Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til, að ríkið láti reisa stöð til hagnýtingar efna úr síldarsoði við síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði og að ríkisstj. heimilist að taka lán innanlands eða utan fyrir hönd ríkissjóðs, að fjárhæð allt að 4 millj. kr., og að öðru leyti fari stofnun og rekstur slíkrar vinnslustöðvar eftir l. um síldarverksmiðjur ríkisins frá 5. jan. 1938. Í fylgiskjali I. og Il, sem fylgja þessu máli, er gerð nægileg grein fyrir því, hvernig það hefur að borið og hvers vænta má af slíkri vinnslustöð fyrir síldarsoð. Það er um þetta eins og margt annað, sem komið hefur í ljós á seinni árum, að hagnýting úrgangsefna á sumum sviðum er svo þýðingarmikil, að sannast að segja höfum við ekki efni á að láta þessi úrgangsefni fara forgörðum. Fylgiskjal I. er bréf frá síldarverksmiðjum ríkisins til atvmrh., og skilst mér, að þar sé ágreiningslaust lagt til af stjórn síldarverksmiðjanna, að í þetta fyrirtæki sé ráðizt, og hugsunin er að reyna að koma því í verk, svo fljótt sem verða má, með aðstoð Marshallhjálparinnar. Fylgiskjal II. er grg. um framleiðslu soðkrafts hjá síldarverksmiðjum ríkisins. Ég ætla, að hv. dm. hafi kynnt sér þessi skjöl. - Af sérstökum ástæðum þarf ég að víkja úr þessari hv. d. og sé ekki ástæðu til að orðlengja um þetta mál nú. Ég vil mælast til þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Frv. þetta er um endurgreiðslu tolla af tilbúnum timburhúsum, nánar til tekið sænskum timburhúsum, sem flutt voru til landsins á árunum 1945–1946–1947, þar af var eitt hús flutt inn 1945, 86 á árinu 1946 og 21 í janúarmánuði 1947, þ. e. a. s. gegnum Reykjavík, auk þess voru flutt inn 7 hús til Akureyrar á árinu 1946. Hús þessi eru sem sagt talin 108 hér fyrir sunnan og 7 fyrir norðan, samtals 115 hús. Saga þessa máls er sú, að það var rætt um það hér á Alþ. og víðar að flytja inn þessi sænsku tilhöggnu timburhús og reyna með því að fá ódýrari byggingar heldur en annars gat orðið, og voru menn mjög hvattir til þess að færa sér þetta í nyt, enda var gerð áætlun, þannig að mönnum leizt bærilega á það og lögðu í þessar byggingar, menn sem ekki höfðu talið sig hafa ráð á því að byggja með þeim byggingarkostnaði, sem hér gerðist þá. Sem sagt, vegna þessarar hvatningar og áætlana, sem gerðar voru, drifu menn sig í það, og byggingarsamvinnufélög börðust fyrir því að fá flutt inn þessi hús. En þegar svo byggingarefnið kom til landsins, kom það fram, að krafizt var mjög hárra tolla, eða 30%, af efni í húsin, og það var ekki gerður greinarmunur á því, að hve miklu leyti þetta efni var í raun og veru tilbúið eða hvort það var óunnið efni, af öllu efni voru tollar reiknaðir 30%. Í sambandi við l. um opinbera aðstoð við byggingar í kaupstöðum, nr. 44 1946, var samþ. svofellt bráðabirgðaákvæði: „ Ríkisstj. heimilast að endurgreiða toll af þeim innfluttum tilbúnum húsum, sem flutt verða inn á árinu 1946, að því leyti sem hann er hærri, en á því byggingarefni óunnu, er til húsanna þarf.“ Með þessa heimild í höndum var gengið út frá því af eigendum húsanna, að tollgreiðslan mundi ekki verða hærri ,en eðlilegt mætti telja. En það reyndist svo, að þessi heimild hefur ekki fengizt notuð, ríkisstj. hefur ekki talið sér fært að færa sér þessa heimild í nyt, og hefur því, þrátt fyrir miklar tilraunir af hálfu einstaklinga og byggingarfélaga, ekki verið unnt að fá þennan toll endurgreiddan. En tilraun var gerð hér á Alþ., í sambandi við afgreiðslu fjárl. 1947, til að fá þessa heimild endurnýjaða, en tókst ekki. Virtist koma fram sá skilningur hjá þeim, sem greiddu atkv. á móti till., að þar sem þessi heimild væri til, þá væri ekki ástæða til þess að fara að endurnýja hana í fjárl. Málið stendur þá þannig, að þessi heimild er búin að vera fyrir hendi síðan 1946, en hefur ekki fengizt notuð. En vilji þm. hefur komið fram bæði í samþykkt þessa bráðabirgðaákvæðis, sem samþ. var í byrjun, og jafnvel má segja, að vilji þm. hafi komið fram um leið og felld var till. við fjárlfrv. 1947. Enn fremur kom vilji þm. fram á síðasta þingi í undirskriftaskjali, sem 31 þm. sendu ríkisstj., þar sem þeir óska þess, að hún færi sér þessa heimild í nyt. Eins og ég sagði, hefur þetta ekki tekizt fram til þessa. Ég hef látið fylgja frv. ýtarlega grg., og einkum eru miklar og góðar skýringar í bréfi, sem tollstjóri ritaði fjvn. 18. marz 1947, en það bréf er birt í grg. Í þessu bréfi finnast upplýsingar, sem mættu verða hv. þm. til nánari skýringa, en það, sem er höfuðatriðið, er það, að tollstjóri telur endurgreiðsluheimildina illa framkvæmanlega vegna erfiðleika á því að fá skýrslur erlendra seljenda um það, hvert verðið hefur verið, til þess að fá tollinn endurgreiddan samkvæmt því. Hann telur því heppilegra, að Alþingi sjálft ákveði, hvað tollurinn skuli vera hár. Þá telur hann, að eigendur húsanna eigi raunar tolleftirgjöfina inni, en álítur, eins og áður segir, illmögulegt að framkvæma hana með þeim heimildum, sem nú gilda. Þetta frv. er alveg í anda þess, sem tollstjóri leggur til í bréfi sínu, en þar segir hann, að innflutningsverð húsanna hafi numið tæplega 3,7 millj. kr., en aðflutningsgjöld af þeim hafi verið 1.276.193,56 kr., og er þá reiknað með 30% verðtolli og 7 aura vörumagnstolli, en ef efni til húsanna er flutt óunnið, ætti það að tollast með 8% verðtolli, en meginefni húsanna er timbur, og af því óunnu er 10 aura vörumagnstollur á kúbikfet, eða sem svarar um ½ eyri af kg. Af mestum hluta annars efnis til húsanna. óunnins mun vörumagnstollur vera 2 aurar af kg. Þetta segir tollstjóri um tollhæðina, eins og hann hefur reiknað út og eins og hún hefði átt að vera. Um formið á endurgreiðslunni segir tollstjóri: „Ef Alþingi vill veita kaupendum margnefndra húsa tollaívilnun, væri því eðlilegra og mun auðveldara í framkvæmd, að horfið væri frá því að nota heimild bráðabirgðaákvæðis laga nr. 44 frá 1946, en í stað þess sett sérstök lög um, að verðtollur af tilbúnum húsum, fluttum inn á árunum 1945 og 1946 og til ákveðins dags á þessu ári (1947), t. d. 1. apríl, skuli lækkaður niður í lægri tollflokk, er þingið teldi hæfilegan ...“ Þess er einnig að geta, að heimildin náði aðeins til húsa, sem innflutt voru 1946. Þetta telur tollstjóri óeðlilegt, og telur, að ef veita eigi tollendurgreiðslu af húsum, sem flutt voru inn 1946, þá verði einnig að hafa sama hátt á um þau hús, sem flutt voru inn 1947, og það eina hús, sem flutt var inn 1945. Það er farið fram á það í 1. gr., að endurgreiðsla tollsins sé miðuð við það, að verðtollur sá, sem ríkissjóður fær af húsunum, sé 10%, og er þá stuðzt við uppástungu tollstjóra um það. Þá er einnig í 1. gr. lagt til, að vörumagnstollur verði 2 aurar á kg. Í áskorun 31 hv. alþm. til ríkisstj. um að endurgreiða eigendum húsa þessara tollana er bæði talað um verðtoll og vörumagnstoll, og þess vegna er vörumagnstollurinn einnig tekinn með. Með 2. gr. er reynt að koma í veg fyrir, að tollendurgreiðslan lendi hjá milliliðum, með því að ákveða, að þeir, sem séu eigendur húsanna, þegar lög þessi öðlast gildi, skuli fá tollendurgreiðsluna. - Ég vil að lokum geta þess, til stuðnings við þetta frv., ef verða mætti til þess að hræra hjörtu hv. þm., að það voru margir, sem af litlum efnum brutust í að byggja þessi hús, bæði vegna húsnæðisvandræða sinna og vegna hvatningar yfirvaldanna, sem töldu, að húsin mundu verða ódýr. Þetta reyndist hins vegar þannig, að hús, sem áætlað var, að mundu kosta 110–120 þús. kr., komust upp í 270 þús. kr. fullbyggð. Slíkur aukakostnaður kemur sér meir en lítið illa fyrir fátæklinga, sem ekkert eiga upp á að hlaupa, enda hefur þetta skapað mörgum slíka erfiðleika, að þeir geta jafnvel ekki haldið húsum sínum, en þessi tollendurgreiðsla, sem frv. fer fram á, mundi geta bjargað mörgum þeirra frá stórum vandræðum. Ég verð því að telja þetta stórkostlegt réttlætismál og skyldu yfirvaldanna að endurgreiða tollinn. Það hefur strandað á því hingað til, að heimildin er óskýr, en ef þetta frv. nær fram að ganga, þá er úr þessu bætt, og er þess að vænta, að endurgreiðslan fari þá fram bráðlega. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að frv. fái fylgi Alþingis og skjóta afgreiðslu og að því, að þessari umr. lokinni, verði vísað til 2. umr. og til hv. fjhn.



Herra forseti. Mér finnst rétt að fara um þetta mál nokkrum orðum, áður en það fer til n., sem ég tel, að eigi að vera fjhn., því að hér er um stórkostlegt fjárhagsmál að ræða. Þetta mál hefur áður verið til meðferðar hér í þinginu, eins og hv. flm. minntist á. og hef ég haft tækifæri til þess að fjalla nokkuð um málið áður, vegna meðferðar þess í fjvn. Það er rétt, að í l. nr. 44 frá 1946 var sett inn grein, þar sem ríkisstj. er heimilt að endurgreiða toll af húsum, sem flutt eru inn á árinu 1946, en ég veit ekki, hvort hv. flm. veit, að þegar þetta mál var rannsakað af fjmrn., þá var niðurstaðan sú, að hvorki væri þörf né ástæður til að endurgreiða tollinn, og neitaði því fyrrv. fjmrh., Pétur heitinn Magnússon, að nota heimildina. Meiri hl. fjvn. hefur og alltaf verið á móti þessu, nema fulltrúar Framsfl., enda er þetta mikið sérhagsmunamál þess flokks. Hv. flm. sagði, að þetta væri ákaflega mikið fjárhagsatriði fyrir fólk, og vildi hræra hjörtu þm., en mér skilst á grg., að innflutningstollarnir á hvert hús fari ekki frm úr 11 þús. kr., og hvaða fjárhagslegt atriði er það fyrir mann, sem byggir hús upp á ca. 300 þús. kr.? Þá segir hv. flm., að verð húsanna hafi farið svo mikið fram úr áætlun. Jú, það er rétt. Það var einn ágætur framsóknarmaður, sem var þarna milliliður og mest græddi á því að spana menn upp í að kaupa þessi hús, m. a. með gylliboðum um, að þau mundu verða svo og svo ódýr. Menn ginu við þessu, og svo á Alþingi að fara að bæta úr þessari glópsku! Þá má geta þess, að þessi hús voru flutt inn á vegum samvinnubyggingarfélaga, sem fá stórkostlegan styrk frá ríkissjóði, og hafa þau því mjög misnotað þennan ríkisstyrk með því að flytja inn þessi hús fyrir mun meira verð, en áætlað hafði verið. Slíkt á ekki að verðlauna, en um það vildi ég gjarnan vita, hvað af þessum húsum hefur fengið styrk, en hv. flm. hefur upplýst, að flest húsin hafi verið flutt inn fyrir samvinnubyggingarfélög, en þau njóta, eins og ég tók fram áðan, stórkostlegs styrks frá hinu opinbera. Á sínum tíma hófu menn, sem hagsmuni höfðu af slíkum innflutningi, ákafan áróður fyrir því að flytja inn hús, sem aldrei hefði átt að leyfa að reisa hér á landi. Þetta hlaut að setja upp iðgjöldin hjá tryggingafélögum hér í Reykjavík, því að húsin voru úr timbri og eldhætta í þeim miklu meiri, en í öðrum nýjum húsum, en svo var áróðurinn fyrir innflutningi þessara húsa mikill og ósvífinn, að fólki var talin trú um, að húsin kostuðu ekki nema í mesta lagi 120 þús. krónur, þótt þau hins vegar reyndust kosta 270 þús. krónur, og eins og ég sagði áðan, ber sízt að verðlauna annað eins og þetta. Hv. flm. segir að vísu, að menn hafi verið hvattir af Alþingi til þess að flytja inn þessi hús, en ég held, að þetta sé hreinn misskilningur, nema að því leyti, sem Alþingi lofaði að veita heimild til endurgreiðslu innflutningstollanna, en það ákvæði var sett inn fyrir takmarkalausan áróður hér í Alþingi fyrir því að hlúa að vissum einstaklingum. Hv. flm. sagði, að þetta frv. væri gert skv. till. tollstjóra og hann áliti rétt að hafa þennan hátt á og teldi, að húseigendurnir ættu þetta fé inni. Þetta er alger misskilningur hjá hv. flm. Tollstjóri bendir aðeins á, að ef tollendurgreiðslan eigi að fara fram, þá sé nauðsynlegt að fara þessa leið, því að ekki sé hægt að nota heimildina í l. nr. 44 frá 1946, og er þetta nokkuð annað, en leggja til, að endurgreiðslan fari fram. Hann bendir á að ef þetta fé eigi að fást endurgreitt, þá verði að setja um það sérstök lög, enda er það alveg rétt sjónarmið, en það er síður en svo, að með þessu leggi tollstjóri það til, að sá háttur verði á hafður, sem frv. gerir ráð fyrir, og það er síður en svo, að húseigendurnir eigi kröfu á þessum endurgreiðslum, enda þyrftu þeir þá ekki að flytja málið á Alþingi, heldur gætu þeir farið í mál við Alþingi, ef þeir ættu kröfu á þessu. Það kemur fram í grg. hjá hv. flm., að þessi tollur sé ranglátur og hafi verið settur á til þess að verja réttindi vissra manna. En þetta er misskilningur. Hér er um að ræða almennan verndartoll, enda er alls staðar gerður munur á því, hvort eitthvað er flutt inn fullunnið eða um hráefni er að ræða. Þetta er almenn regla, og ef þetta frv. verður samþ., þá er verið að breyta tollalöggjöfinni, og það aðeins vegna þessara húsa. En er þá ekki hægt að koma á eftir og heimta tolleftirgjöf af öðrum timburvörum fullunnum, svo sem húsgögnum, líkkistum o. s. frv.? Það eru vissulega engin takmörk fyrir því, hvað breyta má tollalöggjöfinni, ef þetta frv. verður samþ. - Það, sem skeð hefur í þessu máli, er það, að þeir, sem keyptu þessi hús, gerðu sér alrangar hugmyndir um kostnað þeirra, m. a. vegna upplýsinga frá seljanda, enda voru hús þessi svo léleg, að stórum þurfti að bæta þau, til þess að mætti setja þau upp skv. byggingarsamþykkt Reykjavíkurbæjar. Ég verð að segja, að mér finnst, að þeir, sem keyptu húsin, hefðu átt að kynna sér betur alla málavöxtu, áður en kaupin voru ráðin, og það var flónska þeirra að gera það ekki, og slíka flónsku á ríkissjóður ekki að borga. Tollstjóri segir, að endurgreiðslan hér á verðtolli verði um 770 þúsund krónur á þessi 108 hús í Reykjavík, ef fylgt er hans tillögum, og þá getur hv. fim. reiknað út  Þá vildi ég aðeins minnast á 2. gr. frv., þótt ekki sé það venja að ræða einstakar greinar við 1. umr. Þar er ákveðið, að núverandi eigendur húsanna skuli fá tollendurgreiðsluna. Á hverju byggist það? Er nokkur trygging fyrir því, ef húsin hafa verið seld, að þau hafi verið seld á því verði, að þetta væri reiknað sem fylgifé, ef það fengist endurgreitt, þ. e. að engin álagning hafi verið frá seljanda til kaupanda? Ég veit ekki, hve mjög eða hve mörg hús eru búin að ganga kaupum og sölum, né hvert tillit hefur verið tekið til væntanlegrar tollendurgreiðslu við söluna. Og enn er það að athuga, að síðan 1945 hefur byggingarkostnaður stóraukizt, og mælir það enn á móti því að greiða hundruð þúsunda úr ríkissjóði í þessu skyni. Það væri sök sér, ef húsaverð hefði fallið, svo að menn sætu uppi með hús sín verðminni, en þegar þau voru reist. En það er nú öðru nær. Eigendurnir eru nú betur settir en áður, því að húsin eru í hærra verði, svo að hér er barizt fyrir hagsmunum hinna betur stæðu gegn hagsmunum þeirra fátæku. Og lítið samræmi er í því að styrkja húseigendur, eins og hér er lagt til, og íþyngja svo sama flokki manna með stóríbúðaskatti, og þetta er hvort tveggja borið fram af einum og sama þm., þ. e. flm. þessa frv. Hér eru stórkostlegar álögur með stóríbúðaskatti á ferð, og mun hv. flm. tæpast hafa gert sér grein fyrir því, að hér hefur hún borið fram frv. um að styrkja þá, sem hún er að leggja stórkostlegar byrðar á með öðru frv. Ég mun svo ekki ræða þetta mál nánar án frekara tilefnis og fylgi því til fjhn., svo að hún geti athugað það og fullvissað sig um rök þess. Sjálfsagt ræðir n. svo við hæstv. fjmrh. á sínum tíma. Hitt er svo annað atriði, að þetta mál er glöggt dæmi um takmarkalausar kröfur á hendur ríkinu; þótt skyldan bjóði að benda á tekjur eða afla þeirra á móti útgjöldunum, sem kröfur eru gerðar um, þá er það látið vera. En það er kominn tími til að fást við eitthvað annað, en hreint niðurrif í fjárhagsmálum þjóðarinnar.



Herra forseti. Það gleður mig að sjá þetta frv., því að ég vona, að það verði til þess að koma í veg fyrir, að sá blettur falli á hæstv. Alþ., að það standi ekki við það, sem það hefur samþykkt. Það var lengi búið að tala um, að það vantaði húsnæði í Reykjavík. Þegar það kom svo til umræðu á Alþ., á hvern hátt yrði skjótast ráðin bót á húsnæðiseklunni í bænum, bar sænsku húsin á góma, þá kom Sigurður Thoroddsen og fleiri þm. með tillögu um að bæta úr húsnæðishrakinu með því að afnema alveg toll á sænskum timburhúsum. Ég var því ekki fylgjandi, heldur bar fram till. um, að tollur af sænsku húsunum yrði ekki hærri, en af óunnum viði til húsa. Þá var nóg að gera fyrir alla smíði og þurfti ekki verndartoll. Mín till. var samþ., en á móti henni voru þeir, sem vildu afnema alla tolla, og þótti þeim ekki nógu langt gengið. Ýmsir töldu sænsku húsin óheppileg, aðrir töldu rétt að athuga málið nánar. Niðurstaðan varð sú, að ríkisstj. skipaði n. til að athuga hæfni eða gæði húsanna, og hún komst að þeirri raun, um hálfu ári eftir að Alþ. veitti heimildina, að óheppilegt væri að flytja inn þessi sænsku hús, en þá voru margir búnir að panta húsin í millitíðinni. Nú hef ég alltaf litið svo á, og það kom fram í greinargerðum fyrir atkvæði, svo sem hjá Sigurði Kristjánssyni og Ásgeiri Ásgeirssyni, að heimildin væri nokkurs konar lög, og óþarfi ætti því að vera að greiða atkv. með lagafrv. í sömu átt. Hið sama kemur nú eiginlega fram hjá hv. þm. Barð. En það hefur sýnt sig, að þessi trú hefur orðið sér til skammar. Hér hefur verið gefinn ádráttur án þess að standa við loforðið. En ég tel þetta blett á Alþ. og vil heldur láta borga þetta, þó erfitt sé. Þegar átti að fara að borga, skaut stjórnin sér á bak við nefndina, sem athugaði húsin, og bar við, að ákvæði farmskrár væru svo óljós, að erfitt væri að reikna þetta út. Og á síðasta þingi skoraði 31 þm. á ríkisstjórnina að endurgreiða á árinu 1949 hluta af verðtolli og vörumagnstolli af hinum tilbúnu húsum og nota þar með þá heimild, sem fyrir hendi er, en það var samt eigi gert. Ég gleðst því af því, að hér á nú að fá úr því skorið með frumvarpi, hvað gera skuli. Það er með engu móti hægt að skjóta sér bak við álit nefndar þeirrar, sem skipuð var til að athuga sænsku húsin, hversu heppileg þau væru hér. Áður en álit þeirrar nefndar lá fyrir, hafði Alþ. ýtt undir innflutning þeirra með því að gefa ádrátt um endurgreiðslu á tolli. Þegar álit nefndarinnar kemur svo og hljóðar upp á það, að óheppilegt sé að reisa þessi hús hér, þá mælir það einmitt með, en ekki móti því, að heimildin væri notuð, úr því að húsin reyndust svo dýr. Ég held, að allflest húsin hafi verið byggð af félögum, sem ríkið ábyrgðist lán fyrir til bygginganna. Varðandi það, hvaða menn hafi aðallega flutt inn þessi hús, og hvers flokks þeir hafi verið, sem riðnir voru við þann innflutning, skal ég ekkert um segja og er því ekki svo kunnugur. Sænsk-íslenzkt verzlunarfirma flutti eitthvað inn af þeim, og er gott ef hæstv. fyrrv. forsrh. var ekki riðinn við stofnun þess félags, ég man það ekki satt að segja, en ég tel alveg útilokað, að innflytjendur hafi frekar verið af einum stjórnmálaflokki en öðrum. En sem sagt, ég legg mest upp úr því, að Alþ. gangi ekki á undan öðrum og gefi fordæmi um það að standa ekki við það, sem það hefur veitt ádrátt um.