Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðh. Björn Kristjánsson Þetta mál kemur frá háttv.Ed. og hefir þar fengið mjög góðan undirbúning, og verið þar samþ. alveg breytingalaust eins og það var lagt fyrir þingið. Mergurinn málsins er tekinn fram í þgskj. 8, og er sá, að Njarðvíkurkirkja verði lögð niður, og er það eftir samkomulagi hlutaðeigandi safnaða, að hún sje lögð til Keflavíkursóknar. Hinir núverandi þjónandi prestar hafa líka samþ. þessa breytingu. Nefndin í Ed. lagði til, að frv. væri samþ. breytingalaust, og tel jeg því ekki þörf á að þessi háttv. deild setji það í nefnd. Jeg vona að þetta frv. verði því afgreitt, án þess að það sje sett í nefnd.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Frv. það sem hjer liggur fyrir er fram komið af þeirri ástæðu, sem fram er tekin í nefndaráliti samgöngumálanefndarinnar, að nefndin hyggur, að eigi sje annar kostur til að halda uppi strandferðum, meðan stríðið stendur yfir, en sá, að landssjóður eigi sjálfur skip til strandferða. Land vort er sævarjörð og hefir því þau hlunnindi, sem sævarjörðum fylgja. Það á sjer sjálfgjörðan veg alt í kringum strendur sínar. Og liggja þeir vegir víða langt inn í það. Meðfram vegum þessum liggja flestallar bygðir landsins. Engum getur dulist nauðsyn landvega, en til þeirra þarf miklu að kosta. Aftur á móti þarf engu til að kosta vegarins kringum landið; þar þarf að eins að fá flutningatækin - skip. Engum dylst flutningaþörfin, og sú þörf eykst sífelt jafnt og þjett eftir því, sem framfarir, framleiðsla og menning eykst í landinu. Stríðið mikla, sem nú geisar í Evrópu, þarf ekki að skjóta oss skelk í bringu, Íslendingum, þrátt fyrir þær hörmungar allar, sem því fylgja, ef við að eins getum trygt næga vöruflutninga til landsins. Það er aðal-óttaefnið, að viðskifti vor við önnur lönd teppist. En þótt nú svo verði ekki, og nóg verði millilandaskip, þá koma þau ekki inn á nema stærstu hafnir landsins. Þess vegna þurfum vjer að halda uppi strandferðum, til þess að koma vörum inn á hafnir landsins. Það liggur í augum uppi, að slíkt er lífsnauðsyn. Sömuleiðis þurfum vjer skip til að flytja fólk hafna í milli. Sjerstaklega þurfum vjer að greiða götu sjómannanna, sem verða að flytja sig eftir því, sem fiskurinn flytur sig. Jeg vil benda á það, þótt það sje tekið fram í nefndarálitinu, að á síðasta þingi var samið við Eimskipafjelag Íslands, um að það hjeldi uppi strandferðum með tveim skipum. Gjört var ráð fyrir, að það leigði tvö skip á stærð við Austra og Vestra, og hagaði strandferðum líkt og þegar þeir voru strandferðaskip. En þegar til kom, gat fjelagið ekki fengið leigð nein skip og gekk landstjórnin þá að nýjum samningi, að það ljeti skipin Gullfoss og Goðafoss taka að sjer strandferðir, jafnframt því, sem þau væru millilandaskip. Hefir svo verið síðastliðið ár. En bæði er það, að skip þessi voru of dýr og of stór strandferðaskip, og svo veitti ekki af þeim eingöngu til millilandaferða. Hvort sem skip fæst í staðinn fyrir Goðafoss eða ekki, þá hefir Eimskipafjelagsstjórnin lýst yfir því, að hún geti ekki tekið að sjer strandferðir næstkomandi ár, sem sjá má af brjefi Eimskipafjelagsstjórnarinnar, sem fylgir nefndarálitinu sem fylgiskjal I. Líka má taka það fram, að strandferðir síðastliðið ár voru mjög ófullnægjandi. Inn á sumar hafnir voru skipunum aldrei áætlað. Má þar til nefna Borgarfjörð eystra, sem þó er staður með alt að 150 þús. kr. verslunarumsetningu og hefir um 40 báta útgjörð, en innsigling ekki lengri en um ¼ klst. frá venjulegri skipaleið. Til slíkra hafna hefir orðið að kaupa seglskip og mótorbáta til vöruflutninga. Þetta fyrirkomulag verður að teljast óviðunandi. Við getum reyndar ekki búist við því, að koma strandferðum í það horf, sem æskilegast væri, að svo komnu, en við verðum þó að fá einhverjar strandferðir, og þær hagkvæmari en síðastliðið ár. Eitt skip til strandferða er það minsta, sem við getum komist af með. Nefndin ræddi um það, hvort heppilegra mundi að kaupa það eða leigja. Nú er skipaleiga svo há, að betur mun borga sig að kaupa skip, þótt dýrt sje, og af því ekki er fyrirsjáanlegt, að hægt verði að leigja skip, þá verðum við að neyðast til, að leggja út í skipakaup þau, sem frv. ræðir um. 800 smálesta skip mundi, eftir sögn framkvæmdarstjóra Eimskipafjelags Íslands, kosta um 800,000 kr. Er í því lítið farþegarúm. Væri það með miklu farþegarúmi, mundi það verða miklu dýrara. Samt þorði samgöngumálanefndin ekki að ákveða þetta sem hámarksverð, af því að skip stíga einlægt í verði og aldrei víst með hvaða kjörum þau fást. Búast má því við, að taka verði skip, sem ekki væri útbúið eins og nefndarálitið ætlast til, jafnvel þótt það hefði ekkert sjerstakt farþegarúm. Jeg þykist vita, að mörgum muni þykja það allægileg upphæð, að verja 800,000 kr. fyrir skip, sem væri þó ekki stærra nje vandaðra en hjer er gjört ráð fyrir. Því verður heldur ekki neitað, að það væri verra kaup en á Austra og Vestra, sem Alþingi stóðu til boða fyrir 340,000 kr. árið 1912, en hafnaði kaupunum. Sömuleiðis mundum vjer nú þakka fyrir að fá skip eins og Ísafold fyrir 72,000 kr., sem Alþingi 1915 hafnaði kaupunum á. En tilboð þessi standa ekki lengur, og þýðir ekki um orðinn hlut að sakast. Nú tjáir ekki lengur að spara landssjóð til skipakaupa. Skipið þurfum vjer að fá, ef við eigum ekki að »fljóta sofandi að feigðarósi«. Færi nú svo, að stríðið hætti áður en fest yrðu kaup á þessu fyrirhugaða skipi, og stjórnin gæti fengið leigt skip með hæfilegum kjörum, þá er nefndin með því, eins og sjá má á áliti hennar, að hætt verði við skipakaupin. Reyndar þykist nefndin þess fullviss, að óþarft sje að gjöra ráð fyrir slíku, en fari svo, þá sje sjálfssagt að fá tvö skip leigð, svo að strandferðirnar komist í líkt horf og fyrir stríðið. Nefndin gengur út frá því, að þótt skip verði keypt og notað til strandferða meðan stríðið stendur, þá verði önnur skip fengin að stríðinu loknu, sem betur sjeu til strandferða fallin. Þetta skip má þá annaðhvort selja, eða nota það til millilandaferða. Sem sagt, þá má eitthvað við það gjöra, þótt ekki fáist jafnmikið fyrir það, og við verðum að gefa fyrir það nú. Strandferðirnar eru okkur lífsnauðsyn, og þótt landssjóður beri halla af þeim, er þó óbeinn hagnaður landsmanna miklu meiri. En skipakaup þessi eru stríðsráðstafanir og neyðarúrræði, og strandferðir með einu skipi ekki nema til að bæta úr brýnustu þörfinni. Seinna meir, þegar Ragnarök stríðsins eru hjá liðin, og nýr heimur, nýtt þjóðlíf, nýjar framfarir og ný menning ris upp úr rústum veraldarstríðsins, með meiri þrótti en áður, þá þurfum vjer að koma strandferðum vorum í það horf, sem menningarþjóð þarfnast með. Þá þurfum vjer að hugsa hærra en um einn vöruflutningadall með fáum flóabátum. Þá þurfum vjer á svo greiðum ferðum að halda kringum landið, að skip komi að minsta kosti á viku hverri á hverja höfn landsins, til að flytja póst, fólk og vörur. Hvað áætlunina snertir, sem nefndin hefir samið fyrir hið fyrirhugaða skip, þá býst jeg við, að einstakir þingmenn muni gjöra breytingar á henni, og mun nefndin taka þær til greina, eftir því sem hún sjer sjer fært. Á þeim svæðum, þar sem flóabátarnir hafa tíðar ferðir, hafa viðkomur verið áætlaðar færri. Fleira man jeg ekki, að jeg þurfi að minnast á að þessu sinni. Vísa að öðru leyti til álits nefndarinnar.

Bjarni Jónsson Jeg vildi að eins gjöra þá fyrirspurn til háttv. framsm. (Þorst. J.), hvort nefndin hafi ekki gjört neinar till. viðvíkjandi ferðum milli landa.

Framsm. (Þorst. Jónsson): Að vísu hefir nefndin gjört það, en mál það er ekki enn þá rætt til fulls.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal vera stuttorður. Hygg jeg að allir skilji, hve sjálfsagt þetta frv. er. Ullarmatslögin eiga að venja menn á vandvirkni og vöruvöndun, þegar verslun er í rjettu lagi. En eins og nú stendur, er engin verslun til í heiminum eftir venjulegum hætti. Ekkert gangverð, heldur verð, fyrirskipað af öðrum. Ullin er tekin með valdi, og kaupandinn skamtar sjálfur verður. Mönnum er aftrað frá að senda ullina þangað, sem hærra verð er greitt fyrir hana. Því er ekki ástæða til að hafa kostnað um ullarmat og flokkun. Er það því allra mála sjálfsagðast, að framkvæmd laganna sje frestað, þar til verslun er aftur komin í sæmilegt horf. Jeg vænti hjer engra mótmæla. Málið er einfalt og því ekki þörf að setja það í nefnd. Vænti jeg, að háttv. deild láti það ganga til næstu umr. og síðan áfram.

Einar Jónsson : Jeg tók eftir þeim orðum háttv. flutnm. (B. J.), að hann bjóst ekki við mótmælum. Hygg jeg því, að hann furði sig á, að jeg stend nú upp til að mótmæla ræðu hans.  (Bjarni Jónsson: Jeg er ætíð þakklátur fyrir mótmæli frá þessum háttv.þm.)  . Jeg hygg þetta frv. mjög athugavert. Vjer, sem fluttum lög þessi og samþyktum þau hjer á þingi, hugðum, að með þeim væri trygð meiri vöruvöndun og fastara verð. Nú tel jeg góðar horfur á, að þessi lög muni verða til þess, að varan verði vönduð, og sýnist mjer þá tilgangi laganna náð. Á þessum stríðstímum koma þau að vísu að litlu gagni, og síðastliðið ár hefðum vjer verið betur settir með engin ullarmatslög. En aðalástæða mín móti þessu frestunarfrv. er sú, að þegar lögin eru sett, og útlendir ullarkaupendur vita, að lögin eru til og komin til framkvæmda, þá reiða þeir sig á flokkun og vöruvöndun eftir lögunum. Nú komast menn áreiðanlega fljótar upp á vöruvöndun, ef lögin standa í gildi. Tel jeg því frestun á framkvæmd laganna óráðlega. Jeg hefi sjálfur, við umhugsun um málið, komist að þessari niðurstöðu, en jafnframt get jeg tekið það fram, að jeg hefi átt tal við Sigurgeir Einarsson ullarmatsmann, sem allir treysta vel í þessum sökum. Er hann eindregið á móti frestuninni. Jeg er manninum persónulega kunnugur, og veit, að hann er samviskusamur og segir það eitt, er hann veit sannast og rjettast. Þegar því skoðun hans fer saman við mína skoðun, hlýt jeg enn ákveðnara að halda henni fram. Jeg held, að háttv.þm. Dala. (B. J.) og aðrir flutningsmenn frv. hljóti að sjá, að það er hæpin leið, að fresta framkvæmd laganna. Jeg veit að hv.þm. gjörir þetta í bestu meiningu. En jeg hygg, að flestir sje málinu kunnugri en hann, og hefði hann því ekki átt að vera með í flutningi þessa frv.

Pjetur Jónsson Jeg vil taka í sama streng og háttv. 2. þm. Rang. (E. J.). Jeg tel misráðið að kippa til baka þessum lögum, þar sem þau nú eru komin í framkvæmd. Má vel vera, að lögin hefði betur ekki verið komin til framkvæmda í fyrra, sakir samningsins við Bretastjórn. Jeg veit ekki, hvort menn hafa veitt því eftirtekt, að samningurinn tók einmitt breytingum, vegna ullarmatsins. Var það mjög fyrir milligöngu Sigurgeirs Einarssonar, sem kom því til leiðar, að breytinga var leitað. T. d. var II. flokkur af hvítri þveginni ull færður mikið upp, og varð svo ekki nema 10 aura munur á I. og II. flokki. Jeg fæ því ekki sjeð, að neinn bagi hafi verið að ullarmatslögunum í þessu sambandi. Mjer þykir ólíklegt, að Englendingar hefðu viljað taka alla svokallaða hvíta og þvegna vorull í fyrsta flokk og þar með þriggja króna verðlagið. Líklega hefði þeir miðað við hina eldri flokkun ullarinnar á útlendum markaði. Skilgreining ullarinnar var áður þessi: Norðlensk ull „prima“ og „secunda“ og sunnlensk ull „prima“ og „secunda“. Hygg jeg, að við þetta hefði verið miðað, er samningarnir voru gjörðir, hefði lögin ekki verið. Jeg tel vafalaust, að í samningum við Breta yrði það tap, og jafnvel hættulegt, ef ullarmat yrði nú felt úr lögum, eða lagt niður að sinni. Það er nú ráðið, að erindsrekar fari til London, til þess að vera við samninga við bresku stjórnina, og verðlag það á ull, er þeim hefir verið falið að framfylgja, er bygt á ullarmatsreglunum. Ef litið er á tilgang laganna, vöruvöndunina, hljóta menn að sjá, að stórum er spilt með því, að fella niður framkvæmd laganna, þótt um stundarsakir verði. Tilgangurinn er sá, að fá íslenska ull viðurkenda sem ósvikna vöru á erlendum markaði. Og þótt byrjunin sje ekki stór enn, þá er hún spor í áttina að minsta kosti. Jeg er viss um, að slegið verður slöku við framhaldandi vöruvöndun, ef lögunum er kipt burtu. Jeg fæ ekki skilið, að flutningsmenn þessa frv. sje málinu kunnugri en jeg, sem fengist hefi við ullarsölu og umbætur á ullarverkun í 30 ár.

Sveinn Ólafsson Afstaða mín til þessa frv. er fyrirfram ákveðin, og er hún bygð á kynnum þeim, er jeg hefi haft af ullarmatinu næstliðið ár. Satt að segja, eru þau kynni ekki góð. Yfirleitt hafa ullarmatslögin haft þau áhrif, að verð ullarinnar er snögt um lakara en ella mundi. Það skilja allir, að þörf er á því, að ullin sje flokkuð og metin, og sjálfsagt er að halda því áfram, þegar alt er komið í lag aftur á heimsmarkaðinum. Annars stóð jeg einkum upp til þess, að gjöra fyrirspurn til hins háttv. flutningsm. (B. J.). Hefir hann hugsað sjer, að kipt sje burtu launum þeim, er ullarmatsmenn eiga að hafa, eða að þau sje látin standa?

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Jeg er þakklátur þessum háttv.þm., sem talað hafa, fyrir góðar undirtektir. Sjerstaklega er jeg þakklátur háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), og er það þakklæti mitt bygt á því, að mótmæli hans móti frv. voru staðleysa. En aðrir ættu einnig að þakka honum, nefnilega þeir útlendir menn, er hug hafa á, að ná góðum ullarkaupum hjer á landi. Í þeirra nafni hefir þessi háttv.þm. (E. J ) ógnað Alþingi Íslendinga í dag. Mjer þykir þá skörin tekin að færast upp í bekkinn, er alþingismenn segjast ekki þora að taka þetta upp, sakir útlendra þjóða, án þess að færa nokkra ástæðu fyrir því, að útlendar þjóðir muni taka það illa upp. Það er að búa sjer til hættu og taka upp orð útlends harðstjóra, er vill öllu ráða, og muni móðgast, ef eitthvert sjálfstætt spor er stigið. Ætla jeg þó að annar mótmælandinn, þm. S.-Þ. (P. J.), hafi hrakið orð háttv. 2. þm. Rang. (E. J.). Hann gat þess, að í samningunum hefði verið vikið frá lögunum. Þetta sannar ekki, að sú þjóð, sem samninginn gjörði, Bretar, muni móðgast, ef framkvæmd laganna yrði frestað, heldur sannar það einmitt hið gagnstæða. Fyrir þetta er jeg þakklátur háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Í samningnum var ekki farið eftir lögunum, og vegna þess, að framkvæmd þeirra hafði ekki verið frestað, er samningarnir voru gjörðir, leit í fyrstu út fyrir, að verðið yrði lakara en raun varð á, er það ráð var tekið upp, að víkja frá lögunum. Er sjálfsagt, að láta þetta ekki koma fyrir aftur. Sjá allir, að þeir, sem fara með ullarverslunina fyrir landið eða einstök fjelög, eru þá ekki bundnir við nein lög. Gæti það orðið þeim til ljettis við að ná góðum samningum. Þetta eru að eins almenn atriði, sem allir ættu að geta sjeð við íhugun. Jeg skil vel háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Hann óttast, að af frestuninni muni leiða það, að lögin nái síður tilgangi sínum; menn muni venjast af framkvæmd þeirra, og afleiðingin verða virðingarleysi fyrir þeim. Jeg skil vel orð þessa háttv.þm. (P. J.), sem er þetta lifandi áhugamál. En afleiðingin af frestuninni verður ekki þessi. En þessi afleiðing kemur einmitt fram, ef menn gjöra sjer kostnað við ullarmat og flokkun, sem engan árangur ber, sakir þess, að nú er ekki um frjálsa verslun að ræða, heldur hernaðarástand, og varan gengur eftir öðrum reglum. Þegar menn einungis tapa á lögunum, þá kemur virðingarleysið fram. Sumir háttv.þm. gjöra sjer að venju að standa upp og segja, að þessi og þessi þm. hafi ekki vit á máli því, sem hann er að ræða um. Jeg gjörði mig ekki svo djarfan nú fyrir skemstu, er jeg átti orðastað við háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), að efast um, að hann kynni grísku. En þessi háttv.þm. er ekki svo kurteis. Hann skal þá vita það, þessi háttv.þm., að jeg hefi miklu meira vit á ullarverslun heldur en hann. Jeg hefi lengi fengist við ullarverkun, og seldist sú ull með því besta verði, sem fekst fyrir ull á þeim stað. Jeg get líka frætt hann og aðra þá, sem gerir af búviti sínu miklu, að vjer, sem ekki búum í sveit, höfum eins gott og oft betra vit á búnaði en þeir, sem í sveit búa. Enda hefir það sýnt sig, er jeg hefi setið í landbúnaðarnefndum. Jeg hefi þar í engu verið eftirbátur annarra. Fyrirgefanlegra er, þótt þeir, sem lengi hafa fengist við ullarverslun, tali með valdi um málið, en þó getur þeim og missýnst, svo sem hv.þm. S.-Þ. (P. J.), er hann hrapar í þá hættu, er hann vill forðast. Jeg er þakklátur háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) fyrir orð hans. Mjer hefir aldrei dottið í hug, að hinir skipuðu ullarmatsmenn mistu laun sín.  (Pjetur Jónsson: Eiga þeir þá að fá 90 aura uppbót?)  . Þingeyingar eru manna vísastir til slíks höfðingsskapar, og hið sama er um aðra landsmenn. Jeg tel víst, að þeir haldi launum sínum. Það myndi eigi setja stór öfl í hreyfingu hjer á landi, þótt þeim væri greidd laun sín meðan frestunin stæði yfir. Annars ættu háttv.þm. að geta spreytt sig á þessum og öðrum atriðum málsins við 2. umr. Get jeg ekki fallist á, að nein rjettraæt ástæða hafi komið fram móti frestuninni. En nú mun jeg láta meðflutningsmenn mína tala fyrir málinu að sinni, og geyma mjer að taka til máls síðar. En jeg vil benda þeim, sem efast um búvit mitt, á þá, er málið flytja með mjer.

Einar Jónsson : Mjer finst raunar ekki ómaksins vert, að tala frekar í máli þessu, því að það liggur ljóst og einfalt fyrir, þótt nú sje verið að reyna að skapa á það aðra hlið. Þessi lög voru sett til þess, að ullin yrði betur vönduð og kæmist í fastara verð. Hver, sem þá fylgdi lögunum, ætti að gjöra það enn þá. Annað væri hringlandaháttur. Þegar háttv. flutnm. (B. J.) vænir mig um fylgi og hollustu við erlenda ullarkaupendur, er það fjarstæða ein. En hinu held jeg fast fram, þegar útlendingar sjá hjer samþykt og lögleitt ullarmat, reiða þeir sig betur á vöndun vörunnar. Kynni þeim þá að virðast kynlegt, ef Alþingi tæki það til bragðs, að afnema lögin. Þetta hlyti að spilla fyrir ullarsölunni. Þar sem háttv. flutnm. (B. J.) segist hafa betra vit á ull heldur en jeg, nær það vitanlega engri átt. Jeg efast um, að hann þekki ull frá búk- eða hundshári, eða kind frá kálfi. Jeg skal fúslega játa, að jeg kann ekki orð í grísku. Þar mun hann geta boðið mjer út. En skyldi jeg ekki geta boðið honum út í margt? T. d. rista torf, hlaða vegg, slá og raka o. s. frv. Yfir höfuð í allri ærlegri vinnu kristinna og dugandi manna. Jeg vildi í fullri alvöru óska þess, að hæstv. þingdeild færi ekki að hrófla við ullarmatslögunum. Mjer gengur hjer engin eigingirni til, nje fylgi við útlendinga, heldur vil jeg að lögin standi og ullin komist í fast verð. Fyrirspurn háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) var sanngjörn. Hvað á að gjöra við ullarmatsmennina, ef lögunum er frestað? En að vísu ræður sú spurning ekki að neinu leyti minni stefnu í málinu. Sem sagt, þá er það ekki af eigingirni, að jeg er andvígur þessu frv., og allra síst gengur mjer það til, að jeg vilji bæta kjör útlendra ullarkaupmanna. Fyrir mjer vakir það eitt, að ullarmatslögin tryggja það, að varan verði betur vönduð og verðið fastara. Jeg er á sama máli og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að ullarmatsmenn ættu ekki að fá kaup, ef lögunum yrði frestað. Þeirra er þá ekki lengur þörf, og vinna þeirra hverfur af sjálfu sjer.

Pjetur Jónsson Jeg býst ekki við, að jeg standi einn fyrir svörum til andmæla þessu frv., enda mun vart lögð sjerstök áhersla á það, sem jeg segi. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) skaut því fram, að ullarverðið í fyrra hefði orðið snögt um lakara vegna matsins. Jeg veit ekki, hvað háttv.þm. hefir fyrir sjer í þessu. Háttv. þm. Dala. (B. J.) færði ekki nein rök fyrir frv., sagði bara, að auðsætt væri, að nauðsyn væri að fresta lögunum, og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó) færði ekki heldur nein rök. Það hafa í. stuttu máli engin rök verið færð fyrir því, að vjer höfum tapað í ullarverði á ullarmatinu. Mjer er alveg ókunnugt um það, að ullin hafi hrapað í verði sökum matsins. Eins og samningurinn um ullarverðið hljóðaði í fyrstu, var tiltekið þriggja kr. verð á 1. flokki hvítu vorullarinnar. Ef mig minnir rjett, varð sú vorull, sem ekki kæmist í 1. flokk. sett með mislitri ull á 2 kr. 20 a. pr. kg. Þessu fekst svo breytt þannig. að 2. fl. af hvítri vorull komst upp í 2 kr. 90 a. pr. kg, og þetta bygt á ullarmatsreglunum. En sem sagt, þessi lakari vorull hafði alls eigi getað heimfærst undir „príma“ull, þó ullarmatslögin hefði eigi verið, heldur að líkindum fallið undir lægri flokkana, eftir hinni gömlu skilgreining á útlendum markaði. Háttv. þm. Dala. (B. J.) talaði um ógnanir gagnvart þinginu, og skildist mjer hann telja það sjálfstæðisbrest, að fara eftir vilja kaupunautanna. Mikill má sá sjálfstæðisrembingur vera, sem vill vinna til að spilla fyrir verði á vörum landsins. Fáir munu vera svo drambsamir, að þeir vilji ekki vinna til, að vörur þeirra gangi í augu kaupendum. Sú regla mun vera algengust, hvað sem sjálfstæði líður, að haga vöruframleiðslu sinni sem næst kröfum kaupandans, ef það borgar sig vel, eins og oftast er.  (Bjarni Jónsson: Ekki í stríði)  . Jú, alveg eins í stríði; það gildir þá sem ella, að verðið fer eftir því, hvernig kaupendunum líkar varan. Englendingar kaupa ekki ullina til þess að fleygja henni í sjóinn. Fyrir hjer um bil 20 árum, áður en farið var að selja ullina til Ameríku, keyptu Englendingar nálega alla íslenska ull, sem flutt var út úr landinu. Um það bil var maður sendur til Englands til þess að kynna sjer, hvernig Englendingar vildu hafa meðferð ullarinnar; af þessu spratt síðan vöruvöndunartilraun manna í Þingeyjarsýslu og viðar, og þaðan stafa aftur ullarmatslögin. Háttv. þm. Dala. (B. J.) tók svo eftir, að jeg væri ragur við frestunina, að eins vegna ullarmatsins sjálfs; en jeg er einnig ragur af öðrum ástæðum. Jeg er ragur vegna Englendinga, af þeirri ástæðu, að nú fá þeir alt annan grundvöll að byggja á en reynslu sína síðastliðið ár. Kaupendur fara að jafnaði eftir þeirri reynslu, sem þeir hafa fengið á vörugæðum og flokkun. Sami háttv.þm. (B. J.) veik að því, að vöruvönduninni væri meiri hætta búin, ef lögin væru látin standa stríðstímabilið, heldur en ef þeim væri frestað á meðan. Um þetta má þrátta, en jeg er viss um, að engum, sem ant er um vöruvöndun, kemur til hugar að samþykkja frestunina. Ef þetta þing kemst að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að kippa lögunum burtu í bili, þá boðar það ekkert annað en það, að lögunum verður kipt í burtu til fulls, þegar stríðið er úti. Það er hætt við því, að vjer, sem barist höfum fyrir ullarmatinu, verðum þá dauðir eða svo gamlir, að vjer verðum orðnir uppgefnir við að halda uppi svörum fyrir þá hugsjón.

Einar Arnórsson Háttv. þm. Dala. (B. J.) fórust svo orð, sem menn væru hræddir við að samþykkja þessa frestun laganna, sökum ógnana frá öðru veldi. Þar til er því að svara, að það er auðvitað heimilt að samþykkja frestun; það getur enginn bannað. En aðalspurningin í þessu máli er sú, hvort frestun sje hagkvæm, og lausn spurningarinnar veltur á því, hvort frestun hafi heppilegar eða skaðlegar afleiðingar í för með sjer fyrir markaðinn. Jeg skal ekki segja um það, hver áhrif þetta hefði, ef markaðurinn væri frjáls og vjer gætum selt vöruna hvert, sem vjer vildum; jeg skal ekkert fullyrða um það, hvað menn mundu þá leggja upp úr ullarmatslögum. En það, sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði um breska samninginn í sambandi við þetta mál, var á misskilningi bygt. Hann sagði, að vikið hefði verið frá ullarmatslögunum við samningagjörðina. En þetta er alveg rangt. Þvert á móti var það einmitt sett sem skilyrði, að ullin væri metin. Það er því svo langt frá, að vikið hafi verið frá ullarmatslögunum, að þeim hefir einmitt verið fylgt. En það, sem háttv.þm. Dala. B. J.) hefir flaskað á, er það, að vikið var frá flokkunarreglunum.  (Bjarni Jónsson: Eru þær ekki í lögunum ?)  Nei, eftir heimild ullarmatslaganna fara flokkunarreglurnar eftir reglugjörð, sem stjórnarráðið setur; slíka reglugjörð má setja, án þess að breytt sje kommu eða staf í lögunum. Annars get jeg hugsað mjer, þótt ekki viti jeg neitt um það, að frestun kunni ef til vill að spilla fyrir markaðinum, sem opnaður hefir verið fyrir þessa vöru; þess vegna er nauðsynlegt, að væntanleg nefnd taki málið til nákvæmlegrar athugunar, því að þótt þessi markaður þyki ljelegur, þá er þó betra að hafa hann heldur en engan markað. Sami háttv.þm. (B. J.) sagði, að með því ástandi, sem nú er, væri góða varan ekki verðlaunuð. Þetta er einnig misskilningur. Eftir flokkunarreglunum, sem fylgt var við sölu ullarinnar til Breta, er einmitt höfð hliðsjón af því, hve góð varan er í heild sinni, og eftir flokkunum fer verðið. Hitt er annað mál, að verðið í heild sinni og þá sjerstaklega á háu flokkunum kann ef til vill að þykja of lágt, eða verðmunur of lítill. En fyrst greitt er hærra verð fyrir góða vöru en lakari, þá eru það verðlaun. Fyrirspurn kom fram um það, hvað gjöra ætti við ullarmatsmennina, ef lögunum yrði frestað. Það liggur í augum uppi, að þegar lögunum er frestað, er einnig starfi þeirra frestað. Hitt er annað mál, hvort þingið vill bæta þeim upp þann halla, sem þeir verða fyrir, en engin skylda ber til þess. Háttv. þm. Dala. (B. J.) fórust svo orð, að það væri brestur á sjálfstæðistilfinningu, ef ullarmatslögin væru látin gilda. Mjer þykir þetta nokkuð hæpin staðhæfing, eins og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.).  (Bjarni Jónsson: Þau orð hefi jeg ekki sagt)  . Það má vera, að háttv.þm. Dala. (B. J.) hafi ekki viðhaft beint þessi orð, en sú var meining orða hans, eftir því sem mjer og fleirum skildust þau. Sama mætti þá segja t. d. um fiskimatslögin. Fyrst Spánverjar voru svo matvandir, að vilja heldur góðan fisk en vondan, mundi háttv.þm. Dala. (B. J.) telja það undirlægjuskap, að verða við ósk þeirra, að meta fiskinn, svo að trygging fáist fyrir gæðum hans og þar með fyrir hærra verði. En aðaltilgangurinn með þessum orðum er sá, að leiða athygli væntanlegrar nefndar að því, hvort heppilegt sje að fresta lögunum, meðan stríðið stendur. Um þekkingu manna á ullarmati skal jeg ekki segja neitt, en er þakklátur allri fræðslu í því efni, og gaman var að viðureign tveggja háttv.þm., er leiddu saman hesta sína um það efni, þótt ekki sje hægt að skera úr um það, hvor fremri sje, nema þeir gangi beint undir próf.

Þórarinn Jónsson Jeg stend ekki upp til þess að bera blak af háttv. aðalflutningsmanni (B. J.); til þess mun hann einfær sjálfur. Jeg stend upp til þess að leiðrjetta misskilning. Sumir háttv þm. virðast skilja svo tilgang vorn flutningsmanna, að vjer sjeum yfirleitt á móti ullarmati. En sú skoðun er röng. Jeg hafði búist við því í fyrra, að stjórnin mundi fresta framkvæmd ullarmatslaganna, sökum þess að markaðurinn var bundinn. Allir vita það, að vöruvöndun nær ekki tilgangi sínum fyrr en á frjálsum markaði. En þessi von brást. Til framkvæmdar lögunum hefir verið lagt út í ærinn kostnað, svo að mjer og fleirum blæðir í augum. En hver er mismunurinn á því, að fresta lögunum nú og því, að gjöra það í fyrra? Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) taldi muninn þann, að verðið hefði hækkað með tilliti til matsins. En hvernig var sú hækkun? Verri hlutinn, 2. flokkur, var hækkaður. Ef 1. flokkur, sem mjer er kunnugt um, að var verulega góð vara, hefði verið hækkaður, þá má segja, að tekið hefði verið tillit til matsins. En með þessu er ekki sýnt, að nokkurt tillit hafi verið tekið til vöruvöndunar. Þessi 2. flokkur var engu betri en ullin var yfirleitt áður fyrir ullarmatið, eins og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) má vera fullkunnugt um. Vjer mundum því hafa fengið sama verð fyrir 2. flokk sem 1., ef ekkert mat hefði verið. Það er engan veginn sýnt, að Englendingar hafi viljað fá betri vöru, úr því að þeir hækkuðu ekki 1. flokk. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) óttaðist, að lögin mundu ekki verða tekin upp aftur, ef þeim yrði frestað. Þetta er misskilningur; frestunin á ekki að standa lengur en stríðið stendur yfir. Jeg vil ekki, áð vjer tökum svo mikið tillit til Englendinga, að vjer látum þá græða á oss, einmitt fyrir þetta. En jafnskjótt sem markaðurinn er orðinn frjáls, þá eiga lögin að koma í gildi aftur. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) mintist á laun ullarmatsmannanna. Jeg get svarað því strax, að jeg tel sjálfsagt, að þeir missi launin, og er jeg þar á annari skoðun en háttv. aðalflutningsmaður (B. J.), enda höfðum við ekki borið okkur saman um það atriði, þegar við bárum frumvarpið fram.

Einar Arnórsson Jeg vil aðeins leyfa mjer að beina fyrirspurn til háttv. flutningsmanna. Hugsum oss, að stríðið og það ástand, sem nú er, haldist út þetta ár, sem nú er að byrja. Hugsum oss enn fremur, að þetta frv. verði samþykt og staðfest, en svo verði það sett sem skilyrði við næstu samninga, að ullin verði metin og flokkuð. Hvernig á stjórnin þá að fara að? Á hún að segja við hinn aðiljann: „Jæja, með þessum skilyrðum verður engin ull seld,“ og þar með ef til vill svifta ullarframleiðendur markaði að öllu eða nokkru fyrir þessa vöru? Eða á hún að gefa út bráðabirgðalög, sem nema úr gildi frv. þetta, sem þá verður væntanlega orðið að lögum?

Þórarinn Jónsson Út af fyrirspurn hv. 2 þm. Árn. (E. A.) skal jeg geta þess, að mjer er ekki unt að svara henni að svo komnu, jeg þekki ekki samningana, hvort þeir gilda áfram eða ekki; jeg hefi ekki sett mig inn í þá. En alt um það get jeg ekki hugsað mjer, að vjer þurfum að óttast þetta atriði, og ekki hefi jeg heldur fundið það í þessum samningaplöggum, að Englendingar hafi sett það að skilyrði, að ullin væri metin.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Mjer þykir það leitt að heyra nokkurn hv.þm. lýsa því yfir, að hann þori ekki að breyta lögum, eða fresta þeim, samkvæmt sannfæringu sinni, af því að þeir óttist, að einhverjum útlendum þjóðum komi það illa. En í þessu máli er ótti hv.þm. með öllu ástæðulaus, af því að Bretar hafa þegar gengið inn á breytingu á þessum lögum, sem er okkur í hag, en þeim í óhag, um flokkunina á ullinni og verðmun flokkanna, og er þetta hv.þm. S.-Þ. (P. J.), vel kunnugt. Það er því fyrir fram auglýst, að þeir muni ekki þykkjast við okkur, þótt við saþyktum þetta frv. Þar sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) talaði um það, sem annan ótta sinn, að hann teldi það óvíst, að hann mundi lifa það, að ullarmatslögin yrðu aftur leidd í lög, og að það væri því leiðara fyrir hann, sem hefði öðrum fremur barist fyrir því, að þau yrðu samþykt, þá er því til þess að svara, að fyrst og fremst veit jeg ekki til þess, að hann hafi meira en aðrir góðir menn, jeg og aðrir, barist fyrir því, að ullarmatslögin yrðu samþykt, því að jeg veit ekki annað en að flest allir þingmenn 1915 væru einhuga um að þessi lög væru þjóðþrifamál. En hvað hinu viðvíkur, að hann lifi ekki svo lengi, að hann sjái þau komast í framkvæmd, þá sje jeg ekki enn þau ellimörk á honum, að jeg geti búist við því. Það er sem sje ekki fyrirætlun vor flutningsmanna, að koma þessu máli fyrir kattarnef fyrir fult og alt. En hitt viljum vjer, að Íslendingar sje ekki að gjöra sjer óþarfa tilkostnað, sem engum kemur að gagni. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) setti upp það hugsaða dæmi, að sá aðili, sem keypti ullina, krefðist þess, að hún yrði metin. Og svo spurði hann, hvað vjer ættum þá að gjöra. Þar til er því að svara, að auðvitað yrði þá farið að nákvæmlega eins, og farið hefði verið að, hefði þessa verið krafist meðan engin ullarmatslög voru komin á. Stjórnin mundi þá gefa út bráðabirgðalög um ullarmat, eða ef til vill finna einhvern annan betri veg. Jeg sje enga ástæðu til að bera það vantraust til stjórnarinnar að óreyndu, að hún hefði ekki einhver ráð með það. Annars finst mjer það vera algjört samningsatriði við kaupanda, hvort flokka skuli ullina eða ekki, og er þá auðvitað miklu betra að hafa engin lög um það, því að þá fá stjórnmálamenn vorir miklu betra tækifæri til þess, að láta samningasnild sína koma í ljós, og mjer finst jafnvel mega, með þetta fyrir augum, búast við því, að einmitt þeir muni útvega okkur miklu betri kjör við söluna á ullinni, ef engin lög eru til, sem hindra framkvæmd þeirra í því efni. Hv. sami þm. (E. A.) bar mjer það á brýn, í sambandi við þetta mál, að mig skorti sjálfstæði. Jeg get ekki skilið það, hvernig hann hefir farið að komast að þeirri niðurstöðu. Hefði það verið einhver annar hv.þm., sem heíði látið sjer slíka heimsku um munn fara, þá hefði jeg getað skilið það. Það sem sami hv.þm. (E. A.) sagði um Spánverja og fiskinn, heyrir líka undir það sama. Það var eintómur misskilningur, og líkara að hv. 2. þm. Rang. (E. J.) hefði sagt það. Annars finst mjer hv. 2. þm. Árn. (E. A.) vera farið stundum líkt og Hómer gamla, að hann dottar í hugsun sinni. Hann hefir dottað, þegar hann var að hugsa þessa fjarstæðu. En það er eitt höfuðatriði í þessu máli, sem miklu skiftir, og mjer er ekki kunnugt um, og það er það, hvort samningarnir, sem gjörðir voru við Breta nú í sumar, sem leið, eiga að lögum að gilda til eilífðar, eða hvort þeir hafa einungis átt að gilda til þessarra nú nýafstöðnu áramóta. Úr þessu ætti háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) manna best að geta skorið. Mjer hafði ekki komið til hugar annað en að þeir fjellu úr gildi 1. janúar 1917, en nú heyri jeg utan að mjer, að þeir sje svo vaxnir, að þeir gildi um alveg óákveðinn tíma.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Orsökin til þess, að þessi till. er fram komin, er sú, að samgöngumálanefndin leit svo á, að hún gæti ekki gengið frá starfi sínu, án þess að bæta á þann hátt, sem henni væri unt, úr brýnustu nauðsyn á samgöngunum. Hún taldi, að strandferðir með einungis einu skipi mundu verða ófullnægjandi. Vjer leituðum álits stjórnar Eimskipafjelags Íslands um þetta mál, og ljet hún það í ljós við oss, að hún teldi mesta þörf á að bæta samgöngurnar um Húnaflóa og Austfirði. Auðvitað er það, að flutningaþörfin er eins mikil annars-staðar á landinu, en þar eru líka komnir flóabátar áður, eins og til dæmis hjer á Faxaflóa og Breiðafjörð. Nefndinni var það ljóst, að flutningaþörfin var mjög mikil á Húnaflóa, bæði milli hafna á Húnaflóa og eins milli Húnaflóa og Ísafjarðar. Og einkum mun þörfin aukast nú á næstu árum, því nú eru að rísa upp miklar síldarstöðvar vestan megin flóans, á Ströndum. Vjer gjörðum ráð fyrir því fyrst, að báturinn gengi að eins um flóann og til Ísafjarðar, en síðar höfum vjer komið oss saman um, að hann skuli einnig ganga til Skagafjarðar, og er það gjört í samráði við hv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Auðvitað er það bundið því skilyrði, að hjeraðsstjórn Skagfirðinga taki þátt í kostnaðinum við kaup bátsins og rekstur. Vjer hugsuðum oss einnig, að hefði báturinn ekki nægan flutning milli þeirra hafna, sem honum væri sjerstaklega ætlað að fara á, þá væri hægt að senda hann til Akureyrar og Reykjavíkur stöku sinnum, en nefndin telur litlar líkur til, að það geti komið fyrir. Nefndin hugsaði sjer, að heppilegast mundi vera, að fá bátinn leigðan, en hún telur litlar líkur til, að það takist. Hvað Austfjarðabátnum viðvíkur, þá skal jeg taka það fram, að flutningaþörfin eystra er mjög mikil. Einkum er það á svæðinu milli Seyðisfjarðar og Fáskrúðsfjarðar, því þar má heita að alt sumarið sje þörf á daglegum samgöngum. En líka er mjög mikil þörf á bættum samgöngum á svæðinu fyrir sunnan Fáskrúðsfjörð og eins fyrir norðan Seyðisfjörð. Á báðum þeim svæðum eru mjög fiskisælar veiðistöðvar. Ef vel væri,þá þyrfti þrjá flóabáta eða fjarðabáta við Austfirði. Einn á svæðinu sunnan við Fáskrúðsfjörð; annan frá Fáskrúðsfirði til Seyðisfjarðar, og þriðja fyrir norðan Seyðisfjörð. En nefndin leit svo á, að ekki kæmi til mála, að bæta úr nema allra brýnustu þörfinni, því eins og allir vita, eru tímarnir mjög örðugir. Jeg býst við að heyra þau mótmæli frá sumum, að þetta fyrirkomulag um flóabáta komi í bág við fyrirhugað fyrirkomulag um tvö strandferðaskip. En nefndin lítur svo á, að þótt strandferðaskipin verði tvö, þá sje engin hætta á, að bátarnir hafi ekki nóg að starfa, því eins og öllum er kunnugt, þá eykst flutningaþörfin nú mjög ár frá ári. Jeg vil að lokum taka það fram, að jeg tel sjálfsagt, að þingið veiti styrk til að gjöra út þessa báta.

Einar Arnórsson Jeg vildi aðeins leyfa mjer, að spyrja háttv. samgöngumálanefnd, hvort hún hafi ekki tekið til athugunar bættar samgöngur við Eyrarbakka, Stokkseyri og Vestmannaeyjar. Hafi hún gjört það, þá er jeg henni þakklátur fyrir það, en hafi hún ekki gjört það, þá óska jeg að hún gjöri það. Þá vildi jeg taka það fram, að mjer finst, að það þyrfti að ákveða nánar í nefndarálitinu, hvernig háttað yrði ábyrgð fyrir lánunum til bátanna. Jeg gjöri ráð fyrir því, að lánin verði veitt gegn ábyrgð hlutaðeigandi sýslufjelaga, en þá væri betra að nefndin tæki það fram berum orðum, svo að stjórnin þyrfti ekki að ganga í neinar grafgötur um tryggingu fyrir lánunum.

Framsm. (Þorsteinu Jónsson) Þessari athugasemd háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) er því að svara, sem jeg hefi áður tekið fram, að nefndin leitaði álits Eimskipafjelagsstjórnarinnar um það, hvar hún álíti þörfina vera mesta, og hún benti ekki á þessa staði. Sömuleiðis skal jeg geta þess, að Ingólfur hefir stöku sinnum verið látinn fara austur, en mjer er sagt, að þær ferðir hafi borgað sig illa. Annars skal jeg taka það fram, að nefndin er fús til að taka þetta atriði til frekari athugunar. Um hitt atriðið, ábyrgð hjeraðanna, er það að segja, að nefndin áleit sjálfsagt, að hlutaðeigandi hjeruð ábyrgðust lánin.