Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. á þskj. 311 er flutt af landbn., en eins og tekið er fram í grg., þá er frv. flutt eftir tilmælum landbrh., og hafa einstakir nm. óbundnar hendur um fylgi við brtt., sem fram kunna að koma við frv. Frv. fer fram á að heimila ríkisstj. að kaupa nokkrar jarðir í Ölfusi, til að láta vinna þar að ræktun og öðrum undirbúningi til stofnunar nýbýla. Ég get ekki látið hjá líða að fara nokkrum orðum um málið almennt, og þá m. a. af því, að það eru nú 4 ár síðan Alþ. samþ. l. um nýbýlamál, svo nú hefir verið starfað eftir þeim 4 undanfarin ár. Það, sem gert hefir verið á þessum 4 árum, hefir eingöngu stefnt að því að stofna einstök nýbýli, aðallega á þann hátt, að jörðum hefir verið skipt, þannig að jarðir, sem hafa verið einbýli áður, hafa verið gerðar að tveimur sjálfstæðum býlum og fjárframlög lögð að verulegu leyti til þeirra. Það hafa verið stofnuð 250–260 nýbýli þessi síðastl. 4 ár. Það hefir eingöngu verið stefnt að því að stofna einstök nýbýli, og þetta hefir verið framkvæmt þannig, að það eru nýbýlaeigendurnir sjálfir, sem annazt hafa allar framkvæmdir. Þeir hafa fengið þá styrki og þau lán, sem ríkið hefir heimilað, og annast svo framkvæmdir hver á sínu býli, án þess að hið opinbera hafi komið þar nokkuð fram. Ríkissjóður er búinn að leggja fram um 800 þús. kr., ef þetta ár er talið með. Hvert býli hefir því fengið um 3000 kr. styrk. Þetta þykir kannske fljótt á litið nokkuð há upphæð, en hún er samt lægri en nokkurstaðar annarstaðar í nágrannalöndum okkar, þegar miðað er við þá upphæð, sem veitt er til hvers býlis, sem stofnað hefir verið. Reynslan hefir sýnt það á undanförnum árum, að það er ofrausn að hugsa sér með jafnlitlu fjárframlagi, 3–3½ þús. kr. styrk og álíka upphæð sem láni á hvert býli, að stofna nýbýli á alveg óræktuðu landi. Reynslan hefir sýnt okkur, sem að þessum málum höfum unnið, að það er ekki hægt með svo litlu fé, nema þá nýbýlastofnendurnir sjálfir eigi töluvert fé, sem þeir geti lagt fram. Þegar jörðum hefir verið skipt, þá hefir það oftast verið þannig, að nýbýlunum hefir fylgt eitthvað af ræktuðu landi, hús eða einhver mannvirki. Allmörg nýbýli hafa verið byggð, sem fylgt hefir ræktað tún og jafnvel eitthvað af húsum. Í l. frá 1936 var í raun og veru gengið út frá því, að hafizt væri handa í stórum stíl um stofnun nýbýlahverfa. Það hefir ekki komið til framkvæmda ennþá af þeim ástæðum, að ekkert fé hefir verið til þess. Umsóknir um styrk til að skipta jörðum og stofna einstök nýbýli hafa verið meiri en hægt hefir verið að sinna, og fjármagn það, sem fyrir hendi hefir verið, hefir verið notað eingöngu til þeirra hluta. Það hefir ekki verið hægt að snúa sér að hinu verkefninu með því fé, sem verið hefir til umráða. Þetta vildi ég aðeins segja um þær framkvæmdir, sem gerðar hafa verið á þessu sviði á undanförnum árum. Þetta frv., sem hér liggur fyrir um að heimila ríkisstj. að kaupa eða jafnvel taka eignarnámi, ef ekki nást samningar um kaup, nokkrar jarðir í Ölfusi, stefnir að því, að hafizt verði handa um stofnun nýbýlahverfa að einhverju leyti, þar sem ríkið annist undirbúning framkvæmda á þessu sviði, ræsi fram landið, leggi vegi um það og annist aðrar nauðsynlegar framkvæmdir. Áframhaldandi framkvæmdum, svo sem húsagerð og fullræktun landsins, er hægt að haga á ýmsan hátt, eftir því, sem ákveðið verður síðar, þannig t. d. að skipta landinu niður í jöfn býli og láta eiganda hvers býlis annast þessar framkvæmdir. Frv. gengur ekki inn á þá hluti. Það er svo með okkar jarðveg, mýrarnar, sem er okkar dýrmætasti jarðvegur og bezti til ræktunar, að það er ómögulegt að gera hann að góðu akurlendi, hvort sem um er að ræða túnkornakur eða garða, öðruvísi en með því móti að ræsa landið fram í stórum flæmum fyrst, gera aðalframræsluskurðina fyrst og skipuleggja þetta allt í stærri stíl en gert er við ræktun á einstökum býlum. Það hefir staðið ræktunarmálunum mest fyrir þrifum, hversu mikil vöntun hefir verið á fullkominni framræslu á löndum, þó þau væru talin ræktuð. Sé málið tekið þessum tökum, sem hér er gert ráð fyrir, þá hefir það mikla kosti í för með sér, því þá myndi ræktun landsins verða miklu betri en almennt þekkist. Fyrir þing í vetur skipaði landbrh. 3 manna nefnd, sem í eiga sæti Valtýr Stefánsson, Ingimar Jónsson og ég, til þess að athuga þessi mál. Okkur var falið fyrst og fremst að gera till. um það, hvort hafizt skyldi handa um stofnun nýbýlahverfa eða það, að taka land til ræktunar, sem síðar yrði grundvöllur að stofnun nýbýla. Við höfum athugað þetta nokkuð þann stutta tíma, sem síðan er liðinn, og það hefir orðið álit n., eins og grg. sú, sem fylgir frv., ber með sér, að rétt væri að hefjast handa um fyrstu framkvæmdir í þessum efnum í Ölfusinu. Orsakirnar til þess, að við leggjum það til, er að finna í nál., og sé ég ekki ástæðu til að taka það upp frekar. Ölfusið er fyrir flestra hluta sakir bezt til þessa fallið. Auk þess sem land er þar gott til ræktunar, samgöngur góðar, jarðhiti og möguleikar til að ná í rafmagn, þá má nefna Ölfusforirnar, sem verið er að ræsa fram. Það er ekki minnsti vafi á því, að þar bíða ótrúlega miklir möguleikar til heyöflunar. Það er hugmynd okkar, að það megi fá mikinn stuðning í forunum fyrir býli, sem þarna kunna að verða reist, þar sem ríkið á mikinn hluta af forunum. Hugmyndin er að sameina þær að einhverju leyti við þau hverfi, sem þarna rísa upp með tímanum. Það er rétt að taka það fram í þessu sambandi, að þessari nefnd eru ætluð fleiri verkefni. Henni er ætlað að athuga um ræktunarmál kaupstaða, þar sem þörf er á að tryggja land til ræktunar. Í þriðja lagi er n. ætlað að taka til athugunar möguleikana á því að endurbæta ræktun eldri túna hér á landi. Eins og ég drap á áðan, þá skortir mjög á það, að framræslan víða sé í því lagi, sem hún þyrfti að vera, en á sínum tíma munu verða gerðar till. um það efni. Ég tel rétt að taka það fram í þessu sambandi, þar sem mér virðist, að ýmsir séu nokkuð hikandi í að fara þá leið, sem hér er farið fram á, að heimila eignarnám til að komast yfir land til ræktunar í þessu skyni, ef ekki er hægt að útvega það á annan hátt, að ég hygg, að ekki sé hægt að fá slík lönd, nema eignarnámsheimildin sé fyrir hendi, þó ekki komi til þess, að til hennar þurfi að taka. Það hefir ekki vakað fyrir þeim, sem undirbjuggu frv., að þarna væru teknar allar jarðir og lagðar í eyði. Það er tekið fram, að það séu annaðhvort þessar jarðir eða hluti úr jörðunum. Þarna má fá stórar landspildur án þess að gengið sé nærri jörðunum eða þær þurfi að bíða verulegan hnekki við það. Þeir, sem farið hafa eftir Ölfusinu, munu hafa tekið eftir hinum geysilegu mýrum, sem liggja allar móti suðvestri. Þar virðist vera einhver ákjósanlegasti jarðvegur til ræktunar. Þessar mýrar eru sama sem ekkert nytjaðar, en búfé gengur þar eitthvað. Nú er það svo með sveit eins og Ölfusið, að ég hygg það vera ofrausn að hugsa sér það sem búfjársveit til frambúðar, því þar eru svo miklir möguleikar til þéttrar byggðar. Þar verður að byggja á öðru, nautgriparækt, garðrækt eða jafnvel kornyrkju. Ég vil leggja áherzlu á, að það mun ekki vaka fyrir þeim, sem að frv. standa, hvorki þeirri nefnd, sem undirbjó frv., landbrh. eða landbn., að farið sé með neinu offorsi af stað, heldur sé aðeins fyrst tekið það land, sem við nána athugun virðist ekki vera þörf fyrir þær jarðir að hafa, sem þarna eru. Ég skal geta þess, að þetta frv. er m. a. borið fram í því skyni, að hægt sé að beita þeim vinukrafti, sem ekki hefir nein atvinnuskilyrði, eins og t. d. margt fólk í Rvík og víðar, til að vinna að þessu verki. Það er fátt, sem við getum gert betra til að auka verðmæti okkar lands heldur en að vinna að framræslu mýranna. Við vitum ekki enn, hvílíkur fjársjóður þar er. Við vitum það ekki fyrr en búið er að taka nokkur hundruð hektara, ræsa þá fram og gera þeim allt það til góða, sem hægt er, og sjá, hvernig þeir breytast þá. Slíkt er ekki hægt að gera nema hið opinbera hafi framkvæmdir í þessum efnum, og þegar fjöldi manna er atvinnulaus og erfiðleikar miklir á að útvega aðflutt efni til ýmsra framkvæmda, þá virðist sjálfsagðast að vinna að slíkum framkvæmdum sem þessum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég óska eftir, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr., en ég geri það ekki að till. minni, að því verði vísað til n., þar sem landbn. flytur það.



Ég ætla ekki að gera að umtalsefni kaup ríkisins á jörðum né eignarnám vegna nýbýla almennt, en ég vildi aðeins segja örfá orð um þetta sérstaka mál, eins og það liggur fyrir. Ég geri ráð fyrir, að við nánari athugun komi það í ljós, að þær jarðir, sem gert er ráð fyrir að heimila ríkisstj. að kaupa eða taka eignarnámi, ef ekki nást samningar um kaup, reynist ekki svo landmiklar sem landnámsnefnd ríkisins ætlar. Um Hvamm er það að segja, að sú jörð á ekki nema nokkurn hluta af mýrinni norðan vegar í kverkinni milli Reykjafjalls og Ingólfsfjalls, en til þess að framræsla á Hvammslandi geti komið að fullum notum, þá hygg ég, að þurfi að ræsa fram allt þetta land, en þá þarf að kaupa þar fleiri jarðir. Þetta kemur að sjálfsögðu í ljós, þegar þetta verður athugað nánar. Um jarðirnar, sem eru sunnan vegar og sunnan Ingólfsfjalls, er það að segja, að landrými er þar að vísu nokkuð, og þá sérstaklega á Kirkjuferju. Ég hygg, að það land sé einna stærst og einna bezt fallið til fjölgunar býla. Árbær og Þórustaðir eru ekki verulega landstórar jarðir, og allra sízt Hellir. Það ber að sjálfsögðu að viðurkenna, að ef mýrarnar eru þurrkaðar, þá verður þar vitanlega miklu verðmætara land. Ég skal ekki segja um, hvað land má minnka mikið við það, að mýrarnar eru þurrkaðar, og verða þó að sama gagni og áður. Ég veit, að menn muni geta þrengt eitthvað að sér, þegar búið er að þurrka mýrarnar, en ég býst við, að það komi í ljós við nánari athugun, að til þess að um verulegt land til fjölgunar býla sé að ræða, þá þurfi löndin að vera stærri og sérstaklega með tilliti til þess að gera þau aðgengilegri, og ef vel tekst með þurrkun, sem verður að framkvæma, eru fjársjóðir í forunum, sem ekki eru notaðir nema að litlu leyti, og vil ég ekki mæla á móti því. Fjölgun býla er sjálfsögð, en það geta alltaf verið skiptar skoðanir um það, hvar eigi að byrja. Ég vil taka undir með hv. frsm. um það, að ekki verði farið að þessu nema með sanngirni, og vil fyrir hönd þeirra ábúenda, sem hér eiga hlut að máli, óska þess, að hér verði farið að með fullri gætni og tekið tillit til þeirra bænda, sem þessar jarðir eiga, og komizt að samkomulagi við þá, ef unnt er. Það er leiðinlegt fyrir hvaða ríkisstj. sem er að þurfa að taka jarðir eignarnámi af bændum, þótt það sé gert til hagsmuna fyrir fleiri.

*Eiríkur Einarsson: Þegar þetta frv., eða annað frv. samskonar, var til 1. umr. í fyrra, tók ég fram það, sem ég vil endurtaka nú, að ég legg áherzlu á það, að ef ráðizt er í svo stórvægilegar framkvæmdir sem hér er farið fram á, og ég er alveg sammála frsm. í því, að hér er um stóra hugmynd að ræða, þá verði tekin landsvæði, sem líklegust eru, miðað við samgöngur og jarðgæði, og leitaðir uppi líklegustu staðirnir, og ég tel, að þarna sé komið niður á heppilegan stað til þeirra hluta, ef það á að hefjast handa um slíkt. En viðvíkjandi því, sem bæði kemur fram í frv. sjálfu og frsm. hafði orð á, að vafasamt væri, hvort það þyrfti nema hluta af löndunum og hvort ekki yrði nægilegt eftir handa bændunum til þess að varðveita bú sitt, vil ég láta í ljós þá skoðun mína, að ég held, að varla sé rétt að byggja of mikið á því, að þetta takist. Það er alveg rétt, að á slíkum löndum sem þessum mega menn ekki ætla of mikið á bústofninn, en þá kemur það til greina, að þessar jarðir eiga lönd, sem er svo háttað, að þau liggja í skákum alla leið frá Öfusá upp úr, um veginn með Ingólfsfjalli og upp í Ingólfsfjall, og eru þetta beitilönd þessara jarða. Er ekki lítil jarðabót að þeim, því bæði er þetta þurrt land og allmikið gróðurlendi og hefir aðra fjárbeitarkosti. Ef þessu yrði nú ráðstafað þannig, að jarðirnar Árbær, Þórustaðir, Hellir, Holt og fleiri jarðir t. d. ættu að fá að halda sér sem sérstök býli með sínum túnum og heimarækt og litlum ræktuðum skákum út frá túninu, en svo yrðu keypt löndin, sem liggja frá upp að þjóðveginum, þá ættu ýmsar þessara jarða ef til vill beitilönd uppi í fjallinu, og þá væru jarðirnar hlutaðar sundur. Þetta horfir dálítið andstætt við, og vil ég geta þess, að þetta er atriði, sem þarf að taka tillit til. Ég held það sé með þessar jarðir eins og margar aðrar jarðir víðsvegar um landið, að meðan ræktunin er ekki komin lengra en raun ber vitni um, bjargast bændur ekki svo lítið á víðlendinu. Það er algild regla á Íslandi, að meðan jarðræktin er lítil, eru mikil not af víðlendinu. Ég vildi láta þetta í ljós, til þess að kynna þá skoðun mína, bæði vegna þess, að einhverstaðar verður að byrja á þessu, og að þetta er líklegur staður, og ég held, að það þurfi að miða að því annaðhvort að gera þetta ekki eða þá alveg, og að ef þarna á að stunda fjárrækt, verði öll jörðin að vera notuð af sama manninum. Hitt er annað mál, að ekki væri nauðsynlegt, að öll gæði, sem fylgja jörðunum, þyrftu að fylgja með, t. d. laxveiði. Þegar til þess kemur að semja við þessa menn, þá efa ég ekki, að gætt verður fyllstu sanngirni í garð þeirra, sem hér eiga hlut að máli, og lít ég því framtíð þessa máls björtum augum.

*Pétur Ottesen: Ég hefði viljað gera grein fyrir afstöðu minni til þessa frv., en þar sem fundur verður í Sþ. eftir mjög skamman tíma og ég vil ekki tefja málið, mun ég ræða málið við 2. umr. og vænti þess, að hæstv. forseti gefi mér tækifæri til þess að tala almennt um málið, þó við 2. umr. sé.