Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ferðamála-, iðnaðar-, og nýsköpunarráðherra, heilbrigðisráðherra, dómsmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Herra forseti. Sveitarfélögin hafa orðið fyrir gríðarlegu tekjufalli og auknum kostnaði í þessum aðstæðum. Þeim er býsna þröngt sniðinn stakkur. Álag á nærþjónustu eykst gríðarlega í þessu erfiða árferði og við erum að tala um leikskóla, skóla, öldrunarþjónustu, málefni fatlaðra o.fl. Nú þarf að verja þetta af alefli. Ég efast ekki um vilja sveitarfélaganna til þess, en útsvarstekjur fara minnkandi og framlög úr jöfnunarsjóði fara lækkandi samkvæmt fjármálaáætlun. Þrátt fyrir að sveitarfélögin séu einn armur hins opinbera reka þau sig að mörgu leyti eins og fyrirtæki þar sem skýr greinarmunur er gerður á rekstri og fjárfestingu og áhersla á að halda rekstrinum við núllið. Ef þeim á að takast það á sama tíma og þau berjast við aukinn kostnað er hætt við að þau bregðist við með minni fjárfestingum. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar gerir beinlínis ráð fyrir því. Hvort tveggja eru hins vegar afar slæmir kostir. Niðurskurður þjónustu bitnar harðast á tekjulægsta fólkinu og eykur mismun á milli fólks. Neyðist sveitarfélög til að draga úr fjárfestingu mun það soga máttinn úr viðspyrnunni og vinna beinlínis gegn örvandi aðgerðum ríkissjóðs. Það kemur illa niður á hagkerfinu í heild sinni, herra forseti, á öllum almenningi. Nú er vissulega hægt að spyrja hvort sveitarfélögin eigi ekki bara og geti ekki skuldsett sig meira fyrir fjárfestingu. Þá er líka hægt að spyrja á móti: Er eðlilegt að þau neyðist til að gera það á lánakjörum sem eru mun lakari en þau sem standa ríkissjóði til boða? Á endanum er það nefnilega þannig að nettóskuldasöfnun hins opinbera verður nákvæmlega sú sama óháð því hvor armurinn tekur lánið. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Verður komið betur til móts við sveitarfélög landsins með beinum stuðningi eða í það minnsta hagstæðum lánalínur umfram það sem gert hefur verið hingað til?

Virðulegi forseti. Þetta er mjög mikilvæg umræða sem hv. þingmaður setur á dagskrá, þ.e. hið opinbera og hlutverkaskipti ríkis og sveitarfélaga, tekjuskiptingin þeirra á milli, sjálfstæði sveitarfélaganna. Hér á Íslandi höfum við lagt mjög mikla áherslu á fjárhagslegt sjálfstæði sveitarfélaga, sjálfstæða tekjustofna þeirra og ábyrgð á eigin málaflokkum. Það birtist okkur t.d. í því að hér á Íslandi er umfang sveitarstjórnarstigsins í heildarútgjöldum hins opinbera mun lægra en t.d. á við á Norðurlöndunum. Þá eru ýmiss konar tilfærslur og beinn stuðningur frá ríkinu, t.d. gegnum jöfnunarsjóð, mun lægra hlutfall af heildartekjum sveitarfélaga en á við á þessum sömu stöðum sem ég hef verið að vísa til, þ.e. á Norðurlöndunum. Þar eru verkefni sveitarfélaganna sömuleiðis mun umfangsmeiri, þau eru færri og telja miklu fleiri íbúa að jafnaði en á hlutfallslega við hér. Með þessu er ég að vekja athygli á því að það hefur afleiðingar að reka þá stefnu sem við höfum keyrt á Íslandi, að leggja svona mikla áherslu á sjálfstæða tekjustofna sveitarfélaga, sjálfstæði þeirra og ábyrgð á eigin málum. Það má lýsa því í mjög grófum dráttum þannig að þegar vel gengur fleyta sveitarfélögin dálítið rjómann af því og fá til sín mikla aukningu og fara tiltölulega létt í gegnum slíkt skeið. En á hinn bóginn, þegar ekki árar eins vel þá ráða þau varla við breytinguna. Ég tel að sú staða sem upp er komin, m.a. í samtali við sveitarfélögin, kalli á miklu dýpri spurningar en bara þá hvort ríkið ætli núna að reiða fram milljarðatugi til að leysa einhvern vanda til skamms tíma. Það kallar á miklu dýpri spurningar en það. En að sjálfsögðu ætlar ríkið að standa við það sem við höfum sagt. Við höfum nýlega gengið frá samkomulagi við sveitarfélögin um að standa með þeim og höfum staðið í fjölþættum aðgerðum til þess á þessu ári.

Herra forseti. Það er einmitt vegna meiri beins stuðnings á Norðurlöndunum til sveitarfélaga sem þau eru ekki í eins vondri aðstöðu núna og sveitarfélögin okkar. Þau búa bara við ofboðslega erfitt ástand núna. 80% af launakostnaði sveitarfélaga er vegna fræðslumála og félagsþjónustu. Launakostnaður sveitarfélaga er 50% af rekstrarfé á ári á meðan hann er ekki nema 25% hjá ríkinu á sama tíma og verið er að skera niður. Ég er ekkert að tala um að ausa út peningum, mér hefur sýnst það vera drjúgt sem hefur verið sett í nauðsynlegar aðgerðir til fyrirtækja. Ég spyr einfaldlega: Kemur til greina að beita sér fyrir því að sveitarfélögin geti tekið hagstæðari lán, bara á svipuðum kjörum og stuðningslán til fyrirtækja voru? Og ég spyr á endanum: Er hæstv. ráðherra ekki sammála mér um það að veik viðspyrna og geta sveitarfélaganna til að taka þátt í þessu erfiða verkefni muni bitna á okkur öllum, líka verkefni hæstv. ráðherra?

Virðulegur forseti. Jú, ég get tekið undir það að veik viðspyrna af hálfu þess hluta hins opinbera sem sveitarfélögin eru eða standa fyrir væri ekki gott innlegg inn í þá efnahagsstefnu sem við erum núna að keyra. Þess vegna höfum við verið í margvíslegum aðgerðum til að létta undir með sveitarfélögum. Við höfum farið í gegnum þingið með fjöldann allan af aðgerðum og vorum núna síðast, bara svo ég nefni eitt dæmi, að auka endurgreiðslur vegna framkvæmda sem mun gera þeim auðveldara fyrir að standa í þeim á næsta ári. Hv. þingmaður segir að það sé meiri beinn stuðningur á Norðurlöndunum. Það er vegna þess að þar er beinlínis að jafnaði miklu meiri beinn stuðningur. Menn eru meira á fjárlögum. Þar er ekki farið með jöfnunarsjóð með þeim hætti sem við gerum hér, að vera með fyrir fram settar formreglur þannig að jöfnunarsjóður sé að ýkja sveiflurnar eins og gerist á Íslandi, heldur horfa menn til hinnar raunverulegu þarfar. 

Virðulegur forseti. Þunglyndi er einn af algengustu sjúkdómum í heimi og á stóran þátt í örorku. Það verður að taka málefni fólks með þunglyndi eða aðra geðröskunarsjúkdóma föstum tökum. Það er því miður víða pottur brotinn í heilbrigðismálum innan heilbrigðiskerfisins. Illa veikt fólk sem glímir við alvarlega geðröskunarsjúkdóma kemur víða að lokuðum dyrum. Því miður eru bæði börn og fullorðnir með átakanlega reynslu af því að þurfa að leita hjálpar hjá heilbrigðiskerfi okkar Íslendinga. Það er fáránlegt að vera með þá átakanlegu reynslu að hringja í geðdeild Landspítalans í neyð og vera sagt að þar sé hjálpina ekki að finna. Að þeim sem eru með alvarlega geðsjúkdóma skuli vera sagt af heilbrigðisfólki að fara fyrst til heimilislæknis. Það er löng bið þar. Það er ekki boðlegt að veikt fólk komi að lokuðum dyrum hjá heilbrigðiskerfinu. Það er til háborinnar skammar. Að það þurfi að fara krókaleiðir í kerfinu til að komast að hjá geðlækni eða inn á geðdeild getur ekki verið rétt, hæstv. heilbrigðisráðherra. Er ekki bráðaþjónusta til staðar fyrir illa veikt fólk með geðsjúkdóma? Eða þarf að bíða í vikur eftir tíma hjá heimilislækni eftir tilvísun til geðlæknis? Börn verða að bíða mánuðum saman eftir hjálp. Það virðist engin hjálp til staðar fyrir börn sem búa hjá foreldrum með geðsjúkdóma. Hvað eru mörg svona göt í kerfinu, hæstv. heilbrigðisráðherra? Hvað þarf að bíða lengi eftir að kerfið virki fyrir alla? Er ekki kominn tími til að við brettum upp ermarnar, hysjum upp um okkur buxurnar og förum að taka á þessum málum? Þetta er dauðans alvara, alveg í orðsins fyllstu merkingu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er sannarlega rétt að það er mikilvægt að leggja áherslu á geðheilbrigðismál á öllum tímum en ekki síst einmitt núna, þegar við erum að glíma við áhrif Covid-19 og þeirra aðgerða sem við höfum þurft að grípa til í sóttvarnaskyni. Við höfum á þessu kjörtímabili lagt umtalsverða áherslu á þennan málaflokk og einmitt til að tryggja heildstæðari þjónustu á geðheilbrigðissviði. Við höfum ráðið sálfræðinga í heilsugæsluna um allt land til að tryggja sálfræðiþjónustu á fyrsta stigi heilbrigðisþjónustunnar. Við höfum fullmannað geðheilsuteymi um allt land og stofnað sérstakt geðheilsuteymi fyrir fanga. Við höfum unnið í að efla fjarheilbrigðisþjónustu. Við höfum ráðstafað sérstöku fjármagni í eflingu geðheilbrigðisþjónustu vegna Covid-19, 540 milljónir á þessu ári og áfram á næsta ári. Það fjármagn hefur t.d. verið notað til að bæta við tíu stöðugildum sálfræðinga hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins á síðustu mánuðum og fleiri sálfræðinga um allt land. Geðráð var sett á fót tímabundið í apríl síðastliðinn sem hefur það hlutverk að hnýta markvisst saman aðgerðir með notendum heilbrigðisþjónustunnar sem skiptir máli að komi að þróun og uppbyggingu þjónustunnar. Við höfum lagt áherslu á forvarnir og lýðheilsu. Við höfum aukið fjármagn til sjálfsvígsforvarna. Við höfum unnið að því að draga úr biðlistum fyrir ADHD-greiningar, bæði hjá börnum og fullorðnum, í samvinnu heilbrigðisráðuneytisins, Landspítala, ADHD-samtakanna og heilsugæslunnar. Við höfum unnið að gerð geðheilbrigðisstefnu til ársins 2030 í ráðuneytinu sem verður byggð á heilbrigðisstefnu. Þessi málaflokkur, geðheilbrigðismálin, eru í forgangi hjá mér og hafa verið allan minn embættistíma.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin. En þrátt fyrir öll þessi svör og allt það sem er verið að gera fellur fólk enn milli skips og bryggju. Það eru göt í kerfinu, börn fá enga hjálp og búa hjá foreldrum með geðræn vandamál. Börn eru enn á biðlistum. Og það sem er kannski skelfilegast er að fólk kvartar undan því að einstaklingar með alvarleg geðræn vandamál nái ekki strax í gegnum síma inn á bráðamóttöku, fái ekki hjálpina, og að hvergi sé tekið á því að ekki sé nein hætta á því að ef einhver þarf á bráðaþjónustu að halda sé honum bara vísað á heimilislækni til að fá tilvísun. Það gengur ekki upp. Það getur ekki á nokkurn hátt gengið upp að vísa fólki frá og segja því að fara til heimilislæknis. Heilsugæslan er ekki opin allan sólarhringinn.

Virðulegi forseti. Verklagið er með þeim hætti að ef það er bráðavandi á barnið ekki að þurfa að bíða. Það er skilningur allra í kerfinu. Það eru þau skilaboð sem ég fæ frá framlínustarfsfólki að það sé hugsunin. Og ég veit að ef það er einhvers staðar meðvitund um mikilvægi þess að forgangsraða börnum í bráðum vanda þá er það hjá því fólki sem veitir þessa þjónustu.

Herra forseti. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur skilað skýrslu um áhrif kolefnisgjalds á eldsneytisnotkun heimilanna. Niðurstaðan er sú að rökstyðja þurfi betur hvers vegna kolefnisgjaldið er lagt á til að draga úr útblæstri. Þau gögn sem vísað er til í skýrslunni benda til að gjaldið þurfi að vera mjög hátt til að virka. Þá þyrfti jafnframt að skýra frá því til hvaða aðgerða verði gripið til að koma fólki milli áfangastaða. Skatturinn bítur enn fremur á efnalítið fólk, sem er líklegra til að nota bifreiðar minna en það sem hefur efni á að gera út bifreið. Það kemur margt fróðlegt fram í þessari skýrslu og satt best að segja er ég svolítið hissa á því að hún hafi ekki fengið meiri athygli. Á bls. 7 í skýrslunni segir t.d. frá áhrifum kolefnisskatts á Írlandi, að kolefnisskatturinn hafi ekki breytt notkun fólks á eldsneyti þar í landi. Síðan er rætt um efnahagsleg áhrif kolefnisskatta, að þau séu margslungin og miklu skiptir hvað ríkið geri við tekjur af skattinum. Ef ráðstöfun skatttekna er ekki tekin með í reikninginn er niðurstaða flestra sú að landsframleiðsla og atvinna minnki eftir að kolefnisgjald er lagt á. Skatturinn hefur meiri áhrif á lífskjör láglaunafólks en annarra og kolefnisgjöld hafa meiri áhrif á neyslu og kjör hjá fátækum heimilum. Svo segir á bls. 8 í skýrslunni, með leyfi forseta: „Þegar á heildina er litið má sjá að kolefnisgjöld hafa hingað til ekki haft mjög mikil áhrif á neyslu fólks.“ Á bls. 13 segir: „Ef ætlunin er að draga úr neyslu heimila á eldsneyti um 10% þarf verð þess að hækka um 10/0,35 eða um tæp 30%.“ Það sjá allir hvaða áhrif það hefði á efnahag heimilanna og efnahagsmálin almennt. Hæstv. umhverfisráðherra. Er þessi skýrsla ekki áfellisdómur yfir kolefnisgjaldastefnu þessarar ríkisstjórnar?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir samtalið í dag um kolefnisgjöld. Þau eru sett á til að reyna að breyta hegðun, til að reyna að fá fólk til að fara úr því að nota eldsneyti sem hefur í för með sér að menga og valda loftslagsbreytingum. Þess vegna eru kolefnisgjöld mikilvæg. Þar sem þessi skýrsla dregur fram er hins vegar það að gjaldið þyrfti í raun að vera mun hærra til þess að það myndi bíta betur. Það eru meginskilaboðin í þessari skýrslu. Það er vissulega farið inn á það að skattlagning sem þessi getur bitnað mismunandi á fólki, það er alveg hárrétt. En það fer allt eftir því hvernig unnið er að því að reyna að gera efnaminna fólki kleift að nýta sér önnur úrræði, nýta sér það að geta farið yfir í að nýta endurnýjanlegt eldsneyti, kaupa farartæki til þess o.s.frv. Markaðurinn í þessu er allur að breytast. Það eru að koma fleiri notaðir bílar inn á markaðinn o.s.frv. Meginatriðið er það að kolefnisgjöldin eiga að breyta hegðun. Þessi ríkisstjórn hefur hækkað þau til að reyna að hafa áhrif á þessar breytingar. Við höfum líka sett inn hvata til að beina fólki þá leið að nota umhverfisvænni fararskjóta, sem snýr bæði að almenningssamgöngum og því að geta farið um gangandi, hjólandi o.s.frv. Þannig að þessi skýrsla er alls ekki áfellisdómur. Hún snýst fyrst og fremst um það að til að kolefnisgjald bíti vel þá þarf það í raun að vera hærra en það er í dag.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ráðherrann nefndi einmitt réttilega að gjaldið hafi hækkað í tíð þessarar ríkisstjórnar og það hefur svo sannarlega gert það. Þegar þessi ríkisstjórn tekur við er gjaldið á ársgrundvelli 3,5 milljarðar. Það er rúmir 6 milljarðar á þessu ári. Þessi skýrsla staðfestir nákvæmlega það sem við Miðflokksmenn höfum alltaf haldið fram, að þessari skattlagningu er ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti. Það er alveg klárt. Skýrslan staðfestir það. Það er ekki forsvaranlegt að leggja skatt á almenning með þessum hætti þegar það bitnar verst á tekjulágu fólki. Það verður að segjast alveg eins og er, hæstv. ráðherra. Það segir á bls. 13 í skýrslunni: „Ekki liggja fyrir góð gögn um eldsneytisnotkun fyrirtækja hér á landi …“ Hvers vegna vísar ráðuneytið í þessa skýrslu sem grunngagns um árangur af skattlagningu á eldsneyti ef fyrir liggur staðfesting þess efnis að ekki liggi fyrir góð gögn 

Hæstv. forseti. Það sem þessi skýrsla sýnir er einfaldlega það að kolefnisgjald, farið er í gegnum það í skýrslunni, er viðurkennd leið til að reyna að hafa áhrif á hegðun fólks til að fólk dragi úr notkun sinni á eldsneyti sem hefur í för með sér mengun sem veldur loftslagsbreytingum. Það er mergurinn málsins. Einnig kemur fram í skýrslunni að það þyrfti í rauninni að hækka kolefnisgjaldið til að þetta gæti gengið enn þá betur. Og þá geta stjórnvöld haft leiðir til þess að jafna þann mun sem mögulega getur komið fram í slíkri skattlagningu á mismunandi tekjuháa hópa í samfélaginu og það er verkefnið.

Forseti. Kristrún Mjöll Frostadóttir, aðalhagfræðingur Kviku, hefur farið yfir nokkur atriði er varða tekjustofna sveitarfélaganna að undanförnu og fjárhagslegan sveigjanleika þeirra til að bregðast við afleiðingum af aðgerðum ríkisstjórnar í sóttvörnum. Staða mála hjá sveitarfélögum er vægast sagt alvarleg ef stefna ríkisstjórnarinnar nær fram að ganga. Til að byrja með bendir Kristrún á að rekstur sveitarfélaga hafi ekki verið losaralegur á undanförnum árum. Sveitarfélögin hafi skilað álíka rekstrarjöfnuði og ríkissjóður ef frá eru taldar einskiptistekjur ríkissjóðs vegna slitabúa föllnu bankanna. Sveitarfélög landsins hafa almennt verið vel rekin þrátt fyrir að naumt sé til þeirra skammtað, vel rekin þrátt fyrir að flutningur á málefnum fatlaðra til sveitarfélaga sé 18% af útgjaldaaukningu þeirra frá 2010. Ríkið gerir meira að segja aðhaldskröfu á framlög sín til sveitarfélaganna vegna málefna fatlaðra, aðhaldskröfu á laun. Það er markmið stjórnvalda að gefa í upp úr niðursveiflunni, að koma með innspýtingu og drífa allt af stað aftur. En á sama tíma sýnir fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að fjárfesting sveitarfélaga verður langt undir sögulegu meðaltali. Niðurstaðan er að þótt fjárfestingar ríkisins tvöfaldist á næsta ári miðað við árið 2019 minnkar fjárfesting bæði sveitarfélaga og opinberra fyrirtækja. Heildarfjárfestingin hjá hinu opinbera verður 15 milljörðum minni en fyrir tveimur árum síðan og sambærileg við árið í ár. Það er nú öll innspýting hins opinbera sem á að koma okkur út úr kreppunni. Ríkisstjórnin varpar bara ábyrgðinni á hallarekstri yfir á sveitarfélögin. Það er ábyrgðarlaust og glæfralegt og vinnur gegn yfirlýstum markmiðum ríkisstjórnarinnar, það bitnar á grunnþjónustu við íbúa þessa lands, það bitnar á viðkvæmustu hópunum og grefur undan grunnstoðum sveitarfélaga. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig getur sveitarstjórnarráðherra varið jafn glæfralega og ábyrgðarlausa stefnu gagnvart sveitarfélögum landsins?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það væri mjög áhugavert að taka hér málefnalega umræðu um stöðu sveitarfélaganna og nauðsynlegt. En nálgun hv. þingmanns er auðvitað mjög ómálefnaleg þegar hann segir að það sé stefna ríkisstjórnarinnar sem stefni sveitarfélögunum í einhvern vanda, þegar allir vita við hvað menn eru að fást við í þessu samfélagi, sem er heimsfaraldur, Covid. Það er alveg hægt að taka hér málefnalega umræðu um hvernig íslenska sveitarstjórnarstigið er byggt upp, á sjálfstæðum tekjustofnum, það var gert hér í fyrra svari í dag, og hversu ólíkt það er því sem til að mynda gerist annars staðar á Norðurlöndum. Hv. þingmaður fullyrti að hér væru öll sveitarfélög vel rekin. Það er einfaldlega hægt að fara í gegnum töfluna, en hópur sem var að störfum í allt sumar setti fram líkan, og það er augljóst að sveitarfélögin standa mjög misjafnlega. Það er augljóst af þeim lestri að sum sveitarfélög gætu staðið sig mun betur og jafnvel stærsta sveitarfélag landsins sem ætti þó að hafa mestu hagræðingarmöguleikana í krafti stærðar. Margt bendir til þess að ef það sveitarfélag eitt og sér þurfi að treysta á byggingarréttartekjur til þess að vera í plús þá sé eitthvað verulega að í þeim rekstri. Mér finnst þessar fullyrðingar hv. þingmanns ganga býsna langt. Það er hins vegar allt önnur umræða að taka hér málefnalega umræðu um það hvernig við getum aukið opinberar fjárfestingar. Það gætum við gert í þinginu. Við gætum aukið þær og að því hefur ríkisstjórnin stefnt. Ég veit að slíkur áhugi er til staðar, ég heyri það alla vega hjá einstökum þingmönnum fjárlaganefndar. Það mætti líka velta fyrir sér hvort við getum nálgast það að taka umræðu um það, af því að sveitarstjórnarstigið er eins og það er, hvort ríkið eigi að koma þar að í einhverri opinberri fjárfestingu og búa til einhvern slíkan fjárfestingarsjóð. 

Virðulegi forseti. Stefna stjórnvalda birtist í fjármálaáætlun, og ég spyr: Hvernig getur það verið meðvituð stefna ríkisstjórnarinnar að sveitarfélög dragi úr opinberri fjárfestingu í efnahagslegri niðursveiflu? Hvernig gengur að segja: Innspýting með vinstri hendinni og samdráttur með þeirri hægri? Hvers konar stefna er það eiginlega, bæði betra einhvern veginn? Það er ekki heil brú í þessari áætlun ríkisstjórnarinnar, að bæta við hérna, minnka þarna, aðhald á fatlaða, lífskjaraskerðing fyrir aldraða, uppsagnarstyrkir til fyrirtækja, meiri framkvæmdir hjá ríkinu og minni hjá sveitarfélögum. Þetta er svo sannarlega ríkisstjórn með breiða skírskotun, ekki til hægri og vinstri heldur út og suður. Þær eru kaldar kveðjurnar sem ráðherra sendir byggðum landsins, og það er stórskuldug framtíð. Það kæmi mér ekki á óvart að það myndi styrkja stöðu ríkisstjórnarinnar í áformum þeirra um lögþvingaðar sameiningar ef sveitarfélög þurfa að skuldsetja sig fyrir rekstri og verða enn háðari ölmusu frá ríkinu um hitt og þetta.

Virðulegur forseti. Hvernig fór fyrri umræða þessa andsvars við óundirbúnum fyrirspurnum fram? Ég hvatti hv. þingmann til að fara í málefnalega umræðu. Hann kemur hér með niðurskrifaðar á blað, sem hann hefur væntanlega setið yfir í gærkvöldi, allar þær dylgjur 

Herra forseti. Ég hlustaði á orðaskipti sem hæstv. fjármálaráðherra átti við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson fyrr í vikunni um kostnað og álag í heilbrigðiskerfinu. Ég upplifði þá svör fjármálaráðherra sem nokkur pólitísk tíðindi, rétt eins og formaður Miðflokksins gerði. Ríkisstjórnin hefur stundað það að senda fólk til útlanda í aðgerðir sem auðveldlega er hægt að framkvæma hér heima af sjálfstætt starfandi læknum fyrir langtum minna en kostar að senda þetta fólk út. Nú liggur fyrir að Landspítalinn þarf að fresta aðgerðum vegna Covid og þá er viðbúið að biðlistar lengist. Að senda fólk út með þessum hætti er allt að þrefalt dýrara fyrir heilbrigðiskerfið, felur í sér óþægindi og óhagræði fyrir sjúklinga og ég bendi á kolefnissporið. Kostnaðurinn felst í því að borga fyrir flug, borga fyrir gistingu, greiða dagpeninga og stundum uppihaldskostnað fylgdarmanns. Ég viðurkenni að ég fylltist bjartsýni þegar ég hlustaði á orð hæstv. fjármálaráðherra í þessari umræðu því að hann sagði um þetta, með leyfi forseta: „Ég tel að það sé alltaf rétti tíminn til að fara vel með peningana og tel að alveg óháð þessum kórónuveirufaraldri sé það almennt góð ráðstöfun að semja við þá sem geta verið sveigjanlegir og hagkvæmir í að veita þessa opinberu þjónustu, þjónustu sem er fjármögnuð af opinberu fé.“ Mig langar því til að fylgja samtali þeirra tveggja eftir og spyr í kjölfar þessara orða hæstv. fjármálaráðherra hvort þess sé að vænta að hann muni beita sér fyrir breytingum núna, hvort ekki sé einhugur um að nú hljóti að vera aukin krafa um að fara betur með almannafé í ljósi ástandsins og hvort fjármálaráðherra telji að hægt sé að réttlæta að þessi framkvæmd viðgangist áfram við núverandi aðstæður.

Virðulegi forseti. Það eiga í sjálfu sér ekki að vera ný tíðindi að ég telji erfitt að finna réttlætingu fyrir því að íslenska heilbrigðiskerfið standi straum af því að senda fólk til annarra landa á grundvelli réttar sem á rætur sínar í EES-samningnum, þegar á sama tíma er til staðar aðstaða og fólk til að sinna sömu aðgerðum á Íslandi. Það hef ég margoft tjáð mig um áður. Það sem fléttast inn í þessa umræðu eru hlutir sem við erum að fást við í dag og verið er að bregðast af krafti við, m.a. í heilbrigðisráðuneytinu í augnablikinu, sem er fráflæðisvandinn í heilbrigðiskerfinu. Hann tvinnast saman við þetta mál með þeim hætti að vegna hans hefur dregið úr afkastagetu stóru sjúkrahúsanna vegna þeirra tegunda aðgerða sem í mörgum tilvikum eiga hér undir. Og já, ég tel að við höfum þessar vísbendingar, þessi dæmi um að við séum að senda fólk til annarra landa í aðgerðir sem hægt hefði verið að leysa fyrir minni tilkostnað hérna á Íslandi. En ég held líka að við höfum fjölmörg önnur dæmi um að með betra skipulagi gætum við komið meiru í verk fyrir sama eða minna fjármagn. Þetta kallar á dýpri umræðu. Mér finnst oft og tíðum að þingið sé dálítið vanbúið í þeirri umræðu, hafi úr litlu að moða öðru en einhverjum einstökum dæmum, einstökum frásögnum. Af og til er farið í dýpri skoðanir, eins og t.d. átti við hjá fyrirtækinu Boston Consulting Group, sem skoðaði afköst og framleiðni í heilbrigðiskerfinu eða hluta þess á sínum tíma. Ég myndi fagna því mjög ef hér á vettvangi þingsins væri meira almennt aðhald með því að eiga frumkvæði að 

Forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Jú, það er rétt, það eru ekki tíðindi að fjármálaráðherra tjái sig með þessum hætti. En ég er ekki að spyrja um orð hans heldur hvort hann ætli að halda áfram að styðja þessa stefnu í verki. Og af því að hæstv. fjármálaráðherra nefnir að hér sé stundum verið að ræða einstakar dæmisögur þá er það nú þannig að það liggur fyrir fyrirspurn frá þingmanni innan hans eigin raða um hversu margar slíkar aðgerðir hafi verið framkvæmdar á tímabilinu 2016–2019. Það eru 100, að mig minnir, liðskiptaaðgerðir og 90 mjaðmaliðaaðgerðir. Þetta eru ekki einstakar dæmisögur, þetta er stefna og þetta er framkvæmd. Mig langar þá að ramma inn fyrri spurningu, hvort ráðherra geti ekki séð það fyrir sér í þessu ástandi að hann geri meira en að tala fyrir þessu, að hann fari að beita sér fyrir þessu. Þetta er ekki eina vandamálið. Þetta er ekki stærsta vandamálið. En í stöðu sem þessari held ég að við getum farið að gera kröfu um það að við horfum á málin og nálgumst þau með öðrum hætti.

Virðulegi forseti. Jú, ég mun áfram beita mér, að því marki sem þetta heyrir til míns friðar, fyrir því að við gerum betur. Ég veit og ég finn að það er metnaður til að gera betur. Ég segi þetta með einstöku dæmin bara vegna þess að stundum finnst mér að við mætum dálítið vanbúin til umræðunnar, ekki með nægilega djúpar greiningar. Stundum finnst mér að þingið ætti að vera betur í færum til þess að veita aðhald með því að láta framkvæma slíkar greiningar eða kalla eftir því að þær séu unnar og leggja þær síðan til grundvallar dýpri umræðu um þessi mál. Mig langar líka til að nefna í þessu samhengi, þrátt fyrir að við höfum verið að ræða þetta á forsendum kostnaðar, að við ræðum um þjóðfélagslega kostnaðinn, ekki bara þann sem ríkið þarf að leggja út í krónum og aurum heldur kostnaðinn fyrir samfélagið, fyrir þá sem eiga í hlut, kostnað sem hlýst af því að fólk er frá vinnu, er ekki fullgilt í þátttöku sinni í samfélaginu vegna þess að það er frá sökum 

Erum við ekki að tala um skýrslubeiðni frá … 
             Og ef hv. þingmaður vill ræða það þá er það guðvelkomið.) Hæstv. forseti. Það er áhugavert mál. En ég hafði hugsað mér  
            

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að fá þessa mikilvægu umræðu á dagskrá og þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að vera til svara. Landbúnaður hefur átt undir högg að sækja síðustu misseri. Verð á flestum afurðum, einkum kjöti, hefur ekki haldið í við almenna verðlagsþróun eða hefur beinlínis lækkað. Markaður fyrir búvöru hefur minnkað vegna samdráttar í ferðaþjónustu. Spurningin er: Hverjar eru samkeppnisaðstæður Íslands? Íslenskur markaður er örmarkaður í alþjóðlegum samanburði. Landbúnaður innan ESB hefur víðtækar heimildir til starfa í skipulögðum samtökum framleiðanda og afurðastöðva til að ná markmiðum um afkomu bænda. Þannig eru víðtækar heimildir í Lissabonsáttmálanum til að skapa sérstakar reglur um landbúnað til að tryggja afkomu þeirra sem hann stunda og framboð á matvælum. Það er ólögmæt mismunun gagnvart atvinnugreinum að ekki séu innheimtir tollar og gjöld með lögboðnum hætti af innlendum vörum. Slíkt getur varðað skuldbindingar íslenska ríkisins að EES-rétti. Í ljós hefur komið að í mörgum tilfellum er stórfelldur munur á því sem virðist vera flutt inn í landið borið saman við útflutning hingað af sömu vörum, einkum frá löndum ESB. Misræmið felst í því að meira magn af vöru virðist fara út úr Evrópusambandinu á útflutningsskýrslum frá tollyfirvöldum þar en er tollafgreitt hingað inn í landið í tollflokkum sem bera tolla. Á hinn bóginn virðast streyma inn vörur á tollskrárnúmerum sem eru tollalaus og engin leið að vita hvaðan þær koma eða hvaða vörur er um að ræða. Það má velta því fyrir sér hver tilgangurinn er með slíkum vinnubrögðum. Það er allt sem bendir til þess að hér sé ekki um neitt annað að ræða en stórfellt tollasvindl. Tollasvindl er lögbrot en ekki misræmi í framkvæmd samninga eins og gjörningurinn hefur jafnvel verið nefndur hér í ræðupúlti Alþingis. Héraðssaksóknari hefur a.m.k. einu sinni á þessu ári kært fyrir brot af þessu tagi. Því miður virðist hins vegar svo að brot sem þessi kunni að hafa staðið yfir árum saman í einhverjum tilvikum. Íslenska ríkið þarf að taka það alvarlega að fylgja alþjóðlegri samræmdri tollskrá og lögmæti hennar hér á landi. Þar eru skýrar réttarheimildir og Ísland er skuldbundið til að fylgja henni. Misræmi í tollframkvæmd hér á landi miðað við t.d. tollframkvæmd ESB skekkir opinberar inn- og útflutningstölur sem gerir alla hagsýslugerð ónákvæma. Rangar eða ónákvæmar hagtölur hafa enn fremur áhrif á samningsgerð Íslands við önnur ríki enda eru traustar hagskýrslur ein grundvallarforsendan fyrir gerð viðskiptasamninga. Mikilvægt er að halda því til haga að á gögnum sem fylgja vöru frá seljanda t.d. í ESB kemur fram á hvaða tollnúmeri varan er flutt út frá ESB. Álitamál um flokkun við gerð innflutningsskýrslu hér á landi snúa einvörðungu að skráningu á sjöunda og áttunda staf, sé slíkri flokkun til að dreifa hér á landi. En hvert er tjón neytanda og ríkis og bænda vegna málsins? Fjölmargir aðilar hafa orðið fyrir tjóni vegna athafnaleysis stjórnvalda í þessu máli. Í fyrsta lagi verður ríkið af mögulegum tekjum af tollum á vörum sem fluttar eru til landsins og hefðu verið fluttar inn á tollum að öllu eðlilegu. Í öðru lagi hafa bændur orðið af markaði sem hleypur á milljónum lítra mjólkur og hundruðum eða þúsundum tonna af kjöti. Hafi slíkt verið ætlun stjórnvalda hefði verið nær að segja slíkt berum orðum en að halda ekki samtímis uppi fagurgala um mikilvægi landbúnaðar, því tekjutap bænda er tilsvarandi. Allir aðrir aðilar á markaði, sem hafa fylgt settum leikreglum réttarríkisins, hafa sömuleiðis borið skertan hlut frá borði vegna þeirra ólögmætu mismununar sem felst í því að innheimta ekki lögboðna tolla af innheimtum vörum. Hæstv. forseti. Tími minn er búinn en ræðan ekki þannig að ég mun klára hana þegar ég kem aftur upp í lok umræðunnar.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að ræða þetta mikilvæga mál á þinginu. Ég hef fengið nokkrar spurningar frá málshefjanda sem ég ætla að bregðast við. Hann spurði m.a. hver viðbrögð tollyfirvalda og ráðuneytisins hafi verið við upplýsingum um að misræmi sé á tölum um útflutning búvara frá löndum Evrópusambandsins og innflutningstölum hér á landi. Viðbrögðin við því voru þau að við komum á fót starfshópi til að greina það misræmi. Í morgun birtum við niðurstöður starfshópsins á heimasíðu ráðuneytisins. Þar er m.a. bent á að auka þurfi nákvæmni í skjölun og eftirfylgni við tollafgreiðslu. Þar er misræmi og það gengur í báðar áttir. Stundum eru tölurnar hærri hér á landi en útflutningstölur frá Evrópusambandinu, stundum eru þær lægri. Við viljum fara nánar ofan í það og ég hef þess vegna ákveðið að þeirri vinnu skuli haldið áfram. Við settum starfshópinn saman til að komast skjótt að niðurstöðu um meginatriði og við höfum birt þær niðurstöður og munum þurfa að fara nánar ofan í saumana á þessum atriðum. Verið er að skoða innflutning í rauntíma en einnig aftur í tímann þegar tilefni er til þess. Sömuleiðis er spurt hver viðbrögð tollyfirvalda og ráðuneytisins hafi verið vegna þess að menn hafi skráð vöru við innflutning í ranga tollflokka. Við höfum tekið mjög hart á því máli. Upp kom tiltekið mál sem varðaði osta, sem ég held að við ættum bara að kalla pitsuosta, sem komu hingað til lands á undanförnum misserum þar sem upphaflega var talið hjá tollinum að nota bæri ákveðinn tollflokk. En eftir ábendingar og nánari skoðun á því var komist að þeirri niðurstöðu að varan væri í eðli sínu mjólkurafurð og ætti heima í slíkum tollflokki. Við höfum rakið tímalínu þess máls til þingnefndar en til að gera langa sögu stutta endaði sú athugun á málinu með því að gefin var út ný auglýsing í fjármálaráðuneytinu til að höggva á þann hnút og taka af skarið um að varan ætti heima með mjólkurvörum en ekki hafa það sem einkenni á henni að hún kæmi úr jurtaríkinu þótt jurtaolíu væri blandað saman við ostinn. Í því samhengi er auðvitað ástæða til að taka undir að það getur verið skaðlegt þegar vara kemur inn í landið í röngum tollflokki. Það getur skert samkeppnisstöðu. Réttilega er bent á að ríkið verður af tekjum en þegar er verið að ákveða tollflokkinn sem vara á heima í látum við þá niðurstöðu ekki ráðast af því hver tollurinn kynni að verða heldur viljum bara fá faglega rétta niðurstöðu á grundvelli þeirra alþjóðlegu viðmiða sem við höfum skuldbundið okkur til að fylgja. Í þessu tiltekna dæmi var uppi viss vafi en nánari skoðun þurfti til að komast að réttri niðurstöðu. Í því samhengi er erfitt að halda fram að menn hafi verið að misnota kerfið þegar tollurinn hafði skoðun á því að varan ætti heima þar sem hún var flokkuð en við endurskoðunina og eftir að ný auglýsing var gefin út þá ættu breytt viðhorf að hafa tekið við. Aðeins hefur verið spurt út í samkeppnisstöðuna og ég tek undir með málshefjanda að hún skaðast mjög af því ef menn njóta ekki þeirrar verndar, þeir innlendu framleiðendur sem treysta á verndina sem felst í tollunum. Það getur skaðað mjög innlendra samkeppnisstöðu og allt rétt sem bent var á um stærðarhagkvæmni í öðrum löndum. Þar blandast líka inn alls konar stuðningskerfi og niðurgreiðslur sem hafa áhrif á innflutningsverð til Íslands og geta skekkt samkeppnisstöðuna talsvert. Beinn stuðningur stjórnvalda við framleiðendur á Íslandi dugar sjaldnast til þess að vega það upp án tolla. En á Íslandi lifa tollar í raun og veru eingöngu í dag eftir á matvælum. Margt er sett hér á dagskrá sem er erfitt að komast yfir í stuttu svari en ég vil bara koma því til leiðar að við viljum taka fast á þessu máli. Við munum koma af stað nýjum starfshópi til að fara nánar ofan í saumana á niðurstöðum þess starfshóps sem skilaði skýrslunni til mín í síðustu viku og var birt í dag. Ég vil í tilefni af orðum sem féllu hér hjá málshefjanda koma því að að auðvitað er það ekki þannig að ekki séu innheimtir tollar hér í samræmi við reglur 

Herra forseti. Að undanförnu höfum við haft til skoðunar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að frumkvæði hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur hvernig tollamálum er háttað varðandi innflutning á osti, mozzarella-osti eða jurtaosti eftir atvikum. Ég vona að ég sé ekki að rjúfa trúnað þó að ég segi að ýmislegt virðist þar málum blandið og komi einkennilega fyrir sjónir. Almennt talað er það svo að þegar um er að ræða leikreglur í viðskiptum, tolla, skatta eða önnur gjöld, þá þurfa leikreglurnar að vera einfaldar, sanngjarnar og gagnsæjar. Það þarf að hafa afleiðingar að fara ekki að þessum leikreglum. Menn eiga ekki að hagnast á því heldur þvert á móti. Því miður gætir tregðu við að taka á misferli í íslensku viðskiptalífi. Við eigum enn nokkuð í land að sjá hér almennt ríkja heilbrigða viðskiptahætti. Almennt held ég að landsmenn skilji mikilvægi landbúnaðar, vilji sjá hér þróttmikla og framsækna matvælaframleiðslu um allt land, ekki síst á grænum forsendum þar sem það er haft að leiðarljósi sem sagt var svo vel í Landanum um daginn af ágætum sauðfjárbónda: Bændur eru gæslumenn landsins. En eru tollatakmarkanir rétta leiðin til að styðja við íslenskan landbúnað? Ég hef verulegar efasemdir um það og mér sýnist raunar dæmin sanna hið gagnstæða. Ég held að einfalt og gagnsætt styrkjakerfi sé miklu skilvirkari og öflugri leið til að hlúa að lífvænlegum og lífvænum landbúnaði. Ég hef enn þá trú að full aðild að Evrópusambandinu sé leið sem bændur verði að fara að skoða af alvöru í stað þess að láta gæslumenn óbreytts ástands telja sér trú um að ekki megi skoða.

Forseti. Umræða um ostlíki er ekki ný í íslenskri pólitík. Ég hygg að hæstv. forseti Alþingis hafi gegnt embætti landbúnaðarráðherra þegar kom upp umræða um ostlíki á pitsur árið 1991. En einmitt þess vegna er það ábyrgð okkar stjórnmálamanna að vera sérstaklega vakandi yfir þessu máli, að vita sem er að það þarf að gæta að mörgu, sérstaklega hér, sem þarf kannski ekki í öðru. Ég hef sagt það bæði hér og annars staðar, bæði í núverandi starfi mínu og áður en ég fór að gegna því, að mér hefur þótt sem Ísland sé eitt af örfáum löndum í heiminum sem líti ekki á tollkvóta sem verðmæti, því að það gera öll lönd. Þau setjast niður og semja um tollkvóta, semja um inn- og útflutning og hugsa um þetta sem verðmæti. Mér hefur þótt aðeins skorta á þetta í utanríkisstefnu Íslands síðustu ár og áratugi, einmitt vegna þess að þetta hefur áhrif á stöðuna innan lands. Þegar kemur að tollasamningum og viðskiptasamningum sem við gerum er borin von að þeir hafi í raun það vægi sem þeim er ætlað að hafa ef eftirlitið með þeim er ekki nægilegt, ef þeir ganga ekki smurt fyrir sig. Þess vegna er ég ánægður með að það eigi að skoða í grunninn hvernig staðan er í þessum málum. Ég er ánægður með að við ætlum að skoða hvernig framkvæmd tollsins er og mér finnst að niðurstaðan eigi að vera sú að ef eitthvað skortir upp á, fjármuni, mannafla, eða hvað það er, þá eigum við að einhenda okkur í það verk að bæta stöðuna þar. Við þurfum að koma þessum málum inn í 21. öldina þannig að við séum ekki að fylla út innflutningsskýrslur með kúlupenna á pappír og svo eru reglurnar þannig í dag að meira að segja máttu bara endurskoða pappírsinnflutningsskýrslur 60 daga aftur í tímann en rafrænar mun lengur. Það er augljóst að það þarf að tryggja eftirlitið og allt umhverfi í kringum þetta mun betur og það er gott að við ætlum að fara að stíga inn í 21. öldina með þetta.

Virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér hvort það séu mörg sjónarmið í boði þegar sú spurning vaknar hvort það sé í lagi að fólk setji inn röng tollnúmer. Að sjálfsögðu er það ekki í lagi. Að sjálfsögðu ber að rannsaka það, og eins og hæstv. ráðherra fór yfir þá eru ríkar heimildir hjá tollyfirvöldum til að rannsaka slíkt langt aftur í tímann. Pólitíska spurningin sem mér finnst frekar blasa við er: Hvernig viljum við haga þessu fyrirkomulagi og er þetta fyrirkomulag gott til að halda landbúnaði starfandi í landinu? Ef við lítum á málið sem þjóðaröryggismál og tollverndina sem hluta af því, finnst mér að við ættum að fara að spyrja að því hvort til séu aðrar leiðir, t.d. grunnstuðningur við bændur eða eitthvað því um líkt. Ef spurningin snýst bara um að vernda viðskiptahagsmuni þá finnast mér persónulega tollar ekkert við hæfi almennt, alveg óháð því hvaða iðnaður á hlut. Ef við lítum á þetta sem þjóðaröryggismál, sem ég geri, þá finnst mér að við eigum að líta til annarra leiða en að leiða fjárhagslega stuðninginn út í verð vörunnar sjálfrar. Því að það er ekki bara fólkið sem kaupir kjötið sem hefur hag af því þjóðaröryggi, það eru allir landsmenn, hvort sem þeir borða kjötið eða ekki. Þótt þeir borði aldrei kjöt hafa þeir hag af því að hér sé innlend landsframleiðsla, þ.e. þegar kemur að þjóðaröryggisvinklinum. Ég vildi óska þess að í stað þess að við værum að velta fyrir okkur hvað við eigum að tollleggja, og þá hversu mikið, þá myndum við hugsa um lausnir sem ekki fælu í sér viðskiptatakmarkanir, þó þannig auðvitað að við gætum komið til móts við þennan þjóðaröryggisvinkil sem oft er nefndur, réttilega. Að lokum vil ég nefna að það að vilja afnema tolla eða lækka tolla eða haga fyrirkomulagi tolla öðruvísi þýðir ekki að maður sé á móti landbúnaði á Íslandi. Ég vil endurvarpa þeim orðum, þótt ekki sé ljóst hvort við munum nokkurn tímann ganga endanlega í Evrópusambandið, að mér finnst að bændur verði að hafa aðeins opnari huga fyrir öðrum lausnum en þeim sem lagðar hafa verið fram hingað til. Það er pólitíska spurningin, virðulegi forseti. Hvað varðar það hvort fylgjast eigi með afbrotum og upplýsa um þau og bregðast við þeim, þá held ég að við séum öll sammála um það.

Virðulegi forseti. Sú sem hér stendur vill senda skýr skilaboð um að lögbrot verði ekki liðin. Einhverjir halda því fram að hér sé um að ræða misbrest á framkvæmd samninga. En hvernig er hægt að nota slíkt orðalag þegar kerfisbundið er verið að flytja inn mjólk, kjöt, egg og grænmeti fram hjá kerfinu til að komast hjá því að borga skatta í ríkissjóð? Þingmenn Framsóknarflokksins stóðu fyrir því að málið var tekið upp í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Nefndin hefur ekki lokið umfjöllun sinni. Vinna nefndarinnar og fjármálaráðuneytisins hefur nú þegar staðfest að fullt tilefni er til að skoða þessi mál nánar og það er allra hagur að tollflokkun sé rétt. Í minnisblaði sem barst nefndinni frá Bændasamtökum Íslands kemur fram að árið 2019 hafi verið flutt inn 299 tonn af mozzarella-osti með viðbættri pálmaolíu. Grunsemdir vöknuðu um að þarna kynni að vera á ferðinni vara þar sem uppistaðan væri jurtaostur. Í kjölfarið óskaði MS eftir bindandi áliti skattsins um tollflokkun á tveimur tilteknum vörum. Fjármálaráðuneytið hefur staðfest að þessi mozzarella-ostur eigi að bera toll. Staðan er sú núna að tollyfirvöld eru ekki farin að leggja tolla á þessa vöru, að þetta mörgum mánuðum liðnum. Nú í ágúst voru flutt inn 48 tonn af þessu efni. Til að gera langa sögu stutta nemur innflutningur á jurtaostum enn tugum tonna. Í júlí 2020 voru flutt inn 32 tonn o.s.frv. Ég hef ekki tíma til að telja þetta allt upp en einhvern veginn finnst mér stjórnvöld hafa brugðist allt of seint við. Ég heyrði að hæstv. fjármálaráðherra talaði um að nýr starfshópur ætti að fara yfir niðurstöður fyrri starfshóps. Er ekki hægt að taka fastar á þessu og vinna málið miklu hraðar? Ríkissjóður verður af miklum fjárhæðum vegna þessa og við erum að setja störf hér innan lands í mikla hættu með því að afgreiða þetta svo silalega.

Herra forseti. Ég held að grundvallarspurningin hér sé samkeppni og hvernig við stuðlum að því að hún fái eðlilega og heilbrigða umgjörð. Hún þarf auðvitað reglurnar með sér en hún þarf líka framkvæmdirnar með sér. Vanhöld þar á bitna auðvitað á innlendri framleiðslu og á neytendum, okkur öllum. Þetta eru alvarleg brot. Ég myndi vilja setja þetta í samhengi við aðra þætti eftirlitsins sem við höfum verið að gagnrýna hér og þar sem við vitum hver veruleikinn er. Það eru t.d. skattsvikin. Þar virðist vanta upp á eftirlitið líka. Þar höfum við gögnin, þar höfum við skýrslurnar en það vantar upp á að þessu sé fylgt eftir. Þetta vantar um verndartollana. Þetta vantar um skattana. Ég myndi segja að sú staðreynd að við erum á gráum lista tengist þessu efni líka. Ég vona að sú umræða sem við eigum hér í dag um samkeppni og eðlilega umgjörð hennar verði ekki til þess að einhverjir stökkvi á þann bát að herða eigi að neytendum með því að draga úr vöruúrvali, draga úr innflutningi. Ef svo verður væri það vond afleiðing af stöðunni. Markmiðið hlýtur að vera að tryggja að eðlilega sé staðið að verki þannig að innlend vara geti staðið jafnfætis erlendri á markaði og neytendur gjaldi ekki fyrir það ef illa hefur verið staðið að verki að þessu leyti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir þessa umræðu um tolla. Það sem er eiginlega furðulegast í þessu er að vörurnar eru tollafgreiddar á ákveðnum tollnúmerum frá viðkomandi landi en síðan tollafgreiddar inn í landið á öðrum tollnúmerum. Til hvers í ósköpunum er verið að flækja hlutina svona? Ég næ því bara ekki. Á sama tíma erum við með landbúnaðarkerfið og þessa tollmúra og það er okkar verk á þingi og er eiginlega óskiljanlegt. Ég er eiginlega á móti tollmúrum yfir höfuð að vísu en ég er langt frá því á þeirri skoðun að við eigum að rífa niður þá múra sem við erum búin að setja um að ganga inn í ESB. Þar megum við byggja stærri múra. Af hverju er búið að taka tollsvindl með innflutta osta og flagga því sem jurtaostum og ostlíki? Ég næ því ekki, mér líkar ekki við ostlíki. Ég efast um að nokkrum líki við það og það er mér gjörsamlega óskiljanlegt að við getum verið að rífast um svona einfalda hluti sem á að vera mjög einfalt að koma í lag og ég treysti bændum og neytendum fullkomlega til að sjá um það að hlutirnir séu í lagi. Við þurfum ekki að búa til svona flókið kerfi eins og landbúnaðurinn og tollmúrarnir eru orðnir. Þetta er okkar verk og við eigum bara að sjá til þess að þetta verði einfaldað, hafa það eins einfalt og hægt er og treysta þeim sem eru í matvælaframleiðslu á Íslandi og gefa þeim tækifæri til að þróa sína vöru og við þurfum engar áhyggjur að hafa af því að þeir standi sig ekki.

Herra forseti. Við ræðum í raun stórfurðulegt mál. Hingað til lands eru fluttar landbúnaðarafurðir, að því er virðist fram hjá réttu reglum, réttum lögum eða samningum með aðferðum sem virðist löngu upplýst um. Yfirvöld hafa vitað af þessu í þó nokkurn tíma en ekkert gerist. Hvað er málið? Við værum ekki að ræða þetta hér ef einhver stjórn væri á málaflokknum. Yfirvöld hafa vitað af þessu mánuðum og jafnvel misserum saman, sem er í raun það alvarlegasta í málinu. Menn komast upp með að segja bara: Tölvan segir nei. Að lítið sé hægt að gera og rangindin halda áfram. Málið er vont fyrir ríkissjóð sem tapar verulegum tekjum. Málið er vont fyrir bændur sem framleiða hollar landbúnaðarvörur. Innflutningurinn er vondur fyrir samkeppnisaðila sem ekki standa jafnfætis. Málið er sérlega vont fyrir þá sem vinna að smitsjúkdómavörnum sem ekki hafa fulla yfirsýn yfir innflutning landbúnaðarafurða. Málið er þó sérstaklega vont fyrir innlenda framleiðslu sem sætir ósanngirni. Þá er það vont fyrir heiðarlega innflytjendur líka. Herra forseti. Það verður að játast að það hefur verið hálfspaugilegt að fylgjast með stjórnarþingmönnum sem skrifa móðgaðir greinar og færslur um málið. Því að hverjir eru við stjórnvölinn? Eru það ekki einmitt þeir sjálfir? Og meira að segja ráðherrar skrifa um hvað sé til ráða. Herra forseti. Hverjir ráða? Eru það ekki einmitt ráðherrarnir sem eiga að ráða og stjórna? Í sannleika sagt væri þetta mál allt hið hlægilegasta ef ekki væri fyrir hversu alvarlegt það er. Fyrir ári síðan tölum við í þinginu mikið og lengi um hertar mótvægisaðgerðir vegna innflutnings á ófrosnu kjöti með það að markmiði að treysta allt eftirlit innan lands og skipuleggja aðgerðir til að koma í veg fyrir að hingað bærust smitsjúkdómar með þessum innflutningi. Þetta mál sannar svo ekki verður um villst að það er brýn þörf á að treysta landamærin hvað þennan innflutning varðar. Þau eru greinilega galopin og eftirlit í molum. Og því miður endurspeglar málið stöðu landbúnaðarins í Stjórnarráðinu. Við krefjumst skýrra svara og tafarlausra aðgerða.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrir það fyrsta þakka hv. málshefjanda þessarar umræðu fyrir frumkvæði hans og hæstv. fjármálaráðherra fyrir svör hans þar sem greinilega kom fram hversu alvarlega málið er tekið. Ég blæs því á gagnrýni þess efnis að hér sé bara látið reka á reiðanum og ekkert aðhafst. Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi rifja það upp að Ísland rekur mjög frjálslynda viðskiptastefnu. Hér á landi er tollskráin einhver sú frjálslyndasta sem er við lýði í heiminum og samkvæmt lista WTO erum við í áttunda sæti yfir þau lönd sem leggja tolla á hvað fæst númer í tollskránni. Um 90% af tollskránni eru tollfrjáls á Íslandi, eða reyndar 94,5%. Næsta land þar á eftir er Noregur með um 90%. Sambærilegt hlutfall hjá Evrópusambandinu er 26%. Þeir sem vilja horfa þangað vilja því múra okkur inni í tollabandalagi þótt þeir segist á sama tíma ætla að innleiða hér frelsi. Það er eins og kölski lesi guðspjöllin að halda því fram í ræðustól Alþingis að þar liggi frelsið. Það vil ég skilja eftir í þessari umræðu. Ég vil bara undirstrika að tollverndin, framkvæmd tollasamninga og þau fáu tollnúmer sem við höfum enn lagt tolla á, samkvæmt tollskrá, snúast um fábreyttan íslenskan landbúnað. Fábreyttan segi ég vegna þess að tiltölulega fáar búgreinar hafa viðunandi starfsskilyrði hér í samanburði við bestu framleiðslulönd í heimi. Við höfum gert þetta af þeirri ástæðu að við viljum halda utan um þennan landbúnað. Þess vegna grafa þeir sem misnota þessa stöðu, brjóta reglurnar, bæði undan viðskiptafrelsinu og þeirri stefnu að halda utan um íslenskan landbúnað. Þess vegna á að sjálfsögðu ekki að líða þau brot. Ég vil bara minna á að í febrúar, þegar samráðshópi um búvörusamninga varð ljóst að við værum að brjóta þessar reglur sendi hann í áliti sínu 

Herra forseti. Samfylkingin leggur áherslu á að styrkja umhverfi landbúnaðarins, tryggja rekstraröryggi og afkomu bænda og að rekstrarumhverfi landbúnaðarins sé með þeim hætti að það leiði af sér hagkvæma og vistvæna gæðaframleiðslu. Við í Samfylkingunni teljum að fara þurfi í róttæka endurskoðun á stuðningskerfum landbúnaðarins með hagsmuni bænda og neytenda í forgrunni. Við viljum öflugan landbúnað sem styrkir byggðir landsins. Við viljum auka frelsi bænda og efla nýsköpun með grænni áherslum þannig að bændur geti lifað af mannsæmandi kjörum. Við viljum líka kerfi sem þjónar neytendum. Hagsmunir neytenda og bænda ættu fara saman. En tollar eru ekki leiðin til að ná þessum markmiðum. Tollaleiðin í landbúnaði hækkar verðið, dregur úr nýsköpun og er ætlað að bjaga markaðslögmálin á neytendamarkaði. Betri leið til stuðnings landbúnaði og dreifðum byggðum eru beingreiðslur og grænir styrkir. Við ættum að líta til Evrópusambandsins í þessum efnum og reynslu bænda og byggða að styrkjakerfi þeirra. En við búum enn við þetta kerfi og þurfum að vinna innan þess í bili. Og tollsvindl er lögbrot. Hér ræðum við brot á samningum í utanríkisviðskiptum. Allir verða að fara að samningum og virða reglurnar. Annars verður samkeppnisstaða þeirra sem breyta rétt verri en hinna sem svindla. Svindlararnir öðlast ólögmætt samkeppnisforskot. Það er grundvallarforsenda fyrir sanngjarnri samkeppni að allir fari að lögum í þessu efni líkt og öðrum.

Herra forseti. Þeir tollasamningar sem gerðir voru við ESB árið 2015 voru gerðir í mikilli andstöðu við bændur í landinu, í litlu samráði við þá. Við Vinstri græn lögðust alfarið á móti þeim samningum og töldum að allt of langt væri gengið í að aflétta tollum af innfluttum landbúnaðarvörum með þær væntingar að íslenskir framleiðendur gætu komist með mikið magn af landbúnaðarvörum inn á evrópskan markað, sem ekki hefur gengið eftir. Alþingi hefur samþykkt aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Í þá áætlun fór mikil vinna af hálfu atvinnuveganefndar. Ein af aðgerðunum var að fara yfir þróun tollverndar. Það er mikilvægt að kanna hvernig tollverndin hefur rýrnað á undanförnum árum og hvaða áhrif það hefur á landbúnaðinn, búsetuna, störfin og fæðuöryggið. Bændur geta ekki keppt við innflutning ef verið er að svindla á þeim. Leikreglurnar verða að gilda og fara verður eftir þeim. Öflugur íslenskur landbúnaður hefur aldrei verið mikilvægari en nú þegar allar þjóðir leggja mikla áherslu á matvælaöryggi og heilsusamlegt fæði sem kemur úr sjálfbæru umhverfi, eins og við búum við hér og er framleitt í nærumhverfinu. Það skiptir miklu máli fyrir neytendur og er hagur neytenda, í stað þess að flytja matvæli um langan veg með tilheyrandi loftslagsmengun. Það verður að bregðast skjótt við og fá á hreint hvort verið sé að fara á svig við gerða tollasamninga. Við viljum standa vörð um íslenskan landbúnað með þeim fjölda afleiddu starfa sem eru úti um allt land. Átak er nú í gangi um að velja íslenska vöru og á þessum erfiðu tímum er aldrei brýnna að verja þau störf sem fylgt hafa íslenskum landbúnaði í gegnum tíðina og þeim er alltaf að fjölga. Við eigum að sameinast um að standa vörð um íslenskan landbúnað og láta ekki svona svindl viðgangast sem virðist vera í gangi.

Virðulegi forseti. Ég hef verið að hlusta á ræður og leita að einhverjum til að vera ósammála þar sem við erum jú á Alþingi til að eiga skoðanaskipti. Það virðist ekki vera mikill ágreiningur um að fylgja eigi lögum og að eftirlit eigi að vera með þeim. Kannski er ágreiningurinn helst um það hversu vel yfirvöld standa sig í því eftirliti. Þá kemur fram áhugaverður punktur. Yfirvöld segja auðvitað að þau séu að gera hitt og þetta. Sumir andstæðingar segja að þau séu ekki að gera nóg. Gott og vel. Eftir stendur að kerfið sem við búum við krefst mikils eftirlits. Ég varð hugsi eftir ræðu hv. 8. þm. Suðurk., Karls Gauta Hjaltasonar, sem taldi að treysta þyrfti landamærin og kallaði þau greinilega galopin. Ég er ekki alveg sammála þeirri greiningu. Ég myndi segja að því opnari sem við getum haft landamærin án vandræða því betra, vegna þess að frelsið er gott. Hvers vegna höfum við þau ekki galopin? Vegna þess að það kemur niður á getu okkar til þess t.d. að innheimta tolla. Þetta þýðir að frelsisskerðingin sem við búum við, viðskiptafrelsisskerðing og í öðrum tilfellum og í öðrum málaflokkum ferðafrelsskerðing, byggir oft á því að við erum að reyna að verja eitthvert kerfi sem við höfum sett upp. Þegar kerfin eru þess eðlis að þau krefjast stanslauss eftirlits yfirvalda eigum við að endurreisa þau kerfi, jafnvel ekki nema fyrir þær sakir einar og sér. En við búum við það sem við búum við. Hér er þetta tollakerfi til staðar og það hefur óneitanlega aðra ókosti líka, til að mynda það að skekkja markaðinn. Ef neytendur vilja t.d. gefa kjöt upp á bátinn eða mjólkurvörur eða eitthvað, breyta hegðun sinni einhvern veginn til að breyta heiminum eins og er vonandi að verða vinsælt, hafa slíkar aðgerðir hins almenna borgara mjög lítil áhrif þegar markaðsskekking er til staðar. En það er rétt sem sagt var áðan, svindlararnir öðlast ólögmætt samkeppnisforskot og ég velti fyrir mér 

Virðulegur forseti. Þessi umræða er góð en svolítið skrýtin og mér heyrist að við séum ekki enn þá öll á sömu blaðsíðu, svo merkilegt sem það nú er. Mig langar til að árétta eitt mikilvægt atriði sem fram hefur komið í dag: Það hefur ekkert með ESB að gera, hvort sem við erum innan eða utan ESB eða hvernig það allt saman er, hvort tollamálin séu í lagi eða ekki. Það sem við þurfum að gera er að fara eftir samningum. Við eigum að skrá vöru rétt og fara eftir því sem lagt er upp með að gera. Ekki að svíkjast um og gera eitthvað allt annað sem bitnar náttúrlega á okkur öllum, samfélaginu öllu. Við vitum það líka öll að ríki í Evrópusambandinu tolla sína vöru, þau vernda sinn landbúnað, það er bara svoleiðis. Og ekki bara ríki í Evrópusambandinu heldur flest ríki í heiminum. Við skulum hafa það á hreinu. Íslenskir bændur eru í harðri samkeppni við stórbú á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég tel að sú samkeppni sé til góðs en það verður þá að vera rétt gefið. Íslenskir bændur eru oft að keppa við vörur sem njóta hárra styrkja í framleiðslulandinu sem og tollverndar. Það verður að tryggja að þær vörur sem hingað eru fluttar inn frá Evrópska efnahagssvæðinu beri þá tolla sem samið var um. Enn og aftur: Þetta er lykilatriði í þessu máli og það skulum við taka með okkur eftir umræðuna í dag. En þá spyr maður sig líka varðandi eftirlitið á matvælum: Hvernig er hægt að fylgjast með heilnæmi landbúnaðarvara sem fluttar eru til landsins þegar þessi skráning virðist ekki vera betri en hún er? Hvert er samhengi á milli matvælaeftirlits og tollflokkunar? Nefnt hefur verið að flutt hafi verið út allt að 30 tonnum meira af eggjarauðum 

Virðulegur forseti. Þessi tollumræða verður sífellt furðulegri. Förum út í tollsvindl. Svindl er svo sem alls staðar í kerfinu, það er ekkert nýtt. En það sem er kannski furðulegast við kerfið er þetta bútasaumaða kerfi bænda sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn er búin að bæta í. En það virkar ekki, bændur hafa það ekkert rosalega gott. Þeir hafa það sífellt verr og þetta verður samanþjappaðra eftir því sem fram líður. Það er spurning með bændur og milliliði. Það virðist einhvern veginn vera mjög mikið vandamál að taka á því og síðan koma auðvitað þessi tollamál. En að það skuli vera vandamál hvort kjöt er á beini eða ekki, það get ég ekki skilið. 

Hæstv. forseti. Þessi umræða hefur verið mjög athyglisverð og góð að mörgu leyti og margt hefur komið fram sem á kannski ekki heima í þessari umræðu vegna þess að hún snýst eingöngu um eftirlit með tollum. Við getum verið sammála eða ósammála um pólitíkina í kringum landbúnaðinn, en það er bara önnur umræða. Þessi umræða snýst um tolleftirlit. Tolleftirliti er mjög ábótavant og kom það mjög vel fram í ræðum margra, þar með talið hæstv. ráðherra. Samfélagið í heild tapar á stjórnarháttum sem þessum. Traust á stjórnsýslunni er brostið sem og traust á stjórnvöldum við að innleiða og standa við alþjóðlega samninga, í þessu tilfelli varðandi samræmdu tollskrána, samkvæmt aðild okkar að Alþjóðatollastofnuninni. Af framansögðu leiðir að breyta verður tollframkvæmd, tollskránni sjálfri og auka verður tolleftirlit. Það er alveg skýrt vegna þess að tjónið er það mikið. Við þurfum ekki á því að halda í dag að tapa peningum. Við þurfum að gera allt til að halda sjó í því árferði sem er í dag og bændur hafa borið skarðan hlut frá borði. Þjóðfélagið allt tapar á þessu og það er bara óásættanlegt. Ég þakka fyrir umræðuna. Hún kemur málinu vonandi á hreyfingu. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnina til að taka á þessu máli. Vísir aðilar hafa sagt mér að starfsfólki við tolleftirlit hafi fækkað á síðustu misserum. Það segir kannski svolítið um það hvers vegna staðan er þessi í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að breytingar í tollamálum vegna landbúnaðarvara kalla auðvitað á að við sýnum sérstaka árverkni í eftirliti og framkvæmd samninganna. Ég ætla að segja vegna þess sem hér hefur verið sagt um þessa pitsaosta eða mozzarella-osta, eða hvað þetta er nákvæmlega, að vegna þeirrar nýju auglýsingar sem við gáfum út í ráðuneytinu í sumar hefði átt að fylgjast sérstaklega með þeim tollflokki frá og með því að auglýsingin tók gildi. Það var ekki gert en það er hins vegar verið að gera það núna. Það er búin til sía fyrir þennan málaflokk þannig að það sé skoðað sérstaklega, líkt og á við um þá skoðun sem fer ávallt fram þegar verið er að flytja inn vöru sem fellur undir tollkvótana. Þar er alltaf sérstök aðgát höfð, gáð eftir því að menn séu að flytja inn þá vöru sem þar er undir. Hvers vegna eru þjóðir almennt með svona mikla vernd fyrir landbúnaðinn og beinan stuðning? Og hvers vegna eru þjóðir að beita tollum? Jú, það eru margar góðar ástæður til þess. Það er ekki bara í tekjuöflunarskyni sem menn gera þetta heldur er tollumhverfið beinlínis hluti af starfsumhverfi landbúnaðarins á hverjum stað. Þannig er að jafnaði aukið við beinan stuðning við landbúnað þegar dregið er úr vernd við landamærin, þegar veittur er greiðari aðgangur að markaðnum. Hvers vegna eru tollarnir þarna til staðar eða hvernig er hægt að beita þeim? Jú, þeir eru, eins og ég segi, hluti starfsumhverfis matvælaframleiðslunnar en við styðjum með þessum hætti við landbúnaðinn til að tryggja matvælaöryggi. Við erum að jafna samkeppnisstöðu bænda í norðrinu, sem starfa hér við þessar erfiðu aðstæður, gagnvart matvælaframleiðendum í öðrum löndum. Við spörum gjaldeyri með því að styðja við landbúnaðinn. Við aukum virði landsins. Við sköpum með þessu störf og getum verið mjög stolt af þeirri framleiðslu sem á sér stað í landinu. Þetta bætir landnýtingu, styrkir landsbyggðina og gleymum ekki þáttum eins og sjálfbærni og framlagi okkar til loftslagsmála. Við getum haft mikil áhrif  Ég vil þakka fyrir þessa góðu umræðu, þakka fyrir þolinmæði forseta og held að þessi umræða muni halda áfram.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um skrá yfir störf hjá sveitarfélögum sem heimild til verkfalls nær ekki til. Drög að frumvarpinu voru samin í tengslum við gerð kjarasamninga Sambands íslenskra sveitarfélaga og Starfsgreinasambands Íslands, fyrir hönd alls 17 aðildarfélaga, sem undirritaður var 16. janúar sl. og var samþykktur með atkvæðagreiðslu í kjölfarið. Voru drögin að frumvarpinu sérstakt fylgiskjal með framangreindum kjarasamningi. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði að hvert sveitarfélag skuli birta skrá yfir störf hjá sveitarfélaginu sem heimild til verkfalls, samkvæmt lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, nær ekki til. Í þessu sambandi er átt við skrá yfir störf hjá hlutaðeigandi sveitarfélagi við nauðsynlegustu heilbrigðis- og öryggisþjónustu við íbúa sveitarfélagsins þannig að lífi og heilsu þeirra sé ekki ógnað þrátt fyrir verkföll félagsmanna þeirra stéttarfélaga sem gera samninga á grundvelli laga um stéttarfélög og vinnudeilur. Þá er lagt til að ágreiningur sem ekki er leystur með samkomulagi verði lagður fyrir Félagsdóm sem sker úr ágreiningi. Verði frumvarpið að lögum er gert ráð fyrir að hvert sveitarfélag ljúki við gerð skrár um umrædd störf innan eins mánaðar frá gildistöku laganna. Vert er að geta þess sérstaklega að þær skrár, sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir að sveitarfélög birti um störf sem heimild til verkfalls á grundvelli laga um stéttarfélög og vinnudeilur nær ekki til, eru sambærilegar þeim skrám sem sveitarfélög birta nú þegar yfir störf sem heimild til verkfalls samkvæmt lögum um opinbera starfsmenn nær ekki til. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er unnið í góðu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga og Starfsgreinasamband Íslands sem náðu samkomulagi um efni frumvarpsins við samningaborðið fyrr á þessu ári. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, nr. 13/1984. Tilefni frumvarpsins eru þarfar breytingar á ákvæðum laganna til samræmis við nútímasakamálaréttarfar og skipan ákæruvalds og til að hraða málsmeðferð réttarbeiðna með því að einfalda ferli og gera þau skilvirkari og styrkja alþjóðlegar skuldbindingar á vettvangi gagnkvæmrar aðstoðar í sakamálum. Ákvæði laganna um framsal sakamanna ganga skemur en lög um meðferð sakamála, að því leyti að í 2. málslið 2. mgr. 15. gr. er aðeins heimilt að úrskurða mann í gæsluvarðhald að hámarki í þrjár vikur í senn, gerist þess þörf, og því þarf að uppfæra ákvæðið til samræmis við sambærileg ákvæði laga um meðferð sakamála. Er þetta í samræmi við 2. gr. laga um meðferð sakamála og ákvæði laga um handtöku og afhendingu manna til og frá Íslandi vegna refsiverðra verknaða, á grundvelli handtökuskipunar, nr. 51/2016, sem gilda um afhendingu á manni milli Íslands og aðildarríkja Evrópusambandsins og milli Íslands og annarra norrænna ríkja, evrópska handtökuskipanin eins og hún er kölluð. Þá er lagt til að ákvæði 2. mgr. 18. gr. laganna verði breytt á þann hátt að úrskurður um þvingunaraðgerðir yfir þeim sem óskast framseldur skuli ekki gilda lengur en í 30 daga eftir að ákvörðun um framsal hefur verið endanlega staðfest með dómi, en ekki eftir að ráðuneytið tekur ákvörðun líkt og gildandi lög kveða á um. Reynslan hefur sýnt að meðferð við framkvæmd framsals er lengri en 30 dagar bæði vegna réttar þess sem framselja á til að bera ákvörðun ráðuneytisins undir dómstóla og einnig þess að álagið á réttarkerfinu nú, árið 2020, er töluvert meira en það var árið 1984 þegar lögin tóku gildi. Ákvæði laganna um réttarbeiðnir og feril þeirra samræmist ekki að öllu leyti nútímaskipan ákæruvalds. Gildandi lög gera ráð fyrir því að ráðherra taki lokaákvörðun um hvort orðið skuli við beiðni um réttaraðstoð frá erlendu ríki. Samkvæmt gildandi lögum hefur ráðherra því afskipti af rannsóknum einstakra sakamála að utan. Lög um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum tóku gildi árið 1984, fyrir aðskilnað dóms- og ákæruvalds, með lögum um meðferð opinberra mála árið 1991. Því er bagalegt að lögin kveði enn á um réttarfar liðinnar aldar og breytinga því þörf. Vegna þessa hafði í framkvæmd verið vikið frá því ferli sem lögin kveða á um, á þann veg að ráðherra tók ekki lokaákvörðun um hvort réttarbeiðni erlendis frá yrði framkvæmd, heldur ríkissaksóknari. Hafði þessi ferill verið látinn átölulaus af dómstólum um langt skeið eða þar til í mars sl. En tilefni frumvarpsins er jafnframt tveir úrskurðir Landsréttar frá 26. mars sl. í málum nr. 158 og 159/2020. Málavextir eru þeir að ákæruvaldið gerði tvær kröfur fyrir héraðsdómi á grundvelli réttarbeiðna um að dómurinn úrskurðaði um afnám bankaleyndar í þágu rannsóknar máls í Austurríki. Héraðsdómur vék frá áralangri hefð og hafnaði kröfunum með þeim rökum að meðferðir þeirra hafi ekki verið í samræmi við lög, þar sem ekki lá fyrir ákvörðun dómsmálaráðherra um að verða skyldi við beiðni erlendra stjórnvalda. Landsréttur staðfesti úrskurði héraðsdóms. Þetta fráhvarf frá áralangri hefð hefur haft þau áhrif að meðferð réttarbeiðna hefur tafist sem fer gegn grundvallarreglu réttarfars um málshraða, sem tryggð er í 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Til að gera feril réttarbeiðna skilvirkari og þar með auka málshraða er lagt til að stofnanir innan réttarkerfis geti sent réttarbeiðnir sín á milli, án aðkomu dómsmálaráðherra. Er þessi breyting jafnframt liður í fullgildingu á 2. viðbótarbókun við Evrópuráðssamninginn um gagnkvæma réttaraðstoð frá 20. apríl 1959, en í 4. gr. bókunarinnar er heimilað að réttarbeiðnir séu framsendar beint á milli viðeigandi stjórnvalda réttarkerfis án aðkomu dómsmálaráðuneyta. Fela breytingar á lögunum því í sér styrkingu alþjóðlegra skuldbindinga. Þá er lagt til að bætt verði í lögin ákvæði þess efnis að réttarbeiðni skuli m.a. hafnað ef ljóst er að ekki sé hægt að verða við henni, svo sem ef brot er smávægilegt eða rannsóknin muni hafa í för með sér óeðlilega mikla fyrirhöfn og kostnað. Er þessi breyting í samræmi við 4. mgr. 52. gr. laga um meðferð sakamála og er markmiðið að koma í veg fyrir að minni háttar mál tefji afgreiðslu veigameiri mála sem varða meiri hagsmuni. Þá gerir 3. málsliður 3. mgr. 22. gr. gildandi laga ráð fyrir því að aðeins sé heimilt að verða við beiðni að sannað sé að liggi fyrir ákvörðun um þvingunaraðgerðir sem eru í samræmi við löggjöf viðkomandi ríkis. Þetta skýlausa skilyrði laganna er ómögulegt að uppfylla í flestum tilfellum og því lagt til að fella það brott úr lögunum. Sem dæmi gera lögin ráð fyrir því að dómstóll í erlendu ríki úrskurði um að fyrirtæki eða stofnun á Íslandi sé skylt að afhenda íslenskum stjórnvöldum gögn eða upplýsingar í þágu rannsóknar sakamáls. Slíkur úrskurður hefur ekki lagalegt gildi hér á landi og því ómögulegt að krefjast þess af erlendum stjórnvöldum að slíkur úrskurður eða ákvörðun fylgi beiðni um réttaraðstoð. Við undirbúning frumvarps þessa var meðal annars haft samráð við ríkissaksóknara. Lagt er til að frumvarpið öðlist þegar gildi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þingskjali 226, máli nr. 224. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, sem fjallar um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Megintilgangur þess er að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða sem undirritað var þann 14. maí 2020. Samkomulagið er liður í endurskoðun samningsins, sem gerður var 19. febrúar árið 2016, og var það undirritað m.a. með fyrirvara um samþykki Alþingis á nauðsynlegum lagabreytingum. Markmið samkomulagsins er m.a. að stuðla að framþróun og nýsköpun í garðyrkju með áherslu á aðgerðir í loftslagsmálum. Við næstu endurskoðun samningsins, sem fram fer árið 2023, er markmiðið að framleiðsla á íslensku grænmeti hafi aukist um 25% miðað við meðalframleiðslu áranna 2017–2019, m.a. í því skyni að auka markaðshlutdeild innlendrar framleiðslu. Rétt er að geta þess að auknir fjármunir verða lagðir í garðyrkjusamninginn, 200 millj. kr. á ári. Munu þeir m.a. nýtast til beingreiðslna vegna raforkukaupa, aðgerða í loftslagsmálum, þróunarverkefna og til fjölbreyttari ræktunar á grænmeti hér á landi. Þá bætist við samninginn nýr flokkur, beingreiðsla vegna ræktunar á öðrum grænmetistegundum en gúrkum, paprikum og tómötum. Greiðslurnar hefjast strax á þessu ári. Veittir verða sérstakir jarðræktarstyrkir til útiræktunar á grænmeti og garðávöxtum til manneldis. Þar er m.a. um að ræða allar afurðir til manneldis sem vaxa neðan jarðar, eins og t.d. kartöflur, rófur, gulrætur, næpur og aðrar sambærilegar afurðir. Afurðir sem ræktaðar eru ofan jarðar, svo sem blómkál, hvítkál, kínakál, rauðkál og sambærilegar afurðir, geta einnig notið jarðræktarstyrkja en þar verður upphæð fyrir hvern ræktaðan hektara hærri þar sem kostnaður við þá framleiðslu er umtalsvert meiri en við hina. Framlög til jarðræktarstyrkja verða um 70 millj. kr. á ári. Auk þess má nefna að samningurinn tryggir þróunarfé til garðyrkjuverkefna. Markmið þess er að styðja við fræðslu, rannsóknir, leiðbeiningarþjónustu og framþróun í garðyrkju, auk þess sem greidd verða aukin framlög til aðlögunar að lífrænum framleiðsluháttum í garðyrkju. Markmiðið er að aðstoða framleiðendur við að uppfylla þær kröfur sem lífræn garðyrkjuframleiðsla hefur í för með sér og auka framboð á slíkum vörum á innlendum markaði. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar til samræmis við framangreint samkomulag. Lagt er til að 2. mgr. 58. gr. laganna verði breytt á þann veg að hún kveði á um beingreiðslur vegna dreifingar- og flutningskostnaðar vegna raforku í stað niðurgreiðslu. Fyrirkomulagi á niðurgreiðslum á raforku verður þannig breytt með þeim hætti að ylræktendum verða tryggðar beingreiðslur vegna lýsingar í stað niðurgreiðslu kostnaðar. Það er gert til að stuðla að hagfelldari starfsskilyrðum greinarinnar. Líkt og hér hefur verið rakið er meginmarkmið frumvarpsins fyrst og fremst að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða, sem undirritað var 14. maí á þessu ári. Þær breytingar á starfsumhverfi framleiðenda garðyrkjuafurða, sem lagðar eru til með frumvarpinu, eru tvímælalaust taldar stuðla að framþróun og nýsköpun í garðyrkju á Íslandi. Virðulegi forseti. Með samkomulagi ríkisins við bændur eru gerðar grundvallarbreytingar á starfsumhverfi garðyrkjunnar, sem ég hef trú á að muni efla greinina til mikilla muna. Samkomulaginu er, eins og áður var nefnt, ætlað að ná því markmiði að auka framleiðslu íslensks grænmetis um 25% á aðeins þremur árum. Sumir hafa haft að orði að þetta sé nokkuð bratt markmið, eins og stundum er sagt. En þegar við stjórnmálamenn berum gæfu til að skapa atvinnulífinu skýrar og góðar forsendur er að mínu mati fullkomlega raunhæft að setja markmið af því tagi sem hér um ræðir. Með því að hækka árlegt fjárframlag stjórnvalda til samningsins úr 660 millj. kr. í um 860 millj. kr., sýnum við í verki vilja okkar til að efla íslenska garðyrkju. Við sjáum nú þegar að greinin hefur hafist handa við að byggja upp til framtíðar og sækir fram. Ég átti þess kost nýlega að heimsækja nokkra garðyrkjubændur og sjá með eigin augum þá gríðarlegu uppbyggingu sem þar á sér stað og er ánægjulegt að finna þann stórhug og þá bjartsýni sem ríkir í greininni. Ég trúi því að við munum setja okkur enn metnaðarfyllri markmið við endurskoðun samningsins að þremur árum liðnum. Ég vona að við berum gæfu til að stefna enn hærra og ná að tryggja að íslenskir neytendur eigi þess kost að njóta okkar góðu og heilnæmu framleiðslu í enn ríkara mæli en áður. Ég trúi að okkur miði skjótast áfram við að efla íslenskan landbúnað ef frumkvæði, framkvæmdaþróttur og kapp hvers og eins bónda fær notið sín. Virðulegi forseti. Ég vil í lokin minnast á að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið stefnir að því að setja á fót gagnagrunn og mælaborð sem heldur utan um upplýsingar um matvælaframleiðslu á sviði landbúnaðar á Íslandi, þar með talið garðyrkjunnar. Nauðsynlegt er að hafa yfirsýn yfir framleiðslu, sölu og birgðir í landinu, m.a. vegna fæðuöryggis. Slíkur gagnagrunnur eykur auk þess gagnsæi. Upplýsingar þar munu endurspegla birgðastöðu innlendra garðyrkjuafurða og verða uppfærðar með reglulegu millibili innan hvers árs. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til greinargerðar sem fylgir því. Þar er ítarlega fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hæstv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. 1. flutningsmanni þessa máls fyrir þá góðu yfirferð sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir bauð upp á hér í gær þegar hún flutti málið, þar sem hún fór efnislega yfir stóru drættina í því frumvarpi til stjórnarskipunarlaga sem hér liggur fyrir. Það er eitt orð sem hún notaði sem mig langar aðeins að dvelja við af því að það kallast svo mikið á við starfið sem þetta skjal byggir á. Það er orðið stöðuskjal. Frumvarpið, eins og það er lagt fram í dag, er stöðuskjal, er skjalið eins og það stóð að lokinni meðhöndlun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins á vetrinum 2012–2013. Grundvöllurinn er lagður af stjórnlagaráði, ofan á það hafa síðan verið byggðar breytingartillögur stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þess tíma, ábendingar Feneyjanefndarinnar og smærri úrbætur til viðbótar. Nú í vetur þarf að byggja ofan á þetta enn betri útfærslu. Ég nefni þetta vegna þess að stjórnlagaráð vann alltaf með áfangaskjal, mér reiknast til að áfangaskjölin hafi verið um tíu talsins. Það var einn af styrkleikum starfsins í stjórnlagaráði, að texti var lagður fram, hugmynd að nýjum köflum eða greinum, en nefndirnar sem sá málaflokkur heyrði til hikuðu ekki við að taka slíkar greinar aftur til umfjöllunar og jafnvel umbylta þeim eftir umræðu í ráðinu eða umsagnir utan úr bæ. Þetta var hluti af því sem var kallað í stjórnlagaráði ítrunarferli vinnunnar. Að vinna alltaf nýja útgáfu út frá því sem þegar hafði verið gert. Þetta var nýstárleg leið við það verkefni að semja lög, en hún var góð vegna þess að hún var mjög skilvirk, hún skilaði góðu starfi á þeim stutta tíma sem stjórnlagaráði var úthlutaður. Þess vegna er svo viðeigandi að orðið stöðuskjal sé notað um frumvarpið sem við ræðum hér í dag og kallast það á við áfangaskjöl stjórnlagaráðs árið 2011. Annar styrkleiki stjórnlagaráðs, sem við megum ekki gleyma, er ný nálgun við málamiðlanir. Mikið var lagt upp úr því að ráðsliðar væru sáttir við endanlega útkomu, en ágreiningur um leiðina þangað var oft fyrir opnum tjöldum og svo sættist fólk bara í lok dags. Skýrasta og best skjalfesta dæmið um þetta er ákvæði um þjóðkirkju. Staðan í stjórnlagaráði sumarið 2011 var sú að ekki var skýr meiri hluti fyrir neinni leið varðandi þetta ákvæði og því var gripið til þess ráðs að láta fulltrúa í stjórnlagaráði greiða atkvæði í sínum hópi um fimm útfærslur. Þrjár þeirra voru mismunandi málamiðlanir og tvær voru andstæðu pólarnir, þ.e. óbreytt ákvæði gildandi stjórnarskrár eða ekkert ákvæði um kirkjuskipan yfir höfuð. Þegar fyrstu umferð kosninga um þjóðkirkjuákvæðið var lokið í stjórnlagaráði var enginn afgerandi meiri hluti. Þá voru sjö fulltrúar sem vildu fella ákvæðið algerlega brott, átta fulltrúar sem vildu þá niðurstöðu sem á endanum varð tillaga stjórnlagaráðs, að segja að það mætti kveða á um kirkjuskipan í almennum lögum, og sex fulltrúar sem lögðu til að það yrði bráðabirgðaákvæði um að endurskoða stöðu þjóðkirkjunnar innan ákveðins tíma. Síðan voru sigtaðir frá þeir kostir sem fæst atkvæði fengu og eftir fjórar slíkar umferðir stóð sigurvegari uppi, sem var sú tillaga sem stjórnlagaráð fylkti sér á bak við. Það var tillaga sem átta af 25 settu í 1. sæti en öll 25 studdu þegar upp var staðið. Síðan eins og kunnugt er var þetta ákvæði ekki samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu og þá er ekkert annað að gera en að hlýða því alveg eins og gert var 7. júlí 2011 þegar meiri hluti stjórnlagaráðs sammæltist um sína tillögu. Mig langar líka að nefna og það er kannski ágætt að rifja upp hvað samfélagið hefur breyst á þó ekki lengri tíma en síðan 2011. Dæmið sem mig langar að taka þar er 6. gr. frumvarpsins sem snýr að jafnræði. Stjórnlagaráði bárust nefnilega umsagnir þar sem hvatt var til þess að bæta við kynvitund sem mismununarbreytu í jafnræðisákvæðið. Sú tillaga var lögð fram af hluta fulltrúa í stjórnlagaráði en hún var felld. Það voru 12 fulltrúar sem sögðu nei, færri já, það voru hjásetur eða fjarvera. Ekki afgerandi, en hún var felld, þannig að þessu var ekki bætt inn í ákvæðið sem mismununarbreyta. Þetta held ég að endurspegli umfram allt hvað umræða um þessi mál var komin miklu skemmra á veg 2011 en hún er 2020. Nú eigum við lög um kynrænt sjálfræði og erum bara komin á allt annan stað þegar kemur að réttindum hinsegin fólks, þannig að ég ímynda mér að ef þessi atkvæðagreiðsla stjórnlagaráðs hefði farið fram í ár hefði kynvitund verið bætt inn með miklum meiri hluta. Þetta ákvæði er gaman að skoða líka vegna þess að síðan var því breytt dálítið mikið af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og það er eitthvað sem við þurfum að skoða í þingnefndinni núna, hvort hafi verið skref í rétta átt eða ranga. Ég er nefnilega ekki sannfærður. Í stað þess að, eins og stjórnlagaráð lagði til, upptalning væri á þeim helstu mismununarbreytum sem horfa þyrfti til, sem byrja á orðunum: „Öll erum við jöfn fyrir lögum og skulum njóta mannréttinda án mismununar, svo sem vegna…“ og svo eru talin þarna upp ein tíu, tólf atriði, þá breytti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ársins 2013 þessu í: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum. Enginn skal sæta mismunun. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.“ Þetta er stutt og skorinort, en ég velti því fyrir mér hvort við séum að tapa einhverju með því að telja ekki upp stærstu breyturnar. Svo vekur líka athygli að þarna er snúið frá þessu kynhlutlausa orðalagi sem stjórnlagaráð meðvitað setti inn í þetta ákvæði til að sýna að þetta væru öll við, en þessu er breytt í „allir skulu“ af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þarna var stjórnlagaráð sennilega dálítið á undan sinni samtíð en þetta er eitthvað sem við þurfum að fara að huga að í lagasetningu, að hið málfræðilega karlkyn getur stundum verið útilokandi. Í þessu tilviki held ég að svo sé. Og svo er gott að benda á að í frumvarpinu, eins og það liggur fyrir í dag, er talað um að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna, en við erum nýbúin að samþykkja lög um kynrænt sjálfræði þar sem er viðurkennt að kynin séu fleiri en tvö. Á ekki lengri tíma en þetta er samfélagið bara komið á allt annan stað. Annað sem hefur líka breyst mjög mikið er hvernig samráð er almennt viðhaft af hinu opinbera. Árið 2011 var engin samráðsgátt stjórnvalda. Þá var ekki jafn almennt að fólk væri að senda umsagnir um þingmál. Ráðuneyti boðuðu ekki áform um lagasetningu og kynntu ekki drög að lögum nema einstaka sinnum. Nú er það orðið nánast hluti af stöðluðu ferli. Stjórnlagaráð var hins vegar á sínum tíma í fremstu röð þegar kom að samráði opinberra aðila. Það bárust rúmlega 300 erindi, sem við myndum kannski kalla umsagnir í þinglega ferlinu, sem mörg hver höfðu áhrif á endanlega útkomu og á fjórða þúsund athugasemdir voru gerðar við áfangaskjalið á mismunandi tímum. Það er kannski dálítið erfitt að bera tölur saman á milli ára en á þeim tíma var þetta stjarnfræðilega mikið. Í dag myndum við örugglega gera hlutina með öðrum hætti. Það sem bíður okkar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er akkúrat að taka upp þennan þráð, að endurlífga samráð við almenning hvað varðar þetta heildarskjal sem hefur legið niðri frá því að þingið sleppti hendinni af málinu 2012 eða 2013. Hvað sem okkur finnst um allar tilraunirnar sem hafa verið gerðar að breytingu á stjórnarskrá síðan, þá hefur þetta skort, þ.e. þessi almenna aðkoma að verkinu. Og nú myndi ég segja að væri aldeilis tíminn til að ræða við almenning í ljósi þeirrar vakningar sem er augljóslega að eiga sér stað. Þá þarf ekki bara að tala um þær rúmlega 43.000 undirskriftir sem söfnuðust í þágu stjórnarskrárinnar, það er líka hægt að skoða algjöran viðsnúning í skoðanakönnunum, sérstaklega varðandi yngsta hópinn. Hjá MMR sem hefur kannað hug fólks til tillagna stjórnlagaráðs, fór hlutfall þeirra sem eru 18–29 ára, sem telja mjög mikilvægt að klára þetta verk, úr 24% upp í 46% á síðasta ári. Þetta er fólk sem er margt það ungt að það var ekki virkir þátttakendur í samtalinu 2011 en eftir því sem umræðunni hefur fleygt áfram á undanförnum mánuðum þá rennur því greinilega blóðið til skyldunnar. Og þess vegna, og sérstaklega þess vegna, er frábært að okkur gefist tækifæri til þess að endurnýja og endurlífga líka samtal almennings við þetta heildarskjal sem byggir á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs.

Forseti. Við ræðum hér frumvarp stjórnlagaráðs um breytingu á stjórnarskrá með þeim breytingum sem gerðar höfðu verið í þinglegri meðferð fram að árinu 2013. Þá var málið sett ofan í skúffu þar sem það hefur legið síðan. Það hefur nú verið dregið upp og lagt fram á þingi. Það var fyrst gert fyrir tveimur árum í þeim búningi að hægt væri að leggja það fram strax, t.d. eftir næstu kosningar ef til valda komast þeir flokkar sem vilja leggja málið fram strax og klára það. Þetta mál er tilbúið. Málið er grundvallað á frumvarpi stjórnlagaráðs með breytingum sem þingið gerði, sumum góðum, sumum ekki. Það mun að lokinni þessari umræðu fara til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þar sem ég sit ásamt fleirum. Þar verður málið unnið málefnalega og faglega. Það er eitt af þeim forgangsmálum sem þarf að vinna. Almenn samstaða virðist vera um það, alla vega af hálfu þjóðarinnar og forseta Íslands, að þetta sé grundvöllurinn að nýrri stjórnarskrá samkvæmt þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012, það er orðalagið sem notað var. Forsætisráðherra hefur líka sagt að þær breytingar á stjórnarskránni sem lagðar hafa verið fram, sama hvort það var gert af þingmönnum, eins og í þessu tilfelli, eða henni sjálfri sem forsætisráðherra, þurfi að fá efnislega meðferð á þingi og í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það verður gert. Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti Íslands, lýsir stjórnarskrárstarfinu sem hófst með þjóðfundinum 2010 sem því víðfeðmasta og lýðræðislegasta starfi að stjórnarskrárritun sem sagan kunni frá að greina. Eina leiðin til að vera fullviss um réttmæti þeirra orða Vigdísar er að bera saman hvernig stjórnarskránni er venjulega breytt og hvernig starfið var sem unnið var frá 2010 til 2013. Það er lýðræðislegra að halda þjóðfund um að endurskoða stjórnarskrána og spyrja 950 manna hóp kjósenda, valinn af handahófi til að sýna þverskurð þjóðarinnar, hverju þeir vilja breyta. Hverju viljið þið breyta í stjórnarskránni? Það er lýðræðislegra að gera það en það sem er gert venjulega, að einhverjir fáir ráðamenn fái að ráða því hverju á að breyta. Það er lýðræðislegra að spyrja 950 manna hóp, valinn af handahófi úr hópi allra landsmanna þar sem þeir koma saman og ræða hverju þeir vilja breyta í stjórnarskránni. Það er lýðræðislegra að boða til þjóðfundar um hverju við eigum að breyta. Það var gert 2010. Það er lýðræðislegra að þingið skipi síðan stjórnarskrárnefnd sem tekur saman niðurstöður þjóðfundar almennings. Það er lýðræðislegra en að ráðherra skipi einhverja nefnd til að útfæra tillögur ráðamanna. Það er lýðræðislegra, þegar þjóðkjörið stjórnlagaþing var ógilt af Hæstarétti, að Alþingi skipi þá í staðinn stjórnlagaráð sem starfar á opnum fundum og tekur við ábendingum almennings. Það er lýðræðislegra en að gera bara eins og venjulega og láta nefnd, sem skipuð var af forsætisráðherra, skrifa í leyni leikreglurnar fyrir stjórnmálamenn. Það væri enn þá lýðræðislegra ef kosningunum hefði verið þannig háttað að Hæstiréttur hefði ekki dæmt þær ólöglegar og þjóðin hefði kosið á þetta stjórnlagaþing, en fyrst þær voru dæmdar ekki nógu lýðræðislegar, og því fylgt samkvæmt leikreglum lýðræðisins, þá er lýðræðislegra að skipa stjórnlagaráð í staðinn fyrir að ráðherra skipi nefnd sem vinnur í leyni að leikreglunum. Það er lýðræðislegra að skipa stjórnlagaráð sem vinnur fyrir opnum tjöldum og tekur við athugasemdum frá almenningi. Og það er lýðræðislegra að spyrja kjósendur í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þeir vilja nýja stjórnarskrá grundvallaða á frumvarpi stjórnlagaráðs. Það var orðalagið. Og það er lýðræðislegra að spyrja landsmenn að því í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu en að spyrja kjósendur bara alls ekki að því. Það er lýðræðislegra að fara í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo er það gríðarlega ólýðræðislegt að minni hluti þingmanna, fulltrúar minni hluta kjósenda, leyfi sér að beita málþófi til að stöðva vinnu að lýðræðislegasta stjórnarskrárferli í sögu Íslands, og jafnvel heimsins, ef við hlustum á fyrrverandi forseta vorn, Vigdísi Finnbogadóttur. Síðan hefði málið getað farið í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu til þjóðarinnar, en var stöðvað af fulltrúum minni hluta kjósenda á Alþingi. Það er það eina ólýðræðislega við þetta stjórnarskrárferli sem hófst árið 2010. Og nú hefur komið skýrt ákall um að þau ólýðræðislegu vinnubrögð verði ekki í boði. Nú tökum við upp úr skúffunni frumvarp stjórnlagaráðs með þeim breytingum sem Alþingi hefur gert, það fer inn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þar geta allir þingmenn og einnig almenningur komið að og gert breytingartillögur til baka, þar sem eitthvað þarf að laga. Sumar breytingarnar eru til batnaðar, um það eru margir sammála sem sátu í stjórnlagaráði og fleiri, og þær þurfa þá að fá að halda sér. Ef gera á breytingar til baka þar sem fyrri stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd takmarkaði réttindi almennings þá þarf að opna á það. Það er þá hægt að gera núna þegar málið er komið til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég hvet þá sem hafa nógu mikinn áhuga og þekkingu á málinu til að koma með tillögur að breytingum sem þingmenn geta þá flutt til að laga málið og færa það í það horf að réttindi almennings séu ríkari en ekki skertari við meðferð Alþingis á málinu. Stjórnarskrárstarf getur verið lýðræðislegra en vinnan sem unnin var 2010–2013. Það er hægt að hafa hana lýðræðislegri, t.d. ef tekist hefði að fá það fram að þjóðin kysi á stjórnlagaþing. Það hefði verið lýðræðislegra. En fyrir utan þetta málþóf þingmanna sem voru fulltrúar minni hluta kjósenda þá er stjórnarskrárstarfið sem hófst á þjóðfundinum 2010 það lýðræðislegasta í Íslandssögunni. Það er kominn tími til að Alþingi klári sinn hlut í stjórnarskrárstarfinu sem þjóðin hóf á þjóðfundinum. Forseti Íslands getur svo sett nýja stjórnarskrá í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu, sé það krafa kjósenda þá fáum við bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þjóðin er og á að fá að vera stjórnarskrárgjafinn. Að því stefnum við með þessu máli. Ég get ekki séð hvernig menn ætla að stöðva að þetta mál sé unnið málefnalega. Forsetinn er búinn að stilla því þannig upp þannig að það væri þinginu til vansa að stoppa það. Mér heyrist að forsætisráðherra sé alla vega hlynntur því að málin, m.a. hennar, séu unnin málefnalega í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þannig að ég hef vonir um að sú vinna geti skilað þessum málum úr nefnd og til málefnalegrar umræðu hérna á þingi. Þeir sem ætla að standa í vegi fyrir því eru þá í krafti minni hluta kjósenda aftur að brjóta á þeim rétti þjóðarinnar að fá að segja álit sitt á nýrri stjórnarskrá. Það er ekki í boði. Svo ég endi á jákvæðum og bjartsýnum nótum þá er þetta sú vinna sem við erum að fara af stað með hér og ég hvet almenning til að taka þátt. Ég vil sérstaklega þakka þeim sem skrifuðu undir stuðningsyfirlýsingu um að halda áfram og virða þjóðarviljann eins og hann birtist í þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 og lyfta málinu á þann stað að nú hefur það aftur slíkt pólitískt vægi að það mun kosta þá pólitískt mjög mikið sem ætla að standa í vegi fyrir því, sér í lagi ef kjósendur þeirra vilja nýja stjórnarskrá. Þetta er mikilvægt og ég hvet alla landsmenn sem áhuga hafa til að koma með breytingartillögur, sér í lagi þá sem eru á móti málinu í heild: Komið með breytingartillögur. Fáið þingmenn til að flytja þær. Vinnum málið málefnalega og skilum því svo til þjóðarinnar fyrir næstu kosningar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Ásamt mér eru 24 hv. þingmenn úr sex stjórnmálaflokkum á tillögunni sem hljómar svo: „Alþingi ályktar að efnt skuli til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort flugvöllur og miðstöð innanlands- og sjúkraflugs skuli vera áfram í Vatnsmýrinni í Reykjavík. Eftirfarandi spurning verði borin upp í þjóðaratkvæðagreiðslunni: „Vilt þú að flugvöllur og miðstöð innanlands-, kennslu- og sjúkraflugs verði áfram í Vatnsmýrinni í Reykjavík uns annar jafngóður eða betri kostur er tilbúinn til notkunar? Já, eða nei.““ Í greinargerð með tillögunni kemur fram að sambærilegar tillögur hafa verið fluttar á 145., 146., 148., 149. og nú síðast á 150. löggjafarþingi. Lagt er til að það fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíð Reykjavíkurflugvallar og með því fái þjóðin tækifæri til að segja hug sinn og hafa áhrif á það hvar flugvöllurinn og miðstöð innanlands- og sjúkraflugs verði í fyrirsjáanlegri framtíð, m.a. með tilliti til þjóðhagslegra hagsmuna. Ríkir almannahagsmunir felast í greiðum samgöngum innan lands. Staðsetning flugvallarins og miðstöð innanlandsflugs hefur afar mikla þýðingu í því samhengi. Flugvöllurinn gegnir mjög mikilvægu öryggishlutverki fyrir almenning í landinu vegna sjúkra- og neyðarflugs svo og sem varaflugvöllur. Þá gegnir flugvöllurinn mjög mikilvægu hlutverki í almannavarnakerfi landsins. Frekar má lesa um mikilvægi öryggishlutverks Reykjavíkurflugvallar í skýrslu Þorgeirs Pálssonar, fyrrverandi flugmálastjóra, sem ber heitið Hlutverk Reykjavíkurflugvallar í öryggiskerfi landsins sem Þorgeir skilaði til samgöngu- og sveitastjórnarráðherra í ágúst 2017. Staðsetning flugvallarins hefur verið umdeild í nokkurn tíma. Í kjölfar dóms Hæstaréttar frá 9. júní 2016, í máli nr. 268/2016, var íslenska ríkinu gert skylt að loka norðaustur-suðvestur flugbraut Reykjavíkurflugvallar í samræmi við samkomulag þáverandi innanríkisráðherra og borgarstjórans í Reykjavík frá árinu 2013. Hefur umræddri flugbraut nú verið lokað. Eftir sem áður ríkir ekki einhugur um framtíðarstaðsetningu Reykjavíkurflugvallar og hlutverk hans sem samgöngumiðstöðvar til framtíðar. Í aðalskipulagi Reykjavíkur er gert ráð fyrir því að flugvöllurinn víki í áföngum eftir árið 2022, þ.e. að hann víki að fullu árið 2024. Fyrir liggur að flugvöllurinn lokast í reynd þegar norður-suður brautinni verður lokað. Reykjavíkurborg stefnir að því árið 2022. Í því sambandi þarf einnig að horfa til þess að í samgönguáætlun fyrir árin 2011–2022, sem samþykkt var með ályktun Alþingis nr. 48/140, er gert ráð fyrir því að flugvöllur verði í Reykjavík til ársins 2022 hið minnsta, þótt ekki sé með skýrum hætti kveðið á um staðsetningu hans. Samhliða samgönguáætlun 2020–2034, sem samþykkt var á Alþingi 29. júní 2020, var fyrsta flugstefna Íslands kynnt. Markmið stefnunnar er m.a. að efla innanlandsflug sem hluta af almenningssamgangnakerfi landsins. Eitt af því sem flugstefnan felur í sér er að tryggja skilvirkt kerfi alþjóðaflugvalla hér á landi, sem er samþætt og á einni hendi, og að byggja upp innviði alþjóðaflugvalla landsins með áherslu á að þeir mæti sem best þörfum flugrekenda fyrir varaflugvelli. Hér gegna Egilsstaðaflugvöllur, Akureyrarflugvöllur og Reykjavíkurflugvöllur lykilhlutverki. Þá má geta þess að í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis, við afgreiðslu samgönguáætlunar 2020–2034, var lögð áhersla á að Reykjavíkurflugvelli yrði haldið við og hann byggður upp svo að hann geti sinnt því hlutverki sem hann nú gegnir á öruggan og viðunandi hátt og að öryggis- og þjónustustig vallarins verði ekki skert frekar en orðið er fyrr en nýjum flugvelli hefur verið fundinn staður og hann tilbúinn til notkunar. Afar brýnt er að þjóðin fái tækifæri til að segja hug sinn varðandi helstu samgöngumiðstöð landsins og hafi þar með áhrif á endanlega niðurstöðu málsins sem gæti m.a. falist í tilfærslu á skipulagslegu ákvörðunarvaldi með lögum, að teknu tilliti til mikilvægra almannahagsmuna. Árétta ber að Reykjavíkurflugvöllur gegnir fjölþættu hlutverki í samgöngum landsbyggðarinnar og höfuðborgarinnar. Völlurinn er óumdeilanlega miðstöð innanlandsflugs og gegnir í því sambandi lykilhlutverki. Árið 2018 fóru um 400.000 farþegar um Reykjavíkurflugvöll. Farþegafjöldinn dróst saman um 12,3% á árinu 2019 þegar 351.000 farþegar fóru um völlinn. Vonir standa þó til að farþegum fari aftur fjölgandi, m.a. fyrir tilstuðlan loftbrúarinnar, skosku leiðarinnar. Í fyrstu vikunni sem verkefnið hófst höfðu tæplega 800 flugleggir verið bókaðir. Gera má ráð fyrir að tilgangur hluta ferðanna sé að sækja brýna læknisþjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Flugvöllurinn gegnir því lykilhlutverki í sjúkra- og neyðarflugi og tengist þannig brýnum öryggishagsmunum almennings. Hann er óumdeilanlega ein helsta tenging landsbyggðarinnar utan suðvesturhornsins við Landspítalann. Stjórnvöld hafa markað þá opinberu stefnu í heilbrigðismálum að hér á landi verði aðeins byggt upp og rekið eitt hátæknisjúkrahús og það við Hringbraut í Reykjavík, í næsta nágrenni við flugvöllinn. Greiðar samgöngur milli flugvallar og sjúkrahússins eru því nauðsynlegar til að tryggja aðgengi almennings af landsbyggðinni að sjúkrahúsinu. Flugvöllurinn gegnir einnig lykilhlutverki í tengingu landsbyggðarinnar við opinbera grunnþjónustu og mikilvægar opinberar stofnanir, sem eru flestar á höfuðborgarsvæðinu, og jafnframt við almenna verslun og þjónustu. Flugvöllurinn er einnig mikilvæg miðstöð kennslu-, eftirlits- og leitar- og björgunarflugs og mikilvægur varaflugvöllur fyrir Keflavíkurflugvöll. Þá gegnir flugvöllurinn æ stærra hlutverki í tengslum við stóraukna ferðaþjónustu og tækifæri eru til að dreifa ferðamönnum betur um landið í gegnum flugvöllinn. Öll framangreind atriði, auk almenns hagræðis sem leiðir af styrku innanlandsflugi, m.a. með tilliti til umhverfis- og öryggisþátta, eru afar mikilvæg og þess eðlis að nauðsynlegt er að flugvöllurinn verði í Vatnsmýrinni svo að hann geti með sóma sinnt hlutverki sínu þannig að landsmenn allir hafi greiðan aðgang að höfuðborginni. Í skýrslu innanríkisráðuneytisins frá 2014, um félagshagfræðilega greiningu á framtíð innanlandsflugs, kemur fram að áætlunarflug innan lands dragist að öllum líkindum mikið saman og verði jafnvel ekki fýsilegt verði það flutt frá Reykjavík, t.d. til Keflavíkurflugvallar. Það er því forsenda fyrir virku innanlandsflugi á Íslandi að miðstöð innanlandsflugs sé í Reykjavík og einnig í nánum tengslum við þá þjónustu sem landsmenn sækja til höfuðborgarinnar. Í skýrslunni kemur einnig fram að innanlandsflugið sé þjóðhagslega arðbært og þjóðhagslegur ávinningur af því til 40 ára sé um 70 milljarðar kr., á virði ársins 2013. Álykti Alþingi að fram skuli fara almenn og leynileg þjóðaratkvæðagreiðsla um tiltekið málefni eða lagafrumvarp er framkvæmdin samkvæmt lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna, nr. 91/2010, og er niðurstaða slíkrar atkvæðagreiðslu ráðgefandi. Öll skynsamleg rök hníga í þá átt að halda vellinum og miðstöð innanlandsflugs í Vatnsmýrinni. Verði þar einhver breyting á er nauðsynlegt að öll þjóðin fái að koma að þeirri ákvörðun á beinan og lýðræðislegan hátt. Við meðferð málsins á 149. löggjafarþingi var því vísað til umhverfis- og samgöngunefndar sem sendi það til umsagnar. Nefndinni barst 21 umsögn um málið. Yfirgnæfandi meiri hluti sveitarfélaga og þau samtök sveitarfélaga sem sendu inn umsögn studdu efni tillögunnar um að landsmenn allir fengju að hafa skoðun á framtíð Reykjavíkurflugvallar. Aðeins Reykjavíkurborg var því mótfallin. Í umsögn Félags íslenskra atvinnuflugmanna kom fram að ærið tilefni væri til að halda slíka þjóðaratkvæðagreiðslu. Reykjavíkurflugvöllur væri samgöngumannvirki sem þjónaði öllum íbúum landsins. Þá kom fram, í sameiginlegri umsögn stjórnar Íslenska flugmannafélagsins og öryggisnefndar FÍA, að þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíð Reykjavíkurflugvallar væri þjóðþrifamál, ekki væri um einkamál Reykjavíkurborgar að ræða, sérstaklega í ljósi þess að ríkið væri eigandi meiri hluta landsins undir flugvellinum. Þá væri hann mikilvægur sem varaflugvöllur út frá hagkvæmni- og umhverfissjónarmiðum þar sem varaeldsneytisbirgðir væru töluvert minni ef notast væri við hann sem varaflugvöll. Landfræðilega væri Vatnsmýrin besta staðsetningin fyrir flugvöll á höfuðborgarsvæðinu með tilliti til opinberra stofnana og Landspítalans. Flutningsmenn, 25 þingmenn sem eru á málinu, telja því ljóst mikil þörf sé á að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta brýna samgöngu- og öryggismál þjóðarinnar. Þá hef ég lokið við að fara í gegnum greinargerðina með málinu og vil nýta þær fáu mínútur sem ég á eftir til að fara í gegnum einstaka punkta. Mig langar að byrja á að ræða aðeins um sjúkraflug. Þeim hefur fjölgað mjög á síðustu 20 árum og samkvæmt nýjustu upplýsingum sem ég hef fyrir árið 2019 - þá er ég að tala um sjúkraflutninga með sjúkraflugvélum innan lands - voru á síðasta ári 848 sjúklingar fluttir í sjúkraflugi innan lands í 770 flugum. Það eru sem sagt rúmlega tveir sjúklingar á dag fluttir í sjúkrafluginu og eru reyndar með sama áframhaldi að nálgast þann þriðja að meðaltali. Tölurnar hafa verið á þessu bili í þrjú ár, 800–850 sjúklingar á ári. Um aldamótin, þegar sjúkraflugið var að byrja í þeirri mynd sem við þekkjum það í dag, voru þetta rúmlega 200 flug en eru nú um 800. Hér er kannski líka rétt að geta þess að þyrlur Landhelgisgæslunnar eru einnig í sjúkraflugi, þá helst næst borginni. Um 15% af heildinni eru flutt með þyrlum í sjúkraflugi en 85% í sjúkraflugvélum. Hægt er að benda á ýmsar greinar um þetta ef leitað er á netinu. Ég hef nefnt á öðrum vettvangi hér í þinginu að við þurfum að ræða öryggismál í stóru samhengi, síðast með skýrslubeiðni um innviði og þjóðaröryggi sem var samþykkt fyrr í dag. Þetta er klárlega einn af þeim innviðum sem við hér á Íslandi þurfum að tryggja sem þjóðaröryggismál og hægt er að kynna sér það betur. Þá er ég að tala um öryggishagsmuni þjóðarinnar sem snúa t.d. að raforkukerfi, fjarskiptakerfum og samgönguinnviðum. Ég er búinn að minnast á skýrslu Þorgeirs Pálssonar frá árinu 2017 sem snýr að öryggishlutverki Reykjavíkurflugvallar og hef líka bent á það hér í umræðunni hvernig nágrannaþjóðir taka á þjóðaröryggismálum sínum. Ég hef t.d. bent á löggjöf í nágrannalöndum, eins og í Svíþjóð, þar sem hugtakið „riksinteresse“ er notað um mikilvægustu innviði Svíþjóðar en t.d. eru 30 af 100 flugvöllum í Svíþjóð undir þessu hugtaki sem snýr að þjóðaröryggismálum þess lands. Svipuð lög eru í Noregi, Danmörku, Bretlandi og Hollandi. Það eru þau lönd sem ég hef helst skoðað í þessu samhengi. Í norðanverðri Evrópu hefur þessi löggjöf orðið til á síðustu 30, 40, 50 árum. Við fáum væntanlega skýrslu um þau mál í framhaldi af skýrslubeiðni sem reyndar var samþykkt í fyrra en endurtekin í dag. Kannski hafa sjónarmið að einhverju leyti breyst eftir aðventustorminn í desember, meiri skilningur á þessum öryggishagsmunavanda og hvað þurfi að styrkja og halda í. Við höfum farið í mikið átak í þeim málum, eins og ég minntist á í störfum þingsins í gær. Varðandi raforkukerfið erum við að styrkja dreifiveiturnar, Rarik, verið er að setja meira og meira af rafstrengjum í jörðu og við erum að styrkja varaaflið í fjarskiptunum. Þannig að það er af nógu að taka. En tímanum í þessari fyrstu ræðu er þá lokið, herra forseti, og ég óska eftir að koma í aðra ræðu á eftir.

Virðulegur forseti. Ein praktísk spurning. Segjum sem svo að spurningin væri, bara til að reyna að gera þetta að almennri spurningu: Vilt þú að flugvöllur og miðstöð innanlandsflugs og kennslu- og sjúkraflugs verði í Hvassahrauni? Það gæti þess vegna verið á Akureyri eða Egilsstöðum, það skiptir ekki máli. En segjum sem svo að spurningin væri þannig að við værum að spyrja um hvort við ættum í raun að færa flugvöllinn í Hvassahraun og að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu væri já, það væri það sem ætti að gera. Er þá ekki rétt að sveitarfélagið þurfi samt að fara í gegnum allt skipulagsferlið og að jafnvel geti 20% íbúa sveitarfélagsins kallað eftir íbúakosningu um hvort slík breyting ætti að fara fram og hafnað því að taka við flugvellinum, t.d. í Hvassahrauni? Gætu íbúar sveitarfélagsins, sem lagt er til að hafa flugvöllinn í, ekki einfaldlega haldið íbúakosningu og sagt nei, og þar með myndi málið enda?

Herra forseti. Hér er komin spurning um það sem er kannski akkúrat vandamálið, sem ég kom aðeins inn á áðan, varðandi öryggishagsmuni og þjóðaröryggismál á Íslandi. Ef við skoðum nágrannalöndin, hvort sem það er Svíþjóð, Noregur, Bretlandseyjar eða Holland, þá er einmitt passað þar upp á að vernda mikilvægustu innviði landsins. Eigum við ekki einmitt við það að etja í dag að einstök sveitarfélög eða framkvæmdaáætlanir og kærufrestir og annað hafa seinkað öryggismálum eða komið í veg fyrir öryggi sé tryggt? Við þekkjum flutningskerfi raforku, vegi, flugvelli. Er þetta ekki akkúrat hluti af því hvers vegna við hér á Íslandi erum að karpa um grunninnviði og það að verja þá með tilliti til þjóðaröryggishagsmuna? Er eðlilegt að einstök sveitarfélög fari gegn heildaröryggishagsmunum samfélags? Á Íslandi eru 69 sveitarfélög, eða hvað þau eru akkúrat mörg á þessum tímapunkti. Er eðlilegt að þau geti farið gegn heildarhagsmunum? Mér finnst það ekki rétt. Mér finnst eðlilegt að hér á landi sé tekið tillit til stærstu einstöku þjóðaröryggishagsmuna, hvort sem þeir tengjast flutningskerfi raforku, vegum eða öðru, bættum vegsamgöngum sem fækkað getað slysum um jafnvel tugi á ári, en sem hefur bara verið lokað á áratugum saman innan einstakra sveitarfélaga. Þetta er eitt af þeim stóru atriðum sem við þurfum að taka til í hjá okkur og sem nágrannaþjóðirnar hafa verið að vinna með í 30–40 ár. Þær voru flestar komnar með þannig löggjöf fyrir mörgum áratugum síðan. Við erum töluvert á eftir í þeim málum.

Forseti. Ég saknaði þess að fá skýrt svar við þessari spurningu. Ég get alveg ímyndað mér að spurningin varðaði það að miðstöð innanlandsflugs, kennslu- og sjúkraflugs ætti að vera á höfuðborgarsvæðinu, ekkert nauðsynlega þar sem hún er núna og ekkert nauðsynlega í Hvassahrauni, heldur að sjálfsögðu þar sem besta staðsetningin telst vera samkvæmt fjölmörgum sjónarmiðum. Mér finnst t.d. ekkert rosalega mikið öryggisatriði, eða réttara sagt er það kannski vandamál að flugvöllurinn sé rétt hjá miðbænum þegar flugvélarnar koma fljúgandi hérna yfir reglulega. Það er ekki traustvekjandi að Alþingi sé beint undir aðflugsstefnu niður á Reykjavíkurflugvöll. Mér finnst ekkert rosalega þægilegt að hugsa um slíkt. Öryggislega séð, varðandi þétta byggð nálægt flugvelli, þá kaupi ég það ekki endilega að það sé atriði sem geri það að verkum að það sé nauðsynlegt að hafa flugvöll svona nærri þéttbýli. Það kemur í veg fyrir ýmislegt annað eins og t.d. að byggja spítala nálægt flugvelli. Almennt séð er það mjög mikið öryggisatriði að hafa góðan spítala og það er líka ákveðið öryggisatriði við byggingu spítala að byggja hann hátt en ekki vítt. Það bjargar einfaldlega lífum að hafa háar spítalabyggingar en ekki breiðar og víðar spítalabyggingar. En það má ekki byggja háar byggingar nálægt flugvöllum. Það vinnur hvort gegn öðru. Við erum að tala um þannig fjarlægðir og aðstæður þar sem verið er að fljúga með sjúklinga, að síðasti leggurinn frá flugvelli að sjúkrahúsi spilar minnstan part í öllum ferðatímanum og öllu því sem á við. Það eru ýmis sjónarmið hvað þetta varðar og ég saknaði skýrs svar við spurningunni. 

Herra forseti. Ég held ég hafi reynt að svara þessu áðan. Ég var að benda á að þetta eru hagsmunir sem varða þjóðaröryggismál sem samfélagið allt, löggjafarvaldið, verður að takast á við. Einstök sveitarfélög eiga ekki að ráða för í því sem snýr að grundvallaratriðum. Við verðum að athuga að Landspítalinn er líka almennur spítali, en síðan er sérfræðiþjónustan. Um 10% af starfsemi Landspítalans, það eru þessi erfiðustu verk. Hitt er almennur spítali. Það hefur komið fram á fundum hjá okkur í fjárlaganefnd. Landspítalinn sinnir erfiðustu málunum og því þar sem mest reynir á í læknisþjónustu; fyrirburum, hjartasjúkdómum, heilablóðföllum, höfuðáverkum og þess háttar. Þar er mesta getan til að fást við þetta. 
             Ég held síðan að hv. þingmaður verði að kynna sér það sem læknar hafa skrifað og talað um í þessum málum. Auðvitað skiptir þetta ferli öllu máli. Þegar alvarlegt slys verður einhvers staðar úti landi er send af stað flugvél. Hún getur verið komin á flugvöllinn á staðnum þegar viðkomandi sjúklingur kemur þangað. Það er ekki þannig að það sé bara farið á eitthvert sjúkrahús úti á landi og síðan þurfi að huga að því að senda sjúkraflug þangað. Það er ekki alveg svona einfalt. Það sem mér finnst að hafi brugðist í þessu, og tala þess vegna fyrir þessu máli, er að eftir öll þessi ár, alla þessa áratugi skulum við vera í því ferli sem við erum í núna, að við getum ekki gætt almenningsöryggis samfélagsins og íbúa landsins. Við erum í endalausum þrætum. Og núna eftir tvö ár í aðalskipulagi Reykjavíkur, árið 2022, 

Forseti minnir á tímamörk.

Forseti. Hér er kominn gamall kunningi. Við hv. 1. flutningsmaður höfum átt samtöl um þessi mál áður sem ég ætla ekkert að endurtaka. Ég verð hins vegar að játa að ég varð pínulítið hissa þegar ég sá þetta mál lagt fram aftur og mælt fyrir því hér. Það var lagt fram í fyrra, 1. nóvember. Það var gert áður en ríkið og Reykjavíkurborg undirrituðu samning um flugvallarmál, sem var 19. nóvember. Ég sýndi því þess vegna skilning en það var pínulítið skrýtið að það hefði ekki slæðst inn í umræðuna sem fór ekki fram fyrr en í janúar eða febrúar á þessu ári. Ég er enn meira hissa á að það slæðist ekki meira inn í tillöguna sjálfa eða ræðu hv. þingmanns. Hann er reyndar búinn að boða aðra ræðu. Hv. þingmaður er hér með tillögu til þingsályktunar um að eftirfarandi spurning verði borin undir þjóðina, með leyfi forseta: „Vilt þú að flugvöllur og miðstöð innanlands-, kennslu- og sjúkraflugs verði áfram í Vatnsmýrinni í Reykjavík uns annar jafngóður eða betri kostur er tilbúinn til notkunar? Möguleikar: Já eða nei.“ Í umræddu samkomulagi sem ríkið og Reykjavíkurborg hafa skrifað undir segir, með leyfi forseta: „Aðilar eru sammála um að tryggt verði rekstraröryggi á Reykjavíkurflugvelli á meðan undirbúningi og gerð nýs flugvallar stendur, þar með talið eðlilegt viðhald og endurnýjun mannvirkja í samræmi við ákvæði gildandi samgönguáætlunar Alþingis. Miðað verði við að Reykjavíkurflugvöllur geti áfram þjónað innanlandsflugi á fullnægjandi hátt þar til að nýr flugvöllur er tilbúinn til notkunar.“ Sem er nákvæmlega það sama og hv. þingmaður vill spyrja þjóðina um. Raunar heyrist mér á máli hv. þingmanns að hann vilji hafa flugvöllinn, held ég um ókomna tíð, í Vatnsmýrinni. En hver er munurinn á spurningunni sem hv. þingmaður vill leggja fyrir þjóðina og setningunni úr samkomulaginu? Og af hverju talar hann ekki um samkomulagið í tillögu sinni?

Herra forseti. Ég ætla að vísa aðeins í 3. mgr. 5. gr. samkomulagsins sem var gert í nóvember í fyrra milli samgönguráðherra og borgarstjóra Reykjavíkur: „Reykjavíkurborg lýsir yfir vilja sínum til þess að tryggja nauðsynlegar breytingar á aðalskipulagi Reykjavíkur í samræmi við 2. mgr. 5. gr. samkomulags þessa.“ Þetta er greinin sem hv. þingmaður var að lesa upp hér rétt á undan. Hver hefur viljinn verið þetta ár til að breyta aðalskipulaginu með tilliti til þessa samkomulags? Hann hefur náttúrlega ekki verið neinn. Það hefur ekkert verið gert sem snýr að aðalskipulagi Reykjavíkur sem kemur fram í þessu samkomulagi, sem var gert í nóvember í fyrra, nákvæmlega ekki neitt. Satt að segja hafa komið svör um að það verði ekkert gert í þá veru að þetta verði sett inn í aðalskipulagið. Það er alvarleiki málsins, hv. þingmaður. Það eru tvö ár í að ekki verði lengur gert ráð fyrir norður/suðurbraut flugvallarins í aðalskipulagi Reykjavíkur. Þá getur Reykjavíkurborg bara lokað vellinum samkvæmt aðalskipulagi - eða þeirri braut, henni verður þá sjálfkrafa lokað. Í aðalskipulagi Reykjavíkur er síðan gert ráð fyrir að árið 2024, eftir fjögur ár, verði vellinum lokað. Þess vegna hlýtur að vera algjört lykilatriði í því samkomulagi sem var gert í nóvember í fyrra á milli samgönguráðherra og borgarstjóra, eins og ég las upp úr 3. mgr. 5. gr., að borgin aðlagi sig að þessu þannig að þetta sé sett inn í þær skipulagsreglur hjá borginni sem snúa að aðalskipulagi og deiliskipulagi. Ári eftir að samkomulagið er skrifað eru engar hugmyndir um það í borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík að virða samkomulagið.

Forseti. Ég ætla að freista þess að biðja hv. þingmann að sýna mér þá virðingu að svara spurningum. Ég er ekki að ræða um aðalskipulag Reykjavíkurborgar, ég spurði ekki einu orði um það.  Hv. þingmaður vill spyrja þjóðina þeirrar spurningar sem ég las. Ég spurði hv. þingmann en hann kýs að svara mér ekki: Hver er munurinn á spurningunni sem hann vill spyrja þjóðina - þar er ekki minnst einu orði á aðalskipulag, ekki neitt - og því sem stendur í samkomulaginu sem búið er að skrifa undir? Hvernig stendur á því að þessi gamli draugur kemur alltaf reglulega upp, þar sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður er fremstur í flokki í að ganga inn á skipulagsvald sveitarfélags, af því að það hentar hans hugmyndum, en er kannski ekki til í það í öðrum málum? Það er umræða sem ég ætlaði ekki að fara út í. Þær umræður áttum við hv. þingmaður hér saman í vor og þarf ekki að endurtaka það. Hvernig stendur á því að ekki er minnst einu orði á það í tillögunni hver staðan er í málinu núna? Var bara ýtt aftur á „print“ frá því sem var í fyrra? Hvernig stendur á því að hv. þingmaður vill bera undir þjóðina nákvæmlega sömu spurningu og borgin og ráðherrar í ríkisstjórn, sem ég og hv. þingmaður styðjum báðir, eru búin að semja um? Eru fleiri samkomulög sem hæstv. ráðherrar hafa gert í þessari ríkisstjórn sem hv. þingmaður vill að við berum svo undir þjóðina?

Herra forseti. Ég er búinn að benda á þetta. Það er reyndar rétt, og ég hef rætt það, að það voru mistök að setja þetta ekki inn í greinargerðina. En við höfum tækifæri til þess núna. Umhverfis- og samgöngunefnd hefur náttúrlega möguleika á að vinna með plaggið. Það er algjörlega eðlilegt, ef þetta er stóra málið. Í vinnslunni var ég með þetta einstaka plagg frá nóvember í fyrra í sigtinu. Það skiptir hins vegar engu máli því að það er ekki verið að virða samkomulagið og er enginn áhugi á því hjá meiri hlutanum í borginni, það hefur komið fram í samtölum. Ef einhver áhugi væri á því væru menn byrjaðir þá vinnu fyrir töluvert löngu, að sýna þann vilja. Það eru rúmir 14 mánuðir í árið 2022, og það er lykilatriðið, lykilsetningin, í þessu, að þetta sé sett inn í skipulag borgarinnar. Þar liggur viljinn til að fara að framkvæma hlutina samkvæmt samningnum. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að þetta sé eina dæmið sem snýr að þessu. Ég hef margrætt þetta, 

Herra forseti. Þetta flugvallarmál ætlar að reynast okkur erfið hneta að brjóta. Ef horft er á þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir sér maður að þarna eru landsbyggðin og höfuðborgarsvæðið í raun og veru að takast á um hvar þessi samgöngumiðstöð, þessi aðaljárnbrautarstöð Íslands, á að vera. Ég ætla að taka þátt í þessari umræðu, ég tek reyndar fram að ég er ekki einn af meðflutningsmönnum að þessari tillögu en sit hins vegar í umhverfis- og samgöngunefnd og er mikill áhugamaður um almenningssamgöngur og flug. Mig langar að opna á ný sjónarhorn í þessu máli vegna þess að ýmislegt hefur breyst, jafnvel á bara einu, tveimur árum þegar kemur að flugsamgöngum, þ.e. í tækniþróun, sem er þannig að orkuskipti í flugi eru komin á dagskrá. Ég er þá að tala um rafmagn, tvinnflugvélar og vetnisflugvélar. Ég er að tala um flugvélar sem eru með einhvers konar grænt brunaeldsneyti. Það sem einkennir þær allar er lágur rekstrarkostnaður og mikið svigrúm er til að lækka flugfargjöld vegna þess. Lágt verð er á orkunni og viðhald flugvéla og annar rekstur er mun einfaldari. Nýjar gerðir flugvéla eru að koma á markað, smávélar sem nú þegar fljúga, rafmagnsvélar, sem taka tvo til fjóra menn og eru kallaðar flugtaxar eða flugleiguvélar, 9–19 manna vélar sem ganga aðallega fyrir rafmagni og loks 35–70 manna vélar, svipaðar og við þekkjum núna í innanlandsflugi Air Iceland Connect, sem ganga fyrir vetni. Airbus er að þróa þær og er komið langt með þær. Svo eru stærri vélar til fjarflugs sem eru þá líka vetnisknúnar og líkjast meira okkar hefðbundnu stóru þotum. Það sem einkennir margar af þessum vélum, einkum smávélarnar og 9–19 manna vélarnar, jafnvel hinar 35–70 manna, er að þetta eru stuttbrautarvélar. Það eru vélar sem þurfa 500–750 metra brautir, 1.200 metra með öllum öryggissvæðum, og eru hannaðar fyrir innanlandsflug, getum við sagt, á tiltölulega stuttum brautum. Mjög margar af þeim flugvélum sem nú er verið að hanna í fullri alvöru, og eru jafnvel farnar að fljúga, eru vélar sem taka sig á loft með þess konar hreyflum, síðan snúast hreyflarnir við og þeir knýja vélina áfram. Þær eru kallaðar VTOL-flugvélar. Þær hafa verið til sem venjulegar brunavélavélar, ef maður getur orðað það svo, en þarna er þessi hönnun komin inn í rafvélar og annað í þeim dúr, þannig að bundnar eru miklar vonir við þessar vélar. Svo eru drónar til vöruflutninga. Allt þetta gerir að verkum að flugmannvirki, einkanlega í innanlandsflugi, geta verið mun minni en við þekkjum nú til dags. Það hlýtur að hafa áhrif á umfjöllun okkar um bæði flug sem almenningssamgöngur og flugmannvirkin sem við erum að deila um. Þá að þróun samgangna á höfuðborgarsvæðinu. Þar ganga orkuskiptin óvenjuhratt fyrir sig, við sjáum metanstrætisvagna og rafstrætisvagna, einkabílaflotinn rafvæðist eða tvinnvæðist mjög hratt. Svokölluð borgarlína verður komin í fullt gagn eftir 15 ár með öllum sínum öngum og vögnum sem ganga fyrst og fremst fyrir rafmagni. Og stærri ökutæki, vinnuvélar og annað slíkt, eru óðum að vetnis- og rafvæðast. Það sem ég er að fara með þessu er að þetta leiðir til minni losunar gróðurhúsalofttegunda. Það voru rökin fyrir því að Reykjavíkurflugvöllur þyrfti að víkja, vegna þess að leiðir væru langar í borginni og hvað Reykjavíkurflugvöllur og umhverfi hans tekur mikið pláss. Þunginn á þessa röksemd, umhverfisröksemdina, minnkar hægt og bítandi miðað við það að raforkan, vetnið, grænt eldsneyti og annað kemur æ sterkara inn. Umhverfisálag vegna borgarskipulagsins, sem er jú staðreynd í Reykjavík, stafar ekki bara af flugvellinum. Röksemdin stafar af ákveðinni hugmyndafræði sem hér hefur verið ríkjandi síðan 1960–1970. Það umhverfisálag minnkar. Við hljótum að geta tekið það inn í umræðurnar um flugvöllinn í Reykjavík. Það þriðja sem mig langar að minnast á eru varaflugvallarmálin. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á þau áðan og ég ætla ekki að endurtaka það að öðru leyti en því að samkvæmt nýrri flugstefnu og samgönguáætlun er gert ráð fyrir að Egilsstaðaflugvöllur og Akureyrarflugvöllur verði báðir byggðir upp sem varaflugvellir og þá einkum Egilsstaðaflugvöllur, sem minnkar áherslu á Reykjavíkurflugvöll jafnt og þétt. Sú röksemd að hann geti ekki verið hérna vegna stærðar, af því að hann er varaflugvöllur, breytist líka. Með öðrum orðum, hægt er að hugsa sér hann minni en samt sem áður sem innanlandsflugvöll að mínu mati. Hvassahraunsflugvöllur sem varaflugvöllur er mjög sérstök hugmynd vegna þess að hann liggur nokkurn veginn mitt á milli þessara tveggja flugvalla, Reykjavíkur og Keflavíkur. Hann getur ómögulega hentað sem varaflugvöllur vegna veðurskilyrða af því að veðurskilyrði í Hvassahrauni og Keflavík eru mjög lík hverju sinni. Ég hef aldrei getað hugsað mér að röksemdin um Hvassahraunsflugvöll sem varaflugvöll sé mjög þungvæg, þannig að þessi nýja flugstefna og samgönguáætlun breytir áherslum hvað varaflugvelli snertir. Til þess getum við líka tekið tillit. Að lokum langar mig að koma inn á náttúruvá á Reykjanesskaga. Þar eru fjögur eldstöðvakerfi, eins og menn vita sjálfsagt, þetta eru skálægar skákir sem liggja hlið við hlið frá vestri til austurs eftir endilöngum skaganum og eru þau svæði þar sem eldgos verða og jarðskjálftar eiga upptök sín. Það eru þessi fjögur kerfi sem búið er að skilgreina. Næst höfuðborgarsvæðinu er svokallað Reykjaneskerfi. Reykjanes er jú staðurinn þar sem Reykjanesviti er og nágrenni. Við notum oft orðið Reykjanes yfir skagann allan en Reykjaneskerfið heitir svo vegna þess að þar gengur svokallaður Atlantshafshryggur á land, ef maður getur orðað það þannig. Sá sprungusveimur liggur áfram í gegnum hraun og endar ekki langt frá Vogum á Vatnsleysuströnd. Þar er mikill sigdalur og þar í nánd endar þessi sprungusveimur. Sá næsti sem er austar nær frá sjó í hálendinu fyrir austan Grindavík og í gegnum Trölladyngju, Grænudyngju og áfram í áttina að Helgafelli við Hafnarfjörð. Þessir tveir sprungusveimar eru okkur næstir á höfuðborgarsvæðinu, eins og ég nefndi. Þeir hafa báðir verið virkir á sögulegum tíma, Reykjaneseldstöðvakerfið á 13. öld og hitt eldstöðvakerfið sem við kennum gjarnan við Trölladyngju, sumir segja Krýsuvíkureldstöðvakerfið, þar sem skjálftinn stóri, sem olli um daginn smáuppnámi hér þar sem ég stend, átti upptök sín. Við vitum um endurkomu skjálfta og eldgosa á þessu svæði, það eru þekktar stærðir sem hafa komið inn í skýrslur um mat á umhverfisvá eða náttúruvá sem við höfum verið að fjalla um. Þá er spurningin: Þarf ekki, í ljósi þess sem nú er að gerast, þ.e. aukinnar jarðskjálftavirkni, að endurmeta mjög vandlega 

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir það með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, sem talaði hér á undan mér, að nauðsynlegt er að skoða þetta út frá því sem við erum að upplifa þessa dagana, með jarðskjálftavirkni og það sem verið er að fræða okkur um í fréttum og þáttum í sjónvarpi, um eldvirkni á síðustu 1000 árum og um sögu eldvirkni á flekaskilum á sunnanverðu Reykjanesi, þar sem töluverð eldvirkni var fyrir einhverjum 800 árum. Þetta er sjálfsagt eitt af því sem þarf að taka miklu betur fyrir á næstu misserum. Ég ætlaði líka að minnast á græn orkuskipti í flugi. Það eru stórmerkilegir hlutir að gerast með töluverðum skriðþunga núna sem snúa að því. Það gæti hreinlega breytt miklu, fyrir hlutverk flugs í almenningssamgöngum á Íslandi í framtíðinni, að hafa vel staðsettan flugvöll á höfuðborgarsvæðinu. Það er farið að nýta raforku, rafmagnsflugvélar, og síðan mögulega vetni og ýmsa græna orku. Þetta er í pípunum og er verið að vinna mikið að þessum nýju orkukostum. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson nefndi svokallaðar leigubílaflugvélar, ef við ættum að þýða það orð yfir á íslensku, sem eru þá kannski notaðar á styttri leiðum, og gætu kannski dugað á Snæfellsnesið, í Borgarfjörðinn og aðeins inn á Suðurlandið. Við höfum líka verið að sjá miklar breytingar á tækninni á síðustu örfáum árum þar sem búið er að hanna kerfi, rafmagn á batteríum, í 18 til 19 sæta vélar sem gætu flogið loftlínu upp á 250–400 km í innanlandsflugi. Samkvæmt því nýjasta sem heyrist frá Noregi og Svíþjóð er reiknað með að stefnt verði að því að eftir tíu ár verði allt innanlandsflug í þessum löndum knúið grænni orku, hvort sem það yrðu þá rafmagnsflugvélar eða aðrir grænir orkukostir, vetni eða annað. 250–400 km eru einmitt vegalengdin í íslensku innanlandsflugi í dag. Loftlínan á milli Akureyrar og Reykjavíkur er 250 km og loftlínan á milli Akureyrar og Egilsstaða er tæplega 400 km, svo að dæmi séu tekin. Það eru að sjást tölur um að orkusparnaður í Svíþjóð geti orðið um 70% á sætið á floginn kílómetra. Á Íslandi yrði það meira þar sem orkan er ódýrari á Íslandi en í Svíþjóð. Það er líka að koma í ljós 50% sparnaður í viðhaldi í samanburði við þær vélar sem eru að fljúga innan lands í dag. Sparnaðurinn snýr bæði að orkunni og einnig að viðhaldi vélanna þannig að hægt væri að lækka verðlagningu í innanlandsflugi umtalsvert með þessari tækni. Í andsvörum hér áðan náði ég aðeins að fara í gegnum þann samning sem skrifað var undir í nóvember í fyrra og var að beina athygli að því, sem mér finnst alvarlegt, að frá því að það samkomulag var gert fyrir tæpu ári er ekki að sjá neina vinnu í borgarstjórn Reykjavíkur í þá veru að festa flugvöllinn í aðalskipulagi Reykjavíkurborgar á meðan verið er að fara í gegnum alla þessa kosti sem eru í gangi. Síðan vitum við að ef einhver niðurstaða fengist um Hvassahraunið þá er það 15–20 ára ferli. Reykjavíkurflugvöllur í Vatnsmýrinni getur ekki verið í þeirri stöðu að vera utan aðalskipulags í miðri borginni í 10 til 20 ár. Það er óvissuferð sem ég hef engan áhuga á og ég efast um að margir hér í þessum sal hafi áhuga á að farið verði í slíkt óvissuferðalag, að völlurinn hafi raunverulega enga stöðu í skipulagsmálum borgarinnar meðan það ferli fer í gang. Það er það sem ég er m.a. að kalla eftir hér í umræðunni og er mikilvægt að komi fram. Ég ætlaði síðan að reyna að koma inn á íbúakosningarnar 2001. - Herra forseti. Á ég eina ræðu inni eða eru þær bara tvær? - Það verður þá bara að 

Virðulegi forseti. Hér hefur aðeins verið talað um öryggismál tengd flugvellinum. Sú umræða er dálítið merkileg og að sjálfsögðu er þetta eitthvað sem við þurfum að hafa í huga og klára á góðan hátt. En öryggið hefur líka verið tengt Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi. Við skulum hafa í huga að það tók um 20 ár frá því að ákveðið var að reyna að byggja nýjan spítala þar til loksins var byrjað á nýjum spítala, m.a. af því að fyrstu niðurstöður úr staðarvalsgreiningu virtust ekki henta. Niðurstaðan var ekki sú sem fólk vildi. Niðurstaðan var: Ef ekki einhvers staðar annars staðar en í Fossvoginum eða þar sem Landspítalinn er núna, þá a.m.k. ekki þar sem Landspítalinn er núna því að aðgengi og ýmislegt er frekar flókið. Það er ákveðið öryggismál varðandi umferð og aðgengi að spítalanum. Niðurstaðan varð sem sagt: Ef ekki einhvers staðar annars staðar en á þessum tveimur stöðum, þá frekar í Fossvoginum. Það þurfti að fara út í fleiri kannanir á þessu, staðarvalsgreiningar o.s.frv. Þá bættust við atriði sem nefndin átti að taka tillit til við staðarvalsgreiningu. Þar átti að meta nálægð við háskólann og miðbæinn hátt. Ekki öryggissjónarmið, heldur nálægð við háskólann og miðbæinn. Það er ákveðin þægindanánd og nálægð við háskólann, af því að þetta er háskólasjúkrahús, er vissulega mikilvæg. En það er ekki um öryggissjónarmið að ræða. Þetta er áhugavert í samhengi við flugvallarumræðuna. Það er alltaf verið að nota nálægðina við flugvöllinn sem rök fyrir ákveðnu öryggissjónarmiði þrátt fyrir að spítalinn sé núna þar sem hann er ekki út af öryggissjónarmiðum. Það er svolítið merkilegt. Ég kom inn á það atriði í andsvari við hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson að það er öryggismál að byggja spítala hátt frekar en breitt, það er annar hraði þegar þarf að koma fólki á milli nauðsynlegra staða þegar farið er upp og niður frekar en á milli bygginga fram og til baka og út um allt og jafnvel líka upp og niður hæðir. Þá spilar þetta tvennt ekkert svo rosalega vel saman, flugvöllur og spítali, af því að ekki er hægt að byggja hátt nálægt flugvelli. Það er meira að segja verið að kvarta undan því að trén í Öskjuhlíðinni séu orðin of há fyrir flugvöllinn í Vatnsmýrinni, sem er stórkostlegt. Ef flugvöllurinn í Vatnsmýri þolir ekki tré af eðlilegri hæð eins og þau vaxa náttúrulega þá erum við með aðeins meiri vandamál með staðsetninguna á þessum flugvelli en við gerum okkur kannski grein fyrir. Ég vil því segja að þegar verið er að spyrða þetta mál saman við öryggi þá stenst það einfaldlega ekki skoðun, sérstaklega ekki þegar talað er um öryggi og það hafi með nálægð við spítalann að gera. Almennt séð er ég mjög hlynntur því að mál séu sett í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ekkert að því. En það þarf hins vegar að huga að ákveðnum grundvallarhugmyndum um sjálfstæði sveitarfélaga, skipulagsvald þeirra og hvert hlutverk þjóðaratkvæðagreiðslna er. Spurningin, eins og hún kemur fram í þingsályktunartillögunni, gengur einfaldlega ekki upp. Ef niðurstaðan verður já, sama við hvaða sveitarfélag þessi þjóðaratkvæðagreiðsla ætti, er einfaldlega hægt að halda íbúakosningu um málefni sem varða sveitarfélagið og segja bara: Nei. Öll þjóðin getur ekki sagt einu sveitarfélagi, sama hvaða sveitarfélag sem það er, til um skipulagsmál þess. Þess vegna er það í höndum þingsins og ríkisstjórnarinnar að eiga í samræðum við sveitarstjórnarstigið um hin ýmsu mál, t.d. staðsetningu flugvallar. En þegar allt kemur til alls þá geta íbúar bara sagt: Nei, þetta gengur ekki alveg, við samþykkjum þetta ekki svona. Við viljum ekki svona bæ eða borg eða hvernig sem það er. Það er fullt af ástæðum fyrir því, heill hellingur af ástæðum fyrir því, sem eru mjög oft raktar í ræðum hér á þingi um hversu mikilvægt það er að hafa sjálfstæð sveitarfélög og að skipulagsvald þeirra og sjálfsákvörðunarvald sé virt. Það er meira að segja svo að í sveitarstjórnarlögum er miklu ríkari möguleiki á lýðræði en fyrir þingið þar sem það eru ákvæði í sveitarstjórnarlögum um að 20% íbúa geti einfaldlega kallað til kosninga, bindandi kosninga. Það er ekkert svoleiðis fyrir þingið, ekki fyrr en með nýrri stjórnarskrá. 20% íbúa finnst mér meira að segja vera nokkuð hátt. Það vekur athygli mína, af því að það var vissulega, eins og hv. flutningsmaður kom inn á, atkvæðagreiðsla árið 2001 um flugvöllinn í Reykjavík og meiri hluti þeirra sem greiddu þar gilt atkvæði sögðu að hann ætti að fara burt. Munurinn var mjög lítill. Ég hefði alveg viljað meira og lengra samtal um það og ég skil alveg að það sé flókið þegar munar svona litlu en niðurstaðan er eins og hún var. Það hefði kannski átt að fara í lengra samtal um þetta og kannski hefur verið tekið lengra samtal um þetta og þess vegna er hann loksins að fara núna svona löngu eftir að niðurstaðan fékkst. Kannski er það líka þess vegna sem þeir sem vilja halda flugvellinum á þeim stað þar sem hann er safna ekki undirskriftum í Reykjavík, reyna ekki einu sinni að ná þessum 20% undirskrifta sem þarf til að halda atkvæðagreiðslu. Þeir gætu gert það ef stuðningurinn við að halda flugvellinum áfram í Vatnsmýrinni er svona mikill. Ég skil ekki af hverju það er alla vega ekki reynt að fara löglegu leiðina. En ég sé ekki að það hafi verið reynt nema að niðurstaðan 2001 hafi einmitt verið afrakstur þess og síðan hafi fólk ekki viljað láta reyna á það aftur, því að það eina sem endurskrifar íbúakosningu eða þjóðaratkvæðagreiðslu er önnur íbúakosning eða þjóðaratkvæðagreiðsla, hvort sem á við. Varðandi sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga er það íbúakosning en þjóðaratkvæðagreiðsla getur aldrei komið og troðið sér inn á vettvang sem varðar nærsamfélagið og sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Við erum í þessu togi og við verðum að virða það að sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaganna er þarna fyrir og það gerir að verkum að þessi spurning gengur einfaldlega ekki upp.

Herra forseti. Maður er á sprettinum. Hv. þingmaður kom aðeins inn á öryggismál og þau skipta einmitt miklu máli í tengslum við flugvöllinn. Við erum líka að tala um öryggismál þjóðarinnar, svona heildstætt. Það hefur einmitt verið spurt um það varðandi staðsetningu Landspítalans, og uppbyggingu á núverandi stað, hvernig eigi að tryggja þyrluflug til og frá vellinum. Flugstjórar Landhelgisgæslunnar hafa reyndar skrifað greinar, athugasemdir og umsagnir hér og þar um það sem snýr að þeim þætti málsins og eru ekki alveg sáttir við hvernig er staðið að málum. Þeir telja starfsemi flugvallarins mikilvæga í grenndinni til að þyrluflutningarnir hjá Gæslunni komist beint að. Það var minnst á trén, þegar flogið er til lendingar yfir Öskjuhlíðina og í átt að Skerjafirðinum, sem starfsmenn flugvallarins gróðursettu þarna um 1950 eða svo. Einhver 150 tré koma núna upp í hindrunarflöt vallarins. Það hefur gengið hægt að virða samkomulag sem var gert 2013 um þessi tré og að koma upp aðflugsljósum og aðflugsbúnaði við Skerjafjörðinn til að lenda í átt að Öskjuhlíðinni, á þeirri braut. Þessu tvennu hefur ekki verið unnið að. Það sem hefur hins vegar gerst nýlega er að flugöryggi hefur minnkað á flugvellinum. Út af þessum 150 trjám er búið að hækka aðflugslágmörkin inn á brautina. Vélar þurfa að koma brattar inn og lenda innar á brautinni. Síðan geta menn verið í alvöruumræðu um það hvort skipti meira máli þessi 150 tré 

Virðulegi forseti. Er þetta ekki bara rosalega gott dæmi um vandamál Reykjavíkurflugvallar? Ef 10 metra há tré í nágrenni við flugvallarsvæðið valda því að minna öryggi er á flugvellinum er það frekar dæmi um það í hvers konar vandamálum flugvallarsvæðið er en ekki það sem er fyrir utan flugvallarsvæðið. 10 metra há tré. Vá, þetta er spes. Þyrla við Landspítala – háskólasjúkrahús? Já, vandamálið er það sama þar, vandamálið er staðsetningin á spítalanum. Hún er bara klúður, algjört klúður. Mér finnst alveg stórkostlega merkilegt að núverandi stjórnvöld hafi einmitt ákveðið að hola spítalanum niður þar miðað við allt það ferli sem var komið af stað og þá galla sem var auðveldlega hægt að benda á í því ferli. Við sitjum uppi með þetta öryggismál, nálægðina við háskólann og miðbæinn sem er atriði fyrir spítalann. Og það er öryggisatriði að flugvöllurinn sé nálægt spítalanum en til að halda spítalanum nálægt flugvellinum má ekki hafa spítala sem uppfyllir ströngustu öryggiskröfur. Þetta gengur ekki upp.

Herra forseti. Stundum undrast maður umræðuna. Hver er að tala um 10 metra há tré? Þessi tré eru t.d. ekki 10 metra há. 

Virðulegi forseti. Ég var einmitt að fjalla um þær mótsagnir sem birtast manni í þessum málum þegar reynt er að skoða öryggið frá fleiri sjónarhornum en þeim sem þröngsýnin sýnir manni. Þegar maður fær svona skot eins og: Aldrei er staðið við það sem samið er um, þá má benda á niðurstöðu íbúakosningar frá 2001. Það er ekki búið að standa við hana. Við erum með þjóðaratkvæðagreiðslu frá 2012 um nýja stjórnarskrá. Það er ekki búið að standa við hana. Er ekki til einhver málsháttur um að kasta fyrsta steininum eða eitthvað svoleiðis? Í þessu máli erum við tvímælalaust með lýðræðislega niðurstöðu íbúakosningar sem ekkert annað á að trompa. Þannig að ég skil ekki að hægt sé að kvarta undan því að ekki sé staðið við eitthvað annað sem gengur ekki í áttina að því að klára niðurstöðu íbúakosningar.

Forseti biður hv. þingmann afsökunar á því að hafa neitað honum um orðið áðan, en að sjálfsögðu á hann kost á að taka þátt í þriðja sinni sem flutningsmaður tillögunnar.

Takk, herra forseti. Þá er búið að taka af mér 20 sekúndur.

Forseti mun hafa augu á því.

Fyrst hv. þingmaður kemur inn á íbúakosningarnar 2001 er ágætt að lesa upp úr fundargerðum. Það eru til nokkrar fundargerðir úr borgarráði frá fyrri hluta 2001 um þetta mál. Ég ætla rétt að hlaupa í gegnum það. Í fundargerð segir: „Lagt fram bréf stjórnar stýrihóps vegna undirbúnings atkvæðagreiðslu um framtíð Vatnsmýrar og staðsetningar Reykjavíkurflugvallar ásamt tillögu að svohljóðandi spurningum á atkvæðaseðli: Vilt þú að flugvöllur verði í Vatnsmýri eftir árið 2016 eða vilt þú að flugvöllurinn fari úr Vatnsmýri eftir árið 2016? Svarkostir: I. Flugvöllur verði í Vatnsmýri eftir árið 2016 II. Flugvöllurinn fari úr Vatnsmýri eftir árið 2016.“ Var þetta samþykkt með fjórum atkvæðum í borgarráði Reykjavíkur. Í næsta lið kemur fram á þessum borgarráðsfundi, í febrúar 2001: „Borgarráð samþykkir, með tilvísun til 5. mgr. 104. gr. sveitarstjórnarlaga og 19. gr. samþykktar um stjórn Reykjavíkurborgar og fundarsköp borgarstjórnar, að niðurstaða atkvæðagreiðslu um framtíðarnýtingu Vatnsmýrar og staðsetningu Reykjavíkurflugvallar 17. mars nk. verði bindandi, ef a.m.k. 3/4 hlutar atkvæðisbærra manna taka þátt í henni. Jafnframt samþykkir borgarráð að niðurstaðan verði bindandi, ef a.m.k. 50% atkvæðisbærra manna greiða atkvæði á sama veg jafnvel þótt þátttaka í atkvæðagreiðslunni verði undir því marki sem ákveðið er í 19. gr. Greinargerð fylgir tillögunni.“ Þá segir í 39. lið þessarar fundargerðar: „Borgarráðsfulltrúar Sjálfstæðisflokks óskuðu bókað: Í tilefni af afgreiðslu meirihluta borgarráðs vegna atkvæðagreiðslu um framtíð flugvallar í Vatnsmýri leggjum við áherslu á eftirfarandi: Bindandi ákvörðun um flugvöll í Vatnsmýrinni til 2016 hefur þegar verið tekin. Sú ákvörðun var tekin með samþykkt R-listans árið 1997 á aðalskipulagi og deiliskipulagi Reykjavíkurflugvallar árið 1999. Borgarstjóri og R-listinn bera því fulla ábyrgð á þessari bindandi ákvörðun sem gildir til næstu fimmtán ára héðan í frá. Svokölluð atkvæðagreiðsla, sem er í raun ekkert annað en viðhorfskönnun, var ákveðin skömmu eftir að borgarstjóri skrifaði undir framkvæmdaleyfi vegna endurbyggingar flugvallarins. Atkvæðagreiðslunni virðist ætlað það eitt að slá ryki í augu borgarbúa og draga athyglina frá ábyrgð R-listans á málinu. Fyrirhuguð könnun mun ekki binda hendur þeirra sem stýra borginni árið 2016. Viðhorfskönnun þessi, sem kostar skattgreiðendur í Reykjavík tæpar 30 milljónir kr., mun engu breyta um þær skipulagsákvarðanir sem liggja fyrir og þjónar aðeins þeim tilgangi að gefa R-listanum falskt yfirbragð um lýðræðisleg vinnubrögð. Vatnsmýrin er mikilvægt byggingarland fyrir Reykvíkinga og þróun borgarinnar. Ákvörðun um framtíð flugvallarins og nýtingu Vatnsmýrarinnar verður ekki tekin með óvandaðri viðhorfskönnun. Það er ljóst að allar aðstæður í byggða- og samgöngumálum munu taka miklum breytingum á næstu 15 árum. Sú þróun skiptir miklu fyrir framtíðarákvarðanir í þessum málum. Borgarstjórn á að taka ábyrga ákvörðun um framtíð flugvallarins að lokinni vandaðri undirbúningsvinnu í samvinnu við Reykvíkinga og samgönguyfirvöld, en ekki með þeim hætti sem nú er gert. Þessi viðhorfskönnun ber vott um lýðskrum, eins og að málum hefur verið staðið, og engar líkur eru á að niðurstaða hennar hafi nokkur áhrif á framtíð flugvallarins. Einstakir borgarfulltrúar R-listans láta í veðri vaka að niðurstöður þessarar könnunar muni hafa áhrif á þá endurbyggingu vallarins sem nú stendur yfir og jafnframt er því haldið fram að ef skýr vilji standi til þess að völlurinn fari þá muni það gerast á næstu árum. Það er rangt. Slíkt gerist ekki með einhliða ákvörðun borgarstjórnar. Ruglingslegur og misvísandi málflutningur R-listans hefur gert þessa fyrirhuguðu könnun að algjörum skrípaleik. Mörgum kostum hefur verið teflt fram, sem velja átti um, en nú er ákveðið að kjósa eigi um „að fara eða vera“. Vinnubrögð R-listans í þessu máli eru með eindæmum.“ Það sem ég er að segja og kemur fram í fundargerðum borgarráðs á þessum tíma er að ekki hefur verið farið eftir þeim leikreglum sem voru lagðar fram. Eftir kosninguna þá stóðust aldrei þessar tölur á bak við kosninguna. Leikreglum var breytt. Og síðan, í sögufölsuninni sem hefur verið uppi, er vitnað í þessa íbúakosningu á röngum forsendum. Það er mergur máls og það er mikilvægt að því sé haldið til haga, sérstaklega af öflum sem tala alltaf um lýðræðið, íbúalýðræði. Það átti að vera 75% þátttakenda, það var hlutfallið. Það voru 37% sem tóku þátt.

Virðulegur forseti. Þetta var stórmerkilegur lestur, verð ég að segja, og upplýsir um klassískt viðhorf, sýnist mér, Sjálfstæðismanna um lýðræðislegar kosningar og þröskulda og fleiri skemmtilegheit. Þetta var alveg magnað. Þetta sýnir því að aðkoma þeirra, alla vega í 20 ár, að því að reyna að fá íbúa og þjóðina að ákvörðunartöku á einhvern hátt er alltaf þannig að það er slegið niður og sagt: Nei, þetta er viðhorfskönnun o.s.frv., í staðinn fyrir að reyna að ná þessu upp á aðeins hærra stig, meira beint lýðræði. Aðgangsþröskuldar eru mjög erfiðir viðfangs, það er mjög erfitt að glíma við þá af því að þeir þýða í raun og veru að þeir sem sitja heima greiði nei-atkvæði, hvort sem þeir meina það eða ekki. Ég skal alveg taka undir með það að formið og ýmislegt svoleiðis í þessu gerir að verkum að þetta er ekki bindandi og þar fram eftir götunum, en hvort sem þetta er niðurstaða viðhorfskönnunar eða hvað sem er, er þetta samt ákveðin viðleitni í því að leita til íbúa í ákvarðanatöku um mikilvæg málefni sveitarfélags eða jafnvel þjóðarinnar eins og á við um þessa þingsályktunartillögu. Mér finnst rosalega leiðinlegt að það komi upp svona orðræða sí og æ, að lítið sé gert úr þessu tæki sem heitir beint lýðræði, það sé verið að reyna að setja aðgangsþröskulda að því, að það sé talað niður sem einhvers konar viðhorfskannanir og þess háttar. Mér finnst þetta bara mjög upplýsandi um það hvernig umræðan í dag um atkvæðagreiðslur og beint lýðræði er enn þá á því plani sem var viðhaft 2001.

Herra forseti. Það var ekki Sjálfstæðisflokkurinn sem lagði þessar leikreglur fyrir kosninguna 2001. 

Ræðumaður í ræðustól hefur orðið.

Það er það sem ég er að benda á. Ég var í sjálfu sér að einhverju leyti að uppgötva þetta bara síðasta sólarhringinn. Ég fór í það verk, sem er ekki endilega auðvelt, það er dálítið erfitt að komast í fundargerðir borgarráðs fyrir 20 árum, á netinu, og áttaði mig á þessu þegar ég fór að rannsaka málið. Þá kemur það í ljós. Öll hin sögulega skoðun í umræðu á Íslandi er allt önnur en veruleikinn sem er á bak við kosninguna. Ég er að benda á það. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að þegar við félagarnir í Hjartanu í Vatnsmýri söfnuðum 70.000 undirskriftum árið 2013 um Reykjavíkurflugvöll í Vatnsmýrinni, voru yfir 20.000 Reykvíkingar sem skrifuðu undir það plagg, yfir 20.000. Við erum að tala um 20% hlutfall og annað, en það voru 28% kosningarbærra Íslendinga sem tóku þátt í þeirri undirskriftasöfnun sem stóð yfir í fjórar til fimm vikur. Engar auglýsingar að marki eða neitt, það var mjög sjálfsprottið og enginn á launum við að vinna að þessu. Ég vil halda því til haga. Það er mergur málsins varðandi íbúakosninguna 2001, sem sífellt er vitnað til, að ekki var farið að leikreglum. Það er það sem þarf að skoða. Ég held að menn ættu aðeins að líta yfir plöggin og sjá hvernig framvinda þessa máls var og hvernig staðið var að málum fyrir að verða 20 árum síðan.

Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á frammíköllum en það var verið að leggja mér orð í munn. Ég tók það sérstaklega fram að ég skil alveg formið, ég nefndi það áðan. Og þó að niðurstaða atkvæðagreiðslunnar sé ekki bindandi getur borgarráð alltaf tekið ákvörðun á einn eða annan hátt, hvort sem það var atkvæðagreiðsla eða ekki. Í bókuninni, sem hv. þingmaður las upp, var áskorun um að taka ábyrga afstöðu og taka ákvarðanir o.s.frv. án viðhorfskönnunar. Þegar viðhorfskönnunin svokallaða sýnir já með mjög tæpum meiri hluta er nákvæmlega ekkert að því að taka ábyrga afstöðu, eins og atkvæðagreiðslan hafi ekki einu sinni verið haldin, og vinna að því að fjarlægja flugvöllinn. Þannig að ég sé ekki að nein formsatriði hafi verið brotin, hún var ekki bindandi fram yfir 2016. Ókei, ekkert mál. Það breytir samt ekki því hver niðurstaðan var almennt séð og hvaða ákvarðanir voru teknar, hvort sem atkvæðagreiðslan var bindandi eða ekki, hvort sem hún var lýðræðisleg eða ekki. Það er ekkert sem bendir til að hún hafi ekki verið lýðræðisleg. Varðandi undirskriftasöfnunina um Hjartað í Vatnsmýrinni þá var vissulega fullt af undirskriftum, alveg frábært, en þær undirskriftir eru bundnar sama vandamáli og þessi þingsályktunartillaga varðandi það hvar sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaga liggur. Ef það voru 20% kosningarbærra íbúa í Reykjavík sem skrifuðu undir þá skil ég ekki af hverju ekki var farin hin lögformlega leið sem kveðið er á um í sveitarstjórnarlögum og bara farið í atkvæðagreiðslu eins og á að geta gerst, bara sjálfkrafa, ef svo margar undirskriftir safnast. Ég skil ekki af hverju sú leið var ekki farin. Ef það er svona auðvelt, af hverju er það ekki gert?

Herra forseti. Hjartað í Vatnsmýrinni og við félagarnir í þeim samtökum litum svo á þetta væri hagsmunamál þjóðarinnar. Ég vil samt benda hv. þingmanni á að ástæðan fyrir að við söfnuðum bara í fjórar, fimm vikur á sínum tíma var að það var verið að klára að skila inn athugasemdum við aðalskipulag á þessum tíma, 20. september 2013. Við afhentum 70.000 undirskriftir um aðalskipulagið þar sem hver einstaklingur var að skrifa undir athugasemd við aðalskipulagið. Þá var nú lýðræðið í Reykjavík þannig að borgarstjórinn í Reykjavík sagði að hann hefði átt von á fleirum. Borgarstjórinn sagði það í viðtali. Honum fyndist þær fáar. Þetta voru yfir 20.000 Reykvíkingar. Það er sérstakt. Ég er bara að benda á hér í pontu Alþingis leikreglurnar í íbúakosningunni sem sífellt er vitnað til í opinberri orðræðu. Það sem meiri hluti borgarstjórnar í dag bendir alltaf á er þessi íbúakosning. Sama hvaða álit hv. þingmaður hefur á því, hann segir að borgarstjórn geti ákveðið þetta sjálf og haft þetta eins og henni sýnist, þá voru þetta leikreglurnar, það voru settar ákveðnar leikreglur 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir máli sem snýr að breytingu á barnalögum. Þetta kann við fyrstu sýn að líta út fyrir að vera lítið og einfalt mál en varðar býsna mikilsverð réttindi og mikilsverða sýn á það hvernig við högum löggjöf á Íslandi. Flutningsmenn með mér á þessu frumvarpi eru þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Ari Trausti Guðmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Frumvarpið, eins og ég nefndi áðan, lætur kannski ekki mikið yfir sér. Það er alveg heilar tvær greinar. 1. gr. hljóðar svo: „Við 2. mgr. 28. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Veikt eða slasað barn skal eiga rétt á umönnun foreldra.“ Við þetta breytist þessi 2. mgr. þannig að hún hljóðar í heild svo: Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum. Veikt eða slasað barn skal eiga rétt á umönnun foreldra. Með frumvarpi þessu er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um það í barnalögum að í forsjárskyldum felist að veikt eða slasað barn eigi rétt á umönnun foreldra sinna. Samhliða þessu er flutt þingsályktunartillaga um að félags- og barnamálaráðherra verði falið að koma á fót starfshópi til að kanna hvernig foreldrum barna verði gert kleift að rækja þessa skyldu með samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins eða með setningu reglna á þeim vettvangi. Á undanförnum árum hefur umræða um rétt og réttindi barna farið vaxandi. Þetta má m.a. rekja til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem gjarnan er nefndur barnasáttmálinn. Samningur þessi var undirritaður af Íslands hálfu 26. janúar 1990 og var fullgiltur 28. október 1992. Hann öðlaðist síðan gildi hér á landi 27. nóvember 1992. Rúmum áratug síðar öðlaðist samningurinn lagagildi með lögum nr. 19/2013. Réttur barns til samvista við foreldra og til umönnunar telst til mikilvægustu réttinda sáttmálans og felur í sér einn af hornsteinum hans. Í því sambandi má benda á að samningurinn leggur m.a. þær skyldur á aðildarríkin að tryggja réttindi veikra og slasaðra barna en frumvarp þetta ásamt fyrrgreindri þingsályktunartillögu miðar að því að tryggja betur að þeirri þjóðréttarlegu skuldbindingu verði fullnægt. Forsjá barns er eitt af meginatriðum barnaréttar en á henni byggjast lagatengsl barns við foreldra sína eða aðra þá sem fara með forsjána. Forsjá barns snýst fyrst og fremst um ábyrgð, skyldur og réttarstöðu foreldra. Sá réttur felur annars vegar í sér rétt foreldra til að taka ákvarðanir um uppeldi barns og hins vegar rétt barns til að njóta forsjár foreldra sinna. Sá sem fer með forsjá barns, hvort sem um er að ræða foreldri eða annan sem fer með forsjána, hefur því víðtækar skyldur gagnvart barninu. Hlutverk foreldra er í mörgum tilfellum fest í lög og má hér einkum benda á 28. gr. barnalaga. Hlutverk foreldra og forráðamanna er víðfeðmt og verður aldrei upptalið til hlítar í lögum. Flutningsmenn telja þó að leggja verði sérstaka áherslu á rétt barns til að njóta umönnunar foreldra eða forráðamanna þegar það er veikt eða slasað. Þótt þessi réttur sé þegar fyrir hendi kemur hann þó hvergi beint fram í lögum og er lagt til að úr því verði bætt. Ástæða þess að tilefni er til þess að árétta þennan rétt veikra og slasaðra barna í lögum er að rétturinn til að vera með og sinna veiku eða slösuðu barni hefur fyrst og fremst verið réttindi foreldris eða þess sem fer með forsjána frekar en að vera réttur barnsins sjálfs. Í því sambandi má benda á að kjarasamningar á íslenskum vinnumarkaði hafa í langflestum tilvikum haft að geyma ákvæði um rétt foreldra til að sinna veikum börnum og þannig er rétturinn tengdur starfi og ráðningarsambandi forsjáraðila og vinnuveitanda. Með því að mæla fyrir um þennan sjálfstæða rétt barnsins er gert ráð fyrir að búið verði svo um hnútana á vinnumarkaði að rétturinn verði virtur þannig að hverju og einu barni verði tryggður þessi réttur. Þannig kann að vera að foreldri sem á fleiri en eitt barn verði að deila réttindum sínum milli barna sinna. Einbirni sem veikist eða slasast og á tvo foreldra á vinnumarkaði er því í betri stöðu og gæti átt rétt á 20–30 dögum með foreldrum sínum. Veikt eða slasað barn úr systkinahópi, sem kannski er barn einstæðs foreldris, gæti þurft að deila dögunum og gæti því aðeins notið fáeinna daga ef aðstæður haga því þannig að systkini viðkomandi hafi einnig orðið veik. Munurinn á réttindum barna getur því verið umtalsverður og á sama hátt geta möguleikar foreldris á að sinna börnum sínum verið mjög mismunandi. Réttindin eru því ekki aðeins réttur foreldra á launuðu leyfi úr vinnu til að annast veikt barn heldur fremur réttur barnsins til að njóta þeirrar umönnunar sem það þarfnast. Svo sem áður greinir er samhliða frumvarpi þessu lögð fram tillaga til þingsályktunar um skipun starfshóps sem kanni hvort skilgreina eigi á vinnumarkaði rétt foreldra eða þeirra sem fara með forsjána til að annast veikt eða slasað barn með tilliti til fjölda barna. Er þessi leið farin þar sem skyldur og réttindi á vinnumarkaði eru aðallega skilgreind í kjarasamningum og því talið rétt að aðilar semji um þau sín á milli. Þar sem um er að ræða tvenns konar réttindi, annars vegar rétt veiks eða slasaðs barns til umönnunar foreldris og hins vegar rétt starfsmanns til að annast veikt eða slasað barn þykir rétt að fara þessa leið. Áréttað skal mikilvægi þess að sem best samræmi sé á milli þessara réttinda. Virðulegi forseti. Það er rétt að taka það fram að aðilar vinnumarkaðarins hafa í raun gengið á undan með góðu fordæmi í þessu efni, eins og raunar oft þegar kemur að réttarbótum eða því sem á endanum verður að réttarbótum á íslenskum vinnumarkaði. Þannig höfðu aðilar vinnumarkaðarins, nokkru áður en það var lögfest á Íslandi að vinnuvikan skyldi vera 40 stundir, í langflestum tilfellum stigið það skref sjálfir. Þarna er að vissu leyti verið að fara svipaða leið. Aðilar vinnumarkaðarins hafa þegar tekið þá ákvörðun, í samningum sín á milli, að foreldrar njóti þeirra réttinda til að vera með börnum sínum þegar þau eru veik. Hér er því í raun verið að festa þau réttindi í lög en með áherslu á rétt barnsins. Það verður síðan a.m.k. áhugavert verkefni aðila vinnumarkaðarins og þeirra sem nefndir eru í þingsályktunartillögunni, sem er 191. mál á málalista þingsins, að fara yfir það með hvaða hætti aðilar geti komist að samkomulagi eða hvernig verður best að nálgast það, hvort heldur er í kjarasamningum eða með einhvers konar reglusetningu, að jöfn réttindi allra barna verði í raun tryggð. Lagafrumvarpið gerir ráð fyrir að rétturinn sé til staðar en aftur, með virðingu fyrir aðilum vinnumarkaðarins og því góða starfi sem þeir hafa farið á undan með, er mikilvægt að aðilar vinnumarkaðarins komi mjög að þeirri ákvörðunartöku hvernig þetta verkefni verði leyst og hvernig um það verður búið. Virðulegi forseti. Ég trúi því að þetta mál, sem er mjög í anda margra annarra mála sem hafa verið flutt hér í þinginu í kjölfar lögfestingar barnasáttmálans, sé mikilvægt og skipti máli á þeirri vegferð að tryggja íslenskum börnum tiltekin réttindi og tryggja að íslensk börn hafi öll sama rétt hvernig svo sem fjölskylduhagir þeirra kunna að öðru leyti að vera. Ég hef lokið máli mínu og legg til að málinu verði vísað til nefndar að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um sértæka þjónustueiningu fyrir einstaklinga með sjaldgæfa sjúkdóma og langveik börn. Flutningsmenn tillögunnar eru ásamt mér eftirtaldir hv. þingmenn: Silja Dögg Gunnarsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Inga Sæland, Ólafur Þór Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Karl Gauti Hjaltason og Ólafur Ísleifsson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem geri tillögur að fyrirkomulagi sértækrar þjónustueiningar fyrir einstaklinga sem greinast með sjaldgæfa sjúkdóma. Þjónustueiningin verði til þess að tryggja að sjúklingar hafi einn viðkomustað í heilbrigðiskerfinu og til þess að ný þekking og nýjustu rannsóknir skili sér í bættri þjónustu sem byggist á nýjustu gagnreyndu þekkingu hverju sinni. Starfshópnum verði einnig falið að skoða: a. hvort slík þjónustueining gæti haft það hlutverk með höndum að sinna öllum langveikum börnum og aðstandendum þeirra, b. samlegð þess að þjónustueining við fólk með sjaldgæfa sjúkdóma hafi einnig með höndum þjónustu og ráðgjöf er varðar félagslega tengd úrræði og stuðning, c. hvernig megi tryggja einfaldara og skjótara aðgengi að nauðsynlegum lyfjum vegna sjaldgæfra sjúkdóma.“ Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að Alþingi fái stöðumat og tillögur um úrræði varðandi það hvernig við getum bætt umgjörð fyrir einstaklinga með sjaldgæfa sjúkdóma og langveik börn. Tillagan er lögð fram í þeirri viðleitni að ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum starfshópsins eigi síðar en 1. júní 2021. Þetta er í annað sinn sem ég mæli fyrir þessari tillögu en ég stóð hér í sömu sporum fyrir sléttu ári og flutti framsöguræðu um málið. Þá hljóðaði tillögugreinin örlítið öðruvísi en þó svipað. Sú tillaga náði augljóslega ekki fram að ganga en fékk góðar undirtektir í umsögnum sem bárust um málið eins og það var þá sett fram. Nú hefur málið tekið þeirri breytingu efnislega að ráðherra eða starfshópnum verði falið að skoða hvort sértæk þjónustueining fyrir einstaklinga með sjaldgæfa sjúkdóma geti einnig haft það hlutverk með höndum að sinna öllum langveikum börnum og aðstandendum þeirra og samlegðina sem hægt væri að sjá í því. Það eru auðvitað annmarkar á því en starfshópnum er falið að kanna þetta. Ég ætla að vísa hér til umsagna um málið sem bárust hv. velferðarnefnd. Með leyfi forseta segir í umsögn AHC samtakanna: „Mikilvægt er að á Íslandi starfi þekkingarmiðstöð fyrir sjaldgæfa sjúkdóma. Þessi miðstöð tekur saman allar upplýsingar um sjaldgæfa sjúkdóma og uppfærir þegar nýjar upplýsingar berast. Hægt er að styðjast við þá gagnagrunna sem þegar eru til staðar þannig að ekki þarf að finna upp hjólið. AHC samtökin hafa um árabil unnið með Eurordis sem eru regnhlífasamtök fyrir sjaldgæfa sjúkdóma í Evrópu og er mikil þekking til staðar hjá þessum samtökum sem við ættum að nýta okkur […] Með því að stofna miðstöð sjaldgæfra sjúkdóma mætti fækka þeim stöðum sem foreldrar þurfa að leita til og létta þannig álagi af fjölskyldum langveikra barna með sjaldgæfa sjúkdóma.“ Virðulegi forseti. Þarna hefur byggst upp þekking sem ég tel að starfshópur ráðherra ætti að leita í við þá vinnu sem í tillögunni felst við útfærslu sértækrar þjónustueiningar. Í umsögn Félags einstakra barna, stuðningsfélags barna og ungmenna með sjaldgæfa sjúkdóma, kemur m.a. fram að félagið telji að hér geti verið um mikilvægt skref að ræða í átt að bættri þjónustu við einstaklinga með sjaldgæfa alvarlega sjúkdóma og heilkenni. Með slíku úrræði, þjónustueiningu, væri einn viðkomustaður fyrir einstaklinginn. Í umsögn sinni leggja þau jafnframt áherslu á að slík eining yrði rekin af LSH, Landspítalanum, og benda á nýstofnað fagteymi á Barnaspítala Hringsins sem sinnir þessum þætti og á uppruna sinn í vinnu félagsins, þ.e. stuðningsfélags barna og ungmenna. Einnig kemur fram í umsögninni að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi beitt sér fyrir því að þessu úrræði var komið á fót, stuðnings- og ráðgjafarteymi langveikra barna með sjaldgæfa sjúkdóma og miklar stuðningsþarfir. Teymið tók til starfa 2. september 2019 en í því eru starfandi félagsráðgjafi, fjölskyldufræðingur, hjúkrunarfræðingur og þroskaþjálfi. Það er klárlega vísir að því sem hér um ræðir. Ég beini því til hv. velferðarnefndar að kalla eftir upplýsingum þaðan við umfjöllun um málið, eins og boðið var í umsögninni. Félagið bendir jafnframt á, sem er mikilvægt fyrir starfshópinn að taka til greina, að tíðnin sem miðað er við skipti máli. Þar kemur fram að hætta sé á því að verði verkefnið of víðtækt verði hagsmunir sjaldgæfra sjúkdóma undir, og, eins og segir þar orðrétt, með leyfi forseta, „hverfi enn og aftur í hafsjó af fjöldanum sem umlykur stærri og algengari greiningar.“ Ég biðla því til hv. velferðarnefndar að skoða þetta sérstaklega og að sérfræðingarnir, starfshópurinn, meti þennan þátt sem er óhjákvæmilegt þegar samlegð er skoðuð við slíkan rekstur. Í umsögn Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, sem hefur tekið þátt í fjölmörgum norrænum samstarfsverkefnum á sviði sjaldgæfra sjúkdóma, er lögð áhersla á að hér skorti heildræna stefnu á vegum stjórnvalda. Ég vísa því til starfshópsins að leita í þá reynslu sem byggst hefur upp hjá þeim aðilum sem sinnt hafa einstaklingum með sjaldgæfa sjúkdóma á Íslandi, og þá ekki síður í reynslu annarra hagsmunaaðila, ekki hvað síst samtaka og notenda þjónustunnar. Í umsögn sinni leggja Landssamtökin Þroskahjálp að sama skapi áherslu á mikilvægi þess að sú þekking sem er til staðar innan Barnaspítalans verði nýtt vel. Læknafélag Íslands mælir með samþykkt tillögunnar og það er mikilvægt að hv. velferðarnefnd leiti í þann rann í umfjöllun um málið. Umsögn MND félagsins er býsna afdráttarlaus, virðulegi forseti. Félagið telur þetta þjóðþrifamál og löngu tímabært og segir orðrétt, með leyfi forseta: „Með von um að þetta verði gert en ekki talað í hel.“ Og félagið tekur undir með öðrum um að slík deild verði að vera staðsett innan Landspítalans og sérstaklega fjármögnuð ellegar verði áfram, eins og þar segir, „sama skötulíkið og er í dag sem hrekur börn og fullorðna til að flytja úr landi þar sem veik von um meðferð er til staðar.“ Virðulegi forseti. Við eigum að taka þessar ábendingar alvarlega og ég vek athygli á þeim hér. Öryrkjabandalagið tekur undir tillöguna, segir fólk með sjaldgæfa sjúkdóma í slæmri stöðu í íslenska heilbrigðiskerfinu og án baklands. Mikilvægt sé að unnið sé eftir áætlun með skilvirkum úrræðum sem einfaldi kerfið fyrir þennan fámenna hóp. Fyrirmyndir eru þegar til staðar í nágrannalöndum okkar, eins og kemur fram í greinargerð með tillögunni. Við ættum að skoða hvernig því er háttað og vísa ég þá til greinargerðarinnar. Mér fannst mikilvægt, virðulegi forseti, að vísa til þeirra meginskilaboða sem komu fram í umsögnum um málið þegar það var hér síðast til umfjöllunar. Við eigum að hlusta. Ég bind vonir við að hv. velferðarnefnd klári nú málið. Ástæða þess að verkefni starfshópsins er útvíkkað í þessari tillögu er ákall sem m.a. birtist í þessum umsögnum og frá þeim sem eiga við kerfið þegar um er að ræða sjaldgæfa og langvinna sjúkdóma, þ.e. frá börnunum og aðstandendum þeirra. Mikilvægt er að nefndin og starfshópurinn kanni samlegð þess að slík þjónustueining svari kallinu og sinni þeim sem eiga við sjaldgæfa og langvinna sjúkdóma að etja og hvernig það geti orðið án þess að það komi niður á þjónustunni. Starfshópurinn greini hvernig fyrirkomulag hentar hér á landi og kanni þær skilgreiningar sem þurfa að vera til viðmiðunar. Ég kann ekki að greina það en minni í því samhengi á og vísa til umfjöllunar í greinargerð um viðmið í þessu efni. Einnig er þar farið yfir umgjörðina sem þegar er til staðar. Það má aldrei gera lítið úr því sem vel er gert og sannarlega eru aðilar sem sinna þessum þætti. Í greinargerðinni er fjallað um umgjörð um einstaklinga með sjaldgæfa sjúkdóma og svo sérstaklega um umgjörð um langveik börn. Ég vil líka vekja athygli á því að í greinargerð er fjallað um aðgengi að lyfjum. Í umsögn Lyfjastofnunar er komið inn á helstu hindranir á vegi lyfja til sjúklinga. Vonandi fer hv. velferðarnefnd vel yfir þann þátt málsins og þiggur aðstoð Lyfjastofnunar við umfjöllun. Heilbrigðiskerfið þarf vera vel í stakk búið til að bregðast við sjaldgæfum sjúkdómum svo að þeir sem greinast með þá verði ekki hornreka í kerfinu. Það er jú markmið laga um heilbrigðisþjónustu að landsmenn allir eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem er völ á á hverjum tíma til verndar andlegri og líkamlegri heilsu og félagslegu heilbrigði. Þekking á sjaldgæfum sjúkdómum er fágæt, rannsóknir takmarkaðar og lækning virðist fjarlæg. Þeir hafa því víðtæk áhrif á sjúklinginn og ekki síður aðstandendur. Alvarlegir og langvinnir sjúkdómar hafa varanleg áhrif á líf barna og fjölskyldna þeirra. Það er augljóst, og nú vísa ég í þær umsagnir sem ég fór yfir, að styrkja þarf umgjörðina um þennan hóp. Skortur er á sérfræðilæknum í ýmsum undirgreinum og aðgengi að læknum hefur minnkað. Langveik börn, fjölskyldur þeirra og einstaklingar með sjaldgæfa sjúkdóma þurfa góða umgjörð sem hjálpar þeim að takast á við daglegt líf. Eitt af því sem foreldrar langveikra barna kvarta hvað mest yfir er orkan og umstangið sem fer í að berjast við kerfið, þ.e. að finna út hvaða þjónustu barnið á rétt á, hvernig megi nálgast hana, tengja saman mismunandi fagfólk sem sinnir barninu o.s.frv. Það sem hefur vantað tilfinnanlega hérlendis er samfella í þessu þannig að kerfin tali saman, t.d. í formi málstjóra eða tengiliða sem halda utan um þræði fyrir foreldra og fjölskyldu. Fyrir ári, þegar ég mælti síðast fyrir málinu, sagði ég frá tilurð þess sem var samtal mitt við Huldu Björk Svavarsdóttur, móðir Ægis Þórs Sævarssonar sem glímir við sjaldgæfan vöðvarýrnunarsjúkdóm, Duchenne. Ég held að flestir landsmenn þekki glímu þeirra sem þau hafa tekið af ótrúlegri jákvæðni og orku, verð ég að segja, eins og alþjóð hefur m.a. fengið að fylgjast með í átakinu Dansað fyrir Duchenne. Þau stigu dansinn m.a. við hæstv. forsætisráðherra ekki alls fyrir löngu. Þann 29. september sl. birtist grein í Vísi með fyrirsögninni „Það vantar að einhver grípi okkur“. Þar er viðtal við Lenu Larsen, móður Finns Högna sem var fjögurra ára þegar hann greindist með sjaldgæfan lifrarsjúkdóm, PFIC. Hún segir vöntun á heildstæðu kerfi sem tekur utan um langveik börn og fjölskyldur þeirra. Enn fremur segir hún, með leyfi forseta: „Það er eitthvað mikið sem þarf að laga í okkar heilbrigðiskerfi. Það vantar allt utanumhald. Það vantar að einhver grípi okkur. Það vantar skilning.“ Ég vil bara segja það hér, virðulegi forseti, að það er hlutverk okkar að hlusta og reyna að bæta samfélagið. Þetta er ákall sem birtist í umsögnum um málið og jafnframt í þeim dæmum sem ég hef vitnað hér til, í baráttu mæðginanna sem ég vísaði til. Þetta er ákall um þennan þátt í þjónustu við fólk með sjaldgæfa sjúkdóma, langveik börn og aðstandendur þeirra. Og við eigum að hlusta og reyna að bæta kerfið. Hér er sem sagt tillaga sem felur í raun í sér þau skilaboð að við hlustum og reynum að bregðast við, að hæstv. ráðherra taki utan um málið, greini stöðuna, hvað sé hægt að gera og hvernig hægt sé að taka betur utan um þá sem eru í þessari vandasömu stöðu, að við bætum aðgengi og stuðning, læknisfræðilegan, félagslegan og fjárhagslegan, að þingið fái skýrslu um stöðu mála og hvaða fyrirkomulag henti best þegar við vísum til sértækrar þjónustueiningar eins og þekkist víða annars staðar þar sem heilbrigðisþjónusta er í hávegum og eins og vilji stendur til hér. Starfshópurinn fær það verkefni að skoða hvernig slíkri þjónustu gæti verið háttað og ég er sannfærður um það, virðulegi forseti - af því að það er verið að gera margt mjög gott, svo ég taki það fram aftur - að við þurfum alltaf að kosta til fjármunum þegar við viljum bæta hluti eins og heilbrigðiskerfið okkar. En í þessu dæmi er ég jafnframt sannfærður um það að við getum nýtt peningana betur, nýtt það góða sem þegar er verið að gera. Ég veit ekki af hverju málið dagaði uppi í hv. velferðarnefnd en ég trúi því bara ekki að það gerist aftur. Ég vona innilega að nefndin klári þetta mál núna. Ég tel að það sé mjög mikilvægt. Það felst í orðum mínum, virðulegur forseti, þar sem ég sé að tíminn er búinn, að ég vísa málinu til hv. velferðarnefndar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu þingflokks Viðreisnar sem ber heitið, eins og forseti fór yfir, Tillaga til þingsályktunar um tímabindingu veiðiheimilda til 20 ára. Hér í þessum þingsal hefur fólk ekki verið einnar skoðunar um fiskveiðikerfið okkar. En það er þó sitthvað býsna mikilvægt sem sameinar okkur. Við viljum að sjávarútvegurinn sé arðbær atvinnugrein sem skili þjóðarbúinu og samfélögum um allt land tekjum. Við viljum standa vörð um auðlindina með því að nýta hana með sjálfbærum hætti og við viljum öll að sátt ríki um þann lagaramma sem greinin starfar eftir. Aðra þætti er tekist meira á um: Að gjaldið sem greitt er fyrir aðgang að auðlindinni sé í samræmi við arðsemi hennar. Að rétturinn til að nýta auðlindina sé tímabundinn en ekki varanlegur, og að einstaklingar og fyrirtæki geti ekki slegið eign sinni á það sem með réttu skal teljast sameign íslensku þjóðarinnar. Árin 2000, 2010 og 2017 störfuðu þverpólitískar nefndir við að finna umgjörð utan um fiskveiðikerfið sem almenn og víðtæk sátt geti ríkt um. Niðurstöður tveggja fyrrnefndu nefndanna voru á svipaðan veg, en þriðja nefndin, sú sem ég sat í árið 2017, lauk aldrei störfum. Í henni var þó mikill meiri hluti fyrir því sama og hinar tvær nefndirnar höfðu skilað frá sér, að nýtingarréttur yfir auðlindum hafsins skyldi ekki vera varanlegur. Með þessari tillögu sem ég mæli fyrir hér, leitumst við í þingflokki Viðreisnar enn eina ferðina við að ná fram þeim breytingum sem þverpólitískt samstarf og meiri hluti þjóðarinnar hefur kallað eftir, sem meiri hluti þingsins getur vonandi stutt. Tillagan er þríþætt. Í fyrsta lagi snýst hún um að fyrirkomulagi úthlutunar aflahlutdeilda verði breytt á þann veg að rétturinn til veiða á 5% heildarafla verði boðinn upp á hverju ári. Þannig fá kvótahafar 95% þess kvóta sem þeir eiga fyrir, úthlutað á hverju ári endurgjaldslaust, en restin verði boðin upp til 20 ára í senn. Með þessu móti ræðst afgjald ríkisins af aðstæðum á markaði. Þegar vel árar bjóða menn hátt, annars lægra. Allir fylgja sömu reglum, sama hver kaupandinn er. Þessi leið sameinar ýmsa kosti sem nauðsynlegt er að uppfylla, að mínu mati. Markaðurinn sér um að greitt sé hóflegt gjald fyrir aðgang að auðlindinni. Allir eru jafnir fyrir kerfinu og öllum er heimill aðgangur að uppboðinu sem uppfylla á annað borð þau skilyrði að geta gert út á Íslandsmiðum. Ég nefndi að tillagan væri þríþætt. Í öðru lagi felur hún í sér, tengt þessu, að lög um veiðigjöld verði felld brott. Afgjald sem miðast við bókhaldslegan hagnað fyrirtækja er í eðli sínu afar ógagnsæ lausn. Með tilkomu uppboðsmarkaðar með aflahlutdeild hverfur þörfin fyrir sérstaka gjaldtöku á sjávarútveginn, gjaldtöku sem byggir á ógegnsæjum útreikningum, og er háð því hvernig vindar stjórnmálanna blása hverju sinni. Með öðrum orðum, greinin yrði laus undan því að stjórnvöld ákveði einn daginn að hækka veiðigjöld verulega og þjóðin er laus undan því að stjórnmálamenn ákveði einn daginn að lækka gjöldin verulega. Í þriðja lagi gerir sú tillaga sem hér er rædd ráð fyrir því að ráðherra setji á fót sérstakan uppbyggingarsjóð sem hluti tekna ríkissjóðs af uppboði kvótans rennur í og hefur það hlutverk að efla byggð utan höfuðborgarsvæðisins. Þannig er hægt að ná því markmiði að byggðir landsins sem standa að baki verðmætasköpun sjávarútvegsins og íbúar þeirra njóti ágóðans af verðmætasköpuninni. Sveitarfélög og byggðir hefðu aðkomu að því að stýra hvernig fjármunum er forgangsraðað í fjárfestingu í innviðum þeirra. Með þessu fæst aukið fjármagn til uppbyggingar í vegakerfinu og fjarskiptakerfum og við getum unnið ákveðið að því markmiði okkar að styrkja og stækka atvinnusvæðin á landsbyggðinni. Hvers vegna er þessi tillaga jafn mikilvæg og okkur í Viðreisn þykir hún vera? Til að byrja með má svara þeirri spurningu með því að benda á að gífurleg óvissa fylgir núverandi kerfi, bæði pólitísk óvissa og lagaleg. Sú óvissa er til þess fallin að draga úr virði aflahlutdeildar og framleiðni greinarinnar, og á sama tíma stefna framtíðareignarrétti þjóðarinnar yfir auðlindinni í tvísýnu. Lagalega óvissan snýst nefnilega, eins og við þekkjum velflest, að eignarréttarlegri stöðu veiðiheimilda. Um þá stöðu hafa verið skrifaðar lærðar greinar og hafa fræðimenn komist að ólíkum niðurstöðum. Sú kenning sem virðist algengust er að með kvótakerfinu hafi verið komið á rétti sem er nokkurs konar blanda beinna eignarréttinda, afnotaréttinda og atvinnuréttinda og nýtur verndar eignarréttarákvæðis stjórnskrárinnar. Á þeim grundvelli er ekki hægt að afnema kvótakerfið nema fullar bætur komi fyrir, þrátt fyrir að ákvæði 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, þar sem kveðið er á um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði yfir veiðiheimildum. Þessari lagalegu óvissu verðum við að eyða. Það sama á við þá pólitísku óvissu sem ég lýsti áðan og sífelldur styr stendur um varðandi gjaldtöku atvinnugreinarinnar. Fátt er mikilvægara en að gjaldtaka endurspegli verðmæti sjávarútvegsins án þess að hún dragi verulega úr arðsemi hans. Því að þrátt fyrir óvissuna er arðsemi sjávarútvegsfyrirtækja talsvert meiri en almennt gerist í atvinnulífinu. Uppboð aflaheimilda er til þess fallið að tryggja sem mest samræmi á milli arðsemi greinarinnar og ábata íslensku þjóðarinnar af henni. Almennir markaðir, þar sem verðmyndun ræðst af framboði og eftirspurn, blómstra. Það sama gildir ekki þegar verð er ákveðið af nefnd embættismanna eða með lagasetningu hér í þingsal. Slíkar ráðstafanir takmarka verðmætasköpun og hygla yfirleitt fáum á kostnað heildar. Hvers vegna ætti aðgangur að fiskveiðiauðlindinni að vera verðlagðar með þeim hætti? Hvers vegna ætti þjóðin ekki að njóta ágóða af auðlind sinni eftir lögmálum framboðs og eftirspurnar? Síðan getur fólk spurt: Hvers vegna tímabinding til 20 ára? Mörgum finnst þetta of stutt, útgerð er dýr og fyrirtækin þurfa fyrirsjáanleika í fjárfestingum. Svarið við því er að fyrirkomulagið sem hér er lagt til veitir langtum meiri fyrirsjáanleika en núverandi kerfi veiðigjalda, sem hægt er að breyta með pennastriki, og hefur reyndar verið gert ítrekað. Svo eru aðrir sem segja að þessi tímabinding sé allt of löng, hún ætti að vera fimm ár í senn, eða jafnvel bara eitt ár. Og stutta svarið við því er þá: Ja, útgerð er dýr og fyrirtækin þurfa fyrirsjáanleika í fjárfestingum sínum. Við erum ekki að leggja til að kollvarpa kvótakerfinu. Við viljum styðja áfram við áframhaldandi arðsemi og uppbyggingu atvinnugreinarinnar og við viljum vernda auðlindina sjálfa fyrir ofveiði. Það hefur tekist vel með kvótakerfinu. Við erum að leita leiða til að bæta það og skapa sátt og stöðugleika sem kallað hefur verið eftir í áratugi. Við getum líka búist við því að aflaheimild sem seld er til 20 ára sé verðmætari á hvert kíló en heimildir til árs í senn sem boðnar eru út 20 ár í röð. Þannig hámörkum við arð þjóðarinnar af auðlindinni. Þannig vinnum við heildstætt og í sátt að framförum sjávarútvegsins og sameign þjóðarinnar yfir fiskinum í sjónum. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu og óska eftir því að málinu verði vísað til þinglegrar meðferðar í atvinnuveganefnd. Ég veit að þar mun fara fram fagleg umfjöllun um málið þar sem aðilar máls munu fá tækifæri til þess að koma sínum sjónarmiðum á framfæri og ég hlakka til. Ég bind vonir við og hlakka til að fá málið aftur til umræðu og afgreiðslu í þingsal eftir umfjöllun nefndar.

Forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðir vegna rakaskemmda í fasteignum. Þessi tillaga hefur verið í smíðum í dálítinn tíma enda rakaskemmdir í fasteignum víðfeðmt, flókið og dýrt vandamál og heilsufarsvandamál tengd myglu oft mjög alvarleg. Því höfum við farið í nokkra hringi með útfærslu tillögunnar. Þetta er flókið mál, miklu flóknara en ég hélt þegar ég byrjaði í þessu ferli, en ég tel að hægt sé að nýta þessa útfærslu tillögunnar sem grundvöll að mjög þörfum endurbótum á því regluverki sem er til staðar þegar rakaskemmdir koma í ljós í fasteignum. Tillagan felur hæstv. félags- og barnamálaráðherra að leggja til þær breytingar sem nauðsynlegar eru til að takast á við sex tölusett atriði sem munu aðstoða eigendur fasteigna við að uppræta rakaskemmdir og koma í veg fyrir að nýbyggingar verði útsettar fyrir rakaskemmdum í framtíðinni. Í fyrsta lagi er lagt fyrir hæstv. ráðherra að leggja fram breytingar á lögum og reglugerðum til að auka réttindavernd þeirra sem verða fyrir tjóni vegna rakaskemmda. Hér er samt ekki verið að leggja til breytingar á almennum bótarétti heldur frekar ýmsum atriðum sem snúa að mati á rakaskemmdum og meðferð slíkra mála hjá tryggingafélögunum. Sem dæmi má nefna að engin samræming er milli þeirra aðferða sem notaðar eru hjá þeim sem bjóða upp á mælingar á rakaskemmdum og myglu, hvorki í aðferðafræði né í mati á alvarleika málsins. Úrræðin sem tengjast þessum málaflokki eru mjög dýr og falla oft og tíðum utan trygginga og ekki bara þegar kemur að aðgerðum til að koma í veg fyrir tjón heldur er tjónið oft og tíðum hreinlega ekki bætt. Þar má sérstaklega nefna innbú, en slíkt er ekki hægt að tryggja fyrir mygluskemmdum. Og í mörgum tilfellum, þar sem fólk verður alvarlega veikt, þarf hreinlega að farga öllu innbúi og það er hægara sagt en gert að bæta það tjón fyrir þá sem ekki hafa efni á því. Í öðru lagi er hæstv. ráðherra falið að efla sjálfstætt eftirlit með prófunum á byggingarefni áður en það er tekið í notkun hér á landi. Hingað til hefur Rannsóknastofa byggingariðnaðarins gegnt þessu hlutverki en framtíð hennar er óljós þar sem hún leggst líklega af ef áform hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, um niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, verða að veruleika. Það er mikilvægt að sú þekking sem þar er glatist ekki og að starfsemin sé óháð og hafi nægilegt fjármagn. Rætt hefur verið um að setja verkefni rannsóknastofunnar í samkeppnissjóði en vandséð er að það bæti rannsóknir á byggingarefni að einhverju leyti. Hið opinbera þarf að standa sig í stykkinu þegar kemur að því að tryggja grunnrannsóknir á byggingarefni við íslenskar aðstæður. Það ásamt aukinni fræðslu til fagaðila er ein meginforsenda þess að hægt sé að koma í veg fyrir rakaskemmdir í þeim húsum sem byggð verða á næstu árum og áratugum. Aukin þekking fagaðila er einmitt þriðji punkturinn í tillögunni, en þar er sérstaklega verið að horfa til aukinnar þekkingar á hættu á rakaskemmdum strax á byggingarstigi. Slíkt er ekki úr lausu lofti gripið. Á undanförnum árum hafa komið upp fjölmörg dæmi um rakaskemmdir og myglu í nýlegum húsum sem rekja má beint til byggingar þeirra og má þar nefna atriði eins og geymslu byggingarefna utan dyra og skort á sérþekkingu við vinnu í votrýmum og við glugga, svo að fátt eitt sé nefnt. Rétt er þó að taka fram að flestir verktakar sem starfa við nýbyggingar hér á landi fylgja þeim reglum og leiðbeiningum sem um nýbyggingar gilda. Hér er verið að hvetja til þess að auka þessi gæði enn frekar. Í fjórða lagi er lagt til að hæstv. ráðherra geri aðgengilegar á miðlægan hátt upplýsingar um framkvæmdir á húsnæði. Hér er tækifæri til fjölmargra útfærslna en ég hef séð fyrir mér að þetta gæti mögulega litið út svipað og gagnagrunnur Samgöngustofu um bifreiðaskoðanir eða heilsuvera.is. Þetta er stærsta fjárfesting sem við förum í á lífsleiðinni. Hugmyndin er að þarna sé hægt að safna miðlægt upplýsingum um þær framkvæmdir sem hafa sannarlega verið gerðar á húsnæði og gætu haft áhrif á fyrirætlanir væntanlegra kaupenda og leigjenda. Þetta er gríðarlega mikilvægt og í raun svolítið absúrd að þetta sé ekki til staðar, þ.e. hversu litlar upplýsingar við höfum í raun um þessa stóru fjárfestingu. Á einum stað væri t.d. hægt að finna ástandsskoðanir, reikninga vegna viðhalds, myndir fyrir og eftir og tjónasögu - þessar upplýsingar eru nú þegar til í flestum tilvikum en eru ekki aðgengilegar á einum stað. Tryggingafélög landsins luma á miklu magni upplýsinga, svo að dæmi sé tekið, en þær eru ekki aðgengilegar neinum nema eigendum fasteignarinnar. Reyndar væri áhugavert að heyra, og ég geri fyrirvara með það, álit Persónuverndar hvað þennan tölulið varðar og heimildir tryggingafélaga til að afhenda gögn frá sér í slíkan miðlægan gagnagrunn. Í fimmta lagi er lagt til að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir jákvæðum hvötum til að hægt sé að tryggja fasteign með fullnægjandi hætti gegn rakaskemmdum. Reyndar munu öll þau atriði sem ég hef talið hér upp gera það, en engu að síður væri áhugavert að sjá hvort ekki séu sjálfstæðar leiðir til slíks. Síðasti töluliður tillögunnar felur hæstv. ráðherra að taka upp jákvæða hvata fyrir fasteignaeigendur til að koma í veg fyrir rakaskemmdir á þeim fasteignum sem nú þegar er búið að byggja á Íslandi. Aftur er orðalagið haft frekar opið til að gera hæstv. ráðherra kleift að hugsa dálítið út fyrir boxið. Þó er hægt að ímynda sér ívilnanir af sköttum og gjöldum sem falla til við viðgerðir á húsum, beina fjárhagslega aðstoð við tekjulága og vottunarkerfi fyrir fasteignir þar sem girt hefur verið af fremsta megni fyrir rakaskemmdir sem hefði áhrif á endursöluverð. Þetta skiptir máli vegna þess að tjónið sem er til staðar í samfélaginu, heilsutjón á fólki, kostar alveg gríðarlega mikla peninga. Ef við búum til jákvæða hvata fyrir eigendur fasteigna til að viðhalda fasteignum sínum og koma í veg fyrir rakaskemmdir þá erum við í raun og veru að spara alveg gríðarlega til framtíðar. Við skulum heldur ekki gleyma því að fjölmargar fasteignir í eigu ríkisins og sveitarfélaga eru illa farnar af rakaskemmdum og myglu. Ein af aðgerðunum til að rétta við efnahag landsins gæti t.d. verið veruleg uppbygging þessara innviða, sem oft eru skólar eða sjúkrahús, til að koma í veg fyrir rakaskemmdir þar. Forseti. Eftir að ég fór að láta mig þessi mál varða kom fljótt í ljós að vandamálið er miklu stærra en mig hefði nokkurn tímann órað fyrir. Ég hef varla haft undan að kynna mér reynslusögur þeirra sem hafa komið að máli við mig ásamt því að kynna mér starfsumhverfi og lagaumhverfi þeirra sem starfa við rannsóknir og viðgerðir á rakaskemmdum. Áhrifin á mannslíkamann, þar sem myglu er að finna, eru mjög mismunandi en alvarlegar sýkingar í öndunarfærum og áhrif á húð eru líklega algengust. Reyndar bind ég vonir við að þolendur rakaskemmda og myglu, hvort sem það er vegna skemmda eða vegna líkamlegra einkenna, sendi inn umsagnir til velferðarnefndar vegna þessa máls og leyfi nefndarmönnum að kynnast reynsluheimi sínum. Ég tel það vera sérstaklega mikilvægt vegna þess hversu persónubundin áhrifin eru á heilsu fólks og umsagnir eins og þessar gætu orðið mikilvægt veganesti í vinnu hæstv. ráðherra verði tillagan samþykkt enda er skortur á rannsóknum á heilsufarslegum áhrifum þess að búa við og vinna í umhverfi þar sem eru rakaskemmdir og mygla. Auðvitað er mygla mismunandi og hún er ekkert öll hættuleg og hún fer líka mismunandi í fólk. Ég myndi einnig mælast til þess, og það er mögulega efni í annað þingmál, að fram fari einhvers konar rannsókn á afleiðingum þess að búa í myglu. Nú hef ég upplifað þetta á eigin skinni. Ég get sagt fyrir mitt leyti að viðbrögð fólks, ekki bara gagnvart mér heldur gagnvart því fjölmarga fólki sem ég hef talað við, eru oft á þann veg að um sé að ræða einhvers konar ímyndunarveiki. Það er einhvern veginn eins og fólk sé ekki tilbúið til að kannast við að þetta sé vandamál. Og það er vandamál af því að það er fullt af fólki sem er veikt og það er fullt af fólki á flótta frá heimili sínu. Það er fullt af fólki sem hefur þurft að henda öllu innbúinu sínu, eyða gríðarlega miklu fjármagni í að rífa út myglu og laga heimili sitt. Við erum ekki að viðurkenna þetta vandamál nægilega vel og við höfum ekki hugmynd um umfang vandamálsins þegar kemur að heilsuspillandi áhrifum myglu. Ég hvet til þess að það verði einnig skoðað. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillagan gangi til velferðarnefndar Alþingis.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um ráðstafanir til að draga úr notkun pálmaolíu á Íslandi. Fyrsti flutningsmaður þessa þingmáls er hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir. Meðflutningsmenn eru aðrir hv. þingmenn Samfylkingarinnar og síðan eru fulltrúar frá þingflokki VG, Pírötum, Viðreisn og þingmanni utan flokka. Tillagan hljóðar svona: Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að vinna áætlun um takmörkun á notkun pálmaolíu í allri framleiðslu á Íslandi og leggja fram frumvarp um bann við notkun hennar í lífdísil. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður sínar og leggi fram frumvarp til laga um bann við notkun pálmaolíu í lífdísil eigi síðar en í lok árs 2021. Þingsályktunartillaga sambærilegs efnis var lögð fram á 149. og 150. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Ég vil geta þess hér að málið var afgreitt í sátt úr hv. atvinnuveganefnd í vor en náði ekki á dagskrá Alþingis. Þess vegna á ég von á því að vinnan í nefndinni muni ganga greiðlega og við fáum málið fljótlega aftur í síðari umr. Með þingsályktunartillögu þessari vilja flutningsmenn stuðla að því að bannað verði að nota pálmaolíu í lífdísil á Íslandi. Regnskógar eru ruddir þegar pálmaolía er unnin, en það hefur ill áhrif á umhverfið og veldur margvíslegum skaða sem brýnt er að girða fyrir með banni. Greinargerðin með tillögunni er byggð á umfjöllun Rannveigar Magnúsdóttur vistfræðings. Í ljósi þeirra áhrifa sem framleiðsla pálmaolíu hefur haft á umhverfið hefur Evrópusambandið m.a. samþykkt reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) 2019/807 sem miðar að því að draga úr notkun óendurnýjanlegs lífefnaeldsneytis, þar á meðal pálmaolíu. Olíupálmi er fljótvaxinn hitabeltispálmi og upprunninn í Vestur- og Suðvestur-Afríku. Úr ávöxtum þessa pálma er unnin pálmaolía. Einn hektari af olíupálma gefur af sér um fjögur tonn af pálma- og pálmakjarnaolíu. Þessar afurðir er að finna í mörgu sem fólk á Vesturlöndum, og í vaxandi mæli í Asíu, notar og kaupir á hverjum degi. Þar má nefna snyrtivörur, sápur, súkkulaði, brauð, kökur, kex, eldsneyti o.fl. Lönd eins og Indónesía og Malasía, sem framleiða langmest af pálmaolíu, hafa nú þegar fellt stóran hluta af regnskógum sínum, m.a. fyrir fjöldaframleiðslu á pálmaolíu, sem er ódýrasta jurtaolían á markaði. Eftirspurn eftir henni hefur aukist verulega undanfarna áratugi og til þess að anna henni er regnskógur ruddur í stórum stíl. Í dag er langstærstur hluti pálmaolíu á markaði ósjálfbær og valdur að eyðingu regnskóga. Talið er að hið minnsta sé búið að fella 18,7 milljónir hektara af regnskógi fyrir framleiðslu á pálmaolíu, aðallega í Indónesíu og Malasíu. Slíkt landflæmi jafnast á við tvisvar sinnum Ísland að stærð. Framleiðsla á pálmaolíu tvöfaldaðist á fyrsta áratug þessarar aldar og hefur að líkindum tvöfaldast enn á þeim áratug sem senn rennur sitt skeið. Þetta er að miklu leyti vegna aukinnar eftirspurnar í Asíu. Regnskógar eru mjög frjósamir og búa yfir miklum líffræðilegum fjölbreytileika. Á einum hektara í Amason-frumskóginum hafa t.d. fundist fleiri en 230 tegundir trjáa. Þar að auki er skógur miklu meira en aðeins tré og því miður tapast einnig fjölmargar dýra- og smádýrategundir þegar skógar eru ruddir. Dýr þrífast ekki nema þau hafi skjól og heppilegt æti og fæðuvefurinn getur verið mjög flókinn í gömlum regnskógum. Sumar lífverur eru jafnvel háðar öðrum. Víxlfrjóvgun margra plöntutegunda verður ekki nema með hjálp ákveðinna skordýra, fugla eða spendýra og ef þau hverfa deyja plönturnar í kjölfarið. Dýr geta þurft stór svæði til að athafna sig og þrífast ekki í litlum afmörkuðum regnskógarleifum. Þetta er ástæða þess að margar regnskógartegundir eru í bráðri útrýmingarhættu. Regnskógar eru gríðarlega stórar kolefnisgeymslur og sumir regnskógar, einkum í Suðaustur-Asíu, vaxa í kolefnisríkum mýrum. Þegar skógarnir eru ruddir og brenndir aukast áhrif loftslagsbreytinga því að kolefni losnar út í andrúmsloftið þegar skógurinn sjálfur er brenndur og einnig þegar mýrin er ræst fram. Að auki kviknar oft í þessum mýrum og árið 2015, sem var mjög þurrt ár, var mikill hluti Suðaustur-Asíu hulinn menguðu mistri sem rekja mátti að miklu leyti til skógarelda í Indónesíu vegna pálmaolíuframleiðslu. Við það að breyta regnskógum í plantekrur eru í raun búin til nær líflaus landsvæði þar sem dýr eins og órangútanar eiga sér enga von. Talið er að ef haldið verður áfram að eyðileggja regnskóga Indónesíu á sama hraða gætu órangútanar orðið útdauðir í náttúrunni innan örfárra áratuga. Að auki hefur Amnesty International nýlega komið upp um hræðilegan aðbúnað fólks sem vinnur á pálmaolíuplantekrum þar sem börnum er þrælað út og konur veikjast við að úða skordýraeitri á skógarbotninn. Árið 2013 voru samtals framleiddar tæpar 60 milljónir tonna af pálmaolíu á heimsvísu, en þar af voru einungis 16,5% framleidd undir regnhlíf samtaka sem kalla sig Hringborð um sjálfbæra pálmaolíu. Herra forseti. Þótt stærstur hluti þeirrar pálmaolíu sem framleidd er fari í matvörur og snyrtivörur hefur hún í auknum mæli verið notuð sem eldsneyti eða íblöndun í það. Því veldur aðallega loftslagsstefna Evrópusambandsins. Áætlað er að árið 2014 hafi evrópsk farartæki brennt meira en þremur milljónum tonna af pálmaolíu. Það var hér um bil þriðjungur af allri lífeldsneytisnotkun í Evrópusambandinu. Hefð hefur verið fyrir því að líta á lífeldsneyti sem kolefnishlutlausa vöru, en sú einföldun hefur í raun blekkt stjórnvöld til að trúa því að pálmaolía í lífeldsneyti sé betri fyrir loftslagið en jarðefnaeldsneyti. Því miður er raunin þveröfug. Aukin eftirspurn í Evrópu eftir lífeldsneyti hefur orsakað enn meiri framleiðslu á pálmaolíu í Malasíu og Indónesíu, og því fylgir aukin eyðing regnskóga, þurrkun á mólendi, minni líffræðilegur fjölbreytileiki og aukin losun gróðurhúsalofttegunda. Lífdísill er framleiddur á þremur stöðum hér á landi og er þar nýtt tækifæri til að framleiða eins umhverfisvænan lífdísil og mögulegt er. Þannig er hægt að nýta fjölmargt annað en pálmaolíu, t.d. úrgangsmatarolíu, dýrafitu og repjuolíu, endurnýta metanól og mögulega verður í framtíðinni hægt að nýta þörunga. Þannig getur takmörkun á notkun pálmaolíu ýtt undir og stutt við íslenska framleiðslu. Pálmaolía er notuð til matvælaframleiðslu á Íslandi, en töluvert hefur dregið úr notkun hennar á síðustu árum. Æskilegast væri að notkun pálmaolíu í matvæli væri alfarið hætt, því að auk þess að vera með hátt kolefnisspor er pálmaolía mettuð fita. Landlæknisembættið mælir með að skipt sé út hluta af mettaðri fitu fyrir ómettaðar fitusýrur, bæði fjölómettaðar og einómettaðar, en þannig má minnka áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum. Herra forseti. Ég hef stiklað á stóru í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu, sem er ákaflega fróðleg. Eins og ég sagði áðan var svipuð tillaga afgreidd í þverpólitískri sátt í hv. atvinnuveganefnd. Ég vænti þess að hv. atvinnuveganefnd muni taka málið til afgreiðslu og koma því hratt og örugglega til síðari umræðu hér í þingsal og samþykktar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um greiðara aðgengi að meðferðarúrræðum á Sjúkrahúsinu Vogi. Með mér á þessari tillögu eru allir þingmenn Miðflokksins og auk þess hv. þm. Ásmundur Friðriksson. Ég ætla að lesa hérna inntakið og greinargerðina og tala síðan út frá því á eftir. Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem geri aðgerðaáætlun um að bæta aðgengi einstaklinga í fíknivanda að meðferðarúrræðum sem í boði eru á sjúkrahúsinu Vogi. Áætlunin verði gerð í nánu samstarfi við hagsmunaaðila. Starfshópurinn skili tillögum til ráðherra eigi síðar en í febrúar 2022. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins á vorþingi 2022. Tillaga þessi var áður lögð fram á 150. löggjafarþingi (732. mál), en komst ekki til umræðu. Tillagan er mikilvægt skref í þá átt að efla heilbrigðisþjónustu og stuðla að bættu samfélagi og lífskjörum fyrir þá sem þarfnast innlagnar á sjúkrahúsið Vog. Með þingsályktunartillögunni er lagt fyrir heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem kanni hvað þyrfti til og þá hversu mikið fjárframlag SÁÁ, rekstraraðili sjúkrahússins Vogs, meðferðarstöðvarinnar á Vík og göngudeildar SÁÁ, þyrfti ár hvert til þess að geta sinnt með fullnægjandi hætti meðferðarúrræðum á Vogi svo að hægt verði að stytta biðlista og auka aðgengi og þjónustu við einstaklinga í fíknivanda. Sjúkrahúsið Vogur er sérhæfð stofnun sem hefur séð um afeitrun fíkla og meðferðir undanfarna áratugi með góðum árangri og er reynsla þeirra sem þar starfa yfirgripsmikil og hefur vakið athygli út fyrir landsteinana. Á Vogi er veitt sérhæfð meðferð við fíknisjúkdómi sem byggist á læknisfræðilegum greiningum, afeitrun með fagfólki, lyfjameðferð og einstaklingshæfðri sálfélagslegri meðferð svo fátt eitt sé nefnt. Árið 1997 var brugðist við vaxandi biðlista með áætlunargerð um hvernig mætti eyða biðlistum m.a. með því að byggja við sjúkrahúsið Vog. Áætlunin náði til ársins 2000 og það ár tókst að stytta biðlistana og þurrkuðust þeir út á tímabili út árið. Skortur var á rekstrarfé og starfsfólki fækkaði sem varð til þess að biðlistar lengdust aftur. Í svari frá ráðherra við fyrirspurn fyrsta flutningsmanns um biðlista á Vogi, á 150. löggjafarþingi, kemur fram að í mars árið 2020 voru 530 einstaklingar á biðlista eftir innlögn á Vogi og hefur biðlistinn haldist nokkuð stöðugt í þeim fjölda frá árinu 2014, í rúm sex ár. Biðtími er stuttur fyrir þá sem eru að leita sér meðferðar í fyrsta sinn og enginn fyrir unglinga. Iðulega eru einstaklingar á biðlista sem eru ekki að fara í meðferð í fyrsta sinn, það eru þeir sem hafa komið í meðferð áður og þurfa að fara aftar á biðlista. Um það snýst þessi vandi. Að meðaltali dvelur sjúklingur í um tíu daga, en rúm er fyrir 50 sjúklinga auk 11 rúma á ungmennadeild og tekið er á móti sjúklingum alla daga vikunnar. Í greinargerð um þjónustu SÁÁ sem gefin var út á árinu 2020 kemur fram að árið 2019 voru 2.317 innlagnir á Vog hjá 1.624 einstaklingum sem gerir um það bil 1,4 innlagnir á hvern einstakling og álykta má út frá því að það komi til ítrekaðra innlagna hjá sumum. SÁÁ fær ár hvert ríkisframlag til rekstursins og samkvæmt fyrrnefndri greinargerð var heildarkostnaður við rekstur Vogs árið 2019 983 millj. kr. og ríkisframlag rúmar 796 millj. kr. Mismunurinn þarna á milli var þá á kostnað SÁÁ og hann hefur verið greiddur með sjálfsaflafé og þar hefur álfasalan spilað mjög sterkt inn í sem hefur ekki verið hægt að fara í eftir að Covid-faraldurinn reið yfir nema að takmörkuðu leyti rafrænt, en það hefur verið í mjög litlum mæli. Sjálfsaflafé félagsins hefur mikið rýrnað á þessu ári. Þetta er sem sagt miðað við 21.582 legudaga á ári. Ljóst er að sú staða sem upp er komin, að meðaltími sem einstaklingar með neyslu- og fíknivanda þurfa að bíða eftir innlögn á Vog sé frá 20 dögum upp í rúmlega 120 daga, er hvorki til hagsbóta fyrir einstaklingana sjálfa né samfélagið í heild. Einstaklingar með neyslu- og fíknivanda hafa mikil áhrif á samfélagið og það er því ávinningur samfélagsins í heild að þeim sem vilja komast í meðferð verði veitt tækifæri til innlagnar þegar í stað ef þeir leita eftir því þar sem löng bið hefur oft reynst vera dýrkeypt. Það hefur margsinnis sýnt sig að greitt aðgengi að áfengis- og fíknimeðferð er besta leiðin fyrir einstaklinga í fíknivanda til að ná tökum á vandanum því fíknin fer ekki í manngreinarálit og heltekur heilu fjölskyldurnar. Nokkuð er um að einstaklingar þurfi fleiri en eina innlögn og langvarandi meðferð til að sigrast á fíkninni en til að auka megi líkur á bata þarf að tryggja gott aðgengi að úrræðum. Oftast eru þeir sem þurfa að bíða lengi eftir meðferð einmitt þeir sem kallaðir eru endurkomukarlar eða -konur sem eiga að baki eina eða fleiri meðferðir. Einhverjir láta lífið á meðan þeir bíða eftir að komast í meðferð. Afskipti lögregluyfirvalda vegna afbrota, nytjastuldar og eignaspjalla má að einhverju leyti rekja til fólks sem hefur á þeim tíma verið undir áhrifum áfengis eða vímuefna. Það má því segja að þjóðfélagið, löggæslan, heilbrigðiskerfið og félagsleg úrræði beri umtalsverðan kostnað af þeirri skaðsemi sem áfengi og vímuefni hafa á samfélagið. Kostnaður ríkisins er mun meiri við að hafa sjúkt fólk annaðhvort á stofnunum eða á vergangi en að hjálpa þeim sem eftir hjálpinni sækjast án tafar og stuðla þar með að fullri þátttöku þeirra í samfélaginu sem heilbrigðra einstaklinga. Það er mat flutningsmanna að árangur af greiðu aðgengi að meðferðarúrræðum á Vogi verði til þess að auðveldara verði að leysa vandann sem blasir við í þessum efnum því það ætlar sér enginn að verða áfengis- eða fíkniefnasjúklingur. Það er einu sinni þannig, eins og kom fram í greinargerðinni, að það ætlar sér enginn að verða fíkill eða áfengis- eða vímuefnasjúklingur. Sjúkdómurinn leggst misjafnlega hart á einstaklinga, það er mjög einstaklingsbundið hve veikt fólk verður. Þess vegna hefur reynslan sýnt, eins og líka kemur fram í greinargerðinni, að margir þurfa fleiri en eina meðferð til að komast í bata, til að komast frá fíkninni, til að geta farið að lifa lífinu allsgáðir. Það eru margir sem hafa náð mjög góðum árangri í lífinu eftir að hafa þurft að fara í fleiri en eina meðferð, jafnvel farið í tvær, þrjár meðferðir eða fleiri. Menn gera það ekkert að gamni sínu að sækja um að komast í meðferð. Eins og einnig kom fram deyr fólk á meðan það bíður eftir að komast inn, veikasta fólkið. Það er af völdum sjúkdómsins sem leiðir af sér aðra undirliggjandi krankleika. Það er engin sanngirni í því, hafandi sagt þetta, að þeir sem eru búnir að koma einu sinni í meðferð þurfi að bíða lengur en hinir þegar horft er til þess hve misjafnlega sjúkdómurinn fer með fólk. Það hefur margoft sýnt sig að þessir sjúkdómar leggjast misjafnlega á einstaklinga og fjölskyldur líka. Í Covid-faraldrinum hefur Vogur gert átak í forvarnaþjónustu, í sambandi við sálfræðiþjónustu, og það verður að segjast eins og er að það er afar gleðilegt að sjá að þeim var veitt aukið fjármagn, sem samsvarar einum starfsmanni, til að geta aukið við sálfræðiþjónustuna. Það er í þessu sambandi mest hugsað fyrir börn alkóhólista, til að fræða um sjúkdóminn, og eins fyrir foreldra sem eiga börn í vanda. Það er brýnt að aðstandendur sjúklingsins, þetta er fjölskyldusjúkdómur, geri sér grein fyrir sjúkdómnum og nái þannig að aðgreina einstaklinginn frá sjúkdómnum. Ég hef oft sagt að veikur alkóhólisti sé tvær persónur og það er bara einföld skýring í mínum huga. Heimilisofbeldi hefur aukist mikið á þessum tímum Covid. Ég spurði dómsmálaráðherra út í það í sumar, á sumarþinginu í júní, og í svari ráðherrans kom fram að heimilisofbeldi hefði tekið mikið stökk upp á við eða aukist mikið síðustu þrjá mánuði, mars, apríl, maí. Má leiða líkur að því að það sé út af því að fólk er heima hjá sér og er áhyggjufullt og ég veit ekki hvað. Það kallar á meiri vandræði og örugglega er mikið af þessu út af óreglu. Inni á þessum heimilum, þar sem heimilisofbeldi er í gangi, eru innan um og saman við einstaklingar sem eru á biðlista eftir að komast inn á Vog. Það er auðvelt að leggja saman tvo og tvo ef þeir einstaklingar kæmust strax í meðferð. Ég gæti haldið lengi áfram að tala um þessi mál. Margir útigangsmenn og -konur eru á biðlistanum. Það má segja það með útigangsmenn að þau hafa örugglega ekki gert það að markmiði sínu sem ungt fólk að fara á götuna. Það er sjúkdómurinn sem hefur komið þeim þangað, þeim sem eru fíklar. Hæstv. forseti. Ég óska þess að þetta mál fari til velferðarnefndar og þakka fyrir mig í bili.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um greiðara aðgengi að meðferðarúrræðum á sjúkrahúsinu Vogi. Ég er einn flutningsmanna þessarar tillögu sem er þess efnis að heilbrigðisráðherra verði falið að skipa starfshóp sem geri aðgerðaáætlun um að bæta aðgengi einstaklinga í fíknivanda að meðferðarúrræðum sem eru í boði á sjúkrahúsinu Vogi. Áætlunin verði gerð í nánu samstarfi við hagsmunaaðila. Með þessarar tillögu er lagt fyrir ráðherra að skipa starfshóp sem kanni hvað þyrfti til að geta sinnt með fullnægjandi hætti meðferðarúrræðunum. Markmiðið er að stytta biðlistana og auka aðgengi og þjónustu við einstaklinga í fíknivanda. Tímamörkin á þessari tillögu eru á vorþingi 2022. Ég veit ekki hvort það þurfi svona langan tíma. Ég hefði viljað hafa þetta fyrr, mér liggur alltaf svo mikið á. Ég veit ekki hvort þetta er svo stórt mál að það þurfi að athuga það í eitt og hálft ár. Ég hefði frekar viljað hafa tímamörkin ári fyrr, þ.e. 2021. Ég beini því til þeirra í nefndinni þegar þau taka þetta mál til meðferðar. Herra forseti. Vogur er sérhæfð stofnun sem hefur séð um afeitrun fíkla og meðferð undanfarna áratugi með góðum árangri og byggir á víðtækri reynslu og þekkingu á þessum sjúkdómi. Þar hefur verið veitt sérhæfð meðferð við sjúkdómum af þessu tagi sem byggist á læknisfræðilegum greiningum, afeitrun með fagfólki, lyfjameðferð og einstaklingshæfðri sálfræðimeðferð, svo fátt eitt sé nefnt. Hér hefur einnig komið fram hjá flutningsmanni að fyrr á þessu ári hafi 630 einstaklingar verið á biðlista eftir innlögn á Vog. Hefur biðlistinn haldist nokkuð stöðugur, með svipuðum fjölda eða um 500 einstaklinga, a.m.k. síðastliðin sex ár. Að vísu er biðtíminn stuttur fyrir þá sem leita sér meðferðar í fyrsta skipti og enginn þegar um er að ræða unglinga. Það eru því einstaklingar á þessum biðlista sem eru ekki að fara í meðferð í fyrsta sinn. Sem merki um umfang starfseminnar þá voru yfir 2.300 innlagnir á Vog hjá rúmlega 1.600 einstaklingum þannig að það er mikið um ítrekaðar innlagnir hjá hluta af þessum hópi. Það er auðvitað bagalegt að meðaltíminn sem einstaklingar með neyslu- og fíknivanda þurfa að bíða eftir innlögn á Vog sé allt frá 20 dögum upp í fjóra mánuði. Mér finnst það ekki ásættanlegt og ekki til hagsbóta fyrir þessa einstaklinga eða samfélagið í heild. Einstaklingar með neyslu- og fíknivanda hafa mikil áhrif á samfélagið og það er því ávinningur okkar í heild að þeim, sem vilja komast í meðferð, verði veitt tækifæri til að komast í hana. Það hefur margsinnis sýnt sig að greitt aðgengi að áfengis- og fíknimeðferð er besta leiðin fyrir einstakling í vanda til að ná tökum á vandanum því fíkn fer ekki í manngreinarálit og heltekur heilu fjölskyldurnar. Þetta er sjúkdómur, á þessum tíma veirufaraldurs, sem smitar heilu fjölskyldurnar, hefur áhrif á fjölskyldulífið og mjög marga í kringum hvern einstakling þannig að þetta er nokkurs konar fjölskyldusjúkdómur og heltekur heilu fjölskyldurnar. Herra forseti. Sérstaka athygli mína vakti frétt sem birtist bara fyrir nokkrum dögum og hefur í raun farið sáralítið fyrir og litla sem enga umræðu fengið. Þá er ég að tala um frétt þess efnis að heróín sé farið að ryðja sér til rúms hér á landi. Þetta er haft eftir verkefnisstjóra hjá Frú Ragnheiði þar sem langt leiddir fíklar fá aðstoð til skaðaminnkunar. Það er grafalvarlegt ef þetta stórskaðlega fíkniefni fer að ryðja sér til rúms hér á landi en við höfum blessunarlega að langmestu leyti verið laus við heróín hér á landi hingað til þó að efnið hafi verið algengt meðal langt leiddra fíkla í flestum nágrannalöndum okkar. Heróín hefur sérstöðu meðal fíkniefna því að það hefur þau áhrif á þá sem ánetjast því að þeir verða bókstaflega líkamlega háðir efninu. Þá er ekki að spyrja að því sem menn gera til að ná sér í efni. Þeir gera hvað sem er. Þess vegna fylgja þessu hættulega efni margvísleg áhrif sem við höfum kannski ekki séð í miklum mæli hér á landi, þ.e. afbrot og kannski ný tegund afbrota. Ég nefni t.d. að rán eru blessunarlega fá á Íslandi en með tilkomu heróíns, það hefur sýnt sig í öðrum löndum samkvæmt upplýsingum, fylgja rán mjög þeim fíklum sem eru háðir heróíni. Fíknin kallar svo sterkt líkamlega að þeir verða hreinlega að ná sér í efni og það þolir enga bið. Þetta er háalvarleg staða og ég vildi nota tækifærið í ræðu um þetta mál til að koma aðeins að þessu. Margir hafa einmitt óttast að hingað kæmi heróín því að það er vel þekkt í nágrannalöndum okkar. Við höfum margoft, herra forseti, krossað okkur í bak og fyrir að það væri ekki komið hingað. Algengustu fíkniefnin eru þannig að um er að ræða fastar skammtastærðir. Í heróínneyslu eru skammtastærðirnar óræðar sem býður heim hættu á dauðsföllum vegna ofskömmtunar. Af þessu tilefni hef ég lagt fram fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra, sem verður dreift í dag, þar sem ég óska eftir upplýsingum um tíðni og magn allra heróínefna hér á landi undanfarin tíu ár og það sem af er þessu ári. Einnig hversu mörg mál er um að ræða og hver þeirra megi rekja til haldlagningar á landamærum. Þá er ég að fiska eftir því, herra forseti, hvort verið sé að taka efnið af neytendum eða í innflutningi. Herra forseti. Á meðan einstaklingar bíða eftir að komast í innlögn á Vog eða aðrar meðferðarstofnanir þá stunda þessir fíklar auðvitað ýmiss konar afbrot, margir hverjir, og koma þá til kasta lögreglu. Lögregla hefur oft afskipti af þeim þótt ekki sé um afbrot að ræða, að sjálfsögðu, vegna þess að lögreglan hefur afskipti af langt leiddum fíklum á margvíslegan hátt, t.d. vegna ölvunar eða ónæðis eða óráðs og jafnvel líka vegna almenns reiðuleysis sem þeir lenda í. Þá eru þessi aðilar oft svokallaðir góðkunningjar lögreglunnar. Það má ekki gleyma því, herra forseti, að þarna er okkar minnstu bræður. Hér erum við að ræða um okkar minnstu bræður í samfélaginu. Af þessu hlýst mikill samfélagslegur kostnaður og ég held að ef allt væri reiknað og allar þær krónur teknar með í reikninginn sem settar eru í meðferðarúrræði, eins og við erum hér að leggja til, séu þær krónur færri en það sem sparast á móti í samfélaginu. Nefni ég þar fyrst auðvitað að þeir fíklar sem unnt er að hjálpa koma aftur út í samfélagið og verða nýtir þjóðfélagsþegnar, ganga til vinnu og greiða skatta eins og aðrir. Ég er líklega búinn með allt það sem ég skrifaði nema mér hafi yfirsést eitthvert blað hérna. En ég held að þetta sé góð tillaga og ég legg til að hún fái vandaða meðferð og ég ber þá von í brjósti að hún verði samþykkt hér á þingi. Þetta er gott mál. Þetta er samfélagslega mjög gott mál og heilbrigt og við verðum að hjálpa okkar minnstu bræðrum.

Hæstv. forseti. Mig langaði aðeins að koma hingað upp um leið og ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni kærlega fyrir ræðuna, hann fór vel yfir þessi mál. Hann kom einmitt inn á það að sparnaður væri í því að leggja til aukið fjármagn til að hjálpa fólki að komast í meðferð þegar það óskar eftir því, og þá erum við að tala um þá sem þurfa að bíða lengi. Ég hef oft farið yfir það í ræðum og riti að rannsóknir hafa sýnt að það að koma fólki á fætur aftur, út í þjóðfélagið aftur, verða nýtir þjóðfélagsþegnar, þó að það kosti peninga, skilar ríkinu ávinningi til baka og viðkomandi finnur aftur tilgang með lífinu. Það er dýrt þegar fólk þarf að vera inni á stofnun og það er sorglegt fyrir fjölskyldur að horfa upp á fólk engjast um í þessum sjúkdómi. Mig langar líka að árétta það, sem ég kom inn á í fyrri ræðu minni hér áðan, að oft hef ég fengið það svar, þegar ég hef verið að tala um þessa biðlista, að þegar komi að þeim sem eru á biðlistanum, búnir að bíða lengi, eins og kom fram í greinargerðinni, í 20–120 daga og jafnvel lengur, séu þeir ekki tilbúnir til að koma í meðferð. Það er einmitt þetta sem ég hef oft rætt um og er alveg þekkt innan þessa heims, að glugginn hjá mjög veikum einstaklingum af fíknisjúkdómi er mjög lítill og það þarf að bregðast við þegar hann óskar eftir hjálpinni. Þannig er bara sjúkdómurinn. Eins og ég sagði áðan er veikur einstaklingur í raun og veru tveir einstaklingar. Þar af leiðandi ræður viðkomandi persóna ekkert ferðinni þegar sjúkdómurinn tekur yfir. Því er mjög brýnt að það komi fram að þegar óskað er eftir að komast í meðferð sé meðferðin til staðar. Af því að ég kom líka inn á forvarnir áðan þá langar mig að árétta að það felst í því forvörn fyrir fjölskyldur sjúklingsins, ég tala nú ekki um fyrir börnin, að sjá foreldri sitt og aðstandanda fara í meðferð og finna sjálfan sig á ný og verða sá einstaklingur sem hann var áður en hann veiktist. Það er mikil forvörn í því fyrir hina að sjá að þetta er að virka. Þannig er hægt að teygja forvarnir í ýmsar áttir. Mig langaði bara til að koma hingað upp aftur og árétta þetta. Ég rak augun í það núna, meðan ég beið eftir að komast aftur hingað í stólinn, að það kemur fram hjá ríkislögreglustjóra í dag eða í gær að búið sé að tilkynna um 800 mál tengd heimilisofbeldi til lögreglu á árinu. Ríkislögreglustjóri segir að málum hafi fjölgað í kórónuveirufaraldrinum, hafi tekið stökkbreytingu. Hann segir einnig að skerpt hafi verið á viðbrögðum hjá lögreglu hér á landi en hún hafi sannarlega áhyggjur af þróuninni. Faraldurinn er að auka við vandamálið og vandamálið er mikið inni á heimilunum og því brýnt að greiða aðgang að þeim úrræðum sem í boði eru til að sporna við þessum alvarlega vanda.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að viðurkenna að ég missti af fyrri hlutanum af þessari umræðu þannig að hugsanlega hefur verið farið yfir eitthvað af því sem ég er að velta fyrir mér. Hvað varðar málið efnislega er í raun bara eitt sem ég átta mig ekki á í sambandi við málið sjálft og það er hvers vegna sérstaklega eru tilgreind meðferðarúrræði sem eru í boði á sjúkrahúsinu Vogi. Ég hef að sjálfsögðu ekkert á móti því ágæta sjúkrahúsi en mér þykir skrýtið að einblínt sé á það eitt vegna þess að það að eiga við fíknivanda er miklu umfangsmeira vandamál og ég hefði haldið að heppilegra væri, og kannski fer nefnd yfir það, að útvíkka þetta þannig að aðgerðaáætlunin snúist um að bæta aðgengi einstaklinga með fíknivanda að meðferðarúrræðum almennt, óháð því hvort það er á Vogi eða annars staðar.  Ég kom hér upp og ætlaði að halda ræðu aðallega í kjölfar hv. 8. þm. Suðurk., Karls Gauta Hjaltasonar, sem spjallaði aðeins um heróín og þá leiðu staðreynd að það hefur sést hérlendis. Ég er sammála hv. þingmanni um áhyggjurnar af því. Ég hef reyndar ekki séð tölurnar eða gögnin sem hv. þingmaður nefndi í sambandi við það að heróíni fylgi meira af ránum. Mig grunar að það snúist meira um félagslega stöðu neytendanna en efnið sjálft. Það er hins vegar alveg rétt, sem hv. þingmaður sagði, að heróín er ekki notað, að mér vitandi í það minnsta, í lögmætum tilgangi, vissulega ekki á Íslandi. Það þýðir að ekki er vitað hversu stórir skammtarnir eru. Þetta er ólíkt því sem gerist þegar kemur að því sem er kallað læknadóp, þ.e. efni sem eru notuð í læknisfræðilegum tilgangi, sleppa út í hagkerfið og eru síðan notuð þar. Þau efni eru líka drýgð með ýmsum hætti af þeim sem þau selja, þannig að í því tilviki er ekki alveg ljóst hversu mikið af raunverulega efninu neytandi fær. Vafalaust er hins vegar vandinn aðeins skárri en þegar kemur heróíninu vegna þess að það er alla vega vitað á einhverjum tímapunkti í framleiðsluferlinu og söluferlinu hversu mikið efnið var í hversu miklu magni. Ég get ekki annað en bent á að tilkoma heróíns á Íslandi var fyrirséð. Hún á ekki að koma okkur á óvart í dag, því miður. Sú saga hefur gengið, sennilega áratugum saman núna, að ástæðan fyrir því að heróín finnist varla á Íslandi hafi verið sú að hinir svokölluðu undirheimar vildu það ekki sjálfir. Ég læt það í friði að fara út í fræðilega skilgreiningu á hugtakinu undirheimar. En þetta er eitt sem er líklega að breytast. Í öðru lagi voru þetta áhyggjurnar þegar komið var á samræmdu kerfi til að fylgjast með úthlutun ópíumskyldra efna, aðgerð sem að mér vitandi enginn var á móti og þjónaði því jákvæða markmiði að hafa betra utanumhald þannig að fólk væri ekki að fá efnin sín hjá mörgum læknum og selja þau síðan á svarta markaðnum. Göfugt markmið og allt í góðu með það, en það var fyrirséð að sá hópur sem er þegar ánetjaður slíkum efnum myndi ekki einfaldlega hætta, hann myndi vaða eld og brennistein, hann myndi ganga lengra, hann myndi sækja í önnur efni sem svöluðu sömu fíkn. Það var sagt þá og bent á það. Ég nefndi það í pontu og þá var hv. þingmaður stjórnarliða sem hristi höfuðið yfir því. Mér leiðist venjulega að benda á að spádómar mínir hafi ræst en svo er í þessu tilfelli, því miður. Það minnir okkur á að þegar við erum að berjast við fyrirbæri eins og fíkn þá þýðir ekki að beita þeirri einföldu hugmyndafræði að málið snúist einfaldlega um að draga úr framboði og draga úr eftirspurn. Málið er flóknara en svo. Það er ekki hægt að refsa fíklum í þeim tilgangi að fá þá til að hætta. Ef það virkaði að refsa fólki með vímuefnavanda þá væri vímuefnavandinn ekki til. Fíkn er það eitt að fólk notar efnin þrátt fyrir augljósar neikvæðar afleiðingar. Fjölskyldur tvístrast og líf fer í rúst, fólk missir vinnuna, dettur úr skóla, missir vini, börnin sín jafnvel, allt sem því þykir vænst um í lífinu, og notar samt efnið. Hvaðan kemur sú hugmynd að með því að sekta fólk eða setja það á sakaskrá eða refsa því, þá allt í einu hætti það að nota efnið? Þarna liggur misskilningur kerfisins, virðulegi forseti, á fyrirbærinu fíkn. Það er litið á fíkn sem óþekkt eða óhlýðni. Hún er meira og flóknara fyrirbæri en það. Hvað varðar framboðið hef ég sömuleiðis nefnt það áður í pontu og segi það aftur: Hvað ef maður hefði sagt árið 2006 eða 2007 að hægt væri að þurrka út allan innflutning á hassi á Íslandi? Ég hugsa að flestir hefðu gert ráð fyrir því að þá myndi kannabisneysla minnka á Íslandi. Þetta er það sem gerðist í hruninu. Vegna gjaldeyrishafta, fjármagnshafta, var ekki hægt að viðhalda þeirri hringrás fjármagns sem þarf til að viðhalda hassinnflutningi í þeim mæli sem þá var. Og hvað gerðist? Íslendingar byrjuðu að rækta sitt eigið gras. Það varð ekkert erfiðara að fá kannabis, það var bara gras, íslenskt gras í staðinn fyrir hass fengið að utan. Virðulegi forseti. Fíkn og vímuefnaneysla eru heilbrigðisvandamál sem á að taka á á þeim forsendum, ekki með því að reyna að stjórna fólki heldur með því að koma til móts við þarfir þess, hvort sem þær eru félagslegar, sálfræðilegar eða læknisfræðilegar. Mér fannst vert að koma hingað og nefna þetta vegna þess að ég hlýddi á þorrann af ræðu hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar. Að því sögðu hef ég það eitt að athuga efnislega við tillöguna, mér sýndi ég reyndar sjá hv. þingmann ætla í andsvar við mig eða ræðu til að útskýra þann þátt, hvers vegna einblínt er á Vog sérstaklega. Ég finn ekki skýringar á því í greinargerð en aftur, það er með þeim fyrirvara að ég hef ekki hlýtt á alla umræðuna. Að öðru leyti fagna ég vissulega markmiði tillögunnar. Mér þykir markmið tillögunnar gott, að bæta aðgengi einstaklinga í fíknivanda að meðferðarúrræðum. En ég vara eindregið við því að þessi vandamál séu hugsuð þannig að þau séu einföld. Ef þau væru einföld væri búið að leysa þau. Þau eru ekki einföld og þess vegna erum við ekki búin að leysa þau. Við munum aldrei sjá vímulaust Ísland. Aldrei. Þannig er það. Þá er bara spurning hvernig við lifum með þeim veruleika með sem minnstum skaða, ekki síst fyrir neytendurna sjálfa.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni kærlega fyrir ræðuna. Mig langaði aðeins að koma upp í andsvar vegna þess sem þingmaðurinn spurði um fyrst í ræðu sinni: Hvers vegna bara Vogur? Ég hef talað fyrir öllum meðferðarúrræðum en í þessu tilfelli nefni ég hann sérstaklega vegna þess að Vogur er viðurkennt sjúkrahús og þar er sérhæfð afeitrunarstöð sem er ekki á öðrum stöðum. Sjúkrahúsið Vogur afeitrar fyrir fleiri en sjálfan sig, ef við getum sagt sem svo. Samstarf sjúkrahússins Vogs og Landspítalans er mjög gott. Þeir sjá mikið um afeitranir fyrir Landspítalann. Bara svo að það komi fram gæti ég alveg flutt þingsályktunartillögu um betra aðgengi að öllum meðferðarúrræðum sem í boði eru. Mér væri það mjög ljúft en í þessu tilfelli einangra ég það við sjúkrahúsið Vog af þessari ástæðu. Margir ná árangri í baráttunni við þennan sjúkdóm án þess að fara í meðferð, svo að það sé sagt, með því að fara beint inn í AA-samtökin. Þeir sem þurfa ekki á því að halda eru þá ekki alkóhólistar. Sumir geta bara hætt og flestir geta hætt án þess að þurfa fara í meðferð. Það er bara alls ekki þannig alltaf. Það kom margt fram í ræðu þingmannsins sem mér fannst mjög athyglisvert. En þetta er það sem mig langaði til að bregðast við, svo að því sé komið á framfæri.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýringarnar. Sú skýring að Vogur sé með sérhæfða afneitunaraðstöðu gerir það að verkum að kannski er alveg eðlilegt að líta sérstaklega til þess ágæta sjúkrahúss. Hins vegar myndi ég segja að þingsályktunartillagan þurfi ekki að miða sérstaklega við það ágæta sjúkrahúss eitt og sér því að ein af lausnunum á vandamálinu sem ætlunin er að bregðast við gæti verið að fjölga slíkum úrræði annars staðar en á Vogi. Ég læt hv. velferðarnefnd eftir að koma til móts við þetta. Hugsanlega er þetta ekki flóknara en að taka út þessi tvö, þrjú orð, eða hvað það er, í efnistextann sjálfum. Ég hugsa að vandinn yrði þá leystur, ef einhver vandi er. Ekki það að ég ætli að segja hv. velferðarnefnd fyrir verkum. Hv. þingmaður nefndi hins vegar AA-samtökin sérstaklega, þ.e. hvað gerist þegar einhver með vímuefnavanda kemur út af sjúkrahúsi eftir afeitrun. Mér heyrðist á orðalagi hv. þingmanns það viðhorf vera til staðar að AA-samtökin, eða 12 spora kerfið sem fylgir þeim, sé einhvern veginn það sem alkóhólistar þurfi á að halda. Þetta er umdeilt. Það er fullt af fólki sem notar aðrar leiðir en 12 spora kerfið og vill ekki nota 12 spora kerfið vegna hugmyndafræðilegs eða jafnvel trúarlegs ágreinings. Það er frábært að kerfið henti því fólki sem það hentar en það er ekki sjálfsagt að alkóhólisti þurfi þetta kerfi. Enn síður er það sjálfsagt að manneskja sé ekki alkóhólisti hafi hún ekki þörf fyrir þetta úrræði. Manneskja getur haft þörf fyrir annað úrræði en 12 spora kerfið en samt verið alkóhólisti. En að því sögðu tek ég skýringu þingmannsins góða og gilda. Þetta er eitthvað sem ég myndi bara skilja eftir fyrir velferðarnefnd að kljást við. Fyrir mitt leyti hef ég ekki mikla ástæðu til að rökræða þetta frekar nema auðvitað ef hv. þingmaður vill það. Í því tilfelli tek glaður þátt í því.

Hæstv. forseti. Í sjálfu sér er þetta útrætt okkar á milli, þannig lagað séð. En af því að þingmaðurinn kom inn á að til væru fleiri úrræði fyrir alkóhólista en 12 spora kerfið þá getur það vel verið. Ég ætla ekkert að þræta fyrir það. En 12 spora kerfið hefur verið mjög árangursríkt síðan 1935 og hjálpað milljónum manna til að komast til betra lífs. Það eru sjálfsagt til fleiri aðferðir og ég bara óska þeim til hamingju sem finna þá aðra leið en þessa út úr fíkninni. Ég ætla ekki að fullyrða en það er bara á hreinu í mínum huga að sá sem hefur átt í vanda með fíkn, með áfengi eða fíkniefni almennt, sér að líf hans er að komast í óefni, tekur þá ákvörðun að hann verði að gera eitthvað í málinu, hann ætli bara að hætta á morgun og honum tekst það, hann ekki veikur fíkill eða veikur alkóhólisti í mínum huga. Þetta tekst bara ekki hjá hinum sem eru sjúkir. Ég get upplýst hv. þingmann um það að ég er einn af þeim sem gerðu margar tilraunir í mörg ár til hætta í neyslu. Það skeði ekkert fyrr en ég komst í meðferð fyrir 26 árum og ég sneri lífi mínu algjörlega við. Ég hefði örugglega aldrei komist upp í ræðupúlt Alþingis ef ég væri virkur alkóhólisti. Það er alveg á kristaltæru, svo að það sé sagt. En ég þakka þingmanninum kærlega fyrir viðbrögð hans.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni og óska þeim til hamingju sem tekst að bæta líf sitt verulega með þeim hætti að losa sig við það úr lífi sínu sem skemmir fyrir, hvort sem það er áfengi eða eitthvað annað. Auðvitað eru vímuefni þess eðlis að þau geta skemmt svo svakalega mikið frá sér að þau hafa í raun og veru ákveðinn sess í samfélaginu sem sérstakt vandamál. Ég hef í raun og veru ekki miklu við seinna andsvar hv. þingmanns að bæta nema þá bara að árétta að þetta er ekki eina leiðin. Það er frábært að hún virki fyrir þau sem hún virkar. En það er margt fólk sem þarf aðrar leiðir. Að því sögðu hugðist ég koma hingað upp aðallega af kurteisis sökum. Ég hef ekki heldur meiru við umræðuna að bæta að svo stöddu en þakka hv. þingmanni fyrir samtalið.

Sömuleiðis.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið,  Við getum auðvitað nefnt fleiri slík dæmi, fleiri aðila sem reka mikilvæga velferðarþjónustu eða heilbrigðisþjónustu. Í þessum málaflokki er t.d. hægt að nefna Hlaðgerðarkot og Krýsuvík o.fl. Ég veit að þar er um eftirmeðferðir að ræða, ekki afeitrun. Ég ætla að byrja á að segja að ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir heilbrigðiskerfi okkar að hafa svona öflugar stofnanir sem eru tilbúnar að létta á þunganum. Það er að sjálfsögðu líka afeitrun og meðferðarúrræði hjá Landspítalanum. Ég ætla þó að segja að ég er sammála hv. þm. Helgi Helga Hrafni Gunnarssyni hvað þetta varðar, að mér finnst eitthvert stílbrot á því að leggja fram þingsályktunartillögu sem fjallar sérstaklega um eitthvert eitt sjúkrahús eða einhvern einn rekstraraðila. Ég myndi gjarnan vilja að gerð væri aðgerðaáætlun og möguleikar á til að mynda liðskiptaaðgerðum skoðaðir. En ég myndi væntanlega ekki mæla fyrir þingsályktunartillögu sem gengi bara út á það að fjölga eða bæta aðgengi sjúklinga að liðskiptaaðgerðum hjá Klíníkinni þótt ég telji að Klíníkin gæti verið risastór viðbót inn í þann málaflokk og létta á þeim mikla þunga sem þar er. Það er í rauninni bara það sem ég vildi segja. Ég held að markmiðið sem slíkt sé mjög gott og það er vandamál fyrir hendi. Það er verkefni okkar að auka aðgengi fíkla að meðferðarúrræðum. Það markmið get ég heils hugar tekið undir að sé verðugt. En ég held að það sé réttara að ef slík ályktun færi út úr þessum sal yrði því beint til heilbrigðisráðherra að vinna almennt á þeim vanda með fleiri stofnanir og aðila undir. Það eru aðilar sem komið hafa fram í fjölmiðlum núna og vilja opna sjúkrahús sambærilegt því sem er á Vogi. Ég held að það væri besta mál ef fleiri kæmu inn á þennan vettvang til að leysa vandann sem er til staðar. En auðvitað þarf alltaf að gera gæðakröfur og SÁÁ og Vogur standast þær gæðakröfur, enda hafa þau verið að störfum mjög lengi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, skerðingarlaus atvinnuþátttaka öryrkja. Flutningsmaður er auk mín Inga Sæland. Frumvarpið hljóðar svo: „I. kafli. Breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007. 1. gr. Á eftir 22. gr. laganna kemur ný grein, 22. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Tilraun til starfa. Örorkulífeyrisþega er heimilt að afla sér atvinnutekna í tvö ár án þess að þær skerði örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót, tekjutryggingu og sérstaka uppbót á lífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Réttur til að starfa án skerðinga vegna atvinnutekna stofnast við tilkynningu örorkulífeyrisþega til Tryggingastofnunar um að hann hyggist nýta þá heimild eða á síðari dagsetningu sem örorkulífeyrisþegi tilgreinir sérstaklega í tilkynningu sinni. Um tilkynningu fer skv. 52. gr. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er heimilt að skerða bótagreiðslur séu heildartekjur öryrkja hærri en meðallaun í viðkomandi starfsstétt samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Notast skal við nýjustu upplýsingar hverju sinni. Skal þá skerða þær greiðslur almannatrygginga sem örorkulífeyrisþegi á rétt á án tillits til atvinnutekna um 50% þeirrar fjárhæðar sem nemur mismun á heildartekjum örorkulífeyrisþega og meðallauna í viðkomandi starfsstétt. Skerðing samkvæmt ákvæðinu er heimil þrátt fyrir ákvæði b-liðar 2. mgr. 16. gr. og 4. mgr. 22. gr. Óheimilt er að afturkalla útgefið örorkumat á grundvelli starfsgetu örorkulífeyrisþega á því tímabili þegar hann nýtir sér heimild til að afla sér atvinnutekna án skerðinga skv. 1. mgr. Við endurmat örorku skal ekki litið til starfsgetu örorkulífeyrisþega á tímabilinu. Hafi umsækjandi áður nýtt sér heimild til að afla atvinnutekna án skerðinga getur hann sótt aftur um þá heimild átta árum eftir að tveggja ára tímabili skv. 1. mgr. lauk. II. kafli. Breyting á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. 2. gr. Á eftir 3. mgr. 9. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. skal ekki telja til tekna atvinnutekjur lífeyrisþega undir meðaltekjum í viðkomandi starfsstétt samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands á því tímabili þegar hann nýtir sér úrræði 1. mgr. 22. gr. a laga um almannatryggingar. Notast skal við nýjustu upplýsingar hverju sinni. 3. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2021.“ Frumvarpið var lagt fram á 150. löggjafarþingi, 33. mál, en var ekki afgreitt, eins og mörg önnur mál á því þingi. Ákvæði gildandi laga um almannatryggingar eru torskilin og gjarnan reynist erfitt fyrir hinn almenna borgara að átta sig á framkvæmd laganna. Þeir öryrkjar sem fá greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 18. gr. laganna vita þó að þeir eiga von á ýmiss konar skerðingum afli þeir sér atvinnutekna. Þá er örorkumat gjarnan veitt tímabundið og margir óttast skerðingu bóta ef heilsu þeirra hrakar eftir að þeir hefja vinnu. Öryrkjar eiga ekki að þurfa að hafa áhyggjur af framtíðarhorfum sínum ef þeir gera tilraun til að hefja störf á ný. Þvert á móti ættu þeir að eiga von á betri lífskjörum. Því er lagt til að öryrkjum verði veitt sérstök heimild sem þeir geti nýtt sér þegar þeir vilja reyna að hefja störf á ný eða auka starfsgetu sína. Fari svo að sú tilraun heppnist ekki þarf öryrki ekki að óttast frekari skerðingar lífeyrisgreiðslna eða endurmat örorku á grundvelli þeirrar tilraunar. Svipað úrræði skilaði góðum árangri í Svíþjóð. Þar sneru um 30% þátttakenda aftur út á vinnumarkaðinn eftir tilraun til starfa. Samfélagið hefur ríka hagsmuni af því að allir þegnar þess hafi hvata til vinnu og aukinn starfskraftur er samfélaginu til góðs. Ríkissjóður fær skatttekjur af atvinnutekjum öryrkja og því koma skatttekjur að einhverju leyti á móti auknum greiðslum almannatrygginga. Andleg heilsa batnar gjarnan ef fólk getur tekið virkan þátt í samfélaginu og því er þessi tilhögun til þess fallin að bæta andlega líðan öryrkja og fjölskyldna þeirra. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að ný grein, 22. gr. a, bætist við lög um almannatryggingar sem heimili örorkulífeyrisþegum að sækja um undanþágu frá skerðingum lífeyris vegna atvinnutekna undir meðaltekjum í viðkomandi starfsstétt í tvö ár. Þannig skerðist örorkulífeyrir, aldurstengd örorkuuppbót, örorkustyrkur, tekjutrygging og sérstök uppbót samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, ekki vegna atvinnutekna á því tímabili sem örorkulífeyrisþegi nýtir sér úrræðið. Eftir sem áður skerðast greiðslur vegna annarra tekna örorkulífeyrisþega á tímabilinu. Ákveðin efri mörk eru þó á úrræðinu og miðast þau við meðaltekjur í viðkomandi starfsstétt. Þannig skulu bætur skerðast með tilliti til atvinnutekna sem nái umfram það viðmið. Til að koma í veg fyrir tvíverknað skatta og skerðinga er þó lagt til að sú skerðing megi ekki nema meira en 50% tekna sem örorkulífeyrisþegi nýtur umfram meðallaun. Svo að úrræðið hvetji til aukinnar atvinnuþátttöku er í 3. mgr. kveðið á um að ekki megi líta til atvinnuþátttöku á meðan örorkulífeyrisþegi nýtir sér úrræðið þegar örorka er metin að nýju og að jafnframt sé óheimilt að afturkalla útgefið örorkumat á grundvelli starfsgetu á meðan úrræðið er nýtt. Því þarf örorkulífeyrisþegi ekki að hafa áhyggjur af því að aukin atvinnuþátttaka kunni að leiða til réttindamissis ef honum hrakar og hann þarf að draga úr vinnu. Í 4. mgr. er kveðið á um hvenær örorkulífeyrisþegi megi nýta sér úrræðið aftur. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 9. gr. laga um félagslega aðstoð til að tryggja að sérstök uppbót 2. mgr. 9. gr. þeirra laga skerðist ekki vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega sem gerir tilraun til starfa. Virðulegur forseti. Kerfi almannatrygginga sem við höfum byggt upp er, eins og ég hef margoft bent á, skrímsli, bútasaumað skrímsli sem virðist ekki koma að gagni lengur nema til þess að valda úlfúð og skerðingum. Það furðulegasta við þetta kerfi er að það er orðið svo mannvonskulegt að ef króna er sett einhvers staðar inn í kerfið veldur það keðjuverkandi skerðingum út um allt kerfið og í mörgum tilfellum þannig að viðkomandi stendur verr eftir. Ég hef aldrei getað skilið þau lög sem setja á einstaklinga svo ótrúlega þvingandi skatta og skerðingar að það kemur í veg fyrir að þeir reyni að vinna. Það er eiginlega með ólíkindum að við skulum vera búin að byggja upp þannig kerfi. Lítum á þá staðreynd að nú í Covid-fárinu erum við búin að vera að semja lög um að greiða fyrirtækjum launakostnað í uppsagnarfresti, greiða fólki atvinnuleysisbætur og það er samt að vinna uppsagnarfrest, greiða fólki atvinnuleysisbætur sem hefur misst allar tekjur sínar. Það er gott. Við erum þó alla vega að reyna að hjálpa þeim sem virkilega þurfa á hjálp að halda. En á sama tíma eru einstaklingar þarna úti sem eru að reyna að vinna þrátt fyrir skert líkamlegt atgervi, öryrkjar sem vilja vinna. Það merkilegasta í því samhengi er að um leið og þeir reyna að vinna þá hafa þeir frítekjumark upp á 109.000 kr., frítekjumark sem hefur verið óbreytt í fjölda ára, frítekjumark sem á að vera vel yfir 200.000 kr. Ég spyr: Mun einhver treysta sér til að vinna ef hann veit að þær tekjur sem koma inn eru skertar og skattaðar upp undir 90% eða jafnvel meira? Ég held að svarið sé nei. Það er algerlega galið. Við erum með hátekjuskatt á þá sem fá virkilega háar tekjur. Það er ekki skert um nema helming af þessu. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum dettur okkur í hug setja helmingi meiri skatt á þá sem eru á lægstu bótum, undir fátæktarmörkum, ef þeir reyna að bjarga sér? Eins og hér kom fram hafa Svíar gert svona tilraun og það skilaði því að 30% þeirra sem tóku þátt í þessari tveggja ára tilraun til atvinnuþátttöku fóru ekki aftur inn í kerfið. Það segir okkur líka þá sögu, sem hefur margoft komið fram, að það vill enginn vera í þessu kerfi en því miður er fólk nauðugt í kerfinu. Það er eiginlega fáránlegt í þjóðfélagi að nýta ekki alla krafta þeirra sem vilja vinna. Félagsmálaráðherra hefur jú boðað starfsgetumat á vorþingi, starfsgetumat sem allir eru á móti, bara orðið fær hárin til að rísa hjá öryrkjum. Þetta frumvarp, ef þessi tilraun væri gerð, væri mun betri leið til þess að fá fólk til að gera tilraunina sjálft og á sínum forsendum. Það eru öryrkjar starfandi nú þegar sem lenda í því aftur og aftur að þurfa að hætta að vinna vegna þess að skerðingarnar geta orðið svo rosalegar. Við vitum að á ákveðnu tímabili verður ákveðið krónufall þannig að skerðingin verður alger. Það er vegna þess að við erum búin að byggja upp mannvonskulegt kerfi. Það sem gerir starfsgetumatið sem félagsmálaráðherra er að spá í að koma á laggirnar enn þá verra er að þegar fyrirspurn var lögð fyrir ríkisstofnanir um hvort þær væru með hreyfihamlaða eða fatlaða einstaklinga eða örorkubótaþega í vinnu, varð lítið um svör. Það var erfitt að finna það. Þetta minnir okkur líka á það þegar var verið að hagræða hjá Reykjavíkurborg, Strætó, á sínum tíma. Þar var fólki sem var í hjólastól sagt upp. Þetta er kannski til að æra óstöðugan að mörgu leyti í því ástandi sem er í dag á vinnumarkaði og þessu mikla atvinnuleysi, en það breytir því ekki, hvort sem það eru öryrkjar eða aðrir, að við þurfum á því að halda að fólk finni vinnu. Það gildir jafnt um öryrkja og alla aðra. Þess vegna er það óskiljanlegt, í öllum þeim aðgerðum þar sem verið er að reyna að aðstoða einstaklinga með greiðslum í uppsagnarfresti og öðru, að við skulum ekki gera svipaðar ráðstafanir fyrir öryrkja. Með þessu frumvarpi værum við að gera það. Með þessu frumvarpi tækjum við það skref að hjálpa þeim einstaklingum sem vilja hjálpa sér sjálfir en kerfið slær alltaf á hendur þeirra vegna þess að það telur að það sé betra. Ég skil ekki þá röksemdafærslu að það sé betra að hafa viðkomandi öryrkja heima, einangraðan, en borga honum samt bætur, en að virkja hann og gefa honum tækifæri. Hann fer út á vinnumarkaðinn, hann fær tekjur og ríkið fær skatt. Ef við horfum á þetta frá því sjónarhorni þá græðir ríkið og líka hitt að öryrkinn kemur úr einangruninni og gerir tilraunir til að vinna á sínum forsendum, ekki kerfisins. Ef ég hefði á mínu tímabili í örorku farið í starfsgetumat og það hefði verið sagt við mig: Við ætlum að þjálfa þig til að vera þingmaður, þá held ég að það hefði ekki komið upp á borðið. En gjörðir mínar komu mér hingað. Það segir okkur að gjörðir þeirra sem eru þarna úti, öryrkja og annarra, geta komið þeim í þau störf sem þeir vilja. En þeir þurfa að fá tækifæri til þess án þess að vera refsað grimmilega á móti. Við sjáum líka hversu fáránlegt þetta kerfi er og grimmdina í því, eins og ég ræddi í gær þegar ég mælti fyrir frumvarpi um aldurstengdu uppbótina sem er eitt af því furðulega sem er skert og tekið af viðkomandi öryrkjum þegar þeir verða 67 ára að aldri, verða heilbrigðir í boði ríkisins. Allar þessar gjörðir, og hvernig hefur verið komið fram við þennan hóp núna í Covid, sýna að þessi hópur hefur verið skilinn gjörsamlega eftir. Hann fær ekki einu sinni ókeypis grímur og hvað þá sóttvarnaefni, sem virðist vera sjálfsagt fyrir okkur t.d. hér á þingi. Þeir fá ekkert. Það merkilegasta líka í öllu þessu fári er að enn þá hefur ekki komið króna til eldri borgara. Það virðist eins og þessi hópur, öryrkjar sem vilja gera tilraun til þess að vinna, sé einhvern veginn utan gátta, fái hvorki hjálp frá ríkinu í þessu ástandi né aðstoð við að reyna að koma sér út á vinnumarkaðinn. Eins og ég sagði áðan og ég ítreka: Það er mun betra að leyfa viðkomandi að reyna að finna sér vinnu þó það væri ekki nema á þeirra forsendum og gefa þeim þessi tvö ár, gefa þeim tækifæri til að fara að vinna og ríkið fær skatttekjur til baka. Ég treysti því að þetta fólk finni jafnvel ný störf vegna þess að það eru engin takmörk fyrir því hvað fólk getur gert ef það fær tækifæri til þess. En til þess að það sé mögulegt verður það að fá tækifæri. Ég mælist til þess að frumvarpið fari til velferðarnefndar og við fjöllum um það þar. Vonandi sér ríkisstjórnin ljós í þessu frumvarpi og sér líka að það er hagur ríkisins að koma þessu fyrirkomulagi á. Það er enginn að tapa einu eða neinu. Við erum að tala um tveggja ára tímabil, aðlögunartímabil, til að við getum áttað okkur á því hvort kerfið virkar, alveg eins og Svíarnir gerðu. Það er nákvæmlega sama röksemdafærsla sem gildir fyrir það þegar verið er að skerða tekjur eldri borgara þegar þeir vinna. Það eru engin rök fyrir því. Það er búið að margsanna það og þarf ekki nema einfaldan útreikning. Ríkið hefur hag af því og það sem er mest um vert, fólkið líka. Öryrkjar hafa hag af því og ég er sannfærður um að heilbrigðiskerfið hafi hag af því líka vegna þess að það er mannskemmandi og endar með álagi á heilbrigðiskerfið ef fólk er einangrað og lamið á því aftur og aftur með ósanngjörnum lögum og því neitað um tilraun til sjálfsbjargar. Ég vona því heitt og innilega að þetta frumvarp verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að gera grein fyrir þessu frumvarpi, færa okkur það hér til umfjöllunar. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þetta frumvarp er flutt, þetta er í annað sinn. Og mér segir svo hugur að ef það fær ekki framgang í þetta sinn, sem við vonum auðvitað að gerist, verði ekki látið þar við sitja. Frumvarpið er áhugavert, það er mikilvægt og það er tímabært. Þetta er enn ein tilraunin eða viðleitnin til að losa um þá fjötra sem öryrkjar eru settir í með öllu móti. Það er verið að reyna að brjóta þá múra sem myndaðir hafa verið í kringum öryrkja sem hindra þá í því að neyta möguleikanna á að komast út á vinnumarkaðinn, gera sig gildandi í samfélaginu eins og þeir mjög margir hafa efni til. Það eru nokkur atriði sem mig langar að velta upp hér. Það er t.d. ekki alveg óþekkt að öryrkjar hafi átt kost á því að gera samninga við vinnustaði í gegnum Vinnumálastofnun. Munurinn er sá að núna gera einstaklingarnir það á eigin forsendum. Telur hv. flutningsmaður að það sé mjög mikilvægt? Og hvað telur hv. flutningsmaður að þetta geti snert marga öryrkja á Íslandi? Hefur verið gerð einhver skoðun eða úttekt á því?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir þessa fyrirspurn. Ég vil segja honum alveg eins og er að þeir samningar sem hafa verið gerðir eru góðir á sinn hátt og henta örugglega ákveðnum hópi en ekki stórum hópum. Aftur á móti eru öryrkjar í dag um 20.000, rúmlega það samkvæmt nýjustu tölum. Einhverjir eru í vinnu og endurhæfingu og annað. Það eru einhver 2.000-3.000 í endurhæfingu. Ef við segjum að 5.000 vildu fara að vinna, gætu það einhverra hluta vegna, þá erum við að tala um, miðað við að við náum sömu tölu og Svíar, að 1.500 myndu aldrei skila sér inn aftur. Við vitum að ein af stóru orsökum örorku í dag eru geðrænir sjúkdómar, þeir eru stór hluti, og svo stoðkerfið. Það hlýtur að segja sig sjálft að það versta sem við gerum einstaklingum sem eru með geðræna sjúkdóma er að einangra þá heima, setja þá út í horn, enginn að pæla í hvað er í gangi og kerfið segir bara: Við erum að afskrifa ykkur. Fólk fær þar af leiðandi kannski örorkumat það sem eftir er. Það í staðinn fyrir hvetja alla til að fara út á eigin forsendum. Ég hugsa að það væri til vinnandi. Ég held að við munum aldrei tapa á því og ég held að ef við færum í þessa tveggja ára tilraunastarfsemi myndi það skila sér margfalt í því að við vissum þá betur hvernig við eigum að byggja kerfið upp. Við vitum að við verðum að taka almannatryggingakerfið algerlega til endurskoðunar og þar af leiðandi þennan hluta líka.

Þakka þér fyrir hæstv. forseti. Hv. flutningsmanni, Guðmundi Inga Kristinssyni, þakka ég sömuleiðis andsvarið. Við deilum skoðunum að öllu leyti. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni og flutningi sínum á frumvarpinu að horft hefði verið til reynslu Svía í þessu efni. Þar hefði þetta reynst vera þannig að 30% af öryrkjum sem reyndu úrræðið hefðu horfið á braut í atvinnulífinu. Það er vel. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort horft hafi verið til fleiri dæma, fleiri landa, í þessu efni. Við þekkjum það því miður af reynslunni að þeir sem falla fyrst út af vinnumarkaði þegar harðnar á dalnum, eins og um þessar mundir, eru þeir sem eru með skerta starfsorku. Við vonum auðvitað að tímabilið sem við erum í þrengingum verði stutt en við vitum að þeir sem verða fyrst fyrir barðinu á atvinnuleysi eru því miður öryrkjar eða þeir sem eru með skerta starfsorku, veikir fyrir, hvort sem er af líkamlegum ástæðum eða andlegum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort eitthvað hafi líka verið fjallað um umfang kostnaðarins í sambandi við þetta, áhrif á ríkissjóð. Ég vil undirstrika að ég tel að við höfum algerlega ráð á þessu. Þetta er bara spurning um forgangsverkefni og hversu mikið menningarsamfélag við ætlum að vera og hvernig við ætlum að koma fram við þegna okkar. Hefur það verið skoðað að einhverju leyti? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir þessar spurningar. Hann spyr hvort það hafi verið kannað annars staðar. Jú, ég hef aðeins reynt að kynna mér það. Í gegnum endurskoðun á almannatryggingakerfinu kynntumst við kerfinu í Danmörku. Svo vissum við líka af starfsgetukerfinu sem var sett upp í Bretlandi. Við höfum fengið heila bíómynd um hvernig það kerfi brást gjörsamlega. Þar var búið til starfsgetukerfi sem var bara ein tölva sem tók ákvörðun og sagði já eða nei, hvort menn væru vinnufærir eða ekki. Síðan spyr hann hvort kannað hefði verið hver kostnaður ríkisins væri. Málið er að kostnaður ríkisins verður enginn nema til góðs. Ríkið fær tekjur, kostnaðurinn er sami og hann er núna. Ríkið þarf hvort sem er að borga þessu fólki örorkubætur. Það þarf að borga tekjutrygginguna og ýmis fríðindi og fólk má vinna fyrir 109.000 kr. En þessar 109.000 kr. eru bara svo bindandi. Það setur fólk í vanda vegna þess að það þarf alltaf að vera að fylgjast með að fara ekki yfir þessa tölu. Og því er refsað grimmilega. Það gerir sér enginn grein fyrir því fyrr en hann er í þeirri aðstöðu að þurfa að búa við skelfilegar skerðingarnar á hverju ári þar sem verið er að taka svona gífurlega mikið til baka. Við erum að tala um 80–90% skatt á tekjur. Ef maður fær 100.000 kr. er verið að taka til baka 80.000–90.000 kr. Hver gerir svona? Sá sem er með ofurlaun fær 100.000 kr. og það eru ekki teknar nema 46.000 kr. í skatta af honum. Þetta er grimmilegt kerfi. Ég er alveg sannfærður um að þetta mun koma ríkinu til góða og fólkinu til góða og heilbrigðiskerfinu og okkur öllum til góða vegna þess að við eigum að byggja upp mannlegt kerfi 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald, nr. 138/2013, um kaup einstaklings á íbúðarhúsnæði. Flutningsmenn frumvarpsins eru Vilhjálmur Árnason, Óli Björn Kárason, Páll Magnússon, Njáll Trausti Friðbertsson, Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Ásmundur Friðriksson og Jón Gunnarsson. Frumvarpið hefur verið flutt nokkrum sinnum áður og ber að geta þess að hæstv. dómsmálaráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, þáverandi þingmaður, flutti málið upphaflega og endurflytjum við það núna. Með frumvarpinu er lagt til að stimpilgjald vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði verði afnumið. Einstaklingum ber nú almennt að greiða 0,8% stimpilgjald vegna kaupa á íbúðarhúsnæði en þó er veittur helmingsafsláttur þegar um fyrstu kaup er að ræða. Verði frumvarpið að lögum mun gjaldið falla alfarið niður vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði og undanþágan verður ekki bundin við fyrstu kaup. Markmið frumvarpsins eru að auðvelda fólki að afla sér íbúðarhúsnæðis og auka skilvirkni og flæði á markaði með íbúðarhúsnæði. Mikil þörf er á að auðvelda fólki eins og frekast er unnt að eignast íbúðarhúsnæði, einkum við aðstæður á borð við þær sem nú ríkja á húsnæðismarkaði. Sýnt þykir að stimpilgjald hafi áhrif til hækkunar fasteignaverðs, dragi úr framboði og rýri hlut kaupenda og seljenda. Af framangreindu má ætla að afnám stimpilgjalds af fasteignaviðskiptum muni auðvelda verðmyndun á húsnæðismarkaði með tilheyrandi aukningu á framboði sem hefur verið með minnsta móti undanfarin ár. Þetta hefur ekkert breyst þó að frumvarpið hafi verið flutt nokkrum sinnum. Ég vil nefna að það er gríðarlega mikið frelsismál að það nái fram að ganga, frelsi fyrir fjölskyldurnar í landinu. Við höfum séð að það að afnema stimpilgjöld af lánsskjölum, sem var gert árið 2013, minnir mig, eða 2014, hafði gríðarleg áhrif á lánamarkaðinn á húsnæðismarkaði. Nú er fólk að endurfjármagna og vextir hafa verið að lækka og fólk getur verið að breyta úr verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð. Þetta hefur skapað mikinn lánamarkað sem hefur bara verið til góðs fyrir neytendur og húsnæðiseigendur. Það má ætla að áhrifin verði ekkert minni af þessu frumvarpi. Það er talið vera stór hluti af velferðarsamfélaginu að það sé góður og hagkvæmur húsnæðismarkaður, enda eru húsnæðismál ein af stóru málunum sem eru rædd við hverja kjarasamningsgerðina á fætur annarri. Við sáum það við gerð lífskjarasamningana hvað húsnæðismál voru stór þáttur. Húsnæðismálin voru þar í forgrunni og byggt á séreignarstefnunni enda sýna allar kannanir að fólk vill búa í sínu eigin húsnæði. Það eru örfáir sem vilja vera á leigumarkaði. Leigumarkaðurinn á Íslandi á líka langt í land með að verða þróaður, hann er nú mest keyrður áfram af því að einstaklingar leigja sitt húsnæði. Hann þarf að breytast mikið. Hér er kjörin leið til gera húsnæðismarkaðinn enn opnari og virkari með eðlilegri verðmyndun og öðru slíku. Eins og staðan er núna er mjög kostnaðarsamt að skipta um húsnæði. Þegar ungt fólk er að kaupa sitt fyrsta húsnæði þarf það oft að fjárfesta um efni fram til þess að fjárfesta fram í tímann. Ungt fólk sem er að kaupa sína fyrstu íbúð er kannski ekki komið með maka eða það er komið með maka en ekki börn og það þarf þá fjárfesta nokkur ár fram í tímann þegar það verður komið með maka og eitt, tvö, þrjú börn. Það þarf að hugsa málin fram í tímann af því að það er svo kostnaðarsamt og flókið að skipta um húsnæði. Framboðið er ekki það mikið heldur. Það er margt sem spilar inn í. Með afnámi stimpilgjalda er verið að auðvelda þessu fólki að skipta um húsnæði. Ef fjölskyldumynstrið breytist er orðið auðveldara að fara úr litlu húsnæði í stærra sem hentar betur. Og þá er kannski meira af stærra húsnæði í boði af því að fyrir þá sem eldri eru, sem eru búnir að nýta sitt stóra húsnæði fyrir sína fjölskyldu og vilja minnka við sig aftur, er líka orðið ódýrara að skipta um húsnæði, fyrir eldri borgarana sem við vorum einmitt með til umræðu í málinu á undan. Þetta er líka mikill kostnaður fyrir þá. Það er svo víða sem þessi kostnaður hefur mjög hamlandi áhrif. En talandi um ungu fjölskylduna sem þarf oft stærra húsnæði þegar hún er að stækka. Ef ekki er um að ræða fyrstu íbúð fær hún ekki afslátt af stimpilgjöldunum eins og er í dag og það er að vísu bara helmingsafsláttur. Þegar fjölskyldan stækkar og hún er ekki í nógu stóru húsnæði og þarf að stækka við sig er það kostnaður sem leggst ofan á það að vera á skertum launum í flestum tilfellum í fæðingarorlofinu. Það kostar alltaf sitt að breyta um húsnæði, það kostar sölulaun og að koma sér fyrir og ýmsa grunnvinnu. Það að þurfa að borga há stimpilgjöld líka riðlar oft forsendum fyrir kaupunum. Þegar við horfum á þetta svolítið heildstætt, þá er það mikið velferðarmál að afnema stimpilgjöldin. Þetta ýtir undir séreignarstefnuna sem flestir vilja. Þetta eykur frelsi innan fjölskyldna til að aðlaga húsnæði að fjölskyldustærð og gerir þeim það miklu betur kleift, það myndi ýta undir framboðið og virkari húsnæðismarkað sem myndi vonandi draga úr húsnæðiskostnaði heimilanna. Ég er búinn að ræða svolítið mikið um það hvað húsnæðismálin koma oft við sögu í kjarasamningum og við fáum fullt af frumvörpum hér í þinginu aftur og aftur um almennar íbúðir, hlutdeildarlán og það koma lög um leigumarkað. Við erum alltaf að reyna að hafa áhrif á húsnæðismarkaðinn. En við sjáum það, eins og ég nefndi áðan með lánin, að til að láta markaðinn virka og vera virkan, hafa hann einfaldan þá er svona almenn aðgerð eins og þessi, til að draga úr kostnaðinum við það að skipta um húsnæði og annað slíkt, besta úrræðið. Þetta er ekki sértækt úrræði heldur er þetta almennt úrræði sem gildir um alla og þróar hinn ódýrari markað, að öllum líkindum, eins og við höfum séð að gerðist með lánin, og virkari þannig að framboðið eykst og það verður auðveldara að hreyfa sig innan hans. Þá erum við að ná svo mörgum af sömu markmiðum og við erum að reyna að ná með þessum sérstöku úrræðum, sem koma hingað fyrir þingið aftur og aftur, og kosta gríðarlegar fjárhæðir. Samkvæmt útreikningum í fjármálaráðuneytinu kostar það allt að 5 milljarða að afnema þetta gjald, það eru tekjurnar af þessu gjaldi í dag, sem er ekkert annað en skattur. En ef húsnæðismarkaðurinn er virkur og þar eru viðskipti þá sé ég ekki að þetta kosti ríkissjóð 5 milljarða. Þetta er ekkert annað en enn einn skatturinn á íbúðarhúsnæði. Það á að afnema þetta og ég held að þegar að heimilin standa sterkar og húsnæðismarkaðnum verður virkari, þá verði meiri viðskipti og velta í gegnum fasteignasölurnar og framkvæmdirnar og annað. Þegar upp er staðið verður þetta nokkuð þjóðhagslega hagkvæmt, alveg augljóslega. Þetta mun leysa mjög mörg vandamál á húsnæðismarkaði, sem við erum oft að glíma við hér, með almennri aðgerð og dæmin sýna það. Ég legg til að málið fari til efnahags- og viðskiptanefndar og vonast til þess að þar fái það góða og mikla umfjöllun og að við látum nú verða af því núna að klára þetta mál fyrir þinginu öllum til hagsbóta. Þetta kemur öllum við af því að það er stór meiri hluti sem vill eiga sitt eigið húsnæði. Við viljum stækka þann hóp. Því er þetta mjög almennt mál sem aðstoðar marga og við ættum að sameinast um það.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um nýtingu þörunga. Með mér á málinu er þingflokkur Framsóknarflokksins; hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Willum Þór Þórsson. Tillagan felur í sér að Alþingi feli umhverfis- og auðlindaráðherra, í samráði við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að skipa starfshóp sem hafi það að markmiði að kanna möguleika á aukinni nýtingu og verðmætasköpun þörunga og setji í því skyni fram tvíþætta aðgerðaáætlun til að styrkja lagaumgjörð og reglur annars vegar um ráðstöfun og nýtingu þörunga sem vaxa í sjó og hins vegar um þörungaræktun á landi og í sjó. Aðgerðaáætlunin feli í sér eftirfarandi verkefni og aðgerðir: Í fyrsta lagi: Skilgreiningu lagaumgjarðar fyrir nýtingu á þörungum sem vaxa villtir í sjó innan eða utan netlaga, eru ræktaðir í sjó innan eða utan netlaga eða eru ræktaðir á landi. Í öðru lagi: Aðgerðaáætlun feli í sér tillögur um hvata til þess að afla og nýta þörunga á sjálfbæran hátt og auka verðmætasköpun innan lands. Í þriðja lagi: Aðgerðaáætlun feli í sér tillögur um hvernig tryggja megi sjálfbærni við öflun allra tegunda þörunga. Í fjórða lagi: Aðgerðaáætlun feli í sér tillögur um styrki til að stunda sjálfbæra öflun á þörungum, byggja upp aðstöðu til að uppskera þörunga, þróa framleiðslu á vörum unnum úr þörungum og markaðssetja vörur unnar úr þörungum. Í fimmta lagi: Tillögur um hvernig styrkja megi eftirlitsaðila og auka sérfræðiþekkingu um þörungaræktun innan viðeigandi stofnana. Samantekt með aðgerðaáætlun um nýtingu þörunga skal liggja fyrir eigi síðar en 1. mars 2021 og ráðherra skal leggja fram tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda hvað varðar þörungarækt eigi síðar en 1. maí 2021. Þetta var þó nokkur upptalning, hæstv. forseti, enda er að mörgu að hyggja á þessum vettvangi. Ástæðan fyrir því að sú sem hér stendur taldi þörf á því að vinna þingsályktunartillögu sem þessa er að það er vaxandi markaður fyrir þörunga og afurðir þeirra í heiminum. Þetta eru oft og tíðum mjög dýrar vörur og skapa því mikil verðmæti. Hér á Íslandi eru, eins og við vitum öll, kjöraðstæður fyrir bæði öflun þörunga úr sjó og ræktun á landi. Löggjöfin sem við styðjumst enn sem komið er við, er annars vegar lög um fiskeldi, sem nær þá utan um ræktun þörunga á landi, eða alla vega að einhverju leyti. Og svo erum við með nýleg lög sem fjalla um nýtingu sjávargróðurs. Sú sem hér stendur og meðflutningsmenn hennar telja að gera þurfi ítarlegri grein fyrir þessu og aðgreina annars vegar löggjöf um þang og hins vegar löggjöf um þara vegna þess að þetta eru mjög ólíkar tegundir, þótt yfirheiti á þessu öllu sé þörungar. Þetta er sem sagt mjög ruglingslegt, þarna er yfirheitið þörungar, sem nær utan um allar þessar tegundir. Svo erum við með smáþörunga annars vegar, sem eru þá ræktaðir á landi, og svo erum við með þara sem myndar, eins og flestir þekkja, mikla þaraskóga í hafinu. Í þriðja lagi er það þangið. Þess er t.d. aflað með þangslætti og það vex mun ofar. Þarinn vex í hafinu og er, þar sem hans er aflað, tekinn upp með eins konar plógum. Þessi aðgreining í löggjöfinni er ekki nógu skýr og þess vegna þarf að fara betur yfir þessa hluti, hvað þarf að bæta og með hvaða hætti og jafnframt, eins og fram kemur í upptalningu minni, að búa til hvata. Einnig er mjög mikilvægt samhliða allri þessari vinnu að Hafrannsóknastofnun sé tryggt fjármagn til að stunda rannsóknir og eftirlit með áhrifum á öflun þörunga á lífríkið, vegna þess að þetta verður að vera gert á sjálfbæran hátt. Við verðum að standa vörð um náttúruna og ganga vel um hana. Greinargerðin með málinu er nú töluvert umfangsmikil, skemmtileg og fróðleg. Hér er t.d. farið yfir stefnu stjórnvalda, Parísarsamkomulagið, bláa hagkerfið og nefndar ýmsar heimildir sem áhugavert er að rýna í fyrir þá sem hafa áhuga á þessu efni; ítarlegar skilgreiningar á þangi, þara og örþörungum o.s.frv. sem ég var að reyna að útskýra í mjög stuttu máli. En það sem mér finnst skipta máli er jú, eins og fram hefur komið, að við búum til sterka umgjörð um öflun og ræktun þörunga hér á Íslandi, að löggjöfin sé góð og að hvatar séu til staðar þannig að við getum skapað verðmæti og nýtt þær aðstæður til fulls sem hér eru. En það sem skiptir ekki minna máli er nálgunin á loftslagsmálin. Mig langar til að lesa hluta af greinargerðinni sem snýr að loftslagsmálunum og markaði fyrir þörunga sem tengist þessum tækifærum til verðmætasköpunar, en vil nefna til að byrja með, hæstv. forseti, að landhelgi Íslands er jafn stór og Frakkland. Hér er sjórinn hreinn og miklir straumar þannig að við erum með svo mikið rými og góðar aðstæður og vissulega eru nokkur fyrirtæki nú þegar farin af stað sem komið hafa auga á þessi tækifæri, og fleiri eru í burðarliðnum. Nýlega bárust fréttir af fyrirtæki á Húsavík, sem væri að undirbúa vinnslu á þara, þannig að það eru margir búnir að kveikja ljósin. En við stjórnvöld erum aðeins á eftir að mínu mati og þurfum að hlaupa hraðar svo sjálfbærni nýtingar verði tryggð og einnig svo að þeir sem velja sér að fara inn á þennan vettvang geti treyst því að umgjörðin sé traust. Herra forseti. Varðandi loftslagsmálin. Ræktun og nýting þörunga hefur hverfandi lítil umhverfisáhrif þar sem ferlið krefst hvorki vatnsnotkunar, áburðar- né eiturefnanotkunar og þarf aðeins takmarkað landsvæði. Rannsóknir benda til þess að sjálfbærar öflunaraðferðir á þörungum hafi ekki neikvæð áhrif á lífríkið til lengri tíma. Þararæktun á línum í sjó, eins og nú þegar er stunduð við Ísland og víðar í heiminum, er einnig líkleg til að auka kolefnisbindingu og vinna þar með gegn súrnun sjávar. Ísland er hluti af OSPAR-samningi sem fjallar um vernd Norðaustur-Atlantshafsins. Súrnun sjávar er aukaafurð losunar á koltvísýringi út í andrúmsloftið og gleypir sjórinn því aukið magn koltvísýrings. Við það verða efnaskipti sem lækka sýrustig sjávar sem hefur skaðleg áhrif á lífríki hafsins. Jón Ólafsson, prófessor í haffræði, segir að súrnun sjávar sé hraðari við strendur Íslands en á öðrum hafsvæðum í heiminum. Rannsóknir hafa leitt í ljós að þörungar er um 400 sinnum virkari en tré í bindingu koltvísýrings, þeir eru ekki bara skilvirkari hvað varðar kolefnisbindingu heldur þurfa þeir mun minna rými en trjárækt. Eins og þegar er getið framleiða þörungar að minnsta kosti um helming alls þess súrefnis sem við drögum að okkur með ljóstillífun. Sumir vísindamenn telja að hlutfallið sé 90%. Þörungategundir hafa mismunandi vaxtarhraða en til eru tegundir sem geta vaxið meira en 65 sm á dag og tífaldað lífmassa sinn á 6–8 vikum. Þörungar er ekki bara næringarrík fæðutegund sem framleiðir mikið magn súrefnis heldur má einnig nýta þörunga til framleiðslu á lífeldsneyti og fóðri og nýta má þá sem áburð. Sumar smáþörungategundir eru olíuríkar og úr þeim er hægt að framleiða lífeldsneyti sem endurnýtir koltvísýring úr loftinu. Framleiða má lífeldsneyti hérlendis í miklu magni þannig að það geti komið í staðinn fyrir innflutt eldsneyti og þannig dregið úr neikvæðum áhrifum eldsneytisnotkunar á umhverfið. Lífeldsneyti getur auk þess orðið verðmæt útflutningsvara en með framleiðslu þess má bæði spara gjaldeyri og auka útflutningstekjur. Þegar búið er að vinna lífeldsneyti úr þörungum er hægt að nýta það sem eftir verður til þess að framleiða verðmætt fóður fyrir fiskeldi sem og fóður fyrir kjúklinga og svín. Það er því ljóst að sjálfbær öflun þörunga og aukin nýting þeirra getur hjálpað til við að minnka álag á önnur vistkerfi jarðarinnar, draga úr áhrifum loftslagsbreytinga og hafa jákvæð áhrif á vistkerfi hafsins. Möguleikar á frekari nýtingu þörunga til hagsbóta fyrir umhverfið eru þannig miklir og gætu verið lykillinn að því að leysa einhverjar af þeim áskorunum sem við okkur blasa til að tryggja fæðuöryggi kynslóða framtíðarinnar. Þá má sannarlega segja að framtíðin sé núna og því er ekki seinna vænna að byrja að nota þessa sjálfbæru auðlind sem finna má í fjörum okkar og hafi. Herra forseti. Aðeins meira varðandi virkni þörunganna. Þörungar eru sannkölluð ofurfæða. Þeir innihalda oft 10–100 sinnum meira af vítamínum en ávextir og grænmeti og eru einnig ríkari uppspretta steinefna, snefilefna og ýmissa lífvirkra efna, en flestur matur sem á uppruna sinn á landi. Sumar tegundir eru einnig próteinríkar. Það kemur mörgum á óvart. Eins og ég sagði er heimsmarkaður fyrir þörunga stór og hann fer vaxandi. Við vitum að þjóðir í Asíu hafa lengi stundað umfangsmikla framleiðslu á þörungum og svæði í Norður-Ameríku eru komin með dágóða reynslu. Hollendingar eru orðnir nokkuð framarlega á þessu sviði, bæði varðandi smáþörunga og ræktun þangs á strengjum. Þannig að þjóðir nær og fjær eru komnar vel áleiðis. Hér á landi eru ýmis fyrirtæki komin af stað í þessum málum. Ber þar helst að nefna Reykhóla, þar sem þangs hefur verið aflað við Breiðafjörð. Sú framleiðsla hefur skipt sköpum fyrir það byggðarlag þannig að þetta er ekki síður byggðamál ef við sjáum þarna tækifæri til vaxtar vítt og breitt um landið. Samkvæmt skýrslu Report Linker um heimsmarkað fyrir þörunga frá júlí 2020 er áætluð velta árið 2020 fyrir þörungaprótein 912,8 millj. dala og því spáð að hann vaxi í 1,3 milljarða dala árið 2027. Vöxturinn er gríðarlegur. Þá kemur einnig fram í skýrslunni að það sé vaxandi eftirspurn eftir matvæla- og drykkjarafurðum sem byggðar eru á þörungum. Ísframleiðendur eru líka farnir að bæta örþörungum við afurðir sínar til að auka næringargildi vörunnar. Sem stendur framleiða þessi fyrirtæki mikið úrval af vörum úr þörungum. Þar er m.a. að finna andoxunarefni, prótein, bragð- og litarefni. Nú má finna vörur sem byggðar eru að einhverju leyti á efnum úr þörungavinnslu á veitingastöðum um allan heim, líka bjór. Efnin er líka að finna í snyrtivörum, græðandi kremum og einnig í mörgum öðrum vörum, eins og málningarvörum og tannkremi, dekkjum og alls konar. Þetta kemur okkur á óvart. Þetta er alveg stórmerkilegt allt saman. Vöxtur í þörungaframleiðslu í heiminum er áætlaður um 7,4% á ári til ársins 2024 og að veltan verði um 1,1 milljarður bandaríkjadala árið 2024 samkvæmt greiningu Sjávarklasans frá nóvember 2019. Mörg fyrirtæki eru að taka sín fyrstu spor á þessu sviði og því má vænta að veltuaukningin í þessari grein verði allveruleg á næstu árum. Herra forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum, en greinargerð fylgir málinu og hana má finna á heimasíðu Alþingis, þannig að þeir sem hafa verið að fylgjast með þessari umræðu geta kynnt sér hana betur. Ég vona að Alþingi taki vel í þessa tillögu og afgreiði hana fljótt og örugglega.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um samvinnufélög, lögum um einkahlutafélög, lögum um hlutafélög og lögum um sameignarfélög. Þau ganga út á viðurlög vegna hlutfalls kynja í stjórn. Flutningsmenn að þessu frumvarpi eru hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen, Hanna Katrín Friðriksson og Inga Sæland, ásamt þeirri sem hér stendur, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. I. kafli er breyting á lögum um samvinnufélög, með síðari breytingum, og hljóðar svo: „Við 77. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Samvinnufélagaskrá getur lagt dagsektir á samvinnufélag sem fer ekki að ákvæði 4. málsl. 1. mgr. 27. gr. Greiðast dagsektirnar þangað til samvinnufélag tilkynnir samvinnufélagaskrá að hlutfall hvors kyns sé ekki lægra en 40%. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag. Við ákvörðun um fjárhæð dagsekta er heimilt að taka tillit til fjárhagslegs styrkleika félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um ákvörðun og innheimtu dagsekta í reglugerð.“ Þá er það II. kafli, Breyting á lögum um einkahlutafélög, með síðari breytingum. 2. gr. hljóðar svo: „Við 126. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Hlutafélagaskrá getur lagt dagsektir á einkahlutafélag sem fer ekki að ákvæði 3. og 4. málsl. 1. mgr. 39. gr. Greiðast dagsektirnar þangað til einkahlutafélag tilkynnir hlutafélagaskrá að hlutfall hvors kyns sé ekki lægra en 40%. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag. Við ákvörðun um fjárhæð dagsekta er heimilt að taka tillit til fjárhagslegs styrkleika félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um ákvörðun og innheimtu dagsekta í reglugerð.“ III. kafli hljóðar svo: „Breyting á lögum um hlutafélög, nr. 2/1995, með síðari breytingum. 3. gr. Við 152. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Hlutafélagaskrá getur lagt dagsektir á hlutafélag sem fer ekki að ákvæði 2. og 3. málsl. 1. mgr. 63. gr. Greiðast dagsektirnar þangað til hlutafélag tilkynnir hlutafélagaskrá að hlutfall hvors kyns sé ekki lægra en 40%. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag. Við ákvörðun um fjárhæð dagsekta er heimilt að taka tillit til fjárhagslegs styrkleika félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um ákvörðun og innheimtu dagsekta í reglugerð.“ Og að lokum IV. kafli, breyting á lögum um sameignarfélög, með síðari breytingum, 4.gr.: „Á eftir 51. gr. laganna kemur ný grein, 51. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Dagsektir. Firmaskrá getur lagt dagsektir á sameignarfélag sem fer ekki að ákvæði 3. málsl. 1. mgr. 13. gr. Greiðast dagsektirnar þangað til sameignarfélag tilkynnir firmaskrá að hlutfall hvors kyns sé ekki lægra en 40%. Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 100.000 kr. á dag. Við ákvörðun um fjárhæð dagsekta er heimilt að taka tillit til fjárhagslegs styrkleika félags. Dagsektir renna í ríkissjóð og eru aðfararhæfar. Ráðherra er heimilt að setja nánari ákvæði um ákvörðun og innheimtu dagsekta í reglugerð.“ Og 5. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2022.“ Með þessu frumvarpi er greinargerð. Ég ætla að fara aðeins yfir hana: Sambærilegt frumvarp var lagt fram á 149. löggjafarþingi, 186. mál, og á 150. löggjafarþingi, 19. mál, en hlaut ekki afgreiðslu. Nú er þetta mál flutt í þriðja sinn og allt er þegar þrennt er svo ég hef þá tilfinningu að málið komist inn í þingsal til atkvæðagreiðslu og fái jákvæða niðurstöðu og verði samþykkt. Ég á von á því. Í frumvarpinu er lagt til að það varði dagsektum ef ekki er farið að ákvæðum laga um kynjahlutföll í stjórnum félaga. Málefni þetta var til umræðu í atvinnuveganefnd á 148. löggjafarþingi og þá fundaði nefndin m.a. með fulltrúum Félags kvenna í atvinnurekstri sem vísuðu til þess að staða mála hér á landi væri óviðunandi hvað varðar hlutfall kvenna í stjórnum félaga. Félagið ítrekaði þá afstöðu í umsögn um málið til efnahags- og viðskiptanefndar á 150. löggjafarþingi. Með lögum nr. 13/2010, um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, voru lögfest ákvæði um kynjahlutföll í stjórnum hlutafélaga. Ákvæðin öðluðust gildi 1. september 2013 þannig að gefinn var rúmur aðlögunartími. Með lögum nr. 49/2011 var gerð sambærileg breyting á lögum um sameignarfélög og lögum um samvinnufélög. Í ákvæðunum felst að þar sem starfsmenn eru fleiri en 50 að jafnaði á ársgrundvelli skuli hvort kyn eiga fulltrúa í stjórn þegar hún er skipuð þremur mönnum en þegar stjórnarmenn eru fleiri en þrír skuli tryggt að hlutfall hvors kyns sé ekki lægra en 40%. Í Noregi voru samþykkt lög um kynjakvóta í stjórnum stærri hlutafélaga árið 2003. Þar var kveðið á um fjölda fulltrúa af hvoru kyni í samræmi við fjölda meðlima stjórna og að hlutur hvors kyns í stjórn skyldi vera að lágmarki 40% í stjórnum sem í sætu fleiri en níu einstaklingar. Eftir innleiðingu norsku laganna hækkaði hlutur kvenna í stjórnum hlutafélaga úr 6% árið 2002 í 40% árið 2011. Hlutfall kvenna í stjórnum stórra fyrirtækja í Noregi hækkaði úr fjórðungi stjórnarmanna árið 2004 í 36% árið 2006 og náði 42% árið 2009. Samkvæmt Sissel Jensen, norskum hagfræðingi, er aukinn hlutur kvenna meðal þeirra sem fá hæst laun bein afleiðing kynjakvótans. Konur fá frekar tækifæri til að vera meðal æðstu stjórnenda þegar stjórnin sjálf er skipuð bæði körlum og konum. Þessar niðurstöður koma heim og saman við tilgang laganna, þ.e. að fleiri konur fá tækifæri til áhrifa í viðskiptalífinu. Þrátt fyrir að Ísland hafi fylgt nokkuð fast á eftir fordæmi Noregs með lagasetningu um kynjakvóta í stjórnum félaga hefur ekki náðst sami árangur á Íslandi. Gefinn var rúmur aðlögunartími fyrir gildistöku ákvæða um hlutfall kynja í stjórnum en hlutfallið hefur ekki jafnast og ákvæðum hefur í reynd ekki verið fylgt. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands voru konur 26,2% stjórnarmanna fyrirtækja sem greiða laun og skráð voru í hlutafélagaskrá í lok árs 2018. Hafa þessi hlutföll staðið nokkurn veginn óbreytt frá árinu 2014 í um 26%. Ekki varð teljandi breyting þar á árið 2019 en þá var hlutfall kvenna 26,5%. Árið 2018 var hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja með yfir 50 launþega 33,5% og hækkaði hlutfall þeirra aðeins um 1% árið 2019 í 34,7% stjórnarmanna í fyrirtækjum með 50 launþega eða fleiri. Flutningsmenn telja því tímabært að skýrt verði kveðið á um það í lögum að heimilt sé að leggja dagsektir á félög sem fara ekki að ákvæðum um hlutföll kynja í stjórnum svo að markmið þeirra nái fram að ganga. Þrátt fyrir að um töluvert inngrip sé að ræða telja flutningsmenn nauðsynlegt að grípa til slíkra aðgerða til að ákvæði um kynjahlutföll í stjórnum samvinnufélaga, einkahlutafélaga, hlutafélaga og sameignarfélaga nái markmiði sínu. Jafnframt sé löggjafanum heimilt, þrátt fyrir eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, að setja athafnafrelsi nauðsynlegar skorður séu fyrir því eðlilegar og málefnalegar ástæður. Þannig hljóðar greinargerðin með þessu ágæta máli, sem ég tel vera mikið réttlætismál og líka jafnréttismál. Það er auðvitað eðlilegt að lögum sé framfylgt. Ef sú hefur ekki verið raunin allt frá því að lögin tóku gildi, en komin eru sjö ár frá því að fyrri lögin voru samþykkt, verður auðvitað að grípa til einhverra aðgerða til að gera viðkomandi fyrirtækjum grein fyrir því að slíkt sé ekki liðið. Það er eðlilegt að við fylgjum í fótspor frændþjóðar okkar Norðmanna í þeim efnum, sem hafa sambærilega löggjöf og eru með sambærileg viðurlög. Við erum búin að aðvara þá sem hlut eiga að máli þar sem mál sem þetta hefur legið fyrir þinginu í tvö ár og þetta er þriðja árið. Við förum mjög hægt í sakirnar varðandi hugsanlega aðlögun viðkomandi fyrirtækja að sjálfsögðum hlut sem ætti að vera öllum ljós fyrir löngu, og gefa frest þannig að lögin taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2022. Ég tel það vera nægjanlegan aðlögunartíma til að sýna nú röggsemi og kippa þessum málum í liðinn. Það verður enginn svikinn af því að fá aukinn kraft kvenna til liðs við sig í stjórnir þessara félaga. Atvinnulífið hefur notið góðs af aukinni þátttöku kvenna undanfarin ár og við þurfum líka að veita þeim eðlilegt brautargengi inn í stjórnir fyrirtækja og framfylgja þessum lögum. Auðvitað hefði verið gott ef ekki hefði þurft að setja slík lög á sínum tíma, en það virðist vera mikill hægagangur í viðhorfsbreytingum í þeim efnum að greiða leið allra, hvort sem það eru karlar eða konur, til að hafa áhrif, stjórna fyrirtækjum og vera áhrifafólk í fyrirtækjarekstri og viðskiptalífi í landinu. Ég tel það vera öllum til góðs að þar sé sem jafnastur aðgangur og að hlutur kvenna sé þar ekki fyrir borð borinn. Ég treysti því að þetta mál fái góðar viðtökur og komist hér inn í þingsal til umfjöllunar og atkvæðagreiðslu þegar þar að kemur. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir ræðuna og fyrir að flytja þetta frumvarp. Ég er einn af meðflutningsmönnum, eða ætti kannski að segja meðflutningskonum, því að mér sýnist að að þessu sinni séu það bara konur sem flytja þetta frumvarp. En ég held að þetta frumvarp eigi erindi við okkur öll, þetta er ekkert kvennamál. Ég held að þetta sé í raun beinhart efnahagsmál. Í fyrsta lagi erum við með lög um kynjajafnrétti eða hlutfall kynja í stjórnum. Við ræðum mikið þessa dagana um lög og viðurlög, tilmæli og reglugerðir og ég hef tekið eftir því að fjölmiðlamenn spyrja gjarnan nú á Covid-tímum, þegar alls konar tilmæli koma út og jafnvel reglugerðir, hvernig þeim verði fylgt eftir og hvort það séu sektarákvæði. Fólk virðist mjög upptekið af því að lögreglumenn eigi að framfylgja bæði tilmælum og reglugerðum sem að þessu lúta og helst að sekta. En ég hef ekki heyrt mikið fara fyrir umræðunni um af hverju sektum sé ekki beitt þegar brotin eru lög um hlutfall kynja í stjórnum. Við höfum dæmi um að eitthvað sé í lögum án þess að það séu sektarheimildir. En við höfum líka skýr dæmi um að þegar slíkt hefur verið sett inn þá hefur tekist betur að framfylgja lögunum. Ársreikningaskrá, eða það að skila inn ársreikningum til ársreikningaskrár, er kannski eitt besta dæmið um það. Þar voru heimtur ekki nógu góðar þar til brugðið var á það ráð að setja inn sektarheimildir. Þá bötnuðu skilin til ársreikningaskrár til allra muna. Þetta er því ekkert flókið. Það er rosalega auðvelt að standa hér og segja bara: Heyrðu, við höfum lög. Það kemur í ljós að fólk framfylgir ekki þessum lögum. Hvað gerum við þá? Er ekki eðlilegt að láta Skattinn eða ársreikningaskrá framfylgja lögunum? Þau telja sig þurfa sektarákvæði til að geta framfylgt lögunum. Þannig er hægt að segja að málið sé mjög einfalt og í rauninni er furðulegt að við séum ekki búin að samþykkja það. Hitt er svo að taka umræðuna um hvort það eigi að vera lög og umræðu um jafnréttismál. Ég verð að viðurkenna að mér finnst ekkert skemmtilegt að standa í ræðustól Alþingis og ræða jafnréttismál út frá einhverjum kynjakvótum, bara alls ekki. Mér finnst það í rauninni alveg hundleiðinlegt. En engu að síður er staðan sú, því miður, að við þurfum á því að halda. Ég er orðin óþreyjufull og þreytt á því að bíða og það gengur ekki bara að halla sér aftur og bíða þess sem verða vill, bíða þess að þetta lagist allt saman. Tölurnar sýna okkur að það gerist ekki. Sagan sýnir okkur svo sannarlega að við erum því miður ekki búin að ná þessu fram og þá þarf að bregðast við með einhverjum hætti. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að muna þegar við förum í þessa umræðu, að jafnréttismál eru í rauninni orðin útflutningsvara á Íslandi. Við erum í fyrsta sæti í jafnréttismálum og höfum verið það síðustu 11 ár, ef ég man rétt. Við erum með sérstaka sendiherra jafnréttismála. Þegar erlendir stjórnmálamenn koma hingað og ræða við okkur eða ræða við utanríkisráðherra þá eru jafnréttismál mjög gjarnan rædd og við spurð að því hvernig við höfum náð þeim árangri sem við höfum þó náð. En ég held að við þurfum að passa okkur á því að halda þeirri stöðu okkar, því að hún skiptir okkur máli. Í grunninn eru auðvitað jafnréttismál beinhörð efnahagsmál, því að auðvitað eigum við að nýta krafta beggja kynja. Það er í rauninni fásinna að við séum á einhvern hátt, hvort sem það er menningarlega eða með lögum eða öðru, að útiloka annað kynið frá því að nýta tækifæri sín. Þess vegna hef ég sagt: Ég styð jöfn tækifæri. Lög um jafnt hlutfall kynja í stjórnum voru samþykkt árið 2010, að mig minnir, með gildistöku árið 2013. Það voru ekki allir sammála því að fara þá leið á sínum tíma og ég skil það. Ég skil alveg það sjónarmið að þarna séum við að ganga inn í félög og að fólk eigi að ráða því sjálft hvernig stjórnir fyrirtækja þess eru. Það er alveg hægt að setja sig í þau spor og skilja það sjónarmið. Engu að síður voru þessi lög samþykkt á þingi og að því er ég best veit hefur enginn lagt fram frumvarp um að afnema þau lög. Þá er staðan einfaldlega sú að við erum með þessi lög. Við sjáum að þeim er ekki framfylgt og þá þurfum við í þessum sal að bregðast við með einhverjum hætti. Hér er tillaga um að hægt verði að beita sektarákvæðum. Það kann vel að vera að þetta þurfi að laga til í nefnd og fara betur yfir hvort útfærslan sé rétt eða ekki. Ég treysti hv. atvinnuveganefnd vel til að gera það. En þetta er nokkuð sem reynst hefur vel, að vera með einhvers konar viðurlög til að tryggja að lögum sé fylgt í landinu, og það styð ég að sjálfsögðu.