Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Sigurðsson) Það er komið að fundarslitum, og skal jeg því ekki tefja tímann með langri ræðu, enda er gerð nokkur grein fyrir þessu máli í greinargerð frumvarpsins. Jeg get því farið fljótt yfir sögu. Skal aðeins drepa á, að vegna búpeningseignar Sauðárkróksbúa er þeim mjög nauðsynlegt að fá þetta land til umráða, en skortur á landi hefir hingað til staðið þeim mjög fyrir þrifum. Nokkur hluti þessa lands er vel fallinn til ræktunar og hæg leið til aðflutninga, þar sem það liggur meðfram Skagafjarðarbrautinni. Á það má drepa, auk þess sem getið er í greinargerðinni, að í þessu landi er allgott mótak, og hefir það mikla þýðingu. Ástæður, sem mælt gætu á móti þessari sölu, eru mjer vitanlega engar. Því er stundum hreyft um slíkar jarðir, að hugsanlegt væri, að nota þyrfti þær fyrir embættisbústað. En hjer er ekki því til að dreifa. Önnur jörð, sem Skarð heitir og er næsti bær utan við Sauðárkrók, hefir verið fyrirhuguð sem prestssetur, ef á þyrfti að halda. Þess skal getið, að sýslunefndin hefir gefið söluheimild þessari bestu meðmæli. Jörðin er nú laus úr ábúð og því vill kauptúnið nota tækifærið og tryggja sjer þær landsnytjar, sem það hefir mjög tilfinnanlega skort. Jeg vænti, að þessu verði vel tekið, eins og öðrum slíkum málaleitunum á fyrri þingum. Jeg óska, að málinu verði vísað til landbn., að lokinni þessari umr.

Frsm. (Einar Jónsson) Jeg vil aðeins minna á þær brtt., sem landbn. fann ástæðu til að gera við þetta frv. eftir að það var afgr. frá 2. umræðu. Þessar tvær brtt. eru, eins og háttv.þm. sjá, ekki að neinu leyti efnisbreytingar á frv. Nefndin veitti því eftirtekt, að orðin í 1. gr. „við 4. gr.“ eru óþörf, og lagði þess vegna til að fella þau burtu. Hin brtt. orsakast af því, að nefndin veitti því seinna eftirtekt, að við sektarákvæðin, sem liggja við því að skilja eftir opið hlið, er ekki tiltekið, hvert það skuli renna. En í 18. gr. laganna stendur, að brot gegn lögunum öllum í heild sje 50–100 kr. og renni í ríkissjóð. Brtt. á þskj. 188 hljóðar því um það, að sektir fyrir að skilja eftir opin hlið skuli renna í ríkissjóðinn. Þar sem þarna er talað um 50 kr. sem hámark, getur það ekki fallið saman við hin ákvæði laganna, nema slík breyting sje gerð. Jeg hefi haft aðstoð fróðs manns um þetta, og hygg jeg alveg óhætt að samþykkja þessa breytingu, að hún falli rjett inn í lögin.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Jeg vil aðeins leiðrjetta eitt atriði í ræðu hv. 1. landsk. (JJ). Hann ásakaði stjórnina fyrir laumuspil í þessu máli, af því að lánsupphæðin hefði hvergi verið tekin fram. Út af þessum ummælum háttv.þm. (JJ) vil jeg geta þess, að nefndin spurði bankastjórn Landsbankans, hvort ekki mætti setja lánsupphæðina í frumvarpið, en hún var alveg á móti því. Jafnframt tók bankastjórnin það fram, að hún hefði átt upptökin að því, að farið var að leitast fyrir að fá þetta lán, og ætti því sjálf sök á því, ef um sök væri að ræða. Þessi „hula“, sem jeg nefndi í gær, átti meðal annars við það, hve mjög öll starfsemi bankanna er hulin fyrir þingmönnum og jafnvel stjórninni líka.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Það var nærri óvenjulegt að heyra ræðu hæstv. fjrh. í gær. í raun og veru gekk hann inn á allar þær aðfinningar, sem hafa komið fram gegn frv. þessu, bæði um form þess og efni. Hann hefði því átt að lýsa því yfir eftir ræðuna, að hann gæti ekki lengur verið með því, að þessi lánsheimild væri samþykt, af því að meðferð málsins hefði verið svo ómöguleg frá upphafi. Svo jeg víki nánar að þessu, þá játaði hæstv. ráðh., að eftir orðalagi frumvarpsins væri ekki hægt að framlengja lánið, ef það fengist ekki áfram hjá sama bankanum. Jeg held því, að rjettara hefði verið fyrir stjórnina að hafa ábyrgðarheimildina þannig úr garði gerða, að hún hefði getað gengið frá láninu þegar það fjelli næst. Þá sagði hæstv. ráðh., að lánið væri veitt til 12 mánaða, miðað við þann tíma, sem það væri opnað. En fari nú svo, að lánsheimildin verði ekki veitt fyr en í næstu viku og bankinn opni lánið ekki fyr en í apríllok eða jafnvel ekki fyr en í maí, þá gæti svo farið, að næsta þing væri úti þegar kæmi til að framlengja lánið, ef framlengja þarf frá ári til árs, og því ekki hægt að fá heimild hjá þinginu til lántöku til að greiða þetta lán. Þá vjek hann að því, sem jeg drap á starfsemi útibús Íslandsbanka á Ísafirði, og virtist líta svo á, að jeg hefði krafist svars hans um það, af hverju stöðvaður hefði verið atvinnureksturinn á Ísafirði að því er vjelbátana snerti, og sagði jafnframt, að jeg hefði verið að finna að því. Það má vel vera, að það hafi verið nauðsynlegt að taka bátana af gömlu eigendunum. En jeg sagði, að kauptúninu hefði verið gert hið mesta tjón með því að stöðva bátana yfir einn besta veiðitímann, og jeg sagði það vera álit margra, að útibússtjóri Íslandsbanka á Ísafirði hefði gert þetta vegna pólitískrar fjandsemi við ráðandi flokkinn á Ísafirði. Slík ráðsmenska útibúsins gerir mann því síst viljugan til að ganga í ábyrgð fyrir láni handa þessum banka. Annars er það hrein og bein skylda bankanna að halda uppi atvinnurekstrinum eftir því sem þeir mögulega geta, og hjer var um sæmilegan atvinnurekstur að ræða. Bátarnir töpuðu ekki á fiskiveiðunum, eftir því sem fullyrt er, heldur stöfuðu töp þeirra aðallega frá síldarsölubraski eigendanna árin 1919 –'21. Mjer finst ekki nema eðlilegt að hafa hliðsjón af meðferð bankanna á lánsfjenu og hvernig þeir beita sjer gagnvart atvinnuvegunum, þegar verið er að tala um að taka lán handa þeim til þess að styðja atvinnuvegina með. Jeg tel framkomu Íslandsbanka í þessu máli á Ísafirði vítaverða, og margir líta svo á, eins og áður er sagt, að það hafi verið gert af pólitískum ástæðum, til þess að hefna sín á bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar, sem útibússtjórinn var í andstöðu við. Þá sagði hæstv.forsrh., að við hv. 1. landsk. hefðum blandað þessu láni saman við eyðslulán, en þetta lán væri aðeins tekið til nota fyrir atvinnuvegina, sem þeir myndu skila aftur bráðlega. Það er aldrei nema satt, þannig á það að vera, en út af því getur brugðið, og reynslan hefir sýnt það þráfaldlega, að ekki hefir verið hægt að endurgreiða slík lán að fullu á gjalddaga. Þannig var 6 milj. kr. lánið, sem Landsbankinn tók 1924; það var tekið til að festa lán, sem tekin höfðu verið sem rekstrarlán, en ekki verið hægt að borga á rjettum tíma. Í gær sagði hæstv. ráðherra, að ekkert samband væri milli þessa láns og gengisins; en eftir því, sem mjer er skýrt frá, er þetta öfugt við það, sem hann hjelt fram í neðri deild. Þar sagði hann, að vel gæti komið til, að lánið yrði notað til að halda uppi genginu. Hjá mjer er enginn ótti við, að gengið muni falla meðan Landsbankinn hefir nægilegt fje til kaupa á erlendum gjaldeyri, eftir því sem þörfin krefur. Og það hefir hann nú. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að ekki sje þörf að taka svona stórt lán og það geti beinlínis orðið hættulegt vegna gjaldeyris okkar, því að ekkert er líklegra en að trú erlendra fjármálamanna á gjaldeyri okkar minki, þegar þeir heyra um þessa miklu lántöku og miklu skuldir. Að verjast lántökum er því til að auka tiltrú okkar. Á það hefir ekki verið minst, enda þótt því hafi verið lýst yfir, að hjer sje um að ræða að taka stærra lán en þörf sje fyrir, af því að ekki sje hægt að fá minna lán en þetta. En þetta kalla jeg harla undarlegt, því jeg hefi heyrt, og því hefir ekki verið mótmælt, að hægt hefði verið að fá helmingi minna lán í Ameríku en þetta. Það hefði þó verið sönnu nær. Út af aðfinningum þeim, sem komið hafa fram gegn framburði þessa máls í þinginu, játaði hæstv.forsrh., að nú væri málið þó komið í gott horf, og þakkaði sjer það, því nú kæmi það skýrt og ákveðið fram, að lánsheimildin væri aðeins bundin við ákveðin lán. Hann sagði ennfremur, að það væri gott, að bankastjórnirnar gætu ekki heimtað af stjórninni ábyrgðir, heklur yrðu þær að ganga til þingsins. Þetta finst mjer undarleg skoðunarbreyting hjá hæstv.forsrh. Hann sem vill láta það ákvæði standa í 15. gr. Landsbankafrumvarpsins, að ríkisstjórninni sje heimilt að ábyrgjast erlend lán fyrir bankann þegar þess er þörf. Og til þess að sýna, hvaða áherslu hæstv. ráðherra leggur á þetta, vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp greinargerð 15. gr. frv. Hún hljóðar þannig: „Stjórn Landsbankans hefir bent á það, að mest af því lánstrausti, sem Landsbankinn hefir haft erlendis, hafi verið með ábyrgð ríkisstjórnarinnar, og sje því ástæða til að taka upp í frv. heimild handa ríkisstjórninni til þess að taka á sig slíka ábyrgð fyrir bankann. Þykir óhjákvmilegt að taka þessa bendingu til greina.“ Þetta segir hæstv. ráðherra þarna, en nú kemur hann úr þveröfugri átt. Hvað ætlar stjórnin að gera, þegar Landsbankafrv. kemur? Ætlar hún þá að fullkomna hringsnúninginn í þessu máli? Þessar hugleiðingar hæstv. ráðh. (JÞ) sýna, hve veilurnar eru miklar á máli þessu. Hann hefir í atriði, sem hann fyrir nokkrum mánuðum áleit óhjákvæmilegt að setja í lög, talið í þessu máli sjálfsagt, að ekki sje sett í lög. Hann ætti að gera grein fyrir því, hvers vegna hann skiftir um skoðun í þessu máli. Hæstv. ráðh. sagði, að mjer væri kunnugt um, að ekki væri verið að skrifa hjer á víxil „in blanco“. En hvað er þá lánið? Það liggja engin önnur plögg fyrir en frv. um það. Þar er aðeins gefin almenn heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að ganga í ábyrgð fyrir Landsbankann hjá tilteknum banka. Eins og frv. var upphaflega frá fjhn. neðri deildar, en hún flutti það fyrir hæstv. ráðh. (JÞ), er það í samræmi við það, sem stendur í bankafrv. stjórnarinnar. Þar er ekki gefin upp nein fjárhæð, sem ábyrgjast skuli. í þessu frv., sem hæstv. ráðh. hefir samið, er heldur ekkert minst á það, upp á hvað mikið lánið eigi að hljóða. Er þá ekki um að ræða að skrifa upp á „in blanco“? Það er ekkert opinbert um þetta lán annað en það, sem fram hefir komið hjá þm. í umræðum, og almenningur veit um það aðeins af þessum umr., en ekki hafa neinar upplýsingar komið frá stjórninni opinberlega. En hver á að ábyrgjast það? Ekki þingmenn persónulega, heldur þjóðin. Fari svo, að ekki verði hægt að borga lánið á tilsettum tíma, verður þjóðin að borga það með því að leggja á sig nýja skatta með tilliti til þessa láns. Það er alveg eins og þegar hæstv. ráðh. heimtaði há hafnargjöld af Vestmannaeyingum vegna skuldar þeirra við erlendan banka, er landssjóður ábyrgðist. Hæstv. ráðh. lýsti yfir því, að afskifti stjórnarinnar af bönkunum sjeu minni en jeg haldi. Það getur verið, en hitt er vitanlegt, að stjórnin hefir afskifti af þeim. En jeg veit ekki, hver hefir átt upptökin að þessari lántöku. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að bankinn hefði átt þau, en hæstv. ráðh. hefir eigi þóst muna það. Stjórnin hefir farið fram á, að Landsbankinn veitti tiltekna fjárhæð af þessu láni til Íslandsbanka. Afskifti stjórnarinnar er hjer hrein og bein lánveiting til Íslandsbanka. Þetta sýnir aðeins það, að stjórn Landsbankans hefir alls ekki verið fús til þess að veita þetta lán, því þá hefði ekki þurft til þess afskifti ríkisstjórnarinnar. Það ætti nú að vera svo, að stjórnin blandaði sjer ekki inn í lánveitingar bankanna, en þegar hún gerir það, þá er það til þess að knýja þá til að gera það, sem þeir eru sjálfir ekkert viljugir til að gera. Þetta er enn alvarlegra vegna þess, að stjórnin hefir ekki þá aðstöðu til að geta dæmt um það eins og stjórn Landsbankans, sem kunnug er öllum viðskiftum, getur. Afskifti stjórnarinnar af Landsbankanum eru ekkert lítil, ef hún hefir gengið í það eða komið með tilmæli til bankans um það, að hann veitti 1 milj. kr. lán til Íslandsbanka af þessu væntanlega láni. Stjórnin hefir hjer veika aðstöðu; hún hefir hringlað fram og aftur í málinu. Stefna hennar í þessu lántökumáli er nú orðin alt önnur heldur en kemur fram í Landsbankafrv. og heldur en kom fram í Nd., þegar fjhn. kom með þetta frv. Stjórnin kemur með nýja tilhögun, sem hæstv. ráðh. segir góða, en er þveröfug við alt annað, sem hún hefir áður lýst sem stefnu sína í þessum málum. Hulan yfir þessu láni gerir það ekki glæsilegt fyrir þingmenn að vera því samþykkir að veita slíka ábyrgðarheimild sem þessa. Eftir þeim umr., sem hjer hafa farið fram, get jeg ekki annað en sannfærst um, að lítt nauðsynlegt sje að taka þetta lán, eða svona stórt lán. Það hefði verið æskilegast, að hæstv. ráðh. hefði lýst lánskjörunum, því að þjóðin á heimtingu á því að fá að vita um þau, þar sem hún verður að borga það með auknum sköttum, ef illa fer. Jeg lít svo á, að jeg sje frsm. 3. hl. nefndarinnar.  (Forseti HSteins: Hv. þm. getur það ekki, þar sem hann hefir ekki komið með neitt nál.)  . Í Nd. er álitið svo, að allir nefndarhlutar eigi hver sinn frsm., þótt þeir komi eigi fram með sjerstakt nefndarálit. Jeg get þá nú þegar látið prenta nál., svo að jeg öðlist rjett sem frsm.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það hefði nú eiginlega verið rjett að geyma til 3. umr. að svara háttv. 1. landsk. (JJ) og hv. 5. landsk. (JBald). Þeir hafa nú endurtekið í annað sinn sömu ræðurnar og þeir fluttu við 1. umr. Þeim hefir fundist þörf á þessari endurtekningu eftir þau fáu orð, sem jeg hefi sagt í þessu máli, því að þeim hefir fundist, að fullyrðingar sínar verði þeir að endurtaka til þess að þeim verði trúað. Jeg ætla nú í þetta sinn að víkja frá þeirri reglu, sem jeg oft viðhef til þess að fækka innihaldslausum og andlausum ræðum þessara hv.þm., nfl. að spara mjer svör til þeirra, þó jeg með því gefi þeim tilefni til að halda 3. ræðuna hvorum fyrir sig. Hv. 1. landsk. ljet í ljós sorg sína yfir því, að feld hefðu verið frá 2. umr. nokkur af þessum frv., sem hann er að flytja og eru svo illa samin, að deildin getur ekki litið við þeim. Getur þetta verið skýring á því, hvernig skapsmunum hans er nú háttað viðvíkjandi þessu máli. Hv. þm. byrjaði ummæli sín með því að segja, að það hlyti að vera þörf fyrir lánið, annars sje það tóm vitleysa. Jeg hafði nú gert grein fyrir þessu láni með því að segja, að þetta sje tryggingarráðstöfun gegn fjárskorti. Þetta veit jeg, að hv.þm. hefir skilið; en þyki honum ekki þörf á því að gera þessar ráðstafanir, nema fyrirsjáanlegt sje, að til hennar þurfi að grípa, þá fer honum eins og manni, sem hugsar sem svo, þegar hann brunatryggir muni sína, að þeir hljóti innan skamms að brenna, því að annars sje vitleysa að vera að brunatryggja þá. Þegar um er að ræða að tryggja atvinnuvegina, verður að meta það, hvort svo dýrt sje að tryggja þá, að það borgi sig að kaupa öryggið því verði, sem í boði er. Jeg held nú, að engum þeim þm., er kynt hefir sjer lánskjörin og skilmálana, sem láninu fylgja, geti blandast hugur um það, að þetta tryggingargjald sje svo lágt, að ekki sje í það horfandi að greiða það til tryggingar og öryggis atvinnuvegum þjóðarinnar. Sami hv.þm. (JJ) sagði, að málið hefði ekki fengið þinglega afgreiðslu. Það var nú borið fram af nefnd, og þá er ekki siður að vísa slíkum frv. til nefndar. Þá kom hv.þm. að stöðvun útgerðarfyrirtækjanna á Ísafirði. Bæði hv.þm. og eins hv. 5. landsk. (JBald) segja hana af pólitískum rótum runna, án þess þó að færa nokkur rök fyrir því. Hv. 5. landsk. framdi það ógætnisverk í gær að segja, að útibússtjóri Íslandsbanka þar hefði verið hlutdrægur síðan 1924. En hv.þm. gáir ekki að því, að það var ekki hann, heldur aðalbankastjórnin hjer í Reykjavík, sem gekk að þessum 3 fyrirtækjum; en þá vildi hv.þm. það ólán til, að hann var nýbúinn að gefa henni óhlutdrægnisvottorð. Hv. 1. landsk. sagði, að stjórnin væri potturinn og pannan í því að hafa lánið svona stórt. Jeg hefi nú gefið nefndinni upplýsingar um þetta, og þarf engu þar við að bæta, nema því, að ekki hafði jeg hugmynd um, að Landsbankinn væri að leita samninga við þennan ameríska banka, fyr en mjer barst skeyti um það frá Kaupmannahöfn, að Landsbankinn hefði samið við þennan bankastjóra þar á staðnum um lán, að áskildu samþykki ríkisstjórnarinnar, Jeg hefi oft gert grein fyrir því, að þetta eigi ekki að verða fast lán, en þá þarf heimildin að vera svo rúm, að reikningslánssamninginn megi framlengja eftir 12 mánuði. Menn geta aldrei treyst því, að tilkostnaður atvinnuveganna verði kominn inn eftir 12 mánuði; það getur dregist lengur, að afurðirnar seljist. Og þótt verð þeirra sje komið inn eftir 12 mánuði, þá getur verið þörf á tilsvarandi stuðningi við atvinnuvegina á næsta ári eins og á hinu fyrra, þannig að á hverju ári þurfi eitthvað að nota það. Þá fór hv. 1. landsk. að tala um áfall, sem jeg hefði orðið fyrir. Ónei, ekki hefir það komið ennþá. Við sjáum nú til, hvernig málið fer út úr þinginu. Hv. þm. ætti ekki að hrósa neinum sigri fyr en lokið er vopnaviðskiftunum. Um pólitíska tísku og fjármáladrengjakoll ætla jeg ekki að ræða, en gott væri fyrir hv.þm. að hugsa þá hugsun á enda, hversu ómögulegt og óstarfhæft löggjafarþing þjóðarinnar yrði, ef þar ættu sæti 42 menn eins og hv.þm. (JJ) sjálfur. Þá fór hv.þm. á víð og dreif út fyrir málið, talaði um skuldaskýrslur sínar og heilsuleysi atvinnuveganna, nokkuð sem jeg ætla ekki að þreyta hv. deild á að tala um. En jeg verð að benda hv.þm. á eina fjarstæðu, sem hann hjelt fram, að gengishækkun norsku krónunnar hefði orðið til þess að fella verð á íslensku saltkjöti í Noregi. Þetta sama sagði einn flokksbróðir hv.þm. í Nd. (HStef). En rjett áður hafði annar flokksmaður þeirra (TrÞ) í Nd. sagt, að hækkun ísl. krónunnar hefði valdið meiri innflutningi hjá okkur, vegna aukinnar kaupgetu, en við raunverulega gætum risið undir. Hjer koma fram tvær andstæðar skoðanir á því, hvaða áhrif gengishækkunin hafi á kaupgetu manna: Á Íslandi örvar hún innflutninginn um of, en í Noregi verkar hún þannig, að Norðmenn geta ekki keypt frá útlöndum þá matvöru, sem þeir eru vanir að kaupa. Þegar menn hampa svona andstæðum röksemdum, aðeins til þess að styðja þær fullyrðingar, sem þeir í þann svipinn setja á oddinn, þá geta þessir menn ekki búist við því, að röksemdir þeirra verði teknar gildar. Þær ályktanir, er hv.þm. (JJ) dró af gengishækkuninni, að hún sje uppspretta alls böls og ófarnaðar í heiminum, eru sama staðleysan og alt annað hjá þessum hv.þm. Það var umrót og tjón styrjaldarinnar, sem er undirrót þeirrar fátæktar og kreppu, sem nú er í heiminum. Þá talaði hv.þm. um blómgun atvinnuveganna í Finnlandi og Þýskalandi. Það er nú svo, að í Þýskalandi hafa gengið yfir sárari hörmungar en í nokkru landi öðru og almenningur þar hefir átt við hungursneyð að búa og á við megnan skort að búa enn í dag, meðan okkur hefir liðið vel og við haft svo að segja alls nægtir. En þjóðin hefir barist fyrir tilveru sinni með miklum krafti, lengt vinnutímann svo, að almenningur vinnur þar fyrir mjög lágt kaup og lifir við mjög þröngan kost, sem stafar af því, að atvinnuvegirnir hrundu, er aftur leiddi til þess, að allir urðu öreigar aðrir en þeir, sem áttu fasteignir. Að fara að vísa á það eymdarástand og syngja gengishruninu lof sem einhverju allsherjar hjálparráði, það lýsir alveg yfirgengilegri vanþekkingu. Hv. þm. (JJ) lauk ræðu sinni með því að segjast vera hræddur við þetta lán. En sú hræðsla getur ekki stuðst við neitt annað en að stjórn bankans sje ekki fær um að fara með þetta fje. Jeg er á þveröfugri skoðun og tel, að hún muni ekki misnota það. Hv. 5. landsk. (JBald) byrjaði ræðu sína með því að segja, að jeg hefði gengið inn á allar aðfinslurnar við þetta frv. Jeg vil nú taka það fram vegna þeirra manna, sem lesa þessar umr., að þetta er tómur hugarburður. Sami hv.þm. fann ennfremur að því, að ekki væri hægt að skifta um banka, svo að hægt væri að láta annan banka hafa það, ef hentugra reyndist. Þetta er nú aðeins 2. umr., og getur hv.þm., ef honum finst þetta veigamikið atriði, því komið með brtt. við 3. umr. um þetta. Jeg skal hjálpa honum til þess að orða hana, ef hann er ekki einfær um það. Það þarf ekki annað en að bæta við nokkrum orðum um, að endurnýja megi lánið í öðrum bönkum. Hv. þm. (JBald) ætti, í stað þess að tala svo mjög um annmarka frv., að reyna að lagfæra þennan smíðisgrip minn. Hv. þm. lýsti því einnig, hversu mikið böl af því leiddi fyrir þjóðina, ef atvinnuvegirnir stöðvuðust. En nú er það einmitt hlutverk Landsbankans að halda atvinnuvegunum uppi, og því er það bein skylda löggjafarvaldsins að veita bankanum alla aðstoð í því efni, sjerstaklega þegar þess er gætt, að bankinn er ríkiseign. En það er einmitt fram á það, sem farið er með frv. Væri því í sjálfu sjer eðlilegra, að hv.þm. væri stuðningsmaður frv. en andófsmaður þess. Háttv. þm. kveðst heldur ekki sannfærður um nauðsyn þessa máls. Taldi hann það mjög óheppilegt, að pólitísk stjórn blandaði sjer inn í bankamál. En hjá því verður ekki komist eins og bankalöggjöf vorri er nú háttað. En sje það óheppilegt, að ríkisstjórnin blandi sjer inn í bankamál, þá er það ekki síður óheppilegt, að hver og einn þingmaður geri sig að yfirdómara í þeim málum. En hv.þm. hefir gert sig að yfirdómara yfir bankastjórn Landsbankans um þörfina á lántöku þeirri, sem um er að ræða. Jeg skil það vel, að menn haldi því fram, að bankastjórnin verði að vera sjálfstæð gagnvart hinum pólitísku valdhöfum, en þá verður hún einnig að vera sjálfstæð gagnvart hverjum einstökum þingmanni. Hv. þm. verður að draga þá rjettu ályktun af orðum sínum, að setja sig ekki sem yfirdómara yfir Landsbankastjórninni um nauðsyn lántöku þeirrar, er frv. fer fram á. Hv. þm. mintist á 15. gr. frv. til laga um Landsbanka Íslands, sem nú er á ferðinni, og spurði um það, hver afstaða þeirrar greinar væri til lántökunnar. Það atriði liggur alveg opið fyrir. Eftir að samkomulag er orðið um þetta frv. og það er orðið að lögum, þá tæki ríkisstjórnin ekki ábyrgð á öðrum lánum en þeim, sem löggjafarvaldið hefði gefið henni skýlaust leyfi til að ábyrgjast. Þá væri búið að taka fullnaðarákvörðun um það atriði í 15. gr. Landsbankafrv., og mætti það því falla í burtu úr því frv., því það væri þá leitt til lykta með þessu frv. Við samþykt slíks frv. sem hjer er um að ræða, virðist rjett og óhjákvæmilegt að taka til greina athugasemdir bankastjórnarinnar við Landsbankafrv. og bendingar hennar um það, að nauðsynlegt sje að kveða á um ábyrgð ríkissjóðs á lántöku Landsbankans. Jeg lít svo á, að ábyrgðin sje svo rífleg, að bankinn þurfi ekki að biðja um frekari ábyrgð. En færi svo, að bankastjórninni þætti þörf á frekari ábyrgð, þá gæti það ekki komið af öðru en að svo stórkostleg breyting yrði á ástandinu, að eðlilegt væri, að það kæmi einnig fyrir Alþingi. Út af ummælum hv.þm. um það, að ábyrgðarheimild frv. væri eins og heimild til þess að skrifa upp á víxil „in blanco“, þá skal jeg taka það fram, að háttv.þm. hefir viðurkent, að honum sjeu kunn ákvæði lánssamningsins. Það er því ekki hægt að segja, að hjer sje um ábyrgð „in blanco“ að ræða - ekki frekar en ef hv.þm. skrifaði upp á víxil án þess að skýra frá því, hversu hár hann væri.

Hvað er víxillinn hár?

. Það veit hv.þm.

Vill hæstv. ráðh. ekki skýra frá því? - Stendur á svari?

. Út af lokaummælum hv.þm. þá skal jeg taka það fram, að það verður vitanlega stjórn Landsbankans, sem ráðstafar því fje, sem notað verður.

Frsm annars minni hl. (Jónas Jónsson) Hæstv. ráðh. (JÞ) hóf mál sitt með því, að hann vildi hlífa deildinni við innihaldssnauðri ræðu, og sýndi hann með því, að hann hafði rjetta skoðun á ræðumensku sinni. Og hann sýndi ennfremur, að hann hafði rjetta skoðun á því, hvernig deildin lítur á ræður hans. En þó að andinn væri að vísu reiðubúinn, þá var holdið veikt. Er þetta í raun og veru gott tákn um starfsemi hæstv. ráðh. Hann vill gera gott, en það, sem hann gerir, er óheppilegt. Hæstv. ráðh. mintist á frv. mitt um ölvun embættismanna. Efni þess var, að embættismenn mættu ekki vera druknir við embættisstörf sín. - Jeg skal aðeins gefa þá skýringu, að frv. þetta var borið fram eftir eindreginni ósk templara, og var samið af einum af helstu lögfræðingum þessa bæjar og manni, er lengi hefir setið hjer á þingi. Jeg tók málið til flutnings af þessum ágætismanni og mín dýrð af frv. var ekki önnur en að bera það fram. En reynsla mín er sú hjer á þingi, að mál þau, er jeg hefi borið fram, hafa að jafnaði, þó þau hafi haft mótstöðu íhaldsins fyrst í stað, fengið fylgi þess síðar, og svo mun enn reynast. Eftir svo sem 1–2 ár verður frv., sem gengur í sömu átt og frv. þetta, að öllum líkindum samþykt. Skal jeg sem dæmi minna á það, er jeg kom fyrst með það inn í þingið að veita fje til stofnunar nýbýla. Þá var það ein af mótbárunum gegn frv., að verið væri með því að gera menn að betlurum. En nú er svo komið, að starfsbróðir hæstv. ráðh., hæstv. atvrh. (MG), og 2 fylgifiskar stjórnarinnar hafa lýst blessun sinni yfir frv., og einn af mönnum þeim, sem hæstv. ráðh. lagði mikla stund á að koma inn á þingið í haust, hefir borið fram till., er fer í sömu átt og frv. mitt. Að ári liðnu mun hæstv. ráðh. vilja leggja blessun sína yfir frv. mitt, og er það ekki að undra, þegar þess er gætt, að hann hefir nú á 3 mánuðum algerlega snúist í máli því, sem hjer er um að ræða, eins og 15. gr. frv. til Landsbankalaga ber með sjer. - Jeg segi þetta aðeins vegna ósanngjarnra ummæla hæstv. ráðh. um frv. mitt. Það vill svo til, að frv. mín sigla yfirleitt í hagstæðum byr í höfn, þó að íhaldið sje andstætt þeim í fyrstu. En frv. þau, er hæstv. ráðh. ber fram, standa eins og blýkökkur fyrir brjósti þingmanna. Svo drepandi er dómur þingsins um þau frv. Jeg hefi því í sannleika ástæðu til þess að gleðjast yfir því, hversu reynslan hefir sýnt, að frv. mín eru í samræmi við þróun tíðarandans. Það kom fram í Nd., að fjhn. þar bar fram frv. þetta eingöngu af greiða við ríkisstjórnina, enda greiddi einn þm. í nefndinni atkv. á móti frv. Frv. hefir aldrei verið rannsakað neitt í Nd. nje því veitt þingleg meðferð. öðru máli gegnir um meðferð Ed. á því. Hjer hefir verið rætt um frv. við hlutaðeigandi bankastjórn og leitað allra upplýsinga um málið, er hægt var að fá, en ekki tekið við frv. af stjórninni og því hraðað gegnum þingið eins og gert hefir verið í Nd. Hæstv. ráðh. leiddi ástandið á Ísafirði inn í umræðurnar um þetta mál. Þó að jeg að vísu játi, að skera beri niður þau fyrirtæki, er ekki bera sig fjárhagslega, þá stendur nokkuð öðruvísi á þar, enda hefir það kornið fram, að hæstv. ráðh. hefir þar fundið vöntun á fjármálahæfileikum flokksbróður síns. Hv. frsm. meiri hl. (BK) hefir lýst yfir því, að hann teldi það sannað, að Landsbankinn þyrfti og vildi lán og að hann ætti frumkvæði að lántöku þeirri, sem um er að ræða. Þó að hæstv. ríkisstjórn vilji skjóta sjer á bak við Landsbankann í máli þessu, þá getur hún ekki hrakið þá staðreynd, að Landsbankinn á enn eftir 4 milj. króna viðskiftafjár erlendis. Það er því bæði ónauðsynlegt og óskynsamlegt af bankanum að óska eftir nýju láni. Það er augljóst af öllu, að ríkisstjórnin hefir fengið tilmæli frá Íslandsbanka um peningahjálp. Hefði verið eðlilegast, að stjórnin hefði sjálf snúið sjer til þingsins um þau tilmæli, því að þá hefði þingið getað rætt um það, hve mikið það vildi lána bankanum. En stjórnin treysti sjer ekki til þess að fara þessa beinustu leið, heldur ýtir hún undir Landsbankastjórnina til þess að æskja láns, sem miðla á Íslandsbanka af. Hæstv. ráðh. sór yfirskotseið, er hann sagðist ekki hafa vitað um samningana við National City Bank fyr en bankastjórarnir hefðu sagt honum frá því. En landsstjórnin hefir getið þess, að hún hafi verið í vandræðum, - en ekki vitað um samningana við þennan erlenda banka. Þetta sýnir ekki annað en það, að hæstv. landsstjórn vill ekki sverja fyrir, að hún hafi verið í lánsbraski, en hefir á sama staðið, í hvaða Keflavíkinni róið var. Og það er mikið vafamál, hvort ekki var búið að lofa Íslandsbanka peningum þegar áður en þessir lánssamningar voru gerðir í Kaupmannahöfn. Það, sem hjer hefir gerst, er það, að hæstv. ríkisstjórn ýtir undir Landsbankastjórnina um peningalán erlendis, sem Landsbankinn hefir ekkert með að gera. Hæstv. ráðh. reyndi í gær að verja það, að það væri annað reikningslán en fast lán. Jeg benti þá hæstv. ráðh. á það, að svo gæti farið, að reikningslán yrðu að föstum lánum, og því til sönnunar drap jeg á það, að reikningslán Íslandsbanka í Englandi og í Danmörku væru orðin að föstum lánum og að hjálp hæstv. ráðh. nú við Íslandsbanka væri í því fólgin að taka lán í Ameríku, til þess að bankinn gæti greitt þau reikningslán, sem nú væru orðin að föstum lánum. - Þá er það og algerlega óhrakið, sem jeg hefi haldið fram, að allar líkur væru fyrir því, að tekjuhalli haldi áfram á atvinnurekstri þjóðarinnar, og að þegar lán það, sem nú er verið að taka, er upp jetið, þá sje ekki annað fyrir hendi en að taka nýtt lán, og svo koll af kolli. Nú hefir hæstv. ráðh. orðið að flýja úr virkinu, því að það eru tíu líkur á móti einni um, að lán þetta verði að föstu láni. Til frekari sönnunar því skal jeg geta þess, að það er upplýst í nefndinni, að 700 þús. kr. lán, sem Íslandsbanki fjekk í Landsbankanum með Alþingisábyrgð í fyrra vetur, er ennþá ekki greitt nema að litlu leyti. Lán þetta er því orðið fast að mestu leyti og landið situr ennþá í ábyrgðinni. Þetta er sú reynsla, sem alloftast hefir fengist um þessar lántökur. Jeg hefi í fyrri ræðu minni í þessu máli gefið hæstv. ráðh. kost á því að láta viðhorf sitt í ljós um skuldir landsins. Hann gat þess í ræðu, er hann hjelt á Austurlandi og eitt af flokksblöðum hans hafði eftir honum, að hann ætlaðist til, að landið yrði skuldlaust árið 1943. En hvernig fylgir hæstv. ráðh. fram þeirri stefnu sinni? Nú er verið að taka lán á lán ofan. Og hæstv. ráðh. hefir jafnvel gengið svo langt, að stappar nærri stjórnarskrárbroti, með lántöku án leyfis þingsins eigi alls fyrir löngu. Nú hefir hæstv. ráðh. ætlað að gera samskonar afglöp um þetta lán, sem hjer er um að ræða, en það er aðeins fyrir tilstilli lánveitanda, að málið er komið fyrir Alþingi. Jeg vil leyfa mjer að skora á hæstv. ráðh. að skýra frá því, hvort hann sje nú kominn að þeirri niðurstöðu, að sú kenning hans forðum hafi verið röng, að landið ætti að vera skuldlaust 1943. Hvort það hafi verið einskonar bjartsýni hveitibrauðsdaga lengi þráðra en ófenginna valda, sem hafi ráðið þessum orðum hans, og að hann reyni nú að láta landið vera í sem mestum skuldum 1943. Það er t. d. svo um sigurinn, sem stjettarbróðir hæstv. ráðh. vann 1921, þegar hann tók enska lánið, veðsetti tolltekjurnar og ljet 15% afföll, sem runnu m. a. til þeirra, sem útveguðu lánið. Þessi slæmu kjör bygðust vitanlega á eymd landsins og á því, að Íslandsbanki var kominn á knje og hafði tekið landið með sjer í fallinu. - Jeg vil ekki óska hæstv. ráðh. svo ills, að hann vinni marga slíka sigra. Þó að jeg sje stjórnarandstæðingur, vil jeg ekki óska stjórninni þess, að hún komi landinu enn meira á höfuðið en orðið er. Það gladdi mig, að hæstv. ráðherra fjell frá dönsku fyrirmyndinni um að leyna öllu um svona lántökur, enda var það hlægileg vitleysa. Jeg held, að það hefði verið betra fyrir hæstv. ráðh. að segja þegar í stað alveg hreint um það, hve stór ábyrgðin er, og fylgja þar með almennri venju. Ennfremur dró í sömu seglin og áður hjá hæstv. ráðh. um gengi norsku krónunnar. Hann byrjaði í gær með að segja, að það væru aðrar ástæður en stækkun krónunnar, sem hefðu lækkað verðið á ísl. kjöti, og nefndi þar til erlendar verðbreytingar. Jeg svaraði því, að enda þótt verðlag ísl. krónu hafi ekki breyst, þá hafi hækkað gengi norskrar krónu. Sú gengishækkun hefir orðið til þess að lama norsku þjóðina. Nú vill svo til, að hæstv. ráðh. er ekki svo fáfróður, að hann geti neitað þessu. Hann hefir fyr á tímum lesið Cassel og hefir því hugmynd um, að „deflation“ lamar kaupmátt fólksins. Af því að hæstv. ráðh. stóð sig ekki við að gera sjálfan sig þann glóp að neita þessu, greip hann til þess úrræðis að vitna í, að mismunandi skýringar hafi komið fram á áhrifum gengishækkunar í hv.Nd. Hann kvað einn hv.þm. hafa haldið fram því sama, sem hjer hefir verið sagt, en annar segir hæstv. ráðherra, að hafi haldið því fram, að gengishækkun yki kaupgetu manna óeðlilega mikið. - Nú vil jeg enn halda áfram þeirri fræðslu hæstv. ráðh. til uppeldisbóta, sem hann byrjaði sjálfur að leita eftir fyrir nokkrum árum með lestri erlendra fræðirita, enda þótt sú sjálfsfræðsla fjelli bráðlega niður. Nú vil jeg sýna hæstv. ráðherra, að þetta mikla „ósamræmi“, sem hann talaði um, getur vel farið saman í hinu sama landi. Við skulum taka sementskaupmann til dæmis. Hann hefir grætt margar 50-aura krónur og lagt í sjóð.  (Forsrh. JÞ: Það gerir enginn sementskaupmaður!)  . Það er ekki „teoretisk“ vissa fyrir því, að allir sementskaupmenn sjeu á hausnum. - Já, sementskaupmaðurinn hefir lagt í sjóð margar 50aura krónur. Síðan hækkar gengið, máske fyrir þá sök, að sementskaupmaðurinn verður ráðherra eða kemst í aðra þá aðstöðu, að hann geti haft áhrif á peningagengið. Nú vænti jeg, að öllum sje ljóst, að kaupgeta þessa manns eykst með hækkuninni, að hann getur nú keypt meira af óþarfa frá útlöndum en áður. Ef hæstv. ráðh. hefir skýrt rjett frá um skoðun hv.þm. í Nd., þá hefir hann eflaust átt við þetta. Á hinn bóginn er fátækur maður, sem byggir sjer steinsteypuhús fyrir lánsfje meðan krónan er 50 gullaurar. Síðan hækkar krónan upp í 100 gullaura, áður en skuldin borgast. Þá hefir hækkunin raunverulega gert skuldina helmingi meiri en hún átti að vera. Sannarlega hefir gengið lamað kaupgetu þessa manns. - En það eru aðrir menn, og margfalt fleiri, sem skaðast á gengishækkuninni. Þess vegna er „deflation“ fordæmd í öllum löndum af hinum bestu mönnum. Ræðustúfur hæstv. ráðh. sannar ekki annað en það, að hann botnar ekkert í einföldustu gengislögmálum, og skilur meira að segja ekki sjálfan sig. Það er svo að sjá, sem hann viti ekki, að það eru samskonar menn og sementskaupmaðurinn, sem jeg nefndi áðan, er alstaðar heimta hækkun, eingöngu af því að þeir sjálfir hagnast á því. í fyrra voru það aftur á móti atvinnurekendur landsins, sem ljetu það koma í ljós, eftir því sem hver hafði kjark til, að þeir vildu taka svo mikið tillit til hinnar skuldugu framleiðslu, að þeir gætu ekki sætt sig við að „deflationin“ hjeldi áfram. í þessum hóp voru jafnvel sumir stuðningsmenn hæstv. stjórnar, - Jeg vil vona, að þessi litla fræðsla verði til þess, að hæstv. ráðh. geri ekki oftar það þjóðgat í gengismálinu, sem hann gerði í dag. Næst fór hæstv. ráðh. dálítinn útúrdúr til annara landa og vildi halda því fram, áð gengishækkun væri hvergi álitin hafa erfiðar afleiðingar í för með sjer fyrir atvinnuvegina. Jeg vil ráðleggja hæstv.forsrh. að lesa það, sem forsætisráðherra Dana hefir skrifað um þetta. Jeg vil ráða honum til að kynna sjer ástandið í Noregi eða í Englandi, eftir að hækkunin varð í þessum löndum. Alt þetta benti jeg á í gær, en hæstv. ráðh. kaus þann kostinn, sem honum var vænstur, að þegja um þetta. Hann veit, að ekki verður um það deilt, að vandræðaástandið í þessum löndum stafar af hækkun gengisins. En um Finnland, sem lamað var bæði af heimsstyrjöldinni og borgarastríðum, má segja, að það hefir rjett við á skömmum tíma, sakir þess, að það tók öfuga stefnu við hæstv. ráðh. í gengismálum. Þar voru atvinnuvegir landsins ekki særðir holsári með óeðlilegri gengishækkun. - Þrautasvar hæstv. ráðh. var, að ómögulegt væri að líta til Þýskalands, sem jeg hafði nefnt til samanburðar, sakir þess hve þar hafi alt verið komið í niðurníðslu. Það er rjett, að þar var áður íhaldsstjórn, sem steypti landinu út í heimsstyrjöldina. En hinu gekk hæstv. ráðh. fram hjá, að þetta land, sem var svo traðkað og þjakað, gat nú í sumar boðið sigurvegurunum hjálp til að rjetta við fjárhag þeirra. Þjóðverjar buðu Frökkum hjálp til að rjetta við gengi þeirra, og annari sigurvegaraþjóð, Belgum, buðu þeir að kaupa af þeim þýska landspildu fyrir einn miljarð gullmarka, svo að Belgía mætti rjetta við fjárhag sinn. Jeg verð að halda fram, að aðstaða þýska þjóðbankastjórans hafi verið dálítið önnur, þegar hann var að gera þessi boð, heldur en aðstaða bankastjóranna hjer, þegar þeir eru að aura saman fje upp í tap framleiðslunnar, sem orðið hefir að miklu leyti fyrir tilstuðlan hæstv. ráðh. (JÞ). Allar stríðsþjóðirnar hafa liðið mikið, en það er aðdáunarvert, hversu margar þeirra hafa rjett við með því að lækna peningasjúkdóm sinn. Það, sem Þjóðverjar gerðu í því efni, er aðalfyrirmyndin fyrir okkur. Þeir gátu komið framleiðslunni til að bera sig með því að lækka framleiðslukostnaðinn. Fram hjá þessu hefir hæstv. ráðherra algerlega gengið. Hann hefir forðast að afsaka það einu orði, að ekkert spor hefir verið stigið hjer í þessa átt. Hjer hefir ekki verið sagt eða gert neitt í þá átt að koma betra skipulagi á útgerðina, fækka framkvæmdarstjórum eða lækka laun skipstjóra eða neitt þessháttar, ekki einu sinni reynt að koma í veg fyrir það, sem nú á sjer stað, að skipstjórar hafi beinan hag af brúttóeyðslu skipanna. En það hljóta allir menn að sjá, að lækkun framleiðslukostnaðarins er aðalatriðið. Sakir þeirrar lækkunar var það, sem Þýskaland gat boðið sigurvegurum sínum peningahjálp. Hæstv. ráðh. getur ekki komist utan um neitt af þessu með fáfræði sinni. Hæstv. ráðh. endaði mál sitt með því að segja, að mjer virtist standa stuggur af þessu láni. Eins og í nál. mínu segir, eru það ekki þessar 9 miljónir frekar en allar hinar lántökurnar síðan 1920, sem fylla mig kvíða. Út af fyrir sig er þessi 9 milj. kr. skuld ekkert verri en hver önnur jafnhá upphæð áður. En mjer virðist svo sem hrunið sje þegar orðið svo mikið, að kominn sje tími til að stöðva það. Þar sem hæstv. ráðh. (JÞ) ljet í ljós, að í andmælum mínum fælist vantraust á stjórn Landsbankans, þá lítur út fyrir, að hann hafi ekki lesið nál. mitt. Þar stendur það einmitt skýrum stöfum, að eina lífsvonin sje, að stjórn bankans geti haft svo mikinn hemil á lánveitingum, að lán þetta verði ekki að þjóðarvoða. Þessi von hefði í sjálfu sjer getað verið nægileg, ef það hefði ekki sannast fyrir hinu háa Alþingi, að í bankann er kominn nýr yfirbankastjóri, að nafni Jón Þorláksson, og það er hann, sem er sá óttalegi leyndardómur í þessu máli. Vegna sinnar röngu stefnu notar hann vald sitt til að sökkva hverri miljóninni af annari í tekjuhallaframleiðsluna. Hann vill heldur sjá miljónirnar hverfa í hyldýpið en viðurkenna, að hann hafi tekið skakka stefnu. Hann getur sagt með spiltasta konungi Frakklands: „Það er gott, ef alt flýtur mína tíð, hvernig sem fer á eftir“. - Það er annars fleira svipað með hæstv.forsrh. og Lúðvíki XV., eða a. m. k. er ástand landsins að sumu leyti svipað ástandi Frakklands á dögum þess konungs. Ef marka mætti t. d. nokkurt orð, sem ritstjóri stjórnarblaðsins segir, þá vill flokkur hæstv. ráðherra hlúa að þeim saurugustu og siðspiltustu bókmentum, sem hjer á landi hafa nokkru sinni verið skrifaðar og líkastar eru frönskum bókmentum frá dögum Lúðvíks XV. Slíkar bókmentir kallar stjórnarritstjórinn óvenjulegar „að stílkrafti og andagift“. Þetta kemur auðvitað ekki beinlínis við því máli, sem hjer um ræðir, en það sýnir, að það er víðar en í fjármálunum einum, sem siðleysið tlar að breiðast út fyrir tilverknað íhaldsins. Það óttalegasta í þessu máli held jeg þó að sje það, að yfirbankastjórinn er nú þegar búinn að ráðstafa miklum hluta af þessu láni þannig, að það hlýtur að verða fast í atvinnuvegunum. Því stendur mönnum stuggur af öllu framferði þessa ráðh. (JÞ) og óttast, að eftir hans dag fari eins hjer á landi eins og fór á Frakklandi eftir daga Lúðvíks XV. Þá kom syndaflóðið.

Forseti (JKr): Þá hefir háttv. 5. landsk. kvatt sjer hljóðs, og getur hann fengið leyfi til stuttrar aths.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg vil víkja því til hæstv. forseta (JKr), að jeg hefi þegar afhent nál., sem nú er í prentun og gefur mjer rjett til að halda þriðju ræðuna í þessu máli.

Forseti (JKr): Engu slíku nál. hefir verið útbýtt, og fyr getur hv.þm. (JBald) ekki öðlast framsögumannsrjett. Því stendur sá úrskurður, sem þegar hefir verið gefinn, að þetta verður aðeins stutt aths.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Mjer þótti það undarlegt hjá hæstv.forsrh. (JÞ), þegar hann var að tala um framkvæmdirnar á Ísafirði, að hann kvað mig hafa eyðilagt allar aðfinslurnar með því ógætnisverki að gefa bankastjórum Íslandsbanka heiðarleikavottorð. Enginn hefir nú farið ver með þessa bankastjóra heldur en hæstv. ráðh. sjálfur, með því að lýsa yfir því, að hann álíti þá ekki þinghæfa. Því er engin furða, þótt honum þyki undarlegt, að jeg vil ekki bendla þá við hlutdrægni eða óhlutvendni. Einstaka maður hefir nú verið svo illkvittinn að láta sjer detta í hug, að þessi dómur hæstv. ráðh. um Íslandsbankastjórana væri ekki fram kominn vegna þeirra allra, heldur mest sakir eins þeirra, sem sumir vilja kalla keppinaut hæstv. ráðh. á vissum sviðum. - Það er samt því undarlegra, að hæstv. ráðh. vill ekki leyfa mönnum að tala virðulega um þessa bankastjóra, þar sem sjálfur hann þóttist vera að verja þeirra málstað. - En það er víst aðallega þessi elskulegi flokksbróðir hæstv. ráðh. á Ísafirði, sem ekki má anda á. Vitanlega er það eftir hans tillögum, sem málum er svo komið, sem orðið er. Það liggja fyrir fullkomnar sannanir um það, að hann hefir reynt að selja út úr bænum bátana, sem þar á Ísafirði eru aðalatvinnutækin. Hann hefir rökstutt það með því, að útsvörin væru svo há á Ísafirði, að ómögulegt væri fyrir framleiðsluna að bera þau. En það er sannanlegt, að útsvör eru ekki hærri þar en hvar annarsstaðar. Við einn bæjarfulltrúann á Ísafirði hefir þessi dýrlingur íhaldsmanna sagt: „Þið hafið komið öllu á hausinn með útsvörunum; nú er best, að þið takið við öllu“. En það er við þessi orð að athuga, að bátarnir tapa, þótt útsvörin sjeu ekki reiknuð með, og hjer er því aðeins verið að ná sjer niðri á pólitískum andstæðingi. Jeg hefi hjer aðeins tekið eitt dæmi úr bankastarfsemi þessa manns. En jeg á bágt með að trúa því, að hæstv.forsrh. hafi farið varhluta af þeim orðrómi, sem fer af bankastarfseminni bæði á Ísafirði og í Vestmannaeyjum, því að það er öllum kunnugt, að á þessum stöðum er hlynt að Íhaldsmönnum fram úr öllu hófi. En þó þetta sje viðurkent, þarf það enganveginn að skerða heiðarleik bankastjóranna í Reykjavík, því að vitanlega ráða útibússtjórarnir öllu um daglega starfsemi sína. Hæstv. forsrh. skaut því til mín, að jeg skyldi semja brtt. við frv., og bauðst jafnvel til að verja nokkru af sínum dýrmæta tíma til þess að hjálpa mjer að gera þær formlega úr garði. Mjer finst þetta tilboð nú ekki svo ógurlega glæsilegt, því að hæstv. ráðherra hefir sett inn í Landsbankafrv., sem fyrir hv. deild liggur, ákvæði um almenna ábyrgð ríkissjóðs á öllum lánum bankans, og að öðru leyti hefir hann klúðrað þetta mál svo, að hann verður tæplega talinn hinn ákjósanlegasti leiðbeinandi. Hæstv. ráðherra sagði, að það væri skylda ríkisstjórnarinnar og ríkisvaldsins að veita bönkunum nauðsynlega aðstoð. Jeg get vel tekið undir þetta, en vafamálið er, hvenær um nauðsynlega aðstoð sje að ræða. Mjer skilst t. d., að hjer geti ekki verið um nauðsynlega aðstoð handa Landsbankanum að ræða. Það hefir upplýst í málinu, að Landsbankinn á ekki að nota þetta fje handa sjálfum sjer, heldur fyrst og fremst til þess að geta lánað Íslandsbanka erlendan gjaldeyri. Það er þetta, sem má teljast hið óheilbrigða í málinu, að fá Landsbankann til að taka lán, sem hann sjálfur hefir enga þörf fyrir, og skipa honum síðan að lána það öðrum, sem hann ef til vill hefir ekki það traust á, að hann vilji lána stórfje. Loks þegar þetta er komið vel á veg, að koma þá til Alþingis og knýja það til að leggja blessun sína yfir alt saman. Það hefði verið ólíkt hreinni og drengilegri framkoma að leita til Alþingis um það, hvort því sýndist rjett að ganga í ábyrgð fyrir Íslandsbanka sjálfan. Jeg fyrir mitt leyti hefði tekið slíka málaleitun til mjög velviljaðrar yfirvegunar. Það er enginn efi á því, að hæstv. ráðh. getur haft mikil áhrif um það, hvernig þessu láni er varið. Það er líka beint sannað í þessu máli, að hann hefir ráðstafað af því nokkrum hluta, og það kalla jeg miklu meiri afskifti en jeg hefði búist við af hæstv. ráðherra. Það er þvert á móti því, sem hann gerði ráð fyrir.  (Forseti JKr: Athugasemdin hlýtur að fara að verða búin. Jeg gef þingmanninum eina mínútu enn)  . Mjer finst það hart hjá hæstv. forseta að takmarka svona við mig málfrelsi, þegar hann veit, að nál., sem gefur mjer rjett til þess að halda eina ræðu enn og athugasemd til, er væntanlegt á hverri stundu. Já, hæstv. forseti má gjarnan nudda hnallinn til þess að hringja bjöllunni; en hann veit, að þetta er í raun og veru ekki rjett hjá honum að meina mjer að tala. - Jeg er rjett að verða búinn, svo að það verður ekki nema töf hjá hæstv. forseta að taka fram í. Hæstv. ráðh. getur ekki skilið, að hann og stjórnin hafi orðið til hálfgerðrar minkunar fyrir þetta form um ábyrgð fyrir bankann á erlendum lánum. Honum finst það svo gott og blessað, þegar við erum nú komnir niður á þetta gullfallega form á þskj. 130, sem raunar margir efast um, að sje heppilegt, - þá sje búið að finna lausnina og verði að sjálfsögðu að breyta bankafrv. í það form, að feld sje niður sú heimild stjórnarinnar til þess að - - 

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Til þess að greiða fyrir framgangi málsins ætla jeg að bíða með mín svör til 3. umræðu, ef ekki taka fleiri til máls.

Flm. (Ingvar Pálmason) Það er af sjerstökum ástæðum, að jeg er of seinn með þetta frv. En þar sem hv. deild hefir sýnt þann velvilja að veita afbrigði, þá ætla jeg ekki að afsaka það frekar. Það er ekki með öllu nýtt mál, sem hjer kemur fram, þó að það sje að vísu nýtt á Alþingi. Það mun hafa verið rjett fyrir eða um síðustu aldamót, að einn af málsmetandi mönnum þarna eystra hóf fyrst máls á stofnun húsmæðraskóla á Austurlandi. Þetta er sjálfsagt sumum hv.þdm. kunnugt; og það var þá eftir nokkur ár orðið svo fast í hugum manna að hrinda þessu máli í framkvæmd, að byrjað var á fjársöfnun í þessu skyni. Mátti segja, að fjársöfnunin gengi vel, þangað til í stríðsbyrjun 1914. Þá dofnaði yfir þessu máli og lá það niðri að kalla, þangað til 1920, eða öllu heldur 1921. En þá reis upp aftur hinn upphaflegi forgöngumaður þessa máls og skrifaði að minsta kosti tvær greinar í blað eystra og hvatti til þess, að hafist yrði handa á ný um þetta áhugamál hans og Austfirðinga yfirleitt. Það virtist þá strax glæðast aftur áhugi fyrir þessu máli, og hefir þó sjersaklega glæðst nú á síðastliðnu ári og orðið almennur. Er það aðallega að þakka forgöngu kvenfjelaga þar eystra og Búnaðarsambands Austurlands. Eins og oftar hefir reynst í þessum málum, þá má búast við því, að þá fyrst sje málið komið á rjettan rekspöl, þegar kvenþjóðin hefir tekið það í hendur sínar. Við höfum ekki langa reynslu í þessu efni, en við höfum góða reynslu. Þess vegna hefi jeg orðið við áskorun allmargra Austfirðinga að flytja þetta frv. Jeg vil líka minna á eitt atriði, sem er rjett að komi fram strax, sem jeg veit, að hefir töluvert lyft undir þann áhuga, sem þetta mál hefir vakið nú á síðasta ári, að það er sjerstök kona, sem rjettilega er talin sjálfkjörin til að takast á hendur forstöðu slíks skóla. Hún er landskunn orðin, og því ekki þörf fyrir mig að lýsa hennar hæfileikum til þessa starfs. Það hygg jeg flestum hv.þdm. sje kunnugt. Nægir í þessu sambandi að benda hv.þdm. á fyrirlestur þann, er hún flutti á búnaðarfjelagsfundi á Eiðum á síðasta sumri, sem vitnar ótvírætt um hennar góðu hæfileika á þessu sviði. Fyrirlesturinn er prentaður í „Tímanum“. Jeg hygg, að það finni hver og einn, að það er ekkert nýtísku prjál, sem andar á móti manni úr þessum fyrirlestri, heldur andar þar frjáls og hreinn blær íslenskrar sveitamenningar. Og það er einmitt slík menning, sem við höfum svo mikla þörf fyrir. Þessi kona er frú Sigrún Blöndal í Mjóanesi. Jeg veit fyrir víst, að það hefir eitt með öðru orðið til þess að vekja alvarlegan áhuga fyrir þessu máli, að menn sjá, hve mikilsvert það er fyrir slíkan skóla, að hann geti strax í byrjun fengið virkilega vel hæfa forstöðukonu, einmitt þessa konu, áður en aldur færist um of yfir hana. Jeg held því, að ganga megi að því vísu í þessu máli, að því verður áður langt líður, af hendi Austfirðinga, reynt að ráða til lykta á farsællegan hátt. Jeg skal þá víkja örfáum orðum að frv. sjálfu. Skal jeg strax játa, að mig kann að bresta margt, sem til þess þarf að gera slíkt frv. frambærilegt. En jeg geri þó ráð fyrir, að gallarnir sjeu ekki meiri en það, að þeir verði lagaðir í meðferð málsins í þinginu. Það, sem jeg vil slá föstu, er það, að slíkur skóli sem þessi verði reistur á þann hátt, að hlutaðeigandi hjeruð legðu fram talsvert fje til skólabyggingarinnar. Í annan máta vildi jeg líka slá því föstu, að kröfurnar til þessa skóla verða að vera þær, að hann geti nokkurn veginn fullnægt þörfinni. Þess vegna er það, að jeg hefi í 2. gr. frv. ákveðið, að skólabyggingin skuli hafa kenslustofur, sem rúmi 40 nemendur, og að minsta kosti heimavist fyrir 30. Jeg býst við, að mönnum þyki þetta óþarflega stór bygging. En jeg er sannfærður um, að ef slíkur kvennaskóli á Austurlandi á að fullnægja þörfinni, má hann ekki vera minni en þetta. Hitt er annað mál, hvort það þykir alveg sjálfsagt að byggja alt í einu, þegar til framkvæmda kemur. Það er hugsanleg leið, að það mætti byggja minni byggingu, með því fyrirkomulagi, að auðvelt væri að auka svo við hana, að þetta takmark næðist. En mjer er það fullkomlega ljóst, að það er stórhættulegt fyrir svo stórar stofnanir, ef þeim er sniðinn svo þröngur stakkur strax í byrjun, að þær geti ekki náð tilgangi sínum fullkomlega. Læt jeg það því koma fram í frv. strax. En hitt finst mjer geta verið samningsatriði milli þeirra, sem kosta bygginguna, hvort hún yrði öll reist í einu eða ekki. Jeg hefi nú skýrt tildrög þessa máls, og jeg hygg það þurfi ekki að skýra nauðsynina á slíkum skólum yfirleitt, og ekki síst á þessum stað; það ætti að vera öllum ljóst. Ef til vill kann ýmsum að þykja tímarnir ekki hentugir til þess að inna af hendi þau fjárframlög, sem slík stofnun hefir í för með sjer. En þess ber að gæta, að eins og frv. er borið fram, er ekki nein krafa um, að þetta sje gert að svo stöddu. Þá fyrst eiga lögin að komast í framkvæmd, þegar viðkomandi hjeruð eru viðbúin að leggja fram það, sem þeim er áskilið. Jeg verð að segja, að mjer finst það ekki vera nema mjög smávægileg upphæð, þótt farið sje fram á að byggja slíkan skóla sem þennan og reka hann, í samanburði við þær fjárhæðir, sem við nú daglega verðum að ræða um og taka ákvarðanir um. Jeg get sagt það strax, að enn sem komið er hefi jeg ekki þær upplýsingar, sem til þess þarf, að segja neitt ákveðið um, hvað slík bygging kostar; en jeg hefi þó nokkra heimild fyrir því, að byggingin, með því fyrirkomulagi, sem jeg tala hjer um, muni ekki kosta meira en 45–50 þús. kr., með þeim stíl, sem jeg geri ráð fyrir í frv. Þegar við athugum það, að 50 þús. fara í stofnkostnað og 3–4 þús. síðan í rekstrarkostnað á hverju ári, og berum slíkt saman við þær fjárhæðir, sem við óumflýjanlega verðum að greiða á næstu árum, þá er varla hægt að láta sjer blöskra slíkt. Jeg held, að þegar um það er að ræða, að þroska hina uppvaxandi kynslóð, þá sje það ekki sparnaður, að halda í fje til slíkra stofnana og fyrirtækja. Jeg held það sje þvert á móti. Við vitum þó fyrir víst, að þörf er fyrir það, að búa þær konur undir lífið, sem eiga í framtíðinni að stjórna innanhúss og gegna öllum húsmóðurstörfum í þessu landi. Og leiðin til að útvega sjer þennan undirbúning liggur nú aðallega gegnum kaupstaðina. Jeg hygg, án þess nokkuð að lasta þá fræðslu, að hún sje tæplega þess eðlis, sem verður að telja nauðsynlegasta fyrir hverja sveitakonu. Jeg held sem sagt, að það sem við gerum einna óhagstæðast fyrir eftirkomendurna, sje að spara fje til alþýðuskólanna í sveitum. Jeg ætla að láta hjer staðar numið. Jeg vænti þess, að þetta mál fái góðar undirtektir. Jeg er svo heppinn, að þetta mál á hjer í hv. deild ýmsa góða vini, sem jeg veit, að vilja eitthvað fyrir það gera, og get því með fullu trausti til hv.þd. látið þessa ófullkomnu framsögu nægja.

Jónas Jónsson Mjer þykir vænt um að sjá frv. frá hv. 1. þm. S.-M., ekki síst af því, að í fyrra var snúið sjer til mín um þetta mál, og jeg flutti þáltill. þess efnis, að skora á stjórnina að leita samninga við frú Sigrúnu Blöndal um það, hvort ekki gæti tekist samvinna milli hennar og ríkisins um húsmæðraskóla á Hallormsstað. Þessu var vel tekið í orði, en svo var áliðið orðið þings, að mentmn., eða form. hennar (IHB), tók málið aldrei fyrir. Jeg gerði mjer þó vonir um, að þetta hafi orðið til að kynna mönnum málið. Jeg get í stuttu máli lýst yfir því, að mjer þykir aðalhugmynd þessa frv. góð, að fá skóla fyrir Austurland á Hallormsstað og þá ágætu konu til forstöðu, sem allir virðast vera sammála um, að eigi að hafa forstöðu þar. Jeg vil sjerstaklega taka það fram um Hallormsstað, að mjer urðu það mikil vonbrigði, að ekki var hægt að flytja þangað aðalskóla Austurlands, Eiðaskóla, þar sem þessi staður er nokkurskonar helgistaður allra Austfirðinga, nálega eins og Þingvellir eru helgistaður alls Íslands. Þetta er ekki aðeins metnaðarmál fyrir Austfirðinga, að hafa myndarlegt hús á þessum stað og að þar sje sem mest rausn á allan hátt, heldur má segja, að það sje líka heiður alls landsins, að þessi prýðilegi staður sje þannig hýstur og haldinn, að þar sje hægt að taka á móti þeim innlendu og útlendu gestum, sem þangað sækja, einkum á sumrin, á þann hátt, sem má verða fjórðungnum og landinu til sóma. Ennfremur geri jeg ráð fyrir, að einmitt þetta, að húsmæðraskólinn er rekinn sem einkafyrirtæki, verði sú heppilega lausn á málinu. Og þó að jeg styðji þetta mál í núverandi mynd, þá get jeg sagt eins og er, að jeg skoðaði það ekki neitt óhapp, þótt svo færi, að þessi skóli rísi að nokkru leyti upp sem einkafyrirtæki, með stuðning frá ríkinu. En það er hlutur, sem ekki kemur til greina nú. Jeg lýsi því að endingu yfir, að þetta er gott mál, og jeg treysti því, að það komist sem fyrst í framkvæmd.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg hefi látið stutta greinargerð fylgja þessari till. og þar tekið fram þau meginatriði, sem sögð verða til stuðnings þessu máli. Fyrsta atriðið er það, að við höfum sennilega einna ófullkomnastar póstgöngur, sem mögulegt er að gera ráð fyrir í nokkru mentuðu landi á 20. öld. Það er ekki svo vel, að það fari hjeðan póstur yfirleitt út um landsins bygðir einu sinni á mánuði. Í sumum hjeruðum er það enn sjaldnar. Jeg veit með vissu um einn fjörð á Austurlandi, þar sem landpóstur kemur aldrei á sumrin. Þeir, sem þar búa, verða að sækja póst sinn til næsta fjarðar. Ofan á þetta bætist, að það virðist vera eitthvert dæmalaust sleifarlag á póstflutningum að öðru leyti. Mjer er skrifað frá Reyðarfirði með Esju, þegar hún kom hingað frá útlöndum, að einn bóndi þar hjá kaupstaðnum hafi ekki sjeð eitt einasta Reykjavíkurblað frá því í nóvember. Blöðin, sem send voru með landpósti, hafa verið skilin eftir og voru ekki komin í febrúar. Þetta ástand póstmálanna er þannig, að jeg þykist mega fullyrða, að þjóðin uni því ekki til lengdar. Jeg sje ekki neinar líkur til þess, að hægt verði að bæta úr þessu á þann hátt, að póstgöngum verði komið í svipað horf og gerist erlendis, nema með flugvjelum. Þess verður eflaust langt að bíða, að akvegir komi um land alt, enda eru þeir ekki bílfærir nema á sumrum. Fyrir nokkrum árum hefði verið talið fjarstæða að láta sjer detta í hug að flytja póst í flugvjelum. En nú er nokkru öðru máli að gegna. Nú er fluglistin komin á það stig, að flugvjelar mega heita jafnalgeng flutningatæki og bílar voru svo sem 10 árum eftir að þeir voru fundnir upp. Svo örar eru framfarirnar á þessu sviði, að telja má víst, að innan fárra ára verði hættulaust eða að minsta kosti hættulítið að fljúga. Jafnvel nú þegar er svo komið, að slys eru að tiltölu litlu tíðari en á skipum og járnbrautum. Jeg hefi að svo stöddu ekki álitið tímabært að leggja til að byrja flugferðir til farþegaflutnings. Áður en langt líður mun þó að því reka, að svo verði gert, því að þörfin þar er sú sama og um póstinn, sökum stærðar landsins og strjálbýlis, og enginn þektur vegur er greiðari en loftið. Ert flugið er svo dýrt, að ekki mundi þykja forsvaranlegt að greiða svo há fargjöld sem þyrfti til að láta það bera sig. Öðru máli er að gegna um póstflutning, t. d. brjefapóst, þar sem hægt er að koma hundruðum eða þúsundum brjefa í rúm eins farþega. Jeg geri því ráð fyrir, að flug á Íslandi byrji með því að flytja póst. Auk þess sem þetta er fyrst og fremst viðskiftaúrræði, getur það orðið stórkostlegt menningarmeðal. Jeg held, að þær umbætur, sem verða á póstmálum með flugvjelunum, verði góður liður í þeirri viðleitni, að gera fólki kleift og viðunandi að búa í dreifbýli, því að með fjölgun póstferða minkar einangrunin. Það er víst, að ein aðalhvötin til þess, að fólk flytur í kaupstaðina, er einmitt tilfinningin fyrir því, hve erfitt er að ná til annara, einangrun, fásinni, frjettaleysi. Um kostnaðinn er ekki gott að segja. Það stendur til, að málið gangi gegnum 2 umr. í hvorri deild, og verður því eflaust athugað í nefnd, hvort kleift sje að ráðast í þennan kostnað, eins og nú háttar. Jeg vil geta þess, að ný ríki álfunnar, eins og t. d. Tjekkó-Slóvakia, láta árlega byggja 5–600 flugvjelar. Það munu þegar liggja fyrir umsóknir ungra Íslendinga um að læra að fljúga, og þar kemur, að Íslendingar verða ekki eftirbátar útlendinga í þeirri list. En jeg hefi þó gert ráð fyrir, að fengnir verði svo sem 2 erlendir menn til þess að standa fyrir flugum fyrst í stað. Okkur ríður sem sje á að fá sem öruggasta og fullkomnasta stjórn, til að fyrirbyggja slys, meðan verið er að safna reynslu. Þá mun þess ekki langt að bíða, að hjer rísi upp ötul og örugg flugmannastjett, með hæfileikum slíkum sem bifreiðastjórar vorir og sjómenn, sem geta sjer góðan orðstír. Hjer er síst vant góðra manna. Það er ekki hægt að segja, hversu örar ferðirnar skulu vera. Það leiðir af sjálfu sjer, að í því efni verður að feta sig áfram. En þegar þess er gætt, að fara má austur til Hornafjarðar á parti úr degi, er sýnilegt, að mikið er hægt að gera og koma pósti á skömmum tíma yfir alt landið. Jeg geri ráð fyrir, að rjett sje að fara hægt í vetrarferðir, gera tilraunir fyrst að sumrinu og feta sig áfram og safna reynslu. Að umræðum loknum legg jeg til, að málinu sje vísað til samgmn.