Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Þorláksson) Hv. Ed. hefir einungis gert smávægilegar orðabreytingar til skýringar á þessu frv. Hefir það ekki verið borið formlega undir allshn. hjer í deildinni nú, en jeg hefi athugað frv. og þori að segja fyrir hönd nefndarinnar, að hún muni vera samþykk því, að það verði samþykt óbreytt eins og það liggur nú fyrir.

Stefán Stefánsson Háttv. deild hefir sjálfsagt veitt því eftirtekt, að jeg greiddi atkv. móti þessu frv., er það lá hjer fyrir síðast. Sá jeg enga nauðsyn þess, að laun bankastjóranna hækkuðu svo mikið, sem frv. fór fram á. Hafa þeir nú 6000 kr. og dýrtíðaruppbót samkvæmt núgildandi launalögum. Í frv. þessu eru launin ekki aðeins tvöfölduð, heldur eru þau ákveðin 15000 kr. auk verðstuðulsuppbótar. Með hæstu dýrtíðaruppbót urðu launin áður ca. 14000 kr., en verða eftir frv. um 24000 kr. Finst mjer þetta algerlega óþörf eyðsla, og ættu hv.þm. að bera þetta saman við það, sem fram fór hjer í hv. deild fyrir nokkrum dögum, þar sem ver stöddu embættismönnum ríkisins var neitað um 15% verðstuðulsuppbót með miklu atkvæðamagni. Gat jeg alls ekki fengið mig til að samþykkja svona mikla hækkun, og því bar jeg fram brtt. mínar, og hefi jeg farið þar svo langt sem mjer var unt til samkomulags við þá, er fylgja frv. Vildi jeg láta þessa afstöðu mína koma skýrt fram, svo að háttv.þm. gæfist kostur á að greiða atkvæði um þetta. Jeg játa það, að starf bankastjóranna er vandasamt og veldur miklum áhyggjum, en svo er um mörg fleiri störf, og eiginlega má segja, að það sje fremur komið undir samviskusemi hvers eins og sómatilfinningu, hve mikla áhyggju hann hefir af starfi sínu, heldur en það, hvert starfið er. Býr í flestum mönnum sú ábyrgðar- og sómatilfinning að vilja vanda störfin sem best. Er það hyggja mín, að t. d. ráðherrar, dómarar og læknar hafi litlu minni áhyggjur af störfum sínum heldur en bankastjórarnir, og svo mun um marga fleiri. Get jeg því ekki sjeð, að þetta sje næg ástæða fyrir þeirri geysimiklu hækkun, sem frv. ræður til á launum bankastjóranna. Viðvíkjandi launum annara starfsmanna bankans, sem nefndir eru í frv., vil jeg geta þess, að mjer sýnist ekki full samkvæmni í launum þeirra, en þetta er stjórninni í lófa lagið að lagfæra, þar sem ráðuneytinu er falið eftir frv. að ákveða dýrtíðaruppbótina, að fengnum till. bankastjórnarinnar. Er stjórnin því einráð um þetta. Jeg get hugsað mjer, að við samning þessa frv. hafi hv.flm. haft laun bankastjóra Íslandsbanka til hliðsjónar. En upp úr þeim samanburði geri jeg ekki mikið. Munu menn fyrst og fremst lítt ánægðir með þau háu laun, en auk þess er aðgætandi. að staða þessara manna er mun valtari en bankastjóra Landsbankans, sem er okkar eigin ríkisstofnun. Sýnist mjer heldur ekki, að Alþingi þurfi að taka sjer það til fyrirmyndar, þótt erlendir hluthafar Íslandsbanka vilji greiða bankastjórum sínum hærri laun en alment tíðkast hjer á landi; en þegar farið er að apa eftir þessu, er nokkurn veginn sjáanlegt, hver afleiðingin verður. Mun jeg svo ekki tala frekar fyrir brtt. mínum, nema á þær verði ráðist. En mjer þykir hins vegar fróðlegt að sjá, hverjir verða til að greiða þeim mótatkv., og þar með samþykkja 24000 kr. launin.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg vil vekja athygli á því, að eins og frv. þetta liggur nú fyrir, kennir nokkurs ósamræmis í því, þar sem ýmist er talað um fjehirði og aðstoðarfjehirði eða fjehirði og aðalfjehirði. Stafar þetta ósamræmi í orðalagi frá brtt.hv.þm. Barð. (HK), sem samþyktar voru við 2. umr. Hafði jeg tekið eftir þessu við þá umræðu, en láðist að geta þess; en þetta gerir þó ekki mjög mikið til, og má auðveldlega laga það við prentunina, og er þá rjett að hafa það orðalag, sem var á breytingartillögunni, aðalfjehirðir og fjehirðir. Viðvíkjandi brtt.hv. 1. þm. Eyf. (StSt) verð jeg að segja það, að mjer skilst, að þær sjeu bygðar á margföldum misskilningi. Þessi háttv.þm. segir föst laun bankastjóranna vera aðeins 6 þús. kr., og telur því, að hjer sje farið fram á meira en tvöfalda hækkun. Jeg vil því taka það fram, að föst laun við þessar stöður nema miklu meira, þar sem þeim hefir og fylgt ágóðaþóknun, sem aldrei hefir numið minna en 5 þús. krónum. Föst laun má því telja að hafi verið 11 þús. kr. í þessu frv. er farið fram á það að fella niður þessa ágóðaþóknun, og tel jeg það vera rjetta stefnu; en auðvitað er þá sjálfsagt að ákveða hin föstu laun þeim mun hærri. En háttv. 1. þm. Eyf. (StSt) vill ekki hækka laun þeirra meir en sem nemur 1000 kr. Jeg verð að halda því enn fram, eins og jeg hefi áður gert, að það sje mjög óheppilegt, að laun bankastjóranna við Landsbankann sjeu lægri en við aðrar stofnanir af líku tægi, t. d. Íslandsbanka. Enn fremur er það og bygt á misskilningi, er þessi sami háttv.þm. (StSt) sagði um það, að bankastjórastöður við Íslandsbanka væru miklu ótryggari stöður heldur en við Landsbankann. Háttv. þm. ætti að vita, að nú eru bankastjórar þar einnig skipaðir í stöðurnar af ríkisstjórninni. Hvað launum þeirra viðvíkur við þann banka, þá hafa þeir, auk sinna föstu 15 þús. kr. launa, ágóðaþóknun, svo að munurinn er þá nokkur á laununum. Það er og enn misskilningur, að hluthafar ráði launaupphæð bankastjóranna við Íslandsbanka. Það gerir bankaráðið í samráði við ríkisstjórnina, og meiri hluti bankaráðsins er og skipaður þingkjörnum mönnum, og venjulega ræður stjórnin yfir meiri hluta atkvæða. 

Jón Baldvinsson Jeg get ekki neitað því, að mjer þykir fullhátt farið í tillögum nefndarinnar, að ákveða launin 24 þús. kr., en sjerstaklega finst mjer því vera ábótavant, að ekkert er minst á það, að til þess sje ætlast, að gerður sje munur á eldri mönnum í þessum stöðum og t. d. alveg nýjum mönnum, sem í þær kunna að koma. Á þetta er heldur ekki minst í brtt.háttv. 1. þm. Eyf. (StSt), sem fara fram á að lækka launin; hafa þær því sama gallann sem frv. sjálft, að hvergi kemur fram, að gerður sje nokkur munur á starfsaldri. Jeg mun því fremur kjósa frv. en brtt.háttv. 1. þm. Eyf. En það er í raun og veru sök hæstv.forsrh. (SE), að þessi laun eru ákveðin svona há, því þau eru miðuð við þau laun, sem bankaráð Íslandsbanka hefir ákveðið handa bankastjórunum nýju við þann banka; en mjer er nær að ætla, að Landsbankinn sje í engu ófærari til þess að greiða þessi laun en Íslandsbanki, og mun jeg því fylgja þessu frv., þrátt fyrir óánægju mína yfir þeim ágöllum, sem á því eru.

Bjarni Jónsson Jeg veit ekki, hvort það er sök eða ekki sök að vilja launa bankastjórum hátt, og eigi mun jeg bera þá sök af mjer, þó einhverjir telji þetta saknæmt. Meðan bæði voru útlendir og íslenskir bankastjórar við Íslandsbanka, vildi jeg aldrei láta þá innlendu menn, sem þar störfuðu, vera ver setta hvað laun snerti en þá erlendu, enda væri það næsta óviðurkvæmilegt, ef það gengist við. Jeg mun því fylgja þeim mönnum að málum, sem bera fram þetta launahækkunarfrv., um hækkun á launum bankastjóranna og annara starfsmanna við Landsbankann. Brtt. háttv. 1. þm. Eyf. (StSt) er jeg eindregið mótfallinn. Það er nú nýbúið að setja tvo menn í bankastjórastöður með 15 þús. kr. árslaunum, og hví ætti þá að láta þessa menn, sem um ræðir í frv., vera skör lægra setta? En það er ekki nema gott, að allur sannleikurinn komi fram á ný, enda þótt hann sje áður kunnur. Það er alkunna, að enginn bankastjóri getur lifað af minna en 15 þús. kr. á ári, hvað sem líður þeim sulti, sem aðrir opinberir embættismenn ríkisins að öðru leyti verða að búa við. Verði bankastjórum þessum eigi goldin þau laun, sem þeim nægi til að lifa á, munu þeir neyðast til að leita fyrir sjer um betur launaðar stöður annarsstaðar, eins og háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) drap á. Það eru nógar þær stofnanir til, sem mundu vilja taka við slíkum mönnum og greiða þeim eins há eða enn hærri laun en þetta. Gæti því vel svo farið, að enginn nýtur eða nógu vel fær maður fengist í bankastjórastöður ríkisins. Þess vegna á það alls ekki við að launa menn í þessum stöðum eftir aldri, þegar um það eitt er að ræða að fá í þær þá allra færustu og bestu menn, sem völ er á í það og það skiftið. Þegar slíkar stöður losna, ríður mest á að fá til þeirra hina þektustu fjármálamenn og reyndustu, sem föng eru á. Þýðir því eigi að bjóða þeim lægstu launin, því þá fást þeir alls ekki, sem eigi er heldur von. Tökum til dæmis, að nú losna tvær stöður, er menn fara úr fyrir aldurs sakir, og til byðust menn eins alþektir og t. d. Stinnes. Ættum við þá að segja við hann: Þjer þýðir alls ekki að sækja, góðurinn minn, nema þú sættir þig rið lægstu launin, því hjer ert þú aðeins talinn meðal nýliða í þessum störfum, er þú hefir eigi verið hjerlendur bankastjóri áður? Jeg er samþykkur stefnu frv. í því, að jeg tel rjettara að fella niður ágóðaþóknunina til bankastjóranna, en launa þá heldur þeim mun betur. Þó menn geri sjaldan órjett af fjegræðgi eða vegna fátæktar, og eigi sje rjett að ætla bankastjórum slíkt, fremur en öðrum, að óreyndu, er hitt þó svo miklu rjettara, að launa mennina svo vel, að þeir fái þarfir sínar uppfyltar. Það er eigi rjett, að kjör þessara manna sjeu þann veg, að þeir geti leiðst til þess að nota aðstöðu sína sjer í hag.

Magnús Jónsson Það er að mínu áliti dálítið einkennilegt, að öll þau andmæli, er komið hafa fram gegn þessu frv., snúast um laun bankastjóranna eingöngu. En í því eru ákvæði um laun nokkurra annara starfsmanna bankans, og gæti það, finst mjer, miklu fremur orkað tvímælis, hvernig í þessu frv. er ákveðið um laun þeirra heldur en bankastjóranna. Á forstöðumönnunum, bankastjórunum, hvílir mikil og víðtæk ábyrgð, en á hinum ekki, þótt störf þeirra að öðru leyti geti verið að ýmsu leyti vandasöm. Þegar við lítum á þessi launaákvæði frumvarpsins, þá hlýtur það í fljótu bragði að koma dálítið kynlega fyrir, að fjehirðir hafi hærri laun en skrifstofustjórar í stjórnarráðinu, og enn fremur þó hitt, að aðstoðarfjehirðir hafi hærri föst laun en prófessorar við háskólann. Samkvæmt reglum launalaganna ætti sambandið milli launa þessara starfsmanna að vera það, að hámarkslaun aðstoðarfje hirðis væru jöfn lágmarkslaunum aðalfjehirðis. Er það hliðstætt því, er dósentar hafa í hlutfalli við prófessora að launum við háskólann hjer. Í báðum tilfellum er um fullkomlega sjálfstæð og hliðstæð störf að ræða. Þeir launalægri vinna nákvæmlega sambærilegt verk við þá, sem launahærri eru. En launamunurinn miðaður við það eitt, að í annari stöðunni sje að jafnaði yngri maður. Í þessu finst mjer aðalósamræmi þessa frv. liggja, þegar það er miðað við reglur launalaganna. Þessi störf við bankann eru auðvitað vandasöm og þurfa að vera rækt með alúð, en þau eru engan veginn sambærileg við þau embætti, sem jeg nefndi áður til samanburðar, hvorki að vanda. ábyrgð nje undirbúningsmentun. Og slík ákvæði hljóta því að vekja rjettmæta óánægju. Jeg get samt greitt atkvæði með þessu eftir atvikum, því að jeg tel, að heldur ætti að hækka laun embættismanna en lækka laun þessara starfsmanna. Jeg er á móti því, sem háttv. 2. þm. Reykv. (JB) talaði um aldursbætur. Þær ættu ekki að eiga sjer stað, síst í hinum hærri embættum, t. d. biskups eða landlæknisembættunum o. fl. Í þessar stöður komast eigi aðrir en þeir, sem áður eru búnir að vera lengi í embættum og eru auk þess þektir orðnir að sjerstökum dugnaði og öðru góðu, umfram aðra embættismenn, og eru að jafnaði rosknir orðnir, svo að óviðeigandi er að láta þá fá byrjunarlaun lægri en síðar. Þetta frv. er því góð umbót að þessu leyti frá núgildandi launalögum.

Forseti (BSv): Sakir þess, að mörg mál eru enn á dagskrá, þá mun jeg neyta heimildar þingskapa að bera það undir deildina, að umræður hætti þegar þeir háttv.þm. hafa lokið máli sínu, er nú hafa kvatt sjer hljóðs.

Eiríkur Einarsson Það skal eigi verða langt mál að þessu sinni hjá mjer; en jeg vildi neyta tækifærisins til að láta þá skoðun mína í ljós, að jeg álít brtt.háttv. 1. þm. Eyf. (StSt) hafa mjög lítinn rjett á sjer eða engan. Þetta er hreint og beint sanngirnismál, að bankastjórar Landsbankans hafi laun, er sjeu í samræmi við laun samskonar starfsmanna við Íslandsbanka. Það situr og illa á bændum að vilja lækka laun Landsbankastjóranna, ef þeir þá annars nokkuð hugsa um sinnar eigin stjettar hag eða vilja efla þann lang elsta og blessunarríkasta atvinnuveg vorr, landbúnaðinn, því það er í hans þágu, að sem bestir menn starfi ávalt við þá einu stofnun, sem getur talist athvarf bænda og búnaðarmálanna, og á æfinlega að vera það, þjóðbankann. En hvað sem því líður, þá er Landsbankinn miklu minni „spekulations“-stofnun en Íslandsbanki, og því eiga fulltrúar atvinnuveganna sem best að tryggja hann og hlynna að honum, þar á meðal að tryggja honum bjargálna bankastjórn.

Eru það bændur, sem hafa ákveðið laun Íslandsbankastjóranna?

Það eru fleiri, sem það hafa gert; jeg veit eigi betur en sá maður, sem æðstur er á þessu þingi, sem og hjá allri þjóðinni, forsætisráðherra, hafi þar ráðið miklu um. Og hefir háttv.þm. Barð. (HK) ásamt fleirum stutt þann mann til sætis, og ber því nokkra ábyrgð á embættisákvörðunum hans sem stjórnarstuðningsmaður.

Bjarni Jónsson Þessum síðustu orðum háttv. 1. þm. Árn. (EE) mótmæli jeg. Það er alls eigi forsætisráðherra, sem er æðsti maður þingsins, og það ætti þingmaðurinn að vita, því það vita allir, að það er forseti.

Forsætisráðherra er æðsti maður þings og þjóðar

.

Stefán Stefánsson Hv. 1. þm Reykv. (JakM) þótti kenna misskilnings hjá mjer, en svo er alls ekki, og þó jeg sje eigi bankafróður, þá sje jeg, að hjer er aðeins um ofureinfalt mál að ræða, sem sje upphæð launanna, er jeg vildi lækka. Um annað hefi jeg eigi rætt. Þar sem frsm. (JakM) taldi ágóðaþóknunina svo mikla, að eigi væri nema um 1 þús. kr. launahækkun að ræða samkvæmt frv., þá er þetta mjög svo villandi og í eðli sínu algerlega rangt. Þessi ágóðaþóknun fer eingöngu eftir því, hvernig rekstri bankans er farið árlega; ágóðaupphæðin hlýtur því að breytast samkvæmt því, hvort fjárhagur bankans blómgast, stendur í stað eða hnignar, og þótt ágóðahluti til hvers bankastjóra hafi máske einhverntíma orðið nær 5 þús. kr., þá vantar eigi að síður fyrst og fremst 4 þús. kr. upp á þá ákveðnu launahæð eftir frv. og þess utan alla dýrtíðaruppbót, sem gert er ráð fyrir, að geti numið 9 þús. kr. En gagnvart ágóðahluta þeim, sem nú er, má benda á ástæður Íslandsbanka nú undanfarið. Jeg held því enn fram, að það sje enginn misskilningur hjá mjer, að stöður við Íslandsbanka sjeu óvissari en við Landsbankann. Styð jeg þessa skoðun mína aðallega við lögin um Íslandsbanka, þar sem heimild hans nær aðeins til ársins 1933. Það er því enginn nú fær um að segja, hvernig um þann banka muni fara eftir þann tíma, þar sem leyfistíminn er þá á enda. Því endurtek jeg það, að það er alt öðru máli að gegna um stöður við Íslandsbanka en Landsbankann. Þá hneykslaðist sami háttv.þm. á því, að jeg teldi launin ákveðin af hluthöfum bankans, og sagði það vera misskilning hjá mjer. Nú er það öllum vitanlegt, að fram til skamms tíma hafa hluthafar Íslandsbanka sent hingað sína eigin fulltrúa þess að mæta á bankaráðsfundum, og hvað er þá eðlilegra og sjálfsagðara en það, að þeir hafi mestu ráðið um það, hver laun þeirra eigin starfsmenn fengju, þar sem af þeirra fje var að mestu að taka? Mundi því ekki mega ætla, að eitthvert áframhald af sömu stefnu gæti enn átt sjer stað, sem þá komst inn fyrir tilverknað erlendra hluthafa? Það kann vel að vera, að fylsta rjettlæti sje í því, að laun manna við Landsbankann sjeu eigi lægri en við Íslandsbanka, eins og háttv.þm. Dala. (BJ) heldur fram, en sje gengið inn á þá braut hvað þessi embætti snertir, þá verður erfitt að forsvara gerðir þingsins gagnvart öðrum starfsmönnum ríkisins. En um þá hlið málsins hefi jeg ekki rætt og ætla ekki að gera það eða fara út í neinar einstakar samlíkingar; jeg held mjer aðeins við það, sem jeg tel vera fullsómasamleg laun, og því getur enginn neitað, að samkvæmt minni till. eru þau það í mesta máta. Að ákveða launin hærri er algert misrjetti gagnvart öðrum okkar starfsmönnum og langt um efni fram, ætti jafnt yfir alla að ganga.

Frsm. (Jakob Möller) Það, sem jeg mundi sagt hafa viðvíkjandi ræðu háttv. samþm. míns, 2. þm. Reykv. (JB), hefir þegar verið tekið fram í ræðu háttv.þm. Dala. (BJ), sem hefir svarað flestu af því, og þarf jeg því ekki að sinna því frekar. En jeg vil taka það enn fram, að um laun bankastjóranna getur enginn ágreiningur verið; þau eru of lág. En háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) vil jeg svara því, að það gildir alveg það sama um bókara og fjehirða eins og bankastjóra. Það verður að velja til þeirra starfa þá bestu menn, sem kostur er á, alveg eins og bankastjórana, og launa vel, og þó að laun þeirra fari upp á móts við laun best launuðu embættismanna, þá sýnir það ekkert annað en það, hve laun opinberra starfsmanna ríkisins eru afskaplega lág. Ef þessa væri ekki gætt, mundi ekki geta haldist á hinum færustu mönnum í þessum stöðum. Laun þau, sem í frv. er farið fram á handa þessum starfsmönnum bankans, eru alveg samsvarandi launum starfsbræðra þeirra í Íslandsbanka. Að öðru leyti get jeg alveg fallist á hugleiðingar hv. samþm. míns (JB). En munurinn á aðstöðu starfsmanna bankans og embættismanna ríkisins er sá, að embættismennirnir hafa svo þröngt starfssvið; sjerþekking þeirra er bundin við störf, sem eingöngu ríkið þarf að láta vinna, og þess gjalda þeir. Viðvíkjandi ræðu háttv. 1. þm. Eyf. (StSt) er ekki margt að segja, enda kom þar fátt nýtt fram. Þar sem hann segir, að hluthafar hafi ákveðið laun bankastjóranna, er það eitt hæft í því, að þeir hafa kosið 3 menn í bankaráðið, sem svo ræður fram úr þessum málum. En venjulega láta þessir þrár fulltrúar hluthafanna formann bankaráðsins fara með sín atkv. Háttv. þm. (StSt) vildi gera lítið úr ágóðaþóknun bankastjóranna og hjelt því fram, að hún gæti ekki talist hluti af launum þeirra. En þóknunin er alls ekki svo lítil, eins og hún er nú ákveðin. Ef árságóði bankans nemur 300000 krónum, fær hver bankastjóranna 5000 kr., og hjá jafnstórum banka sem Landsbankanum er 300000 kr. ekki mikill ágóði. Þess er og að gæta, að þegar nokkur hluti launa bankastjóranna er ákveðinn hluti ársgróðans, getur það haft áhrif á það, hvernig reikningar bankans eru gerðir upp, og sjá allir, hve óheppilegt það er Þess vegna held jeg því fram, að sjálf sagt sje að hækka heldur launin og fella niður ágóðaþóknunina; þar er beinlínis um mikilsvert „princip“-atriði að ræða.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eins og nál. ber með sjer, leggur nefndin til, að frv. verði samþykt óbreytt. Það er aðeins viðvíkjandi tveim atriðum, sem hún kemur með tillögur, og er það samkvæmt athugasemdum yfirskoðunarmanna landsreikninganna. Fyrst leggur nefndin til, að stjórninni sje falið að rannsaka, hvort Íslandsbanki hafi greitt það, sem honum bar að greiða í ríkissjóð árið 1921, og ef hún kemst að þeirri niðurstöðu, að það hafi ekki verið gert, þá innheimti hún hið vangoldna. Að öðru leyti tekur nefndin enga frekari afstöðu til þessa atriðis. Þá eru enn fremur tekjueftirstöðvar hjá ýmsum gjaldheimtumönnum ríkisins, og munu sumar þeirra vera orðnar nokkuð gamlar. Vill nefndin einnig fela stjórninni að innheimta þessar eftirstöðvar sem allra fyrst, ef þær eru eigi þegar greiddar, sem jeg býst þó við, að vera muni að mestu leyti. Þær tölur, sem þessi landsreikningur sýnir, eru mjög háar, og hefi jeg áður rætt það mál hjer í öðru sambandi. Hefir mikið verið um það rætt og ritað, hve mjög gjöldin fóru fram úr áætlun. Skal jeg ekki fara mikið inn á það mál nú, aðeins drepa á helstu atriði. Tekju- og gjaldahlið hefir hjer um bil þrefaldast frá því, sem ráð var gert fyrir í fjárlögunum. Er þetta nokkurn veginn í samræmi við það, hvað dýrtíðin óx á þessum árum frá því 1919, er fjárlögin voru samþykt, til ársloka 1921. En jeg geri ráð fyrir, að háttv.þdm. hafi rekið sig á það, að greitt hefir verið þessi ár um 61/2 miljón króna samkvæmt lögum, er áætlun var ekki gerð fyrir í fjárlögunum. Get jeg þessa af því, að í nál.fjhn. hefir það áður af misgáningi verið talið 5 milj. Enn fremur má nefna það, að í fjárlögunum var ekki áætlað neitt fyrir þeirri hækkun útgjalda, sem leiddi af launalögunum 1919, en sú hækkun nam um 3 milj. króna á árunum 1920 og 1921. Þá eru greiðslur af lánum ríkissjóðs, sem hækka útgjaldaliðinn gífurlega. Eru þær á 7. miljón króna, en í fjárlögunum er gert ráð fyrir rúmlega 2 miljónum til þeirra gjalda. Kemur því þarna 4 miljón króna hækkun, sem ekki er gert ráð fyrir, enda eru þessar 4 milj. afborganir á skuldum. Á fjárhagstímabilinu hafa verið tekin tvö lán, annað innlent, en hitt hluti af enska láninu. Nema þau til samans um 5700000 kr. En þess ber að gæta, að í lok fjárhagstímabilsins eru eftir af þessum lánum 1200000 krónur, svo að ekki hefir eyðst af þeim nema 4500000 krónur. Þegar svo þess er gætt, að af skuldum ríkissjóðs voru afborgaðar 4 miljónir, eins og jeg hefi áður tekið fram, þá kemur í ljós, að skuldir ríkissjóðs hafa ekki aukist nema um sem næst 1/2 miljón króna á fjárhagstímabilinu. Því hefir verið haldið fram af einu blaði hjer, að skuldir landsins hafi aukist um 6 miljónir króna á þessum árum. Veit jeg ekki, hvort jeg tók rjett eftir því, að fyrv. fjrh. (MagnJ) hjeldi þessu sama fram hjer í þinginu, en hafi svo verið, þá skýtur mjög skökku við, samanborið við það, sem jeg hefi nú skýrt hjer frá og tilfært rjett eftir landsreikningnum, sem ekki verður móti mælt. Þá get jeg enn tilfært það, að af fje því, sem landsverslunin greiddi inn í ríkissjóð á árunum 1920 og 1921, kom til eyðslu 11/2 miljón. Þegar við það er bætt þessari þá miljón, sem jeg hefi áður nefnt, þá sjest, að á landsbúskapnum hafa árin 1920 og 1921 tapast sem næst 2 miljónir, eða um 1 milj. hvort árið. Svarar það á ári til rúmlega 10 kr. á hvern mann í landinu, eða um 50–60 kr. á hverja fjölskyldu. Ætla jeg, að margir einstaklingar og fjölskyldur hefðu talið sig sleppa vel þessi ár, hefðu skuldir þeirra ekki aukist meira, eða eignir þeirra ekki gengið meira saman. Þá hefir því einnig oft verið haldið fram, að innanríkislánið 1920 hafi alt verið uppeytt í árslok 1921. Til þess að sýna fram á, að þetta er ekki rjett, nægir að benda á landsreikninginn sjálfan, þar sem stendur, að eftir sjeu í árslok 1921 1200000 krónur. En þó má geta þess, að af innanríkisláninu var varið á árunum 1920 og 1921 um 1360000 krónum til ýmsra verklegra framkvæmda, svo sem brúagerða, símalagninga og húsabygginga. Var því um 400000 krónum af því varið á annan hátt en ráð var gert fyrir, þegar lánið var tekið.

forseti (BSv): Mjer hefir borist krafa frá 6 hv. deildarmönnum, þeim SvÓ, HK, GunnS, StSt, BH, og ÞorlG, svo hljóðandi: „Í framhaldi af erindi, framkomnu hjer í deildinni 25. þ. m., um að taka vatnamálafrv. til 2. umr. 27. þ. m., og út af frestun þeirrar umræðu, leyfum vjer oss að óska þess, að málið verði tekið til 2. umr. mánudaginn 30. þ. m.“

Jón Þorláksson Jeg ætla aðeins að gera þá stuttu athugasemd, að jeg býst við, að nál. minni hl. vatnamálanefndar verði skilað til prentunar á mánudag.

Sveinn Ólafsson Jeg býst við, að við tillögumenn getum sætt okkur við, að málið verði ekki tekið á dagskrá fyr en á þriðjudag, ef nál. verður útbýtt á mánudaginn. Tilgangur okkar var aðallega sá að knýja fram álit minni hl., og úr því að því hefir nú verið heitið, getum við vel við unað.

Hákon Kristófersson Þar sem jeg er einn af tillögumönnunum, þá lýsi jeg því yfir sem minni skoðun, að verði nál. skilað til prentunar á mánudag, er það ekki nema að sýna fulla sanngirni gagnvart minni hlutanum að bíða til þriðjudags með að það verði tekið á dagskrá.

Bjarni Jónsson Það er synd að lofa ekki háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) að koma þessu fram. Hann hefir nú sýnt með þingskjölum, að hann er strokumaður úr nefndinni, og ef þeim þykir þetta skifta svo miklu máli, þá mótmæli jeg ekki atkvæðagreiðslunni.

Jón Þorláksson Jeg gleymdi víst áðan að taka fram fyrirvarann fyrir því, að hægt sje að skila nál. á mánudaginn, en hann er sá, að háttv.þm. Dala. (BJ) vinni með mjer til mánudags. Geri jeg þá ráð fyrir, að nál. verði tilbúið.

Forseti (BSv): Jeg skal lýsa yfir því, að jeg mun í byrjun næsta fundar bera kröfu þessa undir atkvæði deildarinnar umræðulaust samkvæmt 43. gr. þingskapanna.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Stefánsson) Það mun varla þurfa að ræða lengi um þetta mál; jeg býst ekki við, að það geti komist í höfn, þar sem svo er áliðið orðið þingtímans. Þegar menn sjá þetta frv., sem fer fram á að gera mönnum greiðari aðgang að æðri mentun en hv.flm. þykir vera nú, hlýtur það að fljúga mönnum fyrst í hug, að þetta byggist á því, að hjer sje hörgull á stúdentum, og að ekki sje nóg viðkoma háskólamentaðra manna til þess að fullnægja þörfum þjóðarinnar. Þessu verður ekki svarað öðruvísi en neitandi. Frá því að Hólaskóli var tekinn af, og aðeins varð einn lærður skóli hjer á landi, hefir um langan aldur ekki borið á því, að neinn sjerlegur hörgull væri latínulærðra manna, svo að jeg taki svo til orða, og að ekki hafi verið völ á nægilega mörgum mönnum í þær stöður, sem háskólamentaða menn þarf í. Því er ekki að leyna, að jeg hygg frv. ekki komið fram af slíkri vöntun, heldur beint af metnaði Norðlendinga, er sárnaði, þegar Hólaskóli var fluttur hingað suður, og hafa því jafnan meira og minna alið á því síðan, að sjerstakur lærður skóli yrði stofnaður á Norðurlandi. Það er eðlilegt, að hugmynd þessi fái byr undir báða vængi á þessari öld, sem jeg vil kalla skáldasýkisöld. Nú virðist eitt mesta áhugamál landsmanna að hrúga upp sem flestum skólum. Jeg er ekki að lasta það, að menn vilji, að mentunin aukist, en hins vegar tel jeg, að of mikið megi að því gera. Og jeg tel það ekki aðalskilyrðið fyrir uppgangi þjóðarinnar, að skóli sje reistur svo að segja í hverjum hreppi, heldur að landsmönnum gefist kostur á að afla sjer þeirrar verklegu þekkingar, sem þeim kemur að bestu haldi. Þegar litið er til reynslunnar, sem fengin er í Reykjavík um sameiningu gagnfræðamentunar og hinnar lærðu mentunar, hygg jeg, að hún sýni, að efasamt er, hvort rjett sje að setja á stofn annan skóla hliðstæðan. Reynslan hefir sannarlega orðið á þann veg, að mörgum þykir þetta orðið fargan, er bestu menn vorir telja bráða nauðsyn á að breyta. Jeg er ekki með því að leggja niður lærdómsdeildina eða gagnfræðadeildina, heldur vil jeg, að horfið sje að gamla skipulaginu. Jeg hygg, að þegar þessi nýi Akureyrarskóli á að vera bæði gagnfræðaskóli og lærður skóli, þá mundi bráðum sækja í sama horfið sem hjer í Reykjavík. Meðan skólinn er opinber verður mönnum ekki neitað um inntöku í skólann, en afleiðingin verður sú, að skólinn verður að því bákni, sem erfitt verður að koma fyrir og kosta mun ærið fje, alveg eins og komið er á daginn um mentaskólann. Jeg veit, að þetta frv. er flutt í samráði við skólastjórann við gagnfræðaskólann á Akureyri. Hann sjer ráð til þess, að Akureyrarskóli verði ekki skjótlega of lítill, en eingöngu á kostnað gagnfræðamentunarinnar. Ef aðsóknin yrði of mikil, þyrfti ekki annað en að neita mönnum um upptöku í gagnfræðadeildina. Mjer er sem jeg sjái, hve vinsælt það yrði með Norðlendingum, þeim er vildu láta syni sína njóta gagnfræðamentunar, ef þeim yrði vísað á bug, af því að lærdómsdeildin væri látin sitja í fyrirrúmi. Jeg er því á þeirri skoðun, bæði af því, að enginn hörgull er á stúdentum og háskólamentuðum mönnum, og hins vegar vegna þess, hve þröngur fjárhagur vor er og mun verða fyrst um sinn, að oss sje ærið nóg að eiga einn lærðan skóla, svo sem verið hefir um heila öld. Nokkuð öðru máli gegndi, ef námið væri mönnum svo dýrt í Reykjavík, að það varnaði mönnum að sækja til mentaskólans. En ekki ber á þessu. Þrátt fyrir dýrtíðina safnast svo margir menn í þennan skóla, að hann er að rifna utan af þessum fjölda. Haldi þessu áfram, þarf bráðlega að auka húsnæði skólans. Og ef þessi saga endurtekur sig á Akureyri, sem er afarsennilegt, tel jeg rangt að leggja út í þennan kostnað. Skólameistarinn á Akureyri áætlar, í ritgerð, er hann ljet birta í vetur, að þessi nýbreytni mundi kosta ríkið mjög lítið umfram það, sem verið hefir. Gerir hann þá ráð fyrir, að aðsókn verði mjög lítil að lærdómsdeildinni á Akureyri. En ef svo væri, þá er lítil ástæða til að stofna þessa deild, en verði aðsóknin mikil, mundi reka að því sama sem um mentaskólann í Reykjavík. Eina aðalástæðu fyrir þessu frv. telja skólameistari og flm. það, hve miklu kostnaðarsamara er að sækja nám til Reykjavíkur en Akureyrar. Þar er miðað við Norðurland eitt, því að úr flestum öðrum hjeruðum mun ekki dýrara að sækja til Reykjavíkur heldur en til Akureyrar. Það má vel vera, að námskostnaður sje meiri í Reykjavík en á Akureyri, en nýlega las jeg í blaði einu, að fæðið í heimavistum Flensborgarskóla hefði verið enn ódýrara en í Akureyrarskóla. En ekki getur þó verið miklum mun dýrara að lifa í Reykjavík heldur en í Hafnarfirði. Þegar að því er gætt, hvernig skólameistarinn rökstyður þá staðhæfingu, að námið sje svo miklum mun ódýrara á Akureyri en í Reykjavík, hygg jeg, að hann fari ekki alveg rjett með tölur. Í fundarbyrjun var útbýtt ritgerð um þessi skólamál, eftir einn áhugamesta og besta skólamann vorn, og segir þar svo um útreikning skólameistara (með leyfi hæstv. forseta): „Skólameistari hygst að sanna, að munurinn sje svo mikill, og er sönnun hans í þrem liðum. Í fyrsta lagi ber hann saman heimavist á Akureyri og bæjarvist í Reykjavík, sem er alls ekki sambærilegt og verður enn fráleitara, þegar þess er gætt, að heimavistirnar mundu hvergi nærri hrökkva til handa hinum nýja mentaskóla. Í öðru lagi gerir hann ráð fyrir 8 mánaða námi á Akureyri, en 9 í Reykjavík. Í 6 ára skóla verður námið þá 6 mánuð um styttra í öðrum skólanum en hinum, og er furðulegt, ef þeir skólar geta talist hliðstæðir. Í þriðja lagi reiknar hann ferðakostnað til Reykjavíkur, en engan til Akureyrar, rjett eins og flutningur þangað væri ókeypis.“ Með þessum ummælum þessa skólafróða manns ætla jeg, að nokkurn veginn sje hrakin sú staðhæfing, að námskostnaðurinn hljóti að verða miklu meiri í Reykjavík en á Akureyri. Og eins og jeg tók fram, virðist þessi mikli kostnaður ekki tálma mönnum að sækja Reykjavíkurskóla. Þá segir skólameistari, að ekki muni þurfa að bæta við nema einni kenslustofu og 11/2 kennara. Þetta er alveg gagnstætt þeirri reynslu, sem vjer höfum fengið í Reykjavík. Það getur vel verið, að þetta nægi fyrsta árið, en þegar fram í sækir, þyrfti áreiðanlega að fjölga kennurunum, að minsta kosti um 3–4 frá því sem nú er. Þegar það fyrirkomulag væri komið á, mundi þessi kostnaðarauki nema 30–40 þús. kr. á ári. Jeg hygg, að þingið ætti ekki að svo komnu að sameina gagnfræðaskólann og lærðan skóla á Akureyri. Reynslan af því fyrirkomulagi er ekki á þann veg, að hún hvetji menn til að fara þá leið. Í ritgerð þeirri, sem jeg nefndi áður, telur þessi skólafróði maður heppilegast, að lærði skólinn sje skilinn frá gagnfræðadeildinni, en að hún sje svo aftur sameinuð barnaskólanum. Jeg skil ekki í því, að þingið geti lengur daufheyrst við því að gera gagngerða breytingu á fyrirkomulagi mentaskólans. Jeg er þeirrar skoðunar, að stúdentaviðkoman hjer á landi sje orðin alt of mikil, og tel jeg því ekki heppilegt að vera að gylla þá leið fyrir æskulýð landsins, svo að stúdentafjöldinn verði langtum meiri en þörf þjóðarinnar krefur. Undanfarin ár hafa útskrifast hjer 20–30 stúdentar á ári hverju, og í vor munu þeir ekki verða færri en 30. Viðkoman er því altaf að aukast, og er því síst ástæða til að gera gyllingar til þess að hún verði enn meiri. Hins vegar get jeg skilið það, að Norðlendingum sje þetta metnaðarmál. En hagur alls landsins verður að vega meira en metnaður þeirra. Tel jeg líklegt, að illa myndu gefast ráð skólameistarans á Akueyri, að neita svo og svo mörgum um skólavist af þeim, sem sæktu. Myndi það tæplega vel þokkað af Norðlendingum. Sýnir það, hve hjer er erfitt úr að ráða, að manninum skuli ekki hafa dottið annað í hug en þetta óyndisúrræði.

Þetta hefir verið svo um langan tíma

. Það má vel vera, að svo hafi verið, en ilt er það engu að síður. Myndu þessar úthýsingar heldur færast í aukana, ef þetta kæmist á, og er þess síst að æskja, því allir ættu að vera jafnrjettháir að því er snertir aðgang að þessum skólum. Að það þurfi ekki að bæta við nema einum kennara, nær ekki neinni átt. Lærði skólinn hjer í Reykjavík er nú í 15 deildum. Stuðlar að því bæði tvískiftingin, sem fyrir skömmu er komin á, og svo hitt, að orðið hefir að tví- og þrískifta sumum deildunum, sökum nemendafjöldans. Af þessu hefir aftur leitt aukinn kennarafjölda. Áður fyr voru aðeins 8–10 kennarar við þennan skóla, en nú eru þeir orðnir um 24. Ef eins færi á Akureyri, mundi af þessu leiða gífurlegan kostnað, og er ríkissjóðurinn ekki svo stæður nú, að jeg telji hyggilegt að hrapa að því að ráðast í þetta.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Jónsson) Eins og menn sjá af því, sem fram er komið í þessu máli, þá hefir nefndin ekki borið gæfu til að eiga samleið í því. Við erum aðeins 2 í nefndinni, sem teljum heppilegast, að málið nái fram að ganga. Fanst okkur ekki ástæða til að gera neinar brtt. við frv., ekki þó af því, að ekki gæti komið til mála að breyta einstöku atriði, heldur af hinu, að við vildum ekki með því eiga á hættu að koma ruglingi á málið og ef til vill seinka því. Menn hafa nú hlýtt á rök háttv.frsm. meiri hl. (SSt) í málinu, og vil jeg nú fara nokkrum orðum um það, sem hann hafði fram að færa. Háttv. þm. (SSt) segir, að þetta sje aðeins metnaðarmál Norðlendinga. Jeg vil þá spyrja hv.þm., hvort það var aðeins metnaðarmál Norðlendinga, að Hólaskóli hinn forni var stofnaður, eða þótt svo hefði verið, hvort stofnun þess skóla hafi ekki orðið allri þjóðinni til góðs. Jeg býst við, að enginn þori að neita því, að hefði Hólaskóli aldrei verið, þá væri hætt við, að margur mentamaðurinn hefði aldrei orðið það, sem hann varð, að margt þrekvirkið, sem kastað hefir ljósi inn í líf þjóðarinnar, væri óunnið enn. Ef Hólaskóli hefði aldrei verið, þá er ekki víst, að menn eins og Jón biskup Arason hefðu markað þau spor í sögu okkar, sem raun varð á.

Var Jón Arason nokkurntíma nemandi á Hólum?

. Jón Arason stundaði nám aðallega á Munkaþverá, en mentaðist auk þess mikið á Hólum, er hann var með Gottskálki biskupi Nikulássyni hinum grimma. Mætti nefna ýmsa fleiri afreksmenn, sem hlotið hafa þroska sinn á Hólum og síðar unnið þjóðinni ómetanlegt gagn og orðið forvígismenn hennar. Ein mótbára hv. meiri hl. gegn frv. er óttinn við, að stúdentaframleiðslan aukist svo mjög við þetta. Segja þeir, að hún sje þó ærin fyrir, þótt ekki sje farið að gera sjerstakar ráðstafanir til að auka hana. En þá er að líta á það, hverjir þeir verða, þessir stúdentar, sem bætast í hópinn vegna þessarar skólastofnunar. Verða það synir eða dætur Reykvíkinga eða ríkra manna, sem mörgum er þrýst til náms af metnaði foreldranna, fremur en af lærdómslöngun? Verða það götudrengir og stúlkur, sem foreldrarnir af tvennu illu kjósa fremur að hafa á skólabekkjum mentaskólans en í solli götulífsins? Nei, það verða ekki slíkir nemendur, sem þessi nýja stofnun ryður braut til mentanna. Þeir, sem í hópinn bætast fyrir tilstilli þessara laga, verða aðallega utan úr sveit, menn, sem eiga enga ríka aðstandendur og hafa ekki annað að bjargast við en áhuga og dugnað sjálfra sín. Það eru þessir menn, sem þegar í æsku verða að læra að treysta sjálfum sjer í lífsbráttunni, sem bætast í stúdentahópinn. Nú vil jeg spyrja hv.þdm., hvort þeir sjái nokkuð athugavert við það, að þessir menn gangi lærða veginn. Eða vilja menn ef til vill halda því fram, að alt efnilegasta fólk landsins sje saman komið í Reykjavík og nágrenni hennar? Ef svo væri, þá væri sannarlega ekkert við því að segja, þótt frv. þetta væri felt. En sje nú ekki svo, hví skyldu menn þá ekki vilja unna öðrum landshlutum jafns rjettar við Reykjavík og hennar nágrenni? Það er í þessu ljósi fyrst og fremst, sem jeg skoða þetta mál, og í þessu ljósi á það að skoðast. Þeir, sem fella vilja frv. þetta, það eru þeir, sem vilja láta Reykvíkinga eina ganga lærða veginn, en hver treystist til þess að sýna fram á það með rökum, að þetta muni heppilegast mentalífi þjóðarinnar? Hv. frsm. meiri hl. (SSt) sagði að vísu áðan, 30 að ekki bæri á því, að þeir væru ekki nógu margir, sem gengju lærða veginn. Kvað hann þetta sýnishorn þess, að ekki væri svo mjög erfitt að stunda nám hjer í Reykjavík. En hefir hann athugað, hvaðan þetta námsfólk er flest? Meiri hlutinn er einmitt úr sjálfri Reykjavík. Auk þess mun svo vera, að margir nemendur utan af landi, sem eru að ljúka námi nú, komu í skólann þegar dýrtíðin var minni, og er ekki sagt, hve margir þeirra hefðu treyst sjer til framhaldsnáms, ef eins hefði staðið á þá og nú. Að minsta kosti hafa sumir þessara manna sagt mjer, að þeir myndu aldrei hafa farið út á þessa braut, ef þeir hefðu í byrjun vitað, hve örðugleikarnir væru miklir. En hjer er þá einmitt oft um að ræða efnilegustu nemendurna, þá sem síðar munu verða hinir leiðandi menn þjóðarinnar. Það eina, seni vinst því með því að fella þetta frv., er það, að þeir kunna að verða eitthvað færri, liðljettingarnir, sem undir verða í lífsbaráttunni af svo kölluðum lærðum mönnum. Það mundi fleirum af þeim takast að ná í lífvænlegar stöður fyrir það, að bandað var á móti mönnunum, sem ella hefðu orðið ofjarlar þeirra. Jeg vonast til þess, að hv.þdm. verði nú flestir sammála um það, að það muni ekki nein bót fyrir þetta þjóðfjelag, þótt Reykjavík fái einokunarrjett að framleiða stúdenta.

En því þá ekki líka að krefjast háskóla fyrir Norðurland?

. Það er miklu auðveldara fyrir fátæka menn að brjótast í gegnum háskólann heldur en mentaskólann. Fá þeir bæði meiri styrk, og auk þess eykst lánstraust þeirra eftir því sem nær færist embættisprófi. Verður hv.þm. Str. (MP) að leita að betri rökum, ef hann vill hnekkja þessu máli, en að á eftir muni koma fram krafa frá Norðlendingum um annan háskóla. Þá talaði hv.frsm. meiri hl. (SSt) um það, að Norðlendingar myndu kunna því illa, að svo mörgum yrði synjað upptöku í skólann, sem raun myndi á verða. Jeg veit ekki betur en að þetta hafi lengst af verið svo allan þanntíma, sem gagnfræðaskólinn er búinn að starfa. Að minsta kosti var það svo meðan skólinn starfaði undir gömlu reglugerðinni, með nafninu Möðruvallaskóli, að helmingi þeirra, er sóttu árlega, varð sökum rúmleysis að neita um inntöku. Auk þess er nú uppi sú alda í þinginu að fjölga alþýðuskólum, sem í rauninni eru ekki annað en gagnfræðaskólar. Hefir hv.Nd. nú einmitt veitt fje til byggingar einum slíkum alþýðuskóla í pingeyjarsýslum, að eins eina dagleið frá Akureyri. Sje jeg ekki betur en þeir, sem eingöngu vilja fá gagnfræðamentun, geti eins vel sótt hana þangað eins og til Akureyrar. Nokkru sunnar er svo Eiðaskólinn, sem er líka í raun og veru gagnfræðaskóli. Á jeg því bágt með að sjá þá nauðsyn, að Akureyrarskólinn þurfi að vera svo sjerlega stór sem gagnfræðaskóli. Nokkuð öðru máli er náttúrlega að gegna um Rvík, sem er svo miklu fólksfleiri. Hv. frsm. meiri hl. (SSt) kvað ekki dýrara sökum ferðakostnaðar að sækja skóla hingað, frá mörgum stöðum landsins, en til Akureyrar. Jeg skal játa, að svo er t. d. um nærsveitamenn Reykjavíkur, en öðru máli er að gegna um Norðlendinga og Austfirðinga. Er þetta annars svo einfalt atriði í málinu, að ekki ætti að þurfa að eyða orðum að því. Þá bar háttv.frsm. meiri hl. (SSt) brigður á, að nokkru munaði, hve dýrara væri að stunda nám hjer í Reykjavík en á Akureyri. Við 1. umr. kom jeg með nokkrar tölur til samanburðar í þessu efni. Voru þær þá ekki hraktar af neinum, og þær hafa ekki verið hraktar enn. Tel jeg því óþarft að taka þær upp að nýju. En jeg fæ þó ekki varist að láta undrun mína í ljós yfir því, að hv.frsm. meiri hl. (SSt) skuli ekki vita, að innlendar afurðir eru yfirleitt um 50% dýrari hjer en þar nyrðra, og munar þó á sumum þeirra enn meira.

Hvaða afurðir eru það?

Mjólk, t. d., sem háttv. spyrjanda ætti að vera kunnugt um, að kostar hjer alt að helmingi meira en á Norðurlandi. Furðar mig yfirleitt á því, að til skuli vera þm., sem svo ókunnugir eru ástandinu í hinum ýmsu hlutum landsins. Hv. frsm. meiri hl. (SSt) sagði, að allir landsmenn ættu að eiga jafnan rjett til að nota skólana. Þar er jeg honum einmitt fyllilega samdóma. Og að mínu áliti ber að gera alt sem unt er til þess, að svo geti orðið. Það á að fara eftir hæfileikum mannsins, hvort hann gengur lærða veginn eða ekki, en eigi hinu, hvort hann er fæddur á Norðurlandi eða Suðurlandi, eða því, hvort hann er kominn af efnuðum foreldrum eða fátækum. En úr því að þetta er hugsjón hv.þm. (SSt), þá fæ jeg ekki skilið það gæfuleysi hans að vera eins og dæmdur til að berjast á móti framkvæmd hennar. Væri vonandi, að hann losnaði úr þeim leiðu álögum fyr en síðar. Hv. frsm. meiri hl. (SSt) sagði, að ef stofnuð yrði lærdómsdeild á Akureyri, þá yrði að bæta við 3–4 kennurum við skólann. Kvað hann það mundu kosta ríkissjóð um 30–10 þús. kr. Hv. þm. virðist hafa fatast hjer reikningslistin. Þó svo væri, að bætt yrði við 3–4 kennurum, þá myndu laun hvers þeirra aldrei verða hærri en laun mentaskólakennara eru nú, 3400–5000 kr. hvcrs, og upphæðin því ekki fara fram úr 15 þús. kr. alls. Hv. fsrm. meiri hl. fanst kenna öfga í málinu á hlið fhitningsmannanna. Kvað hann áætlun skólameistara um 1–2 kennara í viðbót ekki ná neinni átt, og yfirleitt væri hjer meir farið með kappi en forsjá. Því svara jeg fyrst, að skólameistarinn á Akureyri ætti að vera svo kunnugur slíkum málum, að honum sje trúandi að fara ekki með neinar firrur í því efni. Auk þess vil jeg minna hv.þm. á, að annar maður, sem nú er horfinn úr heimi vorum, flutti þetta mál af ekki minni krafti, maður, sem enginn mun þora að neita, að hafi verið einn af okkar færustu skólamönnum. Sá maður er fyrverandi skólameistari gagnfræðaskólans, Stefán Stefánsson. Hann skrifaði oftar en einu sinni um þetta í blöðin og hjelt því eindregið fram, að hjer væri um stórt nytjamál að ræða, velferðarmál, sem snerti alla þjóðina. Mun og enginn draga í efa, að þetta hafi verið heit sannfæring þess manns. Jeg sýndi fram á það í framsöguræðu minni við 1. umr. málsins, að hjer er á ferðinni eitt af meiri sparnaðarmálum þingsins. Því svo mikill munur er að stunda nám á Akureyri og í Reykjavík, að þótt fjölga yrði kennurum við skólann nyrðra, þá yrði samt kostnaðarmismunurinn við námið talsvert meiri en næmi launum þeirra kennara. Jafnvel þótt farið sje eftir áætlun þeirra, sem telja, að fjölga þurfi um 3–5 kennara, sem auðvitað nær ekki nokkurri átt, þá myndi samt græðast stórfje á þessu. Hjer er nýkomin ritgerð eftir einn af kennurum mentaskólans. Kvað hv.frsm. meiri hl. sjer þykja þegar orðið vænt um þessa ritgerð. Jeg get tekið undir með hv.þm. og sagt, að mjer þykir líka vænt um hana. Því þótt höfundur hennar sje yfirleitt annarar skoðunar en jeg, þá staðfesta samt orð hans mína skoðun í því efni, að brýn þörf er á að stækka mentaskólahúsið, ef ekki verði bætt lærdómsdeild við Akureyrarskóla. Nú er það kunnugt, að hópur manna hefir árlega farið að norðan til náms í mentaskólann. Ef nú þingið gengi inn á þá braut, í stað þess að stofna lærðan skóla á Akureyri, að styrkja þá nemendur, sem lengst eiga að og versta aðstöðu til námsins hjer syðra, þá mundi þessi hópur stækka að mun og straumurinn hingað aukast. Yrði þá enn brýnni nauðsynin að bæta við mentaskólahúsið. - Og nú vil jeg vitna í þessa ritgerð, sem segir, að á næsta ári verði hver einasti bekkur mentaskólans að verða þrískiftur, og síðan spyrja: Væri nú nokkuð verra, þótt hver bekkur hjer væri tvískiftur og að þriðji hlutinn væri á Akureyri? Þar er nóg húsrúmið, og við þetta myndi því meðal annars sparast talsverður byggingarkostnaður. Er jeg, eins og jeg hefi áður tekið fram, þakklátur hæstv. landsstjórn fyrir að hafa undirbúið þetta svo vel, með því að gera skólahúsið á Akureyri svo vel úr garði. Vonast jeg til, að hún láti eigi hjer staðar numið og hætti ekki fyr en sporið er fullstigið. Ef halda á áfram á þeirri braut að stækka mentaskólann í Reykjavík og varna Norðlendingum með öllu að fá skóla til sín, þá verður þó að lita á það, að norðlenski skólinn var af útlendu valdi hrifsaður frá Norðlendingum fyrir rúmum 120 árum. Nú ætti því að bæta fyrir þetta brot og þann órjett, sem þá var framinn, og láta þá fá skólann aftur, enda gæti það orðið mikil lyftistöng mentalífs í landinu. Og þó að þingmenn sjái ekki rjettmæti málsins á þessu þingi, þá hugga jeg mig við að ekki muni líða á löngu þangað til þingið sjer, hvað rjett er í þessu, og gerir skyldu sína samkvæmt því. Jón Ófeigsson segir í ritgerð sinni, að bæta þurfi þremur kenslustofum við mentaskólann í Reykjavík, og samt muni vanta teiknistofu, söngstofu og sæmilega lesstofu. En verði þetta frv. samþykt, sem hjer liggur fyrir, má algerlega spara þann kostnað hjer, þar sem húsrúm sem þessu svarar er til á Akureyri. Þá vil jeg varpa fram þessum spurningum: Hvað á að ráða því, hvort menn ganga lærða veginn? Á það að vera það, hvar menn eru fæddir og uppaldir? Á það að fara eingöngu eftir því, hvort menn eiga ríka eða fátæka foreldra? Hvernig er aðstaðan eins og sakir standa? Þetta eru aðalatriðin, sem um er að ræða, og það, sem hjer verður greitt atkvæði um með þessu frv.; vænti jeg, að mótstöðumenn þess svari þessum spurningum. Nú er aðstaðan þannig, að engir nema Reykvíkingar og synir efnaðra manna geta stundað nám við mentaskólann í Reykjavík. Þeir þm. greiða því atkv. með þessu frv., sem vilja gefa fátækum efnismönnum kost á að ganga lærða veginn. Jeg veit, að þeir greiða atkv. á móti þessu máli, sem vilja láta það ráða, hvar menn eru fæddir, hvort þeir fá að ganga mentabrautina eða ekki. Þeir þm. greiða því atkvæði sitt, sem vilja ekki, að flestallir okkar lærðu menn sjeu aldir upp á Reykjavíkurgötum frá barnæsku. Og að síðustu þetta: Þeir, sem vilja, að mörgum efnilegustu unglingum á þessu landi sje gert mögulegt að ganga mentaveginn, þeir verða allir fylgjandi þessu máli.

Jón Þorláksson Ræða hv.flm. frv. og frsm. minni hl. mentmn. (ÞorstJ) bar það greinilega með sjer, að þetta er borið fram sem kappsmál og metnaðarmál að mestu leyti. Þess vegna er ekki fýsilegt að tala um það með rökum. Maður veit fyrirfram, að þetta er svo mikið tilfinningamál fyrir aðstandendum þess, að mótrökin hafa ekki áhrif. Það er nú svo ástatt um skólamálin, að á Akureyri er gagnfræðaskólinn svo fullur, að því er yfir lýst, að hann geti ekki tekið á móti fleirum vegna skorts á húsrúmi og kennurum. Að gagnfræða- og mentaskólanum hjer í Reykjavík er aðsóknin mikil, svo að skólinn er orðinn stærri en húsrúm og kenslukraftar leyfa, eftir því sem lögin heimila. Það hefir því verið farið út fyrir ramma laganna, til að bæta við kennurum. Skólinn hjer í Reykjavík, sem þó er svona fullur af gagnfræðingum, framleiðir næga tölu af stúdentum árlega. Allir eru sammála um, að þetta stafar af því, að gagnfræðadeildin neðan við skólann hjer dregur að sjer fjölda manns, einkum bæjarbúa, til gagnfræðanáms; svo vilja margir ekki hætta á miðri leið, en halda áfram til stúdentsprófs, og af þessu er stúdentaframleiðslan þegar orðin í mesta lagi. Þess vegna er það undarlega til fundið að fara nú að leggja niður gagnfræðaskólann á Akureyri og reisa þar lærðan skóla. Þetta er ekki komið fram af þjóðarþörf, enda er því ekki haldið fram af neinum, að skortur sje á stúdentum. Fyrsta afleiðingin af þessu verður sú, að þrengra verður fyrir gagnfræðanemendur en áður, þar sem gert er ráð fyrir að synja um viðtöku á Akureyri nálega helmingi þeirra gagnfræðanemenda, sem þar geta verið nú. Hvað verður svo gert? Þá mun koma fram sú eðlilega krafa, að skólinn verði stækkaður, svo að þar geti verið bæði lærður skóli og gagnfræðaskóli. En til þess er hann ekki nógu stór enn. Til þess að gera þetta frv. sem ísmeygilegast, þá er sagt skakt til um húsrúmið. Ef hæfilega er skipað í skólann, getur aðeins ein deild verið í hverri stofu, og þá geta ekki verið fleiri í gagnfræðadeildinni heldur en í lærðu deildinni, þremur efstu bekkjunum. Við höfum haft hjer 6 bekkja skóla í Rvík og vitum, hvað til þess þarf. Þá voru hjer auk rektors 6 fastir kennarar, og þar að auki tímakensla og aukakennari í dönsku og sögu og fleiru. Það þýðir því ekkert að segja mönnum, að komist verði af með 5 kennara á Akureyri við lærðan skóla. Það má líka reikna þetta út af kenslustundafjölda. 6 kenslustundir á dag í 6 bekkja skóla eru sama sem 216 stundir á viku. Og þó getur því skakkað, ef einhverjum bekkjum væri skift í 2 deildir. En verði samkensla t. d. í leikfimi og söng, má vera, að komist verði af með örlítið minna en 216 stundir á viku. Nú er hverjum kennara við slíkan skóla gert að kenna 24 stundir á viku, nema skólastjóra, og samsvarar hvað öðru, kennarafjöldi og stundafjöldi, ef kennararnir eru 9. Það þýðir ekkert að reyna að telja nokkrum trú um, að þetta hafi breyst síðan samsteypan var gerð á gagnfræðaskólanum og lærða skólanum. Þar sem í frv. þessu er aðeins gert ráð fyrir 5 kennurum, þá þarf því fleiri aukakennara og meiri aðkeypta tímakenslu. Og þetta gengur þó aðeins á meðan menn una því, að skólinn taki ekki á móti öðrum en þeim, sem ætla að verða stúdentar. En undir eins og krafan um aukna gagnfræðamentun kemur aftur fram, þá þarf að bæta við skólann kenslustofum og auknu húsrúmi fyrir heimavistir og fjölga kennurum. Um alt þetta hafa flm. vandlega þagað. Ástandið í landinu er nú þannig, að almenningur álítur hvorki rjett nje fært að stofna fjölda af nýjum embættum, allra síst til framleiðslu nýrra stúdenta, sem nóg er af fyrir í landinu. Nei, á bak við stendur aðeins norðlenskur fjórðungsmetnaður, eins og greinilega kom fram hjá háttv.flm. (ÞorstJ), sem talaði um Jón Arason og missi hins forna Hólaskóla fyrir áhrif frá erlendu valdi. Jeg gæti skilið þennan metnað hjá þeim mönnum, sem ekki hafa íhugað sögu landsins og ástand þess nú. Þessi fjórðungsmetnaður komst eitt sinn svo langt, að við lá, að Norðlendingar og Sunnlendingar berðust á Alþingi, og það var undir stjórn Jóns Arasonar, svo að hv.flm. minti mig á það. En vitrustu og bestu menn gátu þá miðlað málum. Nú er ekki um nein mannslíf að tefla, heldur einungis hvort það eigi að teygja fleiri unga menn inn á mentaskólabrautina og fjölga stúdentum. Jeg held, að það komi í ljós, að þegar þeir eiga að fara að berjast fyrir lífinu, þá verði fullþröngt um suma þeirra, og að skólagangan verði þeim því hefndargjöf, því að stúdentaframleiðslan tvöfaldast, þegar skólarnir eru orðnir tveir. Hv. flm. (ÞorstJ) sló fram tveimur fjarstæðum. Í fyrsta lagi þeirri, að ef stofnuð yrði nú stúdentaverksmiðja á Akureyri, þá yrði það gert fyrir unga og efnilega, en fátæka menn. Jeg held, að þetta sje aðeins fjarstæða. Jeg veit ekki betur en að kringumstæðurnar hafi ávalt verið svo hingað til, að gáfaðir og duglegir menn úr sveitum hafi getað klofið að stunda nám í Rvík fram að allra síðustu árum. Og þó að þjóðarhagir hafi nú gengið nokkuð úr skorðum, þá er ekki rjett að gripa til þessa ráðs, heldur verður að finna bót við þessum augnabliksvandræðum með bráðabirgðaráðstöf unum. Önnur fjarstæðan hjá háttv.flm. (ÞorstJ) var sú, að mótstöðumenn frv. vildu einoka skólann hjer í Reykjavík fyrir höfuðstaðarbúa og börn efnamanna. Hv. flm. átti sæti í mentmn. á síðasta þingi, og ef hann man, hvað þar var sagt þá, hlýtur hann að vita, að hann segir þetta ósatt. Hann veit vel, að við allir samnefndarmenn hans vildum koma lögum yfir hið óeðlilega hlutfall milli Reykjavíkur og annara landshluta um aðgang að mentaskólanum, og bárum fram tillögur um þetta með fylsta samþykki hans og nefndarinnar í heild. Hjer þarf vitanlega að koma upp heimavistum við skólann til að bæta úr þörfinni fyrir nemendur úr öðrum landshlutum. Mentmn. bar fram þáltill. um þetta 1921, um að skora á stjórnina að undirbúa það mál; til að sýna fram á aðstöðu mína þá vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp kafla úr framsöguræðu minni þá. Eftir að hafa talað um nauðsynina til heimavista við mentaskólann segi jeg svo: „Svo teljum við heimavistirnar nauðsynlegar til að koma rjettingu á það hlutfall, sem nú er á milli reykvíkskra nemenda og nemenda annarsstaðar að. Örðugleikarnir á að koma nemendum hjer fyrir draga úr aðsókninni frá öðrum hjeruðum, og að sama skapi fjölgar Reykvíkingunum. 2/3 hlutar allra nemenda mentaskólans eru nú úr Reykjavík. Nefndin er sammála um að telja óheppilega slíka röskun á hlutföllunum, og álítur hún nauðsynlegt að skapa skilyrði til þess, að utanbæjarmenn geti sótt skólann.“ Þessari till. var framfylgt með fullri atorku af okkur þremur þm. úr Rvík, sem vorum í mentmn., en það voru hv. 4. þm. Reykv. (MJ) og hv.þm. Dala. (RJ) auk mín. Hv. 1. þm. N-M. (ÞorstJ) fylgdi henni að vísu, en þó miklu meira með hangandi hendi en við. Það liggur nærri fyrir þeim þingmönnum, sem lítið hugsa út fyrir sitt kjördæmi, að ætla, að aðrir þm. hugsi á sama hátt. En því er ekki svo varið með þingmenn Reykjavíkur; þeim er ekkert ant um, að Reykvíkingar einir verði í miklum meiri hl. í mentaskólanum. Í skólanum hafa líka ávalt verið margir nemendur úr öðrum landshlutum. Þó að þm. Reykv. vilji ekki ganga inn á þá fjarstæðu, að tvöfalda stúdentaframleiðsluna, þá er það engin sönnun fyrir því, að þeir vilji einoka mentaskólann og einskorða við Reykvíkinga. Nú vil jeg nota tækifærið til að beina þeirri spurningu að hæstv. stjórn, hvað gert hafi verið viðvíkjandi þáltill. frá 1921. Jeg skal raunar játa, að það er erfiðleikum bundið að koma upp heimavist á þessum tímum, en meðan ríkið skýtur sjer undan þeirri skyldu, þá er ekki annað að gera fyrir ríkið en bæta nemendum utan af landi hallann, sem þeir biða við það, að heimavistin er enn ekki bygð, með sæmilegum árlegum fjárframlögum. Hv. frsm. minni hl. (ÞorstJ) gat þess, að lærdómsdeild skólans væri tvískift, en það er löggjöfin, sem ákvað það svo, vegna kenslunnar. Í efri deild skólans er því nú bæði starðfræðis- og máladeild, og til þess getur komið, að þeirri síðarnefndu verði tvískift. En af hverju stafar það? Það er bein afleiðing þess ágalla, sem bæði jeg og fleiri hafa viljað fá rjetting á, að neðri deild skólans hefir verið breytt í gagnfræðaskóla. Þangað sækir fjöldi nemenda, sem upphaflega ætla sjer ekki að fara lengra en til gagnfræðaprófs, en þegar þar að kemur, þykir þeim leitt að halda ekki áfram, vilja ekki skilja við fjelagana, jafnvel þó að foreldrar þeirra hefðu fremur kosið þeim aðra lífsbraut. Af þessum rökum viljum vjer sem fyrst afnema gagnfræðadeildina og gera skólann aftur óskiftan, jafnvel þó að það hlyti að hafa aukinn kostnað í för með sjer fyrir Reykjavíkurkjördæmi, þar sem þá yrði óhjákvæmilegt fyrir bæinn að koma sjer upp nýjum gagnfræðaskóla. En þetta er sú eðlilega lausn á málinu og sú leið, sem verður að fara, hvort sem skóli kemur á Akureyri eða ekki, því aðsóknin að skólanum hjer myndi ekki minka, þó þar yrði komið upp lærðum skóla. Þá kynni að kippa eitthvað úr vextinum í bili, en aðsóknin fer hjer svo hröðum skrefum vaxandi, að tala nemenda myndi brátt ná sjer aftur. Og meðan sú er tilhögunin, að 3 bekkir eru í gagnfræðaskólanum, þá er opin sú veiðigildra, sem lokkar árlega mikinn hluta af æskulýð bæjarins og námsmönnum utan af landi inn í skólann, og reynslan sýnir, að alt of margir halda áfram til stúdentsprófs. Og komi nú mentaskóli á Akureyri, má vænta þess, að brátt heyrist þaðan háværar kröfur um það, að hafa 3 neðstu bekkina gagnfræðaskóla. Og auðvitað fá þeir þessum tilmælum framgengt, enda engin sjáanleg ástæða til þess að gera Akureyringa afskifta af þeim skóla, sem þeir hafa svo lengi haft. En þá er þar komin nákvæmlega sama gildran og hjer, og er þá síst ráðin bót á því, að stúdentaframleiðslan er orðin um hóf fram. Að lokum vil jeg vísa frá mjer og öðrum andstæðingum frv. öllum aðdróttunum um það, að við viljum gera fátækum en efnilegum sveitapiltum ókleift að ganga lærða veginn, og er jeg tilbúinn að sýna það með atkvæði mínu, þó síðar verði. En vjer viljum ekki gera svo ilt, að lokka svo marga inn á þessa braut, að landið geti ekki sjeð þeim fyrir stöðu við þeirra hæfi að náminu loknu, og þeir fyrir þá sök verði vandræðamenn sjálfs sín og þjóðfjelagsins, þegar út í lífið er komið. Og jeg hefi þegar bent á, hvað næst sje fyrir hendi að gera í þessu efni, nefnilega það, að gera skólann hjer sem fyrst óskiftan, koma upp heimavist við hann og leggja árlega fram sæmilega upphæð úr ríkissjóði til styrktar fátækari piltum, svo námið verði þeim ekki úr hófi fram kostnaðarsamt. Það hefir komið fram, að þetta skólamál sje metnaðarmál Norðlendinga. En hvers vegna fara þeir þá ekki fram á það, að Reykjavík og Akureyri hafi skifti á skólum, þannig að mentaskólinn verði framvegis á Akureyri, en gagnfræðaskólinn, sem auðvitað þarf meira húsrúm, verði hjer. Frá þjóðfjelagsins sjónarmiði er ekkert athugavert við þetta. Og vilji einhver hv.þm. flytja frv., sem fari í þessa átt, myndi jeg fyrir mitt leyti vera fús til að taka það til rólegrar yfirvegunar.

Magnús Jónsson Jeg vildi ekki láta hjá líða að láta í ljós skoðun mína á þessu máli, enda þótt hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hafi vel og röggsamlega svarað ýmsu því, sem mjer fanst athugavert í ræðu hv.flm. og frsm. minni hl. (ÞorstJ). Svo má líta á, að aðallega sjeu tvær leiðir til menta. Annars vegar er gagnfræðabrautin, og eru aldrei of margir, sem hana fara, og gleðiefni, að kappið eftir þeirri mentun er altaf að aukast. Hins vegar er hin svo kallaða lærða mentun, undirbúningurinn undir háskólanám, sem býr menn undir vissar stöður, og nám vísindalega lærðra manna. En það er heppilegt, að tala þessara manna sje takmörkuð, því að það hefir sýnt sig, að fari fjöldi þeirra fram úr nokkurn veginn ákveðinni tölu, þá verður námið þeim mestmegnis eyðsla á dýrmætum tíma, og margir slíkra manna verða sníkjudýr á þjóðinni. Með stjórþjóðum eru raunar altaf menn, sem svo eru efnum búnir, að þeir geta helgað líf sitt vísindanámi og vísindastörfum, án tillits til þess, að þeir hafi atvinnu við þau eða ekki. Hjá okkur, fátækari og fámennari þjóðunum, er venjulega öðru að heilsa; þar verður námið í flestum tilfellum „brauðstudium“, eins og það hefir verið kallað. Sje því ekki fjöldi þessara manna takmarkaður, fer annaðhvort svo, að þeir verða að beygja inn á aðrar brautir eða verða vandræðamenn sjálfum sjer og þjóðinni. Afleiðingin af þessu er sú, að vegurinn til gagnfræðamentunar á að standa öllum opinn og greiður, en inn á lærðu brautina á að vera þrengra hlið, og það svo úr garði gert, að inn um það gangi varla nema þeir, er vænta má mikils af. Því er það, að jeg og margir fleiri eru mótfallnir þeirri tilhögun, sem hjer er á mentaskólanum, að leiðin inn í hann standi opin á gátt og nemendur verði ekki varir við neinn þröskuld á leiðinni upp í lærdómsdeildina. Og er jeg þegar af þessari ástæðu mótfallinn frv., að það fer fram á að fjölga skólum með þessu fyrirkomulagi, sem jeg er á móti. En svo er jeg yfirleitt ekki þeirrar skoðunar, að þörf sje á að fjölga skólum af þessari tegund. Ef hjer væri þörf tveggja stúdentaskóla, þá hlyti það að vera af einhverjum af þessum þrem ástæðum: Í fyrsta lagi, að hjer væri stúdentafæð of mikil nú með því að hafa einn skóla, í öðru lagi, ef um ókleifar vegalengdir í samanburði við fólksfjölda væri að ræða, og loks í þriðja lagi það, að þjóðin væri orðin svo fjölmenn, að einn stúdenta skóli yrði of stór og óhægur í rekstri. En það hefir sýnt sig, að engin þessara ástæðna er hjer fyrir hendi. Öllum kemur saman um, að stúdentaframleiðslan hjer sje helst til mikil. Hefir mjer reiknast svo til, að um 20 nýir stúdentar árlega mundi vera nægileg viðkoma til þess að yngja upp menn í þeim stöðum, sem sjermentunar þarf við í. Og hvað vegalengdir snertir, þá er sú ástæða harla lítil. Flestir nemendurnir koma hingað með skipum, og í því horfi, sem strandferðirnar eru nú, verður ferðakostnaður þeirra hverfandi lítill í samanburði við námskostnaðinn yfir veturinn. Það, sem hjer kemur til greina, er 14 af strandlengjunni. Rvík og Akureyri skifta strandlengjunni í nokkurn veginn jafna 2 parta. Þeir, sem nú eiga lengst, verða því að fara ½ af strandlengjunni. En þeir, sem lengst þyrftu að fara, ef skóli væri einnig á Akureyri, hefðu í stað þess 1/4 strandlengjunnar að fara. En í flestum tilfellunum munar það engu. Hv. frsm. minni hl. (ÞorstJ) hnýtti við ræðu sína hugleiðingum um það, hve nauðsynlegt væri, að bestu mennirnir færu lærða veginn og kæmust í trúnaðarstöður þjóðfjelagsins. Og náttúrlega er þetta hugsjónatakmark, sem við verð um að leggja kapp á að komast sem næst. En ef því takmarki ætti að verða náð, þyrfti líklega að koma upp skóla í hverri sýslu, og myndi ekki duga samt. Munurinn á fátækum og ríkum er eftir sem áður, og strax er nemendur fara að heiman, kemur kostnaður við skóladvölina, og fyrir þeim, sem nemur t. d. í Reykjavík, er kostnaðurinn nær alveg sá sami, hvort hann verður að fara eina dagleið eða sex til sjö að heiman. Það eru aðeins þeir einir, sem heima eiga í bænum, sem komast verulega ljett út af því. Það yrði því einungis verulegur hagnaður fyrir Akureyrarbúa sjálfa, að skóli kæmist þar á fót. þá er sú ástæðan eftir, að þetta sje metnaðarmál fyrir Norðlendinga og fylsta sanngirniskrafa, þar sem skólarnir hafi verið tveir fram yfir 1800. Það er auðvitað gott og blessað að fá þessa röksemdafærslu, en jeg held ekki, að hv.frsm. minni hl. (ÞorstJ) hafi tekið nægilega mikið tillit til þess, hversu hjer er ólíku saman að jafna. Tímarnir eru æðibreyttir og menningin með, og farartækin önnur nú en þá. Þá var samgönguleysið svo mikið, að sakamenn gátu farið í annan landshluta og alið þar aldur sinn, án þess að upp kæmist, hverjir þeir væru. Og svo voru gömlu skólarnir í raun rjettri bygðir á forsendum, sem nú eru ekki lengur fyrir hendi. Þá mátti svo segja, að um tvö ríki væri að ræða að því er þessu við kom. Það voru biskupsdæmin. Skólarnir voru prestaskólar, og hvort biskupsdæmi varð að sjá sjer fyrir prestum. Kennararnir voru svo að segja til við stólana. Og þó var það aðalatriðið, að hjer var um aðskilinn fjárhag að ræða. Hvor dómkirkjan kostaði sinn skóla, og var því ekki nein ástæða til að blanda þessu saman. Það ætti því að vera öllum ljóst, að þessar röksemdir fyrir tvískiftingunni eru nú með öllu horfnar. Það eru breyttar samgöngur, breyttur tilgangur með skólunum, breytt fjárhagsfyrirkomulag og yfirleitt breyttar aðstæður, er hafa valdið því, að skólarnir hafa verið sameinaðir. Framsöguræða hv.flm. (ÞorstJ) er því miður ekki komin fram enn í lestrarsalinn, svo að jeg get ekki gengið nákvæmlega inn á rök hans, en af því að þau munu vera nálega alveg samhljóða þeim rökum, sem skólameistarinn á Akureyri, Sigurður Guðmundsson, hefir talið í langri og ítarlegri grein í Morgunblaðinu, þá vona jeg, að mjer leyfist að gera hana að umtalsefni hjer meðfram. Aðalröksemdirnar hjá hv.flm. og Sigurði Guðmundssyni skólameistara hafa verið bygðar á kostnaðarhlið málsins. Get jeg ekki annað sjeð en þar sje reitt svo hátt, að það sje á takmörkum þess, sem er sæmilegt, og getur vel kallast tilraun til að blekkja menn, sem ókunnugir eru þessum málum. Þar er t. d. gerður samanburður á kostnaðinum við nám á Akureyri og hjer í Reykjavík og sagt, að reynt hafi verið að útvega námsmanni hjer húsnæði, fæði, ljós og hita, og ekki tekist að fá það ódýrara en 145 kr. á mánuði. Er þetta vel sennilegt. Á hinn bóginn er fæðiskostnaður Akureyrarsveina, er hafa með sjer matarfjelag, talinn 75 kr. Af þessu er svo dregin sú ályktun, að 70 kr. muni á vistinni hjer og á Akureyri. Jeg skal taka það fram, að mjer ofbýður ekki þessi tala, 145 kr., því maður er öllu vanur hjer í Reykjavík, en því vil jeg hiklaust halda fram, að samanburður þessi sje mjög rangur og villandi, þar sem ekki er tekið tillit til þess gífurlega mismunar, sem er á heimavist og bæjarvist. Hefði átt að bera saman bæjarvistir í báðum stöðum, ef áhuginn hefði verið á því að fá rjett mál fram. Til samanburðar við fæðisreikning heimavistarinnar á Akureyri skal jeg nefna það, að á mötuneyti stúdenta hjer, Mensa Academica, hefir fæðið kostað frá 92 kr. á mánuði og upp í 96 kr., og er þar í reiknaður allur kostnaður, húsnæði, ljós, hiti, starfslaun o. s. frv. En húsnæðið, sem hjer er tilfinnanlegur útgjaldaliður, mun ekki reiknað með í heimavistarkostnaðinum nyrðra. Fer þá munurinn að verða æðilítill, ef húsnæðið væri dregið hjer frá. Það sjest líka, að þegar reiknaður er ferðakostnaður til Reykjavíkur, er altaf miðað við Akureyri. En nú mætti gera ráð fyrir, að skólarnir yrðu sóttir á víxl, þannig, að piltar úr suðurhjeruðunum sæktu til Akureyrarskólans og norðurpiltar til skólans hjer. Er sýnilegt, að allir yrðu að borga ferðakostnaðinn til Akureyrar, sem í þann skóla færu, nema aðeins þeir, sem heima ættu þar á staðnum. Jeg hygg því, að ferðakostnaðurinn sje liður, sem alveg verði að fella niður í þessu sambandi. 3. liðurinn er hrein blekking, þar sem verið er að tala um það, að skólatíminn nyrðra sje 1 mánuði styttri en syðra, því auðvitað má hve nær sem er spara þennan mánuð syðra líka, ef menn vilja. Ef sá reikningur, sem hjer hefir verið komið með, að það væri 1000 kr. spámaður fyrir hvern nemanda að vera á Akureyri, á móts við það að vera í Reykjavík, væri rjettur, þá væri eðlileg afleiðing af því sú, að flytja ætti beinlínis skólann norður. En sannleikurinn er sá, að þetta er ekki rjett. Sumt er ódýrara á Akureyri, en aftur annað í Reykjavík, og nýlega hefir verið sýnt fram á það í grein í Morgunblaðinu, að heimavistarkostnaður syðra (í Flensborg) er minni en á Akureyri. Þá hefir það verið sagt, að ekki þyrfti nema kennara í viðbót á Akureyri, þó að skólinn þar yrði gerður mentaskóli. Af því að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) gekk svo nákvæmlega frá þessu máli og sýndi fram á það, að þetta er blekking, get jeg verið fáorðari um, það. Það má kannske komast af með svo litla viðbót í byrjuninni, en þegar frá liði, kæmu áreiðanlega kröfur um fleiri og fleiri kennara, og mundi það þá verða notað sem röksemd, að svona marga þyrfti þá í Reykavík, og hvernig gæti samskonar skóli á Akureyri komist af með minna. Með öðrum orðum, þá yrði rökunum snúið við. Mikið hefir einnig verið talað um húsrúmið og það, hvaða fjarstaða væri að nota ekki húsrúmið, sem nóg væri á Akureyri, í stað þess, að annars þyrfti að bæta við skólann syðra. En sannleikurinn er sá, að húsrúmið er alls ekki nóg á Akureyri. Það er meira að segja upplýst, að húsrúmið þar er ekki nóg fyrir gagnfræðaskólann einan, því að stundum hafi orðið að úthýsa umsækjendum vegna rúmleysis. En hvar er þá plássið fyrir mentaskólann? Jú, það fæst auðvitað með því að úthýsa jafnmörgum gagnfræðingum eins og þeir eru, sem í lærdómsdeildina koma. Með þessu er gagnfræðamentuninni hamlað og gagnfræðaskólinn beinlínis lamaður. Og jeg læt segja mjer það þrem sinnum áður en jeg trúi því, að samhuga vilji Norðlendinga sje fyrir þessu framferði. Það er vitanlegt, að Norðlingar hafa tekið ástfóstri við þennan gagnfræðaskóla, og mundi því þykja það hart að láta vísa frá honum unglingum sínum, eins og ætlast er til að þurfi að gera, ef breytingin kemst fram. Jeg gæti tekið margt annað fram, en verð að fara fljótt yfir sögu. En eitt er þó satt í þessu öllu saman og gerir skiljanlega þessa hreyfingu að sumu leyti. Og það er þetta, að ekki er alt með feldu um Reykjavíkurskólann. Veldur þar bæði um dvalardýrleikinn og fyrirkomulag skólans. En ef heimavistir kæmust á í Reykjavík, eins og á Akureyri, og ef skipulagi skólans yrði breytt, eins og jeg og fleiri höfum verið að berjast fyrir, mundi rætast úr þessu öllu. Þá stæðu skólarnir jafnt að vígi að því er þessa kostnaðarhlið á náminu snertir. Mundi það þá koma í ljós, sem jeg sagði fyr, að ekki eða litlu yrði ódýrara á Akureyri en í Reykjavík. Enda vill svo til, að öll tvímæli um þetta eru í rauninni tekin af með símskeyti einu merku, sem þinginu hefir borist frá Akureyri um annað mál, en var þar skýru ljósi yfir þetta líka. Meginmál símskeytisins hljóðar svo: „Undirritaðir embættismenn og starfsmenn ríkisins á Akureyri höfum heyrt, að fyrir Alþingi liggi nú frumvarp um hækkun dýrtíðaruppbótar fyrir embættismenn og starfsmenn ríkisins í Reykjavík. Kröfu um hækkun dýrtíðaruppbótar teljum vjer sanngjarna, en oss blandast þó eigi hugur um, að vjer einnig eigum að njóta hins sama rjettar, því dýrtíðin kemur eigi síður hart niður á okkur, eins og launakjör vor eru, en starfsbræðrum vorum í Reykjavík. Krafa vor er því, að hið háa Alþingi láti okkur njóta jafnhárrar dýrtíðaruppbótar og starfsbræður okkar í Reykjavík.“ Undir þessu skjali standa m. a. nöfn skólameistarans á Akureyri sjálfs og kennara gagnfræðaskólans, sem besta útreikningana hafa gert um það í skólamálinu, hve miklu ódýrara væri að lifa á Akureyri en í Reykjavík. Ýms önnur atriði gæti jeg tekið hjer, en jeg verð að sleppa því, svo sem um þessa ímynduðu einokunartilhneigingu Reykvíkinga á stúdentaframleiðslunni, og það, að við Reykjavíkurþingmenn sjeum að tala hjer og vinna aðeins fyrir okkar kjördæmi. En þetta er alls ekki svo. Því einmitt með því að breyta skólanum í óskiftan latínuskóla er verið að gera það m. a. að verkum, að Reykvíkingum er það ekki eins hægt og nú að fljóta svo að segja sofandi að því að verða stúdentar. Og með heimavistum á að vinna að því, að utanbæjarmenn standi sem líkast að vígi eins og Reykvíkingar. Við erum því með þessu að vinna á móti okkar kjördæmi í vissu falli, en við gerum það með landsins hag fyrir augum. Það er hugsjónin að gera stúdentanámið sem auðveldast, að því er efnahaginn og námskostnaðinn snertir, bæði fyrir námsmennina og ríkið, en á hinn bóginn á að takmarka tölu þeirra, sem þessa braut ganga, með því að láta þá mæta ýmsum andlegum þrekraunum á leiðinni. En þetta samrýmist best með því að fylgja tillögum okkar um skólamálin: Einn lærður skóli, sem hlynt er að eftir mætti, en er kröfuharður við nemendurna.

Forsætisráðherra (SE): Þeirri fyrirspurn hefir verið beint til mín frá tveimur hv.þm., hvað stjórnin hafi gert út af ályktun þingsins 1921 um heimavistir við Reykjavíkurskóla. Þegar þetta var samþykt, var önnur stjórn við völd en nú, en jeg hygg, að jeg geti svarað því fyrir beggja hönd, að ekkert hafi verið gert. Til þess að koma þessu í framkvæmd mundi þurfa að byggja við skólahúsið, en til þess var ekki fje fyrir hendi. Út af þessu skólamáli að öðru leyti vil jeg aðeins taka það fram, að málið virðist mjög lítið undirbúið, og því er ekki rjett, að það gangi fram á þessu þingi, hvað sem annars má um það segja. Jeg álít hins vegar, að innan skamms þurfi að taka mentaskólamálið alt til nýrrar yfirvegunar og úrslita, og ætti þá að ráðstafa gagnfræðamentuninni um leið. Og svo framarlega sem þessi stjórn heldur áfram 

Og flytur þá líka frv. um mentaskóla á Norðurlandi

. Það hefi jeg ekkert sagt um enn þá. Þarf jeg svo ekki að segja meira nú.

Sveinn Ólafsson Jeg held, að hjer sje gott mál á ferðinni og nytsamlegt, þar sem er stofnun mentaskóla norðanlands, og trú mín á rjettmæti þeirrar stofnunar hefir styrkst mjög við mótmæli þau gegn skólanum, sem fram hafa komið hjá þrem hv. andmælendum. Þeir hafa flutt málið svo einhliða og óvægilega frá sinni hlið, lokað augunum með öllu fyrir kostunum við norðlenska skólann og dregið fram með fölskum litum ókostina, og þó einkum kosti þá, sem þeir telja við einn lærðan skóla í Reykjavík. Slík málafærsla sannfærir aldrei, því að í þessu máli sem öðrum verður að líta á báðar hliðar, hlýða á báða málsparta. Háttv. andstæðingar þessa máls halda því mjög fram, að hjer sje um metnaðarmál Norðlendinga að ræða, en ekkert þarfamál, og telja þeir hjeraðsmetnaðinn engan rjett eiga á sjer. Þessi mótbára er að engu nýt, því að fyrst og fremst á metnaðurinn fullan rjett á sjer, ef hann er heilbrigður, svo sem hjer er, og horfir fjöldanum til heilla, en í öðru lagi er hjer um miklu róttækara mál að ræða en metnað Norðlendinga, þar sem hugmyndin er studd af mönnum úr öðrum landshlutum. Jeg er þó enginn Norðlendingur. En breytingu þessa gagnfræðaskóla nyrðra í lærðan skóla fylgi jeg eingöngu vegna þess, að jeg treysti því, að þar nyrðra verði miklu hollari áhrifin á æskulýðinn, sem mentaveginn gengur, en hjer í Reykjavík, auk þess sem þar er miklu kostnaðarminna að stunda nám en hjer. Eftir mínum hugmyndum um þessa hluti er Reykjavík einhver allra óhollasti og lakasti staður á landi hjer fyrir uppeldi ungmenna, en Akureyri sá líklegasti - þegar annars er miðað við kaupstað - og hefir meiri líkingu af sveit en nokkur annar kaupstaður hjerlendis. Sveitin umhverfis hann mótar íbúana, og alt bæjarlífið er að nokkru litað af sveitinni. Hingað til Reykjavíkur senda margir sonu sína nauðugir og aðeins vegna þess, að ekki er í annað hús að venda. Ótrúin á Reykjavíkuráhrifunum og óttinn við ill áhrif hjer á ungmennin á sjer djúpar rætur viða úti um sveitir landsins. Sjálfsagt er þessi ótti ekki ætíð á fullum rökum bygður, en ekki er hann þó ófyrirsynju, því að ótrúlega eru þeir margir, sem hjer hafa vilst á mentaveginum og dregist út í hvimleiðan soll og óreglu og brugðist vonum vina og vandamanna í fjarlægum hjeruðum, sem sent hafa þá hingað með hálfum hug, en ærnum erfiðleikum og kostnaði. Enginn neitar því, að unglingar geti einnig ratað í ógæfu annarsstaðar. En hjer virðist mjer staður og bæjarbragur með því lakasta, sem jeg þekki, og öll viðskifti svo erfið, alt svo ósanngjarnlega dýrt, að mörgum efnalitlum nemendum er um megn að dvelja hjer, svo að skaplega fari um þá. Önnur meginástæðan, sem færð hefir verið fram á móti frv., er sú, að stúdentaframleiðslan mundi tvöfaldast eða aukast svo mikið, að ekki mundu verða til sómasamlegar stöður fyrir allan þann sæg lærðra manna, sem eftir hugmyndum andstæðinga frv. ættu að verða óhæfir til alls, nema embættisstarfa. Jeg er þó ekki hræddur við þetta. Því stúdentum mundi fækka svipað í Reykjavík og þeim fjölgar á Akureyri. En þótt einhver aukning yrði, þá tel jeg eigi að því neinn skaða, ef þeir væru vel mannaðir og aldir upp á góðum stað og skynsamlega, svo eigi yrðu þeir að ónytjungum og landeyðum. Jeg viðurkenni ekki, að námið þurfi að svifta neinn mann hæfileika til líkamlegrar vinnu eða spilla á neinn veg þroska eða innræti ungmenna, þótt hjer kunni að vera nokkur brögð að því. Jeg sje ekki, að allir þessir mentuðu menn þurfi að verða embættismenn, eða að að því eigi að keppa. Þeir gætu orðið bændur, iðnaðarmenn, kennarar o. s. frv., og hvað er við því að segja nema gott eitt að eignast skólagengna, jafnvel háskólagengna bændur? Það er engin nýlunda hjá nágrannaþjóðunum að hitta slíka menn meðal bænda, og bæði hafa þeir verið hjer og eru til í bændastjett. Jeg vil nú ekki tefja tímann með lengri ræðu, þó margt mætti enn taka fram. Þetta nægir mjer til þess að skýra afstöðu mína til málsins. Hins vegar get jeg að nokkru leyti viðurkent, að ef til vill hafi verið nokkuð fljótlega að þessu máli unnið, og að því muni eins vel borgið með nokkurri bið, því að undirbúningur þess er enn þá skamt kominn. Þó má sá dráttur eigi verða lengri en til næsta árs. Áður en jeg hverf frá þessu skal jeg minnast lítillega á tvö atriði, sem fram hafa komið hjá andmælendum málsins. Annað er það, að breyting Akureyrarskólans í mentaskóla muni loka honum fyrir mörgum gagnfræðanemendum og draga úr alþýðumentuninni. Hitt kom fram hjá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), og vildi hann vefengja það, að ódýrara væri að stunda nám á Akureyri en í Reykjavík, með því að benda á, að opinberir starfsmenn á Akureyri krefðust dýrtíðaruppbótar til jafns við opinbera starfsmenn í Reykjavík, og benti það á, að dýrtíðarverðið væri sama nyðra og hjer. Fyrra atriðinu er fljótsvarað með því að benda á alþýðuskólana, sem upp eru komnir og eru að rísa upp, svo sem á Eiðum, í Þingeyjarsýslu og víðar. Þeir eiga að taka við unglingunum og koma þeim áleiðis, og stefnan verður að vera sú, að láta þá búa ungmennin þannig undir, að þau geti án tímaeyðslu fetað stig af stigi í æðri metnastofnunum jafnvel upp í háskólann. Hin viðbáran, um kröfur opinberra starfsmanna á Akureyri um dýrtíðaruppbót, er einskis verð. Þeir hafa yfirleitt eftir launalögunum snögt um lægri laun en hliðstæðir starfsmenn hjer í Reykjavík, og þess vegna sömu þörf á dýrtíðaruppbót eins og þeir, sem hjer búa, eins þótt lífsnauðsynjar flestar sjeu mun ódýrari á Akureyri en hjer. Krafa þeirra er af þessari ástæðu alt eins eðlileg og sanngjarnleg sem starfsbræðra þeirra hjer.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Stefánsson) Þess gerist ekki þörf, að jeg haldi langa ræðu. Hv. 3. og hv. 4. þm. Reykv. (JÞ og MJ) hafa að ýmsu leyti tekið af mjer ómakið, með því að sýna fram á það, að ekki stendur steinn yfir steini í ræðu hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ). Jeg get því hlaupið yfir flest það, sem þeir tóku fram. Á nokkur atriði vil jeg þó minnast. Skal jeg þá fyrst benda á hluttöku Norðlinga í mentaskólanum núna síðustu árin. Skólaárið 1920–21 voru teknir í 1. bekk lærdómsdeildar 12 sveinar, sem voru nærfelt allir fæddir í Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum og voru því allir úr Norðlendingafjórðungi. 1921–22 voru 17 nemendur teknir í 1. bekk lærdómsdeildarinnar, sem voru undantekningarlaust Norðlendingar. Í samanburði við þáttöku hinna landsfjórðunganna í að sækja skólann hefir nemendafjöldinn jafnan verið mestur úr Norðlendingafjórðungi nú á síðari árum. Þótt sá fjórðungur sje stærstur, þá sýnist þetta þó ekki bera vott um, að efnahagur Norðlinga sje svo vondur, að menn standist ekki við að senda börn sín í mentaskólanum hjer. Og því fer fjarri, að um nokkra einokun Reykvíkinga sje að ræða; það hefir ekkert verið gert til þess, að svo yrði. En það, sem hv.frsm. minni hl. (ÞorstJ) drap ekki á einu orði, það var fjárhagshlið málsins. En það er veigamesta atriðið í mínum augum, þótt jeg skilji vel, að þetta sje veikasti punkturinn hjá hv.frsm. minni hl., sem hann vill sem minst leiða umræðurnar að. Samviska þingmanna krefst þess af þeim, að þeir gæti hófs í meðferðinni á fje landsins, og þeirri skyldubyrði verður aldrei af þeim ljett, allra síst nú, þegar fjárhagsástand ríkisins virðist vera með allra versta móti. En það lítur nú stundum út fyrir, að hv. þingmenn fyllist svo miklu kappi, að forsjáin lýtur í lægra haldinu, og þeir gleyma því, hvernig á stendur. Mjer er sagt, að Framsóknarflokkurinn sje búinn að gera það að flokksmáli sínu að stofna þessa nýju stúdentaverksmiðju á Akureyri. Þeir vilja ráðast í annað eins fyrirtæki og það nú, þegar ríkissjóður hefir ekki einu sinni efni á að leggja fram fje til hinna bráðnauðsynlegustu umbóta á verklega sviðinu. Það er klipið utan af öllum fjárveitingum til þess, sem þjóðinni ríður mest á. Það eru óbygðar brýr, óbygðir vegir, ólagðir símar, og alt þetta er látið dragast ár frá ári, þó að þjóðin krefjist bráðlegra framkvæmda á þvi. Já, það er meira að segja hægt að fullyrða, að það sjeu tugir af óbygðum brúm, vitum og öðru slíku, sem verða enn að sitja á hakanum vegna fjárskorts. En þegar einhver hv.þm. fær þá flugu að stofna til nýrrar stúdentaverksmiðju, þá eru bændurnir sjálfir fremstir í flokki til að veita þeirri hugmynd liðsinni sitt. Ætli það væri ekki rjettara að láta slíkt bíða, en hlaupa ekki til þess að lítt hugsuðu máli. Það ætti öllum að vera ljóst, að jeg tala hjer ekki af neinum hjeraðametnaði. Jeg tel það sjálfsagða skyldu mína að líta hlutdrægnislaust á þetta mál, og einmitt þess vegna get jeg ekki með góðri samvisku verið því fylgjandi. Sannarlega fanst mjer allundarleg sú játning hv.frsm. minni hl. (ÞorstJ) og annara helstu formælenda þessa frv., að ekkert gerði til, þótt neita þyrfti fjölda manna um inntöku í gagnfræðadeildina, til þess að nóg rúm væri jafnan fyrir lærðu deildina. Þessir hv.þm. vilja með öðrum orðum stofna lærða skólann á kostnað alþýðufræðslunnar. Þeir um það, en skýtur þar ekki nokkuð skökku við? Jeg lít svo á, að það sje hrópleg synd að stofna til þessarar nýju lærdómsdeildar, ef það getur ekki gerst með öðru móti. Mig mundi stórum furða á því, ef íslenskir bændur yrðu fjölmennir í flokki þeirra, er vildu leiða fræðsluna í landinu út á þá braut. Jeg segi fyrir mig, og hefi jeg ekki orð fyrir að vera neinn kjósendasmjaðrari, en ilt þætti mjer að þurfa að segja kjósendum mínum þá sögu, að jeg hafi verið því fylgjandi, að þetta yrði gert, á kostnað atvinnuveganna. Auk þess væri óheyrileg fljótfærni að gleypa við hugmynd þessari þegar í stað, þegar búið er að sanna með fullum rökum, að við getum vel látið úrlausn málsins bíða betri tíma. Það er þess vegna eðlilegt, að formælendur frv. vilji ekki tala um kostnaðinn, því að það er veika atriðið hjá þeim, sem þeir vilja ekki leiða inn í umræðurnar, og er því eina ráðið að þegja um það. Jeg vildi segja, að þarfara væri að eyða þeim peningum, sem í þetta færi, á annan hátt, sem sje að brúa heldur 1 til 2 ár á ári, eða leggja símalinur nýjar, þar sem kvartað hefir verið undan símaleysi. Eins og nú standa sakir, tel jeg það fyrstu skylduna að ljetta undir með atvinnuvegunum í landinu, og þá sjerstaklega landbúnaðinum, sem hefir verið og er uppistaðan í hinu íslenska þjóðfjelagi. En hvað ætli það hjálpi bændum, þó að Akureyri framleiði þetta 10–20 stúdenta á ári, í viðbót við þá offramleiðslu á þeim, sem þegar er orðið frá Reykjavíkurskólanum? Jú, að einu leyti. Sveitirnar fengju háskólamentaða bændur, eins og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) tók í mál. Það ætti enginn að vera svo vitlaus að halda, að nokkur maður láti sori sinn ganga háskólaveginn til þess að verða bóndi. Á hinn bóginn er jeg alls ekki viss um, þrátt fyrir hávaða þann, sem verið hefir hjer í deildinni, að það sje eindreginn vilji Norðlinga að koma þessum skóla á fót. Um Vestfirðinga og Austfirðinga er það að segja, að þeir hafa aldrei kvartað undan því, að ekki væri mentaskóli á Akureyri, og eru þeir sjálfsagt sama sinnis nú og þeir hafa verið. Hæstv. forsrh. (SE) tók fram, að hvorki fyrverandi stjórn nje hans stjórn hafi gert neitt í þessu máli, og væri því undirbúningurinn á því óhæfilega lítill, svo að þegar af þeirri ástæðu væru ekki tök á að koma málinu fram á þessu þingi. Jeg er nú ekki viss um, að undirbúningurinn sje svo lítill; að minsta kosti er hann betri en á mörgum öðrum málum. Árið 1920 voru 2 skólafróðir menn fengnir til að athuga málið. Nutu þeir fulls trausts manna í þeim efnum, og gáfu þeir rækilegt nefndarálit um það. En þeir litu á málið frá sjónarmiði alls landsins, eins og meiri hl. mentamálanefndarinnar 1921. Þess vegna fóru tillögur þeirra í sömu átt og frv. sem nú liggur fyrir þinginu, að leggja niður gagnfræðadeildina við mentaskólann og gera hann að óskiftum lærðum skóla. Frá Reykvíkingum eru skjalleg skilríki fyrir því, að þetta fyrirkomulag sje heppilegra, þó þeir missi þau hlunnindi, sem þeir nú hafa af gagnfræðakenslunni við mentaskólann. Jeg ætla mjer ekki að fara nákvæmlega út í kostnaðinn af því að hafa mentaskólann tvískiftan, eins og nú er, en það er fullvist, að með tímanum mun hann ekki eingöngu nema tugum, heldur hundruðum þúsunda. Hæstv. forsrh. tók það mjög rjettilega fram, að fjárhagur ríkisins leyfði ekki slíkar framkvæmdir fyrst um sinn. Jeg gæti trúað, að svo færi með bæði frv., að það ynnist ekki tími til að afgreiða þau á þessu þingi, en þá vil jeg endurtaka þá áskorun til stjórnarinnar, að hún rói að því öllum árum að lagfæra skólafarganið í Reykjavík hið bráðasta, eins og mentamálanefndin (Guðmundur Finnbogason og Sigurður Sivertsen) fór fram á. Það er aðalhnúturinn, sem fyrst þarf að leysa. Hæstv. forsrh. hefir nú lofað öllu góðu, og er hins besta af honum að vænta. Jafnframt væri ákjósanlegt, að ráðstafað yrði nánara gagnfræðamentun í landinu, því að það verð jeg að telja litlar umbætur, ef loka á nemendur frá gagnfræðamentun á Akureyri. Ef svo hefir verið mörg undanfarin ár með aðsóknina að skólanum á Akureyri, að þá hafi þegar orðið að úthýsa nemendum, þá yrði það ekki síður áfram, er lærður skóli yrði haldinn þar í sama húsinu, því að heldur ætti aðsóknin þá að fara vaxandi. Þetta benti jeg á í fyrri ræðu minni, en nú skal jeg aðeins geta þess, að verði frv. samþykt, þá gæti vel svo farið, að Norðlingar myndu litlar þakkir kunna hv.flm. þess fyrir það að hafa komið þessari breytingu á. Nú ætla jeg ekki að lengja umræðurnar meira og býst ekki við að taka oftar til máls í þessu máli.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Jónsson) Það hafa nú þegar nokkuð margir andæft framsöguræðu minni. Hv. frsm. meiri hl. (SSt) gaf þeim þm., sem það gerðu, þá einkunn, að þeir hefðu staðið sig svo vel, að í ræðu minni stæði ekki steinn yfir steini. En þó rótaðist hann í rústunum eftir megni. Það mun því vera mál til komið fyrir mig að reisa rústir þessar við að nokkru. Þá vil jeg fyrst snúa mjer að ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Hann kom fyrst að því, að skólinn hjer framleiddi nógu marga stúdenta fyrir landið. Jeg er ekkert að deila um það, hvort stúdentarnir sjeu of margir eða fáir. Það mun vera erfitt að setja hæfileg takmörk um það. Ef gengið er út frá því, að stúdentar sjeu mátulega margir til að halda áfram embættisnámi, og þó þeir hafi lokið embættisprófi, fylli þeir aðeins í þau skörð, sem verða í embættisstjettinni, þá mun fjöldi þeirra vera meira en nógur. En jeg álít, að það sje gott, að það sje nokkur yfirframleiðsla á þessu sviði. Við það verða þeir undir í samkepninni, sem eru ver gerðir til þess að taka að sjer opinber störf. Ef sett yrðu takmörk um stúdentafjölda, þá yrðu þau takmörk aldrei þannig, að gáfuðustu og efnilegustu mennirnir einir gengju mentabrautina; sumum yrði þá gert ókleift að komast yfir þröskuldinn, sem setja á, vegna fjárhagsörðugleika, en það eru oft og einatt ekki lökustu mennirnir. Þá kom sami hv.þm. (JÞ) að því, að fyrir 2 árum hefðu nemendur mentaskólans að 2/3 verið úr Reykjavík, en 1/3 úr öllum hinum landshlutunum. Þarna sjest afleiðingin af því að hafa einn skóla. Jeg undrast þetta ekki og tel það lofsvert af foreldrum í Reykjavík að hafa áhuga á því að menta börn sín, en þetta sýnir, að Reykvíkingar standa betur að vígi en aðrir að láta börn sín læra í mentaskólanum. Hlutfallið mun ekki breytast við það, að tiltölulega verður miklu dýrara að lifa hjer í Rvík en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Þá sagði þessi hv.þm. (JÞ), að þetta frv. færi fram á það að leggja niður gagnfræðaskólann á Akureyri. En þetta er ekki rjett. Í 1 gr. frv. stendur, að við gagnfæðaskólann á Akureyri skuli bætt lærdómsdeild. Gagnfræðadeildin verður því alls ekki lögð niður, heldur aðeins bætt við hana lærdómsdeild, og meir takmarkaður en áður fjöldi þeirra, sem ganga í gagnfræðadeildina. Hann sagði, að ef breyting þessi næði fram að ganga, þá yrði að synja helmingi þeirra, er sæktu um gagnfræðaskólann, um inntöku. En þetta held jeg að sje vel í lagt. Nú eru skólamál okkar að breytast, með byggingu alþýðuskólanna, sem fyrirhugaðir eru. Nú stendur til, að bygð verði viðbót við Eiðaskólann, og svo alþýðuskóli í Þingeyjarsýslu. Ef þessir skólar verða vel útbúnir, sem vænta má, þá hlýtur aðstreymi að gagnfræðaskólanum á Akureyri að minka, því að þetta verða nokkurskonar gagnfræðaskólar. Því hefir verið haldið fram af mjer og Sigurði skólameistara Guðmundssyni, að takmarka ætti töluna í bekkjum lærdómsdeildarinnar; jeg tók til 15 í bekk, en í gagnfræðadeildinni hafa oft verið um 30 í óskiftum bekk. Jeg hygg, að það sjeu engar öfgar, þótt jeg segi, að í gagnfræðadeildinni megi hafa með góðu móti 70–80 nemendur, þótt hún verði óskift. Þá sagði hann, að jeg hefði sagt rangt til um tölu kennara, sem þyrfti við slíkan skóla, og komst að þeirri niðurstöðu, að þurfa mundi 9.  Þá sló hann á þann strenginn, að það væri ekki vilji almennings að stofna ný embætti. Almenningur vildi engin ný embætti norður á Akureyri. Mjer er það fullljóst, að jeg er sammála því, að ekki beri að stofna ný embætti, nema í brýnustu nauðsyn. En mjer er spurn: Vill almenningur heldur stofna ný embætti hjer í Reykjavík en norður á Akureyri? Samkvæmt lýsingu hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) á aðstreyminu að mentaskólanum hjer má búast við því, að hjer þurfi að bæta við 2x2 embættum, og ef til vill mætti svo margfalda með 2, svo að kennaraviðbótin yrði tveir í þriðja veldi, Jeg býst ekki við, að almenningi muni vera ljúfara að stofna þessi embætti hjer en á Akureyri. Þá gat hv.þm. (JÞ) þess, að þetta væri fjórðungsmetnaðarmál. Það er það ekki af minni hálfu. Jeg er ekki Norðlendingur og ekki þingmaður Norðlendinga. Fyrir mjer er þetta sparnaðarmál. Jeg vil, að fátækum og efnilegum ungmennum sje gert kleift að læra á þeim stað, sem ódýrastur er. Fyrir mjer er þetta löngun til þess að láta menn ekki gjalda þess, hvar á landinu þeir eru fæddir. Þá kem jeg aftur að höfuðröksemd hans. Hann sagði, að ef skólarnir yrðu tveir, yrðu stúdentarnir helmingi fleiri. Jeg hefi sýnt fram á, að ef mál þetta gengur í gegn, þá yrði skólinn hjer minni en ella. Það er nú svo, að Norðlendingar og Austfirðingar, sem nú sækja Reykjavíkurskólann, mundu eingöngu sækja skólann á Akureyri. En þó svo nú væri, að stúdentatalan af Akureyri yrði algerð viðbót, sem ekki yrði nema því aðeins, að þeim yrði algerlega gert ókleift að sækja skólann hjer, þá tvöfaldaðist stúdentaframleiðslan ekki fyrir það. Þá sagði hv.þm., að allir gáfaðir og efnilegir menn, sem útskrifast hefðu frá Akureyri, hafi getað sótt hingað suður. Sje þetta nú rjett, þá eykst stúdentaframleiðslan ekkert, þó skólarnir verði tveir. Þar með er höfuðröksemd hv. 3. þm. Reykv. fallin um sjálfa sig. Þá sagði hann, að eitthvað yrði að gera til þess að gera mönnum kleift að sækja skólann hjer, og taldi helsta ráðið að byggja heimavistir. Því verður ekki neitað, að það er mun hægra fyrir utanbæjarmenn að sækja skólann, ef nægilegum heimavistum er komið upp. En það hefir gagnstæð áhrif við það, sem hv. 3. þm. Reykv. vill. Því betur sem er um nemendur skólans búið, því fleiri sækja hann, og við það eykst stúdentaframleiðslan. Ef gengið er inn á þá braut, að gera mönnum eins hægt að sækja skólann hjer sem skóla á Akureyri, þá skapast svo mikið aðstreymi að þessum skóla, að stúdentaframleiðslan verður eins mikil og þó skólarnir væru tveir. Jeg man svo ekki eftir fleiru í ræðu þessa hv.þm., sem jeg þarf að svara. Þá kem jeg að háttv. 4. þm. Reykv. (MJ). Hann byrjaði á því, að vitanlega væri ekki hjer þörf á nema einum lærðum skóla, og talaði um það, eins og hv. 3. þm. Reykv., að ef skólarnir væru 2, yrði stúdentaframleiðslan meiri. En jeg hefi nú sýnt fram á það, að 2 skólar þurfa ekki að vera mikið stærri en 1, en meiri líkur til þess, að 2 litlir skólar sjeu betri en 1 skóli, jafnstór hinum báðum. Jeg veit, að margir skólamenn hafa sömu skoðun á þessu atriði og jeg. Þá kom hv.þm. (MJ) með það, að nemendur, sem sæktu mentaskólann hjer, þyrftu ekki að ferðast til og frá skólanum að meðaltali nema 1/4 hluta strandlengjunnar. Vildi hann gera lítið úr því, að það yrði ódýrara hvað ferðakostnað snerti fyrir nokkra að sækja skóla á Akureyri en í Reykjavík, af því að ferðakostnaðurinn væri svo hverfandi lítill. Jeg hefi aldrei gert ferðakostnaðinn að neinu höfuðatriði í máli þessu. En vitanlega munar það nokkru á ferðakostnaði fyrir Norðlinga og Austfirðinga að fara til Akureyrar eða Rvíkur. Austfirðingar þurfa oft að ferðast norður fyrir land til þess að ná til Reykjavíkur. Þeir og Norðlingar þurfa að ferðast miklu lengra til þess að ná hingað en sem svarar 1/4 hluta strandlengjunnar. Þó horfið yrði nú að því ráði að byggja heimavistir við mentaskólann hjer í Reykjavík, þá yrði hún þó altaf dýrari en heimavist við skólann norður á Akureyri. Því að allar lífsnauðsynjar eru miklu dýrari hjer. Þannig er t. d. mjólk 50–60% dýrari, kjöt 20–30% og nýr fiskur 100% dýrari. Sama verður og, sje það borið saman, hver munur er fyrir pilta, sem ekki geta notið heimavistar, að búa úti í bæ á Akureyri og hjer, því að á Akureyri kostar herbergi 20 kr., sem kostar 40 kr. hjer. Að fara að flytja mentaskólann hjeðan til Norðurlands, get jeg ekki skilið að komið geti til mála, enda trúi jeg því ekki, að nokkur haldi því fram í alvöru, því að það væri ranglæti við höfuðstað landsins. þá sögðust þeir, háttv. 3. og 4. þm. Reykv. (JÞ og MJ), vilja setja stíflu í þann mikla straum, sem fer inn í mentaskólann, með því að hafa skólann óskiftan lærðan skóla. Það er einmitt ein tilraunin til að gera norðan- og austanpiltunum, sem sækja gagnfræðaskólann á Akureyri, erfiðara með að halda áfram námi. Hlutföllin myndu því raskast þannig, að það yrðu fleiri Reykvíkingar, sem sæktu skólann í hlutfalli við nemendur úr öðrum hlutum landsins, en nokkru sinni áður. Því að þeir menn, sem hjer búa, þurfa ekki strax að taka ákvörðun um það, hvort þeir láti börn sín halda áfram námi gegnum allan skólann eða ekki. En menn úti um land yrðu að gera það strax. Af því myndi án efa leiða það, að eigi allfá fátækra manna börn ættu alls engan kost á að komast í mentaskólann, því að víða er það úti um land, að menn verða fyrst að láta börn sín í hina lægri skóla, eins og gagnfræðaskóla, til þess að sjá, hvað þeim er kleift, áður en þeir taka ákvörðun um að láta þau halda áfram námi. Annars er þetta fyrst og fremst til þess að koma sem mestu djúpi á milli lærðra manna og ólærðra, til þess að koma upp tveimur stjettahópum í landinu, þar sem annar hópurinn sje yfirstjett, hinn undirstjett. Á milli þessara stjetta sje mikið djúp. Reynt sje að menta aðra sem best, en láta hina læra sem minst, og það, sem hún læri, sje hundavaðslærdómur, eins og hv.þm. Dala. (BJ) segir að eigi að vera hjá öllum þeim, sem ekki ganga lærða veginn. Þá skal jeg snúa mjer að hæstv.forsrh. (SE). Hann talaði á móti þessu máli, af því, eftir því sem hann sagði, að hann teldi rjettast að taka öll skólamál landsins til nákvæmrar yfirvegunar á einu þingi. En því fer fjarri, að þetta raski á nokkurn hátt grundvelli skilamálanna. Og hins vegar býst jeg ekki við, að þau verði tekin til yfirvegunar á næsta þingi, og því síður afgreidd. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) var sá eini, er virtist líta líkt á þetta mál og jeg, og jeg vil undirstrika það, sem hann sagði, að jeg er ekkert hræddur við það, þó að stúdentum fjölgaði svo, að nokkrir þeirra yrðu bændur, og jafnvel þó að nokkrir kandidatar yrðu það líka, því jeg er þeirrar skoðuna, að það geti verið gott fyrir sveitirnar að hafa nokkra góða bændur með svo hárri mentun. Þá skal jeg víkja örlítið að hv.frsm. meiri hl. (SSt). Jeg hafði vitanlega svarað honum áður, en ekki sem skyldi. Hv. þm. sagði, að jeg hefði sagt, að hvergi væru efnamenn nema hjer í Reykjavík. En það sagði jeg alls ekki, heldur að engir nema efnamenn utan Reykjavíkur gætu kostað börn sín í skóla hjer. Þá upplýsti háttv.þm. það, að veturinn 1920–21 hefðu verið hjer í skólanum 17 nemendur frá Akureyrarskólanum, og það alt Norðlendingar. Þetta sýnir einungis, hve mikil mentaþrá Norðlendinga er og þrá þeirra að halda áfram á hinni lærðu braut. En þeir fara hingað af því, að þeir vita ekki, hve miklir erfiðleikar bíða þeirra hjer. Sýnir þetta jafnframt, að stúdentaframleiðslan hefði ekkert orðið meiri, þó að þessir menn hefðu átt kost á að fá sína stúdentsmentun norður á Akureyri. Þá er það alkunnugt, að fólk hefir beinlínis flutt utan af landi hingað til Reykjavíkur, til þess að geta frekar komið börnum sínum áfram til náms. Jeg skal ekkert tala um þá kosti eða lesti, sem á því eru að vera hjer í Reykjavík. En það dylst engum, að það er ekki heppilegt, að meginhluti þjóðarinnar safnist saman á einn stað. Þá talaði hv.frsm. meiri hl. (SSt) með miklum hávaða um þann kostnað, sem þessi skóli mundi hafa í för með sjer, og sagði, að hann myndi ekki kosta tugi þúsunda, heldur hundruð þúsunda. En samt kom hann ekki með neinar tölur, sem hægt væri að byggja á. Þá sagði hann, að sig undraði, ef margir úr Framsóknarflokknum fylgdu þessu máli, þar sem þeir hefðu það efst á stefnuskrá sinni að efla verklega þekkingu í landinu. Út af þessu skal jeg fræða hv.þm. um það, að Framsóknarflokkurinn er alls ekki á móti mentun í landinu, þvert á móti. Meðal annars lítur flokkurinn svo á, að það sje nauðsyn fyrir þá, sem ætla að nema verkleg fræði, að ganga fyrst í gegnum lærdómsdeild mentaskólans, til þess að fá haldgóða undirbúningsmentun. Hjer eru ólagðir símar, óbygðar brýr, vitar, verksmiðjur o. fl. Fyrir sum þessi fyrirtæki vantar okkur einmitt góða menn til að veita þeim forstöðu. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (SSt), að það væri gagnfræðamentunin, sem síst mætti takmarka. Mjer þótti vitanlega vænt um að heyra þetta frá honum. En samt undraði mig að heyra hann segja þetta. Því að óneitanlega hefir þotið öðruvísi í þeim skjá áður, þó ekki væri nema fyrir tveimur árum, er þessi hv.þm. hjelt langa ræðu hjer á Alþingi og komst að þeirri niðurstöðu, að öll alþýðumentun, og öll mentun yfirleitt, væri hreint og beint spillandi. Og vildi hann aðeins láta tvo skóla lifa á öllu landinu, lærða skólann og háskólann, þó að þær stofnanir væru líka, að hans dómi, spillandi. Annars er það gleðilegt, þegar menn, sem komnir eru á efri aldur, fá heilbrigðari skoðanir en þeir hafa áður haft, eins og nú virðist eiga sjer stað um þennan háttv.þm. Þá þótti honum undarlegt, ef bændur, sem hann sagðist þekkja vel, gætu verið með þessu skólamáli. En jeg get fullvissað hv.þm. um það, að jeg þekki bændur betur en flestar aðrar stjettir í þessu landi, og get frætt hann um, að hin æðri mentun er engin grýla í þeirra augum. Margir þeirra vilja láta börn sín læra meira en þeir áttu kost á að læra sjálfir. Þeir hafa þá trú, að þá myndu þau geta framkvæmt margt af því, er þá langaði til að framkvæma, en gátu ekki. Bændum er því fyllilega ljóst, að sönn mentun er undirstaða flestra gæða lífsins. Og jeg hefi heyrt eftir sumum Ameríkuförunum, að eitt á meðal þess, sem hafi rekið þá burtu úr landinu, hafi verið það, að þeir gátu ekki fengið þá mentun handa börnum sínum, sem þeir vildu. Þá mintist hv.frsm. meiri hl. (SSt) á álit milliþinganefndarinnar í mentamálum og fór lofsamlegum orðum um nefndina. Jeg er alveg sammála honum um, að það hafi verið margt gott, sem hún kom með, þó að jeg væri því ekki öllu samþykkur, eins og t. d. með fyrirkomulagið á mentaskólanum. En flest annað gat jeg skrifað undir með henni. En þá vildi þessi hv.þm. ekki líta við frv. um barnafræðslu og kennaraskólann, sem nefndin kom með  Það, sem jeg svo vil leggja aðaláhersluna á og vekja athygli háttv.þm. á, er það, að stúdentafjölgunin við það, að lærðu skólarnir yrðu tveir, getur aldrei orðið meiri en sem svarar tölu þeirra fátæku og efnilegu pilta, sem hætta verða námi að afloknu prófi við gagnfræðaskólann á Akureyri, sökum dýrtíðar hjer.

Bjarni Jónsson Það er í rauninni samviskusök að vera 4. maður á móti þessum eina manni, enda myndi jeg ekki segja fleira í málinu, ef jeg þættist ekki vita, að nokkuð margir af hv.þm. muni vera sammála hv.frsm. minni hl. (ÞorstJ) og hafa í hyggju að greiða atkv. með frv. Það er þó ekki ætlun mín að fara nú að flytja nýjar röksemdir gegn rökum flm., því ýmsir aðrir hv.þm. hafa þegar gert það nægilega. Jeg vildi aðeins gera ofurlítinn samanburð á því örlæti, sem sumir hv.þm. vilja sýna í þessu máli, og sparnaðarviðleitni þeirra annarsstaðar. Þeir, sem fylgja þessu máli, vilja stofna 5 ný kennaraembætti á Akureyri. Var það rjett, sem háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) reiknaðist til um tölu þeirra. Má hann og vel vita um þessa hluti, þar eð hann var nemandi í latínuskólanum gamla um sama leyti og jeg var þar kennari. Hafði jeg þá á hendi 27–33 tíma kenslu á viku við skólann, og líkt var um aðra kennara, og svo myndi fara um þann fyrirhugaða skóla, því hann er í alla staði sambærilegur við hinn hvað þetta snertir. Voru mjer um þessar mundir borgaðar 1000 kr. fyrir mitt starf, og var það helmingi minna en mjer bar í samanburði við hina kennarana. Græddi landið þá á mjer 1000 kr. árlega, samanborið við laun lægstu kennaranna. Get jeg þessa bara til að sýna, að hann er ekki spánnýr þessi gróðavegur, að nota sjer neyð fátækra manna til að láta þá vinna fyrir hálft kaup. Skýtur þessi búhnykkur sparnaðarmannanna mjög skökku við þetta, sem hjer er á ferðinni, að stofna nú 5 ný kennaraembætti. Myndi hver kennari sjálfsagt ekki hafa minna en 7000 kr. laun, svo að samtals yrðu það 35 þús. kr., sem þessir örlátu menn ætla árlega að verja úr ríkissjóðnum í þessu skyni. Nú er það ljóst, að slíkur skóli getur ekki þrifist án bókasafns. Yrði því tæplega komið upp, svo að nokkur mynd væri á, fyrir minna en 100 þús. kr. á næstu árum. Skulum við segja, að þessari upphæð yrði skift niður á 5 næstu ár, og yrðu það þá 20 þús. kr. á ári, sem ríkissjóði þyrfti að blæða bókasafnsins vegna. Hjer við bætist svo aukin verkfæri og kensluáhöld, og má af þessu öllu saman sjá, að það er ekki lítið örlæti, sem þessir hv.þm. vilja sýna hjer. Lítur það dálítið undarlega út, þegar það er borið saman við það örlæti, sem lærða skólanum hjer hefir verið sýnt. Við hann og tvo aðra skóla hjer starfa 4 eða 5 kennarar, sem vinna fullkomið verk og hafa fullkomin laun, en eru þó ekki fastir kennarar. Er það sökum þess, að þingið hefir ekki haft einurð til þess að gera ný lög um þetta efni, og hefir því orðið að fara „út fyrir ramma laganna“, eins og einn hv.þm. nefndi það áðan, til þess að fullnægja þörfum skólans. Það virðist nú dálítið undarlegt, fyrst þingið hefir til þessa ekki haft einurð til að lögfesta þessa menn, að það skuli alt í einu vilja rjúka til að setja á stofn 5 ný kennaraembætti. Líklegra hefði verið, að hinir gömlu yrðu þó áður lögfestir. Og ekki tel jeg ólíklegt, að mörgum úti um landið finnist til um „órannsakanlega vegu“ þingsins, er þeir fara að bera þetta tvent saman. Það hefir verið gerður samanburður á námskostnaði við skóla hjer og á Akureyri. Mun það vera rjett, sem hv.frsm. minni hl. (ÞorstJ) hefir sagt í því efni, að ýmsar nauðsynjavörur sjeu ódýrari á Akureyri en hjer. En það kemur dálítið í bága við afstöðu skólameistara til dýrtíðaruppbótarbeiðni embættismanna á Akureyri. Vildi hann þá gera lítið úr mismuninum á dýrtíðinni þar og hjer. Hefðu norðanmenn helst ekki átt að senda þetta skeyti um dýrtíðaruppbótina, úr því að þeir urðu þá að afneita því, sem þurfti að verða aðalstoð þeirra í þessu máli. En hvað sem því líður, þá mun jeg nú samt heldur trúa hv.þm. (ÞorstJ) en þeim í þessu efni. Þó er það einkennilegt, að ef borinn er saman námskostnaður á Akureyri og í Flensborg, þá verður hann meiri á Akureyri. Kemur þetta til af heimavistunum, sem eru í Flensborg. Er jeg því þeirrar skoðunar, að ef hjer væri komið upp heimavistum fyrir nemendur við lærða skólann, þá mundi munurinn verða sáralítill. Ef nú þeirri upphæð, sem það myndi kosta að koma upp bókasafni við Akureyrarskólann -  Gera má líka annan samanburð á sparnaðinum og örlætinu innan þessa háttv. þings. Eins og menn vita, lagði hæstv. stjórn á öndverðu þingi fram frv. þess efnis að leggja niður sum helstu embætti landsins, svo sem landlæknisembættið, biskupsembættið og nokkur sýslumannsembætti. Er það undarlegt, að þetta skuli gerast á sama þinginu, sem ráðgerir svo að stofna 5 kennaraembætti norður í landi. Væri ekki nema vonlegt, þótt þeir athugulli af háttv.þm. þyrftu að hugsa sig tvisvar um áður en þeir greiða atkv. með þessu frv. - Annars heyri jeg það sagt, að Norðlendingar leggi hið mesta kapp á þetta. Kvað skólameistarinn hringja þm. upp daglega til að stappa í þá stálinu. Hefir það jafnvel flogið fyrir, að skifta eigi á skóla þessum og járnbrautinni, og yrði þá ekki annað sagt en að skólinn yrði dýr, ef það bættist ofan á hitt. „Dýr mundi Hafliði allur,“ ef þessir 3 bekkir ættu að kosta alt þetta, og þá færi betur á því, að vel yrði stundað námið í þeim. Háttv. frsm. minni hl. (ÞorstJ) vill ekki kannast við, að þetta sje metnaðarmál Norðlendingum.

Jeg vildi ekki kannast við, að mjer væri það neitt metnaðarmál

. Nei, því get jeg trúað. Háttv. þm. er Austfirðingur, og ætti hann að hafa sömu aðstöðu til málsins sem jeg og aldrei að hafa flutt það. En öðru máli er að gegna um Norðlendinga. Það er fjórðungskappið, sem er hjer undirrótin. Það er sá gamli Hólaskóli, sem er að ganga aftur í hugum manna. En mönnum missýnist í þessu. Það stendur alt öðruvísi á nú en þá, Á Hólum var þá einnig biskupsstóll, og höfðu biskup og klerkar hans á staðnum ekki annað að gera þarfara en kenna við skólann, þegar þeir voru ekki að syngja sálumessur eða hafa yfir aðrar helgar tíðir. Var þeim hvort eð er nauðsyn að iðka sig í latínunni, svo mjög sem klerkar þurftu á henni að halda við guðsþjónustuna á þeim tímum. Ekki var þá heldur verið að píra úr ríkissjóðnum í þessa kennara, heldur gáfu ríkir foreldrar þeim hross góð eða jarðir að launum fyrir uppfræðslu sona sinna. Þá var gengið í vasa manna með trúarlyklinum, en með honum má ljúka upp mörgu, sem lykill ríkissjóðs gengur ekki að. Er því ekki saman berandi það hagræði, sem var að þessum skóla þá, og það, sem verða myndi nú, ef þá um nokkurt hagræði yrði að tala. Þá vil jeg enn benda á það, til samanburðar við þessa sparnaðarmenn, að jeg, eyðsluseggurinn, hefi nú borið fram frv. um að sundurgreina gagnfræðaskólann hjer og lærða skólann. Um leið yrði ljett á ríkissjóðnum þeirri gagnfræðakenslu, sem hjer er, og myndu við það sparast laun 12 kennara. Verður þá mismunurinn milli míns sparnaðar og sparnaðar sparnaðarmannanna 16 kennara laun, auk þess, sem að öðru leyti þyrfti að kosta til þessa fyrirhugaða lærða skóla. Er jeg meira að segja fús að leggja það til, að lagður verði niður gagnfræðaskólinn á Akureyri sem ríkisskóli. Er ekkert jafnrjetti í því, að ríkissjóðurinn haldi slíka skóla fyrir 2 sýslur á landinu, þegar aðrar sýslur landsins verða einar að bera allan kostnaðinn við unglingaskólana. Að vísu drægist frá þessum sparnaði mínum sá styrkur, sem jeg væri fús á að veita þessum skólum, en þótt hann næmi 1/3 kostnaðar, þó yrði sparnaðurinn mikill samt. Mjer þótti annars dálítið undarlegt að heyra háttv.frsm. rninni hl. (ÞorstJ) brigsla mjer um það, að jeg vildi hamla því, að fátækir menn næðu til menta. Mun jeg ekki svara þessu öðru en því, að hafi till. mínar í þeim málum, það sem af er, ekki verið á þá leið, að þær sjeu einar færar um að hrinda þessum brigslum, þá eru þau mjer makleg. Ella munu þau ekki á mjer hrína. Það, sem jeg tel annars aðalatriðið í þessum málum, er það, að sama kensla á ekki við þann, sem ætlar lærða veginn, og hinn, sem aðeins æskir gagnfræðamentunar. Annaðhvort verður þá gagnfræðaneminn dreginn inn í alt of tímafrekan lærdóm, eða hinn látinn byrja nám sitt með því að hlaupa á hundavaði yfir námsgreinarnar, sem er mjög gagnstætt þeirri námsaðferð, sem ber að hafa við þann skóla, sem á að vera undirbúningur undir vísindanám. Er broslegt að heyra menn halda því fram, að þetta, sem er hrein nauðsyn, stuðli að því að skapa djúp á milli stjetta landsins. Er þetta líkast því, sem reykvískur bolsiviki væri að tala. Lærðir menn hafa aldrei verið nein sjerstök stjett á þessu landi. Þeir hafa, sem betur fer, yfirleitt verið nógu lærðir til þess að ofmetnast ekki af lærdómi sínum. „En það eitt nam hann þó, sem vel vjer vitum, að viskan er ei sæla, en vanþekking í vanþekkingar stað.“ Jeg ætla svo ekki að minnast á fleira, sem háttv.frsm. minni hl. (ÞorstJ) sagði áðan, því hinir, sem hann hefir mælt til, geta svarað fyrir sig. Þó vil jeg víkja að skoðun háttv.flm. (ÞorstJ) á barnaskólamentuninni og tillögum mínum. Vil jeg benda honum á, að það er ekki barnaskólamentun, sem bændur þrá mest fyrir börn sin; enda fer því svo fjarri, að um nokkra mentun sje að ræða í barnaskólum vorum, að það eru aðeins allra duglegustu og gáfuðustu börnin, sem sleppa þaðan óskemd. Jeg tek það fram, að jeg er á engan hátt að lasta barnakennara vora; þeir eru langflestir nýtir og góðir menn. En þeim er nær ætið fengið verkefni, sem þeim er ókleift að leysa af hendi. Það þýðir ekki að hrúga börnum tugum saman í eina deild, eins og fje í rjett, og fá svo einum manni alt til meðferðar. Þau þurfa að fá kenslu hvert eftir sínu gáfnafari og hæfileikum, og verður að flokka þau þannig. Kennararnir þurfa að hafa fengið þá sálfræðilegu undirstöðumentun í uppeldismálum, sem gerir þá færa um að gegna þessum störfum. Þeir eru maðurinn með vaxtöfluna, sem mörkuð er hið fyrsta sinn, og þar má enginn klaufadómur koma til eða fingraför á sjást. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að mínu frv., sem nú er fengin vissa fyrir að fram muni ganga á þessu þingi.

Það er algerlega vonlaust um það?

Já, mikið munar nú um hann, þennan háttv.þm.; jeg heyri nú, að hann muni ætla að snúast á móti því, en það skiftir litlu, því jeg veit, að meiri hluti þingsins er með því, og hefi jeg þó ekki smalað því fylgismönnum. Þar sem nú ekki er hægt að samþykkja bæði þessi frv., verður þetta frv., sem nú er til umræðu, að bíða þangað til skipað hefir verið fræðslumálum landsins samkvæmt því, sem ráð er fyrir gert í mínu frv. þýðir eigi að ætlast til að hafa tvo lærða skóla í senn með mismunandi fyrirkomulagi í þessu landi, til þess eins, að búa til of marga stúdenta. Leyfi jeg mjer því að bera fram svo felda rökstudda dagskrá: Þar sem frv. liggur fyrir deildinni um gerbreyting á hinum almenna mentaskóla, er sennilega verður að lögum, þá verður þetta mál að bíða þar til fyrirkomulag á slíkum skólum í framtíðinni er ákveðið. Tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil segja það, út af þeim orðum háttv.flm. þessa frv. (ÞorstJ), að þeir, sem á móti því væru, gerðu það af því, að þeir vildu lögfesta einokun Reykvíkinga til náms við lærða skólann, að þetta er allharður dómur, ef hann væri sannur. En sem betur fer er hann á engum rökum bygður. Háttv. flm. segist hafa borið þetta frv. fram í þeim lofsverða tilgangi að ljetta fátækum efnilegum námsmönnum námið, en jeg held, að honum hafi samt fatast allmikið í því. Þó að hann með þessu móti geri mönnum á Akureyri og að litlu leyti í Eyjafirði, Þingeyjarsýslum og Skagafirði, ljettara fyrir, er sá skaði, sem hann myndi baka öðrum sýslum á landinu með þessu, margfalt meiri en hagnaður þessara þriggja sýslna. Því ef stofnaður yrði þessi lærði skóli á Akureyri, er engin von til þess, að komið verði upp heimavistarskóla í Reykjavík. Kostnaðurinn við þennan alóþarfa Akureyrarskóla væri fje, sem að mestu væri kastað á glæ, eins og sýnt hefir verið af andstæðingum frv. Ef hann vill koma þessari hugsjón sinni í framkvæmd - að hjálpa efnalitlum námsmönnum - þá á hann að styðja að því með mjer og öðrum góðum mönnum að koma sem fyrst upp heimavistarskóla í Reykjavík og leggja fje til styrktar fátækum utanbæjarpiltum, sem nám stunda þar. Þegar háttv.flm. (ÞorstJ) ber saman námskostnað á Akureyri og í Reykjavík, gerir hann ekki ráð fyrir heimavistarskóla í Reykjavík, og ekki heldur tekur hann tillit til þess, að fyrir hvern latínuskólanema á Akureyri verður að reka á brott einn gagnfræðanema þar. Það er að vísu eitthvað satt í því, að það er að sumu leyti ódýrara að lifa á Akureyri en í Reykjavík. Tveir skólar verða ávalt kostnaðarsamari en einn, þótt stór sje, og ætli það mundi ekki einnig vera hægara og ódýrara að fá kennara til eins stórs skóla en tveggja, þó minni sjeu? Það er enginn efi á því, að fátækum latínuskólanemendum væri meiri hagnaður í því að hafa einn góðan heimavistarskóla, þó hann væri í Reykjavík, en þótt þessi Akureyrarskóli kæmist á fót. Það mun og sannast, að þetta mál hefir ekki óskift fylgi á Norðurlandi; þrátt fyrir það, hvað það hefir verið flutt einhliða, bæði í ræðu og riti, veit jeg, að margir Akureyrarbúar vilja ekki stofna lærðan skóla á Akureyri á kostnað gagnfræðamentunarinnar. Jeg talaði við einn merkan borgara þar í dag, og sagðist hann ekki vilja trúa því, að þetta næði samþykki þingsins, enda veit jeg, að þeir munu verða fáir alls á landinu, sem mundu vilja láta leggja út í þennan kostnað. Margar voru ástæður hv.flm. (ÞorstJ) fyrir frv., og allar rýrar, en þó einna ljelegust sú, að okkur vantaði menn til að standa fyrir verklegum framkvæmdum, Við höfum nóga menn til að standa fyrir verklegum framkvæmdum, nema ullarverksmiðjum. Er nú þörf á að fara að stofna lærðan skóla á Akureyri til þess að undirbúa þessa tvo menn, sem til þess mundi þurfa að veita forstöðu væntanlegum ullarverksmiðjum hjer? Jeg hygg, að það hefði þá verið heldur betra að veita þessar 8 þús. kr., sem stjórnin bað um í því skyni. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagðist ekki vera þessu frv. fylgjandi af hjeraðskrit, og trúi jeg því vel. Hann lagði sjerstaka áherslu á það, hversu Akureyri væri lík og sveitirnar, og að foreldrar vildu ekki vita af börnum sínum í sollinum í Reykjavík. Þetta er lítil ástæða; foreldrar verða líklega allflestir að sætta sig við að sjá einhvern tíma af börnum sínum, og það oft í hættulegri staði en Reykjavík, t. d. eitthvað út yfir pollinn. Enda efast jeg um, hversu holt það er unglingum að vera haldið of lengi heima; það ætla jeg vera þeim betra til þroska, að hafa farið eitthvað að heiman áður en þau leggja út í lífið fyrir fult og alt; munu þau þá betur standast þær freistingar, er þeim kunna að mæta, ef þau hafa fengið einhverja reynslu af lífinu áður. Ef bygt væri á þessari skoðun háttv.þm., þá ætti að flytja alla skóla úr Reykjavík út land. Hjer á landi eru tækifærin til allra hluta bæði fá og smá, saman borið við það sem á sjer stað erlendis; nær það því engri átt, að um 40 stúdentar leggi út í lífið á ári hverju. Og litla nauðsyn sje jeg til þess, að hjer verði margir háskólamentaðir bændur; væri þeim mönnum betra að hafa áður lagt stund á einhver verkleg fræði.

Forseti (BSv): Jeg vil geta þess, að mjer hefir borist svo hljóðandi áskorun frá 8 þm. (PO, GunnS, JS, ÓP, EE, ÞorlG, MG, BH): „Undirritaðir óska, að umræðum verði þegar slitið.“ Kann jeg þó eigi alls kostar vel við að skera niður umræður um þetta mál, því að hvorttveggja er, að það er merkilegt og íhugunarvert, enda hafa nú fjórir hv.þm. kvatt sjer hljóðs, en þó mun jeg bera áskorun þessa undir atkvæði deildarinnar. Þá hefir komið fram önnur rökstudd dagskrá, frá hv. 4 þm. Reykv. (MJ), svo hljóðandi: Með skírskotun til þingsályktunar um heimavistir við hinn lærða skóla í Reykjavík, frá 1921, og í því trausti, að stjórnin taki til rækilegrar athugunar til næsta Alþingis fyrirkomulag mentaskólans í Reykjavík, einkum það, með hvaða móti megi gera þeim utanbæjarnemendur, sem til stúdentsprófs lesa þar, vistina sem ódýrasta, og með því að málið vantar nægilegan undirbúning, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Þá hefir og háttv.þm. Dala. (BJ) tekið sína rökstuddu dagskrá aftur, er þessi kom fram. Enn fremur hefir hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) óskað þess, að málið væri tekið út af dagskrá, er marga þm. vanti á fundinn. Get jeg eigi tekið þessa kröfu til greina, enda veit jeg engin fordæmi fyrir því, að þetta hafi verið gert.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Jónsson) Jeg lýsi því yfir, sem flm. þessa frv., sem hjer hefir verið til umræðu, að jeg tel mig vera beittan eigi alllitlu harðrjetti í meðferð þessa máls. Umræður eru skornar niður, og er jeg bið forseta að taka málið út af dagskrá, er því neitað. Það, að menn fylgja því svo fast fram að fá málið til atkvæða nú, er auðsjeð að er sprottið af ótta við, að það hafi of mikið fylgi í deildinni, en nú vantar eigi allfáa deildarmenn á fundinn, og því treysta andstæðingar mínir á það, að málið verði nú felt, en ella samþykt, ef deildarmenn væru allir viðstaddir.

Jakob Möller Jeg álít hv.flm. (ÞorstJ) leggja of mikið kapp á þetta atriði, að fá málið tekið út af dagskrá, ef það aðeins er af því, að nú sjeu of margir af fylgismönnum þess fjarverandi. Það vantar aðeins 2 þm., og er þessi ástæða því vart fullgild, því að það er sjaldnast, að allir þm. sjeu viðstaddir við atkvæðagreiðslur.

Jón Auðunn Jónsson Jeg gæti nú búist við því, að menn yrðu oft að bíða eftir úrslitum mála, ef ekki væri afgreitt neitt mál nema allir væru á fundi. Jeg veit, að annar þeirra þm., sem nú vantar. er utanbæjar.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Jónsson) Jeg get alls eigi sjeð. að þessi krafa, að fresta atkvgr. í málinu, sje einsdæmi, og því held jeg því fram, sem áður, að jeg sje ranglæti beittur, ef því verður neitað.

Pjetur Ottesen Jafnframt því, sem jeg skýt því til hæstv. forseta að fella nú þegar úrskurð um þetta, sem hjer er um deilt, því til þess hefir hann skýlausan rjett samkvæmt þingsköpum, þá vil jeg benda á, að þegar tilmæli komu til hæstv. forseta hjer um daginn um að taka stjórnarskrármálið af dagskrá, var því neitað, og það þó gert áður en slitið var umræðum um málið.

Forseti (BSv): Jeg vil benda á að það er algert einsdæmi, að mál sjeu tekin út af dagskrá, er umræðum er lokið. Veit jeg ekki til, að nokkur fordæmi sjeu fyrir því, og tel mjög verhugavert að taka þann hátt upp. Mundi þess þá oft við þurfa, svo altítt sem það er, að einhverja þm. vanti á fund við atkvæðagreiðslur.

Magnús Pjetursson Svo framarlega sem hæstv. forseti tekur þetta mál út af dagskrá á þessum fundi, skora jeg á hann að gera ómerka atkvæðagreiðsluna um að slíta umræðum þegar í stað.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Jónsson) Jeg vil aðeins drepa á það, að þetta er alls eigi einsdæmi; þetta hefir oft komið fyrir við umræður fjárlaganna, enda alls eigi óeðlilegt, að þessa sje neytt. Nú er og orðið svo áliðið nætur, að þm. vantar af þeim ástæðum.

Forseti (BSv): Það er síður en svo, að þessi krafa um frestun málsins sje fram komin af því, að umræður hafi orðið of langar, eða of áliðið sje nætur. En jeg tel bæði ilt og athugavert að koma þeim sið á hjer, að málum sje frestað aðeins til þess að bíða eftir nokkrum atkvæðum; auk þess vantar eigi nema tvo þm.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Stefánsson) Mjer skilst það af því, sem nú hefir fram farið, er umræðum hefir verið slitið, að eigi sje annað eftir en að greiða atkvæði um þetta mál. En auðvitað ræður forseti, hvort hann leyfir þessar umræður lengi. Hann hefir úrskurðarvald í þessu máli samkvæmt þingsköpum, og mjer finst, að nú sje full ástæða til þess, að hann neyti þess.

Forseti (BSv): Jeg hefi þegar lagt fyrir deildina spurninguna um það, hvort umræðum um þetta mál skyldi haldið áfram, en því var neitað með miklum atkvæðamun. Vil jeg lúka þessu máli nú á þessum fundi, og auk þess nokkrum öðrum málum, sem enn eru órædd á dagskrá. Auk þess finst mjer óhagkvæmt að taka mál þetta af dagskrá, þegar vansjeð er, hve nær það getur næst komið aftur á dagskrá, þar sem mörg stórmál liggja fyrir og bíða eftir að verða tekin til umræðu, t. d. vatnamálið o. m. fl. Úrskurða jeg því, að gengið skuli til atkvæða um þetta mál.

Frsm. minni-hl. (Þorsteinn Jónsson): Þessum úrskurði hæstv. forseta krefst jeg að sje skotið undir deildina.

Forseti (BSv): Háttv. flm. (ÞorstJ) hefir krafist þess, að úrskurði mínum sje skotið undir deildina. Sje jeg ekki ástæðu til þess, þar sem þingsköp mæla eigi svo fyrir, og verður því gengið til atkvæða um þetta mál.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Það er nú orðið áliðið tímans, svo að jeg skal vera mjög stuttorður. Allshn. hefir gert breytingar á frv. Leggur hún til að 2. til 6. gr. falli alveg burt, en að 1. gr. frv. orðist svo, að í stað 8 vikna í niðurlagi 2. málsgr. 19. gr. komi 4 vikur. Þykir rjett, að Siglfirðingar fái að leggja útsvar á menn, sem leita þangað um síldveiðitímann og reka verslun eða aðra atvinnu, enda þótt þeir dveljist þar ekki lengur en einn mánuð. En þar sem er sagt nú, að þetta ákvæði sje nú í lögum, þá er 1. gr.brtt. í nál. óþörf, og get jeg því tekið hana aftur.

Jón Þorláksson Ef 1. brtt. nefndarinnar er tekin aftur, þá leyfi jeg mjer að taka hana upp. Það er nú orðið svo framorðið, að menn eiga orðið erfitt með að átta sig á flóknum málum, en mjer skilst svo, að ekki komi til mála að þessi brtt. megi falla burt.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg bjóst nú ekki við að umr. færu að spinnast út af þessu; en jeg hefi sjeð, við nánari athugun, að það er misskilningur að 4 vikna ákvæði sje í lögum nú, og hætti jeg því við að taka till. nefndarinnar aftur.

Stefán Stefánsson Jeg ætla aðeins að taka það fram, að eftir atvikum hlýt jeg að sætta mig við þessar breytingar háttv.allshn. á frv. En jeg geri þetta í fullu trausti þess, að þegar bæjarstjórnarlög kaupstaðanna verða tekin til endurskoðunar, þá verði tekið tillit hinnar sjerstöku afstöðu Siglufjarðar, gagnvart ýmsum þeim málum, er þann kaupstað varða.

Flm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta er búið að liggja lengi hjá hv. deild. Er nú komið á annan mánuð síðan það kom fram, og hefir það verið sex sinnum á dagskrá. Jeg skal ekki hafa langa ræðu um það, svo að það geti komist áfram án frekari tafar. Jeg vil aðeins benda á það, að eins og ástatt er nú hjer á landi kemur sykurtollurinn mjög hart niður á nokkrum hluta þjóðarinnar, og það þeim hlutanum, sem síst skyldi, þeim fátækustu, nefnilega þurrabúðarmönnum í kaupstöðum og kauptúnum, sem altaf eru neyddir til að kaupa mikinn sykur. Það mun láta nærri, að þessi skattur sje um 30 kr. á heimili, og sumstaðar miklu hærri. Hve hart þetta kemur niður á fátækari hluta fólksins, sjest af því, að þingið ætlast ekki til, að verkamenn greiði nema 1/3 af þessari upphæð í beinan skatt. Jeg þykist vita, að margir hv.þm. kveinki sjer við að fara að breyta þessu nú, enda þótt þeir álitu rjettmætt að gera það, sökum þess, að þetta er tekjustofn fyrir ríkissjóðinn. það er að vísu rjett, að það er nokkur tekjustofn, en þó ekki svo hár, að ekki sje hægt að fylla það skarð í þessum miljónafjárlögum. Sykurinnflutningur hefir verið á árunum 1918–21, að báðum meðtöldum, um 9700 smálestir. Var flutt inn nokkuð misjafnt eftir árum, en gera má ráð fyrir, að meðaltalið af þessu, eða 2400 smálestir, megi leggja til grundvallar, sem ársinnflutning á sykri. Mundi því sykurtollur nema um 350000 krónum árlega. Sumir munu nú sjálfsagt telja, að ríkissjóður þoli ekki, áð þessum skatti sje ljett af, en í því sambandi vil jeg minna á það, að komið hefir til orða að afnema útflutningsgjald, sem er þó miklu meiri tekjustofn, og kemur auk þess ekki nærri eins illa niður og sykurtollurinn. Jeg vænti þess, að hv. deild leyfi þessu máli að fara til nefndar. Er nú orðið áliðið þingtímans, og þarf því að hraða málum, sem nú eru við 1. umr., ef þau eiga að komast í gegn. En þó svo fari, að frv. verði felt nú, þá kemur það aftur og aftur, þar til það kemst í gegn. Jeg geri ekki ráð fyrir, að menn fari að telja sykurtollinn verndunartoll meðan ekki er sykurrófnarækt í landinu. En til þess að útvega ríkinu tekjur eru margar leiðir betri en þessi og rjettlátari. Jeg ætla ekki að fjölyrða meira um þetta að sinni. Heyri jeg, að hæstv. atvrh. (KIJ) hefir kvatt sjer hljóðs, og vona jeg, að hann veiti málinu góðar undirtektir. Geri jeg að tillögu minni, að málinu verði, að umr. lokinni, vísað til 2. umr. og til fjhn.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg álít óþarfa að hafa langar umræður um þetta mál, því fyrirsjáanlegt er, að það nær ekki fram að ganga á þessu þingi. Það er rjett, að sykurtollurinn kemur hart niður á fátæku fólki, einkum við sjávarsíðuna. En þar sem hv.flm. (JB) sagði, að telja mætti þetta dálítinn tekjustofn, og mætti því sennilega búast við mótmælum frá stjórninni gegn því, að tollurinn yrði afnuminn, þá upplýsti hann sjálfur, að þessi dálitli tekjustofn gæfi ríkissjóði 350 þús. kr. tekjur á ári hverju. Jeg ætla, að þetta muni fulllágt reiknað, og að tollurinn sje nær 1/2 miljón en 350 þús. Jeg get þó ekki fullyrt þetta, því að jeg hefi ekki athugað það sjerstaklega. Það hefir farið fyrir mjer, eins og sennilega sumum hv.þm., að jeg hafði gleymt þessu frv., þangað til það var tekið á dagskrá. Ef það er rjett, sem stendur í greinargerð fyrir frv., að hingað til hafi ekki þótt fært að afnema þennan toll, sje jeg ekki, að nú sjeu betri ástæður til þess, nema siður sje. Að minsta kosti þyrfti þá að útvega nýja tekjustofna, annars yrði verulegur tekjuhalli á næsta ári. Ef mönum er það alvara að ljetta þessum tolli af, og að vísu væri full ástæða til að íhuga það mál, þyrftu að koma fram ákveðnar tillögur um, hvar ætti að taka þessa upphæð. Jeg tel sjálfsagt, að málið verði athugað í nefnd, en það ætti að bíða betri undirbúnings, og er ekki ósennilegt, að hv.flm. (JB) gæti í samráði við stjórnina, þó að það yrði ekki strax á næsta þingi, komið með tillögu um afnám tollsins í sambandi við önnur frv. um nýja tekjustofna. En eins og nú er þröngt um fjárhag landsins má þessi tollur ekki hverfa, og teldi jeg rjettast, að frv. færi ekki lengra en til nefndarinnar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg veit ekki, á hverju hæstv. atvrh. (KIJ) byggir þá ætlun sína, að þetta frv. muni ekki ná að ganga fram.  (Atvrh. KIJ: Mjer fanst það liggja í orðum hv.flm., að hann ætlaði þetta sjálfur)  . Fyrir þinginu liggja mörg stórmál, sem eru ekki komin lengra, svo sem frv. um nýjan banka, en flutningsmenn ætlast til, að afgreidd verði á þessu þingi. En þetta mál er ofureinfalt, og ætti meðferð þess ekki að þurfa að standa lengi. Hæstv. atvrh. (KIJ) vefengdi, að jeg hefði farið rjett með tollhæðina. En taki menn skýrslur Hagtíðindanna frá árunum 1918–1921, eins og jeg gat um, kemur í ljós, að meðalinnflutningur þessi 4 ár hefir verið 2400 smálestir, og skilst mjer, að tollurinn af þeim fari ekki fram úr 350 þús. kr. Hæstv. atvrh. (KIJ) sagði, að þá þyrfti að benda á nýja tekjustofna; Það má hæglega gera, og ef málið kemst lengra, gæti jeg bent á ýmsar leiðir. Hæstv. ráðh. (KIJ) taldi rjettara að bíða betri tíma. Sumir hv.þm. eru þó bjartsýnir á hag ríkissjóðs, og það er jeg líka, en jeg skil vel, að sá ráðherra, sem fer með sjóð ríkisins, sje íheldinn. Það fer svo fyrir honum, eins og mörgum öðrum gjaldkerum, enda er það mælt, að sá sje ekki góður búmaður, sem kann ekki að berja sjer. Jeg tel fjárhaginn ekki svo þröngan, að ekki sje óhætt að sleppa þessum tekjum, en hins vegar eru þetta hlunnindi til handa þeim mönnum, sem harðast hafa orðið úti vegna atvinnuleysis, dýrtíðar og gengishruns, en það eru verkamenn í sjávarþorpum. En Alþingi hefir látið hag þeirra lítið til sín taka.

Magnús Kristjánsson Jeg býst við, að öllum geti komið saman um að leyfa þessu máli að ganga til 2, umr. og nefndar, hvernig sem. afdrif þess verða síðar. Mjer þykir óviðfeldið að taka einstaka liði út úr og breyta tolllögum og vörutollslögum árlega með lítilfjörlegum kákbreytingum. Því er svo varið, að tollmál vor eru í mesta vandræðaástandi. Fyrir því er fengin full reynsla, að vörutollslögin eru svo í úr garði gerð, að ógerningur er að framkvæma þau, og auk þess valda þau miklu misrjetti á ýmsan hátt. Jeg hygg, að ekki geti liðið á löngu áður en takaverði alla tolllöggjöfina í einu lagi til gagngerðrar breytingar, og væri æskilegt, ef stjórnin gæti undirbúið það mál fyrir næsta þing. Frá upphafi hefi jeg verið á þeirri skoðun, að rjettasta leið in væri að leggja verðtoll á allar vörur, sem flytjast til landsins, og því tel jeg best að vera sem mest laus við allar smávægilegar breytingar á þessu kerfi, hverjar sem eru. Þetta ástand getur ekki haldist til lengdar, og er því allra hluta vegna haganlegast að taka upp þá reglu að tolla eftir verðmæti varanna, er jeg tel handhægara í alla staði. Það er ekki eins mikilsvert atriði, eins og sumir halda fram, hvort sykurtollurinn er látinn haldast óhaggaður ári lengur eða skemur, því að þessi tollur, sem talinn er svo óbærilegur, nemur þó ekki nema 3–4 kr. á hvert mannsbarn í landinu. það er fjarri mjer að halda því fram, að rjett sje að tolla þessa vöru, en ekki má gera of mikið úr þessari kvöð og mála of svart fyrir þeim, sem hafa ekki gert sjer fulla grein fyrir, hvað um er að ræða. Jeg vænti þess, að hæstv. stjórn taki til íhugunar, hvort ekki sje ástæða til að undirbúa gagngerða breytingu á þessu fyrirkomulagi á milli þinga, og hvort leið sú, sem jeg hefi bent á, mundi ekki geta talist heppileg.