Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[10:30] Forseti vill láta þess getið að kl. 13 í dag fer fram utandagskrárumræða um stöðu heilbrigðismála að beiðni þingflokka stjórnarandstöðunnar. Málhefjandi er hv. 14. þm. Reykv., Kristín Ástgeirsdóttir, en hæstv. heilbr.- og trmrh. verður til andsvara. Umræðan verður skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. umræðutími um málið verður ótakmarkaður. Ræðutími hvers þingmanns er fimmtán mínútur tvisvar en málshefjandi og ráðherra hafa þó allt að 30 mínútur í fyrra sinnið. Forseti vekur athygli á því að umræðan hefst kl. 13 en ekki kl. 13.30 eins og áður hafði verið rætt um. Hádegishlé verður því að þessu sinni á milli kl. 12.30 og 13.

[10:32] Herra forseti. Á þskj. 535 er frv. til breytinga á lögum um stjórn fiskveiða. Þar er um að ræða breytingu sem felur í sér að heimilt verði að yfirfæra veiði á síld sem nemur 5% umfram aflamark á milli fiskveiðiára. Þetta er gert til að koma á sambærilegri reglu milli síldveiða og veiða á hefðbundnum botnfisktegundum. Eðlilegt þykir að sama regla gildi um síldveiðar eins og veiðar botnfisktegunda að þessu leyti. Jafnframt er gert ráð fyrir því að sams konar samræming verði gerð milli hörpudisksveiða og veiða á innfjarðarækju þar sem heimild af þessu tagi er 3%. Herra forseti. Mikilvægt er vegna yfirstandandi síldarvertíðar að Alþingi afgreiði þessa breytingu svo fljótt sem verða má og vænti ég að gott samstarf geti tekist við hv. sjútvn. um þessa breytingu. Ég legg til að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

[10:33] Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingar á þjóðminjalögum, nr. 88 29. maí 1989, með síðari breytingum. Frv. þetta er flutt vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu og það hefur að geyma ákvæði sem munu mynda nýjan kafla, VI. kafla í þjóðminjalögum, nr. 88/1989, með síðari breytingum, ef að lögum verður. Með frumvarpinu er einkum stefnt að lögfestingu efnisákvæða tilskipunar ráðs Evrópusambandsins 93/7 EEC frá 15. mars 1993 um skil menningarminja, sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis, en íslenska ríkið, sem er aðili að samningi um Evrópska efnahagssvæðið frá 2. maí 1992 ásamt ýmsum viðbótum, breytingum og bókunum við hann, sbr. lög nr. 2 frá 13. janúar 1993, er skuldbundið til að lögleiða þessi ákvæði. Þá er einnig haft mið af reglum ráðs Evrópusambandsins nr. 3911/92 EEC um útflutning menningarminja sem hafa mjög náin tengsl og samsvörun við ákvæði fyrrnefndrar tilskipunar. Í frumvarpinu koma jafnframt fram almenn stefnumið varðandi útflutning þeirra menningarminja sem hafa sérstakt gildi fyrir íslenska þjóðmenningu, án tillits til skilyrða fyrrnefndrar tilskipunar, og um almennt bann við innflutningi erlendra menningarminja, fari sá flutningur fram í andstöðu við löggjöf í því ríki sem flutt er frá. Íslenska ríkið hafði, ásamt öðrum Norðurlandaríkjum að danska ríkinu undanskildu, skuldbundið sig til þess að lögleiða ákvæði fyrrnefndrar ráðstilskipunar Evrópusambandsins eigi síðar en 1. jan. 1995 en nokkur dráttur hefur orðið á undirbúningi þessarar löggjafar hér á landi. Mikilvægt er að skýrar lagareglur gildi á þessu sviði en ákvæði 28. gr. þjóðminjalaga, nr. 88/1989, með síðari breytingum, sem nú er hið eina ótvíræða ákvæði í íslenskum lögum, almenns eðlis, um takmarkanir á útflutningi menningarminja, er með öllu ófullnægjandi sé haft mið af nauðsyn þess að samræma íslenska löggjöf fyrrnefndri tilskipun og reglum Evrópusambandsins. Í frumvarpinu er því lagt til að ákvæðið í 28. gr. þjóðminjalaga verði fellt úr gildi en í staðinn komi í sérstökum kafla laganna mun ítarlegri ákvæði um útflutning menningarminja auk nýrra ákvæða um hömlur við innflutningi menningarminja þegar sérstaklega stendur á en um það efni finnast engar skýrar reglur í núgildandi löggjöf. Minnt skal á að auk samningar fyrrnefndra reglna Evrópusambandsins um þessi efni, er almennt hafa verið lögteknar í aðildarríkjum hins Evrópska efnahagssvæðis, hafa ýmsar alþjóðlegar stofnanir látið sig varða þau málefni er efni þessa frumvarps lýtur að. Má þar m.a. nefna sumar stofnanir Sameinuðu þjóðanna, svo sem UNESCO og UNIDROIT í Rómaborg er nýverið gekkst fyrir gerð alþjóðlegs sáttmála sem ætlað er að stemma stigu við þjófnaði eða annarri löglausri töku menningarminja og útflutningi þeirra í kjölfar þess athæfis. Íslenska ríkið er að vísu ekki aðili að þeim sáttmála en við samningu þess frumvarps, er hér liggur fyrir, var þó m.a. haft nokkurt mið af því alþjóðlega vandamáli sem hér um ræðir. Hvað varðar ákvæði frumvarpsins um útflutning menningarminja skal sérstaklega tekið fram að þeim er ekki ætlað að víkja til hliðar eða koma í stað núgildandi lagafyrirmæla eða annarra reglna er snerta leyfi hlutaðeigandi menningarstofnana hér á landi til þess að lána íslenska þjóðardýrgripi á sýningar erlendis, sjá m.a. 1. gr. laga nr. 70/1972, um Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Ákvæði frumvarpsins hafa að geyma undantekningar frá viðurkenndum stefnumiðum innan hins Evrópska efnahagssvæðis um frjálst vöru- og viðskiptaflæði milli aðildarríkja nefnds milliríkjasamnings. Þau hafa því öðrum þræði viðskiptalega þýðingu gagnstætt því sem gildir um fyrrnefnd ákvæði laga um lánsheimildir íslenskra safna til annarra landa í menningarlegum tilgangi. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 2. umr og hv. menntmn.

[10:42] Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 50/1987, með síðari breytingu. Brtt. hljóðar svo: 1. gr.: 72. gr. a laganna orðast svo: Börn 14 ára og yngri skulu bera viðurkenndan hlífðarhjálm á höfði við hjólreiðar. 2. gr.: Á eftir 2. mgr. 100. gr. laganna kemur ný málsgrein er orðast svo: Eigi skal heldur refsa fyrir brot gegn 72. gr. a nema barn hafi ítrekað brotið gegn ákvæðinu og haldi því áfram þrátt fyrir skrifleg tilmæli lögreglu til þeirra sem fara með forsjá barnsins um að þeir sjái til þess að það fari að ákvæði laganna. Í þeim tilfellum er heimilt að sekta hlutaðeigandi forráðamann. Virðulegi forseti. Svipuð frumvörp voru áður flutt á 111., 113. og 117. löggjafarþingi en urðu þá eigi útrædd. Upphaflega var miðað við tíu ára aldur en nú er eðlilegt talið að miða við fjórtán ár. Síðastliðin tíu ár hafa verið lagðar fram slysaskýrslur hér á landi er sýna að höfuðslys við hjólreiðar meðal barna og ungmenna eru mjög tíð og að slík slys hafa jafnan alvarlegar afleiðingar. Þessum slysum hefur þó fækkað aðeins á síðastliðnum árum samhliða því sem notkun sérhannaðra hjólreiðahjálma hefur aukist hratt. Samkvæmt könnun, er Umferðarráð stóð fyrir í júlí 1993, var hjálmanotkun við hjólreiðar í þéttbýli hérlendis þá um 20% en sambærileg könnun á þessu ári sýndi að þetta hlutfall var komið upp í 30%. Það hefur verið skoðun Umferðarráðs að lagasetning sem þessi hefði ekki gildi fyrr en notkun hlífðarhjálma hefði náð 25--30%. Því teljum við flutningsmenn þessa frv. tímabært að lögtaka þessa skyldu nú. Víða erlendis hafa verið gerðar athuganir er sýna að langflest börn, sem slasast alvarlega eða deyja vegna höfuðáverka er hlýst við hjólreiðar, hafa ekki borið hjálm á höfði. Sama niðurstaða kemur í ljós þegar skoðuð er slysaskráning á sjúkrahúsum hér á landi síðustu árin. Árið 1990 voru sett lög um skyldunotkun hjólreiðahjálma í Ástralíu og í kjölfarið fækkaði alvarlegum höfuðmeiðslum hjólreiðamanna um 60--70% þar í landi. Sömu sögu er að segja frá nokkrum fylkjum Bandaríkjanna þar sem slík lög hafa verið sett. Fá lönd í Evrópu hafa hins vegar enn sem komið er sett slík ákvæði í löggjöf sína en samtök um öryggi evrópskra neytenda (ECOSA) ákváðu á fundi í Stokkhólmi í apríl 1992 að stefna að því að árið 2010 yrði hjálmanotkun orðin sem útbreiddust í öllum löndum Evrópubandalagsins og Fríverslunarsamtaka Evrópu. Skylda til bílbeltanotkunar var leidd í lög á Íslandi árið 1987, tíu árum eftir að fyrstu tillögur voru lagðar fram í því efni. Margir voru þá efins um ágæti þeirrar skyldu en í dag efast fáir enda hefur slysum af völdum árekstra fækkað um nálægt 50% og framrúðuslys eru nánast algerlega horfin. Stjórnvöld hljóta að leitast við að tryggja öryggi borgaranna eftir fremsta megni og lögleiðing bílbeltanotkunar var heillavænlegt spor í þá átt. Nú er tækifæri til að halda áfram á sömu braut og huga þá í upphafi sérstaklega að yngstu vegfarendunum, þó æskilegt hefði verið að lögin tækju til allra hjólreiðamanna því það aðhafast börnin sem fyrir þeim er haft. En í trausti þess að fulltíða fólk skilji nauðsyn þess að sýna gott fordæmi er í fyrstu lagt til að lögin taki til aldurshópsins 14 ára og yngri. Á síðasta þingi var samþykkt sú viðbót við umferðarlögin að dómsmrh. gæti sett reglur um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar. Hér er hins vegar lagt til að gengið verði lengra og slík skylda lögleidd og því er gert ráð fyrir að framangreind breyting verði felld brott. Börn undir 15 ára aldri teljast ósakhæf og verður því ekki refsað. Þó er gert ráð fyrir að lögreglu sé heimilt að sekta forráðamenn barns sem brýtur ítrekað gegn ákvæðinu, þó aðeins að undangenginni áminningu um að forráðamenn, þ.e. þeir sem fara með forsjá barnsins samkvæmt lögræðislögum, sjái til þess að barnið fari að lögunum. Flm. telja nauðsynlegt að brot gegn lögum sé refsivert að einhverju marki. Refsilaus lagatilmæli slæva réttarvitund almennings og síst er það vilji löggjafans að draga úr virðingu fyrir lögum hjá æsku landsins. Þó er ekki gert ráð fyrir að farið verði að sekta fyrir brot gegn lögunum fyrr en tveimur árum eftir gildistöku þeirra. Er þar farin svipuð leið og þegar bílbelti voru lögleidd á níunda áratugnum. Gert er ráð fyrir að lögin sjálf taki gildi 1. júní 1996. Loks skal bent á að þó að með þessu frv. sé aðeins ætlað að lögleiða notkun hlífðarhjálma hjá ungum hjólreiðamönnum geta slíkir hjálmar bjargað miklu og komið í veg fyrir höfuðmeiðsl þeirra sem detta á hjólabrettum, hjólaskautum, línuskautum, skautum, skíðum og snjóþotum. Þá eru ótaldir hestamenn en fjöldi þeirra notar ekki hjálma þótt hjálmanotkun hestamanna hafi mjög færst í vöxt á síðustu árum, ekki síst á hestamannamótum, í keppni og í leiguferðum. En því miður verður að segjast að almennt virðast leiðsögumenn í hestaferðum ekki nota hjálma og eru þannig ekki fyrirmynd samferðamanna sinna í þessum ferðum. Með tilkomu lagafrv. vænti ég að almenningi aukist skilningur á notkun hjálma í þeim íþróttum þar sem höfuðmeiðsl eru algengust og þá er vel af stað farið. Þótt fyrst og fremst sé hugað að öryggi borgaranna er ekki úr vegi að minnast á þann sparnað sem almenn notkun hlífðarhjálma hefði á þróun kostnaðar í heilbrigðisþjónustu sem hefur verið eitt helsta viðfangsefni ríkisstjórna sl. ára. Slíkt er þó aukaatriði samanborið við þær þjáningar og sorg sem höfuðslys hafa í för með sér. Eins og kunnugt eru flm. frv. úr öllum flokkum enda er um öryggishagsmuni að ræða en ekki pólitískt mál. Því vænti ég skjótrar og góðrar afgreiðslu þessa máls og ég leyfi mér að vísa frv. til allshn. og 2. umr.

[10:49] Herra forseti. Ég er sammála efni frv. að því leyti til að ég tel tvímælalaust rétt að stefna að lögleiðingu hjólreiðahjálma og þá fyrir alla aldurshópa. En ég vil láta það sjónarmið koma fram að ég held að það sé mikilvægt hvernig að slíkri aðgerð er staðið til þess að hún skili tilætluðum árangri. Við höfum reynslu af því að það er ekki sjálfgefið að lögleiðing ein og sér skili tilætluðum árangri ef hún er ekki á réttum tíma gjörð og með réttri umgjörð. Það hefur verið mat þeirra sem um þetta hafa fjallað að það þurfi að undirbúa breytingar af þessu tagi til þess að þær nái tilgangi sínum. Það er mjög mikilvægt að notkun hjálma sé þá orðin almenn og að allar tæknilegar forsendur séu fyrir hendi til að lögleiða hluti af þessu tagi. Jafnvel þó að svo sé komið að 20--30%, þriðjungur eða svo af börnum noti hjólreiðahjálma að staðaldri gefur auga leið að það er talsvert átak að tryggja að þau 70% sem eftir eru geri það á tiltölulega skömmum tíma. Það kallar á að fjárfest sé í þessum tækjum almennt á öllum heimilum í landinu þar sem börn yngri en 14 ára eru og að hugsunarhátturinn breytist í þá veru að það sé rétt og skylt og eðlilegt að nota þessi sjálfsögðu, ágætu öryggistæki. Ég vil líka í þessu sambandi minna á að fyrir þinginu liggur till. til þál. um sérstaka umferðaröryggisáætlun og framkvæmdaáætlun og stefnumótun sem varða aukið umferðaröryggi. Þar er vikið að þessum málum og reyndar með nokkuð öðrum hætti en þetta frv. gerir ráð fyrir. Þó vill nú svo til að formaður nefndarinnar sem samdi viðkomandi tillögu er 1. flm. þessa frv. Í helstu niðurstöðum nefndarinnar er komist svo að orði varðandi þetta atriði í tölul. 11, með leyfi forseta: ,,Lögleiða þarf notkun hjólreiðahjálma innan nokkurra ára.`` Þessi niðurstaða fékkst að sjálfsögðu í kjölfar umræðna í nefndinni um málið og það er ekki af tilefnislausu að einmitt svona er tekið til orða. Í kafla III, tölul. 1.1.5. er fjallað um notkun hjólreiðahjálma og þar segir, með leyfi forseta: ,,Notkun hjólreiðahjálma hefur aukist töluvert á undanförnum árum. Talsverð fræðsla hefur verið um gildi þeirra og mikilvægi. Talið er að með almennri notkun hjólreiðahjálma megi fækka höfuðáverkum í hjólreiðaslysum um allt að 80%. Halda þarf áfram fræðslu um notkun hjólreiðahjálma meðal allra, bæði barna og fullorðinna og sérstaka áherslu þarf að leggja á að foreldrar sýni gott fordæmi í þeim efnum. Nefndin leggur til að lögleidd verði notkun hjólreiðahjálma að undangenginni fræðslu og áróðri. Huga skal að reynslu þeirra þjóða sem sett hafa slík lög.`` Svo mörg voru þau orð. Hér er málið sett í nokkuð annað samhengi en gert er í frv. vegna þess að það er gert ráð fyrir að lögleiðing hjálma almennt verði endapunkturinn á ákveðnum áróðurs- og upplýsingaaðgerðum sem komi á undan. Fyrir þessu eru sem sagt þær ástæður að menn hafa tilfinningu um að það sé heppilegra að til lögleiðingar komi þegar menn eru orðnir nokkuð öruggir um að hugarfarið er þannig breytt að almenningur sé jákvæður og upplýstur um mikilvægi þessa, þátttakan verði strax frá byrjun almenn og það verði ekki nein umtalsverð brögð að því að menn uppfylli ekki lagaákvæðið. Síðan geti verið skynsamlegt að skoða hvernig þetta hefur gefist hjá öðrum þjóðum. Það varð einnig nokkur umræða í nefndinni og ég hef reyndar átt þátt í umræðum um það atriði víðar, að reynslan af þessum öryggistækjum er ekki í öllu samhengi einhlít. Það er t.d. ljóst að það urðu slys sem tengdust ófullkominni framleiðslu á öryggishjálmum framan af. Til voru hjálmar sem ekki voru með neinum öryggislásum. Börn festu hjálmana í leiktækjum og af því hlutust slys og jafnvel dauðaslys. Nú er orðið mikið framboð af hjálmum þar sem sérstakir öryggislásar opnast ef slíkt gerist og fyrir þessari hættu er vonandi séð. En eftir sem áður stendur að þarna voru á ferðinni vissir byrjunarörðugleikar í tengslum framleiðsluna sem þurfti að leysa. Að sjálfsögðu er alger forsenda þess að unnt sé að lögleiða öryggistæki af þessu tagi að það sé óumdeilanlega nóg framboð af fullnægjandi tækjum á viðráðanlegu verði á markaði. Ég gef mér að vísu að svo sé nú orðið og það eigi ekki að vera frágangssök af þeim ástæðum að leggja þá skyldu foreldrum á herðar að börn þeirra noti hjálma. Spurningin er líka, út frá því sem er sagt í textanum sem ég las áðan, herra forseti, hvort að það er endilega rétt hugsun að aðskilja annars vegar börn og unglinga og hins vegar fullorðið fólk í þessu sambandi. Ef þetta er lögleitt gagnvart börnum er þá ekki í sjálfu sér alveg jafn rétt að lögleiða þetta gagnvart fyrirmyndunum, þ.e. foreldrunum og fullorðnu fólki. Ég vona, herra forseti, að það taki enginn athugasemdir mínar eða vangaveltur mínar sem andstöðu við þetta mál. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að stefna beri að þessu og það hefur reyndar oft komið fram m.a. hér úr þessum ræðustóli. Eftir sem áður tel ég að það beri vanda mjög ákvörðun af þessu tagi og stefnumótum. Ég reiknaði nú satt best að segja með, úr því að fram var komin þessi þáltill. um miklu víðtækari aðgerðir á sviði umferðaröryggismála, að menn mundu hallast að því að láta þetta mál verða hluta af þeim aðgerðum sem þar yrði kveðið á um. En út af fyrir sig hef ég heldur ekkert á móti því, ef menn vilja taka þetta einstaka út, að láta það fá aðra meðferð en önnur atriði fjölmörg og sum næsta sambærileg á sviði umferðaröryggismála sem fjallað er um í tillögunni. Reynslan kennir okkur líka að sjónarmið breytast og það koma jafnvel í ljós í ljósi reynslunnar atriði sem menn átta sig ekki á eða hugsa ekki út í þegar gripið er til einstakra aðgerða af þessu tagi. Ég gæti nefnt sem dæmi þá ákvörðun Alþingis fyrir alllöngu síðan að lögleiða notkun bílljósa allan sólarhringinn. Nú hafa á seinni árum komið upp þau sjónarmið að þetta sé ekki að öllu leyti einhlítt og jafnvel ekki að öllu leyti skynsamleg ráðstöfun. Í vissum tilvikum geti það jafnvel verið á kostnað umferðaröryggis að ljósanotkunin sé lögleidd um hádaginn. Þannig breytast nú hlutirnir eftir því sem reynslan kennir mönnum á þá. Ég gef mér, herra forseti, að að einhverju leyti verði tekið mið af því hvernig þingið vinnur að umferðaröryggismálum í vetur áður en endanleg ákvörðun verður tekin um afgreiðslu þessa máls. Ætli þetta frv. hv. þm. hljóti ekki að hafa lent í sömu hv. þingnefndinni, eða eigi að lenda, og tillaga sú til þál. um stefnumótun er varðar aukið umferðaröryggi og framkvæmdaáætlun sem ræðumaður hefur af einhverjum ástæðum orðið einn helsti bandamaður eða talsmaður fyrir í þinginu.

[10:59] Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími Sigfússyni fyrir þetta ágæta innlegg og ábendingar í þessu máli. Ég er alveg sammála að það þurfi að undirbúa mjög vel og kynna lögin. Það hefur nú þegar verið hafinn áróður og kynning á notkun þessara hjálma enda hafa þeir orðið vinsælli með árunum. Sömuleiðis tel ég mjög mikilvægt að hjálmar sem eru hér á markaðnum séu viðurkenndir sem öryggishjálmar. Ég vil benda t.d. á það að nú eru barnahjól iðulega seld með hjálmum sem mér finnst til fyrirmyndar. Ástæðan fyrir því að þetta frv. er lagt fram núna er sú að við erum eingöngu hér með þáltill. hvað varðar umferðaröryggismál en ekki löggjöf. Þess vegna var það fyrir ábendingar margra góðra manna sem hafa áhuga á þessum málum ákvað ég að leggja fram þetta frv. til laga til að flýta fyrir því að sem flest börn notuðu hjálma sem allra fyrst.

[11:01] Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um afréttarmálefni, fjallskil o.fl., nr. 6/1986. Um er að ræða 284. mál þingsins á þskj. 523. Frv. er samið í landbrn. og með því er lagt til að verkefni Búnaðarfélags Íslands samkvæmt núgildandi lögum um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. verði færð til nýrra heildarsamtaka bænda, Bændasamtaka Íslands. Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda voru, eins og mönnum er kunnugt, sameinuð með lögum nr. 130/1994. Í 4. gr. þeirra laga er kveðið á um að endurskoða skuli öll lög og lagaákvæði þar sem vísað er til Búnaðarfélags Íslands eða Stéttarsambands bænda og með þeirri endurskoðun tekin afstaða til þess hvort hin nýju samtök bænda tækju við því hlutverki eða hvort það yrði fengið öðrum aðila. Að því hefur verið unnið á vegum landbrn. og er þess að vænta að frv. þar að lútandi verði lagt fyrir Alþingi í þessum mánuði. Það frv. tekur til breytinga á 34 lögum sem bæði heyra undir landbrn. og í sumum tilfellum undir önnur ráðuneyti og er því í ,,bandormsformi``. Ástæða þess að afréttarlögin eru hér tekin út úr þeim hópi laga sem breyta þarf vegna sameiningar Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda og frv. þetta er nú flutt er sú að umboð markanefndar, sem starfar samkvæmt 69. gr. laganna, er útrunnið fyrir nokkru og brýna nauðsyn ber til að skipa hana að nýju. Hlutverk markanefndar er að fylgjast með framkvæmd laga, reglugerða og samþykkta um mörk og markaskrár og vera til ráðuneytis um þau mál. Þá úrskurðar markanefnd í ágreiningsmálum sem upp geta komið vegna skráningar á búfjármarki, synjun markavarða um skráningu og niðufellingu marka vegna sammerkingar. Á þessu ári ber samkvæmt afréttarlögum að gefa út markaskrá í sýslum landsins og er þegar byrjað að undirbúa útgáfu skránna á vegum markavarða í sýslunum. Skráningu búfjármarka í markaskrá fylgja ýmis ágreiningsmál um eignarrétt að búfjármarki sem unnt er að skjóta til úrskurðar hjá markanefnd. Við síðustu útgáfu markaskrár árið 1988 fékk nefndin 114 mál til úrskurðar. Samkvæmt 69. gr. afréttarlaganna tilnefndi Búnaðarfélag Íslands og sauðfjársjúkdómanefnd hvor sinn mann í markanefndina en sá þriðji er skipaður án tilnefningar og er hann formaður nefndar. Sauðfjársjúkdómanefnd var lögð niður skv. lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, nr. 25 frá 1993, og voru verkefni hennar færð yfir til embættis yfirdýralæknis. Þannig var yfirstjórn allra sjúkdómavarna færð á eina hendi. Þykir því eðlilegt að yfirdýralæknir tilnefni einn mann í markanefnd eins og lagt er til í 2. gr. frv. í stað þess að þann mann skyldi áður tilnefna í sauðfjársjúkdómanefndina sem nú hefur verið lögð niður eins og áður hefur komið fram. Í frumvarpi þessu er lagt til að Bændasamtök Íslands taki við öllum verkefnum Búnaðarfélags Íslands eins og þau eru tilgreind í núgildandi lögum um afréttarmálefni. Verkefnin eru tilgreind í athugasemdum með frv. í tölulið 1--5 og vísa ég til þeirra. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um efni frv. en legg áherslu á að það fái skjóta afgreiðslu í þinginu vegna þeirra efnisraka sem ég hef hér áður nefnt. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn. að lokinni 1. umr.

[13:11] Eins og tilkynnt hefur verið hefst nú utandagskrárumræða. Efni umræðunnar er ástand heilbrigðismála. Málshefjandi er hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir. Til andsvara er heilbr.- og trmrh. Áður en umræðan hefst vill forseti upplýsa að þegar eru 16 hv. þm. á mælendaskrá. Ef allir nota sinn fyllsta rétt þýðir það að umræðan stendur í fimm klukkustundir auk þess tíma sem kann að fara í andsvör. Þess vegna beinir forseti þeim eindregnu tilmælum til hv. ræðumanna að þeir stytti mál sitt sem mest þeir mega og nýti sér sparlega rétt sinn til andsvara.

[13:12] Hæstv. forseti. Árið 1937 var komið með djasssöngkonuna Bessie Smith stórslasaða á sjúkrahús í New York. Henni var vísað frá vegna þess að hún var svört og spítalinn einungis ætlaður hvítu fólki. Á meðan leitað var að sjúkrahúsi fyrir svertingja blæddi söngkonunni út. Heimurinn missti frábæran listamann. Í ljósi þess ástands sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir í heilbrigðismálum spyr ég: Er sú stund fram undan er sjúklingum verður vísað frá almennum deildum á stóru sjúkrahúsunum ekki vegna litarháttar heldur vegna þess að rúm eru orðin svo fá, deildir lokaðar og fjárveitingar uppurnar? Verða kvensjúkdómalæknar að segja við konur er líða tekur á árið: Því miður ég get ekki skoðað þig almennilega með ómskoðun, kvótinn minn upp á 50 skoðanir á ári er búinn. En þú getur borgað hana sjálf. Verður starfsfólk geðdeildar Landspítalans að senda neyðarkall að nýju til heilbr.- og trn. Alþingis til að lýsa því aftur sem segir í gögnum þeirra frá árinu 1995: ,,Sjúklingar sem koma á deildina eru sífellt meira veikir og aðrir komast ekki að. Stöðugt vaxandi álag er á starfsfólki og vísa verður bráðveiku fólki frá að nóttu til vegna þess að ekki er hægt að sinna því.`` Verður tugum sérhæfðra starfsmanna sagt upp vegna sparnaðar og niðurskurðar á spítölunum og þeir sendir út í óvissu atvinnuleysisins ef þeir ekki koma sér úr landi? Er þetta það ástand sem við viljum sjá í heilbrigðisþjónustunni? Er ekki hægt að fara aðrar leiðir til að tryggja áfram gott heilbrigðiskerfi sem þjónar þeim sem sjúkir eru, sinnir rannsóknum, kennslu og fyrirbyggjandi aðgerðum? Er svo komið fyrir einni af ríkustu þjóðum heims að hún þurfi ár eftir ár að sauma að sjúkum, öldruðum og fötluðum? Er ekki mál að staldra við, skoða stöðuna og ákveða svo hvað við viljum og hvernig við ætlum að fjármagna heilbrigðiskerfið? Í þeim umræðum og aðgerðum sem einkennt hafa undanfarin fimm ár hafa talnaleikir og frjálshyggjuhugmyndir yfirskyggt þarfir sjúkra og aldraðra. Sjúkrahúsunum í Reykjavík hefur fækkað um eitt, starfsfólki hefur fækkað, fjármagn hefur verið skorið niður en sjúklingunum fækkar að sjálfsögðu ekki. Vandinn er einfaldlega færður til frá sjúkrahúsunum yfir á Tryggingastofnun, sveitarfélögin eða heimilin. Árangurinn af sparnaðargleðinni er sáralítill að mati Ríkisendurskoðunar og þegar á heildina er litið er staðreyndin sú að það eru sjúklingarnir og heimilin í landinu sem hafa tekið á sig aukinn hlut, eins og sjá má í nýjustu upplýsingum Þjóðhagsstofnunar um þessi efni. Við erum komin að endamörkum niðurskurðarstefnunnar. Lengra verður ekki gengið með sömu aðferðum og hefur reyndar þegar verið gengið of langt. Vandinn sem við blasir er mikill og við honum verður að bregðast. Það má segja að þáttaskil hafi orðið í heilbrigðismálum þjóðarinnar við valdatöku ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. vorið 1991. Í ljós kom að hallinn á ríkissjóði var mun meiri en ráð var fyrir gert, m.a. vegna mikilla kosningaframkvæmda ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar setti sér það markmið að ná hallanum niður á tveimur árum. Fjmrn. dró fram sparnaðarhnífana, brýndi vel og sendi til ráðuneytanna. Mikið var skorið þau fjögur ár sem stjórnin sat við völd en niðurstaðan varð um 50 milljarða halli á þessum fjórum árum. Stærsti hnífurinn lenti í höndum heilbrrh., Sighvats Björgvinssonar, sem kunni lítt með eggvopn að fara, skar ótt og títt en sást ekki fyrir auk þess sem hnífalög vildu geiga. Um þá sögu má m.a. lesa í frumvörpum til fjáraukalaga árin 1992--1995 sem og í frumvörpum til fjárlaga þessi ár. Ég ætla, hæstv. forseti, að vitna aðeins í frumvörpin til þess að við áttum okkur á þessari sögu. Í frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1992 segir um Tryggingastofnun ríkisins að farið sé fram á 693 millj. kr. í aukafjárveitingu vegna lífeyris- og sjúkratrygginga. Annars vegar er áætluð 163 millj. kr. aukning í útgjöldum lífeyristrygginga umfram forsendur fjárlaga sem leiðir af eingreiðslum sem samið var um í síðustu kjarasamningum. Hins vegar er sótt um 530 millj. kr. til sjúkratrygginga. Síðan eru skýringar á þessum tölum. Um Ríkisspítalana segir að farið sé fram á 120 millj. kr. vegna tveggja tilefna. Annars vegar vegna yfirlýsinga ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga um að fallið yrði frá sumarlokun á öldrunardeild og barnageðdeild Ríkisspítala sem kostar 65 millj. kr. Hins vegar vegna kaupa á segulómtæki sem fyrri ríkisstjórn færði stofnuninni að gjöf í tilefni 60 ára afmælis Landspítalans árið 1990. Um er að ræða 55 millj. kr. lokagreiðslu. Um Borgarspítalann: Farið er fram á 25 millj. kr. vegna kostnaðar sem fellur til vegna kjarasamnings við aðstoðarlækna sem gerður var árið 1991. Í frv. ársins 1993 segir um Tryggingastofnun ríkisins að farið sé fram á aukafjárveitingu að fjárhæð 350 millj. kr. Í kjölfar kjarasamninga ákvað ríkisstjórnin að lífeyrisþegum yrðu greiddar uppbætur með hliðstæðum hætti og undanfarin ár. Áætlað er að sá viðbótarkostnaður nemi 410 millj. kr. Um Ríkisspítalana segir: ,,Lagt er til að framlag til Ríkisspítalanna hækki um 60 millj. kr.`` Og þessi saga heldur áfram, hæstv. forseti. Í frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1994 segir um lífeyristryggingar: Farið er fram á 400 millj. kr. aukafjárveitingu. Fjárlög gerðu ráð fyrir 400 millj. kr. fjárheimild vegna eingreiðslna til lífeyrisþega. Áætlað er að þau útgjöld verði 300 millj. kr. hærri í kjölfar ákvörðunar ríkisstjórnarinnar um að greiða út sömu eingreiðslur á liðnu ári og því til viðbótar sérstakar 6 þús. kr. eingreiðslur vegna efnahagsbata líkt og samkomulag varð um á almennum vinnumarkaði. Um sjúkratryggingar segir þetta ár: ,,Sótt er um 800 millj. kr. hækkun fjárheimilda í samræmi við endurskoðaða áætlun um útgjöldin miðað við útkomu fyrstu átta mánaða ársins. Fjárvöntunin stafar að mestu af því að áform um sparnað á þessum lið hafa ekki gengið eftir.`` Fyrir árið 1995 segir um lífeyristryggingar að farið sé fram á að fjárveiting liðarins verði hækkuð um 1.330 millj. kr. Í fyrsta lagi verður um 630 millj. kr. kostnaðarauki í eingreiðslum til lífeyrisþega vegna ákvörðunar ríkisstjórnarinnar um að þær skyldu greiddar í samræmi við ákvæði kjarasamninga. Um sjúkratryggingar segir: ,,Farið er fram á að framlag verði aukið um 550 millj. kr. Fjárvöntunin skýrist að mestu af því að áformaður sparnaður í sjúkratryggingum samkvæmt fjárlögum hefur ekki gengið eftir á árinu.`` Þannig er þessi saga, hæstv. forseti. Ár eftir ár hafa verið gerðar áætlanir um sparnað, en þær hafa ekki náð fram að ganga. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1996 er að finna nákvæmlega þessar sömu hugmyndir sem ríkisstjórnin varð að hluta til að falla frá, m.a. vegna þrýstings. Ríkisendurskoðun hefur lagt mat á þessar sparnaðaraðgerðir ríkisstjórnarinnar og m.a. kom fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga fyrir janúar--júní 1995 eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Eins og sjá má í töflu 27 jukust útgjöld sjúkrastofnana um 380 millj. kr. að raungildi milli áranna 1993 og 1994 og skiptist sú aukning með eftirfarandi hætti: Laun hækka að raungildi um 350 millj. kr. og lyfjakostnaður um 80 millj. kr. Önnur gjöld lækkuðu hins vegar um 10 millj. og sértekjur jukust um 40 millj. Á árinu 1994 var gert ráð fyrir að ná fram sparnaði í rekstri sjúkrahúsa en í reynd varð aukning á útgjöldum eins og að framan er getið.`` Lokaniðurstaða Ríkisendurskoðunar, sem vakti mikla athygli þegar þessi skýrsla kom fram er þessi: ,,Ekki verður lengur fram hjá því litið að breyta þarf aðferðum við niðurskurð ef ná á fram sparnaði í rekstri sjúkrahúsanna. Reynslan sýnir að þó svo að sparnaður hafi náðst fram á tilteknum sviðum eða hjá einstökum sjúkrahúsum hefur það ekki dugað til að mæta útgjaldaaukningu í kerfinu í heild. Telja verður að nú sé komið að þeim tímapunkti að stjórnvöld þurfi að taka ákvarðanir um þjónustustig og gæði þeirrar þjónustu sem sjúkrahúsunum er ætlað að veita og að framlög verði ákveðin í samráði við það.`` Þetta var niðurstaða Ríkisendurskoðunar, hæstv. forseti, og er hún mikið umhugsunarefni fyrir okkur öll, ekki síst þá sem hér eru nú í meiri hluta og halda því miður áfram þar sem síðasta ríkisstjórn hvarf frá. Það hefur verið skorið og skorið en þörfin fyrir lyf, læknisþjónustu og tryggingabætur eykst stöðugt. Enda aukast útgjöldin þegar á heildina er litið eins og hér hefur komið fram. Afleiðingar sparnaðarins í heilbrigðiskerfinu sem svo litlu hefur skilað eru þær að álag á starfsfólk hefur aukist gífurlega sem haft hefur í för með sér aukin veikindi og fjarvistir frá vinnu eins og sú skýrsla sem landlæknir sendi frá sér á síðasta ári leiðir í ljós. Vinnuanda fer hrakandi og enginn veit hvað fram undan er. Á sama tíma hafa afköst á spítölunum aukist vegna þess að fólk er sent heim eins fljótt og unnt er. Biðlistar eru þó langir t.d. vegna mjaðma- og lýtaaðgerða. Í Bandaríkjunum hefur að undanförnu átt sér stað mikil umræða um það hve legutími sjúklinga hefur verið styttur og þar eru í gangi málaferli vegna þessa. Þar átti í hlut lítið barn sem dó og því var um kennt að það hefði verið sent of snemma heim. Sá niðurskurður sem nú hefur verið boðaður og tillögur liggja fyrir um hjá stóru sjúkrahúsunum hlýtur að hafa þær afleiðingar að biðlistar munu lengjast og þjónustan verður verri. Þegar niðurstaða fjárlaga lá fyrir sendi læknaráð Landspítalans frá sér yfirlýsingu þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Á undanförnum árum má segja að Landspítalinn hafi verið keyrður svo sem unnt er en heildarafköst séu samt ófullnægjandi vegna lokana skurðstofa og sjúkradeilda. Afleiðingin er sú að þrátt fyrir aukna framleiðni lengjast biðlistar, vinnutap og þjáningar sjúklinga aukast og minnkandi vinnugleði verður vart meðal starfsfólks. Versnandi rekstrarumhverfi bitnar á kennslu læknanema, hjúkrunarnema og annarra heilbrigðisstétta.`` Þetta er þungur áfellisdómur og læknaráð Landspítalans leggur í þessari yfirlýsingu sinni til hvað þurfi að gera og ég ætla reyndar að koma síðar að því í máli mínu hvernig beri að bregðast við. Það sama má segja um starfsfólk Sjúkrahúss Reykjavíkur. Það lét einnig í ljós skoðun sína á þessum niðurskurði og ég vil vitna í það sem haft er eftir Pálma Jónssyni, yfirlækni öldrunarlækningadeildar, en hann sagði, með leyfi forseta: ,,Við þurfum vinnufrið til fjögurra eða fimm ára til þess að geta gert markvissar áætlanir og þessi niðurskurður kemur þvert á það. Þessar náttúruhamfarir í fjárlagagerðinni fara illa með þá sem að málinu standa. Í stað þess að geta gert áætlanir til nokkurra ára snýst stjórnun þeirra um neyðarráðstafanir.`` Hvað er til ráða, hæstv. forseti? Áður en ég svara þeirri spurningu ætla ég að líta yfir heilbrigðiskerfið eins og það er í dag og víkja aðeins að þeim fjármögnunarkerfum sem eru í gangi. Samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar voru búsettir tæplega 268 þús. manns á Íslandi hinn 1. desember sl. Við búum dreift í stóru landi og að sjálfsögðu þarf að tryggja landsmönnum öllum ákveðna lágmarksheilbrigðisþjónustu. Samkvæmt fjárlögum ársins 1996 fara um 50 milljarðar kr. til ráðuneytis heilbrigðis- og tryggingamála. Þar af fara rúmir 29 milljarðar til tryggingamála en rúmir 20 milljarðar til þess sem ég flokka sem heilbrigðismál. Þess ber að geta að Þjóðhagsstofnun er með allt aðra skiptingu á þessum útgjöldum og niðurstaða hennar er sú að samkvæmt bráðabirgðatölum hafi á síðasta ári farið um 31 milljarður til heilbrigðismála. En þeir flokka þannig að það sem greitt er beint út til fólks eru tryggingamál en allt annað telst til heilbrigðismála innan þessa geira. Þetta breytir allmjög þessari skiptingu en ég reiknaði þetta einfaldlega út frá fjárlögunum. Það er fyrir séð vegna aldursskiptingar þjóðarinnar og sívaxandi hóps aldraðra að útgjöld til trygginga- og heilbrigðismála munu óhjávæmilega stóraukast á næstu árum og áratugum. Hlutfallslega færri og færri skattgreiðendur verða að standa undir tekjuöflun til velferðarkerfisins. Þessar staðreyndir vekja margar spurningar og þær kalla á uppstokkun, áherslubreytingar og framtíðarsýn. Ef við skoðum það kerfi sem byggt hefur verið upp fyrir landsmenn, þessi 268 þús. sem hér búa, lítur myndin svona út: Utan Reykjavíkur eru 18 sjúkrahús og tvö sjúkraskýli sem kosta um 3,4 milljarða í rekstri á þessu ári ef þau halda sig innan fjárlaga. Í Reykjavík eru stóru sjúkrahúsin tvö sem kosta um 11 milljarða í rekstri. Öldrunarheimili með sjúkradeildum eru átta og heilsugæslustöðvar á landinu öllu eru 54, þar af átta í Reykjavík þar sem búa 100 þúsund manns. Þetta þýðir að að meðaltali eru tæplega 5 þúsund manns um hverja heilsugæslustöð en ef Reykjavík er skoðuð sérstaklega eru tæplega 12.500 manns um hverja stöð í borginni. Þetta skýrir m.a. þær uppsagnir sem við höfum orðið vitni að hjá heilsugæslulæknum. Við þessa upptalningu bætast svo endurhæfingarstöðvar og stofnanir sem sinna áfengismeðferð. Það má öllum ljóst vera að hér hefur verið byggt upp þéttriðið net sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva og við hljótum að spyrja: Er ekki verið að dreifa fjármagni og kröftum allt of mikið? Ekki síst í ljósi þess hve miklum fjölda fólks er vísað til rannsókna og aðgerða hjá sérfræðingum stóru sjúkrahúsanna. Hafa bættar samgöngur ekki dregið úr þörfinni fyrir öll þessi sjúkrahús? Höfum við efni á þessu viðamikla kerfi? Mér hefur sýnst að hver einasta tilraun til að skoða nýtingu sjúkrahúsanna utan Reykjavíkur og allar tillögur til breytinga hafi verið barðar niður af þingmönnum viðkomandi kjördæma, sveitarstjórnarmönnum og stjórnendum sjúkrahúsanna. Er þetta verjanlegt þegar þau tvö stóru sjúkrahús sem í reynd þjóna öllum landsmönnum standa frammi fyrir því að skerða bráðaþjónustu. Það kom fram á fundi heilbr.- og trn. með fulltrúum Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítalanna að nú væri búið að skera niður allt sem hægt er að skera og nú er bráðaþjónustan ein eftir. Sigurður Björnsson krabbameinslæknir komst svo að orði í Ríkisútvarpinu í síðustu viku að neyðarástand ríkti á stóru sjúkrahúsunum. Þeir fulltrúar Ríkisspítalanna og Sjúkrahúss Reykjavíkur sem ég vitnaði til áðan tóku ekki svo djúpt í árinni, en sögðu neyðarástand fyrirsjáanlegt vegna þess að nú er komið að sjálfri bráðaþjónustunni. Við þurfum líka að spyrja okkur: Eru áherslurnar réttar í okkar kerfi? Eru stundaðar hér það sem kallað er oflækningar? Er hlutfallið milli almennrar heilsugæslu og sérfræðinga kolrangt eins og heislugæslulæknar hafa bent á? Er forgangsröðunin röng? Hefur tæknin tekið af okkur völdin? Við hljótum að spyrja okkur allra þessara spurninga og þá kemur að spurningunni: Hvað er til ráða? Eftir því sem ég best þekki til er einkum um að ræða þrenns konar kerfi og blöndu af þeim í fjármögnun heilbrigðismála í heiminum. Í fyrsta lagi er það norræna eða evrópska módelið þar sem flestar heilbrigðisstofnanir eru í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Ríkissjóður stendur undir meginhluta kostnaðarins og notar til þess skatttekjur en neytendur greiða aðeins lítinn hluta með komugjöldum og greiðslum fyrir einstaka þætti þjónustunnar. Þáttur neytenda virðist þó víðast hvar fara vaxandi eins og fram kemur í nýjustu tölum Þjóðhagsstofnunar. Í öðru lagi er það sem ég kalla ameríska módelið sem byggist á miklum einkarekstri, stuðningi sjóða, fyrirtækja og einstaklinga, auk trygginga sem fyrirtæki, einstaklingar og fjölskyldur greiða en ríkið sér að einhverju leyti um þá sem standa utan tryggingakerfisins. Bandaríska kerfið býður upp á allt það besta sem til er ef fólk getur borgað eða er tryggt en heilbrigðisvandamálin eru ótrúleg og minna mest á þriðja heims ríki. Það er talið mjög dýrt í rekstri og hefur þann galla að milljónir manna eru án trygginga og hafa engan aðgang að heilsugæslu sem er samfélaginu mjög dýrt til lengri tíma litið. Þriðja módelið er svo að finna í fjölmörgum þróunarríkjum þar sem erlend samtök, kirkjur og sjóðir Sameinuðu þjóðanna, þ.e. erlent fjármagn, er notað til að halda uppi mjög takmarkaðri heilsugæslu. Að mínum dómi er aðeins um einn kost að velja eigi að halda uppi öflugu heilbrigðiskerfi fyrir alla í okkar dreifbýla og fámenna landi. Hann er norræna módelið eða að ríkissjóður fjármagni heilbrigðiskerfið að mestu eins og hann hefur gert hingað til. Ég held að það sé alveg ljóst að það hefur enginn annar bolmagn til þess og þótt þjónustugjöld yrðu stóraukin, sem ég vara eindregið við, þá duga þau afar skammt. Sem dæmi um það má nefna þau áform sem ríkisstjórnin hafði uppi hér fyrir áramót um að koma á innritunargjöldum á stóru sjúkrahúsunum. Spítölunum var ætla að innheimta um 180 millj. kr. í innritunargjöld sem eru 1,6% af heildarkostnaðinum við rekstur þessara sjúkrahúsa. Það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að innheimta mikil gjöld fyrir þjónustuna og alveg ljóst að þau vega afar létt þegar allur þessi kostnaður er hafður í huga. Því er það og verður ríkissjóður, hinn sameiginlegi sjóður okkar allra, sem mun bera hitann og þungann af kostnaði við heilbrigðiskerfið á komandi árum. Það er mín skoðun að heilbrigðiskerfið eigi að vera fyrir alla og það eigi ekki að mismuna fólki eftir efnahag og gera þeim erfitt fyrir sem bera lítið úr býtum. Það má vel vera að skynsamlegt væri að eyrnamerkja fé til heilbrigðismála og taka að einhverju leyti upp aftur greiðslur í sjúkrasamlag til að efla hina frægu kostnaðarvitund, jafnvel að gefa fólki kost á að velja á milli greiðslna eins og sums staðar er gert. En grunnhugsunin á að vera sú að við berum sameiginlega ábyrgð á þeim sem eru sjúkir, fatlaðir eða ósjálfbjarga og það á að hjálpa fólki til að ná betri heilsu ef það er hægt. Ég er sannfærð um það að eina leiðin til þess að ná fram jafnvægi og sparnaði í heilbrigðiskerfinu til frambúðar er sú að nálgast málið frá allt annarri hlið en hingað til hefur verið gert. Hætta flötum niðurskurði og svokölluðum sparnaði. Þess í stað þarf samræmdar aðgerðir og samvinnu margra aðila, með ríkið og starfsfólk heilbrigðisþjónustunnar í fararbroddi, til að stórefla forvarnir sem gætu á skömmum tíma skilað verulegum sparnaði í heilbrigðismálum og þar með aukið svigrúm til að veita nauðsynlega og góða þjónustu. Ég ætla að rökstyðja þetta í nokkrum orðum, hæstv. forseti. Að mati yfirlæknis slysadeildar Borgarspítalans, Brynjólfs Mogensens, kosta slys af ýmsu tagi samfélagið um 10 milljarða kr. árlega. Þar af kosta umferðarslys um 5 milljarða eða meira en rekstur Sjúkrahúss Reykjavíkur. Með betri kennslu, áróðri, hækkun bílprófsaldurs, lækkun hámarkshraða og auknu eftirliti, t.d. með myndavélum, mætti draga stórlega úr þessum kostnaði og mannfórnum sem umferðin kostar ár hvert. Slys á börnum eru algengari hér en í nokkru öðru Evrópulandi og þar þarf að taka verulega á. Þótt við næðum ekki meiru en að fækka slysum þannig að það drægi úr kostnaði um 1 milljarð þá munar þar verulega um. Álagssjúkdómar er annað dæmi þar sem verulega er hægt að taka á og þar með eru taldar vöðvabólgur sem stafa af kulda, streitu, einhæfri vinnu, rangri líkamsbeitingu og of lítilli hreyfingu. Álagssjúkdómar eru gífurlegt vandamál á Íslandi og ekki síst meðal kvenna. Með úrbótum á vinnustöðum, vinnustaðaleikfimi, áherslu á líkamsrækt og eflaust fleiri aðgerðum mætti draga verulega úr vinnutapi og kostnaði við lyf, sjúkraþjálfun og læknisheimsóknir. Sjúkraþjálfari sem ég þekki og stundað hefur töluverðar rannsóknir heldur því fram að íslenskar konur séu að jafnaði mun verr á sig komnar líkamlega en konur t.d. í Noregi og rekur hann það til of lítillar leikfimikennslu í skólum og þess að stúlkur hér hætta íþróttaiðkun á unglingsárum m.a. vegna þess að framboð er vægast sagt einhæft og hvatning nánast engin. Þá er mikið um það að konur vinni einhæf og erfið störf, t.d. í fiskvinnslu og á sjúkrahúsum, auk þess hve vinnudagur kvenna er langur og þar með lítill tími til að sinna eigin líkama og heilsu. Á fundi sem ég sat í morgun ásamt hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur í nefnd sem við eigum sæti í gat landlæknir þess að heilsa þjóðarinnar færi batnandi. Það gengur þvert á það sem Alþjóðaheilbrigðisstofnunin heldur fram sem er það að heilsu kvenna um allan heim hraki. Staðreyndin er sú að heilsa karla fer batnandi. Meðallíftími þeirra er að lengjast meðan meðalævi kvenna stendur í stað. Þetta eru afar athyglisverðar staðreyndir en þarna skila sér m.a. miklar forvarnir í hjarta- og æðasjúkdómum sem hafa haft veruleg áhrif á lífslíkur karla. Ég gæti haldið hér áfram að nefna fjölmörg dæmi um forvarnir sem geta skilað okkur miklum árangri og get ekki stillt mig um að nefna sérstaklega reykingar í því sambandi en framkvæmdastjóri Krabbameinsfélagsins, Guðrún Agnarsdóttir, heldur því fram að ef tala má um, eins og gert er í Bandaríkjunum, að brjóstakrabbamein meðal kvenna sé þar faraldur þá megi tala um að lungnakrabbi meðal kvenna hér á landi sé faraldur. Sviðin eru mörg sem taka þarf á í forvörnum. Nú benda eflaust margir á að forvarnir kosti líka peninga. Og vissulega er það rétt en því er til að svara að ýmsar leiðir eru færar til að fjármagna þær. Þær skila sér fljótt í sparnaði sumar hverjar og það er hægt að virkja fyrirtæki og alls konar samtök til þátttöku. Ég vil geta þess að heilbrigðisráðherra Bandaríkjanna, sem er kona eins og okkar heilbrrh. og heitir Donna Shalala, hefur beitt nokkuð óvenjulegum aðferðum til þess að auka forvarnir í Bandaríkjunum. Hún hefur leitað samstarfs við stórfyrirtæki eins og McDonald's, Uncle Ben's og fleiri slík fyrirtæki og fengið þá til þess að auglýsa á vörum sínum. Hún var í sérstöku átaki til þess að fá foreldra í Bandaríkjunum til að bólusetja börn sín en bólusetningar á ungbörnum þar eru þær þriðju minnstu í heiminum. Það eru svona ótrúlegar staðreyndir sem þeir eru að glíma við. Framleiðendur Hanes sokkabuxna tóku að sér að dreifa leiðbeiningum um það hvernig konur ættu að fylgjast með brjóstum sínum, Estée Lauder snyrtifyrirtækið hefur verið í mikilli fjársöfnun til að auka rannsóknir á brjóstakrabbameini og þannig mætti lengi telja. Leiðirnar eru margar en það þarf hugmyndaflug og skilning til að reyna þær. Við eigum að sjálfsögðu mörg dæmi í okkar sögu um forvarnir sem tekist hafa vel og þar má nefna t.d. barna- og mæðravernd, starfsemi Hjartaverndar, Leitarstöð Krabbameinsfélagsins og fleira en það má gera miklu betur. En það þarf líka að taka á stjórnkerfinu og þar þarf ekki síst að hafa í huga að það þarf alltaf að skoða karlmenn sérstaklega, konur sérstaklega og börn sérstaklega. Þetta er grundvallaratriði ef menn vilja ná árangri í heilbrigðismálum. Hæstv. forseti. Í grein í Morgunblaðinu hinn 6. febr. sl. víkur hv. þm. Sturla Böðvarsson að því sem hann telur mesta þörf á í heilbrigðiskerfinu til að taka á okkar vanda og þar segir hann m.a., með leyfi forseta: ,,Taka þarf afstöðu til þess hvert hlutfall útgjalda vegna heilbrigðis- og tryggingamála á að vera af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Hversu stór hluti þeirra fjármuna eigi að ganga til bótagreiðslna og hversu mikið til sjúkrastofnana vegna hjúkrunar- og læknisverka. Ákveða verður hvert þjónustustig einstakra sjúkrastofnana eigi að vera.`` Þarna má heyra enduróm af því sem fram kom í skýrslu Ríkisendurskoðunar en ég verð að lýsa því hér, hæstv. forseti, að ég algjörlega ósammála þessari skoðun. Ég er algjörlega ósammála því að það sé hægt að festa útgjöld til heilbrigðismála í einhverri ákveðinni prósentu af ríkisútgjöldum. Þörfin fyrir þjónustuna, ástand heilbrigðismála hlýtur að ráða því hverjar fjárveitingarnar eru og þar kem ég að mínum lokaniðurstöðum, hæstv. forseti. Að mínum dómi hefur verið gengið of langt í sparnaði í heilbrigðiskerfinu. Sá sparnaður er farinn að koma við sjúklinga og það er um tvennt að ræða. Annars vegar að setja aukið fjármagn í heilbrigðisþjónustuna, hins vegar að stokka upp kerfið og breyta áherslum og reyna þannig að ná fram sparnaði og hagræðingu. Ég hef þegar bent á þá leið sem mér finnst blasa við og tel rétta, að nálgast málið út frá þeirri spurningu hvernig er hægt að draga úr eftirspurninni eftir þjónustu, hvernig er hægt að bæta heilsu þjóðarinnar. Hins vegar er ekki hægt annað en að benda á það að þörfin fyrir fjármagn í heilbrigðiskerfinu er gífurleg og það er ekki hægt að hlusta á þau rök að þeir peningar séu ekki til. Hvað um það að ríkisstjórnin feti nú í fóspor Reykjavíkurborgar og skeri niður risnu og ferðakostnað? Hvað um það að menn skoði nú sjómannaafsláttinn sem er upp á rúmlega einn og hálfan milljarð króna? Er það réttlætanlegt að ríkið sé að borga fyrir útgerðina þegar útgerðin skilar hagnaði á meðan ástandið í heilbrigðismálum er eins og við okkur blasir? Ég vil að við skoðum það mál mjög vandlega en það verður auðvitað að fara rétt að, ekki að ráðast á sjómenn eins og gert var hér fyrir nokkrum árum. Hvernig getum við sagt að peningarnir séu ekki til þegar samfélagið horfir upp á skattsvik sem nema milljörðum? Þannig mætti áfram telja, hæstv. forseti. 
             Það fór eins og mig grunaði, þetta mál er svo yfirgripsmikið að það er erfitt að koma því öllu frá sér á jafnvel á hálftíma en ég vil þó að lokum, hæstv. forseti, fá að beina nokkrum spurningum til hæstv. heilbrrh. Þær eru í afar stórum dráttum og felast fyrst og fremst í því hver stefna ríkisstjórnarinnar er og hvernig hún skilgreinir hlutverk ríkisvaldsins í ljósi þess ástands sem við okkur blasir. Telur ráðherra að lengra verði gengið í sparnaði og hvernig á að bregðast við því ástandi í heilbrigðismálum sem við stöndum nú frammi fyrir?

[13:44] Virðulegi forseti. Við Íslendingar eigum eina bestu heilbrigðisþjónustu í heiminum. Við eigum mjög hæft og vel menntað starfsfólk á öllum sviðum. Við búum yfir fullkomnustu tækjum, fullkomnum sjúkrahúsum og nýlegum heimilum fyrir aldraða. Velferðarkerfi okkar er með því besta í heiminum, umönnun aldraðra og sjúkra er með því besta sem þekkist. Þetta eru staðreyndir sem við öll þekkjum og höfum reynt. Eitt af markmiðum ríkisstjórnarinnar er að draga úr halla ríkissjóðs og ná jafnvægi í ríkisfjármálum á næstu tveimur árum. Náist þau markmið tryggjum við enn betur velferð. Þessu má líkja við heimilishald sem nær sér úr skuldaklafa og eykur þannig svigrúm sitt til aukinna lífsgæða. Öflugt velferðarkerfi verður aldrei rekið til langframa á lánum einum saman. Framlög til heilbrigðis- og tryggingamála eru stærstu einstöku útgjaldaliðir á fjárlögum. Enginn sem ber ábyrgð á málaflokki getur skotið sér undan því að takast á við sífellda endurskoðun á skipulagi, uppbyggingu, fjármögnun og verklagsreglum innan þessa málaflokks. Innbyggð hækkun í málaflokknum er m.a. fólgin í hlutfallslegri fjölgun aldraðra, nýrri tækni og dýrari lyfjum. Nokkur undanfarin ár hafa t.d. ný lyf aukið lyfjakostnað um hundruð millj. kr. Þrátt fyrir mikinn árangur í aðhaldsaðgerðum hvað varðar kaup á lyfjum eru allar líkur á að heildarkostnaður vegna lyfjakaupa aukist í framtíðinni. Við setjum nú gerviliðamót í einstaklinga sem fyrir nokkrum árum fengu stífa liði, staurfætur og urðu örkumla. Slíkar aðgerðir kosta hundruð þúsunda króna en í staðinn nær einstaklingurinn oft fullri vinnugetu og auknum lífsgæðum. Tryggingastofnun ríkisins kostar aðgerðir á sjúklingum erlendis sem aðeins eru gerðar á fáum stöðum í heiminum og varla þekktust fyrir 5--10 árum. Þessar aðgerðir eru nánast kraftaverk og kosta jafnvel milljónatugi hver. Dæmi er til um að aðgerð á einum einstaklingi og eftirfarandi meðferð geti kostað allt upp í 100 millj. kr. sem er svipað og rekstur eins héraðssjúkrahúss yfir árið. Eftir þessum aðgerðum var enginn biðlisti fyrir nokkrum árum því aðgerðirnar voru einfaldlega ekki gerðar. Hver ný tegund aðgerða kallar á biðlista, samanber hryggspengingaraðgerðir sem ekki voru gerðar hér fyrir þrem árum síðan. Hjartaaðgerð var framkvæmd fyrst árið 1986 og nú eigum við líklega heimsmet í aðgerðafjölda þrátt fyrir biðlista. Ég get talið upp margar fleiri nýjungar sem bæst hafa við okkar ágætu heilbrigðisþjónustu á síðustu árum og tala nokkuð af eigin reynslu, því ég hef fylgst með þessari þróun í 25 ár. Flestar þjóðir leggja eins og við Íslendingar mikinn metnað í að sinna sjúklingum vel. En við erum stödd á krossgötum milli þess sem er tæknilega mögulegt og þess sem við höfum fjárhagslegt bolmagn til. Á árunum 1984--1995 hafa útgjöld til almennra sjúkrahúsa á verðlagi ársins 1995 aukist úr 14 milljörðum í 16,7 milljarða eða um rúm 19%. Greiðslur vegna öldrunarþjónustu og endurhæfingar hafa á sama tímabili aukist úr 2,2 milljörðum í 4,7 milljarða eða um tæp 114%, útgjöld heilsugæslu úr 3 milljörðum í 4,8 milljarða eða um 60% og framlög til lyfja- og hjálpartækja úr 2,6 milljörðum í 3,9 milljarða eða um 50%. Á þessum sama tíma hefur landsmönnum fjölgað um 11%. Þeirri þróun sem ég hef lýst er engan veginn lokið. Við Íslendingar eins og aðrar þjóðir stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að möguleikar okkar til að sinna ýmsum verkefnum á sviði velferðarmála sem tengjast heilbrigðisþjónustu og almannatryggingum eru mun meiri en við teljum okkur hafa ráð á. Við skulum gera okkur grein fyrir því að sú umræða sem nú fer fram á Alþingi Íslendinga er ekki einstök. Sams konar umræða fer fram í nágrannalöndum okkar, í Þýskalandi, á Bretlandi en ekki síst á Norðurlöndum. Hér á landi jafnt sem erlendis hafa menn bent á ýmsar leiðir til að mæta vandanum. Einföld leið er að hækka skatta og auka útgjöld. Flestir fræðimenn eru þó sammála um að það leysi ekki vandann. Eftirspurn eftir þjónustu eltir einfaldlega framboðið. Ég hef talið hóflegan nefskatt koma til greina til þess að vinna okkur tíma til að móta framtíðarstefnu í heilbrigðis- og velferðarmálum. Hvernig sem við tökumst á við útgjöld vegna heilbrigðisþjónustu er eitt alveg ljóst. Við getum ekki aukið útgjöldin nema á móti komi annaðhvort auknar tekjur eða niðurskurður í öðrum málaflokkum. Þjóð sem skuldar 220 milljarða, tvöfalda veltu ríkissjóðs á heilu ári, og greiðir 34 milljarða á ári í afborganir og vexti sem er hærri upphæð en allur rekstur heilbrigðisþjónustunnar í landinu, getur ekki leyft sér að auka skuldir. Við berum einfaldlega þá ábyrgð að börn og barnabörn okkar eigi kost á svipuðu velferðarkerfi og okkar kynslóð. Okkur ber að tryggja að fjármunum sé skynsamlega varið á hverjum tíma. Í minni vinnu hef ég lagt höfuðáherslu á hagræðingu innan heilbrigðisþjónustunnar og uppstokkun kerfisins sem gerir okkur kleift að ná fram meiru fyrir minna. Áreynslulítið getum við nýtt alla skattpeninga þjóðarinnar til heilbrigðis- og velferðarmála. En við erum á krossgötum og verðum að taka upp nýjar aðferðir, aðferðir sem skila okkur til lengri tíma meiri stefnufestu og stöðugleika. Slíkt er þó engan veginn einfalt. Ríkisendurskoðun hefur vakið athygli á að möguleikar í hagræðingu innan hverrar stofnunar með einhvers konar flötum niðurskurði séu sjálfsagt að mestu tæmdir. Flest sem snýr að skipulagi og hagræðingu í heilbrigðisþjónustu er heilsupólitík og því hef ég lagt áherslu á að stjórnarandstaðan eigi aðild að allri þeirri stefnumótunarvinnu sem nú er í gangi á vegum ráðuneytisins. Ég tel að stjórnarandstaðan verði að eiga verulega aðild að þeirri vinnu sem þarf að fara fram í þessum málaflokki ef við ætlum að ná árangri. Ég studdi það að formaður heilbr.- og trn. kæmi frá stjórnarandstöðu. Ég hef skipað stjórnarandstæðinga í þrjár nefndir sem nú eru að vinna að tillögum hver á sínu sviði og allar snerta hagræðingu og stefnumörkun. Það er nefnd sem vinnur að tillögum um skipulag, hlutverk og fyrirkomulag svæðisbundinna heilbrigðisstjórna, nefnd um forgangsröðun í íslenskum heilbrigðismálum og nefnd um framtíðarþróun í íslenskum heilbrigðismálum. Ég tel að sú góða reynsla sem menn hafa af þátttöku stjórnarandstöðu í stefnumótun í heilbrigðismálum á Norðurlöndum geti nýst okkur Íslendingum líka. Ég tel að með þessum hætti megi fá ítarlega umræðu um málin og að okkur takist að koma í framkvæmd málum sem ekki þarf að vera pólitískur ágreiningur um. Ég vona að stjórnarandstaðan virði þessa viðleitni. Mér hefur verið nokkuð tíðrætt um hagræðingu í heilbrigðisþjónustunni. Ég bind miklar vonir við árangur þar. Ég hef verið mikið gagnrýnd síðustu vikur fyrir gjaldtöku í heilbrigðisþjónustunni og breytingar á ýmsum bótum. Fjárlög eru hins vegar staðreynd sem mér sem ráðherra ber að framkvæma. Grundvallarstefna mín í breytingum á gjaldtökunni er að verja þá sem minnst hafa handa á milli. Hinir sem betur eru stæðir eiga að mínu mati að taka á sig auknar byrðar fremur en þeir sem fæstar krónur hafa til framfærslu. Niðurstaðan við fjárlagagerðina nú varð til þess að tryggja mætti viðgang velferðarkerfisins. Skyldu ýmsar lágar greiðslur hækkaðar. Þess hefur þó alls staðar verið gætt að hækka hvergi þök á hámarksgreiðslum sem tryggja hagsmuni þeirra sem oft þurfa að sækja heilbrigðisþjónustu þannig að þegar öryrkjar og aldraðir 70 ára og eldri hafa greitt 3.000 kr. í lækniskostnað greiða þeir 1 / 3 af gjaldinu eftir það. Þegar greitt hefur verið fyrir börn í sömu fjölskyldu 6.000 kr. á ári er einungis greiddur 1 / 3 eftir það. Þessu er sleppt í umræðunni. Ég hef líka gætt þess að þær hækkanir sem gerðar hafa verið og snerta 67--70 ára komi eingöngu til framkvæmda hjá þeim sem hafa meira en um það bil eina millj. kr. í heildartekjur. Sama gildir um öryrkja sem eru mest fatlaðir og þurfa á bílastyrk að halda. Fjöldi styrkja og styrkfjárhæð fyrir þennan hóp er óbreyttur. Ég get ekki fallist á að þeir sem betur mega sín í þjóðfélaginu geti keypt þjónustuna umfram aðra. Ég get hins vegar eins og ég sagði áðan tekið undir með Morgunblaðinu þegar það segir í leiðara fyrir nokkrum dögum síðan, með leyfi forseta: ,,Þess vegna getur vel komið til greina að auka greiðslur þeirra, sem meiri tekjur og efni hafa, til hagsbóta fyrir hina.`` Virðulegi forseti. Vegna þeirrar umræðu sem verið hefur um stöðu og framtíð sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu vil ég víkja sérstaklega að þeim. Það verður að segja sjúkrahúsunum til hróss að þrátt fyrir mikið aðhald á undanförnum árum hefur þeim tekist að halda vel á málum og innleiða flest það mikilvægasta sem snýr að nýjungum í heilbrigðisþjónustu. Ýmislegt hefur verið sagt um sjúkrahúsin í Reykjaavík á undanförnum árum og sýnist sitt hverjum. Þar hefur umræðan snúist allt frá því að halda þrem sjúkrahúsum í Reykjavík í að hagkvæmast væri að reka hér einn hátæknispítala í samkeppni við læknaþjónustu erlendis. Við höfum aldrei verið ráðþægir Íslendingar og álitsgerðum virtra ráðgjafarfyrirtækja hefur ekki verið fylgt eftir í þessum efnum. Ég finn vel fyrir því að mjög skiptar skoðanir eru um þetta mál, bæði meðal heilbrigðisstétta og ekki síður í stjórnmálaflokkum. Mikill metnaður ríkir á stofnunum en gæta verður þess að hann snúist ekki upp í samkeppni milli deilda og stofnana um fjármagn ríkissjóðs. Í síðustu viku ákvað ég að miðstöð áfallahjálpar yrði á slysastofu Sjúkrahúss Reykjavíkur. Ég veit að stjórnendur Ríkisspítala telja eðlilegra að geðdeild Landspítalans gegni þessu hlutverki. Við höfum séð í fjölmiðlum umræðuhugmyndir Sjúkrahúss Reykjavíkur um að flytja endurhæfingardeild frá Grensási í aðalbyggingu Borgarspítalans í Fossvogi og minnka hana og jafnframt flytja geðdeild í húsnæði Grensásdeildar. Svona breytingar kosta tugi milljóna. Ég tel slíkar breytingar ekki ásættanlegar á sama tíma og fyrirhuguð er uppbygging á endurhæfingu í Kópavogi á vegum Ríkisspítala. Slík uppbygging kostar enn meira. Á Landspítala standa tvær skurðstofur ónotaðar vegna sparnaðar. Sjúkrahús Reykjavíkur telur sig vanta tvær. Hver skurðstofa kostar 25--30 millj. kr. Ég nefni einungis þessi örfáu dæmi. Hægt væri að nefna til mörg önnur. Lái mér hver sem vill þó ég segi: Hingað og ekki lengra. Þessi sjúkrahús verða að ná betri samhæfingu. Það verður einfaldlega að nást sátt milli stofnana á höfuðborgarsvæðinu um skipulag og uppbyggingu þessarar mikilvægu starfsemi. Sjúklingarnir, starfsfólkið og skattborgararnir eiga kröfu á því að farið sé eins vel með fé almennings og frekast er unnt, að því fjármagni sem til er sé ekki sóað í óþarfa tvöföldun á starfsemi eða tilflutninga heldur til að halda uppi sem mestri þjónustu við sjúklinga. Það er kominn tími til að finna lausn á þessu viðkvæma máli, ekki síst til þess að starfsfólk og stjórnendur þessara stofnana telji sig ekki lengur þurfa að verja dýrmætum tíma sínum í átök um sameiginlega fjármuni ríkissjóðs. Ég hef skipað sex manna nefnd undir forustu hjúkrunarforstjóra Sjúkrahúss Reykjavíkur til þess að gera tillögur í þessu máli. Ég ítreka það við alla nefndarmenn að þeir séu þar ekki sem fulltrúar einstakra stofnana heldur til að gæta hagsmuna sjúklinga og skattborgara. Þegar ég sé fyrirliggjandi skynsamlegar áætlanir um aukna verkaskiptingu, samstarf sem líklegar er til að skila árangri, mun ég beita mér fyrir því að ríkisstjórnin taki til meðferðar heildaráætlun um fjármögnun þessarar starfsemi þannig að friður geti ríkt um hana til lengri tíma. Ég bind miklar vonir við starf nefndarinnar og treysti því að hún komi sem fyrst með tillögur og helst um næstu mánaðamót. Bæði Ríkisspítalar og Sjúkrahús Reykjavíkur komu út með nokkrum halla á rekstri ársins 1995. Að verulegum hluta hefur þeim verið bættur sá halli en mér er fyllilega ljóst að mjög erfitt verður fyrir sjúkrahúsin að uppfylla þær kröfur sem til þeirra eru gerðar á fjárlögum yfirstandandi árs. Stjórnendur sjúkrahúsanna hafa hins vegar gripið til ýmissa aðgerða til að ná markmiðum fjárlaga. Við fjárlagagerðina nú í desember lagði ég á það áherslu í viðræðum við fjmrh. að reynt yrði að skipuleggja vinnuna við gerð kjarasamninga þannig að verkföll lömuðu ekki þessa viðkvæmu starfsemi stærstu heilbrigðisstofnana þjóðarinnar. Þó talað sé um mikinn samdrátt vegna lokana deilda hafa verkföll einnig dregið verulega úr starfsemi sjúkrahúsanna á undanförnum árum. Biðlistar eru langir. Þó hefur náðst verulegur árangur t.d. varðandi beinaaðgerðir og þvagfæraaðgerðir samkvæmt upplýsingum frá landlækni. Það er greypt í þjóðarsál Íslendinga að vist á sjúkrahúsi megi ekkert kosta sjúklinginn. Þannig hafnar þingflokkur minn þeirri leið að leggja innlagningargjöld á sjúklinga. Ekki er ólíklegt að sá þáttur þurfi að koma til skoðunar í framtíðinni. Það hlýtur að orka nokkuð tvímælis og tengist umræðu um samspil milli sjúkrahúsþjónustu, heilsugæslu og sérfræðinga að það skuli ekki vera samræmi í gjaldtöku einstaklinga eftir því hvar hann nýtur þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Einnig bendi ég á að hafin er vinna að endurskoðun almannatryggingalaga með það að leiðarljósi að þeir sem mest þurfa á almannatryggingum og samhjálp að halda fái þá aðstoð sem þeir þurfa. Í síðustu viku fór fram málefnaleg utandagskrárumræða um uppsagnir flestra heilsugæslulækna landsins. Heilsugæslulæknarnir eru óánægðir með hlut heilsugæslunnar í heilbrigðisþjónustunni. Flestir hv. þm., sem tóku til máls, tóku að einhverju leyti undir þörfina á að efla heilsugæslu. Mikilvægi heilsugæslunnar er óumdeild, bæði hvað varðar almenna heilbrigðisþjónustu og forvarnir til frambúðar. Ég hef bundið miklar vonir við að svæðisbundnar heilbrigðisstjórnir geti orðið til þess að fjármunum í heilbrigðisþjónustu verði ráðstafað með hagkvæmari hætti en nú er. Þá er hugmyndin sú að heilbrigðisstjórnir taki ákvarðanir um hvar og hvernig fjármunum fyrir íbúa viðkomandi svæðis sé best varið í heilbrigðisþjónustunni. Í dag eru þessar ákvarðanir í raun teknar af ríkisstjórn og Alþingi. Ég vil flyja þær til fagaðila á þeim svæðum sem heilbrigðisstjórnirnar eiga að sinna en þó þannig að byggt sé á stefnumörkun sem ákveðin er á Alþingi. Í mínum huga er svona breytingar hagræðing sem á ekki að þurfa að tengjst flokkspólitík. Virðulegi forseti. Forvarnir skipta miklu máli hvað varðar útgjöld til heilbrigðismála. Sterkasta dæmið um gildi forvarna er að með öflugu fyrirbyggjandi starfi tókst að útrýma berklum. Ef okkur hefði á sama hátt tekist að koma í veg fyrir útbreiðslu reykinga um miðja öldina hefði vafalaust sparast óhemjufjármunir og fjöldi einstaklinga sloppið við alvarlega krabbameins-, lungna- og æðasjúkdóma. Það skiptir því miklu máli fyrir útgjöld í framtíðinni að okkur takist að stemma stigu við vandamálum sem skapast af óhollum lífsháttum. Næðum við að útrýma fíkniefnum eins og tókst með berkla yrði það mikilvægasta forvarna- og sparnaðaraðgerðin í heilbrigðismálum á þessari öld. Því má einskis láta ófreistað til varna gegn áfengis- og fíkniefnavandanum og hefur ríkisstjórnin og heilbrrn. brugðist við með samstillu átaki auk þeirra ráðuneyta sem koma að þeim málaflokki. Ríkisstjórnin hefur samþykkt tillögur um að efla starfsemi barna- og unglingageðdeildarinnar og þar geta foreldrar þeirra barna sem lenda í neyslu vímuefna leitað ráðgjafa. Ný staða barnalæknis á Akureyri var nýlega samþykkt. Þá er 30 millj. kr. forvarnasjóður vistaður í heilbrrn. og verður auglýst eftir umsóknum um styrki í næstu viku. Virðulegi forseti. Við ræðum framtíð heilbrigðisþjónustunnar og velferðarkerfisins. Vinnum saman að því að finna framtíðarlausnir sem eru ekki einungis viðunandi heldur tryggja að við verðum áfram í hópi best settu þjóða heims hvað varðar heilbrigðisþjónustu og velferðarkerfi. Horfum áratug fram í tímann, ekki einungis til eins árs í senn. Ég vil að lokum fara örfáum orðum um þá jákvæðu þróun sem við sjáum. Á þessari stundu er verið að opna nýja hjartadeild á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og ég hefði viljað vera að samfagna starfsfólki þar. Fyrir skömmu var barnadeild á sömu stofnun og öldrunarlækningadeild opnuð. Bráðlega verður opnuð ný barnadeild á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Búið er að opna fullkomin og vistleg hjúkrunarheimili víða um land fyrir aldraða sem þurfa á mikilli umönnun að halda. Innvortis aðgerðir eru framkvæmdar án uppskurðar þannig að sjúklingurinn er jafnvel kominn til fullrar vinnu eftir þrjá daga frá aðgerð, sjúklingur, sem áður lá í hálfan mánuð á sjúkrahúsi. Hjarta- og æðaaðgerðir eru framkvæmdar í stórum stíl, að því er talið það mesta í heiminum miðað við mannfjölda. Legutími sjúklinga hefur styst með hverju árinu. Með lyfjagjöfum og læknisaðgerðum hefur okkur tekist að lækna sjúkdóma sem fyrir fáum árum leiddu til dauða. Í ár verður tekið í notkun nýtt lyf fyrir MS-sjúklinga sem hefur lengi verið beðið eftir. Heilsugæsla og aðgengi að læknum og frumheilsuvernd er hér á landi með því besta, sumir segja besta sem gerist í heiminum. Mæðravernd og ungbarnaeftirlit er skipulagt og öruggt og hefur skilað lægsta ungbarnadauða í heimi. Samkvæmt upplýsingum frá landlækni hefur sjúklingum fækkað á biðlistum á ýmsum sviðum, svo sem bæklunaraðgerðum, á háls-, nef- og eyrnadeildum, í þvagfæraskurðlækningum og í heildina fækkað á biðlistum á árinu 1995 um 1%. Í máli mínu hef ég rakið stefnumótun sem unnið er að í heilbrrn. Um heildarstefnu í heilbrigðismálum sem fólgin er í heilbrigðisstjórnun í héraði. Samvinnu stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík, forgangsröðun í heilbrigðismálum, bæði hvað varðar framkvæmdir og aðgerðir, endurskoðun almannatryggingalaga. Stóraukna áherslu á forvörnum með aukafjárveitingum til málaflokksins. Hið jákvæða sem er m.a. að gerast um þessar mundir er að nýtt lyf fyrir MS-sjúklinga verður í fyrsta skipti reynt hérlendis á þessu ári. Hjartaskurðlækningar barna færast í auknum mæli heim. Markaðssetning heilbrigðisþjónustu erlendis er að skila sér. Grænlendingar kaupa þjónustu af okkur í enn ríkari mæli. Endurbætt glasafrjóvgunardeild verður opnuð í vor. Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands í Hveragerði stefnir að rekstri heilsuskóla á þessu ári þar sem þeir sem vilja breyta um lífsstíl geta fengið kennslu auk þess sem þeir sem vilja hætta að reykja fá þar einnig aðstoð. Ríkisstjórnin samhæfir krafta sína gegn eiturlyfjavandamálinu. Við verðum að treysta öruggan rekstrargrunn heilbrigðisþjónustunnar. Það verður ekki gert með því að auka skuldasöfnunina. Það verður gert með ráðdeild. Sú ráðdeild mun áfram skila okkur bestu heilbrigðisþjónustu og þeirri öruggustu sem völ er á.

[14:08] Herra forseti. Ég get ekki að því gert að Framsfl. hrærir jafnan einhvern bókmenntalegan streng í brjósti mínu. Þegar ég hlýddi á ræðu hæstv. heilbrrh. kom mér í hug gamall bókartitill: Allt önnur Ella. Vegna þess að sú Ella sem talar hér sem hæstv. heilbrrh. er allt önnur Ella en talaði sem hv. stjórnarandstöðuþingmaður Ingibjörg Pálmadóttir. Hæstv. heilbrrh. segir að menn þurfi að gera allt sem þeir geta til þess að draga úr halla ríkissjóðs. Það var allt önnur Ella sem sagði efnislega á síðasta kjörtímabili: Hvað varðar krabbameinssjúka og hjartveika um kostnaðarvitund og halla ríkissjóðs? Hæstv. heilbrrh. kemur núna og kvartar undan því að hún hafi verið gagnrýnd vegna aðgerða sinna sem tengjast gjaldtöku. Svo vill til að í hinum merka kosningabæklingi sem Framsfl. gaf út fyrir síðustu kosningar og hét Fólk í fyrirrúmi, með undirtitilinn Sáttmálinn milli kynslóðanna, segir að eftir harða ádeilu á þáv. ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. hafi ríkisstjórnin rofið þessa sátt með því að og ég vitna beint, með leyfi forseta: ,,stórauka álögur á sjúklinga, öryrkja, ellilífeyrisþega og aðra þá sem þurft hafa að leita sér læknisaðstoðar.`` Síðan segir, herra forseti: ,,Framsfl. telur brýnt að horfið verði af þessari braut.`` Framsfl. hefur ekki horfið af þessari braut heldur hefur hann þvert á móti hert skrúfuna fastar þannig að það er ekki nema von að hæstv. heilbrrh. þurfi að sæta gagnrýni. Herra forseti. Ég vísa líka til þess að hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir sagði m.a. á síðasta kjörtímabili, með leyfi forseta: ,,Það gerist æ oftar að sjúklingur hringir í apótek og spyr hvað ákveðið lyf kostar sem hann á að sækja og síðan er lyfið ekki sótt því að sjúklingurinn á einfaldlega ekki fyrir lyfinu þrátt fyrir að þessi lyf séu lífsnauðsynleg sjúklingnum.`` Mætti ekki ætla að manneskja sem svo talar mundi breyta þessu eftir að hún er búin að sveipa sig kufli heilbrrh.? Mundi hún ekki vinda bug að þessum vanda sem hún er að lýsa? Það gerir hún ekki. Þvert á móti hefur hún hætt endurgreiðslu vegna sumra þeirra lyfja sem þarna ræðir um sem voru fúkalyf. Á öðrum lyfjum hefur hún hækkað lágmarksgreiðslur sjúklinga. Ég gæti farið með fjöldann allan af tilvitnunum í hæstv. ráðherra sem sýnir að það er allt önnur Ella sem er í ríkisstjórninni en sú sem talaði sem stjórnarandstöðuþingmaður. Þetta er spurning um að orð skuli standa. Menn eiga að standa við það sem þeir hafa sagt. Herra forseti. Ég tek hins vegar undir það að ég hygg að það sé engum blöðum um það að fletta eins og hæstv. heilbrrh. segir að íslenska heilbrigðiskerfið er eitthvert hið besta í heiminum og ég held að þorri manna upplifi það með þeim hætti. Kerfið hefur raunar styrkst á síðustu árum vegna þess að undirstöður þess hafa verið treystar, ekki síst vegna aðgerða fyrrv. heilbrrh., hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Áður þróaðist kerfið að sönnu stjórnlítið um árabil en á þeim vanda var ráðin bót að ég tel á síðasta kjörtímabili. Mér finnst sjálfum mjög athyglisvert að þrátt fyrir yfirlýsingar forustu Framsfl. fyrir kosningar um nauðsyn gerbreyttrar stefnu í heilbrigðismálum hefur hæstv. heilbrrh. fetað í öllum aðalatriðum þann stíg sem var markaður af Alþfl. og þrátt fyrir stór orð hennar í upphafi kjörtímabilsins, þrátt fyrir yfirlýsingar hæstv. utanrrh., formanns Framsfl., í þessum bæklingi er það samt sem áður að það sjást engin ný vinnubrögð, það er engin önnur stefna uppi. Stefna hæstv. heilbrrh. sem birtist í fjárlögunum er sú sama að mestu leyti og Alþfl. fetaði í tíð fyrri ríkisstjórnar nema hvað hæstv. heilbrrh. skrúfar eilítið fastar þær aðhaldsskrúfur sem hann kvartaði undan af hálfu forvera síns. Ég er ekkert að kvarta undan þessu eins og hv. þm. Jón Kristjánsson á eftir að komast að raun um þegar vindur fram ræðu minni og ég tek að hrósa hæstv. heilbrrh. fyrir það sem vel er gert. Það er hins vegar svo, hv. þm. Jón Kristjánsson, að menn hljóta að spyrja um efndir þeirra orða sem áður voru töluð. Það er svo, hv. þm. Jón Kristjánsson, að milli orða hæstv. heilbrrh. og milli verka hennar og orða á síðasta kjörtímabili er sorglega mikill munur, svo sorglega mikill að raunar er ekki hægt að álykta annað en hún hafi ekki enn þá náð vopnum sínum í ríkisstjórninni og það sé í rauninni hæstv. fjmrh. sem ráði förinni. Ég minni á þá staðreynd að það var hæstv. fjmrh. sem kynnti tillögur ríkisstjórnarinnar til lausnar vanda sjúkrahúsanna fyrir formönnum þingflokka fyrir jól. Það var ekki hæstv. heilbrrh. og það er hann en ekki hún sem ræður úthlutun úr þeim 200 millj. kr. hagræðingarpotti sem á að úthluta úr til spítalanna. Þetta finnst mér auðvitað dapurleg þróun, hv. þm. Jón Kristjánsson, og því miður held ég að eftir þessa fyrstu göngu í tjóðri hæstv. fjmrh. muni hæstv. hæstv. heilbrrh. reynast erfitt að marka sér sjálfstæða stefnu. Það er nefnilega erfitt að þurfa að kyssa vöndinn og það verður oft að leiðum vana, hv. þm. Jón Kristjánsson. Þetta átt þú líka eftir að læra í tjóðrinu hjá Sjálfstfl. --- Ég tek það fram að ég lærði það aldrei.  Herra forseti. Mönnum hefur eðlilega orðið tíðrætt um stöðu sjúkrahúsanna. Það hefur þegar verið drepið á afleiðingar niðurskurðarins sem menn hafa séð þar og aðrir eiga eftir að gera það. En þessi niðurskurður var óvæntur. Ég verð að segja það, herra forseti, hann var óvæntur vegna þess að hann var úr takti við það sem Framsfl. hafði sagt fyrir kosningar. Ég leyfi mér að vísa, herra forseti, í grein sem hæstv. viðskrh. skrifaði 4. apríl og er einmitt að tala um spítalana, er að tala um heilbrigðismálin. Þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Ekki verður gengið lengra í niðurskurði sem felur í sér aukið álag á starfsfólk og lélegri þjónustu við sjúklingana.`` Það er náttúrlega alveg ljóst að þarna er verið að gefa ótvírætt loforð um að það verði ekki gengið lengra í niðurskurði. Fólki var lofað þessu. Í þessum bæklingi sem ég hef vitnað hér til og Framsfl. gaf út, ,,Sáttmálinn milli kynslóðanna``, er líka rætt um lokanir deilda í tíð síðustu ríkisstjórnar og þar segir, með leyfi forseta: ,,Fjárveitingar til sjúkrahúsanna hafa verið skornar niður og hefur jafnvel þurft að loka einstökum deildum. Framsfl. telur brýnt að horfið verði af þessari braut.`` Þarna lofar Framsfl. því skorinort að hverfa frá því að loka deildum sjúkrahúsanna. Samt sem áður blasir það við að aldrei hefur jafnháu hlutfalli deilda verið lokað og verður á þessu ári þrátt fyrir loforðin. Og ég spyr, herra forseti: Er hægt að hugsa sér skýrari svik af hálfu nokkurs flokks á tímum þegar uppsveifla er í gangi? Þegar rekstur þjóðarbúsins er léttari þá er það Framsfl. sem gengur fram fyrir skjöldu og sker niður á viðkvæmustu stöðum kerfisins þar sem bráðveiku fólki er sinnt. Loforðin sem ég hef lesið hér upp af hálfu Framsfl. efndi hæstv. ráðherra með þeim hætti að það vantar 700--800 millj. kr. til að stóru sjúkrahúsin geti haldið óbreyttum rekstri. Og ég vil aðeins að endingu fjalla um sjúkrahúsin með því að vísa til þess sem lækningaforstjóri Sjúkrahúss Reykjavíkur sagði á fundi heilbr.- og trmrn. Þá kom fram hjá honum að hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur væri fyrirsjáanlegt neyðarástand. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrrh., sem auk núverandi embættis á að baki farsælan feril innan heilbrigðisgeirans: Er hún sammála þessu mati og ef svo er, hvernig hyggst hún breyta því? Herra forseti. Ég hef hér átalið Framsfl. harðlega fyrir brot á loforðum sínum um aðgerðir í heilbrigðismálum og ég tel að við fjárlagagerðina hafi orðið ákveðin mistök að því er varðar sjúkrahúsin. Mér er hins vegar ljóst að í kerfinu eru innbyggðar skekkjur sem ekki er hægt að kenna hæstv. heilbrrh. um og ekki núv. ríkisstjórn heldur, kannski einhverjum samanlögðum ríkisstjórnum fortíðarinnar, ég er ekki klár á því. En ég velti því stundum fyrir mér hvort það vanti í raun og veru meira fjármagn í heilbrigðiskerfið. Og mín niðurstaða, sem er vissulega ekki byggð á nógu mikilli þekkingu eða reynslu, er hins vegar sú að það sé ekki svo. Ég held að það sé hægt að nýta fjármagnið talsvert betur. Það er hins vegar vitlaust gefið í ,,systeminu``. Við þurfum framtíðarsýn í heilbrigðismálum eins og hæstv. heilbrrh. nefndi hér áðan. Það verður að segjast alveg eins og er að hún reynir þó að marka sýn til framtíðar. Ég er sammála henni um að það þarf m.a. að stokka upp kerfið sem heilbrigðisgeirinn býr við í dag. Ef við horfum t.d. á vanda sjúkrahúsanna þá blasir það við að stóru sjúkrahúsin hér í Reykjavík þurfa að sinna öllu landinu. Ríkisspítalarnir þjóna öllum. Ef sjúklingur fær blóðtappa í hjarta á Vestfjörðum þá er flogið með hann, yfirleitt fram hjá Ísafirði, hingað suður til Reykjavíkur. Fæðingarþjónustu allt í kringum land er lokað án nokkurs samráðs eða heildarskipulags yfir sumarmánuðina. En Landspítalanum er gert að hafa opið fyrir allar fæðandi konur. Þetta kerfi væri í sjálfu sér allt í lagi ef fjármagnið fylgdi sjúklingum en svo er alls ekki. Það er það sem ég á við að það sé vitlaust gefið. Því hvað annað er hægt að kalla það ef stóru spítölunum er skipað að skera niður en verða samt áfram að sinna þeirri skyldu að taka á móti bráðveiku fólki af landinu? Það verður alltaf vitlaust gefið í svona kerfi þangað til að fjármagnið fylgir sjúklingunum. Ég virði það við hæstv. heilbrrh. að hún hefur sagt það, eða ég skildi hennar ræðu þannig og ég hef hlýtt á mál hennar í fjölmiðlum áður, að hún geri sér grein fyrir þessu og hún vænti þess að sú nefnd sem ég m.a. sit í komi með tillögur til þess að breyta þessu. Í þeirri nefnd eru margar jákvæðar tillögur til umræðu. En ég verð að hryggja hæstv. ráðherra með því að meiri hluti nefndarinnar telur sjálfur, eða hefur talið til þessa, að það sé ekki hluti af verksviði nefndarinnar að gera tillögur um að fjármagnið fylgi sjúklingunum. Fyrir mér er þetta pólitískt grundvallaratriði. Ég fylgi frjálslyndri jafnaðarstefnu og hluti af minni skoðun er að menn eigi að hafa eins mikið valfrelsi og hægt er svo fremi sem það komi ekki niður á hinum stærri hagsmunum heildarinnar. Menn eiga t.d. að geta valið um það hvort þeir kjósa að gangast undir aðgerð heima í héraði eða á stóru hátæknisjúkrahúsunum ef þeir telja hag sínum betur borgið þar. En ef það verður komið upp svæðisbundinni heilbrigðisstjórn í hverju kjördæmi, eins og tillögur eru nú uppi um, án þess að það sé ljóst hvort fjármagn fylgir sjúklingunum sem þurfa að leita úr héraði suður á stóru sjúkrahúsin þá er ekki ljóst hvert valfrelsi sjúklinganna verður. Ég spyr: Þurfa þeir þá að sæta því að einhver stjórn heima í héraði hafi vald til að svipta þá þeim rétti sem þeir hafa í dag til að gangast undir uppskurð á þeim stofum og hjá þeim læknum sem þeir telja færasta og besta og er yfirleitt að finna á hátæknisjúkrahúsunum í Reykjavík? Svarið er já. Ef þetta kerfi verður tekið upp án þess að það sé ljóst að fjármagnið fylgi sjúklingunum þá er verið að svipta menn réttinum til að velja. Ég velti því fyrir mér hvað hinir frjálslyndu menn í Sjálfstfl. segja við því. Vilja þeir taka upp ellidautt kerfi sovéskra tilskipana þar sem sjúklingunum er skipað fram og til baka af miðstýrðu kerfi eins og dauðu kjötflikki? Ég vildi gjarnan fá afstöðu þeirra til þessara hugmynda vegna þess að svona er þetta í dag eins og tillögurnar liggja fyrir. Og ég spyr hæstv. heilbrrh.: Telur hún koma til greina að það verði teknar upp heilbrigðisstjórnir í sérhverju kjördæmi án þess að fyrir liggi að valfrelsi sjúklingsins verði hið sama og áður? Þetta, herra forseti, er spurning um grundvallaratriði. Það er hægt að benda á ýmislegt, herra forseti, til þess að nýta fjármagnið betur. Ég bendi á það að hver legudagur á stóru hátæknisjúkrahúsi kostar tugi þúsunda. Menn hafa verið að ræða um sjúkrahótel sem nýjung sem getur lækkað kostnað verulega, sjúkrahótel í næsta nágrenni hátæknisjúkrahúsanna eða hreinlega innan vébanda þeirra. Þangað gætu sjúklingar flust mjög fljótt eftir aðgerð og verið í afslappaðra umhverfi sem kostaði hins vegar alla miklu minna. Nábýlið við spítalann veitir þeim öryggi sem felst í návist við lækna, reglubundnu eftirliti og hjúkrunarliði í seilingarfjarlægð. Munurinn er hins vegar sá að hver dagur á sjúkrahótelinu kostar örfá þúsund en tugi þúsunda á hátæknisjúkrahúsinu. Þarna er hægt að spara. Landlæknir hefur ítrekað þetta. Ég sakna þessarar framtíðarsýnar í ræðu hæstv. ráðherra og ég sakna hennar líka í þeirri stefnu sem birtist í fjárlögunum. Ég er hins vegar ekkert hissa á því, eins og landlæknir segir í greinargerð sem hann hefur skrifað um sjúkrahótel  ,,Því miður er sömu sögu að segja frá viðbrögðum manna við þessari nýbreytni á Íslandi og í öðrum löndum að mesta mótstaðan kemur frá sumum læknum og stjórnendum stofnana.`` Þannig að afstaða heilbrrn. þarf ekki að koma á óvart í þessum efnum. Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að ég veit að hæstv. heilbrrh. á við ramman reip að draga. Ég er henni þakklátur fyrir að hún hefur ekki brugðið verulega út af stefnu Alþfl. og í því felst sá dómur, herra forseti, að sú stefna sé farsæl til framtíðar. 

[14:24] Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson gat þess réttilega í sinni ræðu að þegar á þarf að halda eru sjúklingar af öllu landinu fluttir á hátæknisjúkrahúsin hér á höfuðborgarsvæðinu og reyndar einnig að einhverju leyti til sjúkrahússins á Akureyri. Þetta er rétt og er auðvitað vegna þess að þar er þekkingin, þar eru tækin og aðstaðan til að sinna alvarlegustu sjúkdómstilvikunum, vegna þess m.a. að aðstaða er ekki fyrir hendi á litlu héraðssjúkrahúsunum sem þar ofan í kaupið er ekki ætlað að sinna slíkum verkum í dag. Því vildi ég spyrja hv. þm. vegna þess að hann talaði hér um það að fjármagn ætti að fylgja sjúklingum: Hvaðan á það fjármagn að koma? Ber að líta svo á að fjármagnið sé til staðar hjá héraðssjúkrahúsunum sem eigi þá að flytja og draga úr fjárveitingum til þeirra til þess að þær fjárveitingar geti fylgt þeim sjúklingum sem af landsbyggðinni eru fluttir, óskipulega eins og hv. þm. gat réttilega um, til stóru hátæknisjúkrahúsanna? Það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þessu þegar verið er að tala um þá hugmyndafræði um að fjármagnið flytjist með sjúklingunum. Hvaðan á að flytja það? Þetta er grundvallaratriði, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, og ég vildi þess vegna veita andsvar við ræðu hv. þm.

[14:26] Forseti vill taka fram að hann verður að stytta ræðutíma þingmanna þannig að það verða tvær mínútur í fyrri umferð og ein í hinni síðari.

[14:26] Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Sturlu Böðvarssyni að hér er um grundvallaratriði að ræða. Það sem ég var að ræða um var breyting sem mundi fylgja nýju kerfi sem verið er að gera tillögur að. Eins og hæstv. heilbrrh. gat um þá er það ósk hennar og vilji að fjármagnið verði flutt til héraðs og þar verði svæðisbundin héraðsstjórn. Eins og tillögurnar liggja nú fyrir þá er það ein stjórn í hverju kjördæmi. Og fjármagninu sem fer núna í þennan stóra pott heilbrigðisgeirans yrði skipt niður á þessar heilbrigðisstjórnir. Þannig liggur þetta fyrir núna. Það yrðu heilbrigðisstjórnirnar sem hefðu þessa peninga og það yrðu með öðrum orðum líka einhvers konar svæðisbundin sjúkrasamlög í hverju kjördæmi. Það yrði þá úr þeim pottum sem þetta fjármagn kæmi. Það er alveg ljóst að það kæmi frá héruðum en það er ekki hægt að segja eins og hv. þm. gat um áðan að það kæmi frá héraðssjúkrahúsunum heldur kæmi það úr sjóðum þessarar svæðisbundnu heilbrigðisstjórnar í hverju kjördæmi. Þetta er hugmyndin.

[14:27] Herra forseti. Það kom berlega í ljós hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að þessar hugmyndir eru á algjöru frumstigi. Ég tel nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því hvernig við getum breytt kerfinu til þess að það gagnist sem best svo það megi veita sjúklingum nauðsynlega þjónustu. En ég held að það hafi einnig komið vel fram hjá hv. þm. að við erum að tala um þennan eina og sama sjóð, blessaðan ríkissjóð. Það mun ekki vaxa á neinum trjám í héruðum nýtt fjármagn heldur er þetta spurning um nýja og breytta aðferðafræði við útdeilingu. Og ég held að eftir ræðu hv. þm. standi að það eru ekki hugmyndir um nýtt fjármagn frá neinum öðrum en úr ríkissjóði. Við þurfum því að átta okkur á þessari stöðu. En auðvitað þurfum við að skoða hvort hægt sé að skapa nýtt kerfi og til þess er ég reiðubúinn með hv. þm.

[14:29] Herra forseti. Hv. þm. Sturla Böðvarsson gat þess réttilega að það væri ekki verið að tala um neitt nýtt fjármagn. Hins vegar má hann ekki horfa fram hjá því að í minni ræðu vék ég að tveimur atriðum sem ég taldi að gætu leitt til þess að það yrði betri nýting á þeim fjármunum sem nú eru fyrir hendi eða með orðum hæstv. heilbrrh., við fengjum meira fyrir sama fjármagn. Það skiptir máli. Að öðru leyti til að glöggva hv. þm. á afstöðu Sjálfstfl. til þessara tillagna þá vil ég geta þess að hér í borg er gefið út blað sem heitir Alþýðublaðið. Það birti á haustdögum brot úr drögum að stjórnmálaályktun landsfundar Sjálfstfl. sem guð einn veit hvenær verður haldinn, sennilega ekki fyrr en á næstu öld. Í drögunum kom fram að lagt var til að Sjálfstfl. samþykkti stuðning við þetta kerfi sem ég var að lýsa hér áðan og það að fjármagnið fylgdi sjúklingi. En það er forsendan fyrir því að það sé eitthvert vit í þessari uppstokkun.

[14:30] Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir hans ágætu ræðu. Hann er alveg eins og nýr maður.

Allt önnur Ella.

Hann er eins og eldgamla Álftarhóls-Ella því þegar hann var í ríkisstjórn hér fyrir ekki svo löngu síðan þá minntist hann aldrei á sjúkling og aldrei á sjúkrahús. Nú hef ég farið í gegnum allar ræður hans. Þá hafði hann engan áhuga fyrir þessum málaflokki. Nú hefur hann mikinn áhuga fyrir honum og þakka ég honum fyrir það. Það eru aðeins nokkrar rangfærslur sem mig langar til að leiðrétta. Það er varðandi það að hann sagði að nú fengju sjúklingar ekki endurgreidd fúkalyf. Það var í tíð hv. þm. Sighvats Björgvinssonar sem það hætti. Mig langar líka að geta þess að þessi 200 millj. kr. pottur sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson minntist á og sagði að væri í vörslu fjmrn., er í vörslu heilbrrn. Hann hefur miklar áhyggjur af því að sjúklingar muni ekki lengur hafa valfrelsi nái tillögur fram að ganga í þeirri nefnd sem hann hann á sæti í. Var hann þá á móti tilvísunarkerfinu á sínum tíma? Það hefti verulega valfrelsi fólks.

[14:31] Herra forseti. Ég tel að það sé með engu móti hægt að jafna tilvísunarkerfinu saman við kerfi sem við erum að ræða um núna. Hins vegar verður hæstv. heilbrrh. að gera sér grein fyrir að hún hefur sjálf sagt í fjölmiðlum að það að fjármagn fylgi sjúklingi eftir sé forsenda þess að þetta kerfi gangi upp. Henni hefur láðst að skipa sínum meiri hluta í nefndinni sem við erum að tala um, þannig til verka að hann skilji það. Að því er varðar skyndilega áhuga minn á heilbrigðismálum þá er það nú svo að nornir kjósa mönnum örlög. Það hefur komið fram hjá hæstv. heilbrrh., í útvarpi og í upphafsorðum hennar ræðu að hún hefur látið ýmislegt gott af sér leiða í heilbrigðismálum. Af jákvæða listanum taldi hún m.a. upp að hún gerði mig að formanni heilbr.- og trn. Ég vil nú ekki rífast við hana um hvort það var hún eða Alþingi sem hafði vald til að gera það en ég reyni að vinna mín verk hvar sem mér er skipað til verka. Ég er formaður heilbr.- og trn. Það hefur kannski ekki farið fram hjá hæstv. heilbrrh. á þessum vetri. Það er einmitt þess vegna sem ég stend hér og held ræður um heilbrigðismál. Á fyrra kjörtímabili var ég í ríkisstjórn hálft kjörtímabilið og ekki í neinum nefndum. Mér var þar falinn ákveðinn málaflokkur sem ég reyndi að einbeita mér að. Þar áður var ég í sjútvn. og iðnn. og ræddi þess vegna aðallega um þau mál. Þetta skýrir hinn nýja áhuga minn á heilbrigðismálum sem vex því meir sem ég kynnist verkum hæstv. heilbrrh.

[14:33] Herra forseti. Ég fagna því að hér er komin allt önnur Ella, þar sem er hæstv. heilbrrh. Hins vegar lýsi ég yfir því að mér þykir það miður að hér er kominn allt annar Elli, þar sem er Össur Skarphéðinsson, hv. þm. Hann hvarf aftur til fortíðar í ræðu sinni og tók upp skylmingar eins og stundum vill brenna við, því miður, á hinu háa Alþingi. Ég er viss um að sjúklingar og aðstandendur þeirra, starfslið í heilbrigðisþjónustunni og stór hluti þjóðarinnar væntir nokkurs af þeirri umræðu sem fer fram í dag um stefnumótun í þessum stóra málaflokki í, ég vil segja, stærsta hagsmunamáli okkar þjóðar og hvaða línur á að leggja. Fólk vonar að málefnaleg umræða og umfjöllun fari fram um þessi mál en ekki að menn taki það upp eins og hv. þm. gerði að gera sig sjálfviljugur að skylmingaþræli. Það er afar illt hlutskipti og við megum ekki, hv. þingmenn, haga okkur þannig. Hæstv. heilbrrh. nefndi það áðan að hún vildi hafa stjórnarandstöðuna með í ráðum. Það er engin þörf á því að hafa uppi pólitískt skæklatog. Kosningar eru nýlega afstaðnar og það er engin ástæða til að við förum að viðhafa eitthvað annað en málefnalega umræðu. Ég hvet hv. þm. Össur Skarphéðinsson til að vera málefnalegur og nýta völd sín og áhrif sín sem formaður heilbrn. svo að við komum einhverjum að niðurstöðum sem eru upplýsandi og málefnalegar.

[14:35] Herra forseti. Talar nú fulltrúi hinna geistlegu stéttar. Satt að segja var ég undrandi yfir ræðu hans. Ég bendi honum á að hæstv. heilbrrh. kom upp áðan og þakkaði mér sérstaklega fyrir ræðu mína og hina málefnalegu umfjöllun mína um ýmsa hluti. Nú er það svo að hið pólitíska skæklatog sem fer svona í skap hv. þm. Hjálmars Jónssonar var ekkert skilgreint í hans ræðu. En í minni ræðu fór ég í grundvallaratriði eins og valfrelsi sjúklinga. Það skiptir máli í mínum flokki og einu sinni skipti það líka máli í þeim flokki sem hv. þm. Hjálmar Jónsson tilheyrir núna. Það skipti líka máli í flokki sem hann tilheyrði einu sinni, Framsfl. Ég ræddi líka um sjúkrahótel sem er nýjung sem landlæknir hefur barist fyrir. En hann hefur sáð sínum frækornum í grýtta jörð innan heilbrigðiskerfisins. Það var ýmislegt fleira sem ég drap á líka. Ég tel að þetta hafi verið málefnaleg umræða og ég er sammála honum um að umræður af þessu tagi eigum við að reyna að nota til að þróa áfram hugmyndir. Og það er það sem menn eru að gera hérna. Ég lagði fram tvær hugmyndir um það í mínu máli hvernig mætti nýta það fjármagn betur sem núna er varið til heilbrigðismála. En hv. þm. hefur kannski verið önnum kafinn við að iðka þá list sem ég vildi að guð hefði gefið mér eigi síður en honum, að yrkja lítil kvæði og stökur.

[14:36] Herra forseti. Ég tek það fram eftir orð hv. þm. Össurs Skarphéðinssonar að ég hef aldrei tilheyrt öðrum flokki en Sjálfstfl. Hins vegar er kominn tími á hann að fara að færa sig milli flokka ef að vanda lætur. Ég vil upplýsa hann um það að málefnaleg umræða felst í nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi: Er það upplýsandi sem sagt er? Í öðru lagi: Er það rökstutt? Í þriðja lagi: Gerir það vandann betur skiljanlegan? Í fjórða lagi: Auðvelda umræðurnar ákvarðanatöku þegar búið að er að skilgreina vandann og það að hvaða niðurstöðu við viljum komast? Þetta vil ég fá fram í dag og vil þakka hv. málshefjanda og hæstv. heilbrrh. fyrir þeirra málefnalegu ræður. Ég vona að þær haldi ekki inn á sömu braut og hv. þm. Össur Skarphéðinsson.

[14:37] Herra forseti. Ekki skal ég nota mínútuna alla. Ég kem bara upp til þess að biðja hv. þm. Hjálmar Jónsson afsökunar. Rétt skal vera rétt. Ég ætlaði ekki að móðga hann. Ég vissi ekki þar til nú að í stjórnarliðinu þætti það sérstakt skammaryrði að bendla menn við Framsfl. eins og honum bersýnilega þykir. Ég bið hann afsökunar á því að hafa látið mér koma nokkru sinni til hugar að hann hafi tengst þeim flokki.

[14:38] Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna umræðunni sem fer fram í dag um þessi mikilvægu mál og vonast til þess að hún verði málefnaleg, varpi ljósi á viðfangsefni og að menn lyfti sér kannski dálítið upp úr dægurþrasinu eins og menn á undan mér í þessum ræðustóli hafa minnst á. Það liggur fyrir í þessu máli að vandamálin og úrlausnarefnin eru þau sömu hér á landi og alls staðar annars staðar á Vesturlöndum. Sívaxandi kostnaður og fyrirsjáanleg hækkun hafa kallað á róttækar breytingar í heilbrigðismálum. Að minnsta kosti 20 þjóðir af 25 í OECD hafa endurmetið stefnuna í heilbrgiðismálum á síðustu árum og sumar með mjög róttækum hætti. Við þekkjum öll deilumál sem hafa verið uppi bæði innan þjóða og milli þjóða og hafa verið tekin upp m.a. hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um það hvort leggja beri meiri áherslu á forvarnir eða hátækni. Ljóst er að mínu viti að þetta hvort tveggja þarf að fara saman. Ég held að menn deili ekki um það hér á landi. Við verðum á hverjum degi vör við nýjungar, svokallaðar framfarir í læknisfræði, sem kosta fjármuni. Tvennt nýtt hefur verið á síðum dagblaða hér á landi og í fréttum. Annars vegar er farið að nota lyf, svokallað Beta Interferon, til þess að reyna ráða við ákveðinn sjúkdóm, MS-sjúkdóm. Kúrinn kostar milljónir króna. Hann læknar þó ekki sjúklinginn heldur að slær afleiðingunum á frest. Við höfum fylgst með kaupum á segulómtæki og deilum um það hver eigi að borga brúsann og hafa menn ekki komið sér saman um það enn þá. Allt þetta vekur nýjar móralskar spurningar um forgangsröðun og það hver eigi að borga brúsann. Ef við skoðum staðreyndir í heilbrigðismálunum og það veitir ekki af því vegna umræðna sem hafa dálítið farið á dreif, þá vil ég í fyrsta lagi benda á að heildarútgjöld hins opinbera til heilbrigðismála hér á landi hafa nánast staðið í stað á undanförnum árum þrátt fyrir alla umræðuna um stórkostlegan niðurskurð og árás á sjúklinga eins og sumir orða það. Stjórnvöld hafa reynt að halda kostnaðinum í skefjum án þess að það bitnaði á þeim sem þjónustuna þurfa. Ég nefni sem dæmi um þetta að á fjárlögum yfirstandandi árs eru 3,8 milljarðar kr. umfram það sem var á fjárlögum síðasta árs og ef við bætum við þessa tölu það sem kom fram á fjáraukalögum má telja að á undanförnum mánuðum og yfirstandandi ári sé upphæðin heldur hærri, líklega 4--5 milljarðar. Þetta skulum við hafa í huga. Núna allra síðustu dagana hafa menn verið að ræða um Sogn í Ölfusi og menn leyfa sér að taka í munn orðið niðurskurður í því sambandi. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var heilbrrh. þegar sú stofnun var sett á laggirnar. Fjárheimildir stofnunarinnar eru nákvæmlega á þeim grunni sem þá var reiknaður út. Hins vegar hafa faglegir stjórnendur stofnunarinnar sjálfir ákveðið að auka umfang starfseminnar án þess að hafa fjárheimildir til þess. Í blöðum, í útvarpi og sjónvarpi er þetta kallaður niðurskurður. Ég vek athygli á þessu. Í öðru lagi eru heildarútgjöld til heilbrigðismála há hér á landi og sérstaklega há þegar tekið er tillit til aldurssamsetningar þjóðarinnar. Líkast til má bæta 10--12% við tölur sem nú eru notaðar ef við ætlum að vera samanburðarhæf við þær þjóðir sem við viljum bera okkur saman við vegna þess að íslenska þjóðin er yngri en þær þjóðir sem við berum okkur saman við. Í þriðja lagi er hlutfall opinberra útgjalda mjög hátt í heildarútgjöldum til heilbrigðismála hér á landi þannig að beinn kostnaður heimilanna er afar lítill hér, þvert á það sem sumir halda fram. 
             Í fjórða lagi. Ég biðst afsökunar.  Í fjórða lagi er athyglisvert þegar þróunin í nágrannalöndum er skoðuð, að þá kemur í ljós að legurúmum á sjúkrahúsum þar hefur fækkað mun meira en hér á landi á undanförnum árum. Viðfangsefni dagsins í dag hlýtur að vera hagræðing á sjúkrahúsunum og fækka legurúmum í stað þess að efna sífellt til tímabundinna lokana. Það hafa nefnilega orðið heilmiklar tækninýjungar og hagræðing í þessum málum á undanförnum árum, miklar framfarir í skurðlækningum og í svæfingatækni. Sífellt stærri aðgerðir flytjast á skurðstofur utan sjúkrahúsa. Við höfum betri lyf. Við höfum meiri sérhæfingu og meiri menntun. Við stundum núna kögunaraðgerðir í stað gömlu, stóru skurðaðgerðanna. Frá 1980 til 1995 hefur starfandi sérfræðingum fjölgað úr 200 í 395 hér á landi. Á árinu 1994 voru komur til sérfræðinga rúmlega 397.000 og hafði fjölgað um 6% frá árinu áður. Þessi þróun hefur orðið til þess að samkvæmt upplýsingum landlæknisembættisins eru nálægt 50% skurðaðgerða nú framkvæmdar utan spítala eða á göngu- og dagdeildum. Ef við lítum síðan á spítalana kemur í ljós að handlækningadeild Landspítalans hefur afkastað 10--15% meiru sl. þrjú ár en fyrir fjórum árum. Á sama tíma og sjúklingum hefur fjölgað um 11% hefur legudögum á Landspítalanum fækkað um 2%. Þetta eru dæmi um aukin afköst og dæmi um eðlisbreytingu á spítölum sem mér finnst menn allt of sjaldan átta sig á. Stórum aðgerðum hefur fjölgað. Við vitum um hjartaaðgerðir og hryggspengingaraðgerðir sem hæstv. heilbrrh. nefndi í sinni ræðu. Það er óvefengjanlegt að því miður hefur okkur ekki tekist á undanförnum árum að fylgja eftir þeirri alþjóðlegu þróun að draga úr legurými á spítölum en auka þess í stað rými annars konar þjónustu. Það er þetta sem menn þurfa að einhenda sér í á næstunni. Ég vil hvetja menn til þess, hvar í flokki sem þeir standa, að líta á hin raunverulegu úrlausnarefni en spyrja sig ekki ávallt að því af hverju fjárveitingin sé ekki nákvæmlega sú sama í ár og hún var í fyrra. Því er nokkuð haldið fram að í núverandi ríkisstjórn ráði fjármálaráðherrann öllu í þessu málum. Ég þakka nú það þegar menn halda að ég sé svo voldugur að ég stjórni öllu sem snýr að opinberum rekstri. Sannleikurinn er sá að það er farið nákvæmlega eins að í þessari ríkisstjórn og í fyrri ríkisstjórn. Við notum rammafjárlög. Ríkisstjórn tekur heildarákvarðanir en innan ramma ráðuneytanna ber hver ráðherra ábyrgð á sínum tillögum og tekur ákvarðanir um það sem hann vill gera. En auðvitað verður þingmeirihluti að vera fyrir hendi. Það var athyglisvert að hlusta á hv. þm. Össur Skarphéðinsson vera að skamma Framsfl. fyrir að fylgja í raun og veru sömu línu og Alþfl. fylgdi í þessum málum. Það var mjög athyglisverð ræða sem ég vona að fjölmiðlar hafi tekið eftir. Ég heyrði að hann nefndi Alþýðublaðið í sinni ræðu og ég sá að ritstjóri Alþýðublaðsins var hér á pöllunum og vonast til þess að hann komi þessu duglega til skila. Reyndar hefur Alþýðublaðið skrifað um þessi mál í leiðara og verið svo smekklegt að lýsa hæstv. heilbrrh. þannig að hún sé einhvers konar leikbrúða í höndum mínum. Nei, það getur vel verið að þeir hafi ekki viljað kalla Sighvat leikbrúðu á sínum tíma, ég skil það vel, kannski stærðar hans vegna, hann minnir reyndar meira á fíl en leikbrúðu. Sumir hafa reyndar sagt að hann hafi verið eins og fíll í postulínsbúð þegar hann var að fást við heilbrigðismálin. Ég ætla ekki að gera þau orð að mínum heldur undirstrika orð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um stefnu hans flokks nú og fyrr. En hverjir eiga að forgangsraða í heilbrigðismálunum og hvernig á endurmatið að eiga sér stað? Hver er þáttur stjórnmálamannanna og hver er þáttur fagfólksins? Ég bendi á að það er yfirleitt fagfólkið sem hefur komið fram með tillögur um nýjan og aukinn rekstur og við hljótum að gera kröfur til þess að fagfólkið komi einnig með ábendingar um það hvar eigi að spara þegar að því kemur. Ákvörðunin hlýtur hins vegar alltaf að vera stjórnmálamannanna. En ég vara líka við því þegar gripið er til þess ráðs að reyna að beina sparnaðinum að því sem er óvinsælast hverju sinni. Ég minni á orð formanns Alþb., Margrétar Frímannsdóttur, fyrir síðustu kosningar þegar hún undirstrikaði jafnrækilega og hún gerði þá í sjónvarpi að þegar verið væri að biðja spítalana um að spara þá kæmu þeir yfirleitt með þær tillögur sem þeir héldu að almenningur væri mest á móti. Þar hitti formaður Alþb. naglann á höfuðið því að spila póker við ríkisvaldið með þeim hætti er auðvitað til stórkostlegrar skammar. Viðfangsefni og forgangsröðun á næstunni er að mínu mati að taka ákvörðun um það hvað á að vera rekið á spítölum og hvað í einkarekstri. Við þurfum að breyta almennum sjúkrarúmum í öldrunardeildir. 

Aldursmörkin í Heimdalli.

Ég bið hv. þm. að veita hæstv. ráðherra gott hljóð.

Þetta hljómaði mjög vel, virðulegi forseti. Það þarf að endurskipuleggja fjárfestingarstefnuna og ég tek undir það sem hæstv. ráðherra heilbrigðismála hefur sagt um þau efni. Það er bráðnauðsynlegt og reyndar kom það fram hjá hv. málshefjanda sem flutti hér mjög málefnalega ræðu í upphafi. Við þurfum að athuga hvort breyta eigi samningum við lækna, hvort sjúkrahúsalæknar eigi að vinna utan sjúkrahúsa eða ekki og við þurfum að átta okkur á því hvar við viljum samvinnu sjúkrahúsa og hvar samkeppni og eins hitt hvar við viljum að valfrelsi sjúklinga sé virt. Við þurfum í öðru lagi að íhuga hvort við eigum að vekja upp gömlu sjúkrasamlagshugmyndina sem menn voru jafnvel að gæla við í umræðunum áðan og hugsa um kaupendur og seljendur í því sambandi eins og víða er farið að gera í okkar nágrannalöndum. Loks þarf auðvitað Alþingi Íslendinga að taka afstöðu til þess að hve miklu leyti kostnaðarhlutdeild á að koma til hjá þeim sem þiggja þjónustuna og hvernig við getum ýtt undir kostnaðarvitund, bæði þeirra sem þiggja hana og veita. Ég tek undir það sem hæstv. heilbrrh. sagði að það þarf að íhuga mjög gaumgæfilega hvort ekki eigi að samræma gjöld innan og utan sjúkrahúsa. Það eru engin rök til þess að rannsóknir, lyf og sérfræðikostnaður sé ekki greiddur inni á sjúkrahúsunum en greiddur að nokkru utan sjúkrahúsa. Við þurfum einnig að svara þeirri siðferðilegu spurningu hvort ekki sé mögulegt að leyfa fólki að greiða fyrir þjónustu í stærri stíl en gert er, sérstaklega þegar fólk óskar eftir því að fá lækningar sem hægt er að framkvæma en þjóðin hefur ekki efni á. Í því sambandi þarf auðvitað að sjá fyrir því að aukin kostnaðarhlutdeild þeirra sem njóta þjónustunnar í heilbrigðismálunum, að þeir greiði með þeim hætti að fjármagnið sé eftir í heilbrigðismálunum til þess að halda úti viðunandi þjónustu við alla. Þetta eru þau atriði sem víðast hvar er verið að ræða og mér finnst eðlilegt, virðulegi forseti, að Alþingi Íslendinga móti sér stefnu í þessum málum. Ég tek undir með hæstv. heilbrrh. að það er eðlilegt að stjórnarandstaðan komi að slíkri stefnumótun. Við erum að tala um 50 milljarða kr., hér um bil helminginn af fjárlögum íslenska ríkisins, og það er nauðsynlegt að það ríki nokkuð góður friður um þá stefnu sem við ætlum að fylgja í þessum málum. Við verðum að hafa það í huga að það er nauðsynlegt fyrir okkur að læra af öðrum þjóðum og við verðum að muna að hér á landi búa aðeins 260 þús. manns. Við skulum einnig vera minnug þess að við rekum ríkið með halla nú, við söfnum skuldum sem Íslendingar framtíðarinnar þurfa að greiða og við verðum að taka tillit til þess að aldurssamsetning þjóðarinnar er með þeim hætti að við getum gert ráð fyrir að að óbreyttu aukist útgjöldin á næstu árum og áratugum til þessa málaflokks. Þess vegna er það skylda hvers einasta hugsandi manns, ekki síst hv. alþingismanna, þegar þeir taka þátt í þessum umræðum, að segja frá því hvernig þeir ætla að spara í þessum málaflokki. Það er spurningin sem við stöndum frammi fyrir, það er spurningin sem við verðum að svara hvert og eitt í þessari umræðu. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, segja: Stefnumótun í þessum málaflokki er ekki átaksverkefni, heldur stöðug vinna. Við verðum sífellt að reyna að finna bestu lausnirnar. Við skulum ekki falla í þá gryfju að halda að lausnin sé sú að biðja alltaf um nákvæmlega sama fjármagn til nákvæmlega sömu verkefnanna ár eftir ár. Þetta verður að byggjast á annarri hugsun. Það sem ríkisstjórnir hafa gert að undanförnu er ekki að skera niður í heilbrigðisþjónustunni eins og stundum er haldið fram heldur fyrst og fremst að koma í veg fyrir útgjaldaaukningu í þessum viðkvæma málaflokki.

[14:54] Hæstv. forseti. Hér fer fram mjög mikilvæg umræða um heilbrigðismál. Hér hafa fallið mjög mikilvægar pólitískar yfirlýsingar. Sumar koma á óvart, aðrar síður eins og sú yfirlýsing hæstv. fjmrh. nú áðan að það þurfi að leita leiða til að leyfa sjúklingum að borga. Þetta er ekki ný stefna af hans hálfu. Hitt er nýtt af hálfu hæstv. heilbrrh. að taka undir með leiðarahöfundi Morgunblaðsins varðandi þá hugmynd að aflögufært fólk, efnamenn, verði látnir greiða fyrir aðhlynningu á sjúkrahúsum.

Í formi skatta.

Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh. hvort hér sé verið að boða tekjutengd innritunargjöld á sjúkrahús? Þessi umræða um heilbrigðismál er afar flókin um margt. Eins og hér hefur verið bent á er þetta stór og viðamikill málaflokkur. Við erum að tala um 50 milljarða sem varið er til heilbrigðis- og tryggingamála af 124 milljörðum á fjárlögum ríkisins. Við erum að tala um drjúgan hluta samneyslunnar. En við erum einnig að tala um mjög stór og mikilvæg mál af siðferðilegum toga. En þótt þessi umræða sé stór, flókin og viðamikil, þá eru línurnar um margt mjög skýrar. Það er t.d. mjög skýrt sem fram hefur komið af hálfu Þjóðhagsstofnunar nú síðustu daga um hver þróun þessara mála hefur verið á síðustu árum. Í gögnum Þjóðhagsstofnunar kemur fram að framlag íslensku þjóðarinnar til heilbrigðismála hefur nánast staðið í stað á síðustu árum. Það sem hins vegar hefur breyst er hver það er sem borgar brúsann. Þar hefur orðið stórbreyting á. Þannig borga sjúklingar núna 2 milljörðum kr. meira. 2 milljarðar renna úr vasa sjúklingsins umfram það sem gerðist á árinu 1990. Það er þetta sem hefur breyst. Það er þessi stefna sem við eigum að ræða hér, hvert við viljum halda. Hvort við ætlum að sækja frekar ofan í vasa sjúklingsins, eins og hæstv. fjmrh. boðar, ,,að leyfa sjúklingnum að borga``, eða hvort við ætlum að reyna að viðhalda því kerfi samhjálpar sem hér hefur verið byggt upp á síðustu árum. Síðasta ríkisstjórn sagði jafnan að hún væri að bjarga velferðarkerfinu þegar hún reyndi að skera það niður við trog. Þá var hún að bjarga velferðarkerfinu. Nú hefur það hins vegar verið staðefst sem gagnrýnendur þessarar stefnu héldu fram að það sem hefði gerst og væri líklegt til að gerast væri að kostnaðurinn færðist til. Það er þetta sem nú hefur verið staðfest af hálfu Þjóðhagsstofnunar. Það er alveg rétt sem bæði hæstv. fjmrh. og hæstv. heilbrrh. hafa haldið fram, að við búum við mjög gott heilbrigðiskerfi. Hæstv. fjmrh. sagði reyndar í sinni ræðu að það væri nauðsynlegt að feta í fótspor annarra OECD-ríkja sem hvert af öðru væru nú að leita leiða til að gera breytingar á sínu heilbrigðiskerfi. Það er rétt að minnast þess að fyrir fáeinum árum gerði OECD, Efnahags- og framfarastofnunin, könnun á heilbrigðiskerfi Íslendinga. Þar varð meginniðurstaða sú að íslenska heilbrigðiskerfið veitti þjónustu sem væri töluvert yfir meðaltali að gæðum með tilkostnaði sem væri lítið umfram meðaltal OECD-ríkjanna. Og þegar spurt var hvort þeim milljörðum sem við verðum til heilbrigðisþjónustunnar væri vel varið þá sögðu sérfræðingar OECD að svo væri. Niðurstaða þeirra var sú að hér hefði náðst öfundsverður árangur umfram það sem gerðist hjá öðrum þjóðum. Við skulum því fara varlega í sakirnar þegar við gerum uppskurð á þessu kerfi eða breytingar í þá veru sem hæstv. fjmrh. hefur boðað. Það hafa margoft verið gerðar kannanir, sennilega var sú ítarlegasta á vegum BSRB, það var hagfræðingur BSRB, Rannveig Sigurðardóttir, sem gerði könnun árið 1990 um tilfærslu á kostnaði í kerfinu við lokanir og samdrátt; hvernig sparnaður kæmi fram annars staðar sem útgjaldaauki, eða hætt væri við því. Þetta kom m.a. fram í yfirlýsingum í sömu veru sem eru hafðar eftir læknum í Morgunblaðinu í gær. Þar segir Lárus Helgason, yfirlæknir á geðdeild Ríkisspítala, þegar hann er spurður um kostnað við að úthýsa sjúklingum eða útskrifa þá hratt, þ.e. hvernig tilkostnaðurinn færðist til í kerfinu. Lárus segir, með leyfi forseta: ,,Menn verða að liggja heima hjá sér og fá aðeins aðhlynningu á göngudeildum sem kostar venjulega mikið álag fyrir fjölskyldu því að einhver verður að vera heima við til að sinna gæslu. Ef málin eru þannig eins og oft er, að um er að ræða fjölskylduföður sem fær sjúkrabætur eða tryggingar, þýðir það stóraukinn kostnað fyrir vinnuveitendur eða Tryggingastofnun ríkisins. Það sem á að spara flyst því að miklu leyti aðeins til í kerfinu,`` segir Lárus að lokum. En hér skal sem sagt áfram haldið á niðurskurðarbrautinni. Og við verðum að draga þá ályktun að þetta sé gert að yfirveguðu ráði, þetta sé yfirveguð pólitísk stefna að færa áfram tilkostnaðinn frá samneyslunni og yfir á notandann, frá skattborgaranum yfir á þann sem nýtir sér þjónustunna, frá hinum heilbrigða yfir á hinn sjúka. Þrátt fyrir varnaðarorð stjórnenda sjúkrahúsanna, Ríkisspítalanna, Sjúkrahúss Reykjavíkur og sjúkrahúsa á landsbyggðinni og Ríkisendurskoðunar, er áfram haldið á þessari braut og skorið niður. Það var gert við síðustu fjárlagagerð, þótt mönnum væru ljósar afleiðingarnar. Þannig var vitað við fjárlagagerðina að fengi Sjúkrahús Reykjavíkur ekki viðbótarfjármagn sem næmi 440 millj. kr. yrði ekki unnt að veita þá þjónustu sem Borgarspítalinn og Landakot veittu í fyrra. Hið sama á við um Ríkisspítalana, þar var vitað að ef ekki kæmi til sögunnar viðbótarfjármagn yrði um að ræða rýrari þjónustu, fækkun starfsfólks, auknar sértekjur eða þá gjaldtöku á sjúklinga. Sama var uppi á tengingnum annars staðar. Svo dæmi sé tekið var búið að ráðast í mikinn niðurskurð og mikla hagræðingu hjá Sjúkrahúsi Suðurnesja. Vitað var að þar héngi allt á bláþræði ef ekki kæmi til viðbótarfjármagn. En menn skelltu við því skollaeyrum. Að sjálfsögðu er nú að ganga eftir það sem sagt var fyrir við fjárlagaumræðuna hér fyrir jólin. Sjúkrahús Reykjavíkur hefur lagt fram hugmyndir um niðurskurð, sparnað og gjaldtöku. Í greinargerð framkvæmdastjórnar með tillögum um aðgerðir til sparnaðar á Sjúkrahúsi Reykjavíkur fyrir árið 1996 segir í einum liðnum, með leyfi forseta: ,,Með því að endurskilgreina vistun á gæsludeild þannig að ekki sé litið svo á að sjúklingur sé innritaður á sjúkrahúsin má auka sértekjur um a.m.k. 7 millj. kr., tæplega 1.600 sjúklingar fara heim af gæsludeild sem þá ættu að greiða slysadeildargjald, 2.248. kr. Með hlut Tryggingastofnunar er heildargjald 2.823 kr. sem gæfi tæplega 4,5 millj. kr. Tekjur af röntgenrannsóknum þessara sjúklinga eru áætlaðar 1,8 millj. kr. og blóðrannsóknir 1,5 millj. kr.`` Það sem við erum að tala hér um er aukin gjaldtaka. Við erum í rauninni að tala um eins konar innritunargjöld með breyttum skilgreiningum. Á Sjúkrahúsi Reykjavíkur hefur einnig verið talað um fækkun starfsfólks vegna þessa niðurskurðar, nokkuð sem gengur illa upp í ljósi þess að starfsfólki hafði verið gefið fyrirheit um starfsöryggi vegna skipulagsbreytinga sem tengdust sameiningunni. Á Sjúkrahúsi Suðurnesja er mér kunnugt um að menn velti fyrir sér þremur valkostum. Það er lokun þriggja deilda, Víðihlíð sem er öldrunardeild í Grindavík, almennri lækningadeild eða fæðingardeildinni, sem mér skilst að sé valkostur sem menn horfi mjög alvarlega á þótt nauðugir séu. Þá spyrja menn eðlilega: Er sparnaður í því fólginn að senda 250 konur til Reykjavíkur til að fæða eða er hægt að taka við þeim þar? Hvað gerist þegar dregið er saman í öldrunarþjónustunni? Margoft hefur það sýnt sig að sparnaðurinn kemur annars staðar niður. Það er ávísað á Tryggingastofnun sem síðan fjármagnar einkapraxís utan sjúkrahúsanna. Það er hér sem komið er að því að ræða stefnu stjórnvalda í heilbrigðismálum. Í stuttu máli gengur hún út á það að auka hlutdeild sjúklinga í hjúkrunar- og lækniskostnaði og einkavæða þjónustu. Það er búið að undirbúa jarðveginn í langan tíma, það er búið að plægja hann um áraraðir með sífelldum rangfærslum um það hve dýrt sé að hjúkra fólki og lækna á Íslandi. Þessar staðhæfingar eru rangar samanber tilvitnun mína í gögn OECD. Í þeim gögnum kemur reyndar líka fram að þegar litið er á útgjöld til heilbrigðismála þá erum við í 13. sæti af 24 hjá OECD. Og ef við sleppum hjúkrunarheimilum eða öldrunarþjónustunni sem víða er gert þá erum við í 19. sæti af 24. Hér hafa því verið settar fram rangfærslur varðandi allan þennan samanburð. Menn eru ekkert að fela það sem vakir fyrir þeim. Hæstv. fjmrh. sagði áðan að hann vildi láta sjúklinga borga. Það ætti að leyfa þeim að borga. Einn af embættismönnum hæstv. ráðherra, Halldór Árnason, skrifstofustjóri fjárlagaskrifstofu, segir í DV mánudaginn 5. febr., með leyfi forseta: ,,Þá er ekki síður mikilvægt að stjórnvöld gefi fólki kost á að greiða sjálft í meira mæli fyrir sjúkraþjónustu í stað þess að útiloka það frá henni, t.d. með lokun á deildum eða að innleiða ekki nýjustu tækni eða lyf. Fólki er örugglega svo annt um eigin heilsu að það vilji fá notið sem bestrar þjónustu.`` Það er þetta sem menn eru að reyna að innleiða hér. Og ekki nóg með það. Nú er það að gerast að fyrirtækin eru að byrja að forgangsraða inni á sjúkrahúsunum. Þannig ákveður stjórn Ríkisspítala að draga saman, t.d. á geðdeildum. Hvað gerist þá? Til sögunnar kemur lyfjafyrirtækið Pharmaco hf. með framlag, eflaust af mjög góðum hug og mjög vel þegið. Á fundi heilbrn. þingsins fyrir fáeinum dögum sagði pólitískur fulltrúi í stjórn Ríkisspítalanna, sjálfur stjórnarformaður Ríkisspítalanna, fulltrúi hæstv. heilbrrn. þar inni, að sér þætti þetta vera góð þróun og var þessu líkt við kostun í Ríkisútvarpinu sem einnig væri jákvæð. Á hvaða leið erum við eiginlega? Mér er spurn. Í ríkissjónvarpinu eru fyrirtæki farin að hafa áhrif á dagskrárgerð með kostun, á því leikur enginn vafi. Og nú taka menn því fagnandi að fyrirtækin fari að stýra inni á sjúkrahúsunum. Fyrst er létt af þeim skattbyrðinni og síðan koma þau færandi hendi með hluta af því sem þannig sparast aftur inn í samneysluna, en nú á sínum eigin forsendum. Í Verslunarskólanum eru kennslustofur merktar fyrirtækjum sem kostuðu smíði þeirra, Hekla hf., Flugleiðir hf. Er e.t.v. stutt í það að menn liggi ekki lendur á deild 3A eða 17B, heldur á gangi Pharmaco eða Hampiðjunnar eða séu vistaðir hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna? Eða svo við höldum okkur við dæmið frá forstjóra Ríkisspítalanna um kostun í sjónvarpi, er þess kannski skammt að bíða að þegar fjallað verður um niðurskurð á Landspítalanum verði í lok fréttarinnar sagt: Ríkisspítalar styrktu þessa frétt. Auðvitað er það markviss stefna sem við erum hér að tala um. Fólk heldur áfram að veikjast og við erum að ræða það hvernig við ætlum að fjármagna hjúkrun fólks. Fjmrh. hæstv. talar um að það eigi að leyfa fólki að borga. Fulltrúi hæstv. heilbrrh. hjá Ríkisspítölunum segir það góða þróun að innleiða þar kostun. Ég sé að hæstv. forseti ætlar að minna mig á að ég er búinn með tíma minn, þótt ég gæti talað hér miklu lengur. Og það væri þörf á að tala miklu lengur um það hvernig haldið er áfram á þeirri braut sem fylgt var í tíð síðustu ríkisstjórnar, að seilast sífellt ofan í vasa sjúklinga. Hvernig hlutfallsgreiðslur í t.d. lyfjakostnaði eru að þyngjast. Ég vona að það komi fram hér við umræðuna á eftir. Það er ekki aðeins að krónutalan hækki heldur er hlutfallið að breytast sjúklingnum í óhag. Því miður er tíminn útrunninn. Málefnið er þó ekki að fullu rætt og verður ekki í bráð með þeirri stefnu sem hér er fylgt og hér er boðuð af hæstv. ráðherrum, ekki aðeins hæstv. heilbrrh. heldur ekki síður hæstv. fjmrh. sem vill lofa sjúklingum að borga.

[15:10] Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að það er nauðsynlegt að ræða þessi mál áfram og ég hvet til þess að fulltrúar flokkanna geri það í framhaldi af þessari umræðu hér í dag. Ég vil minna á að Íslendingar eru ung þjóð. Aldurssamsetningin er þannig að Hagfræðistofnun háskólans hefur áætlað að ef hún væri á sama aldri og nágrannaþjóðirnar væri kostnaðurinn 10--12% meiri en hann er í dag að óbreyttu. Þá værum við í efsta sæti hjá OECD. Ég vil einnig minna á að árið 1992 voru opinber útgjöld til heilbrigðismála það mikil hér á landi að við vorum í 5. sæti. Það hefur lítið breyst síðan. Það sem hefur hins vegar breyst hjá OECD og kemur skýrt fram í skýrslum OECD, ef menn nenna að fletta því upp, er að á undanförnum árum er nánast undantekningarlaust það að gerast hjá þessum þjóðum að sjúklingarnir eða heimilin taka aukinn þátt í útgjöldum vegna heilbrigðismála. Í skýrslu sem OECD gaf út og nær til 1992, það er ein nýjasta skýrslan, kemur þetta berlega í ljós þegar við sjáum að frá 1985 til 1992 hefur hlutur hins opinbera í heilbrigðisútgjöldum þjóða lækkað úr tæplega 80% í 74,3% að meðaltali í OECD. Hjá aðeins tveimur eða þremur þjóðum hefur þróunin verið öðruvísi. Það er kominn tími til að við viðurkennum þessar staðreyndir. Á síðustu árum, 1993, 1994 og 1995 hefur hlutur opinberra útgjalda í heildarútgjöldum til heilbrigðismála heldur aukist ef eitthvað er. Þetta eru staðreyndir málsins eftir því sem kemur fram hjá Þjóðhagsstofnun, skýrt og greinilega. Þetta er sú þróun sem hefur átt sér stað og af hverju á hún sér stað? Það er vegna þess að menn skilja að til þess að geta haldið úti þjónustu fyrir alla verðum við að finna nýjar leiðir til fjármögnunar. Og það er ekkert rangt við það að fólk fái að borga fyrir það að ná betri heilsu. Það er ekkert siðferðilega rangt við það. Þar með er ekki verið að segja að það eigi að skera niður opinber útgjöld á móti. Það er misskilningur.

[15:13] Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hæstv. fjmrh. að það er ekkert rangt við það að fólk borgi fyrir heilbrigðisþjónustu. Hún kemur ekki af himnum ofan. Við þurfum að byggja sjúkrahús, við þurfum heilbrigðisstéttir, við þurfum sjúkraliða, hjúkrunarfærðinga og lækna, við þurfum lyf. Og fyrir það þarf að greiða. Við erum hins vegar að ræða hér hvernig eigi að greiða fyrir þetta. Og hverjir eigi að greiða. Við á Íslandi höfum byggt upp samneyslukerfi, samtryggingarkerfi, þar sem við tökum öll þátt í að fjármagna þessa þjónustu. Það sem verið er að reyna að innleiða hér er að láta hinn sjúka standa straum af kostnaði við sjúkdóm sinn. Um það snýst deilan. Ég benti á hér áðan, hæstv. fjmrh. að ef við berum saman tölur frá 1990 og tölur í dag þá borga sjúklingar tveim milljörðum kr. meira nú en þeir gerðu þá. Um þetta snýst deilan. Að sjálfsögðu á að skattleggja fólk. Að sjálfsögðu þarf að fá peninga til að fjármagna þessa þjónustu. Hæstv. fjmrh. á kost á að koma hér upp aftur og ég vil því spyrja hvers vegna hann vilji endilega bíða eftir því að fólk verði veikt til að hann þori að skattleggja það. Hvers vegna að láta hina sjúku greiða en hlífa fólki, hinum efnamiklu, á meðan það hefur fulla heilsu?

[15:15] Virðulegi forseti. Sá sem lauk máli sínu talaði eins og það væri regla hér á landi að einstaklingarnir greiddu beint fyrir sína þjónustu. Staðreyndin er auðvitað sú að það eru u.þ.b. 85% af útgjöldum til heilbrigðismála sem koma í gegnum skattfé almennings. Og enginn hefur mótmælt því að svo eigi að vera áfram. Það sem verið er að tala um hér er hvernig eigi að leysa hina nýju þörf sem blasir við. Það kemur nefnilega í ljós að Ísland er í 4.--5. sæti hvað snertir opinber útgjöld sem hlutfall af vergri landsframleiðslu til heilbrigðismála. Það sem við erum að tala um til viðbótar er það hvort við eigum að fara að eins og aðrar vestrænar þjóðir og fá viðbótarfjármagn frá þeim sem njóta þjónustunnar eða hvort við eigum að láta okkur hafa það að láta fjármagnið sífellt fara minnkandi þannig að fæstir geti notið þjónustunnar. Ég segi og ég hika ekki við að segja það hér og nú að mér finnst siðferðilega rangt að leyfa ekki því fólki sem vill fá þjónustu að borga fyrir hana, því fólki sem hefur efni á því og getur fengið þessa þjónustu annars staðar. Og ég hef ekkert á móti því að útlendingar komi hingað og borgi að fullu fyrir sína þjónustu vegna þess að ég er sannfærður um að sama lögmál gildir hér á landi og í nágrannalöndunum. Með því að fá viðbótarfjármagn til þessara mál getum við veitt betri þjónustu fyrir fleira fólk. Það er þetta atriði sem þarf að koma skýrt fram og ég vonast til að fulltrúi ríkisstarfsmanna, hv. þm. Ögmundur Jónasson, skilji þetta og virði ef hann vill fara sömu leið og vestrænar þjóðir hafa farið að undanförnu, en ekki þá leið sem kannski var bundin í einhverjum löndum sem honum voru kærari fyrr á árum.

[15:17] Hæstv. forseti. Ég held að við verðum að fá nánari skýringar frá hæstv. fjmrh. um þær hugmyndir sem hann hefur um hvaða lönd séu mér kær og hver ekki. Ég vildi hins vegar leiðrétta hæstv. fjmrh. og benda honum á að samkvæmt þeim gögnum sem verið er að birta þessa dagana hafa menn ekki verið að afla viðbótarfjármagns. Framlag íslensku þjóðarinnar núna og fyrir fáeinum árum er mjög svipað. En kostnaðardeilingin, kostnaðarskiptingin er ólík. Nú er stærra hlutfall sótt ofan í vasa sjúklingsins, notanda þjónustunnar, en áður var. Það er þetta sem hefur breyst. Og ég tek undir það með hæstv. ráðherra að það væri siðferðilega rangt af hans hálfu að gera ekki hreint fyrir sínum dyrum. Hæstv. ráðherra hefur gert hreint fyrir sínum dyrum. Hann hefur komið til dyranna eins og hann er klæddur. Hann hefur sagt okkur það hér að hann vilji fara að dæmi ýmissa erlendra manna og sækja peninga ofan í vasa sjúklinganna. Það er ekki bara hér á landi sem tekist er á um þessa stefnu. Sums staðar hafa menn meira að segja náð þeim árangri að knýja hana í gegn. Ég nefni t.d. Nýja-Sjáland. Ég nefni t.d. Bretland þar sem menn hafa nærri því rústað velferðar- og heilbrigðisþjónustuna. Ég vitnaði hins vegar áðan í skýrslur frá OECD, Efnahags- og framfarastofnuninni, þar sem úttekt hafði verið gerð af hálfu stofnunarinnar á íslenska heilbrigðiskerfinu. Þar fékk okkar kerfi mjög góða einkunn og ég er að vara við því að gerð verði uppstokkun í þá átt sem hæstv. fjmrh. hefur boðað. Ég vara við þeim ráðum sem hann er núna að boða og sækja í allar helstu mistakasmiðjur heimsins. Hann hefur flutt sérfræðinga, sérstaka lærimóður sína alla leið frá Nýja-Sjálandi, til að kenna okkur hvernig eigi að einkavæða, hvernig eigi að gefa og selja sameignir þjóðarinnar.

[15:20] Hæstv. forseti. Það þarf að standa vörð um velferðarkerfið okkar. Það er heldur betur þjarmað að því núna, meira en oft áður. Það bitnar ekki á öllum, það bitnar á þeim sem eru veikir, þeim sem eru gamlir, þeim sem eru fatlaðir og þeim sem eru fátækir. Þeir sem eru efnaðir, frískir, ungir og hafa atvinnu lenda ekki í þessu. Það er bjart fram undan hjá þeim, að sögn ríkisstjórnarinnar. Mér hefur stundum virst sem kjörorð heilbrrn. væri: Hvers vegna hafa hlutina einfalda ef hægt er að hafa þá flókna? Það var a.m.k. gangurinn á síðasta kjörtímabili og það gagnrýndi Framsfl. á þingi með réttu. Enn nú tekur ekki betra við. Kjörorðið hjá heilbrrn. þessa dagana virðist vera: Ef hægt er að hafa hlutina flókna, gerum við þá enn flóknari. Það er nákvæmlega það sem hefur verið að gerast í þessu ráðuneyti. Og maður veltir því fyrir sér hver tilgangurinn sé með svona vinnubrögðum. Það hefur oft hvarflað að mér að ástæðan fyrir þessu væri sú að menn gætu þá síður nýtt sér þann rétt sem þeir eiga í kerfinu. Það er erfiðara að fylgjast með því hvaða rétt maður á. Og þetta á svo sannarlega við í almannatryggingakerfinu. Þar er vissulega skorið því viðskiptavinir Tryggingastofnunar virðast liggja best við höggi að mati ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Ríkisstjórnin undir forustu Davíðs Oddssonar hefur markvisst vegið að lítilmagnanum með því að auka hlut hans í kostnaði við heilbrigðisþjónustuna. Ekki aðeins nú í samstarfi við Framsfl., heldur einnig á síðasta kjörtímabili. Kostnaðurinn er að færast til eins og kom fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Hann er að færast yfir á sjúklinginn og þaðan jafnvel yfir á sveitarfélögin. Talandi dæmi um það hvernig kostnaðinum er velt yfir á almenning og áfram á sveitarfélögin eru nýjustu tölur frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar um fjárhagsaðstoð. Árið 1992 tók hlutur sjúklinga í heilbrigðisþjónustunni að aukast. Ef við skoðum tölur frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar frá 1992 og fram til síðustu áramóta hefur fjárhagsaðstoðarbeiðnum fjölgað ógnvænlega. Frá 1992 hefur þeim sem hafa fengið fjárhagsaðstoð frá Félagsmálastofnun Reykjavíkur fjölgað um 61% á sama tíma og hlutur sjúklinga var aukinn í heilbrigðiskerfinu. 61% fleiri sækja um aðstoð til Reykjavíkurborgar frá 1992 til síðustu áramóta. Þetta ætti að hringja einhverjum öryggisbjöllum, a.m.k. hjá flokki sem þykist vilja standa vörð um velferðarkerfið. Aukningin er 20% á fjárhagsaðstoðarbeiðnum það sem af er kjörtímabili þessarar ríkisstjórnar. Og enn þykjast menn geta höggvið í sama knérunn. Enn eru hækkuð gjöldin hjá sjúklingum. Greiðslur úr velferðarkerfinu eru lækkaðar, reglur eru þrengdar og stuðningur skertur. Og mig langar til að fara í stuttu máli yfir það hvernig vegið er að sjúkum og öldruðum hjá þessari ríkisstjórn. Nú greiða sjúklingar meira fyrir læknisþjónustu og heilsugæslu, einnig hjá sérfræðingum og fyrir röntgenþjónustu. Aldraðir þurfa að greiða fullt verð til sjötugs nema þeir framvísi vottorði um lágar árstekjur eða örorku. Hjá þessum hópi fólks sem áður voru ellilífeyrisþegar og nutu þess í kerfinu er hámarkið hækkað í 12 þús. kr. en var 3 þús. kr., áður en þeir fengu afsláttarkort. Þetta eru hámarksgreiðslur á fullu verði á ári. Það er verið að auka hlut sjúklinga í lyfjakostnaði. Það er verið að hækka lágmarksgreiðslurnar fyrir lyfin. Endurgreiðslureglur Sighvats vegna læknis- og lyfjakostnaðar sem eru með flóknari fyrirbærum í kerfinu og Framsfl. og hv. þáv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir gagnrýndi réttilega eru nú gerðar enn flóknari. Og það sem verra er, það er verið að taka út úr þessum endurgreiðslureglum fyrir háan kostnað fyrir lyf og læknisþjónustu endurgreiðslu fyrir lyf sem menn greiða fullu verði. Ég vil leiðrétta hæstv. heilbrrh. Hún sagði að það væri ekki rétt er hv. formaður heilbr.- og trn., sagði hér í ræðustól fyrr í dag. Það er rétt að hæstv. fyrrv. ráðherra Sighvatur Björgvinsson kom á fullri greiðslu fyrir fúkalyf og önnur sýklalyf, en hann var þó með þessi lyf inni í endurgreiðslunum ef kostnaður varð mjög hár. Þetta er lymskulega búið að taka út úr reglunum með pínulítilli setningu í reglugerðini sem segir: C-liður fellur brott. Það þýðir að fólk sem borgar fullt fyrir þessi lyf, borgar þau fullu verði, getur ekki talið þau með þótt það beri háan kostnað vegna heilbrigðisþjónustunnar. Öllum þessum auknu útgjöldum er síðan komið yfir á sjúklingana um leið og kjör þeirra eru skert. Greiðslurnar eru lækkaðar mest hjá þeim sem eiga um sárt að binda, þeim sem eru ósjálfbjarga, þeim sem þurfa umönnun. Umönnunaruppbót öryrkja og aldraðra verður skert á árinu og það er byrjað að skerða hana. En það er ekki gert um leið hjá öllum. Það er verið að gera þetta smátt og smátt á þessu ári. Sama gildir um lyfjauppbótina fyrir þá sem bera lyfjakostnað. Nú á þetta fólk að komast af í veikindum sínum fyrir mun lægri upphæð til framfærslu úr tryggingakerfinu. Grunnlífeyrir ellilífeyrisþega og öryrkja er skertur um 30% nú eftir áramótin í stað 25% áður og fjármagnstekjur munu skerða lífeyri. Ég er ekki að gagnrýna að tekið verði tillit til fjármagnstekna. En eitt er alvarlegt í þessu tilliti og ég er ekki farin að sjá neitt frá ráðherranum til að koma í veg fyrir það. Þar á ég við þá sem hafa fengið eingreiðslur vegna slysa. Það er mjög alvarlegt ef þær eiga að skerða annan lífeyrisrétt þessa fólks sem hefur misst starfsgetu og heilsu í slysum, bótaskyldum slysum. Ég hef því miður ekki séð neitt frá ráðherranum um þetta. Þetta mun reyndar ekki koma til framkvæmda fyrr en í september en það verður tekið tillit til tekna síðasta árs. Ég vona að hæstv. ráðherra taki á þessum alvarlega hlut. Síðan er það atlagan að hreyfihömluðum, þeim sem verða að treysta á bifreið til að komast leiðar sinnar. Lægri styrkjunum til þessa fólks er fækkað um tæplega helming, úr 600 í 335 styrki. Þetta er sérstaklega alvarlegt vegna þess að þessi hópur er yfirleitt lágtekjuhópur og ferðastuðningur eða greiðslur úr tryggingakerfinu til þessa fólks vegna þess að það þarf að ferðast milli staða er bundinn við að það eigi bíl. Þeir fá ekki neinar greiðslur nema þeir eigi bifreið. Leigubílakostnaður er ekki greiddur. Það er enginn kostnaður greiddur fyrir þetta fólk úr tryggingakerfinu nema það eigi bifreið og flest af þessu fólki getur ekki eignast bifreið nema með svona stuðningi. Reynsla okkar í Tryggingastofnun undanfarin ár hefur verið að mun fleiri hafa sótt um þessa styrki en hafa verið til úthlutunar, yfirleitt helmingi fleiri, og einnig er verið að þrengja þessar úthlutunarreglur. Hv. þm. í stjórnarandstöðu á síðasta kjörtímabili, Ingibjörg Pálmadóttir, gagnrýndi þáv. heilbrrh. vegna mikillar skírteinaútgáfu sem var réttmæt gagnrýni. En hvað er að gerast nú hjá hæstv. ráðherra þegar hún er komin í aðstöðu til að hafa annan hátt á? 8.000 lyfjaskírteini hafa verið gefin út frá því að ráðherrann breytti lyfjareglunum í haust. Það lítur út fyrir að 3.000--4.000 skírteini verði gefin út á næstunni vegna undanþágu þeirra sem eru lífeyrisþegar undir sjötugu sem uppfylla skilyrði sem sett eru um lægri greiðslu fyrir læknisþjónustu. Það lítur því út fyrir að a.m.k. 12.000 skírteini verði gefin út í Tryggingastofnun á næstunni eða er þegar búið að gera eftir óskum frá ráðherranum. Mér finnst þess vegna vera komin ástæða til þess að kíkja aðeins á þessa hluti. Það er makalaust hvað Framsfl. lætur yfir sig ganga í þessari ríkisstjórn. Framsókn er att á foraðið eins og Alþfl. á síðasta kjörtímabili. Framsóknarmennirnir eru settir í óhæfuverkin, árásirnar á kjör aldraðra, sjúkra og fatlaðra. Þeir eru settir í aðalniðurskurðinn. Framsóknarmenn vita sjálfir að þessi sparnaður mun skila litlum árangri því að kostnaðurinn kemur annars staðar í kerfinu. Meðan þeir eru settir í þessi verk sitja sjálfstæðisráðherrarnir á friðarstóli, sérstaklega verkstjóri ríkisstjórnarinnar, Davíð Oddsson. Ekki er hægt annað en að dást að stjórnkænsku þessara manna. Síðan er verið að setja einu konuna í ráðherrastóli, hjúkrunarfræðinginn sjálfan, í það að ráðast á lítilmagnann á þennan lúalega hátt. Það er reyndar furðulegt að hæstv. ráðherra láti hafa sig í þetta. Hér situr á þingi fyrrv. ráðherra sem spyrnti á móti, kona sem barðist fyrir skjólstæðinga ráðuneytis síns en lét ekki etja sér gegn þeim. Hæstv. ráðherra Ingibjörg Pálmadóttir ætti að taka hana sér til fyrirmyndar, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Hún stóð vörð um kjör fatlaðra og beitti sér fyrir réttindabót þeim til handa. Hún barðist fyrir lítilmagnann. Ég hvet hæstv. ráðherra til að snúa við blaðinu og standa vörð um hag lítilmagnans, hag þeirra sjúku, hag þeirra öldruðu og hag þeirra fötluðu sem þurfa að treysta á það velferðarkerfi sem hæstv. ráðherra er æðstráðandi í. Snúi hæstv. ráðherra ekki vörn í sókn gagnvart umbjóðendum sínum, sem þarfnast velferðarkerfisins, blasir neyðarástand við.

[15:34] Virðulegi forseti. Ræða hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur var um margt mjög óvenjuleg en það sem ég vil gera að umtalsefni og veita andsvar við eru mjög ómaklegar persónulegar árásir hennar á hæstv. heilbr.- og trmrh. Það er mjög óvenjulegt að heyra það í sölum Alþingis að það sé veist með þeim hætti sem hér var gert að þingmönnum eða hæstv. ráðherrum. Ég get ekki orða bundist eftir að hafa hlýtt á þessa ræðu og lýsi mikilli undrun minni á þeirri málefnafátækt sem sýnir sig í slíkum málflutningi en það eru e.t.v. skelfingarviðbrögð við þeim dómi sem hv. þingmenn Þjóðvaka virðast hafa fengið hjá þjóðinni í það minnsta í þeim skoðanakönnunum sem hafa birst upp á síðkastið sem koma fram í viðbrögðum hv. þm. þegar þingmaðurinn veittist að hæstv. heilbrrh. með þeim hætti sem ég hef gert að umtalsefni og vil lýsa mikilli undrun yfir.

[15:36] Herra forseti. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hver er með hvers konar málflutning í ræðustóli Alþingis og ætla ekki að tala afsöðu til málefnaauðgi þess ræðumanns sem talaði áðan. Aftur á móti tel ég mig hafa rökstutt mjög rækilega mál mitt í átta liðum hvernig ríkisstjórnin veitist að lítilmagnanum. Það er verulega verið að veitast að lítilmagnanum og ég vísa því til hæstv. ráðherra því að ég treysti honum til þess að snúa þessari þróun við.

[15:37] Virðulegi forseti. Ýmislegt kom fram í ræðu hv. þm. sem vert væri að fara í gegnum og ég geymi mér það til síðari tíma. Ég vil aðeins leiðrétta hv. þm. þegar hún tala um það að þeir sem eru mest fatlaðir njóti ekki lengur styrkja vegna bílakaupa. Það er nákvæmlega það sem hv. þm. sagði. Þetta er alls ekki rétt hjá hv. þm. Eins og hann veit eru þessir styrkir ekki tekjutengdir í dag og þeir sem þurfa mest á þessum styrk að halda eru mest fatlaðir. Það er óbreytt. Þeir fá áfram 700 þús. kr. og verða 50 talsins eins og verið hefur. Þetta finnst mér vera einfaldur útúrsnúningur hjá hv. þm. og líka þegar hv. þm. talar um aukna skírteinanotkun. Það er líka útúrsnúningur hjá hv. þm. Það eina sem hefur breyst er að þeir sem eru 67--70 ára og eru með undir milljón á ári eiga að fá endurgreitt gjald sem þeir greiða hjá sérfræðingi og heimilislækni að stórum hluta til. Þetta veit hv. þm. Ég held að hv. þm. viti líka að endurskoðun á öllum þessum reglugerðum er hafin í Tryggingastofnun. Ég veit að hún fylgist það vel með og er í fríi aðeins um stuttan tíma hjá Tryggingastofnun og veit að endurskoðun á þessum skírteinaskógi er hafin.

[15:39] Herra forseti. Ég bendi hæstv. ráðherra á að sá hópur sem nú er að fá skírteini í Tryggingastofnun var með lægstu greiðslur fyrir þjónustuna áður en lögunum var breytt um áramótin, borgaði sama gjald og öryrkjar og þeir sem nú eru yfir sjötugu. Það er verið að auka álögurnar á þennan hóp. Varðandi styrkina til hreyfihamlaðra gat ég ekki um hærri styrkina vegna þess að þeir 50 styrkir sem ætlaðir voru þeim sem bundnir voru við hjólastóla og eru mjög mikið fatlaðir voru sem betur ekki skertir. Sem betur fer voru þeir ekki skornir niður því að það væri fulllangt til gengið ef ætti að fara að skera þá niður. Aftur á móti eru margir af þeim sem sækja um lægri styrkina, sem eru 235 þús. kr., líka bundnir í hjólastólum. Nú geta aðeins 335 fengið þann styrk í staðinn fyrir 600 manns undanfarin ár og það kalla ég verulega skerðingu til þessa hóps. Ég minntist ekki á tekjutengingu varðandi þetta en það er reyndin ef menn skoða tekjur öryrkja þá eru þeir með þeim tekjulægstu í samfélaginu enda eru þeir fjórðungur þeirra sem fá styrk frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar, lífeyrisþegar, þannig að þarna er ekki um neinn hátekjuhóp að ræða þó svo að ríkisstjórnin haldi að unnt sé að sækja fjármagn í vasa þeirra.

[15:41] Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að munnhöggvast við hv. þm., það er óþarfi. En varðandi bílastyrkina eru það ekki einungis öryrkjar sem hafa fengið þessa bílastyrki og það er útúrsnúningur hjá hv. þm. þegar hún talar svo að það sé fólk, sem er í hjólastólum, sem muni ekki fá þessa styrki. Það er bara einfaldlega ekki rétt. Það er margt fullorðið fólk, sem hefur ágætar tekjur, sem hefur fengið þessa styrki í gegnum tíðina. Við erum einmitt að tala um það fólk sem getur keypt sér farartæki án þess að fá þennan styrk, er ekki mikið fatlað en ég endurtek að við breytum ekki gagnvart þeim sem eru mest fatlaðir. Þeir fá áfram styrk. Reglugerðirnar verða allar endurskoðaðar aftur um áramót og þá verður skoðað hverjir hafa beðið um og ekki fengið. En það er rétt sem hefur komið fram hjá hv. þm. að fjöldi manna hefur beðið um þessa styrki og ekki fengið enda hafa reglurnar verið fremur rúmar hingað til og ég held að þingmaðurinn hljóti að vera sammála mér um það.

[15:43] Herra forseti. Ég þykist þekkja vel þessar úthlutunarreglur um bílastyrki til hreyfihamlaðra. Það er rétt að þeir eru ekki allir öryrkjar sem eru hreyfihamlaðir, kannski ekki með greiðslur frá Tryggingastofnun sem betur fer vegna þess að þeir geta margir hverjir verið úti í atvinnulífinu. En flestir þeirra sem hafa fengið þessa styrki hafa verið öryrkjar eða lífeyrisþegar, a.m.k. með vottorð um það að þeir búi við það mikla hreyfihömlun að þeir þurfi að fá aðstoð til þess að komast leiðar sinnar. Þeir geti ekki nýtt sér almenningssamgöngur eða komist leiðar sinnar nema hafa bifreið til umráða. Það hefur verið tekið mjög strangt á því hjá Tryggingastofnun enda þarf að sortera út þá sem geta fengið þessa styrki í hvert skipti og það fer eftir þörf því að umsóknirnar hafa verið mun fleiri en styrkir hafa verið til úthlutunar.

[15:44] Herra forseti. Mig langar að fagna sérstaklega því sem kom fram í máli hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur áðan þar sem hún gagnrýndi ekki að fjármagnstekjur skyldu skerða lífeyri. Ekki var lítið ramakvein úti í þjóðfélaginu þegar það var ákveðið að það mætti skerði lífeyri hjá því fólki hefði talsvert fé milli handanna. Það er mjög ánægjulegt að hv. þm. skuli ekki gagnrýna þá leið sem valin var af því að það var ekki lítið sem gekk á í þjóðfélaginu þegar það var ákveðið. Ég vil hins vegar harma að hv. þm. skuli draga það sérstaklega ósmekklega fram að hæstv. heilbrrh. er kona og það sé verið að etja einu konunni á foraðið. Til hvers er verið að draga það fram að hæstv. ráðherra er kona? Er verið að reyna að níða skóinn af hæstv. ráðherra af því að hún er kona? Það væri þá nær að það væru aðrir en við konur sem gerðum það. Það sem hæstv. ráðherra er að gera er að reyna að verja velferðarkerfið, þ.e. að nýta fjármagnið á skynsamlegri hátt. Það er ekki hægt að ganga áfram á þeirri skuldabraut sem gengin hefur verið. Þá hrynur velferðarkerfið og það held ég að við ættum að gera okkur grein fyrir. Það var einnig mjög athyglisvert að hv. þm. skyldi mælast til þess að hæstv. heilbrrh. skyldi feta í fótspor síðustu konunnar í ríkisstjórninni hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Ég bara spyr: Bar ekki sú kona ábyrgð á þeirri stefnu sem var framfylgt í þeirri ríkisstjórn? Var ekkert aðhald þá? Sú kona fór reyndar úr ríkisstjórninni vegna ágreinings við sinn formann. Í dag situr hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir í flokki Þjóðvaka undir forustu þessarar konu þannig að ég lýsi furðu minni á því að hún hafi látið þessi orð falla áðan.

[15:46] Hæstv. forseti. Mér finnst það hrósyrði að vera kona og ég vil taka það fram að í þingflokki Þjóðvaka eru 3 / 4 flokksins konur, þrjár konur og einn karlmaður. Mér finnst það vera hið ágætasta mál. En ég vil minna á það að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir barðist fyrir réttindum lítilmagnans þegar hún var ráðherra í ríkisstjórn og sérstaklega málefnum fatlaðra. Varðandi fjármagnstekjuskattinn þá kom það mjög skýrt fram í fjárlagaumræðunni að ég hef ekki talið það neitt óréttlæti að fjármagnstekjur skerði lífeyrisgreiðslur. Aftur á móti gagnrýndi ég að það væri fyrst byrjað að láta fjármagnstekjur gilda til skerðingar eða óbeinan skatt þegar lífeyrisþegar voru annars vegar. Sú gagnrýni mín stendur. Ég tel rétt að það sé tekið tillit til þeirra tekna eins og annarra tekna með undantekningunni sem ég nefndi áðan í ræðu minni, þ.e. þeir sem hafa lent í slysum, fengið eingreiðslur og þurfa að ávaxta það fé til framfærslu út ævina. Þær fjármagnstekjur eiga ekki að skerða lífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun.

[15:48] Herra forseti. Mér er spurn: Hvenær barðist hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fyrir lítilmagnann? Hún einbeitti sér að sínum málaflokki. Það er rétt. En hvenær heyrðist hv. þm. mótmæla því sem var verið að gera þá í heilbrigðismálunum? Aldrei. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir bar að sjálfsögðu ábyrgð á þeirri stefnu sem var fylgt þá. Þannig að ég spyr: Um hvað er verið að ræða hér?  
            

[15:49] Herra forseti. Ég ætlaði ekki að láta þessa umræðu snúast um ákveðna persónu. Ég gæti nefnt aðra konu í ráðherrastóli sem hefur staðið mjög vel við bakið á lítilmagnanum, Rannveigu Guðmundsdóttur. 

[15:50] Herra forseti. Þegar rætt er um heilbrigðiskerfið í landinu og stefnu stjórnvalda í þeim málaflokki er rétt að undirstrika það megin markmið okkar Íslendinga að allir eigi kost á heilbrigðisþjónustu án tillits til stéttar eða efnahags. Ég veit ekki annað en að um þetta sé bærileg pólitísk samstaða hérlendis en hins vegar eru skiptar skoðanir um hvernig þetta markmið verði uppfyllt, hvern hlut notendur heilbrigðisþjónustunnar eiga að greiða í þessum málaflokki eða hvort þeir eigi yfir höfuð að greiða nokkuð og hvert hlutfall útgjalda hins opinbera til málaflokksins eigi að vera. Á undanförnum áratugum hefur, eins og komið hefur fram við þessa umræðu, verið byggð upp mjög góð heilbrigðisþjónusta í landinu. Við Íslendingar eigum færu starfsfólki á að skipa á þessu sviði. Miklum fjármunum hefur verið varið til þessarar uppbyggingar hvort sem heldur er byggingu mannvirkja eða tækjabúnaðar. Heilbrigðisþjónustan byggist ekki síst á þeim störfum sem heilbrigðisstéttirnar vinna og þær vinna vel. Hins vegar er launakostnaður þeirra langstærsti hlutinn af þeim útgjöldum sem til þessa málaflokks fara þrátt fyrir hátæknibúnað og fjárfestingar í byggingum sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og dvalarheimila. Heilbrigðisþjónustan er hluti af velferðarkerfi okkar ásamt tryggingarkerfinu sem gjarnan er nefnt í sama orðinu enda heyra þessir málaflokkar undir sama ráðuneyti. Heilbrigðisþjónustan er viðkvæmur málaflokkur eðli málsins samkvæmt. Notendur hennar eru sjúklingar, misjafnlega illa á sig komnir og það er auðvelt að tala um þennan málaflokk á nótum tilfinninganna eða með gífuryrðum eins og hv. síðasti ræðumaður gerði um að það væri verið að níðast á lítilmagnanum í þjóðfélaginu. Hins vegar verðum við Íslendingar nauðugir viljugir að ræða um útgjöld til þessa málaflokks í tengslum við önnur markmið sem við setjum okkur án þess að missa sjónar á markmiðinu, sem ég nefndi í upphafi um að allir eigi kost á því að leita þjónustunnar og engum þjóðfélagsþegn sé meinað þess. Ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir stóðu frammi fyrir því verkefni s.l. vor, þegar undirbúningur að gerð fjárlaga fyrir árið 1996 hófst, að stemma stigu við þeirri aukningu sem fyrirsjáanleg var á yfirstandandi ári í opinberum útgjöldum. Ástæðan er augljós, staðreyndir sem ríkisreikningur árið 1994 sýnir segja meira um þörfina á þessu en mörg orð. Halli ríkissjóðs á fimm ára tímabili er um 73 milljarðar kr. og skuldir ríkisins nema orðið skatttekjum tveggja ára. Álíka sigling og þetta til aldamóta myndi þýða að öll markmið um þjónustu í velferðarkerfinu, í heilbrigðis-, trygginga-, félags- og menntamálum væru í hættu. Það er grundvallaratriði í öllum umræðum um þetta mál að gera sér heildarmyndina ljósa. Til að snúa við af þessari braut eru ekki nema tvær leiðir. Reyna að halda utan um útgjöld á öllum sviðum eða hækka skattheimtuna í landinu á einstaklingum og fyrirtækjum. Skattheimtan þykir ærin og bæði einstaklingar og fyrirtæki eiga fullt í fangi með, annars vegar að halda sér á floti í heimi hörkusamkeppni eða láta enda ná saman í lífsbaráttunni. Þess vegna var reyndu menn að sníða sér þröngan stakk í fjárlagagerðinni, þó ekki þrengri en svo að enn er áætlað að ríkissjóður verði með 4 milljarða kr. halla og útgjöld ríkissjóðs aukast á milli ára. Það má segja sem svo: Hvers vegna þarf að taka heilbrigðiskerfið með þegar ákveðið er að stemma stigu við aukningu útgjalda? Og hefði ekki mátt skipa því í frekari forgang heldur en gert er? Það er rétt og skylt að velta þessari spurningu fyrir sér. Útgjöld heilbr.- og trmrn. samkvæmt fjárlögum 1996 sem falla undir þennan málaflokk eru 52,5 milljarðar kr. Innheimta á sértekjur á ýmsum sviðum, með öðrum orðum, þáttur notenda sem hér hefur komið til umræðu, er 2,5 milljarðar kr. svo nettóútgjöld til málaflokksins er um 50 milljarðar, eins og komið hefur fram. Þar af er kostnaður við tryggingakerfi landsmanna um 29 milljarðar kr. Menntamálin eða undir menntmrn. falla útgjöld upp á 19,2 milljarða og félmrn. 8,9 milljarðar. Þessi þrjú ráðuneyti eru því með útgjöld upp á um 88 milljarða kr. af heildarútgjöldum, um 124 milljarða. Þar að auki er samgrn. sem margir bera fyrir brjósti með útgjöld upp á 8,2 milljarða kr. Ég nefni þessi fjögur ráðuneyti sérstaklega af því að við umræður um fjárlög ársins 1996 á Alþingi kom berlega í ljós í ræðum stjórnarandstöðunnar að þingmenn sem þar töluðu nefndu alla þessa málaflokka sem forgangsverkefni í ríkisútgjöldum og væri í raun óhæfa að snerta við nokkrum þeirra. Ég er sammála þeim um mikilvægi verkefna sem undir þessi fjögur ráðuneyti heyra. Og undir þau ráðuneyti sem ekki eru nefnd hér heyrir ýmis þjónusta sem telja má til grundvallarþátta samfélagsins, svo sem dómsmál og löggæsla sem þykir bera skarðan hlut frá borði. Ég nefni þetta vegna þess að tölur um útgjöld sýna ljóslega að ekki varð komist hjá því að stemma við stigu við útgjaldaaukningu í menntamálum, félagsmálum, heilbrigðis- og tryggingamálum og samgöngumálum ef markmið fjárlaga um 4 milljarða kr. halla á að nást. Þar að auki liggur fyrir það markmið stjórnarflokkanna að ná hallalausum ríkisrekstri árið 1997. Heilbr.- og trmrh. fékk það erfiða verkefni að fella sinn málaflokk inn í þann fjárlagaramma sem ákveðinn var og ná niður fyrirsjáanlegri útgjaldaaukningu sem hefði getað numið allt að 3 milljörðum kr. Það er spurt um stefnumótun í heilbrigðismálum í þessari umræðu. Stefnan liggur fyrir og hefur komið fram í þeim áherslum sem hæstv. ráðherra hefur lagt í starfi sínu. Í fyrsta lagi hefur verið lögð áhersla á forvarnir í heilbrigðisþjónustunni. Það er markmið til langs tíma sem skilar sér ekki í lækkun útgjalda yfirstandandi árs eða á næsta ári. Sú vinna er gull í lófa framtíðarinnar. Í öðru lagi er ráðherrann að láta vinna tillögur um breytta yfirstjórn heilbrigðismála í því skyni að styrkja stjórnskipulag málaflokksins og stjórnir heilbrigðisstofnana og auka samvinnu heilbrigðisstofnana í kjördæmum landsins. Í þriðja lagi hefur verið lögð áhersla á aukna samvinnu og bætta nýtingu fjármuna sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu. Í fjórða lagi hefur verið hægt á ferðinni í uppbyggingu heilbrigðismannvirkja í þeim tilgangi að fá tóm til að fara yfir þann rekstur sem nú er rekinn í þessum stofnunum, sjá þeim farborða og endurmeta þörfina þannig að áframhaldandi fjárfestingar í steinsteypu nýtist heilbrigðiskerfinu sem best. Í umræðum um heilbrigðismál eftir áramótin eru það einkum stóru sjúkrahúsin í Reykjavík, Ríkisspítalar og Sjúkrahús Reykjavíkur sem eru í sviðsljósinu vegna erfiðleika á því að fella starfsemina að þeim fjárlagaramma sem þeim er áskilinn. Starfsemi þessara heilbrigðisstofnana er mikil að vöxtum. Útgjöld vegna starfsemi Ríkisspítalanna samkvæmt fjárlögum eru 6,9 milljarðar kr. og vegna Sjúkrahúss Reykjavíkur um 3,9 milljarðar. Mörg undanfarin ár hefur þessum stofnunum gengið illa að halda sig innan fjárlagaramma í rekstrinum og hefur hann verið viðfangsefni fjáraukalaga á undanförnum árum. Fyrir þessum erfiðleikum eru skiljanlegar ástæður. Þessi sjúkrahús eru endastöðvar í heilbrigðiskerfi landsins. Þau eru hátæknisjúkrahús með dýrustu aðgerðirnar og nýjungar í aðgerðum og fá til meðferðar erfiðustu sjúkdómstilfellin. Einmitt þess vegna er mikil nauðsyn á að þjónusta þeirra sé vel skilgreind og samvinna þeirra sé sem best. Erlendir sérfræðingar sem árið 1991 skoðuðu rekstur Ríkisspítalanna, skiluðu um hann skýrslu. Álit þeirra var að þjóðfélag af þessari stærð hefði ekki burði til að reka nema eitt hátæknisjúkrahús. Það varð ekki raunin að sameina sjúkrahúsin. Önnur leið var farin. Mér er fullljóst að það er ekki samkomulag um það nú að fara þá leið að sameina sjúkrahúsin. Það breytir því þó ekki að samvinna milli þeirra þarf að vera sem best og náin og það er nauðsynlegt að nýta það fjármagn sem allra best sem til þeirra fer. Einnig þarf verkaskipting í heilbrigðisþjónustunni á landsvísu að vera í miklu fastmótaðri skorðum en nú er. Ríkisendurskoðun hefur í gegnum tíðina safnað miklum upplýsingum um rekstur sjúkrahúsanna í landinu og nú liggja fyrir samanburðarhæfar tölur um sjúkrahús utan Reykjavíkur frá rekstri stofnunarinnar sem hún er að vinna úr nánari upplýsingar. Okkur í fjárln. er kunnugt um að Ríkisendurskoðun er nú að líta á rekstur Sjúkrahúss Reykjavíkur að beiðni heilbrrn. og þær upplýsingar sem þar fást munu koma að gagni við að meta enn frekar fjárþörf þessarar mikilvægu stofnunar. Ein af forsendum fjárframlaga til stóru sjúkrahúsanna var sú að samvinna og hagræðing í rekstri þeirra skilaði sparnaði. Það er fullljóst að Alþingi verður að fylgast með hvernig þeirri vinnu miðar fram og meta árangurinn af því. Fjárln. mun gera það fyrir sína parta. Umræður um heilbrigðismál eru ekki alltaf yfirvegaðar eða á þeim nótum sem líklegar eru til árangurs. Stjórnmálamenn fá sinn skammt af ásökunum um skilningsleysi og hörku í garð þeirra sem minna mega sín. Þær ásakanir eru oftar en ekki og jafnvel í flestum tilfellum óréttmætar. Ég held að allir stjórnmálamenn vilji greiða götu þeirra sem minna mega sín í heilbrigðiskerfinu en þar er deilt um leiðir og hvernig eigi að standa undir kostnaði. Sem dæmi um á hvaða nótum þessar umræður geta orðið get ég ekki stillt mig um að vitna í ummæli formanns sérfræðinga í læknastétt sem segir í útvarpsviðtali þann 1. febrúar eftirfarandi, m.a. um vinnu fjárln. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Þetta er stærsti útgjaldaliður þjóðarinnar, þetta er stærsti málaflokkurinn. Þetta er sá málaflokkur sem allir koma til þegar vantar peninga og segja: Við hljótum að geta skorið niður hér og skorið niður þar. Í fjárln. Alþingis sitja 10--11 utanbæjarmenn þannig að höfuðborgarsvæðið, stóru sjúkrahúsin og Háskóli Íslands fara að mínu mati mjög varhluta.`` Enn fremur segir hann, með leyfi forseta: ,,En guð minn almáttugur, lítum á það sem er að gerast á spítölunum. Það er verið að taka þá í spað, það er verið að skera þá niður ár eftir ár. Það er alltaf sagt: Nú er þetta í síðasta skiptið. Ef þið getið sparað þetta, þá verður ekki skorið niður meir. Svo koma þeir aftur næsta ár, þessir sömu menn, á jólaföstunni og skera niður óvægilega, gera gys að stjórnendum spítalanna sem koma inn og flytja mál sitt til að verja spítalana og sjúklingana sem þangað leita. Og það er bara hreinlega gert grín að þessum mönnum.`` Þegar umræður um heilbrigðismál fara á slíkt plan, er ekki von á góðu. Staðreyndirnar eru á skjön við þær ef litið er á fjárlagatölur undanfarinna ára. Ef fjárveitingar til sjúkrahúsanna eru teknar saman voru fjárveitingar til landsbyggðarsjúkrahúsanna árið 1990 29,67% af heildarpakkanum, en árið 1996 er þessi tala 29,07%. Á sama tíma er þetta hlutfall fyrir höfuðborgarsvæðið 70,93% árið 1996 á móti 70,33% árið 1990. Heilbrigðismálin verða ekki færð til betri vegar með sleggjudómum í garð stjórnmálamanna eða skeytasendingum heilbrigðisstétta í fjölmiðlum og staðhæfingum um að ætíð sé ætlunin að níðast á þeim sem minna mega sín. Þau verða því aðeins leyst að allir leggist á eitt að skilgreina sem best þjónustuna, hver hlutur ríkisvaldsins á að vera og hvað sé eðlilegt að notendur greiði til að markmiðið um gott heilbrigðiskerfi og aðgengilegt fyrir alla sé áfram haft í heiðri.

[16:05] Herra forseti. Ég er hissa á því að heyra hv. þm. og formann fjárln., Jón Kristjánsson, kveinka sér undan þeirri gagnrýni sem hv. fjárln. varð fyrir vegna vinnu sinnar við fjárhagsvanda spítalanna. Má ég rifja upp fyrir þessum ágæta hv. þm. og enn betri ritstjóra Tímans að það var ekki hægt að ræða fjárhagsvanda spítalanna við 2. umr. vegna þess að hv. fjárln. sem hann veitir forstöðu hafði ekki lokið starfi sínu. Það var ekki hægt að ræða þennan vanda fyrr en komið var að 3. umr. fjárlaga vegna þess að það var ekki fyrr en þá sem sendingin hafði borist hv. formanni fjárln. neðan úr fjmrn. Þannig var það nú. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu var það ekki hæstv. heilbrrh. heldur hæstv. fjmrh. sem kynnti tillögurnar um úrlausn vanda spítalanna fyrir formönnum þingflokkanna. Hv. þm. Jón Kristjánsson talar um óréttmætar ásakanir í garð þingmanna og segir að þær séu yfirleitt ekki á rökum reistar. Bíðum nú við, lítum aðeins á þetta plagg, þennan kosningabækling sem framsóknarmenn gáfu út þar sem þeir segja að ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. hafi rofið sátt í þjóðfélaginu, og hér vitna ég orðrétt í bæklinginn, herra forseti, ,,með því að stórauka álögur á sjúklinga, ellilífeyrisþega og aðra þá sem þurft hafa að leita sér læknisaðstoðar. Framsfl. telur brýnt að horfið verði af þessari braut.`` Þar segir enn fremur: ,,Fjárveitingar til sjúkrahúsanna hafa verið skornar niður og hefur jafnvel þurft að loka einstökum deildum. Framsfl. telur brýnt að horfið verði af þessari braut.`` Hvað hefur gerst? Það er búið að auka álögurnar. Það er búið að loka fleiri deildum en dæmi eru um áður. Er það nema von að þeir hv. kjósendur sem hafa enn eitthvert minni, sem stjórnmálamenn Framsfl. virðast ekki hafa, setjist nú niður og velti fyrir sér hvort það sé ekki hægt með réttu að halda því fram að a.m.k. forusta Framsfl. hafi ekki staðið við sín orð. Það er ekki hægt að kalla slíkan málflutning órökstuddar fullyrðingar, hv. þm.

[16:07] Herra forseti. Hv. 15. þm. Reykv. kvartar undan því að það hafi ekki verið hægt að ræða málefni Ríkisspítalanna og stóru spítalanna á höfuðborgarsvæðinu við 2. umr. fjárlaga. Ég verð að minna hann á það af því að hann virðist hafa gleymt því að aðgerðir í heilbrigðismálum voru kynntar við 2. umr fjárlaga. Hins vegar hafa málefni stóru spítalanna verið stöðugt viðfangsefni í fjárlagaumræðu síðustu 4--5 árin og lengur. Vandkvæði þeirra eru ekki nýtt vandamál, komið til vegna þess að núverandi stjórnarliðar vilji níðast á fólki í landinu. Það er mikil útgjaldaaukning í þessum málaflokki og mikil fjárþörf. Svo hefur alltaf verið og umræður hafa snúist um það hvernig best sé að mæta því, hvernig hægt sé að hagræða í þessum málaflokki og sú umræða heldur áfram. Það verður viðfangsefni yfirstandandi árs og það verður viðfangsefni næstu fjárlaga að reyna að ná landi í þessum efnum. Það er alveg ljóst að á síðasta ári hafa fjárframlög til spítalanna á höfuðborgarsvæðinu vaxið þótt útgjaldaþörfin sé enn meiri. Það er því stöðugt viðfangsefni hvernig eigi að mæta þessum vanda.

[16:09] Herra forseti. Ég held að það sé rangt hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni að útgjöld Ríkisspítalanna eða útgjöld spítalanna hafi aukist ef horft er nokkur ár aftur í tímann. Ég tel ekki að hv. þm. Jón Kristjánsson eða nokkur í ríkisstjórninni vilji sérstaklega níðast á öldruðu fólki eða sjúklingum. Það er ekki um það að ræða. Hins vegar er verið að tala um hvað stóð á bak við þau orð sem féllu í hita kosningabaráttunnar. Hvað var á bak við það þegar hv. þm. Jón Kristjánsson lagði fram stefnu með forustu Framsfl. þar sem því er bókstafega lofað að það verði snúið af þeirri braut að loka deildum? Þegar upp er staðið hefur hv. þm. rétt upp hönd og samþykkt tillögur sem gera það að verkum að lokanir hafa aldrei verið meiri en nú. Þegar hv. þm. kemur hingað og segir að halli ríkissjóðs sé svo alvarlegur að það þurfi að grípa til þessara ráða, get ég efnislega verið honum sammála. Munurinn á mér og honum er hins vegar sá að ég blekkti ekki kjósendur fyrir kosningar. Ég sagðist vera fylgjandi þjónustugjöldum og ég sagði að það væri e.t.v. nauðsynlegt á vissum sviðum að auka þau. Hv. þm. og öll hans hjörð kom hins vegar og sagði að þeir ætluðu að afnema þjónustugjöldin. Öðruvísi er ekki hægt að skilja þennan texta sem þeir sendu öllum borgurum í Reykjavík, 67 ára og eldri. Hv. þm. kemur og talar um forvarnir. Minnisleysi virðist nú útbreitt meðal framsóknarmanna. Hvernig er best að forverja þá gegn því? Kannski með því að fá menn eins og mig til að lesa kvölds og morgna það sem þessir ágætu herrar sögðu fyrir kosningar. Ég skal gera það ókeypis fyrir minn ágæta samþingmann, hv. ritstjóra Tímans, Jón Kristjánsson.

[16:11] Herra forseti. Það er alltaf ánægjulegt að fá að vera samvistum við hv. 15. þm. Reykv. En ég þarf ekki að fá hann til þess að lesa fyrir mig. Ég er þokkalega læs og varð það nokkuð snemma. Hitt er svo annað mál að þegar ég átti hlut að því að semja kosningastefnuskrá Framsfl. minnist ég þess, þótt ég sé vændur um minnisleysi í þessum ræðustól, að fyrsta versið í þeirri kosningastefnuskrá var að ná jafnvægi í ríkisfjármálum og það var undirstaðan undir öðrum markmiðum sem við ætluðum að ná. Það man ég ljóslega og get sýnt hv. 15. þm. Reykv. þegar við tökum lestraræfingu saman. Við náum ekki neinum markmiðum í velferðarkerfinu með því að safna upp halla á ríkissjóði sambærilegum þeim tölum sem ég las upp áðan í ræðu minni.

[16:13] Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér finnst málsvörn Framsfl. í þessu máli, reyndar Sjálfstfl. að nokkru leyti líka en einkum Framsfl. vegna þess að ég geri aðeins meiri kröfur til hans, byggjast á miklum misskilningi. Það er enginn ágreiningur um það á Alþingi að það þurfi að ná niður hallanum á ríkissjóði, það er enginn ágreiningur um það. Við síðustu meðferð fjárlaga flutti stjórnarandstaðan m.a. sameiginlegar tillögur um að minnka enn meira hallann á ríkissjóði. Það er enginn ágreiningur um það mál. Um það snýst deilan ekki og það þýðir ekki fyrir Framsfl. að ætla sér að reyna að hlaupa í það skjól. Veruleikinn er hins vegar sá og það er það alvarlega í málinu að Framsfl. hefur á undrastuttum tíma látið íhaldið pakka sér saman. Menn þurfa að gera sér grein fyrir því að þeir sem í rauninni ráða eru víðs fjarri þeirri umræðu sem hér fer fram. Það er Sjálfstfl. Veruleikinn er sá að hann hefur verið með kröfur um að draga úr samneyslu. Sjálfstfl. hefur verið með kröfur um að ríkið dragi úr umsvifum sínum. Sjálfstfl. hefur verið með kröfur um það að fyrirtækin auki gróða sinn. Samstarfsflokkar Sjálfstfl., fyrst Alþfl. og núna Framsfl., hafa á undrastuttum tíma orðið eins og vax í greipum íhaldsins. Það er hinn alvarlegi veruleiki og mér finnst að gagnrýnin þurfi þess vegna að beinast að aumingjaskap og ósannindum þessara flokka og þá sérstaklega Framsfl. En það verður auðvitað að ráðast á Sjálfstfl. því það er fyrst og fremst hann sem er höfundur að vanda heilbrigðiskerfisins á Íslandi ásamt þessum veikgeðja miðjuflokkum sem með honum hafa verið í ríkisstjórn núna um nokkurt skeið.

[16:15] Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. 8. þm. Reykv. að skilningur á því að ná niður halla ríkissjóðs hefur vaxið. Það kom í ljós við afgreiðslu fjárlaga nú fyrir jólin að það er í raun ekki ágreiningur um það meginmarkmið. Hins vegar hefur Alþb. ætíð leyst málin þannig að það hafa verið fluttar ýmsar útgjaldatillögur og síðan hafa verið fluttar einhverjar tillögur um tekjur sem passa og dæmið látið ganga upp. En það er ekki þannig sem málin verða leyst til frambúðar. Það vantar einfaldlega að segja skýrt og skorinort hvar bera á niður til þess að ná niður þessum halla. Alþb. hefur verið í stjórn með okkur framsóknarmönnum. Við höfum barist við þetta vandamál áður. Ég man ekki til þess að þar hafi verið neinar patentlausnir uppi þegar við vorum að berjast í þessu saman. Það er einfaldlega mikil útgjaldaþörf í ríkiskerfinu og viðkvæmir málaflokkar eru margir. Það er því miður ekki hægt að skilja viðkvæma málaflokka eins og heilbrigðis- og tryggingamál, félagsmál og fleira út undan þegar leiða er leitað. Það er í rauninni mergurinn málsins.

[16:17] Virðulegi forseti. Þetta mál snýst ekki um það hvort tilteknir stjórnmálamenn eru vondir eða góðir. Þegar við tókum á þessum málum sameiginlega í ríkisstjórn fyrir fáeinum árum, spöruðum við. Og þar náðist árangur eins og menn geta séð ef menn skoða opinberar tölur. Það var fyrst og fremst vegna þess, hv. þm. Jón Kristjánsson, að við tömdum okkur það, og þar á meðal núv. hæstv. heilbrrh., að hafa nána samvinnu við heilbrigðisstéttirnar í landinu og stjórnendur heilbrigðisstofnana. Deilan snýst ekki um það hvort menn eru vondir eða góðir. Spurningin er hver á að borga hallann á ríkissjóði og hvernig á að draga úr honum miðað við núverandi aðstæður. Við höfum sagt að það eigi m.a. að gera með skattpeningum, skatti sem lagður er á fólk og fyrirtæki eftir efnum og ástæðum, m.a. með fjármagnstekjusköttum. Við segjum hins vegar að það eigi ekki að leggja þjónustugjöld á fólk sem tekið er inn á spítala. Það á ekki að gera það, það er alveg skýrt. Og við segjum í öðru lagi að það eigi ekki að láta fyrirtæki forgangsraða inni á spítölunum eins og gerðist núna þegar Pharmaco ákvað að halda tiltekinni geðdeild opinni lengur en ella væri. Við erum andvíg þessum aðferðum Sjálfstfl. sem Framsfl. hefur því miður kokgleypt. Mér finnst nauðsynlegt að menn haldi umræðunni á þessu grundvallarplani og geri sér grein fyrir því að Sjálfstfl. stýrir, Framsfl. er eins og vax í greipum íhaldsins.

[16:19] Herra forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Reykv. fyrir yfirlýsingu hans. Það er komið í ljós hvernig hann vill leysa þennan vanda. Hann vill leysa hann með aukinni skattheimtu. Það er á döfinni hjá þessari ríkisstjórn að leggja á fjármagnstekjuskatt. Hins vegar er ég honum ekki sammála í því að við getum efnt til aukinnar almennrar skattheimtu til að leysa þennan vanda. Ég hef ekki tækifæri í þessu andsvari að fara nánar út í þá sálma en ég tel að skattheimta á einstaklingana í þjóðfélaginu sé ærin í dag og við getum ekki horft til svo einfaldra lausna í þessu máli. Því miður, það væri gott ef svo væri. En það er ekki svo einfalt.

[16:21] Herra forseti. Mér er eiginlega efst í huga við þessa umræðu og hefur reyndar verið um skeið það alvarlega óvissuástand sem heilbrigðismálin og starfsfólk heilbrigðisstétta í landinu búa við. Ég er ekki viss um að menn geri sér almennt grein fyrir því hvers konar starfsumhverfi það hefur verið undanfarin ár sem stjórnendur og starfsfólk heilbrigðisstofnana og fólk almennt starfandi í þessum málaflokki hefur mátt þola á undanförnum árum, einkum og sér í lagi í tíð síðustu ríkisstjórnar og þeirrar er nú situr. Hvernig hafa haustmánuðirnir verið hjá stjórnendum heilbrigðisstofnana undanfarin ár? Jú, þeir hafa verið martröð. Þeir hafa verið þannig að á borðum þingmanna hafa legið niðurskurðarfjárlög og jafnvel við 2. eða 3. umr. fjárlaga um miðjan desembermánuð hafa komið fram og verið knúðar í gegn ýmiss konar geðþóttaákvarðanir gersamlega úr öllu samhengi við faglega stefnumótun í heilbrigðismálum. Þar hefur verið á ferðinni niðurskurður af þessu eða hinu taginu, ákvörðun um að loka þessari eða hinni stofnuninni, knýja stofnanir til að hafa lokað yfir sumarmánuðina svo og svo lengi og þar fram eftir götunum. Ég held að menn gerðu rétt í að átta sig á því að þetta ástand er farið að hafa mjög skaðleg áhrif á andrúmsloft og starfsanda í íslenska heilbrigðiskerfinu. Ég hvet fólk til þess að kynna sér t.d. starfsaðstæður sjúkraliða og ófaglærðs starfsfólks á heilbrigðisstofnunum sumum hverjum þar sem álagið hefur vaxið gífurlega undanfarin ár. Ég gæti stungið upp á því við tækifæri við hv. þingmenn að labba t.d. inn á tilteknar legudeildir á Landspítalanum, á lyflækningadeild þar, þar sem sumar nætur standa fjögur, fimm eða sex rúm frammi á göngum og ein vakt er með þrjár eða fjórar stofur umfram það sem staðall segir til um. Álagið er þannig að menn ná yfirleitt ekki að setjast niður eina einustu mínútu. Þeir sem eru reykingamenn komast aldrei út af deildinni til að reykja alla vaktina, alla leið út undir bert loft eða hvert sem það nú annars er. Andrúmsloftið er einfaldlega að verða þannig að allt sem heitir jákvæður starfsandi er að brotna niður. Ég fullyrði að þetta er eitt sem er ekki hvað síst hættulegt við ástand þessara mála nú í dag. Það er auðvitað eðlilegt að menn ræði nokkuð um hið ömurlega hlutskipti Framsfl. og beri svolítið saman frammistöðuna nú við kosningaloforðin og fletti þessum miklu bæklingum sem gefnir voru út fullir af loforðum. Ég ætla ekki að bæta þar miklu við. Mér nægir t.d. að taka tvö dæmi þar sem Framsfl. lofar vissum hlutum, gefur það út á prenti fyrir kosningar en gerir síðan nánast hið gagnstæða eftir þær. Menn geta svo komið hér og skotið því fyrir sig að það þurfi að ná niður ríkissjóðshalla. Vissi Framsókn það ekki fyrir kosningar?  Ég ætla að taka annað dæmi. Það er um bifreiðakaupastyrki hreyfihamlaðra. Það vill svo til, herra forseti, að ég hef afrit af bréfi sem Framsfl. sendi Sjálfsbjörgu í sumar sem svar við ýmsum kosningaloforðum þar sem þau voru nánar útskýrð. Það er ekki ómerkari maður en sjálfur félmrh. sem undirritar bréfið. Þetta er dagsett í sumar, löngu eftir að Framsókn uppgötvaði fjárlagahallann og ákvað að ná honum niður. Ekki verða þau loforð sem hér eru gefin útskýrð með því að þeir hafi ekki vitað af fjárlagahallanum. Hvað segir um þetta mál í þessu bréfi? Í þessu svari, mér liggur við að kalla það loforð sem Sjálfsbjörgu er gefið á miðju sumri undirritað af félmrh. varðandi mál sem snúa að fötluðum. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Framsfl. telur mikilvægt að fötluðum verði gert mögulegt að nýta sér þjónustu almenningsfarartækja en rekstur þeirra er víðast á ábyrgð sveitarfélaga. Hins vegar leggur Framsfl. áherslu á að sjálfstæði þeirra sem þurfa á bifreið að halda vegna fötlunar sinnar verði aukið með því að þeir verði aðstoðaðir við að eignast og reka eigin bifreiðar.`` Þetta er frá því í júlí í sumar, undirritað af félmrh. Það þarf ekki einu sinni kosningaloforð til. Á miðju sumri eru gefin fögur fyrirheit af þessu tagi í bréfi undirrituðum af ráðherrum í ríkisstjórninni sem þá var löngu búið að mynda. Hvað er svo gert? Eftir afgreiðslu fjárlaga, án þess að minnast á það einu orði hér við afgreiðslu fjárlaga í desember, er skyndilega ákveðið að skerða þennan stuðning við fatlaða um helming. Þetta er alveg rosalegt, herra forseti. Það er eðlilegt að menn taki slíkt upp, það er málefnalegt að ræða slíkt. Það eru engar árásir eða útúrsnúningar eða annað af því tagi. Þetta er efnislegt, herra forseti, sem hér er að gerast. Eða halda menn að það sé ekki efnislegt fyrir þá fötluðu sem fyrir þessu verða? Það eru engir útúrsnúningar af hálfu okkar stjórnarandstæðinga að draga þetta hér upp á borðið. Eru menn alveg vissir um að ekki hefðu hugsanlega fundist einhver ráð við afgreiðslu fjárlaga í desember til að að mæta þessum útgjöldum, ef menn hefðu svo mikið sem vitað að það kæmi til greina að skerða þau í janúar með útgáfu reglugerða? En það gerði hæstv. heilbr.- og trmrh. eins og kunnugt er. Reglugerð dags. 22. janúar 1996 skerðir þennan stuðning verulega. T.d. fækkar um nærfellt helming þeim fötluðum sem fá bifreiðakaupastyrk af lægri upphæðinni. Þannig er það, herra forseti. Hins vegar get ég tekið undir að það er auðvitað leiðinlegt að standa í því aðallega að skamma verkfærið, rekuna, en ekki manninn sem heldur á henni því að það er auðvitað alveg hárrétt að það er íhaldið sem ræður ferðinni. Það er frjálshyggja íhaldsins sem er hér að ganga fram í annarri ríkisstjórninni í röð í gegnum viljalaus verkfæri í þeirra höndum, fyrst Alþfl. og nú Framsfl. Það er auðvitað eins og það er að horfa upp á slíka hörmung. Satt best að segja ætla ég ekki að eyða meiri tíma í það. Úr því að Framsfl. og formaður hans, hæstv. utanrrh., eiga sér ekki rismeiri metnað í íslenskum stjórnmálum en að vera hásetar hjá íhaldinu, verður auðvitað að taka því. Vonandi draga kjósendur af því réttan lærdóm. Þrátt fyrir enn eitt kosningaloforðið um að beita sér fyrir myndun vinstri stjórnar, félagslega sinnaðrar stjórnar, skreið hæstv. utanrrh. upp í hjá íhaldinu og er háseti hjá þeim í verkum af þessu tagi með sitt lið. Þannig er staðan. Þetta er allur metnaður Framsfl. nú um stundir og vottar ekki fyrir neinu öðru á þeim bæ. Sumir gera því skóna að þessi ríkisstjórn með sinn trausta meiri hluta geti setið langt fram á næstu öld og ekki ber á öðru en framsóknarmenn séu ánægðir í auðsveipu hlutverki sínu sem hásetar hjá íhaldinu. Herra forseti. Að öðru lagi geri ég að umtalsefni atriði sem ég neyðist því miður til að gera ákveðnar athugasemdir við varðandi málflutning hv. málshefjanda. Mér fannst votta fyrir í máli hans framsetningu mála varðandi útgjöld til heilbrigðismála annars vegar í Reykjavík og hins vegar á landsbyggðinni sem ég sætti mig illa við. Ekki var annað að heyra en hv. málshefjandi tæki upp hráan þann áróður sem aðeins hefur borið á af hálfu forsvarsmanna stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík. Aðalvandinn í sambandi við útgjöld til heilbrigðismála og fjárhagsvandi stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík sé vegna þess að ekki hafi gengið nógu vel að skera niður úti á landsbyggðinni. Þetta er ömurleg uppstilling mála og ekki sæmandi mönnum sem eru þó skiljanlega að reyna að verja sig og stofnanir sínar fyrir niðurskurði og ég hef fulla samúð með hlutskipti þeirra í þeim efnum. Ég bið um að menn stilli dæminu ekki þannig upp að vandi stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík sé fyrst og fremst af þessum toga, að það þurfi að ná auknu fjármagni til þeirra með niðurskurði í heilbrigðismálum úti á landsbyggðinni. Þetta er ekki svo. Staðreyndin er sú ef menn vilja líta hlutlægt á málið að stærsta einstaka talan sem nokkurn tíma og nokkurs staðar hefur verið bent á að unnt væri að spara í íslenskum heilbrigðismálum er fólgin í sparnaði í gegnum endurskipulagningu mála á höfuðborgarsvæðinu. Langstærsta talan sem nokkurn tíma hefur komið á prenti í skýrslu um sparnað sem hægt væri að ná fram í heilbrigðismálunum liggur í því að sameina stóru sjúkrahúsin í Reykjavík. Það er nú svo. Þar tala menn um sparnað hátt á annan milljarð kr. að talið er eða a.m.k. verulegan sparnað í gegnum aukna verkaskiptingu þeirra og meiri sérhæfingu. Ég bendi í öðru lagi á þá miklu fjárfestingu sem í gangi er í einkageiranum, utan sjúkrahúsanna, alveg sérstaklega í Reykjavík. Þar er líka hægt að spara. Ég tel að eitt mesta fjárfestingarslys á síðari tímum sé kaup segulómtækis á vegum einkaaðila úti í bæ sem ætluðu sér að afskrifa fjárfestingu upp á annað hundrað millj. kr. með því að senda reikningana á Tryggingastofnun si svona, lækningatæki sem Borgarspítalinn eða önnur af stærstu sjúkrahúsum landsins hafa ekki getað ráðist í. Út af fyrir sig er þetta tæki sem viðurkennt er að er nóg að hafa eitt af í landinu. Þarna skulum við líka skoða hvað er að gerast en sjá ekki ofsjónum yfir því að auðvitað kostar uppbygging og rekstur heilbrigðismála úti um landsbyggðina líka mikla peninga. Við verðum líka alltaf að sæta því að einhverju leyti í landi okkar eins og aðstæður eru ef við ætlum ekki að láta fólk búa við óviðunandi öryggisleysi vítt og breitt í landinu eins og samgöngum og aðstæðum öllum er háttað. Herra forseti. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt og mikilvægt að reyna að hagræða og endurskipuleggja í rekstri heilbrigðismála eins og kostur er. En ég sakna þess alveg sérstaklega, og vísa þá til þess sem ég sagði áðan um handahófskenndan niðurskurð og fár við fjárlagaafgreiðslu undanfarin ár, að umfjöllun um þá hluti sé fagleg og hún sé á grundvelli einhverrar heilbrigðsstefnu. Á þeim tveimur mínútum sem ég á eftir ætla ég að telja upp þau atriði sem ég tel mestu máli skipta varðandi það að halda utan um útgjöld til heilbrigðismála og nýta vel fjármuni. Í fyrsta lagi held ég að langmikilvægast sé að byggja upp undirstöðu heilsugæsluþjónustunnar. Heilsugæslan á að vera þannig skipulögð, uppbyggð og rekin að sem allra mest af vandamálunum séu leyst þar og að því leyti tel ég að tilraunir til að koma á tilvísanakerfi eða einhverju öðru sambærilegu gætu skipt miklu máli. Ég hef verið og er mjög hallur undir þau sjónarmið með þeim rökum að reyna að beina vandamálunum inn á undirstöðuþrepið í heilsugæslunni og leysa eins mikið af þeim og kostur er þar. Ég tel að það standi mönnum sérstaklega fyrir þrifum í Reykjavík að uppbygging heilsugæslukerfisins er jafnbrotakennd og raun ber vitni. Ég fullyrði að t.d. á Akureyri og Eyjafjarðarsvæðinu, þar sem rekin er stærsta heilsugæslustöð landsins, er ástandið mun betra einmitt af þeim sökum að þar er öflug og vel uppbyggð heilsugæsla sem leysir öll þau mál sem þangað koma inn. Ég nefni í öðru lagi forvarnir. Ég fullyrði að það mætti spara stórfé með því að stórauka fjárstreymi í forvarnir. Það er dapurlegt til þess að vita að reykingar fara vaxandi á nýjan leik, t.d. í skólunum í landinu. Ég held að menn ættu að setja stóraukinn kraft í það að berjast gegn reykingum sem eru stærsta heilbrigðisvandamálið. Í öðru lagi þarf að berjast gegn áfengisnotkun, í þriðja lagi gegn eiturlyfjum, í fjórða lagi gegn umferðarslysum o.s.frv. Með forvörnum á þessum sviðum má ná miklum árangri. Ég nefni í þriðja lagi að að móta stefnu um lyfjanotkun og lyfjagjöf sem felur í sér hófsemd á því sviði og ég nefni í fjórða lagi að halda aftur af þenslu og fjárfestingu í einkageiranum. Væru menn að ræða um þessa hluti og tala um vandann í ríkisútgjöldum og skipulag heilbrigðismála út frá slíkum forsendum væri einhverju öðru fyrir að fara en það er því miður ekki svo. Það er ekki mikil reisn yfir því, herra forseti.

[16:37] Herra forseti. Umræður um heilbrigðismál hafa verið mjög fyrirferðarmiklar að undanförnu. Vissulega eru mörg tilefni til þess að ræða stöðu einstakra sjúkrastofnana, ekki síst í tengslum við afgreiðslu fjárlaga sem eru ekki á dagskrá að þessu sinni. Deilur um skiptingu fjármuna og vöntun vegna ýtrustu óska og krafna tiltekinna stofnana setja mikinn svip á alla umræðu um heilbrigðismálin og talað er um niðurskurð í heilbrigðiskerfinu og mikinn vanda. Allt of oft er málum snúið á þann veg að krafa er gerð til þess að auka útgjöld án þess að afstaða sé tekin til þess hvaða fjármuni skuli taka til þess að verða við óskum um aukin útgjöld. Það er nauðsynlegt fyrir þingmenn að gera sér grein fyrir staðreyndum um útgjöld til heilbrigðismála og þróun þeirra. Samkvæmt tölum frá Þjóðhagsstofnun hafa útgjöld hins opinbera til heilbrigðismála haldist nokkuð stöðug síðustu árin sem hlutfall af landsframleiðslu sem er sá mælikvarði sem er einkum notaður til samanburðar. Hlutfallið hefur verið tæp 7% en til samanburðar var hann árið 1980 5,5% og árið 1970 3,2%. Af þessu má sjá að geysilega miklar breytingar hafa orðið í útgjöldum okkar til heilbrigðismála. Útgjöld hins opinbera til heilbrigðismála hafa ekki verið skorin niður svo sem haldið er fram sem sést á þeim tölum sem ég nefni hér en árið 1990 voru útgjöld til heilbrigðismála 30,6 milljarðar og árið 1995 31,3 milljarðar. Af þessum tölum sést að ekki hefur verið um að ræða niðurskurð heldur liggur vandi okkar í meiri og kostnaðarsamari þjónustu og meiri eftirspurn. Við því þarf þjóðfélagið að bregðast með þeim hætti sem fært er og eðlilegt getur talist. Það gerum við því með því að breyta forgangsröðun okkar og taka afstöðu til þess hvort auka eigi hlutdeild sjúklinga í kostnaði sem lítillega hefur verið rætt um í dag. Mér finnst að við þurfum að efla umræðu um grundvallarsjónarmið heilbrigðisþjónustunnar, svo sem hvort eðlilegt sé að öll þjónusta innan sjúkrahúsa sé veitt án endurgjalds, hvort auka eigi forvarnir á kostnað hátæknilækninga eða hvort auka beri frumheilsugæslu með því að fjölga heilsugæslulæknum á tilteknum svæðum, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, lækka komugjöld á heilsugæslustöðvar en hækka þess í stað hlutdeild sjúklinga sem njóta þjónustu sérfræðinga. Allt eru þetta að sjálfsögðu umdeild atriði en atriði sem við þurfum að taka afstöðu til og ræða opinskátt til þess að reyna að finna leiðir og lausnir. Þá væri ekki síður hægt að ræða hvort nýta eigi með öðrum hætti takmarkaða fjármuni, hvort auka eigi greiðslur sjúkratrygginga en draga þess í stað úr greiðslum lífeyristrygginga. Árið 1994 voru greiddir 10,2 milljarðar nettó úr sjúkratryggingum þar með vistgjöldum stofnana og lyfjakostnaður. Sama ár voru greiddar 16,2 milljarðar í lífeyrisbætur og höfðu hækkað um 30% frá árinu 1990. Ef samkomulag næðist um að lækka einhverja þætti lífeyristrygginga, sem er auðvitað umdeilt, mætti bæta verulega úr stöðu sjúkrahúsanna með því að lækka greiðslur lífeyristrygginga. Slík tímabundin aðgerð gæti leitt til þess að eyða mætti biðlistum sjúkrahúsanna án þess að kjör bótaþega röskuðust að marki með aukinni tekjutengingu. Ég ítreka að ég er ekki að gera slíka tillögu heldur vekja athygli á því sem ég tel að þurfi að ræða betur á Alþingi, bæði af stjórnarliði sem stjórnarandstæðingum í stað þess að leggjast í skotgrafir til sóknar og varnar þeim sem harðast gagnrýna núverandi skiptingu fjármuna ríkisins. En slíkar tillögur hljóta fyrst og fremst að koma úr heilbr.- og trn. þar sem hin pólitíska stefnumótun á að fara fram undir forustu ráðherra heilbrigðismála. Okkur hættir ærið oft til þess að fara yfir bæjarlækinn til þess að sækja vatnið og leggja mikla vinnu í að breyta skipulagi kerfisins. Þingmenn hafa heyrt ýmsar tillögur sem að mínu mati bera merki patentlausna og ég tel að séu ekki líklegar til þess að ganga upp eða valda straumhvörfum í heilbrigðismálum. Hv. formaður heilbrn. nefndi m.a. í dag í umræðunni hvaða hugmyndir hann hefur í þeim efnum. Þar er nefnt að fjármagn skuli fylgja sjúklingum og færa skuli valdið til heilbrigðisstjórna í héruðum. Með því megi bæta allan vanda heilbrigðiskerfisins. Slíkar lausnir við aðstæður okkar leysa ekki þann mikla vanda sem felst í því að fjármuni vantar en ekki endilega nýtt og breytt skipulag. Okkur skortir tillögur um forgangsröðun en ekki misskilið vald manna í héraði sem hafa ekki úr öðru að moða en því sem við höfum nú þegar nema við skiptum fjármununum með öðrum hætti en nú er gert og um það þarf vissulega að ná víðtæku samkomulagi. Virðulegi forseti. Eins og við er að búast fara fram umræður og samanburður milli stofnana. Forsvarsmenn þeirra deilda stóru sjúkrahúsanna, sem mest þrengir að, hafa stundum lagst í þá vörnina að vekja tortryggni og úlfúð í garð sjúkrahúsa á landsbyggðinni. Heyrst hefur einnig líkt og frá Kvikmyndasjóði að landsbyggðaþingmenn ráði ferð í fjárln. og þeir tryggi ekki hagsmuni stóru sjúkrahúsanna. Það er mjög ósanngjörn gagnrýni og á sér ekki stoð í veruleikanum. Til þess að skýra samanburðinn vil ég nefna nokkrar tölur og hrekja þessar fullyrðingar sem sýna stöðu mála. Fjárlög þessa árs gera ráð fyrir fjárveitingu til sjúkrahúsa að upphæð kr. 15,8 milljarðar kr. Af þeirri fjárhæð renna til Ríkisspítalanna, Sjúkrahúss Reykjavíkur, Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, Sjúkrahússins á Akranesi og sjúkrahúsanna í Hafnarfirði samtals 11,2 milljarðar kr. eða 85% fjárveitinganna til sjúkrahúsanna. Þessi sjúkrahús nefni ég hér saman vegna þess að þetta eru þau sjúkrahús sem tengjast helst hátæknilækningum og sinna landinu öllu meira og minna. Til allra litlu spítalanna á landsbyggðinni, sem sinna aðallega nauðsynlegri bráðaþjónustu og langlegusjúklingum svæðanna, renna 2,2 milljarðar eða 15% kostnaðar. Á tímabilinu 1990--1996 hafa framlög til stóru sjúkrahúsanna hækkað um 31% en þeirra litlu sem ég nefndi fyrr um 27% og framlög til hjúkrunarheimila hafa hækkað um 400% á sama tímabili en hjúkrunarheimilin hafa ekki síst létt á álagi stóru sjúkrahúsanna sem áður þurftu einnig að veita þá þjónustu eins og er reyndar einnig gert í dag. Þessar staðreyndir er nauðsynlegt að hafa í huga þegar málefni sjúkrahúsanna eru metin og velt fyrir sér hvaða leiðir eru til staðar. Vandi stóru sjúkrahúsanna hefur verið tíundaður í þessari umræðu. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim vanda, því fer fjarri. Mér er mjög vel ljóst að hann er verulegur. Nú þegar lokið verður við að stokka upp spilin í Sjúkrahúsi Reykjavíkur og Ríkisspítölunum vegna sameiningarinnar verður að meta aðstæður að nýju í ljósi fjárlaga og þeirra tillagna sem hinir vísustu menn sjúkrahúsanna leggja fyrir ráðherra. Við verðum að minnast þess að verið er að fjalla um andlega og líkamlega heilsu þúsunda sem njóta þekkingar og færni starfsmanna sjúkrastofnana vítt og breitt um landið. Herra forseti. Við afgreiðslu fjárlaga er tekist á um þær tillögur sem frv. til fjárlaga felur í sér. Ríkisstjórn setur og skiptir römmum fjárlaganna milli ráðuneyta og það er síðan viðkomandi ráðherra sem stillir upp innan síns ráðuneytis. Loks er það fjárln. sem leggur mat á tillögur og leitar samkomulags innan þingsins um breytingar á framlögum til einstakra þátta. Þetta er nauðsynlegt að hafa í huga. Vissulega er það svo að margar breytingar eru gerðar á frv. til fjárlaga af Alþingi eftir rækilega skoðun í fjárln. og eftir tillögum úr ráðuneytum og eftir viðtöl við þá forsvarsmenn stofnana sem ganga fyrir fjárln. Engu að síður er það sem fjárlög fela í sér á ábyrgð okkar stjórnarliðanna og við verðum að standa við bakið á hæstv. heilbrrh. í því erfiða verkefni að halda fjárlögin og vinna að úrbótum og skynsamlegri endurskipulagningu á heilbrigðiskerfinu og bregðast við þeim með þeim hætti sem efni standa til. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, stjórnarflokkanna, segir m.a. um meginmarkmið ríkisstjórnarinnar: ,,Að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á kjörtímabilinu. Áhersla verður lögð á ráðdeild og að treysta stoðir velferðarinnar. Í þeim tilgangi er brýnt að stöðva sjálfvirkni í útgjöldum ríkissjóðs. Unnið verður að kerfisbreytingum í þeim tilgangi að nýta sem best fjármuni til heilbrigðis- og menntamála, einstakra atvinnugreina og opinberra framkvæmda.`` Þessi markmið nást ekki á fyrsta ári stjórnarsamstarfsins. Stjórnarandstaðan hér á Alþingi ekki síður en stjórnendur sjúkrastofnana verða að gefa okkur tóm til þess að ná vopnum okkar eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði svo hnyttilega í dag í þeirri viðleitni að bæta heilbrigðiskerfið. Það er okkar markmið. Ég er þess fullviss að í það minnsta hv. þingmenn Alþfl. hafa skilning á því verkefni svo mjög sem heilbrigðismálin mæddu á þeim á síðasta kjörtímabili. Virðulegi forseti. Ég tel að þessi umræða í dag hafi verið mjög gagnleg og geti nýst okkur í þinginu og stjórninni vel til þess að vinna það mikilvæga verkefni sem er að takast á við og endurskipuleggja og bæta heilbrigðisþjónustuna í landinu.

[16:48] Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sturlu Böðvarssyni fyrir málefnalega ræðu. Ég vil í upphafi taka það skýrt fram vegna þess að hann nefndi þær hugmyndir sem ég reifaði m.a. í minni ræðu í dag til lausnar á ákveðnum fjárhagsvanda innan kerfisins, að þegar ég var að tala um að það væri nauðsynlegt að fjármagn fylgdi sjúklingi, þá var ég að miða við það að hugmyndir um svæðisbundnar heilbrigðisstjórnir yrðu að veruleika. Svo er ekki orðið enn þá. Ég er þeirrar skoðunar að það sé alveg tómt mál að halda að það dæmi gangi upp nema við tökum upp kerfi þar sem fjármagn fylgir sjúklingi. Mér þótti hins vegar hv. þm. vera nokkuð myrkur í máli þegar hann var að tala um að nú væri búið að ljúka sameiningu tveggja spítala í Reykjavík og Sjúkrahús Reykjavíkur sett á stofn og nú þyrftum við að meta stöðuna upp á nýtt. Hann gat þess sérstaklega að hafa þá til hliðsjónar andlega og líkamlega velferð starfsmanna og sjúklinga. Hvað á hv. þm. við? Á hann e.t.v. á það að nú þegar það blasir við að nokkur hundruð milljónir vantar til þess að hægt sé að halda uppi eðlilegum rekstri, þá kunni að koma til greina af hálfu stjórnarliðsins að bæta við fjármagni til rekstursins? Ég fagna því að svo er. En mér fannst hann ekki tala mjög skýrt. Ég saknaði þess líka að hann reifaði ekki betur sínar eigin hugmyndir um það hvernig beri að fjármagna heilbrigðiskerfið, vegna þess að hann hefur sett þær fram með skýrum hætti í greinum. Hann hefur t.d. sagt það fullum fetum, einn stjórnarþingmanna, að það eigi að einkavæða heilsugæslustöðvarnar. Hann gerði það síðast í Morgunblaðinu í gær. Hann talaði líka um að við þyrftum að velta því fyrir okkur að færa aukinn kostnað á sjúklingana. Nú er það svo að ég tel að allar þessar hugmyndir séu þess virði að ræða þær, m.a. vegna þess að einkavæðingin er smátt og smátt að verða að veruleika innan heilbrigðiskerfisins. Þess vegna finnst mér tímabært að ræða um það. Mig langar til þess að spyrja hann: Er hann þeirrar skoðunar og vill hann segja það hér að það eigi að einkavæða heilsugæslustöðvarnar? Og ef það á að flytja aukinn kostnað yfir á sjúklinga, þá sakna ég þess að hann nefndi ekkert um öryggisnet. Sumir geta borgað meira en aðrir. Sumir eru aldraðir. Sumir búa við fötlun. En þetta virtist ekki vefjast fyrir hv. þm. Mér finnst að þegar hann ræðir þetta í þessum dúr, þá þurfi hann að geta um afstöðu sína til þessara þátta.

[16:51] Herra forseti. Ég hef grun um að við hv. þm. Össur Skarphéðinsson séum mjög sammála hvað varðar grundvallaratriði í uppbyggingu og skipulagi heilbrigðisþjónustunnar. En hann spurði mig hvað ég ætti við þegar ég sagði að nú þyrfti að stokka upp spilin á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Við afgreiðslu fjárlaganna var settur upp ákveðinn pottur sem var gert ráð fyrir að yrði nýttur þegar búið væri koma á auknu samstarfi milli sjúkrahúsanna hér á svæðinu. Ég tel að þegar búið er að ganga frá endurskipulagningu á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, sé tóm og færi til að hefja þetta samstarf og ganga í það að skipta upp þessum 200 millj. kr. potti sem m.a. var til ráðstöfunar. Ég lít svo á að við þurfum að vera stöðugt á verði og skoða stöðu þessara stóru sjúkrahúsa og bregðast við þannig að ef það er augljóst að það verði að gera breytingar, þá komi til greina að færa til fjármuni. En það verður ekki gert fyrr en við afgreiðslu fjáraukalaga eða endanlega við afgreiðslu fjárlaga. Það liggur fyrir hvaða tekjur við höfum og ef það á að færa á milli ríkisstofnana, verður það að gerast innan þess tekjuramma sem ríkissjóður hefur núna. Varðandi einkavæðingu heilsugæslustöðvanna. Ég hef sett fram þessar hugmyndir. Ég tel að nú sé búið að einkavæða heilbrigðisþjónustu á höfuðborgarsvæðinu með því að sjúklingar hafa aðgang að sérfræðingum á höfuðborgarsvæðinu. Í rauninni er það þannig að þeir sem ættu e.t.v. að fara til heilsugæslulæknanna, fara beint til sérfræðinga. Ég tel því að það sé miklu eðlilegra að ganga hreint til verks og gera þá endurskipulagningu að bjóða upp á það að sérfræðingar í heilsugæslulækningum sameinist í því að reka slíkar stofnanir með sérfræðingum sem geti veitt meiri þjónustu. Það yrði gerður samningur milli heilbrigðisyfirvalda og slíkra aðila um að veita þjónustu sem heilsugæslustöðvunum er ætlað að veita.

[16:54] Herra forseti. Hér talar ekki venjulegur þingmaður heldur varaformaður fjárln., oddviti Sjálfstfl. í fjárln. Það er afskaplega mikilvægt að undirstrika það að hv. þm. Sturla Böðvarsson skýtur ekki loku fyrir þann möguleika að þegar árinu vindur fram verði fjármagn til Sjúkrahúss Reykjavíkur aukið. Það kemur skýrt fram í máli hans að hann er tilbúinn og þá væntanlega fyrir hönd síns flokks að íhuga þann möguleika að ef skortir á fé til þess að það sé hægt að halda uppi eðlilegri þjónustu, þá verði fjármagn veitt til sjúkrahússins. Ég tek að vísu fram að hann nefndi sérstaklega að það yrði innan ramma núverandi fjárlaga, en þetta er eigi að síður mikilvæg yfirlýsing. Í annan stað vil ég segja, að ég er hv. þm. sammála um að einkavæðingin er þegar komin á verulegan skrið innan heilbrigðiskerfisins, en e.t.v. enn lengra á öðrum sviðum en við erum að ræða hérna. Að síðustu vil ég þakka hv. þm. fyrir athyglisverða hugmynd sem hann kom með í sinni fyrstu ræðu, þ.e. að beita markaðslögmálum til að stýra sjúklingum frekar til heilsugæslustöðva en sérfræðinga með því að nota til þess verðlagningu. Mér þótti það athyglisvert.

[16:55] Herra forseti. Ég vil undirstrika það við hv. þm. Össur Skarphéðinsson að auðvitað þarf að skoða meira en Sjúkrahús Reykjavíkur. Ríkisspítalarnir eru náttúrlega stofnun sem við þurfum að hafa ríkulega í huga og ég vísa ekki til annars en þess að það voru settir upp tilteknir pottar til þess að deila út þegar endurskipulagningin hefði átt sér stað, þ.e. sameiningin og svo aftur fundin leið til að auka samstarf sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu og Reykjanesi. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Ég tel að það sé ekkert hægt að segja fyrir um með hvaða hætti þessu verði deilt út fyrr en það liggur fyrir hvernig sjúkrahúsin ætla að auka hagkvæmnina með aukinni samvinnu og samstarfi. Hann spurði um öryggisnet í sinni fyrri ræðu. Við sjálfstæðismenn leggjum mikla áherslu á að tryggja öryggisnetið fyrir þá efnaminni og þá sem þurfa helst á að halda vegna sjúkdóms og lítilla efna.

[16:56] Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Vesturl. fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Það er alltaf gaman að tala við þá sem valdið hafa í málaflokkum eins og þessum því að það er Sjálfstfl. sem ræður þessari ferð meira og minna. Það er skynsamlegra að tala við þann sem beitir rekunni en rekuna sjálfa. Ég vil einnig þakka honum fyrir einkar málefnalegar umræður og ábendingar úr þessum ræðustól. Ég vil segja það í fyrsta lagi að ég dreg það í efa að þær aðferðir sem notaðar hafa verið í þessari og síðustu ríkisstjórn í sambandi við fjárveitingar til einstakra málaflokka séu skynsamlegar. Ég held að það að festa niður ramma með þeim hætti sem gert hefur verið á undanförnum árum sé ekki heppilegt. Ég held að það verði til þess að ráðherrar annarra ráðuneyta líti ekki á verkefni t.d. heilbrrn. í þessu tilviki sem sitt verkefni þó að það sé þannig að hér eigi að vera um að ræða sameiginlegt pólitískt verkefni allra þingmanna og ráðherra sem standa að viðkomandi ríkisstjórn. Ég dreg það því í efa að rammafjárlagaaðferðin sé skynsamleg. Og þessar patentlausnir sem hafa verið nefndar, t.d. að peningar fylgi sjúklingum, héraðsskipulag eða eitthvað þess háttar. Ég hef ekki gripið það. Ég sé ekki að peningar fæðist með þeim hætti. Þetta snýst allt um það að reyna að ná aðeins meiri peningum inn í þetta mál. Ég vil svo segja það líka út af orðum hv. þm. að ég er andvígur einkavæðingunni vegna þess að ég er sannfærður um að hún yrði dýrari fyrir þjóðfélagið og bendi þar á reynslu Bandaríkjamanna. Ég held að leiðin til að spara í heilbrigðiskerfinu og ná um leið góðum árangri sé sú að vera með langtímafjárlög. Ég held að við eigum að halda þannig á þessum málum og þessari umræðu að við segjum sem svo hvert við annað: Rífum okkur út úr þeim vanda sem eins árs fjárlög þýða. Tökum upp langtímafjárlög t.d. að því er varðar einstakan málaflokk eins og heilbrigðismálin þó að það væri ekki nema í tilraunaskyni í tvö, þrjú, fjögur ár eða eitthvað því um líkt.

[16:59] Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir undirtektir við mína ræðu. Það lá við að það brygði fyrir því í máli hans að hann væri mér býsna mikið sammála. Einhvern tíma hef ég skrifað og talað um það að okkur væri mjög mikilvægt að setja á langtímafjárlög. Við gerum það öðrum þræði þegar við erum að gera fjögurra ára áætlanir um framkvæmdir. Ég er sammála hv. þm. um það að við ættum að gera það einnig hvað varðar rekstur og hæstv. núv. fjmrh. hefur lagt ríka áherslu á það að við afgreiðslu fjárlaga sé reynt að líta til lengri tíma. Við afgreiðslu þeirra fjárlaga sem eru í gildi fyrir þetta ár var einmitt litið mjög til þess og lagðar á borðið upplýsingar um það hvað er fram undan. Hverjar eru skuldbindingar okkar og hvað við þurfum að greiða vegna þess sem við höfum tekið ákvörðun um. Varðandi það að festa ramma þá er það mjög umdeilt. Ég tel að rammafjárlagagerðin sé mjög krefjandi. Hún gerir miklar kröfur til einstakra ráðherra. En ef gott samstarf er innan ríkisstjórnar um rammagerðina í upphafi, þá tel ég að hún sé heppilegri aðferð og leiði fremur til þess að fjárlög séu haldin og að ráðherrar beri e.t.v. meiri virðingu fyrir fjárlagagerðinni en ella. Þess vegna er ég hlynntur því að rammafjárlagagerð sé viðhöfð og tel að það væri ekki rétt að falla frá þeirri hugmyndafræði.

[17:01] Virðulegi forseti. Ég tel út af fyrir sig að í þessum málum séu ekki til neinar endanlegar réttar kennisetningar. Ég held þó að aðferðin sem beitt hefur verið hafi ýtt undir það að aðrir ráðherrar líti á t.d. þennan málaflokk eins og hann komi þeim ekki við. Og ég get ímyndað mér að það yrði fátt um svör hjá hæstv. samgrh., með fullri virðingu fyrir honum, ef við reyndum að taka hann upp í einstökum þáttum heilbrigðiskerfisins. Ég held að málið sé nefnilega ekki þannig að fagráðherrar annarra ráðuneyta líti þannig á að þeir beri skyldur í þessum efnum eins og þeir þurfa að gera. Að lokum þetta, hæstv. forseti, sem er andsvar við ræðu hv. þm. Mér fannst örla á því að hann væri að ýta undir óheppilegan meting á milli dreifbýlis og þéttbýlis í ræðu sinni vegna þess að það er ekki hægt að bera sjúkrahúsin í dreifbýlinu saman við þéttbýlissjúkrahúsin með þeim hætti sem hann gerði, einfaldlega vegna þess að þjónustan er mismunandi. Ég skora á hann sem forustumann í ríkisfjármálum að setja dæmið ekki upp eins og hann gerði hér áðan vegna þess að það er óheppilegt fyrir heilbrigðiskerfið að standa frammi fyrir slíkum orðum.

[17:02] Herra forseti. Ég tók eftir því sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði um óheppilegan meting. Ræða mín, sem hann var e.t.v. að vitna til, snerist um það að ég var að verja okkur þingmenn fyrir óheppilegum aðfinnslum og ósanngjörnum yfirlýsingum forsvarsmanna heilbrigðisstétta. Það var nú ekki meiri sókn sem fólst í því heldur var þetta fyrst og fremst vörn. Ég færði fyrir því rök hver afstaða mín væri til þess. Hvað varðar rammafjárlög, þá vil ég segja það að þó að heilbrigðismálin, tryggingamálin og velferðarmálin séu mikilvæg þá megum við ekki gleyma því að við erum að byggja hér upp þjóðfélag og ef við leggjum einungis áherslu á einn þátt þeirrar uppbyggingar þá vegnar okkur ekki vel í þessu landi. Við verðum að fjárfesta í atvinnulífinu, fjárfesta í samgöngum, hinu innra skipulagi þjóðfélagsins og það bætir möguleikana á að sinna góðri heilbrigðisþjónustu, m.a. með uppbyggingu vegakerfis og góðu samgöngukerfi þannig að allt styður þetta hvað annað og það verðum við þingmenn að muna.

[17:04] Virðulegi forseti. Við ræðum hér heilbrigðismálin undir heitinu ástandið í heilbrigðismálum og ég hygg það vera réttnefni, ekki vegna þess að ástandið á heilbrigðisstofnunum í þessu landi sé með þeim hætti að við þurfum að hafa enn þá mjög alvarlegar áhyggjur af, heldur er hér um að ræða ástandið á ríkisstjórnarheimilinu þegar kemur að stefnumörkun og verklagi í heilbrigðismálum. Þar er ástand sem ástæða er til að hafa mjög verulegar áhyggjur af. Í þessari um margt ítarlegu og fróðlegu umræðu hefur einmitt komið mjög glögglega í ljós hvernig forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar þegar kemur að málaflokknum heilbrigðismál, þ.e. er annars vegar hæstv. fjmrh. og hins vegar hæstv. heilbrrh., bæði tvö hrekjast úr einu horninu í annað. Ég ætla með nokkrum dæmum að rekja þann málflutning sem m.a. hefur birst í þessari umræðu og ekki síður á síðustu mánuðum eða allt frá þeim tíma að núverandi ríkisstjórn kom til valda. Nú er það lykilorð og lausnaryrði allra vandamála í okkar heilbrigðiskerfi að forgangsraða og hæstv. heilbrrh. hefur farið mikinn og látið í veðri vaka að nefnd sem nú er að hefja störf muni í bráð og lengd leysa þann fjárhagsvanda sem að steðjar í heilbrigðismálunum með því einu að forgangsraða. Allt hljómar þetta býsna vel. En hvað eru menn í raun og sanni að ræða um þegar forgangsröðun er annars vegar? Við skulum tala hér íslenskt mál og segja hlutina eins og þeir eru. Erum við, hæstv. heilbrrh., að ræða um það, eins og vissulega þekkist, að hætta því að skera upp fólk sem er 70 ára og eldra við hjartasjúkdómum? Erum við að ræða um það þegar við tölum um forgangsröðun að hætta að gera við mjaðmir hjá fólki sem er 70 ára og eldra? Erum við að ræða um forgangsröðun af þessum toga? Við þurfum að glöggva okkur á því og vita fyrir fram á hvaða grundvelli hugtök af þessum toga byggja. Hvað þýðir þessi forgangsröðun? Eða erum við að ræða um forgangsröðun á borð við þá sem hæstv. fjmrh. lýsti hér mjög skelegglega að við ættum að byggja upp ákveðinn lúxushóp sjúklinga, fólk sem vildi kannski og auðvitað þá um leið gæti borgað fyrir sína sjúkrahúsvist, gæti beðið um einkaherbergi, hugsanlega með músík, með einkahjúkrunarkonu? Er það slík forgangsröðun sem við erum að ræða um? Ég spyr hæstv. heilbrrh. beinnar spurningar og óska eftir að fá skýrt svar: Er það stefna Framsfl. eins og Sjálfstfl., að minnsta kosti fjmrh., að það komi til greina, ég geng nú ekki lengra, að það komi til greina að efnafólk í landinu geti mjakað sér fram fyrir í biðröðum, geti mjakað sér fram fyrir hvað varðar aðbúnað á sjúkrahúsum, á stofnunum gamla fólksins með þeim hætti sem fjmrh. lýsti? Kemur það til álita --- mér dettur ekki í hug að spyrja beinna --- vill hæstv. heilbrrh. og Framsfl. ýta undir mismunun af þessum toga? Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því auðvitað þekkja menn nákvæmlega hvað þetta þýðir. Hæstv. fjmrh. sagði sem svo, að auðvitað kæmi ekki til álita um leið að lækka framlög samfélagsins til heilbrigðisþjónustu, til allra hinna sem ekki hefðu þessa aukagetu í peningamálunum. En hver er þróunin? Hver hefur þróunin orðið hjá þeim öðrum þjóðum þar sem þannig skref hafa verið stigin? Hún er nefnilega nákvæmlega á þann veg að búið er til tvöfalt heilbrigðiskerfi, annars vegar fyrir þá sem geta borgað og hins vegar fyrir þá sem geta það ekki. Ég segi það fullum fetum, virðulegi forseti, að þannig heilbrigðiskerfi vil ég ekki sjá og ég veit að þannig heilbrigðiskerfi vilja Íslendingar ekki sjá. Er hæstv. heilbrrh. í för með hæstv. fjmrh. þegar þessi mál ber á góma? Þessar hugmyndir eru ekki nýjar af nálinni, virðulegi forseti, þegar hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson er annars vegar. Ég þekki það af eigin raun sem samstarfsmaður hans í síðustu ríkisstjórn. Hann kynnti og veifaði mjög þessum hugmyndum og þótti þær að mörgu leyti sjálfsagðar. Að því leytinu til er hann sjálfum sér samkvæmur. Það var hins vegar algerlega þvert nei af minni hálfu og míns flokks þegar kom að slíkum hugmyndum. Þær ganga hreinlega í berhögg við þá sýn sem við sjáum til þessa samfélags. En getur það verið eitt andartak að Framsfl. hafi horfið svo langt frá uppruna sínum? Ég trúi því ekki en bíð svara. Virðulegi forseti. Menn verða að vita í raun og sanni hvað hugtökin þýða þegar menn hafa þau með höndum og á vörum. Hæstv. heilbrrh. ræddi það við framlagningu fjárlagafrv., og þar stóð skrifað skýrum stöfum, að leggja ætti á innritunargjöld á spítala, það var nú raunar kallað jöfnunargjald. Ég heyrði það í umræðum áðan að þessi jöfnunargjöld eru einhvers staðar svífandi enn yfir vötnum. Nú er eins og hæstv. fjmrh., yfirheilbrrh., orðaði það verið að jafna aðstöðumun þeirra sem fara í aðgerðir inni á spítölum og hinna sem eru utan spítala. Þannig að þessi jöfnunargjöld eru enn með í farteski. Ég spyr því enn og aftur: Er ekki búið að grafa kirfilega þessar vondu hugmyndir um innritunargjöld á spítala eða megum við eiga von á því að þær birtist hér enn og aftur í hugmyndum hæstv. heilbrrh. og þar með Framsfl.? Ég vona svo sannarlega að það verði ekki. En daginn eftir að þeim hugmyndum var sópað undir gólfteppið snarsnerist Framsfl. og fór allt í einu að ræða um nefskatt og það var endurtekið í þessari umræðu af hæstv. ráðherra. Hóflegur nefskattur heitir það nú. Ég minni á að sá sem hér stendur reifaði hugmyndir fyrir rúmum tveimur árum um hóflegt gjald, viðbótarfjármagn inn í heilbrigðiskerfið, þá undir heitinu heilsukort. Ég man það líka mjög vel, virðulegi forseti, að sá hæstv. heilbrrh., sem hér er með okkur, rauk upp með andfælum og fann því allt til foráttu. Ég óska mjög eindregið eftir því, virðulegi forseti, að þessi hóflegi nefskattur, eins og það hefur verið orðað, verði hér útfærður og útskýrður. Hvað á hæstv. ráðherra við? Hvað er hann að fara? Veit Sjálfstfl. af þessu? Er hæstv. fjmrh. með í för? Ég get líka rifjað það upp að fjmrh. vill enga nýja peninga inn í heilbrigðiskerfið með aukinni skattlagningu þannig að ástandið er þannig, virðulegi forseti, að í dag ræðir Framsfl. um innritunargjald, um sjúklingaskatt en kúvendir síðan og ræðir um nefskatt. Hvað verður ofan á á morgun? Hvaða ástand upplifum við þá í heilbrigðispólitíkinni hjá hæstv. ríkisstjórn? Og enn frekar um hugtök. Menn ræða hér um uppstokkun og kerfisbreytingu í sjúkrahúsaþjónustu og þjónustu heilsugæslustöðva og fara hér mikinn með alls kyns frösum um það að fjármagn fylgi sjúklingi, sem enginn hefur getað útskýrt hvernig eigi að útfæra, ekki nokkur maður. Síðan ræðir hæstv. ráðherra það og vísar til nefndarstarfs, sem að sönnu er í gangi, um það að nú eigi að gjörbreyta skipulags- og stjórnkerfismálum heilsugæslustöðva og minni sjúkrahúsa. Þær tillögur sem þar liggja fyrir og verið er að vinna með þýða einfaldlega eitt, og ég bið, virðulegi forseti, að þingmenn og þjóðin glöggvi sig á því. Við erum að búa til þriðja stjórnsýslustigið, setja á einhver ný miðstýrð apparöt á átta stöðum í landinu sem síðan dreifi fjármagninu á hina einstöku staði. Ég er þessu algerlega mótfallinn. Ég tel þvert á móti að við eigum að stíga enn frekari skref í þá áttina, sem síðasta ríkisstjórn mótaði, undir forustu Alþfl. að við færum þetta fjármagn beint heim í hérað og við snúum á þá braut með heilsgæslustöðvarnar að þær fari undir stjórn stærri og öflugri eininga sem sveitarfélögin eru. Við mótuðum þá stefnu og hún birtist m.a. í lögum um reynslusveitarfélög. Að því er ég best veit er það nú að hefja göngu sína í praxís í þremur sveitarfélögum. Þær hugmyndir sem nú er verið að vinna með ganga í þveröfuga átt. Ég spyr líka hæstv. ráðherra hvað það þýðir á mæltu máli þannig að hægt sé að ræða málið á vitrænum grundvelli og með einhverjar upplýsingar við hendina þegar á að stokka upp og endurmeta hlutverk minni sjúkrahúsa út um allt land. Ég held upprifjuninni áfram, virðulegi forseti. Fyrir u.þ.b. tveimur árum var tekin saman og birt skýrsla um starfsvettvang og umsvif minni sjúkrahúsa víða um land. Ég man ekki betur en að Framsfl. ætlaði hreinlega að ganga af göflunum, ekki vegna þess að þáv. heilbrrh. eða þáv. ríkisstjórn hafi haft einhverjar sérstakar hugmyndir um að grípa til sérstakra aðgerða, heldur einfaldlega vegna þeirra staðreynda sem þar komu fram. Því spyr ég enn og aftur: Hvernig birtast hugmyndir ríkisstjórnarinnar í raun og veru þegar kemur að endurmati á minni sjúkrahúsum úti á landi? Auðvitað er það þannig, virðulegi forseti, að þegar kemur að hlutverki og umsvifum minni sjúkrastofnana í minni sveitarfélögum í dreifðari byggðum þá eru menn ekki að ræða eingöngu um heilbrigðismál. Það er sannleikurinn. Menn eru þar ekki síður að ræða þar um atvinnumál. Það þekkja dreifbýlisþingmenn á borð við Stefán Guðmundsson sem hér stendur. Það vita þeir á Sauðárkróki, Siglufirði og Blönduósi. Ég spyr því beint: Þegar að endurmati kemur, sem væntanlega þýðir að draga á úr hefðbundinni starfsemi minni sjúkrahúsa úti á landi, hvernig ætlar þá ríkisstjórnin og þar með hæstv. heilbrrh. að bregðast við því þegar svo og svo stór hundraðshluti vinnufærra manna í viðkomandi sveitarfélagi, þar af flest konur, missa sína atvinnu? Hjúkrunarfræðingar, fyrrv. stallsystur hæstv. heilbrrh., og ófaglært starfsfólk. Auðvitað þýðir þetta ekkert annað í okkar litla landi. Ég er ekki að segja með þessu, virðulegi forseti, að við eigum ekki að gaumgæfa þessi mál. Það er sannarlega þörf á því. Ég held hins vegar að það sé alveg nauðsynlegt þegar menn ræða þau að allir viti hvað það þýðir að fara í slíkar aðgerðir. Og ég veit að hæstv. heilbrrh. veit það. Þess vegna er nauðsynlegt að hún geri sér glögga grein fyrir því og að hún geri okkur hinum ljóst hvert hugur hennar stefnir og hvað hún áformar. Við fjárlagaumræðu var umræðan auðvitað að meira eða minna leyti í skötulíki. Það vantaði vissulega alla útfærslu á þann sparnað sem birtist þar í tölulegu samhengi. Nú eru að birtast fréttir frá einum degi til annars um það að stóru sjúkrahúsin og raunar fleiri sjúkrastofnanir séu að reyna að útfæra þennan sparnað og þá væntanlega með aðild hæstv. ráðherra. Eðlilega ganga hlutir þannig til og það er ekkert leyndarmál að einstaka sjúkrastofnanir hljóta að bera það undir ráðherra heilbrigðismála hverju sinni hvernig með skuli fara og hvort það sé pólitísk sátt um það hjá ríkisstjórnarflokkunum að svona skuli fara að en ekki hinsegin. Þegar koma fréttir um lokun Bjargs þá birtist hæstv. ráðherra og segir: ,,Ég fæ engu um þetta ráðið.`` Það er með öðrum orðum bara stundum sem hún getur gripið í taumana og stundum ekki. Hins vegar segi ég um það mál að ég held að það sé full ástæða til að skoða hvort sú starfsemi eigi ekki fremur heima undir málefnum félagsmála. Raunar eru fleiri stofnanir á vettvangi heilbrigðismála sem þannig mætti nálgast. Ég segi að síðustu, virðulegi forseti, að þessi umræða um heilbrigðismál verður auðvitað ævinlega og alltaf í algjöru skötulíki ef við segjum ekki hlutina eins og þeir eru. Og því miður hefur hæstv. ráðherra ekki gengið þar á undan með góðu fordæmi.

[17:20] Virðulegi forseti. Nokkur svör við ræðu hv. þm., Guðmundar Árna Stefánssonar. Hann spurði áðan hvort efnafólk ætti að ganga fyrir öðrum á heilbrigðisstofnunum. Ef hann hefði hlustað á ræðu mína áðan þá sagði ég orðrétt, með leyfi forseta: Ég get ekki fallist á að þeir sem betur mega sín í þjóðfélaginu geti keypt þjónustu umfram aðra. Þetta er mergur málsins og þarf ekki fleiri orð um. Hann spurði um forgangsröðun. Hvað er forgangsröðun? Allar þjóðir í kringum okkur forgangsraða verkefnum. Spurningin er í hvaða röð við ætlum að gera hlutina og hvað er mest aðkallandi hverju sinni. Það er þetta sem við erum að gera og landlæknir hefur í mörg ár bent á að við yrðum að gera. Hann er í forsvari fyrir forgangsröðun. Ég vildi að við hefðum borið gæfu til þess í gegnum árin að forgangsraða framkvæmdum. Þá værum við kannski ekki með illa nýttar byggingar úti um allt land og ég stæði ekki frammi fyrir því núna að vera með undirskrifaða samninga um hinar og þessar framkvæmdir án nokkurs fjármagns. Það er þetta sem er forgangsröðun. Hvað þýðir að fjármagn fylgi sjúklingi? Það er bara einfaldlega gamla sjúkrasamlagskerfið. Þá fylgdi fjármagn sjúklingi. Sjúklingur lagðist á sjúkrahús og sjúkrasamlagið greiddi nákvæmlega kostnaðinn við sjúkrahúsleguna. Hann spyr að því hvað þessar nýju heilbrigðisstjórnir eigi að gera. En þegar ég hlustaði betur á ræðu hans þá heyrði ég að við erum alveg sammála. Við ætlum að færa fjármagnið heim í hérað og fagaðilar þar forgangsraða. Og ef menn vilja t.d. sameina sjúkrahús, eins og hann nefndi hér áðan, þá getur heilbrigðisstjórnin gert það. Hún er best til þess fallin vegna þess að hún þekkir best til og er næst vettvangi.

[17:22] Virðulegi forseti. Það er fagnaðarefni að það skuli hafa verið tekin af öll tvímæli um það að hæstv. heilbrrh. er fullkomlega ósammála hæstv. fjmrh. Ég ætla að vona að það ástand vari eilítið lengur en mörg önnur afstaða hennar. Ég get ekki neitað því að ég ber ugg í brjósti vegna þess að í fleiri en einu máli og fleiri en tveimur hefur hæstv. heilbrrh. orðið að gefa eftir og lúta í lægra haldi þegar að samskiptum hennar og hæstv. fjmrh. kemur. Þannig að ég vona hið besta en er viðbúinn hinu versta og er á tánum. Forgangsröðun. Vissulega hefur verið forgangsröðun í heilbrigðismálum fram að þessu. Hún hefur lotið að því hvar við ætluðum að setja niður þjónustu, með hvaða hætti og með hvaða umfangi o.s.frv. Það er ákaflega slakt hjá hæstv. ráðherra ef hún ætlar að fara undir --- fyrirgefið orðalagið --- pilsfaldinn hjá ágætum landlækni og vísa til þess að það verði hans verkefni að forgangsraða sjúklingum. Það er nákvæmlega það sem nú er verið að ræða um og ekkert annað. Það er nákvæmlega það sem er verkefni þessarar nýju nefndar sem hæstv. ráðherra er að kalla saman. Og því spyr ég: Er það ekki rétt skilið að þessi nefnd, hvað sem reynslu annarra þjóða líður, eigi að vega og meta hvenær eigi að hætta að lækna fólk eða með öðrum orðum hvernig eigi að raða inn á sjúkrastofnanir okkar? Það er það sem þessi nefnd á að ræða um ekki satt, hæstv. ráðherra? Varðandi hlutverk og endurskipulag stjórnkerfisins þá er það nú einu sinni þannig að þessar hugmyndir eru ekki af þeim toga að verið sé að senda peninga heim í hérað. Það er eingöngu verið að ávísa á togstreitu og leiðindi í stórum kjördæmum. Hvað til að mynda um höfuðborgarsvæðið? Þessar hugmyndir leiða okkur til glötunar en ekki til þess að aukið sjálfstæði og sjálfsforræði sveitarfélaga fái notið sín.

[17:25] Virðulegi forseti. Ég verð nú að viðurkenna að ég hef ekki kíkt undir pilsfald landlæknis.

Tími til kominn.

En mun nú bæta úr því. En mér er spurn: Hvernig stendur á því að allir hv. þm. Alþfl. eru svona hræddir við fjmrh.? Hvaða reynsluheim hafa þeir?

[17:25] Virðulegur forseti. Ég hef nú ekki þann reynsluheim sem þeir einir hafa sem í pilsum ganga. Hins vegar höfum við þá reynslu, margir alþýðuflokksmenn, að menn þurfa að vera á varðbergi þegar hugmyndir Sjálfstfl. í velferðarmálum eru annars vegar. Það er nú ekki flóknara en svo. Mikil er trú hæstv. heilbrrh. ef hún telur sig geta haldið ró sinni og verið róleg yfir þessum skelfilegu hugmyndum sem hæstv. fjmrh. lýsti hér áðan. Því ítreka ég enn og aftur, virðulegi forseti, að ég vona hið besta en er viðbúinn hinu versta.

[17:26] Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson krafðist svara áðan varðandi innritunargjald og nefskatt. Ég minni á að fjárlagaumræðan er búin og þá ræddum við mjög mikið um þessi atriði. Það er búið að ganga frá þeim málum öllum. Það er búið að ganga frá fjárlögunum. Það voru uppi hugmyndir um innritunargjöld, það er alveg rétt. Ég studdi þær sjálf. Það var hins vegar hætt við það. Það er rétt að sumir vildu nefskatt en það var ekki farið í hann. Þannig er staðan í dag, það voru farnar aðrar leiðir. Það komu líka upp hér áðan spurningar um að skipta landinu í átta heilsukjördæmi. Mér fannst gæta nokkurs misskilnings í þeim málflutningi af því að þær hugmyndir sem verið er að skoða eru einmitt að færa vald og fjármagn heim. Það er einmitt meiningin að færa vald og fjármagn heim og deila því þaðan út. Þannig að hér er einhver misskilningur á ferðinni. Það er kannski ekki svo skrýtið af því að þessar tillögur eru ekki enn þá komnar fram, þótt hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi gert þær að meginmáli sínu hér í dag. Það er mjög mikilvægt að mínu mati fyrir landsbyggðina að þessi leið verði skoðuð. Ég trúi því að hv. þm. Stefán Guðmundsson muni koma eitthvað inn á þetta nú í andsvari því hann hefur unnið af miklum heilindum fyrir okkar flokk í því starfi. Það hefur líka verið komið hér inn á forgangsröðun. Eins og við vitum er allt of lítið fjármagn til í ríkissjóði og mér finnst því eðlilegt að við skoðum forgangsröðun sjúklinga. Það á að gera það og það eru ýmsar spurningar sem koma upp. Þingmenn fengu á sínum tíma lista frá landlækni með ýmsum áleitnum spurningum um forgangsröðun sem þeir brugðust fremur illa við og treystu sér ekki til að svara. En þar komu upp spurningar eins og: Á að láta reykingafólk greiða að hluta til t.d. fyrir kransæðaaðgerðir? Er það rétt? Á að láta alla aðra en langlegusjúklinga greiða fyrir mat á sjúkrahúsum? Mér finnst eðlilegt að maður svari slíkum spurningum.

[17:29] Virðulegur forseti. Það mætti lengja þennan spurningalista. Á að láta fólk sem á við offituvandamál að stríða greiða vegna þess að það hefur ekki gætt sín í mataræði? Á að láta fólk borga sem vinnur á mengandi vinnustöðum og á við öndunarerfiðleika að stríða af því að það valdi sér ekki réttan vinnustað? Svona getur maður lengi haldið áfram. Það er nákvæmlega þetta. Ég skil þetta alveg hárrétt, virðulegi forseti. Það er nákvæmlega þetta sem Framsfl. ætlar að innleiða hér í hina pólitísku umræðu um heilbrigðismál. Það verður fróðlegt að fylgjast með því og það mun ég gera a.m.k. fyrir mína parta hvernig sú umræða gengur fram. Ég man gjörla eftir þessum tilgreinda lista landlæknis og brást ókvæða við. Ég brást fullkomlega ókvæða við. Ég ætla hins vegar ekki að víkjast undan því, eins og hæstv. fjmrh. og raunar hæstv. heilbrrh. líka, að taka pólitíska og efnislega afstöðu til þeirra hluta sem að okkur snúa. Ég ætla ekki að varpa þeirri ábyrgð yfir á heilbrigðisstéttir eins og mér heyrist hæstv. fjmrh. vilja einna helst þegar kemur að því að raða þjónustu á tilteknar stofnanir og á milli þeirra. Ég misskil hins vegar ekki nokkurn hræranlegan hlut, virðulegur forseti, þegar kemur að þeim hugmyndum sem þegar hafa verið kynntar um stjórnkerfisbreytingar gagnvart heilsugæslu á minni sjúkrahúsum. Ég skil þær mætavel. Og ég spyr, vegna þess að ég veit að hv. þm. Stefán Guðmundsson ætlar að eiga við mig orð um það, hvort hann telji það mjög til bóta að fimm manna nefnd í Norðurl. v. þar sem þrjú sjúkrahús eru, Siglufjörður, Blönduós og Sauðárkrókur, togist á um þessa peninga og útdeili þeim eða hvort ekki sé skynsamlegra að við tökum á okkur hina pólitísku ábyrgð hér og þá undir leiðsögn ráðuneytisins. Við sem berum hina pólitísku ábyrgð vísum þessu þangað sem við teljum eðlilegt, þ.e. heim í hérað, í þessi tilteknu sveitarfélög. Það finnst mér skynsamlegt. Þannig var stefnumörkun okkar alþýðuflokksmanna. Við viljum ekki sjá þetta þriðja stjórnsýslustig. Ég veit að Framsfl. hefur verið að gæla við það annað slagið og nú birtist það á nýjan leik.

[17:31] Herra forseti. Eins og fjármögnun á sjúkrastofnunum er í dag, og ég veit að hv. þm. þekkir þar sem hann var áður heilbrrh., eru þessar stofnanir að togast á um fjármagnið. Þannig er það í dag. Fulltrúar frá stofnunum á landsbyggðinni koma suður og liggja yfir þingmönnum, sérstaklega þingmönnum í kjördæmi sínu og eru í heilbrrn. til að reyna að kría út fjármagn og sanna fyrir þeim sem valdið hafa hvað þeir þurfa. Er ekki miklu æskilegra að dreifa fjármagninu út í kjördæmin þar sem heimamenn geta skipt því þar sem ekki þarf að fara suður og eiga við eitthvert Reykjavíkurvald? Væri það ekki miklu skynsamlegra?

[17:32] Virðulegi forseti. Ég hygg að hv. Alþingi komist seint hjá því að deila út þessu fjármagni. Svo ég fari enn frekar út vangaveltur mínar um Norðurl. v. Auðvitað er það þannig að forsvarsmenn þeirra þriggja sjúkrahúsa sem þar er að finna sækja hingað til alþingismanna og til ráðuneytis og munu vitaskuld gera það eftir sem áður hvað sem líður einhverri miðstýrðri kjördæmastjórn í Norðurl. v. Ég held að við stjórnmálamenn getum ekki hlaupið undan þeirri ábyrgð sem hvílir á okkur að taka um það ákvörðun hvernig þessum fjármunum skuli skipt. Við köstum því ekkert af okkur til einhverra miðstýrðra kjördæmastjórna. Hins vegar sé ég möguleika á betri nýtingu ef við beinum þessum fjármunum beint til sveitarfélaganna, og þá er ég að tala um sameinaðra og stærri eininga sem sveitarfélögin eiga að verða. Ég vil hreinlega sjá með lagabreytingu heilsugæslustöðvarnar fara heim í hérað og að eðlilegir tekjustofnar fylgi þannig að við þurfum ekkert að vera að sýsla með þetta. Þá veit ég að við mundum bæta þjónustu og spara peninga. Við skulum ganga skrefið til fulls.

[17:34] Virðulegi forseti. Aðeins út af þeirri umræðu sem hefur orðið vegna ræðu hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar og hefur spunnist út af þeirri nefnd sem hér hefur verið vitnað til og er að vinna að breytingum í sambandi við heilbrigðismálin. Þar sem ég á sæti í nefndinni finnst mér rétt að koma aðeins inn í þessa umræðu þó tíminn sé stuttur. Það er alls ekki rétt sem kom fram hjá hv. ræðumanni að ekki væri meiningin að flytja fjármagn heim. Það er grundvallarmál í þessum tillögum að fjármagnið verði flutt heim í kjördæmin og því verði skipt upp í kjördæmunum sjálfum, trúlega af þingkjörinni stjórn. Ef ég má kannski segja eitthvað of mikið vegna þess að nefndin hefur ekki lokið störfum en þá trúi ég því að meiningin sé sú að þeir menn sem verði kjörnir á Alþingi til að fara með þessi mál verði að vera búsettir í viðkomandi kjördæmi.

Eiga heimamenn ekki sjálfir að velja mennina?

Það verður þingkjörin stjórn, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Með þessu sé ég að loksins verði orðið við margítrekuðum óskum heimamanna. Óskum landsbyggðarfólks að flytja ekki bara stofnanir heldur erum við einnig með þessu að gera tilraunir til að flytja völd og aukin áhrif heim í héruð. Hv. þm. dró það í efa vegna þess að menn mundu fara að rífast innbyrðis og kæmu sér ekki saman um að skipta þessu fjármagni. Ég treysti landsbyggðarmönnum alveg fullkomlega til að fara með þessa fjármuni. Ég er sannfærður um að þeir eru betur komnir í höndum heimamanna sjálfra sem búa sem næst þessum stofnunum en í fjárln. Alþingis. Þeir þekkja þetta betur og þeir eru fullkomlega færir um það. Það þekkir hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson mætavel af langri reynslu sinni sem sveitarstjórnarmaður. Það er alveg fullkomlega hægt að treysta fólkinu sjálfu fyrir því að fara með þetta fjármagn alveg eins og þeim mönnum sem valdir eru hér til þess að sitja á Alþingi. Það er mikill prófsteinn á landsbyggðarfólkið sjálft hvort við verðum tilbúin til að taka við þessari miklu ábyrgð sem verður boðið upp á nái þetta fram að ganga.

[17:36] Virðulegi forseti. Það er einmitt það. Ég treysti einmitt heimamönnum býsna vel til að vinna vel úr þeim fjármunum sem þeir hafa handa á milli. Einmitt þess vegna sé ég ekki nokkra ástæðu fyrir þessu milliskrefi, fyrir þessum gamla draum Framsfl. um þriðja stjórnsýslustigið. Hvernig skyldi það nú verða, hv. þm. Stefán Guðmundsson, þegar kosin verður fimm manna stjórn í Norðurl. v.? Spítalarnir eru þrír. Það þyrfti að gaumgæfa það vel. Einhver þarf að vera úr Húnaþingi til þess að gæta hagsmuna Blönduóss, einhver þyrfti að vera frá Siglufirði til að passa upp á það bæjarfélag og væntanlega neitar hv. þm. því ekki að Skagafjörður þyrfti að eiga fulltrúa. Þá eru tveir eftir. Það verður þrautin þyngri að finna þá hlutlægu menn sem úr því gætu skorið. Af hverju erum við að vandræðast með þetta millistig? Af hverju stígum við ekki skrefið til fulls eins og ég gat um hér áðan og förum alla leið eins og við alþýðuflokksmenn höfum lagt til og endurspeglast í lögum um reynslusveitarfélög. Að við tökum fyrsta skrefið með því að heilsugæslan fari heim í hérað, sveitarfélögin taki þær, reki þær og fái tekjustofna til þess. Það er bragð að slíkri stjórnkerfisbreytingu. Þetta er húmbúkk.

[17:38] Hæstv. forseti. Mig langar til að ræða um heilbrigðisþjónustuna út frá svolítið öðru sjónarmiði en hefur verið gert í dag. Mig langar til að ræða um þróun heilbrigðisþjónustunnar almennt og væntanlega stefnumótun og skoðanir mínar í því efni. Hagkvæmur rekstur heilbrigðisþjónustunnar og gæði byggjast nefnilega á því hver uppbyggingin er. Reynslan sýnir að það getur tekið í þegar nauðsyn krefur að gera ýmsar breytingar á sviðum hvort heldur er í einkarekstri eða opinberum rekstri. Svo hefur verið um heilbrigðismálin undanfarinn rúman áratug a.m.k. Margoft hefur verið bent á hversu mikil tæknivæðing hafi orðið í heilbrigðisþjónustunni á síðustu árum og samhliða bent á fjölgun þjóðarinnar sem aukið hafi kostnað í þessari grein. En á sama tíma hafa gífurlegar breytingar orðið í þjóðfélaginu. Samgöngur hafa batnað og upplýsingaþjóðfélagið gerir meiri kröfur til heilbrigðisþjónustu en áður því þá þekkti almenningur ekki möguleika innan hennar. Þessar breytingar hafa auðvitað verið jákvæðar, aukið lífsgæðin og jafnframt lengt líf fjölmargra einstaklinga. Hins vegar hefur ekki verið unnt að meta verðmæti bættrar þjónustu heldur hefur síaukinn kostnaður verið aðaláhyggjuefnið, ekki síst á síðustu árum samdráttar í efnahagslífinu. Aukin og bætt heilbrigðisþjónusta leiðir nefnilega oft til aukinna útgjalda ríkisins en að sama skapi skilar hún sér alla jafna fjárhagslega til þjóðfélagsins með almennt betri heilsu og vinnandi höndum. En þetta áhyggjuefni á ekki einungis við um okkur Íslendinga. Allir þjóðir í kringum okkur eiga við sama verkefni að stríða, þ.e. að halda aftur af útgjaldaaukningu í heilbrigðismálum. Flestöll ríki sem við berum okkur saman við hafa búið við velferðarkerfi þar sem heilbrigðisþjónustan hefur nánast alfarið verið greidd úr ríkissjóði. Hagfræðingar hafa bent á að slíkar aðstæður, þ.e. að neytendur þjónustunnar greiði ekkert beint úr eigin vasa, verði eftirspurnin ótakmörkuð. Þess vegna hafa margar þjóðir tekið upp þann sið að láta sjúklinga greiða einhvern hluta heilbrigðisþjónustunnar beint fyrst og fremst til að vekja athygli á þeim kostnaði sem henni fylgir, hvetja þá til að meta þörf sína fyrir þjónustu. Núverandi heilbrigðislöggjöf okkar er í megindráttum orðin nærri aldarfjórðungs gömul og hefur mikið vatn runnið til sjávar síðan. Þessi löggjöf miðast við aðstæður á sjöunda áratugnum þegar ófremdarástand ríkti í heilbrigðisþjónustu í dreifbýlinu og ber löggjöfin augljóslega þess vitni. Á áttunda áratugnum voru lagðir gífurlegir fjármunir til uppbyggingar í dreifbýlinu sem var að flestu leyti jákvætt nema eins og hæstv. heilbrrh. gat um áðan því miður var í allt of mörgum tilvikum yfirfjárfest og hefur rekstrarkostnaður því víða orðið óeðlilega hár og mönnum ofviða. Ég hef ítrekað bent á að það mynstur sem lagt var upp með fyrir dreifbýlið þurfi ekki endilega að henta fyrir þéttbýlið og sérstaklega ekki í dag. Þá meina ég á suðvesturhorninu og jafnvel einnig á Akureyri. Með uppbyggingu heilsugæslustöðva í dreifbýlinu var verið að tryggja að a.m.k. einhver læknir sinnti héraðinu því það var mikill læknaskortur og skortur á heilbrigðisþjónustu almennt. Íbúar fengju þannig viðunandi þjónustu þó ekki væri greiður aðgangur að flestum sérfræðigreinum á staðnum. Þessi stefna hefur gengið eftir og læknisþjónusta í dreifbýli hér á landi er að mörgu leyti til fyrirmyndar en mætti þó auka sérfræðiþjónustu á svipaðan hátt og landlæknir hefur t.d. skipulagt augnlæknisþjónustu. Um þéttbýlissvæðið gilda önnur lögmál. Þar eru læknar fyrir og aðgengi að þeim hefur hin síðari ár a.m.k. verið greitt bæði að heimilislæknum og öðrum sérfræðingum. Því hefur verið haldið fram að rekstur heilsugæslustöðva sé ódýr og því beri að halda sig að því mynstri jafnt í þéttbýli sem í dreifbýli. Þessi fullyrðing hefur verið umdeild enda eru greiðslur til þeirra flóknar og kostnaður vegna fjárfestingar ekki einu sinni færður til bókar. Ég vildi því halda því fram að með tilliti til hins greiða aðgengis að læknum á Stór-Reykjavíkursvæðinu sem dæmi sé þörf fyrir heilsugæslustöðvar ekki sú sama þar og í dreifbýlinu. Læknisþjónustu megi sinna jafn vel og jafnvel ódýrara með öðrum hætti. Þá hef ég sérstaklega litið til einkarekinna stofa og læknastöðva. Þessir aðilar senda reikninga til ríkisins sem endurspegla heildarkostnað fyrir þjónustuna og það er hagur þeirra sem þjónustuna veita að bjóða sem besta þjónustu og með ýtrustu hagræðingu. Vegna stuttra vegalengdra milli þjónustustöðva í heilbrigðisþjónustu er unnt að veita þéttbýlisbúum stöðugt valfrelsi á þjónustu, bæði milli heimilislæknaþjónustu og sérfræðiþjónustu. Laun lækna og annars heilbrigðisstarfsfólks hér á landi eru mun lægri en annars staðar og munur á kostnaði milli heimilislæknisþjónustu og sérfræðingsþjónustu er lítill sem enginn ef allt er með talið. Því er ekkert því til fyrirstöðu að sjúklingur hafi beint aðgengi að þeim læknum sem þeir telja best henta hverju sinni hvort heldur að heimilislækni eða öðrum sérfræðingum. Með aukinni tækni hafa ýmsar lækningar orðið einfaldari ef svo má segja og hefur ýmis þjónusta flust að miklu leyti frá sjúkrahúsum yfir í einkareknar læknastöðvar eða læknastofur því að innlagning hefur orðið óþörf. Ef skoðað er hversu mikil þjónusta hefur færst út af sjúkrahúsunum er því ánægjulegt að sjá að hlutur sérfræðinga í útgjöldum hins opinbera til heilbrigðismála hafi samt haldist hlutfallslega nánast hinn sami. Árið 1980 var sá hlutur samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun um 4,1% af heildarkostnaði en á síðasta ári er hann talinn nema samkvæmt síðustu upplýsingum um 3,9%. Hið sama má líka segja um þann kostnað sem talinn er fram í heilsugæslunni þótt sveiflur séu heldur meiri. Árið 1980 nam hlutfallið 14,7% en síðasta ár um 15,3%. Þróun undanfarin ár í heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa hefur verið er mjög jákvæð og hagkvæm hvað snertir útgjöld og gæði. En hvað þá með sjúkrahúsin? Þau hafa tekið við sífellt flóknari og dýrari læknisþjónustu eins og margoft hefur komið fram í dag og aukið þjónustu sína gífurlega. Legutími hefur styst sem hefur gefið svigrúm fyrir fleiri sjúklinga, erfiðari sjúklinga. Hins vegar hefur sjúkrahúsunum verið gefinn fastur rammi í fjármögnun og lítið tekið tillit til aukinnar framleiðslu þeirra. Auknum útgjöldum vegna sjúkrahúsa hefur verið mætt með að sameina tvö af þremur stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík, sem sinna erfiðustu tilfellunum fyrir alla landsmenn, eins og kunnugt er. Þessi sameining hefur verið umdeild af ýmsum ástæðum. Sérstaklega hefur verið bent á að nauðsynlegt væri að gera ákveðnar breytingar ef ná ætti sem bestri hagræðingu með þessari sameiningu. Þessar breytingar hafa enn ekki verið gerðar vegna fjárskorts og því ríkir jafnerfitt ástand og raun ber vitni á sjúkrahúsinu. Reyndar má slíkt segja um fleiri sjúkrahús. Enn fremur halda ákveðnir aðilar því fram, að sameining allra sjúkrahúsa í Reykjavík muni leiða til betri nýtingar á fjármagni. Þessu til stuðnings er vísað til afar hæpinnar og að mínu mati illa unninnar skýrslu, að menn segja virtra, erlendra ráðgjafa. Til þess að halda þeim gæðum sjúkrahúsanna, sem hæstv. heilbrrh. minntist réttilega á í dag, er ég þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að veita sjúkrahúsaþjónustunni ákveðið aðhald til að hún megi þróast og metnaður haldist með ákveðnum samanburði að minnsta kosti milli tveggja stórra sjúkrahúsa en þó með ákveðinni verkaskiptingu. Undanfarið hefur verið mikið rætt um að fjármagn fylgi sjúklingum. Og hvað er það? Það hafa hér í dag komið fram spurningar og túlkanir á þessu hugtaki. Í meira en tíu ár hefur verið rætt um það að koma á greiðslukerfi sem byggðist á áætlaðri framleiðni sjúkrahúsanna, kerfi sem notað er víða um heim. Þar er reiknað með því að fjármagn fylgi sjúklingi, þ.e. að kostnaður vegna sjúklings sé reiknaður upp. Ég vil benda hæstv. heilbrrh. á það að um tíma var að minnsta kosti einu stöðugildi varið á Ríkisspítölunum til að aðlaga þetta kerfi íslenskum aðstæðum og síðan hefur, að mér skilst, staðan flust yfir til heilbrrn. Þar hefur þetta stöðugildi verið við lýði í nokkur ár og síðar eðlilega í ráðuneyti. Ég vil spyrja: Hvað líður þessari áratugs vinnu? Hver er ástæðan fyrir því að ekki hefur bólað á árangri þessa starfs? Ummæli um bruðl eða eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson vildi heldur tala um í dag, innbyrðis skekkju á sjúkrahúsum yrði óþörf með svona kerfi. Ég vil benda á að með þeim áætlunum sem fylgja þessu ákveðna kerfi sem er betur þekkt sem DRG-kerfi væri betur unnt að ákveða það þjónustumagn sem sjúkrahúsum er ætlað að veita og taka ákvarðanir um viðbótarþjónustu og meta frammistöðu sjúkrahúsanna. Þjónusta sjúkrahúsa í dreifbýli og hlutverk þeirra hefur einnig breyst með tilkomu aukinnar tækni og möguleika. Þar hefur bráðaþjónusta færst á færri stofnanir í heild en hjúkrunarþjónusta hefur eflst á öðrum. Ég tel nauðsynlegt að endurskoða hlutverk þessara sjúkrahúsa og taka þar með fullt tillit til fyllsta öryggis íbúa héraðanna. Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir því að tíminn er að brenna út hjá mér og því ætla ég að sleppa nauðsynlegri umræðu um lyfjamál. En þessi orð mín hafa fyrst og fremst verið til að leggja áherslu á hversu nauðsynlegt er að skoða í heild og móta stefnu í heilbrigðismálum hér á landi án þess að fara út í smáatriði, svo sem einstaka þjónustu og gjaldskrár heldur byrja á því að setja okkur ákveðinn ramma. Aðgerðir undanfarinna ára hafa því miður ekki alltaf borið keim af því heldur af alvarlegri efnahagslægð. Afleiðing hennar er að notaðar hafa verið skyndilausnir sem á köflum geta orðið æði dýrar og eru oft ekki nægilega undirbúnar né unnar af þeim sem eiga að framkvæma þær. Það er nauðsynlegt að stefnan sem verður tekin í heilbrigðismálum taki mið af því hvernig eigi að framkvæma í smáatriðum seinna meir og verði sveigjanleg í hlutfalli við það. Mig langar líka til að benda á stefnu Sjálfstfl. til fleiri ára sem byggist á því að endurskoða fjármögnun heilbrigðismála og kanna möguleika á því að endurvekja aftur sjúkrasamlög eða tryggingar og gefa þannig kjósendum betri hugmynd um útgjöldin og veita þeim tækifæri til að tjá hug sinn gagnvart auknum fjármunum til heilbrigðisþjónustu. Þetta tel ég alveg bráðnauðsynlegt til að fólk átti sig á því hvað það vill gera og hvar það vill forgangsraða þeim fjármunum sem fara til opinberrar þjónustu hvort sem heilbrigðisþjónustan verður á höndum ríkisins eða sérstaks trygginga- eða sjúkrasamlags sem verður sjálfstætt. Ég vil gera orð hæstv. heilbrrh. að mínum. Stefna og stöðugleiki þurfa að ríkja í heilbrigðismálum. Þess vegna er okkur brýn nauðsyn núna á þessu kjörtímabili að móta heildarstefnu, stefnu sem mætir þróun í heilbrigðisþjónustu á hverjum tíma því þróunin er ör og þá af festu og sveigjanleika en ekki af neinum skyndilausnum.

[17:51] Hæstv. forseti. Þetta hefur verið mjög góð umræða í dag. Við höfum rætt vítt og breitt um heilbrigðismálin. Að vísu hefur þetta líka verið svolítið dægurþras en það er eitt sem mér finnst standa upp úr. Það tengist ekki heilbrigðismálunum beint. Það eru þau orð sem hrutu fyrr í dag af vörum hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur þegar hv. þm. nefndi það hér að hæstv. heilbrrh. væri kona. Þetta fannst mér lýsa skrýtnu viðhorfi og minnti mig á  Heilbrigðismálin eru að sjálfsögðu ofarlega í hugum margra um þessar mundir vegna aðhaldsaðgerða. En af hverju erum við að fara í aðhaldsaðgerðir yfirleitt? Jú, meðal annars vegna þess að í tíð síðustu ríkisstjórnar safnaðist ríkissjóðshalli upp á 40 milljarða. Staða ríkissjóðs er mjög bágborin og það verður að segjast eins og er að hún er verri en við framsóknarmenn áttuðum okkur á í síðustu kosningabaráttu. Það verður bara að viðurkennast. Þar bárum við fram þá meginstefnu að á núverandi kjörtímabili yrði að eyða fjárlagahallanum. Þannig yrði hægt að treysta grundvöll atvinnulífsins og velferðarsamfélagsins. Núverandi ríkisstjórn hefur tekist það erfiða hlutverk á hendur að afgreiða fjárlög með 4 milljarða kr. halla á þessu ári en stefna að hallalausum fjárlögum á næsta ári. Það hefði að sjálfsögðu verið miklu einfalda og léttara og skemmtilegra fyrir okkur stjórnmálamenn að sleppa öllu aðhaldi, láta bara reka á reiðanum og safna skuldum í hið óendanlega áfram. Slík stefna er hins vegar með öllu óábyrg. Við getum alls ekki leyft okkur að færa frekari skuldir yfir á komandi kynslóðir. Hvaða fórnir þurfum við að færa vegna skuldabyrði ríkisins í dag? Jú, vextir af lánum sem við þurfum að greiða eru um 13--14 milljarðar í ár eða 10% af útgjöldum ríkisins. Vextir eru þannig þriðji stærsti útgjaldaliður ríkisins. Stærsti útgjaldaliðurinn er að sjálfsögðu heilbrigðis- og tryggingamál sem taka um 40% af okkar útgjöldum. Þar næst koma menntamálin. Ef við hefðum haldið áfram á þeirri braut sem gengin hefur verið á undanförnum árum, þá hefði stefnt í það að um aldamótin hefðum við greitt jafnmikið í vexti af skuldum og fara í menntamálin. Það er með öllu óásættanlegt. Heilbrigðismálin liggja því undir hagræðingarkröfu eins og aðrir málaflokkar velferðarþjónustunnar. Vegna stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum eiga ríkissjóðsskuldir í hlutfalli við landsframleiðslu að lækka á milli ára í fyrsta sinn nú í heilan áratug og það er svo sannarlega jákvætt. Sérstaklega fyrir það unga fólk sem á að erfa þetta samfélag sem við búum í. Það er mikið rætt um að það sé verið að skera niður í heilbrigðis- og tryggingamálum. En er skorið niður í orðins fyllstu merkingu? Nú í ár er verið að leggja 3,8 milljarða hærri upphæð til heilbrigðis- og tryggingamála en í fyrra. Niðurskurður er því rangnefni. Nær væri að ræða um aðhaldsaðgerðir en þær eru að sjálfsögðu nauðsynlegar vegna svokallaðrar sjálfvirkrar þenslu í heilbrigðisþjónustunni. Heilbrigðis- og tryggingakerfið þenst út um 3--5% á ári m.a. vegna fjölgunar aldraðra og aukinna útgjalda vegna lyfjanotkunar. Stjórnarandstaðan hefur reynt að telja landsmönnum trú um að ríkisstjórnin sé sérstaklega að skerða kjör þeirra sem minnst mega sín, svo sem aldraðra og öryrkja. En skoðum nokkur dæmi. Samkvæmt útreikningum Þjóðhagsstofnunar hafa þeir einstaklingar sem hafa minnst fé milli handanna fengið hækkun bóta á þessu ári. Kjör þeirra verst settu batna en kjör hinna sem meira hafa milli handanna versna eitthvað. Einstaklingur sem hefur ekkert fé sér til framfærslu annað en tryggingabætur frá Tryggingastofnun ríkisins fær 1.248 kr. meira í hendurnar janúar en í nóvember. Einstaklingur sem hefur 60.000 í ráðstöfunartekjur á mánuði, þ.e. bætur Tryggingastofnunar og 15.000 í lífeyristekjur fær sömu upphæð á mánuði og áður. Einstaklingur með ráðstöfunartekjur 70.000 á mánuði, þ.e. bætur Tryggingastofnunar, og 41.000 kr. í lífeyristekjur fær um 1.850 minna á mánuði. En hvað er nú fram undan? Ríkisstjórnin hefur gefið út sinn fjárhagsramma. Sérhvert ráðuneyti hefur það hlutverk að halda sig innan hans. Að vísu vil ég benda sérstaklega á að fyrir stuttu síðan ákvað ríkisstjórnin að auka fé til barna- og unglingageðdeildar vegna forvarnastarfs vegna vímuefna og hafði Ingibjörg Pálmadóttir, hæstv. heilbrrh., forgöngu þar um. Sú viðbótarfjárveiting hefur því miður ekki náð athygli ýmissa lykilþingmanna í heilbrigðismálum og er það miður en hér var um 12 millj. kr. upphæð að ræða. Á sjúkrahúsum landsins er afar erfið staða. Stóru sjúkrahúsin í Reykjavík hafa líka hagrætt hjá sér að undanförnu. Það er ekkert nýtt. Þær tölur hafa komið fram hjá Ríkisspítölunum að þeir voru nánast innan fjárlaga á síðasta ári, fóru um 1--1,5% fram úr eða um 158 millj. af yfir 7 milljarða kr. veltu. Það er því rangt sem stundum hefur verið haldið fram að Ríkisspítalar hafi farið langt fram úr fjárlögum og stjórnendur þar geri ekki sitt ýtrasta til að standast fjárlög. Það er einnig athyglisvert að í fjárlagagerðinni fyrir áramót í þinginu kom fram að Ríkisspítalar teldu að koma þyrfti til lokana á tæpum 20% rúma á þessu ári. En vegna mun minni halla en áætlað var á spítalanum fyrir 1995 og vegna ströngustu hagræðingarleiða þarf ekki að loka um 20% rúma heldur 14% rúma, þannig að það er nú eitthvert smáljós í því. Um mitt síðasta sumar var talið að halli Ríkisspítala yrði um 400--450 millj. kr. Vegna þessa gripu stjórnendur spítalans til hagræðingar og tölur sýna nú að hallinn varð mun minni en búist var við. Fyrir áramót töldu einnig stjórnendur spítalans að miðað við það fjármagn sem á nú að renna til Ríkisspítalanna þyrfti að segja upp allt að 80 manns. Nú kemur hins vegar í ljós að með minni halla síðasta árs en vænta mátti og ýtrustu hagræðingu er talið að ekki þurfi að koma til uppsagna. Stöðugildum verður fækkað um 20--30 með því að ráða ekki í stöður sem losna. Þessum árangri telja stjórnendur Ríkisspítala raunhæft að ná í ár með ýtrustu hagræðingu. Þær gleðilegu fréttir eru einnig af Ríkisspítölunum að nýlega var taugasjúkdómadeild opnuð aftur en hún hefur verið lokuð um lengri tíma vegna sparnaðar.  En margt jákvætt hefur átt sér stað varðandi hagræðingu á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Ég nefni t.d. að það kom fram í máli forsvarsmanna sjúkrahússins á fundi með heilbr.- og trn. nú fyrr í vikunni að sameining Borgarspítala og Landakots hefði skilað um 300 millj. kr. sparnaði á hverju ári síðan samrunaferlið hófst. Sparnaðurinn hefur þannig orðið hátt í milljarður á síðustu árum samanlagt vegna sameiningar þessara spítala í Sjúkrahús Reykjavíkur.  Ég bendi á að erlendis er víða talið að það þurfi um 2 millj. manna á bak við eitt hátæknisjúkrahús. Hér standa 260 þús. manns undir tveimur. Heilbrrn. er einnig að skoða aðrar framtíðarleiðir til sparnaðar fyrir utan samvinnu sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu. Það er unnið að hugmyndum um skiptingu landsins í svokölluð átta heilsukjördæmi og við höfum einmmitt rætt það mál talsvert í dag. Það er einnig verið að skoða forgangsröðun undir forustu Ólafs Ólafssonar landlæknis. Það er að sjálfsögðu mjög erfitt verkefni. Landlæknisembættið sendi út lista á sínum tíma um forgangsröðun þar sem m.a. þingmenn fengu það erfiða hlutverk að svara ýmsum óþægilegum spurningum eins og t.d.: Á að láta reykingafólk sem þarf á kransæðaaðgerðum að halda að greiða fyrir þær sjálft? Á að láta sjúklinga sem ekki eru langlegusjúklingar greiða sjálfa fyrir mat á sjúkrastofnunum o.s.frv.? Það er einnig verið að hrinda af stað núna endurskoðun á heilbrigðisáætlun. Í þeirri nefnd eiga sæti nokkrir fyrrv. heilbrigðisráðherrar m.a. Það eru hv. þm. Svavar Gestsson og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson en þeir hafa báðir verið heilbrigðisráðherrar. Í nefndinni eiga einnig að sitja Inga Jóna Þórðardóttir. Hún var aðstoðarmaður Ragnhildar Helgadóttur á sínum tíma þegar hún var ráðherra. Þarna er líka Þórir Haraldsson, aðstoðarmaður hæstv. ráðherra Ingibjargar Pálmadóttur, og Davíð Á. Gunnarsson ráðuneytisstjóri. Að mínu mati hefur hér verið valin mjög skynsamleg leið með því að nýta krafta þessa fólks sem hefur alla þessa þekkingu í svona grundvallarvinnu. Þetta fólk gerir sér að sjálfsögðu fulla grein fyrir þeim vanda sem við Íslendingar eins og aðrar vestrænar þjóðir stöndum nú frammi fyrir í heilbrigðismálum. Eins og hér hefur verið greint frá á sér nú stað mikil og góð vinna innan heilbrigðisþjónustunnar, bæði á sjúkrastofnunum sem eru að hagræða rekstri sínum og einnig hjá ráðamönnum sem eru að huga að uppstokkun í þjónustunni. Það er mitt mat að ólíklegt sé að hægt verði að spara mikið meir en gert er í dag við núverandi skipulag heilbrigðismála. Frekari sparnaði verður að ná með nýjum leiðum, þ.e. uppstokkun á kerfinu sjálfu eða með því fyrirkomulagi sem ég hef lýst að framan. Ég trúi ekki öðru en öll stjórnmálaöfl og allir þingmenn sjái þann sannleika innst inni með sér. Það er alveg ljóst að það er öllum landsmönnum í hag að endurskoða fyrirkomulag heilbrigðismála. Því fyrr, því betra. Ef það verður ekki gert á þessu kjörtímabili munu komandi ríkisstjórnir hvernig sem þær verða settar saman pólitískt ekki ná að halda utan um velferðarkerfi okkar Íslendinga. Það mun hrynja vegna geigvænlegrar skuldastöðu og vaxtabyrði. Þannig gætum við misst efnahagslegt sjálfstæði og frelsi sem þjóð. Hagræðing í heilbrigðisþjónustunni er því spurning um það hvort Íslendingar vilja vera frjáls þjóð í framtíðinni eða ekki.

[18:03] Herra forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir ræddi um að bætur til lífeyrisþega hefðu hækkað. Vissulega hækkuðu bótagreiðslur lítillega um áramótin. En um leið var farið í niðurskurð. Það voru ekki þeir verst settu sem sluppu við þann niðurskurð. Það er verið að lækka uppbætur til lífeyrisþega, umönnunaruppbót, lyfjauppbót og aðrar uppbætur á lífeyri þessa fólks í ,,prósentvís``. Það er verið að ganga að þessu fólki núna smátt og smátt. Þetta gengur ekki yfir alla í einu. En lækkun á bótum til þessa fólks er hafin og mun verða áfram út þetta ár þannig að Tryggingastofnun er farin í þessa vinnu. Það er spurning hvort menn kalla þetta aðhald, niðurskurð eða hvað. Þetta er lækkun til þeirra sem minnst mega sín. Ég mundi frekar leggja til við þá sem ætla að spara í tryggingakerfinu, að í staðinn fyrir að skera svona niður hjá lítilmagnanum, auki þeir eftirlit með velferðarkerfinu. Vegna umræðu um Ríkisspítalana tek ég undir það sem hv. þm. sagði áðan. Sjúkrahús Reykjavíkur hefur farið mun verr út úr þessum niðurskurði. Ég velti því fyrir mér hvort eitthvert stórslys hafi orðið við fjárlagagerðina þar sem Sjúkrahús Reykjavíkur sem er mun minni stofnun en Ríkisspítalarnir stendur frammi fyrir 380 millj. kr. gati ef það á að halda úti rekstri eins og hann var á síðasta ári með öllum lokunum eins og þær voru á síðasta ári. Hvað hefur verið þarna á ferðinni? Og ég hefði gjarnan viljað spyrja fyrrv. borgarstjóra Reykjavíkur um það hvað hafi legið þarna að baki að veist var svona að Sjúkrahúsi Reykjavíkur.

[18:06] Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að lesa upp aftur tölurnar sem ég las áðan. Hins vegar vil ég svo sannarlega taka undir með hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að það þurfi að auka eftirlit með heilbrigðisþjónustunni. Ég veit að hv. þm. þekkir þau mál ágætlega sem fyrrv. deildarstjóri hjá Tryggingstofnun ríkisins þannig að ég tek af heilum hug undir þau orð hennar að það beri að auka eftirlit í heilbrigðiskerfinu.

[18:07] Herra forseti. Ég gerði mér að vísu grein fyrir því að Seltjarnarnesið er lítið og lágt. En að veruleikinn væri svona allt öðruvísi þar en hjá okkur hinum vissi ég ekki áður. Mig rak í rogastans þegar ég heyrði hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, sem situr í heilbr.- og trn., segja efnislega að það væri algerlega nauðsynlegt að endurskoða fyrirkomulag heilbrigðiskerfisins, ella mundi velferðarkerfið hrynja á komandi árum. Við drögum þá ályktun af þessu að það sé kostnaðurinn vegna heilbrigðiskerfisins sem hafi valdið þessum skaðlega halla ríkissjóðs. Í hvaða veruleika lifir hv. þm. Siv Friðleifsdóttir? Hefur hún einhvern tíma heyrt talað um 12 milljarða sem er verið að sóa í landbúnaðinn á næstu árum? Hverjir hafa talað fyrir því? Er það ekki Framsfl.? Menn eru að tala um forgang og hún hafði langt mál og snjallt um það að við þyrftum að forgangsraða. Auðvitað þurfum við að forgangsraða innan heilbrigðiskerfisins. En við þyrftum kannski að forgangsraða innan ríkiskerfisins alls. Og heyra ungan þingmann koma hingað og tala um það að endurskoðun á fyrirkomulagi heilbrigðiskerfisins sé forsenda þess að velferðarkerfið standist áhlaup komandi tíma er auðvitað tómt rugl. Ég verð að segja það, herra forseti. Ég velti því fyrir mér af því að menn hafa rætt þessa nefnd sem er að stokka upp stofnanakerfi heilbrigðiskerfisins, hvað það er í rauninni sem kallar á það. Er þetta kerfi sem við búum nú við ekki bara nokkuð gott? Mér finnst sem neytanda þessarar þjónustu að kerfið sé mjög gott. Og þar sem ég þekki til erlendis og bjó einu sinni í öðru landi, þá er gríðarlegur munur þar á milli. 

[18:09] Herra forseti. Hvar er veruleikaskyn hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar?

Þetta er mjög góð spurning, hv. þm.

Já, hv. þm. Svavar Gestsson. Þetta er mjög góð spurning. --- Hvar er veruleikaskynið? Hv. þm. veit það að 40% af útgjöldum ríkisins eru til heilbrigðis- og tryggingamála. Er ekki svo? 40% af útgjöldum ríkisins. Það er líka vitað að skuldabyrðin er að sliga okkur. Við erum að greiða 13 milljarða kr. í vexti, 10% af útgjöldum ríkisins fara í vexti. Er það ásættanlegt? Nei. Það þarf að hagræða alls staðar, m.a. í heilbrigðiskerfinu, annars staðar líka. Það var verið að ,,blammera`` á Framsfl. vegna landbúnaðarmála. Hvernig var það í tíð síðustu ríkisstjórnar? Fór ekki meira fjármagn þá til landbúnaðarmála heldur en nú? Hver var þá í ríkisstjórn nema hv. þm. Össur Skarphéðinsson. 

[18:11] Herra forseti. Þetta var mjög merkileg ræða hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Hún staðfestir þann skilning sem ég lagði í fyrri ræðu hennar í dag, að hallinn á ríkissjóði er vegna heilbrigðiskerfisins fyrst og fremst. Það er ekki hægt að skilja seinni ræðu hennar öðruvísi. Hún þuldi tölur sem hún hefur lært utan bókar og það var ekki hægt að skilja textann sem hún fór með öðruvísi en svo að þetta stafaði af heilbrigðiskerfinu. Í lokin kom hún síðan aðeins að landbúnaðargeiranum og öðru slíku. Það er nefnilega ekki nóg að tala bara um að forgangsraða innan heilbrigðiskerfisins. Það verður að gera innan kerfisins alls, ríkisgeirans alls. Ég verð að segja að þetta ber vott um einhverja allt aðra veruleikasýn heldur en ég þekki. Herra forseti. Það var líka gott hjá hv. þm. að koma hérna og færa okkur þær gleðilegu fregnir að það væri búið að opna taugaskurðdeildina. Menn geta barið sér á brjóst og hrósað sér yfir hlutum eins og þessum. En hver lokaði taugaskurðdeildinni fyrir sex mánuðum? Var það ekki Framsfl.? Nú kemur hann og segir: Sjáið hvað ég er góður! Svona eiga menn að stjórna.

[18:12] Herra forseti. Það er rangt að draga þá ályktun að ég hafi sagt að halli ríkissjóðs stafaði af heilbrigðismálum. Það er alrangt. Það sem ég hef reynt að draga fram er sú staðreynd að 40% af útgjöldum ríkisins --- og ég get svo sem endurtekið það nógu oft fyrir hv. þm. Össur Skarphéðinsson, 

[18:13] Herra forseti. Það var afar ánægjulegt að heyra það að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur áhyggjur af fjárhag ríkissjóðs. En hins vegar finnst mér það skjóta skökku við ef hún telur að vandi ríkissjóðs hafi orðið til á síðasta kjörtímabili. Mér finnst einnig einkennilegt að heyra að Framsfl. hafi ekki gert sér grein fyrir þessum vanda í síðustu kosningabaráttu. Ég gæti hugsanlega fyrirgefið hv. 4. þm. Reykn. það að hún gerði sér ekki grein fyrir þessum vanda vegna þess að hún sat ekki á þingi á síðasta kjörtímabili. En ef hún er að halda því fram að þeir þingmenn Framsfl. sem á þingi sátu sl. kjörtímabil og sátu m.a. í fjárln. hafi ekki gert sér grein fyrir þessum vanda, þá spyr ég hv. þm.: Eru þeir ekki vanhæfir til að gegna þeim störfum sem þeir gegna nú? Er hv. þm. Guðmundur Bjarnason ekki algerlega vanhæfur til að vera landbrh.? Og er hv. þm. Jón Kristjánsson ekki algerlega vanhæfur til að vera formaður fjárln.? Og að ég tali nú ekki um hæstv. ráðherra heilbrigðismála sem sat í heilbrn. allt síðasta kjörtímabil. Er hún ekki algerlega vanhæf til að takast á við þennan málaflokk? Að lokum vil ég spyrja hv. 4. þm. Reykn.: Ef þessi mikli vandi sem hún telur að hafi orðið til á síðasta kjörtímabili er 40 milljarðar, hversu stór hluti af þessum vanda varð þá til á því tímabili sem Framsfl. var í ríkisstjórn, nærri því 20 ár samfleytt þangað til ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tók við 1991?

[18:15] Herra forseti. Hv. þm. Árni Mathiesen gerir mér upp orð. Ég sagði aldrei að vandi ríkissjóðs væri bara vegna síðustu ríkisstjórnar.

Jú.

Ég sagði það ekki. Ég tók sem dæmi að á undanförnum fjórum árum í tíð síðustu ríkisstjórnar hefði safnast upp 40 milljarða kr. halli. Ég veit að það hittir hv. þm. í hjartastað þar sem Sjálfstfl. sat þá í ríkisstjórn. En ég tók það sem dæmi. Þetta er gífurlega há tala. Bara á síðustu fjórum árum safnast hér halli upp á 40 milljarða. Að sjálfsögðu er hallinn meiri. Þetta er langtímavandi. Þetta er ekki bara í tíð síðustu ríkisstjórnar en við sjáum hvað vandinn er nálægur okkur. Á síðustu fjórum árum safnaðist 40 milljarða kr. halli þegar Sjálfstfl. og Alþfl. héldu um stjórnartaumana. Þess vegna er svo brýnt að ná þessu niður. Þess vegna tökum við framsóknarmenn þátt með ykkur sjálfstæðismönnum í þessari ríkisstjórn til þess að ná niður hallanum. Það er mitt mat að það hefðu engir flokkar getað það nema Sjálfstfl. og Framsfl. vegna þess að þetta eru tveir sterkustu flokkarnir í landinu í dag með 40 menn á þinginu af 63. Þið sjáið því að engin önnur stjórnmálaöfl hefðu getað tekið á þessum vanda. Við megum því bera höfuðið hátt og vera stolt af því að takast á við þetta vandamál. Enginn annar hefði getað það. Ég viðurkenni að ég gerði mér sjálf ekki grein fyrir því hvað hallinn er geigvænlegur á ríkissjóði fyrr en ég kom hingað til starfa.

[18:17] Herra forseti. Ef ég hef misheyrt það sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði í ræðustól, bið ég hana forláts á því. Hins vegar heyrðist mér á frammíkalli annarra hv. þingmanna að þeir hefðu heyrt eitthvað svipað og ég. En ég vil ekki karpa um það við hv. þm. Siv Friðleifsdóttur hvað hún sagði hér nákvæmlega. Ég get líka fyrirgefið henni þótt hún átti sig ekki á því í sjónhendingu hversu stóran hluta af ríkissjóðsvandanum má kenna Framsfl. Ég verð hins vegar að fagna því að í ræðu hennar kemur fram að hún vill taka þátt af heilum hug í því að minnka þennan vanda og ég vona að það sama eigi við um alla þingmenn flokks hennar. Ég veit og get fullyrt að þingmenn míns flokks, Sjálfstfl., eru allir einhuga í þessu. Ég vona bara að okkur takist vel til og við náum þeim markmiðum sem að er stefnt. Það er auðvitað grundvöllur þess að við getum haldið áfram að reka það velferðarkerfi sem við höfum hingað til rekið.

[18:18] Herra forseti. Ég vil bara ítreka að ef fólk í salnum tekur orðum mínum þannig að ég velti allri ábyrgð yfir á síðustu ríkisstjórn, þá voru þau ekki þannig meint. Ég tók einungis dæmi. Ég vil að það komi skýrt fram að vandinn er ekki einungis síðustu ríkisstjórn að kenna. Vandinn á sér mun lengri aðdraganda.

[18:19] Herra forseti. Ég vil í upphafi segja að ég deili í mjög mörgum atriðum þeim áhyggjum sem fram hafa komið hjá ræðumönnum í dag af því hvernig staðan er í heilbrigðiskerfi okkar. En því miður finnst mér að þeir, eða a.m.k. margir þeirra, deili ekki með mér þeim áhyggjum sem ég hef af ríkisfjármálunum og þykir mér það miður. Á því eru þó undantekningar eins og kom fram í umræðum hér rétt á undan. Þegar við höfum unnið að fjárlögum og tillögugerðum fyrir þingið um það hvernig skipta eigi fjármunum í heilbrigðiskerfinu, hefur eitt vandamálið og jafnvel eitt aðalvandamálið verið ófullnægjandi upplýsingar um kostnað innan þess eins og t.d. upplýsingar um kostnað einstakra aðgerða eða legukostnað vegna tiltekinnar starfsemi. Auðvitað hafa verið lagðar fram ýmsar tölur sem hafa verið athyglisverðar, en þegar kemur að því að bera þær saman á milli stofnana hafa þær reynst ónothæfar. Um þetta eru mörg dæmi sem hægt væri að tilfæra. Annað vandamál í þessu sambandi er samkeppni á milli stofnana og jafnvel á milli deilda innan stofnana. Samkeppni er að mínu mati góð en hún þarf þá að gerast á einhvern þann hátt sem skilar árangri þannig að hún sé kerfisbundin og þeir sem standi sig best njóti þess. Til að geta viðhaldið slíkri samkeppni, þurfum við að koma einhverju því kerfi á sem umbunar þeim sem best standa sig. En við leysum ekki það vandamál með því að sameina alla. Þá verður ekki um neina samkeppni að ræða og við munum ekki njóta þess hags sem getur verið af samkeppninni. Mesti vandinn í heilbrigðiskerfinu er á sjúkrahúsunum og hugsanlega er hann mestur hjá stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík. Minni sjúkrahúsin eiga líka í vanda þótt hann komi fram á annan hátt þar sem mikill munur er á einingunum. Vandinn kemur oft fram í umræðum sem togsteita á milli dreifbýlis og þéttbýlis, ekki síður en á milli stórra sjúkrahúsa og minni sjúkrahúsa. Þennan vanda væri sennilega hægt að leysa ef um skýrari verkaskiptingu væri að ræða á milli þessara stofnana. Vandinn hefur auðvitað verið sá hvernig hægt er að koma þessari verkaskiptingu á og hvernig við skipuleggjum starfsemina eftir að betri verkaskiptingu hefur verið komið á á milli þessara stofnana. Hvernig ættum við helst að skipuleggja starfsemina? Við þurfum auðvitað helst að skipuleggja hana þannig að við fáum sem mesta framleiðni út úr henni, að við fáum sem mesta vinnu fyrir sem minnsta fjármuni. Ég held að við þurfum þar af leiðandi að nýta allar þær stofnanir og öll þau tæki sem við höfum í höndunum frekar en líta til þess að byggja nýjar stofnanir og nýjar byggingar umfram það sem við höfum í dag. Það kostar einfaldlega of mikla peninga. Þess vegna þurfum við að hafa verkaskiptinguna þannig að á hinum minni sjúkrahúsum fari fram aðgerðir sem eru tiltölulega einfaldar og krefjast minni tækjabúnaðar og hugsanlega minni kostnaðar. Á stærri stofnununum, hinum svokölluðu hátæknisjúkrahúsum, fara þá fram erfiðari aðgerðir og staðið verði sem best að þeim. Ef við blöndum tiltölulega einföldum og svo erfiðum aðgerðum saman í miklum mæli innan sömu stofnunar er hætta á að gripið sé til dýrari lausna á einfaldari aðgerðum. Þar er sú freisting til staðar að nota stór og dýr tæki jafnvel þótt aðgerðirnar séu einfaldar og hægt hefði verið að gera þær á ódýrari hátt. Ég held líka að við þurfum í sambandi við stóru hátæknisjúkrahúsin að skoða vel kostnaðinn við legu sjúklinganna eftir aðgerðir. Ég held að við verðum að skoða mjög vel þær tillögur sem komu frá landlækni varðandi sjúkrahótel þar sem sjúklingar geta náð sér eftir aðgerð og fengið viðeigandi umönnun á ódýrari hátt en inni á stóru og dýru hátæknisjúkrahúsunum. Í umræðunum í dag hefur dálítið verið rætt um þær tillögur sem verið er að vinna í nefnd sem hæstv. heilbrrh. skipaði til þess að endurskoða heilbrigðiskerfið. Þar hefur verið talað um kjördæmastjórnir í heilbrigðismálum og að fjármagnið verði að fylgja sjúklingnum. Þegar þetta hefur verið rætt að undanförnu hefur það verið í hálfgerðum slagorðastíl og lítið sinnt um hvernig ætti að útfæra þessar hugmyndir. Enda skilst mér að starfinu innan þessarar nefndar sé langt frá því lokið, samstaða hefur ekki náðst og fátt um útfærðar tillögur enn sem komið er. Ég held að báðar þessar hugmyndir séu mjög athyglisverðar og vert að skoða hvernig hægt er að útfæra þær á heppilegan hátt. Það er með þetta eins og svo margt sem við fjöllum um. Leiðirnar eru fleiri en ein og það er ekki víst að allar leiðirnar liggi að því takmarki sem við höfum sett okkur. Ef heilbrigðisstjórnir í kjördæmum eiga að vera rekstrarstjórnir yfir öllum heilbrigðisstofnunum kjördæmisins, held ég að við séum á rangri leið. Ef þessar stjórnir eiga hins vegar að vera einhvers konar sjúkrasamlag þar sem útdeilt er fjármunum til stofnananna í samræmi við þá vinnu og þjónustu sem þær veita, þá held ég að við séum hins vegar á betri leið með þessa hugmynd. En þá velti ég því fyrir mér hvort það sé skynsamlegt kerfi fyrir okkur að hafa slíkar stjórnir eftir kjördæmum. Reyndar hefur mér skilist að það eigi ekki að fylgja kjördæmum hér á suðvesturhorninu, þar á að blanda saman Reykjavík og Reykjaneskjördæmi vegna nálægðar. Hugsanlega getur það verið í lagi. En hvaða jafnvægi verður í þessu kerfi ef við erum með heilbrigðisstjórn sem nær yfir þrjá fimmtu þjóðarinnar og síðan eru heilbrigðisstjórnir í hverju hinna sex kjördæmanna þar sem sex heilbrigðisstjórnir eru yfir tveimur fimmtu þjóðarinnar? Ég er sannfærður um að það verður einhver slagsíða á því kerfi, jafnvel svo mikil að það gæti ekki gengið upp. Ég held þess vegna að við verðum að reyna að útfæra þessa hugmynd í einhverjum einingum sem væru líkari að stærð. Þess vegna gæti verið rétt að hafa eininguna á suðvesturhorninu ekki eins stóra og hugmyndir hafa verið um og einingarnar í öðrum hlutum landsins stærri en hugmyndir hafa verið um. Ég ítreka að ég sé ekki að þær séu skynsamlegar nema þær séu á þessu formi sem ég nefndi að vera eins og gömlu sjúkrasamlögin voru en stærri útgáfur af þeim. Það tengist auðvitað því að fjármagnið á að fylgja sjúklingnum og sjálfsagt höfum við öll reynt að láta fjármagnið fylgja sjúklingnum þegar við höfum verið að ákveða útgjöld í heilbrigðiskerfinu og vonandi gera þau það í sem ríkustum mæli. Hins vegar hefur orðið ákveðin breyting í heilbrigðiskerfinu. Það hefur orðið meiri aukning á höfuðborgarsvæðinu hjá stóru sjúkrahúsunum en á sjúkrahúsunum úti á landi og stærri hluti af aðgerðunum hefur farið fram á stóru sjúkrahúsunum á höfuðborgarsvæðinu heldur en úti á landi að undanförnu. Þetta getur verið eðlilegt. Á hinn bóginn hafa aðilar dregið það í efa að ekki hafi verið um sannfærandi tilflutning á fjármagni að ræða í anda þess að fjármagnið eigi að fylgja sjúklingnum. Þegar við hugsum á hvaða hátt við getum látið fjármagnið fylgja sjúklingnum eru margar leiðir til í því. Ein leiðin þykir mér reyndar ekki vera góð. Hún minnir á það sem eitt flugfélagið auglýsti einu sinni: Fljúgið strax, far greitt síðar. Sjúklingurinn kemur einhvers staðar inn á einhverja stofnun og fær þá þjónustu sem hann þarf á að halda, síðan sendir læknirinn einungis reikninginn og fær hann borgaðan. Í kerfi sem væri byggt upp á þennan hátt væri falinn mjög mikill hvati fyrir lækna til þess að stunda lækningar sínar og mikil hætta á því sem kallað hefur verið oflækningar og menn hafa haft áhyggjur af á undanförnum árum, ekki bara hér á landi heldur víða erlendis líka. Ég held að miklu farsælli leið sé í því að láta fjármagnið fylgja sjúklingnum væri að gera áætlanir fyrir rekstur tiltekinna sjúkrahúsa miðað við þá reynslu sem við höfum haft á undanförnum árum um það hvaða sjúkdómstilfelli koma upp og hvaða aðgerðir þarf að gera og hafa þá í huga kostnað og hagkvæmni þess hvar skynsamlegast sé að framkvæma aðgerðirnar, m.a. með tilliti til þess hvort um er að ræða einfaldar eða erfiðar aðgerðir og það sé tiltölulega skýr verkaskipting á milli stofnana, á milli sjúkrahúsa og þá sérstaklega á milli stóru sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu og minni sjúkrahúsanna hér í kring og úti á landsbyggðinni. Ég held að þetta sé sú leið sem er skynsamlegust til þess að láta fjármagnið fylgja sjúklingnum. Ef áætlanir hafa ekki reynst réttar minnkar fjárveitingin til sjúkrahússins á einhvern fyrir fram ákveðinn hátt með tilliti til þess hvaða kostnað sjúkrahúsið hefði annars þurft að leggja í og eins á hinn bóginn ef það hefur reynst þurfa að gera fleiri aðgerðir heldur en upphaflega var áætlað aukast fjárveitingarnar á einhvern fyrir fram ákveðinn hátt miðað við það hve mikinn kostnað þær aðgerðir sem hefur fjölgað eitthvað hefðu í för með sér fyrir sjúkrahúsið. Þetta ætti að vera kerfi sem leyfði hreyfingu á verkefnum á milli sjúkrahúsa og á milli stofnana þannig að það ætti ekki að þurfa að grípa til niðurskurðar af orsökum sem væru ófyrirséðar en jafnframt ætti tilfærslan að koma frá sjúkrahúsum sem hefðu að öðrum kosti ekki not fyrir fjárveitingu sína vegna þess að starfsemin hafi verið minni. Aðeins að lokum, herra forseti, örlítið um ástandið í dag. Ég held að við þurfum að fá úr því skorið áður en við gerum þar miklar breytingar hvaða þjónustu við fáum fyrir þær fjárveitingar sem þegar hafa verið ákveðnar. Ef við komumst síðan á einhverju stigi að þeirri niðurstöðu að sú þjónusta sé ekki nægjanleg verðum við að leita til þeirra stofnana sem sýna mesta hagkvæmni í rekstri til þess að hjálpa okkur við að leysa þann vanda sem við sjáum þá hugsanlega fyrir okkur.

[18:35] Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Mathiesen fyrir mjög upplýsandi og áhugaverða ræðu. Mig langar til þess að tæpa á nokkrum hlutum sem hann minntist áðan á vegna þess að margt af því sem hann sagði kom beint eða óbeint fram í ræðu minni áðan. Hann talaði um skort á upplýsingum um kostnað sem hefði háð fjárln. t.d. um einstakar aðgerðir. Þegar ég var að tala um þetta ákveðna stöðugildi sem hefði verið á vegum Ríkisspítala og ráðuneytis áðan var ég að tala um DRG-kerfið sem gefur nákvæmlega þessar upplýsingar. Það væri því gott fyrir fjárlaganefndarmenn að vita af því að til er tæki til þess að mæla þetta. Samkeppni milli stofnana og milli deilda. Ég vil líka minnast á það að þegar ég starfaði á Ríkisspítölunum var komið upp svokallaðri sviðaskiptingu. Sviðaskiptingin var einmitt gerð með tilliti til þess að samkeppni yrði að hluta til milli deilda og milli stofnana og fólki yrði umbunað fyrir að standa sig vel og hluti afgangs yrði eftir á sjálfri deildinni og annað rynni til spítalans sem heildar. Þetta er mjög í takt við það sem var að gerast fyrir tíu árum hjá fagmönnum en hefur ekki komið í framkvæmd. Það er nauðsynlegt að nýta allar stofnanir og tæki betur. Ég hef ítrekað sagt og ég tek undir það að við höfum næga steinsteypu. En við þurfum að bæta þjónustuna og efla hana og nýta peningana í það. Ég vildi líka minnast á heilbrigðisstjórnirnar eftir kjördæmum. Þessi hugmynd kom fyrst upp innan heilbrigðisnefndar Sjálfstfl. fyrir tæpum áratug. Þá var rætt um kjördæmi en í því tilviki kom aftur upp sá vandi að deila héruðum eftir kjördæmum vegna þess að t.d. hentaði það ekki Strandamönnum að sækja þjónustu sína og vera undir hatti Vestfjarða vegna samgönguerfiðleika á þeim tíma. Öllu var haldið opnu í því tilviki og ég fagna því að Árni skuli hafa veitt þessu athygli.

[18:38] Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur hlýleg orð í minn garð. Það þarf út af fyrir sig ekki að koma hv. þingmönnum á óvart þótt það sé samhljómur í því sem við erum að segja þar sem við tilheyrum bæði sama flokki. En hvað varðar DRG-kerfið sem hv. þm. nefndi í sinni ræðu og eins í andsvarinu er okkur kunnugt um þetta kerfi í hv. fjárln. en það virðist ekki hafa skilað sér í þeim upplýsingum sem við höfum verið að biðja um í nefndinni og eins veit ég að það hefur heldur ekki skilað sér til heilbrrh. Ef kerfið er það sem sagt er að það sé og hægt er að fá þær upplýsingar úr því sem menn hafa vonast eftir þá er einlæg ósk mín að það geti komist sem fyrst í notkun og það skili sér til okkar sem fyrst við ákvarðanatöku.

[18:39] Herra forseti. Það er náttúrlega dálítið sérkennilegt að við samflokksmenn skulum vera að svara hvort öðru en ég tek það fram vegna þess að það hefur verið mér mikið hjartans mál að DRG-kerfið kæmist á að fleiri lönd hafa notað þetta kerfi í nokkuð mörg ár. Ég spurði áðan heilbrrh. hvað liði þessu kerfi sem hefði verið unnið að undanfarinn áratug á vegum ríkisins og ekki hefur bólað á enn þá.

[18:39] Hæstv. forseti. Halldór Laxness segir frá því í bók sinni Innansveitarkróníka, að Ólafur bóndi á Hrísbrú hafi lifað marga presta á Mosfelli og hann hafi alltaf talað um einn og sérhvern þeirra eins og um flokk væri að ræða og ævinlega með sama tignarheiti í fleirtölu: Þessir andskotar! Ég er búinn að lifa allmarga heilbrigðisráðherra og hafa þeir flestir átt erfiða daga og fallið undir tignarheiti Ólafs á Hrísbrú í tali stjórnarandstöðu og jafnvel þjóðin talið sér trú um að þeir væru ekki of vel innréttaðir. Einn var sagður t.d. haga sér eins og fíll í glervörubúð um árið, hv. núv. þm. Sighvatur Björgvinsson. Svo aftur sé nú vitnað til þeirra Hrísbrúarmanna þá sagði Andrés á Hrísbrú að hreppsnefndin væri ekki nein skemmtinefnd, allra síst eftir að bæði traffík og konkúrensi væri farið að grafa um sig í héraðinu. Ríkisstjórnin er nefnilega engin skemmtinefnd og glímir við mörg og flókin úrlausnarefni. Stærsta verkefnið er að stöðva sífellda hækkun ríkisútgjalda og koma í veg fyrir að þurfa að hækka skatta, tekjuskatt og virðisaukaskatt á fólkið sem er á vinnumarkaðnum. Það er horft á fjármagn sem fer til heilbrigðis- og tryggingamála enda um 50 milljarðar. Það er eðlilegt að horft sé þangað og spurt eftir sparnaði og meðferð á þessum peningum. Niðurskurður til heilbrigðsmála er sársaukafullur og allt orkar tvímælis þá gert er. Ég hygg að flestir geti verið sammála um að í ljósi þess að kona gegnir nú því veigamikla embætti að vera heilbr.- og trmrh. megi vænta þess að málin verði tekin mýkri höndum. Við sem þekkjum hæstv. heilbrrh. Ingibjörgu Pálmadóttur og hennar vinnubrögð vitum að hún er með margt gott á prjónunum og mun vonandi ná þjóðarsátt um þennan viðkvæma málaflokk. Heilbrrh. sagði í ræðu sinni í dag eitthvað á þá leið sem sýnir að margt er að gerast: ,,Hagræðing og uppstokkun til að fá meira fyrir minna. Það er verið að vinna að slíkum verkefnum.`` Hún sagði enn fremur: ,,Samhæfing og samvinna á milli sjúkrastofnana er í fullum gangi.`` Hæstv. heilbrrh. sniðgengur ekki stjórnarandstöðuna og á hún nú aðild að allri stefnumótun í heilbrigðismálum. Er ekki stjórnarandstaðan sátt við það að núv. heilbrrh. hefur kallað hana til starfa í þennan viðkvæma málaflokk, kallar hana til ábyrgðar, hlustar á rök hennar við að endurskipuleggja þetta flókna og viðamikla kerfi. Þetta gera ekki allar ríkisstjórnir. Þetta gera ekki allir ráðherrar. Ég trúi því að þetta verði til þess að við munum fremur ná þjóðarsátt um málaflokkinn að stjórnarandstaðan er höfð með í verkinu. Hæstv. heilbrrh. sagði í ræðu sinni: ,,Horfum áratug fram í tímann, ekki einungis til eins árs í senn.`` Ég fagna þessari yfirlýsingu. Ég verð því miður að segja: Margir hv. þm. stjórnarandstöðunnar hafa ekki einu sinni horft ár fram í tímann. Þeir hafa ekki talað í núinu, hvað er að gerast þessa stundina. Þeir hafa hort aftur í tímann. Höfuð þeirra hefur snúið til baka inn í fortíðina þar sem þeir eru að tönnlast á kosningaloforðum sem á auðvitað að standa við. En pólitíkin snýst ekki um fortíð. Hún snýst um það sem er fram undan og það skiptir máli. Hæstv. ráðherra sagði frá því að hafin væri endurskoðun almannatryggingalaga með það að leiðarljósi að þeir sem mest þurfa á aðstoð og samhjálp að halda fái þá aðstoð sem þeir þurfa. Getum við hv. þm. ekki orðið sammála um að kannski er ekkert óeðlilegt að við verðum af ýmsum ástæðum að endurskoða samhjálpina til þess að koma henni til þeirra smáu og veiku. Við verðum kannski að taka með einhverjum hætti af þeim sem meira hafa til þess að hjálpa þeim sem ekki ráða við hlutina sjálfir vegna þess að þeir eru þannig efnum búnir. Ég tel þetta mikið verkefni og um það þurfi að ná sátt. Hæstv. forseti. Það þarf að móta langtímastefnu um hvernig og hvar skuli sparað í heilbrigðiskerfinu. Sumt er hægt, annað gera menn ekki. Ákvarðanir um niðurskurð á ekki að taka að tillögum fjárln. eða hæstv. fjmrh. eða hans verkamanna, heldur að vandlega athuguðu máli í samráði við færustu sérfræðinga og heilbrigðisstéttir. Íslendingar eru sem betur fer hraustasta og lífsglaðasta þjóð í heimi. Samt láta menn á Alþingi og víða eins og hér sé allt í rúst í heilbrigðismálum og þjóðin sé að farast úr veikindum. Er ekki umræðan ýkt? Er hún ekki stundum að ganga fulllangt? Er það heppilegt af Alþingi og stjórnarandstöðu að tala svona? Við eigum bestu lækna jafnvel í veröldinni og óvenju starfshæfar heilbrigðisstéttir. Fyrsta verk hæstv. ráðherra var að stöðva fleiri byggingar sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Það kallaði á átök víða. Menn vildu um leið og þeir stóðu frammi fyrir rekstrarvanda líðandi stundar láta milljarða renna í að byggja til viðbótar nýjar heilsugæslustöðvar og sjúkrahús sem jafnvel áttu ekki að koma í gagnið fyrr en eftir áratug. Ég fagnaði því þeirri niðurstöðu að menn staldri við og íhugi hvað rétt er að gera því að byggingu fylgir búnaður og starfsfólk. Við eigum húsnæði til að þjóna miklu stærri þjóð í heilbrigðismálum en við erum. Vandinn er að reka kerfið og spara peninga. Vandinn er líka sá að á næstu 25 árum gerast mikil tíðindi. Nú eru sex Íslendingar á vinnualdri um hvern ellilífeyrisþega. Þegar ég og mín kynslóð verður komin í þennan hóp, verða þrír Íslendingar á vinnualdri um hvern ellilífeyrisþega. Þetta eru staðreyndir máls. Þá verða ekki 26 þúsund Íslendingar 67 ára og eldri. Þá verða þeir 52 þúsund, en svipað hlutfall fólks á vinnumarkaði. Þetta er vandinn sem blasir við í framtíðinni. Þá verðum við komnir með svipað hlutfall og flestar þjóðir í aldursbreidd. Þá verða ekki eins og nú 10% þjóðarinnar 67 ára og eldri, heldur nær 20%, að minnsta kosti 17--18%. Þetta er eitthvað sem nálgast okkur óðfluga og við verðum í tíma að huga að. Það væri ábyrgðarleysi af okkur sem nú erum á starfsaldri að reyna ekki að hugsa: Hvernig getur næsta kynslóð á vinnualdri staðið undir þessum fjölda með sköttum og skyldum? Einn vandinn sem nú er glímt við er sennilega sá að hér eru læknar og sérfræðingar orðnir of margir. Þess vegna er hávaði í kerfinu. Því fylgja átök að berjast á of litlum markaði ekkert síður þar en annars staðar. Þarna eru of margir alveg eins og það eru of margir í landbúnaði, of margir í smábátaútgerð o.s.frv. Við þekkjum þau átök. Morgunblaðið sem fylgist vel með þjóðmálum skýrir frá því í fyrradag hvernig fjöldi starfandi lækna og sérfræðinga á Íslandi hefur þróast. Fyrir 20 árum voru þeir 412. Nú eru þeir nær 900. Fólkinu hefur ekkert fjölgað verulega. Veikindin hafa ekkert vaxið verulega. Við höfum jafnvel ráðið við suma sjúkdóma þannig að þeir eru ekki eins afgerandi og þeir voru. En það hriktir í kerfinu þegar svona stendur að menn eru að spara peninga. Ég er ekkert að lá læknunum það. Þeir vilja auðvitað hafa þá aðstöðu sem þeir hafa, að vísa frá sér til sín og Tryggingastofnun borgar. Ein leið til að draga úr þrýstingi væri sú að flytja inn sjúklinga. Læknarnir eru taldir með þeim færustu í heimi eins og ég sagði og hér er ýmislegt sem býður upp á heilsulækningar, leirböð í Hveragerði og Bláa lónið. Við höfum séð í fréttum að Grænlendingar koma hér og hæstv. ráðherra sagði frá því að við þá hafi tekist samstarf. Við eigum að athuga í vaxandi mæli hvort við getum ekki flutt inn sjúklinga til að fleiri fái að nýta þá frábæru sérfræðinga og lækna sem við eigum og þá aðstöðu sem við eigum í heilbrigðismálum og þá sérstöðu þannig að ég vil leggja á það áherslu. Ég skal viðurkenna að ekkert fer meira í taugarnar á mér en biðraðir í hjartaaðgerðir, bæklunaraðgerðir og fleira. Af slíku hlýst oft mikið tjón og vinnutap á Íslandi. Ég treysti hæstv. heilbrrh. til að finna leiðir út úr þessum vanda. Þetta er eitt stærsta vandamálið sem við horfum nú á. Þar gæti komið til endurskipulagning á starfsemi sjúkrahúsa og að skurðstofur væru nýttar nánast allan sólarhringinn. Biðlistum fylgir vinnutap og slíkt er dýrt og dýrast atvinnulífinu. Nú er það að gerast að einstök fyrirtæki gefa peninga til þessa málaflokks. Um slíkt verður að móta stefnu. Þetta kallast kostun og snýr að því að fyrirtæki kaupa sér ímynd. Í mínum huga er ekki sama hvernig þetta þróast. Hinu má velta upp hvort atvinnulífið hér borgi jafnmikið til heilsutrygginga og í nálægum löndum. Á síðustu árum hefur sköttum verið velt af atvinnulífinu yfir á launþega. Ég nefni t.d. einn skatt, aðstöðugjaldið sem féll flatt á hvern einasta rekstur. Því var aflétt. Bæklunar- og hjartaaðgerðir eru í stórum stíl framkvæmdar á fólki á vinnualdri. Væri það reikningslega hagkvæmt fyrir atvinnulífið að biðlistar hyrfu og atvinnulífið tæki á sig lágan viðbótarskatt til að reka skurðstofurnar? Ég vil enn fremur spyrja: Er kannski önnur leið? Við skulum taka stærstu tryggingasjóði landsmanna sem eru lífeyrissjóðir. Þeir eru ekki bara handa fólki þegar það verður gamalt. Þeirra stærsta hlið sem verkalýðshreyfingin hefur vakið athygli á eru auðvitað tryggingar einnig. Nú eru þetta sterkríkustu sjóðir þessa lands, lífeyrissjóðirnir og við skulum líta á þróun þeirra og stækkun. Frjáls sparnaður í bönkum og hjá ríkinu, hjá almenningi, var 90 milljarðar 1987, sama upphæð og lífeyrissjóðakerfið réð yfir þá. Nú er hinn frjálsi sparnaður 250 milljarðar en lífeyrissjóðirnir ráða yfir 314 milljöðrum. Er kannski ekki betra að íhuga, af því að þeir fá margt af þessu fólki inn á tímabundnar örorkubætur, hvort ekki væri eðlilegt að þeir kæmu einhvern veginn inn í spilið til að herða á framkvæmd hjartaaðgerða og bæklunaraðgerða? Þessir sjóðir eru eign launþeganna og atvinnulífsins. Er þetta vettvangur til að stytta hinar löngu biðraðir á þessu sviði sem eru stærsti skammtímavandinn? Ég vil svo að lokum lýsa því yfir að ég er andvígur innritunargjöldum á sjúkrahús. Ég tel forvarnir mikilvægar. Ég fagna því t.d. hvernig forvarnir, samanber krabbameinsleit í brjóstum kvenna, hafa tekist vel í gengum tíðina og komið í veg fyrir dauða og tjón á mörgum sviðum. Við getum velt fyrir okkur karlmönnum. Þeir farast mjög mikið úr krabbameini. Það byrjar ekki í brjóstunum heldur í blöðruhálsi. Er hægt að hefja þar forvarnastarf? Svo er auðvitað hitt atriðið sem skiptir mestu máli, herra forseti. Það er fyrirbyggjandi starf að menn hreyfi sig, stundi líkamsrækt og leikfimi á öllum aldri. Ég trúi því, herra forseti, að þetta þing sem nú situr með hæstv. heilbrrh. í fararbroddi muni ná þjóðarsátt um þennan stóra og mikilvæga málaflokk og umræðan, andstyggilega umræðan og rangláta á mörgum sviðum, hljóðni og við stöndum saman um okkar heilbrigðismál.

[18:56] Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir mjög málefnalega og ágæta ræðu um heilbrigðismál. Ég tek undir orð hans að það er skynsamlegt og til fyrirmyndar að hæstv. heilbrrh. kallar stjórnarandstöðuna til þeirrar vinnu sem fram fer í stefnumótun í ráðuneytinu. Aftur á móti hefði ég gjarnan viljað að stjórnarandstaðan væri kölluð til í fleiri málum eins og í þessu niðurskurðarmáli. Þá væri kannski hægt að afstýra ýmsu þar sem mér finnst hafa verið farið helst til langt í að skerða hlut þeirra sem síst skyldi. Ég hefði gjarnan viljað að þar hefði stjórnarandstaðan verið kölluð til líka. Hv. ræðumaður talaði um að við þyrftum að horfa til framtíðar. Ég er hjartanlega sammála honum að því leyti. Það er nákvæmlega það sem við þurfum að gera. Við stöndum frammi fyrir miklum vanda. Það er mikill óróleiki í heilbrigðiskerfinu. Það er verið að skera að mjög grimmt niður, sérstaklega vil ég nefna Sjúkrahús Reykjavíkur. Þar er geysilega stór vandi. En sem betur fer heyrðist mér á varaformanni fjárln. að þeir hygðust koma þar með viðbótarfjármagn enda tel ég að þeim sé ekki stætt á öðru því að þarna hlýtur að hafa verið um slys að ræða í fjárlagagerðinni. Og ég ætla að vona að menn þurfi ekki að fara að loka 77 sjúkrarúmum varanlega, loka öldrunardeildum og heimilum fyrir sjúk börn o.s.frv. eins og blasir við. Varðandi aukna gjaldtöku hjá sjúkrahúsunum held ég að það verði ekki lengra gengið en nú þegar hefur verið gengið að frumkvæði síðustu ríkisstjórnar. Það verður ekki lengra gengið í gjaldtöku á sjúkrahúsunum. Vanskil komugjalda hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur voru árið 1993 10 millj. í vangreiddum gjöldum sjúklinga sem komu á sjúkrahúsið. Með innheimtu náðust 4 millj. þannig að vangreidd gjöld voru 6 millj. eftir innheimtuaðgerðir. Árið 1994 voru vangreidd komugjöld á sjúkrahúsinu 10 millj. kr.

[18:58] Hæstv. forseti. Það er fátt sem ég hef að segja nema þakka hv. þm. hlý orð í minn garð. Þau koma mér ekkert á óvart. Við erum gamlir flokksfélagar og vinir í sama flokki og eigum kannski eftir að verða það síðar á nýjan leik. Ég hygg og fagna því að hæstv. heilbrrh. kallar stjórnarandstöðuna að ákveðnum málum. Nú verða hv. þingmenn náttúrlega að gera sér það ljóst að þeir eru í löggjafarstörfum. Ég veit ekki hvort það væri heppilegt að hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir væri líka úti á sjúkrahúsunum að stjórna. Hér er hv. þm. í aðhaldshlutverki. Henni ber að vera það og gerir það oft málefnalega þó hún gangi að vísu svolítið hart fram gagnvart okkur fyrri félögum þegar henni hitnar í hamsi. Þá kemur manni í hug það sem kvenskörungurinn sagði: ,,Þeim var ég verst sem ég unni mest.`` En nú sýnist mér sinnaskipti á þessu og ég held að hv. þm. verði að una því hlutverki að vera ekki kölluð að hverju einasta erfiðu verkefni sem blasir við þeim sem með framkvæmdarvaldið fara hverju sinni.

[19:00] Hæstv. forseti. Ég hef verið sammála flestu því sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur sagt í dag.  Í dag hefur farið fram mikil umræða um heilbrigðismál. Hæstv. fjmrh. landsins hefur boðað ákveðnar kerfisbreytingar sem hann vill koma á inn í velferðar- og heilbrigðiskerfinu þar sem hann vill innleiða í ríkari mæli en verið hefur að sjúklingar borgi fyrir sig. Menn hafa tekið undir kostnaðarþátttöku fyrirtækja í heilbrigðiskerfinu. Við erum að tala um ýmsar grundvallarbreytingar á heilbrigðiskerfinu. Síðan koma stjórnarþingmenn upp eins og hv. þm. Guðni Ágústsson til að verja sína menn í ríkisstjórn og segja að þetta sé allt í góðu gengi og hann voni að þessar andstyggilegu raddir og þessi andstyggilega umræða hljóðni. Hér er búið að gera grein fyrir því í dag að það sem í rauninni hafi verið að gerast á undanförnum árum og hafi verið staðfest af hálfu Þjóðhagsstofnunar sé mikil tilfærsla á fjármunum innan heilbrigðiskerfisins. Sjúklingar borgi t.d. núna 2 milljörðum meira en þeir gerðu árið 1990 og boðað er að áfram skuli haldið á þeirri braut. Þess vegna sá ég ástæðu til þess að koma þessari gagnrýni á framfæri við annars ágætan þingmann, hv. þm. Guðna Ágústsson.

[19:03] Hæstv. forseti. Svona uppgötvar maður það stundum þegar maður talar úr ræðustól að tvær ólíkar persónur sitja í salnum. Það glaðnar yfir annarri og hún verður bjartsýn og sér málin í nýju ljósi. Hin persónan, í þessu tilfelli hv. þm. Ögmundur Jónasson, hefur setið í annarlegum hugleiðingum undir ræðu minni. Hann gefur gerst innhverfur, horfið inn í eigin sál og hugarheima og reynt að lesa eitthvað allt annað á milli línanna en það sem ég sagði. Ég gagnrýndi ýmislegt. Ég benti á leiðir til þess að leysa kannski þau flóknustu mál sem valda nú mestri gagnrýni. Ég nefndi þar til verkalýðshreyfinguna sem hv. þm. þekkir og lífeyrissjóðina sem eru sterkustu eignarsjóðir á Íslandi í umráðum atvinnulífs og launþega. Ég sagði ekki að það væri allt í góðu gengi en ég sagði: Við eigum þau tækifæri undir forustu hæstv. heilbrrh. að ganga nýjar leiðir og hæstv. ráðherra hefur kallað stjórnarandstöðuna til verka og ábyrgðar og reynir, ekki bara í þinginu, að ná sátt um málaflokkinn heldur líka í þjóðfélaginu öllu. Ég geri mér grein fyrir því að þegar það hefur náðst munu, ég vil segja upphrópanir og kannski andstyggileg umræða, því að vissulega fer umræðan í taugarnar á mér og sumt sem ég nefndi í ræðu minni fer í taugarnar á mér eins og biðlistarnir, þá mun þetta tilheyra fortíðinni og nýr tími blasa við. Ég geri mér grein fyrir því að umræðan verður að eiga sér stað og hún er ekkert óeðlileg eins og hún hefur verið að margra hálfu þó margir stjórnmálamenn hafi að vísu gengið langt í henni. En það er fyrst og fremst að ná því fram að við leysum stærstu skammtímavandamálin og mætum framtíðinni með réttum hætti.

[19:05] Hæstv. forseti. Hér hafa staðið umræður um ástand heilbrigðismála í allan dag og ég vil þakka öllum þeim sem tekið hafa þátt í þessari umræðu. Ég tel að umræðan hafi sýnt að mönnum liggur margt á hjarta í þessum málum en sjónarmiðin eru afar ólík eftir því frá hvoru sjónarhorninu við nálgumst málið, stjórn og stjórnarandstaða. Þótt ýmsir stjórnarsinnar hafi viðurkennt að við stöndum frammi fyrir miklum vanda í okkar samfélagi, þá ber það líka við í þessari umræðu að menn neita að horfast í augu við staðreyndirnar. Það kom fram í upphafi umræðunnar í dag að við búum um margt við mjög gott heilbrigðiskerfi og það er hárrétt. Það er margt mjög gott í heilbrigðiskerfi okkar, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu þar sem við getum valið um það að fara til okkar heimilislæknis eða leita beint til sérfræðinga. Mörgum þykir þetta gagnrýnivert og segja að þetta sé afar dýrt kerfi en þar á móti kemur að við sem einstaklingar fáum að velja. Ég hef lagt á það mikla áherslu í málflutningi mínum, m.a. síðasta ár þegar umræðan stóð um tilvísanakerfið, að það væru réttindi einstaklingsins að fá að velja og t.d. sé ég enga ástæðu fyrir því að við konur þurfum að leita til heimilislæknis fyrst ef við þurfum að komast til kvensjúkdómalæknis og ég veit að það eru fleiri sem deila þeirri skoðun með mér. Hæstv. forseti. Okkur hlýtur öllum að vera ljóst að við stöndum frammi fyrir miklum vanda í heilbrigðismálum. Íslendingar hafa gengið í gegnum nokkrar efnahagsþrengingar á undanförnum árum og ríkissjóður hefur um árabil verið rekinn með halla og við erum þjóð sem skuldar býsna mikið. Ef ég man rétt fer um það bil ein af hverjum þremur krónum sem við öflum í það að borga skuldir og vexti. Ekki ber að misvirða það að ríkisstjórnin reyni að glíma við þennan halla og það þarf ekki að undrast það þegar menn horfa yfir fjármál ríkisins að menn leiti fanga í heilbrigðiskerfinu. Eins og hér hefur margsinnis komið fram í dag eru það hvorki meira né minna en 40% af ríkisútgjöldum sem fara til heilbrigðis- og tryggingamála. En það er ekki sama hvernig menn nálgast þennan niðurskurð og sparnað. Það er ekki sama hvað er gert. Að mínum dómi hafa þau mistök sem við höfum orðið vitni að á undanförnum árum annars vegar falist í því hve vinnubrögð hafa verið handahófskennd og vanhugsuð og hvernig hefur verið vaðið áfram með flötum niðurskurði og hins vegar að það hefur ekki verið leitað samstarfs við þá sem best þekkja til mála. Ég hrósa hæstv. núv. heilbrrh. fyrir það að hún hefur leitað ráða, hún hefur kallað stjórnarandstöðuna til til stefnumótunar enda er hér um slík stórmál að ræða að það verður að nást bærileg samstaða um það hvernig við rekum heilbrigðiskerfi okkar. Við stöndum frammi fyrir sama vanda og aðrar Evrópuþjóðir að við horfum fram á gífurlega aukin útgjöld á næstu árum af þeim ástæðum sem hér hafa verið raktar og ég ætla ekki að endurtaka, kom m.a. fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, Guðna Ágústssonar. Það er óhjákvæmilegt að færri og færri þurfa að standa undir dýrri þjónustu við fleiri og fleiri. Það er myndin sem blasir við. En eins og menn hafa nálgast þessi mál er það svona álíka og að setja lok á pott með sjóðandi vatni þar sem allt bullsýður undir. Það er ekki hægt að kæfa suðuna með því. Það verður að lækka strauminn. Það er einmitt sá vandi og sú glíma sem við stöndum frammi fyrir þ.e. hvernig við drögum úr ferðinni fyrir aukna þjónustu. Hér hefur verið vitnað í kenningar um það að því meiri þjónusta sem er í boði því meiri sé eftirspurnin og að eftirspurnin elti framboðið eins og hér var komist að orði. Ég leyfi mér að efast um að þetta sé rétt. Er fólk alltaf að leita sér lækninga og leita til lækna bara af því að þeir eru til staðar? Ég leyfi mér að efast um það þó að auðvitað séu þekkt dæmi um það. Það kann að vera til í dæminu eins og ég nefndi í dag að það séu stundaðar oflækningar, að menn búa sér til ákveðna eftirspurn. En ég hygg að það sé í afar lítill hluti af þessu stóra dæmi. Málið er að draga úr eftirspurninni og það verður best gert með því að auka forvarnir og þar tek ég undir með hæstv. heilbrrh. og hv. þm. Guðna Ágústssyni og reyndar gerði ég það að einu meginatriðinu í ræðu minni í dag. Ég legg mikla áherslu á að þessi leið verði farin til þess að draga úr útgjöldum í heilbrigðiskerfinu. Ég var á fundi nokkru fyrir jól með hjúkrunarforstjórum og framkvæmdastjórum sjúkrahúsanna og þar var einnig aðstoðarmaður hæstv. heilbrrh. og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sem stóð í þessari glímu á síðasta kjörtímabili sem heilbrrh. Hann vitnaði mjög í máli sínu til kenninga um það að eina leiðin til þess að draga úr kostnaði við heilbrigðiskerfið sé að taka fyrst og fremst á þeim sem hafa hag af því að selja heilbrigðiskerfinu þjónustu sína. Þetta eru þekktar kenningar og þarna er einkum verið að tala um þá sem framleiða tæki til heilbrigðiskerfisins, lyfjaframleiðendur og svo lækna. Menn taka læknana alltaf út úr en þeir hafa vissulega nokkra sérstöðu, t.d. í okkar kerfi. Eflaust er nokkuð til í þessu og þá einkum á þann veg að það þarf að veita strangt aðhald. Það hefur t.d. komið fram í umræðum og kom fram á fundi heilbr.- og trn. sl. mánudag að menn eru að leita leiða til þess að fara svolítið bakdyramegin að lyfjakaupum, að kaupa lyf á Spáni vegna þess að lyfjaframleiðendur skipta Evrópu niður í verðsvæði og við sem tilheyrum Norðurlöndunum erum á langdýrasta svæðinu. Hér eru lyfin dýrust af því að hér eru ríkustu þjóðirnar. Það sama gildir um ýmis tæki og það er þekkt staðreynd að menn eru alltaf að reyna að græða á ríkinu og veita ríkisstofnunum ekki þann afslátt sem aðrir fá. Þarna þarf að veita mjög strangt aðhald en ég held að þó að menn beittu ýtrustu aðgætni varðandi öll slík kaup, alla slíka samninga, þá stöndum við samt sem áður frammi fyrir þeirri meginstaðreynd að þörfin fyrir þjónustu kemur til með að aukast stöðugt. Það er óhjákvæmilegt og þess vegna segi ég enn og aftur að við verðum að horfast í augu við það að heilbrigðiskerfið kallar á meira fjármagn og þá kemur spurningin: Hvar á að sækja það? Hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson spurði okkur þingmenn að því hvernig við ætlum að spara. Ég rakti það í mínu máli í dag. Ég tel að með auknum forvörnum sé hægt að ná miklum sparnaði. En ég vil líka að við spyrjum okkur þeirrar spurningar hvernig við getum aflað meiri tekna. Það eru fleiri hliðar á málinu en sú að skera niður, menn verða líka að velta því fyrir sér hvernig hægt er að afla meiri tekna. Á meðan við látum skattsvik upp á marga milljarða viðgangast samfélagi okkar, á meðan ekki er komið á fjármagnstekjuskatti o.s.frv., er ansi erfitt að rökstyðja að peningar séu ekki til og ekki hægt að verja meira fjármagni til heilbrigðiskerfisins. Það þarf nefnilega líka að forgangsraða í ríkisfjármálunum. Hér erum við að tala um grundvallarþarfir þess hóps fólks sem búið er að leggja sitt af mörkum til samfélagsins og á rétt á góðri þjónustu og öryggi. Það er einfaldlega skylda okkar að búa vel að sjúkum og öldruðum. Ég er reiðubúin til að leita allra leiða til að halda því góða þjónustustigi sem hér var en hefur því miður verið að versna og versnar enn ef svo heldur fram sem horfir. Ég er sannarlega reiðubúin til að leggja hæstv. heilbrrh. lið í leit hennar að leiðum. Mér fundust það athyglisverðar hugmyndir sem komu fram hjá hv. þm., Guðna Ágústssyni. Mér finnst alveg sjálfsagt þegar við stöndum frammi fyrir þessum mikla vanda að skoða leiðir eins og þær að taka upp einhvers konar tryggingagjöld í atvinnulífinu eða hvað við viljum kalla það til þess að leysa þennan vanda. Það er aðeins tvennt að lokum sem ég vil nefna. Við höfum mikið horft á sjúkrahúsin í þessari umræðu í dag, minna á sérfræðingana og það sem þar hefur verið að gerst. Ég vil ekki láta hjá líða að vekja athygli á því að það er líka verið að reyna að koma böndum á sérfræðingana, ef svo má að orði komast. Þar hljóta einnig að vakna spurningar um forgangsröðun og um það hvort þær takmarkanir sem þar er verið að setja geti ekki leitt til meiri veikinda og meiri erfiðleika. Þar vil ég sérstaklega nefna að kvensjúkdómalæknar hafa nú fengið á sig kvóta varðandi ómskoðanir á konum. Það eru 50 skoðanir á ári, tæplega ein skoðun á viku fyrir hvern sérfræðing. Það væri gaman að hafa tölur yfir það hversu margar konur leita til kvensjúkdómalækna á ári og hversu margar þessar skoðanir eru. Ég þyrfti hreinlega að koma þessu í fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. En ég er þegar farin að heyra miklar kvartanir yfir þessu. Það verður gaman að vita hvað gerist þegar líða tekur á árið og kvensjúkdómalæknar verða að neita konum um þessa skoðun. Í bréfi frá einum þeirra sagði hann að það væri auðvitað algerlega óviðunandi að verið væri að vísa þeim aftur á þær gömlu aðferðir að þukla og þreifa og meta ástand kvenna samkvæmt því þegar þeir hefðu þessi tæki á stofunum hjá sér sem veita gífurlega mikið öryggi og leiða til þess að ýmiss konar fyrirbæri sjást miklu fyrr og finnast miklu fyrr en ella, t.d. í leginu. Þetta finnst mér vera mál sem snertir okkur konur alveg sérstaklega og ég vil nota tækifærið til að vekja sérstaka athygli á þessu. Ég vil líka vekja athygli á því að landlæknir lýsti því yfir á fundi fjárln. nokkru fyrir jól að beinþynning meðal kvenna yrði faraldur á næstu öld. Þarna er líka dæmi um mál sem þarf að taka á núna til að fyrirbyggja að einmitt þetta sem á sér rætur í breyttum neysluvenjum valdi gífurlegum kostnaði hér eftir tvo til þrjá áratugi. Þar er ég komin að því sem ég ætla að reyna að láta verða minn lokapunkt, hæstv. forseti. Það snertir það sem fram kom í ræðu forseta vors rétt áðan þar sem hann talaði um málflutning stjórnarandstöðunnar, þ.e. að við töluðum eins og þjóðin væri að farast úr veikindum. Hann hélt því fram að Íslendingar væru heilbrigðasta þjóð í heimi. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin heldur því fram að heilsu kvenna um allan heim fari hrakandi. Það er vegna þess að konur veikjast í síauknum mæli af þeim sjúkdómum sem áður lögðust einkum á karla á ákveðnum aldri, þ.e. hjarta- og æðasjúkdómum. Þeim fjölgar meðal kvenna. Og ýmsir aðrir velferðarsjúkdómar sækja því miður í sig veðrið. Konum gengur verr en körlum að hætta að reykja o.s.frv. Ég vara því við því að menn tali eins og við séum búin að leysa öll heimsins vandamál í heilbrigðismálum með þeirri miklu tækni sem við höfum. Við megum ekki vera andvaralaus og kannski er einmitt alnæmisfaraldurinn sem gengið hefur yfir heiminn eitt besta dæmi um það hvað getur gerst. Nýir sjúkdómar koma fram. Menn eru aftur farnir að glíma við berkla og svo mætti lengi telja. Þess vegna þurfum við að halda vöku okkar og vera stöðugt að fræða og byggja upp forvarnir til þess að við ráðum betur við þá og getum veitt þá góðu þjónustu sem við viljum veita í heilbrigðiskerfi okkar.

[19:22] Herra forseti. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir minntist áðan á oflækningar. Það var rétt hjá henni, ég tel að nokkuð sé um það og full ástæða til að skoða það. En það er líka þó nokkuð um það að fólk er hætt að fara til læknis. Það er hætt að koma á heilsugæslustöðvar. Þessar upplýsingar komu fram í stjórn heilsugæslustöðvar hér á Reykjavíkursvæðinu þar sem ég er í stjórn og hafa komið þar fram oftar en einu sinni. Þar segja heilsugæslulæknar mér að stórar, efnalitlar barnafjölskyldur séu hættar að sjást. Þetta finnst mér mjög alvarlegur hlutur. Þetta gerist þrátt fyrir öryggisnetið sem við höfum byggt okkur upp til að grípa inn í þegar þeir sem efnalitlir eru þurfa á þessari þjónustu að halda. Ég tel að við þurfum að staldra aðeins við og athuga hvað hér er á ferðinni og hvort við getum ekki einhvern veginn gripið inn í. Það var rétt sem fram kom hjá hæstv. ráðherra í upphafi máls hennar að við eigum hér eitt besta velferðarkerfi í heiminum. En við megum ekki þjarma þannig að því að það geti ekki lengur staðið undir nafni. Við erum með velferðarkerfi sem flokkast undir norræna velferðarkerfið. Það er litið til norræna kerfisins um allan heim sem fyrirmyndarkerfis þar sem allir fá þjónustu óháð efnahag og velferðarkerfið er rekið af skattfé að mestu. Þannig að ég vil aðeins vekja athygli á þessari stöðu og ítreka að í heilbrigðiskerfinu verður að ríkja stöðugleiki. Það verður að gefa fólki vinnufrið til þess að leita hagræðingar. Það er ekki hægt að ganga fram með niðurskurðarhnífinn eins og gert hefur verið, bæði á sjúkrahúsunum og víðar í velferðarkerfinu.

[19:24] Hæstv. forseti. Við eigum nú ekki beinlínis í deilum hér, hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og ég. Ég vil sérstaklega taka undir það sem hún nefndi með vinnufriðinn. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hæstv. heilbrrh. og allar þær nefndir sem hún hefur skipað til stefnumótunar í heilbrigðiskerfinu fái frið til að vinna og að það sé ekki stöðug styrjöld í gangi vegna niðurskurðar og árása á velferðarkerfið. Það sama gildir um fólkið sem vinnur á heilbrigðisstofnununum og biður einmitt um frið og tíma til að vinna úr því sem á það hefur verið lagt. Ég vil einnig taka undir það sem hún sagði varðandi fólk sem ekki leitar læknis. Ég hef iðulega spurt um þetta þegar ég heimsæki heilsugæslulækni minn sem er nú reyndar ekki oft en kemur þó fyrir. Það er alveg ljóst að þar átti sér stað nokkur samdráttur og þar fékk ég líka þær upplýsingar að það er töluverður hópur af fólki sem getur ekki einu sinni borgað komugjöldin. Okkur hættir svo oft til að gleyma því að það er sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu nokkuð stór hópur sem á afar erfitt uppdráttar og á mjög erfitt með að sjá sér farborða og ég get ímyndað mér að það sé kannski ekki síst í þeim hópi sem heilsan er ekki allt of góð. Og við gleymum því svo oft að þótt við sem erum hér mörg hver á ákveðnum aldri séum farin að huga verulega að heilsunni þá eru þeir bara svo margir sem gera það ekki. Ég vil enda þessi orð mín með því að vitna í sjúkraþjálfara sem ég þekki og vitna mikið til því hann hefur velt þessum málum mikið fyrir sér. Hann segir að á meðan tíu manns fari út að hlaupa sitji 100 fyrir framan sjónvarpstækin og geri ekki neitt.

[19:27] Herra forseti. Ég vil þakka ágætar umræður hér í dag sem hafa tekið nokkuð langan tíma og það eru fáir eftir í salnum. Það er ekki meginmálið, ég held að umræðan hafi í aðalatriðum verið alveg prýðileg. Ég tek undir með frummælanda þegar hún segir að fleiri þurfi að borga skatta. Okkar vantar meiri tekjur inn í kerfið. Það er nákvæmlega það sem okkur vantar númer eitt. Við eigum fyrst og fremst að vinna að því að ná meiri tekjum inn í kerfið af þeim sem sleppa við að borga skatta. Samkvæmt lögum eiga allir rétt á heilbrigðisþjónustu, óháð tekjum. Ég þekki vel til á heilsugæslustöðvum og veit að undantekningarlaust eru sjúklingar ekki rukkaðir svo stíft ef heilsugæslulæknir veit að um mjög lélegan fjárhag er að ræða. Það er því varla hægt að halda því fram að fólk fari ekki á heilsugæslustöðvarnar vegna þess að það eigi ekki peninga í buddunni. Mig langar aðeins að víkja að því sem hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir spurði um áðan varðandi stóru sjúkrahúsin. Hún talaði um mikilvægi samkeppni milli sjúkrahúsa og í heilbrigðisþjónustunni. Það er einmitt verið að vinna að því um þessar mundir að samhæfa störf hátæknisjúkrahúsanna þannig að ekki sé um tvöföldun í kerfinu að ræða. Hún spurði líka hvað liði verki sem ákveðnum starfsmanni í heilbrrn. var falið að vinna fyrir einhverjum árum, löngu áður en ég kom í ráðuneytið. Hún nefnir þar DRG-kerfi sem ég þekki ekki sérlega mikið til. En ég veit að þessi ákveðni starfsmaður hefur lagt fram ýmsar skýrslur í heilbrigðismálum sem við höfum fjallað um. Ég tel að hann hafi verið í mikilli vinnu því auk þess hefur hann verið tilsjónarmaður með sjúkrahúsum og unnið að ýmsum skipulagsmálum fyrir heilbrigðiskerfið. En ég skal sérstaklega skoða þetta ákveðna mál sem hv. þm. biður um svör við. Eins og fram hefur komið er verið að vinna á skipulegan hátt að stjórnun þessara mála og að því koma margir. Hér hefur verið mikið rætt um heilbrigðisstjórnir í héruðum. Nefnd, sem m.a. hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir á sæti í, hefur enn ekki skilað áliti. Ég held að það hljóti að hafa verið gagnlegt fyrir hana og hv. þm. Stefán Guðmundsson, sem situr einnig í þessari nefnd, að heyra álit þingmanna á því máli. Það er verið að vinna að samhæfingu hátæknisjúkrahúsanna. Það er verið að vinna að forgangsröðun og við eigum mesta sóknarmöguleika þar sem eru forvarnirnar. Ef tóbaksvarnarfrv. verður samþykkt á Alþingi fáum við helmingi meira fé til forvarna gegn tóbaksreykingum en við höfum núna. Við höfum 8 millj. nú en fáum yfir 16 millj. ef það frv. verður samþykkt sem ég vona að verði. Við erum að leggja miklu meira fé til áfengis- og vímuefnavarna. Sérstakt gigtarráð er tekið til starfa og er á föstum fjárlögum. Og af því að hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir talaði sérstaklega um beinþynningu þá verður farið í sérstakt átak til að kynna varnir gegn beinþynningu. Hér var talað um alnæmi og mig langar til að kynna hv. þm. sem hér sitja það að fyrir fáeinum dögum síðan fengum við skýrslu um að lyf er komið á markaðinn sem nánast stöðvar gang sjúkdómsins ef nógu fljótt er gripið til lyfsins. Þetta eru mjög merkileg tíðindi. Það er eitt atriði sem mig langar til nefna því ég sé hv. þm. Ögmund Jónasson í dyrunum. Hann talaði mikið um kostun í heilbrigðiskerfinu. Ég hafði nú bara ekki heyrt þetta orð, kostun, fyrr en Pharmaco gaf barna- og unglingageðdeilinni gjöf fyrir nokkru síðan. Það er ekki langt síðan Grandi hf. gaf SÁÁ 2 millj. kr. Ég heyrði engan mótmæla því. Ég verð að segja alveg eins og er að þó svo að um lyfjafyrirtæki sé að ræða sem hefur auðvitað vissra hagsmuna að gæta í kerfinu, tel ég að á afmæli fyrirtækis geti það gefið heilbrigðisstofnunum fjármuni. Það er ekki forgangsröðun frekar en þegar Lions er að gefa heilbrigðisstofnunum eða ýmis félagssamtök því það hefur bæði verið gefið hingað til reksturs og eins til tækjakaupa. Það má geta þess að Kvenfélagið Hringurinn hefur gefið t.d. nánast 60% af öllum tækjum sem eru á vökudeild Landspítalans. Auðvitað er kannski ekki hægt að setja samasemmerki við þetta tvennt. Ég ætla ekki að gera það. Ég tel ekki að það sé hægt útiloka fyrirtæki, einstaklinga, félagasamtök o.s.frv. frá því að gefa til heilbrigðisþjónustunnar. Þegar við erum að tala um svo mikla veltu, mörg hundruð millj. kr. veltu, þá getur sá sem gefur 2 millj. eða 5 millj. aldrei forgangsraðað með því. Og af því að menn eru að tala líka um það að þessar 5 millj. hafi komið í veg fyrir að barna- og unglingageðdeildinni var lokað í sumar, þá gleymist það í umræðunni að ríkisstjórnin samþykkti hálfum mánuði áður 12 millj. kr. framlag einmitt til að ekki þyrfti að loka. Og aðeins um sjúkrahótelin. Það er jú rekið eitt sjúkrahótel í landinu. Rauði krossinn gerir það. Og stjórnarnefnd Ríkisspítalanna er um þessar mundir að skoða hagkvæmni þess að reka sjúkrahótel við hliðina á Landspítalanum. Ég tel að ég hafi svarað flestum þeim spurningum sem fram hafa komið og endurtek þakkir mínar fyrir þessa ágætu umræðu.

[19:35] Herra forseti. Vegna orða hæstv. ráðherra um greiðslur á heilsugæslustöðvum sem ég minntist á í andsvari mínu, þá er það rétt hjá hæstv. ráðherra að heilsugæslustöðvar og læknastofur rukka ekki mjög stíft. Það er alveg rétt enda kemur það í ljós að 3% þeirra sem komið hafa á heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu hafa ekki getað greitt fyrir þá þjónustu sem þeir fengu. Aftur á móti er mjög erfitt fyrir fólk að koma í afgreiðslu fulla af fólki og tilkynna þar að það geti ekki borgað, það sé að koma til læknis en geti ekki borgað fyrir þjónustuna. Það er mjög erfitt fyrir tekjulágan einstakling að koma inn og þurfa að segja það, kannski aftur og aftur í afgreiðslu heilsugæslustöðva. Það er því rétt að það er ekki rukkað stíft. En fólk er hætt að koma vegna þess að það veigrar sér við að standa frammi fyrir afgreiðslunni og segja að það geti ekki borgað. Varðandi kostun í heilbrigðiskerfinu þá þekkjum við auðvitað kostun úr Ríkisútvarpinu. Þar hefur kostun nefnilega viðgengist í þó nokkurn tíma.

Kostulegt orð.

Kostun er það þegar eitthvert fyrirtæki úti í bæ kostar eitthvert ákveðið verk, svo sem dagskrárefni. Ég vil setja varnagla við svona vinnubrögðum eins og þar sem Pharmaco, af góðum hug ætlar að leggja góðum málstað lið sem er barna- og unglingageðdeildin, þá er þetta fyrirtæki sem er hagsmunafyrirtæki í heilbrigðisþjónustu að forgangaraða. Þeir eru að taka ákveðna þjónustu fram yfir aðra með því að greiða til hennar. Auðvitað er það rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að við höfum vanist því að líknarfélög hafa greitt til heilbrigðismála en þá hefur það verið til uppbyggingar og tækjakaupa. Síðan hafa fyrirtæki úti í bæ, Grandi og hvað þau nefnast, greitt oft til líknarfélaga sem síðan setja það yfir í heilbrigðiskerfið. Þetta er alþekkt í okkar kerfi. En að greiða í reksturinn, það er nýtt og það er aðferð sem við verðum að gera upp við okkur hvort við sættum okkur við. Þetta er bara nokkuð sem við eigum eftir að ræða og þurfum að ræða því þetta er aðferð sem er notuð í öðrum löndum. 

[19:38] Hæstv. forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur í rauninni tekið af mér ómakið og sagt flest af því sem ég vildi segja. Í fyrsta lagi er kostun ekki óþekkt innan ríkiskerfisins og við sjónvarpsáhorfendur höfum orðið áþreifanlega varir við þá stefnu í sjónvarpinu að þar er iðulega sagt í upphafi eða lok þátta að tiltekið fyrirtæki hafi kostað dagskrárgerðina. Nú er ekkert við það að athuga, mætti segja að fyrirtæki styrki góð málefni. En þær áhyggjur sem menn hafa haft sem hafa andæft þessari stefnu innan ríkissjónvarpsins, hafa byggst á því að með þessu móti komi fyrirtækið eða fjársterkir aðilar til með að kaupa sig inn í dagskrána og hafa áhrif á dagskrárstefnuna. Ég get auðveldlega fært rök fyrir því að einmitt þetta hafi gerst í ríkissjónvarpinu. Þar sem þetta mál er komið upp vil ég lýsa því yfir að ég kem til með að taka þessi mál upp síðar hvað þetta varðar. Hið sama gildir um kostun innan heilbrigðiskerfisins. Þar erum við að nálgast umræðu sem er mjög viðkvæm. Fyrirtæki, einstaklingur eða stofnun veitir fjárframlag, gefur gjöf, eins og gerst hefur með Pharmaco eða önnur fyrirtæki. Það var talað um Hringinn áðan. Gjöf er gefin af góðum hug. Ef það er hins vegar orðin fjármögnunarleið og stjórnunarmáti 

Lögum samkvæmt er ræðutíma lokið.

[19:40] Virðulegi forseti. Bara í lokin. Ég er sammála hv. þm. Þessi kostun má ekki stýra okkur. En ég tel að það sé engin veruleg hætta í því fólgin að þiggja gjafir t.d. á afmælum fyrirtækja o.s.frv. séu það ekki einhverjar þvílíkar upphæðir að þær stýri kerfinu. Það hefur ekki gerst hingað til að mínu mati.

[19:41] Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar svör. Ég hef trú á því að við séum sammála í grundvallaratriðum. Hins vegar er það að segja um þá gjöf sem hér um ræðir, gjöf Pharmaco, að hún er náttúrlega skilyrt. Þetta er skilyrt gjöf. Hins vegar má segja sem svo að þar hafi verið um að ræða starfsemi sem stjórnendur spítalans og stofnunarinnar vildu að yrði sinnt þannig að þarna erum við inni á gráu svæði. En það sem ég vildi sagt hafa um þessi efni er að við erum að falla í þennan farveg með tilliti til þeirrar skattastefnu sem hefur verið rekin. Sköttum hefur verið létt af fyrirtækjum, tekjusköttum, það var talað hér um aðstöðugjöld og önnur gjöld á fyrirtæki. Þau koma síðan með sömu fjármuni og þau áður greiddu í samneysluna og reiða þá fram sem gjafir og vilja nýta á eigin forsendum, hugsanlega til að bæta sína ímynd auk þess sem þau vilja styðja gott málefni. Ég vara við þessari þróun sem slíkri.