Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Sigurður Einarsson: Eins og fram kemur í nál. á þskj. 361, hefir meiri hl. menntmn. orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. Sumir af nm. höfðu einnig átt þess kost að gera sér grein fyrir þessu máli í fjvn., og sumir okkar gera sér vonir um, að með því að hag menningarsjóðs verði komið á nokkurnveginn öruggan grundvöll, megi bægja frá þinginu ýmsum málaleitunum, sem því hafa borizt um styrki til allskonar lista og menningarstarfsemi. Ég vil ekki draga dul á það, að ef verulegur árangur á að verða af því, að menningarsjóður komi í stað þingsins að þessu leyti, svo að menn venjist á að snúa sér til menningarsjóðs með styrkbeiðni í stað þingsins, þá verður að taka þetta mál föstum tökum og koma sjóðnum á það tryggan grundvöll, að það sé víst, að hann hafi árlega allmikið fé til sinnar starfsemi. Ég geri hinsvegar ráð fyrir að ef þetta verður samþ. og engar ráðstafanir verða gerðar til þess að beina frá þinginu til menningarsjóðs ýmiskonar styrkbeiðni, þá muni þetta valda auknum útgjöldum á þessu sviði, en ekki sparnaði. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum. Ég er sem sagt á þeirri skoðun, að ekki verði hjá því komizt að veita þetta fé, þar sem tekjur sjóðsins hafa þorrið jafngríðarlega undanfarin ár eins og raun ber vitni um, þar sem þær eru ekki nema tæpur þriðjungur af því, sem þær voru, þegar þær voru mestar.

*Pétur Ottesen: Þar sem afstaða fjvn. var dregin inn í umr. um þetta mál, þá vil ég láta það koma fram, að það varð engan veginn óskipt niðurstaða í n. Það var meiri hl. n., sem lagði til, að frv. yrði samþ. Ég heyrði það á hv. 9. landsk., að hann gerir ráð fyrir því, að með samþykkt þessa frv. muni draga úr þeirri kvöð, sem hvílt hefir á fjárveitingavaldi þingsins á hverjum tíma um styrk til ýmiskonar listastarfsemi og menningarstarfsemi. Við höfum reynslu fyrir okkur í þessu efni. Þegar fyrst var farið að veita skáldastyrk hér á þinginu, var byrjað með því að veita hann út á nöfn einstakra manna. Svo þótti þetta ófær leið, og til þess að girða fyrir frekari aukningu í þessu efni, var veitt ein upphæð á fjárl., sem vissir aðiljar áttu að úthluta. Þetta reyndust heldur ekki öruggar hömlur á áframhaldandi styrkveitingu á fjárl. í þessu efni, því að síðan hafa svo að segja á hverju þingi verið veittir styrkir sem verðlaun fyrir skáldskap og ýmiskonar listir þrátt fyrir þetta. Þá má ennfremur benda á það í þessu sambandi, að styrkur til framhaldsnáms stúdenta var upphaflega veittur út á nafn hvers og eins; svo átti að fara inn á þá braut að veita ákveðna upphæð á fjárl., sem menntamálaráð hefir upp á síðkastið átt að úthluta, en þrátt fyrir þetta hvíla enn sömu álögur á fjárveitingavaldinu. Þetta út af fyrir sig mun ekki draga neitt úr styrkumsóknum til fjárveitingavaldsins. Ég vil aðeins benda á það, að það er ákaflega hættuleg braut, sem farið hefir verið inn á, að binda með lögum tekjur ríkissjóðs, hvort sem þeirra er aflað með tollum, beinum sköttum eða með rekstri einstakra stofnana; þetta er hættulegt vegna þess, að ef meðferð fjármálanna hér á landi væri heilbrigð, þá ætti að miða fjárveitinguna við afkomu landsmanna í heild, en eins og þessum málum er nú komið, þar sem verið er að binda meginþorrann af árlegum tekjum ríkissjóðs, er gengið inn á þá háskabraut, sem hlýtur að leiða til ófarnaðar fyrir okkur í fjármálunum í framtíðinni, og sá mesti fjármálavoði, sem við höfum nokkurntíma mætt, á m. a. rót sína að rekja til þess, hversu mjög er búið að binda fyrirfram fjárveitingamöguleikana á Alþingi á hverjum tíma. Þetta vil ég láta koma fram í sambandi við þetta frv., sem er fullkomlega rétt mynd af þessari háskabraut í fjármálunum, sem farið hefir verið inn á.

*Sigurður Einarsson: Ég vil vona, að hv.þdm. hafi ekki skilið orð mín svo, að ég hafi átt við, að fjvn. hafi verið einróma samþykk þessu frv. Ég átti vitanlega við meiri hl. - Ég vil svo aðeins segja það, að þetta mál gefur ekki tilefni til þess að fara út í víðtækar hugleiðingar um fjármálastefnu undanfarinna ára. Sú upphæð, sem hér um ræðir, er ekki svo stór, að á henni velti öll afkoma ríkissjóðs á hverjum tíma. Hitt er rétt, að það er náttúrlega varhugavert að binda stóra hl. ríkisteknanna fyrirfram um ófyrirsjáanlegt árabil. Það er von þeirra, sem standa að þessu frv., að með því verði hag menningarsjóðs komið í betra horf, og þá muni unnt og a. m. k. forsvaranlegt að vísa frá Alþingi ýmsum beiðnum, sem drífur að á hverju ári.

*Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): N. hefir athugað þetta mál allrækilega og kynnt sér, hvaða skuldir hvíla á áveitunni ennþá. Og hún hefir komizt að þeirri niðurstöðu að mæla með þessu frv., og er það einróma álit n., að þetta frv. nái fram að ganga. N. byggði þetta á því, að ekki mundu tök á að koma málinu á hreint, eins og nú standa sakir, á annan hátt en þennan. Að vísu hafa einstakir nm. óbundnar hendur um brtt., sem fram kunna að koma. Auk þess er það sérstaklega einn nm., sem hefir haft á orði að koma með brtt. að því leyti, að sömu ákvæðin væru færð yfir á Þingáveituna eins og hér er ákveðið um Skeiðaáveituna. Eins og hv.þdm. er kunnugt, og mun hafa verið tekið fram hér í hv. d., er hér lagt til, að Skeiðaáveituskuldirnar verði gerðar upp á sama hátt eins og búið er að gera um Flóaáveituskuldirnar. Það virðist ekki ósanngjarnt að láta þetta fylgjast að, því að hér er um hliðstæð fyrirtæki að ræða, sem hafa farið langt fram úr áætlun, svo langt, að bændum þarna er algerlega um megn að rísa undir kostnaðinum. Eftir upplýsingum, sem n. hefir aflað sér, lætur nokkuð nærri, að allur kostnaður við Skeiðaáveituna með vöstum af lánum til þessa tíma komist nokkuð upp fyrir hálfa millj. króna. Af þessu hefir ríkissjóður þegar greitt upphaflega sem framlag nokkuð yfir 100 þús. kr., auk þess hefir kirkjujarðasjóður greitt tilskipaðar 35 þús. kr. og loks hefir ríkissjóður greitt um 9000 kr. Ógreidd lán munu hinsvegar vera um 380 þús. kr. Af því eru um 16000 kr. lán úr viðlagasjóði, en hitt mun vera í landsbankanum. Ríkið mun nú þegar hafa tekið að sér þessi lán samkv. l. um Skeiðaáveituna frá 1929, en þeim skilyrðum, sem sett eru í l., ef ríkið taki að sér lánin, hefir ekki verið fullnægt, og ekki verið gengið eftir þeim af þeim ástæðum, að bændur gátu ekki undir þessu risið. Það áveituland, sem hér er um að ræða, er frá 31 jörð. Þar af á ríkið eða kirkjan 6, einstakir menn, sem búa sjálfir á jörðunum, 21, og 1 eru í einstakra manna eign, en í leiguábúð. Land ríkissjóðs er 300 hektarar, land þeirra jarða, sem eru í sjálfsábúð, er 2639 hektarar, og þeirra, sem eru í leiguábúð, 119 hektarar. Alls 3058 hektarar. Ég þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. Það er sem sagt till.n., að málið verði samþ. eins og það liggur fyrir.

*Eiríkur Einarsson: Ég á hér brtt. á þskj. 168 við þetta frv. Brtt. lýtur að því, að nokkrar öryggisráðstafanir verði gerðar á framkvæmdum Skeiðaáveitunnar, svo hún fái notið sín betur en nú er. Það hafa komið tilmæli um, að ég tæki till. aftur til 3. umr., og get ég eftir atvikum fallizt á það, úr því að þess er óskað. Það getur annars mælt með þessu, að sé landbn. ekki búin að taka þessa till. til sérstakrar athugunar, hvað ekki kemur fram í nál. hennar, þá vildi ég gjarnan, að n. gæfist kostur á því. Og ef hún er ekki kunnug til hlítar staðháttum þarna, þá væri mér ánægja í að afla henni þeirra gagna, sem ég get og hana kynni að vanhaga um í þessu sambandi. - Að svo mæltu tek ég brtt. mína aftur til 3. umr.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Við 1. umr. var gerð allýtarleg grein fyrir þessu frv., m. a. af hæstv.atvmrh.Allshn. hefir haft málið til meðferðar á nokkrum fundum og kallað landlækni á fundi til þess að leita ráða hans og umsagnar um nokkur atriði. Í aðalatriðunum er n. sammála um og telur rétt, að löggjöf sem þessi nái fram að ganga á þessu þingi, en hinsvegar er nokkur ágreiningur um, hve langt hún eigi að ganga í einstökum atriðum. En n. var sammála um að setja það bráðabirgðaákvæði, að styrkveitingar samkv. þessum lögum skyldu ekki koma til framkvæmda, nema samkv. því, sem fé væri veitt til þess í fjárlögum, nema til þeirra, sem haldnir eru af berklaveiki, holdsveiki eða kynsjúkdómum. Það eru að vísu í 1. gr. fleiri sjúklingar taldir, sem nú þegar eru kostaðir af ríkinu, svo sem geðveiklingar allir. Það er svo til ætlazt, að holdsveikir sjúklingar séu að öllu leyti kostaðir af ríkinu, svo lengi sem Laugarnesspítali er starfræktur. Það þótti ekki annað hlýða, því að þessi spítali er reistur fyrir gjafafé með þeim skilyrðum, að sjúklingar hafi þar vist sér að kostnaðarlausu, og þessum megintilgangi gefendanna vildi n. ekki breyta. - Þá er hið sama um daufdumba. N. ætlast til, að um rekstur málleysingjaskólans verði nákvæmlega sama fyrirkomulag og nú er. Þá er og um geðveika ætlazt svo til, að það, sem ríkið leggur nú fram, verði í sama mæli eftirleiðis. Það, sem þá er nýtt og óþekkt, hvaða kostnað hefir í för með sér fyrir ríkið, eru fávitar og aðrir menn, sem þjást af langvarandi sjúkleika og sjúkrasamlögum ekki er skylt að styrkja eftir 6 mánaða veikindi. - Þá eru ofdrykkjumenn og aðrir eiturneytendur og þeir örkumla menn, sem þurfa gervilimi; allt þetta er óvíst, hvað kostar ríkið, ef það er tekið upp, og þess vegna taldi n. rétt að setja þetta bráðabirgðaákvæði, og ætlast þá n. til, að þegar lög þessi koma til framkvæmda, sem yrði árið 1938, verði sett inn í fjárlög sú upphæð, sem þarf til að standa undir þessum kostnaði, og verði styrknum síðan úthlutað samkv. till. landlæknis. Á stuttum tíma kemur svo reynsla á það, hvað þetta kostar ríkissjóð mikið fé. Landlæknir var þeirrar skoðunar nú, að hann gæti ekki gefið upplýsingar um, hvað þetta kynni að kosta, en eins og fjárhag ríkissjóðs er nú háttað, taldi n. ekki hægt að setja ríkisframfærslu á, áður en það væri komið í ljós. Þá er nokkur breyt. á 8. gr. Í frv. var ætlazt til þess - og er það óbreytt frá n. hálfu - að 1/5 af framfærslukostnaðinum greiddist af þeim sjúku sjálfum, og ef þá þryti, þá af hlutaðeigandi hrepps- eða bæjarfélagi. Var svo til ætlazt í frv., að innheimta þess hluta, sem sveitar- og bæjarfélögin yrðu að greiða, væri í höndum ráðh., en fjmrh. taldi réttara, að innheimta þessara gjalda kæmi til aðilja beint frá viðkomandi sjúkrahúsum, og þess vegna leggur n. til, að þessu ákvæði 8. gr. sé breytt í þetta horf. - 2. brtt.n. er um gildistöku laganna. Í frv. er svo ákveðið, að lögin öðlist nú þegar gildi, en n. leggur til, að þau öðlist gildi 1 jan. 1937. Ég hygg að allir hv.nm. séu sammála um, að þessa löggjöf beri að setja. Hinsvegar hafa tveir hv.nm. skrifað undir frv. með fyrirvara og hafa að sjálfsögðu óbundnar hendur til að koma fram með nýjar till. eða greiða atkv. um nýjar till., sem fram koma. Eitt meginatriði þessarar stefnu, að 1/5 af öllum sjúkdómskostnaði falli á viðkomandi bæjar- eða sveitarfélag, ef sjúklingurinn sjálfur er þess ekki megnugur að greiða hann, er það, að þá er svo til ætlazt, að berklavarnagjaldið verði fellt niður, og taldi n. það mikils virði, þar eð komið hafa fram allháværar raddir um að fá þetta gjald afnumið. Reynslan verður svo að skera úr um það, hvort þessi 1/5, sem hér leggst á einstaklinga eða framfærslusveitir, verður meiri byrði heldur en það gjald, sem nú er létt af sýslum og sveitarfélögum, en það var skoðun n., að ekki mætti daufheyrast við þessum röddum. Ég ætla ekki að fara út í einstakar gr. frv.; það hefi ég gert áður. En ég vildi í aðaldráttum skýra brtt.allshn. og það verk, sem með þessu er hafið. Ætla ég, að með þessu sé stigið gott spor í þá átt að koma skipulagi á þessi mál og að þetta sé nauðsynleg viðbót við þær tryggingar, sem nú eru orðnar ákveðnar með l. frá síðasta þingi. Og þótt þessi löggjöf sé ekki fullkomin, þá er hægra um vik að fullkomna hana með því að nema bráðabirgðaákvæði hennar úr gildi heldur en að koma henni á í fyrstu eða auka við löggjöf, sem nú væri sett. Vænti ég þess, að hv. d. geti fallizt á þessar till.allshn. í öllum aðalatriðum og taki málinu vel.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil þakka hv.allshn. fyrir fljóta afgreiðslu málsins og vona, að hún verði til þess, að þetta nái afgreiðslu nú á þinginu. Eins og ég gat um við 1. umr. málsins, þá hefði mér þótt miður, ef þennan kafla hefði vantað í þá tryggingarlöggjöf, sem nú er komin á, en það má segja, að sú tryggingarlöggjöf sem sett var hér á síðasta þingi, og þetta mál sé hvort öðru svo nátengt, að tryggingarnar séu ekki fullkomnar, nema þessi kafli fylgi. Brtt. hv.allshn. get ég fallizt á, sérstaklega með þeim skýringum, að meðan bráðabirgðaákvæðið er látið gilda, sé engu breytt um holdsveika, geðveika og daufdumba, og að öðru leyti sé það aðeins til þess, að ekki sé farið út fyrir það takmark, sem sett er í fjárlögum. - Ég get einnig fallizt á brtt. við 8. gr., þannig að það séu stofnanirnar sjálfar, en ekki ráðh., sem annist um innheimtu þess hluta sjúkrakostnaðarins, sem sjúklingarnir sjálfir eða framfærslusveitir þeirra eiga að greiða. Ég vil mælast til þess, að málinu verði hraðað, svo að það geti fengið fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi.

Magnús Guðmundsson Ég minnist þess, að á síðasta þingi hélt hæstv. fjmrh. því ákveðið fram, að hann vildi ekki dengja á ríkissjóð gjöldum, sem enginn vissi um fyrirfram, hve há kynnu að verða. Mér finnst þetta vera fyllilegu réttmætt, a. m. k. ef líklegt er, að gjöldin geti orðið nokkuð mikil. Nú er svo um þetta mál, að enginn getur um það sagt, hve mikil útgjöld geta af því hlotizt. Það geta orðið hundruð þúsunda. Þess vegna hefir allshn. farið inn á þá braut að setja í frv. bráðabirgðaákvæði, þannig að þingið ráði því á hverjum tíma, hve mikið sé borgað út í þessu skyni. Það er að vísu undarlegt að setja lög og um leið að samþ., að þau skuli ekki koma til framkvæmda fyrr en eftir svo eða svo langan tíma. Það má þá vel spyrja, hvort í raun og veru sé þörf á að setja slík lög. Ég er einn af þeim, sem vilja bíða og setja þau þá fyrst, þegar fé er til að framkvæma þau. En af því að meiri hl. n. lagði mikla áherzlu á að fá málið afgr., þá lét ég til leiðast að skrifa undir nál. með fyrirvara. Ástæðan til þess, að ég skrifaði undir, var sú, að ég finn, að með þessu fyrirkomulagi vinnst talsvert fyrir sveitirnar. Þær losna við að borga það árlega gjald, 2 kr. á mann, sem þær nú greiða til berklavarna, en í stað þess verður hver sjúklingur að borga 1/5 kostnaðar, og það þýðir sem næst einni krónu á dag. Berklavarnagjaldið er 10 þús. kr. úr sýslu, sem hefir 5 þús. manns, og þá vegur þetta sig upp, ef hér um bil 30 sjúklingar eru úr þeirri sýslu allt árið. Ég geri ráð fyrir, að við þetta létti dálítið á bæjar- og sveitarfélögum, og mér finnst þau hafa þess fulla þörf. Þetta er ástæðan fyrir því, að ég hefi skrifað undir þetta mál., en þó með fyrirvara. Það má búast við því, að innan skamms komi upp raddir um það að veita upphæð til þess að framfylgja því, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., og nema úr gildi bráðabirgðaákvæðið, en það verður að skeika að sköpuðu um það, og ef til vill verður kostnaðurinn ekki ókleifur, en eins og hv.frsm. tók fram, er ekki óviturlegt að reyna að mynda sér dálitla skoðun um það, hve miklu þessi kostnaður muni nema, áður en lögin koma að fullu til framkvæmda. Mér skildist á hans ræðu, að hann gerði ráð fyrir, að ekkert yrði veitt í þessum tilgangi, fyrr en í fjárlögum 1938, og að þá verði útbýtt í byrjun þess árs fyrir sjúklinga, sem legið hafa 1937. Ég hafði skilið þetta öðruvísi, þannig að meiningin væri að veita þegar á árinu 1937 einhverja upphæð og útbýta henni skömmu eftir 1. jan. 1938 sem tilheyrandi árinu 1937, en það skiptir ekki miklu máli, og skal ég ekki deila neitt um það út af fyrir sig. Ástæðan fyrir því, að samkomulag náðist um þetta mál, er sú, að um leið og frv. verður að lögum, er framkvæmd þess frestað, svo að það er í rauninni ekki annað en einn liður í bandorminum svonefnda, sem nú bætir við sig fleiri og fleiri liðum, og eru það satt að segja lítil meðmæli með framsýni þingsins, að ár eftir ár skuli vera sett lög, sem svo er verið að fresta, sökum þess að ekki er fé fyrir hendi til þess að standast kostnaðinn af þeim. Og svo langt gengur þetta, að reist hefir verið stór bygging, sem kostað hefir eftir því, sem ég bezt veit, um 700 þús. kr., og þarf 300–400 þús. kr. til þess að fullgera. Frá þessari byggingu verður að taka fé til þess að nota handa ríkissjóði. Það má segja um frv. eins og það er, að það étur ekkert úr ríkissjóði beinlínis, meðan bráðabirgðaákvæðin eru í gildi, og þess vegna má telja það meinlaust að láta það fara í gegn.

Bernharð Stefánsson Ég vil aðeins getu þess f. h. meiri hl. fjhn., að fari svo, að frv. verði samþ. hér í hv. d. og hún sýni þar með, að hún er því meðmælt, þá lítur meiri hl. n. að sjálfsögðu svo á að frv. til l. um breyt. á l. um varnir gegn berklaveiki, sem til hennar var vísað, sé þar með úr sögunni í þessari d. Ég tek þetta fram sökum þess, að fyrir nokkrum dögum fékk n. ákúrur fyrir að hafa ekki skilað áliti um þetta mál, og ég vil gjarnan skjóta því til hv.flm., hvort þetta sé ekki rétt skilið hjá mér.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég vil gera þá fyrirspurn til hv.flm., hvort þeir telji það öruggt, að ekki verði innheimt berklavarnagjald hjá sýslu- og bæjarsjóðum 1937. Annars vil ég segja það, að það er enganveginn víst, þó að þessi hv. d. afgr. þetta frv., að það verði að lögum, og þess vegna hefði verið rétt, ef meiri hl. hv.fjhn. hefði ætlað að létta þessu gjaldi af sýslu- og bæjarsjóðum, að skila áliti, þannig að það mál, sem er umfangsminna, hefði verið komið í gegnum þingið, þótt þetta hefði strandað.

Bernharð Stefánsson Það er rétt, að það er ekki víst, að það frv. verði að lögum, sem samþ. er hér í d., því að Nd. getur fellt það, en þessi d. er búin að láta í ljós vilja sinn um það mál, sem hún hefir samþ., og það er engin ástæða til þess, að d. láti tvisvar vilja sinn í ljós um sama málið. Út af fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf. vil ég segja það, að ég fæ ekki annað séð en að það komi ekki til mála, að berklavarnagjaldið, sem verið hefir, verði innheimt á árinu 1937, ef þetta frv. verður samþ. Það stendur í 13. gr. þessa frv., að lög þessi öðlist þegar gildi, og svo eru talin upp lagaákvæði, sem jafnframt falla úr gildi, og þar með þau ákvæði í berklavarnalögunum, sem lúta að þessu gjaldi. Mér finnst því ákaflega eðlileg aðstaðan, sem meiri hl. fjhn. tók, þar sem hann vissi um þetta frv. Þegar frv. um breyt. á berklavarnalögunum var borið hér fram, þá boðaði hæstv.atvmrh., að þetta frv., sem hér liggur fyrir, mundi verða lagfært, og meiri hl. n. beið fyrst eftir því, og síðan eftir því, hvaða afgreiðslu þetta mál fengi. Ég vil því ekki taka á móti neinum ákúrum um það, að aðstaða meiri hl. fjhn. hafi ekki verið í alla staði eðlileg og rétt, eins og á stóð, þar sem þessi tvö mál eru svo nátengd.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég er á sömu skoðun og hv. 1. þm. Eyf. um þetta efni. Ég tel, að ef þetta frv. verður að lögum, þá sé þar með sú skipun á gerð, að sá hluti af berklavarnagjaldinu, sem ekki hvílir á ríkissjóði og færður er yfir á einstaklinga, sé þar með fallinn niður.

*Magnús Jónsson: Þegar frv. um berklavarnagjald lá fyrir hv.Nd., leitaðist ég við að athuga ákvæði þessa frv., en þau eru nokkuð flókin að ýmsu leyti, en mér virtist það vera svo, að í rauninni geti gjaldið eftir þessum lögum einmitt lent á héruðunum eftir sem áður. Sjúklingurinn á sjálfur að greiða 1/5 og á viðkomandi framfærslusveit að innheimta það. Ég þykist vita, að þessi 1/5 lendi yfirleitt á framfærslusveitinni. Það sýnist ekki fjarri sanni, að þetta sé nokkuð svipað eins og 2 kr. gjaldið er nú. Ég sé því ekki ástæðu til þess að láta þetta frv. standa í veginum fyrir framkomu hins. Ef þetta er misskilningur hjá mér, þá þætti mér vænt um að fá nánari skilgreiningu á því.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Að því er ummæli hv. síðasta ræðumanns snertir, vil ég taka það fram, að það er skýrt ákveðið í brtt.n. við 8. gr. að þetta gjald skuli krefja af þeim framfærða. Hvað reynslan sýnir í því efni, er náttúrlega ekki gott að segja um að svo stöddu, en hinsvegar er þetta gjald lægra en nú er greitt; það er enginn vafi á því, að þetta verður lægra en nú er greitt. Við hv. 1. þm. Skagf., sem ég er þakklátur fyrir það, að hann tók þessu máli vinsamlega, vil ég segja það, að ég sé ekki ástæðu til þess að kalla þetta bandorm, því að það er ætlazt til þess, að eftir að umsóknir eru komnar fram á árinu 1937 frá öllum þeim, sem heyra undir þessi lög, þá verði úthlutunin miðuð við þá upphæð, sem ríkið leggur fram í þessu skyni, og það er óumflýjanlegt, að á fjárlögum fyrir 1938 verði lögð fram upphæð í þessu skyni, sem er í samræmi við þær þarfir, sem koma í ljós í þeim umsóknum, sem auglýst verður eftir á árinu 1937. Landlæknir telur ekki hægt að komast af með minna en 100 þús. kr., og það yrði að leggja fram úr ríkissjóði, en þar frá dragast upphæðir á fjárlögum nú til ýmsra þessara sjúkdóma, um 30 þús. kr., svo upphæðin verður þá minni. Að lokum vil ég svo segja það, að það er skýrt tekið fram í 13. gr., að það er ætlazt til þess, að berklavarnagjaldið falli niður í ársbyrjun 1937 með þessu frv.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég heyrði að vísu ekki alla ræðu hv. 1. þm. Eyf., en mér skildist hann vera að afsaka þann drátt, sem orðið hefir hjá hv. meiri hl. fjhn. á afgreiðslu á frv. til laga um breyt. á l. um varnir gegn berklaveiki. Þó að það frv., sem hér liggur fyrir til umr., kæmi fram, og þó að ákveðið sé, að berklavarnaskatturinn falli niður, ef frv. verður samþ., þá er ekki ástæðulaust að afgr. hitt málið fyrir því, vegna þess að eins og það frv. ber með sér, er þar ákveðið, að hverfa skuli gjaldið frá sýslusjóðunum fyrir árið 1936, og það mátti gjarnan fylgja því máli fram og ákveða, hvort það skyldi leyft eða ekki, því að frv. það, sem hér liggur fyrir, kemur ekki til framkvæmda fyrr en í fyrsta lagi árið 1937.

*Páll Hermannsson: Hv. 1. þm. Reykv. vildi halda því fram, að berklavarnagjaldið kæmi til með að hvíla á héruðunum jafnvel eftir að þetta lagafrv. væri orðið að lögum. Þetta er að nokkru leyti rétt, en ég ætla samt, að það muni verða töluverður munur á því frá því, sem nú er. Núna er það svo, að það á að greiða í ríkissjóð 2 kr. af hverjum manni í landinu, og það má vel vera, að sú upphæð, sem þarna fæst, sem er á 3. hundr. þús. kr., verði eitthvað lík þeirri upphæð, sem landsmenn koma til með að greiða í sambandi við berklasjúklinga með því að greiða 1/5 af tilkostnaðinum. En ég lít svo á, að þetta muni samt koma mikið öðruvísi niður. Í fyrsta lagi held ég, að það muni miklu fleiri berklaveikir menn og aðstandendur þeirra greiða þennan 1/5 heldur en þeir, sem hafa fram að þessu greitt með sjúklingum, af því að það er venjulega annaðhvort greitt allt eða ekkert. Ég lít svo á, að oft sé kleift að greiða 1/5, þó að menn geti ekki greitt allan kostnaðinn. Eins og gefur að skilja, verður einhver að greiða þennan kostnað, þar sem svo fer, að einstaklingar geta ekki gert það, og þá koma bæjar- og hreppsfélögin til skjalanna, en á það má þá aftur líta, að þessi tilkostnaður verður eðlilega talinn með fátækraframfærslunni, og eins og við þekkjum, þá er það svo nú, að allverulegur hluti af fátækraframfærslunni fæst endurgreiddur úr ríkissjóði, þegar hann verður of þungur. Ég get tekið undir það með hv. 1. þm. Reykv., að það lendir eitthvað af þessu gjaldi á sveitar- og bæjarfélögunum, en ég geri ráð fyrir, að það verði miklu minna en það berklavarnagjald, sem landsmenn greiða nú.

Bernharð Stefánsson Ég er hissa á því, hvað hv.þm. Dal. sér mikið eftir frv. um berklavarnalögin, sem hann flutti hér. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er svo ákveðið, að ákvæðin um berklavarnagjald sýslusjóða falli niður, og það sama er farið fram á í hans frv. Ef bæði þessi frv. hefðu verið samþ., þá hefðu verið sett tvenn lög um sama hlutinn. Nú bendir hann á það eina atriði, sem hann getur borið fram í þessu efni, sem sé það, að samkv. hans frv. og hv.þm.N.-Ísf. hefði berklavarnagjaldið átt að falla niður á þessu ári, en samkv. þessu frv. fellur það ekki niður fyrr en á næsta ári. Þetta er að vísu rétt, en ég hygg, að þó að menn að öðru leyti fallist á að afnema berklavarnagjald sýslusjóða, þá hefði verið varhugavert að láta þetta ákvæði frv. standa, að fella niður gjaldið á þessu ári, þar sem allar áætlanir eru miðaðar við, að þetta gjald haldist í ár, eins og t. d. þegar fjárlögin voru sett, Berklakostnaður ríkisins er miðaður við það.

Hvað gerum við nú, þegar sett eru fjárlög fyrir árið 1937?

. Jafnvel þótt hv.þm. vildi fella niður berklavarnagreiðsluna á þessu ári, þá sé ég ekki, að til þess þyrfti sérstök lög, þegar með öðrum lögum er verið að fella þetta gjald niður; til þess þyrfti hv.þm. ekki annað en að bera fram brtt., t. d. við 13. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir, um það, að þau ákvæði, sem þar að lúta, skyldu koma til framkvæmda strax. Þetta frv. hv.þm. er því undir öllum kringumstæðum óþarft, ef þetta frv., sem hér er til umr., verður samþ.

*Magnús Jónsson: Ég heyri á þeim skýringum, sem ég hefi fengið, að ég hefi litið rétt á þetta, og ef litið er á það, að berklakostnaðurinn er kringum 1 millj. kr. og að gjaldið, sem nú er innheimt frá sýslu- og bæjarfélögum, 2 kr. á mann, er þá eftir íbúafjölda um 230 þús. kr., þá sér maður, að þessi 1/5 sem verður að koma úr héruðunum, er mjög líkur 2 kr. gjaldinu. Það munu koma um 200 þús. kr. frá héruðunum í stað þess, að nú koma þaðan 230 þús. kr. Ég sé því ekki, að þetta nái þeim tilgangi, sem hv.flm. frv. ætlast til. Ég verð að segja það, að enda þótt 8. gr. sé betur orðuð og til meira öryggis í brtt. frá n., þá býst ég samt við, að þetta fari alveg eins og nú er í framkvæmdinni, að þetta lendi yfirleitt á hinum opinberu sjóðum, og það er líka á það lítandi, að innheimtan frá sýslu- og bæjarfélögum hefir stundum gengið treglega.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég skal ekki karpa við hv. 1. þm. Eyf. um þetta atriði, en það er eitt, sem ég ekki skildi, að hann var að ráðleggja mér að flytja brtt. við 13. gr., sem yrði þá að verka ár fram fyrir sig. Og ég sé ekki, að l. geti fellt úr gildi ákvæði annara l., fyrr en þau ganga sjálf í gildi. En nú eiga þessi l. ekki að ganga í gildi fyrr en 1. jan. 1937.

Það stendur í 13. gr., að þau öðlist þegar gildi

. Ég horfi á nál. hér fyrir framan mig.

Það er allt annað mál

. Ég ætla þá að láta ráðast, hvort hv.l.þm. Eyf. samþykkir brtt. eða ekki.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég vil aðeins geta þess, að meiri hl. fjhn. mun við 3. umr. flytja nokkrar brtt. við þetta frv., sem honum hefir ekki unnizt tími til að ganga frá. Ég sé ekki ástæðu til, að þessari umr. verði frestað nú, þar sem 3. umr. er eftir.

*Sigurður Einarsson: Ég kann ekki vel við, þegar hv.þm. V.-Sk. eyðir miklum tíma í að deila á menntmn. fyrir það, að hún hafi ekki séð sér fært að sinna þessu máli neitt. Þó það kunni að verða til að styggja þennan hv.þm. eða hryggja hann, þá verð ég að láta hann vita, að það eru alls ekki hans brtt., sem urðu þess valdandi, að n. fór að sinna málinu meira og að hún hefir athugað það svo rækilega og komið með sínar brtt. svo fljótt. Það er alls ekki svo, að n. hafi ætlað að vanrækja málið og að hún hafi vaknað við brtt.þm. V.-Sk. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði um skólaskyldualdurinn, þá verð ég að bæta við nokkrum orðum. Það má vel vera, að einstaka mönnum sé það þyrnir í augum, að skólaskyldualdurinn er færður niður í 7 ára aldur. En reynslan hefir orðið sú í öllum kaupstöðum landsins, að ekki hefir verið kostur á að rækja kennsluna sem vera ber, nema með því að færa skólaskyldualdurinn niður, af þeirri ástæðu, að börnin koma ólæs í skólann. Þetta hefir leitt til þess, að undanfarin ár hefir allsstaðar verið stefnt að því að færa skólaskyldualdurinn niður. Og jafnvel neðan við þennan aldur er fólk að kaupa dýrum dómum kennslu fyrir börnin, af því að þau eru ekki komin í skóla. Allur þorrinn af heimilum í kaupstöðum er ekki fær um að leyst þetta starf af hendi, af því að það er enginn til þess, og menn verða þess vegna að kaupa það að. Alveg samskonar ástæður eru fyrir hendi í sveitunum. Hv. þm. virtist gera mjög mikið úr heilnæmi sveitaloftsins; náttúran og aðbúð sveitabarnanna væri svo miklir kostir, sem þau hefðu fram yfir kaupstaðabörnin, að ekki þyrfti að sjá sveitabörnunum fyrir viðlíka fræðslu og í kaupstöðunum. Þó að þetta skipti að vísu miklu máli, þá hefir það sýnt sig, að þetta er ekki einhlítt. Ég get tekið undir það, að það er nokkuð til í því, sem hv.þm. V.-Sk. sagði, að síðan fræðslulögin gengu í gildi hér, þá hefir fólkið slegið áhyggjum sínum upp á skólana um uppeldi barna sinna, eins og hv.þm. komst að orði. En ráðið við þessu er ekki að gera skólana þannig, að þeir verði ekki færir um að taka við þessu verkefni, sem fólkið leggur þeim á herðar, heldur gera þá færa um að takast þetta á hendur. Ég verð að líta svo á, að þetta frv. sníði af núverandi skipulagi marga galla og geri tryggilegt, að börnin njóti nauðsynlegrar fræðslu. - Þá vil ég víkja að því, sem fram hefir komið í þessum umr. og verið mörgum þyrnir í augum. en það eru heimavistarskólar í sveitum. Nú er fengin allýtarleg reynsla um þá. Það var talsverður uggur í mönnum, áður en þetta komst á, um að fyrirkomulagið yrði óvinsælt, að menn mundu kveinka sér við að láta börn sín dvelja svo lengi burtu frá heimilinu, og svo við þeim kostnaði, sem af þessu leiddi. En reyndin hefir orðið sú, að þar sem sæmilega hefir tekizt til um val starfsmanna, þá er síður en svo, að menn séu hikandi við að senda börn sín á þessa skóla. Mörg heimili fagna því að geta sent þau þangað, af því að þau vita, að þar njóta þau heilsusamlegri aðbúðar en illa stödd heimili geta veitt börnum sínum. Að hinu leytinu sýnir það sig, að þar sem vel og skynsamlega er haldið á þessu, þá verður þetta ekki svo ýkja dýrt fyrir heimilin, og þau geta greitt það að mestu með afurðum sínum. Ég er sannfærður um, að þó það kunni að verða langsótt og erfitt að koma upp heimavistarskólum í sveitum, þá er það það, sem ber að stefna að. Þó að farkennslan hafi orkað furðu mikils um að halda barnafræðslunni í horfinu, þá er ekki því að neita, að aðstaðan til þess að reka þá starfsemi, bæði vegna húsnæðisskorts og lítils tíma kennarans handa hverjum hóp barna, mun verri en verða mundi í föstum heimavistarskólum. Hv. þm. V.Sk. gerði ráð fyrir, að slíkir skólar mundu verða mikið bákn og að það væri ástæða til að fleiri hreppar slægju sér saman um byggingu þeirra. En ég held, að það sé óþarfi að gera ráð fyrir því, heldur finnst mér trúlegra, að þeir verði svipaðir að stærð eins og þeir, sem þegar eru komnir. Það eru hæfilegir skólar fyrir einn kennara og í hæsta lagi einn með honum. Ég sagði við 2. umr., að kaflinn um námsstjóra í frv., eins og það lá fyrir, væri þannig, að það væri ástæðulaust að lögfesta hann, enda var þar talsvert hjal á víð og dreif um þetta mál. En ég held, að n. hafi ráðið bót á þessu með því að gera ákvæðin skýrari og leggja það á vald löggjafarvaldsins, hvenær slík starfsemi skuli upp tekin, og að það verði bundið við, að til þess verði veitt fé á fjárlögum. En ég get ekki tekið það sem neina röksemd á móti námsstjórunum, að það sé óviðfelldið að setja leiðbeinanda yfir þá kennara og skólastjóra, sem foreldrar eru ánægðir með. Foreldrarnir geta verið ánægðir með skólahaldið, þó það sé langt frá því að vera eins og það á að vera. Með því móti verður að gera ráð fyrir, að foreldrarnir hafi yfirleitt meira vit á skólahaldi heldur en maður, sem hefir sett sig inn í þau mál. Ég skal ekki flytja langt mál um þetta, en ég verð að líta svo á, að þetta frv. með þeim breyt., sem menntmn. leggur til á því, sé býsna mikilvæg framför frá því skipulagi um fræðslumál, sem við nú eigum við að búa.

*Eiríkur Einarsson: Álit menntmn., sem hér liggur fyrir, ber að forminu til helzt með sér, að n. sé ágreiningslaus um málið. En þetta er ekki að öllu leyti satt, og ég hygg, að hv.þm. V.-Ísf. hafi látið þess getið fyrr við þessa umr. málsins, að ég hafi gert ágreining í n., og er það rétt hermt. Ég var búinn að láta þess getið, þegar mál þetta var til 1. umr., að þótt margt horfði til bóta samkv. þessu frv., væru þau meginatriði fléttuð inn á milli og óaðgreinanleg frá kostum frv., sem mér þættu svo viðsjárverð, að ég treysti mér ekki til að fylgja þeim og stuðla að lögfestingu þeirra. Til þess að þær endurbætur næðust, sem allir ættu ágreiningslaust að geta orðið sammála um, að þyrftu að eiga sér stað, hygg ég hefði þurft að byggja þetta frv. upp á annan veg en gert hefir verið, nefnilega skipta því í tvo meginkafla, barnafræðslu í þéttbýli - kaupstöðum og kauptúnum - annarsvegar, og í strjálbýli hinsvegar. Því að það er sitthvað í meðferð barna vegna staðhátta og kringumstæðna, sem er svo ólíkt í kaupstöðum og sveitum. Af þessu kemur það, að ég hefi að nokkru leyti fallið frá meðnm. mínum í menntmn., að ekki er um þessa eðlilegu og nauðsynlegu skilgreiningu að ræða. Ég veit að vísu, að nokkur bót er í máli, að málið hefir skýrzt í meðferð menntmn., m. a. veitt mikilsverð undanþága, sem væntanlega verður framkvæmi helzt í sveitum og ég álit miða í rétta átt. Þar sem stefna frv. var skólaskylda um alla landsbyggð fyrir 7 ára börn, er nú komin heimild fyrir heil skólahéruð að veita almenna undanþágu fyrir hin yngri börn. Þetta sjálfsákvörðunarvald heimat fyrir ætti auðvitað að draga nokkuð úr áhættunni fyrir sveitafólkið, sem er því andvígt að senda börnin svona ung frá sér. En markmiðið er nú samt sem áður þetta, skólaskylda 7 ára barna, og ég veit, að það er fjöldi manna úti um landið, sem er hreint og beint andvígur skólaskyldu svo langt niður. Hitt er mér vel ljóst og vil láta það koma fram hér, að eins og ýmsir í sveit eru frábitnir því að senda börn tiltölulega ung úr föðurgarði, að sama skapi er þvert á móti nauðsynlegt fyrir marga í kaupstöðum, sérstaklega Rvík, að senda þau ung að heiman hluta dagsins undir handleiðslu kennara, ekki sízt þegar sú handleiðsla getur átt sér stað á þeim árstíðum, sem börnin eiga ekkert athvarf yfir daginn. Því að fyrir mörg kaupstaðabörn er ekkert athvarf í veröldinni, þar sem þau geta verið yfir daginn, nema óhrein og glapin gatan, og sér því hver maður, hvers virði er fyrir þau að eiga athvarf undir handleiðslu kennara. Þessa aðstöðu fullyrði ég, að ég skilji alveg til hlítar. Það er því nokkur ástæða til að stefna að 7 ára skólaskyldu í kaupstöðum, en þetta stefnumið fyrir sveitina er mörgu sveitafólki mjög óviðfelldið. Það kunna að vera skiptar skoðanir, en ég veit, að fjöldamargir hafa ímugust á þessu, og ég er einn í þeirra tölu. Þeir, sem því láni eiga að fagna til sveita að eiga góð heimili í orðsins beztu merkingu, munu margir vitna um það með mér, að ekki er til betri staður fyrir börnin heldur en heima hjá sínum foreldrum, og vera þar sem lengst, þó að kennari og skólaheimili sé ágætt líka. Nú eru sum foreldrahús ekki góð, og það skapar óvissu í málinu og gerir því eðlilegt, að skoðanir séu nokkuð skiptar. En því miður eru skólarnir líka sjálfir nokkuð misjafnir. Sumir kennararnir eru afbragðsmenn og jafngilda góðum foreldrum, en sumir hreint ekki. Í öllu þessu er misjafn sauður í mörgu fé. Og ef út af ber, þá er því verr farið, því fleiri sem koma saman, ef óheppilegt hefir reynzt val kennarans. Nei, það hefir ekki hvatt mig til að fylgja málinu í heild, hvernig þar er blandað saman því, sem ætti að vera aðskilið, þar sem aðstæður í sveit og kaupstað eru svona ólíkar í þessu efni. Og þrátt fyrir hina aðkallandi nauðsyn þess í kaupstöðum að lækka skólaskyldualdurinn eða hafa hann lágan, þá finnst mér lítt gera til, þó að ákvæði þessa frv. séu ekki lögfest, því að slík heimild er einmitt til í fræðslulögunum frá 1926, og er sumstaðar notuð. Þar sem almennur vilji er fyrir því að taka börnin til skólakennslu allt niður í 8 ára aldur, þá veita núgildandi fræðslul. heimild til þess. Þá er og annað meginatriði, sem ég tel, að hefði átt að vera alveg sérgreint fyrir sveitina. Stefnumið þessa frv. er að gera smám saman landið alt að stórum skólahéruðum um heimavistarskóla. Því að það segir sig sjálft, að stór svæði úti á landsbyggð geta ekki sameinazt um heimangönguskóla, heldur heimavistarskóla. Þetta veit ég, að margir til sveita eru myrkfælnir við. Veit ég, að þetta frv. talar mjúkt og milt um þetta atriði, og það á að búa svo um hnúta, að samkomulag á að vera um, hvernig þessu skal hagað og hve stór skólahéruðin skuli vera. En ef ágreiningur er, er úrskurðarvaldið eðlilegu í höndum fræðslumálastjórnarinnar í landinu. Þá er heimaákvörðunarvaldinu ekki lengur til að dreifa, og segi ég þetta ekki af því, að ég telji þetta óeðlilegt. Ég staðhæfi, að það eru ákaflega skiptar skoðanir úti um sveitir landsins, hvort eigi að stefna að heimavistarskólum, og þá mjög stórum. Ég hefi verið svolítið að hlera eftir þessu þar, sem heimavistarskólar eru. Í þeirri sveit, sem ég er kunnugastur og upp alinn, Gnúpverjahreppi, er heimavistarskóli, sem búinn er að starfa í nokkur ár. Sveitin er meðalsveit, um 30 bú. Ég get borið það og fullyrt, að fyrir liggur margfaldur vitnisburður þessarar sveitar um það, að hann hefir gefizt ágætlega. Ég hefi talað um við fólk. hverju eigi helzt að þakka, að börnin njóta skólans svona vel. Heyri ég marga þakka það aðallega tvennu, að kennarinn er í alla staði til fyrirmyndar, svo að ekki er hægt að kjósa betri kennara. Hinu atriðinu heyri ég marga glögga menn einnig leggja mikið upp úr, að þessi skóli sé hæfilega stór. Börnin eru hvorki of mörg né fá. Þau koma úr hæfilega stóru byggðarlagi, frá fólki, sem þekkir hvað annað, og félagsskapur er á milli þeirra. Ég skal ekki skýra þetta lengur. En ég gæti hugsað, að ef stefna á að því að reisa stóra skóla, sem taki til 2–3 sveita og fjölda margra barna, svo margra, að kennarastarfið fer að bera á sér lögreglusvip, eins og stundum þarf á að halda í barnaskólaportinu hér í Reykjavík, þá fer málið að horfa allt öðruvísi við. Þegar börnin eru orðin mjög mörg í hóp, verður um fjöldafræðslu að ræða, og þá missir fólkið hina fullu öryggisvissu um það, að vel gefist. En með því að þannig er nú ástatt, að fræðslul. frá 1926 eru svo víðsýn og frjálsleg, að þau veita einmitt heimild til, að sveitir slái sér saman og stofni skóla, þá þarf enga nýju lagasetningu til þess að þetta megi gera. Þá er enn eitt atriði í þessu frv., sem ég á erfitt með að átta mig á til fulls og viðkemur kostnaðarhlið málsins. Það eru þessir blessaðir námsstjórar eða milliliðir, sem koma á milli fræðslunefnda og fræðslumálastjórnar. Það er gert ráð fyrir einum sex fyrir utan Rvík. Ég hefi nú enga heimild til að halda annað en að þetta geti verið í höndum ágætra manna nytsamt starf. En það er nú svo, að nú á dögum er oft hreyft andmælum gegn því að stofna ný embætti. Og eitthvað yrðu þessir menn að fá fyrir snúð sinn, því að þetta yrði yfirgripsmikið starf, sem kostar tíma; það er ofætlun að ætlast til, að þeir vinni það fyrir örlitla greiðslu. Þó ekki sé nema þetta, þá álít ég, að í þeim tón sé nú almennt talað um stofnun nýrra embætta, að maður verði að hika við að stofna ný embætti. Ég vil þá segja að síðustu, um leið og ég hefi gert grein fyrir afstöðu minni annarsvegar, að ég viðurkenni, að frv. hefir kosti að geyma, þá tel ég jöfnum höndum, að margt af því bezta, sem felst í frv., sé heimilt samkv. gildandi fræðslul., þó að það sé útfært nánar og lengra leitt í þessu frv. en í fræðslul. En hinsvegar séu ágallarnir, sem lúta að landsbyggðinni og ég hefi getið um, allveigamiklir. Og þeir eru þess valdandi, að ég treysti mér ekki til þess að láta telja mig á neinn hátt flm. frv. Þess vil ég láta getið, að ég vil ekki mæla á móti nýjum fræðslul. af því, að ég telji umbætur á þessu sviði neitt smávægilegt málefni. Þetta er eitt stærsta mál þjóðfélagsins, og sem alltaf er á dagskrá, hvernig eigi að leggja undirstöðuna að því að gera börnin að góðum og nýtum mönnum. Og hverjir, sem þess eru vaxnir, að vaka yfir uppeldi barnanna, þeir verða ekki of vel launaðir. A. m. k. er hastarlegt, að slíkir menn, ef þeir leysa starfið vel af hendi, séu hornrekur í mannfélaginu. Með tilliti til þess, að barnakennarar eru svo skammarlega launaðir, að þeir geta varla lifað, vil ég því manna fyrstur gerast liðsmaður við sanngjarnar till. til endurbóta á því sviði.

*Pétur Ottesen: Það virðist nú, að það sé nokkur upplausn í þinghaldi, enda er farið að líða að þinglokum, eftir því sem sagt er. Og vildi ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann vildi prófa, hvort menn eru virkilega á brott viknir úr húsinu, eða hvort þeir væru í hliðarherbergjum, með því að láta þá heyra svolítið í bjöllunni.  En viðvíkjandi því máli, sem nú er til umr. og ekki vekur nú meiri athygli en dæma má eftir fundarsókn hér nú, get ég mjög skírskotað til þess, sem hv.þm. V.-Sk. hefir í alllangri og snjallri ræðu á laugardaginn haldið fram um þetta mál. Hann sýndi það mjög ljóslega, að þeir, sem undirbjuggu þetta frv., hafa tiltölulega lítið hugsað um þá hlið málsins, sem snýr að sveitum þessa lands með þeirra sérstöku kringumstæðum að því er fræðslu barna snertir. Till. hafa miklu meir verið miðaðar við það ástand, sem er í þéttbýlinu, og þá sérstaklega í kaupstöðum landsins. Auk þess sem það er nú ekki neitt smávægilegt atriði í þessu máli, að það fáist sem allra víðtækast starfssvið fyrir þann mjög svo hraða vöxt, sem er í kennarastétt þessa lands, og búa í haginn fyrir hana svo sem bezt væru föng á. Er það í sjálfu sér ekkert undarlegt, fyrst og fremst þegar á það er litið, að það eru eingöngu kennarar, sem hafa fjallað um þetta mál og hefir starfssvið þessara kennara einmitt legið í kauptúnum og kaupstöðum þessa lands. Hinsvegar virðast ekki hafa verið gerðar miklar né víðtækar athuganir um það, hvað mundi eiga bezt við úti um sveitir landsins. Þess vegna er það, eins og hv.þm. V.-Sk. benti svo greinilega, á, að þetta frv. ber alveg eindregin og ég vil segja nokkuð einhliða merki þess, að einmitt þessir menn hafa farið höndum um málin. En ég vil taka undir það með hv.þm. V.-Sk., að það má ekki bera kringumstæður sveitanna fyrir borð, þegar málið er til meðferðar og á að fá afgreiðslu á þingi, þó að svo hafi skipazt um val þeirra manna, sem undirbjuggu málið, og frv. hafi verið byggt á þeim grundvelli, sem þeir lögðu. Enda felst fullkomin viðurkenning á því, að þetta frv. hafi verið þannig úr garði gert, þegar í þeim till., sem menntmn. hefir borið fram í þessari d., sem ýmist eru teknar úr þeim brtt., sem hv.þm. V.-Sk. hefir áður flutt í hv. d., eða þá byggðar á svipuðum grundvelli. Þessar till. fela í sér fulla viðurkenningu á þeirri vöntun í undirbúningi þessa máls með tilliti til hinna sérstöku kringumstæðna í sveitum landsins. Nefni ég þar til brtt.n. um skólaskyldu, þar sem sveitirnar eiga alls ekki samleið með kaupstöðunum. Sveitirnar skulu í þessu efni hafa heimild til undanþágu, en vera þó undir vald fræðslumálastjórnar gefnar og mega ekki fara að sínum högum um það, hvernig skólaskylda sé. Þá er ennfremur eitt af meginákvæðum þessa frv., að í stað þess að frjálst sé, hvort hreppar séu út af fyrir sig um skólahald, eins og er samkv. núgildandi l., þá skal nú í venjulegum kringumstæðum skólahéraðið ná yfir sýslufélagið, þegar um sveit er að ræða. Og þar sem yfir þessar stærri heildir verður sett sérstök yfirstjórn, skólanefnd og fræðsluráð, þá eru náttúrlega horfin úr sögunni þau einkayfirráð, sem hver heild út af fyrir sig, það er að segja hreppurinn, hefir til þess að skipa þessum málum eftir því, sem þeir hafa hentugast álitið miðað við þær kringumstæður, sem fyrir hendi eru á hverjum stað. Hér er þess vegna þrengt mjög að umráðarétti hinna einstöku aðilja, hreppanna. Samkv. frv. á nú barnafræðsla sveitanna að færast í það horf að fara fram aðallega í heimavistarskólum. Frv. er byggt upp á þessu, og er að vísu veitt nokkur undanþága, sem óhjákvæmilegt er, þó að ekki sé litið á annað en þann mikla kostnað við að koma upp slíkum heimavistarskólum. Mér er sagt, að það kosti 2 millj. að minnsta kosti, eins og það er hugsað. Enn inn á þessa braut er stefnt með frv. til þess að þoka málinu áleiðis, meðal annars með því að veita meiri styrk til slíkra bygginga, helming kostnaðar, í stað þess að veita 1/3 kostnaðar við að byggja heimangönguskóla. Þetta fyrirkomulag hefir ýmsa kosti, - því ber ekki að neita. En það má ekki heldur loka augunum fyrir því, að það hefir líka ókosti, þó að hv. 9. landsk. gerði ekki mikið úr kostnaðaraukanum fyrir menn með slíku skólafyrirkomulagi. Það ætti nú ekki að vera torskilið neinum þeim, sem nokkur kynni hafa af sveitunum, hve miklu þyngra kemur niður á fólki að greiða bein útgjöld fyrir kennslu barna sinna heldur en að geta miðlað þeim af heimilisforða sínum. Þessi breyt. hefir því ærinn kostnað í för með sér. Auk þess fara börnin ýmislegs á mis á þennan hátt, a. m. k. móðurumhyggjunnar, sem veitir þeim mest öryggi og gefur þeim allajafna bezt veganesti. Að börnin verði í einu og öllu að hlíta forsjá vandalausra manna um námstímunn, getur brugðizt til beggja vona, eins og dæmin sýna um heimavistarskólana. Þannig veit ég dæmi um tvo heimavistarskóla í Árnessýslu, þar sem ástandið er þannig, að foreldrarnir álíta skólana ekki hollari en svo, að þeir hafa tekið þá ákvörðun að taka börn sín burtu úr skólanum, ef sömu kennarar verði þar áfram. Þetta hafa hv.þm. Árn. viðurkennt, a. m. k. sá þeirra, sem sæti á í fjvn. Svona getur farið, og áhættan er því sannarlega ekki lítil, þegar dæmi eru fyrir því, að foreldrar neyðast til að gera uppreisn gegn sínum eigin stofnunum, eftir að búið er að koma þeim á fót með geysilegum kostnaði. Hin dæmin eru þó mörg, og sjálfsagt miklu fleiri, að börnum sé hvorki misþyrmt andlega eða líkamlega í slíkum skólum, heldur séu undir handleiðslu kennara, sem vilja ganga þeim í föður- og móðurstað. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er samið af kennurum eingöngu, og aðallega eða eingöngu af kennurum úr Rvík. Aðrir hafa ekki farið um það höndum þangað til nú. Menn úti um sveitir landsins hafa því alls ekki gert það upp við sig enn, hvort rétt sé að fara inn á þessa braut. Hér á að vera um endanlegt skipulag að ræða, og því er engin furða, þótt sá mikli hluti þjóðarinnar, sem í sveitunum býr og á að búa við þetta skipulag, vilji fá að átta sig á því, hver á að vera framtíð þessara mála. Mér er kunnugt um, að í sveitum landsins eru margir þeirrar skoðunar, að athugandi sé, hvort ekki sé rétt að byrja á þeirri aðferð meira en verið hefir að halda uppi eftirlitfræðslu á þann hátt, að einn kennari hafi á hendi kennslu miklu fleiri barna en nú tíðkast, svo að hægt verði að sameina 3–4 hreppa eftir stærð í eitt fræðsluhérað. Kennarinn kenni vissan tíma á hverjum stað, en hefði jafnframt eftirlit með þeim börnum, sem þann tíma væru ekki undir beinni handleiðslu hans. Mér er kunnugt um það, að margir sem hafa forystuna í skólanefndum í sveitum landsins, hallast að þessu fyrirkomulagi. Ég vil í þessu sambandi benda á till. meiri hl. fjvn. í fyrra um þessi mál, þar sem einn af forystumönnunum í skólamálum landsins var fremstur í flokki. Nú hefir sami hv.þm. flutt frv. í Ed., sem gengur í svipaða átt og þær till. Þetta frv. gengur út á það, að búið sé við bráðabirgðafyrirkomulag í þessum efnum næstu þrjú ár, meðan verið sé að fullbúa framtíðarskipulag. Að vísu er ætlazt til, að þegar sé breytt nokkuð frá, þeirri tilhögun, sem nú er, en ég álít, að frv. gangi þó í rétta átt og gangstæða við frv. það, sem hér liggur fyrir. Flm. þess vill fremur draga úr innisetum barna á hörðum skólabekkjum, en láta þau njóta meiri fræðslu í hinni frjálsu náttúru til andlegrar og líkamlegrar hollustu. Þar sem nú kemur fram hér í Nd. í þessu frv. harðdrægur vilji barnakennaranna, en í Ed. kemur fram skoðun, sem á mikinn stuðning úti um sveitirnar, þykir mér það viðurhlutamikið að knýja fram svo einhliða skipulag sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Og ef það verður gert, er það gert á móti vilja alls þorra sveitafólks, sem vill fá tíma til að átta sig á því, hversu þessum málum verði bezt fyrir komið. Eins og hv.þm. V.-Sk. sagði, eru mjög ólík viðhorf gagnvart þessum málum til sjávar og sveita. Þar sem það frv., sem hér liggur fyrir, er algerlega byggt á viðhorfi kaupstaðanna, er það ekki ósanngjörn krafa, að sveitirnar fái einnig að láta vilja sinn í ljós um það, hvernig þessi mál verði bezt leyst. Ég skal geta þess í þessu sambandi, að hv.þm. S.-Þ. flytur till. um að setja við þeim leka, sem m. a. hefir borið á í Árnessýslu, eins og ég gat um áðan, með því að gefa foreldrum og forráðamönnum barna meira svigrúm til þess að ráða því, hverjir eru kennarar barna þeirra. Hann leggur til, að kennarar við heimavistarskóla séu ekki ráðnir nema til eins árs í senn, en ekki í raun réttri æfilangt, eins og nú er, nema stórfelld afbrot komi fyrir, en vitanlega getur oft lent í stappi við stjórnarvöldin um það, hvort brotið sé svo stórt, að kennarinn sé látinn fara, jafnvel þótt almenn óánægja sé orðin með kennarann í héraðinu. Það virðist vera réttara og heppilegra á allan hátt, að foreldrar og ráðamenn sveitanna hafi meiri ráð í þessu efni en verið hefir. Mín skoðun er því sú, að ekki eigi að afgreiða þetta mál nú, heldur eigi að fara inn á þær brautir að koma á bráðabirgðaskipulagi, eins og hv.þm. S.-Þ. leggur til. Þótt e. t. v. væri ástæða til þess að breyta frv. hans eitthvað í einstökum atriðum. þá er heildarstefna þess alveg rétt að mínum dómi. Ég mun því leyfa mér að bera fram svo hljóðandi tillögu til rökstuddrar dagskrár: Með því að skoðanir manna eru allmjög skiptar um það, hvernig náð verði beztum árangri í barnafræðslunni með kleifum kostnaði, eins og dæmin sýna nú á Alþingi, þar sem fyrir þessu þingi liggja tvö gerólík og sundurleit frv. um þetta efni, annað fyrir þessari deild, um framtíðarskipulag fræðslumálanna, en hitt fyrir Ed., um bráðabirgðaskipulag þeirra, hvorttveggja frá forystumönnum í kennarastétt, þykir deildinni ekki tímabært að setja nú framtíðarlög í þessu efni og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

*Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi ekki mörgu að svara, en þó gefur ræða hv.þm. Borgf. mér ástæðu til þess að segja nokkur orð. Það er ekki svo oft, sem það kemur fyrir, að hann og hv.þm. S.-Þ. séu sammála, að það er full ástæða til að þykja slíkt bræðralag grunsamlegt og ætla, að eitthvað sérstakt búi undir. Og því ríkari er þessi ástæða, þar sem þeir eru nú sammála um það, að setja bráðabirgðalög um barnafræðslu í landinu. Bráðabirgðalög er venjulegast að setja um tolla eða skatta eða eitthvað, sem á að afnema aftur. En bráðabirgðalög um barnafræðslu virðast tæpleg, koma til greina, nema það sé tilætlunin að afnema hana á næstunni, eins og þegar tollur er felldur úr gildi. - Nei, annaðhvort verða þau lög, sem nú gilda um barnafræðsluna, að haldast, eða önnur ný að koma í staðinn til frambúðar. Þar verður ekkert millispor stigið. Brtt. hv.þm. V.-Sk. þarf ég ekki að tala um né heldur svar, ræðu hans, því að hún var öll miðuð við frv. óbreytt, en ekki eins og það er með brtt.menntmn. Hann hafði um frv. ýms óvingjarnleg orð, sem ég get ekki verið að tína upp. En ég vil fullyrða það, að þetta mál er vel undirbúið eftir því, sem gerist um mál á Alþingi, þótt ekki fylgi nál. frv. Því fylgdi í stað þess álit mþm. þeirrar, sem undirbjó málið og samdi frv., og loks álit allra skólanefnda, sem hafa kært sig um að láta það í ljós. Ég held, að mál séu ekki betur undirbúin en þetta á Alþingi að öllum jafnaði. Menntmn. hefir orðið sammála um að breyta ýmsum ákvæðum frv. í heimildir. Ég get ekki séð neina ástæðu til þess, að við þessu sé amazt. því að þær verða ekki notaðar af öðrum en þeim, sem það vilja. Fyrst þegar almennt er farið að nota heimildirnar, verða þær gerðar að föstum reglum. Ég tek til dæmis heimildina um 7 ára skólaskyldualdur. Það er augljóst, að hún myndi ekki geta orðið að lögum, fyrr en eftir allmörg ár. Eins og stendur er þörf á slíkri skólaskyldu í kaupstöðum og þorpum, og sennilegt, að hún verði fljótlega notuð þar, en síður í sveitum. Þó væri mjög æskilegt, að einhver sveit vildi gera slíka tilraun. Úrslitin færu svo auðvitað eftir reynslunni. Hér er ekki um neinn klofning að ræða milli skóla og heimila eða milli mæðra og skóla. Ég hefi ekki orðið þessa klofnings var, en hinsvegar oft þakklætis mæðranna til skólanna. Margar mæður í sveitum óska eftir meiri hjálp um fræðslu og uppeldi barna sinna og telja sig standa illa að vígi. Náttúran veitir að vísu gott uppeldi, en í nútíma þjóðfélagi er það ekki einhlítt að verða sterkur og umgangast skepnur. Á þessum tímum geta fáir þrifizt í þjóðfélaginu án einhverrar skólamenntunar. Allir, sem eiga fyrir börnum að sjá eða bera ábyrgð á þeim, verða að nota skólana, og fæstum finnst of mikil sú aðstoð, sem þeir veita. Skólarnir þykja aldrei of margir eða víðtækir, fyrr en er farið að ræða kostnaðarhliðina á þeim. Ég þarf ekki að tala langt mál um heimildina til að stofna fræðslusjóði og byggingarsjóði. Þetta er aðeins heimild, og ég býst við því, að fáar sýslur noti sér hana. En reyndi ein heimildina, og reyndist hún vel, er líklegt, að fleiri kæmu á eftir. Hér er yfirleitt ekki um að ræða neinar öflugar fyrirskipanir, heldur heimildir til handa sem flestum, sem vilja stefna í rétta átt. En þó er því miður ólíklegt, að þessar hugmyndir geti orðið að veruleika, fyrr en eftir alllangan tíma. Því að jafnvel þótt héruðin vildu nota sér heimildirnar, er framkvæmd þeirra komin undir fjárveitingum Alþingis. Það yrði stórfé, sem Alþingi þyrfti að veita á hverju ári til skólabygginga. Nú veitir það aðeins 1/5 af því, sem hreppar og bæir óska. Ég held, að andstæðingarnir ættu að láta sér þennan hemil nægja. Ég kann því illa, að verið sé að hnýta í kennarana. Þeir vinna erfitt starf og vinna vel fyrir lítil laun. Þeir eiga að fá lengri starfstíma og laun að því skapi. Það er í þágu þeirra og barnanna. Um námsstjórana þarf ég ekki að tala langt mál. Um þá er aðeins heimild, og framkvæmdir komnar undir fjárveitingu Alþingis. En að þeir séu óþarfir, svarar sér sjálft, þar sem starfsemi þeirra hefir verið rekin um tugi ára í nágrannalöndunum og þykir sjálfsögð og ómissandi. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir afstöðu hans til málsins og get fullvissað hann um það, að n. hefir reynt að taka tillit til óska hans. N. gerir ráð fyrir 33 vikna kennslu + 5 vikna fríi. Það verða 38 vikur, eða 9½ mánuður. Kostnaður við kennsluna er miðaður við þennan tíma. Ég tel, að það muni vera erfitt að segja um það, hvað mikill kostnaðarauki verði af þessu frv., vegna þess að það er ómögulegt að segja með vissu, hvað verður um hvert einstakt hérað, og hvenær hægt verður að losna við einn og einn kennara. Ýms af ákvæðum frv. er ekki hægt að framkvæma, fyrr en kennarafækkunin fer fram, og ýmsir kennarar þurfa að búa við þau skilyrði, sem þeir hafa nú, og hafa skemmri kennslutíma heldur en frv. ákveður, þangað til kennarafækkunin er alveg komin fram. Það var líka ein stór breyt., sem við gengum inn á, en mér var að vísu tregt um, og það var að heimila undanþágu frá skólaskyldu í þorpum og kaupstöðum, og yfirleitt við heimangönguskóla utan kaupstaða. En þessi breyt. hefir ákaflega mikil áhrif á það, að kostnaðarauki af þessu frv. verður minni heldur en ella hefði orðið, vegna þess að utan kaupstaða nær skólaskylda nú ekki neðar en 10 ár, en í kaupstöðum öllum nær hún niður í 7 eða 8 ár, svo að lengingin, sem af þessu frv. stafar, mun hvergi vera meiri en 1 ár í kaupstöðum. Ég vil vænta þess, að þetta mál fái góðar undirtektir hér í d., því ég hygg, að allir aðiljar hafi bezt af því, bæði þeir, sem eiga að annast kostnaðinn af barnafræðslunni, og svo börnin sjálf og kennararnir, og þess þarf sannarlega með að gera einhverjar ráðstafanir til að bæta þeirra kjör frá því, sem nú er. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri að svo stöddu, vegna þess að margt af því, sem hv.þm. V.-Sk. sagði í sinni ræðu, var ekki beint viðkomandi þessum ákvæðum, sem hér er um að ræða, heldur svona almenns efnis, og það mundi taka allt of langan tíma að fara út í allt það.

*Pétur Ottesen: Ég vildi aðeins segja örfá orð út af ummælum hv.þm. V.-Ísf., sem fannst það dálítil grunsamlegt, að við skyldum nú vera á sömu skoðun, ég og hv.þm. S.-Þ. Þessi ummæli hv.þm. skyldu nú ekki vera af afbrýðisemi sprottin, því eins og kunnugt er, þá hefir hann fylgt hv.þm. S.- Þ. lengur og dyggilegar heldur en ég hér á Alþingi. Ég veit ekki, hvaða ástæða önnur en þessi geti verið fyrir þessu tali hv.þm. En út af því, sem hv.þm. V.-Ísf. sagði, að hér gæti ekki verið um neina bráðabirgðabreyt. að ræða. þá finnst mér það dálítið skrítið, því það má yfirleitt segja það um allar breyt., sem gerðar eru, að maður veit ekki, hvað þær standa lengi. En hinsvegar virðist mér í þessu falli fullkomlega réttlætanlegt, að sveitunum sé gefið nokkurt tækifæri til þess að átta sig á því, hvort færa eigi málið inn á þessa braut, sem gert er í þessu frv. Og þá sé ég ekki - ef sá réttur sveitanna er á annað borð viðurkenndur til frekari athugunar á þessu máli -, að neitt sé því til fyrirstöðu að breyta lögunum í smærri atriðum, sem menn geta almennt komið sér saman um, að horft gætu til bóta fyrir barnafræðsluna í landinu.

*Gísli Sveinsson: Síðan ég talaði hér í gær um þetta mál hafa talað af hálfu n. bæði hv.frsm. og hv. 9. landsk., og mun ég víkja máli mínu til hans og þeirra orða, sem hann viðhafði, og þá sérstaklega um mínar till. samanborið við till.n. Hann gat þess, að menntmn. hefði komið fram með sitt nál. og till þá fyrst, er hún hafði tök á að sinna málinu. Ég býst við því, að n. hafi átt fyrr tök á því að sinna málinu, því eins og kunnugt er, þá hefir þetta mál legið hér fyrir áður, og þeir, sem sæti eiga í menntmn., eins og hv.frsm. og hv. 9. landsk., hafa því átt fullan kost á að kynna sér málið og gera glögga grein fyrir sinni skoðun. Þessi afsökun hv.þm. hefir því ekki við neitt að styðjast. - Hv. þm. vildi líka neita því, að brtt.n. ættu nokkuð skylt við mínar brtt. Hann má gjarnan, ef honum þykir það henta, segja það, sem hann veit sjálfur, að er rangt. Hann hefir gert það áður. En það er bersýnilegt, enda er það viðurkennt af n., og er ég ekki neitt að undrast yfir því, að mínar till. gáfu tilefni til þess, að n. fór að koma með sínar brtt., sem nógu lengi var búið að standa á, og fóru þær að sumu leyti inn á það sama og mínar brtt., og voru meira að segja sumstaðar teknar upp orðréttar gr. Það var að heyra á hv.frsm., að hann teldi óviðeigandi, að ég miðaði að nokkru leyti mál mitt við frv. En ég veit ekki betur en að það sé frv., sem liggur til grundvallar fyrir þessum umr., en ekki þær brtt., sem fram koma og raska frv. En með þessu játar hv.frsm., að hann hefir kannske frá upphafi verið þeirrar skoðunar, að frv., eins og það er úr garði gert, sé ekki hæft til þess að verða að lögum, og það sýna líka brtt.hv.nm. Í þessu atriði erum við þá sammála, að frv. er ekki hæft til þess að verða að lögum, eins og það er úr garði gert. Það sýna í fyrsta lagi orð þessara hv.þm. og í öðru lagi áþreifanlega þeirra brtt., sem þeir telja, að geri það að verkum, að nú megi við hlíta að lögleiða ákvæði frv. með þeim breyt., sem þeir vilja vera láta. En því ber ekki að leyna, að þeirra breyt. eru í mikilli andstöðu við sumt af því, sem grg. frv. í upphafi telur stefnu þess. Stefna frv. er í fyrsta lagi sú, að keyra skólaskyldualdurinn niður í 7 ár, í öðru lagi að koma á heimavistarskólum um land allt mjög bráðlega, í þriðja lagi að skylda menn til að stofna fræðslusjóði og skólabyggingarsjóði og í fjórða lagi að innleiða hreina skyldu fyrir svokallaða námsstjóra. Þetta er höfuðatriði frv., en úr þessu öllu er dregið bæði í mínum brtt. og einnig í brtt.n. En það er hlutverk okkar hér á Alþingi að kanna það fyrst, hver er stefna þessara eða hinna mála, sem fram konur, og ekki sízt, þegar um er að ræða mál eins og þetta, því það er svo viðkvæmt mál, að ekki ber að stíga á það með neinni hörku, og í öðru lagi er þetta svo mikið fjárhagsatriði, að ekki er hægt - sízt á þessum tímum - að ganga svo fram eins og allt sé í lófa lagið. Og í þriðja lagi eru mjög skiptar skoðanir manna í þessum efnum. Á hverju ári heyrir maður talað um nýjar stefnur og rökræður um þær, og er þar hver höndin uppi á móti annari, því það er ekki hægt að ætlast til, að við Íslendingar tökum hverri stefnu afdráttar- og gagnrýnislaust, jafnvel þó að að henni standi menn, sem að sumu leyti er trúandi til að vita nokkur deili á þessum efnum. Og ég neita því ekki, að kennarar ættu að vita nokkur deili á þessum efnum, en það er þó ekki nema að nokkru leyti, því þeir hafa sitt viðhorf. og við almenningur höfum líka okkar viðhorf, og engum kennara dettur í hug að neita því, að það viðhorf hafi nokkurn rétt á sér. En ef hægt er að sameina bæði þessi viðhorf, þá má við una, en fyrr ekki. Kennarastéttin er ekki bættari með því að fá löggjöf, sem allur almenningur er óánægður með. Það er öðru nær. Og sízt væri það akkur fyrir yfirstjórn fræðslumálanna að fá slíka löggjöf, og þar býst ég við, að hv.frsm. mætti renna blóðið til skyldunnar, því hann er svo að segja æðsti maður þar, þó hann hafi ráðuneytið sér til hægri handar. Hv. frsm. talaði um málið í gær sem eindreginn talsmaður einnar stéttar, en ég vil nota tækifæris til að benda honum á, að það er hann ekki. Hann er að vísu yfirmaður kennarastéttarinnar, en hann er fræðslumálastjóri, og það hefir mikið víðtækara svið, og ég sakna þess, að hann virðist ekki hafa það nógu ríkt í huga, að hann er a. m. k. að hálfu leyti yfirmaður hins aðiljans, alls almennings í landinu, sem stendur að fræðslunni, foreldra barnanna. - En fyrir utan foreldra, börn og kennara, þá er hér allur almenningur, sem verður að koma til sögunnar, því þetta hefir kostnað í för með sér, og hann ekki alllítinn, og þess vegna finnst mér ekki hægt að ganga framhjá því, hvað héruðin segja, og er komið inn á það í brtt. mínum, þar sem ég legg til, að eigi skuli vera skylda að stofna fræðslusjóði, heldur skuli það vera heimilt. Nú gat hv.frsm. þess réttilega, að n. væri gengin inn á það, að þetta skyldi aðeins vera heimilt, en ekki skylda, en hann verður að athuga það, að þetta var skylda í frv., og hann hreyfði ekki andmæli gegn því, fyrr en á elleftu stundu, þegar menn voru orðnir úrkula vonar um, að nokkuð kæmi frá n. En hann virðist ætla, að þetta heimildarverk n. gangi lengra heldur en það gerir. Í mínum brtt. er skólaskyldan ákvörðuð misjafnt, annarsvegar fyrir kaupstaði og hinsvegar fyrir sveitir, og það tel ég réttast. En n. lætur þessi ákvæði halda sér, að skólaskyldan skuli vera þetta, sem í frv. er ákveðið, en svo heimilar hún undanþágu, og það er nokkuð annað. Ég vil eins og nú er komið láta fastákveða, að annað gildi í sveitunum, eða að heimilt sé að færa þar niður skólaskyldualdurinn, ef mönnum sýnist svo. Og erum við þá komin að því, sem hv.þm. Borgf. tók fram - sem reyndar allir vita -, að lögin, sem nú gilda í þessum efnum, heimila þetta, og sú heimild hefir mikið verið notuð í kaupstöðum landsins. Ég tel, að þessi lög, sem endurskoðuð voru 1926, séu vel við hlítandi og geti gert allt, sem menn vilja láta gera, en ef eitthvað á að breyta til, þá verður að gera það svo gætilega, að einskis réttur verði fyrir borð borinn. Ég tók það fram í gær, að við slíkar undanþágur væri e. t. v. hlítandi, ef n. vildi lýsa því yfir, að þær ættu að vera aðalreglan, þannig að hvarvetna sem héruðin færu fram á slíkar undanþágur, þá skyldu þær verða veittar. Þá væri þessu vel borgið, því þá réðu héruðin, en ella ekki. Hv. 9. landsk. vildi halda því fram í gær, að það hefði komið í ljós með skólaskyldualdurinn, að fólkið í sveitunum hefði unnvörpum óskað þess, að hann væri færður niður. Ég veit ekki, hvað hann meinar með þessu, nema ef komið hafi fram óskir um þetta. En ég fullyrði, að svo sé ekki. Mér er kunnugt um, að það hafi verið notuð þessi heimild að færa niður skólaskyldualdurinn, en þó ekki niður í 7 ár, og heldur ekki 8 ár, nema á Ísafirði, en þar er líka ríkjandi hinn sósíalistíski andi, sem vill keyra þetta allt í sömu hespuna. Alþýðuflokkurinn mun fyrirfram hafa gert ályktun um það að keyra þetta mál í gegn nú á þessu þingi. Í Alþýðublaðinu frá 15. apríl, þar sem einn kennari fær birt viðtal við sig, stendur, að Alþfl. hafi samþ. að fylgja málinu fram til afgreiðslu á þessu þingi. En væntanlega er sá flokkur nú ekki einráður um að keyra þetta mál í gegn. Annars segir þessi kennari, að stefnan sé sú, að setja skólaskyldualdurinn allsstaðar niður í 7 ár og að stofna heimavistarskóla um land allt. Og í laugardagsblaði Nýja dagblaðsins segir skólastjóri austurbæjarskólans, sem staðið hefir að samningu þessa frv., að síðasti farskólinn eigi að víkja fyrir heimavistarskóla eftir svo sem 10–15 ár. Nú vil ég biðja hv.frsm. að taka eftir þessu, því hann talaði um það, að einhvern tíma í framtíðinni mundi e. t. v. nálgast það takmark, ef héruðin vildu, að heimavistarskólar kæmu víðast á í staðinn fyrir farskólana, en nú segir þessi höfundur frv., að stefnan sé sú, að síðasti farskólinn eigi að víkja fyrir heimavistarskóla eftir svo sem 10–15 ár. Er þá ófyrirsynju, að við tölum hér um stefnu frv. og hvað á bak við það liggur? Ennþá er frv. þannig orðað, að það segir „það skal“ í öllum gr. Það hefir verið nokkuð talað hér um þann mun, sem á því er, hvar barnið er. Ég tel eðlilegt, að um kaupstaðabörnin gildi að ýmsu leyti annað en sveitabörnin, og fellst fyllilega á, að rík ástæða geti verið til ýmislegs hér í Reykjavík og víðar í kaupstöðum, sem ekki getur átt við sumsstaðar annarsstaðar, og svo er um skólaskyldualdurinn. Ég legg talsvert upp úr því, sem hv. 9. landsk. vildi ekki gera mikið úr, að náttúran og aðbúðin í sveitunum hefir mikið að segja, bæði vetur og sumar. Úti um sveitir þarf ekki á þessum hörðu og óheppilegu ákvæðum að halda, fyrir utan það, að foreldrar vilja ekki finna sig í því, að skólaskyldan sé gerð svo gagngerð, og ekki fyrr en í ýtrustu nauðsyn ganga inn á að senda börnin út af heimilinu, allra sízt ef skólaskyldan byrjar við 7 ára aldur. Menn vilja ekki allsstaðar senda börnin mikinn tíma af árinu burtu af heimilunum í einhvern samsvæling hér og þar, þessa svokölluðu heimavistarskóla, þó þeir geti átt við annarsstaðar, þar sem aðstaðan leyfir og samkomulag er að öllu leyti um þetta. Ég skal játa, að ég hefi ekki haft tök á að kynna mér til hlítar reynsluna, sem fengin er af þeim tiltölulega sárafáu heimavistarskólum, sem hér eru til. En það hefir komið hér fram, sem maður vissi áður, að það er öðru nær en hægt sé að fullyrða, eins og gert er í einn blaði bæjarins, og einnig hér af hv. 9. landsk., að reynslan af þessum skólum sé eindregin og öll í þá átt, að heimavistarfyrirkomulagið blessist betur heldur en annað kennslufyrirkomulag. Það stendur í þessu blaði, þar sem skólastjóri austurbæjarskólans talar um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hefi margt gott um þessa skóla heyrt og síðast nú fyrir nokkrum dögum ummæli alþm. úr Árnessýslu, sem eru skólum þessum kunnugir. Voru þeir sammála um, að þessir heimvistarskólar hefðu þegar haft þýðingarmikil menningaráhrif hver í sinni sveit.“ Þarna er vitnað til þm. Árnessýslu, þar sem talið er, að liggi við borð eða sé ákveðið, að foreldrar taki börnin úr öðrum heimavistarskólanum, ef ekki er skipt um kennara. Ekki er reynslan ótvíræð þar, og svona getur farið víðar, svo það getur verið varasamt að taka munninn of fullan í þessu efni. Reynslan af þessum skólum er yfirleitt stutt og sannar út af fyrir sig ekki mikið. Einn og einn skóli getur reynzt vel, en hér er um svo viðurhlutamikið atriði að ræða, að ekki má hrapa að neinn, sem stundum getur átt við, en stundum ekki. Hitt sker úr, hvort menn geta komið kennslunni fyrir, svo vel megi við una, sumpart með heimangönguskólum og sumpart með farskólum, svo ekki þurfi að grípa til óyndisúrræða fjölda mörgum til ama og leiðinda, þar sem aðiljar eru ekki ásáttir um að taka upp hina nýju skipun. Þá kem ég að því, sem ég sakna, að hv.n. skuli ekki bæta úr með sínum till., og það er, að frv., eins og það er, vill útiloka yfirleitt allt frjálsræði og innleiða skyldu í þessum höfuðatriðum. Ég hafði búizt við, að einhverjar breyt. kæmu fram í þessu efni frá n. hálfu. Frv. gerir ekki ráð fyrir því, nema til bráðabirgða, að farkennslan geti verið við lýði í landinu. Hvaðan kemur þessum mönnum áræði til þess að bera það fram, að það skuli, ef ekki nú strax, þá a. m. k. innan lítillar tíðar, afnema alla farkennslu í landinu? Ég veit ekki betur en víða hagi svo til, að það sé óhjákvæmileg nauðsyn að halda við farkennslu, nema því aðeins að byggja eigi heimavistarskóla á hverjum útkjálka og beita kúgun við landslýðinn, ekki aðeins í persónulegu tilliti, heldur líka til fjárútláta, sem er óforsvaranlegt, þegar aðrar leiðir eru færar. Hver er kominn til að segja, að úti um sveitir landsins sé barnakennslunni svo áfátt, að grípa þurfi til þessa? Ég veit ekki betur heldur en kennt sé og troðið í börnin eins og fyrirskipað er, líka í þeim fræðsluhéruðum, þar sem farkennsla er. Og nú eru menn yfirleitt að verða betur og betur sammála um það, að of miklu sé troðið í börnin, skólasetan sé of löng og að allt annað þurfi að gera til þess að tryggja framtíð, heilsu og manngildi fólksins heldur en kúga það til langrar skólasetu á unga aldri til þess að læra utanað það, sem hver maður getur séð í bókum hvar sem er. Með þetta fyrir augum sé ég ekki, hvaða þýðingu það hefir að rjúka í að ákveða, að heimavistarskólarnir skuli vera eina kennslufyrirkomulagið. Því ég vil meina, að þetta sé ekki aðeins stéttarmál barnakennara, til þess að bæta álit og kjör kennarastéttarinnar. Því mótmælir raunar enginn, að æskilegt sé að bæta kjör kennara, en það er bara ekki á þessu þingi verið að bæta kjör neinna stétta. Vilja hv.þm. halda fram, að barnakennararnir séu eina stéttin, sem verðskuldar kjarabætur, eða sem nauður rekur til að hjálpa? Ég held, að þeir verði að vera samferða öðrum stéttum, svo að þeirra vegna getum við látið okkur rólega um málið og gefið okkur tóm til að undirbúa það. Það hefir verið hneykslazt á því hér, að hv.þm. Borgf. tók svo til orða, að hér væri komið fram í hv.Ed. annað frv. um barnafræðslu, sem gengi nokkuð á snið við þetta frv., eins og einnig er vitnað til í hinni rökstuddu dagskrá. Það frv. er sérstaklega um afstöðu kennaranna; á að gera verksvið þeirra víðara og jafnframt bæta kjör þeirra. Sé ég ekki, að það sé nein goðgá að vitna í frv., þó það sé komið frá hv.þm. S.-Þ., og hv.þm. Borgf. vék að því á hóflegan hátt. Ég verð að hryggja hv.þm. V-Ísf. ennþá meira með því að lýsa yfir, að heldur mundi ég fylgja því frv., ef ég ætti að velja á milli þess og frv., sem hér liggur fyrir. Er það þó ekki nema eins og bráðabirgðatilraun, og allt heldur lauslopalegt, en það mætti laga. Það er tilraun til þess að koma fram þeim atriðum, sem sumir virðast telja höfuðatriði í þessu máli, án þess þó að farið sé inn á það svið, sem við teljum, að ekki megi fara inn á, að ganga harkalega að því að fyrirskipa langa skólasetu utan kaupstaða og útrýma farkennslu. Ég get því gengið inn á anda frv. í höfuðatriðum, og hv.þm. S.-Þ. má eiga það, að hann hefir sýnilega skilið þetta atriði miklu betur en þeir, sem að því frv. standa, sem nú liggur fyrir. Ég hefi borið fram brtt. við þetta frv., sem allar miða í þá átt að heimila það, sem í frv. er gert að skyldu. Geri ég það í því skyni að gera frv. betra, ef það ætti að ná fram að ganga. Einnig get ég gengið inn á eitthvað af brtt.n., af því að ég tel þær frekar til bóta, en hinsvegar er ég engan veginn fylgjandi frv. og mun greiða atkv. með þeirri rökstuddu dagskrá, sem fram er komin og mér finnst rökstyðja það vel, að málið eigi ekki að ná fram að ganga á þessu þingi, eins og allt er í pottinn búið. Þeir vilja telja, hv.þm., að heimavistarskólarnir séu þróunarstefnan í þessu efni og æskilegasta lausnin í fræðslumálunum. Hefir maður raunar heyrt það fyrri, en ég bjóst ekki við þessu eins eindregnu eins og það kom fram frá hv.frsm., m. a. af því, að hann stöðu sinnar vegna getur ekki tekið svona einskorðaða afstöðu. Hann vitanlega hefir sitt samvizku- og skoðanafrelsi, en mér þykir miður, hvað hann er yfirleitt einsýnn í þessu máli eftir því, sem fram hefir komið hér. Ég býst við, að hann verði auðveldari í „praksis“ til samkomulags, og þeir, sem hér eiga hlut að máli, geti áfram átt hauk í horni, þar sem hann er, að því er þeirra hagsmuni snertir. En mér þykir leiðinlegt, ef hann er yfirleitt kominn á þá skoðun, að þetta sé æskileg og sjálfsögð stefna, að allt verði kreppt í þessa fjötra; að börnin skuli vera í skóla, nema undanþága komi til á vissu ári, að þau skuli vera tekin af heimilunum og færð í þessar kvíar, sem heimavistarskólarnir vitanlega verða. Hér á ekkert „skal“ að vera, því allt er á hverfanda hveli, og ekki heppilegt að hnoða neitt upp, sem harðnar svo, að það verður ekki umsteypt. Aðeins þær breyt. er rétt að gera, sem menn fyllilega játa, að eigi að vera til bráðabirgða eða sem tilraun til umbóta. Ég fullyrði, að á þessu sviði er ekkert „absolut“. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði frv. frekar heldur en ég gerði í ræðu minni í gær. Ákvæðin um námsstjórana eru nú aftur orðin eftir till.n. heimild, og ekki mikið um þau að fást. Ef frv. á að komast út úr þessari hv. d., fer það væntanlega ekki miklu lengra á þessu þingi. En ég vil geta þess, að það er ekki úrslitaorð í þessu efni eða öðrum, þó hægt sé að segja, að það, sem um er að ræða, viðgangist einhversstaðar annarsstaðar. Hv. frsm. veit, að það er svo margt, sem viðgengst einhversstaðar annarsstaðar. Ég veit ekki betur en allar stefnur, sem fram hafa komið í fræðslumálum, séu einhversstaðar praktiseraðar úti um heim. Allar hafa þær sína skóla við að styðjast. Hver vill svo halda fram, að aðeins eitt sé nauðsynlegt, að aðeins eitt sé sannleikur í þessum efnum? Hvað námsstjórana snertir, þá skoða ég það aðeins sem tilraun. Ég tel, að kennarar hér á landi séu yfirleitt starfi sínu vaxnir, enda sýnir niðurstaðan af barnaprófunum ekki annað. Og nú er farið að hafa sambærilegt próf allsstaðar, svo það ætti að koma í ljós, hvar ómögulegir kennarar eru, og vera hægt að skipta um þá. En að kosta menn til að vera á ferðinni til að heimsækja alla skóla álít ég ekki nauðsynlegt. Þó nauðsyn gæti verið á slíku í kaupstöðunum, ætti ekki að þurfa að taka þetta svona stranglega úti um land. Ég hefi ekki trú á, að það sé mikil bót í því, þó einn maður heimsæki hvern skóla einu sinni á ári og dvelji þar einn dag. Hvað hefir það að segja? Hvað getur ekki kennslunni verið áfátt alla hina daga ársins? Þegar svo kennararnir hér í Reykjavík eiga eftir frv. að vera sínir eigin námsstjórar, því mega þá ekki kennararnir úti um landið vera það líka? Hv. 9. landsk. vildi gera lítið úr því, að fólkið, foreldrarnir, ættu að ráða í þessum efnum, og sagðist vita dæmi til þess, að foreldrarnir hefðu verið ánægðir með ómögulega skóla. Ég veit nú ekki betur en að bæði eftir guðs og manna lögum séu foreldrarnir fyrst og fremst ráðamenn barnanna. Eftir okkar landslögum eru engir meiri forráðamenn barnanna heldur en foreldrarnir sjálfir. Undantekningar þar frá eru aðeins í tveimur tilfellum. Önnur er í fræðslulegu tilliti og nokkuð almenn, en hingað til hefir ekki verið álitið gerlegt að hafa fræðsluskylduna meiri en góðu hófi gegnir, og góðir menn hafa sagt fram að þessu, að því aðeins verði þessum málum komið í gott horf, að frjálsræði sé og góð samvinna milli allra aðilja. Hin undantekningin er það, að taka verður frá foreldrum í sumum tilfellum börn, sem eru vangæf eða óviðráðanleg, eða sem fallið hafa af einhverjum ástæðum út í glæpsamlegt athæfi. En það er yfirleitt standandi vandamál, hvenær eða hvort yfirleitt nokkurntíma er ástæða til að taka ráðin af foreldrum. Það getur verið sök heimilanna, að þörf sé á slíku, og það getur verið sök barnanna, en það mega ekki vera nema undantekningar. Nú stefnir einmitt í þá átt að hverfa aftur til náttúrunnar á sem flestum sviðum, og í öllum löndum er verið að mynda foreldrafélög til þess að annast hag heimilanna og barnanna gegn þeim yfirgangsofsa, liggur mér við að segja, gegn þeirri ýtni, sem fram hefir komið af hálfu sérfræðinganna í fræðslumálum. Því þá ekki að viðurkenna hér það skipulag, sem enn er þjóðskipulag, að foreldrarnir eigi að hafa mest að segja um uppeldi barnanna? Ég fullyrði, að því sé bezt komið á þann veg, að því sé aldrei bezt komið með því að setja börnin í kvíar burtu frá heimilunum, venja þau undan, svo þau geti vanizt á annað sem fyrst, sem ég og margir aðrir telja óheilbrigt skipulag, þó það sé við lýði í Rússlandi. Þetta mál er nú því miður við 3. umr., svo að þó eitthvað yrði fellt af till., sem betur mætti fara að samþ., væri enginn til að bæta úr því, ef hv.þm. eru svo fullir af offorsi að vilja keyra málið út úr þessari d., sem ég teldi miður fara. Hv. n. hefir heldur ekki að mínum dómi rækt sitt starf eins og vera ber. Hún hefir látið reka á reiðanum þangað til á elleftu stundu, og þá er tíminn ekki nægur. En þó svo vilji til, að frv. fari út úr d. með þeim ágöllum, sem ekki ættu að vera á máli, sem ekki er neitt hégómamál, má gera ráð fyrir, að það strandi á einhverju tundurdufli uppi í hv.Ed.

*Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég finn ósköp litla ástæðu til að taka þátt í því eintali sálarinnar, sem hv.þm. V.-Sk. hefir hér um hönd. Ýmist talar hann við sína eigin sálu, eða þá fólkið á pöllunum og blaðamennina í hliðarherbergjunum með blöðin í höndunum. Því síður er ástæða til að segja margt um þetta, þar sem hv.þm. telur sig nú mest fylgjandi frv., sem hann segir, að geri ráð fyrir nokkuð lausalopalegu bráðabirgðaskipulagi. Þetta lausalopalega bráðabirgðaskipulag liggur nú fyrir hv.Ed., og það er sú lausn á málinu, sem hv.þm. virðist helzt hallast að á þessu stigi.

Hv. þm. þykir það leiðinlegt

. Eftir þá yfirlýsingu, sem hv.þm. hefir gefið um sinn málstað og hans ágæta samherja, sé ég enga ástæðu til að öfunda hann. Hv. þm. er alltaf að tala um kúgun og ófrjálsræði, að það eigi að kúga foreldra til þess að láta börnin í skóla og kúga börnin til þess að læra eitthvað, sem honum þykir ískyggilegt. Það er ekki að undra, að sú sjálfstæðishetja, sem hv.þm. var áður fyrr, þó árgalinn sé nú þagnaður á ýmsum sviðum, finni ástæðu til að berjast á móti því, að börn séu kúguð til að læra fjóra mánuði á ári í fjögur ár. Það er ofurlítið afskaplegt.

Á ekki skólaskyldan að vera frá 7 til 14 ára aldurs?

. Það er von, að hv.þm., sem sjálfur hefir væntanlega verið í barnaskóla, síðan í menntaskóla 6 ár og í háskólanum 5 ár til viðbótar, hneykslist á því, ef fara á að „kúga“ aðra til þess að læra 4 mánuði á ári í 4 ár. Ég kann illa við þetta tal langskólagenginna manna um, að það sé verið að kúga fræðslu upp á þá, sem minnsta fræðslu fá. Hér á að stuðla að því, að þeir, sem lítils eiga úrkosta, verði ekki alveg útundan.

Við erum að tala um barnafræðslu

. Já. Ég er líka að tala um barnafræðslu. Ef hv.þm. hefir þurft þetta alltsaman ofan á sína barnafræðslu, finnst mér, að hann ætti ekki að sjá eftir þessari litlu fræðslu til þeirra, sem ekki hafa aðstöðu til lengri skólagöngu.

Þessi hv.þm. hefir víst ekki fengið nóg

. Hv. þm. segir, að allt eiga að vera frjálst, vill ekki vita af neinni skyldu á þessu sviði, eða að það megi fyrirskipa héruðum að starfa saman. En þetta er nú gert til þess að spara. Það er ekki gert vegna kennarastéttarinnar, heldur til þess að vernda hag ríkissjóðs, sem hv.þm. er alltaf að fala um í þessu sambandi. Ég veit ekki, með hverju öðru móti á að tryggja hag ríkissjóðs í þessu efni heldur en þessu, að fela fræðslumálastjóra að ákveða fræðsluhéruðin, jafnvel stundum þegar hlutaðeigendur geta ekki komið sér saman. Það er rétt, að meginatriði þessa máls eru þau að koma á heimavistarskólum í sveitum og færa skólaskyldualdurinn niður í kaupstöðum og þorpum. En þetta eru ekki fyrst og fremst meginatriði þessa frv., heldur er það meginstefna síðustu ára, sú stefna, sem fólkið sjálft hefir ráðið. Það liggja fyrir þessu þingi margar óskir um að fá hjálp til þess að koma upp heimavistarskólum, svo margar umsóknir, að ég efast um, að þeim verði sinnt á skemmri tíma en næstu 3–4 árum. Og þá verður ófullnægt öllum þeim óskum, sem á þeim tíma koma fram. Hér er því sannarlega ekki um neina kúgun að ræða. Ef nokkur kúgun á sér stað í þessu efni, þá er það helzt það, að öll þessi héruð fá ekki þá peninga til skólabygginga, sem þau óska eindregið eftir. Ég sé ekki ástæðu til að hafa langt mál um þetta. Það er glöggt, að sveitirnar vilja koma á hjá sér heimavistarskólum, og þeir hafa allsstaðar gefizt vel, þar sem þeir eru komnir á. - Hv. þm. minntist á, að einhverjir vildu losna við kennara, sem væri við einn af heimavistarskólunum á Suðurlandsundirlendinu. Það er allt annað mál. Það er ekki skólafyrirkomulagið, sem menn vilja losna við, en það er það, sem við erum að tala hér um. Það kemur ekkert þessu máli við, hvort menn vilja losna við kennara frá einhverjum heimavistarskóla, eða af hvaða ástæðum það kann að vera.

Er það ekki nokkuð mikið höfuðatriði við heimavistarskóla, hvernig kennarinn er?

. Jú, það er nokkuð mikið atriði og meira heldur en hvernig sýslumenn eru hver í sinni sýslu. En á sama hátt og sýslumanni er heimilt að vera í hvaða stjórnmálaflokki sem hann vill, eins tel ég, að kennara eigi að vera það heimilt. En hér mun aðallega vera um það að ræða, af hvaða flokki þessi kennari er. Þetta atriði, sem hv.þm. vitnaði til, kemur þannig bókstaflega ekkert við því frv., er hér liggur fyrir. Þetta frv. er, eins og ég hefi margsagt, fyrst og fremst heimild, og heimild, sem bendir í rétta átt, bendir á þá stefnu, sem fólkið í héruðum landsins hefir haldið í áttina til. Hér er verið að hjálpa fólkinu til þess að fá fullnægt sínum óskum. Það er fjarstæða hin mesta, að hér sé verið á nokkurn hátt að taka yfirráðin yfir börnunum frá foreldrum þeirra. Og ég hefi aldrei talað við móður um fræðslumál og skólaskyldu svo, að móðirin hafi ekki óskað eftir meiri fræðslu handa börnum sínum fremur en að þau fengju minni fræðslu en börn hafa fengið. Foreldrarnir eru sannarlega ráðamenn barnanna. Og í þessu frv. gilda um það allar þær heimildir, sem áður hafa gilt. Í vissum tilfellum er foreldrum nú heimilað að hafa börn utanskóla, ef skólanefnd telur, að fræðsluskyldunni gagnvart þeim sé fullnægt með þeim hætti. Og allar slíkar heimildir, sem nú gilda, gilda einnig áfram eftir þessu frv., og í því efni er því ekki um neina kúgun eða þvingun eða neitt slíkt að ræða. Það er svo fjarri því, að frv. þetta sé andstætt þörfum barna og réttindum foreldra. Það er í aðalatriðum til þess flutt að fullnægja óskum og þörfum þessara aðilja. Læt ég svo þessi orð nægja, þó færri séu en orð hv.þm. V.-Sk. um þetta mál.

*Gísli Sveinsson: Það voru tvö atriði í ræðu hv.frsm., sem ég vildi gera nokkra aths. við. Hann sagði, hv.frsm., að ég hefði að svo miklu leyti sem ég hefði komið inn á kostnaðarhlið þessa máls, eingöngu borið hag ríkissjóðs fyrir brjósti. En ef hv.þm. hefði ekki alveg verið úti á þekju, þá hefði hann átt að heyra, að ég nefndi alls ekki ríkissjóð í þessu sambandi, enda átti það ekki við það efni, sem ég var að rekja. Ég var að tala um þá hlið málsins, sem sneri að héruðunum, en ekki þá, sem sneri að ríkissjóði, enda var það sú hlið þessa máls, sem mér kom við. Fyrir hönd ríkissjóðs voru aðrir til andsvara. Ég hélt mér eingöngu við þann kostnaðarauka, sem með frv. þessu, ef að lögum yrði, yrði lagður á herðar sveitar- og sýslufélaganna. Í annan stað talaði hv.frsm. um unglingafræðslu og jafnvel háskólafræðslu í sambandi við afskipti mín af þessu máli. Allt, sem hv.þm. sagði um þetta, voru útúrsnúningar einir. Það er vitanlega allt annað að kenna börnum á aldrinum 8–10–14 ára en fullorðnu fólki. Og það, sem hér er um að ræða, er það, hvort auka eigi bóklega fræðslu barna á þessum aldri. Unglingafræðsla eða háskólafræðsla er alls ekki hér til umr. Enn sem komið er er öll slík fræðsla ólögskipuð, en hverjum frjáls, sem hennar óskar og tækifæri hefir. Í þessum tveimur atriðum fór hv.frsm. því villur vegar og á hundavaði. Í annan stað talaði hv.þm.N.-Þ. nokkur orð. Hann fór fyrst að tala sem fulltrúi fyrir umbjóðendur sína norður í landi, en fór síðan að vaða um allt aðra hluti og meðal annars að hnjóða í þá, sem sýnt hafa fram á galla á þessu frv. Annars skal ég taka það fram út af brtt. þessu hv.þm., að svo fremi að dagskrártill hv.þm. Borgf. verður ekki samþ., mun ég fylgja þeirri brtt. hans, sem miðar í þá átt að gera frv. frjálslegra en það er nú, eins og t. d. till. um að fræðsluráð ráði um undanþágur frá skólaskyldu, í stað fræðslumálastjóra. Þá fór hann inn á annað svið, sem ekki kemur þessu máli við, en það var fækkun presta, og beindi hann þar orðum til mín. Það er rétt, að ég hefi látið uppi það álit mitt, að ég tel fækkun presta ekki réttmæta. En hvað kemur slíkt þessu máli við ? Hér hefi ég rætt um frv. þetta um fræðslu barna, sýnt fram á galla þess, að m. a. væri ekki tekið nógu mikið tillit til héraðanna úti á landi. Um kennarastéttina hefi ég ekkert sagt. Þar er sjálfsagt misjafn sauður í mörgu fé, eins og oft vill eiga sér stað. Má þar benda á ummæli þau, sem hv.þm. Borgf. hafði í dag eftir 2. þm. Árn., að við tvo heimavistarskóla þar í sýslu væri óánægja fólksins orðin svo mikil með kennarana, að helzt væru líkur til, að foreldrarnir fengjust ekki til þess að senda börn sín í skólana eftirleiðis, ef ekki væri úr bætt. Þetta þykir mér rétt að taka fram hér til þess að sýna fram á, að í kennarastéttinni eru engu síður misjafnir menn en í prestastéttinni.

*Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Ef hv.þm. V.-Sk. hefir ætlað undir þessum umr. að halda á málstað sveitanna, taka það upp fyrir þær, sem þeim væri fyrir beztu í þessum efnum, þá hefir honum tekizt það illa. Með heimavistarskólunum er aðstandendum sveitabarnanna tryggður betri aðbúnaður á börnunum, betri kennslukraftar og lengri kennslutími en unnt er að veita með farkennslunni. Börnin koma heim til foreldra sinna á hálfsmánaðarfresti, og gefst þeim því kostur á að fylgjast jafnan með líðan þeirra. Dæmið, sem hv.þm. hafa verið að benda á, með heimavistarskólakennarana í Árnessýslu, á ekkert skylt við þetta. Það afsannar á engan hátt yfirburði heimavistarskólanna fram yfir farkennsluna. Að ég kom nokkuð inn á hina æðri menntun í sambandi við þessar umr. um barnafræðsluna, var sakir þess, að mér þykir leiðinlegt þetta sífellda nöldur hinna langskólagengnu manna, hinar sífelldu eftirtölur þeirra, eins og hv.þm. V.-Sk., eftir hinni litlu fræðslu, sem almenningur á að fá að njóta.

Þetta er vísvitandi rangsleitni hjá hv.þm.

. Vitanlega er allt, sem ég segi, sagt vísvitandi, en að það sé rangsleitni kannast ég ekki við. Mér finnst þessi framkoma hv.þm. og fylgifiska hans minna mjög tilfinnanlega á sagnirnar gömlu um öskustóarbörnin, börnin, sem voru ákveðin til þess að vera í öskustónni og áttu ekki að eiga þaðan uppreisnarvon.

Hvað á hv.þm. við með þessum ummælum?

. Ég á við það, að það sé ekki viðeigandi af hv.þm. V.-Sk. að vera sífellt að tönnlast á og telja eftir þá litlu fræðslu, sem almúganum er ætluð með lögunum um barnafræðslu. Já, þetta er mjög óviðkunnanlegt af manni, sem fengið hefir a. m. k. 20 sinnum meiri fræðslu heldur en þeir aðiljar, sem hann er að telja eftir.

Vísvitandi rangt

. Þetta eru engin vísvitandi ósannindi, heldur sagt sem bein afleiðing af því, sem hv.þm. hefir haldið fram undir þessum umr. Og skilji hv.þm. þetta ekki, þá hefir hann haft lítil not síns langa lærdóms.

*Bjarni Bjarnason: Ég skal ekki tala langt mál að þessu sinni. Ég hefi haft tækifæri og ástæður til þess að vinna töluvert að þessu frv., og ég hefi gert það í þeirri trú og með það fyrir augum, að ég væri að vinna barnafræðslunni og kennarastéttinni í landinu frekar gagn en ógagn. Hug minn til kennarastéttarinnar hefi ég fengið tækifæri til þess að fá skjalfestan hér á Alþingi, og þá sérstaklega á síðasta þingi. Gerist því ekki þörf að fjölyrða um hann nú. - Frv. þetta er þrauthugsað. Það er samið af leiðandi mönnum í kennarastétt og yfirfarið af menntmn. þessarar hv. d., sem jafnframt hefir borið sig saman við ýmsa helztu menn kennarastéttarinnar. Um það mun og heldur vart verða deilt, að hér sé um að ræða gott mál, bæði fyrir kennarastéttina og barnafræðsluna í landinu. Þetta vænti ég og, að hv.þm. sjái og skilji og leyfi málinu því að ná fram að ganga á þessu þingi. Það mun nú almennt viðurkennt, að fræðslumál eins lands séu svo erfið, að ekki sé hægt að koma þeim á svipstundu í það horf, að báðir aðiljar séu ánægðir með þau, bæði þeir, sem líta á fjárhagslegu hliðina, og eins hinir, sem líta fyrst og fremst á málið frá sjónarmiði menntunarinnar. Það er erfitt að samrýma það, að kennararnir hafi t. d. nóg að starfa, en að kennslan verði þó ekki of dýr fyrir þá, sem hennar eiga að njóta. Kröfurnar, sem fram hafa komið um aukna fræðslu barna, eru réttmætar, og þeim verður ekki með rökum á móti mælt. Mér þykir því undarlegt að heyra hv.þm. V.-Sk. vera að tala um þvingun í þessu efni, að það sé verið að þvinga inn á fólkið aukinni skólaskyldu. Þetta er vitanleg, fjarstæða ein, og ég vil biðja hv.þm. að athuga vel, hvort gildandi lög um fræðslu séu í raun og veru nokkuð frjálslyndari í þessu efni en ákvæði frv. Sá andi er einmitt mjög skýr í frv., að það eigi að hafa kennsluna meira en verið hefir úti í sjálfri náttúrunni. Og er það gert m. a. með því að færa kennslutímann fram á vorið og láta hann einnig byrja fyrr á haustin, svo að kennslan fari fram á þeim tímamótum, þegar náttúran er að klæðast í sumarskrúðann, en svipta af sér vetrarkuflinum, og þegar hún fer aftur úr sumarskrúðanum á haustin. Þessi þáttur í framburði hv.þm. V.-Sk. er því gersamlega rangur, svo sem mest má vera.

Hvar stendur það í frv., að kennslan eigi að fara fram úti í náttúrunni?

. Það stendur í grg. frv., og hefir einnig komið fram hér í umr. Og vil ég beinlínis taka það fram, að breyt. á kennslutímunum er gerð til þess að koma þessari útikennslu í framkvæmd. Það er hugmyndin. Þá vil ég geta þess, að mér er ekki kunnugt um, að við þm. Árn. höfum sagt neitt um það hér í þd., að það væri ríkjandi óánægja með barnakennara við heimavistarskóla í Árnessýslu. Það hefir verið borið hér fram eftir okkur í þingræðu, og talið, að við höfum átt að segja frá þessu hér í þd. Ég vil mótmæla þessu sem tilhæfulausum framburði. Við höfum aldrei minnzt á þessa barnakennara í umr. hér á Alþingi. Hitt veit ég náttúrlega. og það er sjálfsagt flestum þdm. kunnugt, að það mun víða veru til einhver óánægja með barnakennara; það eru auðvitað misjafnir menn í öllum stéttum. En þegar þetta er dregið hér inn í umr. sem mótbára gegn heimavistarskólunum, þá er það ekkert annað en ósæmileg tilraun frá hendi hv.þm. V.-Sk. til þess að láta málið líta sem verst út. Ég get upplýst, að þar sem ég þekki til rekstrar heimavistarskóla í sveitum, þá hafa þeir reynzt mjög vel, m. a. af því, að það hefir yfirleitt tekizt heppilega um kennaraval til þeirra. Og þó að á einstöku stað kunni að hafa bólað á nokkurri óánægju með einstaka kennara, þá er það ekki skólafyrirkomulaginu að kenna, og getur því á engan hátt gengið út yfir heimavistarskólana. Það er alltaf hægt að bæta úr óánægju með, einstaka starfsmenn við skólana, enda verður það gert. Mótstöðumenn heimavistarskólanna klifa sífellt á því, að bændur geti ekki kostað börn sín á skólunum. Þetta mega þeir ekki berja fram bálkalt, án þess að leita upplýsinga hjá þeim bændum, sem hafa reynslu fyrir heimavistarskólunum. Þeir ættu að kynna sér vitnisburði þeirra bænda, sem ekki geta haft kennara út af fyrir sig, og hvað talað er um þetta mál í sveitunum; ég hefi fulla vitneskju um það. Það er gert ráð fyrir því í frv., að í framtíðinni verði það svo, að hver kennari hafi ekki færri en 20 börn til kennslu. En vitanlega verður það nokkuð ákveðið eftir staðháttum og viðhorfi í hinum einstöku fræðsluhéruðum á hverjum tíma. Ég ætla ekki í þetta sinn að ræða neitt um frv. hv.þm. S.-Þ., sem hann hefir flutt í Ed., til breyt. á fræðslulögunum. Með þeirri atkvgr., sem hér fer fram um dagskrártill. hv.þm. Borgf., verður skorið úr því, hvort þessi hv.þd. vill taka það frv. til greina eða ekki, því að dagskrártill. er einmitt borin fram í tilefni af þessu frv. og með skírskotun til þess.

*Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Það eru aðeins örfá orð í tilefni af hinum skrifl. brtt.hv.þm.N.-Þ., sem hann gerði grein fyrir áðan í ræðu sinni. Ég mun greiða atkv. á móti þessum brtt., en vil þó bera fram skrifl. brtt. við þær, ef svo fer, að fyrsta brtt.hv.þm. verður samþ. Hin skrifl. brtt. mín hljóðar á þessa leið: „Nú hefir skólahverfi vanrækt fræðslu barna, og getur þá fræðslumálastjórnin fyrirskipað skólaskyldu barna á aldrinum 7–10 ára í hverfinu.“ - Þetta er gert til þess að fræðslumálastjórnin hafi vald til að kippa barnafræðslunni í lag, þar sem hún kann að vera gersamlega vanrækt. En verði fyrsta brtt.hv.þm.N.-Þ. ekki samþ., mun ég taka þessa till. mína aftur, því að þá er hún óþörf.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Það eru aðeins örfá orð til þess að taka það skýrar fram, sem hv.þdm. hafa vafalaust tekið eftir, að það er blátt áfram ósvífin blekkingartilraun hjá hv.frsm., þm. V.-Ísf., að nokkur þdm. hafi leyft sér að telja eftir þá fræðslu, sem börnin hafa fengið í þessu landi. Ef hv.þm. hefir nokkuð fylgzt með því, sem sagt hefir verið um málið, þá má hann vita, að rætt hefir verið um þann stefnumun, hvort það á að innleiða skólaskyldu fyrir börn, þar sem nú er aðeins heimild í lögum til að koma henni á, utan kaupstaða, því að í kaupstöðunum er hún sjálfsögð, eins og allir vita. Það er deilt um, hvort nú eigi að útvíkka þessa skólaskyldu til sveitanna. Í umr. hefir verið bent á, að þetta væri óþarft, því að þeir, sem vildu, hefðu heimild til að lengja skólaskyldualdur barna. En bæði frá persónulegu og fjárhagslegu sjónarmiði þykir mörgum þetta athugavert. Þetta veit hv.þm., og hann veit það einnig ofur vel, að engum hefir dottið í hug að telja eftir þá fræðslu, sem börnum er almennt veitt, hvorki þeir langskólagengnu, sem hér eiga sæti í þd., né aðrir. Annars heyrir hv.þm. V.-Ísf. sjálfur til þeim flokki, sem hann þykist nú þurfa að eiga í höggi við og átelja. Hann hefir verið að hjakka á námsbraut hinna langskólagengnu eins lengi og ég, og veit ég ekki, hvort hann hefir borið þar meira frá borði. - Þessar umr. eru nú að verða búnar, og þær hafa sýnt, að hv.þm. V.-Ísf. skilur ekkert í þessu atriði, sem er þó í sérgrein hans sem embættismanns.

*Pétur Ottesen: Ég veit ekki, hvort það hefir átt að skilja orð hv. 2. þm. Árn. svo, að hann vildi neita því, sem ég bar hann fyrir, um árekstur þann, sem orðið hefði í Árnessýslu milli kennara í heimavistarskólum og foreldra barnanna. Hann kveðst ekki hafa sagt neitt um það í þingræðu, og það er rétt, en hinsvegar hefir hann sagt það í viðtali við mig, að þetta væri rétt, og auk þess hefi ég heyrt hann skýra öðrum frá því. Ég verð að segja það, að ég hefi þá ekki skoðað þennan hv.þm. í réttu ljósi, ef hann neitar þessu. Ég benti á þetta til sönnunar því, sem ég taldi vera kost á frv. hv.þm. S.-Þ. í Ed., um breyt. á fræðslulögunum, fram yfir það frv., sem hér er til umr., að heimilað er að skipta um kennara við heimavistarbarnaskóla. En í þessu frv. er gert ráð fyrir, að barnakennarar í sveitum geti haldið því starfi óslitið æfilangt. Það var aðeins þetta, sem ég vildi láta koma skýrar fram. Annars mátti skilja hv. 2. þm. Árn. svo, að hann vildi neita þessum framburði sínum og viðurkenndu sannindum.

*Bjarni Bjarnason: Ég vil aðeins gera hv.þm. Borgf. það til geðs að endurtaka nokkur orð af því, sem ég áður sagði í minni ræðu. Og það er þetta: Ég mótmæli því afdráttarlaust, að frá okkur þm. Árn. hafi fallið nokkurt orð um það, að óánægja væri ríkjandi með barnakennara í Árnessýslu. En hinsvegar hefi ég ekki ætlað mér að ræða um þetta mál hér í þd.

Vill þm. mótmæla því, að hann hafi sagt þetta?

. Já. það geri ég.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég var ekki viðstaddur fyrra hl. umr. og heyrði því ekki undsvör þau, sem ræða mín vakti hjá hv. stjórnarliðum, en ég hefi þó farið yfir ræður þeirra í handriti. Hv. 4. þm. Reykv. kvað það ekki vera meiningu þeirra, sem að frv. standa, að stofna til einokunar á mótorvélum. En hann sagði það þó vera svo, eins og gengur í frjálsri verzlun, að keyptar væru til landsins fleiri tegundir véla en þörf væri á, og að þetta fengist ekki leiðrétt nema með einkarétti á sölu véla. Hann færði nokkur rök að þessum orðum, m. a. þau, að skip lægju hér oft aðgerðalaus hálfa vertíðina, af því að vélarnar hefðu bilað og varastykki fengjust ekki. Hann sagði, að þetta hefði komið fyrir hjá Samvinnufélagi Ísfirðinga. Þetta er rétt. En það var einmitt forstjóri félagsins, sem hafði umboð fyrir þessa tegund véla hér á landi. Hann hefði átt að vita, að stimplar þessara véla endast ekki nema svo sem 15 mánuði, og hafa þá á lager. Hv. 4. þm. Reykv. ætti að geta gert það fyrir þennan vin sinn að setja upp spjald á skrifstofu hans með áminningu um að hafa til þessa varahluta. Þá ætti ekki að þurfa að taka upp neina einkasölu á vélum. Hv. þm. segir, að til þess að tryggja þessa einkasölu þurfi l., því að erfiðara muni að leggja niður aftur landssmiðjuna, ef slík l. væri búið að setja. Ég get nú í þessu sambandi minnt hann á, að hér voru 1. um einkasölu á síld, en ráðh. sá, sem þá var, bjó aðeins til bráðabirgðal. og lagði hana niður. Annars verð ég að segja, að eftir að hafa kynnt mér svolítið nýsmíðastörf hér á landi, býst ég ekki við að geta mælt með þessu máli, jafnvel þótt betri rök væru færð fram fyrir því. Ég veit t. d. ekki betur en að landssmiðjan hafi tekið að sér smíði á miðstöðvarkatli í safnahúsið hérna. Slíkur ketill kostaði í Danmörku 1300 kr., en landssmiðjan tók 4000 kr. fyrir hann, en þegar svo búið var að smíða ketilinn, reyndist hann ónothæfur. Forstjóri einkafyrirtækis eins leit á ketilinn og lýsti yfir því, að hann þyrfti mikilla endurbóta við og að slíkar endurbætur myndu kosta um 1800 kr., og myndi hann þó ekki verða jafngóður og útlendur ketill. Ég get þá þessu samkvæmt hugsað mér, að mótorvélar, sem við gefum nú fyrir 4–5000 kr., muni kosta svo sem 9000 kr. smíðaðar af landssmiðjunni, og verða þó e. t. v. ónothæfar. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að hér vantaði vélar til almennra viðgerða á skipum. Þetta er ekki rétt. Vélar til ketilsmiða, logsuðu o. fl., sem gera þarf, eru til. En hér vantar slipp fyrir stór skip. Erlendir togarar, sem skemmzt hafa, láta sér vanalegu nægja að láta lappa upp á sig hér, af því að þeir vilja láta gera verkið heima hjá sér að svo miklu leyti sem hægt er. En hér er hægt að gera við slit á skipum. Að vísu er hér ekki hægt að renna öxul í 2000 tonna skip, en þess þarf heldur ekki með, því að slík skip er ekki hægt að taka í Slippinn. Hv. þm. sagði, að eflir að landssmiðjan hefði tekið til starfa, hefði hluthafi einn í „Héðni“ eða „Hamri“ sagt, að nú væri búið með þá, því að þeir hefðu haft allan sinn gróða frá ríkinu. Ég veit til þess, að „Hamar“ hefir haldið áfram að starfa fram á þennan dag, og eru þó líklega nokkur ár síðan hv.þm. átti þetta samtal við hluthafann. Ég fyrir mitt leyti legg ekki mikinn trúnað á svona lagað, en vona þó, að hv.þm. lofi þessu að standa í þingtíðindunum, svo að viðkomandi geti leiðrétt það. Annars hefi ég bent á, að ekki væru líkur til, að við gætum smíðað mótorvélar, nema þá að okkur tækist að framleiða nýjar tegundir, er rutt gætu sér til rúms erlendis. Sjálfir notum við ekki svo mikið af vélum, að það gæti borgað sig að smíða aðeins til innlends brúks. Ég þekki eitt vélaverkstæði erlendis, þar sem kunningi minn er forstjóri. Hann sagði við mig, að þetta verkstæði teldi sig ekki hafa hag af að framleiða vélar, sem það gæti ekki selt a. m. k. 300 stykki af á ári. Þeir selja sínar vélar í Noregi, Svíþjóð og Danmörku og eitthvað hefir ef til vill komið hingað. Líka selja þeir á Shetlandseyjum og Norður-Skotlandi. Ég sé í ræðu hv.þm. S.-Þ., að hann er að víkja því að mér, að ég sé umboðsmaður mótorvéla, eigi í mótorverkstæði eða slíkt. Það er enginn fótur fyrir því. Ég hefi engra hagsmuna að gæta í þessu máli, nema almennra hagsmuna. En ég er viss um, að ef þessu máli verður komið fram, eru landsmenn skoðaðir um tugi eða jafnvel hundruð þúsunda. Að halda því fram, að það snerti ekki bændur, þótt farið sé gálauslega með fé landsins og því hent á glæ, tel ég bera vitni um þröngan sjóndeildarhring alþm.Hv. 1. þm. Reykv. mun að vísu vera tamt að líta aðeins á hag einna eða tveggja stétta í landinu, en hann er þó engu að síður kosinn til að vernda hagsmuni allra stétta. Enginn hefir lagzt á móti því, að ríkið hefði verkstæði til að annast störf, sem það þarf að láta vinna, svo sem brúarsmíði o. fl. Fer bezt á því, að öll slík störf séu saman komin á einum stað, því að leikni manna verður meiri í hverju einu, því lengur sem að því er unnið. Þetta viðurkenndi okkar ágæti maður Jón heitinn Þorláksson, og var hann þó enginn ríkisrekstrarmaður. En hann viðurkenndi, að mikið hagræði væri að fá hvert verk jafnan unnið á sama stað til þess að þroska leiknina sem mest. En að ríkisstj. fari að setja upp fyrirtæki aðeins til að sýnast eða þá til að skaða ímyndaða keppinauta í landinu, það verður að teljast utan við verkahring hennar.

l. gr.samþ. með 9:6 atkv. 2.–8. gr.samþ. með 9:5 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 9 shlj.atkv.

*Þorsteinn Briem: Það verður ekki auðvelt að vara á 5 mín. öllu því, sem að mér var beint. Hv. 4. þm. Reykv. gat þess, að ég virti skoðun hans. Ég virði allar skoðanir, sem ekki eru keyptar. Og ég vænti þess, að hann hafi ekki látið kaupa sína skoðun. Að því er vélakaupin snertir, minnti ég á það, að hæstv. fjmrh. hafði hvatt til þess í útvarpinu, að menn spöruðu þau sem mest við sig. Hv. þm. sagði nú í því sambandi, að það væri viðurkennt af ríkisstj. og gjaldeyrisn., að hin mesta nauðsyn væri á því að veita innflutningsleyfi á öllum þeim vélum, sem nota þyrfti til lands og sjávar. Ég vil nú spyrja hann: Er ekki hitaveitan mikið nauðsynjafyrirtæki? Og hvernig gekk að fá tilraunaborinn frá útlöndum? Er nú liðið meira en ár síðan sótt var um gjaldeyrisleyfi, en það er ekki fengið enn. Ef til vill er innflutningsnefnd nú búin að veita innflutningsleyfið en gjaldeyrisleyfi ætla ég, að ekki sé enn , fengið, og hygg ég, að þar hafi ekki verið nægilega góðar undirtektir hjá gjaldeyrisnefnd. Ég get nefnt minni hluti en vélar, sem illa hefir gengið að fá innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir. Ég get minnt á þau hér - og hefi gert það oftar en einu sinni áður - netin, sem ekki fengust, þegar hægt var að ausa upp síldinni hér á Faxaflóa í haust, netin, sem ekki fengust til að veiða í þorskinn við Vestmannaeyjar. Og sömu sögu er að segja hér af Akranesi; þar hafa ekki fengizt net. Aðeins einn bátur var svo heppinn að eiga net, hinir hafa engin net fengið og ekki náð bröndu úr sjó.

Hefir ekki Sigurjón á Álafossi net?

. Sigurjón getur búið til net, ef hann fær innflutningsleyfi fyrir netagarni, en ég veit ekki til þess, að netagarn sé fyrirliggjandi, og fiskurinn bíður hvorki eftir Sigurjóni á Álafossi né innflutnings- og gjaldeyrisnefnd. Svo er þetta, sem talað er um viðgerðir vegna skipaútgerðar. Þar eru engar ákveðnar tölur. Sumir tala um ¼ milljón, aðrir um ½ milljón, sumir um 1 milljón og enn aðrir jafnvel um 2 milljónir - og þetta er allt sagt um sama hlutinn. Vitanlega kosta viðgerðirnar mikið fé, en mikið af þeim er framkvæmt hér á landi. Ég hygg, að menn taki munninn fullan, ef þeir segja að fari árlega út úr landinu 40–50 þúsund krónur fyrir viðgerð á togara. Hv. þm. viðurkenndi, að í þessari iðn væri flóð og fjara, og hann bar heldur ekki við að neita því, sem ég sagði og upplýst er orðið, að þegar átt hefði að halda landssmiðjunni við með smásmíði, þá hefði verið tap á þeim rekstri. Um smíði á mótorum er það að segja, að ég veit ekki til, að nokkurt einkaleyfi þurfi fyrir þeirri smíði, og sé ég ekki, að nokkur þörf sé á þessu frv. af þeirri ástæðu. Hinsvegar er það vitanlegt, að í fáum greinum eru framfarirnar eins örar eins og einmitt í þessari grein, og ef hætta er á því, að ekki takist að hafa mótorana fyllilega sambærilega við það allra nýjasta, sem til er í þeirri grein, þá er vitanlega verra en tilgangslaust að smíða þá. Ég benti á það í fyrstu ræðu minni, að fiskifélagið hefði haft með höndum merkilegar tilraunir á mótorum, og hefði þessi tilraunastarfsemi þegar borið nokkurn árangur, þótt ekki væri fengin full reynsla um allar vélar. Vænti ég, að þessi starfsemi félagsins haldi áfram og menn læri að velja sér eingöngu fullkomnar vélar, og láti ekki ginnast af skrumauglýsingum um óhentugar eða ónýtar vélar. Þá talaði hv.þm. um þá húsgagnasmíði, sem nú er hér innanlands. Þurfti nokkurn ríkisrekstur eða nokkra einokunarlöggjöf til þess að koma þeirri smíði af stað?

Er ekki innlenda húsgagnasmíðin vernduð með tolli?

. Það eru margar aðrar innlendar vörutegundir tollverndaðar, og um það þarf enga sérstaka löggjöf. - Það hefir ekki verið talið, að hér þyrfti ríkishúsgagnaverksmiðju. Hv. þm. efaðist um, að það dæmi, sem ég tók af skriðu, ætti hér við. Vildi hann telja, að þetta væri svo lítið atriði, að ekki ætti við að líkja því við skriðu. En er það ekki einmitt einkenni skriðunnar, að í fyrstu er hún smá? Fyrst losnar lítil tá, en svo tekur hún æ meira og meira með sér, og eftir því, sem lengra kemur niður hlíðina, verður skriðan geigvænlegri, og hleypur svo að lokum yfir tún og engjar, byggð og bæi, og eyðir því, sem fyrir verður. Ég get vel hugsað mér það, að þegar bóndinn sér ríkisreksturinn vaxa ár frá ári, þá fari hann að hugsa til skriðunnar, og að svo geti farið, að hún renni yfir sveitirnar, ekki eingöngu á þann hátt, að jarðir verði keyptar af bændum, heldur jafnvel líka þannig, að búreksturinn verði framkvæmdur af ríkinu. Það eru til þeir menn í þessum flokki, sem vilja það, að allir verði launamenn hjá því opinbera, og þegar svo er komið, þá fer nú víst að ganga vel með fjárhaginn.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Nú er orðið svo langt um liðið, síðan orðaskipti fóru fram milli okkar hv. 10. landsk þm., að hafi verið hiti í þeim umr., þá er sá eldur liðinn hjá. Ég get þó ekki látið hjá líða að svara aths. hv. 10. landsk.þm., þó að ég yrði í raun og veru ekki var við, að hann hnekkti neinu af því, sem ég hefi haldið fram. Hann byrjaði ræðu sína á því, að ég væri sanntrúaður á ríkisrekstur og lifði í þeirri trú, og sagðist hann virða það. Þetta er mér gleðiefni, því að það getur verið fyrr eða síðar, að hugur hans hneigist í þessa átt, og þá er gott að hafa sagt svona orð áður. Ég skal ekki fara inn á skuldirnar. Hæstv. atvmrh. hefir gefið fullnægjandi skýrslu um það atriði. En að hv.þm. skyldi lýsa því yfir, að hann væri ekki á móti því, að landssmiðjan væri rekin, tel ég allgóða játningu, það sem hún nær, þó að hann vilji ekki löggjöf í þessu efni. Því hefir verið lýst, hvílík nauðsyn væri á um fyrirtæki sem þetta að hafa löggjöf til stuðnings, svo, ekki væri hægt að rífa það niður til grunna, án þess að brjóta lögin, eða þá að kæmi fyrst til meðferðar á löggjafarþingi þjóðarinnar. Þetta öryggi er það, sem við viljum fá, er hlynntir erum þessum rekstri, og mér skilst, að hv. 10. landsk. sé ekki á móti því. Um það atriði, hvort rétt hafi verið að innleysa kröfu fyrir vélar, sem pantaðar voru í leyfisleysi stj. fyrirtækisins og ráðh., þá býst ég við, að hér verði eins og víðar, að framkvæmdarstjóri geti ekki alltaf komið því við að kalla saman stjórnarfund, hvað þá ráðuneytisfund, og hygg ég, að meiri hl. landssmiðjustj. hafi litið svo á, að þetta væri sjálfsögð ráðstöfun, eins og gert var. Enda sjálfsagt, að framkvæmdarstjóri hafi á hendi jafnsjálfsagðar ráðstafanir. - Þá minntist hann á gjaldeyrisspursmálið í þessu sambandi. Ég hygg, að það sé einn liður í okkar gjaldeyrisreikningi, enda viðurkennt af þinginu og gjaldeyrisnefnd, að okkur sé nauðsynlegt að fá öll þau tæki inn í landið, sem þarf til rekstrar atvinnuveganna og til að halda starfseminni gangandi. Ég hefi ekki orðið var við unnað en bændur hafi fengið innflutning fyrir sínar landbúnaðarvélar, og að iðnaðurinn hafi fengið innflutning á sínum nauðsynjum að svo miklu leyti, sem þörf hefir krafið. Það, sem gerist í sambandi við landssmiðjuna, er ekki annað en að hún þarf að fé vélar, sem sumpart eru ekki til hjá öðrum smiðjum og sumpart eru nauðynlegar til að halda rekstrinum gangandi. Mun gjaldeyrisnefnd segja til um það, hvort hún telur þann innflutning borga sig, þannig að með þessum vélakaupum sparist gjaldeyrir fyrir vörukaup, sem annars hefði orðið eða verður að gera. Ég minntist á það í fyrri ræðu minni, að það væri margt í járniðnaðinum, sem gæti komið til greina að vinna í landinu sjálfu, þar á meðal skipaviðgerðir. Mér skildist, að hv. 10. landsk.þm. vildi draga í efa, að þar væri um verulegar upphæðir að ræða. Ég hefi ekki gögn til að sanna þetta til fulls, en ég hefi nefnt ½ millj. kr., og mun það sízt ofmælt, því okkar skipastóll þarf miklar viðgerðir, eins og skipin eru orðin gömul. Nauðsynlegt viðhald er mikið, og t. d. má þar nefna okkar 37 togara; mun klössun og viðhald á þeim skipta hundruðum þúsunda, og árlega mun þurfa í viðgerðir á okkar flutningaskipum 30–40 þús. kr., að svo miklu leyti sem unnt er að framkvæma þær viðgerðir hér heima. En það skal játað, að okkar tæki eru ekki svo fullkomin, að hægt sé að gera við þau stærstu. Þá vil ég í þriðja lagi benda á viðgerðir á erlendum skipum, sem verða fyrir sjótjóni hér við land og þurfa oft á stórfelldum viðgerðum að halda. Það er beinlínis fundin vinna inn í landið. Við höfum sorgleg dæmi um, að orðið hefir að lappa upp á skipin, svo þau með aðstoð annara skipa hafa getað flotið út yfir pollinn. En ef við hefðum aðstöðu til vandaðri viðgerð., værum við hér að skapa okkur vinnu, sem nú er framkvæmd af erlendum þjóðum, en þetta er ekki hægt, nema hafa þær vélar, sem álitið er sómasamlegt á skipaviðgerðarverkstæðum. Því hefir verið haldið fram af hv.þm., að aðrar smiðjur hefðu þessar vélar, en þær hafa það ekki nema að nokkru leyti. Ég er þeirrar skoðunar, að landssmiðjan, sem hefir 1/3 af járniðnaði bæði að mannafla og verkefnum, eigi að hafa aðstöðu til þess að vera samkeppnisfær við aðrar smiðjur, eða a. m. k. ekki verri aðstöðu en aðrar smiðjur, og það ætti að vera þjóðarmetnaður, að ríkið hlypi undir bagga, svo unnt yrði að annast þessar viðgerðir. Um starfsmannhald skal ég ekki deila við hv.þm. Hann játaði að vísu, að nú væri annað um nemendahald en hefði verið í hans ráðherratíð, enda eru nú, eins og ég hefi upplýst, komnar um þetta fastar reglur hjá sveinunum, hversu marga nemendur fyrirtækin megi taka í hlutfulli við sveinatölu, og með þessu er fyrirbyggð óeðlileg fjölgun. - Þá komst hann inn á, að viss tímabil þyrfti fleiru fólk vegna mikilla verkefna. Því er til að svara, eins og ég hefi gert, að oft má haga því svo til, ef smiðjan getur fengizt við mörg verkefni, að þá er sumt látið bíða, meðan mesta annríkið er og lokið er því, sem mest er aðkallandi. Skal ég þá víkja að því, sem vakir fyrir mörgum, að landssmiðjan komist að raun um, hvað býr í okkar lagtæku og hugvitssömu iðnaðarmannastétt, og í því sambandi hefir verið minnzt á mótorasmíði, sem er nú e. t. v. ekki eins mikið galdraverk og menn hafa haldið. Í fyrsta skipti er þeir sáust hér, fannst mönnum, að hér væri hið mesta völundarsmíði og hreint galdraverk, en nú þykir mönnum þetta ekki, því margir fást nú við viðgerðir á þessum hlutum. Hitt er annað mál, hvort við getum smíðað svo þessar vélar, að standist samkeppni; úr því verður reynslan að skera. En um það verður ekki deilt, að þetta mótorafargan er komið svo langt, að til stórvandræðu horfir, og er til stórtjóns fyrir alla fiskimenn, jafnt þá, sem stunda þessa atvinnu, og hina, sem reka hana. Ég get upplýst hv.þm. um það, að í skipum, sem eru yfir 12 smál. að stærð, eru nú 405 tegundir, og er í mörgum tilfellum aðeins til ein vél; svo eru þar að auki öll smærri skip fyrir neðan 12 smál., bæði trillubátar og smámótorbátar, og segja mér kunnugir menn, að vélar í þeim skipti hundruðum tegunda. Nú er vitanlegt, að margar þessar vélar eru úreltar að gerð og eyðslu. Og er þeim laumað inn á menn með skrumauglýsingum um lágt verð, litla eyðslu, góða greiðsluskilmála o. s. frv. En svo þegar eitthvað bilar, þá standa menn uppi í vandræðum um miðja vertíð; engir varahlutar til. Gæti ég nefnt um það mörg sorgleg dæmi, ef ég vildi eyða tíma í það; jafnvel eru dæmi um vélar, sem taldar eru góðar teg., að þess hafi ekki verið gætt að hafa til varahluti í hlutfalli við vélafjöldann. Ég hefi m. a. tvö dæmi frá Ísafjarðardjúpi, þar sem svo stóð á, að leggja varð tveimur bátum um miðja vertíð af þessum sökum. Mundi mikið unnið, ef landssmiðjunni yrði gert kleift að hafa til nægilega varahluta. Annars þarf ég ekki að deila við hv.þm. um þetta; ég fann, að hann var að vakna til skilnings um þetta atriði. Taldi hann, að fiskifélagið væri á góðum vegi með að sannfæra menn um, hvert gildi val mótoranna hefði, en þó fræðsla fiskifélagsins hafi mikið að segja í þessum efnum og hafi e. t. v. vakið menn til umhugsunar, þá er það hvergi nærri nægilegt. Er hætt við, að menn fari ekki alltaf að ráði þeirra, sem bezt, hafa þekkinguna. Nú hefi ég orðið var við, að menn gera lítið úr þessari fyrstu tilraun: en einhverntíma verðum við að byrja. Það eru ekki mörg ár síðan allir þeir, sem vildu fá sér húsgögn, urðu að fá þau frá útlöndum. En reynslan hefir sýnt, að menn vilja heldur innlend húsgögn, ef þeir geta fengið þau. Þá gerði hv.þm. gys að mynd þeirri, sem ég dró upp af heimsstyrjöldinni, og þeim orðum mínum í því sambandi, að varasamt gæti verið fyrir okkur að standa uppi allslausir um vélar og annað slíkt, ef ný styrjöld skyldi brjótast út. Ég skal játa, að það er margt fleira en vélar, sem hér getur komið til greina. Og vitanlega verða vélarnar ekki búnar til af engu. En ef til vill gætum við þó náð í efnið frá öðrum þjóðum, sem gætu ekki látið okkur hafa sjálfar vélarnar. Ég get ekki stillt mig um að minnast á dæmið um túnið og skriðuna, sem hv.þm. kom með. Hann sagði, að þegar skriðan félli á túnið, færi allt í kalda kol. Mér finnst dæmið ekki vel valið. Ég sé ekki, að nein skriða sé að falla á túnið, þó að Alþingi samþ. að koma upp landssmiðju. Mér skilst hv.þm. álíta, að síðan eigi að fara inn á svið bænda og taka af þeim búreksturinn. Ég skal ekki neita því, að sumir menn álíta búskapinn betur rekinn af ríkinu en einstaklingum, og er ég þeirrar skoðunar. Býst ég við, að fjöldi bænda álíti það betra að vera leiguliði á ríkisjörð en að þurfa að streitast alla æfi við að festa kaup á ábúðarjörð sinni og takast það ef til vill aldrei. En ég get hinsvegar fullvissað hv.þm. um, að óttinn við það, að skjótlega dragi til þess, að búreksturinn verði tekinn úr höndum bænda, þó að þetta frv. verði samþ., er alveg ástæðulaus. Hann getur verið með málinu þess vegna. Ég held, að ég hafi þá svarað megninu af því, sem hann beindi til mín. Hann dró þó í vafa, að það væri rétt hjá mér, að hann hefði alltaf verið andvígur þessu fyrirtæki. En ég hefi þó nokkur kynni af því, að ekki þóttu sérlega greiðlegar undirtektir við skeyti, sem landssmiðjan sendi í stjórnarráðið, þegar hann var ráðh., og bólaði jafnvel á því, að verk væru sabóteruð úr höndum smiðjunnar. Nú er það vitanlegt, að landssmiðjan hefir mjög haldið niðri verðlagi á ýmsu því, er járniðnaði tilheyrir. Og þegar reist var svokölluð stálsmiðja hér í bæ, sem hefir einkarétt á stálsmíði, af því að landssmiðjan hefir ekki samskonar tæki og þessi smiðja og getur ekki keppt við hana, þá hækkaði verðlag á slíkri vinnu um 50–100%, og verður að telja þetta mjög hættulegt. Ef landssmiðjan er ekki til, þá er enginn keppinautur, sem býður niður þau verk, sem ríkið þarf að láta vinna. Landssmiðjan er bezti hemillinn á því, að verðið fari upp úr öllu valdi. Þegar „Héðinn“ og „Hamar“ voru hér einir um hituna, var álagningin gífurleg á þeim verkum, sem unnin voru fyrir ríkið a. m. k., þó að þeir hafi e. t. v. unnið fyrir aðra lægra verði. Nú hefir þetta breytzt nokkuð, enda sagði einn af hluthöfunum við mig, að nú væri svo komið um „Hamar“, að hann væri dauður. Ég spurði hann þá, hvort „Hamar“ hefði haft allan sinn gróða af ríkinu, og gat hann ekki neitað því. Þetta er frá mínu sjónarmiði ekki sízt ástæðan til þess, að efla beri landssmiðjuna, svo að hún geti smíðað sem flest umfram aðrar smiðjur hér á landi. Tel ég svo ekki ástæðu til að svara fleira af því, sem hv.þm. hélt fram.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af ummælum hv. 10. landsk.þm. um yfirlit það, sem ég gaf um efnahag eða rekstrarafkomu landssmiðjunnar, vil ég segja nokkur orð. Landssmiðjan hefir fengið úr ríkissjóði frá byrjun til ársloka 1934 kr. 109215,82, eins og sjá má á LR fyrir árið 1934, bls. 70. Vexti hefir smiðjan greitt öll árin af þessu fé, en henni hefir verið endurgreitt aftur. Árið 1934 greiðir hún í peningum kr. 6209,95 í vexti, en fær það endurgreitt upp í framlag ríkissjóðs, sem það ár var kr. 33 þús. Árið 1935 er ekki enn fulluppgert, en vextir verða greiddir það ár, en viðskipti landssmiðjunnar eru ekki enn uppgerð til fulls. Fleiri upplýsingar þarf ég ekki að gefa fram yfir það, sem reikningarnir sýna. 31. des. 1934 eru eignir þessa fyrirtækis taldar á reikningi kr. 211243,88, skuldir við ríkissjóð 109 þús. kr., þ. e. höfuðstólinn, við banka 15 þús. kr., og hagnaður á árunum 1930–34 tæpar 50 þús. kr. Hygg ég, að reikningar þessir séu mjög nærri sanni, vil ég benda á, að fasteignir eru virtar um 39 þús. kr., og þó húsin séu gömul, eru þau þó alltaf þess virði; mun það og ekki orka tvímælis. Vélar og áhöld eru afskrifuð eftir föstum og settum reglum, og eru skráðar á 50 þús. kr., og vörubirgðir metnar á 79 þús. kr. Útistandandi skuldir eru færðar til reiknings 32800 kr. brúttó, eða að frádreginni afskrift skulda, 2400 kr., 30400 kr. Ég hefi ekki gengið gegnum skuldalistann, en mér er kunnugt um, að nokkur hluti þeirra er hjá ríkisstofnunum, ógreitt þegar reikningnum var lokað, en engin ástæða til að óttast, að þær séu tapaðar. Þó er ein skuld, að ég hygg um 5–6 þús. kr., sem að ég ætla í ráðherratíð hv. 10. landsk.þm. hafi verið gerðir samningar um, og tveir stjórnarmenn landssmiðjunnar tóku að sér greiðslu á. Ég held því, að það sé engin ástæða til að tortryggja, að það, sem talið er hagnaður, sé raunverulegur hagnaður. Hitt er ekki óeðlilegt, að landssmiðjan, sem byrjaði algerlega fjárvana og engin lán hefir tekið hjá bönkunum, þurfi á nokkru fjárframlagi að halda frá ríkinu.

*Þorsteinn Briem: Það er nú orðið alllangt liðið síðan þetta mál var hér síðast til umr., ég ætla, að það sé nálega hálfur mánuður. Og má því vera, að ég sé búinn að gleyma mörgu af því, sem búið var að segja um frv. og ég þarf að svara. Ég vil þá fyrst beina þeirri fyrirspurn til hæstv.atvmrh., hvort landssmiðjan hefir greitt vexti af því fé, sem ríkið hefir lagt í hana eða lánað af varasjóði landsverzlunarinnar gömlu. Þegar frv. var hér til umr. síðast, kvaðst hæstv. ráðh. ætla að athuga þetta. Ég vona, að sú athugun hafi farið fram, og vænti, að hæstv. ráðh. gefi greið og góð svör við þessari fyrirspurn minni. Ég þarf ekki að svara miklu af því, sem hæstv. ráðh. sagði, en get lýst ánægju minni yfir því, sem hann sagði, að það væri sjálfsagt að greiða fyrir því, að þeir smiðir, sem vinna í vegagerð hjá ríkinu, geti fengið vinnu í landssmiðjunni að vetrinum. Ég ætla að vísu, að vegamálastjóri geti útvegað þeim atvinnu, en þetta er ákjósanlegast fyrir þá. - Hæstv. forsrh. sagði, að stj. væri ekki sérlega viðkvæm fyrir því, þó að andstæðingar hennar teldu, að hún tefldi á fremstu nöf laga í meðferð mála, og bað mig að nefna einhver dæmi þess. Ég skal nú verða við því og nefna það dæmi, sem hendi er næst, það mál, sem afgr. var hér í þd. þann sama dag. breyt. á þingsköpum Alþingis. Ég ætla, að það sé ekki ofmælt, að með þessari breyt. hafi hæstv. stj. teflt á fremstu nafir stjskr. - Annars svaraði hæstv.forsrh. allt öðru en því, sem ég hafði sagt, og taldi ósamræmi í því hjá mér, að ég skyldi vera á móti þessu frv. um ríkisrekstur á landssmiðjunni, en vilja þó, að hún væri látin halda áfram. Hæstv. ráðh. blandaði þessu alveg saman. Ég mælti ekki orð í þá átt, að ég óskaði, að landssmiðjan yrði lögð niður, og hygg, að það geti vel samrýmzt því, að vera á móti þessu lagafrv. Ég vil ekki, að landssmiðjan sé lögð niður, en ég vil heldur ekki, að þessi l. séu samþ. óbreytt. Þá kom hæstv. ráðh. með þá fyrirspurn, hvort menn vildu t. d. setja ríkisstj. í þá aðstöðu, að hún yrði að greiða 25 þús. kr. fyrir smíði, í staðinn fyrir 15 þús. kr. Ég ætla, að þetta dæmi sé nokkuð langt sótt. því starfsmenn ríkisstj. gera nokkurn veginn réttar áætlanir um hvert verk fyrirfram, og á þetta sérstaklega við um brúargerðir. Þá var hann, og ég hygg fleiri hv.þm., að álasa mér fyrir það, að ég hefði lagt trésmíðadeild landssmiðjunnar niður, þegar ég hafði með þau mál að gera. En hæstv. ráðh. hefir því miður verið of gleyminn í þessu efni, því ég hefi í höndum bréf frá stjórn landssmiðjunnar, sem hann átti þá sæti í, þar sem segir á þessa leið: Þar sem það hefir komið í ljós, að trésmíði fyrir ýmsar ríkisstofnanir er of lítil til þess að borið geti uppi sérstaka trésmíðadeild, og þar sem ekki munu veruleg vandkvæði á því fyrir smiðjuna að hætta þeim rekstri, þá telur stjórn smiðjunnar rétt að leggja þá deild starfrækslunnar niður svo fljótt sem við verður komið, eða frá 1. marz næstkomandi, og reyna nú þegar að selja vélar og áhöld trésmiðjunnar, en það hvorttveggja er í bókum smiðjunnar talið tæplega 6000 kr. virði.“ Þetta er skrifað 1933 og undir bréfinu stendur fyrstur formaður stj. landssmiðjunnar, Pálmi Loftsson, og síðastur núverandi hæstv.forsrh. Hermann Jónasson, sem þá átti sæti í stjórn landssmiðjunnar. Eftir að ég hefi skýrt frá till.hæstv.forsrh., þegar hann var í stjórn landssmiðjunnar og hafði sérstaka aðstöðu til þess að fylgjast vel og nákvæmlega með öllum rekstri hverrar deildar landssmiðjunnar og landssmiðjunni í heild, og eftir að ég hefi sýnt fram á, að till. hans hefir verið þessi, þegar hann hafði sem bezta aðstöðu til þess að kynna sér þetta og skapa sér sjálfstæða skoðun um þetta, þá verður að telja, að ásökun í minn garð fyrir það að leggja þessa deild niður komi úr hörðustu átt. Og yfir höfuð væri honum betra að greiða kinnhestinn þann veg, að hann kæmi ekki í hans eigið andlit. Hæstv. ráðh. talaði um, að það væri mjög álitlegt fyrir landssmiðjuna að taka upp ýmsa nýsmíði, og það myndi verða væntanlega mikill gróði að því. Ég hefi hjá mér upplýsingar frá hæstv.forsrh., þegar hann var sjálfur í stjórn landssmiðjunnar og hafði flestum betur tækifæri til þess að fylgjast með rekstri hennar, því það segir í bréfi því, sem ég vitnaði í áðan: „Það kom stjórn smiðjunnar mjög á óvart af áðurgefnum upplýsingum forstjórans, að þá er rekstur smiðjunnar hefir nú verið nánar athugaður, kemur í ljós, að ýmsar nýsmíðar hafa gefið ýmist lítinn eða engan hagnað, og jafnvel beint tap.“ Svo er sagt, að forstjórinn hafi ráðizt í þær til þess að forðast það að segja upp smiðum, og að kostnaður ýmiskonar hafi farið úr hófi fram, en ég skal ekki fara út í það frekar. En ég verð að telja, að það, sem hæstv.forsrh. segir núna um þetta, komi ekki sem bezt heim við það, sem hann hefir skrifað ráðuneytinu, þegar hann átti sæti í stjórn smiðjunnar og hafði þess vegna betri aðstöðu til þess að kynna sér, hvað liði rekstri smiðjunnar og hvað væri til hagnaðar í rekstrinum og hvað ekki. Það er alveg rétt, sem hann sagði, að 1934 var gróði á rekstri landssmiðjunnar frá því, sem verið hafði áður. Raunar var þessi gróði ekki eins mikill og einn hv.þm. vildi telja. En þetta ár var gróði á rekstrinum, og hygg ég að sá gróði hafi stafað að nokkru leyti af því, að árið 1933 voru eftir till. stj. gerðar ýmsar sparnaðarráðstafanir, rekstrarkostnaður var t. d. lækkaður um 4000 kr. á mánuði. Auglýsingakostnaður, sem oft hafði verið 2000 kr. á ári, hafði líka verið felldur niður og ýmisleg endurskoðun á rekstri landssmiðjunnar farið fram árið áður, og það kemur fram í gróða á næsta ári. Auk þess vildi svo til, að það þurfti að gera mjög mikið við eitt ríkisskipið, Esju, þar sem ketillinn í henni bilaði. Þó að gróði hafi orðið á landssmiðjunni, þá er það eðlilegt, að svo eigi að vera, en hann hefir því miður reynzt lítill sum árin, og meðan ekki kemur betur í ljós gróði á þeim rekstri, þá ætti ekki að vera ástæða til þess að gera sérstakar ráðstafanir með lögum til þess að auka þann rekstur. Það mun vera hollara að prófa sig á fram án sérstakra lagafyrirmæla. Hv. 4. þ.m. Reykv. talaði af allmiklum móti um þetta mál, og skal ég ekki lá honum það, því það er hans bjargfasta skoðun, að flest eða öll atvinnufyrirtæki eigi að vera rekin af ríkinu, og er það náttúrlega skoðun fyrir sig, og ég get borið virðingu fyrir þeirri skoðun, þegar hún er borin fram af jafneinlægum huga og kemur fram hjá hv.þm. Og þó að hann hafi kastað nokkru til mín, þá hefi ég ekki neina sérstaka tilhneigingu til þess að svara í sama tón um þetta, því þetta er ekki hans venja. En ég verð þó að gera aths. við nokkur atriði í ræðu hans. Hann sagði, að ég hefði sýnt landssmiðjunni fullkomna andúð, þegar ég hafði með þau mál að gera. Ég hygg, að ef hann kynnti sér þetta mál sjálfur, þá sé hann svo sanngjarn maður, að hann mundi taka þessi orð aftur, ef hann kynnti sér þetta nánar, og mun hann þá sjá, að í afgreiðslu stjórnarráðsins hefir fyllilega verið farið eftir till. stjórnar landssmiðjunnar, auk þess sem ég get frætt hann á því, að ég gerði beinlínís nokkuð til þess, að landssmiðjan fengi verkefni. Ég gerði líka töluvert til þess, að hún gæti innheimt skuldir, sem hún átti útistandandi, að svo miklu leyti, sem því varð við komið, bæði gegnum mitt ráðuneyti og önnur. Það var reynt að gæta þess, þó það tækist ekki alltaf, að landssmiðjan næði skuldum sínum, og það oft vafasömum skuldum, af þeim styrkjum, sem veittir voru af ríkinu. Hv. þm. blandaði því og saman, eins og hæstv.forsrh., og talaði um, að það að vera á móti þessu lagafrv. væri það sama og að vera á móti landssmiðjunni, en það vil ég ekki kannast við. Ég er ekkert á móti henni og ég tel jafnvel rétt, að menn prófi sig áfram með landssmiðjuna, en ég tel ekki ástæðu til þess að setja um hana sérstök lög, þar sem hún hefir starfað án löggjafar hingað til. Hann var að tala um, og virtist ekkert finna athugavert við það, að ég hefði verið að tala um erlendar kröfur, sem hefðu komið á ríkisstj. vegna landssmiðjunnar. Ég verð að segja, að í þessu tilfelli, þar sem svo stóð á, að vélar höfðu verið keyptar án samþykkis landssmiðjustjórnar, sem ég get sannað með bréfi, og líka án samþykkis hlutaðeigandi ráðh., sem ég hefi líka aflað mér vissu fyrir að því er snertir fyrirrennara minn, - að þegar svo erlendar kröfur komu eftir alllangan tíma á ríkisstj. fyrir þær framkvæmdir, sem gerðar höfðu verið bæði án samþykkis yfirstjórnar landssmiðjunnar og hlutaðeigandi ráðh., þá verð ég að telja það athugavert. Hv. þm. talaði og um gjaldeyrissparnað í sambandi við þetta mál. Það má segja, að að einu leyti verði sparnaður, og það er að svo miklu leyti, sem hægt er að koma í veg fyrir, að vinna fari úr landinu. En hinsvegar ætla ég, að það sé vafasamur sparnaður að leggja mikið fé í að kaupa þær vélar, sem kosta allmikið fé, en eru til í landinu. Mér skildist á hæstv. fjmrh., þegar hann talaði opinberlega í útvarpið í vetur, að hann varaði atvinnurekendur við því að kaupa nýjar vélar, jafnvel til atvinnurekstrar, nema með sem lengstum gjaldfresti. Hv. þm. vildi telja, að þau ummæli mín væru ekki á rökum byggð, að landssmiðjunni hætti til að binda of mikið við sig fasta starfsmenn og halda þeim of lengi, án þess að það væru arðberandi verkefni fyrir þá. Ég skal t. d. benda honum á það, að ég tel ekki rétt, að hafðir séu jafnmargir nemendur eins og voru á tímabili í landssmiðjunni. Það getur verið óþægilegt og kostnaðarsamt að binda sig þannig með mikinn kostnað, án þess að hafa nægileg verkefni. Hv. þm. sagði að vísu í öðru orðinu, að landssmiðjan gæti alltaf haft nægileg verkefni, en svo að ég vitni í það bréf, sem ég hefi hér meðferðis, þar sem hæstv.forsrh. er meðal annara undir, þá hygg ég, að út af því geti borið, því í þessu bréfi er einmitt á mörgum stöðum tekið fram, að kostnaðurinn hafi farið úr hófi fram vegna þess, að starfsmönnum hafi ekki verið fækkað í hlutfalli við þverrandi verkefni. Það er öllum kunnugt, að í slíkum framkvæmdum sem þessum er flóð og fjara eins og í öllu atvinnulífi, og það hlýtur því að vera upp og ofan með þetta eins og annað. Það kann að vera, að verkefnunum gæti fjölgað, og þau gætu aukizt nokkuð með því að stuðla meira að því, að viðgerð skipa færi fram innanlands, og ég get verið því meðmæltur að svo miklu leyti, sem það er ekki til stórra þyngsla fyrir atvinnureksturinn. Hinsvegar hefi ég tekið eftir því, að áætlanir manna um það, hversu hér mundi vera um mikla vinnu að ræða, eru mjög á reiki. Ég man ekki betur en þessi hv.þm. nefndi ½ millj. kr. á ári, og ég man ekki betur en hv.þm. S.-Þ. nefndi 2 millj. Í Nd. hefir þetta mál verið til umr., og ég held, að flmt. frv., sem fjallaði um þetta, hafi talað um 1 millj. Ég hefi fyrir mér upplýsingar frá tveimur atvinnurekendum, sem ég ætla, að þekki þetta, en annar þeirra er líka bankastjóri; telja þeir, að venjulega muni þetta nema 250– 300 þús. kr. á ári. Það er náttúrlega ekki víst, að öll þessi vinna komi í hlut landssmiðjunnar. nema þá að sérstök löggjöf komi til. Ég býst við, að hv.þm. hafi haft það á tilfinningunni, að þessar upphæðir, sem hann og fleiri hafa nefnt, væru ekki alveg áreiðanlegar, enda munar það allmiklu, þar sem sumir segja 200–300 þús., en aðrir 2 millj. Ég held, að hv.þm. hafi haft það á tilfinningunni, að þessi upphæð væri ekki mjög ákveðin, enda bætti hann því við, að vinna við brúarsmíði og vitabyggingar væri alltaf nóg. Ég vil nú spyrja hv.þm. að því, hvað mikið verði byggt af brúm og vitum í ár, því að ég ætla, að menn muni geta gert sér hugmynd um það. Hinsvegar er það öllum ljóst, að það er ekki nema nokkur hluti af brúarsmíði og vitasmíði, sem landssmiðjan getur unnið að. Hv. þm. var að tala um, að það væri okrað á ríkinu af einstökum fyrirtækjum. Ég skal nú ekki bera blak af þeim, að þau hafi vilja til þess. En ég vil ætla, að landsstj. geti haft þeim verkfræðingum og kunnáttumönnum á að skipa, sem geti nokkurn veginn vitað, hvað sé sannvirði fyrir vinnu á hverjum tíma, auk þess sem til er nokkuð, sem heitir útboð, og hefir það þá stundum komið fyrir, að vinnan hefir verið tekin fyrir neðan það, sem kalla mætti sannvirði. Hvað mótorana snertir, þá skýtur nú nokkuð skökku við í þessari hv. d. Ég man ekki betur þegar ég hlustaði á umr. í hv.Nd., en að þá væri talað um að fullsmíða mótora. En hér er talað um að hálfsmíða mótora, og lætur það að líkum, að verkefnið minnki að sama skapi. Hitt er rétt, sem hv.þm. tók fram, að það eru notaðar hér of margar tegundir af mótorum. En ég vil ætla, að þetta breytist, og það er þegar farið að breytast, og vil ég þakka það þeim tilraunum með mótora og gæði á þeim, sem fiskifélagið hefir komið á fót. Fiskifélagið getur gefið betri upplýsingar en aðrir um hinar ýmsu tegundir mótora, og ég ætla, að útgerðarmenn hafi yfirleitt notfært sér þær ráðleggingar, og það því fremur, sem það er vitað mál, að undanfarin ár hafa ýmsir útgerðarmenn orðið fyrir allmiklu tapi, vegna þess að þeir hafa tekið upp viðskipti við nýjar verksmiðjur og keypt tegundir, sem aðrir hafa ekki prófað áður. Og ég hygg, að útvegsmenn hafi síðan yfirleitt varazt að detta ofan í þann pytt. Ég tók það fram í fyrri ræðu minni, að þar af leiðandi væru bátaeigendur að verða tortryggnir gagnvart nýjum mótoragerðum. Hv. þm. málaði það með sterkum litum, hvílík vandræði það yrðu, ef við fengjum ekkert frá útlöndum, og ef okkur vantaði þá mótora. En þarf ekkert frá útlöndum nema mótora? Jafnvel þó við gætum hálfsmíðað mótora hér heima, eins og hann sagði, þarf þá ekki að fá þessa hluti frá útlöndum, sem við getum hálfsmíðað þá úr, og þarf ekki jafnvel þó við gætum alsmíðað þá, að kaupa járn og stál? Hv. þm. talaði um ágóðann á ári hverju. Ég veit ekki, hvernig hann les reikninga, en ég ætla, að ýmsir aðrir lesi reikninga öðruvísi. Á lið, sem talinn er taps- og ágóðareikningur landssmiðjunnar, ætla ég, að það sé ekki gróði á þetta eina ár, heldur samansafnaður gróði og tap að frádregnum töpum frá undanförnum árum, og þegar litið er til þess, að landssmiðjan hefir alllengi starfað, þá vex mér ekki í augum þessi upphæð, sem er á taps- og gróðareikningnum í árslok 1935. Ég ætla, að það væru 39 þús. kr. En það er upplýst, að þar af eru óinnheimtar skuldir, sem munu vera yfir 30 þús. kr. Ég ætla, að allmikill hluti af þeim sé næsta óviss, a. m. k. mun flestum atvinnufyrirtækjum reynast það svo, að þegar skuldalistinn er kannske margra blaðsíðna skrá yfir smáupphæðir, sem ef til vill eru innan við 100 kr., að þá vilji verða vanskil á slíkum skuldum, svo að ég hygg, að ef nákvæmlega væri farið yfir þetta, þá færi það að verða nokkuð vafasamt. Hv. þm. spurði um það, hvað það gæti verið á njóti bændum, að slík lög sem þessi væru sett, og hvort það snerti bændur nokkurn hlut. Ég hygg, að þó að járnsmíði snerti þá ekki beinlínis nema að litlu leyti, þá snerti það bændur nokkuð, hvort stöðugt er haldið áfram á þeirri braut að gera hvert fyrirtækið af öðru að ríkisrekstrarfyrirtæki. Þegar haldið er áfram stig af stigi og skriðunni hleypt af stað, þá ætla ég, að margur bóndinn fari að hugsa um það, hvar skriðan muni stöðvast, og svo mikið er víst, að þegar bóndi sér, að skriða hleypur ofan hliðina fyrir ofan túnið hans, þá gefur hann því auga, hvort hún ætli að koma á hans eigið tún. Og ég hygg, að eins og nú er haldið áfram, að alltaf eru tekin fleiri og fleiri fyrirtæki undir ríkið, þá fari að verða ástæða til þess fyrir bændur þessa lands að athuga, hvort þessi skriða fer ekki að hlaupa nærri þeirra eigin túni, og ég vil fullyrða það, að enn séu margir bændur hér á landi, sem kæra sig ekki um að fá þá skriðu heim yfir sín eigin bú, þannig að þar komi ríkisrekstur í stað einyrkjabúskapar. Það má því segja, að þetta mál komi bændum landsins einnig nokkuð við. Þá kem ég að þeim hv.þm., sem ég reyndar get sleppt að svara, því hann talaði ekkert um málið sjálft. En hann brá út af venju sinni að því leyti, að hann var eins og að afsaka það í ræðu sinni, að hann hefði ekki talað um málið, en þetta var óþarfi, því allir menn í þessari hv. d., og það er raunar þingkunnugt og landskunnugt, að hann gerir það ekki að jafnaði, sá hv.þm., að tala um málin, sem fyrir liggja. Hann hljóp vítt og breitt og komst jafnvel í önnur ríki. Minntist hann á, að þau rækju sínar vopnasmiðjur, sem vel getur verið, að til sé, en þó ætla ég, að það sé ekki almennt. Þá las hann upp heilmikið raus um vegamálastjóra, sagði m. a., að hann ætti hlutabréf í ákveðinni járnsmiðju hér í bænum. Ég skal ekkert um það segja, ég veit það ekki og hefi ekki aflað mér upplýsinga um það. En sami hv.þm. vildi gefa í skyn, að ég ætti einnig hlutabréf í slíku fyrirtæki, og ef það er jafnsatt, sem hann segir um vegamálastjóra, þá legg ég ekki mikinn trúnað á það, því ég hefi aldrei komið nærri neinu slíku fyrirtæki. Þá var hann eitthvað að tala um, að ég hefði lánað áhöld o. fl. frá landssmiðjunni. Ég veit alls ekki, hvað hann á við, og vísa því algerlega frá mér. Þá talaði hann um straff, sem ég hefði fengið við síðustu kosningar. Ég held, að það hafi nú ekki verið svo tilfinnanlegt. Ég veit ekki betur en í boði á móti mér hafi verið mætasti, starfhæfasti og þjóðkunnasti maðurinn, sem Framsfl. hafði á að skipa, þ. e. a. m. k. maður, sem ég vil ekki segja um annað en gott eitt, og ætla ég, að ég geri engum framsóknarmanni rangt til, þó að ég segi, að hann sé þeirra hæfasta þingmannsefni. Þennan mann sendi flokkurinn móti mér, og hann bar ekki sigur úr býtum, og svo langt frá því. Það var því ekki un neitt straff að ræða, heldur miklu fremur viðurkenningu. Þessi sami þm. var og að átelja með sterkum orðum, að ég hefði lagt niður trésmíðadeild landssmiðjunnar. Ég ætla að biðja hann að beina geiri sínum móti öðrum manni, sem nær honum stendur. Ég las áðan upp kafla úr bréfi, þar sem þáv. stjórn landssmiðjunnar leggur til, að trésmíðadeildin verði lögð niður. Í þeirri stjórn átti sæti hæstv.forsrh., og þangað ætti hv.þm. að beina geiri sínum, þar sem hann lagði þetta til. Þá vildi hv.þm. halda því fram að ég hefði átt einhverja sök á um rekstur landssmiðjunnar, að þar hafi ekki allt gengið eftir snúru. Ég hefi svarað þessu með því, er ég beindi til hv. 4. þm. Reykv., og ég get bent á aðrar sannanir í því, að landssmiðjan hefir rétt við eftir ráðstafanir, sem gerðar voru að minni tilhlutun eftir till. landssmiðjustjórnar á árinu 1933. Þetta get ég sýnt með bréfum, sem fóru milli mín og stjórnarinnar. Þá var hv.þm. með ýmsar skáldsögur, og m. a. komst hann inn á fánamálið, ef ég man rétt, og þá minntist hann ennfremur á ábyrgð fyrir bátum á Stokkseyri. Það var ekki ég, heldur þáv. fjmrh. En hv.þm. vill kannske ekki minnast á hann, þegar hann er kominn heim, en hann gat talað um hann, meðan hann var fjarverandi í annari heimsálfu. Loks minntist hann á raftækjamálin. Ég ætla ekki að svara því, en vil benda honum á að lesa Alþýðublaðið. Þar kom í fyrravetur röggsamleg grein um þessi mál, og finnst mér óþarfi að svara honum nokkru, fyrr en hann hefir lesið hana.

Forseti (EÁrna): Ég tel nú umr. um málið farnar að dragast úr hófi fram, svo að ástæða sé til að takmarka þær nokkuð, sérstaklega þar sem hv.frsm.n. eru að miklu leyti horfnir úr umr. Mun ég því eftir næstu ræðu takmarka mjög ræðutímann.