Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Friðjón Þórðarson : Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breyting á jarðalögum. Flm. eru tveir hv. þm. Sjálfstfl., 17. þm. Reykv. og 1. þm. Reykv. Það segir að frv. geri ráð fyrir því að gerðar verði tvær meginbreytingar á jarðalögum, annars vegar að úr lögunum falli brott að ekki megi selja eða ráðstafa á annan hátt fasteignaréttindum utan skipulagðra þéttbýlissvæða nema með samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar. Hins vegar að niður falli forkaupsréttur sveitarfélaga við sölu fasteignaréttinda. Ég vil geta þess strax að ég held ég megi fullyrða að um þetta frv. séu skiptar skoðanir í þingflokki Sjálfstfl. Er það ekki í frásögur færandi í sjálfu sér vegna þess að í þeim flokki gildir sú regla að þingmönnum er yfirleitt heimilt að viðra sín hugsjónamál og flytja þau í frumvarpsformi eða á annan veg. Þá taka þeir þá áhættu að sæta andmælum af hálfu sinna flokkssystkina. Og ég ætla að leyfa mér að andmæla þessu frv. Það er rétt að það er ekki æskilegt að gera allt of miklar takmarkanir á eignarréttinum. Hér vísa flm. í 67. gr. stjórnarskrárinnar sem allfræg er að sjálfsögðu og oft til hennar vitnað, en hún segir svo, með leyfi forseta: ,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.`` Þetta lætur nú allt saman kunnuglega í eyrum og er gott og blessað. En sannleikurinn er sá að frá fornu fari hefur þótt nauðsynlegt að gera ýmsar almennar takmarkanir á eignarréttinum og er það ekki sérstaklega í frásögur færandi. Í íslenskri löggjöf eru fjöldamargar almennar takmarkanir á eignarréttinum sem taldar eru meira og minna sjálfsagðar. Ég leyfi mér að fullyrða að ef þessar reglur hefðu ekki verið í jarðalögum þá væri öðruvísi um að litast víða nú í sveitum landsins. Það mikla reynslu hef ég af þessu. Á hinn bóginn er það svo að ákvæði af þessu tagi, svo sem forkaupsréttur og önnur slík, geta verið tvíeggjuð ef þeim er beitt í algjöru tillitsleysi hvernig sem á stendur og má svo raunar segja um mjög mörg lagaákvæði. Það er álit flm. að þeirra sögn að umrædd ákvæði um samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar svo og um forkaupsrétt sveitarfélaga dragi úr áhuga manna á því að leita eftir kaupum á fasteignum til sveita. Það má vera að svo sé. Það er einnig getið um það í grg. að á undanförnum árum hafi mjög aukist áhugi þéttbýlisbúa á því að koma upp aðstöðu til útivistar og orlofsdvalar til sveita. Þetta er bæði rétt og sjálfsagt. Ef við t.d. förum í smáferð um Vesturland þá er ekki að sjá, ef menn litast um, að það hafi verið lagður steinn í götu þeirra þéttbýlisbúa sem viljað hafa koma sér upp aðstöðu þar, þar sem stórar jarðir hafa verið lagðar undir sumarhús og annað eftir því. Ég segi fyrir mig að ég tel alveg sjálfsagt fyrir þá sem búa úti á landsbyggðinni að fagna því að fá borgarbúa til að setjast þar að með einhverju móti. Hitt er annað að það er ekki sama með hvernig hugarfari menn koma úr þéttbýlisstöðum og vilja helga sér staði úti um sveitir landsins. Það er líka til í dæminu að braskarar af ýmsum toga kaupi upp jarðir, hirði ekkert um þær, hlaði á þær veðskuldum og hlaupi svo burt með allt á hælum sér. Um þetta þekkjum við dæmi. En því ber svo sannarlega að fagna ef þéttbýlisbúar flytjast að einhverju eða öllu leyti út í byggðir landsins og láta þar góð mál til sín taka. Í grg. er minnt á einn lið í stefnuyfirlýsingu og starfsáætlun ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar frá 8. júlí 1987 sem lýtur að endurskoðun jarðalaga. Þar segir að jarðalögin verði endurskoðuð í því augnamiði að auðvelda eigendaskipti á bújörðum. Það er alveg rétt að það hefur á undanförnum árum verið áhyggjuefni manna eftir því sem jarðir hafa vaxið í verði hvernig mætti auðvelda eigendaskipti að þeim. En ég hygg að þetta ákvæði sem þarna er tíundað lúti að því að ekki hefur verið ýkja auðvelt að útvega sér lánsfé til þess að kaupa jarðir. Þó að Stofnlánadeild landbúnaðarins hafi veitt lán í þessu skyni þá hafa þau yfirleitt verið allt of lág miðað við verð jarða sem búið er að framkvæma mikið á. Ég ætla nú ekki að fara að vera svo nákvæmur eins og hv. 17. þm. Reykv. sem hafði framsögu fyrir þessu máli að tíunda hverja einstaka grein og rekja hana sundur og saman ef svo má segja. Ég vildi bara vekja athygli á þessu máli, að hér skuli menn staldra við, athuga hvað hér er að gerast ef þessi ákvæði verða felld úr gildi. Það má vel vera að það þurfi að líta á þetta og e.t.v. haga þessu með einhverjum öðrum hætti. En það er útilokað að mínum dómi að nema þessi ákvæði úr lögum að öllu leyti. Þetta frv. fer að sjálfsögðu til landbn. Ég hélt að það þyrfti ekki miklar vangaveltur um það. Frv. af þessu tagi hafa yfirleitt farið til þeirrar nefndar og veit ég að svo verður að þessu sinni og vænti þess að um þetta frv. verði fjallað vel og vandlega.

Stefán Valgeirsson : Herra forseti. Þetta frv. er nú gamall kunningi. Ég held að þær skoðanir og tillögur sem hér eru á blað settar hafi komið fram strax þegar jarðalögin voru sett og oft eftir það. En ég skildi hv. 1. flm. á þá leið að hann væri ókunnugur öllum þessum málum og þyrfti nú að fara í tíma til að skilja þetta og vita hvernig á því stendur að lögin eru með þeim hætti sem þau voru afgreidd og hvers vegna staðið hefur verið á móti svona breytingum. Víða á landinu er það á þann veg að ef jarðir fara í eyði eða eru teknar til annarra nytja en búrekstrar getur hrikt í allri byggðinni. Þess vegna er auðvitað nauðsynlegt að heimaaðilar, sveitarstjórnir og jarðanefndir, hafi eitthvað um þau mál að segja. Þegar menn eru að tala um frelsi og hampa frelsi í þessu sambandi, þá er það nú dálítið einkennileg kenning því ef þetta frv. væri samþykkt eins og það er mundi það þýða ófrelsi í ýmsum byggðum, þ.e. það gæti orðið þannig að menn yrðu að hætta búskap ef t.d. góðar jarðir væru teknar undir sumarbústaði eða fyrir hrossabændur sem hefðu það bara að sporti og væri ekki búið á þessum jörðum nema að litlu leyti. Það eru þannig byggðarlög, --- ég heyri að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir er að biðja um orðið. Ég man eftir því að við höfum átt orðaskipti um þessi mál áður. Ég ætla ekkert að draga undan að hún hefur ekki nægilega þekkingu á þessu máli en hún þekkir náttúrlega aftur annað, að menn hér í borginni t.d. eru að sækjast eftir þessum jörðum. Og það er málið. Ég ætla bara að lýsa algerri andstöðu minni við þetta frv. eins og ég hef gert oft áður af þeim ástæðum sem ég hef hér fram borið.

Rannveig Guðmundsdóttir : Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á jarðalögum og eru flm. hv. 1. og 17. þm. Reykv. Mér finnst athyglisvert að það skuli vera þingmenn Reykjavíkur sem flytja þetta frv. í ljósi ýmissa mála sem upp hafa komið á síðustu árum varðandi jarðir í nágrenni Reykjavíkur. Mínar athugasemdir varðandi frv. lúta fyrst og fremst að forkaupsrétti sveitarfélaga við sölu fasteignaréttinda innan lögsögu sveitarfélagsins. Ætli nokkurt sveitarfélag þekki betur gildi þess að sá forkaupsréttur hefur verið í lögum en Kópavogur og þá bæjarfulltrúar þess sveitarfélags? Í greinargerð með frv. kemur fram að sú kvöð að afla þurfi samþykkis sveitarstjórnar og sérstakrar jarðanefndar fyrir sölu á jörð eða annarri sambærilegri ráðstöfun fasteignaréttinda sé óeðlileg hindrun í vegi fyrir því að menn fái neytt þess sjálfsagða réttar að ráðstafa eign sinni að vild. Þá kemur einnig fram að fyrrgreindir aðilar hafi ekki áþreifanlegri viðmiðun að fara eftir en hvort ráðstöfunin teljist andstæð hagsmunum sveitarfélagsins. Eins og fyrr segir eru mínar athugasemdir einmitt um þessa hagsmuni sveitarfélagsins. Verði þetta frv. að lögum tel ég að það geti valdið miklum vanda í þéttbýlum sveitarfélögum þar sem byggð nálgast lönd í einkaeign, lönd sem eru innan lögsagnarumdæmis sveitarfélagsins en liggja jafnframt vel að byggð nágrannasveitarfélags. Í Kópavogi hafa þær þrjár jarðir sem liggja að byggð og voru á sínum tíma framtíðarbyggingarlönd, ég segi á sínum tíma þar sem byggð er nú að hefjast á einni þeirra, allar á aðeins einum áratug tengst áformuðum kaupum annarra aðila en sveitarfélagsins á hverri þeirra um sig með þeim þrýstingi sem það olli á viðkomandi bæjaryfirvöld að fara í ótímabær jarðakaup. Það efast enginn um það sem þekkir til sveitarstjórnarmála hve þýðingarmikið það er fyrir sveitarfélag að hafa umráð yfir þeim löndum sem byggja á í framtíðinni. En færri hugsa út í hve erfitt það getur reynst að verða að leysa framtíðarbyggingarlönd til sveitarfélagsins oft áratugum áður en þau munu koma í byggð og fara að skila arði. Ég veit að fyrir stærsta sveitarfélagið eru mörg þau jarðaverð smápeningar sem eru þung byrði fyrir grannann. Virðulegi forseti. Leyfist mér í stuttu máli að rekja aðstæður þeirra þriggja jarðakaupamála sem ég áður nefndi. Fyrir einum áratug var jörðin Fífuhvammur boðin bæjaryfirvöldum í Kópavogi til kaups. Mikill ágreiningur var um málið í bæjarstjórn og deildar meiningar um kaupin þar sem jörðin Smárahvammur kæmi fyrr í byggð sökum legu sinnar og byggð í Fífuhvammi yrði naumast á dagskrá næstu 15 árin. Þá var því blákalt haldið fram af hagsmunaaðilum að jörðin yrði keypt til Reykjavíkur ef Kópavogur neytti ekki réttar síns. Þrátt fyrir að við slíka sölu héldi jörðin áfram að vera innan lögsögu Kópavogs óttuðust margir að seinna meir mundi það nást fram að hv. Alþingi mundi breyta lögsögumörkum sveitarfélaganna ef Kópavogur neitaði kaupum á þessum tíma og jörðin yrði seld til Reykjavíkur. Við slíka sölu og ef byggt hefði verið á jörðinni á vegum Reykjavíkur hefðu efri svæði Kópavogs lokast af þar sem jörðin Fífuhvammur liggur milli Breiðholts og Vífilsstaða og hluti Seljahverfis reyndar byggt á skika jarðarinnar. Bæjaryfirvöld keyptu því jörðina og þar með var á þeim tíma bundið fast mikið fjármagn sem er engum arði farið að skila í dag. Flestir muna betur, enda nær í tíma, þegar Samband íslenskra samvinnufélaga gerði kaupsamning við eigendur jarðarinnar Smárahvamms sem einmitt er næsta byggingarsvæði Kópavogs og ég gat um áðan. Ef frv. það sem hér er til umræðu hefði verið lögfest þá hefði eingöngu verið um tilkynningarskyldu aðila að ræða varðandi þau kaup. En fyrir þær sakir að bærinn átti lögum samkvæmt forkaupsrétt komst hann inn í málið. Það er reyndar sérmál að þarna verðlagði þriðji aðili landið. Við viðræður kom í ljós að ekki var fyrirhugað að nýta landið á næstunni, ekki yrði um það að ræða að starfsemi Sambandsins yrði að neinu marki flutt í Kópavog og segir það okkur betur en annað hvernig sala á slíkri jörð gæti farið fram til þess eins að geyma hana og aftra því að byggð þróist eðlilega eða til að landverð yrði sprengt upp þar sem byggð þróaðist í kring og þrengdi að. Þó ég vari menn við að túlka orð mín svo að þannig hafi háttað í þessu máli bendi ég á þann möguleika kaupandans. Þriðja dæmið sem ég óska eftir að nefna, virðulegi forseti, er kaupsamningur sem Reykjavíkurborg gerði við eigendur Vatnsenda á síðasta vetri og fjölmiðlar tengdu málefnum Stöðvar 2. Eru þau mál væntanlega öllum í fersku minni. Einnig þá kom fyrirvaralaust kaupsamningur inn á borð bæjaryfirvalda og bænum gert að neyta forkaupsréttar, ella færi jörðin til Reykjavíkur. Það mál var þó flóknara en svo þar sem um Vatnsenda, sem hefur gengið undir nafninu ,,Óðalsjörðin``, gildir erfðaskrá áþekk óðalslögum og því óheimilt að selja jörðina. Í þessu síðasta dæmi hékk það á spýtunni að heimilað yrði að Reykjavíkurborg tæki eignarnámi jörð í lögsögu Kópavogs og höguðu aðstæður því svo að það mál var látið niður falla milli aðila að sinni svo sem öllum mun í minni. Í öllum þessum tilfellum hefur fyrirliggjandi kaupsamningur eða áformuð sala orðið til þess að sveitarfélagið leysti til sín eða hélt í rétt sinn til fyrirhugaðra byggingarsvæða. Má segja að sá þrýstingur sem þannig myndast geti verið sveitarfélagi erfiður. Það hefur hins vegar verið tryggt að jörð yrði ekki seld til einkaaðila eða annars sveitarfélags nema viðkomandi sveitarfélagi væri boðið fyrst að ganga inn í kaupsamninginn. Yrði frv. þetta að lögum mundi staðan gerbreytast og slík sala gæti farið fram. Ég vil benda á að víða háttar svo til með skipulag í þéttbýlum sveitarfélögum að ákveðnir landskikar liggja jafnvel betur við nágrannasveitarfélagi en sveitarfélaginu sem skikinn er í. Þannig teygir sig dýrmætur skiki samkvæmt skipulagi Garðabæjar niður með Hafnarfjarðarvegi og inn í byggingarsvæði sem áformuð eru í suðurhluta Kópavogs. Þessi skiki tilheyrir landi í einkaeign. Þannig er það víðar á mörkum sveitarfélaga, mörkum sem oft á tíðum er búið að semja um í fullri sátt og samlyndi milli sveitarfélaga, þ.e. viðkomandi sveitarstjórna á þeim tíma. Sjá menn ekki fyrir sér hvernig sala á jörðum fram og til baka, óháð samþykki viðkomandi sveitarfélags, getur skapað mikinn vanda varðandi skipulagsmál og byggðaþróun? Er ég þá eingöngu að fjalla um þessi mál frá sjónarhóli þéttbýlissveitarfélaga. Við skulum líka athuga það að jörð og jörð er ekki það sama miðað við landsvæðið sem hún tilheyrir. Eigandi jarðar þar sem kynslóðir hafa unnið við uppbyggingu og ræktun fær aðeins brot af verði þeirrar jarðar sem er e.t.v. aðeins brúnir melar og nær engin ræktun en sem hefur hlotið verðgildi sitt sökum dugnaðar annarra, sökum þess að byggð hefur dafnað í nágrenninu eða þróast í átt til eða er komin að jarðarmörkum. Virðulegi forseti. Það má spyrja hvort það sé eðlilegt að þegar jörð er orðin dýrmæt vegna uppbyggingar sveitarfélagsins sem hún tilheyrir, að þá sé hægt að fara með hana á uppboðsmarkað milli sveitarfélaga, en frv. þetta býður upp á að það gerist. Enn mætti svo nefna hvort verðgildi jarða skuli metið eftir því hvort byggð er að þróast að henni eða að þeim og eigendur skattlagðir skv. því. Vísa ég þá til fasteignamatsins sem metur verðgildi jarða í nágrenni byggðar út frá byggðinni sem rís. Virðulegi forseti. Ég vara eindregið við því að afnema forkaupsrétt sveitarfélaga eins og frv. þetta kveður á um. Sum sveitarfélög eru fjársterkari en önnur. Sum sveitarfélög mundu sjá sér hag í því að nýta lönd í nágrannasveitarfélagi fyrr en viðkomandi sveitarfélag og þar með vera tilbúið að kaupa. Sum sveitarfélög hafa reynst minni sveitarfélögum ógnvaldur í þessum efnum og ég vara við að þeim séu gefnar svo frjálsar hendur sem frv. þetta boðar.

Pálmi Jónsson : Herra forseti. Eins og fram hefur komið er frv. þetta sem flutt er af hv. þm. Geir H. Haarde og Friðriki Sophussyni ekki flutt sem flokksmál af sjálfstæðismönnum. Í þingflokki sjálfstæðismanna gilda þær reglur að einstökum þingmönnum er heimilað að flytja mál þótt þingflokkurinn sem heild standi ekki á bak við þau. Það eru þess vegna eins og fram hefur komið skiptar skoðanir um málið í þingflokki sjálfstæðismanna. Jarðalögin voru sett árið 1976 og þeim hefur verið breytt lítillega nokkrum sinnum síðan. Þrátt fyrir þær breytingar kann að vera ástæða til þess að endurskoða þessi lög og um það hefur oft verið rætt. Ég vil þó taka fram varðandi það frv. sem hér liggur fyrir að það gengur nokkuð lengra en ég get sætt mig við. Í frv. felast tvær meginbreytingar. Í fyrsta lagi að fella niður afskipti sveitarstjórna og jarðanefnda af ráðstöfun lands í hverju sveitarfélagi fyrir sig. Og í öðru lagi, og þá sem fylgir kannski þessu aðalatriði, að fella niður kauprétt sveitarfélaga. Það er rétt að gera sér grein fyrir því að jarðanefndir voru settar á laggir til þess að aðstoða sveitarstjórnir, í litlum sveitarfélögum einkanlega, í ljósi þess að stundum hafði reynst erfitt fyrir sveitarstjórnir í slíkum sveitarfélögum að fjalla um mál af þessu tagi vegna nábýlis við þau málefni sem um var að tefla þar sem sveitarstjórnarmenn voru kannski annað tveggja næstu nágrannar þess aðila sem var að ráðstafa sínu landi eða sinni jörð eða þá mjög náskyldir. Þess vegna var það tekið upp að setja á laggir svokallaða jarðanefnd sem hefði betri aðstöðu til að taka á málum án slíkra tengsla. Skal ég ekkert um það segja nema ástæða sé til að endurskoða þau ákvæði og raunar sum af þeim ákvæðum er lúta að afskiptum sveitarstjórnar og jarðanefndar af ráðstöfun lands. Það hefur t.d. verið gagnrýnt sem heimilt er samkvæmt jarðalögum, að jarðanefndir og sveitarstjórnir óski eftir mati á landi eða jörð ef sýnt þykir af hálfu þessara aðila að verð sem gefið er upp sé óeðlilega hátt ellegar að skilmálar séu ósanngjarnir. Nú veit ég ekki til að þessu hafi nokkru sinni verið beitt en þetta ákvæði er eigi að síður í lögum og var sett þar á sínum tíma sem eins konar öryggisatriði gegn því að gefið væri upp allt of hátt verð til þess að bola forkaupsréttarhafa frá að neyta kaupréttar síns þrátt fyrir það að hin raunverulega greiðsla væri önnur. Að mínum dómi væri eðlilegt að öll þessi ákvæði kæmu til endurskoðunar. Þá kem ég að hinu aðalatriði málsins sem er forkaupréttur sveitarfélaga sem hér er numinn brott. Hann vil ég varðveita með líkum eða sama hætti og hv. síðasti ræðumaður. Lög um forkaupsrétt sveitarfélaga eru gömul og ég held að þau standi á það grónum merg eða fyrir þeim lagaákvæðum séu það gildar ástæður að óskynsamlegt væri að nema þau brott. Ég er þess vegna algerlega andvígur þeim þætti þessa máls sem fjallar um að nema brott forkaupsrétt sveitarfélaga. Nú tek ég eftir því að hv. flm. hafa ekki lagt til að fella á brott ákvæði um hugsanlegt mat á jörð eða landi ef það lítur þannig út að forkaupsréttarhafa eigi að bola frá að neyta kaupréttar síns, sem í þessu tilviki samkvæmt lagafrv. væri leiguliði, og þær breytingar sem eru á þessum ákvæðum í frv. sýnast mér vera til bóta, t.d. orðalagið á 8. gr. frv., sem er breyting á 34. gr. laganna. Ég get lesið það, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir að 1. mgr. 34. gr. laganna orðist svo: ,,Nú er forkaupsréttarhafa boðið að neyta forkaupsréttar en kaupverð er ranglega tilgreint of hátt eða skilmálar ranglega tilgreindir of íþyngjandi í því skyni að halda forkaupsréttarhafa frá því að neyta réttar síns. Forkaupsréttarhafi getur þá, að fengnu samþykki jarðanefndar krafist mats dómskvaddra manna um hæfilegt söluverð jarðarinnar og skilmála. Er honum þá heimilt að neyta forkaupsréttar síns á því verði.`` Mér sýnist sú breyting sem hér er lagt til að gerð verði á þessu ákvæði sé til bóta. Þessi ákvæði eru skýrari og gleggri en er í lögunum sjálfum. Þó ég sé andvígur því megininntaki þessara laga að fella niður kauprétt og þar með öll afskipti sveitarfélaga af ráðstöfun lands eða jarðeigna þá er t.d. þessi grein, að mér sýnist, í frv. til bóta. Önnur atriði frv. eru þess efnis að það er eðlilegt að um þau fari fram umræða og þau atriði skoðuð mjög nákvæmlega í þingnefnd. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja um þetta frekar. Málið gengur væntanlega til nefndar sem ég á sæti í, þ.e. landbn. þessar hv. deildar, og þar verður það vitaskuld tekið til meðferðar með eðlilegum hætti.

Árni Gunnarsson : Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér hefur farið fram um frv. til laga um breytingu á jarðalögum vekur mjög réttmæta athygli á nauðsyn þess að endurskoða jarðalög. Við lestur á frv. kemur í ljós að það eru ýmsir meinbugir á þeim jarðalögum sem við búum við núna. Ég segi það sem mína skoðun að ég get fallist á þær röksemdir sem koma fram í þessu frv. að úr lögunum, eins og þau eru nú, falli brott ákvæði um að ekki megi selja eða ráðstafa fasteignaréttindum utan skipulagðra þéttbýlissvæða nema með samþykki sveitarstjórna og jarðanefnda. Ástæðan fyrir því að ég er mótfallinn því ákvæði núverandi jarðalaga að ráðstöfunarréttur landeiganda sé skertur á þennan hátt er í meginatriðum sú að ég hygg að á undanförnum árum hafi það gerst æ ofan í æ að landeigendur, m.a. bændur, hafi orðið að þola það að verðmæti eigna þeirra hafi verið stórlega skert vegna þessara ákvæða jarðalaganna. Og ég hygg að það sé nauðsynlegt að endurskoða þennan þátt jarðalaganna, þannig að a.m.k. væri hægt að skjóta málum til einhvers annars yfirvalds sem gæti úrskurðað í átakamálum af þessu tagi sem komið hafa upp. Ég er hins vegar mótfallinn því að breyta forkaupsréttarákvæðinu í jarðalögunum. Tel það ekki skynsamlegt vegna þess að ég hygg, eins og hér hefur komið fram, m.a. í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, að það geti stórskaðað t.d. sveitarfélög sem vilja halda því landi sem þau hafa í baráttu gagnvart öðrum. Í þriðja lagi vil ég nefna, herra forseti, 9. gr. frv. sem ég er algjörlega sammála að þurfi breytinga við. Það nær ekki nokkurri átt og getur auðvitað ekki gengið að eigendur landeigna og jarða hafi ekki heimild í erfðaskrá til þess að ráðstafa eignum sínum til annarra en skyldmenna. Núverandi jarðalög koma í veg fyrir það að landeigendur geti ráðstafað eignum sínum til annarra en skyldmenna, eða eins og segir: ,,... barna, barnabarna, kjörbarna, fósturbarna, systkina eða foreldra.`` Ef landeigendur vilja ekki ráðstafa eignum sínum til skyldmenna eða ættingja þá geti hreppsnefnd átt forkaupsrétt að eigninni. Þetta getur ekki gengið. Ég tel að þetta sé andstætt stjórnarskránni vegna þess að eignarrétturinn er helgur og sá sem á eignina, sá sem á landið, hann hlýtur að hafa algjöran rétt á því hvernig hann ráðstafar eign sinni að sér látnum. Auðvitað er bara aftan úr forneskju að setja slík ákvæði í lög. Ég fæ ekki skilið hvaða tilgangi þetta þjónar. Þess vegna tel ég að full ástæða sé til þess í framhaldi af þeirri umræðu sem hér hefur orðið og í þeirri nefnd sem fær þetta frv. til meðhöndlunar, hvort sem það verður hv. allshn. eða hv. landbn., að þar verði undinn bráður bugur að því að jarðalögin verði endurskoðuð. Á þeim eru ýmsir ágallar og ég er viss um að flestir hv. þm. viðurkenna það og viðurkenna að það ber brýna nauðsyn til þess að endurskoða jarðalögin. Ef þetta gæti orðið fyrsta skrefið í þá átt er vel af stað farið með þá endurskoðun.

Ragnhildur Helgadóttir : Herra forseti. Ég vil fyrst láta í ljós mikla ánægju með það að hv. 1. og 17. þm. Reykv. hafa flutt þetta frv. sem hér liggur fyrir til umræðu. Það leiðir enn hugann að öllum þeim stórfelldu göllum sem eru í löggjöf okkar lands og ekki síst í landbúnaðarlöggjöfinni. Með allri virðingu fyrir þeirri ágætu atvinnugrein og mikilvægu þá þurfum við þó að hyggja að því að þar er að finna afskaplega mörg lagaákvæði sem eru vægast sagt afar hæpin séð í ljósi almennra réttinda manna. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls í þessari umræðu en tvö atriði í ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e. urðu til þess að ég sló í borðbrúnina. Annað var það að hv. þm. minntist á hve neikvætt það væri og fráleitt þegar jarðir væru nýttar til annars en landbúnaðar af því tagi sem hann skilgreindi nú reyndar ekki nánar, nema að það var ljóst að hann taldi það ekki í landbúnaði í sínum skilningi að menn ættu jarðir eða rækju hrossabúskap sér til ánægju. Ég fæ ekki séð að hrossabúskapur sem rekinn er í ábataskyni eða atvinnuskyni sé neitt heppilegri fyrir landið en hrossabúskapur sem menn reka sér til ánægju. Og þá er ég komin að því sem mér finnst mikilvægt atriði í þessu sambandi, fyrir utan hina lögfræðilegu hlið sem snýr að mannréttindum, og það er landverndarsjónarmiðið sem ég hygg að hljóti að hafa náð betri skilningi nú í dag en e.t.v. var á árum áður. Það er liðin sú tíð, að ég hélt, að mati flestra Íslendinga að byggðir landsins séu eingöngu nýtanlegar til landbúnaðar í hefðbundnum skilningi. Ég hefði haldið eða a.m.k. er það að heyra á máli manna á hátíðlegum stundum að dreifðar byggðir landsins þurfi að bæta. Það þurfi að bæta gæði landsins og gróðurfar með betri umgengni um þetta sama land, forðast ofbeit, græða upp börð og mela og einfaldlega að bæta þannig landið til langrar framtíðar litið. Og það er þetta sjónarmið sem mér finnst vera gengið fram hjá í þessum mikla lagabálki. Hér er einungis litið á hagsmuni þess landbúnaðar sem fyrir er, sveitarfélagsins sem í hlut á, þótt þar séu fyrst og fremst bújarðir. Það er ekki verið að líta sérstaklega á það hvort þar sé um að ræða bújarðir eða sveitir sem allar eru í sárum vegna ofbeitar og þar sem menn fást e.t.v. ekki til að búa neinum búskap nema með fleiri hundruð fjár og hafa gert svo e.t.v. öld eftir öld. Menn líta fram hjá því að það séu nú jafnvel íbúar þéttbýlisins, bæði norðan og sunnan heiða, austan og vestan, sem hafa lagt og munu leggja mikið af mörkum til þess að bæta gróðurinn í byggðum landsins, til þess að vinna að landvernd. Ég tel að ákvæði núgildandi laga vinni fremur gegn því sjónarmiði en með því. Þess vegna held ég að með því að losa um þau höft sem nú eru á aðilaskiptum að fasteignum í sveitum, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., nái lögin fremur þeim tilgangi að unnt sé að koma við ýmiss konar landverndar- og ræktunaraðgerðum sem fyrst og fremst hafa að tilgangi þau almennu sjónarmið en ekki einungis rekstur búa í venjulegum hefðbundnum skilningi þótt þau séu vissulega nauðsynleg. Það ber líka öllum saman um að úr fjölda búa hefur þurft að draga, úr ágangi búfjár hefur þurft að draga og ég fæ ómögulega séð hvernig það kemur heim og saman við það sjónarmið sem hér hefur komið fram í máli a.m.k. hv. 6. þm. Norðurl. e., að það sé hinn sanni tilgangur jarðalaga að sjá svo um að landbúnaðinum sé borgið. Vissulega þarf meginatvinnugreinum landsmanna að vera borgið en það þarf að verða breyting á til þess að hægt sé að gera eitthvað af viti og eitthvað sem um munar í ræktun og landvernd utan þéttbýlis. Þá kem ég m.a. að því sem virðist vera þyrnir í augum ýmissa þeirra sem staðið hafa að gildandi jarðalögum, en það er sumarbústaðabyggð í landinu. Ég fæ ekki betur séð þegar ég ferðast um landið en að einmitt sumarbústaðaeigendur víða um land hafi unnið stórvirki í því að rækta umhverfi sitt og þar með líka sýna öðrum hvað hægt er að gera við ýmsa hrjóstuga skika eða illa farin landsvæði á Íslandi. Þess vegna held ég að menn þurfi að líta til þess að við erum ekki að tala um að hér sé verið að vinna að einhverju sérstöku braski eða leikaraskap, heldur að menn sýni því fullkomið tillit og virðingu að aðrir hagsmunir koma landinu líka til góða en landbúnaðurinn einn í hinum gamla skilningi og þær nefndir sem stjórnað hafa skipulagi á því í sveitum sínum. Ég læt þá vera að tala að öðru leyti um alla þá skriffinnsku sem gildandi lög hafa haft í för með sér. Alla þá miklu frelsisskerðingu, atriði eins og þau sem síðasti ræðumaður, hv. 3. þm. Norðurl. e. nefndi, að ég ekki tali um öll þau mörgu stórvafasömu atriði sem 1. flm. þessa máls nefndi í sinni framsöguræðu. Ég mun ekki endurtaka þau atriði en það var annað atriði sem varð mér tilefni til að banka í borðið. Það var þegar hv. 6. þm. Norðurl. e. nefndi það að við hefðum áður átt orðastað um þetta mál sem nú er í gildandi jarðalögum. Það er vissulega rétt og hv. þm. nefndi það líka að kannski væri rétt að minna á aðdragandann að þeirri lagasetningu. Ég held að hv. þm. ætti að rifja upp þann aðdraganda og greina frá því hér á Alþingi. Það var nefnilega svo að það frv. sem varð svo að jarðalögum, sem er meginstofn jarðalaga nú, hafði komið hér í þrígang úr höndum þáv. landbrh. ár eftir ár og svo mjög fór það fyrir brjóstið á þingheimi að menn gátu ómögulega hugsað sér að renna þessum ósköpum niður. Það var ekki fyrr en á síðustu dögum þings þegar landbrh. þáv. hafði komið með þetta frv. í þriðja sinn og hér var orðið mjög viðkvæmt andrúmsloft, eins og oft vill verða á síðustu dögum þings, og ég held helst að hæstv. ráðherra þáv. hafi talið það af mannvonsku einskærri sem menn voru að agnúast út í þetta mál eða svo virtist á tímabili. En ég sannfærðist um það síðar að ráðherranum var mætavel ljóst að þetta frv. var meingallað en gallarnir voru einfaldlega svo miklir að það var ógjörlegt fyrir hann þá að bæta úr þeim eins og á stóð. Mér er nær að halda að margir þeirra þingmanna sem þá samþykktu frv., sem varð að lögum, hafi gert það í trausti þess að mörg verstu ákvæðin í því kæmu aldrei til framkvæmda. Þetta sé ég að hv. 6. þm. Norðurl. e. man, enda er ég hrædd um að hann hafi verið einn í þessum hópi. Hann hafi raunverulega vonað að þessi ósköp kæmu ekki til framkvæmda. Það væri meinlaust að láta ýmis þessi ákvæði standa í lagabálkinum. Þau yrðu hvort sem er aldrei framkvæmd. Þetta yrði lagað smátt og smátt. Ýmislegt það sem síðan hefur verið gert til þess að breyta þessum lögum hefur nú fremur verið í þá átt að rýra frelsi manna en hitt. Ég held því að það sé meira en tímabært að taka málið til gagngerðrar endurskoðunar og fyrst og fremst á þann veg sem lagt er til í þessu frv. Ég hygg að menn muni sannfærast um að það verði síður en svo til trafala þeim sem vinna störf í sveitum landsins, þvert á móti geti það orðið til landbóta. Ég hef hins vegar ekki vikið að því sjónarmiði sem þeir menn láta uppi sem tala máli sveitarfélaganna hér og það er af skiljanlegum ástæðum. Því að ég sé enga ástæðu til þess að láta sveitarfélögin í landinu bókstaflega ráða ráðstöfunarrétti einstaklinga á eignum sínum á, ég geri ráð fyrir að það sé, ef við lítum yfir flatarmál landsins, meiri hluti hins byggilega svæðis á landinu að flatarmáli til sem skv. lögunum ætti í raun og veru að vera háður umráðarétti sveitarfélaganna og/eða jarðanefndar en í mörgum tilfellum er þar um sama fólkið að ræða. Þetta er náttúrlega þvílíkur sósíalismi sem lýsir afskaplega vel hvað það felur í sér þegar menn telja að allt sem hið opinbera, sem svo er nefnt, gerir hljóti að vera betra en það sem einstaklingar gera af áhuga sínum eða frumkvæði og alveg jafnt þó að hið opinbera sé einhver fámennur hópur manna sem hefur öll ráð manna á þessu sviði í hendi sér. Því að það eru, eins og ég sagði áðan, ekki síst í smærri byggðarlögum oft og tíðum sömu aðilarnir sem eru í sveitarstjórninni og jarðanefndinni. Þannig að einstaklingur sem einhverju vill breyta í högum sínum að þessu leyti skal fara eftir því sem þessir háu herrar segja hvernig sem störfum þess einstaklings, sem vill ráðstafa eign sinni annars, er háttað. Herra forseti. Það fer vonandi ekki á milli mála að ég styð þetta frv. af heilum hug og mér þykir það skynsamleg tillaga ef hún hefur komið fram, ég var ekki viðstödd þegar hv. 1. flm. lauk ræðu sinni, en mér þykir ekki ólíklegt að hann hafi lagt til að þetta mál færi til allshn. Mér þykir það eðlilegt því að jarðirnar í landinu eru ekki einungis til landbúnaðar og jarðalögin, sem koma svo mjög við almenn mannréttindi, við eignarrétt manna, erfðarétt, ráðstöfunarrétt og starfsrétt, álít ég að séu meira lögfræðilegs eðlis og slík mál fara venjulega í allshn. Mér finnst engin ástæða til að við lítum til frambúðar á þessi mál sem landbúnaðarmál. Ég tel að þau séu það ekki.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Mér finnst þetta frv., eins og mörg önnur, þess efnis að það er forvitnilegt. Og vafalaust er það rétt að hér sé hægt að finna ýmsar greinar sem eru jákvæðar. Ég verð að segja eins og er að mér líkaði vel málflutningur hv. 2. þm. Vesturl. og jafnframt skildi ég vel þau sjónarmið sem hér komu fram og taldi þann málflutning mjög góðan einnig sem hv. 9. Reykn. hafði hér í frammi. En hitt fannst mér þó koma mjög glöggt fram að menn vildu ætla sveitarfélögum misjafnan rétt í þessu landi. Sveitarfélög dreifbýlisins skyldu hafa minni rétt en sveitarfélög þéttbýlis. Og ég verð nú að segja eins og er að ég hef aldrei skilið þann hugsunarhátt sem liggur þar að baki. Frá elstu tímum Íslandsbyggðar hafa verið verulegar kvaðir á landi. Það er hægt að skoða Grágásarákvæði og skilja hinar ýmsu takmarkanir sem þar hafa verið á. Það var umferðarréttur um land. Það var réttur til að hvíla hesta og beita og það voru skyldukvaðir á landinu til sameiginlegrar starfsemi innan viðkomandi sveitarfélags, fjallskil og margt fleira. Ef menn eru að tala um eignarréttinn og að hann sé fótum troðinn þá er hægt að finna það í öðrum lögum. Mjög góð dæmi eru umferðarlög í þeim efnum. Skv. eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar má engan mann svipta eign sinni nema almannaheill krefji og fullar bætur komi fyrir. Nú getum við fallist á það að almannaheill krefjist þess að bíll sé tekinn af vegarbrún. En hann er fjarlægður og engar bætur boðnar fyrir. Hvar eru heimildir fyrir því í íslenskum lögum að hirða eignir af mönnum án þess að borga bætur fyrir? Ef Reykjavíkurborg hirðir bíla hér úti á götum og lætur flytja þá er það skýlaust ákvæði stjórnarskrárinnar að hún hafi heimild til að gera það vegna almannaheilla en jafnframt skyldug til að borga fullt verð fyrir bílinn. Það liggur í hlutarins eðli. Og ég vil nú skora á flm. þessa frv. að gera sér grein fyrir því að það er ekki hægt að finna grófara dæmi um hvernig eignir eru hirtar af manni en í þeim tilfellum. Þetta geta verið bílar upp á milljón sem eru bara hirtir með dráttarbíl og fluttir inn í port og engar bætur. Hvernig stendur á því að forsvarsmenn einstaklingsframtaksins og sjálfstæði eignarréttarins taka sig ekki til og stoppa þetta? Hefur það gleymst að eignarrétturinn er til staðar líka hér í Reykjavík? Annað eignarréttarákvæði er náttúrlega mjög umhugsunarvert. Það var aðili sem átti sumarbústað og hafði hann á leigulandi. Eignarréttur mannsins á sumarbústaðnum var ótvíræður. Hinn átti landið. Sennilega hefur nú sumarbústaðurinn verið mun verðmeiri en landið sem undir honum stóð en hann var dæmdur til að fjarlægja bústaðinn og eign hans þar með að engu eða litlu gerð. Það er því margt hægt að finna sem bendir til þess að það megi deila um hvernig við verjum eignarréttinn. Bæjarfélög hér á þessu svæði hafa hiklaust skipað mönnum að fjarlægja húseignir og þannig raunverulega gert eign sem áður hafði verðmæti verðlausa. Er hér ekki verið að fótum troða eignarréttinn? Hvers vegna flytja menn ekki heildstætt frv. þar sem tekið er á þessu máli ef hugsunin er sú að við séum að brjóta stjórnarskrána og eignarréttinn? Ég veit að það er hægt að finna dæmi þess að menn hafi misnotað það vald að sveitarstjórnir hafa leyst til sín jarðir til þess að ráða því hver yrði ábúandi á jörðinni og selt svo öðrum aðila sem hefur síst orðið til þess að bæta um betur. Ég veit um dæmi um það að íslenskir menn hafa af þessum sökum orðið af því að eignast jörð sem hefur lent í eigu útlendinga fyrir vikið. Þessi dæmi eru til. En það breytir engu um það að sú meginregla að sveitarstjórnirnar eigi að hafa þennan forkaupsrétt er byggð á svo gildum viðhorfum að ég tel alveg fráleitt að fara að breyta því. Það kom fram hjá Árna Gunnarssyni, hv. 3. þm. Norðurl. e., að þetta ákvæði um erfðaskrárnar væri alveg fráleitt. Ég hygg að það hafi verið eitt vinsælasta viðfangsefni hér fyrr á öldum að hafa jarðir af deyjandi gamalmennum með því að láta þau skrifa undir yfirlýsingar á erfðaskrám. Á Vestfjörðum lifir nú enn málshátturinn: Gefur hann enn guðsmaðurinn, Engidal undir Holt. Og ég hygg að það sé hægt að finna fleiri dæmi um þetta. Ég ætla ekki að bera það á kirkjuna í dag að svona vopnaburður sé viðhafður. En ég hef spurt sjálfan mig um trúarsöfnuði sem hafa fengið að starfa í þessu landi og hafa allt í einu getað komið því þannig fyrir að ákveðnir menn hafa arfleitt þá að jörðum. Hvort það hafi allt verið með felldu sem þar var gert. Ég sé þess vegna ekki ástæðu til þess að taka þetta ákvæði út. Og ég gæti nafngreint jarðir og menn í því sambandi. Ég sé ekkert athugavert við það að ýmis ákvæði laga séu gerð skýrari eins og hér hefur komið fram að getur verið varðandi hvernig eigi að bjóða forkaupsrétt. Hins vegar hygg ég að það blasi líka við og mætti vera ærið umhugsunarefni af því að það eru lögfr æðingar sem flytja þetta.  ,,Að lokum má minna á að í stefnuyfirlýsingu og starfsáætlun ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar frá 8. júlí 1987 eru ákvæði um endurskoðun jarðalaga. Segir þar að ,,jarðalögin verði endurskoðuð í því augnamiði að auðvelda eigendaskipti á bújörðum.`` Ekkert sambærilegt ákvæði er í málefnasamningum þeirra ríkisstjórna sem setið hafa frá árinu 1988 og er flm. ekki kunnugt um nein áform í þessa veru af hálfu núv. ríkisstjórnar. Er því ljóst að eina leiðin til að fá þessum málum hreyft er sú að flytja þingmannafrv. eins og það sem hér er kynnt.`` Það er eins og þeir hafi gersamlega tapað trúnni á því að hugsanlegt væri að Þorsteinn Pálsson myndaði nýja ríkisstjórn. Mér finnst nú svona mikið vonleysi varla eiga rétt á sér hjá þessum mönnum og það rétt fyrir kosningar.

Flm. (Sigrún Jónsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga á þskj. 206 um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum. Meðflm. mínir eru þær Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Lagabreytingar sem frv. kveður á um eru: 1. Að fæðingarorlof eftir fæðingu verði lengt í áföngum um þrjá mánuði, þ.e. úr sex mánuðum í níu. 2. Að öllum mæðrum sé tryggður hvíldartími fyrir fæðingu. 3. Að fleirburamæðrum séu tryggðir tveir mánuðir fyrir fæðingu og þrír mánuðir að auki eftir fæðingu. 4. Að fæðingarorlof til ættleiðandi foreldra, uppeldis - eða fósturforeldra lengist í áföngum til jafns við fæðingarorlof annarra foreldra. 5. Veitt verði heimild til þess að foreldrar geti dreift greiðslum fæðingarorlofs eftir ákveðinn tíma þannig að hægt sé að lengja fæðingarorlofið á þann hátt ef foreldrar kjósa það. Tilgangurinn með flutningi þessa lagafrv. er að tryggja velferð barna og foreldra þeirra og gera foreldrum betur kleift að annast börn sín á fyrstu mánuðum ævi þeirra. Með því treystum við innbyrðis tengsl fjölskyldunnar og styrkjum hana á þýðingarmiklu og viðkvæmu skeiði. Núgildandi lög um greiðslur í fæðingarorlofi eru frá árinu 1987 en þá var vissulega stigið skref í rétta átt með því að lengja fæðingarorlofið úr þrem mánuðum í sex. Kvennalistakonur lögðu í þrígang fram frv. um lengingu fæðingarorlofs úr þrem mánuðum í sex á síðasta kjörtímabili sem ekki fékkst samþykkt. Skömmu fyrir þingslit og kosningar 1987 voru frv. þáv. heilbrrh., Ragnhildar Helgadóttur, um lengingu fæðingarorlofs lögð fram og samþykkt. Það ber að meta þær breytingar sem orðið hafa til batnaðar en nú er kominn tími til að stíga næsta skref. Eins og fram hefur komið er lagt til að fæðingarorlof eftir fæðingu verði níu mánuðir. Það mundi lengjast nú þegar í sjö mánuði, þann 1. jan. 1992 í átta mánuði og 1. jan. 1993 í níu mánuði. Að þessu mætti standa með svipuðum hætti og gert var þegar fæðingarorlofið var lengt úr þrem mánuðum í sex. Í grg. með frv. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Vart þarf að fjölyrða um hversu mikilvægt það er fyrir heilbrigði og framtíð barna okkar að njóta umönnunar foreldra sinna sem lengst. Hér er um að ræða réttindamál barna jafnt sem foreldra og ekki síður hagsmunamál samfélagsins alls. Sú staðreynd að foreldrar þurfa að hverfa aftur til vinnu sinnar að loknu sex mánaða fæðingarorlofi hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um hvað við erum að bjóða ungum börnum okkar. Í mörgum tilfellum eru þau sett í hendur ókunnugra meiri hluta dagsins aðeins sex mánaða gömul. Á þeim aldri þarfnast börn stöðugrar umönnunar sem eðlilegast er að foreldrar veiti. Sex mánaða gamalt barn er enn mjög háð uppalanda sínum, þremur mánuðum síðar hefur það öðlast mun meiri þroska og getur betur tekist á við umhverfið. Rannsóknir hafa leitt í ljós hve mikilvægt það er fyrir þroska barns að náið og traust samband myndist milli þess og móður þess eða nánasta uppalanda þegar á fyrsta æviskeiði. Gildi móðurmjólkur fyrir ungbörn er ótvírætt, bæði til næringar og verndar gegn sýkingum.`` Í bók sem margir foreldrar eiga eflaust og heitir ,,Bókin um brjóstagjöf`` eftir Mary Messinger og var þýdd af Halldóru Filippusdóttur segir m.a., með leyfi forseta: ,,Brjóstamjólk er fullkomnasta næringin sem völ er á fyrir ungbörn. Í henni eru öll efni sem líkaminn þarfnast til vaxtar og hlutföllin eru alltaf rétt.`` Rannsóknir benda til þess að börn fái síður ofnæmi ef reynt er að bægja frá þeim ofnæmisvaldandi efnum fyrstu sex til níu mánuðina eftir fæðingu. Í samantekt Helga Valdimarssonar læknis um óbirtar rannsóknir á ofnæmissjúkdómum í börnum segir m.a.: ,,Ofnæmissjúkdómar eru mjög algengir í börnum og ýmislegt bendir til að arfgengi þeirra fari vaxandi. Samkvæmt nýlegri rannsókn hérlendis fá um 37% barna umtalsverð ofnæmiseinkenni fyrir tveggja ára aldur. Hér er fyrst og fremst um að ræða astma, ofnæmisbólgur í nefi og augum, exem og önnur ofnæmisútbrot. Enn fremur er ýmislegt sem bendir til að ofnæmi geti verið meðverkandi þáttur í kveisuverkjum, þrálátum bronkítis og eyrnabólgum hjá ungbörnum. Það er því ljóst að ofnæmissjúkdómar standa mörgum einstaklingum og fjölskyldum þeirra fyrir þrifum og eru jafnframt þungur fjárhagslegur baggi á heilbrigðisþjónustunni. Nýlegar rannsóknir gefa góðar vonir um að unnt sé að beita árangursríkum forvarnaraðgerðum gegn ofnæmi. Margt bendir til að börn fái síður ofnæmi ef reynt er að bægja frá þeim ofnæmisvaldandi efnum fyrstu sex til níu mánuðina eftir fæðingu. Hér vegur þyngst að þessi börn fái að nærast á brjóstamjólk einvörðungu fyrstu sex mánuði ævinnar.`` Við sex mánaða aldur eru þau mótefni sem ungabörn fá frá móður nánast upp urin og hæfileiki til mótefnamyndunar hjá barninu er að þroskast. Á þessu aldursskeiði, þ.e. 6 -- 9 mánaða, eru börn því viðkvæm fyrir alls kyns smiti og þá sérstaklega ofnæmisbörn. Þetta hlýtur að hvetja okkur enn frekar til lengingar fæðingarorlofs. Brjóstagjöf skiptir ekki síður miklu máli til myndunar sterkra tilfinningatengsla milli móður og barns. Í fyrrnefndri bók eftir Mary Messinger segir m.a.: ,,Því miður geta smábörn ekki skýrt afstöðu sína í orðum en þau gera það svo sannarlega með hegðun. Það er því vitað að brjóstabörn njóta meiri öryggistilfinningar við að vera í svo náinni líkamlegri snertingu við lifandi veru.`` Þó ég hafi fjallað hér töluvert um brjóstagjöf og mikilvægi hennar er ekki þar með sagt að allar mæður geti eða vilji hafa börn sín á brjósti. Ég ætla að leyfa mér að vitna í aðra bók sem fjölmargir foreldrar hér á landi eiga eflaust eða kannast við, en það er bókin Barnið okkar eftir breska sálfræðinginn dr. Penelope Leach sem þýdd var af Sigurði Thorlacius og Jóni Sigurði Karlssyni. Þar segir m.a. um barn á aldrinum 6 -- 12 mánaða, með leyfi forseta: ,,Barnið þarfnast nú stöðugrar aðgæslu. Það er ekki aðeins af öryggisástæðum sem það þarf stöðugt athygli þína heldur einnig vegna tilfinningalífs síns. Ekkert dæmi er til um meiri hollustu en hjá sex mánaða gömlu barni sem fengið hefur að tengjast móður sinni innilegum böndum nema hjá sama barni þremur mánuðum síðar.`` Og nokkru síðar í sama kafla segir: ,,Því meira sem það [þ.e. barnið] getur elskað núna og fengið ástúð á móti, því betur verður það fært um að veita og þiggja hvers kyns ást alla sína ævi.`` Þessi skoðun eða kenning er að mínu mati ákaflega trúverðug. Fyrstu mánuðir ævinnar hljóta að setja mark sitt á það sem eftir kemur. Því tel ég nauðsynlegt að lengja þann tíma sem foreldrar geta sinnt ungum börnum sínum án þess að þurfa að hafa miklar áhyggjur af fjárhagslegri afkomu fjölskyldunnar. Hér sem víðar er pottur brotinn í íslensku samfélagi og ekki tekur betra við þegar börnin eldast. Þá koma vandamál vegna dagvistunar, sundurslitins skóladags o.s.frv. Við verðum og eigum að beita öllum tiltækum ráðum til að koma til móts við þarfir barnafjölskyldna. Með samþykkt þessa frv. gæti Alþingi sýnt hug sinn í verki gagnvart yngstu borgurunum. Sumir segja kannski að nóg sé að gert. Sex mánaða fæðingarorlof sé nægilega langt. Konur hafi hér áður fyrr farið að vinna frá allt að hálfsmánaðargömlum börnum og þær hafi haft börnin á brjósti og hvað eina. Ekki ætla ég að draga úr því að margar mæður hafa nánast gert kraftaverk fyrir börnin sín þegar þjóðfélagið bauð ekki upp á annað. En ég trúi því að þessar mæður og foreldrar kjósi annan og betri aðbúnað fyrir afkomendur sína en þeim sjálfum var boðið upp á. Ekki er síður brýnt að búa betur að konum á meðgöngutímanum en nú er gert. Það er mikið hagsmunamál fyrir verðandi mæður að hafa skýlausan rétt til þess að fara í fæðingarorlof allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag. Það getur skipt sköpum bæði fyrir verðandi móður og ekki síður fyrir nýburann að móðirin sé óþreytt þegar að fæðingu kemur. Meðganga er mikið líkamlegt álag og geta ýmsir fylgikvillar gert vart við sig, ekki síst á síðustu mánuðum meðgöngunnar. Þar má t.d. nefna brjóstsviða, verk í nárum, verk í baki og fótum, svefntruflanir og áhyggjur eða hræðslu. Ófrískum konum er ráðlagt að gæta þess að verða ekki of þreyttar. Þær eiga ekki að vinna of mikið á meðgöngunni. En það getur svo sannarlega verið erfitt að vera útivinnandi, vilja standa sig á vinnustað en hafa hreinlega ekki líkamlegt þrek til að stunda vinnu sína. Nú starfa um 80% kvenna utan heimilis auk þess sem heimilisstörfin hvíla enn að stórum hluta á herðum þeirra. Það mundi því létta mjög á verðandi mæðrum ef þær gætu hafið töku fæðingarorlofs allt að einum mánuði fyrir fæðingu eins og lagt er til í þessu frv. Ekki er gert ráð fyrir að hægt sé að fresta því að taka þennan mánuð fyrir fæðingu og lengja þannig fæðingarorlofið eftir fæðingu. Markmiðið er að konur geti hvílst fyrir fæðingu en margt bendir til að hvíld geti verið og sé jafnvel eina meðferðin sem hægt sé að bjóða barnshafandi konum til að draga úr áhrifum ýmissa fylgikvilla á meðgöngu. Í lögum um almannatryggingar segir að konum sé heimilt að hefja töku fæðingarorlofs allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag. Ef ekki er um viðurkennda sjúkdóma að ræða hefur það í för með sér að sá tími sem konan hefur með barni sínu eftir fæðingu styttist sem því nemur. Samkvæmt mínum upplýsingum treystir tryggingayfirlæknir sér ekki til að veita barnshafandi konum rétt til eins mánaðar fyrir fæðingu ef konan þarf hvíldar með samkvæmt áliti læknis nema um skilgreindan læknisfræðilegan sjúkdóm sé að ræða. Sú breyting sem hér er lögð til felst í því að konur hafi skilyrðislausan rétt til að hefja töku fæðingarorlofs mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag án vottorðs frá lækni og að fæðingarorlof eftir fæðingu skerðist ekki við það. Benda má á að sambærilegar reglur eru í gildi á Norðurlöndunum um töku fæðingarorlofs fyrir fæðingu. Ég tel að flestar konur óski þess að geta farið í fæðingarorlof fyrir áætlaðan fæðingardag og reyni á einn eða annan hátt að lengja fæðingarorlofið bæði fyrir og eftir fæðingu. Sumar neyðast til að stytta tímann með barninu eftir fæðingu og byrja t.d. mánuði fyrr í orlofi. Öðrum tekst að fá vottorð hjá lækni um veikindi. Aðrar vinna fram á síðasta dag og margar og allflestar nýta sumarfríið líka sem fæðingarorlof. Óskin er sú sama að ég held hjá flestöllum foreldrum, lengri tími með barninu. Víkjum þá að fleirburamæðrum. Ljóst er að konum sem ganga með fleirbura er hættara við fyrirburafæðingum en þeim sem ganga með eitt barn. Hættast er við fyrirburafæðingu á tímabilinu frá 30. viku og fram til 35. viku meðgöngunnar. Þeim sið hefur verið fylgt á Kvennadeild Landspítalans til margra ára að hvetja konur til að hætta að vinna þetta tímabil til þess að minnka þessa áhættu. Í mörgum tilvikum hafa konur verið lagðar inn á meðgöngudeild ef þær hafa fengið fyrirvaraverki á þessu hættuskeiði. Í 3. tölul. 2. gr. fyrrnefndrar reglugerðar um fæðingarorlof, nr. 20 1989, er fjallað sérstaklega um fyrirburðarmæður og þær aðstæður sem þurfa að vera fyrir hendi til að þær geti hafið töku fæðingarorlofs fyrir áætlaðan fæðingardag. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Fyrirbyggjandi meðferð til að koma í veg fyrir fyrirburafæðingu eða til að vernda heilsu fósturs, enda valdi meðferðin óvinnufærni samkvæmt vottorði læknis.`` Með þeirri lagabreytingu sem hér er lögð til ættu allar fleirburamæður rétt á að hefja töku fæðingarorlofs a.m.k. tveim mánuðum fyrir áætlaðan fæðingardag. Það er nauðsynlegt að mati flm. þessa frv. að tryggja öryggi þessara barna og mæðra þeirra eins og best verður á kosið og í samræmi við þær kröfur sem fæðingarlæknar telja við hæfi. Það er augljós staðreynd að það er mikið álag fyrir hverja fjölskyldu að eignast fleiri en eitt barn í einu og því þykir okkur rétt að lengja fæðingarorlof um þrjá mánuði fyrir hvert barn umfram eitt. Hér á landi eru tvíburafæðingar um 40 á hverju ári að meðaltali. Þríburar fæðast hér annað eða þriðja hvert ár og fjórburar hafa fæðst tvisvar hér á landi svo vitað sé. Hér er því ekki um stóran hóp að ræða þannig að kostnaðarauki vegna þessa ætti ekki að vera umtalsverður. Eðlilegt hlýtur að teljast að kjörforeldrar, uppeldis- eða fósturforeldrar njóti sama réttar og aðrir foreldrar hvað varðar lengd fæðingarorlofs þar sem þeir og viðkomandi börn þurfa tíma til að aðlaga sig breyttum aðstæðum. Hér er ekki um mörg tilfelli að ræða á ári svo ekki mun verða um umtalsverða kostnaðaraukningu að ræða. Nú er orlof vegna töku fósturbarna fimm mánuðir en lagt er til að það lengist nú þegar í sjö mánuði, síðan í átta mánuði 1. jan. 1992 og loks í níu mánuði 1. jan. 1993 til samræmis við fæðingarorlof annarra foreldra. Mörgum foreldrum gæti hentað betur að vera lengur í fæðingarorlofi en í níu mánuði. Því er lagt til að heimilt sé að dreifa greiðslum eftir fyrstu þrjá mánuðina þannig að greiðslutímabilið geti lengst um allt að helming. Þetta er í samræmi við heimild sem starfsmenn hins opinbera hafa, svo fremi að því verði við komið á vinnustað þeirra. Eins þyrfti að gilda hér, þ.e. að um slíka tilhögun yrði samið á vinnustað hvers og eins en við teljum nauðsynlegt að tryggja þennan möguleika í lögunum. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þeim lagabreytingum sem kveðið er á um í þessu frv. Ég vil ítreka það sem áður er sagt að hér er um mikilvægt réttindamál að ræða sem varðar alla þegna þjóðfélagsins. Eins og launakjörum er nú háttað á vinnumarkaðnum er það viðurkennd staðreynd að flest heimili þurfa tvær fyrirvinnur. Atvinnuþátttaka kvenna hefur aukist gífurlega á undanförnum áratugum. Árið 1960 unnu um 29% kvenna utan heimilis. En í sérriti Þjóðhagsstofnunar nr. 1 frá því í janúar 1989 kemur m.a. fram að árið 1985 var atvinnuþátttaka ógiftra kvenna um 79% og 83% meðal giftra kvenna. Ekkert bendir til þess að það hlutfall hafi lækkað síðastliðin ár nema síður sé. Í sérriti Þjóðhagsstofnunar segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Ef einungis er tekið mið af konum á aldrinum 16 -- 74 ára var atvinnuþátttaka íslenskra kvenna árið 1986 90,1%.`` Heimilin bera það ekki fjárhagslega að önnur fyrirvinnan láti af launuðum störfum utan heimilis til lengri tíma til að sinna umönnun ungbarns á fyrsta æviskeiði þess. Einnig er rétt að minna á að á mörgum heimilum er aðeins ein fyrirvinna. Það er skylda samfélagsins að gera öllum foreldrum fjárhagslega kleift að eignast börn og veita þeim viðunandi umönnun, ekki síst á viðkvæmu skeiði í upphafi æviferils. Greiðslur í fæðingarorlofi í dag eru allt of lágar og óviðunandi er að tekjur fjölmargra fjölskyldna skuli í raun lækka við það að eignast barn. Tekjur sem hjá mörgum eru nú þegar fyrir neðan það sem telst eðlilegt að fjölskyldur þurfi til framfærslu. Okkur Íslendingum er tamt að bera okkur saman við Norðurlöndin með ýmis málefni sem snerta þjónustu hins opinbera. Varðandi þann málaflokk sem hér er til umræðu kemur í ljós að víðast er fæðingarorlofið lengra en hér á landi. Hér er nokkur munur á milli landa. Svíar hafa nú lengsta fæðingarorlofið á Norðurlöndum, 18 mánuði, þar af getur móðirin tekið 60 virka daga fyrir fæðingu. Þar næst koma Finnar þar sem fæðingarorlofið getur orðið allt að 12 mánuðir. Í Finnlandi eiga konur rétt á að vera frá vinnu í 30 virka daga fyrir áætlaðan fæðingardag. Danir og Norðmenn eru með álíka langt fæðingarorlof, Danir með 6 -- 7 mánuði og Norðmenn með 6 -- 7 1 / 2 mánuð. Í Danmörku eiga verðandi mæður rétt á að vera frá vinnu allt að fjórum vikum fyrir áætlaðan fæðingardag. Við Íslendingar rekum síðan lestina með 6 mánaða fæðingarorlof. Þá er komið að kostnaðarhlið þessa máls. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun hafa 5222 einstaklingar fengið greiðslur vegna fæðingarorlofs fyrstu ellefu mánuði þessa árs frá stofnuninni. Heildargreiðslur nema rúmum milljarði króna, sem gera rúmar 93 millj. kr. á mánuði að jafnaði á árinu. Miðað við 7% hækkun verðlags, eins og gert er ráð fyrir í frv. til fjárlaga árið 1991, og svipaðan fjölda fæðinga á næsta ári ættu greiðslur á mánuði að vera tæpar 100 millj. kr. árið 1991. Kostnaðarauki vegna lengingar fæðingarorlofs um tvo mánuði strax, þ.e. einn mánuð fyrir og einn mánuð eftir fæðingu, er því um 200 millj. kr. á næsta ári. Einhverjum finnst þetta kannski vera há upphæð en hver telur sig þess umkominn að meta til fjár þann ávinning sem við höfum af því að veita nýjum borgurum þessa lands bestu umönnun á fyrstu mánuðum ævi sinnar? Við vitum jafnframt að ef við spörum á þessu sviði erum við að spara eyrinn og kasta krónunni. Á máli fjármálamanna mætti kannski orða það svo að við séum að fjárfesta í auknum mæli í börnunum okkar, í aukinni líkamlegri og andlegri heilbrigði þeirra og foreldra þeirra. Benda má á að með frv. Kvennalistans á síðasta kjörtímabili um fæðingarorlof var lagt til að hækka lífeyristryggingargjald atvinnurekenda um 1%, úr 2% í 3%. Nú standa hins vegar fyrir dyrum kerfisbreytingar á innheimtu gjalda af atvinnurekendum sem mundu leiða af sér hækkun á heildarframlagi atvinnurekenda í svokallað tryggingaiðgjald um tæpa 2 milljarða. Í grg. með frv. segir að hér sé um rúma 2 milljarða að ræða og það leiðréttist hér með, þarna átti að standa tæpa 2 milljarða. Það er hins vegar ljóst að hér verður um aukið framlag að ræða þannig að ef af umræddri kerfisbreytingu verður ætti að verða hægt að hnika til um 200 millj. kr. á næsta ári til að fjármagna lengra fæðingarorlof. Að undanförnu hafa verið til umræðu hér í þinginu mál sem snerta aðbúnað barna og unglinga í samfélagi okkar, t.d. um aðstæður barna sem flosna upp úr skóla, um grunnskóla, um umboðsmann barna o.fl. Það er athyglisvert að þá eru yfirleitt jafnfáir í salnum og nú er. Réttast er þó að byrja á byrjuninni og gera vel við yngstu börnin og foreldra þeirra. Öll hljótum við að vera sammála um að í upphafi skuli endirinn skoða. Með þessu frv. leggjum við kvennalistakonur til að nokkru verði kostað til til að reyna að bæta líkamlegt og andlegt heilbrigði þjóðarinnar. Þetta teljum við vera forgangsverkefni. Farsæl byrjun æviferils í faðmi foreldra hlýtur að vera eitt af grundvallaratriðum þess að við eignumst hæfa og vel gerða einstaklinga. Árangur bættra aðstæðna ungbarnaforeldra verður án efa aukið heilbrigði, andlegt og líkamlegt, færri félagsleg vandamál svo eitthvað sé nefnt. Í stuttu máli betra mannlíf. Það er kominn tími til að Íslendingar taki sig á í þessu efni og búi betur að börnum sínum. Gerum þetta mál að forgangsverkefni dagsins í dag. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég óska þess að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og til hv. heilbr.- og trn.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Það eru mikil vonbrigði að ekki skuli fleiri sitja hér og hlusta á þegar hv. þm. Sigrún Jónsdóttir gerir grein fyrir þessu frv. sem er þó svo mikilvægt fyrir land og þjóð. Ég vona þó að það endurspegli ekki viðhorf hv. þm. til frv. Ég kom hér til þess að vekja sérstaka athygli á því ákvæði frv. sem gerir ráð fyrir að allar konur hafi rétt til að fara í fæðingarorlof einum mánuði fyrir fæðingu, en það er nýmæli. Eins og fram kom í máli hv. 1. flm. er í gildandi lögum um almannatryggingar ákvæði sem gerir ráð fyrir að konum sé heimilt að hefja töku fæðingarorlofs allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag. En ef ekki er um viðurkenndan sjúkdóm að ræða hefur það í för með sér að fæðingarorlof skerðist um mánuð eftir fæðingu. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að allar konur hafi rétt til að taka fæðingarorlof einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag án þess að fæðingarorlof skerðist. Þetta tel ég mjög mikilvægt ákvæði og vildi sérstaklega vekja athygli á því hér. Ég vil benda á að í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir breytingu á greiðslu fæðingarorlofs en eins og hv. þm. eflaust vita hafa þingkonur Kvennalistans áður flutt frv. sem gerði ráð fyrir öðru fyrirkomulagi en nú gildir. Við teljum það fyrirkomulag sem er notað nú ekki það heppilegasta en við teljum að konur eigi að halda launum í fæðingarorlofi. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, virðulegur forseti. En ég vonast til þess, eins og ég sagði áðan, að fámenni þingmanna hér í þingsal endurspegli ekki viðhorf þeirra til þessa frv. eins og e.t.v. ætla mætti, ég vona að einhverjar aðrar skýringar séu á því.

Flm. (Sigrún Jónsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég hafði eiginlega búist við því að heilbrrh. yrði viðstaddur. En ég vil leyfa mér hér að vekja athygli á því að á flokksþingi Framsfl. sem haldinn var 16. -- 18. nóv. sl. var m.a. samþykkt ályktun þar sem segir að stefnt verði að því að fæðingarorlof verði í áföngum lengt í eitt ár og foreldrar hafi heimild til að skipta því á milli sín. Þetta hlýtur að vekja vonir um að heilbrrh., sem því miður er ekki viðstaddur, beiti sér sérstaklega í þessu máli í vetur. Með því að samþykkja það frv. sem hér er til umræðu gæti hann stigið eitt skref í þá átt. Og það má einnig benda á, fyrst við erum að minna hér á samþykktir flokksþinga, að í stjórnmálaályktun 41. flokksþings Alþfl. segir m.a. í kafla um fjölskyldustefnu að áfram verði unnið að lengingu fæðingarorlofs. Þarna hafa því tveir ríkisstjórnarflokkar tekið undir þau sjónarmið sem koma fram í hugmyndum okkar kvennalistakvenna. Þrátt fyrir þetta hefur ekki komið fram frv. frá ríkisstjórninni á yfirstandandi kjörtímabili um lengingu fæðingarorlofs og það er ekki langur tími til stefnu. Að lokum vil ég ítreka fyrri orð mín um mikilvægi þess að öllum foreldrum sé gert fjárhagslega kleift að eignast börn og annast þau á fyrstu mánuðum ævi þeirra. Við skulum horfa til framtíðar. Börnin og æska þessa lands eru það dýrmætasta sem við eigum. Veitum þeim allt það besta sem við getum boðið. Aðeins þannig getum við vænst bjartrar framtíðar fyrir land og þjóð.

Flm. (Sigrún Jónsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um fæðingarorlof á þskj. 207. Meðflm. mínir eru þær Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Segja má að hér sé um að ræða fylgifrv. vegna frv. um breytingu á lögum um almannatryggingar á þskj. 206 sem ég mælti fyrir áðan og leyfi ég mér að vísa í ræðu mína um það mál. En í grg. með því frv. sem ég mæli nú fyrir segir, með leyfi forseta: ,,Tilgangur þessa lagafrumvarps er að lengja fæðingarorlof eftir fæðingu úr sex mánuðum í níu og að tryggja öllum barnshafandi konum einn mánuð sem hvíldartíma fyrir fæðingu. Það er enginn vafi á því að bættar aðstæður ungbarnaforeldra skila sér margfalt til baka til þjóðfélagsins í formi betra mannlífs, betri heilsu og færri félagslegra vandamála.`` Það hafa engar breytingar verið gerðar hingað til á þeim lögum sem hér er lagt til að verði breytt. Lögin fjalla um rétt útivinnandi foreldra til töku fæðingarorlofs. Ég mun í örstuttu máli rekja hvaða breytingar eru hér lagðar til en vísa að öðru leyti, eins og fyrr sagði, í fyrri ræðu mína vegna frv. á þskj. 206. Skv. 1. gr. frv. skal fæðingarorlof eftir fæðingu verða níu mánuðir. Í bráðabirgðaákvæði segir að orlofið skuli lengjast í áföngum, þ.e. nú þegar í sjö mánuði, frá 1. jan. 1992 í átta mánuði og 1. jan. 1993 í níu mánuði. Í 2. gr. er mælt fyrir um þá nýbreytni að barnshafandi kona eigi rétt á fæðingarorlofi mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag. Í 3. gr. er verið að samræma lengd fæðingarorlofs ættleiðandi foreldra, uppeldis- og fósturforeldra við lengd fæðingarorlofs annarra foreldra. Að lokum vil ég ítreka fyrri orð mín um að hér sé um brýnt hagsmunamál foreldra, barna og í raun samfélagsins alls að ræða. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég þess að málinu verði vísað til 2. umr. og til heilbr.- og trn.

Rannveig Guðmundsdóttir : Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan leggja nokkur orð inn í þessa þörfu umræðu. Ég þakka flm. góða framsögu fyrir þessum tveimur síðustu málum sem hún hefur talað fyrir og tek undir það að ég hefði óskað að hér hefðu fleiri þingmenn verið staddir í dag og hlustað á umræðuna. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. heilbrrh. er genginn í salinn en upplýsi hann jafnframt um að hann hefur misst af mjög svo góðri framsögu hér. Hér er hreyft mjög þýðingarmiklu máli sem er lenging fæðingarorlofs. Ég lít svo á að það mikla hagsmunamál fyrir barnafjölskyldur, ungt fólk, verðandi foreldra og ekki síst það hagsmunamál ungra barna sem fæðingarorlof og lenging þess er geti varla verið mikið ágreiningsmál hér á hv. Alþingi. Alla vega ekki meðal þess hóps sem leggur áherslu á félagslega uppbyggingu í landinu. Spurningin er því ekki í mínum huga hvort fæðingarorlof verði lengt heldur eingöngu hvenær. E.t.v. er einhver skoðanamunur hjá þingmönnum um útfærslu slíkra mála en varla um gildi málsins sem slíks. Við höfum lagt og leggjum mikla áherslu á dagvistarmál og uppbyggingu leikskólans í sveitarfélögunum og er lögð áhersla á að hægt sé að bjóða vistun fyrir börn frá sex mánaða aldri. Það er ekki nokkur vafi í mínum huga að fremur á að leggja áherslu á að lengja fæðingarorlofið í áföngum þannig að við náum því innan allt of langs tíma að standa jafnfætis nágrannalöndunum í þessum efnum. Þjóðhagslega er þá einnig verið að verja enn betur því fjármagni sem koma á barnafólki til góða svo sem því fjármagni sem fer í eða áformað er að leggja í byggingu og rekstur dagvista fyrir þennan allra yngsta aldurshóp. Því er ekki að leyna að okkur konunum a.m.k. finnst of hægt miða þótt stærra stökk hafi verið tekið í fæðingarorlofsmálum nú síðari ár en áður þar sem á tiltölulega skömmum tíma hefur orlof verið lengt í áföngum úr þrem mánuðum í sex mánuði og á hv. 3. þm. Reykv., fyrrv. heilbrrh., þakkir skildar fyrir að hrinda þeim áfanga fram. Það eru ekki ýkja mörg ár síðan, sennilega u.þ.b. 14 -- 15 ár, að fæðingarorlof á launum var eingöngu fáeinir dagar nema hjá opinberum starfsmönnum og einstaka öðrum starfsstéttum. Það var því mikið réttindamál þegar réttur til töku fæðingarorlofs og greiðslu í fæðingarorlofi var lögfestur fyrir alla og því misrétti sem viðgengist hafði milli stétta hvað þetta varðar var eytt. Að þeim orðum sögðum og í umræðu um fæðingarorlofsgreiðslur komum við auðvitað aftur að þeirri umræðu sem fram fór hér í þinginu á sl. vetri um réttindamál foreldra í fæðingarorlofi eða réttara sagt mismunandi réttindi og mismunandi greiðslur meðan á fæðingarorlofi stendur. Þá var von á að nefnd skilaði tillögum að frv. sem tæki mið af því að konur, hvar sem þær væru í starfi, nytu jafnréttis varðandi fæðingarorlof. Ég harma það að það frv. sem þá var í vinnslu hefur ekki enn verið lagt fram á hv. Alþingi og vona að hv. heilbrrh., sem nú er viðstaddur þessa umræðu, upplýsi okkur um það hvort fyrirhugað sé að leggja frv. þessa efnis fyrir þetta þing. Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir þau sjónarmið og rök sem komu fram í framsögu flm. um gildi samvista foreldris og barns á frumbernskuskeiði og nauðsyn þess að nálgast nágrannalöndin í þessu efni. Ég árétta líka það sem framsögumaður nefndi að í stefnuskrá míns flokks er áframhaldandi lenging fæðingarorlofs einmitt á dagskrá.

Málmfríður Sigurðardóttir : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 10. þm. Reykn. fyrir góða framsögu hér á mikilvægu máli. Stundum hefur verið talað um að það væri háttur presta að skamma söfnuðinn fyrir slælega mætingu í messu og þá væru það náttúrlega fyrst og fremst þeir sem mættu sem yrðu fyrir snuprunum. Ég kem hér í ræðustól eiginlega fyrst og fremst til þess að fært verði til bókar í Alþingistíðindum það sem ég segi. Það er mjög áberandi þegar málefni kvenna og barna eru til umræðu hér í þingsölum að þá eru fáir mættir og flestir viðstaddir tínast út. Það eru gjarnan eingöngu konur sem sitja eftir og þá jafnan ekki einu sinni allar þær konur sem eiga þó sæti í þingsölum. Við upphaf þessarar umræðu voru níu þingmenn í salnum alls og þar af tveir karlmenn. Nú hafa menn tínst út. Lengst af sátu sex undir umræðunni, þar af einn karlmaður, hæstv. forseti, sem ekki gat flúið úr sæti. Nú eru sjö, að ég hygg, og þar bættist við hæstv. heilbrrh. sem mætti hér í umræðuna þó seint væri. Ég geri ráð fyrir að hann hafi verið að sinna sínum skyldustörfum og ekki getað mætt fyrr. En þetta vil ég að komi fram þannig að allir megi lesa í Alþingistíðindum eftir á. Hér hefur verið hreyft mjög mikilsverðu máli. Máli um það hvernig er búið að börnum þessa lands í frumbernsku sem getur valdið miklu um það hvernig ævi þeirra ræðst og áhugi hv. þm. er ekki meiri en þetta. Þjóðfélagið endurspeglar í rauninni þessi viðhorf. Það hefur þó að vísu komið fram opinberlega að á Íslandi er staðið betur að ungbarnagæslu af hálfu þess opinbera en í mörgum öðrum löndum, hér er ungbarnadauði minni en víðast hvar. En þegar börnin eru komin af því sem kallað er ungbarnsskeið þá er annað uppi á teningnum. Þá tekur við sundurslitinn skóladagur, gæsluleysi, skortur á dagvistarrými. Allt þetta þarf að taka til gagngerðrar endurskoðunar og athugunar svo við getum boðið börnunum okkar og foreldrum þeirra upp á betra líf í þessu landi en núna er. Þetta er brýnt mál og þarf athugunar við. Ég hef ekki fleira um þetta að segja á þessu stigi því umræðan er ekki beinlínis um þau mál, en það verður komið að því seinna.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Vegna orða hv. 7. þm. Norðurl. e. vill forseti geta þess, og væntir þess að það verði fært til bókar jafnframt, að í húsinu eru 29 hv. þingdeildarmenn en þeir hafa ekki séð sér fært að sitja í fundarsal. En í 34. gr. fundarskapa segir orðrétt: ,,Skylt er þingmönnum að sækja alla þingfundi nema nauðsyn banni.`` Þetta er ítrekað að gefnu tilefni.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Hæstv. forseti. Ég vil biðja flm. afsökunar á því að hafa ekki verið viðstaddur þessa umræðu alla. Auðvitað er umdeilanlegt hversu áríðandi störfum menn eru að gegna frá einum tíma til annars. Ég hafði að vísu rétt lokið við að mæla hér fyrir frv. í Ed. um heilbrigðisþjónustu þar sem gert er ráð fyrir því að koma á sérstöku samstarfsráði sjúkrahúsanna í Reykjavík. Megintilgangur þess samstarfsráðs skal vera sá að að reyna að ná fram meiri hagræðingu í verkaskiptingu og betra skipulagi í rekstri þessara mikilvægu stofnana, þriggja stærstu heilbrigðisstofnana í landinu, og auðvitað þá í þeim tilgangi að þær stofnanir geti betur gegnt sínu hlutverki og rækt það betur með vonandi minni tilkostnaði ef vel tekst til að hagræða í störfum þeirra og verkaskiptingin verður betur framkvæmd en hún þó er í dag. Reyndar hafa sumir talið að það mætti ganga enn lengra á því sviði og sameina þessi sjúkrahús öll undir eitt. Það væri kannski mesta hagræðingin í því en ég læt það liggja milli hluta hér í þessari umræðu enda það mál ekki á dagskrá hér en á eftir að koma hingað síðar. Þetta vildi ég hins vegar nefna vegna þess að það er auðvitað ákaflega auðvelt og væri kannski auðveldast af öllu fyrir heilbrrh. hverju sinni að flytja frv. um það að bæta við ýmsa þætti, bæði í heilbrigðisþjónustunni og í almannatryggingalöggjöfinni til þess að laga til fyrir ýmsum þegnum þessa þjóðfélags sem vissulega þurfa á því að halda. En það kostar mikla fjármuni. Þetta heilbrigðiskerfi okkar og almannatryggingakerfið er afar dýrt og það er lítið sem menn geta hreyft sig þar öðruvísi en að það hlaupi strax á milljónatugum eða hundruðum milljóna. Við stöndum frammi fyrir því núna og höfum verið í umræðu undanfarna daga við aðstandendur sjúkra einstaklinga, bæði líkamlega og andlega sjúkra sem þurfa á aðhlynningu að halda, við höfum verið í slíkum viðræðum í heilbrrn. að undanförnu og hvernig leysa megi mál ýmissa slíkra einstaklinga. Þar snýr maður sér ekki við fyrir minna en tugi milljóna króna. Það hefur verið rætt um heimili fyrir geðsjúka afbrotamenn, það hefur verið rætt um heimili fyrir geðsjúkt fólk sem er þó ekki afbrotafólk, a.m.k. ekki enn, það hefur verið rætt um heimili fyrir vegalaus börn. Fleira mætti upp telja. Þetta kostar allt saman stórar upphæðir. Hér eru til umræðu lagafrv. tvö sem bæði hafa mikla þýðingu fyrir fjölskyldur í landinu og börn. Ég get sannarlega tekið undir það sem segir hér í grg. og ég veit að hefur komið hér fram í framsöguræðu, þó ég hafi því miður ekki getað hlýtt á hana, að það eru mikilsverð mál sem hér er hreyft og væri vissulega þýðingarmikið ef þjóðfélagið sæi sér fært að verða við þeim óskum sem hér eru settar fram. Við höfum nú nýlega náð þeim mikilvæga áfanga að lengja fæðingarorlof og greiðslu fæðingarstyrks um einn mánuði á ári þrjú undanfarin ár, úr þremur mánuðum í sex, og tel ég að þar höfum við verið að vinna mikilvægt verk. Um það náðist fullkomin samstaða þó að þar væri auðvitað mikill kostnaðarauki. Hér er lagt til að stíga nú enn stærri skref. Vissulega er líklegt að einhvern tíma treysti þjóðfélagið sér til þess að ná áföngum þeim sem hér eru tilgreindir, það hafa nágrannaþjóðir okkar verið að gera, a.m.k. sumar, en ég álít að við þurfum mjög að huga að forgangsröð í þessu sambandi. Við þurfum mjög að huga að því hvar við eigum að leggja áherslurnar, hvar er mikilvægast að lagfæra og bæta okkar tryggingakerfi. Vonandi fæ ég heimild til þess áður en langt líður að leggja fyrir Alþingi nýtt frv. til almannatryggingalaga sem hefur í sér fólgnar verulegar réttarbætur á ýmsum sviðum. Þó er það unnið á þann hátt að reynt er að hagræða innan kerfisins þannig að við getum bætt þeim sem á þurfa að halda þjónustu ýmiss konar og veitt þeim aukinn stuðning af opinberri hálfu án þess að auka verulega heildarútgjöldin, þ.e. með því að færa þá fjármuni sem þar koma til uppbótar frá þeim aðilum sem við teljum að síður þurfi á slíkri opinberri samhjálp að halda. Ef við getum fundið fleiri slíka þætti þar sem mætti færa til fjármuni frá þeim sem síður þurfa á að halda til þeirra sem hafa brýna þörf fyrir aðstoð þá tel ég að það væri vel og að því hygg ég að íslenskir og reyndar meira en íslenskir stjórnmálamenn, stjórnmálamenn almennt, þurfi að huga. Það kom fram í framsögu minni áðan um málið sem ég greindi frá hér í upphafi máls míns, að það eru fleiri þjóðir en Íslendingar sem þessa stundina ræða um kostnað við heilbrigðisþjónustu og tryggingakerfi. Það hygg ég að eigi við um allan hinn vestræna heim. Við þurfum því sannarlega að huga að því hvert við stefnum og hvernig við bregðumst við. Þetta vildi ég láta koma hér fram, virðulegu forseti, vegna þess að það er svo auðvelt að koma fram með óskirnar og sjá hvar betur má gera en hitt vefst stundum fyrir mönnum að finna hvar eigi að taka fjármunina og ná samstöðu í þjóðfélaginu um það að auka til þess skattheimtuna ef ekki finnast leiðir til sparnaðar. Ég var spurður hér í umræðunni um hugmyndir heilbrrh. um að leggja fram frv. um fæðingarorlof sem nú liggur fyrir í heilbrrn. og er afrakstur af nefndarstarfi frá sl. vetri. Nefnd sem fjallaði um það mál lauk störfum í fyrravor eða síðla seinasta vetrar. Þar hygg ég að hafi verið unnið gott verk sem væri nauðsynlegt að kæmi hér fyrr en síðar til umfjöllunar í þinginu. En því miður er það svo með það frv. að um það var ekki fullkomin samstaða. Það er ljóst að opinberir starfsmenn telja að í frv. eða drögunum, eins og þau líta nú út, sé gengið á þann rétt sem þeir hafa þegar áunnið sér og um frv. eins og það lítur út núna frá nefndinni sé ekki og verði ekki samkomulag að óbreyttu. Þess vegna hefur það nú legið um sinn og er ekki komið inn til þingsins, er í athugun í ráðuneytinu. Það er hins vegar á málaskrá ríkisstjórnarinnar og er á lista yfir þau mál sem ég hef í huga að leggja fyrir Alþingi á þessum vetri. Vona ég að það geti orðið þó svo að það kunni að verða að gera á því einhverjar breytingar frá því sem nefndin gekk frá því á sl. vori. Ég vil aðeins að lokum ítreka það að ég tek undir það sem hér kemur fram í grg. að hér er um mikilvægt mál að ræða sem vissulega er rétt að skoða vandlega. Ég vil í þeim skilningi lýsa stuðningi mínum við þá stefnu sem hér er sett fram en hafa þó þann fyrirvarann á að hér er um mikinn kostnaðarauka að ræða fyrir ríkissjóð og við höfum mörg viðfangsefni við að glíma sem sannarlega veitir ekki af fjármunum í til þess að vel megi vera. Heilbrrn. hefur nú á sinni könnu að reyna að leysa þau mál og ég hygg að a.m.k. eins og sakir standa í augnabliki þá séu nokkur af þeim málum, sem ég nefndi hér í upphafi, á forgangslista hjá núverandi heilbrrh. umfram það sem hér er lagt til.

Flm. (Sigrún Jónsdóttir) : Virðulegi forseti. Aðeins örstutt. Ég vil þakka hv. 9. þm. Reykn. Rannveigu Guðmundsdóttur hennar orð og hæstv. heilbrrh. fyrir undirtektir við efni þessa máls. Þeirra stuðningur er mér mikils virði en ég hefði náttúrlega viljað heyra frá ráðherra að fæðingarorlofið mundi lengjast sem allra fyrst. Ég vil taka undir orð Rannveigar um að það þurfi sérstaklega að taka á réttindamálum foreldra í fæðingarorlofi, ég held að þar sé pottur brotinn. Ráðherra talar um kostnað og við vitum að það er mikill kostnaður samfara því að halda uppi öflugu almannatryggingakerfi. En þetta, eins og allt annað, er spurning um forgang. Ég held að ekki sé um svo mjög háar upphæðir að ræða í þessu máli að það væri ekki hægt að byrja á einhverju þrepi. Sumum konum sem ég hef kynnt þetta mál finnst ég fara allt of varlega í sakirnar og vera mjög hógvær þannig að ég held að ég hljóti að ítreka það að hér sé verið að vinna í áföngum og það hljóti að mega hnika einhverju til. Mér þykir miður ef ekki kemur fram frv. frá ríkisstjórninni um þetta mál, þó ég sé náttúrlega hér með mál sem ríkisstjórnin gæti bara samþykkt. En ég vil minna ráðherra undir lokin á það sem kom reyndar fram hjá mér áðan, en hann var þá ekki viðstaddur, að einmitt í ályktun eða samþykkt flokksþings Framsfl. stendur að stefnt verði að því að fæðingarorlof verði í áföngum lengt í eitt ár og það hlýtur að hvetja hann til dáða.

Það eru falleg fyrirheit.

Já, en við megum ekki bara segja hlutina. Við verðum líka að meina þá og reyna að standa við þá. Ég þakka undirtektir ykkar beggja aftur.