil benda hæstv. ráðh á að það er ekkert smámál í þessu tilfelli fyrir lítil sveitarfélög eða þá sem stjórna litlum sveitarfélögum þó upphæðin sé jafnvel ekki nema 1–5 millj., en hann viðhafði þau ummæli áðan að þarna væri um smáupphæðir að ræða. Þetta eru stórkostleg vandamál í litlum sveitarfélögum sem ekki verður við unað. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega í það sem varðar Vesturland í þessu máli. Ég veit með vissu og það eru öruggar heimildir fyrir því, að ríkissjóður skuldaði fræðsluumdæmi Vesturlands 47 millj. við síðustu áramót aðeins í sambandi við beinan skólakostnað. En að lokum vil ég segja það, að ég treysti því, að sú þróun verði í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, bæði hvað varðar þessi mál og önnur sameiginleg verkefni í sambandi við ýmsa opinbera þætti ríkis og sveitarfélaga, að slík samskipti verði svo traust að það styrki stöðu sveitarfélaga og byggðajafnvægi í landinu.



Herra forseti. Þessar umr. um ríkisfjármálin á árinu 1979 eru að mínu mati kannske ekki tímabærar að því er snertir niðurstöðu þeirra, vegna þess að ekki liggja enn þá fyrir nándar nærri nægar upplýsingar til þess að menn geti gert sér grein fyrir hver raunverulega hafi orðið þróun ríkisfjármála á árinu 1979 eða niðurstaða þeirra. Ég er ákaflega ánægður yfir því, satt að segja, að hæstv. fjmrh. hefur rökstutt sína skoðun mjög rösklega um að í ríkisfjármálum hafi nánast allt verið blúndulagt þegar ég lét af embætti. Ég get ekki annað en glaðst yfir því. En eins og ég sagði áður eru þó ekki öll kurl komin til grafar í þessum efnum og ekki hægt að ræða með neinni vissu enn þá hvernig niðurstaðan hefur orðið. Ég fer rétt með það í samræmi við upplýsingar, sem ég hef fengið í fjmrn. og raunar hefur verið upplýst um, að heildarskuld ríkissjóðs við Seðlabankann hafi verið í árslok 1979 um 26.6 milljarðar kr., en í ársbyrjun 1979 26.3 milljarðar, þannig að þarna hafi bæst við 300 millj. kr. í skuld. Þess ber að gæta í sambandi við þetta, að enn þá er ekki búið að færa upp erlendar skuldir ríkissjóðs og fjöldamargt fleira í tengslum við ríkisfjármálin hefur ekki verið gert upp enn þá þannig að menn geti gert sér fyllilega heildarmynd af niðurstöðu þeirra. Ég þykist þó sjá að útkoman hafi verið heldur hagstæðari, nokkru hagstæðari en gert var ráð fyrir t.d. í haust þegar gerðar voru sérstakar ráðstafanir til þess að bæta stöðu ríkissjóðs með útgáfu brbl. um hækkun söluskatts og vörugjalds. Þetta virðist vera nokkuð ljóst. Ég vildi fyrst beina nokkrum orðum til hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesens varðandi ríkisfjármálin. Mér finnst hann vera heldur fljótur á sér að dæma um niðurstöður ríkisfjármálanna fyrir árið 1979 af sömu ástæðu, að ekki liggja fyrir nægar upplýsingar um þau enn þá. Allar fullyrðingar hans í því efni eru því getgátur, að talsverðu leyti a.m.k. Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. haldi þeirri venju, sem verið hefur um nokkurt árabil, að gefa Alþ. skýrslu um þróun ríkisfjármála fyrir seinasta ár, þannig að hægt verði að ræða þau mál hér á hv. Alþ. í ljósi þeirra upplýsinga sem þar verður að finna. Þess vegna veit ég ekki hvort ég fer út í það að ræða við hv. þm. Matthías Á. Mathiesen um ríkisfjármálin. Ég hef þó örlitla tilhneigingu til þess að bera saman árið 1975, sem var fyrsta árið sem hann fór með ríkisfjármálin heilt ár, og árið 1979, sem var ekki að fullu í minni embættistíð, en mætti segja að ég bæri þó nokkuð mikla ábyrgð á, og er ég ekkert að skorast undan þeirri ábyrgð, vegna þess að í raun og veru hefur ekkert gerst í sambandi við ríkisfjármálin sem neinu munar um niðurstöðuna frá þeim grundvelli sem lagður var í minni fjmrh.-tíð, eins og kunnugt er. En hver sem niðurstaðan verður á ríkisfjármálunum árið 1979 er ég alveg viss um að hún verður miklu hagstæðari en var á árinu 1975, því að þá var rekstrarhalli á fjárlögum ríkisins 7.5 milljarðar.  Auðvitað var lagður grundvöllur að ríkisfjármálunum með afgreiðslu fjárl. fyrir jól 1978 og tekjuöflunarfrv. sem þá voru afgreidd upphaflega. Síðan kom það til, sem gerð var grein fyrir á síðasta ári, að þróun ríkisfjármála var óhagstæð eins og þróun efnahagsmála yfirleitt á seinasta ári. Ekki þarf að fara í neinar grafgötur með það. Margar ástæður ollu því. Ein af ástæðunum var olíukreppan, kannske sú stærsta, því að hún setti í raun og veru úr skorðum allar áætlanir sem gerðar höfðu verið í efnahagsmálum, atvinnumálum, ríkisfjármálum og peningamálum. Það hefur stundum verið sagt, að ríkissjóður hafi grætt á olíukreppunni vegna þess að hann hafi fengið miklu meiri tekjur inn vegna tolla af bensíni og olíuvörum. En auðvitað er ekki öll sagan sögð með þessu, vegna þess að það fé, sem varð að greiða úr landi vegna hækkaðs verðs á olíuvörum, var ekki notað til að flytja inn til landsins alls konar vörur sem hefðu gefið ríkissjóði verulegar tekjur. Sú fullyrðing, að ríkissjóður hafi grætt á þessu, er því mjög vafasöm. Ég skal ekki fullyrða neitt í þeim efnum. Það gæti verið að ríkissjóður hefði hagnast eitthvað á þessu. Þó minnir mig að það hafi verið talið sáralítið þegar menn reyndu að leggja mat á hvaða vörur það hefðu orðið sem hefðu verið fluttar til landsins í staðinn fyrir þær fúlgur sem þurfti að greiða úr landi vegna hækkunar á olíuvörunum. Ýmsar ráðstafanir voru gerðar, sem ég skal ekki rekja við þetta tækifæri, - ég geri það kannske síðar, gerði það raunar á hinu stutta Alþ. í haust, - sem olli því hve ríkisfjármálin voru óhagstæð eða þróun þeirra á seinasta ári. En fyrst og fremst réð þó verðbólgan þar mestu og raunar fleira sem þar kom til. En röskun ríkisfjármálanna, sem leiðir af miklu meiri verðbólgu en menn gera ráð fyrir þegar fjárlög eru afgreidd, hefur margvíslegar afleiðingar. Hún hefur þær afleiðingar að ríkið þarf meiri tekjur en ella hefði verið, vegna þess að kaupgjald hækkar og innflutningur er meiri, umsetning í þjóðfélaginu er meiri o.s.frv., en einnig hitt, sem venjulega vegur þyngra, að öll útgjöld aukast að miklum mun. Þetta raskar öllum ríkisfjármálum og gerir það að verkum að útilokað er annað en að afgreiða ýmis mál og ýmsar aukafjárveitingar til þess að koma í veg fyrir glundroða í sambandi við t.d. ýmsar framkvæmdir sem samið hefur verið um og menn eru bundnir við á þeim grundvelli sem áður var, en breytist með hækkandi verðlagi. Þannig á sér stað viss glundroði í sambandi við það að standa nákvæmlega við fjárlög sem Alþ. samþykkir, m.a. af þessum ástæðum. Laun hækka meira en gert hefur verið ráð fyrir o.s.frv. Um miðjan septembermánuð voru gefin út brbl. um hækkun á söluskatti og vörugjaldi sem gáfu ríkissjóði í tekjur á þessu ári, að ég ætla, um 3 milljarða kr. til viðbótar við það sem áður var. Ákveðið var að þessi lög kvæðu á um að framlengja hækkun á söluskatti og vörugjaldi allt árið 1980. Jafnframt var ákveðið að taka í desembermánuði, til þess að styrkja stöðu ríkissjóðs, bráðabirgðalán að upphæð 4.5 milljarðar kr. og greiða það upp á fyrstu mánuðum þessa árs með auknum tekjum af hinum hækkuðu tekjustofnum. Þetta mun hafa verið gert og greiðslustaða ríkissjóðs af þessum sökum stórlega batnað. Þegar verið var að ganga frá þessum málum í fyrrasumar varð illu heilli verulegur dráttur á því að samþykkja brbl. en þau voru samt að lokum samþ. af fyrrv. ríkisstj. og lögð fram hér á Alþ. í haust. Þau urðu ekki afgreidd á Alþ. í haust, eins og menn muna, heldur féllu þau úr gildi. Þessi lög voru svo gefin út á nýjan leik sem brbl. af núv. hæstv. ríkisstj. Ég hef haft tilhneigingu til þess að álíta að Sjálfstfl. bæri ábyrgð á þessari auknu tekjuöflun þrátt fyrir yfirlýsingar um lækkun skatta, vegna þess að hann hleypti fótunum undir núv. hæstv. ríkisstj., eins og kunnugt er. Þannig tel ég að Sjálfstfl. beri fulla ábyrgð á þeim skattahækkunum sem þarna áttu sér stað - fulla ábyrgð.

Þetta er misskilningur hjá ræðumanni.

Þetta er enginn misskilningur, því að Sjálfstfl. mótmælti þessu aldrei, ekki svo að ég yrði var við. En það er nú annað mál. Þegar gengið var frá þessum málum í septembermánuði var áætlað að það mundi skorta á um 4.5 milljarða kr. á síðasta ári til þess að endarnir næðu saman rekstrarlega. Þess vegna var þannig að farið að taka bráðabirgðalán, sem yrði greitt á fyrstu mánuðum þessa árs og ekki blandað saman við tekjuöflun og tekjuáætlanir ríkissjóðs á þessu ári að öðru leyti. Það, sem gerst hefur í tíð núv. hæstv. ríkisstj. í sambandi við ríkisfjármálin, er að minni hyggju aðallega tvennt. Það er í fyrsta lagi að gerð var breyting varðandi innheimtu.  Í öðru lagi var skorið niður um 500 millj. af útgjöldum ríkisins. Lögum samkv. átti að skera niður 1 milljarð. Samkv. lögum nr. 13 frá 1969, um stjórn efnahagsmála o.fl., var beinlinís lögbundið að skera niður 1 milljarð. Ég gerði ráðstafanir til þess strax í marsmánuði með bréfi til hinna ýmsu fagráðuneyta að þau gerðu tillögur til fjmrn. um hvað skyldi skera niður. Það verður að segja þá sögu alveg eins og hún gekk fyrir sig, að það komu frekar litlar tillögur til rn. út af þessu. Þess vegna hafði ég í undirbúningi tillögur til ríkisstj. um niðurskurð að upphæð 1 milljarður. En það vannst ekki tími til að vinna úr því máli vegna stjórnarskiptanna. Hæstv. fjmrh. hefur skýrt frá því, að ríkisstj. hafi ekki treyst sér til að skera niður nema 500 millj. kr. vegna þess hversu mjög hafi verið liðið á árið þegar hún kom til valda. Ég skal ekki leggja dóm á það. En ég fæ ekki séð að það hafi í raun og veru neitt það gerst í sambandi við ríkisfjármálin síðari hluta ársins sem hefur breitt þeirri niðurstöðu sem ætla má að hefði orðið á árinu þó að fyrrv. ríkisstj. hefði setið áfram. Ég vil t.d. upplýsa það, að í júnímánuði, eða nánar tiltekið 13. júní 1979, gerði fjmrn. samning við Seðlabankann um greiðsluáætlun ríkissjóðs og þar með um fyrirgreiðslu af hálfu Seðlabankans til ríkissjóðs vegna framkvæmdar fjárlaga ársins 1979. Samkv. þeirri greiðsluáætlun var gert ráð fyrir að í janúarmánuði þyrfti Seðlabankinn að lána ríkissjóði 5.5 milljarða kr., í febrúar 8.2 milljarða, í mars 11.6, í apríl 15.4 milljarða, í maí 13.9 í júnímánuði 14.6 í júlímánuði 14.7, í ágúst 9.8, í sept. 8 milljarða, í okt. 6 milljarða, í nóv. 700 millj. og þetta væri svo komið niður í 0 í desemberlok. Þannig var um þetta samið og þá er miðað við stöðuna eins og hún er í lok hvers mánaðar. Það er engin ný saga að fjármál ríkisins ganga þannig, að fyrri hluta ársins og sérstaklega á miðju ári er mikið af útgjöldum, en aftur tiltölulega minna af tekjum. Síðari hluta ársins snýst þetta við, útgjöldin verða hlutfallslega minni og tekjurnar margfalt meiri. Þess fer alveg sérstaklega að gæta í okt., nóv. og desembermánuði. Eins og sést af þessari greiðsluáætlun er gert ráð fyrir að lánin minnki í okt., nóv. og hverfi alveg í des. Það er því engin ný bóla þó að umskipti verði í þessum efnum einmitt á þessum tíma, heldur er það eðlilegt og hefur jafnan verið svo. Varðandi einstök atriði í þessum efnum er af mörgu að taka. Hv. þm. Matthías Á. Mathiesen sagði að skuld ríkissjóðs við Tryggingastofnun ríkisins hefði numið rúmum 5 milljörðum kr. í árslok 1979. Ég held að ég muni það örugglega rétt, að þessi skuld hafi verið 4.7 milljarðar við árslok 1978.

2.5.

Ja, það verður að athuga það. Ég held að ég fari nokkuð rétt með þetta og ég held að ég þori að láta það fara inn í þingtíðindi, að hún hafi verið 4.7 milljarðar. Um þetta er ítarleg skýrsla til í fjmrn. sem hægt er að fletta upp í. Ég mun hafa sagt á Alþ. í fyrra að skuld þessi hafi verið um 5 milljarðar, sennilega oftar en einu sinni. Ég held að hún hafi verið 4.7 milljarðar kr. Ég skal ekkert fullyrða um samanburð eða við árslok 1978–1979 og nú við árslok 1979–1980. Ég skal ekkert um það fullyrða vegna þess að ég veit ekkert um það. En ég veit að þessi skuld var veruleg við áramótin 1978–1979. Ég vil endurtaka að það eru hreinar ágiskanir hjá hv. þm. um stöðu ríkissjóðs eins og hún var við síðustu áramót. Það kemur allt saman í ljós þegar skýrsla berst frá ráðh. um þessi mál og verður sjálfsagt innan tíðar send þm. þannig að þeir geti rætt það nánar, e.t.v. í tengslum við væntanlega fjárlagaræðu sem ekki hefur verið boðað hvenær verður flutt. Mér finnst þessar umr. vera ótímabærar að því er snertir niðurstöðu fjármála ríkisins á síðasta ári. Hins vegar er fullkomlega eðlilegt að komi fram fsp. sú sem hv. fyrirspyrjandi lagði hér fram að gefnu tilefni um upplýsingar sem hæstv. fjmrh. hefur gefið í fjölmiðlum. Það er eðlilegt. Ég verð að segja eins og er, að ég er nú hálfhræddur um að hæstv. fjmrh. hafi kallað á kröfugerð frá ýmsum með fréttaflutningi sínum. Sveitarstjórnarmenn munu nú fylgja málinu eftir og reyna að fá borgað allt sem þeir eiga að fá borgað. Það væri hræsni að halda því fram að ekki hafi einhvern tíma verið pottur brotinn í þessum efnum fyrr, enda kom það fram hjá hv. þm. Alexander Stefánssyni sem þekkir þessi mál gjörla því að hann hefur starfað í sveitarstjórnamálum um langa hríð. En ég vona að það fáist tækifæri til þess að kryfja ríkisfjármálin 1979 til mergjar hér á Alþ. þegar upplýsingar liggja fyrir um þau. Ég skal ekki spá neinu, en ég held þó að niðurstaðan sé heldur betri en menn gerðu ráð fyrir í sept. og það stafi af því að tekjurnar hafi orðið meiri en menn áætluðu. Ég get vel játað að ég óskaði eftir því við þá, sem áætluðu tekjur ríkissjóðs, að þegar um matsatriði væri að ræða reyndu þeir að meta varlega því að aldrei sakar að hafa borð fyrir báru í þessum málum. Því miður hefur það stundum viljað brenna við að menn hafi ekki séð fyrir þróunina og útkoman orðið lakari en menn höfðu haft ásstæðu til að ætla þegar áætlanir voru gerðar. Ég skal ekki hafa fleiri orð um málið nú, en tel að það orki tvímælis að fjmrh. gefi út ýmiss konar fréttatilkynningar um fjármál ríkisins fyrr en allar stærðir liggja fyrir, þannig að menn þurfi ekki að fara í neinar grafgötur um það, hver útkoman hafi orðið og hver þróun ríkisfjármálanna hafi orðið á s.l. ári.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. og reyndar einnig hæstv. menntmrh. fyrir þær fróðlegu upplýsingar sem þeir hafa veitt hér í dag. Ég sé ekki ástæðu til að tína upp í smáatriðum það sem fram kom í ræðu hæstv. fjmrh., en vil undirstrika að allt, sem ég sagði í ræðu minni áðan, stendur óhaggað. Eins og mig grunaði var þarna samspil á milli rn. Það var hins vegar menntmrn. sem stöðvaði greiðslurnar í stað fjmrn. að þessu sinni. Það er misskilningur hæstv. fjmrh., að ég hafi dregið í efa réttmæti fréttaflutnings hans, eins og hann sagði. Þvert á móti sagðist ég ekki draga hann í efa, en vildi hins vegar mótmæla því, að á sama tíma og þessar fréttir kæmu fram væru þessi umræddu vanskil við sveitarfélögin sem hefði mátt leysa. Hitt fannst mér miður, að hlusta á ummæli og aðdróttanir hæstv. fjmrh. í garð starfsmanna - trúnaðarmanna - menntmrn. heima í héruðum, fræðslustjóranna, þegar hann gefur í skyn að þeir fari illa með og sói fjármunum ríkisins án heimildar. Einnig var miður að hlusta á hann bera á borð það skilningsleysi að telja það broslega stöðu að hér væru sveitarfélögin að tala um milljónir eða jafnvel hundruð þúsunda þegar ríkissjóður væri að glíma við milljarða. Þessi orð gefa tilefni til að draga þá ályktun að hæstv. fjmrh.hafi ekki sett sig inn í stöðu hinna einstöku sveitarfélaga. Nokkur hundruð þús. kr. eða nokkrar millj. geta orðið þeim hlutfallslega jafnþung byrði og milljarðarnir ríkissjóði. Ég geri ekki ráð fyrir að hæstv. ráðh. hefði viljað standa frammi fyrir því, að sveitarfélögin hefðu orðið að hætta að aka börnum á milli heimilis og skóla víða úti um landsbyggðina vegna vanskila ríkissjóðs af þeim sökum. Einn stærsti liðurinn í þeim tölum, sem ég nefndi, er einmitt vegna skólaakstursins. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. sem hafa lagt gott til þessara mála í umr., því að ég tel að þessar umr. hafi verið góð lexía fyrir hv. þm. um dæmigerð vandamál í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þegar ekki fara saman stjórnun og fjármálaleg ábyrgð.



Herra forseti. Ég mun ekki hafa langt mál út af þessu máli en mér fannst að ræða hæstv. fjmrh. væri í raun og veru miklar umbúðir utan um litlar upplýsingar. Fjmrh. ræddi um greiðslustöðu ríkissjóðs gagnvart sveitarfélögunum, enda hófst þessi umr. eingöngu út af vandamálum sveitarfélaganna, og hefði verið eðlilegt, eins og hæstv. forseti gat um í upphafi, að rætt hefði verið að þessu sinni eingöngu um það mál, en ekki að eyða tíma og fara út í allt aðra sálma. Það fór ekki milli mála við hvað hæstv. fjmrh. átti þegar hann var að ræða um ákveðið fræðsluumdæmi, því að a.m.k. leit hann oftar en einu sinni til mín í því sambandi, og tók ég það þannig að þar væri um Norðurl. e. að ræða. Ég hef ekki fylgst með þessu tilkynningastríði svo mjög, ég er stundum upptekinn við símann og annað þannig að ég hef ekki fylgst með því, en ég held að upphafið hafi verið að haft hafi verið eftir einhverjum sveitarstjórnarmönnum eða forráðamönnum skóla í Norður-Þingeyjarsýslu um stöðuna þar og síðan hafi þetta smáaukist. En staða þeirra um áramótin, hinna fátæku hreppa á Norðausturlandi sem hafa orðið fyrir mestum áföllum vegna veðurfars, var 16.4 millj. kr. hjá ríkissjóði. T.d. skuldar ríkið fámennum hreppi eins og Öxarfjarðarhreppi 6 millj. Hæstv. fjmrh. segir að allir reikningar hafi verið greiddir sem hafi komið. Hæstv. menntmrh. viðurkennir að þeir hafi verið stöðvaðir í rn. Ég held að þeir hefðu átt að reyna að koma sér saman um vinnubrögð, og e.t.v. er það skýringin að bremsan hafi átt að vera þannig, enda er mér sagt af sumum mönnum, sem fóru að grennslast um þessar greiðslur, að þeim hafi verið sagt að gefin hafi verið út tilkynning eða sagt hafi verið af vissum mönnum að ekki yrðu borgaðar neinar beiðnir sem kæmu a.m.k. eftir 22. nóv. Ég aflaði mér þeirra upplýsinga út af þessu stríði, hvernig staðan væri í mínu kjördæmi. Beiðnirnar fara allar 22. og 23. nóv. nema ein. En síðan gerist það, að sum sveitarfélögin fá greiðslu upp í þessa reikninga, þ.e.a.s. þau sem hafa sérstaklega borið sig illa, en ég fullyrði það a.m.k., að sum þeirra stóðu ekkert verr að vígi en mörg hinna sem ekkert fengu. Ég held að þessi umr. hafi verið þörf, og ég held að hún ætti líka að leiða meiri athygli þm. að fræðsluskrifstofunum úti um land og hvernig að þeim er búið. Hæstv. fjmrh. var sérstaklega að benda á fræðsluumdæmið í Norðurl. e. Ef ætti að fara samkv. lögum ættu stjórnendur þess að fá rúmar 21 millj. til þess að inna þau störf af hendi sem löggjöfin ætlar þeim. En þannig er skorið niður að það er ekki helmingur sem þeir fá. Ég tek það eiginlega sem mjög mikla viðurkenningu, sem hæstv. ráðherra lét falla um fræðslustjórann í Norðurl. e., þó að hann hafi kannske ætlað að hafa það á annan veg, að hann hafi reynt að ganga eins langt og hægt væri til þess að gera skyldu sína í sambandi við það sem fræðsluskrifstofurnar eiga að inna af hendi. Það er óviðunandi að sumir fræðslustjórarnir þurfi jafnvel að taka víxla sjálfir til þess að geta borgað fyrir jól því starfsliði sem þeir hafa, vegna þess að ríkið stendur ekki í skilum og borgar ekki það sem það á að borga. Þetta hefur verið gert, ekki í einu, heldur í fleiri umdæmum. Ég held og ég veit það raunar-ég þekki marga menn í embættum fræðslustjóra að verulegur tími fer í að reyna að rukka bæði sveitarfélögin og ríkið. Þannig er t.d. í Norðurl. e. og þar er um mjög mörg sveitarfélög að ræða. Ég held að það ætti að koma málum þannig fyrir, að ríkið blátt áfram borgaði allt saman og tæki það af jöfnunargjaldinu til að létta þessum störfum af fræðslustjórunum. Sveitarfélögin eiga t.d. ekki gott með að borga fræðsluskrifstofunum fyrir áramót, þegar ríkið heldur stórum upphæðum fyrir þeim, eins og hefur gerst nú og kannske áður. Hv. þm. Tómas Árnason gaf í skyn að það mundi áður hafa verið þverbrestur í þessum málum. Það kann að vera. En ef þessi umr. yrði þó til þess að þetta yrði allt endurmetið og komið reglu á þau mál, þá er vel.



Herra forseti. Ég held að út af fyrir sig sé ekkert óeðlilegt eða óæskilegt þó svo nokkuð, almenn umr. hafi orðið hér um ríkisfjármálin, vegna þess m.a. að þessi fsp. og umr. um þessi samskipti ríkisins og sveitarfélaganna hefur orðið til vegna frétta um bráðabirgðatölur um afkomu ríkissjóðs. Það er ekkert óeðlilegt og ekkert óæskilegt að nokkur umr. hafi orðið um ríkisfjármálin í tengslum við fsp. En ég ætla ekki að halda henni áfram, enda væntanlega ekki mjög langt þangað til tækifæri gefst til að taka það mál sérstaklega fyrir, heldur svara í örfáum orðum eða koma með ábendingar í sambandi við það sem menn hafa sagt. Í fyrsta lagi er það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, hv. 2. þm. Norðurl. e. Það er alveg rétt, að fræðsluskrifstofurnar eiga í allverulegum fjárhagsörðugleikum, m.a. og einkum og sér í lagi sakir þess að sveitarfélögin eða öllu heldur landshlutasamtökin leggja í mörgum tilvikum fræðsluskrifstofunum ekki til það fé sem grunnskólalögin mæla fyrir um að landshlutasamtökin skuli gera. Mér er vel kunnugt um að mjög víða veldur þetta erfiðleikum í rekstri fræðsluskrifstofanna. Þarna hefur ríkið hlaupið undir bagga, bæði beint og óbeint, og greitt til viðbótar við þann kostnað, sem það á að leggja fræðsluskrifunum til hluta af því sem sveitarfélögin hefðu átt að leggja fram. Við munum það, sem sátum á þingi þegar þessi mál voru til umr., að það, sem torveldar að hægt sé að framfylgja þeim atriðum grunnskólalaganna að sveitarfélög leggi fræðsluskrifstofum til fé, var að ekki fékkst samþ. frv. til l. um réttarstöðu landshlutasamtakanna, þar sem m.a. var ráð fyrir því gert að landshlutasamtökin fengju vald til að innheimta hjá sveitarfélögunum fjárhæðir sem landshlutasamtökunum var í öðrum lögum, eins og grunnskólalögunum, gert skylt að greiða. Þarna hefur myndast sá hnútur að landshlutasamtökin eru samkv. grunnskólalögunum skyldug til að leggja fræðsluskrifstofunum til fé, en hins vegar eru landshlutasamtökin ekki aðilar að lögum og hafa ekki vald til þess að innheimta það fé hjá sveitarfélögunum. Því hafa fræðsluskrifstofurnar orðið fjárvana. Vandi fræðsluskrifstofanna er því ekki fyrst og fremst að þær skorti meira fé frá ríkissjóði, þó að auðvitað gætu þessar skrifstofur notað aukið fjármagn þaðan, heldur fyrst og fremst að sveitarfélögin hafa í flestum tilvikum, ef ekki öllum, ekki greitt fræðsluskrifstofunum það sem grunnskólalögin gera ráð fyrir að þau greiði og sá vandi hefur komið á ríkissjóð. Þannig er það ríkissjóður sem þarna reynir að hlaupa undir bagga með fræðsluskrifstofunum, vegna þess að sveitarfélögin leggja ekki fram það framlag sem grunnskólalög gera ráð fyrir. Í öðru lagi minntist hv. þm. á stöðu hinna fátækari hreppa í Norðurl. e. Það er alveg rétt, að einstök sveitarfélög hafa átt í nokkrum erfiðleikum út af samskiptum við ríkisvaldið um skólakostnað, þó svo að staða sveitarfélaganna í heild gagnvart ríkinu sé ekki verri í þessu sambandi samkv. frásögn menntmrn. en hún var um s.l. áramót. Eftir þær breytingar, sem gerðar voru í haust, ætti ríkissjóður raunverulega inni hjá sveitarfélögum, ef skuldajafnað væri, vegna þess að hann hefur greitt fyrir sveitarfélögin yfirvinnu og stundakennslu í desember sem gjaldféll ekki á ríkissjóð fyrr en í janúar, en sveitarfélögin áttu að greiða í desember. Ef þarna væri skuldajafnað mundi ekki staðan vera sú, að sveitarfélögin ættu inni hjá ríkissjóði vegna skólakostnaðar, heldur þvert á móti þannig, að ríkissjóður ætti inni hjá sveitarfélögunum. T.d. get ég upplýst að samkv. frásögn launadeildar í morgun hefur ríkissjóður í desembermánuði greitt fyrir Reykjanesumdæmi slíkan kostnað, sem ekki ætti að greiðast fyrr en í janúar, að upphæð tæpar 54 millj., 53 712 863. Þetta er samkv. bréfi til mín frá Guðmundi Karli Jónssyni deildarstjóra launadeildar, dagsettu 10. jan. 1980, en það er yfirlit sem unnið hefur verið í launadeild um stundakennslu og yfirvinnu sem ríkissjóður hefur greitt fyrir sveitarfélög í Reykjanesumdæmi í desembermánuði, sem ekki hefði gjaldfallið fyrr en 1. janúar að réttu lagi. Hins vegar telja sveitarfélög í Reykjaneskjördæmi að þau eigi þarna kröfu á ríkissjóð, sem hafi verið gjaldfallin og hafi átt að greiðast að upphæð um 40 millj. kr. Menn sjá því að ef þarna yrði gert upp og skuldajafnað ætti ríkissjóður inni hjá sveitarfélögum í umdæminu rúmlega 13 millj. kr. En við skulum láta það liggja á milli hluta. En í heildina held ég sem sé, að ef þetta mál yrði gert upp milli sveitarfélaga almennt og ríkissjóðs væri ekki hallað á sveitarfélögin. En hitt er rétt, sem hv. þm. sagði, að einstök sveitarfélög eiga þarna í erfiðleikum. Menntmrh. hefur reynt að koma til móts við þau með því að heimila nokkru örari greiðslur til þeirra. En vandinn er sá í Norðurl. e., eins og hefur komið fram, að sum af sveitarfélögunum hefðu átt undir öllum eðlilegum kringumstæðum að vera búin að fá nokkuð af kostnaði sínum endurgreitt, vegna þess að sá kostnaður gjaldféll vegna t.d. september- og októbermánaðar. Hvað önnur fræðsluumdæmi varðar hafa þau þegar fengið endurgreiðslur á kostnaði sem féll í gjalddaga á þeim tíma. Ástæðurnar fyrir því, að sveitarfélögin í Norðurl. e. hafa lent illa út úr þessu, verr en mörg önnur, er einfaldlega sú, eins og hæstv. menntmrh. tók fram áðan, að engir reikningar bárust menntmrn. um endurgreiðslur til þessara sveitarfélaga fyrr en alveg í mánaðarlokin í nóvember, rétt um mánaðamótin nóvember–desember. Ég ætla ekki að ræða hvers vegna þetta gerðist ekki fyrr, hvort það var vegna þess að sveitarfélögin skiluðu ekki reikningum sínum fyrr eða hvort það var vegna þess að fræðslustjórinn skilaði ekki af sér fyrr, en staðreyndin er engu að síður að engar greiðslubeiðnir bárust úr þessu fræðsluumdæmi um endurgreiðslur til sveitarfélaga vegna kostnaðar, sem sveitarfélögin hefðu innt af hendi í september, október og nóvember, fyrr en í lok nóvembermánaðar s.l. Þá fyrst komu fyrstu greiðslubeiðnirnar. Hv. þm. 4. landsk. þm. talaði í þessu sambandi um að ég hefði farið árásarorðum um trúnaðarmenn fræðslukerfisins í fræðsluumdæmunum. Það er ekki rétt. Ég er aðeins að benda á þær upplýsingar sem mér eru gefnar. Þetta eru þær upplýsingar sem mér eru gefnar af menntmrn. Hæstv. menntmrh. hefur staðfest að í þessu tilviki bárust engir reikningar fyrr en í lok nóvembermánaðar. Það er öðru máli að gegna í öðrum fræðsluumdæmum. Ég er aðeins að tala um þær upplýsingar sem ég hef frá þessu tiltekna fræðsluumdæmi. Hitt er svo alveg ljóst, svo að ég víki að því sem hv. þm. Páll Pétursson sagði áðan, að þegar ákveðið er í samræmi við reglur fyrri ára að beiðnir um greiðslur verði að hafa borist ríkissjóði fyrir 12. des. og fyrst er verið að senda reikninga utan af landsbyggðinni 3. des. og síðar og þeir reikningar fara fyrst til menntmrn., þar þarf að yfirfara þá og koma þeim síðan til fjmrn. og þessu á að vera lokið fyrir 12. des., þá er auðvitað alveg ljóst að orðið getur af mjög eðlilegum ástæðum erfitt að veita þessum reikningum viðtöku, koma þeim til skila til menntmrn., yfirfara þá og ljúka við að koma þeim í greiðslubeiðni til fjmrn. fyrir 12. des., svo maður tali ekki um ef reikningarnir eru sendir frá fræðsluumdæmunum síðar. Ég sagði alls ekki að vandi sveitatfélaganna í þessu sambandi væri hlægilegur, þó að hann skipti aðeins nokkrum hundruðum þúsunda eða kannske fáum millj., síður en svo. Ég skil ósköp vel vanda sveitarfélaganna og íbúa þeirra í því sambandi. Ég sagði hins vegar að það gæti verið broslegt að ætla að skýra óvænta og hagstæðari niðurstöður í ríkisfjármálunum, sem næmi nokkrum milljörðum kr., með því að ríkissjóður hefði ekki greitt reikninga til þessa skóla upp á 600 þús. og hins skólans upp á 1 millj. kr. Þarna erum við auðvitað að tala um gersamlega ólíkar stærðir. Ég er hins vegar ekki að gera lítið úr því, að auðvitað getur slíkt skapað skólum, einstaklingum og sveitarfélögum talsverðan vanda. Hv. þm. Tómas Árnason sagði áðan að ekki væri búið að færa upp við bráðabirgðauppgjörið hjá Seðlabanka Íslands gengisbreytingar vegna erlendra skulda á árinu. Það er ekki rétt. Það er búið, eins og hv. þm. raunar tók fram við mig rétt áðan þegar hann hafði kynnt sér ögn málið þannig að sú aths. hefur ekki við rök að styðjast, eins og ég býst við að hv. þm. sé fús til að viðurkenna. Hv. þm. Alexander Stefánsson spurði, hvers vegna hafi verið gripið til þess ráðs nokkrum dögum fyrir áramót að breyta áætlunum um greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga til sveitarfélaganna, lækka mjög þær greiðslur miðað við framlag á íbúa. Ég get engu svarað því, því þetta er ekki mál fjmrn. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga og áætlanir um greiðslur úr honum eru ekki mál sem fjmrn. hefur með höndum. Það eina, sem fjmrn. gerir í því sambandi, er að rn. stendur Jöfnunarsjóði sveitarfélaga skil á hluta af tollum og söluskatti, eins og lög mæla fyrir og eins og hann hefur verið innheimtur til loka nóvembermánaðar. Þannig er þetta gert og þannig var þetta gert nú eins og ætíð áður. En áætlanirnar um greiðslur úr Jöfnunarsjóði til sveitarfélaga koma hvergi við í fjmrn., svo að hv. þm., sem er reyndur sveitarstjórnarmaður og ætti raunar að vera þetta ljóst, ætti að beina spurningu sinni til annarra en fjmrh. eða fjmrn. Eins og ég kom að áðan, er það eina, sem gerst hefur í samskiptum ríkisins og sveitarfélaganna í sambandi við skólakostnað til breytinga á þessu hausti frá því sem áður hefur verið, og þar á meðal í nóvember og desembermánuði að ríkissjóður hefur ákveðið það, sem hann er ekki skyldugur til að gera, að greiða jafnharðan fyrir sveitarfélögin alla yfirvinnu- og stundakennslureikninga sem sveitarfélögunum ber að greiða samkv. grunnskólalögum og geta ekki krafist endurgreiðslu úr ríkissjóði á fyrr en síðar. Þetta er eina breytingin sem gerð hefur verið í fjmrn. á samskiptum sveitarfélaganna og ríkisvaldsins út af skólakostnaði nú í haust. Hún er tvímælalaust til bóta fyrir sveitarfélögin, vegna þess að þá þurfa þau ekki að leggja þetta fé út og krefja síðan ríkisvaldið um endurgreiðslu, heldur greiðir ríkissjóður það beint. Er þar tvímælalaust um hagsbót að ræða. Til þess að sýna enn betur fram á, að hér er ekki um nein nýmæli að ræða sem neikvæð geti talist, vil ég gefa upplýsingar komnar frá ríkisbókara um hvernig staðan í þessu sambandi var í árslok 1978: Þá nam skuld ríkissjóðs vegna grunnskóla 354 millj. kr. Þessa skuld mætti, til að fá út svipaða fjárhæð og nú, færa upp til verðlags um ca. 50% eða meir. Meginhluti þessarar fjárhæðar kom fram eftir miðjan desember 1978 og fram á árið 1979 og var því ekki grundvöllur til greiðslu úr ríkissjóði 1978, segir ríkisbókari. Ástæðan er sú, að endanlegar kröfur sveitarfélaga fyrir milligöngu fræðslustjóranna vegna hvers árs berast ekki fyrr en á fyrstu mánuðum ársins eftir. Þær koma þá fyrst til bókunar og afgreiðslu og slíkar kröfur eru færðar til gjalda í ríkisreikning á árinu á undan, þá jafnframt sem skuld ríkisins. Ríkisbókari tekur þarna líka fram og minnir á að skil á endanlegu uppgjöri sveitarfélaganna og kröfum vegna skólakostnaðar hafa ávallt verið mun seinna á ferðinni en skilafrestur ríkisbókhalds hefur verið og að jafnaði hefur uppgjör skólakostnaðar verið síðasti þáttur í uppgjöri A-hluta ríkisreiknings hvers árs. Ríkisbókari bætir við og segir, að í sumum tilvikum hafi jafnvel þurft að áætla gjaldatölu vegna skólanna og fræðsluskrifstofa, vegna þess að fræðslustjórar hafi sumir hverjir ekki skilað uppgjöri fyrir skrifstofur sínar í því formi sem ætlast hefur verið til þannig að sjá mætti heildargjöld þeirra og skiptingu milli ríkissjóðs og sveitarfélaga. Enn fremur minnir ríkisbókari á, að sveitarfélög hafi sum hver ekki greitt á réttum tíma framlög sín til fræðsluskrifstofu. Ríkisbókari endar aths. sínar á því að ætta að skuldaraukning ríkissjóðs á árinu 1979 vegna grunnskóla sé mjög óveruleg, en menntmrn. fullyrðir að hún sé engin. Þessi umr. er öll um að safnað hafi verið stórskuld hjá ríkissjóði, ógreiddum reikningum vegna skólakostnaðar sveitarfélaga sem séu gjaldfallnir. Menn þurfa ekki að hafa mín orð fyrir því að svo sé ekki. Menn hafa hér álit ríkisbókara, menn hafa álit menntmrn. og menn fá að sjá innan fárra daga hver verður niðurstaða í bráðabirgðauppgjöri sem nú stendur yfir. Það er með öllu ástæðulaust að halda áfram að tönnlast á að svona hljóti þetta að vera, svona verði þetta að vera, það verði að hafa gerst að við höfum stórlega skert hlut sveitarfélaga frá því sem viðgengist hafi. Það þýðir ekkert að halda áfram að tönnlast á slíku dag eftir dag eftir að fyrir liggur álit allra þeirra hlutlausu embættismanna sem ég hef hér vitnað í og hafa um málið fjallað. Ég endurtek, að samkv. yfirlýsingum bæði ríkisbókara og menntmrn. hefur þetta ekki gerst og hugmyndir um það og fullyrðingar, að þarna hafi verið um að ræða mikla skuldasöfnun og miklar vangreiðslur, eru ekki á rökum reistar. Menn þurfa ekki að hafa mín orð fyrir því. Ég er með þetta skriflegt frá ríkisbókara og líka skriflegt í fréttatilkynningu frá menntmrn. Ef menn vilja endilega deila við þá háu herra, hina hlutlausu embættismenn sem menn eru alltaf að biðja um úttektir frá, er rétt að þeir geri það. En ég er furðu lostinn ef menn halda áfram að tönnlast á þessu sama eftir þetta. Það eina, sem gerst hefur á þessu hausti í samskiptum ríkis og sveitarfélaga vegna grunnskóla og ekki verið áður, er að reglum hefur verið breytt til hagræðis fyrir sveitarfélögin. Sveitarfélögin hafa haft beinan fjárhagslegan hag af þeirri einu breytingu frá venjum og reglum sem gilt hafa á undanförnum árum. Ég nenni hreinlega ekki að elta ólar við fullyrðingar um hið gagnstæða, ef ekki er tekið mark á því sem ríkisbókari lætur frá sér fara um þetta mál, ef ekki er tekið mark á því sem menntmrn. lætur frá sér fara um þessi mál, ef ekki er tekið mark á þeim talnalegu upplýsingum sem fjmrn. lætur frá sér fara um þessi mál. Það er alveg tilgangslaust að vera að elta ólar við slíkt. Hv. þm. Stefán Jónsson og hv. þm. Matthías Á. Mathiesen bentu báðir á það, sem rétt er, að segja má að ríkissjóður skuldi Tryggingastofnun ríkisins bókhaldslega eitthvert fé. Meginatriði málsins í samskiptum Tryggingastofnunar ríkisins og ríkissjóðs er það, hvort til greiðslustöðvunar hafi komið hjá Tryggingastofnun, hvort Tryggingastofnun ríkisins getur ekki staðið í skilum með lögboðnar greiðslur. Það er meginatriði málsins. Halda má fram að ríkissjóður skuldi Tryggingastofnun ríkisins allmikið fé. En menn skyldu líka gæta að því, hvernig sú skuld er til komin. Hún er að öllum meginstofni til frá árinu 1971. Þá myndast þessi skuld við það að sú ríkisstjórn, sem þá tekur við völdum, tekur þá ákvörðun að hækka bótagreiðslur Tryggingastofnunar ríkisins án þess að útvega Tryggingastofnuninni fé á móti. Þetta á að vera á vitorði allra fjvn.-manna að minnsta kosti. Sú ákvörðun þáv. ríkisstj. að ákveða að hækka mjög verulega bótagreiðslur Tryggingastofnunar ríkisins, t.d. ellilífeyri, án þess að sjá til þess að fé kæmi á móti, varð til þess að skapa það vandamál sem menn hafa velt á undan sér frá ári til árs síðan og hefur hlaðið utan á sig síðan, vegna þess að engin ríkisstjórn hefur tekið á málinu. Þetta hefur orðið til þess að þessi skuld, eins og menn kalla það, hefur skapast. Ég veit að bæði núv. og fyrrv. heilbr.- og trmrh. mundu staðfesta þetta. Ég veit að hv. þm. Matthías Bjarnason mundi staðfesta það, ég tala nú ekki um hæstv. núv. heilbrrh., að það vandamál, sem hér er um að tala, skapaðist á árinu 1971 fyrir tilverknað þáv. ríkisstj., þegar útgreiðslur voru stórauknar hjá Tryggingastofnun án þess að fyrir fé væri séð. Hvers vegna ekki hafi orðið um að ræða greiðslustöðvun til fræðsluumdæmisins á Vestfjörðum. Svarið er ákaflega einfalt. Það var ekki um neinar greiðslustöðvanir að ræða til þeirra fræðsluumdæma í landinu, og þau voru fleiri en Vestfirðir, sem voru innan fjárlagatölunnar framreiknaðrar í vísitölu.  Ég held að það hljóti að vera krafa allra þeirra, sem með fjárveitingavaldið fara, að þannig sé reynt að halda á málunum, a.m.k. þekki ég það af setu minni í fjvn., að þetta er sú krafa sem fjvn. gerir til allra forstöðumanna ríkisstofnana sem þangað koma. Krafa hennar er að þeir miði áform sín, eftir því sem þeir mögulega geta, við það fjármagn og þá vinnu sem fjárveitingavaldið hefur talið hæfilegt. Ég tel mjög varhugavert ef handhafar fjárveitingavaldsins, alþm., hafa öndverða skoðun, því að þá eru þeir raunverulega að halda því fram að fjárveitingavaldið eigi ekki að vera í höndum þm., heldur í höndum allt annarra manna í þjóðfélaginu. Þetta held ég að sé mjög varasamt og mjög vafasamt. Ástæðan fyrir því, að fræðsluumdæmi fara mjög verulega fram úr verðbættum kostnaðartölum í þessu sambandi, er að skólar í umdæminu hafa greitt meira í hvers konar launakostnað og annan kostnað, sem eftirágreiddur er, en fjárveitingavaldið hefur mælt fyrir um, og þá er það viðfangsefni og verkefni fjármáladeildar menntmrn., fjárlaga- og hagsýslustofnunar, fjmrn. og fjvn. Alþingis að reyna að ná tökum á slíkum málum. Ég held að menn verði að skilja að alþm. megi ekki hegða sér í þessu sambandi eins og óábyrgir þrýstihópar, vegna þess að það er eitt af verkefnum þeirra að úthluta fé í fjárlögum til að sinna þeim þörfum, sem alþm. sjálfir telja að beri að sinna, og afla fjár til þeirra þarfa. Alþm. hljóta einni að krefjast þess, að eftir þeim vilja sé a.m.k. reynt að fara eftir því sem menn framast orka. Það er a.m.k. ekki æskilegt að mjög mikill mismunur geti orðið á milli stofnana eða fræðsluumdæma, þannig að embættismönnum t.d. og starfsmönnum ríkisins, sem eru mjög aðhaldssamir og reyna að fara eftir fyrirmælum Alþ., sé beinlínis refsað fyrir það með því að sagt sé við þá: Þakka ykkur fyrir. Þetta var gott. En næsta manni, sem e.t.v. hugsar ekki eins mikið um slíka hluti, sé leyft að fara fram úr þeim fjárveitingum, sem Alþ. ætlar til hans, eins og honum dettur í hug. Það er ekki æskileg málsmeðferð. Ég veit að það er rætt mikið og fullyrt að ríkissjóður hafi ekki borgað áfallnar skuldir, en hins vegar er minna um að þær skuldir séu nefndar, nema það sem hér hefur komið fram um nokkra tugi millj. vegna vangreidds kostnaðar við grunnskóla, sem ég hef þegar svarað. Aðeins ein ábending hefur komið fram í þessum umræðum í því sambandi sem ég vil sérstaklega minnast á. Það er að ríkissjóður skuldi frá fyrra ári 14–15 hundruð millj. kr. vegna útfluttra landbúnaðarafurða. Þetta er algjörlega rangt. Ríkissjóður hefur lokið greiðslum vegna útfluttra landbúnaðarafurða á s.l. ári upp í topp. Það hefur oft gerst að endanlegu uppgjöri hafi verið frestað fram yfir áramót, en það var ekki gert nú. Ríkissjóður borgaði uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, fjárhæð sem nemur 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar á verðlagsárinu frá 1. sept. 1978 til ágústloka 1979, eins og lög mæla fyrir um. Það fé, sem menn eru að tala um, er vegna verðábyrgðar á framleiðslu verðlagsársins frá 1. sept. 1979 til ágústloka 1980, það er útflutningsábyrgð sem gjaldfellur ekki fyrr en á árinu 1980. Að greiða á árinu 1979 hluta af þeirri ábyrgð, sem gjaldfellur á árinu 1980, er að greiða flýtigreiðslu, hraða greiðslum á útflutningsuppbótum umfram það sem fjárlög og lög um Framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. mæta fyrir um. Það er rétt, að slíkt var ekki gert nú, enda skorti til þess heimild í fjárlögum. Ég ítreka það svo að lokum, að allt það, sem ég hef sagt hér í sambandi við skipti sveitarfélaga og ríkissjóðs, hef ég beint eftir fjmrn. og stofnunum í tengslum við fjmrn. og menntmrn. sem um þessi mál fjalla. Ég held að það sé mjög varasamt að fullyrða sýknt og heilagt að þær upplýsingar séu rangar, þær séu ekki réttar og byggðar á rangindum, öðruvísi en að afla sér haldbetri upplýsinga frá aðilum sem betur vita. Að lokum nokkur atriði í sambandi við það sem hv. þm. Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn., sagði í ræðu sinni áðan. Hv. þm. sagði m.a. að ég hefði haldið áfram þeim ævintýraleik að ná hagstæðari stöðu í lok hvers mánaðar til þess að geta velt mér upp úr því, en allt hefði verið komið um koll aftur næsta dag. Ef það væri rétt hjá hæstv. fyrrv. fjmrh., að ég hefði ætlað mér í blöðin og fjölmiðlana alla þá daga sem staða ríkissjóðs á hlaupareikningum í Seðlabankanum væri hagstæð, þá er ég hræddur um að fáa daga eftir miðjan nóv. og des. hefðu blöðin losnað við mig. Ég hefði verið þar nokkurn veginn fastagestur, svipað og leiðari, vegna þess að svo til allan þennan tíma, meginhluta desembermánaðar að 4 dögum undanskildum, og svo til alla síðustu 10 dagana í nóvembermánuði var staðan slík. Hefði ég ætlað að notfæra mér það í hvert skipti til auglýsingar hefði ég verið fastagestur í útvarpi og sjónvarpi og blöðum alla þá daga. Aðeins var um að ræða vísbendingu, eins og ég segi, um það, eins og hæstv. fyrrv. fjmrh. sagði áðan úr þessum ræðustól, að afkoma ríkissjóðs á árinu 1979 mundi reynast hagstæðari en bjartsýnustu vonir höfðu gert ráð fyrir. Það staðfesti hæstv. fyrrv. fjmrh. áðan. Um það, að staða ríkissjóðs við Seðlabankann hafi ekki verið rétt gerð upp í fjmrn. í bráðabirgðaupplýsingunum sem ég gaf, vil ég taka fram í fyrsta lagi: Hv. þm. Matthías Á. Mathiesen sagðist hafa aflað annarra upplýsinga í Seðlabankanum um þetta efni en hafa komið fram hér. Ég man eftir því, að hv. þm. sagði, þegar hann var ráðh. fjármála fyrir nokkrum árum, að hlutverk Seðlabanka væri ekki að gefa upplýsingar um ríkisfjármálin, heldur væri það viðfangsefni fjmrn. Var fjmrh. allra manna harðastur í þeirri afstöðu sinni. En látum það nú vera. Rétt er sú ábending hans, að af þeim lánum, sem ríkissjóður hefur tekið hjá Seðlabankanum, hafi ekki verið tekin ákvörðun um hvernig færa skuli verðbætur, nema hvað færðar voru verðbætur vegna þess láns sem greitt var í desember, eins og sýnt var í þeim upplýsingum sem ég kom með. Ég vil taka fram í þessu sambandi að í umræðu er milli fjmrn. og Seðlabankans, hvernig með þetta mál skuli fara. Það hefur ekki verið tekin endanleg ákvörðun. Ég býst við að Seðlabankinn muni ekki heldur vilja, ef á reyndi, fullyrða annað en það væri rétt. Um það hefur ekki verið tekin ákvörðun, hvernig áfallnir vextir og verðbætur verða færð nú um áramótin. Það er rétt hjá hv. þm., að til þessa hefur gengissig jafnan verið fært upp sem skuldaaukning, og það hefur verið gert nú eins og ávallt áður. Hins vegar hafa áfallnar verðbætur á spariskírteinum ekki verið færðar til skuldar, og fyrrv. fjmrh. hljóta allir við það að kannast, og áfallnir vextir hafa ekki heldur verið færðir til gjalda fyrr en þeir hafa verið greiddir. Ég get tekið undir með hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen að vel getur komið til greina að færa áfalinar verðbætur til skuldar um áramót, og það er nú til athugunar og til viðræðu við Seðlabankann. En ef það er gert ætti jafnframt að færa verðbætur af spariskírteinum til skuldar og alla áfallna vexti. Það verður að stíga þetta skref allt í einu tagi. Að öðru leyti vil ég fátt um þetta segja. Við eigum væntanlega eftir að ræða málið nánar þegar haldbetri bráðabirgðatölur um afkomu ríkissjóðs á árinu 1979 verða gefnar. Að sjálfsögðu verða gefnar upplýsingar um þróun ríkisfjármála á árinu 1979. Í samræmi við ákvæði laga um stjórn efnahagsmála o.fl. frá því á síðasta þingi hefur ríkisendurskoðun með höndum að fylgjast með framkvæmd fjárlaga í umboði Alþingis. Ríkisendurskoðun hefur þegar gert sína fyrstu skýrslu um þetta verkefni sitt, þó svo að ekki sé búið að fá í fast form hvernig sú starfsemi ríkisendurskoðunar eigi að vera og það sé nú til skoðunar í rn. Þessari fyrstu skýrslu hefur ríkisendurskoðun þegar komið á framfæri við fjvn.menn. Ég ætla að láta þetta verða lokaorð mín um ríkisfjármál almennt, því að tími mun gefast til að ræða þau nánar síðar. En meira í gamni en í alvöru held ég eftir bókhaldsuppfærslu hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesen áðan að dæma, þar sem hann bjó til eina 12 milljarða kr. viðbótarskuld ríkissjóðs hjá Seðlabankanum, að ef ríkissjóður væri framtalsskyldur og skattskyldur, þá mundi ég a.m.k. skoða hug minn um það að biðja hv. þm. að telja fram fyrir hann.



Herra forseti. Ég hafði nú hreint ekki gert ráð fyrir því að þurfa að koma hér upp aftur. En vegna ummæla hæstv. fjmrh. varðandi Reykjanesumdæmi, að það hefði skuldað ríkissjóði 54 millj. um síðustu áramót, vegna þess að gert hefði verið eitthvert nýtt góðverk með því að leggja fram í des. fé sem því ekki bar, þá vil ég upplýsa hæstv. fjmrh. um að þessi regla hefur verið í gildi í Reykjanesumdæmi frá því janúarbyrjun 1978, þ.e. í tvö ár. Þetta er því engin nýlunda sem hefði átt að koma á óvart, að ríkissjóður legði fram þetta fé í des. nú eins og hann gerði áður varðandi Reykjanesumdæmi. Ég tek það fram vegna þess að það var einmitt Reykjanesumdæmi sem hafði frumkvæði um að koma þessu á, að sjá um þessar endurgreiðslur á yfirvinnu kennara beint í gegnum ríkissjóð. Ég vil taka undir það, að þessi ráðstöfun var tvímælalaust til bóta og henni var vel fagnað af þeim sveitarfélögum sem fengu þessa fyrirgreiðslu á sínum tíma, og ég er viss um að það er gert enn, því að það er sjálfsagt að þakka það sem vel er gert, ekki síst þegar verið er að gagnrýna annað sem miður fer. Ég tel mig einnig knúna til þess að nefna hér tölur, vegna þess að hæstv. ráðh. fullyrðir einu sinni enn, að engir reikningar hafi verið komnir inn vegna Reykjanesumdæmis eða ógreiddir um áramótin: Greiðslubeiðnum framvísað 29. nóv. 1979, þar af kvótagreiðslur, upphæð 6 847 268 kr. Akstur, upphæð 32 485 599 kr., eða samtals rúmar 39 millj. Fyrir 10. des. voru lagðar inn greiðslubeiðnir vegna kvótagreiðslna upp á rúmar 3 millj. og vegna aksturs upp á rúmar 6 millj., eða samtals 10 millj. Og síðan fyrir 31. des. upp á samtals tæpar 15 millj., sem að sjálfsögðu var ekki gert ráð fyrir að yrðu greiddar fyrir áramót. Þetta eru staðreyndir sem verða ekki hraktar. Ef ríkisbókhaldið eða hæstv. fjmrh. hefur ekki fengið upplýsingar um þetta, þá verður hann að biðja ágæta starfsmenn í menntmrn. að leita betur í möppunum, því að einhvers staðar liggja gögnin.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð. - Í fyrsta lagi út af því sem hv. 1. þm. Austurl., fyrrv. fjmrh., sagði. Hann vék hér að árinu 1975. Það var alveg rétt sem hann fór með, það var misminni hjá mér, og skal ævinlega hafa það sem sannara reynist. Ég held að ef við bærum saman afkomu þjóðarbúsins 1975 og 1979 og það yrði tekið með inn í reikninginn, þá stæðist það fullkomlega þann samanburð sem því miður - og ég endurtek: því miður á sennilega eftir að koma út úr því dæmi sem .nenn hafa verið að ræða um hér núna, þ.e. ríkissjóðsdæminu 1979. Varðandi það, sem hæstv. fjmrh. sagði, furða ég mig á því, með tilliti til þess lærdóms sem ég hef fengið í bókfærslu, að það geti verið samkomulagsatriði Seðlabanka Íslands og ríkissjóðs, hvort verðbótaþáttur á lánum, sem ríkissjóður hefur fengið hjá Seðlabankanum, sé færður upp um áramót og efnahagsreikningar annars vegar Seðlabankans og hins vegar ríkissjóðs gerðir þannig upp. Hér er ekki um neitt samkomulag að ræða. Hér gilda einfaldar reglur um bókhald. Ég spyr: Ef ríkissjóður og Seðlabanki Íslands ætla ekki að fara eftir þeim einföldu reglum sem gilda um bókhald, hvað þá um alla hina? Eftir höfðinu dansa limirnir. Svo kom hæstv. fjmrh. hér upp og sagði að ég hefði fundið 12 milljarða skuld. Hann var í sama orðinu að tala um að það væri búið að færa upp gengisbreytingar á lánum ríkissjóðs hjá Seðlabankanum, og hann vitnaði í hæstv. fyrrv. fjmrh. Ég trúi ekki öðru en hæstv. fjmrh. viti að lánin í Seðlabankanum eru ekki gengistryggð, heldur með verðbótaþætti. Og það er einmitt verðbótaþátturinn sem á að færa upp. Það er búið að færa hann upp á láninu sem var borgað í desember. Og á láninu, sem ekki er borgað af á þessu ári, á að færa hann upp líka. En gengisbreyting er ekki til þar. Menn vita nánast ekki hvað þeir eru að tala um. Þegar ég kem hér og segi: Staða ríkissjóðs er lakari árið 1979 - og miða við þær tölur sem ég hef eftir hæstv. fjmrh., þá erum við ekki að tala um skuld í Seðlabankanum nema að því leyti sem hún hefur aukist um 2.2 milljarða. En við skulum lesa fjárl. sem giltu fyrir árið 1979. Það var gert ráð fyrir 5 milljarða niðurgreiðslu. Og þar var gert ráð fyrir greiðsluafgangi upp á 2.5 milljarða. Greiðsluafgangurinn er ekki til. Niðurgreiðslan í Seðlabankanum hefur ekki heldur átt sér stað. Þetta er 7.5 milljörðum lakari staða en gert var ráð fyrir, og þar við bætast þessir 2.2 milljarðar, sem eru aukin lán í Seðlabankanum. Síðan fengum við upplýsingar um það, - og höfum heyrt það frá hæstv. heilbrmrh., - að skuldin hjá Tryggingastofnuninni væri um 5 milljarða. Þær upplýsingar, sem ég hef, eru að skuldin hafi verið í upphafi ársins 2.5 milljarðar. Ef við bætum þessu við kemur hin talan út. Staða ríkissjóðs er lakari sem þessu nemur, en ekki um það að ræða, að skuldasöfnun við Seðlabankann hafi aukist um þetta. Hún er bara einn þátturinn af því. Umræður utan dagskrár.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til þess að beina fsp. til hæstv. dómsmrh. um embættaveitingar hans og þeirrar bráðabirgðaríkisstjórnar, sem nú situr, með sérstöku tilliti til þess, að ég tel nauðsynlegt að hæstv. dómsmrh. skýri fyrir þingheimi þær röksemdir sem liggja að baki veitingu hans á tilteknu embætti: Hvers vegna hann hefur með þeirri veitingu gjörsamlega gengið á bak fyrri yfirlýsingum sínum um baráttu gegn spillingu, baráttu gegn rotnuðu kerfi, og hefur nú tekið upp nákvæmlega sömu vinnubrögð sem hann fordæmdi áður með hvað sterkustum orðum hjá þeirri ríkisstj. sem hér sat 1974–1978. Hvers vegna hæstv. dómsmrh. hefur þannig gerst liðsauki við spillingaröflin í landinu. Hvers vegna hann hefur kosið, þrátt fyrir allar sínar yfirlýsingar hér á Alþ. áður, að ganga inn í bandalag gamla samtryggingakerfisins. Ég veit að ég þarf ekki að rifja það upp fyrir þeim þm., sem sátu hér á næstsíðasta þingi, - því að síðasta þing var stutt og hæstv. dómsmrh. var þar hljóðlátur eins og hann hefur reyndar verið að mestu leyti á þessu þingi það sem af er, - en á því þingi, sem þar var áður, voru höfð hér í þingsölum stór orð um nauðsyn baráttu gegn spillingu, um nauðsyn þess, að ekki væti lengur hyglað flokkspólitískum gæðingum, og nauðsyn þess, að flokkspólitískar embættaveitingar yrðu lagðar af, því að slíkt kerfi væri „algjörlega óþolandi“, svo notað sé orðalag hæstv. dómsmrh. sjálfs. Hann boðaði einnig samkvæmt eigin orðum rækilegan uppskurð á stjórnkerfinu eða - svo vitnað sé í hæstv. ráðh. - „það skúringarstarf þarf víða að vinna.“ Nú hafa orðið tímamót hjá þessum hæstv. ráðh., því að eftir að núv. ríkisstj. baðst lausnar skipaði hann í embætti Finn Torfa Stefánsson. Samkvæmt þeim yfirlýsingum, sem hæstv. ráðh. gaf þegar hann var þingmaður, er slík embættaveiting gjörsamlega óþolandi og óverjandi. Mig langar þess vegna að fara hér nokkrum orðum um og beina fyrirspurnum til hæstv. dómsmrh. varðandi þennan gjörning og í því sambandi spyrja sérstaklega um það, hvers vegna hæstv. bráðabirgðaríkisstjórn Alþfl. hefur nú tekið að framkvæma embættaveitingar sem talsmenn flokksins fordæmdu hörðum orðum hjá bráðabirgðaríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar fyrir rúmu ári, 1978, hvort hæstv. bráðabirgðaríkisstjórn, Alþfl. ætli að halda áfram, meðan hún situr sem bráðabirgðaríkisstjórn, að skipa gæðinga sína í embætti á sama grundvelli og talsmenn flokksins fordæmdu sem heitast þegar baráttan gegn spillingunni stóð sem hæst. Það er ástæða til að ætla að svo verði, vegna þess að í dag auglýsir hæstv. félmrh. lausa stöðu skrifstofustjóra Tryggingastofnunar ríkisins sem jafnframt eigi að gegna aðstoðarforstjórastarfi í þeirri stofnun, eins og ég mun koma að á eftir. Hæstv. ríkisstj. baðst lausnar 4. des. En 28 des. veitti hæstv. dómsmrh. Finni Torfa Stefánssyni, nýföllnum þm. Alþfl. og væntanlega einnig frambjóðanda flokksins í næstu þingkosningum, embætti umboðsmanns í dómsmrn. eða umboðsfulltrúa. Þessi embættisveiting, eftir að hæstv. ráðh. var búinn að biðjast lausnar, olli mér satt að segja mikilli undrun, vegna þess að mér var í fersku minni sá harði dómur sem hæstv. ráðh. felldi, þá nýkjörinn þm., í júlímánuði 1978 um veitingu Geirs Hallgrímssonar, þá bráðabirgðaforsætisráðherra, á embætti húsameistara ríkisins. Hinn 7. júlí 1978, nokkrum vikum eftir að hæstv. ráðh. var orðinn þm. í kjölfar „stærsta kosningasigurs í sögu lýðveldisins og tímamóta í baráttunni gegn spillingunni“, eins og það var orðað hér í þingsölum og víðar, skrifaði hann grein út af þessari embættisveitingu í Dagblaðið undir fyrirsögninni: „Hneykslanleg embættisveiting.“ Í þessari grein segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í útvarpsfréttum á miðvikudagskvöld kom hneykslanleg frétt.“ Síðan er það nánar rakið og sagt að greinarhöfundur, núv. hæstv. dómsmrh., ætli sér ekki að setja neitt út á þann einstakling sem embættið fékk, hann þekki það mál ekki, en hann fer hins vegar að deila harðlega á þann hæstv. ráðh. sem embættið veitti og sat þá í nákvæmlega sömu stöðu og hæstv. dómsmrh. sat sjálfur er hann veitti Finni Torfa Stefánssyni það embætti sem hann hefur nýlega hlotið. En í greininni segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Það er auðvitað óþolandi, ef ríkisstjórn, sem hefur beðið ósigur og í kjölfar þess síðan beðist lausnar, situr við það að troða gæðingum í embætti á meðan verið er að velta fyrir sér með hverjum hætti sé hægt að stjórna landinu.“ Síðan kemur í greininni stefnuyfirlýsing þm. og Alþfl. um uppskurð í stjórnsýslunni. Nú þurfi heldur betur að taka til hendinni og uppræta vinnubrögð gamla tímans, eins og segir orðrétt í greininni, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta skúringarstarf þarf víða að vinna. Báknið verður að taka í gegn og gera þarf hvort tveggja í senn, gera það heilbrigðara og opnara, og að þessu verður að vinna af öllum mætti.“ Lokakafli þessarar greinar ber hins vegar heitið: „Ögrun gamla tímans.“ Og þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það er auðvitað ögrun þegar ríkisstjórn, sem hefur beðist lausnar og stjórnar einungis sem bráðabirgðastjórn, heldur áfram að útdeila gæðingum sínum bitlingum. Ráðh. átti hins vegar ekki að veita þetta embætti. Það átti ný stjórn að gerá, hver sem hún verður og hvernig sem hún er saman sett.“ Nú hefur það gerst, eftir að hæstv. dómsmrh. hefur beðist lausnar, að hann hefur tekið sér fyrir hendur að gera nákvæmlega það sama sem hann svo harðlega gagnrýndi þáverandi hæstv. forsrh. fyrir, og kannske enn frekar, vegna þess að samkvæmt öllum mælikvörðum á það, hvað sé gæðingur eða hvað sé flokksgæðingur, þá er hv. fyrrv. þm. Finnur Torfi Stefánsson tvímælalaust miklu meiri flokksgæðingur og gæðingur en sá einstaklingur sem skipaður var í embætti húsameistara ríkisins. Í tilefni af þessari embættisveitingu og í ljósi þeirrar miklu sögu, sem hér hefur orðið í þjóðmálum á undanförnum tveimur árum, baráttu hæstv. dómsmrh. gegn spillingunni og stefnuskrá Alþfl. í þeim efnum, en kannske einkum og sér í lagi með tilliti til þess, að við getum átt von á því að hæstv. ráðherrar haldi áfram þessari iðju sem þeir sjálfir töldu óþolandi og ögrun frá gömlum tíma, þ.e. að útdeila embættum sitjandi í bráðabirgðaríkisstjórn eftir að hafa beðist lausnar, þá hef ég kvatt mér hér hljóðs til þess að gefa hæstv. ráðh. tækifæri til þess að skýra fyrir þingheimi þau hamskipti, sem nú hafa orðið á honum, og til þess að fá yfirlýsingar um það frá hæstv. ráðh., hvers vegna hann hefur nú gengið á bak sinna fyrri yfirlýsinga, hvort hæstv. ráðherrar Alþfl. ætli að halda áfram að útdeila embættum til gæðinga sinna, eins og auglýsing hæstv. félmrh. gefur fyllilega tilefni til að ætla, því það vita allir, sem þekkja sögu Tryggingastofnunarinnar, að hún hefur löngum verið Alþýðuflokksráðherrum hjartfólgin. En þær spurningar, sem ég vil bera fram til hæstv. dómsmrh., eru þessar: 1. Hvers vegna hefur hæstv. ráðh. nú framkvæmt embættisathöfn sem hann áður taldi „hneyksli“ skv. eigin orðum? 2. Hvers vegna „ögrar“ hann nú þjóðinni og þinginu, svo að notuð séu hans eigin orð, með því að halda áfram „að útdeila gæðingum sínum bitlingum“ eftir að ríkisstj. hefur beðist lausnar? 3. Ef ný ríkisstj. átti 1978 að veita embætti húsameistara ríkisins, en ekki bráðabirgðaríkisstjórn sem þá sat, hvers vegna hefur bráðabirgðaríkisstjórn Alþfl. nú rétt til þess að veita það embætti sem hér er til umræðu? 4. Fyrst það var „óþolandi“ og ríkisstjórn sem hafði beðið ósigur - og Alþfl. og ríkisstjórn hans beið tvímælalaust ósigur í síðustu kosningum - var ekki fær til þess að dómi hæstv. dómsmrh. að veita embætti húsameistara ríkisins 1978, hvers vegna hefur hann nú, í nákvæmlega sömu sporum og Geir Hallgrímsson þá, tekið að sér útdeila nýföllnum þm. Alþfl. embætti eftir að ráðh. hefur beðist lausnar? 5. Hvað hafði Finnur Torfi Stefánsson fram yfir aðra umsækjendur annað en það að vera flokksgæðingur hæstv. ráðh. og þurfa á embætti að halda sem nýfallinn þm. Alþfl.? 6. Hvers vegna var umsókn Finns Torfa Stefánssonar tekin gild, en hún barst ráðuneytinu ekki fyrr en 19. des., eða fimm dögum eftir að umsóknarfrestur rann út?  7. Ætlar ríkisstj. Alþfl. að skipa í fleiri embætti meðan hún situr sem bráðabirgðastjórn og halda áfram að framkvæma það sem fulltrúar þessa baráttuflokks gegn spillingunni töldu hneyksli hjá öðrum flokkum? Ég vil í því sambandi vekja athygli á því, að daginn eftir að ríkisstj. baðst lausnar var annar flokksgæðingur Alþfl., Óskar Hallgrímsson, skipaður í embætti af hæstv. félmrh. Eins og ég hef þegar vikið að er greinilegt, að stefnt er að því að skipa nýjan skrifstofustjóra í Tryggingastofnuninni sem jafnframt, samkv. þeirri auglýsingu sem birt var í dagblöðunum í dag, á að gegna starfi aðstoðarforstjóra stofnunarinnar. Það embætti hefur ekki verið til, en nú virðist sem félmrh. telji að nýskipaður forstjóri stofnunarinnar, fyrrv. ráðh. Alþfl. og þm., þurfi sérstaklega á aðstoðarforstjóra að halda. Þeir, sem þekkja til hjá Tryggingastofnun, vita að innan stofnunarinnar var gerð tilfærsla fyrir nokkru, þar sem búið var til nýtt embætti yfirmanns Atvinnuleysistryggingasjóðs og núv. skrifstofustjóri settur í það embætti án þess að það væri auglýst, til þess að losa þetta embætti skrifstofustjóra Tryggingastofnunarinnar. Sagt er, án þess að ég skuli neitt segja um hvað hæft er í því, að aðstoðarmaður hæstv. félmrh., Georg Tryggvason, sæki í það embætti skrifstofustjóra Tryggingastofnunarinnar sem hér er verið að auglýsa, þannig að hér er á ferðinni greinilega tilraun ríkisstj., sem beðist hefur lausnar, til þess að reyna ekki aðeins að skipa menn í embætti, heldur breyta skipan embætta innan jafnveigamikillar stofnunar og Tryggingastofnunarinnar í þágu flokkspólitískra hagsmuna. Í síðasta lagi vil ég svo spyrja hæstv. dómsmrh. hvers vegna dómsmrh. hefur nú með þessum verknaði, sem hann greinilega fordæmdi áður, gengið inn í það gamla samtryggingarkerfi stjórnmálaflokkanna sem hann hafði sem stærst orð um áður. Ég held að ekkert eitt hafi verið eins mikið tákn þessa gamla samtryggingarkerfis hér áður fyrr og einmitt aðgerðir ráðh. - og það ráðh. sem sagt hafa af sér - til þess að tryggja föllnum þm. úr eigin flokki feit embætti. Það er vissulega harmsaga, sem við, sem horfðum á baráttuna gegn spillingunni áður fyrr, getum vitnað um, að þessi hæstv. ráðh. skuli á þennan hátt hafa gerst liðsauki spillingaraflanna í þessu landi.



Herra forseti. Áður fyrr datt hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni stundum ýmislegt í hug. Honum datt það sjálfum í hug og mikið af því voru frumlegar hugmyndir. Þannig er, að um þetta mál hefur þegar komið fram fsp. frá hv. þm. Pétri Sigurðssyni, sundurliðuð og þar spurt í smáatriðum, sem mér skilst að eigi að taka fyrir á þriðjudaginn kemur. Hv. þm. Ólafur Ragnar hefur stolið glæpnum af hv. þm. Pétri Sigurðssyni. Frumlegt getur það satt að segja varla talist. Til þess embættis, sem hér um ræðir, var stofnað ásamt öðrum nýjungum sem gerðar voru till. um og tilraunir með í dómsmrn. þegar ég settist þar inn upp úr miðjum októbermánuði. Hér er um að ræða stöðu sem auglýst var með mánaðarfyrirvara, og til þessarar stöðu var stofnað áður en til kosninga kom. Hún á ekkert skylt við hugmyndir eða tilraunir til að útvega föllnum gæðingum í þingkosningum embætti, eins og hér var látið að liggja. Það var sem sagt mánaðar umsóknarfrestur, og þegar sá umsóknarfrestur rann út höfðu borist sex umsóknir. Þær voru frá Gunnlaugi Þórðarsyni, Hafsteini Einarssyni, Páli Skúlasyni, Birni Baldurssyni, Þorsteini L. Jónssyni og Finni Torfa Stefánssyni. Ég tel mig hafa lagt á það hæfnismat, sem ekki er hægt að vefengja, þegar ég tók um það ákvörðun að veita Finni Torfa Stefánssyni þetta embætti, þó svo að hann sé flokksbróðir minn. Nú vil ég hins vegar segja það - og þar er munurinn á þessari embættisveitingu og þeirri sem ég skrifaði um í júlímánuði 1978 og hv. þm. fjallaði um hér áðan - að við Finn Torfa var gerður ráðningarsamningur. Embættið var auglýst frá og með 1. jan. og það varð þess vegna að veita á þeim tíma. En vegna þess að hann er flokksbróðir minn og skoðanabróðir, þá er í þeim ráðningarsamningi búið svo um hnútana að viðkomandi er einasta ráðinn í eitt ár. Það er því næsta ráðh. í sjálfsvald sett að skipta um mann eða leggja starfið niður hafi hann aðrar hugmyndir þar um. Á þessu er grundvallarmunur, að um æviráðningu var að ræða í því tilfelli, sem hv. þm. nefndi, en um það er ekki að ræða hér. Hér er um að ræða tilraunastarf sem ég vil lýsa nokkru nánar. Ég dreg enga dul á það, að mér var ljóst að slík ákvörðun kann að orka tvímælis, þegar um flokksbræður er að ræða, og slíkt leggur okkur öllum, sem hér erum inni, oft tiltekinn vanda á herðar. En spyrja má líka: Eiga menn að líða fyrir það að vera flokksbræður annarra? Spurningin getur verið sú. Spurningin getur líka verið um það, hvort um misnotkun sé að ræða. Við hljótum að treysta á okkar eigin dómgreind í hvert eitt einasta sinn sem við tökum slíka ákvörðun. Árum saman hafa verið umr. hér á hv. Alþ. um embætti svokallaðs umboðsmanns Alþingis. Þessu starfi er ætlað að vera þjónustustarf við borgarana og því er ætlað að vera óháð í þeim skilningi, að borgararnir geti til þessa umboðsmanns leitað, ef þeir telja af stjórnvaldsstofnunum á rétti sínum troðið. Þessu starfi er ætlað að vera leiðbeinandi um rangala kerfisins, og því er ætlað að vera með þessum hætti þjónusta við borgarana. Þó að umr. hafi staðið um þetta að ég hygg á tíunda ár, með hléum að vísu, hér á hv. Alþ., þá hefur þetta enn ekki komið til framkvæmda. Hér var að vísu flutt um slíkt embætti ítarlegt frv. 1972, en það varð ekki útrætt. Það, sem hér er um að ræða, er að gerð er tilraun, innan þeirra marka sem leyfileg eru, til þess að fikra sig í átt að þessu starfi. Auðvitað eru samfara þessu tilteknir erfiðleikar. Hér er um að ræða starfsmann í rn. Fyrst í stað verður hann ekki svo óháður sem æskilegt væri, en engu að síður er það hugmyndin. Og ég hygg að reynsla fyrstu 10 daga í sambandi við þetta starf sýni, hversu mikið borgararnir hafa til þessa embættis leitað, að slíkt starf hefur verið nauðsynlegt. Mín von og minn draumur er sá - ef fleiri þm. væru um það sammála - að þetta starf þróist yfir í það að verða starf umboðsmanns Alþingis, sem verði þá flutt úr rn. og hingað í því skyni að tryggja algert sjálfstæði þess, að tryggja að það sé ekki undir þrýstingi neins staðar frá. Ég viðurkenni ágalla á starfinu eins og það hefur nú verið mótað. En það var sannfæring mín engu að síður, að þetta væri tilraunarinnar virði, og mér sýnist reynsla þessara fyrstu daga ætla að sanna það.  Ég vil svo enn endurtaka það, að gerður er ráðningarsamningur við þann einstakling sem hlut á að máli. Sá ráðningarsamningur stendur einasta í eitt ár, m.a. vegna þeirrar óvissu, sem hér er í stjórnmálalífinu, og vegna þess að ég taldi það skynsamlega að staðið, þar sem um flokksbróður minn er að ræða. Starfið á að standa til tveggja ára. Við vorum sammála um að hafa þetta svo, þar sem svona væri í pottinn búið. Mér er ljóst að embættisveitingum fylgja ævinlega vissir erfiðleikar. Enginn vill láta mann líða fyrir að vera skoðanabróðir. En á hinn bóginn geta embættisveitingar farið út í öfgar, eins og ég heyri að hv. þm. telur að orðið hafi í þessu tilfelli. Þau ummæli hv. þm., að hér sé verið að skipa pólitískan gæðing, þýða væntanlega það, að hv. þm. óttast að viðkomandi einstaklingur muni misnota stöðuna í pólitísku skyni. Það held ég að sé ofætlun. Þetta held ég að eigi sér ekki stað í þessu tilfelli. Sjálfur hef ég verið menntaskólakennari í nokkur ár. Því fylgir t.d. að kenna stjórnmálasögu 20. aldar. Ég er flokksbundinn í Alþfl. og hef verið þm. nú á annað ár. Ég tel að mér hafi reynst fært að rugla því ekki saman, blanda því ekki saman, misnota ekki stöðu mína sem kennari, þó að ég jafnframt taki þátt í stjórnmálum. Mér segir svo hugur um, að þetta gildi um okkur fleiri. Mér skilst að t.d. hv. þm., sem tók til máls, hafi verið prófessor í stjórnmálafræðum, sem eru að einhverju leyti skyld þeim umr. sem oft fara hér fram, og ég treysti honum fullkomlega til að sýna meiri dómgreind í kennslustofu en hann sýnir oft hér í ræðustól, og er raunar viss um að hann gerir það. Þetta er nokkuð sem við verðum að búa við. Og ég dreg enga dul á að ég ber fyllsta traust til Finns Torfa Stefánssonar, sem ég réð í þetta embætti, vegna þess að ég taldi hann hæfastan af þeim umsækjendum, sem hér var um að ræða, og lagði á það kalt mat. En við gerðum ráðningarsamning sem stendur til eins ár. Það er ekki verið að æviráða mann á jötuna, heldur er svona að þessu staðið. Hv. þm. bar fram átta spurningar sem mér sýnist að séu efnislega keimlíkar. Ég hygg að þeim hafi verið svarað hér. Hann spyr fyrst: Hvers vegna er það nú gert sem áður var hneyksli? Ég endurtek það, hvernig að þessari ráðningu hefur verið staðið, og á því og hinu, sem hv. þm. ræddi um, er grundvallarmunur. Hann spyr í öðru lagi: Hvers vegna ögrar hann þjóðinni og þinginu? Ég held að í þessum efnum sé ekki um ögrun að ræða, hvorki við þjóð né þing, af þeim ástæðum sem hér hefur verið lýst. Hann spyr í þriðja lagi: Ef þetta var rangt 1978, af hverju er það rétt nú? Ég hef lýst því, að á þessu er grundvallarmunur hvernig að er staðið. Fjórða spurning sýndist mér vera sama og sú þriðja. Í fimmta lagi spurði hann: Hvað hafði Finnur Torfi Stefánsson fram yfir aðra umsækjendur? Finnur Torfi Stefánsson, sem embættið hlaut, hafði áður en hann gerðist þm. 1978 um nokkurra ára skeið rekið lögfræðiskrifstofu hér í borg og m.a. verið lögfræðingur fyrir verkalýðsfélög og sinnt erindum félagsmanna þar. Að sumu leyti er þar um skyld erindi og efni að ræða, og ég taldi að þessi reynsla m.a. gerði hann fullkomlega hæfan í þetta embætti. Ef hv. þm. er þeirrar skoðunar, að annar hafi verið hæfari, þá er ég auðvitað fullkomlega tilbúinn til að hlýða á rök hans um það. Í sjötta lagi spyr hann: Af hverju barst hans umsókn rn. 19. des., þegar umsóknarfrestur var til 15. des.?  Í sjöunda lagi spyr hann: Ætlar ríkisstj. að skipa í fleiri embætti? Nú er það svo, að ég get upplýst það, að ég hef skipað í fleiri embætti en þetta  Í áttunda lagi spyr hv. þm. um það, hvort núv. dómsmrh. sé genginn inn í samtryggingarkerfi stjórnmálaflokkanna, og svarið er nei. Það er ekki um það að ræða. Ég er sannfærður um að ef mótun þessa embættis tekst eins og vonir standa til, þ.e. að þetta þróist yfir í að verða embætti umboðsmanns og þá væntanlega Alþingis.- og ég hygg að bæði ég og hv. fyrirspyrjandi séum áhugasamir um það, þá eigi eftir að koma í ljós að þetta embætti er tilraunarinnar virði. Á þskj. 87 er fsp. frá hv. þm. Pétri Sigurðssyni um sama efni. Ég hygg að hér hafi öllu verið svarað, sem þar er um spurt, nema því sem spurt er um launakjör, og ég vil nota tækifærið og svara því  Ég hygg að þetta mál hafi verið reifað. Þetta eru mínar skýringar á því sem hér hefur verið gert, og ég endurtek það enn einu sinni vegna þess sem hv. þm. las upp úr blaðagrein, að það er ráðið í þetta embætti til eins árs. Ég hygg að fyrr en varir komi þingið sér saman um að öðruvísi verði hér stjórnað og öðruvísi ríkisstj. komi. Ég tek undir það með hv. þm., að þetta eru erfiðar aðstæður, en stjórnkerfið verður engu að síður að ganga sinn gang.



Herra forseti. Mér datt það svona í hug, að ástæðan fyrir því, hversu seint umsókn umrædds manns um embættið kom fram, hefði verið erfiðar póstsamgöngur við kotið í Hjaltadal norður, þar sem hann á heima, og er afreksmaður að því leyti að búa á eyðibýli. En það fauk einu sinni skekta á mann fyrir vestan.  En erindi mitt var ekki að ræða þetta mál efnislega, heldur að lýsa furðu minni á þeim fundar- og þingsköpum sem við sjáum hér dæmi um, án þess að ég vilji gagnrýna með hörðum orðum nýjan hæstv. forseta Sþ. Útbýtt hefur verið fsp. um þetta efni frá hv. 1. landsk. þm. Pétri Sigurðssyni. Það hefur löngum verið fundið að því, að illa sé með tíma þingsins farið vegna umr. utan dagskrár, en þó þykir þetta nauðsynlegur þáttur í starfi þingsins og er það líka. Og það er aðallega til þess að þm. gefist kostur á að ræða mál sem eru mjög brýn, mjög brýn dagskrármál í þjóðfélaginu, og þá gjarnan að beina máli sínu til framkvæmdavaldsins um líðan einstakra þátta eða málefna. Hér hefur verið borin fram fsp. um málið, en samt er það svo, að gefinn er kostur á að ræða það utan dagskrár. Þó er málið alls ekki þann veg vaxið að það sé neitt dagaspursmál að það komi til umr. hér. Og það er ekki einu sinni haft fyrir því að gera fyrirspyrjanda, í þessu tilfelli hv. 1. landsk. þm., aðvart um að þessi umr. eigi að fara fram. Ég stytti mál mitt, herra forseti, en ég krefst þess, að þessari umr. verði frestað þegar í stað þann veg, að hv. 1. landsk. gefist kostur á að taka þátt í umr. Ég hef ekki kynnt mér það sérstaklega, hvort sá hængur er á, að þessi fsp. hafi ekki verið komin á dagskrá, enda mátti þá kippa henni inn á dagskrána með afbrigðum ef á það hefði skort. En ég vænti þess fastlega, að hæstv. forseti fallist á þá eindregnu kröfu mína, að þessum umr. verði ekki fram haldið, af þeim ástæðum sem ég hef nefnt, enda þurfum við að fá meira af þessari umr. og þá ekki á fastandi maga.



Vegna ummæla hv. síðasta ræðumanns vildi ég aðeins segja það, að hv. 11. þm. Reykv. tjáði mér að hann ætlaði að spyrjast fyrir um þetta mál af öðrum ástæðum en fram koma í fsp. þeirri sem hv. 1. landsk. hefur lagt fram og ég benti honum á að þegar væri komin fram, þ.e. hvort um fleiri svona embættisveitingar yrði að ræða á næstu dögum, hann mundi að öðru leyti ekki ræða það sem komið hefði fram í fsp. hv. 1. landsk. þm. En ég ætlaði af fleiri ástæðum en vegna beiðni hv. 4. þm. Austurl. að fresta þessari umr. nú. Hins vegar hefur hæstv. félmrh. kvatt sér hljóðs, og ég tel rétt að hann fái að taka til máls áður en þessari umr. er frestað.

Af hverju? Ég sé enga ástæðu til þess.



Herra forseti. Hv. þm. Sverrir Hermannsson sér enga ástæðu til þess að menn fái að svara fsp. sem fram eru bornar. Hv. 11. þm. Reykv. gerði tvær athugasemdir við mína embættisfærslu. Í fyrsta lagi ráðningu Óskars Hallgrímssonar sem deildarstjóra í félmrn. Sú ráðning byggist á lögum nr. 13 frá síðasta ári, svonefndum Ólafslögum. Þar er gert ráð fyrir sérstakri vinnumáladeild í félmrn. Nú er það svo, að þegar um er að ræða ráðningu á deildarstjórum í rn. þarf ráðh. ekki að spyrja einn eða neinn eða leita umsagnar um eitt eða neitt. Auðvitað gerir maður það samt, og enginn af þeim, sem ég talaði við, var í nokkrum minnsta vafa um að Óskar Hallgrímsson væri best til þess fallinn af þeim sem um þetta embætti sóttu  Varðandi hitt embættið, skrifstofustjóra Tryggingastofnunar ríkisins, standa málin þannig, að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur lengi óskað eftir því - stjórn sjóðsins, ekki ég og ekki rn. - að fá að hafa starfsmann út af fyrir sig, en ekki eins og verið hefur, að starfið sé hluti af starfi skrifstofustjóra Tryggingastofnunar ríkisins. Nú hefur skrifstofustjórinn sótt um að vera leystur undan því starfi og taka við starfi fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð og sinna því starfi alhliða og eingöngu, og hefur það verið samþ. af stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það, sem hefur gerst síðan, er að þetta starf, sem nú er laust hjá Tryggingastofnun ríkisins, hefur verið auglýst laust til umsóknar. Það er allt og sumt. Um hitt hvort ég verð ráðh. eða hver verður félmrh. þegar það verður veitt, hverjir um það sækja og hver fær þetta starf, get ég engu svarað á þessari stundu. Varðandi aðra spurningu, sem kom fram, vil ég segja það, að á meðan ég gegni ráðherraembætti mun ég ráða í þær stöður sem nauðsynlegt er að ráða í, aðrar ekki. Mig langar svo að lokum til þess að beina fsp. til hv. 11. þm. Reykv. Á síðasta vori voru samþ. lög um aðstoð við þroskahefta og áttu lögin að taka gildi um síðustu áramót. Lögin gera ráð fyrir því, að deildarstjóri í félmrn. sjái um þau umfangsmiklu störf sem lögin gera ráð fyrir að þar séu unnin. Eftir langa bið hefur hin svokallaða bremsunefnd - sú sem nú situr - og einmitt nú í dag heimilað rn. að ráða í þessa stöðu. Eins og ég sagði áðan, er ráðh. ekki bundinn af því, þegar um er að ræða ráðningu deildarstjóra í rn., að leita umsagnar. Eigi að síður hef ég gert það um þá 15 aðila sem sóttu um þessa stöðu. Það sýnist sitt hverjum, en mjög margir hafa mælt eindregið með Margréti Margeirsdóttur félagsráðgjafa. Það liggur mjög mikið á að allra mati - a.m.k. mati allra þeirra sem nálægt þessum málum koma - að ráða í þessa stöðu, og ég hafði hugsað mér að gera það strax í dag. En nú er þessi fundur orðinn það langur, að ég verð líklega að bíða með það þar til í fyrramálið. En nú vil ég spyrja hv. 11. þm. Reykv.: Telur hann að ég hafi heimild til þessarar ráðningar? Eða telur hann að ég hafi ekki heimild til hennar? Ég vona að Margrét verði af engum vænd um það að vera flokksgæðingur Alþfl.



Herra forseti. Ég bað um orðið utan dagskrár til þess að koma fram fsp. til hæstv. sjútvrh. þess efnis, hvað liði afgreiðslu eða ákvörðun Verðlagsráðs um fiskverð sem átti að taka gildi 1. jan. s.l., en samkv. ósk Verðlagsráðsins eða yfirnefndar Verðlagsráðs heimilaði sjútvrn. frest til 8. jan. og síðan aftur annan frest, sem sjútvrn. ákvað sjálft, til 18. jan. Nú veit ég það mætavel og hæstv. sjútvrh. einnig og sennilega allir þm. og fjöldi annarra manna, að fiskverð liggur ekki fyrir vegna þess að það er í algerðri sjálfheldu, vegna þess að lögin um olíugjaldið runnu út 31. des. s.l. og ekkert hefur verið lagt fram í þessum efnum á hv. Alþ. Ég hef spurt þm. úr öllum stjórnmálaflokkum utan ríkisstjórnarflokksins, hvort nokkuð hafi verið við þá rætt eða þessa flokka um að hraða afgreiðslu þessa máls, þannig að fiskverð geti legið fyrir mjög fljótlega. Þeir hafa svarað því til, að ekkert hafi komið frá ríkisstj. eða hæstv. sjútvrh. Ég furða mig á því, að það skuli ekki vera farið að ræða við þingflokkana um þetta mikilsverða mál. Þó að ekki liggi fyrir myndun meirihlutaríkisstjórnar, þá verður auðvitað starfsstjórn á hverjum tíma að hafa frumkvæðið að slíkri lagasetningu. Ég tel það jafnframt skyldu annarra þingflokka að reyna að greiða fyrir afgreiðslu slíks máls sem þessa, þó að menn séu kannske ekki alveg á eitt sáttir um það, hvernig eigi að afgreiða málið. En olíuvandinn er það mikill, eins og áður hefur verið minnst á, að fiskverð verður ekki ákveðið nema það liggi fyrir, hver er vilji og ákvörðun stjórnvalda og Alþingis í þessum efnum. Það er auðvitað ýmislegt fleira, sem þarna kemur inn í, sem Verðlagsráðið bíður eftir, og það liggur auðvitað alveg ljóst fyrir, að yfirnefnd Verðlagsráðsins tekur enga ákvörðun um fiskverð nema þetta liggi fyrir ásamt fleiri upplýsingum. Ég vona að enginn þm. liggi mér á hálsi fyrir að hafa kvatt mér hljóðs utan dagskrár vegna þessa máls, því að þetta er aðkallandi mál og ekki hægt að bíða eftir því að bera fram fsp. með venjulegum hætti. Ég fyrir mitt leyti vil gera mitt besta, þegar lausn kemur frá sjútvrn. eða ríkisstj. og lagt er fram frv. um þessi efni, til að Alþ. hraði afgreiðslu þess máls. Það hefur löngum gengið allmikið á, ef fiskverð hefur ekki verið ákveðið þegar það átti að taka gildi. Það hefur oft komið fyrir, að liðið hafa nokkrir dagar frá því að fiskverð átti að taka gildi þar til það var ákveðið, en hefur líka gætt allmikils óróa. Nú er málum svo háttað, að hvorki hið almenna fiskverð né loðnuverð liggur fyrir þó liðnir séu 10 dagar af þessu ári, og því eru menn farnir að verða órólegir, sjómenn, útvegsmenn og eiginlega allir sem hér eiga hlut að máli. Á þessu er vakin athygli með þessum orðum í þeim tilgangi að ýta undir að málin séu lögð fyrir Alþ. til úrlausnar, þannig að fiskverð geti legið fyrir, og í trausti þess að þingflokkar taki höndum saman um að afgreiða fljótt og vel þær till. sem fram koma frá hæstv. ríkisstj. og hæstv. sjútvrh. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en legg þessa fsp. hér með fyrir hæstv. sjútvrh.



Herra forseti. Mér er ánægja að því að svara þessari fsp. Eins og þingheimi öllum og kannske sérstaklega hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni er mjög vel ljóst, er ákvörðun fiskverðs ævinlega bæði mikilvæg og vandasöm. Og nú er hún það eiginlega venju fremur. Það hafa margvíslegar kostnaðarhækkanir átt sér stað í þeirri verðbólgu sem við búum við, en allir flokkarnir tala á hinn bóginn fyrir því að sporna gegn verðbólguþróun eftir því sem mögulegt er. Ákvörðun fiskverðs hlýtur að taka mið af þessum sjónarmiðum báðum, nefnilega að finna viðunandi rekstrargrundvöll sjávarútvegs og viðunandi tekjur til sjómanna annars vegar og hins vegar að sporna eftir mætti gegn verðbólguþrýstingi. Samningagerðin sjálf er hins vegar í höndum yfirnefndar Verðlagsráðs sjávarútvegsins, eins og kunnugt er, og málið hefur að sjálfsögðu verið þar til umfjöllunar að undanförnu. Eins og hv. þm. Matthías Bjarnason benti á, hefur af hálfu yfirnefndar verið beðið tvívegis um frest á ákvörðun, og menn hafa orðið sammála um það í yfirnefndinni. Í fyrra sinnið var óskin um frestun til 8. jan. og við því orðið. Í síðara skiptið var ótiltekið hvað fresturinn skyldi vera langur. Mér þótti ekki stætt á því að veita ótiltekinn frest, og að höfðu samráði við formann yfirnefndarinnar varð að ráði að veita 10 daga viðbótarfrest. En auðvitað er von að menn fari að verða órólegir yfir því, hvað þetta dregst úr þessu. Um stöðuna almennt er það að segja, að samkv. þeim bráðabirgðagögnum sem hafa verið unnin - sem eru reyndar vinnuplögg og ekki hægt að vitna nákvæmlega til þeirra um tölur, þar sem þau eru ekki fullfrágengin - en samkv. þeim virðist ljóst að hagur sjávarútvegsins hafi vænkast nokkuð á síðasta ári og það hlýtur náttúrlega að koma inn í þessa mynd. Þetta á sérstaklaga við um útgerðina, en síður um fiskvinnsluna, hún getur náttúrlega ekki risið.undir mikilli fiskverðshækkun við þessar aðstæður óbreyttar. Ég vil hins vegar minna á það, að í umr. hér fyrir jól benti ég á að vandséð væri að niðurstaða fengist í þessu máli nema með framlengingu á olíugjaldi í einhverjum mæli og í einni eða annarri mynd. Horfurnar eru óbreyttar að þessu leyti, eins og líka hv. þm. benti á og sagðist sjá. Og sama gildir reyndar um annað efni sem ég gerði þá að umtalsefni og kom þá líka til nokkurrar umr. nefnilega verðuppbætur á vannýttar tegundir. Það, sem hér er um að ræða mögulega lagasetningu um, er varðandi þrennt í rauninni. Það er olíugjald í einni eða annarri mynd og í einhverjum mæli. Í öðru lagi verðuppbætur á vannýttar tegundir, en það er mál sem þarf að komast í fastan og sérgreindan farveg, og í tengslum við þetta væntanlega breytingar á lögum um útflutningsgjald, eða a.m.k. geta verið horfur á því. Þetta er í raun og sannleika staða málsins eins og hún er núna. Málin eru sem sagt til umfjöllunar í yfirnefndinni, og ég vil ítreka að þau eru auðvitað rekin þar með sjálfstæðum hætti í sínum rétta farvegi. Og þar sem þau eru nú enn á samningastigi er ekki á þessu stigi tímabært eða skynsamlegt að ætla að taka þau til nákvæmrar umr. og það ekki fyrr en línur hafa skýrst og t.d. er vitað hvaða atbeina sé þörf af hálfu hv. Alþingis. Hitt er alveg ljóst, að ég hef að sjálfsögðu talið það og tel það skyldu mína að gera þingflokkunum grein fyrir þessu máli strax og línurnar hafa skýrst, þannig að málið sé í frambærilegu formi. Jafnframt tel ég það vitaskuld skyldu mína, þegar þar að kemur og ef svo til rekur sem allar horfur eru á, að leggja þá fram þau lagafrv. sem nauðsynleg reynast í þessu sambandi. Ég hef trú á því, að málið muni komast á það stig á næstu dögum, að það sé tímabært, rétt og eðlilegt að leggja það fyrir fulltrúa þingflokkanna og leggja síðan lagafrumvörp fram hér á Alþingi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvrh. svör hans, en Ég vil benda á það, að annan föstudag hér frá er kominn 18. jan. og ef Alþ. eða þingflokkarnir eru ekki farnir að sjá væntanleg frv. fyrr en eftir helgi, þá er mjög skammur tími til stefnu. Ég held að það sé ekki neitt áhorfsmál, að yfirnefnd Verðlagsráðs sjávarútvegsins gengur ekki frá þessu máli fyrr en vitað er hvaða meðferð olíugjaldið kann að fá hér á hv. Alþ. Verðuppbætur á tilteknar fisktegundir, sem hæstv. ráðh. minntist á og við ræddum hér fyrir jól, er kannske ekki alveg eins aðkallandi mál, þótt það sé mjög aðkallandi. Það væri þá frekar að það gæti beðið nokkrum dögum lengur. Það er samt hægt að ganga frá fiskverði í Verðlagsráði, því að það kæmi þá ofan á þetta fiskverð og sömuleiðis væntanlega breytingar á lögum um útflutningsgjald sjávarafurða, sem ég geri ráð fyrir að þurfi að gera breytingar á. Ég legg áherslu á það, að fyrst og fremst verði tekin ákvörðun um olíugjaldið, að þingflokkarnir fái vitneskju um það, hver er hugmynd ríkisstj. og þá sjútvrn. í því sambandi. Auk þess væri mjög æskilegt að fá kynntar hugmyndirnar um verðuppbætur á einstakar fisktegundir, sem má auka sókn í, og jafnframt breytingarnar á lögum um útflutningsgjald. Það, sem fyrir liggur núna, er þetta. Ég ætla ekki að ræða efnislega um stöðu útgerðar eða fiskvinnslu, ég kvaddi mér ekki hljóðs hér í þeim tilgangi, þó að um það megi auðvitað flytja langt mál. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem komið hefur hér fram í dag í sambandi við ríkisfjármálin í löngum ræðum manna. En við vitum það, að sjómenn sætta sig ekki við annað en hækkun verði á fiskverði, a.m.k. til samræmis við þær launabreytingar sem orðið hafa síðan fiskverð var síðast ákveðið. Og þetta er auðvitað það sem allir flokkar hljóta að vera sammála um, að það verður ekki hægt að loka algerlega þegar komið er að því að ákveða kaupgjald sjómannastéttarinnar einnar. Það veit ég að hæstv. ráðh, hlýtur að vera mér sammála um. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég skora á hæstv. ráðh. að hraða samningu þessara frv. svo að formenn þingflokka fái þau í hendur nú um þessa helgi og þannig megi hraða því að móta afstöðu til þessara mála í þingflokkunum, þó að frv. komi ekki fram fyrr en á mánudag eða í síðasta lagi á þriðjudag. Lengur held ég að það megi ekki dragast, og illmögulegt tel ég að fresta ákvörðun um fiskverð í þriðja skipti eða fram yfir 18. janúar.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Vestf. fyrir að hreyfa þessu máli, þó að það hefði auðvitað verið eðlilegra að hæstv. ríkisstj. og þeir menn, sem bera ábyrgð á henni, hefðu hreyft þessu máli fyrst af öllum við þá flokka sem eiga fulltrúa á hinu háa Alþingi. Það er nú liðinn nærri hálfur mánuður frá þeim tíma sem ætlast er til að fiskverð sé ákveðið, og þó að svo sé munu sjútvn. Alþingis ekki hafa fengið nein gögn um stöðu sjávarútvegsins nú um áramótin, ef ég veit rétt, né gögn um það, sem mestu skiptir í þessu, á hvaða efnahagslegum staðreyndum á að byggja fiskverðsákvörðun. Það er auðvitað algerlega útilokað fyrir hæstv. ríkisstj., þrátt fyrir allt og allt, að ætlast til þess við þær aðstæður sem nú eru í landinu, að Alþ. taki við frumvörpum frá henni í svo mikilvægum málum eins og þessum í nánast færibandaafgreiðslu þegar hlutirnir eru komnir í óefni, án þess að áður hafi farið fram athugun á þessum málum af þeim flokkum sem fulltrúa eiga á hv. Alþingi. Það er vitaskuld algerlega útilokað, úr því sem komið er, að fiskverð verði ákveðið í næstu viku eða næstu 10 dögum, nema eitthvað alveg sérstakt gerist. Við höfum engin gögn í höndunum til að átta okkur á grunnforsendum þessa máls. Olíugjaldið hefur fallið niður, féll niður nú um áramótin, og heildarstaða sjávarútvegsins breytist þar af leiðandi ákaflega mikið nú um áramótin. Ég tel alveg augljóst að þetta muni taka tíma, og ég kom hér fyrst og fremst upp í ræðustólinn til að undirstrika það, að þeir, sem sitja í starfsstjórn, verða auðvitað að standa þannig að málum að eðlilegur undirbúningur að þeim geti farið fram í stjórnmálaflokkunum. Það er ekki hægt fyrir hæstv. ríkisstj., hvernig svo sem hún lítur á sig, að gera þá kröfu til Alþingis að það - nánast að segja með færibandavinnubrögðum - taki við hverju sem er og hraðafgreiði það gegnum þingið. Við höfum dæmi um þetta af öðrum vettvangi. Hæstv. fjmrh. lagði fram frv. rétt fyrir áramótin um skattamál, ákaflega viðamikið og flókið frv. Hann lét sér detta það í hug, hæstv. ráðh., að það yrði afgreitt á þeim sólarhringum sem þá lifðu eftir fram að jólahátíð. Svona ganga málin ekki fyrir sig. Og ég kom hér upp til að undirstrika, að ef þetta á að ganga eðlilega verður aðdragandinn að vera annar en í þessu tilviki. Ég sé það hins vegar að hæstv. ríkisstj. er að sinna öðrum hlutum sem eru ekki beint bundnir við brýnar dagsetningar eins og fiskverðið. Svo að ég nefni bara eitt dæmi, þá er í Morgunblaðinu fyrir hátíðarnar greint frá því, að þessi starfsstjórn, sem hefur náttúrlega engar heimildir til þess, hafi tekið ákvörðun um það að undirbúa aðild Íslands að Alþjóðaorkumálastofnuninni. Þessi hæstv. ríkisstj. - með fullri virðingu fyrir öllum þeim mönnum sem þar sitja - hefur ekki nokkra minnstu heimild til að taka á sig stjórnskipulegar ábyrgðir varðandi mikilvægt mál eins og þetta. Hér var ég aðeins að nefna dæmi, ekki vegna þess að ég telji að ekki geti komið til greina að athuga þessa alþjóðlegu orkumálastofnun. Ég var að nefna hér dæmi um það, að mér sýnist hæstv. ríkisstj. gefa sér tíma til að sinna málum af þessu tagi, enda þótt ekki sé eðlilega staðið að undirbúningi máls eins og þess sem hér er um að ræða, fiskverðsins, sem er auðvitað afskaplega stórt í öllu okkar efnahagsdæmi og þrýstir á flestallar helstu og mikilvægustu stærðir efnahagslífsins.