Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Þorgilsson) Þetta frv. er flutt af sjútvn. að tilhlutun atvinnumálaráðuneytisins og stjórnar Fiskifjelags Íslands. Saga málsins er svo ítarlega sögð í greinargerðinni fyrir frv., að engin þörf er að fara mörgum orðum um það hjer. Atvinnumálaráðuneytið hafði vísað málinu til stjórnar Fiskifjelagsins og leitað álits þess um það, hvort gerlegt væri að leyfa dragnótaveiði í landhelgi. Stjórn Fiskifjelagsins svaraði á þá leið, að varhugavert væri að banna hana með öllu að svo stöddu, en taldi hins vegar rjett að veita landsstjórninni heimild til að banna þetta, er hún teldi fulla ástæðu til þess fyrir hendi. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en leyfi mjer að gera það að till. minni, að málinu verði vísað til 2. umr., að þessari umr. lokinni.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu; þetta frv. er gamall kunningi frá þinginu 1921 og kemur nú fram óbreytt frá því, sem þá var. Það, sem þá var deilt um, var í rauninni ekki neitt meginatriði málsins, þótt það yrði til þess að hefta framgang þess í háttv.Ed. Nú er sú ástæða burtu fallin, svo að það ætti ekki að verða málinu að fótakefli framar. Aðalatriðin, sem hjer er farið fram á til þess að tryggja vjelgæsluna. er í fyrsta lagi að heimta af hverjum vjelamanni, að hann hafi þekkingu á starfi sínu, og í öðru lagi með því að kveða svo á, að jafnan sjeu tveir vjelfróðir menn á skipi, sem hefir 10 hestafla vjel eða stærri, og er það nauðsynlegt, ef annar fatlast eða veikist, sem altaf getur viljað til. Það verður varla tölum talið, hvað miklu fje og fjörvi hefir verið fórnað á altari vanþekkingar manna í meðferð olí uvjela. Allmikil bót hefir óneitanlega verið ráðin á þessu sleifarlagi nú síðustu árin með fræðslu þeirri, sem menn hafa aflað sjer á námsskeiðum Fiskifjelags Íslands. Þó að í frv. sjeu rjettindi manna bundin því skilyrði, að þeir hafi staðist próf við mótorskólann, sem enn hefir ekki tekið til starfa, þá veita vottorð um það, að maðurinn hafi verið á mótornámsskeiðum Fiskifjelags Íslands sömu rjettindi að svo stöddu, þar sem ekki er krafist enn meiri og fjölbreyttari þekkingar. t. d. prófskírteinis frá vjelstjóraskóla Íslands, þegar um er að ræða að njóta rjettinda til þess að stunda vjelgæslu skipi með 50 hestafla vjel eða stærri, sbr. 5. gr. Auk þess eru bráðabirgðaákvæði í 7. gr., svo yfirleitt er gengið svo skamt í kröfuni nú, sem fært þykir. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um málið.

Jón Baldvinsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara og mun koma með nokkrar brtt. við 3. umr., og skal jafnframt geyma mjer að tala uni málið þangað til.

Flm. (Bjarni Jónsson) Háttv. þingmenn munu sjá, að eigi þarf önnur meðmæli með þessu frv. en þau, er jeg gat um áður í sambandi við frv. á þskj. 87. Þetta er aðeins önnur hlið á sama hlut. Vjer viljum alls eigi hlíta því, að örvasa mönnum af aldri eða sjúkum gefist eigi kostur á að kjósa menn til þingfarar, og láta þá missa þannig af rjettindum, er löggjafinn hefir veitt þeim. Komið hefir fyrir hjer í Reykjavík, að mönnum hefir eigi veist kostur á að kjósa af þessum orsökum, þrátt fyrir hjálp bifreiðanna, og má þá nærri geta, hvernig vera muni í sveitum, þar sem víða er margra klukkustunda ferð til kjörstaðar, og er gamalmennum þá oft torfært eða ókleift með öllu að neyta þessa rjettar síns, þótt fegnir vildu. Get jeg nefnt sem dæmi, að síðast er jeg var kosinn, var á næsta bæ við kjörstað kona ein áttræð að aldri, sú er jafnan hafði mjer fylgi veitt við kosningar, og vildi hún nú enn svo gera, en mátti eigi fyrir elli sakir komast þessa bæjarleið. Varð hún þar af rjettinum, en jeg af atkvæðinu, og kom þó eigi að sök í það sinn. Er þetta aðeins eitt dæmi, en hver af háttv.þm. mun þekkja mörg slík. Auk þess, sem jeg gat um í hinni fyrri ræðu minni um skyldu þings og stjórnar til þess að gera öllum kjósendum jafnt undir höfði, má og hjer minna á það, að margir hinna hrumu, gömlu manna hafa áður verið sveitarfrömuðir, og ef til vill þingskörungar, en fá nú eigi kosið, sökum skorts á þessu ákvæði. Hygg jeg, að mörgum háttv. þingmanninum, er nú situr hjer, þætti ilt til þess að vita, ef síðar færi svo, að hann kæmist eigi á kjörstað sökum elli eða sjúkleika, og svo stæði á, að riðið gæti á atkvæði hans, hvort vitur maður og góður yrði kjörinn eða óvitur og háskasamlegur. Þarf jeg eigi lengur að brýna þetta fyrir hv.þm. Munu þeir vilja, eigi síður en jeg, veita kjósendum sínum færi á að neyta rjettar þess, er löggjafinn hefir veitt þeim. Æski jeg þess, að frv. gangi til 2. umr. og til allsherjamefndar.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu í máli þessu; get jeg vísað til greinargerðar frv. og nefndarálitsins á þskj. 80. Það munu og allir viðurkenna, sem kunnir eru strandferðunum, að viða er enn þörf á vitum, og ekki hvað síst verða strandferðirnar hættulegar á vetrin og haustin fyrir þá sök, hve vitakerfið er enn þá skamt komið og ófullnægjandi. En þegar til þess kemur, að þetta dýra vitakerfi verði komið í viðunanlegt horf og þar með gert mögulegt að halda uppi sæmilegum strandferðum alt árið, þá vaknar fyrst spurningin um það, hvað mikið oss sje unt að leggja af mörkum til þess árlega. Eins og frv. bendir til, er það ekki ætlunin að láta sitja við það, sem ríkissjóður getur lagt til hvert sinn, heldur einnig að taka lán til þeirra framkvæmda. Liggur þá næst að athuga, hvað stóru láni ríkissjóður geti annað án þess að taka sjer of nærri. Nefndin hefir nú einungis breytt ákvæðinu í 3. gr. frv., og hefir hún með því viljað reisa skorður við því, að ráðist yrði í verkið með svo miklum árlegum framlögum, að ríkissjóður ætti erfitt með að standa straum af því, og ætlast nefndin til, að miðað verði við það, að árlegir vextir og afborgun lánsins fari eigi fyrst um sinn fram úr afgangi vitagjaldsins af rekstrarkostnaði vitanna. Samkvæmt því leggur hún til, að framkvæmd verksins taki 12 til 16 ár. Munurinn á vitagjaldi og rekstrarkostnaði er nú um 50 þús. kr., sem minkar auðvitað þegar fram í sækir og vitunum fjölgar. Vitamálastjórinn lagði það til í fyrstu, að verkið yrði unnið á 8–10 árum, en taldi þó framkvæmd þess hæfilega sniðinn stakkur á þennan veg. Við 4. gr. frv. hefir nefndin komið með lítilfjörlega brtt, og mun hún öllum auðskilin. Er ekki nema eðlilegt að gera ráð fyrir því, að breyta þurfi um legu einstakra vita, svo sem frv. ráðgerir, en nefndin hyggur, að jafngild ástæða geti orðið til að breyta ljósmagni þeirra, og bætir því við. Fjölyrði jeg svo ekki frekar um þetta, býst líka fastlega við, að frv. fái góðan byr í deildinni. Það lá fyrir þingi árið 1917 og fjekk þá góðan undirbúning og viðtökur, þótt frestað væri þá afgreiðslu.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það er aðeins fátt, sem jeg þarf að taka fram um þetta mál. Nefndin hefir tekið ágætlega í frv. og ekki breytt því neitt verulega. Hvað viðvíkur breytingunni í 3. gr. frv., þá er það hvorttveggja, að hún er ekki mikil, enda sýnilegt, að ekki muni takast að byggja vitakerfið á 8 –10 árum. Hefir og vitamálastjóri fallist á þetta. Sama er að segja um breytinguna á 4. gr., um ljósmagnið, að það er álitið rjettara að hafa það á valdi stjórnarinnar að ákveða bæði legu og ljósmagn, ef þurfa þykir. Um rekstrarkostnaðinn, sem af þessu frv. mundi leiða, er það að segja, að hann fer varla mikið fram úr því, sem vitagjaldið er. Það er nú um 160 þús. kr., en rekstrarkostnaðurinn um 150 þús. kr. Að öðru leyti þarf jeg ekki að fjölyrða um málið, en vil aðeins mæla með því við hv. deild, að frv. fái að ganga greiðlega hjer í gegn.

Jón Sigurðsson Jeg vildi aðeins skjóta hjer inn í örfáum orðum, áður en mál þetta fer til 3. umr., og þó ekki til þess að mótmæla frv., heldur til hins, að benda á eitt atriði, sem mjer virðist verulega varhugavert, og háttv. nefnd ætti að taka til nánari yfirvegunar. Með frumvarpi þessu er haldið áfram á þeirri braut, sem lagt var út á, þegar brúarlögin og að nokkru leyti símalögin voru samþykt, en það er vægast sagt varhugaverð braut. Þingið er í raun og veru að draga úr höndum sjer fjárveitingavaldið á þessum sviðum og afhenda það stjórninni og aðstoðarmönnum hennar. Það kemur sannarlega úr hörðustu átt, að þingið geri sig þannig ómyndugt, eða fari með sjálft sig sem óvita. Jeg er með þessu ekki að amast við því út af fyrir sig, að stjórnin eða sjerfróðir ráðunautar hennar ráði því, í hvaða röð vitarnir eru bygðir - á því hafa þeir betur Vit - en jeg held fast við það, að þingið eigi að ráða því, hve miklu fje skuli árlega varið til vitabygginga, eins og annara framkvæmda yfirleitt. Ef þingið getur ekki haft hönd í bagga með þessu, getur vel farið svo, að miklum mun meira fje verði varið til vitabygginga en heppilegt væri á næstu árum. Jeg vik þessu til háttv. samgöngumálanefndar til athugunar, og vona, að hún geti gengið inn á þetta, en að öðru leyti skal jeg ekki fara út í einstök atriði málsins.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg skal aðeins geta þess, út af ræðu háttv. 2. þm. Skagf. (JS), að jeg tók þetta fram sjálfur mjög greinilega við 1. umr. málsins hjer í deildinni.

Jeg var þá ekki viðstaddur

. Jeg taldi einmitt vafasamt, hvort jeg ætti að leggja frv. fram eins og það er, af því að farið er út fyrir fjárveitingarvaldið, en þótti þetta þó ekki ógerlegt, þar sem búið var áður að gera slíkt hið sama með brýr og síma. Jeg benti einnig á það, að taka mætti samskonar upphæðir upp tekjumegin í fjárlögin á hverju ári, og getur þá þingið þar með ráðið fyrir málinu í einstökum atriðum, en frv. hins vegar skapað betra heildaryfirlit um vitakerfið yfirleitt.

Jón Þorláksson Jeg verð að taka undir með hv. 2. þm. Skagf. (JS), og er þá jafnframt gott til þess að vita, að hæstv. stjórn hefir verið þetta sama ljóst. En það er stefna, sem full nauðsyn er á að vara alvarlega við, þegar þingið hefir ekki lengur tök á fjárhagsmálum landsins og stjórninni eru heimilaðar allskonar framkvæmdir, sem fje þarf til, með öðrum lögum en fjárlögunum. En það er bæði eðlilegt og sjálfsagt, að láta þetta alt - einnig vitana - koma fram í fjárlögunum sjálfum, eins og hæstv. atvrh. (KIJ) tók líka fram. En það væri líka jafnframt rjett, að þetta kæmi skýrt fram í vitalögunum sjálfum, að lántökur til vitabygginga skyldu teknar upp í fjárlög hvers árs, og ætti nefndin, sem með þetta fer, að athuga þetta.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Aðfinsla háttv. 2. þm. Skagf. (JS) kemur mjer að vísu ekki á óvart. Þessi varnagli um ákvörðun þingsins í hvert sinn, um fjárupphæðir til vitanna, hefir tvívegis verið athugaður í nefnd: í sjávarútvegsnefnd 1917 og nú í samgöngumálanefnd. Má segja ýmislegt bæði með og móti því skipulagi, að taka vitafjárupphæðirnar árlega í fjárlögin. Hins vegar er samanburðurinn, sem hjer hefir verið gerður milli þessa vitalagafrv. annars vegar og síma- og brúarlaganna hins vegar, ekki rjettur, því að símalögin gera ráð fyrir, að Alþingi ákveði í hvert sinn fjárframlög til símabygginga, en um brúarlögin er það aftur á móti rjett, að þau fá stjórninni einræði um fjárframlögin. Jeg held nú reyndar, að þessi ákvörðunarrjettur þingsins um fjárframlögin felist í brtt. nefndarinnar á þskj. 80, ef vel er að gáð, og svo hefir nefndin litið á. Till. bindur við borð árafjöldann til vitabygginganna, og þá um leið að miklu leyti þá árlegu fjáreyðslu. Aðalatriðið er hjer það, að láta ekki óþarfan reipdrátt milli sýslna eða sveita hamla framkvæmdum vitabygginganna í þeirri röð, sem rjettast væri og sanngjarnlegast að framkvæma þær, og fyrir það á að vera nægilega girt með frágangi þeim, sem nú er á frv. Hins vegar get jeg ekki um það sagt, hvort nefndin vill taka upp nýjar breytingar á frv. Þetta má bera undir hana af nýju, og komi fram mjög eindregin ósk um það frá deildinni, þá tel jeg líklegt, að hún athugi málið af nýju, þótt hún telji umræddan rjett þingsins sæmilega trygðan með brtt. á þskj. 80.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Eins og sjá má af greinargerð þessa litla frv., sem hjer liggur fyrir háttv. deild, á þskj. 91, er það fram komið fyrir áskorun aðalfulltrúafundar Kaupfjelags Borgfirðinga, sem haldinn var 27. f. m. Á fundinum voru 20 atkvæðisbærir menn, og greiddu 18 af þeim atkv. með till. sama efnis og frv. þetta er, en enginn móti. Meðal þessara 18 manna voru þessir alkunnu samvinnumenn: Framkvæmdarstjóri fjelagsins, Svavar Guðmundsson, og meðstjórnendur, Guðmundur Jónsson, bóndi á Skeljabrekku, og Guðmundur Ólafsson á Lundum, varameðstjórnandi Sigurður Fjeldsted, bóndi í Ferjukoti, endurskoðunarmenn fjelagsins Davíð þorsteinsson frá Arnbjargarlæk og Jón Hannesson, bóndi í Deildartungu, er báðir voru þingmannsefni samvinnumanna við síðustu kjördæmakosningar og hinn síðarnefndi í kjöri hjá samvinnumönnum við síðustu landskjörskosningar. Fulltrúar deildanna eru úrvalssamvinnumenn á fjelagssvæðinu og ýmsir þeirra nafnkunnir sæmdarmenn, svo sem Sverrir Gíslason, bóndi í Hvammi í Norðurárdal, Jóhann Magnússon, bóndi á Hamri, Sveinn Níelsson fyrverandi bóndi á Lambastöðum og fleiri. Allir þessir menn, sem að fundarsamþyktinni stóðu, hafa verið samvinnufjelagar, ýmist síðan sá fjelagsskapur hófst í Borgarfirði fyrir rúmum 20 árum eða þá síðan þeir komust á þroskaskeið, er yngri eru. Jeg hefi tekið þetta fram til að sýna það og sanna, að þessi fundarsamþykt kaupfjelagsins er ekki neinn flausturstilbúningur viðvaninga eða samvinnuóvita. Jeg held, að nöfn ýmsra þessara manna sjeu full trygging fyrir því, að hjer hefir ekki verið rasað fyrir ráð fram. Þegar það nú kemur hjer til álita, á hvern hátt þeirri kröfu, sem hjer um ræðir, verði haganlegast fram komið, þá verð jeg að ætla, að það sje auðsætt öllum háttv. deildarmönnum, að henni er algerlega fullnægt með þeirri fáorðu setningu, er frv. gerir ráð fyrir, að aukið verði inn í 3. gr. laganna. Og þá kem jeg að meginatriði málsins: Hvað er það í raun og veru, sem hjer er farið fram á að breyta? Flestum mun finnast því fljótsvarað: Samábyrgðarskipulagið. Jeg þarf ekki að eyða orðum að því hjer, hvernig samábyrgðinni er háttað í samvinnufjelögunum hjer á landi. Það er alkunnugt og að hún er í fullu samræmi við lagaákvæðin, sem hjer er um að ræða. Með frv. er þá ekki farið fram á að fella burt eitt einasta orð í fyrirmælum laganna, heldur aðeins að auka inn í þau þessari heimild. það er ekki hjer um að ræða valdboð til að smækka samábyrgðarsviðið að svo miklu leyti, sem því verði við komið, heldur aðeins heimild, sem er þess eðlis, að sje það skipulagið, eins og það nú er almennast, það besta og hagkvæmasta fyrir fjelögin í reyndinni, þá leiðir það af sjálfu sjer, að hún verður ekki notuð nema í fáeinum tilfellum eða sem undantekning. Að slík undantekning sje þó til, sýnir nú Kaupfjelag Borgfirðinga. Fjelag þetta hefir starfað sem samvinnufjelag í meira en 20 ár og á ýmsum tímum sitt með hvoru samábyrgðarskipulaginu. Reynsla Borgfirðinga í þessu efni veldur því, að þeir leggja nú svo mikla áherslu á að fá þessa heimild inn í lögin. Hin einstöku atriði þessarar reynslu þykir mjer ekki ástæða til að fara frekar út í að þessu sinni. Jeg vil þó aðeins drepa á eitt, sem sje, að einstöku óreiðumönnum hefir verið miklu greiðari vegur til að vinna fjelaginu fjárhagslegt tjón í skjóli hinnar víðtækari samábyrgðar, en það hefði alls ekki átt sjer stað innan þrengri samábyrgðarinnar, takmarkaðrar eins og hjer er gert ráð fyrir. Á hinn bóginn fáum við flm. frv. ekki sjeð, að þetta ákvæði þurfi að gera samvinnufjelagsskapnum nokkurt mein eða vinna honum ógagn eða valda óreiðu og ruglingi í honum, en erum sannfærðir um það, að frv. komi góðu til leiðar og verði til þess að stuðla að því, að fjelagsskapurinn aukist og eflist og verði þjóðinni til gagns, öllu fremur en verið hefir. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. Það er svo ljóst, að varla þarf að búast við, að það geti valdið misskilningi eða mótstöðu, og vona jeg, að það fái að ganga viðstöðulaust til 2. umr.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi ekki litið svo á, að það væru ýmsar hugsjónir í hverju þjóðfjelagi, sem mætti ganga fram hjá eða hafa að engu. Ein af þeim hugsjónum þjóðfjelagsins er sú, að gera öllum rjett. Jeg fæ ekki sjeð annað, en það sje rjett að hafa kosningarrjettinn sem almennastan; en þá er ekki rjett að hafa þau ákvæði í kosningalögunum, er geri fjölda manna ófært að neita þessa rjettar síns - að greiða atkvæði á kjörfundi. Það þarf ekki að fara lengra en til Reykjavíkur í þessu efni; hjer er t. d. fjöldi manna, sem er varnað að greiða atkvæði vegna fjarlægðar frá kjörstað. Þannig getur oft staðið á um fólk, er stundar vinnu úti í Viðey og viðar, að tíminn að aflokinni vinnu verði of naumur til að sækja kjörfund. Tími sá, sem ætlaður er til atkvæðagreiðslunnar, þarf að vera lengri hjer í bænum, og enn þá augljósara verður þetta í sveitunum. Þar getur staðið svo sjerstaklega á, að allir geti ekki komist á kjörstað sama dag frá heimilum, þar sem ef til vill er um 4–5 stunda ferð að ræða. Þá á búandi eða hjón með börn í ómegð ekki hægt um vik að sækja á kjörstað að vetrarlagi, og er þá fullhart að skilja konuna eftir eina heima að gæta búsins, þegar allra veðra er von, enda og óvíst, að þau fengi bæði sótt kjörfund, þótt þau hefðu sinn daginn hvort þeirra til þess og veður eigi hamla; mun fólk viða vera hindrað frá atkvæðagreiðslu vegna hins stutta tíma, sem til þess er ætlaður. Jeg þykist vita, að margir hugsi sem svo, að of mikinn kostnað muni af því leiða, að kjörstjórnir sitji 3 daga á kjörstað. En jeg fæ ekki sjeð, að hann þurfi að verða svo ýkjamikill, þótt kjörstjórnum sjeu greiddar 4–5 kr. á dag, og þótt kostnaður yrði nokkru meiri af þessari ástæðu, væri það þó stórum betra en að gera mörgum rangt til með því að varna þeim að kjósa. Mætti og draga nokkuð úr kostnaðinum við þetta og breyta þannig til, að aðeins kjörstjórinn einn sæti á kjörstað alla dagana, þótt jeg hafi ekki svo til ætlast. Gæti þá kjörstjórinn tekið valinkunna menn úr flokki kjósenda, ef þess þætti þörf, sjer til aðstoðar. Get jeg þessa vegna þess, að jeg veit, að kostnaðargrýlan muni verða mörgum Þrándur í Götu á vegi þessa frumvarps. Það er alkunn dæmisagan um storkinn, er hann ætlaði að fara að jeta af diskinum tófunnar, að þá gat maturinn ekki loðað við nef hans; og líkt er á komið með kosningarjettinn, að menn geti ekki neytt hans nema með því að leggja líf og fje í sölurnar. Jeg þykist mega treysta hv.þm. um þetta mál, og eins og öllum mönnum getur skilist, er það ekki sómasamlegt, hjá hvaða menningarþjóð sem er, að veita almennan rjett með þeim skilyrðum, að hann verði að engu. Þykist jeg vita, að rjettlætistilfinning hv. þingmanna sje eigi þannig varið. Úr því að kosingalögin gefa rjettinn, eiga allir að fá að njóta hans, sem hann hafa. Vænti jeg því, að hv.þm. víkist eins vel undir þetta mál og það á skilið, og að því verði vísað til allshn., er það hefir verið samþykt til annarar umræðu. Mælist jeg og til, að hv. nefnd taki upp þann hugsanaþráð, er í frv. felst, og þar sem jeg hefi ekki ætið haft nægan tíma til þess, geri nefndin frumvarpinu það til bóta, er mjer hefir ekki unnist tóm til, og umbóta kann að vera vant.

Þorleifur Jónsson Það getur verið, að þörf sje á að lengja frest þann, sem kjörstjórn er skylduð að bíða á kjörstað, þar sem hann er nú minst 3 stundir. En mjer finst þetta frumvarp ganga of langt, er það ákveður frestinn 3 daga; því ef veður hamlar ekki, kæmu allir á sama degi, er hafa ætlað sjer að kjósa, og það þótt langt sje sótt hjá sumum. Þyrfti því ekki lengri frest en sólarhring. En það er önnur athugasemd, sem jeg vildi koma með í þessu sambandi. Jeg teldi rjett, ef hægt væri að skifta víðlendum hreppum þannig, að þar væru 2 kjörstaðir. Jeg þekki t. d. einn hrepp á Austurlandi, þar sem er alt að dagleið til kjörstaðar, enda kjörstaður á öðrum enda hreppsins, og erfitt yfirferðar að auki. Það hefir og komið til orða, að breyta lögunum þannig, að kjörfundur yrði haldinn í hverri kirkjusókn, og í þessum hreppi, sem jeg gat um, eru tvær sóknir. Tel jeg þetta vera meiri rjettarbót en þótt kjörstjórn sæti marga daga á kjörstaðnum, og vil jeg benda nefnd þeirri, er um frv. þetta fjallar, á þetta atriði.

Eiríkur Einarsson Jeg vil með fáum orðum láta skoðun mína í ljósi um mál þetta. Ræða hv.þm. A.-Sk. (ÞórlJ) sýndi það best, að hugir manna hneigjast hjer í ýmsar áttir, og er jeg hvorki honum nje hv.flm. (BJ) fyllilega samdóma, þótt báðir vilji rjettarbót í þessum efnum, er jeg einnig tel nauðsynlega. Jeg álít, að það sje í alt of mikið lagt, að kjörstjórnir sitji 3 daga á kjörstað; er það bæði of mikið starf og umstang fyrir kjörstjórnirnar, og auk þess kostnaður nokkur við það. En jeg er samþykkur að lengja kosningarathöfnina eitthvað, og að því er sveitirnar snertir, ætti tveggja daga seta á kjörstað að vera nægileg. Ekki er fullnægjandi, að skifta viðlendum hreppum í 2 kjörþing, þar eð kosningar fara fram á haustdegi, og allra veðra er von á þeim tíma árs, og getur oft hent, að fólk komist ekki á kjörstað þann daginn, þótt skamt hafi til að sækja, og þá ætti 2 daga seta kjörstjórnar á kjörstað að gefa mönnum nægilegt svigrúm til að ná þangað og greiða atkvæði. Vil jeg og gera það að tillögu minni, og skjóta því til nefndar þeirrar, er þetta frv. fær til meðferðar, að kjörtíminn síðari daginn sje hafður talsvert styttri en fyrra daginn; ætti það að nægja, því að flestir munu koma fyrri daginn, nema verulega vont sje í veðri, eða sjerstakt annríki eða erfiðar ástæður, og álít jeg því þessa stefnu heppilegri en það, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) lagði til. Það dugir litt, þótt 2 kjörstaðir sjeu í sveit, ef veðrið er hálfófært, en þó ekki svo, að kosning farist fyrir; meiri trygging er í því, að kjósendur eigi rjett á að neyta atkvæðisrjettar síns næsta dag, ef betur gefur þá, og eru það einatt eigi síður veður en vegalengdir, er hamla lasburða fólki og konum að ferðast á haustdegi.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg má fyrir mína hönd og fyrir hönd íslenskra kjósenda, þakka hv. þingmönnum góðar undirtektir, og með þeim góðu undirtektum einnig viðurkenning þess, að lögin ættu að vera þannig úr garði gerð, að kjósendur gætu notið þeirra. En hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) telur þrjá daga of mikinn frest til atkvæðagreiðslunnar, og við hið sama kveður hjá hv. 1. þm. Árn. (EE). Jeg ætla að nefna, til skýringar, að t.d. úr Akurey á Breiðafirði á að sækja kjörfund að Skarði á Skarðsströnd. Úr Akurey er fyrst farin sjóleiðin til lands að Heinabergi á Skarðsströnd, og síðan þaðan landveg, þriggja stunda ferð, að Skarði. Þessa leið verður ekki sóttur kjörfundur, nema veður og sjór sje hagstæður, og hendir oft, að veður banna í tvo daga, en er vel fært hinn þriðja daginn. Þá eru og Rauðseyjar; þaðan verður og að sæta veðri og sjó, og má þaðan aldrei fara svo, að eigi sje eftir annað skip og nóg lið til að manna það, bæði til nauðsynlegra athafna heima fyrir, og til að greiða fyrir nauðleitarmönnum, er oft ber þar að. Sama gegnir um Rúfeyjar. Purkey, Hrappsey og fleiri. Taka má enn betur til skýringar þessu máli allan Eyjahrepp á Breiðafirði. Þaðan verður ekki komist alstaðar á einum degi, og mun fullstrangt að ætla til þess þrjá daga, þótt með kappi væri til þess gengið. Jeg þekki nú best til á Breiðafirði, en gera má þó ráð fyrir, að viða sje líkt á komið. Má vel vera, að þótt kjósendur sjeu eigi fullsæmdir af minna fresti, að hann verði nokkru minni en hjer er ákveðið, og yrði það þó nokkur bót frá því, sem nú er, og tækju þeir þá viljann fyrir verkið. En kostnaðarröksemdir andmælenda minna get jeg ekki fallist á, og gleypi alls eigi bita þann, að of dýrt sje um veturnætur að eyða 3 sólarhringum til kosninga. Fæ jeg ekki betur sjeð, en þeim tíma eða öðrum meiri, muni oft vera eytt til óþarfra eða lítt þarfra ferðalaga, á þeim tíma árs; en þótt það kostaði allmikið, er það þó betra en að ganga á skýlausan rjett manna, og svo er það og þingið, sem mest allra á að gæta rjettar í landinu, og hyggi menn nú að, hvort svo hafi verið gert.

Pjetur Ottesen Háttv. meðflm. minn að frv., 2. þm. Skagf. (JS), sem er aðalflm., er ekki við, og skal jeg ekki fjölyrða neitt um frv. Jeg leyfi mjer aðeins að leggja til að því, að umr. lokinni, verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Frv. þetta hefi jeg flutt eftir tilmælum hreppsnefndar Hólshrepps, og er að nokkru leyti gerð grein fyrir ástæðum þess í greinargerð frv. Þó skal jeg nú fara nokkuð nánar út í þær, og útlista fyrir háttv. deild, hvað það er, sem frv. þetta á aðallega að ráða bót á. Sú hefir orðið reyndin á, sjerstaklega nú síðustu árin, að illkleift hefir verið að ná inn aukaútsvörum á rjettum gjalddaga í mörgum hreppum við sjávarsíðuna. Er þetta mikið vegna þess, að gjalddaginn er um hávetur (31. des.), en um það leyti árs mun gjaldþol þeirra manna við sjávarsíðuna, er fiskiveiðar stunda, einna minst. Þá fiskast minst, og yfirleitt standa þeir menn þá verst að vígi með að greiða slík gjöld. Raunin hefir líka orðið sú, að mestur hluti aukaútsvarsins hefir verið ógreiddur við lok reikningsársins (í fardögum). Það virðist því töluverð ástæða til að breyta reikningsárinu á þann hátt, sem farið er fram á í frumvarpinu. Annað atriðið í þessu frv. lýtur að niðurjöfnuninni, að hún fari fram að vorinu. Eins og menn vita, er fátækraframfærið vanalega stærsti gjaldliðurinn í reikningum hreppanna. Í fjölmennum sjávarþorpum er síðari hluti vetrarins mjög oft sá tími, er fátæklingar leita fátækrastyrks, 40 og verður það til þess að fátækraframfærið verður miklu hærra en hreppsnefndunum gæti komið til hugar að áætla það að haustinu. Ef jafnað er niður að vorinu, þá verður miklu betur um það vitað, hversu hár þessi útgjaldaliður er, heldur en ef jafnað er niður að haustinu. Auk þess má benda á það, að ef jafnað er niður að vorinu, getur hreppsnefndin haft til leiðbeiningar skattskrá hreppsins frá árinu á undan, sem þá verður fullgerð og framlögð, og er það allmikið hagræði fyrir nefndina, þar sem þar eru áreiðanlegar heimildir um gjaldþol útsvarsgreiðenda. Þetta eru þá ástæðurnar fyrir frv. Þótt jeg verði að játa, að það kunni að valda óþægindum, að hafa eitt reikningsár í einum hrepp og annað í öðrum, þá lít jeg svo á, að þetta, sem jeg hefi nú getið um, verði þyngra á metunum. Hjer er aðeins um heimildarlög að ræða. Vænti jeg þess, að háttv.þm. verði mjer samdóma um þetta og hleypi þessu frv. til 2. umr.

Sveinn Ólafsson Eins og háttv. flm, (SSt) tók fram, er aðalkjarni frv. sá að flytja reikningsár hreppanna til almanaksársins. Er mjer kunnugt um, að óskir hafa komið fram víðs vegar þessu viðvíkjandi, sjerstaklega úr kauptúnum landsins, þeim, sem eru sveitarfjelög fyrir sig. Ástæður þær, sem háttv. flm, (SSt) færði fyrir niðurjöfnun að vori, get jeg skilið að eigi við á Vestfjörðum og víðar, þar sem aðalvertíðin er að vetri. En þær eiga þá náttúrlega miður við í þeim landshlutum, sem vertíð eiga að vori og sumri. Líklega getur ekki sami tími átt við alstaðar, en heimild til aukaniðurjöfnunar að hausti ætti að geta bætt úr því, Jeg skal taka það fram, að jeg hafði einmitt í smiðum frv., sem laut að þessu efni, um það leyti, sem þetta kom fram. Þar sem bæði frv. fara nokkuð í sömu átt, get jeg slept að láta mitt frv. koma fram, því jeg býst við, að með litlum breytingum á þessu frv. verði beggja óskum nokkurn veginn náð. Jeg vil nú taka fram nokkuð af því, sem mjer finst máli skifta, ef sú nefnd, sem um frv. fjallar, vildi taka það til athugunar. Jeg hafði hugsað mjer, að þessi heimild hreppsnefndanna, sem frv. nefnir, yrði bundin við leyfi hlutaðeigandi sýslunefndar. Jeg tel þetta nauðsynlegt, því auðskilið er, að það getur valdið erfiðleikum, ef sitt reikningsár er í hverjum hreppi í sömu sýslu. Þá vil jeg benda á það, að þar sem gert er ráð fyrir, að reikningsárið fari saman við almanaksárið, þá muni ekki heppilegt, að kosning hreppsnefndar fari fram rjett á eftir niðurjöfnuninni, heldur á undan henni, að vorinu. En þá verður auðvitað að breyta 11. gr. sveitarstjórnarlaganna, enda sje jeg ekki að neitt sje því til fyrirstöðu. Það er eðlilegt, að gamla hreppsnefndin skili af sjer reikningunum áður en hún fer frá, og svo, að sú nýja taki þegar við niðurjöfnuninni, er hún er komin að. Að lokum vil jeg taka það fram, að það hafa komið fram raddir úr nokkrum stöðum um það, að rjett væri að breyta lögunum um hreppsnefndarkosningu frá 1915, þannig, að þar væru viðhafðar hlutfallskosningar. Verð jeg að fallast á, að sú breyting sje til bóta, og gæti hún sem hægast komist að í þessu frumvarpi. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að sinni, og býst líka við, að jeg fái tækifæri til að gera mínar athugasemdir í málinu, seinna, er nefndin tekur það til meðferðar.

Flm. (Jakob Möller) Um frv. þetta er eigi annað að segja en stendur í greinargerðinni, og vona jeg að háttv.þm. hafi nú þegar kynt sjer það. Í því eru þó tvö nýmæli, er jeg vil sjerstaklega benda háttv.þm. á. Annað nýmælið er það, að ýmsum mönnum, er af sjerstökum orsökum hafa orðið að njóta sveitarstyrks, er nú veittur rjettur til bæjarstjórnarkosningar hjer og annara kosninga í þarfir bæjarins. Í öðru lagi er fjarstöddum kjósendum á kjördegi nú veittur kostur á að kjósa á sama hátt og gildir um alþingiskosningar. Jeg vona, að nefnd sú, er frv. þetta gengur til, athugi, hvort ákvæði frv. um að nota gildandi kjörskrá til alþingis, ásamt viðaukakjörskrá, yfir aðra, er rjett hafa til bæjarkosninga, en ekki eru alþingiskjósendur, muni eigi geta komið að fullum notum. Fer jeg svo eigi frekar út í einstök atriði, en óska eftir, að frv. verði vísað til 2. umr. og til allshn.