Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Í fréttum Stöðvar 2 27. október kom fram að Björgólfur Thor Björgólfsson hafi komið með yfirlýsingu þar sem hann segir að bankastjórn Seðlabankans hafi verið kunnugt um boð breska fjármálaeftirlitsins um flýtimeðferð vegna Icesave-ábyrgðanna og ráðherrum í ríkisstjórn Íslands, sem helst hafa farið með þau mál, hafi verið kunnugt um þetta tilboð breska eftirlitsins  Ég spyr einnig að því, virðulegi forseti, hvort fjármálaráðherra hafi verið að vísa í þessa upphæð, 200 millj. punda, í símtali við fjármálaráðherra Breta en það símtal lak reyndar út, af því að fjármálaráðherra Breta talar um ... 
            

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um útlendinga með síðari breytingum. Þann 1. ágúst 2007 tóku gildi samningar um inngöngu Búlgaríu og Rúmeníu í Evrópska efnahagssvæðið en í samningaviðræðum um aðild ríkjanna að Evrópusambandinu var gert ráð fyrir að sömu reglur giltu á öllu svæðinu. Í samningnum um inngöngu ríkjanna í Evrópusambandið var þó ekki gert ráð fyrir að þau ákvæði í löggjöf Evrópusambandsins er varða frjálsa för ríkisborgara þessara ríkja sem launamanna innan svæðisins taki gildi fyrr en í fyrsta lagi 1. janúar 2009. Enn fremur var aðildarríkjum Evrópusambandsins gert heimilt að fresta gildistöku þessara tilteknu ákvæða í tveimur áföngum í allt að 5 ár til viðbótar eða til 1. janúar 2014. Frá árinu 2007 hafa ákvæði í löggjöf Evrópusambandsins sem varða frjálsa för því ekki gilt um ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu sem launamanna innan sambandsins. Einstök ríki Evrópusambandsins gátu hins vegar við inngöngu Búlgaríu og Rúmeníu sett samhljóða ívilnandi reglur í landslög og hvenær sem er síðan á fyrsta tveggja ára aðlögunartímabilinu, allt til 1. janúar 2009. Sérstaklega var þó kveðið á um að ríkinu væri ekki heimilt að setja strangari skilyrði fyrir dvalar- og atvinnuréttindum ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu en giltu á þeim degi er ríkin tvö gerðust aðilar að Evrópusambandinu. Ísland, Noregur og Liechtenstein hafa sömu heimildir og Evrópusambandsríkin til að beita tímabundnum takmörkunum varðandi frjálsa för launamanna frá Búlgaríu og Rúmeníu á yfirráðasvæðum viðkomandi ríkja. Samkvæmt ákvæðum aðildarsamnings EES frá 2007 um frjálsa för launafólks er gert ráð fyrir að hvert aðildarríki beiti eigin landslögum og/eða ákvæðum tvíhliða samninga um aðgengi ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu að vinnumarkaði sínum fyrstu tvö árin frá stækkun svæðisins. Með lögum sem samþykkt voru á Alþingi 13. júní 2007 um breytingu á lögum vegna samnings um þátttöku lýðveldisins Búlgaríu og Rúmeníu á Evrópska efnahagssvæðinu nýttu íslensk stjórnvöld sér fyrrnefndar heimildir til að takmarka aðgang ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu að innlendum vinnumarkaði. Löggjöf Evrópusambandsins heimilar enn frekari frestun á gildistökuákvæðum um frjálsa för í allt að þrjú ár til viðbótar eða til 1. janúar 2012. Þeim ríkjum sem kjósa að gera slíkt ber að tilkynna það framkvæmdastjórninni. Sendi ríki ekki frá sér slíka tilkynningu verður litið svo á að ákvæðin er varða frjálsa för ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu sem launamanna innan svæðisins taki að fullu gildi að því er varðar þau ríki frá 1. janúar 2009. Ríkjunum er heimilt að hverfa frá takmörkunum sem þau hafa viðhaft og taka upp hinar sameiginlegu reglur bandalagsréttarins um frjálsa för launafólks. Geri þau það er hins vegar ekki unnt að snúa til baka, þ.e. frá hinum sameiginlegu reglum Evrópusambandsins til ákvæða í landslögum, nema að uppfylltum mjög ströngum skilyrðum sem m.a. lúta að aðstæðum á vinnumarkaði. Að því er varðar EES- og EFTA-ríkin ber þeim að tilkynna Eftirlitsstofnun EFTA fyrir fram um áætlanir sínar um frestun á gildistöku umræddra ákvæða. Samkvæmt upplýsingum Framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins nýta öll gömlu Evrópusambandsríkin að Finnlandi og Svíþjóð undanskildum umræddar heimildir til að takmarka aðgang ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu að vinnumarkaði viðkomandi ríkja og samkvæmt sömu heimildum bendir allt til þess að svo verði áfram. Virðulegi forseti. Ljóst er að vegna þrenginga í efnahagslífi þjóðarinnar ríkir nokkur óvissa um stöðu og þróun á innlendum vinnumarkaði á næstu mánuðum. Atvinnuleysi hefur aukist hratt undanfarnar vikur og mældist 1,9% í október 2008. Miðað við skráningu fólks á atvinnuleysisskrá Vinnumálastofnunar nú í nóvember má gera ráð fyrir að atvinnuleysi verði 4,4% um mánaðamótin nóvember/desember 2008 og verði nálægt 8% um mánaðamótin janúar og febrúar 2009. Á innlendum vinnumarkaði hafa aðstæður því breyst mjög hratt til hins verra á undanförnum vikum og erfitt að meta hversu langt er að bíða þess að atvinnuástand batni á nýjan leik. Að teknu tilliti til þessara aðstæðna og þá sér í lagi þeirrar óvissu sem ríkir er lagt til með frumvarpi þessu að gildistökuákvæði 1.–6. gr. reglugerðar nr. 1612/68/EBE, um frelsi launþega til flutninga innan Evrópska efnahagssvæðisins, ásamt síðari breytingum, verði enn frestað tímabundið til 1. janúar 2012 að því er varðar aðgengi ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu að íslenskum vinnumarkaði. Í því skyni eru með frumvarpi þessu lagðar til breytingar á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um útlendinga þess efnis að ákvæði laganna sem snúa að takmörkun á frjálsri för ríkisborgara þessara ríkja sem launamanna innan svæðisins haldi gildi sínu fram til 1. janúar 2012. Þannig er gert ráð fyrir að ákvæði fyrrnefndra laga um rétt ríkisborgara Búlgaríu og Rúmeníu til að starfa hér á landi sem launamenn gildi áfram fram til 1. janúar 2012 . Virðulegi forseti. Þessar breytingar á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins og lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um útlendinga sem ég hef rakið hér að framan eru lagðar til í ljósi þess ástands sem ríkir á innlendum vinnumarkaði um þessar mundir. Við verðum að bregðast við ástandinu með öllum tiltækum ráðum í því skyni að lágmarka eins og kostur er þann skell sem heimilin í landinu verða fyrir þessa dagana. Okkur ber einfaldlega skylda til að gera allt sem í okkar valdi stendur til að draga eins mikið og við getum úr yfirvofandi atvinnuleysi hér á landi á komandi vikum og mánuðum. Einnig verðum við að nýta okkur áfram þær heimildir sem ég hef lýst. Ég vil geta þess að þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpi þessu í lögum um útlendinga eru gerðar í fullu samráði við hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra og við smíði frumvarpsins var enn fremur haft samráð við utanríkisráðuneytið, Alþýðusamband Íslands, Samtök atvinnulífsins og Vinnumálastofnun. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Virðulegi forseti. Það er tvennt sem mér finnst ástæða til að vekja athygli á af því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra, í fyrsta lagi að þegar reglur Evrópusambandsins hafa verið teknar upp verður ekki unnt að snúa til baka eins og segir í greinargerð með frumvarpinu og kom fram í máli hæstv. ráðherra, þ.e. frá hinum sameiginlegu reglum til ákvæða í landslögum. Með öðrum orðum, þegar Evrópusambandsreglurnar hafa verið teknar upp, hvort sem við gerum það sem EES-ríki eða aðildarríki Evrópusambandsins, missa menn forræðið á því að breyta þeim. Það verður ekki snúið til baka. Það liggur alveg ljóst fyrir og það er ástæða til að vekja athygli á því. Í öðru lagi, virðulegi forseti, rökstyður hæstv. ráðherra þessa breytingu sem er sú að fresta því að opna vinnumarkaðinn hér á landi fyrir vinnuafli frá Rúmeníu og Búlgaríu með tilvísun til ástands heimilanna á Íslandi. Aðgerð til þess að verja stöðu heimilanna í ástandinu á Íslandi í dag er sem sé sú að opna ekki vinnumarkaðinn. Og ég spyr hæstv. ráðherra: Til hvaða ráða hefði ráðherrann gripið ef við hefðum verið í dag í Evrópusambandinu og reglurnar gengið í gildi eins og þær munu gera? Ég held að það sé ástæða til að fá fram 

Virðulegi forseti. Ég taldi mig í ræðu minni áðan hafa skýrt af hverju við grípum til þess ráðs að framlengja þetta ákvæði sem við getum svo enn framlengt til 2014 ef ástæða er til. Ef ég man það rétt, sem ég skal skoða nánar, er hægt að framlengja þetta lengur ef mjög sérstakar aðstæður eru á vinnumarkaði. Ég þarf bara að skoða það. Það er svolítið síðan ég skoðaði þessi ákvæði. Við getum bara ekki valið úr eitt og hafnað öðru. Þetta er með þeim hætti að við höfum tekið upp þennan EES-samning og búið við hann í langan tíma. Ég hygg að flestir hafi góða reynslu af honum og hafi ekki viljað snúa til baka með það. Við sem heild og þjóðarbúið höfum haft af honum ávinning. Ég hygg að aðstæður séu þannig núna á vinnumarkaðnum þar sem við sjáum fram á verulegt atvinnuleysi eins langt og við getum spáð, kannski um 8%, að full ástæða sé til þess að takmarka áfram frjálsa för þessara þjóða til landsins. Eins og sagði áðan hafa flestar Evrópuþjóðirnar tekið upp þetta ákvæði og nýtt sér það, þessa framlengingu. Það er ekki vafi í mínum huga að við erum að gera rétt með því að framlengja þetta ákvæði nú.

Virðulegi forseti. Ég geri ekki ágreining við ráðherrann um það. Það er rétt að beita þessu úrræði í ljósi vaxandi atvinnuleysis og þeirra slæmu horfa sem eru á vinnumarkaði í náinni framtíð. Ég vek hins vegar athygli á því að ekki er beitt ákvæðum EES-samningsins, 112.–113. gr., sem gefur stjórnvöldum heimild til að takmarka aðgengi að íslenskum vinnumarkaði samkvæmt ákvæðum sem þar greinir frá. Það er ekki verið að nota þær heimildargreinar í samningnum heldur er frestað með vísan til ákvæða sem sett voru þegar þessi ríki gengu í Evrópusambandið. Þau ákvæði renna út árið 2014 í síðasta lagi. Það er mér tilefni til að spyrja - komi upp sambærilegar aðstæður þá og núna eru - hvaða úrræði íslensk stjórnvöld hafi til þess að verja stöðu íslenskra heimila. Rökstuðningur ráðherrans fyrir aðgerðum núna er sá að verja stöðu íslenskra heimila en ekki hefur verið hægt að nota neitt ákvæði til þess að takmarka aðgang inn á íslenskan vinnumarkað. Það væri fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðherra hvaða úrræði hún mundi þá leggja til að yrði beitt í ljósi þess að ráðherrann telur nauðsynlegt að við göngum í Evrópusambandið.

Virðulegi forseti. Það er ósk mín og von og sjálfsagt síðasta ræðumanns líka að atvinnuástandið breytist fyrr hér en að við þurfum að búa við svona þrengingar í mörg ár í viðbót. Við vonum að það geti farið að birta til á íslenskum vinnumarkaði innan ekki margra missira. Ég sagði áðan að við gætum framlengt þetta ákvæði, sem við erum nú að framlengja, til 2012–2014. Ef það er mjög slæmt ástand á vinnumarkaðnum eftir 2014 er hægt að framlengja ákvæðið í samningum við EES áfram. Við hljótum bæði að undirstrika að við hljótum að vinna okkur miklu fyrr út úr þessum hremmingum sem við erum í núna.

Hæstv. forseti. Meginröksemdafærsla hæstv. félagsmálaráðherra fyrir frumvarpi því sem hér liggur fyrir er sú að draga þurfi svo mikið sem unnt er úr áhrifum efnahagskreppunnar á íslenskan atvinnumarkað en ég vil halda fram því sjónarmiði hér, hæstv. forseti, að þessi aðgerð í sjálfu sér hafi ekkert með þann tilgang að gera. Mér er nefnilega til efs að framlenging þeirra takmarkana sem hér er mælt fyrir um komi að miklu eða jafnvel nokkru marki til með að hafa áhrif á íslenskan vinnumarkað. Þeir einstaklingar sem leita sér að störfum innan Evrópska efnahagssvæðisins reyna að sækja til þeirra svæða þar sem atvinnuástand er sæmilegt. Nú háttar svo til hér að atvinnuástand er allt annað en sæmilegt. Það er verulega slæmt þannig að ég velti fyrir mér hvaða hætta sé yfirvofandi vegna þeirra 8 milljóna Búlgara og 22 milljóna Rúmena á vinnumarkaði sem telur um 500 milljónir manna og er opinn evrópskum vinnumarkaði. Mér finnst í sjálfu sér ekki sannfærandi að það sé einhver þörf á því að loka þessum markaði sem við erum nú þegar inni á fyrir aðilum frá þessum tveimur löndum. Þegar þessum lögum var breytt í þeim tilgangi að nýta okkur aðlögunarfrestinn síðast, þ.e. lög sem tóku gildi 13. júní 2007, höfðum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs fyrirvara á því að við skyldum nýta okkur frestinn og rökstuddum hann með þeim hætti að við teldum að ekki hefði verið rökstutt í umræðunni með fullnægjandi hætti að ástæða væri til að beita þeirri aðlögun. Við sátum hins vegar hjá við málið af því að við ákváðum að leggja ekki neinn stein í götu þess ef stjórnvöld vildu fara þessa leið og lýstum ábyrgðinni á hendur stjórnvalda. Í nefndaráliti sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon skilaði við þá umræðu kvartaði hann undan því að aðlögunartíminn frá 2004 hefði ekki verið notaður nægilega vel og að enn hefði skort á markvissa heildarstefnu stjórnvalda og miklu markvissari aðgerðir í málefnum innflytjenda sem koma hingað til lands til vinnu til lengri eða skemmri tíma. Hann krafði ríkisstjórnina um að taka sér tak, vinna heimavinnuna sína og rökstyðja þetta með þeim hætti að fullnægjandi væri. Frestun á frjálsri för borgara frá Rúmeníu og Búlgaríu dregur að okkar mati ekki á nokkurn hátt úr þörfinni fyrir það að íslensk stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins beiti sér með beittari og markvissari hætti en gert hefur verið hingað til gegn því að erlent launafólk sæti félagslegum undirboðum á íslenskum vinnumarkaði. Þau hafa verið til staðar. Ég sé ekki að á þeim tíma sem liðinn er frá því í júní 2007 hafi verið gert eitthvað meira en gert hafði verið á aðlögunarfrestinum. Ég kvarta enn undan því að íslensk stjórnvöld skuli hafa látið undir höfuð leggjast að fara í þá vinnu sem við töldum á 134. löggjafarþingi nauðsynlegt að fara í. Meðan á þessum aðlögunarfresti stendur má gera ráð fyrir því að borgarar frá Rúmeníu og Búlgaríu komi hingað í hópi þess vinnuafls sem kemur hingað í gegnum starfsmannaleigur. Við höfum kvartað undan því vegna þeirra einstaklinga sem koma í gegnum starfsmannaleigurnar að þar sé hætta á verulega slakri stöðu gagnvart íslenskum kjarasamningum og réttindum á íslenskum vinnumarkaði. Við teljum óviðunandi að fólk skuli þurfa að lúta því og teljum fulla ástæðu til þess að íslensk stjórnvöld taki af alvöru á þessum málum. Hins vegar er, eins og ég sagði í upphafi, hættan kannski ekki jafnmikið til staðar núna og þegar við ræddum þetta mál hér síðast vorið 2007. Ég vil svo bara segja í lok míns máls, hæstv. forseti, að það kom fram í máli hæstv. ráðherra að gömlu ESB-löndin muni að öllum líkindum nýta sér frestina til 1. janúar 2012. En það kemur líka fram í máli hæstv. ráðherra að Finnland og Svíþjóð hafi ákveðið að gera það ekki. Ég hefði viljað fá að vita við umræðuna hvaða rök Finnland og Svíþjóð höfðu fyrir því að nýta sér ekki frestinn og hvort hæstv. ráðherra telji ekki að við gætum farið í spor Svía og Finna úr því að þau tvö lönd hafa ákveðið að nýta sér þá ekki. Benda þá ekki líkur til þess að önnur ríki slaki þarna á og fari að dæmi þessara tveggja þjóða? Hvers vegna getum við þá ekki gert það líka? Eins og ég segi tel ég að hér hafi menn ekki nýtt sér þann tíma sem liðinn er frá því að við breyttum þessum lögum síðast og ákváðum að nýta okkur aðlögunarfrestinn og sé ekki að ástandið sé með þeim hætti núna að það skipti sköpum að loka íslenskum vinnumarkaði fyrir borgurum þeirra tveggja þjóða sem hér um ræðir.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hafa orðið um þetta mál og ég heyri að ég og þeir tveir þingmenn sem hafa tekið til máls um það höfum á því skiptar skoðanir hvort það sé rétt og eðlilegt að við nýtum okkur frekari aðlögun í þessu efni. Ég er fullkomlega sannfærð um að rétt sé að gera það. Ef við horfum til atvinnuleysis í öðrum Evrópulöndum þá mældist atvinnuleysi í Evrópuríkjunum samtals 6,9% að meðaltali á þriðja ársfjórðungi 2008 og 7,2% á árinu 2007. Við sjáum að t.d. Búlgaría var á þriðja ársfjórðungi 2008 með 5,6% atvinnuleysi sem hefur að vísu heldur dregið úr, var 6,9% á árinu 2007. Ég tel því fulla ástæðu til þess miðað við það sem við horfum fram á á vinnumarkaðnum hér á landi að við beitum þessu ákvæði og við verðum auðvitað að gera það núna fyrir áramótin ef við ætlum að nýta það á annað borð. Það er annaðhvort að taka ákvörðun um það nú eða ekki. Við getum ekki tekið ákvörðun um það á næsta ári. Þarna er fyrst og fremst um að ræða öryggisatriði sem ég tel að við eigum að beita með tilliti til þess ástands sem er á vinnumarkaðnum. Þó að atvinnuleysið mælist ekki mjög mikið einmitt í dag, en þó of mikið, þá stefnum við kannski í 7–8% atvinnuleysi í janúar sem er nálægt meðaltali annarra þjóða ef okkur tekst ekki að snúa því við. Ég tel þetta því fullkomlega eðlilegt öryggisatriði fyrir vinnuafl okkar að gera þetta með þessum hætti. Af því að hv. þingmaður nefndi áðan að lítið hefði verið gert á umliðnum árum til þess að styrkja stöðu okkar og styrkja stöðu innflytjenda og þeirra sem koma til landsins þá hefur ýmislegt verið gert ef allrar sanngirni er gætt. Við höfum ekki gömul lög, ég held að það hafi verið á síðasta þingi sem sett voru ný lög um þjónustuviðskipti sem ég held að séu til mikilla bóta. Við höfum lög um starfsmannaleigur sem eru ekki mjög gamlar. Við höfum stefnumótun í málefnum innflytjenda og það sem er kannski hvað mikilvægast er að við erum að undirbúa og ganga frá frumvarpi, fyrsta frumvarpinu eða lögunum um málefni innflytjenda en slík lög hafa verið í gildi í mörg ár á hinum Norðurlöndunum. Þar lærum við af öðrum þjóðum og af því tekur þetta frumvarp mið sem ég vona að við getum lagt fram fljótlega en væntanlega þó ekki fyrr en eftir áramótin. Ég tel því, út af spurningum hv. þingmanns, að við höfum gert ýmislegt í þessum málaflokki. Ég tel einnig að eðlilegt sé að grípa til þess öryggisatriðis sem hér um ræðir vegna þess hvernig atvinnuleysi er almennt í Evrópu. Það er minna núna hér en við nálgumst það að fara í það sama og er í hinum Evrópulöndunum. Hv. þingmaður spyr um Finnland og Svíþjóð en atvinnuleysi í þeim löndum er nú 5,6%. Ég kann ekki að greina frá ástæðunum fyrir því af hverju þeir hafa ekki gripið til þessa ráðs. En ég skal sannarlega afla mér þeirrar vitneskju. Ef mér tekst ekki í þessari umræðu að koma því til hv. þingmanns þá skal ég sjá til þess að hv. þingmaður fái þær upplýsingar við 2. umr. eða nefndin sem fær málið til umfjöllunar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hennar. Ég er hins vegar ekki sannfærð eftir ræðu hennar um að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að beita þessu ráði sem hæstv. ráðherra kallar öryggisatriði. Það kemur fram í máli hæstv. ráðherra að það er minna atvinnuleysi í Búlgaríu núna en gert er ráð fyrir að verði á Íslandi á næstunni og því sé ég ekki að hættan sé fyrir hendi. Hæstv. ráðherra benti á það sem gert hefur verið á þeim aðlögunarfresti sem við höfum haft, á þeim tíma sem liðinn er frá því að við samþykktum aðlögunarfrestinn. Það hafa verið sett lög um þjónustuviðskipti, það hafa verið sett lög um starfsmannaleigur og við höfum stefnumótun í málefnum innflytjenda. Ég hefði haldið að öll sú löggjöf ætti að nægja okkur sem öryggisventill eða ætti að nægja sem umhverfi fyrir þann vinnumarkað sem við viljum sjá hér og hafa. Ég elti ekki frekar ólar við þetta. Þetta er 1. umr. um málið og það á eftir að fara til umræðu í nefnd en ég geri ráð fyrir að við þingmenn Vinstri grænna munum áfram sitja hjá við afgreiðslu þess eins og við gerðum þegar við afgreiddum það á 134. löggjafarþingi.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dýravernd, nr. 15/1994. Meginforsendur þessara breytinga eru þær að gera hlutverk tilraunadýranefndar skýrara jafnframt því að tryggja henni lagastoð til að standa undir þeim kostnaði er óhjákvæmilega hlýst af störfum nefndarinnar. Verkefnum nefndarinnar hefur fjölgað og er því nauðsynlegt að gera breytingar á þeim ákvæðum laganna sem varða hlutverk og verkefni hennar til samræmis við framvindu þá sem orðið hefur á starfi hennar. Í frumvarpinu er lagt til að skerpt verði á hlutverki tilraunadýranefndar einkum varðandi afgreiðslu umsókna um leyfi til dýratilrauna, leyfi til þess að halda og annast tilraunadýr, svo og því hlutverki að sinna sértæku eftirliti með aðbúnaði og meðferð tilraunadýra. Einnig er lagt til að gjaldtökuheimild verði sett svo tilraunadýranefnd geti mætt þeim kostnaði er hlýst af vinnu við útgáfu leyfa og því sérstaka eftirliti sem nefndinni er ætlað að sinna. Eðlilegt verður að teljast að þeir aðilar sem njóta þjónustu tilraunadýranefndar greiði kostnað nefndarinnar. Er mikilvægt að nefndin fái þessar tekjur til að tryggja rekstur hennar. Þá er í frumvarpinu kveðið á um kröfur um menntun og þjálfun þeirra er nota dýr í tilraunaskyni en mikilvægt þykir að meginatriðum um það sé skipað með lögum fremur en ákvæðum reglugerðar, eins og verið hefur. Við gerð þessa frumvarps var haft samráð við tilraunadýranefnd sem er samþykk þeim breytingum sem hér er mælt fyrir um. Ég legg til frú forseti að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfisnefndar til umfjöllunar.

Hæstv. forseti. Ég hefði alveg þegið að fá meiri fræðslu um þetta mál í ræðu hæstv. umhverfisráðherra. Ég verð að segja að mér kemur það nokkuð á óvart að sjá hversu mikið það virðist hafa aukist að hér séu notuð dýr í vísindatilraunir hvers konar. Ég hefði haldið að við hefðum þurft á því að halda að fá upplýsingar um hvers konar tilraunir þetta eru. En ég geri engu að síður ráð fyrir að slíkar upplýsingar komi til nefndarinnar þegar farið verður að vinna að málinu. Annars vil ég lýsa yfir ákveðnum vonbrigðum, hæstv. forseti, með að hér skuli komið fram frumvarp til laga sem breytir dýraverndarlögum, því hæstv. umhverfisráðherra hefur frá því að hún tók við embætti tilkynnt að von væri á heildarendurskoðun laga um dýravernd. Ég hélt satt að segja þegar ég sá að verið var að útbýta fyrir helgina málum hæstv. ráðherra og rak augun í að það var verið að dreifa frumvarpi um dýravernd að hér væri heildarendurskoðunin komin. En svo er ekki. Það eru því mikil vonbrigði að hér skuli komið frumvarp sem lýtur einungis að þessum tiltekna þætti, þ.e. gjaldheimildum þessarar tilraunadýranefndar, þannig að við getum fengið í gegnum ríkissjóð fjármuni til að standa undir kostnaði þeirrar nefndar en allir aðrir þættir dýraverndarlaga, sem er gríðarlega mikilvægt að fara að breyta og koma skikki á, liggja enn inni í ráðuneyti. Síðan vil ég spyrja, af því mér er alls ekki ljóst af því sem segir í umsögn fjármálaráðuneytisins, hvort sú leið sem hér er mælt fyrir um er fjármálaráðuneytinu að skapi eða ekki. Fjármálaráðuneytið segir í umsögn sinni að það telji það ekki heppilegt fyrirkomulag að ríkistekjur séu markaðar með þeim hætti sem hér er mælt fyrir um. Ég les það svo að sá háttur eða máti sem hér er mælt fyrir um í innheimtu ríkistekna sé fjármálaráðuneytinu ekki að skapi. Mér finnst það undarlegt að fá umsögn sem leiðir það í ljós að það sé mat ráðuneytisins að tekjur sem kveðið er á um í lögum og teljast til ríkistekna, eigi að renna í ríkissjóð og ákvörðun um fjárheimildir verkefna verði tekin af fjárlögum hverju sinni. Þannig skil ég þetta en ég bið hæstv. ráðherra að bregðast við og leiðrétta mig ef ég hef misskilið þetta í umsögn fjármálaráðuneytisins en það lítur út eins og fjármálaráðuneytið sé ekki sátt við það háttalag sem hér er mælt fyrir um. Að öðru leyti verður málið auðvitað skoðað í umhverfisnefndinni og ég sé að hæstv. ráðherra leggur áherslu á að þetta verði afgreitt fyrir áramót til þess að hægt sé að fara að innheimta gjöld fyrir tilraunadýranefndina eins og hér er mælt fyrir um.

Virðulegur forseti. Ég vil sem formaður umhverfisnefndar fagna framkomnu frumvarpi og, ólíkt hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, fagna ég því tækifæri sem það gefur hv. umhverfisnefnd til þess að fara yfir það sem að þessum málum kemur, umfangi, aðferðum og stöðu mála almennt. Ég held að full ástæða sé og tilefni til þess að gera það þótt vissulega geti menn haft skoðun á því að fleiri þættir í dýraverndarlögunum mættu vera undir til athugunar. En ráðherra hefur boðað að von sé á heildarendurskoðun laganna. Ég held að það sé ágætt að nefndin kynni sér einfaldlega vel þá þætti sem núna eru undir. Ég held sömuleiðis að það sé eðlilegt af hálfu þingnefndar að hún leiti eftir því hjá fjárlaganefnd þingsins hvaða augum hún líti á innheimtu ríkistekna með þeim hætti sem hér er lagt til. Ef það eru einhver áhöld um það með hvaða hætti það sé heppilegast þá hljótum við að kalla eftir stefnu þeirrar þingnefndar sem lögin setur og stefnuna marka, eða eiga að gera það, að minnsta kosti hjá þeim sem hafa metnað fyrir störfum hv. Alþingis. Ég vil í tilefni orða hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur taka undir að vissulega er brýnt að fyrirætlanir hæstv. ráðherra um það að koma með inn í þingið endurskoðuð dýraverndarlög, að þau gangi fram og við treystum því auðvitað að svo verði enda liggur fyrir að unnið er í málinu í ráðuneytinu nú þegar.

Forseti. Mér er ljúft og skylt að svara spurningum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur hvað varðar gang við heildarendurskoðun dýraverndarlaga, sem er vissulega í gangi en eins og flest verkefni sem maður tekur sér fyrir hendur ganga þau ekki eins hratt og maður hefði óskað. Þetta gengur vel og unnið er að heildarendurskoðun dýraverndarlaga sem ég tel bæði tímabæra og mjög mikilvæga. Ég hvet hv. þingmenn og hv. umhverfisnefnd til að kynna sér það mál sérstaklega, ekkert er því til fyrirstöðu á meðan endurskoðun á vegum nefndarinnar sem ég hef skipað þar til er í gangi og það er vissulega mikilvægt og tengist málinu. Ástæða þess að þetta tiltölulega litla frumvarp kemur fram núna er að verkefnum tilraunadýranefndar hefur fjölgað meira en menn gátu séð fyrir. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að svo mörg tilfelli þyrftu að fara fyrir nefndina til að fyrirtæki eins og Íslensk erfðagreining, að einhverju leyti, og tilraunastöðin á Keldum fái leyfi til að starfa með og nýta tilraunadýr. Þannig að þetta er víðar en maður gerir sér grein fyrir við fyrstu sýn eða fyrstu skoðun. Hvað varðar álit fjármálaráðuneytisins eða kostnaðarmatið sem fylgir þessu frumvarpi, eins og öllum öðrum frumvörpum, hef ég svo sem ekkert annað um það að segja en að ég samsinni þeim ekki sem telja það löst í fari fagráðuneytanna að reyna að koma sér upp mörkuðum tekjustofnum. Ég held að sú leið sé mjög skynsamleg til að hafa jafnar og stöðugar fjárveitingar í tiltekin lögboðin verkefni. Í þessu tiltekna dæmi þarf einfaldlega að greiða fyrir mjög sértæka þjónustu sem ekki margir nýta sér en þeir sem þurfa að nýta sér hana munu væntanlega í fyllingu tímans njóta einhverra ávaxta af því að hafa gert þessar tilraunir. Því finnst mér fyllilega eðlilegt að gera þetta með þessum hætti enda er það lagt til í frumvarpinu og ekki beinlínis lagst gegn því í áliti fjármálaráðuneytisins þó að mér sé vel kunnugt um að þar á bæ hafi menn aðrar skoðanir um málið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta. Það varpar nokkuð alvarlegu ljósi á samskipti fagráðuneyta og fjármálaráðuneytisins að fjármálaráðuneytið skuli lýsa yfir í frumvarpi frá fagráðuneyti um að það sé ósátt við þann framgangsmáta sem fagráðuneytið leggur til. Ég spyr hvort virkilega þurfi að hafa þennan háttinn á í stjórnsýslunni eða hvort fjármálaráðuneytið og fagráðuneytin geti ekki komið sér saman um með hvaða hætti tekjur verði innheimtar og hvaða framgangsmáti sé hafður í þeim efnum. Ég sé ekki betur en hér sé búið að afhjúpa fremur kauðslegan núning á milli ráðuneytanna og hefði mælt með því að ríkisstjórnin kæmi sér saman um afgreiðslumáta og með hvaða hætti þessum málum er fyrir komið í ríkisstjórninni en afhjúpaði ekki svona ágreining í umsögn við frumvarp frá fagráðuneyti.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um uppbyggingu og rekstur fráveitna. Frumvarpið var samið af nefnd sem í sátu fulltrúar frá umhverfisráðuneytinu, félagsmálaráðuneytinu, sem þá fór með sveitarstjórnarmál, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samorku. Upphaf þess starfs má rekja til erindis frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem sambandið lýsti þeirri skoðun að eðlilegt væri að skýrt yrði kveðið á í lögum um skyldur sveitarfélaga í fráveitumálum. Má því segja að frumkvæði að frumvarpsgerðinni hafi komið frá sveitarfélögunum og komu sjónarmið þeirra vel fram í starfi nefndarinnar. Í þessu frumvarpi til laga um uppbyggingu og rekstur fráveitna eru afmarkaðar helstu skyldur sveitarfélaga í fráveitumálum og er gerð tillaga um þá meginreglu að sveitarfélag beri ábyrgð á uppbyggingu fráveitna í sveitarfélaginu. Í raun hafa sveitarfélög um langa hríð sinnt framkvæmdum við fráveitur og rekið fráveitur án þess að rammi utan um þessi verkefni sveitarfélaga hafi verið vel afmarkaður. Þó má geta þess að í gildi eru lög og reglugerðir sem skilgreina þær umhverfis- og mengunarvarnakröfur sem gilda um fráveitur og skólp. Frumvarpinu er þannig annars vegar ætlað að kveða skýrt á um ábyrgð sveitarfélaga á uppbyggingu fráveitna og að afmarka skyldur sveitarfélaga til að koma á fót og starfrækja fráveitur. Hins vegar er einnig lagt til að heimilað verði að fela sjálfstæðum félögum rekstur fráveitna með svipuðum hætti og gildir um vatnsveitur. Fráveitukerfi eru afar mikilvæg þjónustukerfi og eðlilegt er, a.m.k. í þéttbýli, að sveitarfélög annist starfrækslu fráveitna. Talið er æskilegt að fráveitukerfi séu skipulögð samhliða skipulagi byggðar og er frumvarp þetta samið með það í huga. Í frumvarpinu er gengið nokkuð lengra en að afmarka skyldur sveitarfélaga í fráveitumálum. Lagt er til að kveðið verði á um skyldur landeigenda til að sjá til þess að skólp sé hreinsað þar sem hlutverki sveitarstjórna til starfrækslu fráveitna sleppir. Þá er í frumvarpinu að finna ákvæði um rétt til aðgangs að fráveitu sem fyrir er. 4. grein frumvarpsins afmarkar helstu skyldur sveitarfélaga í fráveitumálum. Meginreglan er sú að sveitarfélag ber ábyrgð á uppbyggingu fráveitna í sveitarfélaginu. Sveitarstjórnum er með ákvæðinu ætlað að samþætta áætlanir um fráveitur við skipulagsgerð. Talið er rétt að leggja ótvíræða framkvæmdarskyldu á sveitarfélög í þéttbýli, enda verður fráveitum vart komið við á þeim svæðum á annan hátt en með sameiginlegu kerfi fyrir alla íbúa. Einnig var talið nauðsynlegt að sveitarstjórn beitti sér fyrir því að skólpi og ofanvatni væri safnað saman með safnkerfi og sameiginlegu hreinsivirki í dreifbýli. Þykir ástæða til að kveða á um í lögum með skýrari hætti, en nú er gert, á hvaða svæðum skuli koma á fót safnkerfi og sameiginlegu hreinsivirki sem og hver ber þá skyldu. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir því að sveitarstjórn setji í deiliskipulag ákvæði um safnkerfi og sameiginlegt hreinsivirki þar sem þess er þörf. Með þeim hætti næst fram sú samþætting sem ég gat um hér áðan. Jafnframt kemur fram að sveitarstjórn skuli senda áætlun um nýjar og endurbættar fráveitur til heilbrigðisnefndar. Með þessu er leitast við að tryggja samfellu og samræmi við lög um hollustuhætti og mengunarvarnir. Meginreglan er því sú að safnkerfi og sameiginlegt hreinsivirki sé til staðar. Telji sveitarstjórn hins vegar ekki þörf á að setja ákvæði um safnkerfi og sameiginlegt hreinsvirki á viðkomandi svæði, svo sem ef kostnaður er óvenjumikill miðað við umhverfislegan ávinning, getur heilbrigðisnefnd heimilað að beitt sé öðrum lausnum. Þetta ákvæði, þ.e. að meta megi hvort raunveruleg þörf sé á safnkerfi, er í samræmi við tilskipun um hreinsun skólps í þéttbýli sem innleidd var með reglugerð um fráveitur og skólp. Með þessum hætti er undirstrikað að safnkerfi og sameiginlegt hreinsivirki sé meginregla á framangreindum svæðum og frávik frá því þurfa að vera vel rökstudd. Lagt er til í frumvarpinu að sveitarstjórn sé heimilt að koma á fót og starfrækja fráveitur í dreifbýli. Getur það haft í för með sér minni neikvæð umhverfisáhrif en ef um er að ræða mörg stök hreinsivirki og stuðlað að hagkvæmni í landnotkun. Er sveitarfélagi því heimilt að ganga lengra en því er skylt. Þar sem sveitarfélag hyggst nýta heimild sína hefur það forgangsrétt til fráveituframkvæmda utan þéttbýlis. Samkvæmt frumvarpinu eiga fráveitur sem sveitarfélög setja á fót að vera í eigu sveitarfélaga. Þó er gert ráð fyrir að heimilt sé að fela félagi í meirihlutaeigu sveitarfélaga skyldur og réttindi til uppbyggingar, reksturs og eignarhalds fráveitna. Það fyrirkomulag að fráveitur séu í eigu sveitarfélaga er talið tryggja best þjónustu til handa íbúum sveitarfélaganna. Þar sem sveitarfélagi er skylt að reka og koma á fót fráveitu skal það, samkvæmt tillögum frumvarpsins, hafa einkarétt til þess. Sama gildir þar sem sveitarfélag nýtir forgangsrétt sinn til að koma á fót fráveitu. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um svæði þar sem skyldum sveitarfélaga sleppir og sveitarfélög nýta ekki heimildir sínar til að koma á fót fráveitu. Kveðið er á um skyldu landeigenda til að sjá til þess að skólp sé hreinsað þar sem sveitarstjórn nýtir ekki heimild sína. Einnig er kveðið á um að landeigandi skuli koma á fót fráveitu þar sem frístundabyggð er skipulögð. Er þetta talið afar mikilvægt í ljósi sívaxandi fjölda frístundahúsa, en ráðuneytið hefur kynnt þetta ákvæði fyrir Landssambandi sumarhúsaeigenda. Í IV. kafla frumvarpsins er fjallað um fráveitulagnir. Eiganda húseignar er skylt að annast lagningu heimæða á sinn kostnað en eigandi fráveitu sér um lagningu og viðhald allra fráveitulagna. Þá er kveðið á um rétt til tengingar við fráveitu. Í V. kafla frumvarpsins eru ákvæði um gjaldtöku fyrir tengingu og afnot af fráveitukerfi. Gjaldtökuákvæðin í frumvarpinu eru skýrari en í gildandi lögum. Samkvæmt frumvarpinu skal stjórn fráveitu semja gjaldskrá þar sem kveðið er nánar á um greiðslu og innheimtu gjalda. Nýmæli er að finna í frumvarpinu varðandi losun í fráveitukerfi sveitarfélags frá atvinnustarfsemi eða vegna losunar sem er frábrugðin losun frá heimilum. Í þessum tilfellum er heimilt að innheimta gjald miðað við innrennsli vatns. Þegar vatn er notað til framleiðslu og því er ekki veitt í fráveitukerfi má notandi mæla notkun vatnsins og einungis greiða fyrir það frárennsli sem frá starfseminni kemur. Þetta getur t.d. átt við um gosdrykkjaframleiðslu eða átöppunarverksmiðjur. Einnig er lagt til að heimilt verði að innheimta sérstakt aukagjald ef frárennsli er svo mengað að það leiði til sérstakra aðgerða við fráveitukerfið. Þetta getur til að mynda átt við þegar mengandi starfsemi fær tímabundna undanþágu frá starfsleyfi vegna viðgerða eða viðhalds á mengunarvarnabúnaði. Ákvæðið tekur mið af sambærilegu ákvæði í dönskum lögum og mengunarbótareglu sem er ein af meginreglum umhverfisréttarins. Í VI. kafla frumvarpsins eru ýmis ákvæði. Þar er kveðið á um aðgang að fráveitu sem fyrir er og aðgang að landi vegna fráveituframkvæmda, þ.m.t. eignarnám. Þá er einnig kveðið á um hlutlæga bótaábyrgð vegna tjóns á fráveitu vegna losunar. Að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga voru forsendur kostnaðaráhrifa vegna frumvarpsins metnar í umhverfisráðuneytinu í samræmi við samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga. Ekki er gert ráð fyrir teljandi kostnaðarauka hjá sveitarfélögum frá þeim kröfum sem eru í lögum í dag. Eins og áður segir eru í frumvarpinu skyldur sveitarfélaga auknar að því leyti að þeim er gert skylt að koma á fót og starfrækja fráveitu í þéttbýli. Í reynd hefur lengi verið litið svo á að uppbygging og rekstur fráveitna í þéttbýli sé verkefni sveitarfélaga og því í raun ekki um nýjan kostnað að ræða. Verði frumvarpið að lögum getur mögulegur kostnaðarauki fyrir sveitarfélög einkum falist í ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að tengingar í einkaeign sem lagðar hafa verið fyrir gildistöku laganna verði eign fráveitu í framhaldi af endurnýjun þeirra. Verður fráveitu skylt að yfirtaka tengingu frá stofnæð að lóðamörkum sveitarfélagsins ef eigandi tengingar óskar eftir því. Að auki má vænta þess að sveitarfélög verði fyrir auknum kostnaði vegna ákvæðis 4. gr. þar sem segir að sveitarstjórn setji í deiliskipulag ákvæði um safnkerfi og sameiginlegt hreinsivirki þar sem þess er þörf. Gert er ráð fyrir að gjaldtökuheimildir samkvæmt frumvarpinu nægi til þess að standa undir nauðsynlegum framkvæmdum sveitarfélaganna þannig að ekki verði um útgjöld að ræða umfram gjaldtöku. Ekki verður séð að frumvarpið, verði það óbreytt að lögum, hafi áhrif á kostnað ríkissjóðs. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfisnefndar.

Virðulegur forseti. Það er ánægjuefni að fá frumvarp þetta til umfjöllunar Alþingis og hv. umhverfisnefndar og má segja að það sé löngu tímabært að skýrt og greinilega sé kveðið á um það í lögum hverjar skyldur aðila, einkum í þéttbýli, til lagningar á fráveitu eru. Á þessu sviði hefur verið unnið gríðarlega mikið og gott starf á vegum sveitarfélaganna sl. 15 ár og í raun og veru hefur verið lyft þar grettistaki, m.a. í tengslum við innleiðingu tilskipana en það var Evrópusamstarfið sem varð mönnum hvatning á sínum tíma til þess að taka sér tak hér á landi í frárennslismálum sem veitti víða ekki af, ekki síst hjá okkur hér í þéttbýlinu. Það lýsir kannski um sumt þeim viðhorfum sem áður voru nokkuð rík að sú gjaldtaka eða skattlagning sem menn lögðu á í tengslum við þá uppbyggingu alla var á stundum í pólitískri orðræðu okkar kölluð „skítaskattur“ og þótti ekki mjög fín. Núna 15 árum síðar er sannarlega búið að vinna mikið starf á vegum sveitarfélaganna. Þau eiga hrós skilið fyrir það og er ánægjuefni að samkomulag sé á milli allra helstu málsaðila um hvernig best verði skerpt á lagaskyldum aðila og tryggt að framkvæmdin sé öll hin besta. Ég tel að sú íþyngjandi ákvörðun um að sveitarfélögin eignist einkaæðar við endurnýjun þeirra sé sannarlega tímabær og verði til þess að auka skilvirkni í þessum rekstri með svipuðum hætti og var þegar vatnsveiturnar tóku að eigin frumkvæði yfir heimaæðar til þess að leysa mörg vandamál sem upp gátu komið þegar einstaklingar höfðu ekki bolmagn til þess að endurnýja lagnir sínar. Er miklu eðlilegra að þær stofnanir sem sjá um innviðina í samfélaginu beri kostnað af þessu og dreifi honum yfir lengri tíma og stærri hóp.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir framsöguna með þingmálinu sem hér er til umfjöllunar en það er frumvarp til laga um uppbyggingu og rekstur fráveitna. Ég segi það strax í upphafi að ég tel eins og síðasti ræðumaður að það sé löngu tímabært að sett verði heildarlöggjöf um starfsemi fráveitna í landinu. Ég tel að það sé mjög til bóta að skilgreina þá starfsemi og þær skyldur sem löggjafinn hyggst setja á herðar m.a. sveitarfélögunum varðandi uppbyggingu og rekstur slíks kerfis. Þess vegna held ég ekki að ástæða sé til þess að ætla annað en að um þetta mál geti í öllum meginatriðum verið nokkuð góð samstaða á þinginu og í hv. umhverfisnefnd sem fær málið til meðferðar. Það eru þó nokkur atriði sem ég vil aðeins fjalla um í þessu samhengi og byrja á því að rifja það upp að á tíunda áratug síðustu aldar var farið af stað með heilmikið átak til þess að koma fráveitumálum í landinu, einkum og sér í lagi á þéttbýlisstöðum, í viðunandi horf frá því sem áður hafði verið. Það er rétt sem komið hefur fram að það byggðist m.a. á tilskipun frá Evrópusambandinu þótt út af fyrir sig hefði verið hægt að fara í framkvæmdir á sviði fráveitumála burt séð frá henni. Sveitarfélög og aðrir aðilar - þá ríkið eftir atvikum - geta tekið ákvörðun um slíkt. Engu að síður er það staðreynd að tilskipunin sem var þá hluti af EES-samningnum fól í sér að það var skylda að fara í heilmiklar framkvæmdir við hreinsun strandlengju og við að koma fráveitumálunum í viðunandi horf. Það hefur sannarlega verið gert allvíða. Jafnframt var ákveðið á þeim tíma að ríkið mundi koma að fjármögnun þess viðamikla verkefnis með því að endurgreiða virðisaukaskatt af þessum framkvæmdum. Upphaflega átti að gefa tíu ár, frá 1995 til 2005, til þess að koma þeim verkefnum sem lögin eða tilskipunin tók til í framkvæmd og átti ríkið að koma inn í framkvæmdina með þeim hætti. Það er alveg ljóst að kostnaður við þessar fráveituframkvæmdir hefur reynst sveitarfélögunum gríðarlega mikill. Það er reyndar rétt sem hæstv. umhverfisráðherra sagði í framsöguræðu sinni, að þessi mál séu nú þegar á hendi sveitarfélaganna og þau líti á þau sem skylduverkefni þó að það hafi ekki verið bundið í lög. Hæstv. ráðherra sagði að þar af leiðandi væri ekki mikið um nýjan kostnað en þó verður að halda því til haga að í gegnum árin frá því að þessi tilskipun var innleidd hefur kostnaður sveitarfélaganna verið geysilega mikill en tölur eru ef til vill á reiki um það. Í skýrslu sem utanríkisráðherra lagði hér fram á Alþingi að beiðni minni og annarra þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þar sem óskað var eftir því að ráðherra flytti skýrslu um skuldbindingar íslenskra sveitarfélaga í EES-samningnum, kemur fram um fráveitumálin á bls. 19 í þeirri skýrslu sem er á þskj. 875 frá síðasta löggjafarþingi, að árið 1993 hafi verið lagt mat á kostnað við að koma þessum málum í viðunandi horf á Íslandi. Hann hafi þá numið á verðlagi þess tíma, 1993, 10–12 milljörðum. Gert var ráð fyrir því að framlag ríkisins yrði um 200 millj. kr. á ári á þessu tíu ára tímabili, frá 1995–2005, ætti að vera um 20% af heildarkostnaði. Síðar hafa sveitarfélögin metið það svo að kostnaðurinn við fráveituframkvæmdirnar á grundvelli þessarar tilskipunar hafi verið nær 20 milljörðum kr. fyrir sveitarfélögin en framlög ríkisins voru um 2 milljarðar, ef ég man þetta rétt, þ.e. um 10%. Það er því ljóst að sveitarfélögin hafa haft verulegan kostnað af þessari framkvæmd án þess að um það hafi sérstaklega verið samið við þau eða þeim tryggðir sérstakir tekjustofnar til að standa undir öllum þessum kostnaði. Að vísu hafa sveitarfélögin heimildir til þess að innheimta holræsagjald eins og kunnugt er en það er alveg ljóst að þarna er um verulegan kostnað að ræða sem ég tel að liggi enn þá að verulegu leyti óbættur hjá garði, ef svo má segja, gagnvart sveitarfélögunum í landinu í gegnum þessi ár. Ég mun kalla eftir frekari upplýsingum í vinnu nefndarinnar um hvernig þeim málum er háttað og hver staða þeirra er í dag. Aðeins síðan aftur að frumvarpinu. Í 4. gr. er farið í hlutverk sveitarfélaga og það skilgreint annars vegar varðandi hlutverk sveitarfélaganna í þéttbýli og hins vegar í dreifbýli og utan þéttbýlis. Ég velti því upp hvort ekki sé full ástæða til þess að skoða betur skyldur sveitarfélaganna í dreifbýli vegna þess að ég held að víða í dreifbýli séu þessi mál ekki í nægilega góðu lagi. Ég segi það þó með vissum fyrirvara. Það eru áreiðanlega frávik frá því líka en allvíða held ég að þeim málum sé ekki nægilega vel fyrir komið og bendi þá sérstaklega á, sem kemur reyndar fram í frumvarpinu, að það er sívaxandi frístundabyggð í landinu. Það er mikilvægt að fráveitumálin séu líka í góðum farvegi þar. Ég velti því upp hvort hugsanlega þurfi að vera ríkari skyldur til þess að þessi mál séu þar örugglega á hendi sveitarfélaganna eins og í þéttbýli. Í 5. gr. er talað um rekstur fráveitunnar og kveðið á um að sveitarstjórn fari með rekstur og stjórn fráveitna á vegum sveitarfélagsins nema annað rekstrarform hafi sérstaklega verið ákveðið og er þar vísað til 6. gr. Einnig er heimild til þess að gera þjónustusamninga við einkaaðila um rekstur einstakra þátta fráveitunnar. Í gjaldtökuákvæðum er síðan tekið fram að heimilt sé að skipta starfsvæði fráveitu í fráveitusvæði og setja sérstaka gjaldskrá fyrir hvert veitusvæði. Þegar maður les þetta í samhengi veltir maður því fyrir sér hvort verið sé að gefa kost á því að t.d. í stóru þéttbýlissveitarfélagi séu búin til fleiri en eitt svæði sem hugsanlega eru bútuð niður og gerðir samningar við einkaaðila um rekstur á tilteknum hluta, til að mynda í einu hverfi. Það er ekki víst að sá sé tilgangur frumvarpsins yfirleitt en þarna finnst mér vera alla vega vera atriði sem taka þarf til skoðunar. Síðan er í 6. gr. sagt, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn er heimilt að fela stofnun eða félagi sem að meiri hluta er í eigu sveitarfélaga skyldur sínar og réttindi hvað varðar uppbyggingu, rekstur og eignarhald fráveitna samkvæmt lögum þessum.“ Og áfram: „Við ráðstöfun skv. 1. mgr. skal í samningi, eftir því sem við á, kveðið á um eignarrétt á fráveitu, eftirlit sveitarstjórnar með rekstri fráveitunnar og innlausnarrétt sveitarfélagsins á fráveitu og fastafjármunum fráveitunnar auk annarra atriða sem sveitarstjórn telur nauðsynleg.“ Um þetta vil ég segja að ég tel að fráveitan sé eitt af grundvallarveitukerfum og grunnþjónustuþáttum í hverju samfélagi. Þess vegna er það afstaða mín að hún eigi tvímælalaust að vera á hendi opinberra aðila, þ.e. sveitarfélaganna. Hér er að vísu vísað til þess að nú þegar séu einhver dæmi um að félög í eigu sveitarfélaganna séu með þennan rekstur á sínum snærum og þess vegna þurfi að vera þannig um hnútana búið í löggjöfinni að þau geti haldið því áfram. Það er nokkuð sem mér finnst líka mikilvægt að við skoðum. Ég set að minnsta kosti verulegan fyrirvara varðandi eignarréttinn á fráveitunni jafnvel þó að menn kjósi að vera með sérstakt félag - eins og ég þekki hér á höfuðborgarsvæðinu varðandi vatnsveituna, hitaveituna og rafveituna þar sem fráveitan er nú hluti af - sem er að öllu leyti í eigu sveitarfélaganna, ekki bara að meiri hluta. Ég hef vissan fyrirvara á því er varðar eignarréttinn sjálfan. Ég er ekki viss um að það sé heppilegt og vísa til þess sem gerst hefur á undanförnum vikum í samfélagi okkar með hruni bankakerfisins og mörg fyrirtæki farið illa samhliða því, m.a. fyrirtæki sem keypt hafa eignir af sveitarfélögunum sem gegna mikilvægu samfélagslegu hlutverki, svo sem skóla. Þegar þessi fyrirtæki verða gjaldþrota sitja íbúar sveitarfélagsins eftir með sárt ennið og hugsanlegt er að sveitarfélögin þurfi að leysa til sín þessi mannvirki á nýjan leik með ærnum tilkostnaði. Þetta er ekki starfsemi sem er undir samkeppnissjónarmiðum komin nema síður sé. Ég sé ekki fyrir mér að mikil samkeppni verði í fráveitustarfsemi einstakra sveitarfélaga þannig að ég tel enga sérstaka þörf á því að því sé gefið undir fótinn að eignarrétturinn á fráveitunni geti farið til annarra aðila en sveitarfélaganna sjálfra. Það er því atriði sem ég hef fyrirvara á í þessu frumvarpi og mun koma honum frekar á framfæri við vinnu í umhverfisnefnd. Síðan vil ég nefna það sem talað er um varðandi skyldur landeigenda í dreifbýli. Það snýr að því sem ég nefndi áðan um stöðu mála í dreifbýli. Ég velti því alla vega fyrir mér hvort rétt sé að leggja þessar skyldur á landeigendur og með hvaða hætti þeir eigi þá að standa straum af kostnaði við slíkt. Það eru sannarlega gjaldtökuheimildir í þessu frumvarpi en mér finnst að skýra þurfi betur hlutverk sveitarfélaganna sjálfra sem fara jú með umboð almennings og íbúanna í sveitarfélaginu í þessu efni þannig að það sé ekki aðeins á hendi landeigenda, eins og gert er ráð fyrir í 9. gr. um frístundabyggð, að koma á fót fráveitu. Hér er reyndar sagt: „að höfðu samráði við sveitarstjórn“. Þarna finnst mér að frumkvæðið þurfi hugsanlega að vera ríkara hjá sveitarstjórninni sjálfri. Aðeins í lokin, því að tími minn er á þrotum, vil ég nefna 21. gr. sem talað er um reglugerð og segir þar, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og aðra hagsmunaaðila, að setja reglugerð um fráveitur sveitarfélaga þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd fráveitumála.“ Það hefur á stundum komið upp í umræðu um lagafrumvörp þar sem verið er að setja almennar reglugerðarheimildir að eðlilegt sé að reglugerðarheimildir til handa framkvæmdarvaldinu séu skýrar afmarkaðar en hér er gert ráð fyrir, að það sé ekki bara ein grein sem fjallar um almenna heimild ráðherra til að setja reglugerð um hvaðeina óskilgreint sem lýtur að þessum lögum. Ég er þeirrar skoðunar að almennt eigi að vera betur skilgreint í lögum um efni reglugerða, um hvaða þætti laganna ætlast er til að ráðherra geti sett reglugerð en ekki bara með einni allsherjarsetningu eins og hér er lagt til. Virðulegur forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta frumvarp. Eins og ég sagði í upphafi held ég að þetta sé þjóðþrifamál í sjálfu sér og ekki ágreiningur um það burt séð frá einstaka útfærsluatriðum sem hér er gerð grein fyrir. Ég áskil mér og flokki mínum rétt til þess að láta skoða þessi atriði frekar og hugsanlega munum við beita okkur fyrir einhverjum breytingum á frumvarpinu hvað þau varðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir innlegg hans í umræðuna um frumvarp til laga um uppbyggingu og rekstur fráveitna. Margt af því sem þingmaðurinn bendir á hefur verið til umfjöllunar í nefndinni. Það er ástæða til að ítreka að frumvarpið sem slíkt er unnið að frumkvæði sveitarfélaganna og að beiðni þeirra og mjög tímabært að málum sé þannig skipað að lög kveði skýrt á um rekstur fráveitna. Ég vil bregðast við nokkrum atriðum. Ég er þeirrar skoðunar að það sé afar mikilvægt að fráveitur séu í meirihlutaeigu sveitarfélaga og það sé ekkert umsemjanlegt. Þannig á það að vera, almannaþjónustan á að vera í meirihlutaeigu sveitarfélags. Við vitum hins vegar að oft þarf að hafa sveigjanleika í rekstrarformum eins og mörg sveitarfélög hafa nýtt sér. Til að svara spurningunni um svæðin þá er einmitt verið að hugsa um það út frá mismunandi þjónustustigi ef um stór svæði er að ræða sem hafa ekki öll sama þjónustustig. Ég er sammála hv. þingmanni um það að seint verður mikil samkeppni um persónueiningarnar, alla vega er það ekki fyrirsjáanlegt.  Hvað kostnaðinn varðar þá hefur ríkið eins og menn vita endurgreitt virðisaukaskattinn. Vissulega eru þetta mjög miklar upphæðir, háar upphæðir sem sveitarfélögin hafa lagt í þetta, margir milljarðar króna eins og fram kom í máli hv. þingmanns. Ég vil taka fram af þessu tilefni að við lifum nú á miklum niðurskurðartímum, m.a. hefur verið mikil vinna í gangi á undanförnum dögum og vikum við frumvarp til fjárlaga 2009 og menn reyna að skera þar nokkuð niður. Ég hef staðið fast á því að til yrðu peningar í ríkissjóði samkvæmt fjárlagafrumvarpi næsta árs til að endurgreiða þær 200 millj. kr. sem lögum samkvæmt eiga að fara til að endurgreiða framkvæmdir á þessu ári, árinu 2008, sem er lögum samkvæmt síðasta árið eftir framlengingu sem sú endurgreiðsla fer fram. Hvort síðan eigi að grípa til annarra ráðstafana verður í raun að vera viðræða á milli ríkis og sveitarfélaga og það er náttúrlega eitt af þeim mörgu verkefnum sem þarf að ræða um útfærslu á milli ríkis og sveitarfélaga. Ég vil að lokum þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna um þetta frumvarp og vænti þess að það fái góða umfjöllun í umhverfisnefnd.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir viðbrögðin við ræðu minni. Það er tvennt sem ég mundi vilja hnykkja á eða inna hæstv. ráðherra eftir og það er um eignarhaldið. Við erum bersýnilega alveg sammála um að það er ekki fyrirséð mikil samkeppni í þessum málaflokki og ég er sammála hæstv. ráðherra um að það má vera og þarf að vera sveigjanleiki í kerfinu. En um eignarhaldið á þessu grunnveitukerfi, að það sé ótvírætt hjá sveitarfélögunum, er ráðherra sammála því viðhorfi? Telur ráðherra að skoða þurfi hvort staðan sé þannig, sem ég er ekki viss um, að framlengja þurfi þetta ákvæði enn einn ganginn hvað varðar endurgreiðslur ríkisins á hlutdeildinni í stofnkostnaði við þessar framkvæmdir, þ.e. þær 200 milljónir sem verið hafa?

Frú forseti. Ég tel ótvírætt að fráveiturnar verði að vera í meirihlutaeigu sveitarfélaga eins og kveðið er á um í frumvarpinu. Ég tel það mjög mikilvægt og ég sé í raun ekki í fljótu bragði hverjir aðrir mundu vilja kaupa sig inn í það fyrirtæki en þó er aldrei að vita, en meirihlutaeigan verður að vera sveitarfélagsins þannig að sú almannaþjónusta sé ótvírætt á hendi þess. Hvað varðar endurgreiðsluna, sem er í raun annað mál, þá var eins og þingmenn vita fyrst ákveðið að framkvæma hana á árunum 1995–2005, í tíu ár, og það var síðan framlengt um þrjú ár. Þá var um það rætt í hv. umhverfisnefnd, sem ég átti sæti í þá, að þar með væri því lokið. En eigi að taka upp viðræður um að framlengja þetta eða halda því áfram með öðrum hætti þá er það eitthvað sem ég held að taka verði upp í formlegum viðræðum á milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og ríkisins, væntanlega fjármálaráðuneytis og umhverfisráðuneytis, ef það á að gerast og ef það er vilji manna almennt. Ég skal ekki útiloka það en ég minni á að þegar endurgreiðslan var framlengd um þrjú ár var það skilningur manna að þar með væri því ferli lokið.

Frú forseti. Það var aðallega þetta sem ég vildi fá fram en kannski líka hvort staða þessara mála væri slík að það væri þrátt fyrir allt það miklu ólokið að efnislegt tilefni væri til að framlengja þetta. Ég veit ekki hver staðan er nákvæmlega í þessu efni þannig að þetta er bara spurning af minni hálfu hvort staðan kunni að vera sú að þess þurfi, og kannski ekki síst í ljósi þeirra efnahagsaðstæðna sem núna eru að það sé þá a.m.k. einhver hvati fyrir þau sveitarfélög sem enn kunna að eiga eftir að ljúka þessum málum hjá sér að þau dragi ekki úr því heldur sé einhver innibyggður hvati hvað það snertir að ljúka þeim framkvæmdum. Ég heyri að við ráðherra erum meira og minna sammála um eignarhaldið, það er kannski aðeins blæbrigðamunur á því. Ráðherrann segir að sveitarfélögin þurfi að eiga meiri hluta og ég gerði grein fyrir þeim viðhorfum mínum að ég sé enga sérstaka þörf fyrir að opna á eignarhald fyrir aðra aðila en sveitarfélögin á þessari grunnveitu af því að hún er þess eðlis að hún verður á ábyrgð sveitarfélaganna og það verður engin samkeppni á þessu sviði. Þetta snýst meira um að kannski sé óþarfi að opna á það eins og frumvarpið gerir ráð fyrir en þá umræðu er að sjálfsögðu hægt að taka áfram á vettvangi umhverfisnefndar.

Frú forseti. Ég hygg að það væri ráð að fara yfir það í hv. umhverfisnefnd hvaða sveitarfélög það eru nákvæmlega - þau eru nokkuð mörg en þau eru mjög fámenn - sem hafa ekki komið sér upp almennilegum fráveitum. Ég hygg að flest eða næstum öll sveitarfélög á landinu sem hafa kost á því að koma fráveitumálum sínum þannig fyrir, fjölmenn sveitarfélög, að geta haft fráveitu út í sjó séu búin að því eða vinni í því og það skýrir auðvitað að þorri landsmanna hefur þessa þjónustu nú þegar. Ég er ekki frá því að að skoða þurfi sérstaklega aðstæður þeirra sveitarfélaga, bæði fjárhagslegar og landfræðilegar, sem eiga eftir að gera slíkt, hvort yfir höfuð er mögulegt að gera það með þeim hætti sem hingað til hefur verið gert eða hvort finna þurfi einhverjar aðrar lausnir á því. Ég vil ekki útiloka neitt í því en ég vil heldur ekki lofa upp í ermina á mér að það þýði að þá verði áframhald á endurgreiðslunum, af því að það er eins og hv. þingmenn vita hluti af þeim samræðum sem þurfa að fara fram milli ríkis og sveitarfélaga um tekjuöflun, tekjustofna og annað slíkt og hvort setja eigi önnur lög um það.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um náttúruverndaráætlun 2009–2013 þar sem lagt er til að 13 svæði verði friðlýst á þessu tímabili. Þingsályktunartillagan hefur verið unnin á grundvelli 65. gr. laga um náttúruvernd, nr. 44/1999, sem kveður á um að umhverfisráðherra skuli láta vinna náttúruverndaráætlun fyrir landið allt á fimm ára fresti og leggja hana fyrir Alþingi. Þetta er í annað sinn sem mælt er fyrir þingsályktunartillögu af þessu tagi, en gildistími fyrstu heildstæðu náttúruverndaráætlunarinnar er 2004–2008 og rennur því út í lok þessa árs. Skipulagt náttúruverndarstarf á Íslandi nær auðvitað mun lengra aftur í tímann. Fyrstu náttúruverndarlögin voru samþykkt 1956 og mörg svæði og náttúrufyrirbæri hafa verið friðlýst síðan þá á grundvelli laga um náttúruvernd og á grundvelli sérlaga. Með heildstæðri náttúruverndaráætlun er hins vegar stefnt skipulega að því að setja upp net friðlýstra svæða sem tryggi verndun lífríkis og jarðminja sem þarfnast verndar, byggt á vísindalegum rannsóknum og kortlagningu á náttúru Íslands, greiningu á alþjóðlegum skuldbindingum og faglegu mati á verndargildi. Nú eru um 96 friðlýst svæði á landinu sem ná yfir nær 20% af flatarmáli Íslands. Nokkur nýmæli eru í náttúruverndaráætlun 2009–2013 og má þar nefna að í fyrsta sinn er stefnt að því að friðlýsa vistgerðir annars vegar og hryggleysingja og búsvæði þeirra hins vegar. Flest svæðanna á áætluninni eru hins vegar friðlýst í því skyni að vernda sjaldgæfar plöntur og vaxtarstaði þeirra. Einnig er lagt til að friðlýstar verði 160 tegundir mosa, fléttna og háplantna sem er mesta friðun tegunda sem ráðist hefur verið í. Gerð er tillaga um eitt svæði vegna jarðfræðiminja, Langisjór og nágrenni. Það svæði verður hluti af Vatnajökulsþjóðgarði, en hið sama gildir um fjögur önnur svæði á áætluninni. Vatnajökulsþjóðgarður er nú þegar orðinn stærsti þjóðgarður í Evrópu og stærsta verkefni í náttúruvernd sem Íslendingar hafa ráðist í. Nú vil ég telja upp þau svæði sem tillagan gerir ráð fyrir að friðlýsa á tímabilinu 2009–2013. Fyrst vil ég gera grein fyrir sex svæðum sem lagt er til að verði friðlýst til að styrkja friðun sjaldgæfra plöntutegunda: Snæfjallaströnd–Kaldalón við norðanvert Ísafjarðardjúp er mikilvægt svæði fyrir margar sjaldgæfar háplöntur. Gerpissvæðið sem kennt er við austasta tanga Íslands er þekkt fyrir sérstætt gróðurfar, en á svæðinu finnast allnokkrar sjaldgæfar háplöntutegundir. Svæðið er vinsælt til útivistar. Tvö skógarsvæði á Fljótsdalshéraði eru á náttúruverndaráætlun, Eyjólfsstaðaskógur og Egilsstaðaskógur. Þau eru m.a. merkileg fyrir fjölda sjaldgæfra fléttna sem þrífast sem ásætur á birki, en að auki vaxa þar sjaldgæfar tegundir háplantna. Tvö svæðanna, skóglendi við Hoffell og Steinadal í Suðursveit, er lagt til að friðlýsa sem hluta af stækkun Vatnajökulsþjóðgarðs, en þau eru fyrst og fremst verndarþurfi vegna gróðurfars og sjaldgæfra plantna. Þrjú svæði á hálendi Íslands verða friðlýst einkum vegna sérstæðra vistgerða ef áætlunin nær fram að ganga. Hvað eru vistgerðir? kann nú einhver að spyrja. Vistgerðir eru landeiningar sem búa yfir ákveðnum eiginleikum hvað varðar loftslag, berggrunn, jarðveg, gróður og dýralíf og henta mjög vel til að skilgreina svæði út frá náttúrufræðilegum forsendum og til að meta verndargildi þeirra. Þetta er í fyrsta sinn sem lagt er til að vistgerðir verði friðlýstar á Íslandi, en þau svæði sem vernda á út frá þessum forsendum eru eftirfarandi: Hluti Skaftáreldahrauns, með því að færa út mörk Vatnajökulsþjóðgarðs, sem áður tilheyrði friðlandi umhverfis Lakagíga. Með því á að vernda svokallaða breiskjuhraunavist sem þekkist líklega ekki utan Íslands en við Íslendingar þekkjum hana sem samfelldar mosaþembur á hraunbreiðum. Lagt er til að Orravatnsrústir verði friðaðar en þar er að finna rústamýravist og sérstæðasta freðmýrasvæði landsins. Lagt er til að mörk friðlandsins í Þjórsárverum verði færð út þannig að það nái yfir allt votlendi veranna. Þar með mundu bætast við nokkur rústamýrasvæði sem eru utan friðlandsins, auk þess sem ákvæði stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar um verndun hins sérstæða votlendis veranna væru uppfyllt. Jafnframt yrðu friðlýsingarskilmálar þar styrktir og bann lagt við röskun innan svæðisins. Þá er æskilegt að styrkja friðun Guðlaugstungna í sama skyni. Að auki er lagt til að ráðist verði í almenna friðlýsingu þessara tveggja vistgerða, breiskjuhraunavistar og rústamýravistar, með vísun til 53. gr. náttúruverndarlaga. Nú er í fyrsta sinn lagt til að dýrategundir verði friðaðar samkvæmt lögum um náttúruvernd, en þar er um að ræða þrjár tegundir sjaldgæfra hryggleysingja og búsvæði þeirra. Friðlýst verði búsvæði tjarnaklukku í tjörnum á Innrihálsi í Berufirði, búsvæði bjöllutegundarinnar tröllasmiðs í Undirhlíðum í Nesjum og búsvæði snigilsins brekkubobba í hvannstóði undir Reynisfjalli. Aðeins eitt svæði er í áætluninni þar sem áherslan er fyrst og fremst á jarðfræði. Langisjór og nánasta umhverfi hans verða friðlýst samkvæmt þingsályktunartillögunni og svæðið fellt inn í Vatnajökulsþjóðgarð. Á svæðinu gefur að finna, eins og víðar í þjóðgarðinum, einstakt samspil jarðelds og jökla við landmótun. Eldgjársprungan liggur um svæðið austanvert, en hún er lengsta gígaröð sem gosið hefur á landinu á sögulegum tíma eins og menn þekkja. Hæstv. forseti. Þetta eru þau 13 svæði sem lagt er til að verði friðlýst á næstu fimm árum á grundvelli náttúruverndaráætlunar 2009–2013. Við val á þessum svæðum voru hafðar til grundvallar tillögur nefndar sem skipuð var fulltrúum umhverfisráðuneytisins, Náttúrufræðistofnunar Íslands og Umhverfisstofnunar. Einnig var haft samband við sveitarstjórnir á viðkomandi svæðum og landeigendur til að kanna vilja þeirra, reyndar án nokkurra skuldbindinga af þeirra hálfu. Framkvæmd friðlýsingar er eins og kunnugt er ferli sem unnið er í samvinnu við sveitarstjórnir og landeigendur og þá verður kveðið nánar á um mörk svæðanna, kvaðir sem fylgja friðlýsingunni og hvernig friðlýsingin fellur sem best að annarri landnotkun. Samkvæmt náttúruverndarlögum skiptast friðlýst svæði í fimm flokka eftir eðli, tilgangi og markmiði verndunar. Það eru þjóðgarðar, friðlönd, náttúruvætti, tegundir lífvera og búsvæði þeirra, vistgerðir og vistkerfi og fólkvangar. Í flestum tilvikum er ljóst hvaða flokka svæðin 13 falla í, svo sem þau sem felld verða inn í Vatnajökulsþjóðgarð, en í einhverjum tilvikum getur þar verið um ákvörðun að ræða í friðlýsingarferlinu. Umhverfisstofnun hefur umsjón með framkvæmd friðlýsingar í samvinnu við viðkomandi sveitarstjórnir og landeigendur. Ég vil nú víkja nokkrum orðum að framkvæmd náttúruverndaráætlunar. Ég ætla fyrst að fjalla um framkvæmd þeirrar áætlunar sem nú er að renna sitt skeið á enda og síðan hvernig náttúruverndaráætlun tengist öðru skyldu starfi, svo sem rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða. Eins og fram hefur komið er þessi áætlun önnur í röðinni, en fyrsta heildstæða náttúruverndaráætlunin er í gildi til loka þessa árs. Á því tímabili bar hæst stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs sem er ekki einungis stærsti þjóðgarður Evrópu, heldur án efa einn sá merkasti þar sem hvergi í álfunni er hægt að sjá landmótunaröflin að störfum með eins greinilegum hætti og þar. Uppbygging þjóðgarðsins hefur hafist með myndarlegum hætti og ég tel víst að hann verði hornsteinn í ferðaþjónustu og ímynd landsins í framtíðinni og að vegur hans og hróður muni vaxa enn. Hvað önnur svæði varðar er staðan fjarri því að vera góð. Aðeins hefur verið lokið við friðlýsingu eins svæðis, Guðlaugstungna–Álfgeirstungna, af 14 á fimm árum og annað svæði, Vatnshólsskógur í Skorradal, er á lokastigi og líklega komið í auglýsingu. Mikil vinna hefur verið unnin við flest svæðanna 14 og er stefnt að því að ljúka friðlýsingu sem flestra þeirra auk hinna nýju svæða sem hér hafa verið kynnt. Ljóst er að nokkur andstaða er meðal viðkomandi landeigenda við friðlýsingu sumra svæða og einnig má spyrja hvort friðlýsingarferlið sé of þungt í vöfum eða hvort áform um friðlýsingu kalli fram neikvæð viðbrögð, e.t.v. að óþörfu. Rétt er að nefna að nokkur svæði utan náttúruverndaráætlunar hafa verið friðlýst á undanförnum árum, oft að frumkvæði sveitarfélaga sem sýnir að víða er skilningur og metnaður á sviði náttúruverndar hjá sveitarfélögunum í landinu. Ég hyggst ræða væntanlegar friðlýsingar við sveitarstjórnir og heimamenn á næsta ári og skoða hvað hægt sé að gera til að þær gangi hraðar og auðveldar fyrir sig. Í ljósi reynslunnar tel ég líka rétt að umhverfisráðherra geri Alþingi grein fyrir framkvæmd náttúruverndaráætlunar árlega. Ég kynnti hér í haust í fyrsta sinn skýrslu umhverfisráðherra til Alþingis um umhverfismál og tel að slíkar reglubundnar skýrslur séu réttur vettvangur til að skýra frá framkvæmd náttúruverndaráætlunar. Ég vil heldur ekki útiloka að á tímabilinu verði hægt að friðlýsa fleiri svæði en nú má finna í náttúruverndaráætlun. Það kann að ráðast af frumkvæði sveitarstjórna í einhverjum tilvikum, en einnig af öðru starfi sem unnið er undir merkjum náttúruverndar og sjálfbærrar þróunar. Nú er unnið að gerð rammaáætlunar um vernd og nýtingu náttúrusvæða þar sem raða á mögulegum virkjunarkostum eftir hagkvæmni þeirra og verndargildi viðkomandi svæða. Þegar þeirri vinnu lýkur á næsta ári gefst tækifæri til þess að skoða mögulega friðlýsingu þeirra svæða sem metin eru verðmætust út frá náttúruverndarsjónarmiðum eftir þeirri aðferðafræði sem notuð er við rammaáætlunina. Þar á m.a. að meta verndargildi háhitasvæða, en ljóst er að mörg verðmætustu náttúruverndarsvæði landsins eru háhitasvæði. Við verðum að velja hver þeirra við viljum nýta til frekari raforkuframleiðslu og hver við viljum nýta sem náttúrugersemar með verndun. Samhliða framkvæmd náttúruverndaráætlunar 2009–2013 þarf að vinna að undirbúningi þriðju áætlunarinnar og styrkja vísindalegan grunn náttúruverndar með rannsóknum og mati á verndargildi. Hæstv. forseti. Metinn hefur verið lauslega kostnaður við framkvæmd náttúruverndaráætlunar fyrir þau 13 svæði sem áætlunin tekur til. Heildarkostnaður við áætlunina á tímabilinu er áætlaður 67 millj. kr. á verðlagi ársins 2008. Þar af er stofnkostnaður 50 millj. kr. en heildarrekstrarkostnaður er 17 millj. kr. Eykst hann á tímabilinu eftir því sem friðlýsingum vindur fram. Þannig verður árlegur rekstrarkostnaður allt að 6,5 millj. kr. á ári þegar friðlýsingum er að fullu lokið á árinu 2013 samkvæmt áætluninni. Sá fyrirvari er gerður á mati á kostnaði náttúruverndaráætlunar 2009–2013 að í kjölfar friðlýsingar má reikna með að frekari uppbyggingar sé þörf á einhverjum þessara svæða með tilliti til aðgengis, þjónustu og frekari landvörslu. Í þeim tilfellum verða lagðar fram fjárlagabeiðnir þar að lútandi. Ég vil ítreka að þetta mat á kostnaði er miðað við að ná fram lágmarkskröfum friðunar en ekki að byggja upp viðkomandi svæði fyrir fræðslu og vaxandi útivist. Ég held að fé til náttúruverndar sé vel varið og að það muni eiga við í vaxandi mæli á komandi árum. Náttúra Íslands er sérstök og yfirgnæfandi fjöldi erlendra ferðamanna sem hingað kemur nefnir náttúruna sem helstu ástæðu heimsóknar sinnar. Náttúran er samofin þjóðarvitundinni og vernd hennar er jafnmikilvæg og vernd tungunnar og menningararfsins. Ég tel rétt að skoða hvort við getum aukið framlög til náttúruverndar með mörkuðum tekjustofni, svo sem af þeirri starfsemi sem helst nýtir náttúruverndarsvæðin eins og ferðaþjónustan gerir. Ég tel að þar sé einfaldlega um eðlilegan viðhaldskostnað að ræða, að náttúruvernd sé grundvöllur sjálfbærrar nýtingar þeirrar auðlindar sem felst í náttúru landsins, lífríki, landslagi og sérstæðum náttúrufyrirbærum. Uppbygging landvörslu, göngustíga og fræðslu á friðlýstum svæðum gerir okkur kleift að byggja upp ferðaþjónustu samhliða verndun náttúrunnar. Sums staðar er friðlýsing einföld aðgerð þar sem sérstætt lífríki eða jarðmyndanir fá lagalega vernd með auglýsingu án mikilla kvaða eða framkvæmda á svæðinu. Á öðrum stöðum er æskilegt og jafnvel nauðsynlegt að ráðast í stígagerð og aðrar framkvæmdir og víða eru tækifæri til að byggja upp útivistarsvæði á friðlýstum svæðum í formi fólkvanga og jafnvel þjóðgarða. Vernd náttúru landsins er langtímaviðfangsefni sem er byggt á þekkingu á náttúrunni og virðingu fyrir henni og framkvæmt í samvinnu stjórnvalda, landeigenda og alls almennings. Náttúruverndaráætlun gegnir þar lykilhlutverki. Sú áætlun sem hér er lögð fram er byggð á vísindalegri þekkingu og faglegu mati á náttúru landsins og ég vonast til þess að umhverfisráðuneytið og stofnanir þess geti hrundið henni í framkvæmd í góðri samvinnu við sveitarstjórnir og heimamenn á hverjum stað og með reglulegri upplýsingagjöf til Alþingis sem ég geri mér vonir um að samþykki þessa tillögu Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir meginþætti tillögu til þingsályktunar um náttúruverndaráætlun 2009–2013 og legg til að tillögunni verði að lokinni fyrri umr. vísað til umfjöllunar í hv. umhverfisnefnd.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir að loksins skuli komin fram ný náttúruverndaráætlun en lýsi því jafnframt yfir að ekki er seinna vænna því að samkvæmt starfsáætlun þingsins eru fjórir þingfundadagar eftir fram að jólahléi. Það er auðvitað ekki nokkurt lag að hæstv. umhverfisráðherra skyldi ekki hafa getað komið þessu máli fyrr inn í þingið því varla trúi ég að svo mikið álag hafi verið í umhverfisráðuneytinu vegna efnahagsmálanna að það hefði tafið vinnuna þar. Ég hef ekki haft tækifæri til þess að kynna mér greinargerðina með þessu þingmáli nægilega vel til þess að geta haldið jafnefnismikla ræðu og ég gjarnan vildi. Ég vil þó fagna því sérstaklega að hér skuli farið fram með þeim hætti sem við getum lesið, að það séu svona fjölbreytilegar verndartegundir, getur maður sagt, plöntusvæði, dýrasvæði, vistgerðir og jarðfræðisvæði sem hér falla undir. Ég vil þó sérstaklega staldra við tvö svæði eða þrjú svæði reyndar sem gleður hjarta mitt að sjá á áætluninni. Það er í fyrsta lagi Gerpissvæðið sem við vinstri græn lögðum mjög mikla áherslu á að færi inn á síðustu náttúruverndaráætlun, í öðru lagi Langisjór og nágrenni hans sem verður hluti af Vatnajökulsþjóðgarði og í þriðja og síðasta lagi stærra friðland í Þjórsárverum. Þetta vil ég nefna sérstaklega en jafnframt vil ég segja að þetta eru orð og áform og ég bíð síðan eftir því að sjá efndirnar, því að það eru auðvitað gríðarleg vonbrigði hvernig til hefur tekist með náttúruverndaráætlunina sem hefur verið í gildi frá 2004, að á því tímabili skuli einungis hafa náðst að friðlýsa eitt af þeim 13 svæðum sem voru sett á þá náttúruverndaráætlun. Hvort þar er um að ræða sleifarlag innan ráðuneytisins, skort á vilja eða skort á undirbúningi, sem vel kann að vera, skal ég ekki dæma um en ég vona einlæglega að hér hafi undirbúningur verið með þeim hætti að ekki þurfi svipað að verða upp á teningnum þegar við horfum yfir farinn veg að fjórum árum liðnum. Og eins og starfshópurinn sem hefur undirbúið þessa áætlun kemst að orði í skýrslu sinni og getið er um í greinargerðinni þá skiptir það okkur verulegu máli að ekki verði gerð sömu mistök og gerð hafa verið á síðustu fjórum árum og að sú þekking sem menn hafa nú verði nýtt til þess að girt verði fyrir að við þurfum að standa hér að fjórum árum liðnum og jafnlítið hafi gerst. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. umhverfisráðherra skuli gefa yfirlýsingu og fyrirheit um að hún hyggist gefa þinginu skýrslu árlega um náttúruverndaráætlunina. Hingað til hefur það verið þannig að við almennir þingmenn höfum þurft að ganga eftir því við hæstv. ráðherra hvernig gangi með friðlýsinguna og lopinn hefur verið teygður og við höfum lítið fengið út úr þeim umræðum. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að hér skuli verða breyting á og treysti því að innihaldsrík umfjöllun verði árlega um það hvernig gangi. Það væri líka gott ef það kæmi fram við þessa umræðu í ræðum hæstv. ráðherra á eftir með hvaða hætti hún sér fyrir sér að við getum lokið náttúruverndaráætluninni 2004–2008. Í greinargerð segir að áfram verði unnið að friðlýsingu þeirra svæða sem eru á fyrri náttúrverndaráætlun og ekki hefur verið hrundið í framkvæmd enn. Sömuleiðis segir að staða friðarlýsingarferla svæðanna sé mjög misjöfn en það verði reynt að friðlýsa sem flest á tímabilinu. Það er því ljóst að undir eru ekki bara þau svæði sem eru með í þessari áætlun heldur öll nema eitt svæði sem við vorum með á náttúruverndaráætluninni 2004–2008. Þá væri forvitnilegt að vita hvort sú kostnaðaráætlun sem hæstv. umhverfisráðherra gerði grein fyrir í máli sínu eigi að dekka báðar náttúruverndaráætlanirnar. Varðandi það sem hæstv. ráðherra sagði um samspil náttúruverndaráætlunar og rammaáætlunar um vernd og nýtingu náttúrusvæða vil ég segja þetta: Sú uppfinning Samfylkingarinnar að tala um rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða - sem er titill sem mér er gjörsamlega fyrirmunað að skilja en hæstv. umhverfisráðherra kýs að halda sig við - vil ég segja að það er ákveðin þversögn í þessu öllu saman. Í mínum huga hlýtur það að vera svo að náttúruverndaráætlun sem er fyrirskrifuð í lögum um náttúruvernd sé verndaráætlunin. Síðan höfum við aðra áætlun sem er áætlun um nýtingu, og ég minni á að áætlunin um nýtingu hét til skamms tíma, fram að valdatöku Samfylkingarinnar í umhverfisráðuneytinu, rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma.  Ég vil bara að það sé alveg ljóst í umfjöllun umhverfisnefndar um þetta mál að náttúruverndaráætlunin sé Verndaráætlunin með stórum staf og að við horfum fram hjá því að nýtingaráætlunin hefur þennan undarlega titil, að hún eigi að fjalla um vernd náttúrusvæða. Ég hefði talið að hið heildstæða mat sem hæstv. umhverfisráðherra gat um að ætti að vera undir hatti rammaáætlunarinnar um verndargildi jarðvarmasvæða, að slík áætlun ætti vel heima undir þriðju áætluninni sem hæstv. ráðherra nefndi að ætti að fara að útbúa og ég fagna sérstaklega að skuli vera búið að taka ákvörðun um, þ.e. áætlun sem mundi styrkja vísindalegan grunn þeirra áætlana sem þarf að gera, nýtingaráætlunina annars vegar og verndaráætlunina hins vegar. Það er mjög mikilvægt að gerð verði áætlun um vísindarannsóknir og það er mjög gott til þess að vita að nú skuli það komið fram að það verði sjálfstæð áætlun um það á hvern hátt við ætlum að rannsaka þessi svæði okkar og efla rannsóknargrunninn og vísindagrunninn til þess að við getum tekið upplýstar og skynsamlegar ákvarðanir um nýtinguna. Það er ekki nóg, eins um við vitum, að setja eitthvert orðalag inn í lög um að náttúruauðlindirnar eigi að nýta með skynsamlegum hætti og setja svo ekkert fjármagn í rannsóknir. Þessu atriði vil ég því fagna sérstaklega hjá hæstv. umhverfisráðherra. Að lokum, hæstv. forseti, langar mig til að koma að því sem sagt er í greinargerðinni um Þjórsárver og þykir mér það harla lítið. Ég hefði viljað sjá það með óyggjandi hætti í greinargerð með þessari náttúruverndaráætlun hvort þau landamerki sem hér eru dregin upp á afskaplega litlu korti sem erfitt er að rýna í, koma í veg fyrir byggingu Norðlingaölduveitu. Ég mundi því vilja að hæstv. ráðherra gæfi okkur yfirlýsingu um það hér úr ræðustóli hvort svo sé. Þetta segi ég að gefnu tilefni því að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, eins og hæstv. ráðherra gat um, er getið um að það eigi að stækka friðlandið í Þjórsárverum þannig að það nái yfir hið sérstæða votlendi veranna. Daginn eftir stjórnarmyndunina reis hins vegar ágreiningur um nákvæmlega þetta atriði þar sem formaður Samfylkingarinnar, hæstv. utanríkisráðherra, var spurð um það hvað þetta þýddi nákvæmlega, hvort þetta þýddi að það yrði komið í veg fyrir byggingu Norðlingaölduveitu og hún svaraði því játandi. Sama dag var hæstv. forsætisráðherra spurður um sama mál og hann svaraði spurningunni neitandi. Nú þætti mér gott ef hægt væri við þessa umræðu að kveða upp úr um það hvort þessi friðlýsingarmörk komi í veg fyrir byggingu Norðlingaölduveitu eða ekki. Svo vil ég segja í annan stað um þetta svæði hér, það varðar Hofsjökul sjálfan: Nú höfum við haft mjög vel útfærðar tillögur í mörg, mörg ár um jöklaþjóðgarða á hálendi Íslands sem ættaðar eru frá fyrrverandi þingmanni, Hjörleifi Guttormssyni, þar sem hann gerði ráð fyrir að búa mætti til friðlýsingaráætlanir í kringum alla jöklana á hálendinu og tengja þá síðan saman í eina heild. Ég sé ekki betur en hér sé rakið tækifæri til að búa til Hofsjökulsþjóðgarð. Við erum búin að friða Guðlaugstungur sem eru í norðvesturhorni Hofsjökuls og ef það á að stækka friðun með þeim hætti sem hér er mælt fyrir um er farið upp á hálfan Hofsjökul og ég spyr: Hvers vegna er ekki farið alla leið? Hvers vegna er þá ekki a.m.k. jökulhetta Hofsjökuls friðuð? Það ætti að vera útlátalaust að vernda hana á sama hátt og jökulhetta Vatnajökuls hefur verið vernduð. Hvers vegna er ekki stigið alla leið þannig að við getum sagt að með þessari tillögu sé allur Hofsjökull verndaður? Þá gætum við sagt að á miðju landsins, hjarta Íslands, ættum við heilan jökul, Hofsjökul, sem væri verndaður að öllu leyti með í það minnsta hluta af kraganum sem í kringum hann er.

Frú forseti. Ég hlustaði á hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fara yfir náttúruverndaráætlunina. Mér fannst hv. þingmaður fara í nokkurn hring í málflutningi sínum. Það kom fram að þingmaðurinn sagði að verndargildi náttúruverndaráætlunar ætti að ganga fyrir. Síðan ætti rammaáætlun, sem væri nýtingaráætlunin, að koma þar á eftir og hv. þingmaður vildi fá að heyra hvað því máli liði. Í lok ræðu sinnar vildi þingmaðurinn fá svör við því frá hæstv. umhverfisráðherra hvort ekki væri áreiðanlegt að svæðið í kringum Norðlingaölduveitu yrði það stórt að örugglega væri ekki hægt að fara í Norðlingaölduveitu. Þá finnst mér hv. þingmaður vera farin að tala um að það verði að friða nógu mikið til að alls ekki sé hægt að nýta þá auðlind sem þar liggur.

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni, ég er þeirrar skoðunar að það eigi með öllum ráðum, öllum tiltækum ráðum að koma í veg fyrir að af byggingu Norðlingaölduveitu verði. Ég rökstyð það m.a. í þingmálum sem ég hef flutt hér ár eftir ár um stækkun friðlandsins í Þjórsárverum en Þjórsárverin eru náttúruverndarsvæði á heimsvísu, votlendi á heimsvísu sem samkvæmt alþjóðasamningum okkur ber í sjálfu sér að vernda. Mér finnst það því útlátalaust af okkar hálfu að slá skjaldborg um friðlandið í Þjórsárverum og hið sérstaka votlendissvæði þeirra og vernda það fyrir frekari ágangi virkjunarsinna. Það er búið að nýta mjög stóran hluta af Þjórsá, nú þegar er búið að taka 40% af rennsli Þjórsár og nýta það til virkjana og málamiðlunin sem gerð var á sínum tíma þegar friðlandið í Þjórsárverum var búið til gekk út á að það yrði ekki skert að fullu, Þjórsá yrði ekki virkjuð að fullu. Nú tel ég því vera í sjálfu sér tækifæri fyrir okkur og nauðsynlegt fyrir okkur að kveða upp úr um að sé hætt sé við frekari áform um virkjanir í Þjórsá, þ.e. að Norðlingaölduveita sé út af borðinu. Það breytir ekki því að nýtingaráætlun getur alveg staðið fyrir sínu því að Þjórsá er ekki eina vatnsfallið á Íslandi og ekki eini möguleikinn fyrir okkur til þess að virkja til raforkuframleiðslu. Mín sýn í þessu er því algjörlega skýr, Þjórsárver lúta lögmálum sem mér finnst vera með þeim hætti að okkur sé ekkert að vanbúnaði að slá skjaldborg um friðlandið og stækka það þannig að það verði komist hjá frekari virkjunaruppbyggingu á því svæði.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir það svar sem hér kom fram en mig langar til að beina spurningu til hv. þingmanns. Nú erum við að upplifa mikið hlýindaskeið og allir vísindamenn segja að veruleg hlýnun muni verða hjá okkur á Íslandi. Til að mynda í þeirri náttúruverndaráætlun sem hér er til umræðu er verið að tala um að það eigi að varðveita rústamýrar. Nú gæti svo að farið að hlýnunin verði til þess að þær eyðileggist af náttúrunnar hendi og þannig er með Þjórsárverin öll að þau geta breyst gríðarlega við þá hlýnun sem við erum að upplifa núna og eigum eftir að upplifa kannski næstu áratugina. Náttúra Íslands er síbreytileg og við þurfum að taka tillit til þess. Ég vil að sjálfsögðu að Þjórsárver séu varðveitt en það er enginn sem segir að þau geti varðveist af náttúrunnar hálfu eins og þau eru í dag.

Hæstv. forseti. Þetta er auðvitað hárrétt hjá þingmanninum, við erum að upplifa skeið hlýnunar af mannavöldum sem reynt er að sporna gegn með öllum tiltækum ráðum. Ég veit að ég þarf ekki að hafa það hér yfir fyrir hv. þingmann að það eru aðgerðir í gangi sem íslensk stjórnvöld hafa undirgengist þó að við þurfum nú að bíða ótæpilega lengi eftir því með hvaða hætti íslensk stjórnvöld ætla að framfylgja þeim skuldbindingum sem þau hafa í orði kveðnu sagst ætla að gera. Auðvitað erum við að reyna að sporna við því að hér verði veruleg náttúruvá á ferðinni vegna hlýnunar. Hins vegar er annað mál að náttúran á auðvitað, a.m.k. að mati okkar náttúruverndarsinna, að fá að þróast eftir sínum eigin lögmálum. Okkur finnst alveg vera ástæða til þess að stór svæði á jafnósnortnu landi og þó er enn til á Íslandi verði vernduð til þess að þau fái að þróast eftir sínum eigin lögmálum, að náttúran fái með sínum aðferðum að móta landsvæðið. Við fáum þá sem Íslendingar að njóta þess að fara um landið og að upplifa krafta náttúrunnar á sem stærstum svæðum án þess að við eigum það á hættu að mannvirki eða mannanna verk trufli þá upplifun sem möguleg er fyrir okkur á hálendissvæðunum. Ég tel því ekki að hlýnun af mannavöldum eigi að koma í veg fyrir eða hafa áhrif á að við leggjumst á eitt við að vernda stór svæði á miðhálendi Íslands.

Frú forseti. Ég vil þakka sérstaklega fyrir þessa síðbúnu tillögu til þingsályktunar um náttúruverndaráætlun fyrir árin 2009–2013. Ekki er seinna vænna þegar lifir minna en mánuður af tímabilinu sem núverandi náttúruverndaráætlun var ætlað að taka til, enda kemur fram að vinna við gerð áætlunarinnar hafi verið tímafrekari en menn höfðu ætlað og því hafi skort á kynningu. Eins og hér segir, með leyfi forseta: „Þessi vinna hefur tekið lengri tíma en áætlað var og hefur leitt til þess að ekki var svigrúm til þess að fara með tillögur að áætluninni í almennt kynningar- og athugasemdaferli, eins og kynnt hafði verið m.a. á umhverfisþingi í október 2007.“ Ég tel sérstaka ástæðu til að minna á umhverfisþingið 2007 og fyrirheitin sem þar voru gefin. Á þinginu var mjög gagnrýnt hversu lítill tími gafst til umræðna og hversu þröngur stakkur umræðum var almennt sniðinn á þinginu. Þess vegna var fyrirheit um frekari kynningu og athugasemdaferli við náttúruverndaráætlunina mjög mikilvægt og leitt að ekki skuli hafa náðst að uppfylla það. Tímaramminn sem nú er gefinn þegar fjórir dagar lifa af starfsáætlun þings fyrir jólahlé gefur augaleið að það færi gefst heldur ekki núna. Til þessa verður að horfa þegar áfram verður haldið við næstu 5 ára áætlun í samræmi við náttúruverndarlögin, því þar er af nógu að taka. Mig langar til - vegna þess sem ég sagði um að vinnan við þetta hafi verið meiri en menn höfðu ætlað - að þakka sérstaklega fyrir mjög ítarlegan og góðan viðauka með lýsingum á þeim svæðum og tegundum plantna og dýra sem til stendur að friðlýsa og þar er verulega mikinn og góðan fróðleik að finna. Ég sakna þess helst að ekki eru ljósmyndir með í þessu ágæta fylgiskjali. Það hefði gert málið miklu aðgengilegra. Á umhverfisþinginu sem ég nefndi voru gefin fyrirheit um að náttúruverndaráætlun fyrir árin 2009–2013, sem við ræðum hér, mundi taka til tiltekinna viðkvæmra svæða og náttúrufyrirbæra í hafinu umhverfis Ísland. Þar voru sérstaklega tilnefnd þau svæði þar sem vitað er um steinkóral og aðrar kóraltegundir sem teljast vera í hættu. Stöku svæði eru nú friðlýst undan suðausturströnd landsins en ljóst að þarna er gríðarlega mikið verk óunnið og ég sakna þess að sjá ekki - nú skal viðurkennt, frú forseti, að ég hef ekki haft mikið tóm til að kynna mér þingskjalið sem hér liggur fyrir en í fljótu bragði virðist mér ekkert um þetta fjallað í þingskjalinu að öðru leyti en því að á bls. 11 er því vísað inn í næsta tímabil, þ.e. 2014–2018. Þetta veldur mér verulegum vonbrigðum og ég tel einsýnt að umhverfisnefnd þingsins taki málið til skoðunar og athugi hvort ekki sé ástæða til að herða á og setja inn í náttúruverndaráætlunina - þótt það væri á árunum 2012 og 2013 - áætlun um verndun kóralsvæðanna. Ég vil nota tækifærið til að rifja upp að nýlega hafa rannsóknir við strandsvæðin í Noregi sýnt fram á að gildi kóralsvæða fyrir lífmagn í hafinu og sem uppeldisstöðvar seiða, hvort heldur er nytjafiska eða fæðu fyrir nytjafiska, er gríðarlega mikið og hefur verið stórlega vanmetið til þessa. Við þekkjum öll hörmungarmyndirnar af eyðilögðum kóralsvæðum í Norðursjó en að sama skapi eru myndir af lifandi kaldkóralsvæðum fallegar og sýna ótrúlega mikla lífauðgi og ég vil skora á hv. umhverfisnefnd og ráðherrann að láta þetta ekki bíða fram til áranna 2014–2018. Við megum ekki bíða svo lengi. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði og vil ítreka það sem hún sagði um tvö svæði sem mjög mikilvægt er að hafi komið inn. Annars vegar Langisjór og Tungnárfjöll og hins vegar Þjórsárver. Að öllum öðrum svæðum ólöstuðum eru þessi gríðarlega mikilvæg. Einnig er mjög mikilvægt að í ályktuninni eru skóglendið við Hoffellsjökul og Steinadalur hugsuð sem viðbót við Vatnajökulsþjóðgarð og mjög mikilvægt verður við gerð náttúruverndaráætlunarinnar á næsta tímabili að styrkja stöðu þjóðgarðsins og koma sem flestu undir hatt hans. Ég sakna Teigsskógar, en sérstök nefnd á vegum umhverfisráðherra sem mat verndargildi birkiskóga á landinu lagði til að hann yrði verndaður. Ég hef áður spurt hvað líði framkvæmd tillagna nefndarinnar og ef mig brestur ekki minni sagði hæstv. umhverfisráðherra þá í svari sínu á Alþingi að það kæmi til skoðunar við náttúruverndaráætlun á umræddu tímabili. Fyrri náttúruverndaráætluninni fylgdu miklar væntingar, eins og hér hefur verið bent á, og það hefur valdið verulegum vonbrigðum að aðeins skuli hafa tekist að friðlýsa eitt svæði. Hér eru gefin fyrirheit um að nokkur svæði til viðbótar verði friðlýst og jafnvel tvö fyrir árslok 2008 og er það vel. Í fyrri áætluninni var einkum lögð áhersla á fuglasvæði. Nú er hins vegar tekin önnur stefna og lögð áhersla á sjaldgæfar tegundir og tegundir á válista, ábyrgðartegundir og tegundir sem falla undir alþjóðlega samninga. Mikilvægt er að mosavöxnu hraunbreiðurnar með fléttunum, sem einkenna ósnortna náttúru Íslands og eru einstakar jafnvel á heimsvísu, og vistgerðirnar, breiskjuhraunavistin sem er sérstaklega fyrir austan og eins rústamýravistin, fái verndunarstöðu, friðlýsta stöðu. Íslendingum finnst oft lítið koma til þessara vistgerða og finnst þær ekki vera gróið land en þær eru gríðarlega mikilvægar báðar tvær. Hægt væri að segja margt um áætlunina. Ég vil vekja athygli þingmanna á bls. 38, 39 og 40 og framar á þeim frábæru nafngiftum sem sérfræðingar okkar í plöntutegundum, bæði mosum og fléttum hafa búið til yfir íslenskar tegundir sem hér eru listaðar, þeir Bergþór Jóhannsson mosafræðingur og Hörður Kristinsson fléttufræðingur. Ég vil nefna af handahófi birkikræðu, vætlukorpu, brókarhverfu, músanafla, gullinvarp og reyniglæðu. Þetta eru falleg heiti og lýsandi og vel til þess fallin að njóta nánari útbreiðslu og þekkingar í landinu.

Virðulegur forseti. Ég vil óska okkur öllum og hæstv. umhverfisráðherra til hamingju með náttúruverndaráætlunina sem er komin fram og hafna þeim athugasemdum að vont sé að fá málið fram svo skömmu fyrir lok þingsins fyrir jól og vil taka fram að ekki stendur til að ljúka umfjöllun um málið á þeim skamma tíma sem við erum á þingi núna. Ástæða er til að vekja athygli á því að iðulega hafa þingnefndir talsvert svigrúm í janúarmánuði til umfjöllunar um mál áður en þing kemur saman að nýju og þá gefst tækifæri til að kalla eftir viðbrögðum í þá umræðu sem sannarlega er mikilvægt að fari fram um málið. Þar er ekki síst ástæða til að fagna þeim stóru og merkilegu áföngum sem Langisjór og Þjórsárver eru í áætluninni. Efnisleg umfjöllun um einstök svæði sem áætlunin nær til bíður 2. umr. um málið þegar við höfum leitað viðbragða við því og fjallað um það í umhverfisnefnd. Ég vil þó segja að það er sjaldan í ræðustól Alþingis að sá sem þar stendur sakni sjónar sinnar en þegar fjallað er um þetta mál - og af svipuðum ástæðum og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nefndi - er ekki aðeins þingmálið einstaklega vel úr garði gert heldur úir þar og grúir af óvenjulega fallegum og lýsandi íslenskum orðum yfir hvað eina í íslenskri náttúru eins og hv. þingmaður vakti athygli á. Við þann lestur eykst manni skilningur á því hvers vegna hv. þm. Álfheiður Ingadóttir og hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson hafa stundað líffræði, því það hlýtur að vera hrein unun að lesa til prófs jafnfallegt mál og hér er víða að finna. Ég hvet þá sem fylgjast með umræðunni til að fara á vef Alþingis 

Samanber Jónas?

Já, - og kynna sér málið því þar er marga perluna að finna. Efnislega eru nokkur atriði sem eru umhugsunarverð fyrir okkur í umfjöllun áætlunarinnar. Mér þykir að hér hafi menn lært af þeirri reynslu sem hefur fengist frá því að lögin voru sett 1999 og að nálgunin, það að leitast við að verja plöntur, mosa, fléttur o.s.frv. og friða þess vegna tiltekin svæði en ekki að friðlýsa friðlýsingarinnar vegna, sé ákaflega vel rökstudd aðferðafræði og líkleg til að bæði skapa sátt um og ná þeim árangri sem máli skiptir í náttúruverndinni. Hins vegar hljótum við að velta því fyrir okkur hvers vegna ekki hefur tekist betur til með þær friðlýsingar sem fyrirhugaðar voru í þeirri náttúruverndaráætlun sem er að renna úr gildi. Þar verðum við að horfast í augu við að á undanförnum árum hefur, a.m.k. sums staðar, gætt nokkuð vaxandi andstöðu við friðlýsingar af hálfu landeigenda og hagsmunaaðila á svæðinu. Það held ég að megi sumpart rekja til þess að ýmis dæmi eru um að farið hefur verið út í friðlýsingar án þess að því hafi fylgt uppbygging og fjárfesting í kringum svæði sem skorður hafa verið settar við nýtingu á út frá þjóðarhagsmunum. Ef aðgerðir okkar á Alþingi til verndar náttúrunni fela ekki í sér neitt annað en takmarkanir á umsvifum manna er eðlilegt að andstaða við þá viðleitni vaxi. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að þessum aðgerðum fylgi jákvæðar og framsæknar aðgerðir til að styðja og styrkja þau svæði þar sem friðlýst er. Ég held að Vatnajökulsþjóðgarður, stærsti þjóðgarður Evrópu, verði gríðarlegur prófsteinn fyrir Alþingi í því hvort við látum fjármuni fylgja þeirri risastóru ákvörðun í gegnum súrt og sætt til að byggja upp atvinnu og hvers kyns starfsemi í kringum það sem við sköpum með þessum ákvörðunum þannig að bæði verði sátt og hreinlega ánægja og eftirsókn eftir slíkum aðgerðum. Í því sambandi held ég að einnig verði óhjákvæmilegt fyrir okkur að ræða á næstu mánuðum í þinginu - sérstaklega í ljósi þess með hvaða hætti efnahagsmálin hafa þróast - hvort við séum í tengslum við það tilbúin til að ráðast í einhvers konar gjaldtöku í ákveðnum tilfellum til að standa straum af þeirri uppbyggingu sem Alþingi hefur iðulega ekki verið tilbúið til að láta fjármuni renna til og leitast þannig við að auka áhrif og eftirspurn eftir aðgerðum eins og þessum. Sömuleiðis held ég að við hljótum að þurfa að huga að skipan þessara mála og því að við höfum þjóðgarða með ólíkum yfirstjórnum og ólíku fyrirkomulagi. Við höfum friðuð svæði með öðru fyrirkomulagi, nefndir sums staðar, hlutverk Umhverfisstofnunar og fólkvanga, þar sem sveitarfélögin skipa í stjórnir, og öll virðist flóran vera orðin býsna margbreytileg. Þó að mikilvægt sé að flóra Íslands sé margbreytileg er ég ekki viss um að það sé endilega kostur þegar stjórnsýslan er annars vegar. Hér getum við líka nefnt Þingvallanefnd sem er svo enn sérstakt fyrirkomulag á því hvernig haldið er utan um þjóðgarða og svæði sem njóta friðunar af einu eða öðru tagi. Við hljótum að þurfa að ræða hvort við eigum ekki að halda utan um þessi gríðarlega stóru landsvæði, friðlýsingar- og náttúruverndarsvæði, sem orðin eru í einni stofnun undir einni stjórn. Þannig að þekkingu sé miðlað frá einu svæði til annars, frá stöðum sem lengi hafa verið í þróun og hafa mikla reynslu til annarra innan sömu skipulagsheildar. Ég held að almennt hljóti talsverð rök að hníga að því að árangursríkari aðferð við það væri að byggja vel og skipulega upp starfsemi í þjóðgörðum og friðlöndum á Íslandi heldur en aðferðirnar sem nú eru notaðar. Frekari umfjöllun um þetta bíður 2. umr. en ég hlakka til að taka málið til umfjöllunar í umhverfisnefnd og lofa því sem formaður hennar að gefa öllum þeim kost á því að koma að umsögnum og umfjöllun um málið, sem eftir því leita.

Frú forseti. Mig langar í örfáum orðum að fara yfir þá þingsályktunartillögu sem hæstv. umhverfisráðherra hefur lagt fram, sem er náttúruverndaráætlun fyrir árin 2009–2013. Það er margt ansi athyglisvert í þessari áætlun og mörgu af því sem fram kemur í áætluninni þurfum við að hrinda í framkvæmd. Mig langar samt sem áður að nefna það hér, eins og kom reyndar fram í framsögu hæstv. ráðherra, að þessi áætlun byggir á verndun. Það kom fram jafnframt í máli ráðherra að verið væri að vinna að rammaáætlun 2009 eða rammaáætlun 2 - hún hefur jafnan gengið undir því heiti - sem er um nýtingu á vatnsafli og jarðvarma. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt við vinnu umhverfisnefndar sem nú fer í hönd eftir hátíðarnar að reyna að tengja þessa tvo þætti saman þannig að það megi verða sem best sátt í okkar samfélagi um verndunina og nýtinguna. Jafnframt má benda á að náttúruverndaráætlun 2004–2008 varðar auðvitað landeigendur. Það er gríðarlega mikilvægt og nauðsynlegt að sjálfsögðu að landeigendur viðkomandi lands eða landsvæða sem um ræðir séu með og taki þátt í þeirri náttúruverndaráætlun sem um ræðir þannig að þeir sjái sér hag í því að vera með og láta þessar áætlanir ganga sem best eftir. Við sem stundum eru kölluð hér þeir aðilar sem vilja nýta auðlindirnar, orkuna á Íslandi til atvinnuuppbyggingar, til gjaldeyrissköpunar - það er þannig með þann hóp fólks að það er oft og tíðum ekkert síðri náttúruverndarsinnar en aðrir. Við viljum bara ná fram sátt milli þessara tveggja aðila um að það megi nýta náttúruauðlindir landsins sem best en jafnframt þarf að huga að vernduninni á þeim svæðum þar sem það er nauðsynlegt. Ég vil jafnframt benda á varðandi þær áætlanir sem við erum að samþykkja á Alþingi að náttúran sjálf er kannski sá þáttur sem hefur mest áhrif á framgang hinna ýmsu vistkerfa og þeirra aðstæðna sem skapast. Í þessari náttúruverndaráætlun sem hér liggur fyrir er talað til dæmis um friðun á Langasjó og lagt til, og það hefur margoft verið rætt um það, að leggja hann undir Vatnajökulsþjóðgarð. En ég vil minna á að Skaftá rann á fyrri tíð í gegnum Langasjó og þar hafa orðið þær breytingar í umhverfinu að nú rennur Skaftá ekki gegnum Langasjó og þar hefur myndast gríðarlega fallegt svæði sem Langisjór er í dag. En það er ekki víst að það verði ekki frekari breytingar á hálendi Íslands sem geta breytt þeirri miklu náttúrufegurð sem nú er. Við þurfum að hafa þetta í huga þegar við vinnum að þeim áætlunum sem hér liggja fyrir. Ég vil taka undir orð formanns umhverfisnefndar. Nú hefur þetta mál verið lagt fyrir þingið og umhverfisnefnd fer að vinna málið og það verður bara ánægjulegt að fá tækifæri til þess að taka þátt í þeirri vinnu og mega freista þess að ná sátt milli nýtingar og verndunar hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða þingsályktunartillögu um náttúruverndaráætlun á árunum 2009–2013. Það má vissulega segja ef við horfum langt aftur í tímann þá hafi umgengni okkar um náttúru landsins verið að mörgu leyti ábótavant. Við lesum það í sögubókum og það er staðfest í rannsóknum að landið hafi verið skógi vaxið milli fjalls og fjöru og hefur ábyggilega úr fjarlægð verið ansi fallegt á að líta í þeim búningi. Við höfum með búsetu okkar hérna eytt þessum skógi og erum núna að basla við að reyna að rækta þetta svolítið til baka og skila landinu því sem við tókum gegnum aldirnar á þessum vettvangi. En hún væri ósköp einhliða landnýtingin okkar í dag ef við hefðum ekki eytt einhverju af þessum skógi. Þá værum við væntanlega bara með skógarnytjar í íslenskri náttúru. Við sæjum ansi lítið af náttúru landsins fyrir trjánum. Þau mundu byrgja okkur alla sýn og við kæmumst illa um. Með þessu er ég að segja, virðulegi forseti, að það þarf að vera samræmi á milli verndunar og nýtingar í náttúru landsins. Það þarf að vera grundvallaratriðið alveg sérstaklega hjá þessari þjóð sem byggir afkomu sína alfarið á nýtingu náttúruauðlinda til lands og sjávar. Náttúruvernd er þannig samspil náttúruverndar eða verndaðra svæða og þeirra svæða sem við ætlum að nýta. Í þessari þingsályktunartillögu kemur fram að fjöldi svæða sem friðlýst hafa verið á grundvelli náttúruverndarlaga eða með sérlögum til náttúruverndar á landinu er nú 96 og flatarmál þeirra er um 19.500 ferkílómetrar eða sem svarar til tæplega 20% af flatarmáli landsins. Þessi 96 friðlýstu svæði skiptast þannig eftir friðlýsingarflokkum að þau eru flokkuð í þjóðgarða og þau eru sett samkvæmt sérlögum og svo náttúruvætti, friðlönd, fólkvangar og búsvæði. Samtals spannar þetta tæplega 2 milljónir hektara lands. Ég er ekki að segja að neitt sé ofaukið í því, alls ekki. Ég held að flestar þær ákvarðanir sem við höfum tekið um náttúruvernd, nú síðast sú stóra ákvörðun sem við tókum um að stofna Vatnajökulsþjóðgarð, séu ágætar ákvarðanir. En við verðum líka að hafa í huga að ef litið er til þess að helstu virkjunarkostir í landinu væru nýttir þá mundu þeir taka um 2% af landinu eða um 10% af því sem við erum þegar búin að vernda. Það verður því að líta til þessara þátta þegar við fjöllum um náttúruvernd í landinu í framtíðinni og þörfin er aldrei meiri en nú að við gerum okkur grein fyrir því að hér verður líka að forgangsraða í þágu nýtingar náttúruauðlinda. Það er svolítið sérstakt þegar við hlustum á málflutning þeirra sem kenna sig við náttúruvernd og segjast vera náttúruverndarsinnar umfram okkur sem teljum okkur vera nýtingarsinna að þeirra umræða er yfirleitt mjög gegn allri nýtingu. Það eru fjölmörg dæmi um þetta. Það eru efasemdir við alla virkjunarkosti sem eru nefndir eða alla vega langflesta. Það er verið að auka mjög á allt regluverk sem þarf að uppfylla og fylgja til þess að ná fram skynsamlegri nýtingu náttúruauðlinda. Þetta hefur með í för gríðarlegan kostnað og flókna vinnu og nú eru meira að segja samtök atvinnulífs í landinu farin að leggja á það áherslu í sínum ályktunum að það verði að einfalda þetta ferli. Ég held að við hljótum að verða að taka undir það á sama tíma og við tökum vel í að farið sé yfir náttúruvernd skynsamlega og að við látum náttúruna í mörgum tilfellum njóta forgangs en þá verðum við líka að taka tillit til þess að hér sé hægt að nýta skynsamlega þær auðlindir sem landið býður. Öðruvísi byggjum við ekki upp hér mannvænlegt samfélag til lengri tíma litið. Nefna má í þessu sambandi hvalveiðar sem nú er alveg borðleggjandi að ættu að fara af stað í okkar landi aftur. Því hefur verið haldið hér fram af svokölluðum náttúruverndarsinnum í þeirri umræðu á undanförnum árum að þetta væri til stórskaða fyrir aðrar atvinnugreinar í landinu svo sem ferðaþjónustu, þetta væri til stórskaða fyrir svokallaðan hvalaskoðunariðnað, þetta væri til stórskaða fyrir okkur á erlendum vettvangi og það væri ekki markaður fyrir þetta kjöt auk þess sem afurðir af þessum skepnum væri varla manneldishæfar og það væri ólöglegt að hafa viðskipti á alþjóðlegum vettvangi með þessar afurðir. Nú hefur komið í ljós að þessi málflutningur hefur ekki verið á rökum reistur. En þessi málflutningur hefur tafið mjög framgang þessa máls og sett það í það ferli að það hefur kostað alveg gríðarlega fjármuni að koma þessu áfram og koma þessu í gegn og fyrirvarar eru alls staðar settir við málið. Það er þolinmæði þeirra sem unnu við þetta að þakka að þetta skuli þó vera komið alla leið núna og það skuli vera búið að hrekja allar mótbárurnar sem fluttar voru. Hvað gerist þá? Þá kemur yfirmaður umhverfismála í landinu, hæstv. umhverfisráðherra, og segir að það skipti bara engu máli í hennar huga, það breyti engu um afstöðu hennar gagnvart nýtingu þessarar náttúruauðlindar. Við skulum hafa það í huga, virðulegi forseti, að hér er um að ræða stofna dýra sem eru sko ekki í útrýmingarhættu heldur eru þeir eins nálægt 100% stærð og talið er að þeir geti orðið. Þetta er viðurkennt af alþjóðavísindasamfélaginu. Þegar hún var minnt á að tillögur okkar virtustu vísindamanna sneru nú að því að veiða svo og svo mikið á hverju ári þá var svarið að hún hefði ekki kynnt sér þessar tillögur, hún hefði ekki kynnt sér tillögur vísindamannanna á þessum vettvangi.  Hún hefur kynnt sér vinnu og tillögur vísindamannanna okkar á Náttúruverndarstofnun, hjá þeim ágætu mönnum og hún tekur mark á þeim. Það sem ég er að koma að í þessum málflutningi er að við verðum að gæta samræmis. Við verðum að gæta samræmis í nálgun okkar á nýtingu og verndun náttúrunnar. Það er alveg stórhættulegt þegar fólk sem tekur að sér forustuhlutverk í þessum málum er ekki tilbúið til að horfa til beggja átta í þessum efnum. Landið hefur ekki efni á slíkum vinnubrögðum. Að lokum, virðulegi forseti: Ég á eftir að kynna mér betur tillögu þá sem hér er til umræðu. Ég lít hana mjög jákvæðum augum og í umfjöllun þingflokks ...  Ég vona að þetta geti farið vel saman við nýtingaráform okkar í framtíðinni. En ég bara legg á það áherslu að ráðherrann sem þessi málaflokkur heyrir undir, hæstv. umhverfisráðherra, fari nú svolítið að skoða málin í ljósi þess að hér er um þjóð að ræða sem þarf að nýta sínar náttúruauðlindir af festu og ábyrgð og með tilliti til náttúrunnar og það þýðir ekki að flauta alltaf einhver mál út af borðinu þegar 

Forseti biður hv. þingmenn um að ávarpa hæstv. ráðherra með tilheyrandi hætti.

Frú forseti. Þetta var athyglisverð ræða og vekur upp spurningar um hver raunveruleg afstaða hv. þingmanns er og hver afstaða Sjálfstæðisflokksins í heild er til þeirrar tillögu að náttúruverndaráætlun sem hæstv. umhverfisráðherra hefur kynnt og mælt fyrir. Ég verð að segja alveg eins og er að þrátt fyrir að hv. þingmaður hafi sagt að hann muni líta á þetta jákvæðum augum fannst mér annað liggja í orðum hans. Þá vísa ég til þess sem lesa mátti úr þeim að umhverfisráðherra sé að hans mati einsýnn, líti ekki til beggja átta, þ.e. til nýtingar, það þurfi að nýta náttúruauðlindir þessa lands af festu og ábyrgð. 
             Ég spyr þess vegna hreint út: Styður Sjálfstæðisflokkurinn samstarfsflokkinn sem leggur fram þetta mál eða stendur til að koma í veg fyrir með einhverjum hætti að einhver einstök svæði þarna verði á náttúruverndaráætluninni? Ég spyr sérstaklega um Langasjó og Þjórsárver.

Virðulegi forseti. Ef hv. þingmaður hefði hlustað af athygli á það sem ég sagði hefði hún ekki þurft að spyrja þessarar spurningar. Í orðum mínum lá einfaldlega stuðningur við þessa þingsályktunartillögu og þingflokkurinn hefur afgreitt hana hjá sér sem og ráðherrar okkar í ríkisstjórn þannig að ég geri ráð fyrir því að í því endurspeglist stuðningur við þetta mál. Hitt er annað sem einnig kom fram í máli mínu og ég gerði fyrirvara við. Það er að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem eiga eftir að koma fram núna í vinnslu hv. umhverfisnefndar á málinu eins og við þingmenn hljótum alltaf að þurfa að gera. Við hljótum alltaf að þurfa að skoða þau sjónarmið sem koma fram, móta síðan skoðun okkar og taka ákvörðun út frá henni. Ég velktist því ekki í vafa um það í ræðu minni áðan. Ég sé í fljótu bragði ekki annað en að ég muni styðja málið eins og það er en ég bíð umsagna, sérstaklega þeirra sem munu skoða málið með nýtingaráform náttúrunnar í huga og mynda mér síðan skoðun út frá því mati. Ég vona að fleiri þingmenn séu opnir fyrir að gera það.

Frú forseti. Ég hlustaði grannt eftir því sem hv. þingmaður sagði og ég hlustaði líka eftir því þegar hann sagði, að landið hefði ekki efni á slíkum vinnubrögðum og vísaði hann þar til starfa og verka hæstv. umhverfisráðherra. Ég segi: Landið hefur ekki efni á þessari ríkisstjórn öllu lengur.

Virðulegi forseti. Já, ég stend við það að ég tel að landið eða þjóðin kannski frekar hafi ekki efni á þeim vinnubrögðum sem þeir sem eru með svo einsýna stefnu í náttúruvernd og tala eins og hæstv. umhverfisráðherra gerir. Hún hefur alla vega ekki verið mikið til tals um að nýta þær náttúruauðlindir sem samt eru algerlega augljósir kostir að nýta. Ég nefndi alveg sérstaklega hvalveiðar núna af því að það mál er í brennidepli þessa dagana. Ég tel að hvorki land né þjóð hafi efni á slíkum vinnubrögðum. Það verður að vera samspil milli nýtingar og verndar í forgrunni og það er mikil ábyrgð sem hvílir á hæstv. umhverfisráðherra í þeim efnum.

Frú forseti. Ég er ekki eins og sá Tómas sem dylst í brjósti hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur. Ég trúi. Ég kem aðallega til að fagna því að hv. þm. Jón Gunnarsson kemur hingað og lýsir mjög eindregnum stuðningi við þessa náttúruverndaráætlun. Ég tel að það sé mjög gott.  Hv. þm. Jóni Gunnarssyni virðist að einu leyti svolítið áfátt að því er skilning varðar á gildi náttúruverndaráætlunar fyrir atvinnuvegina. Ég lít svo á að það séu tvær hliðar á þessum peningi. Við erum með þessari áætlun að leggja til vernd bæði á búsvæðum, einstökum pörtum lífríkis, einstökum verum, af því að við teljum að það sé þess virði að vernda það um ókomin ár. Á hinn bóginn felst líka í þessu viðleitni til að ýta undir atvinnugreinar sem nýta þessi svæði með því að koma, skoða og njóta. Það á ekki að gera neitt annað. Ég verð að undirstrika það gagnvart hv. þingmanni, af því að hann hefur borið sérstaklega ákveðnar atvinnugreinar fyrir brjósti, að ferðaþjónustan sem byggir á því að njóta með þessum hætti náttúru og menningar í landinu er gríðarlega öflug lyftistöng fyrir atvinnulífið í landinu. Ég veit að hv. þingmaður er t.d. töluvert hrifinn af álframleiðslu en allt undir það síðasta þegar Fjarðarál fór í gang slagaði ferðaþjónustan um gjaldeyrissköpun hátt upp í alla stóriðju á Íslandi. Hún varð hálfdrættingur á við sjávarútveginn. Af hverju hefur hún eflst svona? Það er vegna þess að Ísland hefur upp á eitthvað að bjóða. Menn koma til Íslands til að sjá ósnortið land, 

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hæstv. iðnaðarráðherra, ferðaþjónustan er mjög mikilvægur atvinnuvegur á Íslandi og alveg örugglega vaxandi atvinnuvegur. Ég hef reyndar sagt það áður, bæði í ræðu og riti, að við eigum frekar að hugsa þar um gæði en magn og með þeim orðum á ég við að við eigum að selja okkur dýrt en ekki að horfa alltaf á að hingað komi svo ótrúlegur fjöldi ferðamanna. Það á að vera markmið okkar að hafa sem mest fjármagn út úr þessu og ég vona að hæstv. iðnaðarráðherra, sem þessi grein heyrir undir, muni beita sér í þeim efnum. Ég held að náttúruvernd sé alveg bráðnauðsynleg fyrir okkur einmitt vegna ferðaþjónustunnar. En ég er þess líka algerlega fullviss að náttúrunýting, nýting þessara auðlinda, er ferðaþjónustunni gríðarlega mikilvæg eða hvernig haldið þið að það sé á Austfjörðum núna? Það hefur komið fram hjá ferðaþjónustufólki þar hvað ferðaþjónusta hefur eflst gríðarlega á svæðinu eftir að virkjanaframkvæmdir fóru af stað á hálendinu. 

Frú forseti. Verndun er ein tegund af nýtingu á náttúrunni. Það er sjálfsagt að horfa á það líka frá þeirri hliðinni. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að ferðamenn koma hingað til Íslands af því að þeir hafa úrval margvíslegra tilboða eins og hv. þingmaður gat um. Hann er bersýnilega mikill aðdáandi hvalaskoðunar eins og ég. Menn koma hingað til að sjá langreyði blása og höfrunga hlaupa eftir sjávarfleti. Þeir koma hingað líka til að njóta þess sem er afrakstur jarðhitanýtingar eins og í Bláa lóninu og jarðhitaböðunum nyrðra en þeir koma ekki síst hingað til að sjá það sem þeir eiga ekki lengur tök á að sjá úti í hinni þéttbýlu Evrópu. Það eru ósnortin hrjóstur, það er land sem okkur fannst kannski lítið til koma sem börn og unglingar en metum þeim mun meira þegar við eldumst og skiljum hlutina öðrum skilningi. Menn koma hingað til að sjá og njóta einhvers sem er einstakt og öðruvísi. Vitaskuld vilja þeir líka geta komið hingað á sem þokkalegustu verði. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um áherslurnar í ferðaþjónustu. Við eigum að leggja áherslu á gæði, áherslu á að selja hlutina dýrt sem eru mikils virði. Þess vegna höfum við, ég og hæstv. umhverfisráðherra, sameiginlega reifað þá hugmynd að þeir sem koma hingað beinlínis til að njóta landsins greiði fyrir það með einhverjum hætti í hvaða formi sem það verður, t.d. með því að innheimta af ferðamönnum einhvers konar gjald til að koma og njóta landsins, gjald sem yrði látið renna til þess að byggja upp slík svæði. En ég undirstrika að ég er þeirrar skoðunar að þessi áætlun hefur gildi, ekki bara til verndar náttúrunni heldur líka til uppbyggingar atvinnuvega eins og ferðaþjónustu. Það skiptir máli að menn geri sér algerlega grein fyrir því. Ég sé það að hv. þingmaður gerir sér grein fyrir því. Þess vegna ætti hann að koma hingað og ljúka upp munni sínum og mæla nokkur ástaryrði til hæstv. umhverfisráðherra fyrir þetta lofsverða framtak.

Virðulegi forseti. Ég hef áður sagt í þessari umræðu að ég fagni þessari náttúruverndaráætlun, mér sýnist hún vera gott skref. Það getur umhverfisráðherra tekið sem hrós frá mér, það er alla vega þannig meint. Að öðru leyti ætla ég ekki að tefja þessa umræðu, virðulegi forseti, heldur segja bara dittó.

Frú forseti. Mig langar í lok þessarar umræðu að fara yfir nokkur atriði sem drepið var á í umræðum þingmanna um þingsályktunartillögu um náttúruverndaráætlun 2009–2013. Tillagan er vissulega mjög fjölbreytileg og hún markar líka ákveðin tímamót í náttúruvernd á Íslandi. Að baki henni liggur ekki bara mikil vinna heldur einnig hugsun sem byggist á faglegri greiningu og þeirri vísindaþekkingu sem við höfum í landinu þó að vissulega þurfi að auka hana og bæta. Ég viðurkenni hiklaust að fyrsta náttúruverndaráætlunin, sú er rennur skeið sitt á enda nú um áramótin, hefði mátt fá betri framgang en hún gerði. Fyrir því eru örugglega margar ástæður. Við höfum reynt að greina þær í umhverfisráðuneytinu og að einhverju leyti má segja að ástæða þess að svo fór sem fór sé sú að kannski var ekki staðið að undirbúningi eins og best hefði verið að gera. Þegar friðlýsa á svæði þarf að ná samkomulagi við sveitarfélög og landeigendur og það hefur lítið upp á sig að setja fram lista sem líkist kannski frekar óskalista en einhverju öðru. Það er einfaldlega óraunhæft og þess vegna höfum við kannað það nokkuð vandlega við undirbúning þessarar áætlunar hvort sveitarfélögin sem í hlut eiga og þeir landeigendur, ef þeim er til að dreifa, sem í hlut eiga hafi áhuga á því að vinna með okkur að þessum friðlýsingum og við teljum svo vera. Eftir því verður gengið og eins og ég hef áður sagt mun ég gefa hinu háa Alþingi skýrslu um framgang áætlunarinnar. Við munum einnig reyna að móta þannig verklag í samvinnu Náttúrufræðistofnunar, Umhverfisstofnunar og ráðuneytis og þeirra sem í hlut eiga að við getum fylgt því eftir jafnt og þétt hvernig vinnu við áætlunina vindur fram. Gamla áætlunin er líka undir. Við teljum að þar séu þó nokkur mál það langt komin, og kannski lengst komin Vatnshornsskógur í Skorradal sem vonandi næst að friðlýsa fyrir áramót. Lengi hefur verið unnið að jarðfræðiminjunum við Geysi í Haukadal. Við gætum náð í áföngum Njarðvíkum og Loðmundarfirði og einnig eru Vestmannaeyjar á lokastigi friðlýsingar, mjög jákvæð viðbrögð hjá Vesturbyggð vegna Látrabjargs og Rauðasands, einnig jákvæð viðbrögð varðandi Austara-Eylendið og vonandi kemst það í höfn og við gætum einnig náð áföngum í friðlýsingu Álftaness og Skerjafjarðar fyrir búsvæði fugla. Þetta eru allt svæði sem eru á hinni fyrstu náttúruverndaráætlun og við hyggjumst vinna áfram að. Önnur svæði eru einfaldlega þannig vaxin að við erum því miður ekki viss um að þau náist í höfn og þá verður hreinlega að horfast í augu við að þannig gæti farið en við erum þó a.m.k. reynslunni ríkari. Í höfn eru Vatnajökulsþjóðgarður, eins og þingmenn vita, og Guðlaugstungurnar líka og vonandi verða þau orðin fleiri fyrir áramót og svo höldum við áfram þeirri vinnu. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi Hofsjökul vegna Þjórsárveranna. Ég tel það afar mikilvægt skref sem hér er stigið til verndunar Þjórsárverum, að ljúka því gamla og erfiða deilumáli og koma því þannig fyrir að við getum með sóma sagt að verndun Þjórsárvera sé tryggð. Að því vil ég standa og ég veit að það vill meiri hluti þingheims. Ég á ekki von á öðru en það verði með þeim hætti samkvæmt þessari tillögu. Það er líka sjálfsagt að skoða jökulhettu Hofsjökuls og tengja yfir í Guðlaugstungurnar eins og minnst var á. Það þarf samt að passa í þessu ferli að óbyggðanefndin og þjóðlendumálin eru enn óútkljáð. Ekki er búið að fara um allt landið eins og þar segir og líklega væri betra að bíða niðurstöðu á því svæði. Það verður að segjast eins og er, eins og ég hef reyndar áður sagt opinberlega, að ekki hefur alltaf verið einfalt að koma í kjölfar óbyggðanefndar og tillagna um þjóðlendur þegar við komum síðan frá umhverfisráðuneyti og stofnunum þess og biðjum jafnframt þessa sömu landeigendur um að leggja til land hvort heldur er í þjóðgarð eða til friðlýsingar. Það á auðvitað að vera eftirsóknarvert, eins og hv. formaður umhverfisnefndar sagði í ræðu sinni, að friðlýsa svæði og spildur eða plöntur, dýr og önnur búsvæði og vistkerfi. Ákveðin gæði eiga að vera falin í því sem eru eftirsóknarverð og við þurfum að koma því fyrir að það verði þannig. Kannski gefst ekki mikill tími til að fara yfir samspil og samþættingu náttúruverndaráætlunar og rammaáætlunar. Náttúruverndaráætlunin sem slík, hugmyndafræði hennar og hvernig hún er hugsuð, liggur algerlega skýrt fyrir. Verkefnisstjórn rammaáætlunar er að störfum. Hún mun skila á næsta ári. Við vitum ekki nákvæmlega hverjar þær tillögur verða en mjög líklegt er að þær verði í þremur meginþáttum, þ.e. það sem megi nýta með verndun, það sem megi nýta með virkjun og síðan einhverjar tillögur þar á milli sem e.t.v. þarf að rannsaka betur eða láta bíða eftir því sem upplýsingar liggja fyrir. Þetta færist þá með tíð og tíma inn í tvær heildstæðar áætlanir og ég tel einboðið að form rammaáætlunarinnar - það er líka hluti af þeirri umræðu sem þarf að taka þar - verði einhvers konar skipulagsform. Þetta eru allt skipulagsáætlanir sem þurfa að vinna saman og þar má ekki hvað rekast á annars horn. Náttúruverndaráætlun og rammaáætlun eiga raunar að vera eins og tvær hliðar á sama peningnum. Ég ætla ekki að reyna að standa hér og neita því að þessi þingsályktunartillaga sé seint fram komin. Hún er það en ég vænti þess að hv. umhverfisnefnd taki sér þann tíma sem hún þarf til að fjalla um hana á næstu vikum og á nýju ári þó við séum þá komin inn á fimm ára tímabil nýrrar náttúruverndaráætlunar. Ég hygg að það sé betra og hún taki þá bara gildi þegar komið er inn á það tímabil og umfjöllunin sé vönduð - það er vissulega rétt eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir benti á að ekki hefur verið kleift við þessar aðstæður að standa að almennri kynningu eins og við héldum að við gætum. Það setur þeim mun meiri þrýsting á eða gerir meiri kröfur til nefndarinnar að finna og kalla til umsagnaraðila og koma þessari tillögu í almenna umræðu. Ég mun gera það sem ég get til þess að það takist og er boðin og búin til að koma til viðræðu í nefndinni og svara þar spurningum og annað slíkt. Það var nefnt að það vantaði ljósmyndir. Já, ég er sammála því, það hefði verið gaman að geta prentað þingskjal með litmyndum og ljósmyndum en það er því miður ekki hægt. Slíkt gæfi tillögu með þessu efni bæði betra upplýsinga- og fræðigildi fyrir allan almenning af því að þessi tillaga er til skoðunar og ég hvet ekki bara þingmenn heldur alla sem áhuga hafa á náttúruvernd til að lesa hana og kynna sér á vef þingsins. Það er mikilvægt að styrkja Vatnajökulsþjóðgarð. Já, vissulega og við höldum því áfram og það er stórt og mikið verkefni sem við erum rétt að byrja á og ætlum að vinna áfram af fullum krafti á uppbyggingartímanum, við ætlum okkur næstu fimm árin eða svo. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að Vatnajökulsþjóðgarður geti orðið náttúruvernd á Íslandi mikil lyftistöng og einnig sýnt fólki í verki að náttúruvernd og atvinnusköpun út um landið fer saman. Þjóðgarður sem Vatnajökulsþjóðgarður getur skapað mýmörg tækifæri fyrir sveitarfélögin og fyrir fólk um allt land.

Frú forseti. Ég nefndi tvö atriði í ræðu minni fyrr í dag sem ég sakna í þessari náttúruverndaráætlun. Ég vil inna hæstv. ráðherra eftir því hvers vegna það sem ég sakna er ekki inni í áætluninni. Sérstaklega vil ég nefna Teigsskóg, sem ég hef áður spurt hæstv. ráðherra um, og þá tillögu sem nefnd á vegum umhverfisráðuneytisins gerði um friðlýsingu Teigsskógar í kjölfar samantektar eða skýrslu um verndargildi birkiskóga á landinu. Að hinu leytinu til vil ég spyrja hvers vegna eða hversu langt eða skammt var komið undirbúningi að friðlýsingu viðkvæmra hafsvæða þar sem er að finna tegundir sem er hætt vegna veiða, sérstaklega steinkóralla og aðra kóralla í útrýmingarhættu. Mig langar í kjölfar þess sem hæstv. ráðherra sagði um þingskjölin - þingskjölin eru auðvitað ekki útgáfur í sjálfu sér. En á bls. 17 í þessari greinargerð kemur fram kostnaðarmat við framkvæmd náttúruverndaráætlunar 2009–2013. Þar mætti að ósekju standa kostnaður við framkvæmd og kynningu á náttúruverndaráætlun. Þarna er verið að tala um 67 millj. kr. á tímabilinu. Ég hef mjög góða þekkingu á því hvað útgáfa af þessu tagi kostar og það eru hreinir smáaurar miðað við það sem hér er lagt upp með. Ég hvet eindregið til þess að gefið verði út efni til kynningar á þessum tillögum og síðan á áætluninni sem slíkri.

Frú forseti. Vegna þeirra atriða sem hv. þingmaður nefndi - fyrst vegna Teigsskógar vil ég segja: Eins og þingmönnum er kunnugt er genginn úrskurður og dómar hvað varðar vegarlagningu og annað í gegnum Teigsskóg. Ég hygg að fara þurfi ofan í saumana á því hvað það þýðir fyrir verndun skógarins, sú niðurstaða sem þar hefur fengist, eins og sveitarfélagið vill gera og leggja veginn og mér sýnist að það stefni ekki í neitt annað. Auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni að þarna er um mjög verðmætan skóg að ræða. Það þarf að skoða það vel og á grundvelli þeirrar skýrslu sem nefnd var sem við nefnum í daglegu tali birkiskógaskýrsluna í ráðuneyti umhverfismála. Ég er mjög opin fyrir því að skoða það vel en því verður ekki neitað að þetta hefur verið umdeilt svæði á undanförnum missirum og eins og mönnum er kunnugt úrskurðaði umhverfisráðherra, sá sem á undan mér fór, um það mál. Hvað varðar svæðin í hafinu kringum landið þá eru þau vissulega mjög mikilvæg og eru ekki inni í þessari tillögu. Við höfum skoðað þessi mál í umhverfisráðuneytinu. Það liggur þannig að það þarf að eiga um það samráð og samvinnu við ráðuneyti sjávarútvegsmála og það viljum við gera en kaldkóralsvæðin í kringum Ísland eru að sjálfsögðu mjög verðmæt. Ég tel ekki útilokað, og ég tel alls ekki að áætlunin útiloki það, að við gerum fleira, og vonandi gerum við miklu fleira, á næstu fimm árum en að vernda þau svæði og þær plöntur og jarðminjar sem þar er kveðið á um. Ég vil ekki útiloka neitt í þeim efnum og tek undir með þingmanninum að bæði kaldkóralsvæðin og birkiskógarnir eru afar verðmæt svæði til náttúruverndar.

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessi svör. Ég vil minna á varðandi Teigsskóg að landeigendur hafa einmitt lýst sig fúsa til friðlýsingar og verndunar á skóginum. Mér er ekki alveg ljóst við hvað hæstv. ráðherra á þegar hann talar um sveitarfélagið, ég hygg að það séu nokkrir fleiri aðilar sem þrýsti á um vegagerð í gegnum Teigsskóg og þar vil ég bara nefna Vegagerðina sem á í málaferlum, m.a. við landeigendur og náttúruverndarsamtök, náttúruverndara, og það mál mun nú vera á leið til Hæstaréttar ef ég veit rétt. Það virðist ljóst að ef niðurstaðan þar verður sú að kröfunni um bann við lagningu vegarins verði hrundið þá þurfi að taka land þarna eignarnámi, þannig að deilum yrði ekki lokið með þeim hætti. Þess vegna er afar brýnt að leita leiða til þess að ná samkomulagi um aðra legu þessa vegar því að það er svo sannarlega rétt sem hæstv. ráðherra sagði að þarna er um mjög verðmætan skóg að ræða. Ég fagna því einnig að hæstv. ráðherra útilokar ekki að hægt sé að vinna frekar varðandi kaldsjávarkóralana á tímabili nýrrar náttúruverndaráætlunar. Það eru nokkur friðlýst svæði í hafinu umhverfis Ísland, ég minni á Surtsey, ég minni á hverastrýturnar í Eyjafirði og ég minni á Breiðafjörðinn. Það er mjög mikilvægt að lögsaga náttúruverndar á Íslandi afmarkist ekki við fjöruborð heldur nái til þeirrar náttúru sem vernda þarf enda þótt hún sé á sjávarbotni eða í sjó. Ég endurtek hvatningu mína til umhverfisnefndar og hæstv. ráðherra um að drífa í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 97/2008, um breytingu á lyfjalögum, með síðari breytingum. Frumvarpið er flutt af hv. heilbrigðisnefnd. Frumvarpið er einfalt í sniðum. Með því er lagt til að frestað verði að hluta gildistöku 10. gr. laga nr. 97/2008, sem eru lyfjalög sem voru samþykkt á vorþingi 2008, þ.e. breyting á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Þetta varðar eingöngu þann þátt 10. gr. laganna er snýr að smásölu lyfja. Þeim hluta ákvæðisins var frestað á haustþingi í september sl. til 1. janúar 2009 en nú er gert ráð fyrir að þetta ákvæði taki gildi 1. apríl 2009, en með frestuninni sem gerð var í september var gert ráð fyrir að nýtt greiðsluþátttökukerfi lyfja kæmi til framkvæmda um áramót en þær breytingar hafa nú frestast. Það er mjög mikilvægt að afslættir af lyfjum í smásölu haldist í hendur við nýtt greiðsluþátttökukerfi lyfja og af þeim sökum er lagt til að ákvæðið taki ekki gildi fyrr en 1. apríl 2009. Á þeim tíma er talið, þ.e. fram til 1. apríl 2009, að möguleiki sé á að þróa og ljúka gerð hins nýja greiðsluþátttökukerfis. Eins og ég sagði fyrr varðar þetta eingöngu frestun á banni við afsláttum í smásölu en annað ákvæði 10. gr. varðandi bann við afsláttum í heildsölu hefur þegar tekið gildi, sem þýðir að heildsalar bjóða í dag öllum smásölum sama verð sem hefur m.a. átt þátt í því að lækka lyfjaverð í landinu. Þar sem frumvarpið er flutt af heilbrigðisnefnd tel ég rétt að það fari ekki til nefndar heldur beint til 2. umr. hér á hinu háa Alþingi.

Frú forseti. Það er rétt að þetta frumvarp er hér flutt af hv. heilbrigðisnefnd í heild. Þau ákvæði sem hv. formaður heilbrigðisnefndar rakti í 10. gr. laga um breytingu á lyfjalögum átti upphaflega að taka gildi 1. október sl. Við fulltrúar Vinstri grænna í nefndinni vöruðum eindregið við þessu ákvæði 10. gr., um bann við afsláttum í smásölu, m.a. þeim afsláttum sem hagsmunasamtök á borð við Hjartavernd höfðu náð fram og hafa náð fram fyrir félagsmenn sína. Við greiddum þess vegna á sínum tíma atkvæði gegn ákvæðinu og af sjálfu leiðir að við studdum frestun á gildistöku til áramóta og að við fögnum og flytjum nú með öðrum nefndarmönnum hv. heilbrigðisnefndar tillögu um að fresta þessu enn frekar, þ.e. til 1. apríl 2009, og erum tilbúin til þess að fresta þessu enn lengur eða fella þetta alveg úr gildi ef þörf krefur.