Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er sakir þess, sem rætt var um þetta mál í gær. Hæstv. forsrh. beindi þeim óskum til allshn., að hún reyndi að kynna sér, hvort Ed. mundi breyta frv. aftur, ef því yrði breytt hér. Því miður get ég nú ekki fullyrt neitt um þetta. Ég hef að vísu átt tal við nokkra menn úr hv. Ed., þ. á m. form. allshn. þar og reyndar fleiri nm., og var einróma álit þeirra, að fyrir þessa breyt. mundi ekki verða hreyft við frv., svo að ég vil mega vænta þess, að þeirra hluta vegna sé óhætt að samþ. þá brtt., sem n. ber hér fram. Annars er það ekkert kappsmál af hálfu n., hvort þarna er 85% eða 80%.



Herra forseti. Ég sætti mig algerlega við þær upplýsingar, sem hv. frsm. allshn. hefur hér skýrt frá, og get því sætt mig við afgreiðslu málsins eins og það liggur fyrir hér að fengnum þessum upplýsingum.



Það er nú nokkuð langt síðan þetta mál var lagt fyrir Ed. þingsins. Frv. fylgir allýtarleg grg., og um málið hafa komið fram allýtarleg nál. í hv. Ed. Sé ég því ekki ástæðu til að flytja hér ýtarlega framsöguræðu um málið, en vil aðeins minnast á örfá aðalatriði. Það er enginn vafi á því, að miklir eru framtíðarmöguleikar á voru landi og mikil auðæfi fólgin í ýmsum náttúrugæðum. Einkum má þar nefna aflið, sem býr ónotað í orkulindunum. Það er sameiginlegt um svo að segja öll þessi gæði, sem ónýtt eru, að það kostar mikið fé að nýta þau. Það er gífurlega mikill stofnkostnaður við að notfæra sér möguleikana. Til þess að hægt sé að koma því við þarf að afla fjár. Það er hugsanlegt að afla fjár með tvennu móti til þessara framkvæmda, annars vegar með því að afla fjárins innanlands, hins vegar með því að afla fjárins utanlands. Það hefur verið reynt að fara báðar þessar leiðir jafnan og hefur ekki af veitt, því að alltaf stendur á fjármagni til þess að hægt sé að hagnýta sér náttúrugæðin. Sá háttur hefur verið á hafður um öflun fjármagns erlendis frá til meiri háttar framkvæmda, að ríkissjóður hefur yfirleitt verið lántakandi og síðan hefur féð verið lánað frá ríkissjóði til þeirra framkvæmda, sem hverju sinni hafa verið efst á baugi. Það er hægt að segja ýmislegt til stuðnings þessari leið, og það er einnig bægt að benda á ýmsa ágalla, sem fylgja því, að ríkissjóður sé ávallt lántakandinn, þegar um fjáröflun erlendis er að ræða. Ég skal ekki fara langt út í það hér, en þetta frv. er byggt á því, að það muni vera heppilegra að gera minna að því heldur en hingað til, að ríkissjóður sjálfur sé beinlínis lántakandi, en beina þessum málum heldur yfir á þá braut að setja upp í landinu stofnun, sem taki flest þeirra erlendu lána, sem aflað er erlendis og eiga að vera til fjárfestingar. Fjáröflun innanlands til verklegra framkvæmda hefur verið nokkuð í molum. Enginn þeirra banka, sem starfað hafa í landinu fram að þessu, hefur haft það sérstaka hlutverk að afla lánsfjár innanlands til langs tíma. Þær bankastofnanir, sem við höfum, taka á móti fé í sparisjóði, sem yfirleitt er lagt þangað til stutts tíma, en hafa sáralítið að því gert að reyna að afla lánsfjár til langs tíma. En öflun lánsfjár innanlands til langs tíma er vitanlega alveg óhjákvæmileg nauðsyn, ef fjárfestingarlán eiga að vera lánuð af innlendu fjármagni. Það er ekki hægt að lána í stórum stíl fjármagn til fjárfestingar af innlendu fjármagni, ef féð er aðeins bundið til örstutts tíma, þannig að það getur orðið tekið út úr bönkunum svo að segja hvenær sem er. Útlán til fjárfestingar til langs tíma verða að byggjast á því, að það fé, sem notað er, sé einnig bundið til langs tíma. Það er engin tilviljun, að forusta um það að útvega lánsfé til langs tíma innanlands hefur verið í molum. Þegar farið er að kryfja þetta til mergjar, þá sést, að það byggist á því m.a., að það er ekki hægt að gera ráð fyrir, að þær bankastofnanir, sem aðallega byggja starfsemi sína á sparisjóðsfé og fyrst og fremst hafa það hlutverk með höndum að annast rekstrarlán til framleiðslunnar, gangi mjög hart fram í því að festa fé til langs tíma til fjárfestingarlána. Það er vegna þess, að þetta tvennt rekur sig nokkuð á. Ef lán eru boðin út af mikilli atorku og gerðar ráðstafanir til þess að selja skuldabréf innanlands til langs tíma, þá má gera ráð fyrir því, að eitthvað af því fé, sem gengur til skuldabréfakaupanna, sé tekið út af sparisjóðsreikningunum og verði það þá til þess að þeir bankar, sem annast rekstrarfjárlánin, hafi heldur minna sparifé. Þetta sjónarmið kemur afar oft fram einmitt í sambandi við þessi mál. Þegar um það er talað, hvort ganga eigi fram í því að bjóða út lán innanlands til fjárfestingar, þá kemur það sjónarmið iðulega fram frá bönkunum, að það sé vafasamt að vera að leggja vinnu í slíkt, þar sem féð verði bara tekið út af sparisjóðsreikningunum. En vitanlega er það hættulegt, ef þessi skoðun er ráðandi, vegna þess, hve þýðingarmikið er einmitt að binda eins mikið af sparifénu og unnt er til langs tíma. Það eykur einnig sjálfan sparnaðinn, þegar til lengdar lætur, ef fé er bundið til langs tíma. Það fé er ekki haft handbært til notkunar hvenær sem er eins og sparisjóðsinnstæður. Þegar Alþjóðabankinn var stofnaður fyrir nokkrum árum, tóku Íslendingar ásamt mjög mörgum öðrum þjóðum þátt í þeirri bankastofnun. Það er hlutverk Alþjóðabankans að afla fjár í þeim löndum, þar sem fé er helzt aflögu, þar sem hægt er að selja skuldabréf, og lána þetta fé aftur í þau lönd, þar sem þörf er á því að flytja inn fjármagn til fjárfestingar og þá eingöngu til fjárfestingarframkvæmda. Alþjóðabankinn lánar eingöngu til fjárfestingarframkvæmda og eingöngu fyrir þeim hluta af stofnkostnaðinum, sem svarar til innfluttra véla eða tækja eða byggingarefnis. Hann lánar ekki fyrir innanlandskostnaði við framkvæmdir í þeim löndum, sem hjá honum taka lán. Nokkru eftir að Alþjóðabankinn var stofnaður, setti íslenzka stjórnin sig í samband við hann að sjálfsögðu, enda hafa Íslendingar þar fulltrúa, þar sem þeir eiga einn bankaráðsmann eins og aðrar þjóðir, sem taka þátt í þessari bankastofnun. Voru umræður teknar upp um viðskipti Íslands við bankann í framtíðinni og hvort ekki mundi vera hægt að gera ráð fyrir því, að Íslendingar gætu fengið á næstunni lán til ýmissa þeirra framkvæmda, sem mest á riði að koma hér áleiðis. Alþjóðabankinn hefur þann hátt á, að þegar eitthvert land snýr sér til hans og stingur upp á viðskiptum, þá lætur Alþjóðabankinn sérfræðinga sína, bæði hagfræðinga og aðra fjármálamenn og þá „teknísku“ ráðunauta, sem hann hefur yfir að ráða, - þá lætur hann slíka fulltrúa af sinni hendi kynna sér, hvernig ástatt er í því landi, sem fer fram á lán, bæði hvaða áhugamál eru þar efst á baugi um fjárfestingu, hvort bankanum sýnist skynsamlegt að lána til þeirra framkvæmda, sem þar eru á prjónunum, og enn fremur að kynna sér allan fjárhag, allt fjármálaástand og atvinnumálaástand í viðkomandi landi, allt til þess að gera sér grein fyrir; hversu tryggur viðskiptavinur landið geti orðið og hversu öruggt sé að trúa því fyrir peningum. Þess vegna sendi bankinn að sjálfsögðu, að vísu ekki nefnd manna, heldur einn mann hingað til þess að kynna sér fjárfestingarmálefni Íslands í sambandi við fyrstu lánbeiðnir, sem lagðar voru fram, en það voru lánbeiðnir vegna Sogsvirkjunarinnar og Laxárvirkjunarinnar. Fjárhagsmálin voru mjög ýtarlega rædd við þennan fulltrúa og síðar við fleiri fulltrúa Alþjóðabankans, eftir að samningar héldu áfram um þessi málefni í bankanum sjálfum í framhaldi af þessari sendiför. Varð niðurstaðan sú, að Íslendingar fengu nokkur lán, eins og hv. þm. er kunnugt, lán til virkjananna, lán til áburðarverksmiðjunnar og lán til landbúnaðarins, og í athugun er nú um aðrar lántökubeiðnir til landbúnaðar og sementsverksmiðju. Í sambandi við þessi mál bentu forráðamenn Alþjóðabankans á einn mjög veikan blett í okkar fjárfestingarstarfsemi, sem okkur var að sjálfsögðu mjög vel ljóst sjálfum að var fyrir hendi. Það var, hve okkur gengi illa sjálfum að leggja fram íslenzkt fé á móti því erlenda fé, sem við fengjum að láni. Í þessu sambandi er það auðvitað einkum áberandi, að til Sogsvirkjunarinnar og Laxárvirkjunarinnar og áburðarverksmiðjunnar er sáralítið annað fé notað, en það, sem fengið er að láni erlendis, fengið er erlendis sem gjafafé og svo fé mótvirðissjóðs. Þegar til frekari stórframkvæmda kemur, þá sýnir sig, að innlenda fjármagnið vantar, þótt erlent fé kynni að fást. Það var sameiginlegt álit þeirra, sem störfuðu að þessum málum af hendi Alþjóðabankans og íslenzku stjórnarinnar, að það mundi vera skynsamlegt fyrir okkur að setja á fót nýja stofnun, sem hefði forustu um fjárfestingarmálin, fjárútvegun til þeirra erlendis og innanlands, og væri einnig ráðgefandi fyrir stjórnarvöldin á hverjum tíma um val þeirra verkefna, sem væru látin sitja í fyrirrúmi. Upp úr þessum athugunum öllum saman er sprottið það frv., sem hér liggur fyrir, en frv. er samið, - að vísu ekki nákvæmlega eins og það er nú, en að mestu leyti eins og það er, - af mþn. í bankamálum, sem gerði það að fyrsta verkefni sínu að íhuga um fyrirkomulag fjárfestingarlánastarfseminnar. Hlutverk þessa banka er nokkuð öðruvísi en þeirra bankastofnana, sem fyrir eru hér á landi. Bankanum er sem sagt ætlað að hafa forgöngu um að útvega lánsfé erlendis til fjárfestingarlána, og honum er ætlað að útvega fé hér innanlands til langs tíma til þess að lána út aftur til fjárfestingar. Þá er bankanum einnig ætlað að greiða fyrir sölu á hlutabréfum í fyrirtækjum, sem sérstaklega þætti þýðingarmikið að kæmust á fót. Þess vegna er í frv. ákvæði um það, að stofnuninni sé heimilt að kaupa hlutabréf, og þá með það fyrir augum að selja þau aftur. Bankanum er ætlað að reyna að skapa markað fyrir hlutabréf í nauðsynlegum fyrirtækjum. Erlendis er slík starfsemi mjög tíðkuð af ýmsum stofnunum, að þær reyni að greiða fyrir því, að stofnuð geti orðið hlutafélög um þýðingarmikil verkefni með því að taka að sér milligöngu um að selja til almennings hlutabréf. - En höfuðhlutverk bankans er auðvitað að útvega lánsfé erlendis og innanlands og vera til ráðuneytis stjórnarvöldunum um fjárfestingarmál. Sú spurning kom upp, hvort nauðsyn væri að koma á fót sérstakri stofnun í þessu skyni, hvort ekki væri alveg eins heppilegt eða jafnvel heppilegra að fela þetta einhverri stofnun, sem fyrir er, t.d. Landsbankanum. En við nánari athugun á því máli komust allir þeir, sem að þessu máli unnu, fyrst og fremst bæði sérfræðingar Alþjóðabankans, sem voru til ráðuneytis um málið, ríkisstj. með sínum ráðunautum og bankamálanefndin, að þeirri niðurstöðu, að það væri alveg óhjákvæmilegt að setja á fót nýja stofnun. Það samrýmist yfirleitt ekki að hafa með höndum rekstrarlánastarfsemi og öflun lánsfjár til stutts tíma og einnig öflun lánsfjár til langs tíma og forustu um fjárfestingu. Þetta munu menn sjá því gleggra sem menn hugleiða það betur og skoða meira okkar eigin reynslu í þessu tilliti. Til þess á hinn bóginn að gera þessa stofnun sem allra ódýrasta, þá var tekið það ráð, að öll afgreiðslustörf stofnunarinnar, bókhaldsstörf, reikningsskil og öll afgreiðslustörf yfirleitt, skuli framkvæmd af Landsbankanum. Þarf bankinn því ekki að hafa neitt starfsfólk til þess að annast slík störf, og getur því orðið fátt starfsfólk og hverfandi kostnaður í samanburði við það gagn, sem af þessu yrði fyrir landsmenn, ef með þessu móti tækist að útvega meira fé erlendis og innanlands til fjárfestingarlánastarfsemi, en með öðru móti. En það er einlæg von þeirra, sem að málinu standa, að með þessu móti muni verða hægt að útvega meira fjármagn til fjárfestingarmála og fá betri forustu um þau mál, en hægt hefur verið með því fyrirkomulagi, sem verið hefur á þessum málum. Ég skal svo taka það fram að lokum, að mikil nauðsyn þykir að afgreiða þetta mál einmitt nú á þessu þingi. Ég vil því beina því til hv. fjhn. þessarar d., hvort hún treysti sér ekki til þess að gefa út nál. um málið fljótt, þar sem það hefur nú verið allvel upplýst í hv. Alþ. undanfarnar vikur og hefur hlotið mjög góðan undirbúning. Legg ég svo til, að málinu verði vísað til hv. fjhn. d. að aflokinni þessari 1. umræðu.



Herra forseti. Ég vonast til, að hæstv. fjmrh. hjálpi til að greiða fyrir því, sem hann var að óska eftir í síðasta hluta ræðu sinnar, og ef hann vill, að þetta frv. gangi tiltölulega fljótt í gegnum þingið, þá gefi hann örugg og greið svör með þeim upplýsingum, sem nauðsynlegt er að fá um þetta frv., ef það á að verða afgreitt þannig, að öllum sé ljóst, hvað í því felst. Hafi hins vegar hæstv. fjmrh. eitthvað að dylja í sambandi við þetta frv., þá býst ég við, að hann þegi við óskum um að gefa þær upplýsingar, sem farið verður fram á. Ég sé, að það hefur a.m.k. við umr. málsins fram að þessu í Ed. gengið all erfiðlega að fá þær upplýsingar, sem íslenzkum þm. er nauðsynlegt að fá, svo framarlega sem þeir eiga að geta gert sér rétta hugmynd um þetta frv., og það gæti þess vegna flýtt fyrir afgreiðslu þess, ef upplýsingar væru nú gefnar. Ef ég á að draga saman í aðalatriðum það, sem mér finnst koma fram sem stefnuyfirlýsing viðvíkjandi þessu frv. út úr ræðu hæstv. fjmrh. og út úr frv. sjálfu, þá er það eftirfarandi: Héðan af, eftir samþykkt þessa frv., þá á ríkið, þ.e. ríkissjóður eða ríkisstjórn, ekki fyrst og fremst að vera milliliðurinn við væntanlega eflingu atvinnuveganna á Íslandi og sérstaklega virkjun okkar fossa, heldur á að skapa þarna nýjan aðila samkv. sérstöku samkomulagi við ameríska Alþjóðabankann og með sérstöku tilliti til þess að efla einkaauðvald á Íslandi. Og ég skal nú reyna að færa rök að því, sem mér þætti mjög vænt um, að hæstv. fjmrh. mótmælti, ef það væri rangt hjá mér, að þetta muni vera tilgangurinn með þessu frv. Mér fannst hæstv. ráðh. nokkuð daufur í dálkinn, þegar hann var að lýsa því yfir, að það hefði við athugun á þessum málum komið í ljós, að það væri ekki álitið heppilegt, að ríkið væri milliliður t.d. við útvegun fjár og fjárfestingu í virkjun okkar fossa, og þetta hefði komið í ljós í sambandi við samninga við ameríska Alþjóðabankann. Og í frv. eru, eins og ég mun sýna fram á hér, gerðar sérstakar ráðstafanir til þess, að sérstaklega sé ýtt undir einstaka auðmenn á Íslandi, en ekki ríkið og bæjarfélög. Okkur er öllum kunnugt, að ríkið hefur með lögum einkaaðstöðu til virkjunar fossanna og annars slíks. Hingað til hefur líka verið gengið út frá því á Íslandi, að öll stóriðja hér væri óhugsandi öðruvísi, en að ríkið ætti hana. Með sérstökum lögum hefur allt atvinnulíf Íslands verið sett undir sérstakt eftirlit ríkisins í gegnum fjárhagsráð og ætlazt til þess, að öll aukning okkar atvinnuvega, öll fjárfesting í landinu væri skipulögð af ríkinu. Nú er því allt í einu lýst yfir, að þarna eigi að breyta um, það hafi komið í ljós í sambandi við umræður við ameríska Alþjóðabankann. Og mín fullyrðing, sem ég mun á eftir leitast við að sanna, er sú, að með þessu frv. sé stefnt að því, að það sé amerískur banki, - og ég kalla Alþjóðabankann í þessu sambandi amerískan banka, vegna þess, eins og hæstv. ráðh. veit, að þá er meiri hl. hlutafjárins í honum eign amerískra manna og bankinn framfylgir algerlega pólitík ameríska auðvaldsins, þrátt fyrir það þó að hin og þessi önnur lönd eigi að nafninu til ofur lítið hlutafé þar í. Ég álít, að það sé tvenns konar tilgangur með þessu frv., og mun nú reyna að færa sönnur á það, í fyrsta lagi að koma á áframhaldandi eftirliti amerískra auðmanna með íslenzku efnahagslífi og í öðru lagi að knýja fram þá breytingu á íslenzku atvinnulífi að stefna í burtu frá ríkisrekstri og bæjarrekstri yfir í einkarekstur, líka með stóriðjuna. Ég vil aðeins taka það fram, að svo fremi sem það reynist rétt hjá mér, að þetta sé tilgangurinn, þá er það jafnvel í mótsetningu við alla þá stefnu og alla þá venju, sem hingað til hefur ríkt í íslenzku efnahagslífi, og líka í mótsetningu við alla þá stefnu, sem mörkuð var með m.a. þátttöku Sjálfstfl. og Framsfl. í þeirri stj., sem Alþfl. hafði forustuna í 1947, og þar var lögð í lögunum um fjárhagsráð. Ég skal aðeins strax skjóta því inn í, út af því, sem hæstv. ráðh. talaði um, að það hefði gengið svo illa með fjármagn, ef til vill ekki erfiðast að fá að láni þann útlenda hluta, sem þurfti til framkvæmda hér heima, en jafnvel erfiðast með það innlenda, vegna þess, hve lítið fjármagn safnaðist, hve sparnaðurinn væri í molum, - ég skal taka það fram, að þetta, hve illa hefur gengið með þennan hlut, þetta atriði, þessa hlið fjárfestingarinnar, stafar eingöngu af rangri efnahagspólitík ríkisstj. sjálfrar, af því að hún hefur, eins og ég hef svo oftsinnis talað hér um, aldrei skilið, hvað það er, sem skapar auðinn. Hún hefur auðinn gangandi ónotaðan allt í kringum sig, í höndum atvinnuleysingjanna. Hún hefur vinnuafl, sem getur skapað svo skiptir hundruðum millj. kr. á ári af auði, en hún kann ekki, af því að hún skilur ekkert í efnahagslífi þjóðarinnar, að hagnýta þennan auð, sem liggur ónotaður um allt land, til þess að skapa með honum - við skulum segja - stórar virkjanir og annað slíkt. Það er eingöngu fyrir algert skilningsleysi hæstv. ríkisstj., áhugaleysi eða eitthvað annað verra á því, hvaða afl það er, sem skapar auðinn í þjóðfélaginu, að ríkisstj. hefur á undanförnum árum ekki veríð fær um að hagnýta þann auð, sem Ísland á, bæði í sínum auðlindum og í sínum verkalýð. Við hefðum aldrei þurft að vera í neinum vandræðum með það innlenda fjármagn til okkar framkvæmda hér heima, svo framarlega sem ríkisstj. hefði skilið þetta. Þetta er ég reiðubúinn, eins og ég hef lýst oft yfir áður, að ræða við hæstv. ríkisstj., ef hún nokkurn tíma þyrði að hætta sér út í nokkrar umr. um fjárhagsmál, en mun ekki gera frekar að umtalsefni að sinni, aðeins minna hana á, að hún gekk sjálf út frá því, að þessu prinsipi, sem ég hér hef talað um, væri framfylgt, þegar lögin voru sett um fjárhagsráð 1947 og gengið var þá út frá því, að það væri skylda ríkisstj. að sjá um, að allir hefðu næga atvinnu og allt vinnuafl landsins væri þar með fullkomlega hagnýtt. Ég mun nú þess vegna taka fyrir tvennt, sem ég álit sýna bezt, hvert stefnt er með þessu frv., og reyna að sanna, að það sýni og sanni, að sá tilgangur er með því, sem ég gat um í upphafi míns máls. Ég mun fyrst taka fyrir meðferðina á mótvirðissjóðnum og í öðru lagi áburðarverksmiðjuna. Eitt höfuðatriðið með þessu frv. er að fá Framkvæmdabankanum sem stofnfé skuldabréfin fyrir lánum úr mótvirðissjóðnum og gefa honum raunverulegt vald yfir þeim sjóði. Og hér er það alveg auðséð á þessu frv., að gengið er sérstaklega út frá því, að þessi mótvirðissjóður eigi að vera nokkurs konar undirstaða að þessum Framkvæmdabanka. Nú vil ég, ef það væri mögulegt, að hv. þm. geri sér ljóst, hvers eðlis mótvirðissjóðurinn er, að minnsta kosti þeir þeirra, sem þykir einhverju máli skipta, hvernig Alþingi ráðstafar eignum ríkisins. Mótvirðissjóðurinn er skilyrðislaus eign íslenzka ríkisins. Íslenzka ríkið á allan mótvirðissjóðinn einsamalt, og það er ekki hægt samkv. lögum að ráðstafa mótvirðissjóðnum án ákvörðunar Alþingis. Hins vegar settu amerísk stjórnarvöld það skilyrði, þegar þau gáfu það útlenda fé, sem mótvirðissjóðurinn er eins konar framlag gegn, að þau þyrftu að samþykkja, til hvers lán íslenzka ríkisins úr mótvirðissjóðnum færu. Mótvirðissjóðurinn er nú sem stendur aðeins sérstakur reikningur í seðlabankanum. Það þýðir, að á sérstökum reikningi í seðlabankanum, sem er - við skulum segja - í eitt skipti 200 millj., annað skipti 300 millj., einhvern tíma kannske 400 millj. kr., - á þessum sérstaka reikningi liggur mótvirði þess fjár, sem við höfum þegið frá Bandaríkjastjórn. Og ég vil strax taka það fram, til þess að fyrirbyggja allan misskilning um, að þessi sjóður þyrfti að gefa Bandaríkjastjórn nokkur sérstök tök á íslenzku efnahagslífi, að þessi mótvirðissjóður er sem sé aðeins sérstakur reikningur í Landsbankanum. Út af fyrir sig er engin þörf á því fyrir Íslendinga að nota nokkurn tíma nokkuð af þessu út úr þessum reikningi. Ég vona, að flestir skilji það, en skal þó skýra það nánar, ef menn væru í einhverjum efa um það, líka fyrir hæstv. viðskipta- eða bankamálaráðh. Við skulum segja, að inni á mótvirðissjóði, sem sé inni á sérstökum reikningi, sem ríkið á í seðlabankanum, séu 300 millj. kr. Ef þessi reikningur er látinn liggja þarna og ríkissjóður semur við seðladeild Landsbankans um lán sér til handa upp á 300 millj. kr., sem ríkissjóður ver eins og ríkissjóði þóknast og Alþ. ákveður, þá er það gefið mál, að það, hvernig ríkissjóður ver þessum 300 millj. kr. samkvæmt sérstökum samningi við Landsbankann, sem hann fær bara að láni, er einvörðungu komið undir ákvörðunum Alþ. og ríkisstj. Og það þarf engan mann erlendis að því að spyrja, á hvern hátt íslenzk ríkisstj. og íslenzkt Alþ. notar 300 millj. kr., sem Alþ. með lögum hefur heimilað Landsbanka Íslands að lána íslenzka ríkinu. Og gagnvart þjóðarbúskap Íslendinga er það algerlega sama, hvort 300 millj. kr. eru teknar út úr Landsbanka Íslands sem sérstakt lán frá Landsbankanum til ríkisins, en mótvirðissjóðurinn, hinn sérstaki reikningur í Landsbankanum, látinn liggja og aldrei notaður. Það kemur nákvæmlega í sama stað fyrir þjóðarbúskap Íslendinga og hefur engin áhrif, ekki nokkur. Og ég skora á hæstv. fjmrh., ef hann vill halda því fram, að þetta sé ekki hægt, að svara því. Það er engin ástæða í veröldinni, sem knýr Íslendinga til að nota nokkurn tíma þennan sérstaka reikning, og við getum alveg jafnt án nokkurs skaða fyrir íslenzkan þjóðarbúskap látið seðlabankann, sem við eigum og ráðum skilyrðislaust sjálfir, lána ríkinu þær 300 millj. kr., sem seðlabankinn getur vel látið ríkinu í té, og notað aldrei þetta í mótvirðissjóðnum. Þetta vona ég, að hver einasti hv. þm. skilji. Það er eins og ef einhver þm. færi hér prívat til bankastjóra Landsbankans, gæti fengið hjá honum 10 þús. kr. lán, annaðhvort upp á víxil, þar sem einhver amerískur maður skrifaði á sem ábekingur, eða upp á víxil, þar sem bara væru íslenzkir menn sem ábekingar. En hann getur hvort sem er ekki fengið nema 10 þús. kr. lán. Ef hann fer með víxilinn, sem þeir íslenzku menn skrifa upp á, og fær hann út, þá er hann engum frekar háður með það, og hann þarf ekki að nota sér viðskipti út á reikning. Hann getur valið þarna milli. Íslenzka ríkið getur valið alveg um, hvort það tekur heldur lán hjá sjálfu sér í seðlabankanum eða hvort það vill endilega taka lán út úr þessum sérstaka reikningi, sem þýðir það, að amerískur aðili verður að samþykkja, til hvers við notum það. Það er þess vegna, ef allt væri með lögum, ekkert nema blekking, að við þyrftum sérstaklega að taka peninga út úr mótvirðissjóði til þess að verja þeim til fjárfestingar hér innanlands. Það, sem okkar þjóð hefur eignazt, hefur hún eignazt - í þessu sambandi - gegnum þær gjafir, sem Ameríkanarnir hafa gefið okkur, við skulum segja vélar til Sogsvirkjunarinnar eða annað slíkt, og þar með er sá fengur, sem þjóðarbúskapnum er að því, kominn inn í landið. Það, sem eftir er, er aðeins spursmál um reikningsfærslu. En ég skal viðurkenna, að þetta, sem ég nú hef sagt, var amerísku ríkisstjórninni jafnljóst og mér. Þeim amerísku aðilum, sem veittu lánið með mótvirðissjóðnum, var jafnljóst, að Íslendingar gátu hagnýtt sér lán úr seðlabankanum á þennan hátt, sem ég nú hef gert grein fyrir. Og þess vegna munu þeir hafa sett leynilegt skilyrði, sem aldrei hefur fengizt upplýst hér á Alþ., en ég margoft hef haldið fram ómótmælt, og það skilyrði var eftirfarandi: að um leið og mótvirðissjóður var skapaður, þá skyldi bankastjórnum í íslenzku bönkunum, og þá fyrst og fremst Landsbankanum, bannað að auka lánveltingar á Íslandi og auka seðlaútgáfu á Íslandi nema með leyfi amerískra eftirlitsmanna, þannig að íslenzk ríkisstjórn og íslenzkt Alþ. gætu ekki hagnýtt sér þá leið, sem ég var að benda á áðan, vegna þess að það væri bannað að auka lánveitingar úr Landsbankanum til íslenzka ríkisins og bannað að auka seðlaútgáfuna nema með leyfi leynilegs amerísks eftirlitsmanns. Þetta ákvæði er hvergi til í opinberum samningum né í íslenzkum lögum né amerískum lögum. En þetta ákvæði virðist hafa verið í krafti, síðan mótvirðissjóðnum var komið á laggirnar. M.ö.o., það er þarna leynileg stjórn, bak við Landsbankann og bak við ríkisstjórnina, á seðlaútgáfunni og lánveitingunum á Íslandi, til þess að koma í veg fyrir, að Íslendingar hagnýti sér þá aðferð, sem ég benti á áðan, til þess að lána út í fjárfestingu á Íslandi án þess að þurfa að spyrja ameríska menn um leyfi. Þessum leynisamningi hefur ekki verið mótmælt, og tilvera hans er það eina sem skýrir það, að íslenzka ríkisstj. skuli ekki hafa farið þá leið, sem ég benti á. Nú á hins vegar að færa sig upp á skaftið. Nú á að taka mótvirðissjóðinn út úr Landsbankanum að mestu leyti og setja hann undir stjórn sérstaks banka, banka, sem eftir því sem sjálfur fjmrh. viðurkenndi hér áðan, er myndaður með beinu samkomulagi við Alþjóðabankann. Og við þurfum ekki langt að fara til þess að renna grun í, hvernig muni eiga að starfrækja hann. Fyrrverandi opinber eftirlitsmaður Alþjóðabankans með fjárreiðum Íslendinga, dr. Benjamín Eiríksson, og núverandi leynilegur eftirlitsmaður Alþjóðabankans með fjármálum íslendinga, dr. Benjamín Eiríksson, formaður bankamálanefndarinnar, á að verða bankastjóri þessa banka og þar með fulltrúi ameríska Alþjóðabankans gagnvart Íslendingum um fjárfestingu, eftirlitsmaður þeirra með þessu, til þess að sjá um, að þessum fjármunum Íslendinga sé ráðstafað á þann hátt, sem þeir hafa velþóknun á. Það á að taka úr höndum íslenzku ríkisbankanna og íslenzku ríkisstj. meðferðina á útlendum lánum, meðferðina á mótvirðissjóðnum og öðru slíku. Og þetta á að knýja með slíku offorsi gegnum Alþ., að það á að neita fjhn. Alþ. um möguleika til þess að heyra skoðanir íslenzku ríkisbankanna viðvíkjandi þessum ráðstöfunum. Það er sem sé verið að færa sig upp á skaftið með því að taka nú þennan mótvirðissjóð úr höndum seðlabankans og setja hann í hendur sérstaks banka, sem á að vera í sérstöku sambandi og undir sérstöku eftirliti erlends banka. En það er ekki nóg með þetta, og nú kem ég að þeim punkti, sem ég veit að hæstv. fjmrh. mun kinoka sér við að svara, mun kinoka sér við að gefa upplýsingar um. Og það er eftirfarandi atriði: Mótvirðissjóður er, eins og menn vita, sérstakur reikningur nú sem stendur í Landsbankanum. Við skulum segja, - svo að ég nefni einhverja upphæð, hún er auðvitað eitthvað mismunandi, - að hún sé 300 millj. kr. Þegar nú lánað er út úr þessum mótvirðissjóði, eins og nú hefur verið gert, til Sogsvirkjunarinnar, til Laxárvirkjunarinnar, til áburðarverksmiðjunnar, þá er meiningin, að þau lán séu af þessum stofnunum greidd aftur. Mótvirðissjóðurinn er eign ríkissjóðs. Þegar lánin, sem ríkissjóður hefur veitt ár mótvirðissjóði, eru borguð aftur, þá getur ekki verið neinn vafi á því eftir öllum lögum, að endurgreiðslan á lánunum úr mótvirðissjóði er skilyrðislaust eign ríkissjóðs, sem ríkissjóður getur ráðstafað eins og honum þóknast og er ekki lengur háður því leyfi, sem nú þarf hjá amerískum stjórnarvöldum til þess að ráðstafa úr mótvirðissjóði. M.ö.o., mótvirðissjóður er sérstök eign íslenzka ríkisins, en það má ekki lána úr honum nema með samþykki amerísku ríkisstjórnarinnar. En það gildir aðeins um lánin úr mótvirðissjóðnum. Jafnóðum sem búið er að lána - við skulum segja - eins og 300 millj. úr mótvirðissjóðnum og hann er þurrausinn, þá er mótvirðissjóðurinn ekki lengur til, þá er ekki lengur til sérstakur reikningur á seðlabankann, sem þarf samþykki amerískra stjórnarvalda til þess að veita úr. Og þetta vil ég að menn geri sér ljóst. Þegar búið er að lána allan mótvirðissjóðinn út, þá er mótvirðissjóðurinn ekki lengur til, þá er þessi sérstaki reikningur í Landsbankanum ekki lengur til og þar með ekki lengur til neinn sérstakur sjóður, sem íslenzk ríkisstjórn þarf að spyrja amerísk stjórnarvöld um, hvernig hún megi nota. Þetta er alveg skýrt, bæði samkvæmt íslenzkum og amerískum lögum. Svo komum við að allt öðrum hlut, sem ekkert á skylt við mótvirðissjóð, ekki nokkurn skapaðan, hræranlegan hlut, og það er, á hvern hátt þeir íslenzkir aðilar, sem fengið hafa lánið hjá ríkissjóði úr mótvirðissjóði, greiða sínar skuldir, sitt lán til ríkissjóðsins og hvernig ríkissjóður ráðstafar því láni. Þeir peningar, sem áburðarverksmiðjan, Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin greiða til ríkissjóðs, eru alger eign ríkissjóðs, alveg óháð nokkru samþykki Ameríkananna um, hvernig þeim skuli verja. Þetta vil ég taka ákaflega greinilega fram, því að til allrar óhamingju, eins og ég m.a. benti greinilega á í sambandi við samþykkt þáltill. á síðasta þingi, viðvíkjandi því að verja helmingnum til landbúnaðarins, þá hefur hvað eftir annað ruglazt inn í íslenzk lög og þáltill. nafnið á þessum lánum endurgreiddum til ríkissjóðs og þau verið kölluð mótvirðissjóður. Slíkt er hinn hrapallegasti misskilningur út frá lögum. Endurgreiðsla mótvirðissjóðslánanna á eftir lögum og samningum að renna til ríkissjóðs. En mér er spurn, - og nú veit ég, að hæstv. fjmrh. mun hliðra sér hjá að svara, vegna þess að það vill hann dylja: Er það meiningin að greiðslurnar á lánum úr mótvirðissjóðnum, að greiðslurnar á þeim lánum, sem ríkissjóður veitir Sogsvirkjuninni, Laxárvirkjuninni og áburðarverksmiðjunni, eigi að renna til Framkvæmdabankans og vera þar raunverulega sama skilyrði bundnar um leyfi amerískra eftirlitsmanna til notkunar þeirra eins og mótvirðissjóðurinn var? Þessu var skorað á hæstv. fjmrh. að svara í Ed. Og þegar skorað var á hann að svara þessu, þá þagnaði hann, vegna þess að þarna kom hann að atriði, sem hann vildi ekki koma upp um. Þetta á þjóðin ekki að fá að vita. Hún á ekki að fá að vita það, hvort endurgreiðslurnar á lánunum úr mótvirðissjóðnum skuli vera undir sams konar amerísku kontroll og samsvarandi amerískum skilyrðum háðar og lánveitingar úr mótvirðissjóðnum núna. Ég vil skora á hæstv. ráðh. að svara þessu. Og ég vil minna hann í því sambandi, svo að hann haldi ekki, að það sé ég einn, sem ber einhverja umhyggju út af þessu, á athugasemdirnar, sem fram koma frá einum bankastjóra Landsbanka Íslands, Jóni Árnasyni, einmitt viðvíkjandi hinu ameríska eftirliti með mótvirðissjóðnum, þar sem hann meira að segja ber fram þá tillögu, að það geti verið bezt, ef við eigum að komast fram hjá þessu sífellda og ævarandi eftirliti, að endurgreiða heldur mótvirðissjóðinn. Ef hæstv. ráðh. er í einhverjum efa um, að það sé rétt hjá mér, að eftir lögum og samningum sé það ríkissjóður Íslands, sem sé eigandi mótvirðissjóðsins og ráðstafi lánunum úr honum og lánin skuli greiðast í ríkissjóð, þá vil ég aðeins minna hann á þá lánssamninga, sem hann þegar hefur gert við þær stofnanir, sem fengið hafa lánin úr mótvirðissjóði. Í hans samningi við stjórn Sogsvirkjunarinnar stendur, með leyfi hæstv. forseta, í byrjuninni: „Sogsvirkjunin gerir hér með kunnugt, að hún er orðin skuldug ríkissjóði Íslands um kr. 11.000.000.00“ o.s.frv. Og svo síðar: „Sogsvirkjunin skuldbindur sig til þess að veðsetja ríkissjóði Íslands með 1. veðrétti allar eignir Sogsvirkjunarinnar fyrir láni þessu og öðrum þeim lánum, er ríkissjóður kann að veita henni.“ Það er þannig ekkert spursmál um það, að eftir öllum lögum og samningum er það ríkissjóður, sem á mótvirðissjóðinn, ráðstafar honum, og greiðslurnar úr honum renna beint í ríkissjóð aftur. Og það er þá sem sé eitthvað nýtt, einhver nýr leynisamningur, sem er til kominn, svo framarlega sem amerísk yfirvöld gera kröfu til þess í gegnum Alþjóðabankann eða öðruvísi að hafa einhver ítök um lánin út aftur á þeim peningum, sem lánaðir hafa verið úr mótvirðissjóði, og slíkt þýðir þá óhjákvæmilega svo að segja ævarandi kontrol, ævarandi eftirlit amerísks auðvalds með því fé, sem einu sinni var gefið hingað og Íslendingar áttu að leggja fram fé á móti. Amerískt auðvald hefur þá áskilið sér það að mega alltaf kontrolera þessar 400 millj. kr., eða hvað sem það verður, sem þeir láta hingað að gjöf, allan þann tíma, sem þetta fjármagn heldur áfram að veltast í íslenzku atvinnulífi og vaxa vegna þeirra háu vaxta, sem af því eru teknir. Þetta vil ég skora á hæstv. fjmrh. að upplýsa, hvernig þarna stefnir. Ég ætla ekki að fara að rekja hér álitið, sem hér liggur fyrir frá Landsbankanum. Ég vil leyfa mér aðeins að benda hv. þm. á að kynna sér það. Það er prentað sem fylgiskjal með áliti minni hl. fjhn. Ed. á þskj. 543, og ég held, að það sé í fyrsta skipti, sem það kemur fyrir hér á Alþ., að minni hl., og það fulltrúi sósíalista í minni hl. í fjhn., birti álit frá Landsbanka Íslands einn, en meiri hl. fæst ekki til þess. Og það þarf kannske ekki langt að leita til þess að sjá, hvernig á því muni standa. Það var vitanlegt, að hæstv. ríkisstj. óttaðist það, að íslenzku bankarnir fengju að láta sitt álit í ljós á þessu máli. Fjhn. Ed. var fyrirskipað að gefa svo skamman tíma til umsagnar fyrir bankana, - það var bara um helgi, - að þeir vildu ekki þess vegna svara. Og ég heyrði það á hæstv. fjmrh. núna, að hann ætlaðist til þess, að fjhn. þessarar hv. deildar hefði sama hátt á. Það átti að drífa þetta með sama hundapísknum í gegnum Alþ. eins og við hefur verið haft, þegar einhver amerísk hernámsfyrirtæki hafa verið hérna á ferðinni. En hvernig stendur nú á því, að sá bankastjóri Landsbankans, sem ég t.d. einstaka sinnum hef nú átt í nokkrum deilum við um fjármál, vegna þess að hann hefur tekið oft mjög - að mér hefur fundizt - íhaldssama afstöðu í málum, þar sem ég hef viljað vera róttækur, - hvernig stendur nú á því, að einmitt þessi háttv. bankastjóri Landsbankans, Jón Árnason, skuli nú kveða upp úr með það, að það sé svo komið, eins og hann segir í sínu bréfi, dags. 3. des., sem hann sendir þá til bankamálanefndarinnar, að „ef afskipti Bandaríkjastjórnar halda áfram, eftir að Framkvæmdabankanum hefur verið afhentur mótvirðissjóðurinn, álít ég, að ekki sé um nema tvær leiðir að ræða, og önnur þeirra er að leita samninga við stjórn Bandaríkjanna um endurgreiðslu mótvirðissjóðsins,“ - hvernig stendur á, að svona skuli vera komið á Íslandi? Landsbankinn hefur löngum í þeim pólitísku deilum, sem fram hafa farið á Íslandi síðustu tvo áratugi, verið vígi innlends afturhalds í fjármálum Íslendinga. Þess vegna hefur á sínum tíma Alþýðuflokkurinn og á seinni tíma Sósialistaflokkurinn mjög oft átt í hörðum deilum við Landsbankann og þá, sem honum hafa stjórnað. Nú hefur hins vegar á síðustu 5 árum gerzt sú þróun á Íslandi, að stjórnarvöld landsins hafa á þessum fáu árum gerzt slíkir skósveinar erlends afturhalds, að sjálfur Landsbankinn mótmælir nú frv. þessarar ríkisstjórnar í nafni þess, að hann er íslenzkur banki. Þótt íhaldssamur sé, þá mótmælir hann sem íslenzkur banki þeim aðferðum, sem hér eru hafðar í frammi, þeim erlendu afskiptum, sem hér koma í ljós, og þeim erlendu yfirráðum, sem hér er verið að skipuleggja yfir atvinnulífi Íslendinga. Og það gerir hann í nafni innlendrar afstöðu. Það er svo komið, að jafnt þeir, sem róttækir eru, íhaldssamir eða jafnvel afturhaldssamir á Íslandi, standa meira eða minna sammála gegn því, sem hæstv. ríkisstj. hér er að reyna að koma fram. Svona djúpt er hæstv. ríkisstj. sokkin í þessum málum. Það er verið að finna út alveg sérstakar aðferðir, eftir sérstakri kröfu Alþjóðabankans, til þess að reyna að tryggja það, að amerísku auðvaldi séu sköpuð ævarandi ítök og yfirráð yfir efnahagslífinu; eftir að búið er meira að segja að klára mótvirðissjóðinn, þá geti þessi ítök haldið áfram. Mér finnst það þess vegna ljóst og ómótmælanlegt, að einn höfuðtilgangur þessara laga sé sá að tryggja framvegis, líka nú eftir að hinni svo kölluðu efnahagsaðstoð er lokið, amerískt eftirlit með atvinnu- og fjármálum Íslendinga. Þá kem ég að því, sem mér virðist vera annar höfuðtilgangur þessa frv., og það er að gerbreyta þeirri stefnu, sem verið hefur hér á Íslandi undanfarið, það er að koma fyrirtækjum, sem Íslendingar hafa álitið að vegna smæðar þjóðarinnar væri óhjákvæmilegt að væru almannaeign eða ríkiseign, í eign einstakra auðmanna. Það hefur hingað til verið skoðun vor og þótt alveg sjálfsagt, að t.d. öll stærri vatnsorkuver á Íslandi væru eign ríkisins, og það er bundið þannig með lögum, til léttis fyrir bæjar- og sveitarfélög. Sama hefur alltaf verið álitið, þegar um stóriðju hefur verið að ræða á Íslandi, og kom greinilega í ljós, þegar áburðarverksmiðjan var sett á laggirnar og það fyrirskipað, að hún skyldi vera sjálfseignarstofnun. Nú kemur það hins vegar í ljós, að hér á að gera breytingu á. Hér á að gerbreyta þeirri stefnu, sem ríkt hefur á Íslandi fram að þessu, og ég ætla bókstaflega að leyfa mér að fullyrða, að með þessum banka eigi fyrst fyrir alvöru að innleiða og skipuleggja prívatkapítalisma, þ.e. einkaauðvald, á Íslandi, skipuleggja einkaauðvald á Íslandi í slíkum stíl, að það einkaauðvald, sem við höfum þekkt fram að þessu, sé ekki neitt í samanburði við það. Hingað til hefur okkur ekki dottið í hug, að stóriðja á Íslandi væri annað en ríkiseign. Það hefur alltaf verið gengið út frá því sem sjálfsögðu. Nú er auðséð, að með þessum banka og með þeim ákvæðum, sem eru í þessum lögum, þá á að stíla að því að koma upp stóriðju á Íslandi í eign erlendra og innlendra manna og undir þeirra stjórn. Og ég ætla nú að taka fyrir í þessu sambandi alveg sérstaklega ákvæðin í 3. gr. um hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni. Ég hef nokkrum sinnum áður gert áburðarverksmiðjuna að umtalsefni á þessum stað, og ég held, að það sé rétt að rifja upp í eins stuttu máli og ég mögulega get, hvað gerzt hefur í sambandi við þá áburðarverksmiðju, því að nú held ég, að takmarkinu sé náð hjá hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj., sem stefnt var að með því samsæri, sem hafið var þegar áburðarverksmiðjan var til 3. umr. í síðari deild, í Ed., þegar lögin voru sett, og nú er verið að binda endi á, - samsærið um að stela áburðarverksmiðjunni af ríkinu og koma henni á hendur einstakra manna. Og ég ætla aðeins hérna að minna á nokkur atriði, sem mér virðast nokkuð grunsamleg í sambandi við alla meðferð áburðarverksmiðjumálsins, þegar litið er á það í sambandi við þann endahnút, sem nú á að reka þar á. Ég ætla ekki að fara neitt nákvæmlega út í neitt af því, en ég ætla aðeins að minna á það, til þess að menn sjái, hvernig farið er að því að taka stærsta fyrirtæki, sem stofnað hefur verið á Íslandi, út úr eign ríkisins og koma því til einstakra manna. Það fyrsta, sem ég vil minna á í því sambandi, er, að við síðustu umræðu í síðari deild á Alþ. á síðustu dögum þingsins er samþykkt brtt. við 13. gr. l. um áburðarverksmiðjuna, um að verksmiðjan skuli rekin sem hlutafélag, svo framarlega sem fáist einstakir aðilar með 4 millj. kr. kapítal. Síðan var það vitanlegt, að einn aðili á landinu, Samband íslenzkra samvinnufélaga, bauðst til að leggja fram allar þessar 4 millj. og átti líklega að fá þær að láni hjá Landsbankanum. Og fyrir sérstaka samninga innan ríkisstj. var sérstökum aðilum í Reykjavik, sem voru taldir svona frekar hlynntir íhaldinu, gefið tækifæri til þess að fá að leggja fram helming á móti, svo að Sambandið eignaðist ekki allt þarna á móti ríkinu. Það var fyrsta atriðið í þessu. Annað atriðið er svo, að hér á Alþ. gefa nokkrir ráðherrar Framsfl. yfirlýsingu um það á næsta þingi á eftir, að áburðarverksmiðjan skuli vera eign þessa hlutafélags. Í l. stóð, að hún væri sjálfseignarstofnun ríkisins. Í 13. gr. stóð, að hún skyldi rekin af hlutafélagi, en nú lýsa ráðh. Framsfl. því yfir, að hún skuli vera eign þessa hlutafélags. Svo ætla ég að minnast á þriðja atriðið, sem er hins vegar nú sem stendur myrkrunum háð. Einu sinni kom fram sú hugmynd, að hluti af framlagi Ameríkana og Marshallstofnunarinnar til áburðarverksmiðjunnar hefði verið gjöf, sérstök gjöf til áburðarverksmiðjunnar, og einu sinni var meira að segja hæstv. fjmrh. á þeirri skoðun. Hann mun hafa áttað sig á því seinna. Og meira að segja einn ráðh., sem var með honum í stjórn, þeirri stjórn, sem fór frá 1949, var á þeirri skoðun, að viss hluti þarna væri sérstök gjöf til áburðarverksmiðjunnar. En þeir munu hafa áttað sig á því seinna, að það væri hentugra, að þetta kæmi inn í það venjulega, og seinast, þegar spurt var að, lýsti hæstv. fjmrh. því þess vegna yfir, að það væri engin sérstök gjöf til áburðarverksmiðjunnar. En voru máske í sambandi við það, að hætt var við að hafa þarna sérstaka gjöf, sett einhver sérstök skilyrði frá hendi Ameríkana um, hvernig þessi áburðarverksmiðja skyldi vera rekin og hvernig henni skyldi vera stjórnað og til hvers hún skyldi verða notuð? Ég ætla að minna á í fjórða lagi, að þegar talað var um, að áburðarverksmiðjan yrði máske sett niður á Hvaleyri, þá komu amerískir liðsforingjar úr hernum til þess að athuga sérstaklega aðstöðuna á Hvaleyri. Hvað höfðu amerískir liðsforingjar úr hernum að gera með að athuga stæði fyrir áburðarverksmiðjuna, ef ekkert sérstakt og engir sérstakir baksamningar voru þar um? Það var ekkert undarlegt, þó að vaknaði grunur um ýmiss konar annan tilgang í sambandi við rekstur áburðarverksmiðjunnar. Í fimmta lagi kom það fram, að vélarnar, sem til áburðarverksmiðjunnar voru keyptar upprunalega, voru jafnvel hæfar til að framleiða sprengiefni eins og köfnunarefni. Það er að vísu ekki mjög langt á milli, en það var að minnsta kosti fyrst eftir að málið var gert sérstaklega opinbert, að formaður áburðarverksmiðjunefndarinnar sá ástæðu til þess að fara að tilkynna, að það mundi jafnvel eiga að framleiða fleiri áburðartegundir heldur en eina, en til þess þyrfti þá að kaupa sérstakar vélar til áburðarverksmiðjunnar, sem fram að þessu hafði ekki sérstaklega verið hugsað. Í sjötta lagi, þegar hæstv. fjmrh. kom heim með leyfið frá Ameríkönum til að byggja áburðarverksmiðju í vasanum, þá tilkynnti hann um leið, að það hefði gengið illa með leyfið fyrir sementsverksmiðju. Það var auðséð, að Ameríkanarnir höfðu mun meiri áhuga, hvort sem sá áhugi stendur í sambandi við her eða annað, á því að byggja áburðarverksmiðjuna heldur en á því að leyfa okkur að koma hér upp sementsverksmiðju. Svo kemur það í sjöunda lagi, að þegar verið er að ráða verkamenn við vinnu við áburðarverksmiðjuna hér inn frá í Gufunesi, þegar loksins er búið að ákveða stað fyrir hana, þá er þeim verkamönnum hvað eftir annað sagt, að þeir þurfi jafnvel að ganga undir eftirlit hjá ameríska sendiráðinu til þess að vera ráðnir þar, ganga í gegnum samsvarandi hreinsunareld eins og menn ganga í gegnum, þegar menn fara á Keflavíkurflugvöll. Og ég skal í áttunda lagi aðeins minna á, því að það hef ég gert áður hér á þingi, að það var með undarlegum hætti það offors, sem beitt var til þess að pína fram samningana um rafmagnssölu Sogsvirkjunarinnar til áburðarverksmiðjunnar, og hve rafmagnið var þar pint niður úr öllu valdi og þó sérstaklega eitt, heimtað, að það væri samið til 15 ára, án þess að Sogsvirkjunin hefði nokkra möguleika á því að vera búin eftir þrjú ár að auka raforkuframleiðsluna á Íslandi þannig, að hún gæti fullnægt vaxandi þörf Reykvíkinga. Það var auðséð, að það var vald utan frá, sem pískaði þarna á um þetta. Ég hafði góða aðstöðu til þess að fylgjast með því. Svo kemur nú ákvörðun eftir sérstöku samkomulagi við Alþjóðabankann, eins og allt þetta frv., sem hér liggur fyrir, um, að hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni, sem ríkið á, 6 millj. kr., skuli afhent Framkvæmdabankanum sem stofnfé. Hlutabréf þessi má bankinn hvorki selja né veðsetja án samþykkis Alþ., stendur auðvitað þarna með, en til hvers er Framkvæmdabankinn að fá slíkt stofnfé, ef hann má ekki selja hlutabréfin? Auðvitað væri það ekki til neins. Auðvitað er tilgangurinn, að þessi hlutabréf séu seld, enda er sá tilgangur tekinn fram í 7. gr. l.; og þó að hæstv. ríkisstj. sé ofur lítið feimin, þegar hún er að tala hérna við okkur Íslendinga, við að segja, hver tilgangurinn sé með þessu, þá er dr. Benjamín Eiríksson ekkert feiminn. Hann veit, hverja hann hefur á bak við sig. Hann þarf ekki að leita kosninga í kjördæmum hér á Íslandi á eftir. Hann er kosinn af Alþjóðabankanum til þess að stjórna bönkum hér á Íslandi og segja ríkisstj. okkar fyrir verkum. Hvað segir dr. Benjamín Eiríksson, formaður bankamálanefndar, tilvonandi bankastjóri Framkvæmdabankans, hinn fyrrum opinberi og nú leynilegi eftirlitsmaður Alþjóðabankans með fjármálum Íslands? Hann segir aðspurður á fjárhagsnefndarfundi Ed., að hann hugsaði sér, að hlutabréf þessi yrðu seld síðar. M.ö.o., hann er ákveðinn í því að selja þessi hlutabréf. Það er hans meining. Af hverju ætlar hann sér að selja þessi hlutabréf? Af því að það er einn aðaltilgangurinn, sem er yfirlýst, með öllu þessu frv. að efla einkaaðilana á Íslandi. Það á að efla einkaaðilana, einkaauðvaldið á Íslandi, og það á að selja þessi hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni til þess að efla einkaauðvaldið á Íslandi. Dr. Benjamín Eiríksson hefur lýst þessu yfir. Og má ég spyrja hv. þm.: Hvenær hafa þeir vitað, að hæstv. ríkisstj. gerði ekki það, sem dr. Benjamín Eiríksson nú hugsar sér? Þekkið þið nokkurt dæmi þess? Það, sem dr. Benjamín Eiríksson hugsaði sér, þegar hann kom hérna einu sinni með gengislækkunarlög, - ja, hæstv. ríkisstj. samþ. þau. Hún hristi bara höfuðið og sagði: „Nú, ég hélt ekki, að þetta væri svona mikið.“ Gleypti alla vitlausu útreikningana með. Nei, það, sem dr. Benjamín Eiríksson hugsar sér, það gerir ríkisstj., vegna þess að það, sem dr. Benjamín Eiríksson hugsar sér, er það, sem Alþjóðabankinn fyrirskipar Íslendingum að gera. Sjálfstæða hugsun hefur hann ekki eða sjálfstæða þekkingu á íslenzku atvinnulífi. Ef til vill mun nú hæstv. fjmrh. segja, að það þurfi l. frá Alþ., það þurfi samþykki Alþ. til þess að selja hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni. Jú, það þarf samþykki Alþ., það þarf l. frá Alþ. Á ég að segja hæstv. fjmrh., hvernig hann ætlar sér að framkvæma það samþykki Alþ.? Samþykki Alþ. er lög frá Alþ. Einn góðan veðurdag, þegar dr. Benjamín Eiríksson í nafni Alþjóðabankans segir: „Nú hef ég ákveðið að selja hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni,“ þá mun hæstv. fjmrh. með samþykki allrar ríkisstj. gefa út brbl., þar sem ríkisstj. er heimilað að selja þessi hlutabréf. Það er engin þörf að vera að kalla Alþ. saman til svoleiðis smáræðis, til þess að selja þessi 6 milljóna hlutabréf þarna einhverjum góðum mönnum. Það er í hæsta lagi, að það þarf það samkomulag innan ríkisstj., að Sambandið fái ekki að kaupa þau öll, ekki allar 6 millj., heldur t.d. að Sambandið kaupi bara 3 millj. og svo verði það ákveðnir menn, sem íhaldið hefur velþóknun á, sem kaupi hinar 3 millj. Þá verða bara gefin út brbl. um að selja þetta. Ég býst ekki við, að það sé nokkur hv. þm., sem mundi dirfast að halda því fram, að ríkisstj. væri ekki trúandi til svona nokkurs. Ég held þvert á móti, að ríkisstj. telji það sjálfsagt og að hún sé fyrir fram búin að fá leyfi til þess að gera allt í slíkum efnum, sem henni þóknast, og ef einhver hv. þm. skyldi efast um, að ríkisstj. yrði hægt fyrir að hafa þennan hátt á, þá vil ég leyfa mér að minna þá sömu hv. þm. á, að það var einu sinni ákvæði í stjórnarskrá Íslands um, að það þyrfti samþykki Alþ. til vissra hluta, t.d. til hernámsins. Ríkisstj. lék sér að því að samþ. þetta án þess að leggja það fyrir Alþ. fyrr en löngu, löngu seinna, mörgum mánuðum seinna. Sú ríkisstj., sem sjálf samþ. hernámið og býr til stjórnarskrána þar með, henni verður litill vandi að gefa út brbl., ef hún þarf á því að halda, til þess að selja úr eign ríkisins hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni, og þá er hringferðinni lokið. Þá er búið með litla agnúanum, sem laumað var í 13. gr. í áburðarverksmiðjulögunum við síðustu umr. í síðari d., að það skyldi rekið sem hlutafélag, - þá er búið að stela áburðarverksmiðjunni allri af ríkinu, búið að láta allt hlutaféð í hendur einstökum aðilum, þær 100 millj. eða þær rúmar 100 millj., sem vafalaust verður, ég býst við, að ríkið muni alltaf verða að lána meira en þessar 104 millj., sem gengið var út frá, eða leggja fram og lána meira, - ætli hún kosti ekki 125 millj., áburðarverksmiðjan? Þá er búið að koma öllum þessum rúmum 100 millj. kr., eftir skilgreiningu framsóknarráðh. á l., undir eignaryfirráð nokkurra manna hér í Reykjavík. Svona á að fara að því að koma upp stóriðju á Íslandi í höndum einkaaðila, í höndum nokkurra einstakra auðmanna. Svona á að skapa það auðvald á Íslandi, það stóra hringaauðvald á Íslandi, sem hingað til hefur verið óhugsandi að skapa út frá okkar þjóðfélagsháttum. Ég sýndi fram á það hérna áður, að annar aðalhluthafinn í áburðarverksmiðjunni, sem lagði fram 2 millj. kr., græddi meira en þessar 2 millj. á því að kaupa vélar til áburðarverksmiðjunnar frá Ameríku frá því hlutafélagi, sem hann á umboð fyrir, þannig að hann fékk greiddar þessar 2 millj. undireins, sem hann lagði fram í áburðarverksmiðjuna. Þessum mönnum verður vafalaust ekki skotaskuld úr að fá þessar 6 millj. í viðbót með álíka ódýrum hætti. Svona á að fara að því að koma bezta fyrirtækinu í íslenzkum iðnaði úr ríkiseign, sem það er eftir l., og í einkaeign. Ég veit það, að þetta mun ekki verða gert fyrir kosningar. Ég veit, að það mun verða látið bíða fram yfir kosningar, þangað til þessu verður ráðstafað, jafnvel þótt Benjamín reki mikið á eftir. Þannig er þá auðséð, að tilgangurinn með þessu frv., með þessum l., er það tvennt, sem ég gat um í upphafi míns máls, annars vegar að setja efnahagslíf Íslendinga undir ævarandi amerískt kontrol að óbreyttum þjóðfélagsháttum hér, hins vegar að koma stórfyrirtækjum Íslands, eins og áburðarverksmiðjunni, úr ríkiseign og í einkaeign, í eign einkaauðmanna. Þessi banki á að verða braskbanki amerísks auðvalds á Íslandi, til eflingar prívatkapítalismanum á Íslandi gegn ríkisrekstri og bæjarrekstri á Íslandi, og ef það eru einhverjir aðilar, sem efast um það, þá skulu þeir lesa 7. gr., þar sem hlutverk bankans er rakið. Þar er tekið fram - í 3. lið: „að kaupa ný hlutabréf í fyrirtækjum, sem gagnleg eru þjóðarbúskapnum og arðvænleg að dómi bankastjórnarinnar.“ M.ö.o., það á alveg sérstaklega að fara með peningunum frá þessum banka að ýta undir stofnun einkahlutafélaga á hinum og þessum sviðum atvinnulífsins og kaupa þar hlutabréf, en láta það allt saman vera í eign einstaklinga. Og ég vil alveg sérstaklega benda á það, sem Landsbankinn hefur að segja viðvíkjandi þessum hlutum. Hann leggur til, að þessi liður sé felldur niður, það sé óvanalegt, að bankar kaupi hlutabréf. Og bankastjórnin segir þar, að þetta sé bannað í lögunum um Landsbanka Íslands og henni finnist óeðlilegt, að Alþ. gefi í eitt skipti fyrir öll stofnun, sem rekin er á ábyrgð ríkisins, ótakmarkað umboð til hlutabréfakaupa. M.ö.o., það, sem bannað hefur verið hingað til í l. um Landsbanka Íslands, það, sem ekki hefur þótt rétt með tilliti til þeirra þjóðfélagshátta, sem eru á Íslandi, það er alveg sérstakur tilgangur þessa banka, að ýta undir myndun einkaauðvalds á Íslandi, alveg sérstaklega til þess að auka afköst. síðar segir, með leyfi hæstv. forseta, í 7. lið 7. gr.: „að afla lánsfjár erlendis til framkvæmda, sem eru í samræmi við tilgang Framkvæmdabankans, samkv. 2. og 3. tölulið þessarar gr., enda er Framkvæmdabankinn undanþeginn ákvæði 4. gr. l. nr. 105 21. des. 1945.“ Þessi 4. gr. l. er sú grein, sem ákveður okkar samþykkt á reglunum, sem gerðar voru í Bretton Woods. Samkv. 4. gr. var öllum bönkum Íslands bannað að taka lán erlendis án leyfis ríkisstj. Framkvæmdabankinn á að fá alveg sérstakan einkarétt. Hann á að taka lán erlendis, án þess að ríkisstj. leyfi. Þessi banki einn, sem stendur í sérstöku, dularfullu sambandi við Alþjóðabankann, á einn aðila á Íslandi að hafa leyfi til þess að taka lánsfé erlendis. Það er bannað öllum íslenzkum aðilum að taka lán erlendis nú sem stendur. Sambandi íslenzkra samvinnufélaga, kaupfélögum á Íslandi, byggingarfélögum á Íslandi, hvaða nytsömum fyrirtækjum sem til eru á Íslandi er bannað að taka lán erlendis. En banki Benjamíns Eiríkssonar á að hafa einkarétt til þess að taka lán erlendis eins og honum þóknast til þeirra framkvæmda, sem honum þóknast, af því að gegnum þennan banka sem einkaréttargöng á nú að renna allt útlent kapítal, sem leyft er að flytja inn til Íslands. Það á að einoka allt það lánsfé, sem hægt er að fá til Íslands, og láta renna gegnum þennan banka. Það er þessi bankastjóri, Benjamín Eiríksson, sem á að ráða því, hvaða menn á Íslandi fá þarna útlend lán. Þetta leggur ríkisstj. til, sem undanfarið hefur ekki þorað að veita íslenzkum aðilum heimild til þess að taka lán erlendis, þó að þeir geti fengið það án ríkisábyrgðar og bæjarfélaga. Hæstv. fjmrh. var ekki sérstaklega að skýra frá þessu. Hann var ekkert að skýra frá því, að hann væri að afsala sér og ríkisstj. öllum rétti til þess að hafa nokkurt eftirlit með og nokkurt vald um, hvaða lán væru tekin hingað til Íslands. Eftir þessari grein getur þessi banki tekið hvað mikil lán sem honum þóknast hjá einhverju auðfyrirtæki í Ameríku, lánað það út til hlutafélagsstofnunar hér á Íslandi, til hvaða hluta sem vera skal, til þess að reka hér hvaða gífurleg stóriðjufyrirtæki sem væri, þótt það þýddi, að slík stóriðjufyrirtæki gleyptu algerlega allan íslenzkan þjóðarbúskap og gerðu raunverulega efnahagslíf Íslendinga að engu. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. var að dylja það af ásettu ráði. Hann minntist ekkert á það sérstaklega. Hann var ekkert að skýra það fyrir þm., hvað í þessu fælist. En þetta er það, sem í því felst, og það má vel vera, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki hugmynd um það sjálf, hvað í þessu felst eða hvað það þýðir. Það má vel vera, að hæstv. ráðh. komi upp og segi: Ja, það er nú ekki meiningin, að þetta sé nú notað til þess að taka t.d. 1.000 millj. kr. og fara að virkja hérna einhverjar stórkostlegar aluminiumverksmiðjur eða hernaðarverksmiðjur eða eitthvað þess háttar, - það er nú ekki meiningin. - Hvað veit hann um, hvað meiningin er með þessu? Hann getur einu sinni ekkert við það ráðið. Það er ekki víst, að Framsókn verði endalaust í ríkisstjórn á Íslandi. Ef Framsókn hjálpar Sjálfstfl. vel við breytingu á kjördæmaskipuninni, þá getur hún vel séð til þess, að Sjálfstfl. verði einn í meiri hluta hérna, og þá er ekki einu sinni víst, að S.Í.S. fái umboðslaunin af því að koma einokunar- og einkaauðvaldi á hér á Íslandi. Þegar búið er að samþykkja þennan hlut, þá er búið að úthluta veði, enda er Tíminn alltaf að prédika það núna, að það sé nú ekkert hættulegt, þótt erlent auðmagn streymi hér inn. Og svo kemur áframhaldið í næsta lið á eftir, þar sem kemur alveg greinilega í ljós, hvernig á að nota það auðmagn, sem bankinn fær þannig einkarétt á að flytja inn til landsins. 8. liðurinn í 7. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „að hafa samvinnu við einkaaðila, sem ráðast í arðvænlegar framkvæmdir, og veita þeim fyrirgreiðslu.“ Það er hvergi nokkurs staðar í þessari 7. gr. tekið fram, að þessi banki eigi að stuðla að því, að ríkið, bæirnir og sveitarfélögin öðlist nú ofur litið betri aðstöðu til þess að sjá landsbúum farborða, til þess að halda t.d. lífi í fólkinu úti um þær dreifðu byggðir landsins, til þess að gera mögulegt að láta atvinnufyrirtækin þar, sem það er ef til vill efasamt, hvort það sé arðvænlegt, en þar sem það er lífsnauðsyn fyrir fólk til þess að lifa. Það voru einu sinni gerðar ráðstafanir til þess að koma togurum út um landið, jafnvel þótt þeir, sem ætluðu að kaupa togarana, ættu ekki peninga til að kaupa þá og jafnvel þótt það væri efasamt, hvað arðvænlegt það væri frá peningalegu sjónarmiði, en það var álitin þjóðarþörf. Það var álitið nauðsynlegt með tilliti til framleiðslu þjóðarinnar og atvinnu hinna vinnandi manna. Og þegar lögin um fjárhagsráð voru samþykkt, þá var sérstaklega tekið fram um tilganginn, og jafnvel hæstv. fjmrh., sem var í þeirri stjórn, sem setti þau lög, gerði gott í því að fletta upp 2. gr. laganna um fjárhagsráð og athuga tilganginn, sem þar er mælt fyrir um, að tryggja öllum vinnufærum mönnum í landinu atvinnu, örugga atvinnu, tryggja þeim réttlátar tekjur og annað slíkt, og bera það saman við þessa 7. gr. um hlutverk þessa banka, þar sem sérstaklega er fyrirskipað að hafa samvinnu við einkaaðila, sem ráðast í arðvænlegar framkvæmdir. M.ö.o., það á að traðka íslenzka þjóð niður í skitinn í sambandi við framkvæmd þessara laga, en það á að sjá um, að einstakir menn á Íslandi fái aðstöðu gegnum þennan banka til þess að fá lán erlendis frá með þeim skilyrðum, sem lánveitendurnir setja fyrir þeim. Hæstv. ríkisstj. veit ósköp vel, hverjir þessir aðilar eru. Það á að lána vildarvinum og gæðingum ríkisstj. fé úr þessum banka til myndunar hlutafélaga, sem verða meira eða minna leppfélög amerísks kapítals. Það á að skapa þannig einkaauðvald, - ég segi skapa það, - vegna þess að það verður það mikið, að það einkaauðvald, sem verið hefur á Íslandi fram að þessu, verður ekkert í samanburði við það. Þessu er lýst alveg yfir í þessum lögum, og það er engin afsökun fyrir nokkurn hv. þm., sem þessi lög samþykkir, að koma eftir á, þegar hann sér, að verið er að brjóta niður ríkisrekstur og bæjar- og sveitarfélagsrekstur á Íslandi og verið að setja allt í hendurnar á nokkrum auðmönnum í Reykjavík, og fara eftir á að kvarta yfir því. Þeir vita þetta nú, til hvers þetta er. Það er ekki tekið fram um samvinnu við neina aðra aðila þarna, en einkaaðila. Ef tilgangurinn væri að halda þeim þjóðfélagsháttum, sem hér hafa verið á Íslandi, þessu einkennilega samblandi, sem hér er af ríkisrekstri í öllum stærstu fyrirtækjum, af bæjar- og sveitarfélagsrekstri í fjölda af stórfyrirtækjum og af tiltölulega litlum einkarekstri, þá væri ekki tekið svona fram. Í þeim samningi, sem Sósfl., Alþfl. og Sjálfstfl. gerðu um stjórnarmyndun 1944, var það sérstaklega tekið fram, að jöfnum höndum skyldi stutt að eflingu allra þessara þrennu mynda af eignar- og rekstrarfyrirkomulagi, sem hér var á Íslandi. Nú er hins vegar tekið sérstaklega fram um þennan banka, sem á að stjórna allri fjárfestingu á Íslandi framvegis, að hann skuli hafa samvinnu við einkaaðila, og þetta gerir flokkur, sem er að predika það hér yfir okkur, að hann sé samvinnuflokkur. Þessi flokkur og þessi hæstv. ráðh., sem hér kemur fram, er öðru hvoru að reyna að telja þjóðinni trú um, að hann hafi sérstakan áhuga á því að fá íslenzka þjóðfélagið rekið þannig, að það verði samvinnufélög, sem reki atvinnureksturinn í íslenzka þjóðfélaginu. Hvílík hræsni! Öll fjárfesting í íslenzku þjóðfélagi hér eftir á í gegnum þennan banka að gerast í samvinnu við einkaaðila, og við vitum alveg, hvernig þetta verður skýrt, - við vitum, hvað Ameríkaninn meinar með þessu. Ameríkaninn hugsar sér ekki að ýta undir ríkisrekstur, bæjarog sveitarfélagsrekstur né raunverulegan samvinnurekstur á Íslandi. Komi þessi banki til með að styðja Samband íslenzkra samvinnufélaga, þá verður það aðeins í slíkum formum og með þeim skilyrðum, að amerískt einkaauðvald gleypi Samband ísl. samvinnufélaga miklu meira en orðið er með Standard Oil og öðru slíku. Ég sé, að það er ekki nóg með, að þessi banki eigi að veita einungis lán, sem hægt væri að fá hingað til Íslands án ríkisábyrgðar, heldur á með 9. gr. líka að gefa þessum banka heimild til þess að taka lán á ábyrgð ríkissjóðs, án þess að það sé hverju sinni lagt fyrir Alþ. Fjmrh. getur gert þetta einn, ef ekki er um meiri upphæð að ræða en 80 millj. kr., án þess að spyrja Alþ. Ég sé það, að Landsbankinn hefur í sínum athugasemdum sett fram þá spurningu, hvort Alþ. virðist þetta virkilega hæfa. Jón Árnason segir í sínum athugasemdum, með leyfi hæstv. forseta: „Verður að telja það með ólíkindum, að Alþingi afsali sér afskiptum af slíku stórmáli, enda brýtur þetta í bága við þær venjur, sem hingað til hafa gilt, að Alþ. taki hverju sinni ákvörðun um erlendar lántökur til langs tíma, bæði um lán ríkissjóðs sjálfs og um lán með ríkisábyrgð.“ Það er ekkert að undra, þó að flestum mönnum, sem hafa haft með fjármál Íslendinga að gera á síðustu áratugum, ofbjóði yfirleitt það, sem hér er stefnt að. Það stingur svo gersamlega í stúf við alla þá varfærni, alla þá íhaldssemi, sem við Íslendingar höfum sýnt í því að láta ekki erlent auðmagn gleypa okkur. Það er enginn annar en sá, sem er að búa sig undir það, að erlent auðmagn gleypi okkur, sem leggur fram frv. eins og þetta, sem hérna liggur fyrir, og ætlast til, að það sé samþ. Og ég vil aðeins benda á smáatriði þarna í sambandi við 9. gr. Það á alltaf að reikna erlenda skuld bankans á því gengi, sem var í gildi, þegar lánssamningurinn var gerður eða þegar stofnað var til skuldarinnar án formlegs lánssamnings. Og svo stendur í 10. gr.: „Nú tekur bankinn fé að láni... og skal þá samið um það við lántakanda eða lántakendur, að þeir beri halla eða njóti hagnaðar, er verða kann vegna gengisbreytinga, þannig að vaxta- og afborganagreiðslur hækki eða lækki í íslenzkum krónum í hlutfalli við slíkar breytingar.“ Mér sýnist tilgangurinn með þessu vera sá, að þeir, sem bankinn lánar hérna heima, bera raunverulega hallann eða njóti hagnaðarins af gengisbreytingu. Það er kannske misskilningur hjá mér, ég hef ekki athugað það svo vel, en mig minnir, að þetta sé þveröfugt við það, sem samþ. var í sambandi við gengislækkunarl., þegar það var sérstaklega tekið fram, að það væri bannað sérstökum bankastofnunum að lána út, þannig að þær áskildu sér að velta yfir á lántakandann gengisbreytingaáhættunni. Það verður nú hægt að athuga þetta nánar, en ef þetta er rétt skilið hjá mér, þá er það mjög ólíkt því, sem við höfum haft fram að þessu. Ég sé ekki betur en í heild sé tilgangurinn með þessum l. að losa Alþ. og að miklu leyti ríkisstj. líka og enn fremur alveg sérstaklega alla banka íslenzka ríkisins við áhyggjurnar af því að þurfa að vera að hugsa um, hvernig stjórna skuli grundvallaratriðunum í efnahagslífi landsins, sem sé fjárfestingarpólitíkinni, - því, í hvaða atvinnugreinum og með hverjum hætti stofna skuli til nýrra atvinnutækja á Íslandi; það sé verið að losa Alþ., ríkisstj. og ríkisbankann við þetta og fá þetta í hendur einum banka, sem skapaður er samkvæmt útlendri kröfu með einum bankastjóra, sem settur er samkv. erlendum fyrirmælum, - banka, sem fær sérstakan einkarétt til þess að veita erlendu auðmagni inn í landið án nokkurra afskipta Alþ., ríkisstj. eða ríkisbankanna. Ég fæ ekki betur séð, en að þetta sé tilgangurinn með þessum banka. Jafnhliða eigi svo þessi banki að hjálpa vissum aðilum hér í námunda við ríkisstj. til að leggja undir sig ríkisfyrirtæki, taka ríkisfyrirtæki, sem kosta hundruð millj. króna, sem þjóðin og ríkið hafa lánað allt til, og gera að sinni einkaeign. Og þegar þannig er búið að fara með áburðarverksmiðjuna, sem var þó sjálfseignarstofnun og er eftír lagafyrirmælum, sem verið er að traðka sundur, þá er náttúrlega gefið, hvernig farið verður með þau fyrirtæki, sem eftir er að koma upp. Það er svo sem auðséð, að það verður ekki mikið farið að framfylgja því að hafa sementsverksmiðju eða eitthvað þess háttar - að vera að dingla við að hafa slíkt ríkisfyrirtæki. Það er bara af því, að Íslendingar eru dálítið óvanir því, að einkaauðvald gleypi svo margt, að það verður að fara dálítið hægt að þeim í þessu, þetta verður að gera svona smátt og smátt, og sérstaklega má ekki gera þetta á óþægilegum tímum, t.d. rétt fyrir kosningar. Mér sýnist þess vegna, að þetta frv. og afleiðingarnar af því, að það verði samþ., muni verða enn frekar en orðið er - í miklu, miklu ríkari mæli en orðið er efnahagslegt elnræði amerísks auðvalds á Íslandi í samfélagi við nokkra útvalda íslenzka auðmenn, sem gefið er vald yfir atvinnulífi Íslendinga og auðsjáanlega alveg sérstaklega valdið til þess að ráða þeirri stóriðju, sem á að koma upp með okkar fossafli. Það vil ég segja, að þá hefur til lítils verið barizt af hálfu þeirra ágætu manna, sem í baráttunni um fossamálið hér á Alþ. 1919–23 hindruðu, að erlent auðvald gæti haft tökin á okkar fossum. Þegar Guðmundur Björnson, Jón Þorláksson og þeir aðrir, sem meiri hl. mynduðu í fossamálanefnd, “skiluðu endanlega sínu áliti hér fyrir þingið, þá kom það greinilega fram hjá þeim, að þeir álitu það betra, að íslenzkir fossar yrðu ekki virkjaðir í bráð til stóriðju, heldur en að útlent auðvald næði að virkja þá; það væri þá betra að geyma eignina handa afkomendunum. Jón Þorláksson flutti þá í Ed. - ef ég man rétt - þau skilaboð frá Guðmundi Björnsyni, eftir að hann var kominn út úr þinginu, en hafði verið forseti Ed. um langan tíma, að ef farið yrði að þeim ráðum, sem áttu að tryggja þá erlendu auðvaldi ítökin í íslenzku fossunum, þá væri það að sínu áliti landráð, og Jón Þorláksson sagðist nú sjaldan taka sér stór orð í munn, en undir þessi orð vildi hann taka. Ég vil benda á, alveg með sérstakri tilvísun til þess, sem hæstv. ráðh. byrjaði með í sinni ræðu, þegar hann var að tala um hagnýtingu fossanna, að það er engin tilviljun, að hæstv. fjmrh. fer að tala um hagnýtingu fossanna alveg sérstaklega í sambandi við Framkvæmdabankann. Það er vegna þess, að hann veit, hvort sem hann segir það eða ekki, að á bak við liggja fyrirætlanir um að koma virkjun íslenzkra fossa, stórvirkjunum og stóriðjunni í sambandi við þær, í hendur útlends auðvalds í gegnum þennan banka. Ég veit, að hæstv. fjmrh., ef hann svarar, muni kannske segja, að ég hljóti að vita, að það sé engum leyfilegt nema ríkinu að virkja fossana. Vissi ég það, Sveinki. En haldið þið, að ríkisstj. og stjórnarflokkum, sem verður ekki meira fyrir um heldur en raun er nú á orðin, að breyta smátt og smátt áburðarverksmiðjunni án laga úr sjálfseignarstofnun ríkisins í hlutafélag, sem tveir einstakir menn koma til með að eiga og ráða, - haldið þið, að slíkri ríkisstj. og slíkum stjórnarflokkum verði mikið fyrir að annaðhvort jafnvel hafa svo mikið við að breyta l., fossal. og raforkul., eða bara að brjóta þau með nokkrum yfirlýsingum nokkurra Framsóknarráðherra, eins og búið er að gera með áburðarverksmiðjunni? Hins vegar vil ég taka það fram, að allt, sem við þurfum að gera hér á Íslandi, getum við gert án þess að stofna okkur í þá hættu að láta erlent kapítal gleypa okkur. Við getum unnið fyrir þessu sjálfir, og við getum átt okkar stóriðju sjálfir, og við getum haft hana í okkar eigin þjónustu, en ekki til að mala gull handa erlendu auðvaldi og íslenzkum umboðsmönnum og bandamönnum þess. Ég vil svo að síðustu leyfa mér að mælast til þess, að þetta frv., þegar það nú fer til fjhn., - svo þýðingarmikið sem það er fyrir íslenzkan þjóðarbúskap að fá þá athugun, sem svona mál á rétt á að fá í n., það mál um nýjan banka á Íslandi, banka, sem á að gerbreyta allri þeirri stefnu, sem ríkt hefur um áratugi í íslenzkum þjóðfélagsháttum, - að það frv. fái að athugast af bönkum ríkisins. Ég mun leggja það til í fjhn., að þessu máli verði vísað til Landsbankans og annarra ríkisbanka, og óska eftir umsögn þeirra, og svo framarlega sem meiri hl. fjhn. leggst á móti því að gefa bönkum ríkisins nægilegan umhugsunarfrest til þess að geta svarað og gefið sitt álit á þessu máli, þá er það greinilegt, að hér er á ferðinni mál, sem ekki þolir dagsins ljós, mál, sem á að fara í gegn, mál, sem á að píska í gegn með þægð stjórnarflokkanna, af því að það er verið að vinna verk, sem ríkisstj. treystir sér ekki til þess að láta athuga. Ég vil þess vegna mótmæla því, að hæstv. ráðh. gerir kröfu til, að þessu máli sé flýtt það mikið, að það fái ekki að ganga sinn gang og fá athugun hjá ríkisbönkunum, þegar það nú fer til fjhn.



Herra forseti. Ég verð nú að segja það, að ég er einn af þeim, sem ekki hafa áttað sig fyllilega á því, hvaða nauðsyn er á því, að þessi banki verði stofnaður, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Að því leyti til get ég fyllilega tekið undir orð eins af bankastjórum Landsbankans, Jóns Árnasonar, í hans grg., að mér sýnist, eftir að hafa athugað þau gögn, sem hér hafa komið fram, að með öllu sé þarflaust að stofna þennan banka. En í tilefni af því, sem hér hefur verið sagt, þá hefði ég gjarnan viljað koma hér fram með nokkrar fyrirspurnir til hæstv. fjmrh. og gera þar með tilraun til þess að fá svolítið frekari upplýsingar um það, hvað raunverulega vakir hér fyrir. Áður en ég set mínar spurningar fram, í von um það, að hæstv. fjmrh. muni koma, þá ætla ég aðeins að segja svolítið um málið almennt. Það liggur fyrir, að í landinu eru starfandi þrír bankar, sem allir hafa að meira eða minna leyti með stofnfjárlán til atvinnulífsins í landinu að gera, og nýlega hafa verið sett lög um að stofna fjórða bankann, Iðnaðarbankann, svo að þá verða starfandi hér fjórir bankar, sem allir eiga samkv. starfsreglum sínum að láta sig að verulegu leyti skipta stofnfjárlán til atvinnuveganna. Auk þessara banka eru svo, eins og okkur er kunnugt, fjöldamargir sjóðir starfandi, sumir allöflugir, sem er ætlað það sérstaka hlutverk að annast lánveitingar sem stofnlán til hinna ýmsu atvinnugreina. Þannig er t.d. ástatt með stofnlánadeild sjávarútvegsins, sem starfar við Landsbanka Íslands, allöfluga deild, sem lagðar voru á sínum tíma 100 millj. kr. til og var ætlað það hlutverk að veita stofnlán til nokkuð langs tíma til sjávarútvegsins. Sama er að segja um fiskveiðasjóðinn, sem starfar við Útvegsbankann. Honum er ætlað þetta hlutverk. Þá þekkjum við sjóðina við Búnaðarbankann, bæði ræktunarsjóð og byggingarsjóð. Og það má einnig nefna sjóð eins og byggingarsjóð verkamanna, sem lánar mjög löng lán til þar til greindra framkvæmda, svo að eitthvað talsvert sýnist nú vera til af bæði sjóðum og bönkum í landinu, sem raunverulega er ætlað þetta hlutverk. En þá hefði ég gjarnan viljað mega spyrja hæstv. ráðh. um það, að hvaða leyti eða hvernig sé hugsuð verkaskipting í rauninni á milli þessara aðila, milli þessara fjögurra annarra banka, sem hér verða starfandi í landinu, þeirra þriggja, sem nú eru, og þess eina, sem ákveðið hefur nú verið að stofna, Iðnaðarbankans, og svo þessara sjóða allra, sem ég minntist á og samkv. sérstökum lögum er ætlað þetta hlutverk, hvernig sé ætlað að haga verkaskiptingu á milli þessara aðila og hins nýja Framkvæmdabanka. Er Framkvæmdabankanum ætlað að yfirtaka eitthvað verulegt af verkefnum þessara aðila og taka að sér þá stofnlán t.d. í sambandi við sjávarútveginn eða í sambandi við landbúnað? Eða eru þessum nýja Framkvæmdabanka ætluð enn önnur hlutverk í sambandi við stofnlán, og hvaða málefni eru það þá alveg sérstaklega, sem eiga að flokkast undir hans verksvið? Eða er það jafnvel hugsanlegt, að þessi nýi Framkvæmdabanki eigi ásamt hinum sjóðunum eða bönkunum að lána til sömu framkvæmdanna? Ég segi fyrir mig, að ég óttast það að nokkru, að með því að stofnaður yrði nýr banki, sem er ætlað þetta almenna hlutverk, að hafa með lán að gera til fjárfestingar eða til meiri háttar atvinnuframkvæmda, þá kunni ýmsir aðrir sjóðir, sem þetta hlutverk hafa nú, og bankarnir, sem þetta hlutverk hafa nú, að draga sig út úr og það geti orðið nokkuð vafasamt í framkvæmdinni, hversu gott atvinnulífið hefur í rauninni af þessu. Þá hlýtur í rauninni að vakna sú spurning, sem snýr sérstaklega að mótvirðissjóðnum. Það er kunnugt, að Alþ. er þegar búið að gera þá ráðstöfun, að helmingur af fé mótvirðissjóðs, þegar þetta fé er komið inn aftur, á að renna til landbúnaðarins og hinn helmingurinn á að fara í lán til kaupstaða og kauptúna. Var ekki í rauninni alltaf hugsunin, að þessi helmingur t.d., sem átti að renna til landbúnaðarins, yrði í rauninni afhentur þeim stofnlánasjóðum, sem landbúnaðurinn nú á? Var ekki meiningin, að þetta fé rynni hreinlega t.d. til ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs, sem í Búnaðarbankanum eru, og þessir sjóðir héldu áfram með eðlileg stofnlán til landbúnaðarins? Og ef svo hefur verið, eins og ég hafði álitið, og ég hygg, að margir fleiri hafi litið þannig á, að þetta hafi í rauninni vakað fyrir Alþ., til hvers þá að vera að ákveða það, að þetta fé skuli renna í enn nýjan banka og vera hans eign og hann skuli eiga að lána þetta út? Eða á þessi nýi Framkvæmdabanki einnig að fara að veita stofnlán til landbúnaðarins samhliða þessum tveim sjóðum, sem starfandi eru í Búnaðarbankanum? Ég hef ekki áttað mig á þessu. Ég verð líka að segja það, að ég hafði litið svo á þessa samþykkt Alþ., sem ákvað svo, að helmingur mótvirðissjóðs skyldi á sínum tíma ganga til lánveitinga til kaupstaða og kauptúna, að ætlunin væri, að það yrði verksvið Alþ. að ákveða nánar um þessar lánveitingar, en að það ætti ekki að taka þessa miklu fjárfúlgu út með einni samþykkt hér frá Alþ., afhenda upphæðina þessum Framkvæmdabanka og hann hefði síðan að öllu leyti með ráðstöfun fjárins að gera og Alþ. gæti ekki komið þar neinum orðum að. Það er anzi fróðlegt að fá að vita það, hvort þetta hefur verið hugsað á þessa leið. Þá er hitt atriðið líka, sem ég tel mjög mikils virði og ég vildi eindregið óska eftir, að hæstv. fjmrh. svaraði hér, því að það væri, af því að það hefur dregizt hér nokkuð inn í umr., mjög fróðlegt að fá úr því skorið. Hvernig er því varið með mótvirðissjóð, sem nú hefur verið raunverulega lánaður allur, eða verið ákveðið af Alþ., hvernig skuli varið öllum saman, og í rauninni búið að ákveða það í stórum dráttum, hvernig skuli endurverja þessum mótvirðissjóði, þegar hann er kominn inn í annað sinn? Ber að skilja það svo, að erlend íhlutun nái einnig til ráðstöfunar á þessu fé í hið síðara skiptið, eftir að það hefur komið inn eftir fyrstu lánveitingu og þegar á að fara að lána það út í annað sinn? Ræður þá óskorað vald Íslendinga sjálfra og þá bankaráð þessa Framkvæmdabanka, ef hann fær þetta til ráðstöfunar, yfir þessu fé, eða þarf að leita eftir samþykki erlendra aðila til þess að ráðstafa því enn á ný? Ég vil eindregið óska eftir því, að hæstv. ráðh. gefi skýlaus svör við þessu, því að það skiptir vitanlega alveg höfuðmáli í sambandi við ráðstöfun á þessari miklu fjárfúlgu, mótvirðissjóði, hvort erlendir aðilar eiga að hafa þar íhlutun um ráðstöfun á því fé um alla framtíð. Þá er hér enn atriði, sem komið hefur fram í þessum umr. og ég hefði gjarnan viljað gera hér fyrirspurn út af, en það er það atriðið, þar sem gert er ráð fyrir í frv., að Framkvæmdabankinn geti tekið lán erlendis með ríkisábyrgð, allt að 80 millj. kr., án þess að samþykki Alþ. þurfi að koma þar til. Eins og hér hefur verið bent á, þá brýtur þetta algerlega í bága við þær reglur, sem gilt hafa. Og mér er aðeins spurn, hvernig stendur á því, að fram á þetta er farið. Hvað er það, sem rekur á eftir því, að það þarf að setja slíka heimild í lögin um Framkvæmdabankann, að það sé leyfilegt að taka lán á ábyrgð ríkissjóðs, allt að 80 millj. kr., án þess að samþykki Alþ. komi til? Hvað er það, sem gerir þetta aðkallandi? Af hverju má ekki viðhafa hina gömlu reglu og leita til Alþ. eftir staðfestingu á slíkri lántöku? Mér finnst ekki nema eðlilegt, að þm. fái upplýst, þegar leitað er eftir slíku samþykki einu sinni fyrir allt, hvað það er, sem gerir það aðkallandi, að bankinn hafi heimild til þess að taka allt að 80 millj. kr. að láni með ríkisábyrgð, án þess að samþykki Alþ. komi til, hvað það er, sem raunverulega geri þetta aðkallandi. Þá sýnist mér líka, að samkv. frv. geti bankinn raunverulega tekið t.d. allt að 80 millj. kr. lán með ábyrgð ríkissjóðs og hann hafi síðan heimild til þess að lána þetta einstaklingum eða fyrirtækjum hér innanlands með þeim kjörum, sem bankinn ákveður. Og á þann hátt hefur þessi banki fengið það vald, að hann raunverulega getur veitt einstaklingum eða fyrirtækjum hér í landinu erlend lán, án þess að samþykki Alþ. þurfi að koma þar sérstaklega til: Þetta sýnist mér svo mikið vald og ná svo langt út yfir þann ramma, sem hingað til hefur verið settur, að það er ekki nema eðlilegt, að þm. spyrji um, hvaða nauður rekur til þessa. Hvers vegna þarf að hafa þetta ákvæði í frv., sem gefur bankanum svona riflegt vald? Af hverju má ekki fara hina gömlu leið og leita eftir samþykki Alþ. fyrir slíkum erlendum lántökum? Ég vildi nú fyrir mitt leyti óska eftir því, að hæstv. ráðh. svaraði þessum spurningum mínum, og gæti þá verið, að málið upplýstist nokkru frekar. En ég vil svo að lokum segja það, að ég sé ekki, að neitt af því, sem talið er heyra undir verkefni þessa banka, sé ekki annaðhvort beinlínis verkefni þeirra banka, sem nú starfa í landinu, eða mjög auðvelt fyrir þá að framkvæma allt það, sem virðist vera til einhvers gagns í sambandi við þetta frv. Hér kom fram í upphafi þessa máls frá hæstv. fjmrh. t.d., að öflun á innlendu fjármagni til lengri tíma samrýmist illa starfsemi þeirra banka, sem hér starfa nú. Ekki get ég nú séð það á neinn hátt. Við þekkjum dæmi þess, að einstakar deildir við bankana hafa áður þurft að leita til almennings í landinu eftir fjármagni, og ég sé ekki, að það hafi komið fram í sambandi við það neitt, sem bendir sérstaklega á það, að þeir geti ekki haft allt það lið í sinni þjónustu, sem til þess þarf að reka það vel og með góðum árangri, alveg eins og nýr banki mundi geta, að leita eftir því sem sagt, að Íslendingar legðu sjálfir fram aukið fé, ef það er til, til þess að setja í hinar nýju framkvæmdir. Ég skal svo ekki að þessu sinni orðlengja þetta frekar, en vænti þess, að hæstv. fjmrh. svari þessum spurningum, sem ég hef beint hér til hans.



Herra forseti. Ég taldi rétt að segja nokkur orð í sambandi við þessa 1. umr. málsins, jafnvel þó að mál þetta komi nú til nefndar, þar sem ég á sæti, og mér gefist þá kostur á, bæði í nefndinni og ef svo vill verða eftir á, að ræða málið eitthvað frekar. Ég skal strax geta þess, að ég hafði eiginlega vart búizt við því, að svona í miðjum kliðum, ef svo má segja, kæmi fram frv. eins og þetta, þegar það er athugað, að fyrir nokkuð löngu var skipuð milliþn. til þess að endurskoða yfirleitt bankalöggjöf landsins. Ég fyrir mitt leyti taldi það tímabært og eðlilegt, að svo yrði gert, og hef lengi verið þeirrar skoðunar, að það þyrfti að gera þar á nokkra breytingu. Það er alkunnugt, að við höfum í Alþfl. lýst þeirri skoðun okkar, að við teldum heppilegt, að hér væri til í landinu sérstakur seðla- eða centralbanki, sem ekki væri blandað saman við verzlunar- og viðskiptabanka, eins og nú á sér stað hvað varðar Landsbankann. Ég hefði þess vegna getað búizt við því, að einmitt þar sem nokkrir þm. eiga sæti í þessari mþn., mundi það ekki vera tekið út úr, þetta um Framkvæmdabanka Íslands, áður en væri komin niðurstaða í n. sjálfri um, hvaða heildarskipulag væri eðlilegast og bezt varðandi sjálfa bankalöggjöf landsins. En það hefur nú svo orðið, og þess vegna er að taka afstöðu til þessa frv., sem hér liggur fyrir, þó að ég endurtaki hitt enn á ný, að ég hefði talið réttasta starfsaðferð í þessu máli, að það hefðu komið fram einhverjar allsherjar hugmyndir um skipulag á bankamálum landsins. Og þeim mun erfiðara er eiginlega að taka út úr svona atriði eins og með Framkvæmdabanka Íslands, sem mér er ekki kunnugt um það, að bankamálanefndin hafi enn þá komizt kannske að endanlegri niðurstöðu varðandi bankakerfið allt. Nú er það einnig svo, að mér finnst, eða þannig blasir málið við frá mínum bæjardyrum séð, að það hefði verið unnt að stjórna jafnvirðissjóðnum með svipuðum hætti og gert hefur verið undanfarið án þess að stofna sérstakan banka í því skyni. Jafnvirðissjóðurinn er eðlilega og hefur verið, frá því að hann hefur verið að smámyndast, undir æðstu stjórn ríkisstj. og þá sérstaklega fjmrn., en að öðru leyti bókhald hans og í sambandi við hann yfirleitt haft í Landsbankanum eða seðlabankanum. En hvað sem um það má segja, þá er, eins og ég áðan sagði, ástæða til að taka fyrir með örfáum orðum það frv., sem nú er til 1. umr. hér í þessari hv. d. Jafnvel þó að mér þyki það nokkuð - ef ég má nota orðið „flott“ í þessu sambandi að stofna nú einn banka á hverju þingi, þá hefði vel getað komið til athugunar, að málið hefði legið þannig fyrir, að það hefði verið rétt að stofna einhverja aðra peningastofnun, þó að Iðnaðarbankinn hefði verið stofnaður á seinasta þingi eða nú nýverið. Ég vil þess vegna ekki segja almennt, að ég álíti það alveg fjarstæðu að stofna til nýrrar administrasjónar, ef svo má segja, á jafnvirðissjóðnum, og hvort það væri gert undir formi nýs banka eða á annan veg, er kannske aukaatriði. En mér virðist, að hér sé um nokkuð meira og annað að ræða heldur en að það sé stofnað til nýrrar stjórnar á jafnvirðissjóðnum, heldur er verið að færa út kvíarnar nokkuð með sérstöku hlutverki þessa banka, sem gert er ráð fyrir að stofna samkv. frv. Ég sé ekki ástæðu til þess að taka afstöðu gegn þeirri meginreglu, sem er í sjálfu frv., og óttast það ekki á sama hátt eins og hv. 2. þm. Reykv., að hér sé um að ræða sérstakt herbragð frá Bandaríkja hálfu til þess að ná yfirráðum yfir atvinnurekstri í landinu. Það óttast ég ekki svo mjög með þessu frv., sem hér liggur fyrir. Þar fyrir kann að vera ýmislegt vafasamt í sjálfu frv., og ég skal leyfa mér að benda á nokkur atriði, þó að það hafi að sumu leyti verið gert af öðrum. Ég skal alveg játa það, að ég varð dálítið undrandi yfir því og hef ekki komizt á aðra skoðun enn, hvers vegna það hefur verið talið rétt, að ríkissjóður leggi Framkvæmdabankanum til m.a. hlutabréf sín í áburðarverksmiðju ríkisins, að upphæð 6 millj. kr. Nú er það að vísu svo, eins og fram er tekið í sömu lagagr., að það má ekki selja eða veðsetja þessi bréf án leyfis Alþ. En til hvers er þá verið að koma þessum hlutabréfum í þessa nýju stofnun? Ég fæ eiginlega ógerla skilið það, nema það væri þá það, að nú eru það aðrir aðilar, sem fara með hluthafavaldið, við skulum segja á aðalfundi í áburðarverksmiðjunni, heldur en verið hefur hingað til, þar sem fjmrh. mundi að sjálfsögðu, eða hans fulltrúi, mæta á hverjum aðalfundi með hluthafafjáreign bankans þar og greiða atkvæði í samræmi við þá hlutafjáreign. Hvaða ástæða er til þess að afhenda þetta vald frá fjmrh. sjálfum yfir á hendur nýrrar stofnunar, sem að verulegu leyti er nokkuð einráð, eða „autonom“, og þannig búið um form hennar t.d., að það getur verið bankaráð, sem þar sitji að störfum og kannske væri ekki í samræmi við þær höfuðskoðanir, sem uppi væru hjá meiri hluta Alþ. og jafnvel í ríkisstjórn á þeim tíma, þegar bankaráðið væri enn starfandi. Og mér finnst það dálítið óeðlilegt, að þessu valdi sé kippt úr höndum fjmrn., því að fjmrh. á hverjum tíma hefur á bak við sig -eða reiknað er með því, og á svo að vera -meiri hluta Alþ. En þarna getur farið aðili með bréfin á aðalfundi áburðarverksmiðjunnar, sem mundi kannske ekki kæra sig um eða telja rétt að hlíta fyrirmælum fjmrh. og kannske þá ekki meiri hluta Alþ. við atkvgr. á hlutafélagsfundi. Ef það er ekki meiningin að selja eða veðsetja þessi hlutabréf, hvers vegna eiga þau þá að fara til bankans? Ég verð satt að segja að taka nokkurn þátt í þeim ótta, sem hér hefur komið fram, að það sé verið að opna leið til þess að selja þessa hlutafjáreign í áburðarverksmiðju ríkisins, ef svo ber undir, - að það sé verið að opna götuna, þó að enn þá séu settar þær torfærur á veginn, að Alþ. verði að samþ. veðsetningu eða sölu á bréfunum. En ég skal játa það, að ég skil bara ekki röksemdirnar fyrir því, að hlutafjáreign íslenzka ríkisins í áburðarverksmiðjunni eigi að vera afhent úr völdum eða yfirráðum þeirrar ríkisstj., sem situr á hverjum tíma og þá væntanlega styðst við meiri hluta Alþingis. Þetta vildi ég segja um það atriði. Ég fyrir mitt leyti teldi það líka kannske ekki tímabært í dag að setja nákvæmlega þau ákvæði, sem er að finna í 8. gr. frv., um það, hvernig verja eigi mótvirðissjóði, og teldi, að það væri nánara athugunarefni fyrir Alþ., þó að sjálfsögðu geti það breytt þeim lögum, sem hafa verið sett, ef þá heimild laganna hefur ekki verið notuð eða bundin með framkvæmdum, sem gera það að verkum, að það væri örðugt um vík að snúa til baka. Sömuleiðis verð ég að taka einnig undir þá gagnrýni, sem komið hefur fram, að mér finnst dálítið hæpið með þeim stjórnarháttum, sem eru fyrirhugaðir þarna í þessu nýja bankafyrirtæki, að leyfa að taka það úr höndum Alþ. að þurfa að ákvarða, hvort skuli veita ríkisábyrgð eða ekki fyrir allt að 80 millj. kr. láni, er bankinn kynni að óska eftir að taka. Hæstv. fjmrh. minntist á það í sambandi við frv. um staðfestingu á ríkisreikningnum, að það væri orðið mjög athyglisvert, hvað ábyrgðir ríkisins væru orðnar miklar og hvað væri mikið í húfi, meðan þar væri ekki stungið við fótum og gætt vel að sér í þeim efnum. Ég hygg, að það muni nú koma í ljós, hvort sem hæstv. fjmrh. tekst að hindra það eða ekki, að nú verði fluttar í sambandi við 3. umr. fjárl. meiri og stærri heimildir um ríkisábyrgð heldur en jafnvel nokkru sinni fyrr. Og þegar á að setja líka í lög, að það skuli veitt ótiltekið nýrri stofnun, án þess að þurfi að leita til Alþingis, heimild til þess að taka lán með ríkisábyrgð, allt að 80 millj. kr., þá finnst mér, að það sé ekki fullt samræmi milli kenninganna um, hvað ríkisábyrgðin geti oft verið varhugaverð, og þeirra tillagna, sem nú streyma inn á Alþ., bæði í þessu frv. og munu líklegast koma í ljós við 3. umr. fjárlaganna. Ég vildi aðeins við þessa 1. umr. málsins drepa á þessi atriði, en sé ekki ástæðu til þess að tala um þau langt mál. Í fyrsta lagi hef ég ekki séð, að það hafi rekið neinn nauður til að taka út úr þennan þátt íslenzkra bankamála, sem varðaði Framkvæmdabanka Íslands, áður en væri búið að koma sér niður á almenna heildarlöggjöf um allt bankamálakerfi þjóðarinnar, og það hefði verið hægt að sjá svo um vörzlu mótvirðissjóðsins og annað í sambandi við það, sem ræðir í þessu frv., að ekki hefði átt að vera nein sérstök hætta á ferðum í því tilliti. Og svo finnst mér, að einstök ákvæði frv. séu þess eðlis, að það verði vel að athuga, áður en þau eru samþ. hér á Alþ. Ég sé ekki ástæðu til þess að taka andstöðu gegn frv. út af fyrir sig og er í vafa um það, hvort ég muni greiða atkv. gegn því, en hins vegar mun ég gera bæði þessar almennu athugasemdir og þá flytja fram einhverjar brtt. í sambandi við frv., og færi það þá ef til vill eftir því, hvernig afdrif þeirra brtt. yrðu, hver yrði lokaafstaða mín til málsins hér í hv. deild.



Ég sé ekki ástæðu til þess að svara í löngu máli þeirri gífurlega löngu ræðu, sem hv. 2. þm. Reykv. flutti hér, en aðalinntak þeirrar ræðu var það, að með þessu bankafrv. væri stefnt að tvennu, í fyrsta lagi stórkostlega aukinni erlendri íhlutun um öll fjármál landsins, og í öðru lagi væri tekin upp sú stefna með frv., að virkjanir og önnur stórfyrirtæki skuli framvegis ekki vera í almannaeigu, heldur í eigu einstaklinga. Það mun hverjum heilbrigðum manni, sem les þetta frv., væntanlega ofvaxið að sjá, á hverju hv. þm. getur byggt slíkar fullyrðingar, og ekki hygg ég, að málið hafi mikið skýrzt fyrir venjulegum mönnum við þá löngu ræðu, sem hann flutti hér í dag. Varðandi fyrri fullyrðinguna, þá víl ég leyfa mér að benda á, að það er ekkert í frv., sem gefur minnsta tilefni til hennar. Ef við litum á stjórn þessarar stofnunar, eins og hún er fyrirhuguð, þá skyldi maður ætla, eftir því sem hv. þm. talaði, að fyrirhugað væri að fela Ameríkumönnum að stjórna henni. En það er nú ekki meiningin, heldur er ætlunin, að henni verði stýrt af þremur mönnum, sem kosnir eru af hv. Alþingi, af einum manni frá Landsbanka Íslands, sem nú er allt í einu orðinn merkileg stofnun í augum hv. 2. þm. Reykv., þó að það hafi nú ekki verið fram að þessu, og svo einum embættismanni, skrifstofustjóranum í fjmrn. Þetta eru nú þeir, sem eiga að stýra þessari stofnun fyrir hönd Ameríkumanna. Til viðbótar er svo nægilegt að benda á, að þau miklu réttindi til erlendrar lántöku, sem þessi hv. þm. sagði að bankanum væru gefin með þessu frv., þar sem hann væri frá því leystur að þurfa að sækja leyfi til bankamálaráðherra fyrir erlendum lántökum, eru nákvæmlega sams konar réttindi og Landsbanki Íslands hefur í dag. Þessi nýja stofnun á sem sé að vera hliðstæð Landsbankanum í þessu tilliti. Enn fremur er rétt að upplýsa í því sambandi, að það eru sams konar réttindi og hver íslenzkur borgari hefur í dag. Það er hvergi í íslenzkum lögum eitt einasta orð um það, að íslenzkir borgarar þurfi að sækja um leyfi fyrir erlendum lántökum. Það er bara misskilningur hjá hv. þm., eins og fleira í hans ræðu. Lagaákvæðin, sem vitnað er til í þessu sambandi, eru um það, að sveitarfélög og opinberar stofnanir megi ekki taka lán erlendis nema með samþykki bankamálaráðherra. Undantekinn er þó Landsbankinn. Og þegar þetta ákvæði væri komið í lög, sem hér er gert ráð fyrir, þá væru Landsbankinn og þessi nýi Framkvæmdabanki undanþegnir því að þurfa að sækja um leyfi til erlendrar lántöku, eins og einstaklingar eru yfirleitt og samvinnufélög og önnur félög. Auk þess er rétt að benda á, að ef nota ætti ábyrgðarheimildina, sem í frv. er, þá er það að sjálfsögðu ekki hægt nema með því, að fjmrh. takist á hönd ábyrgðina fyrir hönd ríkissjóðs, og fjmrh. hverju sinni verður vitanlega að styðjast við meirihlutavilja Alþingis. Þegar þetta hefur allt verið tekið til greina, þá held ég, að það sé nú heldur litið eftir af fullyrðingu hv. þm. um, að hér eigi að stofna til sérstakrar erlendrar íhlutunar um yfirstjórn fjármála landsins. Varðandi mótvirðissjóð er sérstaklega að taka það fram, að þótt mótvirðissjóðurinn verði fluttur yfir í þessa stofnun úr annarri ríkisstofnun, Landsbankanum, þá fylgja því engar nýjar kvaðir. Það verður nákvæmlega sama afstaða um íhlutun þeirra, sem hafa látíð af hendi gjafaféð, nákvæmlega sama íhlutun eins og sjóðurinn hefði verið kyrr í Landsbankanum. Það breytir engu til eða frá. Það er ekki stofnað til neinnar nýrrar íhlutunar með því að færa sjóðinn á milli stofnana. Þetta hygg ég að hver maður geti skilið. Um síðari fullyrðingu hv. þm., að með frv. væri tekin upp sú stefna, að virkjanir og önnur stórfyrirtæki skyldu ekki framar vera í almannaeigu, heldur einstaklinga, er alveg nægilegt að benda á það, að í 7. gr. og í 2. gr. er aðaltilgangurinn fram tekinn, og hann er sá að veita lán til langs tíma með því að kaupa ný skuldabréf fyrirtækja, sem gagnleg eru þjóðarbúskapnum, o.s.frv. Þetta á vitanlega jafnt við um fyrirtæki ríkisins, bæjar- og sveitarfélaga, sem sé fyrirtæki í almannaeigu, og fyrirtæki samvinnufélaga eða einstaklinga. Þetta getur allt komið til greina, og er ekkert gert upp á milli þessara fyrirtækja í frv., fremur en er í annarri bankalöggjöf, þar sem öllum slíkum fyrirtækjum er opnuð leið, ef þeir, sem ráða yfir lánveitingunum, telja skynsamlegt að lána þeim. Það hefur verið talað um það í þessu sambandi, að ætlunin mundi vera að selja hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni. Ég get alls ekki skilið þann hugsanagang, sem liggur á bak við þetta tal, þegar þess er gætt, að í þessu frv. er beinlínis lagt bann við því að selja hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni. Það væri undarleg aðferð, ef það væri ætlunin að selja hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni, - það væri undarleg aðferð, ef menn hefðu slíkt í huga, að beita sér fyrir lagaákvæði, sem einmitt bannar að selja hlutabréfin. Þá skyldi maður heldur halda, að sá þingmeirihluti, sem að því vildi stefna, beitti sér fyrir lagaákvæði, sem heimilaði að selja þau. Varðandi það, sem hv. 2. landsk. þm. (LJós) spurði um, hvort þessum banka væri ætlað að lána t.d. til sömu aðila eða sams konar lán eins og fiskveiðasjóður lánar til einstakra eða ræktunarsjóður lánar til einstakra eða byggingarsjóður til sveitanna, þá er það að segja, að þessum banka er vitanlega ekki ætlað að lána til sömu aðila eins og þessar stofnanir lána, heldur er meiningin, að þessi banki láni þessum sjóðum fjármagn, sem til þessarar lánastarfsemi á að renna, og þeir láni svo til einstaklinganna. Hélt ég nú raunar, að þetta væri augljóst af því, hvernig stofnunin er byggð upp samkv. frv. Hv. 8. landsk. þm. (StJSt) talaði hér nokkur orð og sagðist ekki hafa átt von á því, að þetta frv. yrði tekið út úr í starfi bankamálanefndarinnar, hefði heldur átt að biða. Það var enginn ágreiningur um það, hvorki í stjórninni né heldur í nefndinni, að taka þetta frv. út úr og afgreiða það á undan, af því að menn voru sammála um, að það væri aðkallandi að setja einmitt löggjöf eins og þessa. Um þetta var enginn ágreiningur heldur í bankamálanefndinni, og sá hv. þm. Alþfl., sem þar á sæti, var sammála um þessa meðferð málsins, og kemur mér það þess vegna dálitið einkennilega fyrir, að hv. þm. skuli finna að þessari starfsaðferð. Auk þess vil ég taka það fram, að í megindráttum var þessi hv. Alþýðuflokksþm. einnig samþykkur því frv., sem hér liggur fyrir. Hv. þm. minntist dálítið á, að það væri hæpið að veita 80 millj. ríkisábyrgð, sem fjmrh. gæti svo veitt bankanum án þess að bera það undir Alþingi. Það hefur nú verið talið nauðsynlegt af öllum þeim, sem að þessu máli hafa komið, að það væri einmitt svona ábyrgðarheimild til, til þess að ríkisstj. og bankinn gætu gert þær ráðstafanir til lánsútvegunar, sem taldar væru nauðsynlegastar. Hætta fyrir hv. Alþ. er náttúrlega engin í þessu fólgin, vegna þess að þær stjórnir, sem hér sitja, sitja með stuðningi meiri hluta á hv. Alþingi. Fjmrh. notar þetta vald, sem hann þarna hefur, í samvinnu við stjórnina. Varðandi það, að með þessu sé ógætilegar farið en áður, þá vil ég leyfa mér að minna á, að undanfarið hafa verið samþ. hér gífurlega miklar ábyrgðarheimildir og miklu meiri, en hægt hefur verið að nota, þannig að nú eru ábyrgðarheimildir og lántökuheimildir í lögum, sem nema mörg hundruð milljónum, þótt vitað sé, að ekki er hægt að útvega allt þetta fé. Hv. Alþ. hefur haft þann háttinn á undanfarið, að það hefur samþ. ábyrgðarheimildir og lántökuheimildir „á lager“, ef svo mætti segja, sem stjórnirnar hafa svo getað moðað úr. Hv. Alþ. hefur ekki haft strangt taumhald í þessu efni undanfarið, heldur ætlað ríkisstj. vítt svigrúm í þessu, ætlað henni að velja og hafna í raun réttri, þegar um ábyrgð á lántökum hefur verið að ræða.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. kom með nokkrum orðum inn á nokkuð af ádeilu minni í sambandi við þetta lagafrv., og skal ég nú fyrst taka það fyrir, sem hann minntist á. Hann sagði, að það væri ekki sérstaklega meiningin að semja við einkaaðila í sambandi við lánveitingar, sem ætti að framkvæma af bankanum eftir þessum lögum, það væri jafnt meiningin að eiga þar við opinberar stofnanir og ekki breyta til með það, sem nú væri. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. Þetta frv. hefur líklega að einhverju leyti verið búið til á ensku upphaflega. Það er enskur maður eða amerískur, sem kemur með þetta. Ákaflega þætti mér gaman að sjá orðið, sem þeir hafa notað yfir „einkaaðila“, þegar það hefur verið þýtt á íslenzku, hvað það væri, sem átt væri við með því. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. gerir það fyrir mig að lofa mér að sjá hinn upprunalega texta þessara laga, þ.e. hinn enska texta. Ég sé það á öllum lögunum, að þau hafa ekki verið hugsuð og samin eins og venjulegt hefur verið, þegar bankalög hafa verið samin á Íslandi. Ef hæstv. ráðh. lítur í lögin um Landsbankann, þá er byrjað þar að taka fram fyrst, hvað bankinn heitir, síðan hvað hann heiti á Norðurlandamálum, því næst hvað hann heiti á ensku. Hér er fyrst og fremst sagt, hvað bankinn heitir á íslenzku, - það er enn þá ekki komið það langt, að því sé sleppt, - því næst er tekið fram, hvað hann heitir á ensku. Það þarf ekki að vera að taka fram, hvað hann heitir á norrænum málum. Það er ekki gengið út frá því, að fjárfestingarbanki á Íslandi þurfi að hafa sérstök sambönd við Norðurlönd úr þessu. Ég tek það svona sem smádæmi, sem vísar ofur litið í áttina. En „einkaaðilar“ er orð, sem fer nú dálítið skrýtilega í íslenzku máli, en hæstv. ríkisstj. hefur notað, þegar hún þýddi fyrirmælin, sem hún fékk, á íslenzku. Þar með mun tvímælalaust af hálfu hinna amerísku yfirboðara vera átt við að semja við þá aðila, sem hafa yfir einkaauðmagninu að ráða, en ekki við þá aðila, sem eru fyrst og fremst opinber fyrirtæki, ríkis, bæja og önnur slík, eða hálfopinber, eins og samvinnufélög eða þess háttar. Ég fer þá mikið villur vegar, ef þetta er ekki rétt skilið hjá mér. - Svo þarf raunar ekki vitnanna við. Hvað er það, sem verið er að gera með áburðarverksmiðjuna? Er verið að koma henni í hendur einkaaðila svo kallaðra, eða er ekki verið að því? Hæstv. ráðh. minntist hér á með ákaflega miklum ólíkindalátum, að þetta væri alveg hreint undarlegt, að nokkrum manni skyldi detta það í hug, að það væri meiningin að selja hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni, sem ríkið nú ætti. Á ég að segja hæstv. ráðh., hvaða manni hefur dottið þetta í hug? Það er manninum, sem á að vera bankastjóri bankans og hefur viðurkennt það fyrir fjhn. Ed., að hann hugsi sér að selja þessi bréf. Og það er staðfest og haft eftir honum og stendur skrifað hér í þingskjölunum. Vill hæstv. ráðh. lýsa því yfir, að Benjamín Eiríksson sé ómerkur að því, sem hann hefur lýst yfir við fjhn. Ed.? Vill hæstv. fjmrh. lýsa því yfir, að Benjamín Eiríksson eigi ekki að verða bankastjóri þessa banka? Ég ætla að segja hæstv. fjmrh. það, að hann kemur ekki til með að hafa neitt sérstakt að segja í þessum banka og yfir honum og yfir því, hvað hann gerir, eftir að leynilegur fulltrúi fyrir amerískan stórbanka er orðinn bankastjóri yfir þessum banka. Ég efast um, að það verði sérstaklega mikið að því spurt, hvað hann geri í þessum efnum. Það fyrsta, sem menn spyrja, er þetta: Til hvers er verið að afhenda þessum banka hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni sem stofnfé, ef ekki er meiningin að selja þau? Enda er auðséð, að formaður bankamálanefndar, sá maður, sem annast milligönguna milli ríkisstj. hér heima og Alþjóðabankans erlendis, hann lýsir því yfir alveg ótvírætt, að það á að selja hlutabréfin og það á að selja þau án verulegs hagnaðar. Til hvers? Til þess að styðja að eflingu einkaauðvalds í landinu. Það er ekki til nokkurs skapaðs hlutar fyrir hæstv. fjmrh. að stinga hausnum í sandinn viðvíkjandi þessu eða vera með einhver ólíkindalæti við okkur þingmennina. Hann gefur þessa yfirlýsingu hér áðan. Hann er rétt eins og þegar hann kom heim frá Washington, áður en samningurinn var gerður um Atlantshafsbandalagið, og hélt fram, að aldrei kæmi til neinna mála, að farið yrði fram á það við Íslendinga, að það yrðu herstöðvar hérna. Svo leið rúmt ár, og þá var bara hernámið sjálfsagt. Maður tekur ekki neitt mark á yfirlýsingum þessa hæstv. ráðh. Hann er búinn að sanna það áður, og það þýðir ekkert að vera með þessi ólíkindalæti núna. Ef hæstv. ríkisstj. ekki gengur inn á þá till. að fella þetta burt um hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni, þá ætlar hún seinna meir að láta framkvæma þessa sölu, leyfa það. Það er ekki til neins að koma með svona blekkingar hér gagnvart okkur hvað eftir annað. Við vitum ósköp vel, að þið eruð ekki einu sinni sjálfráðir gerða ykkar um þetta. Hver var annars meiningin með þessu? Var bara meiningin sú, að Benjamín Eiríksson ætti að fara með umboð fyrir 6 millj. kr. á hluthafafundum í Áburðarverksmiðjunni h/f? Var það bara meiningin? Var meiningin að afhenda hlutabréfin til Framkvæmdabankans til þess, að bankastjórinn færi einn með umboðið? Og má ég spyrja meira að segja hæstv. ríkisstj.: Hvað hefur hún hugsað sér í því sambandi? Hefur hún hugsað sér það, þegar bankastjóri Framkvæmdabankans færi einn með umboð fyrir hlutafé upp á 6 millj. kr. á hluthafafundum í áburðarverksmiðjunni, að stjórn áburðarverksmiðjunnar yrði kosin á slíkum hluthafafundi og breytt út frá þeim lögum, sem nú eru um, hvernig eigi að kjósa hana? Það fer að verða hálfeinkennilegt, hvernig Alþ. eigi að kjósa lengur, ef Alþ. hefur ekki einu sinni sem eigandi í sínum höndum, í höndum ríkissjóðs, hluthafabréfin í áburðarverksmiðjunni. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. hefur hugsað nokkuð út í það. En í öllu falli virðist augljóst, að meðan bankastjórinn er ekki búinn að selja bréfin, þá er það hann, sem ræður á hluthafafundunum, og þá er þannig verið að afhenda til hans þetta vald, sem Alþ. hefur nú þótzt vilja vera að reyna að halda í sínum höndum fram að þessu. Ég held, að það dugi engin ólíkindalæti með þetta. Það er tilgangurinn, yfirlýstur af manni, sem fyrst og fremst hefur samið frv., að koma þessum bréfum í hendurnar á einkaauðnum og hefur verið tilgangur í skollaleiknum frá upphafi. Svo kom hæstv. fjmrh. með það, að það væri nú undarlegt, hvernig í ósköpunum nokkrum manni gæti dottið annað eins í hug eins og að það væri verið að fela jafnvel Ameríkumönnum að stjórna þessu, það væri nú aldeilis úr lausu lofti gripið. Má ég lesa ofur lítið fyrir hæstv. ráðh. af því, sem stendur í grg., ef hann hefur ekki kynnt sér hana, með leyfi hæstv. forseta: „Gert er ráð fyrir, að erlend lán yrðu einkum tekin til framkvæmda. Mundu þau þá vera í verkahring þessa banka og hann því taka þau. Þess má geta, að á síðustu árum hafa í náinni samvinnu við Alþjóðabankann risið upp bankar svipaðs eðlis í öðrum löndum. Ástæða þessarar samvinnu er meðal annars sú, að óhægt er fyrir stofnun eins og Alþjóðabankann að lána fé í framkvæmdir, sem á hans mælikvarða eru smávaxnar, eins og t.d. flestar framkvæmdir í landbúnaði. Kýs hann því heldur að lána slíkt fé fyrir milligöngu stofnunar, sem getur rækt það hlutverk, sem Alþjóðabankinn annars telur sig eiga að rækja gagnvart lántakanda. Er hér einkum átt við það, að Alþjóðabankinn setur nokkur skilyrði fyrir lánum sínum til tryggingar því, að þau komi að sem beztum notum þeirri þjóð, sem lánin tekur.“ M.ö.o., Alþjóðabankinn heimtar í öllum þeim löndum, sem ameríska auðmagnið undirokar, að það séu skapaðir sérstakir bankar, sem Alþjóðabankinn geti haft sérstaka samvinnu við og sett sérstök skilyrði, vegna þess að skilyrðin, sem Alþjóðabankinn setur fyrir því að ráða efnahagslífi þessara þjóða, samrýmast dálítið illa lögum um þá þjóðbanka, sem fyrir eru í löndunum. Það var ekki gengið út frá því, þegar lögin voru sett um þjóðbanka hér á Íslandi og annars staðar, að það yrði hleypt inn erlendu auðmagni til að hafa yfirráðin yfir efnahagslífinu. Lögin eru þess vegna sniðin við það, sem passar fyrir íslenzkt efnahagslíf, og miðuð við, að það haldist sjálfstætt. Þetta passar ekki í kramið hjá Alþjóðabankanum. Þess vegna passar ekki seðlabankinn eða Landsbanki Íslands í kramið. Þess vegna mótmælir Landsbankinn afgerandi atriðum í þessum lögum, af því að þau þýði afskipti og yfirráð erlends aðila yfir okkar fjármálum. Þess vegna gengur jafnvel samflokksmaður hæstv. fjmrh., Jón Árnason bankastjóri, sem ég veit að hæstv. ráðh. mun varla gruna um kommúnisma eða eitthvað slíkt ljótt, svo langt að tala um það, að það geti orðið nauðsyn að semja við Bandaríkjastjórn um að endurgreiða mótvirðissjóðinn, til þess að verða laus við afskipti hennar í eitt skipti fyrir öll. Og svo segir ráðherrann nú, hvernig þetta frv. er til orðið. Frv. er í meginatriðum í samræmi við till., sem samdar voru af erlendum sérfræðingum, og hafði bankamálan. það til hliðsjónar í starfi sínu. Samkv. ósk ríkisstj. sendi Alþjóðabankinn hingað til lands einn gjaldkera sinn. M.ö.o., þessi banki er skapaður samkv. fyrirmælum Bandaríkjamanna, samkv. fyrirmælum Alþjóðabankans, til þess að Alþjóðabankinn hafi þægilegri aðstöðu viðvíkjandi þeim skilyrðum, sem hann kemur til með að setja fyrir sínum lánum, heldur en hann hefði, svo framarlega sem hann ætti að eiga við sjálfan þjóðbanka Íslands. Ég skal upplýsa hæstv. ráðh. um það, að þið ráðið ekki einu sinni svo miklu sem hver verður bankastjóri fyrir þessum banka. Þið eruð fyrir fram búnir að ganga inn á, að maður, sem er fulltrúi Alþjóðabankans, verði bankastjóri þar. Og það verður áreiðanlega eitt af þeim skilyrðum, sem þeim mönnum verða sett, sem munu verða kosnir í stjórn, að þeir kjósi þennan mann, einmitt manninn, sem hefur lýst því yfir, að hann muni selja hlutabréf áburðarverksmiðjunnar, og auðvitað er það traustsyfirlýsing og viljayfirlýsing um, að svo skuli gert, þegar hann verður kosinn í þetta. Og hæstv, fjmrh. veit það miklu betur en ég, að það verður síðan stjórnað í þeim banka í samræmi við það, sem þeir amerísku auðbankar segja, og að Landsbankinn er settur út úr spilinu, af því að hann þykir ekki nógu þægur. Það þykir óþægilegt að eiga við menn, sem hugsa oft eins og gamlir íslenzkir stórbændur gerðu á sínum tíma, menn eins og Jón Árnason. Þess vegna þykir gott að fá vikaliðugan sendisvein Ameríkananna eins og Benjamín Eiríksson fyrir bankastjóra í svona banka. Svo kom hæstv. ráðh. með það, að það væri alger misskilningur hjá mér þetta með lánin erlendu, það væri nú svo sem enginn sérstakur kanall, sem verið væri að opna, engin sérstök göng fyrir erlent fjármagn, sem verið væri að opna, þetta stæði nú öllum til boða. Það verða að vísu nokkrir aðilar undanskildir. Með l. einmitt um Bretton Woods eru undanskildir íslenzkir bankar, sparisjóðir, bæjar- og sveitarfélög og allar opinberar stofnanir. Og svo sagði hæstv. ráðh.: „Hins vegar er öllum íslenzkum mönnum heimilt að taka lán erlendis.“ Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Er það misminni hjá mér, að fyrir rúmu ári hafi verið gefin út reglugerð, sem bannar þetta? Ég veit, að þetta var leyfilegt til skamms tíma, og ég gerði hér í lok, ég held síðasta Alþ. eða næstsíðasta, ég man það nú ekki vel, fyrirspurn til hæstv. viðskmrh. um, hvort þetta væri leyft. Hann svaraði því játandi. Og rétt á eftir var gefin út auglýsing af ríkisstj., sem bannaði lántökur erlendis. Nú hef ég ekki haft tíma á eftir ræðu hæstv. ráðh. til að athuga Stjórnartíðindin, og ég þori sem sagt ekki fyllilega að treysta á mitt minni í þessu, það getur skolazt. En eitthvað rámar mig í þetta, og ef þetta skyldi nú ekki vera rangt hjá mér, þá vil ég mega lita á yfirlýsingu ráðherra sem yfirlýsingu um það, að þessi reglugerð sé úr gildi numin. Orð ráðherra standa sem skuldbindandi, þegar þau eru töluð, og ég tek þá þessi orð hans þannig, að öllum einstökum Íslendingum og einstökum hlutafélögum sé héðan í frá leyfilegt að taka lán erlendis. Ef þetta er ekki rétt hjá mér, þá vona ég, að hæstv. ráðh. leiðrétti það. En það er þá aðeins frá þessari stundu, sem þetta gildir, fyrir orð hæstv. fjmrh. nú, sem ég vil fyllilega taka gild. Þá þykir mér út af fyrir sig vænt um að hafa stuðlað að því að hafa opnað þennan möguleika. En það dregur ekki úr hinu, að meiningin er að veita í stórum stíl fjármagni inn í landið í gegnum þennan banka í alveg sérstökum. tilgangi. Landsbanki Íslands, aðalþjóðbankinn, stendur ekki í neinu sérstöku sambandi við erlenda banka, er ekki skapaður samkvæmt óskum neinna erlendra banka, nýtur ekki sérstakrar fyrirgreiðslu neinna sérstakra erlendra banka. En hér er banki, Framkvæmdabankinn, sem á að skapa samkv. sérstakri ósk eins erlends banka, til þess að viðkomandi erlendur banki láti allar sínar ráðstafanir til fjármagnsfestingar á Íslandi ganga í gegnum hann. Það er munurinn, þannig að þarna er ekkert dregið úr því með því, sem hæstv. ráðh. segir, sem ég hef áður sagt. Hins vegar er það ljóst, að sjálfur er þessi banki skapaður til þess að veita amerísku auðmagni hér inn í landið, og ef hæstv. ráðh. flettir upp í Marshallsamningnum, 5. kafla, þá sér hann þar ákvæðin um öflun efnivara frá Ameríku, að ameríska ríkisstj. áskilur sér það sérstaklega, að íslenzka ríkisstj. ryðji úr vegi öllum hindrunum fyrir því, að amerískt kapítal geti komizt að með framleiðslu á þeim hlutum hér heima, svo sem aluminium, sem þeir álíta að þeir þurfi á að halda fyrir sig. Og það er vitanlegt, að nú sem stendur reynir ameríska auðvaldið einmitt í krafti Marshallsamningsins að skapa sér þá aðstöðu um víða veröld að ná tökum á framleiðslu og auðlindum landa, sem eru að verða háð ameríska auðvaldinu, til þess að framleiða þar ódýrara, en hægt er í Ameríku þær vörur, sem Ameríku vantar. Það er vitað, að laun verkamanna t.d. í Suður-Ameríku eða á Íslandi eru frá því fimmti parturinn upp í helmingurinn af launum amerísks verkamanns. Það borgar sig þess vegna miklu betur fyrir amerískt auðvald að framleiða á stöðum eins og Íslandi, Suður-Ameríku eða slíkum þá hluti, sem er dýrara fyrir þá að framleiða í Bandaríkjunum. Þess vegna leitast þeir eftir að fá tök á löndum eins og okkar, fyrirskipa okkur að lækka hér lífskjörin og lækka launin, eins og þeir gerðu þegar með gengislækkunarákvörðununum, til þess að vinnuaflið íslenzka verði nógu ódýrt, til þess að amerískt auðvald geti grætt því meira á því, og hér eiga svo íslenzkir verkamenn að þræla fyrir helminginn eða 2/5 af þeim launum, sem amerískir verkamenn hafa. Þannig er verið með ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. að gera íslenzka verkamenn að nýlenduþrælum á ný, og með þessum l. er verið að opna möguleikana fyrir ameríska auðvaldið til þess að geta rænt okkar auðlindir og notað þær fyrir sig. Svo kom hæstv. ráðh. inn á, að þessi banki ætti bara að lána til opinberra aðila eins og banka og annarra slíkra. Þetta er alger misskilningur. Annaðhvort þekkir ekki fjmrh. lögin, sem hann er að mæla fyrir, eða þá að hann er visvitandi að segja þingheimi rangt. Ég skal lesa fyrir hann fyrirmæli 7. gr. laganna um, hvernig bankinn leysi sitt hlutverk af hendi. Þar stendur í 2. lið, með leyfi hæstv. forseta: „Að veita lán til langs tíma með því að kaupa ný skuldabréf fyrirtækja, sem gagnleg eru þjóðarbúskapnum og að dómi bankastjórnarinnar nægilega arðbær til þess að geta greitt af rekstrartekjum vexti og afborganir af skuldum sínum. Enn fremur að veita stofnlánadeildum annarra peningastofnana lán á sama hátt.“ M.ö.o., fyrst og fremst á að kaupa skuldabréf fyrirtækja, sem verið er að setja á stofn. Hvað þýðir að kaupa skuldabréf fyrirtækja? Það þýðir það sama sem að lána þeim peninga. M.ö.o., ef hér ætlar einhver maður að koma af stað stóru fyrirtæki með 10–20 millj. kr. kapítali og hann gefur út skuldabréf fyrir þessu upp á 10–20–30 millj., þá getur þessi banki keypt slík skuldabréf, og þetta er hans verkefni. Þetta þýðir, að hann á að lána einkafyrirtækjum. Ef hæstv. fjmrh. heldur, að þessi banki elgi ekki að lána einkafyrirtækjum, þá hefur hæstv. fjmrh. ekki hugmynd um, hvað í frv. stendur. Næst á eftir þessu kemur svo, að það eigi að veita stofnlánadeildum annarra peningastofnana lán á sama hátt. Jú, stofnlánadeild sjávarútvegsins eða einhver stofnlánadeild við Búnaðarbankann eiga að fá að draslast þarna á eftir, þegar arðbærari lán hafa verið veitt. Við skulum segja, að ef það þykir frekar óarðbært að lána íslenzka landbúnaðinum, þá koma stofnlánadeildir Búnaðarbankans fyrst í annarri röð, þegar búið er að kaupa skuldabréf fyrirtækja, sem að álíti bankastjórnarinnar eru nægilega arðbær. Það er verið að setja íslenzka bændur á þann stað, sem amerískt auðvald hugsar þeim að vera. Það er verið að veita einkaréttindin til þess auðvalds úr Reykjavík, sem Benjamín Eiríksson og ameríska auðvaldið álitur að eigi nægilega arðbær fyrirtæki, og það er bezt fyrir Framsfl. að taka eftir því. Ef hæstv. ráðh. hefur yfirsézt um þetta, þá er hægt að breyta þessu enn þá. Ef honum hefur ekki yfirsézt þar, þá verður að segja honum það. - Svo kemur 3. gr. Hvað stendur þar? „Að kaupa ný hlutabréf í fyrirtækjum, sem gagnleg eru þjóðarbúskapnum og arðvænleg að dómi bankastjórnarinnar.“ Kaupa hlutabréf í fyrirtækjum. Er hæstv. fjmrh. ekki ljóst, hvað það þýðir að kaupa hlutabréf í fyrirtækjum, sem Landsbankanum er bannað fram að þessu? Það þýðir það að styðja að einstökum fyrirtækjum í landinu og lána þeim á þann hátt fé til rekstrar. Það er alveg gefið, að þessi banki getur farið út í það að lána eða styðja til framkvæmda hvaða fyrirtæki á Íslandi sem hann vill, hvaða aðila sem hann vill. Ef hæstv. fjmrh. ekki skilur þetta, þá er það ekki vegna þess, að hann hafi ekki gáfur til þess, heldur vegna þess, að það er búið að loka augum hans fyrir þessu eða segja honum að loka augum annarra fyrir því. Svo kemur í 8. þættinum í 7. gr.: „Að hafa samvinnu við einkaaðila, sem ráðast í arðvænlegar framkvæmdir, og veita þeim fyrirgreiðslu.“ Það þýðir því ekkert að segja okkur hérna, að þessi banki eigi ekki að hafa bein sambönd við fyrirtæki, sem nú eru til eða stofnuð verða. Það þýðir ekkert að segja okkur það, að hann eigi bara að hafa samband við banka og aðrar slíkar stofnanir. Hann á að lána beint út. Það er bara sá munurinn, að það er einn einasti bankastjóri þar. Það er engrar undankomu auðið, þegar búið er að setja þennan banka á, ef það á að stofna ný fyrirtæki. Öllum hinum bönkunum verður bannað að lána til slíkra stofnana, og það er engrar undankomu auðið hvað það snertir, að það sé hægt að tala við tvo menn og annar bankastjórinn sé sæmilegur viðureignar, en hinn lakarl. Nei, það er einn einasti maður, sem á að hafa þetta. Og hæstv. fjmrh. kýs hér að fara með bein ósannindi frammi fyrir þm., í stað þess að þora að upplýsa okkur um, hvað hann hyggst fyrir með þessu. - Þá er þar með hrakið það, sem hæstv. fjmrh. talaði hér um áðan. Svo eru nokkrar spurningar í viðbót, sem ég vildi leggja fyrir hæstv. fjmrh. og gera það alveg skýrt, hvernig þær eru. Eftir 7. gr., 3. atriði, má bankinn kaupa hlutabréf í fyrirtækjum. Það er auðvitað gefið, að bankastjórinn á að fara með slík hlutabréf á fundum í þeim hlutafélögum. Við skulum segja, að það er myndað hér hlutafélag með 10 millj. kr. kapítali til rekstrar ákveðinni verksmiðju útgerðarinnar. Þessi banki kýs að kaupa fyrir 3, 4 eða 5 millj. kr. hlutabréf í þessu fyrirtæki, og hann kaupir svona í fleiri fyrirtækjum. Það er bankastjóri bankans, sem fer með þessi hlutabréf á aðalfundum. Ég vil leyfa mér að benda á, að ef banki hefur þá aðferð að kaupa hlutabréf, eins og hv. þm. vita, er Landsbankanum og öðrum bönkum bannað að eiga hlutabréf, - þá er sá bankastjóri, sem fer sjálfur með atkvæðisréttinn fyrir slík hlutabréf, ef hann gerir mikið að slíkum kaupum, og það er mjög líklegt, að hann kunni að gera það, á mjög skömmum tíma orðinn langsamlega voldugasti maðurinn í íslenzku fjármálalífi. Ég skal svo taka sem dæmi: Við skulum hugsa okkur, að t.d. auðhringur Du Ponts, þess mikla framleiðanda á kemískum vörum og öðru slíku í Bandaríkjunum, kjósi að láta sína banka lána þessum Framkvæmdabanka eitthvað af fé til þess að setja upp fyrirtæki hér á Íslandi til rekstrar á stórum kemískum verksmiðjum í krafti okkar fossaafls og að hann lánaði þetta fé í gegnum Framkvæmdabankann, og Framkvæmdabankinn ræður því, hvers konar hlutafélag er stofnað hérna, hvaða menn það eru, sem eru eigendur í því. Hann ræður því með því, að hann segir við suma þeirra: Ég kaupi af þér skuldabréf - því að hann má samkv. 7. gr., 2. tölul., kaupa ný skuldabréf í fyrirtækjum. Hann segir við aðra: Ég skal kaupa hlutabréfin þín til þess að gera þér greiða. M.ö.o., hann setur á stofn heil stórfyrirtæki hér á Íslandi með lánsfé frá erlendum auðhringum og á sjálfur svona og svona mikið þarna í og kontrollerar og lætur aðra menn, sem lána fé til þess, eiga hlutabréf að öðru leyti, þannig að þeir séu þæg verkfæri fyrir viðkomandi ameríska auðhringa, hvort það er aluminium, hvort það er áburður eða annað slíkt. Erlendir auðhringar hafa fengið í gegnum þennan banka ótakmarkaða möguleika til þess að gera það, sem þeim finnst arðvænlegt, hér á Íslandi, og fulltrúi Alþjóðabankans, sem verður bankastjóri þessa banka, er, ef hann kærir sig um, samkvæmt því valdi, sem honum er gefið með þessum lögum, á örskömmum tíma orðinn persónulega langsamlega voldugastí maðurinn í fjármálalífi Íslendinga. Ég hef undirstrikað svo sérstaklega þetta atriði vegna þess, að það felur í sér gerbreytingu á allri þeirri stefnu, sem ríkt hefur í íslenzkum fjármálum fram að þessu. Viðvíkjandi öllum okkar efnahag, öllu okkar atvinnulífi og öllum eignarrétti í því, þá hefur einn hlutur einkennt alla íslenzka löggjöf allan fyrri hluta þessarar aldar. Það eru áhrif bændastéttarinnar á löggjöfina í þá átt að vera hrædd við útlent auðmagn og setja þess vegna þröngar skorður í allri okkar löggjöf við útlendu auðmagni og sömuleiðis jafnvel myndun nokkurs verulegs stórauðmagns hér á Íslandi, svo að það hefur varla getað vaxið upp. Þessi tortryggni íslenzkrar bændastéttar hefur alveg sérstaklega markað afstöðuna í löggjafarstarfinu gagnvart myndun stórauðvalds á Íslandi. Með þessari löggjöf, sem hér liggur fyrir, er algerlega breytt um stefnu hvað þetta snertir. Það er hér farið inn á, að erlent auðmagn getur komið hér inn eins mikið og vill. Það hefur sérstakan banka, sem er skapaður eftir þess fyrirmælum, sem það getur veitt sínu fjármagni í gegnum. Það hefur bankastjóra, sem vinnur samkvæmt þess fyrirmælum og getur ráðið yfir eins miklu og hann vill, ráðið, hvers konar hlutafélög eru mynduð, ráðið, hvað stofnað er af fyrirtækjum hér á Íslandi, ráðið, hvernig eignahlutföllin eru í þeim fyrirtækjum, hverjir það eru,sem eiga þar, og hvað bankinn og hvað þeir útlendu aðilar raunverulega eiga mikið í því. Og honum eru meira að segja gefin fyrirmæli um að hafa samstarf fyrst og fremst við einkaaðila, ekki einhverja opinbera aðila, í þessu efni, og hann skilur þetta á þann hátt, og hann lýsir því yfir við Alþ., að eitt af því fyrsta, sem hann muni gera og sjá um að verði gert, sé að selja ríkishlutabréfin í áburðarverksmiðjunni í hendur einstaklingum. M.ö.o., það á að skipuleggja byltingu fyrir einkaauðvaldið í íslenzku efnahagslífi með þessum banka, harðvítuga valdatöku fyrir það auðvald í Reykjavík, sem amerísku bankarnir hefðu mesta velþóknun á, þannig að þeir gætu ráðið allri þróun í íslenzku efnahagslífi framvegis. Þetta vil ég segja og láta koma greinilega fram, til þess að enginn þeirra þm., sem kemur til með að greiða atkv. með þessu frv., seinna komi fram fyrir þjóðina og fari að segja: Ég vissi ekki, hvað ég gerði. Svo ætla ég að síðustu aðeins að gera athugasemd viðvíkjandi 8. gr. um framkvæmdir úr mótvirðissjóðnum. Eins og 8. gr. er orðuð, þá er hún sama vitleysan eins og samþ. var með þál. Og ef hv. þm. hafa áhuga fyrir að setja þau ákvæði hér inn í 8. gr., hvernig verja skuli endurgreiðslunum á lánunum, sem veitt voru úr mótvirðissjóði, þá þurfum við að breyta þessari grein. Eins og þessi grein er orðuð núna, þá þýðir hún það sama og þál. þýddi. Það er aðeins mótvirðissjóðurinn sjálfur, þ.e. núverandi mótvirðissjóður, það sem óeytt er úr honum, sem þetta snertir. Þetta snertir ekkert af því fé, sem kemur inn þegar Sogsvirkjunin, Laxárvirkjunin og áburðarverksmiðjan borga lánin til baka. Það vil ég, að hv. þm. sé ljóst. Við skulum segja, að ef það eru 400 millj. í mótvirðissjóðnum og það er búið að ráðstafa 350 af því til kannske áburðarverksmiðjunnar og raforkuveranna, þá eru kannske 50 eftir, en ég efast um, að það sé svo mikið, og þá eru það þessar 50 millj., sem þarna er verið að ráðstafa. Það eru engin fyrirmæli í þessari grein um, að það eigi að ráðstafa því fé, sem kemur inn þegar lánin eru borguð til ríkissjóðs, engin ákvæði um það í þessari 8. gr. Það að greiða lán Sogsvirkjunarinnar, Laxárvirkjunarinnar og áburðarverksmiðjunnar, - sú endurgreiðsla er ekki mótvirðissjóður, hún er allt annað, hún er greiðsla til ríkissjóðs. Það vil ég vona að sé alveg skýrt. Ef meiningin með þessu er að gefa fyrirmæli um það, að þeim 300–400 millj. kr., sem þessi fyrirtæki hafa fengið lánaðar, skuli varið, þegar þær eru endurgreiddar, til þessara framkvæmda, helmingnum til landbúnaðar, helmingnum til framkvæmda fyrir kaupstaði og kauptún, þá þarf að breyta orðalaginu á þessari 8. gr. Eins og hún er núna, nær hún aðeins til mótvirðissjóðsins. Það vil ég benda þeim hv. þm. á, sem hefðu sérstakan áhuga fyrir því. En það er kannske, eins og nú á að fara að tíðkast, að það þyki öruggast að hafa slíkt hrákasmíði á öllum lögum, sem frá Alþ. koma, að enginn maður viti helzt, hvað lög eru, þegar Alþ. er búið að afgreiða lög. Og það hefur hins vegar komið fram þing eftir þing, að þeir geta yfirlýsingar um, að lögin þýði allt annað en þau séu og að ein grein laganna, eins og 13. gr. í áburðarverksmiðjulögunum, sé rétthærri en allar hinar tólf, þannig að það þurfi svo að koma fram, eins og nú liggur hér fyrir, þáltill. um að fara að endurskoða lögin. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að þetta mál verði alvarlega endurskoðað í fjhn., þegar það fer til hennar, og fái þá athugun, sem á við um eins stórt mál og þetta er.

Jón Pálmason Brtt., sem ég á við þetta frv. á þskj. 569, hefur ekki verið tekin til athugunar í hv. allshn., og í trausti þess, að hv. n. taki þessa till. til athugunar fyrir 3. umr., vil ég gjarnan taka hana aftur þangað til.



Herra forseti. Ég vildi fara fram á það við hæstv. forseta, að það færi fram fyrst atkvgr. um till. n., vegna þess að ef þær verða samþ., þá er frv. orðið breytt og þarf að breyta formi á minni till., enda þótt ég haldi fast við hana, og ég treysti hv. n. til þess að taka till. til meðferðar fyrir 3. umr., ef hennar brtt. verða samþ. nú. Verði þær hins vegar felldar, óska ég eftir, að mín till. komi til atkv.

Forseti (SB): Það er nú að vísu svo, að brtt. hv. þm. A-Húnv. hljóðar um það, að á undan 1. gr. komi ný gr., en brtt. hv. n. eru um það, að í stað 1. og 2. gr. komi inn ný gr. Ef ekki koma andmæli gegn því, að fyrst verði bornar upp brtt. hv. n., þá mun verða orðið við þeirri ósk hv. þm. Brtt.522.1 (ný 1. gr., í stað 1. og 2. gr.) samþ. með 19:3 atkv. - 238 tekin aftur. - 522,2 samþ. með 19 shlj. atkv. 3. gr., (verður 2. gr.), svo breytt, samþ. með 19 shlj. atkv. Brtt.522,3 (ný 4. gr., verður 3. gr.) samþ. með 19 shlj. atkv. - 522,4 (brbákv. falli burt) samþ. með 18 shlj. atkv. - 522,5 (ný fyrirsögn) samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 18 shlj. atkv., með fyrirsögninni: Frv. til l. um breyt. á l. nr. 52 1942, um breyt. á l. nr. 44 93. júní 1932, um skipun læknishéraða, verksvið landlæknis og störf héraðslækna.