Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. í tveimur liðum til hæstv. ríkisstj. varðandi stofnun nýrra ráðuneyta. Hinn fyrri liður fsp. hljóðar svo: „Samkv. hvaða heimild hefur verið sett á stofn sérstakt efnahagsmálaráðuneyti og þar skipaður ráðuneytisstjóri ?“ Skömmu áður en núv. ríkisstj. var mynduð, lét þáv. ríkisstj., stjórn Alþfl., svo hljóðandi fréttatilkynningu frá sér fara, og var hún birt bæði í blöðum og útvarpi: „Ríkisstjórnin hefur ákveðið að koma á fót efnahagsmálaráðuneyti er framkvæmi athuganir í efnahagsmálum og sé ríkisstj. til ráðuneytis í þeim málum. Er ætlunin að koma með þessu móti í fastara og hagkvæmara form þeim athugunum efnahagsmála, sem undanfarin ár hafa verið unnar á vegum ríkisstj. Jónas H. Haralz hagfræðingur verður ráðuneytisstjóri hins nýja ráðuneytis.“ Hér er því lýst yfir af hálfu hæstv. ríkisstj., að stofnað sé sérstakt rn., efnahagsmálaráðuneyti, og ákveðið, að tilgreindur maður verði þar ráðuneytisstjóri. Ég held, að það sé grundvallarregla í íslenzkum rétti, að ný embætti og nýjar stjórnarstofnanir verði að byggjast á heimild í lögum. Það er að mínu viti eðlileg og sjálfsögð regla, að til nýrra embætta sé ekki stofnað án lagaheimildar. Engum mundi t.d. detta í hug að fjölga hæstaréttardómurum, sýslumönnum, prófessorum við háskólann eða héraðslæknum án heimildar í lögum. En er þessi regla þá ekki jafnsjálfsögð og eðlileg um önnur embætti, svo sem um embætti biskups, ráðuneytisstjóra, þjóðkirkjupresta o.s.frv.? Jú, að sjálfsögðu. Það á alls ekki að vera á valdi ríkisstj. né einstakra ráðh. að setja upp ný embætti eða stjórnarstofnanir án atbeina Alþ. En hvar er að finna lagaheimild til stofnunar þessa efnahagsmálaráðuneytis? Um það er spurt. Og við þeirri spurningu er það vitaskuld ekkert svar að segja, að það hafi átt sér stað áður í vissum tilfellum, að stofnað hafi verið til ráðuneytisstjóraembætta með næsta óformlegum hætti og án fyrir fram fenginnar lagaheimildar. Embætti þessu er ráðstafað án þess, að það sé auglýst laust til umsóknar, svo sem skýlaust er skylt að gera samkv. 5. gr. l. nr. 38 1954. Hverju sætir þvílík lögleysa? Hvers vegna er hér vikið frá skýrum fyrirmælum laga og það einmitt af þeim aðilanum, sem hefur það hlutverk í þjóðfélaginu að halda lögunum uppi? Ég vil taka skýrt fram, að orð mín ber ekki að skilja svo, að ég telji með öllu efnislega óréttlætanlegt að setja þetta nýja ráðuneyti á stofn. En ég tel nauðsynlegt, að til þess sé stofnað með formlegum hætti. Því síður ber að skilja orð mín þannig, að ég gagnrýni þann mann, sem útnefndur hefur verið ráðuneytisstjóri. Enginn efast um hans mikla lærdóm, og á honum hef ég mikið álit. En allt að einu þarf lagaheimild til hans embættis. Síðari liður fsp. er svo hljóðandi: „Hefur verið sett á stofn sérstakt iðnaðarmálaráðuneyti og ef svo er, eftir hvaða heimild?“ Það munu nú vera um tvö eða á þriðja ár, síðan ég las í dagblöðunum hér í Reykjavík frásögn at ræðu, er ráðh. sá, sem þá fór með iðnaðarmál, hélt á fundi í Félagi íslenzkra iðnrekenda, en sú frásögn vakti athygli mína. Þar var svo frá sagt: „Að lokum skýrði ráðh. frá því, að á döfinni væru skipulagsbreytingar varðandi meðferð iðnaðarmála í stjórnarráðinu. Væri ákveðið, að alveg á næstunni yrði sett á stofn iðnaðarmálaráðuneyti og mundi til þess fenginn sérstakur trúnaðarmaður. “ Vel má vera, að ummæli ráðh. hafi brenglazt í meðferð blaðamanns, Hafi ráðh. aðeins sagt það, að í undirbúningi væri frv. til l. um stofnun iðnmrn. og að hann mundi leggja slíkt frv. fyrir Alþ. á næstunni, þá er vitaskuld ekkert við það að athuga. En hafi ráðh. raunverulega heitið því að setja á stofn þetta ráðuneyti án atbeina Alþingis, þá verð ég að segja, að það er of flott skálaræða að mínum dómi. Á því tímabili, sem liðið er, síðan umgetin ræða var haldin, er mér ekki kunnugt um, að fram hafi komið frv. um stofnun sérstaks iðnmrn. Ekki er mér heldur kunnugt um, að um það efni hafi verið gefin út nein fréttatilkynning af hálfu ríkisstj. Nú nýlega hef ég hins vegar orðið þess áskynja, að farið er að skrifa stjórnarráðsbréf í nafni iðnmrn., þ.e.a.s. á bréfhausnum stendur „Iðnaðarmálaráðuneytið“ og undir er skrifað fyrir hönd iðnmrn. eða í nafni þess. Sömuleiðis hef ég veitt því athygli, að á fjárlagafrv., 10. gr. f-lið, stendur: Samgöngu- og iðnaðarmálaráðuneyti. - Að gefnum þessum tilefnum er fyrirspurnin fram borin. Það má vel vera, að það sé ekki út af fyrir sig óskynsamlegt að fela sérstakri ráðuneytisskrifstofu iðnaðarmálin til meðferðar. Um það skal ég ekki ræða hér. En mér virðist margt benda til þess, að hér sé verið að setja á laggirnar sérstakt iðnmrn. án nauðsynlegrar lagaheimildar og án samráðs við Alþingi fyrr en þá eftir á. Það má sannarlega ekki minna vera en að Alþingi sé skýrt frá stofnun nýrra ráðuneyta.



Herra forseti. Efnahagsmálaráðuneytið var stofnað í tíð fyrrverandi stjórnar, og ég geri ráð fyrir, að hún hafi þar stuðzt við gamla hefð og ekki áttað sig á, að það, sem fyrirrennararnir höfðu gert, væri allt lögvillur eða lögleysur, Ég man það 1939, þegar ég tók sæti í stjórn Hermanns Jónassonar, þá tók annar virðulegur þm. sæti í nýju rn., sem þá var stofnað með sama hætti og þetta. Það var hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sem þá varð viðskmrh. Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson, annar var forsrh. og hinn settist í hið nýja ráðuneyti, - eru fordæmið, sem menn hafa hnotið um. Að öðru leyti skal ég ekkert mótmæla þeim rökum, sem hv. fyrirspyrjandi bar fram fyrir því, að það bæri að stofna ráðuneyti með lögum. Ég hafði heldur ekki þann heiður sjálfur að vera þátttakandi í stofnun þessa nýja rn. Það gladdi mig að heyra, að hann viðurkenndi fyllilega óvenjulega hæfni þess manns, sem þar réðst til starfa, og ég geng út frá því, að honum eins og öllum öðrum þm. sé ljóst, að eðli málsins samkv. er nauðsynlegt, að slíkt rn. sé nú starfandi. Efnahagsmálin hafa lengi verið, þau eru í dag og verða væntanlega lengi einn veigamesti þátturinn í þjóðmálunum, og án þess að gera lítið úr nokkrum manni, leyfi ég mér að segja, að ég er ekki alveg viss um, nema okkar efnahagsmálum væri kannske enn þá betur komið en raun ber vitni um, ef þetta rn. hefði verið stofnað fyrr og starfað undir forustu slíks ágætismanns og afburðamanns, svo að ég segi það, sem ég meina, eins og það nú gerir. Sem sagt, þetta raskar ekki því, að það má sjálfsagt færa mikil rök fyrir, að þetta eigi að vera gert með lögum hverju sinni. En ég vona, að hv. þm. færi þá fyrrv. hæstv. ríkisstj. það til afsökunar, að fordæmin voru svo rík í þessu máli. Það voru hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, og hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sem fyrir 20 árum áttu ríkastan þátt í þessu, án þess að nokkur þá fyndi að eða það hafi til hins verra leitt í einu eða öðru. Að öðru leyti get ég ekki um þetta meira sagt, en það væri sjálfsagt á hans færi sem þm. að reyna að skerpa þessi ákvæði í einu eða öðru formi, þannig að hinu gamla fordæmi verði ekki oftar fylgt.



Herra forseti. Það mun koma í minn hlut að svara síðari hluta þessarar fsp., sem hljóðar svo: „Hefur verið sett á stofn sérstakt iðnaðarmálaráðuneyti og ef svo er, eftir hvaða heimild?“ Með bréfi, dags. 27. júní 1947, ákvað þáv. atvmrh., Emil Jónsson, að um nokkra málaflokka, sem fram að þeim tíma höfðu heyrt undir atvinnu- og samgöngumálaráðuneytið, skyldi framvegis fjallað af sérstöku rn., sem þá var kallað samgöngumálaráðuneyti. Þau mál, sem lögð voru undir hina nýju ráðuneytisskrifstofu, voru aðallega samgöngumál á landi, sjó og í lofti og iðnaðarmál. Á sama tíma var ráðinn skrifstofustjóri í samgmrn. og 30. júní 1947 skipaður fulltrúi, hvort tveggja frá 1. júlí sama ár að telja. Allt frá þessum tíma þar til á miðju ári 1958 er starfslið samgmrn. það, sem hér var talið, auk vélritunarstúlku, sem vann jöfnum höndum fyrir atvmrn., þar eð þessi rn. hafa sameiginlega afgreiðslu. Sumarið 1957 ákvað þáverandi iðnmrh., Gylfi Þ. Gíslason, að þau bréf, reglugerðir og auglýsingar, sem frá rn. færu og fjölluðu um iðnaðarmál, skyldu rituð í nafni iðnaðarmálaráðuneytisins. Hefur sá háttur verið á hafður síðan. Eru ýmis dæmi um slíka tilhögun hjá öðrum ráðuneytum, er hafa með höndum afgreiðslu málaflokka. Eins og fyrr er sagt, varð ekki breyting á starfsliði þess rn., sem fjallaði um samgöngu- og iðnaðarmál, þar til á miðju ári 1958, þegar þangað var ráðinn nýr fulltrúi, og var það þá talið nauðsynlegt, vegna þess að afgreiðslum hafði fjölgað mjög með árunum. Þar er svo til ætlazt, að hinn nýi fulltrúi starfi fyrst og fremst við iðnaðarmál í rn. Var ráðningarbréf og síðar skipunarbréf hans, dags. 10. des. 1958, gefið út í nafni iðnmrn. 27. ágúst 1958 var fulltrúi sá, er skipaður var í samgmrn. frá 1. júli 1947 og áður getur, skipaður deildarstjóri í samgöngu- og iðnaðarmálaráðuneytinu. Þess má einnig geta, að nafnið samgöngu- og iðnaðarmálaráðuneyti er notað um rn. það, sem hér um ræðir, í fjárlögum 1959. Samkvæmt framansögðu er ljóst, að sú skipulagsbreyting, sem gerð hefur verið, og sú verkaskipting, sem upp hefur verið tekin innan samgmrn., ásamt því, að nafn iðnmrn. kemur nú orðið fram út á við, þegar fjallað er um iðnaðarmál sérstaklega, hefur komizt á vegna aukinna verkefna, en sérstakt rn. ekki verið sett á stofn í venjulegri merkingu. Þetta er grg., sem mér hefur verið látin í té af ráðuneytisstjóra þessa rn., og læt ég mér nægja að lesa hana upp, þar sem um þetta mál hefur að öllu leyti verið ákveðið af fyrrverandi stjórnum og ég ekki tekið neinar ákvarðanir um það efni.



Herra forseti. Ég þakka þessi svör við fyrirspurnunum, svo langt sem þau ná. Mér sýnist það algerlega upplýst og viðurkennt af hæstv. forsrh., að til efnahagsmrn. hafi verið stofnað án þess, að fyrir hendi hafi verið nokkur sérstök lagaheimild til þess. Eins og ég tók fram áðan, tel ég það enga afsökun í því efni, þó að vísað sé til þess, að áður fyrr hafi það átt sér stað, að ráðuneytisskrifstofur hafi verið settar á stofn, án þess að frá því væri gengið með formlegum hætti. Við vitum það sjálfsagt báðir jafnvel, að á vissum sviðum þýðir ekki að vísa til fordæma einna, Viðvíkjandi síðari lið fyrirspurnarinnar verð ég að segja, að það var hálfgert goðsvar, sem þar var gefið, en þó skildist mér niðurstaðan vera þar sú, að sérstakt iðnmrn. væri ekki enn þá sett á stofn. Það skildist mér vera niðurstaðan. Ég veit það, að hæstv. dómsmrh., sem svaraði þeirri fsp., hefur fullan skilning á því málefni, sem ég hef hreyft hér, vegna þess að mér er kunnugt um það, að einmitt hann hefur hreyft því hér á Alþingi með þáltill., ef ég man rétt, að nauðsyn bæri til að setja löggjöf um stjórnarráðið, svo að þar léki ekki allt á jafnlausu, eins og þar hefur nú gert. Og viðvíkjandi því, að ekki muni stafa kostnaður af þessu, - ja, maður getur ekki sagt iðnaðarmálaráðuneyti - þessari iðnaðarmáladeild, - þá er það nú svo, að reynslan mun vera sú, að alltaf hafi stafað nokkur kostnaðarauki af stofnun nýrra ráðuneyta. Það getur að sjálfsögðu verið eðlilegt og óhjákvæmilegt, að ný embætti og nýjar stjórnarstofnanir séu settar á stofn, en í þeim efnum verðum vér Íslendingar vissulega að gæta mikillar hófsemi. Annars yfirbyggjum við þjóðarskútuna. Réttmæt varfærni er hér bezt tryggð með því, að Alþ. fjalli um þessi mál, þ.e.a.s., að ekki sé hægt að setja á fót ný embætti og nýjar stjórnarstofnanir án atbeina þess. Þar er fjallað um málin fyrir opnum tjöldum. Hér á Alþingi vissulega að standa á verði. Engri ríkisstj. á að haldast það uppi að sniðganga Alþ. í þessum efnum. Það er hlutverk Alþ., en ekki ríkisstj., að stofna ný embætti. Ég vona, að þessi fsp. mín verði þó til þess að minna á og vekja athygli á þessari sjálfsögðu grundvallarreglu, og ég vona, að þessar litlu umr. verði til þess að girða fyrir það, að slík mistök eigi sér stað framvegis. Sumir segja e.t.v., að þetta sé ekki stórt mál, að það skipti ekki svo miklu máli, þar eð ríkisstj. mundi auðvelt eftir á, eftir því sem stjórnarháttum er háttað hér á landi, að fá samþykki Alþ. fyrir þeim embættum og stjórnarstofnunum, er hún telur nauðsyn á. En slíkur hugsunarháttur er byggður á miklum misskilningi. Hér er sannarlega ekki um neitt smámál að ræða. Það er lögbundið stjórnarkerfi og lögskipan þjóðfélagsins, sem hér er um að tefla, ef dýpra er skyggnzt. Landstjórnarmenn eiga sem aðrir að vera bundnir af lögunum og mega ekki taka sér vald, sem þeir ekki hafa, Og ég vil geta þess, að því var ekki andæft af hæstv. forsrh., að það hefðu verið gersamlega brotin lög í sambandi við veitingu þessa ráðuneytisstjóraembættis, og það skiptir engu í því sambandi, hvort hæfur maður hefur valizt eða ekki. Það eru lög í landi hér, að embætti skuli auglýsa, þau embætti, sem lög 38 1954 taka til, öll að undanteknum embættum í utanríkisþjónustunni. Þessa hefur ekki verið gætt. Á því vantar alla skýringu. Og eitt er víst: að sú embættafjölgun, sem hér hefur átt sér stað, og starfsmannaaukning, sem stefnt er að með stofnun hinna nýju ráðuneyta, sem hér er um að ræða, er í litlu samræmi við kjörorð núv. hæstv. ríkisstj. um, að Íslendingar lifi nú um efni fram. Á hinn bóginn er hún alveg í framhaldi af og í ágætum stíl við þá ráðherrafjölgun og þá bílstjórafjölgun, sem átt hefur sér stað hjá núv. ríkisstjórn.



Herra forseti. Það væri sjálfsagt ekki neitt við að amast, ef þessar umr. hér yrðu til þess að flýta fyrir framgangi þeirrar till., sem hæstv. núv. dómsmrh. bar fram fyrir nokkru um það, að skipan væri gerð á málefnum stjórnarráðs Íslands. Löggjöf um það er öll í brotum, og ég geri ráð fyrir, að þessi hv. fyrirspyrjandi hafi hugboð um það, jatnvel þó að hann hefði enga aðstoð fengið í þeim efnum við yfirlestur á þeim till., sem hæstv. núv. dómsmrh. hefur um þetta flutt. Hins vegar er það, finnst mér, meira fyrir blaðamennsku en þingumræður, - og ég heyrði nú, að hv. fyrirspyrjandi hafði skriflega bæði frumræðu og svarræðu hér, í hvaða tilgangi sem það er gert, - að deila nú fast á hæstv. fyrrv. ríkisstj. fyrir að hafa fylgt fordæmi, sem hefur verið talið gott og gilt í tvo áratugi og er stofnað til, ef ég veit rétt, af hv. 2. þm. Vestf. (HermJ), sem í fyrsta slíkt embætti eða fyrsta slíkt rn. skipaði sjálfan formann þingflokks Framsfl., hv. 1. þm. Austf. Hv. fyrirspyrjandi gerir hér mjög mikið úr því, að menn skuli leyfa sér að brjóta hér lög og auglýsa ekki einu sinni embættið. Ég hefði gaman af, ef hann vildi spyrja formann síns eigin flokks, hvað hann gerði, þegar viðskmrn. var stofnað undir hans forustu, hvar þær auglýsingar séu, sem öfluðu honum ráðuneytisstjóra. Ég hefði líka gaman af að vita, hvar þær auglýsingar eru, sem gerðu núv. ráðuneytisstjóra í félmrn. að ráðuneytisstjóra þar, eða t.d. eftir hvaða lögum það rn. var stofnað eða samgmrn. Ég man ekki, hvort nokkurn tíma hefur verið stofnað landbrn. Þetta er nú sannast sagna þannig, að það er fullkomin þörf, að farið sé eftir þeim tilmælum, sem hæstv. núv. dómsmrh. með tillöguflutningi sínum beindi til Alþingis, þó að það næði þá ekki fram að ganga. Það er fullkomin þörf, því að eins og ég segi, þegar nýtt rn. er stofnað, þá ræður hending, hvernig málum er skipt á milli ráðh., það ræður líka hending, hve margir eru ráðh. og jafnvel bílstjórar. Þeir eru víst færri núna en þeir voru, þegar vinstri stjórnin var, - ég veit það ekki. - en ég held, að það keyri samt fleiri ráðh. núna í bílum, sem þeir leggja sér til sjálfir. En það er nú mál fyrir utan þetta, það er meira blaðamatur, eins og þar stendur. En sem sagt, það er ástæða fyrir þennan hv. fyrirspyrjanda að minnast þess, að hvert rn. á fætur öðru hefur verið stofnað, án þess að lagaheimildir hafi verið, í 20 ár eða meira. Ég man ekki, hvenær hv. þm. kom á þing, ég hef séð hann hér fyrr, en hvort það eru tvö eða þrjú ár, síðan hann kom, man ég ekki, en það er nú af því, að maður kannast svo vel við andlitið, án þess að hafa séð hann á þingbekkjunum. En ekki hefur þetta kvalið hann mikið, úr því að fsp. kemur fyrst fram núna. Iðnmrn. sagðist hann hafa heyrt um fyrir tveimur árum. Það var víst einhver annar stjórnarformaður þá en nú, enda gerir það honum enga andlega kvöl, iðnmrn., fyrr en núna. Og öll þau fordæmi, sem þarna voru og eru að hans mati ólögleg, hafa ekki heldur valdið honum neinum óþægindum, fyrr en fyrrv. hæstv. ríkisstj. stofnar það rn., sem kannske er einna mest þörf fyrir. Ég hefði ekki óskað eftir að þurfa að svara sérstaklega í neinum ádeilutón þessari fsp., en hún er flutt í svarræðunni meira sem blaðagrein en sem þingleg fsp. Þess vegna hef ég leyft mér að biðja hv. fyrirspyrjanda að rifja upp dálítið aftur í tímann, hvað hefur gerzt í þessum efnum, hverjir valda og hvar fordæmin eru, t.d. hverjir auglýstu og hvenær embætti ráðuneytisstjóra í samgmrn., í félmrn., í viðskmrn. Ég hefði gaman af að heyra, hvar þau fordæmi eru og eftir hvaða lögum, og líka, af hverju það hefur aldrei hvarflað að hv. fyrirspyrjanda að segja okkur frá þessu mikla leyndarmáli, sem hann hefur búið yfir, að þetta væri tóm lögleysa allt saman.



Herra forseti. Ráðuneytin í stjórnarráðinu eru 9 að tölu, og eru 4 þeirra stofnuð með lögum, en 5 án lagasetningar. Þau, sem eru stofnuð með lögum, eru þessi: utanrrn., dóms- og kirkjumrn., fjmrn. og atvmrn. Þau, sem stofnuð eru án sérstakrar lagasetningar, eru: forsrn., viðskmrn., menntmrn., félmrn. og samgmrn. Það hefur, að ég ætla, ekki verið talið hingað til ólöglegt að setja rn. á stofn án sérstakrar lagasetningar. Og þegar hinn ágæti fyrirspyrjandi ritaði sína ágætu bók um stjórnarfarsrétt, komst hann þar ekki svo að orði, að ólöglegt væri að setja á stofn ráðuneyti með ráðherraúrskurði, heldur mun hann hafa komizt svo að orði um þessi 5 ráðuneyti, að þau hafi verið stofnuð með heldur óformlegum hætti. Lengra var ekki gengið þá, þegar hann sem vísindamaður og fræðimaður skrifaði sína ágætu bók. Hann tekur nú hér sem þingmaður nokkru dýpra í árinni og gerir það að ádeiluefni á fyrrv. hæstv. ríkisstj., að hún hafi stofnað til efnahagsmrn. án sérstakrar lagasetningar. Hér hefur verið bent á nokkur fordæmi, og ég verð að segja, að ef hér á að deila á einhverja, þá hitta ádeilur hv. fyrirspyrjanda, - það vill nú svo einkennilega til, að þær hitta fyrst og fremst formann hans eigin þingflokks og formann flokksins. Það hefur hitzt svo á í hinum langa ráðherradómi hv. 1. þm. Austf., formanns Framsfl., að hann hefur a.m.k. tvísvar sinnum setzt í rn., sem var stofnað um leið og hann tók við og án lagaheimildar. Eins og hér var getið um, var það bæði viðskmrn. 1939 og auk þess menntmrn. 1947. Það eru ekki mín orð eða mín skoðun, að það sé ólöglegt að stofna rn. með ráðherraúrskurði, en hitt vil ég taka skýrt fram, að ég tel það sjálfsagt og óhjákvæmilegt að setja löggjöf um stjórnarráðið. Í sambandi við athugun á starfsemi, skipulagi og meiri hagsýni og bættum vinnubrögðum í rekstri ríkisins kemur m.a. strax fram, hversu skortir mjög á skipulag í stjórnarráðinu. Eins og hæstv. forsrh. tók fram, kemur það fyrir, jafnvel oftast, þegar ríkisstj. er mynduð, að rn. eru bútuð sundur, og hefur jafnvel komið fyrir, að einn og sami ráðuneytisstjóri heyrir kannske undir þrjá eða jafnvel fjóra ráðh., hvern með sinn málaflokkinn. Það er nauðsynlegt að koma hér miklu betri og fastari skipan á, og allsherjar endurskoðun verður að sjálfsögðu að fara fram í þessu efni og setja um það löggjöf, þegar nægur undirbúningur hefur farið fram.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú haft hér á vinnubrögð hinna leiknu stjórnmálamanna. Í stað þess að ég var að spyrja hann, hefur hann farið að spyrja mig. Ég verð að sýna ofur lítinn lit á því að svara þeim fsp., sem hann bar hér fram. Hann spurði, hvernig hefði verið háttað auglýsingu 1939 og auglýsingu 1946 á tilteknum embættum.  Í annan stað var hann að spyrja um stofnun vissra ráðuneytisskrifstofa. Og hann spurði, hvaða lög hefðu gilt, þegar menntmrn. var stofnað, hvaða lög hefðu gilt, þegar félmrn. var stofnað. Ég vil minna hann á, að bæði þessi ráðuneyti voru stofnuð í hans forsætisráðherratíð. Og út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði, þá er það rétt, að ég hef sagt um þessi eldri embætti, að til þeirra hafi verið stofnað með óformlegum hætti. Það er hið rétta orðalag um þetta, því að það dettur engum í hug að halda því fram núna, að þessi fjögur ráðuneytisstjóraembætti í stjórnarráðinu, sem stofnað hefur verið til með þeim hætti, séu ólögleg, vegna þess að þau hafa margsinnis á þeim árum, sem síðan eru liðin, verið samþykkt og hlotið staðfestingu óbeinlínis hér á Alþingi. Það hefur hins vegar ekki legið fyrir, að stofnun ráðuneytisstjóraembættisins eða iðnmrn. hafi hlotið slíka staðfestingu enn hér á Alþingi. Það verður sjálfsagt, en það hefur ekki verið gert. Og þess vegna var ástæða til þess að spyrja einmitt um þessi embætti, og það liggur svo ljóst fyrir sem verða má, að ríkisstj. hefur - ekki núv. hæstv. ríkisstj., heldur fyrrv. hæstv. ríkisstj. - stofnað til efnahagsmrn. án nokkurrar lagaheimildar og hún hefur þverbrotið 5. gr. l. nr. 38 1954 um auglýsingu embætta, þegar þau á að veita.



Ég verð að hryggja hv. fyrirspyrjanda og þann, sem var nú að svara mér, með því, að ég tek mér ekkert nærri, þó að ég væri staðinn að því að þekkja lög landsins ekki eins vel og prófessorinn. Og ég tek mér ekki heldur nærri, heldur þykir mér sómi að játa, að það, að ég gat gripið fram í fyrir honum, sýndi, að við hliðina á mér sat maður, sem kunni þau ekki síður en hann, það er hæstv. núv. dómsmrh. Og mér þótti meira að segja mikið til koma að koma því sem fyrst á framfæri, að ég hefði ekki kunnað lögin eins vel. Það hefur komið fyrir mig fyrr að kunna ekki fögin eins vel og kennarinn minn. Það er bezt, að menn viti það. Ég vil svo aðeins út af því, sem hv. fyrirspyrjandi gat um í sambandi við veitingu ráðuneytisstjóraembættisins í efnahagsmrn., segja það, ef það væri honum til hugarléttis, að það skeði ekki annað þá en breyt. á því embætti, sem formaður hans flokks, hv. 2. þm. Vestf., hafði stofnað, væntanlega með einhverri lagaheimild, þótt ég, eins og vant er, þekki ekki þau lög, - embætti, sem hét efnahagsmálaráðunautur, og borgaði, eftir því sem ég er búinn að rannsaka, ekki sjálfur launin hans, en lét borga þau úr ríkissjóði. Það er svo eins og vant er, að þeir, sem höfðu starfað í stjórn með þeim virðulega manni, skömmuðust sín ekkert fyrir hans verk og þótti ágætt fordæmi að stíga aðeins hálfu skrefi lengra en hann hafði stigið í lögleysunni þá, ef allt er löglaust. Þeir leyfðu sér að gera þá breytingu á þessu embætti, sem hæstv. þáv. forsrh., Hermann Jónasson, hafði stofnað, að kalla manninn ráðuneytisstjóra í staðinn fyrir efnahagsmálaráðunaut. - Ja, ég er tilbúinn til að láta kalla fram í fyrir mér, því að hv. fyrirspyrjandi má ekki tala aftur. Ég er tilbúinn til þess, ef hann vill koma einhverju að, að þegja á meðan. Mér finnst sanngjarnt, að hann fái að segja eitthvað. - Ja, ef hann ekki óskar þess, þá þarf ég heldur ekki að segja meira. Við erum alveg sáttir og höfum báðir lært hvor af öðrum, ég auðvitað meira af honum í lögum, en hann kannske meira af mér í einhverju öðru, t.d. sannleiksást.



Herra forseti. Ég skal ekki fara hér að ræða um, hvort þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið - ekki af núverandi stjórn - í þessum efnum séu lögmætar eða ekki. En ég vil benda á, að þó að hv. fyrirspyrjandi hafi sagt, að núv. ríkisstj. hafi ekkert gert í þessum efnum og hann hafi hana ekki fyrir sökum, þá hagaði hann þó sinni síðustu ræðu svo sem það væri á ábyrgð núv. ríkisstj., hvað gert hefði verið, talaði um þessar ráðstafanir í sama vetfangi og fjölgun ráðh. og fjölgun bílstjóra, sem hann lagði að jöfnu, með réttu eða röngu, sem sýndi nokkuð, í hvaða hug þessi fsp. er flutt og af hvaða tilefni. Það er sem sagt ekki um það að villast, að þetta á að vera árás á núv. stjórn af hálfu þeirra manna, sem fyrst og fremst bera ábyrgð á þeirri skipun, sem þeir nú eru að ráðast á, og senda þennan hv. þm. fram til þess að koma hér með dylgjur og fullyrðingar, sem eru meira og minna staðlausar, Hann talar t.d. um, að það hafi verið stofnað iðnmrn. Hafi það verið stofnað, var það að vísu stofnað af hinni sælu vinstri stjórn í góðri samvinnu við þáv. hæstv. forsrh. og undir ægishjálmi hv. þáv. fjmrh., sem fæst lætur sér óviðkomandi, eins og við vitum. En það, sem upplýst var og búið var að lesa hér upp, er, að allt, sem skeð hefur, og allt, sem hinn fyrrv. samstarfsmaður þessara manna, núverandi hæstv. mennta- og viðskmrh., gerði sig sekan um í þessu, var það, að hann kallar rn., sem áður var kallað samgmrn., í þess stað samgöngu- og iðnmrn. og hefur látið útbúa bréfhaus með því að kalla það iðnmrn. Ég veit, að hv. fyrirspyrjandi er fróður í þessum efnum. Hefur hann t.d. aldrei heyrt talað um heilbrmrn., um kirkjumrn.? Það er þó eitt og hið sama og dómsmrn., stundum kallað dóms- og kirkjumrn., stundum kallað heilbrmrn., stundum kallað dómsmrn., - sem sagt skiptist eftir þessum þremur nöfnum eftir því, hvaða málaflokk er verið að fjalla um í rn., bæði stundum í opinberum skýrslum og einkanlega af öllum almenningi. Og ef ekki væru nú meiri syndirnar, sem gerðar hefðu verið varðandi það, sem ég vil kalla upplausn stjórnarráðsins, fyrst og fremst undir forustu Framsfl., þá væru syndirnar í þessum efnum ekki miklar. En eins og hér kom fram, byrjaði þessi skipan, sem hv. fyrirspyrjandi er nú að reyna að gera hér tortryggilega og tengja við núv. ríkisstj., aðallega með stjórnarmyndun Hermanns Jónassonar 1939 og hefur síðan verið framkvæmd af öllum flokkum, en þarna var fyrirmyndina að sækja, Vegna þessa ástands flutti ég fyrir hér um bil tveimur árum, á þinginu 1957, með leyfi hæstv. forseta, till. sem ég vildi lesa upp, till. til þál. um endurskoðun löggjafar um stjórnarráð Íslands: „Alþingi ályktar að kjósa með hlutfallskosningu fimm menn til að endurskoða löggjöf um stjórnarráð Íslands og gera tillögur um skipun ráðuneyta og skiptingu starfa á milli þeirra.“ Grg. var slík: „Löggjöf um stjórnarráð Íslands er mjög í molum, og hefur skipun ráðuneyta eða stjórnardeilda orðið mjög með öðrum hætti en þar er ráðgert. Ráðuneytum hefur verið fjölgað með ákvörðun einstakra ríkisstjórna eða jafnvel ráðherra, Leikur það orð á, að stundum hafi vandi við val milli tveggja manna í eitt embætti orðið til þess, að ráðuneytum væri fjölgað, svo að forstöðumennirnir yrðu tveir í stað eins áður. Í öðrum tilfellum hafa jafnvel enn veigaminni ástæður leitt til stofnunar nýs ráðuneytis. Þvílík lausatök á hinni æðstu stjórn landsins eru óheppileg, hvernig sem á er lítið. Efnt hefur verið til aukins kostnaðar, án þess að nokkur trygging væri fyrir bættum afgreiðsluháttum. Á stundum hefur hið gagnstæða beinlínis orðið afleiðingin. Með fjölgun starfsmanna og flóknara kerfi hefur málsmeðferð orðið lakari en áður. Af augljósri fjársóun og skriffinnsku í sjálfu stjórnarráðinu hefur leitt, að mun erfiðara hefur verið að standa á móti sams konar þróun í ríkiskerfinu að öðru leyti. Eftir höfðinu dansa limirnir. Brýn nauðsyn er því til, að nýrri skipan verði komið á starfshætti í stjórnarráði Íslands. Æskilegast er, að þær umbætur verði lögfestar með samráði og samvinnu ríkisstjórnar og stjórnarandstæðinga, svo að líkur verði fyrir meiri festu í þessum efnum en verið hefur. Þess vegna er hyggilegt, að sérstök nefnd verði kosin með þeim hætti, svo sem hér er lagt til, í því skyni að annast hina nauðsynlegu endurskoðun.“ Þetta var lagt til fyrir hér um bil tveimur árum. En undirtektir þáv. hæstv. ríkisstj. og fyrst og fremst þáv. hæstv. fjmrh. voru þær, að það mátti alls ekki hafa samráð við þáv. stjórnarandstöðu um meðferð málsins. Fyrst var reynt að koma í veg fyrir samþykkt till. Þegar ljóst var, að hún mundi þó hafa nokkurn byr í þinginu, einnig hjá ýmsum í þáv. stjórnarliði, jafnvel innan Framsfl., þá var fallizt á að samþykkja till. þannig breytta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram endurskoðun á löggjöf um stjórnarráð Íslands og leggja fyrir Alþingi lagafrumvarp um þetta efni svo fljótt, sem verða má.“ Þarna var hið gamla: Eysteinn Jónsson, þáv. hæstv. fjmrh., Hermann Jónasson og aðrir höfuðforkólfar Framsfl. vildu halda því í sinni hendi, hvernig æðstu stjórn landsins og umgerð hennar væri komið fyrir, og beinlínis neituðu að eiga samstarf, sem boðið var fram af þáv. stjórnarandstöðu, um að reyna að finna á þessu skipan, sem gæti staðið til frambúðar og allir flokkar sætt sig við. Eftir að þetta hefur gerzt og þannig hefur tekizt að eyða þessu máli, því að vitanlega hefur ekkert heyrzt frá þeim mönnum, sem síðar voru skipaðir af þáv. hæstv, ríkisstj., um málið leyfir sér svo þessi framúrskarandi þm. Framsfl., sem hér talaði áðan, að vera með dylgjur í annarra garð fyrir, að þeir standi fyrir einhverri óreiðu varðandi þessi efni, - einmitt þeir menn, sem fyrst allra og ýtarlegast hafa bent á, að hér væri stefnt í óefni.



Herra forseti. Út af þeim umr., sem hér hafa farið fram í sambandi við þá fsp., sem hér er á dagskrá, vil ég leyfa mér að benda hæstv. forseta á, að samkv. 31. gr. þingskapa á bls. 21 er alveg skýrt ákveðið, að engir þingmanna, aðrir en ráðherrar, megi tala oftar en tvisvar í hverju máli í sambandi við fyrirspurnir og ekki lengur en fimm mínútur í hvert skipti. Ef hæstv. forseti hugsar sér að breyta þessari reglu, væri æskilegt, að hann léti bera fram frv. til l. um breyt. á þingsköpum. En við þm., sem verðum að lúta þessum fyrirmælum og teljum okkur skylt að gera það, munum ekki þola, að hér sé brugðið út af, og sízt af öllu þegar um er að ræða hreint áróðursmál fyrir stjórnarandstöðuna, eins og hér hefur komið fram. - Þetta þótti mér rétt að láta koma fram hér í umræðunum.



Það eru fáein orð út af aðallega blænum á þessum umr., sem er að mínu viti nokkuð furðulegur. Hér er fsp. í tveimur liðum. Annar er um það, hvort það hafi verið stofnuð tiltekin rn. Hinn er um það, hvort staða ráðuneytisstjóra í efnahagsmrn. hafi ekki verið auglýst. Síðara atriðinu hefur engu verið svarað, sem hægt er að taka nokkurt mark á. Það er þó augljóst mál, að aðfinnsla fyrirspyrjanda í því efni er fullkomlega réttmæt. En varðandi hitt atriðið, að rn. hafi verið stofnað án lagasetningar, þá er þessu atriði svarað skætingi, einvörðungu skætingi af hendi hæstv. ríkisstj., því að auðvitað er það ekkert annað en skætingur að svara hv. fyrirspyrjanda því, að honum væri sæmst að hreyfa ekki þessu máli, vegna þess að þm. úr sama flokki og hann hefðu einhvern tíma - fyrir 20 árum staðið að því að stofna rn., án þess að sérstök lög væru um það sett. Það var byrjað á því að tala um það hér fyrst, að ég hefði staðið að því fyrir 20 árum að stofna viðskmrn., og var nú ekki fleira tínt fram í því sambandi, en síðan hefur verið upplýst hér, að hv. þm. eða ráðh. úr a.m.k. þremur flokkum þingsins hafa staðið að því að setja á fót rn., án þess að löggjöf hafi verið sett um þau mál. Þannig liggur þetta fyrir. En hugsunarháttur þeirra hæstv. ráðh., sem hér hafa talað, er sá, að vegna þess að þetta hafi verið þannig, sé það í raun og veru ósæmilegt og alveg ótilhlýðilegt at nýjum þm., manni, sem er nýkosinn á þing, að finna að þessu. Manni skilst, að það sé nærri því ósæmilegt af nýjum þm. að finna að þessu, vegna þess að þetta hafi verið svona áður og einhvern tíma hafi þm. úr sama flokki og hann er í átt þátt í þessu. Þetta gefur ofur litla hugmynd um hugsunarhátt þeirra hæstv. ráðh., sem að þessu standa. Ef mönnum finnst eitthvað athugavert, eiga þeir að þegja um það samkv. þeirra skilningi, ef einhver úr þeirra eigin flokki hefur komið nærri því, - þá er ósæmilegt af þeim að hreyfa því. Ef þeir vilja koma einhverjum endurbótum fram, nýir menn í þinginu, þá er það ósæmilegt af þeim að hreyfa því máli, ef einhver maður úr þeirra eigin flokki hefur einhvern tíma komið nálægt því að hafa á þá skipun, sem þeir vilja gagnrýna. Þessum hugsunarhætti er full ástæða til að mótmæla gersamlega, því að hann er ósæmilegur. Það er ósæmilegt - fullkomlega ósæmilegt - að setja ofan í við þm. fyrir að vilja koma á endurbótum í einhverju efni og svara þeim skætingi einum af þessu tagi. Það er í raun og veru þetta, sem sagt er við hv. þm.: Þér er bezt að hafa þig hægan, því að framsóknarmenn gerðu þetta. - Og svo er annar hugsunarháttur líka, sem kemur hér fram, grátbroslegur, og hann er þessi: Ef framsóknarmenn hafa gert eitthvað, þá er alveg sjálfsagt, að aðrir geri það líka.  Ég gat ekki stillt mig um að vekja athygli á þessari sérstöku framkomu hæstv. ráðh. í sambandi við þessi mál, sem þar að auki ber, að því er mér virðist, vott um of mikinn taugaóstyrk, og framkoma þeirra er fullkomlega ósæmileg í garð þess þm., sem hefur hreyft þessu máli. Hann telur, að hér þurfi endurbóta við, og þá á að ræða það málefnalega, hvort hann hafi rétt fyrir sér eða rangt í því efni, en ekki svara skætingi, eins og hæstv. ráðh. hafa gert. Hæstv. dómsmrh. var að tala um það hér áðan, að fyrrv. ríkisstj. og sérstaklega ég hefði ekki viljað hafa samvinnu við stjórnarandstöðuna um að koma á nýrri skipan í stjórnarráðinu, og deildi á mig fyrir það. Ég býst við því, að hann snúi sér til okkar nú í stjórnarandstöðunni næstu daga til þess að taka upp við okkur samvinnu um þetta mál. því að væntanlega ætlar hann ekki að hafa þann hátt á að fara þá eins að og hann gagnrýndi hjá okkur og afsaka sig bara með því, að þannig hafi framsóknarmenn farið að og þess vegna sé sjálfsagt fyrir hann að gera það líka. En það væri alveg í samræmi við það, sem fram kom hjá hæstv. dómsmrh. áðan. En ef hann vill ekki haga því þannig, þá býst ég við því, að hann muni snúa sér til stjórnarandstæðinga nú til þess að hafa samvinnu um að endurskipuleggja stjórnarráðið.



Herra forseti. Af því að annar liður þessarar fsp. fjallar um iðnmrn. og ég ber ábyrgð á þeirri skipan, sem nú er á afgreiðslu mála í því rn., finnst mér rétt að láta koma fram nokkrar skýringar á því, hvers vegna ég taldi rétt á sínum tíma að taka upp þá skipan, sem enn helzt. Skömmu eftir að mér hafði verið falin forsjá iðnaðarmála í ráðuneyti Hermanns Jónassonar 1956, fékk ég til afgreiðslu mál fyrstu daga þeirrar stjórnar varðandi iðnfræðslumál, og mér var ætlað að afgreiða það mál bréflega í nafni samgmrn. Þetta var auðvitað fjarstæða. Rétt á eftir var um það að ræða að gefa út einkaleyfi í iðnaði. einkaleyfi í iðjurekstri. Það einkaleyfi átti ég að gefa út í nafni samgmrn. Og það leið ekki heldur langur tími, þangað til á borð mitt bárust mál, sem snertu réttindamál iðnaðarmanna, Þau átti líka að afgreiða í nafni samgmrn. Það er ekki aðeins, að slíkt afgreiðsluform er beinlínis hlægilegt, heldur er stærstu atvinnustétt landsmanna með þessu móti sýnd bein lítilsvirðing, að öll mál iðju og iðnaðar í landinu, sem er nú orðin stærsta atvinnugrein Íslendinga, skuli úr sjálfu stjórnarráðinu vera afgreidd í nafni samgmrn, Sök sér hefði verið, ef skipulag málanna hefði verið þannig, að málin hefðu verið afgreidd í nafni atvmrn., svo sem upphaflega mun hafa verið. En fyrir um það bil tíu árum hafði verið sú breyting gerð á atvmrn., að út úr því höfðu verið klofin samgöngumál og iðnaðarmál og falin til meðferðar sérstöku rn., sem hlaut þá nafnið samgmrn., en hefði átt að kalla samgöngu- og iðnaðarmálaráðuneyti svo sem nú er gert. Sú breyt. hafði raunar líka gerzt með einföldu ráðherrabréfi, en ekki með lagasetningu, svo sem þegar er búið að víkja að. Ég aflaði mér því upplýsinga um, hvernig skipulag þessara mála væri í öðrum rn., og fékk þá auðvitað strax þau svör hjá mönnum, sem það vissu, að það væri mjög algengt skipulag í hinum stóru rn. að afgreiða einstök mál undir nafni, sem svaraði til þess málaflokks, sem málin heyrðu til, eins og raunar hæstv. dómsmrh. gat um í sinni ræðu áðan. Það er til í lögum aðeins ákvæði um atvinnumálaráðuneyti, en það er áratuga venja og skynsamleg venja að afgreiða mál atvmrn. ýmist undir nafni sjútvmrn. eða landbrn. Sú venja skapaðist með mjög venjulegum hætti á þann hátt, að það varð mjög algengt, að sitt hvor ráðh. færi með sjávarútvegsmál og landbúnaðarmál. Og til þess að báðir ráðh. afgreiddu ekki mál í nafni atvmrn., skapaðist sú venja fyrir áratugum að afgreiða mál atvmrn. ýmist í nafni sjútvmrn. eða landbrn. Sama venja er einnig í dóms- og kirkjumrn., að afgreiða mál þar ýmist í nafni dómsmrn., kirkjumrn. eða heilbrmrn., og fleiri dæmi um þetta mætti nefna. Þessi regla er skynsamleg, og hana þótti mér sjálfsagt að taka upp varðandi afgreiðslu þess rn., sem fram til ársins 1957 hafði verið kallað samgmrn., að afgreiða öll iðnaðarmál þaðan í nafni iðnaðarmálaráðuneytis. Því fór því fjarri, að það væri fordæmalaust, og auk þess, að því er ég tel, mjög skynsamleg og heppileg ráðstöfun og iðnaðinum í landinu með því sýndur lágmarkssómi. Þessu fylgdi enginn kostnaður á sínum tíma, því að í sambandi við þetta var engin breyt. gerð á starfsliði rn. Það var ekki fyrr en síðar, að í ljós kom, að afgreiðslur, sem snertu iðnað, urðu æ umfangsmeiri, auk þess sem beinlínis ný verkefni voru tekin upp í rn., sem við, sem um málin fjölluðum, töldum rétt að sinna meira en áður hafði verið gert. Í sambandi við það var ráðinn sérstakur fulltrúi. Til þess þurfti ekki lagaheimild, heldur eingöngu fjárlagaheimild, og hennar var aflað. Um það efni fór allt að eðlilegum lögum. Ég vil því ekki viðurkenna, að að því er snertir iðnmrn. hafi neitt það gerzt, sem sé í ósamræmi við lög og ekki heldur í ósamræmi við nokkra skynsamlega venju, heldur þvert á móti að sú skipun, sem þarna var talin upp, hafi verið eðlileg og sjálfsögð gagnvart iðnaðinum í landinu. Að því er hitt atriðið snertir, sem síðasti ræðumaður, hv. 1. þm. Austf., vék að, að ekki hafi verið farið að lögum varðandi stofnun embættis ráðuneytisstjóra í efnahagsmrn. að því leyti, að það hafi ekki verið auglýst, vil ég segja þetta: Ríkisstj. Hermanns Jónassonar réð til sín mann, sem skyldi vera efnahagsmálaráðunautur hennar. Með því stofnaði hún í raun og veru nýtt embætti. Það má segja, að það hafi ekki verið farið að lögum að auglýsa það embætti ekki, strangt tekið. Þar hafði hv. fyrirspyrjandi rétt fyrir sér. En lagaákvæði geta verið þannig, að ekki sé hægt að framfylgja þeim út í æsar, og er þetta starf einmitt gott dæmi um það. Það hefði verið beinlínis hlægilegt, ef ríkisstj. Hermanns Jónassonar hefði auglýst eftir efnahagsmálaráðunaut. Hvað segja menn um það? Á því hefði verið þokkalegur svipur eða hitt þó heldur, og það datt engum í hug í þeirri ríkisstj., að það kæmi til mála, að stjórnin ætti að fara að auglýsa eftir efnahagsmálaráðunaut. En starfið var engu að síður stofnað, manninum greidd sín laun, hann fékk sína skrifstofuaðstöðu og alla nauðsynlega aðstoð, sem hann þurfti á að halda til þess að sinna sínu starfi. Það, sem fyrrv. ríkisstj., ríkisstj. Emils Jónssonar, taldi sér rétt að gera vegna þeirrar góðu reynslu, sem af starfi ráðunautsins fékkst, var að koma fastari skipun á starf hans. Það þótti eðlilegast að gera með þeim hætti að breyta starfi hans og skrifstofu hans í ráðuneytisstjórastarf og ráðuneyti. Vegna þess að starfið var þegar til, var mikið álitamál, hvort eðlilegt eða rétt væri að auglýsa það, og það varð niðurstaða okkar, sem um það mál fjölluðum í fyrrv. ríkisstj. Hæstv. forsrh. og meðráðh. mínir nú úr Sjálfstfl. bera á þeirri ákvörðun enga ábyrgð. Það var ákvörðun okkar fjórmenninganna í fyrrv. ríkisstj. Eftir að hafa rætt það mál við ýmsa sérfróða menn varð niðurstaða okkar, að ekki væri ástæða til þess að auglýsa þetta embætti, af því að hér væri um að ræða breyt. á einu starfi í annað. Hafi eitthvað verið rangt gert, að því er varðar starf Jónasar Haralz, þá hefur það fyrst og fremst verið gert, þegar hann var ráðinn sem efnahagsmálaráðunautur. Þetta varð niðurstaða okkar þá, og töldum við því ekki rétt að auglýsa starfið, þegar efnahagsmrn. var stofnað. Því má einnig bæta við, að í vissum tilfellum getur verið varasamt að auglýsa störf, jafnvel þótt ekki svona standi á. Ákvæðið um skylduna til þess að auglýsa opinber störf er auðvitað sett því til tryggingar, að allir, sem telja sig geta komið til greina við veitingu starfans, fái tækifæri til þess að sækja, þannig að ekki sé líklegt eða minnkaðar líkur á því, að gengið sé fram hjá hæfum mönnum til starfsins. Það liggur í augum uppi að auglýsing á starfi ráðuneytisstjóra í efnahagsmrn., sem ætlað er að verða ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum, væri form eitt og þjónaði raunverulega engum tilgangi, því að það er alveg augljóst mál, að slíkt ráðuneyti mundi ekki verða stofnað og því ekki falið slíkt verkefni, ef ekki væri fyrir fram ráðið, hver skyldi hljóta stöðuna. Auglýsing væri því í raun og veru blekking. Þeir menn, sem sæktu eftir slíkri auglýsingu, væru tældir til þess að sækja, vegna þess að allir hljóta að vita, að úrslit yrðu fyrir fram ráðin. Slík auglýsing þjónar ekki þeim tilgangi, sem fyrir löggjafanum hlýtur að hafa vakað, þegar hann setti ákvæðin í margnefnd lög frá 1954, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna.



Herra forseti. Ég get vel tekið undir það með hv. 1. þm. Austf., að þessar umræður hafa fengið á sig nokkurn annan blæ en vænta hefði mátt. En það er vegna þess, að hv. fyrirspyrjandi, sá ágæti maður, hagaði orðum sínum svo, bæði í frumræðu sinni og þó ekki síður í seinni ræðu, að það var auðsjáanlega um að ræða pólitíska herferð á hendur núv. stjórn, sem ber enga ábyrgð á því, sem gerzt hefur í þessum efnum, en ekki eingöngu áhugi hans á því að fylgja fram lögum og rétti. Skal ég þó sízt efa, að hann hafi einnig haft það í huga. Það kom líka glögglega fram, hver bar umhyggju fyrir fyrirspyrjandanum og fann nærri sér höggvið, þegar út á hans orð var sett, það var sjálfur hv. höfuðpaurinn, 1. þm. Austf. Varðandi það svo aftur, hvort hér sé um ólöglega aðferð að ræða eða ekki varðandi skipun - þessara starfa, þá sagði ég í ræðu minni áðan, að ég skyldi ekki taka afstöðu til þess. Ég geri ráð fyrir, að þó að það sé ekki fullnægjandi heimild út af fyrir sig, þá sé stuðzt við orð 15. gr. stjórnarskrárinnar, sem nú gildir, og tilsvarandi fyrirmæli áður, þar sem segir: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.“ Vegna þess að stjórnardeildirnar eru svo nátengdar starfi ráðherranna, geri ég ráð fyrir, að talið hafi verið, að í þessu mætti finna nokkra stoð fyrir þeirri aðferð, sem við hefur verið höfð og að því er ég bezt veit var fyrst beitt, þegar hv. 1. þm. Austf. var skipaður viðskmrh. 1939, og þá hafi þótt óheppilegt og að vissu leyti gegn eðli málsins að láta hann hafa sameiginlegt ráðuneyti með þeim, sem þá varð fjmrh. Ég geri ráð fyrir því, að þannig sé þetta upphaflega til komið. Ég játa, að þetta er ekki fullnægjandi heimild. En ég vil hins vegar segja, að aðfinningarlaus framkvæmd ríkisstj. um 20 ára bil á þessu fyrsta fordæmi og mörg fordæmi flestra eða allra ríkisstj., sem síðan hafa setið, veita ríka ástæðu til þess að telja, að á meðan ekki eru sett ný lagaákvæði, sé núverandi framkvæmd ekki talin stríða í bága við lög. Ég segi hiklaust, að eftir venjulegri túlkun á stjórnarathöfnum mundi svo margítrekað fordæmi sem hér er fyrir hendi, margendurtekin samþykkt Alþingis á því, sem gert hefur verið, án nokkurra aðfinninga eða brigzla um beina lögleysu þangað til nú í dag hér í sölum Alþingis, - ég mundi telja, að á meðan önnur löggjöf er ekki sett, yrði þetta talin næg heimild fyrir því að halda svo áfram. Þess vegna er það skoðun mín, að það sé ekki hægt að saka fyrrverandi ríkisstj. fyrir það, þó að hún hafi stofnað efnahagsmrn., allra sízt þegar það er upplýst, að þar er einungis um að ræða nafnbreytingu á stöðu manns, sem aðfinningarlaust var búið að ráða af fyrrverandi hæstv. ríkisstj., vinstri stjórninni svokallaðri. Og ég vil vekja athygli á því, að þó að ég á sínum tíma fyrir tveimur árum benti á hættuna af upplausn stjórnarráðsins á þann veg, sem þá var vel á veg komin, þá hélt ég því ekki fram, að þar væri um bein lagabrot að ræða, heldur hagaði orðum mínum miklu varlegar en svo. Þess vegna hygg ég, að þau brigzlyrði, sem hafa átt sér stað og komu fram í ræðu hv. fyrirspyrjanda, fái ekki staðizt, - að róleg íhugun leiði til þess, að þó að hér sé um mjög óæskilega aðferð að ræða, þá verði hér ekki talið, að bein réttarbrot hafi verið framin í þessum efnum, vegna þess, hvernig framkvæmd hefur verið háttað, og vegna þeirrar margföldu samþykktar Alþingis, sem fyrir liggur. Varðandi svo þá leiðbeiningu hv. 1. þm. Austf., að aðrir skyldu varlega ætla sér að feta í fótspor Framsóknar og sízt taka hennar gerðir sér til fyrirmyndar, þá er ég því innilega sammála, og veit ég, að sú aðvörun kemur frá þeim, sem bezt þekkir, að þar er mjög á villigötur komið. En varðandi hitt, hvort ég muni nú vilja hafa samvinnu við Framsfl. um þá endurskoðun á löggjöf stjórnarráðsins, sem allir telja nú orðið mjög æskilega, þá vil ég spyrja hv. 1. þm. Austf.: óskar hann nú, meðan hann er í stjórnarandstöðu, eftir að hafa samvinnu við ríkjandi ríkisstj. um þá endurskoðun, eða telur hann það jafnóeðlilegt nú og hann taldi áður, að stjórnarandstaðan yrði þarna höfð með í ráðum, - eða telur hann sjálfsagt að hafa stjórnarandstöðuna með í ráðum, meðan hann sjálfur er í stjórnarandstöðu, en vill ekki við hana tala, meðan hann er sjálfur í ríkisstj.? Það væri ekki ófróðlegt að fá svör við þessum spurningum. Mín skoðun er ljós, að ég tel sjálfsagt að hafa samvinnu við stjórnarandstöðuna um þetta mál, en það, með hverjum hætti það verður gert, þarf vitanlega nánari athugunar við. Meðal annars hljóta að liggja fyrir hjá þeim mönnum, sem hv. 1. þm. Austf. skipaði á sínum tíma, hans hugmyndir um það, hvernig eigi að koma þessari endurskoðun fyrir, vegna þess að væntanlega hefur hann ekki stofnað til þess einungis til þess að sýnast, heldur hefur hann haft einhverjar hugmyndir til þess að ráða fram úr málinu. En hitt vil ég ítreka, sem ég sagði, þegar ég hreyfði þessu máli fyrst fyrir hér um bil tveimur árum, og kom fram í fyrri ræðu minni, þegar ég las upp þau ummæli, að ég tel hér um svo mikilvægt mál að ræða varðandi alla stjórnarframkvæmd, að það sé um fá eða réttara sagt engin mál meiri ástæða en þetta, að menn komi sér öfga- og ýfingalaust, án tillits til þess, hver er í stjórn hvern daginn, saman um skipulega starfshætti í stjórnarráði Íslands.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér mikið í þær umræður, sem hér hafa farið fram. En á því vildi ég þó vekja athygli, að mér virðist, að allir séu nokkurn veginn sammála um það, að þessi fsp. hafi ekki verið flutt að ófyrirsynju, þar sem t.d. tveir hæstv. ráðherrar, bæði hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., hafa látið þau ummæli falla, að þetta mál og þessar umræður sýndu, að það væri nauðsynlegt að endurskoða löggjöfina um stjórnarráð Íslands, og þar með, að það þyrfti önnur og betri vinnubrögð í þessum málum en þau, sem hér hafa átt sér stað og hafa verið gagnrýnd með þessari fsp. Ég vil svo minnast örfáum orðum á það, sem hæstv. viðskmrh. sagði, þar sem hann var að rugla saman ráðunautsstarfi og stofnun nýs ráðuneytis. Það er náttúrlega allt annað, að ríkisstj. kalli sér ráðunaut til aðstoðar um viss málefni og þó að það starf sé ekki auglýst, ellegar þegar verið er að setja nýja, stóra ríkisstofnun á laggirnar án allrar lagaheimildar. Það er svo ólíkt, að þar kemur enginn samanburður til greina. Það erindi, sem ég ætlaði mér annars hingað, var fyrst og fremst að láta þá skoðun mína í ljós, að ég tel stofnun hins svokallaða efnahagsmrn. með öllu óþarfa, Ég sé, að samkvæmt fjárlögunum er ætlazt til þess að setja hér upp nýja, dýra stofnun. Það er ekki aðeins gert ráð fyrir ráðuneytisstjóra, heldur líka deildarstjóra, fulltrúa og bókara, og búizt við, að árlegur kostnaður fyrsta heila árið verði um 400 þús. kr. Og samkvæmt þeirri reynslu, sem við höfum af slíkum stofnunum, verður ekki langt að bíða, þangað til þessi kostnaður verður búinn að losa eina milljón króna og ríflega það. Ástæðan til þess, að ég tel stofnun sérstaks efnahagsmrn. vera algerlega óþarfa, er fyrst og fremst sú, að við höfum fyrir ríkisstofnun, sem á að annast hliðstætt verkefni og hefur að verulegu leyti annazt það verkefni, sem þessu ráðuneyti er ætlað. Þessi stofnun er Hagstofa Íslands. Hagstofa Íslands á að geta og verður að geta veitt allar þær upplýsingar, sem ætlazt er til að hið svokallaða efnahagsmrn. veiti. Það, sem hér átti þess vegna að gera, var að reyna að styrkja og efla þessa stofnun, sem fyrir var, en ekki að fara að ráðast í nýtt, dýrt og óþarft fyrirtæki. Það er þetta sérstaklega í sambandi við þetta mál, sem mér finnst ástæða til þess að áfellast. Það er gamla sagan hjá okkur: Í staðinn fyrir að byggja á þeim grunni, sem áður hefur verið lagður, reyna að treysta hann og bæta og reyna að komast hjá auknum kostnaði á þann hátt, þá er rokið í það að setja á laggirnar nýjar stofnanir, nýjar nefndir, ný ráð og ný fyrirtæki. Þessi þróun er hættuleg. Hana verður að varast. Hér verður að sporna við fótum. Þess vegna verður að vænta þess, þegar að því ráði verður horfið að reyna að draga eitthvað saman hjá ríkinu og afnema óþörf embætti, að þá verði þetta ráðuneyti eitt hið fyrsta, sem verði lagt niður. Það er engin þörf fyrir það, ef Hagstofa Íslands er efld svo, að hún geti vel skilað sínu starfi. Þá vil ég segja í þessu sambandi það, að þó að hér hafi mikið lof verið borið á Jónas Haralz og hann sé kannske að ýmsu leyti maklegur þess, má þó alveg fullyrða, að þeim manni má ekki síður treysta, sem veitir Hagstofu Íslands forstöðu.



Herra forseti. Það er fyrst það atriði hjá hv. 7. þm. Reykv., að annað gildi í grundvallaratriði um starf efnahagsmálaráðunauts en ráðuneytisstjóra, að því er varðar skyldu á auglýsingu starfsins. Þessu er ég ekki sammála. Ef það væri svo, eins og hann vék að, að starf efnahagsmálaráðunautsins hefði verið þannig hugsað, að hann hefði verið kallaður til ráðuneytis um ákveðið mál til bráðabirgða, má til sanns vegar færa það, sem hann sagði, að ekki hefði verið skylt að auglýsa starfið. En þessu var alls ekki þannig varið. Það var af stjórn Hermanns Jónassonar efnt til stofnunar fasts starfs eða embættis, sem kallað var efnahagsmálaráðunautur ríkisstjórnarinnar. Það var ekki gert samkv. lögum, heldur með ráðherrabréfi, svo sem fjölmörg fordæmi eru fyrir. Hitt hefði mátt segja, að formlegra hefði verið, svo að notuð séu orð hv. þm., Ólafs Jóhannessonar, að gera þetta líka með lögum. Það var ekki gert, og fyrir því eru ótal fordæmi. En af því að staðan var fast starf, hefði, ef strangasta bókstaf laganna frá 1954 hefði átt að fylgja, einnig átt að auglýsa það, en að því er ég búinn að víkja áður, að það var af augljósum ástæðum ekki framkvæmanlegt, enda datt það engum í hug. Engum datt heldur í hug, að með því að auglýsa ekki starf efnahagsmálaráðunauts laust til umsóknar væri verið að brjóta lög. Vegna þess að það var ekki gert, tel ég, og það töldu fleiri, að lög hefðu ekki heldur verið brotin, þegar þessu starfi var breytt í ráðuneytisstjórastarf. Þetta var annars aukaatriði í því, sem hv. þm. sagði. Hitt var aðalatriðið, og því vil ég sérstaklega og mjög eindregið andmæla, sem hann sagði, að ekki sé þörf á því að koma á fót efnahagsmrn. Við allir í ríkisstj. Hermanns Jónassonar vorum á einu máli um það, að brýna nauðsyn bæri til þess að koma á fót starfi efnahagsmálaráðunauts. Um það var enginn ágreiningur í þeirri stjórn, ekki heldur við flokksbræður hv. 7. Þm. Reykv. Ég átti nokkurn þátt í því, að það var einmitt Jónas Haralz, sem valinn var til starfans, og hann fenginn til þess að koma hingað til lands úr mjög góðu starfi erlendis, sem var miklu betur launað en það, sem hægt var að bjóða honum hér á Íslandi til þess að taka þetta nýja starf að sér, Ég hika ekki við að segja, að ég tel mín afskipti af því máli vera eitt hið bezta, sem mér kann að hafa tekizt að gera í ríkisstj. Hermanns Jónassonar, bæði af því, að nauðsyn á starfinu var jafnbrýn og hún var, og ekki síður vegna hins, að það tókst að fá einmitt þennan mann til starfsins, sem ég hika ekki við að segja að má telja í hópi færustu hagfræðinga á Norðurlöndum og þótt víðar væri leitað og hefur þegar á mjög skömmum starfstíma sínum hér skipað sér í fremstu röð íslenzkra embættismanna. Það er einmitt af þessum sökum, sem ég tel ummæli hv. 7. þm. Reykv. vera mjög ómakleg og að þeim þurfi að andmæla þegar í stað. Ég skal nú segja það, sem ég hikaði við að segja áðan, að einmitt vegna þess, hve hér er um nauðsynlegt starf að ræða, og einmitt vegna þess, hve hér er um frábæran embættismann að ræða, fannst mér, þegar ég sá fsp. hv. þm. Norðurl. v., Ólafs Jóhannessonar, að hún væri vægast sagt lítið smekkleg. Það hafa á undanförnum árum gefizt mörg tilefni til þess að ræða þau efnisatriði, sem hér er um að ræða: hvort auglýsa skuli embætti, hvort stofnað skuli ráðuneyti án sérstakrar lagaheimildar. En að nota einmitt þetta tilefni til þess að hefja slíkar umræður á Alþingi, það þótti mér, þegar ég sá fsp., og þykir enn hafa verið lítið smekklegt. Það lýsti sér mikill misskilningur hjá hv. 7. þm. í ummælum hans um hagstofuna og hennar verkefni. Hagstofan hér á ekki og getur ekki haft með höndum nein ráðuneytisstörf. Engin hagstofa, sem ég þekki til í víðri veröld, hefur með höndum nokkur ráðuneytisstörf fyrir ríkisstjórnir í sínu landi. Verkefni hagstofunnar hér, eins og allra annarra hagstofa annars staðar, er að safna upplýsingum og gera það á sem allra hlutlausastan hátt og vinna úr gögnum að vissu marki. Á slíku starfi og ráðuneytisstarfi er mikill eðlismunur, og það er mjög óheppilegt, að sömu aðilar fjalli um slíkt, úrvinnslu þeirra gagna, sem byggja á tillögur og skoðanir á, og það, hvaða ályktanir á að draga af niðurstöðum gagnasöfnunarinnar og hvaða ákvarðanir á að taka á þeim grundvelli. Það væri fráleit tillaga að leggja efnahagsmrn. aftur niður og fela verkefni þess hagstofunni, enda eru engin dæmi til þess, a.m.k. í nokkru nálægu landi, að slík skipun sé á höfð. Að því væri heldur enginn sparnaður, því að það ráðunautsverkefni, sem efnahagsmrn. á að hafa, er svo óskylt verkefnum hagstofunnar, að hún mundi þurfa nákvæmlega sama starfslið til þess að gegna því eins og efnahagsmrn. er þörf á. Ég vil því aðeins endurtaka, að mitt aðalerindi í ræðustólinn var að andmæla mjög eindregið þeirri skoðun hv. 7. þm. Reykv., að efnahagsmrn. sé óþarft. Ég tel það þvert á móti eina nauðsynlegustu og beztu endurbót, sem gerð hefur verið á stjórnarkerfinu á hinum síðari árum.



Það er varla hægt annað en undrast þessi Maraþonræðuhöld hæstv. ráðh. út af þessari fsp., og get ég ekki mikið farið út í þau á þeim örstutta tíma, sem ég hef til umráða samkv. þingsköpunum. En síðasti hæstv. ráðh., sem talaði, viðskmrh., sagðist álita það lítið smekklegt af fyrirspyrjanda að nota þetta tækifæri, stofnun efnahagsmrn., til þess að taka upp umræður um stofnun ráðuneyta án lagaheimildar vegna þess, hve sá maður væri vel fær, sem hefði verið veitt embætti ráðuneytisstjóra. Þetta er mjög einkennilegur hugsunarháttur. Það kemur auðvitað því ekkert við, hvaða maður á þar hlut að máli sem embættismaður, hvort hyggilegt eða óhyggilegt sé að stofna ráðuneyti án laga. En það hefur ekkert farið dult, að fyrirspyrjandi hefur eingöngu komið með þetta mál hér á Alþingi til þess að koma þeirri skoðun sinni kröftuglega á framfæri, að það ætti ekki að stofna ráðuneyti án lagaheimildar. Enn fremur segir hæstv. viðskmrh., að það hafi verið mörg tækifæri á undanförnum árum til þess að gera athugasemdir um þetta. En hvernig átti sá hv. þm., sem hér á hlut að máli, að gera slíkar athugasemdir eða koma fram sjónarmiði sínu á Alþingi við þau tækifæri, þegar hann átti þar ekki sæti? Ég verð að segja, að þetta kalla ég ósmekklegan málflutning af hendi hæstv. viðskmrh. Þá kom hér áðan hæstv. dómsmrh. í annað eða þriðja sinn og flutti hér nokkur ávarpsorð til mín sérstaklega. Hann sagði, að ég hefði ekki viljað samvinnu við stjórnarandstæðinga um endur skipulagningu stjórnarráðsins. En ég gerði ráð fyrir því í mínu máli, að hann hlyti að taka upp slíka samvinnu við mig nú og aðra stjórnarandstæðinga vegna þess, hve hann lýsti því kröftuglega yfir, að slík samvinna ætti að eiga sér stað. Og hann spurði: Ætlar hv. 1. þm. Austf, að óska eftir slíkri samvinnu við mig? Ég ætla að bíða þangað til hann tekur hana upp, því að það verður víst ekki langt að bíða þess. Það verður hægt að þreyja þorrann og góuna, ef hann ætlar að verða sjálfum sér samkvæmur, og ég býst við því, að það verði fleiri mál, sem hann kemur með til mín, en þetta eitt, þó að byrjunin spái að vísu ekki góðu, þar sem eitt afrek núv. ríkisstj. hefur verið það að neita mér um allar upplýsingar um efnahagsmálin. En kannske það lagist, þetta eigi eftir að breytast og þessar umræður hér í dag verði til þess, að hæstv. dómsmrh. taki alveg sinnaskiptum og muni nú allt í einu eftir því, hver afstaða hans var, áður en hann settist í ráðherrastólinn nú síðast. Ég bíð sem sagt eftir því, að hann taki upp þessa samvinnu. Þá sagði hæstv. ráðh., að ég hefði sagt, að menn skyldu sízt taka til fyrirmyndar það, sem framsóknarmenn hefðu gert. Eitthvað hefur þetta nú skolazt hjá hæstv. ráðherra. Þetta sagði ég aldrei, eins og allir hv. þm. vita. Það er náttúrlega hægt að hafa það sér til skemmtunar að snúa hlutunum svona við. Það er kannske hægt að hafa gaman af því, ef það er laglega gert, en annað gildi hefur það ekki. Ég sagði ekkert um það. En af þessu tilefni vil ég þvert á móti segja hitt, að ég teldi, að það væri mjög gott fyrir hæstv. dómsmrh. og aðra hans menn að taka sér framsóknarmenn sem oftast til fyrirmyndar. Það væri mjög heppilegt, vegna þess að þó að hann kunni þá að gera ýmsar smávægilegar yfirsjónir og endurtaka þær, sem framsóknarmenn hafa gert, þá verður það aldrei stórfellt, sem hann brýtur af sér með þessu móti, það er alveg öruggt. Það verða þá aldrei stórfelldar skekkjur, sem hann gerir. Hann getur kannske gert einstaka skekkjur, því að auðvitað hafa framsóknarmenn gert einhverjar skekkjur, og ég t.d. mundi gjarnan samþykkja, að það hefði verið eðlilegra að hafa löggjöf í hvert skipti, sem ráðuneyti var sett á fót, - en stórfelldar villur gerir hann aldrei, ef hann fer þannig að, og meginstefna hans verður þá ekki röng. Hann ætti því að taka sér framsóknarmenn sem oftast til fyrirmyndar. Hitt er svo annað mál að það, sem ég vildi benda á með mínum orðum, var það, hve hæstv. dómsmrh. er orðinn flaumósa og miður sín, þegar hann grípur til þess í umræðum að afsaka sig með því, að hann fari eins að og framsóknarmenn. Þá er hann kominn út á undarlegar leiðir í málflutningi sínum. Það hlýtur hæstv. ráðherra að sjá. Hæstv. dómsmrh. sagði, að það væri auðséð, hve ég léti mér annt um fyrirspyrjandann, Ja, það var ljótt, að þeir skyldu ekki fá að vera í friði hér allan fundartímann við að ausa sér yfir hv. fyrirspyrjanda, eftir að hann var búinn að missa allan rétt til þess að taka til máls, það var leiðinlegt, að einhver skyldi koma og grípa í sama streng og hæstv. fyrirspyrjandi. En þetta hygg ég að hæstv. ráðherrar verði að þola, að þótt einn hafi talað sig dauðann, sem kallað er á þingmáli, þá kunni að vera einhver annar, sem hafi aðstöðu til þess að taka upp hanzkann fyrir hann, ef ósæmilega er að honum sneitt í umræðunum, eins og hæstv. ráðherrar hafa gert. Loks sagði hæstv. dómsmrh. eitthvað á þá lund, að blærinn á þessum umræðum væri ekki ánægjulegur. Hann viðurkenndi það. En hann sagði, að það væri frummælanda að kenna. Þetta er alveg rangt hjá hæstv, ráðh. Frummælandi gaf ekkert tilefni til þess, að umr. færu út á það svið, sem orðið hefur hér í dag, eða sá skætingur tekinn upp, sem varð aðalatriði umræðnanna af hendi hæstv. ríkisstj. Það kom fyrst til í svörum hæstv. ríkisstj., að sá tónn kæmi í umræðurnar.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. - Hv. 7. þm. Reykv. sagði, að hann teldi með öllu óþarft að stofna embætti ráðuneytisstjóra í efnahagsmrn., því að hagstofan ætti eðli málsins samkv. að annast hans störf. Hæstv. viðskmrh. hefur svarað fyrir sitt leyti. Ég þarf ekki miklu við það að bæta. En hafi það verið rangt að stofna þetta rn., hvernig stóð þá á því, að vinstri stjórnin undir forsæti formanns Framsfl. kvaddi þennan mann heim frá - eins og hæstv. viðskmrh, sagði - mjög vel launaðri og virðulegri stöðu í alþjóðastofnun til þess að vinna sinni ættjörð gagn einmitt með því að starfa sem efnahagsmálaráðunautur stjórnarinnar? Ekki þarf hv. þm. að ætla, að hæstv. þáv. forsrh. hafi ekki eins vel þekkt störf hagstofunnar eða mikla hæfileika hagstofustjórans eins og hann sjálfur. Hitt skilur á milli þeirra, að hæstv. þáv. forsrh. kunni skil á því, að störfin, sem efnahagsmrn, átti að vinna, voru þess eðlis, að þau urðu ekki með eðlilegum hætti unnin á hagstofunni með því sérstaka hlutverki, sem hún á að gegna. Það er þess vegna fullkomin árás á vinstri stjórnina og forsrh. hennar, ef því er lýst hér yfir af hans ágæta stuðningsmanni, áhrifamanni í hans flokki, að þetta hafi verið óþarft embætti. Hitt er svo annað mál, hvort menn vilja vera að deila um það, að óþarfi hafi verið að breyta titli mannsins, sem er að vinna þetta mikilvæga starf, í ráðuneytisstjóra í staðinn fyrir efnahagsmálaráðunaut. Ég vissi um þetta og var því samþykkur. Ástæðan fyrir því, að ég hef verið því mjög meðmæltur og hefði gert það sjálfur, ef ég hefði átt að ráða málum, er sú, að ég hefði viljað mikið til vinna og allt annað og miklu meira en þetta - því að þetta er ekki neitt - til að reyna að tengja þennan mann að málefnum Íslands. Ég vil gjarnan láta þetta koma fram. Ég vil líka, að það komi fram hér, að ég vissi vel um, að vinstri stjórnin gerði þessum manni tilboð um að koma hingað heim til Íslands. Ég vissi vel um, að hann var og er stjórnmálaandstæðingur minn. En ég kunni það mikil skil á manninum, að ég var eindregið hvetjandi, að hann réðist í þjónustu ættjarðarinnar, og ég kann það vel skil á honum núna og enn þá betur, að ég tel það mjög mikilsvert fyrir okkur alla, að hann starfi á þessu afar þýðingarmikla sviði. Ég veit vel, að þessi maður gengur með tilboð í vasanum um að koma aftur að mjög virðulegum og afar vel launuðum störfum, þannig að hann gæti líklega kostað og haft á ómagaframfæri hv. 7. þm. Reykv. og mig í kaupbæti fyrir sín laun. Hann hefur ekki látið af þessu freistast. Ég tel, að okkur beri að reyna að hnýta hann að okkur, ef við allir metum hans hæfni eins og við gerum í núv. stjórn og eins og vinstri stjórnin auðsjáanlega gerði og alveg að makleikum. Ég vildi aðeins, að þetta kæmi fram. Ég tel mjög vel fara á því, að slíkir menn fái á Alþingi viðurkenningu fyrir, hversu þýðingarmikil þeirra störf séu annars vegar, en hins vegar hversu einstaklega hæfir einmitt þeir séu til að inna þau af hendi. Ég býst líka við, að allir þeir, sem hafa unnið með þeim manni, sem hér á hlut að máli, og allir, sem kunna glögg skil á starfshæfni hans, sem er algerlega óvenjuleg, og þekkingu hans, dugnaði og gáfum, vilji unna honum þess sannmælis, að hann sé nokkuð óvenjulegur maður. Skal ég ekki kveða sterkara að. Og mér er ánægja að segja þetta, einmitt sérstaklega af því að ég veit, að ég get ekki glatt mig af því, að hann líti sömu augum á stjórnmálin almennt talað og ég. Og það er náttúrlega gott, að menn fái viðurkenningu frá fleiri en þeim, sem eru stjórnmálalega sammála. Það er svona eins og ég fæ frá hv. 7. þm, Reykv., þegar hann talar undir fjögur augu, en aldrei öðruvísi, þó að ég eigi það nú ekki skilið í samanburði við þennan mann. Ég skal svo ekki vera að ræða um, af hverju þetta embætti hafi ekki verið auglýst, en ég tek undir það, sem hæstv. viðskmrh. sagði, að það hefði verið nærri hlægilegt að gera það, Það er bezt að segja það eins og er, að beinasta ástæðan til þess, að embættið er stofnað, er, að þessi maður taki við því, í þeirri von, að það tengi hann fastar að því að starfa fyrir ættjörðina. Ég hef ekki mikið að segja út af þeim fáu orðum, sem hv. 1. þm. Austf, sagði. Ég kannast ekki við það, að þetta sé í fyrsta skipti, sem hv. þm. Ólafur Jóhannesson situr hér á Alþingi. Mér finnst ég hafa séð hann hér áður og hygg, að það sé rétt, og mér finnst ég hafa séð hann nærri of oft, því að það hefur þá verið í forföllum hins ágæta vinar míns, fyrrv. forsrh., Steingríms Steinþórssonar, sem ég hef séð hann, - ekki af því, að ég hafi neitt á móti þessum hv. þm., heldur af því, að ég sakna hins. En hvað sem því liður, þessi hv. þm. hefur fyrr haft tækifæri til að ráðast á þessa skipan. Ég get ekki meðgengið það, að hv. 1. þm. Austf. hafi verið neitað um allar upplýsingar um efnahagsmálin. Við vorum að ræða saman fyrir nokkrum dögum um málsmeðferð, og ég spurði hann, hvort hann gæti hugsað sér, ef hann fengi allar upplýsingar tafarlítið, að semja þá um málsmeðferðina á frv. um efnahagsmálin, af því að ég taldi það nokkru skipta, að það tæki ekki allt of langan tíma að afgreiða það. Auk þess veit hann vel, að hann var að ræða við einn af aðalráðunautum ríkisstj, nýverið til þess að fá frá honum ýmsar upplýsingar, og sá maður er svo samvizkusamur, að hann fer ekki á bak við ríkisstj., þegar hann ræðir við þennan leiðtoga Framsfl. Ég efast ekkert um, að hann hefur fengið þar ýmsar upplýsingar, og sjálfur var ég ekkert á móti, að hann fengi þær. En ég skal svo ekki ræða þetta að öðru leyti en því að segja, að ég hrökk í kút áðan, þegar hann bar á sjálfstæðismenn, að við teldum réttmætt að gera það, sem framsóknarmenn hafa gert. Ég sagði: Þetta er hroðalegur áburður, - og var satt að segja að vona, að hinn virðulegi hæstv. forseti reyndi, þegar svona er borið á mann, að vita það framferði. Ég er ekki að segja, að ég sé ekki syndaselur eins og aðrir, en mér þykir það verstu skammaryrði, sem um mig hafa verið sögð í mörg ár, ef því er haldið fram í alvöru, að ég teldi mér leyfilegt að gera allt, sem þessir menn hafa gert. Ég hef miklar mætur á þessum hv. þm. að mörgu leyti. Við höfum unnið mikið saman, og mér hefur þótt ánægja að því. En það er einmitt af því, hve margt Framsfl. hefur gert, sem ég vildi ekki sjálfur hafa gert né lenda í að gera, að við erum ekki þeir sömu ástvinir í dag og við stundum höfum verið og áreiðanlega kannske eigum eftir að vera, ef hann iðrast syndanna. En svona áburði má þá ekki halda uppi að bera á mig, ef sú vinátta á að takast upp.



Herra forseti. Mér finnst nú leggjast heldur lítið fyrir hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh., þegar þeir eru að rugla saman starfi eins ráðunauts og heils ráðuneytis, sem að hafa bæði ráðuneytisstjóra, deildarstjóra, fulltrúa og bókara, og telja, að það sé eitthvað svipað. Vitanlega er þar um allt annað og ólíkt að ræða. Það er allt annað, að ríkisstj. ráði sér ráðunaut til einhvers takmarkaðs tíma eða þann tíma, sem hún er að völdum, ellegar hvort er sett á stofn heilt ráðuneyti með fjölda starfsmanna. Varðandi það, sem hér hefur verið sagt um efnahagsmrn. og hagstofuna, vildi ég segja þetta: Hagstofan á að geta gefið allar þær upplýsingar og útreikninga um efnahagsmál, sem ríkisstj. þarfnast. Það á að búa hana þannig úr garði, að hún geti alveg fullnægt allri þeirri upplýsingastarfsemi, sem þarf með í þessu sambandi. Þar af leiðandi þarf ekki sérstakt efnahagsmálaráðuneyti til að vinna að slíku. Hvað er það þá, sem efnahagsmrn. er ætlað að gera eftir kenningum hæstv. ríkisstj.? Ja, það á að vera til þess að leggja á ráð um stjórnarstefnuna. Ég held, að það sé alveg útilokað, að það sé hægt að hafa ráðuneyti, sem eigi að leggja á ráð um sjálfa efnahagsmálastefnuna. Hver ríkisstjórn ákveður það sjálf, hvaða stefnu hún fylgir í efnahagsmálum, og hún velur sína sérstöku ráðunauta til þess að undirbúa tillögur um það. Það eru vitanlega ekki alltaf sömu ráðunautarnir. Það liggur t.d. ljóst fyrir, að yrðu stjórnarskipti í Bandaríkjunum á næsta ári og þar kæmi forseti úr öðrum flokki, þá mundi hann styðjast við allt aðra ráðunauta í efnahagsmálum en núv. forseti hefur gert. Ef það yrðu stjórnarskipti í Þýzkalandi og jafnaðarmenn kæmu þar til valda, mundu þeir styðjast við allt aðra ráðunauta í efnahagsmálum en núv. ríkisstj. hefur gert. Sama mundi eiga sér stað í Bretlandi. Ef jafnaðarmenn kæmust til valda þar, mundu þeir styðjast við allt aðra ráðunauta í efnahagsmálum en ríkisstjórn Macmillans. Sennilega er það nú hvergi í heiminum nema hér, sem íhaldsflokkur og jafnaðarmannaflokkur geta stuðzt við sömu ráðunauta í efnahagsmálum, Þess vegna má búast við því, að starfslið hins svokallaða efnahagsmálaráðuneytis verði gagnslaust, ef verða stjórnarskipti, vegna þess að þá koma menn til valda, sem kjósa að fylgja ráðum annarra og hafa aðra menn í ráðum en þá, sem eru fyrir í ráðuneytinu. og þar með er verkefni þess þrotið. Það er þess vegna nákvæmlega sama, hvernig á þetta málefni er litið. Stofnun þessa rn. er óeðlileg. Það á að leggja þetta rn. niður. Ef það er nokkur vilji fyrir því að koma á sparnaði í ríkisrekstrinum, þá er þetta rn. eitt af því fyrsta, sem á að leggja niður.



Herra forseti. Ég vona, að mér verði ekki tekið það illa upp, þó að ég beri hér fram fyrirspurn, því að það ber mjög á milli mála um staðreyndir. Var Jónas Haralz einungis ráðinn sem einkaráðunautur vinstri stjórnarinnar svokölluðu, eða var hann ráðinn í þjónustu íslenzka ríkisins? Ef hann var ráðinn sem einkaráðunautur vinstri stjórnarinnar, borguðu þá ráðherrar vinstri stjórnarinnar honum launin úr sínum eigin vasa, eða var manninum borgað úr ríkissjóði? Var þannig samið við Jónas Haralz, að hann kæmi hér til frambúðar og starfaði fyrir íslenzka ríkið, eða var hann einungís ráðinn í þágu þessarar stjórnar, þannig að hans starfssamningur félli niður af sjálfu sér, um leið og hún léti af völdum? Þetta eru nauðsynlegar upplýsingar, sem þurfa að fást, til þess að menn viti, hvað hér er um að ræða. Það er vitað mál, að um leið og slíkur ráðunautur er kallaður til, þá þarf hann að hafa húsrúm, hann þarf að hafa nauðsynlega skrifstofuhjálp og annað slíkt. Og það er ekki annað, eins og hér hefur komið fram, en nafnbreyting á starfi, hvort hann er kallaður ráðuneytisstjóri eða efnahagsmálaráðunautur. Og ég spyr: Hefur orðið nokkur breyting á launakjörum mannsins við það, sem hér hefur átt sér stað? Hv. 7. þm. Reykv. sagði, að það sé ekki víða, sem íhaldsmenn og jafnaðarmenn hafi sama ráðunautinn. Það má auðvitað segja eins, að þessi maður var ekki einungis ráðunautur jafnaðarmanna, hann var ráðunautur allra flokkanna, sem voru í hinni svokölluðu vinstri stjórn. Mér skilst, að ef einhver munur er á stöðu hans að því leyti nú, miðað við það, sem var áður, sé hann sá, að vinstri stjórnin hafi kallað hann heim, en síðan ekki neitt með hans tillögur í meginatriðum viljað hafa að gera. Það er auðvitað út af fyrir sig eftirtektarvert, að fenginn sé maður, - ja, við skulum segja á ríkisins kostnað, meðan annað er ekki upplýst, málið horfir öðruvísi við, ef ráðherrarnir hafa borgað honum launin sjálfir, - og tillögur hans eru síðan að engu hafðar. Það sýnir, að annaðhvort hefur þeim mjög missézt í vali síns ráðunauts eða þeir vilja ekki hafa það, sem sannast reynist.



Herra forseti. Mér þykir vænt um að fá tilefni til þess að láta það koma hér alveg skýrt fram, að þegar Jónas H. Haralz var ráðinn efnahagsmálaráðunautur stjórnar Hermanns Jónassonar á sínum tíma, þá var hann ráðinn í þjónustu íslenzka ríkisins, en ekki eingöngu þeirrar ríkisstj., sem þá sat. Á því var ekki minnsti vafi, hvorki í augum þáv. ríkisstj., ráðherra né hans, að ráðning hans væri ótímabundin, hann væri ráðinn til þess að vinna í þágu stjórnarinnar, sem þá sat, þeirrar, sem eftir kæmi, og annarra ríkisstj., sem sætu, meðan hans starfs gæti notið við. Hann var því að sjálfsögðu ráðinn til frambúðar til starfa í þágu íslenzkra stjórnarvalda, og það hafa engar breytingar orðið á launakjörum efnahagsmálaráðunautsins eða ráðuneytisstjórans, síðan hann fyrst var ráðinn til landsins. Um hans launakjör gilda enn þeir samningar, sem ríkisstj. Hermanns Jónassonar gerði við hann á sínum tíma. Að því er það snertir, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði, að það væri tíðkanlegt annars staðar að skipta um ráðunauta við stjórnarskipti, þá kann það rétt að vera að nokkru leyti. Hitt er líka rétt, að í þágu allra ríkisstj., sem ég þekki til í nálægum löndum, starfa fastir ráðunautar í efnahagsmálum, nokkur hluti ráðunautanna er fast starfslið líkt og það, sem við erum nú að koma okkur upp í stjórnarráðinu íslenzka með stofnun efnahagsmrn. Hitt er svo annað mál, að sá hópur manna, sem í nálægum löndum starfar að slíkum störfum, er svo stór, að þar gefst tilefni til þess að breyta einnig nokkuð til, og það er mjög algengt, t.d. í Bretlandi, eins og ég veit að hv. þm. er fullkunnugt um, að þar hafa ráðherrar persónulega ráðunauta, sem eru þá samflokksmenn þeirra og fylgja þeim að ráðherrastólnum og frá honum aftur. Þetta á sér stað til viðbótar því fasta starfsliði í efnahagsmálum, sem starfar fyrir allar ríkisstjórnir, hverjar svo sem þær eru. Hér hefur þessum málum háttað þannig um mörg undanfarin ár, - eða síðan 1946, en þá mun í fyrsta skipti hafa verið leitað með skipulegum hætti til hóps af hagfræðingum til þess að vinna fyrir stjórnarráðið eða fyrir ríkisstj., og því hefur verið haldið áfram síðan, - að sá hópur manna, sem við hér höfum ráð á til slíkra starfa, er svo fámennur, er svo takmarkaður, að allar ríkisstj., sem hér hafa setið, hafa leitað til næstum sömu mannanna. Síðan 1946 hefur verið mjög svipaður hópur sérfræðinga og embættismanna, sem starfað hefur fyrir ríkisstj., hverjar svo sem þær hafa verið, hvaða flokkar sem að þeim hafa staðið. Það er mjög ánægjulegt að geta sagt það, að á þessu ekki langa árabili hefur orðið hér til, ég vil ekki segja stétt, - orðið hér til hópur sérfræðinga í þessum málum, sem allar ríkisstj. hafa talið sér fært að treysta að fullu, algerlega án tillits til þess, hvaða flokkar hafa myndað ríkisstj. og til hvaða flokka menn kunna að hafa talið ráðunautana, sem hlut hafa átt að máli, og ber þetta sannarlega íslenzkri embættismannastétt mjög gott vitni. Ég fullyrði, að sá embættismaður, sem hér hefur mest borið á góma, Jónas Haralz ráðuneytisstjóri, hefur alls engin afskipti af stjórnmálum og er algerlega ópólitískur maður. Þó að ég hafi daglega samskipti við hann í viðskmrn., þar sem hann er ráðuneytisstjóri, er mér ekki kunnugt um, hvaða stjórnmálaskoðun hann hefur. Það ber aldrei á góma milli okkar, og mér er það jafnóviðkomandi og hann leggur lítið upp úr því að láta í ljós skoðanir sínar á þeim málum. Ég endurtek því, að hann hefur engin afskipti af stjórnmálum, og það er tvímælalaust rétt, þegar ég segi, að hann sé algerlega ópólitískur maður.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að blanda mér mikið inn í þessar umræður, ekki sízt á þeim grundvelli, sem þær voru upphaflega lagðar, en vegna þess að þær hafa farið nokkuð út á annað svið og sérstaklega út af ræðu hæstv. menntmrh. kvaddi ég mér hljóðs. Ég vil því í sambandi við það, sem hann sagði hér síðast, segja, að það er meginbreyting í þessu máli. Ég álít, að meðan sá ráðuneytisstjóri, sem nú er orðinn, var ráðinn sem ráðunautur ríkisstj., þá hafi hans staða verið þannig, að ríkisstj., sem við tók, gat sagt honum upp starfinu. Það hefði ekki skapað neinn skaðabótarétt hjá ríkinu. Ráðning hans var með þeim hætti. Það hafa verið kallaðir hingað heim fleiri sérfræðingar, fengið góð vottorð, og þeir eru samt ekki hér á dagskrá nú. Það var út af þessu vottorði, sem er sýknt og heilagt verið að gefa þessum ágæta ráðuneytisstjóra, sem ég ætla ekkert illt um að segja. Þó vil ég segja það, að þegar umræða var um ræðu hans hér um daginn, þá var það ekki talið eðlilegt að vera að ræða sérstaklega um manninn. Ég álít, að sama máli gegni núna. Þegar hæstv. menntmrh. var að lýsa hans ágætu kostum hér áðan og sagði, að hann væri færasti sérfræðingur hér á landi, a.m.k. á Norðurlöndum og jafnvel þótt víðar væri leitað, þá datt mér í hug saga ein, þegar séra Árni klerkur Þórarinsson var að lýsa konu einni, sem honum þótti mjög fögur. Hann komst þá m.a. svo að orði: Hún er beinlínis vansköpuð af fegurð. Hún er fallegasta kona á jörðinni og þó að víðar væri leitað, það er ég viss um. - Það er þetta sem mér datt í hug.  En af hverju er verið að lýsa ráðuneytisstjóranum hér í þessum umræðum? Fyrirspyrjandinn gaf nefnilega ekkert tilefni til þess. Maðurinn er ekki hér á dagskrá. Það er aðeins verið að ræða um það, hvernig embættið sé til orðið. Og hvað sem um það verður sagt í þessum umræðum, þá bar þetta rangt að, þetta var afturfótafæðing, og hæstv. ríkisstj. hefði getað komið málinu fyrir á skikkanlegan hátt. En það er verið að ræða um ráðuneytisstjórann, hvíla hann hér vegna þess, sem á eftir á að koma. Hæstv. ríkisstj. ætlar að nota ráðuneytisstjórann til þess að skýla sér á bak við, þegar umræður koma um stærri mál, og þess vegna er byrjað á því að hæla honum nú.



Herra forseti. Við skulum alveg láta það liggja ljóst fyrir, að ráðuneytisstjóri og aðrir sérfræðingar eru ekki til að búa til stefnu fyrir neina stjórn eða til að bera ábyrgð á stefnu fyrir neina stjórn. Engin stjórn getur skotið sér bak við sérfræðing hvað þetta áhrærir. En sérhverri stjórn er það auðvitað stoð að geta haft menntaða og gáfaða menn í sinni þjónustu, fengið upplýsingar frá þeim og mat þeirra á því, hvernig málin liggja fyrir. En sá, sem tekur ákvörðun um það og ber ábyrgð á þeirri ákvörðun, það er auðvitað valdhafinn, það er ríkisstj. og þeir flokkar, sem standa að baki henni, og svo Alþingi að lokum, sem leggur blessun sína yfir það eða fellir það. Þetta er efni málsins. Ég tel, að hér hafi komið fram mikill misskilningur um eðli þessa máls, einnig frá hendi hv. 7. þm. Reykv. Ég tel, eins og ég segi, að þessi umræddi maður eigi að vera, - ja, samlíkingin er kannske ekki rétt, - eins konar radar, sem stjórnin getur gáð í gegnum, svo að strandkapteinn lendi ekki í ógæfu, - ég á við formann vinstri stjórnarinnar og engan annan! Strandkapteinar verða að hafa góðan radar og geta horft í gegnum hann, og þá er skútunni betur borgið. Það er þetta, sem fyrir okkur eða a.m.k. mér vakir. Ég tel ekki, að stjórnmálaskoðun slíks manns komi mér neitt við. Mér þykir vænt um, að hæstv. menntmrh. upplýsti, að ég sé ekki alveg vonlaus um fylgi hans. Ég geng auðvitað á það lagið, því að mér mundi þykja sómi að því, að slíkur maður fylgdi Sjálfstfl. og stefnu hans í öllum höfuðefnum. Ég tel þetta ekkert atriði. Ég veit heldur ekkert um hagstofustjóra, þann ágæta embættismann, eða fleiri sérfræðinga, sem þarna hafa verið með okkur. Aðalatriðið er, finnst mér, að það sé farsælt, að þessir viti bornu og sérfróðu menn, eins og sumir aðrir menn í þjóðfélaginu, hafi sig tiltölulega lítið í frammi í stjórnmálum. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að vitrir menn hafi ekki skoðanir, greiði ekki einum flokki atkvæði o.s.frv. frekar en öðrum, og þeir hafa auðvitað líka leyfi, eins og fyrirspyrjandinn, prófessorinn í lögum, og margir aðrir mætir menn, til að láta upp allar sínar skoðanir. En ég efast ekkert um, að það er hugsanlegt, að einstaka lærlingur mundi hafa meira gaman af miklum kunnugleika og menntun fyrirspyrjandans í lögfræði, - væri kannske að einhverju leyti geðþekkara að hlusta á hann, - ef hann ekki væri að vafrast hér á þingi. En það er auðvitað réttur hvers manns að vera það, nái hann kosningu. En það eru sérstakir menn, sem ég tel að öðrum fremur sé heppilegt að láta ekki mikið uppi um sínar skoðanir, og það eru þeir, sem hæstv. menntmrh. var að lýsa, að verða á hverjum tíma að geta verið nauðsynleg aðstoð sérhverri ríkisstj„ sem með völdin fer, án hliðsjónar af, hvaða pólitískan blæ hún ber.



Það er aðdragandi þessarar fsp., að ég sneri mér til fyrrv. hæstv. ríkisstj. og bað hana um að fá upplýsingar um efnahagsmálin, sem ég vissi að hlutu að hafa verið teknar saman af efnahagsmálaráðunaut hæstv. ríkisstj. Bað ég um annaðhvort að fá það, sem ríkisstj. hefði sjálf fengið handa sér um þessi efni, eða þá a.m.k. útdrátt úr því, en mér var neitað um þessar upplýsingar. Ég fór enn fremur fram á það við núv. hæstv. ríkisstj. að fá upplýsingar um þessi efni, og útkoman varð sú sama. Þá vildi ég reyna þá leið til þess að fá þó einhverja hugmynd um vissa þætti í þessum efnum að notfæra mér þann rétt, sem þingmenn hafa til þess að gera fyrirspurnir, og samdi þess vegna þá fsp., sem hér liggur fyrir, um afkomu útflutningssjóðs á árinu 1959 og hvers væri að vænta fyrir það ár, sem nú er byrjað. Ég ætlaðist auðvitað til þess að fá svar við þessari fsp. fyrir jól, áður en ráðstafanir væru ákvarðaðar í efnahagsmálunum, og er löng saga af því öllu. En fyrir ofríki hæstv. ríkisstj. og hv. þingmeirihluta og ofurkapps að senda þingið heim, án þess að upplýsingar væru gefnar um þessi mál, þá komst þessi fsp. ekki á dagskrá fyrir jólin. Það má kannske segja, að hún sé að vissu leyti úrelt orðin, ef það kæmi nú t.d. fram, að í grg. þeirra frv., sem nú á að fara að leggja fram hér á Alþingi, væru þær upplýsingar, sem þarna er beðið um. En ég sé enga ástæðu til að taka þessa fsp. til baka, því að það er þýðingarmikið að fá þessar upplýsingar, jafnvel þótt seint sé, og jafnvel þótt þær kynnu að koma annars staðar fram einnig, þá sé ég ekki annað en fyrirspurnin eigi fullan rétt á sér. Ég þarf ekki að endurtaka efni hennar, og hún skýrir sig sjálf.



Herra forseti. Mér þykir leitt, að ég vissi ekki fyrr en ég kom á fundinn, að þetta mál yrði tekið hér fyrir, og hef þess vegna ekki undirbúið mig undir það að svara því. Hins vegar skal ég lofa hv. þm. því, að ég skal hafa þetta til á næsta fundi, sundurliðuð svör við öllum þessum fjórum fsp. En út af því, sem hv. þm. sagði að öðru leyti um það, að ef til vill mundi ekki lengur vera tímabært að spyrja á þá leið, sem hér er gert, vegna þess að efnahagsráðstafanirnar, sem spurningarnar eru bornar fram í sambandi við, mundu nú vera ráðnar, þá er því til að svara, að væntanlega verður frv. um þær lagt fram hér á Alþingi í dag. Í grg. fyrir því frv. felast að nokkru leyti svör við þeim spurningum, sem hér eru settar fram. En ef hv. þm. óskar eftir því, að þeim sé svarað eins og spurningar á þessu þskj. eru settar fram, þá skal ég að sjálfsögðu gera það, næst þegar máliðverður tekið á dagskrá, En ég vil endurtaka það, að ég hafði ekki séð dagskrána. þegar ég kom hingað niður eftir, og gat þess vegna ekki undirbúið mig undir að svara þessari fyrirspurn hv. 1. þm. Austf.



Ég vil aðeins geta þess til skýringar, að þar sem ég talaði um, að þessar fsp. væru máske óþarfar, þá átti ég við, að það kynni að vera, að í grg. frumvarpanna frá hæstv. ríkisstj. væri allt, sem þyrfti, til þess að sjá svörin við þeim. En ef það sést ekki allt í þeim greinargerðum, vil ég eindregið óska eftir því, að hæstv. ráðherra svari þeim, eins og hann hefur gert ráð fyrir.



Eins og kunnugt er, var fyrir nokkru sett löggjöf um togarakaup ríkisins. Undanfarið hafa af og til verið gefnar upplýsingar eða sendar út fréttir um, að fest hafi verið kauþ á togurum erlendis, og man ég eftir því, að fyrir fyrri kosningarnar s.l. ár var sérstaklega gefin út tilkynning um, að búið væri að útvega lán fyrir átta skipum, sem ættu að koma til landsins á næstunni, skildist mönnum. En síðar kom í ljós, að þetta hafði verið eitthvað á sandi byggt og að kaup hefðu ekki verið fest. Var þá upplýst, að það hefðu verið gefin út innflutningsleyfi fyrir nokkrum skipum, en mjög var það á reiki, sem þá kom fram um, hvernig frá þeim málum væri gengið, hvort það væri ríkið, sem hefði gengið frá skipakaupunum og tæki lán til þeirra, eða hvort þetta væru einstaklingar eða félög, og þá hver fyrirgreiðsla ríkisins væri. Út af öllu þessu þótti mér rétt að reyna að fá mynd af því, hvernig þessi mál stæðu, með því að bera fram þessa fsp. Hún er orðuð svona: „Hver lán hafa verið tekin erlendis til togarakaupa samkv. lögunum um togarakaup ríkisins?“ Ég vænti þess, að sá hæstv. ráðh., sem þessu svarar, gefi yfirlit um það, sem gert hefur verið samkvæmt þessum lögum í togaramálum.



Herra forseti. Það er spurt, hver lán hafi verið tekin erlendis til togarakaupa samkv. lögunum um togarakaup ríkisins. - Þessi lög eru frá 1956, nr. 94, og því er til að svara, að ríkisstj. hefur engin lán tekið samkv. þessum lögum frá 1956, um togarakaup ríkisins. Á hinn bóginn hefur með tilvitnun til þessara laga verið veitt ríkisábyrgð á lánum, sem eftirgreindir aðilar hafa tekið vegna kaupa á togurum: 1) Fylkir h/f, það er í sterlingspundum, 110538. 2) Bæjarútgerð Hafnarfjarðar, það lán er í þýzkum mörkum að upphæð 2 millj. 580 þús. 3) Guðmundur Jörundsson, þýzk mörk, 3 millj. 411 þús. 4) Ísfell h/f, það eru þýzk mörk, 3948300. 5) Síldar- og fiskimjölsverksmiðja Akraness h/f, þýzk mörk, 3948300. 6) Ísbjörninn h/f, þýzk mörk, 3729360.



Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar og sé ekki ástæðu til að ræða þessi efni ð þessu stigi frekar.