Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál þetta hefur verið flutt með líku sniði á þremur þingum áður, 1967–1968, 1968–1969 og 1969–1970, og er nú flutt í fjórða sinn. Það hefur þó tvisvar fengið afgreiðslu úr n., að vísu ekki samhljóða, en nál. með og móti kom á þinginu 1968–1969. Þar er getið umsagna, sem hv. allshn. bárust um málið, og meiri hl. þessara umsagna var meðmæltur því, að till. yrði samþykkt, og einkum voru á þann veg umsagnir, er bárust frá ýmsum félögum yngri manna. En í nál. meiri hl. þá, þar sem mælt var gegn því, að till. yrði samþ., er m.a. vitnað í lög, sem sett voru 1941 um heimild fyrir kaupstaði og hreppsfélög til að koma á hjá sér þegnskylduvinnu. Þau lög eru aðeins heimildarlög, og samkv. þeim er ýmsum erfiðleikum háð að koma þessu á, - krafizt verulegs meiri hluta kosningarbærra manna, til þess að þetta verði samþykkt, að þátttaka í atkvgr. sé svo og svo mikil. Þar er talað um, að aldursmörkin verði 16–25 ár, 2–6 vikur árlega fyrir hvern, en þó eigi lengur en þrjú ár samtals. Það er gert ráð fyrir því, að þessi vinna verði kauplaus, en frítt fæði sem kallað er og dvalarkostnaður. Og samkv. þessum lögum er gert ráð fyrir viðurlögum, ef þessi skylduvinna er ekki innt af hendi. En það, sem ég hef aðallega við þessi lög að athuga, er það, að þau eru of svæðisbundin að mínu viti, þar sem þetta er bundið innan ákveðinna sveitarfélaga. Ég birti fyrir tveimur árum allítarlega grg. með þessari till. og ætla nú að leyfa mér, þar sem nokkuð er langt um liðið frá því að hún lá hér frammi, að lesa hér meginefni hennar, með leyfi hæstv. forseta: „Ég nefni nú viðfangsefnið verknáms- og þjónustuskyldu og hef fellt úr tímalengd og aldursskeið. Læt ég væntanlegri mþn. þá ákvörðun eftir með öðru, ef Alþ. vildi nú fallast á till. Ég hef ekki horfið frá þessari hugsjón, þessu uppeldis- og mannbótamáli, þessum farvegi orku, velvilja og vitsmuna til að styrkja og efla land og þjóð. Og mig undrar, hve hljótt er um þennan þátt í öllum þeim þunga nið, er um þjóðlífið fer, í þeim stormandi kröfum um skóla og nám, sem sífellt rísa hærra og hærra. Þykir mér sem sá þáttur, er ég er hér að fjalla um, falli um of í skuggann, því að mér sýnist, að verknáms- og þjónustuskylda sé nauðsynleg jafnvægishreyfing í þjóðfélagi síaukins skólanáms, síaukins bóknáms og skólabygginga. Ég hef vakið athygli á með þeirri till., er ég hef áður flutt, að málið sé vandasamt, krefjist mikils undirbúnings, vandaðrar og einbeittrar stjórnar. Viðfangsefni á ekki að skorta í stóru landi fámennrar þjóðar, sem á það sjálfstæðismál mest að gera landið allt sem byggilegast, með samgöngukerfi og samfélagsumbótum, sem jafna búsetuaðstöðuna. Þótt ég felli úr till. aldursmörk unglinga og tímalengd verknáms- og þjónustuskyldu, er ég sem fyrr þeirrar skoðunar, að aldursmörkin eigi að vera á 4–5 ára skeiði og tímalengdin þurfi að vera a.m.k. 3–4 mánuðir og jafnvel lengri. Og verkefnin eru ekki sízt á sviði skógræktar og landgræðslu, bygginga í þágu almennings, svo sem skóla og sjúkrahúsa, vegagerðar og græðslu vegasára, snyrtingu útisvæða, hjálpar- og líknarstarfa. Jafnvel við sjóvinnu og landbúnaðarstörf. Ég hef undrazt tómlæti um þetta mál. Ekki síður beina andstöðu. Og þó skyldi það ekki vekja svo mjög undrun. Einhver hættulegasti þjóðarkvilli nú er sjálfsmeðaumkunin. Og ýmsa grípur þessi hugmynd um þjónustuskyldu líkum tökum og tugthússdómur, útlegð, smán eða pynding. Hin hliðin er ekki skoðuð, þar sem skyldur þjóðfélagsins eru skráðar, né réttindi unglinganna í fræðslu- og skólamálum. Ég efast ekki um, að flestir muni a.m.k. með árunum viðurkenna réttmæti þessarar skyldu og fagna því að hafa notið hennar og hafa goldið samfélaginu með gagnlegum stundum, líka þeir, sem misskilja gildi þessa og tilgang á þjónustualdrinum. En það er ekki einungis sjálfsmeðaumkunin, sem er meinsemd, heldur og ekki síður meðaumkun margra, sem við uppeldi fást. Steingrímur segir um Ísland: Oft finnst oss vort land eins og helgrindahjarn. En hart er það aðeins sem móðir við barn. Það agar oss strangt með sín ísköldu él, en á samt til blíðu, það meinar allt vel. Þetta á ekki beint við um verknáms- og þjónustuskyldu, - ég held, að flestum verði sá tími eins og bros - verði beinar yndisstundir - æskan er yfirleitt heilbrigð, - en ég dreg þetta fram til umhugsunar fyrir þá, sem þjást af sjálfsmeðaumkun og meðaumkun sinna nánustu. Ég hef að yfirlögðu ráði orðað þáltill. á þann veg nú að tala um verknáms- og þjónustuskyldu. Ekki af ótta við tal um þrælahald né til þess að reyna að blekkja um það, sem á bak við býr: Nei! Heldur vegna þess, að slík þjónustuskylda, sem um ræðir í till., er í mörgum tilfellum nám og því fleirum sem velferðarþjóðfélaginu miðar meir áfram. Já, mörgum nám og flestum eða öllum aukin menntun með margvíslegum hætti. Menntun er ekki aðeins nám og þekkingaröflun á skólabekk - jafnvel miklu fremur snerting við almenn störf þjóðarinnar, t.d. ekki sízt ræktunarstörf til nytsemdar og fegrunar. Störf, sem opna flestum nýjan heim, nýja rökhyggju, nýjan skilning á samræmi þjóðlífs og því, hvar ræturnar liggja, sem í þjóðfélagi jafnt og jurt er ekki aðeins festan, heldur er þannig aflað næringarinnar fyrst og fremst til viðhalds og vaxtar. Slíkt verknám og þjónustuskylda þyrfti að koma öllum unglingum í skilning um það, að rætur þjóðlífs liggja í frumframleiðslunni.“ Þetta vildi ég endurtaka nú, er ég mæli fyrir þessari till. hér á hv. Alþ. í fjórða skipti. Ég vil minna á það, að í 4. hefti Sveitarstjórnarmála 1970 er frásögn af umræðufundi um unglingavinnu. Þar segir, að á öllu landinu muni hafa verið um 4600 börn í slíkri vinnu hjá kaupstöðum og kauptúnum, svo og um 550 við skógræktarstörf. Þetta finnst mér benda til þess, að það sé býsna mikið svið, sem þessi hugmynd hefur í þjóðlífinu, en ég vil aðeins vekja athygli á því hér enn í sambandi við málið, að þessi unglingavinna er bundin innan hvers sveitarfélags fyrir sig. Ég rakst á klausu í Frjálsri þjóð, sem birtist þar sem heitir „Lítið fréttablað“. Það er lítil pistilsyrpa í Nýju landi, Frjálsri þjóð, og þessi pistilögn heitir þjónustuskylda. Og með leyfi forseta vil ég lesa það, sem þar stóð: „Jónas Pétursson alþm. hefur endurflutt till. sína til þál. um verknáms- og þjónustuskyldu ungmenna. Þessi till. er ekki frumleg, heldur gömul hugmynd íklædd nýjum skrúða og ber með sér, að flm. hennar lifir í grárri forneskju. Vissulega er það göfugt verkefni fyrir ungmenni að vinna í þágu þjóðfélagsheildarinnar, en er Jónasi Péturssyni ókunnugt um, að í þessu neyzluþjóðfélagi er ekkert gert nema fyrir peninga, að í þessu fyrirmyndarríki svíkja menn, sé þess nokkur kostur, sbr. vinnu-, skatt- og kosningasvik, að í þessu velmegunarríki nægir ekki öllum fjölskyldum ein fyrirvinna, að námsfólk þarf a.m.k. að vinna á sumrin til að geta stundað nám að vetrinum. Ó, hve margur yrði sæll og elska mundi landið heitt mætti hann vera í mánuð þræll og moka skít fyrir ekki neitt. Þessi vísa gildir enn sem svar við hugmyndunum um þegnskyldu. Við leysum ekki unglingavandamálin með því að láta unglingana vinna kauplaust fyrir þjóðfélagið.“ Svo mörg eru þessi orð í Litlu fréttablaði Frjálsrar þjóðar. Ég vil aðeins segja það út af þessari klausu, að mér sýnist, að rakanna sé sérstaklega leitað í þessari vísu Páls heitins Árdals aftur til aldamóta eða um það bil, og sá, sem sækir rökin gegn þegnskylduvinnu þangað, hann finnst mér ekki lifa síður í grárri forneskju en flm. þessarar þáltill. En ég hef mikið velt fyrir mér, hvernig stendur á þessari dæmalausu tregðu hv. alþm. að taka afstöðu til þessa máls, tregðu, því að á annan veg verður tæpast skilið, að ekki hefur fengizt afgreiðsla á till., þrátt fyrir margendurtekinn flutning og afgreiðslu úr n. Í fyrsta lagi fær málið sjálft, ákvörðun um þjónustuskyldu, ekki afgreiðslu með þessari till. Hins vegar má ætla, að þeir, sem eru till. samþykkir um rannsókn málsins, séu a.m.k. ekki beint andvígir málinu, en þó er eins og einhver beygur í mörgum alþm. Er það vegna þess, að þeim kemur þrælahald í hug, þegar skylduvinna er nefnd? Er svo kynsterk sú erfðahugsun, þau andlegu áhrif, sem erfið lífsbarátta margra alda hafði á Íslendinga, að velsældarskeið slík sem verið hafa síðustu áratugi megna ekki að má þau í burtu? Svo sterk, að margslungin verkefni samfélagsins, sem falla sífellt til og þarf að sinna og eru kjörinn menntabrunnur, a.m.k. lítt vinnuvönum unglingum, og öllum heilsu- og sálubót, megna ekki að kalla fólk til fylgis við þessa till. Mörgum hefur reynzt vel, til að brynja sig gegn einhverri skoðun eða hugmynd, að mála fjandann á vegginn. Því flestir eru a.m.k. í orði kveðnu honum andstæðir. Ég held þó, að sífellt hækki gengi heilbrigðrar hugsunar, eigin mats á rökum máls. Vinna er blessun, en ekki bölvun, sérstaklega líkamleg vinna. Þjóðfélagi fylgja réttindi og skyldur, ella stenzt það ekki. Réttindi ókeypis kennslu í skólum eru mikil. Ég tel t.d. eðlilegt, að einhver skylda komi þar á móti. Hugsa ég þó svo, að jafnframt yrði skylduþjónustan liður í kennslu, enda nú orðið mörgum hvað mest nauðsyn að læra að vinna og hljóta þá þjóðfélagslegu menntun, sem í vinnunni býr, tengja þegn og þjóðfélag. Viss þáttur þessa máls er viðurkenndur með unglingavinnu í þéttbýlinu. En það vantar tilfinninguna fyrir því, að verið sé að gegna skyldu við þjóðfélagið, og það vatnar þá þjóðfélagsjöfnun, sem unglingavinnan, skylduþjónustan, þarf að fela í sér með því að taka fyrir verkefni víðs vegar í strjálbýlinu, sem æskufólk þéttbýlisins leysir af hendi. Þannig mætti og á að stuðla að þjóðfélagslegum jöfnuði. Þess vegna tel ég ranga hugsun í lögunum frá 1941, sem miðuðu við innbyrðis skyldu hvers sveitarfélags. Ég hef síðustu árin sérstaklega hugleitt frágang og snyrtingu við vegalagningu og græðslu og jöfnun sára, sem hljóta að koma, eru afleiðing vegalagningar. Ég tel mjög óhyggilegt, að framkvæmdaflokkur, sem sannarlega þarf að beita allri orku í hraða, trausta og ódýra framkvæmd, eigi jafnframt að annast snyrtingu og græðslu sáranna í landið og fegrun vegkantanna. Þarna, einmitt þarna, er kjörið verkefni unglingaflokka. Þetta er geysimikið verkefni um land allt, nauðsynjaverkefni, og tilgangurinn ljómar við æskufólkinu, að hraða vegagerð enn meira. Þeir leggja viðbótarafl í verkefnið að byggja vegakerfið í landinu. Þeir græða sárin, sem því miður verður að valda, og fegra það land, sem við flestum blasir, íslenzkum jafnt sem erlendum, sem um landið ferðast, og þeir jafna aðstöðu fámennra og fjölmennra byggðarlaga, sem í mínum huga er hvað mest um vert. Áhrif slíks starfs eiga að glæða guðsneistann í sál unglingsins, áhrif starfs, sem bætir, fegrar og jafnar. Nú er ný skólalöggjöf í mótun. Hún hefur verið rædd hér á Alþ. Margt er vel um hana, mest þó um vert að minni hyggju strjálbýlisins vegna, að landsprófið er lagt niður og þar með sú tvískipting gagnfræðanámsins, sem hefur komið í veg fyrir, að gagnfræðanámið gæti færzt svo nærri heimilunum sem æskilegt og nauðsynlegt er. Fámenn byggðarlög hafa með landsprófsvenjunni misst aðstöðu til þess að koma við hjá sér því námi og þeirri kennslu, sem gagnfræðanámið hefur fólgið í sér, og af því hefur svo leitt meiri kostnað heimilanna, sem þess vegna hafa orðið að senda börn sín og unglinga lengra í burtu. En lenging skólanámsins í 9 mánuði á ári er að mínu viti ekki við hæfi sveitanna. Það ákvæði grunnskólalaganna felli ég mig ekki við. Ég hef þá trú á þátttöku barnanna og unglinganna í atvinnulífinu, ég hef þá trú á þátttökunni sem menntabrunni, að ógæfa sé að kippa þeim tengslum frekar í burtu. Verknáms- og þjónustuskylduna á að tengja skólanáminu, gera þann tíma gildan námstíma, a.m.k. öllum þeim unglingum, sem þess óska. Nú liggur þessi till. mín fyrir í því formi, sem fimm allshn.-menn af sjö felldu sig nokkurn veginn við á síðasta þingi. Þess vegna vil ég nú vona, að málið geti gengið fljótt og komið til atkv. á Alþ. En ég tel þó rétt, þrátt fyrir það, að allshn. afgreiddi það á þennan hátt á síðasta ári og sé enn skipuð sömu hv. alþm. sem þá, að því verði vísað til n. að þessari umr. lokinni, og legg ég svo til, að málinu verði jafnframt vísað til síðari umr.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. 206 till. til þál. um öryggisráðstefnu Evrópu ásamt hv. 9. þm. Reykv. Till er svofelld: „Alþingi lýsir yfir samþykki sínu við fram komna hugmynd um „Öryggisráðstefnu Evrópu“, er hafi tvennt að meginmarkmiði: 1. að hernaðarbandalögin tvö, NATO og Varsjárbandalagið, verði lögð niður og leyst af hólmi með sameiginlegu öryggiskerfi allra Evrópuríkja, Bandaríkjanna og Kanada, 2. að ná samkomulagi um gagnkvæman brottflutning allra erlendra herja úr löndum álfunnar, og ályktar því að skora á ríkisstj. að vinna að því innan Norðurlandaráðs, NATO og annarra alþjóðlegra samtaka og stofnana, sem Ísland er aðili að, að slík ráðstefna komist á hið fyrsta. Jafnframt felur Alþ. ríkisstj. að athuga möguleika á því, að ráðstefnan fari fram í Reykjavík, og, sé það talið kleift, bjóði Reykjavík fram sem stað til slíks ráðstefnuhalds.“ Það ætti e.t.v. að vera óþarfi að orðlengja mjög um þá tilt., sem ég hef hér greint frá. Hún ásamt með grg., sem fylgir henni, skýrir sig að miklu leyti sjálf. En þar sem með henni er hins vegar komið inn á þau mið íslenzkra stjórnvalda, sem hvað mestum og örlagaríkustum deilum hafa valdið með þjóðinni, tel ég rétt að ræða nokkru nánar ýmis þau atriði, sem aðeins er drepið á í grg. Með mótun þeirrar utanríkisstefnu, sem upp var tekin skömmu eftir heimsstyrjöldina og leiddi til inngöngu í NATO 1949 og herverndarsamningsins 1951, var sáð frækornum ósættis, sem skipti þjóðinni í tvær andstæðar og ósættanlegar fylkingar. Í lok stríðsins hafði náðst samkomulag milli flokka verkalýðshreyfingarinnar, Sósíalistaflokksins og Alþfl., og borgarastéttarinnar undir forustu Sjálfstfl., sem leiddi til stjórnarmyndunar þessara flokka. Hvað sem menn annars vilja um þá stjórn segja, verður ekki um það deilt, að hún lagði grundvöllinn að því þjóðfélagi, sem við búum við í dag, og olli að sínu leyti a.m.k. ekki minni straumhvörfum í þjóðlífinu en minnihlutastjórn Framsfl. 1927 eða fyrsta vinstri stjórnin 1934–1937. Þetta samstarf rofnaði 1946 í fyrsta ágreiningnum, sem kom upp um utanríkismál með Keflavíkursamningnum svo nefnda. Sá ágreiningur varð alger og endanlegur nokkrum árum síðar með inngöngu í NATO og herverndarsamningnum. Enginn vafi er á því, að þetta óbrúanlega bil milli einstakra flokka hins íslenzka flokkakerfis hefur leitt til verulegs tjóns. Hvoru tveggja er þar um að kenna, annars vegar nær ofstækisfullri óvild og hræðslu Sjálfstfl. og valdamikilla aðila í Alþfl. og Framsfl. gagnvart Rússum og kommúnisma yfirleitt samfara takmarkalausu trausti á málstað Bandaríkjanna og bandamanna þeirra, sem leiddi til margvíslegrar þægðar, að ég segi ekki undirlægjuháttar, í samskiptum við þessi sömu ríki. Hins vegar glórulaus trú valdamanna Sósíalistaflokksins á sæluríkið í austri, sem gerði hann oft aðeins að bergmáli þeirra slagorða, sem þeim aðilum þótti henta að halda uppi í áróðri sínum. Eldar kalda stríðsins kyntu svo enn undir þennan örlagaríka klofning þjóðarinnar í háværar málpípur austurs og vesturs. Tilraunir til þess að finna hér pólitískan milliveg fóru út um þúfur. Þessi klofningur hefur skipt sköpum í stjórnmálalífi Íslendinga þennan aldarfjórðung. Samstaðan milli verkalýðshreyfingar og sterkasta afls borgarastéttarinnar, Sjálfstfl., um nærri hvaða mál sem er, hefur verið útilokuð. Frekara samstarf milli verkalýðsflokkanna, Sósfl. og Alþfl., sem virtist í sjónmáli á árunum 1944–1946, varð einnig útilokað. Ágreiningurinn um utanríkismál sundraði verkalýðshreyfingunni og leiddi um sex ára skeið til samstöðu svo ólíkra afla sem Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl., sem tryggði þeim vald þann tíma í hreyfingunni með því markmiði að útiloka róttækasta fólkið þar frá eðlilegum þjóðfélagsáhrifum. Samstaða þessara tveggja fyrrnefndu hefur reyndar haldizt í verkalýðshreyfingunni fram á þennan dag, valdið þar og viðhaldið pólitískum deilum og sundrungu, sem naumast byggist á eðlilegum ágreiningi um dagleg málefni, og nú hin síðustu ár leitt til þegjandi samkomulags um viðhald „status quo“, þ.e., að hvor hinna pólitísku deilda héldi því, sem hún hafði unnið á tímum kalda stríðsins, án íhlutunar hinnar, en þetta ástand hefur valdið stöðnun í innbyrðis þróun hreyfingarinnar og dregið verulega úr þjóðfélagslegum áhrifamætti hennar. Háskalegast af öllu fyrir íslenzka stjórnmálaþróun var þó það, að með almennri viðurkenningu á þessum tvenns konar viðhorfum til utanríkismála sem stjórnmálalegum vatnaskilum, sem leiddi til samstöðu svokallaðra lýðræðisflokka annars vegar, en gerði hins vegar róttækasta hluta þjóðarinnar að pólitískum paríum, sem útiloka yrði frá áhrifum, tókst Sjálfstfl. sem stærsta flokki lýðræðisflokkanna að koma sér upp eins konar pólitískri eilífðarvél, sem tryggði honum völd, á hverju sem gekk. Valkostir þjóðarinnar hafa raunar ekki verið aðrir en þeir að ákveða, hvort Alþfl. eða Framsfl. ættu að þjóna Sjálfstfl. til borðs og sængur. Frá þessu er aðeins ein undantekning, vinstri stjórnin 1956–1959. Sú undantekning sannar í rauninni aðeins regluna. Árin á undan höfðu friðarhorfur verið betri en áður um skeið. Alþfl. og Framsfl. höfðu þá talið, að þau skilyrði væru að skapast, sem gerðu dvöl hers og þátttöku í hernaðarbandalagi ónauðsynlega, og stóðu að till. í þessa átt hér á hv. Alþ. Hitt hjálpaði einnig til, að með stofnun Alþb. höfðu hin þjóðfélagslega róttæku öfl Sósfl. um sinn a.m.k. fengið annan og hugnanlegri svip en undir einhlítri forustu gamalkunnra og gamalreyndra Sovétdýrkenda. Grundvöllur vinstri stjórnarinnar var því byggður á afstöðunni til utanríkismála, eins og allra annarra ríkisstj. hér eftir stríð. Úr þeim grundvelli molnaði verulega við atburðina í Ungverjalandi strax um haustið 1956. Við borð lá, að stjórnin klofnaði vegna landhelgismálsins. Þótt hún svo að lokum sundraðist vegna afstöðu til efnahagsmála, má telja, að það hafi fremur verið valinn ásteytingarsteinn en að ágreiningurinn hafi verið óbrúanlegur á því sviði. Landhelgismálið er glöggt dæmi þess, hve skaðvænleg áhrif þessi óbrúanlegi ágreiningur um utanríkismál hefur haft á brýnustu hagsmunamál þjóðarinnar. Um ekkert mál er nauðsyn algerrar samstöðu allrar þjóðarinnar brýnni en útfærslu landhelginnar til alls landgrunnsins. Landhelgismálið var líka mesta afrek vinstri stjórnarinnar, en þeim árangri, sem náðist, tókst að spilla með því að draga málefni NATO inn í það og gera þá tortryggilega, sem í eldinum stóðu, með því að leiða að því getum, að þeim væri efst í huga að spilla vestrænni samvinnu og ganga erinda Sovétríkjanna. Svo vill til, að einmitt nú er þetta mál aftur í brennidepli og brýn nauðsyn á falslausri og einlægri samvinnu allra flokka og allrar þjóðarinnar um framgang þess, og eykur það enn á gildi þess máls, sem hér er verið að ræða. Hér hef ég rætt nokkuð um afleiðingar þessa djúpstæða ágreinings um utanríkismálin á stjórnmálin innanlands. Ég tel þær hafa verið örlagaríkar, valdið ágreiningi og deilum, sem innlend málefni gáfu ekkert rökrétt tilefni til, verið bein og óbein orsök að sundrungu verkalýðshreyfingarinnar, verkalýðsflokkanna og vinstri manna almennt, dregið verulega úr áhrifum þeirra afla, sem helzt hefðu átt að orka breytingum á gerð og þróun samfélagsins, á svipaða lund og orðið hefur með nálægum þjóðum og okkur skyldustum. Þannig má vafalaust skrifa vandamál stjórnmálanna hér s.l. þrjá áratugi, dýrtíðar- og verðbólguvandann, með nokkrum hætti á reikning þessarar óeðlilegu flokkaskipunar á grundvelli utanríkismála. Nú vil ég víkja nokkrum orðum að efnislegu innihaldi þeirra deilna, sem átt hafa sér stað um þessi mál. Ég vil taka það fram hér strax í upphafi, að ég og þau stjórnmálasamtök, sem ég tilheyri, tel í alla staði eðlilegt vegna aldalangrar menningarlegrar og viðskiptalegrar hefðar svo og landfræðilegrar legu Íslands og tengsla við umhverfi sitt, að við eigum sem allra nánust og bezt samskipti við þær þjóðir, sem venja er að kalla vestrænar þjóðir. Við teljum hins vegar óeðlilegt og ónáttúrlegt, að 200 þús. manna þjóð, sem aldrei hefur borið vopn, sé aðili að hernaðarbandalagi stórvelda, þar sem hún getur aldrei orðið þátttakandi í neinum þeim ákvörðunum, sem þó geta varðað tilveru hennar sem þjóðar, þar sem þær verða ávallt teknar af hinum hernaðarlega sérfróðu. Á sama hátt er það óviðunandi niðurlæging svo fámennri þjóð að búa við fjölmennt erlent herlið um áratuga skeið. Það hefur því ævinlega verið mín stefna og er stefna þeirra samtaka, sem ég er hér fulltrúi fyrir, að við losnum undan þessum skuldbindingum svo fljótt sem auðið er. Deilurnar hafa einkum snúizt um þessi atriði: Í fyrsta lagi höfum við andstæðingar núv. utanríkisstefnu frá upphafi haldið því fram, að árás Rússa væri á engan hátt svo yfirvofandi, að okkur væri nauðsyn á vernd NATO. Í öðru lagi höfum við haldið því fram, að á tímum öflugra langdrægra eldflauga, sem skotið geta vetnissprengjum heimsálfa á milli, hafi hernaðarlegt mikilvægi Íslands orðið næsta lítið, a.m.k. fyrir Bandaríkin. Öðru máli kann að gegna fyrir Sovétríkin, ef hér væri beint vinveitt stjórn, sem léði þeim hernaðaraðstöðu, sem gæti opnað þeim Atlantshafið og gert Ísland eins og skammbyssu, sem beint væri að Bandaríkjunum. En eygir nokkur möguleika á slíkri þróun íslenzkra stjórnmála, að hætta sé á þess háttar stjórn? Í þriðja lagi, að framþróun á sviði ratsjártækni og notkun gervitungla hafi gert hernaðargildi Íslands lítið á þessu sviði, þ.e. á sviði viðvörunarkerfis, eins og uppgjöf stöðvanna á Langanesi og í Aðalvík ber raunar ljósan vott um. Þá höfum við haldið því fram, að aðild að hernaðarbandalagi og dvöl erlends herliðs hér verki öfugt við yfirlýstan tilgang sinn, bjóði hættunni heim, geri okkur að óhjákvæmilegu skotmarki, færi svo, að ófriður brytist út. Hins vegar standa svo þeir, sem trúa staðfastlega á útbreiðslukerfi heimskommúnismans, að NATO sé eini raunverulegi varnarveggurinn gegn því, að stríðsvél Sovétríkjanna brjóti undir sig öll lönd veraldar, og okkur beri í verki að sýna samstöðu okkar með vestrænum þjóðum með þátttöku í NATO og leggja fram okkar skerf til varnar þessum hluta heimsins með því að lána hluta af landi okkar undir herstöð vinveittra þjóða. En er NATO þá það skjól og hlíf lýðræðislegu þjóðskipulagi, sem áköfustu aðdáendur þess og hugmyndafræðilegir fylgjendur vilja vera láta? Í meiri hluta þátttökuríkjanna hefur tilvist þess sennilega ekki haft veruleg innri áhrif. En í sameiginlegum ákvörðunum þessara ríkja yfirskyggja hernaðarlegir hagsmunir eðlileg pólitísk sjónarmið. Þannig hefur NATO , þrátt fyrir orðagjálfur um lýðræði í stofnskrá þess, orðið til þess að vefa miðaldaeinræðisríki eins og Portúgal, sem þar að auki stundar einstæða nýlendukúgun í löndum sínum í Afríku, sem mynztur inn í vef vestrænna lýðræðisþjóða. Stuðningur þessara þjóða við afturhaldsstjórn Portúgals hefur gert henni kleift að hefta í fæðingunni sérhverja viðleitni til að lyfta þjóðinni úr hyldýpi eymdar og réttindaleysis, sem hún hefur búið við um aldir. Sama er að segja um Spán. Hernaðarhagsmunir Bandaríkjanna hafa leitt til opinberrar viðurkenningar og stuðnings við fasistastjórn Francos, ýtt undir straum erlends fjármagns inn í landið og fest með því stjórnina í sessi og auðveldað henni að halda þorra þjóðarinnar á lægsta stigi lífskjara og mannréttinda, sem þekkist í Evrópu. Líku máli gegnir um Tyrkland, og hvað sem segja má um ásakanir um beinan stuðning NATO og bandarísku leyniþjónustunnar, CIA, við valdatöku hershöfðingjanna í Grikklandi, leiddu hernaðarsjónarmið Bandaríkin fljótlega til opinberrar viðurkenningar á stjórn þeirra. Í kjölfarið kom innflutningur bandarísks og evrópsks fjármagns, sem verulega hefur styrkt stjórn þeirra í sessi. En lítum svo aðeins á málið frá sjónarmiði ríkjanna hinum megin tjaldsins. Ef við lítum á það frá sjónarmiði ríkjanna hinum megin tjaldsins, þá er Varsjárbandalagið skilgetið afkvæmi NATO. Í skjóli þess gátu Sovétríkin hlutazt til um innanríkismál Ungverjalands 1956 og Tékkóslóvakíu 1968, komið í veg fyrir, að stjórnarfar þessara ríkja þróaðist í samræmi við innri aðstæður, og hneppt þessi ríki á ný í harðstjórnarfjötra, sem mótast af miðaldaviðhorfi ríkisvaldsins á 19. öld, en hafa aldrei átt við utan Rússlands og hvergi á seinni hluta 20. aldarinnar. Þannig hefur spegilmynd NATO, Varsjárbandalagið, sömu áhrif á þróunina austan tjaldsins og NATO hefur í mörgum tilfellum fyrir vestan, þótt með óbeinni hætti sé. Það hefur háskaleg áhrif, ekki aðeins á heimsfriðinn, heldur sérstaklega háskaleg áhrif á tímum gagngerra þjóðfélagsbreytinga og byltinga, eins og þeim, sem við lifum á, ef þjóðfélög fá ekki að þróast í samræmi við innri þarfir og lögmál, en verða að taka upp og viðhalda þjóðfélagskerfi, sem þeim er algerlega framandi og á sér engar rætur í eigin jarðvegi. Þetta virðast Bandaríkin nú loksins vera að læra, er þau viðurkenna rétt Chilebúa til að velja sér stjórnarform og þróunarleiðir. Þau grípa nú ekki til hernaðaríhlutunar þar eins og þau áður gerðu á Kúbu, St. Domingo og í Guatemala. En NATO er hemill á rás þróunarinnar í Vestur-Evrópu og óbeint í Austur-Evrópu líka með því að gefa Sovétríkjunum nauðsynlega átyllu fyrir Varsjárbandalaginu. Það er því öllum fyrir beztu, hverja trú sem menn hafa haft í þessum samtökum í fortíðinni, að báðum sé þeim nú hrint fyrir ætternisstapa samtímis. Ætti sú skoðun varla að valda ágreiningi hér úti á Íslandi á því herrans ári 1970. Hitt skal ég svo viðurkenna, að mér hafa aldrei þótt aðrir valkostir fyllilega raunsæir eða algerlega sannfærandi. Enda þótt herinn færi brott og við segðum okkur einhliða úr NATO, breytti það engu um hernaðarjafnvægið í heiminum, og einhliða afturhvarf til hlutleysisyfirlýsingarinnar frá 1918 gæfi okkur varla frekara öryggi, ef til ófriðar drægi. Þá væri að vísu ekki hægt að stimpla okkur óvini í upphafi styrjaldar, en ef einhver ófriðaraðilinn sæi sig styrkja hernaðaraðstöðu sína með töku eða eyðingu landsins, mundu engar yfirlýsingar hindra hann í því. Það sannar reynslan frá síðustu heimsstyrjöld margfaldlega. Athygli mín og ýmissa samherja minna hefur því í vaxandi mæli beinzt að því á síðari tímum, hvort með einhverjum hætti væri hægt að nema brott sjálfa orsökina fyrir dvöl herliðs hér og þátttöku í hernaðarbandalagi og þá hvort Ísland gæti með einhverjum hætti orðið virkur þátttakandi í eða jafnvel flýtt fyrir þeirri þróun, að það ástand komist á, sem allir teldu uppfylla þá opinberu meginstefnu allra flokka, að hér sé ekki her á friðartímum, því að hvað sem ágreiningnum meðal okkar líður, hafa ekki heyrzt raddir um, að dvöl erlends herliðs hér sé eðlileg. Einlægustu stuðningsmenn hennar hafa aldrei talið hana meira en illa nauðsyn. Við höfum því gaumgæfilega fylgzt með þróun hugmyndarinnar um öryggisráðstefnu Evrópu, frá því að hún kom fyrst fram, og smám saman sannfærzt um, að þar var um raunsæjan möguleika að ræða til að gerbreyta ástandinu í Evrópu. Ísland gæti þar kvatt sér hljóðs á sjálfstæðan hátt með realpólitík í utanríkismálum, sem grundvallaðist á hagsmunum þess sjálfs sem ríkis og væri um leið sameiginlegt hagsmunamál í flestum smærri og miðlungsstórum ríkjum álfunnar. Þarna væri leið til að losna úr sjálfheldu hernaðarblakkanna, hætta að vera einungis peð í refskák stórveldanna. Þetta gæfi þeim tækifæri til að þróa þjóðskipulag sitt í samræmi við innri þarfir og lögmál, en ekki geðþótta stórveldanna. Enda þótt kalda stríðið sé fyrir alllöngu undir lok liðið, hafa leifar af hugsunarhætti þess tímabils lifað góðu lífi fram á þennan dag. Og það er ekki fyrr en á þessu ári, að stórstígar breytingar hafa orðið til viðurkenningar á staðreyndum í Evrópu. Á ég þar einkum við hina nýju austurpólitík Willy Brandts og vestur-þýzku stjórnarinnar, sem segja má, að með samkomulagi sínu við Sovétríkin og Pólland, fyrirhuguðu samkomulagi við Tékkóslóvakíu og vaxandi og vinsamlegri samskiptum beggja þýzku ríkjanna sé loks að viðurkenna í formi það, sem varð raunveruleg og endanleg niðurstaða seinni heimsstyrjaldarinnar. Ástæða er til þess að ætla, að þetta gerbreyti andrúmsloftinu í Evrópu og gefi rökstuddar vonir um, að ráðstefna sem þessi um öryggismál Evrópu beri jákvæðan árangur. Enn fremur má benda á, að með ágreiningi og nær algerum vinslitum Sovétríkjanna og Kína hafa þeir fyrrnefndu orðið að beina miklum hluta herafla síns að kínversku landamærunum, og nauðsyn þeirra á tryggingu landamæranna í vestri með öðrum hætti en hernaðarlegum hefur vaxið, auk þess sem ótti Rússa við hernaðarlega umkringingu hefur fengið byr undir báða vængi og ætti að leiða til sáttfúsari afstöðu í málefnum Evrópu en lengi hefur verið. Vil ég nú víkja nokkrum orðum nánar að hugmyndinni um öryggisráðstefnu Evrópu. Í svipuðu formi og hún er nú var hún fyrst sett fram af Adam Rapatsky, þá utanrrh. Póllands, á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í des. 1964. Næsta skref var stigið með svo kallaðri Búkarest-yfirlýsingu Varsjárbandalagsins í júlí 1966. Enda þótt sú yfirlýsing liti á köflum út sem venjulegt sovézkt áróðursplagg fullt af venjulegum beinfrosnum kaldastríðsslagorðum um haturs-, hefndar- og hernaðaröfl, sem sífellt ógnuðu hinum friðelskandi sósíalísku þjóðum, voru einnig sett fram eftirtalin atriði sem umræðugrundvöllur um öryggisráðstefnu: 1. Þróun samskipta í anda góðra granna, eins og það heitir á þeirra máli, er byggðu á grundvallarforsendum sjálfstæðis og þjóðlegs fullveldis, íhlutunarleysi um innri mál og gagnkvæmum hag og friðsamlegri sambúð ríkja ólíkra samfélagsforma. Þróun efnahagstengsla og samvinna á sviði vísinda, tækni, menningar og lista í þeim tilgangi að skapa efnislegan grundvöll evrópsks öryggis og fordæming allrar mismununar og þvingana í samskiptum ríkja Evrópu. 2. Algert afnám hernaðarbandalaga. Yfirlýsingin ítrekaði fúsleika Varsjárbandalagsins til að taka höndum saman um samtímis upplausn, eins og það er nefnt, Varsjár- og NATO-bandalaganna, en varaði jafnframt við því, að svo lengi sem NATO héldi áfram tilvist sinni, væru Varsjárbandalagsríkin staðráðin í að styrkja mátt sinn og varnaraðstöðu. 3. Að koma á í nokkrum áföngum til að draga úr spennu heimkvaðningu allra erlendra herja af landssvæðum annarra ríkja, gagnkvæmri fækkun í herjum þýzku ríkjanna beggja, kjarnorkuvopnalausum beltum og banni við umferð og dvöl flugvéla og skipa, er bæru kjarnorkuvopn. 4. Viðurkenning á öllum þáverandi landamærum, þ. á m. Oder-Neisse landamærunum og markalínunni milli þýzku ríkjanna, sem endanlegra og órjúfanlegra. 5. Samþykkt um, að þýzkur friðarsáttmáli skyldi byggður á ofangreindum forsendum. 6. Vestur-Þýzkalandi yrði bannaður aðgangur að eða stjórn á kjarnorkuvopnum í hvers konar formi. Þremur síðast töldu atriðunum virðast Varsjárbandalagsríkin raunar vera að ná með tvíhliða samningum sínum við Vestur-Þýzkaland að undanförnu, en þó má búast við, að þau óski eftir að fá önnur Vestur-Evrópuríki til að undirgangast þær skuldbindingar líka til frekara öryggis. Enn fremur var í þessari Búkaresttillögu hvatt til þess, að evrópsk öryggisráðstefna léti frá sér fara yfirlýsingu um samstarf að viðhaldi og styrkingu evrópsks öryggis í samræmi við þessar tillögur, en gaf í skyn, að dagskrá ráðstefnunnar skyldi vera opin tillögum frá hvaða ríki sem væri. Enda þótt yfirlýsingin útilokaði ekki sérstaklega nokkurt ríki frá þátttöku í ráðstefnunni, var því þar haldið fram, að ríki Evrópu séu fær um að leysa vandamál sín innbyrðis án íhlutunar utan frá, jafnframt því sem svo var kveðið að orði, að þjóðirnar láti sér ekki á sama standa, hvaða pólitíska stefnu þetta eða hitt ríkið kýs sér, í samræmi við hagsmuni friðar og öryggis eða andstæðar þessum hagsmunum. Þessi atriði vöktu grunsemdir um, að Bandaríkin yrðu í bezta falli óvelkominn þátttakandi og að Vestur-Þýzkaland gæti búizt við að verða að standa í hlutverki hins ákærða á ráðstefnunni. En síðari þróun hefur þó gert hvort tveggja þessara atriða úrelt. Vestur-Þýzkaland gegnir ekki lengur því hlutverki syndahafurs, sem áður tíðkaðist, og viðbrögð Vestur-Evrópuríkja við útilokun Bandaríkjanna reyndust ekki þau, að henni væri haldið til streitu. Ég tel rétt að skjóta því hér inn í, að það er ekki aðeins sjálfsagt, að Bandaríkin og Kanada taki þátt í slíkri ráðstefnu sem meðlimir í varnarkerfi Vestur-Evrópu frá upphafi, heldur er það lífsnauðsynlegt hagsmunum okkar Íslendinga, að Bandaríkin taki þátt í henni, ef hún á að leiða til brottflutnings erlends hers héðan af landi. Kemur þar hvort tveggja til, að hinn svo nefndi varnarsamningur frá 1951 er formlega milli Íslands og Bandaríkjanna, og svo hitt, að trygging fyrir öryggi Íslands í evrópsku öryggiskerfi yrði lítils virði, nema Bandaríkin væru þar einnig aðili að. Lítil hreyfing komst þó á þessi mál næstu árin. Að vísu lagði Breshnev enn áherzlu á þýðingu þeirra í ræðu á ráðstefnu kommúnistaflokka í Tékkóslóvakíu 1967, sérstaklega með tilliti til þeirra tækifæra, sem opnuðust, þegar upphaflegur gildistími NATO-samningsins rynni út. Sá tími leið þó hjá, án þess að nokkuð væri aðhafzt til þess að nýta þau tækifæri, enda höfðu nú Varsjárbandalagsríkin, önnur en Rúmenía, öðrum hnöppum að hneppa, þar sem var innrás og hernám Tékkóslóvakíu, sem einmitt var lítt samræmanleg hinum þýðingarmeiri greinum Búkarest-yfirlýsingarinnar frá 1966. En í marz 1969 áréttuðu leiðtogar Varsjárbandalagsins enn Búkarest-yfirlýsinguna á ráðstefnu í Búdapest og nú í mun sáttfúsari og meira sannfærandi tón en áður, og vakti yfirlýsingin því óvenjulega athygli á Vesturlöndum. Þótt þessi nýja áskorun, sem gefin var út rétt fyrir 20 ára afmælishátíð NATO í Washington, innihéldi almenna fordæmingu á öflum, sem reyna að viðhalda skiptingu meginlands vors með stefnu síaukinnar spennu, eins og þar sagði, voru nú engir þorparar nefndir með nafni, en athyglisverðari var þó ítrekun Búdapest-áskorunarinnar á þeirri grein Búkarest-yfirlýsingarinnar, sem krafðist heimkvaðningar allra erlendra herja úr löndum Evrópu, þrátt fyrir það, sem gerzt hafði. Næsta áskorun Varsjárbandalagsríkjanna kom frá Prag 31. okt. 1969 og lét í ljósi von um, að evrópsk öryggisráðstefna gæti komið saman í Helsinki á fyrri hluta árs 1970. En finnska stjórnin hafði þá boðið Helsinki sem aðsetur slíkrar ráðstefnu. Þessi mál voru ítarlega rædd á ráðstefnu NATO í des. 1969, og kom þar fram óvenjulegur áhugi á málinu hjá flestum fulltrúum öðrum en frá Bandaríkjunum og föstu starfsliði bandalagsins, að ekki sé talað um hernaðarforingjana. Síðan hafa farið fram ýmsar viðræður milli einstakra ríkja, og hafa t.d. Frakkar nú nýlega lýst sig samþykka hugmyndinni, þar sem Ítalir hins vegar töldu, að af henni gæti ekki orðið í næstu framtíð vegna ónógs undirbúnings. Nú fyrir skömmu hafa Finnar sent 35 ríkjum formlegt boð til slíkrar ráðstefnu og vafalaust þar á meðal Íslandi. Þannig standa málin nú. Að sjálfsögðu geta ýmis atriði, svo sem svo kallaðar Salt-viðræður Rússa og Bandaríkjamanna um takmörkun árásarvopna, einkum eldflauga með kjarnaoddi, og e.t.v. viðræður fjórveldanna um Berlín, haft veruleg áhrif á, hvort slík ráðstefna kemst á laggirnar eða ekki. En ástæðulaust er að bíða með að taka afstöðu, þar til öll slík vafaatriði eru til lykta leidd, svo brýnt hagsmunamál sem slík öryggisráðstefna virðist geta orðið Íslandi, heldur ber að hefjast þegar handa við að undirbúa jarðveginn, hvetja aðra til jákvæðra viðhorfa gagnvart henni. Einu sinni var spurt: Getur nokkuð gott komið frá Nazaret? Og nú munu sjálfsagt ýmsir spyrja: Getur nokkuð gott komið frá Sovétríkjunum? Er hægt að treysta nokkru þeirra orði, er þetta ekki allt þáttur í skuggalegum áformum þeirra um heimsyfirráð, tilraun til að draga úr árvekni lýðræðisríkjanna og gleypa þau síðan? Ekki get ég gefið neina tryggingu fyrir, að svo sé ekki, en ég vil biðja hv. alþm. að líta með mér á nokkrar staðreyndir og ályktanir, sem af þeim má draga, og sjá til, hvort þeir komist ekki að sömu niðurstöðu og ég, að ástæða sé til nokkurrar bjartsýni. Sú hugmynd, sem að baki þeirri skoðun liggur, að þessi tillaga sé ekki annað en einn liður í heimsyfirráðaáætlun Sovétríkjanna, hlýtur að byggjast á þeirri grundvallarforsendu, að í Varsjárbandalaginu ríki aðeins einn vilji og eitt vald, þ.e. Kremlarherranna, og gera þar ráð fyrir, að önnur meðlimaríki eigi einskis annars úrkosti en að styðja hvert það frumkvæði, sem Moskvu þóknast að taka í utanríkismálum, að þau geti ekki sett fram nein eigin markmið og þess vegna skipti hagsmunir þeirra og óskir varðandi evrópskt öryggiskerfi litlu máli. Sú hugmynd kann að hafa átt rétt á sér á tímum kalda stríðsins, en allt bendir til, að hún eigi engan rétt á sér lengur. Til þess hefur verið allt of augljóst síðustu ár, að Sovétríkin hafa hvað eftir annað átt í erfiðleikum með að knýja fram vilja sinn gagnvart öðrum þátttakendum COMECON og Varsjárbandalagsins í öðrum málum. Af þessu leiðir, að menn verða að álykta svo, að stjórnir Austur-Evrópuríkjanna hafi almennt tilhneigingu til að meta stefnu og áform Sovétríkjanna fyrst og fremst frá sjónarhóli sinna eigin hagsmuna. Þau gætu því litið á stefnu Varsjárbandalagsins varðandi evrópskt öryggiskerfi sem tæki, sem gæti, þegar til lengdar léti, orðið þeirra eigin markmiðum til framdráttar, markmiðum, sem gætu í mörgu tilliti verið verulega frábrugðin markmiðum Sovétríkjanna og reyndar hinna aðildarríkjanna innbyrðis. Þannig geta óskir sumra þessara ríkja beinzt fyrst og fremst að vernd og tryggingu gegn erlendum yfirráðum og þá ekki sízt gegn yfirráðum Sovétríkjanna sjálfra. T.d. eru Júgóslavía, Albanía og Rúmenía í opinni andstöðu við Sovétríkin á þessu sviði, þar sem hins vegar Austur-Þýzkaland, sem hefur óvissa og óákveðna alþjóðlega stöðu, og Pólland og Tékkóslóvakía, sem fengu veruleg landssvæði eftir styrjöldina, sem byggð hafa verið Þjóðverjum, og því telja vesturlandamæri sín ótrygg, hafa talið sér hentara að fórna öðrum hagsmunum sínum og sjálfstæðri afstöðu fyrir tryggingu Sovétríkjanna og vernd þeirra hvað þetta snertir. Þá njóta þessar ríkisstjórnir ákaflega mismunandi hylli og stuðnings almennings í löndum sínum og leggja því mismunandi mikið upp úr stuðningi sovézks hervalds, allt frá þeim, sem líta á það sem einu leiðina til að haldast við völd, og til þeirra, sem sjá í því stöðuga ógnun við sjálfa sig og þjóðlega hagsmuni landa sinna. Enn ber að nefna það, að flestar þessar þjóðir sæju sér hag í að vera í minna mæli efnahagslega háðar Sovétríkjunum, eiga fleiri kosta völ, bæði um markaði, hráefnisöflun og kaup á framleiðslutækjum. Allt bendir til þess, að Moskva hafi á síðustu árum orðið að taka verulegt tillit til þessara mismunandi hagsmuna og að yfirlýsingar þær og till., sem Varsjárbandalagið hefur látið frá sér fara hin síðari ár varðandi evrópskt öryggiskerfi, séu málamiðlanir, sem innihaldi m.a. ýmis sjónarmið þessara ríkja, sem ekki eru í samræmi við langtímamarkmið Sovétríkjanna. Ef við tökum einstök dæmi um þetta, getum við byrjað á Rúmeníu. Enda þótt þar ríki enn stalíniskt stjórnarfar, hefur ríkisstjórnin tekið upp ákveðna þjóðernisstefnu og öðlast þannig víðtækan stuðning almennings. Með því móti hefur Rúmeníu tekizt að taka upp tiltölulega sjálfstæða stefnu gagnvart Sovétríkjunum og rær að því öllum árum að tryggja þessa stöðu sína. Þannig er talið, að þau atriði Búkarest-yfirlýsingarinnar, er varða frumreglur um sjálfstæði, íhlutunarleysi um innri málefni annarra ríkja og fordæmingu pólitískra og efnahagslegra þvingana, hafi verið sett inn að kröfu Rúmeníu. Þar að auki eru önnur atriði yfirlýsingarinnar talin bera enn ákveðnara rúmenskt vörumerki, einkum ákvæðin um samtímis upphafningu NATO og Varsjárbandalagsins og um heimkvaðningu erlendra herja, sem sérstaklega voru nefnd af Ceausescu forsætisráðherra í ræðu 5. maí 1966, tveimur mánuðum fyrir Búkarest-ráðstefnuna. Varla leikur vafi á því, að það er að kröfu Rúmeníu, að þessi atriði hafa verið látin standa í síðari áskorun ríkjanna, þrátt fyrir framkomu Breshnev-kenningarinnar í millitíðinni. Ef við lítum svo næst á skilning Ungverjalands á evrópsku öryggiskerfi, liggur beinast við að vitna í ræðu sem Janos Peter utanríkisráðherra hélt á 9. þingi kommúnistaflokksins 1. des. 1966, en þar sagði hann m.a.: Öryggiskerfi Evrópu mun hafa í för með sér aukna samvinnu grannríkja og gaumgæfilega athugun, skref fyrir skref, á flóknum vandamálum, er valda spennu. Smám saman gæti samvinna tekizt milli hópa, og af því gæti svo leitt lífræna þróun, heildaröryggiskerfi evrópskra landa með frábrugðið stjórnarfar. Á Balkanskaga gæti orðið um að ræða samvinnu milli Rúmeníu, Júgóslavíu, Búlgaríu, Albaníu, Grikklands og Tyrklands um lausn aðkallandi vandamála. Í Mið-Evrópu eru sérstakir möguleikar á samvinnu Tékkóslóvakíu, Júgóslavíu, Ungverjalands og Austurríkis, og Dónárdalurinn gæti gefið ýmsa möguleika á samvinnu allt frá Vestur-þýzka sambandslýðveldinu til Sovétríkjanna.“ Þannig eru langtímamarkmið Ungverja varðandi evrópskt öryggiskerfi byggð á svæðabandalögum, róttækt fráhvarf frá veruleika dagsins í dag, þar sem tvær blokkir, hugmyndafræðilega einlitar, standa hvor andspænis annarri gráar fyrir járnum, svo að yfir allra höfðum hangir Demoklesarsverð gagnkvæms jafnvægis í tortímingarmætti. Hvað Pólland og Austur-Þýzkaland snertir, þá hafa þau þangað til mjög nýlega haft sameiginlega afstöðu varðandi öryggismál sín. Bæði hafa litið sömu augum mögulega ógnun við landfræðilegt öryggi sitt af hálfu Vestur-Þýzkalands. Allt fram að sigri sósíaldemókrata í fyrra var það yfirlýst stefna Bonn-stjórnarinnar, að hún væri fulltrúi allrar þýzku þjóðarinnar, og gerði hún tilkall til allra landssvæða, sem verið höfðu innan landamæra þýzka ríkisins 1939. Til að þægja Bonnstjórninni í þessu efni hafa flestar vestrænar ríkisstjórnir neitað Þýzka alþýðulýðveldinu um diplómatíska viðurkenningu. Þetta gerði það að verkum, að stjórnir Póllands og Austur-Þýzkalands hafa verið reiðubúnar til að fórna öllu til að hafa Sovétríkin að bakhjarli til tryggingar tilveru sinni og landamærum. Þessi ríki kröfðust þess lengi vel, að engin Austur-Evrópuríki tækju upp neins konar tengsl við Bonn, nema Austur-Þýzkaland hlyti áður fulla viðurkenningu sem sjálfstætt ríki og Oder-Neisse landamærin væru viðurkennd. Þessi samstaða riðlaðist þó smám saman. Loks tók Pólland einnig upp tvíhliða viðræður, sem nú hafa leitt til viðurkenningar núverandi landamæra, og varð þá stjórn Austur-Þýzkalands að snúa við blaðinu og leita einnig samkomulags við Bonn án fyrirframtryggingar um opinbera viðurkenningu. Hvaða áhrif þetta kann að hafa á viðhorf þessara ríkja í framtíðinni, er enn of snemmt að fullyrða um. Ég tel mig hafa sýnt fram á það hér á undan, að hvað sem líður varnargildi NATO á liðnum tíma, þá sé það nú orðið þrándur í götu friðsamlegri þróun. Það er óbein máttarstoð afturhaldsstjórna í ýmsum ríkjum Vestur-Evrópu, það er hornsteinn tilveru Varsjárbandalagsins, sem heldur þjóðum Austur-Evrópu í spennitreyju framandi stjórnarfars, sem engar eðlilegar rætur á í löndunum sjálfum. NATO verkar því nú öfugt við meintan tilgang sinn. Það ver okkur ekki gegn ógnuninni frá austri, það viðheldur henni. Þróunin krefst þess, að heimsstyrjöldin síðari verði formlega enduð, og Bonn-stjórnin hefur undanfarið verið að leggja grundvöll að því, að svo megi verða, að hernaðarbandalög kalda stríðsins verði leyst upp og löndin beggja megin núverandi járntjalds fái frjálsar hendur um pólitíska uppbyggingu sína. Við lifum á tímum örra framfara og tæknilegra breytinga, sem krefjast samsvörunar í stjórnkerfinu. Steinrunnar kreddur verða að víkja fyrir viðleitni þjóðfélaganna til að fá frjálsa framrás til margvíslegra tilrauna með ný stjórnarform. Það var heiminum vafalaust óbætanlegur skaði, að svo fór sem fór í Tékkóslóvakíu, en það gefur nýjar vonir, eins og ég áður sagði, að Bandaríkin virðast ætla að láta tilraunir fólksins í Chile óáreittar. Það ber þess vott, að Vesturveldin séu nú að verða reiðubúin til þess að skoða þessi mál í nokkuð nýju ljósi. Vík ég þá að síðustu aðeins til Íslands. Ég hef hér að framan lýst, hversu skaðvænleg áhrif ég tel að hafi haft á þróun okkar þjóðmála sá djúpstæði klofningur, sem orðið hefur um þessi mál, og þær endalausu umræður, sem átt hafa sér stað, án þess að breyta nokkrum sköpuðum hlut. En er nú mjög líklegt, að við hernámsandstæðingar sjáum draum okkar um brottför hersins rætast með öðrum hætti en að þetta sé leyst á slíkri sameiginlegri öryggisráðstefnu allra ríkja? Ég sé ekki raunsæja möguleika til þess. Þetta vandamál er brot af vandamáli allrar Evrópu og verður naumast héðan af leyst nema sem angi af því. Er líklegt, að við losnum öðruvísi úr NATO en með þeim hætti, að það sé lagt niður eða breytt í eitthvert annað form? Ekki sé ég heldur mikil líkindi til þess. Þá kemur spurningin um það, hvort víð getum ekki sameinazt um að vinna að lausn málsins með þeim hætti, sem hér er lagt til, enda þótt það kynni að taka nokkurn tíma. Við NATO-sinna vil ég segja þetta: Getið þið ekki fallizt á það með okkur að vinna að því að afnema undirrót meinsins og orsökina fyrir hinni illu nauðsyn, sem þið kallið, hersetunni? Getum við þá ekki gert þetta að sameiginlegu markmiði þjóðarinnar og neytt allra ráða, sem við kunnum að hafa tiltæk, á alþjóðavettvangi til þess að skapa möguleika á lausn málsins með þessum hætti, þ.e., að öryggisráðstefna Evrópu verði kölluð sem fyrst saman og þá helzt hér í Reykjavík, ef ekki reynast á því óyfirstíganlegir tæknilegir annmarkar, sem vel má vera, að séu fyrir hendi? Á meðan ættum við svo að einbeita orku okkar að löngu tímabærum umbótum og verkefnum, sem kalla á okkur hér innanlands, svo sem lausn verðbólguvandans og landhelgismálsins, án þess að annað spili þar inn í en málavextir og staðreyndir málanna sjálfra. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til, að umr. verði nú frestað og till. vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Á tveimur undanförnum þingum hef ég flutt nokkra skýrslu um gang utanríkismála á næsta ári á undan. Þessa skýrslu hafði ég hugsað mér að flytja enn á þessu þingi, áður en þinginu lýkur, og mun þá að sjálfsögðu víkja að þeim málum ýmsum, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur hér minnzt á, en það gefur jafnframt tilefni til þess, að ég mun ekki á þessu stigi taka upp almennar umr. um utanríkismál, sem hann gaf nú annars tilefni til, að upp hefðu verið teknar, en ég mun geyma mér það þangað til síðar. En um þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég aðeins segja nokkur orð. Hugmyndin um öryggisráðstefnu Evrópu hefur nú verið til umr. í fullkominni alvöru að ég ætla í tvö ár eða hátt í tvö ár. Það hefur verið talað um fjögur vandamál í sambandi við þessa ráðstefnu. Það er í fyrsta lagi, hverjir skuli vera þátttakendur. Í öðru lagi, hvar hún skuli haldin. Í þriðja lagi, hvert eigi að vera umræðuefni þessarar ráðstefnu, og í fjórða lagi tímasetningin. Um fyrstu tvö atriðin má segja, að sé fullkomin samstaða nú þegar. Það kom fram strax í upphafi ósk um það, að auk Evrópulandanna yrði Kanada og Bandaríkjunum boðið að vera einnig þátttakendur, og inn á það mun nú vera gengið af öllum, að Kanadamenn og Bandaríkjamenn verði ásamt Evrópuríkjunum þátttakendur í þessari ráðstefnu. Í öðru lagi hafa Finnar boðizt til, að ráðstefnan verði haldin í Helsinki, og hafa unnið mikið að undirbúningi ráðstefnunnar, bæði þar í heimalandinu og á ýmsum vettvangi annars staðar. Það eru ekki nema nokkrar vikur síðan, að hingað kom fulltrúi finnska utanrrn., ambassador Enckell, til þess að ræða við Íslendinga um þeirra þátttöku, og hann mun hafa ferðazt til flestra þeirra landa, sem þátt munu koma til með að taka í ráðstefnunni, og rætt við þá um ýmislegt, sem ráðstefnuna snertir. Ég tel, að Reykjavík komi því í þessu sambandi ekki til greina, þar sem það er ákveðið af flestöllum aðilunum, að ráðstefnan verði haldin í Helsinki. Svo eru tvö hin atriðin, sem hafa verið til umr., þ.e. hvaða umræðuefni eigi að taka fyrir á ráðstefnunni og hvenær eigi að halda hana. Upphaflega, þegar byrjað var að ræða um þessa ráðstefnu, þá var því haldið fram, að það ættu ekki að vera mjög mörg mál þarna til umr., því að annars mundu aðalatriðin drukkna í málaflóði, eins og tíðkast stundum á þessum alþjóðaráðstefnum. Talað var um, að það mundi vera mjög viðeigandi, að löndin kæmu sér saman um einhvers konar „ekki árásar" samband eða samstarf og kannske eitthvað fleira í sambandi við það. Í umr. á ráðherrafundum NATO hefur oftar en einu sinni verið rætt um þessa væntanlegu öryggisráðstefnu Evrópu, og þar var mjög snemma minnzt á það, að það yrði gert að skilyrði fyrir þátttöku NATO-landanna í ráðstefnunni, að samkomulag yrði um samdrátt heraflans hjá báðum aðilum, bæði hjá NATO og hjá Varsjárbandalaginu, gagnkvæman samdrátt og jafnmikinn á herafla bandalaganna. Um þetta náðist ekki samkomulag, þannig að ég geri ekki ráð fyrir því, að það geti orðið umræðuefni eða markmið, eins og stendur í till., að hernaðarbandalögin tvö, NATO og Varsjárbandalagið, verði lögð niður eða leyst af hólmi með sameiginlegu öryggiskerfi allra Evrópuríkja, svo einfalt er þetta ekki. Það verða menn að skilja, að um þetta, ef til þessa kæmi, þyrfti miklu lengri aðdraganda. Ég tel þess vegna, að fyrri liður till. sé ekki framkvæmanlegur, þótt hann kannske væri æskilegur, ég skal ekkert segja um það. Ég skal ekki fara að segja neitt um það, hvað réttlætir tilveru NATO eða Varsjárbandalagsins eða hvort þau hafi gert nokkuð gott síðan þau komu til, en á það vil ég benda, að síðan NATO var stofnað fyrir rúmum 20 árum, fyrir 21 ári, þá hefur verið friður í Evrópu, og það eru til menn, og það margir menn, sem þakka NATO það, að friður skuli enn vera hér á þessum mesta vígvelli veraldarinnar, friður og ró í Evrópu, samtímis því sem styrjaldir hafa geisað annars staðar. Nú hefur það verið stefna NATO á þeim fundum, sem ég hef sótt seinast, að skilyrði fyrir því, að til þessarar ráðstefnu komi, sé, að það náist samkomulag um lausn Þýzkalandsvandamálsins. Þýzkalandsvandamálið hefur verið erfiðasta viðfangsefnið í Evrópu fyrr og síðar og er það raunar enn í dag, og NATO-samtökin telja það þýðingarlítið að fara að ræða öryggismál Evrópu, án þess að einhverjir möguleikar liggi fyrir um lausn Þýzkalandsvandamálsins. Annað atriði þessarar till. fyrir utan að leysa upp varnarbandalögin tvö, NATO og Varsjárbandalagið, er, að samkomulagi verði náð um gagnkvæman brottflutning allra erlendra herja úr löndum álfunnar. Þetta er sjálfsagt æskilegt og gott, en ég segi, eins og ég sagði áður, að þetta er ekki eins einfalt og það lítur út á blaðinu. Ég tel, að það sé ákaflega erfitt að ná samkomulagi um brottflutning allra erlendra herja úr löndum álfunnar, þannig að ég hef enga trú á því, að þessi till., sem hér er flutt, þjóni þeim tilgangi, sem henni er ætlað að þjóna, að ná samkomulagi um eða verða til þess, að samkomulag náist um þetta þing um öryggismál Evrópu. Það er unnið að því enn í dag og verður væntanlega á næstunni reynt að styðja að því, að þessi öryggisráðstefna verði haldin og að hún geti með einhverjum hætti - ég segi ekki með hverjum, því að það er mér ekki ljóst heldur - orðið til þess, að öryggismál Evrópu verði styrkt og þau nái að verða til friðarvarðveizlu í álfunni, eins og til var stofnað í upphafi. Þessi viðleitni heldur áfram undir forustu Finnlands, þannig að ég held, að það sé alveg tómt mál að nefna Reykjavík í því sambandi, eins og ég sagði áðan. Það er þegar búið að veita þeim fáu atriðum samþykki, sem búið er að koma sér saman um í sambandi við þessa ráðstefnu, að hún skuli haldin í Helsingfors og að nokkru leyti a.m.k. undir forustu Finnlands. Ég stóð nú bara upp til þess að benda á þessi atriði í sambandi við till. á þskj. 206, sem hv. flm., hv. 4. þm. Norðurl. e., hefur nú flutt grg. fyrir. Hins vegar skal ég endurtaka það, að ég vonast til þess að geta svarað ýmsum atriðum í ræðu hv. þm., þegar utanríkismálin almennt koma hér til umr., sem ekki verður langt að bíða. Ég býst við, að ég geti útbýtt fyrir fram skýrslu eða vélrituðu plaggi frá utanrrn. fljótlega. Það er verið að semja það núna og er e.t.v. þegar samið, og ég geri ráð fyrir, að það geti orðið um helgina, öðru hvoru megin við helgina.



Herra forseti. Ég verð nú að játa, að eftir því að dæma, sem maður hefur heyrt í lausafréttum eða föstum af afstöðu hæstv. ríkisstj., þá hélt ég, að e.t.v. væri afstaða hennar til þessarar till. jákvæðari en ég get fullyrt eftir að hafa hlustað á þessa stuttu ræðu hæstv. utanrrh. En e.t.v. er of snemmt að dæma um það og réttara, að það komi betur í ljós, þegar hann flytur skýrslu sína um utanríkísmál hér núna bráðlega. Ég ætla þess vegna að geyma mér að mestu að leggja dóm á það, hver raunveruleg afstaða hæstv. ríkisstj. er í þessu máli, en allt, sem maður hefur heyrt hingað til um það, er það, að sú afstaða hafi í meginatriðum verið jákvæð. Það, sem hann fann að þessari till., var, að hún væri óraunhæf, hún stefndi að of háu marki, sem væri út af fyrir sig ágætt. en hún væri bara ekki eins auðveld í framkvæmd og að skrifa hana á pappírinn. Vissulega get ég tekið undir það, að hér sé ekki um einföld mál að ræða, enda býst hvorki ég né neinir aðrir við því, að þau leysist á svipstundu á nokkurra daga fundi, þó að honum væri komið á með þessum ríkjum. Hér er auðvitað um mál að ræða, sem hljóta að takast í áföngum. Hann nefndi t.d., að samdráttur herafla væri eitt af skilyrðunum, sem hefði verið sett af NATO hálfu fyrir ráðstefnunni. Vissulega getur það verið spor í áttina, en aðalatriðið er vissulega, hvaða mark er sett sem framtíðarmarkmið. Óraunsærri er nú mín till. ekki en það, að hún byggir á þegar framkomnum till., sem mörg ríki í Evrópu standa að, og hefur hún a.m.k. verið studd í meginatriðum af svo kölluðum bræðraflokkum Alþfl., sósialdemókrataflokkum, m.a. á Norðurlöndum. Ég veit ekki betur t.d. en að það sé yfirlýst stefna danska sósíaldemókrataflokksins og sennilega fleiri sósíaldemókrataflokka í Vestur-Evrópu, að komið verði upp sameiginlegu öryggiskerfi fyrir Evrópu alla báðum megin járntjaldsins. Ég verð að játa, að ég verð að bíða með það að leggja fullkominn dóm á það, hversu jákvæðar undirtektir hæstv. ráðh. eru og hver afstaða ríkisstj. er í raun og veru. Ég sannast að segja þóttist nokkuð viss um hana, þegar ég samdi mína ræðu, en ég er eftir ræðu hæstv. ráðh. ekki orðinn jafnviss um, hver stefna hennar sé í raun og veru. Um önnur minni háttar atriði, sem hann kom inn á. ætla ég ekki að fjölyrða. Ég játa það, að ég tel ólíklegt, að slík ráðstefna geti farið fram í Reykjavík. Hins vegar var það niðurstaða okkar flm. að setja þetta í till., því að við töldum, að bærist slíkt boð frá okkur, ef það væri talið frambærilegt af tæknilegum ástæðum, væri það undirstrikun á afstöðu okkar og mundi vekja meiri athygli á þeirri afstöðu, sem við hefðum í þessu máli. Það vegur kannske ekki þungt, hvað smáþjóð eins og Íslendingar segja, og e.t.v. er það svo, að það sé ekki annað að gera en að vitna, eins og hæstv. ráðh. gerði, í hernaðarfræðingana í NATO eða þá einhverja aðra. sem eru gagnstæðrar skoðunar, en mitt álit er samt, að Íslendingar verði að hafa þá reisn í sínum utanríkismálum, að þeir geti haft ákveðna stefnu og sett hana fram sem sína ákveðnu skoðun, þó að það falli ekki algerlega í kramið hjá foringjunum í NATO eða forustumönnum einhverra stórvelda. Við hljótum að geta sett okkar stefnumark í utanríkismálum alveg eins og aðrir og haft sama rétt til þess í samfélagi þjóðanna að beita okkur fyrir því. Ég held, að það sé eitt af grundvallaratriðum fyrir okkur, að við höfum fastmótaða utanríkisstefnu, sem sé til þess fallin að vekja virðingu í samfélagi þjóðanna. Það er ekki aðeins metnaðarmál, heldur beint hagsmunamál. Þess vegna læt ég ekki hrekja mig frá neinu orðalagi í minni till. á þeirri forsendu einni, að NATO hafi gert þetta að skilyrði, að NATO hafi gert hitt að skilyrði. Við hljótum að geta haft okkar skoðun á því, hvernig slík ráðstefna eigi að vera og hvernig þessum málum eigi að vera fyrir komið í framtíðinni. Það kann svo að vera deiluefni, sem getur þá beðið betri tíma, þangað til hér verða almennar umr. um utanríkismál, hvort þessi till. er til ills eða hvort hún, ef hún yrði samþykkt, yrði frekar til að vinna því máli gagn, sem hún fjallar um. Ég ætla ekki að taka upp neinar þrætur núna við hæstv. ráðh. um það efni, en ég er sannfærður um það, að virðing Íslendinga sem sjálfstæðrar smáþjóðar mundi vaxa af því, en ekki minnka, að gera ákveðna samþykkt um þetta mál, eins og hér er um að ræða.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja eftirfarandi fsp. fyrir hæstv. forsrh.: „Hefur ríkisstj. ákveðið að lækka stofnlán út á fiskiskip smíðuð innanlands úr 90% í 85%? Sé svo, við hvaða tíma verður lækkunin miðuð? Verður lækkunin látin ná til þeirra, sem höfðu gert samninga um skipasmíði innanlands og sótt um stofnlán, áður en ákvörðun var tekin um lækkun?“ Mér hefur skilizt, að þessi ákvörðun hafi verið tekin, en vildi fá það staðfest hér á Alþ., ef svo er. Þá tel ég einnig, að það skipti miklu máli, ef til þessarar lækkunar á að koma, að það liggi ljóst fyrir, með hvaða hætti á að framkvæma hana, því að það er greinilegt, að hún getur haft allmikil áhrif á þær framkvæmdir, sem fyrirhugaðar hafa verið í þessum efnum. Ég sé ekki þörf á því að útskýra fsp. frekar, en vænti þess, að hæstv. forsrh. veiti hér svör við þessum spurningum.



Herra forseti. Varðandi 1. lið þessarar fsp. um það, hvort ríkisstj. hafi ákveðið að lækka stofnlán út á fiskiskip smíðuð innanlands úr 90 í 85%, vit ég gefa nokkuð frekari skýringu. Ríkisstj. hefur í sjálfu sér ekki ákveðið að lækka stofnlánin úr 90 í 85%. Hins vegar hefur ríkisstj. tekið ákvarðanir, sem miða að því, að viðbótarstofnlán, sem voru 10% á árunum 1969 og 1970, gætu haldið áfram, en verði ekki nema 5%. En til viðbótar við 10% lánin á þessum tveimur árum veitti Atvinnujöfnunarsjóður 5% lán, þannig að lánin út á fiskiskip smíðuð innanlands voru fyrst 75% úr Fiskveiðasjóði, síðan þessi 10% lán, sem ríkisstj. hlutaðist til um og síðar komu frá atvinnumálanefnd ríkisins, og til viðbótar við þau þessi 5% að jafnaði frá Atvinnujöfnunarsjóði, sem ég geri ráð fyrir, að haldi áfram, en ríkisstj. hefur ekki tekið ákvörðun um. En með þessu móti mundu stofnlánin verða 75%+5%+5%, eða 85% út á fiskiskip smíðuð innanlands. Lækkunin er miðuð við 20. jan., þegar Fiskveiðasjóði var tilkynnt um þetta, og lækkunin verður ekki látin ná til þeirra, sem höfðu gert samninga um skipasmíði innanlands og sótt um stofnlán, áður en ákvörðunin var tekin með þessum tímamörkum, þegar hún var tilkynnt 20. janúar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin, en á svörum hans er ljóst, að það hefur verið tekin ákvörðun um það að lækka þessi stofnlán úr 90 í 85%, því að 10% viðbótarlánin frá atvinnumálanefnd ríkisins giltu fyrir alla nýsmíði, og heildarstofnlánin námu því 90%. En með því að lækka viðbótarlánin úr 10% í 5% er augljóst, að það er ekki um möguleika á hærri lánum að ræða en sem nemur 85%. Það liggur líka ljóst fyrir af svari hæstv. ráðh., að ætlunin er, að þessi breyting á stofnlánum verði miðuð við 20. jan. á þessu ári, en það þýðir, að allir þeir, sem höfðu gert byggingarsamning fyrir þann tíma og höfðu sótt um lán, eiga þá að halda áfram möguleikum til 90% láns, en hinir, sem hafa samið eftir 20. jan. og lagt inn umsóknir sínar eftir þann tíma, verða þá með lægri stofnlánin. Nú hlýtur þetta að koma mjög misjafnlega niður, því að í nokkrum tilfellum voru menn búnir að sækja um stofnlán fyrir 20. jan., þó að ekki verði byrjað að smíða viðkomandi skip fyrr en ári þar á eftir. En hinir, sem mundu í rauninni fá skip sín fullsmíðuð á undan þessum aðilum, yrðu þá með lægri lánin. Ég vil aðeins segja það í sambandi við þessa breytingu, að ég tel hana ekki hafa verið tímabæra. Ég álít, að lánin hefðu áfram átt að vera 90% og það muni koma sér mjög illa fyrir marga, að þessi breyting skuli verða gerð.



Herra forseti. Ég miðaði svar mitt við það, að það væri sem allra stytzt og beint svar við spurningunum, en það hefur færzt í vöxt í seinni tíð, bæði hjá fyrirspyrjendum og ráðh., að stytta þennan tíma sem mest. En ég held, að það sé nauðsynlegt, að ég rifji svolítið upp þessi viðbótarlánamál og gefi frekari skýringu á þeim, þar sem nokkurrar gagnrýni gætti á þessari ráðstöfun í ræðu hv. 4. þm. Austf. Til þessara viðbótarlána var upphaflega stofnað af hálfu ríkisstj. Mig minnir, að það hafi verið í byrjun jan. 1969, sem ríkisstj. tók ákvörðun um það á fundi sínum að afla fjár til 10% viðbótarlána, og þá var það gert í því skyni að stuðla að verkefnasköpun í skipasmíðastöðvunum. En eftir hin erfiðu áfallaár 1967 og 1968 urðu skipasmíðastöðvarnar verulega varar við erfiðleika í útveginum, eins og málmiðnaðurinn yfirleitt, og þær voru mjög verkefnalausar, og menn voru einnig ófúsir að ákvarða þá um skipakaup og þá m. a. vegna fjárskorts. Til þeirra lána, sem veitt voru svo á þessu ári, útvegaði ríkisstj. sérstaklega fé, en eftir að atvinnumálanefnd ríkisins hafði verið sett á laggirnar, þá tók við á s. l. ári 10% viðbótarlán af því fé, sem atvinnumálanefndin hafði til ráðstöfunar. Það fé var þrotið um s. l. áramót og þó kannske nokkru fyrr. Lögin höfðu ekki lengri gildistíma en til áramóta, og þá hafði þeim fjármunum verið ráðstafað og verulega miklum hluta af þeim einmitt til fiskiskipa, bæði kaupa og bygginga hér innanlands. Spurning var þess vegna um það, hvort þar með ætti að láta þessi viðbótarlán niður falla. Það gat verið ástæða til þess af tveimur sökum. Þau voru ekki lengur til þeirrar verkefnasköpunar í skipasmíðaiðnaðinum, sem þau upphaflega voru veitt til, því að allar skipasmíðastöðvarnar hafa veruleg verkefni, sennilega flestar um það bil til tveggja ára. Í öðru lagi voru engir fjármunir fyrir hendi. Það var búið að ráðstafa fé, sem þarna var um að ræða, og fyrir áramótin höfðu bæði Fiskveiðasjóður og Seðlabankinn aðvarað ríkisstj. um það, að hér yrði að taka einhverjar ákvarðanir, ef ekki ætti atgerlega að hætta þessum viðbótarlánum. Og það er á þessu stigi málsins, sem ríkisstj. tekur ákvörðun af sinni hálfu um að útvega fé til þess að halda áfram 5% viðbótarlánum og hefur gert og mun gera ráðstafanir til þess. Fiskveiðasjóður var þess alls ómegnugur að auka lánin hjá sér, bæði vegna þess að það þótti út af fyrir sig hæpið, en einnig hafði hann ekki fjármuni til þess. Það eru nú ekki aðrar atvinnugreinar hér á landi, sem hafa aðgang að meiri stofnlánum en 85%, að ég hygg, með þeim kjörum, sem þau eru veitt. Ég vil minnast þess líka, að eftir að ríkisstj. hafði átt hlut að máti um að byrja þessi 10% viðbótarlán og Atvinnujöfnunarsjóður bætti við 5% og þeir, sem byggðu fiskiskip innanlands, fengu þannig 90% af stofnkostnaði skipsins, þá varð ég töluvert var við það í röðum útgerðarmanna, að út af fyrir sig væri þetta góðra gjalda vert, en sannast að segja væru 90% stofnlán allt of há stofnlán, því að fiskiskip og bátar, sem hafa beðið um þau, ættu í mjög miklum erfiðleikum við að bera slík stofnlán. Í raun og veru þyrfti að gera kröfu til meira eigin framlags. Þetta varð ég var við í mörgum verstöðvum landsins, meðan málin stóðu svona. En það skýrir dálítið, hvernig þessi mál stóðu, þegar bréf kom frá Seðlabankanum 13. jan. eða formanni Fiskveiðasjóðs, Davíð Ólafssyni. Þeir höfðu, bæði Fiskveiðasjóður og Seðlabankinn, skrifað ríkisstj. um málið fyrir áramót, í desembermánuði, og ég held, að það sé rétt, að ég leyfi hv. þm. að heyra þetta bréf. Það tekur stuttan tíma að lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta. Það er svo hljóðandi: Vísað er til bréfs bankastjórnar Seðlabankans til forsrh., dags. 2. des. s. l., „. . . eins og þar var getið, hafa umsóknir um lán út á nýbyggingar fiskiskipa hrannazt upp síðustu vikurnar, og voru 8. jan. óafgreiddar lánsbeiðnir í Fiskveiðasjóði fyrir 36 báta, og einhverjar bætast við síðan. Byggingarkostnaður þessara báta er áætlaður 438 millj. kr., og yrði 10% lán því nær 44 millj. til viðbótar þeim 38 millj., sem áætlað var, að þyrfti vegna þeirra skipa, sem samþykktar höfðu verið lánveitingar til 2. des. s. l. Er nú alveg óhjákvæmilegt að taka ákvörðun um framhald þessa máls, enda þótt öllum, sem sótt hafa um lán úr Fiskveiðasjóði í seinni tíð, hafi verið tjáð, að með öllu sé óvíst um framhald 10% viðbótarlánanna. Má gera ráð fyrir, að a. m. k. nokkur hluti eigenda hinna 36 fyrrgreindu báta gæti ekki tryggt aukningu í framlagi, sem næmi 10%. Með því að Fiskveiðasjóður afgreiðir ekki lánsbeiðnir, nema fyrir liggi, að umsækjandi geti séð fyrir eigin framlagi, orsakar þessi óvissa algera stöðvun á afgreiðslu lánsloforða til skipabygginga. Eins og kom fram í fyrrgreindu bréfi 2. des. s. l., mæla öll rök með því, að 10% viðbótarlánin verði nú niður felld eða a. m. k. látin hverfa smám saman. Í fyrsta lagi eru erfiðleikar skipasmíðaiðnaðarins, sem voru frumástæðan til þessara lánveitinga, nú yfirunnir, þar sem verkefni eru þegar næg fram á árið 1972 og jafnvel lengur í vissum tilvikum. Afkoma útgerðarinnar hefur verið góð undanfarin ár, og ef litið er fram til ársins, sem er nýbyrjað með 25% hækkun á fiskverði, má óðara gera ráð fyrir verulega batnandi afkomu. Góð afkoma útgerðarinnar leiðir óhjákvæmilega til aukinnar eftirspurnar eftir skipum, og ef allt fer að líkum í ár, má gera ráð fyrir eftirspurnaraukningu, eftirspurnarsprengingu, þegar líða tekur á árið. Þörfin fyrir viðbótarlán er því ekki fyrir hendi nú, eins og var um tíma, og áframhaldandi óbreytt framkvæmd þeirra mundi væntanlega leiða til óeðlilegrar eftirspurnar á þessu ári.“ Um þetta skal ég svo ekki hafa fleiri orð. Það er að sjálfsögðu svo, að þegar miðað hefur verið við ákveðið lánsmark og menn hafa getað gengið að því vísu, þá veldur það vissulega nokkrum erfiðleikum, eins og hv. 4. þm. Austf. sagði, þegar breytt er til, en eins og kemur fram í þessu bréfi, var flestum aðilum fullljóst um óvissuna í þessu efni, þar sem engir fjármunir voru fyrir hendi. Það hefur verið ákveðið að miða við janúarbyrjun, bæði að umsóknir væru komnar fyrir þann tíma og eins þótt samningar væru ekki gerðir fyrr en eftir 20. jan., því að það er stundum svo, að umsóknin liggur fyrir hjá Fiskveiðasjóði, án þess að búið sé að ganga frá samningum um skipasmíðina. Vissulega má segja, að æskilegt hefði verið að geta haldið þessum lánum áfram, eins og ég sagði áðan, en Fiskveiðasjóður er í mikilli fjárþröng í sambandi við afgreiðslu útlána og fjárvöntun hjá Framkvæmdasjóði það mikil, að ákveðið var að brúa bilið með um 100 millj. kr. í erlendu láni til Fiskveiðasjóðs, sem mun verða norskt lán með sæmilega hagstæðum kjörum. Með þessu móti held ég, að a. m. k. þetta mál liggi skýrt fyrir og eftir atvikum megi vel við una.



Herra forseti. Þó að ég viðurkenni það, sem hæstv. forsrh. Sagði, að stofnlán í sambandi við byggingu fiskiskipa séu hærri en önnur stofnlán, sem nú eru fyrir hendi, þá verð ég að telja mjög miður, að ekki skyldi hafa tekizt að halda stofnlánum til byggingar fiskiskipa í sama horfi og verið hefur fram til 20. jan. Það liggur alveg ljóst fyrir, að það eru mjög mikil verkefni fram undan í sambandi við endurnýjun fiskiskipaflotans, ekki síður hinna smærri báta en stærri fiskiskipa, og tel ég togarana þar með. Og ef við gerum okkur það ljóst, að fiskiskipaflotinn er undirstaða að efnahagsafkomu þjóðarinnar og annarra atvinnugreina, sem mjög eru háðar beint og óbeint sjávarútveginum, þá tel ég, að það verði að gera allt, sem mögulegt er, til þess að fiskiskipastóllinn verði endurnýjaður eins og þörf krefur. Við erum, ef litið er í sjómannaalmanakið, hvað bátaflotann snertir með mjög gamlan fiskiskipastól, og endurnýjun hafði lengi vel ekki átt sér stað, eins og eðlilegt var. Nokkur fjörkippur kom í þetta, þegar stofnlánin voru verulega hækkuð, og verð ég að telja það mjög vel farið. Ég óttast það nokkuð, að það dragi úr endurnýjun fiskiskipaflotans, ef ekki tekst að halda stofnlánunum eins og þau voru fram til síðustu áramóta. Það er einnig annað, sem hefur komið í ljós við byggingu fiskiskipa hér innanlands, að þau hafa í raun, því miður, orðið allverulega dýrari en menn höfðu ætlað fyrir einu til tveimur árum, þegar endurbygging flotans hófst að nýju að nokkru marki, þannig að ég tel, að einmitt þess vegna sé enn frekar þörf á því, að stofnlánin verði eins há og frekast er kostur, og hefði talið mjög nauðsynlegt, að þau yrðu ekki lækkuð frá því, sem áður var. Það mun vera rétt, að skipasmíðastöðvarnar þurfa ekki sérstakar ráðstafanir vegna verkefnasköpunar. Þær skipasmíðastöðvar innanlands, sem ráða við að taka að sér byggingu fiskiskipa, hafa fengið nægjanlegt verkefni nokkuð fram í tímann, og má segja, að það sé út af fyrir sig mjög gott, en ef það fer ekki að verða meiri mismunur á lánum til byggingar fiskiskipa innanlands og til kaupa á nýlegum skipum erlendis frá, þá hygg ég, að það eigi eftir að fara mjög á þann veg, að menn fari heldur í að kaupa nýleg skip erlendis frá, sem Fiskveiðasjóður hefur talið lánshæf, en að skipin verði byggð innanlands. Ég vildi láta þetta koma fram hér, af því að þegar ég frétti af þessu, að lánin hefðu lækkað, þó að ekki sé um að ræða nema 5%, þá taldi ég það mjög miður, þó að ég hins vegar viðurkenni, að þessi stofnlán séu hærri en stofnlán annarra atvinnuvega.



Herra forseti. Ég vildi aðeins láta það koma fram, að ég tel það mjög miður, að það hefur verið horfið að því ráði að lækka þessi stofnlán, svo sem hér hefur verið gert ráð fyrir. Það er sjálfsagt rétt, að út af fyrir sig er ekki sá verkefnaskortur hjá skipasmíðastöðvum sem var, þegar þessi lán voru ákveðin, og má þess vegna segja, að sú ástæða sé að einhverju leyti niður fallin. Hins vegar held ég, að þó að það væri vitaskuld æskilegt, að þeir, sem í útgerð leggja, væru svo vel efnum búnir, að þeir gætu lagt eigið fé fram, sem nemur 15% eða kannske meira, ef felld væru líka niður þessi lán, sem veitt hafa verið úr Atvinnujöfnunarsjóði, það væri æskilegt, að þeir gætu lagt það fram, en ég held, að því miður verði nú að horfast í augu við þá staðreynd, að margir þeir, sem hafa áhuga á því að leggja í útgerð, margir þeir, sem eru að basla við að eignast skip til atvinnubóta í þorpum víðs vegar um landið, eru ekki svo efnum búnir, að þeir geti lagt þetta fé fram. Ég hygg, að þeim veiti ekki af sömu lánskjörum og verið hafa. Og í þessu sambandi vil ég segja það, að við höfum tveir þm. flutt í hv. Ed. frv. um það, að lán úr Fiskveiðasjóði út á skip, sem byggð eru innanlands, verði 85%. Ég tel það raunar miklu eðlilegra, að útgerðarmenn eða skipabyggjendur geti gengið á einn stað og fengið þessa lánsupphæð í Fiskveiðasjóði, en þurfi ekki að vera að ganga á milli margra aðila í því efni. Og ég held, að það muni ekki veita af því að hafa þetta mark 85%, og það álít ég, að eigi að veita Fiskveiðasjóði. Ef maður kemst að þeirri niðurstöðu, verður auðvitað að gera þær ráðstafanir, sem til þarf, til þess að honum verði kleift að standa undir slíkum lánum. En ég held, að það sé nauðsyn. Þó að það sé svo í bili, að skipasmíðastöðvarnar hafi næg verkefni og að það hafi verið, ef ég tók rétt eftir, í bréfi stjórnar Fiskveiðasjóðs talað um einhverja eftirspurnarsprengingu, þá held ég, að við verðum að smíða hér skip og leggja allt kapp á að smíða skip, og ég held, að það sé langt frá því, að það sé komið svo fyrir okkur, að við eigum of mikið af skipum. Ég held, að við eigum einmitt að leggja aukna áherzlu á það atriði. Þetta sjónarmið mitt vildi ég aðeins láta koma fram í sambandi við þetta mál, en að sjálfsögðu er þetta frv., sem ég minntist á, enn til meðferðar í Ed., og ég er náttúrlega alls ekki vonlaus um, að það muni fá góðar undirtektir þar, og vona einnig, að því lánist að komast til Nd., þess vegna ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta mál hér.



Herra forseti. Ég skal ekki bæta miklu við þessar umr., en þannig er mál með vexti, að lán þau, sem hér hefur verið rætt um, er numið hafa 10% af stofnverði fiskibáta, hafa undanfarið verið veitt í erlendum gjaldeyri, þannig að þar er um gengistryggingu að ræða. Nú á ekki að veita þessi lán lengur, en í staðinn koma lán, sem eru aðeins 5% af stofnverði, og ég vil spyrja hæstv. forsrh., hvernig fari með þau lán, hvort þau verði veitt í íslenzkum eða erlendum gjaldeyri. Má vera, að hann hafi upplýst það áðan, en ég hef þá ekki tekið eftir því, en ég vil gjarnan fá þetta upplýst. Jafnframt vil ég nota tækifærið til að taka undir það, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði hér áðan, að eðlilegast væri nú, að fiskveiðasjóðslánin yrðu hækkuð upp í 85% og að auki kæmu svo þessi 5%, sem Atvinnujöfnunarsjóður veitir eða telur á sínu starfssviði að veita.



Herra forseti. Það voru aðeins örfáar aths. í sambandi við síðari ræðu hæstv. forsrh. Ég vil benda á, að það er mjög óheppilegt, að stofnlán til fiskiskipa séu mjög misjöfn að upphæð til hinna einstöku aðila, sem stofnlána njóta, og það meira að segja á sama byggingartíma, og það er því vægast sagt mjög óheppilegt að hringla til með stofnlánin á þann hátt, sem þarna er verið að gera. Það atriði, að hér hafi verið einhver vandi á höndum með það að útvega nægilegt fjármagn til þessara lána, tel ég ákaflega lítilvægt. Hér gæti verið um það að ræða að útvega 25–30 millj. kr. til viðbótar. Ríkisstj. hafði útvegað 20 millj. kr. til þess að geta haldið áfram 5% viðbótarlánunum. Það er kannske aðeins of lágt. Hér var aðeins um það að ræða að útvega 25–30 millj. kr. til viðbótar, og það þarf auðvitað enginn maður að halda því fram, að það hafi verið neitt vandamál fyrir ríkisstj. að útvega þá fjárhæð í þessu skyni. Það er vitanlega líka alveg út í hött, þegar því er haldið fram, að m. a. vegna góðrar afkomu hjá útgerðinni í landinu og hækkandi fiskverðs nú í ársbyrjun sé hægt að minnka þessi stofnlán. Því fer víðs fjarri, að afkoman hjá útgerðinni sé þannig, að þess sé að vænta, að hún leggi þannig fjárhæð upp, að hún geti lagt meira fram en hún hefur gert. Það er alveg ábyggilega víst. Ég skildi hæstv. forsrh. þannig, að það væru allar líkur til þess, að að því væri stefnt að lækka þessi 10% viðbótarlán í áföngum, nú fyrst um 5%, og síðar ætti maður von á því, að síðari 5% af viðbótarlánunum ættu að hverfa einnig. Ég tel þetta mjög miður farið, og ég trúi því varla, að það verði stætt á þessu. Það er enginn vafi á því, að við stöndum frammi fyrir mikilli endurnýjunarþörf í okkar fiskiskipaflota, og það er ekki tími nú til þess að draga úr þessum stofnlánum. Og þó að skipasmíðastöðvarnar hafi sumar hverjar nægileg verkefni nú, þá fer því líka fjarri, að þær hafi allar samið langt fram í tímann, og það hefði því ábyggilega verið þörf á því einnig fyrir þær, að þessi lán til innanlandsbyggingar yrðu eins há og þau hafa verið, því að þessi ungi iðnaður, skipabyggingarnar hér innanlands, er ekki þannig á vegi staddur, að hann þoli mikinn mótblástur. Ég undirstrika því það, sem ég sagði hér áður, að ég tel, að það sé illa farið, að þetta skuli vera gert, og hefði talið miklu eðlilegra, að ríkisstj. athugaði þetta mál betur, áður en hún fer að framkvæma þessa lækkun í reynd.



Herra forseti. Ég vil láta það koma hér fram, að ég tel þetta mál mjög þýðingarmikið, einnig, að mér er persónulega kunnugt um það, að eftir að fréttist um þessa fyrirhuguðu breytingu, þá hafa samningar gengið til baka um innanlandssmíðaða báta.



Herra forseti. Mér kemur ekkert á óvart viðhorf hv. þm. í þessum fsp.-tíma. Það er komið að því, að við þurfum að ákveða kjördag, sennilega 13. júní, eins og látið er í veðri vaka, og því skyldu ekki allir vera með því að lána mönnum, ef menn óska eftir því? Það er lítilfjörlegt atriði, segir hv. 4. þm. Austf., að útvega peninga í þetta, það er ekkert atriði, það er bara að hafa það öruggt, að menn geti fengið lán, en hitt er aukaatriði að afla fjárins. Stundum hefur það nú bæði fyrir hann og aðra reynzt nokkur þröskuldur í vegi til framkvæmda, hvar á að taka féð. Varðandi það, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði og vísaði til frv. síns í Ed. um að hafa 85% lán úr Fiskveiðasjóði, þá vil ég aðeins taka það fram, að það hefur alltaf verið ákveðin stefna fiskveiðasjóðsstjórnarinnar, að hún vildi ekki og teldi ekki rétt og ráðlegt að hafa fyrsta veðréttar lánin hærri en 75%, menn geta verið ósammála því, en það er rétt, að hún standi fyrir sínu máli og menn viti, hvaðan sú skoðun er komin. Og hún hefur verið þeirrar skoðunar, að það væri ekkert óeðlilegt að hafa fleiri tegundir lána í sambandi við smíði fiskiskipa og minni lánin, sem ekki væru með 1. veðrétti, væru þá kannske með öðrum kjörum og til annars tíma. Svona hefur þetta alltaf verið. Það er auðvitað fjöldi skipa, sem voru byggð hér innanlands, - það voru nú mest tréskip í þá tíð, því að stálskipabyggingarnar eru svo ungur atvinnuvegur hjá okkur, - sem höfðu 90% lán og yfir 90% meðan fiskveiðasjóðslánin voru bara 75%, og engin ákvörðun var tekin um þessi viðbótarlán hjá Atvinnujöfnunarsjóði eða ríkisstj. Auðvitað kæmi það til athugunar og kemur sjálfsagt til álita, að menn, sem af einhverjum sérstökum ástæðum eiga í bili erfitt með að ganga frá sínum bátakaupum, geti útvegað sér einhver önnur lán annars staðar núna eins og endranær. Þess vegna er þetta í sjálfu sér ekki óeðlilegt, en hins vegar tók ég sérstaklega fram, að ríkisstj. hefur ekki ákveðið að fella þessi lán niður í áföngum, heldur hefur hún tekið ákvörðun um að útvega áfram 5% viðbótarlán, án þess að nokkur ákvörðun hafi verið tekin um það á Alþ. Það er í sjálfu sér ekki óeðlilegt, að teknar séu mismunandi ákvarðanir á mismunandi tímum um lán, einmitt viðbótarlán. Ég vil sérstaklega taka það fram varðandi það, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði, að það mundu margir eiga erfitt með skipakaup, sem standa til atvinnubóta, að það getur vel verið rétt, en þorri þessara manna er ekki í skipakaupum af þessum sökum. Það eru fyrirsvarsmenn sveitarfélaganna miklu meira, sem af þeim sökum eru að reyna að afla tækja til þorpanna og útgerðarstaða, þar sem erfiðlega blæs. Þar getur Atvinnujöfnunarsjóður auðvitað komið til aðstoðar, eftir því sem hann hefur bolmagn til, og lánað meira, ef aðstæður eru þannig, eða að slíkum aðilum verði lánað úr öðrum sjóðum, eins og oft hefur verið gert. Atvinnuleysistryggingasjóður hefur lánað töluvert mikið fé til þess að kaupa skip til slíkra staða. Hann gæti auðvitað alveg á sama hátt, ef hann hefur fé til þess, sem líklegt er, að vaxi mjög mikið hjá honum, aðstoðað í slíkum tilfellum, í sérstökum tilfellum. En það er einmitt þessi mikla eftirspurn eftir skipabyggingum núna, af því að útgerðin gengur vel og af því að menn hafa meira fé, sem í útgerðinni eru, enda þótt hv. 4. þm. Austf. teldi það ekki neinu máli skipta í sambandi við skipakaupin, að það blési vel fyrir útgerðinni, bæði veiddist vel og markaðsverðið væri í hæsta máta. Ég skal nú ekki eyða meiri tíma í þetta og sé ekki ástæðu til að taka upp neinar frekari deilur um það. Mér var það ljóst, að auðvitað mundu þm, segja, að það væri slæmt að gera þetta. Því er m. a. haldið fram, að það sé mjög slæmt að hafa mismunandi lán, mismunandi stofnlán út á báta. Auðvitað urðu lánin mismunandi, þegar viðbótarlánin voru veitt. Þá voru margir búnir að fá lán og byggja sína báta rétt áður, og þeir, sem byggðu rétt á eftir þeim, fengu meiri lán. Þetta misræmi er alltaf fyrir hendi, en það er á báða bóga. Það var þá þannig, að þeim, sem byggðu á eftir, var ívilnað fram yfir hina, ef menn vilja kalla það svo. Nú eru það þeir, sem síðar byggja, sem hafa ekki alveg sömu aðstöðu og hinir, en vegna þessara aðstæðna er líka öðruvísi í þessari atvinnugrein og þjóðfélaginu yfir höfuð til lánsútvegunar en áður. Ég sagði áðan, að ég vonaðist til þess, að þetta skapaði ekki nein verulega tilfinnanleg vandræði, og ég minnti á það í fyrri ræðu minni, og ég vil gjarnan ljúka máli mínu með því, að það eru einmitt útgerðarmenn sjálfir, sem hafa mjög eindregið látið mig heyra það og létu mig óspart heyra það á sínum tíma, að hér væri gengið allt of langt með 90% lán út á bátana. Eins og ég sagði áðan, er mönnum vissulega ekki allur greiði gerður með því að skapa þeim aðstöðu til þess að hafa svo og svo mikið lánsfé í þeim fyrirtækjum, sem þeir vilja ráðast í. Það er augljóst mál.



Herra forseti. Um allmargra ára bil var sú starfsemi, sem ríkið rak á Keflavíkurflugvelli, svolítið svipuð óhreinu börnunum hennar Evu, hún var falin og það talið stappa nærri goðgá að láta það vera á alþjóðar vitund, hvað þar fór fram. Nú rekur ríkið þarna þrenns konar starfsemi, sem mannaráðningar þarf til. Fyrst og fremst er það tollgæzlan, sem er hluti af almennum afgreiðslustörfum fyrir farþega, sem fara úr landinu og koma inn í það, það er almenn löggæzla með lögreglumönnum, og það eru verzlunarstörf í sambandi við fríhöfnina og hennar sölubúðir á Keflavíkurflugvelli. Á síðari árum hafa menn tekið að líta þessa starfsemi allt öðrum augum en áður var og það góðu heilli. Engu að síður er það mörgum ráðgáta, hvers vegna hefur þurft að draga þessa almennu starfsemi ríkisins undan því að lúta sömu lögum og önnur starfsemi ríkisins. Vænti ég þess, að það hafi á sínum tíma verið mest af misskilningi, sem nú er ýmist að leiðréttast eða kannske leiðréttur þegar. Í 5. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins segir á þessa leið í upphafi greinarinnar: „Lausar stöður skal auglýsa í Lögbirtingablaðinu, venjulega með fjögurra vikna fyrirvara“, o. s. frv. Í þessari sömu grein er málsgrein, sem segir, að ákvæði þessarar greinar taki ekki til starfa í þágu utanríkisþjónustunnar. Sjálfsagt hefur það á sínum tíma verið undir því yfirskini, að allt væri þetta utanríkisþjónusta, sem hér var farið öðruvísi að en í almennum efnum. En eftir þeim skilningi, sem ég legg í orðið utanríkisþjónusta og ég ætla, að allur þorri manna geri, þá heyrir ekkert af þessu, hvorki tollgæzlan, löggæzlan né heldur verzlunin í fríhöfninni á Keflavíkurflugvelli, undir utanríkisþjónustuna í þeim skilningi, enda þótt öll þessi starfsemi á Keflavíkurflugvelli lúti yfirstjórn utanrrn. Ég hef þess vegna leyft mér að leggja fram fsp. um þessi efni, og er fsp. í fjórum töluliðum: „1. Eru stöður, sem ríkið veitir á Keflavíkurflugvelli, ekki auglýstar, svo sem 1. mgr. 5. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins gerir ráð fyrir? 2. Hvað hafa margir lögregluþjónar verið ráðnir til starfa á Keflavíkurflugvelli síðasta áratug, og hvað margar af þeim stöðum hafa verið auglýstar lausar til umsóknar? 3. Í hvað margar stöður tollþjóna og yfirmanna í tollgæzlu hefur verið ráðið sama tímabil, og hve margar þeirra hafa verið auglýstar? 4. Hvað margir fríhafnarstarfsmenn hafa hafið störf á sama tímabili, og hve mörg þeirra starfa hafa verið auglýst?“ Vænti ég þess, að hæstv. ráðh. geti gefið við þessu greið svör, enda spurningarnar ekki flóknar.



Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gerði grein fyrir, þá er í upphafi 5. gr. laga nr. 38 frá 1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins tekið fram, að lausar stöður skuli auglýstar í Lögbirtingablaði, venjulega með fjögurra vikna fyrirvara. Hins vegar, eins og hann líka sagði, hljóðar niðurlag greinarinnar á þessa leið: „Ákvæði þessarar greinar taka ekki til starfa í þágu utanríkisþjónustunnar.“ Á þessu er allverulegur munur, hvort það er í starfi „hjá utanríkisþjónustunni“ eða „í þágu utanríkisþjónustunnar“. Um það hefur aldrei ríkt neinn ágreiningur, að störf í sjálfri utanríkisþjónustunni þurfi ekki að auglýsa, enda er það sjaldnast gert, sökum þess að þar koma til greina ýmis sjónarmið, sem ekki gilda um önnur opinber störf. En auk þeirra starfa, sem ég hef nú nefnt, heyra opinber störf á Keflavíkurflugvelli undir utanríkisþjónustuna, þ. e. undir utanrrh. Gilda þar að nokkru leyti sömu sjónarmið um val manna í þau eins og að framan getur, en þó hafa lausar stöður þar oftast verið auglýstar, eins og nánar verður vikið að síðar. Það er annað, að þær séu auglýstar, en að það sé skylda að auglýsa þær. Við höfum í rn. gengið út frá því, að það væri ekki skuldbindandi fyrir utanrrn. að auglýsa þessar stöður, þar sem segir í greininni, að hér sé átt við störf í þágu utanrrn. Þetta byggist á orðalagi greinarinnar, þar sem talað er um störf í þágu utanríkisþjónustunnar, og er því víðtækara en ef orðalagið er einskorðað við störf í utanríkisþjónustunni eða því um líkt. Hefur þetta valfrelsi utanrrh. ekki verið vefengt fram að þessu, það hlýtur að vera ákveðin meining með hinu viðtækara orðalagi. Getur það þá ekki átt við önnur störf en þau, sem utanrrh. hefur yfir að ráða á Keflavíkurflugvelli og vissulega varða meira eða minna samskipti við útlendinga. Þetta er mitt svar við 1. fsp. Önnur fsp. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað hafa margir lögregluþjónar verið ráðnir til starfa á Keflavíkurflugvelli síðasta áratug, og hve margar af þeim stöðum hafa verið auglýstar til umsóknar?“ Þessu get ég svarað þannig, að alls hafa verið ráðnir átta lögregluþjónar og tvær lögreglukonur á þessu tímabili, og hafa þær stöður allar verið auglýstar. Fjöldi tollþjóna og yfirmanna í tollgæzlu, sem ráðnir hafa verið á tímabilinu, eru samtals 10 manns. Staða við tollgæzluna hefur ekki verið auglýst síðan 1959. Fimm af þessum 10 mönnum, sem að framan getur, voru í öðrum störfum hjá því opinbera, er þeir hófu störf við tollgæzluna. Fjórir þessara manna störfuðu hjá flugvallarstjórninni í Keflavík og voru fluttir til, þegar Loftleiðir tóku við flugumsjón þar. Einn var áður lögregluvarðstjóri og síðar ráðningastjóri og er nú deildarstjóri í tollgæzlu. Af þeim, sem ekki störfuðu áður hjá því opinbera, eru tveir, sem ætíð hafa starfað í tollfrjálsri forðageymslu Loftleiða á flugvellinum, en hinir hófu starf sem sumarafleysingamenn, en vegna aukinnar flugumferðar og flugfragtar fengu þeir að halda störfum sínum áfram. Þetta var um 3. lið. 4. liður er svo hljóðandi: „Hvað margir fríhafnarstarfsmenn hafa hafið störf á sama tímabili, og hve mörg þeirra starfa hafa verið auglýst?“ Svarið við þessu er svo hljóðandi: 10 manns hafa verið ráðnir hjá fríhöfninni á tímabilinu. Voru sex stöður auglýstar, þ. e. allar stöður yfirmanna. Stöður afgreiðslumanna hafa ekki verið auglýstar, en í þær stöður hafa verið ráðnir menn, sem allir höfðu gegnt störfum sumarafleysingamanna eitt eða fleiri sumur, en síðan fengið að starfa áfram vegna aukinna verkefna í nokkur ár, þar til þeir að lokum voru ráðnir vegna starfsreynslu þeirrar, er þeir höfðu öðlazt. Ég vil í fyrsta lagi undirstrika það, að ég tel, að lögin um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna gefi utanrrn. heimild til þess að haga framkvæmd ráðninganna á þann veg, sem ég nú hef lýst, þannig að rn. sé í sjálfsvald sett, hvort um auglýsingu verður að ræða eða ekki. Þó að þetta sé sett í sjálfsvald rn., þá hefur meginhlutinn af þessum störfum verið auglýstur í blöðum, en hins vegar hafa starfsmenn, sem hafa verið lausráðnir til þess að byrja með, t. d. menn, sem hafa leyst af í sumarleyfum, og raunar aðrir, verið fastráðnir í störf, þegar þeir pössuðu inn í starfið, þ. e. voru búnir að æfast í þeim störfum, sem ráða þurfti í. Ég vænti þess, að hv. fyrirspyrjandi telji, að spurningunum sé svarað með þessum orðum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Þau voru skýr og greinileg, og ég hef í sjálfu sér ekki mjög miklu við svör hans að bæta eða út á þau að setja. Þó vil ég vekja athygli á því, að telja má, að málin hafi gengið sinn eðlilega gang eða nokkurn veginn eðlilegan gang varðandi bæði lögregluþjóna og fríhafnarstarfsmenn. En ég er ekki alveg sannfærður um það, að gangurinn hafi verið nákvæmlega eins eðlilegur með tollgæzlumennina. Mér er sem sagt kunnugt um það, að eftir að bæði ég og ýmsir fleiri menn höfðu lengi flutt brtt. við fjárlög, sem miðuðu að því að draga úr kostnaði á Keflavíkurflugvelli, og þær till. jafnan verið felldar, þá tók ríkisstj. sig eitt sinn til og fækkaði um einhverja menn í tollgæzlunni. Nú mun segja svo í hinum sömu lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að sé starf starfsmanna lagt niður, þá eigi hann um ákveðinn árafjölda rétt á því að fá starfið að nýju, sé það tekið upp, eða jafngilda stöðu í þjónustu ríkisins. Ég hef nokkurn grun um, að á þessu hafi orðið viss misbrestur. En ég fagna því, að þessi mál hafa nú tekið miklu frjálslegri blæ á sig en þau höfðu um eitt skeið, og það virðist vera nokkuð samdóma álit, sem ríkisstj. sem heild og þá væntanlega hæstv. utanrrh. einnig hefur, að ekki sé ástæða til þess að láta þessa undanþáguheimild til handa utanrrn., að þurfa ekki að auglýsa stöður í sinni þjónustu, ná yfir hin hversdagslegustu störf, jafnvel þótt þau tengist utanrrn. á einhvern hátt. Það sannar nýtt frv., sem lagt hefur verið fram hér á Alþ., um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar er gert ráð fyrir því, að auglýstar verði allar stöður, einnig í utanríkisþjónustunni, a. m. k. innan þeirrar stofnunar, nema stöður sendiherranna eða ambassadoranna. Tel ég þá, að fyrirheit um lausn á þessu máli, sem hér hefur verið til umr., að svo miklu leyti sem hún er ekki þegar fengin, felist í því frv. til l., sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram um endurskoðun á eða um nýja skipan mála varðandi réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.