Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti árið 1992 að 3. desember ár hvert skyldi helgaður málefnum fatlaðra. Þá voru einnig kynntar grundvallarreglur Sameinuðu þjóðanna þar sem áhersla er lögð á jöfn lífsskilyrði og jafna þátttöku fatlaðra á öllum sviðum þjóðlífsins. Hagsmunasamtök fatlaðra um allan heim líta á þessar reglur og það að 3. desember ár hvert skuli helgaður málefnum fatlaðra sem mikilvægan þátt í baráttu sinni fyrir jöfnum rétti á við aðra þegna þjóðfélagsins, ekki síst vegna þess að Sameinuðu þjóðirnar beindu þeim tilmælum til þjóðþinga aðildarríkjanna að þau tækju málefni fatlaðra til umræðu og skoðunar á þessum degi ár hvert þannig að hægt sé að meta stöðuna hverju sinni. Í ljósi þess væri eðlilegt að hæstv. félmrh. hefði í dag gefið þinginu skýrslu um stöðu mála eða að hér hefðu verið á dagskrá þau þingmál þingmanna sem lúta að réttindum og stöðu fatlaðra. Þá hefur einnig legið hér fyrir í þrjár vikur beiðni frá mér til hæstv. félmrh. um umræðu utan dagskrár um búsetumál fatlaðra en þau mál stefna í óefni miðað við þær tölur sem eru í frv. til fjárlaga. Í frv. er aðeins gert ráð fyrir að heimili fyrir 12 einstaklinga taki til starfa á næsta ári og að þau verði rekin í u.þ.b. þrjá mánuði. Samkvæmt tölum frá því í október sl. eru hins vegar yfir 200 einstaklingar á biðlista eftir búsetu. Hæstv. félmrh. hefur lýst því yfir að þessum biðlistum verði að útrýma á næstu fimm árum. Miðað við þær tölur sem eru í frv. til fjárlaga getur það ekki gerst. Það hefði verið eðlilegt að hæstv. félmrh. segði okkur frá því í dag, á alþjóðlegum degi fatlaðra, hvernig hann hyggst standa við þau loforð sem hann áður hefur gefið.

Herra forseti. Mér þykir fyrir því ef ég hef ekki svarað beiðni hv. þm. um utandagskrárumræðu. Auðvitað er sjálfsagt að fara í utandagskrárumræðu þegar tækifæri er til. Í dag hafði ég því miður ekki tækifæri til þess því að ég er bókaður á annan fund en ætlaði þó að vera við þessar óundirbúnu fyrirspurnir. Starfshópurinn sem skilaði skýrslu haustið 2000 lagði til að á næstu fimm árum yrði rýmum á sambýlum í Reykjavík og á Reykjanesi fjölgað um 80 alls og til þess þarf 250 millj. kr. í rekstur og koma upp 15 til 16 sambýlum. 26 millj. kr. yrði varið til að eyða biðlistum eftir frekari liðveislu. Rýmum í dagþjónustu yrði fjölgað um 40 í Reykjavík og á Reykjanesi og til þess yrði varið 36 millj. Þjónusta við börn yrði efld og varið til þess 40 millj. kr. og nýliðun í hópi þeirra sem þurfa á þjónustu að halda yrði mætt með 130 millj. kr. fjárveitingu eða 26 millj. kr. á ári til að kaupa eða byggja sex sambýli. Það eru engin áform um annað en fara eftir þessum tillögum. Það er að vísu rétt sem hv. þm. sagði að samkvæmt fjárlagafrv. duga framlögin ekki nema til þess að standa undir fimmta parti af þessum framkvæmdum en það hefur í för með sér að þá þarf að taka þeim mun betur á á seinni hluta tímabilsins.

Herra forseti. Það er við hæfi að vekja athygli á stöðu fatlaðra og vanefndum ríkisstjórnarinnar í málaflokknum nú í dag, 3. desember, á alþjóðabaráttudegi fatlaðra. Ég verð að segja að það var ekki mikið um svör frá hæstv. ráðherra hér á undan. Á þriðja hundrað fatlaðra bíða eftir búsetu í Reykjavík og á Reykjanesi og það er löng bið eftir þjónustu- og skammtímavistun. Það er líka margra mánaða bið eftir greiningu hjá Greiningarstöð ríkisins, eins og menn vita. Hæstv. ráðherra talar um að biðlistanefndin hafi talað um að leysa þennan vanda á næstu fimm árum. Þess sér ekki stað í frv. hæstv. ríkisstjórnar. Það er verið að gefa loforð langt fram í tímann, svo langt að það er ekki öruggt að hæstv. ráðherra verði hér til að efna þessi loforð. Það verður að segjast eins og er, að fjárlagafrv. er áfall fyrir fatlaða og foreldra þeirra. Álagið og óvissan er að sliga þessa foreldra. Hæstv. ráðherra gaf loforð um úrbætur í skammtímavistun en þau hafa öll verið svikin. Það er löng bið og langir biðlistar. En skammtímavistunin er forsenda þess að foreldrar geti haft börn sín heima. Ef þeir gefast upp verður það mjög dýrt og mun dýrara fyrir ríkissjóð. Biðlistanefndin talaði um að leysa þennan vanda á fimm árum með ákveðnum fjárhæðum. Auðvitað verður hluti þeirra að koma fram í fjárlögunum núna. Það ber að standa við þau loforð sem gefin hafa verið og það verður að segjast hér, herra forseti, að frammistaða ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í málefnum fatlaðra er til skammar.

Til máls tekur hv. 4. þm. Austurl., Einar Már Sigurðarson.

Síðar.

Hv. þm. vill ekki taka til máls eins og á stendur og ætli Alþingi verði ekki að fallast á það. Ég veit ekki hvort einhver gefur kost á sér til þess að taka til máls.

Herra forseti. Það hefði verið fullt tilefni til að taka ítarlega umræðu í dag um málefni fatlaðra. Í dag er alþjóðadagur fatlaðra og í kvöld standa Landssamtökin Þroskahjálp fyrir baráttufundi, m.a. um vanefndir ríkisstjórnarinnar og setja fram kröfur til úrbóta. Ég vil af þessu tilefni að fram komi að ósvarað er spurningum sem þingmaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hefur lagt fram á Alþingi, spurningum sem lagðar hafa verið fyrir hæstv. félmrh. um þjónustusamninga við fatlaða og um lausn á brýnum húsnæðisvanda þeirra. Það er mikilvægt að skýr svör berist við þessum spurningum þannig að við vitum hverjar fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar eru og okkur gefist kostur á að koma sjónarmiðum okkar á framfæri áður en fjárlögum er lokað. Ég vil að þetta komi fram, herra forseti.

Herra forseti. Það er full þörf á að vekja athygli á þeirri staðreynd að í dag er dagur fatlaðra, samkvæmt tilmælum Sameinuðu þjóðanna. Það hefði verið ástæða til að þess sæist stað í dagskrá Alþingis. Reyndar mætti gjarnan huga að því, herra forseti, að sú venja væri höfð, þegar um slíka sérstaka daga sem helgaðir eru tilteknum viðfangsefnum er að ræða að þá væri t.d. sett á dagskrá þingsins stutt umræða um þau mál. Það mætti gjarnan hefjast á því að ráðherra viðkomandi málaflokks gæfi þinginu stutta skýrslu um það helsta sem á döfinni væri á því sviði. Grunnreglur Sameinuðu þjóðanna eru ákaflega mikilvægur grunnur í réttarbaráttu fatlaðra. Þar hafa Norðurlöndin verið í fararbroddi, herra forseti, við að móta þær reglur og fá þær staðfestar. Norðurlandabúi hefur verið sérstakur talsmaður Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra um árabil. Það er því miður svo, herra forseti, að það er ekki af miklu að státa hjá okkur Íslendingum á mörgum sviðum þessara mála. Þar er nærtækt að nefna húsnæðismálin og reyndar aðgengismálin. Sá sem hér talar hefur átt sæti í norræna ráðinu um málefni fatlaðra um nokkurra ára bil. Ég tel mig því hafa ágætan samanburð eftir það starf á því hvar við Íslendingar stöndum og þó að vissulega sé ýmislegt vel gert hér, þá er ekki hægt að horfa fram hjá hinu, að það hallar stórkostlega á okkur að mínu mati, sérstaklega á þeim tveimur sviðum sem ég nefndi. Húsnæðismál eru í miklum ólestri hjá fötluðum upp til hópa og langir biðlistar. Við erum jafnframt mun skemmra á veg komin hvað það varðar að taka aðgengismálin föstum tökum og tryggja í víðasta skilningi aðgengi fatlaðra, bæði að húsnæði og öðru slíku í efnislegum skilningi, og líka aðgengi fatlaðra t.d. að námi og öðrum slíkum þáttum. Það hefði, herra forseti, verið full þörf á því að taka umræður um almenna stöðu þessara mála hér í dag.

Herra forseti. Mér er til efs að á undanförnum 20 árum hafi nokkur hópur í þjóðfélaginu fengið viðlíka úrbætur í málum sínum og fatlaðir. Ég er ekki þar með að segja að ekki sé margt ógert í málaflokknum en samt ber að hafa í huga að okkur hefur einnig miðað fram á við. Í fjárlögum ársins í ár, 2001, eru 3.820 millj. ætlaðar í málaflokk fatlaðra. Í frv. fyrir næsta ár, sem hér hefur verið til meðferðar, eru í upphaflegu frv. 4.410 millj. Þá hefur verið ákveðið að hækka ýmsa liði sem varða málefni fatlaðra við 2. umr. og þar bætast 200 millj. við, þ.e. búið er að hækka framlög til þeirra mála um 200 millj. Þar fyrir utan eru 90 millj. lagðar til málefna fatlaðra í fjáraukalögum. Þetta sýnir að við höfum svo sem ekki setið með hendur í skauti.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir þessa upptalningu hjá hæstv. félmrh. er staðreyndin sú að 23 millj. eru ætlaðar til að reka ný sambýli á næsta ári. Það er ætlað 12 einstaklingum og reksturinn á að standa í u.þ.b. þrjá mánuði. Samkvæmt þeim tölum sem hæstv. ráðherra hafði frá sérstökum starfshópi sem fór yfir þetta voru hins vegar 175 einstaklingar á biðlista eftir fastri búsetu í nóvember á síðasta ári. Á biðlista núna, í október 2001, eru alls 201 einstaklingur, sem þýðir að fjölgað hefur um tæplega 30 á biðlistunum. Þó að þarna komi til úrræði fyrir 12 einstaklinga þá er alveg ljóst að ef ekki verða gerðar verulegar úrbætur þá munu biðlistar lengjast frá því sem áætlað var. Þar með verður ekki hægt að standa við þau loforð sem hæstv. ráðherra gaf, um að biðlistunum yrði útrýmt á næstu fimm árum. Ég má einnig til með að nefna það hér, virðulegi forseti, að 1996 og 1997 var hér þingmaður, Ásta B. Þorsteinsdóttir, sem ítrekaði þann vilja og þau tilmæli sem Sameinuðu þjóðirnar sendu öllum þjóðþingum að 3. desember yrði tileinkaður þessum málaflokki. Þess sér engan stað í dagskrá þingsins í dag, alls ekki. Það hefði verið eðlilegt að hæstv. ráðherra hefði lagt fram skýrslu, farið þar yfir meginreglur Sameinuðu þjóðanna og skýrt út fyrir okkur hver staða okkar er gagnvart þeim og gagnvart öðrum Norðurlöndum en í þeim samanburði er staða okkar, t.d. hvað varðar aðgengismál, framkvæmdaáætlun o.fl. afar bágborin. Ég skora á hæstv. ráðherra að gera samning um framkvæmdaáætlun vegna þessara búsetumála þannig að við getum gengið að því að á næstu fjórum árum verði þessum biðlistum útrýmt. Það þarf samninga til.

Herra forseti. Þannig er mál með vexti að í frv. til fjáraukalaga er farið fram á aukafjárveitingu að fjárhæð 300 millj. kr. á liðnum 01-190, 1.15 Ýmis verkefni, útboðs- og einkavæðingarverkefni. Margítrekað hefur verið óskað eftir upplýsingum frá forsrn. varðandi það í hvað þessar 300 millj. eigi að fara. Því miður hafa svör verið lengi á leiðinni og verið ófullnægjandi þegar þau hafa komið. Lokatilraun til þess að fá almennileg svör frá ráðuneytinu var gerð 29. nóv. sl., um leið og meiri hluti fjárln. afgreiddi frv. til fjáraukalaga út úr nefndinni. Svar forsrn. barst síðan 30. nóv. en þar kemur m.a. fram að ráðuneytið hafni því að gefa þær upplýsingar sem um er beðið með vísun í m.a. upplýsingalög og segir síðan, með leyfi forseta, í svari ráðuneytisins: ,,Þar eð sambærileg þagnarskylda hvílir ekki á þingmönnum eða þingnefndum, telur ráðuneytið því ekki fært að veita nánari upplýsingar um það hvernig framangreind fjárhæð skiptist milli einstakra viðsemjenda.`` Herra forseti. Það er nauðsynlegt að rifja upp og vitna í lög, m.a. um þingsköp Alþingis frá 1999, þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Fjárlaganefnd á rétt á að fá þær upplýsingar sem hún telur nauðsynlegar um rekstur og fjárhagsáætlanir fyrirtækja og stofnana sem óska eftir framlögum úr ríkissjóði.`` Í 28. gr. laganna er m.a. fjallað um erindi sem berast þingnefndum og á grundvelli þeirrar lagagreinar setti forsætisnefnd reglur hinn 5. desember 1994 og tóku þær gildi 1. janúar 1995. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þingnefnd getur ákveðið, að ósk sendanda erindis eða að eigin frumkvæði, að farið skuli með erindi að öllu leyti eða að hluta sem trúnaðarmál.`` Herra forseti. Þess vegna er ljóst að svar forsrn. stenst ekki þau lög sem hér hefur verið vitnað til. Þess vegna er óskað eftir liðsinni hæstv. forseta svo tryggja megi að hv. þingmenn í fjárln. fái umbeðnar upplýsingar áður en 3. umr. um frv. til fjáraukalaga fer fram, þ.e. fyrir morgundaginn.

Ég vil af þessu tilefni taka fram að hinn 29. nóvember skrifaði Skarphéðinn Steinarsson, forsrn., fjárln. Alþingis svohljóðandi bréf: ,,Spurt var um sundurliðun kostnaðar vegna einkavæðingar á yfirstandandi ári, en í fjáraukalagafrumvarpi 2001 er farið fram á 300 millj. kr. fjárveitingu til verkefnanna. Upplýsingar um endurgjald til einstakra viðsemjenda varða mikilvæga viðskiptahagsmuni þeirra. Samkvæmt 5. gr. upplýsingalaga, nr. 50/1996, er skylt að takmarka aðgang að slíkum upplýsingum, ef hann er til þess fallinn að skaða þá hagsmuni sem í húfi eru. Í því felst þá jafnframt að slíkar upplýsingar eru undirorpnar þagnarskyldu af hálfu stjórnvalda að viðlagðri ábyrgð. Á þeim grundvelli hefur ráðuneytið jafnframt heitið viðsemjendum sínum að gæta trúnaðar við meðferð þeirra. Þar eð sambærileg þagnarskylda hvílir ekki á þingmönnum eða þingnefndum telur ráðuneytið því ekki fært að veita nánari upplýsingar um það hvernig framangeind fjárhæð skiptist milli einstakra viðsemjenda.`` 5. gr. upplýsingalaga hljóðar svo: ,,Óheimilt er að veita almenningi aðgang að gögnum um einka- og fjárhagsmálefni einstaklinga sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, nema sá samþykki sem í hlut á. Sömu takmarkanir gilda um aðgang að gögnum er varða mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila.`` Samkvæmt þingsköpum Alþingis er sérstaklega kveðið á um það í 24. gr., þar sem fjallað er um utanrmn., að nefndarmenn skuli bundnir þagnarskyldu um þá vitneskju sem þeir fá í nefndinni ef formaður eða ráðherra kveður svo á. Engin sambærileg ákvæði eru um aðrar nefndir Alþingis og hlýtur því að verða að líta svo á að utanrmn. sé bundin þagnarskyldu fram yfir það sem aðrar nefndir eru. Í 25. gr., þar sem fjallað er um fjárln., er sérstaklega rætt um það að fjárln. skuli fá þær upplýsingar sem hún telji nauðsynlegar um rekstur og fjárhagsáætlanir fyrirtækja og stofnana. Mér er ekki kunnugt um annað en fjárln. hafi fengið slíkar upplýsingar. Ég lít svo á að niðurstaða forsrh. sé rétt þar sem ekki eru nein ákvæði í þingsköpum um þagnarskyldu annarra nefnda sambærileg við þau sem eru um utanrmn.

Herra forseti. Það er aldeilis að það þarf að grípa til málsins þegar verja á einstök og sérstök gæluverkefni þessarar ríkisstjórnar, m.a. það fjármagn sem einkavæðingarnefnd fær til að leika sér að og spila úr. Þá þarf ekki minna til en hæstv. forseti taki upp langan lestur og lesi yfir þingmönnum lög en sleppi þó úr veigamiklum köflum. Herra forseti. Þetta erindi frá hv. fjárln. um að fá upplýsingar um ráðstöfun á þessu gæluverkefnafjármagni til einkavæðingar var eðlileg spurning. Þarna eru 300 millj. kr. á fjáraukalögum --- og við erum að tala um niðurskurð --- að viðbættum einum 15--16 millj. á fjárlögum. Hvað er eðlilegra en spyrja: Hvernig var þessu fé ráðstafað eða hvernig er ætlunin að ráðstafa þessu fé? Herra forseti. Það er ekki einu sinni búið að samþykkja ráðstöfun þessa fjár hér. Samt geta menn verið hér uppi, hv. þingmenn og hæstv. forseti haldið því fram að ekki megi veita aðgang að upplýsingum um þetta mál. Það er ekki enn búið að samþykkja það. Líklega er búið að skuldbinda ríkissjóð með greiðslu á þessu fjármagni og þessi mikla viðkvæmni sem hér er varðandi þessar upplýsingar er afar ósanngjörn og röng gagnvart Alþingi. Í 4. gr. reglna um meðferð erinda til þingnefnda segir, með leyfi forseta: ,,Þingnefnd getur ákveðið, að ósk sendanda erindis eða að eigin frumkvæði, að farið skuli með erindi að öllu leyti eða að hluta sem trúnaðarmál.`` Og hér er ekki verið að draga þingnefndir í dilka. ,,Ætíð skal þó farið með erindi sem trúnaðarmál ef það varðar einkahagi manna ...`` Herra forseti. Það er skýrt kveðið á um það að einstaka þingnefndir geti tekið fyrir mál sem trúnaðarmál en í þessu tilviki ætti það að vera fullkomlega óþarfi því að þetta ætti allt að liggja á borðum uppi.

Herra forseti. Ég verð að telja það afar óheppilega fundarstjórn hjá forseta að forseti skuli velja það undir lokin á umræðu um störf þingsins að fara með ákaflega pólitískan úrskurð sinn í þessu upplýsingamáli, þar sem hann úrskurðar Alþingi í óhag en framkvæmdarvaldinu í hag og gegn rétti þingmanna til að krefja upplýsinga, m.a. um meðferð opinbers fjár, en hagar síðan fundarstjórn þannig að þingmönnum gefst ekki kostur á að rökræða málið. Forseta á að vera ljóst að í máli sem hann treystir sér til að úrskurða um án nokkurs fyrirvara, að því er virðist, því að hér var verið að ræða um störf þingsins, verður að gefa þingmönnum færi á að rökræða málið. Ég er algerlega ósammála úrskurði forseta og tel hið mesta hneyksli að sjálfur forseti Alþingis skuli fótumtroða svo rétt þingmanna til upplýsinga. Ég tel algerlega óviðunandi að okkur þingmönnum gefist ekki færi á því með einhverjum hætti að ræða þetta mál. Þess vegna vil ég setja það í hendur hæstv. forseta, sem varla getur átt sér það markmið sérstaklega með fundarstjórn hér að koma í veg fyrir eðlileg skoðanaskipti um mikilvæg mál --- það væri þá langt gengið --- með hvaða hætti hann telur heppilegast að sjá fyrir því að um þetta grafalvarlega mál geti þingmenn rætt, helst nú þegar eða svo fljótt sem við verður komið, og átt þess kost að eiga skoðanaskipti um þetta. Það er auðvitað um að ræða mjög stóran og alvarlegan atburð ef þessi síðasta og sennilega svæsnasta tilraun framkvæmdarvaldsins til að fótumtroða rétt Alþingis og alþingismanna til upplýsinga nær fram að ganga og er ofan í kaupið studd af forseta þingsins. Þá er skörin farin að færast upp í bekkinn og ég trúi því a.m.k. ekki að menn fái ekki tíma og tóm til þess að ræða málið.

Ég vil af því gefna tilefni sem hv. ræðumaður gaf vekja athygli á því að ég gerði tilraun til að veita hv. 4. þm. Austurl., hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni, orðið þegar á eftir ræðu hæstv. félmrh. en hann afþakkaði að taka til máls. Þannig er það algjörlega úr lausu lofti gripið að ég hafi verið að stilla svo til að hv. þm. tæki til máls í lok þess ræðutíma sem ætlaður er um störf þingsins. Þetta kemur fram í þingtíðindum og þarf ekki að fara frekari orðum um þetta nema vekja athygli á því að þingmenn eiga að reyna að haga málflutningi þannig að ekki gefi tilefni til athugasemda.

Herra forseti. Ég lýsi yfir furðu minni á þessum úrskurði forseta og vek sérstaklega athygli þingheims á því að á þeim tímum sem hugtök eins og gegnsæi í stjórnsýslu, mikilvægi þess að farið sé með opinbert vald á opinskáan hátt, að upplýsingar liggi fyrir um það hvernig farið sé með opinbert fé og hvernig farið sé með opinbert vald, þá er hæstv. forseti Alþingis Íslendinga að taka undir með framkvæmdarvaldinu um að það sé einkamálefni þeirra sem versla við ríkið, og fá væntanlega greitt af opinberu fé, í hvað þeir fjármunir fara og hversu mikið sé greitt til hvers aðila. Herra forseti. Ég mótmæli þessari túlkun hæstv. forseta og lýsi yfir furðu minni. Ég tel að hér sé mjög alvarlegt mál á ferðinni. Látum vera, herra forseti, að höfuð framkvæmdarvaldsins, forsrh., úrskurði í þessa veru og telji þetta sína skoðun en að hæstv. forseti Alþingis skuli ekki standa vörð um hagsmuni Alþingis og um hagsmuni alþingismanna og gera þeim þannig kleift að framfylgja eftirlitshlutverki sínu með því hvernig farið er með opinbert fé, það tel ég vera mjög alvarlegt mál, herra forseti.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mótmæla harðlega úrskurði hæstv. forseta Alþingis og hefði talið að honum bæri að taka upp hanskann fyrir Alþingi í þeirri viðureign sem nú fer fram við framkvæmdarvaldið. Hér eru mjög alvarlegir hlutir að gerast. Forsrn. neitar að upplýsa Alþingi um hvernig 300 millj. af skattfé almennings er ráðstafað, með öðrum orðum fær fjárveitingavaldið ekki upplýsingar um hvernig skattfénu er ráðstafað. Ég hefði haldið að við slíkar aðstæður ættum við liðsmann í hæstv. forseta Alþingis. Ég harma að svo skuli ekki vera.

Virðulegi forseti. Umboðsmaður Alþingis hefur lagt á það ríka áherslu að setja þurfi stjórnsýsluna í skóla. Það þurfi að skóla hana til að fara eftir þeim reglum sem um hana gilda. Ég verð að segja, virðulegur forseti, eftir að hafa hlýtt á úrskurð hæstv. forseta, að ég held að hv. forsn. ætti einnig að fara í þennan skóla. Þessi úrskurður er algert hneyksli. Ég vil taka undir það með þeim sem hafa sagt það úr þessum ræðustóli. Það er algert hneyksli að alþingismenn séu sviptir þeim stjórnarskrárvarða rétti sínum að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Ég spyr, virðulegur forseti: Hvað er næst? Hvað verður næst í þessum óskapnaði? Verða undirverktakar hjá Vegagerðinni næsta leyndarmál? Hvert verður næsta leyndarmál í þessu? Hvar enda þessi ósköp? Virðulegi forseti. Alþingismenn eiga sitt ekki undir upplýsingalögum. Þau voru aldrei sett með því fororði að með þeim lögum væru alþingismenn sviptir stjórnarskrárvörðum rétti sínum til að fá upplýsingar. Þetta er algert hneyksli, virðulegur forseti, og ég mótmæli þessu harðlega.

Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að hann ræddi ekki fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Það er nauðsynlegt skýra málið vegna þeirra orða sem hæstv. forseti lét falla hér áðan, um að ég hefði ekki tekið til máls þegar hann kynnti mig fyrst í ræðustól. Ástæðan var einfaldlega sú að ég hef vanist þeim hefðum hér að þegar tvö mál eru tekin fyrir undir liðnum um störf þingsins þá sé fyrra málinu lokið áður en hið seinna er tekið á dagskrá.

Ég vil vekja athygli hv. þm. á að störf þingsins voru til umræðu en ekki tvö mál. Ég kannast ekki við að hafa gefið út slíka dagskrá.

Það er þá hugsanlega skýringin á því að hæstv. forseti kynnti þetta á þennan hátt. Hins vegar hafði verið frá því gengið, að því er ég taldi, að hér yrðu tvö mál á dagskrá og þess vegna yrði fyrra málinu lokið af og síðan hinu seinna, eins og komið hefur fram og hæstv. forseti hefur væntanlega orðið var við, að um tvö mál hafi verið að ræða. Hins vegar er nauðsynlegt, vegna úrskurðar hæstv. forseta, að vekja athygli hæstv. forseta á því að forsn. setti reglur hinn 5. des. 1994 á grundvelli 28. gr. laga um þingsköp. Það er nauðsynlegt fyrir hæstv. forseta að kynna sér þessar reglur vandlega og íhuga hvort úrskurður sá sem hæstv. forseti gaf hér áðan standist þær reglur sem þá voru settar. Áður en sá úrskurður liggur fyrir og áður en hæstv. þingforseti hefur fengið tíma til að kynna sér þessar reglur nákvæmlega tel ég nauðsynlegt að bíða með frekari framgang þessa máls. En ef úrskurður hæstv. forseta verður eins og hann var hér áðan tel ég nauðsynlegt að óska eftir aukafundi í fjárln. og láta á það reyna hvort hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, formaður fjárln., muni ekki gefa færi á að enn verði leitað eftir því að þær upplýsingar sem um er beðið komi fram frá forsrn.

Ég vil af þessu gefna tilefni taka fram að ég hef ekki óskað eftir því að einstakir þingmenn skýri mér frá því um hvað þeir ætla að tala hér í ræðustól þegar þeir kveðja sér hljóðs um störf þingsins. Hv. þingmönnum er alveg frjálst að láta slíkar upplýsingar í té en það hefur engin áhrif á stjórn mína, nema ef hv. þingmenn óska eftir því að taka ekki til máls. Í öðru lagi vil ég taka fram, eins og ég sagði áður, að þingsköp eru mjög skýr varðandi þá trúnaðarskyldu sem hvílir á utanrmn. og sambærileg ákvæði eru ekki um aðrar þingnefndir.

Það er alger þvæla að gagnálykta svona.

Ég skil nú ekki í hv. 3. þm. Norðurl. e. að tala um að þetta sé þvæla. Þetta eru skýr ákvæði í þingsköpum. 

Herra forseti. Málefni 20 fatlaðra og þroskaheftra fyrrum íbúa Kópavogshælis sem lent hafa utanveltu í kerfinu hafa alloft verið til umfjöllunar hér á Alþingi og nú undanfarið í fjölmiðlum. Þetta fólk hefur búið við vægast sagt slæmar aðstæður í starfsmannablokk við Kópavogshæli sem heyrir undir heilbrigðiskerfið. Eitthvað hefur verið dyttað að húsnæðinu undanfarið en Landspítalinn sér um reksturinn á blokkinni. Í sumar voru gerð drög að samningi milli félmrn. og heilbrrn. en samkvæmt honum á þetta fatlaða fólk að flytjast undir félmrn. og í sambýli, þeir síðustu um áramótin 2003 og að sjálfsögðu að fá þjónustu samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Frá því í sumar hafa starfsmennirnir heyrt undir félmrn. og vistmennirnir ættu að heyra undir svæðisskrifstofu fatlaðra en ekkert samráð var haft við hana í sambandi við þessi samningsdrög eða látið vita að þarna bættust við 20 manns sem þyrftu þjónustu. Þeir hafa því ekki fengið stuðning, liðveislu eða lögbundna þjónustu sem þeim ber samkvæmt lögum. Ekki var enn búið að skrifa undir þennan samning ráðuneytanna þegar síðast fréttist, en það hefur dregist frá því í sumar. Á meðan eru mál þessa fólks í ólestri og mjög óljóst hver ber ábyrgðina ef eitthvað kemur fyrir og þjónustan er öll í lamasessi. Nú spyr ég hæstv. heilbrrh., þar sem þetta eru skjólstæðingar hans, a.m.k. þar til samningur er undirritaður: Hvað dvelur orminn langa? Eru menn búnir að undirrita þennan samning eða hvað líður máli þessara fötluðu íbúa af Kópavogshælinu sem hafa verið utanveltu í kerfinu og búið við afleitar aðstæður?

Herra forseti. Því miður er þessi samningur ekki undirritaður. En það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að uppkast hans hefur legið fyrir síðan í sumar. Í honum er ákvæði um að flutningi fatlaðra verði lokið 1. jan. 2003. Skipting söluandvirðis blokkarinnar sem liggur til grundvallar flutningnum liggur fyrir. Félmrn. fær 2 / 3 af söluandvirðinu og heilbrrn. afganginn til að sjá fyrir framheilasköðuðum börnum sem eru á vegum heilbrrn. Það sem hefur tafið málið er að það er ekki fyrir því séð enn þá í fjárveitingu til félmrn. að þessi flutningur geti farið fram. Enn hefur ekki verið séð fyrir fjármunum til þess og það er verið að vinna í því. Ég vona að við getum undirritað þennan samning mjög fljótlega því satt að segja hefur undirritun hans dregist miklu lengur en ég vildi. Ég hef mikinn vilja til þess og við höfum verið að ræða það, bæði ég og félmrh., hvernig hægt er að tryggja framkvæmd samningsins. Ég vil ógjarnan undirrita hann nema tryggt sé að hægt sé að standa við hann. Við höfum verið að skoða það.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Það er alveg rétt að það hefur dregist úr hömlu að ganga frá þessum samningi. En ég veit að hæstv. ráðherra er ábyrgur maður og vill hafa fjárveitingu fyrir þessum flutningi áður en hann undirritar plaggið. Ég hefði hins vegar talið, miðað við þau gæluverkefni sem er að finna í fjárlagafrv., að hægt hefði verið að hliðra eitthvað til þannig að sjá mætti til þess að sá hópur fatlaðra sem hér er til umræðu fái viðunandi þjónustu. Ég minnist þess að þær eru þó nokkuð margar milljónirnar til hrossaræktar og slíkra gæluverkefna ríkisstjórnarinnar. Þær væru betur komnar hjá þessu fólki sem hefur nánast alltaf fengið óviðunandi þjónustu. Ég spyr því hæstv. ráðherra, sem segir að þessi samningur verði undirritaður á næstunni: Hvenær hyggst hann gera það? Verður það gert áður en fjárlagaumræðunni lýkur í lok þessarar viku?

Herra forseti. Ég get nú ekki nefnt stað eða stund en það er rétt að við erum að vinna að því að tryggja þessa fjármuni. Ég vona að það takist og dragist ekki úr hömlu að undirrita þennan samning. Ég endurtek að ég vil að þetta mál sé tryggt. Ég endurtek líka að ég hefði gjarnan viljað vera búinn að undirrita samninginn en ég vil tryggja framkvæmd hans og geta undirritað hann uppréttur að því leyti. Ég vona að það takist á næstu dögum. Ég get ekki nefnt stað eða stund en auðvitað tengist þetta mál fjárlagaafgreiðslunni.

Herra forseti. Ég heyri að hæstv. ráðherra er allur af vilja gerður. Hann sagðist vona að það tækist að fá fjárveitingu til að klára þennan samning. Ég treysti hæstv. ráðherra til að klára þetta mál og að hann tryggi fjármuni til að leysa þennan vanda. Ég veit að hann mun gera það. Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og vænti þess að gengið verði frá þessum samningi á næstu dögum.

Herra forseti. Í nóvembermánuði stóð yfir atkvæðagreiðsla á vegum Landssambands kúabænda og Bændasamtakanna um hvort leyfa skyldi innflutning á fósturvísum úr norskum kúm. Þátttaka kúabænda var mjög góð og fyrir helgi var niðurstaða atkvæðagreiðslunnar birt. Hún alveg afdráttarlaus, en um 75% kúabænda höfnuðu innflutningi á norskum fósturvísum. Andstaðan er svo afgerandi að ljóst ætti að vera að öllum beiðnum um innflutning á norskum fósturvísum verði hafnað. Herra forseti. Nú vill svo til að fyrir liggur umsókn Nautgriparæktarfélags Íslands um innflutning á norskum fósturvísum og telur formaður þess félags að niðurstaða atkvæðagreiðslunnar auki enn frekar möguleika Nautgriparæktarfélagsins til innflutnings og þurfi þá ekki að eyða tíma í samanburðarrannsóknir. Því spyr ég hæstv. landbrh.: Mun hann virða ákvörðun meiri hluta kúabænda og hafna alfarið innflutningi á norskum fósturvísum til kynblöndunar á íslenskum mjólkurkúm?

Hæstv. forseti. Sú samanburðartilraun sem hér átti að fara í gang snerist ekki um kynblöndun við íslenskar kýr heldur samanburðartilraun á þremur kúm, íslenskri kú, norskri kú og blendingskú. Hún átti að fara fram í tveimur fjósum. Það var alveg afmarkað mál. Afstaða bænda er mjög afdráttarlaus í þessu máli, 75% hafna þeirra þessari tilraun, þannig að niðurstaðan er mjög skýr. Það er rétt sem hv. þm. segir að nýstofnað félag NRFÍ-manna hefur sent inn umsókn um innflutning í Hrísey og síðan fljótlega út í fjósin. Mér finnst atvinnugreinin sjálf hafa svarað þessari spurningu um tilraunina. Þess vegna er skoðun landbrh. sú að þetta mál sé farið hjá garði.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir skýr svör og vona að hann muni standa við þá yfirlýsingu sem hann gaf og taki undir niðurstöðu og ákvörðun kúabænda þar sem samanburðartilrauninni var hafnað og að yfirlýsingin verði alfarið yfirfærð á allan innflutning á norskum fósturvísum. Eins og ég sagði, herra forseti, þakka ég landbrh. fyrir skýr svör.

Herra forseti. Það er mikilvægt í opinberri stjórnsýslu, hvort heldur það er á vettvangi ríkis eða sveitarfélaga, að öllum fjárhagsskuldbindingum sé vel til haga haldið. Undir þeim formerkjum vil ég vekja athygli á að nokkuð hefur verið laust í reipunum af hálfu félmrn. og annarra þeirra aðila sem um málefni sveitarfélaganna véla hvernig fara skuli með skuldbindingar sveitarfélaga er varða eignarleigusamninga svokallaða og rekstrarleigusamninga. Hins vegar er fyrirliggjandi að nokkur sveitarfélög hafa á síðari árum fjárfest svo milljörðum skiptir eða skuldbundið sig svo milljörðum skiptir undir þeim formerkjum. Félmrn. og reikningsskilanefnd ráðuneytisins hafa ekki verið í stakk búin fram að þessu að svara því fyrir fullt og fast hvernig með skuli fara og ýmis sveitarfélög hafa freistað þess að halda slíkum skuldbindingum til hlés og undir borðum, með öðrum orðum hafa ekki fært það til bókar, hvorki í ársreikningum né í fjárhagsáætlunum. Nýverið, að gefnu tilefni, svaraði ráðuneytið bæjarfulltrúum í Hafnarfirði þess efnis að ekki væri kveðið á um það svo skýrt væri að sveitarfélögum bæri að færa skuldbindingar af þessum toga í ársreikninga. Var því m.a. haldið fram að skólahúsnæði og leikskólahúsnæði væri ekki svo sérhæft að það félli undir alþjóðaskilgreiningar í þessa veru, það mætti með öðrum orðum nota skóla og leikskóla sem sumarhótel yfir sumarmánuðina. Það var hin dapurlega skýring á þessu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra þráðbeint hvort hann standi við þetta álit reikningsskilanefndar, hversu fráleitt og kjánalegt sem það nú annars er.

Herra forseti. Ég harðneita því að þetta álit félmrn. sé kjánalegt. Ég stend við þetta álit.

Herra forseti. Þetta var afskaplega ítarlegt og efnislegt svar hjá hæstv. ráðherra eða hitt þó heldur. Ég hafði gert mér örlitlar vonir um, ekki miklar að vísu, að ég fengi hér einhvern rökstuðning fyrir fyrirspurn minni og einhverjar skýringar á því hvernig á því stæði að hæstv. ráðuneyti eða a.m.k. undirmenn hæstv. ráðherra færu fram með málflutning af þessum toga, sem m.a. birtist í því eins og ég sagði áðan að það væri ekki skylda á hendur sveitarfélögum að færa skuldbindingar af þessum toga í ársreikninga eða fjárhagsáætlun vegna þess að ekki væri um sérhæft húsnæði að ræða, og ég endurtek: sérstaklega byggt skólahúsnæði væri ekki sérhæft, sérstaklega byggt leikskólahúsnæði væri ekki sérhæft, og af þeim sökum einum væri sveitarfélögum vítt og breitt um landið, einkanlega sveitarfélögum þar sem sjálfstæðis- og framsóknarmenn fara með völd, heimilt að fela slíkar skuldbindingar og ljúga að íbúum sveitarfélaganna um raunverulegar skuldir viðkomandi sveitarfélaga. En svar félmrh. talar fyrir sig sjálft, efnislegt og innihaldsríkt.

Herra forseti. Rökstuðningur sá sem þetta álit byggist á var á þeim blöðum sem hv. þm. var með í höndunum og þurfti ekkert að tyggja það meira ofan í hann. Ég vil líka taka fram að það er mikil fásinna að halda að erindi eða klögumál á hendur meiri hluta sveitarstjórna þar sem framsóknarmenn og sjálfstæðismenn eru í meiri hluta séu eitthvað öðruvísi meðhöndlaðar en kærur þar sem öðruvísi er pólitískt skipað meiri hluta í sveitarfélögum.

Herra forseti. Vegna lokaorða hæstv. ráðherra þá er nú reynslan ólygnust í þessum efnum. Það nægir að vísa til þess dæmis sem ég hef farið hér orðum um. En, herra forseti, það tekur því ekki að vera að standa í þessu orðaskaki við hæstv. ráðherra. Hann er náttúrlega röklaus með öllu í þessu máli og ég mun auðvitað grípa til þess ráðs seinna í dag að láta dreifa frumvarpi þar sem þessum málum er komið í skikk. Hann er greinilega ófær um það sjálfur.

Virðulegi forseti. Ég spyr félmrh. um aðkomu hans að málefnum hælisleitandi flóttamanna sem dvelja í landinu. Aðildarríkjum flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna ber að taka á sig skyldur og kostnað vegna flóttafólks en hér er vandræðagangur varðandi þennan hóp. Fjölskyldur sækja um hæli á Íslandi en margir mánuðir geta liðið þar til úrskurðað er. Á meðan er fjölskyldan réttindalaus og skilríkjalaus. Börnin eru réttindalaus. Í dag er kastljósinu beint að 4--5 börnum á skólaaldri sem fá ekki kennslu. Þau eiga í raun ekki heima í landinu og eiga þess vegna engan rétt, þrátt fyrir að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna kveði á um rétt þeirra til skólagöngu. Herra forseti. Í þessum málum er það þannig að þegar loks er úrskurðað og ef hælisvist er hafnað er oft ekki hægt að hjálpa fólki úr landi. Það er ekki ljóst hvert það eigi að fara. Það má ekki vera, það má ekki vinna, það á ekki heima í félagslega kerfinu en það er hér. Samningur dómsmrn. og Rauða krossins kveður á um að Rauði krossinn greiði uppihald fyrstu þrjá mánuðina. Síðan tekur dómsmrn. við og er það líklega einsdæmi að félagasamtök axli slíkar skyldur. En ef fólkið fer ekki úr landi þrátt fyrir úrskurð greiðir dómsmrn. ekki lengur uppihald. Fjölskyldan getur ekki farið, hún getur ekki verið og eins og ég hef áður sagt, hún á engan rétt. Þetta er ekki ásættanlegt fyrirkomulag og ég spyr hvernig aðkoma félmrn. sé að þessum málum og hvað félmrh. ætli að gera, m.a. varðandi kennslu barnanna sem er fyrir borð borin.

Herra forseti. Málefni hælisleitenda er fyrst og fremst málefni dómsmrn. og það ráðuneyti fer með þau mál. Aðkoma félmrn. er ekki mikil að slíkum málum. Hins vegar höfum við í frv. sem liggur fyrir þinginu um atvinnuréttindi útlendinga gert ráð fyrir því að unnt væri að veita hælisleitendum tímabundið atvinnuleyfi þannig að þeir gætu unnið fyrir sér ef í nauðirnar rekur. Við greiðum Rauða krossinum kostnað sem hann verður fyrir af hælisleitendum. Hvað varðar menntun barnanna þá tel ég að það mál hljóti að heyra undir menntmrn. en ekki félmrn.

Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að bera þessa fyrirspurn upp við hæstv. dómsmrh. sem er ekki hér í dag. Að dómsmrh. frágengnum finnst mér eðlilegt að beina fyrirspurn til félmrh. Málefni flóttafólks eru á ábyrgð félmrn. svo og félagsleg réttindi þó að tryggingar og menntun séu hjá öðrum ráðherrum. Í viðræðum fulltrúa dómsmrn. við fjölmiðla í dag kom fram að ráðuneytið er afar ánægt með samninginn við Rauða krossinn, eðlilega, en það þurfi að fá samstarf við félmrn., heilbrrn. og menntmrn., þannig að hægt sé að verða við þeim réttindum eða tryggja þau réttindi sem hafa verið rædd, m.a. kennslumálin. Því spyr ég: Hefur verið leitað eftir fundi með ráðuneytunum um þessi mál?

Herra forseti. Það er rétt að gera skýran greinarmun á því hvort um er að ræða flóttamenn sem hafa flóttamannastatus eða hælisleitendur. Flóttamenn sem hafa flóttamannastatus og er boðið hingað til lands koma á vegum félmrn. og félmrn. kostar uppihald þeirra fyrsta árið og kaupir þjónustu af Rauða krossinum og einstökum sveitarfélögum. Þeir fá kennslu í íslensku og margvíslega aðstoð fyrsta árið og eftir árið bjarga þeir sér. Það stendur ekki á okkur í félmrn. að koma að vinnu við að ræða málefni hælisleitenda. Mér er hins vegar ekki kunnugt um að beiðni hafi borist um það. Þó getur það vel verið að hún hafi borist til ráðuneytisstjóra þó að mér hafi ekki verið gerð grein fyrir því. En ég veit ekki til þess að sú beiðni hafi komið til okkar en það er sjálfsagt að taka jákvætt í að leggja fram vinnu í þessu efni ef beiðni berst um það.

Herra forseti. Þá höfum við það skýrt og skorinort. Flóttamenn með flóttamannastatus fá hér þjónustu og eiga hér rétt. Aðrir eiga ekki rétt. Ráðuneytin hafa ekki rætt saman. Í dag fáum við að heyra að fimm börn hafi komið hingað með þremur fjölskyldum í september og í desember hafa þau ekki fengið skólagöngu, fjölskyldurnar eiga engan rétt, það er Rauði krossinn sem heldur þeim uppi. Ég verð að segja að ég hélt að ég byggi í öðruvísi þjóðfélagi. Ég hélt að við létum okkur varða hagsmuni barna, allra barna hvernig svo sem þau ber að okkar garði. Það er ekki svo. Ég er glöð að heyra það að félmrn. ætlar að verða við ósk dómsmrn. um fund þegar og ef beðið verður um hann. En satt best að segja, herra forseti, þá ætlast ég til þess að ráðherra fari yfir það hvernig ólíkir hagsmunir þessa fólks snúa að ráðuneytum þeirra, ekki síst barnanna, og tryggi þeim úrbætur.

Það er alveg með ólíkindum, herra forseti, að hv. þm. sem sjálf hefur verið félmrh. skuli halda þessu fram. Það er alveg ljóst að Útlendingaeftirlitið heyrir undir dómsmrn. og málefni þessara einstaklinga heyra undir dómsmrn. þangað til þeir eru búnir að fá dvalarleyfi hér. Ég get ekki gripið fram fyrir hendurnar á dómsmrn. enda reikna ég með að þessu máli sé sinnt eðlilega af hendi þess ráðuneytis. Ég geri ráð fyrir að kennslumál þessara barna heyri undir menntmrn. En eins og ég sagði áðan stendur ekki á okkur að ræða þetta vandamál.

Herra forseti. Já, ég þekki málefni félmrn. Ég þekki lög um félagsþjónustu. Ég þekki lög um hvað félmrn. á að halda utan um. Ég veit líka að stundum axlar maður ábyrgð þó einhver lög nái ekki yfir það. Það er það sem ég er að benda á. Heilbrrn. ber ekki ábyrgð á þessum börnum sem ég var að vekja athygli á. Félmrn. ber ekki ábyrgð. Menntmrn. ber alls ekki ábyrgð. Ég hélt satt að segja að meira samráð væri á milli ráðuneytanna heldur en raun ber vitni þegar fólk væri þátttakendur í samfélagi okkar. Ég hélt ekki að þetta fólk væri í þrjá mánuði eingöngu upp á Rauða krossinn komið. Ég hélt ekki að það væri þannig að ráðuneytið skipti sér ekki af. Ég geri mér alveg grein fyrir því að dómsmrn. heldur um hælisleitandi flóttamenn, enda hef ég mörgum sinnum, árum saman kallað eftir úrbótum í þeim málaflokki. En það sem ég vissi ekki var að ef einhver liggur utan við lagaramma í íslensku samfélagi, þá lætur íslenskt samfélag þann einstakling eiga sig. Þá er einhver annar sem ber ábyrgð. Og að sjálfsögðu, herra forseti, hafði ég velt því fyrir mér að beina spurningu til hæstv. menntmrh. en þetta mál fannst mér stærra en svo að það snerist eingöngu að menntun þessara ungu barna. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að svarið sem ég fékk hér í dag olli mér miklum vonbrigðum.

Herra forseti. Ég hlýt að mega tala fjórum sinnum eins og hv. fyrirspyrjandi. Ég tel að það sé nokkuð djúpt tekið í árinni að vera að telja þetta fólk þátttakendur í okkar samfélagi. Því hefur nefnilega verið neitað um að vera þátttakendur í okkar samfélagi, því miður. Gjarnan hefði verið gott að geta boðið það velkomið en einhverjir annmarkar hafa væntanlega verið á komu þess. Þetta er fólk sem í sumum tilfellum a.m.k. brennir vegabréfin sín og vill ekki gera grein fyrir sér og það er vandamál sem verður að takast á við hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Ég tel auðvitað eðlilegt að reyna að koma mannúðlega fram við þetta fólk en við getum hins vegar ekki farið að opna landið fyrir hverjum sem vill koma. Það er fjarri lagi. 

Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2000. Eins og lýst er í bréfi því til Alþingis sem fylgdi skýrslunni hefur verið fylgt því fyrirkomulagi sem tekið var upp í skýrslu umboðsmanns fyrir árið 1998 að birta í henni að meginstefnu til aðeins útdrætti vegna mála sem umboðsmaður hefur lokið með áliti eða bréfi og ákveðið að birta opinberlega. Er í bréfinu vakin sem fyrr athygli á því að álit umboðsmanns birtast nú ásamt útdrætti á heimasíðu hans jafnóðum og málunum er lokið. Í ræðu minni á síðasta löggjafarþingi við umræður um skýrslur umboðsmanns fyrir árin 1998 og 1999 benti ég á að þetta breytta fyrirkomulag mundi að líkindum auðvelda leit að úrlausnum umboðsmanns í einstökum viðfangsefnum og málaflokkum. Óhætt er að segja að þetta aukna aðgengi að úrlausnum umboðsmanns með auðveldum og skjótum hætti hefur á undanförnum missirum reynst mikilvægt innlegg í þjóðfélagsumræðuna og þannig náð því markmiði að upplýsa bæði almenning og starfsfólk stjórnsýslunnar um þær lagareglur sem gilda í samskiptum þessara aðila og umboðsmaður Alþingis hefur fjallað um. Uppbygging og efnistök skýrslunnar eru að öðru leyti með hefðbundnu sniði. Er skýrslan í fimm köflum. Fyrsti kafli fjallar um störf umboðsmanns Alþingis og rekstur skrifstofu hans árið 2000. Í öðrum kafla eru töflur og tölfræðilegar upplýsingar um þau mál sem umboðsmaður kannaði á árinu svo og tölfræðilegar upplýsingar um áður afgreidd mál. Í þriðja kafla eru birtar niðurstöður og álit í málum sem afgreidd voru af kjörnum umboðsmanni, Tryggva Gunnarssyni, og þeim mönnum sem settir voru sem umboðsmenn í einstökum málum, og ástæða þótti til að gera sérstaka grein fyrir í skýrslunni. Í fjórða kafla er gerð grein fyrir framvindu mála sem fjallað er um í fyrri skýrslum umboðsmanns og loks hefur fimmti kafli að geyma skrár yfir atriðisorð og lagatilvitnanir. Á árinu 2000 voru skráð 232 ný mál hjá umboðsmanni Alþingis og tók hann þrjú mál upp að eigin frumkvæði. Skráð mál á grundvelli kvartana sem bornar voru fram voru 229. Er þetta nokkur fækkun hlutfallslega frá árunum 1998 og 1999 og má draga hugsanlega þá ályktun af þessari þróun að áhrif skýrari löggjafar um málmeðferð stjórnsýslunnar, svo sem gildistaka stjórnsýslulaga 1. janúar 1994, og einnig aukin forvarnaáhrif með starfsemi umboðsmanns Alþingis séu farin að skila sér í nokkuð bættri stjórnsýslu þótt enn sé verk óunnið í þeim efnum. Fram kemur í skýrslu umboðsmanns að helstu viðfangsefni hans á árinu 2000 hafi sem fyrr varðað almannatryggingar, málefni fanga og skatta og gjöld. Einnig er í skýrslunni gerð grein fyrir 14 málum er lutu að réttindum og skyldum opinberra starfsmanna. Rétt er að benda á að í skýrslu sinni vekur umboðsmaður Alþingis athygli á því að samkvæmt lögunum um umboðsmann frá 1997 sé það hlutverk hans að gæta þess að stjórnsýslan fari fram í samræmi við lög og ,,vandaða stjórnsýsluhætti``. Ekki sé í lögunum skýrt nánar hvað átt sé við með vönduðum stjórnsýsluháttum en ljóst sé að þarna sé verið að vísa til þess að stjórnsýslan eigi sjálf að gæta þess í störfum sínum að þar séu viðhafðir vandaðir stjórnsýsluhættir. Ljóst er að ekki er vanþörf á að leggja áherslu á þetta atriði. Þá segir í skýrslunni að það sé síðan umboðsmanns að hafa eftirlit með að gætt sé vandaðra stjórnsýsluhátta og þá einnig að móta frekar inntak þess hvað teljist í hverju tilviki vandaðir stjórnsýsluhættir. Er í þessu sambandi bent á nokkur mál í skýrslunni þar sem fjallað er nánar um þetta. Gert er ráð fyrir því í lögunum um umboðsmann að umboðsmaður geti að eigin frumkvæði ákveðið að taka mál til meðferðar. Þá geti hann jafnframt tekið starfsemi og málsmeðferð stjórnvalds til almennrar athugunar. Vegna þessa legg ég á það áherslu að mikilvægt er að umboðsmaður Alþingis eigi þess kost að beita þessari heimild til frumkvæðisathugana, meðal annars með nauðsynlegum fjárveitingum, þannig að hann geti sinnt því eftirlitshlutverki gagnvart stjórnsýslunni sem Alþingi hefur falið honum. Þá verður að líta svo á að þetta frumkvæðiseftirlit sé vel til þess fallið að veita umboðsmanni Alþingis færi á því að stuðla að umbótum í stjórnsýslunni og þar með að rækja það hlutverk sem honum er falið með lögum, að tryggja réttaröryggi borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Í þeirri skýrslu umboðsmanns Alþingis sem við ræðum hér er vikið að því að gerð heimasíðu fyrir embættið og sú mikla vinna sem starfsmenn embættisins þurftu að inna af hendi í því sambandi, svo og flutningur skrifstofunnar í nýtt húsnæði í Álftamýri 7 í Reykjavík, hafi orðið til þess að afgreiðsla mála hjá umboðsmanni dróst nokkuð á árunum 1998--2000. Fram kemur hins vegar að umboðsmaður Alþingis hefur nú sett sér það markmið að afgreiðslutími mála styttist nokkuð þannig að niðurstaða í málum sem sæta nánari athugun af hans hálfu liggi að jafnaði fyrir ekki síðar en sex mánuðum eftir að kvörtun berst. Ég vil hins vegar vekja athygli hv. alþingismanna á því, sem bent er á í skýrslunni, að afgreiðslutími mála hjá umboðsmanni Alþingis markast að verulegu leyti af því hvernig stjórnvöld sem í hlut eiga hverju sinni bregðast við fyrirspurnum hans og beiðnum um skýringar í tilefni af tilteknum málum. Er því vel að umboðsmaður muni í samræmi við markmið sitt um styttingu afgreiðslutíma leggja á það aukna áherslu í störfum sínum að hlutaðeigandi stjórnvöld svari fyrirspurnarbréfum hans og beiðnum um afhendingu gagna eins fljótt og kostur er. Að lokum vil ég sem fyrr þakka umboðsmanni Alþingis og starfsmönnum hans fyrir vel unnin og árangursrík störf á liðnu ári.

Herra forseti. Ég held að óhætt sé að segja að í það heila tekið ríki almenn ánægja með hvernig til hefur tekist í uppbyggingu og eflingu starfsemi umboðsmanns Alþingis. Það er enginn vafi á því að það var eitt af stóru skrefunum fram á við í stjórnsýslu okkar og réttarfari að slíkt embætti óháðs umboðsmanns borgaranna kæmi til sögunnar og þangað gætu þeir leitað án þess að hafa af því umtalsverðan kostnað eða fyrirhöfn að fá mál sín skoðuð. Af sömu ástæðu var talið skynsamlegast að þetta embætti starfaði sem sjálfstætt og óháð embætti í skjóli Alþingis. Svipuð niðurstaða varð svo nokkrum árum síðar með embætti Ríkisendurskoðunar og hefur jafnvel komið til tals að fleiri þættir, að einhverju leyti sambærilegir eða hliðstæðir, ættu jafnvel betur heima á sama stað, að þeir störfuðu sem sjálfstæðar óháðar stofnanir en í skjóli Alþingis þannig að Alþingi væri þeim skjöldur gagnvart framkvæmdarvaldinu eða öðrum sem kynnu að vilja seilast til einhverra áhrifa um málefni þessara stofnana. Með því að fjárveitingar renni beint frá Alþingi til svona stofnana er líka t.d. tryggt að framkvæmdarvaldið hafi þar ekki hönd í bagga o.s.frv. Ég tel að þessar skýrslur sem við höfum nú fengið og það form sem hér er orðið á skýrslunum sé sömuleiðis gott og til bóta. Þær voru orðnar ansi þykkar, ef ég man rétt, síðustu skýrslurnar þar sem úrskurðir voru allir teknar saman á einn stað. En hér er þetta með handhægum hætti dregið saman og síðan mönnum vísað í frumgögnin sjálf ef á þarf að halda. Herra forseti. Það er auðvitað þannig að með starfrækslu þessara embætta er verið að reyna að bæta stjórnsýslu í landinu og tryggja réttaröryggi borgaranna. Það er engin tilviljun að þessar stofnanir eru settar í skjól Alþingis. Það er vegna þess að á Alþingi sjálfu er ein æðsta skylda manna að sinna þessu eftirlits- og upplýsingahlutverki. Það er þekkt úr lögum, stjórnarskipunarlögum, og úr hefðum þjóðþinga um víða veröld að eitt ríkasta hlutverk þeirra er að vera vettvangur upplýsingagjafar og aðhalds að stjórnsýslunni og þingmenn leika stórt hlutverk í því sambandi. Þess vegna er það þannig að alls staðar þar sem þingræði er þroskað er með einhverjum hætti búið um rétt þingmanna til þess að krefja upplýsinga um opinber mál. Hann er gjarnan varinn í stjórnarskrá og allt sem lýtur að hefðum og starfsemi þjóðþinga er auðvitað eitt talandi dæmi um þetta. Er þar nærtækt að vitna t.d. til rannsóknarnefnda sem alsiða er að setja á fót í þjóðþingunum í kringum okkur þó þá hefð skorti að vísu nokkuð hér. Ég verð að segja, herra forseti, að ég hef sívaxandi áhyggjur af þeirri tilhneigingu sem gætir hjá framkvæmdarvaldinu að skerða þennan rétt þingmanna. Þess sér stað í margvíslegum greinum. Ráðherrar neita að að svara fyrir málaflokka sína ef þeim býður svo við í utandagskrárumræðum. Svör við fyrirspurnum þingmanna sem oft eru settar fram til þess að krefja upplýsinga um mikilvæg opinber málefni eða málefni úr stjórnsýslunni, oft hliðstæð þeim sem umboðsmaður Alþingis fær til umfjöllunar, eru iðulega í skötulíki. Ráðuneyti bera fyrir sig lagarefjar og eru með útúrsnúninga gagnvart því að svara til um opinber málefni, jafnvel ráðstöfun opinberra fjármuna. Í þessu sambandi, herra forseti, gerðist mjög alvarlegur atburður áðan og hefur verið á dagskrá síðustu daga í gegnum bréfaskriftir milli fjárln. Alþingis og forsrn. Sá fáheyrði atburður gerist að embættismaður í forsrn. synjar fjárln. um upplýsingar um ráðstöfun tiltekinna opinberra fjármuna og verð ég að segja alveg eins og er að langt er um liðið síðan ég hef séð samskipti hins virðulega Alþingis og framkvæmdarvalds á hliðstæðum nótum. Synjunin er ekki byggð á formlegu undirrituðu bréfi sem ráðherra ber ábyrgð á heldur er það í faxsendingu frá einum embættismanni í forsrn. Það er bara sagt sisvona að fjárln. komi þetta ekki við. Sundurliðun og ráðstöfun á 300 millj. kr. kemur fjárln. Alþingis ekki við. Hvert er þróunin að bera okkur, herra forseti, ef búast má við þessu á fleiri sviðum?  Herra forseti. Ég tel þessa synjun fjmrn., þessa embættismanns í fjmrn., svo fráleita að engu tali tekur. Á dauða mínum átti ég von en ekki því að sjálfur forseti Alþingis gengi fyrirvaralaust í lið með þessum embættismanni framkvæmdarvaldsins og felldi hér einhvern þann fráleitasta úrskurð áðan sem ég hef lengi heyrt, að þessi hundalógík Stjórnarráðsins væri öllsömul pottþéttur ,,jús`` og notaði til þess að mínu mati, herra forseti, þannig röksemdafærslu að hún var algjörlega fráleit. Herra forseti. Í fyrsta lagi var það ekki tilgangur með upplýsingalögum að snúa þeim yfir í óupplýsingalög, en það gerist nú aftur og aftur að upplýsingalöggjöfinni sem var sett til þess að tryggja rétt manna og aðgang þeirra að upplýsingum til að lögfesta hina opnu stjórnsýslu er snúið við og hún er notuð sem andstæða sjálfrar sín til þess að loka af upplýsingar og bera við alls konar fáránlegum hlutum um að einhverjir gætu átt einhverra viðskiptahagsmuna að gæta í því efni. Hver neyðir þessa menn til viðskipta við hið opinbera? Eru einhverjir að neyða einhverja til þess að þiggja fé frá ríkinu í sambandi við einkavæðingu? Mér er ekki kunnugt um það. Hafa þar átt sér stað þvingunaraðgerðir? Og þessir menn geta veskú tekið það á sig eins og hverjar aðrar kvaðir ef þeir taka sér verkefni sem hið opinbera greiðir að upplýsingar um það liggi fyrir. Ég veit ekki síðan hvenær ríkið fór að stunda viðskiptaleynd af þessu tagi að það jaðrar við að vera eins og ónefndar hreyfingar úti í heimi sem allar eru með öll sín fjármál neðan jarðar. Hvað þolir ekki dagsins ljós í þessum efnum, herra forseti? Hæstv. forseti notaði trúnaðarskylduákvæði utanrmn. til þess að gagnálykta með algjörlega óréttmætum hætti og sú gagnályktun stangast á við starfsreglur Alþingis sem það hefur sjálft sett, þ.e. að gagnálykta út frá því að lengi hefur verið í lögum sérstök trúnaðarskylda á utanrmn. af eðlilegum ástæðum vegna þeirra þjóðarhagsmuna og trúnaðarupplýsinga sem þar eru oft á ferð, að gagnálykta að þar með geti enginn trúnaður ríkt um neinar aðrar upplýsingar sem þingmenn annars staðar fá í hendur. Þetta er einhver mesti þvættingur sem ég hef nokkurn tímann heyrt og hann fellur um sjálfan sig vegna þess að í 28. gr. laga um þingsköp Alþingis er talað um að Alþingi skuli setja nánari reglur um meðferð erinda og umsagna og annarra upplýsinga sem nefndum berast, og í þeim starfsreglum er m.a. kveðið á um að ef aðstæður séu slíkar skuli fara í trúnaði með upplýsingar sem þingmenn eða þingnefndir fá. Væri þetta sett inn í þessar starfsreglur ef það væri réttmæt túlkun laga sem hæstv. forseti fór með, að af því að það er pósitíft trúnaðarskylduákvæði í utanrmn. þá hljóti allt annað að vera galopið? Nei. Það fellur auðvitað algjörlega um sjálft sig, enda hefur aldrei hvarflað að mönnum að þingmenn gætu ekki í öðrum þingnefndum og í öðrum tilvikum tekið við viðkvæmum upplýsingum og þar á meðal trúnaðarupplýsingum, enda er fyrir því áratuga löng hefð. Og þeir sem hafa hér einhverja þingreynslu hafa auðvitað oft lent í því, eins og sá sem hér talar, að taka við viðkvæmum trúnaðarupplýsingum í fjölmörgum nefndum þingsins. Það eru sennilega ekki margir nú starfandi þingmenn sem hafa setið í öllu fleiri nefndum en sá sem hér talar og ég fullyrði að það hefur gerst aftur og aftur að þessar nefndir hafa fengið viðkvæmar trúnaðarupplýsingar, ýmist tengdar einstaklingum eða fyrirtækjum, og hafa ekki misfarið með þann trúnað. Það hafa verið björgunaraðgerðir vegna bágstaddra fyrirtækja, viðkvæm mál einstaklinga og fjölskyldna, mál sem varða réttarfarsleg málefni og þar fram eftir götunum þannig að auðvitað er þetta algjör þvæla, herra forseti. Það alvarlega er ef verið er að vega aftur og aftur að þessum rétti Alþingis til upplýsinga og til þess að sinna hlutverki sínu. Það gætir alveg ótrúlegrar tilhneigingar til þess hjá núverandi handhöfum framkvæmdarvaldsins að gefa Alþingi langt nef í þessum efnum og skammta því upplýsingar eftir því sem þeim sýnist. Einhver farsakenndasti atburður sem hefur orðið á Alþingi lengi var þegar hæstv. landbrh. kom bólginn af rökum embættismanna sinna um að hann mætti ekki veita upplýsingar um sölu ríkisjarða. En svo kom í ljós að þessar sömu upplýsingar höfðu að vísu verið birtar með ríkisreikningum ár eftir ár og aumlegri stöðu hef ég varla séð einn ráðherra koma sér í heldur en þessa. En það er ekki eins og menn láti svona lagað sér að kenningu verða heldur er haldið áfram. Ég fullyrði að þessi tilhneiging er háskaleg. Hún er á skjön við alla þróun í stjórnsýslu sem menn hafa verið að reyna að telja sér trú um að væri hér í gangi, þ.e. að við værum að taka skref í átt til opnari, lýðræðislegri og upplýstari stjórnunarhátta. Til þess settum við stjórnsýslulög. Til þess settum við upplýsingalög. Til þess höfum við embætti umboðsmanns Alþingis. Til þess höfum við Ríkisendurskoðun en ekki til hins gagnstæða. Ömurlegastur er þó hlutur hæstv. forseta sem verður á það glapræði, greinilega algjörlega að vanhugsuðu máli eða þá þvílíku þekkingarleysi að því verður ekki trúað að maður sem kominn er í það embætti sé svo illa á vegi staddur, að fella þann arfavitlausa úrskurð sem auðvitað var enginn úrskurður sem forseti gerði í þessum efnum. Forseti hafði ekki verið beðinn um neinn úrskurð. Það sem forseti gerði var að hann hljóp til varnar framkvæmdarvaldinu. Hann hljóp til varnar húsbónda sínum, hæstv. forsrh., og það skal aldrei bregðast þegar mikið liggur við að þá gleymir hv. þm. Halldór Blöndal, hæstv. forseti, því í hvaða embætti hann er og hleypur til varnar húsbónda sínum og arfakóngi og herra, hæstv. forsrh. Davíð Oddssyni. Þessu kynntumst við hér heldur nöturlega í öryrkjamálinu í fyrra þegar hæstv. forseti þingsins lagðist í bréfaskriftir til Hæstaréttar til þess að draga út úr Hæstarétti túlkun á dómum sem er náttúrlega fáheyrt og hefði hvergi getað gerst í þroskuðu þingræðis- og lýðræðisríki þar sem menn taka aðskilnað valdþáttanna hátíðlega. En það er ekki eins og hæstv. forseti hafi lært mikið af þessu. Herra forseti. Ég tel þetta allt saman grafalvarlega atburði og að sá starfi sem menn telja sig hafa verið að vinna á undanförnum árum, að bæta og opna stjórnsýsluna með margvíslegum ráðum, sé til lítils ef svo er grafið undan mikilvægasta þættinum af þessu öllu saman sem er auðvitað staða Alþingis. Ætli það sé ekki nóg hvernig komið er fram við Alþingi með ýmsum hætti þessa dagana þegar t.d. fjárlaganefndarmenn sitja við útvarpið til að heyra fréttir af því utan úr bæ hvað sé að gerast í meðförum Alþingis á fjárlagafrv. Nær væri að virðulegur forseti þingsins reyndi að standa sig í stykkinu og halda uppi einhverjum málsvörnum fyrir stofnunina heldur en leka niður eins og hann hefur gert og skríða til varnar framkvæmdarvaldinu og gleyma skyldum sínum sem forseti Alþingis og brjóstvörn þess að sjálfstætt og sterkt Alþingi sé hluti af og einn af hornsteinum stjórnskipunar landsins en ekki einhver ómerkileg tuska fyrir fótum framkvæmdarvaldsins. Það er lítið lið í forseta af þessu tagi, verð ég að segja, og mikið lifandis ósköp er ég feginn að ég skyldi ekki hafa greitt honum atkvæði mitt í haust. 

Herra forseti. Það var mjög til góðs á sínum tíma þegar stofnað var til embættis umboðsmanns Alþingis. Með tilkomu þessa embættis var borgurunum skapað tækifæri til að leita réttar síns gagnvart stjórnsýslunni og á hitt ber einnig að líta að það er mjög mikilvægt fyrir stjórnsýsluna að búa við kröftugt og málefnalegt aðhald frá embættinu. Þó ég sé hlynntur embætti umboðsmanns Alþingis og telji það hafa verið mjög til góðs er ekki þar með sagt að ég hafi alltaf og ævinlega verið sammála öllum úrskurðum umboðsmanns, en yfirleitt eru þeir mjög vandaðir og til mikillar fyrirmyndar. Ég er ekki í nokkrum vafa um að embætti umboðsmanns Alþingis hefur orðið til að bæta stjórnsýsluna í landinu. En það þarf að bæta stjórnsýsluna enn betur. Til að auðvelda umboðsmanni Alþingis störfin er mjög mikilvægt að stjórnsýslan bregðist við óskum embættisins á jákvæðan hátt. Í skýrslu umboðsmanns, sem nú liggur fyrir Alþingi, segir að stefnt verði að því á komandi mánuðum og missirum að stytta afgreiðslutíma á þeim erindum sem embættinu berast. Sú skýring er m.a. gefin á þeim drætti sem orðið hefur á afgreiðslu mála á liðnum árum að stjórnsýslan veiti ekki greið svör. Í niðurlagi inngangs segir, með leyfi forseta: ,,Hafa verður í huga að afgreiðslutími mála hjá umboðsmanni Alþingis markast að verulegu leyti af því hvernig stjórnvöld sem í hlut eiga hverju sinni bregðast við fyrirspurnum mínum og beiðnum um skýringar í tilefni af tilteknum málum, sbr. 7. og 9. gr. laga nr. 85/1997. Mun ég því í samræmi við ofangreint markmið um styttingu afgreiðslutíma leggja á það aukna áherslu í störfum mínum að hlutaðeigandi stjórnvöld svari fyrirspurnarbréfum mínum og beiðnum um afhendingu gagna eins fljótt og kostur er.`` Herra forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að stjórnsýslan almennt bregðist við þessum eðlilegu tilmælum umboðsmanns Alþingis. Til marks um hve vel hefur tekist með embætti umboðsmanns Alþingis má nefna að fljótlega risu kröfur um að stofnuð yrðu samsvarandi embætti til að reka erindi tiltekinna hópa í landinu, t.d. umboðsmaður fatlaðra, umboðsmaður aldraðra var nefndur og á laggirnar var sett embætti sem heitir umboðsmaður barna. Ég tel reyndar að það hafi verið mjög misráðið að nota það heiti um það tiltekna embætti sem sinnir gerólíkum verkefnum þeim sem umboðsmaður Alþingis sinnir. Þótt ég sé hlynntur því að ná þeim markmiðum sem menn vilja setja með því að setja fót embætti á borð við umboðsmann fatlaðra og aldraðra o.s.frv. þá held ég að við eigum ekki að nota þetta heiti á slík embætti, verði þau á annað borð sett á fót. Það er mjög mikið atriði að tryggja góða stjórnsýslu í landinu og tryggja opna stjórnsýslu í landinu. Það er grundvallaratriði að réttur Alþingis verði tryggður í þeim efnum. Þess vegna var embætti umboðsmanns Alþingis sett á fót. Nú er það að gerast, við urðum vitni að því síðast í dag, að Alþingi er neitað um upplýsingar sem óskað hefur verið eftir. Svo langt er gengið að forsrn. neitar fjárln. Alþingis, neitar fjárveitingavaldinu um umbeðnar upplýsingar um hvernig skattpeningum landsmanna er ráðstafað. Um er að ræða 300 millj. kr. sem verja á í tengslum við einkavæðingarstefnu ríkisstjórnarinnar. Nú er það svo að til þess að framfylgja þeirri stefnu eru ekki valdir óvinir ríkisstjórnarinnar. Öllu heldur eru til þess valdir vinir ríkisstjórnarinnar, meira að segja einkavinir ríkisstjórnarinnar. Stundum hefur verið talað um einkavinavæðingu í því sambandi. Ég spyr: Út á hvaða braut erum við komin þegar Alþingi Íslendinga, fjárveitingavaldið, fær ekki umbeðnar upplýsingar um hvernig þessir einkavinir ráðstafa peningum landsmanna? Út á hvaða braut erum við komin? Við fáum ekki að vita hvernig þessum fjármunum er varið. Alþingi Íslendinga er neitað um þessar upplýsingar. Mér finnst ástæða til að á þessu sé vakin athygli hér við umræðu um skýrslu umboðsmanns Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég er komin hingað í ræðustól til þess að ræða þessa ágætu skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2000, en hún var tekin fyrir á fundi allshn. þann 12. nóvember. sl. eins og venja er þegar fjallað er um þennan mikilvæga þátt í eftirliti Alþingis með stjórnsýslunni. Að mínu mati skiptir miklu að þessari skýrslu umboðsmanns Alþings sé fundinn farvegur í starfsemi þingsins, eins og raunar hefur verið gert. Samræður okkar þingmanna, þá kannski fyrst og síðast okkar sem sitjum í allshn. og umboðsmanns, og síðan hér í þingsalnum á hinu háa Alþingi, eru því liður í að gera þetta eftirlit skilvirkt en ekki síður til að farsælt samstarf mótist milli embættisins og Alþingis svo hægt verði að taka á þessum efnisflokki á málefnalegan og skilvirkan hátt. Við vitum hversu mikilvægu þjónustuhlutverki stjórnvöld gegna og er því áríðandi að stjórnvöld sjái til þess að gætt sé málsmeðferðarreglna sem beinlínis tengjast sjónarmiðum um að niðurstaða máls sé byggð á réttum efnislegum forsendum eins og jafnræðisreglunni, rannsóknarreglunni og andmælareglunni, eins og umboðsmaður sjálfur segir frá í skýrslu sinni. Annars langar mig að koma sérstaklega inn á tvö atriði í skýrslunni sjálfri, herra forseti. Annars vegar þá ábendingu umboðsmanns að hann hafi fengið þau viðbrögð frá stjórnvöldum að þau séu í ákveðinni óvissu um hvort þau geti að eigin frumkvæði brugðist við tilmælum hans um endurupptöku mála, þ.e. óháð því hvort sá sem borið hefur fram kvörtun við umboðsmann setji fram beina kröfu um að mál hans verði tekið til meðferðar að nýju eða ekki. Umboðsmaður bendir á í skýrslunni að stjórnvöld hafi víðtækar heimildir til að endurskoða fyrri ákvarðanir sínar að eigin frumkvæði við ákveðnar aðstæður og vísar í 25. gr. stjórnsýslulaganna frá 1993. En þar segir skýrlega að stjórnvald geti afturkallað ákvörðun sína að eigin frumkvæði sem tilkynnt hefur verið aðila máls þegar það er ekki til tjóns fyrir aðila eða ákvörðun er ógildanleg. Það er ekki hægt að sjá að mál sem kvartað er yfir til umboðsmanns geti leitt til tjóns fyrir þann aðila málsins, ef tilmæli umboðsmanns fela í sér endurskoðun stjórnvaldsins á því atriði sem kvartað var yfir. Ég vil hvað þetta atriði varðar taka undir þau sjónarmið og orð umboðsmanns, að rétt sé og eðlilegt að stjórnvöld taki afstöðu til þess, þegar umboðsmaður hefur beint tilmælum til stjórnvalds um endurupptöku máls, hvort rétt sé að þau nýti heimild 25. gr. stjórnsýslulaga eða ólögfestar afturköllunarheimildir stjórnsýsluréttarins og afturkalli ákvörðun sína að eigin frumkvæði. Í þessu samhengi er kannski rétt að koma með þá ábendingu af minni hálfu til embættis umboðsmanns Alþingis að það væri gott, bæði fyrir þingmenn og almennt borgarana í landinu, að hafa betra og skýrara yfirlit yfir viðbrögðin við áliti umboðsmanns í stjórnsýslunni. Hugsanlega mætti fá þetta sett upp skematískara en er í skýrslunni. Þetta er allt í skýrslunni, þetta er engin nýlunda, við vitum það. En það væri ágætt að fá þetta sett fram skýrt og skorinort í yfirlitinu yfir störf umboðsmanns Alþingis til hægðarauka fyrir alla. Ég vil einnig benda á ábendingu umboðsmanns, um málsmeðferðartíma stjórnvalda, sem að mínu mati er líka réttmæt ábending. Málsmeðferðartíminn er stundum lengri en meginregla 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga gerir ráð fyrir. Fyrir slíku kunna að vera margvíslegar ástæður, við vitum það. En eins og umboðsmaður fjallar um þá ber stjórnvaldi, ef fyrirsjáanlegt er að afgreiðsla máls muni tefjast, að skýra aðila máls frá því eins og segir í 3. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaganna. Ef þessu ákvæði er framfylgt leggja stjórnvöld grundvöll að góðum og eðlilegum samskiptum milli þeirra og borgaranna. Þjónustuhlutverk stjórnvalda styrkist með því og eflist. Ég vil einnig, herra forseti, koma inn á atriði sem ég gat um í ræðu minni um skýrslu umboðsmannsins í fyrra. Það varðar fræðslu um stjórnsýslurétt og skyld málefni, fræðslu til starfsmanna stjórnsýslunnar. Þetta ræddi umboðsmaður einnig sérstaklega á fundi nefndarinnar og í ljósi þeirra samræðna ákvað allshn., í nál. sínu til fjárln. vegna fjárlaga næsta árs, að mæla með tímabundnu framlagi til umboðsmanns svo hægt verði að efla fræðslu og upplýsingu innan stjórnsýslunnar. Það má kannski rökstyðja þetta með því að umboðsmaður og starfsmenn hans, með öllum þeim málum sem liggja fyrir hjá þeim á hverju ári, séu í einna bestri aðstöðu til að meta hvar og á hvaða sviði stjórnsýslunnar þörfin er mest á almennri stjórnsýslufræðslu. Ég vil taka undir þau orð hv. þm. Ögmundar Jónassonar áðan hvað varðar nafn umboðsmanns Alþingis. Hann hefur tvímælalaust fest sig í sessi svo rækilega að hann er í raun orðinn einn af öryggisventlunum í stjórnsýslu okkar. Því skiptir nafnið máli. Ég held að við ættum alla vega að taka það til umhugsunar að breyta nafni umboðsmanns barna, sem er líka að festa sig í sessi en ég tel engu að síður að við ættum að skoða það rækilega, í ,,talsmann barna`` til að undirstrika mikilvægi þessa embættis eða skýrslu þessa embættis sem við erum að ræða um hér í dag. Ég vil í lokin þakka umboðsmanni og starfsfólki hans fyrir ágæta skýrslu fyrir árið 2000. Hún er, eins og hann gat um á fundi allshn., nokkuð hefðbundin. Við lestur hennar kemur glögglega fram hversu mikil réttarbót var gerð með samþykkt laga um umboðsmann Alþingis og starfsemi hans.

Virðulegi forseti. Það er að mörgu leyti dálítið sérstætt að þessi skýrsla skuli koma á dagskrá í dag. Ekki það að dagskráin hafi verið sett upp með sérstæðum hætti heldur féll í dag úr stóli hæstv. forseta Alþingis að mínu mati einhver sá versti úrskurður sem ég hef nokkru sinni heyrt á hinu háa Alþingi. Það er mjög sorglegt, virðulegi forseti, þegar málum er þannig háttað að alþingismenn á hinu háa Alþingi eru komnir í þá stöðu að vera sagt að þeim komi bara ekki fjárlög eða fjármunir ríkisins nokkurn skapaðan hlut við. Málum hefur verið hagað þannig að réttur Alþingis, stjórnarskrárvarinn réttur Alþingis og alþingismanna, til þess að fá upplýsingar er fótum troðinn. Eftir að upplýsingalög hafa verið samþykkt þá er sí og æ vitnað í þau lög og vísað til þess að tiltekin málefni varði einkamálefni eða fjárhagsmálefni sem komi Alþingi bókstaflega ekkert við. En það vantar ekki, virðulegi forseti --- og mér þætti vænt um að hæstv. forseti sæi sér fært að sitja hér í salnum á meðan ég flyt mál mitt.

Má maður ekki standa? Það er gott hreyfa sig.

Forseti má hreyfa sig. En, virðulegi forseti, það er mjög sérstætt að vinna undir þeim kringumstæðum að hæstv. forseti skuli í störfum sínum ganga svo undir framkvæmdarvaldið að það er nánast óþekkt í sögunni að málum skuli þannig háttað. Það mál sem við ræddum áðan var þess eðlis að starfsmaður einkavæðingarnefndar sendi á faxi svar við erindi þar sem óskað var eftir því að fá upplýsingar um hvernig fjármunum ríkisins væri varið. Hann sagði að alþingismönnum kæmi það bara ekkert við, að þetta væri einkamál. Síðan hvenær er það einkamál þó að tiltekin fyrirtæki sendi ríkinu einhverja reikninga? Hvaða einkamál eru það? Þeir sem eiga viðskipti við ríkið vita að það er greitt af opinberu fé. Þeir vita að um það gilda reglur að Alþingi hafi eftirlit með þessu fé. Hví skyldu þeir ganga út frá því sem vísu að það sé eitthvað sérstakt leyndarmál hvað ríkið greiði þeim þegar þeir senda sína reikninga?

Hvað er að fela?

Já, von er að spurt sé. Hvað er að fela, virðulegi forseti? Það er líka sérstakt, og ég nefndi það hér áðan, og spurning hvort það þjóni einhverjum tilgangi að ræða stofnun umboðsmanns Alþingis þegar fyrir liggur að Alþingi sjálft sem er skjöldur stofnunarinnar fær engar upplýsingar. Hvaða svör halda hv. þingmenn að umboðsmaður Alþingis fái þegar hann spyr hið háa framkvæmdarvald --- ég held að rétt sé að orða það þannig eftir úrskurð hæstv. ráðherra, hið háa framkvæmdarvald --- og óskar eftir einhverjum upplýsingum? Ég held að fróðlegt verði að sjá þau svör í framtíðinni í ljósi þess úrskurðar sem hér féll í dag. Ég vil ganga svo langt, virðulegi forseti, að segja að þetta hafi verið svartur dagur í sögu þingsins. Það var svartur dagur í sögu þingsins er menn hlustuðu á hæstv. forseta kveða upp úrskurð sinn í dag, algerlega órökstuddan með öllu og sorglegan í öllu falli. Virðulegi forseti. Það er ekki nema von þegar maður hlýðir á úrskurð á þessum degi þegar algerlega er gengist undir framkvæmdarvaldið að menn velti því fyrir sér hvort hv. forsn. hafi á sínum tíma haft manndóm í sér að senda Hæstarétti þetta bréf eða hvort skilaboðin hafi komið annars staðar frá. Maður getur satt best að segja ekki ímyndað sér að forsn. hafi haft það frumkvæði að senda þetta í eigin nafni miðað við þann óskapnað sem við þurftum að hlýða hér á úr stóli forseta Alþingis fyrr í dag. Til hvers var embætti umboðsmanns komið á laggirnar? Af hverju var það sett á fót? Það var til að veita einstaklingum skjól fyrir ríkisvaldinu þannig að þeir geti skotið málum sínum til umboðsmanns og fengið þar niðurstöðu á fljótvirkari hátt en fyrir dómstólum, skjótvirkar og ódýrar, fengið hana svo skjótt sem auðið væri. Umboðsmaður Alþingis er ekki dómstóll. Hann hefur ekkert vald til að framkvæma úrskurði sína. Þess vegna byggist áhrifavald hans, ef svo má að orði komast, fyrst og fremst á virðingu, á virðingu við embættið og virðingu fyrir því sem hann lætur frá sér fara. Í öðru lagi er hlutverk umboðsmanns líka að tryggja að eftir lögum Alþingis sé farið, í raun að fylgja því eftir að vilji Alþingis birtist í niðurstöðum framkvæmdarvaldsins. Það er ekki nema von, virðulegi forseti, þegar það liggur síðan hér fyrir að Alþingi sjálft fær engar upplýsingar, að manni þyki nú ekki líklegt að umboðsmaður fái þær sjálfur. Til eru líka fræg dæmi þar sem annars vegar hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson og hv. þm. Gunnar Birgisson --- því miður er hvorugur þeirra viðstaddur hér í dag og því kannski að einhverju leyti erfitt að fjalla um þá --- en þessir tveir hv. þm. hafa látið ýmislegt um þetta embætti falla og ýmislegt miður eða lítt rökstutt. Annar þeirra hélt því fram að úrskurðir umboðsmanns væru nánast algjört rugl og lítt sem ekkert var það rökstutt. Hinn taldi hausa, þar sem hann sagði að eitthvað af lögfræðingum í sínu ráðuneyti hefðu aðra skoðun og þar með væri þetta bara allt í lagi. Það er einmitt svona umræða sem er til þess fallin að grafa undan embætti umboðsmanns Alþingis. Í mínum huga vegur svona umræða að rótum lýðræðisins vegna þess að allir tapa í þessu. Borgararnir tapa og stjórnvöld missa trú almennings. Það er einfaldlega þannig. Það er alveg svakalegt þegar svona er fyrir okkur komið. Virðulegi forseti. Ég held að við verðum líka að fara yfir það af hverju við erum að veita stjórnvöldum aðhald. Er þetta eitthvað sem einhverjum datt bara í hug, eitthvað sem mönnum datt bara í hug hér í þinginu kannski á einhverju hraði, þ.e. að mönnum hafi bara dottið í hug að mikilvægt væri að Alþingi veitti stjórnvöldum aðhald og að mikilvægt væri að koma upp stofnun umboðsmanns Alþingis til að veita þetta aðhald? Þetta er ekkert sem neinum datt í hug á hlaupum. Langur aðdragandi var að þessu og það eru reynslurök, söguleg reynsla að mikilvægt er að þetta eftirlit sé gott. Þess vegna var alveg svakalegt að hlýða á úrskurð hæstv. forseta í dag. Það er ekki nóg með að hann var einhver versta niðurstaða sem maður hefur heyrt, heldur jafnlítt rökstuddur og raun ber vitni sagði hann allt sem segja þarf um þann skjöld sem forsn. á að vera gagnvart hinu háa Alþingi, talsmaður hins háa Alþingis, hæstv. forseti. Virðulegur forseti. Ég verð að segja að stofnun umboðsmanns Alþingis var mikið framfaraskref á sínum tíma og er fyrir löngu búið að sanna sig. Það er fyrst nú, virðulegi forseti, í ríkisstjórnartíð Davíðs Oddssonar og undir forsæti hæstv. núv. forseta Alþingis sem þessi umræða hefur breyst mikið. Hún hefur breyst mikið í þá veru að aldrei hefur verið gengið jafnhart undir framkvæmdarvaldinu, aldrei nokkurn tímann. Og það verður erfitt fyrir umboðsmann að starfa í þessu umhverfi, það er ekki nokkur spurning. Það verður erfitt fyrir umboðsmann að starfa í því umhverfi að umboðsmaður hefur ekki skjól af Alþingi og ráðherrar og alþingismenn tala um embættið með þeim hætti sem þeir hafa gert. Þess vegna verð ég að segja, virðulegi forseti, að það er mjög sérstætt að þessi umræða skuli einmitt fara fram í dag, að þannig hittist á að þetta er einhver svartasti dagur þingsins í samskiptum þingsins og framkvæmdarvaldsins, þar sem fax frá starfsmanni einkavæðingarnefndar var lesið upp á forsetastóli sem niðurstaða hæstv. forseta. Virðulegi forseti. Ég held að ekki sé ástæða til að fjölyrða frekar um þetta að sinni. Ég ítreka að dagurinn í dag er vondur dagur í sögu Alþingis.

Herra forseti. Eftir eins stór orð og hv. þm. hefur haft hér og látið sér um munn fara er eðlilegt að ég fái að vita hvað það var í mínum orðum sem hv. alþingismaður getur ekki sætt sig við eða telur rangt. Hvað sagði ég úr forsetastóli sem hv. þm. er á móti?

Virðulegi forseti. Ég sagði í ræðu minni áðan að það hefði verið ágætt ef hæstv. forseti hefði setið hér í salnum á meðan ég flutti mál mitt. Þess vegna kemur þessi spurning fram. En niðurstaða hæstv. forseta í dag er sú að alþingismönnum komi lítið sem ekkert við hvernig framkvæmdarvaldið ráðstafar þeim fjármunum sem það hefur fengið til ráðstöfunar með heimild Alþingis. Það vantar ekki, virðulegi forseti, þegar framkvæmdarvaldið kemur hingað inn og óskar eftir heimildum, að þá eru þetta mikilvæg verk. Það vantar ekki, virðulegi forseti. En þegar spurt er hvað þeir gerðu við peningana, þegar spurt er hverjum þeir seldu löndin, þegar spurt er hverja þeir réðu til vinnu, þá er ekkert um svör, ekki nokkur skapaður hlutur. Hæstv. forseti úrskurðar það síðan hér úr forsetastóli að alþingismönnum komi þetta ekkert við. Og til að bæta gráu ofan á svart þá fer hann einhverja þá lengstu leið sem ég hef nokkurn tímann heyrt í þá veru, ef ég skildi hann rétt --- og lái mér hver sem vill vegna þess að ég held að ekki nokkur maður hafi skilið hæstv. forseta almennilega --- en það var einhvern veginn á þá leið að af því að ekki væri þagnarskylda í fjárln., en það væri þagnarskylda í utanrmn., þá væri það þannig að þinginu kæmi þetta ekki við. Virðulegi forseti. Ég verð að segja það alveg eins og er að dagurinn í dag var svartur dagur í sögu þingsins.

Herra forseti. Ég kannast ekki við þau orð sem hv. þm. hefur eftir mér. Ég skora enn á hann að koma hér upp í ræðustól Alþingis og skýra fyrir þingheimi hverju hann er ósammála í því sem ég sagði hér áður. Það hefur ekki komið fram hjá neinum þeim ræðumanni sem hér hefur talað. Það kom ekki fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. e., Steingrími J. Sigfússyni. Það kom ekki fram hjá hv. 13. þm. Reykv., Ögmundi Jónassyni. Þetta var stóryrðavaðall hjá öllum þessum hv. þingmönnum, stóryrðavaðall.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort það þjóni nokkrum tilgangi að halda þessari orðræðu áfram. En ég skal tala hægt og skal reyna að tala skýrt. Það var einfaldlega þannig að þess var farið á leit í fjárln. að fá upplýsingar, eðlilegar upplýsingar um hvernig fé ríkisins var varið. Þessu var neitað. Hæstv. forseti tók undir það og niðurstaðan er sú, eftir þennan úrskurð, að hv. alþingismenn eigi ekki rétt á að fá þær upplýsingar nema sem þeim er skammtað úr hnefa. Og það er þessi efnislega niðurstaða sem er algerlega fráleit. Þetta hefur komið fram hér í ræðum mínum. Þetta hefur komið fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og þetta kom fram í öllum þeim ræðum sem fluttar voru hér um þetta mál fyrr í dag. Ég veit því ekki, virðulegi forseti, hvort það þjóni yfir höfuð nokkrum tilgangi að ræða við hæstv. forseta. Hann virðist bara heyra það sem hann vill heyra og skilja það sem hann vill skilja, enda bar úrskurður hæstv. forseta þess ræk vitni að honum var alveg sama hvað hann sagði, nákvæmlega sama hvað hann sagði, enda fór hann slíka fjallabaksleið í rökstuðningi að þetta verður sennilega frægt að endemum. Líklega má þá túlka niðurstöðuna þannig að þeim einum sé treystandi sem sitja í utanrmn. af því að þeir heyra undir einhvers konar þagnareið. Líklega var það það sem hæstv. forseti átti við hér fyrr í dag. En það liggur fyrir, virðulegi forseti, að eftir úrskurð hæstv. forseta í dag verður þrautin þyngri að fá nokkrar upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu. Þeir hafa fengið öflugan talsmann í lið með sér til að þeir geti svarað eins og þeim sýnist, þeir geti túlkað hlutina eins og þeim sýnist og fært allt undir einkamálefni og fjárhagsmálefni sem eru viðkvæm. Virðulegi forseti. Það er niðurstaða dagsins í dag.

Virðulegur forseti. Það verður að segjast eins og er að að sjálfsögðu gefur þessi skýrsla tilefni til að ræða þá hluti sem hafa gerst hér í þingsalnum í dag. Það er kannski spurning að hafa öll málin í utanrmn. þannig að hægt sé að ræða þau þar í trúnaði. Hins vegar er það alveg ofar mínum skilningi að mál geti ekki verið í trúnaði í nefndum. Ég er búin að starfa í mörgum nefndum, bæði hjá sveitarfélögum, hjá ríki og annar staðar. Ef ræða þarf um mál í trúnaði þá er það bara í trúnaði og allir kunna að virða slíkt. Hins vegar má svo aftur efast um það að opinberir fjármunir sem eiga að fara til verkefna eigi að vera í einhverjum trúnaði, þ.e. þegar verið er að ræða um opinbert fé. Það er önnur saga. Hér er til umræðu hin gagnmerka og fína skýrsla umboðsmanns Alþingis sem hæstv. forseti hefur farið aðeins yfir hér. Hún er náttúrlega afar fróðleg aflestrar og hefur að geyma mjög miklar upplýsingar. Við vitum vel að skýrslan hefur mjög mikið að gera með réttaröryggi borgaranna til að ná sínum málum fram og fá rökstuðning gagnvart málum sínum gagnvart stjórnsýslunni og öðru. Þar af leiðandi er þetta gríðarlega mikilvæg stofnun. Mig langar að benda þingmönnum á bls. 24 í þessari gagnmerku skýrslu þar sem fjallað er um hvaðan flest málin koma. Þegar þau eru flokkuð eftir viðfangsefnum þá eru starfshættir stjórnvalda með alstærstu málaflokkum, með 22% af þeim viðfangsefnum sem koma fyrir umboðsmann Alþingis. Hér er því líka að finna mjög fróðlega statistík. Kannski ekki skrýtið að flest málin varði dóms- og kirkjumrn., þar er stærsti þátturinn, enda kemur réttarstaða þar afar mikið við sögu. Ég man eftir að í þeirri umræðu sem verið hefur um fjárlögin hefur verið beðið um viðbótarfjármuni fyrir þetta embætti til þess að gefa því tækifæri, t.d. til þess að vera með sjálfstæðar athuganir. Ég vil sýna þingmönnum þetta álit umboðsmanns sem gefið er út í sérstöku hefti, með rannsókn embættisins á réttarstöðu afplánunarfanga og meðferð mála hjá fangelsisyfirvöldum. Það er afar brýnt að einhver embætti skoði svona mál heildstætt. Það er einmitt mjög mikilvægt að ákveðnir fjármunir séu til slíkra verkefna. Við þekkjum öll að það að vinna sjálfstætt að verkefnum og geta hafið sínar eigin rannsóknir er gríðarlega mikilvægt, þ.e. að umboðsmaður sé algjörlega óháður stjórnsýslunni og sé fyrst og fremst settur undir Alþingi. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði að umtalsefni ýmsar tillögur um umboðsmenn, hvort sem það er fyrir sjúklinga, fatlaða o.s.frv. Ég hef alltaf viljað tala um þá sem talsmenn, vegna þess að fyrir mér er í raun bara einn umboðsmaður og það er umboðsmaður Alþingis. Við erum með umboðsmann barna, sem er afar mikilvægt embætti líka, en sá fellur undir stjórnsýsluna. Það gerir umboðsmaður þingsins ekki. Við ættum í raun að breyta svolítið þessum hugsunarhætti því að við erum auðvitað að tala um talsmenn þessara hópa í ákveðnum málum. Það er afar mikilvægt að þeir séu til staðar. Við sjáum líka mikinn fjölda mála hjá umboðsmanni og við megum líka búast við að þeim fjölgi, ekki síst vegna þeirra möguleika sem heimasíðan hefur í för með sér. Slíkt er náttúrlega afar gott. En það hefur líka komið fram að málin eru meira af höfuðborgarsvæðinu en af landsbyggðinni. Það er kannski áhyggjuefni. Þá komum við kannski að því að ég man ekki betur en umboðsmaður sé með óskir um að kynna þessi mál á landsbyggðinni, bæði úti á landsbyggðinni og hér í stofnunum. Það er afmarkað verkefni, kannski til tveggja eða þriggja ára, og er afar brýnt að það sé kynnt sérstaklega. Hér eru hins vegar örfá mál, kannski þrjú mál sem vöktu sérstaka athygli mína í bókinni, m.a. fangelsismálin. Ég vil endilega hvetja þingmenn til að kynna sér þennan sérbækling og eins fangelsismálin. Við sjáum líka að auðvitað geta mál orðið heilmiklar tragedíur vegna meðferðar mála hjá stjórnsýslunni. Fólk fær ekki svör á réttum tíma, málin eru lengi í pípunum og þarf að fara mjög langa leið til að fá niðurstöður. Og við sjáum það t.d. í málefni á bls. 185 er varðar útlendinga. Þegar ég var búin að lesa um þau mál varð ég enn þá sannfærðari um mikilvægi þess að hafa sérstakan talsmann fyrir útlendinga. Þetta er að verða mjög flókinn málaflokkur. Við erum að fá ný lög, bæði um atvinnuréttindi og svo er að koma stór nýr lagabálkur. Umboðsmaður vinnur að sjálfsögðu mjög góða vinnu, það er ekki það. Ég held að það væri mjög gott ef þarna mundi skapast ákveðin sérhæfing. Mig langar því aðeins að undirstrika það og eins varðandi flóttamennina. Mig langar að minnast á eitt mál undir kafla 3.0 Foreldrar og börn, er varðaði dómsmrn., um ættleiðingu á barni erlendis frá fyrir einstakling sem ekki var giftur. Nú er að vísu búið að breyta lögunum þannig að einstaklingar geta ættleitt börn erlendis frá og hérlendis svo fremi sem lögin í viðkomandi landi heimila slíkt. Í rauninni sjáum við þar ákveðnar oftúlkanir. Einmitt þetta mál hefur gengið mjög langt, hvað þá ef málið væri tekið upp aftur. Maður sér hins vegar í rauninni, og getur lesið á milli línanna, að þegar þetta mál er í pípunum þá er viðkomandi kona að komast á tíma hvað varðar aldur. Og það er náttúrlega alveg voðalegt þegar stjórnsýslan vinnur þannig, það verður bara að segjast alveg eins og er. Ég veit náttúrlega ekki hvað hefur gerst núna en þetta verður að hafa í huga þegar um ákveðna tímafaktora er að ræða í málum. En þetta er afar gagnmerk skýrsla og ég vil endilega hvetja þingmenn til þess að kynna sér hana og þau málasvið sem fólk hefur sérstakan áhuga á. Embættið stuðlar m.a. að réttaröryggi borgaranna, þetta er þeirra aðgangur og afar mikilvægur og stuðlar líka að því að stjórnsýslan fari kannski að haga sér betur gagnvart nýjum lögum og nýjum tímum þannig að fólk fái skýr svör í sínum málum.

Herra forseti. Upphaflega voru lög um umboðsmann Alþingis sett 1987 en þau voru síðan endursamþykkt með breytingum 1997, þá í takt við breytta tíma geri ég ráð fyrir, svo sem setningu stjórnsýslulaga og upplýsingalaga sem hvor tveggja eru merkilegir lagabálkar sem settir voru í tíð ríkisstjórna Davíðs Oddssonar. Hér kom fram fyrr, í ræðu hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar, að umboðsmaður Alþingis og störf hans ættu mjög undir högg að sækja í skjóli ráðríkis forsrh. Það er málflutningur sem á ekki heima hér í sölum Alþingis að mínu mati. Hér liggur frammi mjög góð skýrsla um störf umboðsmanns Alþingis árið 2000. Það kemur fram að fjölmörg mál hafa verið afgreidd. Þeir sem eiga rétt á þjónustu, ef við getum kallað það svo, skrifstofu umboðsmanns Alþingis eru hverjir þeir sem telja að þeir hafi verið beittir rangsleitni af hálfu einhvers þess aðila sem fæst við stjórnsýslu ríkis eða sveitarfélaga, eða af hálfu einkaaðila sem að lögum hefur fengið vald til að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Þetta segir í 2. mgr. 4. gr. laga nr. 85/1997, um störf umboðsmanns Alþingis. Í skýrslunni kemur fram, eins og hér hefur verið nefnt, að samtals voru 253 mál tekin til afgreiðslu árið 2000. Af þeim voru 83 mál þar sem fallið var frá kvörtun eða kvörtun gaf ekki tilefni til frekari meðferðar að lokinni frumathugun, en önnur mál voru afgreidd. Þess vegna skilaði umboðsmaður áliti í 60 málum. Fram komu ábendingar um að leggja réttarágreining fyrir dómi í fimm tilvikum. 35 mál voru felld niður að fenginni leiðréttingu eða skýringu stjórnvalds, eins og fram kemur í skýrslu umboðsmanns sem hér er til umræðu. En einnig voru nokkur mál sem fóru í annan farveg vegna þess að þau féllu utan starfssviðs umboðsmanns. Það segir í 3. mgr. 3. gr. laga um umboðsmann Alþingis frá 1997, með leyfi forseta, að starfssvið umboðsmanns nái ekki til starfa Alþingis og stofnana þess. Umboðsmanni er því óheimilt að hafa afskipti af störfum Alþingis og stjórnsýslu í þágu þingsins, sem háð er eftirliti þingforseta. Í þessu felst einnig að umboðsmanni er óheimilt að hafa afskipti af störfum Ríkisendurskoðunar og störfum nefnda sem Alþingi kýs og skila eiga Alþingi skýrslu til umfjöllunar. Ég vek athygli á þessu í framhaldi af þeirri umræðu sem verið hefur hér undir þessum lið, en nokkrir þingmenn hafa látið í ljós óánægju sína með túlkun forseta Alþingis á bréfi frá forsrn. eða starfsmanni þar. Ég ætla ekki að gera það að neinu umtalsefni en vek athygli á því að hér er til umræðu skýrsla umboðsmanns Alþingis. Við erum ekki að ræða eftirlitshlutverk Alþingis sem slíks, þó svo umboðsmaður Alþingis starfi í þágu Alþingis, enda er það Alþingi sem kýs umboðsmann Alþingis. Hið stóra réttlætismál, ef við getum sagt sem svo, og hlutverk umboðsmanns er að með stofnun þessa embættis gefst þegnunum betra tækifæri til að koma umkvörtunum á framfæri með ódýrari og skjótvirkari hætti en með því að geta einungis leitað til dómstóla. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt hlutverk og fagna því að umboðsmaður hefur þau ár sem hann hefur starfað sent frá sér vönduð álit sem hafa verið mjög mikil réttarbót. Ég vara við því, sem stundum hefur borið á þegar stjórnvöld hafa fengið á sig álit sem þeim líkar ekki af einhverjum orsökum, að dregið sé úr trausti og trúverðugleika slíkra álita. Ég tel að slíkur málflutningur stjórnvalda grafi óbeint undan virðingu fólks fyrir lögum. Það á ekki að tala um lög eins og þau séu einungis einhvers konar vegaskilti sem skipti ekki máli. Þegar menn segja lagatúlkanir og lögfræðiálit bara vera enn eina skoðunina, þá held ég að fólk sé komið á villigötur, sérstaklega þeir sem starfa í umboði Alþingis þar sem lög landsins eru sett. Forsendur réttarríkisins eru að til staðar séu skýrar reglur sem settar eru með lýðræðislegum hætti. Og það verður að vera til staðar virðing fyrir reglum. Allir þeir sem starfa í umboði Alþingis og stjórnvalda verða að viðurkenna og haga störfum sínum þannig að þessari virðingu sé viðhaldið. Í þessu felst einnig að það verður að vera eðlileg eftirfylgni sem tryggi að eftir þessum reglum sé farið. Jafnframt er það mjög mikilvæg forsenda réttarríkisins að því sé stöðugt haldið til haga að allir eru jafnir fyrir lögum. Nauðsynlegt er að almenningur sem og stjórnvöld átti sig á því að forsenda lýðræðisins er sú að allir séu jafnir fyrir lögunum. Ég ætla í sjálfu sér ekki að gera mikið lengra mál úr þessu. Ég verð þó að draga í efa að það sé rétt sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sagði hér fyrr þegar hann varpaði því fram fyrir þingheim, þ.e. að frá því að Davíð Oddsson hefði tekið við starfi forsrh. hefði stjórnsýslan farið á verri veg og að umboðsmaður Alþingis ætti mjög örðugt með að starfa. Hann gaf jafnframt í skyn að umboðsmaður Alþingis ætti örðugt með að fá svör hjá stjórnvöldum og þar með væri umboðsmanni torveldað að sinna starfi sínu. Í skýrslu umboðsmanns kemur ekki fram ein einasta vísbending um að svo sé, að umboðsmanni hafi verið neitað um upplýsingar, enda hefur hann tæki til þess að ganga á eftir upplýsingum. Mér virðist tal hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar vinna í sömu átt og þær efasemdarraddir sem stundum heyrast frá stjórnvöldum, þar sem gert er lítið úr störfum og áliti umboðsmanns Alþingis. Mér finnst að slíkt tal vinni fremur að því að grafa undan trausti á störfum umboðsmanns, þingsins og lögum almennt.

Virðulegi forseti. Mér þótti ræða hv. þm. að mörgu leyti nokkuð góð, a.m.k. lengi vel eða þangað til kom að merku niðurlagi. Þar var reynt að túlka eða skýra orð mín með þeim hætti að því verður að svara. Það sem ég sagði í ræðustól áðan var að ef stjórnvöld telja sig geta komið svona fram við Alþingi, þ.e. að túlka eftir hentugleik að hvaða upplýsingar sem er séu með þeim hætti að um sé að ræða leyndarmál, einkamálefni, fjárhagsmálefni o.s.frv., þá kviknar spurningin: Hvernig halda menn að þeir geti komið fram við umboðsmann Alþingis? Þessi stefna er algerlega ný af nálinni. Menn hafa verið að beita fyrir sig upplýsingalögum. Upplýsingalög eiga ekki við um Alþingi, það kemur skýrt fram. Ef menn geta beitt fyrir sig þessum lögum í samskiptum við Alþingi, halda menn þá að þeir geti ekki beitt fyrir sig þessum lögum í samskiptum við umboðsmann Alþingis? Ég ætla að bæta því við, af því að hv. þm. nefndi það að umboðsmanni Alþingis hafi aldrei verið neitað um upplýsingar, að umboðsmaður Alþingis kom fyrir allshn. Hann greindi frá því að oft og tíðum væri mjög örðugt að afla upplýsinga og tilgreindi m.a. í þeim tilvikum sérstök ráðuneyti sem ég ætla ekki að fjalla um hér. Þannig að það er mikilvægt að þetta liggi skýrt fyrir í þessari umræðu. Þessi úrskurður sem féll í dag, sá mjög svo sérstæði úrskurður, er að mörgu leyti U-beygja í öllu að því er varðar stjórnsýslu og samskipti framkvæmdarvaldsins við Alþingi. Sú umræða sem verið hefur undanfarið er um að málin hafi þróast þveröfugt við þau markmið sem stefnt hefur verið að frá því embætti umboðsmanns Alþingis var sett á laggirnar.

Ég held að mikilvægt sé að við víkjum ekki af þeirri leið sem mörkuð hefur verið með setningu laga um umboðsmann Alþingis, upplýsingalaga og stjórnsýslulaga. Ég tek undir það með hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni í þessum efnum. Ég bendi á að umboðsmaður Alþingis getur krafið stjórnvöld um hvers konar upplýsingar sem hann þarfnast vegna starfsins --- við skulum halda þessu til haga --- þar á meðal um hvers konar skýrslur, skjöl, bókanir og önnur gögn. Hann getur og kvatt starfsmenn í stjórnsýslunni á sinn fund til að gefa munnlegar upplýsingar og skýringar. Við skulum líka halda þessu vel til haga. Enn fremur á umboðsmaður frjálsan aðgang að starfsstöðum stjórnvalda til athugana í þágu starfs síns. Og loks getur umboðsmaður óskað eftir því við héraðsdómara að hann taki af mönnum skýrslu um atvik sem máli skipta að dómi umboðsmanns. Við skulum halda þessu öllu til haga. Það er óumdeilt að umboðsmaður hefur þennan rétt og hann hefur í störfum sínum notað þessi tæki, þennan rétt, til að krefja stjórnvöld um upplýsingar. Í einhverjum tilvikum kann að hafa reynst torvelt að fá þessar upplýsingar, en þar sem þessi réttur er ótvíræður og skýr skulum við ekki vera með neinar vífilengjur eða varpa efa á þennan rétt eða gefa okkur það og gefa í skyn að stjórnvöld starfi í þeim anda að þau vilji torvelda skýra stjórnsýslu. Það er þvert á móti. Alþingi setti lög um stjórnsýslu og upplýsingalög í stjórnartíð Davíðs Oddssonar.

Forseti vil minna hv. þingmenn á að ávarpa forseta í upphafi ræðu.

Virðulegi forseti. Það er kannski ekki miklu við þetta að bæta öðru en því að alþingismenn eiga stjórnarskrárvarinn rétt til upplýsinga. Alþingismenn eiga stjórnarskrárvarinn rétt til upplýsinga. Stjórnarskráin er jafnvel æðri lögum. Þrátt fyrir það fengum við þann úrskurð sem við fengum frá forseta Alþingis hér í dag.

Herra forseti. Það sem ég vildi bæta við um skýrslu umboðsmanns Alþingis er það sem ég hygg að hafi oft áður borið á góma þegar menn hafa fjallað um þær skýrslur hér á hinu háa Alþingi, þ.e. spurningin um hvernig Alþingi ætli fyrir sitt leyti að fjalla um skýrslurnar, meðhöndla þær og fylgja þeim eftir. Þá hefur oft komið upp sú hugmynd, og ég er stuðningsmaður hennar, að hér yrði kosin sérnefnd, eða að sérstök nefnd á vegum Alþingis hefði það hlutverk að taka til umfjöllunar skýrslur umboðsmanns, eftir atvikum einnig skýrslur Ríkisendurskoðunar og mögulega fleiri sambærilega þætti sem lúta að starfsskilyrðum stjórnvalda, framkvæmd stjórnsýslunnar og samskiptum borgara og stjórnvalda, og eftir atvikum leggja til við þingið hvernig álitunum yrði fylgt eftir, hvernig væri kerfisbundið og reglubundið farið yfir það að brugðist væri við úrskurðum o.s.frv. Oft lúta þessir úrskurðir að hlutum sem betur mega fara í sambandi við ýmis framkvæmdaleg atriði eða reglubundin atriði eins og stjórnskipulega stöðu reglugerða eða annað því um líkt. Þá er náttúrlega mikilvægt til að þetta starf skili sem mestum árangri að úrskurðirnir séu teknir alvarlega og við þeim brugðist. Ég minni á þessa hugmynd, herra forseti, og ég tel að hún eigi að vera til umfjöllunar jafnt því sem menn ræða þessa skýrslu eða aðrar slíkar og velta því fyrir sér í framtíðinni hvernig best verði búið um þessa þætti. Eins og önnur þingskjöl gengju þessar skýrslur þá til nefndar, fengju þar formlega umsögn, þar væri skilað nefndaráliti og eftir atvikum gætu þá fylgt tillögur í kjölfarið um viðbrögð ef efni stæðu til. Hæstv. forseti Alþingis vék að mér í andsvari áðan og taldi ekki hafa komið fram hvað ég var ósáttur við í þeirri yfirlýsingu sem hann gaf hér af forsetastóli í umræðum um störf þingsins fyrr í dag. Það kemur mér afar mikið á óvart ef það getur hafa farið fram hjá hæstv. forseta að ég, eins og margir fleiri þingmenn, var forundrandi og hneykslaður á þeirri afstöðu sem hæstv. forseti tók þar, sem sagt að ganga í lið með framkvæmdarvaldinu, þessum embættismanni framkvæmdarvaldsins sem sendi fjárln. Alþingis það snubbótta svar að henni kæmi það ekki við hvernig forsrn. hygðist ráðstafa eða hefði þegar ráðstafað 300 millj. kr. af opinberu fé sem ekki einu sinni voru á fjárlögum. Það er rétt að rifja það upp, herra forseti, og draga athyglina að þeirri staðreynd að ósvífnin er nú sem þessu nemur meiri hjá forsrn. að hér er ekki verið að tala um ráðstöfun fjármuna sem Alþingi hefur þegar samþykkt fyrir sitt leyti. Nei, forsrn. fer fram á aukafjárveitingu upp á 300 millj. kr. og hún er sett inn á fjáraukalög hér í haust. Guð má vita hversu miklu af þessum peningum er þegar búið að ráðstafa án þess að heimildir séu fyrir. En svo sendir þessi embættismaður forsrn. það svar þegar fjárln. vill fá að vita hvernig eigi að ráðstafa þessum fjármunum áður en fjáraukalögin eru afgreidd: ,,Það kemur ykkur ekki við.`` Hvernig á Alþingi að bregðast við? Nærtækt væri að leggja það til að Alþingi reiddi ekki fram féð, að forsrn. fái ekki krónu fyrr en skýringarnar liggja fyrir. Ætla menn að láta bjóða sér þá framkomu að eitt stykki embættismaður í forsrn. sendi fjárln. Alþingis þetta snubbótta svar í tölvupósti? Þetta er ekki ráðuneytisbréf. Þetta er ekki ,,f.h.r.``-bréf, þaðan af síður undirritað af ráðherra sjálfum. Þetta er tölvupóstur, tölvupóstur frá einum embættismanni: Það kemur ekki við í fjárln. Alþingis hvernig við ætlum að ráðskast með litlar 300 millj. kr. Það slagar upp í NATO-fundinn. Þá eru þeir á lausu, peningarnir, þegar í hlut eiga gæluverkefnin, einkavæðingargæluverkefnin eða NATO-fundirnir. Förum aðeins yfir þetta mál, herra forseti, um hvað það snýst og hver helstu atriðin í þessu máli eru. Þau eru í fyrsta lagi að forsrn. hefur greinilega vanmetið svo kostnaðinn af einkavæðingarbröltinu að það þarf að biðja um 300 millj. í aukafjárveitingu á haustdögum. Fjárln. Alþingis segir: ,,Heyrðu, við viljum fá skýringar á því hvernig á að ráðstafa þessum fjármunum.`` Eða þeim hefur e.t.v. þegar verið ráðstafað. Þriðja: Embættismaður í forsrn. sendir tölvupóst. Að vísu er netfang hér. En þetta er ekki á bréfhaus forsrn. og þetta er ekki ,,f.h.r.``og þetta er ekki ,,kántersignerað``. Nei, þessi kveðja berst frá framkvæmdarvaldinu í tölvupósti, undirrituðum af einum embættismanni. Svo er það upplýst og því hefur ekki verið mótmælt að hann er ekki hlutlausari en það, þessi dómari framkvæmdarvaldsins, að hann er jafnframt starfsmaður sömu einkavæðingarnefndar og fer með hlutina. Þannig er þetta vaxið. Og hver er röksemdafærslan? Hún er sú að það kunni að vera einhverjir einkahagsmunir einhverra fyrirtækja sem hafi fengið borgað þarna af opinberu fé og þess vegna sé í krafti uppýsingalaga ákveðið að hafna erindinu, hafna þessari beiðni fjárln. um upplýsingar, sundurliðun á ráðstöfun opinberra fjármuna. Ég segi alveg eins og er, herra forseti. Ég hef aldrei heyrt annað eins. Hvar heldur framkvæmdarvaldið að það sé statt? Það sendir orðsendingar til Alþingis, fjárveitingavaldsins, löggjafarvaldsins: Við viljum fá litlar 300 millj. hérna aukalega til að sinna þessu gæluverkefni okkar, en ykkur kemur ekki við hvernig við ætlum að nota þær. Það er okkar einkamál hérna. Hafa þessir menn fengið veiðileyfi á ríkissjóð? Mega þeir fara með skóflur í ríkisfjárhirslurnar og moka út peningum til þeirra sem þeim sýnist án þess að standa nokkrum reikningsskap gerða sinna í þeim efnum? Þetta er að því leyti algjörlega biluð röksemdafærsla, herra forseti, að í fyrsta lagi taka upplýsingalög ekki til Alþingis. Það er skýrt. Í öðru lagi er réttur alþingismanna og Alþingis til upplýsinga, ég tala nú ekki um um svona opinber mál, ríkari en almennra borgara. Annars væri engin ástæða til þessarar aðgreiningar. Hann er ríkari og það sést á því að Alþingi heyrir ekki undir upplýsingalög og hann er ríkari vegna þess að hann er í stjórnarskránni. Og hann er í mörgum öðrum lagaákvæðum, þar á meðal um fjárreiður ríkisins og um eftirlit með fjármunum ríkisins. Hann er í þingsköpunum og víðar. Hér er á ferðinni ráðstöfun opinberra fjármuna og spurning um eftirlit með því hvernig þeim er eytt. Það er alls konar áskilnaður hér helgaður af hefðum og venjum, t.d. um að þeir, m.a. einkaaðilar, sem fá opinberan fjárstuðning skuli gera grein fyrir honum. Ég nefni þá sem hljóta fjárveitingar af safnliðum sem annaðhvort Alþingi eða ráðuneyti skipta. Getur það ekki varðað viðskiptahagsmuni eða einkamál hvernig fjármunum þessara aðila er háttað? Jú, en þeir gangast undir það, um leið og þeir þiggja hina opinberu fjármuni, að veita upplýsingar um hvernig þeim var ráðstafað. Auðvitað vita fyrirtæki að þeim er greitt með opinberum peningum ef þau taka að sér opinber verk og þar með er það ekki lengur viðskiptaleyndarmál. Hvar í ósköpunum enda menn ef þeir halda áfram á þessari braut? Menn enda þannig að ekki má greina frá neinu um ráðstöfun vegafjár eða framkvæmda á vegum ríkisins af því að það gæti varðað viðskiptahagsmuni og heila eftirlitskerfið með því hvernig útgjöldum ríkisins er varið hrynur. Og hafa nýleg og sorgleg dæmi sem ættu m.a. að vera vel kunn forseta þingsins, sem er sjálfstæðismaður, sýnt okkur að ekki er alltaf vanþörf á að halda uppi virku eftirliti með hlutunum. Í fjórða lagi, herra forseti, eru þetta opinber mál sem ekki eiga að varða trúnað, þannig að þá þegar er málið afgreitt. En það kostulegasta er eftir. Væri eitthvert hald í röksemdunum um að þarna sé um viðkvæmar upplýsingar að ræða er ekkert vandamál að bregðast við því og í gildi eru staðfestar starfsreglur um það hvernig þingnefndir Alþingis fara þá með málin. Veit virðulegur forseti þingsins ekki af því að 1994 voru mótaðar reglur um trúnaðarupplýsingar sem nefndum þingsins berast iðulega og hvernig með þær skuli farið, t.d. hverjir aðrir en þingmenn eigi þá að hafa aðgang að þeim upplýsingum og hvernig þær skuli geymdar í vörslu þingsins? Ég ætla að nefna nokkur dæmi um viðkvæmar trúnaðarupplýsingar sem mismunandi þingnefndir hafa fengið í sínar hendur á undanförnum árum og mér hefur aldrei verið sýnt fram á eitt einasta dæmi um að slíkur trúnaður hafi ekki verið virtur. Ég man aldrei eftir því að ásakanir hafi komið upp um slíkt: Í fyrsta lagi vil ég nefna þegar iðnn. þingsins fékk sem trúnaðarupplýsingar, einhverjar heitustu upplýsingar sem þá voru til í þjóðfélaginu á sínum tíma, raforkuverðið til stóriðju í nýjum samningum. Það var mjög heitt og umdeilt mál sem rætt var hér á þingi dögum oftar. Iðnn. þingsins meðtók sem trúnaðarupplýsingar raforkuverðstölurnar sjálfar. Þær voru ekki að öðru leyti afhentar og aldrei gerðar opinberar. Í öllum hinum heitu pólitísku umræðum sem urðu um stóriðjumálin héldu allir trúnað um það hvert nákvæmlega raforkuverðið var. Í öðru lagi fékk félmn. frá lögreglustjóra og fleiri yfirmönnum löggæslu í landinu mjög viðkvæmar og vandmeðfarnar upplýsingar úr undirheimum Reykjavíkurborgar, þegar til umræðu voru vændi og fleiri undirheimamál. Að sjálfsögðu var ekki við hæfi og á engan hátt leyfilegt að greina frá þeim hér úr ræðustóli og það gerði enginn maður. Það nægði að taka fram, minna þingmenn á og vekja athygli á því að auðvitað væri hér um mjög viðkvæmar upplýsingar að ræða sem rétt væri að meðhöndla sem slíkar og það gerðu að sjálfsögðu allir. Í þriðja lagi hefur efh.- og viðskn. ítrekað, á þeim tæpu tíu árum sem ég sat í þeirri nefnd, fengið viðkvæm viðskiptaleg mál í sínar hendur. Ég nefni t.d. þegar þar var afgreidd aðstoð við Landsbanka Íslands og nefndarmenn fóru rækilega ofan í saumana á því hvernig fyrirtækið stæði og fengu margvíslegar viðkvæmar trúnaðarupplýsingar um stöðu þess fyrirtækis, áhættusöm útlán, hvað gæti tapast á næstu mánuðum o.s.frv. Að sjálfsögðu var farið með þetta sem trúnaðarmál. Engum datt annað í hug. Það er einhver mesta steypa sem ég hef lengi heyrt --- menn skilja kannski betur það orðalag nú til dags --- þegar forseti tekur svo gömlu trúnaðarákvæðin úr utanrmn. og ætlar að nota þau sem öfugsönnun fyrir því að Alþingi að öðru leyti, þingmönnum eða þingnefndum, sé ekki trúandi fyrir viðkvæmum upplýsingum. Heyr á endemi! Það kemur úr hörðustu átt að ætla að gengisfella svo þingmenn og þingnefndir að þeim sé ekki treystandi fyrir viðkvæmum upplýsingum ef svo er ástatt og rökstutt er að þær skuli fara leynt, sem ég kaupi að vísu ekki í þessu tilviki því um er að ræða ráðstöfun opinberra fjármuna. Hvað hefst nú upp úr öllu þessu brölti, herra forseti, þessari fáheyrðu og ómarktæku synjun forsrn. sem ætti að skammast sín að láta fara frá sér erindi með þessum hætti, í staðinn fyrir að bréfa það þá formlega þannig að það sé á ábyrgð ráðherrans eins og allt á að vera sem gert er í ráðuneyti í alvöru, en ekki svona tölvupóstsendingar í nafni einstakra starfsmanna. Það er auðvitað tilefni til að taka fyrir sérstaklega, hvernig menn kunna hlutina á þeim bæ úr því svo er. Hvað sem hefst upp úr þessu, herra forseti, fyrir utan það hvernig virðulegur forseti okkar hefur misstigið sig hér í dag svo herfilega að leitun mun að öðru eins, þá vaknar a.m.k. mikil tortryggni um það hvernig þessum fjármunum er varið. Hvað þolir ekki dagsins ljós? Hefur verið rætt við þá sem þarna fengu greitt og þeir t.d. spurðir, til að leysa þá málið á einfaldan hátt? Hefur nokkur þeirra nokkuð á móti því að þessar upplýsingar séu birtar? Ef ekki þá mætti fara í að skoða hvort þær ættu að koma sem trúnaðarmál til fjárln. Það sem hefst upp úr þessu, herra forseti, er hið gagnstæða við það sem mönnum gengur til með opinni stjórnsýslu, þ.e. að skapa traust, skapa traust á stjórnsýslunni og meðferð opinberra fjármuna. Þetta grefur undan slíku og vekur eðlilega grunsemdir um að eitthvað sé að fela. Ætlar virðulegur forseti þingsins að vera í því liði?

Herra forseti. Eins og þingheimur varð var við fór Steingrímur J. Sigfússon, hv. 3. þm. Norðurl. e., mikinn en vék hvergi beinlínis að þeim orðum sem ég talaði hér úr forsetastóli, þannig að þetta fór hjá eins og vindþytur, goluþytur.

Já, ég heyri það, herra forseti, og það hefur komið fram í fyrri andsvörum að hæstv. forseti hefur horfið frá að ræða þetta mál efnislega. Hann kemur hér og endurtekur sömu tugguna aftur og aftur, að það liggi ekki ljóst fyrir hvað menn séu óánægðir með í málflutningi hans og framgöngu. Það hefur legið algjörlega ljóst fyrir, öllum nema hv. 1. þm. Norðurl. e. sem af einhverjum undarlegum ástæðum er hættur að skilja íslenskt mál. Ég held að hver einasti ræðumaður sem um þetta hefur síðan fjallað, aðrir en hæstv. forseti sjálfur og e.t.v. einn stjórnarþingmaður, hafi lýst óánægju sinni með framgöngu forseta þegar hann hljóp til varnar framkvæmdarvaldinu og þóttist færa hér rök fyrir því að orðsending embættismannsins væri rétt og hún ætti að standa, að þinginu kæmi ekki við hvernig verja ætti þessum fjármunum. Hvernig í ósköpunum eigum við að tyggja þetta ofan í hæstv. forseta svo hann skilji það? Við mótmælum harðlega þeirri afstöðu sem forseti tók. Við erum gáttuð á því að forseti þingsins, af öllum mönnum, skuli skjóta upp kollinum í vitlausu liði í stað þess að standa með þingmönnum og þinginu í baráttunni fyrir því að verja þennan helga rétt til upplýsinga sem næst á eftir málfrelsinu er þinginu kannski hvað mikilvægastur. Það er nú bara þannig. Nei, þá er hæstv. forseti allt í einu genginn í raðir hins liðsins og færir hér fram algjörlega óbrúklega röksemdafærslu fyrir því að svona eigi þetta að vera, að framkvæmdarvaldið sendi Alþingi orðsendingar um að það vanti 300 millj. hér eða 500 þar, en Alþingi komi að vísu ekki við hvernig eigi að verja peningunum, það sé einkamál. Einkamál hverra? Þessa embættismanns þá og þeirra sem þiggja síðan fjármunina? Er það hin tæra stjórnsýsla? Hver kaus þennan embættismann til að fara með opinbera fjármuni? Það er Alþingi sem hefur völdin í þessum efnum eða ætti að hafa þau.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa ágætu skýrslu umboðsmanns Alþingis sem mér barst í hendur fyrir helgi og hef varið helginni til að kynna mér nokkuð. Ég verð að segja að ánægja mín með tilvist þessa embættis er mikil eftir að hafa grúft mig nokkuð yfir þessa skýrslu. Ég sé að hér er akkúrat tekið á þeim málum sem þarf að taka á og á annað borð er vísað til embættisins. Tekið er á þeim með slíkum ágætum, svo faglega, að vart er hægt að hugsa sér annað en fara eftir þeim úrskurði sem liggur fyrir í þessum málum. Mér finnst til fyrirmyndar hvernig að þessu er unnið. Embætti umboðsmanns er óháð embætti í skjóli Alþingis og á að vera óháð framkvæmdarvaldinu. Eftir þeim upplýsingum sem koma hér fram í dag, um að framkvæmdarvaldið virðist allt í einu hafa tekið hæstv. forseta Alþingis og stungið honum í vasann dettur mér í hug hvort það sé kannski hægt fyrir hv. alþingismenn og hv. Alþingi að skjóta þessu máli til umboðsmanns Alþingis, um hvernig eigi að fara með uppýsingaskyldu til þingmanna. Ég verð að segja að málum okkar er illa komið þegar hæstv. forseti Alþingis snýst, eins og hann hefur gert hér í dag, gegn Alþingi og lögvörðum og stjórnarskrárvörðum rétti alþingismanna til að fá upplýsingar og leggst á sveif með framkvæmdarvaldinu. Ég sé eiginlega ekki annað fært en að skjóta þessu máli til umboðsmanns Alþingis. Umboðsmaður Alþingis á að tryggja réttaröryggi borgaranna og bæta stjórnsýslu í landinu. Ábendingar hans í þessari ágætu skýrslu eru afskaplega góðar og réttmætar og til þess fallnar að tryggja hvort tveggja, þ.e. ef viðkomandi stjórnvöld fara eftir ábendingum umboðsmanns Alþingis. En það hefur borið á því að ákveðnir aðilar, og dettur mér þá fyrst í hug einn hv. alþingismaður sem viðhafði ekki fögur ummæli um úrskurði þessa embættis þegar þeir koma eitthvað við kaunin á honum, hafa ekki viljað fara að þessum úrskurðum. Ég verð að segja að þá eru nú góð ráð dýr ef stjórnvöld neita að bæta ráð sitt þegar þau fá eins vel undirbúnar ábendingar og um er að ræða í skýrslum umboðsmanns Alþingis. Það eru tvenns konar mál, eins og við vitum, sem umboðsmaður tekur aðallega fyrir, þ.e. annars vegar kvartanir borgara sem telja sig hafa verið órétti beittir og hins vegar frumkvæðismál svokölluð, sem embætti umboðmanns tekur upp hjá sjálfu sér að fara í faglega. Við höfum hér í dag fengið ágæta skýrslu um réttarstöðu afplánunarfanga og meðferð mála hjá fangelsisyfirvöldum sem eru einmitt dæmi um slíkt frumkvæðismál. Ég hef sömuleiðis gluggað nokkuð í þá skýrslu og tel að þar séu margar réttmætar ábendingar og vil líka þakka það. Á þessum fundi hefur komið fram að hæstv. forseti Alþingis kannast ekki við að hafa sagt það sem hann sagði hér úr forsetastóli í dag. Hann kvað þá upp mjög afdrifaríka úrskurði um upplýsingaskyldu stjórnvalda til alþingismanna. Ég verð að segja að mér kemur þetta mjög spánskt fyrir sjónir. Mér dettur í hug að í þessu tilfelli að hafi einhver talað í gegnum hæstv. forseta. Maður hefur stundum heyrt talað um að á andafundum falli miðlar í trans og segja ýmislegt sem þeir vilja svo ekki kannast við eftir á að hafa sagt eða hafa sagt óafvitandi. Mér dettur í hug að við höfum kannski orðið vitni hér að slíkum atburði í dag, að einhver andi --- ég vil ekki segja illur andi en það gæti alveg eins verið --- hafi í þessu tilfelli talað í gegnum hæstv. forseta Alþingis og hann kannist síðan ekki kannist við orð sín sem hann viðhafði undir þessum kringumstæðum. Það væri 

Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu umboðsmanns Alþingis. Umræðan hefur að þessu sinni verið býsna óhefðbundin og farið um víðan völl og ekkert nema gott um það að segja. Fyrst þráðbeint um þá skýrslu sem hér liggur á borðum þingmanna og hefur legið um nokkurt skeið. Hún undirstrikar enn og aftur þau vönduðu vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið á skrifstofu umboðsmanns Alþingis allt frá byrjun, ekki eingöngu hjá núverandi umboðsmanni, Tryggva Gunnarssyni og hans fólki, heldur og ekki síður hjá forvera hans, Gauki Jörundssyni og hans samstarfsfólki. Þessi undirstofnun Alþingis hefur með öðrum orðum áskapað sér þá virðingu sem þessu mikilvæga embætti er nauðsyn. Það er sérstök ástæða til þess að undirstrika það að úrskurðir umboðsmanns allt frá byrjun hafa verið mjög málefnalegir og svo ítarlegir að þeir hafa talað fyrir sig sjálfir, enda er það brýnt í þessum efnum að til þess þurfi ekki að koma að aðilar á borð við umboðsmann Alþingis, raunar ekki heldur Ríkisendurskoðun, þurfi í almennri þjóðfélagsumræðu að standa í orðaskaki eða ágreiningi á opinberum vettvangi við þá sem hugsanlega hafa önnur viðhorf eða önnur viðmið til málsins. Ég tel því að þegar opinberir aðilar hafa borið sig illa undan niðurstöðu umboðsmanns Alþingis þá hafi þeir yfirleitt farið illa út úr slíkri baráttu. Úrskurðir umboðsmanns hafa einfaldlega, eins og ég sagði áðan, verið það vel rökstuddir og vel fram settir að þeir hafa talað fyrir sig sjálfir og fremur undirstrikað réttmæti þeirra ábendinga eða niðurstöðu sem umboðsmaður hefur hverju sinni komist að. Herra forseti. Um þessi mál almennt og þá umræðu sem hér hefur eðlilega skapast í kjölfar uppákomu sem varð í upphaf þingfundar vil ég segja að almennt er ekkert um það að segja að ákveðin togstreita sé ríkjandi milli löggjafarvaldsins annars vegar, þ.e. Alþingis sem hefur samkvæmt stjórnarskrá það hlutverk með höndum einnig að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu, og svo aftur framkvæmdarvaldsins. Þarna á eðli málsins samkvæmt að vera ákveðin togstreita. Svo hefur verið og skiptir litlu ... Herra forseti. Ég vænti þess að ég hafi athygli hér að fullu og öllu. Það væri kannski hægt að loka dyrum að hliðarsal.

Forseti vill beina þeim tilmælum til þingmanna að hafa hljóð í salnum.

Ég var að enda við að segja, herra forseti, að það væri kannski ekki óeðlilegt að þessi togstreita væri til staðar milli þings og framkvæmdarvalds. Þannig hefur það verið. Mér er það í minni að á árum áður þegar sumir í þessum þingsal gegndu öðrum embættum og voru öðrum megin hryggjar en nú er, fóru þeir mikinn í þessum sama ræðustól gegn þáverandi valdhöfum, gegn þáverandi ríkisstjórn, gegn þáverandi forsetum og höfðu gjarnan allt á hornunm sér. Þeir gagnrýndu þá með réttu eða röngu mjög harkalega þáverandi ríkisstjórn og þáverandi þingmeirihluta. Allt breytist þetta því með ýmsum hætti. Hins vegar hygg ég að við verðum að komast að niðurstöðu um tvö lykilatriði efnislega áður en menn ná landi í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað. Hafa menn í fyrsta lagi einhverjar efasemdir um að þingmenn hafi eftirlitsskyldu með framkvæmdarvaldinu? Velkist nokkur í vafa um það hlutverk þingmanna? Mér hefur á stundum fundist að þegar það hefur þótt henta hjá einstökum hæstv. ráðherrum þá telji þeir það einhvers konar smásmygli og tittlingaskít þegar þingmenn hafa verið að elta þá uppi með ákveðnar fyrirspurnir og leitað eftir staðreyndum. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort það geti verið að menn standi ekki alveg klárir á þessum þætti stjórnarskrárinnar og þessu hlutverki þingsins. Í annan stað. Er einhver ágreiningur um það almennt í þessum sal, herra forseti, hvort upplýsingalög taki yfir störf þingmanna, þ.e. um rétt þeirra og skyldu til þess að afla upplýsinga? Heldur einhver því fram? Ég kalla sérstaklega eftir því hjá hv. þingheimi hvort einhver haldi því fram að upplýsingalög nái yfir þetta svið. Það þarf auðvitað ekki að segja þetta hér, herra forseti, því allir vita að sértæk lög gilda um þingmenn, rétt þeirra og skyldur. Þau nefnast þingsköp. Í þessum lögum er kveðið sérstaklega á um þessa þætti máls. Að því er ekki vikið einu aukateknu orði, eðli málsins samkvæmt, í upplýsingalögum almennum að þau taki til þingmanna. Það er alveg nauðsynlegt að menn komist til botns í þessu atriði því það hefur færst í vöxt hér ár frá ári, hin síðari ár, að ráðherrar og embættismenn raunar, hafi haldið því fram í svörum sínum sem oftar en ekki hafa verið ekki-svör, að upplýsingalög gildi þegar kemur að samskiptum framkvæmdarvalds og þingsins. Engin rök standa til þess og ég kalla alveg sérstaklega eftir því, herra forseti, ef einhver þingmaður veður þá villu og svíma að trúa því og treysta. Herra forseti. Í þessu samhengi er líka ástæða til þess að fara nokkrum orðum um, við skulum segja, umfang og umgjörð þessarar umræðu. Ég held að að gefnu tilefni væri ekki fjarri lagi þegar þetta mál er rætt, þ.e. skýrsla umboðsmanns Alþingis, að ráðherrar sem hlut eiga að máli og eru áminntir í mörgum tilfellum um að gera betur, mæti til leiks í viðkomandi þingnefnd, í allshn. og svari fyrir þau viðbrögð sem þeim er gert að framkvæma, að ekki verði látið nægja að umboðsmaður sjálfur komi þar til skrafs og ráðagerða heldur verði ráðherrarnir kallaðir þar fyrir og eftir því leitað hvað þeir hafi gert, eftir að þessi niðurstaða liggur fyrir frá síðasta ári, til að bæta úr skák. Jafnvel gætu þeir komið hingað og verið viðstaddir almenna umræðu um þessi mál og montað sig þá af því, ef ástæða er til, hvernig þeir hafi brugðist við þessum réttmætu ábendingum og gert betur. Þó er kannski allt of langt seilst, herra forseti, að reikna með því að hæstv. ráðherrar megi vera að slíku, þ.e. að koma hingað til almennrar umræðu um þessi efni á hinu háa Alþingi. Það er tæpast að maður geti farið fram á slíkt. En full ástæða er til. Og full ástæða er til, í ljósi umræðunnar sem hér hefur átt sér stað almennt um samskipti þjóðþings og framkvæmdarvalds, að þeir láti sig þessi mál varða því að upphaf þessara vandræða sem við erum að fara yfir liggja hjá framkvæmdarvaldinu, þ.e. síaukin tregða þess til þess að koma réttum, skilmerkilegum og ítarlegum upplýsingum á framfæri, oftast vegna einfaldra spurninga þingmanna. Í þessu sambandi er óhjákvæmilegt að rifja upp hvernig þessi, að minni hyggju, öfugþróun byrjaði. Hún byrjaði fyrir alvöru 1997 þegar hér var dreift, ég veit ekki hvað skal kalla það, áliti eða skýrslu, a.m.k. var því dreift sem fylgiskjali Stefáns Más Stefánssonar prófessors um rétt þingmanna til þess að fá upplýsingar hjá framkvæmdarvaldinu. Það var mjög umdeild niðurstaða og engan veginn í lög fest eða hafði neitt ígildi laga þó að dreift hafi verið í þessum sal. Í kjölfarið færðist í vöxt, og hv. 1. þm. Norðurl. e. er þessu einkar vel kunnur sem fyrrum samgrh., að framkvæmdarvaldið brá fyrir sig hulu þegar kom að málefnum hlutafélaga í eigu ríkissjóðs, jafnvel hlutafélaga sem ríkissjóður átti í einu og öllu, eins og hlutafélög sem mynduð voru um Póst og síma, Símann annars vegar og Póstinn hins vegar. Þegar spurt var um málefni þessara fyrirtækja var því gjarnan svarað að þau væru á samkeppnismarkaði og það hentaði ekki og mætti ekki, til þess að skaða ekki hagsmuni þessara fyrirtækja í hörðum samkeppnsirekstri, koma hér inn með upplýsingar um málefni þeirra. Jafnvel þó að þessi sömu fyrirtæki veltu milljarðatugum og skiluðu milljörðum á eftir milljörðum inn í ríkissjóð sem arðgreiðslu þá var því svarað til að um þessi ríkisfyrirtæki sem voru áður undirstofnanir einstakra ráðuneyta, giltu allt í einu sértæk lögmál. Ég hef í tví- eða þrígang flutt um þetta frv. þar sem ég vil að kveðið verði upp úr með það fyrir fullt og fast, bæði í lögum um hlutafélög og einnig þingsköpum, að farið verði með málefni þessara fyrirtækja sem opinber væru þegar og ef þau væru að 50% eða meira í eigu ríkissjóðs. Það mál hefur ekki verið til lykta leitt. Herra forseti. Aðeins að lyktum um nýleg mál af þessum toga sem hér hefur kannski mestan tíma fengið í þessari umræðu og vegna orða einstakra þingmanna um þau. Fyrst vil ég segja að þó að almennt sé mjög góð og breið samstaða í forsætisnefnd þingsins þá er því ekki þannig farið að allir úrskurðir forseta hljóti meirihlutaafgreiðslu á fundum forsætisnefndar. Forseti hefur samkvæmt þingsköpum sjálfdæmi um ýmsa hluti og nýtir það að minni hyggju eðlilega. Ég vil taka það skýrt fram að ég þarf ekki endilega, þó 1. varaforseti sé, að vera nákvæmlega sammála honum um alla úrskurði. Ég ætla hins vegar ekki að gera úrskurði hans að neinu umtalsefni hér heldur vil ég á lokamínútum ræðu minnar fara aðeins efnislega ofan í það sem hér er á seyði. Þessi tvö nýlegu dæmi sem ég vil staldra við eru þau sem hér hefur hvað mest verið drepið á. Í fyrsta lagi er um að ræða einfalda fyrirspurn um hvernig landbrh. hafi á síðari árum nýtt heimild sína sem hann fékk hjá hinu háa Alþingi til sölu á ríkisjörðum. Svarið var: ,,Ykkur kemur það ekki við.`` Það hefur síðan komið í ljós, eins og hér hefur margsinnis komið fram, að sviplíkar upplýsingar var að finna í ríkisreikningi. Það veit auðvitað hver einasti maður og ég trúi ekki öðru en hver einasti maður hér inni, á hinu háa Alþingi, finni það ekki á sínum beinum að auðvitað muni hæstv. landbrh. þurfa að svara þessum fyrirspurnum. Það gefur augaleið að landbrh. getur ekki fremur en nokkur annar ráðherra haft um það sjálfdæmi og sveipað um það leyndarhulu á hvaða verði og á hvaða kjörum og hvenær o.s.frv. hann selur jarðir og eignir ríkisins upp á milljónir, tugi millj. eða upp á hundruð millj. á tilteknu tímabili. Þetta er svo fjarri lagi að engu tali tekur. Í annan stað er einfaldlega spurt hvernig þau kaup eigi að gerast á eyrinni þegar hér er beðið um verulegar fjárhæðir til að eiga viðskipti við sérhæfða aðila um ráðgjöf við einkavæðingu. Þá er svarið það sama: ,,Ykkur kemur það ekki við.`` Þetta tekur engu tali, herra forseti. Það sér hver einasti maður þegar hann skoðar það grannt að það er ekki fjarri lagi velta upp þeim hliðstæðum sem hér hefur verið drepið á, þ.e. hvað verði næst. Hvað verður eiginlega næst? Verður hv. þingmönnum sagt, ef þeir spyrja til að mynda um nýbyggingar við hliðina á þinghúsinu þar sem verktakar eru að störfum samkvæmt niðurstöðu útboðs, að þeim komi ekkert við hvaða fyrirtæki það er því það geti varðað viðskiptahagsmuni? Það sér hver einasti maður að þetta heldur engum rökum. Eða eins og hér hefur verið nefnt að þegar útboð fara fram um brúarsmíði þá verði það leyndarmál hverjar niðurstöður útboðs verði, það verði síðan leyndarmál hvort niðurstöðutölur útboðsins hafi staðist eða hvort verkið hafi farið svo og svo mikið fram úr áætlun eða standi svo og svo mikið innan áætlunar eftir efnum. Við erum hér á undarlegu ferðalagi ef þessu heldur fram sem horfir. Ég trúi því, eins og ég hef sagt áður úr þessum ræðustól ekki fyrir margt löngu, að skynsemin muni leiða þetta mál til lykta eins og öll önnur góð mál og hæstv. viðkomandi ráðherrar sjái að sér fyrr en síðar og komi þessum sjálfsögðu upplýsingum á borð okkar þingmanna, a.m.k. áður en jólaleyfi þingmanna hefst.

Herra forseti. Ég get tekið undir margt af því sem fram kom í máli hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar. Ég vil þó benda á umræðu sem varð vegna þess að hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir gerði grein fyrir svari sínu sem hún hafði flutt vikunni fyrr við fyrirspurn hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar, þ.e. hún gerði frekari grein fyrir svari sínu og þeirri umræðu sem varð vegna svara sem hún gaf. Þá kom fram í máli hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar að það væri eiginlega óþolandi að ráðherrar væru að lesa upp stílana sína og leita eftir upplýsingum úti í bæ um málefni sem spurt væri um. Ég vil bara benda hv. þm. á þessi ummæli sín.

Herra forseti. Ég þakka þessi viðbrögð hv. þm. og stuðning hennar við þau meginsjónarmið sem ég lýsti áðan. Hún rifjaði upp annað tilvik, og ég þakka henni sérstaklega fyrir það, sem lýtur að sama meginmáli og við ræðum hér, nefnilega því að allt og oft er það svo að ráðherrar skila inn ,,svörum`` sem eru í raun ekki svör við þeim spurningum sem fyrir liggja. Stundum er svarað með útúrsnúningum og stundum er svarið efnislega mjög rýrt. Það tilvik sem hv. þm. rifjar upp, og ég ætla ekki að fara djúpt ofan í enn á ný, varðaði það að samkvæmt upplýsingum sem ég hafði stóðust svör ráðherra ekki fullkomlega. Ráðherra var hins vegar maður að meiri, kom hér eftir viku og gerði bragarbót á og ég vil rifja það upp að ég þakkaði henni sérstaklega fyrir það að vilja halda hinu rétta til haga og á réttum vettvangi, þ.e. á hinu háa Alþingi. Ég gagnrýndi þá, og get gert það aftur þannig að ég noti ferðina, og vil einfaldlega minna á að svar ráðherra er hér hverju sinni ætíð og alltaf á ábyrgð viðkomandi ráðherra. Það getur aldrei orðið öðruvísi. Það er ráðherrann sem ber ábyrgðina en ekki Pétur eða Páll í viðkomandi ráðuneyti, hvort sem þeir eru skrifstofustjórar, ráðuneytisstjórar eða hjá undirstofnunum viðkomandi ráðuneytis. Þess vegna gerði ég það hér að umtalsefni að mér þætti færast í vöxt, og það hefur gert það, að ráðherrar koma hér og lesa upp af blaði, nánast með beinni tilvísun í eitthvert sjúkrahús, í einhvern embættismann, og láta í veðri vaka að þessi svör séu alfarið á ábyrgð þeirra. Þannig gerast einfaldlega ekki kaupin á eyrinni. Í þessum ræðustól eru ráðherrar ábyrgir gerða sinna eins og raunar við allir hinir.

Herra forseti. Stjórnsýslan er viðamikil og margt sem framkvæmdarvaldið fæst við hverju sinni. Eðlilega á Alþingi rétt á því að fylgjast með hvernig fjárveitingum Alþingis er varið og hvernig lögum sem Alþingi setur er framfylgt. Það er vissulega rétt. Í því tilviki sem nefnt var áður, þ.e. fyrirspurn hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar til hæstv. dómsmrh. Sólveigar Pétursdóttur, var um að ræða ákveðna skilgreiningu á orðalagi og flokkun upplýsinga í fjarskiptamiðstöð lögreglunnar. Segja má að það hafi e.t.v. fremur verið tilefnið til orðaskipta hv. þm. við hæstv. dómsmrh. út af svörum sem hún gaf. Þar sem stjórnsýslan er umfangsmikil verður ráðherra að leita upplýsinga, fá þær og treysta þeim í flestum tilvikum. Það er þannig. Ef ástæða er til að bera brigður á þær hlýtur að fara fram efnisleg umræða um það á þeim vettvangi sem við á. Ég hef ekki fleiri orð um þetta en bendi enn og aftur á að umfangið er mikið. Það er mikilvægt að reglur séu skýrar og gagnsæjar og vilji sé til að fara að reglum.

Herra forseti. Það er enginn ágreiningur um að fjölmörg ráðuneyti eru mjög viðamikil, og í mörg horn að líta fyrir ráðherra. Ég sat í því ráðuneytinu sem þá var umfangsmest, og er raunar enn í dag, heilbrrn. Ég svaraði hér fjölmörgum spurningum þingmanna á sinni tíð. Það lá auðvitað í augum uppi að það var á ábyrgð ráðherrans að gaumgæfa þau svör sem hann fær hverju sinni og ganga þá eftir nánari upplýsingum ef hann er ekki ánægður með svörin sem undirmenn hans bera á borð fyrir hann. Það er auðvitað skylda ráðherrans hverju sinni. Mér hefur fundist vanta talsvert upp á að ráðherrar þessarar ríkisstjórnar geri það. Það getur hins vegar enginn ætlast til þess að ráðherrar hverju sinni séu alvitrir og að ekkert fari fram hjá þeirra vökulu augum. Auðvitað eru hv. þm. hverju sinni opnir fyrir því og viðurkenna þá staðreynd að ráðherrum getur skjöplast eins og hverjum öðrum. Þá er einnig hægt að plata eins og frægt er. Hæstv. þáv. forsrh. sagði opinskátt frá því er hann var plataður í stóru máli fyrir einhverjum áratugum og varð maður að meiri. Þannig er það. Kjarni málsins er eftir sem áður sá að hin formlega ábyrgð er ráðherrans og getur aldrei orðið neinna annarra. Ráðherrann verður auðvitað að upplifa þessa ábyrgð sjálfur og á því ekki að byrja ræður sínar eða svör í þessum ræðustól með því að vísa ábyrgðinni frá sér. Það er það sem ég er að gagnrýna.

Herra forseti. Við þessa umræðu hefur komið fram almenn ánægja með störf umboðsmanns Alþingis. Ég vakti athygli á því í upphafi umræðunnar hvort rétt væri að einskorða umboðsmannsheitið við þetta tiltekna embætti. Komið hafa fram hugmyndir um að stofna til embættis umboðsmanns fatlaðra, umboðsmanns aldraðra og fleiri hópar hafa einnig verið nefndir. Eins og við þekkjum hefur verið stofnað sérstakt embætti umboðsmanns barna. Hv. alþm. hafa margir tekið undir þessi sjónarmið, að eðlilegt sé að einskorða þetta heiti við embætti umboðsmanns Alþingis. Mér finnst koma vel til álita að tekið verði til endurskoðunar heitið á embætti umboðsmanns barna. Þetta skapar líka ákveðinn rugling. Menn telja að embætti umboðsmanns barna hafi öðrum skyldum að gegna fyrir vikið. Hvers vegna er almenn ánægja með störf umboðsmanns Alþingis? Jú, þar er unnið fagmannlega að málum til að tryggja að borgarinn eigi greiðari leið til að leita réttar síns gagnvart stjórnsýslunni. Í annan stað telja menn mikilvægt að stjórnsýslan fái aukið aðhald, eins og hún óneitanlega hefur fengið, eftir tilkomu þessa embættis. Ég held að enginn velkist í vafa um að þjóðfélagið hefur orðið opnara og stjórnsýslan fagmannlegri fyrir vikið. Þetta er nokkuð sem menn koma auga á og taka undir. Inn í þessa umræðu hefur síðan fléttast gagnrýni á forsrn. sem hefur, því miður við undirtektir hæstv. forseta Alþingis, neitað Alþingi um upplýsingar um ráðstöfun fjármuna almennings. Hvaða peningaupphæðir erum við hér að tala um og hvernig er þessum fjármunum varið? Við erum að tala um 300 millj. kr. sem verja á til sérstaks gæluverkefnis ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, til einkavæðingarinnar. Þetta er einn umdeildasti þátturinn í stefnu þessarar ríkisstjórnar og hefur oft verið hart tekist á um einkavæðinguna á Alþingi. Þegar fjárln. þingsins, sú nefnd sem fyrir hönd Alþingis undirbýr fjárlögin, leitar upplýsinga um hvernig þessum peningum er varið kemur svar frá embættismanni í forsrn. þess efnis að hér sé um að ræða viðkvæma viðskiptahagsmuni sem ráðuneytið sjái ekki ástæðu til að upplýsa Alþingi um. Svo bera menn fyrir sig upplýsingalög sem reyndar er rangt að gera vegna þess að upplýsingalögin taka ekki til Alþingis. Alþingismenn hafa stjórnarskrárvarinn rétt til að leita eftir upplýsingum og til að fá svör. Í annan stað byggir stjórnkerfi okkar á því að Alþingi og fjárveitingavaldið hafi tök á því að sinna eftirliti með framkvæmdarvaldinu og sýna því aðhald. Burt séð frá lögunum og stjórnarskránni þá hlýtur það einnig að vera pólitísk krafa að um þetta sé upplýst, að sjálfsögðu. Ég sagði áðan í ræðustól að ríkisstjórnin hefði ekki leitað sérstaklega til óvina sinna um að véla um einkavæðinguna. Hún hefur leitað til þeirra sem hún ber mest traust til, til sérstakra vina sinna, jafnvel einkavina. Í því sambandi hefur oft verið talað um einkavinavæðingu. Nú spyrja menn: Þegar ríkisstjórnin neitar að upplýsa Alþingi um hvernig 300 millj. kr. af skattfé er varið, hvað er það sem menn hafa að fela? Taka fulltrúar beggja stjórnarflokkanna undir þetta? Hvert er álit framsóknarmanna á þeirri ákvörðun hæstv. forsrh. að meina Alþingi aðgang að þessum upplýsingum? Hvað segir formaður fjárln.? Ætlar hann að taka undir þetta? Ætlar hann að taka þátt í þessum feluleik? Eitt vil ég fullyrða: Þessu máli er ekki lokið. Ég vil minna hæstv. forseta Alþingis á ábyrgð hans í þessu efni. Hann leyfði sér að koma upp áðan og flokka gagnrýni þeirra þingmanna sem hafa tekið þetta mál upp hér undir stóriðju og stóryrðaflaum. Sjálfur hefur hann ekki treyst sér í þessa umræðu til að færa rök fyrir máli sínu og svara því hvers vegna hann hefur lagst á sveif með forsrn. með að halda þessum upplýsingum leyndum fyrir Alþingi til að koma í veg fyrir að eðlilegum spurningum verði svarað. Ég vil minna hæstv. forseta Alþingis á ábyrgð hans í þessu máli og ég harmaði það fyrr í dag að hann skyldi ekki hafa tekið upp hanskann fyrir Alþingi í þessari viðureign við framkvæmdarvaldið.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér hefur farið fram í dag hefur snúist um helgasta rétt þingmanna, þ.e. réttinn til upplýsinga. Það hefur verið eftirtektarvert, virðulegi forseti, að framsóknarmenn á hinu háa Alþingi hafa ekki treyst sér í þessa umræðu. Það hefur líka verið eftirtektarvert að forseti þingsins hefur að litlu leyti komið inn í þessa umræðu nema með undarlegum andsvörum sem erfitt hefur verið að átta sig á eða á hvaða vegferð hæstv. forseti hefur verið í þau skipti. Virðulegi forseti. Tilefni þess að ég kem hér upp og óska eftir að flytja aðra ræðu er fyrst og fremst sú mikla umræða sem fram hefur farið um upplýsingalögin og sú röksemdafærsla --- virðulegi forseti, ég hefði viljað hafa hæstv. forseta Alþingis hér. Ég er að reyna að eiga við hann orðastað og mér þætti vænt um ef hann sæi sér fært að ...

Forseti sér að hæstv. forseti Alþingis er í húsinu og hann mun sennilega hlýða á mál þingmannsins úr hliðarsal.

Er það víst?

Forseti mun láta kanna það.

Þakka þér fyrir, herra forseti. Hér hefur líka verið gerð að umræðuefni orðsending úr forsrn., ég reyndar kallaði það fax en rétt var að þetta kom með tölvupósti og hafa skal það sem sannara reynist. En í þeirri umræðu, þar sem óskað var eftir upplýsingum um hvað gert var við 300 millj. af opinberu fé, hefur verið vitnað til ákvæða upplýsingalaga í leit að rökum gegn því að þessar upplýsingar verði veittar. Því vil ég, virðulegi forseti --- og ég fagna því að hæstv. forseti er kominn í salinn --- vitna í greinargerð með frv. til upplýsingalaga frá 120. löggjafarþingi. Ég held að hæstv. forseti eigi að hlýða á það af því að hæstv. forseti hefur sí og æ vitnað til upplýsingalaga. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hér upp: ,,Þannig taka lögin til þeirrar starfsemi sem heyrir undir framkvæmdarvaldið samkvæmt þrískiptingu ríkisvaldsins. Utan gildissviðs þeirra fellur hins vegar Alþingi og stofnanir þess,`` segir í athugasemdum um 1. gr. upplýsingalaganna. Utan gildissviðs upplýsingalaga, virðulegi forseti, fellur Alþingi og stofnanir þess. Þess vegna hefur verið mjög sérstætt að hlýða á hæstv. forseta Alþingis vitna sífellt til þessara laga þegar hann er að reyna að mæla því í mót að þingmenn eigi rétt á tilteknum upplýsingum. Það má heldur ekki gleyma því og verður aldrei of oft minnt á það að þessi réttur er í stjórnarskránni og stjórnarskráin stendur ofar hinum almennu lögum. Hún er að verða mjög sérstæð þessi endalausa barátta við framkvæmdarvaldið og við forseta Alþingis, um að þingmenn njóti þessa helga réttar. Það hefur komið fram í umræðunni og kom fram fyrr í dag að þetta er er helgasti réttur þingmanna ásamt málfrelsinu, þ.e. rétturinn til upplýsinga. Ég spyr hæstv. forseta, Halldór Blöndal, ég sé hann þarna í hliðarsalnum og beini þeirri fyrirspurn til hans og bið hann að hlýða á: Hvernig eiga þingmenn að sinna þessari eftirlitsskyldu ef þeir fá ekki þær upplýsingar sem um er beðið? Menn bera fyrir sig svona hundalógík, eins og hæstv. forseti gerði úr forsetastól í dag. Hvernig á að sinna þessu eftirliti, sem er grundvallarhugmyndafræði að baki stjórnarskránni? Hvernig eiga hv. þingmenn að sinna þessum verkefnum sínum? Hvernig í veröldinni eiga þeir að sinna þessum verkefnum sínum ef þeir fá ekki upplýsingar?

Viltu fá svör við þessu?

Ég ætlaði að beina þessari fyrirspurn til hæstv. forseta Alþingis sem situr hér í hliðarsal, um hvernig í veröldinni menn eigi að sinna þessu verkefni sínu. Það kemur kannski, virðulegi forseti, rafpóstur um það frá forsrn. um hvernig alþingismenn eigi að sinna þessu verkefni sínu. Það skyldi þó ekki verða svo. Það skyldi þó ekki verða svo, virðulegi forseti, að við fengjum rafpóst um það hvernig við eigum að sinna þessum stjórnarskrárbundnu verkefnum okkar. Virðulegi forseti. Þessi umræða er orðin nokkuð löng og ströng og sjálfsagt að lýsa því yfir að henni er ekki lokið hér. Vitaskuld lýkur henni ekki fyrr en framkvæmdarvaldið og forseti Alþingis viðurkenna þennan rétt. Þessi hundalógík sem haldið hefur verið fram í nokkur ár verður aldrei samþykkt. Þá kannski lýkur þessari umræðu. En það hefur hins vegar komið skýrt fram, þrátt fyrir að almennt hafi verið talið að Alþingi sé æðst stofnana ríkisvaldsins, að ýmsir hafa aðrar hugmyndir uppi. Sumir virðast telja á valdi framkvæmdarvaldsins að túlka það hvað þinginu komi við og hvað ekki. Það er líka sérstætt að oddviti þingsins, hæstv. forseti Alþingis, skuli taka undir þessi sjónarmið. Því spyr ég forseta Alþingis aftur: Hvernig eiga þingmenn að sinna eftirlitsskyldu sinni ef þeir fá ekki þær upplýsingar sem um er beðið? Ég held að hæstv. forseti verði að svara þessari spurningu eða a.m.k. lýsa því yfir að hann bíði eftir því að það komi rafpóstur úr forsrn. til að hann geti svarað henni.

Herra forseti. Hér hafa farið fram fjörugar umræður um skýrslu umboðsmanns Alþingis og hlýt ég að lýsa ánægju minni yfir því sem um hana hefur verið sagt og það traust sem umboðsmaður Alþingis nýtur á Alþingi. Því miður snerust umræðurnar að miklum hluta til um önnur málefni sem ekki voru hér á dagskrá og er satt að segja dapurlegt til þess að vita að hver þingmaðurinn á fætur öðrum skuli standa upp og vitna til ummæla sem ég hafði fyrr í dag án þess að hafa þau eftir og án þess að gera grein fyrir þeim efnisatriðum sem fólust í ummælum mínum, heldur vaða hér upp með hvers konar fullyrðingar og digurmæli sem enginn fótur er fyrir. Ég sakna þess pínulítið að sá þingmaður sem lýsti því yfir að hann væri feginn því að hafa ekki kosið mig sem forseta þingsins, hv. 3. þm. Norðurl. e., skuli ekki vera í þingsalnum svo ég geti átt við hann orðastað. Við getum svo sem gert það fyrir norðan. Mér þykir alltaf skemmtilegt að heyra hvernig hann tekur til máls, tungutak hans þegar hann kallar mig úldið smjör og þar fram eftir götunum. Þá gleðst maður auðvitað yfir því mikla myndríki sem hv. þm. býr yfir og góðum skilningi hans á íslensku máli.

Forseti vill upplýsa þingmanninn um að hv. 3. þm. Norðurl. e. upplýsti forseta um það hér áðan að hann þyrfti af persónulegum ástæðum að hverfa úr þingsalnum um stundarsakir.

Mér þykir það leiðinlegt. Eins og ég sagði þá sakna ég hans mjög. Það gerðist í upphafi fundar í dag, og ég verð að biðja forseta afsökunar á því að þurfa að taka það mál upp undir þessum dagskrárlið. Það hafði ég ekki ætlað mér. En þar sem það hefur verið látið viðgangast án athugasemda af hálfu hæstv. forseta að hver ræðumaður á fætur öðrum hefur kvatt sér hljóðs um málefni sem voru á dagskrá fyrr í dag undir liðnum athugasemdir um störf þingsins og úr því að þeir hafa komið hver á fætur öðrum og satt að segja snúið mjög hrapallega út úr ummælum mínum þá hlýt ég að biðja hæstv. forseta leyfis undir þessum dagskrárlið að svara þeim orðum sem til mín hefur verið beint í þessari umræðu. Það gerðist í dag undir liðnum athugasemdir um störf þingsins að fyrst kvaddi sér hljóðs hv. 15. þm. Reykv., Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, til þess að fjalla um mál sem varðaði heilbrrh. má ég segja. Ég bjóst síðan til þess að gefa hv. 4. þm. Austurl., Einari Má Sigurðarsyni, orðið eins og hann hafði beðið um. En hann óskaði eftir því að aðrir þingmenn töluðu á undan sér. Nauðsynlegt er að taka þetta fram vegna þess að hv. 3. þm. Norðurl. e. vék sérstaklega að því í ræðu sinni að ég hefði dregið það að gefa honum orðið til þess að umræður gætu ekki farið fram um þau efnisatriði sem hann talaði um. Það er auðvitað algerlega úr lausu lofti gripið eins og ég raunar leiðrétti fyrr í dag. Það sem lá hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni á hjarta var að fjárln. hafði sent forsrn. bréf þar sem óskað var tiltekinna upplýsinga og hann lauk máli sínu svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Herra forseti. Þess vegna er ljóst að svar forsrn. stenst ekki þau lög sem hér hefur verið vitnað til. Þess vegna er óskað eftir liðsinni hæstv. forseta svo tryggja megi að hv. þingmenn í fjárln. fái umbeðnar upplýsingar áður en 3. umr. um frv. til fjáraukalaga fer fram, þ.e. fyrir morgundaginn.`` Það er nauðsynlegt að draga þetta fram þar sem hv. 3. þm. Norðurl. e., Steingrímur J. Sigfússon, lét orð falla á þá leið að enginn hefði beðið mig að fjalla um þetta mál, úrskurða í málinu eins og hann orðaði það. Nauðsynlegt er að það komi skýrt fram að ég brást vel við tilmælum hv. þm. þar sem hann talaði um að lög hefðu verið brotin á sér. Ég fór síðan í ræðu minni lítillega yfir þau lög sem fjalla um upplýsingaskyldu eða rétt þingnefnda til þess að fá upplýsingar og vakti athygli hv. þm. á því að samkvæmt þingsköpum eru ákvæði um að formaður nefndar eða ráðherra geti kveðið upp úr um að nefndarmenn skuli bundnir þagnarskyldu um vitneskju sem þeir fá í nefndinni. Ráðherra getur kveðið svo á um lögum samkvæmt. Engin slík ákvæði er að finna í lögum um aðrar þingnefndir. En það sem hv. þm. spurði mig sérstaklega um var, með leyfi hæstv. forseta, hvort svar forsætisnefndar stæðist lög sem vitnað hafði verið til og ég hlaut af þeim sökum að svara sérstaklega um þau lög sem gilda um þingnefndir. Óhjákvæmilegt var að gera það. Síðan tók ég fram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í 25. gr.`` --- þ.e. þingskapa --- ,,þar sem fjallað er um fjárln. er sérstaklega rætt um það að fjárln. skuli fá þær upplýsingar sem hún telji nauðsynlegar um rekstur og fjárhagsáætlanir fyrirtækja og stofnana. Mér er ekki kunnugt um annað en fjárln. hafi fengið slíkar upplýsingar.`` Þegar ég sagði þessi orð var búið að útbýta í hliðarsal brtt. frá meiri hluta fjárln. Alþingis við fjáraukalög og sömuleiðis var búið að útbýta nál. meiri hluta fjárln. Eftir að ég fór úr forsetastóli spurðist ég síðan fyrir um það á skrifstofu Alþingis hvort þess væri að vænta að nál. bærist frá 1. eða 2. minni hluta fjárln. varðandi þetta mál eða hvort eitthvert slíkt nál. lægi fyrir. Það lágu engin slík nefndarálit fyrir og skrifstofunni var ekki kunnugt um að von væri á slíkum nefndarálitum. Síðan óskaði ég eftir því að fá um það öll gögn hvernig þessi mál hefðu verið rædd í fjárln. Alþingis, hvort athugasemd hefði verið gerð þar við það að forsrn. svaraði ekki þeim spurningum sem fram komu. Það svar sem ég fékk var að málið hefði verið afgreitt úr fjárln. án þess að því væri mótmælt eða eftir því gengið að forsrn. svaraði því sem um var beðið og án þess að slíkt kæmi á dagskrá. Ég tók að vísu fyrirvara. Ég sagði í ræðu minni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég lít svo á ...`` og ,,Mér er ekki kunnugt um annað en ...`` o.s.frv. Mér var ekki kunnugt um annað. Síðan gekk ég úr skugga um hvort þetta væri rétt og kemur þá í ljós að nefndin hafði ekki óskað frekari upplýsinga þannig að augljóst er að forsn. leit svo á að hún hefði í höndum nægilegar upplýsingar til þess að geta afgreitt málið frá nefndinni. Engin athugasemd kom fram um það eins og málið liggur fyrir frá minni hluta fjárln. Þetta er að vísu ekki það mál sem hér var beinlínis spurt um en þetta upplýsir málið. Þá spyr ég: Hvar eru þá stóryrðin sem hér voru höfð í minn garð? Nefndin hafði ekki snúið sér til mín. Nefndin hafði ekki einu sinni sjálf fjallað um það hvort bréf forsrn. væri fullnægjandi eða ekki. Hvernig er þá við því að búast að mér sé kunnugt um að slík beiðni hafi verið sett fram þegar hún hafði aldrei verið sett fram? Þannig að ég held að hv. þm. eigi að spara sér stóryrðin svo ekki sé minna sagt. Það sem ég segi síðan, með leyfi hæstv. forseta, og það er það síðasta sem fram kemur --- ætli það sé ekki rétt, herra forseti, að ég lesi það sem frá mínu brjósti kom í heild svo að það liggi alveg ljóst fyrir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í 25. gr., þar sem fjallað er um fjárln., er sérstaklega rætt um það að fjárln. skuli fá þær upplýsingar sem hún telji nauðsynlegar um rekstur og fjárhagsáætlanir fyrirtækja og stofnana. Mér er ekki kunnugt um annað en fjárln. hafi fengið slíkar upplýsingar. Ég lít svo á að niðurstaða forsrh. sé rétt þar sem ekki eru nein ákvæði í þingsköpum um þagnarskyldu annarra nefnda sambærileg við þau sem eru um utanrmn.`` Þetta lýtur að lögum eins og ég var um spurður. Hitt er svo annað mál að fjárln. getur tekið málið upp á sínum forsendum og hefði verið eðlilegt ef fjárln. taldi að það væri nauðsynlegt að hún gerði það en afgreiddi ekki málið frá sér án þess að slíkt kæmi til umræðu. Mér er ekki kunnugt um það í þingsögunni að forseti Alþingis hafi í eitt einasta sinn gert athugasemdir úr forsetastóli við það að nefnd þingsins afgreiði mál frá sér og láti undir höfuð leggjast að fá nægilegar upplýsingar. Mér er ekki kunnugt um það. Ég hygg að forseti Alþingis verði á hverjum tíma að treysta því að nefndir Alþingis vinni eftir bestu samvisku og eigi ekki að vera með puttana í því í krafti síns embættis. Einhverjar slettur persónulega í minn garð af þessu tilefni eru auðvitað málefnalegt innlegg í samræmi við þann málflutning sem sumum þingmönnum lætur best að hafa uppi hér í þessum sal. Út af þeim ummælum öðrum sem hér fóru fram vil ég minna hv. þingmenn á að það er rétt að upplýsingalög taka ekki til allra hluta, t.d. gilda upplýsingalög ekki um aðgang að upplýsingum samkvæmt lögum um skráningu og meðferð persónuupplýsinga. Í 5. gr. upplýsingalaga segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Óheimilt er að veita almenningi aðgang að gögnum um einka- eða fjárhagsmálefni einstaklinga sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, nema sá samþykki sem í hlut á. Sömu takmarkanir gilda um aðgang að gögnum er varða mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila.`` Svo mörg eru þau orð. Ég álít að þessi ákvæði séu ekki sett hér að tilefnislausu inn í þessi lög og þó svo að alþingismenn hafi meiri rétt en aðrir þegnar þá verða þeir að gæta vel að því hvernig þeir fara með sitt vald og hvernig þeir fara með þann aðgang sem þeir hafa að hinum ýmsu upplýsingum. Það væri t.d. mjög óheppilegt ef þingmenn sæktust eftir því í krafti sérstöðu sinnar að fá aðgang að persónulegum og viðkvæmum upplýsingum um menn úti í þjóðfélaginu til að beita slíkum upplýsingum hér í pólitískri baráttu inni á Alþingi eða bara að gamni sínu, eða svo ég taki annað dæmi, ef þingmenn skeyttu því engu þó að þeir sköðuðu viðskiptalega hagsmuni fyrirtækja eða einstaklinga úti í þjóðfélaginu. Ég álít að óhjákvæmilegt sé að alþingismenn virði þann rétt sem menn hafa yfir einkalífi sínu og ég álít að alþingismenn eins og aðrir hljóti að gæta stöðu sinnar og þess trúnaðar sem þeir hafa fengið með því að vera kjörnir hingað í löggjafarsamkunduna. Ég held að það sé aðalatriðið. Það þjónar að sjálfsögðu á hinn bóginn engum tilgangi að tala í svigurmælum eða upphrópununm um mál af þessu tagi. Aðalatriðið er að við hljótum að reyna að tryggja að Alþingi hafi stöðu til að vinna málefnalega að sínum málum.

Virðulegi forseti. Hún var vægast sagt sérstæð, ræða hv. 1. þm. Norðurl. e. sem í reynd skaut sér undan því að ræða það málefni sem við höfum rætt í dag, sem í reynd vildi ekki ræða þá grundvallarumræðu sem hér fór fram og laut að því hver væri réttur þingmanna, hvert væri hlutverk þeirra. M.a. svaraði hv. þm. ekki þeirri spurningu sem ég beindi til hans sem var á þá leið hvernig þingmenn ættu að sinna eftirlitsskyldu sinni ef þeim er sí og æ neitað um upplýsingar. Ég get þó tekið undir það með hæstv. forseta að þau tilefni geta komið upp að eðlilegt sé að þingmenn fái ekki slíkar upplýsingar. Það kunna að koma upp þau tilefni. En reyndar ekki þau hvernig framkvæmdarvaldið ráðstafar 300 millj. Það hefur ekkert með þessa hluti að gera, ekki nokkurn skapaðan hlut. En ég vil aðeins halda áfram þessari skrýtnu umræðu og þeim skrýtna úrskurði sem forseti lét falla í dag. Þá ætla ég að beina til hans einni lítilli spurningu. Hún er á þá leið: Hver er réttur embættismanna, hver er réttur framkvæmdarvaldsins, hver er réttur embættismanna til þess að heita þagnarskyldu um tiltekin mál gagnvart aðilum úti í bæ? Geta embættismenn með loforðum sínum tryggt það að alþingismenn eigi ekki rétt til upplýsinga? Geta þeir heitið því í samskiptum við tiltekin fyrirtæki að það loforð geri það að verkum að þingmenn eigi ekki lengur rétt til upplýsinga? Þetta er nákvæmlega það sem hæstv. forseti talaði um í ræðu sinni, hv. 1. þm. Norðurl. e. Ég spyr því hv. 1. þm. Norðurl. e.: Geta einstakir embættismenn undanþegið tilteknar upplýsingar upplýsingarétti þingmanna?

Herra forseti. Ég verð að játa að ég átta mig ekki alveg á hugarflugi hv. þm. Eins og þetta mál liggur fyrir var það fjárln. sem bað um ákveðnar upplýsingar og hún mat það svo að hún hefði nægilegar upplýsingar í höndum til að afgreiða málið frá sér, bæði meiri og minni hluti fjárln.

Það er rangt.

Það er rangt, segir hv. þm. Einar Már Sigurðarson. Ég lét athuga það sérstaklega 

Það er rangt.

Það er rangt, segir hv. þm. Þá segir hann að embættismenn hafi sagt mér rangt til og ekki skal ég um það segja. En þannig er mér sagt frá þessu og ekki lét hv. þm. Einar Már Sigurðarson þess getið í ræðu sinni í dag að fjárln. hefði fjallað um þennan úrskurð. Ekki veit ég hvað fer fram á lokuðum fundum og er ekki skyldugur til. 
             En aðalatriðið í málinu er að fjárln. er búin að afgreiða málið, það liggur fyrir, og það er ekkert í fundargerðum fjárln. um þetta mál. Samkvæmt mínum upplýsingum hafði það ekki verið tekið á dagskrá þegar þessi umræða var hafin í dag.

Virðulegi forseti. Ekki tókst að fá svar frá hæstv. forseta í þessari umferð og reyni ég það aftur. Hæstv. forseti lýsti því yfir í dag, lýsti því yfir úr stóli forseta þingsins, að niðurstaða forsrh. væri rétt. Það stendur hér í útskrift frá þinginu. Hver er niðurstaða hæstv. forsrh.? Hún er þessi, með leyfi forseta: ,,Upplýsingar um endurgjald til einstakra viðsemjenda`` o.s.frv. ,,er skylt að takmarka aðgang að slíkum upplýsingum, ef hann er til þess fallinn að skaða þá hagsmuni, ...`` þar sem er vitnað í upplýsingalög sem eiga ekki við. Það hefur komið fram í þessari umræðu. ,,Í því felst þó jafnframt að slíkar upplýsingar eru undirorpnar þagnarskyldu af hálfu stjórnvalda að viðlagðri ábyrgð.`` Síðan kemur: ,,... hefur ráðuneytið jafnframt heitið viðsemjendum sínum að gæta trúnaðar við meðferð þeirra.`` Því ítreka ég þá spurningu sem ég bar upp við hæstv. forseta Alþingis, 1. þm. Norðurl. e.: Hvar liggur sú heimild embættismanna að undanþiggja tilteknar upplýsingar upplýsingarétti þingmanna? Hvar liggur sú heimild? Hver veitti þeim þá heimild? Hver heimilar þeim að gefa slík loforð þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrár, þrátt fyrir skýlaus ákvæði þess efnis að upplýsingalög eigi ekki við um Alþingi? Hver veitir þeim þessa heimild? Þetta tók hv. 1. þm. Norðurl. e., sem gegndi jafnframt starfi forseta Alþingis, undir af forsetastóli og ég verð að segja, virðulegi forseti, og ítreka það sem ég hef sagt í umræðunni að þessi úrskurður á sér vart hliðstæðu.

Herra forseti. Maður áttar sig eiginlega ekki á því hvað hv. þm. gengur til. Nú veit hv. þm. að ef ekki er annað tekið fram gildir sú almenna regla um þær upplýsingar sem gefnar eru í þingnefndum að þingmönnum er frjálst að vitna til þeirra, endurtaka þær og fara með þær sem þeim sýnist. Þetta veit hv. þm. Það er því alveg ljóst að á venjulegum nefndarfundi í hinum ýmsu fagnefndum er ekki um neina þagnarskyldu að ræða. Hins vegar eru um það skýr ákvæði í samþykktum forsætisnefndar að þingnefnd getur ákveðið að trúnaður skuli gilda um sérstakar upplýsingar og þar fram eftir götunum. Þetta veit hv. þm.  Þetta er auðvitað vegna þess að þingmenn gera sér ljóst að stundum eru þau málefni lögð fyrir Alþingi sem ekki er gott eða hollt að fari út um víðan völl og þá getur það komið upp að trúnaðar sé þörf, bæði til að tryggja eðlilega framkvæmd mála og eins til að vernda einkahagsmuni og viðskiptahagsmuni og þar með hagsmuni ríkisins.

Herra forseti. Ég vil upplýsa hæstv. forseta Alþingis um að óskað var eftir þessum upplýsingum einnig í annarri nefnd þingsins, í allshn., án þess að svar fengist. Eftir stendur þetta: Alþingismenn hafa óskað eftir upplýsingum um hvernig 300 millj. af skattfé er ráðstafað. Það hefur verið óskað eftir þessum upplýsingum í fjárln. þingsins og óskað hefur verið eftir þessum upplýsingum í þingsal. Ekki hef ég orðið var við stuðning hæstv. forseta Alþingis við þær óskir þingmanna og nú vil ég spyrja hæstv. forseta Alþingis: Finnst honum eðlilegt að orðið verði við kröfum Alþingis og alþingismanna, að við fáum um það upplýsingar hvernig 300 millj. er varið í tengslum við einkavæðingu ríkisstjórnarinnar?

Herra forseti. Mér finnst undarlegt að hv. þm. skuli bera fram þessa spurningu. Hann hefur staðið í þessum ræðustóli í dag með stóryrði þar sem hann hefur fullyrt hvaða afstöðu ég hafi til málsins. Hann þarf ekkert að spyrja mig um þetta, er það? Hann hefur sjálfur talað um það hvaða skoðanir ég hafi á þessum málum án þess að ég hafi almennt vikið að því.

Herra forseti. Hæstv. forseti Alþingis kom hér í ræðustól og sagði okkur að hann væri hafður fyrir rangri sök, að við værum að bera hann röngum sökum og værum með stóryrði í því sambandi. Nú hleypur hann undan sjálfum sér og vill hvorki kannast við eigin afstöðu nú né fyrr í dag. Þetta er ömurlega staða sem forseti þingsins er kominn í.

Herra forseti. Hv. þm. talar eins og honum sé ekki kunnugt um það sem hefur gerst í málinu. Það sem hefur gerst er að þetta mál er þegar afgreitt úr fjárln. Málið liggur fyrir í þingskjölum. Þess hefur þá verið óskað að málið verði tekið upp að nýju. En ég vil nota þetta tækifæri til að segja herra forseta að við erum að ræða skýrslu um umboðsmann Alþingis. Ef þetta á að snúast upp í almenna umræðu um fjárlög, þá er verið að misnota þingsköp, og það á auðvitað ekki að gera undir þessum dagskrárlið. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta að hann reyni að halda hv. þingmönnum við efnið. Ég hef nú leiðrétt þann misskilning sem hér kom upp varðandi það sem ég sagði í dag. Ég óska eftir því að umræðan verði nú látin snúast um umboðsmann Alþingis og þessi umræða um fjáraukalög verði látin niður falla.

Forsetinn hóf þessa umræðu núna.

Forseti vill geta þess að hann hefur ekki gert athugasemd við ræðu neins þingmanns og það gildir jafnt um hv. 1. þm. Norðurl. e. eins og aðra.

Herra forseti. Ég vék tali mínu sérstaklega til forseta og vakti athygli á því að ég væri að svara gagnrýni sem hefði komið á ummæli mín sem féllu undir öðrum dagskrárlið og baðst afsökunar á því að ég skyldi þurfa að víkja að þeim málum hér í ræðustólnum þegar umræður ættu að snúast um skýrslu umboðsmanns. Það er auðvitað mikill ósiður ef það á að fara svo, þegar skýrslur umboðsmanns eða Ríkisendurskoðunar eru til umræðu, að þá skuli þær umræður snúast upp í að einstakir þingmenn noti tækifærið til þess að bera aðra þingmenn röngum sökum og hafa uppi stóryrði.

Herra forseti. Hér er á dagskrá merk skýrsla frá umboðsmanni Alþingis. Ég var að sinna öðrum málum á skrifstofu minni þegar ég tók eftir því að hv. þm. Halldór Blöndal vék máli sínu, að því er mér heyrðist, að ummælum ýmissa annarra þingmanna um umboðsmann Alþingis sem teygðist síðan yfir í mál sem ég hafði bryddað upp á fyrr í dag. Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og biðja hæstv. forseta afsökunar á því að ég verð því miður að leiða umræðuna örlítið frá skýrslu umboðsmanns Alþingis en það er algerlega óhjákvæmilegt í framhaldi af ræðu hv. þm. Halldórs Blöndal. Í ræðu hv. þm. kom m.a. fram að Ásta R. Jóhannesdóttir hefði hafið umræðu um störf þingsins og síðan hafi hv. þm., sem þá var starfandi hæstv. forseti, viljað gefa þeim sem hér stendur orðið en ég hefði beðið um gera það síðar. Þetta er alrangt hjá hv. þm. vegna þess að það var ekki Ásta R. Jóhannesdóttir sem hóf umræðuna heldur var það Margrét Frímannsdóttir. Í millitíðinni, áður en Ásta R. Jóhannesdóttir talaði, hafði hæstv. félmrh. talað. Þannig að í miðri umræðu um þau málefni sem þá voru til umfjöllunar vildi hæstv. forseti gefa mér orðið um allt annað mál sem hæstv. forseta átti að vera vel kunnugt um að væri á dagskrá þegar hinum málunum væri lokið. Eins og ég hef bent á áður er hefð fyrir því að þegar um slíkt er að ræða, að verið er að tala um störf þingsins og tvö mál eru undir, þá er yfirleitt lokið umræðu um annað málið áður en umræða um hitt málið hefst. Þetta ætti hæstv. forseti að þekkja, a.m.k. mun betur en ég. En það kom ekki í ljós fyrr en síðar hver tilgangurinn var með því að reyna að gefa mér orðið í miðri umræðu, en ég mun ekki erfa það við hæstv. forseta heldur vil ég aðeins minna á þær hefðir sem hér hafa ríkt við slík tækifæri. Þetta var fyrra atriðið sem rangt var í máli hv. þm. Hið seinna er í mínum huga öllu alvarlegra. Það er að vísu væntanlega vegna þess, og ég tek orð hv. þm. trúanleg um það, að hann hafi fengið rangar upplýsingar af fundum fjárln. Það er alrangt að ekki hafi verið beðið um ítarlegri upplýsingar frá forsrn. en áður höfðu borist. Það er skráð í fundargerðabók fjárln. sem ég lét kanna sérstaklega áður en ég kom hér upp í stólinn, að ég hafði óskað sérstaklega eftir því að forsrn. svaraði þeirri fyrirspurn að nýju vegna þess að fyrri svör ráðuneytisins væru ófullnægjandi. Það er hins vegar rétt að þau svör sem ég gerði að umtalsefni í dag bárust eftir þann fund vegna þess að nefndin samþykkti þá beiðni mína að farið yrði aftur fram á ítarlegri svör frá ráðuneytinu. Þau svör sem ég gerði að umtalsefni í dag voru hin seinni svör frá ráðuneytinu. Þess vegna var að sjálfsögðu ekki haldinn fundur í fjárln. um þau svör því þau bárust, eins og hv. þm. benti á, eftir að búið var að afgreiða málið úr nefndinni, þ.e. fjárlagafrv. til 3. umr. Ég fór hins vegar fram á, svo ég endurtaki það, þar sem verið væri að afgreiða málið af meiri hluta nefndarinnar úr nefndinni, að við fengjum frekari svör um þetta áður en 3. umr. færi fram um fjárlagafrv. Því miður barst ófullnægjandi svar frá forsrn. sem ég gerði að umtalsefni í dag og óskaði, eins og kom fram réttilega hjá hv. þm., eftir liðsinni hæstv. forseta við að þinginu væri sýnd sú virðing sem það á skilið. Því miður valdi hv. þm. aðra leið en að ganga í lið með mér í því að fá þær upplýsingar sem ég taldi nauðsynlegar. Í fyrsta lagi er afar hæpið að telja að um þær upplýsingar sem um er beðið eigi að ríkja þagnarskylda. En ef svo væri, og væri þá hægt að færa frekari rök fyrir því en koma fram í þessu snubbótta svari frá forsrn., þá benti ég einnig á það í máli mínu að til væru reglur um að þingnefndir ættu að gæta trúnaðar, og þó það nú væri, ef óskað væri eftir því. Það eru reglur sem forsn. sjálf setti á grundvelli 28. gr. laga um þingsköp. Hv. þm. fór hins vegar í svari sínu ekki svo langt að minnast á 28. gr. og enn síður minntist hv. þm., hæstv. forseti þá, á að til væru sérstakar reglur sem fjölluðu um meðferð erinda til þingnefnda. Að því gefna tilefni, herra forseti, tel ég rétt að lesa hluta af þeirri reglu. Þetta er 4. gr. reglnanna sem fjallar um þetta og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þingnefnd getur ákveðið, að ósk sendanda erindis eða að eigin frumkvæði, að farið skuli með erindi að öllu leyti eða að hluta sem trúnaðarmál.`` Ég veit ekki hvort þetta þarf að vera miklu skýrara til að allir hv. þm. átti sig á því hvað hér er sagt. Hér er það ósköp einfaldlega sagt að auðvitað geti nefndum þingsins borist erindi sem eðlilegt er að halda trúnað um og litið sé á það sem trúnaðarmál. Síðan er í greininni fjallað ítarlega um hvernig með slíkt skuli farið. En af hverju er þessi regla sett? Er það einhver tilviljun að hún var sett? Ekki aldeilis. Þegar þetta lagafrv. var lagt fram er um það getið sérstaklega í greinargerð. Í grg. með frv. segir, með leyfi forseta, að í reglum forseta Alþingis skuli m.a. kveðið á um aðgang annarra en nefndarmanna að gögnum sem nefndum berast. Það er auðvitað eðlilegt þess vegna að settar séu um það sérstakar reglur. Þær eru hér mjög skýrar og mjög eðlilegt þar af leiðandi að nefndir fái að sjálfsögðu, og ég tala nú ekki um fjárln., upplýsingar um það þegar eitt ráðuneyti biður um óútfylltan tékka upp á 300 millj. Það er auðvitað lágmarkskurteisi við þingið að svara slíkum fyrirspurnum þannig að ekki sé verið að fela hlutina að því er manni sýnist á óeðlilegan hátt. Það er eðlilegt að menn spyrji: Hvað er þá verið að fela? Hvað er það sem verið er að fela? Við höfum áður fengið þau svör frá forsrn. hvaða stofnanir og fyrirtæki það væru sem kæmu við þennan lið. Það virðist alveg augljóst mál að þetta er ákveðið lögfræðifyrirtæki í London sem fær megnið af þessum upphæðum. Það blasir við vegna þess að við það fyrirtæki hefur verið gengið til samninga án þess að það færi í útboð. Og hvaða trúnaður er það í raun og veru, ef við veltum því fyrir okkur, sem þarf að sýna þessu lögfræðifyrirtæki í London um hvað það fái borgað, einhverja ákveðna upphæð, vegna verka sem það hefur unnið? Auðvitað á þetta að liggja allt saman ljóst fyrir. Þess vegna er algerlega óskiljanlegt í fyrsta lagi að forsrn. skuli láta sér detta í hug að þeim upplýsingum eigi að halda leyndum, í fyrsta lagi fyrir alþjóð, að ég tali ekki um fjárln. þingsins. Það er að sjálfsögðu enn þá óskiljanlegra að hæstv. forseti skuli síðan taka undir slíkt þegar þingmaður óskar eftir liðsinni forseta til að fá sjálfsagðar upplýsingar. Ég var að vona, herra forseti, að hér væri einhver misskilningur á ferðum og af þeim sökum sendi forsrn. ekki slíkar upplýsingar til okkar eða að forsrn. vissi ekki um þær reglur sem gilda um störf þingnefnda, að það er að sjálfsögðu hægt að upplýsa þær um trúnaðarmál og óska eftir að nefndarmenn haldi trúnað. Ég trúi því ekki að dæmi séu um að þingnefndir hafi brotið slíkan trúnað. Því trúi ég ekki. Ef svo er, þá væri fróðlegt að fá um það upplýsingar. Herra forseti. Það er ljóst að þetta mál hefur, að því er mér skilst, skyggt of mikið á hina merku skýrslu umboðsmanns Alþingis. Herra forseti. Það er ekki við mig að sakast í þeim efnum. Ég fór þá einu leið sem ég taldi mér færa og hóf umræðu um störf þingsins, eins og margoft hefur komið fram í máli mínu, og óskaði eingöngu eftir liðsinni forseta við að við gætum á morgun fjallað við eðlilegar kringumstæður um fjáraukalög þessa árs. Því miður virðist ýmislegt benda til að það verði ekki og þá verði væntanlega að halda að einhverju leyti áfram umræðunni þá, ef ekki verður búið að leysa úr þessu máli. Hins vegar er óhætt að upplýsa að ég hef átt viðræður við hv. formann fjárln. um málið og hvaða lausnir hægt er að finna á því til að fá þessar upplýsingar. En ég verð að segja, herra forseti, að þau ummæli sem ég heyrði frá hv. 1. þm. Norðurl. e., í kjölfar þeirra viðræðna sem ég átti við hv. formann fjárln., voru þess eðlis að ég veit ekki hvort ég er í raun reiðubúinn til að fara þá leið sem við ræddum á þeim fundi, af þeirri einföldu ástæðu að ef eitthvað var, þá var bætt hér í málið. Ég hélt að hv. þm. væri búinn að fá þær upplýsingar sem hefðu átt að duga til þess að hægt hefði verið að finna lausn á málinu á annan hátt en þann að menn væru að munnhöggvast um málið í þingsal, ég segi, herra forseti, um svo sjálfsagt mál sem það er að fjárln. geti fengið upplýsingar um hvernig forsrn. gerir ráð fyrir því að fara með þær 300 millj. sem óskað er eftir að fá vegna einkavæðingaráforma. Herra forseti. Því miður virðist sú skoðun uppi hjá sumum hv. þm. að fjárln. komi það hreinlega ekki við. Þá hlýtur maður auðvitað að spyrja sig þeirrar spurningar: Hvar eru mörkin? Hvað kemur fjárln. yfir höfuð þá við af þeim fjárveitingum sem verið er að fjalla um í nefndinni? Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið að sinni og vona að þetta muni upplýsast allt saman þannig að við getum á morgun hafið 3. umr. um fjáraukalög ársins við eðlilegar kringumstæður.

Herra forseti. Óhjákvæmilegt er að ítreka athugasemdir mínar. Við erum að ræða skýrslu umboðsmanns Alþingis og þá er tækifærið notað til að halda áfram einhverjum lestri um mál sem alls ekki er hér á dagskrá. Ég hafði satt að segja búist við því að þingmenn bæru þá virðingu fyrir umboðsmanni Alþingis og því verki sem hann hefur verið að vinna, að þeir hefðu ekki uppi málatilbúnað af því tagi sem þeir hafa haldið úti með útúrsnúningum og rangfærslum.

Virðulegi forseti. Ég skil hv. 1. þm. Norðurl. e. mjög vel, að reyna sífellt að fara með umræðuna úr þeim farvegi sem hún hefur verið í og koma henni í annan farveg, því að hann hefur ekki riðið feitum hesti frá þessari umræðu. En aðeins um þetta, virðulegi forseti. Þeir þingmenn sem hér hafa talað hafa allir talað um embætti umboðsmanns Alþingis, hafa allir talað um skýrsluna, hafa allir hælt þessu embætti og talið að það væri mjög mikilvægt að það héldi störfum sínum áfram. Hins vegar hafa menn einnig bent á það hvernig framkvæmdarvaldið kemur fram við þingið. Menn hafa dregið þær ályktanir af því að það kunni að verða erfitt fyrir umboðsmann að sinna starfi sínu áfram ef sá úrskurður sem hæstv. forseti felldi fyrr í dag verður meginregla eða stoð í því þegar framkvæmdarvaldið vill ekki láta umboðsmann Alþingis hafa upplýsingar. Af þessu höfum við miklar áhyggjur, virðulegi forseti, og því er mjög eðlilegt, ég tek undir með forseta eins og hann hefur sinnt stjórn fundarins í dag, að umræðan hafi farið fram með þeim hætti sem hún gerði í dag. Ég mótmæli harðlega fullyrðingum hv. 1. þm. Norðurl. e.

Herra forseti. Það er væntanlega rétt hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að hér hafa umræður átt sér stað sem eru nokkuð á skjön við skýrslu umboðsmanns Alþingis.

Er þetta um fundarsköp? Er þetta um þingsköp forseta?

Herra forseti. Hef ég ekki orðið hérna?

Forseti þó!

Ég hafði hins vegar hv. þingmann mjög til fyrirmyndar í því hvernig hann taldi óhjákvæmilegt að ræða önnur mál en skýrslu umboðsmanns Alþingis vegna þess að ég hafði ekki verið viðstaddur umræðuna og þess vegna bað ég hæstv. forseta sérstaklega afsökunar á því að ég þyrfti að ræða hér önnur mál. Herra forseti. Fyrirmynd mín í því var hv. þm. Halldór Blöndal og ég taldi að hæstv. forseti Halldór Blöndal kynni að haga máli sínu eins og gert væri ráð fyrir innan þingskapa Alþingis.

Það er tvennt, herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég minna á að ég bað sérstaklega um leyfi til þess að fá að svara þeim persónulegu ávirðingum sem voru á mig bornar hér. Í annan stað vil ég minna á að það sem ég sagði hér um þingsköp var þetta, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég lít svo á að niðurstaða forsrh. sé rétt þar sem ekki eru nein ákvæði í þingsköpum um þagnarskyldu annarra nefnda sambærileg við þau sem eru um utanrmn.`` Í þingsköpum eru ekki neinar aðrar sambærilegar setningar þannig að ég skil satt að segja ekki hvað þetta á að þýða hjá hv. þingmönnum að halda þessum vaðli til haga.

Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2000 og það er alveg ljóst á þeim málum sem þar er gerð grein fyrir að starf umboðsmanns er afar mikilvægt og gegnir veigamiklu hlutverki í því að tryggja eðlilega og rétta stjórnsýslu og rétt einstaklingsins gagnvart bæði framkvæmdarvaldinu og stjórnsýslu almennt. Þetta starf og verkefni umboðsmanns Alþingis er þeim mun mikilvægara sem bæði framkvæmdarvald hins opinbera, hvort sem það er af hálfu ríkis eða annarra, er stöðugt að ganga harðar fram og að líta æ stærra á rétt sinn og er þar af leiðandi líka ganga á rétt hins lýðræðislega kosna valds, m.a. þings sem hefur það hlutverk einmitt að fylgja því eftir að misrétti sé ekki beitt. Herra forseti. Þetta snertir einnig málið sem hér hefur verið mjög um rætt nú síðast, þ.e. einmitt þann málatilbúnað, erindi og svör sem hafa komið við erindi fjárln. til forsrn. um að svara því til hvernig ætlunin sé að verja þeim 300 millj. kr. sem sótt er um á fjáraukalögum til þess að standa straum af kostnaði vegna einkavæðingarverkefna. Eftir ítrekun, herra forseti, kemur svar frá forsrn. einmitt um þetta mál á þann veg að því miður sé ekki hægt að verða við því að gefa sundurliðað svar um það hvernig þessum einkavæðingarpeningum er varið og vísað er þar til 5. gr. upplýsingalaga, nr. 50/1996, þar sem segir að skylt sé að takmarka aðgang að slíkum upplýsingum. Má ég vitna í þetta bréf sem kemur frá forsrn., með leyfi forseta: ,,Upplýsingar um endurgjald til einstakra viðsemjenda varða mikilvæga viðskiptahagsmuni þeirra. Samkvæmt 5. gr. upplýsingalaga, nr. 50/1996, er skylt að takmarka aðgang að slíkum upplýsingum, ef hann er til þess fallinn að skaða þá hagsmuni, sem í húfi eru. Í því felst þá jafnframt að slíkar upplýsingar eru undirorpnar þagnarskyldu af hálfu stjórnvalda að viðlagðri ábyrgð. Á þeim grundvelli hefur ráðuneytið jafnframt heitið viðsemjendum sínum að gæta trúnaðar við meðferð þeirra. Þar eð sambærileg þagnarskylda hvílir ekki á þingmönnum eða þingnefndum telur ráðuneytið því ekki fært að veita nánari upplýsingar um það hvernig framangeind fjárhæð skiptist milli einstakra viðsemjenda.`` Herra forseti. Með þessum úrskurði er forsrn. í rauninni að vísa því frá að hér sé ...

Forseti vill minna á að skýrsla umboðsmanns Alþingis er hér til umræðu.

Ég er að koma að því, virðulegi forseti. Með þessu er forsrn. að vísa til þess að svörin eru flokkuð undir það að þingmenn séu ekki að spyrja í nafni þingsins heldur sem einstaklingar. Það er einmitt vísað til upplýsingalaganna og þá er þetta, herra forseti, orðin stjórnvaldsaðgerð sem ber að fara að eftir þeim lögum sem lúta að stjórnvaldsaðgerðum. Þá, herra forseti, komum við einmitt inn á verksvið umboðsmanns Alþingis því að sú grein sem vitnað er til þarna fjallar um að óheimilt sé að veita almenningi aðgang að gögnum um einka- eða fjárhagsmálefni einstaklinga sem sanngjarnt er að leynt fari. Herra forseti. Ég vek athygli á því að það er ansi hart ef þingmenn þurfa að leita undir væng upplýsingalaga og umboðsmanns Alþingis eins og þarna er verið að vísa til í svari forsrn. til þess að geta sótt rétt sinn sem er fullkomlega alrangt að mínu mati að gera. Þarna er verið að segja að þingmenn séu bara eins og hver annar almenningur varðandi þessi mál og verði að sækja mál sín þannig gagnvart stjórnvöldum, en þá yrði líka stjórnvaldið að lúta þeim lögum með andmælarétti o.s.frv. Það væri því ýmislegt hægt að flokka undir verkefni umboðsmanns Alþingis ef þetta mál á að falla undir þau eins og forsrn. er að segja í bréfi sínu. Á því vildi ég bara vekja athygli, herra forseti, varðandi meðhöndlun þessa máls að einmitt er verið að draga málið inn á vettvang umboðsmanns Alþingis í svörum forsrn. Að öðru leyti skal ég síðan vera mjög stuttorður um það sem eftir er. Ég verð, herra forseti, af því að hv. 1. þm. Norðurl. e. vék í ræðu sinni að störfum mínum sem fjárlaganefndarmanni, að fá að segja örfá orð um það. Svara frá forsrn. um einkavæðingarfjármagnið var krafist af fjárln. Gerður var fyrirvari um það við afgreiðslu málsins úr fjárln. að minni hlutinn vildi fá þessi svör áður en máli yrði afgreitt. Hv. 1. þm. Norðurl. e. benti á að nál. 1. og 2. minni hluta væru ekki komin fram. Það er alveg hárrétt að þau eru ekki komin fram. En þau eru væntanleg. Ein ástæða þess er einmitt sú að verið er að bíða eftir því að þetta skili sér eins og um var beðið, þessi ítarlegu svör. Varðandi síðan umræðuna að öðru leyti og umræðuna um þingsköp, herra forseti, þá er ég ekki þingreyndur og verð að segja það af hreinni og einskærri einlægni að í upphafi þegar þetta mál kom fyrir undir liðnum athugasemdir um störf þingsins var mönnum í lófa lagið að kanna hvernig málið væri vaxið en ekki að kveða upp þann mikla úrskurð sem var kveðinn upp hér í morgun. Ég vil að lokum, herra forseti, fá að vitna í bækling sem heitir Háttvirtur þingmaður, bls. 14 þar sem er verið að fjalla um störf forseta Alþingis, með leyfi forseta: ,,Forseti Alþingis tekur ekki þátt í almennum umræðum samkvæmt þingsköpum og á að jafnaði ekki orðastað við þingmenn í þingsalnum.`` Herra forseti. Ég tel að þegar mál þetta var til umfjöllunar fyrr í dag hafi hæstv. forseti einmitt verið að fjalla um málið með beinum hætti. Hann hefði átt að mínu viti og eftir mínum einlæga skilningi á því hvernig eigi að vinna átt að taka málið til skoðunar í forsn. og kveða síðan upp úrskurð sinn. Herra forseti. Ég vona að það takist að skýra mál betur þannig að mál þingmanna, þingsins og einstakra þingnefnda þurfi ekki að reka fyrir umboðsmanni Alþingis.

Herra forseti. Hv. þm. talaði um að ég hefði ekki átt að svara hv. 4. þm. Austurl., Einari Má Sigurðarsyni, úr forsetastóli með undarlegri röksemdafærslu sem var erfitt að skilja, en stundum er erfitt að skilja hv. þm. Nú vil ég spyrja hv. þm. í fyrsta lagi: Hvernig stóð á því að hann skyldi ekki hafa gert neinar athugasemdir í fjárln. þegar svarið kom frá forsrn. ef þetta lá honum svona þungt á hjarta eins og hann er að lýsa? Hvernig stóð á því að ekki lá fyrir hjá skrifstofu Alþingis eins og venja var, a.m.k. meðan ég var í nefndum þingsins, að 1. og 2. minni hluti létu vita ef þeir hygðust skila minnihlutaáliti, hvernig stóð á því að engin slík vitneskja lá fyrir á skrifstofu þingsins? Ég vil spyrja hv. þm.: Er hv. þm. með sínum orðræðum hér að gefa í skyn að í þingsköpum séu sambærileg ummæli varðandi þagnarskyldu um aðrar nefndir þingsins og eru um utanrmn.? Hvað gengur hv. þm. til þegar hann er að gefa í skyn að þau ummæli mín hafi verið röng sem hann leyfir sér að kalla úrskurð? Það sem ég sagði í forsetastóli var að í þingsköpum væru engin sambærileg ummæli um þagnarskyldu annarra þingnefnda og væru um utanrmn.? Hvað er rangt við þetta? spyr ég hv. þm. Hvað er rangt við þetta? Ég vil líka spyrja hv. þm.: Hvernig átti mér að vera annað ljóst en að fjárln. hefði fengið þær upplýsingar sem hún óskaði eftir þegar búið var að dreifa nál.? Hvernig á forseta þá að detta annað í hug en að nefndin hafi fengið fullnægjandi upplýsingar? Ekki var undan því kvartað af þeim fjárlaganefndarmanni sem hér tók til máls að málið hefði verið tekið úr fjárln. gegn vilja minni hlutans og ég hlaut að líta svo á að fjárln. hefði lokið umfjöllun sinni um málið.

Herra forseti. Ekki var ég að segja hæstv. forseta neitt fyrir verkum í morgun varðandi hvað hann ætti að segja. Það er svo með nál., alla vega síðan ég kom á þingið, að gefinn er nokkur frestur til að skila nefndarálitum og þau þurfa yfirleitt ekki að koma fram samtímis álitum meiri hlutans. Ég er ekki þingreyndur og hv. 1. þm. Norðurl. e. hefur af mikilli þingreynslu að státa. Ég hef aðeins mína litlu lífsreynslu. Varðandi allt sem hv. þm. talaði um að hann hefði ekki vitað um þá hefði ég í mínum barnaskap hugsanlega velt því fyrir mér að bíða með að segja öll þessi stóru orð og kanna hvernig málin stæðu áður en ég hefði komið með slíkan úrskurð. Ég verð bara að segja það og 

Herra forseti. Ég held að hv. þm. sé nauðsynlegt að fara dýpra ofan í þetta mál. Ég sagði í dag að ég vissi ekki betur en fjárln. hefði fengið þær upplýsingar sem hún teldi nauðsynlegar um rekstur og fjárhagsáætlanir fyrirtækja og stofnana, sem var eðlilegt þar sem búið var að skila nefndaráliti. Hvernig átti mér þess vegna að detta annað í hug? Ég gekk eftir því og ég spurði hvort minni hlutinn ætlaði að skila nefndaráliti. Mér skilst að það hafi ekki verið bókað á fundi nefndarinnar, ekki veit ég til þess. Ég hef þá spurt ógreinilega ef það hefur verið gert. En það er góður siður í þingnefndum, ef skila á minnihlutaáliti, að þeir hv. nefndarmenn sem það vilja gera láti þess getið þegar mál er afgreitt úr þingnefnd. Það er áratuga ef ekki aldavenja á Alþingi að gera það. Ég veit auðvitað ekki hvernig þetta er nú en þetta var svo meðan ég starfaði í nefndum. Ég vil í annan stað segja: Hvað er rangt í því sem ég sagði þegar ég sagði að ekki væru nein ákvæði í þingsköpum um þagnarskyldu annarra nefnda sambærileg við þau sem eru um utanrmn.? Hvað var rangt í því? Hvernig getur hv. þm. komið hér upp þrásinnis og haldið því fram að ég hafi kallað það úrskurð og sagt þar eitthvað rangt? Hvernig getur hv. þm. gert það?

Enn er ástæða til að minna á að hér er á dagskrá skýrsla umboðsmanns Alþingis.

Herra forseti. Mér finnst að virðulegur forseti, hv. 1. þm. Norðurl. e., eigi að vitna til annars, þegar hann er í ræðustól, en að forseti telji að eitthvað hafi átt sér stað varðandi afgreiðslu nefndarálita. Í fjárln. ganga hlutirnir þannig fyrir sig, eins og ég geri ráð fyrir að hv. þm. Halldór Blöndal viti, að fyrst skilar meiri hlutinn áliti sínu og síðan vinnur minni hlutinn álit sitt þegar ljóst er hvað fram kemur í áliti meiri hlutans. Öllum sem vinna við fjárlagagerðina er þetta ljóst. Það er meira að segja þannig að ágætur starfsmaður þingsins sem starfar með nefndunum er að vinna að nefndaráliti fyrir 1. og 2. minni hluta. Ég verð bara, herra forseti, að ítreka það sem ég gat um áðan að það er mikilvægt að forseti þingsins, forseti allra þingmanna, kanni málin betur, hvernig þau eru stödd ef ljóst er að um þau geta verið ágreiningur, skiptar skoðanir eða að vitneskja liggi ekki öll fyrir áður en farið er út í langar útskýringar af forsetastóli.

Forseti væntir þess að þurfa ekki að minna hv. þm. á það hvaða mál er hér á dagskrá. Það er skýrsla umboðsmanns Alþingis. Og þar sem nú styttist í fundartíma biður forseti hv. þm. um að halda sig við það umræðuefni.

Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að halda örlítið áfram þeirri orðræðu sem hér hefur átt sér stað en, virðulegi forseti, ég mun stytta mál mitt mjög. Þetta snýst eingöngu um það sem stendur að hv. þm. Halldór Blöndal ræðir um það að minnihlutaálit í fjárln. hafi ekki verið komið fram og hann hafi aflað sér upplýsinga um að það væri hugsanlega ekki á leiðinni. Það skal upplýst hér, þannig að málið sé sem gleggst fyrir hv. þingmenn, að strax í morgun hafði ég samband við nefndadeild og minntist á að því miður yrði einhver dráttur á nefndaráliti okkar af þeirri einföldu ástæðu að ég þyrfti að fara hér í umræðu um störf þingsins og fá ákveðnar upplýsingar og reyna að fá betri svör frá forsrn. varðandi mál sem hér hefur nokkuð verið rætt um. Þess vegna er álit 1. minni hluta í fjárln. ekki enn tilbúið, þ.e. vegna þess að enn er verið að leita leiða til að fá þær upplýsingar sem við teljum nauðsynlegar til þess að hægt sé að hefja 3. umr. um fjáraukalög á morgun. Ég vonast að sjálfsögðu eftir því að það takist en þetta er skýringin á því að minnihlutaálitið var ekki tilbúið þegar hv. þm. leitaði eftir því, ekki að það væri ekki á leiðinni neitt álit frá minni hlutanum. Hér hefur komið fram að það voru gerðar athugasemdir og óskað eftir ákveðnum upplýsingum sem yrðu tilbúnar áður en 3. umr. hæfist þrátt fyrir það að meiri hluti fjárln. hafi afgreitt málið úr nefndinni, ekki með atkvæðum minni hlutans heldur eingöngu með atkvæðum meiri hlutans eins og alsiða hefur verið í þeirri nefnd frá því að ég hóf þar störf.

Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilegt að halda aðeins áfram þeirri umræðu sem hér hefur farið fram reyndar í allan dag.

Forseti vekur athygli hv. þm. á að hann er í andsvari og heldur ekki áfram að ræða um það sem hefur skeð hér í dag. Hann er í andsvari við hv. 4. þm. Austurl. og ef hann ætlar ekki í andsvar, þá biður forseti hann ...

Virðulegi forseti. Hv. þm. er það vel kunnugt að hann er í andsvari.

Gott.

Virðulegi forseti. Í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram og kom inn á ræðu hv. 4. þm. Austurl. þá hefur komið fram að ráðuneytið treystir sér ekki til að láta af hendi þessar upplýsingar af þeim sökum að tilteknir embættismenn hafi heitið þagnarskyldu. Því spyr ég hv. þm.: Hefur það komið fram í fjárln. að menn treysti sér ekki til að afhenda þessar upplýsingar af því að embættismenn hafi heitið þagnarskyldu? Enn fremur: Hefur það verið skýrt út fyrir fjárlaganefndarmönnum hvernig á því stendur að tilteknir embættismenn geti bundið þingið þagnareiði?

Herra forseti. Engar skýringar hafa borist fjárln. um hvernig á því stendur að óskað er eftir þagnarskyldu varðandi þær upplýsingar sem um hefur verið beðið, aðrar en þær sem koma fram í svari ráðuneytisins til nefndarinnar. Herra forseti. Ég held að það sé ekkert úr vegi að láta það vera mín síðustu orð að lesa þetta sérkennilega svar frá forsrn. vegna beiðninnar, en það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Spurt var um sundurliðun kostnaðar vegna einkavæðingar á yfirstandandi ári, en í fjáraukalagafrumvarpi 2001 er farið fram á 300 millj. kr. fjárveitingu til verkefnanna. Upplýsingar um endurgjald til einstakra viðsemjenda varða mikilvæga viðskiptahagsmuni þeirra. Samkvæmt 5. gr. upplýsingalaga, nr. 50/1996, er skylt að takmarka aðgang að slíkum upplýsingum, ef hann er til þess fallinn að skaða þá hagsmuni, sem í húfi eru. Í því felst þá jafnframt að slíkar upplýsingar eru undirorpnar þagnarskyldu af hálfu stjórnvalda að viðlagðri ábyrgð. Á þeim grundvelli hefur ráðuneytið jafnframt heitið viðsemjendum sínum að gæta trúnaðar við meðferð þeirra. Þar eð sambærileg þagnarskylda hvílir ekki á þingmönnum eða þingnefndum telur ráðuneytið því ekki fært að veita nánari upplýsingar um það hvernig framangeind fjárhæð skiptist milli einstakra viðsemjenda.`` Herra forseti. Áður hefur verið á það bent að því miður eru ákveðnir hlutir í þessu svari rangir. Ég vonast til þess að það verði hægt að upplýsa forsrn. um hvað er rangt í svari þeirra þannig að svona lagað endurtaki sig ekki hjá því ráðuneyti.

Herra forseti. Samkvæmt lögum sem gilda um starfsemi Ríkisendurskoðunar ber henni að semja skýrslu um störf sín á liðnu almanaksári og leggja fyrir Alþingi. Ársskýrsla fyrir liðið ár var gefin út og birt í maímánuði sl. Ég mun nú gera grein fyrir því helsta úr skýrslunni. Rekstrarútgjöld Ríkisendurskoðunar námu alls 219,1 millj. kr. á árinu 2000 að frádregnum tekjum af seldri þjónustu. Á árinu 1999 námu rekstrarútgjöld 207,9 millj. kr. Útgjöldin jukust því um 11,2 millj. kr. eða um 5,4%. Þegar tekið tillit til verðlags- og launabreytinga á milli ára lækkuðu útgjöldin hins vegar um 1,6% milli ára. Fastráðnir starfsmenn Ríkisendurskoðunar voru jafnmargir á árinu 2000 og á árinu 1999 eða 43. Þá störfuðu einnig fjórir verkefna- og tímaráðnir starfsmenn hjá stofnuninni á síðasta ári. Til að leysa af hendi hin víðtæku verkefni sem stofnuninni ber að lögum að sinna hefur hún á liðnu ári samið við ýmsa sjálfstætt starfandi löggilta endurskoðendur um að þeir annist endurskoðun á ársreikningum tiltekinna ríkisaðila. Í lok ársins voru 85 samningar af þessu tagi í gildi. Endurskoðun sem innt er af hendi á grundvelli þessara samninga er unnin í umboði Ríkisendurskoðunar og í samráði við hana. Ef hin samningsbundnu verkefni lúta að endurskoðun reikninga ríkisaðila í A-hluta ríkisreiknings ber Ríkisendurskoðun kostnaðinn af vinnunni, en annars er hann borinn af viðkomandi stofnun eða fyrirtæki. Umfangsmestu verkefnin af þessum toga voru á sínum tíma boðin út í samræmi við lög um opinber innkaup og reglur sem gilda í því efni á Evrópska efnhagssvæðinu. Starfsmenn stofnunarinnar unnu alls tæplega 66 þúsund vinnustundir á árinu 2000. Þessu til viðbótar keypti stofnunin rúmlega 4.300 tíma af sjálfstætt starfandi löggiltum endurskoðendum, sem annast endurskoðun í hennar umboði. Heildarfjöldi vinnustunda var því um 70 þús. á síðasta ári og fjölgaði þeim um 500 frá árinu 1999. Eins og jafnan áður er langmestum hluta þess tíma sem Ríkisendurskoðun hefur til ráðstöfunar á hverju ári varið til hefðbundinnar fjárhagsendurskoðunar hjá stofnunum, fyrirtækjum og sjóðum í eigu ríkisins. Á árinu 2000 var alls tæplega 38 þúsund vinnustundum varið til fjárhagsendurskoðunar eða 57% af heildarvinnumagninu. Hlutfallslega mestum tíma var varið til endurskoðunar hjá stofnunum, sem heyra undir heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið eða um 16%. Til endurskoðunar hjá fjármálaráðuneyti og stofnunum þess fóru um 15% tímans, 10% hjá menntamálaráðuneyti og stofnunum þess, en minna hjá öðrum. Fjárhagsendurskoðunarsvið stofnunarinnar hefur sett sér það markmið að endurskoða öll viðfangsefni í fjárlögum a.m.k. einu sinni á hverju þriggja ára tímabili. Allar stofnanir utan A-hluta ríkisreiknings eru þó endurskoðaðar á hverju ári sem og stærstu A-hluta stofnanirnar. Á árinu 2000 var vaxandi áhersla lögð á gerð ársreikninga fyrir stofnanir og aðra fjárlagaliði og er stefnt að því að allir ársreikningar stofnana í A-hluta verði áritaðir á hverju ári. Alls var lokið við 105 skýrslur er tengdust fjárhagsendurskoðun hjá stofnunum, fyrirtækjum og sjóðum ríkisins. Þessar skýrslur eru að jafnaði ekki birtar opinberlega en ríkisendurskoðandi lætur í ljós álit sitt á reikningsskilum einstakra aðila með áritun sinni. Í skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings er þó jafnan að finna samandregið yfirlit um alla þá vinnu sem unnin er við fjárhagsendurskoðun á vegum stofnunarinnar. Tæplega 8.400 vinnustundum var varið til stjórnsýsluúttekta á vegum stjórnsýslusviðs stofnunarinnar á síðasta ári eða um 13% af heildarvinnumagninu. Stjórnsýslusviðið lauk við 7 skýrslur og voru þær allar birtar opinberlega. Eins og oft áður voru nokkrar þeirra gerðar að beiðni eða frumkvæði annarra, svo sem forsætisnefndar Alþingis. Skýrslur af þessum meiði eru jafnan lagðar fyrst fram á Alþingi. Skýrslur þær sem hér um ræðir fjölluðu um margbreytileg efni, svo sem um kaup ríkisstofnana á ráðgjöf og annarri sérfræðiþjónustu, rammasamninga Ríkiskaupa, reynslusveitarfélagið Akureyri, rekstrarstöðu heilbrigðisstofnana, framkvæmdir við Þjóðmenningarhús, átaksverkefni, framkvæmd fjárlaga o.fl. Undir stjórnsýslusviðið heyrir endurskoðun upplýsingakerfa. Sá þáttur starfseminnar beinist að því að kanna virkni og öryggi tölvu- og upplýsingakerfa hjá fyrirtækjum og stofnunum ríkisins með það fyrir augum að ganga úr skugga um að þau uppfylli þær kröfur sem til þeirra eru gerðar og að þau séu í samræmi við lög, reglur og staðla. Til þessara verkefna var varið tæplega 3.000 vinnustundum eða sem svarar 5% af heildarvinnumagninu. Á síðasta ári kom út vegum upplýsingasviðsins rit um rafræn viðskipti sem geymir auk ýmissa upplýsinga um rafræn viðskipti ýmsan fróðleik um þau öryggisatriði sem ríkisaðilar verða að huga að og þær meginreglur sem þeir verða að fylgja, ætli þeir sér að taka upp og stunda rafræn viðskipti. Einnig tók sviðið saman leiðbeiningar um eignaumsýslu í tengslum við hugbúnað og tölvuvélbúnað ríkisstofnana. Þetta þótti nauðsynlegt að gera til að fylgja eftir athugun og skýrslu stofnunarinnar um lögmæti hugbúnaðar hjá ríkisaðilum frá árinu 1999. Til annarra verkefna var alls varið rúmlega 15 þús. vinnustundum. Hér er um að ræða verkefni sem ekki verða heimfærð beint undir endurskoðun. Má í þessu sambandi nefna eftirlit með ríkistekjum, eftirlit með staðfestum sjóðum og sjálfseignarstofnunum, yfirstjórn, námskeið, endurmenntun starfsmanna o.fl. Eins og nánari grein er gerð fyrir á bls. 12 í starfskýrslunni var námskeiðahald í tengslum við endurmenntun starfsmanna nokkuð umfangsmikið og fjölbreytt í fyrra rétt eins og á liðnum árum. Um verkefni og störf stofnunarinnar á árinu 2000 að öðru leyti leyfi ég mér að vísa til skýrslunnar sjálfrar. Að lokum vil ég víkja að nokkuð áhugaverðri hugleiðingu í starfsskýrslunni um aukið sjálfstæði og aukna ábyrgð ríkisstofnana og stjórnenda þeirra. Á undanförnum árum hefur leynt og ljóst verið reynt að draga úr miðstýringu í ríkisrekstrinum jafnframt því að flytja ákvarðanir og ábyrgð út til sjálfra stofnananna. Nýju starfsmannalögin frá árinu 1996 og fjárreiðulögin frá árinu 1997 hafa m.a. stuðlað mjög að þessari þróun. Sú viðleitni að taka upp árangursstjórnun í ríkisrekstrinum hlýtur að vera ein helsta forsenda aukinnar vald- og ábyrgðardreifingar. Með henni er leitast við að draga úr beinum afskiptum ráðuneyta af stjórnun og innri málefnum stofnana, en í staðinn er lögð áhersla á að stofnanir skili fyrir fram skilgreindum árangri. Með þessu gefst stjórnendum aukið svigrúm til ákvarðana um reksturinn en þeir verða á móti að sýna fram á að aðferðir og aðgerðir þeirra skili þeim árangri sem að er stefnt. Á sama tíma og reynt er að breyta stjórnunartengslum milli ráðuneyta og stjórnunar, er gerð krafa um að stjórnendur sjái til þess að útgjöld stofnana séu innan þess ramma sem þeim er markaður í fjárlögum. Í þessu sambandi nægir að benda á áherslur þær sem finna má í þessu efni í lögum um fjárreiður ríkisins og í reglugerð um framkvæmd fjárlaga. Því miður munu bæði ráðuneyti og stofnanir enn sem komið er fremur skammt á veg komin í því að tileinka sér aðferðir árangursstjórnunar. Þannig munu árangursmælingar lítt notaðar sem stjórntæki í rekstri og eins er áætlanagerð, þar sem sett eru skýr rekstrarmarkmið, víða mjög frumstæð í ríkiskerfinu. Taka verður undir með Ríkisendurskoðun, að á þessu þurfi að verða breyting. Vönduð markmiðasetning og virk eftirfylgni er forsenda þess að unnt sé að gera stjórnendur ábyrga fyrir árangri. Auknu sjálfstæði stofnana verður að fylgja aukin ábyrgð stjórnenda, bæði á fjárreiðum og á afrakstri starfseminnar. Í þessu efni hlýtur það að vera grundvallarregla að vald og ábyrgð fari saman. Ég vil láta þess getið að í lok október sótti ríkisendurskoðandi aðalfund alþjóðasamtaka ríkisendurskoðenda, INTOSAI, sem að þessu sinni var haldin í Seoul, höfuðborg Suður-Kóreu. Á fundinum tók hann við viðurkenningu sem honum var veitt fyrir grein sem birtist í fagtímariti samtakanna á síðasta ári. Þessi viðurkenning er veitt á þriggja ára fresti fyrir grein sem birtist í tímaritinu og þykir að mati dómnefndar skara fram úr. Dómnefnd var skipuð fulltrúum frá Bandaríkjunum, Kanada, Venesúela, Indlandi og Túnis. Greinin sem um ræðir birtist í fyrra og fjallaði um úttekt bresku ríkisendurskoðunarinnar, National Audit Office, á skipulagi og starfsháttum Ríkisendurskoðunar. Verðlaunagrein Ríkisendurskoðunar ber heitið ,,Auditing the Auditor: A Peer Review of the Icelandic National Audit Office``. Þar er fjallað um úttekt sem breska ríkisendurskoðunin gerði á starfsemi Ríkisendurskoðunar árið 1997, að beiðni ríkisendurskoðanda. Fjallað er um aðdraganda málsins, ástæður þess að farið var fram á úttekt, og rakið í stuttu máli hvernig staðið var að vinnu við úttektina. Einnig eru helstu niðurstöður úttektarinnar raktar en þær voru birtar í sérstakri skýrslu sem Ríkisendurskoðun gaf út árið 1997. Ég vil lýsa yfir ánægju minni með að Ríkisendurskoðun hafi hlotnast sú viðurkenning sem felst í þessari verðlaunaviðurkenningu sem er til marks um þá góðu og vönduðu vinnu sem þar er unnin. Þá vil ég fyrir hönd forsætisnefndar, herra forseti, flytja Ríkisendurskoðun og starfsmönnum hennar þakkir fyrir vel unnin störf á því ári sem hér hefur verið fjallað um.