Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (KlJ): Eins og sjest á greinargerðinni með frv., þá er það fram komið fyrir ósk erlendra vátryggingarfjelaga. Fer það fram á þrjár breytingar á tekjuskattslögunum. Í nefndum lögum nr. 74, 27. júní 1921, 3. gr., er svo ákveðið, að fjelög, og þar á meðal erlend vátryggingarfjelög, skuli greiða skatt af nettótekjum sínum af starfseminni hjer á landi, og án tillits til þess, hvernig starfsemin yfir höfuð gengur. Með þessu frv. er sú breyting á því gerð, að hjer eftir skuli skatturinn reiknaður út eftir hlutfallinu milli allra iðgjaldatekna fjelagsins hjer á landi og allra iðgjaldatekna þess af allri starfseminni, hvar sem hún er. Þessi aðferð tíðkast víða annarsstaðar og þykir að mörgu leyti hentug. Hafi t. d. fjelagið engar tekjur af starfsemi sinni hjer á landi, þá fær landssjóður þó hlutfallslegan skatt af allri útkomu fjelagsins. Stjórnin hafði mál þetta til meðferðar 1922 og fjelst hún á, að þessar breytingar myndu vera rjettmætar, þó að ekki yrði því við komið að leggja fram frv. þessa efnis fyrir síðasta þing. Í sumar var mál þetta tekið upp aftur af umboðsmanni vátryggingarfjelaganna hjer á landi, hr. Axel Tulinius. Hafði stjórnin þá leitað umsagnar skattstjóra Reykjavíkur um málið og hann tjáð sig því fylgjandi. Fyrir því var svo afráðið að bera frv. þetta fram hjer. Í 9. gr. laganna um tekju- og eignarskatt eru ekki taldar til skattskyldra tekna þær fjárhæðir, sem ábyrgðarfjelögin leggja frá til tryggingar skuldbindingum við þá, sem trygðir eru hjá þeim. En í 12. gr. reglugerðar um tekju og eignarskatt, 14. nóv. 1921, er þessi grein talsvert þrengra lögskýrð, því þar stendur svo: „Þetta getur þó einungis gilt um skuldbindingar, sem gerðar verða þegar á hendur fjelaginu, t. d. brunatrygging á húsi, sem er brunnið, líftrygging, sem greiða verður bráðlega af því að sá er látinn, sem trygður var“, o. s. frv. Dönsk lög ganga lengra í þessu efni, segja fortakslaust, að ábyrgðarfjelög sjeu undanþegin því að greiða skatt af upphæðum, sem lagðar hafa verið til hliðar til þess að standast vátryggingarskyldur, eða í ,,bónus“-sjóð, sem ekki þekkist hjer. Þessu er farið fram á að breyta þannig, að fjármálaráðherra getur sett nánari fyrirmæli um heimild fjelaganna til slíks frádráttar. Það hefir reynst ómögulegt fyrir fjelögin að skila framtölum sínum og reikningum innan þess tíma, er lögin ákveða, og er því þriðja breytingin sú, að ráðherra geti sett ákvæði um það. Skattstjóri hefir fallist á, að rjett sje, að þessi breyting sje gerð. Reynslan mun sýna, hvort ríkissjóður muni tapa eða græða við breytinguna. En það er álit skattstjóra, að útkoman muni verða mjög svipuð. Að svo mæltu vil jeg óska, að frv. verði vísað til fjhn. að lokinni umr.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg býst fremur við, að innan um öll þau stórmál, sem hjer eru og hafa verið rædd, verði þetta mál, sem hjer ræðir um, talið meðal hinna smærri málanna. En það er hvorttveggja, að bæði verður að taka einnig tillit til hinna smærri mála, og þegar þau snerta svo mjög líf og heilsu almennings eins og þetta mál gerir, geta þau naumast talist vera smámál lengur. Það er alment viðurkent meðal lækna, að sullaveiki stafi frá hundum, og hefir talsvert verið gert til þess að koma í veg fyrir útbreiðslu þessarar veiki, sem hjer var orðin næstum því þjóðarplága. Þess vegna hefir verið lögboðið, að hreinsa skuli hunda, og eins hefir verið reynt að koma í veg fyrir, að of mikið væri af óþarfahundum. En hvorugt hefir dugað; veikin er ennþá alt of algeng hjer á landi. Nú er ekki hægt að útrýma hjeðan algerlega orsök veikinnar - hundunum; þeir eru og verða allvíða ómissandi, aðallega í sveitunum, en í kaupstöðum eru þeir að mestu eða öllu óþarfir. Af þessum ástæðum hefir þessu máli verið hreyft, einkum af heilbrigðisnefnd þessa bæjar, og því er þetta frv. fram komið. Það eru og fleiri ástæður, eins og tilgreint er í greinargerð frumvarpsins, sem gera það að verkum, að rjett er að takmarka hundahald í kaupstöðum. Mörgum mönnum ofbýður oft hundaragið á götunum í Reykjavík og þykir lítill menningarbragur að því. Það var einu sinni víðfrægur maður, sem kom til Kaupmannahafnar; fanst honum hundamergðin einna einkennilegust fyrir borgina og sagði, að hún væri rjett nefnd „Hundaborg“. En Dönum fanst fátt um og þótti lítill vegsauki að þessu. Gæti jeg trúað, að sumum, sem hingað koma, detti stundum eitthvað svipað í hug um Reykjavík. Því verður ekki neitað, að hundar eru skemtilegar skepnur, skynsamir og trygglyndir, og mun því mörgum falla erfitt að skilja þá við sig; en í það má þó ekki horfa. Þótt sett væru í lög strangar reglur um hundahald, t. d. hár skattur, ákvæði um, að þá skuli teyma í bandi o. s. frv., hygg jeg, að það yrði að harla litlu gagni. Lítum aðeins á, hvernig þeim lögum, sem til eru um þetta, er framfylgt. Nú eru í lögum ákvæði um merki, hálsbönd, sem skylt er að hafa á hundum. Hvernig er þessu hlýtt? Nýlega sagði mjer maður, að hann hefði sjeð hjer á götunni 12 hunda í hóp, og aðeins 3 af þeim voru með hálsband. Jeg hygg, að öll slík lög yrðu þýðingarlaust kák eitt. Þá hafa ýmsir kvartað yfir því, að börn gætu ekki farið óhrædd ferða sinna um bæinn vegna hundavaðsins á götunum. Það er oft ægilegt að sjá, hversu börn verða hrædd við hunda. Jeg hefi t. d. sjeð barn stirðna upp, verða eins og að steingervingi, af hræðslu við hund. Auk þess er harla lítil bæjarprýði að því og síst skemtilegt, að engin farartæki, að heita má, mega sjást á götum bæjarins án þess að þvaga af gjammandi hundum sje á eftir þeim. En aðalástæðan móti hundunum hlýtur að verða og er sýkingarhættan. Það má að vísu segja, að hún sje einna minst í kaupstöðunum; að minsta kosti ættu líkurnar þar að vera minni til þess að hundar kæmust í sulli. En aldrei er fyrir slíkt hægt að synja, og þar, sem hundar eru alóþarfir, ættu þeir því ekki að líðast. Það hefir komið til mála að gera heimildina víðtækari en ákveðið er í frv. - að hún nái einnig til hreppa- og sveitarstjórna þeirra sveita, sem liggja að kauptúnum, og til minni sjávarþorpa. Og auk þess mætti setja ákvæði um að takmarka, að hundar fylgist með mönnum í kaupstað eða láta setja þá í hald meðan staðið er þar við. Þetta ætti sú nefnd að athuga, sem fær þetta mál til meðferðar. Vænti jeg svo, að þetta frv. fái góðar viðtökur og legg til, að því verði vísað til allshn.

Jakob Möller Jeg ætla aðeins að geta þess, að ef við flm. þessa frv. hefðum ekki orðið fyrri til, var það fullráðið af heilbrigðisnefnd Reykjavíkur að koma á framfæri frv. í þessa átt. Er það fyrir forgöngu lækna hjer í bæ, eins og hv. samþm. minn, hv. 4. þm. Reykv. (MJ), þegar hefir sagt í ræðu sinni áðan, að þetta frv. er fram komið. Frumvarp þetta, sem hjer liggur fyrir, hefir verið haft í skopi og meðal annars hefir það verið sagt, að þetta frv. væri frumburður hins nýstofnaða Íhaldsflokks. Þetta er í rauninni ekki stórvægilegt atriði, en þar sem jeg hefi lagt nafn mitt við þetta frv., þá er þó bert, að ekki á sá flokkur allan heiðurinn af því! Frv. ætti því ekki að þurfa að mæta neinni andúð þess vegna, enda er engin ástæða til að ætla, að þetta mál verði flokksmál. Þetta er eingöngu heilbrigðismál, og telja læknar það mjög þýðingarmikið, að hemill sje hafður á hundahaldi í bæjum og kauptúnum. Tek jeg svo undir með hv. 4. þm. Reykv., að nefnd sú, sem þetta mál fær til meðferðar, ráðgist um það við Gunnlaug Claessen lækni, - þann mann, sem mest hefir beitt sjer fyrir þetta mál.

Flm. (Halldór Stefánsson) Frv. þetta til breytingar á núgildandi kosningalögum, sem við þm.N.-M. berum fram, berum við fram að óskum margra kjósenda okkar, og falla þær saman við eigið álit okkar. Það er alment talið svo, að með almenna kosningarrjettinum beri kjósendur ábyrgðina á löggjöf og stjórnarfari. Jeg hefi ýmislegt að athuga við þá skoðun, þar á meðal það, að kjósendum er með gildandi lögum ekki gert hæfilega auðvelt að neyta þessa rjettar síns. Breytingar þær, sem hjer er farið fram á, lúta allar og eingöngu að því að tryggja það og gera það auðveldara kjósendum að geta neytt kosningarrjettarins. Efnisbreytingarnar eru þrjár: 1) Heimild til að skifta hreppum í kjördeildir. 2) Færsla kjördags frá hausti til vors. 3) Breyting á kjörgögnum og kjörseðlum. Aðrar breytingar eru aðeins orðabreytingar, sem leiða af þessum framantöldu. Jeg skal nú víkja að hinum einstöku breytingum. Tillagan um, að skifta megi hreppum í kjördeildir, styðst við það, að sumstaðar eru staðhættir þannig, að torvelt er að sækja kjörfund á einum degi, vegna vegalengda og tálmana af vötnum. Fordæmi fyrir slíkri skiftingu í kjördeildir er í núgildandi kosningalögum um skifting kaupstaðanna í kjördeildir. Og það er gert í sama tilgangi: að tryggja og auðvelda kosningarjettinn, þó að aðrar ástæður liggi þar til, skiftingarinnar. Þá er um færslu kjördagsins. Fyrsti vetrardagur eru illa valinn kjördagur, einkum fyrir sveitirnar. Þá eru dagar stuttir, von allra veðra, og oftast ilt umferðir, einkum fyrir kvenfólk. Haustveðrátta er svo ótrygg og hættuleg, að mjög ótrygt er, vegna fjenaðarins, að allir liðtækir menn fari frá heimilunum. Eitt stórhríðarveður getur þá hrakið og lagt undir fönn fjölda fjár, aðeins fyrir það, að menn eru fjarstaddir heimilum sinum. Kjördagur seint á vori hefir ekki þessa ókosti. Þá eru dagar langir, engin hætta með fjenað, og torfærulaust um ferðir. Loks er breytingin á kjörgögnum. Eins og nú er ákveðið eru önnur kjörgögn notuð við kjördæmakosningarnar heldur en við landskjörið. Af því leiðir óvissu kjósenda, og enda kjörstjórna - eins og dæmi þekkjast til frá síðustu kosningu - um það, hvaða kjörgögn eigi að nota, og hvernig. Stimpillinn og stimpilpúðinn eru áhöld, sem flestir kjósendur eru óvanir að nota, enda getur stimpillinn auðveldlega bilað, og þar sem enginn varastimpill er til, þá er ekki auðvelt úr að bæta. Af stimpilblekinu geta kjörseðlar auðveldlega klínst, annaðhvort fyrir óhöndugleik kjósanda, eða að óvöru, og það getur svo valdið ógildingu atkvæðisins. Blýantur er þar á móti áhald, sem allir þekkja og eru tiltölulega leiknir í að fara með. Af þessum ástæðum virðist rjett að samræma aðferðirnar við hlutbundna og óhlutbundna kosningu og velja þá, sem auðveldari er. Ef tekinn væri upp blýanturinn, þá virðist okkur að breyta þyrfti kjörseðlunum þannig, að stækka auða reitinn í borðanum úr ½ í 1 cm. í þvermál, því það er nokkuð hæpið fyrir t. d. skjálfhenta kjósendur að hitta á að gera greinilegan kross í reitinn eins og hann er nú. Hjer er komið fram annað frv., þar sem aðalmarkmiðið er það sama: að gera kjósendum hæfilega auðvelt fyrir um kosningaathöfnina. Hefir því frv. verið vísað til nefndar, og vona jeg, að svo verði líka gert um þetta frv., og getur nefndin þá athugað hinar mismunandi tillögur. - Jeg fjölyrði svo ekki meira um málið, en legg til, að því verði vísað til 2. umr. og allshn., að lokinni þessari umr.

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að fjölyrða um þetta mál. Aðeins vil jeg benda á það í þessu sambandi, að mjer er ekki kunugt um, að nokkur almenn óánægja ríki vegna stimpilsins. Það er ekki frambærileg ástæða, að þeir, sem ekki geta notað stimpil, geti betur notað blýant. Blýanturinn var notaður fyrst, og þá munu ógild atkvæði hala verið mun meiri en síðan var breytt til. Að seðlar sjeu taldir ógildir, ef sjest á þeim blekklessa, held jeg sje ekki rjett, svo framarlega sem það er sýnilegt, að um það þurfi ekki að efast, hvern viðkomandi vildi kosið hafa. Jeg man ekki til, að jeg hafi heyrt neina óánægju yfir stimplinum, nema aðeins frá einum manni í Gullbringu- og Kjósarsýslu, er bauð sig þar fram, fyrsta árið, sem þessi kosningaaðferð var notuð, og virtist kenna stimplinum um það, að hann náði ekki kosningu. Um almenna óánægju mun alls ekki vera að tala. Flm. (HStef) talaði um það, að það væri vandi að gera við stimpilinn, ef hann bilaði, en þá fer nú flest að verða örðugt, ef viðgerð á jafneinföldu áhaldi er nokkrum torveldleikum bundin. Þá talaði hv.flm. um færslu kjördagsins, sem væri nú mjög óhentugur fyrir sveitirnar. Það kann að vera rjett, að svo sje sumstaðar háttað, að núverandi kjördagur sje óheppilegur, sjerstaklega fyrir Norður- og Austurland, og ef til vill fyrir sumar sveitir á Vesturlandi. En jeg hygg, að hvaða kjördagur sem ákveðinn yrði, þá mundi svo reynast, að hann yrði óheppilegur fyrir einhver hjeruð. Hvernig sem menn deila um þetta atriði, mun það verða flestra sanngjarnra manna álit, að núverandi kjördagur sje heppilegri fyrir sjómenn en að færa hann til sumarsins. Frv. gerir ráð fyrir því að skifta hreppunum í kjördeildir. Þá ætti það að verða til þess að gera menn ánægðari með kjördag þann, sem nú er, ef það er aðallega, sem menn setja út á hann, að tíðarfars vegna sje erfiðara að sækja kjörfund um veturnætur, af því svo hagi til, að langt sje til kjörstaðar. En annars er vandi að finna fyrirkomulag, sem ekki væru örðugleikar á og óánægja fylgdi. Á þetta vil jeg benda nefndinni, og vona jeg, að hún hugsi sig vel um áður en hún gangi inn á frv. Það mætti slá því fram, að kosið yrði á hverju heimili. - Annars er þetta sífelda hringl alls ekki til bóta. Að vísu var jeg með síðustu breytingu á lögunum, en reynslan hefir sýnt, að hún hefði betur verið ógerð, því eftir því sem heimakosningarnar hafa verið framkvæmdar við síðustu kosningar, þá má telja þær hafa orðið til stórvanvirðu.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg get látið athugasemdir hv.þm. Barð. (HK) hlutlausar að mestu leyti. Jeg vil aðeins drepa á eitt atriði. Hv. þm. sagði, að færsla kjördags gæti orðið til þess að gera sjómönnum erfitt fyrir. Það mun nú vera svo, að haustkjördagurinn hafi upphaflega verið ákveðinn með tilliti til sjómanna. En síðan hefir lögunum verið breytt, svo sjómenn geta kosið, hvar sem þeir eru staddir. Er því engin ástæða til að telja færslu kjördagsins varhugaverða þeirra vegna.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg skal fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum, og vil jeg um leið leyfa mjer að óska þess, að ekki þyrftu að vera jafnlangar umræður um það og um síðasta mál. Samskonar frv. hefir áður legið fyrir þinginu; er þetta því margrætt mál og óþarft að rekja sögu þess. Embætti þetta var stofnað á góðu árunum, þegar fjárhagsástæður vorar voru öðruvísi en nú. Síðasti þátturinn í þessu máli var leikinn á þingi 1922. Sparnaðarnefndin í Nd. bar þá fram frv. um afnám þessa embættis. Stóð hörð rimma hjer í hv. deild um frv., og var það afgreitt við 2. umr. á einkennilegri hátt en nokkurt annað mál, sem jeg man eftir, sem sje með þeim ósköpum, að það var „uden Hoved og Hale“, eins og frsm. komst að orði. Við 3. umr. var það afgreitt með rökstuddri dagskrá. Þess efnis, að málinu skyldi slegið á frest, í því trausti, að stjórnin legði síðar fyrir þingið tillögur um breytta embættaskipan. Nú er það alkunnugt, að stjórnin bar margar slíkar tillögur fyrir síðasta þing, svo að engin ástæða er til þess að fresta málinu lengur af þeim sökum. Nú er og komið nýtt þing, og virðist rjett að skjóta málinu undir það. Tvær aðalhliðar eru á máli þessu. Sú fyrri, hvort embættið sje nauðsynlegt. Því hefir verið haldið fram mjög sterklega, og færð til þess tvenn rök. Í fyrsta lagi þyrfti í heimspekisdeildinni að vera kostur á kenslu í latínu, vegna þeirra nemenda, sem leggja stund á norræn fræði og Íslandssögu, svo að þeir geti lesið á frummálinu latnesk skjöl, er varða sögu landsins á miðöldunum. Á Alþingi 1922 lá fyrir álit frá heimspekisdeildinni, þar sem hún telur æskilegt, að slík kensla verði látin í tje. Sterkar er ekki kveðið að orði. Auðvitað hlaut deildin að segja eitthvað í þessa átt, en jeg dáist að því, hve gætilega þetta er orðað. Jeg get dálítið dæmt um þetta af eigin reynd. Jeg hefi varið nálega öllum tómstundum mínum í 10 ár eða meir til rannsóknar á sögu landsins, og hygg jeg vera sárfá skjöl og gögn, er hana varða á tímabilinu 1200–1550, sem jeg hefi ekki kynt mjer. En jeg verð að segja það, að við þessar rannsóknir hefði jeg mjög lítið saknað latínukunnáttu. Frá því sjónarmiði væri ekki síður ástæða til að kenna miðalda lágþýsku og miðalda ensku við háskólann. Þessi ástæða er svo lítilvæg, að hlægilegt væri að halda við embættinu fyrir hana. Hin aðalástæðan fyrir nauðsyn embættisins er grískukenslan. Það hefir verið aðalstarf þessa kennara að kenna guðfræðinemendum grísku. - Þegar sparnaðarnefndin flutti frv. 1922, kom álit frá guðfræðideildinni, þar sem hún telur nauðsynlegt, að nemendur deildarinnar eigi kost á að læra grísku. Jeg skal ekki draga í efa, að það sje fyrir margra hluta sakir nauðsynlegt, að guðfræðinemendur læri grísku, svo að þeir geti lesið Nýjatestamentið á frummálinu. En jeg vil benda á annað í þessu sambandi. Guðfræðideildin hefir að undanförnu jafnan verið að bæta við námsgreinum og lengja námið. Þó þurfa kennararnir ekki að kenna nema 1 klukkustund á dag að meðaltali, þessa 8–9 mánuði, sem kenslan stendur yfir á ári hverju. Jeg fæ ekki skilið, að neitt geti verið því til fyrirstöðu, að þeir bæti á sig grískukenslunni, og jeg er þess fullvís, að hver þeirra sem vera skal er fær um að kenna Nýjatestamentis grísku. Í þessu sambandi vil jeg skjóta því til hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að verði biskupinn látinn kenna við háskólann, verður guðfræðideildin ekkert ófrjálsari, eins og hv.þm. var svo hræddur um, þó að biskupinn kendi þar grísku. Niðurstaða mín verður því sú, að hvorug ástæðan er nægileg til þess að koma í veg fyrir, að embættið verði lagt niður. Það er einnig nauðsynlegt, að lögin sjeu afnumin nú, svo að embættið verði ekki veitt aftur, ef það kynni að losna. Þá er hin hliðin á þessu máli, hvað við muni taka, ef embættið er lagt niður. Sparnaðarnefndin 1922 lagði það til, að maður sá, sem nú gegnir þessu embætti, skyldi fá eftirlaun, ef frv. um afnám þess yrði samþykt, og varð um það mikil senna. Þá aðferð tel jeg algerlega ranga. Þetta tók hv. 2. þm. Arn. (JörB) fram í umræðunum um síðasta mál, og ennfremur hv. núverandi 1. þm. Reykv. (JÞ) á þingi 1922, að ríkið hefði skilmálalaust leyfi til að segja upp starfsmönnum sínum og væri ekki skuldbundið til að ala önn fyrir þeim æfilangt; það hefði í þessu efni sama rjett sem aðrir vinnuveitendur. Jeg skal ekki fara að endurtaka rök þessara tveggja hv.þm., en aðeins bæta einni röksemd við, þessu til stuðnings. Það er öllum kunnugt, að ríkið veitir embættismannaefnum sínum ókeypis skólavist, og kostar stórfje til. Margir fá námsstyrk úr ríkissjóði, og sumir utanfararstyrk að loknu námi. Þessir menn fá svo embætti, en eru alls ekki bundnir við að þjóna þeim lengur en þeim sýnist. Þeir geta sagt upp starfi sínu eftir örstutta stund, án þess að ríkið hafi nokkur ráð til þess að halda í þá. Til þessa eru mörg dæmi, og skal jeg nefna eitt af handahófi. Svo sem kunnugt er, hefir ríkissjóður styrkt mann einn til náms árum saman, til þess að hann geti starfað fyrir Búnaðarfjelag Íslands sem áveituverkfræðingur. Ef þessi maður kæmi nú heim og vildi ekki líta við þessu starfi, sem hann hefir verið styrktur til að búa sig undir, heldur kysi að taka annað starf, svo sem t. d. við ritstjórn Morgunblaðsins, þá væri ekkert því til fyrirstöðu frá lagalegu sjónarmiði. En eins og þessir menn, sem ríkið hefir styrkt til náms, hafa leyfi til að hverfa frá störfum sínum, hvenær sem þeir vilja, eins á ríkið rjett á að vísa þeim úr þjónustu sinni, án þess að baka sjer nokkra skyldu til að sjá fyrir þeim eftirleiðis. Margir menn munu líta svo á, að núverandi kennari í klassiskum fræðum sje verður opinberrar viðurkenningar og heiðurslauna fyrir stjórnmálastarfsemi sína. Jeg skal ekki dæma þar um, enda stendur það öðrum nær en mjer, þar sem jeg hefi jafnan, síðan jeg komst til vits og ára, verið honum andvígur í stjórnmálum. Alt um það virði jeg hann mjög mikið sem ágætan kennara. En eigi að sýna honum einhvern sóma, verður að gera það með öðrum hætti en þessum, að halda við óþörfu embætti, sem opin leið er að veita öðrum, ef þessi maður fellur frá. Jeg skal nú að síðustu benda á sjálfsögðustu leiðina til þessa. Á fjárlögum þessa árs eru veittar 15000 kr. til tímakenslu í mentaskólanum, og í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 18000 kr. á næsta ári. Jeg skal ekki fjölyrða um, hve þessi fúlga er óeðlilega há, en benda á, að hjer er tvímælalaust staður fyrir mann þann, sem hjer ræðir um. Hann var kennari minn í 2 ár í latínuskólanum, og er einn af þeim bestu kennurum, sem jeg hefi haft. Hann er jafnvel fallinn til að kenna í mentaskólanum, hvort sem er latína, íslenska eða þýska. Þessu vildi jeg skjóta að væntanlegri nefnd til sjerstakrar athugunar. Jeg hefði kosið, að málinu yrði vísað til allshn., en best fer á, að sama nefndin hafi bæði þessi frv. til meðferðar; vil jeg gera það að tillögu minni, að málinu verði þangað vísað að lokinni þessari umræðu.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi við mörg tækifæri lýst yfir því, bæði í hv.Nd. og hv.Ed., að jeg teldi æskilegt að gera embættakerfi landsins einfaldara en það er nú, og jeg hefi ekki látið sitja við orðin tóm. Stjórnin sýndi í fyrra mjög alvarlega viðleitni í þessu efni, þar sem hún reyndi að draga að mun úr kostnaðinum við embættismannahaldið. Jeg á við embættismannafrv., sem lögð voru fyrir síðasta þing. Hefði þeim frv. verið tekið, mundi stjórnin hafa gengið ennþá lengra í þessu efni. Jeg skal ekki draga þessi frv. inn í umræðurnar, en einungis benda á, að þar kom fram sá mesti sparnaður, sem nokkurntími hefir verið fram borinn á þingi. Jeg er í engum vafa um það, að þjóðin mun, áður en líður á löngu, heimta, að þessi frv. verði borin fram á ný. En hitt er jafnvíst, að þótt þetta þing reyni að framkvæma hinn og þennan sparnað, þá verður sá sparnaður aldrei nægur til að bjarga landinu úr þeim augnabliksvandræðum, sem það er komið í. Jeg skal í þessu sambandi endurtaka það, sem jeg sagði í hv.Ed. fyrir nokkrum dögum. Mjer virðist sem margir líti svo á, að hafi þeir skrifað nafn sitt á einhverja sparnaðartillögu, hafi þeir friðað samviskuna og bjargað þjóðinni. Þessir menn hugsa svo mikið um smáatriðin, að þeir gleyma þeim stóru, þeim málunum, sem mest á ríður. Jeg skal játa, að hv.flm. (TrÞ) er færari en jeg að dæma um nauðsyn þessa embættis fyrir þá, sem leggja stund á sögunám við háskólann. En það er ljóst, að það er gott fyrir guðfræðingana að eiga kost á að læra grísku, svo að þeir geti lesið Nýjatestamentið á frummálinu. Svo margvíslegar eru nú skoðanir manna á trúmálum og skilningur á ritningunni, og þjóðkirkjan svo rúm orðin, að nauðsynlegt virðist, að prestarnir geti sjálfir lesið hina umþráttuðu staði á frummálinu. Jeg hefi nýlega lesið ritgerð eftir einn af háttv.þm., þar sem mikið er úr því gert, hve heitur trúmaður fyrsti landnámsmaðurinn var, og var hann þó alheiðinn. Þetta bendir á, að það gildi einu, á hvað menn trúi, ef trúin er nógu sterk. Þegar lærðu mennirnir koma með annað eins og þetta, er við því búið, að við hinir getum ruglast í barnalærdómnum, og er því nauðsynlegt, að hver og einn prestur geti rannsakað ritningarnar sjálfur. Mjer finst aðalatriðið í þessu máli vera það, að ekki megi afnema þessi lög, meðan sá maður gegnir embættinu, sem nú situr í því. Jeg minnist þess, að þegar stjórnin flutti í fyrra frv. um sameiningu þjóðskjalavarðar- og landsbókavarðarembættanna, sem felt var hjer í háttv. deild, var það talið merkilegt, að kenslumálaráðherra skyldi sýna svo mikið ræktarleysi gagnvart dr. Jóni Þorkelssyni að koma með það frv., að honum lifandi. Þó var tilskilið í frv., að hann skyldi sitja í embætti sínu svo lengi sem hann vildi og entist aldur til. En það er vitanlegt, að Bjarni frá Vogi hefir unnið til viðurkenningar fyrir starf sitt í þágu þjóðarinnar, og eitt er víst, að nafn hans mun lifa, þegar ýmsir aðrir eru gleymdir. Það er því afarmikið ræktarleysi að afnema þetta embætti í hans tíð og láta hann standa á klakanum með unga konu og 4 ung börn. En til er margt, sem getur hefnt sín, og ekki síst þetta, að sýna bestu mönnum sínum of mikið ræktarleysi. Það er að vísu satt, að hann er óhlífinn í orðum hjer á þingi og lætur óspart hnútur fljúga um borð til hægri og vinstri, og má vel vera, að sumum sárni það stundum. En jeg þykist vita, að hann muni ekki dæmdur fyrir það, heldur af verkum sínum, þeim, sem hann hefir unnið í sjálfstæðismáli þjóðarinnar. Og það má teljast undarlegt, að þegar sjálfstæðismál þjóðarinnar eru loksins komin í það horf, sem þau eru, að þá skuli altaf hið háa Alþingi vera að vega í garð þessa manns, sem hefir jafnan verið meðal hinna fyrstu forkólfa sjálfstæðisbaráttunnar. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þjóðin muni ekki meta þesa undarlegu tilhneigingu ýmsra hjer á Alþingi.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Mjer þykir gott til þess að vita, að útlit er fyrir, að ekki verði langar umræður. Jeg mun ekki fara mörgum orðum um þann hluta af ræðu hæstv.forsrh. (SE), sem snerist um guðfræðina og hans barnslegu trú. En hitt, sem hann sagði, að með þessu frv. væri verið að kasta þessum manni út á kaldan klakann, þá er þetta algerlega rangt og annaðhvort sprottið af misskilningi hjá hæstv.forsrh. (SE), eða því, að hann hafi viljað misskilja tilgang okkar flm. frv. Því jeg held, að eftir framsögu mína ætti honum að hafa verið það sæmilega ljóst, að við hefðum ætlast til að honum væri fengið starf við mentaskólann, sem hæfileikum hans væri samboðið. 

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg sje, að háttv.þm. Dala. (BJ) er hjer ekki viðstaddur, en ef hann er einhversstaðar hjer nærri, svo hægt sje að ná í hann, óska jeg, að það sje gert. Hann var að andmæla þessu frv. í byrjun þessarar umr. og fór allgeist að vanda. Það er vani hans, þegar mál eru til umræðu, sem hann er andstæður, að hann fer geist og hirðir ekki um ástæður. Ræða hans kom alls ekki við aðalefni þessa máls, sem jeg nefndi og taldi vera höfuðatriði þessa máls: getu landsmanna eða gjaldþol annarsvegar, embættis- og starfsmannahald landsins og nauðsyn þessa embættis hinsvegar. Af ræðu háttv.þm. Dala. hefði mátt ætla, að jeg hefði ráðist að þessum heiðursmanni, sem þetta mál snertir. Og hann sagði beinlínis, að vjer flm. þessa frv. hefðum flutt það af vondum hvötum. Ræða hans frá upphafi til enda var eintómt illindaraus og getsakir um varmensku í garð okkar flm. þessa frv. Hvað gefur honum rjett til að haga þannig orðum sínum, veit jeg nú ekki. En honum má vera nóg, að hann veit sig hafa hreinan skjöld. Hann mun aldrei verða kvaddur til að svara fyrir gerðir okkar flm. þessa máls. Vjer frábiðjum okkur alla íhlutun hans. Hv. þm. Dala. hefir nú setið á 15 eða 16 þingum alls, og hann hefir ætíð leikið þar þennan sama leik. Áheyrendur, sem heyrt hafa munnsöfnuð hans, geta því borið um það, aðrir, sem ekki hafa átt kost á að hlýða á hann, geta lesið þetta í þingsögunni. Að þessu leyti virðist ekki vera um neina framför að ræða hjá þessum háttv.þm. - Hv. þm. var að tala um tilraunaskepnu fyrir prófessorinn í vinnuvísindum, en af öllum tilraunaskepnum, mun þessi „þingskepna“ vera best fallin til rannsóknar fyrir þennan háttv. prófessor. Þá skal jeg í fáum orðum víkja að þeim örfáu atriðum, þar sem ræða hv.þm. Dala snerti málefnið, sem hjer er til umræðu. Jeg skal reyna að vera eins stuttorður og mjer er unt. Því að ef jeg ætti að eltast við allar fjarstæður hv.þm., mundi fara til þess alt of langur tími. Annars býst jeg við því, að málefnið, sem hjer er til umr. græði lítið á þessum umræðum okkar hv.þm. Dala., eins og þeim nú er komið. En hv.þm. Dala. ræður nú, í hvaða tón talað er. Þó skal jeg geta þess, að jeg mun sem allra minst víkja í umr. að prófessor G. F. Jeg vil ekki láta hann gjalda þess, þó að formælandi hans - það mun eiga að skoða hv.þm. Dala. svo - kunni ekki að haga orðum sem siðuðum manni sæmir. Það mun nú vera í þriðja sinni, sem hv.þm. Dala. segir æfisögu próf. Guðmundar Finnbogasonar hjer á Alþingi, svo hún ætti að fara að verða mönnum kunn. Mintist hann á umbætur þær, sem prófessorinn hefði gert á vinnubrögðum í landinu. Jeg hygg nú, að atvinnurekendur þeir, sem hann drap á, viti fult svo glögt, hversu miklar þær eru. þær eru áreiðanlega ekki miklar eða mikilvægar. Enda var varla mikils að vænta. Próf. G. F. hefir alls ekki stundað neina slíka vinnu, og auk þess er hann of bundinn við önnur störf á afar óhentugum stað - háskólanum - til þess að nokkurt gagn gæti orðið að þessari starfsemi hans. Prófessor G. F. hefir lagt stund á, árum saman, alt annað en það, sem að verklegum vinnubrögðum lýtur. Hann stundaði í mörg ár háskólanám, og síðan mest fengist við fyrirlestrastarfsemi o. þ. h. Til þess að hann hefði getað gert nokkrar umbætur á vinnubrögðum (verklegum athöfnum), hefði hann þurft að starfa alt öðruvísi og á öðrum stað. Jeg hygg það sje enganveginn rangt gagnvart próf. G. F., þó maður segi, að árangur af störfum hans í þágu bættra vinnubragða hafi orðið sáralítill. Hv. þm. Dala. sagði, að eftir vinnubrögðum okkar flm., eins og þau lýstu sjer í þessu frv. okkar, mætti ætla, að við flm. þessa frv. vildum, að sjómenn færu upp í sveit til að temja hesta, en landkrabbar gerðust sjómenn. Þetta dæmi hv.þm. Dala. átti að sýna, hve fjarstætt það væri að taka próf. G. F. frá háskólanum, auðvitað vegna nauðsynar á starfsemi hans við háskólann í þágu umbóta á almennum vinnubrögðum í landinu. En þessi röksemdaleiðsla háttv.þm. Dala. er harla bágborin. Próf. G. F. hefir kynt sjer þessi vinnuvísindi af erlendum bókum, en ekki stundað líkamlega vinnu, síðan þá að hann var á unga aldri. Jeg býst við, að flestir muni vera á mínu máli um það, að þegar þannig er nú ástatt um þessa starfsemi, þá sje ekki neitt tiltökumál, þó lítils árangurs sje að vænta í þessu efni, enda munu þeir, er almennum vinnubrögðum í landinu eru kunnugastir, telja býsna litlar umbætur hafi orðið. En jafnvel þótt próf. G. F. hefði eitthvað gert í þessu efni, er högum vorum nú svo komið, að við höfum ekki ráð á að láta hann fást við þessi störf lengur. En það var annað starf, sem próf. G. F. hafði sjerstaklega búið sig undir og varið til þess löngum tíma og var styrktur af opinberu fje til þess. Hann átti að kynna sjer fræðslustarfsemi helstu mentaþjóða, aðallega alþýðufræðsluna, og átti að gera tillögur um fyrirkomulag þeirra mála hjer á landi. Nú mætti ætla, að til þessa starfa hefði hann einmitt verið vel fallinn, sökum þekkingar sinnar á því máli og mikils undirbúnings, og jeg er heldur ekki að segja, að tillögur hans, hvað þetta snertir, sjeu ekki að mörgu leyti góðar. En hvað segir hv.þm. Dala. um þessar tillögur? Hann segir, að allar tillögur hr. G. F. um þau mál og núgildandi fræðslulög, sem mestmegnis eru hans verk, sjeu hreinasta fjarstæða og eigi alls ekki við hjer á landi. Hv. þm. Dala. leggur ekki mikið upp úr þessum tillögum hr. G. F. og telur, að þar hafi meiriháttar mistök orðið á, en einmitt til þessa starfa hafði G. F. undirbúið sig allrækilega. Háttv. þm. Dala. taldi það svik af hálfu landsins, ef það segði embættismanni upp stöðu sinni. Jeg ljet það í ljós, að til væru störf, fyrir þennan mann, sem hann væri vel fallinn til að gegna, sökum þekkingar sinnar og allrar mentunar, og sem hann vel mundi geta tekið við, og þó ekkert sje tekið fram um þetta í þessu frv., gat jeg um þetta í framsöguræðu minni. Það er svo að sjá, að háttv.þm. Dala. líti svo á, að ef Alþingi einusinni hefir stofnað eitthvert embætti, megi ekki leggja það niður aftur, því þá væri það brigðmælgi eða svik gagnvart viðkomandi embættismanni. Ef svo væri, mundi sama gegna um hvaða starfsmann sem væri, er sagt væri upp stöðu. Það tæki þá alveg eins til þeirra manna, sem einhverskonar starfsemi hafa með höndum og þurfa á verkafólki að halda. Nú er það augljóst, að enginn einstaklingur gæti haldið áfram neinni starfsemi í þessu landi, ef ekki mætti segja neinum upp vinnu, sem atvinnurekandi hefir einhverntíma þurft á að halda. En sje einstökum atvinnurekanda heimilt að segja upp vinnu verkafólki sínu, þá hefir þjóðfjelagið sama rjett til að segja embættismönnum upp starfa. Og síst ættu almennir verkamenn, er fyrir starfsmissi verða, að vera betur færir til að sjá sjálfum sjer borgið en embættis- eða starfsmenn landsins. Jeg veit ekki betur en ríkið skifti sjer meira af undirbúningi embættismanna undir æfistörf þeirra en almennings, með námsstyrkjum og ýmsu fleira. Þegar svo að náminu loknu að ríkið veitir þeim einhvern starfa, en ástæður breytast svo síðar að þeirra er ekki lengur þörf, eða meira gagn verður að vinnu þeirra við önnur störf en upphaflega var ákveðið, þá eiga það að kallast svik, ef mönnum er sagt upp eða fluttir í annan stað. Þetta finst mjer hálfbágborin röksemdaleiðsla. Það er og undarlegt, ef þessir menn ættu að vera ver settir til að sjá sjer farborða, af því að þeir hafa búið sig undir eitthvert ákveðið starf og notið máske mikillar mentunar, en fátækir, mentunarlausir almúgamenn. Þá þætti mjer sem nokkurum skugga brigði á mentamál þjóðarinnar og hennar lærðu menn. Jeg hygg heldur eigi, að þetta sje almenn skoðun mentamanna, sem hv.þm. Dala. hefir haldið fram, þótt það kunni að vera skoðun hans sjálfs, síst í þessu máli, þar sem til er annað starf, ekki óhliðstætt því, sem hann hafði áður, handa þessum manni. Háttv. þm. Dala. sagði, að próf. G. F. hefði siglt erlendis og numið hjá mörgum helstu menningarþjóðum þessarar álfu. Þá er því til að svara, að það hafa fleiri menn en hann siglt til annara landa og leitað sjer þar frama og mentunar, án þess að þeir hafi krafist framfærslu af þjóðinni á eftir. Tómas Sæmundsson sigldi líka suður í lönd til að kynna sjer mentun og menningu annara þjóða og verklegar framkvæmdir þeirra, en þegar hann kom heim aftur, gerðist hann prestur í sveit. Hann hugði, að hann gæti best unnið fyrir þjóðina með því að gerast fyrirmynd og foringi hennar, eins í verklegum framkvæmdum sem mentamálum, yfir höfuð því, sem henni mátti best að gagni koma.

Var hann ekki guðfræðingur?

Jú, en hann fór upp í sveit og starfaði þar, en heimtaði ekki, að stofnað væri handa sjer sjerstakt embætti, alveg óþarft. Annars verð jeg að segja það, að ef margir embættismenn hjer á landi væru hjer sömu skoðunar sem hv.þm. Dala., þá yrði þess ekki langt að bíða, að þeir kæmust á sama stig og dýrategund sú við Amason-fljótið í Suður-Ameríku, sem maurfluga nefnist. Húsbændurnir á heimilunum þar eru svo værukærir, að þeir nenna sjálfir ekkert að gera. Þeir láta vinnumennina ekki einasta viða að á allan hátt, heldur og mata sig, því þeir geta ekki einu sinni borðað hjálparlaust, og drepast úr hungri, þótt maturinn sje settur fyrir þá, ef þeir eru ekki mataðir. Eg segi þetta ekki af því að jeg ætli, að þessu sje þannig farið um embættismenn landsins, heldur út af því, sem hv.þm. Dala. hefir nú haldið fram í ræðum sínum, að það hefir litið svo út sem hann telji embættismann ófæran um að bjarga sjer, ef honum er sagt upp stöðu sinni. þesskonar aumingjaskapur er ekki frambærilegur. Hv. þm. Dala. sagði, að fjárhagsörðugleikar landsins væru orðnir illviljuðum mönnum að skálkaskjóli. Jeg vil í því sambandi minnast eins atriðis, sem kom fyrir eitt sinn áður, er við áttum sæti hjer í hv. deild. Hann bar þá fram frv. um að landið skyldi taka að láni 20 miljónir króna til fossakaupa. Má nokkuð sjá á þessu, að ekki hefir hann þá talið fjárhag landsins erfiðan. En á því sama þingi var flutt till. um að veita bláfátækum barnamanni 500 kr. árl. styrk um tvö ár. Þessum fátæka manni hafði verið vísað frá starfi fyrirvaralaust að kalla, án þess unt væri að sjá, að minsta kosti með nokkurri vissu, að hann hefði verðskuldað það. En hv.þm. Dala. var ekki hissa á að drepa þessa tillögu. Honum gengu ekki þá til hjarta vonir foreldranna og barnanna. Jeg hefði ekki tekið þetta dæmi, ef hv.þm. hefði ekki gert orð á því, að þetta væri aðeins ókindarskapur af okkur flm., að vera að hreyfa þessu máli. Við værum með því að gera tilraun til að skaprauna foreldrum og vinna börnum tjón, og ýmislegt fleira af því tæi. En þegar maður minnist dæmisins, sem jeg gat um áðan, þá lítur úr fyrir, að það sje ekki sama, hvert foreldrið eða barnið er hjá hv.þm. Dala. Ef það nú er brennimark á okkur flm. að hafa borið þetta frv. fram, þá mun það ekki síður vera brennimark á hv.þm. Dala., gerðir hans í þessu máli, sem jeg nefndi. Væri það og lítill skaði, þótt menn með þannig löguðum brjóstgæðum ættu ekki sæti á Alþingi. Hv. þm. kvað aðra höfuðástæðu til þessa frv. vera fávisku og heimsku. Jeg skal ekki fara langt út í það mál, en vil þó enn minna á eitt atriði, sem gerðist á þinginu 1922. Þessi sami hv.þm. (BJ) flutti þá frv. þess efnis, að gjöld þau, sem landsmenn greiddu í ríkissjóðinn, skyldi goldið í gullkrónum, þ. e. eftir verðgildi þeirra. Með því hefðu gjöld manna til hins opinbera orðið svo há, að það hefði verið öllum þorra almennings algerlega um megn að rísa undir því, nú um 200 kr. á hvert mannsbarn í landinu. Það má vera, að hv.þm. (BJ) hafi þá flutt frv. með það fyrir augum, að það yrði ekki samþ., að það hafi átt að vera nokkurskonar löðrungur á þá menn í þinginu, sem helst vildu spara. En það hefði þá mátt ætla, að sá maður, sem þykist öllum öðrum vitrari og betri í þinginu hefði ekki gert fjármál landsins að fíflskaparmáli.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal ekki hætta mjer langt inn í þann eilífa eld, sem hjer virðist vakinn. Þegar þetta embætti var stofnað, greiddi jeg atkv. gegn því. En jeg lít svo á, að nú, þegar það hefir eitt sinn verið stofnað og veitt á nafn, þá sje ekki fært, vegna virðingar þingsins, að leggja það niður að svo stöddu. Öðru máli væri að gegna, ef eitthvert embætti losnaði, sem þessu væri skylt. Þá væri gott, ef þáverandi stjórn færi þess á leit við þennan mann, að hann tæki við því embætti. Jeg skal svo ekki fara lengra inn á þetta mál, en vil aðeins bæta því við, að jeg álít, að hjer sje um mjög góðan mann og starfhæfan að ræða.

Bjarni Jónsson Jeg er svo vel settur nú, að jeg þarf fáu að svara viðvíkjandi efninu sjálfu, og þær fáu efnisaths., sem jeg þarf að gera, get jeg átt tal um við þann hv.þm., sem mjer er ljúfast að ræða við þá hlið málsins; jeg á þar við hv. 2. þm. Eyf. (BSt). Hann sagði, að þetta embætti hefði verið stofnað með tilliti til þessa manns. Þetta er nákvæmlega rjett. Embættið var stofnað í því skyni, að þessi maður færi ekki af landi brott og til Danmerkur, og með þetta fyrir augum var það einmitt bundið við hans nafn. Það var einmitt stofnað sökum þess, að Alþingi skildi þá, að þegar maður hefir varið helming æfi sinnar til þess að búa sig undir ákveðið lífsstarf, þá er það enginn sparnaður að láta þessa krafta hans fara forgörðum eða falla í skaut öðrum þjóðum. Því hefir þessi síður verið tekinn upp, eins og rjett er af svo fátækri þjóð, að ríkissjóður stuðli að því, að þessir vísindamenn, sem til eru á hverjum tíma, fái tækifæri til að starfa að áhugamáhun sínum, án þess að stofnuð sjeu að staðaldri sjerstök embætti. Jeg skal t. d. taka Ólaf Daníelsson. Það hefði átt að fara þannig að með hann. Hann er maður með sjerstaklega mikla hæfileika á sínu sviði, sem koma þó að litlum notum, sökum þess, að mestur hluti starfsorku hans fer til tímakenslu. Við eigum völ á nægum mönnum til að annast þá kenslu svo í lagi sje, en hitt er eigi jafnvíst, að við á hverjum mannsaldri eigum völ á slíkum stærðfræðingi. En það er svo oft um þessa þjóð sem um Gyðingana forðum, að hún þekkir ekki sinn vitjunartíma. En það verð jeg að taka fram, að stofnun þessa embættis í hagnýtri sálarfræði var til lofs því þingi, sem það gerði. Háttv. 2. þm. Eyf. hjelt því fram, að háskólinn hjer væri stofnaður með þeim hætti, að sameinaðir hefðu verið embættaskólarnir og svo bætt við heimspekisdeildinni. Leit hann svo á, að embættadeildirnar væru höfuðatriðin. Það er að vísu gott, en því má þó ekki gleyma, að heimspekisdeildinni var ætlað að bera uppi nafn Jóns Sigurðssonar, og má því eigi afrækja hana með öllu. Það var og ávalt tilætlunin, bæði hjá mjer og mörgum öðrum, að háskóli landsins yrði annað meira en tómur embættaskóli. Fyrir okkur vakti það, að hann yrði jafnframt vísindastofnun. Og þarna bauðst tækifæri að ná í færan vísindamann í þessari grein, og þingið skildi það og bætti honum við deildina. Jeg rakti það síðast, að ekki væri hægt að segja þeim manni, sem er vel lærður heimspekingur, að hætta við sín vísindi eða leggja hann upp í bókaskáp. Auk þess veit jeg ekki til þess, að það embætti sje nú laust, sem menn eru að ræða um. Er undarlegt að ætla sjer að fara með gamla og gegna embættismenn landsins eins og afsláttarhross og ráðstafa embættum þeirra á þennan hátt, án þess þeim hafi dottið í hug að segja af sjer. Annars er hitt aðalatriðið, að þessum manni hefir verið lofað þessu embætti, og því má ekki rifta. Jeg skal ekki vefengja, að hv. 2. þm. Eyf. kunni vel að fara með orf og ljá. En jeg býst við, að honum sje eins og mjer kunnugt um fjölda manna, sem aldrei hafa lært að búa í hendurnar á sjer. Er ýmist orf eða ljár af skakkri lengd eða of stutt eða langt á milli hæla. Þótt nú G. F. gerði eigi annað en mæla orf og ljá hv. 2. þm. Eyf. - sem jeg samkvæmt orðum hv.þm. geri ráð fyrir, að sjeu í besta lagi - og hjeldi síðan fyrirlestra og brýndi fyrir mönnum að fara eins að og hann, þá væri það eitt afarmikils virði. Því að það veltur ekki á neinu, hver fyrst finnur bestu aðferðina, en á hinu ríður mikið að breiða út þekkinguna á henni, svo að sem flestir fái notið hennar. Og það er einmitt þessi hliðin á starfi G. F., sem gerir það svo mikilsvert, að hann vekur meir en nokkur annar almennan áhuga á verklægni. Hugsum okkur, að einhver hefði stungið upp á því í tíð Torfa í Ólafsdal, að hann yrði settur á laun í því skyni að hann reyndi að bæta vinnuaðferðir. Það hefði sjálfsagt þótt nokkuð mikil fjarstæða þá. En ætli það myndi ekki kveða við annan tón nú, er menn hafa sjeð, hvaða gagn ljáblöðin hans Torfa hafa gert íslenskum bændum? En það er hjer sem víða, að menn eiga erfitt með að meta rjett störf sinna samtíðarmanna. - Jeg tók þetta sem dæmi til þess að sýna, að það er oft lítið, sem getur gert ómetanlegt gagn heilum atvinnuvegi. Að því er snertir sjávarútveginn, þá skal jeg geta þess, að eitt fjelag hjer hefir nú ráðist í að byggja allstóra veiðistöð eftir fyrirmælum G. F. Ef hún reynist vel þá kann það að koma upp úr kafinu, að hann hafi þar komið fram með hlut á borð við ljáina hans Torfa. Hver treystist yfirleitt til að segja um eitthvað, sem nýtt er og óreynt, að þetta verði aldrei barn í brók? Hversvegna á endilega að slá niður alla möguleika, áður en þeir eru byrjaðir? Jú, nú hefir hv. 2. þm. Árn. (JörB) svarað á þann hátt, að það sje gert til að spara. Hann er kominn að þeirri undarlegu niðurstöðu, að landið sje of fátækt til þess að það megi vinna sjer gagn. Þarna er fjármálamaður! Hann furðaði sig á því, að jeg hefði nú í þriðja sinn sagt æfisögu þessa manns, og kvað það ekki koma málinu við. Jeg talaði bara um manninn, sem á að slátra, og væri undarlegt, ef hann kæmi ekkert málinu við. Hann kvartaði um það, hve harðorður jeg væri, og vildi ekki láta mig tala svo hastarlega til hv. 2. þm. Árn. En það er ekki jeg, sem dæmi hv.þm. það eru verk hans, sem dæma hann svo hart, að hann mun hjer eftir aldrei reisa höfuð sitt á Alþingi. Já, svo kom rothöggið. Háttv. þm. (JörB) sagði, að Guðm. Finnbogason hefði fengist við alþýðufræðslu; mæli jeg ekki gegn því, en hinsvegar get jeg ekki fallist á þá rökskýring, að þjóðin geti tekið embættismenn sína hvenær sem er úr stöðu sinni og skipað þeim að vinna hvaða verk sem er.

Hafði hann ekki búið sig undir fræðslumálastarf?

Hann bjó sig undir að verða heimspekingur, en ekki það, að búa til barnaskóla, og það er honum ekki lagið. Hefir hann gert stórar yfirsjónir í mentamálatillögum sínum, þótt hann sje ágætur heimspekingur. Já, jeg get meira að segja sagt: eins vel og mjer er við hann sem heimspeking, eins illa er mjer við hann í þeim málum. Jeg vil að hver maður fái að njóta hæfileika sinna; jeg vil ekki, að sjómaðurinn sje settur til að temja hesta, en landkrabbinn látinn róa á sjó. Háttv. þm. (JörB) telur það ekki svik að ganga á orð sín, finst ekkert að því, þótt Alþingi hafi sagt við einhvern mann: Jeg hefi með lögum sett á stofn embætti við háskóla minn, sem þú átt að gegna hjeðan í frá, en komi svo eftir 1–2 ár og segi við þann sama mann: Farðu, farðu, farðu, jeg vil ekki nýta þig til neins! Þetta er ekki orðháksháttur? En í Dölunum gæti þessi háttv.þm. (JörB) heyrt vísuna: Hafðu ekki á þjer heldra snið höfðingja, sem brosa, en eru svona aftan við æru manns að tosa. Svo þykjast menn gera velgerningar, við að bjóða þessum mönnum, sem reka á, hitt og þetta, eins og frv. nokkur, sem komið hafa fram í háttv.Ed., sýna, t. d. það, að gera Guðm. Finnbogason að forstöðumanni landsbókasafnsins, en láta hann þó jafnframt halda áfram kennarastarfi sínu. Mig undrar mest, að þeir skuli ekki gera hann að kennara við sjómannaskólann, og láta hann um leið vera formann á nokkrum fiskibátum. Nú er hin brýnasta þörf á afarduglegum manni við landsbókasafnið, því sakir þess, hve menn hafa verið bráðir á að spara þar alt mannahald, hefir safnast fyrir ógrynni af bókum, sem marga menn verður að fá til að koma lagi á. Nú vilja menn taka heimspeking og segja við hann: Komdu nú öllu í lag. Nei, þetta er sami sparnaðurinn og æfinlega, sá, að spara krónuna og kasta milljónunum. Það er sú almenna fjárhagsspeki hjer. En háttv.þm. heyra bergmálið af sínum eigin sparnaðarræðum á þingmálafundunum, og þora því ekki annað en gera einhvern skollann, hversu vitlaust sem það er. - Háttv. þm. (JörB) hjelt langa ræðu um uppeldi mentamanns, fanst það liggja í augum uppi, að hann gæti tekið við öðru embætti á efri árum. Reynslan hefir sýnt, hversu vel það gefst. Eins þótti honum skrítið, að menn gætu ekki haft ofan af fyrir sjer, þó þeim væri velt úr embætti á gamals aldri. Sannleikurinn er sá, að flestir gætu valið arðvænlegri stöðu, því þjóðin hefir alla tíð svelt þjóna sína, og varla er sá embættismaður til, sem ekki hefir dáið gjaldþrota. Honum láðist aftur á móti að geta þess, sparnaðarmanninum, að þjóð og þing eyðileggur allan þann styrk, sem það hefir látið í tje til þess að menta þessa menn, ef það setur þá að loknu námi til að rækja eitthvað annað en þeir lærðu til. Til hvers er t. d. að láta læknanema njóta gjafkenslu, ef svo þingið setur hann að náminu loknu við bátasmíði. Ef það segir við hann fullnuma: Farðu, góði minn, og smíða báta! Það er tískan. Þá er eitt til marks um sannleiksást háttv.flm.; það var reikningur hans yfir nemendafjölda heimspekisdeildarinnar.

Hann var eftir árbókunum.

Jeg vissi það vel, hve þekking hans ristir djúpt, því í árbókunum er ekki talinn nema örlítill hluti af nemendatölunni. Hann veit ekki einusinni, hvað forspjallsvísindi er. Í þeim fræðum hafa 158 tekið próf. Ennfremur heyrir grískan mín til heimspekisdeildarinnar. Hana þekkir hann ekki, veit ekki, að menn úr laga- og málfræðisdeild hafa sótt tíma í henni, auk guðfræðinganna. Í fyrstu var ekkert próf í henni lögskipað, og þeir, er þá lögðu stund á hana, eru því ekki taldir með, en 27 hafa tekið próf í grein þeirri. Ekki mintist hann á almennu fyrirlestrana, sem Guðmundur Finnbogason heldur, ekki síður en hinn heimspekiskennarinn, fyrir fólkið. Hafa þeir þó stundum þótt dágóðir. Jeg ætla að minnast á það, áður en jeg gleymi því, að háttv.þm. (JörB) talaði fagurt um það ódæði, að jeg hefði neitað manni nokkrum um eftirlaun. Satt var það, en sjaldan hefir mjer verið brigslað um að vera naumur á fje, en gott var, að það kom einusinni fram líka. Sannleikurinn var sá, að jeg var ekki sannfærður um sakleysi mannsins í máli hans, og vildi því ekki með atkvæði mínu neyða stjórnina til að gjalda honum laun, væri hann þeirra ekki verður. Fús hefði jeg greitt atkv. með styrk handa honum. Undarlegt er það með sparnaðar- og bjargráðamenn þingsins. Þeir sjá ekki nema þennan eina mann. Þeir koma ekki einusinni auga á heila skóla. Því koma þeir ekki fram með frv. í þá átt að leggja niður kennaraskólann, já, alla barnaskóla og hvern kennara. Því ekki að slátra þeim, þó þeir hafi búið sig undir sjerstakt starf eins og þessi vísindamaður. Það munaði um þann sparnað. Og háttv.flm. (JörB) gæti sjálfsagt fært rök fyrir því, hversu barnafræðslan er ljeleg. Hann þekkir hana. Háttv. þm. (JörB) talaði um maurflugur og var mjög djúpskygn á þeirra hætti. Hann sagði, að embættismenn háskólans og þessa lands þyrftu eins og þær að láta færa sjer matinn. Sjálfur er hann eitt af grófgerðum vinnudýrum þeirrar stjettar. En hvað sem fyrverandi „heimastjórnarmaður“, hvað sem fyrverandi sjálfstæðismaður, hvað sem fyrverandi jafnaðarmaður og hvað sem núverandi ótímamaður, háttv. 2. þm. Árn. (JörB), segir, kemst hann ekki út úr því, að þetta frv. er af fávisku og illvilja gert. Jeg vil nú vera honum svo velviljaður að ætla, að 9/10 sjeu af fávisku, en 1/10 af illvilja - getur hann svo reiknað, hvað eftir er.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það hefir satt að segja lítið nýtt komið fram í málinu við þessar umræður, eins og við var að búast. Má óhætt telja hina síðari ræðu hv.þm. Dala. hóflegri en þá fyrri. Hefði verið ósköp auðvelt að ræða þetta mál, án þess að öllu því væri blandað inn í, sem orðið er, en á því á hann sök. Það er altaf hægt verk að reyna að klóra yfir og snúa út úr því, sem sagt er, eins og háttv.þm. Dala. gerði nú. Háttv. þm. kvað mig ekki hafa sýnt, hver sparnaðarmaður jeg væri. Jeg hefði ekki sýnt sparnað í öðru en þessu máli. Háttv. þm. (BJ) fer þar með ósannindi; sýna það þingskjölin, og það veit hver sá, sem fylgst hefir með málunum. Tölu nemenda heimspekisdeildarinnar tók jeg úr árbókunum, og tók það fram, að auk þeirra, er jeg taldi, hefði einn kennarinn haft það verk með höndum að undirbúa nemendur annara háskóladeilda undir próf í forspjallsvísindum. Þarf ekki hv.þm. (BJ) að hreykja sjer af því, að hann viti þarna betur. Er það hálfaumingjalegt að ætla sjer að bjargast við tóman útúrsnúning og ósannindi á Alþingi. En það er ekki meira en það sem tíðkast hjá hv.þm. (BJ), og myndi jeg gefa honum meira minni og skilning heldur en hann hefir, ef það væri á mínu valdi, því að jeg hefi raun af honum. Ræða hans var aðeins góð lýsing á sálarástandi hans; er honum það ekki sjálfrátt, og verður því að fyrirgefast og maður að hegða sjer eftir því, og mun jeg reyna að gera það framvegis. Jeg er búinn að drepa á þau atriði sem hv.þm. (BJ) fetti fingur í, og sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þau frekar. En viðvíkjandi þeim eftirlaunum, sem hann var að tala um að hefði átt að veita þessum manni, sem jeg nefndi, þá voru það alls engin eftirlaun, sem um var að ræða. Það var aðeins styrkur. Háttv. þm. getur sjeð þetta í Þingtíðindum, sem jeg hefi hjer fyrir framan mig. Það átti að koma á 15. gr. fjárl. Hv. þingm. segir, að hann hafi ekki vitað nema að þessi maður hafi átt sök á því, að honum hafi verið vikið frá, og hann hafi þessvegna verið á móti. En jeg verð nú að segja, að fyrst hann ekki vissi að maðurinn hafði gert eitthvað fyrir sjer, hefði farið betur á því, að háttv.þm. hefði verið með styrknum til þessa manns, en það gerði hann ekki, heldur varð hann til að fella hann. Jeg fyrir mitt leyti vil heldur, að jafnvel þó að maðurinn máske að einhverju leyti hefði unnið til þess að vera vikið frá starfanum, að þá væri ekki kona hans og börn látin gjalda þess. En hv.þm. lítur nú öðruvísi á það mál, þegar það er ekki kona og börn embættismanna. Það er hans göfugmenska. Um þakklæti þjóðarinnar við embættismenn sína ætla jeg ekki að tala. Hann metur það eftir því sem hann er maður til. Hann sagði, að hún svelti alla embættismenn; tel jeg það ekki svaravert. Hv. þm. drap á sparnaðinn, sagði, að jeg vildi spara eina krónu af hverjum 1000. Ef aðeins er tekið tillit til þessarar einu till., þá er það rjett, en svo oft má spara 1 kr., að 500 kr. spöruðuðust af hverjum 1000. En ef aldrei er byrjað, verður heldur aldrei neinn sparnaður. Það var á hv.þm. að heyra, að sú skylda hvíldi á þjóðinni að sjá hverjum lærðum manni farborða, en slíkt mundi henni um megn. Annars mótmæli jeg því algerlega, að þjóðinni beri nokkur skylda til þess. Hv. þm. (BJ) drap á, að hver ætti að starfa að því, er hugur hans hneigðist helst að. Já. Best væri, að hver maður væri á rjettum stað, að allir góðir starfskraftar fengju að njóta sín þar sem þeim væri hentast, en fátæk þjóð verður oft að sætta sig við að skipa mönnum í annað rúm en þeir kusu helst. Verður hver að sníða sjer stakk eftir vexti. Sje jeg ekki ástæðu til að gera það frekar að umræðuefni, er hv.þm. (BJ) sagði. Að þetta væri jafnmikill sparnaður og að svelta hundraðasta hvern hund annan hvern dag, má hann sjálfur flagga með, sjer til ánægju.

Bjarni Jónsson Mjer þótti hv.þm. (JörB) standa sig vel að flytja engar harmatölur eða kjökuryrði. En býst við, að hv.þdm. þyki nú nóg komið. Vildi jeg óska eftir nafnakalli, þegar frv. verður nú borið upp, hvort það eigi að ganga til 2. umr. Jeg vildi óska þess, að það yrði þegar felt, svo enginn blettur yrði á þinginu, og það, sem þegar er gert, gæti gleymst.

Ásgeir Ásgeirsson Þar sem óskað hefir verið eftir því, að nafnakall verði viðhaft, verð jeg að lýsa afstöðu minni til málsins. Jeg, og víst margir fleiri, óska þess ekki, að frv. sje afgreitt í þeirri mynd, sem það nú hefir, en vilja þó gjarnan láta vísa því til nefndar. Vildi jeg þá óska, að því verði vísað til mentmn., en ekki til allshn., því mjer virðist sem það snerti mentamálin öllu meir en fjárhaginn. Býst jeg við, að flestir sjeu sammála um, að eitthvað megi spara með þessu móti, en leggi hinsvegar kapp á, að Guðmundur Finnbogason verði í engu minkaður. Margir óska þess, að hann hafi virðing eina af máli þessu. Því er það mjög óheppilegt, að menn skuli verja hann með þeim hætti, sem gert er. Að gera flm. þær getsakir, að þeim gangi aðeins blóðþorsti og ofsóknarhugur til að bera fram frv., er þeim, er slíkt mæla, sjálfum til hneisu, en um leið er Guðmundi Finnbogasyni gerður bjarnargreiði. Mörg störf eru það, sem ríkið þarf að láta vinna og Guðmundur Finnbogason er vel fallinn til að rækja, og ætla jeg, að vel megi finna þá lausn á málinu, sem bæði sparnaðarmenn og próf. G. F. mega vel við una. Jeg hafði ætlað mjer að bera fram annað frv., þar sem farið væri fram á, að embætti próf. G. F. væri sameinað fræðslumálastjóra- eða landsbókavarðarstarfinu, þá er annarhvor ljeti af störfum. En jeg áleit heppilegra, að nefnd athugaði fyrst frv. og kæmi síðan fram með þær till. eða aðrar, er bestar þættu. Jeg óska þess, Guðmundar vegna, að málið verði nú vel afgreitt með þeim hætti, svo það gangi ekki aftur á hverju þingi, eins og verið hefir. En því vildi jeg sameina þessi embætti, sem jeg hefi nefnt, að G. F. er höfundur fræðslufyrirkomulags þess, sem nú er, og fræðslumálastjórinn skipaður eftir hans tillögum. Sje það meining hv.þm. Dala., að það sje hið versta verk, sem G. F. hefir unnið í fræðslumálum, þá gerir hann (BJ) minna úr G. F. en nokkur annar. Ef G. F. hefir með tillögum sínum um fræðslumál, sem hann hefir sjerstaklega kynt sjer, valdið milljóna tjóni, eins og hv.þm. Dala. (BJ) virðist telja, hvers má þá af honum vænta í vinnuvísindum, sem hann hefir að mörgu leyti ljeleg skilyrði til að stunda. Andleg störf hafði G. F. ætlað sjer, en ekki verkleg. Alkunnugt er það, að G. F. ætlaði sjer að verða heimspekingur, en ekki býst jeg þó við, að neinn, nema hv.þm. (BJ), ætli, að síldarútvegur á Siglufirði og sláttur upp í sveit sjeu heimspekiefni. Það er fjarstæða að vera að fjargviðrast út af því, að reka eigi G. F. frá því, sem hann jafnan hafi ætlað sjer að vinna - að verið sje að skera úr honum hjartað. Það er svo fjarstætt, að hjer er einmitt honum ætlað að vinna þau störf, sem hann bjó sig sjerstaklega undir og hefði valið sjer að lífsstarfi, ef hann hefði verið sjálfráður um það. Heppilegt væri, að G. F. hefði fyrirlestraskyldu við háskólann jafnframt fræðslumála- eða bókavarðarstarfseminni. Það er ekki að búast við, að heimspekisdeild vor sje jafnauðug og samskonar deildir við aðra háskóla. Nemendur eru ekki svo margir, að hægt sje að kosta fjölda af kennurum, en til að bæta úr því, mætti fela helstu fræðimönnum, sem andlegum embættum gegna hjer í bæ, nokkuð af kenslunni. Hefði bæði háskólinn og þeir gagn af því. Háskólanum bættust kenslu- og starfskraftar, gæti náð þeim tilgangi sínum að vera framar öðrum háskólum í íslenskum fræðum, og embættismennirnir sæktu og þangað líf og fjör, svo meira gagn yrði að þeirra sjerstaka embættisstarfi. Jeg skal ekki ræða nánar um málið að þessu sinni, en gera það að tillögu minni, að frv. verði vísað til mentmn., í þeirri von, að það verði á síðan afgreitt á þann veg, sem bæði Alþingi og Guðmundur prófessor Finnbogason mega vel við una, og að girt verði fyrir, að þetta verði eilíft þrætumál, er gangi aftur á hverju þingi.

Bjarni Jónsson Það er að vísu á móti öllum þingreglum, að jeg fái að gera enn stutta athugasemd, en þessi ræða hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) kemur eftir dúk og disk. Jeg býst við, að Guðmundur Finnbogason verði honum þakklátur fyrir þann stuðning, sem þessi hv.þm. hefir nú veitt honum. Aftur á móti vona jeg, að jeg hafi ekki gert Guðmundi Finnbogasyni skömm og vansæmd í vörn minni fyrir hann, að minsta kosti ekki í augum hv.þm. Jeg hygg, að þeir skilji, að það var jeg, sem talaði, en ekki Guðmundur Finnbogason. Ef hv.þm. vilja refsa mjer fyrir framkomu mína í þessu máli, geta þeir gert það í næsta máli, því að þar er um mig að ræða. Telji þeir vörn mína ósóma, skellur hann á mjer einum. En hinsvegar mun minnisstæður stuðningur hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) við Guðmund Finnbogason. Aðalinntakið í varnarræðu hans var það, að nú væri rjett að skera hann, svo að hann yrði ekki drepinn seinna.

Flm. (Bjarni Jónsson) Frv. þetta flutti jeg á þingi í fyrra, en þá náði það ekki fram að ganga. En jeg vænti, að nú muni fara á annan veg. Frv. hvílir á þeirri grundvallarskoðun, að kjósendum sje rjett að nota kosningarrjett sinn. En hitt sje rangt, að Alþingi sjái ekki um, að önnur lög hefti ekki þann rjett. Þess verður vel að gæta, að rjettur kjósanda er hinn æðsti rjettur, og þingi þjóðarinnar, sem fer með drottinvaldið á voru landi, er skylt að tryggja hann. En með þeim kosningalögum, sem nú gilda, er kjósendum gert ómáttugt að sækja kjörfund, sem settur er á hádegi og svo ef til vill lokið eftir skamma stund. Allir, sem þekkja til í sveitum, vita, að þetta er alveg ófæra. Því á vetrarkjördegi er allra veðra von, og auðvitað, að ekki geta allir komist í einu að heiman. Það er ekki hægt að fara frá sjúklingum og börnum, eða fjenaði, svo að enginn sje eftir til að gæta. Hjer verður því að finna aðra aðferð, sem ekki hafi slíkan rjettindamissi í för með sjer. Virðist það vera einfaldast og rjettast, að lengja kosningatímann, svo heimilin geti skift sjer til kosnanna. Mundu þrír dagar verða nógur tími. Þó mundi geta brugðið út af því um þá, sem yfir sjó eiga að sækja. Hv. þm.N.-M. (ÁJ og HStef) hafa komið fram með frv., sem fer í þá átt að fjölga kjörstöðum og minka kjörsvæði, og er það að vísu endurbót, þótt mín tillaga sje fullkomnari. Þá vil jeg drepa á eitt atriði, sem rjett er að taka upp, hvort frv. sem samþ. verður. En það er, að sömu reglur skuli gilda um kosningar í eyjum og nú gilda um skip. Þeir, sem á eyjum búa, eiga alveg undir veðri, hvort þeir geta sótt kjörfund. Jeg get nefnt dæmi úr mínu kjördæmi, svo sem Rauðseyjar, Rúfeyjar og Akureyar. Þurfa menn, sem í eyjum þessum búa, að sækja langan sjóveg til kjörstaðar, svo sem hjeðan upp á Akranes. Og verður til þess mjög að sæta veðri, því mikið er í húfi, að menn komist til baka óhindrað, því aldrei má vanta bát eða bátshöfn til þess að bjarga fjenaði eða vitja læknis, ef þörf gerist. Er raunar sama og að tekinn sje kosningarrjettur af þessum mönnum. Eins og hv.þm. Barð. (HK) er kunnugt, komast menn úr eyjum oft alls ekki á kjörfundi. Þetta gildir um allar eyjar á Breiðafirði, Æðey, Vigur og fleiri eyjar. Jeg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni. En jeg beiðist þess, að það verði látið ganga til allshn., að lokinni umr., og komist þar í pottinn ásamt næsta frv. Það er höfuðatriði, að kjósendur geti neytt rjettar síns. Hitt varðar minnu, hvernig því verður fyrir komið. Lýk jeg svo máli mínu, og óska jeg, að frv. gangi til 2. umr.