Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf, dags. 26. nóv. 1981: „Þar sem ég sökum lasleika get ekki sinnt þingstörfum á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Suðurlandskjördæmi, Sigurður Óskarsson framkvæmdastjóri, Hellu, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum. Steinþór Gestsson, 2. þm. Suðurl.“ Sigurður Óskarsson hefur áður átt sæti á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans verið samþykkt og býð ég hann velkominn til starfa.



Áður en gengið er til dagskrár vil ég vekja athygli á því, sem öllum hv. þdm. er að sjálfsögðu vitanlegt, að ekkert álit hefur enn borist frá nefndum um þau mál, sem nefndir hafa til meðferðar, ekki eitt einasta. Það sneiðist mjög um tíma hv. deildar. Forsetar Alþingis hafa ákveðið að stefna að því, að þingfundum ljúki eigi síðar en föstudaginn 18. des., og þess vegna eru tæpar þrjár vikur til stefnu. Ég vil enn fremur vekja athygli hæstv. ríkisstj. á því, að hún gái að því hjá sér, hvort einhver þau mál eru til meðferðar sem hún hefur áhuga á að nái fram að ganga fyrir jólaleyfi, því að þá er ekki seinna vænna að bregða við, því að aðalmál hin tímafreku, sem eftir er að afgreiða á hinu háa Alþingi fyrir jólaleyfi, eru vitanlega fjárlög og svo lánsfjáráætlun og lánsfjárlög lánsfjáráætlun tengd. Þetta vildi ég að menn og alveg sérstaklega nefndarformenn tækju til rækilegrar athugunar.



Herra forseti. Á þskj. 102 hef ég ásamt hv. 5. þm. Vestf. og hv. 5. þm. Norðurl. v. lagt fram frv. til l. um breyt. á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sem hljóðar þannig: „1. gr.: Við 4. gr. laganna bætist 8. liður, svohljóðandi: Félagsheimili byggð samkv. 1. gr. laga nr. 54/1979, um félagsheimili. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Það hefur komið í ljós, að skattyfirvöld hér á landi hafa ákveðið að leggja tekjuskatt og eignarskatt á félagsheimili sem byggð hafa verið víðs vegar um land samkv. lögum um félagsheimili, nr. 54/1979 og eru í eigu sveitarfélaga og félagasamtaka á viðkomandi stöðum, en í lögum þessum segir svo í 1. gr.: „Með félagsheimilum er í lögum þessum átt við samkomuhús, sem ungmennafélög, verkalýðsfélög, íþróttafélög, lestrarfélög, bindindisfélög, skátafélög, kvenfélög, búnaðarfélög og hvers konar önnur menningarfélög, er standa almenningi opin án tillits til stjórnmálaskoðana, eiga og nota til fundahalda eða annarrar félagsstarfsemi, enn fremur samkomuhús sveitarfélaga. Sama gildir um sjómannastofur, sem sömu aðilar eiga og reka, sjálfstætt eða í tengslum við aðra starfsemi.“ Eins og öllum má ljóst vera er það sammerki með öllum félagsheimilum, að þau hafa verið og eru fjölbreytilegar menningarmiðstöðvar og leysa úr brýnni þörf fyrir félagslega aðstöðu í viðkomandi sveitarfélögum. Nú munu vera í landinu 173 félagsheimili í 134 bæjar- og sveitarfélögum, sem svarar því að rúmlega 59% bæjar- og sveitarfélaga njóti félagsheimila. Þá eru auk ofangreindra í byggingu nú um 12 félagsheimili eða í undirbúningi. Svo sem alþjóð er kunnugt eru þessi félagsheimili að mörgu leyti mjög mismunandi. Má þar nefna aldur, stærð, starfsemi, legu o. fl. Elstu húsin, sem enn eru notuð, eru gömlu góðtemplara- og ungmennafélagshúsin sem byggð voru af hugsjón og dugnaði fyrir mörgum áratugum. Svo sem nærri má geta er aðstaða öll þar verulega bágborin í samanburði við þær kröfur sem við gerum til félagsheimila nú. Stærð félagsheimilanna er mismunandi og ræðst að verulegu leyti af íbúafjölda héraðsins og þeirri starfsemi sem því er ætluð. Sum þessara félagsheimila eru í þéttbýli og í stöðugri notkun hvern einasta dag. Í tengslum við þau er oft og tíðum hótelrekstur, kvikmyndasýningar o. fl. Önnur eru á fámennari stöðum og oft að verulegu leyti notuð í tengslum við skóla, bæði sem kennslustofur og íþróttahús. Að þeim flestum standa auk sveitarfélaganna áhugamannafélög sem leggja fram til þeirra allt sitt fjármagn. Með tilkomu félagsheimila víðs vegar um landið hefur skapast aðstaða til hvers konar menningarlífs, sem telja verður eina af forsendum nútímalífshátta. Lögin um félagsheimili hafa gert mögulegt að koma slíkum byggingum upp og nýta um leið sjálfboðastarf ungra og gamalla í flestum byggðarlögum, ekki aðeins á byggingartíma þeirra, heldur einnig við rekstur þeirra. Flestir hafa litið svo á, að ákvæði skattalaga gæfu ekki tilefni til álagningar tekju- og eignarskatts á félagsheimili sem byggð hafa verið samkv. lögum um félagsheimili. Stjórn Félagsheimilasjóðs hefur í okt. s. l. ritað alþm. eftirfarandi bréf, sem ég vil lesa hér með grg., með leyfi hæstv. forseta: „Efni: Um álagningu tekjuskatts og eignarskatts og aðstöðugjalds á félagsheimili. Í júní s. l. úrskurðaði ríkisskattanefnd að félagsheimilið Festi í Grindavík skuli greiða tekjuskatt, eignarskatt og aðstöðugjald vegna starfsemi sinnar á árinu 1979. Félagsheimilið Tjarnarborg, Ólafsfirði, hefur nýlega fengið samsvarandi kröfu frá skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra. Af þessu tilefni leyfir stjórn Félagsheimilasjóðs sér að vekja athygli hv. alþm. á máli þessu og jafnframt að leggja fram þá ósk, að hv. Alþingi sjái til þess, að félagsheimili verði ekki skattlögð með þessum hætti. Sveitarfélög og ýmis félagasamtök hafa með stuðningi Félagsheimilasjóðs reist félagsheimili um allt land. Félagsheimilin hafa verið fjölbreytilegar menningarmiðstöðvar og leyst úr brýnni þörf fyrir félagslega aðstöðu. Rekstur þeirra hefur hins vegar verið fjárhagslega erfiður og verða því nýjar álögur, eins og um er getið hér að framan, mikið reiðarslag fyrir rekstrarstjórnir félagsheimilanna. Í rökstuðningi umboðsmanna félagsheimilisins Festi er m. a. eftirfarandi tekið fram: „Félagsheimilið er starfrækt á grundvelli laga um félagsheimili nr. 107/1970, en með tilvísum til 8. gr. þeirra laga voru settar reglur um félagsheimilið, nr. 260/1972. Markmiðið með rekstri félagsheimilisins er félagsstarfsemi í samræmi við 1. gr. áðurnefndra laga, sem felst í ýmiss konar samkomuhaldi, svo sem kvikmyndasýningum og dansleikjum. Í starfseminni felst einnig önnur þjónusta, svo sem veitingasala, sem óhjákvæmileg fylgir slíkri félagsstarfsemi sem þjónar hlutverki félagsmiðstöðvar fyrir byggðarlagið. Í 5. gr. áðurnefndrar reglugerðar er kveðið svo á, að húsdeild skuli „sjá til þess að tekjur hrökkvi fyrir rekstrargjöldum“, og er því reksturinn miðaður við að hægt sé að uppfylla þetta ákvæði innan ramma 1. gr. laganna. Eigendur félagsheimilisins líta svo á, að hér sé ekki um atvinnurekstur að ræða, heldur einungis félagsstarfsemi í þjónustu byggðarlagsins. Rekstur félagsheimilisins falli því undir ákvæði 6. gr. laga nr. 68/1971, um skattfrelsi félaga sem ekki stunda atvinnurekstur, og er þess því krafist, að álagður tekjuskattur, eignarskattur og aðstöðugjald árið 1979 verði felld niður.“ Stjórn Félagsheimilasjóðs er sammála þessum rökum og væntir þess, að hv. Alþingi finni lausn í þessu máli og setji sérstök ákvæði um skattfrelsi félagsheimila í viðeigandi lög, ef lausn fæst ekki á annan hátt. F. h. stjórnar Félagsheimilasjóðs Reynir Karlsson, íþróttafulltrúi.“ Mér finnst ástæða til að víkja aðeins að rökstuðningi, sem fram kemur í úrskurði ríkisskattanefndar í framhaldi af því sem um er fjallað í bréfi frá stjórn Félagsheimilasjóðs. Má geta þess, að félagsheimilið Festi er samkv. stofnsamningi í eigu sameignarfélags eftirtalinna aðila: Grindavíkurhrepps, eignarhluti hreppsins er 75%, Kvenfélags Grindavíkur, eignarhluti þess er 13%, Ungmennafélags Grindavíkur, eignarhluti er 6%, og Verkalýðsfélags Grindavíkur, eignarhluti er 6%. Í úrskurði ríkisskattanefndar kemur fram að ríkisskattanefnd hefur klofnað í þessu máli. Meiri hluti nefndarinnar segir svo í sínu áliti, með leyfi hæstv. forseta: „Kærandi fellur undir lög nr. 107/1970, um félagsheimili, en í 8. gr. þeirra laga segir að sérhvert félagsheimili, sem byggt er með styrk úr Félagsheimilasjóði, skuli vera sjálfstæð stofnun og skuli settar reglur um rekstur og afnot þess hvers og eins og menntmrh. staðfesta þær. Um kæranda hefur verið sett reglugerð nr. 260/1972, en í lokamgr. 4. gr. hennar segir að kærandi skuli rekinn sem sjálfstæð stofnun með sérstöku reikningshaldi og skuli almanaksárið vera reikningsár þess. Að þessu virtu verður að telja kæranda falla undir ákvæði e-liðs 1. mgr. 5. gr. laga nr. 68/1971, um tekjuskatt og eignarskatt, en honum hefur ekki verið veitt skattfrelsi með sérlögum. Þegar litið er til reglna þeirra, sem um kæranda gilda, svo og til þeirra upplýsinga, er fram koma í ársreikningi kæranda fyrir árið 1978 um starfsemi hans á því ári, þá verður ekki séð að í 5. eða 6. gr. nefndra laga séu nein ákvæði sem leysi hann undan skattskyldu vegna gjaldársins 1979. Er því úrskurður skattstjórans staðfestur að öðru leyti en því, að eigi þykir rétt, eins og hér stendur á, að beita viðbótarálagi, sbr. 47. gr. sömu laga, við ákvörðun stofna til tekjuskatts, eignarskatts og aðstöðugjalds.“ Minni hl. ríkisskattanefndar skilaði svofelldu áliti: „Í 1. gr. laga nr. 107 28. okt. 1970, um félagsheimili, er tekið fram að með félagsheimilum í lögunum sé átt við samkomuhús, sem ungmennafélög, verkalýðsfélög, íþróttafélög, lestrarfélög, bindindisfélög, skátafélög, kvenfélög, búnaðarfélög og hvers konar önnur menningarfélög, er standa almenningi opin án tillits til stjórnmálaskoðana, eiga og nota til fundahalda eða annarrar félagsstarfsemi. Sama skal gilda um samkomuhús sveitarfélaga. Megintilgangur laga þessara er að setja reglur um ráðstöfun fjár úr Félagsheimilasjóði til styrktar byggingu slíkra húsa, er lögin taka til, svo og um fjárhagslegan stuðning við menningarstarfsemi félagsheimila. Þá eru í lögunum ákvæði um afnot húsa þessara og aðgang að þeim, hömlur á sölu og veðsetningu þeirra húsa er styrki hafa verið úr Félagsheimilasjóði, ráðstöfun húsa, þegar aðildarfélög eru lögð niður, og forgang sveitarstjórna til rekstrar slíkra húsa. Lúta ákvæði laganna mjög að því að tryggja hagsmuni styrkveitanda, Félagsheimilasjóðs, og þá opinberu hagsmuni sem styrkveitingum þessum er ætlað að styðja. Þessa eðlis sýnist og vera það ákvæði, er greinir í 8. gr. laganna, um að sérhvert félagsheimili, sem byggt hefur verið með fjárstuðningi úr Félagsheimilasjóði, skuli vera sjálfstæð stofnun og settar um það reglur er ráðherra staðfestir. Hluttaka sveitarstjórna í byggingu og rekstri félagsheimila sýnist falla undir lögbundið hlutverk sveitarfélaga samkv. sveitarstjórnarlögunum. Þá fellur starfsemi sú, sem ætlað er að fari fram samkv. lögunum í félagsheimilum, að tilgangi þeirra félaga sem greind eru í 1. gr. laganna, að því er best verður séð. Að öllu framansögðu virtu tel ég að ekki beri að líta á hús þessi sem sjálfstæða skattaðila, enda ekki fært að mínu mati að niðurstaða að því er þetta snertir ráðist af því, hvort samkomuhús þessi hafa notið byggingarstyrks úr Félagsheimilasjóði eða ekki. Þegar af þessari ástæðu tel ég að fella beri niður álagðan tekjuskatt og eignarskatt á kæranda. Þá tel ég að fella beri niður álagt aðstöðugjald þegar af þeirri ástæðu, að svo sem atvikum er háttað verður eigi séð að samrekstur um hús þetta geti talist sjálfstæður aðili varðandi hugsanlega aðstöðugjaldsskyldu.“ Þetta var álit minni hl. ríkisskattanefndar, en eins og ég tók fram klofnaði nefndin og meiri hlutinn vísaði kærunni frá. Eins og ég tók fram og kom fram í bréfi stjórnar Félagsheimilasjóðs voru einnig lögð gjöld á félagsheimilið Tjarnarborg á Ólafsfirði. Þar kemur fram að skattstjóri Norðurlandsumdæmis eystra hefur krafið félagsheimilið um efnahagsreikninga og rekstrarreikninga til álagningar og gert félagsheimilinu aðvart um að á það muni verða lögð gjöld. Kemur það fram í bréfi sem skattstjóri Norðurlandsumdæmis eystra skrifar 27. júlí s. l. Þar segir: „Skattstjóri hefur móttekið rekstrar- og efnahagsreikning vegna félagsheimilisins Tjarnarborgar, en þar sem telja verður að rekstur félagsins sé skattskyldur samkv. 5. tölul. 2. gr. laga nr. 40/1978, um tekjuskatt og eignarskatt, er yður hér með gert viðvart um að fyrirhugað er að skattleggja félagið samkv. því. Er yður því gefinn kostur á að senda framtalsblað og önnur nauðsynleg gögn innan 14 daga frá dagsetningu þessa bréfs. Berist ekki umbeðin gögn innan þessa frests munu skattstofnanir áætlaðir og gjöld lögð á félagið samkvæmt því.“ Þessu svaraði stjórn félagsheimilisins með bréfi 19. ágúst s. l. Segir í bréfinu, með leyfi hæstv. forseta: „Félagið er stofnað og rekið samkv. lögunum um félagsheimili, nr. 107/1970, og er hús félagsins félags- og menningarmiðstöð kaupstaðarins. Stjórn hússins hefur ætíð litið svo á, að þar væri ekki rekin atvinnustarfsemi önnur en sú sem eðlileg verður að teljast til að viðhalda góðu félags- og menningarlífi og viðhaldi hússins, og telur því að félagið falli sem fyrr undir 6. tölul. 4. gr. laga nr. 40/1978, um tekju- og eignarskatt. Þá bendum vér á að hömlur eru lagðar á ráðstöfun á eignum félagsins, en þeim ber að ráðstafa í samræmi við lög nr.107/1970, um félagsheimili. Jafnframt segir svo í 19. gr. laga fyrir sameignarfélagið Tjarnarborg í Ólafsfirði, sem samþykkt voru 17. apríl 1955: „Arður skal eigi greiddur félögum. Sé um tekjuafgang að ræða skal hann fyrst um sinn renna til að greiða byggingarskuldir, en að þeim greiddum renna að hálfu í varasjóð til að mæta rekstrarhalla, en að hálfu í endurbótasjóð, er nota má til endurbóta eftir því sem þurfa þykir.“ Samkv. þessu teljum vér einnig að félagið heyri undir 5. tölul. 4. gr. laga nr. 40/1978. Samkv. framansögðu mótmælum vér algerlega fyrirhugaðri skattlagningu.“ Þessu svaraði skattstjóri Norðurlandsumdæmis eystra 1. sept., þar sem hann tekur þetta ekki til greina, en ákveður að áætla skatt á félagið. Segir í bréfi hans m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Ekki verður fallist á sjónarmið yðar í bréfi, dags. 19. ágúst s. l., varðandi það, að undanþáguákvæði frá skattskyldu samkv. ákvæðum 4. gr. fyrrnefndra laga eigi hér við. Telja verður að starfsemi félagsins sé byggð upp sem atvinnurekstur, þar sem aðaltekjur félagsins séu af veitingasölu og kvikmyndasýningum auk leigutekna, tekna af dansleikjum o. s. frv. Verður því ekki séð að starfsemi félagsins skuli vera undanþegin skyldu til greiðslu tekjuskatts og eignarskatts, enda þótt starfsemin sé tengd félagslegri þjónustu í þágu byggðarlagsins. Samkv. því hefur skattstjóri Norðurlands eystra lagt áætluð gjöld á félagsheimilið Tjarnarborg, sem nú eru í innheimtu, þ. e. tekjuskattur 19 500 kr., eignarskattur 20 400 og aðstöðugjald 6 500 kr.“ Á s. l. hausti kom einnig álagningarseðill á félagsheimilið Breiðablik á Snæfellsnesi, þar sem skattstjóri Vesturlands áætlar eignarskatt á félagið 15 885 kr. og segir að í skattalögunum séu ekki nægilega skýr ákvæði um undanþágu frá skatttöku á félagsheimilið. Eigendur félagsheimilisins að Breiðabliki í Miklaholtshreppi eru sveitarfélagið með 50%, kvenfélagið 25% og ungmennafélagið 25%. Félagsheimilið að Breiðabliki er rekið algerlega á ábyrgð og kostnað sveitarsjóðs og hefur verið rekið með halla undanfarin ár. Herra forseti. Það væri freistandi að rekja hér fleiri dæmi um þessa skatttöku. En yfirleitt hafa skattstjórar litið svo á á undanförnum árum, að félagsheimili væru undanþegin tekju- og eignarskatti, og þess vegna hefur ekki verið um mikla álagningu að ræða á slík félagsheimili. Það má því skoða sem nokkurs konar prófmál á vissan hátt að fara inn á þessa braut, og ef ekki verður skýrt kveðið á um þetta má reikna með því, að skattstjórar muni gera almenna ráðstöfun til þess að leggja á félagsheimili. Og raunar veit ég um skattstjóra í einu skattumdæmi, sem nú hefur skrifað öllum félagsheimilum á viðkomandi svæði og gert þeim aðvart um það, að svo gæti farið að tekin verði upp skattheimta á þessa aðila, og viljað fá þá ákveðnar upplýsingar þar um. Mér þykir rétt í þessu sambandi að víkja hér að einum úrskurði sem hefur fallið um skattheimtu á félagsheimili. Að vísu er það annars eðlis. Þar er um að ræða fasteignaskatt af fasteign hér í Reykjavík, félagsheimili. Það er húseign Ungmennafélags Íslands að Mjölnisholti 14. Þar hefur yfirfasteignamatsnefnd kveðið upp úrskurð 29. sept. s. l. sem mér finnst ástæða til að vekja athygli hv. alþm. á, þó að það sé ekki beint í sambandi við lögin um tekju- og eignarskatt. En það sýnir hvernig ábyrgir aðilar hér í þjóðfélaginu túlka lögin um félagsheimili nokkuð vel og vísa þar í lög um tekjustofna sveitarfélaga. Í þessum úrskurði segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Árið 1981, þriðjudaginn 29. sept., var í málinu nr. 6/1981 kveðinn upp af yfirfasteignamatsnefnd svohljóðandi úrskurður: Mál þetta er risið af ágreiningi Ungmennafélags Íslands og Reykjavíkurborgar um skyldu nefndra samtaka til að svara fasteignaskatti af fasteign þeirra að Mjölnisholti 14 í Reykjavík. Telja samtökin fasteignina undanþegna fasteignaskatti, en borgaryfirvöld telja 5. gr. laga nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga, ekki verða skýrða svo rúmt að undanþáguákvæði þeirrar greinar taki til umræddrar fasteignar. Húsakynni Ungmennafélags Íslands að Mjölnisholti 14 hafa notið framlaga og hlotið viðurkenningu með þeim hætti sem ráð er fyrir gert í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 107/1970, um félagsheimili. Verða þau því að teljast félagsheimili í skilningi 5. gr. laga nr. 73/1980, sbr. áður 5. gr. laga nr. 8/1972 og 6. gr. reglugerðar nr. 320/1972, um fasteignaskatt. Samkv. þessu og öðrum upplýsingum, sem fyrir liggja er fasteignin undanþegin fasteignaskatti. Úrskurðarorð: Ungmennafélagi Íslands er óskylt að svara fasteignaskatti af fasteign sinni að Mjölnisholti 14 í Reykjavík. Gaukur Jörundsson. Pétur Stefánsson. Guðmundur Magnússon.“ Þó að ekki sé beint í sambandi við tekju- og eignarskatt, þá sýnir þetta skilning þessara merku manna á lögum um félagsheimili að því er varðar ákvæði í lögum um tekju- og eignarskatt. Það er skoðun okkar flm. þessa frv., herra forseti, að nauðsynlegt sé að taka þarna af allan vafa í sambandi við skattheimtu á félagsheimili. Hér er ekki um að ræða stórar fjárhæðir fyrir ríkissjóð, en hér er um að ræða mjög óþægilega skattheimtu á aðila, sem eru að reyna að reka félagsheimili víðs vegar um landið sem hafa ekki tekjustofna nema mjög takmarkað og flest þeirra rekin með tapi sem er jafnað út með framlögum úr sveitarsjóði. Í mörgum tilfellum og sennilega flestum, öllum nýrri félagsheimilum, eru sveitarsjóðir meirihlutaaðilar, í sumum tilfellum einu aðilar að slíkum húsum og ákvæði undanþágugreina í skattalögum verða ekki túlkuð öðruvísi en þar sé ekki um skattamöguleika að ræða að því er varðar tekju- og eignarskatt. Þess vegna ætti þetta í raun og veru ekki að vefjast fyrir skattayfirvöldum. En það gerir það og vegna þess að það gerir það tel ég nauðsyn bera til að Alþingi kveði hér upp úr og setji inn í skattalögin þetta ákvæði, að félagsheimili, sem byggð eru samkv. félagsheimilalögum, séu algerlega undanþegin þessari skattheimtu. Ég vil í þessu sambandi fara þess á leit við hæstv. fjmrh. að meðan ekki er sýnt hvaða úrslit þetta mál fær hér á hv. Alþingi verði gefin út af hálfu fjmrn. fyrirmæli til innheimtumanna ríkissjóðs um að innheimta ekki að sinni þá skatta, sem hafa verið lagðir á þau félagsheimili sem ég hef þegar minnst á, og ef um fleiri slík er að ræða, þar til úrslit þessa máls eru til lykta leidd. Mér finnst það eðlilegt og vil nota tækifærið hér til að fara fram á með fullri vinsemd að svo verði gert. Ég vil svo, herra forseti, fara fram á að þessu máli verði vísað að lokinni þessari umr. til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég tel það þakkarvert að vakin hefur verið athygli á þessu máli og málið verið borið hér inn á hv. Alþingi í frv.-formi. Í 4. gr. skattalaga er komist svo að orði, að þeir aðilar skuli ekki greiða tekjuskatt eða eignarskatt, sem eru lögaðilar samkv. 2. gr. laganna og eiga hér heimili, ef þeir verja hagnaði sínum einungis til almenningsheilla og hafa það að einasta markmiði samkv. samþykktum sínum. Síðan segir í 6. tölul. sömu greinar, að félög, sjóðir og stofnanir, sbr. 5. tölul. 2. gr., sem ekki reka atvinnu, skuli ekki greiða tekjuskatt eða eignarskatt. Rekstur félagsheimila hefur valdið ágreiningi í þessu sambandi milli skattyfirvalda og rekstraraðila. Vissulega eru félagsheimili rekin í landinu með ýmsum hætti og víst má telja að til séu þau félagsheimili sem rekin eru með verulegum hagnaði, ef vel tekst til um dansleikjahald, og veit ég þá ekki hvað verður um þann hagnað í slíkum tilvikum. Hitt þykir mér þó líklegra, að almenna reglan sé sú, að rekstur félagsheimila sé ekkert gróðafyrirtæki og að þau séu fyrst og fremst rekin til almenningsheilla og verji hagnaði sínum öllum í þágu almennings og þau geti því vel fallið undir þær skilgreiningar sem ég áður nefndi. Það hefur þó ekki orðið mat ríkisskattanefndar, að tekjuskattslög séu nægilega ótvíræð hvað þetta atriði snertir, og því hefur ríkisskattanefnd úrskurðað að félagsheimilum beri að greiða tekjuskatt. Þessu má að sjálfsögðu breyta með ótvíræðu ákvæði í skattalögum og að því stefnir þessi brtt. við lögin. Ég tel mjög gott að þetta mál kemur til sérstakrar athugunar hér í þinginu. Mér sýnist fljótt á litið að í yfirgnæfandi fjölda tilvika eigi það fyllsta rétt á sér, að tekjuskattur og eignarskattur sé ekki krafinn af slíkum húsum, og kannske getur það verið alveg ótvíræð almenn regla. Það er sjálfsagt að athuga það nánar í nefnd. En varðandi það atriði sem hv. þm. nefndi, að innheimta færi ekki fram á álögðum tekjuskatti, þá vil ég upplýsa í þessu sambandi að fjmrn. gerir almennt enga tilraun til að stöðva innheimtu löglegra aðila á skatti. Skattur er lagður á samkv. lögum og síðan fer innheimta fram í samræmi við álagningu. Við teljum það ekki vera í okkar verkahring að gefa þessum lögskipuðu aðilum fyrirskipanir um það, hvenær skuli innheimta skatt og hvenær ekki, og breytir þar engu þótt fram komi tillögur á Alþingi um að breyta tilteknum ákvæðum skattalaga. Hins vegar kemur það fyrir, ef mál eru komin þannig í hnút að um er að ræða fógetaaðgerðir, uppboð eða önnur stórvandræði, að talið er eðlilegt að fresta slíku þar til málið hefur fengið endanlega úrlausn. Ég held að sjálfsagt sé að koma í veg fyrir að sú skattaálagning, sem þarna fer fram, valdi stórfelldum vandræðum. En ég treysti mér ekki til að gefa fyrirskipanir um það, þó að fram komi hér á Alþingi till. um að breyta ákveðnu ákvæði skattalaga, að innheimtan skuli með öllu stöðvuð í slíkum tilvikum.



Herra forseti. Það hefur ekki verið venjan fram undir þetta að leggja tekjuskatt og eignarskatt á félagsheimili, en nú er að hefjast, að því er virðist, sá háttur hjá ýmsum skattstjórum, að þessar stofnanir skuli vera skattskyldar. Ég ætla ekki að deila við skattstjóra um það, hvernig skilja beri lög um tekjuskatt og eignarskatt. Það er ekki ástæða til að standa í slíkum deilum hér, þó að ég verði að telja að hér sé kannske seilst helst til langt, miðað við þá venju sem ríki hefur allt frá því að félagsheimilalög voru samþykkt fyrir meira en 30 árum. Ég skil þetta frv. þannig, að það sé flutt til þess að taka af öll tvímæli um það, hvort félagsheimili séu skattskyld eða ekki, og að því leyti til verð ég að telja að frv. sé tímabært og flutt af eðlilegum ástæðum. Ég hygg að það sé ekki eftir miklu að slægjast fyrir ríkissjóð í þessu sambandi. Hins vegar munar ýmis félagsheimili vafalaust mjög um þann skatt sem á er lagður, eins og fram hefur komið hér í máli hv. 1. flm., þannig að ég held að það sé nú einboðið að rétt sé fyrir Alþingi að taka þarna af öll tvímæli og samþykkja frv. af þessari gerð, frv. sem gerir ráð fyrir, svo að ljóst sé að félagsheimili séu ekki skattskyld. Þetta mál gengur að sjálfsögðu sína leið gegnum þingið. Ég vænti þess, að því verði vel tekið og jákvætt eins og það er fram borið hér og eins og það hefur verið túlkað af hv. 1. flm.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með öðrum hv. þm., sem hafa tekið til máls um það frv. sem hér er til umr., að ég tel sjálfsagt að fá úr þessu skorið og þarf ekki að hafa mörg orð um það. En það er athyglisvert, að bæði hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. koma hér upp og leggja blessun sína yfir þetta frv. þar sem um er að ræða skerðingu á tekjum til ríkissjóðs, á sama tíma og þessir hæstv. ráðh. tveir leggja það fyrir hv. Alþingi í frv. til lánsfjárlaga að skerða verulega tekjur til Félagsheimilasjóðs, eins og gert er ráð fyrir í 22. gr. frv. til lánsfjárlaga. Þar er um það að ræða að þau félagsheimili, sem eiga lögum samkv. að fá úr Félagsheimilasjóði fjármagn til að standa straum af byggingarkostnaði, fá ekki það fjármagn. Nú horfir svo að Félagsheimilasjóður sé nánast gjaldþrota. Samt sem áður tekur ríkissjóður til sin skemmtanaskattinn, sem á lögum samkv. að fara í Félagsheimilasjóð, og notar hann til allt annarra þarfa ríkisins. Ég hefði haft miklu meira gaman af því að heyra þessa ágætu hæstv. ráðh. koma hér og segja nokkur orð af því tilefni, því að þar er auðvitað verið að fara illa með þá sem enn hafa ekki getað byggt félagsheimili til þess að koma á fót starfsemi sem síðan er skattlögð og verið er að kvarta undan í þessu sambandi. Ég tel nauðsynlegt að vekja athygli á þessu máli, því að tvískinnungurinn er alveg stórkostlegur, þegar þetta mál er tekið þessum tökum. Í reynd - og það er það sem ég vil leggja aðaláhersluna á - tel ég að sú hv. nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, þurfi að kanna þetta mál alveg frá grunni, kanna jafnframt fasteignagjöld sem falla á fasteignir af þessu tagi og hvort ekki sé kominn tími til að breyta lögum um Félagsheimilasjóð þannig að húsnæði t. d. stjórnmálaflokka falli a. m. k. undir þau ákvæði sem varða fasteignagjöld, þau losni undan slíkri gjaldtöku. Því til viðbótar tel ég vera fulla ástæðu til þess að kannað verði í hv. nefnd hvort ekki sé kominn tími til að fara rækilega ofan í saumana á því þegar í orlofsbúðum er rekin þjónusta við almenning sem ekki er skattlögð eins og önnur sambærileg þjónusta sem rekin er af öðrum aðilum. Það er ástæða til að kanna þessi mál öll í heilu lagi og átta sig á niðurstöðunni. Að öðru leyti vil ég aðeins taka undir það sem hér hefur verið sagt varðandi þetta ákveðna frv., en lýsa yfir að ég sakna þess, að ekki skyldi vera minnst á skerðinguna sem kemur fram í lánsfjárlagafrv., þar sem þeir aðilar, sem nú eru með félagsheimili í byggingu, verða að horfa fram á það á næstu árum eða áratugum að fá ekki til sín það fjármagn sem lögbundið er að renni til þeirra. Það mætti bæta úr því vandamáli t. d. með því að leggja skemmtanaskatt jafnframt á þær skemmtanir, sem fara fram í félagsheimilum utan þéttbýlis, og afla þannig meiri tekna, enda sé ég ekki nokkra ástæðu til að þeir, sem búa í þéttbýli og sækja skemmtanir þar, þurfi að greiða skemmtanaskatt, en ekki hinir, sem í strjálbýlinu búa.



Herra forseti. Þeir sem úti á landi búa finna oft harkalega fyrir því, hve tilkostnaður þar er miklum mun hærri á ýmsum sviðum en á Reykjavíkursvæðinu. Flestar neysluvörur og reyndar aðrar vörur koma frá Reykjavík. Ofan á verð þeirra þar leggst því flutningskostnaður út á land og það furðulega: söluskattur á flutningskostnaðinn. Þannig leggst fullur söluskattur á flutningskostnað matvæla þótt þau sem slík séu undanþegin söluskatti. Flutningi neysluvara frá landsbyggðinni til Reykjavíkur er aftur á móti jafnað á landsmenn alla og á það við um garðávexti, kjötvörur, mjólkurvörur og annað því um líkt. Söluskattur á ferða- og flutningskostnað innanlands er að langmestu leyti sérskattur á dreifbýlisfólk. Sama má segja um flugvallaskatt í innanlandsflugi og reyndar margt annað. Verulegur munur í búsetukostnaði fólks liggur í ferðakostnaði innanlands. Flestir, sem úti á landi búa, þurfa oft til Reykjavíkur að fara. Þangað verður margt að sæk ja hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Á það t. d. við um viðskipti hvers konar, listir og skemmtanir, nám ýmiss konar, opinbera þjónustu, og margir þurfa til Reykjavíkur til að leita sér lækninga. Þannig mætti lengi telja. Á móti ferðakostnaði innanlands kemur verulegur kostnaður við innanbæjarferðir á Reykjavíkursvæðinu, hvort sem strætisvagnar eru notaðir eða einkabílar. Flestir telja þó að verulega halli á landsbyggðina í þessum efnum, þó mjög mismunandi mikið. Út yfir allan þjófabálk tekur þó hinn hrikalegi mismunur á upphitunarkostnaði húsa eftir landshlutum. Hann getur verið allt að 10 á móti 1. Hann getur verið 10 sinnum meiri í einum landshluta en öðrum. Olíustyrkurinn bætir þetta ekki nema að sáralitlu leyti og margfaldur munur er á gjaldskrám hinna ýmsu hitaveitna. Þar getur munurinn verið 8:1. Fer það mest eftir því, hvort þær eru gamlar orðnar og að mestu afskrifaðar eða nýlegar og þurfa þá að standa undir mjög miklum fjármagnskostnaði. Orkujöfnunargjaldið, sem upphaflega var sett á til að bæta úr neyð þeirra, sem kynda með olíu, þegar olíuverðhækkanir urðu mestar árið 1979, siglir nú hraðbyri í að verða hreinn viðbótarskattur til ríkissjóðs á sama hátt og viðlagasjóðsgjaldið á sínum tíma. Í fjárlagafrv. næsta árs er gert ráð fyrir að innheimta í orkujöfnunargjaldi 190.1 millj. kr., en af því á aðeins að nota 30 millj. kr. í olíustyrki. Í því frv., sem hér er til umr., er gert ráð fyrir að jafna út mismun á búsetukostnaði fólks eftir landshlutum í gegnum skattakerfið með því að hækka eða lækka eftir atvikum persónuafslátt og barnabætur við álagningu tekjuskatts. Gert er ráð fyrir að Hagstofu Íslands verði falið að reikna út einu sinni á ári sérstaka framfærsluvísitölu fyrir hvern kaupstað utan Reykjavíkursvæðisins og hverja sýslu. Ef framfærslukostnaður á einum stað reynist t. d. 5% hærri en almenna framfærsluvísitalan gerir ráð fyrir þarf að hækka persónuafslátt og barnabætur á viðkomandi stað um 15% til að mæta þessum viðbótarkostnaði nokkurn veginn að fullu hjá lágtekjufólki, en minnkandi eftir því sem tekjurnar aukast, enda er um að ræða fasta krónutölu, og er það sýnt í töflu sem fylgir grg. frv. Ef kostnaður á einhverjum stað er 10% hærri en almenna framfærsluvísitalan segir til um þarf að hækka persónuafslátt og barnabætur um 30% til að ná sama árangri. M. ö. o.: það þarf að hækka persónuafsláttinn og barnabæturnar þrisvar sinnum meira í prósentum talið en sem nemur hækkuðum tilkostnaði. Þó verður að hafa það í huga, að ef við þurfum að reikna með jafnmikilli verðbólgu í framtíðinni og hefur verið síðustu árin dugar þetta varla til vegna þess að tekjuskattur er lagður á eftir á og allt sem honum fylgir. Ef við gefum okkur að verðbólgan verði jafnmikil áfram þyrfti í staðinn fyrir að þrefalda þetta hlutfall að fjórfalda það til að bæta þetta að fullu hjá þeim sem lægri tekjur hafa. Ýmsir munu halda því fram, að framkvæmd laga sem þessara verði bæði dýr og erfið. Svo þarf þó ekki að vera, a. m. k. ekki þegar frá liður. Í byrjun verður það auðvitað talsvert verk fyrir Hagstofuna að meta ýmsa þætti, sem þungt vega víða á landsbyggðinni, en eru varla eða ekki með í grundvelli hinnar almennu framfærsluvísitölu. Þetta á einkum við um ferða- og flutningskostnað innanlands. Auðvelt er að reikna út mismunandi hitunarkostnað eftir byggðarlögum þótt hitaveitugjöld í Reykjavík séu nú einráð í grundvelli framfærsluvísitölunnar. Samanburður á verði almennra neysluvara ætti og að vera auðveldur og hefur reyndar verið framkvæmdur. Í þessu sambandi má einnig benda á það, að á undanförnum allmörgum árum hafa margir þm. úr öllum flokkum talið nauðsynlegt að öruggt mat fari fram á mismun tilkostnaðar við búsetu eftir landshlutum. Það eitt út af fyrir sig er mjög þýðingarmikið og mundi leysa úr mörgum ágreiningi sem nú er uppi. Gert er ráð fyrir því, að þessar sérstöku framfærsluvísitölur verði reiknaðar út einu sinni á ári, ekki fjórum sinnum eins og hin almenna framfærsluvísitala, enda er upphæð persónuafsláttar og barnabóta ákveðin einu sinni á ári. Útreikningur tekjuskattsins er nú unninn í tölvum og skiptir því engu máli þótt persónuafsláttur og barnabætur verði breytilegar eftir landshlutum. Tölvurnar munar ekki neitt um slíka smámuni. Þó að höfuðtilgangur tekjuskatts sé að sjálfsögðu tekjuöflun fyrir ríkissjóð er hann öðrum þræði tæki til tekjujöfnunar á milli manna, þótt ekki hafi í þeim efnum eins vel til tekist og flestir vildu. Eitt einkenni tekjuskattsins hefur ávallt verið það, að tekjur fyrir nauðþurftum, sem er að vísu mjög teygjanlegt hugtak, hafa verið undanþegnar skattlagningu. Í núgildandi lögum um tekjuskatt og eignarskatt er svokölluðum persónuafslætti og barnabótum ætlað að sjá fyrir þessari hlið mála. Ef kostnaður við öflun lífsnauðsynja er mismunandi mikill í hinum ýmsu landshlutum hlýtur það að vera bæði eðlilegt og sanngjarnt að tekið sé mið af því við ákvörðun persónuafsláttar og barnabóta. Út á það gengur frv. sem hér er til umr. og flutt er af mér ásamt hv. þm. Árna Gunnarssyni, hv. þm. Karvel Pálmasyni og hv. þm. Sighvati Björgvinssyni. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að þessu frv. verði eftir þessa umr. vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar.



Herra forseti. Í því frv., sem hér er til umr., er lagt til að framfærsluvísitala verði reiknuð út á fleiri stöðum en aðeins á Reykjavíkursvæðinu. Það hefur áður komið fram að ég er hlynntur því að það verði gert. Ekki á seinasta þingi heldur þar áður flutti ég þáltill. þar sem þetta var lagt til, en hún náði ekki afgreiðslu. Hitt er svo annað mál, að þegar kemur að framkvæmdinni, hvernig eigi að hagnýta sér þær upplýsingar sem fengjust með því móti að reikna út framfærsluvísitöluna á fleiri en einum stað., vaknar sú spurning, hvort það, sem hér er lagt til, sé fullnægjandi í því sambandi. Vissulega er það svo, að gagnvart þeim aðilum, sem bera tekjuskatt, ætti að vera hægt að ná árangri að þeirri leið sem hér er lögð til. Að vísu er hún að hluta til takmörkuð, það verður um skerta leiðréttingu að ræða. En það eru fleiri hópar í þjóðfélaginu en þeir sem bera tekjuskatt sem búsettir eru úti á landi og af ýmsum ástæðum hafa viljað eiga þar heima þrátt fyrir að margt bendi til að framfærslukostnaður þar sé meiri en annars staðar. Mér er ljóst að hv. flm. gerir sér grein fyrir að þær tillögur, sem hér eru fram settar, ná þess vegna aðeins til hluta alls þess hóps sem rétt væri að taka inn í þetta dæmi. Ég fagna því engu að síður, að hreyft skuli vera við þessu máli á þann hátt sem hér er gert, og efa ekki vilja hv. flm. að vinna að leiðréttingu á þessu sviði. Ég held að það eitt að reikna framfærsluvísitöluna út gæti undir sumum kringumstæðum orðið til að draga úr misklíð innanlands. Vissulega er það svo, að sumir kostnaðarþættir í lífi manna eru óhagstæðari hér á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna þarf alveg skilyrðislaust, þegar farið yrði í að reikna út framfærsluvísitölu fyrir hin ýmsu svæði, að gera sér grein fyrir því, að framfærslugrunnurinn undir vísitölunni getur ekki í öllum tilfellum verið sá sami. Ég vil nefna sem dæmi í því sambandi, að fargjöld utan af landi til Reykjavíkur, t. d. með flugi, hlytu að koma inn í það mál gagnvart framfærsluvísitölunni úti á landi, en mikill ferðakostnaður Reykvíkinga við að komast til vinnu sinnar á að sjálfsögðu að vera inni í framfærsluvísitölunni hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég held einnig að þegar upplýsingar lægju fyrir um útreikninga á framfærsluvísitölunni væri rétt að snúa sér að þessu verki á breiðari grunni en hér er lagt til. Þar vil ég t. d. minna á gjaldskrár opinberra fyrirtækja. Það er mikil spurning hvort ekki er hægt í beinu framhaldi að stuðla að því, að þær gjaldskrár séu þannig upp byggðar að þær taki tillit til þjónustunnar að stórum hluta, hvaða þjónustu þær inna af hendi fyrir hinn einstaka mann, en minna verði gert úr hinum þættinum, þ. e. deilunni um hvað sú þjónusta kosti hið opinbera á hinum ýmsu stöðum. Í sumum tilfellum hefur orðið breyting á upprunalegum kostnaði á þeim grunni sem hefur verið lagður þegar ákveðið hefur verið að þjónustan skuli efld eftir vissu kerfi. Það má nefna t. d. símann í þessu sambandi. Það er náttúrlega orðið úrelt að miða gjaldskrárkerfi hans aðeins við vegalengdir eftir að farið var að senda boð hans í gegnum loftið, en ekki eftir þráðum. Það er líka spurning í þessu sambandi hvort hinir ýmsu félagsmálapakkar, sem verið er að afgreiða í tengslum við kjarasamninga, eiga ekki að koma inn í þetta dæmi til að leiðrétta og jafna framfærsluvísitöluna í landinu. Ég læt mér detta í hug að það gæti verið, að á Alþingi Íslendinga sé breiðari grunnur fyrir því, að það verði samþykkt þáltill. í svipuðu formi og ég lagði til á sínum tíma. Ég hefði haft áhuga á að koma henni á framfæri á nýjan leik til að kanna hvort um breytt viðhorf er að ræða í þinginu.