Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Tilefni þess, að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, er hið mikla hörmungarástand, er nú ríkir í málum Austur-Pakistana, jafnt þeirra, er flúið hafa landið til Indlands, sem hinna, er heima sitja og búa þar við hinar mestu hörmungar. Ég leyfi mér að óska eftir því, að hæstv. utanrrh., sem nú gegnir einnig embætti forsrh., greini Alþ. frá því, hvort ríkisstj. hafi rætt þetta alvörumál á fundum sínum og til hverra ráðstafana hún hyggst grípa af Íslands hálfu. Ég geri ráð fyrir því, að það þyki nokkur nýlunda hér á hv. Alþ., að beðið sé um orðið utan dagskrár til að fjalla um neyðarástand milljóna manna í öðrum löndum, og það m. a. s. svo fjarri sem Indland er. Skýring þessa er sú, að hér er um að ræða svo mikla neyð svo mikils fjölda manna, að í manna minnum er vart önnur meiri. Opinberar tölur indverskra stjórnvalda herma, að austur-pakistanskir flóttamenn í Indlandi séu nú orðnir rúmlega 9 millj. talsins. í þeim hópi eru u. þ. b. 2 milljónir barna og verðandi mæðra. Eru þar af um 600 þús. börn 5 ára og yngri, en börn á aldrinum 5–8 ára gömul eru u. þ. b. 1200 þús. talsins. Um miðjan septembermánuð s. l. var fyrirsjáanlegt, að þessi börn mundi m. a. skorta um 4000 tonn af mjólkurdufti og 16000 tonn af sykri til að komast af á næstu 6 mánuðum. Þá var aðeins vitað um 1550 tonn af þessum fæðutegundum, sem gefin höfðu verið. Er því ljóst, að hér biður mikið óleyst vandamál þeirra, er vel vilja. Ég hef aðeins rætt hér um austur-pakistönsku flóttamennina, er dvelja í Indlandi. Vandi þeirra er mikill, eins og ég hef nú lýst, en raunar er hann ekki aðeins þeirra, heldur er sýnilegt, að Indlandsstjórn telur, að mikinn vanda hafi einnig henni borið að höndum. Til þess benda ferðir þær, er utanríkisráðherra landsins tókst á hendur fyrr á þessu ári um Evrópulönd, og forsrh., frú Indira Gandhi, er nú á meðal hinna efnuðu þjóða í Vestur-Evrópu. Erindi beggja þessara ráðherra hefur verið að leita liðsinnis Vestur-Evrópuþjóðanna í þessu mikla vandamáli. En þetta er ekki aðeins vandi þessara tveggja þjóða, sem hann kemur þyngst og harðast niður á, heldur allra þeirra, sem sjá og skilja, að hann getur stofnað friðnum á þessu heimssvæði í hættu, auk þess sem þeim ber að sjálfsögðu siðferðileg skylda til þess að líkna í nauð. En þótt ástandið meðal austur-pakistönsku flóttamannanna í Indlandi sé ólýsanlega slæmt, er það vafalaust einnig afleitt meðal mikils fjölda manna í Austur-Pakistan. Um það vita menn þó miklu minna, því að landið hefur verið lokað af styrjaldarástæðum, og það var ekki fyrr en rétt nýlega, sem Alþjóða Rauða krossinum var leyft að hefja þar líknarstarf. Þó er ljóst, að ástandið þar er hörmulegt. Svíinn Henrik Beer, framkvæmdastjóri Alþjóða Rauða krossins, sagði eftirfarandi um það í viðtali við íslenzkt dagblað hinn 14. sept. s. l., með leyfi forseta: „Um þörfina vitum við lítið. Þó er ljóst, að þarna eru viss verkefni, sem þarf að byrja á, eins og t. d. að ná til gamalmenna, ekkna með börn og þess háttar hópa, sem eru varnarlausastir. Þarna getur orðið geysileg hungursneyð innan fárra mánaða. Uppskeran verður líklega engin. Nú er lifað á fæðu, sem búið var að sá til, áður en ósköpin dundu yfir. En ekki hefur verið sáð að nýju. Haustið er líka hvirfilvindatíminn og þá koma flóðin.“ Herra forseti. Með vísan til þess, sem hér hefur komið fram, vænti ég þess, að menn verði mér sammála um það, að hér sé um að ræða mikla neyð, er nái til fleiri manna en nokkru sinni fyrr - nema á styrjaldartímum. En það er ekki aðeins, að neyðin sem slík sé mikil, heldur er einnig sýnilegt, að friðurinn á þessu svæði er í mikilli hættu. Stjórnendur Indlands og Pakistans hafa haft uppi stór orð hver í annars garð, og fyrir skömmu var birt tilkynning Indlandsstjórnar um að varalið hersins skyldi við öllu búið. Í hönd fer nú erfiður árstími fyrir íbúa þeirra landssvæða, er her eiga hlut að máli. Henrik Ber, framkvæmdastjóri Rauða krossins, segir, að innan fárra mánaða geti komið til geysilegrar hungursneyðar á þessu svæði. Þetta er Íslendingum ljóst. Án skipulegra aðgerða hafa sjálfkrafa safnazt um 6 millj. kr. í landinu undanfarna mánuði. Þar af hefur Rauði krossinn safnað um 4.5 millj. kr., en Þjóðkirkjan hefur safnað 2–2.5 millj. kr. Framlögin hafa verið bæði stór og smá. Einstæð móðir gaf 20 þús. kr., verkamaður gaf 100 þús. kr., stórkaupmaður 250 þús., aldraður verkamaður 150 þús. kr., starfsfólk á vinnustöðum hefur skotið saman álitlegum fjárhæðum, menn hafa sleppt sunnudagsmáltíðum, þannig mætti lengi telja. Ótrúlegur fjöldi hefur lagt fram fé, hver og einn eftir getu sinni og sumir þó meira en getan hefur leyft, eins og dæmin sanna. Mér hefur verið tjáð, að fyrrv. ríkisstj. hafi lagt úr ríkissjóði 500 þús. kr. fyrr á þessu átt vegna þessa máls. Stuðningur við hinn mikla mannfjölda í neyð austur þar á sér sýnilega djúpan og mikinn hljómgrunn meðal hinnar íslenzku þjóðar, sem býr nú almennt við betri kjör en nokkru sinni fyrr í sögu hennar. Því mundi ríkulegur Stuðningur úr ríkissjóði áreiðanlega verða vel séður hér á landi. Ég tel víst, að hæstv. ríkisstj. hafi rætt þetta mál á fundum sínum og hafi e. t. v. þegar tekið ákvörðun um stórmannlegan stuðning af okkar hálfu. Ég vænti þess, að hæstv. utanrrh. sjái sér fært að gefa Alþ. upplýsingar um það mál.



Herra forseti. Í lok júnímánaðar s. l. samþykkti ríkisstj. þáverandi að leggja fram 500 þús. kr. til styrktar flóttafólki frá Austur-Pakistan. Var fé þessu skipt þannig, að til Alþjóða Rauða krossins gengu 250 þús. kr., en 250 þús. kr. voru sendar til Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Nýlega barst svo beiðni frá Flóttamannastofnuninni um aukinn stuðning og á það bent, að samkvæmt álitsgerð ríkisstj. Indlands, dags. 1. þ. m., væri nauðsynlegt að afla u. þ. b. 558 millj. dollara til þess að framfleyta 8 millj. flóttamönnum í 6 mánuði. Þegar beiðnin var send, var talið, að loforð hefðu alls verið gefin um 115 millj. dollara framlög um hendur Sameinuðu þjóðanna og sérstofnana þeirra, þar af um helmingur vörur. Borizt höfðu þá í reiðufé tæplega 44 millj. dollara. Einnig barst ríkisstj. beiðni frá Rauða krossi Íslands um viðbótarframlag frá ríkisstj. til söfnunarinnar. Ríkisstj. hefur nú, þ. e. í fyrradag, ákveðið að leggja fram til aðstoðar flóttamönnum frá Austur-Pakistan 1 millj. kr. til viðbótar áðurnefndu framlagi sínu, og nemur heildarframlag ríkisins þá 1½ millj. kr. Mun framlagið skiptast þannig, að til Rauða krossins fara 500 þús. og til Flóttamannastofnunarinnar í Genf 500 þús. kr. Hinn 27. þ. m. höfðu safnazt í frjálsum framlögum á vegum Rauða kross Íslands, eins og hv. 7. þm. Reykv. raunar gat um, 4½ millj. kr. og á vegum Hjálparstofnunar kirkjunnar 2.1 millj. kr. Nam söfnunin á Íslandi samkvæmt því 8.1 millj. kr. þann dag, þegar framlag ríkisins er með talið. Ég vona, að þessar upplýsingar séu fullnægjandi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf hér um aðgerðir af hálfu ríkisstj. og ríkissjóðs í þessu máli. Ég óska þess, að ríkisstj. verði vel á verði í þessu mikla vandamáli, því að það er ljóst, m. a. af orðum Henriks Ber, framkvæmdastjóra Rauða krossins, er ég las hér áðan, að því miður getur það farið svo, að fólkið, þær milljónir manna, sem búa á þessu landssvæði svo fjarri okkur, á Indlandi, mæti mikilli neyð nú á haust- og vetrarmánuðunum og það getur vel farið svo, að á nýjan leik verði óhjákvæmilegt, að ríkissjóður leggi fram stórmikið fé til aðstoðar við þetta fólk. Ég vænti þess, að ríkisstj. sjái sér fært að verða við því, ef eftir því verður leitað.



Herra forseti. Tilefni þess, að ég hef kvatt mér hljóðs hér utan dagskrár eru málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna og fjárveitingar ríkissjóðs þar að lútandi. Í þeim málum ríkir slík óvissa og ringulreið, að brýna nauðsyn ber til, að fram komi, ekki aðeins vilji, heldur sömuleiðis staðfesting ríkisstj. á því, hvernig þau mál verða til lykta leidd. Samkvæmt því fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir 104 millj. kr. fjárveitingu til lánasjóðsins og þá vantar enn upp á - sem gera verður þó ráð fyrir, að ríkissjóður eða rn. ábyrgist eða sjái um, að útvegað verði - 60 millj. kr. fjárveitingu til viðbótar annars staðar frá. M. ö. o., það liggur fyrir samkvæmt þeim upplýsingum, sem nú eru til staðar, að 90 millj. skortir á, að mætt sé þörfum og till. Lánasjóðs ísl. námsmanna, eins og þær hafa komið fram frá hálfu sjóðsstjórnar. Ég hafði hug á því að bera fram hér á hinu háa Alþ. þáltill., sem mundi fela í sér, að Alþ. samþykkti, að till. Lánasjóðs ísl. námsmanna yrðu að fullu teknar til greina við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1972. En með tilliti til þess, hversu alvarlegt ástand hefur skapazt af þeirri óvissu, að áætlanir lánasjóðsins eru ekki teknar til greina í fjárlagafrv. ríkisstj., þykir mér tilefni til þess að spyrjast fyrir um það hér utan dagskrár, hvort fjmrh. fyrir hönd ríkisstj. geti gefið um það ótvíræða yfirlýsingu nú þegar á þessu stigi málsins, hvort ríkisstj. muni beita sér fyrir hækkaðri fjárveitingu, sem verði í fullu samræmi við áætlanir lánasjóðsins. Með slíkri yfirlýsingu vinnst það tvennt, að tillöguflutningur minn reyndist óþarfur og létt yrði af námsmönnum mikilli óvissu og áhyggjum, sem vissulega hefur valdið miklum ugg og ólgu í þeirra hópi. Ummæli og yfirlýsingar nokkurra ráðherra ríkisstj. hafa verið þess eðlis, að ástæða er til að ætla, að ráðherra geti gefið slíka yfirlýsingu hér á Alþ. nú. Um þetta vildi ég leyfa mér að fara örfáum orðum. Lánamál íslenzkra námsmanna hafa áður og oft verið hér á dagskrá í þinginu, og það er kunnara en frá þurfi að segja, að ítarlegar umr. fóru fram meðal námsmanna, meðal þm. og hjá þjóðinni allri á s. l. vetri, þar sem fjárveitingar hins opinbera til námslána voru ræddar af miklum ákafa. Þær umr. fjölluðu öðrum þræði um frambúðarlausn þessara mála, en stöfuðu þó af vaxandi kröfum og vaxandi þörfum námsmanna til slíkrar aðstoðar í langskólanámi. Fram kom almennur skilningur og ákveðinn vilji yfirvalda og stjórnmálamanna til að mæta þeim kröfum, sem fram voru settar af námsmönnum í nafni lánasjóðsins og fyrir lágu í þeim áætlunum, sem sjóðurinn hafði látið gera. Í þeim áætlunum var miðað að því, að ríkissjóður legði sitt fram og/eða ábyrgðist, að lánveitingar hins opinbera hefðu náð því marki á fjárhagsárinu 1974–1975 að geta þá mætt umframfjárþörf námsmanna að fullu eða 100%. Þessi áætlun var sett fram á síðasta ári og þáverandi ríkisstj. greip á því máli með mjög myndarlegum hætti. Hún tók óskir lánasjóðsins um fjárveitingu fyrir árið 1971 að öllu leyti til greina og gaf út þær ótvíræðu yfirlýsingar, skýlausu yfirlýsingar, að hún fyrir sitt leyti hefði þar með viðurkennt að fullu áætlun Lánasjóðs ísl. námsmanna og hún liti svo á, að mörkuð væri stefna fyrir þær ríkisstj., sem við tækju, að halda áfram á þeirri braut, þannig að markmiði áætlunarinnar yrði náð á 3–5 árum, eins og óskað var eftir. Í síðustu fjárlögum voru veittar 126 millj. kr. til lánasjóðsins, eða sú upphæð, sem um var beðið. Með tilliti til þessarar stefnumótandi ákvörðunar, sem mjög var fagnað af öllum námsmönnum, og með hliðsjón af þeim undirtektum, sem þessi ákvörðun hlaut hjá þáverandi stjórnarandstöðuflokkum, mátti álita, að þessi mál væru komin í höfn, námsmenn hefðu hlotið viðurkenningu og staðfestingu fjárveitingavaldsins. Í trausti þessa og í góðri trú mun stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hafa gengið út frá hækkun á núverandi fjárlögum í samræmi við áætlun sína, en hún gerir ráð fyrir, að fjárveiting til sjóðsins nemi nú 254 millj. kr. fyrir árið 1972. Stjórn sjóðsins hafði þegar hafið úthlutun námslána með þá upphæð í huga, og reyndar hafa nú þegar átt sér stað greiðslur í samræmi við áætlunarfjárhæðina. Það kom því mjög á óvart, svo að ekki sé meira sagt, þegar fjárlagafrv. var lagt fram og í ljós kom, að gert var ráð fyrir mjög skertri fjárveitingu til lánasjóðsins, svo skertri, að þar skortir hvorki meira né minna en 90 millj. kr. til þess, að mætt sé áætlun og þörfum sjóðsins. Í fyrsta skipti í sögu lánasjóðsins hafa till. sjóðsstjórnar ekki verið teknar inn óbreyttar og þó er þess að geta, að nú er farið fram á minni hlutfallslega hækkun en Alþ. samþykkti 1970. Eins og öllum má vera ljóst, hefur till. ríkisstj. í fjárlagafrv. skapað mikla óvissu um endanlega afgreiðslu, sem aftur hefur veruleg og bagaleg áhrif á úthlutun lána. Þessi óvissa kemur að sjálfsögðu einkum niður á þeim stúdentum og námsmönnum, sem verst eru settir fjárhagslega. Úthlutun lána til námsmanna erlendis, sem undir venjulegum kringumstæðum væri komin til framkvæmda og, eins og fyrr segir, er að nokkru leyti hafin, hefur nú dregizt og bakað námsmönnum óþægindi og áhyggjur. Lán til námsmanna erlendis eru áætluð tæpar 120 millj. kr. samkvæmt áætlun sjóðsstjórnarinnar. Þá hefur lánasjóðurinn sett fram þá ósk, að unnt yrði að úthluta nú þegar í haust lánum til þeirra námsmanna, sem taka áfangapróf á haustmisseri, svo og til þeirra námsmanna, sem eigi gátu stundað sumarvinnu vegna skyldunámskeiða. Ekkert svar hefur borizt við þeirri ósk og úthlutun stöðvast af þeim sökum. En gert var ráð fyrir, að þessi lán yrðu samtals 6–7 millj. Hvað snertir kandídatastyrki, þá rann umsóknarfrestur út um s. l. mánaðamót, en ekki hefur verið hægt að taka afstöðu til umsókna, þar sem ekki liggur fyrir, hver fjárveiting endanlega verður. Úthlutun kandídatastyrkja ætti því að vera lokið og hin almenna úthlutun námslána ætti því að vera hafin af fullum krafti. Áætlað var að úthluta til kandídata um 6 millj. kr. Herra forseti. Enda þótt till. ríkisstj., sem birt er í fjárlagafrv., hafi komið mjög á óvart og lýsi viðbrögðum, sem menn áttu ekki von á, þá tel ég fullvíst, að íslenzkir námsmenn og stjórn lánasjóðsins fyrir þeirra hönd hafi vonað, að einhver mistök hafi verið hér á ferðinni og þessum málum yrði kippt í lag, þegar ljóst yrði, hversu mikið hagsmunamál er hér um að ræða. Í fjárlagaræðu sinni lét fjmrh., sem er fulltrúi Framsfl., þau orð falla, að lagfæring mundi eiga sér stað, og í yfirlýsingu í einu dagblaðanna í Reykjavík fyrir nokkrum dögum kvaðst menntmrh., sem er fulltrúi SF, taka till. lánasjóðsins upp sem sína í ríkisstj. Á síðasta Alþ. gekk hæstv. núv. iðnrh., sem er fulltrúi Alþb., þriðja stjórnarflokksins, þó lengst í stuðningi sínum við þetta mál með því að bera fram till. um, að tillögur lánasjóðsins yrðu beinlínis lögfestar. Full ástæða er því til að halda, að till. ríkisstj. í fjárlagafrv. hafi verið yfirsjón, sem stafað hafi af fljótfærni frekar en skilningsleysi, og sem ríkisstj. mundi leiðrétta við allra fyrsta tækifæri. Við slíka leiðréttingu mun vart standa á stjórnarandstöðuflokkunum, sem veittu fordæmi á síðasta þingi með tillögugerð og yfirlýsingum við afgreiðslu fjárlaga, og ekki er því sjáanleg nein andstaða gegn því, að Alþ., og þá ríkisstj., láti þann vilja sinn í ljós, að haldið sé áfram á þeirri braut, sem þegar hefur verið mörkuð af fráfarandi ríkisstj., og áætlun stjórnar lánasjóðsins að fullu tekin inn í fjárlög. Með hliðsjón af þeirri óvissu, sem nú ríkir meðal námsmanna, eins og ég hef nú greint frá, með hliðsjón af þeim almenna stuðningi, sem mál þetta nýtur hér á þingi, og með hliðsjón af þeirri nauðsyn, að námsmönnum sé tryggt viðunandi fjárhagsöryggi, þá er nú spurzt fyrir um og þess raunar óskað, að fjmrh. lýsi því nú yfir ákveðið, að hann og ríkisstj. muni sjá til þess, að tillögur lánasjóðsins verði teknar óbreyttar inn í fjárlög fyrir árið 1972. Ég leyfi mér að fullyrða, að til þess njóti hann stuðnings a. m. k. sjálfstæðismanna hér á þingi, og slíkri yfirlýsingu yrði vel fagnað meðal allra íslenzkra námsmanna bæði hérlendis og erlendis.



Herra forseti. Það gleður mig stórum, að hv. fyrirspyrjandi, 9. landsk, þm., hefur safnað svo miklu liði hér á pallana sem raun ber vitni um til þess að hlusta á þessa fsp. sína. En að ástæðulausu var að spyrja, því að þetta gat hv. þm. fengið að vita alveg án þess að halda svo langa ræðu sem raun bar vitni um. Eitt af því, sem hæstv. fyrrv. ríkisstj. gerði á síðustu dögum sínum, var að skipa í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna til næstu sex ára. Mörgum fannst það nokkur tíðindi, að það skyldi gert af ríkisstj. eftir að hún hafði þá raunverulega misst völdin. Um þetta urðu nokkrar umr. í blöðum. Ég tók hins vegar ekki þátt í því í sambandi við skipun þá, sem gerð var fyrir hönd fjmrn., þó að það orkaði mjög tvímælis með hana eins og aðra skipun, ekki af því að ég hafi út á mennina að setja, en hitt var ljóst, að þessir fulltrúar voru valdir með tilliti til pólitískra skoðana sinna og þess vegna orkaði þetta tvímælis. Í lok ágústmánaðar kom sá fulltrúi sjóðsstjórnarinnar, sem er fulltrúi fjmrh., Baldvin Tryggvason, til mín og lagði fyrir mig þá grg. og þá till., sem þeir höfðu að gera í sambandi við námslán á árinu 1972. Eins og ég skýrði honum þá frá, var búið að ganga frá fjárlagafrv., eins og áformað var að leggja það fram, og ég sagði honum því, að við mundum taka þetta mál til meðferðar við afgreiðslu fjárlaga á Alþ. Ég sagði frá því í fjárlagaræðunni, að svo hefði verið og dró enga dul á það, að þetta mál yrði þar tekið til meðferðar og skal lýsa því yfir fyrir hönd íslenzku ríkisstj., að hennar hugsun hefur aldrei verið önnur en sú, að þessi till. yrði tekin og afgreidd í fjárlögum ríkisins 1972. Þess vegna þurftu engir af því áhyggjur að hafa, og ef sjóðsstjórnin hefur haft slíkar áhyggjur sem hv. 9. landsk. þm. lýsti hér áðan, þá hefði það nú verið ómaksins vert fyrir þá að hafa samband við annaðhvort hæstv. menntmrh. eða fjmrh. til þess að fá vitneskju um það frá þeirra hendi, hvað þeir hugsuðu sér í málinu. 



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja úr hófi fram þessar umr. hér utan dagskrár, en tel þó rétt að skýra frá nokkrum staðreyndum málsins, sérstaklega vegna þess, að mér þótti gæta verulegs misskilnings í ræðu hv. 9. landsk. þm. Það er alger misskilningur, að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hafi þurft að koma á óvart, að önnur till. kom fram í fjárlagafrv. heldur en sú, sem hún gerði um fjárveitingu til lánasjóðsins á næsta ári. Stjórnin vissi auðvitað fullt eins vel og hver annar, sem fylgdist með málum, hvernig á því stóð, að tillaga stjórnarinnar var svo seint á ferðinni, að ekki reyndist unnt að taka til hennar afstöðu, áður en ganga varð frá fjárlagafrv. Það var hvorki um að ræða nein mistök né neitt skilningsleysi eða viljaleysi, heldur aðeins það, að þetta mál bar það seint að, að nauðsyn bar til, vegna tímans, að setja fjárlagafrv. í prentun, áður en unnt var að taka afstöðu til þessarar tillögu. En það hefur verið eindreginn vilji þessarar ríkisstj. frá upphafi að taka fullt tillit til þarfa námsmanna og fyrir því var grein gerð fyrir mánuði, þegar ég ræddi við hóp bankastjóra og bar fram við þá tilmæli um stuðning í lánsformi við lánasjóðinn á sama hátt og tíðkazt hefur undanfarin ár. Þá var bankastjórunum gerð rækileg grein fyrir því, að till. í fjárlagafrv. væri áætlunartala, sem alls ekki væri raunhæf, og þeim var gerð grein fyrir því, að óskað væri eftir, að framlag bankanna miðaðist við fulla fjárveitingu af ríkisins hálfu eins og stjórn lánasjóðsins fór fram á. Þá er það að segja, að núna eftir hádegið, þegar ég kom í rn., var þar bréf frá stjórn lánasjóðsins, dags. 26. okt., þar sem ámálgað er, að frá þessu máli sé gengið hið skjótasta, og þá gat ég hringt í formann stjórnarinnar og skýrt honum frá því, að það hefði þegar verið gert.



Herra forseti. Þingsköp leyfa mér ekki að flytja hér langa ræðu, en ég vil þó þakka þann sérstaka heiður, sem mér er sýndur, að tveir ráðh. sjá ástæðu til þess að standa hér upp og svara minni fsp., svo að greinilegt er, að mikið liggur við. Ég stóð nú ekki hér upp til þess að safna liði og halda einhverja auglýsingaræðu, ég hefði að sjálfsögðu líka getað gengið á fund ráðh. og óskað eftir upplýsingum fyrir sjálfan mig, en vegna þess að ég hef ekki hagsmuna að gæta í þessu máli, heldur sá hinn mikli fjöldi manna, sem stundar nám bæði hérlendis og erlendis, taldi ég það miklu mikilvægara, að fram kæmi hér á þessum vettvangi svar ráðh., en ekki í prívatsamtali við mig undirritaðan. Ég var heldur ekki hér að spyrja um pólitískar skoðanir þeirra manna, sem setið hafa í stjórn lánasjóðsins, og ég get ekki séð, að það skipti neinu máli. Því er ekki að neita, að þegar lagt er fram fjárlagafrv. ríkisstj. eftir alllanga setu hennar, þá er eðlilegt, að maður geri ráð fyrir því, að í því komi fram, hver stefna ríkisstj. sé í hinum einstöku málum. Það fer ekki á milli mála - og sérstaklega með tilliti til þeirra miklu umr., sem fram fóru um námslán á síðasta þingi - þá fer það ekki á milli mála, að það var búið að móta mjög ákveðna og skýra stefnu varðandi námslán, og þess vegna var það alvarlegur hlutur og vakti mikla athygli, þegar í ljós kom, að þessari áætlun og þessari stefnumörkun var ekki fylgt í fjárlagafrv. Það var líka eðlilegt, að menn hefðu áhyggjur af þessu, þegar tillit er tekið til þess, að lagt er fram fjárlagafrv. með aðeins 48 millj. kr. greiðslumismun, en hér er um að ræða upphæð um 90 millj. kr., svo að það er eðlilegt, að fólk spyrji: Hvar á að taka þessa peninga, sem þarna vantar, á að afgreiða fjárlög með greiðsluhalla? Ég vil enn fremur undirstrika það, að það er ekki að ástæðulausu, sem ég stend hér upp. Ástandið hefur vissulega verið mjög alvarlegt í fjármálum námsmanna og lánamálum þeirra. Það hefur skapazt mikil óvissa í þeirra röðum, ringulreið hjá lánasjóðnum. Hann hefur verið að úthluta eftir fyrirfram ákveðinni áætlun sinni, en svo kemur í ljós, að hún er ekki sett inn í fjárlög. Námsmenn, sem nú þegar eru komnir til náms erlendis, hafa gert ráð fyrir því að fá lán samkv. þessari áætlun og þeir hafa staðið frammi fyrir þeim augljósa möguleika, að þær áætlanir, sem þeir sjálfir hafa gert varðandi sín fjárhagsmál, mundu ekki standast og fjárhagsafkomu þeirra yrði stefnt í voða. Af þessu öllu má sjá, að það var mjög þýðingarmikið og full ástæða til þess að spyrjast fyrir um það hér á þessum vettvangi, hvernig ríkisstj. hygðist grípa á þessu máli. Það mundi ekki hafa staðið á mér - og ég geri ráð fyrir því, að það hafi ekki staðið á öðrum hv. alþm. að láta í ljós vilja sinn í þessu máli með því að samþykkja þáltill. til stuðnings fjvn. og til stuðnings fjmrh., ef þörf hefði verið og þess hefði verið óskað, ef svarið hefði ekki verið mjög tvímælalaust hjá ráðh. í þetta skipti. Nú hefur fjmrh. gefið mjög ánægjulega yfirlýsingu, tekið alveg af skarið með það, að hann og ríkisstj. í heild hyggist beita sér fyrir því og sjá til þess, að áætlun lánasjóðsins sé tekin að fullu inn í fjárlög. Þetta er það, sem ég bað um. Þetta er það, sem skiptir máli, og þetta er það, sem ég tel að íslenzkir námsmenn geti fagnað, og þess vegna tel ég, að þessi fsp. mín hafi borið fullan árangur.



Herra forseti. Ég skal nú ekki fara að þreyta hér neinar kappræður, en út af áhyggjum þeim, sem hv. 9. landsk. þm. hafði af því, hvernig ætti að brúa þetta bil í fjárlögum, þá verð ég nú að segja það, að það verður létt að vera fjmrh., ef ekki þarf að velta þyngra hlassi en að útvega einhverjum 40 millj. Og ég verð að segja það líka, að það er ekki í fyrsta sinni, sem fjárlagafrv. hefur verið lagt fram hér á hv. Alþ. og hefur hækkað allmiklu meira en greiðsluafgangurinn gerði ráð fyrir. Á síðasta Alþ. hækkaði fjárlagafrv. um tæpan milljarð í meðförum Alþ. Þá var að vísu greiðsluafgangur upp á 300 millj., en það skorti bara annan milljarð til þess að fjárlögin væru í samræmi við raunveruleikann. Ég vil líka segja frá því, að 1969 var gert ráð fyrir greiðsluafgangi upp á 51 millj., en hækkun á fjárlagafrv. var yfir 500 millj., svo að ég held, að þessar áhyggjur séu ástæðulausar, því að það verður við meira að fást en þetta, en við þetta verður staðið.



Herra forseti. Ég ætlaði nú ekki að hefja almennar fjárlagaumr. eins og hæstv. fjmrh. var að gera í sinni síðustu ræðu, en mig langar til þess að við fáum upplýsingar um það, hvenær það var, sem tillögurnar komu, hvaða dag ágústmánaðar, um fjárveitingar til lánasjóðsins og hvenær það var í ágústmánuði, sem fjárlagafrv. fór í prentun. Og var þá svo langt komið prentun þess, þegar tillögurnar bárust, að ekki væri hægt að gera leiðréttingu á þessu, sérstaklega með hliðsjón af þessum skeleggu yfirlýsingum, sem nú hafa verið gefnar?

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Það er rétt, að við þessa almennu umr. um lánamál námsmanna sé minnt á eina litla staðreynd. Á síðasta þingi flutti ég ásamt hv. þm. Þórarni Þórarinssyni till. um það, að Alþ. ákvæði að tryggja Lánasjóði ísl. námsmanna það miklar fjárveitingar árlega, að á þremur árum yrði honum gert kleift að fullnægja allri umframþörf námsmanna. Ef þetta hefði verið samþ. í fyrra, þá hefðu þessar fjárveitingar orðið sjálfkrafa á þremur árum upp í þessa upphæð. Þessi till. var felld hér á þinginu í fyrra, að viðhöfðu nafnakalli, af öllum alþm. Sjálfstfl. og Alþfl., þ. á m. þeim hv. þm. og þáv. forsrh„ sem talaði hér síðast.



Herra forseti. Út af fsp. hv. 1. þm. Reykv. vil ég segja það, að þessar till. eru dags. 26. ágúst, en það mun hafa verið komið eitthvað fram í sept., þegar Baldvin Tryggvason kom og lagði þær fyrir mig og ræddi um þær við mig. Ég man ekki svo nákvæmlega dagsetninguna. En eins og ég áðan sagði, var þá búið að ganga frá fjárlagafrv., svo að hann vissi það einnig, að þetta yrði ekki tekið með. Og mér kemur það mjög á óvart, ef stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur haft af þessu miklar áhyggjur, að hún skuli þá ekki hafa lagt á sig það ómak að hafa samband við t. d. fjmrh. um það, hvort ætti að taka tillit til þessara tillagna eða ekki. Það kemur mér mjög á óvart og ég tel, að það séu óeðlileg vinnubrögð, ef þeir hafa verið í einhverjum vandræðum, því að það er ekki fyrr en í dag, eins og hæstv: menntmrh. sagði frá, sem frá þeim kemur bréf, þar sem þeir spyrjast fyrir um þetta, sem þeir hefðu getað fengið svar út á strax. Og ég er sannfærður um það, að Baldvin Tryggvason fór með það viðhorf af okkar fundi, að hann leit svo á, að tillögurnar yrðu teknar til greina.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hæstv. iðnrh. sagði. Þar sem þeir fluttu þessa till. í fyrra, sem hann gerði grein fyrir, og hún var ekki samþ. þá, hvað var þeim þá að vanbúnaði að taka hana inn í fjárlögin nú?  
            

Flm. (Benedikt Gröndal) : Herra forseti. Það mun hafa verið skoðun Íslendinga um langan aldur, að sjómannastéttin nyti algerrar sérstöðu meðal atvinnustétta landsins. Þessi sérstaða stafar af því, hverjir starfshættir sjómanna eru, hve langar fjarvistir þeirra frá heimilum og hve mikil áhætta er oft fylgjandi störfum þeirra. Þessa sérstöðu hafa Íslendingar viðurkennt, m. a. með sérstökum skattaákvæðum fyrir sjómenn, sem verið hafa hér í lögum lengi. Er sömu sögu að segja í ýmsum öðrum löndum. Enda þótt almennt sé talið æskilegt, að sem fæstar undanþágur séu frá reglum um skatta einstaklinga, eru víða, t. d. í Noregi, algerlega sérstök ákvæði um skattlagningu sjómanna. Hér á landi eru þær aðstæður, að það er nauðsynlegt að tryggja sjómannastéttinni að jafnaði nokkru hærri laun en tíðkast í landi, ef það á að vera tryggt, að góðir starfskraftar fáist á flotann. En fáist þar ekki góðir starfskraftar og sé ekki unnt að manna fiskiskip með eðlilegum hætti, kemur það fljótlega fram í minnkandi framleiðslu grundvallaratvinnuvegar þjóðarinnar og minnkandi útflutningsverðmætum. Efnahagslíf Íslendinga hefur því miður verið miklum sveiflum háð, og þegar kreppuástand hefur ríkt, eins og síðast gerðist árin 1966–1969, hafa stjórnvöld orðið að gera ráðstafanir, sem gengu að ýmsu leyti nærri tekjum og afkomumöguleikum einstaklinga. Slíkar ráðstafanir koma oft hvað fyrst fram á sjómannastéttinni, vegna þess að laun sjómanna eru svo nátengd því verði, sem er á útflutningsafurðum okkar hverju sinni. En þess er að minnast, t. d. frá árinu 1968, þegar slíkar ráðstafanir voru síðast gerðar, að þær voru aðeins hluti af víðtækum efnahagsráðstöfunum, sem voru allþungbærar fyrir aðrar stéttir, raunar fyrir allar atvinnustéttir í þessu landi. Alþfl. stóð að slíkum ráðstöfunum 1968, en það var skoðun hans þá og það er skoðun hans sem, að þær hafi verið algerar neyðarráðstafanir, sem ekki varð komist hjá að gera vegna stórfelldra efnahagsörðugleika. Sem dæmi má minna á, að aðalútflutningsvara þjóðarinnar, fiskblokkin, var í verði fyrir neðan 20 cent, en í dag er verð fyrir sömu vöru um 45 cent. Það meira en 100%, sem munar á þessum örstutta tíma. Alþfl. leit á þetta sem neyðarráðstafanir, sem að sjálfsögðu yrði að afnema á nýjan leik, eins fljótt og efnahagur þjóðarinnar og útflutningsatvinnuveganna leyfði. Fyrrv. ríkisstj. hafði þegar stigið tvö skref í þá átt, og Alþfl. fagnar því, að núv. ríkisstj. hefur með brbl. í sumar stigið þriðja skrefið. Enda þótt ráðstöfununum frá 1968 hafi smám saman verið breytt, eftir því sem efnahagur hefur batnað, hefur verið augljóst á þessu ári, að gera verður frekari ráðstafanir til þess að tryggja, að góðir menn fáist til sjósóknar og hægt verði um allt land að manna bátaflota á eðlilegan hátt. Við Alþfl.-menn í þessari deild höfum leyft okkur að flytja það frv., sem hér er til umr., en það fjallar um tekjuskatt, sem sjómönnum er gert að greiða. Frv. gerir í 1. gr. ráð fyrir breytingum á 14. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt. Í þeirri grein er fjallað um skattlagningu sjómanna, og eru þar veittir ýmsir sérstakir frádrættir, sem sjómenn njóta fram yfir aðra. Vegna þess að útsvarslög vísa til þessarar lagagreinar og þeir frádrættir, sem þarna eru skilgreindir, gilda einnig um útsvar, er ekki hægt að fara þá auðveldu leið að strika yfir ákvæði greinarinnar og setja almennar undanþágur í staðinn. Við höfum því farið þá leið að láta greinina standa, svo langt sem hún nær, vegna þess að hún mundi, ef frv. okkar verður samþ., fyrst og fremst gilda um útsvörin. Hins vegar leggjum við til, að aftan við 14. gr. komi ný mgr., sem hljóði svo: „Sjómenn, sem skráðir hafa verið á íslenzk skip ekki skemur en 6 mánuði af skattári, skulu vera tekjuskattsfrjálsir upp að tilteknu tekjumarki, sem ríkisstj. ákveður.“ Það er sem sagt hugmynd okkar, að allur þorri sjómanna verði tekjuskattsfrjáls, þ. e. a. s. greiði ekki tekjuskatt til ríkisins. Við teljum ekki, að það sé unnt að veita sjómönnum frekari skattahlunnindi á kostnað sveitarfélaga í útsvari. Slíkt mundi koma ákaflega mismunandi niður á hin ýmsu sveitarfélög, þar sem gjöld sjómanna eru mismunandi mikill liður í tekjum þessara sveitarfélaga. Við viljum því eingöngu leggja þessi hlunnindi, sem við teljum rétt að veita, á ríkissjóð og væntum þess, að í svo góðu ári sem nú er verði þeirri hugmynd vel tekið. Þó að hér geti verið um að ræða aukin hlunnindi, sem muna sjómenn mjög miklu, geri ég mér vonir um, þó að ég hafi því miður ekki tölur um það, að þetta yrði ríkissjóði ekki svo þungbært, að hann mætti ekki við því. Við gerum ráð fyrir, að eitthvert hámark verði sett á þær tekjur, sem á þennan hátt má undanskilja tekjuskatt, og vegna síbreytilegs verðlags og annarra breytilegra aðstæðna teljum við rétt, að ríkisstj. ákveði þetta hámark hverju sinni. Enda þótt slíkt hámark verði sett, vil ég taka fram, að þeir menn í áhöfnum skipa, sem hafa meira en einfaldan hlut vegna ábyrgðarmikilla starfa og menntunarkröfu, eins og er um flesta yfirmenn skipanna, verða að njóta þessara hlunninda líka. Það er ekki síður mikilvægt, að unnt sé að fá góða yfirmenn til að stunda sjóinn, en margir þeirra, sérstaklega í vélstjórastétt, eiga nú kost góðra starfa í landi, og er því um að ræða verulega freistingu hjá þeim til að hætta sjámennsku. Okkur er ljóst, að ýmisleg atriði í þessu sambandi má deila um, og fjórir hv. þm. Sjálfstfl. flytja frv., sem er einnig á dagskrá í dag, þar sem gert er ráð fyrir, að farin sé nokkuð önnur leið. Okkur er einnig ljóst, að það eru mismunandi sjónarmið í mismunandi verstöðvum, t. d. um það, hve skráningartímabilið skuli vera langt. Sumir telja, að einhver tekjuskattsfríðindi gætu komið til við styttri tíma en 6 mánuði og þá e. t. v. með tröppugangi, þannig að hlunnindi færu vaxandi eftir því sem skráningartíminn yrði lengri. Aðrir telja, að 6 mánuðir sé óþarflega stutt, og hyggilegra væri að hafa þetta mark hærra til þess að forðast hugsanlega misnotkun. Við höfum þó valið 6 mánuði, sem þegar eru fyrir í greininni, og er ekki lagt til, að því verði breytt. Í umr., sem orðið hafa um kjör sjómanna á þessu þingi, hafa þegar komið fram ummæli af hálfu hæstv. sjútvrh. á þá lund, að vænta má stuðnings af hans hálfu við það, að sú hugmynd, sem fram er lögð í þessu frv., verði að veruleika. Núv. ríkisstj. hefur boðað endurskoðun á skattalögum og þá væntanlega á skattlagningu einstaklinga, sem heldur sat á hakanum miðað við skattalög fyrirtækja hjá fyrrv. ríkisstj. Ætti því frekar að vera tímabært að leggja fram þessa hugmynd og benda á, að raddir í þessa átt hafa einmitt á síðasta sumri og hausti borizt frá þeim mönnum, sem standa að útgerð víðs vegar um landið. Ég vil skýra frá því hér, að síðan þetta frv. kom fram, hafa ýmsar raddir borizt til okkar um það, að verði unnt að veita sjómönnum frekari skattahlunnindi, þá væri ástæða til að athuga, hvort rétt væri að veita hið sama í sérstökum tilfellum við vinnslu aflans, t. d. í eftir- og næturvinnu, sem stundum verður að vinna til að bjarga afla. Ég vil aðeins nefna þetta til íhugunar fyrir þá, sem um þessi mál fjalla. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af því, sem hv. 8. landsk. þm. sagði, vil ég staðfesta það, að það er rétt, að heildarendurskoðun fer fram á tekjusköttunum og tekjustofnum ríkissjóðs og þ. á m. eru skattar einstaklinga. Öllum slíkum atriðum, sem til mín hefur verið beint í sambandi við skattamálin, hef ég vísað til þeirrar n., sem vinnur að endurskoðuninni, og mér finnst það jafnsjálfsagt, að þetta frv. verði látið ganga þangað til þess að kynna henni þessi sjónarmið, sem koma fram í frv., og sem sagt vil undirstrika það, að mér er sérstaklega ljúft, að það sjónarnnið verði kynnt, og verði um það fjallað í sambandi við endurskoðun á skattalögunum í heild.

Flm. (Friðjón Þórðarson) : Herra forseti. Á þskj. 29 hef ég leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á l. nr. 68 frá 1971, um tekju- og eignarskatt, ásamt þremur öðrum hv. alþm. Þetta frv. er að sjálfsögðu náskylt því frv., sem lýst var hér áðan undir 3. dagskrárlið, og kom fram í d. sama dag. Vil ég um leið þakka hæstv. fjmrh. fyrir vinsamleg orð um þær breytingar, sem hér eru fyrirhugaðar. Hér er um að ræða breytingu á 14. gr. laganna, sem fjallar um svonefndan sjómannafrádrátt, en hann er í því fólginn, að sjómönnum eru veitt viss fríðindi, sem koma til frádráttar tekjum þeirra, áður en skattur er á þær lagður. Er þar aðallega um að ræða kostnað vegna hlífðarfata og fæðis sjómanna, sem lögskráðir eru á íslenzk skip, einnig sérstakur frádráttur, 5000 kr., fyrir hvern mánuð, enda hafi gjaldþegn verið skipverji ekki skemur en 6 mánuði af skattárinu. Svipaðar reglur gilda um hlutarráðna menn. Á vorþingi þessa árs voru hlunnindi þessi aukin sjómönnum í hag. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að allar undanþágur í skatti eru erfiðar. Flestir viðurkenna þó, að sjómenn hafi mikla sérstöðu. Þeir stunda störf, sem mikil áhætta fylgir og erfiði. Þeir verða oft og einatt að dveljast langtímum saman fjarri heimilum sínum og skylduliði. Enginn efast um, að þeir vinna þjóðnýt nauðsynjastörf, sem afkoma þjóðarbúsins veltur á að verulegu leyti. Satt að segja er mér ekki heldur kunnugt um, að ákvæðin um sérstakan sjómannafrádrátt í skattalögum hafi sætt gagnrýni annarra stétta. Þó að fiskimenn á Íslandsmiðum afli oft vel og fái mikið í aðra hönd, eru tekjur þeirra iðulega háðar stórsveiflum Frá ári til árs þess er skemmst að minnast, er tekjur þeirra margra hverra féllu svo að segja úr hámarki í lágmark á síðasta áratug. Þá var víða þröngt fyrir dyrum, er greiða þurfti há gjöld frá góðu skattári með tekjum af rýru gjaldári. Nú er fiskverð á erlendum mörkuðum mjög hátt og söluhorfur góðar. Þjóðartekjur vaxa hröðum skrefum. Byggist það fyrst og fremst á útfluttum sjávarafurðum. Sjómenn hafa hlotið kjarabætur á þessu ári, m. a. í hækkuðu fiskverði. Þó er mikil mannekla á fiskiflotanum. Ekki er sjáanlegt, að úr því rætist í bráð. Dugandi mönnum býðst vel launuð vinna í landi. Sjómannsstarfið er ekki eftirsóknarvert. Þegar bezt lætur, geta tekjur þó orðið það háar, að viðkomandi sjómaður sjái sér lítinn hag í því að fiska mestallt árið úti í hafsauga, þegar obbinn af tekjum hans fer til greiðslu opinberra gjalda. En það eru áreiðanlega ærið margir, sem tapa, þegar aflamaður gengur í land, þó að ekki sé nema um stundarsakir. Flm. þessa frv. er ljóst, að leggja verður ríka áherzlu á að bæta kjör sjómanna svo, að dugandi menn fáist um borð í fiskiskipin. Nú er fjöldi nýrra skipa og báta í smíðum innanlands og utan. Það getur orðið erfitt að manna allan þann flota, eins og nú horfir. Með þessu frv. er stefnt að því að auka sjómannafrádrátt sérstaklega þeim mönnum til handa, sem fiskveiðar stunda að staðaldri mestallt árið. Miðað er við lögskráningu eigi skemmri tíma en 9 mánuði á ári og sérstakan frádrátt, er nemi 90 þús. kr. Upplýsingar um, hversu mikil áhrif umrædd breyting kann að hafa í för með sér á tekjur ríkissjóðs, reyndust ekki tiltækar. Vera má því, að rétt þyki að breyta umræddri tölu við nánari athugun. Við því er ekkert að segja, ef takmarkið verður eftir sem áður hið sama að létta skattabyrði fiskimanna til ríkissjóðs, bæta hag þeirra og búa þeim aðgengileg og örugg lífskjör. Ég legg til, að frv. þessu verði vísað að lokinni þessari umr. til 2. umr. og hv. fjhn.