Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 6. þm. Suðurk., Oddnýju G. Harðardóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 23. september, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Njörður Sigurðsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Á fundi Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins miðvikudaginn 18. september 2019 var Sigríður Á. Andersen kjörin nýr formaður.

Í dag er vestnorræni dagurinn, þ.e. dagur Vestur-Norðurlanda, grannríkjanna Grænlands, Íslands og Færeyja. Er þetta haldið hátíðlegt með ýmsum hætti, þar á meðal með málstofu í Veröld sem Norræna húsið, Vigdísarstofnun, Norræna félagið og Vestnorræna ráðið standa sameiginlega að. Dagur Vestur-Norðurlanda hefur verið haldinn um skeið í framhaldi af ákvörðunum þjóðþinganna þar um og var valið að bera niður á haustjafndægri á hverju ári.

Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkisráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.

Herra forseti. Það er óheppilegt að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki vera hér í dag og ekki hæstv. ráðherrar fjármála og dómsmála. Ég ræði því við hæstv. samgönguráðherra sem er einn af oddvitum ríkisstjórnarinnar. Mörgum brá í brún þegar heyrðist af gagnkröfu ríkislögmanns í bótamáli Guðjóns Skarphéðinssonar, eins af þeim sem sátu í fangelsi vegna Guðmundar- og Geirfinnsmála. Eins og alþjóð veit var hann, ásamt öðrum sem dæmdir höfðu verið, sýknaður af Hæstarétti Íslands af þeim glæpum sem þeir höfðu liðið gríðarlegar þjáningar fyrir, bæði í hræðilega langri einangrun í varðhaldi og með afplánun áralangra dóma. Flestir muna líka eftir því að hæstv. forsætisráðherra bað þá síðan afsökunar á ranglætinu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og forsætisráðherra skipaði í framhaldinu sáttanefnd sem hafði þó svo bundnar hendur hvað varðaði fjármuni að engin sátt náðist milli aðila. Guðjón stefndi því ríkinu til greiðslu skaðabóta. Sama ríki og hafði krafist þess að þeir yrðu sýknaðir við endurupptöku málsins, hafði viðurkennt bótarétt og beðið Guðjón afsökunar neitar nú ekki aðeins bótaskyldu heldur leggur í þokkabót til að Guðjón greiði málskostnað. Ríkislögmaður er starfsmaður framkvæmdarvaldsins og heyrir beint undir Stjórnarráðið. Ráðherrar fara með fyrirsvar í dómsmálum gegn ríkinu þó að ríkislögmaður annist rekstur slíkra mála. Veit hæstv. ráðherra hvaða ráðherra eða ráðherrum var stefnt sem fyrirsvarsmanni í þessu máli? Var ráðherra ljóst hver málsvörn ríkislögmanns yrði fyrir hönd ríkisstjórnarinnar áður en greinargerðin var lögð fram og var efni hennar rætt í ríkisstjórn? Er ráðherra sáttur við slíka málsvörn eða hyggst hann leggja það til á ríkisstjórnarfundi að leitað verði leiða til að útkljá málið á annan hátt? Eða finnst honum kannski ásættanlegt að þeir sem fara með opinbert vald beiti öllum brögðum til þess að fá sýknu í stað þess að gæta virðingar, mannúðar og sanngirni gagnvart borgurum landsins?

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta mál heyrir ekki undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Það er einlægur vilji ríkisstjórnarinnar að ná sátt í þessu máli og öll framganga ríkisstjórnarinnar hefur verið með þeim hætti að setja á laggirnar sáttanefnd, viðurkenna hið augljósa, þ.e. hversu mikið ranglæti var framið gagnvart fólki fyrir rúmum 30 til 40 árum. Þá var málið því miður tekið upp á Alþingi á mjög óheppilegan hátt. Ég vona að við séum ekki að fara þangað aftur, hv. þingmaður. Málið er í því ferli sem við erum með í okkar skipan. Ríkislögmaður fer með málið. Ég get svarað neitandi öllum þeim spurningum sem hv. þingmaður bar upp, hvort málið hafi verið tekið sérstaklega fyrir í ríkisstjórn eða við farið yfir það hvernig ríkislögmaður vinnur, það er ekki venja í þeim málum. Það er einfaldlega vinna sem þar er unnin. Ég get líka sagt það hér í þessum ræðustól að ef hægt væri að leysa þetta mál með einhverjum öðrum hætti myndi ég svo gjarnan vilja taka þátt í því.

Herra forseti. Ég get með engu móti séð að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að það sé einlægur vilji ríkisstjórnarinnar að ná sátt í málinu vegna þess að kröfugerð ríkislögmanns hlýtur að endurspegla vilja ríkisstjórnarinnar, a.m.k. fyrirsvarsmanna hennar. Það kemur skýrt fram hjá umboðsmanni Alþingis og það kemur skýrt fram í lögum um ríkislögmann, enda hvernig dettur einhverjum í hug að ráða til sín lögmann sem ber ekki undir hann kröfur, samninga eða annað sem er gert? Ég spyr aftur: Veit ráðherra hverjir eru fyrirsvarsmenn þessa máls af hálfu ríkisstjórnarinnar? Ég spyr hann aftur: Mun hann ræða þetta á næsta ríkisstjórnarfundi og beita sér fyrir því að þetta verði dregið til baka og lögð fram sáttakrafa í málinu?

Virðulegur forseti. Mér er ekki kunnugt um það hverjum er stefnt í þessari stefnu þar sem þetta heyrir ekki undir mig í mínu ráðuneyti, eins og ég kom inn á. Ég get sjálfsagt komist að því og komið því til hv. þingmanns ef einhver áhöld eru uppi um það hvernig það er. Ég ítreka að það er einlæg ósk og vilji ríkisstjórnarinnar allrar að leysa þetta mál með eins góðu og hægt er þar sem hún hefur lagt í þá vegferð að hafa hér sáttanefnd sem því miður náði ekki tilætluðum árangri. Það er alltaf vont þegar mál fara í dómsferli. Þá þurfa menn að leggja fram ýtrustu kröfur. Það er vaninn í málaferlum. Það er væntanlega gert af hálfu stefnda og ríkislögmaður, sem ber þá hagsmuni að verja ríkisvaldið, gerir það væntanlega líka á móti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni, það er margt sem ég hefði ekki skrifað 

Virðulegi forseti. Það hefur víst ekki farið fram hjá neinum að verið er að hrinda í framkvæmd þessu stóra átaki í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu sem borgarlína er. Hins vegar hefur farið minna fyrir því að við fáum að vita hvað borgarlína raunverulega er - og svo eru það þessir gríðarlegu vegtollar sem eru boðaðir á almenning og bara alla á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega sýnist mér á þá sem búa í Reykjavík. Eðli málsins samkvæmt, sem málsvari og talsmaður þeirra sem höllustum fæti standa í þessu samfélagi, hef ég gríðarlegar áhyggjur af þessu. Við höfum fengið að sjá útreikninga hjá FÍB og er áætlað að meðalfjölskylda sem býr í úthverfi, t.d. Grafarholti eða Grafarvogi, þurfi að bæta á sig í kringum 400.000 kr. á ári ef hún sækir vinnu eða annað niður í bæ. Eðli málsins samkvæmt hef ég miklar áhyggjur af þessu og mig langar til að vita hvort hæstv. ráðherra hefur að einhverju leyti reynt að útfæra það hvernig mismuna eigi borgurunum, sumir eigi að borga minna og aðrir meira; eins og oft er sagt að þeir borgi ekki sem nota heldur þeir sem mögulega geta það. Í öðru lagi langar mig að tala um þá fjármuni sem bifreiðaeigendur og -notendur greiða í ríkissjóð í formi alls konar skatta og gjalda sem eru sennilega í kringum 80 milljarðar kr. á ári ef marka má útreikninga hjá Félagi íslenskra bifreiðaeigenda sem er að finna á heimasíðu þess. Hvers vegna er þetta fé ekki aftur markað til samgöngu- og innviðauppbyggingar í stað þess að ætla að sækja aukið fé í vasa landsmanna og skattpína þá enn frekar en orðið er? 

Virðulegur forseti. Ég held að síðasta yfirlýsing hv. þingmanns sé röng þó að okkur finnist auðvitað öllum nóg um hvað við greiðum til hins opinbera. Það hefur verið unnið samkvæmt þeirri stefnu hér mjög lengi að afnema svokallaðar markaðar tekjur og ég er sannfærður um að hv. þingmaður, fari hún að hugsa út í það hvað gæti gerst ef allar tekjur væru markaðar, myndi komast að því að hún væri mér sammála um að það væri óskynsamlegt, ef t.d. þeir sem ættu leikskólabörn ættu að borga allan þann kostnað og ekki aðrir og við dreifðum ekki skatttekjum okkar með þeim hætti að koma til móts við þá sem þurfa á því að halda og þess vegna væru markaðar tekjur aflagðar. Það var ýmislegt sem hv. þingmaður fór hér yfir sem er auðvitað gripið úr loftinu, einhverjum fréttaflutningi. Það er stefnt að því að undirrita og kynna þetta samkomulag á fimmtudaginn. Ég hef haft frumkvæði að því núna í tvígang að boða þingmenn til sérstaks samráðs áður en að því kæmi, hef boðað til fundar með þingmönnum höfuðborgarsvæðisins á miðvikudaginn og vonast til að sjá sem flesta sem geta vegna annarra starfa. Samráðið hefur verið mjög mikið. Það er verið að semja við sex sveitarfélög. Stóra sagan í þessu máli, hv. þingmaður, er að það eru óleysanlegir hnútar í umferðinni á höfuðborgarsvæðinu. Þeir hafa verið það lengi og ein af ástæðunum fyrir því að við höfum ekki náð að leysa þá er að við höfum ekki getað sest niður og lagt allar lausnir á borðið. Ég er ekki sérfræðingur í borgarlínu sem var ein spurningin sem hv. þingmaður kom með. En með því að setja alla anga saman, að allir setjist saman og finni út hina sameiginlegu lausn, teljum við að við séum að fara að leysa þennan umferðarvanda og vonandi mun það ganga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég veit eiginlega ekki alveg hvernig honum hefur tekist að tengja tannlæknakostnað við vegtolla. En allt í lagi, sjálfsagt er allt hægt. En í sambandi við markaðar tekjur var það svo hér áður, þar til við settum ný lög um opinber fjármál, að markaðar tekjur fóru akkúrat í gatnakerfið okkar þannig að það fjármagn sem bifreiðaeigendur voru sannarlega að greiða fór nákvæmlega í það. Þegar við erum að tala um hátt í 80 milljarða kr. þyrftum við kannski ekki að vera að setja á þessa vegtolla og þá spyr ég aftur: Er það rangt? Fyrst að þetta er allt saman gripið úr lausu lofti hjá mér og hæstv. ráðherra lætur í það skína að ég sé bara að grípa eitthvað upp af götunni, eitthvað sem kemur fram í fjölmiðlum, spyr ég: Hvað á hæstv. ráðherra nákvæmlega við? Fer ég bara vill vegar um að hér eigi að fara að leggja á vegskatta? Er ég bara í bullinu?

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að ganga svo langt en verð engu að síður að leiðrétta þingmanninn, markaðar tekjur áður fyrr af þeim sköttum og gjöldum sem voru á umferð eða á bíla voru fyrst og fremst bensíngjöldin og dísilgjöldin og þau hafa alltaf runnið til vegagerðar, alla tíð nema kannski á árinu 2011. Hins vegar eru tekjur af bílum umtalsvert meiri. Það er virðisaukaskattur og ég hef aldrei heyrt að þær tekjur hafi verið markaðar til eins eða neins, heldur hafi þær farið í að reka hið sameiginlega ríkiskerfi. Það hafa líka verið aðflutningsgjöld og þær tekjur hafa aldrei verið markaðar til slíks. Það eru umtalsverðir fjármunir sem renna þarna til. En ég vil líka minna hv. þingmann á að slysin í umferðinni, bara banaslysin og alvarlegustu slysin, kosta okkur 40–60 milljarða á ári. Ef hv. þingmaður meinar það sem hún segir, að tekjurnar eigi að standa undir öllum kostnaði, duga ekki þau gjöld sem við erum með í dag til að byggja upp vegakerfið og standa undir þessum kostnaði. Hef ég þá ekki minnst á tollgæsluna 

Virðulegur forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra og vil byrja á að koma inn á að það verður varla boðað til mikils samráðs núna um miðjan dag á miðvikudaginn vegna samnings sem á að undirrita á fimmtudaginn, sérstaklega þegar menn hafa í huga þær hrakfarir sem samkomulagið virðist hafa orðið fyrir á undanförnum vikum, hvernig sem þær koma til. Það er mjög sérstakt að mati þess sem hér stendur að nú eigi að undirrita þetta samkomulag, væntanlega á grundvelli markmiðsgreinar í samgönguáætlun, þar sem ríkissjóður er bundinn með þeim hætti sem hér á að gera án þess að það komi heildstætt til umræðu í þinginu. Þetta eru verulegar upphæðir að því er manni sýnist af þeim skjáskotum sem maður hefur fengið að sjá, því að ekki hefur hv. umhverfis- og samgöngunefnd fengið sérstaka kynningu á þessu. Nú á að kynna þetta fyrir þingmönnum á miðvikudaginn. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann líti svo á að með undirritun sinni næsta fimmtudag, eins og nú hefur verið kynnt, hafi hann skuldbundið ríkissjóð um rúmlega 50 milljarða kr. gagnvart þessu verkefni, eða verður í samkomulaginu einhvers lags fyrirvari um sérstakt samþykki Alþingis? Þessu til viðbótar langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig verði tekið á því í samningnum ef framkvæmdakostnaður verður meiri en nú er áætlað. Lendir sá kostnaður á sveitarfélögunum eða ríkissjóði? Það er auðvelt í dag og jafnvel með grátbroslegum hætti, því miður, að telja upp óteljandi verkefni sem hafa farið verulega fram úr hvað opinberar framkvæmdir varðar undanfarin misseri. Í þriðja lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stóð á því að ekki var minnst einu orði á Sundabraut fyrr en í uppfærðum samningsdrögum sem send voru til sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu í liðinni viku? Þá er ég bara að vísa í fréttir af þessu máli. Mér finnst með ólíkindum ef það er búinn til pakki upp á vel á annað hundrað milljarða 

Virðulegi forseti. Það verður vissulega ánægjulegt að geta rætt þetta samkomulag sem ríkið er að gera við sex sveitarfélög á grundvelli samþykktrar samgönguáætlunar og þeirra skýrslna og vinnu sem þar hefur verið unnin, öll kynnt fyrir þinginu og öllum aðgengileg. Allir vita í hvaða átt verið var að vinna og í hvaða tilgangi. Það verður einfaldlega mjög ánægjulegt að geta tekið þessa málefnalegu umræðu um samkomulagið í heild sinni og að sjálfsögðu, hv. þingmaður, er aldrei skrifað undir samning öðruvísi en að það sé með fyrirvara um samþykki Alþingis, t.d. um hvernig eigi að koma hlutunum þar í gegn. Það þarf að leggja fram frumvarp og lög, fjárheimildir og slíkt. Það liggur í hlutarins eðli og með sama hætti er það gagnvart sveitarfélögunum þannig að ég skil ekki alveg þessar spurningar. Hér er einfaldlega verið að gera samkomulag við sveitarfélögin um lausn á umtalsverðum vanda í umferðinni hér á höfuðborgarsvæðinu sem við þekkjum öll og viljum öll, held ég, leysa. Samkomulag þetta hefur ekki lent í neinum ógöngum á nokkurn hátt. Það var einfaldlega verið að vinna það smátt og smátt, bæta í, vinna kynningarefni, ná fram sameiginlegum skilningi á orðanna hljóðan hverju sinni og síðan náðum við niðurstöðu í síðustu viku um að ganga frá þessu, undirrita og kynna á fimmtudaginn. Mér fannst mjög gott að geta kynnt þingmönnum það áður svo að þeir þurfi ekki að fylgjast með blaðamannafundi. Ef hv. þingmanni finnst það ekki vera vísbending um að menn vilji hafa þingið með, sem vissulega hefur umtalsvert um þetta að segja þegar málin koma hingað inn, annars vegar í samgönguáætlun og hins vegar í frumvörpum er lúta að því sem þarf til til að samkomulagið verði að veruleika, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þó að spurningunum væri kannski ekki svarað en það er ágætt að þessi efnisatriði hafi komið fram. Nú hljómar þetta þannig að hér sé meira um viljayfirlýsingu að ræða en samning. Það er svo sem ágætt og á pari við það sem ég hefði sjálfur talið eðlilega hanteringu í þessum efnum. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra tveggja spurninga til viðbótar þó að svörin hafi ekki komið við þeim fyrri: Er ráðherra kunnugt um að á fyrri stigum hafi ráðherra í ríkisstjórn Íslands skuldbundið ríkissjóð um jafn háa upphæð og þarna kemur fram, sem er a.m.k. 50 milljarðar, án þess að málið hafi komið til sérstakrar afgreiðslu á Alþingi? Þarna er ég að undirstrika það að hér er meira um viljayfirlýsingu að ræða en eiginlegan samning miðað við fyrra svarið. Hin spurningin er: Verður þá slitið eða sagt upp svokölluðum stórframkvæmdasamningi frá 2012, þar sem sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu gerðu samning við ríkissjóð um að 1 milljarður færi árlega til almenningssamgangna gegn því að ekki yrði farið 

Virðulegur forseti. Nei, þetta er ekki viljayfirlýsing. Þetta er samkomulag sem ríkið gerir við sex sveitarfélög og er alveg skýrt að það er með eðlilegum fyrirvörum um aðkomu Alþingis. Varðandi kynningu á því verkefni og hvort einhver ráðherra hafi skuldbundið ríkið með jafn miklum hætti við nokkurn hlut getum við bara bent á fjárlög, þau eru kynnt fyrir minni hlutanum líka eins og öðrum í þinginu og svo fara þau inn í þingið til umfjöllunar. Þetta er mjög stórt verkefni, það er af stærðargráðu sem við höfum sjaldan séð, enda verkefnið ærið til að leysa þennan vanda. Ég er einfaldlega mjög ánægður með hversu vel hefur tekist til. Af því að hv. þingmaður blandaði Sundabraut inn í málið er hún ekki hluti af þessu samkomulagi, þ.e. þeim verkefnum sem eru innan höfuðborgarsvæðisins og hv. þingmaður getur kynnt sér þegar þar að kemur. Hins vegar er hluti af þessu samkomulagi grundvöllur þess að við getum lagt Sundabraut. Það hefur aldrei staðið annað til en að það væri hinn sameiginlegi skilningur þessa hóps og þar af leiðandi kem ég því á framfæri. Varðandi stuðning ríkisins var það samþykkt í samgönguáætlun á síðasta ári að þeim stuðningi 

Virðulegi forseti. Í fréttaþættinum Kveik frá því í mars á síðasta ári, fyrir einu og hálfu ári, var fjallað um fjárhættuspil á Íslandi, þ.e. löglegu útgáfuna af fjárhættuspilum. Lítið sem ekkert virðist hins vegar hafa gerst síðan í þessu ansi víðtæka máli en eftirliti virðist vera ábótavant. Náin tengsl eru á milli þeirra sem reka spilakassa og þeirra sem sinna afleiðingum spilafíknar. Það eru meira að segja sömu aðilar. Endurtekin skilaboð hafa síðan ómað um endurskoðun laga en ekkert gerist. Til viðbótar skrifar Helgi Seljan í frétt um málið að meðferð sem er í boði fyrir spilafíkla sé gagnrýnd en einungis örlítið brot af hagnaði af spilakassarekstri SÁÁ fer til þjónustu við spilafíkla á meðferðarstöðinni Vogi. Spilafíklar hafa gagnrýnt þá meðferð harðlega og sagt hana í skötulíki, auk þess sem þeir segja SÁÁ ekki trúverðugan meðferðaraðila fyrir spilafíkla á sama tíma og samtökin þiggi tugi milljóna króna á ári í tekjur af rekstri spilakassanna. SÁÁ er ásamt Rauða krossinum og Landsbjörgu eigandi Íslandsspila sf. Að auki er mér sagt að hluti af samningi ríkisins við SÁÁ sé að SÁÁ afli sér mótframlags, einmitt með rekstri spilakassa sem er áhugavert. Þetta vandamál er mjög víðtækt. Það vantar betri löggjöf. Það hefur ítrekað komið fram. Það vantar forvarnir og það vantar meðferðarúrræði og það er þess vegna sem ég er hér. Mig langar til að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um þessi mál þar sem spilafíkn leggst mjög hart á fíkla og aðstandendur og þrátt fyrir loforð um viðbrögð á undanförnum árum hefur lítið gerst. Það er líka gott tilefni að ræða þessi mál núna í tengslum við t.d. skaðaminnkun í vímuefnamálum því að spilafíkn kallar einmitt á nákvæmlega sömu meðferð. Það getur því verið mjög skilvirkt að innleiða skaðaminnkun á víðtækan hátt, bæði í vímuefnamálum og vegna spilafíknar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Það er rétt sem kemur fram í reifun hans að hér er um að ræða starfsemi sem kemur fram á heimasíðu SÁÁ að sé þar fyrir hendi, þ.e. meðferð við spilafíkn. Það er líka rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að hluti af starfsemi SÁÁ er einmitt fjármagnaður með þeim hætti að njóta tekna frá spilakössum. Það er líka mikilvægt að taka fram hér, af því að hv. þingmaður talar um samninginn milli ríkisins, þ.e. Sjúkratrygginga Íslands, og SÁÁ að nú er einungis í gildi samningur upp á 150 milljónir frá yfirstandandi ári en ekki skilgreindur samningur hvað varðar stóra framlagið sem er framlagið sem Vogur nýtir til rekstrar en þó bara að hluta eins og kemur fram í máli hv. þingmanns. Fyrir liggur að ekkert er um þetta fjallað í gildandi samningi, þ.e. að hve miklu leyti á að sinna þessari meðferð. Það er líka rétt sem hv. þingmaður bendir á, að þarna værum við að tala um allan skalann, frá forvörnum og í gegnum meðferð. Það sem hefur verið sérstaklega vandi með þennan hóp er hversu erfitt er að kalla hann fram. Svo virðist sem það sé gríðarlega mikil skömm að því að vera í þeirri stöðu að nota allt sitt fjármagn og meira til í spilakassa og spilafíkn og valda sjálfum sér og aðstandendum sínum ómældum vanda. Það hefur verið sérstaklega erfitt og krefjandi að kalla bara yfirleitt fram grundvallarupplýsingar að því er varðar þörf fyrir þessa þjónustu. Fyrst og fremst þar stendur hnífurinn í kúnni.

Virðulegi forseti. Þarna er spurningin hvor á að bera frumkvæðisréttinn eða hvor á að hafa frumkvæði að því að hefja lausnina. Ég tel að það sé tvímælalaust búið að setja það á herðar hins opinbera með forvarnastarfi og meðferðarstarfi. Án þess er að sjálfsögðu ákveðin skömm yfir þessum málaflokki. Það er skortur á þekkingu og hana þurfum við að fá. Tilgangur þess að bera þetta mál upp hérna er einmitt sá að vekja meiri athygli á þessu. Þessi fíkn er ekkert miklu öðruvísi en önnur fíkn, t.d. vímuefnafíkn eða tölvuleikjafíkn þótt það sé ekki endilega fjárhættuspil í því o.s.frv. Þetta er allt af sama meiði, þetta er sami sjúkdómur í rauninni þegar við tölum um þetta. Þess vegna minnist ég á þetta í tengslum við annað stórt mál sem við erum að glíma við í vímuefnamálum þar sem við erum að stíga fyrstu skrefin í átt að skaðaminnkun. Það er mjög augljóst, finnst mér, 

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er kannski ekki vænlegt til árangurs að taka spilafíkn einhvern veginn út úr heildarmyndinni og tala um hana sem einstaka fíkn sem þurfi einhverja allt aðra meðferð og allt aðra nálgun en fíkn gerir almennt. Þess vegna er líka mikilvægt að við séum, alveg sama hvort það eru sálfræðingar sem eru að vinna á vettvangi heilsugæslunnar eða geðteymin sem vinna í annars stigs þjónustunni úti um allt land og aðrir þeir sem veita fjölþætta geðheilbrigðisþjónustu á öllum stigum, meðvituð um nákvæmlega þann þátt. Ég tek undir það sem hv. þingmaður bendir réttilega á, skömmin er stór partur af vandanum þegar opinberir aðilar eru heldur ekki með í samtalinu. Við eigum auðvitað að stíga inn í það samtal, ekki síst vegna þess að þarna er um að ræða fíkn sem jafnvel er hægt að fá útrás fyrir beinlínis á netinu.

Forseti. Nú er ljóst að í alþjóðamálum eru málefni norðurslóða að verða sífellt mikilvægari. Við upplifum það mjög áþreifanlega að áhugi þriggja stórvelda í kringum okkur vex mjög á landfræðilegri legu Íslands í ljósi þeirra hagsmuna sem þarna kunna að vera í húfi. Því miður fara þeir hagsmunir ekki alltaf saman við okkar eigin því að áhersla þessara þriggja ríkja á t.d. málefni umhverfisverndar og slíkra þátta hefur verið öllu minni en á auðlindanýtingu eða siglingaleiðir sem þarna gætu opnast. Nú síðast fréttist af því að á hádegisverðarfundi þingmanna Repúblikanaflokksins hafi komist sérstaklega til tals mögulegur fríverslunarsamningur við Ísland af hálfu Bandaríkjanna. Það er út af fyrir sig mikið fagnaðarefni en ákveðið stílbrot í stefnu ríkisstjórnar þess lands í dag varðandi utanríkisviðskipti sem hefur meira helgast af einangrunarhyggju. Ég vil því eiga samtal við hæstv. utanríkisráðherra um okkar eigin stefnu í þessu. Nú hljótum við að ætla að marka okkur stefnu í norðurslóðamálum út frá hagsmunum Íslands en ekki út frá þeirri stöðu að við séum einhvers konar skiptimynt eða að við leitum hæstbjóðanda í utanríkisviðskiptum og beitum þá norðurslóðum sem einhvers konar útspili í þeim efnum. Ég minni á í því efni að enn virðist ríkisstjórnin ekki hafa svarað óljósu tilboði Kína um þátttöku Íslands í Belti og brú verkefninu sem hefur verið varað mjög eindregið við enda mjög misgóð reynsla af Kína í þeim efnum víða um heim. Þess vegna vildi ég gjarnan heyra frá hæstv. ráðherra hver stefna okkar er. Hefur verið lögð sérstök vinna í mótun hennar hvað þetta varðar og hvernig markast hún af samskiptum okkar við þessi þrjú stórveldi en ekki síður auðvitað þau ríki sem kannski helst deila með okkur hagsmunum sem eru Norðurlöndin og Evrópusambandið?

Virðulegi forseti. Ég er ánægður með að hv. þingmaður taki upp þetta mikilvæga málefni. Ég verð samt að viðurkenna að mér kom inngangur hv. þingmanns svolítið á óvart vegna þess að það sem þar kom fram stenst ekki allt. Þá er ég ekki bara að tala um þá missögn að aðgerðaáætlunin heiti Belti og brú, hún heitir Belti og braut, heldur sömuleiðis að Bandaríkin hafi lagt meiri áherslu á tvíhliða samninga. Við höfum haft áhyggjur af því og ekkert farið í felur með það að við höfum áhyggjur af því að ekki sé lögð jafn mikil áhersla á fjölþjóðasamstarf í viðskiptamálum eins og Alþjóðaviðskiptastofnunin gerir. Sú afstaða okkar er mjög vel þekkt. Ég hélt líka, virðulegur forseti, að stefna okkar hvað varðar norðurslóðir væri vel þekkt. Ekki bara höfum við rætt hana í þinginu, m.a. í tilefni af formennsku okkar, heldur höfum við svo sannarlega rætt um hana hvað eftir annað í utanríkismálanefnd. Hún stendur fyrir sínu og ég er mjög ánægður með hana. Ég er líka mjög ánægður með þá þverpólitísku samstöðu sem um hana ríkir. Auðvitað hefur Ísland alltaf verið staðsett þar sem það er. Það má vel vera að við séum strategískt mikilvæg og höfum alltaf verið, þó sérstaklega núna þegar þessar breytingar eru á norðurslóðum. Þó að hér séu nefnd stórveldi eru miklu fleiri sem líta til þessara svæða. Við höldum okkar línu hvað utanríkisstefnu okkar varðar og því verður ekki breytt. Eitt af því sem við höfum lagt áherslu á er að efla fríverslun okkar. Frá því að ég tók við embætti hef ég talað fyrir því að ná fríverslunarsamningi við Bandaríkin. Það er ánægjulegt að við Mike Pompeo skyldum ákveða að fara í efnahagssamráð þegar hann kom hingað í febrúar og við höfum stigið skref hvað það varðar. Það er líka gott ef það er kemur stuðningur. Maður fann fyrir því, ég hitti ekki bara þingmenn Repúblikana í síðustu viku heldur sömuleiðis Demókrata, að menn líta meira til okkar og hafa 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og leiðréttinguna um Belti og braut.  Þróunin á norðurslóðum er ekki bara tækifæri í skilningi 

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á hvað hv. þingmaður er að fara núna. Ég vek t.d. athygli á því hver eru helstu áherslumál okkar þegar kemur að norðurslóðamálum í okkar formennsku. Það er sjálfbærni, ekki bara í umhverfismálum heldur líka í efnahagsmálum og félagslega. Við leggjum sérstaka áherslu á málefni hafsins, loftslagsmál og grænar lausnir í orkumálum og í þriðja lagi á fólkið á norðurslóðum og styrkingu samfélaga. Ég vissi ekki til þess að það væri nein gjá á milli neinna, og vona ekki, þegar kemur að þessu, pottþétt ekki í ríkisstjórninni og vonandi ekki í þinginu. Við höfum alveg verið skýr á þessu og ég veit ekki hversu oft ég er búinn að fara yfir þetta í ræðu og riti, viðtölum við innlenda og erlenda fjölmiðla og mun örugglega halda því áfram. En aðalatriði málsins er að með það svæði sem hér um ræðir, við erum að tala um norðurslóðirnar, viljum við áfram sjá það án spennu og að það sem þar fer fram verði byggt á alþjóðalögum. Við þurfum að hafa okkur öll við til 

Forseti. Mig langar að eiga hér orðastað við hæstv. ráðherra um þá stöðu sem kom upp í vor og lýtur að gagnrýni Blaðamannafélags Íslands á fjölmiðlanefnd og hlutverk hennar. Þetta var býsna beinskeytt gagnrýni sem endaði á því að Blaðamannafélagið dró fulltrúa sinn út úr fjölmiðlanefnd og sneri í grófum dráttum að gagnrýni á úrskurði nefndarinnar. Blaðamannafélagið taldi að með þeim væri verið að teygja sig inn á þann stað þar sem maður þyrfti jafnvel að hafa áhyggjur af opinberum afskiptum af ritfrelsi og tjáningarfrelsi, því hvort allt efni sem birtist í íslenskum fjölmiðlum heyri undir valdsvið nefndarinnar, hvort þarna sé komin nefnd á vegum ríkisins sem ætli að gefa umfjöllun fjölmiðla stimpil um að þetta sé í lagi en hitt ekki. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þessarar alvarlegu gagnrýni hvort ráðherra telji ástæðu til að endurskoða lög um fjölmiðla, þá sérstaklega með það að leiðarljósi að skýra hlutverk fjölmiðlanefndar. Án þess að ég ætli að fara að gerast allt of nákvæmur í spurningum mínum snýr þetta að einhverju leyti að 26. gr. núverandi fjölmiðlalaga þar sem kveðið er á um að fjölmiðlaveita skuli „í starfi sínu halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og standa vörð um tjáningarfrelsi“. Það kom býsna skýrt fram í meirihlutaáliti allsherjar- og menntamálanefndar á sínum tíma að hér væri verið að vísa í lýðræðislegar grundvallarreglur sem stefnuyfirlýsingu um þær í fjölmiðlum en ekki að tjáningarfrelsinu séu settar skorður. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að með beitingu þessarar greinar geti hlutverk fjölmiðlanefndar skarast við siðanefnd Blaðamannafélags Íslands.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og það hversu duglegur hann er að vinna að málefnum fjölmiðla og hvernig við getum bætt starfsumhverfi þeirra. Eins og kemur skýrt fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar hefur ríkisstjórnin hug á því að styðja við rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla til að efla þá. Við vitum mætavel að allt sem tengist fjölmiðlum í dag er gjörbreytt, m.a. bara út af þeirri upplýsinga-, tækni- og samskiptabyltingu sem við erum stödd í, þannig að það er alveg ljóst að við þurfum að gera betur hvað það varðar, enda er frumvarp á leiðinni inn í þingið þess efnis. Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns hef ég í hyggju að endurskoða fjölmiðlalögin, m.a. vegna þessara ábendinga. Að mínu viti er mjög bagalegt að Blaðamannafélag Íslands og fjölmiðlanefnd hafi staðið í þessum deilum og segja má að það hafi dregið svolítið til tíðinda vegna þessa. Við þurfum að hafa sama skilning og sömu nálgun á 26. gr. Ég svara því játandi að ég hafi í hyggju að endurskoða lögin, m.a. líka vegna þeirra hröðu breytinga sem eru að eiga sér stað. Við þurfum að vera á tánum og ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma með fyrirspurnina og brýna ráðherrann til góðra verka.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr og greinargóð svör og fagna því mjög að endurskoða eigi þessi mál. Eitt af helstu hlutverkum okkar sem setjum lög er að standa vörð um tjáningarfrelsið. Eitt af þeim vandamálum sem við stöndum frammi fyrir, sérstaklega í nútímanum, er að við þurfum að virða reglur og lög um tjáningarfrelsi, líka um eitthvað sem okkur hugnast ekki að sé sagt, þannig að það er mjög gott að heyra hve skýr hæstv. ráðherra er í máli sínu. Þá er ágætt að spyrja út í fyrirhugaðar breytingar, hvort ráðherra telji í núverandi lögum eitthvað, annaðhvort núverandi fyrirkomulag varðandi 26. gr. eða eitthvað annað, geta á einhvern hátt haft óæskileg áhrif á tjáningarfrelsi.

Virðulegur forseti. Eins og auðvitað er kunnugt um er fjölmiðlanefnd sjálfstæð og fulltrúar sem eru skipaðir í nefndina. Við þurfum alltaf að gæta þess að öll umgjörð í kringum fjölmiðlanefnd sé þannig að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að sjálfstæði hennar sé að einhverju leyti ógnað. Ég tel hins vegar tímabært að endurskoða lögin og ég tel líka mjög brýnt að meðal aðila eins og Blaðamannafélags Íslands geti ríkt sátt um störf fjölmiðlanefndar. Þegar kominn er upp sá vandi sem hv. þingmaður nefnir er varðar 26. gr. tel ég að þingið og þá viðkomandi ráðuneyti eigi að taka það til sín, bæta og skýra þannig að árekstrar af þessu tagi eigi sér ekki stað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir máli sem ég tel að geti skipt miklu máli fyrir fjöldann allan af fólki hér á landi. Þetta mál er um þunglyndi meðal eldri borgara í þessu landi. Á Íslandi er talið að um 20.000 manns þjáist af þunglyndi. Þetta er gríðarlegur fjöldi og þunglyndi eldri borgara er sérstakt vandamál. Vandamálið felst m.a. í því að það er að einhverju leyti falið og oft ógreint. Talið er að allt að 12% eldri borgara sýni einkenni þunglyndis. Er það hlutfall helmingi hærra en almennt gerist hjá öðrum aldurshópum. Samkvæmt skýrslum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar er þunglyndi einn erfiðasti sjúkdómur mannkyns og getur verið lífshættulegur. Þunglyndi, einmanaleiki og depurð sem honum fylgir er ekki bara samfélagsmein heldur getur hann einnig verið hættulegur heilsu fólks. Fjölmargar rannsóknir sýna að bein tengsl eru á milli þunglyndis og annarra sjúkdóma, svo sem hjartasjúkdóma. Þessi sjúkdómur er einnig afar kostnaðarsamur, m.a. vegna skertrar vinnugetu en ekki síst vegna verri lífsgæða. Hins vegar, herra forseti, er þunglyndi oft læknanlegt og ætíð er hægt að ráða einhverja bót á því, a.m.k. í langflestum tilvikum. Herra forseti. Hérlendis er notkun þunglyndislyfja, sérstaklega hjá öldruðum, töluvert meiri en annars staðar á Norðurlöndunum. Samkvæmt erlendum rannsóknum hafa 30% aldraðra sem leita heimilislæknis veruleg þunglyndiseinkenni og er hlutfallið enn hærra hjá þeim sem lagðir eru inn á sjúkrahús eða inn á hjúkrunarheimili. Eldri borgurum hefur fjölgað mikið hérlendis en gert er ráð fyrir að á næstu 25 árum muni hlutfall Íslendinga 67 ára og eldri aukast um helming, tvöfaldast á næstu 25 árum. Fjöldi eldri borgara mun því tvöfaldast, fara úr tæplega 41.000 einstaklingum í tæplega 80.000 einstaklinga á næstu 25 árum. Þótt umfjöllun um málefni eldri borgara sé mun meiri en áður á margan hátt er ekki komið nægilega til móts við þarfir þeirra. Málefni eldri borgara fá sjaldan þann hljómgrunn sem þau eiga skilið og sum svið sem skipta aldraða mjög miklu liggja í þagnargildi. Ýmsir sérfræðingar, svo sem sviðsstjórar á Landspítalanum og geðlæknar, hafa lengi bent á þörfina á úrbótum í geðheilbrigðisþjónustu við aldraða og algengi þunglyndis meðal þeirra. Þá er ljóst að þunglyndi eldri borgara og vanlíðan þeirra snertir ekki einungis þann hóp mjög djúpt heldur einnig alla aðstandendur og fjölskyldur þeirra. Einkenni þunglyndis hjá öldruðum geta verið margs konar, svo sem breytt atferli og viðhorf ásamt skertri andlegri og líkamlegri hæfni. Fólk á öllum aldri getur fengið þessi einkenni þunglyndis en hvernig þau koma fram hjá öldruðum getur verið ólíkt. Missir maka eftir langt hjónaband, einmanaleiki, verkefnaleysi, óvirkni, hreyfingarleysi, missir sjálfstæðis, fjárhagsáhyggjur, félagsleg einangrun og jafnvel lífsleiði geta verið veigameiri orsakir en hjá öðrum hópum. Á það hefur verið bent að m.a. af þessum ástæðum getur þunglyndi meðal aldraðra verið frábrugðið þunglyndi annarra aldurshópa. Sérstaklega vil ég vekja athygli á að hluti eldri borgara býr við bág kjör og hefur því kannski enn færri tækifæri til að sækja sér aðstoð. Þá hefur einnig verið bent á að aldraðir séu jafnvel tregari til að biðja um aðstoð þegar kemur að andlegri vanlíðan en aðrir aldurshópar. Sömuleiðis getur verið auðvelt að láta sér yfirsjást einkenni þunglyndis hjá öldruðum. Mörg einkenni þunglyndis geta verið álitin eðlilegur fylgifiskur öldrunar og skörun getur verið á milli líkamlegrar vanheilsu og aukaverkana lyfjameðferðar. Komið hefur fyrir að alvarlegt þunglyndi sé talið vera elliglöp eða tap á minni og virkni. Af þeim sökum geta aldraðir jafnvel fengið síður viðeigandi meðferð við þunglyndi sínu. Dvöl á hjúkrunarheimilum getur einnig haft ýmis andleg áhrif á viðkomandi þar sem einstaklingur stendur skyndilega frammi fyrir því að búa við nýjar og aðrar aðstæður í nánu samneyti við nýtt og ókunnugt fólk. Herra forseti. Ágætt starf hefur verið unnið hér á landi í tengslum við þunglyndi, svo sem á vegum embættis landlæknis, Geðhjálpar og annarra aðila. Hins vegar eru geðvandamál eldri borgara lítt rannsökuð hér á Íslandi, m.a. samkvæmt úttekt frá Háskólanum í Reykjavík frá árinu 2016, þar sem sagt var, með leyfi forseta: „Þunglyndiseinkenni eru nokkuð algeng meðal aldraðra og hugsanlega er þetta lítið greindur hópur. Jafnvel hundsaður.“ Þetta þingmál á m.a. að bæta úr þeim vanda. Þunglyndi eldri borgara hefur því ekki verið rannsakað nægilega hér á landi og vilja flutningsmenn þessarar tillögu bæta úr því, bæði rannsaka en sömuleiðis móta aðgerðir. Auk þess þarf að meta umfang vandans og möguleg úrræði, forvarnir og fræðslu. Með greiningu á þunglyndi eldri borgara má auka þekkingu á þunglyndi meðal þessa fólks í þeirri von að draga megi úr tíðni þess, gera meðferð skilvirkari og fækka sjálfsvígum. Engin stofnun innan heilbrigðisgeirans hér á landi fæst á skipulagðan hátt við þunglyndi eldri borgara þótt göngudeild Landakots sé hönnuð með þarfir aldraðra í huga. Sé hins vegar miðað við Noreg ættu að minnsta kosti að vera tvær slíkar stofnanir starfræktar hér á landi. Herra forseti. Þunglyndi er einn stærsti einstaki áhættuþátturinn hvað varðar sjálfsvíg. Því er mat á sjálfsvígshættu mikilvægt við greiningu þunglyndis. Þess vegna er mikilvægt að skoða tíðni sjálfsvíga og sjálfsvígstilrauna eldri borgara, en að sjálfsögðu ber að nálgast slíkt af mikilli varúð og nærgætni. Sjálfsvíg eldri borgara hafa lengi verið feimnismál hér á landi eins og víðast annars staðar. Sumir telja að sjálfsvígstíðni meðal aldraðra sé hærri en opinberar tölur segja til um. Sjálfsvígum eldri borgara fjölgaði árin 2013 og 2014 samkvæmt tölum frá embætti landlæknis sem Morgunblaðið tók saman árið 2016. Þar kemur fram að árið 2013 sviptu 15 manns 60 ára og eldri sig lífi og 13 árið 2014. Þar af sviptu fjórir eldri en 80 ára sig lífi árið 2014 og þrír árið á undan og hafa aldrei fleiri í þessum aldurshópi fallið fyrir eigin hendi en árið 2014 ef miðað er við tölur allt frá árinu 1996. Það er áhugavert að skoða tölur erlendis frá. Víða erlendis, t.d. í Bandaríkjunum, er sjálfsvígstíðni hæst á meðal karlmanna sem eru eldri en 85 ára. Er kannski ekki sérstök ástæða til að halda að okkar tölfræði sé mjög frábrugðin öðrum löndum. Þá sýna erlendar rannsóknir að u.þ.b. 75% eldra fólks sem sviptir sig lífi hafði leitað til heimilislæknis skömmu fyrir dauða sinn. Í viðtali við Morgunblaðið í mars 2016 sagði Haukur Ingibergsson, formaður Landssambands eldri borgara, að kanna þyrfti ástæður fjölgunar sjálfsvíga. Hann sagði, með leyfi forseta: „Við auðvitað fylgjumst með því hvernig aðstaða eldri borgara er á landinu og hvernig að þeim er búið. Þetta er eitt af þeim málum sem við munum hvetja til þess að verði rannsakað betur þannig að menn geti fundið út hvaða ástæður gætu legið að baki þessari þróun sem þessar tölur sýna.“ Þá beindi landssambandið því til landlæknis að kanna fjölgunina nánar og rannsaka nánar hvaða orsakir gætu legið þar að baki. Það er því nauðsynlegt að meta umfang þessa vanda til að geta brugðist við honum og spornað gegn þessari vá. Lykilatriðið er að greina vandamálið svo að hægt sé að bregðast við því. Mögulegar úrlausnir vegna þunglyndis eldri borgara þurfa að vera sértækar og sérsniðnar að aldurshópnum. Lagt er til í þingmálinu að nefndinni verði falið að skoða möguleika til að bregðast við þunglyndi eldri borgara, svo sem hvaða úrræði séu nú þegar til staðar og hvað þurfi að bæta. Forvarnir gegn þunglyndi eru einnig afar mikilvægar. Leiða má líkur að því að sérstök úrræði þurfi í forvörnum þegar kemur að öldruðum. Þunglyndi, kvíði og einmanaleiki á ekki að vera eðlilegur fylgifiskur efri áranna. Í ljósi mikillar notkunar á geð- og þunglyndislyfjum hér á landi er nauðsynlegt að bregðast við þunglyndi með öllum tiltækum leiðum. Tilhneigingin hefur verið að leysa þennan vanda meðal eldri borgara með lyfjagjöf í stað annarrar meðferðar. Það er hins vegar nauðsynlegt að huga einnig að annars konar meðferð samhliða lyfjameðferð eða í staðinn fyrir hana, t.d. að auka félagslega ráðgjöf og auðvelda vitjanir til öldrunarlækna, geðlækna og sálfræðinga á heilsugæslustöðvum. Sömuleiðis getur aukin hreyfing verið skynsamleg leið til að sporna gegn þunglyndi og því er mikilvægt að fólk hafi aðstöðu til hennar. Samneyti við gæludýr á hjúkrunarheimilum hefur einnig verið nefnt sem leið til að bregðast við leiða og einmanaleika. Það er því ljóst að fjölmargar leiðir, bæði stórar og smáar, eru færar. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að þessi umræða er talsverð erlendis og í Bretlandi hefur meira að segja verið stofnað embætti ráðherra einmanaleika en af því tilefni sagði forsætisráðherra Bretlands, með leyfi forseta: „Einmanaleikinn fer ekki í manngreinarálit. Einmanaleikinn getur herjað á okkur öll en við getum í sameiningu unnið bug á honum.“ Eldri borgurum fjölgar sífellt í okkar samfélagi en hætt er við að þunglyndi meðal þeirra verði að meiri háttar heilbrigðisvandamáli ef ekki er brugðist hratt og rétt við. Skipun nefndar sem rannsaki þessi mál, eins og gert er ráð fyrir í þingsályktunartillögunni, er því brýnt verkefni og ætti að mati flutningsmanna að hrinda í framkvæmd sem fyrst. Ég lagði fram sambærilega þingsályktunartillögu fyrir 15 árum en þá varð tillagan ekki útrædd. Allflestir fagaðilar sem gáfu umsögn um málið voru sammála um að þörf væri á rannsóknum á þunglyndi meðal eldri borgara og fögnuðu tillögunni. Má þar nefna landlækni, stjórn Samtaka heilbrigðisstétta, Félag eldri borgara, læknaráð og Öldrunarfræðafélag Íslands. Nú, 15 árum síðar, er þörfin enn til staðar og í raun enn brýnni. Að lokum vil ég draga það sérstaklega fram að við sem sitjum í þessum sal eigum að láta okkur miklu meira varða hvernig fólkinu í okkar landi líður. Við deilum hér iðulega um krónur og aura. Auðvitað skiptir máli þegar útdeilt er úr sameiginlegum sjóðum en við þurfum samhliða þeirri umræðu að hugsa hvernig okkar fólki líður. Ég held að þunglyndi sé þjóðarmein sem við getum öll sameinast um að reyna að bregðast við og þessi tillaga er viðleitni til að ná tökum á þeim vanda, bæði með greiningu en ekki síður líka koma með aðgerðalista. Ég vona svo sannarlega að þingheimur allur geti sameinast um þetta. Að lokum legg ég til að þessu máli verði vísað til velferðarnefndar Alþingis.

Herra forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir ræðuna og fyrir að flytja þetta mál og fyrir að vekja þar með athygli á þeim vanda sem þunglyndi er meðal eldra fólks og koma umræðunni af stað. Það er afar mikilvægt. Eins og kannski margir vita hef ég einhverja reynslu af að starfa með eldra fólki og þeim sem þjást af þessum vanda og ég get alveg vitnað um það að hann er ærinn. Það sem ég hef hins vegar velt fyrir mér, og mig langar aðeins að fá vangaveltur þingmannsins um, í sambandi við tillöguna er hvort flötur væri á því að hafa hópinn sem á að vinna þetta aðeins minni og beina því kannski bara strax í þann farveg að það sem hann skili af sér verði nokkurs konar aðgerðaáætlun. Margt af því sem er brýnast í þessu eru upplýsingar sem liggja mikið fyrir. Við þurfum kannski meira að bregðast við þeim upplýsingum sem liggja fyrir, eins og hv. þingmaður kom inn á, til að mynda sjálfsvígum og sjálfsvígshættu. Mig langar aðeins að heyra vangaveltur þingmannsins um þetta, sérstaklega í ljósi þess að nýverið skipaði hæstv. heilbrigðisráðherra eins manns nefnd í málefnum heilabilaðra. Þar er valinkunnur sérfræðingur að skila af sér greinargerð og skýrslu sem á einmitt að vera andlag ráðuneytisins til þess að bregðast við.

Herra forseti. Fyrst vil ég þakka fyrir þann stuðning og skilning sem hv. þingmaður sýnir þessu máli. Ég vil líka varpa ljósi á það að ég veit að sá þingmaður þekkir þessi mál afskaplega vel úr fyrri störfum og mér þykir vænt um hans stuðning í þessu máli. Varðandi það hvort hópurinn sé of stór er hér gert ráð fyrir að níu manns sitji í þeirri nefnd sem hafi þetta hlutverk. Ég læt það svo sem bara í hendur nefndarinnar að meta hvort fækka þurfi í þeim hópi. Mér finnst það í sjálfu sér ekkert of stór nefnd en það er ekkert stórmál í mínum huga hvort hún sé aðeins minni. Ég held að það sé hins vegar mjög mikilvægt að við fáum svolítið breiða aðkomu að nefndinni, hvort sem menn eru formlega í hópnum eða ekki, og þá á ég ekki síst við að það þarf að hlusta á eldri borgarana sjálfa, ekki bara sérfræðingana. Auðvitað þarf að hlusta á þá en það þarf líka að hlusta á það fólk sem þetta mál nær til. Varðandi aðgerðaáætlun tek ég algjörlega undir það, þetta er því tvíþætt. Það þarf að rannsaka og greina vandann og meta umfangið en sömuleiðis þarf að koma með tillögur að aðgerðum og þær þurfa að fylgja með. Það þingmál sem ég legg hér fram er með tvíþættum tilgangi en ekki síst er það lagt fram í þeim tilgangi að fá upp umræðu um þessi mál. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni er vandinn ærinn og hann mun bara aukast. Við þurfum að bregðast við með einhverjum hætti og ég held að öll umræða um þunglyndi, einmanaleika, lífsleiða, sjálfsvíg og sjálfsvígstilraunir sé af hinu góða með þeim uppbyggilega hætti sem ég held að við getum öll einhent okkur í að stunda. Þetta er vandi sem nær til stórs hóps, ekki bara til þeirra sem eru að kljást við þunglyndi heldur líka til allra þeirra sem standa nálægt þeim einstaklingi sem er að ganga í gegnum andlega vanlíðan.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tek heils hugar undir það með þingmanninum að umræðan er alveg gríðarlega mikilvæg. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að við víkjum okkur ekki undan því að tala um mál sem jafnvel geta verið óþægileg eða lítið „sexý“, sem svo er kallað - ég bið forseta afsökunar á þessari slettu. En það er einmitt þannig með mjög mörg mál er snúa að málefnum eldra fólks, að tilhneigingin er svolítið: Já, æ, eigum við að vera að eyða tíma í að tala um þetta? En auðvitað eigum við að gera það. Þessi hópur á athygli okkar skilda nákvæmlega á sama hátt og aðrir þjóðfélagshópar og þess vegna er svo mikilvægt að flutningsmenn komi með þetta mál og beri það upp. Mig langar aðeins að velta upp tveimur punktum í viðbót við það sem hv. þingmaður sagði, annars vegar um það sem snýr að menntun heilbrigðisstétta og ákveðinni vitundarvakningu heilbrigðisstétta um þunglyndi og þunglyndiseinkenni hjá eldra fólki. Það er gríðarlega mikilvægt að það sé haft þarna inni vegna þess að stundum, eins og þingmaðurinn kom að í ræðu sinni, sigla þessi mál svolítið undir radarinn hjá fólki. Það tekur jafnvel ekki eftir þeim. Hitt atriðið sem mig langar aðeins að nefna er að ég tel að fyrsta stoppið í þessum málum eigi að vera hjá heilsugæslunni og í því sambandi nefni ég heilsueflandi heimsóknir sem hæstv. heilbrigðisráðherra er nú að tala um og er verið að koma af stað. Þar eigum við að finna þetta fólk og við eigum að grípa inn í þar og reyna að hjálpa því á þeim vettvangi fyrst, því að það er væntanlega þangað sem flestir koma, a.m.k. einhvern tíma.

Forseti bendir hv. þingmanni á orðatiltækið „lítt til vinsælda fallinn“.

Herra forseti. Ég ætla bara stuttlega að bregðast við þessu. Ég tek að sjálfsögðu undir orð hv. þingmanns, það þarf að huga að vitundarvakningu og menntun heilbrigðisstétta til að sjá vandann. Í allt of mörgum tilvikum gæti þessi vandi, þunglyndi eldri borgara, farið fram hjá fólki. Það hefur einfaldlega verið talið að þetta væri eðlilegur fylgifiskur öldrunar, sem þetta er ekki. Það að eldast eru forréttindi og við eigum að hátta málum þannig að fólki líði vel. Það eru svo margar leiðir færar til að bregðast við þunglyndi. Eins og ég gat um áðan getur þunglyndi verið lífshættulegt en í langflestum tilvikum er hægt að bregðast við með einum eða öðrum hætti. Þá er þekking heilbrigðisstarfsfólks og þeirra sem standa nálægt þessum hópi lykilatriði, bæði til að greina að um þunglyndi sé að ræða og ekki má rugla því saman við að fólk sé að eldast. Þunglyndi er, eins og ég segi, læknanlegur sjúkdómur í langflestum tilvikum, eftir því sem ég best veit, og þess vegna skiptir máli að við höfum langan lista af úrræðum, bæði lyfjameðferð en líka samtalsmeðferð, hreyfingu o.s.frv. Það eru svo margar leiðir til að láta fólki líða betur. Maður er manns gaman. Þetta snýst líka um að eldra fólk einangrist ekki. Við þekkjum það öll í okkar fjölskyldu með eldri borgara sem einangrast og það er niðurdrepandi þegar maður er kannski einn inni á stofnun eða einn heima hjá sér og samneyti við annað fólk fer í algjört lágmark. Þetta eigum við, ekki bara hið opinbera, að horfast í augu við, allar fjölskyldur eiga að huga að því. Við eigum öll að huga að því hvernig þeim eldri borgurum sem standa okkur næst líður. Við getum öll gert betur við að sinna okkar eldri ættingjum eða vinum, hvernig sem það er, til að brjóta aðeins upp hversdagsleikann og láta fólki líða betur. Þetta á auðvitað við um alla aldursflokka en það er sérstök ástæða að mínu mati, herra forseti, til að skoða núna þunglyndi eldri borgara sem hefur of lengi verið hunsað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir þessa þingsályktunartillögu um rannsóknir á þunglyndi eldri borgara. Ég tek heils hugar undir að þetta þarf að gera. Ég ætla hins vegar að fara inn á annan punkt miðað við það að verið var að kvarta undan fjölda í þessari nefnd. Ég vil þvert á móti bæta fólki við og mér finnst vanta í hana fulltrúa frá Öryrkjabandalagi Íslands. Það er að vísu viðurkennt að þegar öryrki verður eldri borgari hættir hann að vera öryrki og verður frískur í boði ríkisins. Það eitt og sér að vera öryrki og verða eldri borgari veldur þunglyndi vegna þess að það skerðir strax tekjur stórlega. Þess vegna ætti fulltrúi þeirra sannarlega að vera í nefndinni. Einnig hefur verið komið inn á að það veldur örugglega alvarlegu þunglyndi hjá eldri borgurum að 10% þeirra lifa við fátækt. Síðan eru önnur 10% á mörkum fátæktar samkvæmt upplýsingum frá Félagi eldri borgara. Þeir sem gleymast í þessari tölu eru þeir sem búa við sárafátækt á meðal eldri borgara. Það eru aðallega íslenskir ríkisborgarar af erlendum uppruna sem fá búsetuskerðingar og eiga að lifa á svo til engum tekjum. Fram undan er síðan óvissa í sambandi við sjúkraþjálfun sem veldur mér áhyggjum. Nú á að fara að bjóða sjúkraþjálfun út og búa til kvótakerfi. Langvarandi stoðkerfisvandamál leiða alveg örugglega til þunglyndis og það þarf að efla sjúkraþjálfun en ekki draga úr henni eins og útlit er fyrir að verði. Við höfum líka orðið vitni að því undanfarið í kerfinu að eldri hjón eru aðskilin þegar annað þeirra þarf að fara á hjúkrunarheimili eða sjúkrastofnun. Það er gjörsamlega óásættanlegt þegar einstaklingur sem er með öllu ófær um að sjá um sig sjálfur er sendur heim og makinn, sem er kannski í engu ástandi til að taka við viðkomandi, þarf að fara að hugsa um veikan maka sinn. Það getur valdið mörgum vandamálum og alveg örugglega þunglyndi. Við verðum að átta okkur á því að ótakmörkuð lyfjagjöf vegna biðlista eftir aðgerðum veldur alvarlegu þunglyndi. Það er grafalvarlegt mál þegar eldri borgarar þurfa að bíða mánuðum og jafnvel árum saman eftir aðgerðum sem þeir þurfa nauðsynlega á að halda en fá í staðinn ótakmarkað af verkjalyfjum og öðrum lyfjum. Það er vitað mál að viðkomandi myndar þol og þarf þar af leiðandi alltaf meira og meira af lyfjum. Við þurfum að sjá til þess að fólk gleymist ekki á biðlistum eins og gerist. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra en tek heils hugar undir þessa þingsályktunartillögu og vona að í meðförum velferðarnefndar sem ég reikna með að fái málið verði hægt að bæta í hópinn fulltrúa frá Öryrkjabandalaginu. Ég vona að við tökum á þessu þar og vinnum að málinu þannig að það komist aftur til þingsins og verði samþykkt.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka flutningsmanni þingsályktunartillögunnar fyrir að leggja hana fram því að hér tel ég vera um afar brýnt mál að ræða. Í greinargerðinni kemur fram að 12% eldri borgara sýna einkenni þunglyndis, sem mun vera helmingi algengara en hjá öðrum aldurshópum. Það er alls ekki boðlegt. Fyrirséð er að öldruðum mun fjölga hratt hér á landi á næstu árum og áratugum og því verðum við að búa okkur undir að taka miklu betur á þeim vanda sem um ræðir sem allra fyrst og leita allra leiða til að vinna á móti þunglyndi meðal eldra fólks. Samfélagið hefur breyst verulega á síðustu áratugum. Á fyrri hluta síðustu aldar breyttist íslenskt samfélag mjög skarpt og hratt úr því að vera sveitasamfélag yfir í borgarsamfélag sem leiddi af sér ýmsar aðrar breytingar, eins og t.d. að stuðningur stórfjölskyldunnar við eldra fólk minnkaði. Áður fyrr var kannski algengt að eldra fólkið byggi hjá yngra fólkinu, jafnvel meðal þeirra yngstu, barnanna. Fleiri breytingar hafa orðið, t.d. eru fjölskyldur minni, fólk eignast færri börn í dag en fyrir áratugum og einnig lifir fólk lengur. Síðast en ekki síst er lengra á milli kynslóða. Fólk eignast börn miklu síðar á ævinni en áður var. Þegar ég var að alast upp, herra forseti, átti ég nokkrar langömmur og langafa. Ég held að minna sé um það í dag að fólk geti státað af slíku á unglingsárum sínum, í besta falli á það kannski afa og ömmur eða jafnvel ekki. Það er ein ástæðan líka. Þó að við höfum sem samfélag reynt að koma til móts við þessar breytingar með tómstundastarfi eldri borgara, t.d. með spilakvöldum, gönguklúbbum o.s.frv., njóta ekki allir þessa. Tómstundastarf er orðið mjög fjölbreytt, eins og allir þekkja, og hefur vaxið mikið síðustu árin. Auðvitað eru ekki allir í stakk búnir til að njóta þess sökum heilsubrests og búsetu og ýmissa annarra hluta. Við erum að tala um hóp eldri borgara sem verður þarna eitthvað út undan og glímir við það, en flutningsmaður vill taka á því. Ég tek undir að taka þarf á þunglyndi meðal eldri borgara, sem er mjög brýnt málefni. Þunglyndi er ekki bara kostnaðarsamur sjúkdómur þegar mælt er í krónum og aurum, þar sem unnt er að tala um lyfjakostnað, skerta starfsgetu og slíkt, heldur veldur hann fyrst og fremst verri lífsgæðum þeirra sem við hann glíma. Herra forseti. Það er ákveðin skömm fólgin í því að þurfa að viðurkenna að allt of stór hluti eldra fólks lifir í einangrun og finnur til einmanaleika, fólks sem lagði grunninn að því að við lifum í dag í velferðarþjóðfélagi, sem okkur verður svo tíðrætt um. En við horfum á sama tíma upp á þær staðreyndir sem koma fram í þessu máli, þ.e. algengi þunglyndis meðal eldri borgara. Sjálfsvígum eldri borgara fjölgar og grunur er um að einnig sé aukinn fjöldi sjálfsvígstilrauna. Í því er fólgin ákveðin skömm að þurfa að viðurkenna það hér í ræðustól Alþingis, en við sinnum ekki gamla fólkinu betur en raun ber vitni. Ég fagna því öllum aðgerðum sem geta orðið til þess að bæta þar úr. Hér er lagt til að stofnuð verði níu manna nefnd til að fara ofan í saumana á því til hvaða ráðstafana sé unnt að grípa og í leiðinni að kanna tíðni sjálfsvíga og tilrauna til þess meðal eldri borgara. Ég fagna því. Hér eru engin ný sannindi á ferð. Heilbrigðiskerfið hlýtur að þekkja þetta vandamál og hafa hugsanlega einhver ráð uppi í erminni. Hver er þá skýringin á ástandinu? Fer féð ekki í réttu hlutina? Leggjum við frekar áherslu á umbúðir en innihald? Getur verið að hluti af skýringunni sé sú staðreynd að eldra fólk sem dettur út af vinnumarkaði á alls ekki auðvelda leið þangað aftur? Það sýna tölur um langtímaatvinnuleysi meðal þeirra sem eldri eru á vinnumarkaði. Má leita skýringa í skattkerfinu, skerðingunum? Erum við að koma í veg fyrir að sá hluti eldri borgara sem vill vinna og getur unnið fari út á vinnumarkaðinn aftur? Erum við að koma í veg fyrir það með skattkerfinu? Ég tel að þetta þurfi líka að skoða. Virðum við ekki eldra fólk nægilega og framlag þess til samfélagsins? Er dýrkun okkar á ungu fólki komin út í öfgar? Við sinnum ekki gamla fólkinu og fyrir það eigum við að skammast okkar. Við þurfum að lagfæra það.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir þessa góðu þingsályktunartillögu. Hún er sannarlega þess virði að henni sé fylgt eftir. Mig langar til að nefna að á síðasta löggjafarþingi mælti ég fyrir því að komið yrði á fót embætti hagsmunafulltrúa fyrir aldraða. Það mál mun ég flytja aftur á þessu þingi, enda búið að vera gegnumgangandi í ein átta eða tíu löggjafarþing að ýmist hefur verið kallað eftir umboðsmanni aldraðra eða einhverjum fulltrúa aldraðra. Í þessu tilviki höfum við kallað eftir hagsmunafulltrúa aldraðra. Þar er ekki verið að tala um níu manna stjórn heldur mjög svo ábyrgðarmikið embætti sem á einmitt að halda utan mál aldraða, ekki bara hvað lýtur að réttindum þeirra og hvar þeir eru staddir gagnvart stjórnsýslunni heldur á hann líka að hafa frumkvæðisathugun gagnvart öllum eldri borgurum sem vitað er að búa einir og eru staddir í þeirri einangrunarvist sem þeir margir hverjir eru í. Það er staðreynd og þar talar maður af reynslu. Við vitum það læknisfræðilega að aldrinum fylgir hrörnun á öllum sviðum. Það er bara staðreynd. Þar á meðal hrörnun heilastarfseminnar. Serótónín dregst saman. Það er afskaplega mikilvægt að eldri borgurum sem eru farnir að finna fyrir einkennum kvíða og þunglyndis og vilja eiginlega varla fara út úr húsi sé fylgt eftir og reynt að koma til móts við t.d. nákvæmlega þetta, vöntun á serótóníni. Það eru til lyf og það er alltaf réttlætanlegt að taka lyf þegar við virkilega þurfum á þeim að halda. Í þessu tilviki erum að tala um einangrun og það er sárara en tárum taki að horfa upp á hversu víðtækt þetta er og hvernig eldri borgarar hreinlega gleymast. Þeir gleymast nánast einir heima, samanber úttekt sem gerð var á efnahagslegri stöðu eldri borgara, ekki bara félagslegri stöðu heldur einnig efnahagslegri. Þar var verið að rannsaka og gera úttekt, fyrir doktorsritgerð, að ég held, á aðbúnaði eldri borgara sem búa einir heima eftir heimkomu af sjúkrahúsi. 13 einstaklingar voru í þýðinu og í ljós kom að allir 13 liðu næringarskort. Það voru ekki 10% af þeim eða 70% eða 90% heldur 100% af 13 einstaklingum í úttektarhópnum. Þeir liðu allir næringarskort. Auðvitað fagnar maður öllu sem er gert í þessum efnum til að reyna að koma til móts við roskið fólk. Staðreyndin er líka sú að með aldrinum kemur ekki bara kvíði og þunglyndi heldur vill eldra fólk ekki vera fyrir. Eldra fólk, pabbar okkar og mömmur á milli áttræðs og níræðs vilja ekki ónáða okkur. Þau halda að þau séu að trufla okkur af því að við höfum svo mikið að gera. Og það er sorglegt hvað það er ríkt í fólki að einangra sig sjálft ósjálfrátt vegna þess að við erum ekki nógu dugleg að fylgja því eftir, ef fólk þá hefur bakland og fjölskyldu. Við erum ekki nógu dugleg að hugsa um fullorðna fólkið. Það stendur upp á okkur líka að gera betur. Bara það að hver fjölskylda hugsi um sinn eldri borgara, pabba sinn og mömmu sína, afa sinn og ömmu sína, að við lofum að finnast þau ekki nánast fyrir og að við segjumst ekki hafa tíma því að við höfum svo rosalega mikið að gera að við sinnum þeim ekki. Það er í svo mörg horn að líta. Í þeirri þingsályktunartillögu sem Flokkur fólksins hefur mælt fyrir og mun mæla aftur fyrir á þessu löggjafarþingi, um hagsmunafulltrúa aldraðra, segir það sig sjálft að ef hann sinnir frumkvæðisvinnu og skrásetur stöðuna er það kannski sambærilegt því sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sér fyrir sér með því að skipa þennan níu manna starfshóp. Hagsmunafulltrúi aldraðra á að vera viðvarandi. Það er enginn starfshópur sem á að taka út eitthvað í þetta sinnið heldur mun hagsmunafulltrúi aldraðra alltaf vera til staðar. Auðvitað væri frábært að við tækjum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, og gerðum hvort tveggja. Í fyrsta lagi væri hagsmunafulltrúi aldraðra og hann hefði síðan þennan stýrihóp sem á að mynda til þess að hjálpa sér við að skilgreina stöðu eldri borgara. Það hefur sýnt sig í litlum sveitarfélögum úti á landi þar sem er kannski ekki mikið um hvatningu til félagslegra starfa að þar er virkileg einangrun. Ég tala þar bara um minn eigin pabba sem verður níræður á næsta ári, maður sem fyrir tveimur árum var að veiða og tína ber en allt í einu núna, þó að hann sé líkamlega heilbrigður, fæ ég hann ekki til að koma í heimsókn til Reykjavíkur af því að hann miklar fyrir sér að fara út úr húsi, út fyrir bæjarmörkin. Þetta stendur manni nærri, alveg sama hvað maður reynir, þegar maður horfir upp á eigin ástvini lenda í einmitt því sem ég horfi upp á minn eigin föður gera. Það er mér mikið hjartans mál, eins og ég held að hljóti að vera okkur öllum, að halda utan um þá sem eru búnir að koma okkur til manns og gera okkur að því sem við erum í dag. Það er vel að við skulum vera farin að lifa lengur - mikið afskaplega er það nú skemmtilegt að við skulum geta verið það bjartsýn á að búast við því að verða 100 ára - svo framarlega sem við erum hress og spræk. Þá skiptir miklu máli að okkur líði andlega vel. Auðvitað verðum við aldrei 100 ára ef við liggjum í þunglyndi og líður endalaust illa. Við viljum ekki einu sinni verða 100 ára undir þeim kringumstæðum. Það er ekki bara félagslegi þátturinn sem er gjörsamlega að ganga frá allt of mörgu af fullorðnu fólki heldur hin ótrúlega fátækt sem allt of margir eldri borgarar búa við, hinn mikli kvíði sem fylgir því að geta ekki leyst út blóðþrýstingslyfin, geta ekki leyst út lyfin sín. Hugsið ykkur. Þau standa frammi fyrir því. Ég þekki það. Fullt af eldri borgurum hefur komið til mín og grátið í fangið á mér af því að þau geta ekki keypt lyfin sín. Hvers lags samfélag er þetta? Og hvað leiðir það af sér? Það leiðir af sér, virðulegi forseti, að fólk sem er búið að berjast í gegnum lífið er á efri árum í þeirri stöðu að finna engan tilgang og geta ekki einu sinni fjárfest í lyfjunum sem eru því lífsnauðsynleg. Það er í svo mörg horn að líta og þess vegna tel ég mjög mikilvægt akkúrat í umræðu um þessa þingsályktunartillögu, sem ég styð heils hugar, að við festum hagsmunafulltrúann algjörlega í sessi. Hann mun kortleggja þetta svo að við getum virkilega beitt okkur til að breyta til framtíðar þeirri stöðu sem uppi er. Ég efast ekki um að við getum dregið gríðarlega úr kvíða og þunglyndi aldraðra með því að sýna í verki að það sé akkúrat það sem við viljum og getum. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir þessa góðu tillögu. Það er engin spurning að hún er studd heils hugar af Flokki fólksins.

Hæstv. forseti. Líkt og fleiri hv. þingmenn hafa gert vil ég byrja á að þakka fyrir þessa þingsályktunartillögu og framsögumanni, hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, fyrir að koma fram með þetta mál. Margt í greinargerðinni er virkilega áhugavert og vekur okkur til umhugsunar, t.d. það að þegar fólk fer inn á sjúkrahús eða hjúkrunarheimili séu því í auknum mæli gefin þunglyndislyf. Það eitt og sér er mjög umhugsunarvert. Mig langar að hnýta þessa hugsun í frétt á RÚV sem birtist í dag um rannsókn á því að fólk á hjúkrunarheimilum, sem er heilabilað eða með skerta vitsmunahugsun, og fjalla um að þarfir þessa fólks eru oft mistúlkaðar. Það fólk er sett á geðlyf í stað þess að menn velti því fyrir sér hvað raunverulega er um að ræða þegar það er allra helst skortur á uppfyllingu á svokölluðum grunnþörfum. Annað sem vakti athygli mína í fréttinni um þessa rannsókn sem var gerð af Háskólanum á Akureyri, ef ég man rétt, er að geðlyfjanotkun á stofnunum er minni utan höfuðborgarinnar. Það finnst mér líka merkileg staðreynd og því vert að skoða betur hvað hægt er að gera til að grípa fyrr inn í. Ég hjó eftir því að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson ræddi um að hreyfing, viðtöl og félagsleg færni væri kostur þegar verið væri að ræða eldri borgara og þannig væri hægt að minnka geðlyf hjá þessum hópi fólks. Mig langar líka að benda á að það er nákvæmlega það sem við höfum alltaf verið að ræða hér almennt í sambandi við fólk á landinu, að við ættum að geta minnkað geðlyfjanotkun, bara ef við hlúum að þeim gagnreyndu aðferðum sem við höfum verið að ræða í langan tíma. Að lokum langar mig að vekja athygli á frétt sem birtist á RÚV í gær um rannsókn sem gerð var við Háskólann á Akureyri. Árún Kristín Sigurðardóttir, prófessor í hjúkrunarfræði þar, framkvæmdi rannsókn ásamt fleirum á líðan fólks yfir 65 ára á Norðurlandi. Markmiðið með þessari rannsókn var að finna þætti sem hefðu áhrif á líðan og vellíðan eldri borgara. Ég hef reyndar ekki lesið rannsóknina sem slíka en ég gef mér að þarna sé verið að fjalla um svokallaða jákvæða sálfræði, þ.e. að beina sjónum að því sem er gott, því sem vel er gert, og halda nálguninni á því sem þarf að rannsaka í gegnum það sem vel er gert í staðinn fyrir að hugsa um hvað sé ekki í lagi. Meðalaldur þeirra sem tóku þátt í rannsókninni var 75 ár, þýðið var 175 manns og skilyrði til að vera þátttakendur í þessari rannsókn var að fólk byggi heima hjá sér. Fyrstu niðurstöður benda til þess að fólki líði yfirleitt vel og það eru vissulega þættir sem hafa áhrif á það hvernig það metur stöðu sína, til að mynda það sem hefur komið hér fram í dag, hvort fólk hafi nægar tekjur. Það virðist vera áberandi áhrifaþáttur um það hvernig fólki líður og þetta þekkjum við sjálf. Andleg líðan þarf líka að vera í lagi, þá þannig meint að fólk líti ekki aðeins á líkamlega líðan heldur einnig til þeirra félagslegu og fjárhagslegu þátta sem ég nefndi áðan. Þetta gefur okkur þær vísbendingar að við verðum að taka alla þessa þætti saman þegar við metum ástand eða hvernig fólk hefur það í samfélaginu. Þarna kom fram það sem einnig kom fram í frétt RÚV í gær að það er meira um lyfseðilsskyld lyf í þéttbýli, alveg eins og sagt var að á hjúkrunarheimilum á höfuðborgarsvæðinu væri verið að gefa meiri geðlyf. Það er kannski hálfkjánalegt að segja það en aukið aðgengi að lyfjum virðist spila inn í. Ég ætla að leyfa mér að taka samt heilsugæsluna á Akureyri út fyrir sviga af því að þar er aðgengi að heilsugæslu alveg sérstaklega slæmt. Mér heyrist þó að það standi til bóta og annað í þessu er að þeir sem búa í dreifbýli hafa vissulega meiri verki, eins og það er orðað, en þeir láta sig hafa það. Þeir sem eru í þéttbýlinu fá lyfin. Það eru alls konar vinklar á þessu sem þarf að skoða. Mig langar til að árétta það að ég tek undir með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni að það væri örugglega gagnlegt að hafa fulltrúa frá Öryrkjabandalaginu inni í þessum hópi. Ég tók eftir því að við erum með fulltrúa eldri borgara sem er mjög gott mál og mér líst mjög vel á að nefndin eigi að skila af sér í júní 2020. Ég hugsa að það sé rétt að það væri gott að nefndin legði fram einhvers konar aðgerðaáætlun. Við erum oft að tala um að svona hópar eða nefndir skili einhverju sem hverfur svo ofan í skúffu en ég held hreinlega að við höfum ekki tíma til að bíða eftir því. Ég styð þetta mál heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn sem hafa komið hingað upp fagna þessu máli. Ég get ekki sagt að ég sé sálfræðingur eða geðlæknir og því get ég ekki veitt neina leiðsögn um hvernig beri að vinna bug á þunglyndi annarra. Hins vegar er þetta sjúkdómur sem ég þekki ansi vel og mér finnst mikilvægt að við höfum í huga, þegar við ætlum að takast á við svona mál, hvers eðlis vandinn er. Ég vil alla vega meina að þunglyndi sé með misskildari greiningum sem fólk fær. Önnur mjög misskilin greining er fíkn. Fólki hættir til að hugsa með sér að þunglyndi felist einungis í því að fólki líði illa, en það er ekki endilega sjálfkrafa þunglyndi. Að líða illa getur verið eðlilegt, t.d. sökum þess að eitthvað slæmt hefur komið fyrir mann. Hvað kallar maður það þegar það gengur vel, maður er með góðar tekjur og allt er í góðu í félagslífinu, samband við fjölskyldu og vini er gott, fjárhagsleg staða góð o.s.frv. en samt líður manni alltaf eins og heimsendir sé í nánd? Það er eitt skýrasta einkenni einhvers konar þunglyndis. Síðan eru til mismunandi stig þunglyndis og ýmsir fleiri kvillar geta fylgt með og flækt málin. Eins og ég segi þarf einhvern sem er með menntun í þeirri greiningu til að greina hvert tilvik fyrir sig, enda eru þau mörg, flókin og margslungin. Að því sögðu eru einstaklingar sem eru veikir fyrir þunglyndi að sjálfsögðu veikari fyrir aðstæðum sem valda þeim vanlíðan. Þessu var vel lýst í kvikmynd sem ég sá einhvern tímann. Því var lýst í réttarsal að svokallað heilbrigt fólk eða venjulegt fólk væri með svona flata plötu og þegar eitthvað slæmt gerðist ýttist það sem væri ofan á plötunni aðeins í þessa átt og þegar eitthvað gott gerðist færi það aðeins í hina áttina en hjá þeim sem þjáðust af þunglyndi hallaði platan aðeins. Það þyrfti aðeins minna til að fólki liði illa og aðeins meira til að því liði vel. Það væri alltaf í einhvers konar tilfinningalegri skuld við umhverfi sitt. Það finnst mér ansi góð lýsing á aðstæðum þunglyndra. Þess vegna verður líka að vara við þeirri hugmynd að til þess að tækla þunglyndi sé nóg að laga örlítið þau sýnilegu vandamál sem eru til staðar. Það er ekki endilega nóg. Rót þunglyndisins er ekki endilega sú að einhverjar slæmar aðstæður séu til staðar, svo sem fjárhagsáhyggjur, söknuður vegna missis maka eða eitthvað því um líkt. Allt slíkt gerir hlutina verri en það er ekki víst að það nægi að kljást við þau tilteknu vandamál. Þunglyndi er þannig sjúkdómur að hann er aðeins flóknari en það. Hann er ekki einfaldlega endurspeglun þess að allt sé glatað. Þess vegna getur fólk verið þunglynt þótt ekki sé hægt að festa fingur á neinum raunverulegum og sýnilegum vandamálum. Það er svolítið mikilvægt að hafa þetta í huga. Aftur á móti, þegar kemur að aðstæðum aldraðra, er ýmislegt sem breytir þeim aðstæðum og getur vissulega valdið því að fólki líði einfaldlega rosalega illa án þess að endilega sé um klínískt þunglyndi að ræða. Þá ber okkur auðvitað skylda til þess að laga þau vandamál líka, án þess að kenna þau endilega við þunglyndi. En sömuleiðis, eins og kemur fram í greinargerð og ég tel hárrétt, eru aðstæður aldraðra öðruvísi. Augljóslega er meira um missi maka, vina, fólks sem maður þekkir. Þegar við eldumst þurfa þau okkar sem eru svo heppin að verða gömul því miður að venjast því að fólk falli frá í meira mæli en þegar við erum ung. Væntanlega er meira um óvirkni, meiri einmanaleiki, verkefnaleysi og því um líkt, jafnvel missir sjálfstæðis og fjárhagsáhyggjur, eins og farið er út í í greinargerð. Allt þetta hefur mikil áhrif og gerir þennan hóp sérlega sérstæðan þegar kemur að þunglyndi. En mér finnst líka að við verðum að hafa í huga að við greiningu á þunglyndi þessa hóps þarf að gera greinarmun annars vegar á þunglyndi í klínískum skilningi, þ.e. þunglyndi sem getur herjað á fólk sem glímir ekki endilega við mörg, mikil og sýnileg vandamál, eða alla vega ekki í nógu miklum mæli til þess að útskýra vanlíðan, og hins vegar vanlíðan sem er komin til af því að aðstæður eru einfaldlega bölvanlegar. Nokkrir þingmenn sem á undan mér töluðu hafa svolítið farið út í þessar bölvanlegu aðstæður, enda förum við, vil ég meina, hvergi nærri nógu vel með eldra fólk. Það er oft skilið út undan, ekki bara í kerfum heldur líka í umræðunni. Ég þekki það bara af því að hafa verið ungur - og vera enn ungur að áliti margra - að þetta er nokkuð sem maður hugsar ekki um fyrr en á hólminn er komið. Þá er það bara aðeins of seint til þess að gera það sem hefði verið hægt að gera fyrr til að takast á við áskoranir framtíðarinnar. Ég hygg að það sé landlægt. Það held ég að einkenni ekki bara hugsunarleysi fólks þegar það er ungt gagnvart því hvernig það ætlar að hafa hlutina í framtíðinni, einfalda hluti eins og að leggja fyrir eða borga niður skuldir eða eitthvað því um líkt, heldur líka hér á löggjafarsamkundunni og hjá framkvæmdarvaldinu. Það er litið á aldraða sem ákveðna afgangsstærð í samfélaginu. Ekki bara er það siðferðislega rangt heldur er þetta ákveðin áskorun umfram það sem áður hefur verið vegna þess að öldruðum mun fjölga svo mikið. Það er lýðfræðilega þróunin í dag. Öldruðum mun fjölga mjög mikið vegna þess að barneignum fækkar á meðan fólk sem kemur af fjölmennari kynslóð nær hærri aldri. Ef við erum ekki bara að tala um klínískt þunglyndi heldur leiðir til að takast á við áskoranir sem við öll eða flest, alla vega mörg, munum þurfa að takast á við á efri árum er líka ágætt að hafa í huga að eldri kynslóðir eru ekki allar eins. Ég segi oft við fólk sem hnýtir í skoðanir eldra fólks og þykja þær íhaldssamar og hvaðeina: Eldra fólk skilur ekki tölvur verr vegna þess að það er eldra. Það er vegna þess að það ólst upp og kynntist lífinu og tilverunni á tíma þegar tölvur voru ekki til. Þess vegna virkar oft eldra fólk fyrir yngra fólki eins og það sé á einhvern hátt vitlaust, ekki alveg í takti við tímann, en þetta er einkenni þess að við ölumst upp á mismunandi tíma. Það sem þótti algjörlega sjálfsögð almenn skynsemi 1950 þykir ekki almenn skynsemi árið 1990 og öfugt. Þarna verður líka til ákveðið misræmi milli þess hvernig kynslóðirnar geta í raun skilið hver aðra og þarfir hver annarrar. Ef þrítugur einstaklingur í dag ætlar að fara að hjálpa sjötugum einstaklingi að leysa hans vandamál þarf að nálgast þau út frá aðstæðum sjötuga einstaklingsins og þeirrar almennu skynsemi, þeirrar heimsmyndar, þeirra verkfæra sem sjötugi einstaklingurinn getur notað en ekki einfaldlega öllu því sem hinum þrítuga finnst kannski sjálfsagt og augljóst að hægt sé að gera. Þetta virkar eflaust í báðar áttir. Það eru ákveðnar jákvæðar fréttir fyrir eldri kynslóðir framtíðarinnar, þ.e. fólkið sem verður að eldri kynslóðinni seinna. Tæknibreytingar eru að leiða af sér ýmis tækifæri, t.d. í sambandi við félagsleg úrræði og virknimöguleika og þess háttar, tækifæri sem fólk getur ekki endilega nýtt sér sem er nú á efri árum vegna þess að það ólst ekki upp á tíma þegar tæknin var jafn útbreidd og mikið notuð til þeirra hluta sem hún er notuð til í dag. Það tengist einnig fötlunarfræðinni góðu og því hvernig hægt er að nýta tæknina til að leysa vandamál sem herja á fólk sem býr við líkamlegar eða andlegar takmarkanir, hvort sem það er sökum aldurs eða af öðrum ástæðum. Ég veit svo sem ekki hvort ég var með afmarkaðan punkt með þessari ræðu, virðulegi forseti, en mér fannst rétt, sérstaklega í ljósi ræðna annarra hv. þingmanna, að gera svolítinn greinarmun annars vegar á klínísku þunglyndi, sem getur herjað á fólk jafnvel þegar allt virðist vera í lagi, og hins vegar vondum aðstæðum sem láta fólki líða illa. Þarna er ákveðinn greinarmunur og hann er ekki mikilvægur vegna þess að annað skipti meira máli en hitt heldur verða þessar tvær tegundir vandamála leystar með ólíkum hætti. Sem dæmi virkar lyfjagjöf og sálfræðiráðgjöf mjög vel við klínísku þunglyndi þar sem aðstæður eru kannski ekki rót vandans heldur eitthvað annað. Þá eigum við ekki að hafna því og láta eins og lyfjagjöf sé eitthvert vandamál. Lyfjagjöf er ekki sjálfkrafa vandamál, hún er ágætisverkfæri sem hægt er að nota til að leysa vandamál en hún er augljóslega ekki rétta verkfærið til að leysa vandamálin þegar þau eru ekki líffræðileg heldur til komin vegna aðstæðna einstaklingsins. Þetta er allt eitthvað sem við verðum að hugsa um gagnvart kynslóðunum áður en þær verða að eldri kynslóðinni. Það er þannig sem best er að eiga við öll vandamál. Að því sögðu eigum við að sjálfsögðu 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir tillögu hans sem er þörf og góð. Ég vil einnig þakka þær ræður sem hafa verið fluttar og samhljóm meðal þingmanna um mikilvægi þessa máls. Við Miðflokksmenn styðjum það heils hugar. Það sem ég vildi beina sjónum sérstaklega að er atvinnuþátttaka eldra fólks. Margt athyglisvert kemur fram í greinargerðinni um leit að leiðum sem séu best fallnar til þess að koma í veg fyrir þunglyndi meðal eldri borgara. Ég tel að atvinnuþátttaka eldri borgara skipi töluvert stóran sess í því að vinna gegn depurð sem því miður virðist ná tökum á stórum hluta eldra fólks, ef marka má rannsóknir. Í greinargerðinni segir að allt að 30% aldraðra sem leita til heimilislæknis hafi veruleg þunglyndiseinkenni. Það eru gríðarlega háar tölur. Þær sýna alvarleika málsins og nauðsyn þess að taka á því. Einnig er athyglisverður kafli í greinargerð sem heitir Sérstaða þunglyndis eldri borgara. Þar eru taldir upp þættir sem nefndir hafa verið í ræðum og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson nefndi sérstaklega. Ég vil staldra við þar sem talað er um missi maka eftir langt hjónaband, einmanaleika, verkefnaleysi og óvirkni. Ég tel, herra forseti, að þetta séu vanmetnir þættir vandans. Það er verið að leggja stein í götu eldri borgara við að afla sér tekna og vera úti á vinnumarkaðnum. Þess vegna er afar brýnt, og við höfum talað fyrir því í Miðflokknum, að draga verulega úr skerðingu lífeyrisgreiðslna vegna atvinnutekna eldri borgara. Miðflokkurinn hefur flutt tillögur þess efnis í þinginu að atvinnutekjur skerði ekki lífeyrisgreiðslur og auk þess tillögu um að hækka starfslokaaldur ríkisstarfsmanna þannig að þeir megi vinna til 73 ára aldurs. Þetta eru allt tillögur sem miða að því að gefa eldri borgurum kost á að vera lengur á vinnumarkaði. Það er lýðheilsumál. Þegar eldra fólk hættir á vinnumarkaði og fer á eftirlaun, eins og hefur komið fram í ræðum, koma vissulega til áhyggjur út af fjárhagsmálum, auk þess að hafa ekki því að sinna að sækja vinnu, sem fólk hefur kannski gert áratugum saman. Rútína lífsins breytist og það getur haft þau áhrif að yfir fólk hellist depurð og lífsleiði, sem er mjög brýnt að vinna á. Varðandi atvinnuþátttöku eldra fólks er rétt að halda því til haga að búið er að sýna fram á með útreikningum að ríkissjóður hagnast í raun á þeirri ráðstöfun þegar upp er staðið og tillit tekið til þess að auknar tekjur og veltuskattar skila sér inn í hagkerfið á móti þegar eldri borgarar eru komnir út á vinnumarkaðinn. Það er staðreynd að margir eldri borgarar vilja vinna lengur og þá á ríkisvaldið ekki að leggja stein í götu þeirra. Það er skoðun okkar í Miðflokknum og við höfum barist fyrir því. Það á ekki að líta á vinnu sem einhvers konar refsingu. Það verður að veita eldri borgurum með tekjur undir framfærsluviðmiði verulegan skattafslátt. Það er líka leið til að vinna gegn mismunun, sem við viljum kalla svo. Talið er, og að ég held haft eftir rannsóknum, að þrír af hverjum fjórum eldri borgurum á eftirlaunum hérlendis nái ekki neysluviðmiði velferðarráðuneytisins. Það er að sjálfsögðu mjög alvarlegt mál. Einnig hefur komið fram í rannsóknum að allt að 30% eldri borgara gætu hugsað sér að vinna ef það hefði ekki áhrif á bótarétt þeirra. Ef við setjum það í samhengi eru þetta 30% fólks á aldrinum 65–71 árs eða á bilinu 5.000–6.000 manns þannig að þetta er mikill fjöldi. Þó að það sé reyndar ólíklegt að allir gætu hugsað sér að vinna er sterk vísbending um að tiltölulega margir myndu vilja hefja launað starf eða að fá að vera á vinnumarkaði áfram. Það hefur líka komið fram í rannsóknum að það starfshlutfall sem hentar best eldra fólki er í kringum 50%. Einnig hefur komið fram að margir horfa til verslunarstarfa og það er athyglisvert vegna þess að það hefur einmitt verið skortur á starfsfólki í þeim geira og þar væri kjörið að gefa eldri borgurum tækifæri. Þess eru dæmi að t.d. byggingarvöruverslanir hafa ráðið eldra fólk til starfa og það verður að segjast eins og er að eldri borgarar hafa sinnt því mjög vel og eru almennt þjónustulundaðir þannig að hér eru á ferðinni góðir og lífsreyndir starfskraftar. Ef hætt yrði að tengja bætur við atvinnutekjur eins og gert er í dag hefði það eiginlega tvenns konar áhrif á stöðu ríkissjóðs. Í fyrsta lagi aukast bæturnar. Á hinn bóginn vinnur fólk að líkindum meira og það eykur skatttekjur í ríkissjóð. Aldurssamsetning þeirra sem búa hér á landi er að breytast eins og við þekkjum og hlutfall þeirra sem eru eldri fer vaxandi. Þess vegna er brýnt að við tökum á þessu. Við þekkjum það að áhugi eldra fólks á atvinnuþátttöku skýrist m.a. af bættu heilsufari eldri borgara, sem er að sjálfsögðu mjög jákvætt, og ævilíkur eru auknar. Þetta er eitt af mikilvægustu hagsmunamálum eldri borgara þannig að ég verð að segja að það er alveg nauðsynlegt í þessari brýnu umræðu að átta sig á að til eru leiðir sem gætu lagað stöðuna tiltölulega hratt og vel, þ.e. að gefa eldri borgurum færi á því að vera lengur á vinnumarkaði eins og hverjum og einum hentar. Það skiptir töluverðu máli. Ég er sannfærður um að það geti verið hagur beggja, einnig atvinnuveitanda, að fá t.d. eldra fólk í hlutastörf. Að lokum, herra forseti, tel ég brýnt að við greiðum fyrir þessum mikilvæga þætti, atvinnuþátttöku eldra fólks, og að hún hafi ekki önnur áhrif en þau að þeir greiði skatt af launum sínum eins og aðrir. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu tillögu og þær ágætu umræður sem hafa farið fram um hana.

Virðulegi forseti. Ég kom hingað upp sérstaklega til þess að gleðja hv. þm. Birgi Þórarinsson. Ég sé að hann og málflutningur hans er alveg í takti við þann sem við í Flokki fólksins höfum haft uppi hvað varðar atvinnuþátttöku aldraðra. Við lögðum fram þingsályktunartillögu á síðasta löggjafarþingi sem laut að því að ekki skyldi skerða eldri borgara vegna launatekna. Í greinargerðinni með málinu byggðum við á vel ígrundaðri úttekt og útreikningum sem benda til þess að í rauninni muni ríkissjóður frekar hafa af þessu fjárhagslegan hag, eða á bilinu 1,2–3 milljarða kr., fyrir utan það sem felst í því, eins og hv. þingmaður réttilega bendir á, og við höfum verið að tala um hér í dag, að það er lýðheilsumál fyrir aldraða að fá að vinna. Staðreyndin er sú að okkur fer mjög mikið aftur um leið og við setjumst í helgan stein á efri árum. Það eru meiri líkur á því að við einangrumst og allt það. Þetta er eitt af þeim málum sem við sömdum um í vor. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra skipaði hóp sem heldur utan um þennan þátt, atvinnuþátttöku aldraðra án skerðinga, og hvort þeir útreikningar sem við höfum lagt til grundvallar frá ágætum stjórnsýslufræðingi, Hauki Arnþórssyni, séu réttir. Við bíðum náttúrlega eftir því. Mér skilst að niðurstaða úr þessari rannsókn á vegum ráðherra verði komin í ljós í mars eða apríl á næsta ári.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og hef svo sem ekki miklu við orð hennar að bæta. Við erum hjartanlega sammála um mikilvægi þessa máls. Það er mikilvægt að þingmenn standi saman um að gefa eldra fólki tækifæri til að vera lengur á vinnumarkaði. Það hefur sýnt sig að þetta er mikið hjartans mál hjá allt að 30% eldri borgara sem gætu hugsað sér að vinna með einhverjum hætti. Síðan er það bara þannig að vinnan göfgar manninn eins og oft er sagt. Hinn félagslegi þáttur skiptir miklu máli, að fólk geti verið innan um annað fólk og gert gagn eins og sagt er, sem léttir lundina hjá fólki. Við þetta má bæta, herra forseti, að við þurfum líka að vinna að ákveðinni viðhorfsbreytingu gagnvart eldra fólki. Því miður hefur sýnt sig að virðing, sem ég vil svo kalla, gagnvart eldra fólki fer þverrandi hér í samfélaginu og fleiri samfélögum og það er miður. Þetta er sú kynslóð sem við eigum mikið að þakka og eigum að sýna ákveðna virðingu. Varðandi atvinnuþátttöku er t.d. alltaf spurt um aldur þegar fólk sækir um störf. Ef viðkomandi er nú kannski að nálgast sjötugt er umsókninni, held ég, bara mjög oft ýtt til hliðar og það er miður. Ég þekki til þess að í Bandaríkjunum er óheimilt að spyrja um aldur þegar fólk sækir um vinnu. Hér á landi er eiginlega ekki hægt að komast hjá því að atvinnurekendur sjái hvað umsækjandi er gamall vegna þess að það þarf að gefa upp kennitölu. Það er umhugsunarefni hvort það eigi ekki bara að skoða þessi mál, að það eigi ekki 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Í andsvari mínu áðan fólst ekki nein bein spurning. Ég vildi bara gjarnan taka undir með hv. þm. Birgi Þórarinssyni og því sem hann hafði að segja og nú geri ég það aftur. Ég veit ekki betur en að við höfum heyrt það frá mjög mörgum virtum þjóðfélagsþegnum sem hafa kannski dottið út úr sínu fasta starfi og eru komnir yfir fimmtugt, kennitalan sýnir að viðkomandi er fæddur einhvern tímann eftir 1960, hugsið ykkur, og þá er það bara: „The kennitala says no“, segir bara nei. Maður fær ekki einu sinni að fara í viðtal og á erfitt uppdráttar. Hvorki ég né hv. þingmaður hefðum átt auðvelt með að velja okkur starf úti í samfélaginu miðað við kennitölurnar okkar, þótt þetta séu náttúrlega frábærar kennitölur. Ég efast ekkert um það. En betur má ef duga skal. Við þurfum virkilega að taka utan um það sem við erum að gera hér og nú. Ég finn að með þeirri umræðu sem hefur ítrekað orðið á Alþingi er að verða mun meiri vakning í þá átt að við verðum að gera betur. Ég þakka aftur hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir að koma með þessa frábæru þingsályktunartillögu sem ég veit að við eigum eftir að bera á höndum okkar í gegnum þingið.

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og vil kannski bæta við að það er rétt sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega með aldurshópinn 50 og eldri, að það sé orðið erfitt að fá vinnu þegar maður hefur náð þeim áfanga í lífinu, þeim ágæta áfanga. Við í Miðflokknum komum í þessari viku til með að standa fyrir sérstakri umræðu í þinginu um atvinnuþátttöku þeirra sem eru orðnir 50 ára. Það er hv. þm. Karl Gauti Hjaltason sem stendur fyrir þeirri umræðu og verður fróðlegt að hlýða á hana. Þetta er mál sem er mjög mikilvægt í samfélaginu og lýtur einnig að þeim hópi sem við erum að ræða hér sérstaklega, að greiða götu þessa fólks til atvinnuþátttöku og mismuna ekki vegna aldurs. Það er náttúrlega eitthvað sem þingheimur á allur að sammælast um. Það á ekki að viðgangast og finna þarf leiðir til þess að svo verði ekki vegna þess að þetta hefur áhrif á andlega líðan fólks og kostar samfélagið mjög mikið þegar upp er staðið. Þingsályktunartillagan sem við ræðum hér sérstaklega er mikið lýðheilsumál og ég fagna henni.

Herra forseti. Mig langar að segja örfá orð í lok þessarar umræðu. Ég þakka kærlega fyrir þann stuðning sem allir þingmenn sem hafa tekið þátt í umræðunni hafa sýnt málinu. Mér sýnist vera þverpólitískur stuðningur við þingsályktunartillöguna og því bind ég miklar vonir við að hún renni hratt og vel í gegn. Ég vil aðeins bregðast við athugasemdum einstakra þingmanna með örfáum orðum og byrja á því sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson benti á, hvort það væri ráð að útvíkka eða fjölga í nefndinni sem hefði þetta hlutverk og taka inn fulltrúa frá Öryrkjabandalaginu. Mér finnst það koma fyllilega til greina og jafnvel að fá fleiri aðila inn í vinnu þeirrar nefndar. Eins og ég gat um fyrr í dag held ég að það sé mikilvægt að ekki séu einungis svokallaðir sérfræðingar í þessari nefnd heldur líka fulltrúar þeirra hópa sem málið tekur til og þá er ég auðvitað að tala um eldri borgara sjálfa. Ég tek einnig undir það sem hér er sagt um að það þurfi að skoða sérstaklega hvernig samspili þunglyndis og tekna eldri borgara er háttað. Hv. þm. Inga Sæland benti á erfiðleika sem sumir kljást við, t.d. við að leysa út lyfin sín. Að sjálfsögðu er samband þar á milli, við erum með hóp einstaklinga sem hafa ekki úr miklu að spila og það hefur áhrif á andlega heilsu þess hóps. Ég tek líka undir mál hv. þm. Ingu Sæland varðandi embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Inga Sæland hefur verið ötull baráttumaður fyrir kjörum og lífsgæðum eldri borgara og ber að hrósa henni sérstaklega fyrir þann málflutning sem hún teflir iðulega fram og ég lýsi mínum stuðningi við hennar mál hvað þetta varðar. Það er rétt sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson bendir sömuleiðis á, að rót og orsakir þunglyndis geta að sjálfsögðu verið flóknar. Þess vegna er mikilvægt að hér sé vandað til verks og að nefndin sem hefur það hlutverk að greina vandann og koma með aðgerðir sé meðvituð um að þetta er ekki einfalt úrlausnarefni. Þunglyndi er flókinn sjúkdómur og lífshættulegur, eins og ég gat um áðan, en iðulega er hægt að ráða einhverja bót á honum. Ég tek sömuleiðis undir það sem hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði um atvinnuþátttöku eldri borgara. Við þurfum að skoða þetta í því samhengi líka. Félagsleg einangrun sem getur orðið meðal eldri borgara er áhyggjuefni eftir að fólk hættir að vinna eða er látið hætta að vinna. Ég held að í þessu máli þurfi sveigjanleiki og valfrelsi að vera lykilhugtökin. Ég tel að við nýtum ekki krafta og mannauð eldri borgara í þeim mæli sem við ættum að gera. Við ættum að vera miklu sveigjanlegra í þeim efnum. Eins og ég nefndi í minni ræðu er maður manns gaman. Við erum félagsverur sem dýrategund og það skiptir máli að við séum í samneyti hvert við annað. Hraðinn má ekki vera slíkur í samfélaginu að við hættum að sinna hvert öðru. Hér þarf sérhver fjölskylda líta í eigin barm þegar kemur að þeim eldri borgurum sem eru í lífi okkar og hvernig við sinnum því fólki. Við eigum að standa okkur miklu betur og við eigum að brúa bil á milli kynslóða. Ég held að yngsta kynslóðin njóti ekki síst góðs af því að vera í nánum tengslum við afa sína, ömmur o.s.frv. þannig að ég held að þetta sé nokkuð sem allt samfélagið geti hagnast og grætt á, auk þess sem það einfaldlega bætir lífið. Að lokum, herra forseti, bind ég vonir við að við náum að afgreiða þetta mál hratt og vel. Í mínum huga er engin ástæða til að samþykkja það ekki. Við þurfum að halda málinu vakandi því að hérna dembast yfir alls konar mál og það þarf að setja þetta í forgang. Þetta er eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar. Við ákváðum að setja það fyrst á dagskrá í upphafi þessa þingvetrar. Þetta er fyrsta þingmálið sem ég legg fram á þessu þingi. Herra forseti. Ég held að fá mál séu stærri en einmitt þau sem snerta sjálfa lífshamingjuna og tilgang tilverunnar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í jarðamálum sem fyrir liggur á þskj. 20 og er 20. mál þessa þings. Sú sem hér stendur er 1. flutningsmaður málsins og auk þess flytja málið aðrir þingmenn Framsóknarflokksins, þau Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Willum Þór Þórsson og Þórarinn Ingi Pétursson. Tillagan sjálf hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun til styrkingar á lagaumgjörð og reglum um ráðstöfun og nýtingu auðlinda á landi, ásamt aðgerðum til að styrkja grundvöll til eftirfylgni slíkra reglna. Aðgerðaáætlunin hafi það að markmiði að tryggja eignarhald landsmanna á jörðum á Íslandi, ásamt því að skapa frekari tækifæri til heilsársbúsetu í dreifbýli og fjölbreyttrar sjálfbærrar landnýtingar og matvælaframleiðslu í landinu.“ Síðan eru talin upp sjö verkefni og aðgerðir sem ætlað er að draga fram hve margþætt verkefni bætt umsýsla lands er. Verkefnin sjö eru: 1. Lögfestar verði reglur um að skilgreind tengsl við Ísland séu forsenda fyrir eignarhaldi á jörðum hér á landi og um takmarkanir á fjölda jarðeigna í eigu sama aðila. 2. Jarðakaup verði leyfisskyld. 3. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið flýti gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands og móti leiðir til að skilgreina búsetuskyldu í dreifbýli í skipulagi. 4. Löggjöf á sviði skráningar landeigna og eignamarka verði endurskoðuð. 5. Fasteignamat í dreifbýli verði uppfært. 6. Komið verði á lánasjóði vegna jarðakaupa. 7. Lög er varða ráðstöfun jarða og auðlinda á landi verði endurskoðuð í ljósi annarra aðgerða í áætlun þessari og reynslu af framkvæmd þeirra svo sem jarðalög, ábúðarlög og lög um veiðifélög. Þá er gert ráð fyrir því í tillögunni að forsætisráðherra flytji Alþingi skýrslu um framgang áætlunarinnar fyrir 1. febrúar 2021. Ítarleg greinargerð fylgir tillögunni þó að þar sé aðeins drepið á aðalatriðum varðandi hverja aðgerð. Ég mun ekki ná að fara yfir allt það sem þar kemur fram en ég mun drepa á helstu atriðum. Með tillögunni er lagt til að ríkisstjórnin hrindi í framkvæmd aðgerðaáætlun til styrkingar á lagaumgjörð og reglum um ráðstöfun og nýtingu auðlinda á landi ásamt aðgerðum til að styrkja grundvöll til eftirfylgni slíkra reglna. Land er takmörkuð auðlind, landið sjálft, jarðvegurinn og gróðurinn sem þar þrífst. Auk þess geta fylgt landi verðmætar viðbótarauðlindir. Meðferð og notkun lands skiptir máli nú og til framtíðar. Það felast því miklir almannahagsmunir í ákvörðunum um ráðstöfun lands og öll ákvarðanataka um eignarhald og landnýtingu hefur áhrif á almannahagsmuni til framtíðar. Það geta því ekki gilt sömu reglur um kaup og sölu á landi eins og á hverri annarri fasteign. Stjórnvöld geta beitt ýmsum tækjum til að hafa áhrif á ráðstöfun lands. Mikilvægt er að taka grundvallarákvörðun um hvernig stjórnvöld ætla að gæta almannahagsmuna á þessu sviði. Til þess að það takist þarf að samhæfa lög, reglur og verklag en það er markmið aðgerðaáætlunarinnar. Til þess að ná árangri þarf sérstaklega að gæta að samspili laga, skipulagsáætlana og markmiða um landnýtingu og grunnupplýsinga um landið. Þá aftur að aðgerðunum: Fyrsta aðgerðin snýst um að skilgreind tengsl við Ísland séu forsenda fyrir eignarhaldi á jörðum hér á landi og um takmarkanir á fjölda jarðeigna sem sami aðili getur átt. Gildandi lagaumhverfi leiðir af sér að rúmlega 500 milljón manns geta keypt land og aðrar fasteignir hér á landi með sömu skilyrðum og íslenskir ríkisborgarar. Flutningsmenn telja brýnt að settar verði reglur um að skilgreind tengsl við Ísland séu forsenda fyrir eignarhaldi á jörðum hér á landi enda hefur ásókn fólks sem ekki er búsett á Íslandi eftir eignarhaldi á jörðum aukist á síðustu árum. Þá eru dæmi um að sami aðili eigi fjölda jarða og fyrirsvar jarða sé óþekkt og óljóst. Á síðustu árum hafa ýmsir starfshópar skoðað þessi mál, einkum út frá eignarhald á bújörðum og landbúnaðarlandi. Í september 2018 skilaði slíkur starfshópur áliti til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Þar voru settar fram átta tillögur að leiðum til að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins með breytingum á jarðalögum og ábúðarlögum. Nú stendur yfir frekari vinna á vegum forsætisráðherra með tillögurnar þar sem leitað er leiða til að skýra lagarammann fyrir jarða- og landaviðskipti, þar á meðal stöðu landsréttinda og vatnsréttinda, eins og kom fram í stefnuræðu forsætisráðherra. Auk þess er unnið að upplýsingaöflun um eignarhald á landi. Tillagan sem við ræðum er unnin til að draga það fram að verkefnið er enn víðtækara en sú vinna sem þegar er hafin og mikilvægt að fylgja málinu eftir á mörgum sviðum. Við gerð reglnanna verður að gæta að þeim takmörkunum sem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar sem og þeim skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist með aðild sinni að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og verður þar einkum að líta til 40. gr. samningsins um frjálsa fjármagnsflutninga innan svæðisins. Flutningsmenn benda þó á að svo virðist sem gengið hafi verið lengra í að opna heimildir til kaupa á landi en skuldbindingar Íslands samkvæmt samningnum gera ráð fyrir. Það leiði af samningnum að heimilt sé að takmarka eignarhald á fasteignum með lögum og án bótaskyldu á grundvelli skilgreindra markmiða byggðra á almannahagsmunum. Ég hleyp hér yfir nánari skilgreiningu á mögulegri útfærslu á slíkum reglum en eins og áður hefur komið fram er það mat flutningsmanna að rétt sé að gerð sé krafa um að kaupandi lands búi á Íslandi, að það sé meginreglan, en undantekningar yrðu nánar útfærðar. Áhersla er lögð á að tilgangur jarðakaupanna sé skýr. Margs konar markmið, sem styrkja búsetu og samfélög, geta fallið þar undir, svo sem búfjárrækt, uppbygging gróðurauðlindar, landfrek atvinnustarfsemi eða nýsköpun byggða og sérstaða svæðisins, eins og menningarverðmæti eða náttúra. Þá verði meginreglan sú að sami aðili geti ekki átt meira en eina jörð án reglulegrar búsetu en aðili sem stundar landbúnað geti átt fleiri jarðir til þess að standa undir búrekstri eða annarri landfrekri starfsemi sem hann stundar á aðliggjandi jörðum eða nágrannajörðum. Eins og áður kom fram er önnur aðgerðin að jarðakaup verði leyfisskyld með það að markmiði að tryggja byggð í dreifbýli og halda jörðum í landnýtingu. Um útfærslu slíkra reglna verði m.a. litið til norskrar og danskrar fyrirmyndar og tryggt að skilyrði leyfis séu skýr, nákvæm og gagnsæ. Þá verði unnin hlutlæg viðmið sem fylgt verði við töku ákvarðana um leyfisveitingu. Með því að gera jarðakaup leyfisskyld verður einnig tryggð nauðsynleg aðkoma ríkis og sveitarfélaga að aðilaskiptum að landi svo að mögulegt verði að fylgja eftir lögum, reglum og ákvæðum aðal-, svæðis- og deiliskipulaga. Að mati flutningsmanna er jafnframt brýnt að skoðað verði sérstaklega hvort rétt sé að endurvekja forkaupsrétt sveitarfélaga að jörðum sem afnuminn var með samþykkt jarðalaga, nr. 81/2004, en leyfisskyldan og forkaupsrétturinn gætu að einhverju leyti náð sömu markmiðum. Til þess að þetta sé mögulegt þarf að undirbyggja betur þau stjórntæki sem þarf að beita við setningu viðmiða, svo sem skipulagsáætlanir o.fl. Skipulagsáætlanir mætti nota bæði til að setja markmið um á hvaða jörðum heilsársbúseta væri æskileg og til að skilgreina hvaða land er mikilvægt að varðveita sem landbúnaðarland. Þá kemur þriðja aðgerðin inn varðandi skipulagið. Stjórnvöld og almenningur hafa áhrif á landnýtingu í gegnum skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Í skipulagi væri hægt að skilgreina hvar mögulegt væri að gera kröfu um heilsársbúsetu, á grunni húsakosts eða innviða eins og vega, rafmagns og ljósleiðara. Krafa um heilsársbúsetu þarf einnig að byggjast á markmiðum um nýtingu og varðveislu landbúnaðarlands en gæti líka byggst á markmiðum um styrk samfélaga, byggðasjónarmiðum, áhrifum heilsársbúsetu á öryggi vegfarenda og eftirlit með landi, minjum og náttúruverndarsvæðum. Í landsskipulagsstefnu 2015–2026 er gert ráð fyrir að umhverfis- og auðlindaráðuneytið, í samstarfi við Skipulagsstofnun, Samband íslenskra sveitarfélaga, Landgræðsluna, Skógræktina og Bændasamtök Íslands, standi fyrir gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands til nota við skipulagsgerð og aðra stefnumótun um landnýtingu. Mörg sveitarfélög hafa verið að prófa sig áfram á þessu sviði en það vantar samræmingu og forystu til að ná betri árangri. Fjórða aðgerðin varðar landeignaskrá með hnitsettum eignarmörkum en það er ein af forsendum þess að mögulegt sé að fylgja eftir reglum um ráðstöfun landeigna. Þau lög sem í gildi eru og fjalla um skráningu eignarmarka eru svo að segja úrelt þar sem tölvur og nútímamælitæki voru ekki komin til sögunnar þegar þau voru samin. Þar er t.d. átt við Jónsbók, tölvur voru ekki komnar til sögunnar þá. Flutningsmenn taka undir það og telja brýnt að endurskoðun regluverks sem snýr að skráningu landeigna og eignarmarka fari fram sem allra fyrst og í kjölfarið verði gert átak í vinnu Þjóðskrár Íslands við skráningu og uppmælingu landeigna, sér í lagi í dreifbýli. Fimmta aðgerðin snýst um að fasteignamat í dreifbýli verði uppfært en mögulegt væri að nýta skattlagningu til að hafa áhrif á nýtingu fasteigna. Mætti t.d. beita fasteignaskatti í dreifbýli sem hvata til nýtingar. Forsenda þess er bætt skráning landeigna og uppfært fasteignamat, en dæmi er um að fasteignamat jarða hafi ekki verið uppfært í áratugi. Þá snýst sjötta aðgerðin um að komið verði á lánasjóði vegna jarðakaupa. Þar er lagt til að útfærður verði lánaflokkur sem láni einungis til jarðakaupanna sem slíkra, ekki til húsnæðis eða rekstrar. Slíkur sjóður gæti þá í sumum tilfellum í raun átt jörðina en afborganir stæðu einungis undir arðsemiskröfu af fjárfestingunni í landi. Sjöunda aðgerðin snýst um að lög er varða ráðstöfun jarða og auðlinda á landi verði endurskoðuð í ljósi framkvæmdarinnar. Áherslur í þeirri endurskoðun þurfa að ráðast af framkvæmd annarra aðgerða í áætluninni og þá þarf m.a. að horfa til endurskoðunar á markmiðum um eignarhald ríkisins á jörðum, ábyrgðar og skyldna sem fylgja eignarhaldi á landi, skyldna þegar margir eiga saman jarðir og ráðstöfunar hlunninda og tekna af þeim til nærsamfélagsins, hvort sem það er til ábúenda, sveitarfélaga eða bara til ríkissjóðs. Það er ljóst að ýmislegt í gildandi löggjöf er í raun ekki í takti við þær breytingar sem orðið hafa á landnýtingu á síðustu árum. Þá hef ég gert grein fyrir aðgerðunum sjö í tillögunni og legg til að málinu verði vísað til atvinnuveganefndar. Ég hvet nefndina til að ganga hratt til verka í umfjöllun um málið. Það er mjög mikilvægt að fyrstu skrefin í framfylgd áætlunarinnar verði stigin sem fyrst því að það þarf að byrja að púsla saman betri umgjörð um landið, um jarðir og auðlindir á landi, til að reglur, framkvæmd og eftirfylgni batni. Góð og ígrunduð stjórnun lands og eigna er einn af grundvallarþáttum í efnahagslegri þróun samfélaga og sjálfbærri nýtingu náttúrunnar og því óhjákvæmilegt verkefni stjórnvalda. Ekki má ríkja sinnuleysi á þessu sviði eins og hefur að mörgu leyti verið á síðustu árum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni, Líneik Önnu Sævarsdóttur, kærlega fyrir. Þetta er alveg ágætismál en ég hef þó nokkrar spurningar. Ég fór ekkert mjög djúpt í greinargerðina en staldraði samt við aðgerðaáætlunina sem hér er kynnt til sögunnar. Mig langar fyrst að byrja á þeirri pælingu sem kemur fram í punkti nr. 1 þar sem segir að lögfestar verði reglur um að skilgreind tengsl við Ísland séu forsenda fyrir eignarhaldi á jörðum hér á landi og um takmarkanir á fjölda jarðeigna í eigu sama aðila. Þarna velti ég fyrir mér hvort það hafi einhver áhrif ef jarðir eru sameinaðar, hvort jarðastærð skipti einhverju máli eða hvort lagt sé til að þau atriði verði tekin út fyrir sviga. Seinni spurning mín núna er um punkt nr. 5 þar sem er talað um að fasteignamat í dreifbýli verði uppfært. Þá velti ég fyrir mér hvort hér sé ætlunin að leggja til hækkun á fasteignamati á landi sem er ekki nýtt. Þetta gæti þýtt álögur á landeigendur og kannski hvatt þá frekar en latt til að selja. Ég læt þetta duga í fyrsta kasti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir andsvarið. Varðandi takmarkanirnar gengur þessi tillaga öll út frá því að ekki sé hægt að segja: Svona er þetta og svona er þetta ekki. Þess vegna þarf víðtækt samráð, það þarf að gæta að samspili við skipulag og það þarf að horfa á starfsemina sem fram fer á landinu. Þannig getur bóndi með rúmlega meðalbú við núverandi aðstæður verið með þrjár til fimm jarðir undir og fjöldi jarða segir ekki endilega til um stærðina á landinu, hvorki um stærðina á ræktuðu landi né beitarlandi sem viðkomandi bóndi hefur til umráða. Lykilatriðið er því að bæði sveitarfélög og ríkisvaldið fái aðkomu að málunum til að hægt sé að taka skynsamlegar ákvarðanir byggðar á aðstæðum á hverjum stað. Varðandi fasteignamatið er sú aðgerð náttúrlega sett fram í margþættum tilgangi. Það er mjög mikilvægt fyrir alla þá sem eiga land, hvort sem það er ríkisvaldið eða einhver annar, að til sé mat á því hvers virði það er. Að mínu mati er það ein af ástæðunum fyrir kæruleysi á því sviði að ekki hefur verið horft á land sem þá auðlind sem það raunverulega er. Ein ástæðan er því að fá rétt mat á landi og fasteignum sem eru á jörðum um land allt. Það mætti svo einmitt eftir aðstæðum í sveitarfélögunum velta fyrir sér hvort það væri t.d. ástæða til að hækka fasteignamat á útihúsum sem ekki eru í nýtingu, sérstaklega ef þörf er fyrir nýtingu á þeim á svæðinu eða til að skapa hvata til að nýta þau til nýsköpunar.

Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessi greinargóðu svör. Það er tvennt sem stendur út af, annars vegar punktur nr. 6. Þar er fjallað um lánasjóð vegna jarðakaupa og þá velti ég fyrir mér hvers konar lán yrði um að ræða og hver ætti að fá lánað. Eru einhver skilyrði sett þar um? Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir hvatti atvinnuveganefnd til dáða, að það yrði unnið hratt og vel, og seinni punktur minn varðar það að ég hjó eftir því að nú á ekki að birta þessa áætlun fyrr en 2021 og mér finnst það býsna seint. Ég velti fyrir mér hvort við séum ekki að fara að bregðast við vandanum sem er núna, hvort þetta geti hreinlega beðið svona lengi, hvort það sé inni í myndinni að flýta því, breyta því þannig að jafnvel sé verið að tala um mál til framlagningar 2020.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fleiri góðar spurningar. Varðandi dagsetninguna sem þarna kemur fram er verið að vísa til þess að þá verði Alþingi gefin skýrsla um framvindu áætlunarinnar en aftur á móti yrði dagsetning kannski valin út frá því sjónarmiði að það væri raunhæft að allar aðgerðir væru komnar af stað. Það er óraunhæft að öllum verði lokið en það er raunhæft að allar aðgerðir væru hafnar og jafnvel einhverjum lokið alveg en ekki allri áætluninni sem slíkri. Hitt atriðið var um lánasjóðinn. Sú aðgerð er að ýmsu leyti ekki nákvæmlega útfærð í texta með tillögunni en það sem kemur þó fram er að Byggðastofnun yrði falið að útfæra lánaflokk sem hefði fyrst og fremst það hlutverk að lána þeim sem ætla í búrekstur til jarðakaupa.

Herra forseti. Ég þakka flutningsmanni, Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir að leggja þessa tillögu fram og tel um mjög mikilvægt málefni að ræða og afar brýnt að mörgu leyti. Margt af því sem þarna kemur fram er auðvitað ekki einhlítt og þarfnast íhugunar. Tilefnið er líklega stórtæk jarðakaup erlendra aðila hér á landi sem óþarft er að tíunda. En það sem ég ætlaði að spyrja um var í fyrsta lagi það sem hér kemur um þann vilja flutningsmanna að aðgerðaáætlunin hafi það markmið að tryggja eignarhald landsmanna á jörðum á Íslandi. Ég ætla í fyrsta lagi að spyrja aðeins um vilja flutningsmanns varðandi 40. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið þar sem bent er á að svo virðist vera sem hér á Íslandi sé gengið lengra en samningurinn segir til um í að opna heimildir til kaupa á landi. Ég spyr hvort það sé vilji flutningsmanna að þrengja þær heimildir. Tillagan er vel unnin, hún er tæpar sex blaðsíður, en í beinu framhaldi vil ég einnig spyrja: Af hverju í ósköpunum - fyrst viljinn sem ég las hér upp kemur svona fram - koma ekki fram fullmótaðar tillögur um jarðakaup erlendra aðila? Ég skil þörfina á mörgum breytingum sem þarna kom fram. En af hverju leggja flutningsmenn ekki fram fullmótaðar tillögur varðandi það atriði sem virðist koma skýrt fram 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar sem eru ljómandi góðar. Eins og fram kom hjá hv. þingmanni er ekkert einhlítt. Það er margt í þessu sem þarfnast mikillar og góðrar skoðunar og mikilvægt að nefndin rýni mörg atriði. Þó að markmiðin séu skýr í tillögunni, það séu reifaðar leiðir og sums staðar gengið mjög langt þarfnast þetta allt frekari skoðunar og það sem kannski er líka verið að draga fram með tillögunni er að ákvörðun um eina aðgerð hefur áhrif á hvernig sú næsta er útfærð. Hv. þingmaður kom inn á landsmenn. Það er mjög skýrt hér að landsmenn eru þeir sem hafa skilgreind tengsl við landið, búa hér, hafa búið hér eða reka hér atvinnustarfsemi. Af hverju ekki sé lagt fram lagafrumvarp? Það er einmitt af þessari sömu ástæðu. Það er dregið fram og farið mjög vel yfir það hvaða markmiði þurfi að ná en til þess kunna að vera fleiri færar leiðir en ein og mikilvægt að kalla hæfustu lögfræðinga landsins til. Þetta er eitthvað sem þarfnast mikillar yfirlegu. Auk þess er unnið að sömu málum á öðrum vettvangi, eins og fram kemur í greinargerðinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er hissa á því hvað menn eru tvístígandi. Nú hefur þetta verið í umræðunni misserum og árum saman. Þetta er ekkert nýtt. Það er búið að margskoða þetta mál. Þessi greinargerð virðist vera mjög vel unnin, upp á sex blaðsíður. Af hverju koma þessar tillögur ekki fram núna? Eftir hverju eru menn að bíða? Eftir hverju er ríkisstjórnin að bíða? Þetta kemur frá þingmönnum Framsóknarflokksins. Það kemur fram í greinargerðinni að vinna hafi staðið yfir og að margsinnis hafi verið settir á starfshópar sem hafa unnið að þessu. Síðast í september 2018 skilaði starfshópur tillögum til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og verið er að vinna málið núna í forsætisráðuneytinu. Eftir hverju eru menn að bíða? Skarast sú vinna sem er í forsætisráðuneytinu og hefur verið unnin síðustu ár ekki við þessa tillögu? Getur flutningsmaður skýrt út fyrir mér hvernig það getur verið að það skarist ekki að þessi tillaga komi fram?

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu skarast þessi vinna og þessi vinna er í gangi. Þessi tillaga gengur einfaldlega út á það að draga fram að það þarf að fara í enn ítarlegri og viðameiri vinnu til að ná öllum markmiðunum sem þarf að ná.

Hvað ætlið þið að draga þetta lengi?

Þessi vinna er bara í fullum gangi og mun koma fyrr en síðar til þingsins. Það er mjög mikilvægt að hefja þessa umfjöllun um fyrstu aðgerðina og sú umfjöllun skilar síðan tillögu um lagabreytingar frá helstu lögfræðingum landsins.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni fyrir framsöguna. Nú fer ekki á milli mála, þegar maður les tillöguna, að helsti tilgangur hennar er að koma með einhverjum hætti í veg fyrir að útlendingar geti eignast land á Íslandi. Það kemur fram í inngangi að tryggja eigi eignarhald landsmanna og síðan að lögfestar reglur um skilgreind tengsl við Ísland séu forsenda fyrir eignarhaldi. Alltaf þegar verið er að setja lög og reglur er gott að spyrja sig: Hver er nauðsynin? Hvað er það sem knýr á um breytinguna? Þá langar mig til að spyrja hv. flutningsmann: Hvaða gögn liggja að baki? Hvaða vandi er aðsteðjandi eða yfirvofandi? Hafa útlendingar eignast stóran hluta af jörðum? Stefnir í það? Bendir eitthvað til þess að með eignarhald útlendinga sé farið með öðrum hætti en eignarhald Íslendinga? Það væri ágætt að fá þetta upplýst. Er ekki skynsamlegra, ef þörf er á að tryggja að farið sé með land með tilteknum hætti, að gera það með almennum reglum sem beinast þá að öllum sem hafa hug á að eignast land og fara með eignarheimildir frekar en að setja þetta í þennan 

Virðulegi forseti. Ég þakka spurningarnar, sem eru nokkuð yfirgripsmiklar. Eins og fram kemur í tillögunni er markmiðið að tryggja eignarhald landsmanna, þ.e. þeirra sem búa á landinu eða reka starfsemi á jörðum á Íslandi, og að skapa frekari tækifæri til heilsársbúsetu í dreifbýli og til fjölbreyttrar, sjálfbærrar landnýtingar og matvælaframleiðslu. Raunar er verið að hvetja til betri nýtingar á landinu. Ég átta mig ekki alveg á spurningunni um almennar reglur vegna þess að tillagan gengur út á að setja almennar reglur, búa til og vinna almennar reglur á sama hátt og gert hefur verið í löndunum í kringum okkur. Hér eru sérstaklega nefnd Danmörk og Noregur þar sem lagðar eru meiri hömlur á ráðstöfun fasteigna og aðilaskipti með land. Meginreglan í Danmörku er t.d. að einstaklingar sem ekki eru heimilisfastir í Danmörku eða hafa áður búið þar í a.m.k. fimm ár þurfa leyfi dómsmálaráðuneytisins til að geta fengið fasteignaréttindi í Danmörku. Sama gildir um félög, fyrirtæki og stofnanir sem ekki hafa heimilisfesti þar sem og erlend stjórnvöld. Síðan eru til undanþágur sem eru útfærðar. En auðvitað eru þetta allt almennar reglur. Vandinn er stór. Við höfum oft rætt það í þessum þingsal að það er mikilvægt að þjóðin eigi auðlindir landsins og þetta er einfaldlega hluti af því að þeir sem búa í þessu landi hafi yfir að ráða þeim auðlindum sem hér eru. Það hefur sýnt sig víða um heim að þar sem menn hafa ekki 

Herra forseti. Ég þakka svörin, sem mér fundust að vísu vera frekar rýr. Ég áttaði mig ekki á því í svari hv. þingmanns hvaða vanda væri verið að leysa eða hvað væri svona brýnt og aðkallandi. Ég er alls ekkert á móti því að menn setji almennar reglur um það hvernig við viljum að landið okkar sé nýtt og hvernig farið sé með auðlindir og þess háttar. Ég átta mig samt ekki á því af hverju nauðsynlegt er að hafa það sem útgangspunkt að þetta séu útlendingar. Ég átta mig ekki á því. Þeir þurfa eins og allir aðrir að lúta landslögum. Varðandi dönsku reglurnar sem er vitnað til, og fjallað um í sérstökum lagabálki um landbúnaðareignir eða bújarðir í Danmörku, er t.d. gert ráð fyrir að eigandinn þurfi ekki að vera búsettur á jörðinni. Hann getur haft leiguliða á jörðinni. Það er gert til að tryggja að þar fari fram einhver tiltekin starfsemi. Gildir þetta ekki alveg jafnt um Íslendinga? Ég bara átta mig 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það gafst ekki tími til að fara yfir vandann allan í fyrra svari mínu en vandinn er sá að auðlindir á landi eru ekki nýttar. Jarðir eru ekki nýttar í þeim mæli sem hægt væri, hvort sem er til matvælaframleiðslu eða til einhvers annars sem skapar verðmæti í samfélaginu. Lykilatriði til að skapa verðmæti í íslensku samfélagi er að það sé fólk sem býr á Íslandi sem gerir það. Að sjálfsögðu eru undantekningar í dönsku löggjöfinni og það er dálítið langt mál að fara að rekja þær allar. Það er í sjálfu sér ekki verið að horfa til neinnar annarrar útfærslu en eins og staðan er núna þekki ég bara persónulega til fjölda jarða þar sem ekki næst í eigandann, hann er einhvers staðar í útlöndum. Það er enginn fyrirsvarsmaður í landinu. Þetta skapar vanda. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir framsögu hennar. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í jarðamálum. Þetta er athyglisverð tillaga. Það er margt í henni. Ég vil staldra sérstaklega við 1. liðinn sem segir að lögfestar verði reglur um að skilgreind tengsl við Ísland séu forsenda fyrir eignarhaldi á jörðum hér á landi og um takmarkanir á fjölda jarðeigna í eigu sama aðila. Við þekkjum það, herra forseti, að uppkaup erlendra auðmanna á jörðum hér á landi eru áhyggjuefni og brýnt að takmarka þau strax með lagasetningu. Jarðakaupin eru ekki nýmæli hér á landi, það er hins vegar á allra síðustu árum sem auðmenn hafa sölsað undir sig fjölda jarða. Dæmi eru um að sami erlendi einstaklingurinn eigi yfir 40 jarðir en málið er það að stjórnvöld hafa staðið álengdar og horft aðgerðalaus á. Það er kaldhæðni örlaganna að á sama tíma og við höfum verið að fagna 100 ára fullveldi horfum við á eftir landinu okkar í hendur útlendinga sem ekki vilja byggja það. Í fjölmörgum ríkjum eru settar takmarkanir á jarðakaup erlendra aðila hvað stærð lands og fjölda jarða varðar. Sjálfsagt og eðlilegt er að setja slíkar takmarkanir hér á landi með sama hætti, auk þess takmarkanir er varða búsetu, náttúru og umhverfissjónarmið og í menningarlegu tilliti. Samkvæmt núgildandi lögum, nr. 19/1966, um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, þurfa þeir sem hyggjast kaupa fasteignaréttindi hér á landi, þar á meðal veiðirétt, svo dæmi sé tekið, að vera íslenskir ríkisborgarar eða með lögheimili á Íslandi. Ef um félag er að ræða þurfa allir að vera íslenskir ríkisborgarar eða með lögheimili á Íslandi samfellt í fimm ár. Í þeim lögum er ráðherra jafnframt veitt undanþága frá þeim skilyrðum, þ.e. ráðherra getur heimilað undanþágu frá þessum skilyrðum. Aðilar frá ríkjum innan EES hafa hins vegar sömu réttindi og íslenskir ríkisborgarar eins og við þekkjum og kemur fram í þessari tillögu þar sem nefnt er að um 500 milljón manns geta í raun og veru keypt hér fasteignaréttindi sem sýnir - það er ágætt að nefna þessa tölu vegna þess að hún sýnir hversu smá við erum í þessu samhengi þegar kemur að þessum hlutum. Það er því ráðherra sem veitir erlendum aðilum utan EES leyfi til að kaupa hér jarðir. Það er að mínum dómi, herra forseti, skýrt dæmi um það hvernig Alþingi hefur framselt vald sitt. Eðlilegt er að löggjafinn, Alþingi, ákveði sjálft hvaða undanþágur skuli veittar frá skilyrðum laganna. EES-samningurinn veitir opna og löglega leið fyrir erlenda aðila til jarðakaupa hér á landi. Það verður að segjast eins og er að það sætir undrun að stjórnvöld skuli ekki hafa sett neinar takmarkanir í þessum efnum eins og löggjöf nágrannaþjóða okkar kveður á um, bæði í Danmörku og Noregi. Nærtækast væri því að horfa að mínum dómi til norsks réttar um búsetukröfur á jörðum en það ákvæði brýtur ekki í bága við 40. gr. EES-samningsins og hefði fyrir löngu átt að vera búið að setja í lög hér á landi. Búsetukrafan á jörðum samræmist hugmyndum okkar um blómlega byggð um allt land. Í maí 2014 kom út vönduð skýrsla á vegum nefndar þáverandi innanríkisráðherra um tillögu til úrbóta í þessum efnum og nauðsynlegar breytingar á lögum. Þarna var sem sagt lagt upp með það hvernig Alþingi gæti tekið á vandanum og unnið ítarlega og góða vinnu. Þá strax hefði Alþingi getað gripið inn í þetta mál með vel undirbúinni lagasetningu. Það var ekki gert. Á síðasta þingi komu fjórir þingmenn Vinstri grænna fram með þingsályktunartillögu í svipaða veru og þessi tillaga er. Þar var á ferðinni mjög ítarleg tillaga upp á einar 18 blaðsíður og má hrósa þeirri vinnu sem þar fór fram. Það var virkilega vel unnin tillaga sem því miður náði ekki fram að ganga hér. Tilgangurinn með henni var að fela ríkisstjórninni að undirbúa endurskoðun laga og reglugerða um uppkaup á bújörðum og öðru nytjalandi, svo og óbyggðum. Þeir ágætu þingmenn sem voru á þessari tillögu vildu að settar yrðu skýrar reglur sem miðuðu að því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila á bújörðum sem ekki hafa hér lögheimili og fasta búsetu. Ég var hjartanlega sammála þessari tillögu og lýsti ánægju minni með hana þegar hún var flutt hér. Jafnframt benti ég á í þeirri umræðu að ríkisstjórnin væri undir forsæti Vinstri grænna og því hefði verið tiltölulega auðvelt fyrir Vinstri græna að bregðast skjótt við þessu mikilvæga máli með lagasetningu. Forsætisráðherra hefði getað rutt brautina strax og tekið á málinu en það var ekki gert og þetta ágæta mál dagaði uppi. Eins og við vitum hafa Vinstri grænir verkstjórnarvaldið í ríkisstjórninni, hafa haft það í tvö ár og ekkert gert í því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila á jörðum hér á landi. Það verður að segjast eins og er og rétt að halda því til haga. Á sama tíma hafa stórar jarðir fallið í hendur erlendra aðila sem ekki vilja byggja landið þannig að tíminn skiptir máli í þessu öllu saman og það verður að segjast eins og er galli á þessari tillögu er sá rúmi tími sem kemur þar fram, að ekki eigi að skila neinni niðurstöðu fyrir 2021. Við höfum bara ekki efni á því að bíða lengur og við horfum upp á það, eins og ég nefndi áðan, að það er orðið alveg ótrúlegt þegar einn einstaklingur, erlendur aðili, getur átt hér yfir 40 jarðir og hlýtur sjálfsagt að hafa áhuga á að eiga enn fleiri. Herra forseti. Nú er komin fram þingsályktunartillaga frá þingmönnum Framsóknarflokksins um aðgerðaáætlun í jarðakaupum. Það er að sjálfsögðu hið besta mál og margt áhugavert í tillögunni en það er nákvæmlega eins með Framsóknarmenn og Vinstri græna, þeir virðast ekki átta sig á því að þeir eru í ríkisstjórn og geta tekið á málinu strax. Ég hjó sérstaklega eftir orðum hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur að hún nefndi hér að ekki megi ríkja sinnuleysi í þessu máli. Ég er alveg hjartanlega sammála henni í því en það er bara staðreynd að það ríkir sinnuleysi í þessu máli á ríkisstjórnarheimilinu. Það sjá allir svart á hvítu. Hér eru þingmenn að flytja tillögur til að reyna að bregðast við þessu en áhuginn á ríkisstjórnarheimilinu er enginn. Vinstri grænir hafa haft tvö ár í forsætisráðuneytinu til að bregðast við og ekkert gerist. Dugleysi og ákvarðanafælni eru þau orð sem eiga vel við þegar ríkisstjórnin er nefnd í þessu samhengi til að taka hér á stórfelldum uppkaupum útlendinga á jörðum hér á landi. Þetta dugleysi og þessi ákvarðanafælni ríkisstjórnarinnar, herra forseti, er hrópandi. Það er greinilegt að það er enginn áhugi innan ríkisstjórnarinnar að taka á þessu mikilvæga máli. Það er bara best að viðurkenna það.

Herra forseti. Þetta var eldræða um ekki neitt, þ.e. að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur væri ekki að gera nokkurn skapaðan hlut í þessum málum. Það er hressandi. Mér þykir hv. þingmaður hafa mikil ítök og vita ýmislegt um hvað er að gerast í ráðuneytum en ég get þó upplýst hann um að bæði sú tillaga sem ég var 1. flutningsmaður að í fyrra og hv. þingmaður vísaði í og svo þessi hér eru til áminningar svo ákveðnir þættir gleymist ekki þegar verið er að vinna málin. Það er búið að skila skýrslum sem verið er að vinna úr og ég get upplýst hv. þingmann um að við eigum von á frumvarpi um þessi mál. Allt tekur þetta tíma og það er mikilvægt í svona stóru máli að vanda vel til verka. Við vöknuðum upp við vondan draum þegar hinir ýmsu aðilar gerðust stórtækir í uppkaupum á jörðum. Þá þegar var hafist handa við að kortleggja ýmsa þætti og m.a. komumst við að því að eignaskrá er því miður ekki í lagi, hvorki eignaskrá ríkisins né almenn skráning á hinum ýmsu landspildum úti um allar koppagrundir. Unnið er að því að laga það. Þetta minnir m.a. á að það þarf að gera. Hér er bent á að þjóðskrá telji sig þurfa aðstoð við framkvæmdina því að þetta er risastórt verkefni sem er mikilvægt að huga að því að veita fjármagn til. Það er í vinnslu í forsætisráðuneytinu undir þeim formerkjum sem ég var að segja frá, þ.e. verið er að útbúa lagafrumvarp um jarðeignir á Íslandi, uppkaup og annað slíkt. Ég fagna þessu máli um aðgerðaáætlun í jarðamálum. Ég er sjálf búin að tala töluvert mikið um þetta og spyrjast fyrir um ýmislegt sem lýtur að þessum málum. Í svörum eða svaraleysinu á sínum tíma kom í ljós að það vantaði skráningu á eignum, bæði eignum ríkisins, því miður, og öðrum landspildum. Nú er verið að bregðast við því þegar Vinstri græn eru í ríkisstjórn. Ég bendi hv. þingmanni á það af því að hann talaði mjög mikið um það. Það ætti ekki að koma á óvart að flest ríki setja sér lög og reglur sem takmarka á ýmsan hátt aðilaskipti að fasteignum, ekki síst landbúnaðarlandi. Reglurnar miða m.a. að því að tryggja að ríkisvaldið hafi með einhverju móti stjórn á viðskiptum með land og yfirsýn yfir eignarhald á því. Mjög víða er lögð áhersla á að halda eignarhaldi á landi og auðlindum í almannaeign og fyrir því höfum við Vinstri græn talað, en stjórnvöld ríkja þar sem einkaeignarréttur á landi er í hávegum hafður eru mörg hver meðvituð um mikilvægi þess að halda eignarhaldi á landi í höndum eigin þegna. Aukin meðvitund um samspil eignarhalds á landi og réttar til ráðstöfunar á auðlindum hefur m.a. orðið til þess að ríki sem hafa í umtalsverðum mæli misst eignarhald á landi út fyrir landsteinana leggja nú sum hver bann við landsölu til erlendra aðila. Ég legg áherslu á að þau leggja bann við því en við höfum ekki beinlínis farið fram á það. Önnur ríki leggja áherslu á skýrar skorður og takmarkanir í þessum efnum og í sumum tilvikum er reynt að vinda ofan af landsölu sem þegar hefur átt sér stað. Auðvitað blandast inn í svona umræður vangaveltur stjórnmálanna sem tengjast áhrifum auðmanna, hvort sem þeir eru erlendir eða íslenskir. Inn í þetta blandast alþjóðlegir auðhringir og erlend ríki, m.a. í gegnum eignarhald á landi og auðlindum. Í sjálfu sér má segja að maður horfi beinlínis upp á ákveðið skattaskjól í því sem hefur átt sér stað á Íslandi, þ.e. uppkaupum aðila eins og Ratcliffes fyrir austan. Þetta er ekkert annað. Á alþjóðavísu sjáum við verðmætin sem felast í eignarhaldi á jarðnæði og landi. Burt séð frá öðrum auðlindum sem fylgja getum við horft til þess að gott ræktar- og landbúnaðarland er víða orðið af skornum skammti í heiminum. Þar með eykst verðgildið og það verður miklu verðmætara. Við getum líka horft til þess að regluverkið hér á landi þegar kemur að vatnsauðlindinni sérstaklega er ekki alveg nógu sterkt. Regluverk okkar skilgreinir grunnvatnið og drykkjarvatnið er þá hluti af landareign en það er skammsýni að halda að það sé eitthvert minni háttar mál eða spurning um viljayfirlýsingu sem eigendur lands geti boðið. Það er ekki nóg. Því miður höfum við ekki sett heildstæða löggjöf sem tekur til alls vatns, yfirborðsvatns jafnt sem grunnvatns, sem breytir stefnunni í þessum efnum en við vitum það öll og ég held að við getum fullyrt að vatn er eitt mesta hagsmunamál komandi kynslóða bæði hérlendis og erlendis. Það má alveg draga ályktanir af því þegar menn koma utan úr heimi og vilja safna saman jörðum þar sem hlunnindi eru undir. Þar ásælast menn ekki bara laxveiðiár, þeir ásælast líka vatnið. Það er a.m.k. mín skoðun og ég tel það varhugavert. Það kemur fram í frumvarpinu, og mér finnst það mikilvægt í ljósi þess sem kom fram í andsvari hjá hv. flutningsmanni málsins, að talið er rétt að skoða hvort setja eigi lagaskyldu um að þegar jarðeigendur eru fleiri en þrír þurfi að setja félag með forsvarsmanni. Ég held að það sé mjög mikilvægt sem og að einhverjir hafi raunverulegar heimildir til að gera eitthvað. Við sáum verða mikið vesen á eignarhaldi í kringum náttúruperluna Jökulsárlón og uppbyggingu ferðaþjónustu. Þegar eigendur eru margir og sumir finnast ekki og það eru jafnvel deilur innan fjölskyldu þarf að vera eitthvað sem nær utan um það. Við getum ekki látið innviði, fjallskil og hvaðeina bíða þegar menn leggja ekkert til þegar um stórar jarðir er að ræða, hvort sem þær eru í rekstri eða nýtingu eða ekki. Mér dettur mjög margt í hug í umfjöllun um mál af þessum toga og mér verður heitt í hamsi vegna þeirra atburða sem hafa gerst. Eignarrétturinn er mjög sterkur hérna og það er alltaf mikilvægt að gæta þess að skerða ekki rétt bænda til að geta hætt búskap eða hafið búskap ef því er að skipta. Ég tel að við eigum að geta komið í veg fyrir að eitthvað slíkt hendi ef við höldum vel á þessu máli. Annað sem varðar almannaréttinn og þetta með að tryggja aðgengi fólks að eignarlandi að einhverju leyti, þ.e. um náttúruperlurnar, víðernin og annað slíkt, er að við horfum ekki upp á að þessi uppkaup verði svo stórtæk og nái yfir svo víðáttumikið land að fólki verði bara hreinlega óheimil för eða gert það svo erfitt fyrir að það geti illa farið um landið án þess að eitthvert vesen fylgi því. Eins og oft áður ætlaði ég að tala mjög stutt en svo er ræðutíminn að verða uppurinn. Mér finnst málið gott og það er gott innlegg í þá umræðu og vinnu sem ráðuneytin eru að vinna, samgöngu- og sveitarstjórnaráðuneytið, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið og svo forsætisráðuneytið sem heldur utan um málið. Eignarrétturinn á ríkisjörðum heyrir undir fjármálaráðuneytið og 

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að leggja orð í belg um þetta mikilvæga mál. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir framsöguna og vinnu hennar að þessu máli. Ég ætla svo sem ekki að fara í langa ræðu en vil koma inn á hvers vegna verið er að þessu og reyna að koma því að á nokkuð einfaldan hátt. Hér er ekki bara átt við erlenda auðkýfinga heldur er einnig verið að ræða um jarðasöfnun Íslendinga í þessu sama atriði. Við flest hér inni þekkjum hvernig staðan er í dreifbýlinu og þurfum ekki að fara langt frá höfuðborgarsvæðinu til að komast í fagra dali þar sem rennur nokkuð gjöful laxveiðiá. Þar sem áður voru margir bæir með ljósin kveikt lifir hins vegar kannski bara eitt eða tvö ljós. Eftir stendur samfélag manna þar sem vandamálin eru, eins og hefur komið hér fram, þau að ekki næst í fyrirsvarsmenn jarða, menn taka ekki þátt í því sameiginlega sem gengur og gerist í sveitum landsins, menn halda ekki við girðingum og ekki ríður sveitarfélagið feitum hesti frá útsvarstekjum þessara einstaklinga því að ekki skila þeir miklu til samfélagsins. Svona mætti lengi telja. Í 6. lið þingsályktunartillögunnar er lagt til að komið verði á lánasjóði vegna jarðakaupa. Við flutningsmenn teljum mjög mikilvægt að þeim sem hafa áhuga á að leggja fyrir sig búskap verði gert kleift að kaupa land og hefja búskap. Í dag er nær útilokað fyrir hinn venjulega Pétur og Pál og Gunnu og Siggu að fara þá leið. Við þurfum að horfa á hlutina með öðrum augum og eins og hefur komið fram yrði Byggðastofnun falið að útfæra vissan lánaflokk þar sem eingöngu væri lánað til jarðakaupa, þ.e. til kaupa á landi. Við höldum fasteignum utan við það. Við sjáum jafnvel fyrir okkur að lánin yrðu veitt til margra áratuga og að eigendur fjármagnsins sem lánuðu það til þessara nota gætu horft til þess að afgjaldið sem viðkomandi ábúandi myndi reiða af hendi væri í formi þeirra vaxta sem þyrfti að greiða af viðkomandi höfuðstól en höfuðstóllinn væri í sjálfu sér ekki greiddur niður. Við tölum hér um Byggðastofnun sem lánveitanda og að ríkið tæki þátt jafnvel í þessu verkefni. Land heldur verðgildi sínu umfram allt annað. Við þekkjum það öll að menn geta fengið lán til allt að átta ára til bílakaupa en um leið og maður setur lykilinn í svissinn og keyrir af stað fellur hann í verði um 15%, bara á fyrstu 100 metrunum. Landi er hins vegar viðhaldið. Í dag taka menn lán til jarðakaupa til 25–40 ára og ef við setjum þetta í samhengi við bílakaup, virðulegur forseti, er það ansi skökk mynd. Ef við ætlum að halda ljósunum kveiktum í sveitum landsins, hafa líf þar áfram, er ein leið sem ég tel mjög skynsamlega að nýir ábúendur fái slík lán. Skiljanlega hafa menn sett í brýnnar þegar verið er að setja skorður við ýmsu varðandi jarðakaup og annað og telja að eignarrétturinn verði fyrir borð borinn. Framsögumaður kom ágætlega inn á það í sinni framsögu að í þessari þingsályktunartillögu er horft til þess að hann sé virtur. Það er alveg eðlilegt og skiljanlegt að við sem þjóð horfum til þess hvernig við förum með auðlindina. Við þurfum líka að horfa til framtíðar og velta fyrir okkur hvernig við viljum sjá hlutina. Ég setti niður punkta á blað, meira til gamans en kannski líka til þess að auðga umræðuna, og t.d. má velta fyrir sér hvernig þetta er á Grænlandi. Þar á þjóðin landið og mér finnst mjög skynsamleg leið að þjóðin eigi allar auðlindir. Ég geri mér þó líka grein fyrir því að það gæti orðið svolítið torsótt leið að komast þangað. Ef við horfðum fram í tímann um 50 ár eða svo og ábúendaskipti færu fram með þeim hætti sem ég hef komið inn á áður í gegnum þennan lánasjóð vegna jarðakaupa gætum við alveg horft á það þannig með vissum gleraugum að þjóðin ætti auðlindina sem heitir land. Ég tel það verulega góða fjárfestingu fyrir þjóðina að eiga sínar auðlindir, geta ráðstafað þeim að sínu frumkvæði en ekki að frumkvæði auðvaldsins, eins og við segjum. Í þessari tillögu kemur einnig fram að menn þurfi að setja skorður við fjölda jarða og þess háttar en að horft verði til þess og ekki settar skorður við því að nútímabúskapur kallar á það að menn nýti fjölda jarða. Það þekki ég ágætlega sjálfur. Mikilvægasta atriðið í þessu öllu saman er að viðhalda byggð og framleiða matvæli og að auðlindin sé í höndum okkar landsmanna sem hér búum. Það er stærsta atriðið. Ég tel að þessi þingsályktunartillaga sé verulega gott skref í þá átt. Ég vonast til þess að sem flestir leggi hönd á plóg í því að koma þessu máli áfram. Fyrst bæði Vinstri grænir og Framsóknarmenn hafa lagt þetta fram í tvö ár hlýtur að vera áhugi fyrir málinu á stjórnarheimilinu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir mjög góða umræðu um þessa þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í jarðamálum. Tilgangi áætlunarinnar var mjög vel lýst þegar talað var um að halda ljósunum kveiktum um allt land. Í því felast almannahagsmunirnir, að við nýtum tækifærin til að skapa atvinnu og verðmæti um allt land fyrir alla íbúa landsins og fyrir hin minni dreifbýlissamfélög. Ég vil líka ítreka að þessari þingsályktunartillögu er ætlað að bæta við og draga fram þau verkefni sem þarf að fara í til viðbótar þeirri vinnu sem fram fer í forsætisráðuneytinu, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og fleiri ráðuneytum nú þegar. Það verður ekki hjá því komist að einhver skörun sé á milli þessara verkefna og það er einmitt það sem er svo mikilvægt. Ég legg áherslu á að það sé skörun. Þess vegna er mikilvægt að hafa aðgerðaáætlun vegna þess að það er ekkert eitt verkefni sem unnið er að í einu ráðuneyti sem nær betri stjórn á umsýslu jarða í landinu og umsjón með landi. Mig langar líka að koma aðeins betur inn á nokkur atriði í 7. lið aðgerðaáætlunarinnar um mikilvægi þess að skoða ýmis lagaákvæði önnur en þau sem helst hafa verið til umræðu í umfjöllun um jarðamál síðustu misserin. Eitt af því er hvert eigi að vera markmið eignarhalds ríkisins á jörðum. Það hefur að einhverju leyti verið skýrt í vinnu með eigendastefnu um ríkisjarðir en þarf að skýra betur í lögum og fjalla um það á Alþingi. Hvernig land á ríkið að eiga? Á það að vera landbúnaðarland? Land sem fylgja vatnsréttindi eða einhver önnur hlunnindi? Eða á það frekar að vera land sem nýtur verndar fyrir einhverri nýtingu eða allri nýtingu? Það þarf að endurskoða lagaákvæði um forsendur fyrir sölu ríkisjarða til núverandi ábúenda, m.a. í ljósi breytinga á landnýtingu og búskaparháttum. Á jörðum þar sem smáútgerð stóð áður kannski undir búsetu og svo lítil búfjárrækt til hliðar sækja nú ábúendur oft og tíðum vinnu til nærliggjandi byggðarlaga en vilja gjarnan búa á jörðum sem nú eru í eigu ríkisins en samkvæmt laganna hljóðan er þeim ómögulegt að kaupa þær. Því eru þess dæmi að það er auðveldara fyrir utanaðkomandi að kaupa slíka jörð en þá sem raunverulega vilja búa þar og byggja á landinu jafnvel eitthvað nýtt, rækta skóg eða stunda minni búfjárrækt. En þetta eru jarðir sem aldrei geta staðið undir þeirri stærð af búi sem er grundvöllur þess að búskapur sé meginatvinna. Síðan hefur aðeins verið komið inn á fyrirsvar og ábyrgð og skyldur sem fylgja eignarhaldi og mig langaði aðeins að bæta við það. Það er alltaf mikilvægt, hvort sem er einn eða fleiri eigendur að jörð, að stjórnvöld og nágrannar geti á öllum tíðum náð í eiganda lands eða fyrirsvarsmenn vegna samfélagslegra verkefna, innviðauppbyggingar eða skipulagsvinnu, svo eitthvað sé nefnt. Fyrirsvarsmenn eiga að hafa umboð til að koma fram fyrir hönd annarra eigenda jarða við úrlausn mála sem lúta að réttindum og skyldum eigenda, taka ákvarðanir um daglegan rekstur, hagsmunagæslu og ýmsar brýnar ráðstafanir. Því finnst mér og okkur flutningsmönnum rétt að skoða hvort ekki væri skylt að fyrirsvarsmaður væri búsettur í því sveitarfélagi þar sem jörðin er. Með leyfisskyldu við kaup á jörðum yrði auðveldara að fylgja því eftir að fyrirsvarsmaður væri sannarlega til staðar. Þá vil ég ítreka að tillagan gerir ráð fyrir að um leið og hún er samþykkt á þingi verði hafist handa við öll þau verkefni sem þarna eru tilgreind en síðan í upphafi árs 2021, það er ekki mjög langt í 2021, yrði gerð grein fyrir framgangi áætlunarinnar. Þá ættu allar aðgerðirnar að vera komnar vel á veg. Það er lengi hægt að halda áfram að ræða um land og jarðir en ég ætla að láta hér staðar numið og held áfram við síðari umr. um málið.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um auðlindir og auðlindagjöld. Fyrst langar mig að nefna að 20. júní á síðastliðnu sumri var samþykkt þingsályktunartillaga sem undirritaður mælti fyrir þann 19. október 2018. Það er í mínum huga og margra annarra mikið gleðiefni að sú þingsályktunartillaga hafi loks náð fram að ganga, vil ég leyfa mér að segja, en fyrir henni var mælt á fjórum löggjafarþingum áður. Meginefni þeirrar tillögu var og er að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að fá sérfræðinga á sviði auðlindaréttar, umhverfisfræða og umhverfisréttar til að semja frumvarp til laga sem skilgreini hvað megi flokkist til auðlinda hér á landi og hverjar auðlindir Íslands séu. Auðlindaréttur er nýleg fræðigrein í íslenskri lögfræði og er nátengdur umhverfisrétti. Eðli málsins samkvæmt fjallar auðlindaréttur um þær réttarreglur sem varða stjórnun, nýtingu og meðferð auðlinda. Heildstæð stefna um nýtingu auðlinda hefur ekki verið mótuð að neinu marki hérlendis. Eitt af því sem stuðlar að ábyrgri umhverfishegðun er að líta svo á að náttúruauðlindir og réttur til þess að nýta þær hafi verðgildi þó að í sumum tilfellum kunni að vera erfitt að meta slíkt til fjár. Sú tillaga sem samþykkt var í sumar og fjallar um skilgreiningu auðlinda er í ferli hjá umhverfisráðherra og er von á frumvarpi frá honum um það mál á þessu þingi, 150. þingi. Því kem ég fram með þetta? Jú, vegna þess að sú tillaga sem ég nú mæli fyrir um auðlindir og auðlindagjöld er í raun beint framhald af þeirri þingsályktunartillögu. Tillagan er á þessi leið: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sem: 1. skili tillögum um hvort innheimta eigi afnotagjald fyrir nýtingu auðlinda og þá hvaða auðlinda, 2. leggi fram tillögu um aðferð við álagningu auðlindagjalds sem gæti gengið fyrir allar auðlindir og geri grein fyrir kostum og göllum mismunandi aðferða, 3. taki saman upplýsingar um hvernig gjaldtöku af auðlindanýtingu er háttað í nágrannaríkjum. Starfshópurinn skili ráðherra tillögum eigi síðar en 1. maí 2020.“ Í greinargerð segir: „Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 149. löggjafarþingi og var vísað til efnahags- og viðskiptanefndar sem sendi málið til umsagnar. Tillagan var áður lögð fram á 146. og 147. löggjafarþingi. Í tillögu þessari er lagt til að fjármála- og efnahagsráðherra feli starfshópi að kanna hvort innheimta skuli afnotagjald fyrir nýtingu auðlinda og þá af hvaða auðlindum. Einnig er lagt til að starfshópurinn leggi fram tillögu um aðferð við álagningu auðlindagjalds og geri grein fyrir kostum og göllum mismunandi aðferða. Þá verði teknar saman upplýsingar um hvernig gjaldtöku sé háttað í nágrannaríkjunum, einkum á Norðurlöndunum. Flutningsmenn telja rétt að fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að skipa starfshópinn enda liggur ekki fyrir nú þegar um hvaða auðlindir er að ræða og þær geta fallið undir fleiri en eitt ráðuneyti og stofnanir. Jafnframt er málefnið umfangsmikið og brýnt auk þess sem það hefur verið til umræðu um árabil og er því eðlilegt að fjármála- og efnahagsráðherra stýri vinnunni. Lengi hafa verið uppi væntingar um að auðlindir landsins skili þjóðinni fjárhagslegum arði með einum eða öðrum hætti. Í gegnum tíðina hafa fyrirtæki í eigu ríkisins greitt arð í ríkissjóð og nægir þar að nefna Landsvirkjun. Auðlindir sem almennt er talað um sem auðlindir „þjóðarinnar“ geta verið af ýmsum toga, þ.e. auðlindir í sjó, í lofti eða á landi. Þekkt er að innheimt er veiðigjald í sjávarútvegi samkvæmt lögum um veiðigjald og ríkir nokkur samstaða um álagningu þess þó að deilt sé um hversu hátt það eigi að vera. Flutningsmenn telja ekki eðlilegt að auðlindagjald sé aðeins lagt á eina atvinnugrein. Mikilvægt er því að mótuð verði heildstæðari stefna enda hefur nýting auðlinda áhrif á umhverfið og brýnt er að tryggt verði að auðlindir séu nýttar á skynsamlegan og arðbæran hátt. Flutningsmenn vilja jafnframt minna á að fram hafa komið hugmyndir um stofnun stöðugleikasjóðs að fyrirmynd norska olíusjóðsins þar sem arður af auðlindum í ríkiseigu myndi renna allur eða að hluta í slíkan sjóð. Auðlindanefnd, sem kosin var á Alþingi í júní 1998, ritaði álitsgerð fyrir forsætisráðuneytið sem kom út árið 2000. Hluti af verkefnum hennar var að fjalla um gjaldtöku af auðlindum til að standa undir rannsóknum á þeim og stuðla að vernd og sjálfbærri nýtingu þeirra, svo og til að tryggja að afrakstur sameiginlegra auðlinda skilaði sér á réttmætan hátt til þeirra sem hafa hagsmuna að gæta. Í niðurstöðum nefndarinnar kom fram að hún teldi gjaldtöku af nýtingu náttúruauðlinda styðjast við eftirfarandi rök: Í fyrsta lagi að standa undir þeim kostnaði sem hið opinbera hefði af rannsóknum á og eftirliti með nýtingu auðlindanna, í öðru lagi að tryggja þjóðinni sýnilega hlutdeild í þeim umframarði (auðlindarentu) sem nýting auðlinda í þjóðareign skapaði og í þriðja lagi væri um að ræða svokallaða leiðréttandi skatta og uppbætur (svokallaða græna skatta) til að tryggja hagkvæma nýtingu auðlindanna. Þær auðlindir sem nefndin tilgreindi í álitsgerð sinni voru nytjastofnar á Íslandsmiðum og auðlindir á eða undir sjávarbotni, vatnsafl, jarðhiti og námur, rafsegulbylgjur til fjarskipta og önnur umhverfisgæði.“ Þeir sem eru á þessu máli, auk þess sem hér stendur, eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorsteinn Sæmundsson. Ég legg svo til að eftir þessa umræðu verði þessu máli vísað til efnahags- og viðskiptanefndar.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um auðlindir og auðlindagjöld sem gengur út á að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að skipa starfshóp sem skili tillögum um hvort innheimta eigi afnotagjald fyrir nýtingu auðlinda, leggi fram tillögu um aðferð við álagningu auðlindagjalds sem gæti gengið fyrir allar auðlindir og loks að starfshópurinn taki saman upplýsingar um tilhögun í þessa veru í nágrannalöndum. Starfshópurinn skili tillögum til ráðherra fyrir 1. maí 2020. Ég þakka flutningsmanni, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir að leggja fram þetta mikilvæga mál en ég er meðflutningsmaður hans á málinu ásamt sjö öðrum hv. þingmönnum. Hér er að mínu viti um afar mikilvægt mál að ræða og fátt er brýnna í náinni framtíð en að gera tillögur um hvernig við sem þjóð ætlum að varðveita auðlindir okkar og hvernig og hvort skuli taka gjald fyrir nýtingu þeirra. Þetta er alls ekki einfalt viðfangsefni. Auðlindir okkar eru sífellt að verða dýrmætari og því meira áríðandi að búa svo um hnútana að þjóðin njóti ávaxta af þeim. Það kemur fram að ekki liggur fyrir að unnt sé að telja upp auðlindir þjóðarinnar svo tæmandi sé, svo ört breytist tíðarandinn. Áður fyrr var þetta einfalt, landsmenn yrktu jörðina, sóttu sjóinn og drukku vatnið, en í dag má segja að margt hafi bæst við. Þetta er á sjó, í lofti og á landi, fiskurinn í sjónum, öll þau aðföng sem þaðan koma, fuglar himins og loft og landið eða jarðnæðið. Síðan er það orkan okkar, mikilvægasta auðlindin ásamt fiskveiðiauðlindinni, og hvernig skuli fara með nýtingu á fallvötnunum, en stöðugt bætist þarna við. Það bætist við jarðhitann. Ekki fyrir löngu fóru menn að bora mun dýpra en áður. Það eru háhitasvæðin, þau eru auðlind, sjávarföllin, ölduorkan, vindurinn, vindorkan, hreina vatnið okkar sem verður sífellt dýrmætara, herra forseti, og við verðum að ganga betur um landið til að varðveita einmitt vatnsuppspretturnar. Við getum ekki leyft okkur að urða sorp öllu lengur um allar koppagrundir. Tæknin er orðin fullkomnari en svo að við þurfum að gera það. Við eigum að farga sorpi á eins umhverfisvænan hátt og unnt er. Í framtíðinni getur hreina vatnið okkar orðið okkar ein okkar mikilvægasta auðlind og við verðum að varðveita það. Við getum ekki gengið um landið eins og enginn komi á eftir okkur. Náttúrufegurð landsins er ein af auðlindum okkar en undir það flokkast ýmislegt, eins og t.d. óskert útsýni, hreinleiki, jafnvel sú auðlind að eiga náttúru sem er að mestu laus við mannmergð. En það er líka auðlind að mínu viti að geta notið næturmyrkursins, t.d. til skoðunar á næturhimni í friði fyrir ljósagangi. Það er kannski auðlind sem fer hratt þverrandi. Loks má nefna hreina loftið okkar þó að við getum kannski ekki handsamað það því að það kemur alls staðar að. Margar þessar auðlindir skarast að miklu leyti. Ég bendi á það, herra forseti, að margar þeirra skarast, t.d. vindorkan og útsýni. Ef við nýtum vindinn skerðum við um leið útsýni til að njóta náttúrufegurðar. Það er alls ekki einfalt mál hvernig við ætlum að haga nýtingu í framtíðinni á auðlindum okkar og gjaldtöku yfirleitt, hvort það sé mögulegt eða ekki og hvar mörkin eru þá. Það er mikilvægt að þessi starfshópur taki til starfa og leggi fram tillögur, hugi að því hvernig þessu er háttað meðal annarra þjóða og komi með tillögur um hvort þjóðin geti tekið auðlindagjald af fleiri auðlindum en fiskveiðiauðlindinni. Ég fagna þessari tillögu og legg til að hún verði samþykkt og starfshópur skipaður.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um starfsemi smálánafyrirtækja. Flutningsmenn eru þingmenn Samfylkingarinnar en 1. flutningsmaður er hv. þm. Oddný G. Harðardóttir. Oddný gat ekki verið hér í dag og því kom það í minn hlut að mæla fyrir málinu. Mál þetta var áður flutt á 149. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Það er nú endurflutt lítið breytt. Svonefnd smálánafyrirtæki hófu starfsemi hér á landi í upphafi árs 2010. Veiting smáláns felst í því að lántaka er veitt lán til skamms tíma og lántaki óskar eftir útgreiðslu lánsins á heimasíðu lánveitanda eða með því að senda smáskilaboð úr farsíma. Smálánafyrirtækin hafa verið gagnrýnd frá upphafi, bæði vegna kostnaðar við lántöku og markaðssetningar lánanna. Einn helsti munur á smálánum og hefðbundnum yfirdrætti í almenna bankakerfinu er að smálán eru eingöngu veitt í mjög stuttan tíma, eða allt frá einum degi til rétt rúmlega mánaðar. Mikil umræða hefur verið bæði hérlendis og í nágrannalöndum okkar um skaðsemi þessara lána. Bæði hagsmunaaðilar og eftirlitsaðilar á neytendamarkaði hafa lýst yfir miklum áhyggjum af uppgangi smálánafyrirtækja hér á landi enda er um að ræða lán á okurvöxtum, allt að 648% árleg hlutfallstala kostnaðar, sem markaðssett eru sérstaklega fyrir ungt fólk sem höllum fæti stendur og þá sem hafa lítið á milli handanna. Smálánin falla undir lög um neytendalán og hefur Neytendastofa ítrekað þurft að grípa inn í vegna starfshátta smálánafyrirtækjanna á grundvelli þeirra laga og beitt fyrir sig stjórnvaldssektum. Þær ráðstafanir hafa ekki borið árangur. Svo virðist sem smálánafyrirtæki leitist við að fara fram hjá ákvæðum laga um neytendalán um hvað teljist falla undir árlega hlutfallstölu kostnaðar. Engin lög gilda um reksturinn sjálfan, ekki þarf að sækja um starfsleyfi eða uppfylla tilteknar skipulagskröfur. Með frumvarpi þessu er lagt til að komið verði böndum á starfsemi smálánafyrirtækja með því að setja sérlög um starfsemina þar sem settur verði skýr rammi og tryggt að aðeins þeir aðilar geti fengið starfsleyfi sem uppfylla tiltekin skilyrði og starfa á grundvelli laga um neytendalán um árlega hlutfallstölu kostnaðar. Á 139. löggjafarþingi lagði efnahags- og viðskiptaráðherra fram frumvarp til breytinga á lögum um neytendalán, nr. 121/1994, en frumvarpið náði ekki fram að ganga. Megintilgangur þess frumvarps var að fella veitingu smálána undir umgjörð og ramma neytendalöggjafarinnar til að tryggja neytendavernd. Nýtt frumvarp til laga um neytendalán varð að lögum nr. 33/2013, um neytendalán. Í því frumvarpi var ákveðið að fella smálán undir löggjöf um neytendalán, en sú löggjöf er innleiðing á tilskipun ESB 2008/48/EB um neytendalán. Þegar tilskipun ESB var innleidd var uppi nokkur umræða um þessi mál í samfélaginu. Löggjafinn brást við með því að útvíkka gildissvið laga um neytendalán svo þau næðu yfir smálán og jafnframt var sett sérstakt ákvæði um hámark árlegrar hlutfallstölu kostnaðar í 26. gr. laga um neytendalán. Er þar um að ræða ákvæði sem gengur lengra en kröfur tilskipunarinnar og var sérstaklega beint að smálánafyrirtækjum. Í greinargerð frumvarpsins kom fram að „nágrannalönd okkar hafa fundið sig knúin til að bregðast við uppgangi smálánafyrirtækja með aukinni reglusetningu til verndar neytendum. Í þessu samhengi er vert að nefna að um helmingur af 27 aðildarríkjum Evrópusambandsins hefur í löggjöf sinni ákvæði um hámarksvexti. Finnar hafa lagt fram frumvarp sem kveður á um hámarksvexti á smálánum og Danir hafa tilkynnt að þeir ætli sér slíkt hið sama. Í Norður-Ameríku er sama sagan; í Kanada hefur verið sett 60% hámark á árlega hlutfallstölu kostnaðar og í 35 fylkjum Bandaríkjanna hafa verið settar reglur um smálánastarfsemi sem taka til ýmissa skilyrða, svo sem vaxta og gjalda …“ Eftir setningu laga um neytendalán árið 2013 varð vart við það að smálánafyrirtæki fóru að finna upp leiðir til að komast hjá framangreindri 26. gr. laga um neytendalán, fyrst með svokölluðu flýtigjaldi, þ.e. að einstaklingur greiddi sérstaka fjárhæð fyrir að lánið væri afgreitt strax, annars tæki það fimm til sjö daga. Það mál fór fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur sem komst að þeirri niðurstöðu að ólögmætt væri að undanþiggja slíkt gjald við útreikning á árlegri hlutfallstölu kostnaðar. Í framhaldi af því kynntu smálánafyrirtækin nýtt gjald sem var þannig fram sett að lántaki keypti rafbækur og fékk í kjölfarið heimild til að taka lán. Neytendastofa hefur ákvarðað stjórnvaldssektir á smálánafyrirtæki vegna þessa fyrirkomulags. Vert er að halda til haga að einnig eru starfandi fyrirtæki sem veita smálán og eru innan þess ramma sem slíkum fyrirtækjum er settur með lögum um neytendalán frá 2013. Eftirlitsaðilar hafa ekki þurft að gera athugasemdir eða grípa til úrræða varðandi starfsemi þessara fyrirtækja. Í minnisblaði frá umboðsmanni skuldara, dagsett 28. febrúar 2018, sem barst efnahags- og viðskiptanefnd er að finna greiningu á smálánaskuldum hjá umsækjendum um úrræðið hjá umboðsmanni skuldara. Þar kemur fram að fjöldi þeirra sem hefur sótt um úrræði hjá embættinu vegna greiðsluerfiðleika hefur aukist síðustu tvö ár. Heildarfjöldi umsókna á árinu 2015 var samtals 1.157, á árinu 2016 samtals 1.401 og á árinu 2017 var hann samtals 1.436. Þegar umsóknir ársins 2016 og 2017 eru kannaðar kemur í ljós að meira en helmingur þeirra sem sóttu um ráðgjöf og greiðsluaðlögun á þessum tveimur árum er yngri en 40 ára. Þá er áberandi mest fjölgun á umsækjendum um greiðsluaðlögun í aldurshópnum 18–29 ára, úr 14,9% í 23,3 % á þessum tveimur árum. Í greiningu umboðsmanns kemur einnig fram að hlutfall umsækjenda sem tóku smálán fór t.d. úr 13% á árinu 2013 í 43% á árinu 2017 en þessar tölur miðast við allar umsóknir um ráðgjöf og greiðsluaðlögun. Til samanburðar fór hlutfall umsækjenda sem tóku fasteignalán úr 32% á árinu 2015 niður í 17% á árinu 2017. Í aldurshópnum 18–29 ára hafa 76 af 109 umsækjendum árið 2017 tekið smálán eða um 70% umsækjenda, en á árinu 2016 höfðu 39 af 63 eða 62% tekið smálán. Hlutfall smálána af heildarskuldum þeirra sem tóku smálán jókst úr 13% í 20% frá árinu 2016 til 2017. Meðalupphæð smálánaskulda umsækjenda hjá umboðsmanni skuldara var tæpar 600 þús. kr. árið 2017 en rúmar 400 þús. kr. árið 2016. Það er því ljóst að smálán eru að verða algengari og sífellt stærri hluti af vanda þessa hóps. Herra forseti. Frumvarpið skiptist í sex kafla og ætla ég hér að fara yfir helstu þætti þess. Í I. kafla frumvarpsins er fjallað um gildissvið og er starfsemi smálánafyrirtækja hér á landi sérstaklega skilgreind. Lagt er til að óheimilt verði að víkja frá ákvæðum laganna með samningi ef slíkur samningur leiddi til lakari stöðu fyrir viðskiptamann. Til að ná markmiðum frumvarpsins er mikilvægt að tryggt sé að viðskiptamenn geti ekki samið sig frá ákvæðum þess. Loks er lagt til að lög um starfsemi smálánafyrirtækja taki ekki til útlána lánastofnana samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki. Lánastofnanir í skilningi greinarinnar teljast þau fjármálafyrirtæki vera sem fengið hafa starfsleyfi samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um starfsleyfi, umsóknir og veitingu þeirra. Lagt er til að starfsemi smálánafyrirtækja verði gerð starfsleyfisskyld og öðrum en þeim sem hlotið hafa starfsleyfi verði óheimilt að kynna, bjóða eða veita smálán. Þá verði smálánafyrirtæki ekki heimilt að hefja starfsemi fyrr en starfsleyfi hefur verið veitt. Fjármálaeftirlitinu er falið að hafa umsjón með umsóknum og veitingu starfsleyfa. Heimilt er að synja fyrirtækjum um starfsleyfi ef umsókn um leyfi uppfyllir ekki skilyrði laganna að mati Fjármálaeftirlitsins. Synjun skal rökstyðja og tilkynna innan þriggja mánaða frá móttöku umsóknar. Loks er lagt til að Fjármálaeftirlitið fái heimild til að afturkalla starfsleyfi smálánafyrirtækis í heild eða að hluta telji eftirlitið að viðkomandi fyrirtæki hafi ekki starfað samkvæmt eðlilegum og heilbrigðum starfsháttum og venjum á fjármálamarkaði, eða brotið gegn lögum þessum á annan hátt. Þá er í frumvarpinu kveðið á um að einstaklingar og lögaðilar búsettir í aðildarríkjum EES og EFTA geti verið stofnendur smálánafyrirtækis. Einnig skulu smálánafyrirtæki starfa sem hlutafélag og lagt er til að gerð verði krafa um að hlutafé smálánafyrirtækis verði að lágmarki jafnvirði einnar milljónar evra en mikilvægt er að aðeins þar til bærir aðilar sæki inn á þennan lánamarkað. Í frumvarpinu er lagt til að um starfsemi smálánafyrirtækja gildi ákvæði laga um fjarsölu á fjármálaþjónustu og laga um neytendalán, enda sé ekki á annan veg mælt í lögum þessum um starfsemi smálánafyrirtækja. Lögð er áhersla á að smálánafyrirtæki starfi saman í samræmi við eðlilega og heilbrigða starfshætti og venjur á fjármálamarkaði og Seðlabankanum er falið að setja reglur um hvað teljist eðlilegir og heilbrigðir starfshættir samkvæmt lögum þessum. Með frumvarpi þessu er einnig lagt til að viðskiptamenn fari í greiðslumat áður en lán er veitt og niðurstöður greiðslumats skráðar. Einnig eru í fimm töluliðum talin upp þau tilfelli þar sem ekki er heimilt að veita lán til viðskiptamanns. Þá væri t.d. óheimilt að greiða lán út fyrr en 48 klukkustundum frá því að lánsumsókn var samþykkt. Einnig er lagt til að einungis verði heimilt að afgreiða umsóknir um smálán á skrifstofutíma milli kl. 9 og 17 virka daga. Loks er gerð krafa um að smálánafyrirtæki hafi gilda starfsábyrgðartryggingu vegna tjóns sem leitt geti af gáleysi í störfum þess. Leitast er við að haga kerfinu þannig að erfiðara sé fyrir fólk að taka lán án þess að hafa ígrundað það vel, hugsað lánaferli til enda og kynnt sér vexti og lánaskilmála. Þá er lagt til að um eftirlit með smálánafyrirtækjum fari eftir lögum þessum, verði frumvarpið að lögum, og XIII. kafla laga um fjármálafyrirtæki og lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Fjármálaeftirlitinu verði falið að annast eftirlitið samkvæmt frumvarpinu. Til að standa straum af eftirlitinu er lagt til að smálánafyrirtæki sem fengið hafa starfsleyfi greiði árlegt eftirlitsgjald í samræmi við ákvæði laga um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálaþjónustu. Jafnframt er lagt til að viðurlagakafli frumvarpsins verði með svipuðu sniði og í öðrum lögum á sviði fjármálaþjónustu með heimildum Fjármálaeftirlitsins til að beita stjórnvaldssektum auk hefðbundinna refsiákvæða. Þá er lagt til að bætt verði við nýrri málsgrein í 5. gr. laga um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi þar sem kveðið verður á um 600.000 kr. eftirlitsgjald sem smálánafyrirtækin greiða. Loks er lagt til, í ákvæði til bráðabirgða, að smálánafyrirtæki sem starfa hér á landi við gildistöku þessara laga skuli þegar í stað grípa til viðeigandi ráðstafana til að uppfylla skilyrði laganna og eigi síðar en þremur mánuðum frá gildistöku þeirra. Það er því ljóst að lögum þessum, verði frumvarpið að lögum, er ætlað að ná til allra smálánafyrirtækja og ekki bara þeirra sem stofnað verður til eftir gildistöku laganna. Herra forseti. Að lokum legg ég til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Nirði Sigurðssyni fyrir framsöguna og tek fram að ég styð þetta mál. Ég hef sjálf fjallað töluvert mikið um smálánin í þessum þingsal og reyndar víðar, átt sérstaka umræðu og ýmislegt. Mér finnst þetta böl sem við þurfum að reyna að koma í veg fyrir með öllum tiltækum ráðum. Þetta mál er kannski einn þáttur þess. Ég veit að hæstv. ráðherra Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir er með mál sem lýtur að neytendalögum og kemur m.a. inn á smálánin sérstaklega. Það er eitt fyrsta mál hennar á dagskrá. En ég hef haft áhyggjur af því að við þurfum að breyta fleiru, m.a. innheimtulögum, og hyggst bregðast við því með því að leggja fram mál hvað þau varðar. Allt frá því að starfsemi svokallaðra smálánafyrirtækja hófst hér á landi, í kringum 2010, hafa lánveitingar þeirra af og til orðið okkur tilefni umræðna hér og víðar annars staðar. Lánaskilmálar smálánafyrirtækja eru af mörgum talin óforskammað dæmi um okur og ýmislegt í starfsháttum þeirra þykir bera vott um rangsleitni og jafnvel pretti, eins og þegar farið var í kringum lögin með því að dylja ofurháar vaxtaálögur með málamyndakaupum á rafbók eins og hefur verið rætt. Það er líka mál margra að smálánum sé einkum beint að samfélagshópum sem búa við slakan efnahag og ungu fólki í neyslu, fólki sem á erfitt uppdráttar. Upplýsingar frá embætti umboðsmanns skuldara staðfesta þetta og sýna svo ekki verður um villst að það er einkum ungt fólk, tekjulágt fólk og fólk í fíknivanda sem tekur smálánin, ratar í greiðsluvanda vegna þeirra og neyðist til að leita til embættisins til að leysa úr vandkvæðum sínum. Starfsemin sem slík felst í því að lána fé til skamms tíma með gríðarháum vöxtum. Þannig geta nafnvextir á ársgrundvelli numið hundruðum prósentna eins og við höfum heyrt fréttaflutning af. Samkvæmt gildandi lögum er slík vaxtataka ólögleg en það er farið í kringum þau eins og svo oft áður með því að kalla vextina lántökukostnað og ýmsum öðrum yfirdrepsskap er beitt til að hækka endurgjaldið fyrir lánveitinguna umfram það sem heimilt er. Smálánafyrirtækin eru ekkert annað en hluti af víðtækum breytingum sem við sjáum á fjármálamarkaði, m.a. með tilkomu snjalltækjanna, stafrænna lausna - hin nýja fjármálatækni, t.d. FinTech, þróast hratt og í sumum tilfellum, eins og við höfum áþreifanlega orðið vör við, hraðar en löggjöfin sem um hana gildir. Ég dreg þá ályktun að sú sé einmitt raunin hér á landi, að löggjafinn hafi í gegnum tíðina ekki náð nægilega vel utan um þær breytingar sem orðið hafa á þessu sviði. Eitt af því sem ég hef orðað mjög oft er að þó að stærsti pósturinn hjá umboðsmanni skuldara sé, eða hafi a.m.k. verið á tímabili, smálánin og fólk í vanda þeirra vegna fjármagna smálánafyrirtækin ekki starfsemi umboðsmanns skuldara. Önnur fjármálafyrirtæki og lánastofnanir, Íbúðalánasjóður, lífeyrissjóðir og vátryggingafélög, bera straum af kostnaði við þetta embætti en ekki smálánafyrirtækin. Það hlýtur að vera óeðlilegt ef maður er að lána á annað borð. Þess vegna tek ég undir að smálánafyrirtækin lúti öllum þeim lögmálum ef við viljum hafa þau í okkar samfélagi. Ég vil það ekki og hef lýst því eindregið. Ég vil gera allt sem við getum til að loka á þau. En að öðrum kosti tek ég undir að við verðum að setja þeim mjög þröngan ramma. Neytendasamtökin hafa verið gríðarlega dugleg og haldið úti beinskeyttri gagnrýni á smálánafyrirtækin vegna viðskiptahátta þeirra. Ég man að árið 2016 lagði Neytendastofa sektir á þrjú smálánafyrirtæki vegna óleyfilegs lántökukostnaðar og Neytendastofa lagði líka 10 millj. kr. stjórnvaldssekt á smálánafyrirtækið E-content, auk dagsekta, því að fyrirtækið sinnti ekki tilmælum um að breyta starfsháttum. Þessar ákvarðanir fengu staðfestingu hjá áfrýjunarnefnd neytendamála þannig að það liggur fyrir að við erum með viðurkennt vandamál í fanginu. Lántakendur sem hafa greitt allt of háa vexti og jafnvel himinhá vaxtagjöld vegna ólögmætra lána hafa rosalega lítil færi á að fá endurgreiðslu á þessum vöxtum. Það kostar málaferli ef fólk ætlar að reyna að eiga við þetta og það er ekki þetta fólk sem getur staðið í slíkum málaferlum. Eitt af því sem þarf að gera er að ráðuneytin sameinist öll - eða þau sem koma að þessu. Það er ekki bara eitthvað eitt að mínu mati, það er fleira í löggjöfinni sem þarf að breyta, sem þarf að takast á við. Þess vegna dreifist þetta á mörg ráðuneyti. Í skýrslunni sem var skilað um smálánafyrirtæki var m.a. vísað til Finnlands og þar er verið að vinna frumvarp um neytendalán þar sem m.a. er verið að tala um að neytendum sé ekki skylt að greiða vexti eða annan kostnað af lánum umfram árlega hlutfallstölu kostnaðar eða lögbundið hámark. Undir það hljótum við að vilja taka en því miður hefur ekki dugað okkur að setja þak á árlega hlutfallstölu kostnaðar því að okkur gengur illa að stoppa þetta ef það er alltaf einhvern veginn hægt að fara í kringum hlutina. Við þurfum líka að reyna að koma í veg fyrir að það skapist réttaróvissa eins og við heyrðum um í umfjöllun fyrir ekki svo löngu, að ef lántaki neitar að greiða skapist ekki réttaróvissa varðandi ólöglega hlutann. Ég tek undir það, eins og ég sagði áðan, að ef niðurstaðan er sú að við viljum ekki loka á þessi fyrirtæki verði þau bæði leyfis- og skráningarskyld. Það er líka mikilvægt að við vitum hverjir standa að baki þessum fyrirtækjum, að gegnsæi ríki í eignarhaldinu. Það hefur komið fram, og það er m.a. ástæðan fyrir því þetta þrífst, að smálánafyrirtækin fengu í lið með sér innheimtufyrirtæki sem er tilbúið til að innheimta þessi lán. Það er í eigu eins lögmanns og þar er stór brotalöm í kerfinu. Fjármálaeftirlitið hefur ekki eftirlit með lögmönnum heldur hafa þeir eftirlit með sjálfum sér, þ.e. Lögmannafélag Íslands hefur eftirlit með lögmönnum. Það er eiginlega ekki hægt að segja að það sé raunhæft að þegar fyrirtæki gerast brotleg sé Lögmannafélag Íslands í stakk búið til að takast á við það. Það getur ekkert gert. Það getur ávítt en það getur ekki ákært eða neitt slíkt. Þetta er mikil brotalöm sem verður að taka á. Neytendasamtökin reyndu að sækja mál fyrir hönd nokkurra lánþega gagnvart innheimtufyrirtækinu sem lögmaðurinn stýrir en var í raun vísað frá af því að þau eru ekki aðilar máls. Þar kemur lagatæknin inn. Það er auðvitað ótækt að hagsmunasamtök sem slík geti ekki komið fram fyrir hönd einhvers og borið fram kvörtun eða fengið mál tekin til umfjöllunar. Mér finnst líka mikilvægt að ef fólk tekur slík lán geti það á hverjum tíma fengið upplýsingar um sundurliðun á láninu, hver vaxtakostnaðurinn sé og lántökukostnaðurinn og annar kostnaður, svo að það liggi alltaf fyrir ef maður óskar þess. Eins og ég sagði í upphafi máls míns er fólk í mismunandi standi þegar það tekur svona lán og því ekkert óeðlilegt við það. En það sem ég setti kannski fram í upphafi var varðandi innheimtulögin sérstaklega, og ég hyggst leggja fram mál hvað þau varðar. Það er ekkert þak á löginnheimtu og kostnaðurinn getur verið gríðarlega mikill eins og við höfum heyrt. Vanskilakostnaðurinn er í veldisvexti sem enginn ræður við. Það er líka óþægilegt og dapurlegt að þeir sem veita smálánin halda fólki beinlínis í spennitreyju og þessum aðstæðum með því að hóta fólki því að setja það á vanskilaskrá. Það vill auðvitað enginn fara á vanskilaskrá með tilheyrandi afleiðingum sem við þekkjum. Fólk sem kemur í bankann og ætlar að fá lán, hvort sem það er fyrir húsnæði eða öðru, þarf ekki að gefa upp smálánin. Það getur verið með 3, 4 eða 5 milljónir í smálánum á bakinu og allt í klessu. Það kemur inn í bankann og þarf ekki að gefa það upp ef það er að taka lán. Það er líka mjög bagalegt vegna þess að tilkynningarskyldan og utanumhaldið er ekki það sama. Það er einn af stóru þáttunum. Fólk heldur þá áfram í vítahring í staðinn fyrir að fá aðstoð við að greiða lánin upp og byrja svo á núllpunkti. Ég held að eini aðilinn sem eiginlega hafi alheimsupplýsingar um okkur Íslendinga sé Creditinfo. Menn tala um að Facebook hafi miklar upplýsingar um Íslendinga og alla heimsins aðila en Creditinfo hefur gríðarlegar upplýsingar um landsmenn. Það fyrirtæki hefur m.a. þessar upplýsingar og mér finnst ástæða til að við skoðum hvort við þurfum að setja reglur þar að lútandi af því að þetta hangir allt svolítið saman. Þeir skrá kannski helst vanskilaskrá. Mér finnst þetta umhugsunarvert. Svo er hitt varðandi bankastarfsemina. Það virðist einhvern veginn vera þannig að maður hakar í box þegar maður sækir um á netinu undir alls konar kringumstæðum, um miðja nótt og alla vega, eins og kemur einmitt fram í þessu frumvarpi; fólk bara hakar við og þá er það allt í einu komið með eilífa skuldfærslu þangað til lánið er búið og bankinn segist ekkert geta gert við því. Það er líka eitthvað sem á ekki að vera svona einfalt. Við vitum alveg að það er alls konar „I agree“ þegar maður á að samþykkja eitthvað í restina og það kemur langur bálkur af skilmálum. Ég gæti fullyrt, án þess að hafa hugmynd um það, að 95%, svo ég verði ekki grófari, lesi ekki skilmála, alls konar skilmála, hvort sem það er á samfélagsmiðlum, þegar maður er að samþykkja eitthvað, eða þegar maður er að taka lán í umhverfi eins og þessu. Þess vegna þurfum við að skoða ábyrgð þeirra aðila sem koma að þessum málum, allra aðila, ekki bara einhvers eins. Það vísar hver á annan. Ég er sammála því sem Neytendasamtökin hafa lagt til, að komið verði upp keðjuábyrgð í innheimtu. Ég held að það sé mikilvægt og til þess fallið að ábyrgðin verði víðtækari, að innheimtuaðilar, greiðslumiðlunarþjónusta, fjármálastofnanir, allir vísi ekki hver á annan heldur sé þetta samábyrgð allra. Markaðssetningin er svo ágeng. SMS-ið kemur bara, það er Secret Solstice eða jólin eða hvað það nú er sem er fram undan. Þá er eitthvað sem ýtir á. Það er einhver viðburður og manni er boðið að taka smálán - reddaðu þér. Það er mjög margt sem ég gæti haldið áfram að tala um og sem við þurfum að takast á við. Ég vil líka að það sé einn staður þar sem fólk getur leitað lausna, að ekki sé alltaf verið að vísa fólki frá einum stað til annars til þess að vita hver staðan er. Ég held að það sé afar mikilvægt í þessu öllu saman. Virðulegi forseti. Nú er tíminn búinn. Það eru ekki til neinar almennilegar tölfræðilegar upplýsingar um umfang málanna en það er eitt af því sem við þurfum að búa til.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Nirði Sigurðssyni fyrir framsögu hans í þessu nauðsynlega máli svo ekki sé fastar að orði kveðið. Ég tek undir nánast hvert orð sem hv. þm. Bjarkey Olsen sagði. Nú erum við nýbúin að innleiða persónuverndarlög sem gera það að verkum að ég fæ varla að vita hvað maðurinn minn heitir nema hann skrifi upp á heimild handa mér til þess. Eins og hv. þm. Bjarkey Olsen bendir réttilega á erum við einhverra hluta vegna með fyrirtæki sem heitir Creditinfo sem hefur undanþágu gagnvart öllu því sem við köllum persónuvernd. Ef ég tek 20.000 kr. smálán eru af því gríðarlegir vextir eins og hv. þingmaður nefnir en það eru ekki bara hundruð prósentna heldur eru þúsundir prósentna lagðar ofan á lánið og síðan getur smálánafyrirtækið eiginlega vaðið inn á bankareikning viðkomandi og skuldfært út af honum með pompi og prakt, með vöxtum upp á þúsundir prósentna, eins og ég hef margsinnis orðið vitni að hjá fólki sem hefur hringt hágrátandi í mig. Staðreyndin er sú að það hlýtur að vera eitthvað stórkostlega mikið að. Við erum í góðri trú í bankanum okkar og höldum að reikningurinn okkar sé bara okkar en ekki smálánafyrirtækisins, Creditinfo eða nokkurs annars. Við eigum að vera vernduð með inneign okkar og þær krónur sem við eigum þar. Einhvers staðar í skilmálunum hakar lántaki við: Ég samþykki. Ég samþykki allt. Ég vísa endalaust í hv. þm. Bjarkeyju Olsen vegna þess að hún er sú eina sem hefur rætt nákvæmlega þetta, að langstærsti hlutinn af þeim sem haka við les ekki 170 blaðsíður af smáu letri um skilmálana sem þeir eru að kvitta upp á. Þarna ýkti ég blaðsíðufjöldann því að manni fellur allur ketill í eld þegar maður sér þessa strollu af smáu letri um það sem maður ætlar að samþykkja eða ekki. Í raun er líka ástæða til þess að við tökum sérstaklega út fyrir sviga þann þjóðfélagshóp sem nýtir sér smálán. Hverjir skyldu það vera? Eru það þeir sem eru borgunarmenn fyrir smáláninu yfir höfuð? Nei, væntanlega ekki. Ef þeir væru borgunarmenn færu þeir í bankann, ekki satt? Hér erum við með þrjá viðskiptabanka. Það er ekkert vandamál að fá lán, smávegis fyrirgreiðslu eða yfirdrátt ef maður er metinn borgunarmaður fyrir því. Þetta er ungt fólk, þetta er fátækt fólk, fólk í vanda, þetta eru fíklar. Þetta eru þeir sem hafa það hvað verst í samfélaginu. Það eru þeir sem lenda undir hælnum á smálánafyrirtækjunum og ég er gjörsamlega á móti þessari starfsemi. Þrátt fyrir að hið háa Alþingi hafi verið að tala um að samþykkja að ekki yrðu teknir meira en 50% vextir hef ég aldrei á ævi minni heyrt annað eins, að við skulum ætla að samþykkja 50% vexti. Þetta er okur. Í gamla daga var liðið sett í fangelsi fyrir að níðast á minni máttar með okurvöxtum. 50% vextir? Þó að það sé kannski 3.500% minna en þeir rukkuðu á árum áður og komust upp með breytir það ekki þeirri staðreynd að mér finnst þetta verulega gruggugt og á kolsvörtu svæði. Flokkur fólksins er algjörlega á móti þessum smálánum. Það verður að gera margt betur og öðruvísi ef við eigum nokkurn tíma að geta samþykkt þetta, sérstaklega þegar við vitum það öll sem hér erum - við erum reyndar mjög fá hér inni núna - að verið er að róa á mið þeirra sem höllustum fæti standa og fá hvergi annars staðar fyrirgreiðslu. Það er algjörlega með ólíkindum að við skulum ekki geta komið í veg fyrir að hægt sé að vaða inn á bankareikninga einstaklinga með smálán og skuldfæra fyrir láninu eins og það leggur sig, með vöxtum og öðru slíku upp á þessa svaðalegu prósentu. Hvar erum við stödd þegar löggjafinn horfir upp á þetta? Þó að við séum af veikum mætti að reyna að klóra í þetta segi ég: Betur má ef duga skal. Best af öllu væri að segja bara: Hingað og ekki lengra! Stopp! Út með þessi smálán! Við getum t.d. byrjað á því að líta heildstætt á myndina. Við getum byrjað á því að byggja grunninn undir samfélag okkar eins og við viljum sjá það. Við getum byrjað á því að hætta að skattleggja fátækt. Við getum byrjað á því að útrýma henni og koma í veg fyrir að fólkið okkar sé svona illa statt. Við getum líka byrjað á snemmtækri íhlutun og hjálpað fólki sem er í fíknivanda og hætt að láta 600–700 manns vera á biðlista eftir því að fá hjálp inni á Vogi. Þegar það er tekið saman hverjir lenda í þessari gildru eru það þeir einstaklingar sem eiga hvað bágast í samfélaginu, eins og ég sagði áðan. Það er okkar að hjálpa þeim. Það er svo önnur saga, svo ég vaði úr einu í annað eins og mér einni er lagið með ekkert blað og ekki neitt, að vera 16, 17 eða 18 ára unglingur og fá SMS sem hljóðar svo: Vantar þig lán? Viltu smálán? Þú verður búin/n að fá það eftir korter. Segðu bara já. Hakaðu bara við. Samþykktu bara hvaðeina og við leggjum inn á þig. Ertu ekki með kort? Við skulum leggja þetta inn á þig. Er það svona sem við viljum sjá samfélagið okkar? Nei, alls ekki. Það er okkar, löggjafans, að koma í veg fyrir að þessi starfsemi fái að þrífast hér, þessi starfsemi þar sem fiskað er í verulega gruggugu vatni. Ég verð að segja: Ég er sammála Neytendasamtökunum sem berjast ötullega gegn þessu, sem eru búin að draga fram ýmislegt sem við getum ekki talað um hér og nú, sem ég vona að eigi eftir að koma upp á yfirborðið, draga fram ýmislegt sem rennir ekki bara stoðum undir það heldur sýnir fram á hvernig búið er um hnútana í sambandi við þessi smálán og smálánafyrirtækin. Flokkur fólksins segir enn og aftur: Hingað og ekki lengra! Stopp! Út með smálánafyrirtækin, burt með þetta! Hjálpum frekar þeim sem eru í vanda og eru í það miklum vanda að þeir sjá engin önnur úrræði en að láta kúga sig og pína á okurvöxtum og óþverraskap eins og þessi fyrirtæki beita.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að leggja þetta frumvarp fram, ég styð það heils hugar og vil taka undir með hv. þm. Ingu Sæland að allur Flokkur fólksins eins og hann leggur sig  Fyrir innan við 30 árum var ég að vinna í versluninni Brynju á Laugavegi þegar gerð var held ég örugglega lögregluaðgerð við Kjörgarð, þá var verið að bjóða okurvexti sem voru svo ólöglegir og hneykslanlegir að það þurfti lögregluaðgerð til að loka þeirri starfsemi. Hvað var verið að bjóða þar? Ég held að það hafi verið 50% vextir. Hér segir að það megi vera allt að 50% vextir plús stýrivextir. Ég myndi segja að það væru okurvextir. Bara það eitt ætti að vera nóg til að hringja öllum viðvörunarbjöllum og stoppa svona rugl því að ég segi fyrir mitt leyti: Það þarf enginn á 54% vöxtum að halda. Annað í þessu sem ég hef lesið um og gerir mig orðlausan er að það er hægt að taka 10.000 kr. lán í 30 daga og þá er maður að borga 5.314% vexti. Ef maður tekur lán í 15 daga er maður að borga 35.000% vexti. Setjum þetta í samhengi, hvernig hugmyndaflugið er. Það sem gerir mig algjörlega orðlausan er að það skuli vera hægt að innheimta lánin án þess að nokkur stoppi þetta, það sé ekki hreinlega heraðgerð, ekki lögregluaðgerð heldur bara heraðgerð, til að stöðva þetta. Ég get ekki skilið hvernig í ósköpunum þetta getur viðgengist og verið löglegt. Það á að vera útilokað. Svo er líka hitt, að það skuli vera hægt með einu pennastriki að æða inn á bankareikninga og kreditkort viðkomandi og taka þetta út. Þetta er eins og að fara með lúkurnar ofan í peningaveski viðkomandi og ná í peninga án þess að spyrja eins eða neins. Það er stórfurðulegt. Ég ráðlegg þeim sem eru að berjast við smálánafyrirtækin að fara inn á heimasíðu Neytendasamtakanna, þar eru leiðbeiningar um það hvað fólk getur gert. Það er enn furðulegra í öllu þessu, því að maður telur þetta vera ólöglegt frá A til Ö, að hægt er að setja fólk á vanskilaskrá í þokkabót. Maður verður eiginlega kjaftstopp. Það er langt fyrir utan minn skilning að ekki skuli fyrir löngu vera búið að ganga þannig frá hlutunum að þetta frumvarp hefði ekki þurft að koma fram, það væri búið að ganga frá því að svona hlutir væru ekki í gangi. Ég vona heitt og innilega að frumvarpið verði samþykkt og það dugi til að stoppa þetta. Þá getum við verið laus við þann óskapnað sem þessi smálánafyrirtæki eru.

Herra forseti. Það þarf ekki að bæta miklu við þessa umræðu. Þessi smálánafyrirtæki eru meinsemd í samfélaginu, ekki bara hér á landi heldur mun víðar. Það er allt í lagi að halda því til haga að þegar fólk er með 5% vexti hljóðar það upp á tvöföldun á 20 árum en ef fólk er með 20% vexti er það tvöföldun á fimm árum. Það er alveg þess virði að við ræðum í víðara samhengi í samfélaginu hvort vextir eigi yfir höfuð að vera svo háir. Vextir hafa margítrekað víða um heim í gegnum mannkynssöguna verið alfarið bannaðar. Ég hugsa að enginn tæki undir slíkt í dag en það hefur ekki verið gert að ástæðulausu. Umræða um vexti almennt í samfélaginu verður að taka mið af því að þetta er alltaf ákveðin tegund af okri.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun embættis tæknistjóra ríkisins. Tillaga þessi var áður lögð fram á 146. og 149. löggjafarþingi og er nú endurflutt með breytingum á greinargerð. Markmiðið er að stofnað verði sérstakt embætti tæknistjóra ríkisins sem hafi yfirumsjón með tæknilegum innviðum Stjórnarráðsins og stofnana ríkisins svo unnt verði að taka þau föstum tökum og byggja m.a. upp góða tækniþekkingu innan stofnunarinnar og lækka útgjöld ríkisins með stærðarhagkvæmni. Ör tölvuvæðing stjórnkerfisins á undanförnum árum hefur leitt til þess að flestar ríkisstofnanir hafa þróað ýmiss konar sérhæfð hugbúnaðarkerfi til að geta sinnt hlutverki sínu betur en ella. Umræddur hugbúnaður er í mjög mismunandi ásigkomulagi en viðhaldi hefur í sumum tilfellum verið ábótavant, auk þess sem annar hugbúnaður er í stöðugri þróun. Hugbúnaðurinn er þróaður á mismunandi forritunarmálum og í mismunandi aðgerðasöfnum sem sum hver eru verulega úrelt og viðhaldi framleiðanda hefur í sumum tilfellum verið hætt. Algengt er að hugbúnaður hafi þekkta öryggisgalla sem ekki hefur verið bætt úr og vafalaust eru margir óþekktir gallar eins og í öllum hugbúnaði. Nánast ekkert af hugbúnaðinum hefur gæðahandbók, sjálfvirka prófun eða áætlun fyrir lagfæringar á þekktum göllum. Ýmsar ríkisstofnanir hafa gert sér grein fyrir þessu vandamáli og hafa leitast við að laga það með ýmsu móti en umræddar stofnanir hafa litla burði til að sinna hugbúnaðarþróun, enda er það aldrei hlutverk þeirra. Þá eru verkefni oft boðin út en verktakar hafa þá gjarnan yfirburðasamningsstöðu gagnvart verkkaupum því að þótt stofnanir ríkisins viti vel hvaða sérhæfðu vandamál þeim er ætlað að leysa er sjaldan þekking innan húss til að tryggja góða tæknilega framkvæmd. Stærri hugbúnaðarkerfum er yfirleitt viðhaldið samkvæmt samningi en dæmi eru um minni kerfi sem eru sjaldan eða aldrei uppfærð. Á 149. löggjafarþingi voru sendar út skriflegar fyrirspurnir til viðkomandi fagráðherra varðandi nokkur stærri og betur þekkt hugbúnaðarkerfi sem eru í notkun hjá ríkisstofnunum eða ráðuneytum. Spurningarnar sneru að ýmsum þáttum varðandi höfundarétt, auðkenningaraðferð og kostnað og hvort hugbúnaðurinn hefði verið gefinn út með frjálsum leyfum. Ekki bárust svör við öllum fyrirspurnum en eins og kemur fram í tillögunni er ákveðið form á þessu. Í þeim tilfellum þar sem höfundarétturinn hefur haldist hjá verktaka frekar en að færast yfir til viðkomandi stofnunar er yfirleitt um stærri verkefni að ræða. Ég ætla ekki að fara alveg í gegnum þetta allt hér og nú, bara að nefna að það virðist líka vera ákveðinn misskilningur á ferð um hvert markmiðið sé með því að opna hugbúnaðarkóða. Þar er nefnt m.a. að LÖKE-kerfi ríkislögreglustjóra sé ekki opnað til að gæta öryggis en allir sem hafa unnið við öryggismál í hugbúnaðarkerfum vita að það að kóðinn sé lokaður er ekki öryggisráðstöfun heldur verður maður alltaf að ganga út frá því að óvinurinn, hugsanlegur árásaraðili, þekki kóðann út og inn og öryggi kerfisins verður að vera byggt á öðrum þáttum. Markmiðið með því að opna kóða er ekki síst að njóta góðs af þeirri samvinnu sem getur orðið til þegar fólk úti í samfélaginu sér ágalla sem er hægt að bæta úr. Tillagan snýst í grundvallaratriðum um að búin verði til einhvers konar stofnun og fundnar lausnir á þessum vandamálum. Hliðstæðar stofnanir hafa verið starfandi t.d. í Bretlandi og Bandaríkjunum og er tillagan að nokkru leyti byggð á reynslu þeirra landa. Markmiðið með þessari leið er að hægt verði að ná fram miklum sparnaði, auka öryggi og auka skilvirkni. Það verði jafnframt mögulegt fyrir mismunandi hugbúnaðarkerfi á vegum ríkisins að hafa sameiginleg opin aðgerðasöfn, sameiginlega viðmótsstaðla o.s.frv. Ég ætla bara að nefna í lokin, úr því að tíminn hratt líður í kvöld, að íslenska ríkið var eitt sinn mjög framarlega í hugbúnaðarmálum. Við vorum mjög framarlega í upplýsingatæknimálum en sá tími er liðinn. Við erum búin að dragast verulega aftur úr, að hluta til vegna hrunsins og að hluta til vegna sinnu- og áhugaleysis innan stjórnkerfisins, og það er mjög vandræðalegt, herra forseti, að við glötum niður þessari stöðu, eins öflugt þekkingarsamfélag og við erum. Ég hef átt mörg samtöl við fólk, bæði í stjórnkerfinu og hjá fyrirtækjum úti í samfélaginu, á undanförnum árum og allir eru sammála um að við getum náð mjög góðum árangri með mjög lítilli fyrirhöfn ef það er tekið vel á þessum þáttum. Þessi tillaga dettur ekki af himnum ofan. Hún er byggð á reynslu fólks. Ég hef fengið veður af því, herra forseti, að í fjármálaráðuneytinu sé í gangi vinna við að bæta þessi ferli að einhverju leyti og þá fellur þessi tillaga ágætlega vel að því sem ákveðinn leiðarvísir. Að lokum er ekkert annað í stöðunni en að leggja hreinlega til að þingsályktunartillaga þessi fari áfram til efnahags- og viðskiptanefndar, svo til síðari umr. og verði að lokum samþykkt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna á þessari áhugaverðu tillögu. Mig langar að nefna einn vinkil á rafrænni stjórnsýslu og þessa mögulegu nýju stofnun sem stundum gleymist í umræðunni, þegar við tölum um gagnakerfi hins opinbera og rafræna stjórnsýslu yfir höfuð, og var t.d. ekki að finna í greinargerð með tillögunni, en það er varðveisla gagna stjórnsýslunnar, sem sagt endapunkturinn á þessu. Það er afar mikilvægt að hugað sé að varðveislunni strax í upphafi svo að auðvelt og einfalt sé að taka rafræn gögn til varðveislu samkvæmt þeim reglum sem um það gilda á hverjum tíma. Sem dæmi var fyrir rúmum áratug gert tilraunaverkefni á vegum Þjóðskjalasafns Íslands með tveimur ríkisstofnunum til að taka til varðveislu rafræn gögn úr tveimur gagnakerfum hjá þeim stofnunum. Það var afar áhugavert lærdómsferli fyrir Þjóðskjalasafn og stofnanirnar. Í öðru tilfellinu þurfti t.d. að laga uppbyggingu gagnakerfisins svo að unnt væri að taka gögnin til varðveislu. Þetta var gagnakerfi sem stofnunin sjálf hafði búið til og líklega sett lítið fé í. Ég held að svona sé staðan hjá mjög mörgum aðilum ríkisins. Maður sér fyrir sér að stofnun sem samhæfir og samræmir verkferla og uppbyggingu gagnavera ríkisins geti einmitt komið þessum málum í betri farveg. Það má nefna t.d. að Þjóðskjalasafnið hefur einungis fengið tilkynningar um 12–18% af öllum gagnakerfum ríkisins, samkvæmt eftirlitskönnun safnsins. Þar segir að það séu u.þ.b. 1.000–1.500 gagnakerfi í notkun hjá ríkinu. Slíkar tilkynningar eru nauðsynlegar fyrir safnið til þess að ákvarða hvaða upplýsingar á að taka til langtímavarðveislu. Eins og hv. þingmanni er væntanlega kunnugt um er rekið rekstrarfélag Stjórnarráðsins innan þess sem hefur með að gera hugbúnað og gagnakerfi og rekstur slíkra kerfa innan Stjórnarráðs Íslands. Maður veltir fyrir sér hvort verkefni mögulegrar nýrrar stofnunar, tæknistjóra ríkisins, og rekstrarfélagsins skarist á einhvern hátt eða rekist á. Eða sér hv. þingmaður fyrir sér að verkefni rekstrarfélagsins verði útvíkkuð í nýja stofnun?

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni. Það er alveg hárrétt sem hann nefnir. Það hefur verið fjallað svolítið um það í fræðunum hversu mikil hætta er á mögulegum stafrænum miðöldum, að það hvað gögn eru hreinlega illa geymd geti orðið til þess að þekking samfélagsins á sjálfu sér glatist mjög ört. Þetta er nokkuð sem við verðum að sinna mjög vel. Það er því algjörlega hárrétt að það verður að halda þannig um hlutina að við vitum hvaða gagnagrunnar eru til og að Þjóðskjalasafn Íslands viti það, sem ég reyndar vann hjá á sínum tíma og bjó til líklega einn af þeim gagnagrunnum sem hv. þingmaður nefnir. Ég þekki það líka að það er erfitt að sinna viðhaldi, sérstaklega hjá stofnunum sem hafa ekki endilega þetta tiltekna hlutverk. Ég hef rosalega mikla samúð með því tiltekna dæmi sem hv. þingmaðurinn nefnir, vitandi hvernig það allt saman fór. Varðandi rekstrarfélagið er því gert að sjá um mjög marga ólíka hluti og að mínu mati verður tæknifókusinn ekki endilega réttur. Það er ákveðin tilhneiging til að kaupa dýr kerfi hjá kannski bandarískum fyrirtækjum og úthýsa jafnvel mikilvægum gögnum sem snúa að þjóðarhagsmunum, þjóðaröryggismálum og öðru, til fyrirtækja, kannski bandarískra, sem eru með gögn í geymslu í Hollandi eða á Írlandi sem gengur kannski þvert á okkar hagsmuni. Það eru mjög margir vinklar sem hægt er að horfa á og langt frá því að það sé allt upp talið í tillögunni þrátt fyrir að auðvitað höfum við reynt að taka til flestra þátta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég sé að við erum um margt sammála. Eins og fram hefur komið og kemur fram í greinargerðinni líka halda rafræn gagnakerfi ríkisins utan um upplýsingar sem varða í raun og veru öll verkefni sem ríkið sinnir. Það verða engin gögn til nema á rafrænu formi í dag og þannig er það í stjórnsýslunni. Í gagnakerfunum eru upplýsingar um nánast allt sem viðkemur rekstri og þjónustu ríkisins. Það er því gífurlega mikilvægt að hugað sé vel að rekstri og uppbyggingu slíkra kerfa þegar kemur að skilvirkni, upplýsingaöryggi og svo langtímavarðveislu eins og ég nefndi áðan. Ég vona að þetta mál fái góða og ítarlega umfjöllun í nefndinni og verði vonandi að veruleika og til þess að bæta þennan málaflokk.

Herra forseti. Andsvarahringurinn snerist kannski svolítið við. En það er kannski bara ágætt úr því að hv. þingmaður nefnir þetta sérstaka verkefni, að taka saman gögn sem hafa verið búin til. Á sínum tíma voru verkefni hjá Þjóðskjalasafni Íslands þegar ég vann þar um stutta hríð m.a. að gera stafræna dómabók Skagafjarðarsýslu frá 1630 eða þar um bil, koma henni í rafrænt form og koma út á netið fyrstu manntölunum frá 1703, 1835 og 1845, ef mig misminnir ekki. Þetta eru dæmi um gögn sem koma samfélaginu mjög mikið við. Þetta er nokkuð sem margir gætu haft áhuga á að leita í og fræðast um hvernig hlutirnir voru áður fyrr og hvernig samfélagið hefur þróast. Við verðum að muna að íslenskt samfélag hefur verið til í vel rúmlega 1000 ár og mikið af upplýsingunum sem urðu til snemma á tíma þessarar þjóðar eru farnar, hafa týnst, munu aldrei koma aftur. Þetta snýst kannski ekki bara um að varðveita söguna heldur líka að varðveita framtíðina vegna þess að ef við sinnum ekki nógu góðu utanumhaldi um upplýsingastreymi okkar núna getur verið að fólk á næstu öld muni hreinlega ekki skilja hvað við vorum að gera hérna á þessum tíma.

Herra forseti. Já, þetta eru réttar athugasemdir hjá hv. þingmanni. Tákn skjalasafna er rómverski guðinn Janus. Hann er með tvö andlit, annað horfir til fortíðar, hitt til framtíðar. Það er það sem skjalasöfn og skjalaverðir eru allan daginn að hugsa um, hvernig við varðveitum fortíðina en hugum líka að framtíðinni. Til þess að varðveita framtíðina þurfum við að taka rafræn gögn til varðveislu. Það er í raun og veru útilokuð varðveisluaðferð að ætla að taka rafræn gögn og varðveita þau á pappír til lengri tíma því að þá töpum við gífurlega miklum upplýsingum. Þar sem ég er starfsmaður Þjóðskjalasafnsins veit ég að við höfum miklar áhyggjur af stöðu ríkisins í þessum efnum og varðveislu rafrænna gagna og ég fagna því ef slíku embætti verður komið á fót, það geti mögulega komið þessum málum í betri farveg þannig að við tryggjum varðveislu gagna í framtíðinni. Það er ekki eingöngu sagan sem við verðum að varðveita heldur líka réttindi og hagur stjórnsýslunnar. Það er gífurlega mikilvægt að hafa það líka í huga.