Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. til l. um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, sem lagt er hér fram, á sér nokkuð langan aðdraganda. Í marsmánuði 1970 skipaði þáv, heilbr.- og trmrh. Eggert G. Þorsteinsson, n. til að endurskoða lög um fóstureyðingar, afkynjanir og vananir, þ.e. annars vegar l. nr. 38 frá 28. jan. 1935, um leiðbeiningar fyrir konur um varnir gegn því að verða barnshafandi og um fóstureyðingar og hins vegar l. nr. 16 frá 13. jan. 1938, um að heimila í viðeigandi tilfellum aðgerðir á fólki er koma í veg fyrir að það auki kyn sitt. Í n. voru skipaðir 3 læknar, Pétur Jakobsson prófessor, Tómas Helgason prófessor og Sigurður Samúelsson prófessor. Tæpu ári síðar tók Guðrún Erlendsdóttir hrl. sæti Sigurðar Samúelssonar í n., þar sem hann óskaði eftir að vera leystur undan starfi. Síðla árs 1971 tók Vilborg Harðardóttir blaðamaður sæti í n. Þessi n. hélt 24 fundi og skilaði af sér frv. ásamt langri grg. og þetta frv. var lagt fyrir síðasta þing 19. nóv. 1973. Um frv. urðu miklar deilur, bæði utan þings og innan. Eftir 1. umr. var frv. vísað til heilbr.og trn. og er skemmst frá því að segja að nál. leit aldrei dagsins ljós og kom frv. því ekki til 2. umr. Meðal þeirra, sem gerðu athugasemdir við þetta frv. var stjórn Læknafélags Íslands og ætla ég að leyfa mér að rifja lítillega og í örstuttu máli upp athugasemdir stjórnar Læknafélagsins við frv. Stjórn Læknafélags Íslands er samþykk I. kafla frv. um fræðslu og ráðgjöf að viðbættu ákvæði um ákveðinn aðila sem eigi að sjá um þennan þátt fræðslumála. Athugasemd er við 9. gr. um að heimild til fóstureyðingar að ósk verði felld niður, en í stað þess verði fóstureyðing heimil vegna félagslegra ástæðna fyrir lok 12. viku. Hinar félagslegu ástæður eru svo nánar skilgreindar í þeirri álitsgerð. Í þriðja lagi ákveðnari ákvæði um efri tímamörk til að fyrirbyggja að fóstureyðingar verði framkvæmdar eftir lok 16. viku nema í ýtrustu neyð. Í fjórða lagi að tveggja lækna grg. verði við haldið með þeirri breyt., að félagsráðgjafi megi ganga frá umsókn og grg. sé eingöngu um félagslegar ástæður að ræða, og ákvæði um skyldur þeirra aðila að standa á rétti konunnar sé henni synjað án nægilegs rökstuðnings. Í fimmta lagi að viðhalda kröfum um að aðgerðinni sé hagað þannig að að konunni sé búið eftir fyllstu kröfum læknisfræðinnar. Í sjötta lagi að breyta uppbyggingu þeirrar þriggja manna n. sem sjá á um framkvæmd laganna, þar sitji einnig kona sem tilnefnd sé af heildarsamtökum kvenna. Í sjöunda lagi er hún samþykk rýmkun á ákvæðum um ófrjósemisaðgerðirnar, en þær séu aðeins heimilaðar að ósk eftir 30 ára aldur. 1. nóv. s.l. skipaði ég svo n. til að undirbúa endurframlagningu þessa frv. N. skipuðu þeir Ingimar Sigurðsson fulltrúi í heilbr.- og trmrn. og alþm. Ellert B. Schram og Halldór Ásgrímsson. N. þessari var falið að endurskoða frv. með tilliti til þeirra athugasemda og þeirrar endurskoðunar er fram hafði komið við upphaflega gerð frv. og gera till. um breyt. þar sem höfð væru hliðsjón af tveimur meginatriðum: 1. Að nauðsynleg væri ný löggjöf, þar eð lögin frá 1935 og 1938 væru löngu úrelt og ófullnægjandi. 2. Að mögulegt yrði að gera frv. að lögum á þessu þingi. Breytingar þær, sem orðið hafa á frv. frá því að frv. var lagt fram á síðasta þingi beinast allar í þá átt að ná sem viðtækastri samstöðu til að frv. fái afgreiðslu á þessu þingi. Breytingar þessar gera lögin að mínum dómi í senn framkvæmanlegri og réttlátari en áður. Aðalbreytingin er sú breyting sem orðin er á 9. gr. hins upprunalega frv. Skv. þeirri gr. skyldi fóstureyðing heimil að ósk konu ef engar læknisfræðilegar ástæður mæltu á móti aðgerðinni og aðgerðin væri framkvæmd á fyrstu 12 vikum meðgöngutímans. Fóstureyðing var því heimil án nokkurra félagslegra eða læknisfræðilegra ástæðna eða sem eins konar getnaðarvörn er grípa mætti til, sýndist konu svo. Þetta braut mjög í bága við álit n., eins og það kom fram í grg. með frv., því að þar segir orðrétt: „ N. lítur svo á að fóstureyðing sé alltaf neyðarúrræði, vegna þess að um er að ræða læknisaðgerð sem getur haft áhættu í för með sér og krefst sérhæfðs starfsfólks og fullkomins útbúnaðar til sérhæfðrar læknismeðferðar ef eitthvað ber út af.“ Úr þessari þversögn hefur verið bætt í núverandi gerð frv. Fyrri hluti 9. gr. frv. hljóðar nú þannig: „Fóstureyðing er heimil: 1. Félagslegar ástæður: Þegar ætla má að þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu óbærileg vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna. Við slíkar aðstæður skal tekið tillit til eftirfarandi: a) Hafi konan alið mörg börn með stuttu millibili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði. b) Eigi konan við að búa bágar heimilisástæður vegna ómegðar, fátæktar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu. c) Þegar konan getur ekki vegna æsku og þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt. d) Annarra ástæðna, séu þær fyllilega sambærilegar við ofangreindar aðstæður.“ Um fyrstu setningu þessarar gr. er það að segja, að ef við álitum fóstureyðingu neyðarúrræði hljótum við líka að álíta að kona æski ekki fóstureyðingar nema hún sjálf álíti að tilkoma barns þess, er hún gengur með, sé henni óbærileg á þeim tíma er hún fer fram á slíka aðgerð. Hvort óbærilegt er að ala barn sem ekki er álítið tímabært að áliti móður þess, föður eða beggja foreldra fer oftast eftir þeirri aðstöðu er móðir eða báðir foreldrar geta af eigin rammleik og með aðstoð þjóðfélagsins skapað þessum nýja einstaklingi. Húsnæðisskortur, lágar tekjur, skortur á dagvistun og annarri aðstoð við uppeldi hins nýja einstaklings er eflaust stundum ástæða til þess að barn er af foreldri eða foreldrum sínum talið óvelkomið í þennan heim. Þetta eru ástæður sem oftast má bæta úr á einn eða annan hátt af hálfu þjóðfélagsins. Fóstureyðingin sjálf leysir engin félagsleg vandamál, en það skal játað að hún gerir þjóðfélaginu kleift að líta fram hjá félagslegum vandamálum, eins og t.d. húsnæðisskorti og fátækt. Það er álit mitt að með aukinni aðstoð við ógiftar sem við giftar mæður, bæði hvað snertir húsnæði og aðstoð almannatrygginga, svo og auknu dagvistunarrými getur þjóðfélagið komið í veg fyrir að barn, sem talið er ótímabært og óvelkomið við fyrstu athugun, verði móður sinni bærilegt. Það er því mitt álít að breyting sú, sem orðin er á frv. hljóti að leggja auknar skyldur á herðar þjóðfélagsins Um a-lið þessarar greinar, þ.e. hafi konan alið mörg börn með stuttu millíbili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði, er það að segja að hæfilegt bil á milli barnsfæðinga er almennt talið til bóta bæði fyrir heilsu móður og barns. Að ganga með barn er andlegt, líkamlegt og tilfinningalegt álag fyrir móður, og sá tími, sem líður milli fæðinga, er því sá tími sem á að nýta til að byggja upp andlega og líkamlega krafta hennar. Önnur rök þarf naumast að hafa fyrir þessum líð 9. gr. frv. 2. liður þessarar gr.: „Eigi konan við að búa bágar heimilisástæður vegna ómegðar, fátæktar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu“ endurspeglar betur en flest annað það sem minnst var á hér áðan. Skortur á upplýsingum um getnaðarvarnir í okkar annars á margan hátt frjálslynda þjóðfélagi er orsök margra ótímabærra fæðinga. Úr þessu verður þjóðfélagið að bæta og þetta frv. er stórt skref til úrbóta á þessu sviði. Fátækt og heilsuleysi eru ástæður sem þjóðfélagið getur bætt á margan hátt, t.d. með aukinni aðstoð við láglaunafólk og barnmargar fjölskyldur, svo og með auknum bótum almannatrygginga. En því miður er ekki hægt að gera allt samtímis og því verður fóstureyðingarlöggjöf á Íslandi að viðurkenna að slíkar ástæður séu fyrir hendi í okkar þjóðfélagi. Um 3. lið þessarar gr., þ.e. þegar konan getur ekki vegna æsku og þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt, þarf ekki að fara mörgum orðum. Stóraukin kynferðisfræðsla í skólum, sem því miður er nú af mjög skornum skammti, getur dregið stórlega úr fóstureyðingum, sem gerðar væru af þessari ástæðu. Að neyða börn til þess að eiga börn, sem þau aldrei geta annast, og eyðileggja þannig bæði æsku móðurinnar og barnsins er bæði ómannúðlegt og lýsir skorti á skilningi á þeim kröfum sem við gerum til uppeldis og lífsskilyrða barna okkar. Síðasti liður þessa kafla 9. gr., þ.e. „annarra ástæðna, séu þær fyllilega sambærilegar við ofangreindar aðstæður“ - á að veita nauðsynlegt svigrúm til að hægt sé að taka til greina sérstakar aðstæður sem alltaf geta verið fyrir hendi og ekki eru hér taldar upp. Um læknisfræðilegar ástæður í 2. lið 9. gr. ætla ég ekki að fjölyrða. Þær eru öllum svo auðskildar að um þær þarf naumast að ræða hér. Ég hef fjölyrt nokkuð um breytingarnar á 9. gr. frv. vegna þess hve um hana spunnust miklar deilur á síðasta þingi. Ef dæma mætti eftir umr. mætti halda að gr. þessi væri sú í frv. er mestum sköpum skipt. Ég er mjög mótfallinn þessari skoðun þar sem ég tel I. kafla frv., þar sem fjallað er um ráðgjöf og fræðslu, þann almikilvægasta. Með þeim kafla er það gert að skyldu skv. lögum að láta í té fræðslu um kynlíf og getnaðarvarnir jafnt fyrir unga sem fullorðna. Eina breyt., sem gerð er á þessum veigamikla kafla frá fyrra frv., er sú að nú er kveðið á um hvaða aðilar skuli hafa með höndum yfirumsjón með framkvæmd og uppbyggingu slíkrar fræðslu, en það eru landlæknir og skólayfirlæknir. Sú breyt. getur varla verið annað en til bóta. Í II. kafla frv. eru nú gerðar meiri kröfur til umsókna um fóstureyðingar en áður var. Nú er gert ráð fyrir að alltaf standi tveir aðilar að umsókninni ásamt konunni sjálfri, þ.e.a.s. tveir læknar eða læknir og félagsráðgjafi. Enginn dregur í efa hæfni einstakra sérfræðinga til að gera sér grein fyrir aðstæðum og heilsufarsástandi konunnar. En hins ber að minnast, að betur sjá augu en auga, og til að tryggja sem best heilsu og velferð konunnar teljum við rétt að fleiri en einn sérfræðingur skili grg. með umsókninni. Í III. kafla frv., þeim sem fjallar um ófrjósemisaðgerðir hefur verið gerð sú meginbreyting að aldurstakmarkið hefur verið hækkað úr 18 í 25 ár. Þetta er gert til þess að reyna að tryggja velferð unglinga, sem e.t.v. óska eftir ófrjósemisaðgerð að lítt yfirveguðu máli vegna þroskaleysis. Í kaflanum um almenn ákvæði hefur sú breyting orðið frá fyrri gerð frv., að nú er kveðið á um að n. sú, er skipuð sé til að hafa eftirlit með framkvæmd laganna, verði nú skipuð einum félagsráðgjafa ásamt lækni og lögfræðingi. Ég tel nauðsynlegt að félagsráðgjafi eigi sæti í þessari n., svo að tryggt verði að félagslegar ástæður umsækjanda verði engu síður réttháar en þær læknisfræðilegu og að þær verði kannaðar af einstaklingi sem hefur sérmenntun til að meta slíkar aðstæður. Ég ætla ekki að hafa þessa framsöguræðu miklu lengri. Þetta mál var hér ítarlega rætt við 1. umr. á s.l. vetri. Þær breytingar, sem hér eru gerðar frá fyrra frv., eru gerðar vegna þess að ég taldi rétt að leita eftir betri samstöðu, þannig að málið fengist fremur afgr. héðan frá hv. Alþ., því að um það hljóta flestir ef ekki allir alþm. að vera sammála að sú löggjöf, sem nú er í gildi, er svo ófullkomin og ranglát að við hana verður ekki lengur búið. Ég tel því betra að gera breytingu í þessa átt, ef það verður til þess að greiða fyrir afgreiðslu þessa frv. á Alþ., þannig að við fáum réttlátari og betri löggjöf en nú er búið við. Ég vil taka það fram um brtt. þm. sem fram kunna að koma víð þetta frv., að ég fyrir mitt leyti vil meta þær og vega þegar þær koma fram og sömuleiðis þær brtt. sem væntanleg n. kemur til með að gera við frv. Það er höfuðatriði fyrir mér að þetta mál fái afgreiðslu á þessu þingi, því að um það verður ekki deilt með neinum rétti, eins og ég sagði áðan, að núgildandi löggjöf er fyrir löngu orðin úrelt og í alla staði ranglát. Ég vil ljúka máli mínu með þeirri ósk að þetta frv., sem hér er lagt fram, fái málefnalega og yfirvegaða málsmeðferð og að þm. láti orð sín hvorki stjórnast af fordómum né tilfinningasemi. Til þess er þetta frv. allt of mikilvægt. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Ég á sæti í þeirri n. sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, þannig að ég mun ekki fara mörgum orðum um frv. við 1. umr. Ég gerði raunar grein fyrir þessu frv. í dálítið annarri mynd á síðasta reglulegu þingi og flutti þá allítarlega ræðu og gerði grein fyrir skoðunum mínum á þessum málum. Sú ræða liggur fyrir prentuð og menn geta kynnt sér hana ef þeir hafa áhuga á. Engu að síður eru það einkanlega tvö atriði sem ég vildi vekja sérstaka athygli á strax nú við 1. umr., breytingar sem ég fyrir mitt leyti get ekki lýst samþykki mínu við. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh. og kemur raunar fram í grg. frv., að ástæðan fyrir því að fyrra frv. var tekið til sérstakrar endurskoðunar, hafi verið deilur jafnt utan þings og innan og ýmiss konar mótmæli, skriflegar athugasemdir sem borist hafa til heilbr.- og trmrn. og til Alþ. Ég hygg að menn megi ekki draga allt of miklar ályktanir af slíkum athugasemdum sem berast. Það er sá háttur á í þjóðfélagi okkar núna að menn eru mikið gefnir fyrir að mótmæla öllu hugsanlegu og þeir, sem óánægðir eru, koma óánægju sinni á framfæri, en hinir, sem ánægðir eru eða láta sér vel líka, hafast ekkert slíkt að. Ég vil því vara við því að menn taki einhliða mark á mótmælum sem berast. Það er talsvert miklu meira sem þarf að kanna og vega en þessi mótmæli ein. Engu að síður virðist sem þessu frv. hafi verið breytt vegna þessara mótmæla. Segir svo í grg frv.: „ Till. n. hafa mótast af því að nauðsyn nýrrar löggjafar sé knýjandi og með hliðsjón af því þurfi að vera einhverjir möguleikar á því að frv. geti orðið að lögum.“ Sama sjónarmið kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að þessar breytingar séu gerðar til þess að koma á einhvers konar málamiðlun svo að þetta frv. geti fengist afgr. á þessu þingi. Ég hygg að það sé ákaflega einfalt mál, að þar sem ágreiningsefni kunna að vera um þetta frv. skeri atkv. úr og að það sé óþarfi að búa til einhverja málamiðlun þannig fyrir fram. Ef menn greinir á um grundvallaratriði í sambandi við málið verður meiri hl. að ráða því að sjálfsögðu og það á ekki að þurfa að tefja afgreiðslu málsins á einn eða neinn hátt. Ég er sammála hæstv. ráðh. um það, að I. kafli þessa frv., ráðgjöf og fræðsla, er langmikilvægasti kafli frv. og raunar algjört undirstöðuatriði í þessari frv.- gerð. Á þessu sviði höfum við íslendingar verið miklir eftirbátar annarra þjóðfélaga umhverfis okkur, og fáfræði um kynlíf og barneignir er með miklum ólíkindum hér á Íslandi, ekki síst í þéttbýli. Þetta á ekki síst við um unglinga, oft mjög unga unglinga, sem hreinlega vita ekkert um kynferðismál, en samneyti kynjanna hefst sem kunnugt er miklu fyrr nú en tíðkaðist hér áður. Þess vegna er ákaflega mikil þörf á aukinni ráðgjöf og fræðslu. Efnisatriðin í þessum I. kafla eru algjörlega óbreytt frá því að frv. var lagt fram upphaflega að öðru leyti en því, að nú er ákveðið að landlæknir hafi á höndum yfirumsjón með framkvæmd og uppbyggingu slíkrar ráðgjafar og fræðslu. Er þar væntanlega átt við þá ráðgjöf og fræðslu sem er á heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum, og við það hef ég ekki neitt að athuga. Í 7. gr. frv., sem fjallar um fræðslu um kynlíf og siðfræði kynlífsins á skyldunámsstigi í skólum landsins, er hins vegar ákveðið að skólayfirlæknir eigi að sjá um framkvæmd og uppbyggingu fræðslustarfs samkv. þessari gr. Ég tel að þetta sé ákaflega misráðið. Ég er þeirrar skoðunar að fræðsla um kynlíf og siðfræði kynlífsins í skyldunámsskólum og öðrum skólum eigi að vera eðlilegur hluti af venjulegu námsefni í skólunum, og ég tel að þetta sé algjört grundvallaratriði. Að öðrum kosti kemur þessi fræðsla ekki að tilætluðum notum. Ef þetta á að vera í höndum aðila utan skólakerfisins, skólayfirlæknisins, hversu ágætur sem sá maður er, þá er litið á það sem eitthvert annarlegt málefni, eitthvert feimnismál, og það er einmitt það sem við verðum að forðast. Þessi kennsla verður að fara fram á alveg eðlilegan hátt og falla á eðlilegan hátt inn í námsefnið. Ég tel að það sé algjört grundvallaratriði til þess að slík fræðsla nái tilgangi sínum í skólum. Ég tel að sú n., sem fær frv. til athugunar, þurfi að huga alveg sérstaklega að þessu, því að ég tel þetta einhverja mestu veiluna sem er í þessari nýju gerð frv. Ég tel að þarna sé mörkuð röng stefna, algjörlega röng stefna, sem kunni að leiða til þess að þessi fræðsla nái alls ekki tilgangi sínum. Eins og hæstv. ráðh. gat um er það hin upphaflega 9. gr. frv. sem mestum deilum olli, einkanlega í fjölmiðlum. Þær umr., sem urðu við 1. umr. á þingi, voru yfirleitt málefnalegar og rólegar, en í fjölmiðlum hafa hins vegar komið fram býsna tilfinningasjúk skrif margsinnis. Það atriði, sem hefur verið gagnrýnt, er þetta: „Fóstureyðing er heimil að ósk konu, sem búsett er hér á landi eða hefur íslenskan ríkisborgararétt, ef aðgerðin er framkvæmd fyrir lok 12. viku meðgöngu og ef engar læknisfræðilegar ástæður mæla móti aðgerð.“ Þetta var upphaf 9. gr. í frv. eins og það var lagt fram á síðasta reglulegu þingi og þetta hefur nú verið fellt út úr frv. Ég er einnig andvígur þessari breytingu. Ég er alveg sammála hæstv. ráðh. um að það má ekki líta á fóstureyðingu sem einhvers konar getnaðarvörn. Það er algerlega fráleit afstaða, og ég hygg að ef I. kafli frv. verður framkvæmdur eins og til er ætlast, þá muni ekki til slíks koma. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðh. sagði, að það er mikið álag, andlegt, líkamlegt og tilfinningalegt, á unga konu að verða barnshafandi í fyrsta skipti. Og fóstureyðing er tvímælalaust neyðarúrræði. Hún er það ekki vegna þess að læknisaðgerðin sé hættuleg í sjálfu sér. Hér er um að ræða tiltölulega einfalda læknisaðgerð sem á að geta verið hættulaus ef hún er framkvæmd við fullnægjandi aðstæður. Vandinn veit hins vegar að konunni sjálfri. Þetta er ákvörðun sem hlýtur að vera mjög nærgöngul við tilfinningar manna, siðgæðishugmyndir þeirra og þ. á m. trúarviðhorf sem margir menn eru búnir. Kona, sem lendir í slíkum vanda, verður að gera þessi vandamál upp við sjálfa sig í samræmi við samvisku sína og í samræmi við mat sitt á framtíðinni. Þá ákvörðun getur enginn tekið í staðinn fyrir hana. Mér finnst það vera furðulegur siðgæðishroki þegar sérmenntaðir menn, hvort sem það eru læknar, félagsráðgjafar eða prestar, telja sig umkomna að taka siðferðilega ákvörðun af þessu tagi í staðinn fyrir einhvern annan og knýja upp á hann ákvörðun sína og vald. Þetta er ein af þeim ákvörðunum sem eru af því tagi, að það getur enginn fjallað um hana nema einstaklingurinn sjálfur. Þetta er hluti af þeim vanda og þeirri vegsemd að vera maður og þann vanda getur engin umflúið. Slíkar ákvarðanir á ekki að fela á bak við einhverja sérfræðinga eða einhverjar nefndir. Þetta verður einstaklingurinn að gera upp við sjálfan sig. Það getur vel komið fyrir að konur taki ákvarðanir í þessu efni sem þær kunna síðar að sjá eftir. En það er einn vandi lífsins sjálfs, að menn verða oft að gera upp við sig vandamál, hvort sem þeir eiga eftir að iðrast þeirra eða ekki. Það er eina leiðin til þess að verða maður. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar, einmitt af siðferðilegum ástæðum, að þetta ákvörðunarvald eigi hvergi að vera nema hjá konunni sjálfri, en að sjálfsögðu innan þeirra marka að slíka ákvörðun verði að taka innan 12 vikna meðgöngu. Menn segja að með þeirri till., sem fólst í frv. eins og ég lagði það fyrir á síðasta reglulegu þingi, sé verið að auka frelsi konunnar til ákvörðunar, og það er alveg rétt. En það er einnig verið að auka ábyrgð hennar, við skulum ekki gleyma því. Það er mjög hættulegt að menn geti flúið persónulega ábyrgð með því að fela sig á bak við lækna eða félagsráðgjafa. Í því er fólginn siðferðilegur flótti sem er ekki hollur neinum manni, og með því er hægt að kenna öðrum um ákvarðanir, alvarlegar ákvarðanir, sem eiga að vera persónubundnar. Menn geta vissulega lagt góð ráð í þessu sambandi, og hver sem lendir í slíkum vanda hefur vafalaust gott af því að ráðgast við lækni og félagsráðgjafa og annað gott fólk. En ákvörðunarvaldið á að vera hjá einstaklingnum sjálfum. Það eitt er í samræmi víð hugmyndir mínar um það hvernig einstaklingar eigi að lífa lífinu. Þeirri röksemd hefur heyrst fleygt, að sjálfsákvörðunarréttur konu þegar um er að ræða fóstur, sem er yngra en 12 vikna, muni auka mjög fóstureyðingar á Íslandi í samanburði við það kerfi sem lagt er til að verði tekið með þessu nýja frv. Fyrir þessu eru hreinlega engin rök. Ég vil minna á það, að hér hafa verið í gildi að undanförnu tvenn lög um þetta efni, önnur lögin frá 1935, hin lögin frá 1938, sem kveða á um það í hvaða tilvikum megi heimila fóstureyðingar. Samkv. þessum lögum voru heimilaðar 99 fóstureyðingar árið 1970. Þær fóstureyðingar, sem heimilaðar voru 1973, voru hins vegar 223. Þær höfðu meira en tvöfaldast. Lögunum hafði samt ekki verið breytt. Það hafði engum reglum verið breytt. Það eru bara þeir einstaklingar, sem þarna fóru með vald, sem meta fyrirmæli laganna á mismunandi hátt, þannig að á einum þremur árum fjölgar jákvæðum afgreiðslum þeirra á slíkum umsóknum um meira en helming. Þetta gerist á sama tíma og allir vita að ákaflega stór hópur kvenna hefur farið utan til fóstureyðinga. Slíkar ferðir hafa hreinlega verið auglýstar og skipulagðar, og við vitum um það, að að þeim eru ákaflega mikil brögð. Í því sambandi er ástæða til að vekja athygli á því sem framkvæmdaatriði, að það er tilgangslítið að hafa um þetta efni þrengri reglur hér en eru í nágrannalöndum okkar, því að það leiðir þá til þess að einstaklingar, sem ekki telja sig fá notið hér réttar síns, fara til annarra landa og láta framkvæma slíkar aðgerðir þar. En slík ferðalög verða hins vegar forréttindi þeirra sem hafa fjárráð til þess að fara inn á þessa leið og hafa þekkingu til þess að geta komið sér þannig á framfæri í erlendum löndum. Ég er hræddur um að það yrðu þær stúlkur, sem eiga í mestum vanda hvað þetta snertir, sem yrðu afskiptar. En þetta er atriði framkvæmdalegs eðlis. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að hér sé um að ræða mál sem verði að meta á siðferðilegum grundvelli, og það er á þeim rökum sem ég tel að þessi réttur eigi að vera í höndum konunnar. Þær reglur, sem hæstv. ráðh. fór hér yfir áðan, eru félagslegar ástæður með fjórum undirlíðum og læknisfræðilegar ástæður með þremur undirliðum og svo í þriðja lagi ef um nauðgun er að ræða eða þungun sem afleiðingu af öðru refsiverðu atferli. Þessar reglur eru, ef menn líta á þær, ákaflega almennar og ef við samþ. þessar reglur sem lög, þá hefðum við ekki minnstu hugmynd um hvaða reglur við værum að setja. Þarna væri um að ræða mat þeirra manna sem ættu að framkvæma reglurnar. Það er hægt að heimfæra svo til hvaða tilvik sem er undir þessar reglur. Ef menn lesa þær, þá ætti þeim að vera ljóst að það fer eftir mati læknis og félagsfræðings, og það er hægt að framkvæma eiginlega hvaða fóstureyðingu sem er samkv. þessum reglum. Ég hef ekki nokkra minnstu trú á því að þetta feli í rauninni í sér einhverja takmörkun á þessum rétti a.m.k. ekki miðað við þau viðhorf sem nú eru uppi hér á Íslandi. En við erum hins vegar að færa sérfræðingum, lækni, félagsráðgjafa, völd yfir lífi annars fólks sem ég tel að engir menn eigi að hafa, hver einstaklingur verði að hafa út af fyrir sig. Í sambandi við kaflann um fóstureyðingar vil ég vekja athygli á því að þar hefur einnig komið til viðbót, sem mér finnst ákaflega einkennileg. 13. gr. frv., eins og það er nú lagt fyrir, fjallar um hvernig ganga skuli frá umsókn, grg. og vottorði. Er þar í fjórum fyrstu liðunum efnislega fjallað um það mál á svipaðan hátt og gert var í frv. sem flutt var á síðasta reglulegu þingi. Síðan er bætt við 5. lið sem er á þessa leið: „Hætti kona við aðgerð ber henni að staðfesta þann vilja sinn skriflega.“ Við þessu er ekkert að segja. Svo kemur: „Sé konu synjað um aðgerð skal það tilkynnt hlutaðeigandi aðilum. Telji hlutaðeigandi aðilar að kona hafi verið misrétti beitt, þá ber þeim skylda til að vísa málinu til úrskurðar n. þeirrar, sem kveðið er á um í 28. gr.“ Nú er þetta orðalag ákaflega loðið og nánast óskiljanlegt. Það er ekkert getið um hver hafni og það er ekkert getið um hverjir eru hlutaðeigandi aðilar. Hins vegar kemur það í ljós þegar maður les grg., að hlutaðeigandi aðilar eru einmitt læknarnir eða læknirinn og félagsráðgjafinn sem eiga að fara með úrskurðarvaldið samkv. þessum kafla laganna. En þarna er sem sé kominn nýr aðili sem getur hafnað eftir að þessir aðilar eru búnir að taka ákvarðanir sínar. Þó að þetta sé óljóst orðað, þá virðist mér á grg. að þarna sé átt við sjúkrahús, að sjúkrahúsið geti hafnað aðgerð þó að búið sé að ganga frá henni eins og lögin gera ráð fyrir, með rökstuðningi tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa. Hins vegar er ekki tekið fram um það hvaða aðili sjúkrahússins á að taka þessa ákvörðun. Þarna er kominn inn nýr aðili sem á að fjalla um þetta mál. Það eru ekki aðeins læknirinn og félagsráðgjafinn og ekki aðeins n., sem um er fjallað í 28. gr., heldur sjúkrahús. Þarna finnst mér vera farið undarlega að, og ég vænti þess að n., sem fær málið til meðferðar, liti alveg sérstaklega á þetta atriði, því að af þessu sýnist mér geta hlotist margs konar vandræði og óþarfir árekstrar. Það stendur að það sé hægt að vísa slíkri neitun til n. þeirrar sem kveðið er á um í 28. gr. og skipuð er einum lækni, einum lögfræðingi og einum félagsráðgjafa. Hins vegar er ekkert sagt um að þessir 3 menn hafi eitthvert vald til að skipa sjúkrahúsinu ef það neitar. Ég sé því ekki betur en að málin séu þarna sett í mjög undarlega og ástæðulausa og óþarfa sjálfheldu. Það eru minni háttar atriði sem hægt hefði verið að víkja að í sambandi við þetta frv., en ég mun ekki gera það við 1. umr., vegna þess að ég get komið þeim málum á framfæri í nefndinni sjálfri. En ég vil taka undir það með hæstv. ráðh., að ég tel það skipta ákaflega miklu máli að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi. Sú löggjöf, sem fyrir er, er orðin ákaflega úrelt og nær á engan hátt tilgangi sínum. Við verðum að setja um þetta nýja löggjöf og eins og ég sagði áðan, þá geri ég ráð fyrir því, ef ekki næst samstaða í n., að ég muni beita mér fyrir því að fluttar verði vissar brtt. víð frv. Þar verða atkv. að sjálfsögðu að ráða. En ég mun fyrir mitt leyti leggja á það áherslu, bæði innan n. og hér í hv. d., að þetta frv. fái sem greiðasta og málefnalegasta afgreiðslu.



Herra forseti. Ég ætla ekki efnislega að ræða þær aths. sem hv. þm. gerði að umræðuefni, en vil taka það fram til viðbótar því sem ég sagði áðan, að sú n., sem endurskoðaði þetta frv. og kannaði þær aths. sem fram hafa komið við upphaflega gerð frv., hélt 8 fundi. N. viðaði að sér öllum skriflegum aths., sem höfðu borist rn. og Alþ., og hélt fund með landlækni og fengin voru gögn og upplýsingar frá embætti hans, og einnig hélt n. fund með stjórn Læknafélags Íslands. Ég get tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni að vitaskuld verður afl atkv. að ráða í sambandi við þær till., sem hér liggja fyrir, eða brtt. sem kunna að verða fluttar við þetta frv. En það er aðeins eitt atriði út af 13. gr. frv., að hafi konu verið synjað um aðgerð í einu sjúkrahúsi er ekki heimilt að framkvæma aðgerðina á öðru sjúkrahúsi nema leyfi n. komi til. Ég er mjög hræddur um að það verði erfitt að fá lækna til samstarfs með því að segja að þeim sé skylt að gera þessa aðgerð ef konan óskar eftir því, og það er verið að taka tillit til hvað á að knýja menn til að gera og setja það undir n., en konan hefur auðvitað sinn mikla rétt í því sambandi, og n. er ákvarðað að vinna skjótt samkv. þessu frv. Ég held að þessi viðbót við 13. gr. sé mjög vel skiljanleg. Hins vegar kemur auðvitað n., sem fær frv. til meðferðar, til þess að að athuga bæði þetta mál og aðrar aths. sem fram hafa komið og fram kunna að koma. Ég er hv. síðasta ræðumanni ekki sammála um orðalag 9. gr., eins og hún var í því frv. sem lagt var fram á síðasta þingi, og það orðalag sem er á 9. gr. í þessu frv., eins og það er hér lagt fyrir. Ég tel að það sé miklu eðlilegra orðalag og gleggra hvað snertir heimild til fóstureyðingar af félagslegum ástæðum, eins og er nú í 9. gr. frv. Hins vegar, eins og ég sagði áðan, er það á valdi Alþ., hvora leiðina eða einhverja aðra leið eða annað orðalag Alþ. velur. Ég geri það ekki að neinu kappsmáli, þó að breytingar séu gerðar á þessu frv., ef n., sem fær það til meðferðar, telur það rétt og þingmeirihluti er fyrir hendi. Ég tel, eins og við erum raunar báðir sammála um, höfuðatriði þessa máls að frv. verði að lögum og I. kafli frv. er að dómi okkar beggja langviðamesti kaflinn í frv. og skiptir langmestu máli. Ég ætla svo ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vonast til þess, að heilbr.- og trn., sem fær frv. væntanlega til meðferðar, reyni eftir föngum að hraða afgreiðslu málsins og stefnt verði að því að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Ég átti sæti í þeirri n. sem hafði með þetta mál að gera í fyrravetur. Þetta mál kom fljótlega til meðferðar n. og var rætt á nokkrum fundum, en af ýmsum ástæðum dró ekki til þess að um afgreiðslu yrði að ræða. Varðandi höfuðatriði málsins, eins og það liggur fyrir nú, býst ég við að ég misfari ekki með neitt þó að ég segi, að það sé mjög á þann veg sem virtist vera meirihlutafylgi fyrir í n., og á ég þá við aðalágreiningsefni frv. varðandi 9. gr. Það er í raun og veru það efni, sem deilan snýst um. Og ég verð að segja, að þótt við þáv. nm. yrðum fyrir allmiklum þrýstingi úr ýmsum áttum var að meginhluta til sá þrýstingur málefnalegur og minna um móðursýki, a.m.k. að því er að okkur sneri, en hins vegar varð þess sjúkleika mikið vart í skrifum um málið, ekki er því að neita. Varðandi I. kaflann er það rétt, að hann er hinn mikilvægasti í sjálfu sér ef þeir, sem gerst þekkja til, hafa rétt fyrir sér um ástandið í þessum málum í þjóðfélagi okkar, hina miklu vanþekkingu á þessu sviði sem haldið er fram að sér í lagi yngra fólk sé haldið, og skal ekki fjölyrt um það. Sé ástandið með þeim hætti, sem ég get að vísu ekki dæmt um af öðru en því sem haldið er fram af þeim sem maður hefur ástæðu til að ætla að þekki vel til, er vissulega hin brýnasta nauðsyn að þeim málum sé kippt í liðinn með stóraukinni ráðgjöf og fræðslu eins og hér er lagt til. Ég skal ekki um það dæma, hvort það er hin rétta aðferð og líklegust til að gefa besta raun að skólayfirlæknir eigi að sjá um framkvæmd og uppbyggingu fræðslustarfs skv. þessari gr. Ég geri ráð fyrir því - um það geta skólamenn að vísu betur dæmt - að þetta eigi að vera í höndum yfirvalds skólanna sjálfra og mætti þó kannske útfæra þetta á þann veg að samstarf yrði um þetta milli skólayfirlæknis og skólayfirvaldanna sjálfra, enda kæmi það af sjálfu sér, hygg ég, ef skólayfirvöldin og skólastjórarnir hefðu mest með málið að gera. En þá er það 9. gr. Þar skilur alvarlega í milli. Um hana hafa deilur manna snúist nálega eingöngu, og að vissu leyti eru þau viðhorf skiljanleg. Þegar svo örlagarík ákvörðun er tekin eins og þegar kona þarf að gera það upp við sig hvort hún eigi að eyða lífi sem hefur orðið til með henni, þá eru skiljanlegar þær skoðanir sem fram er haldið, að hún eigi og verði að taka ákvörðun ein sjálf. En reynslan hefur orðið allalvarleg víða í þessum sökum og einmitt að því er snertir þetta atriði, að þá hafa ungar konur, sérstaklega konur á barnsaldri, leiðst og hrasað um það og litið á þetta sem getnaðarvörn. Allt virðist hafa bent til þess í fenginni reynslu, að þannig hafi því miður þetta orðið í raun, og fram hjá slíkum skerjum verður vitanlega að sigla. Enn fremur er að því að gá, að í flestum tilfellum á þetta sér stað hjá konum, sem eru svo að segja á barnsaldri eða nýkomnar af barnsaldri að kalla má, og þess vegna ástæða til þess að þeim sé veitt ráðgjöf. Þær verða tæplega taldar þess umkomnar sjálfar - þótt á hinn bóginn siðferðilega séð þyrftu þær helst að vera það - að taka einar og sjálfar lokaákvörðun í svo örlagaríku máli fyrir þær sjálfar og framtíð þeirra. Ég hef hallast að þeirri skoðun að það sem hér er lagt til, sú aðferð sem að þessu lýtur og hér eru gerðar till. um, sé eftir sem áður nauðsynleg, enda þótt ég skilji fullkomlega þau rök sem til þess liggja að annað væri æskilegra, en ég tel á þessu stigi málsins a.m.k. óframkvæmanlegt. Breytir þar engu um þótt svo hátti til að konur kunni að fá slíka aðgerð framkvæmda í öðrum löndum. Við höfum ekki tök á því að hafa neitt um það sérstakt að segja. Ég vil taka það fram að í heild tekið er ég fylgjandi frv. eins og það er nú úr garði gert. En hér hefur komið til umr. 13. gr. frv., sem ég er eins og hv. 3. þm. Reykv. nokkuð gagnrýninn á. Við höfum að vísu haft löggjöf um fóstureyðingar frá 1938 sem álitin hefur verið af þeim, sem gerst þekkja til, allfrjálslynd, en aðalhængurinn á sá, að framkvæmdin hafi verið allt of svifasein, þannig að mörg stórslys hafa gerst í þessum efnum. Mér sýnist að með því ákvæði, sem hér hefur verið sérstaklega rætt um, og er nýtt, sé verið að setja upp hættulegan þröskuld sem hægt er að hnjóta um í framkvæmdinni, þar sem kominn er inn nýr aðili - það verður ekki skilið á annan veg en þann - sem getur hindrað framgang málsins. Nú er það afar mikilvægt í þessu dæmi að ekki verði um tímatöf að tefla, nóg er nú samt sem þessum læknum er fengið í hendur, að verða að eyða lífi, fóstri sem er 11–12 vikna gamalt, því að vissulega hrærist fullkomið líf með því, þótt ekki séu settar upp neinar hindranir á framgangsmáta. Það sem þeir, sem gerst þekkja til, segja að hafi verið örðugast í sambandi við framkvæmd þeirra laga sem við höfum búið við, er hversu mikill seinagangur hefur verið á framkvæmdinni og hefur orsakað ömurleg slys í þessu sambandi. Þess vegna má ekkert það vera í þessum lögum sem til viðbótar þeim ákvæðum, sem hér er lagt til að höfð séu skv. 9. gr. og um framkvæmdina sjálfa, sem hindrar það, þegar ákvörðun hefur verið tekin um fóstureyðingu, að hún nái fram hið allra fyrsta og þegar í stað. Ég ætla svo ekki að ræða þetta mál lengur eða frekar á þessu stigi málsins. Þetta mál fer nú til n. og mun þá væntanlega fá þar - að vísu vandlega meðferð vonandi, en þó sem allra skjótasta, því að ég hygg að hin mesta nauðsyn sé á að þetta mál fái formlega afgreiðslu og verði að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki nú við 1. umr. að orðlengja um þetta frv. sem hér liggur fyrir. Hér er um ákaflega stórt, vandasamt og viðkvæmt mál að ræða, og ég tel að það sé ákaflega erfitt að fullyrða um hvað er rétt og hvað er rangt í þessu máli, svo einstaklingsbundið sem það er. En einhverri meginreglu verðum við þó að ganga út frá í okkar löggjöf. Ég vil taka undir það, að I. kaflinn, um fræðslu og ráðgjöf, er ákaflega mikilvægur, og það er einmitt vegna þessa atriðis um fræðsluna og ráðgjöfina, að mér fannst frv. eins og það lá fyrir áður ganga of langt, miðað við það að við erum hér á Íslandi í dag engan veginn viðbúinn að annast þá fræðslu og ráðgjöf sem I. kafli laganna gerir ráð fyrir. Með því að leggja mikið upp úr þessu atriði án þess að sé hægt að veita þessa fræðslu og ráðgjöf í raun tel ég að við værum að fara út á mjög hála braut. Ég vil aðeins í þessum örfáu orðum vitna til þess sem kemur fram í grg. n. sem fjallaði um þetta mál. Hún vitnar í reynslu grannþjóða okkar, að einmitt þessi þáttur í sambandi við fóstureyðingalöggjöfina, varnaðarstarfið, hafi verið svo stórlega vanræktur, að nú sé þeim löndum, þar sem fóstureyðingalöggjöfin hefur verið rýmkuð verulega og gefin alveg frjáls, orðið auðveldara að fá fóstureyðingu heldur en leiðbeiningar um getnaðarvarnir. Og með það í huga að utan Stór-Reykjavíkursvæðisins var alla vega ekki á s.l. ári einn einasti starfandi félagsráðgjafi og það er ekkert enn komið inn í okkar fræðslulöggjöf sem iðkað er í skólunum í þessa átt, þá sé ég ekki annað en að í dag yrði þessi lagakafli lítið meira en orðin tóm. Þar fyrir tel ég að einmitt þessu þurfum við að flýta, að eitthvað raunhæft gerist, þetta komi raunverulega inn í skólana og verði skýrt fyrir börnum og unglingum, En ég tel það langt í land, enda þótt við flýtum okkur og knýjum á um úrbætur í þessu efni, að fræðslan og varnaðarstarfið verði í molum fyrst í stað og þess vegna sé réttara að fara sér hægar, en hraðar í þessu efni. Í stuttu máli vil ég tjá mig samþykka frv. eins og það liggur fyrir nú, án þess þó að ég hafi kannað nógu vel breyt. frá því í fyrra til þess að geta rætt um einstakar greinar. Mér sýnist greinilegt að 7. gr. og 13. gr. þurfi nánari athugunar við. En ég vil að lokum treysta því að hv. heilbr.- og trn. leggi sig vel fram og kanni eftir bestu samvisku hvaða leið er réttast að fara þar. Hvort hún skilar því óbreyttu eða ekki legg ég ekki mikið upp úr, heldur vil ég taka undir með hv. þm., sem hér hafa talað, að við þurfum að flýta þessu máli og ganga frá því á þessu þingi.



Herra forseti. Fóstureyðingafrv. er hér á dagskrá. Í þjóðfélaginu er það rætt, hefur verið rætt og verður rætt á siðferðilegum, tilfinningalegum og trúarlegum grundvelli, og ég tel það vera alveg rétt og þannig hljóti það að vera rætt. Við vitum að um aldaraðir höfum við búið við trú sem mælir á móti því að þetta sé gert. Siðferðiskennd, sem er sprottin frá þessari trú, er einnig sterk, þess eðlis að þetta skuli ekki gert. En svo vitum við hvernig ástandið er í þjóðfélaginu. Siðferðiskennd hefur farið niður á við í þessu eins og svo mörgu öðru. Þegar við ræðum um I. kafla í þessu frv. - og sumir telja að við séum kannske ekki tilbúin að ræða um þetta - þá hygg ég að það sé einmitt hugsað að það eigi að ræða um þetta læknisfræðilega, enda kemur á daginn að það er skólayfirlæknir sem á að gera það. Ég tel að þetta sé rangt, ekki af því að það þurfi ekki að ræða þetta frá læknisfræðilegu sjónarmiði, en ég tel að það, sem miklu meira varðar, sé að ræða um það frá siðferðilegu sjónarmiði. Það getur hvaða kennari sem er gert og það gera reyndar hverjir foreldrar og það verður hver og einn að meta við sjálfan sig, bæði karl og kona. Það er vegsemd, en því fylgir vandi að vera maður. Og það er einmitt það, sem á að vera sterkasti þátturinn í þessu, að kenna ungu fólki, efla hjá því virðinguna fyrir manninum, fyrir lífinu og að í einu og öllu hagi það sér þannig að það sé ábyrgt. Það er ábyrgð að vera móðir, og það á engin kona að verða móðir nema hún taki því fagnandi. Ég held að það sé mjög sorglegt og mjög ömurlegt hlutskipti fyrir móður, fyrir foreldra og fyrir barn, sem fæðist án þess að vera velkomið. Ég skal ekki lengja orð mín. Ég er meðmælt frv. þessu. Ég er meðmælt því, og ég er meðmælt því að það skuli vera fræðsla um þessi mál. En mér finnst rangt að það sé eins og er í þessu frv. Það er vegna þess að það er hugsað frá rangri forsendu, það á að byggja þetta upp siðferðilega. Einnig finnst mér í 13. gr., þar sem segir í V. kaflanum að ef konu hafi verið synjað um aðgerð í einu sjúkrahúsi sé henni ekki heimil framkvæmd í öðru sjúkrahúsi, mér finnst þetta afskaplega mikil fjarstæða. Mér finnst yfirleitt allt fjarstæða sem er ætlað að gera þetta erfitt og eftir því sem það verður erfiðara þegar út í þetta er komið. Ég tel að það eigi að reyna að byggja það upp frá upphafi að þetta verði ekki svona. Ég held að þetta eins og allt annað fari eftir því hvernig siðfræði er í heiminum, hvaða virðingu við berum fyrir lífi og hvaða ábyrgð við teljum það vera að vera maður.



Herra forseti. Frv. það, sem ég hef flutt um breyt. á þingsköpum Alþ., fjallar eingöngu um umr. utan dagskrár. Tilefni þess, að frv. þetta var flutt seint á s.l. ári, voru deilur sem þá risu og höfðu raunar í svipuðu formi risíð áður út af því að forsetar vildu takmarka mjög ræðutíma manna í slíkum umr. Í þingsköpum segir ekkert um umr. utan dagskrár og er því algerlega á valdi forseta hvort hann leyfir þær eða ekki og ef hann leyfir þær hvernig hann hagar þeim. Oft gerast atburðir skyndilega eða mikilsverð mál upplýsast óvænt, svo að Alþ. hlýtur að fjalla um fyrirvaralaust. Af þessum sökum er þýðingarmikið að slíkar umr. geti farið tafarlaust fram, þótt ekki hafi verið unnt að flytja málin eins og venjuleg þingmál. Þessu hlutverki hafa umr. utan dagskrár gegnt á Alþ. og þær eru því meðal veigamestu liða í þingstörfunum. Að vísu verður því ekki neitað að einstaka sinnum kveðja þm. sér hljóðs utan dagskrár aðallega til að vekja athygli á sjálfum sér og áhugamálum sínum, enda skýra fjölmiðlar oft á tíðum meira og betur frá því sem gerist utan dagskrár heldur en innan ramma hennar. Þessi misnotkun er þó léttvæg miðað við hið raunverulega hlutverk umr. utan dagskrár, sem ég nefndi áðan. Deilur um þessi mál hafa sérstaklega risið síðan þingsköpum var breytt árið 1972, en meðal þeirra breyt., sem þá tóku gildi, var mjög takmarkaður ræðutími um fsp. Síðan hefur komið fyrir að þingforsetar hafi lítið á allar umr. utan dagskrár eins og fsp. og reynt að framfylgja því að umr. utan dagskrár væru háðar sömu tímatakmörkunum. Ég vil rifja það upp að fyrirspyrjendur hafa 5 mín., en aðrir þm. hafa ekki nema 2 mín. ræðutíma, svo að þröngt er stakkurinn sniðinn. Slíkar takmarkanir eru mjög eðlilegar í sambandi við fsp. En þess ber að gæta að oft á tíðum eru umr. utan dagskrár alls ekki fsp. og þess vegna fráleitt að beita svo ströngum ákvæðum, enda hafa forsetar rekið sig á að það er varla hægt og stundum, eins og t.d. hefur þegar komið fyrir nú eftir jólin, sýnt meira umburðarlyndi en endranær. Starfshættir Alþingis eru sérkennilegir að því leyti til að fundir eru settir, en síðan eru ýmis störf unnin, t.d. afgreiðsla fundargerða sem er formleg samþ., tilkynningar eru fluttar, sagt frá ýmsum erindum og fleira getur gerst áður en hin eiginlega dagskrá hefst. Í öðrum löndum er oft litið þannig á að um leið og fundur sé settur, þá sé dagskrá hans hafin og geti því ekkert gerst utan dagskrár. Samt sem áður eru í flestum lýðræðislöndum, sem við þekkjum til, einhverjar leiðir til þess á þingi að fyrirvaralaust sé hægt að ræða mál sem upp koma, enda þótt ókleift sé að setja þau formlega á dagskrá. Þetta er oft gert á sérkennilegan hátt, og má nefna þar sem dæmi að í breska þinginu er algengast að þm. flytji till. um að fundi skuli slitið. Slík till. er talin vera svo víðtæk að innan ramma hennar megi ræða um allt milli himins og jarðar. Þetta gera þeir yfirleitt undir lok þingstarfa, sem að jafnaði eru um tíuleytið að kvöldi til í London. En tilgangurinn og árangurinn er þó nokkurn veginn hinn sami og með umr. utan dagskrár á Alþingi. Ég varpa því fram með þessu frv. hvort þinginu sýnist ástæða til að setja í þingsköp ákvæði um umr. utan dagskrár og þá um leið einhver ákvæði um ræðutíma, því að jafnnauðsynlegar og slíkar umr. eru, þá mega þær ekki trufla gjörsamlega öll önnur störf Alþ., heldur verða að vera innan einhverra hóflegra takmarka. Í frv. eru settar fram hugmyndir um ákveðna ræðutímalengd, en ég vil taka það fram, að ég tel það ekki aðalatriðið. Ef þn. og þingið teldu rétt að setja slík ákvæði í þingsköpin mætti einnig ræða það, hvaða ræðutímalengd yrði talið rétt að binda sig við. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég tel virðingarvert af hv. flm. þessa frv. að hreyfa þessu máli. Það er kunnara en frá þurfi að segja að umr. utan dagskrár hafa oft verið til hálfgerðra vandræða að því leyti til, að þær hafa hindrað afgreiðslu eðlilegra dagskrármála. Þegar svo er farið, að þannig getur staðið á að dag eftir dag fari kannske umr. þingfunda aðallega í umr. utan dagskrár, en mál, hvort heldur er lagafrv. eða önnur, sem eru á dagskrá og hafa verið borin fram með formlegum hætti, komast ekki að, þá er vissulega komið í óefni. Þess vegna finnst mér vera skynsamlegt að leita eftir leiðum til þess að setja reglur um þetta, eins og hv. þm. leitast við að gera í þessu frv. sínu. Ég held að það sé gott að þetta mál sé athugað í n. og þá vil ég bæta við að opnað verði fyrir frekari umr. um þingsköpin, því að þótt þau hafi verið endurskoðuð ekki alls fyrir löngu er það nú svo með þau eins og annað sem að starfsháttum lýtur, að það getur verið eðlilegt að taka slík atriði til skoðunar annað veifið. Ég fyrir mitt leyti held að það séu ýmis atriði í starfsháttum þingsins sem mætti taka til skoðunar jafnframt því sem þessi atriði eru athuguð. Ég get fallist á það með hv. flm., að þó að ekki sé gert ráð fyrir umr. utan dagskrár í þingsköpum, þá er vitaskuld alveg útilokað að girða fyrir þær með öllu, enda eiga þær sér svo langa hefð að því verður auðvitað ekki við komið og ekki breytt, að þær hljóta alltaf að eiga sér stað í einhverjum mæli, þó að það sé jafnrétt að setja þannig skorður við að þær fari ekki út í öfgar. Til viðbótar þessu langar mig til að spyrja um eitt atriði í þessari frvgr. sem mér er ekki alveg ljóst hvernig flm. meinar. Hann gerir ráð fyrir að um sérstök stórmál sé í rauninni að tefla, sem þarna komi helst til greina að umr. fari fram um. En þá er það í sambandi við tak mörkun á ræðutíma. Mér sýnist næst liggja að skilja síðustu málsgr. 1. gr. svo, að það sé gert ráð fyrir því að ráðh. og þá bara viðkomandi ráðh. geti aðeins talað tvisvar sinnum. Ég veit ekki hvort það hefur verið ætlun flm. eða hvort þetta er aðeins ekki greinilegt í þessari málsgr. En ég held að með tilliti til þeirrar almennu reglu sem gildir í þingsköpum um málfrelsi ráðh., þá skyti það dálitið skökku við ef ætti að takmarka það í þessu tilfelli, þegar einmitt um er að ræða, að ætla má, stórpólitísk mál. Það gæti verið í rauninni óþægilegt, ef ráðh. gæti ekki komið inn í umr. eftir að hann hefur talað tvisvar, en svo og svo margir ræðumenn bætast við, jafnvel þótt ekki sé nema með 5 mín. ræðutíma. Gæti m.a. verið að hann hefði meðferðis upplýsingar sem væri rétt að kæmu fram, en hann hefði ekki haft tækifæri til þess eða ástæðu fyrr í umr., af því að það atriði hafði ekki borið á góma fyrr en hjá síðari ræðumönnum. Ég geri ráð fyrir að hv. flm. hafi hugleitt þetta atriði, en geri þá jafnframt ráð fyrir því, í samræmi við það sem hann sagði, að hann sé reiðubúinn til þess að láta athuga það nánar í nefnd. Auðvitað má segja sem svo, að það sé eðlilegt að ráðh. og þm. sitji að öllu leyti víð sama borð í þessum efnum. En hitt er gamla reglan, sem gilt hefur í okkar þingsköpum, að ráðh. hafi að þessu leyti sérstöðu, og byggist auðvitað ekki beint á tillitinu til ráðh., heldur á hinu, að það getur verið nauðsyn fyrir umr. að þeir geti gripið inn í hvenær sem þörf krefur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir vinsamlegar undirtektir um þetta mál og grundvallaratriði þess. Ég get einnig fallist á það með ráðh. að það geti verið fyllsta ástæða til þess að líta frekar á þingsköpin. Það eru að vísu ekki mörg ár síðan sérstök n. fór í gegnum þau frá byrjun til enda og flutti allvíðtækar breytingar, en engu að síður er það rétt hjá honum, að það eru mörg atriði í þingsköpum sem ástæða er til að líta á. Mundi ég síst hafa á móti því ef sú n., sem fjallar um þetta, sæi ástæðu til að flytja till. um fleiri breytingar á þingsköpunum en eru í þessu frv. Eins og ég tók fram í framsöguræðu er ég til viðtals um ræðutímann, hvað mönnum sýndist að hann ætti að vera langur, og ég skal játa það, að það er þröngt sniðið að ráðh. skv. síðustu málsgr. 1. gr. Kann að vera að það sé rétt athugað hjá hæstv. dómsmrh. að ráðh., sem viðkomandi umræðuefni fellur undir, þurfi að hafa rýmri tíma en honum er ætlaður hér. Ég get vel fallist á það. Að vísu hugsaði ég þetta þannig, að þrátt fyrir slík ákvæði mundu gilda önnur og almenn ákvæði, sem eru í þingsköpum og rík hefð styður, á þá lund að forsetar leyfa mönnum yfirleitt að gera athugasemdir eða verja hendur sínar ef bein ástæða virðist vera til. En ég hef ekkert á móti því, að þetta mál verði athugað, og mundi ekki setja mig á móti því, þó að hlutur ráðh. við þessar aðstæður yrði gerður rýmri en hann er í síðustu málsgr. 1. gr.

Flm. (Magnús Kjartansson) Hæstv. forseti. Þetta frv. fjallar um að tekin verði upp í lög um fjarskipti ákvæði um það, að ákveða megi í reglugerð að þeir, sem hljóta uppbót á elli- og örorkulífeyri skv. 19. gr. l. um almannatryggingar frá 1971, verði undanþegnir afnotagjöldum fyrir síma. Þeir aðilar, sem fjallað er um í 19. gr. almannatryggingalaga, eru þeir sem njóta svokallaðrar tekjutryggingar, þ.e.a.s. fólk sem hefur engar tekjur eða sáralitlar tekjur aðrar en greiðslurnar frá almannatryggingum. Þær þjóðir, sem vilja hafa vandaðar almannatryggingar, hafa kappkostað að reyna að búa þannig að þessu fólki að það búi ekki við skort eða alltof sára þjóðfélagserfiðleika. Og það hefur tíðkast mjög í nágrannalöndum okkar, að auk þess að greiðslur almannatrygginga komi til, þá njóti þetta fólk ýmiss konar fríðinda frá stofnunum eða opinberum aðilum. Þetta á við í nágrannalöndum okkar um útvarp, þetta á við um síma, þetta á við um ýmis ferðalög og ýmsa aðra þjónustu sem ég hirði ekki um að tíunda hér. Við höfum hins vegar gert minna af þessu en margar þjóðir aðrar. Þó var það svo þegar lög um ríkisútvarpið voru hér til athugunar á þingi síðast, að þá kom sú hugmynd upp í menntmn. þessarar d. að taka þar upp hliðstæð ákvæði um að ráðh. væri heimilt að ákveða að þeir, sem fengju uppbót á elli- og örorkulífeyri, yrðu undanþegnir afnotagjöldum fyrir útvarp. Mér er kunnugt um að þessi heimild hefur verið notuð, hins vegar er hún notuð núna í miklu þrengra formi en almannatryggingalögin sjálf eru. Hún hefur ekki tekið mið af þeim breyt. sem gerðar hafa verið á þeim lögum síðan þau voru ákveðin síðast 1963, þannig að í þessari reglugerð er aðeins miðað við þá uppbót sem gert var ráð fyrir 1963. Ég tel að hæstv. menntmrh. ætti að kanna hvort ekki sé ástæða til að breyta reglugerðinni til samræmis við breyt. á l. um almannatryggingar. Hér er lagt til að alveg hliðstætt ákvæði verði tekið upp í reglugerð um fjarskipti, þ.e.a.s. um síma, að heimilt sé að undanþiggja þessa elli- og örorkulífeyrisþega, sem eru með algerar þurftartekjur, því að greiða afnotagjöld af síma. Ég hygg að öllum sé um það kunnugt, að það er mjög mikil þörf fyrir þetta fólk margt hvert að hafa síma. Þetta fólk býr margt eitt á heimilum sínum - það hefur farið mjög í vöxt - og þarf mjög mikið á síma að halda, bæði til að hafa eðlileg tengsl við umhverfi sitt og einnig í öryggisskyni, því að þetta fólk getur orðið snögglega veikt og þarf þá að komast í samband við aðra með sem minnstum fyrirvara. Hins vegar er mér kunnugt um að þetta eru orðin allerfið útgjöld fyrir marga með þessar lágu tekjur, að þurfa að greiða símagjöldin að fullu. Það hafa m.a. margir hringt í mig og vakið athygli mína á þessu. Við skulum minnast þess að nú nýlega hækkuðu símagjöldin um hvorki meira né minna en 35%, á sama tíma og bætur þessa fólks hafa verið að skerðast af völdum dýrtíðar á undanförnum mánuðum, eins og ég hygg að enginn dragi í efa. Þær bætur, sem aldrað fólk og öryrkjar sem njóta tekjutryggingar fengu vegna kauphækkunar 1. des., voru aðeins um 600 kr. á mánuði. Það hrekkur ekki langt til að greiða þá hækkun sem orðið hefur á símagjöldum einum saman, hvað þá þegar önnur atriði koma þar til. Hér er lagt á vald ráðh. að ákveða þetta. En fyrir því er að sjálfsögðu hefð, að þegar Alþ. lýsir vilja sínum í slíku efni, þá fer ráðh. eftir því. En um þetta þarf auðvitað að setja sérstakar reglur, til þess að þessi ívilnun komi þeim einum að gagni sem ætlað er að njóta hennar. Ég vil vænta þess að um þetta mál geti orðið næsta víðtæk samstaða hér á þingi. Ég hygg að menn í flestum flokkum geti verið sammála um að hér sé um sanngirnismál að ræða, og hér er naumast um svo mikið fjárhagsatriði að ræða, að menn þurfi að hika af þeirri ástæðu. Því geri ég ráð fyrir að þetta frv. ætti að geta fengið tiltölulega skjóta afgreiðslu. Þó að málið sé flutt sem breyting á lögum um fjarskipti, tel ég eðlilegt, hæstv. forseti, að málinn verði vísað til heilbr.- og trn., því að þetta er í eðli sínu heilbrigðis- og tryggingamál, þó það sé flutt sem brtt. við þessi lög.



Herra forseti. Við flytjum hér 5 sjálfstæðismenn till. um kennslu afbrigðilegra barna og þá sérstaklega með landsbyggðina í huga. Leyfi ég mér að lesa till., en hún hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að brýna nauðsyn beri til að gera án tafar ráðstafanir til að bæta úr vöntun á sérkennslu afbrigðilegra barna í grunnskólum úti á landsbyggðinni. Í því skyni skal sérstökum starfsmanni innan menntmrn. falið könnunar- og skipulagsstarf á þessu sviði. Sé hann um leið skólastjórum og fræðsluráðum til ráðuneytis og aðstoðar í þessum málum. Jafnframt skal áhersla lögð á menntun sérkennara við Kennaraháskóla Íslands og námskeið fyrir almenna kennara í kennslu og handleiðslu afbrigðilegra barna.“ Ég mun nú gera nokkru nánari grein fyrir þessari till. Á síðustu árum hefur athygli skólamanna og annarra, sem láta sig skólamál varða, beinst í vaxandi mæli að vanda þeirra barna og unglinga sem einhverra hluta vegna eiga ekki samleið með öðrum nemendum skólans. Orsakirnar eru margar og margvíslegar og misjafnlega erfiðar að fást við, bæði fyrir skólann og nemandann. Skilningur manna hefur jafnframt aukist á því að misheppnuð skóladvöl getur reynst örlagarík fyrir velfarnað og lífshamingju einstaklingsins síðar á ævinni og margfalt dýrari fyrir þjóðfélagið sem heild, heldur en ef komið hefði verið í veg fyrir mistökin í upphafi. Það er viðurkennt að skólakerfi okkar kemur ekki enn nægilega til móts við mismunandi þarfir nemenda, aðstæður þeirra, hæfileika og áhugamál. Það skortir sveigjanleika og aðlögun að breyttum þjóðfélagsháttum. Hin nýju grunnskólalög, sem gert er ráð fyrir að komi til framkvæmda á næstu 10 árum, bera það á ýmsan hátt með sér að vilji er fyrir hendi til að bæta hér úr. Þau hefðu þó óneitanlega mátt gera fyllri skil vanda þeirra nemenda, sem haldnir eru einhverri vöntun, andlegri eða líkamlegri. Væntanlega mun reglugerð með l. geta bætt það upp. En það er ekki síst með tilliti til hins langa gildistökutíma l. að okkur flm. þessarar till. þykir ástæða til að vekja sérstaka athygli á þessum þætti skólafræðslunnar til þess að ekki verði lengur gengið fram hjá honum við framkvæmd fræðslulaga og þá sérstaklega með grunnskóla landsbyggðarinnar í huga. Í grg. með till. er bent á að fræðsluyfirvöld Reykjavíkurborgar hafa á undanförnum árum haft frumkvæði um ýmsar nýjungar sem lúta að auknum stuðningi og aðhlynningu þeirra nemenda sem einhverra orsaka vegna eru sérstaklega hjálpar þurfi. Á fræðsluskrifstofu borgarinnar starfar sérstakur kennslufulltrúi, sem í samráði og samvinnu við fræðsluráð og skólastjóra borgarinnar skipuleggur og leiðbeinir um hinar ýmsu greinar sérkennslu. Þessi sérkennsla er framkvæmd með ýmsu móti. Ber þar fyrst að nefna stuðningskennslu í almennum skólum, þar sem nemendur eru kyrrir í eigin bekk, en fá nokkra sérstaka tíma vikulega. Aðallega er hér um að ræða leshjálp vegna lestrar- eða skriftarörðugleika eða almennra námsörðugleika, talkennslu vegna mál- eða talgalla eða í þriðja lagi sérstaka handleiðslu vegna hegðunargalla. Slík stuðningskennsla fer nú fram í öllum skyldunámsskólum borgarinnar, 17 talsins. Næst vil ég aðeins drepa á hjálparkennsluna sem ætluð er nemendum er þurfa meiri og sérhæfðari hjálpar með en hinir sem stuðningskennslunnar njóta. Hjálparkennslan fer fram í sérbekkjum í almennum skólum, en slíkir hjálparbekkir eru í vetur 33 talsins í 11 af skyldunámsskólum Reykjavíkurborgar. Hér er um að ræða börn sem t.d. eru með skerta sjón eða heyrn, börn með meiri háttar lestrarörðugleika eða hafa ekki náð eðlilegum skólaþroska, einnig lömuð börn og fötluð. Þá er og veitt sjúkrakennsla, ýmist á sjúkrahúsum eða í heimahúsum. Sérkennsla utan almennu skólanna fer svo fram í Höfðaskóla, sem hefur nú um 110 nemendur, á sérstöku meðferðarheimili fyrir taugaveikluð börn með 6–8 nemendur og á skólaheimili með 10–11 nemendur fyrir börn með erfiðar heimilisástæður og alvarleg hegðunarvandkvæði. Þetta á við um Reykjavík, og miðar hér vissulega í rétta átt þótt allmikið vanti á að sérkennsluþörfinni hér sé enn fullnægt. En úti á landsbyggðinni verður annað uppi á teningnum. Má að ég hygg óhikað segja að utan Stór-Reykjavíkursvæðisins ríki ófremdarástand á þessu sviði skólamála. Munu þess mörg dæmi, eins og bent er á í grg., að fólk búsett úti á landi hefur neyðst til að flytjast búferlum hingað suður til að sjá börnum sínum fyrir fræðslu og meðferð við þeirra hæfi. Hitt er líka til, að börn, sem ekki fá notið hinnar almennu kennslu vegna einhverra annmarka eða vöntunar, fá alls enga kennslu. Hér ber margt til annað en takmarkaður skilningur yfirmanna í menntamálum hingað til. Vil ég þar fyrst nefna mjög bagalegan skort á sérmenntuðum kennurum, aðstöðu og tækjum og siðast en ekki síst skort á fjármagni til að standa straum af nauðsynlegum aðgerðum, jafnvel þar sem möguleikar væru annars fyrir hendi. Á fjölmennri ráðstefnu um nýjungar í skólamálum, sem haldin var hér í Reykjavík í nóv. s.l. á vegum Landssambands sjálfstæðiskvenna og Sjálfstæðiskvennafélagsins Hvatar, voru sérkennslumálin, þ.e. kennsla afbrigðilegra barna, eitt aðalviðfangsefnið. Þar kom mjög greinilega fram hjá þátttakendum utan af landi í senn áhugi og áhyggjur út af þessum málum, eins og þeim er nú háttað almennt í skólum landsins, eitthvað yrði að aðhafast til úrbóta. Um svipað leyti, eða 21. nóv. s.l. birtist í Akureyrarblaðinu Íslendingi forsíðugrein þar sem segir í stórri fyrirsögn blaðsins, að deyfð ríki yfir sérkennslumálum, þau séu vanræktur þáttur í skyldunámsstiginu á Akureyri. Síðar í þessari grein Íslendings er vakin athygli á því að börn, sem ekki hafa nægilega greind til að notfæra sér almenna skólakennslu, en hins vegar of mikla greind til að þurfa á hælisvist að halda, fá enga skipulagða aðstoð. Vitnað er til þess að forstöðumaður Sólborgar, sem er hæli fyrir vangefin börn á Akureyri, kvarti yfir því að skólayfirvöld í bænum vilji gjarnan láta þessi börn hverfa inn fyrir veggi Sólborgar, en að hans mati og sálfræðinga eigi þau ekkert erindi inn á hæli, heldur beri þjóðfélaginu að veita þeim hjálp innan ramma skólakerfisins. Og blaðið hefur orðrétt eftir forstöðumanninum, Bjarna Kristjánssyni, með leyfi forseta: „Þessi hópur barna, þ.e.a.s. þau sem hafa greindarvísitölu milli 50 og 70, eiga afskaplega erfitt. Samfélagið gerir kröfu til þeirra að þau verði nýtir þjóðfélagsþegnar sem geti staðið á eigin fótum, en gerir aftur á móti ekkert til að hjálpa þeim til að styrkja stöðu sina í þjóðfélaginu. Barn, sem hefur greind undir 50 stigum, er mun betur sett því að það á rétt á að njóta vistunar innan hælis, en það á hinn hópurinn ekki.“ Þá vitnar blaðið í grg, skrifaða af Valgarði Haraldssyni námsstjóra árið 1970 um sérkennslu, en þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Sérkennsla er mikilvægur þáttur í þeirri víðleitni skólans að skapa sérhverjum nemanda þá námsaðstöðu og þroskaleið sem er í samræmi við þarfir hans og markmið. Nauðsynlegt er að sérmenntaðir kennarar annist sérkennsluna og komið verði á fót ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu, sem meðal annars annist rannsókn á afbrigðilegum nemendum og leiðbeini skólastjórum, kennurum og foreldrum um kennslu, uppeldi og meðferð slíkra barna.“ Síðan bætir Valgarður því við í samtali við blaðið að því miður séu framkvæmdir á þessu máli á Akureyri ekki sem skyldi og sé kennaraskortur og skipulagsleysi þar höfuðorsökin. Hann tekur fram að í fyrra hafi verið 5 hjálparbekkir í barna- og unglingaskólum Akureyrar, en í ár séu þeir aðeins 2 vegna stöðubreytinga og brottflutnings kennara úr bænum. Greinarhöfundur gerir í lokin nokkra grein fyrir tilhögun á framkvæmd sérkennslumála í Reykjavík og spyr hvort ekki sé óeðlilega mikill aðstöðumunur nemenda á Akureyri og í Reykjavík hvað varðar hjálp í sambandi við nám. Vafalaust má svara þeirri spurningu játandi, hvað þá varðandi alla þá fjölmörgu skóla úti um landið þar sem engri slíkri aðstoð er fyrir að fara. Í grg. till. er tekið fram, að þessi mál hafa verið og eru í athugun innan menntmrn. og þar er góður vilji fyrir hendi til að koma þeim í viðunandi horf. En athuganir og aðgerðir, ef hægt er að nota það orð, hafa hingað til verið allt of handahófskenndar og í lausu lofti til að vænta mætti nokkurs verulegs árangurs. því er bent á að ef taka á þessi mál föstum tökum svo sem nauðsyn ber til, þá þurfi til þess ákveðinn aðila innan rn. eða í nánu sambandi við það, hæfan, sérmenntaðan mann sem geti beitt sér að því að skipuleggja og samræma aðgerðir á þessu sviði og um leið verið til aðstoðar og ráðuneytis skólastjórum og fræðsluráðum úti um landið sem nú eiga ekki í neitt ákveðið hús að venda í þessum málum. Virtist mér ekki óeðlilegt að leitað yrði samstarfs við Reykjavíkurborg sem þegar hefur hér nokkra reynslu og einnig með sameiginlega og betri nýtingu sérmenntaðra starfskrafta fyrir augum. Þá er í grg. getið um athugun á sérkennsluþörfinni utan Stór-Reykjavíkursvæðisins sem gerð var á vegum menntmrn. á fyrri hluta ársins 1974. Ráðinn var sérfræðingur, dr. Arnór Hannibalsson sálfræðingur, sem á tímabilinu febr. –maí heimsótti 60 skóla vestan-, austan- og norðanlands, aflaði upplýsinga um hjálparkennslu, athugaði nemendur eftir því sem tími og aðstæður leyfðu og gaf ráðleggingar um meðferð þeirra og kennslu. Dr. Arnór skilaði síðan rn. skýrslu um ferð sína og niðurstöður í okt. s.l. Hann tekur fram í upphafi skýrslunnar að hann geri ekki verkefninu nein skil sem gagn sé í, svo naumur tími sem honum var til þess ætlaður. Jafnframt lætur hann þess getið að ekki muni að vænta áframhalds á störfum hans fyrir rn. að þessu verkefni, Er í fersku minni allmikill úlfaþytur sem varð út af þessari skýrslu og í framhaldi þar af misklíð og átök innan rn. sem ég mun ekki fara nánar út í hér og því síður dæma á einn eða annan veg. En vissulega er það miður farið þegar svo harkalegur ágreiningur kemur upp innan jafnnáinnar og mikilvægrar samstarfsheildar sem eitt rn. þarf og á að vera. En hvað um það, þá tel ég engan vafa á að skýrsla Arnórs, svo langt sem hún nær, er gagnlegt byrjunarskref í rétta átt. Hún gefur greinilega vísbendingu um það, sem raunar var vitað áður, að hér er um að ræða umfangsmeira vandamál en menn hafa almennt gert sér ljóst áður, vandamál sem yfirstjórn fræðslumála ber skylda til að beita sér að af alvöru með öllum tiltækum ráðum. Í umræddri skýrslu er lýst allítarlega ástandinu í hverjum hinna 60 skóla sem heimsóttir voru. Í 18 þeirra fór fram einhver meiri eða minni hjálparkennsla, náði hún til samtals 313 nemenda, en heildarnemendafjöldi hinna 18 skóla var 4468. Hjálparkennslunemendur voru þannig, miðað við þessar tölur, um 7%. Sem dæmi er í grg. tekinn upp úr skýrslu Arnórs skóli í sjávarplássi einu með 44 nemendur. Af þeim þyrftu 8 nemendur aukatilsögn eða sérmeðferð, en engin tök eru þarna á að veita neitt slíkt, til þess vantar kennara. Í öðru sjávarþorpi þyrftu 21–24 nemendur af 151 í skóla hjálparkennslu við, en engu slíku er til að dreifa. Og þannig mætti lengi halda áfram að telja. Það er athyglisvert að af tilgreindum orsökum námserfiðleika er lestregða langalgengust, en margar aðrar koma til, svo sem skert heyrn eða sjón, málgallar, skriftarörðugleikar, stafablinda, almennur seinþroski eða greindarskortur, taugaveiklun, erfiðar heimilisástæður og vanræksla í uppeldi. Það er þannig augljóst, að hér er við margvíslegan vanda að fást, vanda sem verður því erfiðari úrlausnar, því seinna á skólaferlinum sem hann er uppgötvaður og því lélegri aðstæður og úrræði sem fyrir hendi eru í hverju tilviki. Áhugi og góður vilji almennra kennara og skólastjóra hrekkur hér hvergi nærri til að ná viðunandi árangri í því björgunar- og hjálparstarfi, sem þarf að koma til. Vafalaust gæti sveigjanlegri námsskrá og raunhæfari námskröfur bjargað mörgum nemendunum frá þeirri uppgjöf og síðar uppreisn gegn námi og skóla sem oft markar upphafið að hinu svokallaða unglingavandamáli. Færri bóknámsstundir, en fleiri í verklegri kennslu og almennri verkþjálfun mundu eflaust geta afstýrt mörgum vandræðatilfellum. Nú er í uppsiglingu hér í Reykjavík sérkennslumiðstöð ríkisins sem á að sinna sérkennslumálum alls landsins. Ekki skal nauðsyn slíkrar stofnunar dregin í efa, því að alltaf verður það allstór hópur barna sem eru það mikið afbrigðileg líkamlega og/eða andlega að þeim verður ekki sinnt að gagni með stuðningi eða sérmeðferð innan hins almenna skóla. Auk þess mun þessari stofnun ætlað sérstakt sérfræðilegt rannsóknarhlutverk sem allt landið mun njóta góðs af. En slík stofnun og einnig aðrar sams konar minni í sniðum úti á landsbyggðinni eru þó lausnarorðið í þessum efnum. Stefnan hlýtur að vera og er sú, eins og bent er á í grg. till., að sérkennsluþjónustan flytjist út í almenna skólakerfið og út um landið allt, að svo miklu leyti sem mögulegt er. Innilokun barns, sem haldið er einhverjum annmarka eða vöntun, á sérstofnun aðskilið frá fjölskyldu sinni og heimili, eðlilegu umhverfi og heilbrigðum félögum er neyðarúrræði sem nú er almennt hafnað ef annar kostur er fyrir hendi. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á að í einum skóla hér í Reykjavík, Hlíðarskóla, er nú kennt í tveimur sérbekkjum, öðrum fyrir heyrnarskert börn, 5–6 talsins, sem ekki fá notið venjulegrar kennslu, en hafa sérstofu með nauðsynlegum útbúnaði og sérmenntaðan kennara, í hinum eru lömuð börn, 7–8 talsins, sem njóta sérkennslu við sitt hæfi. Báðir þessir hópar blandast svo hinum heilbrigðu börnum í leik og útiveru í frímínútum og verður ekki vart teljandi aðlögunarerfiðleika, frá hvorugri hliðinni, hinni fötluðu og hinum heilbrigðu, sem gera sér jafnvel sérstakt far um að sýna þessum félögum, sem miður mega sín, tillitssemi og nærgætni á frjálslegan og eðlilegan hátt. Er þetta í sjálfu sér þroskavænleg reynsla og lærdómur í mannlegum samskiptum fyrir þann hóp heilbrigðra barna sem hér á hlut að máli. Mér hefur heyrst á skólastjóra og kennurum Hlíðaskólans að þessi tilraun með kennslu fatlaðra barna í almennum skóla hafi gefist mjög vel, og ég er ekki í vafa um að þessi skipan sérkennslu er sú sem koma skal, fremur en að leita inn á sérstofnanir. Í ýmsum skólahéruðum úti um sveitir landsins hafa verið reyndar nýjar leiðir í þessum málum með athyglisverðum árangri í formi farkennslu, skiptikennslu og námsskeiðahalds. Má þar til nefna skólahverfi í Húnavatnssýslu og Árnessýslu. En það er því miður fremur undantekning en regla og án þess að nokkrar samræmdar aðgerðir stjórnvalda hafi komið til. Síðasta málsgr. till. beinist að menntun sérkennara víð Kennaraháskóla Íslands. Það mun almennt álit íslenskra skólamanna að kennaraskólinn hafi ekki - og þá sérstaklega á síðari árum - lagt nándar nærri nægilega rækt við að framleiða hæfa lestrarkennara og megi rekja ekki óverulegan þátt sérkennsluvandamálsins til ýmist ófullkominnar eða rangrar lestrarkennslu. Það er og brýn nauðsyn, að Kennaraháskólinn gefi vaxandi gaum að sérhæfingu og þjálfun í kennslu afbrigðilegra barna. Hingað til hefur þessum mikilvæga þætti kennaramenntunar - og það aðeins nú á síðustu árum - verið sinnt ýmist með sumarnámskeiðum eða eins vetrar almennu sérkennaranámi, sem reynst hefur í senn mjög gagnlegt til hinnar léttari hjálparkennslu og sérkennslu í almennum skólum og einnig sem grundvöllur undir framhaldsnám í hinum ýmsu greinum sérkennslu sem við höfum hingað til sótt til erlendra háskóla, aðallega á Norðurlöndum. Kennaraháskóli Íslands hefur því miklar skyldur að rækja í þessum efnum, og ber að vona að endurskoðun sú, sem nú stendur yfir á kennsluháttum hans og námsfyrirkomulagi, muni leiða til réttrar þróunar og úrbóta á því sviði kennslumála sem hér er til umr. Vil ég því enn leggja áherslu á að skortur á menntuðum sérkennurum er að mati þeirra, sem þekkja best til mála, hvað stærsti þröskuldurinn í vegi fyrir því að sérkennslumál okkar komist í viðunandi horf. Þá verður og að vinna gegn því í fjármálum skólanna að einstrengingslegar reglur um sérkennslukvóta svokallaða verði til þess að skólar úti á landsbyggðinni gjaldi fámennis síns, þannig að nemendur þeirra sem sérkennslu þurfa með, verði ekki afskiptir af þeim sökum. Herra forseti. Ég vil að lokum árétta það sem kemur fram í niðurlagi grg. þessarar till., að við flm. hennar teljum að lagfæring á sérkennslumálum landsbyggðarinnar sé mikilvægur þáttur í aðgerðum sem miða að byggðajafnvægi í landinu og að það er fleira en uppbygging atvinnulífsins sem skiptir máli fyrir fólkið sem í dreifbýlinu býr. því er áríðandi að yfirstjórn menntamála geri hér skipulagt átak til úrbóta án tafar. Okkur greinir ekki á um að markmið skólans er að koma hverjum nemanda til manndóms og þroska, gera hann að sjálfbjarga einstaklingi í lífsbaráttunni, eftir því sem hæfileikar hans leyfa. Í ósk okkar og viðleitni til að ná því markmiði megum við síst gleyma þeim sem helst eru hjálparþurfi. Ég treysti því að hæstv, menntmrh., sem því miður er nú ekki staddur hér í dag, svo og aðrir hv. þm. sýni þessu máli þann áhuga og stuðning sem ég tel það verðskulda og leyfi mér því að vera bjartsýn um að það fái góðan byr hér á Alþ. og síðan greiða og rösklega framkvæmd. Vil ég að síðustu mælast til, að till. verði vísað til hv. menntmn.