Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[13:32] Forseti vill geta þess um fundahaldið í dag að að loknum þessum fundi, sem er fyrirspurnafundur, verður settur nýr fundur samkvæmt dagskrá. Atkvæðagreiðslur verða um klukkan fimmtán mínútur fyrir fjögur. Fundinum verður sem sagt frestað, eftir að hann hefur verið settur að loknum þessum, til kl. 15.45.

[13:33] Hæstv. forseti. Umhvrn. hefur yfirtekið málaflokkinn byggingar- og skipulagsmál. Nú er spurt: Hvað hyggst umhvrh. gera til að bæta aðgengi fatlaðra að ráðuneytinu? Svo sem kunnugt er veittu Sjálfsbjörg, landssamband fatlaðra og Ný-ung, ungliðahreyfing Sjálfsbjargar, umhvrn. sérstaka ádrepu með orðunni Þrándur í Götu á árinu 1994. Þá lýsti þáv. umhvrh. því yfir að ráðuneytið yrði gert aðgengilegt öllum gestum. Í nýju frv. til skipulags- og byggingarlaga er lagt var fyrir Alþingi á 118. löggjafarþingi eru háleit markmið. Þar segir í 1. gr.: ,,Markmið laga þessara er: að þróun byggðar og landnotkunar á landinu öllu verði í samræmi við skipulagsáætlanir sem hafi efnahagslegar, félagslegar og menningarlegar þarfir landsmanna, heilbrigði þeirra og öryggi að leiðarljósi.`` Augljóst er af markmiðum þessum að ekki verður risið undir þeim nema umhvrh. geri umhvrn., ráðuneyti umhverfis- og skipulagsmála, fullkomlega aðgengilegt öllum sem þangað þurfa að leita. Hvað varðar stofnanir umhvrn., önnur ráðuneyti og ríkisstofnanir verður að gera kröfu til þess að allir opinberir vinnustaðir, þar á meðal ráðuneyti og ríkisstofnanir, verði gerð aðgengileg fötluðum. Um er að ræða stofnanir ætlaðar landsmönnum öllum. Ótækt er að stórum hópi fólks sé gert ókleift að sækja þangað þjónustu. Í 32. gr. laga um málefni fatlaðra er kveðið á um að fatlaðir skuli eiga forgang að atvinnu hjá ríki og sveitarfélagi ef hæfni þeirra til starfsins er meiri eða jöfn hæfni annarra sem um starfið sækja. Heldur hljóma þessi orð innantóm þegar fötluðum einstaklingi er síðan í raun úthýst vegna þess að ráðuneyti eða viðkomandi ríkisstofnun eða önnur opinber stofnun er óaðgengileg fötluðum. Á alþjóðadegi fatlaðra, 3. des. 1995, sagði hæstv. umhvrh. að þá á næstu dögum yrði tekin ákvörðun um úrbætur í aðgengismálum að ráðuneytinu þannig ,,að málið yrði ekki ráðuneytinu til frekari vansa`` eins og hæstv. ráðherra sjálfur komst að orði. Forveri núv. hæstv. umhvrh. sagði í júnímánuði 1994 að gerðar yrðu breytingar á inngangi Vonarstrætis 4. Í febrúar 1995 sagði sami hæstv. ráðherra að komnar væru á borðið teikningar, lyfta og fjármagn. Nú spyr ég hæstv. umhvrh. hvort búið sé að ljúka hönnunarvinnu svo nýta megi fyrirliggjandi fjármagn til framkvæmda. En sú spurning sem formlega var sett fram er þessi: Hvað hyggst ráðherra gera til að bæta aðgengi fatlaðra að ráðuneytinu?

[13:36] Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, hv. þm. Ögmundar Jónassonar, er auðvitað til vansa fyrir ráðuneyti byggingar- og skipulagsmála að aðgengi fatlaðra skuli vera með þeim hætti sem nú er. Ég hef lýst því yfir, eins og hann vitnaði til, á opinberum fundi að ég vildi reyna að beita mér fyrir því að á þessu yrði breyting og ég vonast til þess að svar mitt gefi nokkrar væntingar í þá átt. Hvað aðalskrifstofu umhvrn. varðar var ákveðið seint á árinu 1991 að taka á leigu til tíu ára húsnæðið að Vonarstræti 4, sem er byggt upp úr 1920 og er í eigu Reykjavíkurborgar. Í því húsi fer fram meginstarfsemi aðalskrifstofu ráðuneytisins og er þar ekki aðgengi fyrir hreyfihamlaða. Ráðuneytið hefur gert ítrekaðar tilraunir á undanförnum þremur árum til að fá fjármuni til að koma upp í húsinu aðgengi fyrir hreyfihamlaða en hvorki fengið jákvæð viðbrögð frá eigendum hússins, sem við höfum reynt að fá til samkomulags um að leysa þetta mál, eða fjárveitingarvaldinu. Í fyrra náðist að lokum samkomulag við Reykjavíkurborg um þátttöku í framkvæmdinni svo og fékkst vilyrði fyrir fjárveitingu úr ríkissjóði til verksins eins og fram kom reyndar í máli hv. fyrirspyrjanda. Það er nú búið að gera þessa áætlun um framkvæmdir að verkinu sem áætlað er að muni ljúka um mitt þetta ár og mun þá skapast aðgengi fyrir hreyfihamlaða að skrifstofum ráðuneytisins. Verður með því móti komið á fullu aðgengi hreyfihamlaðra að fyrstu hæð hússins en þar er afgreiðsla ráðuneytisins svo og fundarsalir. Að breyta húsinu frekar eða hafa fullt aðgengi að öðrum hæðum þess er hins vegar miklu meira verk og mundi kosta miklu meiri fjármuni. Ég vona að þetta teljist mikil bót þann tíma sem ráðuneytið verður í þessu húsnæði, sem er eins og segir leiguhúsnæði til tíu ára. Í fyrirsögn fyrirspurnarinnar er reyndar talað um fleira en ráðuneytið sjálft og spurt um stofnanir þess. Þar sem ég hafði nú ekki lesið fyrirspurnina betur en svo hafði ég gert ráð fyrir því að þurfa e.t.v. að svara svolítið til um það og gæti, af því ég hef enn tvær mínútur til umráða, sagt frá því. Þar er því miður misjöfn aðstaða, sums staðar er aðgengið gott, annars staðar ekki. Þar er um að ræða allmargar stofnanir. Í fyrsta lagi nefni ég Náttúruverndarráð en sú stofnun er í húsnæði Fasteigna ríkisins að Hlemmi 3 í Reykjavík en það húsnæði er byggt 1950. Það verður að segjast að þar má heita algerlega óaðgengilegt fyrir hreyfihamlaða. Þar er einnig til húsa Náttúrufræðistofnun og Náttúrugripasafn þannig að þetta er mál sem er erfitt að leysa, bæði mjög dýrt úr að bæta og reyndar ekki fyrirhugaðar framkvæmdir á því húsi. Það er lyfta í húsinu en hún er í fyrsta lagi ekki aðgengileg fyrir hjólastóla og þar að auki eru tröppur bæði utan dyra og innan til að komast að lyftunni. Það er auðvitað óviðunandi. Embætti veiðistjóra er hins vegar í bráðabirgðaaðstöðu á annarri hæð í nýju húsnæði að Hafnarstræti 97 á Akureyri og þar er fullt aðgengi fyrir hreyfihamlaða. Það er fyrirhugað að sú stofnun flytji milli hæða í þessu sama húsi en þar er vel séð fyrir aðgengi fyrir hreyfihamlaða. Hollustuvernd ríkisins er í húsi að Ármúla 1a, sem er byggt 1970. Þar er hægt af jarðhæð hússins að komast beint inn af bílastæðum með lyftum um allt húsið og má því segja að þar sé viðunandi aðgengi. Skipulagsstjóri ríkisins er til húsa að Laugavegi 66. Fyrir utan húsið er sérmerkt bílastæði fyrir hreyfihamlaða sem eiga auðvelt með að komast inn að lyftu á jarðhæð hússins og með henni upp á efri hæðir þess. Það er því fullt aðgengi fyrir hreyfihamlaða um alla þá stofnun. Sama má segja um Landmælingar Íslands sem eru til húsa að Laugavegi 178. Þar má teljast viðunandi aðgengi með lyftu af jarðhæð hússins. Það er með Náttúrufræðistofnun eins og Náttúruverndarráð og þarf ekki að orðlengja um það, hún er í sama húsi. Setur Náttúrufræðistofnunar á Akureyri er eins og er í gömlu húsnæði í eigu Akureyrarbæjar þar sem ekki er aðgengi fyrir hreyfihamlaða en fyrirhugað að sú stofnun flytji í sama húsnæði og embætti veiðistjóra að Hafnarstræti 97 fyrir mitt þetta ár. Þá verður aðgengi þar í fullkomnu lagi. Að lokum örfá orð um Veðurstofuna en hún er í eigin húsnæði að Bústaðavegi 9. Það hús er byggt 1970. Ekki er mögulegt fyrir hreyfihamlaða að komast inn í húsið í gegnum aðalinngang þess en mögulegt er að komast í gegnum kjallara og með lyftu upp á efri hæðir. Í fyrra var ráðist í löngu tímabærar viðgerðir á húsinu og er ráðgert jafnvel á þessu ári eða því næsta að lagfæra útitröppur hússins þannig að þar sé gerð greiðari leið fyrir hreyfihamlaða inn um aðalinngang. Þar með yrði það hús einnig vel aðgengilegt. Virðulegur forseti. Ég hef nýtt þann tíma sem mér er heimilaður til að svara fleiru en spurt var um af því að ég skildi fyrirspurnina þannig. En ég vona að það sé ljóst hver staða málsins er varðandi aðalskrifstofur ráðuneytisins.

[13:42] Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þær upplýsingar sem hann kom fram með. Sérstaklega vil ég fagna því að það skuli ráðist í breytingar á húsnæði umhvrn. á miðju þessu ári þótt fyrr hefði að sjálfsögðu átt að ráðast í slíkar breytingar. Hins vegar kom fram í máli hæstv. ráðherra að einvörðungu hluti ráðuneytisins yrði aðgengilegur fötluðum og er það mín skoðun að ríkisstjórnin eigi að hyggja að því hið allra fyrsta að fá annað húsnæði fyrir þetta ráðuneyti sem þegar öllu er á botninn hvolft á að sinna byggingar- og skipulagsmálum og þar á meðal aðgengismálum fyrir fatlaða. Að sjálfsögðu liggur í augum uppi að slíkt ráðuneyti og reyndar öll ráðuneyti og allar opinberar stofnanir, en ekki síst þetta ráðuneyti, á að sjá sóma sinn í því að hafa allar sínar vistarverur aðgengilegar fyrir alla þegna landsins.

[13:43] Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Ég get tekið undir það með hv. þm. að auðvitað þurfa opinberar stofnanir eins og ráðuneytin að vera vel aðgengileg fyrir þá sem þangað þurfa að leita, ekki síst sú stofnun eða það ráðuneyti sem fjallar um byggingar- og skipulagsmál. Við höfum sem sagt reynt að gera það sem best verður gert miðað við þetta hús og þær aðstæður sem þar eru fyrir hendi. Ég hygg að það sé ekki skynsamlegt, a.m.k. alls ekki af leigutaka, að fara að leggja í dýrari framkvæmdir en þær sem hér eru fyrirhugaðar. Það er ljóst að það líður á leigutímann og þá þarf auðvitað að huga að því að í nýju húsnæði sé þannig um hnútana búið að aðgengi sé fullkomlega viðundandi. Hvað Náttúrufræðistofnun og Náttúruverndarráð varðar, að ég tali nú ekki um sýningarsafn eins og Náttúrugripasafnið, er auðvitað óviðunandi að slíkt sé í húsnæði sem er ekki aðgengilegt hreyfihömluðum. Á undanförnum árum höfum við oft hugað að nýju húsnæði fyrir stofnunina og safnið. Það eru fyrirhugaðar breytingar á starfsemi Náttúruverndarráðs samkvæmt frv. sem verður vonandi áður en langt um líður lagt fyrir þingið. Þar kann að koma upp sú staða að það verði auðvelt að takast á við húsnæðismál ráðsins. En húsnæðismál Náttúrufræðistofnunar og Náttúrugripasafnsins verða aðeins leyst með því að stofnanirnar flytji í annað húsnæði og þyrfti að vinna að því eins fljótt og mögulegt er.

[13:45] Hæstv. forseti. Ég legg fram tvær spurningar til hæstv. félmrh. um könnun á stöðu fatlaðra á vinnumarkaðinum. 1. Hversu langt er um liðið síðan síðasta könnun á stöðu fatlaðra á vinnumarkaðinum skv. 31. gr. laga nr. 59/1992 var gerð? 2. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að slík könnun verði gerð og ef svo er, þá hvenær? Í 31. gr. laga um málefni fatlaðra nr. 59/1992 segir m.a., með leyfi forseta: ,,Félagsmálaráðuneytið beitir sér fyrir, í samráði við samtök fatlaðra og aðila vinnumarkaðarins, að reglulega sé gerð könnun á stöðu fatlaðra á vinnumarkaðinum og í framhaldi af því verði gerðar tillögur um úrbætur.`` Eftir því sem ég kemst næst hefur könnun unnin í samvinnu við samtök fatlaðra og aðila vinnumarkaðar ekki verið gerð frá því þessi lög voru sett. Hins vegar hefur legið fyrir skýrsla frá því í mars í fyrra frá nefnd sem falið var að útfæra tillögur í atvinnumálum fatlaðra á almennum vinnumarkaði og í vernduðu starfsumhverfi, ekki síst með hliðsjón af nýjum lögum um málefni fatlaðra. Nefndin hefur lagt fram tillögur í 15 liðum. Hæstv. ráðherra hefur nú þegar lýst skoðun sinni á einstökum tillögum nefndarinnar í viðtali við Morgunblaðið í desember sl. og setur hæstv. ráðherra þar ákveðna fyrirvara og lýsir sig í einstökum atriðum ósammála tillögum nefndarinnar. En hverjar eru hans eigin tillögur í atvinnumálum fatlaðra? Í ljósi laganna frá 1992 og skýrslunnar frá í fyrra er spurst fyrir um hvort ráðherra muni beita sér fyrir formlegu samstarfi á milli ráðuneytisins, samtaka fatlaðra og aðila vinnumarkaðarins í atvinnumálum fatlaðra. Það hlýtur að vera skýlaus krafa að kannanir séu gerðar á stöðu þessara mála eins og lög kveða á um og að sjálfsögðu brugðist við niðurstöðum sem fram koma við slíkar athuganir.

[13:48] Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda hefur ekki farið fram könnun á stöðu fatlaðra á almennum vinnumarkaði á vegum félmrn. síðan árið 1990. Þá var gerð könnun og gefin út skýrsla um atvinnumál fatlaðra sem tók bæði til verndaðra vinnustaða og til almenna vinnumarkaðarins. Að þessu verkefni vann fimm manna nefnd á sínum tíma. Í skýrslunni eru settar fram ítarlegar tillögur um að efla þátttöku fatlaðra á vinnumarkaði. Sumar þeirra hafa komið til framkvæmda en aðrar ekki. Árið 1992 skipaði þáv. félmrh. aðra fimm manna nefnd til að útfæra tillögur í atvinnumálum fatlaðra á almennum vinnumarkaði með hliðsjón af lögum nr. 59/1992. Sú nefnd vann að þessu verkefni í þrjú ár og skilað heildarskýrslu í mars 1995 en áður hafði hún skilað áfangaskýrslu. Því miður er ekki að finna upplýsingar í þessari skýrslu um störf fatlaðra á almennum vinnumarkaði. Hins vegar koma fram gagnlegar ábendingar og tillögur frá nefndinni um það sem hún telur að þurfi að gera. M.a. þarf að auka til muna upplýsingamiðlun og áróður til fyrirtækja. Sífellt þarf að minna á rétt fatlaðra á vinnumarkaði, ekki bara atvinnurekendur heldur líka verkalýðshreyfinguna, en báðir aðilar hafa skyldur og mátt í þessum málaflokki. Nefndarmenn vilja einnig taka til umræðu hvort rétt sé að veita fyrirtækjum sem standa vel að atvinnumálum fatlaðra viðurkenningu. Það hefur raunar verið gert og það tel ég mjög jákvæð viðbrögð. Ég minni í því sambandi að á sl. vetri eða á sl. hausti fékk fyrirtækið Þormóður rammi á Siglufirði sérstaka viðurkenningu fyrir að hafa staðið vel að atvinnumálum fatlaðra. Nefndarmenn álíta að allar stuðningsaðgerðir við atvinnurekendur þurfi að vera einfaldar, skýrar og skilvirkar. Í því sambandi leggur nefndin til að ár hvert verði úthlutað úr Framkvæmdasjóði fatlaðra ákveðinni upphæð til breytinga á almennum vinnustöðum þar sem fatlaðir starfa, sbr. 7. tölul. 40. gr. laga um málefni fatlaðra. Fé þetta verði í vörslu félmrn. og til ráðstöfunar þaðan hvenær sem er ársins til fyrirtækja sem að mati svæðisskrifstofu eða vinnumiðlana eru styrkhæf. Stjórnarnefnd málefna fatlaðra hefur á undanförnum árum veitt styrki úr framkvæmdasjóði til lagfæringa á vinnustöðum þar sem fatlaðir starfa þegar umsóknir hafa borist um slíkt. Allt frá árinu 1984 hefur ráðuneytið veitt svæðisskrifstofum málefna fatlaðra heimild til að ráða sérstaka starfsmenn til atvinnuleitar fyrir fatlaða. Tekur þetta bæði til almenna vinnumarkaðarins og til verndaðra úrræða. Atvinnuleit svæðisskrifstofa hefur starfað í samvinnu við vinnumiðlunarskrifstofur sveitarfélaga og hefur það gefist vel. Það er ástæða til að nefna í þessu sambandi reglugerð um öryrkjavinnu sem var gefin út í febrúar 1995 af heilbrrn. Samkvæmt reglugerðinni er hægt að gera sérstakan samning við vinnuveitendur um að Tryggingastofnun ríkisins greiði þeim hluta af launum til öryrkja í tiltekinn tíma. Ráðuneytið hefur ekki tekið ákvörðun um hvort gerð verði könnun á stöðu fatlaðra á vinnumarkaðinum. Eðlilegast væri að fela vinnumálaskrifstofu félmrn. að gera slíka könnun í samráði við svæðisskrifstofur og vinnumiðlanir sveitarfélaga svo og aðila vinnumarkaðarins. Hv. þm. spurði hverjar væru tillögur mínar sérstaklega í málum fatlaðra og vitnaði til viðtals sem Morgunblaðið átti við mig. Ég set nú ekki mikla fyrirvara við margar af tillögum nefndarinnar og hann hefði getað nefnt það að ég tek mjög jákvætt undir suma þætti í tillögunum. Mér finnst þær misgóðar. Sumar eru ágætar og ég vil vinna eftir þeim. Hins vegar tel ég t.d. kvótaaðferð þar sem fyrirtæki eru skylduð til að hafa í sínum röðum einhvern ákveðinn hóp fatlaðra eða ákveðinn fjölda fatlaðra ekki vænlega til árangurs. Ég held að það sé mikilvægast að reyna að laða fyrirtækin að því að ráða fatlaða í þjónustu sína og gefa þeim tækifæri til þátttöku í vinnu á almennum vinnumarkaði. Ég held að það sé miklu æskilegri lausn fyrir þá sem á annað borð geta notað sér hana heldur en verndaðir vinnustaðir. Að sjálfsögðu þurfa þeir þó líka að vera fyrir hendi fyrir þá sem ekki eiga möguleika á almennum vinnumarkaði.

[13:54] Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þær upplýsingar sem fram komu í máli hans. Það mætti auðvitað hafa langt mál um það með hvaða hætti eigi að stuðla að því að fatlaðir fái atvinnu. Í rauninni má segja að staðan í atvinnumálum fatlaðra sé talandi dæmi um það hvernig hægt er að blekkja með tölum og tölfræði. Samkvæmt þeim úttektum sem gerðar hafa verið eru ekki ýkja margir fatlaðir atvinnulausir. Þeir eru hins vegar skilgreindir út af vinnumarkaði undir heitinu öryrkjar, jafnvel þótt þeir búi yfir eftirsóknarverðum starfskröftum. Með því að grípa til ráðstafana á vinnumarkaði, t.d. þeirra sem varða aðgengismál, er hægt að skapa fötluðum vinnuskilyrði og veita þeim aðgang inn á vinnumarkaðinn þannig að samfélagið megi njóta starfskrafta þeirra. Að þessu þarf að vinna á markvissan hátt. Væntanlega með það fyrir augum ráðast menn í athuganir og kannanir eins og lög kveða á um. Ég vil hvetja ráðherra til að skipa hið fyrsta samstarfsnefnd frá samtökum fatlaðra, aðilum vinnumarkaðar og félmrn. til þess að starfa í þessum anda og gefa þannig vinnufúsu fólki möguleika á að leggja samfélaginu lið. Reyndar skildi ég það svo af máli hæstv. ráðherra að hann tæki vel í slíkar hugmyndir og því fagna ég.

[13:56] Herra forseti. Ég tel meginmálið að reyna að skapa sem flestum fötluðum aðstöðu til þátttöku á almennum vinnumarkaði, hjálpa þeim út á almennan vinnumarkað og styðja þá til þess að stíga þar fyrstu skrefin. Það finnst mér vera meginatriðið. Það er ástæða til að velta fyrir sér leiðum þangað. Út af fyrir sig bjarga skýrslur ekki miklu en í þessum málaflokki þarf þó að hafa yfirsýn. Menn þurfa að vita hvað þeir eru að gera, ég tel sjálfsagt og mikilvægt að stuðla að því. En það sem ég vil fyrst og fremst leggja áherslu á er að reyna að koma sem allra flestum fötluðum út á vinnumarkaðinn bæði til að nýta starfskrafta þeirra sem eru miklir og góðir og jafnframt til þess að öðlast þá lífsfyllingu sem í því felst að geta tekið virkan þátt í þjóðlífinu.

[13:57] Herra forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn hér á Alþingi og vil benda á í kjölfar orða félmrh. að til þess að styðja fatlaða út á vinnumarkaðinn þarf að taka almannatryggingakerfið í gegn og endurskoða það í heild. Það er ákaflega vinnuletjandi kerfi. Atvinnutekjur öryrkja skerða almannatryggingabætur á vissu bili um 100%, þ.e. krónu á móti krónu. Það eru mjög þungir jaðarskattar á þessum hópi, jafnvel yfir 70% eftir að þeir eru komnir með tekjur yfir skattleysismörk.

[13:58] Hæstv. forseti. Í 34. gr. laga um málefni fatlaðra segir m.a., með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórnir skulu sinna ferlimálum fatlaðra með skipulögðum hætti, m.a. með gerð áætlana um endurbætur á aðgengi opinberra bygginga og þjónustustofnana í samræmi við ákvæði byggingarlaga og byggingarreglugerðar, sbr. og skipulagslög og skipulagsreglugerð.`` Nú á haustdögum, nánar tiltekið í desember 1995, kom nokkuð ágæt skýrsla frá ferlinefnd Reykjavíkurborgar þar sem fram koma ýmsar upplýsingar sem hljóta að vekja til umhugsunar í þessu sambandi. Sem dæmi má nefna að í 158 sofnunum borgarinnar eru merkt bílastæði fyrir fatlaða aðeins 35. Af þessum 158 stofnunum er salerni fyrir fatlaða aðeins á 80 stöðum. Af 23 skólum borgarinnar eru 21 á fleiri en einni hæð og lyfta er aðeins í sex skólum í borginni. Í aðeins einni stofnun eru sérmerkingar, ljósmerki, hljóðmerki fyrir blinda. Þessi skýrsla er ágæt í sjálfu sér og þarf að sjálfsögðu að framkvæma núna í samræmi við hana það sem þar kemur fram en hún tekur einvörðungu til bygginga borgarinnar. Þar er engin grein gerð fyrir aðgengismálum í byggingum á vegum ríkisins. Þar er víða pottur brotinn og óþarft að leita langt að dæmum um óviðunandi ástand. Á Alþingi Íslendinga er þingmönnum hvergi boðið upp á fundaraðstöðu þar sem fatlaðir eiga að staðaldri greiðan aðgang. Það er útilokað að maður í hjólastól komist hjálparlaust inn í Alþingishúsið, hvað þá að hann geti farið um húsið innan dyra. Aðeins ein þingnefnd, fjárln., getur án mikillar fyrirhafnar tekið á móti fundargesti í hjólastól og þingmenn geta ekki boðið til sín fólki til fundar sem er í hjólastól. Það er ekki að finna húsnæði á vegum Alþingis Íslendinga sem býður upp á slíkt að staðaldri vegna þess að það er aðeins í fundarsal fjárln. sem slíkt er kleift. Að sjálfsögðu er viðfangsefni Alþingis að leysa úr þessu og mikilvægt að framfylgt sé ákvæðinu í áðurnefndum lögum. Það þarf hins vegar að gera í öllum opinberum byggingum í öllum sveitarfélögum landsins. Þess vegna er þeirri fyrirspurn beint til félmrh. hvort ráðuneytið hafi gengið eftir því við sveitarstjórnir að farið sé að ákvæðum laga um málefni fatlaðra hvað varðar áætlanagerð um endurbætur og aðgengi. Hyggst ráðuneytið gera slíka könnun vegna bygginga á vegum ríkisins? Hyggst ráðuneytið beita sér fyrir því að áætlun um endurbætur á aðgengi opinberra bygginga og þjónustustofnana verði gerð?

[14:02] Herra forseti. Ég vil láta það koma fram í upphafi að í félmrn. er aðgengi fyrir fatlaða og það tel ég vera sjálfsagðan hlut og þyrfti að vera svo um aðrar byggingar. Í Alþingishúsinu hefur þetta verið vandamál þann tíma sem ég hef verið hér innanbúðarmaður. Ég minnist tveggja ágætra hreyfihamlaðra alþingismanna, þeirra Magnúsar Kjartanssonar og Jóhanns Hafsteins, sem áttu erfiða daga vegna þess hve þetta hús er óþægilegt til umferðar fyrir fatlaða. Í 34. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðra, kemur eftirfarandi fram: ,,Sveitarstjórnir skulu sinna ferlimálum fatlaðra með skipulegum hætti, m.a. með gerð áætlana um endurbætur og aðgengi opinberra bygginga og þjónustustofnana í samræmi við ákvæði byggingarlaga og byggingarreglugerðar, sbr. og skipulagslög og skipulagsreglugerð. Svæðisskrifstofur skulu koma á framfæri ábendingu til bygginganefndar um úrbætur á sviði ferlimála. Heimilt er sveitarstjórn að skipa samstarfsnefnd um ferlimál fatlaðra, með þátttöku samtaka fatlaðra, sem m.a. gerir tillögu um forgangsröðun verkefna á sviði ferlimála.`` Nokkrar sveitarstjórnir hafa farið eftir þessu og sveitarfélög með sérstakar ferlinefndir eru Akureyrarkaupstaður, Garðabær og Ísafjarðarkaupstaður. Önnur sveitarfélög hafa falið öðrum nefndum að sjá um ferlimál. Akraneskaupstaður fól það byggingarnefnd, Borgarbyggð félagsmálanefnd, Búðahreppur félagsmálanefnd, Dalvíkurkaupstaður byggingarnefnd, Hveragerðisbær skipulags- og umhverfisnefnd, Reykjanesbær félagsmálaráði og Siglufjarðarkaupstaður tækni- og umhverfisnefnd og Vestmannaeyjabær byggingarnefnd. Í athugasemdum með frv. til laga um málefni fatlaðra kemur eftirfarandi fram um 34. gr.: Í greininni er sú skylda lögð á sveitarfélög að sinna ferlimálum með skipulegum hætti. Skal það m.a. gert með því að vinna að áætlunum um þær endurbætur sem gera skal á aðgengi opinberra bygginga og þjónustustofnana samkvæmt byggingarlögum og byggingarreglugerð, svo og skipulagslögum. Bent skal á að með opinberum byggingum er m.a. átt við vinnustaði í eigu sveitarfélagsins. Jafnframt er í greininni lögð áhersla á það að svæðisskrifstofur í málefnum fatlaðra hafi forgöngu um að koma á samskiptum við byggingarnefndir sveitarfélaga á svæðinu. Þannig hvílir sú skylda á svæðisskrifstofum að sjá til þess að upplýsingar um nauðsynlegar úrbætur í ferlimálum berist til bygginganefndar á viðkomandi svæði. Þá er í greininni tekið fram að sveitarstjórnum sé heimilt að skipa samstarfsnefnd um ferlimál fatlaðra. Slík nefndaskipun er að sjálfsögðu heimil án sérstaks lagaákvæðis en rétt þótti að taka þetta fram til hvatningar fyrir sveitarfélögin. Eins og þessar tilvitnanir bera með sér er vísað til ákvæða byggingarlaga og skipulagslaga ásamt reglugerðum um nefnd lög. Nú er sá hængur á, hv. þm., að lög um byggingar og skipulag heyra undir umhvrn. og ekki lengur undir félmrn. Félmrn. hefur að sjálfsögðu kynnt sveitarstjórnum lög um málefni fatlaðra, einkum og sér í lagi þau ákvæði laganna sem lúta að sveitarfélögum og þar á meðal skyldum þeirra varðandi aðgengismál og ferlimál fatlaðra. Félmrn. hefur að öðru leyti ekki beitt sér sérstaklega gagnvart sveitarfélögum um áætlanagerðir í þessum málum. Í samantekt ráðuneytisins kemur fram yfirlit um sérstakar ferlinefndir sem ég var að kynna áðan. Í Reykjavík er starfandi ferlinefnd. Eins og fram kom hefur hún lagt fram áætlun um endurbætur á aðgengi næstu ár og vísa ég þar til þeirra skýrslna sem liggja fyrir. Varðandi aðgengismál komu nýjar áherslur inn í lögin um málefni fatlaðra frá 1992 þar sem m.a. er heimilt að verja allt að 10% af ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs fatlaðra til lagfæringa á aðgengi opinberra bygginga en þó aldrei meiri en sem nemur helmingi af kostnaði við hverja einstaka framkvæmd. Á árinu 1993 var þannig úthlutað úr sjóðnum 16,8 millj. til að bæta aðgengi fatlaðra. Má þar nefna lyftur í skóla og aðgengi utan húss að ýmsum þjónustustofnunum, sundlaugum og fleiru. Á árinu 1994 voru veittar 13,3 millj. í ýmsar framkvæmdir til að betrumbæta aðgengi fyrir fatlaða og 1995 voru veittar 8,2 millj. Ferðaþjónusta fatlaðra fluttist frá ríki til sveitarfélaga 1. janúar 1993 og þau hafa sinnt þeirri skyldu síðan og sett sér sérstakar reglur um rekstur ferðaþjónustunnar. Markmiðið er að gera fötluðum sem geta ekki nýtt sér almenn farartæki kleift að stunda atvinnu og nám og njóta tómstunda. Í nóvember 1991 skipaði þáv. félmrh. ferlinefnd ráðuneytisins sem hefur það hlutverk að athuga um hönnun bygginga með tilliti til aðgengis fatlaðra. Enn fremur er það hlutverk nefndarinnar að gera tillögur varðandi breytingar á opinberum byggingum með aðgengi fatlaðra í huga í tengslum við endurbætur og endurbyggingu þeirra. Herra forseti. Það er alveg ljóst að núverandi ákvæði í skipulags- og byggingarlögum varðandi aðgengi fatlaðra tryggja ekki svo að óyggjandi sé nauðsynlegt aðgengi. Það er því að nokkru leyti háð þekkingu, skilningi og velvilja hönnuða og yfirvalda hvort fullnægjandi lausnir nást fram. Þá ber einnig að geta þess að nákvæm hönnun margra svæða, svo sem gatna og margra útivistarsvæða, er ekki háð samþykki skipulags- og byggingarnefnda eins og nú háttar og það er nauðsynlegt að setja um þetta mál ákvæði skýr ákvæði í lög.

[14:08] Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Nú er það svo að ég hef enga sérstarka ást á skýrslum og skýrslugerð yfirleitt. Skýrslur gera menn hins vegar til þess að kanna ástand mála og síðan framkvæma í samræmi við það. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að þessum framkvæmdum hefur miðað mjög hægt og víða er pottur brotinn og mörgu áfátt í reglugerðum og lögum og ég fagna því sem fram kom í hans máli að það eigi að gera bragarbót á. Ég tel nauðsynlegt að gerð verði mjög rækileg og ítarleg úttekt á aðgengi í öllum stofnunum ríkis og sveitarfélaga á vegum ríkisstjórnarinnar með tilliti til þarfa fatlaðra og mun ég leggja fram tillögu til þingsályktunar þess efnis. Markmið slíkrar úttektar verður að fá fram óyggjandi upplýsingar um stöðu þessara mála. Á grundvelli upplýsinga sem þar koma fram ætti að vera hægt að gera framkvæmda- og kostnaðaráætlun um úrbætur svo vinna megi markvisst að því að gera allar byggingar ríkis og sveitarfélaga aðgengilegar öllum Íslendingum.

[14:10] Herra forseti. Ég held að fyrsta atriðið sem við eigum að snúa okkur að sé að gæta þess þegar verið er að reisa nýjar byggingar að þær séu skikkanlega úr garði gerðar. Eldri byggingar í eigu sveitarfélaga þarf að endurbæta mjög. Það er hins vegar dýrt og fjárhag sumra sveitarfélaga er þannig háttað að það er ástæða til þess að hafa nokkrar áhyggjur og það eru nokkrar vöflur á mér að eggja þau til mikilla fjárfestinga. Í skriflegu svari sem ég gekk frá í gær við fyrirspurn frá hv. þm. Ögmundi Jónassyni og hv. þm. Kristni Gunnarssyni um skuldir sveitarfélaga kemur fram að heildarskuldir sveitarsjóða í árslok 1994 voru 34 milljarðar og heildarskuldir fyrirtækja sveitarfélaga, sem hafa sjálfstæðan fjárhag, voru nærri 20 milljarðar. Heildarskuldir sveitarsjóða og fyrirtækja þeirra voru því hvorki meira né minna en 54,5 milljarðar. Það eru því nokkrar vöflur á mér að setja fram harðar kröfur á sveitarfélög, a.m.k. þau sem skuldsett eru. Auðvitað er sjálfsagt að vinna að endurbótum á byggingum á vegum ríkisins og það er ekki vansalaust að mikilvægustu opinberar byggingar eins og Alþingi og mörg af ráðuneytunum skulu vera þannig að þar komist ekki inn fólk sem á við mikla hreyfihömlun að stríða.

[14:13] Hæstv. forseti. Nú er liðið á annan áratug síðan aðgengismál í Þjóðleikhúsinu, leikhúsi allra landsmanna, voru til umfjöllunar á Alþingi. Þá var lögð fram þáltill. um bætta aðstöðu hreyfihamlaðra í Þjóðleikhúsinu. Gerð var áætlun um nauðsynlegar breytingar og framkvæmd þeirra og á fjárlögum var í ein þrjú ár gert ráð fyrir sérstöku fjármagni til þessara framkvæmda. Þegar viðamiklar breytingar voru gerðar á Þjóðleikhúsinu fyrir nokkrum árum var að nokkru leyti komið til móts við þær hugmyndir sem fyrir lágu. Meðal annars var komið fyrir salernum fyrir fatlaða í kjallara hússins og á annarri hæð. Hins vegar var ekki séð til þess að fólk í hjólastólum kæmist niður í kjallara eða upp á annarri hæð eins og ætla mætti að eðlilegt væri. Í húsinu er engin lyfta fyrir leikhúsgesti, engin aðstaða fyrir hjólastóla er í aðalsýningarsal hússins, fólk í hjólastól getur ekki komið á sýningar á Litla sviðinu eða á Smíðaverkstæðinu eða notið veitinga í veitingasal. Í ljósi þessa er þeirri fyrirspurn beint til hæstv. menntmrh. hvað hann hyggst gera til þess að bæta aðgengi fyrir fatlaða við Þjóðleikhúsið, leikhús allra landsmanna.

[14:14] Herra forseti. Í áætlunum um endurbætur á Þjóðleikhúsinu sem ráðist var í á árunum 1990--1991 var í fyrsta áfanga m.a. gert ráð fyrir nýrri fólkslyftu fyrir fatlaða áhorfendur. Hönnun á slíkri lyftu við austurhlið hússins liggur fyrir. Uppsetningu lyftunnar fylgja mjög kostnaðarsamar breytingar. Varð að ráði að fresta lyftuframkvæmdunum og miða við að í þær yrði ráðist samtímis frágangi á nýju loftræstikerfi í húsinu. Fé hefur ekki verið fyrir hendi til að halda framkvæmdum áfram og er áætluðum 1. áfanga því ekki að fullu lokið. Ekki verður á þessari stundu fullyrt hvenær að lyftuframkvæmdunum kemur né hvort þær verða endanlega í samræmi við þá hönnun sem nú liggur fyrir. Þótt fyrirhuguð lyfta sé ekki komin í gagnið hefur aðgengi og aðstaða fatlaðra batnað mjög hin síðustu ár miðað við það sem áður var, einkum í aðalbyggingu Þjóðleikhússins. Starfsfólk leikhússins aðstoðar fólk í hjólastólum og aðra fatlaða sem koma að húsinu austanverðu en þar eru sérstök bílastæði fyrir fatlaða og þjónustubifreiðar. Hjólastólum er ekið inn í húsið eftir sérstökum brautum allt inn á aðalgólf salarins. Áhorfendum í hjólastólum er ætlaður staður á besta stað í sal og er hægt að koma fyrir allt að átta hjólastólum fyrir í einu. Fötluðum áhorfendum er gefinn kostur á veitingum á jarðhæðinni og salernisaðstaða er fyrir hendi. Þá skal þess og getið að áhorfandi í hjólastól greiðir ekki aðgangseyri í Þjóðleikhúsinu.

[14:16] Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Ég harma að það skuli ekki hafa verið gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja aðgengi fyrir fatlað fólk að Þjóðleikhúsinu, leikhúsi allra landsmanna með því að koma fyrir lyftu í húsinu. Ég sé enga ástæðu til að bíða eftir því að hafist verði handa við viðamiklar lagfæringar sem fyrirhugað er að gera við lokaáfanga Þjóðleikhússins. Ég tel að þennan þátt eigi að lagfæra þegar í stað. Það kann að vera rétt að það sé hægt að veita fötluðu fólki í hjólastólum, hreyfihömluðu fólki aðgang að sýningum Þjóðleikhússins í aðalsalnum, en þá með mjög miklum tilfæringum, með því að ryðja á brott sætum sem fyrir eru. Ég segi nú fyrir mína parta að ég hefði ekki áhuga á að sækja leiksýningu þar sem ég þyrfti að óska eftir því með nokkrum fyrirvara að sætum yrði rutt á brott og fólk fengið til að bera mig inn í leiksalinn, inn í sýningarsalinn, inn í leikhúsið, á milli hæða til að komast á salerni og á milli hæða til að njóta veitinga á borð við aðra leikhúsgesti. Þess vegna vil ég hvetja hæstv. menntmrh. til að beita sér fyrir því að öllum leikhúsgestum í leikhúsi allra landsmanna verði tryggð full mannréttindi þar.

[14:18] Virðulegi forseti. Ég vil fyrir það fyrsta þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á aðgengi fatlaðra eða möguleikum fatlaðra til að njóta sýninga í Þjóðleikhúsinu. Jafnframt fannst mér svör hæstv. ráðherra afar léleg. Það er í sjálfu sér ekkert til að hrósa sér af þó að það séu einhverjir möguleikar fyrir átta fatlaða einstaklinga í hjólastól að komast að við sýningu í Þjóðleikhúsinu. Ég vil bara minna á að í gegnum tíðina hefur uppbygging á allra handa húsnæði fyrir félags- og tómstundastarf verið með þátttöku hins opinbera, ýmist ríkis eða sveitarfélaga eða hvoru tveggja. Og í langflestum tilvikum er því þannig háttað að fatlaðir geta ekki notið menningarstarfs til jafns á við aðra. Ég hefði gjarnan viljað heyra það að hæstv. menntmrh. setti sér ákveðið markmið og skýrði frá því hvernig þau eru.

[14:19] Herra forseti. Ég var ekki að hrósa mér af neinu í sambandi við þetta. Ég var að lýsa því hvernig ástandið er og svaraði efnislega þeirri fyrirspurn sem lögð var fram. Það kemur fram í svarinu að aðstaða fyrir fatlaða hefur batnað í Þjóðleikhúsinu eins og þjóðleikhússtjóri lýsir í svari sem hann sendi ráðuneytinu af þessu tilefni. Það kemur einnig fram að hún mætti vera betri varðandi þá tvo sali sem hv. fyrirspyrjandi gerði af sérstöku umtalsefni. En í aðalsalnum, eins og hér kemur fram, eru sérstakir staðir sem eru ætlaðir áhorfendum í hjólastólum. Þeir eru við 6. og 7. bekk sem er einn besti staðurinn í salnum. Þar er hægt að hafa samtímis frá fjórum til allt að átta hjólastólum, eftir stærð og gerð hjólastólanna. Starfsfólk leikhússins reynir að aðstoða þessa gesti okkar á sem bestan hátt. Áhorfendum í hjólastólum er t.d. boðið upp á að þeim séu færðar veitingar í hléi á jarðhæðinni þar sem erfitt er að komast upp í Kristalssal eða niður í Leikhúskjallarann meðan lyftan er ekki komin. Síðan er þessu lýst nánar. Þetta er lýsing þjóðleikhússtjóra. Ég er ekki að hrósa mér eða öðrum af þessu máli heldur er verið að lýsa því hvernig þetta er. Einnig kom fram í svari mínu að það er verið að vinna að því að reyna að gera þetta á sem hagkvæmastan hátt. Lyftan sem um er að ræða snertir aðalsalinn. Það þarf að gera allt aðrar ráðstafanir út af Smíðaverkstæðinu og húsi Jóns Þorsteinssonar. Það er verið að tala um aukið og bætt aðgengi að aðalsal Þjóðleikhússins. Auðvitað má gera betur og það er verið að vinna að því að finna hagkvæmustu lausnir í því efni.