Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Áður en ég vík að frv. því, sem hér liggur fyrir, vildi ég enn á ný beina þeirri spurningu til hæstv. stj., eða til þess eina hæstv. ráðh., sem hér er viðstaddur, hvenær við getum vænzt þess að fá að sjá framan í nýja, pólitíska stjórn. Ég verð að segja það einu sinni enn, að varla er hægt að sýna þinginu meiri lítilsvirðingu en þá, að láta það sitja heilan mánuð með ópólitíska bráðabirgðastj. í ráðherrastólunum. Ennfremur vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh., hvort sá orðrómur sé sannur, að hann sem forseti væntanlegrar stj. þori ekki að sýna þessari hv. d. framan í væntanlega meðráðh. sína. Þá vildi ég gera grein fyrir því, hversvegna þessar útvarpsumr. fara fram. Þær fara fram af því, að báðir íhaldsflokkarnir í sameiningu hafa tekið upp þá óhæfu reglu að flaustra þessu máli nefndalaust gegnum þingið, máli, sem skiptir hvern einasta mann á landinu. Að svo mæltu get ég vikið að efni frv., en fyrst vil ég með nokkrum orðum skýra frá undirstöðu flokkaskiptingarinnar í skattamálum. Í málum þessum eigast við tvær stefnur. Önnur stefnan, stefna Íhaldsflokksins, er sú, að hlífa eignum og tekjum við sköttum, en ná fé inn í ríkissjóðinn með því að leggja tolla á nauðsynja- og neyzluvörur almennings. Hin stefnan, stefna Alþýðuflokksins, er sú, að leggja skatta á arð og eignir þar sem gjaldþolið er mest, og að skattarnir fari stighækkandi, eftir því sem eignir og tekjur eru hærri. Þessi ágreiningur er undirstaða flokkaskiptingarinnar með hverri síðaðri þjóð, einn þátturinn í stéttabaráttu þeirri um kaup og kjör manna og yfirráð atvinnutækjanna, sem háð er í öllum löndum. Þessi barátta verður æ harðari með skarpari greiningu landsmanna í stéttir og með vaxandi ójöfnun arðsins. Tekjuþörf ríkissjóðs hlýtur jafnan að fara vaxandi með auknum framkvæmdum, og verður þá alltaf skarpari deilan um það, hverjir eigi að leggja fram féð, burgeisarnir eða alþýðan. Það er því eðlilegt, að þessi ágreiningur eigi einna mestan þáttinn í því að skipta þjóðinni í flokka. Þessi deila er þannig einn þáttur stéttabaráttunnar, sem aftur leiðir af þjóðskipulagi því, sem við eigum að búa við. Tveir af þingflokkunum hafa ákveðna stefnu í skattamálum, Alþýðuflokkurinn og Íhaldsflokkurinn. Alþýðuflokkurinn vill leggja allháa skatta á hátekju- og stóreignamenn, en Íhaldsflokkurinn vill aftur á móti hlífa slíkum mönnum, en leggja tolla á vörurnar, sem fólkið notar, hvort sem það eru brýnar nauðsynjavörur eða ekki. Djúpið milli þessara stefna fer alltaf stækkandi og baráttan milli flokkanna fer sívaxandi með aukinni ójöfnun arðsins. Ójöfnun efnahagsins er nú orðin svo geypileg hér á landi, að hún er varla meiri í öðrum löndum, sem lengra eru komin á þróunarbraut auðvaldsskipulagsins. Eftir skýrslum að dæma eiga nú 1000 menn 3/4 - þrjá fjórðu - hluta allra skattskyldra eigna hér á landi. Samkv. skattskýrslum frá árinu 1927 voru það ekki nema 1150 menn á öllu landinu, sem höfðu meira en 4000–5000 kr. skattskyldar tekjur að undanskildum persónufrádrætti, og höfðu þar með fullan þriðjung allra teknanna. Allir hinir voru undir þessu marki, og 9000 gjaldendur voru undir því tekjulágmarki, sem telst nauðsynlegt til þess að framfleyta meðalfjölskyldu. Það er því ekkert undarlegt, þótt alltaf aukist ágreiningurinn milli flokkanna um það, hverjir það séu, sem eigi að leggja fram féð í ríkissjóðinn. Og hvaða flokkur hefir haft völdin og hvaða stefna hefir verið ríkjandi, sést bezt á því, hvernig tekjur ríkissjóðs skiptust niður á árunum 1924–1927. Þessi ár nam tekju- og eignarskattur 11,7% af tekjum ríkissjóðs. Beinir skattar námu alls 14,5%. Hinsvegar námu óbeinir skattar alls 85,5% af tekjum ríkissjóðs á þessum árum, og voru þannig fast að því sex sinnum hærri en beinu skattarnir á sama tíma. Aðeins þrír tollar, kaffi- og sykurtollur, vörutollur og verðtollur, námu 40% af öllum tekjum ríkisins á þessum árum, þó að taldar séu með tekjur af stofnunum ríkissjóðs, svo sem pósti og síma. Þegar um álagningu skatta og tolla er að ræða, ber fyrst og fremst að líta á tvennt: Hag ríkissjóðs og afkomu gjaldenda, m. ö. o., það verður að athuga það, hvernig ríkissjóði verði bezt séð fyrir tekjum án þess að gjaldendum landsins sé íþyngt um of, þegar skattalög eða tolllög eru sett. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að í okkar löggjöf gæti hvorugs. Skatta- og tollalöggjöfin er óhæf handahófssmíð, og stefna hennar er ekki önnur en sú, að hlífa þeim við að greiða skatta, sem bezta hafa aðstöðuna til þess að greiða þá. Niðurstaðan verður svo sú, að beinu skattarnir verða 14,5% af tekjum ríkissjóðs, en óbeinir skattar 85,5%, eða nærri því sex sinnum hærri. Nú liggur það í augum uppi, að ef tolla og skatta á að leggja á þá menn, sem hafa tekjur, sem aðeins hrökkva til nauðþurfta, þá er það ekki nema þrennt, sem þessir menn geta gert. Í fyrsta lagi það, að eigi þeir einhverjar eignir, þá geta þeir étið þær upp. Í öðru lagi geta þeir leitað á náðir hins opinbera og beðið um sveitarstyrk, og í þriðja lagi geta þeir neitað sér og sínum um lífsnauðsynjar og liðið beinan skort. Nú hefir hið háa Alþingi með l. um verkamannabústaði frá 1928 slegið því föstu, að til þess að sjá sér og sínum fyrir brýnustu lífsnauðsynjum þurfi hver fjölskyldufaðir að hafa minnst 4000 kr. tekjur, en hinir, sem minni tekjur hafi, eigi rétt á því að fá styrk frá hinu opinbera. Alþingi hefir þá slegið því föstu, að 4000 kr. tekjur hrökkvi aðeins fyrir óumflýjanlegum nauðsynjum. Sé nú lagður tollur á þessar tekjur eða þaðan af minni, þá verður sá, sem í hlut á, að leita til hins opinbera um styrk, eigi hann engar eignir til þess að éta upp eða vilji ekki beinlínis svelta. Heilbrigði hinnar ráðandi stefnu í skattamálum sést bezt á því, að menn, sem orðið hafa að flýja á náðir sveitarfélagsins og látið mannréttindi sín fyrir, hafa oft á sama tíma greitt hærri upphæð í tolla af nauðsynjavörum heldur en sveitarstyrkurinn nam. Langmest af útgjöldum ríkis og sveitar- og bæjarfélaga er falið í kaupgjaldi og sveitarstyrk. Þessar greiðslur nema fast að 20 millj. kr. á ári. Samkv. útreikningi hagstofunnar eru það a. m. k. 10% af þessari upphæð, eða fast að 2 millj. kr., sem beinlínis eru til orðnar vegna tolla. Það virðist vera léleg fjármálavizka hjá hinu opinbera að leggja á þessa háu tolla, sem gera það að verkum, að það verður að greiða fast að 2 millj. kr. í aukið kaupgjald og aukinn sveitarstyrk, vegna dýrtíðar, sem hið opinbera sjálft skapar með þessum ráðstöfunum. Það, sem gert er með þessu, er ekkert annað en að það, sem tekið er úr öðrum vasanum, er sett í hinn. Ég gat þess áðan, að bæði Alþýðuflokkurinn og Íhaldsflokkurinn hefðu ákveðna stefnu í skattamálum. Hið sama hefir ekki verið hægt að segja um Framsóknarflokkinn allt til þessa. Hingað til hefir afstaða hans til þessara grundvallarmála verið mjög á reiki. Á kosningafundi, sem ég var á í sumar, lýsti einn af helztu mönnum Framsóknar yfir því, að flokkurinn væri ekki ennþá búinn að taka ákveðna afstöðu til skattamálanna. Þessi staðhæfing var efalaust rétt, þegar orðin voru töluð, en hvort hún gildir ennþá, er aftur á móti mjög vafasamt, og skal ég víkja að því síðar. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er farið fram á, að verðtollurinn, sem fyrst var í lög leiddur árið 1924, verði framlengdur um eitt ár, eða til ársloka 1932. Í frv. hæstv. stj. var upphaflega farið fram á, að tollurinn yrði framlengdur til ársloka 1933. Saga verðtollsins er allmerkileg. Eins og kunnugt er, eru það tveir tollar, sem mestan arð gefa í ríkissjóð, verðtollur og vörutollur. Vörutollurinn var lagður á þegar l. um áfengisbann gengu í gildi, til þess að vega upp á móti þeim tekjumissi, er af þeim hlauzt. Þessi tollur var mesta flausturssmíð, og hefir það lengi verið einróma álit manna, að skipun hans væri óhæf og brýna nauðsyn bæri til þess að flokka vörurnar af nýju - en það hefir aldrei verið gert, og situr því enn við það sama í þeim efnum. Árið 1924 var svo verðtollinum bætt ofan á hinn bandvitlausa vörutoll. Geta menn gizkað á það sjálfir, hve mikillar hagsýni og skynsemi hafi gætt í þessari lagasetningu. Ástæðan til þess, að verðtollslögin voru sett, var sú, að á árinu 1923 hafði orðið mikill tekjuhalli á fjárlögunum vegna gjaldhrunsins, sem þá stóð yfir. Tollurinn var lagður á til bráðabirgða, meðan gengið væri lágt, en átti ekki að standa lengur en meðan sterlingspundið væri yfir 28 kr., en það var þá 33 kr. Tollurinn var þá ekki ákveðinn lengur en til ársloka 1925. En á þinginu 1925 var hann svo framlengdur til ársloka 1926, síðan var hann framlengdur á árinu 1926 til ársloka 1928, þá frá 1928 til 1930 og loks frá 1930 til 1931. Lögunum hefir nokkrum sinnum verið breytt, en í öllum aðalatriðum eru þau lík því, sem þau voru í fyrstu. Verðtollurinn er lagður ofan á þrjá flokka vörutollslaganna, en í þeim flokkum eru allar vörutegundir nema kornvörur og ýmsar vörur, sem notaðar eru við framleiðsluna, timbur, kol og salt og örfáar fleiri. Allar aðrar vörur eru verðtollsskyldar. Nú er verðtollurinn ákveðinn 15% af flestum vörum, en 30% af nokkrum vörum, sem taldar eru óþarfar. En með þessu er ekki allt búið. Ofan á þetta bætist vörutollurinn, sem er 1,80 kr. af hverjum 10 kg. Þær vörur, sem mest eru keyptar og verðtollur hvílir á, eru fyrst og fremst allar vefnaðarvörur og fatnaður. Allur hinn dýrari fatnaður og efni í hann er tollaður með 30%, en allur annar fatnaður með 15%. Það, sem almenningur þarf því að greiða í toll af nauðsynlegum fatnaði og fataefni, svo sem regnkápum, frökkum, nærfötum og vinnufötum, er hvorki meira né minna en 20%, þegar verðtollur og vörutollur eru lagðir saman, eða fimmti hlutinn af verði vörunnar. Sama máli er að gegna um allan borðbúnað og búsáhöld, algengustu hreinlætisvörur og sumar matvörur, sem eru beinlínis nauðsynjavörur. Ég hirði ekki um að telja fleira upp, en yfirleitt má segja það, að verðtollurinn hvíli á flestum nauðsynjavörum almennings. Verðtollurinn nam 2270 þús. kr. árið 1930, eða 115 kr. á hvert meðalheimili í landinu. Má óhikað gera ráð fyrir, að hann nemi 170–180 kr. að viðbættri álagningu verzlana. Á verkafólki í kaupstöðum og einyrkjum í sveitum, sem eiga mörg börn, verður tollurinn ennþá hærri. Til samanburðar má geta þess, að manni með 10–12 þús. kr. tekjur er gert að greiða um 460 kr. í tekjuskatt. - Þetta var verðtollurinn einn, en ekki er allt þar með búið. Til viðbótar honum koma vörutollur og kaffi- og sykurtollur, sem til samans nema ca. 100 kr. á hvert meðalheimili í landinu. Það verða þannig fullar 300 kr., sem hvert meðalheimili verður að greiða árlega í þessa þrjá tolla, að viðbættri verzlunarálagningu. Hinsvegar er manni, sem hefir 100 þús. kr. skattskyldar, ekki ætlað að greiða nema 220 kr., ekki nema 2/3 hluta af því, sem maður, sem hefir 3 þús. kr. skattskyldar, verður að greiða. Meira ranglæti er ekki hægt að hugsa sér, og meiri heimsku getur ekki frá sjónarmiði ríkissjóðs í skattalöggjöfinni. Þá er afstaða Framsóknarflokksins til þessa máls. Ég sagði áðan, að Framsóknarflokkurinn hefði enga stefnu haft í skattamálum fram á seinasta ár. Sérstaklega vil ég minna á, þegar verðtollurinn var tekinn upp árið 1923. Þá talaði einn af helztu forgöngumönnum Framsóknarflokksins, hv. 5. landsk., um þetta mál úti um land. Þá flutti hann tvær ræður, sem sýna ljóst, hver stefna Framsóknarflokksins var í þessu máli. Í fyrri hluta ræðunnar er hann að tala um það, að hann sé þessu mótfallinn að ýmsu leyti. Hann segir, að tvær stefnur séu uppi í skattamálum. Önnur segir hann, að sé sú, sem hann segist fylgja, að bæta fjárhag einstaklinganna, til þess að fjárhagur landsins í heild batni á þann hátt. Þá talar hann nokkur orð um það, hvað lággengi sé mikið böl fyrir þjóðina. Þar kveður við annan tón en nú í þeim flokki. Þessu næst spyr hann flm., hvers vegna sé ekki lagður tollur á hveiti. Hann segist hafa séð heila laupa af hveitibrauðum flutta út í togara á höfninni. Þetta eru rök hans fyrir því, að óeðlilegt sé, að hveiti sé ekki tollað. Í næstu ræðu segist hann álíta heppilegt að leggja stóreignaskatt á í eitt skipti fyrir öll. En svo segir hann, að sér finnist rétt að leggja toll á allan skófatnað nema vatnsleðurskó. Ég tek þetta dæmi, af því það sýnir, á hvaða stigi framsóknarmenn hafa verið í skattamálum til þessa. Af þessu má sjá, að Framsóknarflokkurinn hefir þá ekki verið búinn að taka afstöðu til þessara mála. Annar Framsóknarmaður, hv. 2. þm. S.-M., var einnig á móti frv., en hann tók á því á annan veg. Þessi hv.þm. er sagður einn af helztu ráðamönnum stj. hér á þingi og hefir flutt einna flest frv. fyrir stj. á Alþingi. Hann hélt ræðu á móti frv., og er hana að finna í Alþt. 1924, B. l566.–67. dálki. Þar segir hann svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ástæðurnar til þess, að ég er mótfallinn þessu frv., eru talsvert margar, og mun ég nú telja upp þær helztu. Fyrsta ástæðan er sú, að ég tel þetta frv. reist á röngum grundvelli. Það er rangt að heimta inn tekjur handa ríkissjóðnum á þennan hátt. Það er hér um neyzluskatt að ræða, en þeir skattar koma jafnan þyngst niður á þeim, sem sízt mega við því, - barnamönnunum“. Önnur ástæðan segir hv.þm. að sé sú, að þá þegar sé búið að ofbjóða gjaldþoli landsmanna, og bendir því til sönnunar á það, að tveir hreppar og einn kaupstaður (Hafnarfjörður) hafi sent þinginu hjálparbeiðni vegna fátækraþyngsla og atvinnuleysis. Þriðja ástæðan segir hv.þm. að sé sú, að frv. verði til að auka dýrtíðina í landinu. Ég er sammála þessum hv.þm. Þessi rök hans á móti frv. eru rétt og standa ennþá í sínu gildi. En ég veit ekki betur en að þessi hv.þm. hafi greitt frv. sitt atkv. í Ed. nú. Ég er ekki frá því, að það sé álit framsóknarmanna, að það sé ekki sem bezt að hafa ekki tekið afstöðu til skattamálanna, því að á undanförnum þingum og árum hafa þeir verið að reyna að taka afstöðu til þeirra. Og loks á flokksþingi þeirra hér í Rvík síðastl. vetur var samin stefnuskrá Framsóknarflokksins í tolla- og skattamálum. Stefnan er þá þessi: „Að lækka tolla, sem hvíla á nauðsynjavörum, en auka beina skatta og hækka tekju- og eignarskatt af miklum tekjum og eignum“. Þessi stefnuskrá var samþ. af Framsóknarflokknum á fundi, sem haldinn var í apríl í vor, og var síðan prentuð með skrautletri á fremstu síðu í Tímanum og öðrum framsóknarblöðum og send út um allt land til að sýna, hvaða ágætismenn þessir framsóknarmenn væru. Þessi stefnuskrá skýtur dálítið skökku við framkomu stj. hér á Alþingi, því að fyrsta verk stj. á þessu þingi var að reyna að fá verðtollinn framlengdan um 2 ár, en sá tollur er að mestu leyti tekinn af nauðsynjum fólks, þeim vörum, sem eftir stefnuskrá Framsóknarfl. átti að lækka tollinn á, en engin viðleitni er sýnd til að færa þetta í réttlátara horf. Þetta bendir á, að ennþá hafi lítið verið gert í tolla- og skattamálum - nema að gefa loforð. Þannig hafa þeir ginnt og gabbað kjósendur og breytt þvert ofan í það, sem þeir hafa lofað. Ég fullyrði það, að í hverju öðru landi hefði slík framkoma skapað slíkum stjórmnálaflokki aldurtila. Allt öðru máli er að gegna með Íhaldsflokkinn. Það er stefnumál hans að afla ríkinu tekna með því að leggja tolla á nauðsynjavörur. En engu að síður hafa þeir alveg eins og framsóknarmenn ginnt og gabbað sína kjósendur alveg eins og þursa. Íhaldið hefir haldið því fram, að það vildi setja kjördæmaskipunarmálið mjög á oddinn, að það mundi meina stjórninni að fá nauðsynlegt fé til að reka ríkisbúskapinn og neyða stj. þannig til að gera eitt af tvennu, annaðhvort að stjórna landinu í fullkomnu lagaleysi eða láta undan þeirri sjálfsögðu réttlætiskröfu að koma kosningalögunum og kjördæmaskipuninni í það horf, að allir landsmenn hefðu jafnan kosningarétt. Frá þessu hefir Íhaldsflokkurinn svikizt og þar með gabbað sína kjósendur. Það hefir gengið svo langt, að formaður flokksins hefir látið hafa sig til þess að drepa till. þess efnis, að sú milliþinganefnd, sem skipa á til að athuga þetta mál, skyldi starfa á þeim grundvelli, að þingflokkarnir fengju þingmannatölu í hlutfalli við kjósendafjölda og þar með hrækt framan í kjósendur sína, gabbað þá og ginnt. Fer því vel á því, að þessir tveir flokkar séu hvor með öðrum í þessu máli.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. þm. Seyðf. hóf mál sitt á því, sem hann hefir svo oft áður minnzt á, hvenær stj. mundi koma, og hefir hann viljað lofa landsmönnum að heyra þessa fyrirspurn sína. Ég vil leyfa mér að spyrja hv.þm. Seyðf. að því, hvort hann ætli að taka þátt í þessari stjórnarmyndun, - ekki af því, að við séum ekki einfærir um það. Ef hann ætlar sér það ekki, hefir hann ekkert meiri rétt til að vita þetta en aðrir menn. Um það þarf ég svo ekkert frekara að segja. Hv. jafnaðarmenn hafa óskað eftir, að útvarpað yrði umr. um verðtollinn. Þetta eru fyrstu útvarpsumr., sem fram hafa farið hér í þinginu. Af líkum má ráða, að þeir hafi sérstakar ástæður til að telja það æskilegt fyrir sig að ræða þetta mál í áheyrn allra útvarpshlustenda landsins. Ég fyrir mitt leyti er ánægður yfir að taka þátt í slíkum umr. og tel æskilegt, að þær fari fram, svo að landslýður geti hlustað á umr. um fjárhagsmál og framtíðarmál þjóðarinnar, en í slíkum umr. sem þessum er hægt að koma inn á slíka hluti. Við umr. um verðtollsfrv. koma fram tvær hliðar. Önnur hliðin er sú, sem hv.þm. Seyðf. gerði að umtalsefni. Af ræðu hans varð það bert, að jafnaðarmenn hafa viljað ræða þetta mál svo að alþjóð heyrði, til þess að fá almenning til að trúa því, að afgreiðsla þessa frv. nú væri prófsteinn á skoðanir flokkanna í skattamálum. Þeir hafa viljað fá tækifæri til að telja sig þá einu réttlátu, sem vildu halda fast með beinum sköttum. Út frá þessu efni og ræðu hv.þm. Seyðf. vil ég benda á nokkur atriði. Ég vil þá fyrst koma að því, hvort sá tími, sem nú stendur yfir, sé heppilegur til að ganga frá skattamálunum á þeim grundvelli, sem hv.þm. Seyðf. bendir á. Nú er sumarþing, og stj. hefir lýst því yfir, að hún vilji hafa það sem allra stytzt, og það er farið að síga á seinni hluta þess. Geta þá allir séð, hvort þessi tími er heppilegur til að fara að leggja nýjan grundvöll í skattamálunum, þegar svona stendur á. Þá er annað atriði. Er hér um nýmæli að ræða, sem mundi marka nýja stefnu? Er hér á ferðinni ný stefna, sem landslýðurinn þarf að kynnast til að geta tekið afstöðu til? Nei, þvert á móti. Hér er ekkert nýtt, um enga breytingu að ræða, og er því engin ástæða til að draga almenn atriði um skattamál inn í umr. nú. Þá er þriðja atriðið. Er hér að ræða um lagasetningu, sem búast mætti við, að landsmenn ættu að búa við um langan aldur? Nei, þvert á móti. Hér er að ræða um framlengingu á gildi laga um eitt einasta ár. Þar af leiðandi vil ég segja það, að allar ályktanir hv.þm. Seyðf. í þessari fyrstu þingræðu, sem hann flytur fyrir útvarpshlustendum, voru út í bláinn og óviðeigandi nú. Þessi ræða hv.þm. var það, sem kallað er „tekin upp úr súru“, því að hann hefir margsinnis lesið þennan lestur yfir okkur í þinginu, og allt, sem hann sagði í sambandi við þetta mál, var reykur út í loftið. Öll þessi orð, sem eiga að sýna, að jafnaðarmenn séu þeir einu hreinu og réttlátu Farísear, voru sögð út í loftið. Svo er enn eitt atriði, sem undirstrikar allra greinilegast það, sem ég hefi sagt, og það er ýmislegt í forsögu þessa máls. Það er fróðlegt að minnast á fortíð jafnaðarmanna í þessu máli, þegar þeir eru að kasta steini að framsóknarmönnum og öðrum í sambandi við þessa bráðabirgðaafgreiðslu þessa máls. Þessi verðtollur var settur á þingi 1928 í þeirri mynd, sem hann hefir nú. Þá stóð svo á, að kosningar. höfðu nýlega farið fram og voru 5 jafnaðarmenn á þingi, 3 þeirra áttu sæti í þessari hv. deild, tveir, sem eiga hér sæti nú, hv.þm. Seyðf. og hv. 3. þm. Reykv., og svo þriðji flokksbróðir þeirra. Í Ed. voru 2, annar er formaður jafnaðarmannaflokksins, sem á sæti þar enn, og svo hv. þáv. fulltrúi Akureyrar. Hver var þá afstaða þessara manna, þegar þá var til umr. þetta mikla stefnumál flokkanna, sem þeir kalla svo? Hvað gerðu þeir, þegar átti að framlengja verðtollinn 1928? Ég skal taka það fram, að þá var farið fram á framlengingu til helmingi lengra tíma en nú, og þar að auki var um að ræða hækkun á tollinum frá því, sem áður var. Ég hefi athugað gaumgæfilega í þingtíðindunum, hver þá var afgreiðsla jafnaðarmanna á þessu frv. Útvarpshlustendum þykir ef til vill undarlegt að heyra, hvernig sú afgreiðsla var, þegar hv.þm. Seyðf. er nú að enda við að fordæma verðtollinn. Afgreiðsla jafnaðarmanna á framlengingunni 1928 var þannig, að enginn þeirra tók til máls, hvorki í þessari deild né Ed.Hv. þm. Seyðf. var þá ungur og óspilltur maður hér í þinginu, óflekkaður af hrossakaupum, jafnmælskur og nú og skörulegur eins og nú. Hvers vegna þagði hann 1928? Var hann að gabba kjósendur sína eins og hann segir, að við höfum gert? Frv. var samþ. í Nd. við 2. umr. mótatkvæðalaust. Við 3. umr. tók ekki heldur neinn til máls á móti frv. Við atkvgr. voru einhverjir þrír á móti. Ég veit ekki, hverjir þeir voru, getur verið, að það hafi verið einhverjir jafnaðarmanna, sem hafa þá til málamynda greitt atkv. á móti, þegar þeir sáu, að málið var komið í höfn, en ekki er að sjá, að þeir væru eindregið á móti verðtollinum, fyrst enginn þeirra talaði eitt orð á móti honum. Í Ed. var alveg það sama uppi á teningnum. Hvorugur jafnaðarmannanna fann ástæðu til að taka til máls við 2. umr., hvorki formaður flokksins né hans flokksbróðir. Hver einstök grein var þá samþ. mótatkvæðalaust. Frv. var vísað til 3. umr. með 13. shlj.atkv. Í deildinni eru 14 menn, svo að annar jafnaðarmaðurinn a. m. k. hefir hlotið að greiða atkv. með frv. Við 3. umr. var einn á móti frv., og það getur auðvitað verið, að það hafi verið annar jafnaðarmaðurinn. Það eru ekki nema 3 ár síðan þetta gerðist. Á ég nú að áfellast hv. jafnaðarmenn fyrir þessa afgreiðslu þeirra eins og þeir áfellast sjálfstæðismenn og framsóknarmenn fyrir þeirra afgreiðslu. Ég hefði fulla ástæðu til þess. Alveg eins og hv.þm. sagði, að við hefðum svikið okkar kjósendur, hefði ég ástæðu til að segja, að þeir hefðu svikið sína stefnu. En ég ætla ekki að gera það. Ég ætla ekki heldur að segja, að þeir hafi þarna markað ný spor í skattasögu Alþýðuflokksins í heild. Ég vil ekki halda því fram, af því hér var eingöngu um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, og hana samþ. þeir sumpart með þögninni og sumpart með atkv. sínum. Nú er hér aftur um bráðabirgðatill. að ræða. Nú á að framlengja verðtollinn um helmingi styttri tíma en gert var 1928, og nú á í engu að breyta lögunum, eins og gert var þá. Það þarf ekki að dæma jafnaðarmenn fyrir árásir þeirra á framsóknarmenn. Jafnaðarmenn hafa þar sjálfir dæmt sig. Sannleikurinn er sá, að þeir sviku ekki stefnu sína árið 1928 og mörkuðu engin ný spor í stefnu jafnaðarmanna, af því að þetta var bráðabirgðaráðstöfun. Við framsóknarmenn teljum ekki heldur, að við höfum markað neina nýja stefnu eins og nú stendur á, því að þessi framlenging er bráðabirgðaráðstöfun. Þá vil ég segja nokkur orð um afstöðuna á okkar landi til skattamála. Úti í heimi eru þessi mál í föstum skorðum og búið að mynda þar skarpar línur. Hér á landi stendur öðruvísi á. Það eru tiltölulega fá ár síðan við fengum sjálfir fjármálastjórnina í okkar hendur. Þess vegna liggja fyrir fjöldamörg óunnin, nauðsynleg verk. Þess vegna er þörf á fjármunum til þess að leysa þau verkefni af hendi. Við verðum þess vegna að neyðast til að taka peninga þar, sem við getum fengið þá. Ég segi því, að framsóknarmenn og jafnaðarmenn þurfi hvorugir að iðrast þessarar bráðabirgðaráðstöfunar, sem gerð var 1928, þegar litið er á, hvað gert hefir verið til að bæta aðstöðu vinnandi fólksins til sjávar og sveita á þessu tímabili. Þetta er það, sem snýr að þeirri hlið, þar sem talað er um skattamálin almennt í sambandi við afgreiðslu verðtollsins. En ég vil bæta því við í sambandi við jafnaðarmenn, að þar sem þeir greiða atkv. á móti verðtollinum, þá mundu þeir fella hann, ef þeir gætu. Afleiðingin af því yrði sú, að ríkið mundi missa um 3 millj. kr. tekjur. Verið getur, að vegna kreppunnar verði hann minni nú en áður, en það yrði þó alltaf mjög tilfinnanlegur tekjumissir fyrir ríkissjóð. Og það væri alvarlegur hlutur, ef ríkið ætti nú allt í einu að missa slíkan tekjustofn. Það er því mikill ábyrgðarhluti fyrir jafnaðarmenn að bera slíkt fram, því að enginn er eins harður í fjárbeiðnum frá ríkissjóði og þeir, bæði með laun til þeirra manna, sem vinna hjá því opinbera, og eins með framkvæmdir af hálfu þess opinbera. Það kemur því ekki vel heim hjá þeim hvort við annað, að heimta svo mikil fjárframlög frá ríkissjóði og vilja fella niður þennan mikla tekjustofn ríkisins. Það hefði verið annað mál, ef lagt væri til, að stórkostleg verðlækkun yrði á sumum mestu óhófsvörum, sem hingað flytjast, en þær eru tollaðar um 30%, eða í raun og veru meira, því að það er rétt, sem hv.þm. sagði, að það er lagt á tollinn líka. Ef verðtollurinn yrði afnuminn, mundi verðlækkunin vitanlega verða mest á þeim vörum, sem nú eru mest tollaðar, en það er ýmiskonar óþarfavarningur, svo sem flugeldar, gimsteinar, leikföng, loðskinn, silki og silkihattar, skrautfjaðrir, sólhlífar o. s. frv., og þá eru menn beinlínis hvattir til að kaupa þær vörur. Hvílík ráðstöfun í kreppunni að ýta undir það, að þjóðin kaupi slíkan varning. Þriðja atriðið er það, að kaupsýslumenn vita, að þótt verðtollurinn yrði lagður niður í bili, þá væri ómögulegt að hugsa sér, að slíkar óhófsvörur sem þar eru, væru lengi ótollaðar. Afleiðingin yrði því tvímælalaust sú, að allir þeir kaupmenn, sem hefðu fjármagn eða lánstraust til þess, mundu reyna að draga sem allra mest að sér af þessum óþarfavörum, á meðan þær væru ótollaðar, til að græða á síðar, þegar tollurinn kæmi á aftur og þessar vörur hækkuðu í verði. Hér væri þess full þörf að gera eitthvað til að draga úr innflutningnum á þessum yfirvofandi fjárkrepputímum. En það, sem hér er um að ræða, ef það væri gert, að fella verðtollinn, er það, að með því væri verið að ýta undir menn, beinlínis ýta undir þá að flytja inn alóþarfar vörur, sem flestir eða allir geta verið án. Það á beinlínis að ýta undir menn að kaupa þessar alóþörfu vörur. Og þetta ætla hv. jafnaðarmenn að gera á þeim tíma; þegar meira og alvarlegra atvinnuleysi steðjar að þjóðinni en nokkurntíma áður, þegar við erum í vandræðum með gjaldeyri fyrir nauðsynlegar erlendar vörur, þegar allar þær vörur, sem við framleiðum, falla svo stórkostlega í verði, að við fáum ekki fyrir þær nema part af því, sem við áður fengum, þegar við auk þess fáum lítið verð fyrir okkar framleiðsluvörur, ekki er hægt að selja nema part af þeim; það lítur t. d. út fyrir, að öll ullin frá þessu ári seljist ekki, og hér liggur mikið óselt í landinu af ull frá fyrra ári, þegar við þess vegna verðum að halda á öllu því fjármagni, sem við fáum erlendis fyrir framleiðsluvörur okkar, til að borga með erlendar nauðsynjavörur, bæði til framleiðslu og neyzlu í landinu og til að standa í skilum með allar greiðslur, sem við eigum að inna af hendi erlendis, þá er af hálfu hv. jafnaðarmanna stofnað til aukins innflutnings á óþarfa vörum, í skjóli snöggra breytinga, með því að fella þær stórkostlega í verði með því að fella niður toll á þeim. Ég lít svo á, að á slíkum tímum ætti að gera það gagnstæða Ég lít svo á, að það ætti að draga úr innflutningnum, búa sem mest að sínu, nota sem mest landsins eigin framleiðslu, en kaupa sem minnst af útlendum varningi að mögulegt er að komast af með. Þetta væru, frá þjóðhagslegu sjónarmiði, ráðstafanir til að auka atvinnu í landinu. En þær aðgerðir, sem hv.þm. Seyðf. mundi stofna til með því að vera á móti verðtollinum, sem sé aukins innflutnings á óþarfavörum, finnst mér vera beint á móti aðalviðfangsefni hv.þm. og hans flokks. Ég vil leyfa mér að minna á, til að kasta ljósi yfir þessa hlið málsins, að í lægra flokki eru tollaðar ýmsar þær vörur, sem framleiddar eru í landinu sjálfu og sem mesta atvinnu veita. Ef verðtollurinn væri afnuminn af þeim, yrði það til að auka á vandræði atvinnuveganna. En það yrði auðvitað til að auka á erfiðleika atvinnuveganna í landinu, að láta þá fá aukna samkeppni utanlands frá, nú á þessum krepputímum. Ég get nefnt sem dæmi kjöt, fisk, smjör og egg, sem á er verðtollur. Þetta er framleiðslan, sem mestan styrk fær frá ríkinu. Og það væri merkileg ákvörðun á þessum tímum að afnema nú toll á þessum vörum. Hv. jafnaðarmenn heimta, og það er óneitanlega æskilegt, að hinn vinnandi lýður fái sem mest að gera. Og svo gera þeir ráðstafanir til beinlínis að veikja aðstöðu framleiðenda, sem skapa atvinnu fyrir hið vinnandi fólk. Ég hefi nú drepið á þessar tvær hliðar málsins. En nú skal ég leyfa mér að drepa á nokkur atriði til að varpa ljósi yfir fortíð hv. jafnaðarmanna í þessu máli, og um leið drepa á, hvaða afleiðingar yrðu af því að ýmsu leyti, ef þeir gætu komið því fram að fella verðtollinn nú á þessum alvarlegu tímum, og draga það þannig inn í flokkadeilurnar. Mér hefir þótt gott að fá tækifæri til að gera þetta. Mér hefir þótt gott að fá tækifæri til að láta birtu skína yfir aðstöðu hv. jafnaðarmanna til Framsóknarflokksins á fyrri þingum og framkomu þeirra nú hér á hv.Alþ., sem þeir algerlega láta ganga út yfir málin. Mér hefir þótt gott að fá fleiri til að hlusta á sannar fregnir af hv.Alþ., svo það verði ekki rekið ofan í neinn á eftir, hvað hver hafi sagt. En ég fullyrði, að það var mjög óheppilegt fyrir hv. jafnaðarmenn að velja einmitt þetta mál til að auglýsa með afstöðu sína til Framsóknarflokksins. Það var áreiðanlega grunnhyggja af þeim að velja þetta mál, þegar þeir óskuðu að láta allan landslýð til sín heyra héðan af hv.Alþ. Því það er öllum bersýnilegt, svo ljóslega liggur það fyrir, að öll ummæli hv. jafnaðarmanna um verðtollinn, og þá sérstaklega hv.þm. Seyðf. hér í kvöld, öll ummæli hans um skattamálastefnur og lýsingar á skattafrv. við umræður um toll, sem aðeins á að framlengja til bráðabirgða og undir sérstökum kringumstæðum, þetta allt er ekkert annað en hjal frammi fyrir kjósendum til að reyna að veiða þá. Í öðru lagi vil ég segja það, að um þetta atriði ætla ég ekki að dæma. Hv. jafnaðarmenn dæma sig sjálfir. Við framsóknarmenn förum nú í föt hv. jafnaðarmanna, stígu nú í spor hv.þm. Seyðf., sem árið 1928 tók sinn góða þátt í að samþ. þann sama verðtoll, sem hann nú vill fella. Að niðurfella verðtollinn nú þýðir milljónatap fyrir ríkissjóð. Og það kemur úr hörðustu átt, þegar það kemur frá hv. jafnaðarmönnum, sem gera háværastar kröfur í sambandi við afgreiðslu fjárl. og frv. þeirra, sem þeir bera fram, um fé af ríkissjóði, að niðurfella þennan toll. Ég vil minna aftur á það stórkostlega verðfall og þann aukna innflutning, sem niðurfelling á verðtollinum af ónauðsynlegum vörum og hinum mestu óhófsvörum mundi valda. Og ég vil minna aftur á þá stóru erfiðleika, sem nú eru á framleiðslu landsins, og að ef hún nú þar að auki á að fara að heyja harðari samkeppni við erlendar vörur, þá mun það draga þann dilk á eftir sér, að það mun draga úr framleiðslunni og um leið auka atvinnukreppuna. Og þetta er það, sem hv.þm. jafnaðarmanna óska að fá útvarpað. En ég er þeim nú svo velviljaður, bæði vegna þess, að skoðanir okkar fara sumstaðar saman, og svo vegna samvinnu minnar við þá á undanförnum árum, að ég hefði gjarnan óskað, að þeir hefðu fengið sér betra hlutskipti, þegar þeir fóru að velja mál, sem útvarpað skyldi umr. um. En úr því hv. jafnaðarmenn hafa dregið inn í umr. almennar umr. um afstöðu hinna flokkanna til skattamálalöggjafarinnar í heild sinni, vil ég leyfa mér að bæta þar við nokkrum orðum, og enda um afstöðu hv. jafnaðarmanna líka. Það mun öllum vera ljóst, sem til þekkja, að á þessu þingi hafa hv. jafnaðarmenn tekið upp ný vinnubrögð. Áður á þingum voru þeir í samvinnu við aðra flokka, bæði um kosningar í þinginu og um ýms mál. Á síðasta kjörtímabili voru þeir þannig í samvinnu við Framsóknarflokkinn. Í þeirri samvinnu komu þeir fram mörgum merkilegum málum, og samfara þeirri samvinnu tóku þá hv. jafnaðarmenn á sig nokkra ábyrgð á meðferð málanna. Nú er þetta stórum breytt. Því er að vísu ekki lokið, að einstaka hv. jafnaðarmaður leiti samvinnu við Framsóknarflokkinn í einstökum málum. En höfuðsvipur þeirrar samvinnu er nú allur annar en áður var. Hitt er miklu almennara, að þeir hrindi frá sér allri samvinnu. Þeir heimta fé og gera alveg takmarkalausar kröfur í því efni, en benda ekki á neina leið til að fá fé til að standast þau útgjöld og vilja ekki neitt samstarf í því efni. Þess vegna greiða þeir nú atkv. á móti fjárl., móti landsreikningi og móti verðtolli, en heimta látlaust meira fé til verklegra framkvæmda. Það vita nú allir, hvers vegna þetta er gert. Hv. jafnaðarmenn álíta, að það sé hyggilegt fyrir flokkinn að haga sér svona, og geta svo komið á eftir til kjósenda og sagt: Við vorum á móti tollinum; það var hinum að kenna, að hann var samþ. Við vildum láta veita milljónir til atvinnubóta; það var hinum að kenna, að það var fellt. Engir erfiðleikar eru okkur að kenna; þeir eru allir hinum að kenna. - Það er ákaflega þægilegt að geta talað svona frammi fyrir kjósendum. En ég efast um, að hv. jafnaðarmenn fái tilætlaðan árangur af þessari framkomu sinni. Ég efast um, að þessi framkoma sé í samræmi við hið vinnandi fólk til sjávar og sveita. Það mun undrast þessar kröfur og ætlast til, að hv. jafnaðarmenn fari öðruvísi að. Í sambandi við þessa nýju stefnu hv. jafnaðarmanna hér á þingi, vil ég í fyrsta lagi benda á það, að hún er í fullkominni mótsögn við framkomu hv.þm. jafnaðarmanna í atvinnu sinni. Hv. þm. Seyðf. og hv. formaður Alþýðuflokksins stýra hvor sínum banka. Í starfi sínu þar dettur þeim ekki í hug að forða frá atvinnuleysinu með því að ausa fé á báðar hendur í hvern sem vera skal. Þar spyrja þeir fyrst og fremst: Hvað eru tryggingarnar? Þá finna þeir til fullrar ábyrgðar á verkum sínum. Nú, þá stýrir hv.þm. Ísaf. stórum spítala, og er auk þess einn af helztu stjórnendum í stórum bæ; hann er sem sé í bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar. Þar lætur ekki hv.þm. stjórnast af ábyrgðarleysi. Í öðru lagi er þessi nýja stefna hv.þm. jafnaðarmanna í fullkominni mótsögn við fyrri stefnu þeirra. Og hvaða árangur hefir það svo haft fyrir þá að taka upp þessa nýju stefnu, sem er alveg tilefnislaus af hálfu okkur framsóknarmanna? Hjá okkur ríkir sami hugur, sami vilji til samstarfs, sama löngun til að bæta hag smælingjanna til sjávar og sveita eins og á meðan hv. jafnaðarmenn veittu okkur hlutleysi sitt. Ég get í þessu sambandi nefnt nýjustu tíðindin. Í gær eða fyrradag samþ. Framsóknarflokkurinn, að ríkið mætti taka á sig ábyrgð fyrir láni handa sjóði, sem hefir það hlutverk að húsa fyrir fátæka menn hér í Reykjavík. Hér í hv. d. var útbýtt í dag þskj., þar sem ætlazt er til, að gerðar séu ráðstafanir til að létta fólki kreppuna. Loks er ég viss um það, að vinnandi fólk til sjávar og sveita ætlast ekki til þessarar framkomu af hv. jafnaðarmönnum. Nú er fyrir dyrum meiri kreppa en nokkru sinni áður á þessari öld; það er þegar farið að bera tilfinnanlega á henni í atvinnuvegunum, en þó á hún eftir að herða meira að. Undir þessum kringumstæðum er ég viss um það, að hið vinnandi fólk ætlast til, að nú eigi allir flokkar að sameinast um það að bjarga þjóðinni út úr þessari kreppu, en nú eigi ekki ímyndaðir flokkshagsmunir að ráða atkv.hv. jafnaðarmanna. Nú verður Framsóknarflokkurinn að leita lags til að knýja hina flokkana til að bæta aðstöðu og kjör fátæklinganna, draga hina flokkana lengst í áttina til að hjálpa fólkinu. Þeir gera það, þó þeir viti, að það kosti þá að taka á sig ábyrgð. Þeir vita það, og fulltrúi hv. jafnaðarmanna, hv.þm. Seyðf., veit það líka, að eigi að fást árangur af slíku samstarfi, verða allir að vera samtaka. Ég vil að síðustu bera fram þá ósk, að þegar hv. jafnaðarmenn óska að fá útvarpað umr. frá hv.Alþ. næst, þá sé það ekki til að sýna ófrjósama og tilgangslausa togstreitu um mál, sem allir verða að vera sammála um, heldur til að sýna árangur af samstarfi þeirra flokka, sem vilja vel hinu vinnandi fólki í landinu.

Magnús Guðmundsson Mér dettur í hug; í tilefni að ræðu hv.þm. Seyðf. að rifja upp sögu þeirra laga, sem hér er ætlazt til, að verði framlengd um 1 ár. Árið 1924 var fjárhagur ríkissjóðs ákaflega þröngur, og var þá tekið til þess ráðs að samþ.l. um bráðabirgðaverðtoll, sem áttu að gilda til ársloka 1925. Á þinginu 1925 var l. breytt með því að gera skiptingu á vörunum í 3 flokka, og skyldu þau gilda til ársloka 1926. Á þinginu 1926 voru enn sett lög um verðtollinn, sem áttu að gilda til ársloka 1929. Með þessum l. var verðtollurinn lækkaður að talsverðum mun, enda hafði fjárhagur ríkisins þá stórbatnað, svo þáverandi stjórnarflokki fannst sjálfsagt að slaka til á sköttunum, enda ættu skattþegnarnir beinlínis kröfu til, að skattar lækkuðu, þegar kreppan minnkaði, en hún var nú horfin. En það var ekki eingöngu verðtollurinn, sem var lækkaður, heldur var einnig afnuminn gengisviðaukinn á vörutollinum. Þessar tvennar skattalækkanir, sem gerðar voru 1926, voru talsvert miklar, og sýndist Sjálfstæðisflokknum ekki ástæða til að íþyngja landsmönnum með sköttum, sem komizt yrði af án. En þrátt fyrir þessar skattalækkanir var þó verklegum framkvæmdum haldið uppi með fullum krafti. Svona stóð í þessu efni fram til kosninga árið 1927. Eftir kosningarnar myndaði Framsóknarflokkurinn stjórn. Strax á þinginu 1928 fékk hún því til leiðar komið, að veruleg hækkun varð á verðtollinum, og skyldi hún gilda til ársloka 1930. Á þinginu 1930 voru þau lög framlengd til ársloka 1931, og enn á ný bar svo hæstv. stj. fram frv. á þessu þingi um að framlengja þessi lög um 2 ár. Í hv.Ed. varð sú breyting á frv. hæstv. stj., að nú er hér aðeins um framlengingu að ræða í 1 ár, eins og frv. liggur fyrir þessari hv. d. Um afstöðu hv. jafnaðarmanna til verðtollsins á þinginu 1928 hefir nú hæstv.forsrh. rætt, og hefi ég þar litlu við að bæta, en skal þó taka það fram, að þeir munu hafa verið honum mótfallnir. En samt gerðist það einkennilega fyrirbrigði á þinginu 1928, er verðtollurinn var hækkaður, að jafnaðarmenn sögðu ekki eitt orð á móti því, enda voru þeir þá í svo miklu vinfengi við hæstv. stj., að þar gekk ekki hnífur á milli. Jafnaðarmenn sýndu það 1928, að þeir gátu vel horft þegjandi á það, að lagður væri þungur tollur á landsmenn, og það þó ríkissjóður væri þá vel stæður, og miklu betur en nú. Síðan verðtollurinn var lögleiddur, hefir hann gefið tekjur í ríkissjóð svo sem ég nú skal greina: Árið 1924 gaf hann 897 þús. kr. - 1925 - - 2085 - - - 1926 - - 1304 - - - 1927 - - 957 - - - 1928 - - 1667 - - - 1929 - - 2226 - - - 1930 - - 2268 - - Þessar tölur sýna það tvennt, að sjálfstæðismenn léttu þennan skatt á landsmönnum stórkostlega, og að í stjórnartíð Framsóknar var hann hækkaður svo, að hann er nú stærsti tekjuliður ríkissjóðs, og nú, þegar um það er að ræða að svipta ríkissjóð þessum sínum stærsta tekjulið á óhentugum tíma, þá er það talsvert alvarlegt mál. Eins og ég drap á áðan, taldi Sjálfstæðisflokkurinn rétt að leggja þennan skatt á vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs árið 1924. En hann taldi líka sjálfsagt að lækka hann aftur árið 1926, þegar hagur ríkissjóðs var kominn í gott horf, og reyna smátt og smátt að draga úr sköttunum og skapa festu í skattamálum landsins. En eins og ég líka tók fram áðan, var það eitt meðal fyrstu verka framsóknarstjórnarinnar á þinginu 1928, að hækka þennan skatt aftur jafnmikið og sjálfstæðismenn lækkuðu hann, og á undanförnum góðærum hefir hann hvílt á landsmönnum með öllum sínum þunga, og á síðustu tveim árum verið stærsti tekjuliður ríkissjóðs. Það hefir oft verið tekið fram í þessu sambandi og öðrum, hversu geysimikið tekjur ríkissjóðs hafa farið fram úr áætlun á undanförnum árum, svo að næstum 15 millj. króna hefir framsóknarstj. haft úr að spila á síðasta kjörtímabili. umfram það, sem ráðgert var. Ætla mætti því, að ríkissjóður hefði digrum sjóði yfir að ráða nú, en svo er þó ekki. Hæstv. stj. hefir verið svo frek til fjárins, að að minnsta kosti 1 millj. kr. tekjuhalli hefir orðið á árinu 1930, því allra tekjuhæsta ári fyrir ríkissjóð, sem komið hefir yfir þetta land. Nú vita allir, að útlitið er mjög ískyggilegt, mikið verðfall á afurðunum og atvinnuleysi yfirvofandi. Það hefði því verið mjög ánægjulegt, ef við hefðum getað létt eitthvað sköttum af landsmönnum nú. Það hefði verið skemmtilegra nú, að hafa látið þá menn ráða, sem vildu fara gætilega í fjármálastjórn ríkisins. En það hefði verið skemmtilegast, ef við hefðum nú getað sagt við skattþegnana: Ríkissjóður heimtar ekki af ykkur jafnþunga skatta nú og síðastliðin ár. En nú verðum við í þess stað að segja: Það er nú því miður ekki hægt að létta af ykkur sköttunum nú; ríkissjóður þolir ekki tekjumissinn; um það eru allir flokkar sammála. En það er ekki nóg með það, að ríkissjóður eigi ekkert eftir af tekjum þriggja góðæra, heldur hefir þessi sömu ár verið hlaðið svo miklum gjöldum á ríkið, að það hefir nú lítið umfram brýnustu þarfir ríkissjóðs, þó vel ári, og veldur þar mestu um hin mikla vaxtabyrði af þeim stóru lánum, sem stjórnin hefir tekið á undanförnum árum. Þessi aðstaða verður að koma til greina hjá hv.þm., þegar þeir eru að afgera, hvort verðtollurinn skuli framtengdur eftir till.hæstv. stj. eða ekki. Sjálfstæðisflokkurinn hefir rætt þetta mál og álítur, að það verði ekki hjá því komizt að verða við þessari beiðni hæstv. stj. í þetta sinn. Ríkissjóður má ekki lenda í þroti. En um leið og þetta frv. er samþ., verður að heimta það af hæstv. stj., að hún fari betur með fé ríkissjóðs framvegis en hún hefir gert hingað til. Hún er búin að pína skattþegnana til þrautar í góðærunum; hún hefir sóað öllu því fé, í stað þess að láta atvinnuvegina fá tóm til að safna varasjóði. Hún hefir verið svo óforsjál að eta upp allar tekjur góðu áranna og geyma ekkert til hinna vondu áranna. Þetta hefir núverandi hæstv. stj. gert, og því er komið sem komið er. Hv. þm. Seyðf. varði töluverðum tíma til að ræða um skattastefnur flokkanna yfirleitt. Ég vil nú út af því leyfa mér að henda á, að þótt hann sé mótfallinn verðtollinum, þá er langt frá, að hann telji, að ríkissjóður megi nokkurs í missa af tekjum sínum. Hann vill bara leggja á aðra skatta; hann vill stórhækka tekju- og eignarskatt og fasteignaskatt og bæta við nýjum sköttum. Það er svo fjarri honum að vilja létta sköttum af landsmönnum, að hann vill þvert á móti heldur þyngja þá, er verðfall afurðanna veldur því, að hrammur kreppunnar skellur yfir atvinnuvegina með ægilegum þunga. Þegar ég því greiði atkv. með því, að verðtollurinn verði framlengdur, en hann á móti, gerum við það báðir með þeirri hugsun, að ríkissjóður megi einskis í missa af tekjum sínum. Skattastefna Alþýðuflokksins hefir oft áður komið til umr. hér í hv. d., og það er þess vegna gömul vísa, sem hv.þm. Seyðf. hefir kveðið hér í kvöld. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hann heldur fram beinum sköttum, en er illa við óbeinu skattana. Báðar þessar skattastefnur hafa sína kosti og sína galla. Gallanna gætir því meir sem skattarnir eru hærri. Það hefir reynslan sýnt. Ég tel því, að bezt fari á því að sameina báðar þessar stefnur. Það hefir áður verið sýnt fram á það, að það mun láta nærri, að helmingur allra skatta hér á landi séu beinir skattar. Ég held ekki, að það væri til bóta að raska því hlutfalli. En það er kunnara en frá þurfi að segja, að hv.þm. Seyðf. er mjög fíkinn í að hækka beinu skattana. Hann hefir meira að segja bundizt svo sterkum ástarböndum við þessa stefnu sína, að hann sér ekki neina galla á henni, en fengið svo mikið hatur á tollunum, að hann sér ekkert nýtilegt við þá. Um alla skatta gildir það, að þeir eru óvinsælir og hvumleiðir þeim, sem þá eiga að gjalda. Af engum skatti má heimta það, að hann sé vinsæll: Á því sviði má ekki leita þeirra kosta. En af því hv.þm. Seyðf. heldur svo mjög fram tekjuskatti, vil ég sýna honum fram á, að þessi skattur hefir vissulega sína galla eins og aðrir skattar. Það má enginn skilja orð mín svo, að ég sé mótfallinn tekjuskatti, ef hann er í hófi, heldur vildi ég, vegna afstöðu hv.þm. Seyðf., mega sýna fram á, að tekjuskattur er ekki eins hreinn og flekklaus og hv.þm. sýnist ætla. Mér þykir rétt að taka það hér fram í þessu sambandi, að tekjuskattur er hér hærri en nokkursstaðar annarsstaðar nema hjá þjóðum, sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni. Ég vil þá benda á það, að tekjuskattur er fyrirhafnarsamur fyrir skattgreiðendur og dýr ríkissjóði í innheimtu. Nefna má það, að það er mjög hætt við, að menn komist hjá þessum skatti. Skatturinn er innheimtur eftir á, og verða menn því oft að greiða háan skatt í erfiðum árum, en af því leiðir, að mikið tapast af þessum skatti. Þannig mun á árunum 1926–1929 hafa tapazt hér um bil ½ millj. króna af þessum ástæðum. Þessi skattur er á ýmsan hátt óhentugur ríkissjóði. Hann er mjög misjafn frá ári til árs. Ef það ætti aðallega að byggja á svo óstöðugum tekjustofni, þá gæti það orðið ríkissjóði mjög bagalegt. Atvinnuvegirnir eru misbrestasamir, einkum við sjávarsíðuna. Þeir geta gefið tugi þús. kr. í tekjur, en tapið er oft jafnmikið næsta ár. En nú er því svo farið, að skatturinn af tekjum gróðaáranna á að greiðast á tapárunum. Sanngjarnt væri vitanlega að hyggja á meðaltali síðustu ára. En sú réttlætiskrafa hefir ekki fengið áheyrn hér á landi. Ég trúi ekki á tekjuskattinn í blindni, eins og hv.þm. Seyðf. virðist gera. En hefi trú á honum að vissu marki, en yfir það má ekki fara. Gífurlegur tekju- og eignarskattur er að vísu auðveld aðferð til eignarnáms. En þá er komið út fyrir grundvöll sjálfrar skattalöggjafarinnar, og er þá farið að nota skattinn til þess að koma fram óviðkomandi málum. Þá er það annar skattur, sem hv.þm. Seyðf. hefir mikla trú á. Það er fasteignaskatturinn. Ég tel heppilegt að nota hann til þess að gera vegi, eins og sýsluvegasjóðslögin frá 1923 ákveða. Mörg sýslufélög kljúfa þrítugan hamarinn til þess að gera þetta, að bæta vegina. Það er langt frá því, að ég telji, að þing og stj. myndi verja þessu betur. Lögin frá 1923 hafa einmitt sýnt sig að vera hentug til þess að hrinda áfram vegagerðum. Hv. þm. Seyðf. vék að Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum, að þeir myndu hafa tekið höndum saman til þess að koma fram verðtollinum. Við þessu er því að svara, að allir flokkar eru sammála um, að ríkissjóður má ekki við því að missa af þessum tekjum. Við sjálfstæðismenn teljum verðtollinn hentugri skatt en það, sem hv.þm. Seyðf. hefir á boðstólum. Við vissum vel, að stj. átti kost á öðrum sköttum, ef við hefðum hafnað þessum. Hér er um það eitt að ræða, hvort við eigum að halda þessum eða taka aðra. Þess vegna greiðum við atkv. með þessum. Hv. þm. Seyðf. talaði eins og þetta ætti eitthvað skylt við kjördæmaskipunarmálið, og að Sjálfstæðisflokkurinn hefði slegið af kröfunum í því máli. En þetta er undarleg hugsunarvilla. Þetta er stjfrv., svo við þurftum ekkert að borga fyrir það, að það gengi fram. En hitt er rétt, að Sjálfstæðisflokkurinn vildi ekki afgreiða málið í Ed. fyrr en séð væri, hvernig færi um kjördæmaskipunarmálið. Það hefir verið notað til þess að fá 2 sjálfstæðismenn, 2 framsóknarmenn og 1 jafnaðarmann inn í nefndina, í stað 1 sjálfstæðismanns og 4 framsóknarmanna, eins og stj. hafði ráðgert. Svo hv.þm. Seyðf. og flokkur hans ættu að vera okkur þakklátir fyrir afskipti okkar af kjördæmamálinu. Og ég veit, að þeir eru þakklátir í hjarta sínu. Það er ekki til neins fyrir hv.þm. Seyðf. að vera að gefa í skyn, að hægt hefði verið að hafa fram þessa breyt. með því að fella verðtollinn. Jafnaðarmenn buðu nóga nýja skatta, þó að þessi hefði fallið. Tekjur ríkissjóðs 1930 voru um 17 millj. kr. Það er um 170 kr. á hvert mannsbarn í landinu. Þetta svarar til 850 kr. á 5 manna fjölskyldu. Þessi upphæð er svo há, að það er óhugsandi að ná henni inn, nema skattarnir komi oft hart niður. Það hefir því engin áhrif á mig, þó að hægt sé að sýna í einstökum tilfellum, að svo sé. Við þetta bætast svo skattar til sveitarsjóðanna. Það undrar mig því ekki, þó að fram komi háværar raddir um, að nú verði að lina á sköttunum. Hv. þm. Seyðf. sagði það okkar stefnu að hlífa hátekjumönnunum, en leggjast á lítilmagnann. Þessu til sönnunar sagði hann, að það væru um 1150 menn, sem borguðu meiri hlutann af tekju- og eignarskatti í landinu. Nú er þessi skattur sjaldan undir 1 millj. kr. og oft á aðra millj. Þessi fámenni hópur hefir því greitt þessa upphæð, og sýnist það ekki vera nein hlífð. Hann nefndi, að maður, sem á 100 þús. kr. eign, gyldi 200 kr. í eignarskatt, og hann talaði eins og það væri einasti skatturinn, sem hann þyrfti að greiða. En hann borgar líka tolla, og hann borgar líka tekjuskatt, sem er margfalt hærri en í öðrum löndum, og auk þess útsvar oft mjög hátt.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég hefði viljað víkja máli mínu til hæstv.forsrh. til að byrja með, og þá til hv. 2. þm. Skagf., ef tími ynnist til. Hæstv. forsrh. hóf ræðu sína á því að beina þeirri fyrirspurn til mín, hvort ég hefði ástæðu til að spyrjast fyrir um stjórnarmyndun. Ég vildi svara með því að spyrja, hvers vegna þetta gengi svo erfiðlega, að þeir þyrftu að fá aðstoð, eða hvort ætlunin væri kannske að bjóða mér einn af ráðherrastólunum. En ég get fullvissað hæstv. ráðh. um það, að ég mynda ekki stjórn með honum. En hann sagði meira. Hann sagði, að ég hefði ekki meiri rétt til að vita þetta en aðrir þm. En hann gætir þess ekki, að öll þjóðin á rétt á að vita þetta. Það er alveg óheyrilegt, að ópólitísk stjórn skuli fara með völd löngu eftir að kosningar eru um garð gengnar og þingið er í þann veginn að hlaupa heim frá störfum sínum. Hæstv. forsrh. var að gefa okkur þm. reglur um hegðun hér í þinginu. Hann heldur auðsjáanlega, að það sé sín köllun. En ég held, að hæstv. ráðh. væri bezt að taka þetta til sín sjálfur, og reyna að breyta svo, að hans eigin kjósendum væri til hagsbóta, en ekki bölvunar. Hæstv. ráðh. sagði, að tekin hefði verið upp ný stefna hér í þinginu, þar sem hér hefðu verið greidd atkv. móti fjárl. og LR. fyrir 1929. Taldi hann slíka framkomu ekki rétt samboðna þm. En í fjárl. þeim, sem nú er verið að afgreiða og sem almennt eru kölluð sultarfjárlögin, er gert ráð fyrir, að fé það, sem varið er til nýrra, opinberra framkvæmda, sé tæpur ¼ þess, er verið hefir undanfarin þrjú ár. Þó er nú gengin yfir landið alvarlegasta kreppa, sem komið hefir á þessari öld, að sögn sama ráðh. Og á þessum krepputímum dirfist stj. að. leggja til að reka úr vinnu 3/4 þeirra, er atvinnu hafa haft hjá ríkissjóði. Stjórninni var heimilað að greiða 11 millj. síðasta fjárhagsár. En hún hefir eytt 16 millj. - 5 millj. umfram það, sem ákveðið er í lögum. Og svo vill þessi hæstv. ráðh. fá syndakvittun á eftir! Og svo heldur hann, að sitji á sér að vanda um við þm.! Ef fjárveitingavaldið á að vera í höndum Alþingis, þá á stjórnin að vera bundin við fjárl. Um stefnu sína í skattamálum talaði þessi hæstv. ráðh. ekki eitt einasta orð. Hann talaði ekkert um stefnu Framsóknar í þeim málum. Þetta ættu aðeins að vera bráðabirgðaráðstafanir vegna kreppunnar. En í hverju koma þessar ráðstafanir fram? Í því, að öllum, sem hafa lítið, á að hjálpa með því að leggja 20% á lífsnauðsynjar þeirra. Hann er að hjálpa bændunum, sem þurfa að kaupa fyrir segjum 200 kr., með því að taka 40 kr. af þeim. Naprara gys er ekki hægt að gera að mönnum, sem eiga bágt. Þá talaði hæstv. ráðh. um, hvernig afstaða okkar til verðtollsins hefði breytzt síðan 1928. En ég vil minna hann á það, að þegar verðtollurinn var fyrst samþ. 1923, þá greiddi sá eini þm. Alþýðufl., sem þá var á þingi, atkv. móti honum. Hæstv. forsrh. man kannske, að stj., sem sat að völdum 1928, þurfti á hlutleysi að halda til þess að geta setið. Hún fékk þetta hlutleysi. En hann lofaði þá, að lagasetningu yrði breytt um þessi atriði, t. d. að lækka skyldi kaffi- og sykurtollinn. Mþn. í skattamálum var samþ. hér í þinginu og skipuð til þess að koma fram meira réttlæti í skattamálum en áður. Allt leit líklega út. Ég var ungur og óreyndur þá og trúði því, að einhver vilji væri bak við. En hæstv.forsrh. hefir gabbað fleiri en sína eigin kjósendur. Hann hefir líka gabbað mig. Nú hefi ég fengið reynsluna og veit, hvað leggja má upp úr orðum þessa ráðh. og flokks hans. Skattanefndin er búin að skila af sér störfum. Þar hafa Framsókn og Sjálfstæði látið svo dátt hvort að öðru, að hnífur hefir ekki gengið á milli. Og stj. gengur svo langt, að hún er farin að snapa upp gamlar íhaldsleifar. Hún snapar upp „litla og ljóta“ frv., hvað þá annað. Nú hefir hún fundið upp á því að bæta á verndartollum á fisk, kjöt, mjólk og egg. En þessi verndartollur þýðir ekkert annað en það, að það á að skattleggja verkamenn í kaupstöðum til hagsmuna fyrir bændur. Ég hefi þá gert grein fyrir, af hverju vinnubrögð okkar hafa breytzt. Það er af því, að hæstv.forsrh. og flokkur hans hafa sem sagt ekki einungis svikið sína eigin kjósendur síðan 1928, heldur og okkur líka. Spaugsyrði hæstv.forsrh. um innflutning gimsteina og flugelda er ekkert annað en hlægilegur leikaraskapur. Ég er a. m. k. ekki svo mikið barn, að ég vilji leggja 20% á nauðsynjavörur, af því ég sé hræddur við, að annars flytji menn inn gimsteina með of lágum tolli. Þetta er ekki annað en bráðabirgðaráðstöfun, segir hæstv. ráðh. Þetta er alveg út í loftið, úr því að skattan. er búin að ljúka störfum. Út af skrafi hæstv.forsrh. um vilja Framsóknar til þess að líta í náð til smælingjanna, er ekki þörf á að segja margt. Hann talaði um tóbakseinkasöluna. Hann þarf ekkert að þakka sér, að það mál gekk fram. Það var á valdi Alþýðuflokksmannsins í Ed., hvernig um það færi, og þau skilyrði, sem hann setti, björguðu málinu. Þar ræðir um 1½ millj. til atvinnubóta. Það er að gera gys að sjálfum sér að ætla, að slík upphæð geri verulegt gagn, sérstaklega þegar ferföld sú upphæð er tekin af því fólki, sem kreppan skellur harðast á.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. þm. Seyðf. sagðist fyrst ætla að svara mér, en láta auðnu ráða um það, hvort hann svaraði hv. 2. þm. Skagf. Hann hefir nú svarað mér einum, en ekki 2. þm. Skagf. Ef tilgangur hv.þm. hefir verið sá, að auglýsa sérstaka stefnu sína í skattamálum, þá er það ekki heppileg aðferð að láta höfuðandstæðing sinn, hv. 2. þm. Skagf., verða útundan. Hv. þm. Seyðf. er auðsjáanlega að stofna til kjósendaveiða hjá fólki úti um land, því að nú vex óðum sá flokkur hins vinnandi fólks til sjávar og sveita, sem álítur, að Framsóknarflokkurinn hugsi bezt um hag þess. Þess vegna beinir hv.þm. orðum sínum til mín. Hæddist hann að afstöðu Framsóknar til þessara mála og kvað hjálp okkar við verkalýðinn vera í því fólgna að framlengja verðtollinn. En þetta er nú einmitt sama hjálpin og hv.þm. og flokkur hans veitti verkalýðnum árið 1928. Hörðu orðin eiga alveg eins við um hans flokk þá, ef þau eiga við að þessu sinni. En sannleikurinn er sá, að hvorugir eiga hnjóðsyrðin skilið. Vegna vandræða og örs vaxtar í þjóðfélaginu, hefir ekki enn unnizt tími til að koma lagi á skattamálin. Hv. þm. sagði enn og dró dár að því, að þetta væri nú 8. árið, sem verðtollurinn væri framlengdur, enda þótt hann hafi í fyrstu ekki átt að vera annað en bráðabirgðaráðstöfun. Ætlar hann að sýna með því, að þetta geti ekki hafa verið hugsað sem bráðabirgðaráðstöfun, fyrst alltaf hefir verið framlengt í 8 ár samfleytt. En hvaða eðlismunur kemur hér til greina, ef þess er minnzt, að hv.þm. tók sjálfur þátt í þessari framlengingu árið 1928, en það var 5. árið? Hér er enginn eðlismunur, því að framlengingin stafar í bæði skiptin af því, að ekki hafði tekizt að koma fastara og réttlátara skipulagi á skattamálin. Þá sagði hv.þm., að ég hefði gabbað sig 1928. Hann hefði samþ. framlenginguna af þeim ástæðum.

Ég samþ. hana aldrei

. Hvað er það annað en að samþykkja, að sitja hjá í deild við umr. málsins og opna ekki munninn? Þó að ég kynni nú að hafa gabbað þennan unga og óspillta mann 1928, hvernig átti ég aftur á móti að geta gabbað reyndan og gætinn mann eins og forseta Alþýðusambandsins, sem verið hefir þm. miklu lengur en ég? Sat hann þá í Ed. og sagði ekki orð á móti samþykktinni. Ég er alls ekki eins slyngur að leika á menn og hv.þm. vill vera láta, enda var ástæðan ekki sú, heldur hin, að Jón Baldvinsson hafði þá ábyrgðartilfinningu 1928, eins og hv.þm. Seyðf. líka hafði þá, að hann sá, að þessa bráðabirgðaframlengingu varð að samþykkja. Ég vil í framhaldi af þessu beina þeirri spurningu til hv.þm., hvort hann telji ríkari skyldu fyrir jafnaðarmann að vinna að ímynduðum flokkshagsmunum og vilja enga ábyrgð taka á sig eða að láta það vera æðstu skyldu sína að gera ráðstafanir til að bæta kjör hins vinnandi fólks. Fyrir nokkrum dögum ritaði ég sem fjmrh. undir 300 þús. kr. skuldabréf, og átti þetta fé að fara til þess að reisa fyrir verkamannabústaði. Eins samþykkti Framsókn í Ed. að verja helmingi af ágóða tóbakseinkasölunnar til hjálpar hinu vinnandi fólki. Framsókn vill gera öruggar ráðstafanir til að greiða úr vandræðum fólks í öllum héruðum og hefir í því skyni gert samband við héraðsstjórnir, og vita fulltrúar jafnaðarmanna þetta. Framsókn gengur fram fyrir skjöldu um það að bæta kjör verkalýðs hér á landi. Ég hefi fulla ástæðu til að beina fyrrnefndri fyrirspurn til þingmanna jafnaðarmanna, því að allir lifa þeir í starfi sínu eftir þeirri reglu að játa ábyrgðartilfinninguna ráða. Hv. 3. þm. Reykv., sem selur þýðingarmikla vöru, sem sé olíu, lánar ekki olíuna takmarkalaust, til þess að draga úr atvinnuleysinu. Hann sýnir ábyrgðartilfinningu, því að hann er duglegur maður og vill sjá fótum sínum forráð. Hvers vegna sýnir þessi þm. ekki sömu ábyrgðartilfinningu á Alþingi og í einkalífi sínu? Í fyrri ræðu minni leiddi ég hjá mér að svara hv. 2. þm. Skagf., fulltrúa Sjálfstæðisflokksins, og hnútum hans í garð Framsóknar. Vil ég hér aðeins minna á, að verðtollurinn var upphaflega borinn fram af Sjálfstæðisflokknum sem hallærisráðstöfun í erfiðu ári, þegar líkt var ástatt og nú.

Magnús Jónsson Flokkarnir hafa nú lýst stefnum sínum í skattamálum, að svo miklu leyti sem þeir hafa einhverja stefnu, og það hefir verið dregið hér fram, hversu hroðalegar afleiðingar það myndi hafa, ef ríkissjóður yrði sviptur þeim tekjum, sem honum er ætlað að hafa af verðtollinum. En þótt ýmislegt hafi fram komið, sem kynni að vera þess virði að svara því, þá ætla ég samt ekki að verja þessum fáu mínútum, sem mér eru ætlaðar, til þess, enda aðallega kastazt í kekki milli gömlu hjónaleysanna, stj. og jafnaðarmanna, heldur ætla ég að verja þeim til þess að lýsa því með fáum dráttum, hvernig þetta lítur út frá mínum bæjardyrum. Nærri má þó geta, að það verður fátt eitt, sem ég get sagt um þetta geysivíðtæka mál á einum 15 mínútum. Ég vík þá fyrst að jafnaðarmönnum. Samkv. hreinræktaðri jafnaðarstefnu eru allir skattar óþarfir. Þjóðfélagið á að eiga allt, og allar tekjur, sem til falla, eiga því að vera ríkistekjur, en ríkið miðlar svo aftur því, sem fólkið þarf til lífsviðurværis. En meðan jafnaðarmenn lifa í þessari syndumspilltu veröld auðvaldsskipulagsins, hallast þeir að því, sem þeir kalla „beina“ skatta. En það stafar af því, að þeir vita sem er, að þessir skattar muni fljótast leiða til þess takmarks, sem þeir hafa sett sér. Hvar sem fé safnast saman og fer að skapa möguleika til einhverra mikilla framkvæmda, er um að gera að koma þegar í stað með skattavöndinn á lofti. Einstaklingsfyrirtækin eru rammasta andstæða jafnaðarstefnunnar, og því er ekkert undarlegt, þó að þeir velji þá leiðina í skattamálum, sem bezt er til þess fallin að fæla menn frá þesskonar brölti og jafna á þeim gúlana, ef þeir samt sem áður leggja út í fyrirtækin. Þetta er sá árangur, sem þeir vænta af sínum háu tekju- og eignarsköttum. Jafnaðarmenn eru óánægðir með það þjóðskipulag, sem vér nú búum við, og þess er því ekki að vænta, að þeir vilji haga sköttum eða öðru eins og hentugast er í þessari veröld. Þeir vilja nýja jörð og þeir miða aðgerðir sínar við þetta. Þeir stefna að þessu marki, ríkisrekstri á öllu, eða eins og þeir oft nefna það, „þjóðnýtingu“, bæði eftir krókaleiðum og beinum brautum. Ein af krókaleiðunum er þessi skattastefna, sem ég nú hefi nefnt, afarháir beinir skattar, og þar með kollvörpun einstaklingsfyrirtækjanna. Og þegar það opinbera hefir þannig komið fyrirtækjunum á kné, þá er hrópað: Sko, þarna sjáið þið. Þetta er nú árangurinn af ykkar marglofaða einstaklingsframtaki. Í sambandi við þetta sama stendur það, að jafnaðarmenn vilja yfirleitt hafa skatta sem hæsta. Þetta er alveg eðlileg afleiðing þeirrar stefnu, að þjóðfélagið eigi yfirleitt að taka allan afrakstur af vinnu og fyrirtækjum manna og ráðstafa honum. Þetta er ekkert annað en krókaleið að sama markinu. Þetta gerir það að verkum, að það er yfirleitt erfitt að ræða skattamál við jafnaðarmenn. Því að við viljum byggja okkar skattakerfi á þeim grundvelli, sem er hagkvæmastur okkar þjóðskipulagi, en þeir vilja haga þeim á þann hátt, sem fljótast og öruggast veltir því í rústir. Tilgangurinn verður því sinn hjá hvorum. Við viljum ná nauðsynlegum tekjum í ríkissjóð með þeim hætti, sem atvinnuvegunum er sem hentugast, en þeir eru ekki fyrst og fremst að hugsa um það, heldur eru þeir að mæna á sitt fjarlæga mark, hina komandi Paradís þjóðnýtingarinnar. Þetta sannast og af því, að hvenær sem þeir geta höndum undir komizt, yfirgefa þeir allar krókaleiðir og fara sínar beinu brautir. Þeir vilja auðvitað helzt taka ríkistekjurnar með beinum atvinnurekstri þess opinbera, og hefir eitt slíkt mál verið á dagskrá í dag, sem er tóbakseinkasalan. Þeir hafa og eðlilega stungið upp á fleiri þesskonar bjargráðum, og má í því sambandi benda á hið mikla 11 milljóna frumvarp jafnaðarmanna, sem nú er fyrir þinginu, sem valda myndi, ef samþykkt væri, mestu bylting í atvinnulífi voru, sem nokkru sinni hefir gerð verið að opinberri ráðstöfun. Þá vil ég minnast á stjórnarflokkinn. En þar get ég verið stuttorður, því að hann hefir enga stefnu í skattamálum frekar en öðrum þeim málum, sem nú valda átökum í stjórnmálaheiminum, hér sem annarsstaðar. Í stefnunni mun hann þykjast vera með einstaklingsrétti gegn árásum jafnaðarmanna, en í reyndinni velkist hann eins og stýrislaust flak fyrir hinum ýmsu vindum, sem um hann blása. Þannig virðist hann vera til í ríkisrekstur, hvenær sem einhverjar svokallaðar „sérstakar ástæður“ mæla með. Hann er til í að „skipulagsbinda“ eitt og annað og setja höft og hömlur á. Og þá sýnist hann ekki vera tiltakanlega varfærinn um það að gera alla skatta sem hæsta og tefla á fremsta hlunn um getu atvinnuveganna til þess að rísa undir byrðunum. Gegn stefnu jafnaðarmanna stendur svo stefna sjálfstæðismanna, sem byggir á því að hvetja og örva einstaklingana til framkvæmda og skapa þeim möguleikana og skilyrðin til þess að það megi lánast. Þegar mikla peninga þarf í ríkissjóðinn, er náttúrlega ekki til neins að gera sér neinar tálvonir um það, að hægt sé að ná þeim sköttum inn án mikilla erfiðleika fyrir atvinnuvegina. Þess vegna verður það fyrsta stefnuatriði sjálfstæðamanna að fara gætilega í fjármálum, ekki til þess að úr framkvæmdum dragi, heldur beinlínis til þess að þær aukist. Því að þó að ríkið geti náttúrlega framkvæmt eitt og annað fyrir, þá skatta, sem það tekur af landsmönnum, og látið þannig „verkin tala“ sjálfu sér til lofs og dýrðar, þá eru þó allar meginframkvæmdirnar á vegum atorkusamra einstaklinga, og það, sem þá hvetur áfram, verður alltaf það happasælasta og mikilvirkasta. - En því miður er nú, með fjármálastjórn, - nei, fjármálaóstjórn undanfarinna ára gersamlega búið að útiloka alla von um vægð eða linun á þeim skattabyrðum, sem nú þjaka þjóðina. Enda hugsa nú ekki þessir herrar eða skrifa um annað en nýja og aukna skatta, og negla þannig einn naglann eftir annan í þá líkkistu, sem þeir, sennilega óafvitandi og í fávizku, eru að smíða utan um jarðneskar leifar okkar efnalega sjálfstæðis. En úr því sem komið er, verður að reyna að ná þessum nauðsynlegu tekjum á þann hátt, sem minnst raskar atvinnulífinu. Og stefnan verður því að mínu viti að vera: Í fyrsta lagi sú, að standa móti auknum byrðum. Í öðru lagi sú, að haga sköttum þannig, að menn séu hvattir til sparsemi. En það verður gert með því að láta sparsemina fá sín laun, þannig, að sparsemdarmaðurinn njóti þess einnig hjá því opinbera, að hann er sparsamur, en hinn óspilunarsami sé frekar rúinn til hagsmuna fyrir ríkisheildina. Og í þriðja lagi sú, að draga ekki kjark úr þeim, sem vilja leggja í áhættu til þess af afla mikils, né heldur hóta þeim, sem leggur upp peninga sína í stað þess að eyða þeim, með því að taka mikinn part af þessum spariskildingum í skatta, og það þá oft og einatt handa óspilunarsamri stjórn til meðferðar. Í öllum þessum atriðum greinir okkur á við stefnu jafnaðarmanna, og við stjórnarflokkinn að svo miklu leyti sem hann lætur teyma sig út í vitleysuna. Þó að menn nú greini þannig á um skattamálastefnur, þá er ekki svo að skilja, að til sé einhver algild aðferð í þessu efni. Allar aðferðir hafa galla, og menn reyna því að synda fyrir skerin með því að dreifa sköttunum og draga þannig úr göllum hvers um sig. Aðalskiptingin, sem menn hafa viðhaft, er skiptingin í beina og óbeina skatta, eftir því hvort gengið er beint framan að manni og sagt: peningana eða lífið, eins og nú gildir um tekjuskatt, aukaútsvör o. fl., eða sú aðferð er höfð, að krækja í aurana svo að segja án þess að maður viti. Beinu skattarnir er sagt, að eigi að koma niður á mönnum eftir efnum og ástæðum, en hinir lenda á hverjum þeim, sem notar hlutinn, sem tollaður er. Má nefna vörutollinn sem gott dæmi upp á slíkan skattstofn. Eru báðar þessar tegundir skatta notaðar í okkar skattalöggjöf. Ef við lítum nú á þann skatt, sem hér er til umræðu, verðtollinn, þá má segja, að hann fari í raun og veru bil beggja, og hann hefir, að mínu viti, töluvert af kostum beggja. Fljótt á litið er hann nokkurskonar nefskattur. Hann er lagður á vöruna, en ekki manninn. Og hann er því jafnhár, hvort sem fátækur eða ríkur kaupir. Ég verð að borga sama toll af sama fataefni, hvort sem skattframtal mitt er 3000 eða 30000 krónur. En sé nú nánar aðgætt, kemur í ljós, að verðtollurinn kemur í reyndinni út eins og nokkurskonar tekjuskattur. Því að þó hann sé jafnhár fyrir alla á sömu vöru, þá kaupa ekki allir sömu vöru. Sá, sem hefir miklu úr að spila, kaupir e. t. v. fataefni fyrir 100 kr., þegar annar, sem hefir minna umleikis, kaupir sér í föt fyrir 30 kr. Og meira en það. Skattur þessi er mishár. Af nokkrum nauðsynjavörum er hann enginn. Af öðrum er hann fremur vægur. En af beinum óþarfavörum er hann mjög hár. Á þennan hátt verkar hann raunverulega sem tekjuskattur. En hann er laus við suma galla tekjuskattsins, t. d. þann, hve erfitt er að fá rétt framtöl. Hann er líka laus við þann ókost að þurfa að ganga beint framan að mönnum og taka af þeim peningana, því að reynslan er sú, að engir skattar eru óvinsælli. Og svo er hann laus við þann höfuðókost tekjuskattsins, að taka jafnhátt af tekjum manna, hvort sem þeim er varið vel eða illa. Verðtollurinn er því einskonar tekjuskattur, sem kemur niður á mönnum eftir því, hvort þeir verja tekjum sínum vel eða illa. Hann er sem sé eyðsluskattur fyrst og fremst. Hátekjumaðurinn verður að borga gífurlega háan verðtoll, og það án þess að nokkurt framtal sé af honum heimtað, ef hann sóar sínum miklu tekjum. En ef hann sóar þeim ekki, þá koma þær þjóðfél. að gagni á annan hátt, og það á þann hátt, að það væri tap fyrir þjóðarbúskapinn að taka þær af honum í skatta. Þær lenda sem sé í viðauka við þjóðareignina, þær lenda í fyrirtækjum landsmanna, annaðhvort í fyrirtæki hans sjálfs eða þá í banka, og á þann hátt í fyrirtækjum annara. Miklar tekjur, mikill afrakstur, er þjóðfél. gagnlegar. Verðtollurinn gengur heldur ekki beinlínis fast að þeim. En um leið og miklar tekjur teyma menn út í óþarfa eyðslu í kaupum á útlendum varningi, verða þær varhugaverðar, enda kemur þá verðtollurinn til af sjálfu sér og háskattar manninn. Verðtollurinn verðlaunar því það, sem er verðlaunavert, og ýmist varar við eða refsar fyrir það, sem er þjóðfélaginu óheppilegt. Hann gefur mönnum það rétta valfrelsi, sem tekjuskatturinn neitar mönnum um. Með honum er sagt við menn: Það getið komizt létt út af þessum skatti, og það án þess að beita nokkrum svikum. En þess er krafizt, að þið gerið föðurlandinu annan greiða í staðinn: þann að vera sparsöm og safna þannig rekstrarfé fyrir þjóðfélagið. Ég hygg, að fáir skattstofnar henti betur okkar unga og efnalitla þjóðfélagi en einmitt verðtollurinn, því að hann kemst sennilega einna næst því að stuðla að efnaaukning í þjóðfélaginu með áhrifum sínum, en á henni höfum við ríka þörf, með öll óunnu verkefnin fram undan og öll tækifærin til framkvæmda hér í þessu svo að segja ónumda landi. En það skal ég játa, að hann er of hár eins og hann er. Það er núverandi stjórnarflokkur, sem ber ábyrgðina á því að keyra hann upp í þetta hámark, eftir að sjálfstæðismenn höfðu lækkað hann, og þrátt fyrir það, að sjálfstæðismenn bentu á, að ekki var þörf á hækkun. Hann er því óneitanlega mjög þung byrði eins og hann er. Og hart er það, að eftir öll þessi veltiár og með aðra eins kreppu fram undan og nú, skuli ekki vera hægt að lina neitt á skattaskrúfunni, allt fyrir angurgapahátt og ráðleysi stjórnarinnar. En þessa menn, sem hækkuðu verðtollinn um 50% og hafa haldið honum í þessu hámarki og gert ómögulegt að lækka hann, þó að syrti að, þessa menn studdu jafnaðarmenn til valda og héldu hlífiskildi yfir árum saman og styðja óbeinlínis enn. Þessir sömu jafnaðarmenn, sem berja sér nú á brjóst og fella krókódílatár yfir þessum skatti, sem þeir sjálfir eiga svo drjúgan þátt í. Um slíka aðferð á ekkert betur við en hið fornkveðna: Vei yður, þér hræsnarar. Þeir munu ekki verða öfundsverðir af því fylgi, sem þeir fá á svo lélegum málstað.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Mér þótti fara mjög vel á því, að hv. 4. þm. Reykv. skyldi ljúka ræðu sinni með þessum orðum: Vei yður, þér hræsnarar. Til þess liggja tvær ástæður. Í fyrsta lagi, að það situr vel á manni í hans stöðu að taka sér í munn biblíunnar orð; og í öðru lagi kveður hann harðan dóm yfir sjálfum sér og allri sinni opinberu starfsemi. Annars er það ekki mikið, sem ég þarf að taka til athugunar af ræðu þessa hv.þm., og reyndar ekki heldur ræðu hv. 2. þm. Skagf., vegna þess að þeir hafa nú báðir gengið í lið með samherja sínum, hæstv.forsrh., og lagt til uppistöðuna í þann vef, sem hann hefir með höndum, svo að hann þurfi ekki sjálfur að leggja til annað en ívafið. Það hefir orðið sú verkaskipting, að hæstv.forsrh. talar með slagorðum um góðan vilja til að bæta kjör fólksins, en síðan hafa liðsmenn hans gerzt til þess að flytja fram að þeirra dómi hin frambærilegu rök fyrir því, að verðtollurinn sé hentugur skattstofn. Hv. 4. þm. Reykv. hefir vitaskuld mælt fyrir munn samherja síns, hæstv.forsrh., í þessu efni. Ég vil benda á það í sambandi við þessar skattamálahugleiðingar, að þegar um er að ræða hvort heldur verðtoll eða aðra tolla, þá ber að sjálfsögðu að líta á það, hver annar úrkostur er fyrir hendi. Hér er ekki um það ræða, hve mikla peninga ríkissjóður þurfi, heldur um það eitt, á hvern hátt eigi að afla fjárins. Á að taka peningana með þessum hentuga skattstofni, sem hv. 4. þm. Reykv. kallar, eða á að taka þá með tekju- og eignarskatti og slíkum beinum sköttum? Það er skylt að bera saman, hvernig skattarnir verka og hve háir þeir eru. Ég hefi áður gert grein fyrir, hvernig verðtollurinn verkar, að hann er tekinn sem 1/5 hluti af þeim tekjum verkamanna, sem renna til kaupa á nauðsynjum, fatnaði, búsáhöldum og fjölmörgum öðrum vörutegundum og svo matvælum. Tökum þá til samanburðar tekju- og eignarskattinn. Hv. 2. þm. Skagf. kvartaði um, að ég hefði tekið tekju- og eignarskatt sinn í hvoru lagi. Ég skal þá taka þetta aftur í einu lagi. Maður sem hefir 12500 kr. árstekjur og meðalfjölskyldu, á 100 þús. kr. skattskyldar eignir og 10 þús. kr. skattskyldar tekjur, verður að greiða ......* í tekjuskatt og . . . . . *) í eignarskatt. Þetta borgar hann til viðbótar þeim tollum, sem hann óumflýjanlega þarf að greiða, og sem er jafnt hjá lágtekjumanninum með jafnstóra fjölskyldu. Ég spyr hv. 2. þm. Skagf.: Finnst honum nokkur sanngirni að taka .....................*) Þennan samanburð verða hv.þm. að gera, sem vilja ræða um réttlæti þessara tveggja aðferða. *) Eyða í handr. Um það, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að verðtollurinn væri eyðsluskattur, þá er það vitanlega rétt. En að tala um eyðslu eins og hann gerði, nær vitanlega ekki nokkurri átt. Eyðsla er óhjákvæmileg, og hver maður verður að eyða svo og svo miklu af tekjum sínum, margir öllum tekjum, til þess að sjá fyrir lífsþörfum sínum og sinna. Á að skattleggja þessa eyðslu? Í verkinu segja bæði hæstv.forsrh. og þessir tveir málsvarar hans, að þetta eigi að gera, - skattleggja alla peninga, sem varið er til kaupa á fatnaði, búsáhöldum, matvælum og nauðsynjum öðrum. Eyðslu hinna mannanna, sem hafa margfaldar tekjur á við þetta, sjá þeir síður ástæðu til að skattleggja. Það á að hvetja menn til sparnaðar. En það er ekki svo auðvelt að spara, þegar tekjur hrökkva ekki fyrir einföldustu nauðsynjum. Á að spara föt á fjölskylduna? Á að spara húsnæði eða á að spara mat? Þessi viðurstyggð er í hvers manns munni. En þesskonar sparnaður er ekkert annað en drepa niður þroska og velgengni þeirra, sem sparnaðinn eiga að framkvæma. Þetta læt ég nægja til að svara hæstv.forsrh. En honum til sérstakrar ánægju vil ég lesa upp stefnuskrá framsóknarmanna. Hún er á þessa leið: Að lækka tolla þá, sem nú hvíla á nauðsynjum, en auka beina skatta. - Stefnuskrá þess flokks, sem hæstv.forsrh. er formaður fyrir, er að lækka tolla á nauðsynjum, en auka beina skatta á eignum og tekjum. Nú er hann að framkvæma sína stefnuskrá á þann hátt að lögfesta í eitt ár - í tvö ár eftir frv. hans - 2 millj. kr. toll, sem að lang-langmestu leyti hvílir á nauðsynjum. Og svo ætlast hæstv.forsrh. til, að þetta sé tekið sem sjálfsagt og í samræmi við loforð hans og orð stefnuskrárinnar. Hæstv. ráðh. talaði um kjósendur, - að mín ræða hefði verið flutt eins og kjósendaræða. Ég veit ekki, hvort hann heldur, að ef satt er sagt frá aðgerðum hans og hans flokks í skattamálum, mundi það verða til þess, að kjósendur hörfuðu frá honum og hans flokki, en mér finnst í þessum orðum bein viðurkenning þess. Enda er það ekki furðulegt, því að hæstv. ráðh. og hans flokkur hafa haldið því fram, að þeir bæru hag sveitabænda sérstaklega fyrir brjósti, en með því að lögfesta tollinn eru lögð útgjöld á hverja einustu fjölskyldu, sem nemur a. m. k. hátt á annað hundrað kr. á hverju einasta ári. Miklu hærri er sú upphæð, sem þeir eiga að greiða, sem eru svo ólánssamir, liggur mér við að segja, að eiga mörg börn, þungt heimili og erfiðan efnahag. Hæstv. forsrh. bar ekki á móti því, að hann hefði gabbað Alþýðuflokksmenn á þinginu 1928. Því að frv., sem hæstv. stj. gerði að sínu á þinginu, sem rofið var, ber þess greinilegan vott. En nú segir hæstv.forsrh., að það sé nauðsynjamál að laga eitthvað skattalögin, - eftir að hæstv. stj. er í vetur búin að taka saman við hv. 2. þm. Skagf. og hv. 1. þm.N.-M. um það að lækka verðtollinn, - ekki til bráðabirgða, heldur um alla eilífð. Svo segir hæstv. ráðh., að nauðsynlegt sé áður en langt um líður að endurskoða skattalöggjöfina, eftir að endurskoðuninni er lokið. Ég skil þetta ekki. Má ég vekja athygli hæstv. forseta á því, að það hefir ekki heyrzt til mín í fimm mínútur, eftir því sem mér er sagt. Ég þyrfti því að fá tímann lengdan.  Þá beindi hæstv. ráðh. þeirri fyrirspurn til mín, hvort við teldum skyldu okkar að vinna fyrir ímyndaða flokkshagsmuni. Þessi fyrirspurn er alveg út í hött. Ég veit ekki, hvað hann á við með þessum ímynduðu flokkshagsmunum. Hann lét enga skýringu fylgja, nema ef hann skyldi halda að okkar flokki mundi hraðaukast fylgi fyrir það að vera í beinni andstöðu við hæstv. stjórn, í stað hlutleysis. Getur verið, að það auki fylgi, en mér þykir býsna ólíklegt, að hæstv.forsrh. geri ráð fyrir því. Þá minntist hæstv. ráðh. á það, hvort við vildum fá gerðar ráðstafanir til að bæta hag vinnandi stéttanna. Ég spyr: Hvað vill hann gera til þess? Það, sem rætt er um hér, er í fyrsta lagi það, ef við víkjum að fjárlögunum, að segja upp vinnu ¾ hlutum þeirra manna, sem hafa undanfarið unnið hjá ríkissjóði. Þetta kallar hæstv. ráðh. víst að bæta hag vinnandi stétta í landinu. Ég svara hispurslaust: Ég vil ekki hjálpa hæstv. ráðh. til þess að bæta á þennan hátt hag hinna vinnandi stétta í landinu. Ég tel þeim gerða vera hina mestu bölvun með þessu. Á hann við það, að lögfesting verðtolls í eitt ár verði til að bæta hag vinnandi stétta í landinu, sem er að tolla fyrir a. m. k. 2 millj. langmestu nauðsynjavörur? Ætlast hann til, að við hjálpum honum til að bæta hag vinnandi stétta í landinu með því að lögfesta þennan toll, sennilega af því að stefnuskrá framsóknarmanna í skattamálum er að lækka tolla, en auka skatta? Þá sagði hæstv. ráðh., að flokkur hans vildi gera myndarlegar ráðstafanir til að bæta úr atvinnuleysinu. Hann getur ekki átt við annað en frv. tveggja framsóknarmanna um að leggja fram til atvinnubóta 360 þús. kr., sem nú er komið frá n. þannig breytt, að gert er ráð fyrir, að upphæðin nemi rúmlega 500 þús. kr. En sagan er ekki öll sögð enn. Í fjárl. er gert ráð fyrir framkvæmdum fyrir um 800 þús. kr., sem er ¼ hluti þess, sem áður var. Þetta kallar nú hæstv.forsrh. myndarlegar ráðstafanir til að bæta úr atvinnuleysinu. Og hæstv. ráðh. og flokkur hans hafa útvegað stj. heimild til þess að klípa af þessum 800 þús. kr. hvorki meira né minna en 25%. Þetta er líklega ein af ráðstöfunum hæstv. stj. til að bæta úr atvinnuleysinu á myndarlegan hátt. Ég hafði þau orð út af þessum skrípaleik hæstv. stjórnar, að mér er ekki kunnugt, að nokkur trúður hafi leikið snjallar listir sínar. Hæstv. forsrh. hyggst að bæta atvinnuástandið í landinu með því að leggja úr ríkissjóði til atvinnubóta 360 þús. kr., sem nú er komið upp í 500 þús. kr., samtímis því, sem ætlað er að bjarga fjárhag ríkissjóðs með því að taka af fénu til verklegra framkvæmda upphæð, sem nemur miklum hluta af atvinnubótaupphæðinni. Öllu skoplegri ráðstafanir og ömurlegri er ekki hægt að hugsa sér í þessu mikla nauðþurftarmáli. Hæstv. ráðh. hefir tvívegis vikið að því, að starfsaðferðir okkar jafnaðarmanna hér á þingi séu mjög í ósamræmi við þau störf, sem við höfum með höndum. Hann talaði um, að ég væri bankastjóri, og sama væri að segja um formann Alþýðuflokksins, en hv. 3. þm. Reykv. væri formaður Olíuverzlunarinnar. Mér er óskiljanlegt, hvað hæstv. ráðh. á við með þessu. Ég sé ekki, hvernig olíusala Héðins og útlán bankaútibúsins á Seyðisfirði koma nokkurn skapaðan hlut við þessari till. um lagasetning á Alþingi. Nema ef hæstv. ráðh. á við það, að sökum þess að ég er kominn í þessa stöðu á Seyðisfirði, þá sé næsta óráðlegt að hreyfa miklum andmælum við núv. hæstv. stj. Getur verið, að hæstv.forsrh. furði sig á, að ég hafi skoðun á þessu máli og fylgi henni eftir. Loks talaði hæstv. ráðh. um það, að okkur jafnaðarmenn skorti ábyrgðartilfinningu. Að við gerðum sí og æ kröfur án þess að vilja hjálpa til að afla tekna til að standast útgjöld. Hér fer hæstv. ráðh. með staðlausa stafi. Ég skora á hann að henda á nokkra till. eða frv. um opinberar framkvæmdir, sérstaklega atvinnubótaframkvæmdir, sem við heimtum án þess að henda á það, hvernig hægt sé að afla tekna. Í frv., sem við höfum lagt fram um ráðstafanir vegna atvinnukreppunnar, er sýnt fram á með óyggjandi rökum, að auðvelt sé á tveimur árum að afla skatttekna, sem nema 5 millj. króna. Framkvæmdirnar, sem gert er ráð fyrir til varnar kreppunni, þær byggjast á því, að þetta fé sé fyrir hendi, og ríkið taki 3 millj. króna lán, sem ég hygg auðvelt að fá á tveim árum, eins og gert er ráð fyrir. En það situr ekki svo mjög vel á hæstv.forsrh. að fara sterkum orðum um ábyrgðartilfinningu hv.þm. eða annara. Hvað mundi þá um ábyrgðartilfinningu þessa hæstv. ráðherra? Ég veit ekki, hvort honum finnst það lýsa ábyrgðartilfinningu, að hann vill nú á þessum tímum, sem hann kallar alvarlegustu krepputíma, sem hafa gengið yfir landið á þessari öld, vísa á gaddinn hluta verkamanna frá ríkinu, vitandi það, að fyrirtæki einstakra manna, sem rekin eru í gróðaskyni, fækka líka sínum verkamönnum á sama tíma. Ég veit ekki, hvort hæstv.forsrh. finnst það bera vott um ríka ábyrgðartilfinningu að ætla að liðsinna þessum atvinnulausu mönnum með því að taka af þeim 2 millj. króna verðtoll, til viðbótar vörutolli, sem nemur nær 2 milljónum; til viðbótar kaffi- og sykurtolli, sem nemur 10–1200 þús. kr.; til viðbótar þessu öllu að leggja á toll, sem nemur 300 kr. á margar fjölskyldur, þótt álagning kaupmanna sé ekki talin með. Mér finnst það einkennileg ábyrgðartilfinning, sem stjórnar hæstv. ráðh., ef hann vill létta kreppunni á þennan hátt. Ég vil þá drepa á eitt mál, útflutningsgjald af síld, sem ég bar fram till. um, að fært yrði til samræmis við aðrar vörur. Síldveiðin á erfitt uppdráttar. Ef innflutningstollur er talinn með, þá eru það 2 kr. á tunnu. 7–8 krónur fást fyrir tunnuna, og er þá a. m. k. fjórða hver króna tekin af framleiðendum í þennan eina toll í ríkissjóðinn, í viðbót við alla aðra. Ef sjómaður vinnur fyrir 700 kr., þá eru einar 100 kr. teknar í ríkissjóð. Þá vil ég ljúka máli mínu með því að lesa upp stefnuskrá framsóknarmanna um tolla og skatta. Hún hljóðar svo: Að lækka tolla, sem hvíla á nauðsynjum, en auka beina skatta. - Ég endurtek þetta: Að lækka tolla, sem hvíla á nauðsynjum, en auka beina skatta. Ég vil mælast til þess, að þeir, sem orð mín heyra, vilji festa sér þessa stefnuskrá framsóknarmanna í minni, og ekki síður, hvernig hún er haldin, að lögfestur verður 2 millj. kr. skattur til viðbótar við þá, sem áður hvíldu á nauðsynjum alls almennings.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv þm. Seyðf. hefir hin sama hátt í sinni síðari ræðu sem hinni fyrri, og ég get látið mér það vel líka, að hann hefir það fullkomlega á tilfinningunni, að hann þurfi aðallega að snúa máli sínu til mín. Ég veit, að hann hefir fundið af viðskiptum þessum, að hann telur sig ekki hafa hlotið þann sigur, sem hann hugði sér, þegar hann óskaði eftir útvarpsumræðum. Ég þarf aðeins einu atriði að svara úr ræðu hv. 4. þm. Reykv. Hann lýsti yfir því, að framsóknarm. hefðu enga stefnuskrá í skattamálum. Þessu get ég verið fljótur að svara, af því að hv. fulltrúi jafnaðarmanna hefir gert mér þann greiða að lesa upp stefnuskrá okkar framsóknarmanna, sjálfsagt þrisvar sinnum. Er ég honum þakklátur fyrir. Þá mun ég víkja nokkrum orðum að síðustu ræðu hv.þm. Seyðf., en þar sem reglum um útvarp frá Alþingi er þann veg háttað, að hann hefir ekki leyfi til að tala aftur, mun ég ekki nota mér af því, þó að ég fái að tala á eftir honum, né bera fram neina hluti eða staðhæfingar, sem hv.þm. gæti talið ástæðu til að svara sérstaklega. Ég mun því aðeins fara nokkrum orðum um það, sem ræða hv.þm. gaf mér beint tilefni til. Hv. þm. vildi enn halda því fram, að ég hefði verið svo slyngur að gabba hann og flokksbræður hans í þessu máli á þinginu 1928, og hefði ég fengið þá til að snúa frá stefnu síns flokks í málinu og taka upp aðra stefnu, sem ég hefði sjálfur fylgt fram. Vil ég algerlega neita þeim ákúrum, sem í þessu felast í garð hv.þm. Seyðf. sjálfs og flokksmanna hans, og þá einkum í garð sjálfs form. flokks hans, hv. 2 landsk.Hv. þm. gerir allt of lítið úr sjálfum sér og flokksbræðrum sínum. Sú afstaða, er flokkur hv.þm. tók til þessa máls 1928, átti ekki rætur sínar að rekja til þess, að ég hefði verið svo slyngur að geta vafið hv. jafnaðarmönnum um fingur mér, heldur var hún þann veg til komin, að jafnaðarmenn höfðu þá meiri ábyrgðartilfinningu til að bera en nú, og mátu meira að skapa sér aðstöðu til þess að geta raunverulega unnið að því að bæta hag hins vinnandi fólks. Þeir vildu þá taka á sig ábyrgðina á því að leggja byrðar á þjóðina að sínum hluta, til þess að verða þess megnugir að bæta aðstöðu og lífskjör hins vinnandi fólks úti um landið. Ég harma hina breyttu afstöðu hv.þm. Seyðf. og flokks hans, því að hún ber því vitni, að jafnaðarmenn láta ímyndaða flokkshagsmuni vega meira en að halda áfram samvinnunni við þá menn, sem reiðubúnir eru til að stuðla að bættum hag smælingjanna í sveitum og kaupstöðum landsins. Í þessu sambandi kom hv.þm. Seyðf. inn á það, sem ég hafði sagt um hina ólíku aðstöðu og ábyrgðartilfinningu hans sem útibússtjóra Útvegsbankans á Seyðisfirði og sem þingmaður, og vildi hv.þm. láta skína í það, að ég héldi sverðinu yfir höfði hans og gæti svipt hann stöðunni, þegar mér sýndist svo. Vildi hv.þm. auðsjáanlega gera sig að einskonar píslarvotti út af þessu í augum hlustenda okkar beggja úti um landið. Mér er nú spurn: Gaf ég tilefni til þessa? Sagði ég nokkuð það, sem gæti gefið hv.þm. ástæðu til að koma með þessar aðdróttanir? Nei, þvert á móti. Ég sagði, og lagði áherzlu á það, að einmitt í skylduverkum sínum sem útibússtjóri hefði hv.þm. staðið vel í stöðu sinni og breytt rétt, þó að hið sama yrði ekki sagt um hann sem þm. Og eins féllu orð mín um flokksbræður hv.þm. Ég gaf einmitt hv.þm. traustyfirlýsingu fyrir það, hve vel hann rækti þetta starf sitt, svo að ef ég hefi valdið til að svipta hann stöðunni, fer því mjög fjarri, að hann þurfi að óttast um sig í þessu efni eða kvíða píslarvættis af minni hendi, þar sem einmitt sá maðurinn, sem að dómi hv.þm. hefir sverðið hangandi yfir höfði hans, hefir lokið lofsyrði á frammistöðu hans í þessu embætti. En hvað sem því líður, að ég hafi sverðið hangandi yfir höfði hv.þm. Seyðf. sem bankastjóra, þá hefi ég þó ekki valdið til að láta það hanga yfir höfði hans sem þm., svo gjarnan sem ég kysi mér það vald í hendur, því að sem þm. brýtur hann á móti því, sem vera á. Hann hefir staðið vel í stöðu sinni sem starfsmaður við útibú Útvegsbankans á Seyðisf., en illa sem umbjóðandi verkamanna og sjómanna á þessum sama stað. Hv. þm. Seyðf. og flokksbræður hans hér á þingi hafa látið hagsmuni hins vinnandi fólks úti um landið víkja fyrir ímynduðum hagsmunum jafnaðarstefnunnar hér á landi. Og er það illa farið. Ég get látið þetta nægja út af ræðu hv.þm. Seyðf. og mun ekki víkja fremur að einstökum efnisatriðum í ræðu hans, og þá meðfram af því, að hv.þm. gefst ekki tækifæri til að svara mér aftur, en ég vil aðeins, um leið og sá tími styttist, sem ég hefi til umráða, láta í ljósi gleði mína yfir þessum umr., sem hafa varpað skýru ljósi yfir afstöðu flokkanna til þessa máls. Er gott til þess að vita, að fólkið úti um land hefir nú fengið ferskar og glöggar fregnir af þinginu og því, sem þar gerist, og vil ég sérstaklega láta það koma fram, hvernig ég álít, að flokkarnir eigi að ganga undir ábyrgðina á þessum alvörutímum, sem nú hafa komið yfir okkar land. Vil ég því enda ræðu mína út frá því, sem hv.þm. Seyðf. beindi til mín og annara framsóknarmanna í niðurlagi ræðu sinnar, út af því, sem ég hafði sagt um ólíka ábyrgðartilfinningu jafnaðarmanna fyrr og nú. Hv. þm. Seyðf. beindi því til okkar framsóknarmanna, hvar væri ábyrgðartilfinning okkar og í hverju hún hefði komið fram. Er mér þetta kærkomið tilefni til að rifja upp sögulegt dæmi um það, hvernig við framsóknarmenn höfum sýnt það í verkinu, hvaða skyldur við álítum, að hvíli á þm. á slíkum alvörutímum. Þarf ég ekki að fara langt aftur í tímann til þess að finna þetta dæmi, því að það er frá þinginu 1924, því fyrsta þingi, sem ég átti sæti á. Þá voru nýafstaðnar nýjar kosningar, alveg eins og nú, og afstaðan í þjóðfélaginu að mörgu leyti lík sem nú er hún. Það höfðu gengið harðæri yfir landið, atvinnuvegirnir stóðu höllum fæti, afurðasalan var afaróhagstæð og kreppa og vandræði fram undan. Á þessu þingi, fyrir 7½ ári síðan, tók ný stjórn við völdum, stj., sem við framsóknarmenn vorum í fullri andstöðu við, enda höfðum við fulla reynslu um tvo af þremur ráðh. Hafði ég sem ritstjóri t. d. farið mjög hörðum orðum um það, hversu þessum mönnum hafði mistekizt í að stjórna landinu. En við framsóknarmenn létum það ekki ráða afstöðu okkar til þessarar stj. og mála þjóðarinnar á þessum alvörutímum, þó að við hefðum verið í andstöðu við stj. og treystum henni ekki til að stýra málefnum landsins –þegar voðinn stóð fyrir dyrum létum við ábyrgðartilfinninguna ráða og settum okkur alveg við hlið stjórnarvaldanna um fjármál landsins og afgreiðslu fjárlaganna. Við lögðum miklu vinnu í það að afgreiða fjárl. á forsvaranlegan hátt, tókum okkar þátt í því að afla ríkissjóði nauðsynlegra tekna og tókum á okkur ábyrgðina að okkar hluta um það að leggja óhjákvæmilegar byrðar á þjóðina, til þess að fleyta landinu yfir kreppuna. Við gerðum það að eina atriðinu að sjá landinu fjárhagslega borgið í kreppunni. Nú stendur líkt á og 1924, og þó að sumu leyti enn erfiðar. Atvinnuvegirnir búa við enn skuggalegra útlit en þá. Verðfall afurðanna er þegar orðið gífurlegra en nokkru sinni áður, og má þó búast við, að ástandið versni enn. Nú hefir það komið fyrir, sem ekki var 1924, að í eitt ár var ekki hægt að selja eina aðalframleiðsluvöru landsmanna. Þess vegna ber nú eins og árið 1924 að láta allt annað víkja fyrir því að sjá landinu fjárhagslega borgið. Er nú gott að minnast þess, hvernig við framsóknarmenn vikumst undir ábyrgðina 1924 og studdum að okkar hluta að því að koma landinu þá yfir kreppuna. Nú eiga allir, eins og við framsóknarmenn gerðum þá, að láta það sitja fyrir öllu að standa í skilum og forða áföllunum. Sú skylda hvílir jafnt á öllum fulltrúum þjóðarinnar. Nú, þegar aðeins eru ósögð síðustu orðin í þessum umr., vil ég með leyfi hæstv. forseta beina nokkrum kveðjuorðum til þeirra víðsvegar úti um land, sem nú í fyrsta skipti hafa hlustað á útvarp frá Alþingi. Við þm. óskum heilla þeim mönnum víðsvegar úti um byggðir landsins, sem nú hafa hlustað á okkur. Við óskum þeim heilla um framleiðsluna í hinni góðu tíð, sem dregur úr afleiðingum ótíðar í vor og kreppunnar. Margir eru þeir í þingmannahópnum, sem vildu nú fegnir vera burtu úr hinum þröngu sölum Alþingis út í náttúruna, út til starfa mitt á meðal okkar. Óskipta samúð vill Alþingi í heild geta sýnt hinu vinnandi fólki, hvar sem er á landinu, og stuðla að því, að áfram geti sem flest landsins börn fengið að njóta blessunar vinnunnar. En þó ríður mest á því, að við fulltrúar þjóðarinnar vinnum saman á þessum alvörutímum. Hafi þeir svo þökk, sem hlýddu, hvar sem þeir eru staddir á landinu. Góðar nætur.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. fór um það nokkrum orðum, hve vel Framsóknarflokkurinn hefði snúizt við nauðsynlegum ráðstöfunum í kreppunni 1929. Skal ég ekki draga úr því, að flokkur hæstv. ráðh. lét þáv. stj. í té þann tekjuauka, sem nauðsynlegur var, en ég get þó ekki vegna þessara ummæla hæstv. ráðh. látið hjá líða að minna á það, að ekki hafði þó flokkur hans einbeittari vilja í þessa átt en það, að fresta varð fundum hér í d., til þess að flokkurinn gæti ráðið með sér, hvaða afstöðu hann skyldi taka um þau mál. Sýnir þetta, að einhver efi hefir ríkt í flokknum um það, hvernig rétt væri að bregðast við um þessar málaleitanir þáv. stj. - Ég skyldi orð hæstv. ráðh. svo sem hann vildi þakka okkur sjálfstæðismönnum fyrir það, að við hefðum ekki snúizt gegn verðtollinum að þessu sinni. Mætti ýmislegt í því sambandi segja, en ég vil ekki fara út fyrir þann ramma, sem þessar umr. skapa. Þó get ég ekki látið því ómótmælt, að goðgá hefði verið, þó að dregið hefði verið úr verðtollinum á ýmsum sviðum frá því, sem hann er nú, eins og hæstv.forsrh. vildi halda fram. Ég lít þvert á móti svo á, að nauðsynlegt sé að draga úr tollinum á ýmsum nauðsynjavörum, því að það er fullvíst, að þær eru nú margar hverjar allt of hátt tollaðar. Vil ég taka undir það með hv.þm. Seyðf., að ekki fáar nauðsynjavörur almennings eru nú svo hátollaðar, að ekki nær nokkurri átt. Vill líka svo vel til, að bæði Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa látið uppi álit sitt um þessi mál, þar sem er frv. meiri hl. þeirrar milliþinganefndar, sem skipuð var í skattamálunum, um verðtollinn meðal annars. Vil ég í þessu sambandi benda á það frv., og ekki síður beina því til hv.þm. Seyðf. en hæstv.forsrh., því að hv.þm. Seyðf., sem einnig átti sæti í þessari mþn., hefir talað hér í kvöld eins og hann væri á móti verðtolli yfirleitt, hverju nafni, sem hann nefndist, en ekki greindi hann þó meira á við okkur samnm. sína en svo, að hann gat látið sér nægja að bera fram 2–3 brtt. við frv. okkar. En rétt er, að ég láti þess getið, að þær till. hans voru að vísu allróttækar. Hv. þm. Seyðf. sagði, að við sjálfstæðismenn hefðum svikið kjósendur okkar með því að játa stj. fá framlengingu á þessum tekjuaukalögum. Þessu vil ég algerlega neita. Ég veit ekki til þess, að nokkrar slíkar skuldbindingar hvíli á okkur sjálfstæðismönnum, enda á enginn flokkur að nota slíkar aðferðir, nema stj. brjóti svo mikið af sér, að með öllu sé óviðunandi. Ég þykist vita, að hv.þm. Seyðf. hafi með þessu átt við kjördæmaskipunarmálið, en stj. hefir ekki síðan eftir kosningar brotið svo mikið af sér í því máli, að ástæða sé til að neita henni um tekjur fyrir nauðsynlegum gjöldum. Vil ég fyrir mitt leyti bíða eftir því, að milliþinganefndin, sem skipuð verður í það mál, lúki störfum, en ef Framsóknarflokkurinn vill þá ekki unna öllum landsmönnum sanngjarns kosningaréttar, getur komið til mála að nota þau meðul, sem hv.þm. Seyðf. telur, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði átt að nota strax. Annars fer því mjög fjarri, að jafnaðarmenn hafi sýnt stj. slíka hörku, því að þeir hafa nú flutt meiri og stórkostlegri tekjuaukafrv. en nokkru sinni áður, og þó þau séu flutt í sérstökum tilgangi, er auðsætt, að stj. með þeim fengi svo mikið fé til umráða, að hún þyrfti ekki neinu að kvíða af þeim ástæðum. Ég þarf svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en ég vil að lokum minna á það, að löggjafarvaldinu er skylt að stilla sköttunum svo í hóf, að þeir drepi ekki niður atvinnuvegi þjóðarinnar. Er einkum ástæða til að minna hv.þm. Seyðf. á þetta, því að hann virðist oft gleyma því. Og hvað verður um hið vinnandi fólk, ef atvinnuvegirnir eru sligaðir með of háum sköttum? Ég læt svo lokið máli mínu og óska öllum, sem enn eru vakandi og á mig hlusta, góðrar nætur.

Frsm. (Jónas Jónsson) Þetta frv. er borið fram af hv.þm. Barð. og miðar að því að gera innheimtumönnum ríkissjóðs léttara fyrir með útreikning á þessum gjöldum, eins og greinargerð frv. ber með sér. Bæði hv.Nd., sem samþ. frv. óbreytt, og hv. sjútvn. þessarar d. hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að þótt þetta sé ekki stórmál, þá stefni það í rétta átt, og leggja því til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. fer fram á það, að tekið verði upp í lög að greiða sóknarprestum skrifstofu- og embættiskostnað, mismunandi háan eftir erfiðleika prestakallanna. Það hefir ekki áður verið venja að greiða þessum embættismönnum skrifstofukostnað, og ég lít svo á, að frekar beri að líta á þetta sem launaviðbót en sem greiðslu á embættiskostnaði. Af þeirri ástæðu er það, að ég tel rétt að játa þetta mál ganga fram, því að viðurkennt er, að laun þessara manna eru óhæfilega lág. Hinsvegar skal ég kannast við það, að þetta form á launahækkuninni er í sjálfu sér ekki sem viðfelldnast, þar sem skrifstofu- og embættiskostnaður presta er ekki þess eðlis, að rétt sé að veita sérstakt skrifstofufé til hans. En það kemur berlega fram í grg. frv., að einmitt það sama og ég gat um hefir vakað fyrir fjhn.Nd., sem flutti frv. N. gerir ráð fyrir, að þegar launalögin verði endurskoðuð, þá verði þessi lög annaðhvort numin úr gildi eða tekið tillit til þeirra við ákvörðun launa þessara embættismanna. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að ráðuneytið leggi sóknarprestum löggiltar embættisbækur og eyðublöð undir embættisskýrslur. Mér finnst þetta í rauninni eðlilegt og sjálfsagt, en þar sem prestum er ákveðinn sérstakur skrifstofukostnaður, þá mætti taka af því fé til greiðslu á þessum bókum og eyðublöðum. En einmitt þar sem ég lít svo á, að hér sé fremur að ræða um launauppbót en reglulegan skrifstofukostnað, þá tel ég rétt, að þessi ákvörðun verði látin standa í frv., og ég tel, að svo ætti að verða framvegis, þótt launakjörin breyttust eitthvað til hins betra. Í n. var enginn ágreiningur um ákvæði 1. gr., en eins og sjá má af nál., og sérstaklega af brtt., þá telur einn nm. ekki ástæðu til þess, að þessi ákvæði 2. gr. standi, heldur verði gr. felld niður og verði látið sitja við fyrirmæli 1. gr. En þótt 2. gr. verði felld úr frv., þá er mikil réttarbót fólgin í 1. gr., og mér finnst fremur smávægilegt fyrir hið opinbera að vera að skorast undan því að leggja þessum mönnum embættisbækur, sérstaklega ef litið er á uppbót þá, sem 1. gr. heimilar þeim, fremur sem launauppbót en skrifstofukostnað. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meir um frv. N. leggur einróma til, að það verði samþ., en ég geri ráð fyrir, að flm.till. á þskj. 278 skýri hana betur.

Magnús Torfason Ég verð að játa það með hv.frsm., að ég lít á þetta frv. aðallega sem launauppbótarfrv., en að því er 2. gr. snertir, þá fer hún í bága við þá venju og skipan, sem verið hefir hjá öllum embættismönnum, sem hafa miklu meiri skrifstofukostnað. Sýslumenn verða t. d. að leggja sér til embættisbækur af skrifstofufé því, sem þeim er greitt, og í reikningum sínum til stjórnarráðsins eiga þeir að gera grein fyrir, hve mikið þeir hafi þurft að kaupa af bókum. Að því er snertir eyðublöðin undir lögboðnar skýrslur og embættisvottorð, þá hefir það verið svo, að þegar yfirboðarar heimta, að ákveðna skýrslu skuli gefa, þá eru send eyðublöð frá skrifstofu héðan að sunnan, annaðhvort frá hlutaðeigandi d. stjórnarráðsins, hagstofunni eða frá biskupi. Þessar embættisskýrslur, sem prestar gefa, eru mjög mikilsverðar, sérstaklega fyrir alla mannfræði hér á landi. Það er áreiðanlegt, að þessar skýrslur eru að mörgu leyti beztu uppspretturnar, sem menn hafa til þess að kynna sér sögu og ástand landsins á hverjum tíma. Þess vegna er það, að t. d. manntalsskýrslur, greftrunarskýrslur og giftingarskýrslur þurfa að vera vandaðar. Nú vita menn, að þessar skýrslugerðir hafa verið ófullkomnar á ýmsan hátt, en nú er farið að gefa út eyðublöð handa prestum, svo þetta sé nokkurnveginn í lagi. Og ég býst við, að haldið verði áfram á sömu braut og prestarnir fái eyðublöðin undir þessar skýrslur á venjulegan hátt, og sérstaklega er líklegt, að hin svo nefnda „ministerial“-bók verði merkileg, og þarf því að vera vel til hennar vandað. Ég lít svo á, að í stað þess að gefa samandregna skýrslu úr þeirri bók, þá eigi prestarnir að senda í lok hvers árs hreint og beint afrit af henni til prófastanna, og þeir senda svo biskupi, eins og skýrslur þessar hafa gengið hingað til. En þá kemur þetta þannig fram, að þessar bækur, ministerialbækurnar, verða í sérstöku formi og skýrslurnar verða í sama formi og eyðublöðin, þ. e. bækurnar verða eiginlega ekki annað en innbundin eyðublöð, eins og á sér stað í sýslumannaembættum. Þessi eyðublöð ættu prestar sjálfsagt að fá á hverju ári. Ég legg áherzlu á, að þetta verði gert, því enn sem komið er getur slíkar skýrslur vantað hjá prestum, en það er áríðandi, að slíkar skýrslur séu á hverjum stað, svo hægt sé að ganga að þeim, því ég veit, að mönnum hefir þótt það vandræði að geta ekki fengið réttar skýrslur frá prestum. Aðalskrifstofukostnaður presta yrði þá að kaupa þessar löggiltu embættisbækur í fyrsta sinn, og get ég ekki talið það eftir þeim, þar sem skrifstofukostnaður þeirra er ríflegur miðað við skrifstofuverk þeirra. Það er talað hér um löggiltar embættisbækur. En hver á að löggilda þær, biskup, prófastur, eða á að löggilda þær í stjórnarráðinu? Mér finnst sennilegast, að biskup gerði það. Ég er á móti þessu vegna þess, að það fer í bága við það, sem gerzt hefir hjá embættismönnum hingað til, og er ekki í samræmi við greiðslu skrifstofukostnaðar skv. launalögunum frá 1919.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég hefi ekki ástæðu til þess að segja mikið vegna ræðu hv. 2. þm. Árn. Hv. þm. taldi það sjálfsagt, enda viðurkennd regla, að sóknarprestar fái lögboðin eyðublöð. Þarf ég svo ekki að fara frekar út í það mál. Hv. þm. vill, að prestum sé gert það að skyldu að leggja sér hinar löggiltu embættisbækur til. Ég vil benda hv.þm. á, að ef það fyrirkomulag verður haft, getur svo farið, að ósamræmi verði í því, hvernig þessi embættiskostnaður leggst á einstaka embættismenn. Verið getur, að einhver prestur hafi verið svo óheppinn að hafa keypt þessar embættisbækur rétt áður en hann skiptir um prestakall, en verði svo að kaupa samskonar bækur þegar er hann kemur í nýja prestakallið. Mér finnst þetta vera smávægilegt atriði, en tel þó rétt, að það sama gildi um þessar bækur og um skýrslueyðublöðin, en um þau hefir ekki orðið neinn ágreiningur. Mér finnst það ekki liggja hér fyri, hver eigi að löggilda þessar bækur. En frá leikmannssjónarmiði virðist mér kennslumálaráðuneytið eigi að gera það. En hafi þessar bækur verið löggiltar hingað til, finnst mér rétt, að sömu menn geri það framvegis.

Magnús Torfason Það er ekki rétt hjá hv. 3. landsk., að sýslumenn fái bækur sínar yfirleitt frá stjórnarráðinu. Við höfum þvert á móti orðið að kaupa þær yfirleitt. Það er aðeins ein tegund bóka, sem hefir verið send okkur, og það eru bækur til reikningshalds skv. þessu nýja kerfi. Hvernig stendur á þessari undantekningu, skal ég ekki segja, en þetta nýja kerfi hefir aukið stórum erfiði sýslumanna frá því, sem áður var, og býst ég við, að þetta sé einskonar þokkabót fyrir það. Á hverju þingi er bætt störfum á sýslumenn án þess að þeir fái annað fyrir það en aukin útgjöld. Hinn eiginlegi skrifstofukostnaður presta er ekki nema fáir tugir kr. á ári. En lágmarksupphæðin, sem þeir fá skv. 1. gr., er 500 kr., svo það verður að skoða þetta hreina launaviðbót til þeirra. Við skulum hugsa okkur prest, sem hefir eina kirkju og 100–200 sóknabörn. Sá prestur þarf engan ferðakostnað nema til verka, sem hann fær sérstaka borgun fyrir. En við sýslumenn fáum enga borgun fyrir aukaverk okkar. Því meir, sem við höfum að gera, því meiri útgjöld höfum við. Þetta er því sýnilega bein launahækkun. Eins og ég sagði áðan, eiga bækurnar að vera í sama formi og eyðublöðin. Það verður nú almennara og almennara, að það opinbera sendi eyðublöð og vottorð undir skýrslur, svo að þær verði eins hjá öllum. En mér finnst þetta svo lítilfjörlegt atriði, að ekki taki því að fara að gera sérstaka breyt. á launalögunum vegna þessa. Það er auðvitað gamall málsháttur, sem segir, að seint fyllist sálin prestanna, og hygg ég, að líkt megi um þetta segja.

Magnús Torfason Ég er ekki vanur að nota aths., en vegna ummæla hv. 6. landsk. verð ég að segja hér nokkur orð. Ég var ekki að bera saman laun presta og sýslumanna, heldur var ég að tala um það, hvernig launagreiðslunum væri háttað. Ég hélt, að hv. 6. landsk. myndi vera mér þakklát fyrir það, að ég er með frv. yfirleitt. Ég mælti með því í nefnd.

Sei. sei!

. Ég held, að þetta sé ekki nema launauppbót. Við getum talið lækna. Þeir hafa ýms skrifstofustörf, sem áríðandi er, að gerð séu vel. Þeir fá þó engan skrifstofukostnað. Og ef prestar eiga að fá greiddan skrifstofukostnað, eiga læknar engu síður að fá hann greiddan. 3. gr. frv. sýnir, að hér er um launauppbót að ræða. Þar segir, að fyrir aukaverk beri prestum þóknun eftir gjaldskrá, er ráðuneytið setur til 10 ára í senn. Ég hefi litið svo á, að þetta væri tilbóta fyrir presta í kauptúnum, sem þykja rýr brauð. En ég vil ekki gera neina breyt. á ákvæðum launalaganna um kostnað embættismanna, því með því væri skapað fordæmi, og má því búast við, að fleiri komi á eftir.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og hefir nú legið fyrir sjútvn. þessarar d. til athugunar. Efni þess er að heimila ríkisstj. að gera ýmsar ráðstafanir til þess að greiða fyrir útflutningi á ísvörðum fiski. Ég geri ráð fyrir, að mönnum blandist ekki hugur um, að eins og nú er ástatt með sölu sjávarafurða, þá beri brýna nauðsyn til þess, að hafizt sé handa um að gera allt sem hægt er til þess að nota markaðinn fyrir ísvarinn fisk. En hingað til hefir almenningur ekki átt kost á því þar, sem verð hafa verið út smærri skip til fiskiveiða, þótt þessi markaður sé nú einn hinn öruggasti. En að vísu er það svo um þennan markað, að hann er nokkuð breytilegur eftir árstíðum, en undir öllum kringumstæðum munu þó líkurnar meiri til þess að geta komið fiskinum í peninga, ef hægt er að flytja hann til neytenda á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir. Það hefir því orðið einróma álit sjútvn., að nauðsyn bæri til, að slíkar ráðstafanir, sem í frv. felast, verði heimilaðar ríkisstj., og væntir n. þess, að tiltækilegt verði að koma í framkvæmd nú þegar einhverju af því, sem frv. heimilar stj., ef það nær fram að ganga. Það er gert ráð fyrir, að byrjað verði þannig, að ríkisstj leigi, ef mögulegt er, a. m. k. þrjú skip til flutninga á þessari vörutegund. Þarf ekki að búast við, að þetta verði ríkissjóði til mikilla aukinna útgjalda, ef allt gengur sæmilega. Það má gera ráð fyrir, að hægt verði að láta flutningsgjaldið af fiskinum vega á móti skipaleigunni og öðrum kostnaði að mestu leyti. En þó mun nauðsynlegt, að ríkissjóður leggi í byrjun fram fé til þess að hrinda málinu í framkvæmd, og sérstaklega mun reynast nauðsynlegt að veita styrk til umbúðakaupa um fiskinn, ef nauðsynlegt reynist að flytja hann í umbúðum. Þetta er á byrjunarstigi og því erfitt að segja fyrirfram, hvernig takast muni, en undir núverandi kringumstæðum er þessi ráðstöfun lífsnauðsyn fyrir sjávarútveginn. Ég vænti því fastlega, að hv. d. verði sjútvn. beggja d. sammála um það að láta þetta frv. ná fram að ganga, í þeirri von, að það mætti að nokkru gagni koma fyrir annan aðalatvinnuveg okkar Íslendinga, sjávarútveginn.

Frsm. (Jakob Möller) Eins og sjá má, þá er n. sammála um að mæla með því, að till. verði samþ. Eins og kunnugt er, þá verða allar stærri aðgerðir á skipum nú að framkvæmast erlendis, og fer þannig geysifé út úr landinu, ekki aðeins til efniskaupa, sem ekki er hægt að verjast, heldur einnig mjög mikið til vinnu, sem hægt væri að halda í landinu með því að koma upp skipsmiðastöð. Því er það mikið þjóðhagslegt atriði að koma upp skipasmiðastöð hér, til þess að öll þessi vinna geti orðið framkvæmd hér á landi, og tvímælalaust rétt að athuga, hvort ekki sé rétt að koma upp slíkri stöð. En í því sambandi þarf margt að athuga, og það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í till., er heppilegt, og leggur n. því eindregið til, að till. verði samþ.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég tel enga ástæðu til að ræða efnishlið þessa máls. Það hefir orðið samkomulag milli stóru flokkanna um skipun þessarar nefndar, og þá sé ég ekki ástæðu til að ræða málið frekar. Ég vildi leggja til, að till. verði vísað til síðari umr., en álít þarflaust að vísa henni til nefndar.

Héðinn Valdimarsson Ég vil geta þess, að Alþfl. á engan þátt í þessu samkomulagi, sem orðið hefir um skipun nefndarinnar og sem hæstv.forsrh. talaði um. Þær till., sem Alþfl. bar fram um það, á hvaða grundvelli nefndin skyldi starfa, voru felldar, enda þótt vitanlegt sé, að meiri hl. þjóðarinnar sé þeim fylgjandi. Þess vegna munum við greiða atkv. gegn þessari till.

Magnús Guðmundsson Ég mun ekki gera það að kappsmáli, hvort málið fer í nefnd eða ekki, en vildi aðeins segja hv. 3. þm. Reykv. það, að þótt till.hv. 2. landsk. væri ekki samþ., þá var í engu horfið frá þeim grundvelli, sem kröfurnar um réttláta kjördæmaskipun byggjast á. Það er aðeins látið laust og óbundið, á hvaða grundvelli nefndin starfar, og menn hafa þar frjálsar hendur, en ég vil taka það fram fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins, að hann mun ekki hvika neitt frá þessu máli. Það eina, sem samkomulag hefir orðið um auk sjálfrar nefndarskipunarinnar, er það, á hvern hátt nefndin skuli skipuð, og einnig hitt, að hún skuli hafa lokið störfum fyrir næsta þing. Náttúrlega væri bezt, að nefndin gæti orðið sammála um að starfa á sama grundvelli og till.hv. 2. landsk. fór fram á, og ég vil vona, að svo verði, en bregðist sú von, þýðir það drátt á málinu til næsta þings, en ekki heldur lengur.

Héðinn Valdimarsson Ég get ekki séð annað en að Sjálfstæðisfl. hafi horfið frá kröfum sínum um réttláta kjördæmaskipun, er hann vildi ekki samþ., hvaða undirstöðum starf nefndarinnar skyldi byggjast á, og svo virðist, sem hann vilji nú hafa eitthvert annað lag á þessu. Það er ekki vitað, hvað þetta samkomulag milli þessara tveggja flokka nær langt. Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að það hefði orðið að samkomulagi milli þessara flokka, að nefndin skilaði af sér störfum fyrir næsta þing. Hvers vegna er það þá ekki tekið fram í till.? Hún segir ekki neitt um það, og úr því svo er, virðist full ástæða til að ætla, að Sjálfstæðisíhaldið sé komið í vasa Framsóknaríhaldsins í þessu máli.

Magnús Guðmundsson Ég vil benda á, að Sjálfstæðisflokkurinn vildi ekki tefla þessu máli í neina hættu með því að samþ.till.hv. 2. landsk. um grundvöllinn, sem nefndin skyldi starfa á. Það er auðvitað, að starf nefndarmanna verður í samræmi við sannfæringu þeirra, og hv.þm. ætti að bíða rólegur átekta, því að hann mun vissulega fá að sjá, hvort Sjálfstæðisflokkurinn hefir í nokkru linað á kröfum sínum. Það er rétt hjá hv.þm., að það er ekki tekið neitt fram um það í till., hvenær nefndin skuli hafa lokið störfum, en það stendur í nál.stjskrn. í Ed., og það ætti að vera jafngott og jafngilt eins og það stæði í till.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil ekki fara inn á efnishlið þessa máls, en ég vil ekki láta því ómótmælt, að mikill meiri hl. þjóðarinnar hafi heimtað breytingar á kjördæmaskipuninni, eins og hv. 3. þm. Reykv. vildi halda fram. Þetta kom greinilega fram í hv.Ed., þar sem sýnt var og sannað, að sumir frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins lýstu yfir því við síðustu kosningar, að þeir hefðu ekki tekið afstöðu til málsins, eða jafnvel að þeir væru því mótfallnir. Þjóðin í heild hefir engan dóm kveðið upp í málinu.

Halldór Stefánsson Það er eiginlega óþarfi fyrir mig að taka til máls, af því að hæstv.forsrh. hefir þegar tekið það fram, sem ástæða var til. Ég vildi þó leggja áherzlu á það, í sambandi við ummæli hv. 3. þm. Reykv., að það var ekki kosið um þetta mál við síðustu kosningar, og því getur hann ekkert um það sagt, hvort meiri hl. þjóðarinnar sé samþykkur þeirri skoðun, sem flokkur hans heldur fram. Það var ekki kosið um þetta mál eitt, heldur var þjóðin að kveða upp dóm sinn um gerðir stjórnarinnar síðasta kjörtímabilið.

Magnús Jónsson Það var út af orðum hæstv.forsrh., sem ég hefi ástæðu til að segja nokkur orð. Hæstv. ráðh. var að tala um það, að vilji kjósendanna hefði ekki komið fram um þetta mál við síðustu kosningar. Það má vel vera, að vilji kjósendanna hafi ekki sýnt sig til fullnustu í málinu, en ég vil benda hæstv. ráðh. á það, að hann og hans flokkur gerði þetta mál algerlega að kosninganúmeri sínu. Það var stjórnarflokkurinn, sem tók þetta á dagskrá við kosningarnar. Hann notaði það sem átyllu í kosningunum, að sjálfstæðismenn vildu breyta kjördæmaskipuninni. En satt að segja vildu andstæðingar stj. ekki viðurkenna þetta, því þeir vildu láta hana ganga undir dóm kjósenda fyrir gerðir sínar. En stj. þorði það ekki og vildi svo fá kjósendur til að greiða atkv. um allt annað. Það væri gaman, ef hæstv.forsrh. gæti bent á einn einasta sjálfstæðismann, sem er annars ósammála flokknum í þessu efni. Hitt er satt, að ýmsir af sjálfstæðismönnum lýstu því yfir, að þeir væru ekki ráðnir í því, hvaða leið myndi heppilegust. Af því að hæstv.forsrh. var að segja einhverjar tröllasögur af voðalega hættulegu samkomulagi milli sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna, þá var nauðsynlegt fyrir sjálfstæðismenn að hrekja þessar skröksögur. Á fundi vestur í Dölum lýsti frambjóðandi Sjálfstæðisflokksins yfir þeirri skoðun sinni, sem ég raunar vissi um áður, að hann væri með einmenningskjördæmum, en einhverjir sjálfstæðismenn munu hafa skorazt undan að ræða kjördæmaskipunarmálið, því að þeir vildu láta stj. ganga undir dóm kjósenda fyrir gerðir sínar. Það er alveg rétt, að kosningarnar skáru úr um það, hverjir vildu halda hinni ranglátu kjördæmaskipun, og það kom í ljós, að það var 1/3 hluti landsmanna, en 2/3 hlutar vildu umbætur á kjördæmaskipuninni. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 3. þm. Reykv., sem hefir verið að endurtaka Alþýðublaðssóninn um það, að sjálfstæðismenn séu búnir að víkja frá stefnu sinni í kjördæmaskipunarmálinu, og því gengið inn á samkomulagstilhögun. En sannleikurinn er nú sá, að þeir hafa einmitt fengið málið eitt skref áfram með því að fá mþn. sómasamlega skipaða. Allur þessi úlfaþytur er sprottinn af því, að í raun og veru alveg gagnslaust ákvæði var ekki tekið upp, og sem enginn efast um, að var í skipun mþn. alveg dauður bókstafur. Ef í n. hefðu verið skipaðir menn, sem höfðu aðra skoðun, þá hafði þetta ekkert að segja. Ef þetta ákvæði hefði verið tekið, þá hefði það getað valdið því, að rannsóknin hefði verið talin einhliða, og þannig stuðlað að því að tefja málið. Þeir, sem vilja halda hinni ranglátu kjördæmaskipun, hefðu getað sagt, að ekki væri búið að athuga nema eina hliðina, og allar hinar væru eftir. 

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. 4 þm. Reykv. hafði eftir mér, að ég hefði sagt, að kosningin hefði ekki sagt neitt um vilja þjóðarinnar. En þetta sagði ég aldrei. Ég sagði, að það hefði ekki komið skýr yfirlýsing frá meiri hl. þjóðarinnar. - Útreikningana, sem hv. 4. þm. Reykv. kom með, hefir hann úr sínum blöðum, en þeir eru villandi og rangir. Það voru ekki svo fá atkv., sem kommúnistar fengu, en það er rangt að telja þau öðruhvoru megin. Þeir kusu ekki um kjördæmaskipunina, heldur þjóðskipulagið. Ef kommúnistar hafa stjórn í einhverju landi, þá koma þeir alls ekki á réttlátri kjördæmaskipun, því það eru aðeins einstöku menn hjá þeim, sem hafa mannréttindi. Sömul. voru það 2 menn, sem buðu sig fram utan flokka. Þeir lýstu því yfir, að þeir væru á móti þeirri kjördæmaskipun, sem hinir flokkarnir færu fram á. Það er því ekki einungis rangt að telja þá með atkv. hinna flokkanna, heldur á að draga þau frá og leggja þau við atkv. okkar framsóknarmanna. Þá er líka þess að gæta, að það voru ýmsir úr Sjálfstæðisflokknum, sem lýstu því yfir á fundum í Dalasýslu, Húnavatnssýslu og Skagafirði, sem ég var á, að þeir væru ekki með þessari kjördæmaskipun. Frambjóðandinn í Skagafirði sagði t. d., að hann væri ekki búinn að slá neinu föstu um þetta mál, því hann vildi tala við Framsókn um það. Og í ýmsum kjördæmum var sagt, að þetta mál væri alls ekki á dagskrá, og mér er kunnugt um að þeir fengu ýmsa til að kjósa sig á þessum grundvelli. Og um einn bónda í Mýrdal veit ég, að hann kaus Gísla Sveinsson, en sagði: „Ef ég kemst að því, að hann er með breyttri kjördæmaskipun, þá mun ég eindregið beita mér á móti honum við næstu kosningar“. Það er ástæðulaust að telja fleira upp. Aðalatriðið er, að samkomulag hefir orðið um skipun n., þannig að hún er skipuð af öllum flokkum og á líkan hátt og Alþýðuflokkurinn hefir stungið upp á.

Sveinbjörn Högnason Það var aðeins vegna ummæla hv. 3. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv., að ég vildi taka það fram, að ég veit ekki til þess, að í því kjördæmi, sem ég var frambjóðandi í, hafi farið fram kosning um það, á hvaða grundvelli skuli kosið til Alþ. Ég vil taka það fram gagnvart því, sem hv. 4. þm. Reykv. hefir sagt, að kosningin hafi skorið úr um það, hverjir vilji breyta kjördæmaskipuninni, að kosningin í Rangárvallasýslu hefir alls ekki skorið úr um þetta. Frambjóðandinn utan flokka lýsti því yfir, að hann væri með Framsókn í kjördæmaskipunarmálinu, og báðir frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins lýstu því yfir, að málið væri ekki á dagskrá, og nú heyri ég, að svo hefir verið um frambjóðendur í fleiri kjördæmum. Það er því alrangt, að fyrir liggi úrskurður hjá þjóðinni um það, hvort menn vilja breytingu á kjördæmaskipuninni, og því síður breytingu á ákveðnum grundvelli, eins og hv. 4. þm. Reykv. vildi vera láta.

Héðinn Valdimarsson Ég skil ekkert í því, hvernig mönnum getur dottið í hug að halda því fram, að ekki hafi verið kosið um kjördæmaskipunina, þar sem hæstv.forsrh. hefir hrópað upp um það á fundum, að þingið hafi verið rofið til þess að láta fara fram tvisvar kosningar um þetta mál. Og eftir því, sem ég hefi frétt af hv. 2. þm. Rang. í kosningabaráttunni eystra, þá gekk hann berserksgang móti endurbótum á kjördæmaskipuninni. Hæstv. forsrh. talaði um þessa kjördæmaskipun. Hvaða kjördæmaskipun?

Já, hvaða?

. Þá, að grundvöllurinn sé sá, að hver flokkur hafi þm. eftir atkvæðamagni. Það er auðvitað hægt að hugsa sér þetta framkvæmt á ýmsan hátt. En um þessa kjördæmaskipun er það að segja, að ég hygg, að fáir andstæðingar ríkisstj. hafi verið á móti henni. Hæstv. forsrh. talaði um kommúnista. Ég er nú ekki málsvari þeirra, en ég hygg, að þeir fylgi yfirleitt, þar sem þeir hafa ekki völdin, jöfnum atkvæðisrétti. Í löndum, sem þeir hafa sigrað í með byltingu, er þetta auðvitað takmarkað, þannig að þeim er haldið niðri, sem eru á móti skipulaginu. Ég held, að það sé, óhætt að segja, að kommúnistar hér hafi greitt atkv. á móti ríkisstj. í kjördæmaskipunarmálinu. En þar, sem þeir eru alvaldir, hafa þeir takmarkaðan kosningarrétt eins og Framsókn, og það er víst af því, að Framsókn hefir veitzt auðvelt að fá kommúnista yfir til sín, eins og hv. 2. þm. Rang. En um nefndarskipunina er það að segja, að hún er aðeins til að tefja málið. Og það er alls ekki ákveðið, hvenær n. eigi að skila áliti sínu, þó að sagt sé í till., að þess sé vænzt, að hún skili áliti sínu fyrir næsta reglulegt þing. Síðari málsgr. er mjög hagkvæm og ekki víst, að nefndarmennirnir sjái ástæðu til að flýta málinu, þar sem kostnaðurinn er greiddur úr ríkissjóði. En þetta er ekki meira mál en svo, að menn ættu að geta áttað sig á því á einu þingi, þar sem allir andstæðingar stj. eru ákveðnir í því, hvaða grundvallarreglu eigi að fylgja. Það er auðvitað meginatriðið, en hitt aukaatriði, hvernig það verður framkvæmt. Það hefir nú sézt, hversu Sjálfstæðisflokknum er annt um þetta mál, þar sem hv. 1. landsk. hafði tækifæri til að samþykkja grundvallarregluna, en notaði sér það, að hann greiddi síðastur atkv., og felldi till. En því ekki að láta skríða til skarar á þinginu og láta flokkana játa, hvort þeir fylgja lýðræði eða ekki, og skera úr um það, hvort þeir eru fylgjandi grundvallarreglunni eða ekki? En ég hefi litla trú á því, að n. geri nokkuð verulegt í málinu.

Magnús Jónsson Það er lítið, sem ég hefi að segja. Hæstv. forsrh. fór að reikna atkvæðatölurnar og sagði, að þær sýndu ekki skýrt skoðun kjósenda í kjördæmaskipunarmálinu, en því hefir hv. samþm. minn (HV) svarað. Það er nú að athuga, að það var ekki nema örlítið af atkv., sem kommúnistar fengu. Það væri gaman að fá að vita það. hvaðan ráðh. hefir það, að kommúnistar séu ekki fylgjandi almennum kosningarrétti og því að flokkurinn hafi fulltrúa í samræmi við kjósendafjölda. Á meðan þeir eru að vinna sig upp halda þeir a. m. k. fast við fullkomið réttlæti í kjördæmaskipun, og þeir vilja áreiðanlega ekki þá kjördæmaskipun, sem nú er. Um utanflokkamennina er það að segja, að ég helmingaði atkv. þeirra enda munar það ekki svo miklu, að það geri nokkra breytingu. Þá sagði hæstv. ráðh., að einstakir frambjóðendur sjálfstæðismanna hefðu tjáð sig á móti hlutfallskosningum. Þetta mun vera rétt, að þeir hafi þetta mælt, þegar máluð var upp mynd á vegginn af hinu hræðilega Rvíkurvaldi, að þeir hafi tjáð sig á móti þeim aðferðum, en ég er viss um, að enginn sjálfstæðismaður hefir tjáð sig á móti því, að flokkarnir hefðu þm. eftir atkvæðatölu. Enn nú er það svo, að menn hafa mismunandi kosningarrétt eftir skoðunum á landsmálum. Ég er viss um, að enginn sjálfstæðismaður fylgir þeirri skoðun, að menn hafi mismunandi kosningarrétt eftir því, hvort þeir eru sjálfstæðismenn eða Alþýðuflokksmenn. Ég þarf eiginlega engu að svara hv. 2. þm. Rang., sem heldur því fram, að það hafi ekki verið kosið um þetta mál. Það er eins og frambjóðandinn hafi verið blindur. Veit ekki hv.þm., að hæstv.forsrh. fór út um sveitir og hrópaði: „Nú eru síðustu forvöð fyrir ykkur, bændur, að halda ykkar valdi, því Reykjavík ætlar að taka af ykkur 7 þm.“. En hv. 2. þm. Rang. veit ekkert um þetta. Þvílík þrotabúsyfirlýsing! Það, sem ég heyrði frá honum í kosningunum, var, að hann gengi berserksgang móti. Rvíkurvaldinu og segði, að það ætti að stela valdinu af Rangæingum og fela það Reykvíkingum. Hv. 3. þm. Reykv. þarf ég engu að svara. Hann vildi halda því fram, að nefndarskipunin myndi tefja málið. En það þarf alls ekki að verða. Samkomulag hefir náðst um skipun n., og er það mikils virði.

Það er nú ekki orðið að lögum

. Ég veit, að afturhaldið er nokkuð seigt, og það er satt, sem hv.þm. segir, að það er ekki orðið að lögum. Ég ætla ekki að fara mikið út í atkvgr. hv. 1. landsk. í Ed. um till.hv. jafnaðarmanna þar. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að hv. 1. landsk. hefði greitt þar atkv. síðast og vitað, að allt valt á hans atkv. Þetta er ekki rétt. Hv. 1. landsk. var með þeim fyrstu, sem greiddu atkv., og gat þess vegna ekki vitað fyrirfram, að sitt atkv. réði úrslitum. Ég býst við, að fyrir honum hafi vakað það, að vilja ekki stofna málinu í hættu. Hann hefir viljað tryggja það, að till. yrði samþ. eins og hún er, enda er það að 2/3 hlutum málstaður hv. jafnaðarmanna, þar sem þeir báru hana fram að 2/3. Annars ætla ég ekki að fara út í það, hverjir muni standa fastast með þessu máli þegar á reynir. Spyrjum að leikslokum, en ekki vopnaviðskiptum.

Magnús Guðmundsson Ég ætla að leyfa mér að minna á það, að ekki einungis Sjálfstæðis- og Alþýðuflokkurinn hefir látið í ljós vilja til þess að breyta kjördæmaskipuninni, heldur einnig Framsóknarfl. Hæstv. forsrh. lýsti því yfir í útvarpsumr. í vor, og ég veit, að bæði hv.þm. V.-Ísf. og hv. 1. þm. Eyf. hafa látið það sama uppi. Það lítur því svo út, sem allir flokkar séu sammála um, að breytingu þurfi að gera á þessu sviði. Enn hafa ekki komið fram till. frá öllum þessum flokkum um það, hvernig þeir hugsi sér þessa breytingu, og vildum við sjálfstæðismenn ekki setja okkur á móti því, að málinu væri frestað þar til Framsóknarfl. hefir gert sínar till., fyrst hann vill gera það fyrir næsta þing. Og það er í trausti þess, að Framsókn hafi eitthvað meint með yfirlýsingum sínum, að ég fellst á það að setja málið í milliþinganefnd. Ég er sammála hv. 3. þm. Reykv. um, að hægt hefði verið að taka málið upp á þessu þingi, en álít, að aðalatriðið sé ekki, hvort þessar breytingar verði samþ. nú eða eftir nokkra mánuði. Hæstv. forsrh. hafði það eftir mér frá fundum norður í Skagafirði, að ég hefði þar sagzt geta sætt mig við hlutfallskosningar í stórum kjördæmum. Það er satt; ég get sætt mig við ýmsar lausnir í þessu máli, aðeins ef þeirri grundvallarreglu er fylgt, að flokkarnir fái þingmannatölu í réttu hlutfalli við kjósendatölu sína. Ég vil taka undir það með hv. 4. þm. Reykv., að mér kemur það undarlega fyrir sjónir, er því nú er haldið fram, að ekki hafi verið kosið um kjördæmaskipunarmálið í vor. Hæstv. forsrh. fór nokkuð um sveitirnar fyrir kosningarnar, og minntist þá, a. m. k. í Skagafirði, alls ekki á annað mál. Aðalefni ræðna hans var oftast nær á þessa leið: Þið getið skammað stj. eins og ykkur sýnist, en þingið var rofið til þess að verjast ágangi þm. jafnaðarmanna og Sjálfstæðisflokksins, þar sem þeir ætluðu í einu vetfangi að hrifsa öll pólitísk völd úr höndum sveitanna. - Þar við bætti hann svo kynsjúkdómaklausu, til þess að sýna fram á spillingu bæjanna, sem nú ættu að fara að ráða öllu í íslenzku þjóðlífi. Og nú koma þessir sömu menn og segja, að ekki hafi verið kosið um kjördæmaskipunina. Ég man eftir því, að á fundum norður í Skagafirði komu framsóknarmenn með þá frétt, að hv. 4. þm. Reykv. hefði sagt það á fundi í Rvík, að samkomulag hefði náðst um, að Rvík ætti að fá 11 þm. Þetta átti að vera alveg fastmælum bundið, en þegar ég spurði hv. 4. þm. Reykv. um þetta síðar, kom í ljós, að enginn fótur var fyrir þessu. Svo mikið þótti við þurfa, að slík lygaskeyti sem þetta hafa verið send um allt land, og samt segja framsóknarmenn nú, að ekki hafi verið kosið um þetta mál. Ég kæri mig ekki um að deila mikið við hv. 3. þm. Reykv., aðeins benda honum á, að þegar svo er tekið til orða, að þingið vonist til, að n. skili störfum fyrir einhvern ákveðinn tíma, er ætlazt til þess, að hún geri það. Ég vil ekki að óreyndu slá því fram, að jafnaðarmenn muni svíkja í þessu máli. Og ég vonast líka til, að Framsóknarflokkurinn sviki ekki heldur loforð sín um breytingar á kjördæmaskipuninni.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég verð að láta í ljós undrun mína út af orðum hv. 2. þm. Skagf. Hann segir, að við framsóknarmenn höfum neitað því, að síðustu kosningar hafi snúizt um kjördæmaskipunina. Þessu höfum við aldrei neitað. Við drógum þetta eftir megni inn í kosningabaráttuna, en margir kjósendanna kusu alls ekki um það. Mikill fjöldi kjósenda vildi alls ekki kjósa á þessum grundvelli, en ég og aðrir frambjóðendur Framsóknarflokksins álitum þetta svo mikið mál, að það yrði að sitja fyrir öllu öðru. En sannleikurinn var sá, að sjálfstæðis- og jafnaðarmenn vildu alls ekki, að þetta yrði lagt til grundvallar fyrir kosningunum. Hv. 2. þm. Skagf. talaði um það eins og eitthvert nýmæli, að Framsókn vildi láta fara fram endurskoðun á kjördæmaskipuninni. Auðvitað er þessi þáltill. fram komin vegna þess, að Framsóknarflokkurinn vill láta endurskoða þá löggjöf, sem lýtur að þessu. Á þinginu í vetur voru það einmitt hinir flokkarnir, sem ekki vildu játa endurskoða þessa löggjöf. Þeir vildu hraða þessu máli svo af, að enginn tími hefði orðið til endurskoðunar og rólegrar yfirvegunar. Hv. þm. sagðist hafa lýst því yfir norður í Skagafirði, að hann áliti, að grundvöllurinn undir kjördæmaskipuninni ætti að vera sá, að höfðatalan réði. Ég ætla bara að minna hv.þm. á það, að þar sagði hann ennfremur, að hann mundi ekki stuðla að því, að pólitískt vald yrði dregið úr höndum bænda, og það var einmitt sú yfirlýsing, sem átti að koma við hjörtun í skagfirzku bændunum. Mér finnst, að hv.þm. geti varla staðið sig við að afneita þessu, því að á því flaut hann inn í þingið, en með sáralitlum atkvæðamun þó. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að hv. 3. og 4. þm. Reykv. út af afstöðu kommúnista til þessara mála. Hv. 4. þm. Reykv. spurði mig, hvaðan ég hefði það, að þeir vildu ekki hafa jafnan kosningarrétt. Ég get svarað því fljótlega: Úr þeirra eigin herbúðum. Þar, sem þeir hafa völdin, í Rússlandi, er kosningarréttur ranglátastur í heiminum, því að þeir einir fá að kjósa, sem fylgja flokki kommúnistanna.

En hvaða stefnu hafa þeir í öðrum löndum í þessu máli?

. Það varðar okkur ekkert um; við sjáum, hvernig þeir hafa það í Rússlandi, og það er okkur nóg. Þótt þeir kunni að tala öðruvísi hér á landi, þá kemur okkur það ekki við. Það er mest að marka, hvernig þeir hafa það þar, sem þeir ráða sjálfir.

Bjarni Ásgeirsson Hv. 4, þm. Reykv. hefir haldið því sterklega fram í þessum umr., að kosið hafi verið í vor eingöngu um kjördæmaskipunina. Frambjóðendur Sjálfstæðis- og Alþýðuflokksins margir héldu því fram í kosningabaráttunni, að alls ekki væri um þetta mál kosið. Aftur á móti héldu framsóknarmenn því sterklega fram, að kosningarnar í vor snerust um þetta mál fyrst og fremst. Ég álít því, að kjósendur andstöðuflokka Framsóknar hafi tekið frambjóðendur þeirra trúanlega og ekki kosið um kjördæmaskipunina, en aftur á móti hafa kjósendur framsóknarmanna kosið um hana, af því að þeir hafa einnig tekið sína frambjóðendur trúanlega. Ef þetta er rétt, þá hafa allir framsóknarkjósendur á landinu greitt atkv. gegn breyt. á kjördæmaskipuninni. Aftur á móti sýnir atkvæðatala andstöðuflokkanna ekkert í því efni, því að þeir hafa alls ekki greitt atkv. á sama grundvelli. Það má því búast við, að meðal þeirra sé fjöldi fólks, sem fylgir framsóknarmönnum í þessu máli.

Sveinbjörn Högnason Hv. 4. þm. Reykv. hélt því fram, að þeir menn, sem staðið hefðu að síðustu kosningum og ekki vitað, að kosið var um kjördæmaskipunina, hafi verið pólitískt blindir. Eftir því, sem ég veit bezt, held ég þá, að þetta eigi einna helzt við frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins, a. m. k. í Rangárvallasýslu, því þeir vildu hvergi við það kannast, að um það væri kosið, og fengu þannig marga kjósendur til að loka augunum um það. Hv. þm. sagðist hafa frétt það eitt af minni kosningabaráttu, að ég gengi berserksgang móti Reykjavíkurvaldinu. Ég ætla þá að segja honum í staðinn, að það eina, sem ég frétti frá honum í sambandi við þessar kosningar, var, að hann gengi berserksgang fyrir þetta Reykjavíkurvald og ætlaðist til, að 11 menn sætu framvegis hér á Alþingi sem fulltrúar Reykjavíkur. Þetta líkaði mönnum í Rangárvallasýslu yfirleitt illa, enda neituðu frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins þar, að flokkurinn hefði neina ákvörðun tekið í þessu kjördæmaskipunarmáli. Foringi íhaldsmanna tók þó greinilega afstöðu í því máli 1924, og nú trúði fjöldinn allur af kjósendum Sjálfstæðisflokksins, að hann hefði sömu stefnu eins og Íhaldsflokkurinn 1924. Og frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins gerðu ekkert til þess að leiðrétta þetta, sem var auðvitað skynsamlega gert af þeim, því að það hefir aflað þeim fjölda atkv., sem annars hefðu aldrei fallið nálægt þeim flokki. Hv. 3. þm. Reykv. fannst ég hafa gengið berserksgang móti breyt. á núverandi kjördæmaskipun. Þetta er líklega orsökin til berserksgangs hans gagnvart kosningu minni og þess, að hann hefir látið málgagn sitt tyggja það upp aftur og aftur, að ég væri jafnaðarmaður, eða jafnvel kommúnisti. Mér finnst það satt að segja undarleg baráttuaðferð, að þykjast ná sér bezt niðri á andstæðing sínum með því að bendla hann við sinn eiginn flokk, eins og hv. 3. þm. Reykv. og málgagn hans hefir þrásinnis gert með mig. Helzt lítur út fyrir, að hv. 3. þm. Reykv. finnist, að bezta ráðið til þess að fæla kjósendur frá mér væri það, að gefa í skyn, að ég væri eitthvað skyldur honum andlega. - Mér finnst, að bæði hv. 3. og 9,. þm. Reykv. hafi verið að gefa í skyn eitthvert andlegt sálufélag mitt við hvorn þeirra fyrir sig, en ég ætla, til þess að taka af allan misskilning, að lýsa yfir, að ég hefi aldrei, hvorki fyrr né síðar, átt sálufélag við hvorugan þessara hv.þm., enda hafa þeir engar tilraunir gert til þess að finna orðum sínum stað til að sanna það, og ég vona, að ég sleppi í lengstu lög frá slíkum andlegum félagsskap. - En ég held, að það sæti illa á hv. 4. þm. Reykv. að vera að tala um skoðanaskipti. Ég þori að fullyrða, að síðan hann komst hingað inn í hið háa Alþingi, hefir hann ekki gengið undir færri en 4 flokksnöfnum, og er það hreint ekki svo lítið.

Jón Ólafsson Hv. samþm. minn sagði nokkur orð, sem ég vil ekki játa fara athugasemdalaus framhjá mér. Ég er ánægður með, að þetta mál er komið í þann farveg, sem það nú er í, sem sé milliþinganefnd. Sókn sú, sem var á hendur sjálfstæðismanna um síðustu kosningar, hafði áhrif af því einu, að málið var ekki nægilega upplýst og undirbúið til þess að kjósendur gætu yfirleitt áttað sig á því. Enda tók stjórnarliðið upp þann hátt, að síma lygafregnir um land allt, þess efnis, að við ætluðum að setja 11 þm. fyrir Reykjavík. Þetta óttuðust kjósendur, og missti bæði ég og fjöldi annara frambjóðenda Sjálfstæðisflokksins ótal atkvæði á þessu. Það er því heimska tóm að halda því fram, að ekki hafi verið barizt um þetta mál við kosningarnar í vor. Sannleikurinn er sá, að það var barizt svo hart um það, að ég efast stórlega um, að nokkurntíma verði barizt eins hart um það hér eftir. - Menn botnuðu yfirleitt ekkert í þessu máli. Ég fann strax, þegar ég kom út í sveitirnar, hvernig hræðslan við þessa 11 þm. fyrir Reykjavík, hræðslan við Reykjavíkurvaldið greip um sig. Það er svo víða um land, að þroski bændastéttarinnar er ekki meiri en svo, að hún hatar kaupstaðina, sér í lagi Reykjavík. Þar sem ég komst í námunda við þetta undarlega fyrirbrigði, spurði ég menn, hvaða ástæðu þeir gætu fært þessu til málsbóta. En það fór alltaf á sömu leið. Þeir gátu ekki bent á neitt, sem Reykjavík hefði gert þjóðfélaginu til skaða. Ég er þess fullviss, að t. d. í Rangárvallasýslu hefðu Sjálfstæðismenn fengið miklu fleiri atkv. en raun varð á, ef þetta mál hefði legið fyrir þaulrannsakað og almenningur verið búinn að átta sig á, hvað hér var um að ræða. Utanflokkamaðurinn, sem bauð sig fram í Rangárvallasýslu, lýsti því oft yfir, að hann mundi fylgja réttlátri kjördæmaskipun, og ég lýsti því alstaðar hreinskilnislega yfir, að ég mundi beita mér fyrir réttlátri kjördæmaskipun. Þetta vona ég, að hv. samþm. minn geti borið með mér. En ég sagði eins og satt var, að hér lægi ekki fyrir nein fullnaðaratkvæðagreiðsla um það mál, þar sem mikið vantaði á, að það væri rannsakað til hlítar. Víðsvegar um land hefir mótspyrna við þessar sjálfsögðu breyt. verið því einu að kenna, að menn hafa ekki verið búnir að átta sig á því; einmitt þess vegna hefi ég svo góða trú á störf mþn. og áhrif þau, er af þeim kann að leiða. Þá fyrst er kominn grundvöllur, sem þjóðin getur byggt skoðanir sínar um þetta mál á. Réttlætiskrafan í þessu máli er svo mikil, að ég efast ekki um, að það sigri um síðir, en það gilda um þetta mál sömu reglur og um annað, að ofstopi og ofstæki leggur frekar stein í götu þess en það hjálpi því fram. Ég ætla að lokum að endurtaka það, sem ég sagði áðan, að það var barizt um kjördæmaskipunina núna við kosningarnar, barizt svo hart, að ég býst ekki við, að baráttan um það mál verði nokkurntíma harðari.

Bergur Jónsson Ég ætla að segja fáein orð út af þeim fullyrðingum, sem komið hafa fram í þessum umr. í sambandi við síðustu kosningar. Ég ætla að benda hv.þm. á, að bæði frambjóðandi Sjálfstæðisflokksins í Barðastrandarsýslu og formaður þess flokks, sem einnig mætti þar á fundum, lýstu því yfir hvað eftir annað, að ekki ætti að leggja kjördæmaskipunarmálið til grundvallar fyrir kosningunum. Það var greinilegt, að þeir kærðu sig ekki um, að kjósendur legðu þetta mál til grundvallar og kysu eftir því. Þetta gekk svo langt, að sumir foringjar andstöðuflokka Framsóknarflokksins hafa neitað því, að þeir ætluðu að breyta kjördæmaskipuninni nokkuð verulega, þó að kosningarnar snérust þeim í vil. En ég hefi fullkomnar sannanir fyrir því, að náðst hafði samkomulag milli andstöðuflokka Framsóknar um breytingu, og meira að segja, hvernig þessari breyt. skyldi hagað. Ég hirði ekki um að leggja þessi sönnunargöng á borðið nú, en það er einn hv.þm. hér í þessari hv. d., sem gæti gefið mér tilefni til þess. Hitt er annað mál, að svo virðist sem sumir þm. Sjálfstæðisflokksins hafi ekki fengið að vita allt um það samkomulag. Eins og málið liggur fyrir nú er verið að leita svars við þeirri spurningu, á hvern hátt eigi að breyta kjördæmaskipuninni. En allir flokkar eru orðnir sammála um nauðsyn nokkurra breytinga á þessu sviði. Hæstv. forsrh. hefir t. d. sagt í blaðagrein núna fyrir kosningarnar í vor, að hann álíti sjálfsagt, að kjördæmaskipuninni sé breytt í réttlátara horf en nú er.

Það var ekki yfirlýsing fyrir hönd flokksins

. Nei, að vísu ekki. En nærri má geta, hvernig við smærri spámennirnir erum í þessum efnum, þegar hæstv.forsrh. lætur svona greinilegan vilja í ljós, því um hann hefir því verið haldið fram, bæði hér í umræðunum og annarsstaðar, að hann sé manna harðsnúnastur gegn breytingum á kjördæmaskipuninni. Ég get einnig bent á það til upplýsingar fyrir hv. 3. þm. Reykv., að frambjóðandi jafnaðarmanna í Barðastrandarsýslu sagði á síðasta fundi, sem við áttum saman, að skynsamlegasta leiðin í kjördæmaskipunarmálinu væri í raun og veru einmenningskjördæmi með uppbótarsætum. Sömu skoðun hafði ég látið í ljós á öllum fundunum. Allir þeir, sem veittu Framsóknarfl. atkv., mega teljast hafa lýst því yfir, að þeir vildu ekki láta fella niður gömlu kjördæmin í einni svipan, ekki steypa þeim saman í eitt kjördæmi eða nokkur stór. Það er óþarfi að hafa langar umr. um þetta mál á þessu stigi. Allir flokkar hafa gengið inn á að reyna að leita að heppilegri lausn á málinu. En ég býst við, að ég muni hvorki telja mér rétt né skylt að ganga inn á svo gagngerða breyt. á kjördæmaskipuninni, að gömlu kjördæmin verði lögð niður. Hitt er það, að ég vil bæta úr misrétti, sem á þessu er, en eins og það er sjálfsagt, þá er jafnfráleitt að binda úrslit kosninganna eingöngu við það, að allir kjósendur hafi jöfn áhrif á skipun Alþingis, miðað eingöngu við höfðatölu, því það er ýmislegt annað, sem á að koma til greina. Ég get bent sjálfstæðismönnum á að athuga vel ræðu foringja síns, hv. 1. landsk., 1930, þegar till. lágu fyrir frá jafnaðarmönnum viðvíkjandi kjördæmaskipuninni, þar sem hann kallar það hina ,,einstrengingslegustu skoðun“ að miða eingöngu við það, að kjördæmaskipunin skuli tryggja öllum kjósendum jafnan rétt, miðað við höfðatölu.

Magnús Jónsson Það er nú eiginlega ekki mikil ástæða fyrir mig að svara hæstv.forsrh., því hann er nú kominn á harðasta undanhald í þessu máli. Hann sagði, að þetta hefði að vísu dregizt inn í kosningarnar, en kjósendurnir hefðu ekki kosið um það.

Okkar kjósendur kusu um það, en ykkar ekki

. Við hverja voru þeir þá að tala, ef ekki við kjósendurna, og hverjir voru að kjósa, ef ekki kjósendur? Það er alveg rétt hjá hv. 1. þm. Rang., að það var barizt hart um þetta mál. Það er vafasamt, hvort stjórnarfl. núverandi getur nokkurn tíma fengið fleiri með sínum málstað en nú með því að koma með skyndiáhlaup. Hæstv. forsrh. sagði, að við hefðum neitað að athuga málið, heldur viljað pressa það fram í skyndi. Ég veit yfirleitt ekki, hvernig hæstv.forsrh. hugsar í þessu máli, þar sem við í vetur töluðum um að nema burt úr stjórnarskránni þann þröskuld, sem var fyrir breytingunum. Þetta segir hann að þýði, að við hefðum ekki viljað athuga málið, heldur pressa það fram í skyndi. Í vetur hefðum við viljað ganga inn á milliþingan. til að athuga málið. Þá var hæstv.forsrh. að dylgja með það, að hv. 2. þm. Skagf. hefði sagt annað norður í Skagafirði. Þar hefði hann ekki viljað draga úr valdi bændanna. Ég drep á þetta, því það virðist sem menn viti það ekki almennt, að ranglæti kjördæmaskipunarinnar verður ekki síður komizt framhjá, þó að teknir séu sér kaupstaðir og sér sveitir. Ranglætið kemur ekki hvað sízt fram í sveitunum sjálfum. Ef kjósendur í kaupstöðum eru teknir sem flokkur frá, og svo þingmannatalan sem flokkur, þá kemur það í ljós, að Sjálfstæðisfl. er ennþá afskiptari í sveitum en kaupstöðum. Ég get því alveg skilið aðstöðu hv. 2. þm. Skagf., þegar hann telur breyt. á kjördæmaskipuninni alveg eins nauðsynlega, þó hann sé ekki að tala um að miðla neinu valdi milli sveita og kaupstaða. - Ég sé, að hv. 2. þm. Rang. hlær að þessu. Ég skal reyna að útlista það fyrir honum í 2–3 klst. í næði, en fyrr skilur hann það ekki.

Hann skilur það ekki fyrir því

. Hv. þm. Mýr. kom með sniðuga skýringu, þar sem hann vildi sýna fram á, að ef kosningarnar hefðu ekki sýnt rétta niðurstöðu, þá væri fylgi, sem kjördæmaskipunarmálið hefði, minna í landinu en kosningarnar hefðu sýnt, því kjósendur Framsóknarfl. hefðu kosið um það, en kjósendur Sjálfstæðisflokksins ekki. Það er ekki annað en gaman að búa til og hugsa sér svona skrítnar skýringar. Hv. þm. V.-Húnv. og hv. 1. þm. Eyf. og ýmsir fleiri hafa haldið því fram, að kjördæmaskipuninni verði að breyta. Maður getur hugsað, að þeir hafi með þessu dregið með sér heilan hóp manna, sem hafa haldið, að þeir meintu eitthvað með þessu, sem þeir voru að segja, og svo náttúrlega það, sem er aðalatriðið, hvernig málið var borið fram. Það var borið fram algerlega órannsakað sem skyndiáhlaup, eins og bomba, sem var sprengd fyrir kosningarnar, til þess að hræða menn með hvellinum. Ég er sannfærður um það, að stjórnarfl. fær aldrei eins marga með sínum afturhaldsmálstað og að þessu sinni, eftir að búið er að útskýra málið. Hæstv. forsrh. virðist vera farinn að trúa þessari skröksögu sinni, að við viljum koma á 11 þm. í Reykjavík. Sagan hefir sýnilega verið símuð út um allt land. Það væri gaman að rannsaka það, hvort þessi saga hefði ekki heyrzt í öllum kjördæmum, að ég hafi lýst því yfir á fundi, að samkomulag hafi náðst um það, að Reykjavík ætti að fá 11 þm. Það voru 5–6 þús. manns vitni að því, hvað ég sagði, og ætti því að vera hægt að hrekja svona sögu. Ég býst við því, að flugufóturinn sé sá, að þegar menn lögðu áherzlu á, að mig mætti ekki kjósa, því að baráttan stæði um mig og Sigurjón Ólafsson, sagði ég, að ég byggist við að fella Sigurjón í þetta skipti, en mér fyndist ekki ósanngjarnt, að Reykvíkingar gætu komið okkur báðum að. Þetta er allt og sumt, sem ég sagði. Þetta er gott dæmi upp á kosningaaðferðir stjórnarfl., að síma uppspunna lygasögu út um allt land. - Hv. 1. þm. Rang. hefir lýst því yfir, að það sé ósatt, sem sagt var um hans aðstöðu þar, og hann sýndi fram á, að utanflokkaframbjóðandinn hafi lýst sig hlynntan breyt. á kjördæmaskipuninni. En þar með fellur röksemd hæstv.forsrh., að utanflokksmenn megi ekki telja með, því að þeir hafi ekki verið með þessu.

Sveinbjörn Högnason Hv. samþm. minn skýrði í raun og veru að mestu leyti rétt frá, eins og hans var von. Hann sagði, að þetta mál hefði legið illa fyrir og menn hafi ekki botnað í því, hvorki upp né niður. Þetta er alveg rétt hjá honum. Þannig reyndu frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins að reifa það við kosningarnar. Hinsvegar fer hann ekki með rétt mál, þegar hann er að reyna að gera sér mat úr því, að utanflokkaframbjóðandinn hafi lýst sig með breyt. á kjördæmaskipuninni í þá átt, sem Reykvíkingar töluðu um. Hann lýsti því alstaðar ákveðið yfir á fundum, að hann stæði í raun og veru með Framsókn í þessu máli. Og svo mun hafa verið með hina utanflokkaframbjóðendurna. En hvað því viðvíkur, sem hv. 4. þm. Reykv. var að tala um, að sjálfstæðismenn yrðu illa úti í sveitum undir núverandi kosningafyrirkomulagi, þá kom það Rangæingum hlægilega fyrir, þar sem framsóknarmenn í sýslunni, sem eru ekki svo fáir, hafa sjaldnast átt nokkurn fulltrúa á þingi, en sjálfstæðismenn oftast 1 og mjög oft 2. Hv. 4. þm. Reykv. bauð mér að útlista þetta fyrir mig í 2–3 tíma. En ég er sannfærður um, að það myndi aðeins verða til þess eins, að ég myndi betur skilja, hve villur vegar hann fer í þessu. Sú hefir a. m. k. orðið raun á, er hann í blöðum og tímariti sínu talar í einrúmi við lesendur um málstað íhaldsins. - Þá hefir það aðeins orðið til þess að gera þá vissari í því, að höfundurinn væri að verja rangan málstað.

Lárus Helgason Ég skal lofa því að lengja ekki umr. mikið. Mig furðar á því, hve umr. um þetta mál verða langar. Það varð að samkomulagi að skipta n. til að vinna að þessu máli, og svo er farið að rífast nú á þessum vettvangi. En ég vildi aðeins henda á það, að það er ákaflega rangt, þegar verið er að slá því fram, að síðustu kosningar hafi sýnt, að aðeins 1/3 af landsmönnum væri ánægður með kjördæmaskipunina eins og hún er. Þetta er rangt, því sannleikurinn er, eins og haldið hefir verið fram af ýmsum hér í d., að margir af þeim mönnum, sem kusu sjálfstæðismenn úti um land, vildu ekki trúa því, að það stæði til að gerbreyta kjördæmaskipuninni, og kusu í því trausti sjálfstæðismenn. Ég get talið marga menn, sem kusu Sjálfstæðisfl. af því að þeir trúðu ekki, að hér væri alvara á ferðum. Hv. 4. þm. Reykv. heldur því fram, að það muni aldrei fást eins mörg atkv. eins og nú við síðustu kosningar í þessu máli, að Framsókn fái aldrei eins mörg atkv. Hvað veit hann um þetta? Þetta er eins og annað hjá þessum hv.þm. alveg út í loftið. Það má segja um þetta eins og sagt er: svo mæla börn sem vilja. Hann vildi víst gjarnan í framtíðinni, þegar um er að ræða mál, sem honum væri í vil, að það gengi betur en síðustu kosninga: fyrir sjálfstæðismönnum. Það er vitanlegt, að úti um allt land er það svo ríkt í fólkinu að gerbreyta ekki kjördæmaskipuninni, að það myndi verða uppi fótur og fit, ef að því kæmi. Hitt er annað mál, að það er sjálfsagt að taka tillit til þeirra, sem vilja athuga þetta mál, ekki af því, að þeir telji það neina nauðsyn í sjálfu sér, heldur til að koma á samkomulagi og stilla til friðar í landinu. Það er þetta, sem ýmsir til og frá um landið hafa gengið inn á, og það er þetta, sem gæti orðið valdandi einhverjum breytingum á kjördæmaskipunarmálinu.

Bernharð Stefánsson Það hafa 2 hv.þm. getið þess, að ég hafi látið þá skoðun í ljós, að ég fylgdi breytingum á kjördæmaskipuninni. Þetta er að nokkru leyti rétt. Á þeim framboðsfundum, sem ég var á í vor, tók ég fram, að frá mínu sjónarmiði gætu breytingar komið til mála í þá átt, að flokkarnir fengju þm. meir eftir tölu kjósenda en nú væri, en þó þannig, að héruðin héldu sjálfstæði sínu sem sérstök kjördæmi. Hv. 4. þm. Reykv. sagði í einni ræðu sinni áðan, að framsóknarmenn vildu láta sína menn hafa meiri kosningarrétt en kjósendur annara flokka. Ég kannast ekki við það, að hafa heyrt nokkurn framsóknarmann halda þessu fram; jafnvel þó einhverjir framsóknarmenn kynnu að vilja halda kjördæmaskipuninni óbreyttri, þá er það allt annað mál. Hvaða sönnun er fyrir því þegar til lengdar lætur, að það verði framsóknarmenn, sem græða á því? Mér finnst þetta bera vott um, að hann sé algerlega vonlaus um, að hans flokkur geti nokkurntíma unnið á úti um sveitir landsins. Mér virðist það geta komið fyrir jafnvel með núverandi fyrirkomulagi, að það verði Framsókn, sem verður fyrir ranglætinu.

Já, náttúrlega, en hvers vegna eru þeir þá á móti breyt.?

. Framsóknarmenn eru ekki á móti öllum breytingum í þessu efni, þó þeir vilji halda rétti hinna einstöku héraða til að hafa fulltrúa á þingi; því hefir verið margsinnis lýst yfir, að þess vegna var till. borin fram. Annars er Framsókn á móti því að flaustra þessu af. Sjálfstæðisfl. leggur fram frv. um breyt. á stjórnarskránni, þar sem tekið er fram, að hver flokkur eigi að fá þm. eftir kjósendatölunni. Setjum svo, að þetta verði samþ. á sumarþinginu og eftir kosningar á vetrarþinginn, - á þá samkv. frv. að kjósa á ný eftir þessum reglum? Hvaða sönnun er fyrir því, að þessu væri hægt að fullnægja með kosningalögum á einu þingi? Hvaða sönnun er fyrir því, að þingið yrði sammála um það form, sem fyrir þessu ætti að vera? Það er ekki nóg að segja, að hver flokkur eigi að hafa þm. eftir kjósendatölu; það verður einnig að ákveða, á hvern hátt slíkt verði framkvæmt. En mér sýnist, eftir því sem fram hefir komið, að skoðanirnar á því séu nokkuð sundurleitar, jafnvel innan Sjálfstæðisflokksins. Alþýðufl. einn hefir gert ákveðna till. um þetta. Hann vill, eins og kunnugt er, að landið verði eitt kjördæmi með hlutfallskosningu. Þess vegna virðist fullkomin þörf á því að skipa þessa n., og það er ekki hægt að gera annað í málinu á þessu þingi en að skipa n., því n. þarf náttúrlega að byrja á því að stinga upp á breyt. á stjórnarskránni, sem nauðsynlegar eru til að koma þeirri kjördæmaskipun á, sem hún gerir till. um. Samþykkt frv. sjálfstæðism. gæti leitt til stjórnarskrárbrota, ef þingið gæti ekki sett kosningalögin í það form, sem stjórnarskráin þó mundi áskilja. - Hv. 4. þm. Reykv. var að tala um skröksögur, sem gengju um landið, að samkomulag hefði verið gert um það, að Reykvíkingar fengju 11 þm. Ég heyrði ekkert um þetta í mínu kjördæmi. En á síðasta þingi lá hér fyrir frv. um það, að Rvík fengi 9 þm.

Og var ekkert ljótt við það, finnst mér.

, sem hv. 4. þm. Reykv. var flutningsmaður að.

Magnús Jónsson Ég sagði ekkert um þessa 11 þm. á þessum umrædda fundi. Ég sagði ekkert um mína skoðun. Annars er það svo, að ég sé ekki annað en að hentugasta afgreiðsla málsins sé að samþ. stjórnarskrárbreyt. okkar, þar sem slegið er föstu, að flokkarnir fá þm. í hlutfalli við kjósendatöluna. Þá er bara búið að slá því föstu, að n. verði að starfa á þeim grundvelli.

Einar Arnórsson Hv. 3. þm. Reykv. heldur því fram, að till. mundi gera það eitt að tefja fyrir málinu. Nú er tvísýnt, hvort unnt sé að breyta kjördæmaskipun og kosningareglum svo, að til fulls réttlætis dragi, nema stjórnarskránni sé breytt. En þá er aftur einsætt, að nefndarskipun og nefndarstörf geta ekki tafið málið, ef nefndin lýkur störfum fyrir næsta reglulegt þing. Meiri hl. þings þykir málið nú vafalaust eigi nægilega undirbúið til þess að hann vildi nú samþykkja stjórnarskrárbreytingu um nýja skipun á kjördæmum og kosningareglum. Þess yrði fyrst, frá sjónarmiði meiri hl., kostur á næsta þingi, ef nefndin hefði þá lokið störfum. Nefndarskipunin er því sízt til að tefja málið. Það er miklu fremur svo, að eigi eru sem stendur vonir til þess, að lögun komist á þessi mál með friðsamlegum hætti, nema nefnd sé í það skipuð. Forvígismenn stjórnarflokksins hafa barið því við, að kjördæmaskipunarmálið væri eigi rannsakað sem þyrfti, og að hentasta ráðið væri að setja nefnd milli þinga til rannsóknar á því. Þótt ég telji nú ekki slíkrar rannsóknar þörf, því að málið sé svo einfalt, þá virðist ekki vera rétt að spyrna á móti því, að meiri hl. fái vilja sinn að þessu leyti. Fyrr mun þess varla að vænta, að hann gangi að breytingum, sem nokkurs virði væru. Hitt er náttúrlega allt annað mál, hvort væntanlegir nefndarmenn geti komið sér saman um tillögur í málinu. Má vera, að nefndarmenn skiptist í 2 eða fleiri flokka. Um það skal ég engu spá. Tíminn sýnir það. Deilur um það, um hvað hafi verið kosið í vor, eru náttúrlega afarófrjósamar. Hér er verið að byggja á hugsanlegri rannsókn á hjörtum og nýrum kjósendanna, en okkur brestur auðvitað gögn til þess að segja, hvað hafi verið ráðandi um atkv. hvers einstaks kjósanda. Það getur verið, að einn hafi kosið sjálfstæðismann með það fyrir augum, að hann vildi ekki breyta kjördæmaskipuninni. En það getur líka verið, og er mjög sennilegt, að einhver hafi kosið framsóknarmann og þó viljað breyta. Ég er ekki að óreyndu trúaður á, að í Framsóknarflokknum séu yfirleitt ranglátari menn en fólk er flest, í þeim flokki munu vera góðir menn og vondir, réttlátir og ranglátir, eins og gengur og gerist. Ég býst því við, að margir framsóknarmenn sjái og kannist við það, að sú kjördæmaskipun, sem nú er, sé ekki réttlát, eins og líka hefir komið fram í ræðum nokkurra framsóknarmanna hér. Svo framarlega sem þetta mál á að leysast réttlátlega á friðsamlegum grundvelli, sé ég ekki, hvaða leið er hægt að fara aðra en þá, sem hér er verið að taka upp. Ég held, að það hljóti að vera misskilningur hjá hæstv.forsrh., að það hafi verið tilætlun andstöðuflokka stj. í vetur að ráða máli þessu til lykta í hvelli, því að það var ekki hægt eftir stjórnarskránni. Samkv. henni þarf stjórnarskrárbreyt. til þess að hægt sé að koma við hlutfallskosningum, og e. t. v. til þess að hægt sé að hafa einmenningskjördæmi og uppbótarsæti. Ég held því, að réttlát kjördæmaskipun og réttlátur atkvæðaútreikningur muni varla þykja framkvæmanlegur, nema stjskr.breyt. fari fram á undan. Út af ræðu hv. 1. þm. Eyf. vil ég segja það, að ég er mjög ánægður yfir því að heyra staðfestingu á því hjá honum, að það sé réttlætiskrafa, að kosningaaðferð og því, sem þar til heyrir, verði breytt. Það er ekki út af fyrir sig endilega nauðsynlegt, að kjördæmaskipuninni sé breytt til þess að komast að réttlátri niðurstöðu. En ég held, að ótti hans um, að yrði stjskrbreyt. sú, sem sjálfstæðismenn báru fram í Ed., samþ., þá gæti það auðveldlega leitt til stjórnarskrárbrots, sé ekki réttur. Því mér skilst, að ef þingið á annað borð hefir komið sér saman um einhverja ákveðna meginstefnu um að tala þingmanna skuli vera í samræmi við atkvæðatölu kjósenda flokkanna, þá hlyti það sama þing líka um leið að koma sér saman um, hvaða fyrirkomulag skyldi hafa á kjördæmaskipun, kosningatilhögun og atkvæðaútreikningi. Það er því ekki vel hugsanlegt, að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn kæmu sér saman um slíka almenna reglu án þess að koma sér líka saman um það, sem af henni leiðir. Það liggur í hlutarins eðli, að þing, sem samþ. slíka stjskr.breyt. til fullnaðar, hlyti að undirbúa ný kosningalög og ganga frá þeim. Annars er ekki mikil ástæða til þess að fara fleiri orðum um þetta mál. Ég geri ráð fyrir, að þessi till. verði samþ. Það hefir ekki verið stungið upp á nefnd í málið, og tel ég ekki heldur neina þörf á því.

Bernharð Stefánsson Það er áreiðanlega hugsanlegt, að þó að stjskrfrv. Sjálfstæðisflokksins hefði verið samþ., þá hefði ekki verið hægt að framkvæma það. Á þinginu eru þrír stjórnmálaflokkar, og það er þannig skipað, að enginn einn flokkur getur komið sínum málum í gegnum þingið. Nú gæti vel farið svo, að hver af þessum stjórnmálaflokkum vildi framkvæma þetta á sinn sérstaka hátt. Alþýðuflokkurinn hefir lýst því yfir, að hann vilji hafa landið allt eitt kjördæmi. Við skulum segja, að Sjálfstæðisflokkurinn vildi stór kjördæmi með hlutfallskosningum og Framsóknarflokkurinn vildi halda núverandi kjördæmaskipun, en hafa uppbótarþingsæti; og ef enginn vildi láta undan eða slá af, þá gæti allt strandað. Þá væri búið að setja í stjskr. ákvæði um, að allir flokkar skyldu hafa þingsæti eftir atkvæðamagni, en ekki væri hægt að framkvæma það. Þess vegna þarf að gefa í sjálfri stjskr. grundvöll fyrir því, hvernig þingkosningum skuli hagað, enda er tekið fram í núgildandi stjskr. í aðaldráttum, hvernig þessu skuli hagað.

Einar Arnórsson Það er rétt hjá hv.l.þm. Eyf., að þetta er hugsanlegt, en það er áreiðanlega mjög ósennilegt, að það kæmi fyrir; því að ég get ekki vel gengið út frá því, að t. d. Framsóknarflokkurinn, sem getur komið fram hvaða máli sem hann vill í Nd. og getur stöðvað hvert mál í Ed., myndi samþykkja nokkra nýja meginreglu í stjskr. án þess um leið að tryggja sér samkomulag um það skipulag, er ætti að gilda um kjördæmaskipun, kosningaaðferð, talningu atkvæða og útreikning. Það þarf enginn að segja mér, að meiri hl. þings sé skipaður þeim börnum, að hann mundi samþykkja slíka meginreglu án þess jafnframt að tryggja sér, að hún geti orðið framkvæmd. Ef ekki væri samkomulag um það, yrði þessi meginregla aðeins dauður bókstafur.

Héðinn Valdimarsson Ég sé ekki, að það séu nein líkindi til þess að fá samkomulag um þetta. Það hefir ekkert komið fram, sem getur bent á, að hæstv.forsrh. né aðrir í þeim flokki hafi látið af þeirri skoðun, sem haldið var fram af Framsóknarflokknum á kosningafundunum. Nú hafa kosningarnar farið þannig, að Framsóknarflokkurinn hefir vegna hinnar ranglátu kjördæmaskipunar fengið meiri hl. þm., en ekki nægilegan þingmeirihl. til þess að koma fram neinu máli, né til þess að afla sér fjár eða fá fjárlög samþ. Ef verður áfram svipað hugarástand hjá Framsóknarflokknum eins og við síðustu kosningar, hlýtur að koma barátta um það, hvort þessi flokkur getur haldið völdum í landinu á þessari röngu kjördæmaskipun, og andstöðuflokkarnir mundu þá neita honum alls fjár, svo að hann gæti ekki stjórnað á löglegan hátt. Það, sem þessi nefndarskipun gerir, er ekkert annað en að tefja málið. Stjórnarflokkurinn hefði eins getað áttað sig á þessu máli nú eins og á næsta þingi og ákveðið, hvort hann vildi breyta kjördæmaskipuninni, þótt það rýrði tölu þm. hans, eða leggja út í að reyna á ólöglegan hátt að stjórna landinu. En það er annað unnið með þessari nefndarskipun. Þær kosningar, sem óhjákvæmilega hlytu fram að fara, ef Framsóknarflokkurinn héldi áfram í villu sinni, yrðu að vorinu, þegar verkafólk á mjög óhægt með að kjósa. Þetta er því með ráði gert af báðum íhöldum, til þess að verkamenn hafi sem minnstan íhlutunarrétt í kosningunum.

Forseti (GÓ): Þessu máli var vísað til sjútvn. í hv.Nd., og geri ég það að till. minni, að því verði vísað til sjútvn. þessarar hv. deildar.

Jakob Möller Ég vil mælast til þess, að þessu máli sé nú ekki vísað til n. Það hefir verið svo oft hér á ferðinni og gengið í gegnum nefndir beggja deilda, og finnst mér því engin þörf að vísa þessu og hinum hafnarmálunum, sem hér eru á dagskrá, til nefndar.

Jón Þorláksson Ég viðurkenni að vísu ástæður hv. 1. þm. Reykv. til þess að óska þess, að þessu máli sé ekki vísað til n. En af því að þessi þrjú hafnarfrv. eru líkleg að skipta ríkissjóð á aðra millj. kr., finnst mér óeðlilegt, að þeim sé ekki vísað til n.

Jakob Möller Hvað því viðvíkur, að þetta séu milljónafrv., vil ég benda hv. d. á, að frv. gera ekki ráð fyrir neinni fjárveitingu fyrr en svo er ákveðið í fjárlögum.

Héðinn Valdimarsson Ég hefi nokkrum sinnum spurt hæstv. forseta um ýmis mál frá jafnaðarmönnum og hvað þeim liði í n., og ég vil gjarnan fá svar við því áður en þinginu lýkur. T. d. vildi ég vita, hvað nefndin hugsar sér að gera við frv. um jöfnunarsjóð ríkisins og hvort ekki væri hægt að fá það á dagskrá á morgun.

Forseti (JörB): Það er rétt, sem hv.þm. segir um þetta, en n. hafa þessi mál til meðferðar, og ég ætla, að ég hafi sagt hv.þm. það. Um frv. um jöfnunarsjóð ríkisins er það að segja, að eftir því sem n. segir, mun a. m. k. einhver hl. hennar leggja með málinu, og því hefi ég dregið að taka það á dagskrá. Hinsvegar mun ég gera það, ef hv. 3. þm. Reykv. heldur fast við ósk sína um, að málið sé þegar tekið á dagskrá. Ég bjóst við, að það yrði greiðara upp á framgang málsins, ef einhver hl. n. mælti með því. En annars get ég vel skilið, að hv.þm. leiðist þessi dráttur, og skal ég beina því til hlutaðeigandi n., að hún flýti störfum.

Halldór Stefánsson Ég tók eftir því, að hæstv. forseti sagðist hafa skilið svo einhvern hl. n., að hann mundi leggja með þessu máli. Ég veit ekki til, að komið hafi nein opinber ummæli, a. m. k. ekki í d., um það, en hinsvegar get ég ekki vitað, hvað hæstv. forseti hefir skilizt af viðtali við einstaka menn. En hvað því líður að afgr. málið, þá getur verið, að n. vinnist tími til þess. Það hafa komið fyrir n. 20–30 mál, og því er eðlilegt, að ekki séu öll málin afgr. frá n., enda hygg ég, að engin n. hafi haft fleiri mál til meðferðar.

Héðinn Valdimarsson Ég geri mig ekki ánægðan með þetta hálfgildingsloforð hv. 1. þm.N.-M. um, að ef tími vinnist til, þá verði málið einhverntíma afgr., og óska ég, að það verði tekið á dagskrá á morgun.

Forseti (JörB): Ég get orðið við tilmælum hv. 3. þm. Reykv. um að taka málið á dagskrá á morgun. Á 29. fundi í Ed., s. d., utan dagskrár, mælti

Jón Baldvinsson Það eru ýms mál, sem enn liggja í n. og ekkert er farið að bóla á. Meðal þeirra eru nokkur mál, sem ég hefi flutt, bæði stór og smá, og vil ég sérstaklega benda á frv. til framfærslulaga, sem kom inn snemma á þinginu, en ekki er enn komið úr nefnd. Svo er frv. um lokun sölubúða, lítið frv., en þó mannréttindamál, sem aðeins fjallar um heimild til bæjarstjórnanna. Vil ég hér með óska þess, að n. hraði afgreiðslu þeirra. Enn eru mikilsverð mál, sem ég hefi ekki flutt, en sem ég er samþykkur og vil vinna að, að nái fram að ganga, svo sem Sogsvirkjunin, sem enn liggur í n., en er þess eðlis, að ef þetta þing vill gera ráðstafanir í atvinnubótaskyni, þá ætti það að samþykkja það. En málið er enn ekki komið úr n. Ég vil fá svar um það, hvernig málinu er komið og áminni n. um að afgreiða það svo fljótt sem kostur er á. Það veitir ekki af, ef málið á fram að ganga á þessu þingi.

Halldór Steinsson Ég hefi ekki neitt sérstakt mál, sem liggur hjá nefnd, en það verður yfirleitt að teljast ósiður, að nefndir liggi á málum. Þótt meiri hl. sé mótfallinn einhverju máli, verð ég að telja það skyldu bæði meiri og minni hl. n. að skila nál.

Jón Baldvinsson Ég vildi beina því til hæstv. forseta, því að ég hefi ekki aðgang að öðrum, að ýta undir nefndirnar að skila málunum og flýta fyrir afgreiðslu þeirra.

Forseti (GÓ): Ég dró það að standa upp, af því að ég bjóst við, að formenn nefndanna létu til sín heyra. Ég vona, að þær hafi sínar ástæður. Það hafa komið mörg frv. frá hv. 2. landsk. og ekki langt síðan sum fóru til n. En ég hefi hvatt nefndirnar til að flýta afgreiðslu þeirra.

Magnús Torfason Það vill svo til, að hv. fyrirspyrjendur eru í kallfæri við formenn n. Ég hefi átt tal við báða fyrirspyrjendur prívat og er fús til að gefa þeim upplýsingar prívat, en annars verða þeir að biða átekta.

Jón Baldvinsson Mér þykir gott að eiga tal við hv. form. allshn. En þetta er ekkert prívatmál, og fyrirspurninni á að svara í opnu þingi, en ekki utanþings.