Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Hv. 11. þm. Reykn. Hreggviður Jónsson spyr hvort utanrrh. telji að þau ákvæði í 5. gr. laga nr. 3 frá 8. jan. 1988, efnislega að sjútvrh. geti ,,ákveðið að afli á ákveðnum fisktegundum, sem fluttur er óunninn á erlendan markað, skuli reiknaður með allt að 15% álagi þegar metið er hversu miklu aflamarki eða aflahámarki skips er náð hverju sinni``, hvort þetta ákvæði samrýmist samningum Íslands við GATT, EFTA eða Evrópubandalagið. Í tilefni af þessari fsp. vil ég taka fram eftirfarandi: Reglur um álag á óunninn fisk til útflutnings byggjast á lögum nr. 3/1988, um stjórn fiskveiða, sem kveða m.a. á um sérstakt álag á afla sem fluttur er óunninn á erlendan markað þegar meta skal hversu mikið er nýtt af kvóta skipa. Tvær ástæður eru fyrir þessu álagi og þær varða báðar sanngjarna skiptingu veiðiheimilda milli íslenskra fiskiskipa en ekki utanríkisviðskipti sem slík. Þannig væri það jafnað út ef þau kynnu nú eða síðar að vilja landa heima. 25%-hlutfallið var í upphafi einkum byggt á athugunum á frátöfum ísfisktogara frá veiðum vegna siglinga. Í fyrsta lagi var við upphaf kvótakerfis í ársbyrjun 1984 ákveðið að reikna þann afla sem landað hafði verið sem ísfiski erlendis með 25% álagi, einfaldlega til þess að gæta sanngirni gagnvart þeim fiskiskipum sem siglt hefðu með afla sinn til útlanda á viðmiðunartíma kvótakerfisins, þremur árum, og hefðu því haft minni afla en ella. Þá var það í öðru lagi ástæða fyrir því að ákveða álag á afla ákveðinna fisktegunda sem fluttar eru óunnar úr landi að þessi fiskur er ekki veginn hér á landi. Reynslan hefur sýnt að verulegur munur er á vigtun afla hérlendis og erlendis. Þar kemur einkum til rýrnun á fiski við geymslu og mismunandi vigtunaraðferðir. Álag á afla sem landað er erlendis stuðlar þannig að því að þeir sem landa afla sínum til vinnslu hér á landi sitji við sama borð og þeir sem landa afla sínum erlendis. Frá því að 25%-álagið var ákveðið var síðar ákveðið að lækka það í 15% en í raun eru að mínu mati gild rök til þess að halda því í 25%. Ákvæði 5. gr. laga nr. 3/1988 varða því fyrst og fremst skiptingu á kvóta til fiskveiða og felur ekki í sér mismunun á stöðu innlendra og erlendra kaupenda á fiski erlendis. Niðurstaða mín sem svar við þessari fsp. er því sú að umrætt lagaákvæði brjóti ekki í bága við alþjóðlegar samningsskuldbindingar okkar Íslendinga.

Fyrirspyrjandi (Hreggviður Jónsson) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svar það sem hann hefur gefið hér. Ég taldi nauðsynlegt að bera þessa fsp. fram hér í þinginu og fá úr því skorið hvort þetta ákvæði mundi stangast á við þá viðskiptasamninga sem við höfum við erlenda aðila þannig að við gætum þá örugglega staðið frammi fyrir því að við færum rétt með okkar samninga. En hitt bendi ég á að mér skilst að núna í síðustu viku hafi komið upp svipað mál í Kanada þar sem Kanadamenn munu vera sakaðir um að brjóta fríverslunarsamninga við Bandaríkin í sambandi við svipaðar takmarkanir á óunnum fiski sem seldur hefur verið til Bandaríkjanna. Ég tel rétt að í framhaldi af þessu verði þetta mál kannað betur þó ég geti ekki alveg af fréttum að dæma sagt hvort það var um nákvæmlega eins atriði að ræða, en það virtist vera mjög svipað. Að öðru leyti vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það svar sem ég taldi mjög mikilvægt að kæmi fram hér, að við fengjum úr því skorið hvort við höldum samninga okkar við þessa aðila.



Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu mjög mikilvæga máli vegna þess að það er túlkun margra að ef við semjum um fríverslun með fisk, eins og við höfum reyndar gert innan EFTA og einnig gagnvart Evrópubandalagi, þá sé okkur ekki stætt á því að vera með neinar hömlur á útflutningi á ferskum fiski. Þess vegna tek ég undir það síðasta sem hv. 11. þm. Reykn. sagði að það verður að kanna þetta mál mjög nákvæmlega áður en farið er út í það að semja um frekari fríverslun með fisk þannig að við vitum hver staða okkar er. Það er ekki nóg þó að við teljum okkur eiga rétt á að leggja álag á fiskinn eða hefta útflutning. Það verður að vera öllum öðrum ljóst, okkar samningsaðilum, að það er okkar túlkun og þeir verða að sjálfsögðu þá að fallast á þá túlkun.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegur forseti. Aðeins út af þessum síðustu orðum, þá er það að sjálfsögðu aðalatriði hvernig við túlkum þessi mál. Í því sambandi verður, eins og hæstv. utanrrh. kom hér réttilega inn á, að líta á þá staðreynd hvernig þetta mál er tilkomið, þ.e. þegar aflaskiptin áttu sér stað fyrir árið 1984 fengu þau skip sem höfðu eytt tíma sínum til siglinga þetta metið með álagi ofan á sína kvóta og síðan var dregið frá aftur og þá var þetta 25%, þannig að það er alveg óþarfi að vera að líkja því við einhver mál í Kanada. Þeirra veiðum er háttað með allt öðrum hætti. Menn geta því verið alveg rólegir yfir því að við erum í fullum rétti gagnvart Efnahagsbandalaginu í þessu máli og er leitt til þess að vita að einstakir aðilar sem hafa vinnu af því að flytja út fisk hér á landi skuli vera að reyna að draga það í efa að þetta standist gagnvart Efnahagsbandalaginu. Það væri e.t.v. nær að tala um það með hvaða hætti þeir eru að byggja upp fríverslun með fisk, með endalausum niðurgreiðslum. Og hvað er að ske í gæðakröfum t.d. í Bretlandi? Ætli það þurfi ekki ýmislegt að breytast þar til þess að það sé sambærilegt við það sem gerist hér á landi? Mér finnst því vera einum of mikið rætt um þetta mál á þeim nótum að við séum með einhverjum hætti brotlegir gagnvart Efnahagsbandalaginu. Ég held að það sé miklu nær að tala um það með hvaða hætti mál eru á þeim bæ og ekki vera að vekja upp þessar efasemdir einmitt meðan við stöndum í erfiðum samningum. Ekki veitir nú af að halda þar á öllum málum með þeim hætti sem rétt er og því engin ástæða til að draga rétt okkar í þessu máli í efa.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegi forseti. Hér er vissulega allstórt mál til umræðu og ég tek undir það sem hér hefur komið fram í svörum hæstv. ráðherra að við þurfum að standa fast á rétti okkar til þess að setja takmarkanir eins og gert hefur verið í sambandi við útflutning á óunnum fiski. Hins vegar finnst mér nauðsynlegt jafnframt að menn horfi til framtíðarinnar og fari rækilegan ofan í saumana á því hver er okkar staða í hugsanlegum frekari samningum. Þá er ég ekki að tala um það sem liggur fyrir hér og nú og hefur verið í reynd. Hver er okkar staða í frekari samningum í sambandi við fríverslun með fisk? Við hverju megum við búast frá gagnaðilum? Hver er okkar réttarstaða ef svo færi sem flestir draga nú í efa að það verði miklar undirtektir af Evrópubandalagsins hálfu við óskum EFTA-ríkjanna og Íslands um fríverslun með fiskafurðir? Þetta eru tvö mál, finnst mér. Annað er staðan í dag, hitt horfir til framtíðar.

Fyrirspyrjandi (Lára V. Júlíusdóttir) Virðulegi forseti. Árið 1988 tóku gildi hér á landi ný lög um fæðingarorlof. Helstu ákvæði laganna voru þess efnis að fæðingarorlof var lengt verulega frá því sem áður var, úr þrem mánuðum í sex mánuði í áföngum. Þegar núgildandi fæðingarorlofslög voru sett komu fram fyrirheit um samræmingu á rétti foreldra til fæðingarorlofs og skyldi unnið að slíkri samræmingu í framhaldi af lagasetningunni. Samræma skyldi rétt foreldra til fæðingarorlofs þannig að hann yrði sá sami fyrir fólk á almennum vinnumarkaði og fólk í störfum hjá hinu opinbera. Þann tíma sem liðinn er frá því að lögin voru sett hefur enn dregið í sundur hvað réttindi þessara tveggja hópa varðar. Til að fylgja eftir því sjónarmiði að samræma rétt fólks til fæðingarorlofs gaf ríkisstjórnin fyrirheit í tengslum við kjarasamninga sl. vor um að hér skyldi bætt úr. Til að átta sig á verkefninu er nauðsynlegt að hafa upplýsingar um tölulegar staðreyndir málsins. Því ber ég fram svohljóðandi fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. á þskj. 83 um fæðingarorlof: ,,1. Hver var heildarfjöldi fæðinga hér á landi árin 1986, 1987, 1988 og fram til 1. okt. 1989? 2. Hvað voru greiðslur fæðingarorlofs háar árin 1986, 1987, 1988 og fram til 1. okt. 1989? 3. Hve margar konur fengu greitt fæðingarorlof frá Tryggingastofnun ríkisins þetta tímabil? 4. Hve margir karlar fengu fæðingarorlof á sama tíma? 5. Hvernig skiptust greiðslur fæðingarorlofs í flokka eftir atvinnuþátttöku foreldra, eftir fjölda bótaþega og fjárhæðum greiðslna? 6. Hve mörgum foreldrum hefur verið synjað um greiðslu fæðingarorlofs frá Tryggingastofnun ríkisins framangreint tímabil?``

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Ég mun nú reyna að gera grein fyrir svari við þessari fsp. en óneitanlega hefði verið betra fyrir alla að það hefði verið skriflegt því þetta er mest talnaupplestur, en það er sjálfsagt að lesa þessa talnarunu hér yfir þingheimi og það kemur þá auðvitað inn í þingtíðindi. Fyrsta spurningin frá hv. fyrirspyrjanda er: ,,Hver var heildarfjöldi fæðinga hér á landi árin 1986, 1987, 1988 og fram til 1. okt. 1989?`` Svarið við því samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands sem fengnar eru hjá Guðna Baldurssyni, og eru aðeins upplýsingar um lifandi fædda, er að árið 1986 eru fæðingar 3881, árið 1987 eru þær 4193, árið 1988 eru þær 4673 og það sem af er þessu ári fram til 30. sept. voru þær orðnar 3441. Önnur spurningin er síðan: ,,Hvað voru greiðslur fæðingarorlofs háar árin 1986, 1987, 1988 og fram til 1. okt. 1989?`` Þar er því til að svara að árið 1986 voru samtals greiddar 238 millj. 57 þús. 110 kr. Reyndar skiptist þetta annars vegar í fullar greiðslur upp á rúmar 205 millj. kr., til þeirra sem fengu 2 / 3 hluta greiðslna voru rúmar 22 millj. kr. og til þeirra sem fengu 1 / 3 hluta voru rúmar 10 millj. Árið 1987 nema þessar greiðslur samtals 328 millj. 835 þús. 804 kr. Og það skiptist þannig að til þeirra sem fá fullar greiðslur, það er að sjálfsögðu langstærsti hlutinn, fóru 288 millj. kr., til þeirra sem fá 2 / 3 hluta greiðslna fóru tæpar 28 millj. kr. og til þeirra sem fengu 1 / 3 hluta greiðslu tæpar 13 millj. kr. Árið 1988 hækkar þessi upphæð hins vegar mjög verulega, enda taka þá gildi ný lög um fæðingarorlof, fæðingarstyrk og fæðingardagpeninga. Þá er heildargreiðslan 606 millj. 608 þús. 203 kr. Þar af eru fæðingarstyrkirnir 290 millj. 591 þús. 75 kr., en fæðingardagpeningar skiptast þannig að þeir sem fá fulla fæðingardagpeninga, þ.e. mæður, hafa fengið 301 millj. kr. en feður 1 millj. 407 þús. kr., og af þeim sem hafa fengið hálfa fæðingardagpeninga hafa mæður fengið 12 millj. 570 þús. kr. en feður 36 þús. Sams konar upplýsingar fyrir það sem af er árinu 1989 eru að greiðslurnar hafa samtals numið nú þegar 569 millj. 500 þús. 825 kr. Þetta er frá 1. jan. til 30. sept. í ár. Skiptingin er þannig að fæðingarstyrkur hefur numið 310 millj. 638 þús. kr. Fullir fæðingardagpeningar hafa verið greiddir mæðrum 320 millj. 760 þús. kr. og feðrum 2,4 millj. kr., hálfir fæðingardagpeningar hafa verið greiddir mæðrum 12 millj. 846 þús. kr. og feðrum tæp 55 þús. kr. Þriðja fsp. er síðan: ,,Hve margar konur fengu greitt fæðingarorlof frá Tryggingastofnun ríkisins þetta tímabil?`` Þar segir: Tölurnar eru eins nákvæmar og unnt er að fá þær hjá Tryggingastofnun ríkisins. Þeir sem fá greiðslur yfir áramót eru tvítaldir eða þar lenda greiðslurnar hjá þessum einstaklingum beggja vegna áramóta. Árið 1986 hafa fengið fullar greiðslur 2920 aðilar, 2 / 3 hluta greiðslu 478 og 1 / 3 hluta greiðslu 453. Árið 1987 hafa fengið fullar greiðslur 3240 einstaklingar, 2 / 3 hluta greiðslu 456 og 1 / 3 hluta 455. Árið 1988 er síðan breytingin og þá fá fæðingarstyrk 4603 einstaklingar, fulla fæðingardagpeninga 3820 og hálfa fæðingardagpeninga 333. Og árið 1989 frá 1. jan. til 30. sept. eru tölurnar þær að fæðingarstyrki hafa fengið 3897, fulla fæðingardagpeninga 3199 og hálfa fæðingardagpeninga 256. Síðan er í 4. tölul. spurt: ,,Hve margir karlar fengu fæðingarorlof á sama tíma?`` Þar segir í svarinu: Tölurnar eru eins nákvæmar og unnt er að fá hjá Tryggingastofnun. Þeir sem fá greiðslur yfir áramót eru tvítaldir eins og í hinu svarinu. Árið 1986 eru engar greiðslur bókaðar til feðra og ekki heldur árið 1987, en árið 1988 hafa 38 feður fengið fulla fæðingardagpeninga og þrír fengið hálfa fæðingardagpeninga. Árið 1989 á þessu umrædda tímabili 1. jan. til 30. sept. hafa 40 feður fengið fulla fæðingardagpeninga en aðeins einn hálfa fæðingardagpeninga. Fimmti liður fsp. er síðan: ,,Hvernig skiptust greiðslur fæðingarorlofs í flokka eftir atvinnuþátttöku foreldra, eftir fjölda bótaþega og fjárhæðum greiðslna?`` Þar segir: Upplýsingar um þetta atriði hefur Tryggingastofnun ekki, en e.t.v. má lesa út úr liðum 2, 3 og 4 að ofan nokkrar upplýsingar eins og það að árið 1986--1987 var fullt fæðingarorlof greitt þeim sem höfðu unnið 1032 dagvinnustundir sl. 12 mánuði fyrir töku fæðingarorlofs. 2 / 3 hlutar fæðingarorlofs voru greiddir þeim sem höfðu unnið allt að 516 dagvinnustundum, einnig námsmönnum, og 1 / 3 hluti fæðingarorlofs var greiddur heimavinnandi. Eftir 1. jan. 1988 fengu heimavinnandi konur fæðingarstyrk. Foreldri sem fékk fulla fæðingardagpeninga hafði unnið 1032 dagvinnustundir eða meira sl. 12 mánuði fyrir töku fæðingarorlofs, þar með taldir námsmenn, og þeir sem fengu hálfa fæðingardagpeninga höfðu unnið allt að 516 dagvinnustundum. Síðasti liður fsp. var síðan: ,,Hve mörgum konum hefur verið synjað um greiðslu fæðingarorlofs frá Tryggingastofnun ríkisins framangreint tímabil?`` Því miður er svarið það frá Tryggingastofnun að upplýsingum um það atriði sé ekki haldið saman í Tryggingastofnuninni. Aðeins að lokum, hæstv. forseti, út af því sem fyrirspyrjandi sagði í upphafi máls síns, þá er það rétt að nú er unnið að endurskoðun á lögum um fæðingarorlof. Það tók nokkuð langan tíma að koma þessu nefndarstarfi af stað, fá tilnefningar frá öllum þeim sem ætlað var að koma að málinu en nefndin hefur nú verið skipuð og vænti ég þess að hennar störf geti gengið fljótt og vel fyrir sig.

Fyrirspyrjandi (Lára V. Júlíusdóttir) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr og greinargóð svör og ég þykist þess fullviss að þessar upplýsingar muni koma sér vel í þeirri vinnu sem fram undan er í þessum málum varðandi þessa samræmingu. Það er ýmislegt í þessum tölum sem vekur athygli, m.a. það hversu illa gengur að fá feður til að taka hluta fæðingarorlofs og einnig það að ekki sé haldið saman upplýsingum um synjun á fæðingarorlofsgreiðslum, en það vekur upp spurningar um það hvernig ástatt er þegar þannig hefur samist milli vinnuveitanda og starfsmanns að vinnuveitandi hyggst bæta starfsmanni það sem upp á vantar greiðslu fæðingarorlofs frá Tryggingastofnun. Ef slíkt á sér stað þá synjar Tryggingastofnun um greiðslu fæðingarorlofs, þ.e. Tryggingastofnun telur það ekki standast lög um fæðingarorlof að vinnuveitandi vilji bæta launamanni það sem á vantar í fæðingarorlofi. Þetta m.a. hefur staðið í vegi fyrir því að aðilar vinnumarkaðar gætu samið um viðbætur á fæðingarorlof í kjarasamningum. En ég ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðherra.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu og hæstv. ráðherra fyrir þær upplýsingar sem hann hefur hér veitt. Það var hins vegar atriði í síðari ræðu hv. fyrirspyrjanda sem varð þess valdandi að ég bað um orðið. Það er sú túlkun Tryggingastofnunar að sú staðreynd að vinnuveitandi ætli að bæta launþega upp það sem á vantar full laun þegar viðkomandi fær greidda út fæðingardagpeninga eigi að valda því að viðkomandi fái ekki fæðingardagpeninga. Ég er ekki sammála um þá túlkun. Ég vil geta þess sem flm. frumvarpa um fæðingarorlof og síðar um fæðingardagpeninga og fæðingarstyrki, frumvarpa sem síðar urðu að lögum, að það var einmitt ein af röksemdunum og forsendunum fyrir því að ákvarðanir voru í lögunum með þeim hætti sem varð að það væri ævinlega frelsi fyrir vinnuveitanda og launþega að semja um það sem á vantaði fullar greiðslur, svo að heildartekjur næmu hinu sama og full laun viðkomandi hefðu verið. Ég tel það vera fyllilega heimilt. Fyrstu lögin um þetta sem samþykkt voru á árinu 1975 voru einmitt þannig úr garði gerð að þar voru greiðslur sem í ýmsum tilfellum voru jafnvel lítið eitt hærri en laun launþegans, það gat hugsast í fáum tilfellum þó. Þetta voru upphæðir úr Atvinnuleysistryggingasjóði, ákvarðaðar eftir þeim reglum sem þar giltu. En þá var einmitt ætlunin þegar á vantaði að þessar greiðslur næmu fullum launum, sem auðvitað var oft, að þá væri að sjálfsögðu opin leið að semja um þá upphæð, mismuninn sem á vantaði, við vinnuveitandann. Lögin áttu einmitt að greiða fyrir því að mæðurnar gætu haldið fullum launum þennan tíma því að það var fyrirtækjunum í flestum tilvikum ofviða að greiða alla upphæðina. Þess vegna urðu þessi lög til þess að styðja mjög réttindi kvenna og barna og ég vonast til að sú túlkun eigi eftir að fá framgang, að þetta sé heimilt.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég kem vanbúin í þessa umræðu vegna þess að ég heyrði ekki fyrri hluta hennar því miður. En ég vil þó geta þess hér að ég veit til þess að í tryggingaráði og líka í heilbrrn. hafa lögin um fæðingarorlof verið túlkuð á þann veg að ef kona þiggur laun í fæðingarorlofi fellur jafnframt niður réttur hennar til þess að fá fæðingarorlof frá Tryggingastofnun. Þetta hefur verið vandi t.d. í sambandi við bankamenn eftir að fæðingarorlof lengdist og bankamenn vildu að konur í þeirri stétt héldu fullum launum eins og kjarasamningar kváðu á um þriggja mánaða fæðingarorlofið. Ég hygg að einmitt þess vegna hafi verið sett nefnd í málið, til að skýra túlkunina og reyna að ná samkomulagi um hana vegna þess hversu erfitt hefur reynst í ýmsum tilvikum að túlka lögin og reglugerðina sem var sett um þau. Óstöðugleiki vinnumarkaðar og líka það hve margar konur vinna hlutastörf og eru þess vegna hjá fleiri en einum atvinnuveitanda, bæði hjá ríkinu og kannski öðrum atvinnuveitanda, hafa líka gert það að verkum að það er erfitt að túlka rétt kvenna til fæðingarorlofs. Ég vona bara að þessari nefnd takist að draga skýrari línur í þessum efnum.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur H. Garðarsson) Virðulegi forseti. Ég er hér með fsp. til utanrrh. um þátttöku Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins í byggingu varaflugvallar fyrir alþjóðaflug. Fsp. er svohljóðandi: ,,Hvernig ganga viðræður utanrrh. við Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins um hugsanlega aðild sjóðsins að byggingu fullkomins varaflugvallar fyrir alþjóðaflug yfir Norður-Atlantshafi?`` Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að vera langorður um þessa fsp., hún skýrir sig sjálf, en ég vil aðeins minnast á það að á síðasta þingi var mikið til umræðu í sambandi við byggingu varaflugvallar á Íslandi hvort til greina kæmi að Mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins tæki einhvern þátt í byggingu þess flugvallar. Það voru mjög skiptar skoðanir um það hvort svo skyldi vera eða ekki. Í þeim umræðum kom m.a. fram hjá hæstv. utanrrh., ef ég man rétt, að hann teldi ekki nein vandkvæði á því að hann gæti látið fara fram ákveðna forkönnun á því hvort Mannvirkjasjóðurinn gæti ekki komið hér til skjalanna með verulegum fjárframlögum. Þess vegna er fsp. fram komin og ég vænti þess að hæstv. utanrrh. hafi látið framkvæma það.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Hv. 14. þm. Reykv. spyr: ,,Hvernig ganga viðræður utanríkisráðherra við Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins um hugsanlega aðild sjóðsins að byggingu fullkomins varaflugvallar fyrir alþjóðaflug yfir Norður-Atlantshafi?`` Ég vil fyrst benda hv. fyrirspyrjanda á að engar viðræður hafa farið fram milli Íslendinga og Mannvirkjasjóðsins um þetta mál. Varaflugvallarmálið hefur verið rætt ítarlega áður á Alþingi utan dagskrár í febrúar og apríl 1989 og ég tel rétt og skylt af þessu tilefni að rifja upp meginatriðin í því sem fram hefur komið í umræðum um þetta mál hér á Alþingi. Hugmyndin um að byggja varaflugvöll á Íslandi eða Grænlandi sem að verulegu leyti væri fjármagnaður af Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins mun upphaflega hafa komið fram í nóvembermánuði árið 1985. Þáv. yfirmaður flotastjórnar Atlantshafsbandalagsins lýsti áhuga sínum á því að láta fara fram forkönnun á möguleikum á byggingu varaflugvallar á flugstjórnarsvæði Íslands sem mundi þjóna flugumferð á svæðinu öllu. Hinn 2. jan. árið 1986 ákvað þáv. ríkisstjórn að teknar yrðu upp viðræður varnarmálaskrifstofu og samgrh. við flotamálayfirvöld Atlantshafsbandalagsins og varnarliðið og hófust þær viðræður í desember 1986 en lauk í janúar 1987. Í þeim viðræðum kom fram að varaflugvöllur yrði að nýtast fyrir allt flug er um Keflavíkurflugvöll fer nú og að öll umsjón yrði í höndum Íslendinga og að nýting varnarliðs á vellinum yrði aðeins í neyðartilvikum þegar Keflavíkurflugvöllur væri lokaður. Í febrúar 1987 ákvað þáv. samgrh. að íslensk forathugun yrði gerð á hugsanlegum möguleikum fyrir varaflugvöll. Skýrsla þessa efnis var birt opinberlega og er líklegt að hún geti komið að verulegu gagni ef forkönnun á vegum eða í samvinnu við Atlantshafsbandalagið yrði leyfð. Ég hef í starfi mínu sem utanrrh. fjallað ítarlega um þetta mál við yfirmann flota Atlantshafsbandalagsins við þrenn tækifæri, síðast í tilefni af heimsókn Kelso aðmíráls til Íslands í septembermánuði sl. Auk þess átti ég ítarlegar viðræður við aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins í nóvember og desember á sl. ári. Í þeim viðræðum hef ég mótað þær kröfur eða þau skilyrði sem ég álít rétt að gera um undirbúning og framkvæmd forkönnunar. Í framhaldi af þessum viðræðum hefur framkvæmdastjóri staðfest skriflega, og hér vitna ég til bréfs hans, ,,að flugvöllur sá sem tillaga liggur fyrir um muni á engan hátt gegna hernaðarhlutverki á friðartímum og yrði mannaður og starfræktur af óbreyttum borgurum``. Þar lýkur tilvitnun í bréf framkvæmdastjórans. Jafnframt segir í bréfinu að slíkur flugvöllur eigi að þjóna hvers konar flugi þegar veður eða neyðarástand krefji. Bréf þetta birtist í heild í Alþingistíðindum 20. febr. sl. ásamt minnisblaði mínu til ríkisstjórnar þar sem raktar eru þarfir alþjóðlegs farþegaflugs á Norður-Atlantshafi. Í viðræðum mínum við forsvarsmenn Atlantshafsbandalagsins og yfirmann flota Atlantshafsbandalagsins hefur það komið skýrt fram að forkönnun felur ekki í sér neinar skuldbindingar af hálfu íslenskra stjórnvalda um byggingu varaflugvallar. Hitt er einnig augljóst að niðurstöður ítarlegrar úttektar á mögulegri staðsetningu fullkomins alþjóðlegs flugvallar eru íslenskum stjórnvöldum mikils virði alveg án tillits til þess hvort endanlega yrði tekin ákvörðun um að reisa mannvirkið sjálft. Sams konar könnunar var óskað á Grænlandi. Hún hefur þegar farið fram og niðurstöður lágu fyrir í ágústmánuði sl. en eru enn trúnaðarmál á vegum Atlantshafsbandalagsins og danskra stjórnvalda, en Atlantshafsbandalagið greiddi allan kostnað við þá könnun. Enn hefur ekki verið tekin endanleg afstaða til óska um heimild til íslenskra stjórnvalda til þess að forkönnun vegna hugsanlegs varaflugvallar hér á landi verði gerð á vegum Atlantshafsbandalagsins. Forræði þessa máls er í höndum utanrrh. eins og upplýst hefur verið og um það segi ég það eitt á þessu stigi málsins að ég mun taka mínar ákvarðanir að athuguðu máli, könnun á öllum staðreyndum og málsatvikum, þegar ég tel það tímabært.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 14. þm. Reykv. fyrir þessa fsp. sem hann hefur hér beint til hæstv. utanrrh. Eins og við vitum er þetta mjög mikið mál. Ég held því að nauðsynlegt sé að við hugum vel að því hvað hér er að gerast. Ég fagna því sem hæstv. utanrrh. segir, að hann muni láta fara fram forkönnun hér á þessu máli þannig að við getum gert okkur grein fyrir því hvar slíkur flugvöllur megi vera á landinu og hvað hann muni væntanlega kosta. Hitt er annað mál að það kom ekki fram hvort hafnar hefðu verið neinar viðræður um Mannvirkjasjóðinn, enda, ef ég man rétt varðandi fsp. sem ég flutti hér í fyrra til hæstv. utanrrh., erum við ekki aðilar að Mannvirkjasjóði NATO og þurfum að vera það til þess að við getum rætt við það stjórnsýsluapparat sjálfir. En ég þakka fyrirspyrjanda aftur fyrir fsp. og tel ljóst að það muni verða farið út í þessa forkönnun fljótlega og fagna því.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Málefni varahernaðarflugvallar sem hér eru rædd varða það stjórnarsamstarf sem nú er við lýði í landinu. Það er tvímælalaust í mínum huga svo að forkönnun á þessu máli eða annar undirbúningur vegna varahernaðarflugvallar væri brot á samningi ríkisstjórnarflokkanna, ef í hann yrði ráðist með heimild hæstv. utanrrh. Ég tók eftir því í máli hæstv. ráðherra að hann orðaði það svo að ekki hefði verið tekin endanleg afstaða til óska íslenskra stjórnvalda um forkönnun og þá hjá Atlantshafsbandalaginu ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt. Ég tel þetta mál mjög alvarlegt, eins og það kemur hér fram frá hæstv. ráðherra, þar sem hann gefur til kynna að hann íhugi það að leyfa þessa forkönnun. Ég vænti þess að ráðherrann íhugi mál þetta vel og lengi og átti sig á því hvernig það tengist því samstarfi sem hann er í við aðra flokka í ríkisstjórn.

Páll Pétursson Frú forseti. Ég held að það sé óþarfi að eyða tíma eða kröftum í þessa forkönnun vegna þess að okkur vantar ekki þessa herstöð sem forkönnunin beinist að að reist verði. Og það stendur ekki til að byggja fleiri hernaðarmannvirki í þessu stjórnarsamstarfi, þannig að þegar af þeirri ástæðu, eins og hv. 2. þm. Austurl. greindi hér frá, stemmir þetta ekki saman við áætlanir ríkisstjórnarinnar eða þann samning sem liggur til grundvallar þessu stjórnarsamstarfi. Hér er auðvitað um hernaðarmannvirki að ræða og menn eiga ekki að vera að spauga með einhver bréf frá generálunum um að svo sé ekki. Hönnunarforsendur þessa vallar, eða þær kröfur sem lagðar eru til grundvallar byggingu svona vallar, sanna það að hér er um hernaðarmannvirki að ræða og ekkert annað en hernaðarmannvirki. Svo er náttúrlega, hvað sem þeim bláeygðustu hérna í salnum kann að finnast, Mannvirkjasjóður NATO ekki nein góðgerðarstofnun og hann leggur auðvitað ekki fé í mannvirki sem ekki koma NATO til góða sem hernaðarmannvirki. Þegar af þeirri ástæðu er það sönnun fyrir því að um hernaðarmannvirki er að ræða. Það sem okkur vantar hér á landi er varaflugvöllur sem þjónar íslensku flugi og íslenskum flugfélögum og íslenskum flugrekstri. Slíkur flugvöllur er á Akureyri. Að vísu eru fjöllin ansi nærri þannig að þar eru ekki æskilegustu aðstæður. Ég ætlast ekki til að utanrrh. fari að standa fyrir því að moka þeim burtu, ekki samgrh. heldur. Slíkan flugvöll er verið að leggja á Egilsstöðum og hann verður vonandi tekinn í notkun áður en langt um líður. Slíkur flugvöllur er á Sauðárkróki og vantar bara á hann slitlagið.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Vegna orða hv. 2. þm. Austurl. tel ég mjög brýnt að fá að heyra álit formanns Alþb. á þeirri skoðun hv. þm. að hér varði við stjórnarslit og tel alveg nauðsynlegt að þingheimur fái að heyra þá skoðun og stefnu hans alveg skýra. Ég fagna hins vegar þessari fsp. og þakka fyrir hana, en beini jafnframt þeim spurningum til hæstv. utanrrh. hvaða kvaðir og hvaða kostnaður mundi fylgja því fyrir Ísland að gerast aðili að þessum Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins og einnig þá hver yrðu hlutverkaskiptin með því að ganga inn í slíkt samstarf.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Ég veit ekki hverjir eru bláeygðir og hverjir bera einhvern veginn öðruvísi lit augnanna. En ég held að þeir menn séu ekki bláeygðir sem vilja horfa af raunsæi á aðstæður hér á okkar heimssvæði. Það liggur fyrir að þrátt fyrir þíðuna og þrátt fyrir orð Gorbatsjovs og þrátt fyrir allt sem er að gerast, þá er þyngt stanslaust á herbúnaði einmitt á Kólaskaga, næsta nágrenni við okkur. Eigum við Íslendingar ekki að fylgjast með því sem þar er að gerast? Eigum við að láta einhverjum öðrum það eftir: Er það ekki alveg ljóst að við tökum fullan þátt í starfsemi Atlantshafsbandalagsins og forkönnun varðandi milliríkjaflugvöll, þó að hann sé kannski kallaður hernaðarflugvöllur, varaflugvöllur vegna hernaðar, vegna eftirlits á okkar slóðum, er algjörlega sjálfsögð og ég harma það að hæstv. utanrrh. skuli ekki fyrir löngu vera búinn að taka þessa ákvörðun. Því er margyfirlýst hér í þessum sal, sérstaklega þó af hæstv. forsrh. að þessi ákvarðanataka sé á forræði hæstv. utanrrh. Ég hef lýst héðan úr þessum stól margsinnis á undangengnum árum að ég hafi vel treyst utanrrh. undangenginna ára, hverjum framar öðrum, og einmitt að því leyti að þeir hafi allir staðið dyggan vörð um hagsmuni okkar bandalags, mikilvægasta bandalags mannkynssögunnar, Atlantshafsbandalagsins, og ég vona að hæstv. núv. utanrrh. geri það. Ég er ekki að reikna með öðru. Ég hygg að hann hafi alveg bein í nefinu, svo að áfram sé nú talað um ýmiss konar líkamshluta andlitsins --- 

Jóhannes Geir Sigurgeirsson Virðulegi forseti. Það er nú svo að þegar kemur að eigin hagsmunum, þá hrökkva menn við og ég hrökk óneitanlega við áðan þegar hv. 1. þm. Norðurl. v. ætlaði að fara að láta lækka fjöll við aðflug að Akureyrarflugvöll því að það vill nú svo til að ég bý undir einu af þessum fjöllum sem yrði væntanlega að ryðja niður og hef af þessu vissar áhyggjur. En það var nú ekki þetta sem ég ætlaði að koma að. Ég ítreka þá skoðun sem hér hefur komið fram hjá nokkrum ræðumönnum að auðvitað er þetta ekkert annað en hervöllur sem verið er að tala um og ég skil ekki þá sjálfsblekkingu þegar menn halda öðru fram. Síðan geta menn rökrætt það opnum augum, hvort sem þau eru blá eða einhvern veginn öðruvísi á litinn, hvort menn vilja annan herflugvöll og hvaða tilgangi hann þjónar fyrir okkur. Mín skoðun er nú reyndar sú og hefur verið lengi að við eigum að standa á móti hernaðaruppbyggingu hér á landi eins og við mögulega getum. Og ég held að það hljóti að samrýmast þeirri skoðun, sem ég vil meina að sé skoðun meiri hluta þingheims, að við viljum vinna að afvopnun og friði í norðurhöfum. Kannski er ég afskaplega bláeygur í þessari skoðun minni, í svolítið annarri merkingu en menn hafa notað hér áður, en þetta er engu að síður mín skoðun.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég sé ástæðu til að skora á hæstv. utanrrh. einu sinni enn að drífa í að láta þessa forkönnun fara fram. Hann fer með þessi málefni sem heyra undir utanríkismál og hefur sem ráðherra sem fer með slík mál fullt vald til þess að láta slíka könnun fara fram. Það er hans vald samkvæmt stjórnskipun landsins og það getur enginn sagt neitt við því nema þá að menn vilji koma honum úr embætti. Það er hans hlutverk að gera þetta og það er líka hans hlutverk vegna þess að við erum aðilar að NATO. NATO er nokkurs konar lögregla lýðræðisskipulagsins. Já, sumir hlæja að því.  Það er líka rétt að minna á að Alþingi samþykkti fyrir rúmum 40 árum varnarsamninginn milli Íslands og Bandaríkjanna með 37:13 atkv. og tveir sátu hjá. Ég tel að einn stjórnmálaflokkur sem á aðild að þessari ríkisstjórn hafi engan rétt til þess að segja að það skuli ekki farið að vilja meiri hluta Alþingis. Það er bara fráleitt. Ég held að okkur beri auðvitað skylda til þess að virða skoðanir þeirra sem eru á móti þessu hernaðarbrölti eins og þeir kalla það. En þeim ber líka skylda til þess að virða skoðanir meiri hluta þjóðarinnar og meiri hluta Alþingis, ekki síður. Ég held að við þurfum einmitt, nú á tímum erfiðs atvinnulífs á Íslandi, að fá fullkominn varaflugvöll sem stenst kröfur framtíðarinnar með öryggisgæslu, slökkvibúnað og fleira í þeim dúr. Ég vil meina að sameiginlegir hagsmunir okkar og NATO sé einmitt flugumferð í lofti og ég skora á hæstv. ráðherra að láta þessa könnun fara fram sem fyrst.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég vil bara staðfesta það sem kom fram hér hjá hv. þm., 2. þm. Austurl. og 1. þm. Norðurl. v., að það var gengið frá því að það yrðu engin hernaðarmannvirki byggð, sem ekki væri byrjað á, í þessari stjórnartíð. Ef ekki verður við það staðið eru það brigður á því samkomulagi sem gert var að mínu mati. Það er alveg furðulegt að hlusta á þessar umræður hér. Það er eins og menn geri sér ekki grein fyrir að það er verið að tala um allt annan hlut, flugvöll fyrir okkar flug eða hernaðarflugvöll. Ég hef átt þess kost að láta menn sem þekkja til segja mér hve munurinn er mikill. Það er ekkert sambærilegt. Ég verð að segja að það er merkilegt að mönnum skuli detta þetta í hug á þessum tíma sem nú er.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Hér hefur verið rætt um varaflugvöll og það hljóta allir að vera sammála því að við þurfum að hafa varaflugvöll fyrir Íslendinga og fyrir millilandaflug en að blanda því ekki saman við hernaðarmannvirki. Það er greinilegt að ef Mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins tekur þátt í uppbyggingu flugvallar hér á landi, þá er það að sjálfsögðu hernaðarmannvirki. Það þarf enginn að velkjast í neinum vafa um það og það er einkennilegt að heyra það að þrátt fyrir alla þíðu í heiminum telji alþingismenn koma til greina frekari hernaðaruppbyggingu hér á landi og að flækja okkur þar með enn fastar í það hernaðarnet sem við erum nú þegar flækt í. Það er ömurlegt að hlusta á þetta hér á þessum tímum.

Karl Steinar Guðnason Virðulegi forseti. Ég tel að nauðsynlegt sé að utanrrh. láti umrædda forkönnun fara fram. Við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Mikill meiri hluti Íslendinga styður það og það á ekki að láta minni hlutann þvælast allt of mikið fyrir í þessu máli. Við eigum að standa við okkar skuldbindingar gagnvart þeim sem við erum í bandalagi við. Þess vegna er ekki óeðlilegt að þetta verði gert. Ég bendi á að forkönnun á svona verkefni er ekki hernaðarframkvæmd heldur aðeins könnun, og ég skora á hæstv. utanrrh. að láta að henni verða. Mér þykir miður að sá utanrrh. sem fyrst kom að málinu, Matthías Á. Mathiesen, hv. 1. þm. Reykn., heyktist á því að gera þetta. Hvers vegna veit ég ekki en ef hann hefði gert þetta værum við ekki að ræða þetta nú. Hann hafði fullt vald til þess en treysti sér ekki til þess.

Jóhann Einvarðsson Hæstv. forseti. Það er dálítið einkennilegt stundum hvernig umræður um fyrirspurnir fara fram hér í þinginu. Þær enda sem almennar stjórnmálaumræður eða eldhúsdagur. Kannski þyrftum við að gefa okkur stundum meiri tíma til að gera slíkt hérna, að ræða almennt um hlutina. En í þessu máli er það alveg ljóst í mínum huga að það er í forræði utanrrh. að heimila eða ekki heimila að þessi forkönnun fari fram. Við getum síðan metið stöðuna þegar slík forkönnun hefur farið fram. Ég get tekið undir það með hv. 2. þm. Austurl. að í stjórnarsáttmálanum stendur að ekki skuli ráðast í nýjar hernaðarframkvæmdir hér á landi ... 

Ragnhildur Helgadóttir Herra forseti. Nú, þegar umræður fara fram um þetta mál, og það ekki í fyrsta sinn, spretta hér upp ýmsir hv. þm. sem gera sig bera að tvöfeldni í afstöðu. Ég kveð mér hljóðs vegna þess að ég hef stundum látið koma fram mjög eindregna andstöðu við þátttöku útlendinga eða greiðslu varnarliðs á kostnaði við lagningu vegakerfis um landið, en þegar að því kemur að athuga um þátttöku af hálfu Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins í alþjóðlegum millilandaflugvelli finnst mér málið horfa þannig við að þar sé um mál að ræða sem væri ábyrgðarhluti af íslenskum ráðamönnum að láta undir höfuð leggjast að kanna möguleika á. Það er auðvitað sjálfsagt að framkvæma slíka könnun. Ýmsir hv. þm. tala um að þetta eigum við ekki að gera því að slíkur flugvöllur mundi teljast hernaðarmannvirki, a.m.k. ef til ófriðar kæmi. Hvað þá um Keflavíkurflugvöll? Ég veit ekki betur en að þessir sömu hv. þm. notfæri sér þann flugvöll þráfaldlega vegna ferða milli landa. Og hvað um Reykjavíkurflugvöll? Hvaða flugvöllur er ekki hernaðarmannvirki ef út í það er farið ef til ófriðar kemur, sérstaklega ef um fullkominn millilandaflugvöll er að ræða? Það er auðvitað algjörlega ljóst og það er frá mínu sjónarmiði ekki annað en hræsni að þvo hendur sínar af þeim möguleika að eiga að standa að slíkum viðræðum því að auðvitað berum við ábyrgð á því að gengið sé frá öllum öryggisatriðum í þágu Íslands og íslenskra borgara og líka í þágu þess samstarfs sem við erum í og viljum vera þátttakendur í. Ég vil ganga lengra en hv. síðasti ræðumaður, formaður utanrmn., þegar hann segir að ef hæstv. utanrrh. hafi ekki heimild til að láta gera slíka könnun sé það auðvitað algjörlega ljóst að hann sé ekki að tala um hernaðarmannvirki, heldur eitthvað miklu saklausara mál. Ég tel að ef hæstv. ráðherra hefur ekki heimild til að láta gera slíka könnun og taka þær ákvarðanir í framhaldi af því sem honum ber embættis hans vegna, þá á hann ekki að vera utanrrh. í þessari ríkisstjórn.

Guðmundur G. Þórarinsson Virðulegi forseti. Ég stend bara upp til að ítreka þá skoðun mína að varaflugvöllur sé alveg nauðsynlegur fyrir Íslendinga við þær aðstæður sem nú eru. Það hygg ég að flestum sé ljóst. En í því sambandi verða menn sérstaklega að hafa í huga að það er gríðarleg breyting að verða á millilandaflugi Íslendinga. Við erum í vaxandi mæli að fljúga hér yfir hafið á tveggja hreyfla vélum, e.t.v. innan skamms tíma eingöngu á tveggja hreyfla vélum. Að gera það án góðs varaflugvallar er mikill ábyrgðarhluti og ég verð að segja það að ég er dálítið undrandi að okkar stærstu flugfélög skuli ekki við þessar breytingar í sinni starfsemi leggja ríkari áherslu á þennan þátt við stjórnvöld. Þegar kemur að afvopnun og friðarmálum og hernaðarmannvirkjum vil ég aðeins segja þetta: Ég hef verið mikill talsmaður afvopnunar á Norður-Atlantshafi. Reyndar hef ég haldið að ég hafi fyrstur flutt hér inni á Alþingi Íslendinga hugmyndir um frumkvæði Íslendinga í þeim málum.  Það er þess vegna mín skoðun að Íslendingar hljóti að kanna það hvort hinir gríðarlegu hagsmunir þeirra varðandi varaflugvöll og samvinna við Atlantshafsbandalagið kunni að vera Íslendingum til hagsbóta. Á þessu stigi vil ég ekki kveða upp úr um það. Viðræður hljóta að verða að skýra það og þegar mál liggja nánar og ljósar fyrir verða menn að draga ályktanir af þeim staðreyndum sem fyrir liggja.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Mér finnst gæta svolítils misskilnings í þeirri umræðu eða hluta þeirrar umræðu sem hér hefur verið. Ég held það blandist ekki nokkrum manni hugur um að þörfin fyrir varaflugvöll, fyrir alþjóðaflug, er mikil og brýn en hins vegar fjallar þessi fsp. um hvernig viðræður gangi, viðræður utanrrh. við Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins. Þar sem hér er verið að tala um Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins verðum við að ræða málið út frá því. Mér finnst með ólíkindum ef menn tengja Mannvirkjasjóðinn ekki við hernaðaruppbyggingu því það er nákvæmlega hans hlutverk og því finnst mér meiri tvískinningur í máli þeirra er vilja tengja þetta mál almennri þörf á varaflugvelli. Þetta er heruppbygging og ber að líta á hana sem slíka.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur H. Garðarsson) Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns vekja athygli á því að í ræðu minni með fsp. lagði ég enga dóma á það hvort Mannvirkjasjóður ætti að leggja fram fé til að byggja hernaðarflugvöll eða alþjóðaflugvöll sem væri þeirrar gerðar að hann gæti sinnt því hlutverki sem um ræðir. Það hefur komið skýrt fram í ræðum margra hv. þm. að brýn nauðsyn væri á því að hér á Íslandi væri byggður fullkominn alþjóðavaraflugvöllur og ber enginn brigður á það. Það hefur einnig komið fram í ræðu hæstv. utanrrh. að af hans hálfu væri í sambandi og í tengslum við hugsanlega aðild Mannvirkjasjóðs að slíkum flugvelli um að ræða flugvöll sem væri notaður á friðartímum í þágu farþegaflugs yfir Norður-Atlantshaf en ekki hernaðarflugs. Hins vegar liggur það í augum uppi, eins og margkom fram í umræðum á síðasta þingi, að alþjóðaflugvöllur þeirrar gerðar sem hér um ræðir yrði, ef til ófriðar kemur, að sjálfsögðu notaður sem hernaðarflugvöllur. Það gæti enginn komið í veg fyrir það né yfirleitt í sambandi við aðra flugvelli á Íslandi, hvort sem þeir eru stórir eða litlir. Og ég vil, virðulegi forseti, fá að þakka hæstv. utanrrh. fyrir hans greinargóðu svör. Það kom fram í svari hæstv. ráðherra og hann staðfesti að hann hefði átt viðræður við forráðamenn NATO um þetta mál. Hann tók hins vegar skýrt fram að enn hefði ekki verið tekin endanleg ákvörðun eða afstaða af hálfu opinberra aðila, þ.e. hæstv. ríkisstjórnar, hvort þessi forkönnun eigi sér stað eða ekki og ítrekaði að það væri á hans valdi, þ.e. hæstv. utanrrh., að láta hana fara fram þegar hann teldi það tímabært. Nú kom það fram í umræðum að einn stuðningsmaður núv. ríkisstjórnar, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, segir að ef slíkt yrði gert sé það brot á stjórnarsamningi. Þar með er það einnig staðfest að hæstv. ráðherra hefur ekki vald eða möguleika til að framkvæma nauðsynlega forkönnun, þar sem vitað er, hæstv. utanrrh., að alþýðubandalagsmenn sem eru í þessari ríkisstjórn hafa líf hennar í sinni hendi enda fór það ekki á milli mála í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Hann sagði skýrt og skorinort að verði þessi forkönnun framkvæmd sé það væri brot á stjórnarsamningi. Hv. þm. gaf ótvírætt í skyn að ef þessi forkönnun verður gerð mundi það verða þessari hæstv. ríkisstjórn að falli. Sem sagt, Alþb. ræður í þessu máli sem öðrum öllu innan ríkisstjórnarinnar er lýtur að meiri háttar málum okkar Íslendinga. Og það sem alvarlegra er: Þarna hefur alþýðubandalagsmönnum tekist að ná tökum á varnar- og öryggismálum Íslands í fyrsta skipti frá því að Ísland gerðist aðili að NATO og er það hörmulegt og mjög alvarlegt mál fyrir íslenska þjóð. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, fá að segja það og mótmæla því að af okkar hálfu, sem höfum verið að tala hér um varaflugvöll, séum við að óska eftir því að hér verði byggður hernaðarflugvöllur. Við erum að óska eftir því að þátttaka Mannvirkjasjóðs í þessum varaflugvelli verði með þeim hætti að á Íslandi verði fyrir hendi alþjóðlegur flugvöllur sem hafi fullkomin móttökuskilyrði fyrir stórar tveggja hreyfla farþegaflugvélar, en þær fljúga nú æ tíðar yfir Norður-Atlantshaf, og einnig leggjum við áherslu á það, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, að með því móti getum við eflt það eftirlit sem er nauðsynlegt til að halda og vernda frið í Norður-Atlantshafi.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Nokkrir hv. þm. hafa í tilefni af þessari fsp. lýst þeirri skoðun sinni að það væri brot á stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar ef ákvörðun yrði tekin um að heimila forkönnun að því er varðar varaflugvöll með þátttöku Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins. Mér þykir brýnt að taka það alveg skýrt og skilmerkilega fram að þetta er á misskilningi byggt. Slíkt er að sjálfsögðu ekkert brot á stjórnarsáttmálanum. Ákvæði stjórnarsáttmálans var á þá leið að á stjórnartíma þessarar ríkisstjórnar skyldi ekki efnt til nýrra meiri háttar hernaðarframkvæmda. Um heimildina að því er varðar forkönnun verður að hafa það alveg á hreinu að hún er án allra skuldbindinga um framkvæmdir. Það að heimila forkönnunina þýðir enga skuldbindingu út af fyrir sig um framkvæmdina sjálfa þannig að þessi einstaka ákvörðun er svo sannarlega alls ekki neitt brot á ákvæðum stjórnarsáttmálans, fyrir utan það að hitt kann að vera túlkunaratriði, um mannvirki sem ekki yrðu til hernaðarnota á friðartímum, en það er aukaatriði málsins. Þetta er alveg ljóst og skýrt og nauðsynlegt að menn átti sig á því. Í annan stað vil ég leiðrétta þann misskilning sem fram kom í máli hv. 2. þm. Austurl. þegar hann sagði að hér væri um að ræða mál sem væri fram borið vegna sérstakra óska íslenskra stjórnvalda og vildi eigna mér þau orð. Það er algjör misskilningur. Í mínu máli kom skýrt fram: Enn hefur ekki verið tekið endanleg afstaða til óska um heimild íslenskra stjórnvalda til þess að forkönnun vegna varaflugvallar fari fram o.s.frv. Spurt var hver yrði kostnaður Íslands af því að gerast aðili að Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Um það hefur verið spurt áður á Alþingi og það hefur verið upplýst. Kostnaðurinn er um 40 millj. kr. á ári, nákvæmlega 38 millj. á verðlagi snemma á þessu ári, mundi þýða á framkvæmdatímabili sjóðsins, sem er sex ár, 230 millj. tæpar, en jafnframt mundi hljótast af annar kostnaður vegna þess að Ísland yrði þá gistiland framkvæmda og þá yrði að semja um það í hverju tilviki að hve miklu leyti Íslendingar tækju að sér kostnað vegna sérstakra framkvæmda fyrir utan kostnað við starfsemi sjóðsins að öðru leyti þannig að sá kostnaður yrði umtalsverður. Ég er á þessu stigi málsins, eftir allrækilega könnun, þeirrar skoðunar að það sé ekki tímabært að við gerumst aðilar að sjóðnum. Virðulegi forseti. Hv. þm. Sjálfstfl. hafa m.a. lýst því að það væri mikill ábyrgðarhluti ef ekki yrði tekin þessi ákvörðun. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson lýsti því að hann hefði borið fullt traust til allra fyrrverandi utanríkisráðherra í þessu máli og hv. fyrirspyrjandi vildi með einhverjum undarlegum hætti álykta af þessu máli að nú hefði Alþb. í fyrsta sinn tekist að ná slíkum tökum á öryggismálum að þeir réðu þar ferðinni. Af þessu tilefni vil ég aðeins taka það skýrt fram að fyrsta óskin um þetta mál var lögð fram árið 1985. Þann 5. jan. 1987 gerir þáv. ríkisstjórn með aðild Sjálfstfl. en engri aðild Alþb. samþykkt þess efnis að þessi forkönnun sem kostuð verði af Mannvirkjasjóðnum fari fram en verði framkvæmd af Íslendingum. En 6. febr. 1987 er allt í einu blaðinu snúið við. Þáv. hæstv. samgrh. ákveður þá, ekki utanrrh., samgrh., eftir samkomulagi innan þessarar ríkisstjórnar, að forathugun verði greidd af Íslendingum en ekki Mannvirkjasjóði og í framhaldi af því var veitt fjárveiting til verksins upp á 1 millj. kr., hv. fyrirspyrjandi. Og hvar var Alþb. þá? Það var ekki í þeirri ríkisstjórn. 

Fyrirspyrjandi (Málmfríður Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Árið 1983 var fyrst hreyft hér á hinu háa Alþingi málum heimavinnandi fólks og borin fram þáltill. um lífeyrisréttindi því til handa. Síðan hefur þessum málum verið hreyft á hverju þingi og komið fram fleiri tillögur og frv. í þá veru að rétta þessi mál. Árið 1987 lágu fyrir bæði frv. og till. um lífeyrisréttindi og endurmat á störfum heimavinnandi fólks. Félmn. Sþ. sameiginlega, sameinaði þau mál sem fyrir lágu og gerði um þau tillögu sem var samþykkt. Þáltill. um lífeyrisréttindi fjallaði um að fela ríkisstjórninni að undirbúa tillögur um lífeyrisréttindi handa þeim sem sinna heimilis- og umönnunarstörfum og leggja þær fyrir ekki seinna en 1. nóv. 1987. Þessar tillögur hafa ekki sést enn og því hef ég leyft mér á þskj. 16 að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh.: ,,Hvað líður framkvæmd þingsályktunar um lífeyrisréttindi þeirra sem eingöngu sinna heimilis- og umönnunarstörfum sem samþykkt var á Alþingi 19. mars 1987?`` Ég vil aðeins árétta mikilvægi þessa máls með því að taka það fram að því verður ekki á móti mælt að heimavinnandi fólk, og þá einkum húsmæður, á drjúgan þátt í þeirri verðmætasköpun sem fram fer í þjóðfélaginu og því er hart fyrir það fólk að búa við slíkt vanmat og lítilsvirðingu sem á þeim störfum er. Þau eru yfirleitt metin lægra en önnur við viðmiðun í tryggingagreiðslum og lífeyrisrétt hefur þetta fólk ekki.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í máli hv. fyrirspyrjanda þá var samþykkt hér á Alþingi till. til þál. um að undirbúa ætti tillögur um lífeyrisréttindi þeirra sem eingöngu sinna heimilis- og umönnunarstörfum. Þegar þessi þáltill. var samþykkt var væntanlegt álit 17 manna endurskoðunarnefndar lífeyriskerfisins enda var vinnan við það komin á lokastig og 29. maí 1987 var samþykktur texti að lagafrumvarpi. Fyrirrennarar mínir í embætti hafa haft þennan texta síðan til meðferðar. Eins og fram hefur komið í umræðum hér á Alþingi áður hefur frv. ekki verið lagt fram en ég hef hins vegar tekið ákvörðun um það að leggja frv. fram nú á þessu þingi. Það er þess vegna ljóst að þegar frv. verður lagt fram hér á þinginu þá skapast tækifæri til þess að taka á lausn þessa vandamáls í samhengi við heildarbreytingar á lífeyrissjóðakerfinu í landinu. Eins og hv. þm. er kunnugt eru ellilífeyrisréttindi hjóna nú beinlínis tengd þeirri persónu sem greiðir iðgjaldið enda þótt önnur eignamyndun af tekjum hjónanna hvors um sig sé talin hjúskapareign og komi til skipta við slit hjúskapar. Í því frv. sem ég hef hér vikið að og verður lagt fram á Alþingi er hins vegar lagt til að með myndun ellilífeyrisréttinda verði farið sem hverja aðra eignamyndun hjóna meðan það hjónaband stendur og komi réttindin til skipta við skilnað. Jafnframt er lagt til að um skipti þessara eigna við skilnað gildi ævinlega að þau deilist jafnt niður á hjónin. Hér er því um töluvert réttlætismál að ræða og veit ég að hv. fyrirspyrjanda og öðrum þm. er mikið í mun að gerðar verði breytingar sem feli í sér að þessu skipulagi verði komið á. Það þarf hins vegar að tryggja það að framkvæmdaörðugleikar við þessar breytingar verði ekki mjög miklir en þeir geta auðvitað reynst töluverðir í því flókna og margbrotna lífeyrissjóðakerfi sem við búum við í dag. Hins vegar tel ég að það sé hægt að yfirstíga þá erfiðleika og það eigi að vera hægt að koma breytingum á í þessum efnum þegar heildarlöggjöf um lífeyrisréttindi landsmanna verður afgreidd. Ef vilji er fyrir því á hv. Alþingi að taka þetta mál sérstaklega út úr þá gefst tækifæri til þess þegar frv. um lífeyrisréttindin og endurskoðun lífeyriskerfisins verður lagt fram hér á Alþingi síðar á þessu þingi.

Fyrirspyrjandi (Málmfríður Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svar hans, en eins og það bar með sér, þá er nú ekki sérstaklega tekið á þessu máli sem ég var að ræða. Skipting lífeyrisréttinda sem hjúskapareignar er mjög flókið og erfitt mál og vant að sjá að náist fram réttlæti í því. Ég sé ekki fyrir mér í augnablikinu hvernig því verður fyrir komið. En auk þess er ekki tekið á því máli sem er grundvöllurinn fyrir þessu og það er að heimavinnandi húsmóðir er sérstakur einstaklingur en ekki viðhengi við eiginmann og sem einstaklingur á hún rétt á lífeyri. Það er grundvöllurinn í þessu máli. Þál. er viljayfirlýsing Alþingis og þál. frá 1987 fjallaði um að það yrði tekið á þessu máli. Það hefur tekið ríkisstjórnina töluvert langan tíma að hafa þetta mál til umhugsunar og ekki séð að hún hafi í rauninni hugsað neitt fyrir því. Það er kannski að einhverju leyti af þeim sökum að ríkisstjórnir hafi verið töluvert óstöðugar í sessi síðan 1987 en ég vildi nú samt beina því til hæstv. fjmrh. að skoða þetta mál betur.

Guðmundur G. Þórarinsson Virðulegi forseti. Ég vil aðeins taka undir með hv. fyrirspyrjanda og lýsa þeirri skoðun minni að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. Það er auðvitað óviðunandi og óréttlátt, þegar atvik haga því þannig að annað hjóna vinnur úti, þá njóti það lífeyrisréttinda en hitt ekki. Í lífsins ólgusjó geta auðvitað margir hlutir skeð þannig að annar aðilinn að heimilinu getur staðið uppi án allra réttinda eins og ítrekað hefur skeð. Það má vera að það sé flókið að skipta lífeyrisréttindum milli hjóna, ég hygg þó að það sé réttindamál, en vegna hins litla tíma sem ég hef hér vil ég aðeins ljúka þessum orðum með því að hvetja fjmrh. til að vinna að lausn á þessu sanngirnismáli og það hið fyrsta.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Svar hæstv. fjmrh. vekur upp spurningu um framkvæmd þál. yfirleitt. Ég vil minna á að hér var lögð fram beiðni um skýrslu á síðasta þingi um framkvæmd þál. síðustu fimm árin og mun hún verða lögð fram aftur á þessu þingi. En ég vil taka undir með hv. fyrirspyrjanda og hv. 10. þm. Reykv. að hér er um mikið réttindamál að ræða og því full ástæða til þess að fara að vilja Alþingis og gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að þál. þessi komist í framkvæmd.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Það er rétt að þetta er eitt af þeim málum sem brenna á mörgum og þarf að leysa. Ég vil minna á það að 1971 eða 1972 var fyrst tekin upp tekjutrygging fyrir þá sem höfðu litlar tekjur og það er hugsanlegt til bráðabirgða að breyta því á einhvern þann veg að þeim sem ekki hafa lífeyrisréttindi séu tryggðar tekjur frá einhverjum ákveðnum aldri. En þetta mál þarf að skoða, alla fleti á því og því fyrr því betra.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að þetta mál er mjög brýnt. Ég vek hins vegar athygli hv. alþm. á því að í þessu þjóðfélagi hefur staðið mikil umræða um lífeyrissjóðakerfið og margar endurbætur á því sem taldar eru mjög brýnar. Mjög sterk og fjölmenn samtök launafólks í landinu og aðrir hagsmunaaðilar vilja láta skoða margvísleg mál í ákveðnu samhengi við þá endurskoðun. En ég vil líka vekja athygli á því að við erum með tryggingakerfi í landinu eins og hv. síðasti ræðumaður vék að og staðreyndin er sú að þær greiðslur og bætur sem koma úr almannatryggingum eru í fjölmörgum tilvikum hærri eða mjög svipaðar og þær greiðslur sem fást úr lífeyrissjóðunum. Það er ekki verið að tala hér um það að annars vegar sé fólk sem er í lífeyrissjóðum sem fái mikið í sinn hlut og hins vegar aðrir, t.d. heimavinnandi fólk, eða makar sem ekki hafa safnað í lífeyrissjóð, sem ekki fái neitt. Sem betur fer erum við með öflugt almannatryggingakerfi og reynslan og tölur sýna að mörg þúsund manns sem ekki hafa greitt í lífeyrissjóði, þar með fólk sem hefur unnið heima og eingöngu hefur sinnt störfum á heimilum, fær út úr tryggingakerfinu svipaðar upphæðir og í sumum tilvikum hærri upphæðir en þeir fá út úr lífeyrissjóðunum sem þangað hafa greitt.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Fsp. sú er ég ber fram varðar hag þeirra er hafa fatlaða einstaklinga undir 18 ára aldri á framfæri sínu. Fatlaðir einstaklingar þurfa oft mjög mikla umönnun og það er afskaplega misjafnt hve mikla aðstoð foreldrar fá t.d. við umönnun fatlaðra barna og unglinga og takmarkast það einkum að tvennu: Hve fatlað barnið eða unglingurinn er og hvaða þjónusta stendur til boða hverju sinni. Þar á ég t.d. við dagvistun, skólagöngu, þjálfun í umsjón fagmenntaðs fólks og annað sem boðið er upp á fyrir fötluð börn og ungmenni. Þess má geta að dagvistun fyrir fötluð börn fullnægir alls ekki eftirspurn og verið er að athuga það mál sérstaklega samkvæmt þál. sem samþykkt var hér á Alþingi. Reglugerð sú sem hér er spurt um tekur einkum til þess hóps sem á kost á minnstri þjónustu, jafnvel engri stundum, eins og segir í upphafsorðum reglugerðarinnar, með leyfi forseta: ,,Fatlaðir að 18 ára aldri sem dvelja í heimahúsum eða njóta takmarkaðrar þjónustu, en þarfnast sérstakrar umönnunar og gæslu að dómi svæðisstjórnar, eiga rétt á aðstoð. Aðstoð sú sem hér um ræðir er í formi fjárhagslegs stuðnings við framfærendur hins fatlaða svo sem nánar er kveðið á um í 3. gr. reglugerðar þessarar.`` Í 3. gr. segir m.a. í fyrsta lið: ,,Hámarksgreiðslu samkvæmt 3. málsgr. 10. gr. fyrir 175 klst. á mánuði samkvæmt 8. taxta verkamannafélagsins Dagsbrúnar skal greiða fyrir fatlaðan einstakling að 18 ára aldri dvelji hann eingöngu í heimahúsum og njóti ekki þjónustu af hendi hins opinbera að undanskilinni heilbrigðisþjónustu og ýmiss konar heimangönguþjónustu sem ekki hefur í för með sér vistun að neinu tagi, t.d. ráðgjöf.`` Fyrirspurn mín varðar heimildarákvæði í 2. málsgr. 4. gr. reglugerðarinnar en þessi málsgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Félagsmálaráðuneyti er heimilt, að fenginni rökstuddri umsögn svæðisstjórnar, að hækka greiðslur allt að hámarki, sbr. 1. tölulið 3. gr., mæli brýnar ástæður með.`` Það er þetta sem ég er að vísa til í fsp. minni.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Spurt er á hvern hátt ákvæði 2. málsgr. 4. gr. reglugerðar um fjárhagslega aðstoð við framfæranda fatlaðra hefur verið beitt. Í 1. mgr. 4. gr. er heimilað að greiðsla vegna óhagræðis framfæranda t.d. vegna óreglulegs vistunartíma hins fatlaða á þjónustustofnun sé hækkuð. Í 2. mgr. 4. gr. er heimilað að hækkun slíkrar greiðslu geti farið upp í hámarksgreiðslu í báðum tilvikum, er átt við að um óreglulegan vistunartíma hins fatlaða sé að ræða. Í 2. mgr. er hins vegar gerð krafa um brýna nauðsyn sem er í samræmi við heimildina í þeirri grein til að hækka greiðslu allt að hámarki. Eins og að framan greinir er hér einungis um heimildarákvæði að ræða en ekki rétt. Þessu heimildarákvæði hefur verið beitt í tilvikum í samræmi við það sem ég greindi frá hér að framan svo og þegar rökstuðningur svæðisstjórnar felur í sér að um brýnar ástæður sé að ræða. Nefna má dæmi í þessu sambandi: Barn sem er ófært um að sækja skóla nema stopult vegna fötlunar og sjúkdóma og þar sem augljóst er að annað foreldrið er bundið umönnun barnsins og gæslu. Í slíkum tilvikum hafa greiðslur verið hækkaðar. Hins vegar er rétt að hér komi fram að þar sem einungis er um heimildarákvæði að ræða hefur ráðuneytið reynt að fara eftir þeirri reglu að túlka þetta ákvæði nokkuð þröngt og beita því aðeins í undantekningartilvikum. Ástæðan er fyrst og fremst sú að útgjöld vegna 10. gr. hafa vaxið gífurlega undanfarin ár og ávallt farið fram úr þeirri fjárveitingu sem er á fjárlögum hverju sinni.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svarið. Eins og fram kom í svari hennar hefur þetta heimildarákvæði verið túlkað fremur þröngt. Því langar mig að vekja máls á því, án þess að ég ætlist til þess að því verði svarað ítarlega, í hver hús þeir eiga að venda sem sótt hafa um að fá greitt skv. þessu ákvæði, en ekki fengið. Hér mun vera um einhvern hóp að ræða og er því forvitnilegt að vita hverra kosta það fólk á völ.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Þetta er mjög erfitt mál og því miður er framkvæmdin á þann veg, eins og hæstv. ráðherra sagði, að þetta er túlkað þröngt og útkoman er sú að menn búa ekki við svipaðar greiðslur þó þeir séu með fötluð eða þroskaheft börn. Ég hygg að það sé mesti munur á þessu víða út um land. Þetta er mál sem þarf að athuga mjög vel og ég vonast til þess að hæstv. ráðherra reyni að kynna sér hvernig þetta er hjá svæðisstjórnunum. Þær eiga að vita þetta. Ég veit um svona tilvik, fólk sem hefur komið til mín, og það er mjög illt undir því að búa að þegnunum sé þannig mismunað eftir því hvar þeir búa á landinu.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Framkvæmd á þessu ákvæði er þannig háttað að það eru svæðisstjórnir sem meta þær umsóknir sem fram koma þegar óskað er eftir því að ákvæði þessarar greinar sé beitt og síðan er það félmrn. sem tekur ákvörðun í þessu máli. Mér er ekki nákvæmlega kunnugt um það í hve mörgum tilvikum umsóknum hefur verið hafnað en þá hefur það verið vegna þess að mat ráðuneytisins og svæðisstjórnar hefur verið á þann veg að tilvikið rúmist ekki innan þessarar greinar. En eins og ég mun koma að í svari mínu við fsp. sem fram verður borin hér á eftir, þá er þessi reglugerð í endurskoðun og í mörgum tilfellum, sem ég mun þá koma að í mínu máli, hefur henni verið beitt miklu rýmra en lög gera ráð fyrir.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Setning laga um málefni fatlaðra árið 1983 var án efa mikið framfaraspor og að mörgu leyti tímabær. Meðal þess sem samþykkt var með setningu þessara laga var 10. gr. sem oft er vitnað til og hér er spurt um framkvæmd á, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Fatlað barn á aldrinum 0--18 ára sem dvelur í heimahúsi eða nýtur takmarkaðrar þjónustu og þarfnast sérstakrar umönnunar eða gæslu að dómi svæðisstjórnar á rétt á aðstoð eftir því sem við verður komið. Viðkomandi svæðisstjórn skal sjá um að þessi aðstoð verði veitt. Kjósi framfærendur að annast þetta sjálfir og telji svæðisstjórn og viðkomandi greiningar- og ráðgjafaraðili þá hæfa og aðstoðina nauðsynlega, skal greiða fyrir 20--175 klukkustundir á mánuði eftir mati svæðisstjórnar og skv. 8. taxta verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Heimilt er að hækka þessar greiðslur beri brýna nauðsyn til að mati svæðisstjórnar. Greiðsla og aðstoð skv. þessari grein annast lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins.`` Tilgangur þeirrar fsp. sem hér er lögð fram er sá að grennslast fyrir um hvernig gengið hafi að fylgja eftir þeirri stefnu sem sýnist hafa verið mörkuð í þessari grein og með setningu laga um málefni fatlaðra, en þar á ég við að þeim aðstandendum sem annast fötluð börn sín í samráði við svæðisstjórnir fatlaðra og hafa þau í heimahúsum væru tryggðar lágmarkstekjur í hlutfalli við tímalengd umönnunarinnar. Eins og sjá má af fsp. er hún greind í nokkra liði og fylgir því tímabili sem hér er um að ræða og því verður forvitnilegt að fá að vita hver þessi þróun hefur verið.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Í þeirri fsp. sem hér er til umræðu er spurt um upphæð greiðslna skv. 10. gr. laga um málefni fatlaðra á ákveðnu tímabili annars vegar og hins vegar um greiðslu skv. 8. taxta verkamannafélagsins Dagsbrúnar á sama tímabili. Ég hygg að það sem fyrir fyrirspyrjanda vakir sé að fá fram hvort greiðslur skv. 10. gr. til framfærenda fatlaðra hafi verið í samræmi við 8. taxta verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Skv. þeirri athugun sem ráðuneytið hefur gert á þessu máli munu greiðslur fram til 1. sept. 1984 hafa tekið mið af 8. taxta Dagsbrúnar. Breyting virðist hafa orðið á þessu frá 1. sept. 1984 og þegar leitað er skýringa á þeirri breytingu, þá er sú skýring gefin að breyting hafi orðið á launatöxtum Dagsbrúnar þannig að 8. taxti Dagsbrúnar, sem þessar greiðslur voru miðaðar við, var felldur niður. Svo virðist sem sú ákvörðun hafi verið tekin í framhaldi af þessu að miða hækkun á greiðslum til framfærenda fatlaðra við hækkun á bótum hjá Tryggingastofnun ríkisins. Sjálfsagt geta verið um það deildar meiningar hvaða viðmiðun ætti að taka í staðinn, en svo virðist að rökin á bak við þessa ákvörðun hafi verið þau að 8. taxti Dagsbrúnar hafi verið felldur úr gildi og því viðmiðun skv. ákvæðum laganna ekki lengur fyrir hendi. Ég tel einnig rétt að draga inn í þessa mynd tvo aðra þætti sem ég tel að skipti máli í þessu sambandi. Í fyrsta lagi er það meðferð skattyfirvalda á þessum greiðslum og þá sú spurning hvort hér hafi verið um ígildi launagreiðslna að ræða, sem þar með voru skattskyldar, eða bótagreiðslur Tryggingastofnunar sem ekki voru skattskyldar. Meðferð skattyfirvalda hefur verið á þann veg að greiðslur skv. 10. gr. hafa ekki verið skilgreindar sem laun af skattgreiðendum og því ekki verið greiddur skattur af þessum greiðslum. Á þetta virðist því hafa verið litið sem bætur vegna aukinnar framfærslubyrði og voru því, eins og greiðslur vegna barnaörorku, skattfrjálsar. Aftur á móti hafa bætur vegna taps á vinnutekjum almennt verið skattlagðar. Vera má að þetta hafi átt sinn þátt í þeirri ákvörðun sem á sínum tíma var tekin, árið 1984, að miða hækkanir á þessum greiðslum við almennar hækkanir í almannatryggingakerfinu og bótagreiðslum þar. Ljóst er einnig að ef fundin hefði verið út ný viðmiðun við launataxta Dagsbrúnar, þá hefðu þessar greiðslur verið í miklu ósamræmi við aðrar bætur Tryggingastofnunarinnar, svo sem lífeyrisgreiðslur og örorkubætur og einnig eitthvað hærri en atvinnuleysistryggingabætur. Líklegt verður einnig að telja að skattaleg meðferð á þessum greiðslum hefði verið með öðrum hætti ef um svo háar greiðslur hefði verið að ræða sem vafalítið hefði þá verið litið á sem bætur fyrir tap á vinnutekjum sem almennt eru skattlagðar. Því má vera að ávinningurinn hefði ekki orðið eins mikill og virðist mega ætla þegar bornar eru saman greiðslur til framfærenda fatlaðra á umræddu tímabili og greiðslur skv. taxta Dagsbrúnar sem ég mun hér gera grein fyrir. Af athugun sem ég hef látið gera í tengslum við endurskoðun sem fram fer nú á þessari reglugerð og hefur staðið yfir á þessu ári, hefur komið í ljós að svo virðist sem nokkuð hafi verið farið út fyrir ramma laganna, þannig að hópurinn sem fær þessar greiðslur er mun stærri en ætla má af greinargerð með frv. til l. um málefni fatlaðra á sínum tíma, eða frá 1984, að löggjafinn hafi ætlast til þegar frv. varð að lögum. Í greinargerð með frv. segir: ,,Börn og unglingar sem haldin eru tímabundnum sjúkdómum eða gangast undir læknismeðferð og læknast falla ekki undir þessi lög. Sama gildir um þá einstaklinga sem eru með sjúkdóma af þeirri tegund að hægt er að halda þeim niðri með lyfjameðferð. Ef hins vegar afleiðing sjúkdóms eða slysa leiddi af sér varanlega skerðingu í þroska sem útheimtir sérstaka aðstoð og þjónustu ættu þau rétt á þjónustu skv. þessum lögum.`` Framkvæmd laganna hefur hins vegar verið með þeim hætti að börn sem haldin eru tímabundnum sjúkdómum hafa einnig fengið greiðslu skv. ákvæðum 10. gr. Hér er um að ræða 10--11% af heildinni eða 50--60 börn. Þessir einstaklingar eiga að falla undir bætur almannatrygginga og er það nú í sérstakri skoðun hjá heilbr.- og félmrn. hvernig haga megi greiðslum til þeirra einstaklinga og framfærenda þeirra sem ekki falla undir 10. gr. laga um málefni fatlaðra. Einnig virðist svo að í greiðslum, sem geta tekið til frá 20 klst. til 175 klst. á mánuði, hafi ekki verið nægjanlega vel tekið tillit til þjónustuþarfar og þar með þyngdar- eða fötlunarstigs. Þannig var í mörgum tilfellum um að ræða að mikið fatlað barn sem naut þjónustu á stofnunum fyrir fatlaða á daginn fékk enga greiðslu nema barnaörorkustyrk, þar sem dregin var frá greiðslunni þjónusta veitt utan heimilis, jafnvel þó um mikið fatlaðan einstakling væri að ræða sem þyrfti á umönnun og þjónustu að halda nánast allan sólarhringinn. Úr þessu er verið að bæta í þeirri endurskoðun sem nú fer fram. Tekið er tillit til þess hve fötlun er mikil og þar með þörf fyrir þjónustu og umönnun. Greiðslur skv. 10. gr. laga um málefni fatlaðra hafa verið með eftirfarandi hætti frá 1. sept. 1984, og er þá miðað við hámarksgreiðslur eða 175 klst. en þær geta farið niður í 20 klst. Það skal tekið fram að reynt hefur verið að teygja sig til hins ýtrasta í greiðslum til framfærenda með því að beita efri mörkunum í tímum talið í þessari viðmiðun, en allt að áttfaldur munur er á hæstu og lægstu greiðslum. Þannig hafa lægstu greiðslur aldrei verið minna en fjórðungur af hámarksgreiðslu þó heimilt sé að fara alveg niður í 20 klst. 1. sept. 1984 voru greiðslur 34.492 kr. miðað við hámark, 175 klst. 1. sept. 1986 30.379, 1. sept. 1988 30.569, 1. sept. 1989 28.399. Hér eru allar upphæðir tilgreindar á verðlagi 1. sept. 1989 og skýringin á lækkuðum greiðslum á þessu tímabili er að árið 1984 er miðað við 8. taxta Dagsbrúnar sem síðan er felldur úr gildi eins og áður er sagt. Skýringin á lægri greiðslum 1989 en 1986 er að tekjutrygging hefur hækkað meira en grunnlífeyrir almannatrygginga á þessu tímabili. Sé miðað við launataxta í almennri verkamannavinnu í dag væru greiðslur eftirfarandi: 1. sept. 1984 35.899, 1. sept. 1986 39.427, 1. sept. 1988 44.271, 1. sept. 1989 41.162. Allar upphæðir eru hér einnig tilgreindar á verðlagi 1. sept. 1989. Ég hef í svari mínu við þessari fsp. reynt að skýra hvers vegna þessi breyting hafi orðið á viðmiðun greiðslna 1984, en engar staðfestar upplýsingar liggja þar um í ráðuneytinu. Ég vil jafnframt upplýsa að í þeirri endurskoðun sem ég hef getið og nú fer fram á þessari reglugerð hefur sú viðmiðun sem greiðslurnar taka mið af verið til sérstakrar athugunar. Það er einnig rétt að geta þess að þrátt fyrir greiðslur skv. 10. gr. sem framfærendur fatlaðra einstaklinga njóta hefur það ekki skert neinn rétt til ýmissar annarrar þjónustu eða greiðslna sem síðar hafa komið, svo sem þjónustu við stuðningsfjölskyldur, skammtímavistunar 1--2 vikur í senn, fæðingarorlofs og bílastyrks og fleiri þátta í þjónustu við fatlaða. Einnig er rétt í lokin að geta þess að þessar greiðslur hafa vaxið gífurlega á undanförnum árum. Á árinu 1985 nutu 292 framfærendur fatlaðra greiðslu skv. 10. gr. sem var veruleg aukning í fjölda frá 1984 en heildargreiðslur á árinu 1985 skv. 10. gr. á verðlagi í september 1989 voru um 42 millj. í samanburði við 15 millj. á árinu 1984 reiknað á sama verðlagi. Í dag eru inntar greiðslur af hendi vegna 546 barna og heildargreiðslur áætlaðar fyrir yfirstandandi ár um 110 millj. Frá árinu 1985 hefur þeim einstaklingum sem greitt er fyrir fjölgað úr 292 í 546 eða um 87%.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir greinargóðar upplýsingar. Þó er eitt sem mig langar til þess að fá aðeins skýrari svör við og það er hvernig því víkur við að skv. hennar máli voru greiðslur 1. sept. 1989 skv. 10. gr. 28.300, en skv. þeim upplýsingum sem ég hef fengið hefur meginþorri þeirra sem taka þessar greiðslur fengið skerðingu á þessu tímabili umfram það sem hér er greint. En það er annað atriði. Megintilgangur þessarar fsp. var að sjálfsögðu sá, eins og hæstv. félmrh. gat um, að fá að kynnast þeirri þróun sem orðið hefur á þessum greiðslum og hver viðmiðunin hefur verið eftir að 8. taxti Dagsbrúnar var ekki lengur til eftir 1984. Það kemur mjög skýrt fram í þeim tölum sem hæstv. félmrh. nefndi að þarna hefur dregið mjög í sundur. Hér er um það lágar upphæðir að ræða að jafnvel þó þær séu skattlausar, þá eru þær fjarri því að nálgast skattleysismörkin. Ef við metum það svo að sá einstaklingur sem tekur að sér umönnun fatlaðs barns í heimahúsi sé þarna að taka við tekjum, en ekki bótum eins og ég tel að margir skilgreini 10. gr., þá hefur hér orðið mikill munur á og mikil tekjuskerðing. En félmrh. gat endurskoðunar á reglugerð um 10. gr. og það væri forvitnilegt að vita hvenær sú endurskoðun kemur. Það hefur heyrst að hún væri á leiðinni. Í þessari endurskoðun er að vísu ekki, eftir skilgreiningu hæstv. félmrh., tekið nákvæmlega á því máli sem ég er hér að hreyfa, þeirri tekjuskerðingu sem þeir sem sjá um umönnun fatlaðra í heimahúsum hafa orðið fyrir, heldur er, að mér skilst, vegna þess að ákvæði 10. gr. hafa verið túlkuð vítt, um þrengingu að ræða. En forvitnilegt væri einnig að vita hvort þessi nýja reglugerð mundi jafnframt leiðrétta þann tekjumun sem orðinn er síðan þessi stefna var mörkuð um að greiðslur skv. 10. gr. samsvöruðu lágmarkslaunum á vinnumarkaði.



Virðulegi forseti. Hv. fyrirspyrjandi greindi frá því, þegar hún tók viðmiðunina sem var 1. sept. 1989 eða 28 þús. fyrir hámarksgreiðslur, að um væri að ræða skerðingu hjá einhverjum sem fá slíkar greiðslur. Ég hygg að á því sé sú skýring að þessar greiðslur geta verið mismunandi, allt eftir því hvað sá fatlaði nýtur mikillar þjónustu utan heimilis, þannig að þær geta verið fyrir 20--175 klst. og því eru greiðslur mismunandi. Þó að yfirleitt sé reynt að fara í efri mörkin, eins og ég greindi frá hér áðan og aldrei farið lægra en í fjórðung af hámarkstekjum, þá getur í sumum tilfellum verið um skerðingu að ræða. Þessari endurskoðun sem nú stendur yfir lýkur senn og er stefnt að því að ný reglugerð taki gildi um áramótin. Ég hef ekki viljað hraða henni vegna þess að, eins og ég greindi frá áðan, þá verða þarna 50--60 börn sem ekki mundu fá greiðslu skv. þessari reglugerð og skýrði ég það áðan að þessari reglugerð hefur verið beitt miklu rýmra en lögin gera ráð fyrir. Ég tel nauðsynlegt að þessir einstaklingar fái greiðslur skv. almannatryggingum og það verði þá skoðað sérstaklega með hvaða hætti slíkar greiðslur yrðu til þessara einstaklinga áður en sú reglugerð tekur gildi sem væntanlega verður um næstu áramót.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Aðeins örstutt athugasemd vegna fyrstu orða hæstv. félmrh. Því víkur svo við að foreldrar sem hafa fengið fullar greiðslur fram til þessa fengu skerðingu í haust og það án þess að nokkuð hafi breyst í sambandi við þjónustu við þá og það var að því sem ég var að ýja í máli mínu.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur G. Þórarinsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til fjmrh. um fjármál og fjárveitingar til ríkisstofnana: ,,1. Hvaða aðilar ríkisins, stofnanir eða ráðuneyti, voru rekin innan ramma fjárlaga 1988? 2. Hver er hlutfallsleg hækkun í fjárlögum 1988 og 1989 og í fjárlagafrv. 1990 til þessara stofnana milli ára? Er þá átt við samanlagt reglulega starfsemi, nýjungar í starfsemi og fjárfestingar. 3. Hvaða 10 aðilar, stofnanir eða ráðuneyti, fóru mest umfram fjárlög árið 1988? 4. Hver er hlutfallsleg hækkun í fjárlögum 1988 og 1989 og fjárlagafrv. 1990 til þessara aðila milli ára? Er þá átt við samanlagt reglulega starfsemi, nýjungar í starfsemi og fjárfestingar.`` Tilgangurinn með þessari fsp. er tvíþættur. Annars vegar hafa alþingismenn nú undir höndum skýrslu yfirskoðunarmanna ríkisreiknings þar sem gerðar eru athugasemdir við uppgjör ýmissa stofnana og fyrirtækja ríkisins. Eðlilega koma fram í þessari skýrslu aðallega athugasemdir um það sem betur mætti fara og það hefur eðlilega einnig orðið nokkuð að umræðuefni í fjölmiðlum. Annað meginmarkmið þessarar fsp. er að fá fram hvaða stofnanir það voru sem tókst með aðhaldi og sparsemi að halda sig innan fjárlaganna. Það er mikilvægt að menn fái að sjá hvaða stofnanir þetta eru. Hitt atriðið er að bera saman hver hlutfallsleg hækkun á fjárlögum er milli þeirra sem annars vegar halda sig innan fjárlaganna og hins vegar hinna sem mikið fara fram yfir. Ég ætla ekki að fjölyrða það mikið nú, en það er alveg ljóst að það er mjög mikilvægt fyrir ríkissjóð að einhver innbyggður hvati sé í ríkisrekstrinum þannig að fyrirtækjum og stofnunum sé ekki beinlínis refsað fyrir aðhald, fyrir að halda sig innan fjárlaga. Það mun seint ganga að ná tökum á sparnaði innan ríkisrekstrarins ef svo er. Ég bind miklar vonir við þær tölur sem fjmrh. væntanlega mun birta nú og að þær skýri þau atriði sem fyrir mér vaka með þessari fsp.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Þær fsp. sem hér eru bornar fram eru að ýmsu leyti nokkuð flóknar ef veita á sanngjarna mynd af því hvers vegna breytingar eiga sér stað frá einu ári til annars. Það er auðvitað nokkur hætta á því ef birtur er listi af því tagi sem óskað er eftir án skýringa eða nánari umfjöllunar að menn dragi af slíkri töflu rangar ályktanir. Bæði getur verið að í upphaflegum fjárlagatölum hafi verið vanáætlað fyrir eðlilegri starfsemi og eins er starfsemi ríkisstofnana og ráðuneyta mjög mismunandi í eðli sínu þannig að breytingar á verðlagsforsendum og launaforsendum koma mjög misjafnlega niður á einstakar ríkisstofnanir. Þar að auki eru í fjárlögunum 400--500 sérgreindir fjárveitingaliðir, stofnanir og verkefni mjög ólíkir í eðli sínu, stórir og smáir, svo að slík stigatafla sem spurt er um veitir í raun og veru mjög takmarkaða mynd af því sem fyrst og fremst er verið að leita eftir í fsp. og ég er sammála hv. fyrirspyrjanda um að er mjög mikilvægt atriði. Eins og ég gat um áðan eru verðlagsbreytingarnar meginþátturinn sem breytir útgjöldum ríkisstofnana frá fjárlögum og til ríkisreiknings yfirleitt. Þó geta verið á þessu margvíslegar undantekningar. En áhrif þessara verðlagsbreytinga á útgjöld stofnana eru mjög misjöfn eftir því hvernig útgjöld stofnananna eru saman sett. Ákvarðanir sem teknar eru á árinu af stjórnvöldum geta þar að auki breytt líka fjárhags- og greiðslustöðu stofnana. Má þar t.d. nefna aukafjárveitingar, breyttar ákvarðanir um tekjuöflun og þá er rétt að hafa það einnig í huga að skuldastaða við árslok og ekki síst aðstaða stofnana til að mynda skuldir hjá viðskiptaaðilum er mjög misjöfn og mjög misjafnlega notuð. Öll þessi atriði gera það að verkum að það er í raun og veru ókleift með sanngjörnum hætti og án þess að veita villandi lýsingu að leggja mat á efni fsp. í því stutta máli og á þeim stutta tíma sem fyrirspurnartími hér á Alþingi leyfir. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að það hefur verið lagður fram ríkisreikningur fyrir árið 1988 þar sem fjárveiting til hverrar og einnar stofnunar, svo og reikningsniðurstöður koma fram. Má í þessu sambandi sérstaklega vekja athygli á yfirliti gjalda á bls. 251 og 259, þar sem dregnar eru saman niðurstöður gjalda og gerður samanburður á fjárlögum og greiðslum og tekið tillit til aukafjárveitinga og tel ég ekki ástæðu til þess að ég sé hér að þylja þær tölur sem koma fram á þessum blaðsíðum ríkisreikningsins þar sem þær eru birtar. Þar að auki hefur á Alþingi verið dreift skýrslu yfirskoðunarmanna ríkisreikningsins og Ríkisendurskoðunar fyrir þetta ár og með athugasemdum. Þar að auki mun ég innan tíðar leggja fram frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1988 þar sem framangreint efni verður til umfjöllunar og betri tími gefst, m.a. lengri umræðutími, til þess að fjalla um þetta atriði. Ég vil hins vegar til þess að veita hv. fyrirspyrjanda einhverja úrlausn innan þeirra tímatakmarkana sem þetta knappa fyrirspurnarform setur nefna hér ýmsar ríkisstofnanir sem voru innan ramma fjárlaga á því ári sem hann spyr um og jafnframt rekja hlutfallsbreytingar hjá þessum stofnunum í frv. til fjárlaga 1990 samanborið við fjárlög 1989. En eins og hv. alþm. munu sjá eru þetta mjög ólíkar stofnanir og vafasamt að hægt sé að draga af þessari skrá einhverjar sérstakar ályktanir.  Fjölbrautaskóli Suðurnesja var 6% innan við fjárlög, er með 34% breytingu hins vegar í fjárlagafrv. fyrir 1990. Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum var 1% innan við fjárlög en verður með 35% breytingu í fjárlagafrv. fyrir 1990. Vélskóli Íslands var 8% innan við fjárlög, en er með 11% breytingu í frv. fyrir 1990. Aðalskrifstofa sjútvrn. 10% innan við fjárlög en er með 30% breytingu í frv. fyrir 1990. Ríkissaksóknari er 12% innan við fjárlög og er með 13% í frv. fyrir 1990. Bifreiðaeftirlit ríkisins 30% innan við fjárlög, en er ekki sérstakur liður í frv. til fjárlaga fyrir 1990 eins og þingmönnum er kunnugt. Vita- og hafnamálaskrifstofa 1% innan við fjárlög, með 2% í mínus í frv. fyrir 1990. Siglingamálastofnun er akkúrat á fjárlögum, en er með 27% breytingu. Nokkrar aðrar stofnanir mætti einnig nefna af þessu tagi en ég hef rakið þær helstu sem eru innan við fjárlög og að mestu leyti. Síðan eru nokkrar stofnanir með 1 eða 2% yfir.  Hvað snertir þær stofnanir sem eru með einna hæstu hlutfallstölu umfram fjárlög, þá er þar einnig um að ræða mismunandi safn stofnana og ólíkar að gerð. Ég nefni hér nokkrar: Þjóðskjalasafn Íslands 63% fram yfir fjárlög með 16% breytingu í frv. fyrir 1990. Fjölbrautaskólinn í Garðabæ 37% umfram með 54% í frv. fyrir 1990. Sýslumaðurinn og bæjarfógetinn á Seyðisfirði 34% umfram, 30% breytingu í frv. fyrir 1990. Sýslumaðurinn og bæjarfógeti á Eskifirði 39% umfram, 24% breytingu í fjárlagafrv. Hegningarhúsið í Reykjavík 30% umfram. Heilbrrn., aðalskrifstofa 40% umfram. Sjúkrahúsið í Keflavík 47% umfram, 20% breyting í fjárlögum. Ríkisbókhaldið 123% umfram, 31% í fjárlögum, Iðntæknistofnun Íslands 41% umfram, 4% í fjárlögum. Ég vænti þess að þessar tölur varpi nokkru ljósi á það sem hv. fyrirspyrjandi spurði um, en endurtek það sem ég sagði í upphafi að til þess að geta dregið einhverjar ályktanir af slíkum töflum þarf að liggja ítarleg greining á bak við breytingarnar hjá hverri stofnun fyrir sig vegna þess að ástæður þeirra eru mjög mismunandi, enda eðli stofnananna ólíkt.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 10. þm. Reykv. fyrir þessa fsp. sem er bæði þörf og tímabær. Það væri fróðlegt og reyndar nauðsynlegt að sjá svar við þessum spurningum til lengri tíma, t.d. 8 ár aftur í tímann og gerð yrði ítarleg könnun um þessi mál. Ég tek undir þá fullyrðingu hv. 10. þm. Reykv. að þeim fyrirtækjum sem vel eru rekin sé refsað. Ég held að það sé tímabært að það sé innbyrðis hvati til þess að fyrirtæki sem standi sig vel haldi áfram að gera það. Og ég fullyrði það hér að það er tímabært að fjármál ríkisins séu tekin til ítarlegrar könnunar og ég vonast til að hæstv. fjmrh. standi fyrir því að gerð verði könnun með þessum hætti sem hér er spurt um þannig að þau fyrirtæki sem hafa staðið sig vel í mörg ár verði látin njóta þess.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur G. Þórarinsson) Hæstv. forseti. Ég þakka fjmrh. fyrir þessi svör og vil jafnframt taka undir með honum að það er auðvitað engan veginn auðvelt að svara þessum spurningum í stuttum fyrirspurnartíma. Það er rétt að samanburður er glettilega flókinn og menn mega ekki draga fljótfærnislegar ályktanir af þeim tölum sem hér eru lagðar fram. Ég geri mér grein fyrir því að um þetta efni má sjálfsagt skrifa heila doktorsritgerð ef menn vildu fara vel yfir. Ég varð hins vegar fyrir dálitlum vonbrigðum með svörin, sérstaklega þegar talin eru upp þau fyrirtæki sem innan fjárlaga voru. Ég nefni það strax hér að mér finnst líklegt að það séu gríðarlega stór fyrirtæki innan ríkisgeirans sem hafa verið undir og skipta mjög miklu máli. Ég nefni í því sambandi ríkisspítalana sem eru eitthvert allra stærsta fyrirtæki landsins og voru á árinu 1988 um 1% undir fjárlögum samkvæmt þeim tölum sem ég hef. Það náðist með gríðarlega miklu aðhaldi, mikilli vinnu og aðhaldi yfirstjórnenda spítalans og með mikilli samvinnu við nánast starfslið allt. Það varð að þrengja að á öllum sviðum, en niðurstaða fjárlaga 1990 er sú að hækkun á rekstri ríkisspítalanna er lítil samanborið við aðrar sjúkrastofnanir. Þetta vekur upp ýmsar spurningar og gerir í rauninni mjög erfitt um vik að beita aðhaldi áfram í stjórnun slíkra stofnana vegna þess að þær skýringar koma einfaldlega fram hjá starfsfólki sem lagt hefur sig mjög fram að það sé þýðingarlaust. Þeir sem með minni vandvirkni hafi reynt að fylgja fjárlögunum njóti þess síðan við fjárlagagerð næsta árs, fái hærri fjárveitingar, fleiri stöður og meira fé til umráða. Enn á ný skal ég taka undir að þessi samanburður er glettilega erfiður, en þessi umræða er nú orðin mjög sterk innan ýmissa stofnana ríkisins.  Ég vonaðist til að geta fengið svör við þessum spurningum með fsp. Það hefur því miður ekki tekist og þar er sjálfsagt ekki við fjmrh. að sakast. Spurningin er yfirgripsmeiri en svo að á henni sé hægt að festa hendur nægilega á þessum stutta tíma, en það bendir til þess að það þurfi að taka málið og spurningarnar öðrum tökum og kannski undir öðrum lið.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið áður hef ég látið vinna sérstaka skýrslu um þróun ríkisútgjalda á sl. sjö til átta árum þar sem raunbreytingar sjást mjög rækilega á mikilvægustu liðum fjárlaganna og ég mun leggja þessa skýrslu fyrir Alþingi fljótlega. Vegna ummæla hv. fyrirspyrjanda um málefni ríkisspítalanna sýnir ríkisreikningurinn fyrir árið 1988 að ríkisspítalarnir hafa farið 5% fram úr því sem fjárlögin og aðrar heimildir fólu í sér. Niðurstaða ríkisreikningsins varðandi ríkisspítalana er 4 milljarðar 294 millj. kr. í útgjöld og greiðslur á árinu 1988, en fjárlagaheimildin var 4 milljarðar og 2 millj. kr. Það er þess vegna misskilningur sem ég hef heyrt oftar en einu sinni að ríkisspítalarnir hafi verið innan ramma fjárlaga á árinu 1988, því að eins og sjá má á þeirri blaðsíðu í ríkisreikningnum sem er fyrir árið 1988, á bls. 257 í ríkisreikningnum, þá kemur þessi niðurstaða fram að ríkisspítalarnir fóru 292 millj. kr. fram úr fjárlagaheimildum á árinu 1988. Þegar búið er að taka tillit til verðbreytinganna og til aukafjárveitinga, sem má segja að sé sanngjarnt að gera, þá fóru ríkisspítalarnir engu að síður u.þ.b. 17 millj. umfram fjárlög á árinu 1988. Það er einnig rétt að vekja athygli á því hér vegna málefna ríkisspítalanna að á árinu 1988 fengu ríkisspítalarnir aukalega 40 millj. kr. til þess að greiða niður skuld við Lyfjaverslunina, en skuldirnar í árslok 1988 voru engu að síður þær sömu og í árslok 1987 þannig að þessari greiðslu virðist hafa verið varið í annað en til að greiða þessar skuldir. Það er einnig rétt að hafa það í huga að samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar, bls. 57 og 59, ákvað heilbr.- og trmrh. að sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunarinnar greiddi rannsóknarkostnað ríkisspítalanna sem ekki var gert áður og kom það þannig fram sem viðbótarframlag til Tryggingastofnunarinnar, en auðvitað er rétt að hafa það í huga þegar verið er að bera saman fjárhagslega útkomu ríkisspítalanna frá einu ári til annars. Það er hins vegar alveg rétt að ríkisspítalarnir eru vel reknir. Það hafa verið framkvæmdar fjölmargar aðgerðir til aðhalds og sparnaðar og ég veit að þar er mikill vilji hjá starfsfólki öllu til þess að tryggja góða meðferð fjármuna. Það er hins vegar því miður ekki rétt sem kom fram í máli fyrirspyrjanda og oft hefur heyrst áður að ríkisspítalarnir hafi haldið sig innan ramma fjárlaga. Niðurstaða ríkisreikningsins fyrir árið 1988 liggur fyrir á borðum alþingismanna.

Guðrún Agnarsdóttir Aðeins nokkur orð í belg þessarar umræðu, hæstv. forseti. Þetta er nefnilega afar mikilvægt atriði sem var komið inn á í umræðunni um fsp. sem er að stofnunum er beinlínis refsað fyrir að sýna aðhaldssemi. Það er ekki bara um ríkisspítalana að ræða sem er einmitt mjög gott og nýlegt dæmi því að þetta kom fram á nýlegum fyrsta ársfundi ríkisspítalanna. Þetta á líka við um ýmsar rannsóknastofnanir, stofnanir atvinnuveganna t.d. sem hafa möguleika á sjálfsaflafé, að um leið og þeim vegnar eitthvað betur í þeim efnum eru þær jafnframt og jafnharðan skornar niður við trog hvað varðar reglubundnar fjárveitingar úr ríkissjóði. Og það er kannski ekki meginmálið, 1%, 5% fram yfir. Mig langar til þess að spyrja hæstv. fjmrh.: Liggur þessi vandi --- sem hann hlýtur að viðurkenna að er raunverulegur og hann hlýtur að viðurkenna að það verður að vera innbyggður hvati og umbun fyrir menn til þess að þeir haldi áfram að vilja sýna aðhaldssemi í rekstri --- liggur þetta ekki í gerð fjárlaganna? Nú eru margar aðferðir til við að gera fjárlög og okkar fjárlagagerð hér á landi, hygg ég, hefur verið um of stofnanabundin. Hún hefur ekki verið nærri nóg verkefnabundin og þess vegna ekki nógu hreyfanleg eða ,,dynamisk``. Liggur þessi vandi ekki einmitt í því að gerð fjárlaganna er með þeim hætti sem hún er? Og hefur hæstv. fjmrh. í hyggju að leggja drög að nýrri gerð fjárlaga, þ.e. nýjum aðferðum við fjárlagagerð?

Fyrirspyrjandi (Guðmundur G. Þórarinsson) Virðulegi forseti. Aðeins örstutt. Ég verð að játa að þær upplýsingar sem fjmrh. hefur birt hér koma mér mjög í opna skjöldu. Ég hygg að fjármálastjórn ríkisspítalanna sé með því besta sem gerist á landinu. Þar er ákaflega öflugt kerfi til fjármálastjórnunar, öflugt eftirlit og starfsmenn Hagsýslunnar tjáðu mér nú nýverið í umræðum um þessi mál að áætlanir ríkisspítalanna væru þær bestu sem þeir fengju í sínar hendur. Fjármálaskrifstofa ríkisspítalanna hefur tjáð mér að ríkisspítalarnir hafi verið 30 millj. undir fjárlögum á árinu 1988 eða um 0,7%. Nú upplýsir fjmrh. annað og gerir hér grein fyrir því í nokkrum tölum hvað um er að ræða. Ég mun að sjálfsögðu taka þessi orð hans til athugunar og þær tölur sem hann hefur hér varpað fram og óska eftir því að fjármálastjórn ríkisspítalanna fari yfir þær og geri við þær sínar athugasemdir. En ég endurtek: Það kemur mér mjög í opna skjöldu ef tölur fjmrh. eru réttar. Það kann að vera að inngangsorð hans hér í byrjun við svari á fsp. þurfi að hafa sérstaklega í huga, að þarna geti flókin atriði unnið saman og séu eitt af því sem þurfi að hafa í huga. Um þetta vil ég ekkert fullyrða á þessari stundu, en mun að sjálfsögðu taka til skoðunar.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Nú hefur hæstv. fjmrh. beðið um orðið. Hann hefur nú þegar talað tvisvar og forseti vill beina því til hv. þm. að þegar þeir gera stuttar athugasemdir, þá er ekki hægt að leggja fyrir hæstv. ráðherra spurningar og ætlast til að hann svari þeim í svona fyrirspurnatíma þegar umræðum er í raun og veru lokið. En hann fær samt sem áður að gera stutta athugasemd.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég þakka þetta tækifæri. Ég vil svara þeirri fsp. sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir beindi til mín. Í grg. með fjárlagafrv. kemur fram sú tillaga mín að við fjárlagagerð næstu ára verði viðhöfð sú regla sem kennd hefur verið við rammafjárlög. Hún felur það í sér að viðkomandi ráðuneyti, í þessu tilviki heilbrrn., og þá viðkomandi undirstofnanir þess, fær ákveðna heildarupphæð til ráðstöfunar og síðan er það verkefni viðkomandi ráðuneytis og viðkomandi fagstofnana að ráðstafa þeirri upphæð eftir því sem stjórnendur þessara stofnana telja best og raunhæfast. Fjmrh. hefur því þegar tekið ákvörðun um það að breyta þessum vinnubrögðum sem hv. þm. vék að. Ég hef sannfærst um það að þau eru einn af þeim þáttum sem valda því að þessi mál hafa ekki verið í nógu góðu lagi hjá okkur Íslendingum á undanförnum árum. Ég vænti góðs samstarfs við ráðuneyti og ríkisstofnanir í þessum efnum. Þær upplýsingar sem ég greindi frá varðandi ríkisspítalana liggja fyrir í ríkisreikningnum sem hv. alþm. fengu fyrir nokkrum vikum síðan og þær sýna það að fullyrðingar um að ríkisspítalarnir hafi verið innan ramma fjárlaga eru því miður ekki réttar. En hitt vil ég svo taka skýrt fram að fjármálastjórn ríkisspítalanna er með því besta sem þekkist í ríkiskerfinu og þau lofsyrði sem hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson fór með varðandi fjármálastjórn ríkisspítalanna eiga fyllilega rétt á sér.

Fyrirspyrjandi (Kristín Einarsdóttir) Virðulegur forseti. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá neinum að síðustu mánuði hafa farið fram viðræður milli embættismanna EFTA og EB um þátttöku EFTA-ríkjanna í innri markaði Evrópubandalagsins. Viðræður síðustu mánuði eru undirbúningsviðræður sem miða að því að löndin 18 sem eru í EB og EFTA myndi eitt efnahagssvæði eins og það hefur verið kallað. Í því felst að vörur, þjónusta, fjármagn og vinnuafl geti flust óheft milli þessara 18 landa. Það hlýtur öllum að vera ljóst, og ekki síður hæstv. fjmrh. en öðrum, að fara verður að með gát að því er varðar öll þessi atriði. Það er því í samræmi við hve stórt og mikið mál þarna er á ferðinni að hæstv. utanrrh. hefur ítrekað sagt að ekki verði gengið til samninga við Evrópubandalagið í þeim farvegi sem nú er stefnt að innan EFTA nema leitað verði eftir formlegu samþykki Alþingis. Ég er hæstv. utanrrh. alveg sammála. Auðvitað verður að leita eftir formlegu samþykki Alþingis þegar um slíkt mál er að ræða sem getur haft afdrifaríkar afleiðingar um ókomna framtíð. Það er ekki síst í ljósi þessa sem ég undrast þá staðhæfingu á bls. 276 í grg. með fjárlagafrv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að á næsta ári munu hefjast umfangsmiklar samningaviðræður við Evrópubandalagið ...`` Getur verið að ríkisstjórnin ætli að hundsa Alþingi í þessu máli? Hefur hún e.t.v. þegar tekið afstöðu til samningaviðræðna eða er það bara hæstv. fjmrh. sem hefur tekið ákvörðun fyrir sitt leyti um að ganga til samninga við EB áður en lokið er könnunarviðræðum embættismanna sem lauk í síðasta mánuði? En fjárlagafrv. kom fram áður en þessum umræðum var lokið eins og kunnugt er. Hann virðist því vera kappsmeiri en hæstv. utanrrh. að fylgja EFTA-sporinu inn í innri markaðinn eða evrópskt efnahagssvæði eins og það er kallað. Þess vegna hef ég borið fram þá fsp. sem er á þskj. 70 til hæstv. fjmrh. og hljóðar svo: ,,Hvað liggur að baki staðhæfingar í grg. með fjárlagafrv. (bls. 276) varðandi utanrrn. þar sem segir: ,,Ljóst er að á næsta ári munu hefjast umfangsmiklar samningaviðræður við Evrópubandalagið ...``? Hefur ríkisstjórnin þegar tekið afstöðu til samningaviðræðna við EB?``

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Það er væntanlega öllum hv. alþm. kunnugt að á næstu tveimur til þremur árum munu ráðast örlög markaða og efnahagsmála í Evrópu með afdrifaríkari hætti heldur en gerst hefur í marga áratugi. Ártalið 1992 hefur orðið eins konar tákn fyrir þessar breytingar. Það er einnig ljóst að við Íslendingar flytjum nú þegar út meginhluta okkar útflutnings á evrópskt markaðssvæði svo að það er brýnt efnahagslegt hagsmunamál fyrir okkur að okkur takist að ná traustum og góðum samningum við Evrópubandalagið um þetta efni. Nú þegar eru þeir tollar sem við þurfum að greiða fyrir sjávarafurðir okkar á markaði Evrópubandalagslandanna töluverður efnahagslegur baggi fyrir okkur Íslendinga. Ætlum við enn fremur að skapa skilyrði til þess að flytja fullunnar sjávarafurðir og fá aukið verðmæti úr okkar sjávarafla inn á markaði í Evrópu, þá er einnig nauðsynlegt að tryggja þann farveg með samningum. Þess vegna er það auðvitað alveg ljóst að næsta ár verður viðamikið samningaár um þessi efni. Þær samningaviðræður geta gerst með þrennum hætti. Þær geta gerst í fyrsta lagi með þeim hætti að EFTA-ríkin saman gangi til þeirra viðræðna. Þær geta í öðru lagi gerst með þeim hætti að hvert og eitt EFTA-ríki fyrir sig ræði að öllu leyti eða að hluta við Evrópubandalagið og þær geta í þriðja lagi gerst með þeim hætti að ráðherrar og aðrir stjórnmálalegir forustumenn okkar lands eða annarra EFTA-ríkja ræði við ráðherra og stjórnmálalega forustumenn í einstökum ríkjum Evrópubandalagsins, en ekki aðeins við embættismennina í Brussel. Sjútvrh. átti nýlega slíkan fund með nokkrum sjávarútvegsráðherrum Evrópubandalagsins. Sá fundur var mjög mikilvægur og skilaði mikilvægri vitneskju í þessum efnum. Það er einnig ljóst að forsrh. Íslands og utanrrh. Íslands hafa átt tvíhliða viðræður við forustumenn í ríkisstjórnum einstakra Evrópubandalagsríkja í þessum efnum. Það hefur ekki verið tekin um það ákvörðun hér og nú hver af þessum samningaleiðum verður aðalleiðin á árinu 1990. Það getur líka verið að þær verði allar farnar að einhverju leyti eða blanda þeirra verði breytileg, jafnvel önnur í upphafi ársins heldur en í lok ársins. Ég er persónulega þeirrar skoðunar að það eigi að halda öllum þessum möguleikum opnum. Það eigi ekki síst að leggja áherslu á þriðju leiðina sem ég nefndi sem eru beinar pólitískar viðræður íslenskra ráðamanna við forustumenn Evrópubandalagsríkjanna líkt og forsrh. og utanrrh. áttu við Frakklandsforseta hér í Reykjavík fyrir nokkrum dögum síðan. Þegar allt þetta er lagt saman er auðvitað alveg ljóst að útgjöld Íslendinga vegna slíkra margháttaðra og margvíslegra viðræðna á næsta ári verða mun meiri en á þessu ári og þannig eru tilkomnar þær tölur sem í fjárlagafrv. eru sem skýrðar eru með þessum augljósa hætti.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Mig langar í framhaldi af ræðu fjmrh. að varpa fram þeirri spurningu hvernig ríkisstjórnin ætli að koma í veg fyrir að erlendir aðilar fái aðgang að íslenskum auðlindum. Ef Íslendingar gerast aðilar að innri markaði Evrópubandalagsins, eins og nú er stefnt að að því er virðist, hafa fróðar konur sagt mér það að ekki verði hægt að halda auðlindum í hafinu utan við samningana. Eftir því sem þrengir að öðrum þjóðum og færri fiskimið eru nýtileg, hrein og ómenguð, eykst þrýstingur þeirra ríkja sem veiða vilja í lögsögu okkar. Hér er stórmál á ferðinni. Við megum ekki rasa um ráð fram og því ber ég fram þessa fyrirspurn.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð í þessari umræðu um þær mikilvægu samningaumræður sem kunna að fara í hönd. Það sem ég vildi helst ræða um varðar rétt einstakra ríkja í samskiptum við Efnahagsbandalagið eða löndin innan þess. Ég tek dæmi. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur það hlutverk að annast skráningu þeirra efna í markaðsvörum sem eru ýmist sannanlega skaðleg lífi og heilsu manna eða talin líklegir skaðvaldar. Þessari skrá Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar er dreift til aðildarríkja, þar á meðal til ríkja Efnahagsbandalagsins. Á skránni eru á þriðja hundrað efna sem talin eru sannanlega skaðleg. Hins vegar eru aðeins rúmlega 80 þessara efna á skrá Efnahagsbandalagsins. Staðall þess er því mun lægri og frjálslegar farið með þau efni sem skaðað geta líf og heilsu. Öll Norðurlöndin hafa strangari kröfur í þessum efnum en Efnahagsbandalagið. Danmörk t.d. sem eitt Norðurlandanna verður þó að láta af þessum kröfum sínum vegna aðildar sinnar í Efnahagsbandalaginu. Þetta er vegna þess að ákvarðanir, reglur og lög Efnahagsbandalagsheildarinnar eru ákvörðunum, reglum og lögum einstakra aðildarríkja yfirsterkari. Nú eru til umræðu samskipti EFTA og EB og hvernig skuli haga ákvörðunum milli þessara bandalaga sem er mikil og stór spurning. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra --- og hann þarf ekki að svara því eins og kom fram í máli hæstv. forseta áðan en hann stingur því kannski á bak við eyrað og hugsar um það: Ber hann ekki kvíðboga gagnvart t.d. sameiginlegum dómstóli EB og EFTA með það í huga sem ég hef sagt? Telur hann nauðsyn á því að varðveita neitunarvald einstakra ríkja eins og nú er innan EFTA eða telur hann að taka eigi upp yfirþjóðlegar stofnanir til ákvarðanatöku eins og gerist innan Efnahagsbandalagsins?

Sigríður Lillý Baldursdóttir Hæstv. forseti. Frelsi er líklega það sem oftast ber á góma í umræðunni um EB og hugsanlega samninga EB og EFTA eða EB og Íslands. Frelsin fjögur, þar á meðal frjálst flæði vinnuafls sem oft er nefnt ódýrt eða dýrt vinnuafl. Þá er átt við ódýrt eða dýrt fyrir launagreiðandann en ekki launþegann og þar vega launatengd gjöld sem tengjast félagslegum réttindum þungt. Sjónarhornið í umræðunni um samningana virðist ætíð vera vinnuveitandans. Að tala um flæði vinnuafls rétt eins og að tala um flæði fjármagns lýsir í raun því hugarfari að manneskjan sé ekki hátt skrifuð þegar frelsi gróðans er annars vegar. Þó það skref sem taka á 1992 í samskiptum landa innan EB hafi átt sér langan aðdraganda eru ótal þættir enn óleystir varðandi frelsin fjögur. Þarna eins og svo oft áður virðist sem fyrst hafi verið spurt hvað sé best fyrir fjármagnið, fyrir fyrirtækin, bankana, atvinnulífið, iðnaðinn o.s.frv., samsett í eitt orð, hagvöxtinn. Orðið hagvöxtur vísar til aukinnar hagsældar og því er eðlilegt að ætla að skilyrðislaust beri að stefna að auknum hagvexti. En þegar undir er skyggnst kemur í ljós að hagvöxturinn metur einskis ýmsa þá hluti sem verulegu máli skipta í lífi fólks eins og t.d. aukinn frítíma og þar á meðal meiri mannleg samskipti. Allt það starf sem ekki er sannanlega launað í samfélaginu, hvort sem þar er um að ræða ólaunaða vinnu innan heimilis við umönnun og uppeldi, framleiðslu, þjónustu og annað, er ekki tekið inn í hagvöxtinn. Það er að koma æ betur í ljós ef menn vilja á annað borð sjá ljósið að lítillar forsjálni hefur gætt í ákvörðunartekt. Fyrst er ákveðið kerfi, efnahagskerfi, og þá standa menn frammi fyrir því að manneskjurnar passa ekki fyllilega inn í það, þá er hafist handa við að plástra kerfið sem þá getur endað með óskapnaði.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Ég tel, fyrst minnst er á samningamál við Evrópubandalagið, að það sé nauðsynlegt að hér komi fram ýmis sjónarmið sem allir hljóta auðvitað að hafa áhyggjur af. Það hefur sýnt sig að það er mikið talað um frelsi í sambandi við þessar viðræður og þar er frelsi fjármagnsflutninganna oft nefnt. Það sem ég óttast og vona að íslenskir ráðamenn gæti vel að í þeim viðræðum sem fram undan eru er að þeir hugleiði þá staðreynd sem þegar hefur komið í ljós í tengslum við frelsi fjármagnsins í öðrum Evrópubandalagslöndum, þ.e. Írlandi og Danmörku sem teljast jaðarsvæði. En þar hefur sannast, eins og við reyndar þekkjum vel hér á Íslandi, að fjármagnið streymir frá jaðarsvæðum til miðjunnar á nákvæmlega sama hátt og fjármagn streymir hér frá landsbyggðinni og til suðvesturhornsins. Það er vart ástæða til að ætla að farvegur fjármagnsins breytist ef flóðgáttir verða allar opnaðar hér. Ég tel nauðsynlegt að koma þessu að því að það er mjög mikil þörf á að við förum að gera okkur grein fyrir hvaða skref er verið að stíga og ég sé ekki ástæðu til þess að ætla að Evrópubúar hafi ómældan áhuga fyrir að ávaxta sitt pund hér á þessu eylandi. Ég vil að lokum aðeins ræða um þetta frelsi sem svo fjálglega er talað um. Það er dálítið ankannalegt að hér höfum við ríkisstjórn sem telur sig vera andsvar við frjálshyggjuna en talar orðið mjög fagurlega um frelsið. Svo hátt er þessu hugtaki gert undir höfði að það er talað um það í fleirtölu. Frelsin fjögur eru oftlega nefnd, bæði af ráðherrum og öðrum sem um þessi mál fjalla og það er jafnvel talað um að nú þurfi fimmta frelsið. Þetta finnst mér dálítið merkilegt á þeim tímum sem við lifum núna, ekki síst með tilliti til árs málræktarátaks.

Fyrirspyrjandi (Kristín Einarsdóttir) Virðulegur forseti. Ég vil þakka ráðherra svör hans þó að mér sé ekki ljóst af þeim hvort ríkisstjórnin er þegar búin að taka afstöðu í þessu máli eða hvað hann hefur nákvæmlega í huga með þessum svörum. Ég ætla nú samt að láta þau nægja þrátt fyrir það. Ég átta mig ekki almennilega á þessum setningum þarna í fjárlagafrv. vegna þess að ráðherra hlýtur að vera ljóst að við höfum haft mikil samskipti við Evrópubandalagið. Eins og hann nefndi þá er stærsti hluti okkar útflutnings inn á þetta svæði. Og við höfum gert samninga, tvíhliða samninga við Evrópubandalagið t.d. árið 1972. Á grundvelli Lúxemborgaryfirlýsingarinnar 1984 höfum við líka haft mikil samskipti við lönd EB og í gangi eru ein 20 samstarfsverkefni milli Íslands og EB á mörgum sviðum, ekki eingöngu viðskipta, heldur líka menningar og vísinda og fleiri sviðum. Það eru því engin ný sannindi að við erum í samningaviðræðum og í samskiptum við EB. Það hlýtur að hafa verið gert ráð fyrir því fyrr í fjárlögum fyrir utanrrn. að við hefðum samskipti við þessar þjóðir. Það sem kom mér á óvart í máli ráðherrans var að hann skyldi telja að það væri hægt að fara eitthvert sambland af öllum þeim þrem leiðum sem hann nefndi hér. Ég tel nánast útilokað að hægt sé að fara í samningaviðræður með EFTA-ríkjunum, síðan líka í tvíhliða viðræður og loks í viðræður við einstök ríki. Það hlýtur að vera ljóst að varðandi þennan innri markað er um að ræða viðræður við Evrópubandalagið í heild en ekki við einstaka ráðherra í einstökum ríkisstjórnum. Þó að ég sé ekki að gera lítið úr því í sjálfu sér, þá er það samt heildin, Evrópubandalagið, sem þarna ræður ferðinni. Ég tel það mjög óráðlegt að fara út í þær samningaviðræður, sem mér sýnist því miður samningamaður ríkisstjórnarinnar, hæstv. utanrrh., stefna beint í, þ.e. að EFTA-ríkin semji saman við EB. Ef við förum þá leið hlýtur að felast í skoðun hæstv. fjmrh. að við eigum að fara þessa leið ásamt öðrum, sem ég skil nú ekki hvernig er hægt. Ef farin yrði fyrsta leiðin sem hann nefndi, að fara EFTA-leiðina sem verið er að undirbúa núna, þá verður búið að binda okkur það mikið að það verður ekki aftur snúið. Við verðum búin að taka það mikið á okkur að það verður ekki hægt. Hingað til hefur því verið haldið fram að tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið komi ekki til greina. Ég vil í því sambandi benda á að í ræðu Delors frá 26. sept. kemur fram að hann telur að EFTA-ríkin hafi um tvo möguleika að velja, annars vegar að mynda sameinaða blokk og semja við Evrópubandalagið, en þá þurfi þau að hafa yfirþjóðlegar stofnanir og skipuleggja sig betur, eða, ef þau kjósa svo sjálf, að fara í tvíhliða viðræður. Það er þeirra eigin val og þá leið held ég að við ættum að velja.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Meðferð hv. þm. Kvennalistans á þessum fyrirspurnatíma minnir mig á þá siðvenju í breska þinginu að menn notfæra sér þann möguleika í þingsköpum til að standa upp og bera fram fsp. til ráðherra hvað ráðherrann hyggist gera kl. fjögur og nota það tilefni til þess að flytja síðan langar ræður um ýmislegt annað en spurt var um. Ég ætla ekki að víkja að þeim ræðum sem hér voru fluttar enda eru tvær af þingkonum Kvennalistans sem fluttu þessar ræður farnar úr salnum þannig að það virðist ekki vera mikill áhugi á því að heyra hvað maður hefur um það að segja sem þær báru fram. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að það hefur verið ákveðið að fram fari ítarleg umræða hér á Alþingi um þessi mál síðar í þessum mánuði og þá gefst rækilegt tækifæri til þess að ræða þau sjónarmið sem hér hafa verið sett fram. Ég vænti þess að mönnum sé ljóst, m.a. af fundi með Mitterandforseta Frakklands, hvað beinar pólitískar viðræður forustumanna Íslendinga og forustumanna Evrópubandalagsríkjanna geta haft í för með sér og ég þurfi þess vegna ekki að útskýra nánar hvað ég eigi við þegar ég sé að tala um beinar pólitískar viðræður milli íslenskra stjórnvalda og stjórnvalda einstakra Evrópubandalagsríkja. Einn ræðumaður beindi þeirri spurningu til mín hvernig væri hægt að tryggja að Íslendingar hefðu forræði á fiskveiðifyrirtækjum sínum og auðlind hafsins innan Evrópubandalagsins. Það er flókið mál sem ég get ekki svarað hér í stuttum tíma, en vek hins vegar athygli á því að hvað sem líður viðræðum okkar við Evrópubandalagið sýnir þróun mála nú þegar að við þurfum að velta því rækilega fyrir okkur hvernig við tryggjum forræði okkar á fiskveiðum og fiskvinnslu í landinu, hvort sem við erum í Evrópubandalaginu eða utan.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Á þinginu 1987--1988 lagði ég, ásamt þm. Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur og Guðmundi Ágústssyni, fram þáltill. þess efnis að keypt yrði fullkomin björgunarþyrla fyrir Landhelgisgæsluna. Sú tillaga var samþykkt örlítið breytt þann 11. maí 1988, svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera athugun á kostnaði við kaup og rekstur á björgunarþyrlu af bestu fáanlegri gerð fyrir Landhelgisgæsluna.`` Síðan leið eitt ár og ekkert hafði gerst. Þá lagði ég fram fsp. á síðasta þingi samhljóða þeirri sem ég er nú að mæla fyrir og þá svaraði hæstv. fyrrv. dómsmrh. á þá lund m.a. að hann hefði sent Fjárlaga- og hagsýslustofnun bréf þar sem hann fór fram á að þessi könnun yrði framkvæmd. Síðan kom fram í svari hans að Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefði ekki unnist tími til að ljúka þessari athugun vegna gerðar fjárlagafrv. en hann ætlaði að sjá til þess að þessu verki yrði hraðað og ítarleg könnun mundi liggja fyrir fljótlega. Nú hef ég ekki orðið var við að þessi könnun hafi farið fram. Ég vona hins vegar að það komi fram í svari hæstv. ráðherra að svo hafi verið. Ég vil því fá að leggja fram þessa fsp. hér á þskj. 95 sem hljóðar svo: ,,Hvað líður framkvæmd ályktunar Alþingis frá 11. maí 1988 um athugun á kostnaði við kaup og rekstur á björgunarþyrlu?`` Það er að sjálfsögðu hægt að hafa langt mál um nauðsyn og mikilvægi þessa máls. Ég vil þó geta þess að bæði mér og hv. þm. Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur hafa borist í hendur fjölmargir undirskriftalistar þar sem tekið er undir þessa tillögu og nauðsyn þess að þyrla verði keypt. Það má líka koma fram að víða um bæ, hjá félögum og stofnunum er verið að samþykkja ályktanir í þessa veruna. Það fara fram fjársafnanir og eins og ég sagði fyrr, undirskriftir um allt land. Það er því vissulega brýnt að ríkisstjórnin taki nú til hendinni í þessu máli og ég vil geta þess hér að kaup á svona þyrlu gerast ekki á einum degi eða yfir nóttu. Bara sá liður að afgreiðslutími á fullkominni björgunarþyrlu er sennilega um tvö ár gerir það að verkum að við verðum að fara að taka ákvörðun. Hæstv. forseti. Ég hef ekki meira að segja í framsögu fyrir þessari fsp.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. hefur beint til mín fsp. á þskj. 95 sem hljóðar svo: ,,Hvað líður framkvæmd ályktunar Alþingis frá 11. maí 1988 um athugun á kostnaði við kaup og rekstur á björgunarþyrlu?`` Eins og fram kom í máli hans flutti hv. fyrirspyrjandi þessa þáltill. á sínum tíma ásamt tveimur þingmönnum Borgfl., þeim Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur, hv. 11. þm. Reykv. og Guðmundi Ágústssyni, hv. 5. þm. Reykv. Það var leitað til Landhelgisgæslunnar til þess að fá svör við þeirri spurningu sem fram er borin. Þær upplýsingar sem ég mun hér gefa um þetta efni eru því frá Gunnari Bergsteinssyni, forstjóra Landhelgisgæslunnar, en í greinargerð með þál. á sínum tíma var getið um tvö atriði sem björgunarþyrla þarf að uppfylla: 1. Þyrlan þarf að geta flogið um eða yfir 300 sjómílur frá eldsneytisstað á haf út og geta flutt allt að 20 manns miðað við þá fjarlægð. 2. Það er grundvallaratriði að þyrlan sé búin afísingarbúnaði. Þessi atriði munu nánast einskorða val á þyrlu við gerðina Aero Spatiale AS-332 L Super Puma, sem þykir hafa frábæra flugeiginleika. Á undanförnum árum hafa flest ef ekki öll þyrlufyrirtæki við Norðursjó endurnýjað eða bætt við flugflota sinn þyrlum af þessari gerð sem hafa svipaða flutningsgetu og Sikorsky S-61, sem þó er einna mest notuð, bæði til flutninga og björgunarstarfa. Þyrlur af gerðinni S-61 eru án afísingarbúnaðar og eru ekki framleiddar lengur nema sérstök afbrigði til hernaðarþarfa. Breska strandgæslan notar tvær eða þrjár björgunarþyrlur af gerðinni S-61 við Shetlandseyjar og Ermarsund. Þyrlurnar eru leigðar með áhöfn frá bresku þyrlufyrirtæki fyrir um það 100 millj. kr. á ári fyrir hvert tæki. Til að afla upplýsinga um rekstrar- og viðhaldskostnað stórra þyrla leitaði Landhelgisgæslan m.a. til norska fyrirtækisins Helikopter Service sem á yfir 60 þyrlur, þar af 19 S-61 og 13 Super Puma. Þá var einnig könnuð reynsla þeirra á afísingarbúnaði þyrla. Fyrirtækið á 4 eða 5 Super Puma þyrlur sem höfðu í byrjun verið búnar afísingartækjum er höfðu þó verið tekin úr sambandi, m.a. vegna galla sem fram höfðu komið á búnaði stélspaða, en ekki síst vegna þess að ísingarhætta væri tiltölulega lítil á athafnasvæði þeirra við Stavanger og þar í grennd. Afísingarbúnað á aðalspöðum þyrlunnar sögðu þeir hafa reynst vel og þyrluframleiðandi hefði þegar gert nauðsynlegar endurbætur á búnaði stélspaða. Ekkert væri því til fyrirstöðu að taka afísingarbúnaðinn í notkun aftur ef ástæða þætti til þegar flug þeirra ykist við Norður-Noreg. Norska flugmálastjórnin heimilar þyrluflug með afísingarbúnað í ísingarhættu við sjó, en mun ekki heimila slíkt flug yfir landi fyrst um sinn við sömu skilyrði fyrr en meiri reynsla er fengin. Afísingarbúnaður mun vera talsvert viðhaldsfrekari heldur en venjulegur búnaður, en þess mun ekki gæta verulega við rekstur björgunarþyrlu hér á landi vegna þess hve flugtímar eru miklu færri hér en hjá flutningafyrirtæki sem talið er vera um það til 1 / 4 til 1 / 3 hluti. Til samanburðar má geta þess að venjulegt þyrlublað á Super Puma mun kosta um 5 1 / 2 millj. kr. en með afísingarbúnaði nær 7 millj. Heildarverð nýrrar vel útbúinnar björgunarþyrlu með afísingarbúnaði og nauðsynlegum varahlutum, sem áætlaðir eru um 20% af stofnkostnaði, er á bilinu 750--900 millj. kr. Verð það sem hér er nefnt fer eftir gerð og tækjabúnaði þyrlunnar. Miðað við reynslu þyrlurekstraraðila er viðhaldskostnaður stórrar þyrlu um 50 þús. kr. á flugtíma eða um 25 millj. kr. á ári miðað við 500 flugstundir. Að vísu er erfitt að gera fullnægjandi samanburð á viðhaldsvinnu hjá flugrekstraraðila í atvinnuflugi og þjónustuflugi eins og hjá Landhelgisgæslunni. En ætla má að bæta þyrfti við einum eða tveimur flugvirkjum hjá Landhelgisgæslunni ef stór þyrla bætist í flugflotann. Þá þyrfti einnig að fjölga flugmönnum. Húftryggingariðgjald nýrrar þyrlu má búast við að yrði um 8% af tryggingarverðmæti eða um 50--60 millj. á ári eftir því hvaða tegund á í hlut. Með tilliti til þessa er ekki óvarlegt að áætla hækkun fastakostnaðar flugdeildar Landhelgisgæslunnar um 60--70 millj. kr. á ári vegna trygginga og fjölgunar starfsmanna og hækkun breytilegs kostnaðar um rúmar 20 millj. við tilkomu stórrar björgunarþyrlu. Til samanburðar má geta þess að í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár eru áætlaðar 170 millj. til fluggæslu.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir Virðulegi forseti. Á árinu 1988 hófst fiskverkunarkona á Vestfjörðum, frú Kristjana Vagnsdóttir á Þingeyri, handa um að sameina konur í að hefja undirskriftasöfnun til styrktar björgunarþyrlu. Yfirskriftin var eins á öllum listunum og vil ég lesa hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við undirritaðar erum allar sjómannskonur og unnustur sjómanna, mæður, dætur, systur eða á annan hátt nákomnar sjómönnum. Við skorum á ríkisstjórn, okkar þingmenn eða þá sem fjármálin fara í okkar landi að sjá um að keypt verði björgunarþyrla með afísunarútbúnaði sem tekið getur a.m.k. 25 manns auk áhafnar þyrlunnar sjálfrar og verði ekki beðið með það heldur gert sem allra fyrst.`` Þessi listi fór á alla landshluta og eftir því sem við fórum í gegnum listann þá taldist okkur til að þarna mundu vera nálægt 3000 nöfn eða hátt á þriðja þúsund. Það skal tekið fram að listarnir lágu frammi á bensínstöðvum og svona hingað og þangað. En fyrir þeim var enginn verulegur áróður. Kristjönu voru sendir listarnir og hún sendi þá aftur til mín og í vörslu okkar Inga Björns, hv. 5. þm. Vesturl., eru þeir, og ætlum við að sameina þá og koma þeim í vörslu Alþingis. Ég vil aðeins taka það fram að það væri yfirleitt ekki hátt risið á slysavörnum á Íslandi ef konur, og þá kannski fyrst og fremst þær sem næst standa sjómönnunum, hefðu ekki lagt sín mörk á vogarskálina. Og þær eiga þann fyllsta rétt á því að eftir þeim sé tekið.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hans greinargóðu svör þar sem vissulega kemur fram það sem allir vita að bæði kaup á slíkri þyrlu og rekstur eru afar dýr. Þetta var öllum kunnugt þó að tölur hafi ekki fengist fram fyrr en núna. Það er hins vegar í raun og veru ekki hægt að setja verð á öryggi þjóðar og þegna og því saknaði ég þess að heyra ekki ákveðna stefnu hjá ráðherranum aðra en þá sem ég gat skilið út úr orðum hans að það væri of dýrt fyrir íslenska þjóð að eignast slíkt öryggistæki sem björgunarþyrla er. Ráðherrann eyddi töluverðum tíma í það að ræða um afísingarbúnað sem er, eins og kom fram í upphaflegri þáltill., eiginlega algert frumskilyrði að sé til staðar. Þó hann nýtist kannski ekki nógu vel hjá Norðmönnum eða einhvers annars staðar í heiminum þá vill nú svo til að bara tiltölulega nýlega gat Landhelgisgæslan ekki sinnt bráðatilfelli, hún varð að snúa við þegar hún var komin langleiðina á slysstað, vegna ísingar. Í þessu tiltekna dæmi hefði þyrlan komist á leiðarenda ef hún hefði verið með afísingarbúnað. Ég skal ekkert segja hverju það hefði breytt í því tilfelli, en tilfellin geta komið upp við slæmar aðstæður þar sem þessi búnaður er alger nauðsyn. Aðallega sakna ég þess að heyra ekki hjá ráðherra hvort ríkisstjórnin hyggst standa að kaupum á slíkri þyrlu. Staðan í dag er þannig að Landhelgisgæslan á aðeins eina þyrlu og við þurfum ekkert að fjölyrða um hvað skeður ef sú þyrla bilar, ég tala nú ekki um ef hún bilar alvarlega. Þá er eins og við kyngjum alltaf þjóðarrembunni. Þá hlaupum við til Kanans og fáum þyrlu hjá þeim. Ég óska því eindregið eftir að ráðherrann gefi okkur svona smá ,,hint``, á slæmri íslensku, um hver stefna ríkisstjórnarinnar er í þessu efni. Ég vil að lokum aðeins minnast á þessar undirskriftir sem hv. 11. þm. Reykv. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir kom hér inn á og nefndi töluna 3000 nöfn. Menn geta kannski reiknað það út í fljótheitum að þetta eru flest eiginkonur sjómanna sem þarna skrifa undir og það eru þá væntanlega talsmenn 10.000--12.000 manna í landinu sem hafa skrifað undir þetta. Og hefur þá ekki nema að litlu leyti, eftir því sem ég best veit, verið safnað undirskriftum hér í Reykjavík.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Ég get að sjálfsögðu ekki og hef enga kunnáttu til að blanda mér í einstök atriði varðandi öryggistæki og hvað sé heppilegast í því efni. Hinu vil ég vekja athygli á að Alþingi hefur um langt skeið nánast sniðgengið sjálfa Landhelgisgæsluna. Fjárveitingar hafa verið skornar þannig við nögl að til vansæmdar er. Og ef það væri nú einvörðungu um peningamál að ræða þá er það líka það heimskulegasta sem við getum gert að láta Landhelgisgæsluna drabbast niður því það er vissulega mikið verkefni fyrir hana. Við eigum t.d. 350 sjómílur á Reykjaneshrygg sem á að verja. Og við þurfum auðvitað að gæta öryggis sjómanna og annars slíks. En ég vek athygli á því að það er alveg með ólíkindum hvað lítið er rætt um Landhelgisgæsluna og þýðingu hennar á Alþingi og hvernig fjárveitingum er hagað til hennar. Hvað sem okkur vantar mikið fé þá eigum við að styrkja Landhelgisgæsluna og gera það myndarlega.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég held að það fari ekkert á milli mála að það er mikill og almennur áhugi á þessu máli, sem hér er til umræðu, um allt land. Og ég vil taka undir það sem hér var sagt, mannslíf verða vitaskuld aldrei metin til verðs. Þannig að hér verður að standa að verki með það í huga. Björgunarþyrlan TF-Sif kom ný til landsins síðla árs 1985 og hefur áhöfn hennar síðan margoft sýnt hvers hún er megnug við sjúkraflug og björgun mannslífa, oft við hinar erfiðustu aðstæður. Á þeim fjórum árum sem liðin eru frá komu þyrlunnar hafa útköll verið samtals 270 eða tæplega 70 á ári, 2 / 5 hlutar á sjó 3 / 5 á landi. Í 20% tilvika hefur verið hætt við flug vegna þess að ekki hefur verið talin þörf á þyrlu eða skv. ákvörðun læknis. Veður eða aðrar aðstæður hafa leitt til þess að þyrla hefur ekki farið af stað í 10% tilvika. Í þónokkur skipti hafa komð beiðnir frá erlendum skipum utan flugdrægis þyrlunnar sem þyrlur varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli hafa sinnt skv. sérstökum samningi þar um. Eins og hér hefur komið fram eru fjögur ár liðin síðan TF-Sif var keypt til landsins. Heildarflugtími í ágúst sl. mun hafa verið um 17.000 klukkustundir. Mikið reynir á þessa þyrlu og mikið er í húfi að hún sé alltaf flughæf. Afgreiðslutími nýrrar vélar mun hins vegar vera 1 1 / 2 til 2 ár eins og hér kom fram fyrr í þessum umræðum. Það er því augljóst mál að tímabært er að huga að því með hvaða hætti á að endurnýja og/eða auka flugflota Landhelgisgæslunnar. Mér er kunnugt um að forstjóri og aðrir forráðamenn Landhelgisgæslunnar eru og þeirrar skoðunar að stefnumörkun í þessu efni fari að verða aðkallandi. Þess verður því farið á leit við Landhelgisgæsluna að heildarúttekt verði gerð á þessu máli og öllum hliðum þess. Tegundum og tækjakosti, stofn- og rekstrarkostnaði, nýtingarhæfni vélanna og enn fremur að kannaður verði sá möguleiki að hafa björgunarþyrlu á fleiri en einum stað á landinu, þannig að þessi heildarúttekt legði sem gleggstan grunn að raunhæfri stefnumörkun í þessu efni svo fljótt sem kostur er.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Aðeins þetta. Ég fagna því ef á að taka þessi mál til heildarendurskoðunar og gera heildarúttekt. Ég vil eingöngu þá hvetja ráðherrann til að setja nú virkilegan kraft í þessa úttekt, þannig að málið dragist ekki enn frekar. Það hefur dregist úr hömlu nú þegar og við megum alls ekki bíða eftir því eins og málshátturinn segir, að barnið falli í brunninn áður en við grípum til aðgerða.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Áður en umræða hefst vil ég skýra frá því að forseti hélt fund með þingflokksformönnum sl. mánudag og þar varð að samkomulagi að reynt yrði eins og hægt væri að koma fjáraukalögum til nefndar á þessum degi, þrátt fyrir þann yfirlýsta vilja að fimmtudagsfundir séu ekki eins langir og mánudagsfundirnir, en það var litið til þess með velvilja af hálfu þingflokksformanna að umræða hér yrði nokkuð lengri ef þess gerist þörf í dag.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Það munu vera 67 ár síðan að mælt var hér á Alþingi fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir yfirstandandi ár. Það frv. sem ég mæli hér fyrir er liður í mikilvægum kerfisbreytingum í stjórn ríkisfjármála sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að beita sér fyrir. Eitt höfuðeinkenni þeirra breytinga er að leggja fjáraukalagafrv. á viðkomandi ári fyrir það Alþingi sem þá situr. Það er þess vegna nokkuð sögulegur atburður að eftir nærri 70 ára hlé skuli vera mælt fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir sama ár og frv. tekur til. Ég verð að vísu að gera þá játningu hér að það er með hálfum huga sem ég geri það vegna þess að sagan sýnir að sá síðasti fjmrh. sem þetta gerði á ýmislegt líkt með þeim sem hér stendur nú og þess vegna kannski nokkur hætta á því að örlög þess fjmrh. sem fyrstur fylgir í fótspor hans 67 árum síðar kunni að verða hin sömu. Sá síðasti fjmrh. sem stóð hér í ræðustól Alþingis og mælti fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir hið sama ár var Magnús Jónsson fjmrh. í ráðuneyti Sigurðar Eggerz árið 1923. Magnús Jónsson var ekki kjörinn þingmaður, hann var hins vegar prófessor við Háskóla Íslands og u.þ.b. viku eftir að hann hafði mælt fyrir frv. hér á Alþingi vék hann úr sæti fjmrh. og tók aftur upp embætti sitt við Háskóla Íslands.

Er nokkur hætta á því að sagan endurtaki sig?

Nei, það er nú í trausti þess að það sé lítil hætta á því, hæstv. utanrrh., að sagan endurtaki sig.  Ég vona hins vegar, á sama hátt og ég ber þá von í brjósti að örlög núv. fjmrh. verði ekki þau sömu og þess sem hér stóð fyrir 67 árum, að örlög þingsins verði ekki þau sömu og þingsins 1923. Þau fjáraukalög sem þingið tók til meðferðar fyrir 67 árum sjöfölduðust að upphæð í meðferð þingsins. Ríkisútgjöldin urðu sjö sinnum meiri þegar þingið hafði afgreitt fjáraukalagafrv. en þau voru í frv. þegar það var lagt fram. Það er þess vegna einnig í trausti þess að hv. Alþingi endurtaki ekki þá sögu hér og nú og standist útgjaldafreistingarnar í meðferð þessa frv. Frumvarpið 1923 hækkaði í meðförum alþm. úr 52 þús. kr. í 375 þús. kr. Virðulegi forseti. Líkt og ég sagði hér í upphafi þá er framlagning þessa fjáraukalagafrv. mikilvægur þáttur í nýjum grundvelli í stjórn ríkisfjármála sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að festa í sessi. Þessi nýi grundvöllur á að tryggja að Alþingi sé gert kleift að gegna því hlutverki sínu að fara með fjárveitingarvaldið til fullnustu og stuðla þannig að alhliða siðabót á sviði fjármála ríkisins. Auk þess að leggja fram fjáraukalög felst hinn nýi grundvöllur í stjórn ríkisfjármála í því að hvert ráðuneyti fái í framtíðinni, í fjárlögum, ákveðnar upphæðir til úthlutunar sem óviss útgjöld og þannig verði dregið úr þörf og tilefni fyrir aukafjárveitingar. Á sama hátt muni ríkisstjórnin í heild fá í fjárlögum viðkomandi árs samsvarandi upphæð til þess að mæta óvissum útgjöldum. Einnig verði teknar inn í fjárlög heimildir til að breyta útgjöldunum hvað snertir beina rekstrarliði og lögbundin útgjöld til samræmis við verðlagsbreytingar umfram forsendur fjárlaga. Þessar tillögur, sem móta þennan þátt hins nýja grundvallar í stjórn ríkisfjármála, eiga þess vegna að draga úr þörfinni fyrir aukafjárveitingar og að lokum eyða henni með öllu. Þær miða einnig að því að tryggja að útgjöld verði að jafnaði ekki greidd úr ríkissjóði nema fyrir liggi heimild Alþingis til þeirrar greiðslu, enda fer Alþingi með fjárveitingavaldið, eins og kunnugt er. Þegar frv. til fjáraukalaga er nú lagt fram í fyrsta sinn eftir tæplega 70 ára hlé, þá er ljóst að ekki eru fyrir hendi nærtæk fordæmi um efnistök og útlit slíks frv. Í sjálfu sér er með fjáraukalögunum fyrst og fremst verið að leita eftir samþykki Alþingis fyrir viðbótargjöldum. Innheimtar tekjur fjárlaga eiga sér stoð í sjálfstæðum lögum þannig að í raun þarf ekki samþykki annarra laga fyrir innheimtu tekna umfram forsendur fjárlaga. Enda kemur fram í yfirskrift 3. gr. fjárlaga að þar sé um áætlun að ræða. Það var hins vegar talið eðlilegt að í lagatextanum að frv. til fjáraukalaga væri Alþingi gerð grein fyrir því hvernig sú viðbótarfjárþörf sem farið er fram á í þessu frv. væri fjármögnuð. Í því skyni er 1. gr. frv. á þann veg að gerð er grein fyrir breytingum á greiðsluyfirliti ríkissjóðs á mjög áþekkan máta og gert er í 1. gr. fjárlaga. Þar kemur fram hver er áætluð aukning tekna frá fjárlögum og breytingar á lánahreyfingum. 2. gr. frv. flokkar viðbótarútgjöld eftir ráðuneytum eins og gert er í 2. gr. fjárlaganna sjálfra. Í 3. gr. er síðan gerð grein fyrir einstökum heimildum þar sem þeim er skipt á ráðuneyti, stofnanir og viðfangsefni. 3. gr. er í fimm köflum. Í I. kafla eru almennar heimildir til stofnana. Í II. kafla eru heimildir til greiðslu verðbóta umfram forsendur fjárlaga. Í III. kafla heimildir vegna fyrirsjáanlegs greiðsluhalla ríkisstofnana. Í IV. kafla er sótt um viðbótarheimlidir til uppgjörs á endurgreiddum söluskatti til útflutningsfyrirtækja vegna upptöku virðisaukaskatts um áramót. Loks er í V. kafla sótt um greiðsluheimild vegna geymdra stofnkostnaðarfjárveitinga frá fyrra ári. Í 4. gr. frv. er sótt um heimild til að lækka ríkisútgjöld til fjárfestinga í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar frá því í sumar. Það frv. til fjáraukalaga sem ég mæli hér fyrir nær til fjárreiðna A-hluta ríkissjóðs og að því marki til B-hlutans sem hann nýtur beinna framlaga frá ríkissjóði. Um rekstur B-hluta sjóða og fyrirtækja ríkissjóðs gilda önnur lögmál en um rekstur stofnana ríkissjóðs. Flest eru þau í lánastarfsemi, framleiðslu eða verslunarrekstri og þurfa því að hafa svigrúm til að mæta breyttum aðstæðum þar sem þau eru rekin af eigin tekjum. Þá er yfir mörgum þessara fyrirtækja sérstök stjórn. Fjárhagslegt eftirlit með stofnunum og fyrirtækjum í B-hlutanum er af þessum ástæðum með öðrum hætti en eftirlit með stofnunum í A-hlutanum sem eru á beinum ríkisframlögum. Einnig má benda á í þessu samhengi að löggjafinn lítur á B-hlutann með öðrum hætti en annan rekstur ríkisstofnana sem eru á framlögum frá ríkinu. Í yfirskrift 5. gr. fjárlaga kemur fram að um áætlun sé að ræða og er þeim því gefið visst svigrúm til athafna. Endanlegt uppgjör B-hluta fyrirtækja liggur þar að auki ekki fyrir fyrr en í apríl og maí á næsta ári. Ekki liggja fyrir í núverandi bókhaldskerfi mánaðarlegar upplýsingar um fjárreiður B-hluta fyrirtækjanna með sama hætti og A-hluta ríkissjóðs og því ekki tök á því að áætla útkomu B-hluta aðilanna nú. Af þessum ástæðum og ýmsum öðrum var farin sú leið að beina því fjáraukalagafrv. sem hér er flutt eingöngu að A-hluta ríkissjóðs. Í sjálfu sér kemur til greina að ræða ítarlega hvort í framtíðinni eigi einnig að taka B-hluta fyrirtækin með. Það er hins vegar ljóst af þeim ástæðum sem ég hef hér rakið að það er að mörgu leyti erfiðara verk og miðað við núverandi bókhaldskerfi að ýmsu leyti ógerlegt. Sé það hins vegar vilji Alþingis í framtíðinni að B-hluta fyrirtækin séu tekin með þá verður að gera samsvarandi breytingar á rekstrarháttum og bókhaldi B-hluta fyrirtækjanna. Auk þess vil ég geta þess að í ríkisreikningi er gerð ítarleg grein fyrir afkomu og fjárreiðum B-hluta fyrirtækjanna og í frv. með ríkisreikningi verður að sjálfsögðu gerð grein fyrir þessum atriðum. Virðulegi forseti. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1989 í janúarmánuði sl. var gengið út frá ákveðnum forsendum um framvindu efnahagsmála á þessu ári. Annars vegar var gert ráð fyrir nokkrum samdrætti í framleiðslu og þjóðarútgjöldum, hins vegar var miðað við tilteknar forsendur um verðlags-, gengis- og launabreytingar til ársloka 1989. Á þessum grundvelli voru fjárlög fyrir árið 1989 afgreidd með rúmlega 600 millj. kr. afgangi. Framan af árinu var útkoman í góðu samræmi við áætlanir, enda var verðlags- og launaþróun þá nálægt forsendum fjárlaga. Þegar komið var fram undir mitt ár höfðu forsendur hins vegar breyst í svo veigamiklum atriðum að hallarekstur var óumflýjanlegur. Skýringar á þessum breyttu horfum eru í stórum dráttum þríþættar. Í fyrsta lagi hafa verðforsendur fjárlaga breyst verulega. Í stað 13--14% verðhækkunar er nú spáð 21--23% meðalhækkun verðlags á þessu ári. Launa- og gengisþróunin hefur einnig orðið með öðrum hætti en gert var ráð fyrir í fjárlögum, sérstaklega gengisþróunin. Raunlaun og raungengi hafa því lækkað meira en gert var ráð fyrir í fjárlögunum. Eins og ég gerði grein fyrir í fjárlagaræðu sem hér var flutt fyrir skömmu síðan þá veldur þróun af þessu tagi því að halli ríkissjóðs verður meiri en ella, en á móti kemur að viðskiptahallinn verður minni. Ég vék einnig að þeim horfum sem gætu orðið fyrir árið 1989 í fjárlagaræðu fyrir frv. sem gildir fyrir yfirstandandi ár og þar var einnig komið inn á þessi atriði. Ég ætla þess vegna ekki hér og nú að víkja nánar að þeim. Í öðru lagi voru í tengslum við gerð kjarasamninganna ýmsar ákvarðanir um að lækka og fella niður tiltekna skatta og þá var einnig ákveðið að auka niðurgreiðslur. Í þriðja lagi hafa verið teknar ýmsar ákvarðanir um aukin ríkisútgjöld frá því fjárlög voru afgreidd, m.a. ákvarðanir sem hæstv. Alþingi hefur tekið, sérstaklega hvað snertir viðbótarfjármagn til vegamála. Einnig er um að ræða aukin útgjöld og framlög til atvinnumála, svo sem sjávarútvegs, landbúnaðar og annarra atvinnugreina. Allt hefur þetta breytt forsendum fjárlaganna þannig að nú eru horfur á um 4,8 milljarða kr. rekstrarhalla á ríkissjóði í lok þessa árs. Þessi halli svarar til um 1,5% af landsframleiðslu. Til samanburðar má nefna að árið 1988 svaraði hallinn á ríkissjóði til tæplega 3% af landsframleiðslu, reiknað á greiðslugrunni. Það eru því horfur á því að hallinn á ríkissjóði í ár verði um helmingur af hallanum í fyrra, í samanburði við landsframleiðslu. Skv. fjárlögum var gert ráð fyrir því að lánsfjárþörf ríkisins yrði að fullu mætt með sölu spariskírteina á innanlandsmarkaði. Það sem af er árinu hefur innlend fjáröflun gengið mjög vel og var í lok september búið að selja spariskírteini og ríkisvíxla fyrir 7,3 milljarða kr., eða um 6 milljarða umfram innlausn spariskírteina á sama tímabili. Að teknu tilliti til rúmrar lausafjárstöu innlánsstofnana, aukins ráðstöfunarfjár lífeyrissjóðanna og mikillar lokainnlausnar spariskírteina nú í haust er ljóst að auka má innlenda fjáröflun umfram það sem gert var ráð fyrir í fjárlögum. Þrátt fyrir aukinn rekstrarhalla ríkissjóðs hefur ríkisstjórnin sett sér það markmið að aukinni fjárþörf verði mætt með lántökum innan lands. Lakari horfur í ríkisfjármálum koma fram bæði á tekju- og gjaldahlið. Í fjárlögum ársins 1989 var reiknað með að heildartekjur ríkissjóðs yrðu 77 milljarðar og 100 millj. kr. á þessu ári. Endurskoðuð tekjuáætlun í lok september bendir til þess að tekjurnar verði heldur meiri, eða 79 milljarðar 780 millj. kr. Frávik frá áætlun fjárlaga er því rúmir 2,6 milljarðar, eða 3,5%. Helstu frávik frá fjárlagaáætlun koma fram í auknum tekjum af söluskatti, tekjuskatti einstaklinga og launatengdum gjöldum. Þessi hækkun skýrist fyrst og fremst af breyttum verðlags-, gengis- og launaforsendum. Vaxtatekjurnar hafa einnig aukist langt umfram áætlanir, að mestu leyti vegna hins sérstaka innheimtuátaks í söluskatti sem hafið var um mitt þetta ár. Á móti þessum hækkunum vega minni tekjur af innflutningsgjaldi bifreiða, minni tekjur af sölu áfengis og tóbaks og af vörugjaldi. Vörugjaldið var lækkað skv. ákvörðun ríkisstjórnarinnar við gerð kjarasamninga sl. vor en meiri samdráttur í veltu en reiknað var með í fjárlögum skýrir lækkun hinna tekjustofnanna. Að öllu samanlögðu er áætlað að tekjur ríkissjóðs hækki um 23,5% milli áranna 1988 og 1989, en það svarar til rúmlega 2% aukningar að raungildi frá árinu 1988. Þetta jafngildir því að tekjur ríkissjóðs hafi aukist um 1,7 milljarða kr. milli áranna 1988 og 1989, reiknað á verðlagi ársins 1989. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þessari staðreynd, að tekjuauki ríkisins nemur aðeins 1 milljarði og 700 millj. kr. á milli áranna 1988 og 1989, vegna þess að það er hvað eftir annað búið að fullyrða hér í þingsölum og annars staðar að skattabreytingarnar sem ríkisstjórnin gerði á sl. þingi hafi falið í sér 7 milljarða aukningu á skatttekjum ríkissjóðs. Þessi tekjuauki var hins vegar fyrst og fremst notaður til þess að vega upp það tekjufall sem varð vegna samdráttarins í hagkerfinu. Skv. fjárlögum voru gjöld áætluð tæplega 71,6 milljarðar kr. Endurskoðuð áætlun bendir til þess að gjöld verði rétt rúmir 84,6 milljarðar kr. Frávikið frá fjárlögum eru 8 milljarðar 153 millj. kr., eða 10,7%. Fyrir utan verðlags- og launabreytingar má rekja ástæður þessara hækkana að mestu til þess erfiða ástands sem upp kom í atvinnumálum á fyrri hluta ársins. Þannig er hækkunin á framlögum eða tilfærslum til annarra 4 milljarðar 457 millj. kr., eða 15,6% og á vaxtagjöldunum um 820 millj. kr., eða 10,9%. Hækkun á almennum rekstrargjöldum ríkisstofnana er hins vegar aðeins 7,9% og má að mestu rekja til verðbreytinga. Ég vek sérstaka athygli á þessari staðreynd vegna þess að hún er mikilvæg, vitnisburður þess að það hefur tekist að halda almennum rekstrargjöldum ríkisstofnana að verulegu leyti í böndum. Af 8 milljörðum 153 millj. kr. sem aukning útgjaldanna nemur stafa 3 milljarðar 105 millj. kr., eða nærri 40% af þessari viðbót, af verðlagsuppfærslunni einni saman. 666 millj. kr. má rekja til ályktana Alþingis og heimilda í 6. gr. fjárlaga. Magnbreytingar vegna samningsbundinna greiðslna nema 851 millj. kr., sérstakar ákvarðanir í atvinnumálum nema 1 millj. 813 millj. kr. eða rúmlega 22%. Vegna uppgjörs ársins 1988 eru 597 millj. kr. og aukaútgjöld í rekstri eru 724 millj. kr. Til nýrra verkefna er hins vegar eingöngu varið 77 millj. kr., eða innan við 1% af þeirri heildarupphæð sem hér er um að ræða. Til að mæta fyrirsjáanlegum halla á rekstri stofnana eru ætlaðar 800 millj. kr. Á móti þessum upphæðum kemur síðan um 650 millj. kr. niðurskurður á framkvæmdaliðum. Mun ég nú gera nokkra grein fyrir þessum þáttum í stuttu máli. Verðlags- og launabreytingarnar eru alls metnar, eins og ég gat um áðan, á 3 milljarða 105 millj. kr. Við uppfærslu heimilda í fjárlögum til verðlags var fylgt sömu aðferð og á síðasta ári. Þeir gjaldaliðir sem fá verðlagsuppfærslu eru almenn rekstrargjöld stofnana svo og bundnar tilfærslur eins og lífeyris- og sjúkratryggingar, framlög til Lánasjóðs ísl. námsmanna, lög- og samningsbundin framlög, þar með talin vaxtagjöld, svo og framlög til nokkurra B-hluta stofnana og sértekjustofnana. Aðrar tilfærslur svo og fjárveitingar til viðhalds- og stofnkostnaðar fá ekki verðlagshækkun. Geymdar fjárveitingar eru 170 millj. kr. Í samræmi við ákvæði laga um ríkisreikning voru á árinu samþykktar til greiðslu geymdar fjárveitingar frá fyrra ári að upphæð 170 millj. kr. Um er að ræða ónotaðar heimildir til stofnkostnaðar sem heimilt er að flytja á milli ára. Hvað varðar ákvarðanir Alþingis sem leiða til 666 millj. kr. viðbótarútgjalda ber þar hæst aukið framlag til vegamála. En skv. vegáætlun voru útgjöldin hækkuð um 320 millj. kr. Þar fyrir utan var við afgreiðslu vegáætlunar skilin eftir óleyst fjármögnun til vetrarviðhalds á haustmánuðum, en þá þegar var ljóst að fjárveiting til snjómoksturs yrði uppurin í lok maí. Þá lá enn fremur fyrir að óleyst var 85 millj. kr. fjármögnun vegna verksamnings við gerð jarðganga í Ólafsfjarðarmúla. Samtals er því áætlað að útgjöld til vegamála verði 545 millj. kr. umfram fjárlög og er öll sú upphæð talin hér með. Þá samþykkti Alþingi lög um endurbyggingu húsa á Bessastöðum sem skyldi ljúka á þremur árum og er kostnaður áætlaður alls 250 millj. kr. Þar af skyldi verja 50 millj. kr. til þessa verkefnis á árinu 1989. Loks eru hér talin útgjöld sem heimild 6. gr. fjárlaga fól í sér, samtals að upphæð 58 millj. kr. Stærst er þar fjárhæðin til kaupa á siglingahermi, mikilvægu kennslutæki fyrir íslenska sjómenn í framtíðinni. Uppgjör skulda á halla frá fyrra ári nemur 579 millj. kr. Þar vegur þyngst 400 millj. kr. endurgreiðsla á skuldum sjúkratrygginga við vörslusjóð Tryggingastofnunar, einkum Atvinnuleysistryggingasjóð. Greiðslur vegna hallareksturs sjúkrastofnana frá árinu 1988 eru nánar 26 millj. kr. Happdrætti Háskóla Íslands gerði upp skuld vegna einkaleyfisgjalds frá fyrra ári að fjárhæð 25 millj. kr. og er sú fjárhæð endurgreidd til Byggingasjóðs rannsókna í þágu atvinnuveganna. Vegna tafar á afgreiðslu nýrrar símstöðvar fyrir Stjórnarráð Íslands sem áætlað var fyrir í fjárlögum 1988, kom stærstur hluti kostnaðar, eða 25 millj. kr., ekki til greiðslu fyrr en á þessu ári. Magnbreytingar vegna samninga nema 851 millj. kr. Til þessa liðar eru taldar greiðslur sem óhjákvæmilega verður að inna af hendi vegna skuldbindandi samninga. Þyngst vegur 520 millj. kr. aukin fjárþörf til útflutningsbóta, en óhjákvæmilegt reynist að flytja út meira magn kindakjöts en áætlað var, þar sem forsendur og ákvæði búvörusamningsins um framleitt magn og innanlandsneyslu hafa ekki staðist. Það er auðvitað mjög mikilvægt atriði til athugunar fyrir hv. alþm. að þrátt fyrir þá háu upphæð sem er í fjárlögum yfirstandandi árs til útflutningsbóta er nauðsynlegt að koma nú til þingsins og óska eftir heimild til þess að greiða út rúmlega hálfan milljarð til viðbótar. Ég vil geta þess hér að það er sérstaklega beðið eftir því, bæði af sláturleyfishöfum og bankakerfinu, að Alþingi veiti heimild til að greiða þessa upphæð því ég hef ekki viljað inna hana af hendi fyrr en samþykkt Alþingis liggi fyrir. Þá er einnig ljóst að viðbótarfjárþörf til greiðslu bóta vegna riðuniðurskurðar er 68 millj. kr. Áætlað er þar að auki að greiðslur úr ríkissjóði vegna ríkisábyrgðar á launum einstaklinga hjá gjaldþrota fyrirtækjum muni nema 185 millj. kr. umfram fjárlög. Þá var einnig í kjarasamningum í vor samið um greiðslur til Háskóla Íslands vegna vinnumatskerfis og framlags í Sáttmálasjóð að fjárhæð 34 millj. kr. Vegna tjóns sem varð á sæstreng til Vestmannaeyja er hér einnig óskað eftir heimild til viðgerða sem nemur 35 millj. kr. Hvað varðar aukaútgjöld í rekstri sem nema 724 millj. kr. skal fyrst geta þess að á þessum lið eru flokkaðar greiðslur sem koma til af því að nauðsynlegt hefur reynst að endurmeta heimildir fjárlaga annaðhvort vegna breyttra forsendna eða vanáætlana. Af þessari fjárhæð, 724 millj. kr., eru 400 millj. kr., eða ríflega helmingur, aukin útgjöld til sjúkratrygginga, aðallega vegna lyfjakostnaðar og sjúkrakostnaðar. Á árinu var auk þess gerð sérstök úttekt á rekstri Þjóðleikhússins. Á grundvelli hennar hafa verið sköpuð skilyrði til þess að ýmis hagræðing í rekstri Þjóðleikhússins komi til framkvæmda, en hins vegar blasir við óhjákvæmilegur halli þrátt fyrir samdrátt í verkefnum Þjóðleikhússins á árinu 1989 sem nemur 85 millj. kr. Af einstökum smærri liðum má nefna aukinn kostnað við undirbúning að upptöku virðisaukaskatts, en ekki hafði verið ætlað nægilega fyrir þeim lið á sínum tíma eða til þess að fjármagna þann viðbótarmannafla sem nauðsynlegt var að bæta við skattstofurnar og embætti ríkisskattstjóra. Til nýrra verkefna, eins og ég gat um áðan, er hins vegar eingöngu ætlað innan við 1% af þessari heildarupphæð, eða um 77 millj. kr. Þar er í flestum tilvikum um að ræða ýmsa viðburði á sviði íþrótta, menningar og lista og einnig ýmis önnur smærri verkefni sem skráð eru í frv. sem óhjákvæmilegt reyndist að veita fé til. Vegna sérstakra ákvarðana í atvinnumálum er 1 milljarður 813 millj. kr. Vegna erfiðleika sem upp komu í atvinnu- og kjaramálum á fyrri hluta árs tók ríkisstjórnin þá ákvörðun að auka útgjöld ríkisins til stuðnings atvinnulífinu og til að tryggja gerð kjarasamninga. Þar vega tvímælalaust þyngst auknar niðurgreiðslur á matvöru að fjárhæð 870 millj. kr. Til stuðnings atvinnugreinunum voru veittar: 128 millj. kr. til loðdýraræktar, 200 millj. kr. til sjávarútvegs, 82 millj. kr. til iðnaðarmála, 80 millj. kr. til að tryggja atvinnu skólafólks og 100 millj. kr. til Byggðastofnunar vegna Hlutafjársjóðs. Loks er í þessu sambandi áætlað fyrir 350 millj. kr. síðar á árinu til endanlegs uppgjörs á endurgreiðslu til atvinnuveganna vegna upptöku virðisaukaskatts á næsta ári. Fyrirsjáanlegur halli stofnana er metinn um 800 millj. kr. og leitað er heimildar fyrir honum í einu lagi. Það er ljóst að endurmat á fjárhagsstöðu stofnana í A-hluta sýnir að rekstrargjöld nokkurra stofnana rúmast ekki innan þess ramma sem markaður var í fjárlögum. Þar er í velflestum tilvikum um að ræða viðvarandi vanmat á fjárþörf frá fyrri árum. Má í því sambandi nefna flest embætti bæjarfógeta og sýslumanna, ýmsar heilbrigðisstofnanir og nokkrar aðrar slíkar. Á þessu stigi er erfitt að áætla nákvæmlega fyrir þessum útgjöldum á einstakan fjárlagalið og þess vegna farin sú leið að gera tillögu um eina upphæð. Virðulegi forseti. Við framkvæmd fjárlaga innan ársins koma óhjákvæmilega upp þær aðstæður að greiða verður gjöld sem ekki er ætlað fyrir í fjárlögum. Ástæður geta verið margvíslegar eða allt frá breyttu efnahagsumhverfi til þess að óhjákvæmilegt reynist að inna af hendi greiðslur vegna lögbundinna samninga. Í frv. því sem ég mæli nú fyrir er að finna dæmi um hvort tveggja. Reynt hefur verið að draga sem mest greiðslur á þeim gjöldum sem hér er óskað heimildar fyrir, og í flestum tilvikum hefur ekki verið ráðstafað meira fé en heimild er fyrir í fjárlögum, þannig að hægt ætti að vera að grípa til ráðstafana ef Alþingi veitir ekki samþykki sitt. Má í því sambandi nefna þær háu upphæðir sem hér eru gerðar tillögur um varðandi útflutningsbætur, varðandi niðurgreiðslur, varðandi Byggðastofnun, varðandi endurgreiðslu söluskatts til sjávarútvegs, varðandi framlög til fatlaðra og fjölmargt annað. Það er því alveg ljóst að verulegur hluti þeirra upphæða sem hér er farið fram á í frv. að Alþingi heimili að greiddar verði úr ríkissjóði hefur ekki verið greiddur og verður ekki greiddur fyrr en Alþingi hefur veitt heimild sína. Hins vegar er líka ljóst, sérstaklega vegna þess að hér er verið að stíga skref inn í nýja tíma, að hluti af þeim upphæðum sem hér er farið fram á hefur verið greiddur úr ríkissjóði og er þar kannski einna stærst upphæðin vegna verðlagsuppfærslunnar á árinu. Má í því sambandi einnig nefna ríkisábyrgðir á laun, greiðslu skulda sjúkratrygginga og framlög til vegagerðar sem Alþingi hefur þegar samþykkt með sérstökum ákvörðunum fyrr á þessu ári. Bið ég hv. Alþingi að hafa skilning á því að þegar þetta frv. er lagt fram í fyrsta sinn hlýtur óhjákvæmilega að vera ákveðið sambland, ákveðin blanda, af annars vegar nýjum tilefnum og nýjum útgjöldum sem óskað er heimildar fyrir og staðfestingum á því sem búið er að greiða. Virðulegi forseti. Í 2. og 3. gr. fjáraukalaganna er aukaheimildum skipt á ráðuneyti og verkefni. Ég ætla aðeins að víkja að nokkrum þessara þátta hér í stuttu máli. Æðsta stjórn ríkisins hækkar um 50 millj. kr. Þar er um að ræða endurbyggingu Bessastaða. Forsrn. hækkar um 111 millj. kr. Þar vegur þyngst 100 millj. kr. framlag til Byggðastofnunar til að Hlutafjársjóður geti lokið verkefni sínu. Menntmrn. hækkar um 285 millj. kr. Þar vega þyngst bundnar greiðslur vegna Byggingarsjóðs og heimilda í 6. gr. fjárlaga sem nema 60 millj. kr., 33 millj. kr. til Háskóla Íslands í tengslum við kjarasamninga og 85 millj. kr. til að tryggja rekstur Þjóðleikhússins til áramóta. Utanrrn. hækkar um 22 millj. kr. Þar er sérstaklega um að ræða framlag til friðargæslu Sameinuðu þjóðanna og aukinn kostnað vegna viðræðna EFTA og EB. Landbrn. hækkar um 901 millj. kr. Þar vega auðvitað þyngst útgjöld til útflutningsbóta sem nema 520 millj. kr. og til loðdýraræktar sem nema 128 millj. kr. og uppgjör jarðræktar- og búfjárræktarframlaga samkvæmt heimild í lánsfjárlögum sem nemur 67 millj. kr. Sjútvrn. hækkar um 117 millj. kr. Endurgreiðsla söluskatts til fiskvinnslu er um 100 millj. kr. af þeirri upphæð og greiðsla tjónabóta til Hafrannsóknastofnunar 10 millj. kr. Dóms- og kirkjumrn. hækkar um 19 millj. kr. Stærsti hluti þessarar upphæðar er vegna fangamála. Félmrn. hækkar um 275 millj. kr. Þar er sérstaklega um að ræða launagreiðslur í gjaldþrotum fyrirtækja sem hafa farið langt umfram áætlun eða sem nemur 200 millj. kr. Einnig var varið 65 millj. kr. vegna atvinnumála skólafólks. Verulegir erfiðleikar hafa komið upp í rekstri stofnana og fyrirtækja Sjálfsbjargar á Akureyri og hefur nefnd skipuð fulltrúum frá þremur ráðuneytum unnið að tillögum um aðgerðir til umbóta en í fjáraukalögum er sótt um 10 millj. kr. til að koma í veg fyrir rekstrarstöðvun á meðan það mál er í skoðun. Heilbr.- og trmrn. hækkar um 841 millj. kr. Þar af hækka útgjöld til Tryggingastofnunar um 800 millj. kr. eins og ég gat um áðan, helmingur þeirrar upphæðar vegna lyfja- og sjúkrakostnaðar. Fjmrn. hækkar um 178 millj. kr. Þar er annars vegar um að ræða 70 millj. kr. sérstaklega vegna upptöku virðisaukaskattsins og vegna ýmiss viðbótarkostnaðar í tengslum við aukið átak í innheimtumálum. Hins vegar er um að ræða kostnað vegna eignakaupa fyrir sjávarútvegsbraut Háskólans á Akureyri og vegna húsnæðis Stjórnarráðsins í Reykjavík. Samgrn. hækkar um 606 millj. kr. Þar er stærst upphæð til Vegagerðar ríkisins sem nemur 545 millj. kr. samkvæmt ákvörðunum Alþingis. Framlag til Flugmálastjórnar hækkar um 23 millj. kr. Iðnrn. hækkar um 163 millj. kr. Þyngst vegur þar 100 millj. kr. framlag til niðurgreiðslu á orkuverði til fiskiðnaðar og einnig þær 35 millj. kr. sem ég gat um áðan vegna viðgerðarkostnaðar á rafstreng til Vestmannaeyja. Viðskrn. hækkar um 808 millj. kr. Annars vegar eru þar 800 millj. kr. vegna niðurgreiðslna á matvörum og hins vegar aukið framlag til Verðlagsstofnunar. Virðulegi forseti. Þegar fyrirsjáanlegur var rúmlega 4 milljarða kr. halli um mitt ár vegna ástandsins í efnahagsmálum og ráðstafana í ríkisfjármálum, var m.a. vegna skattalækkana, ákvað ríkisstjórnin að reyna að draga úr þessum fyrirsjáanlega halla með því að skera niður fjárfestingar. Í frv. er lagt til að sá niðurskurður nemi 650 millj. kr. Þar er annars vegar um að ræða 500 millj. kr. lækkun á framlagi til Byggingarsjóðs ríkisins og hins vegar lækkun á fjárfestingarútgjöldum samgrn., heilbrrn. og menntmrn. u.þ.b. 40 millj. kr. á hvert ráðuneyti. Eitt af meginmarkmiðum í fjárlagafrv. ársins 1989 var aukið aðhald í ríkisrekstrinum. Það kom m.a. fram í því að launagjöld voru skorin niður um 4%, ferðakostnaður og aðkeypt sérfræðiþjónusta lækkaði um 250 millj. kr. og hert var að ýmsum öðrum rekstrargjöldum eins og hægt var. Í þessu skyni greip fjmrn. í upphafi árs til margháttaðra aðgerða til að styrkja greiðslueftirlit fjárlaganna og efla útgjaldaaðhald. Lögð var áhersla á aukna samvinnu við hvert ráðuneyti og ríkisstofnanir og að tengja framvindu útgjaldanna innan ársins með margvíslegum hætti við þær forsendur sem áætlanir fjárlaganna byggðust á. Þess er vænst að þannig gefist svigrúm til þess að grípa inn í í tæka tíð, bæði nú og í framtíðinni þegar illa stefnir. Þessi vinnubrögð hafa nú þegar skilað verulegum árangri. Við útgjaldahliðina hefur sérstök áhersla verið lögð á að bæta eftirlit með launagreiðslum allverulega. Það felst annars vegar í því að magntölur fjárlaga um stöðuheimildir og yfirvinnustundir voru tengdar við það starfsmagn sem raunverulega er greitt, þannig að þess verður strax vart þegar stofnanir eru að fara fram úr heimildum. Hins vegar var ákveðið að taka upp svokallað starfsnúmerakerfi til að herða eftirlit með nýráðningum. Þá er einnig rétt að geta þess að fjárhagsleg ábyrgð sérhvers ráðuneytis hefur verið aukin. Ráðuneytin hafa á undanförnum árum verið að styrkja eigin fjármálastjórn og verður haldið áfram á þeirri braut. Í flestum ráðuneytum starfa nú sérstakar fjármáladeildir sem annast þetta verkefni. Þessu eftirliti er síðan fylgt eftir með reglubundnum fundum embættismanna fjmrn. og viðkomandi ráðuneyta og fjmrh. og ráðherrum viðkomandi ráðuneyta. Ljóst er af tölum um þróun ríkisútgjalda það sem af er árinu að nokkur árangur hefur náðst í því verki að halda aftur af vexti almennra rekstrargjalda miðað við fyrri ár. Á meðan heildarútgjöld ríkissjóðs hækka um rúmlega 18% frá árinu 1988 hækkar almennur rekstrarkostnaður ríkisins mun minna eða um 13%. Þetta felur í sér nærri því 1,5% samdrátt rekstrarútgjaldanna að raungildi. Í rekstri ríkisins vega launagreiðslurnar þyngst, en þær hækka samkvæmt áætlun um rúm 10% eða minna en nemur launahækkuninni milli ára. Þær tölur sýna að einnig hefur tekist að ná tökum á þessu viðfangsefni og tryggja aukið aðhald á þessu sviði. Ríkisendurskoðun sendi í haust frá sér skýrslu um framkvæmd fjárlaga á fyrri hluta þessa árs og í þeirri skýrslu kom skýrt í ljós að nýráðningar eru færri en fjárlagaheimildir gerðu ráð fyrir og verulegur árangur hafði náðst í því að draga úr yfirvinnu hjá ríkinu. Fyrstu sex mánuði ársins var fjölgun stöðugilda í dagvinnu 300 frá fyrra ári, en heimildir í fjárlögum gerðu ráð fyrir aukningu um 400 stöðugildi. Til samanburðar fjölgaði stöðugildum um 676 eða 4,8% frá fyrri hluta árs 1987 til sama tíma á árinu 1988. Segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar að þetta bendi eindregið til þess að ráðning utan heimilda hafi dregist verulega saman. Þá hefur, eins og ég gat um áðan, dregið mjög úr yfirvinnu hjá ríkinu, eða um 6,5% að raungildi sem samsvarar u.þ.b. 170 dagvinnustöðum á þessum tíma. Það eru fyrst og fremst, virðulegi forseti, breyttar aðstæður í efnahagslífi og atvinnumálum sem hafa raskað þeim niðurstöðutölum fjárlaga sem kynntar voru við samþykkt fjárlagafrv. hér á sínum tíma. Ég tel hins vegar að við framkvæmd fjárlaganna sjálfra miði í rétta átt eins og þær tölur sýna sem ég hef hér rakið. Virðulegur forseti. Í upphafi ræðu minnar minnti ég á það að 67 ár eru liðin síðan fjármálaráðherra stóð í þessum sporum. Ég vona að sú ákvörðun mín og ríkisstjórnarinnar að leggja fram fjáraukalagafrv. fyrir gildandi ár verði fordæmi sem aðrir fjármálaráðherrar muni fylgja og þannig munum við í sameiningu halda inn á nýjar brautir þar sem hinn nýi grundvöllur í stjórn ríkisfjármálanna verði styrktur. Með þeim hætti getum við sameinast um að tryggja að fjárveitingavaldið verði í reynd í höndum Alþingis og dregið verði þannig úr þörfinni á hinum eiginlegu aukafjárveitingum að þeim verði að lokum útrýmt. Ég vona, og reyndar veit, að við munum eiga af hálfu fjmrn. góða samvinnu við fjvn. og Alþingi allt í meðferð þessa frv. Það er mikilvægt að Alþingi vandi vel meðferð þess, en jafnframt vil ég einnig setja fram þá ósk að afgreiðsla þess geti gengið nokkuð fljótt og vel. Ég held að í þeim efnum sé líka mikilvægt, á sama hátt og við höfum reynt með gerð frv. að skapa fordæmi, að Alþingi hugi vel að því í meðferð málsins að það er þá einnig að skapa fordæmi sem aðrir munu vilja fylgja. Innan ríkisstjórnarinnar tókst mjög góð samstaða um frv. og er rétt að hér komi fram að fjölmörg tilefni til þess að auka ríkisútgjöldin fundu ekki leið sína inn í frv. og fjölmörgum skiljanlegum óskum frá hinum ýmsu aðilum um viðbótarframlag úr ríkissjóði var vísað frá. Ég vona svo að lokum, virðulegi forseti, að örlög frv. verði ekki hin sömu og fyrirrennara þess frá árinu 1923 að Alþingi kjósi að sjöfalda þá útgjaldaupphæð sem í frv. felst. Ég veit reyndar að svo verður ekki en legg jafnframt áherslu á það að framlagning fjáraukalagafrv. fyrir gildandi ár gerir auðvitað þær kröfur til hv. alþm. að menn stilli í hóf óskum um viðbótarframlag til margvíslegra liða og við í sameiningu getum náð tökum á þessu verkefni. Ég legg svo til að að þessari umræðu lokinni verði frv. vísað til hv. fjvn.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. er framlagning þessa frv. hér á Alþingi nokkurt nýmæli. Það nýmæli á sér rætur í umræðum innan fjvn. þar sem nefndin er sammála um að nauðsyn beri til að koma á breyttri skipan í meðferð fjármála ríkisins og í framkvæmd fjárlaga á hverju fjárlagaári. Hér á hinu háa Alþingi hafa einnig komið fram mjög sterkar raddir í þessa átt og kröfur um að þessi háttur væri upp tekinn, þ.e. að frv. til fjáraukalaga væri flutt á hverju fjárlagaári og þar leitað heimilda fyrir þeim útgjöldum sem hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjmrh. vill að nái fram að ganga en haldi ekki áfram að taka ákvörðun um greiðslur úr ríkissjóði sem eru langt umfram það sem fjárlög kveða á um. Það er óhætt að segja að þau þáttaskil --- hæstv. fjmrh. er títt að nefna þáttaskil eða tímamót --- sem urðu við framkvæmd fjárlaga á síðasta ári, þegar útgjöld ríkisins fóru yfir 8 milljarða fram úr því sem fjárlög kváðu á um, hafi fært fjvn. og Alþingi heim sanninn um það að það var óhjákvæmilegt að leitast við að gera breytingar á framkvæmd fjárlaga og meðferð ríkisfjármála í heild. Ég ætla ekki að rekja aðra þætti í þeirri vinnu sem fjvn. hefur lagt í af þessu tilefni og verður birt Alþingi innan tíðar, en fjvn. stendur heil að því að við viljum leitast við að koma betri skipan á þessi mál. Sú tillögugerð okkar og sú skoðun okkar er ekki bundin við það hver fer með stjórn ríkisfjármála hverju sinni. Ég vil hins vegar láta það koma hér fram að það fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir er auðvitað því marki brennt að það er seint á ferðinni. Það er kannski, eins og hæstv. fjmrh. sagði, nokkur frumsmíð, á sér ekki hefð á undanförnum árum. Frv. er því að ýmsu leyti ófullkomið að mínum dómi og óskýrt og verður kannski að sjá í gegnum fingur með það, en taka það frekar til athugunar í meðferð frv. á Alþingi og síðar í framvindu þessa máls hér á eftir. Frv. nær auðvitað ekki þeim tilgangi sem slíkt frv. á að hafa, að leitað sé heimilda Alþingis fyrir greiðslum úr ríkissjóði áður en þær eru inntar af hendi, nema að einhverjum hluta. Ég vil þó einnig láta þess getið að þetta frv. leysir vitaskuld ekki hæstv. fjmrh. undan ábyrgð og með þessu fjáraukalagafrv. er hæstv. fjmrh. ekki að kasta frá sér ábyrgð yfir á herðar Alþingis eins og hann hefur stundum látið í veðri vaka í viðtölum sínum við fjölmiðla þó að hann gerði það ekki í ræðu sinni hér áðan. Hann ber vitaskuld eftir sem áður fulla ábyrgð á meðferð fjármála ríkisins, bæði að því er varðar undirbúning og vinnu að fjárlagafrv. og ekki síður framkvæmd. Þessi frumvarpsflutningur leysir auðvitað ekki hæstv. fjmrh. undan því forustuhlutverki sem honum ber að hafa á þessu sviði og fullri ábyrgð, m.a. þennan hæstv. fjmrh. ábyrgð á því að ríkisfjármál hafa á þessu ári farið svo úr böndunum sem raun ber vitni um. Þetta frv. sýnir að því er ætlað að afla heimilda Alþingis fyrir útgjöldum sem ríkisstjórnin hefur þegar ákveðið og að miklu leyti þegar greitt. Það sýnir að samkvæmt því rekstraryfirliti, sem er á framhlið frv. í 1. gr. þess, er gert ráð fyrir því að útgjöld ríkisins á þessu ári hækki um 8,1 milljarð kr. og er það sambærileg tala við það sem fjárlög á síðasta ári fóru fram úr útgjaldaákvörðunum fjárlaga. Það er því talsvert samræmi í því hjá þessum hæstv. fjmrh. sem gerðist á síðasta ári hvað þetta snertir, þótt hann væri þar ekki einn um að véla, og því sem áætlað er að gerist á þessu ári. Á hinn bóginn er gert ráð fyrir að tekjur fari 2,7 milljarða fram úr áætlun fjárlaga og að halli á ríkissjóði, rekstri ríkissjóðs á þessu ári, verði nálægt 5 milljarðar kr. Ég held að ástæða sé til þess að vekja á því athygli einu sinni enn að við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár gagnrýndi ég meðferð mála í mörgum liðum og ég gagnrýndi afgreiðslu Alþingis á fjárlagafrv. sem fyrir Alþingi var lagt á síðasta ári. Ég gagnrýndi það, og ég veit að ekki þarf að rifja það mjög upp fyrir hv. alþm., að forsendur frv. væru gersamlega í lausu lofti vegna þess að þær byggðu ekki á neinni stefnu í efnahagsmálum sem augljóst var að hæstv. ríkisstjórn hefði þurft að taka og a.m.k. allir vissu að ekki yrði hjá komist að breyta að ýmsu leyti forsendum efnahagslífsins og atvinnulífsins í landinu sem hefði stórkostleg áhrif á útkomu fjárlaga. Þetta er vitaskuld staðfest í því fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir og þetta er staðfest í orðum hæstv. fjmrh. hér áðan. Þá gagnrýndi ég það að inn í fjárlagadæmið við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár vantaði verulegar fjárhæðir sem þá þegar blöstu við öllum. Og ég lét þess getið að þrátt fyrir að fjárlög ríkisins fyrir árið 1989 væru afgreidd með 636 millj. rekstrarafgangi væri þar í rauninni um blekkingar að ræða vegna þess hversu miklum augljósum útgjöldum væri haldið utan fjárlaganna og þessi staða væri harla nöturleg miðað við þá staðreynd að hæstv. ríkisstjórn hafði þá hækkað skatta til ríkisins um 7,2 milljarða kr. samkvæmt útreikningum starfsmanna í stofnunum er heyra undir fjmrn. Þó að hæstv. fjmrh. hafi reynt að bera brigður á þessa tölu liggja fyrir þeir útreikningar sem ég sé ekki ástæðu til að fara nánar út í nú. Ég rifja það upp að ég gagnrýndi það að afgreiða fjárlög vísvitandi á þann hátt að það vantaði inn í til að mynda niðurgreiðslur. Ég nefndi þá um 700 millj. kr. sem þá þegar blöstu við. Niðurstaðan hefur orðið sú að niðurgreiðslur eru hækkaðar meira en þetta eða sem svarar að ég ætla 870 millj. kr. Ég gagnrýndi það að það vantaði verulega inn í vegamálin og þrátt fyrir það að Alþingi tæki þau mál til meðferðar við afgreiðslu vegáætlunar sl. vor og tæki þar ákvarðanir sem voru umfram það sem fjárlög gerðu ráð fyrir vantaði þó enn meira, og það kemur hér fram í þessu yfirliti, hæstv. fjmrh., sem er samtals um 545 millj. kr. Ég gagnrýndi það að vextir væru vantaldir og það kemur hér fram að vextir hafa verið vantaldir samkvæmt því sem hér kemur fram um 820 millj. kr. Ég taldi að framlög til Lánasjóðs ísl. námsmanna væru vantalin og það sannast í þessu plaggi. Ég taldi að framlög til landbúnaðarmála væru vantalin og stæðust hvorki lög né samninga og það kemur í ljós að hér sannast það með þessu frv. og í orðum hæstv. ráðherra. Ég nefndi fleiri þætti, þar á meðal að inn í fjárlagafrv. vantaði það sem hæstv. ríkisstjórn hafði lýst yfir, að verja skyldi um 100 millj. kr. til niðurgreiðslu á raforku til fiskvinnslufyrirtækja. Þetta vantaði í fjárlagaafgreiðslu sem ég vakti athygli á, og heimilda fyrir þeirri fjárhæð er einmitt leitað í frv. Fleiri dæmi nefndi ég sem ég ætla ekki að telja hér upp en þessi upptalning mín sannar það alveg ótvírætt að það sem ég sagði um þessi efni við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár var allt satt og rétt. Að vísu gekk ég sums staðar skemmra í áætlunum mínum en raun hefur á orðið í meðförum hæstv. ríkisstjórnar. En miðað við það sem ég sagði að augljóst væri við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár og þáv. meiri hluti, og núv. meiri hluti, sagði að væri órökstuddar fullyrðingar og kæmi ekki til greina að taka inn í afgreiðslu fjárlaga, þá sést að ég ætla að þáv. meiri hluti og núv. meiri hluti og hæstv. fjmrh. hafi vitað betur og að innst inni hafi þeir viðurkennt þá þegar að það sem ég sagði um þessi efni hafi verið satt og rétt. Eigi að síður knúðu þeir fram afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár með þeim götótta og ófullkomna hætti sem ég hef hér lýst og nú blasir við öllum og það er til þess að geta sagt að hæstv. fjmrh. hafi náð því markmiði sínu sem átti að vera eitthvert sérstakt tímamótamarkmið, að afgreiða fjárlög með tekjuafgangi. Þetta var yfirvarpið, þetta var blekkingin sem fólst í ákvörðunum meiri hluta Alþingis við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár að undirlagi hæstv. fjmrh. sem vildi láta þjóðina sjá að kominn væri nýr snillingur í fjmrn. sem hefði tök á að afgreiða fjárlög með þeim hætti að nú væri jöfnuður á fjárlagadæminu og nú ætti að taka á þessum málum með þeim tímamótum og aðhaldi í rekstri að við þetta allt yrði staðið. Hæstv. fjmrh. hefur nú sýnt hv. Alþingi og þjóðinni fram á hve mikill sannleikur var í þessum sjónhverfingum sem þá voru viðhafðar. Niðurstaðan blasir við. Það blasir við að útgjöld ríkisins á þessu ári samkvæmt því fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir, sem vitaskuld byggist á spádómum um niðurstöðu ársins um þessar mundir, fari 8,1 milljarð fram úr ákvörðunum Alþingis við afgreiðslu fjárlaga fyrir ári síðan og á móti því hækki tekjur um 2,7 milljarða og hallinn verði nálægt 5 milljarðar kr. Ég hlýt að ítreka að frv. til fjáraukalaga, þótt það sé skref fram á við út af fyrir sig, leysir ekki hæstv. fjmrh. né hæstv. ríkisstjórn undan þeirri ábyrgð sem felst í því hvernig þessi mál hafa reynst í raun og væri nú kannski fróðlegt að vita hvort sú muni verða raunin að niðurstaða ársins verði eitthvað allt önnur en hér er verið að leggja til með þessu fjáraukalagafrv. Um það skal ég ekki spá að þessu sinni, en ég vitna til þess að hæstv. ráðherra, sem gjarnan talar um tímamót, um þáttaskil, um nýjan grundvöll, um hornsteina efnahagskerfisins o.s.frv. í hvert skipti sem hann stígur í ræðustól, steig nokkrum sinnum í ræðustól hér á hinu háa Alþingi eftir að hann tók við fjármálum ríkisins fyrir rúmlega ári og í hvert sinn sem hæstv. ráðherra steig hér í ræðustól til þess að ræða fjármál ríkisins spáði hann því að halli ríkissjóðs hækkaði um 1 milljarð og urðu þó öll þessi tímamót með þeim hætti að hallinn var drjúgum meiri en hæstv. ráðherra hafði nokkru sinni spáð þegar að raunveruleikanum kom. Ég vildi fara örfáum orðum um form og efnisatriði frv. sem mér sýnist að ýmsu leyti vera ógreinilegt og kosta vinnu af hálfu fjvn. að kafa í til þess að hlutirnir liggi skýrt fyrir. Það er ekki einungis ógreinilegt fyrir Alþingi, það er einnig ógreinilegt fyrir forstöðumenn stofnana ríkisins. Tilgangur fjáraukalagafrv. og fjáraukalaga á vitaskuld m.a. að vera sá að um leið og aflað er heimilda Alþingis fyrir auknum útgjöldum ríkissjóðs á það að fela í sér að verið sé að gera forstöðumönnum stofnana ríkisins grein fyrir því hvað þeim leyfist í auknum útgjöldum til loka ársins og hvað þeim leyfist ekki. Þetta þarf að skýra mun betur en gert er í frv. og ég segi það kosta verulega vinnu af hálfu fjvn. að draga það fram í dagsljósið því að það er engin ástæða til þess að einhver dul sé í þessum efnum. Um form eða efnisatriði í frv. má segja t.d. að ég tel að það sé næsta hjákátlega sett upp að því leyti að sums staðar er sami fjárlagaliðurinn talinn margsinnis í auknum útgjöldum. Í I. kafla 3. gr. frv. þar sem er talað um forsrn. kemur t.d. þrisvar sinnum fyrir orðið aðalskrifstofa, sem er sérstakt fjárlaganúmer, sem þrisvar sinnum fær heimild til aukinna útgjalda samkvæmt þessu frv. Sömu sögu er að segja hér í gegnum frv. Sömu sögu er að segja t.d. um aðalskrifstofu utanrrn. sem fær einnig þrisvar sinnum í frv. heimild til aukinna útgjalda. Ýmis fleiri fjárlaganúmer eru sama marki brennd. Hér sé ég t.d. að fjárlagaliður 201 102, Háskóli Íslands, sameiginleg útgjöld, er einnig talinn upp þrisvar sinnum og svo mætti lengi telja. Þrátt fyrir þetta er ekki í þessari sundurliðun talinn upp nema hluti af þeim útgjöldum sem gert er ráð fyrir og í skýringum við einstakar greinar sem eru ófullkomnar er ekki að finna upptalningu á þeim liðum einstakra stofnana í heild sem eiga að taka hækkun á gjaldahlið. Svo að dæmi sé tekið má nefna utanrrn. Þá segir hér í athugasemdum að farið sé fram á aukagreiðsluheimild að upphæð 22 millj. 268 þús. kr. Síðan eru talin upp nokkur verkefni og séu þau lögð saman sýnist mér að það séu um 16 millj. 160 þús. kr. Inn í þessa upptalningu vantar rúmar 6 millj. kr. Eðlilegt er að öll útgjöld hverrar stofnunar, hvers ráðuneytis sem gert er ráð fyrir í frv., séu þar upp talin og á ekki að vera neinn feluleikur um það, og það fer einnig best á því að útgjöld hverrar stofnunar svo sem gert er ráð fyrir að þau verði, til viðbótar því sem fjárlög kveða á um, séu færð á þá stofnun, þar á meðal þeir sameiginlegu liðir sem hæstv. fjmrh. virðist ætla að séu til frjálsrar úthlutunar, svo sem eins og 800 millj. kr. til rekstrarhalla ríkisstofnana ellegar til ráðstöfunar vegna launa- og verðlagsmála. Þessum lið þarf Alþingi að skipta á einstakar stofnanir, ella kemur til álita að fella hann niður. Þá vildi ég gjarnan spyrja hæstv. fjmrh. varðandi það sem hér segir um 350 millj. kr. sem ætlaðar eru til að endurgreiða söluskatt vegna upptöku virðisaukaskatts og virðast eiga að duga fyrir slíkum endurgreiðslum á þessu ári, en ég minnist þess ekki að hafa séð í fjárlagafrv. fyrir næsta ár gert ráð fyrir þessum lið, enda fellur hann niður við upptöku virðisaukaskatts, en það verður ógerlegt að gera þennan lið upp á þessu ári, að ég ætla, vegna þess að bókhald fyrirtækja sem snertir þetta mál getur ekki legið fyrir fyrr en komið er fram á næsta ár. Þess vegna vildi ég gjarnan spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst hæstv. fjmrh. leysa úr því sem til fellur á næsta ári vegna þessa fjárlagaárs að því er þennan lið snertir? Í frv. er ekki að finna neina útlistun yfir það hvað hefur verið greitt af því fé sem hér er verið að fara fram á sem aukin útgjöld ríkissjóðs á þessu ári og hvað er ógreitt. Hæstv. ráðherra sagði að verulegan hluta af þeim fjárheimildum sem hér er verið að fara fram á eigi að nota til þess að greiða fé úr ríkissjóði sem ekki hefur þegar verið innt af hendi. Hann sagði jafnframt að nokkur eða verulegur hluti hefði þegar verið greiddur út. Ég tel nauðsynlegt að í frv. eins og þessu, í athugasemdum með frv. eins og þessu, liggi þetta fyrir og ég hlýt að undrast það að í þessu frv. er meira að segja ekki skrá yfir þær aukafjárveitingar sem veittar hafa verið á þessu ári, meira að segja ekki sá listi sem okkur í fjvn. var afhentur að ég ætla 11. júlí sl. og þá sem trúnaðarmál. Ég held að það hljóti að verða að krefjast þess að þetta liggi allt fyrir og að engin ástæða sé til að halda þessu leyndu, hæstv. ráðherra. Ég hef þegar sagt að í frv. er hluti af þeim útgjaldaáformum sem hér eru á ferðinni færður hjá einstökum stofnunum, en hluti útgjalda er í sameiginlegum lið sem hæstv. ráðherra hefur á valdi sínu að ráðstafa og það tel ég einnig ekki viðunandi eins og ég hef þegar sagt. Ég tel því að ýmislegt í framsetningu, formi og í grg. frv. sé ófullkomið. Hæstv. ráðherra bað Alþingi að sjá í gegnum fingur með ýmis slík atriði vegna þess að hér væri um frv. að tefla sem ekki ætti sér neina hefð á síðari árum og það er í sjálfu sér hægt að taka tillit til þess. Það haggar hins vegar ekki því að það er ástæða til og nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hvernig frv. af þessu tagi á að vera úr garði gert, og þó að þetta frv. sé svo ófullkomið sem raun ber vitni og athugasemdir með því svo óskýrar og óglöggar, eins og ég hef greint frá í nokkrum atriðum, ættu orð mín a.m.k. að verða til þess að menn átti sig á því að margt af þessum efnum verður auðvitað fjvn. að fá upp áður en frv. er afgreitt og í öðru lagi að það ætti að veita einhverja leiðsögn um það hvernig slík frumvörp beri að gera úr garði á komandi árum. Ég teldi einnig nauðsynlegt, sem hefði verið tilefni til fyrir hæstv. fjmrh. og mikið til leiðsagnar fyrir Alþingi og okkur sem vinnum að þessum málum í fjvn., að fyrir lægi í athugasemdum með þessu frv. áætlun um það --- ég segi áætlun, það er ekki hægt að ganga lengra --- hvernig sá sérstaki niðurskurður sem ákveðinn var við afgreiðslu fjárlaga í fyrra og fjárlögin fyrir þetta ár voru grundvölluð á, þ.e. 4% niðurskurður á launagjöldum ríkisins og nokkur sparnaður á rekstrarliðum, liti út. Ég varð engu vísari af ræðu hæstv. fjmrh. um þetta efni, en það er auðvitað þeim mun meiri ástæða til þess að birta áætlun um hvernig þetta muni ganga, hvernig þetta muni koma út fyrir þetta ár, vegna þess að fjárlagafrv. fyrir næsta ár er byggt á því að þetta hafi tekist. Og að svo miklu leyti sem það kann að hafa mistekist er grundvöllur fjárlagafrv. fyrir næsta ár rangur og fyrir Alþingi liggur það verk að afgreiða þessi mál bæði tvö. Ég vil taka það fram að það sem hæstv. ráðherra sagði um B-hlutann á við nokkur rök að styðjast. Það er auðvitað nokkrum erfiðleikum bundið að setja fram í fjáraukalagafrv. tillögur um B-hluta stofnanir enda þótt það væri vinningur að því að það væri gert. En ég viðurkenni að það er meiri vandkvæðum háð en um A-hlutann og að það er e.t.v. nokkur eðlismunur á þessum stofnunum, a.m.k. eins og þetta hefur verið tíðkað. En það er auðvitað á valdi Alþingis að kveða þar fastar á um og taka af skarið um ákvarðanir Alþingis um heimildir B-hluta stofnana meira en gert hefur verið, og í sumum tilvikum veitir ekki af því. Hér er gerð tillaga um það að lækka útgjöld ríkisins vegna fjárfestingar um 650 millj. kr. og það er sama sagan með þennan lið frv. eins og ýmsa aðra að þar liggja fyrir ógreinilegar eða ófullburða skýringar og ófullburða tillögur eða nærri því að segja engar tillögur um hvernig þessu sé skipt. Það er að vísu sagt að um 500 millj. af þessu eigi að taka af Byggingarsjóði ríkisins, en síðan eigi að skipta því sem eftir er, um 150 millj. kr., milli nokkurra ráðuneyta. Ég tel útilokað annað en að Alþingi taki þetta mál alveg sérstaklega fyrir og ef Alþingi ætlar sér að fallast á niðurskurð af þessu tagi sé það ákveðið hvar þessi niðurskurður á að koma niður en það sé ekki til frjálsrar meðferðar hæstv. fjmrh. eða hæstv. ríkisstjórnar hvernig því verður ráðstafað og hvaða ákvörðunum Alþingis við afgreiðslu fjárlaga eða afgreiðslu vegáætlunar fyrir þetta ár sé kippt til baka. Þetta vil ég að sé alveg skýrt, og ég tel það vitaskuld afar einkennilega að verki staðið, að maður taki nú ekki sterkar til orða, og afar óviðfelldið að um leið og verið er að taka ákvarðanir um það að auka útgjöld ríkisins um meira en 8 milljarða kr. umfram það sem fjárlög kveða á um skuli á sama tíma verið að kippa til baka ýmsu af því sem Alþingi taldi við afgreiðslu fjárlaga og afgreiðslu vegáætlunar vera nauðsynjaverk í framkvæmdum og hefur samþykkt og að ætla síðan að kippa því til baka á síðustu mánuðum ársins og vera búið með allra handa baktjaldavinnubrögðum að hindra það að þær framkvæmdir fari í gang og koma þannig alveg í bakið á ákvörðunum Alþingis við afgreiðslu þessara mála á þessu ári. Þetta er vitaskuld ekki þannig að verki staðið að það sé í raun viðunandi og a.m.k., ef meiri hluti Alþingis kýs að fallast á þennan niðurskurð, þá liggi það ljóst fyrir hvaða verk það eru sem eigi að skera niður eða fresta. Hæstv. ráðherra sagði að nú liti út fyrir að halli á fjárlögum fyrir þetta ár yrði aðeins helmingur af hallanum sem varð í fyrra og væri gott ef satt reynist, þrátt fyrir þá lýsingu sem frv. gefur af þessum málum og þrátt fyrir það sem ég hef sagt um þessi efni, en ég ítreka þá spurningu mína hvort það sé þá meining hæstv. ráðherra að standa á því sem Alþingi afgreiðir með þessu frv. og að ekki verði farið fram úr þeim ákvörðunum sem þar verða teknar eða hvort áfram leiki lausum hala fjárstreymi úr hirslum ríkissjóðs sem mun verða umfram ákvarðanir Alþingis. Ég tók einnig eftir því að hæstv. fjmrh. minnti á það sem hann kallaði átak í innheimtu á miðju þessu ári sem ég hef farið viðurkenningarorðum um, þótt þar hafi gallar fylgt þar sem fyrirtækjum var stórlega mismunað. Ég ætlaði mér að rifja það upp vegna þess að þá var einnig fyrrv. hæstv. fjmrh. hér í salnum, núv. hæstv. utanrrh., að það kann náttúrlega ekki góðri lukku að stýra þegar þáv. fjmrh. lýsti því yfir á miðju sumri að hér eftir væri það ákveðið af fjmrn. að fella niður viðurlög við ógoldnum sköttum til ríkisins. Það kann ekki góðri lukku að stýra. Ég hef satt að segja aldrei, að ég hygg, heyrt eins vitlausa yfirlýsingu frá neinum fjmrh.

Hver gaf hana?

Hæstv. núv. utanrrh. Og það var vitaskuld eins og við manninn mælt að innheimta á opinberum gjöldum til ríkisins féll stórkostlega niður það sem eftir lifði ársins og fram eftir þessu ári og það var þess vegna ekki vanþörf á því og ekkert hægt að komast hjá því fyrir hæstv. núv. fjmrh. að taka þarna eitthvað fastar á. Það var algerlega óhjákvæmilegt því að það vitaskuld gengur ekki að gefið sé í skyn af hálfu fjmrh. að það geri bara ekkert til þó að opinber gjöld séu ekki greidd. Þetta hefði ég nú kunnað betur við að segja ef hæstv. utanrrh. hefði verið áfram hér í salnum, en þetta var mikil tímamótayfirlýsing. Ég minnist þess að einhvern tíma í sumar lýsti hæstv. fjmrh. því yfir að þeir forstöðumenn stofnana ríkisins sem sýnilegt væri að mundu fara verulega fram úr þeim heimildum sem fjárlög veita um útgjöld úr ríkissjóði yrðu kallaðir fyrir og teknir til bæna, jafnvel að þeim yrði sagt upp ef þeir létu ekki skipast. Ég hefði nú gjarnan talið ákjósanlegt að hæstv. fjmrh. gerði Alþingi grein fyrir því starfi sínu, og ég held að það væri þá um leið ástæða fyrir hæstv. fjmrh. að vænta þess að hann sjálfur hlyti sömu meðferð og væri þá kallaður fyrir af hv. Alþingi því að samanlagt 

Ég er hér.

Hér er nú hæstv. ráðherra og því er ég að vekja á þessu athygli að þetta auðvitað sannar það að um leið og hæstv. ráðherra segist ætla að tyfta þá forstöðumenn stofnana sem hafa farið fram úr áætlunum fjárlaga í rekstri sinna stofnana og eytt fé ríkissjóðs umfram heimildir lítur hann lítt í eigin garð því að sameiginlega ber hann ábyrgð á meðferð þessara mála og getur ekki fríað sig frá því eða skýlt sér á bak við einn eða neinn varðandi það hlutverk sitt og þá miklu ábyrgð sem því fylgir. Um leið og hæstv. fjmrh. er nú að sýna það hvernig honum hefur til tekist á þessu ári vildi ég gjarnan að hann gerði Alþingi grein fyrir því hvernig herferð hans á hendur einstökum forstöðumönnum stofnana ríkisins hefur til gengið.

Málmfríður Sigurðardóttir Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns minna á það að við umræður um fjárlagafrv. fyrir ári síðan benti ég ítrekað á að forsendur um verðlag ársins í ár væru síður en svo trúverðugar sem nú er komið á daginn. Verðbólgan mun vera allt að helmingi hærri en áætlað var. Ég benti einnig á að ekki væru líkur til að launafólk sætti sig við þau kjör sem gengið var út frá, enda hefur það gengið eftir. Þrátt fyrir yfirlýsingar frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun um að forsendur frv. væru hinar trúverðugustu og þrátt fyrir yfirlýsingar hæstv. fjmrh. að afstöðnum kjarasamningum um að launahækkanir rúmuðust innan fjárlaga er raunin sú að verðlags- og launabreytingar einar saman hafa hækkað gjaldahlið A-hliðar ríkissjóðs um 3,1 milljarð eins og segir á bls. 13 í frv. Ég benti einnig á að ekki væri séð fyrir niðurgreiðslum nema að litlu leyti og spurði hvað væri þá fyrirhugað. Því var ekki svarað, en nú liggur fyrir að niðurgreiðslur verða rúmar 800 millj. fram yfir. Framlag skorti einnig til landbúnaðarmála til að staðið yrði við lög og vaxtagreiðslur væru vanáætlaðar. Fjárlagaáætlun fyrir þetta ár einkenndist af óskhyggju og vísvitandi vantalningu og vanáætlunum. Því var ekki liðið nema skammt á ár þegar farið var að veita úr ríkissjóði umfram fjárlög til hinna margvíslegustu mála eins og kemur fram í frv. sem hér er til umfjöllunar. Ég er ekki að halda því fram að þessar greiðslur séu óþarfar, en þær voru í flestum tilvikum fyrirsjáanlegar fyrir afgreiðslu fjárlaga og það hefði verið heiðarlegra af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. fjmrh. að leggja fram raunhæft fjárlagafrv. á síðasta ári en að vera svo mikið í mun að það skilaði tekjuafgangi á pappírnum að útkoman yrði síðan markleysa. Það sjáum við nú að er þegar við stöndum frammi fyrir því að hallinn á ríkissjóði er á níunda milljarð, þrátt fyrir sparnað upp á 700 millj. kr. og auknar tekjur um a.m.k. 800 millj. kr. Svona fjárlagagerð er ekki til þess fallin að glæða traust manna á þeim sem stjórna ríkisbúskapnum og fara með þá fjármuni sem eru sameign okkar allra. Hæstv. fjmrh. hefur nú lagt fram frv. til fjáraukalaga og hefur talað um að með því sé brotið blað í fjárlagagerðinni og virðist telja að slíkur atburður verði lengi í minnum hafður. Í raun og veru er ekki verið að gera annað en að fylgja ákvæðum stjórnarskrárinnar þar sem kveðið er á um að ekkert gjald megi greiða af hendi nema til þess sé heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum. Og mér finnst rétt að hugleiða hvort frv. markar breytta stefnu. Ég fæ ekki séð að svo sé í neinum meginatriðum. Er ekki í rauninni verið með þessu að krefja þingmenn um að samþykkja heimild til greiðslna sem ríkið hefur þegar innt af hendi? Og það er um enga kosti að velja. Stjórnarandstaðan greiðir atkvæði á móti eða situr hjá eftir atvikum. Stjórnarliðar, sem eru í meiri hluta, samþykkja. Þannig er nú sem áður verið að samþykkja það sem er búið og gert og það er öllum ljóst. Eina raunverulega breytingin, það eina sem með góðum vilja er hægt að segja að marki einhver tímamót er það að frv. er lagt fram á því ári sem þessar greiðslur fara fram, og það hefur ekki gerst áður. Með frv. er hæstv. fjmrh. að leita eftir ábyrgð þingsins á ákvörðunum sem hæstv. ríkisstjórn hefur þegar tekið og framkvæmt. Það má þó segja að það sé til bóta að sjá þegar á sama ári yfirlit yfir ákvarðanir ríkisstjórnar meðan mönnum eru þær enn í fersku minni. Vissulega er það betra en að þær birtist í ríkisreikningi eftir allt að því áratug, eins og hingað til hefur gerst, en á síðasta þingi var þingmönnum gert að samþykkja ríkisreikninga margra síðustu ára. Slíkar aðferðir skapa ekki mikla virðingu fyrir fjárveitingavaldinu og ákvörðunum þess. Við þá breytingu að Ríkisendurskoðun vinnur nú í beinum tengslum við Alþingi hefur skapast stórum betri aðstaða til yfirsýnar um framkvæmd fjárlaga og einnig til þess að beita aðhaldi í ríkisrekstrinum og taka fjárlagadæmið fastari tökum. Hæstv. fjmrh. hefur einnig haft á orði vilja sinn til að beita aðhaldi í ríkisbúskapnum og vissulega hafa landsmenn fundið fyrir því á ýmsum sviðum þó að tölur varðandi hans eigið ráðuneyti beri þess ekki vott. Hitt er þó gagnrýnisvert að við þennan sparnað, t.d. á ríkisstofnunum, er eiginlega ekki tekið tillit til þess í hverju er verið að spara. Það er litið á vinnustundafjöldann og skorið af honum án tillits til þess hvað eftir er. Þar er talað um magn en ekki um gæðin. Það er skorið af sem best liggur við að ná tökum á án tillits til þjónustunnar og fyrirheiti ráðherra um að rannsaka og endurmeta tilgang og umfang ríkisstofnana er enn ófullnægt, og væri þarft að hann upplýsti nú hvar á vegi slíkar fyrirætlanir eru staddar. Það er ekki hægt annað en að gagnrýna uppsetningu þessa frv. Hún er bæði ruglingsleg og ónákvæm. Ég vil nefna sem dæmi ýmsa safnliði einstakra ráðuneyta. Í skýringum við frv. er að vísu drepið á ýmis verkefni sem veitt er til, en það koma ekki öll kurl til grafar. Minni hluti fjvn. hefur farið fram á að fá nákvæma sundurliðun á greiðslum undir þessum liðum. Sú greinargerð hefur enn ekki borist. Ég vil vekja athygli þingmanna á því að á meðan slíkt liggur ekki fyrir vita þeir nákvæmlega ekkert um hvað þeir eru að samþykkja með því að fallast á þetta að óskoðuðu máli. Öll ráðuneyti hafa árlega til ráðstöfunar óskipt fé, og ég vil benda á að hvergi í frv. er gerð grein fyrir ráðstöfun þessa fjár. Um það gildir hið sama og með safnliðina. Það er sjálfsögð og réttmæt krafa þingmanna að fyrir liggi greinargerðir um ráðstöfun fjár af safnliðum og eins um ráðstöfun þess óskipta fjár sem ráðuneytin hafa. Fyrr er ekki nokkur leið að átta sig á hvað verið er að samþykkja í þessum efnum því ekki getur verið neitt leyndarmál til hvaða manna og málefna þetta fé fer. Frv. boðar engin tímamót og síður en svo er það nein skrautfjöður í hatt hæstv. fjmrh. Það er aðeins staðfesting þess sem við kvennalistakonur og aðrir í stjórnarandstöðu héldum fram við afgreiðslu fjárlaga í janúar sl., að þau væru vísvitandi vanáætluð og engan veginn marktæk. Hvað er verið að biðja þingmenn um að gera með því að leggja þetta frv. fram? Það er verið að biðja þá um að leggja blessun sína yfir óraunhæfar áætlanir við fjárlagagerð, umdeilanlegar ráðstafanir á fjármunum landsmanna og milljónagreiðslur til félagasamtaka og verkefna sem ýmist ónákvæm eða engin grein er gerð fyrir. Endist hæstv. fjmrh. aldur í starfi til að leggja fram annað frv. til fjáraukalaga held ég að gera verði kröfur til þess að því fylgi nákvæm greinargerð um til hvers því fé hefur verið varið sem þá verður leitað samþykkis þingmanna um að heimilt sé að veita. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að sinni, en vonandi gefst tækifæri til að ræða frv. betur þó seinna verði.

Sighvatur Björgvinsson Herra forseti. Það gefur auðvitað auga leið að ástæðan fyrir því að fjáraukalagafrv. er flutt er sú að fjárlagaáætlun hefur ekki staðist. Það þarf ekkert langt mál til að leggja út af því. Ef áætlun fjárlaga hefði staðist hefði að sjálfsögðu ekkert fjáraukalagafrv. þurft að leggja fram. Ég man nú ekki eftir því ári í starfi Alþingis Íslendinga, a.m.k. ekki síðan ég fór að fylgjast með því, að ekki hafi þurft á því að halda að afgreiða fjáraukalög á Alþingi. Með öðrum orðum, ég man ekki eftir ári þegar fjárlagaáætlun Alþingis og ríkisstjórnar hefur staðist. Það er að sjálfsögðu ekkert nýmæli að svo hafi ekki heldur gerst fyrir árið 1989. Það sem er hins vegar nýmæli og er tímamótaviðburður er að nú gerist það í fyrsta skipti um áratuga skeið að ríkisstjórn leggur fyrir Alþingi frv. til fjáraukalaga á fjárlagaárinu. Og við skulum muna eftir því, alþingismenn, að það er ekki lengra en eitt ár síðan að verið var að leggja fram hér á þingi ríkisreikninga og fjáraukalög allt aftur til ársins 1979. Ef menn velkjast í einhverjum vafa um það hvort þetta séu tímamót eða ekki ættu menn að hugsa til þeirra atburða. Þetta getur ekki aðeins markað tímamót í samskiptum ríkisstjórnar við Alþingi og fjárveitingavaldið, heldur getur þetta einnig, ef Alþingi tekur með réttum hætti á málunum, markað tímamót í störfum Alþingis að fjárlagagerð. Það er undir okkur komið, alþingismönnum, hvort svo verður eða ekki. Hæstv. fjmrh. hefur með frv. gefið okkur tækifæri til þess að marka slík tímamót og spurningin er auðvitað sú, hvernig við nýtum það tækifæri okkar. Það er undarlegt til þess að vita, þegar menn hugsa til baka til alls þess tíma og allrar þeirrar fyrirhafnar sem farið hefur árlega á Alþingi í það að afgreiða fjárlög, afgreiða áætlunina um fjárhagsbúskap ríkisins og stofnana ríkisins á komandi ári, hversu lítinn áhuga menn hafa haft á því, bæði í stjórnkerfinu og hér á hinu háa Alþingi, hvernig reyndin hefur svo orðið af þessari áætlanagerð. Það eru ekki bara ríkisstjórnir sem hafa látið sig það litlu skipta, heldur Alþingi ekki síður. Menn hafa verið hér að vinna, eins og t.d. í fjvn., undanfarin ár og áratugi, dag með nóttu, við að ganga frá þessum áætlunum. Síðan, þegar fyrir Alþingi hafa verið lagðar niðurstöðurnar í fjáraukalögum og ríkisreikningi, má heita að það hafi vart alþingismaður haft fyrir því að stíga í ræðustól. Svo lítill virðist áhuginn hafa verið á hvernig áætlunargerðin hefur fram gengið í reynd. Og ég held að það hafi aldrei gerst, sem náttúrlega er hægur vandi ef Alþingi vill koma fjáraukalögum til umræðu eða alþingismaður hefur áhuga á því að koma fjáraukalagafrv. til afgreiðslu á Alþingi með hraðari hætti en ríkisstjórn, þá hefur hver þingmaður að sjálfsögðu fullan rétt til þess að leggja fram þmfrv. til fjáraukalaga, þó ekki væri nema um eitt einasta atriði, sem mundi þýða af hálfu þingsins og þingmanns þess sem fram legði slíkt frv. kröfu um að þingið tæki fjáraukalög til afgreiðslu til þess að fjalla um hvernig áætlunarbúskapur í fjárlagagerð hefði staðist í reynd. Það hefur aldrei gerst að alþingismaður hafi látið sér til hugar koma að flytja þmfrv. til fjáraukalaga, og er það þó hægur vandi. Með því móti hefði þingmaður, sem áhuga hefði á eða hugkvæmni til, mætavel getað tekið þessi mál inn á Alþingi til umfjöllunar. Þetta sýnir bara, herra forseti, að það hefur ekki verið meiri áhugi hjá Alþingi að fjalla um niðurstöðu áætlanagerðarinnar en áhuginn hefur verið hjá þeim ríkisstjórnum sem hér hafa setið um margra ára skeið, og eru þar allir flokkar samsekir nema þeir sem aldrei hafa átt aðild að ríkisstjórn. Og það er furðulegt til þess að vita líka, ef maður fer yfir umræður hér á Alþingi um fjáraukalög og ríkisreikning, hversu kastað er höndunum til þeirrar afgreiðslu af hálfu Alþingis samanborið við hversu mikla vinnu og hversu mikið málaskraf fer hér á Alþingi í undirbúning fjárlagagerðar. Það er eins og að þegar fjárlögin hafa verið afgreidd sé málið búið og allt of margir, bæði í stjórnkerfinu og hér á þingi, kæra sig kollótta um hvernig áætlunin stenst síðan í reynd. Þess vegna er það tímamótaviðburður þegar hæstv. fjmrh. leggur fram á Alþingi fjáraukalagafrv. á sama fjárlagaári. Það er tímamótaviðburður af hálfu fjmrh. og ríkisstjórnar og eins og ég sagði hér áðan getur það einnig orðið tímamótaviðburður í meðferð Alþingis á slíkum málum ef Alþingi þá rís undir því að taka á þeim eins og vert er og það er næsta spurning sem við þurfum að svara sem hér erum inni. Auðvitað má margt að frv. þessu finna. Þetta er frumsmíð og eins og hefur komið fram bæði hjá fjmrh. og öðrum þá er margt í frv., framsetningu þess og uppsetningu sem hefði mátt betur fara og mun sjálfsagt betur fara í framtíðinni. En það er smáatriði. Það er minni háttar atriði hjá því að frv. skuli vera lagt fram með þeim hætti sem hér er gert og að Alþingi takist á við úrlausn frv. til fjáraukalaga með þeim hætti sem Alþingi á að gera. Það er meginatriði málsins. Hitt er minni háttar atriði, og menn eiga ekki að fela kjarna málsins, meginatriði málsins, með því að reyna að þyrla upp moldviðri um smærri atriði eða aukaatriði. Og ég sé ekkert eftir því, þótt ég sé ekki flokksbróðir hæstv. fjmrh., að hann fái rós í sitt hnappagat fyrir það frumkvæði sem hann hefur að því haft og kæri mig ekkert um að reyna að hafa þann heiður af honum. Hann má eiga þann heiður. Hann er vel að honum kominn. Það er hins vegar einnig, eins og ég segi, atriði fyrir okkur alþm. að kunna að taka á þeim hlutum sem fyrir okkur eru lagðir með réttum hætti. Fyrst vil ég varpa fram til umhugsunar: Frv. heitir frv. til fjáraukalaga og er það í samræmi við hefðbundið orðalag og við orðalag í stjórnarskrá lýðveldisins. Það er hins vegar spurning, m.a. vegna þeirra atriða sem hér hefur verið rætt um, hvort frv. ætti ekki fremur að nefna frv. til aukafjárlaga. Orðið fjáraukalög felur það í sér að eingöngu sé verið að leggja fyrir Alþingi tillögur um aukafjárveitingar, um hækkaðar fjárveitingar og þá aðeins tillögur er varða útgjaldahlið frv. Hér hafa hins vegar, eins og frá frv. er gengið af hálfu hæstv. fjmrh., verið lagðar fyrir breytingar við 1. gr. fjárlaga þar sem koma fram yfirlit, ekki bara yfir gjöld, heldur einnig yfir tekjur og lánahreyfingar. Hér hefur það einnig komið fram hjá hv. þm. Pálma Jónssyni, og raunar hæstv. ráðherra líka, að ástæða væri til að skoða hvort ekki ættu einnig að vera inni í fjáraukalagafrv., e.t.v. ekki fjáraukalagafrv. sem lagt er fram á því hinu sama þingi og fjárlög fjalla um, þá alltént lokafrv. sem lagt er fyrir Alþingi til lokaafgreiðslu, tillögur og yfirlit um þær ráðstafanir B-hluta fyrirtækja sem óskað er staðfestingar á. Í tilbót finnst mér einnig rétt að í slíku frv. yrði a.m.k. gerð grein fyrir nýtingu sjöttugreinarheimilda sem framkvæmdarvaldinu hafa verið veittar af Alþingi. Þetta eru ekki fjáraukalög í þrengri merkingu þess orðs, heldur aukafjárlög. Það er spurning hvort ekki ætti með einhverjum hætti að reyna að staðfesta þá merkingu orðsins. Ég vil einnig taka það fram að það hefur verið nokkuð á huldu hvernig menn vilja skilgreina annars vegar aukafjárveitingar og hins vegar verðuppfærslur vegna breytinga á verðlagsforsendum. Fjármálaráðherrar, ekki aðeins sá sem nú situr, heldur allir fjármálaráðherrar, hafa hneigst til þess að vilja túlka orðið aukafjárveiting mjög þröngt og nota það aðeins um viðfangsefni sem Alþingi hefur annaðhvort ekki fjallað um en hefur verið veitt fé til eða um viðbótarfjárveitingar til viðfangsefna sem Alþingi hefur um fjallað, en kalla allt annað verðlagsuppfærslur. Ef menn hugsa sig eilítið betur um komast menn auðvitað strax að raun um það að orðið aukafjárveiting getur ekki verið réttnefni yfir þær greiðslur sem eiga sér stað utan fjárlaga vegna þess að enginn getur veitt fjárveitingu nema fjárveitingavaldið og enginn getur veitt aukafjárveitingu nema fjárveitingavaldið. Greiðslur umfram fjárlagaheimildir geta því aldrei kallast aukafjárveitingar, heldur heita allar slíkar greiðslur eðli sínu samkvæmt greiðslur án heimilda, þ.e. greiðslur úr ríkissjóði án þess að Alþingi og fjárveitingavaldið hafi heimilað slíkar greiðslur. Í sambandi við það sem hæstv. fjmrh. nefndi hér áðan um nýjar verklagsreglur vil ég aðeins staðfesta það að unnið hefur verið að því í sumar af hálfu fjvn. Alþingis, eða réttara sagt undirnefndar á hennar vegum, að skoða þau mál sérstaklega, og er sú nefnd langt komin í sínum störfum og mun gera grein fyrir þeim áður en langt um líður. Ég vil svo aðeins, herra forseti, gera nokkrar athugasemdir í sambandi við frv. það sem hér liggur fyrir, en ítreka það að þær athugasemdir sem ég geri við framsetningu og uppsetningu eru í mínum huga algert aukaatriði hjá því meginatriði málsins að hér erum við í fyrsta skipti að takast á við frv. til fjáraukalaga á sama ári og fjárlögin eru í gildi. Það er meginatriðið þannig að athugasemdir mínar um uppsetningu og fleira ber ekki að skoða svo að ég sé með neinum hætti að draga úr mikilvægi þeirra tímamóta. Í fyrsta lagi vil ég taka undir þær athugasemdir sem hafa verið gerðar við III. kafla, bls. 7, þar sem rætt er um fyrirsjáanlegan greiðsluhalla stofnana. Þar er lagt til að fjmrn. fái í þessu skyni 800 millj. kr. aukagreiðsluheimild. Við skulum gera okkur það fyllilega ljóst að frv., eins og það liggur núna frammi, er af hálfu fjmrn. og fjmrh. og ríkisstjórnar síður en svo sú endanlega gerð sem þeir hafa áform um að verði lögð fyrir þingið til samþykktar. Frv. sem hér liggur fyrir er aðeins sú aðferð sem hæstv. fjmrh. og ríkisstjórn hafa kosið að hafa til að koma málinu til þingsins. Þingið og fjvn. munu síðan að sjálfsögðu skoða hvern einstakan kafla og þátt í þessum tillögum og gera við þær þær breytingar sem fjvn. og Alþingi telja eðlilegt. Því finnst mér ekki á rökum reist sú gagnrýni sem höfð er uppi hér í umræðunum að það sé ætlast til að Alþingi afgreiði frv. grein fyrir grein nákvæmlega eins og það er fram lagt af hæstv. ráðherra. Slíkt gerist t.d. ekki um fjárlagafrv. sjálft. Fjvn. og Alþingi greiða atkvæði um einstakar greinar fjárlagafrv., mjög verulega breyttar í allri uppsetningu og framsetningu frá því sem frv. gerir ráð fyrir þegar það er fram lagt. Ég minni í þessu sambandi á skipti á flestöllum framkvæmdafjárliðum, svo sem eins og framkvæmdum til hafna, til sjúkrahúsa og annarra slíkra framkvæmdaliða sem settir eru fram í einni tölu í frv. en fjvn. skiptir síðan upp og gerir tillögu til Alþingis um hvernig skipta skuli. Flm. frv. til fjárlaga, hæstv. fjmrh. í nafni ríkisstjórnarinnar, gengur alls ekki út frá því þegar hann leggur fjárlagafrv. fyrir að þessar greinar séu samþykktar og afgreiddar af þinginu eins og þær eru í fjárlagafrv., þ.e. óskiptar. Þvert á móti er hefð fyrir því í þinginu að þessar greinar séu teknar til sérstakrar skoðunar og framsetningu og uppsetningu þeirra breytt. Að sjálfsögðu gildir það sama um það frv. sem hér er lagt fram. Hæstv. ráðherra kemur hér fram með tiltekna aðferð, tiltekna hugmynd um hvernig leggja skuli málið fyrir þingið og að sjálfsögðu mun fjvn. skoða atriði eins og þau sem fjallað er um í III. kafla, kalla eftir upplýsingum um launa- og verðlagsmál og rekstrarhalla ríkisstofnana og mun síðan leggja fyrir Alþingi þá sundurgreiningu sem fjvn. telur eðlilegt að fyrir Alþingi sé lögð til þess að þingið viti betur en hér er gerð grein fyrir hvað er verið að afgreiða á hverja einstaka stofnun fyrir sig. Þannig að ég tel ekki réttmætt að gagnrýna hæstv. fjmrh. þó að hann hafi þennan hátt á í frv. Að sjálfsögðu má skoða það síðar hvort ekki eigi að sundurliða þetta eitthvað frekar í þeim frumvörpum sem eftir eiga að koma ef aðrir fjármálaráðherrar fylgja þessu fordæmi, en ég ítreka, þetta er ekkert til þess að gagnrýna vegna þess að fjvn. fyrir hönd Alþingis hefur að sjálfsögðu fullan rétt og mun taka sér tíma til að fjalla um þessi mál. Með sama hætti held ég að menn verði að hugsa mjög vel þær athugasemdir sem gerðar hafa verið við IV. kaflann á bls. 7 um skattkerfisbreytingarnar, uppgjör á endurgreiðslu söluskatts vegna upptöku virðisaukaskatts. Þessi endurgreiðsla sem hér er um að ræða, greiðslutími hennar er einu ári síðar en tilefni verður til. Þetta er eins og í því tekjuskattskerfi sem við þekktum áður en staðgreiðslan kom upp. Þá fór greiðslan fram einu ári síðar en greiðslutilefnið átti sér stað. Sumir gátu fengið neikvæðan skatt út úr því uppgjöri þótt ekki væru þeir margir. Þegar skipt var yfir í staðgreiðslufyrirkomulagið, þá datt engum í hug að það ætti að sameina á fyrsta ári staðgreiðslutímabilsins hina nýju staðgreiðslu og síðasta árið í gamla kerfinu, enda var það ekki gert. Það sem gerist við upptöku virðisaukaskattsins er að sú tilfærsla sem menn hafa verið að gera við endurgreiðslu söluskatts tekur við á sama árinu eins og tilefni verður til en ekki árinu síðar, þannig að þetta er nákvæmlega sama eins og í staðgreiðslunni. Greiðslutímabilið er flutt á það ár þegar greiðslutilefnið verður til í stað þess að vera árinu á eftir. Það gefur auðvitað auga leið að menn geta ekki á einu og sama árinu verið að gera upp, í fyrsta lagi ,,staðgreiðsluárið`` og í öðru lagi síðasta greiðsluárið þar á undan. Þetta liggur svo í augum uppi að menn þurfa ekki að vera að velta vöngum yfir þessu. Þetta er sambærilegt við það sem gerðist þegar staðgreiðslan tók við af eftirágreiðslunni í tekjuskattinum. Frú forseti. Við munum að sjálfsögðu kalla eftir þeim hugmyndum sem á bak við ákvæði 4. gr. liggja, þar sem óskað er heimilda til fjmrh. að lækka gjöld skv. 2. gr. fjárlaga fyrir árið 1989 um allt að 650 millj. kr. Ég get alveg fallist á að þetta er ekki góð fjármálapólitík hjá ríkissjóði eða hjá fjárveitingavaldinu. En ég get ekki fallist á að þetta sé einsdæmi vegna þess að menn hafa oft áður gert svona afgreiðslu. Menn hafa oft áður gert þá afgreiðslu að heimila fjmrh. og ríkisstjórn ýmist að skera niður framkvæmdir ellegar að skera niður í rekstri og breyta ákvörðun þingsins í þessu sambandi, jafnvel án þess að þingið hafi haft hugmynd um það fyrir fram hvernig ætti að beita þessum heimildum. Stundum hefur Alþingi meira að segja gefið fjmrh. svona heimildir í fjárlagaafgreiðslunni sjálfri, þannig að á 6. gr. fjárlaga hafa menn, um leið og þeir hafa afgreitt fjárlögin og kveðið á um rekstrarumfang hverrar stofnunar og hvers viðfangsefnis fyrir sig og útgjöld hvort heldur er til vegamála, skóla eða hafna, haft þann hátt á að afgreiða jafnhliða heimild til fjmrh. um að breyta þessu. Öllu vitlausari getur nú ekki ein fjárlagaafgreiðsla verið en að Alþingi, fjárveitingavaldið, samþykki sjálft á sömu stundu og það ákveður útgjöldin að heimila handhöfum framkvæmdarvaldsins að breyta því, án þess að hafa hugmynd um hvernig sú breyting muni eiga sér stað. Ég held að það sé lítill vandi að finna dæmi slíks og ég held að enginn þingflokkur á Alþingi sem setið hefur í ríkisstjórn geti fríað sig ábyrgð af slíkri afgreiðslu og er þetta lýsandi mynd af því hversu Alþingi eða fjárveitingavaldið virðir stundum lítils sitt fjárveitingahlutverk. Frú forseti. Fyrir liggur samþykki þingflokka ríkisstjórnarinnar fyrir þessu. Auðvitað geta menn deilt um einstök atriði í þeirri framkvæmd og munu sjálfsagt gera það. Sjálfsagt er að óska eftir því við hæstv. fjmrh. að hann leggi fram hugmyndir um þennan niðurskurð, hverjar þær eru. Ef fjvn. sýnist svo getur hún tekið þá ákvörðun að leggja það í einstökum atriðum fyrir þingið og láta greiða atkvæði um hvern og einn þátt í þeim niðurskurði. Og það sem meira er, frú forseti, það þarf ekki atbeina fjvn. til því hver einasti þm. gæti knúið fram atkvæðagreiðslu um hvern einasta þátt þessa fyrirhugaða niðurskurðar með breytingartillögum við fjárlagafrv. Það þarf aðeins einn þm. hér inni til að láta ganga atkvæði um hvert einasta atriði í þessum 650 millj. kr. niðurskurði sem verið er að tala um. Það er eins og menn geri sér ekki grein fyrir því að þau tímamót sem hér eru orðin gera það einmitt að verkum að það stenst ekki sem hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir var að segja hér áðan, að ríkisstjórnin væri endanlega búin að taka allar þessar ákvarðanir, vegna þess að það þarf ekki nema einn þm., hana sjálfa t.d., hv. þm. til þess að flytja hvert smáatriði í þessum afgreiðslum hér inn á Alþingi og láta ganga hér atkvæði um það lið fyrir lið til þess að Alþingi þurfi sjálft að segja sitt síðasta orð um hvern þátt þessara mála. Þm. sem talar eins og hún talaði hér áðan gerir sér ekki grein fyrir hversu mikil þessi breyting er sem verið er að gera. Og svo dæmi sé tekið af stærstu viðfangsefnunum í þessari aukafjárlagasmíð eins og niðurgreiðslunum, þá er það alveg á valdi Alþingis hvort Alþingi samþykkir þær eða ekki. Ef Alþingi ekki samþykkir, þá falla niðurgreiðslur niður á íslenskum landbúnaðarafurðum frá og með þeim degi sem sú samþykkt er gerð. Þó að það sé vissulega búið að binda ýmsar útgjaldaákvarðanir nú þegar, þá eru mjög stórar útgjaldaákvarðanir sem ekki er búið að setja í framkvæmd og Alþingi getur breytt. Og það þarf ekki fjmrh. til að flytja það fyrir Alþingi, það þarf ekki fjvn. til að gera það. Hver einasti þm. getur látið ganga atkvæði um slíkt mál. Menn hljóta að sjá hvílík tímamót eru að gerast hér, ef menn hugleiða það. Menn hljóta að sjá það.

Útflutningsuppbætur.

Menn hljóta að sjá það. --- Já, útflutningsuppbætur. Menn geta látið ganga atkvæði um það hér þannig að menn fái að taka afstöðu með eða móti hverjum einasta slíkum þætti og auðvitað verður það gert. Það getur enginn komið í veg fyrir það ef áhugi er fyrir því hjá einum einasta þm. Það þarf ekki fleiri til. Virðulegi forseti. Menn hafa rætt hér nokkuð, eins og eðlilegt er, að hve miklu leyti við eigum að geta lært af því frv. til fjáraukalaga sem hér er lagt fram. Og vissulega er það svo að Alþingi og fjárveitingavald, fjvn. og ríkisstjórn geta ýmislegt af þessu lært ef menn vilja læra. Ef við lítum á þá töflu sem hér hefur oft verið í vitnað, töflu á bls. 14 og menn spyrja sig eins og menn gerðu hér áðan: Hvað af þessu hefðum við átt að geta séð fyrir, þá er það auðvitað alveg ljóst að við áttum að geta séð fyrir að sú áætlun um niðurgreiðlsu matvæla sem var í fjárlagafrv. þegar það var afgreitt væri óraunhæf. Það er alveg ljóst. Hvort hún var óraunhæf um 700 millj., 500 millj. eða 800 millj., um það geta menn deilt. Það er alveg ljóst að sú áætlun var ekki raunhæf. Menn geta einnig sagt sér það sjálfir að jarðræktarframlögin eins og þau voru áætluð i fjárlagafrv. voru ekki raunhæf. Sömuleiðis skuldauppgjör vegna sjúkratrygginga, sömuleiðis framlag vegna ríkisábyrgðar á laun. Þannig að það eru ýmsir þættir í þessu fjáraukalagafrv. sem eiga að geta sýnt mönnum fram á það að áætlanir okkar í fjárlagaafgreiðslunni á síðasta ári, þegar hún fór fram, voru ekki raunhæfar. Þetta eiga menn að viðurkenna. Menn eiga ekki að láta ,,bóndafanga`` sig í því, ef ég má nota slíkt orð, ár eftir ár að vera með vísvitandi rangar áætlanir í fjárlagagerð m.a. í skjóli þess að þm. virðast engan áhuga hafa á niðurstöðunum heldur bara áætlunum, og þess vegna sé allt í lagi að áætla rangt vegna þess að það nenni enginn að gera veður út af því þegar niðurstaðan kemur, eins og raunar verið hefur undanfarin ár. Það sem við eigum auðvitað að gera núna er að nota það frv. til fjáraukalaga sem hér er lagt fram og ríkisreikning og frv. til fjáraukalaga fyrir sl. ár sem grundvöll undir þá áætlanagerð sem er verið að vinna núna af hálfu fjvn. og Alþingis um fjárlög fyrir komandi ár, fyrir árið 1990. Nú fyrst, eftir að hæstv. fjmrh. hefur gripið til þess ráðs sem hann hefur gripið til með þessu frv., nú fyrst er hægt að smíða slíkan grundvöll að raunhæfri fjárlagagerð þegar allar nýjustu upplýsingar um útgjöld liggja fyrir. Þá reynir á okkur þm., ekki bara ríkisstjórnina, ekki bara meiri hlutann heldur á þm. alla, þá reynir á okkur að svara þeirri spurningu: Hafa menn þá bein í nefinu til þess að takast á við þann vanda sem þannig er upplýstur eða ætla menn að halda áfram að afgreiða fjárlög með óraunhæfum áætlunum um ýmsa stóra útgjaldaliði? Í þessu sambandi vil ég enn vekja athygli á því sem kom hér fram, hjá að mig minnir hæstv. fjmrh. eða hv. 2. þm. Norðurl. v., að á síðustu tveimur árum hefur dagvinnustöðugildum hjá ríkinu fjölgað um milli 1000 og 1300 stöðuígildum. Með öðrum orðum, ef stæði starfsmaður einn á bak við hvert stöðuígildi, sem vissulega má draga í efa vegna þess að þessi stöðuígildi eru stundum notuð af ýmsum stofnunum ríkisins til þess að fela þær viðbótarlaunagreiðslur sem stofnanirnar telja sig þurfa að greiða til þess að fá menn til starfa, en svo hefur verið á þeim uppgangstímum sem verið hafa undanfarin ár, en væri einn slíkur einstaklingur á bak við hvert eitt stöðuígildi, þá þýðir þetta það að á aðeins tveimur árum hefur mannafli í þjónustu ríkisins aukist um 1000--1300 einstaklinga. Og við skulum líka huga að því að á hverju ári, svona síðustu þremur árum, á verðlagi ársins í ár, hefur kostnaður við heilsugæslu aukist á föstu verðlagi um 400--600 millj. kr. á ári, 1000--1300 nýir starfsmenn á ári og bara heilsugæsluþátturinn 400--600 millj. kr. á ári á föstu verðlagi. Það sér það auðvitað hver maður að þetta getur ekki gengið svona í mörg ár í viðbót. Við getum ekki tekið við, hvort sem heldur er dulbúin launahækkun eða raunveruleg mæling á starfsmannafjölda ríkisins og stofnana þess, við getum ekki tekið við á tveimur árum 1000--1300 einstaklingum í viðbót í vinnu hjá ríkinu og stofnunum þess. Þrátt fyrir mikilvægi heilsugæsluþjónustunnar, þá getur íslenskt þjóðfélag ekki risið undir því að útgjöld hennar vegna vaxi um 400--600 millj. kr. á ári. Og hversu heitt sem við unnum íslenskri menningu, þá getum við ekki heldur haft það viðhorf sem þáv. menntmrh. hafði þegar Listasafn Íslands var opnað að það skipti engu máli hvað það hefði kostað.

Þetta er rangt með farið.

Þetta er ekki rangt með farið. Menn verða að gera sér grein fyrir því að ef menn ætla að ná árangri til þess að draga úr útgjöldum í ríkisrekstri, þá gerist það ekki öðruvísi en í fyrsta lagi að menn stöðvi þessa þenslu, menn stöðvi fjölgun mannaráðninga og menn dragi úr sífelldum kostnaðarhækkunum, jafnvel í jafnvinsælum og þörfum málaflokkum eins og skólamál, menningarmál og heilbrigðismál eru. Ég er þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að íslenska þjóðin hafi ekki fengið á ári hverju svo mikið bætta heilbrigðisþjónustu að það réttlæti 400--600 millj. kr. árlegan kostnaðarauka. Ekki held ég að landsmenn finni fyrir því í ár að þeir hafi á föstu verðlagi fengið bætta heilbrigðisþjónustu sína sem svarar 400--600 millj. í viðbótarútgjöld. Það er þessi þensla sem verður að stoppa vegna þess að hún skilar sér ekki í bættri þjónustu við landsmenn. Þetta er útgjaldaþensla sem ekki skapast af auknum verðmætum eða þjónustu heldur aukinni eyðslu. Þetta er það fyrsta sem við þurfum að gera til að ná árangri. Það er að stöðva þessa þenslu. Og það er erfitt, það kostar sitt. Það kostar m.a. það að menn verða að tileinka sér þveröfug viðhorf á við þau að það skipti ekki máli hvað góðar framkvæmdir eða góð verk í þágu menningar og mennta eða heilsugæslu kosti. Næsta skrefið er svo að sjálfsögðu að menn geri sér grein fyrir því að það er ekki hægt að draga úr útgjöldum ríkissjóðs svo neinu nemi nema með því annaðhvort að draga úr þjónustunni sem ríkið og stofnanir þess veita ellegar með hinu að þeir sem þjónustunnar njóti borgi í auknum mæli fyrir þá þjónustu sem þeir fá. Vegna þess að menn hafa ekki verið tilbúnir til þess að taka þannig á málum, horfumst við nú í augu við það að framkvæmdir í hafnamálum eru skornar niður í fjárlagafrv. um 75 millj. kr. Framkvæmdir í sjúkrahúsmálum eru látnar vera óbreyttar í krónutölu frá sl. ári. Framkvæmdageta hins íslenska ríkis er smátt og smátt að verða að engu. Framkvæmdaféð minnkar og minnkar og menn geta ekki ráðið við nauðsynlegustu framkvæmdir sem eru bæði atvinnu- og tekjuskapandi. Af hverju er þetta? Þetta er af því að menn eru ekki reiðubúnir til þess að taka á því sem raunverulega getur skilað árangri sem er annars vegar þenslan í ríkisbúskapnum og hins vegar sú staðreynd sem ég var að lýsa hér áðan að útgjöld vegna stórra málaflokka eins og skólamála, heilbrigðismála og annarra slíkra vinsælla viðfangsefna hækka um hundruð millj. á föstu verðlagi á hverju einasta ári án þess að almenningur verði þess var að sú þjónusta, sem þessi kerfi veita dag frá degi og síst skal vera til að gera lítið úr, án þess að hún hafi á nokkurn hátt reynst öllum almenningi betri í ár heldur en hún var á sl. ári.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Þessi ræða sem ég ætla að flytja nú er ekki flutt vegna fjölmennis í salnum eða í þeirri von að hún hafi áhrif á þá sem hér eru inni sérstaklega, en hún er flutt til að undirstrika það að hér er að gerast sögulegur atburður. Hér er að gerast sá sögulegi atburður að fjmrh. er að skila aftur valdi til Alþingis Íslendinga sem framkvæmdarvaldið var búið að hirða í 66 ár. Raunverulega hafði íslenskt framkvæmdarvald í 66 ár bara beðið um eitt, að hér væru samþykkt fjárlög með heimildum til þess að greiða fé, en það tók sér það vald að breyta þeim fjárlögum með aukafjárveitingum eins og framkvæmdarvaldinu sýndist. Við skulum ekki gleyma því að átökin um það hvort framkvæmdarvaldið eða þjóðþingið ætti að hafa skattlagningar- og fjárveitingavaldið eru elstu átökin á milli þessara tveggja stofnana, elstu átökin sem kostuðu dauða kónga og kostuðu það einnig að konungar urðu að kalla þingin saman, þing sem þeir voru búnir að senda heim og vildu ekkert hafa með að gera. Við Íslendingar höfum búið við það, sögulega séð, að annars vegar höfðum við hér þing án framkvæmdarvalds og það endaði með ósköpum eins og við vissum. Við höfum líka búið við hitt, að við höfum haft hér framkvæmdarvald án þess aðhalds frá þinginu sem nauðsynlegt var. Ég hygg að tveir stærstu stjórnmálaflokkar þessa lands horfi með virðingu á ýmsa af sínum fjármálaráðherrum sem hafa setið á þessu tímabili. Ég hygg að það fari ekki á milli mála að Sjálfstfl. metur Magnús frá Mel. Það geri ég einnig, Magnús Jónsson. Ég hygg að það fari ekki á milli mála að Framsfl. metur Eystein Jónsson, fyrrv. ráðherra. Það geri ég einnig. En það verð ég að játa hér og nú að hæstv. núv. fjmrh. hefur stigið feti framar en þeir báðir vegna þess að hann hefur þorað að leggja það á sig að skila aftur valdi til þingsins sem þingsins er og taka hér við skömmum sem hinir létu tímans tönn jarða, þ.e. ríkisreikningurinn kom seint og illa, málið var ekki spennandi til umræðu lengur þó að einhverjum hefði verið rétt upphæð sem nam nokkrum milljónum til þess að flokkur hans stæði kannski betur í kosningum. Þetta eru hinar köldu staðreyndir þessa máls og ég ætla að láta það fara til hliðar hvort ég er á þessari stundu með þessum orðum að veita Alþb. stuðning í kosningum eða ekki. Ég ætla bara að hafa það hér á hreinu að ég met menn í stjórnmálum eftir því hvað þeir gera og prinsipákvarðanir eins og þessar eru þess eðlis að það er ekki hægt annað en viðurkenna þær. Ég ætla aftur á móti að bæta því við að þessi ákvörðun er í tveimur skrefum. Fyrri ákvörðunin fjallar um það að fjáraukalögin séu lögð fram á sama ári og ætlað er að inna ákveðna greiðslu af hendi. Seinna skrefið fjallar um það að það gerist ekki oftar á Íslandi, gerist ekki í framtíðinni, að menn greiði úr ríkissjóði fyrst og mæti svo til þingsins í von um að þingið samþykki, vitandi samt að það er landsdómsatriði ef það er fellt sem greitt hefur verið út án samþykkis þingsins. Og mér er ljóst að miðað við ástand þessara mála þá hefur trúlega ekki verið hægt að standa öðruvísi að þessu en að taka þetta í tveimur skrefum. En ég mælist til þess að hæstv. ráðherra hafi þau ekki fleiri. Og þegar ég segi það, þá á ég við þá staðreynd að við búum við það sérstæða ástand í þessu landi að almenn virðing fyrir lögum er sennilega flestum þjóðum fremur í blóð borin en okkur Íslendingum. Hluti af því vandamáli er það að á sínum tíma var virðing fyrir lögum um leið virðing fyrir dönsku valdi og erlendu valdi yfir okkur Íslendingum. Og það sem Einar Benediktsson orðaði svo vel í Haugaeldi: Þeir heiðruðu rétt, --- en þeir hötuðu valdið; þá æðri stétt, allt sem ofar var sett, því eðlið var baldið með ofstopa, en ekki með prett. Ég hygg að Íslendingseðlinu verði ekki betur lýst á annan veg en þar kemur fram. Og það segir kannski sitt um virðingu fyrir lögum að þegar ónafngreindur sýslumaður vill segja frá skemmtilegum atvikum í lífi sínu, þá tekur hann það fram að hann hafi eitt sinn verið eltur af bíl þar sem hann var á akstri og hafi sjálfur bætt við upp í 115 km hraða, en talið að hann kæmi þá druslunni ekki hraðar og valið hinn kostinn að stöðva og búa sig undir það að taka þann sem ætlaði fram úr miðað við þessar aðstæður. Hámarksökuhraði á þeim tíma mun trúlega hafa verið 70 km. Samkvæmt þessu er yfirvaldið, sem á að framfylgja lögunum, komið meira en 50% fram úr löglegum hraða og óvíst hvort þá hefði verið látið staðar numið hefði bíltegundin sem hann ók dugað. Segir þetta okkur ekki dálítið um það hvernig hugsunin er hvað þetta snertir? Ég segi fyrir mig, mér finnst þetta kannski lýsa nokkuð vel hinum dæmigerðu vinnubrögðum sem vilja ríkja í þessum efnum. Þegar menn keyra fram úr fjárlögum eins og forstjórar ríkisstofnananna gera, þá er það fyrsta yfirlýsingin að fjárlögin eru vitlaus, þetta er vitlaust áætlað, segja þeir. Eitt af því sem ég man að sá mæti stjórnmálaskörungur, Bjarni heitinn Benediktsson, sagði var að lýðræðið byggðist á því að meiri hlutinn hefði rétt til að hafa rangt fyrir sér. Og það er grundvallaratriði að gera sér grein fyrir þessu. Hafi Alþingi Íslendinga samþykkt vitlaus lög, þá hafði það rétt til að samþykkja vitlaus lög. Svo einfalt er það mál. Meðan hin vitlausu lög voru í gildi, þá er bara að virða þau. Þess vegna er það sennilega eitt af því torveldasta sem hæstv. fjmrh. verður að taka sig til og reyna að kenna stjórnendum stofnana á Íslandi að fjárlög eru ákvörðun, vafalaust ekki skynsamleg í mörgum tilfellum, en engu að síður tekin af þeirri samkomu sem á að taka þá ákvörðun, af þeim fulltrúum sem til þess voru kjörnir að taka ákvörðunina. Frammi fyrir þessu verða stjórnendur stofnananna að standa og fara eftir því. Hitt er svo annað mál, og þar verða menn að setjast niður og skoða taflið í grunn, að við höfum útbúið stjórnkerfi sumra ríkisstofnana þannig að það virðist nánast vonlaust að stjórnandinn hafi þau stjórntæki í höndunum að hann geti stjórnað þeim. Þetta er álíka eins og ef maður er á ferðalagi á bíl niður brekku og bremsurnar eru farnar, þá er kannski hægara sagt en gert að gefa honum fyrirmæli um að hann eigi að stöðva. Ég verð að segja eins og er að það er alveg furðulegt stjórnkerfi sem við höfum útbúið á sumar stofnanir. Við höfum t.d. það stjórnkerfi yfir Borgarspítalanum, svo við tökum dæmi, að þeir tveir aðilar sem eiga að bera fjárhagslega ábyrgð á spítalanum, þ.e. ríkið og Reykjavíkurborg, meiri hluti Reykjavíkurborgar, þeir hafa tvo fulltrúa, en hinir hafa þrjá í stjórnkerfi spítalans, minni hlutinn í borgarstjórn einn og fulltrúar starfsliðs tvo. Ég verð nú bara að segja eins og er að mér sýnist að það sé erfitt að halda um pyngjuna undir þeim kringumstæðum, enda eins og frægt var þegar samþykkt var að senda fulltrúa til Ástralíu hér um árið frá þessum spítala, þá greiddi fulltrúi borgarsjóðs, sem átti að borga, þ.e. meiri hlutinn greiddi atkvæði gegn því og ég held sömuleiðis fulltrúi ríkisins, sá sem átti að borga, en hinir þrír voru sammála um að það bæri að gera þetta. Svona stjórnkerfi gengur ekki upp. Og við þurfum náttúrlega að setjast niður og hugleiða það í fullri alvöru hvort það þurfi ekki að endurskoða margt í stjórnkerfi hjá íslenskum ríkisstofnunum. Ég ætla að bæta því við af því að einn þingmaður hefur setið lengur í fjvn. en nokkur annar hér á Alþingi þó að hann sé hættur þar störfum í dag að í einni af sínum seinustu ræðum, ég man ekki hverri, um fjárlagafrv. mun hann hafa bætt við ágætan málshátt nokkrum orðum: Dag skal að kveldi lofa og mey að morgni, en fjárlög ei fyrr en að ári. Ég hef nefnilega hlustað á svo marga fjármálaráðherra flytja hér ákaflega lofsamlegar tölur um það frv. sem þeir hafa verið að leggja fram og fengið svo að skoða ríkisreikninginn seinna og fundist að það hefði verið betra að þeir hefðu fylgt frumvörpunum eftir með hógværari orðum. Þetta segi ég hér og nú, m.a. vegna þess að jafnánægður og ég er með það að þetta fjáraukalagafrv. skuli hafa verið lagt fram, jafnsleginn er ég yfir því eins og vafalaust margir aðrir þegar ég sé framan í hvaða upphæðir menn þurfa að horfa til þess að komast að niðurstöðu, eðlilegri niðurstöðu með greiðslur á þessu ári. Ég held að það sé mikið alvöruefni hjá okkur Íslendingum, og get þar tekið undir margt í ræðu hv. 5. þm. Vestf., hvað við höfum forðast að horfast í augu við þá staðreynd að við hrúgum fram góðum málum, bæði hér á Alþingi og annars staðar, og hikum ekki við að verja til þeirra fjármunum án þess að hafa til þess þrek að innheimta þá fjármuni hjá þjóðinni sem duga fyrir þessum útgjöldum. Ef við teljum að við getum ekki gengið lengra á skattheimtubrautinni, og vissulega eru hart rekin tryppin í þeim efnum, það sjá menn ef þeir skoða bæði stöðu fyrirtækja í landinu og einnig þann mikla fjölda einstaklinga sem gerðir hafa verið gjaldþrota, þá verðum við að snúa við og segja: Þetta er gott málefni en við höfum ekki efni á því að framkvæma það strax. Ég held aftur á móti að líka sé óhjákvæmilegt að taka undir það hjá hv. 2. þm. Norðurl. v. að það er ekki skynsamlegt og brýtur réttlætisvitund manna, þegar menn horfa á jafnstórar tölur og lagðar eru hér fram til fjáraukalaga, að vera þá jafnframt að skera niður smátölur í fjárlögunum sem snerta litlar framkvæmdir sem eru stórar á þeim stöðum þar sem ætlunin var að þær yrðu framkvæmdar. Herra forseti. Ég ætlaði mér ekki að flytja hér langa ræðu og er sennilega búinn að tala of lengi og lýk hér máli mínu.

Geir H. Haarde Herra forseti. Eins og er um mörg önnur málefni sem koma til kasta Alþingis hefur þetta frv. sem hér er til umræðu tvær hliðar. Annars vegar er á því formleg hlið, hins vegar efnisleg. Að því er varðar hina formlegu hlið þessa máls hlýt ég að taka undir það sem fram hefur komið hjá ýmsum ræðumönnum, að framlagning þessa frv. er jákvætt framlag til umbóta og endurbóta á vinnubrögðum að því er varðar meðferð fjárlaga, fjáraukalaga, ríkisreiknings og annarra tengdra mála. Ég tek undir með þeim sem fagna þessu framtaki í sjálfu sér. Ég tel að það sé allra góðra gjalda vert enda þótt ég sakni reyndar frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1988 sem hefði að mörgu leyti verið eðlilegra að leggja fram á undan þessu frv., en það er auðvitað ekkert aðalatriði. Hins vegar er það jafnframt ljóst að þó að frv. sé spor í áttina mun engu að síður verða þörf á öðru frv. til fjáraukalaga fyrir yfirstandandi ár vegna þess að það blasir við af þessu frv. að í því eru ekki allir endar hnýttir sem snúa að tekjum og gjöldum ríkissjóðs á þessu ári ef hv. fjvn. afgreiðir þetta mál með þeim hætti sem ráðherrann óskar eftir, þ.e. fljótlega. En nefndin hefur það auðvitað í hendi sér að bíða með afgreiðslu málsins fram eftir þessu þingi og fram á vor ef því er að skipta og getur þá með þeim hætti komið í veg fyrir að þörf gerist fyrir annað frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1989. Þá blasir aftur á móti við að þingið hefur ekki tekið ákvörðun um útgjöld sem í þessu frv. er gert ráð fyrir og sem ráðherrann er að óska eftir. Annaðhvort verður því að afgreiða þetta frv. á næstunni og heimila eitthvað af þeim útgjöldum sem þar er farið fram á og leggja því næst fram annað frv. til að gera upp árið ellegar þá að bíða með þetta frv., en þá koma ekki þær heimildir sem ráðherra óskar eftir varðandi afgreiðslu útgjalda sem farið er fram á í þessu frv. Nú er það að vísu þannig, og kom fram í máli ráðherrans, að enda þótt hluti þeirra útgjalda sem ráðgerð eru samkvæmt þessu frv. hafi ekki verið inntur af hendi enn þá, er það samt sem áður svo að Alþingi stendur að verulegu leyti frammi fyrir gerðum hlut að því er varðar frv. og þau útgjöld sem þar er að finna og í því efni er ekki eðlismunur á þessu frv. og frv. vegna fyrri ára sem lögð hafa verið fram eftir á, eftir að viðkomandi fjárlagaári var lokið, í einstaka tilfellum mörgum árum eftir á. Eða ætlar hæstv. fjmrh. til að mynda að endurkrefja fyrirtækið Silfurstjörnuna um þær 3,3 millj. kr. sem hann hefur veitt til þess fyrirtækis án heimildar frá Alþingi ef svo skyldi fara að sú fjárveiting yrði ekki samþykkt hér á Alþingi þegar frv. kemur til afgreiðslu? Ætlar hann að krefja til að mynda áhugahóp kvenna um þær 100 þúsundir króna sem veittar voru til stuðnings komu ákveðins einstaklings hingað til lands fyrr á þessu ári sem hér flutti ræðu í Þjóðleikhúsinu og hæstv. utanrrh. fór reyndar hinum háðulegustu orðum um í sjónvarpi? Þessi liður er einn af þeim sem gert er ráð fyrir í menntmrn., en þessum peningum er bara búið að eyða og Alþingi stendur hér frammi fyrir gerðum hlut. Það er ástæða til þess að velta því fyrir sér ef þessari fjárveitingu yrði hafnað af þinginu hvort fjmrh. hyggst krefja viðkomandi aðila um endurgreiðslu á þessum fjármunum. Ég sagði í upphafi, og er þá enn að tala um hina formlegu hlið þessa máls, herra forseti, að ég tel það spor fram á við, að leggja fram slíkt frv. til fjáraukalaga. Það er hins vegar fjarri því að hæstv. fjmrh. hafi fundið upp þennan möguleika þó að hann sé vel að því kominn að hafa fyrstur manna í 67 ár lagt fram slíkt frv. Ég vil leyfa mér að benda á að yfirskoðunarmenn ríkisreiknings hafa tvívegis, nú ár eftir ár, bent á nauðsyn þess að vinna að frekari endurbótum í þessu efni, bæði í skýrslu sinni fyrir árið 1987 og svo í þeirri skýrslu sem nýlega hefur verið lögð fram hér á þinginu um sl. ár. Ég vil jafnframt benda á að við hv. þm. Pálmi Jónsson fluttum á síðasta ári frv. þar sem gert er ráð fyrir að fjáraukalög verði jafnan lögð fram á vorþingi hinu næsta eftir að fjárlagaárinu lýkur. Miðað við þetta frv. sem er nú verið að tala um hefði það frv. gert ráð fyrir því að skylt væri að leggja fram frv. til fjáraukalaga svo skjótt sem verða mætti á þinginu nú eftir áramót. Fjmrh. tók þann kost að leggja fram frv. nú fyrir jólin með það í huga að fá það afgreitt á þessu ári, en þá eins og ég sagði er nauðsynlegt að í kjölfarið fylgi nýtt frv. þegar árið verður gert upp og þegar ríkisreikningur þessa árs liggur fyrir, en það verður ekki fyrr en á næsta ári. Það er alveg ljóst að umbætur á þessu sviði eru brýnar og hafa verið brýnar um nokkurt skeið. Það hafa verið að þróast ný vinnubrögð og breyttir starfshættir í þessu efni. M.a. hefur hv. fjvn. þar komið við sögu og ýmsir þeir sem að þessum málum hafa unnið á undanförnum árum og ég bendi mönnum sérstaklega á að kynna sér skýrslur yfirskoðunarmanna sem ég gat um, en í þeim eru ábendingar um þessi efni sem ástæða er til að vekja athygli á. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa fleiri orð um formlega hlið þessa máls, en vildi gjarnan koma að því sem í frv. stendur, þ.e. hinum efnislegu atriðum þess, en þannig stendur á að fyrir nákvæmlega ári síðan flutti hæstv. fjmrh. fjárlagaræðu sína vegna frv. til fjárlaga fyrir árið 1989. Ég skal trúa þingheimi fyrir því að ég lagði það á mig að lesa þessa ræðu að nýju þegar frv. til fjáraukalaga var lagt fram þar sem gert er ráð fyrir rúmlega 8 milljarða kr. útgjöldum til viðbótar því sem fjárlög þessa árs gerðu ráð fyrir. Og ég verð að viðurkenna, þó að þessi umræðuefni séu nú alla jafna ekki sérstakt skemmtiefni, að ég skellti upp úr við að lesa fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. frá í fyrra í ljósi þess frv. sem hann hefur nú flutt. Og mætti ég þá ekki, með leyfi forseta, vitna til fjárlagaræðu hæstv. núv. fjmrh. og vita hvort þingmenn almennt sjá ekki hvað mér fannst svona spaugilegt. Hér segir hæstv. fjmrh. við 1. umr. fjárlaga 10. nóv. á síðasta ári svo, með leyfi forseta: ,,Þessar forsendur fjárlagafrv. hafa verið gagnrýndar töluvert að undanförnu. Því hefur verið haldið fram að þær standist ekki og þar með sé grundvellinum kippt undan frv. Ef tekið er tillit til erlendrar verðbólgu fela þessar forsendur í sér að á næsta ári verði raungengi krónunnar svipað og það er á þessum ársfjórðungi og lækki lítillega á milli ára. Hvað raunlaun varðar gera þessar forsendur ráð fyrir óbreyttum raunlaunum frá því sem þau verða á fyrsta ársfjórðungi næsta árs. Þannig er það misræmi, sem kemur fram í þróun verðlags, gengis og launa, að mestu komið fram nú þegar.`` Síðan segir: ,,Enda þótt þróun verðlags og launa á næsta ári verði á annan hátt en hér er miðað við, kollvarpast fjárlagafrv. alls ekki af þeim sökum. Skýringin er það innbyrðis samhengi sem byggt er inn í frv. Ef verðbólga verður almennt meiri mun tekjuafgangurinn vaxa vegna krónutöluframlaga í frv. Ef kaupgreiðslur hækka umfram það sem hér er gert ráð fyrir aukast launaútgjöld ríkisins. Á móti kemur að eftirspurn og umsvif í hagkerfinu aukast og verðbólga einnig. Skattatekjur af bæði veltu- og tekjusköttum aukast. Tekjuafgangurinn getur því orðið meiri, en á móti verður viðskiptahallinn við útlönd einnig meiri. Ef raungengi krónunnar lækkar meira en hér er gert ráð fyrir munu raunverulegar tekjur, eftirspurn og innflutningur verða minni auk þess sem vaxtagjöld aukast. Tekjuafgangurinn minnkar eða hverfur alveg, en það mun koma lítið að sök þar sem á móti kemur að viðskiptahallinn verður minni. Vegna þessa rökræna samhengis frv. sjálfs er á þessu stigi máls engin ástæða til annars en að byggja á þeim forsendum sem hér hafa verið raktar.`` Tilvitnun lýkur hér í þessa fróðlegu ræðu hæstv. fjmrh. frá því fyrir nákvæmlega ári síðan þar sem hann hélt uppi hörðum vörnum gagnvart þeirri gagnrýni sem stjórnarandstaðan á síðasta þingi hafði uppi um forsendur þess frv. til fjárlaga sem þá var til umræðu, en frekari staðfestingar á þessum ummælum en fram kemur í þessu frv. sama ráðherra til fjáraukalaga er að sjálfsögðu ekki þörf. Gjöld samkvæmt þessu frv. til fjáraukalaga fara rúmlega 8 milljarða fram úr fjárlögum en tekjurnar 2,7 milljarða fram úr fjárlögum, þannig að þrátt fyrir ítrekað tal hæstv. fjmrh. fyrr og nú um hinn nýja grundvöll, þá sé ég nú ekki annað en grundvöllurinn sé, ekki bara brostinn, heldur hruninn og það til algerra grunna fyrir þeim boðskap sem hann flutti okkur hér fyrir ári síðan um þessi efni og þetta viðurkennir ráðherrann nú, með því sem fram kemur í frv. hans til fjáraukalaga. En það er reyndar ekki langt síðan hæstv. fjmrh. hélt því enn fram að fjárlög þessa árs væru á traustum grunni reist, því að hinn 6. sept. sl. barst í pósthólf okkar þm. fréttatilkynning frá ráðuneyti hans þar sem segir fullum fetum: ,,Framkvæmd fjárlaga samkvæmt áætlun.`` Það er ekki lengra en tveir mánuðir síðan að hæstv. ráðherra lýsti því yfir í þessari fréttatilkynningu að framkvæmd fjárlaga væri samkvæmt áætlun. En nú, tveimur mánuðum síðar, leggur hann hér fram frv. til fjáraukalaga þar sem gert er ráð fyrir að 600 millj. kr. tekjuafgangi fjárlaga þessa árs verði breytt í 5,5 milljarða kr. halla í samræmi við ákvæði þessa frv. Þannig er ljóst að jafnvel þeim, sem telja sig hafa höndlað sannleikann í sambandi við fjárlög, útgjöld og tekjur ríkissjóðs, getur skjátlast og þannig er nú komið fyrir hæstv. fjmrh. í þessu efni. Ég hirði ekki um að lesa meira upp úr þessari fjárlagaræðu frá því í fyrra, sem var auðvitað merkileg fyrir þeirra hluta sakir að þar var nýr fjmrh. að flytja sína fjárlagaræðu í fyrsta sinn og að gera grein fyrir sinni stefnu og því ,,innbyrðis samhengi`` sem átti að vera í því frv. og þeim fjárlögum sem hann kynnti. En það kennir óneitanlega margra grasa í þessari ræðu sem þm. geta skemmt sér við að lesa og rifja upp þegar þeir hafa tíma til. Hins vegar hefur ráðherrann nýlega flutt aðra framsöguræðu fyrir fjárlögum og aðra ræðu hér í umræðum um stefnuræðu forsrh. sem er sömuleiðis athyglisvert að glugga í í ljósi þeirra staðreynda sem hér hafa verið rifjaðar upp. Honum verður tíðrætt um hinn nýja grundvöll, hinn nýja grundvöll sem Alþb. hefur lagt í stjórn efnahagsmála og sem á að koma þessari þjóð til bjargar á næstu missirum. Ég var einn af þeim sem horfðu á sjónvarpsþátt um liðinn stjórnmálaforingja um síðustu helgi í sjónvarpinu. Þar birtist á skjánum skjal sem sá stjórnmálaforingi, Jónas Jónsson frá Hriflu, hafði gefið út og hét ,,Nýr landsmálagrundvöllur``. Ég veit nú ekki hvort það er tilviljun að sá maður sem margir telja að sé einna líkastur Jónasi frá Hriflu af stjórnmálamönnum nútímans boðar oss nú ,,nýjan grundvöll`` af því kappi sem honum er lagið. Það er kannski tilviljun en ekki veit ég hvort samanburður ráðherrans á sjálfum sér og þeim ráðherra sem lagði síðast fram frv. til fjáraukalaga, Magnúsi Jónssyni, er nær lagi en samanburðurinn á hæstv. fjmrh. og Jónasi frá Hriflu, en ég skal láta það liggja á milli hluta. Hvað sem síðar kann að verða, þá er hæstv. núv. fjmrh. ekki orðinn sá hrópandi í eyðimörkinni eins og hann lýsti Jónasi frá Hriflu í viðtali sem við hann var í þeim sjónvarpsþætti sem ég nefndi, en hugsanlega er ekki öll nótt úti enn í þeim efnum fyrir hæstv. fjmrh. Ég hafði hugsað mér, herra forseti, að nefna nokkur fleiri atriði úr því frv. sem hér liggur fyrir til fjáraukalaga og er hér til umræðu, en skal þó vera stuttorður um það efni, enda gerði hv. 2. þm. Norðurl. v. ítarlega grein fyrir ýmsu því sem þar er ábótavant. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þegar svona verk er unnið á nýjan leik, þá koma ýmsar leiðir til greina varðandi uppsetningu og frágang. Ég skal ekki vera með neina smámunasemi í þeim efnum og geri mér alveg ljóst að þar kunna að vera skiptar skoðanir um frágang mála og treysti hv. fjvn. til þess að gera þar uppsetningarbreytingar ef hún telur ástæðu til. En ég tek hins vegar undir það að það er eitt og annað hér sem er ruglingslegt og sem mætti færa til betri vegar en það skiptir ekki höfuðmáli að mínum dómi. Reyndar eru smávægilegar reikningsvillur að mér sýnist á stöku stað í frv. en þær má eflaust laga. Þannig er t.d. á bls. 3, þegar fjallað er um forsrn., gert ráð fyrir því að liðirnir Aðalskrifstofa og Eignakaup séu 8 millj. 270 þús. en skv. skýringum á bls. 17 er hér um að ræða fjárveitingu vegna tilkomu umhverfisráðuneytis og vegna rekstrar á skrifstofu ráðherra Hagstofu Íslands. Þar er talan sögð vera 8 millj. 290 þús. Þarna munar heilum 20 þúsundum sem ég ætla ekki að gera hér að sérstöku umtalsefni. En það hefur komið fram að samhliða þessu frv. hefur fjmrh. lagt fram í Ed. Alþingis frv. til lánsfjárlaga þar sem gert er ráð fyrir auknum lántökuheimildum upp á 7 milljarða kr. Auðvitað er samræmi hér á milli og fjárlagahallinn er mun meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum, þ.e. 600 millj. kr. afgangur hefur breyst í a.m.k. 5,5 milljarða kr. halla og það þarf að fá heimildir til þess að taka lán fyrir þessum mismun og ríflega það reyndar. En í greinargerð með frv. til fjáraukalaga er talað um hversu vel lánsfjáröflun ríkissjóðs hafi gengið. Það sé búið að selja hrein reiðinnar býsn af spariskírteinum og það sé búið að selja ríkisvíxla fyrir, að mér skilst, 4 milljarða kr. umfram innlausn. Það er út af fyrir sig ágætt þegar vel gengur að selja skuldabréf og víxla ríkissjóðs því að það er þörf á því að hafa markað fyrir þessi bréf þannig að hann skili árangri og þar séu virk viðskipti. Hins vegar kemur hvergi fram, hvorki hér né minnist ég þess að hafa heyrt fjmrh. tala um það á öðrum vettvangi, á hvaða kjörum hann býður kaupendum þessara víxla þá til sölu. Ég hef reyndar lagt fram formlega fyrirspurn um það efni til ráðherrans sem ég vænti að hann svari skriflega innan tíðar, en þar munu vera á ferðinni einhverjir hæstu vextir á skammtíma pappírum sem nokkur völ er á hér, enda munu bankar og fjármálaaðilar ýmsir vera gráðugir í að kaupa þessa víxla sem jafnframt setja ákveðinn grunn að öðrum viðskiptum með verðbréf í landinu eins og reyndar er ekki óeðlilegt. Ég held að það væri forvitnilegt ef ráðherra mundi upplýsa okkur um það áður en hann skilar hinu formlega svari við þessari fsp. hverjir þessir vextir eru um þessar mundir, þ.e. raunvextirnir. Ég hygg að það mundi koma mörgum aðilum á óvart með hvaða hætti ríkissjóður setur þar grunn fyrir hið almenna vaxtastig í landinu. Hins vegar er það jafnframt þannig þegar við erum að tala um vexti ríkissjóðs, að þó að lántakan gangi vel og það sé ánægjulegt í sjálfu sér, þá hafa þessar lántökur auðvitað í för með sér frekari vaxtabyrði fyrir ríkissjóð í framtíðinni. Og eitt af því sem veldur áhyggjum, þegar þessi mál eru skoðuð í samhengi, er sú þróun sem orðið hefur á vaxtagreiðslum ríkissjóðs og það sem við blasir í þeim efnum því að auðvitað getur ríkissjóður ekki komist undan því að greiða þá fjármuni sem hann hefur skuldbundið sig til að greiða þeim sem veitt hafa honum lán. Þetta er annar hlutur sem er nátengdur því umræðuefni sem hv. formaður fjvn. og hv. 2. þm. Vestf. gerðu hér að umtalsefni og snertir ríkisbúskapinn á breiðum grundvelli og þá miklu þenslu sem orðið hefur í útgjöldum ríkissjóðs, þá miklu raunverulega aukningu ríkisútgjalda sem virðist innbyggð í útgjaldauppbygginguna og sem verður að stoppa ef menn ætla sér að ná tökum á þessum málum í framtíðinni. Þar heyrist mér að tveir síðustu ræðumenn séu sama sinnis og má mikið vera ef ég hef ekki einhvern tíma heyrt hæstv. fjmrh. sjálfan taka undir nauðsyn þess að ná utan um þessi útgjöld ríkissjóðs þannig að það verði spornað við þessari sjálfvirku þenslu sem þar er innbyggð. Það verður að vísu ekki gert nema að litlu leyti með formbreytingum, með því að breyta forminu á meðferð aukafjárveitinga og afgreiðslu fjáraukalaga.

Það hjálpar til.

En það hjálpar til, það er rétt, ég tek undir það, hæstv. ráðherra. Slíkar breytingar geta skipt einhverju máli og auðvitað er engin von um árangur ef hinn formlegi rammi utan um útgjöld og ákvarðanir þeim tengdar er í molum, ef ekkert sérstakt formlegt ákvarðanaferli er til fyrir slíkar ákvarðanir. Og það verður því miður að segjast að á undanförnum árum og áratugum hafa þróast ákveðnar venjur varðandi veitingu fjármagns umfram fjárlagaheimildir, um greiðslur umfram heimildir fjárlaga sem eru auðvitað ekkert annað en sóðaskapur og ósiður af versta tagi og þar að auki bæði óþingræðislegar og óeðlilegar gagnvart fjárveitingavaldinu, þ.e. Alþingi. Um þetta hafa menn nú rætt og ritað töluvert mál og við hv. þm. Pálmi Jónsson fluttum um þetta efni frv. á síðasta þingi sem hefur ekki verið endurflutt enn sem komið er vegna þess að það mun von á frv. um svipað efni frá hv. fjvn. og ástæðulaust annað en slíkt mál sé flutt í fullkominni samstöðu allra stjórnmálaflokka sem aðild eiga að fjvn. En auðvitað er mál að linni í þessu efni og að því marki sem fjmrh. hefur spornað gegn vinnubrögðum af þessu tagi og greiðslum umfram heimildir fjárlaga á hann auðvitað lof skilið. En þetta frv. til fjáraukalaga ber það með sér að hann hefur valið og hafnað í því efni. Hann hefur t.d. valið að bíða þessara fjáraukalaga áður en hann innir af hendi greiðslur til landbúnaðarins, en hann sá enga ástæðu til þess að bíða ákvörðunar Alþingis um það hvort hann veitti fyrirtækinu Silfurstjörnunni 3,3 millj. kr. aukafjárveitingu. Sú ákvörðun hefur greinilega verið svo brýn að hún mátti ekki bíða ákvörðunar Alþingis og þeir aðilar sem þar áttu hlut að máli gátu ekki beðið eftir þeim fjármunum eða útvegað sér skammtímafyrirgreiðslu þar til ákvörðun Alþingis lægi fyrir. Það er greinilega ekki sama hver á í hlut, virðulegur ráðherra, þegar fjallað er um það hvort fjárveitingar eru látnar bíða ákvörðunar Alþingis eða hvort ráðherrann tekur ákvarðanir með þeim hætti sem hér er um að ræða og hafa reyndar tíðkast um langt árabil, því miður. Þannig að fjmrh. er nú ekki hvítþveginn í þessum efnum, því fer fjarri, og getur reyndar ekki hælt sér af því hér á Alþingi að hafa ekki tekið ákvarðanir um greiðslur úr ríkissjóði umfram heimildir fjárlaga. Ég mundi fagna því mjög og vona að það styttist í það að hér á Alþingi standi upp fjmrh. sem getur stært sig af því að hafa ekki innt af hendi slíkar greiðslur úr ríkissjóði. Við skulum reyna að ná saman um að bæta vinnubrögðin þannig að það styttist í þá tíð að enginn fjmrh. leyfi sér slík útgjöld eða heimili slíkar greiðslur. Það er sem sagt greinilegt að hæstv. ráðherra hefur ekki haft samræmi á því hvort hann innti greiðslur af hendi fyrir framlagningu þessa frv. eða hvort hann bíður með þær þar til ákvörðun Alþingis liggur fyrir. En það er ekki nóg með það, vegna þess að það er ljóst að í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir útgjöldum í samræmi við allar þær ákvarðanir og allar þær yfirlýsingar sem ríkisstjórn eða einstakir ráðherrar hafa gefið og í því sambandi nægir að minna á Lánasjóð ísl. námsmanna. Skv. þessu frv. er gert ráð fyrir 180 millj. kr. sem verðlagsuppfærslu handa sjóðnum. Það er hins vegar ljóst og hefur komið fram, bæði hér á Alþingi og annars staðar, að ef sjóðurinn á að standa við þær skuldbindingar sem hæstv. núv. menntmrh. hefur bundið honum, þá vantar þarna a.m.k. 100 millj. til viðbótar. Ber þá að skilja þetta frv. svo að hæstv. fjmrh. ætlist ekki til þess að þær 100 millj. verði inntar af hendi, að þær 100 millj. verði greiddar í samræmi við stefnu menntmrh.? Eða er ætlast til þess að fjvn. bæti þarna um betur, eða hver er ætlunin varðandi þennan eina þátt sem ég hef nefnt? Það kennir óneitanlega ýmissa forvitnilegra grasa í frv. Það kemur til að mynda fram að kostnaðurinn við hið sérstaka innheimtuátak hæstv. fjmrh. á þessu ári, sem menn hafa gert hér að umtalsefni, hefur að því er virðist verið 25 millj. kr. Innheimtuátakið í sumar hefur kostað ríkissjóð 25 millj. kr. Þetta innheimtuátak hefur út af fyrir sig ekki verið gagnrýnt sem slíkt, heldur hefur verið gagnrýnt með hvaða hætti fjmrh. mismunaði fyrirtækjum við þær innheimtuaðgerðir og skal ég ekki fjalla frekar um það, en bendi hins vegar á hvað þetta átak hefur kostað þó auðvitað hafi það skilað meiri peningum en nemur kostnaðinum. Mig minnir að fjmrh. hafi farið með einhverjar tölur um það efni, en þó að innheimta hafi batnað er ekki þar með sagt að það sé allt vegna átaksins því að auðvitað voru þetta útistandandi kröfur sem áttu að innheimtast að réttu lagi þó að ekki hafi verið farið í sérstakar aðgerðir til þess í því skyni. Ég ætla ekki, herra forseti, að segja mikið meira um frv. að svo stöddu. Ég vil hins vegar benda á, og sérstaklega benda hv. 1. þm. Vesturl. og varaformanni fjvn. á það, að í frv. segir að gert sé ráð fyrir 500 millj. kr. lækkun á framlagi ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins á þessu ári. Þetta er liður í þeim lækkunum gjalda sem ríkisstjórnin hefur ákveðið og er nú að bera undir þingið. Þetta vildi ég sérstaklega benda næsta ræðumanni á, vegna þess að ég veit að hv. 1. þm. Vesturl. er næstur á mælendaskrá, og væri forvitnilegt að heyra hvað hann hefur um þetta atriði að segja, en óneitanlega er það nýmæli, þegar í hlut á ríkisstjórn sem kennir sig við jafnrétti og félagshyggju, að skornir séu niður fjármunir til húsbyggingarsjóðanna svo nemur mörg hundruð millj. kr. Ég vil að lokum, herra forseti, aðeins mótmæla því sem hv. formaður fjvn. sagði hér áðan, þegar hann var að snúa út úr ummælum fyrrv. menntmrh. um vígslu Listasafnsins, og láta það koma fram að þeim ummælum er mótmælt sem útúrsnúningi og rangfærslu. Hins vegar mætti hv. formaður fjvn. gjarnan huga að því í starfi sínu á næstunni við meðferð þessa frv. með hvaða hætti hæstv. Alþingi sjálft hefur farið með hans eigin ummæli og skýringar við fjárlög yfirstandandi árs. Þannig er nefnilega, virðulegi forseti, að það hefur jafnan verið litið svo á að framsaga formanns fjvn. með frv. til fjárlaga væri mikilvægt lögskýringargagn þegar á þyrfti að halda við túlkun á fjárlögum og umdeilanlegum atriðum í sambandi við fjárveitingar í fjárlögum. Þess vegna hefur formaður fjvn. jafnan flutt mjög ítarlega framsöguræðu fyrir hönd nefndarinnar við 2. og 3. umr. um fjárlög og útskýrt nákvæmlega hvað lægi á bak við hvern einasta lið sem nefndin gerir tillögu um. Núv. formaður fjvn. er engin undantekning í því efni og hefur lagt sig fram um að útskýra af mikilli nákvæmni og mjög vandlega og vel hvað fjvn. hefur haft í huga við hvern einstakan lið sem nefndin hefur fjallað um og gerir tillögur um. Nú hefur hins vegar hæstv. Alþingi sjálft gert formann fjvn. ómerkan orða sinna að því er varðar ráðstöfun á fjármunum sem í núv. fjárlögum eru ætlaðir til þess að kosta för alþingismanna á þing Sameinuðu þjóðanna. Í fjárlögum þessa árs er tekinn upp sérstakur nýr liður sem heitir ,,Kynnisferð alþingismanna á þing Sameinuðu þjóðanna``. Áður var það svo að utanrrn. kostaði ferðir þingmanna á þing Sameinuðu þjóðanna og menn voru þar jafnvel í eins konar erindrekstri á vegum ráðuneytisins. Þessu var breytt og nú er þetta sérstakur liður sem Alþingi kostar sjálft. Til útskýringar þessum lið lét hv. formaður fjvn. það koma séstaklega fram og ítrekaði það oftar en einu sinni í ræðu sinni að hér eftir yrðu það eingöngu alþingismenn sem sæktu þing Sameinuðu þjóðanna vegna þess að það væru ekki heimildir til þess að kosta ferðir annarra af lið sem þessum. Og hann lét það koma mjög ákveðið fram að þarna yrði sem sé eingöngu um alþingismenn að ræða, fulltrúa allra þingflokkanna, og ef þannig stæði á að einhver þingflokkur gæti ekki sent mann úr sínum röðum eða aðstæður væru þannig að þingmaður úr tilteknum þingflokki hefði ekki kost á því að fara þyrftu forsetar þingsins að taka sérstaka ákvörðun um það hvort í staðinn færi þá þingmaður úr öðrum þingflokki eða hvort enginn færi í stað þess þingmanns sem hefði forfallast eða gæti ekki farið. Ég hygg, virðulegi forseti, að ekki sé hægt að komast skýrar að orði um ákveðin atriði í þessu máli og ég hygg að hv. formaður fjvn. hafi alveg vitað hvað hann var að segja og sú fjvn. sem stóð á bak við þessa yfirlýsingu. Nú hefur það hins vegar gerst, eins og ég hygg að flestir þingmenn viti, að Alþingi sjálft hefur gengið fram fyrir skjöldu í þessu máli og gert formann nefndarinnar ómerkan orða sinna með því að senda aðila í þessum hópi á þing Sameinuðu þjóðanna sem ekki er þingmaður og er reyndar varaþingmaður fyrir þingmann úr öðrum stjórnmálaflokki eins og atvikin hafa orðið sem skiptir þó reyndar heldur ekki máli í þessu sambandi. Og mér er spurn, fyrst við erum að ræða hér frv. til fjáraukalaga og þá virðingu sem menn eiga að bera fyrir fjárlögum, hvað um alla hina sem eiga undir fjárveitingar til Alþingis að sækja og hefur verið úthlutað peningum af fjárlögum þegar Alþingi sjálft gengur fram fyrir skjöldu og hefur að engu þær skýringar og þær túlkanir sem fjvn. Alþingis og formaður hennar hafa gefið um einstaka fjárlagaliði? Hvaða fordæmi er hér verið að skapa? Hvað hyggst formaður fjvn. og hv. fjvn. gera í þessu efni? Ætlar nefndin að una þessu og sitja undir þessari lítilsvirðingu, sem ég vil kalla svo, sem henni hefur verið sýnd í þessu máli? Ætlar nefndin að gera það? Ætlar nefndin þá kannski að breyta þessu í sinni meðferð fyrir fjárlög næsta árs? Ætlar nefndin kannski að taka upp í frv. til fjáraukalaga núna sérstaka heimild til að kosta þessa breytingu þannig að viðkomandi liður verði ekki notaður til að greiða þetta, heldur einhver nýr liður? Eða ætlar nefndin að láta það á sig sannast að orð hennar og formanns hennar séu að engu höfð og það af Alþingi sjálfu? Þessu held ég að væri nær fyrir hv. formann fjvn. að huga að í stað þess að snúa út úr ummælum og rangtúlka ummæli fyrrv. menntmrh. eins og hann gerði hér áðan í ræðu sinni, ummæli sem viðhöfð voru þegar Listasafn Íslands tók í notkun nýbyggingu sína.

Hver voru ummælin?

Ég hef ekki ummælin skriflega undir höndum, en ég veit, vegna þess að ég man þau áreiðanlega jafnvel og hv. formaður fjvn., að þau voru ekki þau sem hann taldi þau vera, enda greip fyrrv. menntmrh. fram í og leiðrétti ræðumann þannig að ef eitthvað er á huldu í því efni getur hann snúið sér til þess manns sem þar talaði, sem hér er viðstaddur, og fengið þetta nákvæmlega upp gefið. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að lengja þessa umræðu. Ég tel að því er hina formlegu hlið málsins varðar að hér sé á ferðinni mjög jákvætt mál. Og ég tek undir það með mönnum að hæstv. fjmrh. á að því leyti til þakkir skildar fyrir að beita sér fyrir þessu. Ég tel hins vegar ýmsa efnislega galla á málinu og ég tel reyndar að formlega þurfi að ganga lengra í þessum efnum, í því að takmarka vald framkvæmdarvaldshafa til þess að greiða peninga úr ríkissjóði utan fjárlaga og það sé enn þá verulega mikið svigrúm og verulega mikil þörf fyrir umbætur í allri meðferð þessara mála og öllum starfsháttum sem að þeim snúa.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni að hér er á ferðinni ágætis mál, en mér finnst satt að segja eitt einkennilegt við það. Það er að hv. formaður fjvn. taldi hér að þessi ríkisstjórn ætti einhvern sérstakan heiður af því að þetta skuli líta hér dagsins ljós, og það kemur reyndar fram í máli fleiri manna sem styðja þessa hæstv. ríkisstjórn að þeir telja sér einhvern sérstakan heiður að þessu. Ég spyr: Hvað með skyldurnar? Væri ekki nær að spyrja að því? Mér finnst það frekar á lágu plani þegar menn telja sér það sérstakan heiður að virða stjórnarskrá landsins. Og manni finnst það svona frekar einkennilegt að það skuli ekki hafa verið gert í þessi 67 ár. Það finnst mér furðulegt. En forsaga þessa máls er sú, eins og ég upplýsti hæstv. fjmrh. um um daginn, að ég gerði athugasemdir við Ríkisendurskoðun í fyrra, fyrir meira en ári síðan, um það hvers vegna þessi fjáraukalög hefðu ekki verið lögð fram eða hvar þessar heimildir væru. Ríkisendurskoðun veit ég að ráðlagði hæstv. fjmrh. að leggja þetta fram og þannig fór þetta allt saman af stað. Það er nú sannleikurinn í málinu. Og ég tel mér engan sérstakan heiður að því. Ég tel hins vegar að þingmenn séu skyldugir að virða það drengskaparheit sem þeir hafa undirritað að stjórnarskrá landsins og ég hef nokkrum sinnum minnt á hér. Hæstv. fjmrh., sem telur þetta mikinn heiður fyrir sig, hefur undirritað þetta drengskaparheit líka. Ég verð að segja það að þær tölur sem koma hér fram í frv. til fjáraukalaga sýna að það verður halli á fjárlögum upp á 8 milljarða 152 millj. kr. Ég vil meina að þessi halli verði kannski meiri. Ég hefði óskað eftir því að hæstv. fjmrh. svaraði þessari spurningu: Hvað með neikvæða stöðu Verðjöfnunarsjóðs upp á 1 1 / 2 milljarð? Ég spurði hann að því hér í umræðum um fjárlögin um daginn. Það komu ekki nein svör við því. Er hægt að bóka þetta sem eign ríkissjóðs og sem tekjur hjá fiskvinnslunni? Ég vil meina að þetta eigi að færast til gjalda í ríkisreikningi og hæstv. fjmrh. er að ég best veit að hluta til sammála því sjálfur vegna þess að hann talaði um það við umræðu um fjárlögin í fyrra að hann ætlaði að nota hagnaðinn af fjárlögunum til þess að fylla upp í þetta gat ef ég man rétt. Sá hagnaður varð hins vegar ekki að 800 millj. kr. hagnaði eða tekjuafgangi heldur 8 milljarða halla eins og kunnugt er. Það hefur raunverulega engan tilgang að vera að skammast mikið út í fortíðina. Það er nær að huga að framtíðinni og ég vona að þessi breyting sem hér er orðin í meðferð þingsins varðandi fjármálastefnu ríkisvaldsins verði til góðs. Mér hefur að mörgu leyti fundist Alþingi frekar undirokað af framkvæmdarvaldinu og það er tími til kominn að það verði tekið svolítið í taumana í þeim málum og að þjóðþingið verði sjálfstæðara í vinnubrögðum og þetta getur orðið liður í því. Ég verð að segja að frv. hefði mátt líta fyrr dagsins ljós því að nú á það eftir að fara fyrir nefnd og koma síðan aftur þaðan, og hvað verður þá mikið eftir af árinu þegar það er komið? Verður þá ekki bara búið að eyða þessu öllu þegar búið er að samþykkja þetta? Þá er þetta að vísu aðeins í áttina, en þetta hefði mátt leggja fram strax í upphafi þings eins og búið var að fara fram á. Það vantar enn fremur fjáraukalögin fyrir 1988. Vill hæstv. fjmrh. vera svo vænn að svara því hvenær stendur til að leggja þau fram?

Alveg á næstunni.

Alveg á næstunni, segir hann. Þá fáum við að sjá hvernig síðasta ár kom út. En ég verð að segja það og ítreka það að Alþingi sem löggjafarsamkoma þjóðarinnar þarf að taka framkvæmdarvaldið fastari tökum í framtíðinni, bæði hvað snertir fjármál og ýmislegt fleira. Ég ætla að láta þau orð verða mín síðustu orð í þessari umræðu.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður mikið. Þær hafa verið mjög fróðlegar og stundum allmerkilegar í sjálfu sér. Ég get sagt eins og aðrir að ég fagna því að þessi háttur er orðinn að veruleika, að frv. til fjáraukalaga liggur hér frammi fyrir fjárlagaárið sem stendur yfir. Ég fagna því ekki síst vegna þess að ég hef bæði við fjárlagaumræður 1988 og 1989 lagt áherslu á að þetta kæmist í framkvæmd og hafði rótfasta skoðun um það að hér væri um mál að ræða sem yrði að fara að ná tökum á. Og þegar við skoðum málið í samhengi er það alveg ljóst að við höfum núna miklu, miklu meiri möguleika á að koma mjög ákveðinni skipan á meðferð fjármála ríkisins. Ég minni þar á að við höfum Ríkisendurskoðun sem starfar undir Alþingi og gildi hennar er örugglega þegar komið í ljós. Bara tilkoma Ríkisendurskoðunar á Alþingi, og þær skýrslur sem hún vinnur, veitir nú þegar jákvætt aðhald, að mínu mati, í ríkisgeiranum og það ekki síst í hinum ýmsu ríkisstofnunum, þannig að það er farið að taka tillit til þess. Það eru að sjálfsögðu alltaf hnökrar á meðferð þessara mála sem hafa komið í ljós, en aðalatriðið er að við höfum þarna möguleika til að fylgja fram þessum málum og með því að hæstv. fjmrh. hefur tekið þetta frumkvæði sem er í alla staði jákvætt, og væri hægt að halda langar ræður um það, að gefa út fjáraukalög fyrir gildandi ár, þá erum við að komast á rétta braut. Ég vil aðeins nefna það hér að það hefur komið í ljós núna síðustu dagana, þegar fjvn. er að fjalla um ríkisreikninginn fyrir árið 1988, með tilliti til hans og þau fjáraukalög sem væntanleg eru fyrir sl. ár, og þegar við skoðum þær fjárhæðir og meðferð mála á sl. ári, þá sjáum við auðvitað strax hversu jákvætt það hefði verið að hafa slíkar upplýsingar í höndunum við afgreiðslu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Ég er alveg sannfærður um það að þá hefði verið hægt í mörgum tilfellum að gera fjárlagafrv. fyrir 1989 raunhæfara en það varð miðað við þær upplýsingar sem koma fram um framkvæmd fjárlaga fyrir árið 1988. Það er auðvitað staðreynd að það að hafa þessi fjáraukalög eða frv. hér til meðferðar hefur auðvitað bein áhrif á afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1990, svo einfalt er málið. Ég vil taka það fram að það er mín skoðun að við eigum að afgreiða þetta frv. áður en við afgreiðum fjárlög fyrir árið 1990. Það er að mínu mati rökrétt og eðlileg afgreiðsla málsins. Það eru margir þættir í þessu frv. sem gefa beina vísbendingu um meðferð vissra mála á annan hátt en gert hefur verið áður, í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1990. Það er e.t.v. ástæðulaust fyrir mig að fara meira ofan í þetta frv. hér, þar sem það kemur til beinnar afgreiðslu inn í fjvn. og við munum að sjálfsögðu þar óska eftir ýmsum upplýsingum sem ég tel nauðsynlegt að gera og tek undir það sem hér hefur áður komið fram, sérstaklega frá formanni fjvn. og hv. 2. þm. Norðurl. v. Við þurfum að fá yfirlit um framkvæmdir fjárlaga skv. 6. gr. núgildandi fjárlaga. Það tel ég mjög eðlilegt og eins sundurliðun á ýmsum þáttum, bæði að því er varðar skattkerfisbreytingar og greiðsluhalla stofnana og geymdar fjárveitingar frá fyrra ári og eins um lækkun gjalda vegna fjárlaga í ár. Þar er um viðkvæmt mál að ræða sem mætti halda langt mál um. Út af fsp. hv. 17. þm. Reykv., í sambandi við húsnæðismálin, vil ég taka fram að ég ætla ekki að ræða þau hér. Það er ýmislegt sem mætti ræða út frá þeim þætti. Við vitum það að Húsnæðisstofnun hefur á næsta ári 13,2 milljarða frá lífeyrissjóðunum skv. öllum upplýsingum og sem yrði kannski meira, þannig að þar er um gífurlega mikið fjármagn að ræða. Hins vegar liggur það líka fyrir að Húsnæðisstofnunin hefur ekki afgreitt lán á yfirstandandi ári eins og lög og reglur gera ráð fyrir. Og það liggja líka fyrir upplýsingar um það að Húsnæðisstofnun hefur geymt inni á reikningi í Seðlabankanum, allt heila árið, alveg frá áramótum 1988--1989, upphæðir sem hafa leikið á bilinu frá 1 milljarði og upp í 2 milljarða og þannig haldið að sér höndum um eðlilega lánafyrirgreiðslu til fólks sem bíður og bíður eftir lánum og þar með hefði lánstíminn verið styttur svo um munar. Það er ástæðulaust að vera að tala um þetta hér, en ég get ekki stillt mig um að nefna það í leiðinni af því ég nefndi þennan málaflokk að það er dálítið undrunarefni hjá mér og fleirum að milliþinganefnd þingmanna úr öllum flokkum átti að skila greinargerð inn í Alþingi í byrjun þings í haust um áhrif nýrra þátta í húsnæðismálum, þ.e. húsbréfanna, hvaða áhrif þau hefðu á fjármálakerfið og þenslu o.s.frv. í þjóðfélaginu og hvort þingmenn væru sammála um það að láta lögin taka gildi 15. nóv. nk., eða gera einhverjar aðrar ráðstafanir. Ekki eitt einasta orð hefur komið fram frá þessari sameiginlegu þingnefnd þingflokkanna og þegar maður spyr viðkomandi menn um niðurstöðuna þá veit enginn neitt. Þó þetta sé utan fjárlaga getur það þó haft áhrif á fjárlög. Þetta er eitt dæmi um það hvernig þingmenn hunsa gjörsamlega ákvæði sem búið er að taka ákvörðun um við samþykkt ákveðinna laga. Ég ætla nú bara að segja það hér í leiðinni af því að hér hafa verið haldnar mjög merkar ræður um þensluauka í meðferð ríkisfjármála o.s.frv., að það er eitt sem menn hafa ekki nefnt sem ég tel ástæðu til að nefna, að fjárlög eftir fjárlög hefur fyrsta atriði í 6. gr. fjárlaga verið á þá leið að þar hefur alltaf staðið að ríkisstjórninni sé heimilt að breyta fjárhæðum tekju- og gjaldamegin, ef lög verða staðfest frá Alþingi sem hafi í för með sér tekjur eða útgjöld fyrir ríkissjóð. Ætli það hafi nokkurn tímann verið skilgreint, það væri kannski ástæða til að fara að skoða það nánar, einmitt þegar við erum að komast á þetta framfarastig að vita allt um fjárlagaárið, það væri ástæða til að fara að skoða það, það væri fróðlegt, hversu samþykktir sem eru gerðar hér á Alþingi, lagasamþykktir og ýmis kostnaðarauki fyrir ríkið, er fyrirferðarmikið í fjárlögum yfirstandandi árs, það sem kemur eftir að fjárlög eru samþykkt. Ég held að þetta hafi aldrei verið tekið til meðferðar. Mér datt það í hug undir ræðu formanns fjvn. áðan að það væri kannski ástæða til að taka ýmis svona atriði inn í þegar við förum að skoða þensluvalda í fjárlagagerðinni. Og ég verð að segja það líka að við verðum að skoða þá í leiðinni hvað af þessum framkvæmdum við getum verið sammála um og hvað ekki, af því hann minntist á útgjalda- eða þensluþáttinn í heilbrigðiskerfinu sem ekki skilaði neinu jákvæðu. Ég verð nú að segja það alveg eins og er að ég get ekki tekið undir þetta að öllu leyti, vegna þess að framfarir á sviði heilbrigðismála hafa verið mjög örar hér hjá okkur á Íslandi og ég held að það séu allir sammála um að það er ekki of gott fyrir íslenska þjóð að eiga mjög mikið öryggi og það besta sem völ er á á þessu sviði. Ég nefni þar nýjar heilsugæslustöðvar, ný sjúkrahús o.s.frv., sem öll kosta náttúrlega mikið fjármagn en enn þá meira í rekstrinum sem hlýtur þá að koma sjálfkrafa inn í ríkiskerfið. Þetta eru allt atriði sem við þurfum að sjálfsögðu að skoða niður í kjölinn. Ég vil einnig undirstrika það, sem kom raunar fram hjá hæstv. fjmrh., að það er þegar farið að bera árangur, við getum ekki neitað því, sú viðleitni í sambandi við hið sjálfvirka þenslukerfi í ríkiskerfinu, þó það séu nú ljót orð, að taka upp aðhald í launakerfinu t.d. með því að setja upp sérstakt launakerfi sem er tölvusett og þar með hægt að meðhöndla hvern einstakling nákvæmlega, hvort hann er raunverulega rétt settur í launakerfi ríkisins eða ekki og hvernig þessi þensla er. Ég er í engum vafa um að þetta á eftir að skila sér ef rétt er á haldið, og mér finnst að fjmrn. og hagsýslan séu á réttri leið hvað þetta varðar. Virðulegur forseti. Ég skal standa við það að hafa ekki hér langt mál um. Ég vil aðeins nefna eitt atriði sem snerti mig í ræðu hæstv. fjmrh. Það var í sambandi við landbúnaðarmálin. Hann sagði eitthvað á þá leið að greiðslur í sambandi við jarðræktarframlög og búfjárræktarframlög væru í samræmi við heimild í lánsfjárlögum. Ég hefði gjarnan viljað að það hefði komið fram í þessum fjáraukalögum, eða þá í lánsfjárlögum sem nú eru einnig til meðferðar, að það hefði komið skýrt fram hvernig fjmrh. ætlar að nýta þessa heimild lánsfjárlaga, þ.e. að gera upp við bændur og búnaðarsambönd það sem þau eiga skv. eldri lögum, jarðræktarlögum og búfjárræktarlögum, og heimild er fyrir í lánsfjárlögum fyrir árið 1989, að semja um uppgjör á. Ég held að við verðum að fá þarna hrein skil svo við þurfum ekki sífellt að vera að draga þetta á eftir okkur, náttúrlega öllum til tjóns. Ég hefði viljað að þarna hefði verið svolítið skýrar að orði komist og við fengjum að vita hvar málið stendur í augnablikinu. Eins og ég segi þá ætla ég ekki að fara ofan í ýmsa liði, ég tel að sjálfsögðu að við þurfum að skoða ýmislegt hér um og ég get tekið undir það sem kom fram hjá einum hv. ræðumanni að það kemur í ljós í hinum mörgu safnliðum sem eru í fjárlagafrv., þar sem fjvn. ákvað að hafa nokkuð stórar fjárhæðir óskiptar fyrir viðkomandi ráðuneyti, að viðkomandi ráðuneyti hafa samt sem áður þurft að fá aukafjárveitingar merkt undir sömu liði án þess að vitað sé hvernig þessi óskipti liður, sem var einhvers staðar, t.d. í menntmrn. um 25--30 millj. Ég held því að það sé rétt krafa sem fjvn. mun auðvitað fylgja eftir að fá hreinar upplýsingar um þetta atriði. Ég vil svo að lokum aðeins endurtaka það, sem hér hafa margir sagt, að ég tel að þetta séu tímamót og fjmrh. á vissulega heiður skilið fyrir að hafa komið þessu í verk eins og margir hafa gert kröfu til á undanförnum árum.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessa ræðu mikið enda ekki þekktur fyrir það að halda langar ræður. Ég vil kannski koma strax inn á það sem hv. síðasti ræðumaður fjallaði lítillega um, það var 6. greinin, og taka undir þá skoðun sem kom fram hjá fjmrh. að hún ætti helst sem allra fyrst að heyra sögunni til og að við ættum hér að hafa það sem kallast rammafjárlög. Þessu er ég mjög sammála en tel hins vegar að þá beri að gæta að því að fjárveitingar til ráðuneyta og þeirra stofnana sem fá fjárveitingar innan slíkra fjárlaga verði þá nógu rúmar til þess að mæta áföllum. Hins vegar er það mín skoðun að verði um meiri háttar útgjöld að ræða sem ríkið þarf að standa fyrir, þá á skilyrðislaust að kalla þing saman og láta það taka ákvörðun um það mál. Og það hlýtur að mega gera það með skjótum hætti. Ég vil nú, eins og aðrir, svona í upphafi fá að þakka sérstaklega tveimur aðilum fyrir það að hér er lagt fram frv. til fjáraukalaga, þó ég persónulega hefði viljað sjá það aðeins fyrr á ferðinni og helst á fyrstu dögum þingsins. Þá vil ég náttúrlega þakka hæstv. fjmrh. fyrir það og tel að þetta sé vissulega skref í rétta átt. Og ég leyfi mér líka að þakka hv. þm. Kristni Péturssyni, sem hefur einarðlega unnið að þessu máli og vissulega hlýtur að eiga sinn skerf í því að það er komið þó þetta langt. Á síðasta þingi mælti hæstv. fjmrh. fyrir sínum fjárlögum eins og lög gera ráð fyrir og var nokkuð stoltur af þó hann yrði nú að lækka tekjuafganginn niður í 600 millj. En eins og hv. þm. Geir H. Haarde fór hér yfir þá rökstuddi hann það, eftir því sem nú hefur komið í ljós, með afar veikum rökum. Það vita allir hvernig fór. Það er áætlað að nú verði halli á ríkissjóði sennilega á milli 5 og 6 milljarðar. Útgjöld ríkissjóðs hafa gjörsamlega farið úr böndum. Þannig eru útgjöld umfram fjárlög núna 8,2 milljarðar má segja, og þætti saga til næsta bæjar í almennum atvinnurekstri eða innan stofnana ríkisins ef eitthvað viðlíka ætti sér stað þar. Það er auðvitað réttmæt spurning að spyrja hvers lags fjármálastjórn þetta er eiginlega. Í öllum venjulegum fyrirtækjum væri slíkur fjármálastjóri fyrir löngu fokinn. Það væri fyrir löngu búið að reka hann, enda ætti þessi umræða miklu frekar að standa um það hvort fjmrh. á að sitja áfram eða ekki. Fjmrh. sem leggur á 7 milljarða nýja skatta sl. ár, fjmrh. sem ætlar að skila ríkissjóði með 600 millj. kr. tekjuafgangi en kemur svo hér á fyrstu dögum þingsins með halla, í dag, upp á rúmlega 5 milljarða, hvað sem þeir verða þegar árið er úti. Með umframútgjöld upp á 8,2 milljarða. Það hlýtur að vera spurning: Á svona maður virkilega að vera í þeirri trúnaðarstöðu að fara með fjármál ríkisins? Ég segi alveg hiklaust nei. Svona maður á alls ekki að fara með þau. Og hvað kostar það hinn almenna skattborgara í landinu að hafa slíka fjármálastjórn? Stórfé --- og er hann nú ekki of vel settur þessa dagana. Þetta plagg sem hér liggur fyrir er afar óskýrt plagg. Það er mikið um fyrirsagnir en lítið um skýringar. Það kemur ekki fram hvað er greitt og hvað er ógreitt. Það er frumskilyrði að slíkar upplýsingar liggi fyrir. Það er líka skilyrði, eins og ég hygg að hafi komið fram hjá hv. þm. Pálma Jónssyni, að það þarf að liggja hér listi frammi yfir aukafjárveitingar. Það er athyglisvert þegar maður flettir þessu frv. að þar kemur margoft fram að útgjöld séu vegna kjarasamninga. Ég minnist viðbragða hæstv. fjmrh. eftir að þeir samningar voru afstaðnir þar sem hann sagði að þeir rúmuðust innan ramma fjárlaga. Ég fæ ekki séð að þau orð hafi verið sönn. Það er ekki nokkur einasta leið, bara við það að lesa þetta plagg hér, að ímynda sér að fjmrh. hafi í rauninni haldið að kjarasamningarnir væru innan ramma fjárlaga. Nú kemur hæstv. fjmrh. hingað í þingið með þó þetta ágæta frumkvæði og biður þingið að leggja blessun sína yfir það. Hann kemur með skottið á milli lappanna vegna þess að hann missti gjörsamlega stjórn á fjármálum ríkisins. Og nú kemur hann og biður þingið og þingmenn að taka ábyrgð á þessu með sér. Auðvitað ber fjmrh. fyrst og fremst, og náttúrlega ríkisstjórnin í heild, ábyrgð á þessu. Þegar maður flettir yfir þetta eru fjölmargir punktar sem má svona hnippa í. Ég ætla nú ekki að fara í þá marga. Mig langar samt að spyrja, af því hér er nú farið víða ofan í jafnvel smæstu liði þó það sé ekki alltaf brotið upp eins og ég kom hér inn á áðan, hvar er t.d. gert ráð fyrir danska sérfræðingnum hans hæstv. hagstofuráðherra? Einhver hlýtur ferðakostnaðurinn að vera fyrir hann. Ég hefði haldið að hann þyrfti að vera þarna inni alveg eins og hér einhvers staðar í plagginu er farið fram á heimild til að greiða fyrir barneignarorlof eða eitthvað slíkt, ekki man ég nú nákvæmlega orðið á því, en ég hygg að ráðherra viti alveg hvað ég er að fara.  Ég, eins og hv. þm. Geir Haarde, rak strax augun í það að það er reikningsskekkja undir liðnum Forsætisráðuneytið 01 sem munar eitthvað um 20 þús. kr. sem í sjálfu sér er ekki neitt og við skulum vona að það verði þá fært á tekjumegin. Ég hlýt hins vegar að vona að slíkar reikningsskekkjur séu ekki víða í frv. því að þá væri varlegt að treysta því. En þegar því er flett kemur náttúrlega ýmislegt athyglisvert í ljós. Á bls. 9 er talað um 4,8 milljarða rekstrarhalla á ríkissjóði í lok þessa árs. Það er þegar ljóst með framlagningu þessa frv. að þetta er röng tala. Það kemur fram hér í einföldu reikningsdæmi. Það sem gerir þm. verulega erfitt fyrir er það að meginhluta þeirra fjárveitinga sem farið er fram á hér er búið að ákveða og verður í sjálfu sér ekki breytt og hitt að þm. vita ekki hvað hefur verið greitt og hvað er ógreitt. Hér kemur fram á bls. 15 undir kaflanum Magnbreytingar vegna samninga, sem mér þótti nokkuð athyglisvert, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þyngst vegur 520 millj. kr. aukin fjárhæð til útflutningsbóta en óhjákvæmilegt reynist að flytja út meira magn kindakjöts en áætlað var.`` Það sem ég rak augun í þarna var að það skyldi vera svona óhjákvæmilegt að flytja út. Ég fyrir mitt leyti er mjög inni á því að við eigum að setja kraft í okkar útflutning og sérstaklega á landbúnaðarafurðum þó að það sé því miður ekki stjórnarstefnan í dag. Að vísu kom hæstv. hagstofuráðherra inn á það í sinni ræðu um daginn að hann vildi setja kraft í útflutning á þessum vörum. En hér er þetta sett fram sem einhver afsökun, að því miður urðum við að fara að flytja út. Aðeins neðar er komið inn á það en þar segir, með leyfi forseta,: ,,Áætlað er að greiðslur ríkissjóðs vegna ríkisábyrgða á launum einstaklinga hjá gjaldþrota fyrirtækjum muni nema um 185 millj. kr. umfram fjárlög.`` Þarna tel ég að stjórnarstefnan komi mjög glögglega og skýrt í ljós. Gjaldþrot fara hér sívaxandi eins og allir vita og það er upplýst nú nýlega í umræðu hér á þingi að að mati forsrh. á verslun og þjónusta sennilega í hvað mestum erfiðleikum. Þar er fólk vissulega að missa vinnu og fyrirtæki að fara á hausinn, verða gjaldþrota í gríð og erg. Og það birtist hér svart á hvítu í frv. Síðan er hérna á bls. 17 hluti af reikningnum frá Borgfl. um stofnun umhverfisráðuneytis upp á 8,3 millj. Það er kannski ekki mjög há tala, enda sagði ég það hér í þinginu sl. vetur þegar við vorum að segja skilið við þann flokk að það stæði ekki hátt verð á þeirra verðmiða. Ég hef nú ekki setið undir þessum umræðum í allan dag. Ég veit ekki hvort einhver minntist á þátt Helenar Caldicott, en ég get ekki látið hjá líða að koma aðeins inn á það. Hér er farið fram á heimild til að styrkja hóp kvenna sem stóðu fyrir komu þessarar merku konu, Helenar Caldicott. Samkvæmt því sem hér er útlistað, þá er beðið um það sem kallað er gjarnan á mjög slæmri íslensku ,,blanko`` ávísun. Hér kemur engin upphæð fram, heldur aðeins farið fram á heimild til að styrkja þennan hóp kvenna. Það kemur ekki fram hér, hæstv. ráðherra. Ég leyfi mér náttúrlega að spyrja: Get ég átt von á styrk ef ég fengi t.d. Margaret Thatcher til þess að koma hér upp og ræða við okkur ögn, ég tel að Frjálslyndir hægrimenn hafi mjög gott af því. Ég minni þá þingheim á það að Helen Caldicott viðhafði þau orð um Margréti Thatcher að hún væri ekki kvenmaður þannig að það hlýtur að vera mjög forvitnilegt að fá að líta þennan furðugrip augum.

Þetta er nr. 999 192 bls. 4 í frv.

500 þús. kr.?

100 þús. kr.

Þá er það upplýst að þessi styrkur sem þarna er verið að óska eftir heimild til er upp á 100 þús. kr. Ég gagnrýni líka að styrkja UNIFEM, sem er hjálparstarf Sameinuðu þjóðanna fyrir konur í þróunarlöndum, um 620 þús. kr. Ég er alveg sammála því að styrkja þróunarlönd, en ég sé ekki ástæðu til að styrkja konur þar sérstaklega og þetta lét ég reyndar koma í ljós þegar þeirra ágæti fulltrúi var hér að ræða við okkur. Það er búið að koma inn á þær 3,3 millj. sem veittar voru til Silfurstjörnunnar eða veittar voru til hv. þm. Stefáns Valgeirssonar. Ég hefði nú talið að hann væri orðinn brátt fullmettur úr opinberum sjóðum og vona að þetta verði lokaframlagið í þá áttina. Hæstv. forseti. Mér fannst líka allfurðulega til orða tekið hér á bls. 19 undir kaflanum 07 Félagsmálaráðuneyti, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Vegna aðalskrifstofu er farið fram á 700 þús. kr. til greiðslu á launum starfsmanna á vinnumálaskrifstofu vegna mikils álags við afgreiðslu á launum vegna gjaldþrota.`` Nú skil ég vel að það þurfi að greiða fyrir aukna yfirvinnu, það þurfi að greiða fyrir helgidagavinnu eða eitthvað slíkt. En að þurfa að fara að greiða fyrir aukið álag sem væntanlega er innan venjulegs vinnutíma, ég næ því ekki alveg. Ég óska nú hreinlega skýringar á því. Fáum við þm. kannski hærri laun fyrir aukið álag? Ég hef ekki orðið var við það. Ég hef hvergi orðið var við þetta í almenna launageiranum. Ef þetta þýðir hins vegar aukin vinna, ef þetta þýðir eftirvinna, næturvinna eða eitthvað slíkt, þá skil ég þetta. Það kemur á bls. 21 svona áframhald á reikningi Borgaraflokksins til ríkisstjórnarinnar þar sem farið er fram á 1,7 millj. kr. vegna nýrrar stöðuheimildar vegna Hagstofu Íslands. Ég veit nú ekki við hvern þarna er átt. Ég hygg að aðstoðarmaður hagstofuráðherra sé líka framkvæmdastjóri þess flokks og það er spurning hvort þarna sé átt við hann og hvort nú sé nýr Trausti fæddur.

Ef þm. hefði lesið frv., þá sæi hann að þetta er vegna útreikninga á launavísitölunni.

Ég hef lesið það hér, hæstv. fjmrh., það stendur ekkert nafn við það, hver á að annast það verkefni, hvort það er Dani eða Íslendingur, það hef ég ekki hugmynd um.

Það er starfsmaður Hagstofunnar.

Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. Ég skal endurtaka það að ég fagna því nýja skrefi sem er stigið með framlagningu slíks frv. Ég óska þess hins vegar að það væri fyrr á ferðinni og hendur þm. væru ekki eins bundnar í framtíðinni eins og þær eru í þessu tilfelli í dag.

Sighvatur Björgvinsson Virðulegi forseti. Ég ætla að svara einni fsp. sem til mín var beint út af sérstöku atriði hér af hv. 17. þm. Reykv. Í fyrra tók utanrrn. þá ákvörðun að tilkynna Alþingi að það mundi ekki lengur greiða kostnað við þátttöku fulltrúa þingflokkanna á þingi Sameinuðu þjóðanna. Fyrir 3. umr. fjárlaga sem fram fór 5. jan. 1989 varð því að taka afstöðu til þess hvort ætti að fella niður þátttöku fulltrúa þingflokkanna á þingi Sameinuðu þjóðanna eða hvort leggja bæri til að það yrði tekið inn á kostnað vegna Alþingis. Niðurstaðan varð sú að fjvn. flutti sérstaka tillögu þar um á þskj. 395, að tekið yrði upp sérstakt viðfangsefni á vegum Alþingis er fengi númerið 136 og héti, virðulegi forseti, Þátttaka alþingismanna í allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Þetta var með ráðum gert, virðulegi forseti, vegna þess að um leið og mér var falið að mæla fyrir tillögunni svohljóðandi frá fjvn., þá var mér falið að útskýra tillögugerðina fyrir Alþingi þannig að eins og segir í máli mínu þá, með leyfi forseta vitna ég beint í þá ræðu: ,,Þar eð utanrrn. greiðir ekki lengur kostnað af þessari starfsemi, heldur hefur hann alfarið flust yfir til Alþingis, er ekki lengur um það að ræða að Alþingi geti greitt kostnað annarra þátttakenda en alþm. Þingflokkarnir geta því hér eftir ekki tilnefnt aðra fulltrúa af sinni hálfu til setu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna en alþm. því ekki er heimilt að Alþingi greiði slíkan kostnað vegna annarra en alþm. Hafi þm. einhvers þingflokks ekki aðstæður til eða áhuga á að sækja allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna er því ekki um það að ræða að sá þingflokkur geti átt fulltrúa þar í það sinn og yrði það þá ákvörðun alþingisforseta og þingflokkaformanna hvort öðrum þingflokkum yrði gefinn kostur á að tilnefna í það sæti ef þátttaka félli niður.`` Þetta var mér falið að flytja, eins og hv. 17. þm. Reykv. sagði hér áðan, sem skýringu fjvn. Alþingis á þessari tilteknu tillögu. Og eins og hann sagði réttilega, þá er framsaga formanns fjvn. með fjárlagatillögum nefndarinnar notuð til að styðjast við til skýringar á hvað fyrir nefndinni hafi vakað. Þannig að Alþingi, hafandi samþykkt tillögu frá nefndinni með slíkum skýringum, hefur þá um leið samþykkt skýringuna sem hv. fjvn. leggur fyrir. Liðurinn heitir Þátttaka alþingismanna í allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Það er ekki heimilt að greiða kostnað af lið sem heitir Þátttaka alþingismanna vegna þátttöku einhverra aðila úti í bæ sem ekki eru alþm. á þingi Sameinuðu þjóðanna. Það liggur alveg ljóst fyrir. Við höfum rætt þetta lítillega í fjvn. er okkur var ljóst hvaða ákvörðun hafði verið tekin, sem stríðir gegn bæði þeirri skýringu sem ég gaf og ótvíræðri orðun þess fjárlagaliðar sem til stendur að greiða kostnað þennan af. Það hefur ekki formlega verið afgreitt neitt um þessi mál í fjvn. en ég mun leggja til í nefndinni, og tel mig hafa jafnmikinn stuðning við þá afstöðu eins og ég hafði við þá afstöðu sem ég kynnti á vegum nefndarinnar fyrir tæpu ári síðan, að fjvn. leggi ekki fyrir Alþingi að fallast á þá greiðslu kostnaðar sem kann að hafa farið fram af þessum fjárlagalið vegna þátttöku manns, sem ekki er alþm., á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir. Mér er kunnugt um það að sumir af þeim sem sátu þann fund þar sem þessi ákvörðun var tekin mótmæltu ákvörðuninni með vísan til þess sem fram hefði komið í minni ræðu og í samþykkt fjvn. Þau mótmæli hljóta að vera til vitnis um að þegar ákvörðunin var tekin um hverja sendi skyldi sem fulltrúa Alþingis á þing Sameinuðu þjóðanna, þá hljóti þeir sem að þeirri ákvarðanatöku stóðu að hafa vitað hvaða samþykktir voru gerðar þar um og hafi menn efast um það var hægur vandinn að fletta upp, í bæði fjárlagaliðnum sem er ótvíræður og í ummælum mínum. Þetta vil ég að komi fram, herra forseti. Alþingi getur ekki og hefur ekki heimild til þess að greiða af liðnum Þátttaka alþingismanna í starfi Sameinuðu þjóðanna, kostnað annarra en alþm.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka fyrir þau jákvæðu ummæli sem hér hafa fallið í minn garð vegna þess að ég hef lagt hér fyrir þingið frv. til fjáraukalaga. Það er alveg rétt að ýmsir menn hafa á undanförnum árum rætt um nauðsyn þess að þetta væri gert og ríkur skilningur er víða á því að það er brýnt að skapa þann nýja grundvöll í meðferð ríkisfjármála sem ég hef nokkrum sinnum vikið að hér á þessu hv. Alþingi. Engu að síður er það staðreynd að fyrr en nú hefur það ekki verið gert. Ég er þeirrar skoðunar að skýringin á því liggi e.t.v. með afdráttarlausustum hætti í þeim ummælum sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson lét falla hér, og eru að mínum dómi alveg rétt, að með því að flytja frv. til fjáraukalaga fyrir yfirstandandi ár er verið að skila valdi, umtalsverðu valdi sem framkvæmdarvaldið hefur smátt og smátt á sl. rúmri hálfri öld tekið til sín frá Alþingi í reynd. Og allir þeir sem þekkja þróun og breytingar á valdahlutföllum framkvæmdarvalds og löggjafarvalds í þróuðum lýðræðisríkjum á þessari öld gera sér auðvitað skýra grein fyrir því að megineinkenni þeirrar þróunar hefur verið aukning á valdi framkvæmdarvaldsins á kostnað löggjafarvaldsins. Ég hefði að sjálfsögðu haft nokkurn fræðilegan áhuga á því í framsöguræðu minni að fjalla um þetta atriði en kaus að gera það ekki þótt ærið tilefni hefði verið til þess að setja þetta frv. í samhengi við þá miklu lýðræðislegu umræðu sem staðið hefur nokkra áratugi á Vesturlöndum um nauðsyn þess að breyta á ný valdahlutföllum milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds löggjafarvaldinu í hag. Kjarninn í þeirri ákvörðun minni að flytja þetta frv. er þess vegna ekki fyrst og fremst sá, þótt það sé mikilvægt, að stuðla að breyttri skipan í meðferð ríkisfjármála, heldur að fylgja fram þeirri lýðræðislegu nauðsyn að færa á ný í hendur Alþingis stóran hluta af því valdi sem því ber skv. stjórnskipan íslenska lýðveldisins. Ég verð hins vegar að segja eins og er, og vona að það verði ekki misskilið, að það kann að verða vitnisburður um áhugaleysi Alþingis á að fá þetta vald í hendur að þorri þingsins hefur sýnt þessari umræðu takmarkaðan áhuga þótt margt hefði mátt læra af þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar. Ég tek þess vegna undir þá spurningu sem formaður fjvn., hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, flutti hér og er enn ósvarað, að hve miklu leyti Alþingi hefur í reynd áhuga á að fá þetta vald í sínar hendur og nota það. Ég gerði líka grein fyrir því að það var óhjákvæmilegt þegar þetta skref væri stigið í fyrsta sinn að frv. væri nokkur blanda af ákvörðunum sem þegar væri búið að hrinda í framkvæmd og þeim sem ætti eftir að hrinda í framkvæmd. Ég vil svo nota hér fáeinar mínútur til að víkja að nokkrum atriðum sem fram hafa komið í ræðum þeirra sem hér hafa talað. Ég vil fyrst segja í fullri vinsemd við ágætan vin minn, hv. þm. Pálma Jónsson, að auðvitað met ég mikils huga Sjálfstfl. á því að koma þessari breyttu skipan á ríkisfjármálin. Það er hins vegar söguleg staðreynd að það kom í minn hlut á síðasta þingi að flytja hér frv. til fjáraukalaga fyrir nær öll þau ár sem Sjálfstfl. fór með fjmrn. á árunum 1983--1987. Það er auðvitað alveg rétt sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson benti á og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson vakti með dramatískum hætti athygli á að kannski er ástæðan fyrir því að fjármálaráðherrar fyrri áratuga hafa kosið þennan hátt, að flytja frumvörpin ýmist ekki eða mörgum árum á eftir, sú að þeir vildu sleppa við það að standa frammi fyrir þinginu og þurfa að sitja fyrir svörum og taka við gagnrýninni og ásökununum í tæka tíð og á réttum tíma. Ég tel það vera lýðræðislega nauðsynlegt að fjármálaráðherra og ríkisstjórn setji sig í þá lýðræðislegu prófraun í þjóðþinginu á hverjum tíma og eigi ekkert að hika við að ræða sín verk á þeim tíma þegar þau koma til framkvæmda en ekki sitja í því skjóli að tönn tímans eyði þeirri gagnrýni og enginn nenni fjórum eða fimm árum síðar að taka málið upp. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur að nokkru leyti svarað þeirri fsp. frá hv. þm. Pálma Jónssyni sem snertir þær 350 millj. sem hér er lagt til að komi til viðbótar varðandi endurgreiðslur á söluskatti því ætlunin er að hafa hreint borð í þessum efnum við áramótin þegar virðisaukaskatturinn verður tekinn upp en framlengja kerfið ekki inn í næsta ár þótt það sé auðvitað hægt að færa ýmis rök fyrir því að uppsöfnuð söluskattstilefni séu þá fyrir hendi. Ég hefði að vísu kosið að hv. þm. Pálmi Jónsson heyrði næsta svar mitt en hann hefur vikið úr salnum og vona ég að honum verði fært það því að hann ásamt fleiri þingmönnum, séstaklega hv. þm. Inga Birni Albertssyni, kvartaði yfir því að ekki væri lögð fram skrá yfir aukafjárveitingar með þessu frv. Þetta er einhver misskilningur hjá hv. þm. vegna þess að skráin yfir aukafjárveitingar er í frv. Hún er alveg nákvæm og tæmandi á bls. 17--21 í frv. Hún er að vísu ekki sett upp í töflu eins og stundum hefur verið gert, heldur er hún flokkuð eins og venja er í fjárlagafrv. þegar verið er að gera grein fyrir einstökum liðum undir hverju ráðuneyti, en hver einstakur liður er þar rakinn og nefndur. Var hv. þm. Pálmi Jónsson að víkja að því að í ræðu, sem hv. þm. flutti hér og reyndar fleiri þingmenn, var kvartað yfir því að ekki væri skrá yfir aukafjárveitingar í frv. en hún er í frv. alveg nákvæm og tæmandi á bls. 17--21. Hún er hins vegar ekki sett upp í hinu hefðbundna töfluformi, sem oft hefur verið gert áður og það var gert af ráðnum huga til þess að færa form þessa frv. nær formi fjárlagafrv. á hverjum tíma. Hitt er svo rétt að það hefði mátt huga að því að hafa á þessu frv. sérstaka skrá yfir hvað búið væri að greiða út og hvað ætti eftir að greiða út og það er fyllilega réttmæt ábending. Ég tel að í meðferð fjárveitinga á frv. muni það koma skýrt og mjög greinilega í ljós og ég vakti athygli á okkrum slíkum atriðum hér í minni framsöguræðu. Nokkrir hv. þm. --- þó held ég að það séu að vísu aðeins tveir, hv. þm. Ingi Björn Albertsson og hv. þm. Geir Haarde --- hafa vikið að fjárveitingu til rannsókna á fiskeldi sem unnar hafa verið í tengslum við fyrirtækið Silfurstjörnuna. Í þessu samhengi vil ég minna á þá umræðu sem hér hefur orðið, að framsaga formanns fjvn. á hverjum tíma sé nánast ígildi laga. Og ég bendi hv. alþm. á það að í framsöguræðu fyrir meiri hl. fjvn. 18. des. 1986 skýrði hv. þm., þáv. formaður fjvn., lið sem tengdur var Orkustofnun á þá leið: ,,Tekinn verði upp nýr liður, 10 millj. kr., sem tengist sérgreindu verkefni við fiskeldi, einkanlega til að rannsaka náttúruleg skilyrði vatns og upptöku sjávar fyrir fiskeldi, þar á meðal vegna slíkra rannsókna í Öxarfirði.`` Þetta var í framsögu fyrir fjárlagafrv. í desember 1986.  ég kom í ráðuneytið höfðu fulltrúar bænda á þessu svæði samband við mig og greindu mér frá því að það fyrirheit sem hér væri gefið um þessar rannsóknir í Öxarfirði hefði ekki verið efnt því að Öxarfjörður væri eini staðurinn sem þarna er nefndur. Ég lét kanna það mál og komst að raun um það að þessi umkvörtun væri á rökum reist og ákvað þess vegna að standa við það fyrirheit, sem ég taldi að þarna hefði verið gefið, að þær rannsóknir, sem þar höfðu verið framkvæmdar í góðri trú, í tengslum við þetta fyrirtæki, yrðu greiddar. Það hafði ekkert með hv. þm. Stefán Valgeirsson að gera. Það hafði ekkert með aðild að þessari ríkisstjórn að gera, heldur var eingöngu um að ræða skuldbindingar sem ég taldi með réttu hafa verið gefnar, sérstaklega bændum og stjórnendum þessa fyrirtækis í Öxarfirði á sínum tíma, en ekki hafði verið staðið við án þess að ég ætli nokkuð að fara að rekja það hér og nú hverjar skýringar kunni að vera á þessu. Ég vek sérstaka athygli á þessu hér af því að hér hefur mönnum orðið tíðrætt um það að framsaga formanns fjvn. á hverjum tíma séu nánast lög. Hv. þm. Geir H. Haarde las hér texta úr minni framsöguræðu fyrir fjárlagafrv. í fyrra. Mér er þessi texti nokkuð kær vegna þess að hann felur í sér í fáeinum setningum kjarnann í þeirri efnahagsstefnu sem fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár byggðist á. Ég ætla ekki að eyða löngu máli hér í að ræða þennan texta en er reiðubúinn að gera það síðar við gott tækifæri hér á Alþingi vegna þess að þessi texti lýsti einmitt þeim efnahagslega kjarna fjárlagafrv. að annaðhvort mundu fjárlögin í framkvæmd skila tekjuafgangi eða, ef um halla yrði að ræða, mundi það jafnframt leiða til þess að viðskiptahallinn mundi stórlega minnka og þannig mundi nást sá jákvæði efnahagslegi árangur sem fjárlagafrv. var ætlað að vera veigamikill liður í. Ég veit að hv. þm. er það vel hagfræðilega menntaður að hann skilur það að fjárlögin eru ekkert einangrað fyrirbæri. Þau ber að skilja og dæma í samhengi við aðra veigamikla þætti í stjórn efnahagsmála og hin ánægjulega niðurstaða yfirstandandi árs er einmitt sú að um leið og halli ríkisins hefur orðið meiri hefur vöruskiptahallinn horfið og nú verður jákvæður vöruskiptajöfnuður í fyrsta skipti í langan tíma. Fyrir nokkrum dögum síðan gekk Seðlabankinn frá nýju mati á þróun viðskiptahallans á þessu ári sem sýnir jafnvel mun jákvæðari niðurstöðu en bjartsýnustu spár fram til þessa höfðu falið í sér. Um þetta gæti ég haft langt mál  Virðulegi forseti. Hv. þm. Pálmi Jónsson spurði einnig að því hvort það væri ætlun mín að þetta frv. fæli í sér fyrirheit um að halda við þær ákvarðanir sem Alþingi mundi taka í þessu frv. og fara ekki fram úr því með nýjum ákvörðunum. Svarið við þessu er einfalt. Það er já. Það er ætlun mín og fyrirheit sem lýst hefur verið yfir í ríkisstjórninni og ríkisstjórnin hefur staðfest fyrir sitt leyti að það verða ekki afgreiddar aðrar fjárveitingar á þessu ári en þær sem staðfestar verða í þessu frv. Þar með er haldið áfram á þeirri braut sem hér er mörkuð, að gefa ríkisfjármálunum þá festu að ekki sé greitt út úr ríkissjóði annað en það sem heimild er fyrir. Ég gæti einnig í nokkuð löngu máli svarað fyrirspurn hv. þm. um samskipti fjmrn. við forsvarsmenn ríkisstofnana sem farið hafa fram úr fjárlögum. Við höfum átt viðræður við ýmsa þeirra. Þær viðræður hafa leitt til aðgerða sem bætt hafa stöðuna en ég ætla ekki að verja löngum tíma í það hér og nú. Hv. þm. Geir H. Haarde, sem nú er að vísu farinn úr salnum þó að ég kysi heldur að hann heyrði svar við fyrirspurn hans ...

Forseti vill upplýsa að þingmaðurinn er ekki lengur í húsinu.

Nei. Það finnst mér leitt vegna þess að hann spurði að því hvers vegna viðbótarkostnaður væri færður hér vegna hins sérstaka innheimtuátaks á sköttum. Skýringin er sú að okkur fannst ekki rétt að það viðbótarvinnuframlag, sem óhjákvæmilega þurfti að inna af hendi hjá sýslumönnum, hjá öðrum innheimtustofnunum, hjá tollstjóranum í Reykjavík og öðrum embættum, kæmi fram sem umframútgjöld hjá þessum stofnunum heldur kusum að færa þetta undir sérstakan lið á vegum fjmrn. Hv. þm. sagði svo einnig að það ætti að ganga enn lengra en hér er gert í því að takmarka vald framkvæmdarvaldshafa til aukafjárveitinga. Þetta fannst mér hraustlega mælt af hv. alþm. vegna þess að auk þeirra fjármálaráðherra sem nú sitja á Alþingi hefur líklegast enginn alþingismaður tekið jafnríkan þátt í að veita aukafjárveitingar á undanförnum árum eins og hv. þm. Geir H. Haarde sem í fjögur ár var aðstoðarmaður fjmrh. á árunum 1983--1987. Hvað snertir fyrirspurn hv. þm. Inga Björns Albertssonar um greiðslu í félmrn. vegna álags, þá er þar átt við álag á stofnunina sjálfa sem kemur auðvitað fram sem viðbótarvinnuframlag þeirra sem þar starfa. Hv. þm. vék einnig að þeirri 7 milljarða skattatölu sem margir veifa oft. Í framsöguræðu minni minnti ég á það að raunbreytingin á tekjum ríkisins frá árinu 1988--1989 er eingöngu 1,7 milljarðar. Þeir sem gagnrýna viðbótarskatta verða þá að svara því hvort þeir hefðu þá látið halla ríkissjóðs verða samsvarandi eða hvar þeir hefðu ætlað að finna þá 5,3 milljarða í niðurskurði sem ella hefði orðið að koma til framkvæmda. Það var þess vegna farið í það verk að auka skatttekjurnar til þess að fyrirbyggja halla og vegna þess að það var ekki meirihlutavilji á þingi, ég held hvorki hjá stjórnarandstöðunni né hjá stjórnarliðum, að fara í þann umfangsmikla niðurskurð sem hefði verið óhjákvæmilegur hefði ekki komið til þeirrar tekjuöflunar. Virðulegi forseti. Ég vil svo þakka fyrir þær umræður sem hér hafa orðið og óska fjvn. þess að henni takist vel til með meðferð þessa máls. Ég tek undir með hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, formanni fjvn., að eðlilega mun nefndin meðhöndla frv. líkt og hún hefur gert með fjárlagafrv., breyta einstökum liðum og útfæra þá nánar. Enn fremur tel ég að í þessari umræðu hafi komið fram ýmsar mjög athyglisverðar ábendingar um framtíðarform frv. af þessu tagi, bæði þegar það er lagt fram og þegar það er endanlega afgreitt og ég vænti þess að fjvn. muni taka þær ábendingar til ítarlegrar athugunar.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Af því að ég tók eftir því að hæstv. fjmrh. gleymdi að svara spurningu minni um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og af því að hann stendur í mínus upp á 1 1 / 2 milljarð og ég vil meina að ríkissjóður geti ekki átt þetta sem eign og það sé búið að tekjufæra þetta hjá fiskvinnslunni, þá vil ég beina því til hans hvort hann vildi vera svo vænn að svara spurnigu minni um það --- af því að ég finn þetta hvorki í þessum fjáraukalögum né á fjárlögum fyrir næsta ár --- hvar þetta verði gjaldfært eða hvort hann telji það rétt bókhald að telja þetta sem eign þegar búið er að tekjufæra það hjá fiskvinnslunni og lýsa því yfir að þetta verði ekki rukkað inn.