Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Eins og hv. þm. er kunnugt, þá fór þetta mál um húsaleiguna til Ed. með ákvæðum í viðbót við brbl., er voru samþ. hér í hv. d., og var 4. gr. ný í frv. Þessi 4. gr. var um stofnun yfirstigs í húsaleigumati. Það var, eins og allshn. þekkir, skoðun meiri hluta þm. hér í d., að nauðsyn væri á yfirdómstól yfir húsaleigun. þeim, sem eru í landinu, því l. væru svo úr garði gerð, að ekki mætti við hlíta, enda dæmi til, að gengið hafi í handaskolum hjá ýmsum n. um þessi mál. Þessi breyt. hafði svo verið sett í frv. hér í d. Þannig var málið vaxið, að ekki var ætlazt til, að neitt yfirmat væri á húsaleigunni sjálfri, því utan Reykja víkur var þess engin þörf. Aðalatriðið var, að þær ákvarðanir, sem n. tóku í húsaleigumálunum, gátu orkað tvímælis og voru oft beinlínis ranglátar. Nú er, eins og l. verða skilin, ekki neinn dómstóll, sem gat hrundið ákvörðunum n., hversu óréttmætar sem þær voru. Nú hefur Ed., þvert ofan í okkur, bætt inn í upphaf gr. ákvæðum, sem gera tilgang okkar í málinu alveg einskisverðan. Það er óhæft að láta húsaleigun. alveg einráðar í þessum efnum og setja mönnum reglur um, hvernig þeir eigi að lifa í landinu, þegar svo þar við bætist, að í mörgum n. úti um land hafa nm. enga lögfræðiþekkingu. Hvernig á slíkt að geta staðizt til lengdar? Fyrir þessar sakir var þessi breyt. gerð, og ef það á að standa, sem Ed. hefur sett inn í frv., þá væri betra að fella gr. alveg niður. Nú hefur Ed. lokað fyrir sig og hyggst með því að stöðva aðgerðir Nd., en mér finnst ekki eiga að taka tillit til þess, því þetta þarf fram að ganga, og þess vegna höfum við komið hér með brtt., sem á að fella þau ákvæði, er Ed. hefur samþ. Ég hugsa, að hæstv. félmrh. segi, að þá séu l. fallin, en það er mjög einfalt að gefa út brbl. aftur um þessi mál. En hvað um það, þá er það okkar eindregna ósk, að þessi hv. d. samþ. brtt., því ef það verður ekki gert, þá er verr farið en heima setið.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég tel ekki alls kostar rétt það, sem hv. þm. V.-Sk. sagði um, að eigi sé hægt að áfrýja úrskurði húsaleigun., því í 6. gr. l. er tekið skýrt fram, að slíkum úrskurði megi skjóta til æðri dómstóla, enda er Það stundum gert. Húsaleigun. hér í Reykjavík hefur í haust fellt um tvö hundruð úrskurði, þar af hefur þrjátíu verið áfrýjað, í flestum tilfellum til fógetaréttar, en tveimur úrskurðum hefur verið áfrýjað til bæjarþings Reykjavíkur, og þeir gengu út á það, að menn skyldu kyrrir vera. Annar þeirra er nú um það bil að fara fyrir hæstarétt. Dómstigin í þessum málum eru því þrjú. Í fyrsta lagi húsaleigun., í öðru lagi undirréttur og í þriðja lagi hæstiréttur. Skv. núgildandi l. eru dómstigin hér aðeins tvö, það er undirréttur og hæstiréttur, en í húsaleigumálunum eru þau þrjú. Þess vegna finnst mér algerlega óþarft það, sem hv. þm. V.-Sk. fer fram á, að bæta við fjórða dómstiginu, svo þau verði helmingi fleiri en venjulega. Ég held, að menn geti látið sér nægja að hafa þau einu fleira, því lokadómstóllinn í báðum tilfellunum verður sá sami, nefnilega hæstiréttur. Ég sé því enga ástæðu til að vera að koma með brtt. við þetta, þegar Ed. hefur verið lokað, því þetta breytir í rauninni engu, þar sem lokadómstóllinn er og verður ávallt sá sami.



Herra forseti! Ég vissi alltaf, að hæstv. félmrh. mundi kveinka sér undan brtt. minni, og er það ekki nema von, þegar hann stendur að þessum brbl. En ræða hans var alveg byggð á misskilningi, því að þótt þess sé getið í húsaleigul., að áfrýja megi til æðri dómstóla, þá þýðir það engan veginn það, að dómstólarnir ákvarði neitt um það, sem húsaleigun. hafa gert. Það, sem þeir gera, er að rannsaka málavöxtu. En það, sem húsaleigun. eða nefndir, sem úrskurða í húsaleigumálum, hafa ákveðið með sínum fullkomna löglega rétti um það, hvað fram skuli fara í einu eða öðru, það taka dómstólarnir yfirleitt ekki til meðferðar, heldur hitt, hvort þessar n. hafi farið löglega að. Og það er misskilningur hjá hæstv. félmrh., ef hann heldur, að það sé eingöngu kallað mat, sem ákveður um upphæð á húsaleigu. Svo er ekki, heldur er þar einnig átt við úrskurði um það, hvernig skuli fara með húsnæði, svo sem það, hver skuli hafa réttinn til að nota það, en einnig, hver leigumálinn skuli vera. En það síðast talda er það auðveldasta viðfangs af þeim málum, sem til úrskurðar geta komið, með því að í raun og veru er það lögfest, hver leigumálinn sé. Og þó að menn hafi komið þessum málum til dómstólanna, þá er það um mat og ákvæði um upphæðina að segja, að í því sambandi úrskurða dómstólarnir aðeins um það, hvort löglega hafi verið að farið hjá þeim n., sem úrskurðina hafa fellt, og þeir leiðrétta því aðeins upphæðina, ef ekki hefur verið löglega að farið. En um allar aðrar ákvarðanir um húsnæði er það að segja, að þeim telja dómstólarnir sér ekki skylt að breyta, heldur samþ. þeir það, sem n. hafa gert, svo framarlega að þær hafi farið löglega að. En yfirmatsnefnd hefði skyldu - ekki aðeins rétt, heldur skyldu - til þess að rannsaka allar aðfarir og ákvarðanir húsaleigun. og breyta þeim eftir vild. Hér er því ekki verið að skapa það dómstig, sem áður sé til. Hins vegar er sjálfgefinn rétturinn til að vísa þessum málum til dómstólanna, þó að það hafi verið minnzt á þann rétt hér í þessum 1., eins og til að milda það fyrirkomulag að hafa ekki það yfirdómstig, sem menn eiga fyllsta rétt á að hafa í þessum málum. Í annan stað er þess að geta, sem hæstv. félmrh. bar fram, að hér í Reykjavík væri þessu vel fyrir komið. Ég tel það vel farið, að húsaleigun. hér er svo skipuð, að í henni eru menn með fullkomna lögfræðiþekkingu, og þeir, sem í n. eru, eru vanir lögfræðilegum úrskurðum. En það var einmitt með þetta fyrir augum, að boðið var upp á, að þetta ákvæði um yfirmatsn. í þessu efni gilti aðeins um þær n. utan Reykjavíkur, sem færu með húsaleigumál, því að þar var framkvæmd þessara mála ábótavant. Það er svo, því miður, um landið þvert og endilangt, að þar eru þessar n. víða ekki skipaðar neinum manni með lögfræðiþekkingu, og því er mjög hætt við því, þó að þetta séu annars góðir menn, að þeir verði fyrir ýtingi og áróðri, þar sem þeir hafa ekki löfræðiþekkingu að styðjast við. En yfirmatsn. í slíkum málum er ætlað að vera algerlega óháðum og þeim ekki ætlað að þurfa að taka tillit til neins annars á hverjum stað en þess, sem er sanngjarnt og löglegt. Nú höfum við, sem berum fram þessa brtt. á þskj. 77, til þess að færa frv. til sama forms sem það hafði áður, ekki viljað fara lengra út í að breyta því, því að brtt. er fullnægjandi. Ef hún verður samþ., gildir sú lagabreyt. fyrir Reykjavik einnig, og það er enginn ágalli, þó að maður geti hins vegar sagt, að það sé ekki mest þörf á því að láta slíka breyt. gilda vegna Reykjavíkur. En hv. þingmenn vildu ekki gera mun á Reykjavík og öðrum stöðum á landinu í l., þannig að þetta ákvæði, ef samþ. verður, gilti ekki fyrir Reykjavík. En svo er þessu algerlega umhverft, því að nú á yfirmatið eftir frv. aðeins að gilda um það atriði, sem ekki þarf að hafa þetta yfirmat um, húsaleiguna, og enginn hefur óskað eftir ákvæði um yfirmat um, enda þótt hér í Reykjavík hafi verið áfrýjað úrskurðum húsaleigun. Húsaleigan sjálf er það atriði, sem minnst er um deilt, vegna þess að það vita allir, hver leigan á að vera, samkvæmt þeirri löggjöf, sem er í gildi þar um, og viðbótarákvæðum síðar, svo sem ákvæðum um hækkun eftir vísitölubreyt., og ég fullyrði, að við það munu allir sætta sig að fara eftir þeim 1. og viðbótarákvæðum. Það er ekki til neins að vera að elta það, þó að menn vilji ekki una því, sem verður eftir 1. að standa. Og það er skiljanlegt um þá, sem verða fyrir barðinu á þessum l. að því leyti sem húsaleiguupphæðina snertir. En hér er aðeins verið að bera blak af þeim, sem verða fyrir úrskurðum n., en eiga að hafa húsnæðið. Þess vegna vil ég alvarlega skora á hv. þdm. að halda fast við það, sem þeir áður hafa samþ. og er það eina, sem að haldi kemur.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Það getur vel verið, að mér takist ekki að sannfæra hv. þm. V.-Sk. En þó er ég alveg viss um það, að ef hann hefði ekki upphaflega í sig bitið þessar mjög svo hæpnu skýringar á löggjöfinni, þá mundi hann hljóta við rólega íhugun að komast að sömu niðurstöðu og ég, því að það verður engin önnur rétt niðurstaða í þessu máli fundin. Það er alveg skýrt eftir húsaleigul., að úrskurði húsaleigun. má skjóta til dómstólanna. Þar má sækja og verja þessi mál af beggja hálfu og koma með gögn og skýringar í málinu fyrir dómstólunum. Síðan fella dómstólarnir sína úrskurði, annaðhvort sem staðfestingu á gerðum húsaleigun. eða til þess að umturna þeim gerðum, vegna þess þá, að dómstólarnir sannfærist um, að þær hafi verið rangar. Dómstólarnir eiga að dæma eftir 1., og ef eftir 1. eru gerðir rangir úrskurðir, þá eiga dómstólar að fella þá úr gildi. Og sú hefur orðið raunin á, að 15% af þeim úrskurðum, sem kveðnir hafa verið upp af húsaleigun., hefur verið áfrýjað til dómstólanna, og einn þeirra hefur farið til hæstaréttar. Og í því máli, sem ég gat um, að hefði farið til hæstaréttar, var það svo, að húsaleigun. hafði úrskurðað eitt og héraðsdómur annað. En nú bíður það úrskurðar hæstaréttar, hvor hafi haft réttara fyrir sér, húsaleigun. eða héraðsdómurinn. Því verður ekki á móti mælt, að málum sé þannig fyrir komið. Og þó að einu nýju dómstigi sé bætt við, með því að skjóta því inn á milli, þá stendur sá almenni réttur laganna, sem orðaður er í 6. gr. l., að það er rétt alls staðar að fara fyrir reglulegan dómstól með málin. Og það er aðgætandi líka, þegar um er að ræða dómstig í þessu sambandi, að húsaleigun. er í sjálfu sér dómstóll, sem settur hefur verið á laggirnar í þessum málum, sem ber að fara eftir húsaleigul. og miða úrskurði sína við þau 1. Og heimilt er skv. l. að koma á fót dómstól í kauptúnum úti um land, sem hafa yfir 300 íbúa, til þess að dæma í þessum málum, alveg eins og landamerkjadómur eftir sérstökum l., þar sem héraðsdómari er oddviti dómsins. En t. d. um húsaleigun. í Reykjavík, þar útnefnir hæstiréttur formann, sem skal vera lögfræðingur, og svo eiga að vera meðdómendur, sem geta verið leikmenn eða lögfræðingar. Og eins er um sjódóm og verzlunardóm sem um landamerkjadóm, að formaður dómsins er viðkomandi héraðsdómari, en meðdómendur eru menn, sem eru kunnugir slíkum málum, hvort sem þeir eru lögfræðingar eða ekki, og þessir tveir meðdómendur geta ráðið niðurstöðu sjó- og verzlunardóms. Ég vil segja út af því, sem hv. þm. V.-Sk. tók fram, að hann hefði vel getað gert sig ánægðan með, að þetta ákvæði um yfirdómstig í húsaleigumálum hefði gilt aðeins utan Reykjavíkur, að ég er ekki eins viss um, að meðflm. hans að brtt. hefði gert sig ánægðan með það, eða að hann sé honum samdóma um það atriði. En það er á valdi ríkisstj. að setja með reglugerð aðra skipun á n. þessar í bæjum. Og ríkisstj. getur skipað húsaleigun. í öllum kaupstöðum landsins, ef hún álítur rétt. En það hefur ekki borizt frá neinum kaupstað á landinu ósk um það, að þetta væri gert af ráðuneytinu. En það mætti taka það til athugunar; ef t. d. hv. þm. V.-Sk. væri með því sérstaklega, þá vildi ég gjarnan taka til athugunar, hvort slíku fyrirkomulagi ætti að koma á í öllum bæjum utan Reykjavíkur eins og er í Reykjavík, að fastar húsaleigun. væru settar þar, og þá væri fullnægt hans óskum í þessu máli, að koma slíkum föstum n. á í öllum kaupstöðum landsins, utan Reykjavíkur líka, ef það þætti tryggara.



Ég vil aðeins benda á, að meðferð þessa máls hér á hæstv. Alþ., og þá ekki sízt nú upp á síðkastið, og baráttan fyrir einræði húsaleigun. í meðferð þessa máls ber ekki vott um góða samvizku. Því að ef menn eru hræddir við að láta aðra fjalla um það, sem þeir hafa gert, og vilja ekki láta taka þessi mál undan einræðisskipulagi, eins og á þessum málum er haft nú, og gefa mönnum tækifæri til að áfrýja þeim til rannsóknar og úrskurðar yfirdómstigs, eftir að húsaleigun. hefur fellt sína úrskurði, þá sýnir það, að það er óhreint mél í pokanum. Þess vegna vil ég benda hv. þm. á það, að það er því meiri ástæða til að láta þetta mál ekki fram hjá fara án þess að gera alvarleg átök um það að athuga, hversu þessi mál hafa verið framkvæmd undanfarið, og koma á yfirdómstigi til þess að hindra handahófsmeðferð á þessum málum svo sem verða má. Og það litla, sem ég hlustaði á ræðu hæstv. félmrh. nú, það sannfærði mig enn betur um það, hversu þessa væri mikil þörf, að láta frekari rannsókn komast þarna að. Því að ég man ekki betur en að hann hefði ekkert á móti því, að sett væri yfirhúsaleigun., að öðru leyti en því, að það mundi tefja málið. En nú á að halda dauðahaldi í það af hæstv. félmrh., að hægt sé að áfrýja þessum málum til dómstólanna, sem hver maður veit, að er kannske hægt í orði kveðnu, en er þó í sjálfu sér rangt, því að það mun vera svo um úrskurði húsaleigun. hér í bænum, að fógetaréttur telur sig ekki geta lagt annan dóm á þá úrskurði en að ákveða, hvort í þeim hafi verið rétt að farið eftir l. eða ekki. Og við höfum nú yfirlýsingu frá hæstv. félmrh., þar sem það kom skýrt fram, að það yrði ekki öðruvísi með úrskurði húsaleigun, farið af dómstólunum heldur en á þennan eina veg. Og síðan er talið, að það sé hægt að hafa áfrýjunarrétt hjá þessum dómum. Mig furðar, að það skuli koma fram hjá manni, sem er löglærður, eins og hæstv. félmrh., þegar hann bendir til þess, að húsaleigun. sé ekki ósvipuð og landamerkjadómur og sjóréttur, og ætlar að færa það því til sönnunar, að hægt sé að áfrýja þessum úrskurðum til annars dómstigs. En það er ekki hægt að áfrýja frá landamerkjadómi nema um það, hvort löglega hafi verið að farið, og alls ekki til þess, að yfirdómstóll geti ákveðið önnur landamerki heldur en landamerkjadómur hefur þegar ákveðið. Það, sem hæstv. félmrh. sagði líka, var, að 15% af úrskurðum húsaleigun. hafi verið áfrýjað til dómstólanna. En hvað sýnir þetta? Þetta sýnir, hversu mikil nauðsyn er á því að hafa yfirdómstól í þessu efni. En hæstv. félmrh. gleymdi bara að skýra okkur frá því, hve margir af þessum 15% hefðu fengið leiðrétting mála sinna eða hve mörg af þessum málum hefðu verið meðhöndluð af dómstólunum. Ætli það hafi ekki verið sama sagan og oft er, að ekki hafi verið tekið á þessum málum sem skyldi. Ég held mig því við það, sem ég hef haldið fram. Og ef þessir 15% hafa ekki fengið leiðrétting sinna mála, sýnir það, hvílíkt greypilegt og óviðunandi réttarleysi menn eiga við að búa hér í bænum í þessu efni. Þetta margir telja sig svo mjög hafa verið órétti beitta, að þeir hafa áfrýjað til dómstóla, og þetta margir geta ekki fengið úrskurð á því, hvort úrskurðir húsaleigun. hafi verið sanngjarnir, heldur aðeins, ef mál þeirra verða tekin fyrir eða hafa verið tekin fyrir, hvort úrskurðirnir hafi verið löglega felldir. Meðferð þessa máls hér nú sýnir ljóslega, hvers menn telja í raun og veru við þurfa til þess að berja niður réttarkennd hv. alþm. líka, hreint og beint, að þeim er, með því, hvernig farið er að við afgreiðslu málsins, fyrirmunað að láta sína réttarmeðvitund koma fram því að meðferð Alþ. á þessu máli er alveg eins dæmi, hvernig það hefur verið afgr. í Ed. með því að halda þingfund fram á miðja nótt og slíta svo deildinni sem allra fyrst, til þess að segja svo við hv. þm. Nd.: Það verður ekki breytt neinu í þessu frv. Þið verðið að hafa það, sem við höfum afgr. í þessu efni. - Hvers konar vinnubrögð eru þetta hér á hæstv. Alþ.? Ætlar hv. Nd. að láta bjóða sér þetta, sem er mikill meiri hluti hv. alþm.? Ég fyrir mitt leyti vildi miklu heldur eiga á hættu með það að láta þessi húsaleigul. falla og sigla sinn sjó og segja sem svo: Við skulum gera þá breyt. síðar, sem er í samræmi við það, sem við höfum gert hér í hv. Nd. Og ef í nauðir rekur, þá má gefa út brbl. um þetta, þar sem ráðh, v erður að fara eftir því, sem er næst vilja Alþ. Og þá er ekkert um að villast um það, hvort sjónarmiðið á að koma upp, hvort það á að vera sjónarmið hv. Nd. með 33 þm. eða sjónarmið Ed. með aðeins 15 eða 16 hv. þm., - það er ekki neitt um það að villast. Ef á að fara fram svona barátta hér milli d. þingsins, þá má það koma í ljós, hver valdið hefur. - Ég vildi aðeins benda á þessa óvenjulegu meðferð, bæði frá hendi hæstv. félmrh., sem hefur nú snúizt kringum sjálfan sig og alveg étið ofan í sig það, sem hann sagði við 1. umr. málsins um þetta dómstig. Og enn fremur þá meðferð, sem þetta frv. hefur fengið í hv. Ed., sem hefur hlaupið burt frá málinu, af því að hún telur það verk þannig, að hún vill ekki verða krafin reikningsskapar fyrir það. En ég vil, að hv. þdm. þessarar hv. d. láti ekki bjóða sér slíkt.



Þar sem það er upplýst, að mál þetta nær ekki fram að ganga, ef brtt. þessi verður samþ., þá tel ég mér ekki fært að samþ. þessa brtt., þrátt fyrir það, þó að ég sé óánægður með þá breyt., sem hv. Ed. hefur gert á frv.; segi ég því nei. Frv. samþ. með 17:2 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: SEH, SkG, ÞBr, BjB, EOI, EE, EmJ, EystJ, FJ, GÞ, GG, HG, HelgJ, ÍslH, JakM, JGM, JörB. nei: SK, JPálm. GSv, StgrSt, SvbH greiddu ekki atkv. 9 þm. (ÁÁ, BJ, BÁ, HV, JÍv, ÓTh, PHann, PO, StSt) fjarstaddir. Frv. afgr. sem lög frá Alþingi (A. 78).

Frsm. (Skúli Guðmundsson) : Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var flutt af fjhn. Ed. eftir ósk fjmrh., og hefur það verið athugað af fjhn. þessarar d. Mælir n. með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að síldarverksmiðjum ríkisins sé heimilt að taka lán, allt að 3 millj. og 200 þús. kr., til aukningar síldarverksmiðjunum á Raufarhöfn og Siglufirði, og ríkissjóður ábyrgist greiðslur téðra lána. Í 2. gr. frv. er lagt til, að ákvæði eldri 1. um lántökur ríkissjóðs í þessu skyni falli niður. Ég vil geta þess, að fjhn. barst bréf frá einu fyrirtæki hér í bænum, „Kauphöllinni“, meðan n. hafði frv. til athugunar. Í bréfi þessa fyrirtækis var farið fram á það, að breyt. yrði gerð á 2. málsgr. l. gr. frv., þannig að auk þess, sem menn ættu kost á þátttöku í láninu í bönkum landsins, útibúum þeirra og sparisjóðum, ættu þeir einnig kost á að fá keypt skuldabréf hjá kauphöllinni í Reykjavík. N. var kunnugt um ýmis fleiri fyrirtæki, sem fást við kaup og sölu verðbréfa, og sá hún því ekki ástæðu til þess að taka óskir eins fyrirtækis til greina. N. lítur þannig á, að eins og gr. er orðuð muni bæði verðbréfasalar og aðrir geta komizt í samband við banka landsins og fengið þar þessi væntanlegu skuldabréf ríkisverksmiðjanna. Samkvæmt því er hvorki kauphöllin né aðrir verðbréfakaupmenn útilokaðir frá því að ná þessum bréfum, þó að engin breyt. sé gerð á frv. - Við 1. umr. þessa máls beindi ég fyrirspurn til hæstv. atvmrh. um það, hvernig á því stæði, að reikningar síldarverksmiðjanna hefðu ekki verið birtir í ríkisreikningunum og stjórnartíðindum eins og lög gera ráð fyrir. Hæstv. atvmrh. var þá ekki við og er það ekki enn, en ég vildi beina þeirri ósk til hæstv. fjmrh., sem er viðstaddur á fundinum og hefur óskað eftir því, að þetta frv. væri flutt, að hann hlutaðist til um það, að þessir reikningar yrðu birtir eins og ákveðið er í l., að eigi að gera. Ég fékk frá stjórnarráðinu til athugunar reikninga verksmiðjanna fyrir árið 1939, en hins vegar fékk ég þær upplýsingar þar, að ekki væri enn búið að gera upp reikningana fyrir árið 1940. Verð ég að telja, að það sé óhæfilegur dráttur á reikningsskilum hjá þessum fyrirtækjum, þar sem nú er komið fram í nóv. og reikningar fyrir árið 1940 enn ekki fullgerðir. Ég athugaði nokkuð þessa síðustu reikninga fyrir árið 1939, og þeir sýndu, að það hefur orðið töluverður tekjuafgangur hjá verksmiðjunum á því ári. Reikningarnir sýndu einnig, að af þessum hagnaði hefur verið lagt í svo nefndan eftirlaunasjóð 50 þús. kr. Nú veit ég ekki, eftir hvaða heimildum þetta er gert, að stofna slíkan sjóð hjá síldarverksmiðjunum. Lög um síldarverksmiðjur, nr. 1 5. jan. 1938, kveða á um það, hvaða sjóði þar eigi að mynda, og í hvaða sjóði eigi að leggja fé. Í 11. gr. þeirra 1. er tekið fram, hvaða kostnað skuli draga frá söluverði síldarafurða. Þar er ákveðið, að draga skuli frá söluverðinu stjórnarkostnað og annan venjulegan rekstrarkostnað, þar með taldir vextir af stofnkostnaði, enn fremur afborganir af stofnkostnaði verksmiðjanna, fyrningargjald af mannvirkjum, húsum, vélum og áhöldum. Sömuleiðis ákveðið gjald í varasjóð. Þar er ekkert ákveðið um það, að það eigi að greiða neitt í eftirlaunasjóð eða aðra slíka sjóði, ekki hef ég heldur annars staðar í þessum 1. séð nein ákvæði um slíkan sjóð. Nú er ég ekki með þessu að kveða upp neinn dóm um það, hvort rétt geti verið að stofna slíka sjóði, það kemur ekki þessu máli við, en hinu vil ég halda fram, að þar sem með l. er ákveðið, hvernig eigi að haga rekstri síldarverksmiðjanna, eigi að fara eftir þeim l. Ég sé því enga heimild til þess að taka af þeim hagnaði, sem þar kann að verða á einu ári, og leggja í eftirlaunasjóð eða aðra sjóði, sem ekkert er ákveðið um í 1., að eigi að stofna hjá þessum fyrirtækjum. Ég tel það illt, að yfirmaður verksmiðjanna, hæstv. atvmrh., skuli ekki vera hér á fundi, þegar þetta mál er til umr. En eins og ég gat um, er þetta frv. flutt eftir ósk hæstv, fjmrh., og ef til vill getur hann einhverjar upplýsingar gefið um það, hvernig á þessari sjóðstofnun stendur. Ef svo er ekki, vil ég þó eigi að síður beina þeim tilmælum til hæstv. fjmrh., að hann hlutist til um það, að á þessu verði gerð leiðrétting, þegar reikningar verksmiðjanna fyrir árið 1940 verða gerðir upp. Ég get ekki betur séð en að þessi ráðstöfun á fé verksmiðjanna sé gerð án þess að nokkur heimild sé til þess, og liggur í augum uppi, að þetta þarf að leiðrétta og færa þessa upphæð til baka.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég skal fyrst taka það fram, að þetta frv. er borið fram skv. ósk fjmrn. Í því er í rauninni ekki annað en það að leita heimildar til þess að mega taka lán handa verksmiðjunum. Það kann að vera, að annar maður hefði átt að standa fyrir flutningi málsins, en þetta varð þannig fyrir þá sök, að hæstv. atvmrh. hefur ekki talið sig þurfa að hafa afskipti af meðferð þessa máls í þinginu. Viðvíkjandi fyrirspurnum hv. frsm. get ég upplýst það, hvað snertir reikninga verksmiðjanna fyrir árið 1940, að það, að þeir eru ekki komnir út enn þá, stafar af því, að það mun vera óuppgert enn þá milli ríkisins og verksmiðjanna í sambandi við sölu á mjöli til bænda, sem ríkisverksmiðjurnar ætlast til að verði bætt upp. Annars er hér maður úr stjórn verksmiðjanna, sem kynni að geta gefið frekari upplýsingar um þetta mál. -. Hvað viðvíkur eftirlaunasjóðnum verð ég að játa, að mér er ókunnugt um það mál, en skal fúslega verða við tilmælum hv. frsm. um að koma áleiðis skilaboðum til réttra hlutaðeigenda. Annars kunna einhverjir aðrir af þeim, sem hér eru viðstaddir, að geta gefið upplýsingar um það mál.



Út af aths., sem hv. þm. V.- Húnv. gerði við verksmiðjureikningana 1939, hvort það lægju fyrir lagaheimildir til þess að stofna eftirlaunasjóð, vil ég segja það, að ég skal ekkert um það dæma, enda var ég ekki viðstaddur, þegar þessar aths. voru gerðar. En ég vil benda hv. þm. V.-Húnv. á það, að það var ákaflega lítið af síldinni 1939 lagt til vinnslu, heldur selt verksmiðjunum föstu verði. Ef þessi eftirlaunasjóður hefur verið tekinn af rekstri verksmiðjanna, þá mundi það því vera óheimilt gagnvart þeim, sem létu síldina til vinnslu. Ef hins vegar þetta fé hefur verið tekið af ágóða af þeirri síld, sem seld var föstu verði, þá verður ekki séð, að það komi að neinu leyti í bága við verksmiðjulögin. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að það er alveg ákveðið í l., hvað það er, sem á að draga frá áður en síldin er lögð upp til vinnslu, en hvort það eru réttlátar ráðstafanir gagnvart þeim, sem hafa lagt upp síld, fer eftir því, hvort þetta fé hefur verið tekið af þeim eða ekki. Nú get ég ekki sagt um þetta með vissu, þar sem ég hef ekki séð reikningana, og vil ég taka undir það með hv. þm. V.- Húnv., að þeir verði birtir í stjórnartíðindunum og landsreikningnum, eins og verið hefur. Í sambandi við reikningana fyrir árið 1940 get ég upplýst það, að fram á árið 1941 var mjög mikið óselt af lýsi verksmiðjanna, en var þá selt skv. sérstökum samningi við Breta í gegnum viðskiptan., en þeir reikningar hafa ekki fengizt gerðir upp enn þá. Svo að það er beinlínis vegna þess, hve seint gengur að fá gert upp það, sem selt hefur verið frá verksmiðjunum, að ekki hefur verið hægt að loka reikningunum fyrir árið 1940. Viðskiptan. sú, sem hefur þessi mál með höndum, hefur af einhverjum ástæðum ekki getað fengið þetta í lag, og af þeim ástæðum eru reikningarnir fyrir árið 1940 ekki gerðir upp enn þá. Þetta er ákaflega leiðinlegur dráttur, og mér er kunnugt um það, að frá verksmiðjanna hálfu hafa reikningarnir verið gerðir upp að svo miklu leyti sem hægt hefur verið að gera þá upp. Fskj. hafa verið borin fram og endurskoðuð, en aðeins er eftir að loka reikningunum, af því að ekki hafa enn þá fengizt fullnaðarskil fyrir seldar vörur árið 1940.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) : Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir, að hann vill sjá um, að það atriði, er ég minntist á, verði tekið til athugunar af ríkisstj. Þá vil ég víkja að eftirlaunasjóði. Hv. þm. Ísaf. viðurkennir, að þetta framlag sé tekið af þeim, er leggja inn síld til vinnslu í verksmiðjunum. Ég tel, að verksmiðjurnar hafi ekki heimild til að taka af hagnaðinum í slíkan sjóð, því það skiptir miklu máli fyrir verksmiðjurnar, hvort fé þeirra er lagt í varasjóð eða eftirlaunasjóð. Ég veit ekki, hvernig reglum er háttað um þennan sjóð, en mér þykir ólíklegt, að allir viðskiptamenn verksmiðjanna fái að njóta hans. Ég býst við, að fyrst og fremst beri að nota hann til að greiða eftirlaun föstum starfsmönnum verksmiðjanna. Viðvíkjandi því, hve seint reikningum síldarverksmiðjanna er lokið, hefur komið skýring frá hæstv. fjmrh. og hv. þm. Ísaf. Um það atriði vil ég segja það, að oft kemur fyrir hjá stórum fyrirtækjum, að eitthvað af framleiðslunni sé óselt um áramót, og ef lengi dregst að fá ákveðið verðlag fyrir afurðirnar, þá er það venja að áætla það, til þess að hægt sé að ljúka reikningunum. Þetta hefur áður verið gert hjá síldarverksmiðjum ríkisins, og svo kemur í reikningum næsta árs niðurstaðan af sölunni. Ég veit því ekki, hvort ástæða hefur verið til að draga svona lengi uppgerð reikninganna. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, en vænti þess, að það atriði, er ég nefndi, verði tekið til athugunar hjá ríkisstjórninni.