Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Æðilangt er nú um liðið síðan fsp. þessi var fram borin, en það var mjög snemma á þinginu á liðnu hausti. Svör hafa ekki fengist við þessari fsp. fyrr, en ég á von á þeim nú. Ég hafði raunar skilið hæstv. viðskrh. svo, að hann mundi svara þessari fsp. fyrir 25. nóv., en þá voru afurðalán greidd út, en á síðasta degi þar á undan, 24. minnir mig að það hafi verið, átti ég sannarlega von á að fá fsp. svarað. Það brást og hefur brugðist fram að þessu, en nú er þó komið að því að einhver svör muni fást. Það leiðir af orðalagi þessarar fsp. að seinni liðnum er ekki hægt að svara beint. Spurningin er sú, hvort lokið sé undirbúningi að framkvæmd ályktunar Alþingis frá 22. maí 1979, að hún komi til framkvæmda við veitingu afurðalána í nóv. n.k. Það var auðvitað átt við þann nóvember sem liðinn er á síðasta ári, en væntanlega verður þó hægt að fá svör við því hvað verða muni í framtíðinni. Eins og menn minnast var því lengi borið við, að erfitt eða jafnvel ógjörlegt væri af tæknilegum ástæðum að láta bændur fá í hendur þá fjármuni, sem þeir eiga með réttu að fá, og bankar bornir fyrir því. Úr þessu vígi hefur sem betur fer verið hopað, og leyfi ég mér að vitna til umr. sem fram fóru 5. maí s.l. um þessi mál, en þar segir hæstv. viðskrh., með leyfi forseta: „Ég vil aðeins endurtaka það sem ég sagði áður, að ég vinn að því, og mun áfram vinna að því að framkvæma þessa þál. þannig að tryggja megi að tilgangi hennar verði náð. Það vil ég endurtaka og undirstrika. Ég hef sagt hér áður að það hefur verið bent á leið til þess sem margir telja að sé fullkomlega fær og muni þýða framkvæmd till. í reynd. Og ég vil endurtaka þetta, að ég mun vinna þannig að þessu máli. Hv. þm. verður svo sennilega í þriðja sinn að spyrja, kannske á næsta þingi, hvernig hafi miðað í þessu máli.“ Það er einmitt það sem ég er nú að spyrja að, hvernig hafi miðað á því tæpa ári sem liðið er frá því að hæstv. viðskrh. viðurkenndi að mjög vel mætti framkvæma þessa till., gagnstætt því sem andstæðingar þess, að bændur fái sína fjármuni í hendur, hafa fram að þessu haldið fram. - En hæstv. ráðh. hafði áður talað og til þeirra orða vitnaði hann í því sem ég las nú síðast. Hann víkur þar að svari Seðlabankans og segir, með leyfi forseta: „Vegna þess samhengis, sem er milli rekstrar- og afurðalána, verður að telja æskilegast að lántakandi sé í báðum tilfellum sá sami, og er þá komið að síðari leið sem bankarnir mæla með, að sláturleyfishafar eða umboðsmenn þeirra verði áfram lántakendur líkt og verið hefur. En andvirði lánanna mætti ráðstafa að fyrirmælum lántakanda á þann hátt sem áður er lýst um afurðalán. Með því móti telja fleiri að tryggja megi að tilgangi þál. verði náð, þ.e. að bændur fái í hendur þá fjármuni sem þeim eru ætlaðir um leið og lánin eru veitt.“ - Og hæstv. ráðh. heldur áfram: „Í þessu felst það álit Seðlabankans og fleiri, að með þessu sé hægt að ná tilgangi þál. Sennilega er erfitt að komast nær því að framkvæma hana. Og það hlýtur að vera aðalatriðið. Það er það sem ég hef verið að vinna að og mun vinna að, að þeim tilgangi, sem felst í þessari þál. Alþingis, verði náð.“ Þetta voru orð hæstv. ráðh., og vona ég nú að þeim fyrirslætti linni að ekki sé hægt að framkvæma þessa till. Ég vil vitna til ekki ómerkari manns en hæstv. landbrh., sem sagði 12. maí við umr. í Ed., með leyfi hæstv. forseta: „Það er talið nauðsynlegt að lántakandi þessara lánaflokka beggja sé hinn sami vegna innbyrðis tengsla þeirra og vegna þess að rekstrarlánin eru endurgreidd af afurðalánum, sem veitast í nóvembermánuði, en rekstrarlánin veitast frá því í marsmánuði og þangað til í ágústmánuði. Síðan væri hægt annað tveggja með samkomulagi eða jafnvel með fyrirmælum að kveða á um það, að því fjármagni, sem rennur til fyrirtækjanna í gegnum rekstrar- og afurðalánin, verði ráðstafað á reikning viðkomandi lántaka, annað tveggja viðskiptareikning eða bankareikning eftir ósk hvers og eins. Þetta er sú leið sem ég hef oft látið í ljós að ég telji að sé fær í þessu máli, - leið sem farin er hjá ýmsum afurðasölufyrirtækjum svo að um þá leið hefur skapast reynsla.“ Þannig hafa þessir tveir hæstv. ráðh. lýst yfir að till. sé mjög vel framkvæmanleg. Þess vegna vona ég að við heyrum ekki einu sinni enn fyrirslátt í þá átt, að það sé ekki hægt að koma fjármunum bænda til þeirra, þeir þurfi að staðnæmast annars staðar, og vænti nú jákvæðs svars frá hæstv. ráðh.



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm. hefur beint til mín þeirri fsp., hvort reglur hafi verið settar um rekstrar- og afurðalán landbúnaðarins sem tryggi að bændur fái fjármuni sína í hendur um leið og lánin eru veitt, í samræmi við ályktun Alþingis frá 22. maí 1979 um beinar greiðslur til bænda. Eins og kunnugt er skipaði landbrh. nefnd í okt. 1978 sem falið var að gera tillögur um breytingar á afurða- og rekstrarlánum þannig að bændur gætu fengið laun sín greidd og óhjákvæmilegan rekstrarkostnað svipað og aðrir aðilar. Í nefndina voru skipaðir Árni Gunnarsson alþm., Geir Magnússon gjaldkeri Sambands ísl. samvinnufélaga, Gunnar Guðbjartsson fyrrv. formaður Stéttarsambands bænda, Kjartan Ólafsson fyrrv. alþm., Sveinn Jónsson fyrrv. aðstoðarbankastjóri seðlabanka Íslands, en síðar tók Garðar Ingvarsson forstöðumaður lánadeildar við störfum hans í nefndinni. Magnús Jónsson bankastjóri Búnaðarbanka Íslands, Helgi Bergs bankastjóri Landsbanka Íslands og Vilhjálmur Hjálmarsson fyrrv. ráðh., sem jafnframt var skipaður formaður nefndarinnar. Með bréfi landbrh., dags. 20. mars 1980, var þessari nefnd jafnframt falið að gera tillögur svo sem fært þykir um tilhögun afgreiðslu rekstrar- og afurðalána landbúnaðarins sem tryggi að bændur fái í hendur þá fjármuni sem þeim eru ætlaðir um leið og lánin eru veitt, sbr. ályktun Alþingis, dags. 27. maí 1979, um beinar greiðslur til bænda, eins og segir orðrétt í bréfinu. Í skýrslu þeirri, sem nefndin skilaði ráðh., var lýst í stuttu máli gildandi tilhögun á greiðslu rekstrar- og afurðalána og þess getið, að nefndin hefði fengið í hendur bréflegar umsagnir Seðlabankans, Landsbankans, Búnaðarbankans og Stéttarsambands bænda á framkvæmd þál., og fylgja umsagnir með skýrslu nefndarinnar með fskj. Í fyrri umr. um þál. á Alþingi hefur efni þessarar skýrslu og fskj. verið rakið. Hér skal aðeins á það minnst, að algjör samstaða varð um það í nefndinni að leggja ekki til breytta tilhögun á greiðslu rekstrar- og afurðalána. Verður sú niðurstaða tæplega skilin öðruvísi en svo, að nefndin hafi nánast talið útilokað að hrinda þál. í framkvæmd. Þennan skilning staðfesti einn nm., Árni Gunnarsson alþm., í umr. á þingi í maímánuði á síðasta ári. Hann sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir marga fundi og viðræður við sérfróða menn á þessum sviðum komst nefndin að þeirri niðurstöðu í stuttu máli, að miðað við núverandi sölukerfi landbúnaðarafurða á Íslandi væri tæknilega ógerlegt að koma á beinum greiðslum til bænda.“ Það skal tekið fram, að þrátt fyrir þessa niðurstöðu vakti nefndin athygli á leið sem Seðlabankinn benti á í umsögn sinni til þess að framkvæma þál., en ljóst er að nefndin hefur ekki talið fært að mæla með þeirri leið. Þrátt fyrir að þál. væri talin nánast óframkvæmanleg í þeirri skýrslu, sem lýst hefur verið, ákvað ég sem ráðh. bankamála að athuga hvort hægt væri að reyna til þrautar að framkvæma ályktunina. Var þremur embættismönnum falið að athuga hvort þess væri kostur að setja reglur um rekstrar- og afurðalán landbúnaðarins sem tryggðu að bændur fengju í hendur þá fjármuni, sem þeim eru ætlaðir,um leið og lánin eru veitt,sbr. fyrrgreinda þingsályktun. Umfangsmikið starf hefur verið unnið í þessu skyni. Má t.d. nefna að farið var út í viðamikla upplýsingaöflun hjá sláturleyfishöfum til þess að sem gleggst mynd fengist af gildandi greiðslufyrirkomulagi rekstrar- og afurðalána. Könnunin var talin nauðsynleg forsenda þess, að hægt væri að gera sér ítarlega og nákvæma grein fyrir leiðum til breytinga. Jafnframt hefur verið farið rækilega ofan í saumana á afstöðu bændasamtakanna og viðskiptabankanna til framkvæmdar á þál. Hvort tveggja hefur reynst afar tímafrekt, en þess er þó að vænta, að athugunum verði lokið áður en þessi mánuður er á enda. Óhætt er að fullyrða að sú könnun og öflun gagna um þetta mál, sem fram hefur farið, mun ekki réttlæta breytingar í þá átt sem fyrirspyrjandi hefur unnið að og getur sætt sig við. Einkum á þetta við um afurðalánin. Skal ég nú víkja að þessu nokkru nánar og tek þá fyrst fyrir afurðalánin. Samkv. þál. er gert ráð fyrir að hin svonefndu afurðalán landbúnaðarins greiðist bændum beint af bankakerfinu án milligöngu vinnslustöðva eða heildsöluaðila. Afurðalánin eru veitt út á birgðir sauðfjárafurða, mjólkurafurða og ýmissa afurða aukabúgreina til þess að standa undir þeim kostnaði sem í afurðirnar hefur verið lagður. Það liggur í augum uppi að óraunhæft er að greiða beint til bænda afurðalán sem til komin eru vegna mjólkurafurða. Hér er einkum um að ræða lán vegna framleiðslu og birgða af smjöri og ostum og engin leið að gera upp hlut einstakra bænda í fyrirliggjandi birgðum hverju sinni. T.d. er hugsanlegt að farið hafi fram fullnaðaruppgjör við bændur á mjólk, sem búið er að umbreyta í osta sem eru í birgðum, og búið sé að greiða fullt verð til bænda fyrir mjólkina. Óraunhæft væri að láta þeim einnig í té hluta afurðalána vegna sömu mjólkur. Afurðalán vegna aukabúgreina verða einnig að ganga til þess aðila sem hefur vinnslu eða sölu vörunnar með höndum. Annað yrði illframkvæmanlegt. Framleiðendur hrossakjöts eru t.d. bæði margir og smáir og sumir hverjir þéttbýlisbúar. Beinar greiðslur afurðalána til þessara framleiðenda, jafnvel út á eitt til tvö hross, mundu leiða til allt of mikils kostnaðar og skriffinnsku. Hvað varðar lán vegna sauðfjárafurða, sem mestmegnis eru veitt út á sláturafurðirnar, er nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um hvernig uppgjör við bændur vegna þessara afurða hefur farið fram. Eins og mönnum er kunnugt falla sláturafurðir sauðfjár til á haustmánuðum ár hvert. Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur sett þá meginreglu að sláturleyfishafar greiði bændum a.m.k. 80% af verðmæti afurðanna á haustin. Á þessum tíma er meginhluti afurðanna enn þá í birgðum og sláturleyfishöfum ekki mögulegt að inna áðurnefnda greiðslu af hendi fyrr en afurðalánin hafa verið veitt. Seðlabanki Íslands og viðskiptabankarnir veita afurðalán út á sauðfjárafurðir, sem er á bilinu 71–75% af kostnaðarverði afurðanna án sjóðagjalda. Þessi lánveiting er forsenda þess, eins og áður er nefnt, að sláturleyfishafar geti greitt bændum tilskilinn hluta afurðaverðsins samkv. tilmælum Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Það má öllum vera ljóst, að sláturleyfishafar yrðu að lækka útborgunina um það sem lánafyrirgreiðslunni nemur ef þeir fengju ekki afurðalánin og þau greiddust beint til bænda. Það hlýtur einnig öllum að vera ljóst, að bændum væri óþökk gerð með því að ætla þeim að sækja haustútborgun sauðfjárafurða að hluta til bankakerfisins í formi afurðaláns og að hluta til sláturleyfishafans, en það mundi einmitt leiða af framkvæmd þál. um beinar greiðslur á afurðalánum til sauðfjárbænda. Þau atriði, sem hér hafa verið rakin, útiloka að mestu þann möguleika að greiða afurðalánin beint til bænda. Er þó ekki allt upp talið. Hagsmunasamtök bændanna sjálfra, Stéttarsambandið, hafa alfarið lýst sig mótfallin beinni greiðslu afurðalánanna. Afstaða Stéttarsambandsins er einkum á því byggð, að beinar greiðslur muni reynast flóknar og erfiðar í framkvæmd og kostnaðarsamar fyrir bændur. Þessari afstöðu Stéttarsambandsins er vert að veita athygli, sérstaklega þegar haft er í huga að fyrirspyrjandi telur sig berjast fyrir hagsmunum bænda. Í þessu sambandi má t.d. ekki gleyma því, að bændur yrðu að taka á sig kostnað í formi lántöku og stimpilgjalda ef beinar greiðslur væru teknar upp. Því má ekki heldur gleyma, að mjög erfitt gæti orðið og kostnaðarsamt að halda tryggilega skrá yfir þá sem senda ætti greiðslurnar. Ekki mætti reiða sig á vinnslustöðvar og heildsöluaðila í því efni. Ætti t.d. að senda greiðslur til allra þeirra sem eiga búfé, en þeir eru margfalt fleiri en hinir eiginlegu bændur og búa oft í þéttbýli? Varla hefur þessi hugsun legið að baki þál. Ef ætti að senda greiðslur til þeirra, sem hafa lögbýli til umráða, ef þessi viðmiðun væri notuð, rækju menn sig fljótt á þá staðreynd, að margir telja sig bændur, þó þeir hafi ekki lögbýli til umráða, af því að þeir lifa af búvöruframleiðslu. Þetta dæmi varpar nokkru ljósi á það, hversu miklum örðugleikum er bundið að setja almennar reglur um beinar greiðslur sem menn yrðu ásáttir um. Afstaða viðskiptabankanna, Landsbankans og Búnaðarbankans, til þál. um beinar greiðslur rekstrar- og afurðalána til bænda hefur alltaf verið fremur neikvæð. Einkum á þetta við um greiðslur afurðalána. Í nóvembermánuði s.l. voru bankarnir spurðir álits á því, hvort þeir teldu þá leið tæknilega framkvæmanlega sem Seðlabankinn hefur lagt til að farin verði til þess að ná tilgangi umræddrar þál. Leið sú, sem hér um ræðir, er í því fólgin, að bankar þeir, sem veita rekstrar- og afurðalán, mundu tilkynna bændum að þeim stæði til boða að taka lán sín sjálfir að uppfylltum þeim skilyrðum sem bankarnir settu, og stæði þá þeim bændum, sem þannig væri ástatt um, opið að taka lánin. Fyrir hina, sem annaðhvort ekki æsktu þess eða gætu ekki uppfyllt sett skilyrði, mundu sláturleyfishafar eða vinnslustöðvar vera lántakendur eins og nú er. Svar viðskiptabankanna tekur fyrst og fremst mið af afurðalánum sem veitt eru út á sláturafurðir. Afstaða þeirra til beinna greiðslna á öðrum afurðalánum liggur þó alveg ljós fyrir. Af svari bankanna verður ekki önnur ályktun dregin en sú, að þeir telji ógerlegt að fara leið Seðlabankans til að ná tilgangi þál. Þeir segja að um afurðalánin gildi þær reglur, að þau verði að vera með veð í afurðunum sjálfum og afurðirnar í vörslu veðsalans. Við núverandi aðstæður sé útilokað fyrir bóndann að veðsetja sláturafurðir því hvergi sé aðstaða til að halda afurðum hans aðskildum og þar með sjálfsvörslu hans á veðinu. Þetta gerir það óhjákvæmilegt, að sláturleyfishafar, sem hafa vörurnar til sölumeðferðar, taki afurðalánin og veðsetji afurðirnar líkt og verið hefur. Jafnframt lýsa bankarnir þeirri skoðun sinni, að veðsetning á afurðum sé forsenda þess, að hægt sé að tala um afurðalán samkv. núgildandi lögum. Það, sem hér hefur verið sagt á undan, ætti að skýrast enn frekar þegar embættismennirnir, sem ég fól að athuga þál., hafa lokið verki sínu, sem ætti að geta orðið fyrir lok þessa mánaðar, eins og áður hefur verið sagt. Þó er óhætt að fullyrða, þegar litið er til þeirra atriða sem drepið hefur verið á hér að framan, að fátt getur réttlætt setningu reglna um beinar greiðslur afurðalána til bænda. Sérstaklega má minna á afstöðu bænda sjálfra sem fyrirspyrjandi vill berjast fyrir. Þá er komið að rekstrarlánunum. - Ég á eftir, herra forseti, örlítinn kafla. Þetta er viðamikið mál og ekki unnt að svara því nema á nokkrum tíma, en það er ekki langt eftir af svarinu. Seðlabanki Íslands veitir landbúnaðinum hin svokölluðu rekstrarlán. Rekstrarlánin eru veitt vegna framleiðslu sauðfjárafurða á vori og fram eftir sumri og endurgreiðast með afurðalánum að hausti þegar sláturtíð er lokið og veðsetning birgða kindakjöts hefur farið fram. Af þessu leiðir að sláturleyfishafar taka þessi lán og ábyrgjast endurgreiðslu þeirra. Spurningin er sú, hvort þeir fjármunir, sem Seðlabankinn veitir til þessa, nái til bændanna sjálfra eða dagi uppi í kassa sláturleyfishafanna. Í því sambandi er vert að minna á hverjir eru sláturleyfishafar í landinu. Það eru kaupfélögin með alhliða viðskipti við bændur, sláturfélög og slátursamlög, auk einkaaðila eða hlutafélaga sem reka sláturhús án annarra viðskipta við bændur. Af þessari upptalningu má ljóst vera að möguleikar bænda til að rekstrarlánin komi til fjármögnunar í búrekstri þeirra er mismunandi eftir því hvaða aðli á í hlut. Sé rekstur kaupfélaganna skoðaður er enginn vafi á að þau veita sauðfjárbændum mun meiri lánsviðskipti frá vordögum og fram á haust en rekstrarlán frá Seðlabankanum nema. Að sjálfsögðu er lánaviðskiptaþörf bænda misjöfn eftir efnahag. Stéttarsamband bænda hefur því vakið athygli á að greiddust þessi lán bændum beint væri hugsanlegt að margir bændur mundu ekki taka lánin af einni eða annarri ástæðu. Þá yrði minna til að miðla hinum efnaminni sem einkum hafa þörf fyrir lánafyrirgreiðslu þar til afurðainnlegg fer fram. Þeir sláturleyfishafar, sem ekki hafa alhliða viðskipti við bændur, hafa takmarkaðri möguleika til að láta rekstrarlánin ganga til fjármögnunar í búrekstri sauðfjárbænda gegnum viðskipti. Þó er það svo, að í mörgum tilfellum hafa þeir séð um að greiða áburðarkaup bænda, og einnig eru dæmi til um að þeir leysi út víxla fyrir bændur með ávísun á sauðfjárinnlegg að hausti. Í þeim tilfellum fá einstakir bændur meiri fyrirgreiðslu hjá þessum sláturleyfishöfum en nemur upphæð rekstrarlána er svarar haustinnleggi bóndans. Af því, sem hér hefur verið sagt, kemur fram að rétt mun vera að kanna mjög ítarlega alla möguleika á umbótum í fyrirkomulagi á rekstrarlánveitingum til sauðfjárbænda. Að því er nú unnið á vegum ráðuneytisins þó niðurstöður liggi ekki fyrir enn. Hér skal aðeins nefnt að nokkur kaupfélög hafa þann hátt á að greiða rekstrarlán inn á reikning hjá bændum um leið og þau eru veitt, t.d. Kaupfélag Borgfirðinga og að ég hygg Kaupfélag Eyfirðinga að verulegu leyti. Ekki skal um það fullyrt, hvort þessi leið verður talin fær eða einhver önnur, því vissulega eiga ýmsir þeir annmarkar, sem eru á beinni greiðslu afurðalána, einnig við um rekstrarlán. Breytingar á þessum málum munu óhjákvæmilega valda sumum bændum auknum erfiðleikum. Þess ber sérstaklega að gæta, að það verði ekki þeir bændur sem hafa þrengri fjárráð fyrir og bágari afkomu. Það væri varla til góðs fyrir bændastéttina. Að lokum vil ég víkja að atriði sem oft hefur borið á góma í umræðum um greiðslufyrirkomulag rekstrar- og afurðalána í landbúnaðinum, en það er tilvísun til fyrirkomulags þessara mála í sjávarútvegi. Vinnsla sjávarafurða er ætlað að greiði að fullu aflaverðmæti til sjómanna þegar veiting afurðalána fer fram. Það mætti hugsa sér að sama skilyrði væri sett vinnslustöðvunum í landbúnaði. Á þessu er þó sá munur, að hráefnisverð í unninni vöru í sjávarútvegi er um helmingur af verðmætinu, en í landbúnaði er hráefnisverðið nær 'Is hlutar verðmætisins. Afurðalán þessara atvinnugreina eru ámóta hlutfall heildarverðmætis og því augljóslega erfiðara fyrir vinnslustöðvar landbúnaðarins að gera upp afurðaverð við bændur en fiskvinnsluna að gera upp fiskverð við sjómenn.



Herra forseti. Mér þykir nú farið að týra! Ég heyri ekki betur en hæstv. viðskrh. segi hæstv. landbrh. fara með, - ja, ef ekki ósannindi, þá einhverjar fáránlegar staðhæfingar þegar hann reifar málið 12. maí s.l. Eins og ég las upp áðan segir hæstv. landbrh. um þessi lán: „Síðan væri hægt annað tveggja með samkomulagi eða jafnvel með fyrirmælum að kveða á um það, að því fjármagni, sem rennur til fyrirtækjanna í gegnum rekstrar- og afurðalánin, verði ráðstafað á reikning viðkomandi bónda, annað tveggja viðskiptareikning eða bankareikning eftir ósk hvers og eins. Þetta er sú leið sem ég hef oft látið í ljós að ég telji að sé fær í þessu máli, - leið sem farin er hjá ýmsum afurðasölufyrirtækjum svo að um þá leið hefur skapast reynsla.“ Þetta sagði hæstv. landbrh. hér á Alþingi 12. maí s.l. Nú kemur hæstv. viðskrh. og segir að þetta sé þvaður og blaður, það sé ekki hægt að framkvæma þetta. En hann ber ekki þetta blaður eingöngu á hæstv. landbrh. Hann ber það líka á hæstv. viðskrh., en hann sagði 5. maí í fyrra, eins og ég las upp áðan, m.a.þetta, með leyfi forseta: „Ég vil aðeins endurtaka það sem ég sagði áður, að ég vinn að því og mun áfram vinna að því að framkvæma þessa þál. þannig að tryggja megi að tilgangi hennar verði náð. Það vil ég endurtaka og undirstrika. Ég hef sagt hér áður að það hefur verið bent á leið til þess sem margir telja að sé fullkomlega fær og muni þýða framkvæmd till. í reynd. Og ég vil endurtaka þetta, að ég mun vinna þannig að þessu máli.“ Áður hafði hæstv. þáv. viðskrh., sem núv. viðskrh. segir að sé bullukollur, sagt m. a.: „Í þessu felst það álit Seðlabankans o.fl., að með þessu sé hægt að ná tilgangi þál. Sennilega er erfitt að komast nær því að framkvæma hana. Og það hlýtur að vera aðalatriðið. Það er það sem ég hef verið að vinna að og mun vinna að, að þessum tilgangi verði náð.“ - Þetta sagði hæstv. þáv. viðskrh. á Sþ. 5. maí í fyrra. Ég sá tilefni til þess þá að fara upp í þennan ræðustól í lok þessarar umr., sem var býsna hörð á köflum, og segja, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir allt tel ég mér skylt að þakka síðustu ummæli hæstv. viðskrh. þar sem hann lýsti yfir að hann mundi halda áfram að vinna að framgangi þessa máls.“ - Og ég bætti við: „Ég sé að vísu ekki að hann hafi neitt unnið hingað til. En yfirlýsingin jafngildir því, að hann muni nú taka málið til afgreiðslu og úrlausnar, og fyrir það er auðvitað skylt að þakka. Betra er seint en aldrei.“ Síðan hefur honum sem sagt snúist hugur. Hver skyldi hafa kippt í spottann? Skyldu það vera þeir, sem þykir dálítið þægilegt að hafa gífurlega fjármuni bændastéttarinnar í eigin höndum með 29% vöxtum þegar vextir í þjóðfélaginu eru yfir 50%, eða þeir, sem hafa gífurlega fjármuni bændastéttarinnar undir höndum vaxtalaust, niðurgreiðslufé og uppbótafé? Ætli þessir menn hafi kippt í hendina á hæstv. viðskrh. þannig að honum snýst nú hugur?  Hæstv. ráðh. segir að nefndin leggi ekki til að gera neinar breytingar. Alþingi var búið að ákveða breytingar. Nefndin hafði ekkert umboð til að leggja til eitt eða neitt í því annað en að framkvæma málið eins og Alþingi hafði ákveðið. Það var ánægjulegt að heyra að hæstv. ráðh. sagði að eitthvað mundi liggja fyrir áður en þessi mánuður yrði á enda. Ég á von á að hann gefi okkur skýrslu um mánaðarmótin um endanlegar niðurstöður. Ég vona að það farist ekki fyrir. Hann talar um að svar hans muni kannske ekki vera í þá átt sem fyrirspyrjandi muni sætta sig við. Þetta er ekki mitt mál. Mjög mikill meiri hluti Alþingis samþykkti þetta. Það er spurning um hvort hæstv. ráðh. ætlar að framkvæma vilja Alþingis eða ekki. Það má kannske segja að mikill meiri hluti alþm. sé fábjánar og væri ég þá einn af þeim, en að við hefðum ekki allir, sem greiddum atkvæði með till., gert okkur grein fyrir að það væri hægt að framkvæma hana, það veit hvert einasta mannsbarn að er ekki rétt. Tveir ráðh. eru líka búnir að lýsa yfir hér á hinu háa Alþingi að þetta sé enginn vandi. Auðvitað er það nákvæmlega sama með útveginn. Það varð að beita hörkutökum til að fá fiskvinnsluna til að greiða útvegsmönnum og sjómönnum féð á réttum tíma. Hv. þm. Matthías Bjarnason gekk í málið og leysti það á einum degi, eins og margyfirlýst hefur verið hér á Alþingi. Hann skipaði bönkunum að framkvæma vilja ríkisstj. og Alþingis. Þá gerðu þeir það auðvitað og engin vandamál sköpuðust. Á það enn þá að líðast að ein stétt landsins fái ekki sína fjármuni í hendur? Muna menn það ekki, að árið 1930, með lögum nr. 22 þá, var afnumið innskriftarkerfi að því er varðar kaup sjómanna og verkamanna. Það var bannað. Innskriftaverslun, sem þá tíðkaðist, var bönnuð með lögum frá Alþingi. Þá var auðvitað sagt að ekki væri hægt að gera þetta, það ætti að hafa innskriftarkerfið og sjómenn og verkamenn ættu að vera leiguliðar selstöðuverslananna. Enn í dag verða bændur að búa við þetta. Hve lengi á þetta að viðgangast og að mönnum snúist svo hugur frá mánuði til mánaðar eftir því hver heldur í höndina á þeim? Ég get t.d. upplýst að loðdýrabændur taka allir sín rekstrarlán og afurðalán sjálfir. Auðvitað dettur engum þeirra í hug að fara að þvæla því í gegnum verslunarfyrirtæki og tapa vöxtum og þeim möguleika að nota féð strax í staðinn fyrir að kaupa vöruna þegar hún er orðin helmingi dýrari í 50–60% verðbólgu. Það er mikill kostnaður af stimpilgjöldum, var sagt. Ég hugsa að allir alþm. mundu fella þessi stimpilgjöld niður hreinlega ef það ætti að vera eina leiðin til að bjarga því að bændur landsins gætu verið fjárhagslega sjálfstæðir eins og aðrar stéttir. Ég þekki ekki einn einasta mann hér inni sem mundi ekki samþykkja að fella þessi stimpilgjöld niður til að afstýra því að þessi eina stétt búi við allt önnur kjör en allar aðrar, megi aldrei fá sína peninga í hendur, heldur þurfi hún að knékrjúpa fyrir einhverjum til að fá úttekna vöru og alla sína peninga langt á eftir öllum öðrum. Það er ótalmargt fleira sem ég vildi gjarnan segja hér, ef ég fæ að koma upp með skylda fsp. á eftir, og tala þá kannske dálitið meira.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þessa umr. að ráði þar sem fsp. er beint til hæstv. viðskrh. Það er aðeins eitt atriði, sem fram kom í ræðu hv. fyrirspyrjanda, sem ég vil gera athugasemd við. Hann vitnaði til orða minna frá 12. maí s.l. og taldi síðan að viðskrh. hefði með ræðu sinni ómerkt þau ummæli eða lýst því, að hér væri nánast farið með fleipur. Þetta er alger misskilningur hjá hv. 5. landsk. þm. því að ræða hæstv. viðskrh. staðfesti orð mín frá 12. maí. Hæstv. viðskrh. sagði eitthvað á þá leið, að sum kaupfélög eða afurðasölufélög hefðu tekið upp þann hátt að greiða sem svaraði afurðalánum hvers og eins inn á viðskiptareikning bændanna. Það lá því í orðum hans að af þessu hefði fengist reynsla, eins og ég sagði á Alþingi 12. maí í fyrra. Þess vegna var þarna um staðfestingu að ræða, en ekki að hæstv. ráðh. væri að gefa hið gagnstæða í skyn. En þetta eru ekki beinar greiðslur til bænda. Þetta eru lánveitingar til afurðasölufyrirtækja og afurðasölufyrirtæki tækju síðan þann hátt upp, með samningum eða jafnvel með öðrum hætti, að greiða sem svaraði lánsfé til hvers og eins inn á hans viðskiptareikning eða bankareikning, eins og ég sagði á Alþingi í fyrra að væri hægt. Þess vegna er hér um algeran misskilning að ræða af hálfu hv. fyrirspyrjanda sem ég veit að hann hlýtur að átta sig á.



Herra forseti. Hæstv. viðskrh. nefndi nafn mitt í svari sínu áðan, og ég tel mér skylt að gera nokkra grein fyrir því áliti sem ég hef á þessu máli. Í fyrsta lagi vil ég segja það, að ég er mjög hlynntur tillögu hv. þm. Eyjólfs Konráðs um beinar greiðslur til bænda. Hins vegar átti ég þess kost að starfa í þeirri nefnd sem tók þessa tillögu til athugunar og kannaði hvort hún væri framkvæmanleg. Það verður að segjast eins og er, að eins og málum er háttað er það ekki andskotalaust að kreista út úr bönkunum það fjármagn sem sláturleyfishafar eiga að fá núna. Þar stendur kannske Seðlabankinn sjálfur stífastur fyrir. Þegar við fórum að kanna þetta mál kom auðvitað strax í ljós að við urðum að fá svar við þeirri spurningu, hvar ætti að taka allt það fjármagn sem bændur ættu að fá á þeim degi er fé þeirra eða gripum væri slátrað. Þetta eru gífurlegar upphæðir og hér verða að koma til stjórnvaldaákvarðanir um það, hvaðan þessir fjármunir eigi að koma, því að þeir verða ekki rifnir upp úr svelli, það er gersamlega útilokað. Miðað við núverandi kerfi á þessu greiðslufyrirkomulagi, eins og ég sagði við umr. sem hæstv. viðskrh. vitnaði í, eru þessar beinu greiðslur tæknilega útlokaðar. Það verður að koma til ákvörðun ríkisvaldsins eða ríkisstjórnar um hvaðan þessir peningar skuli teknir. Það hefur reynst mjög erfitt að fá greiðslur úr bönkum til afurðalána og fjármunir bænda hafa verið að brenna upp á verðbólgubálinu undanfarin ár vegna þess að greiðslur hafa borist til þeirra á allt að 12 mánaða tímabili. Einnig vil ég segja það, að menn verða líka að hugleiða hver á að greiða vaxtakostnað vegna lántöku af þessum toga, hver á að greiða geymslukostnað á afurðum sem seljast hægt og seljast illa, og inn í þetta dæmi koma fjöldamörg önnur atriði. Ég held að ef leysa eigi þetta mál verði að koma til ákvörðun ríkisstj. um að fá þetta fjármagn með stjórnvaldaákvörðun úr bönkunum. Og þá er spurningin: Hvernig? Hvaða banki? Á þetta að koma alfarið fram hjá Seðlabankanum eða viðskiptabönkunum eða hvaðan á þetta fjármagn að koma? Í mínum huga er spurningin ákaflega einföld sem hér liggur fyrir. Hún er um allar þær gífurlegu upphæðir og það gífurlega fjármagn sem þarf að greiða til bænda um leið og þeir leggja sláturfé sitt inn hjá sláturleyfishöfum. Að endingu, herra forseti, langar mig að segja það, að hugmynd Seðlabankans, sem kom fram í athugun þessarar nefndar, um að þeir bændur sem vildu gætu fengið þessi lán, getur ekki náð nema til örfárra bænda, einfaldlega vegna þess að bændur geta ekki sett veð eða tryggingar fyrir svona miklum upphæðum. Það hefur komið greinilega í ljós. Að endingu þetta: Ef þetta mál á að leysast verður að finna fjármagn. Og ég vil í þessum efnum spyrja hv. fyrirspyrjanda: Hvar eigum við að taka þetta fjármagn? Hvaðan á fjármagnið að koma? Á það að leggjast í einhvern afurðalánasjóð? Á það að koma úr einhverjum sérstökum banka ? Á það að koma úr ríkissjóði? Hvaðan á það að koma?



Herra forseti. Ég vil fyrst fagna málefnalegum umræðum hv. síðasta ræðumanns. Það er vissulega rétt, að það er erfitt að kljást við kerfið - eða kreista fé út úr bönkunum, eins og hann komst að orði, og það þarf stjórnvaldaákvarðanir, ákvarðanir ríkisstj. og Alþingis. Alþingi hefur tekið sína ákvörðun. Ríkisstj. hefur ekki framkvæmt hana. Það er mergurinn málsins. Hvaðan peningarnir eigi að koma? Þeir eiga að koma frá sömu stöðum og áður, Seðlabanka og viðskiptabönkum. Og ef það þarf stjórnvaldaákvörðun til að ná þeim út, þá þarf auðvitað að koma til hennar. En það kann líka að vera að heppilegust væri alger kerfisbreyting, þannig að afurðasölufyrirtækin hreinlega keyptu vörurnar af bændum, en þær væru alls ekki í umboðssölu. Þá verðum við náttúrlega að stokka allt saman upp. Sem sagt, ég endurtek þakkir mínar fyrir það, að hv. þm. ræðir þetta mál málefnalega og af nokkurri þekkingu. En ég var mjög undrandi á orðum hæstv. landbrh. og kemst ekki hjá því, herra forseti, að fá að lesa hér upp aftur það sem sá maður sjálfur sagði. Ég bara vitna til hans. Nú segir hann að hann sé sammála viðskrh., sem var að lýsa yfir að það væri ekki hægt að framkvæma þetta með afurðalánin, og blandar því saman við beinu greiðslurnar, þar sem um er að ræða niðurgreiðslur og uppbótafé. Mín upphaflega till., sem Alþingi samþykkti, var í tveim liðum. Þarna erum við að fjalla um lánin og um þau segir hæstv. landbrh. 12. maí í umræðum í Ed. Alþingis orðrétt: „Ég veit ekki hvort ástæða er til að ég fari að rekja þær hér“ - þær ábendingar - „að öðru leyti en því, að þær eru efnislega á þá leið í fyrsta lagi, að framleiðslufélögin verði áfram eins og verið hefur lántakendur bæði rekstrar- og afurðalána. Það er talið nauðsynlegt að lántakandi þessara lánaflokka beggja sé hinn sami vegna innbyrðis tengsla þeirra og vegna þess að rekstrarlánin eru endurgreidd af afurðalánum sem veitast í nóvembermánuði, en rekstrarlánin veitast frá því í marsmánuði og þangað til í ágústmánuði. Síðan væri hægt annað tveggja með samkomulagi eða jafnvel með fyrirmælum“ - ég endurtek: „Jafnvel með fyrirmælum að kveða á um það, að því fjármagni sem rennur til fyrirtækjanna í gegnum rekstrar- og afurðalánin, verði ráðstafað á reikning viðkomandi bónda, annað tveggja viðskiptareikning eða bankareikning eftir ósk hvers og eins.“ Ég er innilega sammála hæstv. landbrh. frá því 12. maí í fyrra, en innilega ósammála því sem núv. hæstv. landbrh. sagði áðan.



Herra forseti. Ég vil ítreka það sem fram hefur komið hér fyrr á Alþingi í umr. um þetta mál. Það er nauðsynlegt að bændastéttinni í landinu séu búin sömu kjör varðandi afurðasölu sína og öðrum þeim stéttum, sjómönnum og öðrum, sem vinnu sína og afurðir selja. Það er grundvallarreglan sem kerfið á að byggjast á. Allt annað er óeðlilegt. Það má vel vera að það geti reynst erfitt að hrinda í framkvæmd breytingum af þessu tagi, en sé litið á sanngirni málsins hljóta hagsmunir bændanna sjálfra og réttur þeirra til að ákveða þessi mál á sjálfstæðan hátt að vera æðri einhverjum kerfiserfiðleikum eða hagsmunum afurðasölufyrirtækjanna. Ég er reyndar þeirrar skoðunar og vil láta það koma hér fram, að allt þetta samningakerfi og framleiðslukerfi landbúnaðarafurðanna í landinu í heild sé löngu orðið úrelt. Það er búið að flétta svo saman í eina heild hagsmuni bændanna, hagsmuni afurðasölufyrirtækjanna, hagsmuni ýmissa annarra fyrirtækja, sem þessari atvinnugrein eru tengd, og reyndar hagsmuni iðnaðarfyrirtækjanna sem framleiða úr hráefnum landbúnaðarins einnig, að það er ekki nokkur leið að fá fram eðlilega ákvörðunartöku á þessum vettvangi. Því er brýnt bæði fyrir bændastéttina og efnahagsþróunina í landinu að brjóta þetta ákvarðanatökukerfi allt saman upp: bændur semji sjálfir við þá sem afurðirnar kaupa, hvort sem það eru afurðasölufélögin eða iðnaðarfyrirtæki sem framleiða aðrar afurðir úr þessum frumafurðum bændastéttarinnar, það verði gert við hreint og klárt borð þar sem menn sitji sitt hvorum megin við borðið, ólíkir hagsmunaaðilar, en sömu aðilarnir sitji ekki við alla enda borðsins eins og gert er nú.



Herra forseti. Ég skal ekki taka upp þrætur við hv. fyrirspyrjanda, enda hefur hann talað þrisvar sinnum í málinu þegar, en aðeins minna á það, að ég hef tvisvar áður svarað fyrirspurnum um þetta mál og það verður að viðurkennast, að það hefur vafist fyrir þessu kerfi sem við búum við. Ég hef lagt í það mikla vinnu eða mitt rn. að fjalla um málið við þá aðila sem koma við sögu. Þar á ég við bændasamtökin og bankakerfið fyrst og fremst. Sú vinna er enn þá í gangi, eins og ég greindi frá í svari mínu. Það hefur enginn utanaðkomandi aðili kippt í neinn spotta í sambandi við þetta mál, ekki við mig, enginn utanaðkomandi aðili minnist á þetta mál við mig, ég vil taka það skýrt fram.  Ummæli hv. þm. Árna Gunnarssonar um þetta mál voru mjög athyglisverð. Hann átti sæti í nefndinni sem fjallaði um það og athugaði mjög ítarlega, lagði í það mikla vinnu. Jafnframt voru athyglisverð ummæli hv. fyrirspyrjanda þegar hann gaf það í skyn, að e.t.v. þyrfti kerfisbreytingu á þessum málum til þess að hægt væri að framkvæma þáltill. út í æsar. Auðvitað er hægt að gefa bönkunum fyrirmæli. Viðskrh. getur að sjálfsögðu skrifað bréf til bankanna og gefið fyrirmæli um eitt og annað. En ég held að það sé miklu skynsamlegri aðferð - vegna þess að bankarnir eru undir sérstakri stjórn, eins og kunnugt er, þó að þeir heyri undir viðskrn. sumir hverjir - að vinna að framgangi málsins í samvinnu og starfi við þá aðila sem hlut eiga að máli. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en mun vinna áfram að því að framkvæma þál. að því marki sem talið er mögulegt.



Herra forseti. Þessar umr. eru að verða að kalla má leiðigjarnar. Ár eftir ár er hæstv. viðskrh. þýfgaður um hvernig vegni framkvæmd fyrir-mæla tekinna af hinu háa Alþingi og honum fengin í hendur að framkvæma. Og svörin eru nokkurn veginn þau sömu, að rn. striti við að fara að þessum fyrirmælum. En þó þykja mér svörin nú öllu tregari í þá átt að menn geti gert sér neinar vonir um rétt framhald eins og fyrirmælin hljóða upp á. Þetta er auðvitað það alvarlega sem ég hef margsinnis minnst á við umr. og fsp. um framkvæmd þál. hvernig ýmsir hæstv. ráðherrar hafa leyft sér að hafa samþykki hins háa Alþingis að engu. Það er með ólkindum að hv. alþm. skuli sætta sig við þessa meðferð mála. Að vísu hefur mönnum verið vísað til þess, að eitt ráð sé til: að draga hæstv. ráðh. fyrir hinn svokallaða landsdóm. Það er auðvitað rétt. Og auðvitað hlýtur að draga að því, að hv. 5. landsk. þm. drösli hæstv. viðskrh. upp í landsdóm. En það hlýtur að vera neyðarúrræði. Að ekki sé hægt að koma slíkum viðskiptum á við fimm þúsund bændur í landinu hjá bankakerfinu tölvuvæddu, að hlusta á slíkar undanfærslur og afsakanir er með algerum ólíkindum. Og ekki fann ég málefnalega rökræðu hjá hv. 6. þm. Norðurl. e. þegar hann stóð hér og spurði eins og fávís kona: Hvar eru seðlarnir? Hvar eru peningarnir? Hvar eru peningarnir sem á að nota til þess arna? Þetta er náttúrlega ekki til þess að fara um mörgum orðum. Að sjálfsögðu á þessi stétt manna, eins og hv. 11. þm. Reykv. minnti á, að hafa sama rétt og aðrar stéttir í þjóðfélaginu. Það má kalla að bændur séu ánauðugir þrælar kaupfélaganna eins og fyrir er komið þessum fjármálum bændastéttarinnar. Það er ekki til heil brú í þeim undanfærslum og afsökunum sem hér eru færðar fram. Og það allra alvarlegasta í málinu er þó þetta, ef Alþingi ætlar að sætta sig við það í þessu máli og fjölmörgum öðrum að hæstv. ráðherrar, sem starfa í umboði þess, hafi að engu bein og skýr fyrirmæli um hvernig að máli skuli staðið.



Herra forseti. Allmjög ætlar framkvæmd þessa máls að dragast á langinn. Hæstv. viðskrh. segir okkur að hann muni halda áfram svo sem hingað til að vinna að framkvæmd þessarar þál. að svo miklu leyti sem hægt sé. Og svo sver hann fyrir það, að kippt hafi verið í nokkurn spotta. Hér í hv. sameinuðu þingi hefur verið kippt býsna fast og oft í spotta í sambandi við þetta mál. Ef það er ekki að kippa í spotta, sú umfjöllun, sú aðgerð sem hann hefur mátt sæta hér í sameinuðu þingi varðandi framkvæmd þessa máls, þá vil ég ekki þurfa að horfa upp á að kippt verði í spottann hjá honum umfram þetta. Sannleikurinn er sá, að við getum ekki sætt okkur við svör af þessu tagi. Það veit hver heilvita maður að það er hægt að koma á beinum greiðslum til bænda, þeirra sem það vilja. Það er hægt. Það er ákaflega einfalt mál. En það er ljóst mál að það verður gert í trássi við vilja ónafngreindra aðila. Þessi ákvörðun hefur verið tekin. Þessi þáltill. var samþykkt að loknum umræðum hér á Alþingi og það voru engir kjánar sem gerðu þessa samþykkt. Ég er ekki viss um að þeir hafi verið neitt vangefnari en hinir sem greiddu atkv. gegn henni. Ég ítreka það, að ég vildi gjarnan losna við að heyra bornar fram afsakanir enn einu sinni eins og þær sem hér hafa komið fram.



Herra forseti. Ég vil vekja sérstaka athygli á orðum hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar sem talaði áðan, formanns þingflokks Alþb., vegna þess að þar kom fram að mínu mati alger stefnubreyting í afstöðu Alþb. til þessara mála. Ég sé ekki betur en að eftir þá ræðu sé mikill meiri hluti hér á Alþingi Íslendinga fyrir því að gerbreyta afurðasölukerfinu og því margsamanreyrða kerfi sem við búum við í sambandi við afurðasölumál hér í landi. Hví þá ekki að drífa í því? Það virðist vera mikill meiri hluti fyrir því hér á þingi. Hv. þm. Sverrir Hermannsson kemst oft skemmtilega að orði, talar um fávísar konur í ræðum sínum og gætir ekki jafnréttis í þeim efnum. Ég ætla þá að segja það, að hann kunni að hafa talað eins og fávís karl héðan úr stól, einfaldlega vegna þess að sex eða sjö manna nefnd kom ekki auga á það, hvar hægt væri að ná í þessa umræddu peninga til afurðalánanna. En kunni hann ráð við því innan úr Framkvæmdastofnun, þá yrði ég honum þakklátur fyrir að heyra það. Ef hann er í þessum efnum að tala um aukna peningaprentun eða eitthvað af þeim toga spunnið, þá væri gott að heyra það frá hv. þm.



Herra forseti. Ég er nú eiginlega undrandi á þeim umr. sem hér fara fram. Sem sagt, það virðist vera að ýmsir þm. taki ekkert tillit til vilja bændanna í þessu efni. Það skiptir þá engu máli hvað þeir vilja. Það er af sem áður var. Ég verð að segja það, að mér kom mjög á óvart það, sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sagði áðan í þessu efni, og enn þá meira það, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson lét sér um munn fara. Ég vil vænta þess, að það sé ekki litið þannig á bændastéttina hér á hinu háa Alþingi, að það sé sú eina stétt sem þurfi ekki að taka tillit til.



Herra forseti. Ég tel ekki óeðlilegt að ég láti í mér heyra í sambandi við þetta mál, sem hér er einu sinni enn til umr. á hv. Alþingi. Mér sýnist þó að umr. hafi gengið nokkuð í undarlegar áttir. Menn virðast t.d. rugla mjög saman afurðalánum og rekstrarlánum, telja þau vera sama eðlis og með sama hætti hægt að leysa það, hvernig þau eru afhent. Ég tel að þarna sé um tvennt ólikt að ræða. Afurðalánin, sem veitt eru á haustdögum, eru til þess að standast kostnað af þeim birgðum sem afurðasölufélögin liggja með, en reyna að svara út sem mestu af verði þeirra til bændanna. En þegar ástandið í landbúnaðinum er eins og það er núna hér á Íslandi, að í fleiri greinum er um umframframleiðslu að ræða, þá verður erfitt að finna mörkin á því, hvað á að borga mikið af því sem framleitt hefur verið. Þetta er það eina sem ég tel að hamli því, að afurðalánin verði hægt að láta ganga beint til bænda, án þess að milliliðir hafi eitthvað um það að segja. Allt öðru máli gegnir um rekstrarlánin sem eru veitt til þess að standast kostnað við framleiðsluna áður en varan fellur til. Það er auðvelt að koma þeim lánum beint áfram til bænda. Ég skil ekki þá bankamenn sem halda öðru fram. Þetta vildi ég láta koma fram hérna. Mér sýnist að hér sé um tvenns konar mál að ræða. Annað virðist vera að mínum dómi auðleyst, hinu þarf að velta vöngum yfir og e.t.v. að umturna kerfinu á einhvern hátt til þess að það komist í örugga höfn. Í umr. hér var spurt hvaðan það fjármagn ætti að koma sem færi á þennan hátt beint til bænda. Ég held að það þurfi ekki að brjóta heilann um það. Afurðalán og rekstrarlán eru veitt. Það fjármagn er í gangi, en e.t.v. er það ekki komið strax í réttar hendur. Það er það sem við erum að ræða um hér, ekki að það þurfi að fara að útvega eitthvert nýtt fjármagn í þessu efni, heldur að það komist á leiðarenda.



Herra forseti. Mér hefur virst að þeir hv. alþm., sem hér hafa komið upp, séu flestir sammála um að vinna eigi eftir þeirri þál. sem hér er til umr. -nema hv. þm. Árni Gunnarsson og ráðh. reyndar, sem komu með ákveðin rök um að ekki væri um það að ræða að fjármagn fengist til þess. Í ræðu hæstv. viðskrh. kom það fram, að 71% metins afurðaverðs væri lánað út á afurðirnar þegar þær kæmu til afurðaframleiðslufélaga. Ég held að þetta sé svipuð upphæð og veitt er til annarra framleiðslugreina, t.d. til sjávarútvegsins, þannig að ég sé ekki að þarna sé um neitt sérstakt vandamál að ræða. Þetta er nákvæmlega sama og á sér stað hjá öðrum atvinnugreinum. Eins og hv. þm. Steinþór Gestsson benti á áðan eru fyrri hluta árs veitt rekstrarlán. Þau eru enn þá auðveldari til afgreiðslu með þeim hætti, að þau séu veitt beint til bænda, heldur en afurðalánin. Í sambandi við það sem hv. þm. Árni Gunnarsson nefndi, að það hefði komið fram stefnubreyting hjá okkur Alþb.-mönnum í ræðu Ólafs Ragnars áðan, þá held ég að það sé mesti misskilningur. Hann hefur þá ekki fylgst með því sem Alþb. hefur boðað í þessum málum. Það var nánast það, að Ólafur Ragnar hafi lesið hér beint upp stefnuskrá Alþb. fyrir síðustu kosningar um það, að um verðlagning afurða bænda skuli eiga sér stað með samningum beint á milli aðila. Það er fyrst og fremst það sem Ólafur Ragnar undirstrikaði áðan. En sérstaklega vil ég undirstrika það, að ég sé ekki neina ástæðu til þess að það þurfi að hörfa frá þessari samþykki vegna þess að ekki sé til fjármagn til þessa þegar í veltunni.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. e. undraðist orð mín hér áðan. Ég lagði í fyrsta lagi aðaláherslu á það, að hæstv. ráðherrum bæri að fara að samþykktum hins háa Alþingis. Ég hélt að enginn þyrfti að undrast yfir þeirri afstöðu minni, og ég var að vænta þess, að allir hefðum við þá afstöðu, hv. alþm. Í öðru lagi lagði ég áherslu á það, að bændastéttin ætti að sitja við sama borð og aðrir sem rekstur stunda í þessu þjóðfélagi, njóta sömu kjara í viðskiptum og allir aðrir. Ég hélt satt að segja að allir gætum við verið sammála um það atriði. Hv. 2. þm. Suðurl. hefur svarað skilmerkilega hinni einkennilegu upphrópun hv. 6. þm. Norðurl. e. um hvar peningarnir væru. Að sjálfsögðu eru veitt afurðalán og rekstrarlán í dag og þar eru miklir fjármunir á ferðum sem bændastéttin á ekki aðgang að. Og enn að lokum þetta: það skyldi þó ekki vera, að einstaka aðilar hafi hafið framkvæmd á þessu, að fjármunirnir renni nokkurn veginn beint til bænda? Þá mætti gjarnan kynna sér hvernig til hefði tekist. Mér skilst, þar sem ég hef spurnir af þessu, að báðir aðilar telji sig hagnast á þeirri aðferð.



Herra forseti. Vegna furðulegrar ræðu, sem Stefán Valgeirsson, 2. þm. Norðurl. e., flutti hér áðan, vil ég taka það alveg skýrt fram, að ég get ekki séð á hvern hátt þær skoðanir, sem ég lýsti áðan, ganga gegn vilja bænda eða gegn hagsmunum þeirra. Ég lýsti því yfir í fyrsta lagi, að bændur ættu að hafa, hver og einn bóndi og bændur í heild, sama rétt til þess að ákvarða meðferð sinna afurða eins og sjómenn og aðrir, sem afurðaframleiðslu stunda í öðrum greinum, hafa. Hvernig það getur gengið gegn hagsmunum eða vilja bændastéttarinnar er mér gersamlega fyrirmunað að skilja. Ég óska eftir að bændur hafi sama rétt og aðrar stéttir. Mér sýnist hv. þm. Stefán Valgeirsson vera talsmaður þess hér, ef á að túlka orð hans í þessu samhengi rétt, að bændur hafi ekki sama rétt og aðrar stéttir. Í öðru lagi lýsti ég því yfir, að þegar samið er um hagsmuni á sviði landbúnaðarins varðandi afurðir bændanna og enn fremur vinnslu úr afurðum þeirra, bæði á sviði matvæla og eins iðnaðar, þá sé nauðsynlegt að þeir, sem ólíkra hagsmuna hafa að gæta, sitji sitt hvorum megin við borðið, en það sé ekki verið að rugla hagsmunum svo saman með slíku samningskerfi, að hinir ólíku hagsmunir víki fyrir undarlegu kerfi þar sem sömu aðilarnir sitja jafnvel allt í kringum borðið. Þess vegna sé tekið upp það kerfi á sviði landbúnaðarákvarðanatökunnar að skýrt og greinilega sé við meðferð málsins skilið á milli þeirra sem hafa ólíkra hagsmuna að gæta. Þeir., sem framleiða úr landbúnaðarafurðunum, hafa að hluta til ólíkra hagsmuna að gæta. Bændurnir hafa á nákvæmlega sama hátt og þeir, sem vinna úr fiskinum í frystihúsunum og fiskverkunarstöðvunum, að hluta til ólíkra hagsmuna að gæta. Hvernig þetta getur gengið gegn hagsmunum bænda held ég að hv. þm. Stefán Valgeirsson verði að hugleiða betur áður en hann endurtekur slíkar fullyrðingar.



Herra forseti. Ég sé að hv. þm. Sverrir Hermannsson er ekki hér staddur. Það væri kannske hægt að ná til hans ef hæstv. forseti vildi gera svo vel. Ég á vantalað við hann. Ég vonast til þess, að hv. þm. gangi fljótlega í salinn. Hann lýsir því yfir, að það eigi að draga ráðh. fyrir landsdóm, og hleypur svo út úr þingsalnum þannig að það er ekki hægt að ná til hans til þess að svara honum. Þá gengur hv. þm. í salinn. Ég var að segja, hv. þm. Sverrir Hermannsson, að fyrst lýsi þm. yfir að það eigi að draga ráðh. fyrir landsdóm og svo hlaupi hann út úr þingsalnum. Varðandi þá yfirlýsingu vil ég vísa til þess sem ég hef rakið í mínu svari, í fyrsta lagi, að ráðh. skipaði á sínum tíma - þó að það væri ekki ég - sérstaka nefnd til að fjalla um þetta mál. Í þeirri nefnd voru bæði alþm., bankastjórar og fulltrúar -  Ég vil enn fremur geta þess í þessu sambandi, að þó að nokkuð langur tími sé liðinn frá því að ályktunin var samþykkt, þá eru þó engin tímamörk í henni. Rétt er að hafa það í huga áður en menn láta verða af því að kveðja saman landsdóm út af þessu máli. Til viðbótar vil ég svo vísa enn til þess sem kom fram hér áður, að hv. fyrirspyrjandi lét að því liggja, og það fannst mér mjög athyglisvert, að það þyrfti e.t.v. kerfisbreytingu til þess að framkvæma þetta, breytingu á þessu kerfi öllu saman. Það segir vissulega sína sögu. En ég vil ítreka það hér enn, að ég mun halda áfram að Vinna að málinu og væntanlega segja mína skoðun að lokum á því; að hve miklu leyti ég telji mögulegt að framkvæma þál. Það hefur verið vísað til afstöðu bændanna sjálfra í þessu máli og er ástæða til þess að undirstrika það. Viðskrn. hefur fengið bréf frá Stéttarsambandi bænda sem er ritað 26. jan. s.l. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi stjórnar Stéttarsambands bænda þann 21. þ. m. var lagt fram bréf yðar, dags. 18. jan., þar sem spurst er fyrir um afstöðu Stéttarsambandsins til þál. um beinar greiðslur til bænda. Á fundinum samþykkti stjórnin eftirfarandi ályktun: Stjórn Stéttatsambands bænda telur að það fyrirkomulag og greiðslur rekstrar- og afurðalána, sem verið hafa undanfarin ár, hafi reynst vel og sé því ekki ástæða til róttækra breytinga á því. Bent skal á að þær reglur, sem Framleiðsluráð landbúnaðarins setur sláturleyfishöfum um útborgun til bænda, gera ráð fyrir að greidd sé út nokkru hærri fjárhæð en afurðalánunum nemur. Ljóst virðist að það fyrirkomulag, að hver framleiðandi taki lánin beint, án milligöngu sölufélags, muni reynast flókið og erfitt í framkvæmd og mjög kostnaðarsamt fyrir bændur. Stjórn Stéttarsambandsins telur því eðlilegt að það verði áfram svo, að sölufélögin taki og beri ábyrgð á rekstrar- og afurðalánunum, en framleiðendur, sem þess óska, geti fengið rekstrarlánin greidd út eða lögð á reikning sinn.“ Þetta er samþykkt sem stjórn Stéttarsambands bænda gerði 18. jan. s.l. og ég tel að eigi erindi inn í umr. um þetta mál.



Herra forseti. Mér finnst heldur illa með tímann farið að nota hann í það ár eftir ár að ræða þessa hugmynd hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar. Hún var nefnilega í upphafi flutt meira fram af kappi en forsjá og illu heilli var hún samþykkt hér á Alþingi í formi þál. Ég mælti þá fyrir minnihlutaáliti og benti á, að þetta væri óframkvæmanlegt, og þóttist leggja fram gögn máli mínu til stuðnings. En því miður myndaðist meiri hluti fyrir að samþykkja þessa tillögu. Það er komið fram að bændur sjálfir kæra sig ekki um þetta fyrirkomulag. Það finnst mér að hljóti að vega nokkuð þungt í þessu máli. Það eru ótal meinbugir á framkvæmdinni. Það er hægt að nálgast suma þættina í framkvæmd, en aðrir eru mjög torveldir. Það er auðvitað slæmt ef ríkisstj. getur ekki hrundið í framkvæmd ályktunum Alþingis, en mér finnst þó að sá lærdómur, sem við megum draga af þessu, sé að reyna að varast það eins og við mögulega getum að samþykkja vanhugsaðar tillögur. Úr því sem komið er er náttúrlega engin leið önnur fyrir viðskrh. en að halda áfram að reyna að framkvæma ályktun Alþingis eða einhverja hluta hennar eftir því sem mögulegt er og hægt er að koma fyrir með vitrænum hætti.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því, að þessi fsp. er einvörðungu um afurðalán, en ekki rekstrarlán, þannig að umfjöllun í sambandi við afurðalánin er fyrir utan mörk þessarar fsp. En ég vil út af ummælum hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar bara segja það, að honum veitir ekki af að athuga það kerfi sem er í landbúnaðinum, miðað við þau orð sem hann lét falla áðan, því að það er alveg greinilegt að hann hefur ekki hugmynd um hvernig þetta kerfi er. Bændurnir sjálfir eiga t.d. flestar vinnslustöðvarnar og þeir fá út úr sínu verði eftir því hvernig sá rekstur gengur, þannig að þeir yrðu þá að sem ja við sjálfa sig í sambandi við þetta. Þeir hafa ekki við aðra að semja. Það fer alveg eftir því, hvernig vinnslustöðvarnar eru reknar, t.d. mjólkursamlögin og sláturhúsin. Það eru að vísu til vinnslustöðvar sem bændurnir reka ekki, t.d. kjötvinnslustöðvarnar sumar hverjar, en sumar reka þeir. Þetta er því ekki einfalt mál. Menn verða að athuga hvernig þetta kerfi er byggt upp. Ég skal ekkert segja um hvort hagkvæmt er að breyta þarna eitthvað um. Eitt er alveg vist, svo að ég komi aðeins með eina setningu í sambandi við rekstrarlánin, að þau eru komin úr öllu samhengi við þá þörf sem er í þeim málum, og þar á ég við rekstrarlán til sauðfjárbúskaparins. Það er mál sem þyrfti að fjalla um, en er ekki tími til í fyrirspurnatíma.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. taldi að illa væri farið með tímann að ræða þetta mál. En hvernig þykir honum þá tíma framsóknarráðherra varið sem hafa væflast með þetta mál í þrjú ár bráðum?  Ég sagði ekkert um að ég ætlaði að draga hæstv. ráðh. fyrir landsdóm. Ég sagði að þetta ráð væri til og kannske mundi hv. 5. landsk. þm. verða að bregða á það ráð. Nei, mér flaug það ekki í hug sjálfum. En að ég skyldi hverfa af vettvangi var aðeins vegna þess að mér datt ekki í hug að hæstv. ráðh. hefði þrek til að eiga meira í þessum orðræðum.



Herra forseti. Vegna orða hv. síðasta ræðumanns vil ég segja það, að sjálfstæðismaðurinn í þessari nefnd var hinn glöggi og klóki fjármála- og bankamaður Magnús Jónsson sem átti sæti hér á Alþingi í mörg ár. Ég ætla að upplýsa eitt atriði vegna þeirra umr., sem hér hefur farið fram, og talsverðs misskilnings sem mér virðist hafa komið glögglega fram í ræðum manna sem fullyrða að þetta fjármagn sé fyrir hendi, það eigi bara að breyta fyrirkomulaginu og þá séu peningarnir til. Þessi nefnd leitaði til allra banka, sem hlut áttu að máli og hafa veitt afurðalán og rekstrarlán til bænda, og leitaði jafnframt til Seðlabanka Íslands og spurðist fyrir um það á fyrsta stigi málsins, hvort unnt væri að hraða afurðalánagreiðslunum, þó að það væri eina leiðin sem farin yrði til að bæta stöðu bændanna. Svörin frá bönkunum voru einföld og öll eins: Nei, það var ekki hægt. - Þetta fjármagn er einfaldlega ekki til eins og sakir standa.



Herra forseti. Ég ætlaði einmitt að svara hv. þm. Sverri, en hann er náttúrlega þotinn burt. Er hann alltaf inni í Framkvæmdastofnun? Hann á ekki að vera þar. Hann á að vera hér á þingi. Hann sagði að það hefði verið sett í þetta framsóknarnefnd. Það þýðir að það hafi verið eintómir framsóknarmenn í nefndinni að sjálfsögðu, geri ég ráð fyrir. Framsóknarnefnd - ég er hálfhræddur um að hv. þm. sé orðinn hálfruglaður í þessu. Það er eðlilegt að hann verði ruglaður á hlaupum á milli Framkvæmdastofnunarinnar og Alþingis. Ég þekki þetta dálitið. Framsóknarnefnd. Magnús Jónsson bankastjóri, fyrrum ráðh. Sjálfstfl., hinn ágætasti maður, ekki er hann framsóknarmaður. Hann sat í þessari nefnd. Kjartan Ólafsson fyrrum alþm., ritstjóri Þjóðviljans, ekki er hann framsóknarmaður. Svona gæti ég haldið áfram til að svara þessari staðhæfingu hv. þm. um að það hafi verið sett í þetta framsóknarnefnd.



Herra forseti. Hér hafa nú orðið bæði mjög skemmtilegar og gagnlegar umr. Þó hafa þær kannske verið heldur langdregnar um þessa fyrri fsp., og vonandi verður greiðara um svör við síðari fsp. sem beint er til hæstv. landbrh. Hún er raunar í sex liðum. Menn eru sjálfsagt búnir að gleyma þessu frá því í októbermánuði þegar fsp. var fram borin. Ég ætla því, með leyfi forseta, að lesa fsp. upp. Ég vil samt taka skýrt fram að það er ekki sök hæstv. landbrh. að jafnlengi hefur dregist að svara þessari fsp. og hinni fyrri, því að það varð að samkomulagi milli okkar að þær yrðu báðar ræddar sama daginn, en hæstv. viðskrh. gat ekki, eins og ég sagði áðan, svarað fyrr en nú. Ég vil því taka það fram, að ég á ekki sökótt við landbrh. í því efni. En fsp. hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. Hvað líður athugunum þeim sem landbrh. hefur látið gera til að tryggja framgang ályktunar Alþingis frá 22. maí 1979 um beinar greiðslur til bænda? 2. Hvenær er ætlun ríkisstj. að nýjar reglur um greiðslur útflutningsbóta og niðurgreiðslna,sem tryggi að fjármunirnir nýtist betur, komi til framkvæmda? 3. Hefur verið athugað hvernig heppilegast væri að afnema „kvótakerfið“. samhliða beinum greiðslum til bænda? 4. Er ætlun ríkisstj. að viðhalda bæði „kvótakerfi“ og fóðurbætisskatti hversu erfitt sem árferði verður landbúnaðinum? 5. Hvernig hefur reynslan orðið af framkvæmd „kvótakerfisins“? 6. Hefur ríkisstj. rætt úrræði sem gripið yrði til ef fóðurbætisskatturinn yrði dæmdur ólöglegur?“ Eins og menn heyra er hér um allvíðtækt svið að ræða og ég get ímyndað mér að hæstv. ráðh. nýtist kannske varla tími sá sem hér er skammtaður til að svara þessu öllu ítarlega. Ég vona þó að við fáum einhver svör við hverjum lið fyrir sig, en allir eru þeir bornir fram af miklu tilefni því að erfiðleikar í landbúnaði eru geysimiklir. T.d. hygg ég að kvótakerfið muni verða landbúnaðinum þungt í skauti ef því verður við haldið og samhliða verði t.d. fóðurbætisskattur í því misjafna árferði sem verið hefur. Þar sem talað er um hvað líði athugunum landbrh. er tilefnið það, að hann hefur marglýst yfir að hann sé að láta athuga þessi mál og hann hafi áhuga á að athuga þau. T.d. sagði hæstv. ráðh. 25. nóv. 1980, með leyfi forseta: „Ég vil svo aðeins taka það fram í sambandi við þessar fsp., að eftir því sem vinnukraftur í Stéttarsambandi bænda og hjá bændasamtökunum hrekkur til, sem eðlilegast er að vinni þetta að meginhluta, tel ég eðlilegt að frekari athuganir fari fram á þessum leiðum.“ Og síðan sagði hann: „Ég lýsti hér yfir áðan, að ég hefði áhuga á því að athuga þessar leiðir frekar en gert hefur verið, og þarf ekki að ítreka það.“ Að því er varðar afstöðu bænda í þessu efni er rétt að taka það fram, að á Búnaðarþingi strax 1979 var farið mjög vinsamlegum orðum um þennan lið till., þ.e. að greiða niðurgreiðsluféð og útflutningsbæturnar að verulegu leyti beint til bænda, en láta það ekki fara í gegnum afurðasölufyrirtækin. Stéttarsambandið eða starfsmenn þess, Árni Jónasson og raunar þáv. formaður Stéttarsambandsins, Gunnar Guðbjartsson, unnu mikið starf með okkur nokkrum þm. og áhugamönnum að því að athuga hvernig þessu yrði best fyrir komið, og var skrifuð um það löng greinargerð frá Stéttarsambandinu sem var reyndar stíluð til mín, en ég lét menn hér hafa aðgang að. Þar var m.a. bent á þá leið, að fjórðungur af verðmæti afurðanna, grundvallarverðinu, yrði greiddur beint til bændanna, en síðan gætu menn framleitt meira - þetta er takmarkað við einhverja ákveðna bústærð, t.d. 400 ærgildi eða 500, - ef þeim sýndist og þeir rækju sín bú svo vel að þeir þyrftu ekki nema þau 75% sem afurðasölufélögin greiddu, og þannig væri hægt að koma við takmörkun á framleiðslunni samhliða þessum beinu greiðslum til bændanna, sem eru kannske mánaðarlega, þannig að þeir fengju sín vinnulaun eins og annað fólk í þessu landi og hefðu þá tvær flugur verið slegnar í einu höggi: engin þörf verið fyrir kvótakerfi eða aðrar þær aðgerðir sem gripið hefur verið til til takmörkunar, heldur hefði þetta getað gengið sjálfkrafa fyrir sig. Þeir bændur, sem ég hef rætt þetta við, hafa nánast allir verið þeirrar skoðunar, að þetta væru kerfi sem þyrfti að taka upp eða a.m.k. kanna miklu betur. Ég veit, að hæstv. landbrh. hefur látið vinna að þessu máli, og bíð með áhuga eftir að heyra svör hans, en langar að bæta við aðeins einni fsp. til hans líka. Hann upplýsti á almennum fundum norður í landi fyrir skömmu að 29 millj. kr., að mér skildist, af niðurgreiðslufé og uppbótafé hefðu nú fyrir áramót verið greiddar fyrir fram, sem ekki hefði verið gert áður. Gæti Alþingi fengið upplýsingar um hvernig það mál er vaxið?



Herra forseti. Fsp. hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar er í sex liðum. 1. liður er svohljóðandi: „Hvað líður athugunum þeim sem landbrh. hefur látið gera til að tryggja framgang ályktunar Alþingis frá 22. maí 1979 um beinar greiðslur til bænda?“ Þegar ég kom í landbrn. var að starfi nefnd sem vann að athugunum á rekstrar- og afurðalánum til landbúnaðarins, og ég fól þeirri nefnd með sérstöku bréfi að taka til athugunar á hvern hátt komið yrði við beinum greiðslum til bænda varðandi lánin. Enn fremur var undir lok ársins 1980 að því unnið á vegum landbrn. og fjmrn. með aðild bændasamtakanna að kanna á hvern hátt væri unnt að koma því við að greiða orlofsfé landbúnaðarins, sem nú er reiknað inn í verðlagsgrundvöll landbúnaðarvara og landbúnaðarverðið, beint til bænda af niðurgreiðslufé. Niðurstöður af þessum athugunum voru neikvæðar í ýmsum efnum. Annmarkarnir voru helstir þessir: 1. Tekið yrði upp tvöfalt kerfi til að koma fjármunum til bænda fyrir afurðir þeirra. 2. Ættu fjármunir að greiðast fyrir fram væri erfitt að finna út hvað hverjum ber. Ábúðaskipti jarða eru mörg á ári, bústofn skiptir um eigendur, menn draga við sig búskap eða auka vegna annarra starfa, erfitt er að draga mörkin og ákvarða hverjir teljast bændur, og fjölmörg önnur atriði koma til úrlausnar, e.t.v. án þess að úr verði leyst. 3. Yrðu þessir fjármunir ekki greiddir fyrir fram er jafnauðvelt að fela þeim, sem tekur við afurðum bænda, þ.e. sláturleyfishafa, að koma þeim til skila og að hugsa sér annað kerfi við hlið hins til þess að sjá um uppgjörið. Líklegt er að tvöfalt kerti yrði seinvirkara. 4. Beinar greiðslur á orlofi til bænda reyndust samkv. athugun dýrari fyrir ríkissjóð til áhrifa á verðlagsþróun. Upp kom mikil óvissa um skiptingu fjármagnsins milli einstaklinga og ekki séð eftir hvaða leiðum ætti að fara þannig að allir mættu við una. Niðurstöður, sem fengust úr þeim athugunum sem gerðar voru af þessu tilefni, eiga við það efni, sem hér er spurt um, að taka til athugunar hvort hagkvæmt sé að greiða hluta af niðurgreiðslufé til bænda beint. Í öðru lagi er spurt: „Hvenær er ætlun ríkisstj. að nýjar reglur um greiðslu útflutningsbóta og niðurgreiðslna, sem tryggi að fjármunir nýtist betur, komi til framkvæmda?“ Svar: Í fyrsta lagi vil ég taka það fram, að með lögum um breytingu á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins frá 18. apríl 1979 eru gefnar heimildir til að greiða hluta af niðurgreiðslum til bænda sé það hagkvæmt. Þessi lög, sem fela í sér ýmsar fleiri heimildir og var raunar breytt á síðasta Alþingi, hafa verið framkvæmd að meginhluta í samráði við bændasamtökin. Bændasamtökin hafa ekki óskað eftir að taka upp þetta fyrirkomulag og hafa ekki talið, þrátt fyrir ítrekaðar fsp. af minni hálfu, að ástæða væri til að leggja frekari vinnu í það að sinni en þegar er orðið að gera sérstaka úttekt á þessum málum. Hv. fyrirspyrjandi ræddi um að athugun hefði verið gerð á þessu máli fyrir einum þremur árum og skilað um það grg. sem stíluð var til hans beint. Í þeirri grg. kemur fram, að sé hluti af niðurgreiðslum og jafnvel útflutningsbótum greiddur beint til bænda hefur það í för með sér minni áhrif þessa fjármagns á verðlagsþróun og út úr því kom að verð á vörunum varð hærra en með þeim hætti niðurgreiðslna sem nú er tíðkaður. Þetta er raunar í samræmi við það sem ævinlega hefur komið í ljós fram til þessa. Þegar rætt hefur verið um að greiða niður framleiðslukostnað landbúnaðarvara á frumstigi er það óhagstæðara, hefur minni áhrif á verðlagsþróun og felur um teið í sér hærra útsöluverð en að greiða vöruna niður á sölustigi. Í sambandi við þetta hef ég einnig fengið þær aths., að heildsöluverð búvaranna myndast af grundvallarverði til bænda og vinnslu- og heildsölukostnaði. Niðurgreiðslur og útflutningsbætur renna til greiðslu á báðum þessum liðum. Erfitt er að sjá hvernig á að skilja þar á milli og hvað hvor aðilinn á að fá. Ef vantar upp á verð við útflutning, á þá að láta sláturleyfishafa fá t.d. 1/5 hluta útflutningsbótafjárins og bóndann 4/5 eða á sláturleyfishafinn að fá allt og bóndinn ekki neitt eða öfugt, t.d. þegar útflutningsverð nægir ekki fyrir kostnaði sláturleyfishafans nema að hluta, eins og komið hefur fyrir? Í þessu felast aths. sem benda til að við er að fást enn fleiri vandkvæði en fram hafa komið. Í þriðja lagi er spurt: „Hefur verið athugað hvernig heppilegast væri að afnema „kvótakerfið“ samhliða beinum greiðslum til bænda?“ Svar við þessari fsp.: Ekki verður séð að samhengi sé milli kvótakerfis og beinna greiðslna til bænda. Kvótakerfinu er ætlað að hafa hemil á búvöruframleiðslunni, og erfitt er að sjá hvort beinar greiðslur til bænda mundu einnig gera það, þó að e.t.v. væri hægt að koma því þann veg fyrir ef framkvæmdaerfiðleikar reyndust ekki of miklir. Í fjórða lagi er spurt: „Er ætlun ríkisstj. að viðhalda bæði „kvótakerfi“ og fóðurbætisskatti hversu erfitt sem árferði verður landbúnaðinum?“ Svar: Þessu er torvelt að svara því að enginn veit fyrir fram um árferði, hvernig það reynist. En ég hef tekið þá stefnu hingað til fyrir hönd ríkisstj. í þessum málum að haga stjórnunaraðgerðum í landbúnaði sem mest í samræmi við tillögur og óskir bændasamtakanna. Ég geri ráð fyrir að ef að kreppir meira en þegar er orðið vegna árferðis kunni bændasamtökin að taka um þetta efni nýja stefnu. Ég vil því ekki svara með jái eða neii þeirri fsp. sem hér liggur fyrir, heldur mun ég haga aðgerðum í þeim efnum sem mest í samræmi við tillögur bændasamtakanna. Í fimmta lagi er spurt: „Hvernig hefur reynslan orðið af framkvæmd „kvótakerfisins?“ Um þetta efni hef ég fengið alllanga greinargerð frá fyrrv. formanni Stéttarsambands bænda og framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs landbúnaðarins, dags. 3. nóv. s.l., sem ég leyfi mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Framleiðsluráði Landbúnaðarins hefur borist bréf rn., dags. 2. þ.m.“ – þ.e. 2. nóv. - „varðandi fsp. Eyjólfs K. Jónssonar á Alþingi varðandi beinar greiðslur til bænda o.fl. Fjórir fyrstu liðir fsp. eru þannig orðaðir, að það er einvörðungu á valdi ríkisstj. að veita svör við þeim, og raunar á það sama við um 6. liðinn. Ég mun því eingöngu ræða hér um 5. lið fyrirspurnarinnar. Áður en ég vík að honum vil ég minna á annmarka þá sem á því eru að senda greiðslur beint til bænda. Ég rakti þá annmarka í greinargerð sem nefnd um afurða- og rekstrarlán fékk í hendur á s.l. vetri og var send rn. með áliti nefndarinnar um þetta efni. Um undirbúning að framkvæmd kvótakerfisins vísast til kafla í Árbók landbúnaðarins fyrir árið 1980, bls. 61–65, og um niðurstöður útreikninga til skýrslna og greinargerða á bls. 1 12–119 í sama riti.“ Ég skýt því hér inn að ég hef þessar greinargerðir hér við höndina, en ég hygg að það yrði allt of langt mál að lesa þær eða vitna til þeirra frekar hér. En þær eru að sjálfsögðu til upplýsinga ef ástæða þykir til. Enn segir í þessu bréfi: „Um reynsluna má vísa til þess samdráttar sem orðinn er í mjólkurframleiðslu í landinu. Verðlagsárið 1. sept. 1979 til 31. ágúst 1980 var mjólkurframleiðslan 118 155 204 lítrar, en á síðasta verðlagsári var mjólkin 102 648 814 litrar, og er samdrátturinn 15.5 millj. litra eða 13.12 %. Séu almanaksárin 1978 og 1981 borin saman er samdráttur ca. 17%. Í kjötframleiðslunni hefur orðið minni breyting, enda hefur verið talið að kjötframleiðslan væri undirstaða að því að byggð gæti haldist í landinu með svipuðu horfi og verið hefur. Enn fremur hefur til þessa árs verið mun auðveldara að selja kjöt en osta úr landi og fyrir kjöt hefur líka fengist miklum mun hagstæðara verð þó svo mikið vanti á að það standi undir framleiðslukostnaði að fullu. Við uppgjör afurða samkv. búmarkskerfi hafa komið fram ýmis vandkvæði sem enn er ekki séð fyrir endann á. Þar er fyrst þess að geta, að illa gengur að fá innleggsskýrslur afurða frá ýmsum söluaðilum og vill verða allmikill dráttur á skilum þeirra. T.d. var með bréfi 31. júlí í sumar óskað eftir því að fá frá öllum sláturleyfishöfum skýrslur um sauðfjárframleiðslu á hverri jörð frá haustinu 1980 og þess óskað, að þessar skýrslur yrðu komnar fyrir ágústlok. Í ágústmánuði 1980 voru settar reglur um form og frágang þessara skýrslna og því áttu þær að geta verið tilbúnar í réttu formi. Í dag eru skýrslur ókomnar frá 20–22 aðilum þótt meira en tveir mánuðir séu liðnir frá ágústlokum og oft hafi verið gengið eftir að skýrslur yrðu sendar. Því er borið við, að ekki sé lokið formlegum frágangi þeirra svo sem fyrir var lagt 1980. Ekki er hægt að útiloka það, að sumir aðilar dragi skilin af ásettu ráði til að auka á erfiðleika við úrvinnsluna. Komið hefur í ljós í þeim skýrslum, sem komnar eru, að merkingar eru ekki allar réttar þannig að unnt sé að vinna úr þeim í tölvu, og verður því að yfirfara þær og leiðrétta það sem rangt er áður en vinnsla fer fram. Þetta eykur verkið og seinkar úrvinnslunni.“ 
             Herra forseti. Ég á nokkuð eftir til þess að geta svarað fsp. hv. þm. „Nokkur tilfelli eru um að eyðijarðir séu teknar í ábúð án þess að fengið sé samþykki fyrir búmarki þar. Mestir erfiðleikar eru þó þar sem fleirbýli eða félagsbúrekstur er talinn og á slíku búskaparformi er engin föst regla. Svo virðist sem oft og tíðum sé það tilviljunum eða flutningum háð hvernig sá rekstur skiptist á milli eigenda og hverjir séu taldir aðilar að honum. Nauðsynlegt sýnist samt að settar verði lagareglur um slíkan búrekstur og hvaða skilyrði hann þurfi að uppfylla til þess að verða viðurkenndur. Ég held að ég sé búinn að lýsa helstu annmörkum við framkvæmd þessa kerfis. Þeir eru allmiklir vegna þess að upplýsingar þurfa að koma frá mjög mörgum aðilum og augljóst er að misjafn skilningur er á nauðsyn þess verks og nauðsyn þess að gera upplýsingarnar þannig úr garði að auðvelt sé að vinna úr þeim. Hitt er augljóst, að unnt er að draga úr framleiðslu með kerfinu og sérstaklega er það auðvelt í mjólkurframleiðslunni. Þar er reynslan ólygnust. Sé spurt um réttmæti kerfisins verður svarið mismunandi eftir aðstöðu manna. Ýmsir bændur eru vel ánægðir, en aðrir mjög óánægðir. En þó er varla hægt að segja að marktæk reynsla sé komin á kerfið fyrr en lokið er uppgjöri verðlagsársins 1980–1981. Enn er óvissa um hvenær því uppgjöri lýkur af þeirri ástæðu sem að framan er greind. Virðingarfyllst. F. h. Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Gunnar Guðbjartsson.“ Í þessu svari kemur fram, að ýmsir og raunar miklir annmarkar eru því samfara að reikna út annmarka þessa kvótakerfis, einkum í sauðfjárframleiðslunni. Síðan þetta svar var gefið í nóv. s.l. hefur mikil vinna verið af hendi leyst í þessu efni og liggur málið nú nokkuð ljósar fyrir, en reiknað er með að uppgjör fyrir verðlagsárið 1980/1981 fari fram samkvæmt kvótakerfi. Í sjötta sagi er spurt: „Hefur ríkisstj. rætt úrræði sem gripið yrði til ef fóðurbætisskatturinn yrði dæmdur ólöglegur? Svar: Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að kjarnfóðurgjaldið sé ólöglegt. Það er ákveðið af ráðh. samkv. lögum sem samþykkt voru á síðasta þingi. Svo er um ýmis önnur gjöld sem innheimt eru og eru því ekki á döfinni neinar sérstakar fyrirætlanir í þessu efni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans sem voru að vissu leyti greinargóð eins og ég átti von á. Ég gat ekki gert mér vonir um að hann gæti svarað öllu mjög ítarlega á örstuttum tíma, en einstök atriði eru þó sem mig langar aðeins að víkja að fáum orðum. Ráðh. gat þess, að þegar athugað var að greiða orlof beint til bænda hefðu verið á því annmarkar. Hann taldi þar ýmislegt upp, eins og t.d. að bústofn skipti um eigendur, afurðir skiptu um eigendur o.s.frv., og svo er einnig hitt, sem er aðalatriðið að mér skilst, að dýrara væri fyrir ríkissjóð að fara þessa leið til áhrifa á verðlags-, þróunina, og hann gat þess einnig síðar að því er varðaði beinar greiðslur að öðru leyti, eins og niðurgreiðslur beint til bændanna, að það hefði minni áhrif á verðlagsþróun og væri því óhagstæðara. En þetta er náttúrlega kjarninn í málinu. Það er alltaf verið að tala um að það sé óhagstæðara fyrir ríkissjóð að láta fé það, sem bændurnir eiga - þeir eiga afurðirnar, ganga beint til þeirra vegna þess að þá sé ekki hægt að haga vísitölusvindlinu jafnsnilldarlega; þá sé ekki hægt að taka út einstakar vörutegundir og greiða þær niður og segja: Nú gátum við ráðið við verðbólguna. - Verðbólgan er nefnilega alls ekki það sem stjórnvöld telja hana vera. Þau reikna út ákveðna framfærsluvísitölu sem er svindlað á í bak og fyrir. Þá er ekkert verið að hugsa um hag bændanna. Það er óhagstæðara að gera þetta svona. Það er óhagstæðara að bændurnir fái peningana beint til sín, en hagstæðara að láta þá staðna einhvers staðar annars staðar vegna þess að þá er hægt að fullkomna svindlið í vísitölukerfinu. - Þetta er umbúðalaust það sem bæði hæstv. landbrh. var að segja áðan og menn hafa áður sagt, m.a. í skriflegum greinargerðum. En auðvitað nýtast þessir peningar betur, bæði fyrir bændur og þar með neytendur, þegar til lengdar lætur með því að bændurnir fái peningana strax og geti hagrætt búrekstri sínum með því að hafa fjármunina undir höndum í stað þess að þurfa að bíða eftir þeim lengur eða skemur. Þetta er auðvitað hagstæðara bæði fyrir bændur og neytendur, fyrir þjóðina í heild, en alls ekki óhagstæðara. Það er óhagstæðara aðeins fyrir stjórnvöld á hverjum tíma. Það er erfiðara fyrir þau að svindla á vísitölunni ef þau hafa ekki þetta tæki til að hafa peningana í afurðasölufélögunum, en ekki hjá eigendum fjárins, bændunum sjálfum. Þetta er umbúðalaust það sem verið er að segja. Að því er varðar aftur á móti ummælin um kvótakerfið annars vegar og beinar greiðslur hins vegar voru settar fram mjög ítarlegar tillögur um hvernig hægt væri að nota beinu greiðslurnar til þess að hafa áhrif á framleiðslumagn, eins og ég gat um í minni frumræðu, og þess vegna held ég að það væri hægt að ná sama árangri í því efni með beinu greiðslunum, en hins vegar að losna við óteljandi annmarka af kvótakerfinu, sem er náttúrlega nokkurs konar lénsskipulag sem verið er að færa yfir landbúnaðinn, enda kemur það auðvitað í ljós, eins og lesið var hér upp úr bréfi Gunnars Guðbjartssonar, að ýmsir erfiðleikar hafa verið við ákvörðun búmarks. Þá eru náttúrlega leikur einn þeir erfiðleikar sem koma í ljós miðað við það sem verða mun þegar allir eru farnir að svindla á kerfinu, sem auðvitað verður þegar fram í sækir, þegar menn læra hvað slíkt kerfi hlýtur að vera götótt. - En reynslan af framkvæmd kvótakerfisins er auðvitað ekki með öllu komin í ljós og bréfið, eins og ráðh. gat um, skrifað í nóvember og við fáum sjálfsagt að frétta meira af þessu síðar. Hvað varðar 6. liðinn, þ.e. fóðurbætisskattinn, fannst mér rétt að spyrja þeirrar spurningar. Ég átti ekki von á að hæstv. ráðh. gæti svarað með öðrum hætti en hann gerði. En það er vissulega áhyggjumál ef svo kynni að fara að þessi skattur yrði dæmdur ólögmætur og yrði að greiðast til baka. Ég veit ekki hvar er hægt að taka það mikla fé. Merkir lögfræðingar telja að þetta gjald sé ólögmætt og þegar er búið að stefna, ef ég hef skilið það rétt, í einu máli sem er prófmál í þessu efni. Þess vegna er engin ástæða til annars en að veita því athygli og gera sér grein fyrir hvaða úrræði þá væru til. En þegar líka er farið að taka erlend lán til að greiða niður afurðir innanlands - og ekki eingöngu innanlands, heldur líka raunar að greiða niður afurðir erlendis, langaði mig í því sambandi og í sambandi við allar þessar fjárreiður og allt þetta, sem verið er að velta á undan sér í landbúnaðinum, eins og gert var á síðasta ári í sjávarútveginum þangað til blaðran sprakk, að fá að vita nánar um þessar 29 millj. sem ég spurði hæstv. ráðh. um, en honum gafst ekki tími til að svara áðan, en ég veit að hann svarar nú á eftir, hvort það er einnig þannig vaxið að það muni verða tekið núna lán eða greitt úr ríkissjóði fyrir fram til að dylja að einhverju leyti vanda landbúnaðarins og til að greiða fyrir afurðasölufélögunum og hvort þeir peningar að einhverju leyti, eins og aðrir peningar, staðni í afurðasölufélögunum, en bændur fái þá ekki strax í hendur. Herra forseti. Ég skal ekki syndga meira upp á náðina.



Herra forseti. Það er ekki margt í ræðu hv. fyrirspyrjanda sem er nauðsynlegt fyrir mig að svara. Hann staðfesti það, sem fram kom í greinargerð sem hann hefur sjálfur fengið í hendur, að með því að greiða hluta af niðurgreiðslufé beint til bænda hefði það þau áhrif að verðið yrði hærra, fjármagnið nýttist lakar til áhrifa á verðlagsþróun. Allir vita að niðurgreiðslur hafa alla tíð verið notaðar til að hafa áhrif á verðlagsþróun innanlands og eru þannig þáttur í baráttu stjórnvalda við að halda verðbólgunni niðri. Ég skal ekki fjalla um það í löngu máli þótt hv. þm. kalli þetta vísitölusvindl. Þetta er aðferð sem notuð hefur verið af ríkisstjórnum í áratugi og ég ætla ekki að fara að kasta steinum að núv. eða fyrrv. ríkisstjórnum hvað þetta snertir. Staðreynd er að það vísitölukerfi, sem við búum við, hefur þetta í för með sér, og meðan við búum við þetta kerfi mun það verða framkvæmt með þessum hætti. Hitt er annað mál, að ég er þeirrar skoðunar, að það vísitölukerfi, sem við búum við, sé óheppilegt og óhagkvæmt, ekki síst fyrir launþegana sjálfa. Þess vegna er mikil nauðsyn að það kerfi verði tekið til endurskoðunar og væntanlega tekið upp nýtt kerfi sem ekki feli í sér jafnmarga annmarka og núverandi kerfi býr yfir. Þá kynni einnig að verða hægt að koma þessu við með nýjum hætti. Ég get ekkert sagt um það fyrir fram, en það getur verið, ef nýtt vísitölufyrirkomulag eða nýtt verðtryggingarkerfi launa yrði tekið upp sem væri laust við þá vankanta sem núverandi kerfi býr yfir, að þá yrði unnt að taka upp þá hætti að greiða niður einstaka rekstrarliði landbúnaðarins í stað þess að greiða niður vöruna á lokastigi. Það kynni að reynast hagkvæmt, en það verður að koma í ljós hvernig það kemur út þegar nýtt kerfi hefur tekið við af því sem við búum við nú. Hv. þm. sagði að það hefði komið í ljós að kvótakerfið feli í sér mikla erfiðleika og búi yfir miklum göllum. Þetta er vitaskuld rétt. Þær aðgerðir, sem þarf að grípa til til að halda aftur af framleiðslu eða hafa stjórn á framleiðslu hjá atvinnuvegum þjóðarinnar, hljóta, hver sem notuð væri, að hafa einhverja vankanta, hafa í för með sér erfiðleika. Það er ekkert gamanmál að þurfa markaðsaðstæðna vegna að grípa til aðgerða sem hafa letjandi áhrif á framleiðslu hjá þjóðinni, og því hljóta að fylgja erfiðleikar. Það er ekkert efamál að svo er. Ég hef hins vegar látið það iðulega í ljós sem skoðun mína að kvótakerfi sé afskaplega erfitt í framkvæmd, ekki síst þannig að það vari langan tíma. Það er hægt að hugsa sér það sem skammtímaráðstöfun, en það þarf að brjóta upp mjög fljótt og getur tæplega staðist í mörg ár. Það er ekki æskilegt fyrirkomulag, a.m.k. ekki til langframa. Hv. þm. spurðist fyrir um fyrirgreiðslu sem gripið hefði verið til við bændur fyrir síðust áramót. Sú fyrirgreiðsla var ekki með þeim hætti að það væri verið að leyna einu eða neinu eða fela eitt eða neitt. Sú fyrirgreiðsla var þannig, að frá því að yfirstandandi verðlagsár hófst, 1. sept., hlóðust upp útflutningsbótareikningar til ársloka vegna útflutnings á landbúnaðarvörum sem ekki var fé fyrir á fjárlögum síðasta árs. Þeir reikningar heyra til þessu fjárlagaári sem byrjaði 1. jan. Það eru auðvitað miklir erfiðleikar því samfara að útflutningsbætur fást ekki greiddar til að mæta þessum reikningum. Þessum vanda var mætt með því í fyrsta lagi, að ríkissjóður greiddi fyrir fram af fjárlögum þessa árs, veitti fyrirframgreiðslu sem kom á fjárlög þessa árs, um 18 millj. kr. Ég get sagt það hér, að það var tekið mjög vel í það af hálfu fjmrh. og á hann þakkir skilið fyrir. Á hinn bóginn veitti Seðlabankinn fyrirgreiðslu, sem hann gerði einnig á síðasta ári, í því formi að framlengja afurðalán sem gjaldfallin voru. Kom það vitaskuld landbúnaðinum einnig til hagsbóta á þann hátt að frestað var greiðslu á gjaldföllnum afborgunum sem námu 11 millj. kr. Hér var um mjög sanngjarna fyrirgreiðslu að ræða. Það var alls ekki gert til að vera að fela neitt eða leyna neinu, en þessi fyrirgreiðsla var auðvitað landbúnaðinum mjög mikilvæg. Hv. þm. talar um að það séu tekin erlend lán til að greiða niður framleiðsluvörur okkar erlendis. Ef hv. þm. á við að útveguð hafi verið lán til að greiða að hluta það sem vantað hefur á að útflutningsbætur dygðu til að fá fullt verð fyrir útflutningsafurðir okkar erlendis, þá er öðru nær en að við séum að greiða eitthvað niður erlendis. Útflutningsbætur eru ekki til að greiða niður verð ofan í útlendinga, eins og stundum heyrist sagt. Við seljum vörur okkar erlendis á því verði sem við getum fengið fyrir þær þar, og útflutningsbætur eru til að tryggja tekjur þeirra sem framleiða vöruna, en ekki til að greiða niður vöruna fyrir útlendinga. Ég held að þetta hljóti að vera fullskýrt. Við erum auðvitað ekki með neina góðgerðastarfsemi hér með því að lækka verðið fyrir útlendinga og nota til þess fjármuni okkar, hvort sem við innheimtum þá þegar í stað af skattborgurunum eða tökum þá að láni. Það er alger misskilningur. Ég held að það sé ekki fleira í ræðu hv. þm. sem ástæða er til að svara, og get látið máli mínu lokið.



Herra forseti. Þetta seinasta orðalag hæstv. landbrh. um hvað útflutningsbæturnar væru er harla furðulegt. Ég sé ekki að það sé neinn munur á því að orða þetta svo að það séu greiddar niður landbúnaðarafurðir ofan í útlendinga eða greitt sé með útflutningi til að borga fyrir þær innanlands. Á þessu er enginn munur. En aðalerindi mitt var ekki að fjalla um þetta, heldur það, að hér hefur verið nokkuð til umræðu fyrirkomulag stjórnkerfisins í landbúnaðarmálum. Það hefur verið talað um það í sambandi við kvótakerfið, að á því væru framkvæmdaerfiðleikar og hætta á svindli, en það hefur alls ekki verið nógu mikið um það talað, hver hætta á óhagkvæmni felst í kvótakerfinu. Ég vara við þeirri miklu hættu sem felst í óhagkvæmni sem hlýtur að fylgja kvótakerfinu. Það er stirt í framkvæmd. Það hefur í sér fólgið að verið er að halda framleiðslunni niðri án þess að tilkostnaðurinn minnki að sama skapi. Ég vara við þessu sérstaklega með tilliti til þess, að þegar um er að ræða óhagkvæmni af þessu tagi hlýtur hún fyrr eða síðar að bitna á þeim sem í greininni starfa. Hún bitnar auðvitað líka á þjóðfélaginu í heild. Það væri kannske ástæða til að fara nokkrum orðum um það stjórnkerfi sem hér er í landbúnaðarmálum. Það er ekki einungis að við séum með þetta kvótakerfi. Við erum líka bæði með niðurgreiðslur og útflutningsbætur. Ég vil orða það svo að vegna þessa kerfis búi bændur við mjög mikla óvissu um afkomu sína og kjör. Þetta er í rauninni varasamt fyrir bændur þegar til lengdar lætur eins og á því er haldið. Ég þarf auðvitað ekki að fara mörgum orðum um það, að það fyrirbæri, sem upp er komið í landbúnaðinum, er þjóðfélagslega óhagkvæmt. Á því leikur enginn vafi. Þar við bætist að með því kerfi, sem við búum við, eru bændur að baka sér meiri óvissu en viðunandi er til lengdar. Það er fleira í þessu sem ástæða væri til að benda sérstaklega á. Í sambandi við útflutninginn er eins konar ábyrgð á útflutningsverði. Það dregur úr tilhneigingu til að leita eftir besta verði á útflutningsafurðunum. Hvernig svo sem það hefur verið í framkvæmd verður því ekki á móti mælt, að þegar þannig er á málum haldið minnkar tilhneigingin til að fá hæsta mögulegt verð fyrir útflutningsvöruna. Þetta er megingalli á þessu kerfi. Ég held að það sé líka augljóst að verðlagningarkerfi landbúnaðarafurða er tortryggilegt. Ég skal ekki taka sterkar til orða í þeim efnum. En það er auðvitað stórvarasamt fyrir bændurna líka að það skuli vera tortryggilegt.  Ég held að það sé ákaflega mikilvægt í sambandi við atvinnugreinar, hvort heldur það er sjávarútvegur eða landbúnaður, að menn víki af þeim vegi sem felur í sér offramleiðslu eða offjárfestingu. Það mun bitna á högum þjóðarinnar þegar til lengdar lætur. Auðvitað fylgja því vissir erfiðleikar t.d. að draga úr framleiðslu, en menn ættu sérstaklega að huga að því, að það er enn þá dýrara að taka ekki á vandanum. Ég tel að við stöndum frammi fyrir mjög miklum vanda í landbúnaðinum vegna þess, hversu seint hefur verið gripið til aðgerða, og í annan stað vegna þess, að stjórnkerfið er meira og minna duglaust og svarar ekki tilgangi sínum.



Herra forseti. Ég vil að það komi fram við þessa umr., að á aðalfundi Stéttarsambands bænda, sem haldinn var að Laugum í Þingeyjarsýslu, var einmitt rætt um hvort bændur vildu mæla með því, að orlofsfé yrði greitt beint til bændanna. Ég vil að það komi fram, að þessari hugmynd var hafnað, og ég held að menn hafi verið alveg sammála. Ég man ekki betur en menn hafi verið sammála um að breyta ekki þarna um. Það hefur verið talað dálitið um kvótakerfið, galla þess. Það þarf enginn að halda að það sé nein leið góð þegar komið er að því að það þarf að draga úr framleiðslu. Þessi mál voru rædd í mörg ár. Þetta varð niðurstaðan sem meiri hluti bændanna taldi að væri rétt að fara eftir. Þeir voru annarrar skoðunar en síðasti ræðumaður. Þeir töldu að það væri mjög óhagkvæmt fyrir þá og þjóðfélagið að framleiða vöru sem væri lítið eða ekkert hægt að fá fyrir, en ef menn vissu fyrir fram að þeir fengju fullt verð fyrir ákveðið magn mundu þeir fara að athuga hvernig þeir gætu dregið úr framleiðslukostnaðinum þannig að þeir hefðu sem mest upp úr því magni sem þeir fengju verð fyrir. Ég held að það hafi sýnt sig á þessum tíma, að margir bændur hafa getað komið sínum málum þannig fyrir að þó að þeir hafi þurft að minnka framleiðsluna hafi þeir haft út úr búum sínum sæmilegar tekjur og einmitt farið inn á þá leið að reyna að draga sem mest úr kostnaðinum. Ég held að einmitt þetta, að vita fyrir fram fyrir hvað mikið magn fæst fullt verð, geri þetta að verkum og það sé kosturinn. Ókostirnir eru að vísu nokkrir. Ég er sammála hæstv. landbrh. um að það er mjög erfitt að búa við þetta lengi en á meðan við sjáum ekki aðrar leiðir skárri held ég að við verðum að halda þessa leið áfram.



Herra forseti. Það eru einungis tvö smáatriði. Ég vil annars vegar geta þess, að mér kemur ekki til hugar að þessar greiðslur úr ríkissjóði fyrir áramótin til afurðasölufélaga landbúnaðarins hafi verið neitt laumuspil, enda gat ég þess í ræðu minni að hæstv. ráðh. hefði einmitt á almennum fundum fyrir norðan skýrt frá þessu. Það var ekki um þetta spurt vegna þess að ég teldi hér neitt laumuspil á ferð, heldur vegna þess að ég taldi nauðsynlegt að málið yrði betur upplýst. Ég sé ekki betur en að svo miklu leyti sem þessir fjármunir hafa verið greiddir núna fyrr en áður, - þeir hafa safnast upp, eins og hæstv. ráðh. gat um að útflutningsbætur hefðu hlaðist upp ógreiddar á síðustu fjórum mánuðum síðasta árs, en verið greiddar fyrir áramót af fjármagni þessa árs, sem ekki hefði verið áður gert, - þá séu menn að éta fyrir sig fram. Ég sé ekki betur. Ef það er misskilningur gleður það mig auðvitað. Þess vegna líkti ég því við það sem gerðist í útveginum á síðasta ári, þegar reynt var með lánum og fyrirgreiðslum svokölluðum að bjargast frá viku til viku eða mánuði til mánaðar þangað til blaðran sprakk auðvitað þegar búið var að eyða þessu. Hitt er smáatriði, sem ég vildi geta um, að ég var einungis að gagnrýna að við notuðum erlend lán til innanlandsneyslu eða til útflutningsbóta til að auka neyslu erlendis. Ég er á móti því að taka erlend lán til neyslu þó að erlend lán til framkvæmda geti veri eðlileg.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykn. talaði um útflutningsbótakerfið sem ábyrgð á framleiðslu landbúnaðarins sem hefði í för með sér að tilhneiging minnkaði til að ná besta verði. Þetta kynni að vera rétt ef svo væri að útflutningsbætur dygðu til að ná fullu verði, til að bændur og framleiðslufélögin fengju fullt verð fyrir alla framleiðsluna. En það er því miður ekki því að heilsa, og þegar verulega vantar á að verðið náist er ekki ábyrgð fyrir hendi eða ekki í þeim mæli að það hafi áhrif til þess, að ekki sé reynt að ná besta verði. Þessi aths. hv. þm. er þess vegna úr lausu lofti gripin eins og þessi mál a.m.k. standa nú. Hv. þm. gagnrýndi stjórnkerfi landbúnaðarins og taldi það dýrt fyrir bændur og dýrt fyrir þjóðina, en sagði þó réttilega að það væri enn þá dýrara að grípa ekki til aðgerða. Það hefur einmitt verið gripið til aðgerða. Þær aðgerðir hafa leitt til þess, að mjólkurframleiðslan er nú og hefur verið í tvö ár nokkurn veginn við hæfi innienda markaðarins, og þær stjórnunaraðgerðir hafa falið í sér að sauðfjárframleiðslan hefur verið svipuð eða sambærileg því sem hefur áður verið. Er það að mínum dómi nauðsynlegt til þess að geta haldið við byggð í sveitum landsins. Hv. þm. Eyjólfur Konráð sagði að sér hefði skilist að fyrirgreiðsla af því tagi sem veitt var fyrir áramótin, hafi ekki tíðkast áður. Það er rétt að því leyti, að svo mikil fyrirgreiðsla hefur ekki áður verið veitt. Fyrir rúmu ári var fyrirgreiðsla veitt af hálfu Seðlabankans til að mæta verulega þessum vanda. Fyrirgreiðsla af þessu tagi hefur verið veitt á ýmsum tímum að einhverju leyti, en ekki alltaf. Það hefur verið nokkuð misjafnt frá einni ríkisstjórn til annarrar. En það er hins vegar alveg víst, að ekki hefur verið veitt jafnrífleg fyrirgreiðsla í þessu skyni og gert var að þessu sinni.



Herra forseti. Mér hefur verið tjáð að hæstv. menntmrh. hafi óskað eftir því að vera viðstaddur þessa umr. Væri þess vegna gott hans vegna að gera honum boð, hann mun vera í húsinu. Herra forseti. Ég sagði hér í upphafi að hæstv. menntmrh. teldi ástæðu til að vera viðstaddur þessa fsp., en ef hann er ekki í húsinu held ég áfram máli mínu. Herra forseti. Það er ljóst núna, að landris á Kröflusvæðinu er orðið umtalsvert miklu meira en það var þegar þar gaus síðast hinn 18. nóv. s.l. Áhyggjur íbúa af þessu ástandi eru miklar að vonum og hefur m.a. oddviti og sveitarstjóri í Mývatnssveit lýst miklum áhyggjum sínum vegna þessa máls og haft samband við viðkomandi rn. Það er mat vísindamanna á þessari stundu, að á 35 km langri sprungu á Kröflusvæðinu geti nú gosið nánast hvar sem er, og á það jafnt við um Leirhnjúk og Bjarnarflag sem og aðra staði á gossprungunni. Frá árinu 1975 hafa farið fram rannsóknir vegna umbrota og eldvirkni í Mývatnssveit. Á þessu tímabili hefur tekist að afla dýrmætrar reynslu og ný tækni verið þróuð, m.a. varðandi viðvörunarkerfi sem nú myndar kjarnann í starfsemi Almannavarna á svæðinu. Þessar rannsóknir hafa verið gerðar á vegum Orkustofnunar, Raunvísindastofnunar Háskólans og Norrænu eldfjallastöðvarinnar, en sú síðast nefnda hefur hannað ofangreint viðvörunarkerfi. Kostnaðurinn við starf Norrænu eldfjallastöðvarinnar er greiddur af samnorrænu fé, nema hvað íslenska ríkið hefur greitt ferða- og dvalarkostnað vegna Kröflurannsókna fram á mitt ár 1980, en þá var þeim greiðslum skyndilega hætt. Samkv. þessu má ljóst vera að ríkissjóður hefur ekki verið þjakaður af þessum rannsóknum. Vegna fjárhagsörðugleika er nú öllum rannsóknum á svæðinu og þar með öryggisgæslu stefnt í óvissu og hefur engin trygging fengist fyrir því, að rannsóknum verði haldið áfram. Af þessum sökum eru bornar fram eftirfarandi spurningar til hæstv. forsrh.: 1. Hvað hyggst ríkisstj. gera til að tryggja öryggi íbúa Mývatnssveitar, en áttunda og kröftugasta gosið í Kröflueldum hófst 18. nóv. s.l.? 2. Hyggst ríkisstj. veita Norrænu eldfjallastöðinni, sem að öðru leyti er kostuð af samnorrænu fé, það fjármagn sem sannanlega skortir á svo að unnt sé að reka viðvörunarkerfi í Mývatnssveit áfram og stunda rannsóknir því tengdar?



Herra forseti. Í sambandi við þau eldsumbrot, sem orðið haf í Leirhnjúk og nágrenni, og hættu á frekari umbrotum hafa Almannavarnir komið fyrir eða hlutast til um ýmsar ráðstafanir til öryggis íbúum í Mývatnssveit. Má þar til nefna og er hér byggt fyrst og fremst á upplýsingum frá dómsmrn. og Almannavörnum: 1. Viðvörunarkerfi. Fyrirkomulag viðvörunarkerfis var framan af þannig, að Orkustofnun hafði með höndum svokallaða skjálftavakt, þ.e. rekstur jarðskjálftamæla og stöðuga vöktun þeirra í Reynihlíð. Orkustofnun lagði þá vakt niður þegar byggingarframkvæmdum við Kröflu lauk. Tóku Almannavarnir ríkisins þá í samvinnu við vísindastofnanir að annast öryggisvöktun og viðvörunarkerfi þegar komið var hættuástand. En þegar landris hafði náð tiltekinni hæð séð frá sjálfritandi hallamælum var talið að komið væri hættuástand. Var jarðfræðingur þá fenginn til að vera á vakt til að meta þróun og hættu á umbrotahrinum og ráðnir menn til að fylgjast með mælum allan sólarhringinn svo að flýta mætti viðvörun. Almannavarnir ríkisins greiddu ferða- og dvalarkostnað vísindamanna. Hins vegar báru vísindastofnanir launakostnað sinna starfsmanna. Á s.l. sumri var svo komið að vísindastofnanir þær, sem hlut eiga að máli, þ.e. Norræna eldfjallastöðin, Orkustofnun og Raunvísindastofnun Háskólans, töldu sig ekki geta sinnt skjálftavaktinni vegna manneklu og fjárskorts. Almannavarnir ríkisins hlutuðust þegar til um að vöktun vísindamanna hélst áfram meðan unnið var á endurbótum á viðvörunarkerfinu. Keyptar voru viðvörunarbjöllur og komið fyrir skjálftavakt í Kísiliðju, en áður hafði slíkum búnaði verið komið fyrir í Kröfluvirkjun. Tryggð var vöktun mæla í skjálftavakt, en sólarhringsvakt var fyrir í Kísiliðju og Kröfluvirkjun. Keyptur var síriti fyrir hallamæli í vaktherbergi Kísiliðju, komið á fjarskiptasambandi vegna tengingar vöktun í Kísiliðju við mælikerfi og starfsmönnum Kröfluvirkjunar og Kísiliðju veitt nauðsynleg þjálfun til að geta lesið af mælum og metið þær upplýsingar er fram koma. Það er mat Almannavarna, að viðvörunarkerfin hafi öll reynst vel í upphafi síðustu goshrinu og viðvörun skilað sér til vaktstöðvanna þriggja. Umsjónarmönnum mælitækja tókst tiltölulega fljótt að áætla hvernig umbrotin væru að þróast. Þá tókst þolanlega með aðstoð flugvéla að afla og koma á framfæri upplýsingum um hraunrennsli. Komu ekki upp sérstök vandamál í þessum eldsumbrotum sem ekki voru þekkt fyrir. 2. Almannavarnanefnd Mývatnssveitar hefur til umráða húsnæði fyrir stjórnstöð með nauðsynlegum fjarskiptatækjum o.fl. 3. Viðvörunarkerfi til samtímis hringingar á öllum símum í Reykjahlíðarhverfi, Kröfluvirkjun og Kísiliðju. 4. Símasamband við byggðina hefur verið treyst með tvöföldu kerfi. 5. Varnargarðar hafa verið reistir. Þeir eru þrír: einn til varnar byggð, einn til varnar Kísiliðjunni og einn til varnar Kröfluvirkjun. Sá síðast nefndi var reistur á vegum Kröfluvirkjunar og Rafmagnsveitna ríkisins, en hinir á vegum Almannavarna. 6. Vatnsdælukerfi er fyrir hendi við Kísiliðjuna. Hugmyndin er að nota dælukerfi Kísiliðjunnar til kælingar á hrauni vegna góðrar reynslu í Vestmannaeyjum. Engar tilraunir hafa verið gerðar, en kerfið er til og vatnsmagn fyrir hendi til dælingar. 7. Vegir hafa verið hækkaðir og lagfærðir á snjóþyngstu stöðum og tryggð tæki til snjóruðnings. 8. Komið fyrir ljósum til að nota á flugvelli. 9. Komið fyrir viðlegubúnaði að Skútustöðum ef til brottflutnings íbúa kæmi. 10. Haldnir fræðslufundir fyrir íbúa og fræðsluritum dreift og hjálparlið þjálfað. Þetta eru í stórum dráttum þær ráðstafanir sem gerðar hafa verið til öryggis íbúum í Mývatnssveit samkv. upplýsingum og greinargerð Almannavarna og dómsmrn. Varðandi 2. fsp. vil ég taka þetta fram: Norræna eldfjallastöðin er sameiginleg stofnun allra Norðurlanda. Kostnaður við hana er greiddur af þeim öllum eftir föstu hlutfalli sem gildir um slíkar norrænar stofnanir. Nú hefur eldfjallastöðin farið fram á aukafjárveitingu frá ríkissjóði Íslands vegna kostnaðar undangengin tvö ár og nemur sú fjárhæð um 200 þús. kr. Ríkisstj. hefur samþykkt að verða við þessari beiðni.



Herra forseti. Það kemur mér talsvert á óvart að það skyldi þurfa nær 11 vikur til að undirbúa þetta svar hæstv. forsrh. um öryggi íbúa í Mývatnssveit. Því miður verð ég að segja að svar hans - sem ég þakka honum að öðru leyti fyrir - fullnægir hvergi nærri þeim óskum, sem íbúar í Mývatnssveit hafa lagt fram, né því, sem almannavarnanefnd þar telur að gera þurfi til að tryggja öryggi íbúa þar í sveit. Það er m.a. bent á að varnargarðar séu hvergi nægjanlegir og að viðvörunarkerfið sé ekki nægjanlega virkt. Það, sem olli því að viðvörunarkerfið reyndist vel í síðasta gosinu, var einfaldlega það, að Norræna eldfjallastöðin var að taka í notkun nýtt kerfi, sem hún hafði hannað, og var að gera það nákvæmlega sama daginn og gosið hófst. Þetta heitir nú bara heppni en ekki það, að stefnt hafi verið að þessu með nákvæmum og beinskeyttum undirbúningi þeirra manna sem eiga að fjalla um þessi mál. Ég tel að það þurfi að gera miklu meira til að tryggja öryggi íbúa á þessu svæði. Eða getur einhver svarað því, hvernig eigi að bregðast við ef eldur kemur upp í Bjarnarflagi? Það er svo óhugnanleg mynd sem gæti við okkur blasað, ef það gerðist, að engin orð ná að lýsa henni. Engu að síður vil ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svarið og þau orð, að ríkisstj. hafi ákveðið að veita Norrænu eldfjallastöðinni 200 þús. kr. viðbótarframlag til að geta gegnt þeirri skyldu sinni að halda áfram rannsóknum og gera betur úr garði það viðvörunarkerfi sem nauðsynlegt er. En ég vil hvetja hæstv. ríkisstj. til að huga vandlega að þessu máli. Jarðfræðingar og vísindamenn telja að þarna geti gosið á nánast hverjum einasta degi sem fram undan er á næstu vikum og mánuðum, og ég harmaði það mjög eftir þá umr., sem hér hefur átt sér stað, ef eitthvert slys yrði á þessu svæði vegna þess að ekki hefði verið leitað allra ráða til að tryggja öryggi íbúanna sem þar búa. Ég fagna því, að nú skuli hafa komið fram hjá hæstv. forsrh. að uppi séu hugmyndir um að reyna t.d. kæli- eða vatnskerfi Kísiliðjunnar til að kæla hugsanlegt hraun sem kynni að renna á þessu svæði. Það eru nokkrar fréttir fyrir mig, að sú hugmynd skuli hafa komið fram og ætlunin sé að hrinda henni í framkvæmd. Engu að síður vil ég endurtaka það sem ég sagði áðan, að ég beini því til þeirra aðila, sem um þessi mál fjalla - það eru a.m.k. þrjú eða fjögur ráðuneyti sem um það fjalla, að þau geri allt sem í þeirra valdi stendur til að tryggja öryggi íbúa á þessu svæði, vegna þess, eins og segir í auglýsingunni, að þetta verður ekki tryggt þegar slysið er orðið.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju yfir því, að ríkisstj. hafi orðið við því að gera upp reikningana við Norrænu eldfjallastöðina. Við þm. þessa kjördæmis óskuðum eftir því, að við því yrði orðið við afgreiðslu fjárlaga, en það var ekki skilningur á því í fjvn. eða hjá fulltrúum ríkisstj. þar. Það er því vissulega ánægjulegt að ríkisstj. skuli nú hafa orðið við þessu. Hygg ég að sú fsp., sem hér var lögð fram, hafi átt sinn þátt í þeirri ákvörðun ríkisstj. Það hefur því sýnt sig að fsp. hefur verið þörf og komið að gagni. Sannleikurinn er náttúrlega sá, að viðvörunarkerfið fyrir norðan er algerlega í lágmarki. Þetta er einfalt kerfi og ef einn hlekkur brestur verður viðvörunarkerfið gagnslaust. Það er sem sagt farið eins gáleysislega og hægt er í þessar sakir og veldur náttúrlega miklum kvíða, ekki síst fyrir þá sök að hraði hraunsins er svo mikill að hann er meiri en hraði rennandi vatns. Þess vegna ríður á mjög miklu að þarna sé vel fylgst með. Ég vil mælast til þess við hæstv. forsrh., að hann beiti sér fyrir að ríkisstj. verði einnig við tilmælum Almannavarna um frekari öryggisbúnað á þessu svæði, svo að þetta geti orðið forsvaranlegt og fólkið á þessum stað geti andað rólega og þurfi ekki að vera í sífelldum beyg og kvíða. Menn þurfa ekki lengi að ganga um þessi umbrotasvæði til þess að átta sig á hvað í húfi er og hversu naumur tími er til stefnu ef eldgos kemur upp í Bjarnarflagi.



Herra forseti. Ég flyt hér fsp. um hvað líði endurskoðun laga um samvinnufélög og samvinnusambönd, en 29. maí 1980 var samþykki svohljóðandi þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta í samráði við samvinnuhreyfinguna hefja undirbúning nýrrar löggjafar um samvinnufélög og samvinnusambönd.“ Ég hafði einhvern tíma áður flutt þáltill. um þetta efni og hún fékkst sem sagt samþykkt í maí 1980. Grg. með þessari þáltill. var örstutt og með leyfi forseta ætla ég að lesa hana hér upp: „Tillaga þessi til þál. var flutt á síðasta þingi, en varð þá ekki útrædd og er því flutt að nýju. Í grg. með till. var þess getið, að ný hlutafélagalög hefðu verið sett, en síðan segir: „Með þeirri löggjöf er lagður grunnur að öflugri og heilbrigðri starfrækslu hlutafélaga, en hlutafélagalögin frá 1921 voru að ýmsu leyti ófullkomin, eins og eðlilegt er. Sama er að segja um samvinnufélagalögin. Ef samvinnufélög eiga að dafna er þörf verulegra umbóta, enda gera stjórnendur þeirra margir hverjir sér grein fyrir því. Sama er að segja um Samband ísl. samvinnufélaga. Meðal þeirra, sem vakið hafa athygli á nauðsynlegri nýbreytni, er Erlendur Einarsson forstjóri SÍS. Í erindi, sem hann flutti á ráðstefnu 2. sept. 1972, sagði hann m. a.: „Nú langar mig til að varpa fram þeirri spurningu, hvernig þetta gæti litið út h já okkur í dag, ef við færum að gefa út stofnbréf. Við skulum taka Sambandið sem dæmi. Við skulum hugsa okkur, að Sambandið gæfi kaupfélögunum kost á stofnbréfum, og við skulum taka árið í fyrra, 1971. Þegar við litum á efnahagsreikning Sambandsins 31. des. 1971, þá er eigið fé, það sem við köllum eigið fé, um 607 millj. kr. Þar eru ekki meðtaldar aukaafskriftir af eignum, vörubirgðum og öðru, þannig að það mætti bæta við þetta 100 millj. þannig að þetta yrði þá um 700 millj.“ Síðar segir Erlendur Einarsson: „Ég vil koma að því, - ég gleymdi því alveg áðan, - að til þess að koma þessu í kring, að byggja upp svona almenningsþátttöku, þá verður að sjálfsögðu að breyta lögunum. Það verður að breyta samvinnulögunum og einnig að breyta skattalögunum. Skattfrelsi sparifjár í innlánsstofnunum hefur að mínu áliti m.a. stuðlað að því, að fjármagn hefur frekar leitað í banka, sparisjóði og innlánsdeildir heldur en ella og kannske komið í veg fyrir það, að við séum að leita að nýjum leiðum til að fá þátttöku almennings til að koma með fjármagn inn í samvinnufélögin. Og þótt skattfrelsið hafi eitthvað hjálpað, þá hefur það í sumum tilfellum orðið bjarnargreiði. Hér verður því að breyta lögunum og ég veit að Eyjólfur Konráð Jónsson verður mér hjálplegur, ég vona það, þegar að því kemur að fá lagabreytingar um þetta.“ Tímabært er nú að hefja endurskoðun samvinnufélagalaga, og að sjálfsögðu yrði samráð haft við forustumenn samvinnufélaganna og samvinnusambandsins.“ Allt það, sem að framan segir, er enn í fullu gildi og þarf engu við það að bæta.“ Nú er spurt um hvað þessari endurskoðun liði. Hún er vonandi komin vel á veg. Og ég vil geta þess hér, af því að ég vitnaði í Erlend Einarsson, að við héldum þá erindi á ráðstefnu um atvinnumál, ég og hann - og fleiri raunar, og urðum allmikið sammála um sum atriði a.m.k., og það var tilefni þess, að hann vitnar þarna til minna ummæla. En ég bíð svars hæstv. ráðh.



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm. hefur spurt um hvað líði undirbúningi nýrrar löggjafar um samvinnufélög og samvinnusambönd sem ákveðin var með ályktun Alþingis frá 29. maí 1980. Þessi ályktun var svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta í samráði við samvinnuhreyfinguna hefja undirbúning nýrrar löggjafar um samvinnufélög og samvinnusambönd.“ Í septembermánuði 1980 skipaði ég fimm manna nefnd til þess að undirbúa frv. að nýrri löggjöf um samvinnufélög og samvinnusambönd. Í þessari nefnd eru : Gaukur Jörundsson prófessor, formaður, Guðmundur Skaftason lögfræðingur, Halldór Ásgrímsson alþm., Baldur Óskarsson blaðamaður og Tómas Bergsson viðskiptafræðingur. Í júlímánuði í sumar ritaði ég nefndinni bréf og spurðist fyrir um, hvað þessu verki liði, og lagði áherslu á að nefndin hraðaði svo störfum að unnt yrði að leggja fram á þessu Alþingi lagafrv. um þetta mál. Þær upplýsingar, sem ég hef fengið nú seinast um störf nefndarinnar, virðast mér benda til þess, að nefndin muni skila af sér svo tímanlega að e.t.v. verði mögulegt að leggja fram frv. á þessu þingi. Þó vil ég ekki að það verði skilið þannig að það sé loforð, vegna þess að það er ekki á mínu færi að lofa því, en það er stefnt að því að hraða undirbúningi þessa máls svo að hægt verði að leggja fram frv. á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskrh. fyrir upplýsingar þær sem hann hefur hér gefið. Ég mundi telja það mjög mikilvægt og skemmtilegt ef unnt yrði að leggja þetta frv. fram nú fyrir þinglok, þannig að unnt yrði hugsanlega að afgreiða ný lög um samvinnufélög og samvinnusambönd á þessu ári, þessu merkisári í sögu íslenskrar samvinnuhreyfingar. Eins og ég gat um áðan bar brýna nauðsyn til að gera miklar endurbætur á hlutafélagalöggjöfinni. Í því máli var geysimikið starfað veturinn 1977–1978 og afgreidd hin merkustu lög með mörgum nýmælum og stuðst bæði við löggjöf Evrópuríkja og við ameríska löggjöf. Ég held að það sé mjög brýnt, að slíkar endurbætur verði gerðar á löggjöf um samvinnufélög að þau megi eflast. Ýmis nýmæli, - t.d. um hlutfallskosningar eða margfeldiskosningar, um betra eftirlit félagsmanna með störfum félaganna og opnun þeirra, ef við getum svo sagt, - sem upp voru tekin með hlutafélagalögunum, eiga vissulega ekki síður erindi til samvinnufélaganna, enda er það skoðun mín að t.d. opin almenningshlutafélög með nútímalegu sniði séu mjög skyld samvinnufélögum í eðli sínu og að slík félagsform þurfi að starfa hlið við hlið. Allir eru víst sammála um það, alþm. jafnt sem aðrir, að nú beri brýna nauðsyn til að efla mjög íslenskt atvinnulíf og gera stórátak svipað og einmitt var gert snemma á þessari öld, þegar þessi félagsform - samvinnufélög annars vegar og opin hlutafélög - voru að ryðja sér hér til rums. Sem sagt, það væri mjög æskilegt og ánægjulegt ef þessi löggjöf yrði sett á þessu ári.



Herra forseti. Á þskj. 159 hef ég leyft mér að beina svofelldri fsp. til hæstv. viðskrh.: „1. Hvernig reiknast álagning innflytjenda á öryrkjabifreiðar? Reiknast hún af sama verðgrunni og af bifreiðum til almennrar sölu eða er tekið tillit til niðurfelldra gjalda ríkisins við útreikning álagningar? 2. Hefur Verðlagsstofnun kannað þessi mál og hver er niðurstaðan?“ Í þessari fsp. felst í raun og veru það, hvort söluaðilar fái sama í sinn hlut hvort sem um er að ræða öryrkjabifreiðar, sem ríkið fellir niður stórfelldar upphæðir af, nú í ár sennilega um 35 þús. kr., eða aðrar bifreiðar. Spurt er um verðgrunn álagningar, því að eðlilegt væri að þegar ríkið greiðir svo rækilega fyrir kaupum þessara bifreiða verði hlutur söluaðilans ekki eins ríflegur og af sölu annarra bifreiða. Í öðru lagi er spurt um hlut Verðlagsstofnunar af þeirri ástæðu, að forustuaðili í öryrkjasamtökunum tjáði mér að könnun væri í gangi hjá Verðlagsstofnun, enda um það beðið að sögn, en síðan hef ég heyrt það, eftir að þessi fsp. kom fram, að það sé kannske hæpið að þessi könnun hafi verið gerð af Verðlagsstofnun. Um það fást þá upplýsingar hjá hæstv. ráðh. Alla vega þykir mér rétt að fá um það óyggjandi svör hér, hvort söluaðilar taki sömu krónutölu fyrir sölu þessara bifreiða eða sömu álagningarprósentu, og þá alveg sérstaklega kannske þeirra tiltölulega fáu öryrkjabifreiða sem úthlutað er á hverju ári sérstaklega til fatlaðs fólks með aukafyrirgreiðslu af hálfu ríkisins til viðbótar við hina almennu niðurfellingu.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Austurl. hefur spurst fyrir um álagningu innflytjenda á öryrkjabifreiðar. Álagningarheimild innflytjanda á bifreiðar er hin sama hvort sem þær eru seldar öryrkjum eða öðrum, þ.e. álagningin reiknast af sama verðgrunni, álagningargrunni. Þetta fyrirkomulag hefur verið í gildi alveg frá því að öryrkjar fyrst fengu heimild til þess að kaupa bifreiðar á grundvelli niðurfelldra aðflutningsgjalda. Rökstuðningur fyrir þessu álagningarfyrirkomulagi á öryrkjabifreiðar er fyrst og fremst sá, að kostnaður innflytjanda vegna sölu á þeim er ekki minni en við sölu annarra bifreiða. Fjármagnskostnaður er svipaður þar sem aðflutningsgjöld koma yfirleitt ekki til greiðslu fyrr en um það leyti sem afhending bifreiðarinnar fer fram. Annar kostnaður við sölu bifreiða er síst minni þegar selt er til öryrkja en þegar selt er til annarra aðila. Að mati Verðlagsstofnunar hafa forsendur að baki gildandi álagningarreglna á öryrkjabifreiðar ekki breyst og því hefur ekki verið talið ástæða til að endurskoða þær. Þegar innflutningsgjöld eru felld niður af vörum helst álagningargrunnur óbreyttur hjá innflytjandanum. Það er cif-verð að viðbættum innflutningsgjöldum o.fl. Álagningin er nú tvenns konar, 630 kr. föst álagning á hverja bifreið og auk þess 6% af álagningargrunni. Þá eru lagðir á vextir, kostnaður við standsetningu og ábyrgðargjald.



Herra forseti. Ég mæli hér fáein orð fyrir fsp., sem varamaður minn, Sigurður Óskarsson, bar fram hér á Alþingi fyrir jól og beindi til forsrh. Tilefni þeirrar fsp. er það, að á Alþingi, 100. löggjafarþinginu, kom fram tillaga um eflingu þjónustu- og úrvinnsluiðnaðar í sveitum. Alþingi samþykkti ályktun um þetta efni 14. maí 1979 þar sem segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir sérstökum stuðningi opinberra aðila við stofnun þjónustu- og úrvinnsluiðnaðar í sveitum. Byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins skal falið að rannsaka möguleika smáiðnaðar í sveitahreppum, safna hugmyndum um hugsanlegar framleiðslugreinar, kanna viðhorf og áhuga heimamanna víðs vegar um land og gera áætlun um framkvæmdir. Við undirbúning þessa máls ber einnig að taka mið af þeirri allsherjarathugun og tillögugerð varðandi atvinnumöguleika aldraðra, sem samþykkt hefur verið á Alþingi. Jafnframt skal lánadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins falið að veita heimaaðilum aðstoð við stofnun fyrirtækja, sem komið er á fót samkvæmt þessari áætlun, og skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda. Sérstaklega ber að kanna möguleika á stofnun og stuðningi við framleiðslusamvinnufélög í sveitum. Stuðla ber að því, að veitt verði óafturkræf framlög úr Byggðasjóði eða ríkissjóði til stuðnings smáiðnaði í sveitum, allt að 15% stofnkostnaðar. Þegar ár er liðið frá samþykkt þessarar tillögu skal ríkisstj. gefa Alþingi skýrslu um framkvæmd hennar.“ Ríkisstj. sendi þessa ályktun til Framkvæmdastofnunarinnar og óskaði eftir að þar yrði unnið að áætlunargerð í þessu efni. Sú áætlun var unnin strax á vegum byggðadeildar og hún er síðan samþykkt af stjórn Framkvæmdastofnunarinnar í maí 1980. Í þeirri bókun var þetta, með leyfi forseta: „Stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins samþykkir áætlun að eflingu smáiðnaðar í sveitum. Stjórnin mun ábyrgjast þær tillögur um lánveitingar og styrki, sem í áætluninni felast, enda falli fyrirgreiðsla að lánsfjárramma. Byggðasjóðs hverju sinni og einstök mál verði metin hvert fyrir sig. Ákvörðun um framkvæmd tillagnanna er í tilraunaskyni og nú fyrir árið 1981.“ Eins og fram kemur í þessari bókun var litið svo á af stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, að þetta væri það nýmæli að vert væri að telja þetta sem eins konar tilraun til stuðnings við smáiðnaðaruppbyggingu, og segir í tillögum byggðadeildarinnar að þar sem lítil reynsla sé fyrir hendi séu eftirtaldar tillögur settar fram einungis til eins árs í einu, í fyrsta sinn fyrir árið 1981. Á því ári skal 20 smærri iðnfyrirtækjum í sveitum, annaðhvort nýjum eða starfandi fyrirtækjum, veitt ákveðin aðstoð til uppbyggingar. Það er gert ráð fyrir því, með hverjum hætti þessi fyrirtæki verði fjármögnuð, og er það að nokkru leyti frá Byggðasjóði með framlagi og með láni. Í öðru lagi er gerð tillaga um lán úr Iðnlánasjóði til þessara hluta, en að öðru leyti yrðu þau fjármögnuð af eigin fjármagni þeirra, sem fyrirtækin setja upp, eða lánum frá viðskiptabanka. Þá er einnig gerð tillaga um stuðning við starfandi fyrirtæki, sem er fjármagnað með sama hætti, en þó í öðrum hlutföllum. Í þessu sambandi var einnig gert ráð fyrir því, að stuðningur yrði veittur við að efla heimilisiðnað í sveitum í ýmsum formum, og gæti ég trúað að það hefði getað leitt til hagsbóta og sérstakrar ánægju fyrir aldrað fólk, ef farið hefði verið að því ráði að hrinda slíkri áætlun í framkvæmd. Í því efni var fyrst og fremst reiknað með því, að ráðnir yrðu tveir hönnuðir til þess að hanna prjónaverkefni og vefnaðarverkefni fyrir þennan heimilisiðnað. Einnig var gert ráð fyrir því, að unnið yrði úr öðrum efnum, eins og t.d. rekaviði, beini, horni, leðri, smíðajárni eða fiskroði. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta. Mér vitanlega hefur ríkisstj. ekki tekið afstöðu til þessarar áætlunar um uppbyggingu smáiðnaðar í sveitum. Segir það sig sjálft, að á meðan ekki er tekin afstaða til hennar frá ríkisstj. hendi verður þessi tilraunaáætlun ekki framkvæmd, þar sem Byggðasjóður einn ræður því ekki hvernig með verður farið eða að verki staðið.



Herra forseti. Áætlun Framkvæmdastofnunar um eflingu smáiðnaðar í sveitum var rædd á fundum ríkisstj. Eftir þær umr. var samþykki að vísa áætluninni til iðnrn. til frekari athugunar. Um þessa áætlun hefur síðan verið fjallað í iðnrn. í tengslum við aðrar iðnþróunaraðgerðir í landshlutum. Starfshópur á vegum rn., sem annast tengsl við iðnráðgjafa í einstökum landshlutum, hefur sérstaklega unnið að þessu máli. Auk fulltrúa frá iðnrn. eru í starfshópnum fulltrúar frá Iðntæknistofnun Íslands, byggðadeild Framkvæmdastofnunar og Samstarfsnefnd um iðnþróun. Í sambandi við iðnþróun í strjálbýli og einstökum landshlutum hefur starfshópurinn lagt áherslu á undirbúningsaðgerðir áður en og jafnhliða því sem unnið væri að áætlun um þróun iðnaðar og stofnun fyrirtækja í strjálbýli. Til þess að áætlanir, þótt vandlega séu unnar, leysi vanda þarf jarðvegur fyrir iðnþróun að vera fyrir hendi. Margvíslegar undirbúningsráðstafanir hafa verið gerðar, sem m.a. eru fólgnar í eflingu ráðgjafarþjónustu við iðnað í strjálbýli, einkum með starfsemi iðnráðgjafa, myndun iðnþróunarfélaga og svæðisbundinna iðnþróunarsjóða í tengslum við þau. Einnig er í undirbúningi námskeið við stofnun nýrra fyrirtækja og þróun starfandi fyrirtækja. Í þessu efni eru minni og meðalstór fyrirtæki einkum höfð í huga. Hér hefur verið drepið lauslega á nokkur atriði sem er ætlað að styrkja undirstöðu iðnaðar á landsbyggðinni og þar með skapa betri skilyrði til að hrinda í framkvæmd fyrirliggjandi áætlun um eflingu smáiðnaðar í sveitum. Að lokinni endurskoðun á vissum þáttum áætlunar um eflingu smáiðnaðar í sveitum, í samræmi við það starf sem unnið hefur verið á síðasta ári, mun áætlunin tekin fyrir á næstunni á ný í ríkisstj.



Herra forseti. Sem 1. flm. að umræddri till. til þál., sem hér var samþykkt sem ályktun Alþingis, hlýt ég að fagna því, að þessi fsp. er fram borin og um hana rætt hér á Alþingi. Ég get ekki stillt mig um að þakka sérstaklega þá ágætu vinnu sem byggðadeild Framkvæmdastofnunar lagði í þetta verk. Ég var í raun og veru hissa á því, hvað margir möguleikarnir voru sem þeir unnu upp úr og bentu á. Um leið varð ég var við það, að áhugi var mikill á því í sveitahreppum, þar sem byggð stendur tæpt, að einhverjum slíkum smáiðnaði væri komið á. Það er að vísu rétt, að erfiðleikar iðnaðarins, hins almenna iðnaðar, eru nú nokkuð miklir og því eðlilegt að menn hiki kannske meira en ella vegna þess að þessi atvinnugrein hefur ekki gengið sérlega vel. En þó veit ég að nokkrar þreifingar eru um þetta víða úti í landshlutunum. Ég vil nefna það sérstaklega, að sá iðnþróunarfulltrúi eða iðnráðgjafi, eins og það heitir víst nú, sem starfar á Austurlandi, hefur unnið að nokkrum verkefnum þar, sem eru í góðum undirbúningi, í samráði við iðnrn. Ég veit að í nokkrum sveitum er þetta í allgóðri þróun og jafnvel að menn geti séð árangur af því innan tíðar. Ég vil hins vegar taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, að nauðsynlegt er, eftir að þessi undirbúningsvinna hefur farið fram, að hæstv. ríkisstj. taki um það endanlega ákvörðun, að framkvæmdir í þessa átt verði hafnar svo sem ályktunin segir til um.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir þær upplýsingar sem fólust í svari hans við þessari fsp. Ég hef að sjálfsögðu ekkert við það að athuga, að þessi meðferð málsins er höfð, að yfir þessa áætlun er farið af öðrum aðila en þeim sem byggði hana upp. En ég verð þó að segja það, að mér þykir þetta vera farið að taka of langan tíma frá því að áætlunin barst frá Framkvæmdastofnuninni og til dagsins í dag, að ekki hefur orðið af neinum framkvæmdum í þessu efni. Það er að vísu gott til þess að vita, að iðnrn. hefur haft um þetta starfshóp, og vonandi kemur meira út úr því en bara skýrsla. Ég vona að sá starfshópur og iðnrn. séu í það góðum tengslum við þá iðnráðgjafa sem þegar starfa í landinu, að menn geti vænst þess, að eitthvað komi út úr þessari áætlunarstarfsemi. Hv. 2. þm. Austurl. hafði orð á því, að hann hefði orðið var við áhuga fyrir þessu víða í sveitum landsins. Mér er einnig kunnugt um það, að hann er fyrir hendi. Þann áhuga þarf að virkja. Frumkvæðið er að mínu mati rétt að komi heiman að og slíkar stofnanir og slík fyrirtæki séu sett upp að frumkvæði heimamanna. En víða þarf til þess stuðning, bæði í ráðgefandi formi og að því er fjármögnun varðar. Það er það sem ég hafði ætlað að væri fyrst og fremst það sem að ríkisstj. sneri, að hún yrði að taka ákvörðun um með hverjum hætti sá stuðningur gæti orðið, einkum fjármagnslega séð, og þess vegna hefði þurft að kynna þessar áætlanir um leið og þær voru tilbúnar. Ég hef ítrekað vakið athygli á því á stjórnarfundum í Framkvæmdastofnun ríkisins, að það hefur ekki verið tekin afstaða til þeirra áætlana sem unnar hafa verið hjá Framkvæmdastofnuninni. Mér skilst að fæstar þeirra hafi fengið endanlega afgreiðslu hjá ríkisstj., hvorki fyrr né síðar. Reynslan af þeim sumum er sú, að þó að leitast hafi verið við að hrinda þeim fram hefur fjármögnunarþáttur þeirra oft legið eftir, vegna þess að hin sameiginlega afstaða til fjármögnunarinnar, sem eðlilegast er að ríkisstj. komi á milli þeirra lánastofnana sem til greina koma, það leiðandi starf hefur vantað vegna þess að afstaða hefur ekki verið tekin. Ég er þeirrar skoðunar, að það þurfi að ráða bót á þessu. Ég vona að sú umr., sem hér hefur orðið um áætlunina um smáiðnað í sveitum, verði til þess, að menn líti þannig á að það þurfi að færa þessar áætlanir betur út en gert hefur verið enn þá. Ég vil svo þakka fyrir svörin.