Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, nr. 34/1991. Ég ætla ekki að fjölyrða í löngu máli um mikilvægi erlendrar fjárfestingar fyrir íslenskan efnahag, ég held að okkur sé það öllum kunnugt, og þar með fyrir íslenskt atvinnulíf en það hefur verið talsvert í umræðunni undanfarin missiri. Til að efla erlenda fjárfestingu er mikilvægt að lagaumhverfið sé skýrt og hefur hæstv. iðnaðarráðherra því skipað starfshóp til að endurskoða lög um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri í heild sinni. Frumvarp það sem ég mæli fyrir er því fyrsta skrefið í heildarendurskoðun á lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri. Ljóst er að sú heildarendurskoðun mun taka einhvern tíma og mikilvægt að vinna málið í víðtæku samráði við hagsmunaaðila og hverja þá sem að verkefninu koma. Efni frumvarpsins er hins vegar í samræmi við tillögur sem fjárfestingarvaktin svokölluð, sem var skipuð af fyrri ríkisstjórn, skilaði til ráðherra í júní síðastliðnum en í þeim tillögum er kveðið á um afnám tilkynningarskyldu á alla erlenda fjárfestingu sem og brottfall nefndar um erlenda fjárfestingu. Samkvæmt athugasemdum sem ráðuneytið fékk við frumvarpið ríkir sátt um þær breytingar sem lagðar eru fram í þessu frumvarpi sem liggur fyrir þinginu. Því var það mat hæstv. iðnaðarráðherra og ráðuneytisins að óþarfi væri að láta þær bíða frekari endurskoðunar á lögunum í heild. Þá eru þessar tillögur einnig í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um að einfalda regluverk þar sem þess er nokkur kostur. Í fyrrgreindum tillögum fjárfestingarvaktarinnar kemur fram að núgildandi lög snúist öðru fremur um bönn og takmarkanir. Því skorti mjög á að gera tóninn í lögunum jákvæðari og takmarkanirnar skýrari. Óskýrar leikreglur og matskenndir þættir dragi úr trausti og lækki einkunnir sem aðilar á borð við OECD gefa fjárfestingarumhverfinu. Í því sambandi bendir fjárfestingarvaktin sérstaklega á reglu um tilkynningarskyldu allrar erlendrar fjárfestingar og telur mikilvægt að afnema þá skyldu. Slíkri skyldu fylgi að mati fjárfestingarvaktarinnar neikvæð skilaboð, kvaðir og vantraust. Þá þurfi að tilkynna um allt of margar fjárfestingar samanborið við þann litla hluta sem óvíst er að standist lög. Þá lagði fjárfestingarvaktin einnig til að nefnd um erlenda fjárfestingu yrði lögð niður vegna þess að hún væri liður í ógagnsærri stjórnsýslu sem dragi úr trausti og lækki einkunnir fjölþjóðlegra stofnana á borð við OECD fyrir fjárfestingarumhverfið í heild sinni. Þá er einnig vert að benda á, virðulegur forseti, líkt og rakið er nánar í frumvarpinu að ESA hefur sent íslenskum stjórnvöldum rökstutt álit sitt þar sem fram kemur að stofnunin telji að tilkynningarskylda laganna brjóti gegn ákvæðum EES-samningsins því að hún sé of víðtæk og óþarflega íþyngjandi. Í 4. gr. laganna er kveðið á um að takmarkanir á fjárfestingu erlendra aðila hvað varðar fiskveiðar og fiskvinnslu, eignarhald á virkjunarréttindum vatnsfalla og jarðhita, orkuvinnslu og dreifingu og flugrekstur. Núgildandi tilkynningarskylda gerir hins vegar ráð fyrir að tilkynna beri til ráðherra alla erlenda fjárfestingu jafn skjótt og samningar eða ákvarðanir þar að lútandi liggja fyrir. Tilkynningarskyldan á því ekki bara við á þeim sviðum þar sem takmarkanir á heimildir fjárfestinga eru í gildi heldur líka um fjárfestingu á sviði þar sem engar takmarkanir gilda. Verður að telja að svo almenn regla sé óþarflega íþyngjandi. Með frumvarpi þessu er tilkynningarskyldan því afmörkuð við þau svið þar sem takmarkanir gilda í stað þess að gilda um allar fjárfestingar erlendra aðila. Þá er einnig í frumvarpinu, virðulegur forseti, lagt til að nefnd um erlenda fjárfestingu verði lögð niður en það er mat fjárfestingarvaktarinnar að hún sé liður í ógagnsærri stjórnsýslu sem dragi úr trausti og lækki einkunnir fjölþjóðlegra stofnana á borð við OECD fyrir fjárfestingarumhverfi. Nefnd um erlenda fjárfestingu hefur eftirlitshlutverk samkvæmt 12. gr. laganna sem felst í því að fylgjast með ákvæðum 4. gr. um takmarkanir á fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, að henni sé framfylgt og er ráðherra til ráðuneytis um leyfisveitingar. Hæstv. forseti. Það er mat hæstv. iðnaðarráðherra að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem muni stuðla að öruggara og skýrara umhverfi fyrir erlenda fjárfesta og vera til bóta. Hér er því tekið lítið skref sem víðtæk sátt ríkir um og ætti einnig að vera víðtæk sátt um hér á hinu háa Alþingi þar sem fjárfestingarvaktin var, eins og ég vakti athygli á áðan, skipuð af fyrrverandi ríkisstjórn og sátt hefur verið um að taka á þeim verkefnum sem eru sérstaklega nefnd í frumvarpinu. Að lokinni umræðu legg ég því til, virðulegur forseti, að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fjármálastöðugleikaráð. Frumvarpið er á þskj. 765 og er 426. mál þingsins. Frumvarpið er hluti af vinnu fjármála- og efnahagsráðuneytisins við að styrkja umgjörð hagkerfisins og fjármálamarkaða. Hvað viðkemur umgjörð hagkerfisins má einnig nefna frumvarp til laga um opinber fjármál og endurskoðun á lögum um Seðlabanka Íslands. Á sviði fjármálamarkaðar vinnur ráðuneytið nú að verulegum umbótum á lögum um fjármálafyrirtæki, auk þess sem stefnt er að því að leggja fyrir næsta þing frumvarp um skilameðferð fjármálafyrirtækja og ný heildarlög um innstæðutryggingar. Nefnd sem fjármála- og efnahagsráðherra skipaði í desember 2012 til að semja frumvarpsdrög um hvernig tryggja ætti fjármálastöðugleika skilaði tillögum sínum í apríl 2013. Voru drögin sett á vefsíðu ráðuneytisins og unnið úr þeim ábendingum sem bárust við drögin ásamt því sem tekið var á ýmsum álitaefnum sem upp komu vegna breytinga á verkefnasviðum ráðuneyta þegar núverandi ríkisstjórn tók við. Fjármálakreppan sem skall með fullum þunga á okkur haustið 2008 leiddi í ljós skort á tengslum heildar- og eindaeftirlits á fjármálamörkuðum sem leiddi til þess að enginn einn aðili hafði heildaryfirsýn yfir stöðu fjármálakerfisins. Með ákvæðum frumvarpsins er brugðist við þessum veikleika fjármálakerfisins. Ekki er svo að skilja að engar tilraunir hafi verið gerðar til að hafa þessa yfirsýn fyrir fjármálakreppuna. Nefnd um fjármálastöðugleika hefur verið vettvangur samráðs, upplýsingaskipta og tillögugerðar vegna fjármálastöðugleika og samhæfingar viðbúnaðar við hugsanlegu fjármálaáfalli. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar ráðuneyta, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands. Ekki er fjallað um nefndina í lögum en hún hefur starfað á grundvelli samkomulags ráðuneyta og stofnana frá 2. apríl 2012 sem leysti af hólmi eldra samkomulag frá 6. júlí 2010. Fyrir þann tíma höfðu ráðuneyti og stofnanir átt samráð um fjármálastöðugleika og viðbúnað á grundvelli samkomulags frá árinu 2006. Fjármálakreppan sem herjað hefur á alþjóðlega fjármálamarkaði undanfarin ár hefur leitt í ljós ýmsa veikleika í regluverki og eftirliti með fjármálastarfsemi, bæði hér á landi sem í öðrum löndum. Við getum bent á þrjá veikleika hér sérstaklega. Í fyrsta lagi var ekki nægjanlegt eftirlit með fjármálakerfinu sem heild. Það skorti þessa heildaryfirsýn sem ég hef hér nefnt, heildar- eða kerfiseftirlit, þjóðhagsvarúðareftirlit, þ.e. eftirlit sem ekki einskorðast við hverja einstaka fjármálastofnun heldur lítur eftir kerfinu sem heild, samspili eindanna sem mynda það og tengslum þess við raunhagkerfið. Einnig skorti að tengja saman þessa tvo þætti fjármálaeftirlits, þ.e. einda- og heildareftirlit, með ásættanlegum hætti. Er þessu frumvarpi ætlað að setja lagaramma utan um þá samþættingu. Í öðru lagi var ekki nægur gaumur gefinn að útbreiddum og viðvarandi hagsmunaárekstrum og óæskilegum hvötum í fjármálageiranum sem stafa annars vegar af ósamhverfum aðgangi að upplýsingum og hins vegar af ágalla í meðferð á hagnaði og tapi þar sem hagnaður af fjármálaviðskiptum féll í hlut eigenda og stjórnenda fjármálafyrirtækja þegar vel gekk en tap, þegar á móti blés, var borið af hinu opinbera, þ.e. almenningi. Ýmsar þær breytingar sem gerðar hafa verið á lögum um fjármálafyrirtæki frá árinu 2008 hafa verið viðbrögð við þessum göllum. Er enn unnið að úrbótum á þessu sviði, m.a. með frumvarpi til breytinga á lögum um fjármálafyrirtæki sem mun koma í þingið á næstu sólarhringum. Í þriðja lagi var viðbúnaður við fjármálaáföllum ónógur. Þannig voru hvorki til staðar almennar reglur né stjórnskipulag til að auðvelda skila- og slitameðferð fjármálafyrirtækja sem lent höfðu í fjárhagskröggum eða stefndu í þrot, reglur til að girða fyrir þá viðskiptahegðun sem vandanum olli eða reglur sem tryggðu órofið framhald bráðnauðsynlegrar fjármálaþjónustu þegar fjármálafyrirtæki riða til falls. Hef ég þegar skipað nefnd sem hefur það hlutverk að semja frumvarp til laga um skilameðferð fjármálafyrirtækja sem byggir bæði á nýju evrópsku regluverki og reynslu okkar frá því síðla árs 2008. Mun ég nú, hæstv. forseti, fara nokkrum orðum um meginefni frumvarpsins. Í því er lagt til að settur verði á stofn formlegur vettvangur stjórnvalda sem hafa á yfirsýn yfir stöðu og þróun fjármálamarkaðar og þeim vettvangi skapaður formlegur lagalegur grundvöllur. Gerð er tillaga um stofnun annars vegar fjármálastöðugleikaráðs þar sem sitja æðstu embættismenn þeirra stofnana sem hafa með höndum eftirlit með einstaka aðilum fjármálamarkaða, svokallað eindaeftirlit, þ.e. Fjármálaeftirlitsins, þeirra sem eiga að hafa heildaryfirsýn yfir stöðu þjóðarbúsins, þ.e. Seðlabanka Íslands, og þess sem hefur forustu um rekstur ríkisins, þ.e. fjármála- og efnahagsráðherra. Hins vegar verður sett á fót sérfræðinganefnd sem kölluð er kerfisáhættunefnd í frumvarpinu og undirbýr umfjöllun fjármálastöðugleikaráðs. Óróleiki og áföll á fjármálamarkaði geta, eins og við öll vitum, haft veruleg áhrif á opinber fjármál. Af fenginni reynslu hérlendis sem erlendis má ætla að áföll á fjármálamarkaði kalli á beina eða óbeina aðkomu ríkissjóðs. Er því nauðsynlegt að viðbrögð við slíkum áföllum séu leidd af þeim ráðherra sem fer með fjárreiður ríkisins. Rétt er að ítreka að samkvæmt frumvarpinu er hvorki fjármálastöðugleikaráði né kerfisáhættunefnd ætlað að hrófla við sjálfstæði Seðlabanka Íslands eða Fjármálaeftirlitsins. Til álita kom að leggja til breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands og opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi til að hnykkja á ákvæðum sem varða fjármálastöðugleika. Að svo stöddu hefur verið ákveðið að gefa umfjöllun um þau atriði lengri tíma, m.a. vegna fyrirhugaðra breytinga á lagaumhverfi skilameðferðar fjármálafyrirtækja og innstæðutrygginga, svo og breytinga á lögum um Seðlabankann sem verið er að undirbúa. Legg ég til, hæstv. forseti, að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil víkja nokkrum orðum að því frumvarpi sem hæstv. fjármálaráðherra hefur nú mælt fyrir, um fjármálastöðugleikaráð. Ég fagna því mjög að frumvarpið skuli vera komið fram og tel það til mikilla bóta. Það byggir á tillögugerð sem má rekja allt aftur til ársins 2011 þegar við vorum að glíma við að leggja niður fyrir okkur umgjörð stofnana- og eftirlitskerfis á fjármálamarkaði í kjölfar efnahagshrunsins. Ég átti þá frumkvæði að því sem efnahags- og viðskiptaráðherra að fá þrjá menn í vinnu við að greina þessa þætti. Það voru Kaarlo Jännäri, sem hafði komið að málum hér á landi og lagt gott til hvað varðar endurskipulagningu fjármálaeftirlits í kjölfar efnahagshruns, Gavin Bingham, sem var framkvæmdastjóri hjá Alþjóðagreiðslubankanum í Basel í Sviss, og Jón Sigurðsson, fyrrverandi aðalbankastjóri Norræna fjárfestingabankans og fyrrverandi viðskiptaráðherra og seðlabankastjóri. Þremenningarnir unnu síðan mjög gott starf á löngum tíma. Eftirmaður minn í embætti, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, hélt þeirri vinnu áfram. Hann lagði fram hér á Alþingi skýrslu sem þremenningarnir höfðu átt frumkvæði að því að vinna. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. fjármálaráðherra skuli hafa haldið áfram með þetta verkefni. Þetta er einn af þeim málaflokkum sem skiptir mjög miklu máli að um ríki víðtækt traust og samstaða þvert á flokka og til þess að stjórnkerfi vegna fjármálaáfalla hafi nauðsynlegt traust og trúnað. Ég er ánægður með frumvarpið sem hér liggur fyrir og hlakka til að fara yfir það í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég ætla kannski ekki að eyða of mörgum orðum að því hér, en hugsa mér gott til glóðarinnar að fara nánar yfir það með sérfræðingum í nefndinni. Ég vek sérstaklega athygli á því að í 9. gr. frumvarpsins er með jákvæðum hætti kveðið á um skyldu stofnana til að deila upplýsingum hver með annarri. Í aðdraganda hruns var það gagnrýnt nokkuð að ekki væri alveg ljóst að stofnanir hefðu haft fullt traust hver á annarri og var þá sérstaklega horft til Fjármálaeftirlits og Seðlabanka. Jafnvel upplifði ég það sem efnahags- og viðskiptaráðherra að þær töldu sér ekki mögulegt, miðað við gildandi ákvæði um þagnarskyldu, að deila til fulls upplýsingum sem hvor um sig hafði orðið áskynja um við framkvæmd lögmæltra verkefna. Það er því mjög mikilvægt að með lögum skuli kveðið á um þetta með skýrum hætti og að stofnanirnar þurfi að deila upplýsingum og mati sínu með hinu pólitíska valdi; á það skorti líka á sínum tíma. Ég fagna því mjög að með þessu skuli vera lögmælt umgjörð utan um samráðið og að ráðherrann skuli geta leitað af sér allan grun um það hvort stofnanirnar viti um einhverjar hættur, því að það er mjög mikilvægt fyrir hið pólitíska vald að vera að fullu upplýst. Eitt er það atriði sem ég vil vekja máls á hér vegna þess að um það er ekki fjallað í frumvarpinu, þ.e. þessi spurning: Hvað gerum við síðan við þessar upplýsingar og með hvaða hætti deilum við upplýsingum þvert á flokka og milli stjórnar og stjórnarandstöðu? Því nefni ég þetta að þetta var vandamál í aðdraganda hruns. Ég get sagt fyrir minn flokk að þegar við komum að stjórnarmyndun vorið 2007 vissum við ekki hversu tæpt hefði staðið með viðbrögð við fjármálaáfalli vorið 2006. Það voru fréttir fyrir okkur að lesa það síðar, í bókum Styrmis Gunnarssonar og úr upplýsingum frá ýmsum öðrum, að menn hefðu talið sig vera einn dag frá fjármálaáfalli vorið 2006. Ef við hefðum vitað það vorið 2007 að svo tæpt hefði staðið um fjármálastöðugleika hefðum við líklega nálgast þá stjórnarmyndun með öðrum hætti. Við hefðum líklega hugsað það öðruvísi hvernig við hefðum nálgast það verkefni ef við hefðum vitað þetta. Því er ég að rekja þetta að þarna kemur að því að það er nauðsynlegt, þegar þjóðarvá er fyrir dyrum, að fjármála- og efnahagsráðherra, sem falið er lykilhlutverk og leiðandi hlutverk í þessu frumvarpi, geti rætt í trúnaði við forustumenn stjórnarandstöðu og upplýst þá um ástand mála. Til að það kerfi sem hér er lagt til að verði sett upp virki til fulls þarf að vera skilningur á því þvert á stjórnmálaflokka að brýn efnahagsleg rök séu fyrir tilteknum aðgerðum. Þær verða ekki nauðsynlega vinsælar. Sem dæmi er hér gert ráð fyrir því að á vettvangi fjármálastöðugleikaráðs verði til dæmis rætt um hvort auka þurfi, vegna efnahagslegra aðstæðna, veðþekju vegna íbúðalána, gera það erfiðara eða dýrara fyrir fólk að fá lán til að kaupa sér húsnæði, minnka til dæmis hámarksveðhlutfall úr 80% niður í 70%, eða setja áhættuálag á íbúðalán. Hvorugt mun verða til vinsælda fallið. Og ráðherra sem ákveður að gera slíkt, vegna ráðlegginga frá Seðlabanka og Fjármálaeftirlits, vegna þess að fjármálastöðugleikanum er hætta búin, verður í viðkvæmri stöðu og það verður auðvelt að skamma hann í dægurþrasi stjórnmálanna. Þá skiptir máli að hægt sé að deila þeim upplýsingum sem hér er gert ráð fyrir að verði deilt með hinu pólitíska valdi, þ.e. að ráðherrann sem fer með málaflokkinn geti valdað slíkar ákvarðanir með stjórnarandstöðunni. Því að stjórnarandstaða sem veit hvernig í pottinn er búið, veit að hættuástand blasir við, mun kannski ekki gera sér leik að því að skaða ráðherrann pólitískt ef hún veit hver raunverulegur grunnur ákvarðana hans er. Það eina sem ég sakna úr frumvarpinu er útfærsla á því hvernig hægt verður að deila trúnaðarupplýsingum með stjórnarandstöðu um niðurstöðu mats sem ráðherra hefur orðið áskynja um í fjármálastöðugleikaráðinu. Auðvitað kann líka að þurfa frekari ákvæði til að ráðherra geti deilt upplýsingum á vettvangi ríkisstjórnar, því að það er ekki algjörlega ljóst, finnst mér, hversu vítt svigrúm hann hefur til að rökstyðja ákvarðanir sínar gagnvart félögum sínum í ríkisstjórninni sem kannski vilja að hann geri aðra hluti - en hann veit meira en þeir. Það þarf að hugsa þetta til botns út frá hinni pólitísku aðferðafræði til að hin pólitíska umgjörð okkar geti endurspeglað það góða stjórnskipulag sem mér sýnist menn vera að reyna að fikra sig áfram í að byggja hér upp. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri og ekki lengja umræðuna að óþörfu en vildi bara koma þessum sjónarmiðum á framfæri. Ég tel mjög mikilvægt að hægt sé að deila efnislegu mati um þjóðarvá í efnahagsmálum með stjórnarandstöðu. Ég tel að reynsla undanfarinna ára sýni okkur að nauðsynlegt sé að geta gert það, að það sé ekki einn stjórnmálaflokkur sem til dæmis viti, menn í þröngum hópi, hvaða hætta steðjar að þjóðarbúinu heldur sé hægt að deila þeim upplýsingum og þar með skapa okkur öllum betra samfélag, tryggja skynsamlegri ákvarðanir og verja þá stjórnmálamenn sem þurfa að taka erfiðar og óvinsælar ákvarðanir fyrir ómálefnalegri gagnrýni. Gagnrýnin er ekkert ómálefnaleg ef menn hafa ekki staðreyndirnar uppi á borði, vita ekki um hinn raunverulega bakgrunn ákvarðananna, en hún kann að einkennast af pólitískum dægurvindum nema fundin sé leið til að gera okkur kleift að tala saman þvert á flokka þrátt fyrir pólitíska dægurvinda.

Herra forseti. Ég verð að fagna þessu frumvarpi og fagna því að vinnu miðar áfram við að endurskoða og fara í gegnum löggjöf um fjármálamarkaðinn í heild sinni og skipulagið og fyrirkomulagið hér hjá okkur, bæði í stjórnsýslunni, lagalega, pólitískt, í ljósi biturrar reynslu okkar af banka- og fjármálahruninu á Íslandi 2008. Ýmislegt hefur verið gert nú þegar eins og hæstv. ráðherra nefndi. Má þar nefna talsverðar breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki 2009 og 2010 og síðan ýmiss konar undirbúningsstarf sem er að skila hér af sér, sumt hvað, efnivið, svo sem eins og þessu frumvarpi um fjármálastöðugleikaráð, einhvers konar regnhlífarlöggjöf um stóra skipulagið utan um fjármálastöðugleikavinnu í heild. Sama má segja um frumvarp um opinber fjármál og boðað frumvarp um slitameðferð fjármálafyrirtækja sem er einnig afrakstur af sérfræðingavinnu sem unnin var á árunum 2011 og 2012, og lagðar til talsverðar breytingar. Ég held að þessu verki verði ekki lokið fyrr en farið hefur verið í gegnum alla þessa löggjöf í heild sinni. Vonandi hefst það á þessu kjörtímabili því að mörgu þarf að breyta og margt þarf að tryggja ef við ætlum aldrei að láta það endurtaka sig, og ekkert í líkingu við það, sem gerðist því miður á Íslandi árið 2008; það eru hlutir sem eiga aldrei að gerast. Ég get tekið undir þá skilgreiningu sem hæstv. ráðherra fór hér yfir hvað það var kannski í aðalatriðum sem brást nema ég hefði getað bætt talsvert í röksemdafærslurnar, sérstaklega hvað varðar viðskiptasiðferði og venjur sem sköpuðust í þessu kerfi, græðgina og ágirndina sem dreif þetta áfram og gekk út yfir allan þjófabálk. Það er hverju orði sannara, og það er gaman að heyra það frá hæstv. fjármálaráðherra, komandi úr Sjálfstæðisflokknum, að auðvitað getum við ekki haft svona kerfi sem einkavæðir óheyrilegan gróða á meintum góðæristímum. Menn taka þá til sín óheyrileg laun, bónusa eða beinan gróða út úr rekstri einkafyrirtækja en ætlast svo til þess að skattborgararnir og samfélagið hlaupi undir bagga þegar á bjátar og beri tapið af öllu sem úrskeiðis fer. Það er bara ekki hægt, það er ekki boðlegt kerfi. Mér finnst að það standi eiginlega upp á allan hinn vestræna heim, og í raun allan heiminn, sem var meira og minna orðinn hallur undir þessa vitleysu, að sýna það og sanna fyrir almenningi, hvar á byggðu bóli sem er, að menn ætli ekki að láta þetta endurtaka sig. Það er sömuleiðis alveg ljóst að margt brást sem varðar eftirlit, í raun bæði hvað varðar eindaeftirlit og svo heildaryfirsýn sem brást enn meir, þ.e. kerfisáhættan sem safnaðist upp þegar margar samþættar fjármálastofnanir og viðskiptalífið var í þessum óheillavænlegu krosstengslum sem vel er farið yfir í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, það gerði þetta í raun og veru að píramídahagkerfi. Kannski er nær að tala bara um spilaborg; það þurfti ekki að kippa mörgum spilum út úr þá gat allt heila móverkið hrunið því að þetta var svo tengt hvað öðru. Að lokum og alveg réttilega nefndi hæstv. fjármálaráðherra það sem er nú aðalefni þessa frumvarps, það er viðbúnaðurinn, það er skipulagið utan um það hvernig menn takast á við þessi viðfangsefni dagsdaglega og ef viðsjárverðir tímar ganga í garð. Það kom mjög á daginn að þar voru miklar brotalamir og menn reyndust mjög óviðbúnir og óvanir því að eiga við ýmis verkefni af því tagi sem urðu óumflýjanleg með hruninu. Í fyrsta lagi er mjög mikilvægt að ábyrgðin sé skýr, ábyrgðarkeðjan verður að liggja algjörlega skýrt fyrir þannig að enginn geti vísað á annan. Þetta eru alvörumál af því tagi að það dugar ekki að menn hendi bara einhverjum bolta á milli sín. Verkaskipting og skipulag þarf að liggja mjög skýrt fyrir og það þarf að bíða klárt hverra þeirra aðstæðna sem menn gætu þurft að takast á við. Þegar þær berja að dyrum er ekkert endilega víst að tíminn sé mikill sem menn hafa, þá er ekki gott ef menn þurfa að fara að setjast niður og semja skipulagið og ákveða hver gerir hvað. Það þarf að sjálfsögðu allt að liggja fyrir og ég tel í sjálfu sér að ágætlega sé um það búið hér með fjármálastöðugleikaráðinu. Það er algerlega skýrt hvar yfirábyrgðin á þessu liggur hjá þeim ráðherra sem fer með ríkisfjármál og efnahagsmál og með honum koma svo að þessu seðlabankastjóri og forstjóri Fjármálaeftirlitsins. Stofnanirnar eru aðilar að þessu ráði, að þeirri einingu sem þarna er búin til, það skiptir miklu máli. Þar með eru engin landamæri þegar fulltrúar þeirra eru komnir upp í fjármálastöðugleikaráðið. Það er auðvitað einn megintilgangurinn með þessu, að einhvers staðar sé yfirstjórn yfir þessum hlutum þar sem menn geta aldrei borið við neinu af því tagi að þeir miðli ekki upplýsingum um þetta eða hitt af því þær séu einkamál viðkomandi stofnunar og aðrir eigi ekki að vera að hnýsast í það o.s.frv. Landamærin verða að hverfa í nægjanlega ríkum mæli til að hægt sé að hafa þetta eftirlit viðvarandi og algerlega ef viðsjárverðar aðstæður koma upp. Í öðru lagi held ég að þau tæki sem ráðið hefur - sem að vísu er nú svolítið sérstakt. Fjármálastöðugleikaráð, sem er ráðherrann, seðlabankastjórinn og forstjóri Fjármálaeftirlitsins, getur beint tilmælum, eins og þarna stendur, til þar til bærra stjórnvalda um aðgerðir - manni finnst nú kannski fljótt á litið að oftast mundu tilmælin beinast að þeim sjálfum með einhverjum hætti, þeim sem þarna sitja. Þó getur vel verið að þeir sjái ástæðu til að beina tilmælum til stjórnvalda á öðrum vettvangi, segjum til dæmis þess ráðherra sem fer með húsnæðismál eða hugsanlega forsætisráðherra sjálfs; fjármálastöðugleikaráðið birtir þá tilmæli sín og rökstuðning fyrir þeim svo fremi sem það sé ekki beinlínis talið ógna fjármálastöðugleika sem slíkt. Í 6. gr. er fjallað um viðbragðsáætlanir. Þá er vikið að aðstæðum sem geta komið upp og verða þess valdandi að fjármálastöðugleikaráðið virkjast í ríkari mæli en endranær og kemur þá oftar saman til fundar en mælt er fyrir um í 2. mgr. 3. gr. Þar er talað um að það komi saman til fundar þrisvar sinnum á ári hið minnsta og oftar ef einhver ráðsmaður telur ástæðu til. En ef svo fer að menn óttast að fjármálakreppa sé í vændum, teljist yfirvofandi eins og þar er sagt, skollin á eða ef hætta er á atburðum sem geta valdið umtalsverðum smitáhrifum á fjármálastöðugleikaráðið að virkjast í ríkari mæli. Ég staldra aðeins við frágang málsins þarna. Það er spurning hvort með einhverjum hætti þarf að gera skýrari skil milli þess sem menn geta kallað stöðugt eða venjulegt ástand og ástands þar sem einhvers konar viðbúnaðarstig er komið í gang. Það eru auðvitað sjónarmið í báðar áttir í þeim efnum. Sumir telja að það geti valdið viðbótaróróleika og menn eigi bara að vinna sín störf. En eftir á að hyggja og að mörgu leyti held ég að það sé bæði hreinlegra og heiðarlegra að gera mönnum grein fyrir því ef aukinn viðbúnaður er kominn í gang vegna þess að óvissutímar séu fram undan og fjármálastöðugleika kunni að vera stofnað í hættu. Til dæmis voru uppi hugmyndir um það að á einhverju stigi mála, sem ekki hefur orðið niðurstaðan hér, að við slíkar aðstæður yrði fjármálastöðugleikaráðið styrkt eða breikkað. Þannig kæmi til dæmis forsætisráðherra inn í ráðið ef menn litu svo á að þeir væru komnir á einhvers konar viðbúnaðarstig með vinnuna. Ég hef að minnsta kosti staldrað við þá hugsun hvort gera eigi áhlaup að því að hafa þarna aðeins skýrari mörk á milli einhvers sem við gætum sagt að við kölluðum venjulegt stöðugt ástand og svo þess þegar viðbragðsáætlun væri komin í gang og viðbúnaðarstigið hefði verið hækkað. Síðan er það kerfisáhættunefndin sem verður kannski aðalvinnutækið og hefur mjög mikilvægt hlutverk. Það á að nýta sér greiningarvinnu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins og starfa á grundvelli samstarfssamnings þeirra stofnana; sem og greiningarvinnu annarra innlendra og erlendra aðila eftir því sem tilefni er til. Það stendur væntanlega ekki til í framhaldinu að púa á erlenda fræðimenn ef þeir skyldu leyfa sér að gerast gagnrýnir á eitthvað sem væri að gerast á Íslandi og hafa þá að háði og spotti, heldur einmitt að hlusta og fara ofan í saumana á því, hafa mennirnir eitthvað til síns máls, hvort sem þeir hétu Lars Christiansen frá Den Danske Bank eða einhverjir aðrir. Ætli sagan hafi ekki kennt okkur að við hefðum betur lagt eyrun við og hlustað á ýmislegt sem reynt var að vekja athygli okkar á á árunum 2004 og 2005 og þó alveg sérstaklega kannski á árinu 2006? Það var lítil stemning fyrir því á Íslandi þá eins og kunnugt er og almennt voru útlendingar sakaðir um að misskilja þetta allt saman eða vera öfundsjúkir út í velgengni Íslendinga, ég veit ekki hvað og hvað það var. Það var nú ekki skynsamlegt. Þvert á móti hefur reynslan, vona ég, kennt okkur að það er mjög mikilvægt að taka allri málefnalegri gagnrýni þannig að hún sé að minnsta kosti skoðuð og farið ofan í saumana á því hvort þar sé eitthvað á ferðinni sem ástæða er til að gefa gaum. Ég tek sömuleiðis undir það að 9. gr. um gagnaöflunina er algjör lykilgrein. Hún er kjölfestan í því að hægt sé að vinna þetta starf, þ.e. að stofnununum sem búa yfir upplýsingunum sé skylt að reiða þær fram í þágu þessa verkefnis eins og þar er kveðið á um; fjármálastöðugleikaráð og kerfisáhættunefndin á að fá upplýsingar og gögn sem stofnanirnar búa yfir og ráðið og nefndin telja nauðsynlegar vegna starfa sinna. Að lokum vil ég staldra við 10. gr. Það er svolítið svipað og hv. þm. Árni Páll Árnason var að nefna að ég sakna þess í sjálfu sér að þar er hvergi neitt minnst á pólitískt samráð, hvorki dagsdaglega né endranær og ekki einu sinni þó að einhvers konar viðbúnaðarstig væri komið á. Það held ég að þurfi að vera, að fjármálastöðugleikaráðið eða formaður þess, eins og fjallað er um í 3. mgr. 10. gr., geti ekki bara haldið ríkisstjórninni sérstaklega upplýstri, honum ber skylda til þess þar, eða kollegum sínum í ríkisstjórn, um störf ráðsins og viðbúnað stjórnvalda og viðbragðsáætlanir við sérstökum aðstæðum, heldur til dæmis með árlegum, eða tvisvar á ári, fundum með forustumönnum allra stjórnmálaflokka í landinu eitthvað því um líkt. Ég held við eigum að setja eitthvert slíkt ákvæði þarna inn, þar með er það komið. Það er allt of seint að fara að láta sér detta slíkt í hug og finna það upp þegar allt er komið í kaldakol þó að menn mundu sjálfsagt grípa til þess ráðs eins og sagan sýnir. Ég nefni þar daglega fundi allra formanna stjórnmálaflokka hér eiginlega allan októbermánuði 2008, komst bara á einhvern veginn af því aðstæðurnar neyddu menn saman. Ég held því fram að það hafi verið gagnlegt og hjálpað til að menn báru sig mjög þétt saman. Þetta voru nú þau sjónarmið, virðulegur forseti, sem ég vildi koma hér á framfæri. Ég fagna þessu frumvarpi og er einnig spenntur fyrir því að taka það til skoðunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Þetta er nú ekki flóknara en svo að ég held að ættu að vera ágætislíkur á því að gera þetta að lögum í vor.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Það er mjög ánægjulegt að heyra á hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar að það virðist vera góður pólitískur samhljómur með þessu máli. Ég ætla svo sem ekki að lengja umræðuna mikið. Það er þó eitt sem ég vildi minnast á. Hæstv. ráðherra fór yfir þrjá þætti sem lægju til grundvallar, í fyrsta lagi hvort það væri nægilegt eftirlit með kerfinu í heild, svo vísaði hann til hvata sem væru á þann veg að hagnaður færi til eigenda en tap til skattgreiðenda og loks að þetta væri þá hugsað sem viðbrögð við fjármálakreppu, ef hún kæmi upp værum við með kerfi sem tæki á því. Ég vildi taka sérstaklega á öðrum þættinum sem snýr að þessum óeðlilegu hvötum. Þrátt fyrir að það hafi verið góður vilji hjá ráðamönnum hér og í öðrum þeim löndum sem við berum okkur saman við til að koma í veg fyrir þennan óeðlilega hvata sem er grunnurinn að stærsta vandanum þegar kemur að fjármálakreppu, þ.e. að einkarekin fyrirtæki, a.m.k. bankar og fjármálastofnanir, eru að stórum hluta má segja í fanginu á skattgreiðendum, meðan við komum ekki í veg fyrir það og náum að snúa okkur út úr því er alltaf ákveðin hætta fyrir hendi. Við tókum þessa umræðu mjög á sínum tíma þegar við gengum frá lögunum um fjármálafyrirtæki árið 2009 og allir sem tóku þátt í þeirri umræðu, bæði í hv. viðskiptanefnd og í þingsal, voru sammála um að það væri langur vegur frá að við værum búin að koma okkur út úr þeirri stöðu. Það er kjarni málsins. Við verðum að byggja hér upp fjármálakerfi sem er á ábyrgð eigenda fjármálakerfisins þannig að ef fyrirtækjum gengur ekki vel eða þau gera slík mistök að þau riða til falls, eða líkur eru á því, verði eigendur fyrirtækjanna að bera þá ábyrgð. Það er ekki ásættanlegt að vera með þessa atvinnustarfsemi á þeim stað að skattgreiðendur þurfi að bera skaðann ef illa gengur. Svo sannarlega erum við Íslendingar ekki einir hvað þetta varðar. Við getum alveg fullyrt að þetta er í það minnsta vestrænt vandamál, þ.e. þetta er í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við, iðnríkjunum. Stærsti hluti heimsins er á þeim stað. Ég veit ekki hverjir eru komnir lengst í að koma upp kerfi sem er þannig að skattgreiðendur þurfa ekki að bera kerfislega áhættu og skaðann ef illa fer. Ég veit þó að við ættum að setja okkur það mark að komast þangað. Þótt þetta kerfi verði gott þegar menn klára málið ef þetta verður að lögum, sem ég hef nú fulla trú á, er það hins vegar alltaf til komið vegna þess að menn hafa áhyggjur af þessum óeðlilegu hvötum sem hæstv. ráðherra nefndi. Ég vildi bara leggja áherslu á það í þessari ræðu að það er kjarni vandans og það er verkefni okkar að reyna hvað við getum til að vinna bug á honum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Það er að sjálfsögðu þannig, eins og með svo mörg mál, að heilmikinn fróðleik er að finna í greinargerðinni með málinu sem svarar ýmsum spurningum. Málið gæti réttlætt langar umræður og nefndin mun án vafa fá töluvert efni til að vinna með. Mig langar til að nefna í tilefni af umræðunni örfá atriði sem fram hafa komið og ástæða er til að bregðast við. Í fyrsta lagi vil ég nefna að 5. gr. frumvarpsins byggir á því að fjármálastöðugleikaráðið beini tilmælum til þeirra aðila sem geta brugðist við með aðgerðum til að mæta þeim aðstæðum sem ráðið er sérstaklega ætlað að hafa eftirlit með. Það geta verið fyrst og fremst þar til bær stjórnvöld eins og segir í 5. gr. Í því samhengi er rétt að geta þess að sú skoðun kom upp í þeirri nefndarvinnu sem átt hefur sér stað að það kæmi líka til álita að fjármálastöðugleikaráðið gæti hreinlega haft ákvörðunarvald um hluti sem ætti að framkvæma, þ.e. þegar upp væri komin sú staða að fjármálakreppa væri annaðhvort yfirvofandi eða þegar skollin á gæti verið nauðsynlegt að ráðið hefði beinlínis ákvörðunarvald um aðgerðir sem skyldi gripið til. En í frumvarpinu er farin sú leið að fela ráðinu ekki beint ákvörðunarvald heldur að ráðið, eftir að hafa náð heildaryfirsýn yfir stöðuna, beini tilmælum. Það kann að vera ýmislegt sem er ekki nema að hluta til fyrirsjáanlegt sem gefur tilefni til þess að vera með slík tilmæli. Við getum séð fyrir okkur, eins og rakið er í athugasemdum um 5. gr., að vera kunni að lánveitingar til einstakra stórra aðila þyki hafa gengið úr hófi fram eða ef þróun hlutabréfaverðs gæfi tilefni til að taka það til sérstakrar skoðunar, eða einsleitni lánveitinga væri of mikil í slíkum tilvikum, eins og rakið er í athugasemdunum, gæti ráðið beint þeim tilmælum til Fjármálaeftirlitsins að það fylgdist sérstaklega með slíkri þróun eða gripi jafnvel til aðgerða. Hér erum við komin að ákveðnu lykilatriði í frumvarpinu sem á ensku hefur gengið undir orðunum „comply or explain“, þ.e. menn eiga annaðhvort að gera eins og tilmælin segja fyrir um eða gefa skýringar á því hvers vegna ekki er farið að tilmælunum. Í þessu þykir vera mikið aðhald með viðkomandi stofnunum sem ætti eitt og sér að tryggja árangur eða eftir atvikum gefa ráðinu og viðkomandi stofnunum frekara tilefni til að bregðast við. Þau viðbrögð geta að sjálfsögðu verið með ýmsum hætti. Í athugasemdum um 6. gr. er tilgreint dæmi: Sem dæmi um ráðstafanir sem gripið kann að vera til ef eftirlitsskyldur aðili getur ekki staðið við skuldbindingar sínar er að Fjármálaeftirlitið grípur til inngripsheimilda sinna og gerir viðkomandi að afsetja tiltekna rekstrareiningu o.s.frv. Þetta eru svona meiri háttar ráðstafanir, sem auðvitað verða aldrei nefndar nema í dæmaskyni í svona frumvarpi, sem gæti komið til ef þær aðstæður sköpuðust. Ástæða er til að nefna það sérstaklega í þessu samhengi að gera má ráð fyrir að eftirlitsaðilarnir muni í flestum tilvikum þá þegar hafa gripið til slíkra ráðstafana og það verði hlutverk fjármálastöðugleikaráðsins að hafa eins konar heildaryfirsýn með atburðarásinni, en það getur líka verið raunin eins og ég er hér að rekja að frumkvæði komi beinlínis frá fjármálastöðugleikaráðinu og það verður að gera ráð fyrir að þær aðstæður skapist. Gagnaöflun. Að sjálfsögðu er það ein kjarnagrein frumvarpsins, þ.e. 9. gr., sem kveður á um möguleika ráðsins til að afla sér gagna sem eru nauðsynlegar vegna hlutverks nefndarinnar eða ráðsins og hvernig eigi að fara með þær upplýsingar. Samspil þessarar greinar og þeirrar hugmynda sem hafa komið fram í umræðunni um að ráðið gæti jafnframt deilt sýn sinni á kerfið með þingmönnum stjórnarandstöðunnar, eða öllu heldur leiðtogum stjórnarandstöðunnar, með einhverjum hætti, eftir atvikum viðkomandi þingnefnd, hefur ekki verið útfært hér. Ég tel að það geti verið töluvert viðkvæmt mál í framkvæmd að ná utan um það og vil þá vekja athygli á 10. gr. sem fjallar um ákveðið gagnsæi í störfum fjármálastöðugleikaráðs. En ég hef ekkert á móti því að menn skoði þetta frekar í nefndarstarfinu, hvort það væri mögulegt án þess að ógna þeim tilgangi sem 9. gr. á að fullnægja, að opna fyrir einhvers konar samtal við erfiðar aðstæður við stjórnarandstöðu. En almenn upplýsingaskylda gagnvart þingi eða stjórnarandstöðu er ekki skrifuð inn í frumvarpið. Ég hef litið þannig á að það gegnsæi sem ríkir um störf nefndarinnar, þ.e. fjármálastöðugleikaráðsins, ætti að vera fullnægjandi í þessum efnum. Þó skal ég taka fram að ef viðlíka aðstæður og sköpuðust hér á haustmánuðum 2008 kæmu upp get ég tekið undir það að samráð við þingið yrði algerlega nauðsynlegt fyrir eðlilegan framgang mála líkt og gerðist og var rakið hér í umræðunni. Í 10. gr. er gert ráð fyrir að ríkisstjórn sé haldið upplýstri. Fram kom í umræðunni að það kynni að vera nauðsynlegt að formaður ráðsins hefði skyldu til upplýsingagjafar gagnvart ríkisstjórn. Það er gert ráð fyrir því í frumvarpinu. Að lokum vil ég nefna að töluvert mikil vinna liggur að baki þessu máli, nefndarstarf um þó nokkuð langt skeið. Ég vil þakka þeim sem hafa komið að undirbúningi málsins og fagna því að málinu sé vel tekið í þinginu. Það er því miður svo að þrátt fyrir að við stórbætum lagaumgjörðina með fjármálakerfinu í landinu er hætt við því að við getum engu að síður einhvern tímann í framtíðinni lent í áföllum, en vonandi mun lagaumgjörðin, betri umgjörð sem tryggir betri heildaryfirsýn, og meira samráð verða til þess að við getum varið það sem hægt er að verja þegar slíkir atburðir gerast og þannig verði skaðinn lágmarkaður. En við getum því miður ekki komið í veg fyrir fjármálaáföll til allrar framtíðar ef við ætlum að reka hér opið markaðshagkerfi. Virðulegi forseti. Ég legg til að málið gangi til efnahags- og viðskiptanefndar og síðan til 2. umr.