Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti ! Eg skal ekki fara út í einstök atriði þessa frumvarps, eina og háttv. flutningsm. (V. G.), að eina vil eg benda honum á það, að ekki er vert að breyta “rafmagnslampi„ í “raflampi„, því að “raflampi„ þýðir lampi steyptur úr rafi. Eg stóð upp til þess að leggja til, að nefnd sé komin í málið; það þarf ekki mikla fyrirhöfn að kosta að laga svo frumvarpið, að það geti orðið að almennum lögum. En þeirra er nú þörf, því að víða er nú verið að koma upp raflýsingum, ekki að eins á Seyðisfirði, heldur og víðar, t. d. í Vík í Mýrdal o.fl. kauptúnum að sögn. Eg geri það að tillögu minni, að málið sé lagt í 5 manna nefnd.



Það tókst svo til við atkvæðagreiðsluna við 2. umr. þessa máls, að það var felt að herakip skyldu vera undanþegin vitagjaldi. Eg hygg, að þetta hafi einungis verið af vangá, því að menn munu hafa talið það sjálfsagt að þeirri alþjóðareglu væri fylgt, að undanþiggja þessi skip gjaldinu. Því var það, að eg kom fram með breyt.till. á þgskj. 92. En síðan hefir nefndin átt tal við háttv. 1. þm. G.-K. (B. gr.), sem gat þess við 2. umr., að hann mundi annaðhvort koma fram með breytingartill. eða reyna að koma sér saman við nefndina. Nú hefir hann og nefndin komið sér saman um breytingingartill. þær, sem prentaðar eru á þgskj. 105. En með því að þar er farið fram á að undanþiggja herskip vitagjaldi, er minni breytingartill. ofaukið, og tek eg hana þess vegna aftur. Úr því að aðrar breytingartill. hafa ekki komið fram frá nefndinni og þeim hv. þm., sem eg nefndi, er ekki ástæða til að tala um þetta frekara. Eg skal að eins geta þess, að nefndinni skildist svo, að það hefði alment fylgi, að skip, sem leituðu hafnar í nauð, skyldi undanþegin vitagjaldi og að það hefði verið móti vilja manna að það var felt við 2. umræðu. Þess vegna hefir nefndin tekið það ákvæði upp aftur. Eg skal taka það fram, nú sem fyr, að mér er þetta ekkert kappamál, og eg held engum í nefndinni. En eftir því sem málið liggur nú fyrir og eftir öllum ástæðum, sem fram hafa komið, tel eg rétt að samþykkja breytingartill. á þgskj. 105.



Eg get ekki annað en Verið á móti breyt.till. nefnd. um að vitagjaldið verði lækkað fyrir skemtiferðaskipin. Það eru fleiri en ein ástæða, sem borin hefir verið fram til þess að réttlæta það. En aðalástæðan mun hafa verið sú, að skipin mundu hætta að koma hér víð, ef ekki yrði dregið úr gjaldinu. Koma beggja þýzku skemtiferðaskipanna, er síðast komu hér, sýnir, að á því er ekki mikil hætta. Það er er aðallega tvent, sem eg vil benda á. Fyrst er það, að farþegarnir munu leggja mikla áherzlu á, að koma hér við, til þess að geta sent skeyti heim til vina og kunningja til að láta þá vita um líðan sína. Seinast þegar skipin komu, sendu farþegarnir 8500 bréfspjöld og 875 bréf héðan með pósti. Annað er það, að menn þeir sem ferðast með þessum skipum, munu ekki vera í mikilli fjárþröng, eftir þeim sögum að dæma, sem ganga um verzlun þeirra hér þenna stutta tíma, sem þeir stóðu við. Það fer reyndar tvennum sögum um hana: Sumir segja að þeir hafi verzlað fyrir 7 þúsund kr., aðrir segja að það hafi verið 20 þúsund kr. En ef millivegurinn er farinn og gert ráð fyrir 14 þús. kr., verða það 18 kr. á hvern farþega, og er það ekkert smáræði þegar tillit er tekið til þess, að þeir stóðu hér við í eina tvo daga, og annar sá dagur var Sunnudagur, svo verzlunarbúðir voru lokaðar. Aðallega munu þeir hafa keypt sér sitthvað til gamans, því að geta má nærri, að slík útgerð sem þessi mun sjá farþegum sínum fyrir öllum nauðaynjum. Enn fremur keypti fjöldi þeirra sér vagna og hesta inn að Elliðaám og kostaði þá vagnsætið 5 kr., að mér er sagt. Af þessu má sjá, að hér er ekki um neina fátæklinga að ræða, sem láta sig muna, hvort fargjaldið er 5–6 kr. hærra eða lægra. Og meira er það ekki, sem kemur niður á hvern farþega, þó að vitagjaldið sé látið haldast óbreytt og hækkað fargjaldið sem því svarar. Eg get reyndar ekki fullyrt, að fargjaldið verði hækkað af þessum ástæðum. En þó að svo verði ekki, getur - þetta vitagjald ekki verið annað en smáræði fyrir stórgróðafélag, sem hefir 12–14 miljóna kr. höfuðstól í útgerð skipsins. Eg sé því enga ástæðu til, að draga nokkuð úr vitagjaldinu, og legg eindregið á móti því, að br.till. nefndarinnar verði samþyktar.



Það hefir komið fram. breytingartill. á þgskj. 100 þess efnis, að allir þeir sem fiskiveiði stunda, skuli eiga at kvæði um þetta mál, en ekki að eins þeir sem kosningarétt hafa til Alþingis. Nefndinni hefir ekki þótt ástæða til, að taka þessa br.till. til greina. Ef hún yrði samþykt, mundi alþingiskjörskráin ekki nægja, svo að semja þyrfti aðra kjörskrá yfir þá sem hér ættu hlut að máli. En hér er ekki um þá réttarbót: að ræða, að þeir vafningar væru tilvinnandi. Ef háttv. flutningsm. breytingartill, (B. J.) á við útgerðarmenn, sem ekki hafa náð kosningarrétti, þá er það afarsjaldgæft að þeir menn hittist, ef það kemur nokkurn tíma fyrir. En ef hann á við alla unglinga, sem á sjó fara en tillöguna má eins skilja svo -, getur það ekki talist hyggilegt að fara svo ósparlega með réttindi, hvorki í þessu máli né öðru. Eg verð því að leggja til, bæði fyrir mína hönd og nefndarinnar, að frumvarpið verði samþykt eins og það liggur fyrir á þgskj. 99, án nokkurs tillits til breytingartillögunnar.



Það getur verið að þetta hafi ekki mikla þýðingu í þessu tilfelli; en það hefir alt af mikla þýðingu að lögin séu réttlát. Þegar gera skal samþyktir um fiskiveiðar og alþingiskjósendur einir eiga þar atkvæði um, getur farið svo, að margir séu þar útilokaðir, sem eiga þar réttilega hlut að máli, og margfalt meira vit hafa á því sem verið er að gera, en margir alþingiskjósendur. Og þó að það kosti, að semja þurfi nýja skrá yfir þá menn, ætti það ekki að standa í vegi fyrir því, að réttlætinu yrði framgengt. Það er ekki rétt, að það fari alt af saman, að útgerðarmenn séu alþingiskjósendur. Það kemur þráfaldlega fyrir, að stórefnaðir útvegsbændur hafa ekki kosningarrétt, og geta átt mikið í húfi, ef óskynsamlegar ákvarðanir eru gerðar um atvinnuveg þeirra. Mér er þetta ekkert kappsmál mín vegná. Þó að eg fari að gerast útvegsbóndi, hefi eg kosningarrétt. Það er ekki heldur vegna neins kunningja míns. En mér finst það hlægilegt, að alþingiskjósendur einir eigi atkvæði um þetta mál. Bóndi býr uppi í sveit, hefir aldrei á sjó komið og þekkir ekkert til sjávarútvegs. Hann hefir atkvæði um fiskiveiðasamþyktir, en stór-sjávarbóndi hefir ekkert atkvæði. Það getur vel verið, að réttara hefði verið að tiltaka, að þeir einir ættu atkvæði um þetta, sem náð hefðu lögaldri. Eg skal gjarnan játa, að það var yfirsjón mín, að eg sló ekki þann varnagla á móti mótbárunum. Þó þykir mér sennilegt, að þetta hefði mátt skilja svo, að hér væri ekki verið að gera neinar undantekningar frá almennum ákvæðum. En ef mönnum er þetta þyrnir í auga, er ekki annað en að taka málið út af dagskrá, svo að eg geti lagfært breytingar.till. mína. Eg vil leyfa mér að skjóta því til hv. nefndar, hvort hún vill ekki unna mér og réttlætinu svo mikils, að hún sætti sig við að atkvæðagreiðslan bíði þangað til eg get komið með breytingartillöguna endurbætta.



Eg held að þessi breyt. till. háttv. þm. Dal. (B. J.) á þgskj. 100 sé ekki nægilega hugsuð. Ef maður tekur orðin “stunda fiskiveiðar„ bókstaflega, þá nær þetta ákvæði til allra þeirra, sem hafa fiskiveiðar fyrir atvinnuveg, og því einnig til drengja, sem stunda sjó á smábátum, en þetta er auðvitað alls ekki meiningin. Aldurstakmörk þurfa að vera sett í lögunum sjálfum og till nánari skilyrði; því þeir sem eiga að framkvæma lögin, geta ekki sett neitt aldurstakmark eða önnur skilyrði. En þó breyt. till. væri ákveðnari en hún er, t. d. atkvæðisréttur bundinn Við ákveðinn aldur, hefði hún samt þurft að vera miklu yfirgripsmeiri. Það verður líka að breyta orðinu “kjörskrá„ í enda 2. gr. Með því orði getur ekki verið átt við aðra kjörskrá en kjörskrá til Alþingis, og er það nægilegt, því ákveðnar reglur um samningu, kærur, fresti o. s. frv. er að finna í lögum, en ef aðrir en þeir, sem kosningarrétt hafa til Alþingis eiga að hafa atkvæðisrétt um samþyktir, t. d. 18–25 ára gamlir fiskimenn, þarf að koma fram með nákvæmar, ákveðnar og sérstakar reglur í þessu frumv. fyrir, hvernig ætti að semja þá kjörskrá, um framlagning hennar o. s. frv. Ef háttv. þm. Dal. (B. J.) er áhugamál að veita fleirum mönnum atkvæðisrétt, er fiskiveiðasamþyktir eru settar, sem eg álít geti verið ástæða til, þarf hann að fá málið tekið af dagakrá og koma fram með nákvæmar reglur fyrir því, hverjir skuli hafa atkvæðísrétt í þessum málum.



Eg get orðið fáorður í þetta skifti, en mér virðist ástæða til að taka fram, að eigi bæri að veita börnum atkvæðisrétt í þeim málum, sem hér er um að ræða. Ef breyt.till. næði fram að ganga, væri ekkert því til fyrirstöðu, að jafnvel smádrengir hefðu atkvæðisrétt um fiskimál. Eg er á móti því, eins og eg er mótfallinn tilllögu, sem var rædd hér í deildinni um daginn, að opna hegningarhús landsins til að veita sakamönnum aðgang að kjörborðinu. Það er mjög sjaldgæft, að menn innan 25 ára aldurs séu orðnir útgerðarmenn, og það óréttlæti, sem mundi stafa af því að miða atkvæðisrétt við kosningarrétt til Alþingis, mundi því verða hverfandi. Mér finst óþarfi að taka málið út af dagskrá, get ekki séð að það sé til annars en lengja tíma þingsins.



Eg ætla að eina að lýsa því yfir, að mér þykir leitt að þurfa að vera á móti breytingartillögunni, því andanum í henni er eg algerlega samþykkur. Allir, sem sjávarútveg stunda, eiga að hafa atkvæðisrétt í þessum málum, þar á meðal þeir sem þegið hafa sveitarstyrk. Eins og háttv. umboðsm. ráðh. (Kl. J.) tók fram, þyrfti að breyta fleiru ef nokkru er breytt, og þykir mér leitt að háttv. flutningsm. (B. J.) ekki bar sig saman við nefndina áður en hann kom fram með breyt.till. sína. Þessi lög geta ekki haft áhrif á aðra en þá einstöku hreppa, þar sem fiskiveiðar eru aðalatvinnuvegurinn. Í þeim hreppum munu verða haldnir undirbúningafundir, þar sem allir segi álit sitt um þessi mál og hafa atkvæðis- og tillögurétt um þau og á þann hátt áhrif á þau, svo að þetta mun ekki upp tekið, nema mjög almennur vilji sé fyrir því. Eg get skýrt frá, að þess konar fundir voru haldnir í þeim bygðarlögum, þar sem nú er haldið uppi slíku eftirliti úr landi. Breyt till. er að mínu áliti í sjálfu sér alveg réttmæt, en gerir í þessu tilfelli ekki tilætlað gagn.



Herra forseti! Eg er einn af þeim sem styðja, að málið sé tekið út af dagskrá, ekki að eins af þeim ástæðum, sem fram hafa verið færðar, heldur og af annari ástæðu, sem ekki hefir komið fram. Í frumv. stendur: “Þegar sýslunefnd þykir þörf á, eða fær óskir um það frá einni sveitarstjórn eða fleirum innan sýslu, að gera samþyktir fyrir sýsluna eða nokkurn hluta hennar, skal hún með nægum fyrirvara kveðja til fundar á svæði, sem ætlast er til að samþyktin nái yfir. Eiga atkvæðisrétt á þeim fundi allir, er á því svæði búa og kosningarrétt hafa til Alþingis„. Eg skil ekki, hvaða ástæða er til að atkvæðisrétturinn sé bundinn við kosningarrétt til Alþingis, fremur en við kosningarrétt í sveitamálum. Gæti vel staðið svo á, að maður, sem ætti fulla heimtingu á að hafa atkvæðisrétt til fiskimála, væri, ekki búinn að vera nægilega lengi á staðnum til að öðlast kosningarrétt til Alþingis, og væri honum þá með þessu frumv. meinaður atkvæðisrétturinn. Annars vildi eg vekja athygli manna á því, hvort takmörkin fyrir atkvæðisréttinum Væru á hinn bóginn ekki of við, þar sem landbændum er veittur atkvæðisréttur um þessi mál, sem ekki snerta þá ið minsta. Gæti farið svo, að samþykt yrði feld með litlum atkvæðamun þeirra manna, sem engan sjávarútveg stunda. Finst mér, að útgerðarmenn einir eigi að hafa atkvæði um þau mál, sem koma þeim einum við.



Það sem eg vildi sagt hafa, hefir að miklu leyti verið tekið fram. Þykir mér leiðinlegt, hve eg hefi flaustrað af breyt.till., sem eg gerði hér í sæti mínu; hefði eg þó mátt vita fyrir, að mótmæli mundu koma gegn henni. Vil eg biðja háttv. forseta að taka málið út af dagskrá, svo eg geti komið fram með þær endurbætur á tillögunni, er þarf til þess að hún geti orðið samþykt. Eg þakka þeim 2 háttv. þingm., sem lagt hafa breyt.till. liðsyrði og talað réttlátlega í þessu máli. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) talaði um að hleypa drengjum og óbótamönnum að kjörborðinu í sambandi við þetta. Þykir mér þessi ummæli næsta hlægileg. Eg býst við að miðað sé til greinar í stjórnarskrárfrumv., sem eg bar hér fram, en meðan þjóðin samanstendur ekki af tómum þjófum og bófum, mun ekki vera nein hætta á, að sú grein muni verða misbrúkuð. Eg endurtek það, sem eg hefi áður sagt hér í öðru sambandi, að inir ómörkuðu þjófar munu veru hættulegri en þeir sem markaðir eru. Eg hugsa að menn geti sofnað rólegir vegna þess að þetta ákvæði muni ekki geta spilt heill þjóðarinnar. Aftur á móti væri mikið unnið, ef ef þjóðin hætti að rembast við að hefna sín á þessum vesalingum alla ævi þeirra. Mér láðist að geta um það áðan, að með frumv. er alt kvenfólk útilokað frá atkvæðiarétti í þessum málum. Kæmi það sér mjög illa, því það er mjög algengt að konur haldi áfram útgerð eftir að menn þeirra eru látnir. Úr því yrði bætt, ef miðað væri við koaningarrétt í sveitamálum, eins og háttv. 1. þm. S.-MÚI. (J. Ól.) stakk upp á, enda væri sú tilhögun miklum mun réttlátari, en að miðað væri við kosningarrétt til Alþingis. Að endingu vil eg biðja háttv. forseta að líkna mér og réttlætinu og taka málið út af dagskrá.



Þegar frumvarp þetta var samið, vakti það fyrir flutningsm., að í öllum samþyktum hingað til hefir verið miðað við kosningarrétt til Alþingis. En ef nú, eins og háttv. 1. þm. S.- Múl. (J. Ól.) stakk upp á, miðað er við atkvæðisrétt í sveitamálum, get eg ekki séð betur, en að af því geti risið ágreiningur. Ef maður stundar sjó, ber þá að telja konu hans útgerðarmann líka?  (Jón Ólafsson: Já, ef þau hafa félagsbú)  . Eg get ekki séð, hvaða ástæða er til að gera undantekningu með þessar samþyktir, láta langtum fleiri hafa atkvæðisrétt um þær, en allar aðrar. Eg get ekki verið því samþykkur, að rétt sé að verða við beiðni háttv. Dal. (B. J.), sem hann segir vera sama sem Jón réttlætieins. Mér finst það ekki vera til annars en að eyða tíma þingsins. Gagnið, sem af því gæti leitt, vegur tæplega á móti ógagni því sem leiðir af töfinni.



Eg ætla ekki að fara að halda neina ræðu í þsssu máli, leyfi mér aðeins að skýrskota til nefndarálitsins. Eg ætla að eins að geta þess, að þær fjárhæðir, sem nefndin leggur til að numdar séu úr frv., nema 72000 kr. alls, en á móti því koma 6000 krónur, sem nefndin leggur til að bætt sé við útgjöldin, svo að alls nemur lækkunin 66000 kr. Raunar hefir þetta eigi mikla fjárhagslega þýðingu, því aðalupphæðina, sem nefndin leggur til að dregin verði út úr þessu frumvarpi, tekur nefndin til íhugunar við fjárlagafrumvarpið sjálft. Henni virtist óheppilegt að hafa mjög há fjáraukalög, ef komist yrði hjá því.

Flutn.m. (Valtýr Guðmundsson): Eina og kunnugt er, hefir á síðari árum Vaknað mikill áhugi hér á landi til þess að nota vatnsafiið meira en gert hefir verið, sérstaklega til lýsingar. Þetta verður að teljast mjög heillavænleg stefna. Mér er sagt, að raflýsing sé viða í aðsigi eða þegar komin á. Í Hafnarfirði og á Eskifirði er þegar komin á raflýsing. Í Vík og á Siglufirði er raflýsing ráðgerð. Á Seyðisfirði er hún svo langt komin, að raftaugar hafa þegar verið lagðar inn í húsin, og ráðgert, að verkið verði fullgert í miðjum September næstkomandi. Það er ljóst, að þegar um slík nývirki er að ræða, þarf lagaákvæði, almenn lög um land alt. En nú ber svo bráðan að fyrir Seyðisfjarðarkaupstað, að þetta má ekki dragast, en þingmenn hins vegar svo miklum störfum hlaðnir, að tæplega mundi vinnast tími til að semja almenn lög um þetta efni; fyrir því er nauðsynlegt, að sett séu bráðabirgðalög um þetta, líkt og gert var um vatnaveituna í Reykjavík; um hana voru sett bráðabirgðalög, en síðan almenn lög um vatnsveitur. Svipaða leið ætti að fara hér. Í lögunum þurfa að vera reglur um gjöld, innheimtu, lögtak og því um líkt. Enn fremur þarf að veita einkaréttindi, til þess að aðrir risi ekki upp til þess að keppa við bæinn. Um þetta frumv. er það að segja, að að það er samið samkvæmt tillögum raflýsingarnefndarinnar á Seyðisfirði; það er aðallega sniðið eftir Vatnsveitulögunum, hefir verið leitað álits landsverkfræðingsins um það, og hann ekkert fundið við það að athuga. Eg hefi heyrt utan að mér, að sumum þyki óviðkunnanlegt að brúka orðið “veita„ í þessu sambandi. Það get eg ekki fallist á. Það ríður á því, að þegar ný orð eru tekin upp, þá séu orðin létt og lipur. Þetta orð “veita„ er causativum til vita og þýðir að beina einhverju í vissa stefnu, og fellur því vel saman við dönsku orðin “Vandledning„=Vatnsveita og “elektrisk Ledning„, = rafveita. Um orðið “raf„ í “rafveita„ er það að segja, að það er stutt og lipurt og auk þess orðið títt í samsetningum, sbr. t. d. rafljós, raflýsing o.fl. Það fellur líka saman við uppruna ina evrópeiska orðs Electricitet, sem komið er af gríska orðinu “elektron„ sem þýðir raf; þar kemur ekkert “magn„ inn . í. Ef til vill færi betur á því að breyta orðunum “rafmagnslampar„ og “rafmagnstæki„ í 3. gr. frv. í “raflampar„ og “raftæki„. Eg skal í þessu sambandi minna á orðið sími, sem þýðir strengur eða þráður; nú kemur víst engum í huga, að það þýði annað en fréttaþráður. - Þessa hefi eg getið vegna þess, að eg hefi heyrt, að sumum þættu orðatiltæki frvs. óviðkunnanleg. Eg hefi heyrt, að von væri á líku frv. fyrir Eskifjörð, og verður þá ef til vill sett nefnd til að íhuga bæði þessi frumv.



Ég þarf ekki að vera langorður um þetta frv. Það er sams konar frv., sem eg flutti hér á síðasta þingi og komið hefir inn á hvert þing frá og með þinginu 1909. Aðalástæðan fyrir þessu frv. er sú, að Hnappdælingar eru óánægðir yfir því, að í lögunum 1907 er lækni þeirra gert að skyldu að sitja í Borgarnesi, það er á héraðs enda. Ef þeim lækni væri gert að skyldu að sitja ( miðju héraðinu, þá væri frumv. þetta ekki nauðsynlegt. En nú eru engin líkindi til að kostur sé að flytja lækninn úr Borgarnesi, því að bæði eykst þar fólksfjöldi og umferð ferðamanna. Þess vegna er þetta frv. nauðsynlegt, eins og nú stendur. Vænti eg, að háttv. deild taki frv. eins vel og á síðasta þingi. Með því að nefnd hefir verið skipuð í tvö sama konar mál hér í deildinni, þykir mér hlýða, að þessu frumv. sé vísað til þeirrar nefndar, og geri það að till. minni.

Flutn.m. (Guðmundur Eggerz): Eg fullyrði, að ekkert mál er Suður- Múlasýslu snertir, sé svo hjartfólgið sjómönnum sem þetta: algerð friðun hvalanna. Og eg get bætt því við, að bændur upp í Héraði hafa falið mér - eins og þingmálafundir þar bera með sér - að hreyfa þessu máli á Alþingi og óskað þess í einu hljóði að málið næði fram að ganga. Á fundi, sem haldinn var í vor á Eskifirði var samþykt í einu hljóði að fá hvalinn friðaðan. Voru þar mættir liðugt 200 manns og þar á meðal sýslunefndarmenn úr flestum hreppum sýslunnar. Eg veit vel, að landbændurnir hafa engan beinan hagnað af frumvarpi þessu, en þeim. er kunnugt um, hve mikið áhugamál þetta er sjómönnunum, þeim er kunnugt um við hve mikla örðugleika fátækir sjómenn eiga að stríða, og þeir vilja styðja að því að bæta úr kjörum þeirra. Vel má nú segja: engin ástæða til þess að samþykkja frumv. þetta, þótt allir kjósendur í Suður-Múlasýslu hafi fylkt sér á bak við það - þótt sjómannastéttin þar eystra telji það velferðarmál stéttarinnar - ef samþykt þess hefir í raun og veru enga þýðingu. En eg þykist geta sýnt fram á, að hér sé um afar-þýðingarmikið mál að ræða, og það af fleiri en einni ástæðu. Eg hefi raunar veitt því eftirtekt, að bæði þingmenn og aðrir hafa á seinni árum lagt litla rækt við þetta mál, hvalveiðamálið - og er það því einkennilegra, sem hér er um feikna-mikinn höfuðstól að ræða. Skal eg leyfa mér að drepa í stuttum dráttum á helztu atriðin að því, er hvalaveiðar snertir hér á Íslandi. Tilskipun 13. Júní 1787 leyfir hvalveiðamönnum að hafa hér vetrarlægi. Með konungsúrskurði 29. Marz 1823 var kaupmönnum veittur 1000 ríkisdala styrkur til þess að kaupa hvalaveiðarfæri fyrir, og með konungsúrskurði 28. Marz 1829 var enn veittur 1600 ríxdala styrkur. Árið 1883 er lagt frumvarp fyrir þingið um friðun hvala frá 1. Marz til 1. Nóvember. Frumvarpið varð að lögum, en þeim var synjað konungsstaðfestingar. Árið 1885 lá aftur frumvarp fyrir þinginu, sem leiddi til laganna 19. Febr. 1886, Í nefndaráliti Neðri deildar - Tr. G., Ben. Sveinsson og Þ. Magnússon, 2. þm. Ísfirðinga - er staðhæft, að inni á fjörðum reki hvalirnir síldina í hnappa og komi yfirleitt hreyfingu á hana, og sama skoðun kemur fram í nefndaráliti Efri deildar. Enn er athugað í báðum deildum, að ágóðinn af hvalveiðunum muni renna í vasa útlendinga, þar eð Íslendingar séu of fátækir til að reka veiðina. Með áminstum lögum 19. Febr. 1886 eru allir hvalir, að undanskildum tannhvölum og smáhvelum, friðhelgir fyrir skotum í landhelgi frá 1. Maí til 31. Okt., en með lögum 1. Janúar 1892 er friðunartíminn fluttur og settur frá 1. Apríl til 1. Okt. Með frumvarpi, því er hér liggur fyrir, er í raun og veru farið fram á algerða friðun hvalanna. Augljóst, að enda þótt öllum sé heimilt að skjóta hval fyrir utan landhelgislínuna, svarar slíkt eigi kostnaði. Það sem vakir fyrir mér með flutningi frumvarpsins, er meðal annars þetta: 1. Það er skoðun fiskifræðinga, að hvalirnir geti haft áhrif á fiski- og síldargöngu. 2. Örugg reynsla er fengin fyrir því, að á fjörðum inni stekkur síldin frá djúpinu inn að landi þegar hvalur gengur inn firðina. 3. Útlendingar hafa grætt svo hundrað þúsundum króna skiftir á hvaladrápinu - en Íslendingar fengið sára lítið í aðra hönd. 4. Ef við eigi friðum hvalinn, hlýtur hann að upprætast eða hverfa frá ströndum landsins. Að öllum þessum atriðum mun eg reyna að færa rök. Fyrst vil eg þó bendu á, að fyrir þinginu 1909 lá frumvarp í öllum aðalatriðum líkt þessu. Eg hygg að tildrögin til þess, að það frumvarp var Skorið niður, hafi aðallega verið þessi: að hvalveiðamenn stórgræddu þá, og þótti því viðsjárvert - þótt útlendingar ættu í hlut - að svifta þá atvinnurekstrinum, þar sem þeir höfðu bygt dýrar byggingar, og lagt mikið fé í fyrirtækin, að landssjóður hafði þá í tekjur af útflutningsgjaldi á hvalafurðum 65.921 krónu. Nú eru hvalveiðamennirnir fluttir héðan allir, nema þrír, og þeir segjast stórtapa. En tekjur landssjóðs af hvalveiðunum voru að eins 14.000 krónur árið 1909, og munu fara minkandi. Enda hefir sjómannastétt þessa lands hingað til ekki Verið gert svo hátt undir höfði, að telja þurfi eftir örfáar þúsundir kr. Af þessum breyttu ástæðum þykir mér nú horfa miklu vænlegar fyrir frumvarpinu en árið 1909. Skal eg svo aftur víkja að ástæðunum fyrir frumvarpi þessu, og þá að þeirri fyrstu. Áhrif hvala á fiski- og sílda-göngur. Ráðherra staðhæfði á þinginu 1909, að Dr. Hjort - aðal-umsjónarmaður fiskiveiða Norðmanna - segði, að ekki gæti verið neitt orsaka-samband milli hval og fiski-veiða. Það er langt frá því, að Dr. Hjort segi þetta. Hann ritaði 1912 bók um fiskiveiðar og hvalaveiðar og voru tildrögin þessi: Árið 1865 fann Norðmaðurinn Svend Foyn upp nýja veiðiaðferð. Byrjaði í Varanger-firðinum, sem var afar fiskisæll fjörður; og fullur af síld og loðnu. Fyrstu 3 árin veíddi Svend Foyn illa, en úr því og hvaladrápið óhemju-mikið; þannig voru þar árið 1886 34 hvalveiðabátar. Hvarf þá bæði síld og fiskur, og kendu Norðmenn hvaladrápinu. Var nefnd sett til þess að rannsaka, hvort sjómenn mundu hafa rétt að mæla, og Dr. Hjort skrifaði umrædda bók. Enda þótt auðsætt sé, að Dr. Hjort er talsmaður hvalveiðamanna, sem bezt sést þar á, að hann rökstyður ýmsar staðhæfingar sínar með skýrslum hvalveiðamanna, þá verður hann þó að viðurkenna, að hvalir geri gagn fiskiveiðum og geti rekið síld og flak að landi. Enda virðist ekki ólíklegt, að hvalþvaga geti haft áhrif á fiski- og síldargöngur, þegar þess er gætt, að allir tannhvalir eru rándýr, sem éta fisk og síld, og síld éta einnig margar tegundir skíðishvala; étur geirhvalurinn (Finhvalen eða Sildehvalen) og Vaagehvalen, balaenoptera rostrata, þau feiknin af loðnu, að komið hefir fyrir, að loðna hefir oltið upp úr þessum hvalategundum þegar á land hefir verið dregið. 1901 veiddi Berg hvalveiðamaður 90 geirhvali, aðallega á tímabilinu frá Júní til September, og er það skoðun Dr. Hjort's, að hvalategund þessi sé mest við strendur Íslands í þessum mánuðum, Júní til Sept., fyrir þá sök, að um þetta leyti gangi síldin aðallega að ströndum landsins. Yfirleitt kemst Dr. Hjort að þeirri niðurstöðu, að friða beri hvalinn, og að ekki beri að byggja nýjar hvalveiðastöðvar né taka upp gamlar, nema með leyfi stjórnarinnar. En má geta þess, að fiskifræðingurinn norski, prófessor Sars, rannsakaði þetta atriði 1874 og 1879, og í bréfi, sem hann skrifaði norsku stjórninni 1879 um loðnuveiðina, kemst hann svo að orði, að varhugavert sé að eyðileggja hvalinn, og 1888 telur hana nauðsynlegt að friða hann. Loks hef eg séð, að þýzkur vísindamaður, að nafni Carl Vogt, staðhæfir, að hvalirnir reki á undan sér síldina. Á þinginu 1909 var því slegið fram, að æsing Austfirðinga gegn hvalveiðum væri sýking frá Noregi. En er nú sjómönnum vorum ekki vorkunn, þar sem vísindamennirnir að nokkru leyti eru á þeirra bandi. Enn fremur er það athugavert, að síldin hverfur frá Austfjörðum um líkt leyti og hvaladrápið byrjar. Sama átti sér stað í Harðangerfirðinum. Enn var því slegið fram á þinginu 1909, að ekki bæri að hrapa að algerðri friðun hvalanna fyr en reynsla væri fengin frá Noregi í þessu máli. En með lögum 7. Janúar 1904 eru hvalir friðaðir innan landhelgi í Norlands-, Tromsö- og Finnmarkens-ömtum. Ræðismaður Norðmanna gerði mér þann greiða, að síma fyrir mig til Dr. Hjorte í Bergen, sem eins og áður er drepið á, er aðal-umsjónarmaður fiskiveiða Norðmanna, og leyfi eg mér með leyfi háttv. forseta að lesa upp á frummálinu bæði skeyti ræðismannsins og svar Dr. Hjorts. Skeyti ræðismannsins hljóðar svo: Har hvalfredningsloven fra 1904 influeret fiskeriet? Svarið: Efter min mening skyldes sidste gode fiskeri en særlig rik aarsklasse av sild, torsk, hyse og sei. Fiskeridirektor Hjort. Svarið minnir á köttinn og heita grautinn. Umajónarmaður viðurkennir, að fiskur og sild sé nú að nýju komin á ið friðaða svæði. En auðsjáanlega Vill hann ekki minnast á hvalina. Leiðir aðalspurninguna fram hjá sér. Þá kem eg að því atriði, að örugg reynsla sé fengin fyrir því, að þegar síldin liggur inni í djúpum og þröngum fjörðum, hrekkur hún upp að landinu þegar hvalur syndir inn fjörðinn. Eg veit dæmi þess, að á Reyðarfirði höfðu einu sinni 7 skipshafnir legið í viku með síldarveiðafæri sín, en fengu enga síld. Vissu þó að fjörðurinn djúpið - var fult af síld. En einn dag kom hvalur inn á fjörðinn og þá fyltist alt óðar af síld. Þriðja atriðið var þetta, að útlendingar hafa grætt stórfé á okkur. Það kannast síst allir við. Enn fremur hygg eg að flestir muni játa, að hvalveiðamennirnir hafa goldið alt of lítið í landssjóð, t. d. greiddu þeir 1909 kr. 65.921, 1910 kr. 44.076, 1911 kr. 32.097 og 1912 kr. 14.000.40. Auk þess lítilfjörlegan tekjuakatt. Þetta er hlægilega lítið gjald borið saman við veiðina. T. d. drápu hvalveiðamennirnir árið 1912 1305 hvali; höfðu 30 skip og í Vinnu voru 864 manns. Á þessu má sjá, hvílík feikna-gullnáma hvalirnir hafa verið útlendingum þau árin, sem vel fiskaðist, enda ekki furða það. Dr. Hjort upplýsir, að árið 1897 hafi, eftir því verði, sem þá var á hvalafurðum, einn sléttbakur - Grænlandshvalur - lagt sig á 47.000 kr. Fjórðu ástæðuna: að hvalirnir hverfi - þarf ekki að fjölyrða um. Því var hreyft á þingi 1909, að hvalurinn þyti haf úr hafi og friðun því gagnslaus hér. Þetta er rangt. T. d. fara sléttbakurinn, náhvelið og hvítingurinn aldrei úr norðurhöfunum. Af hvölum, sem lifa í höfunum undir miðjarðarlínunni, slangrast að eins búrhvelið til norðurhafanna. Þannig var að eins einn skotinn hér við land 1895. Enn hefir verið tekið fram, að frumv. kæmi hart niður á Norðmönnum Þetta er einkennileg mótbára, þegar þess er gætt, að Norðmenn hafa sjálfir, eins og áður er drepið á, með öllu friðað hvali á vissu svæði. Enda má benda á, að Blehr ráðgjafi norskur í ræðu í Stórþinginu 1903 lét í ljósi undrun á, hve greiðan aðgang Norðmenn hafa hér að hvalveiðum. Hann tók fram, að friðun hvalains í Noregi væri ekkert rothögg á hvalveiðamennina þar, því þeir gætu farið til Íslands, þar þyrftu þeir bara að láta einhvern kaupa “borgerbrev„. Eg skal engu um það spá, hvort síldin og fiskurinn mundi aftur fylla Austfirði, ef hvalurinn yrði friðaður. En hitt hugsa eg að enginn geti láð sjómönnum þar eystra, þó þeir hafi þá trú, að hvalamissirinn hafi að nokkru leyti orðið þeim líka fiski- og síldarmissir. En setjum nú svo, að reynslan leiddi í ljós, ef frumvarp þetta yrði samþykt, að fiski- og síldargöngurnar breyttust ekki að neinu leyti til 1. Jan. 1925 og að heimilað yrði því aftur að skjóta hvali. Mundi þá algerð friðun hvala til 1. Jan. 1925 ekki hafa neina þýðingu fyrir þetta land ? Jú - feykimikla, að minni ætlun. Hvalirnir mundu á þessu tímabili aftur leggjast að ströndum landsins. Og eg er í engum vafa um, að þetta land á svo mikla framtíð, að Íslendingar munu árið 1925 sjálfir taka í sínar hendur hvalaveiðarnar. Friðunarlögin mundu þannig geyma fyrir okkur og auka þennan feiknamikla höfuðstól: hvalina. Því skyldu hvalirnir ekki geta orðið þessari þjóð gullnáma sem útlendingum? Friðunarlögin stefna í þá áttina, er vér viljum allir halda: Ísland fyrir Íslendinga !



Um þetta málefni þarf í raun og veru engum orðum að eyða, þar sem öllum er væntanlega auðsæ nauðsyn þess, að skoðað sé vitastæði á Straumnesinu, og gerð kostnaðaráælun um vitabyggingu þar. Eg hefi komið fram með þessa þingsályktunartill. eftir ósk kjósenda minna, og fer hún því einu fram, að vitastæðið sé skoðað og gerð kostnaðaráætlun um byggingu vita, því að það er vitanlega það fyrsta, sem gera þarf. En auk þess hefir verið lögð fram á lestrarsalinn áskorun frá skipstjórum á botnvörpungum um nauðsyn þess, að reistur sé viti á Straumnesinu. Í áskorun þessari, sem er undirskrifuð af 13 skipstjórum, er það tekið fram, að í svartasta skammdeginu, Nóvember, Desember, Janúar og Febrúarmánuðum, sé aðalveiðistöð þeirra fram undan Straumnesi, og fullyrða þeir, að meiri þörf sé á vita á Straumnesi, heldur en jafnvel á Ingólfshöfða. Ennfremur hefir og verið lagt fram á lestraraslinn bréf frá Fiskifélagi Íslanda, sem er þessu máli mjög fylgjandi. En auk botnvörpunga og þilskipa (innlendra og útlendra) etunda opnir bátar einnig að mun fiskiveiðar á þeim stövum, að viti á Straumnesinu myndi og Verða þeim að liði, enda eigi ótítt, að vélarbátar úr Djúpinu verða að hleypa til. Aðalvíkur, er veðurstöðu svo háttar. En auk þess sem fiskiveiðaflotinn innlendi þarfnast þess mjög, að reistur sé Viti á Straumnesi, þá er það og eigi síður nauðsyn vegna siglinganna, þ. e. nauðsyn fyrir strandferðaskipin, sem leið eiga þar framhjá, sem og allra annara skipa, er fara norður og vestur um land, eða koma norðan um Horn. Eg vil því mæla sem bezt með tillögu þessari, og vona að hún nái samþykki deildarinnar.



Skipulagsskrá hefir legið frammi á lestrarsalnum síðastliðna viku, eins og eg hefi getið um áður, og skal eg leyfa mér að lesa hans upp fyrir deildinni: “Skipulagsskrá„ fyrir minningarsjóð Jóns alþingismanns Sigurðssonar frá Gautlöndum. Inngangur. Við undirritaðir, sem á sínum tíma gengumst fyrir að safna samskotam til minnisvarða yfir Jón sál. Sigurósson frá Gautlöndum, er andaðist 26. Júní 1889, vörðum fé því, er þannig kom inn til okkar víðsvegar að, til að láta reisa minnisvarða úr steini með ígreiftri marmarplötu á leiði hans. En afganginn af samskotafénu settum við þegar á vöxtu, og mun það verða á næsta ári með gjöfum, er síðar hafa. bæzt við, 1500 kr. Allmargir gefendanna tóku það fram, að þeir óskuðu að samskotaféð gengi eigi einungis til minningar Jóns sál., þar sem hann hvílir, heldur einnig til minningar um hann í Reykjavík eða við Alþingi, þar sem hann hefði starfað mest að því að verða þjóðkunnur. Í anda þessara gefenda, sem við erum fyllilega samdóma, gerum Við eftirfarandi Skipulagsskrá. 1. gr. Sjóðurinn skal heita: Minningarsjóður Jóns alþingismanns Sigurðssonar frá Gautlöndum. 2. gr. Sjóðurinn skal ávaxtast í Söfnunarsjóði Íslands, og vera innborgaður í hann fyrir 26. Júním. 1914. 3. gr. Stjórn sjóðsins skipa 3 menn: Forseti Neðri deildar Alþingis og 2 menn, er Neðri deild kýs til 6 ára í senn. 4. gr. Sex tíundu hlutum af vöxtum sjóðsins skal varið til verðlauna fyrir inar beztu ritgerðir um búnaðarmál, samvinnumál, stjórnmál eða framfarir Íslands, sem fram koma í tímaritum eða beint til stjórnarnefndarinnar, og dæmi hún um það, hvaða ritgerðir eru verðlauna hæfar. Við verðlaunaveitinguna skulu menn af bændastétt sitja fyrir. 5. gr. Verðlaun skulu veitt þá er stjórnarnefnd þykir ástæða til, þó eigi sjaldnar en tvisvar á hverjum 10 árum, og á því tímabili akal alls veita til verðlauna 6/10 hluta vaxtanna, sem fallið hafa á þessum 10 árum. Hinir 4/10 hlutar vaxtanna leggjast Við höfuðstólinn. 6. gr. Þegar stundir líða - þó eigi innan næstu 50 ára - má Neðri deild Alþingis breyta til um verðlaunaveitingar úr sjóðnum, eftir því sem kröfur tímans þá kunna að heimta þó má aldrei skerða höfuðstólinn og eigi ganga nær vöxtunum á næstu 100 árum, en að 1/10 þeirra leggist árlega Við höfuðstólinn. 7. gr. Reikningar sjóðsins skulu samdir fyrir 2 ár í senn, og birtir í B-deild Stjórnartíðindanna. Skulu þar nafngreindir þeir menn, sem fengið hafa Verðlaun úr sjóðnum og fyrir hvað þau verðlaun hafa veitt verið. Leita skal konungsstaðfestingar á Skipulagsskrá þessari. Gert að Skútustöðum 8. Maím. 1913. Árni Jónsson. Steinþór Björnsson. Þannig hljóðar skipulagaskráin, og vil eg nú skjóta því til atkvæða deildarinnar, hvort hún vill taka að sér stjórn sjóðsins.



Hr. forseti ! Áður en til atkvæða er gengið, vildi eg gjarna fá yfirlýsingu þess af stofnendum sjóðsins, sem hér er viðstaddur, um, hvað meint er með orðunum í 4. gr.: skulu höfundar af bændasétt sitja fyrir. Á það ekki að skiljast að öðru jöfnu? Það getur varla verið til þess ætlast, að höfundar af bændastétt skuli skilyrðislaust teknir fram yfir aðra. En gott væri, ef öll tvímæli væru tekin af um þetta atriði, og mætti líklega nægja skýring háttv. þingmanns hér í deildinni um það.



Út af orðum hv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) skal eg geta þess, að eg var nærstaddur þegar Skipulagsskráin var samin, og vissi eg ekki betur en að meiningin væri sú, að bændur gengi fyrir að öðru jöfnu einungis, enda virðist mér það hlutarins eðli, að hér gæti ekki verið um sönn verðlaun að ræða, ef skilyrðið væri skoðað frekara.

Valtýr Guðmundsson; Mér er ekki fullljóst, hvort deildinni er ætlað að hafa áhrif á skipulagsskrána. (Ýmsir: Nei!) Þá skilst mér, að eingöngu sé um það að ræða, að deildin taki að sér stjórn sjóðsina.