Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Hermannsson) Við 1. umr. fjárlaganna í þessari hv. deild námu útgjöldin samkvæmt frv. eins og frá því hafði verið gengið af hv.Nd. kr. 10773668.91. Við 2. umr. í þessari hv. deild bættust við gjöldin kr. 48659.00 og nú eftir till.fjvn. til 3. umr. hækka þau enn um kr. 5700.00. Gjöldin nema þá alls kr. 10828027.91. Þegar þessi hv. deild tók við fjárlagafrv., voru tekjur samkvæmt því áætlaður kr. 10108600.00. Tekjuliðir frv. tóku engum breytingum við 2. umr., en fjvn. leggur til nú við 3. umr., að tekjuáætlunin hækki um kr. 775000.00. Samkvæmt því nema tekjur alls kr. 10883600.00. Tekjuhalli varð á frv. eins og það var samþ. í hv.Nd. kr. 665068.91. Eftir 2. umr. í þessari hv. deild hafði tekjuhallinn aukist samkv. áður sögðu um kr. 48659.00, svo að hann nam þá alls kr. 713727.91. En eftir till. þeim, sem fyrir deildinni liggja frá fjvn., ætti tekjuafgangur að verða kr. 55572.09. Eins og getið var um við 2. umr., er það vitanlegt, að hv.Nd. hafði gengið út frá því í meðferð sinni á fjárlögunum, að hinn mikli tekjuhalli yrði jafnaður með tekjuaukum samkvæmt frv., sem þetta þing hafði til afgreiðslu. Það hefir nú komið á daginn, að samþykt hafa verið sem lög frá Alþingi tvö frv., sem lögð voru fyrir þingið og ætlast var til, að gæfu tekjuauka. Á þessum samþyktu lögum og einu frv., sem samþ. hefir verið í hv.Nd. og gengið gegnum 1. og 2. umr. hjer í þessari hv. deild og sem telja má víst, að verði afgreitt sem lög, byggist sá tekjuviðbætir, sem fjvn. leggur til, að tekinn verði inn í frv. Jeg þykist ekki þurfa að fara mörgum orðum um frv. í heild sinni. Hv. deildarmenn hafa fylgst það vel með, að það ætti að vera óþarfi. Fyrir hönd nefndarinnar vil jeg þó benda á tvent. Tekjuafgangur sá, er frv. mundi sýna, ef till. nefndarinnar væru samþ. hjer við 3. umr., er ekki hærri en það, að nefndin, eða að minsta kosti meiri hl. hennar, álítur ekki mega af honum taka. Meiri hl. fjvn. lítur svo á, að nú þegar sje komið svo mikið inn í frv. útgjaldamegin, að þar megi ekki hækka úr þessu. - Í öðru lagi vil jeg benda á, að of margir liðir eru bundnir við nöfn einstakra manna, svo sem sjerstaklega námsstyrkir. Og til viðbótar við það, sem jeg hefi sagt við 2. umr. um það atriði, vil jeg enn taka það fram, að nefndin álítur, að ekki beri að skoða þá sem fasta liði í fjárlögum. Fyrir hönd fjvn. vil jeg beina því til hæstv. stjórnar, að það er ekki álit nefndarinnar, að þessa liði þurfi að taka upp í frv. næsta ár. Þótt ekki sje um sjerlega háa fjárupphæð að ræða, verður nefndin að lýsa því yfir, að illa fari á því í fjárlögum, að mjög margir persónustyrkir standi þar, þótt svo hafi farið í þetta sinn. Þá ætla jeg að minnast á einstakar brtt. nefndarinnar á þskj. 695. Það eru þá fyrst brtt. hennar við 2. gr. frv., um tekjuáætlunina. Flestar þær brtt. eru hækkunartill. Í fyrsta lagi hefir fjvn. lagt til, að tekju- og eignar skattur verði áætlaður kr. 1050000.00 eða hækki um kr. 200000.00. Þessi hækkun er bein afleiðing af lagafrv., sem liggur fyrir þessari hv. deild og víst þykir að verði samþ. Það er 25% hækkun á tekju- og eignarskatti frá því sem verið hefir. Sömuleiðis leggur nefndin til, að vörutollur hækki úr kr. 1050000.00 upp í kr. 1250000.00. Þessi hækkun nemur kr. 200000.00 og er afleiðing af samþyktum lögum frá þinginu. Líka er lagt til, að verðtollur hækki úr 825 þús. kr. upp í 1325 hús. kr., eða hækki um 500 þús. kr. Einnig þetta er afleiðing af lögum samþyktum frá þessu þingi. Þá er loks gert ráð fyrir, að tekjur af víneinkasölu ríkisins hækki úr 300 þús. kr. upp í 375 þús. kr., eða um kr. 75000.00. Þessar hækkunartillögur nema kr. 975000.00. En við sömu grein, 2. gr., er gert ráð fyrir einni lækkun. Það er á kaffi- og sykurtolli, og nemur sú lækkun kr. 200000.00. Raunveruleg tekjuhækkun er því samkvæmt þessu kr. 775000.00 alls. Um hækkunartill. er það að segja, að þær eru gerðar að mestu leyti eftir tillögum hæstv. fjmrh. Þær eru bygðar á þeim rökum, sem samþykt lög frá þessu þingi og frv., sem talið er fullvíst, að verði samþ., virðast gera á þessum liðum. Hækkun á áætluðum tekjum af vínsölunni stafar af öðrum ástæðum. Undanfarin ár hefir verið fest talsvert af tekjunum í versluninni sjálfri. En nú er búist við, að ekki þurfi að halda því áfram. Losnar þá nokkurt fje. Einnig er talið líklegt, að eitthvað af því fje, sem nú þegar er fast sem veltufje einkasölunnar, verði - að skaðlausu - dregið inn í ríkissjóðinn. Með hliðsjón af þessu rjeðst nefndin í að hækka þennan lið um 75 þús. kr. Hækkunartill. tekjumegin eru aðalbreytingartill. nefndarinnar við sjálft frumvarpið. Þó hefir nefndin gert tvær litlar brtt. við gjaldahlið frv., 10. gr. Er fyrst lagt til, að risnufje forsætisráðherra hækki um 4 þús. kr., og í öðru lagi gert ráð fyrir, að 7. liður 10. gr. orðist á annan veg en í frv., þannig: „Til umbóta og viðhalds á stjórnarráðshúsinu og ráðherrabústaðnum og til hitunar og lýsingar hans 6000 kr.“. Síðustu orðin: „til hitunar og lýsingar“ eru viðbót frá fjvn. og hækkar nefndin fjárveitinguna í sambandi við það um 2 þús. kr. Þessi breyting og hækkun er gerð með hliðsjón af því, að forsætisráðherra mun vera ætluð ókeypis íbúð, ljós og hitun í ráðherrabústaðnum, þótt ekki hafi fyrverandi forsætisráðherra notað þá heimild. Risnufje forsætisráðherra er svo lágt, að hann getur ekki haldið uppi þeirri risnu, sem ætlast er til, nema hann sje annað tveggja auðugur maður eða reki einhverja þá atvinnu, er gefi honum tekjur. En komið getur það fyrir, að ekki standi þannig á. Nefndin telur rjett, að þessir liðir komi til framkvæmda á yfirstandandi ári. Við 18. gr. leggur nefndin til, að einn liður falli niður. Það upplýstist fyrir 3. umr., að maður sá, er þar um ræðir, er dáinn, og leiðir þessi brtt. því af sjálfu sjer. Við 22. gr. hefir nefndin lagt til, að sú breyting verði gerð við 2. lið, sem er um lán til osta- og smjörbúa, að í stað 5% vaxta, sem þar er gert ráð fyrir, komi 6%. Þessi breyting er gerð með hliðsjón af öðrum liðum þessarar greinar. Þar er alstaðar gert ráð fyrir 6% vöxtum nema í 1. lið, um lán til frystihúsa. En nefndin telur rjett að láta þar sitja við sem er, 5%, vegna sjerstakrar nauðsynjar þess máls. Líka hefir nefndin lagt til, að bætt verði við þann lið 23. gr., sem ræðir um endurgreiðslu til Rangárvallasýslu, svo hljóðandi athugasemd: „Endurgreiðsla er bundin því skilyrði, að fjenu verði varið til umbóta helstu sýsluvegum í sýslunni, sjerstaklega Landveginum og Fljótshlíðarveginum, eftir tillögum vegamálastjóra“. Þannig stendur á þessari athugasemd, að eftir frv. er gert ráð fyrir, það ríkissjóður endurgreiði Rangárvallasýslu nokkurt fje, er sýslan hefir á sínum tíma lagt í veg innan sýslunnar. Nefndinni þótti óviðfeldið, að sýslan fengi þessa endurgreiðslu veitta skilyrðislaust. Vill nefndin binda hana því skilyrði, að fjeð verði látið ganga til ambóta á vegum þar í sýslu, og haldi þannig áfram að vera í vegum sýslunnar og koma sýslubúum að gagni á þann hátt. Við 23. gr. hefir fjvn. bætt 2 nýjum liðum. Annar er um að flýta fyrir fyrirhugaðri Þingvallabraut upp Mosfellsdal, svo að hún verði tilbúin til afnota og umferðar 1930. Er stjórninni heimilað að taka lán til þess mannvirkis, ef á þarf að halda. Þetta er gert með hliðsjón af þeirri miklu umferð til Þingvalla, sem hlýtur að verða 1930. Jafnframt er þetta þjóðvegur, sem gert er ráð fyrir, að eigi að vera fullbúinn 1933. Það er talið líklegt, að svo mikil umferð verði á Þingvallaveginum 1930, að hætt yrði við slysum, ef látinn væri nægja sá eini vegur, sem nú liggur hjeðan til Þingvalla. En með þessu, að tveir vegir væru komnir, yrði umferð hagað svo, að bílar þurfi ekki að mætast. Geta þeir þá farið aðra leiðina en komið hina. Í síðasta lagi hefir nefndin, eða meiri hluti hennar, lagt til, að ríkissjóði sje heimilt að taka ábyrgð á alt að 300 þús. danskra króna láni Jóhannesar Jósefssonar til þess að reisa 1. flokks gistihús í Reykjavík fyrir 1930. Þessi maður, Jóhannes glímukappi Jósefsson, hefir í hyggju að reisa slíkt gistihús. Hygst hann sjálfur að leggja allmikið fje í fyrirtækið, eins og till. nefndarinnar sýnir. Sótti hann um, að ríkisstjórninni veittist heimild til þess að takast þessa ábyrgð á hendur, en tekur jafnframt fram, að hann notaði ekki ábyrgðina nema uppfylt væru þau skilyrði, er hann tilnefndi í umsókn sinni. Sem sagt, meiri hl. nefndarinnar lítur svo á, að rjett sje að veita stjórninni þessa heimild, þótt að minsta kosti einn nefndarmanna væri henni algerlega mótfallinn. - Jeg hefi þá getið nokkuð brtt.fjvn. á þskj. 695, en jeg held, að rjettast sje um leið að minnast á brtt., sem jeg flyt sjálfur ásamt hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Það er IV. brtt. á þskj. 695, um að heimila kirkjustjórninni „að verja alt að einum prestlaunum til þess að greiða ferðakostnað handa prestvígðum manni, einum eða fleirum, til eflingar andlegri samvinnu meðal presta og kristilegra áhrifa á söfnuði úti um land“, ef fje sparast við það, að prestaköll eru laus. Þessi till. er gamall kunningi þingsins. Hún komst í fjárlög fyrir árið 1927, og mun heimildin hafa verið notuð það ár. Jeg veit, að margir líta svo á, að þessari fjárhæð sje vel varið. Það er álit margra, að það sje bæði nauðsynlegt og holt fyrir samvinnu meðal prestanna og almennan áhuga þeirra á kristilegum og trúarlegum efnum, að áhuga- og athafnamenn kirkjunnar ferðist í þessum tilgangi um hjeruð þessa lands og beiti þar vilja sínum og orku kirkjunni og kristninni til eflingar. Hjer er aðeins um heimild að ræða, en auðvitað ætti þetta helst að standa sem fastur skilyrðislaus liður í fjárl. En sakir þess, að till. þess efnis fjell í hv.Nd., fer jeg þessa leið hjer. Það hefir oftast verið svo, að eitthvað af prestaköllum hefir verið laust úti um landið. Jeg hefi spurst fyrir um þetta hjá kirkjustjórninni og fengið það svar, að líkindi væru til, að eitthvað mundi sparast á þessum lið. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en vænti, að hv. deild sjái sjer fært að samþ. þessa brtt. Þó að hún kunni að leiða af sjer útgjöld, hefir hún ekki áhrif á fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir.

Jón Baldvinsson Jeg á hjer nokkrar brtt. á þskj. 695. Það er fyrst V. till., um styrk til Hólmfreðs Franzsonar stúdents, 1000 kr. til háskólanáms. Það er nú svo, að margir munu álíta, að nógu margir slíkir styrkir sjeu komnir inn í fjárlagafrv., sá nafnalisti sje orðinn nógu langur nú þegar. En um marga þessa menn er það svo, að ekki er í annað hús að venda fyrir þá en til Alþingis um styrk. Þeir eru fæstir svo efnum búnir, að þeir geti kostað sig til náms erlendis af eigin ramleik nema að litlu leyti. Enn er enginn sjóður til, sem styrkir mentamenn í þessu skyni, og því verður útkoman sú, að svo margar styrkbeiðnir koma til þingsins, þar sem þó helst er von um einhvern styrk. Þá er og ekki nema eðlilegt, að meðal þeirra sjeu margir gáfaðir stúdentar og góðir námsmenn, sem við þekkjum til og teljum styrks verða. Að vísu er það svo, að embættin eru ekki svo mörg, að þeirra vegna sje þörf á að styrkja fleiri menn til náms, en hitt er alment viðurkent, að við höfum þó altaf not af mentuðum og dugandi mönnum. Þessi piltur, sem hjer er um að ræða, hefir meðmæli, sem eru alveg sjerstök í sinni röð. Það eru ekki þau venjulegu, um góða hegðun og ástundun og gott próf o. s. frv., sem að vísu einnig fylgja og eru í góðu lagi, heldur hafa samstúdentar Hólmfreðs, sem útskrifuðust ásamt honum 1927, öll og óbeðið skrifað undir áskorun til þingsins um að veita honum styrk. Jeg vil sjerstaklega vekja athygli á þessum meðmælum þessa stúdents, sem kveða mjög sterkt að orði og eru eftirtektarverð meðal annars vegna þess, að meðal þeirra, sem undir þessi meðmæli rita, eru einmitt nokkrir, sem hafa þá aðstöðu að keppa við hann um styrk frá Alþingi. Þeir segja svo meðal annars: „Hólmfreður er einhver hinn allra gáfaðasti og mesti námsmaður, sem við höfum kynst. Hann hefir auk gáfnanna til að bera fádæma nákvæmni og skapfestu, og er hví öllum öðrum, þeirra er við þekkjum, líklegri til vísindastarfsemi. Þótt gáfur hans sjeu fjölbreyttar með afbrigðum, hefir hann þó um langa hríð lagt sjerstaka stund á þá grein, sem hann nú hefir valið sjer til háskólanáms, og aldrei látið hugðarefni sín sitja á hakanum, enda mun orsökin til, að einkunn hans varð ekki hærri en raun varð á, einkum hafa verið sú“. Og þeir bæta við: „Þegar styrk var úthlutað í vor, var það einróma álit vort, að Hólmfreður ætti að verða hans aðnjótandi, jafnvel þótt svo færi um einkunn hans í þetta skifti, að hún væri ekki næg, ef eingöngu væri farið eftir einkunnum umsækjenda, en það fullyrðum við, að gert hafi verið. - Hinsvegar álítum við það hlutverk Alþingis fyrst og fremst, ef það á annað borð sinnir nokkrum beiðnum um námsstyrk, að bæta úr heim misrjetti, sem menn geta orðið fyrir, ef þeim mælikvarða er eingöngu fylgt“. Þannig farast þeim orð þessum stúdentum, sem verið hafa Hólmfreði samtímis í skóla, enda þótt þeir viti, að þetta gæti beinlínis stuðlað að því að fella fjárstyrk til sumra þeirra. Þessi meðmæli eru svo óvenjuleg og sjerstök í sinni röð, að jeg vil leyfa mjer að vekja athygli hv. deildar á þeim. Hjer hefi jeg að vísu meðmæli kennara og rektors, en þó að þau sjeu líka mjög góð, þá legg jeg þó meira upp úr þessum. - Jeg læt svo þetta nægja um þessa till. Jeg vænti, að hv. deild sjái sjer fært að samþ. hana, enda þótt jeg viti, að mörgum mun nú þykja nóg komið af slíku. Þá á jeg hjer aðra brtt., undir XII. lið, við 15. gr., um að veita Guðbrandi Jónssyni 640 kr. uppbót á styrk þann, sem hann nú hefir, eða hækkun úr 1200 kr. upp í 1800 kr., og get jeg algerlega skírskotað til þess, sem hann hefir skrifað um þetta, og vísað til þess, er jeg hefi áður um þetta sagt. Þá flyt jeg ásamt hv. 1. þm. G.-K. (BK) till. um 13500 kr. til girðingar um listasafnshús Einars Jónssonar. Eitt af því, sem Íslendingar hafa gert sjer mest til sóma, er það, hvernig þeir hafa búið að Einari og listaverkum hans, enda mun hann nú einhver hinn frægasti Íslendingur, sem nú er á lífi, og hefir orðið þjóð sinni til hins mesta sóma. En það, sem nú þykir helst á vanta, að vel sje frá þessu gengið, er girðing um húsið. Það er áætlað, að hún kosti 13500 kr. Hornstólparnir hafa þegar verið steyptir. Það má telja mjög nauðsynlegt, að þessi girðing verði komin upp fyrir 1930, og til þess að það geti orðið, þarf að veita til þess í fjárl. fyrir árið 1929. Nú hefir mjer verið sagt, að fjvn. muni hafa skrifað stj. um þetta; og ef svo væri, vænti jeg, að stj. sjái um framkvæmdir í málinu, og gæti jeg þá tekið till. aftur, en jeg bíð eftir að heyra frá stj. eða frsm.fjvn., hvort þetta er rjett. - Nú segir einn hv.þm. úr fjvn. mjer með látæði, að ekkert hafi verið gert í nefndinni í þessu, og heldur þá till. auðvitað áfram. - Það má telja víst, að árið 1930 leggi margir leið sína upp í listasafnshúsið til að skoða safnið, og jeg sje ekki, að við getum verið þektir fyrir að láta hjá líða að laga þetta. Það er líka miklu betra að gera þetta sem fyrst heldur en að flaustra því af þegar í eindaga er komið. Jeg álít, að þetta sje nokkuð, sem ekki verði komist hjá að gera, hvort sem þessi till. verður samþ. eða ekki. Það er nú einu sinni síður að halda sjer til fyrir gestum, en hvað sem því líður, þá er okkur það sómi, hve vel við höfum búið að þessum ágæta listamanni, og ættum við ekki að setja blett á það með því að láta vanta sómasamlega girðingu um húsið og blett þann, er því fylgir. Vil jeg beina því til hv.þm., sem komið hafa upp að húsi Einars Jónssonar, hvort þeim þykir ekki þörf á þessu. Þá á jeg enn brtt. undir XX. lið, um 6500 kr. styrk til Byggingarfjelags Reykjavíkur, Samvinnuhlutafjelags. Það hefir staðið í fjárl. styrkur til þessa fjelags, en bundinn því skilyrði, að bæjarsjóður legði fram styrk á móti, en það hefir bæjarsjóður ekki enn gert. Þetta fjelag hefir gert fyrstu myndarlegu tilraunina til að koma hjer upp góðum og hollum verkamannabústöðum, með auknum þægindum og betri en hjer höfðu þekst áður. Það hóf líka starfsemi sína þegar þörfin var mest fyrir aukinn húsakost hjer í bænum, og jafnframt á dýrasta tíma, og hafa því húsin orðið dýrari en ella. Þessi byrjun, sem það hefir gert, hefir fætt af sjer mikið aukið húsnæði í bænum, sem komið hefir á eftir, svo sem hús Landsbankans við Framnesveg, og margt mætti fleira telja. Vegna þess hvað lítið fjelagsmenn gátu lagt fram í byrjun, varð að lifa mikið á lánum, og voru þau mjög dýr. Þau eru með víxlavöxtum og eru framlengd með um 8%. Þessi erfiðu lánskjör, sem fjelagið varð að sæta, stöfuðu af því, að lánsstofnanirnar höfðu ekki fje til að lána út á 1. veðrjett með sæmilegum kjörum. Þá voru veðdeildarbrjefin svo langt niðri, að 100 kr. brjef seldust á 75 kr., ef hægt var að koma þeim út. Bankinn hafði ekkert fje til að kaupa brjefin fyrir og þeir, sem gátu keypt, notuðu sjer aðstöðuna til að fá þau fyrir lítið verð. Þessum kjörum varð fjelagið að sæta. En jeg fullyrði, að það vann mikið nauðsynjaverk, því að þörfin fyrir aukið húsnæði var þá einna brýnust. Hitt viðurkenni jeg fyllilega, að fjelagið hefir fengið styrk áður, bæði úr ríkissjóði og bæjarsjóði, en sá styrkur hefir ekki verið nálægt því eins mikill eins og tíðkast í nágrannalöndunum að veita slíkum fjelögum. Vitanlega er ekki ætlast til, að þessi liður standi óbreyttur áfram. Heldur er aðeins farið fram á þetta til þess að borga af lánum fjelagsins, því meðan lánin eru svona há og meðan vaxtakjörin eru svona erfið, er ekki auðvelt að færa niður leiguna, en að því þarf fjelagið þó að stefna. Jeg mun svo láta hjer staðar numið og ekki nema að gefnu tilefni taka til máls aftur. Raunar flyt jeg hjer enn eina till. ásamt hv. 1. þm. G.-K., um utanfararstyrk til dr. Helga Pjeturss. Jeg játa það, að þegar till. kom um að veita honum 6000 kr. í 18. gr., þótti mjer það of hátt og greiddi atkvæði á móti því, einkum vegna þess, að jeg taldi, að margir aðrir ekki síður verðugir rithöfundar mundu koma á eftir. Jeg sagði það þá við einhverja deildarmenn, að jeg mundi verða því fylgjandi, að honum yrði veittur sjerstakur styrkur til utanfarar. Það, að komast utan, er það, sem hann þarfnast mest og kvartar mest um að geta ekki. Jafnvel þótt jeg álíti hitt ekki of mikið honum til handa, þá þótti mjer það óheppilegri leið, vegna þess að það hefði dregið þann dilk á eftir sjer, að við hefðum orðið að veita öðrum samskonar hækkanir á eftirlaunastyrk. Þá á jeg eina till. á þskj. 700, um styrk til Guðmundar Kambans, 2000 kr. Þessi rithöfundur hafði komið inn í Nd. með 2500 kr. styrk, en var feldur hjer við 2. umr. Jeg er hræddur um, að hv.þdm. hafi kannske ekki athugað, hvernig ástatt var. Nú er það lægri upphæð, sem jeg fer hjer fram á, svo að jeg vona, að hv.þm. samþykki hana. Þessi rithöfundur hefir nú um langt skeið verið mjög mikið veikur, og er alveg nýkominn aftur svo til heilsu, að hann getur farið að vinna. Nú hefir hann hugsað sjer að semja stórt íslenskt skáldrit. um efni frá 17. öld, og ætlast á, að það verði um 1000 síður að stærð. Til þess verður hann að ferðast hingað heim og rannsaka heimildir í Landsbókasafninu, og hefir farið fram á 2400 kr. styrk í því skyni. Þessi rithöfundur er svo þektur og jeg vil segja frægur, að jeg álít, að Alþingi geri rjett í því að veita honum nokkra viðurkenningu sem rithöfundi. Jeg man nú ekki í svipinn, hvort hann hefir áður fengið einhvern styrk, en það hefir þá aðeins verið mjög lítið. Það er kunnugt, að hann hefir fengist við leikritagerð og hefir vakið mjög mikla athygli á Norðurlöndum. Hann var hjer einnig á síðastliðnum vetri og sýndi þá eitt leikrit sitt, sem mönnum fanst mikið til um. Auk þess, sem nú var getið, hefir hann einnig lagt fyrir sig stjórn leikhúsa, og eftir því, sem talið er, farist það vel úr hendi. En sjerstaklega mun hann þó, ef hann kemst til fullrar heilsu, eiga eftir að skrifa margt það ritverk, sem gerir garðinn frægan. Jeg ætla ekki að svo stöddu að mæla fleira fyrir þessari tillögu og læt það ráðast, hvernig atkvæði falla um hana, en jeg teldi það mjög nauðsynlegt, að þessum styrk væri ekki synjað; jeg held, að þessum rithöfundi myndi tæplega takast að sinna þeim ritstörfum, sem hann ætlar að fást við, nema því aðeins, að hann fengi einhvern styrk. Jeg hefi þá minst á þær tillögur, sem jeg er flm. að eða meðflm., og mun láta það nægja. Jeg mun ekki hafa nein orð um hinar aðrar brtt. við fjárlögin, en sýna með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á þær.

Einar Árnason Af því að það eru nokkrir deildarmenn við, vildi jeg nota tækifærið til þess að segja frá því, að jeg hefi flutt hjer á þskj. 695 þrjár brtt. við fjárlagafrv. Það dylst nú ekki, að allar þessar brtt. eiga nokkuð skylt við styrki til einstakra manna. Þegar fjárlagafrv. var til 2. umr., þá fluttu allmargir deildarmenn tillögur, sem voru svipaðs eðlis eins og þessar, sem jeg flyt nú. Jeg vildi ekki í það sinni flytja neinar brtt. um styrki til einstakra manna, vildi gjarnan sjá, hve deildin væri örlát í því efni. En sú varð raunin á við 2. umr. fjárlagafrv., að mjer finst jeg hafa nokkra ástæðu til þess að ætla, að hv. deild muni ekki taka því neitt illa, þótt jeg fari fram á það við hana, að hún taki nú vel í það að veita nokkrum mönnum styrk, fleirum en þeim, sem þegar er veitt. Það er sem sje langt frá því, að nú þegar sjeu tæmdar þær umsóknir, sem fyrir þinginu liggja um styrki frá einstökum mönnum. Fyrsta brtt. mín er þess efnis að veita Jóhanni Sveinssyni styrk til háskólanáms í uppeldisfræðum, 1200 krónur, en jeg hefi sett til vara 1000 krónur, af því að það hefir að nokkru leyti myndast sú regla hjer í þessari hv. deild, að þessir námsstyrkir sjeu ekki yfir 1000 krónur. Það er nú um þennan mann að segja, eða sjerstaklega námsferil hans, að hann mun hafa byrjað nám í kennaraskólanum og tók þar mjög gott próf. Eftir það stundaði hann barnakenslu um hríð, til þess að hafa ofan af fyrir sjer; hann hefir ekki haft styrk neinstaðar að, en hann hefir mikla löngun til að mentast og stundaði síðan nám hjer við mentaskólann og tók þar próf árið sem leið og hefir svo í vetur verið í heimspekideild háskólans. Það, sem þessi maður hefir sjerstaklega lagt stund á og óskar að leggja stund á, er að kynna sjer uppeldisfræði. Hann hefir í hyggju að stunda nám við háskóla í Þýskalandi, ef hann getur fengið styrk til þess. Jeg veit ekki til, að við eigum neina menn, sem tekið hafa háskólapróf í þessum fræðum, og myndi þá ekki fjær að fá mann, sem væri vel að sjer í þeirri grein, en ýmislegt það, sem þingið hefir styrkt menn til að stunda við erlenda háskóla. Jeg skal geta þess, að þessi maður hefir fengið mjög góð meðmæli og fylgir umsókninni einnig umsögn skólastjóra kennaraskólans. Jeg skal svo ekki eyða fleiri orðum um þennan mann, heldur snúa mjer að annari brtt. minni. Hún er um það, að þingið veiti Benedikt Elfar söngmanni 3000 kr. styrk árlega til þess að halda uppi söngkenslu á Akureyri. Þessi maður hefir sent þinginu umsókn um þetta, og fylgja umsókn hans meðmæli margra góðra borgara á Akureyri, og auk þess fylgja vottorð ýmsra manna í Svíþjóð, þar sem hann hefir stundað söngkenslu undanfarið, svo og blaðaummæli frá Svíþjóð, sem öll benda í þá átt, að maðurinn sje mjög vel fær til þessa starfs. En ástæðan til þess, að farið er fram á styrk handa honum til að halda uppi þessari kenslu á Akureyri, er sú, að í svo fámennum bæ sem Akureyri getur þetta vitanlega ekki orðið lífsuppeldi fyrir hann, en hinsvegar má teljast nauðsynlegt að halda þessari fögru list uppi þar, ekki síður en annarsstaðar. En fái þessi maður ekki styrk, þá býst hann ekki við að geta haldið áfram að starfa þar, og verður þá að leita annað eftir atvinnu, og þá sjerstaklega til útlanda, til þess að geta haft ofan af fyrir sjer með söngkenslu. Þá er þriðja brtt. mín. Hún er um það að veita Freymóði Jóhannssyni 1000 kr. Styrk til framhalds listmálaranámi, og að þessi styrkur sje lokastyrkur. Ef til vill minnast einhverjir deildarmenn þess, að síðasta þing veitti þessum manni ofurlítinn styrk, og með þeim styrk sigldi hann á síðastliðnu ári. Hann hefir stundað nám í vetur við konunglega leikhúsið í Höfn og starfar þar aðallega að leiktjaldamálun. Nú hefir hann skrifað þinginu og kveður sig þurfa að halda áfram námi, eftir að hann hefir lokið því á konunglega leikhúsinu. Áform hans er nú að fara til Berlín eða París, en skortir fje til, því að maðurinn er efnalaus, en hinsvegar ákaflega duglegur og fær í sinni íþrótt. Jeg vildi þess vegna mæla með því, að honum væri veittur þessi styrkur í þetta sinn. Jeg er þess fullviss, að hann fer ekki oftar fram á styrk í þessu skyni, og jeg er þess líka fullviss, að hann mun nota þennan styrk vel, því að maðurinn er þannig gerður, að hann legst allur á það, sem hann tekur fyrir, og er sjerstaklega áhugasamur um það að ná sem mestri fullkomnun. Jeg býst ekki við, að það hafi mikil áhrif á atkvæðagreiðsluna um þessar brtt. yfir höfuð, hvort um þær er talað lengur eða skemur, og þess vegna skal jeg ekki þreyta deildina á lengri ræðu um þetta efni, og ekki heldur fara að ræða brtt. einstakra þingmanna. Það er aðeins eitt atriði, sem jeg vildi minnast á, sem er almenns efnis. Þetta atriði er það, að jeg tel mjög óheppilegt, að sú regla skuli viðgangast og vera orðin eins rík og á sjer stað hjer á þingi, viðvíkjandi fjárlögum, að menn skuli þurfa að fást við sömu afturgöngurnar fund eftir fund. Jeg vildi, að sú regla yrði tekin upp, að brtt. megi ekki bera upp aftur um sama efni, ef hún hefir áður verið feld í sömu deild. Nú hefir sú venja komist á, að það megi altaf bera upp sömu brtt., þótt hún hafi verið feld áður, aðeins með annari fjárupphæð. Ef til vill þykir þetta of mikil þröngsýni, en jeg get ekki sjeð betur en að það sje fullkomið rjettlæti í því að setja þarna nokkrar hömlur, því að það er töluvert annað að bera upp tillögur, sem hafa í för með sjer aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, heldur en tillögur á öðrum sviðum, og mjer þætti ekkert óeðlilegt, þótt einhverjar hömlur yrðu settar um slíkar tillögur.

Erlingur Friðjónsson Það ræður af líkum, að hæstv. forseti fái ekki að ganga til atkvæða strax um þetta mál, því að allmargir eiga enn eftir að lýsa tillögum, sem. þeir flytja við þessa umr. fjárlaganna. Jeg ætla að fara hjer örfáum orðum um þær tillögur, sem jeg hefi hjer fram að færa, og skal þá strax geta þess, út af orðum hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), að jeg geri mig að sönnu sekan um það að flytja hjer fram tillögu, sem sennilega er í hans augum afturganga, af því að hún var fyrst borin fram við 2. umr. þessa máls, en kemur nú fram aftur í dálítið annari mynd. Jeg kem síðar að því að tala fyrir þeirri till. og mun þá gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna jeg hefi komið með hana aftur í breyttri mynd. Fyrsta till., sem jeg ber fram, var tekin aftur við 2. umr., en hún er um styrk til útgáfufjelags Flateyjarbókar á Akureyri. Síðan þessi tillaga kom fram við 2. umr., hefir verið samþykt nokkurt fjárframlag til útgáfu fornra bóka til útgáfufjelags, sem ætlar að gefa þær út, og meðal þeirra bóka, sem þetta fjelag ætlar að gefa út, verður að minsta kosti nokkur hluti af Flateyjarbók, en líklega ekki öll. Það er því ef til vill hægt að færa það fram sem rök fyrir að fella þennan styrk, sem jeg fer fram á, að veittur sje til útgáfunnar á Akureyri, að hún verði gefin út að nokkru leyti eða ef til vill að öllu leyti af þessu útgáfufjelagi fornra bóka. En jeg hefi samt leyft mjer að koma aftur með þessa tillögu, en hefi sett við hana varatill., sem lækkar fjárupphæðina um helming. Jeg veit, að jeg þarf ekki að flytja langt mál fyrir hv. deildarmönnum um það, að hjer er um að ræða mjög þarft verk, þar sem er útgáfa þessa merkilega rits, svo að það er óþarft að hafa ummæli mín um þessa tillögu mjög mörg. Jeg ætla því ekki að fara fleiri orðum um hana. Jeg hefi borið hjer fram tvær brtt., sem ekki fara fram á nein fjárútlát fyrir ríkissjóð, heldur eru þær fram komnar vegna þess, að við 2. umr. þessa máls var samþykt að greiða Jóni Ófeigssyni kennara , 2000 kr., og í þeim lið er innifalið ákvæði, sem mjer þótti algerlega óþarft að láta fylgja þeim lið. Þetta ákvæði, sem hjer er um að ræða, eru orðin „fyrsta greiðsla af fjórum“. En ef þingið gengur þannig frá þeirri fjárupphæð, sem þegar er búið að samþykkja að greiða Jóni Ófeigssyni, þá er um leið búið að binda næstu þing því skilyrði að greiða 2000 kr. árlega næstu þrjú ár, þar til þessi maður hefir fengið 8000 kr. greiddar sem uppbót fyrir vinnu við aðstoð á útgáfu ísl.-danskrar orðabókar, sem gefin hefir verið út af Sigfúsi Blöndal. Fjvn. leit þannig á, að það væri ekki ástæða til að greiða Jóni Ófeigssyni meira heldur en hann er þegar búinn að fá fyrir þessa aðstoð. Maður þessi hefir fengið um 20000 kr. fyrir aðstoð sína við útgáfuna, og þótt það sje fært fram sem rök fyrir meiri greiðslu handa þessum manni, að hann hafi unnið miklu meira verk við útgáfu bókarinnar heldur en samið var um við hann upphaflega, þá leit fjvn. svo á, að maður þessi hafi fengið fulla greiðslu fyrir sitt verk, þótt honum væri ekki greitt meira. Samningurinn við þennan mann kvað hafa verið á þá leið, að hann fengi 400 kr. laun á mánuði fyrir 4 tíma vinnu á dag. En eftir sögn þeirra manna, sem hafa farið fram á, að honum væri greidd þessi uppbót, 8000 kr., á þessi maður að hafa unnið helmingi meira, eða 8 stundir á dag. En jafnvel þótt maðurinn hefði unnið svo, þá fæ jeg ekki betur sjeð en að með þessum launum hafi hann fengið álíka hátt kaup og þingmönnum er ætlað fyrir setu sína á Alþingi, og jeg vil ekki viðurkenna annað en að það sje sæmilegt kaup fyrir hvern starfsmann sem er, á meðan það er viðurkent sæmilegt kaup fyrir íslenska þingmenn, sem mjer dettur ekki í hug annað en að telja sæmilegt kaup. Fyrst þingið hefir nú samþykt að greiða 2000 kr. til viðbótar handa þessum manni, vildi jeg reyna að forða þinginu frá að greiða 6000 kr. í viðbót, eins og verður að vera, ef liðurinn verður orðaður eins og hann nú stendur í fjárlagafrv. Fyrir því er brtt. borin fram. Brtt. 1 undir sama rómverskum tölulið er um það, að af því fje, sem þegar er búið að samþykkja, að veitt verði til útgáfu ísl.-danskrar orðabókar, 4000 kr., verði veittar 2500 kr., ef Danir leggja þar á móti 8000 kr., svo að þarna myndast 12000 kr. orðabókarsjóður, verði greitt prentsmiðjunni Gutenberg, sem stendur alveg eins á með og Jón Ófeigsson, að hún hefir skaðast um 20000 kr. á því að prenta bókina. Fyrst nú þingið hefir gengið inn á það að greiða í þennan orðabókarsjóð 4000 kr. og gerir ráð fyrir, að Danir leggi þar á móti helmingi hærri upphæð, og að útgáfa þessi hefir upphaflega verið kostuð af Dönum og Íslendingum í sameiningu, þá tel jeg, að það sje eðlilegt, að nokkur hluti fjárins gangi til að greiða þann halla, sem prentsmiðjan Gutenberg hefir beðið, fyrst Alþingi hefir samþykt að greiða Jóni Ófeigssyni nokkuð. Fjvn. leit þannig á, að það væri slíkt samband á milli þessara liða, að ef annar væri samþyktur, þá væri og rjett að taka hinn til greina að einhverju leyti. Jeg hefi sem fjárveitinganefndarmaður leyft mjer að koma fram með þessar brtt. við þessa tvo liði, sem það samband er á milli, er jeg nú hefi skýrt frá. Þá á jeg eftir að ræða þá brtt., sem jeg mintist á í upphafi máls míns, að telja mætti afturgöngu í þessari hv. deild. Það er tillaga um það, að ríkisstjórnin ábyrgist alt að 100000 kr. lán til barnaskólabyggingar á Akureyri, gegn þeim tryggingum, er stjórnin tekur gildar. Jeg flutti tillögu um þetta við 2. umr. fjárlagafrv., að ríkisstjórnin ábyrgðist alt að 120 þús. kr., en sú tillaga var feld með litlum atkvæðamun. Eftir því sem jeg framast gat kynt mjer aðstöðu þingsins til máls eins og þessa, þá sá jeg ekki og get ekki sjeð enn þá ástæðu, sem þessi hv. deild gæti haft til að fella aðra eins tillögu og þessa, og jeg benti á það við 2. umr., að þingið 1921 hefði gengið í ábyrgð fyrir alt að 2600000 kr., var mestur hluti þeirrar ábyrgðar fyrir togarafjelög í Reykjavík, en nokkuð fyrir klæðaverksmiðjuna á Álafossi, og það er öllum kunnugt, að ríkið gengur í ábyrgð fyrir einn og annan, og þá ekki síður fyrir kaupstaði landsins en aðra. En fyrst og fremst verður þó að taka tillit til þess, að sá, sem beiðist ábyrgðarinnar, sje fær um að standa svo straum af ábyrgðinni, að ekki komi á herðar ríkinu að greiða upphæðina fyrir þann, sem hlut á að máli. Jeg geri ekki ráð fyrir því, að hv. deild geti greitt atkv. á móti þessari till., því jeg álít, að hjer sje ekki að ræða um neina hættu fyrir ríkissjóð. Og þó þetta væri felt hjer um daginn, þá býst jeg ekki við, að það hafi verið af því, að hv. dm. hafi álitið, að nokkur hætta stafaði af þessari brtt. minni, heldur hafi þeir verið í svo miklum vígahug, að meginþorri allra brtt., sem þá voru bornar fram, voru feldar. En nú vona jeg, að þessum vígahug verði stilt svo til hófs, að önnur eins till. og þessi verði ekki feld aftur. Væri auðvelt fyrir mig að benda á mörg dæmi þess, að ríkið hefir tekið á sig ábyrgðir, sem eru miklu vafasamari en þessi og minni ástæða hefir verið til. T. d. stendur á sama þskj. og þessi till. mín er á önnur till., sem fjvn. er einhuga um, að samþ. verði, en sem jeg fæ ekki sjeð, að sje á neinn hátt eðlilegri en mín. En það er ábyrgð fyrir mann til þess að koma upp gistihúsi hjer í Reykjavík. Jeg tek í þessu sambandi ekkert tillit til þess manns, sem hjer ræðir um, heldur aðeins aðstæðnanna. Hjer er að ræða um einstakling, sem að sönnu ætlar að koma upp fyrirtæki, sem ýmsir þegnar ísl. ríkisins munu njóta þæginda af, þegar það er komið á laggirnar. En það sama má segja um barnaskólann á Akureyri, því þeir verða óefað margir góðir borgarar, sem þar koma til með að fá sína fyrstu fræðslu. Og því betur verða þeir undirbúnir, sem skólinn er betur útbúinn og fullkomnari, það hefir verið viðurkent af þjóðinni, að ríkið ætti að styrkja barnaskólana, og jeg held, að það sje eins náið samband milli þeirra og ríkisins eins og ríkisins og gistihúss í Reykjavík. Jeg veit nú ekki, hvort ástæða er til þess að segja fleira um þetta, en skal að endingu geta þess, að þetta er í raun og veru aðeins formsatriði. Væri þessarar ábyrgðar alls ekki þörf, ef hægt væri að fá lán innanlands. En ef leitað er eftir lánum erlendis, þá eru þau vandræði á því, að lán fást þar trauðla nema hægt sje að leggja fram ríkisábyrgð. Væri því ekki um slíkt að ræða hjer, hefði Akureyrarbær ekkert við þessa ábyrgð að gera, því ef hann tæki lán innanlands, gæti hann auðveldlega lagt fram fullgildar tryggingar, sem að öllu leyti mundu verða teknar til greina.

Björn Kristjánsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 697. Eins og hv.þm. muna, voru við 2. umr. fjárlaganna kliptar burtu 10 þús. kr. af framlaginu til Kjalarnesvegarins, þrátt fyrir það, þótt Kjósarsýsla hafi lagt á sig að borga ¼ af lagningarkostnaðinum. Fjárveiting þessi kom fyrst undir atkvæði af fjárveitingunum til vega við 2. umr., og þrátt fyrir það, þótt allir andstæðingar mínir sem einn maður greiddu atkvæði sitt með því að minka fjárhæðina um helming, ljet jeg það ekki á mig fá, en greiddi atkvæði mitt með fjárframlaginu til annara vega, þar á meðal til vega, er andstæðingar mínir báru fyrir brjósti og báru fram. Í Nd. var samþ. með 15 atkv. að veita 20 þús. kr. til vegarins, en ef farið hefði verið fram á 16 þús. kr., þá hefðu þó fleiri greitt henni atkv., því að hv.þm. Mýr. (BÁ) ljet það beint uppi, að hann mundi greiða atkv. með till., ef hún væri ekki hærri en 16 þús. kr. Jeg hefi því leyft mjer að bera till. fram með þessari upphæð og vænti þess, að hún verði samþykt, ekki síst vegna þess, að vegamálastjóri lagði til, að til þessa vegar yrðu lagðar 22 þús. kr., sem hv.frsm.fjvn. viðurkendi, að rjett væri. Og vegamálastjóri mundi ekki hafa lagt til, að svo há upphæð yrði veitt, ef nú gæti talist bílfært inn í Kjós, eins og sumir halda fram. En það er ekki svo, þótt bílar rjett komist þangað um hásumarið, að kalla má tómir. Bílvegurinn inn í Kjós mundi verða til ómetanlegs gagns fyrir Kjósarsýslu og einnig til gagns fyrir Reykjavík, sem hefir fulla þörf á því að ná í afurðirnar þaðan. Þá eigum við hv. 5. landsk. (JBald) brtt. á þskj. 695. Er þar farið fram á að veita dr. Helga Pjeturss utanfararstyrk, 4500 kr., og til vara 4000 kr. Eins og hv.þm. muna, bar hv.fjvn. fram till. um það að hækka lífeyri dr. Helga Pjeturss um 2000 kr. á ári, eða upp í 6000 kr. Gerði hún það eftir ósk ýmsra manna, eftir því, sem form. fjvn. hefir skýrt mjer frá. En jeg skal taka það fram, að enga slíka ósk hafði jeg borið fram um það, þótt jeg væri fjárveitingunni fyllilega sammála og greiddi henni atkv. mitt. - En þetta, að hin sparsama fjvn. tekur þetta mál dr. Helga Pjeturss að sjer, sýnir, að hún hefir orðið vör við almennan áhuga á því, að honum væri gert sem mögulegast að lifa og starfa að sínum vísindalegu rannsóknum, þótt árangurinn verði ekki beint látinn í askana. Jeg og margir menn aðrir, æðri og lægri, eru nefndinni þakklátir fyrir, að þessi till. kom fram. Nú fjell þessi till. nefndarinnar með 7:7 atkv. við 2. umr., og af því að við flm. óttuðumst, að málið yrði þar með látið sofna, höfum við borið fram till. á þskj. 695. Mjer hefir reiknast svo, til, að ef veittar eru 4500 kr., þá verði sú upphæð 3700 kr. í dönskum krónum. Ef maður dregur þar frá beinan ferðakostnað fram og aftur, 400 kr., þá verða eftir 3300 kr., sem gengið geta til hælisvistar. Hr. Ágúst Flygenring og Oddur heitinn Hermannsson urðu að greiða 30 kr. á dag. Ef miða mætti við það, mundi upphæðin hrökkva fyrir hælisvist í um 111 daga, og styttri hælisvist mundi tæplega koma að notum. Yrðu 4000 kr. veittar, yrði hælisvistin eðlilega þeim mun skemri. Jeg vænti þess, að hv. deild sjái sjer fært að veita hærri upphæðina, og fyllilega treysti jeg því, að háttv. deild taki henni vinsamlega og að þeir, sem greiddu till. um hækkun lífeyris dr. Helga Pjeturss atkv., greiði einnig þessari till.atkv. Þá á jeg till. á þskj. 706, sem jeg er einn flm. að. Kom beiðni til mín um að flytja hana í gærkveldi. Jeg hefi því engan tíma haft til þess að setja mig nægilega inn í rjettmæti till. Það eitt veit jeg, að nokkrum vinum Sveinbjarnar Björnssonar er mesta áhugamál, að hann fái þennan litla styrk í ellinni í eitt skifti fyrir öll. Hann er nú 73 ára og kominn að fótum fram. Ávalt hefir hann unnið baki brotnu við sjómensku, bátasmíði og steinsmíði. En í frístundum sínum hefir hann verið að yrkja. Tvær ljóðabækur hefir hann gefið út: „Hyllingar“ 1914, 6 arkir að stærð, og „Ljóðmæli“ 1924, 15 arkir að stærð. Alt eru þetta alþýðleg kvæði og snotur og rammíslensk að máli; hefir almenningur því ánægju af að lesa þau. Og þó að Sveinbjörn Björnsson sje ekkert stórskáld, þá hygg jeg, að almenningur mundi álíta, að hann verðskuldaði að fá þessa litlu viðurkenningu í ellinni. Víst er það, að komið hefir fyrir, að þingið hefir veitt gamalmennum álíka viðurkenningu, sem ekki hafa verðskuldað það fremur en Sveinbjörn Björnsson skáld. Jeg get tekið undir það, sem sagt er í Vísi í dag um þennan mann. Þar segir: „Jeg veit að þetta er margra manna ósk (að honum sje veittur styrkur), því að Sveinbjörn er þjóðkunnur maður fyrir kveðskap sinn, og að öllu góðu kunnur.“ Hefi jeg svo ekki meira um þetta að segja. Enn á jeg eina brtt., en háttv. 5. landsk., sem er meðflm. minn að henni, hefir talað nokkuð fyrir henni. Þessi till. er um það, að veitt verði fje til girðingar kringum listasafnshús Einars Jónssonar, og verð jeg eindregið að mæla með því, að hún verði samþ. Það mun verða svo, að flestir gestir 1930 munu skoða þetta safn, enda er það helgasti staður Reykjavíkur. En á þessum litla bletti, sem á að fylgja húsinu, er svo óþrifalegt, að það yrði hneyksli, ef þannig liti þar út 1930. Á svæðinu eru sorphaugar, sem ómögulega mega þar vera, en þess er enginn kostur að setja hömlur við þessum ófögnuði, nema girt verði. Það þýðir ekkert að setja þarna óverulega trjegirðingu eða vírgirðingu; það mundi aðeins auka kostnað, í stað þess að gera girðinguna í einu lagi eins og hún á að vera. Þá vildi jeg svara hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) örfáum orðum. Hv. þm. kvartaði sáran undan því, að þm. skyldu leyfa sjer að koma fram með till. tvisvar eða oftar, sem áður hafa fallið. Jeg vil benda hv.þm. á það, að þetta hefir verið venja frá því, er jeg fyrst man eftir hjer á þingi og einnig heimilað í þingsköpum. Finst mjer það mjög eðlilegt, þegar deildin fellir frv. eða brtt., sem hún hefði getað fallist á í öðru formi, að till. sje tekin upp í annað sinn. Þess vegna hefir þetta verið venja, enda altaf verið heimilað. Jeg skil nú ekki í því, hvers vegna hv. 1. þm. Eyf. hefir komið með þessa umkvörtun nú, því að hann hefir sjálfur komið með till. um það á þessu þingi að breyta þingsköpunum, en þá nefndi hann þetta ekki á nafn. Lítur helst út fyrir, að þessi umkvörtun hans stafi af því, að honum sje illa við einhverja brtt., og ef það er ástæðan mun það koma í ljós við atkvgr. í kvöld. Annars sje jeg enga ástæðu til þess að breyta þingsköpunum í þessu efni, en álít, að rjett sje að heimila mönnum þetta eins og verið hefir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Samkv. ósk fræðslumálastjóra hefi jeg flutt eina brtt. á þskj. 695,XXI, um að veita háöldruðum barnakennara 150 kr. eftirlaun í 18. gr. fjárlaganna. Þessi maður hefir stundað barnakenslu í 35–40 ár, en var ekki formlega ráðinn sem barnakennari og gat því ekki komist undir ákvæðið um laun úr eftirlaunasjóði. Hann er nú mjög kominn á efri ár og er sárfátækur, og álítur fræðslumálastjóri fyllilega rjettmætt, að hann fái þessa viðurkenningu þau fáu ár, sem hann á eftir ólifað. Jeg get bætt því við af persónulegum kunnugleika, að maður þessi er prýðilega vel látinn af öllu því fólki, er hann hefir kent hjá.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg verð að biðja hv. deild afsökunar á því að koma nú með 30 þús. kr. útgjaldabeiðni án þess að hægt hafi verið að ræða hana fyr. Till. er um það, að veita 30 þús. kr. til þess að byggja íbúðarhús handa hinum nýja lækni á Kleppi. Þessu máli er þannig háttað, að læknirinn, sem nú er á Kleppi, hefir tekið í gamla spítalann eins marga sjúklinga og hægt er, og þó eiginlega öllu fleiri, því að spítalinn er ætlaður fyrir 50 sjúklinga, en þar eru nú um 70 sjúklingar. Yfir hann sjálfan hefir verið bygt timburhús með sæmilega góðri íbúð niðri og herbergjum starfsfólks uppi. Nú er, eins og kunnugt er, verið að reisa þarna nýtt hús til viðbótar gamla spítalanum. Þegar það hús var teiknað, var það álit manna, að hægt mundi fyrir lækni þann, sem nú er, að annast sjúklingana með aðstoð kandidats, en við nánari athugun komst fyrv. stjórn að þeirri niðurstöðu, að slíkt mundi ógerningur, einkum þar sem sjúklingum mundi mjög fjölga eftir að nýi spítalinn væri kominn upp. Fyrir því gerði stjórnin einskonar samning 1925 við ungan íslenskan lækni, Helga Tómasson, sem getið hefir sjer hinn besta orðstír erlendis, að taka við læknisstörfum við nýja spítalann, er hann væri kominn upp. Nú er þessi læknir nýkominn heim og kemst að þeirri niðurstöðu, að hann geti ekki tekið að sjer starfið nema hann geti búið þar líka. Segist hann ekki geta gefið sig eins að starfinu og með þarf, ef hann býr inni í Reykjavík, enda veit jeg, að þar, sem hann hefir áður verið, hefir hann sint sjúklingum allan sólarhringinn, þegar þess hefir þurft. Nú er húsið þannig bygt, að ekki er hægt að koma lækninum fyrir þar. Tvær hæðir hússins eru ætlaðar sjúklingum, en á efsta lofti eru smáherbergi fyrir starfsfólk. Nú er þessi saga sögð eins og hún er. Helgi Tómasson treystir sjer ekki til þess að gegna þessu starfi nema hann geti búið þar líka. Veit jeg, að þessi ósk hans er ekki fram komin af neinu yfirlæti, heldur einungis vegna þess, að hann er svo samviskusamur maður, að hann vill annast sjúklingana sem best. Jeg mundi ekki hafa borið þetta fram, ef hjer væri ekki um óvenjulegan mann að ræða, sem skaði væri fyrir landið að missa. Það liggur engin teikning fyrir um þessa byggingu, en sú er meiningin, að húsið standi á klöpp, og að öðru leyti ein hæð. Það er því full von til þess, að hægt verði að byggja húsið fyrir 30 þús. kr. Jeg vil óska eftir skýringu frá hv. 3. landsk.þm. (JÞ) viðvíkjandi vegakerfinu til Þingvalla. Jeg býst við, að hann hafi mælt með till. sinni í dag, en jeg var ekki viðstaddur, svo að það hefir farið framhjá mjer. Jeg vil aðeins segja það, að þessi vegur er eina fyrirtækið, sem Þingvallanefndin leggur til, að kostnaður verði lagður í vegna hátíðahaldanna, og kemur af því, að menn óttast, ef flytja þarf um 20 þús. manns eftir þessum eina vegi, sem nú er, sama daginn, að líkur sjeu fyrir óttalegum slysum. Menn hafa lýst hví fyrir mjer, hversu mikill reykjarmökkur varð eftir hestana við konungskomuna 1907, og varla verður hann minni eftir bílana, svo að það er auðsýnt, að þetta eykur slysahættuna. Annars býst jeg ekki við, að farið hefði verið fram á að byggja rennan veg, ef ekki hefði verið ákveðið að byggja hann í framtíðinni hvort sem er. Jeg hygg, að það hafi vakað fyrir hv. 3. landsk.þm., að bílarnir færu austurveginn. Jeg er honum sammála um það, að þennan veg þarf að laga, því að það verða margir gestir frá Ameríku, sem þurfa að komast til Suðurlandsins, en jeg held, að þetta ljetti ekki undir með flutningana frá Reykjavík til Þingvalla. Jeg er með hv. 3. landsk.þm. í því, að þessi umbót er nauðsynleg, en jeg held, að hún þurfi ekki að verða svo dýr; það þarf að vanda veginn yfir Hrafnagjá og upp brekkurnar, og annað ekki. Það er ekki af ljettúð, að við óskum eftir þessari Mosfellsbraut, en við álítum, að það muni valda miklum hátíðaspjöllum, ef aðeins er einn vegur. Við hugsum okkur, að frá Elliða ánum fari bílar austur eftir nýja veginum, en heim eftir þeim gamla. Form. Þingvallanefndarinnar, hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), segist munu segja af sjer í nefndinni, ef þessi vegur verði ekki bygður. Jeg skil það vel; það er ekki ánægjulegt að vera í nefndinni, ef slys leiðir af þessari vegleysu, eins og allar líkur benda til að geri. Þá vil jeg fara nokkrum orðum um b-lið XXVIII. till. á þskj. 695. Þingvallanefndin er líka riðin við þetta, og skal jeg skýra það lítillega. Það gegnir alt öðru máli með þetta en veginn. Nefndin viðurkennir, að þetta hefir litla þýðingu, því að hjer er hótel, sem tekur aðeins 60–70 manns, en það grípur inn í hátíðahöldin og nefndin er með þessu, ekki svo mjög vegna hátíðahaldanna, heldur vegna sóma Reykjavíkur og landsins í heild sinni. Hótelið, sem hjer er til, er ekki nema 3.–4. fl. hótel, og hefir þó verið bætt mikið af eigandanum. Það er leiðinlegt, að útlendir gestir, sem hingað kunna að koma, skuli ekki geta fengið inni í sæmilegu gistihúsi. Það vill nú svo til, að Jóhannes Jósefsson glímukappi hefir safnað sjer töluverðu fje í íþróttabaráttu sinni úti um heim, sem hann vill verja til þess að koma hjer upp gistihúsi. Hann hefir handbærar 250 þús. ísl. kr. og þarf 300 þús. kr. í viðbót. Það er gert ráð fyrir, að húsið verði með herbergjum fyrir 60 manns, auk samkomusala, og þarf því um ½ miljón til að koma því upp. Bankarnir hjer hafa þetta fje ekki og hefir Jóhannes því farið utan og víðsvegar um þar, en ekki getað fengið fjeð, þó að hann byði fyrsta veðrjett. Því var borið við, að bankarnir þektu ekki til hjer á Íslandi. Þó gat hann fengið 300 þús. kr. lán í Handelsbanken í Kaupmannahöfn gegn bæjar- eða ríkisábyrgð. Jóhannes fór nú til borgarstjórans hjer í Reykjavík, sem tók vel í málið og kvað enga áhættu mundu fylgja þessari ábyrgð. En svo hefir staðið á, að ekki hafa verið haldnir fundir í bæjarstjórninni vegna nýafstaðinna kosninga til hennar, og er málið því ekki útkljáð enn frá hennar hálfu. Nú símaði Jóhannes til Hafnar viðvíkjandi þessu, og þá kom í ljós, að bankinn vildi ekki veita lánið nema gegn ríkistryggingu. Sneri Jóhannes sjer þá til Þingvallanefndar, og einnig hefir hann talað við fjvn., er álítur, að engin áhætta muni vera af þessu. 1. tryggingin er í eignum Jóhannesar sjálfs, 2. í bænum og sú 3. hjá ríkinu, sem ábyrgist þetta út á við. Það má því segja, að þetta sje yfirtrygt. Það er þannig gengið frá þessu, að engan skaða getur af því leitt fyrir ríkið; það er aðeins um að ræða, hvort menn leggja meira eða minna upp úr því, hvort hjer verði komið upp nýtísku gistihúsi eða ekki. Stjórnin mun ganga þannig frá því, að það verði ekki byrði fyrir ríkið, en vilji bæjarsjóður hinsvegar ekki hafa fyrstu ábyrgðina, er heimildin þar með fallin. Þá er það XXVII. brtt. á þskj. 695, sem jeg vildi minnast lítillega á. Hún fer fram á, að Geir T. Zoëga rektor fái full laun, ef hann lætur af embætti. Hann er nú búinn að vera kennari eða rektor í 40 ár og hefir verið heilsuhraustur, en er nú farinn að finna til ellilasleika, eins og eðlilegt er. Hann varð veikur fyrir skömmu, og meðan á þeim veikindum stóð, sendi hann Geir son sinn til mín, til þess að spyrjast fyrir um það, hvort hann fengi ekki full laun, þó að hann ljeti af embætti. Seinna fjekk jeg brjef frá rektor sjálfum, þar sem hann segist ekki skoða þetta sem eftirlaun, því að hann muni, ef hann heldur heilsu, vinna að orðabókum sínum áfram, en önnur þeirra er í endursköpun hjá honum. Það eru fordæmi fyrir slíkum heiðurslaunum. Bjarni Sæmundsson, annar fræðimaður við þennan skóla, fór frá með fullum launum, og var ekki sett sem skilyrði annað en að hann ynni áfram að fiskirannsóknum sínum, og hefir hann gert það ósleitilega, eins og kunnugt er. Jeg lít á þetta sem heiðurslaun og jafnframt handa gömlum manni, sem hefir mikið dagsverk að baki sjer og vill vinna að öðru starfi, orðabókum sínum, framvegis. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en vil þó skýra nánar, hvað þetta þýðir fjárhagslega. Laun rektors eru 5000 kr., auk þess, sem hann hefir leigulausan bústað, hita og ljós. Þessi bústaður er metinn á 400 kr., sem er gamalt og lágt mat, en það varð að samkomulagi milli mín og sonar rektors, að hann fengi 1000 kr. fyrir bústaðinn. Það er ekki fullkomið, því að húsnæðið er áreiðanlega 3000 kr. virði. Jeg vil taka það skýrt fram, að Geir vegamálastjóri var fullkomlega ánægður með það, að þessi hlunnindi yrðu virt á 1000 kr. Þá á jeg eftir eina brtt., styrkinn til Íþróttasambands Íslands. Það hefir haft heldur lágan styrk, 1800 kr., en Nd. hækkaði hann upp í 5000 kr. Jeg er ekki að segja, að þetta sje of hátt eða, telja það eftir þessum mönnum. Þeir hafa unnið mikið og vel fyrir íþróttahreyfinguna hjer í bænum, en mjer finst, sem íþróttamenn geti verið ánægðir með minni styrk í þetta sinn, því að þeim hefir verið sýndur sómi og tiltrú af Alþingi, þar sem er sundhöllin. Íþróttamenn hafa lagt mikið kapp á að senda menn á ólympísku leikana og sóttu um 15 þús. kr. styrk í því skyni til Nd., sem sinti því ekki, enda er þetta hærri upphæð en forsvaranlegt er að veita. Við höfum tvisvar sent glímuflokka á ólympísku leikana, en í alheimsíþróttum hafa Íslendingar ekki kept á þeim, nema þegar Sigurjón Pjetursson kepti í grísk-rómverskri glímu, og við góðan orðstír. Jeg játa, að okkar íþróttalíf er ekki svo fullkomið, að við getum sent menn til að keppa í hlaupi, sundi eða knattspyrnu, en það er einn lítill íþróttahópur hjer, sem hefir komist svo langt, að hann getur tekið þátt í kappraunum á við bestu flokka erlenda. Það er íþróttaflokkur kvenna, sem Björn Jakobsson hefir æft. Konurnar gátu sjer mikinn orðstír í fyrra í förinni til Noregs og Svíþjóðar. Var það mikill sigur, því að kvennaleikfimi er fullkomnust á Norðurlöndum og hvergi þroskaðri smekkur fyrir henni en þar, en þaðan voru þeir, sem dóm lögðu á íþróttir þessara kvenna. Jeg býst við, að ekki fari færri en 12 konur, og því hefi jeg lagt til, að styrkurinn til Íþróttasambandsins yrði hækkaður um 1000 kr., en bætt því skilyrði við, að 3000 kr. af styrknum skuli greiða til leikfimiflokks þessara kvenna í kostnað við ferð á olympíuleikana. Þetta þýðir það tvent, að styrkurinn til Íþróttasambandsins lækkar um 2000 kr. og konurnar fá 3000 kr. ólympíufararstyrk. Auðvitað er það ekki meiningin, að þetta verði varanleg lækkun. Jeg býst við, að menn segi, að þetta sje of lítið, en jeg hefi ástæðu til að ætla, að þær fari, ef þetta fæst, auk þess sem þær fá frítt far með skipum Eimskipafjelagsins, þar sem búið er að tryggja þeim mönnum ókeypis far með þeim, sem fara í alþjóðarerindum. Jeg mundi hafa á móti því að senda aðra á ólympíuleikana en konurnar, af því að við höfum ekkert annað, sem getur staðið á hlið við erlendar þjóðir. Jeg legg því til, að þetta sje veitt, og þó að það sje af vanefnum gert, er það altaf viðurkenning fyrir það, sem konurnar hafa lagt á sig.

Frsm. samgmn. (Halldór Steinsson) Samgmn. á eina brtt. á þskj. 695, þess efnis, að styrkurinn til flóabátanna sje hækkaður úr 106750 kr. upp í 106950 kr. Þetta stafar af því, að í nál. samgmn. Nd. hafði upphæðin verið skakt reiknuð, þannig að hún reyndist 200 kr. of lág samkv. þeim upphæðum, sem veittar eru til hvers einstaks flóabáts. Það er nú upplýst, að einum bátnum hafði verið ætlaður 200 kr. hærrri styrkur en vera átti. Það er styrkurinn til Rauðasandsbáts, sem var settur á 500 kr. í stað 300 kr. Þegar þetta er leiðrjett, verður heildartalan rjett, svo að brtt. er ástæðulaus og er því tekin aftur. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að nefndin hefir athugað till.Nd. og þótt kenna ósamræmis milli styrkveitinganna til hinna ýmsu flóabáta, sjerstaklega Eyjafjarðarbátsins og Djúpbátsins. Ennfremur vil jeg geta þess, að nefndinni þótti rjett, að þeim bátum, sem annast póstflutninga, sje borgað fyrir það úr póstsjóði, en ekki beint úr ríkissjóði, því að póstsjóður á að greiða allan þann kostnað, sem af póstmálunum leiðir. Væntir nefndin þess, að stj. lagfæri þetta. Jeg hefi heyrt, að Eyjafjarðarbáturinn hafi á síðasta ári fengið 5000 kr. beint úr ríkissjóði fyrir póstflutninga, svo að það er full ástæða til að skora á stj. að sjá um, að þessu verði hagað öðruvísi framvegis. Nefndinni barst erindi frá þm. Skaftfellinga um það, að bátur þeirra yrði tekinn út úr og hafður sjer, en nefndin sá sjer ekki fært að verða eið þeirri beiðni, af því að ganga má að því sem vísu, að sömu kröfur kæmu annarsstaðar frá. Nefndin álítur það líka eðlilegast, að þingið ákveði heildarupphæðina fyrir bátana, en láti stj. ráðstafa hverjum einstökum styrkveitingum til þeirra samkvæmt vilja þingsins. Þá kem jeg að brtt. mínum. Sú fyrsta er um styrk til hafnarbóta í Ólafsvík. Við 2. umr. flutti jeg tillögu þess efnis, að til þeirra yrðu veittar 15 þús. kr., en sú till. var feld með 7:7 atkv. Ástæður voru litlar bornar fram við þá umr. aðrar en þær, að þetta hreppsfjelag hefði lagt lítið úr eigin vasa til þessara mannvirkja, og því væri ekki hægt að fylgja till. Þess vegna hefi jeg við þessa umr. breytt till., svo að hún verði aðgengilegri, og sett 10 þús. kr., gegn því skilyrði, að hreppsfjelagið legði fram á móti 5 þús. kr. Hæstv. fjmrh. er ekki við, svo að það er ekki gott að tala við hann, en jeg vil geta þess, að hann tók mjög sanngjarnlega í þetta mál við síðustu umræðu. Hann skildi þörfina og jeg gat yfirleitt ekki heyrt, að hans aðstaða hvíldi á öðru en því, að hann vildi fá sannanir fyrir, að mannvirkið mundi standa og að því fje, sem þegar er búið að verja til þess, væri ekki kastað á glæ. Jeg tók þá fram, að þessi garður hefir verið í byggingu í 4 ár og allan þann tíma hefir hann ekki að neinu leyti haggast, svo að sterkar líkur eru til þess, að hann muni standa einnig í framtíðinni. Það er þegar búið að byggja garðinn svo langt, að það hvílir mestur sjógangur á þeim kafla, sem kominn er. Þetta verk hefir verið undir umsjón verkfræðings frá byrjun, þess sama og áætlaði verkið upphaflega, Benedikts Jónassonar. Jeg hefi beðið hann um umsögn hans í þessu máli, til þess að hv. dm. geti sjeð, að jeg er ekki að fara með neitt fleipur. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp brjef hans: „Þjer hafið, hr. alþingismaður, beðið mig um umsögn mína viðvíkjandi hafnarbótunum í Ólafsvík, og vil jeg leyfi mjer að leggja hjer með afrit af brjefi mínu dags. 31. mars 1925, þar sem lýst er fyrirkomulagi hafnargarðsins, sem hjer um ræðir. Svo get jeg bætt því við, þar sem garðurinn hefir verið framlengdur á hverju sumri síðan og er nú orðinn 137 m. á lengd, enda kominn fram fyrir það, sem mest áreynsla verður á honum af sjávargangi, en þó aldrei haggast eða skemst að neinu leyti, þá verður það að álítast óyggjandi sönnun þess, að hann stendur til frambúðar. Jeg hefi haft aðalumsjón með verkinu og það hefir að öllu leyti verið unnið að mínu fyrirlagi og jeg má segja, að það hefir verið vel af hendi leyst, enda ber garðurinn það með sjer með því að standa svo vel á móti þeirri áreynslu, sem hann verður fyrir. Nú er eftir að byggja 50 m. af þessum garði, og er það mjög áríðandi, að haldið verði áfram að framlengja garðinn að fullu, svo að hann geti komið að tilætluðum notum, og þar sem búið er að leggja svo mikið fje í hann, þá væri það mesta óráð að hætta við svo búið.“ Jeg vil beina því til hv. dm., en þó einkum til hv.fjvn., að eftir að bæði jeg, sem kunnugur maður á þeim stað, sem um er að ræða, hefi gefið þær upplýsingar, sem jeg veit sannastar, og sá verkfræðingur, sem haft hefir umsjón með verkinu frá byrjun, staðfestir að öllu leyti mínar upplýsingar, vænti jeg þess, að hv.þd. geti fallist á að veita þetta fje. Jeg á eina litla brtt. við 18. gr. II. f., sem er þess efnis, að Þórunni Sigurðardóttur, ekkju Halldórs Bjarnasonar pósts, verði veittar 300 krónur árlega. Maður þessarar konu, Halldór Bjarnason, var póstur þar vestra í 30 ár, og reyndist afburða duglegur og samviskusamur póstur. Jeg hefði ekki borið fram þessa tillögu, ef mjer hefði ekki verið kunnugt um, að þegar standa og hafa staðið í mörg ár í fjárlögunum svipaðir styrkir og sá, sem jeg fer hjer fram á. Góðir póstar eru einhverjir bestu starfsmenn þjóðfjelagsins, og ekkjur þeirra eiga það fyllilega skilið, að þær sjeu styrktar, þegar þær þurfa þess með, eins og hjer á sjer stað. Jeg vona því - og þykist viss um -, að þessari brtt. minni verði vel tekið.

Jón Þorláksson Jeg á eina litla brtt. á þskj. 697,II, sem er þess efnis að hækka liðinn til ýmislegra gjalda Landsbókasafnsins um 500 krónur og heimila, að af þeim lið megi endurgreiða 500 króna bráðabirgðalán dyravarðarins, vegna lækningakostnaðar. Fyrir tveim árum var dyravörður Landsbókasafnsins, sem er einhver lægst launaði starfsmaður landsins, mjög mikið veikur. Hann þjáðist af kvalafullum sjúkdómi, sem læknar hjer kunnu ekki skil á. Hann rjeðist þá í það að sigla til Kaupmannahafnar, til þess að reyna að fá bót meina sinna. Var notuð gömul og að vísu nokkuð úrelt heimild til þess að veita honum 500 króna bráðabirgðalán úr ríkissjóði, upp á endurgreiðslu af launum síðar meir. Auk þessara 500 króna mun hann hafa kostað af sínum eigin litlu efnum um 1500 krónum. Eftir langa rannsókn tókst að finna, hvað að honum var. Það var sjúkdómur við heilann. Hann fjekk mikinn bata, sem hefir haldið áfram eftir að hann kom heim. Nú eru mánaðarlaun dyravarðarins við Landsbókasafnið ekki nema rúmar 140 kr., svo að það er afarerfitt fyrir hann að þurfa að endurgreiða þetta lán af launum sínum. Jeg er sannfærður um, að hver einasti vinnuveitandi mundi, þegar líkt stæði á, gefa eftir endurgreiðslu. Þetta er eina tillagan, sem jeg á til hækkunar á fjárlögunum, og vona jeg, að hv. dm. geti fallist á hana. Hæstv. dómsmrh. óskaði skýringar á næstu brtt. minni, á þskj. 700,II. Það hagar svo til um veg frá Reykjavík til Þingvalla, að fyrst er 13 km. sameiginlegur vegur, upp að Geithálsi. Sá vegarkafli er svo breiður, að hann tekur alla þá bifreiðaumferð, sem hjer getur orðið, með þeim bifreiðafjölda, sem hjer er. Síðan tekur við 37 km. langur vegur frá Geithálsi til Þingvalla, en samhliða honum liggur vegur upp Mosfellssveit, og hefir áður verið gert ráð fyrir því í vegaáætlunum að sameina þann veg á sínum tíma Þingvallaveginum á Mosfellsheiði með 7–8 km. löngum vegi upp úr Mosfellsdal. Þegar jeg sá þessa tillögu hv.fjvn., hugsaði jeg, að ekki væri um annað að ræða en að framkvæma þetta, en það hefir litla þýðingu um fyrirgreiðslu fyrir umferð til Þingvalla, vegna þess að vegamótin liggja 22 km. hjerna megin við Þingvelli, en aðeins 15 km. hinum megin við Geitháls. Af 37 km. löngum vegi eru þá eftir 22 km., sem bara er einfaldur vegur. Nú heyri jeg á hæstv.dómsmrh., að hjer er um að ræða að leggja Mosfellssveitarveginn eftir annari leið, sem liggur nokkru austar á Mosfellsheiðarveginn en gert hafði verið ráð fyrir, svo að hann nái á Þingvallaveginn nær Þingvöllum, en samt verður eftir æðilangur kafli, 10–15 km., þar sem bara verður einfaldur vegur. Mjer finst mjög óskynsamleg að verja svo miklu fje, sem hjer er um að ræða, til vegagerðar á þessum stað, þegar aðrar miklu brýnni vegagerðir nær og fjær verða að bíða. Mjer finst, af því litla, sem jeg hefi heyrt um þetta, að ástæðan til þess sje aðallega sú, að nefndin hugsi sjer aðra tilhögun á hátíðahöldunum 1930 en ætti að vera. Nefndin hugsar sjer sem sje, að 20 þúsundir manna þurfi að fara um þennan veg á einum sólarhring. En jeg er sannfærður um, að við eigum að taka upp það ráð, að dreifa hátíðahöldunum á nokkra daga og gefa hverjum degi sitt verkefni. Það eru ekki allir, sem vilja sjá það sama. Sumir vilja vera viðstaddir þingfundinn, aðrir íþróttasýningarnar o. s. frv. Þetta álít jeg, að verði að gera, meðalannars til þess að komast hjá of mikilli umferð um veginn. Önnur samgöngubót við Þingvelli en þessi er miklu brýnni, en það er vegur frá Þingvöllum og niður á Grímsnesbrautina. Vegna allra ferðalaga útlendra og innlendra manna um nágrenni Reykjavíkur er það langþýðingarmesta vegabótin. Hjer um bil allir útlendingar, sem hingað koma, vilja að minsta kosti fara til Þingvalla, en okkur þykir hinsvegar leitt, þegar menn geta aðeins farið til Þingvalla og sömu leiðina til Reykjavíkur aftur, því að enda þótt Þingvellir sjeu fallegir, fá menn mjög ranga hugmynd um náttúru landsins, ef þeir fara aðeins þessa leið. Sumir fara austur yfir Hellisheiði og sjá Ölfusið. Nú væri mjög skemtilegt, ef samband væri milli Þingvalla og Grímsnesbrautar, því að þá gætu menn tekið alt í sömu ferðinni. Ef hátíðahöldunum væri hagað svo, að aðsókninni yrði skift á nokkra daga, verður mikill fjöldi manna, sem mundi fara þessa hringferð, og þar á meðal hjer um bil allir útlendingarnir. Með þessu móti er á mjög eðlilegan og skemtilegan hátt ljett umferðinni á Þingvallavegi. Jeg hefi heyrt það flutt til gildis hinum nýja vegi, að hann liggi um grösuga og fallega lægð í Mosfellsheiði, sem þá væri hægt að rækta upp. En hún liggur of hátt. Við eigum áreiðanlega í flestum bygðum landsins land, sem er ræktunarhæfara en þetta. Enda tel jeg ekki, að tímabært sje að leggja veginn með það fyrir augum. Jeg skal geta þess, að jeg hefi sagt við vegamálastjórann, að jeg sje samþykkur öllu því, sem hann hefir stungið upp á í vegamálum, nema því, að hann hafi sett þennan nýja veg of framarlega. Að minsta kosti á það vegasamband, sem jeg gat um austur í Árnessýslu, að ganga fyrir. Jeg ætla að víkja örfáum orðum að einstökum öðrum brtt. Jeg ætla að byrja á tillögu hv.fjvn. um að hækka risnufje forsætisráðherra og veita honum fje til þess að hita og lýsa bústað sinn. Risnufjeð á að hækka upp í 8000 krónur. Um það hefi jeg ekkert að segja, en jeg vil leiða athygli hv. dm. að því, að lögákveðið risnufje er 4000 krónur. Ef gera á breytingu á þessu, á ekki að gera hana í fjárlögunum, heldur með lagabreytingu. Annars verður aðeins að skoða þetta sem viðbótarveitingu næsta ár. Hv. frsm.fjvn. orðaði raunar ekki ákveðið, en þó alt að því, að það mundi hafa verið heimilt áður, að forsætisráðherrann fengi endurgreiddan kostnað við að hita og lýsa upp ráðherrabústaðinn. Jeg get ekki talið þetta heimilt, og gerði það því ekki meðan jeg var forsætisráðherra. Sama er að segja um Sigurð Eggerz. En ef hv.fjvn. hefir fundið einhverjar heimildir fyrir þessu, væri gott fyrir okkur að fá að vita um það, áður en fyrningarlögin taka af okkur þann rjett, sem við kunnum að hafa vanrækt að ganga eftir. Þá ætla jeg að minnast á brtt. á þskj. 695,IV, um það, sem kallað hefir verið „póstpresturinn“. Jeg vil leiða athygli hv. dm. að því, að fjárlagafrv. áætlar til prestlaunasjóðs 275 þús. kr., og eru engar líkur til, að neitt sparist af þeirri upphæð. Þessi sama upphæð var áætluð 1926, en þá urðu útgjöldin 320 þús. kr. Þessi liður er því frekar of lágt áætlaður en hitt. Það hefir verið reynt í eitt ár, og jeg verð að segja, að byrjunin var ekki slík, að hún freistaði til áframhalds. Hæstv. dómsmrh. flytur tillögu, sem hann hefir þegar gert grein fyrir, um að hækka styrkinn til Íþróttasambands Íslands úr 5 þús. kr. í 6 þús. kr., en taka þar af 3000 krónur til kostnaðar við ferð kvenna á olympíuleikana. Stjórn Íþróttasambands Íslands hefir beðið mig að bera fram þau tilmæli til hv. deildar, að hún samþykki ekki tillögu hæstv. ráðherra, af því að eins og starfsemi Íþróttasambandsins er fyrirhuguð, megi það ekki við því að missa 2000 kr. af þeirri upphæð, sem hv.Nd. hefir samþykt handa því. Í Íþróttasambandinu eru nú yfir 100 íþróttafjelög. Starfsemi þess hefir meðal annars komið fram í því að gefa út 10 bækur um íþróttir, svo sem margir kannast við. Nú er svo um talað á milli Íþróttasambandsins annarsvegar og landsstjórnarinnar og Þingvallanefndar hinsvegar, að Íþróttasambandið taki að sjer undirbúning íþróttasýninganna 1930. Í því skyni vill sambandið fyrst og fremst halda uppi íþróttakenslu hjer og í öðru lagi senda ráðunaut um landið. Til þessarar starfsemi getur það ekki komist af með minna en 5000 krónur. En um för fimleikaflokksins er það að segja, að bæði Íþróttafjelag Reykjavíkur, sem flokkurinn tilheyrir, og Íþróttasamband Íslands hafa mikinn hug á, að af henni geti orðið, en þó er talið efasamt, hvort rjett sje, að flokkurinn fari á olympíuleikana. Reynslan hefir sýnt, að fámennar sýningar njóta sín sjerstaklega illa á olympíuleikunum. Og það er orðin svo almenn óánægja meðal íþróttamanna heimsins með þá leika, að það er jafnvel búist við, að þetta mót verði það síðasta. En hinsvegar á að halda alþjóðamót í Calais, og Íþróttafjelag Reykjavíkur vill heldur, að flokkurinn fari þangað, því að það, sem hann á að sýna, kemur betur heim við aðrar sýningar á því móti en við þær sýningar, sem fara fram á olympíuleikunum. Það var ætlunin að reyna að koma þessari för í kring með því að afla fjár með samskotum. Íþróttasambandið er ekki hrætt um, að það mistakist og telur því ekki, að þessar 3000 kr. sjeu afgerandi um það, hvort þessi för verði farin eða ekki. Hinsvegar telur það starfsemi sinni vera til hnekkis, ef 2000 kr. eru teknar af þeim styrk, sem því er ætlaður. Vegna sjerstaks kunnugleika míns frá fyrri tíð, langar mig til að segja nokkur orð um höfnina í Ólafsvík. Jeg held, að jeg hafi orðið fyrstur til að rannsaka það mál. Þar er lendingin fyrir flötum sandi. Ferðamenn, sem þurfa þar í land, verða að láta þá menn bera sig á bakinu í land, sem hafa þann starfa. - Sjómennirnir verða að setja fiskinn á seilar og draga hann í land; er hann þá orðinn svo útlítandi, að einu gildir, hvort hann er úr því dreginn alla leið á flatningsstaðinn eða ekki. Má nærri geta, að erfitt er að gera góða verslunarvöru úr fiski, sem svo er orðinn útlítandi og velktur úr sandinum. Þorpið er afarfátækt, og stafar fátæktin auðsjáanlega af þeim erfiðleikum, sem eru á því að stunda þarna sjóinn, því fiskimið eru þarna ágæt. - Þegar nú búið er að leggja svona mikið í þetta fyrirtæki, þá má ekki hætta við hálfgert verk. Það má alls ekki ætlast til þess, að þetta fátæka þorp geti framkvæmt þetta fyrir lán, jafnvel þótt ábyrgð ríkissjóðs verði veitt fyrir því. Það er þegar búið að veita ábyrgð fyrir láni, sem hið fátæka hreppsfjelag mun eiga fult í fangi að standa í skilum með. Það má því ekki kippa að sjer hendinni um þessa fjárveitingu. Jeg vildi segja þetta af því jeg er þessu kunnugur. Þetta er hið síðasta, sem þingið þarf að veita til þessarar hafnarbótar, og ætti það því ekki að kippa að sjer hendinni um það. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um næstsíðustu brtt. á þskj. 695. Það er brtt. frá hæstv.dómsmrh. um að veita Geir T. Zo?ga rektor full laun, ef hann lætur af embætti. Mjer þykir nú nokkuð nýstárlegt að fá svona till. í þessu formi í 23. gr. fjárlaganna. Mer þykir sú braut varhugaverð, sem hjer er gengið inn á. Hæstv. dómsmrh. bar þetta að vísu saman við það, þegar Bjarni Sæmundsson ljet af embætti, en þetta tvent er ekki sambærilegt. Bjarni Sæmundsson var leystur frá starfi sínu við skólann vegna þess, að þörf var fyrir hann á öðrum stað, og var það að öllu leyti þarft og maklegt, enda hefir það sýnt sig, að svo var. En slíkt kemur nú ekki oft fyrir. Nú vil jeg spyrja hæstv. ráðherra, hvern rjett þessi maður hefir til eftirlauna, ef hann lætur af embætti. Jeg hefi nokkuð athugað þetta og hygg það sjeu 4000 kr. auk dýrtíðaruppbótar. Þar að auki mun hann hafa nokkurn rjett tilstyrks úr lífeyrissjóði. Þessar aths. mínar eru því algerlega sprottnar af formlegum ástæðum. Eins og allir vita, gilda veitingar í fjárlögum ekki nema til eins árs. Þarf því að koma þessu öðruvísi fyrir, ef það á að gilda til langframa.

Jónas Kristjánsson Jeg á 2 brtt. á þskj. 695 og ætla mjer að gera nokkra grein fyrir þeim. Það er þá fyrst töluliður XVIII: Til að lengja öldubrjótinn á Sauðárkróki, gegn jafnmiklu tillagi annarsstaðar að, alt að 2000 kr. Vegna þeirra, sem ókunnugir eru staðháttum þarna, verð jeg að lýsa nokkuð aðstöðunni og því verki, sem þarna hefir verið unnið. Rjett utan við kaupstaðinn rennur á til sjávar. Er hún stundum allmikil í rigningum og leysingum á vorin. Ber hún þá fram mikið af aur og grjóti og hefir sá framburður myndað eyri, sem er skjólgarður fyrir höfnina. Þegar kaupstaðurinn var reistur þarna fyrir rúmum 50 árum, var þar stór eyri og voru mörg hús bygð á henni. Nú hefir brotið svo af þessari eyri, að einungis eitt hús stendur eftir, og skjólið, sem eyrin veitti höfninni, hefir farið síminkandi. Einnig hefir brotið af lóð kauptúnsins. Hjer var því nauðsyn að hefjast handa til að ráða bót á þessu, og árið 1917 hófust fyrst framkvæmdir í þessa átt. Var það gert á þann hátt, að samskot voru hafin meðal hreppsbúa um byrjun verksins. Þessi öldubrjótur var settur fram af „Eyrinni“, utanvert við kauptúnið. Var hann gerður þannig, að smíðaðar voru grindur, sem líktust helst sperrurisi á húsi, með sterkum plankabotni, þiljað að utan með sterkum borðum og síðan fylt með grjóti. Var gert ráð fyrir, að þessi garður myndi veita mótstöðu grjóti og aur, er áin ber fram, og svo hefir líka reynst. Hefir svo smámsaman verið bætt við þennan garð með 5–6 metra stúfum í hvert sinn, og er nú mannvirki þetta orðið um 90 metra langt. Þarna hefir svo myndast landtangi og er nú eyrin á þeirri leið að komast í svipað horf og hún var í áður en fór að brjóta af henni. En þar sem sperrubygging þessi þarf að vera stærri, sterkari og dýrari, eftir því sem lengra kemur, þá er kauptúninu nauðsyn að fá til þess opinbera hjálp. Á þessum 10 árum hefir verið kostað til fyrirtækisins um 23 þús. kr. Þar af frá ríkissjóði 5 þús. kr., sýslusjóði Skagafjarðarsýslu um 4 þús. og frá Sauðárkrókshreppi um 14 þús. kr. Þetta sýnir, hver áhugi hefir verið fyrir þessu máli. En verkið má ekki stöðvast, því ennþá berst árlega aur og leir af framburði árinnar inn yfir höfnina í norðanbrimum og grynnir hana. Dýpið hefir verið mælt, og á síðastliðnum 30 árum hefir höfnin grynst um einn faðm. Nú á landið þá lóð, sem Sauðárkrókskauptún er á bygt, svo því er það ekki óviðkomandi, að þarna geti haldist bygð. Þarna hefir verið bygð góð bryggja, sem mest hefir verið kostuð af kaupstaðnum síðan hún var bygð, hefir gengið allvel að skipa upp vörum á Sauðárkróki og að lenda bátum, þó nokkur sjógangur sje; þó hefir grynst við bryggjuna síðan hún var bygð. Ef það heldur áfram, verður að lengja bryggjuna, en verði öldubrjóturinn lengdur, þá er von um, að þess þurfi ekki. Jeg vona nú, að þingið sjái svo um, að þessi framkvæmd þurfi ekki að stöðvast. Sýslufundur Skagfirðinga hefir nýlega veitt til framlengingar öldubrjótsins 400 kr. Og jeg get fullyrt, að kaupstaðurinn mun bæta við það svo miklu, er nema þarf á móti þeim 2000 kr., sem hjer er farið fram á, að ríkissjóður veiti. Hjer stendur ekki ólíkt á og á Norðfirði, nema hjer mun þörfin vera meira aðkallandi. Jeg vona, að hv.þdm. líti á nauðsyn þessa máls og samþykki þessa till. Krabbe vitamálastjóri hefir litið á þetta mannvirki, og tel jeg rjett, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp umsögn hans, er hann sendi hreppsnefndinni á Sauðárkróki í símskeyti 24. maí 1927. Það hljóðar svo: „Að gefnu tilefni lýsi jeg því yfir, að jeg tel tvímælalaust, að garðurinn fram af eyrinni við Sauðárkrók hafi þegar gert mikið gagn, sjerstaklega með því að hindra landbrot á eyrinni og verja höfnina fyrir grynkun og líka með því að veita nokkurt skjól fyrir höfnina. Jeg . . . tel mjög æskilegt, að garðurinn verði framlengdur á líkan hátt og áður, því meira, hví betur“ . Það, sem jeg hefi sagt, er því í samræmi við álit vitamálastjórans. Vænti jeg því góðvildar háttv. deildar um þetta. Þá er XXIV. till. á sama þskj., sem jeg er flm. að sú till. fer fram á, að til Valgerðar Arnljótsdóttur komi 600 kr. í stað 300 kr. Það má geta þess, að hún er búin að fá styrk þennan í 10–12 ár. Var það Pjetur heit. Jónsson frá Gautlöndum, sem bar hann fyrst fram. Valgerður er dóttir sjera Arnljóts sál. frá Sauðanesi, og þegar þess er minst, að hann var upphafsmaður samvinnuhreyfingarinnar, eða frumhefjandi fjelagslegra samtaka í verslunarmálum, þá ætti það ekki að spilla fyrir því, að dóttur hans væri veitt þessi litla upphæð. Af þessari konu er mikla sorgarsögu að segja. Hún hefir verið lömuð frá unglingsárum, eða frá um 18 ára aldri, og hefir mestan hluta þess tíma legið rúmföst og máttvana. Nú er hún 60 ára. Fyrir nokkrum árum versnaði henni þó enn. Vegna þessa sjúkdóms flutti hún til Reykjavíkur. Hefir hún verið upp á hjálp annara komin um langa hríð. Voru það fyrst ættmenn hennar, sem stunduðu hana á heimili sínu, en nú í seinni tíð hefir hún orðið að hafa hjúkrunarkonu. Svo hafi verið þörf á að veita henni styrk áður, þá er ekki minni þörf að bæta nokkru við hana nú. Hún er nú orðin eldri og fyrirhafnarmeiri en áður var, auk þess sem hún er stór og þung. Þarf því valda hjúkrunarkonu til að stunda hana. Jeg hygg, að Pjetur heit. Jónsson hafi ekki gert það út í bláinn, er hann gekst fyrir því, að hún, fengi 300 kr. styrk, og má þá öllum ljóst vera, að henni mun ekki af veita nú, þótt upphæð þessi sje færð fram um helming. Enda má segja, að það muni ríkissjóðinn litlu, þegar litið er á heildarútgjöld hans. Jeg vil þá minnast á fyrri lið XVI. brtt. á þskj. 695. Hún er frá hv.þm. Ak. (EF), þar sem hann ætlast til þess, að prentsmiðjunni Gutenberg verði greiddar 2500 kr. af þeim 4000 kr., sem veittar eru til orðabókarsjóðsins móti 8000 kr. tillagi frá ríkissjóði Dana. Jeg veit nú ekki betur en það sje bindandi loforð að veita þessa upphæð til endurprentunar hinnar íslensk-dönsku orðabókar Sigfúsar Blöndals móti 8000 kr. frá ríkissjóði Dana. Þar sem jeg býst við, að hv.þm. (EF) muni ekki mæla það eftir Dönum að veita þessa upphæð, þá ættum við að veita umtalslaust á móti þá fjárhæð, er um getur í 46. lið 15. gr. fjárlagafrv., eða 4000 kr. Því ef við gerum það ekki, þá er líka víst, að Danir kippa að sjer hendinni um sitt tillag, svo háttv.þm. Ak. er hjer aðallega að spara fyrir Dani meira en okkur. Jeg held því, að misráðið sje að vera að veita af þessu fje til prentsmiðjunnar Gutenbergs. Þótt það sje að vísu vel gert að bæta henni upp þann halla, er hún hefir orðið fyrir, þá er ekki örvænt um, að það megi gera síðar, þegar hagur ríkissjóðs stendur betur. En þetta, ef samþykt verður, er ekki til annars en ljetta undir með ríkissjóði Dana. Þá er 2. liður sömu till. um það að fella niður orðin „fyrsta greiðsla af fjórum“ aftan af liðnum til Jóns kennara Ófeigssonar. Mjer finst þetta dálítið ómaklegt. Þessi maður hefir lagt fram afarmikið starf til orðabókarinnar. Hann lagði sumarfrí sín öll í þetta fleiri ár og auk þess allar þær stundir, er hann mátti missa frá starfi sínu. Hygg jeg, að ef þær stundir allar væru lagðar saman, þá hefði hann ekki fengið hátt tímakaup, miðað við það, sem greitt er fyrir aðra vinnu. Annars hafa komið glöggar upplýsingar um þetta frá frú Björgu Þorláksson. Þá er jeg flm., ásamt hv. 5. landsk. (JBald), að III. brtt. á þskj. 706, þar sem lagt er til, að ríkið taki ábyrgð á 200 þús. kr. láni handa Byggingarfjelagi starfsmanna ríkisins, þó ekki yfir 20 þús. kr. fyrir hverja íbúð, gegn 1. veðrjetti í húsunum, auk frekari trygginga, ef stjórnin telur þær nauðsynlegar. Þetta er flutt eftir ósk starfsmanna ríkisins, og skýra þeir nákvæmlega frá því, hver kjör þeir eigi við að búa um húsnæði. Þeir tala um í þessu erindi, er þeir hafa sent þinginu, að dýrara sje að lifa hjer en annarsstaðar, sem einkum stafi af því, hve húsaleiga sje hjer há, og því erfitt að láta launin hrökkva fyrir lífsnauðsynjum. Húsaleigan er dýrari hjer en í flestum borgum öðrum á Norðurlöndum. Hjer þurfa menn að borga 1/3–½ af launum sínum fyrir húsnæði. Erlendis er talið hæfilegt, að 1/5 launanna gangi til þess. Þessum starfsmönnum ríkisins veitir erfitt að láta laun sín endast fyrir óhjákvæmilegar lífsnauðsynjar, jafnvel þó þeir kosti kapps um að leggja á sig svo mikla aukavinnu, sem kostur er á, og verji til þess öllum stundum, sem af ganga starfi þeirra, og þeim hefir gengið æ erfiðara að komast af og láta laun sín duga fyrir nauðsynjum. Þeir hafa orðið að sætta sig við ljeleg húsakynni, margir hverjir, og þegar þeir þurfa að verja 1/3–2/3 af launum sínum fyrir húsaleigu, þá segir sig sjálft, að lítið er eftir til annara nauðsynja, svo að sæmileg afkoma megi teljast. Nú eru margir þessara manna fjölskyldumenn og er afkoma þeirra því erfiðari. Nú er svo komið, að margir þeirra manna, sem hjer eru búsettir, sjá sjer ekki fært að greiða svo háa húsaleigu, en afleiðingin er sú, að þeim er þar með meinað að búa í sæmilegum bústöðum, og hin lágu laun gera þeim það ókleift að byggja sjálfir, svo erfiðlega sem gengur að fá lán. Þeim hefir því hugkvæmst sú aðferð, að nokkrir menn mynduðu með sjer fjelagsskap, og fara fram á, að ríkið ábyrgist lán fyrir þá, er þeir reyna að útvega sjálfir. Takist það ekki, fara þeir fram á, að ríkið útvegi og ábyrgist lánið. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á, að þörfin sje mjög aðkallandi, og hinsvegar eru líkur fyrir því, að þessi ábyrgð þurfi ekki að baka ríkinu nokkurn halla. Vilja starfsmennirnir veðsetja húsin með fyrsta veðrjetti fyrir ábyrgðinni, og ef stendur á greiðslu, má halda eftir af launum þeirra. Ríkið þarf því einskis í að missa, en með þessari ábyrgð er þessum mönnum veittur mikill styrkur, svo að launin endist þeim til sæmilegs framfæris. Mætti t. d. halda svo miklu eftir af mánaðarlaununum, að engin hætta gæti af því stafað fyrir ríkið að takast þessa ábyrgð á hendur. Það er því meiri ástæða til þess, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir starfsmenn sína, þar sem þeir hafa hvað eftir annað farið fram á launahækkun og sýnt fram á, að þeir geta ekki komist af. Það væru því köld svör frá þinginu, ef þeim væri neitað um ábyrgðina, einkum þar sem Alþingi hefir svarað beiðni þeirra um launahækkun með því að hækka um ¼, þann skatt, er á þeim hvílir. Jeg vona, að Alþingi sjái sóma sinn í því að vera ekki verri húsbóndi starfsmönnum sínum en aðrir húsbændur eru hjúum sínum. Allir góðir húsbændur reyna að gera svo vel við hjú sín, að afkoma þeirra og líðan verði sem best, enda mun ætíð sannast hið fornkveðna, að hagur hjúsins er hagur húsbóndans. Lýk jeg svo máli mínu.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi mjög litlu við að bæta það, sem jeg hefi áður sagt við umræður þessa fjárlagafrv., en það voru aðeins örfá orð í sambandi við það, sem hv.frsm. nefndarinnar (PH) gat um, að þær till. til hækkunar á tekjuáætluninni, sem hv. nefnd ber fram, hafi verið gerðar í samráði við mig. Þetta er að vísu rjett, en það er þó ekki alveg án undantekningar, því að jeg hafði ekki gert neina tillögu um hækkun á áætlun um tekjur af áfengisversluninni. Nefndin hefir komið fram með tillögu um að hækka þann lið um 75 þús. kr. Jeg skal engu spá um það, hvort þessi áætlun getur staðist, en hæpið tel jeg það. Það er annar liður, sem jeg einnig vildi minnast á, en það er um hækkun á tekju- og eignarskatti. Þó að nú sje komin fram brtt. um það, þá er frv. um það efni ekki afgreitt að fullu hjer í deildinni, en jeg geri ráð fyrir, að svo muni samt fara, að það nái fram að ganga, en hinsvegar býst jeg við því, að það sje ekki öllum ljúft að þurfa að grípa til þessa; en úr því sem komið er, þá tel jeg, að ekki muni verða hjá því komist. Hjer liggja fyrir tillögur um allmikla hækkun útgjalda; að vísu er það svo, að tillögur nefndarinnar gera ekki ráð fyrir neinni verulegri hækkun, sem neinu nemur, svo að jeg geri ráð fyrir, að jeg muni geta aðhylst þær flestar. Það er aftur nokkuð öðru máli að gegna um tillögur einstakra þingmanna, að hversu gjarnan sem jeg hefði kosið að ljá sumum þeirra fylgi, þá mun jeg ekki sjá mjer fært að styðja margar þeirra, því að ef sú útgjaldahækkun, sem þessar brtt. gera ráð fyrir, næði fram að ganga, þá myndi það leiða til þess, að fjárlögin yrðu ekki afgreidd á þann hátt, að nokkurt eðlilegt hlutfall yrði á milli tekna og útgjalda. Hinsvegar vil jeg ekki fara út í það að ræða hverja einstaka till. út af fyrir sig. Jeg býst við, að það yrði einungis til þess að lengja umr. til verulegra muna, enda má búast við því, að hv.frsm. nefndarinnar muni, ef honum þykir þess þörf, færa fram rök fyrir skoðun nefndarinnar, að því leyti sem hún eigi aðhyllist þessar till. Það er svo, að það getur ekki farið saman að heimta miklar framkvæmdir, en á hinn bóginn að standa á móti þeim tekjuhækkunum, sem nauðsynlegar væru til að bera þau útgjöld, og þess vegna get jeg ekki sjeð, að hjer sje annað ráð fyrir hendi en að þingið gangi frá frv. sem næst því eins og það nú liggur fyrir, enda er það svo, að ef miklar breytingar verða gerðar á frv. úr þessu, þá fara að verða minni líkur til þess, að hv. N d. myndi sætta sig við að ganga að fjárlögunum eins og þau kæmu hjeðan. En af því mundi aftur leiða það, að slíkt lengdi þingtímann nokkuð, og auk þess mætti búast við, að það væri ekki ennþá fullkomlega loku skotið fyrir það, að einhverjir þingmenn teldu sig knúða til að koma enn fram með till. til útgjaldaauka. Af þessum ástæðum verð jeg að lýsa yfir því, að hversu gjarnan sem jeg hefði viljað styðja till.hv.þm., sem hjer liggja fyrir, þá sje jeg mjer það ekki fært, vegna þess að mjer virðist, að nú sje þegar komið í nokkurt óefni um eðlileg hlutföll á milli tekna og gjalda, og það því fremur, sem búast má við því, að tekjuáætlunin reynist svo, að það sje mjög djarflega farið um áætlun teknanna, en á hinn bóginn alveg víst, að útgjöldin munu fara fram úr því, sem frv. gerir ráð fyrir. Og þegar nú hjer við bætist, að eftir útkomu síðasta árs hefði þurft að koma fram talsverður tekjuafgangur, annaðhvort á yfirstandandi ári eða þá á því næsta, til þess að hægt yrði að kippa því í lag, sem aflaga hefir farið hin síðustu tvö árin, sem verður að telja, að hafi verið fremur erfið afkomuár. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Jeg hefi áður tekið fram alt, sem mjer þykir máli skifta í þessu sambandi, og læt því þar við sitja að sinni, nema því aðeins, að eitthvert sjerstakt tilefni gefist til að taka aftur til máls.

Ingvar Pálmason Jeg geri ráð fyrir, að jeg lengi ekki umr. mikið. Jeg er riðinn hjer við 2 brtt., sína á hvoru þingskjali, er meðflm. að annari með hv.þm. Ak. (EF), en fyrri flm. að hinni, ásamt hv. 5. landsk. (JBald). Sú brtt. er á þskj. 706, en mjer heyrðist nú vera það hljóð í bjöllunni, og kannske ekki að ástæðulausu, að nokkuð sje langt gengið með brtt. við þessa umr., og þó að jeg að öllu leyti telji þessa brtt., sem er hin fyrsta á þskj. 706 rjettmæta, þá kæri jeg mig ekki um að halda því til streitu, og lýsi hjer með yfir því, að jeg tek brtt. aftur. 

Erlingur Friðjónsson * Jeg vildi segja fáein orð út af brtt. minni um athugasemd við 15. gr. 46., „Af fje þessu“ o. s. frv., sem hefir verið andmælt dálítið hjer í þessari hv. deild af hv. 6. landsk. (JKr) . Jeg vil reyndar ganga inn á, að það hafi verið nokkur rök fyrir því, sem hv.þm. mælti. Af hinu gæti ef til vill stafað sú hætta, að Danir vildu ekki leggja á móti því fje, sem þegar er búið að samþykkja hjer í deildinni, að lagt verði fram til orðabókarsjóðsins, og vil jeg ógjarnan verða til þess að spilla fyrir því, ef tillagan yrði samþykt, að í þennan sjóð safnist eins og vonað er eftir af þeim, sem óska eftir fjárveitingunni, svo að jeg ætla að taka þessa tillögu aftur. Við nánari íhugun hefi jeg líka komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sje loku fyrir það skotið, að einhver fjárupphæð verði veitt til að greiða Gutenberg af því fje, sem safnast í orðabókarsjóðinn, sem endurgreiðslu fyrir þann halla, sem hún hefir orðið fyrir við fyrri útgáfu bókarinnar. Jeg hefi svo ekki ástæðu til að segja fleira um þetta. Aftur á móti held jeg fast við tillögu mína um breytinguna við 15. gr. 50, þar sem farið er fram á, að orðin „fyrsta greiðsla af fjórum“ falli niður, því að það tel jeg fyllilega eðlilegt, að ekki sje verið að binda hendur þingsins við greiðslur til þessa manns; ef næstu þingum þykir það viðeigandi, að meira verði greitt honum en þegar hefir verið samþykt hjer í þessari hv. deild, þá geta þau sjálfsagt gert það, þótt ekki sje þegar gerð samþykt þar um. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jóhannes Jóhannesson Það mun öllum hv. deildarmönnum í fersku minni, að við síðustu umr. þessa fjárlagafrv. voru feldar tvær brtt., sem fóru í þá átt að leggja fje úr ríkissjóði til akvegar yfir Fjarðarheiði. Sú seinni, sem fór fram á lægri upphæð, var feld með jöfnum atkvæðum. Jeg hefi nú leyft mjer, og talið skyldu mína, að koma fram með brtt. um fjárframlag úr ríkissjóði til þessa vegar, en hefi nú haft upphæðina helmingi lægri en sú upphæð var, sem fjell með jöfnum atkvæðum við 2. umr., og vona, að enginn geti nú sett fyrir sig fjárhæðina. Jeg ætla ekki að eyða mörgum orðum til að færa sönnur á rjettmæti og þörfina á þessum vegi. Hv. 5. landsk. (JBald) hefir gert það svo greinilega við 2. umr., og það hefir alls ekki verið hrakið, og heldur ekki hitt, að ríkissjóði beri skylda til að gera þennan veg. Jeg á, satt að segja, bágt með að trúa því, að þing, sem leggur miljón kr. nýja skatta á þjóðina og veitir 100 þús. kr. styrk til sundhallar í Reykjavík, sjái sjer ekki fært að leggja 25 þús. kr. til þessa bráðnauðsynlega og sárþráða vegar. Jeg á mjög bágt með að trúa því, segi jeg, og skal svo ekki fara fleiri orðum um þennan lið. Jeg hefi leyft mjer að bera fram aðra brtt., á þskj. 695,XI, um styrk til Kristjáns Kristjánssonar, til ársdvalar á Ítalíu til að ljúka söngnámi, 3000 kr. Þessi ungi listamaður, sem hjer á hlut að máli, er nú 23 ára að aldri og sonur Kristjáns Kristjánssonar, hjeraðslæknis á Seyðisfirði. Hann sigldi til Kaupmannahafnar vorið 1924, til söngnáms, því að hann þótti afskaplega söngvinn, og hann var svo heppinn að komast þegar til ágæts söngkennara, sem heitir Hans E. Hey. Kristján hefir nú stundað nám hjá honum, tvö ár í Kaupmannahöfn og þriðja árið í Vínarborg. Sumarið 1927 kom hann til Íslands og söng opinberlega á Austfjörðum, Norðurlandi og Suðurlandi. Hygg jeg, að enginn ungur söngvari hafi fengið aðrar eins viðtökur, þar sem hann hefir látið til sín heyra, eins og þessi ungi maður. Þótt hann hafi stundað nám í þrjú ár, er hann þó ekki búinn að ljúka námi, og hefir hann talið sjer nauðsynlegt að dvelja að minsta kosti árlangt suður á Ítalíu, til að ljúka þar námi. Bæði hann og kennari hans og aðrir, sem vit hafa á, gera sjer bestu vonir um góðan árangur af þeirri ferð. Faðir þessa unga manns var fátækur og ljet ekkert eftir sig, svo að hann hefir ekki getað kostað hann til náms. En tveir vinir föður hans styrktu hann til náms, en nú er svo komið, að minsta kosti fyrir öðrum þeirra, að hann mun eiga mjög erfitt með að halda því áfram, og listamaðurinn segir, að þessir menn sjeu búnir að gera svo mikið fyrir sig, að hann geti ekki vænst meira af þeim, en hann á engan ættingja, sem sje þess megnugur að kosta hann. Eftir þeim upplýsingum, sem hann hefir fengið ítarlegastar, telur hann, að ársdvöl á Ítalíu muni kosta um 8000 kr. í okkar peningum, og hefir hann sótt um, að Alþingi veiti honum helming af þeirri upphæð. Jeg hefi nú samt ekki sjeð mjer fært að fara svo hátt, og hefi leyft mjer að fara fram á 3000 kr. í þessu skyni. Hann hefir þá von um að geta fengið annarsstaðar það, sem á vantar, og að vera fullnuma, þegar hann hefir verið eitt ár á Ítalíu. Hann hefir látið fylgja umsókn sinni til þingsins meðmæli frá kennara sínum, þeim, sem jeg nefndi áðan, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta lesa þau upp. Meðmælin eru á þessa leið : „Herr Kristian Kristiansson, som har sunget hos mig i tre Aar, har i den korte Læretid gjort saa udmærkede Fremskridt, at jeg ikke tvivler paa hans sikre Fremtid som sanger, hvis hans smukke Tenorstemme faar Lov til at udvikles videre i Italien, hvorhen jeg med mine bedste Önsker har anbefalet ham at rejse“. Árni Thorsteinsson tónskáld hjer í bænum hefir látið uppi álit sitt á hæfileikum þessa manns. Eru ummæli hans á þessa leið (með leyfi hæstv. forseta): „Eftir að hafa átt kost á að heyra söng hr. Kristjáns Kristjánssonar frá Seyðisfirði á sönghljómleikum hans í Reykjavík á þessum vetri, dylst mjer ekki, að þessi ungi og efnilegi söngvari hefir flesta þá hæfileika til að bera, sem frekara nám og þroski í listinni kunna að gera að einum hinum besta söngvara vorum. Söngvari þessi er nú þegar, eftir tiltölulega stutt nám, kominn það langt á leið í listfengum söng, að jeg tel hann nú vera fremri í þeirri grein en flestir hinna yngri söngmanna vorra. Á jeg þar við hvorttveggja, tamningu raddarinnar og meðferð hans alla á efni ljóða þeirra, sem hann fer með. Jeg tel því víst, að frekara nám hans muni bera hinn besta árangur og verða landi voru og þjóð til hins mesta sóma“. Sigfúsi Einarssyni tónskáldi og organleikara farast svo orð um söng þessa unga manns (með leyfi hæstv. forseta): „Samkvæmt tilmælum endurtek jeg nú það, sem jeg hefi áður sagt um hr. Kristján Kristjánsson frá Seyðisfirði, opinberlega: Hann hefir óvenjufagra rödd og er bæði söngvinn („musikalskur“) og afar sönglaginn. Jeg hygg, að allir, sem til þekkja, óski þess, að honum gefist kostur á að bæta við kunnáttu sína því, sem á vantar til þess, að gáfur hans og söngmannshæfileikar njóti sín fullkomlega. Hann er, að mínu viti, efni í ágætan listamann og þegar vel á veg kominn“. Ummæli Emils Thoroddsens fara í sömu átt. Hann segist hafa betri skilyrði til að dæma í þessu máli heldur en flestir aðrir, vegna þess að hann hafi leikið undir, þegar listamaðurinn söng. Hann segir svo (með leyfi hæstv. forseta): „... Röddin er mjög há og blæfögur tenorrödd og er bæði að hreim og meðferð lík bestu ítölskum háröddum. Jeg get óhikað sagt, að af ungum söngvurum hjerlendum, er jeg hefi heyrt, tel jeg Kr. Kr. langefnilegastan og líklegastan til frama, og þegar tekið er tillit til þess, að hann hefir aðeins tvo um tvítugt og hefir einungis stundað nám um stutt skeið, þá má búast við framúrskarandi árangri af frekara námi, og tel jeg þá víst, að framkoma hans hvar sem er muni verða landi voru til stórsóma“. Jeg leyfi mjer að vænta þess, að hv. deild fallist á að styrkja þennan unga og efnilega listamann í eitt skifti fyrir öll. Sumum kann nú ef til vill að þykja þessi upphæð of há, en þegar þess er gætt, að skilyrðið fyrir styrknum er það, að maðurinn dvelji á Ítalíu í eitt ár, er þetta ekki mjög hátt. Jeg vil benda á það, að þeir, sem fóru til Ítalíu fyrir stríð, fengu 2000 kr. í styrk, og er þetta í samræmi við það. Jeg vil ekki þreyta hv.þdm. með því að fjölyrða frekar um þetta, en vona, að það verði samþykt. Jeg vil leyfa mjer að drepa með nokkrum orðum á till.hv. 3. landsk.þm. á þskj. 700. Jeg er hræddur um, að ekki verði nægilega miklir flutningar milli Reykjavíkur og Þingvalla hátíðadaginn, þótt þessi till. verði samþ. og eystri leiðin gerð akfær. Jeg tel nauðsynlegt, að þessi leið, sem talað hefir verið um, verði gerð bílfær, af sömu ástæðum og háttv. 3. landsk.þm. tók fram, og líka með tilliti til hátíðahaldanna 1930, og jeg vildi, að hann breytti till. sinni í viðaukatill. við brtt.fjvn. Jeg býst við, að hæstv. forseti geti litið svo á, að það sje hægt. Það er rjett, sem hæstv.dómsmrh. sagði, að jeg treysti mjer ekki til að hafa afskifti af hátíðahöldunum, ef ekki er nema einn vegur fram og aftur, af því að þá er mikil hætta á voveiflegum slysum, sem jeg vil ekki bera ábyrgð á.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg verð að segja nokkur orð út af gagnrýni, sem hv. 3. landsk.þm. (JÞ) kom með út af till., sem jeg flutti. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) mintist á afstöðu Þingvallanefndarinnar til vegarins, svo að jeg þarf þar minna um að segja. Jeg játa, að jeg er samdóma háttv. 3. landsk.þm. um það, að laga þarf veginn frá Þingvöllum niður í Laugardal, svo að hann verði sumarakfær. Jeg býst við, að hv. 3. landsk.þm. sje það kunnugt, að búið er að ryðja veginn frá Gjábakka til Laugardals. Það tókst með litlum kostnaði, vegna þess að melur er undir. Aftur á móti er eftir mikill kafli til Gjábakka; sá kafli er slæmur og jeg býst við, að það kosti um 15000 kr. að gera þann veg góðan. Jeg hygg, að jeg megi segja, að vegamálastjóri og Þingvallanefndin ætli að láta vinna að þeim vegi, eftir því sem fjárhagur nefndarinnar leyfir. Hitt er ekki rjett hjá hv. 3. landsk.þm., þegar hann reiknar með því, að vegurinn verði ekki tvöfaldur til Þingvalla, því að hann virðist ganga út frá því, að vegaskiftingin sje hjá Geithálsi; en þegar framlenging Mosfellsvegarins er komin, verður skiftingin hjá Elliðaánum. Og að því er snertir troðningana 1930, er rjett að minna á það, að vegurinn að Elliðaánum er breiðasti vegur landsins. Aftur á móti viðurkenni jeg, að það er rjett hjá hv. 3. landsk.þm., að talsverður kafli - um 10 km. - verður samt óskiftur vegur að austan, þótt meira verði farið eftir tillögum Þingvallanefndarinnar en till. vegamálastjóra. Hann ætlast til, að vegurinn liggi hátt uppi og komi upp á heiðarveginn mjög ofarlega, en nefndin er á móti þessu og mundi vilja teygja veginn eftir Mosfellsdal, svo að hann lægi sem mest á láglendi og væri sem mest upp úr snjó á vetrum. Jeg játa það með hv. 3. landsk.þm., að það væri freistandi að flýta Holtavörðuveginum með þessum 150 þús. kr., en það er ekki tilætlunin, að þetta tefji fyrir vegunum úti um land. Hinsvegar álítur nefndin, að þessi vegur sje óhjákvæmilegur liður í hátíðahöldunum 1930 og verði því ekki fært að komast utan um þennan kostnað. Það er bót í máli, að þessi vegur er fjölfarinn á sumrin, svo að þörfin á honum er mikil nú, og verður ekki minni í framtíðinni. Það eru allir ásáttir um það, að vegurinn verði að færast ofan í bygðina; skoðanamunurinn er aðeins um árabil, eða hvenær eigi að gera þennan veg til Þingvalla. Hv. 3. landsk.þm. er ekki ánægður með formið á till. minni um það, að Geir T. Zo?ga rektor fái full laun, ef hann lætur af embætti. Þessi till. er í heimildarformi, og hefi jeg áður skýrt frá því, hver útgjöld verða af þessu. En jeg vil benda á það, að í fjárl. 1926 er einn liður, sem er sambærilegur þessum lið og er um það að greiða Ögmundi Sigurðssyni skólastjóra 2000 kr. með dýrtíðaruppbót, ef hann ljeti af skólastjórn. Það vildi nú svo til, að honum batnaði sú veiki, er að honum gekk, og ljet hann því ekki af embætti. Þótt rektor sje aldraður, er það ekki víst, að hann hætti, þó að þetta leyfi sje veitt. Og þess vegna kom jeg með brtt. við þennan lið, að ekki er víst, að hann verði notaður, en ef hann verður notaður er það ætlunin að setja fjárhæðina síðar inn í 18. gr. Jeg held, að jeg hafi ekki meira að segja út af þessu, en sem sagt, það er fordæmi fyrir því að hafa svona útgjöld í heimildarformi. Út af till. um girðingu við Listasafnshúsið vil jeg segja það, að jeg hefi venjulega greitt atkv. með öllu því, sem gengið hefir til þessa húss. En jeg held, að það sje ekki rjett að hraða þessu, þótt það auðvitað væri gaman að hafa þarna smekklega girðingu. Jeg vil segja það út af ræðu hv. 1. þm. G.-K. (BK), að ef þessi tillaga fellur, þá geri jeg ráð fyrir, að sett verði snotur og ódýr bráðabirgðagirðing til nokkurra ára utan um Listasafnið, en það fyrirbyggir ekki, að betri girðing komi síðar.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það hafa verið gerðar heldur fáar og vægar aths. við þær till., sem fjvn. hefir lagt fyrir deildina, svo að það er lítil ástæða fyrir mig að fara að minnast verulega á þær. Þó vil jeg fara nokkrum orðum um aths. 2–3 þm. Í fyrsta lagi vil jeg víkja að því, sem hæstv. fjmrh. sagði um störf og till.fjvn. Jeg gat þess í fyrri ræðu minni, að þær till., sem nefndin hefði borið fram og miðuðu til hækkunar á tekjuliðnum, væru að mestu gerðar í samráði við hæstv. fjmrh. Jeg gat þess ennfremur, að yfirleitt liti nefndin svo á, að frv., eins og það nú liggur fyrir eftir till. nefndarinnar, mundi ekki þola viðbót við útgjaldaliðina frá því, sem orðið er. Jeg álít, að hæstv. fjmrh. sje þessu sammála. En hæstv. ráðherra gat þess, að till. nefndarinnar um að hækka tekjurnar af víneinkasölunni um 75 þús. kr. væri ekki gerð í samráði við sig. Þetta er rjett. Nefndin rjeðist sjálf í þetta, með hliðsjón af ástæðum, sem jeg gat um í dag, og nefndin hjelt, að þessi liður væri ekki óvarlegar áætlaður en margt annað. Hitt er rjett, að meiri hluta nefndarinnar er það ljóst, að tekjurnar eru áætlaðar svo hátt, sem frekast má telja varlegt. Hv. 3. landsk.þm. mintist á tvær brtt. nefndarinnar, sem miða til hækkunar. Ummæli hans voru á þá leið, að jeg neyðist til að minnast nokkuð frekar á þetta atriði. Jeg vil geta þess í sambandi við það, sem hann sagði um risnufje ráðh., að í lögum er það ákveðið 4000 kr., svo að þessu þarf að breyta með lögum. Nefndinni var þetta ljóst, en gerði þetta til bráðabirgða og ætlast til, að þessu verði breytt á næsta þingi, svo sem þarf, til þess að það verði löglegt. Hinsvegar er nú ekki tími til að koma þessari breytingu í kring. Út af þeim ummælum, sem hv. 3. landsk.þm. hafði um hitun og lýsingu ráðherrabústaðarins, er rjett að geta þess, að nefndin fjekk vitneskju um, að svo hefir verið litið á af fyrv. ráðh., að þetta væri heimilt, þó að ekki stæði það í lögum. Þannig stóð á þessu, að fyrv. atvmrh. var beðinn að koma á fund nefndarinnar og gefa upplýsingar um þetta atriði, og hann sagði, að fyrv. ráðh. hefðu litið svo á, að þetta væri heimilt, og rökstuddi hann það með því, að þar sem forsrh. væri ætlað að búa í svona stóru húsi, væri alls ekki ætlast til, að hann hitaði húsið upp á eiginn kostnað, heldur kostnað ríkisins. Hann var svo viss í þessu, að hann vildi halda því fram, að fyrv. forsrh., núverandi háttv. 3. landsk.þm. (JÞ), mundi hafa látið ríkið borga þennan lið.

Hann sagði þetta ekki

. Nefndinni þótti betra að vita þetta með vissu og bað því háttv. 1. þm. Skagf. að spyrja hv. 3. landsk.þm. sjálfan að þessu í síma, og þá kom í ljós, að hv. 3. landsk. hafði ekki notað þetta í sinni ráðherratíð og leit svo á, að það væri ekki heimilt. Þetta er rjett sögð sagan. Hv. 3. landsk.þm. lagði á móti því, að samþ. yrði till. mín um það, sem hann kallaði „póstprest“. Jeg hefi ekkert út á það að setja, þótt hann líti svo á, en jeg get ekki neitað því, að mjer þótti hálfkynlegt það, sem hann sagði um byrjun þessara tilrauna. Sú byrjun var fyrst gerð 1927, að því er jeg hygg, því að mjer er ekki kunnugt um, að fyrr hafi verið veitt fje í þessu skyni. Þá höfðu þetta starf með höndum ágætir menn, þeir Sigurður prófessor Sivertsen og Ásmundur Guðmundsson, og jeg hygg, að allir ljúki upp einum munni um það, að þeir hafi leyst það starf prýðilega af hendi.  Það, sem sagt hefir verið út af Þingvallaveginum, læt jeg óátalið. Jeg er þessu ekki persónulega kunnugur, og læt það því nægja, sem hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Seyðf. hafa um þetta atriði sagt. Fyrir hönd nefndarinnar hefi jeg ekkert að segja út af brtt. einstakra þm. Nefndin hefir ekki gert neinar ályktanir um þær, og hefir því hver nefndarmaður óbundnar hendur hvað þær snertir. En sem frsm.fjvn. og þdm. vil jeg segja það, að mjer þætti eðlilegt, að deildin legðist sem fastast á móti þessum till, því að þær eru til hækkunar á útgjaldahlið frv., sem þolir enga hækkun frá því, sem nefndin skildi við frv. Um till. um persónulega styrki býst jeg við að mega segja fyrir nefndarinnar hönd, að hún muni ganga á móti þeim flestum. Það er ein brtt. frá hv.þm. Ak. (EF), sem jeg vil sjerstaklega minnast á. Það er XXVI till. á þskj. 695, þess efnis, að ríkisstj. heimilist að ábyrgjast alt að 100 þús. kr. lán til barnaskólabyggingar á Akureyri. Hv. flm. mintist á, að þessi ábyrgð mætti teljast hliðstæð þeim ábyrgðum um togaraútgerð, er þingið hefði gefið heimild til nokkru áður. Jeg álít þetta ekki sambærilegt. Jeg býst við, að þær ábyrgðir sjeu gerðar vegna atvinnuvegarins og til þess að fyrirbyggja atvinnuleysi, svo að þessir tveir liðir eru í eðli sínu óskyldir og því ekki sambærilegir. Hinsvegar sagði þessi hv.þm., að við 2. umr. fjárl. hefðu þm. verið í þeim vígahug, að þeir hefðu drepið fleira en vera átti.

Það var hans skoðun

. Jeg er þessu ósammála. Jeg álít, að færra hafi verið drepið en drepa átti. Hinsvegar vil jeg lýsa yfir því, að ef um það væri að ræða, að Akureyrarkaupstaður fengi ekki hagkvæmt lán án ríkisábyrgðar, gæti það verið álitamál - eftir atvikum -, hvort ekki yrði að ganga að því að veita þessa heimild, þar sem Akureyri er eitthvert heilbrigðasta og best stæða bæjarfjelagið á landinu. Ábyrgð ríkissjóðs yrði varla til nokkurs kostnaðarauka í þessu tilfelli, þótt öðruvísi gæti farið á öðrum stöðum, ef gengið yrði langt inn á þá braut að láta ríkið ábyrgjast fje til byggingar barnaskóla í kauptúnum. Að síðustu skal jeg geta þess, að að því er snertir þær brtt., sem hjer eru bornar fram í öðru formi en um sama efni og við 2. umr., að um þær hefi jeg ekkert að segja nú, en vísa til þess, sem jeg sagði, er þær voru til 2. umr. hjer í deildinni.

Jón Þorláksson Jeg hefi nú ekki mikið að segja, en vil aðeins taka það fram viðvíkjandi till. um að veita Geir T. Zo?ga rektor full laun, ef hann lætur af embætti, að hún er alls ekki sambærileg við það, sem hæstv.dómsmrh. tók til samanburðar. Jeg á þar við fjárveitinguna til Ögmundar Sigurðssonar skólastjóra í Flensborg. Þar var um venjuleg eftirlaun að ræða, sem sett voru í 18. gr. fjárl. Hitt er aftur á móti hættulegt fordæmi, ef á að innleiða það með atkvgr. við eina umr. í annari þingdeildinni, að það megi, ef svo vill verkast, kaupa embættismenn burt úr embættum sínum, með því að setja ákvæði um það, að þeir skuli halda óskertum launum sínum. Jeg vil nú ekki segja, að um slíkt sje að ræða í þessu tilfelli, því þessi maður er nú kominn á þann aldur, að ekki er nema eðlilegt, að hann fari að segja af sjer; en það eru líka ákaflega margir embættismenn úti um alt land, er, sem betur fer, hafa staðið svo vel í stöðu sinni, að þeir þola samanburð við hvern þann, er áður hefði fengið svo góða meðferð sem nú á að sýna þessum manni. Þetta er því mjög varhugavert fordæmi, þó það sje minna en margt annað, sem nú er uppi á Alþingi í lagaformi, þar sem farið er fram á, að starfsmönnum í fullu fjöri og með fullum starfskröftum sje kipt úr embætti og þeir settir á biðlaun í 5 ár. Jeg skal svo ekki segja fleira nú, því það er ekki skylda mín sjerstaklega að benda á það, sem varhugavert kann að vera í því, sem núverandi stjórn fer fram á.

Jón Baldvinsson Hv. 2. þm. S.-M. (IP) hefir tekið aftur 1. till. á þskj. 706, og skal jeg lýsa því yfir, að jeg er honum samþykkur í því. Jeg ætla því ekki að ræða hana, þó hún hafi verið tekin upp aftur, en víkja að síðustu till. á þessu sama þskj. Hún er þess efnis, að stjórninni sje heimilt að ábyrgjast húsabyggingarlán handa byggingarfjelagi starfsmanna ríkisins í Reykjavík. Jeg skal játa það, að mörgum kann að þykja glannalegt að ábyrgjast 20 þús. kr. á hverja íbúð, því það þurfa að vera sæmilega góðar íbúðir til þess að þær kosti 20 þús. kr. En hinsvegar verður að gæta að því, að ríkissjóður á að hafa 1. veðrjett í húsunum, og auk þess hefir hann aðra tryggingu í launum embættismannanna. Á þinginu 1923 var samþ. í fjárl. till. um ábyrgð á 70 þús. kr. láni fyrir byggingarfjelag starfsmanna ríkisins, gegn 2. veðrjetti í húseignum þess fjelags, og auk þess var því veittur hár styrkur í fjárlögum. Hjer á það þó að vera 1. veðrjettur. Aðeins var það þá tekið fram, að upphæð þeirra lána, er hvíldu á húseignunum með 1. og 2. veðrjetti, mætti ekki fara fram úr því, er landsstjórnin teldi trygt. Slíkar ábyrgðir hafa því fordæmi, þó jeg játi hinsvegar, að það geti verið athugavert að koma með svona stórar brtt. á síðustu stundu. En það var aðeins af því að jeg studdi till. 1923, að jeg gerðist meðflm. þessarar till. Jeg hefi svo ekki fleira að segja um bær brtt., sem fyrir liggja. Hefi jeg þegar gert grein fyrir þeim öðrum, er jeg flyt, en þessi síðasta kom ekki fyr en í dag. Að öðru leyti verður náttúrlega atkvgr. að sýna, hvernig þeim reiðir af.

Erlingur Friðjónsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. við brtt. XI. á þskj. 695, þess efnis, að styrkurinn til Kristjáns Kristjánssonar verði lækkaður úr 3000 kr. niður í 2000 kr. Hv. þm. Seyðf., sem borið hefir fram till. á þskj. 695, gat þess í framsögu, er hann mælti fyrir till., að verið gæti, að hún væri fullhá og nokkuð væri hún hærri en þessi hv. deild mundi ef til vill vilja fara í svona styrkveitingum. Af því að mjer fanst þessi upphæð óþarflega há, þá hefi jeg leyft mjer að bera þessa brtt. fram, og vonast jeg eftir því, að hún megi finna náð fyrir augum þessarar hv. deildar.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vona, að þó hv.þm. Ak. hafi fundið ástæðu til þess að bera fram þessa lækkunartill. sína, þá fallist hv. deild ekki á hana. Menn verða að gæta að því, að þótt ekki væru veittar nema 2000 kr. áður í líku skyni og þessu, þá er alt öðru máli að gegna nú, eftir að krónan lækkaði. Ársdvöl á Ítalíu mun nú kosta ca. 8000 kr., svo það verður fullerfitt fyrir Kristján að útvega sjer þær 5000 kr., er á vantar, þó hann fái þessar 3000 kr. Og þar sem það er sett að skilyrði fyrir þessari upphæð, að maðurinn dvelji árlangt á Ítalíu, þá finst mjer það alls ekki mega vera minna en jeg hefi stungið upp á. Jeg vil því skjóta því til hv.þm., hvort hann vilji ekki taka aftur þessa till. sína, sem kemur svona á síðustu stundu og hefir ekki einu sinni verið prentuð.

Erlingur Friðjónsson Viðvíkjandi áskorun hv.þm. Seyðf. um að taka brtt. mína aftur, skal jeg svara honum því, að það get jeg ekki. Jeg kom fram með þessa brtt. mína af því, að mjer þótti upphæðin of há. Og vegna þess að gæta verður allrar sparsemi í fjárl., svo útgjöldin verði ekki of há, þá vildi jeg með þessu leggja minn litla skerf til þess, að útkoma þeirra gæti orðið sæmileg. Hv. þm. hlýtur líka að muna, að við 2. umr. fjárlagafrv. bar jeg fram till. þess efnis, að veittur væri styrkur til Akureyrarhafnar, en hún var feld með litlum atkvæðamun. Ástæðan fyrir því, að jeg bar hana svo ekki aftur fram við 3. umr., var sú, að jeg viðurkenni nauðsyn þess að bæta ekki fleiri fjárveitingum á fjárlögin en þegar eru komnar eins og þau nú liggja fyrir, þó jeg hinsvegar líti svo á, að ríkinu beri full skylda til þess að styrkja Akureyrarhöfn.

Forseti (GÓ): Það hafa ekki fleiri kvatt sjer hljóðs, og er þá umr. lokið. Vegna þess, að of skamt er liðið frá útbýtingu brtt. á þskj. 706, verður að leita afbrigða, svo að þær geti komist að.

Frsm. (Páll Hermannsson) Á þskj. 706 eru 3 brtt., og ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp þá III., sem er við 23. gr. VIII og hljóðar svo: „Að ábyrgjast húsbyggingarlán, alt að 200 þús. kr., handa byggingarfjelagi starfsmanna ríkisins í Reykjavík, þó ekki yfir 20 þús. kr. fyrir hverja íbúð, enda hafi ríkissjóður 1. veðrjett í húseignunum, auk frekari trygginga, ef stjórnin telur nauðsynlegar.“ Jeg vil geta þess, að þessi umsókn lá fyrir fjvn.Ed., og tók nefndin hana til athugunar, en gat ekki tekið hana til greina. Jeg skal ekki fara út í það að lýsa rökum nefndarinnar fyrir því, að hún gat ekki sint þessari umsókn, en aðeins geta þess, að nefndin leit svo á, að það gæti verið vafasamt, hvort rjett væri að ganga langt inn á þessa braut, og vildi því ekki verða til þess að styðja það, að fordæmi væri gefið. Nefndin leit svo á, að ef 8–10 embættismönnum hjer í Reykjavík væri veitt ríkissjóðsábyrgð fyrir byggingaláni, þá gætu fjölda margir aðrir embættismenn komið og krafist ábyrgðar með sama rjetti. Þegar nú litið er á það, að unnið hefir verið að breytingum fjárl. með það fyrir augum, að hv.Nd. gæti fallist á þau eins og þau koma hjeðan úr deildinni, og þegar jafnframt er haft í huga, hvað þessi till. er - eða getur orðið - afleiðingarík, þá tel jeg það æðidjarft að koma með þessa brtt. einmitt nú, við þá umræðu, sem ætlast hefir verið til, að í rauninni legði síðustu hönd á fjárlagafrv., og það svo seint, að leita þurfi afbrigða. Jeg mun því greiða atkv. á móti því, að þessi afbrigði verði veitt, en þótti hinsvegar skemtilegra og myndarlegra að gera þessa grein fyrir atkv. mínu.

Forseti (GÓ): Jeg skal taka það fram, að mjer finst, að hv.frsm. hefði getað verið bílinn að tala um þetta áður, og þykir mjer leitt, ef hv.þm. ætla nú að fara að tala langt mál, eftir að umr. er lokið. Er helst svo að sjá, sem þeir hafi lært þetta hjá hv. nágrannadeild í gærkvöldi.

Jónas Kristjánsson Að þetta mál kom svona seint fram, stafar af því, að jeg hygg, að það hafi legið hjá hæstv. stjórn og að hún hafi gengið inn á að flytja þetta.  (Dómsmrh. JJ: Það hefir ekki sjest hjá stjórninni)  . Jæja, mjer hafði nú samt verið sagt það. Annars er sjerstök ástæða til þess að samþykkja þetta, því bæði er það hin mesta nauðsyn og svo hefir embættismönnum ríkisins verið svarað á þann hátt, er þeir fóru fram á launahækkun vegna þess, að þeir gætu ekki lifað sæmilegu lífi af þeim launum, er þeir hefðu nú, að skattar þeirra voru hækkaðir um ¼. Svo er þessi ábyrgð alveg hættulaus, því altaf er hægt fyrir ríkissjóð að halda eftir af mánaðarlaunum þeirra, ef hætta er á, að hann muni tapa. Skal svo ekki fjölyrt meira um þetta, en jeg tel illa farið að með slíkri aðferð og þessari.

Jón Baldvinsson Ástæðan fyrir því, að jeg hefi flutt þessa till. svona seint, er sú, að þess var svo seint farið á leit við mig, að jeg gerðist meðflutningsmaður hennar. Hinsvegar hafði jeg ákveðna skoðun á þessu máli og gat því undir eins tekið afstöðu til þess. Hitt virði jeg mönnum til vorkunnar, þó þeim þyki jafnstórt mál koma nokkuð seint fram, en þó tel jeg sjálfsagt, að afbrigði verði leyfð.

Jón Þorláksson Þetta er svo óvanaleg aðferð, sem hjer er nú viðhöfð, að neita um afbrigði, að jeg vil leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann fresti atkvgr. til laugardags. Þarf þetta ekki að tefja þingstörfin, því að ekki mun ætlast til, að þá verði fundur í þessari deild að öðrum kosti.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg mótmæli eindregið, að nokkur töf verði á atkvgr. og get tekið undir það með hv.frsm. (PH), að það er með öllu óverjandi að koma með svona „princip“-mál á síðustu stundu og búast við því, að það verði afgr. athugunarlaust.

Forseti (GÓ): Jeg verð að hallast að því, sem hæstv.dómsmrh. sagði, að það er alveg ótækt að koma svona seint með slík mál og þetta. Það var líka búið að tilkynna hv.þdm., hvenær þeir mættu síðast koma með brtt., og hefði þeim átt að vera auðvelt að haga sjer eftir því. Enda eru sumir hv.þm. ekki svo óvanir að koma með brtt., að manni dettur í hug, að það hafi verið gert með ásettu ráði að láta þessa brtt. koma svona seint fram. Atkvgr. verður því ekki frestað.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Við 2. umr. þessa máls kom til tals, að nauðsynlegt væri, að að minsta kosti sum ákvæði frv. gengju í gildi nú þegar, í stað þess, sem í frv. stendur, að lögin gangi í gildi 1930. Fyrir því hefir nú meiri hl. allshn. leyft sjer að koma með brtt. og bætt við ákvæði um stundarsakir, þar sem lagt er til, að 5.–8. gr. frv. gangi í gildi nú þegar. En aftur á móti hefir nefndin ekki talið þörf á, að hin önnur ákvæði frv., t. d. friðun Þingvalla o. fl., komi til framkvæmda fyr en 1930. Þá vill meiri hl. allshn. ennfremur gera aðra brtt. á frv. Er hún ásamt hinni á þskj. 686, við 8. gr. frv., þar sem talað er um sekt og fangelsi, þannig að á eftir orðunum „alt að 1000 kr.“, komi: „eða alt að“. Það var af ógáti, að þessi orð voru ekki sett í frv. í upphafi. Nú hafa komið fram brtt. á þskj. 693, frá hv. 2. þm. Árn., og er efni þeirra svipað og í till. meiri hl. 6. brtt. hans er við 8. gr. og fer í sömu átt og nefndarinnar. Þar sem þessi till. er framkomin, þá leggur meiri hl. allshn. ekki áherslu á, að sín till. verði fremur samþykt en þessi. Þó má benda á það, að ákvæði 5. gr., um kosningu Þingvallanefndar, og 6. gr., um reglugerð, er sú nefnd semur og veiti heimild til að ákveða gestagjöld, er verja megi upp í kostnað við friðunina, er nauðsynlegt, að gangi í gildi strax, svo nefndinni gefist kostur á og tími til að undirbúa friðunina. Hygg jeg því fult svo rjett að samþ.brtt. meiri hl. allshn., ákvæðin um stundarsakir, eins og till. á þskj. 693.

Magnús Torfason Jeg vil geta þess um þessar brtt., sem jeg hefi nú komið fram með við 2. og 3. umr. þessa máls, að þær eru ekki að öllu leyti mín einkaeign. Þessar till. eru gerðar í samráði við gamlan og góðan Árnesing, sem ekki er þingmaður, en þó við þingið riðinn. Þegar þessar brtt. voru gerðar, þá vissi jeg ekki af því, að brtt. á þskj. 686, frá meiri hl. allshn., mundu koma Frsm. Jeg get játað það, að brtt. á þskj. 693 hefðu líklega ekki komið fram, ef jeg hefði vitað um hinar, því þær ganga mjög í sömu átt, að minsta kosti í þeim atriðum, sem verulega þýðingu hafa. Þó er brtt. á þskj. 693 víðtækari en hin, að því leyti, að í 6. lið hennar er tekið fram, að brot á reglugerðum, sem settar verða, heyri undir sektarákvæðið eins og lögin. Eins og kunnugt er, þá getur það komið að baga, þegar framfylgja skal lögunum, ef slíkt er ekki tekið Frsm. En jeg játa þó, að verði brtt.hv.allshn. samþykt, þá má við það una. Jeg mun því ekkert kapp á það leggja, hvor till. verður samþykt, mín eða nefndarinnar.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Aðeins fáein orð um brtt. á þskj. 686 og 693. Það er álit minni hl. allshn., að þessar till. bæti frv. ekki, nema þá 1. liður till.hv. 2. þm. Árn. á þskj. 693. Hún bætir úr þeim galla, er jeg talaði um við 2. umr. Ef Þingvellir verða ekki friðaðir fyr en 1930, þá skil jeg ekki, til hvers á að fara að kjósa þessa nefnd strax. Það væri þá að minsta kosti nógur tími að gera það á þingi 1929. Hv. 2. þm. Árn. ætlast til þess, að lögin gangi í gildi strax á venjulegan hátt. En jeg skil ekki, hvernig á að framkvæma þau. Er ætlast til þess, að bændur eigi að smala fje sínu burt af svæðinu á ákveðnum degi? Þarf ekki að gefa þeim einhvern frest til þess? Jeg sje, að hv.þm. hristir höfuðið. En yfir hverju? Gerir hann það yfir sínu eigin hugsunarleysi? Í frv. stendur, að landið skuli varið sauðfje og geitum. Ef lögin eru strax látin ganga í gildi og friðunin á að framkvæmast strax, hvað á þá að gera? Hv. þm. sagðist ekki vera einn um þessa brtt. sína. Hvort stjórnin veit um þetta eða ekki, skal jeg ekki um segja.

Jeg skýrði frá því, að það hefði verið utanþingsmaður, sem samdi hana með mjer

. Það getur verið. En það er þessi galli á till., um að lögin komi strax í gildi, sem er svo fráleitur, ef 1. gr. verður jafnframt breytt. Að því leyti er þó betra að samþ.brtt. meiri hl. allshn., því þar er þó ekki gert ráð fyrir, að ákvæðið um friðunina gangi í gildi fyr en 1930. Aðeins gert ráð fyrir, að sá hluti frv., er fjallar um nefndarskipunina, gangi í gildi strax. Það er að vísu óþarft, en þó ekki beinlínis skaðlegt. Að öðru leyti hefi jeg hið sama út á þetta frv. að setja og jeg hafði við 2. umr., að svæðið, sem friða á, sje óþarflega stórt og óþörf fjársóun að leggja þarna niður bestu bújarðir.

Magnús Torfason Jeg held, að það sje á ókunnugleika bygt, að þessi brtt. mín, að því er snertir að friða landið strax, fari á nokkurn hátt í bága við það, sem þarf eða á að gera. Það kemur vitanlega ekki til mála annað en að þessir bændur, sem á svæðinu búa, sitji þarna þetta ár út, og er þá komið að fardögum 1929. - Þá kemur fardagaárið 1929–'30, en jeg býst ekki við, að þessir bændur verði látnir hætta ábúð um áramót. Yrðu þeir því að nota beitina til hausts 1929. Það er því ekki of snemt, að lög þessi gangi í gildi strax, enda kemur ekki til mála annað en gefa hæfilegan frest. Fyrir því er líka gert ráð í 3. gr. frv. Og sú grein sýnir, að ekki er ætlast til þess, að girt verði á einu augnabliki. Framkvæmdin getur aldrei orðið sama dag og lögin öðlast gildi. Við slík lög, sem þarfnast undirbúnings og framkvæmda, er ekki skilið annað en það, að þau komist svo fljótt í framkvæmd og sæmilegt eða hentugt má teljast. Annað hefir heldur ekki verið skilið við þetta af hálfu okkar tillögumanna, og rjeðum við það með okkur með gerhygli og af góðum hug að leggja þetta til málsins. Jeg hefi ekki minst á hina smærri liði till. minnar. Það er sjerstaklega 3. liðurinn við 3. gr. Í þeirri gr. eins og hún er í frv. er sú veila, að talað er um aukning fjallskila. En nú má það öllum ljóst vera, að fjallskilin aukast ekkert við það, þótt búskapur verði lagður niður á þessum býlum. Þau verða vitanlega hin sömu eftir sem áður og rýrna hvorki nje aukast við það. Jeg játa, að þegar jeg bjó til till. mína, þá var jeg ekki vel ánægður með orðið rýrnun. En það orð var miðað við þá þegnskylduvinnu, sem hreppurinn hefir yfir að ráða til að framkvæma fjallskilin. Það var því engir. hugsunarvilla. Síðar hugsaðist mjer orðið „íþyngja“, og þótti það betra, því það þyngjast fjallskil á þeim bændum, sem eftir verða, og þarf því að bæta þeim það upp.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg ætla að byrja þar, sem hv.þm. endaði. Hann hjelt því fram, að það hefði verið rjett hjá sjer að tala um rýrnun fjallskila. En það er ekki rjett, því það er aukning fjallskila á þeim mönnum, er eiga að smala landið. Íþynging fjallskila er betra, því það þýðir hið sama og að auka þau. En rýrnun er rangt. Þá talaði hv.þm. um það, hvenær lögin kæmu til framkvæmda. Jeg fór þar eftir því, sem stendur í frv. Þar segir svo, að landið skuli varið ágangi af sauðfje og geitum. Ef því brtt.hv. 2. þm. Árn. verður samþykt, svo lögin gangi strax í gildi, þegar konungur hefir skrifað undir þau, þá gildir einnig þetta ákvæði strax, ef brtt. við 1. gr. verður samþ.Hv. þm. var eitthvað að tala um fardagaár. Eiga lögin þá ekki að ganga í gildi? Jeg skil ekki, hvað hv.þm. á við. - Hið eina skynsamlega er það, að fresta framkvæmd laganna og samþykkja ekki till.hv. 2. þm. Árn. Ef lögin koma þegar til framkvæmda, þarf strax að semja við bændurna á þessu svæði og óheimila þeim að hafa fje sitt einn dag á svæðinu eftir það. En samningarnir hljóta að taka tíma. Þeir þurfa að fá að skýra sína aðstöðu og gera grein fyrir þeim skaðabótum, er þeir telja sig þurfa að fá fyrir þann rjett, sem af þeim er tekinn, að fá að hafa fje sitt á þessu svæði. Í 3. gr. frv. er ekki talað um bætur fyrir annað en jarðarnytjar. En nú eru þarna hús líka. Hvað á að gera við þau, ef ábúendurnir vilja ekki vera þarna lengur? Á að rífa þessi hús niður, eða á að halda þarna við þessum kompum sem eign hins opinbera? Í 3. gr. frv. er aðeins talað um afnotarjett bænda, en það hefði líka þurft að taka fram um þær eignir, sem þeir eiga þarna. Ef brtt. meiri hl. verður samþ., er það þó skárra en þetta. Þá mega þó bændurnir vera þarna til fardaga 1930 samkvæmt skilningi hv. 2. þm. Árn. Er það mikill munur fyrir bændurna, í samanburði við að verða að víkja burtu með fje sitt á ákveðnum degi, sem ekki er að vita, hver verður, því bændurnir í Þingvallasveitinni geta ekki fylgst með í því, hvenær konungur kann að skrifa undir þessi lög úti í Kaupmannahöfn. Jeg vil því leggja það til, að þessi hv. deild samþykki þessa frestun á framkvæmd laganna, svo bændurnir á þessu svæði fái þó ráðrúm til að taka sig saman.

Magnús Torfason Mjer er aldrei um það gefið að tala þrisvar við sömu umræðu mála. Vona, fyrst jeg er ekki langorður venjulega, að jeg verði það ekki heldur nú. Jeg þarf aðeins að leiðrjetta misskilning í ræðu hv.frsm. minni hl. Hv. þm. sagði, að samkvæmt 2. gr. frv. mætti ekki hafa neitt sauðfje eða geitfje á þessu svæði strax og lögin ganga í gildi. Nú vita það allir, að hugsað er til að verja þetta svæði með girðingu. En sú girðing verður ekki lögð á einum degi. Auk þess hafa þeir afnotarjett þessa lands, meðan ekki semst. Það verður því ekki hreyft við þessum mönnum fyr en samningar eru búnir, eða þá búið er að taka þetta eignarnámi, ef samningar ekki nást. Þá er það og eitt atriðið, sem kemur til greina, þegar samið er, hve lengi þeir megi vera þarna. Þetta eru því alt fyrirkomulagsatriði, sem nefndin ræður yfir. Jeg lít svo á, að ef svæði þetta á að geta orðið alfriðað frá ársbyrjun 1930, þá muni ekki veita af því að fara nú þegar að undirbúa það, að svo geti orðið. Þegar svo getur farið, að eignarnám þurfi að fara fram, að undangengnum árangurslausum samningum, þá mun ekki veita af þessum tíma. Það er og best, að lögin sjeu ákveðin í þessu efni frá byrjun. Jeg verð því, eftir að hafa heyrt þessi ummæli háttv. 1. þm. Skagf., að halda fast við það, að full þörf sje á því, að þessi síðasta till., um að lögin öðlist gildi þegar í stað, verði samþ.

Magnús Jónsson Mjer finst, að þessi síðustu deilumál manna sjeu farin að verða hálfgerðar deilur um keisarans skegg. Jeg lít svo á, að þegar alls er gætt, verði ekki komist hjá því að kom upp þjóðgarði eða friðlýsa svæði á Þingvöllum. Saga og lega Þingvalla gerir það að verkum, að óhjákvæmilegt mun að friðlýsa landið, og tjáir ekki að spyrna móti því. Og hátíðin 1930 gerir það að verkum, að nú mun þessi friðlýsing komast í framkvæmd á næstunni. Vegna þeirra hátíðahalda þyrfti að vísu ekki annað en Þingvallanefndin hefði landið til umráða nokkru áður en hátíðahöldin byrjuðu og á meðan á þeim stæði, en þá vaknar um leið sú spurning í huga manna, hvort ekki væri rjettast að friða Þingvelli til langframa og hefja undirbúning þess jafnframt hinu. Annað mál er það, að mjer þykir svæðið, sem friða á, of stórt, þótt það hafi nú verið minkað nokkuð, en þó get jeg ekki miklað það atriði svo mjög fyrir mjer. Hygg jeg langmest undir því komið, hvernig lögin verða framkvæmd. Menn hafa talað um þetta eins og þarna þurfi geysilega stórar girðingar, leggja jarðir í rústir o. s. frv. og eyða til alls þessa ógrynni af fje. Þetta fer auðvitað alt eftir því, á hvern hátt Þingvallanefndin starfar. Jeg fyrir mitt leyti vildi helst láta friða mjóu skákina, sem gamla Þingvallanefndin markaði með rauðu á kort það, sem hjer hefir verið til sýnis, en jeg geri það ekki að neinu kappsmáli, og heldur ekki það, hvenær lögin öðlast gildi. - Mjer dettur heldur ekki í hug, að undireins og lögin eru samþ. þurfi að rjúka í það að reka burt alt kvikt af þessu svæði. Það þarf auðvitað ekkert annað en að þetta friðlýsta svæði verður sett undir umsjón sjerstakrar nefndar, sem á að sjá um, að alt sje þar eins og þarf að vera. Þeirri nefnd verður fengið afarmikið vald í hendur og hún getur auðvitað beitt því svo heimskulega, að mikill usli og kostnaður hljótist af, en hún getur líka starfað með þeirri lipurð, að hægt sje að koma þessu í kring smámsaman og án þess að menn verði mikið varir við það. T. d. dettur mjer ekki í hug, að nauðsynlegt sje að girða þegar alt svæðið, enda segir í frv., að landið skuli varið fyrir ágangi af sauðfje og geitum, eftir því sem fært kann að reynast og Þingvallanefnd ákveður. Þetta er því eins og annað lagt í vald nefndarinnar, hve langt hún vill fara í þessu efni. Teldi jeg það algert óráð að afgirða alt svæðið, nema því aðeins, að það hefði verið nákvæmlega rannsakað fyrirfram, hve kostnaðarsamt það yrði. Jeg er ekki svo kunnugur þarna, að jeg geti sagt um það, hvort nauðsynlegt sje að girða alt svæðið, en jeg álít, að fyrst mætti að minsta kosti girða minni svæði, eins og þar sem nefndin áliti, að best væri hægt að koma til skógi. Verður þetta sem annað að fara eftir áliti nefndarinnar. - Sama er að segja um bændurna í Skógarkoti og Hrauntúni; nefndin gæti látið það ganga svo hægt fyrir sig, að ekki þyrfti að sópa öllu burt þaðan í einu. M. ö. o., alt byggist á því, hve lipurlega nefndin fer með sitt vald. Jeg mun því fylgja frv. í því trausti, að nefndinni takist vel að framkvæma lögin, og einnig sökum þess, að jeg er viss um það, hvort sem Þingvellir verða friðaðir nú eða ekki, þá rekur að því, að þess verður krafist, að Þingvellir verði friðlýstir fyr eða síðar. Einstök atriði frv., eins og heimildina til þess að taka gestagjald á Þingvöllum, mun jeg ekki ræða. Hitt er ákaflega leiðinlegt, ef taka þarf gjöld, sem menn láta sig nokkru muna, og teldi jeg það illa farið, ef gjöldin yrðu til þess, að Þingvellir yrðu lakari til skemtistaðar en þeir nú eru. Hinsvegar sje jeg ekkert á móti því, að þessi heimild sje veitt, því að það getur verið ástæða til þess að taka þessi gjöld við viss tækifæri, og vil jeg því ekki leggja fast á móti þessu atriði. Jeg hefi ekki fylgst svo vel með umr., að jeg viti fyrir víst, hvernig stjórnin hefir hugsað sjer framkvæmdir þessa máls, en þó hygg jeg, að ekki muni ætlun hennar að fylgja þeim með meiri strangleika en jeg hefi hjer lýst, og get jeg því fylgt málinu. Ennfremur álít jeg það aukaatriði, hvort lögin koma öll til framkvæmda nú eða 1930. Aðalatriðið er, að Þingvellir komist undir stjórn þingsins; alt annað fer eftir því, hvernig Þingvallanefnd kveður á í þeim efnum.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg get ekki annað en undrast það, að nokkur maður skuli álita það sama, hvort lögin koma til framkvæmda þegar í stað eða 1930. Eins er um það, ef lögin ákveða, að eitthvað skuli gert, en það er ekki framkvæmt, þá er það brot á lögunum. Það er óhjákvæmilegt að girða þetta svæði, en ef svo er, að lögin eiga að koma til framkvæmda þegar í stað og ekki er varið svæðið, þá eru lögin ekki haldin. Skil jeg því ekki, að nokkur vafi geti leikið á því, hvort till. á að samþ. Hv. 1. þm. Reykv. vildi kasta öllum sínum áhyggjum upp á Þingvallanefndina. Sú nefnd er ennþá ókosin, og því getur stjórnin ekkert sagt um það, hvernig framkvæmdir þessa máls muni verða. Það er nefndarinnar að sjá um þær, en ekki stjórnarinnar. Mjer skildist líka á ræðu hv.þm., að honum fyndist ekkert gera til, þótt svæðið sje svona stórt, því að Þingvallanefndin mundi sjá um það. Jeg hygg, að ekki muni auðvelt að verja skóginn fyrir ágangi sauðfjár, ef svæðið er ekki girt, en í lögunum stendur, að svæðið skuli varið, eftir því sem fært kann að reynast. Það dettur engum í hug að efast um það, að hægt sje að girða svæðið, en það verður afardýrt. Og ef Þingvallanefndin vill hlýða lögunum, þá er augljóst, hvað hún á að gera, en sje það meiningin, að Þingvallanefndin geti haft þetta eins og hún vill, þrátt fyrir ákvæði laganna, þá er öðru máli að gegna, en þá eru lögin brotin, og kann jeg illa við það.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af orðum hv. 1. þm. Reykv. vil jeg geta þess, að það verður í öllum aðalatriðum Þingvallanefndin, sem ræður framkvæmdum um friðun Þingvalla. En af því að mjer virtist hann æskja þess að heyra álit stjórnarinnar á þessu, þá vil jeg svara því, að jeg hygg því best lýst þannig, að framkvæmdirnar verði með svipuðum hætti og kristnitakan á Íslandi. Þá var leyft að blóta á laun, ef það komst ekki upp, og á sama hátt hygg jeg, að best verði nú að miðla sem mest málum og þoka framkvæmdunum áfram eins og heilbrigð skynsemi benti til. Út af till.hv. 2. þm. Árn. vil jeg geta þess, að hinar fyrri eru aðallega málsbreytingar og til skýringar, og ennfremur er 6. brtt. hans nokkuð svipuð og 1. brtt. nefndarinnar. En jeg álít, að það, sem fyrir mjer vakir, nyti sín betur, ef ákvæðið um stundarsakir; að 5.–8. gr. komi til framkvæmda þegar í sumar, yrði samþykt, vegna þess að fyrstu atriðin, um friðun skógarins, taka nokkurn tíma, en annars hygg jeg, að niðurstaðan yrði hin sama, hvort sem brtt. verða samþ. eða frv. Jeg hefi nú síðan mál þetta var til 2. umr. átt tal við bóndann í Skógarkoti, sem er stærsti sauðfjáreigandinn í hrauninu. Tók hann mjög vel í þetta mál, svo að gera má sjer góðar vonir um það, að samkomulag náist milli hans og nefndarinnar um það, að hann búi þarna áfram með breyttum lifnaðarháttum. Aðalatriðið í máli þessu er það, hvort menn hallast að þeirri stefnu að friða Þingvelli eða ekki. Jeg er hv. 1. þm. Reykv. alveg sammála um það, að heillavænlegast muni að fara að öllu með hægð og framkvæma friðunina smátt og smátt.

Magnús Jónsson Eftir ræðu hæstv.dómsmrh. hefi jeg litlu við að bæta. Það er rjett, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það er auðvitað ekki alveg sama, hvort höfð er aðferð hv. 2. þm. Árn. eða nefndarinnar, en jeg hygg samt sem áður, að þegar til reyndarinnar kemur, verði niðurstaðan hin sama, svo framarlega sem Þingvallanefndin fer að með þeirri lipurð, sem álíta má, að hún hljóti að beita. Hv. þm. talaði þannig, að honum fyndist annaðhvort verða að girða alt svæðið eða ekkert. Það finst mjer ekki nauðsynlegt, og hygg jeg, að girða mætti minna svæði fyrst, þótt aðalgirðingin yrði ekki sett, sem gera mætti ráð fyrir, að yrðu margir kílometrar að lengd. Jeg hefði, eins og jeg sagði áðan, heldur kosið, að hið friðlýsta svæði hefði verið tiltekið minna, en ef stóra svæðið verður tekið alt, þurfa framkvæmdirnar að þokast áfram hægt og hægt, eftir því sem nefndin álítur tiltækilegt og skynsamlegt að gera. Sje jeg ekki, hvernig hægt væri að framkvæma friðun Þingvalla öðruvísi en að fela hana lipurð og dómgreind tilkvaddrar nefndar, og jeg álít, að lagabókstafurinn sje ekki eins veigamikið atriði og það, að Þingvallanefndin beiti valdi sínu á sem skynsamlegastan hátt.

Hákon Kristófersson Jeg vil aðeins beina örfáum orðum til hæstv. ráðh. viðvíkjandi þeim bótum, sem viðkomandi bændur eiga að fá fyrir missi á afnotarjettinum. - Í 3. gr. stendur sem sje, að greiða eigi ábúendum fyrir afnotarjettinn, en jeg lít svo á, að bæta þurfi mönnum þessum miklu meira, ef stjórnin vill skilja sæmilega við þá. Hv. 2. þm. Árn. gat þess rjettilega, að ef lög þessi yrðu samþ., hlytu bændur að skera niður bústofn sinn á komandi hausti. Má búast við því, að þeir verði þar fyrir ekki alllitlum skaða, og álít jeg, að stjórninni beri að bæta þeim allan þann skaða, er þeir kunna að verða fyrir af þessum orsökum. Þar á meðal ætti stjórnin eða nefndin að kaupa húsin á jörðum þeim, sem leggjast í eyði, við því verði, er þau verða metin af óvilhöllum mönnum. Annað var það ekki, sem jeg vildi benda á, en að nauðsyn beri til þess, að stjórnin geri svo vel við þessa menn, að þeir bíði ekkert tjón af samþykt þessara laga.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er mjög auðvelt að svara hv.þm. Barð., enda fer hann alveg með rjett mál. Það hefir altaf verið svo til ætlast, að ef ekki næðist samkomulag milli nefndarinnar og bænda um fyrirkomulagsbreytingu á búskap þeirra, væri ekki um annað að gera en að greiða þeim þær bætur, er þeim verða metnar að dómi tilkvaddra manna. Hjá þessu verður alls ekki komist, og þarf hv.þm. því ekki að vera hræddur um, að þessir bændur muni bera skarðan hlut frá borði.

Pjetur Ottesen Það hefir nú komið fram við þessa umr. hjá þeim hæstv. dómsmálaráðherra og háttv. 1. þm. Reykv., að það sje nú eiginlega ekki meiningin að fylgja ákvæðum frumvarpsins, ef það verður samþ., eða gera jafnvíðtækar ráðstafanir og heimild er til í frv. Skildist mjer einkum á hv. 1. þm. Reykv., að hann bygði vonir sínar á því, að sú nefnd, sem kosin verður, tæki málið slíkum tökum. Nú er ómögulegt að segja um það, hvaða tökum hin fyrirhugaða nefnd tekur á þessu máli. Álít jeg og, að nefndin sje bundin af ákvæðum laganna um framkvæmdir þessa máls, en ekki því, þótt raddir hafi heyrst um það í þinginu, að æskilegt væri, að þær væru á annan veg en lögin mæla fyrir. Jeg álít, að það verði að ganga út frá því, að framkvæmdirnar verði eftir bókstaf laganna, og með það fyrir augum get jeg ekki greitt málinu atkvæði. Jeg gerði grein fyrir því við 2. umr. þessa máls, hve langt jeg vildi ganga um friðun Þingvalla, en þótt svæðið hafi nú verið nokkuð minkað frá því, sem var í frv. eins og það var flutt af hæstv.dómsmrh., er hjer gengið miklu lengra en jeg tel, að rjett sje og hyggilegt að gera. Þar að auki er jeg þess fullviss, að aldrei muni hægt að koma við fullri friðun á þessu svæði, hversu mikið sem lagt er í kostnað. Ef framkvæma á ákvæði frv., má skifta aðalkostnaðinum niður í þrjá liði. Fyrst og fremst er girðingarkostnaðurinn. Auk stofnkostnaðar, sem yrði mjög mikill við að girða alt svæðið, má gera ráð fyrir, að árlegt viðhald á girðingunni verði stór út gjaldaliður. Í öðru lagi skaðabætur til bænda, sem á jörðunum eru, fyrir að vera sviftir rjetti til þess að reka fjárbúskap á jörðunum, en sauðfjárræktin er, eins og kunnugt er, aðalnytjar jarðanna. Í þriðja lagi verður að borga hreppnum mjög háar skaðabætur fyrir rýrnun útsvara og íþynging fjallskila, því með því að leggja með öllu niður sauðfjárbúskap á sex býlum, þyngir vitanlega mjög um fjallskil á þeim, sem eftir eru, og það svo, að ekki nær nokkurri átt að ætla þeim að taka þann þunga á sig; ríkissjóður verður því að leggja fram fje, sem á vantar, svo int sjeu af hendi full fjallskil, og er ekki of í lagt, þó gert sje ráð fyrir, að þessi kostnaður nemi um 1000 kr. á ári. Er þá ótalinn kostnaður við eftirlit á Þingvöllum, kostnaður við refaveiðar og vitanlega margt fleira. Það þarf enginn að ganga þess dulinn, að hjer er um stór útgjöld að ræða, og eiginlega ekkert nema kostnað. Jeg legg ekki mikið upp úr því, eða þeim röddum, sem heyrst hafa nú á síðustu stundu um það, að dregið verði úr framkvæmdum þarna. Jeg býst þvert á móti við því, að ítrasta bókstaf laganna um framkvæmdir verði fylgt og þetta knúið áfram eins og frv. nú gegnum þingið.

Frsm. l. minni hl. (Gunnar Sigurðsson): Jeg og hv. 2. þm. Eyf. höfum lagt til, að frv. þetta verði samþ., eins og nál. okkar ber með sjer. Þó höfum við gert eina brtt. við frv., en ekki getur hún talist stórvægileg. Að vísu hefðum við talið fleiri smábreytingar æskilegar, en við vildum ekki eiga á hættu að tefja málið með frekari brtt. Jeg skal geta þess, að jeg hefi ávalt verið á þeirri skoðun, að þeir menn, sem hjer eiga hlut að máli, ættu að vera sæmilega launaðir. En eftir þau ákvæði um launakjör yfirmannanna, er sett hafa verið inn í frv. í hv.Ed., þar sem gert er ráð fyrir, að launin komist upp í 10 þús. kr. á ári, að meðtaldri dýrtíðaruppbót, get jeg fallist á, að launin sjeu viðunandi. Brtt. okkar á þskj. 661 gengur í þá átt, að starfssamningur yfirmanna varðskipanna gildi, að því er þá snertir, ekki nema eitt ár í senn, í stað sex ára í frv. Teljum við þetta til bóta og í meira samræmi við meginreglur starfssamninga en ákvæði frv. Ennfremur felst það ákvæði í brtt. okkar, að hvor samningsaðili geti sagt upp samningnum með þriggja mánaða fyrirvara, og er sama um það ákvæði að segja og hið fyrra. Jeg skal taka það fram, að þó að búast megi við því, að pólitík komist inn í umr. um þetta mál, þá mun jeg ekki taka þátt í öðrum umr. en þeim, sem snerta brtt. okkar á þskj. 661.

Frsm. 2. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg hefi ekki getað orðið sammála hinum fjórum samnefndarmönnum mínum í þessu máli. Jeg hefi verið þeirrar skoðunar, eins og Alþýðuflokkurinn yfirleitt, að ekki þyrfti svo miklar umbúðir um varðskipin, sem fram komu í lögunum frá síðasta þingi, þar sem ekki var annað sýnna en að verið væri að stofna vísi til sjóhers. Okkur hefir fundist nægilegt, að yfirmennirnir einir skuli vera sýslunarmenn ríkisins, en aðrir skipverjar skuli ráðnir með svipuðum kjörum og tíðkast á Eimskipafjelagsskipunum eða skipum ríkisins, Esju og Selfossi. En að taka hjer upp fjölda manna og kalla þá sýslunarmenn ríkisins, og setja sjerstök lög um kyndara og háseta, sem máske eru ekki nema mánuð á varðskipunum, það er beinlínis hlægilegt, og þá til hins verra. Fyrverandi stjórn tók upp þessa stefnu og núverandi stjórn hefir fetað í fótspor hennar, enda þótt hún hafi ekki gengið út af eins langt í hernaðaráttina, þótt frv. þetta sje að vísu svo keimlíkt hinu fyrra, að mismunurinn megi teljast bitamunur en ekki fjár. Þó þykist jeg sjá, að skárra verði, að frv. þetta verði að lögum en að lögin frá í fyrra haldist, og mun því verða því fylgjandi, að frv. þetta nái fram að ganga með vissum breytingum. Í fyrsta lagi tel jeg þá breytingu sjálfsagða, að ekki verði aðrir skipverjar en yfirmenn taldir sýslunarmenn ríkisins. Aðrir skipverjar sjeu ráðnir með sömu kjörum og tíðkast á skipum Eimskipafjelagsins. Þessir hásetar sjeu undir hinum almennu sjólögum um rjettindi og skyldur og aga yfirmannanna. 5. og 6. gr. frv., þar sem eru sjerstök ákvæði um skyldur og störf skipverja á varðskipunum, falli því niður. Þá vil jeg ekki skerða athafnafrelsi þessara manna svo mjög, að þeim sje bannað að hætta vinnu. Það stappar næst þrældómi, að menn sjeu neyddir til að vinna á móti vilja sínum. En bann gegn verkfalli háseta á varðskipunum er í frv. þessu eins og lögunum í fyrra. Jeg þori að fullyrða, að enginn vandi er að komast hjá verkföllum á varðskipunum, ef skynsamlega er að farið. Þótt verkfall kynni að verða á Eimskipafjelagsskipunum, mætti setja það ákvæði í varðskipalögin, að greiða skuli sama kaup á varðskipunum og var er verkfallið hófst, uns sættir eru komnar á aftur og samningar hafa tekist, eða einungis fara svo að í framkvæmd laganna með samningi við Sjómannafjelagið. Með þessum hætti mætti komast hjá öllum verkföllum á varðskipunum, og ætti því engin hætta að stafa af því að fella greinina um bann gegn verkföllum niður. Í fyrra var rætt allítarlega um muninn á afstöðu sjómanna eftir varðskipalögunum og hinum almennu sjólögum. Má í fám orðum segja, að í varðskipalögunum sje einvörðungu um. skyldur að ræða, en í sjólögunum komi ýms rjettindi á móti, í sjúkratilfellum og oftar. Kjör skipverja eftir varðskipalögunum eru því mun lakari en ella. Við alþýðuflokksmenn álítum, að til þess að landhelgigæslan sje í góðu lagi, sje jeg ekki einhlítt, að yfirmenn skipanna sjeu vanir og kunnugir, heldur þurfi og kjör hásetanna að vera svo viðunandi, að þeir geti tollað á skipunum og vanist störfum sínum. En sjeu kjör þeirra lakari en farmanna yfirleitt, verður afleiðingin auðvitað sú, að þeir fara af skipunum undir eins og þeir geta og þangað safnist yfirleitt ljelegar skipshafnir, sem ekki eiga annars úrkostar. Mjer virðist því, að þau lög, sem nú gilda, og einnig þetta frv. eins og það er, miði að því, að gera landhelgigæsluna lakari en hún þyrfti að vera.

Frsm. 3. minni hl. ( Hákon Kristófersson) * Eins og hv. deild mun vera kunnugt orðið, klofnaði allshn. í þrjá hluta um þetta mál, og hafa hv.frsm. tveggja þessara minni hl. þegar gert grein fyrir nál. sínum og skoðun á málinu. Við hv. 1. þm. Skagf. og jeg höfum skilað sjerstöku nál. á þskj. 674, og eins og það ber með sjer, leggjum við þar til, að frv. þetta verði felt, en þau lög, sem nú gilda um þetta efni, verði látin gilda áfram. Það hafa verið bornar ýmsar ástæður fram fyrir því, að frv. þetta sje betra en núgildandi lög. Það er rjett, að í því eru ákvæði, sem alls ekki eru í lögunum frá í fyrra. Það mætti nú að vísu segja gagnvart mjer, að jeg hafi ekki verið þeim lögum fast fylgjandi, þar sem jeg kom fram með ítarlegar brtt. um launakjör háseta og stýrimanna við þau lög. Sú afstaða mín er óbreytt enn. Jeg tel niðurröðun launanna ekki rjettláta og launin öll lág, að undanteknum launum skipstjóranna. Jeg er alveg sammála hv.frsm. 2. minni hl. um það, að það sje mjög óheppilegt, að menn þessir sjeu svo illa launaðir, að þeir sjeu ávalt reiðubúnir að fara í aðrar stöður, sem bjóðast kunna. Hinsvegar get jeg með engu móti fallist á þá skoðun hans, að hjer sje verið að stofna vísi til sjóhers. Þetta er aðeins lögregla á sjónum, og embætti þessi eða sýslanir algerlega hliðstæðar sýslunum á landi, sem engum hefir dottið í hug að kenna við landher. Jeg vona einnig, að hv.frsm. 2. minni hl. taki það ekki illa upp fyrir mjer, þótt jeg geti ekki fallist á, að það sje sama og að hneppa þessa menn í þrældóm að banna þeim að gera verkfall. Jeg þykist vita, að hann sjái sjálfur, hvílík fjarstæða þetta er. Hv. frsm. 2. minni hl. heldur því fram, að afkoma háseta verði verri eftir varðskipalögunum en hinum almennu sjólögum. Jeg var einnig á þessari skoðun í fyrra, en skal játa, að jeg hefi hlaupið dálítið á mig, og eftir þeim upplýsingum, sem þáverandi dómsmrh. veitti mjer, sá jeg, að jeg hafði ekki athugað gildandi lög, sem hann benti mjer á, að þessir menn kæmu undir. Jeg hafði t. d. haldið í fyrra, að ef maður á varðskipunum veiktist fyrir Norðurlandi um síldveiðatímann, þá yrði hann af kaupi sínu og yrði að standa straum af sjer sjálfur, en eftir yfirlýsingu þáv. dómsmrh. sá jeg, að menn þessir voru trygðir eins og aðrir embættismenn ríkisins. Jeg mun reyna að verða við tilmælum hv.frsm. 1. minni hl. um að hleypa ekki hita í umræðurnar. Þótt jeg væri á móti þessum lögum í fyrra, eins og þegar hefir verið tekið fram, voru það ekki nema nokkur sjerstök ákvæði þeirra, er ollu því. Nú eru lögin ekki komin til framkvæmdar að neinu leyti, og tel jeg það óheppilegt og illa farið, því að jeg tel sjálfsagt, að virða beri svo lagasetningu Alþingis, að hún komi þegar til framkvæmdar, er hún hefir öðlast löglega staðfestingu. Þessa skoðun hljóta allir hv.þm. að hafa, ef þeir bera á annað borð nokkra virðingu fyrir löggjafarstarfsemi sinni. Til að gera nú einhverja yfirbót á vanrækslu sinni, ber hæstv. stjórn fram þetta frv. Meðal annara atriða í þessu frv. er þannig ákveðið, að dómsmrh. sje heimilt að gera starfssamning við yfirmenn skipanna til ákveðins tíma, 6 ára. Þessi aðferð ríður í bág við þá reglu, sem embættismenn þjóðfjelagsins eiga alment við að búa, og einnig við mína persónulegu skoðun á því, hvernig þessu verði haganlegast fyrir komið. Þar hygg jeg og, að jeg tali fyrir munn okkar beggja, minn og hv. 1. þm. Skagf. Jeg tel þarna gengið inn á mjög varhugaverða braut, og þótt ekki væri vegna annars, mundi þetta nægja til að fá mig á móti frv. Jeg lít svo á, að það sje aðalatriðið að fá á skipin valinkunna menn, sem áhuga hafa á starfi sínu, hvort sem eru undir- eða yfirmenn. Virðist mjer hentast, að þeir hafi hugsað sjer að gera það sem mest að æfistarfi sínu, og erum við hv. 2. þm. Reykv. sammála í þessu atriði. Um rök fyrir þessu get jeg annars skírskotað til nál.hv. minni hluta allshn. í Ed. á þskj. 380. Veit jeg ekki til, að þau rök hafi verið hrakin af neinum, hvorki innan þings nje utan. Jeg þykist vita, að hv.þdm. hafi kynt sjer þetta skjal, en samt vildi jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur orð úr því. Þar segir svo m. a.: „Nú á tímum veit jeg ekki til, að slíkir samningar hafi verið notaðir nema í Suður-Afríku og á einstöku stöðum öðrum, við ráðningu verkamanna frá Indlandi og Kína. En þessir óuppsegjanlegu 6 ára vinnusamningar þóttu nálgast svo mjög þrælahald, að úr menningarlöndum Norðurálfunnar reis sterk alda gegn þessu, og veit jeg ekki annað en að bann gegn þessu sje nú lögleitt alstaðar þar, sem hvítir menn ráða“. - Mjer er nú spurn: Hvaða nauðsyn er hjer fyrir hendi, að við þurfum að fara að taka upp eitthvað þessu líkt? Það verður að teljast mjög athugavert og alveg undir hælinn lagt, hve haldgott það verður fyrir menn að taka við þessum störfum. Ríkisstjórnin á hverjum tíma getur þótst þurfa að koma einhverjum sínum gæðingi í gott brauð, og er þá opin leið til að hafa mannaskifti á skipunum, án þess að sá, sem fara yrði, hefði gert nokkuð fyrir sjer. Mjer sýnist allar horfur á, að þetta ákvæði verði síður en svo til nokkurrar þurftar fyrir landhelgigæsluna. Því hefir verið haldið fram, að frv. þetta gengi í sparnaðaráttina. Ef menn athuga ummælin á þskj. 380, munu þeir fljótlega sjá, að ekki er miklu til að dreifa í þá átt. En jeg skal ekki taka að mjer að verja gildandi lög í því efni, því að þar var jeg á annari skoðun en flytjendur frv. í fyrra. En það er bersýnilegt, að sparnaður þessa frv. getur ekki rjettlætt það, að það gangi fram. Með þessum fáu orðum hefi jeg viljað sýna, hve óheppilegur og illa sæmandi sá hringlandaháttur hlýtur að teljast fyrir Alþingi, að eitt þingið rífur niður það, sem hið næsta á undan hefir samþykt. Það er bersýnilegt, ef þessi aðferð á að haldast í löggjöfinni, að hvenær sem meiri hluti myndast, þá rífur hann niður öll verk andstæðinga sinna, sem þeir hafa e. t. v. gert degi áður. Þá hljóta borgarar þjóðfjelagsins altaf að verða í óvissu um það, hvort þau lög, sem samþykt eru, eigi að standa deginum lengur. Jeg mun að sinni ekki fara inn á það, sem gerst hefir í málinu á síðasta ári. Aðalatriðið fyrir okkur hv. 1. þm. Skagf. er það, að við teljum þessa löggjöf síst betri eða hentugri en núgildandi löggjöf. Jeg tel ekki ósennilegt, að fleiri þykist þurfa að ræða um þetta mál, og mun jeg þá neyddur til andsvara, ef umr. hefjast á breiðari grundvelli. (* Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Jóhann Jósefsson Jeg tók eftir því, að hv.frsm. 1. minni hl. sagði eitthvað í þá átt, að sjer þættu launakjör skipverja komin í nokkurnveginn sæmilegt horf - sterkara kvað hann nú ekki að orði - með breytingum þeim, sem hv.Ed. gerði á frv. Get jeg ekki verið sömu skoðunar um það. Út af fyrir sig tel jeg ekki, að frv. um launakjör skipverja eigi rjett á sjer, því að jeg tel ekki rjett að breyta því, sem samþ. var í því efni í fyrra. Hitt er annað mál, að framkvæmd gildandi laga hefir farið svo úr hendi, að það er landshneyksli, að mínu áliti, en vera má, að einhverjum þyki hjer of sterkt að orði kveðið. En út í það atriði mun jeg ekki fara að sinni. En mjer virðist þessum mönnum ekki sæmilega launað með ákvæðum þeim, sem í frv. eru, enda þótt jeg hljóti að kannast við, að hv.Ed. hefir sýnt virðingarverða viðleitni í þá átt að lagfæra misrjetti það, er hæstv. landsstjórn vildi sýna skipshöfn og skipherrum á varðskipunum. Getur vel verið, að svo fari, að hæstv. Stjórn noti þingfylgi sitt til þess að halda áfram að níðast á þessum mönnum, en jeg tel það mjög ómaklegt og illa farið. Að minni hyggju liggur sómi Alþingis við, að bætt sje úr því misrjetti, sem þessum mönnum hefir verið sýnt. Eins og áður hefir verið á minst, er frv. þetta svo flausturslega samið, að gleymst hefir að setja þar ákvæði um dýrtíðaruppbót þessara starfsmanna. Er þetta dálítið einkennilegt, þegar þess er gætt, að hæstv.dómsmrh., sem er sá skapandi - eða öllu heldur eyðileggjandi - kraftur í þessu máli, hefir haft embættismenn, einkum í sveitum, til samanburðar um launakjörin. Hefði hann því átt að muna eftir dýrtíðaruppbótinni. En það er eins og hæstv. ráðh. hafi ekkert sjest fyrir í málinu. Hann hefir anað af fótum fram í ákafanum við að þrýsta niður kaupi yfirmannanna, án þess að taka nokkurt tillit til laga eða rjettar. Í brjefi því, er skipherrarnir hafa sent Alþingi, er það sýnt með ljósum rökum, að laun þeirra samkv. stjfrv., og jafnvel eftir frv. eins og hv.Ed. sendi það frá sjer, eru algerlega ósambærileg við laun sambærilegra starfsmanna ríkisins og þess innlenda fjelags, sem í þessu sambandi er hægt að vitna til, Eimskipafjelags Íslands. Þess utan eru með frv. - og það atriði hefir ekki verið leiðrjett í hv.Ed. - bæði skipverjar og skipherrar, sem áður höfðu verið á Þór, rændir þeim rjetti, er þeim þar ákveðinn í fyrra, til þess að þjónustualdur þeirra þar væri tekinn til greina, er reiknuð væru laun þeirra. Þetta er mjög þýðingarmikið atriði fyrir mennina, þar sem launum þeirra er ætlað að fara stighækkandi á vissu árabili. Þetta ákvæði í gildandi lögum sætti engri mótspyrnu á þingi í fyrra, með því að allir töldu það þá sanngjarnt og sjálfsagt. Þessu hefir hæstv. stjórn nú kipt burtu, eins og flestu öðru nýtilegu í hinum gildandi lögum. Vænti jeg, að hv. deild geti fallist á að leiðrjetta þetta við 3. umr. Jeg hlýt að taka undir það með hv. 2. þm. Reykv., að nauðsynlegt sje, að á skipunum sjeu a. m. k. meðal annara vanir menn. Þar verða að vera menn, sem bæði eru vanir sjómensku og því starfi, sem skipin hafa með höndum. En það stendur aldrei í vegi fyrir, að þeir ílendist á skipunum, að þeir megi ekki gera verkföll, heldur hitt, að þeim sje ekki sómasamlega launað. Jeg hitti nýlega að máli einn myndarlegasta hásetann, sem verið hefir á Óðni, og sagði hann mjer, að eftir að hæstv. landsstjórn gerði launabreytinguna í haust, hafi hann farið af skipinu, því að hann hafi ekki treyst sjer til að komast af með þeim launum, sem ákveðin voru. Svona getur verið um fleiri. Þótt ef til vill megi nota viðvaninga að einhverju leyti, þá er hitt nauðsynlegt, að nokkur hluti hásetanna sje vanur landhelgigæslu og björgun. - Hitt, sem hv. 2. þm. Reykv. aðallega fáraðist yfir, að skipverjarnir mættu ekki gera verkföll, er ekki svo mjög tilfinnanlegt fyrir þá, en hinsvegar væri það mjög hættulegt, ef verkföll kæmu fyrir á skipunum. Það kom einu sinni fyrir á Þór fyrir nokkrum árum, að útgerð hans var hótað, að einn háttsettur vjelamaður yrði tekinn af skipinu, ef kaup hans væri ekki hækkað. Skipið var þá við björgunarstarf, og endirinn varð sá, að útgerð skipsins varð að láta undan mjög harðdrægum kröfum, fremur en að missa nauðsynlegan mann af skipinu. Eins verður, þótt ríkið taki við skipunum, ef það er þolað, að hásetarnir sjeu háðir þeim, sem í landi gangast fyrir að stofna til verkfalla. Jeg sje, að hv. 3. minni hl. ber ekki fram neinar brtt. við frv. Er það vitaskuld af því, að hann leggur til, að frv. sje felt og telur þessa löggjöf óþarfa og órjettmæta. Er jeg þar fyllilega sammála, að rjettast væri að fella þetta frv. algerlega. Til þess er stofnað með ofbeldi og rangsleitni, og það er til niðurrifs og lægingar fyrir landhelgistarfið. Það gerir landhelgigæsluna óvirðulegri og stofnar aga á skipunum í háska. Skal jeg færa nokkur rök fyrir þessum orðum mínum. Í fyrra var svo ákveðið, að skjaldarmerki Íslands skyldi vera á skipunum ásamt nafni þeirra. En nú á þar aðeins að standa: „Þór, Reykjavík“ og „Óðinn, Reykjavík“, eins og á hverri fiskidollu. Þetta virðist mjer ekki miða til annars en að gera landhelgigæsluna óvirðulegri. En til agaleysisins tel jeg stofnað með 5. gr. frv. Þar er tekið fram, að skipstjóri geti vikið skipverja frá, ef honum þykir ástæða til, þ. e. ef ástæða er til, en þó á að greiða honum kaup í næstu 3 mánuði. Þetta, að greiða mönnum kaup, þótt ástæða hafi verið til að víkja þeim frá starfi sínu, hlýtur að verða til að ala upp agaleysi. Ef skipverji vill fara einhverra orsaka vegna, þá má hann það að vísu, en fær ekkert kaup eftir brottför sína. En sje honum vikið frá, á hann kaup í 3 mánuði. Jeg segi ekki, að margir geri það, en það er ekki freistingarlaust fyrir þann, sem vill fara, að láta reka sig, fremur en að segja upp starfinu. Hásetarnir eru einnig skyldaðir til að segja upp með talsverðum fyrirvara, en oft er mönnum hentara að mega fara fyrirvaralaust. Og þá er beinlínis ýtt undir þá að láta reka sig. Frv. er ekki til bóta að neinu leyti. Þar er gengið á rjett þeirra manna, sem á skipunum eru, og grafið undan aganum. Jeg get tekið undir það með hv.þm. Barð., að mjög nauðsynlegt er að hafa góða og skyldurækna menn á skipunum. Landsstjórnin segist og vilja hafa það svo, en það sjest ekki á framkvæmdunum hjá henni. Þegar athugað er, hvert feikna fje þessir menn hafa dregið í landhelgisjóð bæði í beinum sektum og í andvirði fyrir upptækan afla og veiðarfæri, þá virðist mjer nokkuð harkalega að farið hjá þingi og stjórn, að setja þessa löggjöf, sem til stórra muna íþyngir rjetti þessara manna. Jeg vil mælast til þess við hv.allshn., að hún taki til athugunar til 3. umr. það, sem jeg hefi sagt um þjónustualdur skipverjanna. Það hafði alment samþykki í fyrra, og þykir mjer næsta ótrúlegt, að hringsnúningur hafi átt sjer stað í því efni hjá meiri hluta Alþingis. Það er þegar viðurkent, að þeir, sem unnu á Þór, meðan hann var eign Björgunarfjelagsins, hafi unnið að sama verkefni og þeir vinna nú á varðskipunum. Það er því á engan hátt rjettlátt að miða þjónustualdur þeirra við þann tíma, sem þeir rjeðust á varðskipin sem eign ríkissjóðs. Mun jeg svo ekki fjölyrða um mál þetta öllu frekar nú; til þess mun verða tækifæri síðar. En jeg legg áherslu á, að launakjör skipstjóranna sjeu borin saman við og miðuð við launakjör skipstjóranna á skipum Eimskipafjelagsins og öðrum skipum ríkissjóðs en þeim, er hjer ræðir um. Segi jeg þetta fyrir þá sök, að í frv. er ætlast til, að skipherrar varðskipanna hafi mun verri kjör en skipstjórar á áðurnefndum skipum. Þá ber og líka að taka tillit til þess, að stjórnin áskilur sjer rjett til þess að gera starfssamning við menn þessa aðeins til 6 ára í senn. Með öðrum orðum, hún vill geta trygt sjer þá, á meðan þeir eru á besta skeiði aldurs síns. En þetta er alveg gagnstætt allri venju, sem tíðkast annarsstaðar í þessum efnum, bæði hjer á landi og í öðrum löndum. Venjan er þvert á móti sú, að menn þessir fá að halda stöðu sinni til 60 ára aldurs, ef ekkert ber út af. En hjer á aðeins að ráða þá til 6 ára í senn. Það er því ennþá berara órjettlætið, sem í því felst að láta þessa skipstjóra hafa mun verri kjör en skipstjóra þá, sem sigla t. d. hjá Eimskipafjelaginu.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg vil aðeins leggja áherslu á eitt atriði í þessu máli við þessa umr., en það eru launakjör hásetanna, enda þótt jeg sje ósamþykkur frv. að ýmsu öðru leyti. Jeg fæ ekki betur sjeð en það sje mjög óákveðið eftir frv., við hvaða launakjör þessir menn eigi að búa, og meðal annars af því hefir hv. 2. þm. Reykv. borið fram brtt. á þskj. 666 um að samræma kjör þeirra við kjör háseta á Eimskipafjelagsskipunum. Á það hefir verið bent áður, og það með rjettu, að brýn nauðsyn krefji að fá ötula og góða menn fyrir háseta á þessi skip. Ef menn því kunna að halda, að það sje tekið með sitjandi sælu að vera háseti á skipum þessum, þá er það misskilningur. Það kann máske að vera svo, að erfiði sje ekki að jafnaði eins mikið á þeim og t. d. togurum, en þar er síst hættuminna að vera en á öðrum skipum. Þeir verða að fara í skipsbátum frá varðskipunum út í togarana, sem staðnir eru að ólöglegri veiði, svo að segja í hvernig veðri sem er, ef fært þykir bátum á sjónum. Er slíkt oft hin mesta hættuför, og er sagt, að skipstjórinn sje oft skjálfandi á stjórnpallinum af hræðslu um afdrif þeirra. Til slíkra svaðilfara þarf því sannarlega dugandi menn og ótrauða. Jeg hefi gert lauslegan samanburð á launakjörum hásetanna á þessum skipum og launakjörum háseta alment á verslunarskipum, og fæ jeg ekki betur sjeð en þar sje um allverulegan mismun að ræða. Um laun yfirmannanna tala jeg ekki, því að frá þeim gekk hv.Ed. svo, að þau virðast viðunandi, þar sem aðeins munar örlitlu á þeim og launakjörum samsvarandi starfsmanna hjá Eimskipafjelaginu. Jeg skal játa, að frá því, sem verið hefir, er breytingin mest á launum skipstjóranna, enda er þar mestu af að taka. Nú eru þeim ætluð um 9000 kr. laun, miðað við þá dýrtíðaruppbót, sem nú er, og fylsta þjónustutíma. Auk þess fá þeir sömu hlunnindi og aðrir skipverjar, t. d. fæði og einkennisbúning. Líka geta þeim stundum áskotnast aukatekjur, eins og t. d. síðastl. ár, er mun hafa numið alt að 2 þús. kr. Jeg verð því að telja, að sæmilega sje gengið frá launakjörum allra yfirmannanna. En þá eru eftir þeir mennirnir, sem leggja sig í mestu hættuna, sem sje hásetarnir, og sömuleiðis kyndararnir, og mjer finst, að þm. geti ekki annað en gengið sæmilega frá launakjörum þessara manna, svo þau verði í samræmi við laun yfirmanna skipsins, sem þegar eru orðin næstum samhljóða launum samskonar manna hjá Eimskipafjelagi Íslands. - Eins og jeg tók fram áðan, er munurinn á kaupi þeirra, samanborið við aðra háseta, allmikill. Eins og nú standa sakir, hafa þessir menn um 2500 kr. á ári. Sje þetta borið saman t. d. við yfirmennina, er munurinn mikill. Þá ber og þess að gæta, að menn þessir eru háðir sömu reglum og aðrir verkamenn. Þeim er vikið frá starfinu eftir geðþótta yfirmannanna; þeir eru látnir fara, ef t. d. skipstjóri eða einhverjir ráðamenn aðrir þurfa að koma einhverjum skjólstæðingi sínum að.

Skipstjórarnir geta þetta ekki eftir gildandi lögum

. Það er rjett, samkvæmt lögum frá síðasta þingi þurfti uppsagnarfrest hjá hásetum alt að 6 mán., en skipstjóri gat vikið fyrirvaralaust úr skiprúmi fyrir sakir, sem hann einn dæmdi um að mestu. En sem betur fer, hafa þau lög aldrei komið til framkvæmda. Þetta er því sú hlið málsins, sem jeg legg mesta áherslu á, að rýmkað verði um kjör fullgildra háseta, sem heimtað er fullkomið verk af, því jeg á ekki við vikadrengi, sem settir eru um borð í skipin til þess að læra sjómensku. Á síðastliðnum árum hafa hásetar t. d. á Gullfossi haft um 100 kr. í eftirvinnu á mánuði. Hefir mánaðarkaup þeirra því orðið um 300 kr., auk annara fríðinda, sem þeir hafa samkvæmt samningi. Líkt því hefir kaup hásetanna á ríkissjóðsskipunum orðið, því þar gilda sömu samningar. Nú fæ jeg ekki skilið, hvers vegna svona mikill munur þarf að vera á kaupi þessara manna, þó þeir vinni á varðskipi, sem ríkið á og starfrækir. Eins og það sje ekki sama, hvort mennirnir vinna að því að elta togara eða flytja fólk og vörur hafna á milli. Nei, á því á engan mun að gera. Hvorirtveggja eiga að vera undir sömu lögum og búa við sömu launakjör; á því getur enginn vafi leikið. Þess vegna ber að samþykkja brtt.hv. 2. þm. Reykv. Með því er líka bætt úr þeim agnúa, sem hv.þm. Vestm. benti á, að væri á frv. Annars mun jeg geyma til 3. umr. að tala frekar um málið.

Fram. 3. minni hl. (Hákon Kristófersson) * Það hefir ekkert það komið fram í þessum umr., sem hefir gefið mjer sjerstakt tilefni til andsvara. Mun jeg því ekki lengja umr. mikið. Hv. 4. þm. Reykv. mintist á varðskipalögin frá í fyrra og taldi það vel farið, að þau hefðu aldrei komið í framkvæmd. Slík ummæli sem þessi þykja mjer alveg óviðeigandi á löggjafarþingi þjóðarinnar, og jeg verð að átelja það, að einn þm. skuli hafa þau ummæli, að hann telji það vel farið, að gengið sje á snið við þau lög, sem löggjafarvaldið hefir samþykt. Þá gat þessi hv.þm. þess, þegar hann gerði samanburð á launakjörum hásetanna á varðskipunum og háseta á skipum Eimskipafjelagsins, að þeir síðarnefndu hefðu haft síðastliðið ár um 100 kr. í eftirvinnu á mánuði. Jeg er honum alveg sammála um, að þetta sje ekki svo lítið atriði. En mjer kom það dálítið undarlega fyrir, að hann skyldi leggja svona mikla áherslu á þetta atriði, þar sem hann er margbúinn að slá því föstu, að öll eftirvinna sje aðeins til þess að ofþreyta menn, og eigi því ekki að eiga sjer stað. Hvað snertir vinnuna á þessum skipum, þá er jeg þess fullviss, að hún er mun erfiðari á milliferðaskipunum en varðskipunum. En jeg skal jafnframt játa, að það getur oft verið hættulegt að fara á smábát frá varðskipunum út í togarana, en þess ber þá jafnframt að gæta, að það er altaf einhver yfirmaður með í slíkum ferðum, og hættan vofir því jafnt yfir honum og hásetunum. Þá sagði hv.þm., að sjer virtist, að í frv. þessu væri sæmilega gengið frá launakjörum allra skipverja, nema þeirra, sem ættu mestu hættuna yfir höfði sjer, sem sje hásetanna. En það er nú svo í þessu tilfelli sem öðrum, og það er gangur lífsins, að því meiri ábyrgð, sem á manninum hvílir, því meiri kröfur gerir hann til kaups. Út af þeim ummælum hv.þm., að engin lög væru til, sem giltu um þetta efni, vil jeg taka það skýrt fram, að til eru lög um það, og það í fullu gildi, enda þótt yfir þau hafi verið troðið. Þar sem umr. um mál þetta hafa verið svona rólegar, ætla jeg að leiða hjá mjer öll árásarefni, og skal því ekki fara frekar inn á varðskipalögin frá síðasta þingi, og læt því umr. um málið frá minni hálfu lokið að þessu sinni, nema þá því aðeins, að eitthvert sjerstakt tilefni gefist. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Jóhann Jósefsson Jeg hafði kvatt mjer hljóðs áður en fundi var frestað, vegna þess að jeg vildi gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv. 4. þm. Reykv., þó jeg sje honum í ýmsum atriðum sammála, og það í þeim atriðum, sem skifta miklu máli að mínum dómi. T. d. er jeg á sama máli og hann um það, að nauðsynlegt sje, að vel vanir sjómenn sjeu hásetar á varðskipunum, enda er það fyrsta skilyrðið til þess, að hægt sje að nota unglinga á skipunum og að þeir venjist störfunum, að þeir hafi sjer til fyrirmyndar fullgilda menn, sem öðlast hafa þekkingu sjómanna. En þá finst mjer skjóta nokkuð skökku við, að hann geri sig ánægðan með laun þau, sem fullgildum hásetum eru ætluð eftir frv. eins og það er nú, og segir, að vel hafi farið á því, að launaákvæði laganna í fyrra hafi ekki komist í framkvæmd. Þetta þótti mjer undarlegt að heyra af vörum hv. 4. þm. Reykv., sem þykist bera svo mjög hag sjómannanna fyrir brjósti, því eftir lögunum í fyrra voru fullgildum hásetum ætluð mun hærri laun en frv. gerir ráð fyrir. Þá mintist hann á til samanburðar laun varðskipstjóranna og skipstjóranna hjá Eimskipafjelagi Íslands og taldi þar ekki muna miklu eftir frv. eins og það er nú. Jeg hefi áður tekið fram, að frv. hefði tekið stakkaskiftum til hins betra í meðförum hv.Ed. að því er laun skipstjóranna snertir, en þó munar miklu, að þeir njóti enn sömu launa og Eimskipafjelagið greiðir sínum skipstjórum. Lágmarkslaun skipstjóranna hjá Eimskipafjelaginu eru 8000 þús. kr., að viðbættri dýrtíðaruppbót, sem nema þá til samans um 11 þús. kr. á ári. Þar við bætist ennfremur ágóðahluti, sem getur munað talsverðu, en er vitaskuld ekki ávalt hinn sami. Árið 1926 nam ágóðahluti skipstjórans á Gullfossi 1140 kr. og skipstjórans á Goðafossi eitthvað minna, svo að hjer verður þá að minsta kosti um 12 þús. kr. að ræða, sem þessir skipstjórar hafa í árslaun. Taki maður skipstjórann á Esju, verður útkoman síst betri, enda nálgast árslaun hans, þegar alt er talið með, um 12 þús. kr. En skipstjórum varðskipanna eru ætluð 5800 kr. árslaun, sem verður með dýrtíðaruppbót um 8000 kr. Mismunurinn því um 4 þús. kr. Verður því ekki annað sagt en að sá mismunur sje allverulegur og að varðskipstjórarnir sitji mjög með skarðan hlut samanborið við skipstjórana hjá Eimskipafjelaginu og á Esju. Þá mintist sami hv.þm. á, að skipherrum varðskipanna hefði hlotnast einhver höpp. Það mun satt vera, að Óðinn hefir eitt sinn dregið enskan togara á flot og fengið einhverja þóknun fyrir það; en jeg veit ekki, hvað mikið. Annars held jeg, að ekki sje vanalegt að reikna með slíkum höppum, sem ef til vill koma einu sinni fyrir á mörgum árum. Þar að auki fylgir slíku starfi mikið erfiði og margskonar áhætta, svo að villandi getur verið að taka slíkt til greina, þegar verið er að ákveða hin föstu laun. Jeg er líka þess fullviss, að kæmi það fyrir skipstjórana hjá Eimskipafjelaginu að bjarga skipi, svo sem átti sjer stað með Óðin, þá muni þeir fá einhvern hluta björgunarlaunanna, eða það, sem þeim ber, án tillits til hinna föstu launa. Jeg hefi þá sýnt fram á, að það er þvert á móti, að skipherrar varðskipanna hafi svipuð laun og skipstjórar þeir, sem sigla á vegum Eimskipafjelagsins, heldur eru þeim ætluð mun lægri laun eftir frv. Hinsvegar hefi jeg haldið fram, að þeir ættu að vera jafnir, en eftir frv. eru þeir settir skör lægra. Frv. gerir því hvorttveggja í senn, að rýra laun allra starfsmanna skipanna og stytta ráðningartímann, sem færður er niður í 6 ár, og þar að auki er ekki gert ráð fyrir neinum eftirlaunum. En hjá Eimskipafjelagi Íslands er öllum starfsmönnum, sem á vegum þess eru, ætluð eftirlaun. Með lögunum í fyrra var ákveðið, að sama regla skyldi gilda um starfsmenn varðskipanna og um aðra starfsmenn ríkisins; sem greiða iðgjald í lífeyrissjóð, en nú er þetta felt niður, og í staðinn fyrir það eru lagðar enn meiri skyldur á herðar þessum starfsmönnum. Eftir 7. gr. er þeim ætlað að kenna ungum mönnum, sem settir kunna að verða á skipin sem lærlingar. En slíkri kenslu fylgir aukið starf, og virðist það því ekki fara vel saman að binda starfsmönnum ríkisins fleiri skyldubagga á herðar, en lækka launin um leið. Jeg tel það að vísu vel farið, að skipstjórarnir kenni þessum ungu mönnum, sem lærlingar eru á skipunum, en löggjöfin ætti þá að sjá fyrir því um leið, að þeir sitji ekki við svo þröngan kost, að ekki sje við unandi. En launakjör þessara manna eru samkvæmt frv. á engan hátt við unandi nje Alþingi sæmandi að ætla þeim við þau að búa.

Frsm. (Jón Þorláksson) Eins og tekið er fram í nál. á þskj. 678, þá viðurkennir nefndin, að þörf sje á löggjöf um sjúkraskýli og læknisbústaði. Um æði mörg ár hefir verið veitt fje í fjárlögum til að koma þessum stofnunum upp. En einu ákvæðin, sem um þær eru, voru sett í fjárlögum, þar sem fjárveitingin var bundin þeim skilyrðum, að viðkomandi sýslufjelag tæki stofnunina að sjer til eignar og rekstrar. Síðustu ár hefir þetta skilyrði fyrir fjárveitingunni ekki verið sett í fjárlög, en fjárveitingin annaðhvort bundin við sjerstök læknishjeruð, eða verið ósundurliðuð og falin ráðstöfunum stjórnarinnar. Hefir landlæknir tjáð nefndinni, að stjórnin hafi jafnan sett sama skilyrði fyrir styrknum og áður stóð í fjárlögunum. Nefndin lítur svo á, að þegar sett er löggjöf um sjúkraskýli og læknisbústaði, þá verði hún fyrst og fremst að innihalda ákvæði um skyldu hjeraðanna til að halda þeim við og reka þau. Það er ekki rjett, að láta þetta óumtalað í lögum og ætla samþyktum einunt að kveða á um það. Eins og frv. liggur fyrir, þá inniheldur það ekki annað en heimild til að gera samþyktir um þessar stofnanir. Þó gefst frv. upp við það, að ákveða, hvernig fara skuli að, þegar svo stendur á, að læknishjerað nær yfir svæði úr tveimur lögsagnarumdæmum, og yrði þá stjórnin að ákveða um það. Öll ákvæði um þetta vantar í frv. Nefndinni finst, að þar sem sýslufjelög hafa upphaflega undirgengist skyldu til að halda þessum stofnunum við og reka þær, þá þurfi að athuga, hvort rjett sje að leyfa sýslunum að skila þeim í hendur tiltekins svæðis, svo sem hreppa eða læknishjeraða. En þar sem svo er áliðið þings, höfum við ekki treyst okkur til að setja inn í frv. ákvæði, sem okkur finst, að það þurfi að innihalda, en í það vantar. Við leggjum því til, að stjórninni sje falið að undirbúa löggjöf um þetta efni, sem yrði þá væntanlega kallað lög um læknisbústaði og sjúkraskýli, og leggi hún þau fyrir næsta þing. Með þessu fororði gerir nefndin það að tillögu sinni, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Það er nú orðið nokkuð langt síðan fyrri hluti umræðu um þetta mál fór fram. Nál. meiri hl. allshn. er dags. 16. febr. og nál. minni hl. 21. s. m. Var jeg satt að segja farinn að halda, að málið mundi varla koma til umræðu á þessu þingi, og af þeim ástæðum hefi jeg eigi búið mig undir að hafa framsögu fyrir hönd meiri hl. En eins og hv.þdm. geta sjeð á þskj. 211 og 257, hefir allshn. ekki getað orðið sammála um till. Meiri hl. nefndarinnar leggur til, að hún verði samþ. Þó að ný fátækralög væru samþykt á þinginu í fyrra, voru talsvert skiftar skoðanir um, hvort þær breytingar, sem þá voru samþyktar, væru til bóta. Undanfarin ár hafði verið rætt mikið um, að nauðsynlegt væri að rannsaka fátækralögin, og báðar deildir Alþingis látið í ljós álit í þá átt. Til þess að verða við þessum óskum lagði hæstv. fyrv. stjórn fyrir þingið í fyrra frv. til fátækralaga, og var það samþykt. En eins og allir vita, var í þessu frv. mjög lítið tillit tekið til óska almennings. Lögin frá í fyrra voru að mestu leyti endurprentun á eldri lögum, þannig að ýms lagaákvæði voru færð í eina heild. en fá nýmæli gerð. Má helst nefna ákvæði um, hvenær fátækrastyrkur skuli vera afturkræfur. Því sýnist meiri hl. að flestar sömu ástæður, sem mæltu með endurskoðun laganna fyrir tveim árum, sjeu enn fyrir hendi, og þess vegna leggjum við til, að tillagan verði samþykt. Hv. flm. taldi aðalástæðuna fyrir till. þá, hve fátækraframfærslan skiftist ójafnt milli einstakra hjeraða. Meiri hl. er honum algerlega samþykkur um, að þarna eigi sjer stað misrjetti. Það er bersýnilegt ranglæti, hve byrðin af skyldu þjóðarinnar til að ala önn fyrir þeim, sem ekki geta sjeð fyrir sjer sjálfir, kemur ójafnt niður á þegnunum. Í því er ekki nokkurt samræmi. En í till. er engu slegið föstu öðru en því, að skora á stjórnina að athuga eða láta athuga leiðir til að bæta úr göllunum. Annað atriði, sem veldur óánægju með fátækralögin, er rjettarskerðing sú, sem þeir menn verða fyrir, er fátækrastyrk þiggja. Getur verið, að sumir þeir, sem æskja endurskoðunar fátækralaganna, leggi aðaláhersluna á þetta atriði. Jeg lít fyrir mitt leyti svo á, að ef úr því ætti að bæta, mundi sú umbót ekki eiga heima í fátækralögunum, heldur annarsstaðar. Ljet jeg þessa skoðun í ljós við umræður í fyrra. Jeg fylgi því ekki till. af þessum ástæðum, heldur vegna þess, hve gjaldabyrðin kemur ójafnt niður. Að öðru leyti gerði hv.flm.till. svo glögga grein fyrir henni við fyrri hluta þessarar umr., að jeg sje ekki ástæðu til að fara um hana fleiri orðum.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal ekki verða til þess að halda uppi löngum umræðum um þetta mál, en ætla með fáeinum orðum að gera grein fyrir afstöðu minni hluta allshn. Eins og kunnugt er, þá voru samþ. hjer á þingi í fyrra ný fátækralög. Þótt margar óánægjuraddir heyrðust þá, er samt ekki hægt að neita því, að sá meiri hluti, sem fylgdi þeim, var stór. Því er það undarlegt, ef nú á að fara að hrófla við löggjöf, sem var sett í fyrra. Flest ákvæði fátækralaganna eru reyndar gömul, sum frá 1834, en flest úr lögunum frá 1905. Flest ákvæðin voru samþykt umræðulaust í fyrra. Sú ástæðan, sem sjerstaklega er nefnd í till., hinn mismunandi álöguþungi í einstökum hreppum, var mikið rædd hjer á þingi í fyrra. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) kom þá fram með þá till. að vísa málinu til stjórnarinnar, til þess að hún rannsakaði það, en hún var þá feld við mikinn atkvæðamun. Á atkvgr. um frv. sjest, að miklu fleiri en fylgismenn þáverandi stjórnar fylgdu frv. Þó má það vera, að þessir menn hafi skift um skoðun síðan. Ein till. í þessa átt, um að gera landið alt að einu framfærsluhjeraði, var borin fram, en feld með miklum atkvæðamun. Því var haldið fram, að það fyrirkomulag mundi verða miklum mun dýrara, hrepparnir mundu ekki finna hjá sjer hina sömu hvöt til að spara eins og ef þeir ættu sjálfir að borga. Það er mikið til í þessu. Þessi aðferð mundi áreiðanlega reynast stórum dýrari. Þá mætti og fara einhverja millileið, t. d. með því að gera hverja sýslu að einu framfærsluumdæmi. En jeg geri ráð fyrir, að hinir sömu gallar mundu koma í ljós, aðeins í minni mælikvarða. Þá mætti og hugsa sjer, að ríkissjóður bæri einhvern hluta af kostnaðinum, færi hann fram úr einhverri ákveðinni upphæð á mann í framfærsluhjeraðinu. En það er á engan hátt rjettlátt, því útsvör eru lögð á menn eftir efnum og ástæðum, en upphæð þeirra er ekki rjettur mælikvarði á það, hvað þungt fátækraframfærslan kemur niður á gjaldendum. Jeg skal ekki um það segja, hvort fært þyki, að ríkissjóður taki á sig meira af fátækrabyrðinni en hann þegar hefir tekið. Samkvæmt 77. og 78. gr. fátækralaganna frá 1905 hefir ríkissjóður orðið að borga kr. 60.000–100.000 á ári. Þá eru berklavarnalögin frá 1921 ekki lítill baggi á ríkissjóði. Jeg skal viðurkenna, að bak við þetta var að vísu annað atriði, en því verður ekki neitað, að með þessu var miklum kostnaði ljett af hreppsfjelögum og kaupstöðum. Auðvitað skal jeg ekki neita því, að það mætti hugsa sjer fleiri leiðir en þessar, þó mjer detti þær ekki í hug í svipinn. En jeg er hræddur um, að á þeim kunni að finnast annmarkar, sem ekki sje gott að koma í veg fyrir. Mjer þykir sýnt, að það fyrirkomulag, sem við höfum nú, sje hið heppilegasta, sem auðið er að fá, þótt það vitanlega geti komið fyrir á einstökum stöðum, á einstökum tímum, að gjöldin verði svo há, að erfitt verði að rísa undir þeim. En þá hefir verið venja að hlaupa undir bagga með þeim sveitum á einn eða annan hátt. Jeg tók svo eftir, að hv.frsm. meiri hl. (BSt) segði, að við endurskoðun þá, sem gerð var á síðasta þingi, hafi ekki verið tekið tillit til þeirra óska, er settar höfðu verið fram, þegar endurskoðunar var beiðst. Þetta get jeg ekki viðurkent. Aðalástæðan var einmitt sú rjettarskerðing, sem menn urðu fyrir eftir gömlu lögunum. En úr þessu var bætt í verulegum atriðum á síðasta þingi, þar sem sveitarstjórnum var gefin heimild til að ákveða, hvort styrkur skyldi skoðast sveitarstyrkur eða ekki. Þetta fór að vísu ekki svo langt sem sumir álitu nauðsynlegt. En jeg álít enga meiningu í því, að þeir, sem verða þurfandi vegna leti og ómensku, missi ekki rjettindi sín. Eftir gildandi lögum er sveitarstjórnum heimilt, ætíð þegar telja má, að styrkþegi eigi ekki sök á, að hann hefir orðið styrksþurfi, að ákveða, að styrkurinn sje ekki afturkræfur, hann skoðist ekki sem fátækrastyrkur og honum fylgi ekki rjettarskerðing. Þetta er sanngjörn regla. Jeg get ekki fundið neinn dómstól, sem hafi betri þekkingu í þessum efnum en sveitarstjórnirnar sjálfar. Það eru og fleiri gjöld en útsvörin, sem koma ójafnt niður á menn, t. d. sýslugjöldin. Þau geta orðið mjög mismunandi þungbær. Þótt jeg viti, að það þýði ekki að halda uppi löngum umræðum um þetta mál, þá hefi jeg þó viljað benda á þessa hluti. Jeg hefi ekki mikla trú á þessari endurskoðun. Kostnaðurinn kemur ekki jafnt niður, nema því aðeins, að landið alt verði gert að einu framfærsluumdæmi. En þá verður kostnaðurinn miklu meiri en nú. Jeg get nefnt hjer enn eitt deiluatriði gamalt. Það er fátækraflutningurinn, Þingið í fyrra herti á þeim ákvæðum, svo ekki virðast miklar líkur á, að það verði linað til muna að þessu sinni. Jeg verð að viðurkenna, að jeg er búinn að gleyma miklu af því, sem hv.flm. (HSt) sagði við fyrri hl. umr. Það er svo langur tími liðinn síðan, að jeg verð að segja eins og hv.frsm. meiri hl. (BSt), að jeg var farinn að halda, að málið ætti ekki að taka á dagskrá aftur.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Hv. frsm. minni hl. (MG) nefndi fyrst þá ástæðu gegn því að samþykkja till. þessa, að þingið í fyrra hefði gengið frá fátækralögunum og samþykt þau með allmiklum meiri hl. Jeg held, að þetta sanni ekkert. Síðan hafa farið fram kosningar, og er því ekki hægt að vita, hvort þetta þing lítur eins á málið og þingið í fyrra. Hv. þm. sagði, að aðalástæðan fyrir því, að tillaga þessi kemur fram, væri sú, hvað fátækraframfærslan kemur misjafnt niður. Ein till. til lagfæringar á þessu hefði komið fram í fyrra, sem sje að gera landið að einu framfærsluumdæmi. Hún hefði verið feld. Þetta er rjett. En eins og jeg tók fram áðan, þá eru til fleiri liðir en þessi. Hv. frsm. minni hl. (MG) nefndi sjálfur ýmsar aðrar leiðir. Finst mjer vel vert, að þær sjeu rækilega athugaðar. Hann bjóst við, að framfærið yrði dýrara, ef þær leiðir væru farnar. En jeg hygg, að finna mætti leið til þess að gera byrðarnar jafnari, án þess að hvötin til sparnaðar í sveitarstjórnunum yrði numin burtu. Það mætti t. d. hugsa sjer, að þannig yrði farið að, að ríkið tæki að sjer hluta af fátækraframfærslunni. Sá hluti, sem á hinum einstöku sveitum hvíldi, ætti að verða sveitarstjórnunum næg hvöt til að halda spart á. Hann gat um, að ríkissjóður hefði þegar tekið töluverðan hluta af þessum gjöldum á sig, og efaðist um, að hann væri fær um meira. En jeg gæti hugsað mjer, að þessu yrði komið fyrir á þann hátt, að það yrðu engin aukin gjöld fyrir ríkissjóð; sveitarsjóðirnir bæru gjöldin eftir sem áður, en byrðarnar skiftust jafnara niður en nú á sjer stað. Hv. frsm. minni hl. játaði, að það hefði komið fyrir, að fátækrabyrðin hefði reynst svo þung, að sumir hreppar hefðu ekki undir því risið. En hann sagði, að þá væri venja að hlaupa undir bagga. Það kann að hafa átt sjer stað, en jeg þekki það ekki, nema þegar hrepparnir geta alls ekki staðið straum af gjöldunum, þá tekur sýslan við. En slíkt þykir svipuð niðurlæging fyrir hreppana og einstaklinga þá, sem fara á sveitirnar, og það er ekki gert fyr en öll sund eru lokuð og gjaldendur sveitarinnar svo að segja rúnir inn að skyrtunni. Hv. frsm. minni hl. (MG) taldi bætt úr rjettarskerðingu þeirra, sem styrk þiggja, með lögunum í fyrra. En þó svo kunni að vera, að margir menn, sem styrkþurfa verða, tapi ekki kosningarrjetti, þá var þó sú rjettarbót gerð á óheppilegan hátt. Jeg talaði um það atriði í fyrra og skal ekki endurtaka það hjer; en þau ákvæði laganna geta orðið til þess, að sveit tapi skuld, sem annars hefði verið auðvelt að fá greidda. Get jeg hugsað mjer, að þessi ákvæði laganna komi ekki sjerstaklega þeim að notum, sem ættu frekast skilið að halda kosningarrjetti sínum. Hann sagði, að tala gjaldenda væri ekki óskeikull mælikvarði á gjaldþol hverrar sveitar. En mjer finst, ef gjöldunum verður jafnað niður, að þá megi taka tillit til fleira en fólksfjölda. Það mætti setja reglu um, að gjöldunum væri jafnað þannig niður, að tekið væri tillit til eigna o. fl. Um það er hægt að fá skýrslur, skattskrárnar. Svipuð aðferð er notuð, þegar sýslugjöldum er jafnað niður á hreppana. Hv. frsm. minni hl. (MG) fanst ekki meiri ástæða til að jafna fátækraframfærsluna en sýslugjöldin. En það er alt annað mál. Vanalega er það svo, að þegar sýslunefnd leggur á þung gjöld, þá er það til framkvæmda, sem sýslunni koma til góða. Eins er það með ýms önnur gjöld sveitarfjelaganna. Mönnum er þar nokkuð í sjálfsvald sett, hvort þeir vilja bera þessi gjöld eða ekki. Alt öðru máli er að gegna um fátækraframfærið. Þar er ekkert undanfæri. Þar að auki held jeg, að fátækraframfærslan sje í eðli sínu ekki mál einstakra landshluta, heldur alls þjóðfjelagsins; það sje alþjóðarskylda að ala önn fyrir þeim, sem ekki geta það sjálfir. Þá er það undarlegt og ranglátt, að þessi skylda hvíli jafnvel með tíföldum þunga á sumum mönnum, samanborið við aðra, en þess munu þó dæmi. Eitt atriðið, sem hv.frsm. minni hl. (MG) mintist á, var fátækraflutningurinn. Hefði verið feld í fyrra till. um að afnema hann. Þetta er rjett. En fátækralögin eru svo úr garði gerð, að fátækraflutningar eru alveg óhjákvæmilegir. Ef afnema á fátækraflutningana, þá þarf að gera lögin svo úr garði, að þeir verði óþarfir. Því takmarki má ná, þó landið sje ekki gert að einu framfærsluhjeraði, t. d. með því að dvalarsveit sje jafnan framfærslusveit. Það er sannarlega nóg að rannsaka í þessu máli. Jeg hefi ekki hjer viljað slá neinu föstu um það, hvernig skipa ætti málum þessum, heldur einungis viljað benda á ýms atriði, sem þurfa gaumgæfilegrar rannsóknar við. Annað er ekki farið fram á í till. en að málið verði rannsakað.

Hjeðinn Valdemarsson „Fátæka hafið þjer ætíð hjá yður“, segir gömul setning, sem við könnumst allir við. En við höfum ekki altaf haft fátækralög. Upphaflega hafa slík lög komið af því, að þjóðfjelagið vildi verja sig gagnvart þeim, sem voru svo fátækir, að þeir gátu ekki dregið fram lífið, verjast því, að þeir betluðu og góðgerðir til þeirra lentu þannig mjög misjafnlega niður á einstökum mönnum. Síðar á tímum hafa menn farið að skoða fátækralög frá öðru sjónarmiði, sem vernd hinna fátæku, og þá um leið farið að athuga, af hvaða ástæðum menn voru yfirleitt fátækir. Nú skiftast menn í flokka um álit sitt um það, hvers vegna mikill hluti þjóðarinnar er fátækur, en lítill hluti hennar ríkur. Jeg ætla ekki að fara út í það hjer. Kenningar jafnaðarmanna um það eru svo kunnar. En hitt skiftir ekki flokkum, af hvaða á stæðum nokkur hluti af þjóðinni á hverjum tíma er svo fátækur, að hann getur ekki dregið fram lífið án hjálpar annara. Meðal annars hafa verið teknar skýrslur um það í Reykjavík, af hvaða ástæðum menn þiggja af bænum. Jeg hefi ekki þessa skýrslu við höndina, en í þeim sjest, að í flestöllum tilfellum er það sjúkdómur eða ómegð, sem þessu valda, stundum atvinnuleysi. En um mjög fáa af hundraði verður sagt, að það sje af leti eða ómensku. Þegar nú þannig kemur greinilega fram af skýrslum, að það eru óviðráðanleg óhöpp, sem valda því, að allur fjöldinn af þurfalingum þiggur af sveit, þá er eðlilegt, að farið sje að líta á þá hlið, að það eigi að fara með þessa menn á sama hátt og aðra menn, eða að þjóðfjelagið eigi að gera sitt til þess að fara ekki illa með þá. Þegar fyrv. stjórn lagði frv. til fátækralaga fram á þingi í fyrravetur, bjuggust margir menn við því, að hún mundi sjá svo vítt, að hún reyndi að athuga eitthvað grundvöll fátækralaganna, en ekki láta sjer nægja að snerta við einni eða tveimur greinum. En það kom á daginn, að meiri hl. frv. var uppprentun eldri laga. Minni hl. í þinginu, Framsóknarmenn, sjálfstæðismaðurinn og Jafnaðarmenn, vildu yfirleitt ganga töluvert lengra en þáverandi stjórn í því að bæta fátækralögin. En það var barið fram af Íhaldsflokknum að koma þessum lögum sem minst breyttum gegnum þingið. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) gat þess, að það hefði áður ekki verið fundið að öðru en því, að menn mistu rjettindi við að þiggja af sveit, og það hefði verið lagfært á þann hátt, að sveitin gæti ráðið um það sjálf. Nú veit hv.þm. vel, að um þetta var mikið deilt á síðasta þingi, og minni hl., sem þá var, vildi fara aðra leið en meiri hl. Minni hl. vildi undanþiggja menn skilyrðislaust rjettindamissi. Svo að á þessu atriði út af fyrir sig hefði mátt búast við breytingu. En það eru mörg önnur atriði þessa máls, sem bæði voru snert þá í umræðunum og oft hafa verið rædd á mannfundum og ennfremur ritað um í blöðum og tímaritum. Eins og hv.frsm. meiri hl. (BSt) mintist á, og einnig stendur í till., þá er skifting fátækraútgjalda eitt af hinum stóru atriðum, því að á sama hátt og það er óverðskuldað óhapp fyrir mann að lenda á sveit, er það einnig óverðskuldað óhapp fyrir sveitina að verða fyrir miklum fátækraþyngslum. Víðast eru framfærsluhjeruðin hjer á landi svo lítil, að það munar um, hvort eitt eða tvö þung heimili bætast við. Maður skyldi hafa haldið, að fyrv. stj. hefði tekið til athugunar, hvernig hægt væri að jafna þessa byrði. En það var ekki aðeins, að hún ljeti það vera áður en frv. kom fram, heldur neitaði hún algerlega að taka á þinginu minsta tillit til þess. Hv. þm. gat þess, að fram hefði komið till. um að gera landið að einu framfærsluhjeraði. Jeg fyrir mitt leyti álít nú, að það væri besta lausnin á þessu máli. En sú till. kom ekki fram á síðasta þingi, heldur kom till. um það aðeins frá mjer, að einskonar samábyrgð væri milli allra sveitarfjelaga um fátækraframfærsluna, þannig að sveitarþyngslum yrði jafnað niður eftir ákveðnum reglum eftir á; en sveitirnar yrðu eftir sem áður sá aðilinn, sem annaðist framfærsluna. Þetta er auðvitað dálítið annað en ef landið væri eitt framfærsluhjerað með einni framfærslustjórn. En kostirnir við slíkt breytt fyrirkomulag eru fleiri en jöfnuður milli framfærsluhjeraða. Ef því á einhvern hátt væri komið til leiðar, að meiri jöfnuður - eða alger jöfnuður - yrði á fátækrakostnaðinum, þá hyrfi m. a. algerlega spurningin um fátækraflutning. Andstaðan gegn því að leggja niður fátækraflutning er einmitt vegna kostnaðar, sem ýms sveitahjeruð hefðu af því að ala þurfamenn sína í bæjum. En ef þeim kostnaði væri jafnað niður á aðrar sveitir, þá hyrfi auðvitað hvötin hjá hlutaðeigandi hjeruðum til að heimta til sín þurfalingana. Jeg vil þá aðeins benda á eitt atriði í viðbót, sem hefir töluvert mikla þýðingu í þessum fátækramálum, en það er allur sá kostaður, sem verður af framkvæmd fátækralaganna. Það segja þeir menn, sem mest hafa við framkvæmd þeirra fengist, eins og t. d. borgarstjórinn í Reykjavík, að það mætti gera á miklu einfaldari hátt. Sjerstaklega er hann - sem annars er Íhaldsmaður - meðmæltur því, að landið yrði á einhvern hátt eitt framfærsluhjerað. Mjer er þetta kunnugt, af því að hann hefir haldið því fram í bæjarstjórn. Það er oft ekki lítil vinna og kostnaður í sambandi við deilur hreppa um sveitfesti, brjefaskriftir langan tíma, og loks er öllu vísað í stjórnarráðið til frekari brjefaskrifta og úrskurðar. Mætti áreiðanlega taka til greina við rannsókn fátækralaganna, hversu mikill kostnaður mundi sparast við það að hafa þau einfaldari en nú er. Það er alveg augsýnilegt, að fátækralöggjöf okkar er sniðin eftir öðrum tíma, enda er hún sniðin eftir þeim tíma, er samgöngur voru sama sem engar og hver sveit ríki út af fyrir sig. Nú er öldin önnur, samgöngur orðnar það miklar og flutningur fólks milli sveita, að menn sitja langt um síður rótfastir alla æfi á sama stað. Eftir slíkri breytingu á þjóðarhögum þarf að endurbæta fátækralöggjöfina, sníða sjer stakk eftir vexti.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Hv. frsm. meiri hl. (BSt) viðurkendi, að í fyrra hefði talsverður meirihl. verið sammála því fátækralagafrv., sem þá var samþ. En hann sagði reyndar, sem satt er, að það væri engin sönnun fyrir því, hvernig fara mundi eftir nýjar kosningar. En jeg hjelt sannast að segja, að heimilt væri að ganga út frá því, að engin breyting yrði á afstöðu þeirra, sem eru endurkosnir.

Eru ekki nýir menn á þingi?

. Jú, en jeg er að reikna með þeim gömlu, og það er talsvert mikill meiri hl. - Annars er til lítils að ræða þetta mál, þar sem svo að segja enginn maður er í deildinni.

O, maður vil jeg nú heita!

. Jeg sagði, að svo að segja enginn maður væri við. Í fyrra var það yfirleitt skoðun Framsóknar, að framfærslan mundi verða dýrari, ef eitt væri framfærsluhjerað, en sumir álitu, að hægt væri að bæta úr með því að láta hlutaðeigandi hreppa og kaupstaði borga sjálfa mikinn hluta af kostnaðinum. Það fer náttúrlega mikið eftir því, hversu mikill hluti þetta er, því ef hlutinn er lítill, er hvötin miklu minni til að spara. Og jafnvel þó að þeir ættu að borga helming, væri hvötin ekki nema helmingi sterkari en ella myndi vera. Það er náttúrlega rjett hjá hv. 2. þm. Eyf. (BSt), að maður getur hugsað sjer, að ekki þyrfti að verða sú breyting, að ríkissjóður yrði fyrir skakkafalli, ef gjaldinu yrði jafnað milli sveitanna. En það sýnist nú fyrst og fremst ekki vera hans meining, þar sem hann segir, að mál þetta sje þjóðfjelagsmál. Og í öðru lagi minnist jeg þess, að þegar upp á því var stungið að jafna útsvörum milli sveita, þá held jeg, að hann hafi ásamt fleirum álitið, að það væri ákaflega mikil fyrirhöfn. Hann kvaðst ekki þekkja, að hreppum væri hjálpað. En jeg get mint hann á það, að þeim hefir verið hjálpað með hagkvæmum lánum. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess með sjerstökum lögum að láta hreppa fá slík lán, þar sem breytt var lögunum um bjargráðasjóð. Jeg veit, að hreppar hafa notað þetta, og það hefir verið hlaupið undir bagga með hreppum, t. d. Gerðahreppi í Gullbringusýslu. Að hreppar fari á sýsluna, þekki jeg ekki dæmi um, enda veit jeg ekki til, að lög skyldi sýslu að taka að sjer einstaka hreppa. Hv. þm. (BSt) áleit það mjög óheppilegt að láta sveitirnar ákveða, hvort sveitarstyrkur skuli afturkræfur eða ekki.

Hann á allur að vera afturkræfur

. Það mundi mönnum, sem við sveitarstörf hafa fengist, finnast lítið hafa að segja, því að það er alls ekki algengt, að sveitarstyrkur sje endurborgaður. Mundi jeg skjóta þessu til þeirra mörgu hv.þdm., sem þessi mál hafa með höndum, ef þeir væru hjer nú, en það býðir nú lítið að tala fyrir tómri deild. En jeg þekki það vel til þessara mála, að jeg veit, að slík endurgreiðsla er tiltölulega sjaldgæf. En ef hv.frsm. meiri hl. (BSt) vill láta allan styrk vera afturkræfan, þá er engin önnur leið til en sú, að breyta stjórnarskránni, svo framarlega sem hlutaðeigendur eiga ekki að missa rjettindi. Og hann segist ekki vilja, að þeir missi rjettindi. Nú hygg jeg, að nokkuð torvelt geti orðið að breyta henni. Þau tíðindi hafa gerst á þessu þingi, sem geta fært mönnum heim sanninn um það, að ekki er auðhlaupið að slíku. Hv. þm. sagði, eins og satt er, að þegar jafnað væri kostnaðinum milli sveita, þá mætti taka tillit til fleira en fólksfjöldans eins. En sá útreikningur, sem lagður var fram hjer í fyrra, var aðeins um það atriði og ekkert annað. Hitt er náttúrlega rjett, að það má taka fleira til greina, en það er ómögulegt að hugsa sjer, að fullkomið rjettlæti náist að heldur. Það næst aldrei. Því að þótt teknar væru t. d. skuldlausar eignir og tekjur, jarðahundruð eða hvað það er, sem stungið er upp á, þá er það alt til samans alls ekki fullkomin trygging fyrir því eina og sanna rjettlæti. Hv. þm. áleit, að um sýslugjöld væri alt annað að segja heldur en um fátækraframfærslu, því að þegar sýslubúar legðu á sig mikil gjöld, væri það venjulega vegna einhverra framkvæmda. Einhver tilfinnanlegasti útgjaldaliður sýslusjóða nú fer til berklavarna, og ekki verður slíkt talið til framkvæmda. Ef jeg man rjett, eru það tvær krónur á hvern sýslubúa, og í stórum sýslum verður það um 10 þús. kr. á ári. Þetta gjald verður því í flestum sýslum alstærsti liðurinn.

En það er ákaflega jafn skattur

. En ætli hann sje ákaflega sanngjarn; eða heldur hv.þm., að allar sýslur á landinu sjeu jafn-efnaðar? Nefskattar þykja mörgum ósanngjarnir; en það er eins og enginn hafi tekið eftir því, að þetta er ekkert annað en nefskattur. Svo er annar kostnaður, sem hvílir oft þungt á ýmsum hjeruðum, en það er uppihald sjúkrahúsa. Ekki er hægt að telja það til framkvæmda heldur. Hv. þm. var að tala um, að fátækraframfærslan væri þjóðfjelagsmál. Með því vildi hann sýna fram á, að ríkissjóður ætti að hafa málið með höndum. En það er vissulega ekki gefið, því að það eru mörg þjóðfjelagsmál, sem ríkissjóður hefir ekki með höndum, a. m. k. ekki einungis. Jeg hefi bent á, að ríkissjóður tekur stórmikinn þátt í fátækraframfærslunni hjer á landi, og jeg veit ekki, hvort hann tekur minni þátt í þessu þjóðfjelagsmáli heldur en öðrum, sem skift er á milli hinna ýmsu greina framkvæmdavaldsins í landinu. Jeg skal taka til dæmis vegamálin. Sumt af vegamálunum er falið hreppunum, sumt sýslunum, sumt ríkissjóði; held jeg þó, að allir viðurkenni, að vegir landsins sjeu þjóðfjelagsmál. Það er því alls ekkert sagt með þessu; og af því leiðir ekki, að það sje ríkissjóður einn, sem á að bera þennan kostnað. Hv. 2. þm. Reykv. (HjV) vildi ekki fara út í það, hvers vegna menn væru fátækir eða ríkir, en sagði, að orsakirnar til þess, að menn yrðu að þiggja sveitarstyrk, væru venjulega óviðráðanlegar ástæður. Hv. þm. sagði, að þau lög, sem voru sett í fyrra, hefðu ekki bætt úr í þessu efni. En jeg lít svo á, að þau hafi mjög bætt úr, og vil því til sönnunar lesa upp 43. gr. þeirra laga.  „Skylt er sveitarstjórn, er hún veitir styrk úr sveitarsjóði, að kveða svo á innan 3 mánaða, að styrkurinn skuli ekki afturkræfur af styrkþega, ef hún telur það sanngjarnt vegna elli þiggjanda, ómegðar hans, veikinda hans eða þeirra, sem hann hefir á skylduframfæri, eða annarra óhappa hans“ o. s. frv. Með öðrum orðum, í þeim tilfellum, sem álíta má að styrkþegi eigi ekki sök á, að hann hefir orðið styrksþurfi, þá er bæjar- eða sveitarstjórn skylt að kveða upp úrskurð um, að styrkurinn skuli ekki afturkræfur. svo framarlega sem bæjarstjórnir eða sveitarstjórnir fara rjett með sitt vald, er þetta trygt. Um þetta atriði get jeg ennfremur vísað til þess, sem sagt var á þingi í fyrra, til dæmis um það, að það er alls ekki hægt að finna neitt stjórnarvald, sem hafi meiri kunnugleika á högum manna eða betri vilja á að gera rjett í þessu efni en einmitt þessi stjórnarvöld, bæjar- og sveitarstjórnir. Þá sagði sami hv.þm. (HjV), að þetta mál hefði verið barið fram af Íhaldsflokknum á þinginu í fyrra. Þetta er alveg röng staðhæfing, enda hlýtur svo að vera, þar sem það er öllum vitanlegt, að Íhaldsflokkurinn var í minni hluta í þessari hv. deild í fyrra. Fyrv. stj. gat engu komið fram í þessari hv. deild, nema með stuðningi þeirra manna einhverra, sem ekki fylla Íhaldsflokkinn. Það er augljóst, að í þeim meiri hl., sem samþ. núgildandi lög, hljóta að hafa verið aðrir en Íhaldsmenn, því að annars hefðu þau auðvitað ekki gengið fram. Út af því, sem hv.þm. (HjV) sagði um fátækraflutninginn, vil jeg segja það, að framfærslan er vitanlega miklu dýrari í kaupstöðum en sveitum, og verður því það, að halda þeim styrkþegum kyrrum í kaupstöðunum, sem annarsstaðar eiga sveit, beint til þess að auka byrðina á landinu yfirleitt, því að einhversstaðar verður kostnaðurinn að koma niður. Jeg held nú líka, að yfirleitt fái börnin betra og hollara uppeldi í sveit en í fátækrahreysum Reykjavíkur.  Hvað skriffinskuna snertir, þá hygg jeg, að hún yrði ekki minni, þótt alt landið væri eitt framfærsluhjerað, því að mikla vinnu mundi þurfa til að skifta kostnaðinum niður á hina einstöku landshluta eða sveitir. Hv. þm. (HjV) sagði, að borgarstjórinn í Reykjavík væri þessu meðmæltur, að landið væri eitt framfærsluumdæmi, enda þótt hann væri Íhaldsmaður. Já, jeg veit, að hann er svo mikill vinur Reykjavíkur, að hann mundi ekki setja sig upp á móti því að ljetta kostnaði á bæjarsjóði. Það mundi nefnilega ekkert hjerað á landinu hagnast eins mikið á slíku eins og Reykjavík. Þá sagði hv.þm. (HjV) ennfremur, að fátækralögin væru sniðin eftir úreltum samgöngum að því er fátækraflutning snerti. En í öðrum löndum, þar sem jeg þekki til og þar sem betri eru samgöngur, er svipuðum reglum fylgt eins og hjer, og með því fyrirkomulagi mælir m. a. það, að kostnaðurinn verður minni en ella. Jeg sje því enga ástæðu til að samþ. þessa till.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Jeg get vísað í nál, fjhn. um ástæður fyrir því, að nefndin mælir með, að þetta frv. verði samþykt. Hún felst á, að skortur sje á lánsfje, og þessi leið, sem frv. fer fram á, er þekt annarsstaðar og hefir þótt reynast vel. Nefndinni þykir því rjett, að frv. nái fram að ganga með þeim breytingum, sem hún vill gera á því. Fyrsta brtt. nefndarinnar er við 1. gr. A-liður tillögunnar er þess efnis, að á eftir orðinu „fasteignalánsfjelög“ komi innan sviga „Kreditforeninger“, til þess að taka af allan vafa um, að átt sje við það, sem Danir nefna þessu nafni. Eftir tillögu nefndarinnar á að falla niður 3. gr., og er b-liður fyrstu brtt. um það, að fyrir „2.–4.“ í niðurlagi fyrstu greinar komi „2.–3.“. Önnur brtt. er um það, að 3. gr. falli niður. Í 3. gr. er svo um mælt, að heimilt sje að verja fje ómyndugra og opinberra sjóða til þess að kaupa vaxtabrjef fjelagsins. Nefndinni þykir óþarft að áskilja fjelaginu fyrirfram rjett til þess að ávaxta slíkt fje. Það er rjettara, að þær lánsstofnanir, sem fyrir eru, haldi sínum rjetti óskertum að þessu leyti, enda væri þetta ekki til þess að auka starfsfje í landinu. Þriðja brtt. nefndarinnar er um það, að flytja 4. gr. í sæti 3. gr. Loks er fjórða tillagan þess efnis, að nýrri grein sje bætt inn, þar sem ákveðið sje, að lögin falli úr gildi, ef heimildin hefir ekki verið notuð fyrir 1. janúar 1930. Nefndinni þykir ástæðulaust að láta heimildina standa um ótakmarkaðan tíma, enda er líklegt, að ef vonir hv.flm. um fjáröflun rætast, geti lögin verið komin í framkvæmd fyrir 1. janúar 1930.

Ásgeir Ásgeirsson Fyrir hönd okkar flm. vil jeg geta þess, að eftir á stæðum getum við fallist á tillögur hv. nefndar og þökkum henni fyrir afgreiðslu málsins.