Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að í garð er genginn hinn árvissi tími þegar annríki er nokkuð á þinginu. Mál hrúgast nú inn til þingsins á nýjan leik úr þingnefndum og af einhverjum ástæðum virðist meiri hlutinn yfirleitt hafa valið sér það verklag að afgreiða allt í ágreiningi og með illu ef hann á þess nokkurn kost en forðast samkomulag um hlutina eins og nokkur kostur er. Einnig er ljóst, herra forseti, að síðbúin framkoma margra stjfrv. hefur skapað mikla upphleðslu í þinginu. Svo virðist sem hæstv. ráðherrar hafi lagt metnað sinn í að drífa út af skrifborðum sínum frv. í tugatali misvel undirbúin og sulla þeim inn í þingið á allra síðustu dögum fyrir tilskilinn frest, ef ekki jafnvel eftir hann. Maður skyldi því ætla, herra forseti, að í þessum hinum sömu ráðuneytum væri nokkur skilningur á því að á síðustu dögum þinghaldsins hljóti að verða talsvert annríki og því sé ekki við því að búast að þar séu þingmenn auðveldlega á lausu til þess að sinna öðrum skyldum eða atburðum úti í bæ. En ekki verður nú séð, herra forseti, af fundarboði sem ég fékk í pósthólf mitt í dag eða í gær að fjögur ráðuneyti, þ.e. félmrn., heilbr.- og trmrn., menntmrn. og utanrrn., hafi mikinn skilning á þessum aðstæðum í þinginu því þessi fjögur ráðuneyti bjóða til ráðstefnu á fimmtudaginn kemur frá og með kl. 13.00 og nokkurn veginn út daginn um mikilvægt málefni sem eðlilegt er að þingmenn hefðu áhuga á að sækja. Þetta er ráðstefna haldin á vegum þessara fjögurra ráðuneyta um frjálsa för fólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þarna verður margt stórmenna og í lokin á að vera pallborð og ekki kæmi mér á óvart þó kippa af hæstv. ráðherrum hefði hugsað sér að taka þátt í pallborðinu. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort þetta sé það samband við hin háu ráðuneyti sem megum búast við að verði almennt um vinnuskipulag og tilhögun hér á síðustu dögum þinghaldsins. Ég mótmæli þessu og fer fram á að ráðuneytin geri annað tveggja, að fella niður þessa ráðstefnu eða semji við hæstv. forseta um að hlé verði gert á fundum Alþingis nefndan fimmtudag þannig að þingmenn eigi kost á að sækja ráðstefnuna.

Forseti vill af þessu tilefni taka fram að ekkert samband hefur verið haft við hann um þessa ráðstefnu. Forseti vill nefna það sem öllum þingmönnum er kunnugt að þeim ber að gegna skyldu sinni hér á þingfundum.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. þm. um þessa ráðstefnu. Hún fjallar m.a. um almannatryggingar og hún fjallar um vinnumarkaðsmál og það eru mál sem heyra undir hv. félmn. Þetta er mjög áhugaverð ráðstefna og ekki veitir af að við þingmenn reynum að fylgjast með því sem er að gerast á hinu Evrópska efnahagssvæði og hvernig ákvarðanir þar og þróun mála snertir okkur. Ég lýsi því furðu minni á að þessi ráðstefna skuli haldin á þessum tíma og harma það mjög ef þingmenn geta ekki sótt hana og vil fara þess á leit að hreinlega verði samið um hlé á þingstörfum á fimmtudaginn þannig að okkur gefist kostur á að fylgjast í það minnsta að hluta til með þessari mjög svo áhugaverðu ráðstefnu.

Herra forseti. Ég mundi vilja spyrja hæstv. forseta um hvað hann ráðleggi þingmönnum að gera í þessu máli, hvort hann leggi til að þingmenn sæki þessa ráðstefnu eða sinni þingskyldum sínum. Ég held að það verði að vera á hreinu að eitt gangi yfir alla í máli af þessu tagi því að hér er eins og fram hefur komið, mikilvægu máli hreyft og væri full ástæða til að gera hlé á störfum þingsins til að menn gætu farið á þessa ráðstefnu ef á annað borð er ætlast til þess að þingmenn sæki hana. Í öðru lagi vil ég benda á að þennan sama dag er haldinn aðalfundur Landsvirkjunar. Hæstv. núv. iðnrh. hefur gert allt sem hægt er til að koma í veg fyrir að þingmenn komi nálægt Landsvirkjun. Þó vill nú þannig til að gert er ráð fyrir því að þingflokkarnir geti tilnefnt mann á aðalfundi Landsvirkjunar en hann er nákvæmlega þennan sama dag. Ég vil því mælast til þess við forseta að hann úrskurði: Eiga menn að vera hér eða á öðrum hvorum þessara funda? Nema þinghald verði fellt niður þennan dag sem ég teldi langeðlilegast. Og ég skora á forseta að víkjast ekki undan því að svara þessari afdráttarlausu spurningu minni.

Það er auðvelt að svara henni. Forseti ráðleggur auðvitað þingmönnum að sækja þingfundi. Það er bein lagaskylda. Forseti getur því ekkert ráðlagt þingmönnum annað en að sækja þingfundi. Hins vegar er það útlátalaust af hálfu forseta að ræða málið við viðkomandi ráðherra og hvað þeir vilja gera í sambandi við þessa ráðstefnu. Forseti skilur að það er áhugamál ýmissa þingmanna að sækja slíka ráðstefnu en getur ekki ráðlagt þingmönnum annað en að sækja þingfundi.

Herra forseti. Ég er forseta að sönnu þakklátur fyrir ábendinguna um þingskylduna. Ég vona, hæstv. forseti, að þeirri ábendingu hafi ekki verið beint til mín sem málshefjanda sérstaklega,

Nei, nei.

að minna mig á að rækja þingskyldu mína. Spurningin er hins vegar sú, hæstv. forseti, hvort hæstv. forseti þarf ekki að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um þeirra þingskyldur. Skyldi það kannski vera að það væri að gleymast hér, að hæstv. ráðherrar bera jafnframt þingskyldu? En það ber hins vegar ekki vitni um djúpstæðan skilning þeirra á þessu fyrirbæri að þeir skuli standa fyrir ráðstefnuhaldi af þessu tagi trekk í trekk á þingfundatíma. Mér finnst, herra forseti, taka steininn úr að ekki færri en fjögur ráðuneyti, fjórir hæstv. ráðherrar sem bera ábyrgð á stjórnarathöfnum í sínum ráðuneytum, hvað sem hæstv. forsrh. heldur, skuli sýna slíka fyrirlitningu á þeim störfum sem hér fara fram undir lokin á þingtímanum, að boða sameiginlega til ráðstefnu og bjóða hv. þingmönnum á þá ráðstefnu sem hefst kl. 13.00 á fimmtudaginn kemur. Þetta er fyrir neðan allar hellur, hæstv. forseti, og ég vona að hæstv. forseti taki á sig rögg og tali við hæstv. ráðherra með tveimur hrútshornum ef til þarf þannig að þeir skilji hvað hér er á ferðinni.

Það þarf ekki að brýna forseta í þessum efnum.

Herra forseti. Það þarf nú engin hrútshorn á mig. Hér hafa greinilega orðið nokkur mistök. Hér virðist mér að verið sé að setja saman ráðstefnu utan um það að útlendur gestur, fulltrúi framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, eigi leið hér um. Ég sé ekki á þessari dagskrá að neinn alþingismaður sé þar bundinn sem frummælandi eða þátttakandi. Ég get sagt það hér og nú að ég geri mér alveg fyllilega ljósar þingskyldur mínar. Ég vænti þess að aðrir ráðherrar geri það líka. Þó að starfsmenn ráðuneytanna eigi fund þá sé ég ekki að það eigi að þurfa að trufla störf Alþingis. Reglulegur fundur Alþingis er að sjálfsögðu miklu mikilvægari en einhver ráðstefna sem kann að verða sett upp úti í bæ.

Til hvers er verið að senda fundarboð til þingmanna?

Nú skal ég ekki svara því. Best er að spyrja skipuleggjanda ráðstefnunnar sem mér sýnist á þessu blaði að sé Sigríður Snævarr sendiherra í utanrrh. Annað hef ég ekki um þetta að segja. Ég ætla ekki á þessa ráðstefnu. Ég ætla að vera á þingfundi.

Forseti metur það svo eftir þessi orð hæstv. ráðherra að þetta fái allt saman farsæla lausn og við getum haldið áfram eðlilegum þingstörfum.

Herra forseti. Að undanförnu hefur verið mikil umræða í þjóðfélaginu um svokallað gagnagrunnsmál. Það er að mörgu leyti spennandi viðfangsefni sem margir hafa haft skoðun á og óskað eftir því að fá lengri tíma til að fjalla um og er að mörgu leyti skynsamlegt að mínu mati að hafa tekið þá ákvörðun. Hitt vil ég láta koma fram að enginn aðili, hvorki innan þings né utan, getur tekið ákvörðun um að eitthvert eitt frv. verði að lögum fyrir tiltekna dagsetningu í haust. Það er útilokað að binda þingið í þeim efnum. Þingið hlýtur að taka þann tíma sem það þarf. Hvort það er 20. október, 20. nóvember eða 20. desember, það er mál Alþingis sjálfs. Það getur enginn bundið þingið í þeim efnum. Þetta vildi ég láta koma fram vegna ummæla sem ég hef heyrt að hafi fallið í fjölmiðlum í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Það mál sem hér er til umræðu, þ.e. að tiltekið frv. verði ekki á dagskrá þessa þings, er vissulega ánægjuefni og að sú niðurstaða hafi fengist eftir störf hv. heilbrn. Ég tek undir það sem hér kom fram hjá formanni þingflokks okkar alþýðubandalagsmanna og óháðra, að það fer ekki vel á því að gefa til kynna að þetta frv. eigi aðeins að fá nokkurra daga meðferð á næsta þingi. Ég held að það þurfi að vera ljóst að þingmenn eru ekki af neinu bundnir í þeim efnum og þingið ekki heldur. Ekkert slíkt hefur komið fram. Mér er ekki kunnugt um að gerðar hafi verið neinar samþykktir um afstöðu til þessa máls, í þingflokkum eða almennt, þannig að menn hafa vafalaust skiptar skoðanir á því. Það er sama um hvaða mál væri að ræða. Það er ekki skynsamlegt að boða það eins og gert hefur verið í þessu tilviki, hvað þá þegar um slíkt stórmál er að ræða. Ég hafði nokkuð ákveðin orð um málið við 1. umr. Ég taldi það vera óvenjuilla undirbúið og hæstv. heilbrrh. skuldaði þinginu afsökunarbeiðni fyrir að leggja slíkt mál fyrir þingið eins og það birtist okkur. Ég vek athygli á að í greinargerð með sama frv. er boðað að í byrjun haustþings verði skylt mál lagt fram, frv. til laga um lífsýni, og unnið sé að samþykkt þess. Ég tel að þessi mál þurfi að skoða í samhengi. Þingið mætti heita fullsæmt af að ljúka afgreiðslu þessara mála á haustþingi og verði þó ærið að gera fyrir þá sem um það fjalla.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð þeirra þingmanna sem hér hafa talað. Auðvitað er alveg ljóst að ekkert hefur fyrir fram verið samið um þessi mál, hvenær þau skuli tekin til umræðu og hvenær þeim skuli ljúka. Það hefur ekki verið gert og síst af öllu fram í tímann, fram í október. Ég ætla líka að staðfesta að ekki hefur verið samið um það, hvorki við formenn þingflokka né þingflokka að máli skuli ljúka á einhverjum tilteknum tíma. Hitt er svo annað mál, sem ég vil koma inn á hér og tel ástæðu til að nefna núna þegar við erum á leið inn í þessar annir. Ég fagna því mjög að meðan ráðherrar eru jafnákveðnir í að fá mál, sem eru mjög nýlega komin inn í þingið, afgreidd héðan sem lög, þá skuli heilbrrh. hafa tekið þá ákvörðun að láta málið liggja í sumar, væntanlega til að vinna það með öllum þeim aðilum sem sett hafa fram harða gagnrýni á frv. Ég treysti því að þegar málið kemur fyrir þingið í haust, þá verði um það meiri sátt en nú er. Ég segi það hér, virðulegi forseti, að fleiri ráðherrar mættu fylgja þessu fordæmi. Fyrir okkur liggur að ræða erfið mál sem gífurlegur ágreiningur er um og best væri að lægju í sumar.

Virðulegi forseti. Varðandi gagnagrunnsmálið er það rétt að við reyndum að fara mjög ítarlega yfir það á mjög skömmum tíma. Okkur varð hins vegar ljóst að við mundum ekki ná að ljúka því í gær og í dag. Því var tekin ákvörðun um að fresta málinu. Sú ákvörðun var tekin þannig að hæstv. heilbrrh. hafði m.a. samband við aðila í ríkisstjórn og heilbrn., þar á meðal formann heilbrn., hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Mér skilst að þeir sem við var talað hafi treyst sér til að taka á þessu máli í byrjun þings, þannig að því mætti ljúka í kringum 20. október. Einnig virtist formaður heilbrn. hafa treyst sér til að standa þannig að málum. Mér heyrist hins vegar að einhver misskilningur hafi orðið, a.m.k. hjá fulltrúa Alþb. í heilbrn. Stefnan er sett á að taka málið út í kringum 20. október og að sjálfsögðu verður málið að koma til umræðu á fyrstu dögum þingsins. Ljóst er að talsvert þarf að vinna í málinu í sumar til að ná sátt um það. Að sjálfsögðu er ekki til þess ætlast að menn bindi sig fyrir fram hér í þinginu, því hvort það styðji mál eða ekki. Heilbr.- og trn. ætlar a.m.k. að stefna að því að vinna það kröftuglega í upphafi næsta þings að við náum að ljúka málinu kringum 20. október.

Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að málinu hefur verið frestað. Vegna meints samkomulags tek ég fram, þar sem ég sat á þessum tíma sem varamaður í hv. heilbr.- og trn., að hæstv. heilbrrh. spurði hvort ég styddi að málinu yrði frestað fram á haustið og tekið fyrir í þinginu strax á fyrstu dögum þingsins. Það má vel vera að ég hafi misskilið ráðherrann. Ég vil frekar segja að hæstv. ráðherrann hafi misskilið mig. Það samkomulag náði ekki lengra. Mér finnst með ólíkindum að mönnum skuli detta í hug að þingið, einstakir þingmenn eða þingið í heild, geti bundið sig því að afgreiða tiltekið mál fyrir tiltekinn tíma. Mér finnst það bara gjörsamlega út í hött. Ég ítreka að þetta mál, sem rætt var í hv. heilbr.- og trn., var lagt fyrir þingið, langt frá því að vera klárað eða úthugsað. Það var illa unnið, það verður að segjast eins og er. Tilgangurinn með frestuninni er að mínu mati sá að senda málið aftur heim til föðurhúsanna og klára það, svo menn viti hvað þeir ætla að leggja fyrir þingið og í hvaða formi. Áður en sú umræða sem þarf að eiga sér stað úti í samfélaginu hefur farið fram og áður en þingið hefur fengið sinn tíma til að fjalla um það, get ég hvorki bundið sjálfa mig né aðra því að afgreiða málið á tiltekinn hátt fyrir tiltekinn tíma. Ég styð hins vegar að málið verði tekið fyrir strax á haustdögum ef ráðuneytið getur skilað því af sér tilbúnu til meðferðar í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins ítreka það sem hér hefur komið fram. Hér er ekki um neinn misskilning að ræða af okkar hálfu. Það var talað um að fresta frv. og þurfti í sjálfu sér ekki að leita eftir einhverju sérstöku samkomulagi. Það er hreint og klárt góðverk að fresta þessu frv., eins vitlaust og það er, fram á haustdaga. Hins vegar er það einkennilegt ef nokkur getur farið fram á það við stjórnmálaflokk að afgreiða fyrir ákveðinn tíma frv. sem hugsanlega á eftir að taka miklum breytingum. Tilgangurinn með frestuninni hlýtur að vera, eftir því sem okkur hefur verið sagt og við lesum um í fjölmiðlum og heyrum, að breyta frv. og reyna að ná víðtækri sátt um efni þess. Þar með er verið að tala um að leggja fram nýtt frv. og hingað til hefur hæstv. ríkisstjórn ekki þurft neitt sérstakt samkomulag við stjórnarandstöðuna til að leggja fram mál. En að ætlast til að fyrir liggi einhvers konar samkomulag um að ljúka máli sem við vitum ekki hvernig verður, fyrir 20. október, það er fráleitt.

Virðulegi forseti. Vegna þessarar umræðu um gagnagrunn á heilbrigðissviði vil ég eins og aðrir taka fram að það samkomulag sem gert hefur verið --- ef samkomulag skyldi kalla --- við hæstv. heilbrrh., er fyrst og fremst um að fresta málinu og taka það fyrir að nýju næsta haust. Ég sat fundi hv. heilbrn. sem áheyrnaraðili og í framhaldi af því hafði hæstv. heilbrrh. samband við mig um helgina. Hún sagði að til stæði að fresta þessu máli og ég tók innilega undir það, enda ljóst að frv. er engan veginn fullunnið og þarf að breytast í veigamiklum atriðum til að um það geti náðst sátt í þjóðfélaginu. Ég sagði hæstv. ráðherra að ég fagnaði frestuninni en lét í ljós efasemdir um að tiltekin dagsetning dygði. Til samanburðar nefndi ég frv. um háskólastigið sem var mjög umdeilt á síðasta þingi. Það kom aftur inn að hausti, en þá höfðu allar aðstæður breyst í grunninum og verið því meiri sátt um málið. Ég ítreka að ég fagna frestun þessa frv. og vona að það verði verulega breytt þegar það kemur fyrir þingið í haust. Að sjálfsögðu mun þingið taka sér þann tíma sem nauðsynlegur er til að afgreiða málið.

Hæstv. forseti. Hér hafa verið látin falla mjög umhugsunarverð ummæli fyrir Alþingi Íslendinga og fyrir þingræðið í landinu. Okkur tókst ekki, sagði hv. þm. úr stjórnarliðinu, að ljúka þessu máli í gær og í dag þannig að hægt væri að afgreiða málið frá þinginu. Hvað erum við að tala um? Við erum að tala um frv. til laga, sem nýlega er komið fram, um að veita fyrirtæki einkarétt á öllum heilbrigðisupplýsingum Íslendinga til rúms áratugar. Það tókst ekki að afgreiða málið í gær og í dag. Málið hefur valdið slíkum mótmælum og slíkri umræðu að heita má að þjóðfélagið leiki allt á reiðiskjálfi. Þá er ég aðeins að tala um frv. og læt liggja á milli hluta að forsrh. þjóðarinnar hæstv. skuli leyfa sér að vera einhvers konar pantur við undirskrift samnings milli erlends lyfjafyrirtækis og íslenskra aðila um ráðstöfun á gagnagrunni í heilbrigðisþjónustunni. Ég læt það liggja milli hluta. Ég er aðeins að tala um afgreiðslu Alþingis. Hér var sagt að ekki væri ætlast til að menn skuldbyndu sig fyrir fram. Menn ætlast til hins gagnstæða, að menn skuldibindi sig ekki fyrir fram eða hlýði ekki fyrirskipunum frá ríkisstjórninni í þessu efni. Það er ástæða til að óttast slíkt. Í mörgum öðrum frv. sem þröngvað hefur verið í gegnum þingið hefur það sýnt sig að meiri hluti Alþingis, þingmenn Framsfl. og Sjálfstfl., láta hrekjast undan svipuhöggum úr ráðuneytunum.

Forseti vill aðeins segja í lokin að auðvitað reynir á það á næsta þingi hvenær meðferð tiltekins frv. sem þá verður lagt fram lýkur.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til sveitarstjórnarlaga frá meiri hluta félmn. Á fundi nefndarinnar komu fjölmargir aðilar og nefndinni bárust fjölmargar umsagnir og athugasemdir frá ýmsum aðilum. Þeir eru það margir að ég held ég láti vera að telja þá upp. Það kemur allt fram í nál. Frumvarpi þessu er ætlað að leysa af hólmi sveitarstjórnarlög, nr. 8/1986, með síðari breytingum. Mikil reynsla hefur fengist af framkvæmd sveitarstjórnarlaga og þótti tími til kominn að taka þau til heildarendurskoðunar til að sníða af annmarka og bæta við ákvæðum sem hefur vantað. Athugasemdir vegna þessa hafa fyrst og fremst komið frá sveitarfélögum og félagsmálaráðuneytinu. Miðað við núgildandi sveitarstjórnarlög er breytt nokkuð skipulagi og uppröðun einstakra ákvæða en einnig er um efnislegar breytingar að ræða. Fyrst má nefna að lagt er til að landið allt skiptist í sveitarfélög en ekki einvörðungu byggðin og afréttir. Þá er felldur brott III. kafli laganna um kosningu til sveitarstjórna, en Alþingi samþykkti nýverið samnefnd lög um það efni. Í kaflanum um fjármál sveitarfélaga eru gerðar breytingar á skyldum sveitarfélaga varðandi upplýsingagjöf um fjármál sín og félagsmálaráðuneytinu gert auðveldara um vik að bregðast við alvarlegum fjárhagsvanda sveitarfélags. Þannig er gert ráð fyrir þriggja manna eftirlitsnefnd sem hafi það hlutverk að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga. Að lokum má jafnframt nefna að rýmkuð eru ákvæði laganna varðandi nafngiftir sveitarfélaga og felldur brott allur greinarmunur á sveitarfélögum eftir fjölda íbúa. Nefndin leggur til breytingu á ákvæði til bráðabirgða til samræmis við stjórnarfrumvarp til laga um þjóðlendur sem nú liggur fyrir þinginu. Í ákvæðinu er að finna leiðbeiningar um hvernig skipa skuli þeim hlutum landsins innan staðarmarka sveitarfélaga sem ekki hefur nú þegar verið skipað þar, þar með talið jöklum. Lagt er til að svokölluð óbyggðanefnd, sbr. frumvarp til laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, leysi úr ágreiningi um stjórnsýslumörk og önnur mörk á miðhálendinu. Þá er lagt til að á meðan óbyggðanefnd hefur ekki úrskurðað um einstök landsvæði sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka sveitarfélaga geti félagsmálaráðherra staðfest samkomulag sem sveitarfélögin hafa gert um staðarmörk sveitarfélaga á slíkum svæðum. Miklar umræður urðu í nefndinni um 1. gr. frumvarpsins auk fyrrgreinds ákvæðis til bráðabirgða. Meiri hluti nefndarinnar komst að þeirri niðurstöðu að heildstætt skipulag væri eðlilegt á miðhálendinu og mikilvægt að afréttir og þjóðlendur á því svæði verði svæðisskipulögð sem ein heild. Meiri hlutinn vekur í þessu sambandi athygli á 12. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, en þar kemur fram í 1. mgr. að svæðisskipulag skuli gert að frumkvæði viðkomandi sveitarstjórna eða Skipulagsstofnunar í því skyni að samræma stefnu sveitarstjórna um þróun byggðar og landnotkunar á minnst 12 ára tímabili. Í athugasemdum við 12. gr. skipulags- og byggingarlaga kemur fram að stefna sveitarstjórna skuli samræmd. Með vaxandi byggð, nýjum og fullkomnum samgönguæðum og nýjum viðhorfum á sviði atvinnumála hafi skapast þörf fyrir gerð svæðisskipulags sem nær yfir heilt hérað eða nokkur sveitarfélög í senn. Þá kemur fram að ákvæði um samfellt skipulag nærliggjandi sveitarfélaga hafi verið í 3. og 12. gr. eldri skipulagslaga og hafi í auknum mæli verið unnið eftir þeim ákvæðum á undanförnum árum. Í 6. mgr. 12. gr. skipulags- og byggingarlaga kemur jafnframt fram að á svæðum, þar sem ágreiningur er milli sveitarstjórna um landnotkun eða þar sem stefnumörkun í landnotkun varðar verulega hagsmuni þeirra sem búa utan viðkomandi svæðis, getur umhverfisráðherra ákveðið að skipa sérstaka nefnd til að gera tillögu að svæðisskipulagi. Slíkt svæðisskipulag getur náð til hluta lands innan marka viðkomandi sveitarfélaga. Að mati meiri hlutans getur ráðherra þannig ákveðið að fulltrúar t.d. allra landshlutasamtaka sveitarfélaga, þar með talið höfuðborgarsvæðisins, geti átt aðild að þeirri nefnd og þar með að svæðisskipulagi miðhálendisins. Samkvæmt eldri skipulags- og byggingalögum er nú starfandi samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins sem hefur lagt fram tillögur að svæðisskipulagi þess og er nú að vinna úr athugasemdum og umsögnum sem bárust. Nefndin var skipuð fulltrúum þeirra 13 héraðsnefnda sem hlut eiga að máli og umhverfisráðherra skipaði formann. Meiri hlutinn mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerð er tillaga um í þingskjali 1193. Þar er í fyrsta lagi um að ræða breytingu á 4. gr. frv. um heiti sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir að sveitarstjórnir ákveði nöfn sveitarfélaga, félmrh. staðfesti ákvörðun um nöfn sveitarfélaga og að hún skuli birt í Stjórnartíðindum. Meiri hluti félmn. leggur til breytingu á 4. gr. þannig að sveitarstjórn geti ekki ákveðið nafn sveitarfélags nema að fenginni umsögn örnefnanefndar, sbr. lög um bæjanöfn, nr. 35/1953. Það ber að taka fram að fyrr í dag var samþykkt breyting á þessum lögum og í þeirri breytingu kemur fram að örnefnanefnd skuli fjalla um nafngiftir tiltekinna býla, jafnframt skuli hún úrskurða um hvaða örnefni verða sett á landabréf sem gefin eru út á vegum Landmælinga Íslands og að lokum skeri hún úr ágreiningi um ný götunöfn og sambærileg örnefni innan sveitarfélaga. Nefndinni er heimilt leita álits sérfræðinga áður en ákvarðanir eru teknar. Með tilliti til þessa hlutverks örnefnanefndar þykir meiri hluta nefndarinnar eðlilegt að örnefnanefnd verði höfð með í ráðum hvað varðar framangreint. Í 5. gr. frv. um byggðarmerki er gert ráð fyrir því að sveitarstjórnum verði heimilt að ákveða byggðarmerki og að slíkt skuli tilkynnt til byggðarmerkjanefndar. Byggðarmerki skulu skráð hjá Einkaleyfastofu samkvæmt nánari reglum sem iðnrh. setur. Lögð er til breyting á þessari grein þannig að skráning byggðarmerkja fari fram hjá Einkaleyfastofunni og að slík skráning sé forsenda fyrir því að sveitarfélag hafi einkarétt á notkun byggðarmerkis. Hér er stuðst við danskar reglur um skráningu byggðarmerkja sem þykja hafa gefist vel. Eðlilegt þykir að fela Einkaleyfastofunni þetta hlutverk því þar er fyrir hendi þekking á skráningu vörumerkja. Við könnun á skráningarhæfi byggðarmerkja þarf að ganga úr skugga um að hinir myndrænu þættir byggðarmerkja brjóti ekki á rétti annarra, hvort heldur um ræðir auðkenni sem njóta verndar samkvæmt vörumerkjalögum eða höfundalögum, svo dæmi sé tekið. Enn fremur þurfa byggðarmerki að uppfylla kröfur skjaldarmerkjafræðinnar en í þeim efnum má taka mið af gildandi reglum annars staðar á Norðurlöndum. Lagt er til að iðnrh. setji reglur um fyrrgreind skilyrði ásamt öðrum skilyrðum er varða umsóknir og skráningu byggðarmerkja þar sem Einkaleyfastofan heyrir undir það ráðuneyti. Samkvæmt þessari brtt. meiri hluta nefndarinnar er ekki gert ráð fyrir að byggðarmerkjanefnd hafi lögbundið hlutverk hvað varðar byggðarmerki sveitarfélaga. Þriðja brtt. varðar 7. gr. frv. um almennar skyldur sveitarfélaga. Þar er lögð til sú breyting að við greinina bætist ný málsgrein sem kveði á um að sveitarfélög skuli setja sér stefnu um arðgjafar- og arðgreiðslumarkmið í rekstri fyrirtækja sinna og stofnana og er heimilt að ákveða sér eðlilegan afrakstur af því fjármagni sem bundið er í rekstri þeirra. Fjölmörg sveitarfélög reka fyrirtæki á eigin ábyrgð og hafa fyrirtækin greitt sveitarsjóðum arð þegar rekstur þeirra hefur leyft. Þessi háttur hefur t.d. verið hafður hjá fyrirtækjum borgarsjóðs Reykjavíkur í a.m.k. 60 ár og hafa gjaldskrár fyrirtækjanna, sem staðfestar hafa verið af viðkomandi ráðuneyti, tekið mið af þessu. Ótvíræða heimild til þessa hefur hins vegar hingað til vantað í löggjöf. Í framhaldi af þessu mun þurfa að gera breytingar á orkulögum, nr. 58/1967, og lögum um vatnsveitur sveitarfélaga, nr. 81/1991, til þess að tryggja enn frekar heimildir sveitarfélaga til að ákveða arðgreiðslur frá fyrirtækjum sem alfarið eru í eigu sveitarfélaganna og rekin eru á þeirra ábyrgð. Fjórða brtt. varðar 13. gr. frv. um fyrsta fund nýkjörinnar sveitarstjórnar. Þar er í fyrsta lagi lagt til að tekið verði skýrt fram hvenær nýkjörin sveitarstjórn tekur við störfum, sbr. sambærilegt ákvæði í lögum um kosningar til sveitarstjórna, nr. 5/1998, þ.e. að nýkjörin sveitarstjórn taki við störfum 15 dögum eftir kjördag. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því í frv. að aldursforseti nýkjörinnar sveitarstjórnar skuli kveðja hana til fyrsta fundar og stýra honum þar til oddviti hefur verið kjörinn. Í brtt. meiri hlutans er tekið á því að sú staða getur komið upp að aldursforseti eigi stuttan feril sem fulltrúi í sveitarstjórn eða jafnvel að hann sé að sitja sinn fyrsta fund. Eðlilegra þykir því að sá sem lengsta reynslu hefur sem kjörinn fulltrúi í sveitarstjórn stjórni upphafi fyrsta fundar á nýju kjörtímabili þar til oddviti hefur verið kjörinn. Þetta er m.a. í samræmi við þingsköp Alþingis þar sem þingmaður með lengsta þingsetu stjórnar fyrsta fundi Alþingis þar til forseti hefur verið kjörinn. Fimmta brtt. varðar 19. gr. frv. um hæfi sveitarstjórnarmanna. Í 3. mgr. 19. gr. frv. kveðið á um að sveitarstjórnarmenn, sem jafnframt eru starfsmenn sveitarfélags og hafi sem slíkir átt þátt í að undirbúa mál sem lagt er fyrir sveitarstjórn, séu alltaf vanhæfir þegar sveitarstjórnin fjallar um málið. Fram kemur að þetta eigi ekki við um framkvæmdastjóra sveitarfélaga. Lögð er til sú breyting á málsgreininni að þar verði kveðið á um að um sé að ræða tiltekið mál sem lagt sé fyrir sveitarstjórnir. Þannig er tekið skýrt fram að ákvæðið eigi einungis við um það tiltekna mál sem sé til umræðu hverju sinni. Sjötta brtt. varðar 42. gr. frv. um kjörgengi starfsmanna sveitarfélaga. Frv. gerir ráð fyrir því að starfsmenn fyrirtækja og stofnana sveitarfélags séu ekki kjörgengir í stjórnir þeirra fyrirtækja eða stofnana sem þeir starfa hjá. Lögð er til sú breyting, til samræmingar við önnur ákvæði frv., að starfsmennirnir séu ekki heldur kjörgengir í nefndir og ráð er fjalla um viðkomandi málaflokka. Sjöunda brtt. varðar 61. gr. frv. um fjárhagsáætlun. Í frv. er gert ráð fyrir að sveitarstjórn skuli fyrir lok desembermánaðar gera fjárhagsáætlun fyrir sveitarsjóð og stofnanir sveitarfélagsins fyrir næstkomandi ár. Í núgildandi lögum er kveðið á um að gerð fjárhagsáætlunar skuli lokið fyrir lok janúarmánaðar yfirstandandi árs. Lögð er til sú breyting á frv. að ákvæði gildandi laga um þetta atriði haldi sér og að gerð fjárhagsáætlunar skuli lokið fyrir lok janúarmánaðar yfirstandandi árs. Áttunda brtt. varðar 65. gr. frv. um fjárfrekar framkvæmdir. Í frv. gert ráð fyrir að ef sveitarstjórn hyggst ráðast í eða taka þátt í framkvæmd og áætlaður heildarkostnaður eða hlutur sveitarfélagsins í honum nemur hærri fjárhæð en helmingi skatttekna yfirstandandi reikningsárs sé skylt að leggja fyrir sveitarstjórn umsögn sérfróðs aðila um kostnaðaráætlunina og væntanleg áhrif hennar á fjárhagsafkomu sveitarsjóðs sé um hann að ræða. Jafnframt skuli gerð grein fyrir því hvernig framkvæmdin samræmist þriggja ára áætlun sveitarfélagsins. Lagðar eru til þær breytingar að í fyrsta lagi verði skylt að leggja fyrir sveitarstjórn umsögn sérfróðs aðila um kostnaðaráætlun ef áætlaður heildarkostnaður eða hlutur sveitarfélagsins í fjárfestingunni nemur hærri fjárhæð en fjórðungi skatttekna yfirstandandi reikningsárs. Rétt er að vitna í athugasemdir við þessa grein frv. en þar kemur m.a. fram að með sérfróðum aðila sé t.d. átt við viðskipta- eða tæknimenntað fólk og að það geti verið starfsmenn viðkomandi sveitarfélaga. Í öðru lagi er lögð til sú breyting að fyrirsögn þessar greinar verði Miklar fjárfestingar í stað Fjárfrekar framkvæmdir. Níunda brtt. varðar 74. gr. frv. um eftirlitsnefnd. Greinin kveður m.a. á um að ráðherra skuli skipa þriggja manna eftirlitsnefnd sem hafi það hlutverk að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga. Lögð er til sú breyting á greininni að kveðið verði skýrar á um valdsvið eftirlitsnefndar og eftir hverju hún skuli vinna. Þá er lögð til sú breyting að ákvarðanir eftirlitsnefndar verði ekki endanlegar á stjórnsýslusviðinu eins og frv. gerir ráð fyrir heldur verði hægt að kæra þær ákvarðanir til ráðherra. Tíunda brtt. varðar 87. gr. frv. um Samband ísl. sveitarfélaga. Lagt er til að kveðið sé skýrt á um það í sveitarstjórnarlögum að Samband ísl. sveitarfélaga sé sameiginlegur málsvari sveitarfélaga í landinu. Ellefta brtt. varðar 94. gr. frv. um sameiningu sveitarfélaga yfir kjördæmamörk. Í frv. er gert ráð fyrir því að sameining sveitarfélaga yfir mörk kjördæma verði ekki ákveðin nema með lögum. Lögð er til sú breyting að heimilt verði að sameina sveitarfélög yfir mörk kjördæma en að slík sameining hafi ekki áhrif á skipan kjördæma við alþingiskosningar. Meiri hluti félmn. lítur svo á að hér sé átt við sameiningu nærliggjandi og nálægra sveitarfélaga. Tólfta og síðasta brtt. varðar ákvæði til bráðabirgða en eins og áður hefur komið fram leggur meiri hluti nefndarinnar til að ákvæði til bráðabirgða verði breytt á þann hátt sem fram kemur á þskj. 1193 í 12. tölulið enda verði sú breyting til samræmis við frv. um þjóðlendur sem er einnig til meðferðar hjá Alþingi. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir nál. og brtt. sem meiri hluti félmn. leggur til að verði samþykktar. Eftirtaldir hv. þm. standa að áliti meiri hluta nefndarinnar: Magnús Stefánsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Kristján Pálsson og Einar K. Guðfinsson, án fyrirvara. Kristín Ástgeirsdóttir, Siv Friðleifsdóttir, Pétur H. Blöndal og Ögmundur Jónasson standa að nál. með fyrirvara og er gerð sérstök grein fyrir þeim í nál. Félmn. óskaði eftir umsögn allshn. um tillögu til breytinga á bráðabirgðaákvæði þessa frv. vegna tengsla þess við frv. til laga um þjóðlendur sem allshn. hafði til umfjöllunar. Umsögn allshn. hafði ekki borist þegar félmn. lauk umfjöllun um málið en félmn. ákvað að koma saman á milli 2. og 3. umr. til að fara yfir umsagnir allshn. sem nú hafa borist en á þeim verður þó ekki séð að það muni hafa áhrif á afstöðu meiri hluta til frv. Herra forseti. Það frv. sem hér er til umræðu fjallar um grundvallarlöggjöf fyrir sveitarstjórnarstigið. Í frv. eru ýmis grundvallarákvæði er varða þetta annað af tveimur stjórnsýslustigum sem við búum við. Þar má nefna ákvæði um lágmarksíbúafjölda í sveitarfélögum og almenna skyldu sveitarfélaga þar sem m.a. er vísað í að þeim séu falin ákveðin verkefni í sérlögum um viðkomandi málefni. Frv. fjallar einnig um sveitarstjórnir, framkvæmd sveitarstjórnafunda og störf sveitarstjórna. Þá er fjallað um réttindi og skyldur sveitarstjórnarmanna, um nefndir, ráð og stjórnir sveitarfélaga, um framkvæmdastjóra og starfslið og síðan er ítarlegur kafli um ýmis atriði sem tengjast fjármálum sveitarfélaga. Loks er ákvæði um samvinnu sveitarfélaga, stækkun þeirra og um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Eins og fyrr segir er um grundvallarlöggjöf sveitarstjórnarstigsins að ræða. Í almennri umræðu í þjóðfélaginu og á Alþingi hefur umræðan hins vegar mikið til snúist um skipulagsmál og stjórnsýslu sveitarfélaga á tilteknu svæði landsins, nefnilega miðhálendinu. Þetta hefur gengið svo langt að þetta frv. til sveitarstjórnarlaga er að mörgu leyti skilgreint sem hálendismál sem er alger rangtúlkun á því máli eins og ég hef vikið að. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir nefndaráliti og brtt. félmn. eins og ég hef áður komið að. Félmn. lagði mikla vinnu í umfjöllun um þetta frv. og var unnið málefnalega að því verki. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka nefndinni og nefndarritara fyrir gott samstarf í þeirri vinnu.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom er aðeins einn þingmaður í minni hluta, þ.e. sú sem hér stendur og mun ég nú fjalla um afstöðu þingflokks jafnaðarmanna. Virðulegi forseti. Verði skipting miðhálendisins upp í ræmur sem tilheyri aðliggjandi sveitarfélögum lögfest á þessu þingi tel ég það mestu atlögu að almannarétti frá landnámsöld. Jafnaðarmenn geta ekki fallist á að deila miðhálendinu upp á milli sveitarfélaganna. Ekkert getur réttlætt að lögbinda svo afdrifaríkt ákvæði í ágreiningi. Víðerni Íslands eru dýrmæt auðlind sem er sameign allrar þjóðarinnar og Alþingi ber, virðulegi forseti, að tryggja þjóðarsátt um stjórn og skipulag svæðisins. Þegar opin umræða í þjóðfélaginu fer fram um þá þjóðarauðlind sem felst í ósnortnum víðernum hálendisins, söndum, jöklum, hraunum og gróðurvinjum, kemur skýrt í ljós að fólkið í landinu vill að hagsmuna allra sé gætt við ákvarðanir sem varða framtíð svæðisins. Tillaga jafnaðarmanna er að miðhálendi Íslands verði sérstök stjórnsýslueining er lúti einni stjórn með aðkomu fulltrúa allra landsmanna. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að vísa í orð Steinunnar Sigurðardóttur í erindi hennar Um daginn og veginn í gærkvöld þar sem hún segir: ,,Hálendið er stolt okkar Íslendinga. Þar eru öflug hitasvæði. Þar er þriðja stærsta jökulhvel veraldar og á miðhálendinu eru stórbrotnustu gljúfur í Evrópu, stærsta heiðargæsavarp í heimi.`` Virðulegi forseti. Þegar ég hugsa um það mál sem hér á að knýja í gegn í ágreiningi við þjóðina og þegar ég hugsa um öll þau stóru mál sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hyggst þvinga í gegn á þessu vori í skjóli þingstyrks þá kemur eitt orð upp í huga mér: Valdníðsla. Virðulegi forseti. Í frv. eru sveitarstjórnarlög tekin til heildarendurskoðunar og gerðar á þeim úrbætur í ljósi reynslunnar. Satt best að segja eru þessi heildarlög afskaplega lík því sem við höfum búið við en á þessu þingi hefur Alþingi sett sérstök lög um kosningar til sveitarstjórna sem áður voru hluti sveitarstjórnarlaga og þess vegna er kafli um kosningar felldur út úr sveitarstjórnarlögunum. Sem nýmæli má nefna að gerðar verða auknar kröfur til sveitarfélaga varðandi upplýsingagjöf um fjármál þeirra og rýmkuð er heimild sveitarfélaga til nafngiftar þeirra og öll sveitarfélög fá nú sömu stjórnsýslulegu stöðu. Meiri hluti félmn. flytur nokkrar brtt. við þetta frv. sem jafnaðarmenn munu taka afstöðu til við afgreiðslu málsins og ég mun víkja að þeim síðar. En það sem er mest um vert er það stóra álitamál sem tekist er á um og felst í 1. gr. frv. ásamt ákvæði til bráðabirgða þar sem nærliggjandi sveitarfélögum eru veitt öll völd á öræfum landsins og ég tel að sé atlaga að almannarétti. Frsm. félmn. nefndi að umsögn allshn. um 1. gr. frv. og bráðabirgðaákvæði hefði verið ókomið þegar félmn. afgreiddi þetta mál. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að gagnrýna harðlega hvernig málið var tekið út úr félmn. Það var tekið út fyrir páska á fyrsta degi þriggja nefndardaga. Óskað var mjög eftir því að dokað yrði við þar til umsögn allshn. lægi fyrir. Óskað var eftir því að það yrði ekki tekið út þar sem aðalmaður í nefndinni var forfallaður. Engu var eirt í þessum efnum og málið rifið út eins og það ætti að taka það til afgreiðslu strax næstu daga. Hér stöndum við um þremur vikum seinna og þá er vísað til þess að umsögn allshn. hafi verið ókomin og nú liggi hún fyrir og breyti litlu um niðurstöðu meiri hlutans. Virðulegi forseti. Um leið og ég fylgi nefndaráliti minni hluta úr hlaði ætla ég að kynna brtt. minni hlutans sem er tillaga jafnaðarmanna að því hvernig skuli fara með miðhálendið. Tillaga jafnaðarmanna, eins og ég hef áður sagt, er að landið skiptist ekki allt upp í sveitarfélög heldur orðist 1. gr. svo, með leyfi forseta: ,,Landið skiptist í staðbundin sveitarfélög sem ráða sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð utan miðhálendis Íslands sem verður sjálfstæð stjórnsýslueining sem lýtur sérstakri stjórn. Forsætisráðherra skipar níu manna stjórn miðhálendis til fjögurra ára að fengnum tilnefningum. Umhverfis-, iðnaðar-, samgöngu- og félagsmálaráðherra tilnefna einn fulltrúa hver og Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefnir fjóra fulltrúa. Forsætisráðherra skipar einn fulltrúa og er hann jafnframt formaður stjórnarinnar. Sveitarfélög eru lögaðilar. Hver maður telst íbúi þess sveitarfélags þar sem hann á lögheimili.`` Í öðru lagi að ákvæði til bráðabirgða orðist svo, með leyfi forseta: ,,Miðhálendið markast af línu sem dregin verður milli heimalanda og afrétta, línu sem miðað var við í tillögum svæðisnefndar að skipulagi hálendisins frá 1997.`` Virðulegi forseti. Eins og málum er nú háttað ná sveitarfélögin aðeins yfir hluta óbyggðanna en samkvæmt lögum skal telja afréttir til þess sveitarfélags sem þar á upprekstrarrétt. Ef frumvarpið nær fram að ganga fá þau sveitarfélög sem liggja að miðhálendinu framkvæmdarvald á nær helmingi Íslands. Með þessu er tryggt að um 70% þjóðarinnar hefur ekkert með skipulagningu þessa sameiginlega landsvæðis að gera í framtíðinni. Það verður því aðeins lítill hluti þjóðarinnar sem tekur örlagaríkar ákvarðanir um framtíð svæðis sem er sameign allra landsmanna. Stefnumótun í landnýtingu miðhálendisins, byggð á nýtingu orkulindanna, ferðaþjónustu, verndun og friðlýsingu er hápólitísk ákvörðun sem fleiri en einn hagsmunaaðili á að koma að. Fólkinu í landinu þykir vænt um öræfi landsins og nýtir þau í æ ríkari mæli til gönguferða, útreiða, sleða- og skíðaferða svo eitthvað sé nefnt. Menn sjá í öræfum landsins aukna möguleika til lífsfyllingar. Auðvitað er eðlilegt að fleiri en íbúar þeirra sveitarfélaga sem liggja að miðhálendinu standi að mótun, skipulagningu og ákvörðunum varðandi þetta svæði. Krafan er að meiri hluti landsmanna komi að ákvarðanatökunni um nýtingu svæðisins og beri jafnframt ábyrgð á því. Allir landsmenn verða að geta treyst því að almannaréttur ráði ferðinni, t.d. réttur almennings til umferðar um landið en ekki hagsmunir einstakra sveitarfélaga. Árekstrar milli sveitarfélaga annars vegar og einstaklinga og félagasamtaka hins vegar eru ekki óþekktir þegar kemur að umferðarrétti þeirra síðarnefndu um landsvæðið utan byggða. Ferðamenn telja að slíkum ágreiningsmálum hafi fjölgað hin síðari ár með aukinni útivist landsmanna. Tillaga um skiptingu miðhálendis milli fárra sveitarfélaga er því atlaga að almannarétti hér á landi. Í þeirri skoðun felst ekkert vantraust á sveitarfélög varðandi umsýslu hefðbundinna verkefna, enda hafa jafnaðarmenn verið frumkvöðlar í að efla sveitarfélög og flytja til þeirra verkefni frá ríkinu. Ég ætla líka að vekja athygli á stjórnvaldsákvörðun um að þjóðargersemi okkar, Þingvellir, skuli vera eitt skipulags- og stjórnsýslusvæði sem lýtur sérstakri stjórn sem fer með öll málefni svæðisins. Fyrir þinginu liggur frv. til laga um Þingvelli og Þingvallavatn og þar kemur vel í ljós að umsýsla stjórnar Þingvallafólkvangsins á að ná yfir talsvert meira svið en eingöngu að lúta að því sem snýr að innri málum Þingvalla. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að vísa í setningu í 5. gr. þessa frv. þar sem stendur: ,,Friðun á landi utan hins friðhelga lands skal ekki standa því í vegi að landeigendur, ábúendur og aðrir sem þar eiga nytjarétt geti haft hefðbundin beitar- og búskaparafnot af nytjalandi sínu nema Þingvallanefnd telji að sú notkun leiði til þess að spjöll verði á náttúrufari og gróðri á svæðinu. Getur nefndin þá ákveðið takmarkanir á beit og öðrum nytjarétti innan þjóðgarðsins.`` Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, hvernig við höfum verið að skoða sumar gersemar okkar og talið eðlilegt að þær lúti sértakri stjórn. En þetta frv. felur ekki í sér vott af skilningi á þeim sjálfstæða rétti meiri hluta þjóðarinnar sem býr í þéttbýli suðvesturhornsins að hún fái að taka þátt í að stýra annarri gersemi þjóðarinnar sem er miðhálendið. Það á að sjálfsögðu að tryggja þessum stóra hluta þjóðarinnar bæði áhrif og sjálfsagðan aðgang. Enginn getur séð fyrir nú hvaða afleiðingar það muni hafa að skipta landinu upp í allt að 40 stjórnsýslulegar ræmur eða hvort þröngir hagsmunir hinna smærri sveitarfélaga muni rekast á við hagsmuni almennings. Ég spyr: Er útilokað að stjórnmálamenn læri af reynslunni? Alþingi hefur sett lög sem fært hafa á fárra hendur sameiginlega auðlind okkar í hafinu. Þar er ráðstöfunarrétturinn í höndum fárra manna sem leigja og selja aðgang að auðlindinni að eigin vild. Hér er hætta á að önnur auðlind, miðhálendið, með víðernum sínum fari sömu leið. Á dögunum barst okkur áhrifarík áskorun sem 90 einstaklingar sendu Alþingi og ríkisstjórn. Þetta var ekki einsleitur hópur. Þarna er á ferð þekkt fólk. Þarna eru prófessorar og fræðimenn, rithöfundar, aðrir listamenn, umhverfisverndarfólk og ferðafrömuðir, fólk úr öllum geirum athafnalífsins, litróf menningargeira okkar og síðast en ekki síst eru þetta hópar úr öllum stjórnmálarflokkum. Það má nefna líka að í þessum hópi er að finna tvo fyrrverandi umhverfisráðherra, tvo fyrrverandi rektora og, eins og ég áður hef sagt, marga prófessora. Hvers vegna nefni ég þetta? Vegna þess að þetta er fólk sem hefur skoðað þessi mál árum saman, hefur skoðun á þeim og veit hvað felst í þeim og veit líka hvað felst í því að ætla að láta sér nægja að svæðisskipulag verði mótandi fyrir aðalskipulag þegar búið er að færa sveitarfélögum valdið. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að skoða hvað þessi hópur skorar á Alþingi og ríkisstjórn að gera. Með leyfi forseta hljóðar áskorunin svo: ,,Á Alþingi liggja nú fyrir lagafrumvörp sem meðal annars munu ákveða um alla framtíð, hver fer með stjórnsýslu og skipulagsrétt á miðhálendinu. Allir stjórnmálaflokkarnir hafa lýst ánægju sinni yfir þjóðlendufrumvarpinu, sem gerir ráð fyrir að mestur hluti hálendisins verði þjóðareign, enda er það skilningur flestra Íslendinga að svo hafi alltaf verið, samanber forn lög og dóma. Mikill ágreiningur er hins vegar um frumvarp til breytinga á sveitarstjórnarlögum sem gerir ráð fyrir að skipta miðhálendi og jöklum milli sveitarfélaga. Í ljósi þess að samstaða er um að miðhálendið verði áfram eign þjóðarinnar, teljum við undirrituð höfuðnauðsyn, að ekki verði á þessu þingi bundið með óafturkræfum hætti hvernig stjórnsýslu- og skipulagsmálum verður háttað þar. Meiri tími verði gefinn til opinnar umræðu, þannig að öll þjóðin fái að taka þátt í að ákveða hvernig með mál þessi verður farið í framtíðinni.`` Þetta fólk er að vekja athygli á samstöðu um þjóðlendufrv. og gildi þess að þar er kveðið á um að mestur hluti miðhálendisins verði þjóðareign. Þau biðja um að Alþingi hinkri með að binda með óafturkræfum hætti hvernig stjórnsýslu og skipulagsmálum verður háttað á miðhálendinu. Af hverju á ekki að verða við þessari skynsamlegu áskorun? Vegna þess að hæstv. félmrh. segir: Af því bara. Hann vill fá frv. sitt fram eins og forsrh. Frv. um þjóðlendur kemur til móts við þjóðina en frv. sem félmrh. flytur gengur gegn vilja meiri hluta þjóðarinnar. Eina von landsmanna er að forsrh., fyrrv. borgarstjóri Reykvíkinga, taki af skarið og segi: Við skoðum málið betur, hlustum á raddir þessa fólks og gerum breytingar á málinu í sumar. Eina vonin er sú að forsrh. sjálfur taki í taumana. Almenn áskorun til þjóðþings og ríkisstjórnar er í raun ákall til forsrh. Hann einn getur nú afstýrt því sem við blasir. Virðulegi forseti. Á sameiginlegum fundi nefnda þingsins í Borgartúni 6 kom skýrt fram að hægt er að lögfesta þjóðlendufrv. eitt og sér þó sveitarfélagafrv. yrði ekki afgreitt. Ég bendi þingmönnum á greinargerðina og umsögn um 3. gr. frv. um þjóðlendur á bls. 33 þar sem segir að sé landið ekki skipað innan staðarmarka sveitarfélags fer forsrh. einn með þau landeigendaráð sem felast í heimildum þessara laga. Virðulegi forseti. Við eigum stærsta víðerni í Evrópu. Það er mikil auðlind. Mat landsmanna á auðlindum Íslands er annað í dag en fyrir nokkrum árum, hvað þá heldur áratugum. Verðmæti auðlinda hafsins er í dag skýrara í hugum almennings af því að þeim er úthlutað til fárra sem selja og leigja í eigin þágu og verðmæti þessa er borið á borð fyrir þjóðina. Mat á auðlindum hálendis er líka annað í dag þó ekki sé verðmiði á þeirri auðlind. Áður voru verðmæti einkum metin í orku og efnum en í dag er sívaxandi umræða um að ósnortin náttúra sé mesta auðlindin og það skipti alla máli hvernig með hana verður farið. Við eigum eftir að svara spurningum um hvaða svæði hálendisins eigi að friða. Ég minni þingmenn á að eftir hápólitísk átök í Noregi vegna áforma um virkjunarframkvæmdir varð ofan á að friða Hardanger\-vidda. Það svæði er sennilega stærsta samfellda hálendissvæði Noregs, mesta og dýrmætasta hálendiseign þeirra. Þeir báru gæfu til þess að fjalla um málið þó að þeir væru komnir að virkjanaákvörðun en við eigum þessa umræðu eftir. Þó liggja fyrir þinginu tillögur um þjóðgarða á miðhálendinu. Það er þáltill. frá Hjörleifi Guttormssyni þar sem hann leggur til að Alþingi álykti að fela umhvrh. að láta undirbúa í samvinnu við skipulagsyfirvöld og hugsanlega rétthafa, stofnun fjögurra þjóðgarða á miðhálendi Íslands er hafi innan marka sinna helstu jökla og aðliggjandi landsvæði og svo er lagt til að ráðherra kynni Alþingi stöðu málsins á vorþinginu 1999 og stefnt verði að formlegri stofnun þjóðgarðanna árið 2000. Berum við gæfu til þess að fjalla um málið þegar við ætlum að fara að brytja miðhálendið niður á milli sveitarfélaga, vitandi það að allar ákvarðanir um mörk sem koma einhvers staðar við sveitarfélögin eftir að þau hafa fengið umráðarétt verða viðkvæm? Berum við gæfu til þess að ræða þetta í umhvn. og ákveða hvort við viljum hafa þjóðgarða á hálendinu, ætlum við að ákveða hvar þeir eru áður en við tökum ákvörðun um það hvernig skuli breyta hálendinu í þessar stjórnsýsluræmur? Nei, við berum ekki gæfu til þess. Slík þingmannamál afgreiðum við til nefndar og væntanlega eru þau tekin fyrir á allra síðasta degi þingsins eða kannski eitthvað örlítið fyrr og síðan er sagt: Um þetta er ágreiningur, þetta mál á að liggja. Svona mál tökum við þingmenn ekki upp. Svona vinnum við Íslendingar alls ekki. Við sem erum alltaf að vísa til þess hvernig hlutirnir eru annars staðar lærum ekki vinnubrögð. Við eigum eftir að fjalla um málið. Við eigum líka eftir að svara spurningum um hvernig má nýta jarðvarma og vatnsorku án þess að ganga of mikið á þá auðlind sem ósnortin náttúra er. Erum við ekki enn einu sinni að taka hlutina fyrir í öfugri röð? Ætlar okkur seint að lærast að erfiðara er að breyta hlutunum eftir á? Á ekki fyrst að móta með þjóðinni stefnu í umhverfismálum, því næst að móta stefnu stjórnvalda og síðast að taka ákvörðun um hvar skuli virkja? Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að vekja athygli á orðum umhverfisstjóra Landsvirkjunar sem haft var viðtal við í Degi á dögunum. Umhverfisstjórinn er ung kona, Ragnheiður Ólafsdóttir. Hún lauk sérfræðinámi í Svíþjóð og starfaði þar aðallega í málum sem snertu grunnvatn, verndunarsvæði vatnsbóla og umhverfismat. Hún vekur einmitt athygli á undarlegri atburðarás okkar í umgengni við landið í viðtalinu og hún saknar stefnu stjórnvalda. Hún segir að í Svíþjóð sé umhverfismatið hluti af allri skipulagsstarfsemi og almenningur sé hafður með í ráðum. Hérna sé fyrst tekin ákvörðun um staðsetningu og síðan sé farið í umhverfismat. Hér er fyrst ákveðið hvort á að virkja eða leggja veg og þegar menn hafa tekið þá ákvörðun senda þeir málið í umhverfismat, hversu viðkvæmt sem það er. Að ég rifji það ekki upp að jafnvel eiga menn það til að hrifsa það út úr atburðarásinni sem lög hafa gert ráð fyrir. Það þekkjum við líka og höfum rætt hér. Þessi unga kona segir að í Svíþjóð sé umhverfismatið tekið fyrir fyrst, rætt sé um að leggja veg og síðan ráðist það af umhverfismatinu hvort vegurinn er lagður hér eða þar eða alls ekki. Hún segir um umræðuna um svæðið norðan Vatnajökuls að fyrirliggjandi rannsóknarskýrsla komi eingöngu inn á ferðamál og virkjanir á meðan rannsóknir þurfa á fleiri sviðum, svo sem vatnafari og náttúrufari, að ekki sé ljóst hvort það sé Landsvirkjunar að skoða þetta. Í Svíþjóð, af því að við erum að vísa til þess, mundu stjórnvöld sjá um þennan þátt, skoða heildarmyndina og marka stefnu. Spurningin snýst um hvort við viljum varðveita svæðið fyrir norðan Vatnajökul fyrir framtíðina eða hvort við viljum eitthvað annað, t.d. leggja vegi. Henni finnst þetta ekki vera spurning sem Landsvirkjun á að svara heldur þurfi stefnumörkun frá ríkisstjórninni og þjóðin verði að segja hvað henni finnst. Í lok þessa ágæta viðtals, sem ég las af áfergju, segir hún svo: ,,Ef þetta væri í Svíþjóð þá mundu stjórnvöld gera það sjálf,`` hún er að tala um svæðin norðan Vatnajökuls, ,,skoða heildarmyndina og marka stefnu. Þetta er spurning um hvort við viljum varðveita svæðið fyrir norðan Vatnajökul fyrir framtíðina eða viljum við leggja vegi og veita fleira fólki aðgengi að svæðinu. Gætum við hugsað okkur að taka hluta af vatni t.d. frá Jökulsá á Fjöllum? Mér finnst þetta ekki vera spurningar sem Landsvirkjun eigi að svara heldur þurfi stefnumörkun frá ríkisstjórninni, segi ég, sem er nýkomin frá Svíþjóð. Mér finnst að þjóðin verði að segja hvað henni finnst,`` segir Ragnheiður Ólafsdóttir. Ég vel að vísa í þessi orð vegna þess að þessi unga kona starfar einmitt á einum á þeim þýðingarmikla vettvangi sem tengist nýtingu auðlinda okkar á hálendinu og hún saknar stefnu og ég sakna stefnu og við vitum ekki hvert á að halda því hér gengur allt í kross og í öfugri röð. Auðlindir til lands og sjávar eru verðmæti sem okkur er falið að varðveita fyrir næstu kynslóðir. Þess vegna verðum við að skoða hvernig og í hversu ríkum mæli við nýtum þessar auðlindir. Okkur ber að kanna hvernig stefnan í orkumálum og uppbyggingu stóriðju fellur að ferðaþjónustu, hvernig hún fellur að náttúru- og umhverfisvernd. Við höfum skyldum að gegna við komandi kynslóðir með allt sem hefur áhrif á aðdráttarafl Íslands. Virðulegi forseti. Ég hef þegar nefnt þingmannatillögu um undirbúning að stofnun fjögurra þjóðgarða á miðhálendi Íslands sem við höfum ekki látið okkur varða að skoða. Í landi okkar eru samtök sem við höfum lagt mikla áherslu á að komi að stefnumörkun hjá okkur og sem hafa í gegnum árin haft mikið að segja um þróun mála og kallað eftir samskiptum við stjórnvöld um. Ég ætla að nefna Náttúruverndarsamtök Íslands. Þau héldu fund fyrir í desember í kringum kynningu á svæðisskipulagi miðhálendisins og þá sendu þau frá sér ályktun sem orðast svo og ég ætla að fá að lesa hana, með leyfi forseta: ,,Fundurinn telur farsælast að stofnaður verði þjóðgarður sem nær yfir allt miðhálendið og væri sameign þjóðarinnar allrar. Fagnað er ýmsum ágætum atriðum í svæðisskipulagstillögunni, t.d. er varðar uppbyggingu ferðamiðstöðva í jaðri hálendisins. Fundurinn sættir sig hins vegar ekki við þær umfangsmiklu virkjanaframkvæmdir sem að er stefnt og framfylgt er enn ákafar í stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Fundurinn varar einnig við fyrirhuguðum vegaframkvæmdum með uppbyggingu vega og brúargerð sem ætlað er venjulegum fólksbílum. Dæmi um gagnrýnisverð atriði í tillögu samvinnunefndarinnar er hve hugtakanotkun er óskýr að algerlega óviðunandi er hversu mikið vatn er ætlað undir orkumannvirki, að ekki ætti að hleypa fólksbílum á miðhálendið fyrr en á sumrin, að huga þarf betur að beitarstjórnun en ráð er fyrir gert. Fundur Náttúruverndarsamtakanna krefst þess að umhvrh. stækki samvinnunefndina og fulltrúum náttúruverndarsamtaka og hagsmunaaðila í ferðaþjónustu verði gert mögulegt að koma að þeirri vinnu sem fer í hönd við að fara yfir athugasemdir og tillögur samvinnunefndarinnar.`` Virðulegi forseti. Stjórnsýsla utan byggða í dag er óljós og framkvæmd skipulags- og byggingarmála hefur verið tilviljunarkennd. Lög gera ráð fyrir að staðbundin stjórnvöld fari með ákveðið vald innan umdæmis síns en þessi lög gera hvorki þeim né stjórnvöldum á landsvísu bært að fjalla um slík mál utan sveitarfélaganna. Dæmi um þetta er útgáfa byggingarleyfis, úttekt á byggingum, eftirlit byggingarfulltrúa og reglur um heilbrigðiseftirlit. Ekkert stjórvald er bært til að veita slík leyfi utan marka sveitarfélaga né hafa eftirlit eða taka aðrar ákvarðanir. Þá fer enginn með mikilvæga þætti opinbers valds, svo sem lögreglustjórn og almannavarnir utan sveitarfélaga og lögsagnarumdæmi héraðsdómstólanna átta í landinu ráðast af sýslumörkum og mörkum kaupstaða. Því er nauðsynlegt að setja skýr lagaákvæði um stjórnsýslu á öllu miðhálendinu, þar með talið á jöklum og ákveða hver fer með stjórnsýslu á þessu svæði. Það er afdráttarlaus skoðun jafnaðarmanna að líta beri á miðhálendið sem eina stjórnsýslu- og skipulagslega heild en það er ekki hægt að gera ef svæðinu verður skipt í sneiðar milli þeirra sveitarfélaga sem liggja að hálendinu eins og 1. gr. frv. gerir ráð fyrir. Með því verður hvert einstakt sveitarfélag alls ráðandi, hvert á sínum hluta miðhálendisins. Virðulegi forseti. Skipulagning miðhálendisins verður að byggja á heildarsýn svo gætt verði samræmis á öllu svæðinu. Ólík sveitarfélög eiga erfitt með að tryggja þennan mikilvæga þátt. Samkvæmt lögum ber sveitarstjórn að ganga frá aðalskipulagi í sveitarfélagi sínu og gerð deiliskipulags á minni svæðum. Þá fer hún með framkvæmd og eftirlit laganna. Það er gjarnan í skipulaginu sem hin pólitísku áhersluatriði og framtíðarsýn stjórnvalda birtist hvað skýrast. Sameiginleg skipulagstillaga svæðanefndar þeirra sveitarfélaga sem liggja að miðhálendinu breytir engu þar um. Svæðisskipulag byggir á heimild í lögum en ekki skyldu eins og aðalskipulagið. Stjórnskipuleg staða svæðisskipulags er miklu veikari en aðalskipulags. Svæðisskipulagi er ætlað að vera leiðbeinandi við gerð aðalskipulags hvers sveitarfélags. Þegar sveitarfélögin hafa tekið tillit til þess við aðalskipulag sitt fellur svæðisskipulag niður. Hlutverki þess er með öðrum orðum lokið. Aðalskipulag sem er í andstöðu við svæðisskipulag leiðir ekki til breytinga á svæðisskipulaginu. Aðalskipulag þarfnast hins vegar staðfestingar skipulagsyfirvalda. Þegar þess er gætt að skipulag verður að vera í sífelldri endurskoðun vegna breyttra aðstæðna, hugmynda, upplýsinga o.s.frv. er ljóst að svæðisskipulag er engin trygging fyrir því að samræmis verði gætt við skipulag miðhálendis. Það eru því ólík sjónarmið og mismunandi hagsmunir einstakra sveitarfélaga sem munu ráða ferðinni á miðhálendinu í framtíðinni. Hætta er á hagsmunaárekstrum þegar t.d. tíu sveitarstjórnir þurfa að fjalla um málefni á svæði sem er óneitanlega ein skipulagsleg heild. Hagnýtt dæmi gæti komið upp við virkjunarframkvæmd sem tilheyrði mörgum sveitarfélögum með þeim hætti að stíflugerð og lón væru í einu sveitarfélagi, línur í öðru og stöðvarhúsið í því þriðja. Komi til ágreinings vegna slíkra mála eða einfaldlega t.d. vegna vegar- eða línulagningar innan staðarmarka sveitarfélaga fer um málsmeðferð samkvæmt reglum sem gilda í sveitarfélaginu. Mikill hluti auðlinda þjóðarinnar liggur á hálendi Íslands. Eins og ég hef sagt hefur stefna ekki verið mótuð um nýtingu þessara auðlinda. Stefnumörkun í orkumálum, svo sem ákvörðun um hámarksnýtingu vatns- og varmaorku, sem og stefna í ferðamálum á miðhálendinu og eins og ég hef áður nefnt ákvörðun um staðsetningu þjóðgarða, hefur ekki verið mótuð af stjórnvöldum. Það er alveg ljóst að þessi verkefni sem eiga í eðli sínu heima hjá landskjörnum stjórnvöldum færðust yfir til sveitarfélaganna við skipulagningu hálendisins. Nýting vatnsorku sem margir telja að nemi um 30 teravattstundum að teknu tilliti til hagkvæmni og umhverfis, ónýttur jarðhiti og atvinnusköpun við ferðamennsku á öræfum landsins er fjársjóður framtíðarinnar. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson benti á það í umræðu á Alþingi á dögunum að verðmæti sem um væri að ræða miðað orkuverð frá stöðvarvegg séu eins og öll íslensku fiskimiðin í dag. Vegarlagning, mannvirkjagerð, afmörkun virkjunarsvæða, verndunarsvæði og ákvörðun þjóðgarða eru þættir sem ákvarðaðir verða í aðalskipulagi sveitarfélaga sem og uppgræðsla landsvæða, beitarafnot, umferð yfir viðkvæm svæði o.s.frv. Þetta eru verkefni sem snúa að landinu öllu og engin rök liggja til þess að nokkur sveitarfélög fari með ákvörðunarvald á þessum sviðum. Nái frv. fram að ganga kemur sérhver ákvörðun um framangreinda þætti til með að heyra undir fjölmörg sveitarfélög. Sveitarfélögin sem eru oft á tíðum fámenn hafa af auðskiljanlegum ástæðum ekki bolmagn til þess að takast á við skipulagsverkefni sem verða sífellt að vera í endurskoðun miðað við breyttar forsendur, aukna tækni og vísindaþekkingu. Ráðstöfun ríkisins á þjóðlendum sínum mun vissulega takmarkast við skipulag miðhálendisins. Við skulum velta því aðeins fyrir okkur hver er réttlætingin fyrir því að sveitarfélög ættu að fara með valdið og ábyrgðina. Stundum hefur nálægð sveitarfélags við öræfi landsins, sérstök þekking heimamanna eða langvarandi nýting þeirra á svæðinu verið notað sem rök fyrir því að staðbundin stjórnvöld væru betur fær til þess en aðrir að fara með stjórn þessara svæða. Þetta er ekki rétt því stór hluti þeirra svæða sem frv. gerir ráð fyrir að skipt verði upp á milli sveitarfélaganna er í órafjarlægð frá viðkomandi sveitarfélögum. Um er að ræða víðfeðm svæði sem lítil eða engin umferð hefur verið um frá upphafi byggðar. Má nefna í því sambandi allt Ódáðahraunið, svæðið norðan Vatnajökuls, Sprengisand, Nýjadal, Veiðivatnasvæðið og svæðið fyrir norðan Tungnaárjökul svo og alla jökla landsins, þar með talið sjálfan Vatnajökul. Þessir hlutar landsins opnuðust mönnum ekki fyrr en um miðbik þessarar aldar og þá fyrir tilstilli áhugamanna um útivist enda eru örnefni á þessum stöðum sjaldan eldri en hálfrar aldar gömul. Bændur nýttu þessi svæði ekki og lítil sem engin umferð var um þessi víðfeðmu svæði enda engar þekktar þjóðleiðir. Það er því hvorki þekking sveitarfélaganna á þessum svæðum, nálægð við þau né langvarandi nýting umfram aðra sem rökstutt gæti kröfu þeirra um alger umráð óbyggðanna. Þvert á móti hefur áhugafólk um útivist úr þéttbýlinu verið hvað ötulast að nýta þessar víðáttur. Langvarandi heimild til búfjárbeitar á afréttum skapar heldur engan eðlilegan grundvöll fyrir því að stjórnsýsluyfirráð í nútímaskilningi flytjist enda er það óeðlilegt að afréttarrétthafinn sjálfur fari með þann þátt skipulagsmála sem ákvarðar t.d. gróðurvernd sem felst í beitarfriðun. Þetta frv. var sent 190 umsagnaraðilum. Þar af voru 14 félagasamtök en aðeins fá skiluðu umsögnum. Sveitarfélögin, sem sendu inn umsagnir og svöruðu, lýstu sig flest samþykk frv. með smávægilegum athugasemdum utan þess fjölmennasta sem kemur ekki að skipulagsmálum á miðhálendinu samkvæmt frv. Í bókun Reykjavíkurborgar var gerð alvarleg athugasemd við frv. en þar segir orðrétt: ,,Mikilvægt er að miðhálendið sé ein skipulagsleg heild þótt stjórnsýsluleg ábyrgð skiptist á milli sveitarfélaganna.`` Í umsögn Félags leiðsögumanna kemur fram að um nýtingu óbyggða Íslands verði að ríkja einhugur meðal þjóðarinnar. Þar segir einnig: ,,Landsmenn allir verða að ráða hvar byggingar og aðrar verklegar framkvæmdir verða og einnig hvaða svæði eru friðuð eða umferð takmörkuð. Félagið telur að slíkum einhug verði stefnt í hættu ef einungis þau sveitarfélög sem liggja að miðhálendi Íslands hafi þar lögsögu. Það er afar vont að ekki skuli liggja fyrir formleg umsögn frá Ferðafélagi Íslands, Útivist, Ferðamálaráði, Félagi ísl. landslagsarkitekta, Félagi ísl. náttúrufræðinga, Félagi skipulagsfræðinga, Arkitektafélagi Íslands, Orkustofnun og Skotveiðifélaginu. Margir fulltrúar félaga og félagasamtaka komu þó fyrir nefndina og komu þar fram sterkar efasemdir um skiptingu hálendisins upp milli sveitarfélaganna.`` Virðulegi forseti. Ég lýsti í upphafi máls míns tillögu jafnaðarmanna eða minni hlutans um miðhálendið sem sjálfstæða stjórnsýslueiningu. Þar er lagt til að miðhálendi Íslands verði sérstök stjórnsýsluleg heild sem lúti einni stjórn með aðkomu fulltrúa allra landsmanna. Að öðru leyti skiptist landið í staðbundin sveitarfélög sem ráða sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð. Þá er lagt til að bráðabirgðaákvæði frv. verði fellt niður en inn komi nýtt ákvæði til bráðabirgða þar sem mælt verði frekar um mörk og fyrirkomulag hins sérstaka stjórnsýsluumdæmis miðhálendisins Íslands. Nákvæm mörk miðhálendisins skipta ekki höfuðmáli þar sem eingöngu er verið að ákvarða lögsögu stjórnsýslunnar en ekki verði hróflað við eignar- eða afnotarétti á miðhálendinu. Veigamesti þáttur stjórnsýslunnar eru skipulagsmálin sem leggja grunn að framtíðarmótun hagnýtingar hins viðkvæma svæðis, friðun, stýringu ferðamanna inn á svæðið, beitarafnotum, landgræðslu og umferð manna og búfénaðar. Það er mikilvægt að nú þegar verði ráðist til atlögu við helstu vandamál miðhálendisins og þau sem ekki mega bíða því mörg viðkvæm svæði liggja undir skemmdum vegna aukins ágangs manna og dýra vegna skipulagsskorts. Þá liggur beinast við að setja í gang nauðsynlega forvinnu, svo sem víðtækar rannsóknir á þessu svæði sem síðan verði grundvöllur að stefnu um landnýtingu, landnotkun, friðun, friðlýsingu og ferðamál á þessu svæði. Þegar þetta liggur fyrir er hægt að ráðast í gerð landsskipulags sem nær til landsins alls þar sem mörkuð verði stefna og teknar bindandi ákvarðanir í veigamiklum atriðum. Þá er hægt að fara að skipuleggja svæðið. Tryggja verður að fulltrúar fagráðuneytanna komi að stjórn þeirri er fer með stjórnsýsluna á miðhálendi Íslands svo og fulltrúar Sambands ísl. sveitarfélaga. Verði tillaga minni hlutans samþykkt er nauðsynlegt að breyta skipulags- og byggingarlögum með tilliti til sérstöðu miðhálendisins þar sem önnur ákvæði laganna geta eðli máls samkvæmt ekki átt við. Stjórn þessa sameiginlega svæðis gæti síðan framselt ákveðna þætti stjórnsýslunnar til sveitarfélaganna. Virðulegi forseti. Enn einu sinni verður íslenska þjóðin vitni að því hvernig Framsfl. og Sjálfstfl. skipta á milli sín verðmætunum í þjóðfélaginu. Sjálfstfl. hefur gulltryggt hagsmuni manna sinna með yfirráðum yfir auðlindum þjóðarinnar í hafi, öllum fiskimiðunum og keppist við, eins og þjóðin veit, að verja það kerfi sem tryggir hinum fáu útvöldu ókeypis aðgang að þeirri auðlind. Nú hafa ríkisstjórnarflokkarnir samið um ítök Framsfl. á auðlindum þjóðarinnar til landsins. Með frv. þessu er verið að tryggja fáum sveitarfélögum yfirráðarétt yfir verðmætum auðlindum okkar sem er ekki minna virði en allur fiskurinn sem við erum að veiða í dag. Hér er komið gamla helmingaskiptakerfið milli þessara flokka sem þeir hafa teiknað í sögu þjóðarinnar og afleiðingarnar sjást alls staðar sem fjármuni er að finna. Eftir stendur fólkið í landinu allslaust. Búið er að svipta það auðlind sinni í hafi og nú á að svipta það sameign sinni á miðhálendinu. Það stendur meira að segja til að svipta það rétti sínum til friðhelgis með frv. sem frestað hefur verið í nokkrar vikur. Ég sagði fyrr í ræðu minni að orðið ,,valdníðsla`` komi upp í hugann. Hroki, virðingarleysi, yfirgangssemi og fyrirlitning. Hvaða mynd hefur þessi ríkisstjórn af fólkinu í landinu? Virðulegi forseti. Ég hef lagt á það mikla áherslu hvað verið er að taka afdrifaríka og óafturkræfa ákvörðun til framtíðar með þessu frv. Ef landinu er öllu skipt upp í sveitarfélög þá er það skref sem verður ekki aftur tekið. Þetta er því ein mikilvægasta ákvörðun sem komið hefur til kasta löggjafans hin síðari ár. Verði þessi breyting á skipan landsins alls þvinguð í gegnum þingið á grundvelli þingstyrks stjórnarflokkanna er hætt við að þar verði um hæpinn minnisvarða stjórnarflokkanna að ræða þegar frá líður. Meiri hluti landsmanna mun aldrei sætta sig við þetta til frambúðar. Það er ljóst að skipting hálendisins milli sveitarfélaganna byggir á gömlum og íhaldssömum hugsunarhætti þar sem einstökum hreppum og sveitarfélögum eru falin aukin völd í málefnum sem varða þjóðina alla. Þetta hefur ekkert að gera með hugmyndina um aukið sjálfstæði og völd sveitarfélaganna í eigin málefnum. Sú þróun mun halda áfram ef rétt er á málum haldið. Þá er og rétt að undirstrika þá veigamiklu staðreynd að tillaga minni hlutans byggir ekki á því að taka vald af sveitarfélögunum. Hún gerir ráð fyrir að sveitarfélögin fari áfram með valdið en hún gerir ráð fyrir því að fleiri komi að þessu valdi. Virðulegi forseti. Ég ætla í lok máls míns að minna á ný á áskorun þeirra fjölmörgu sem skoruðu á Alþingi og ríkisstjórn og hvetja til þess að staldrað sé við og orðum þeirra gefinn gaumur. Til þess að freista þess að samstaða náist um að þetta mál í sumar, að því verði unnið og fleiri aðilum hleypt að því, munum við jafnaðarmenn flytja tillögu um að málinu verði vísað til ríkisstjórnar í trausti þess að þar verði unnið að málinu og það komi með farsælli blæ til baka. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu en mun í síðari ræðu minni í dag koma nánar inn á þá þætti sem tilheyra sveitarstjórnarfrv., brtt. sem ég tel minni háttar, ef þurfa þykir.

Virðulegur forseti. Fram kom í máli síðasta ræðumanns að nú þekja sveitarfélögin hluta Íslands og með samþykkt þessa frv. væri verið að færa framkvæmdarvaldið á helmingi Íslands, sumir segja 40%, til sveitarfélaganna. Þetta er ekki rétt. Þetta taldi ég sjálf um tíma en þetta er ekki rétt. Afréttir falla undir sveitarfélög í dag þannig að við erum einungis að tala um jökla og smáræmu efst á miðhálendinu, sem eru ekki undir afréttum, sem bætast núna við. Ég get hins vegar verið sammála síðasta ræðumanni um að eitt stjórnsýslusvæði gæti verið góð leið til þess að ná utan um skipulagsþáttinn því þannig væri svæðið ein skipulagsleg heild og hugsanlega kæmu fleiri að skipulagsmálum en einungis hrepparnir sem eru aðliggjandi. Einmitt þess vegna hef ég sett fyrirvara á þetta mál ásamt hv. þm. Pétri Blöndal. Það á að taka á þessu máli í samkomulagi sem á að dreifa í dag og hæstv. umhvrh. gerir grein fyrir hér á eftir að í því samkomulagi, stjfrv., er gert ráð fyrir því að miðhálendið verði heildstætt skipulagssvæði og það verði aðkoma fulltrúa af öllu landinu, þ.e. Reykjavík, Reykjanesi og Vestfjörðum og ríkisvaldinu, sem koma að þeirri vinnu. Þannig verður náð eiginleikum eins stjórnsýslusvæðis, nánast öllum eiginleikum slíks svæðis. Að vísu er þar ekki inni heilbrigðiseftirlit og önnur verkefni sveitarfélaga eins og öldrunarþjónusta, skólamál og annað, sem skiptir hvort eð er engu máli af því að það eru engir íbúar uppi á miðhálendinu. Ég heyrði að hv. síðasti ræðumaður taldi að jafnaðarmenn vildu hafa eina stjórnsýslu og skipulagslega heild á miðhálendinu. Það er verið að koma til móts við þessi sjónarmið, þetta verður ein skipulagsleg heild. Önnur verkefni sveitarfélaga eru út undan en þau skipta ekki máli uppi á miðhálendinu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að vekja athygli viðstaddra á því hver vinnubrögðin eru við þetta stóra mál þegar það er kynnt hér, að nú eigi að dreifa samkomulagsáliti á þessum degi eftir að umræðan hefur staðið í eina og hálfa klst. sem komi að einhverju leyti til móts við þau sjónarmið sem ég hef kynnt. Í fyrsta lagi er þetta eingöngu lítið skref, kannski hálft skref í átt til þess sem ég hef verið að færa rök fyrir. Í öðru lagi er alveg fráleitt að í svo stóru máli skuli menn hafa rifið frv. út fyrir páska --- átti eftir að afgreiða þátt sem þennan --- áður en kannað var hver staðan væri í nefndinni. Þessi tillaga er ekki nægileg fyrir mig til að standa að henni. Þessi tillaga er bara hálft skref. Hins vegar er tillagan það sem menn hafa reynt að koma sér saman um út af hörðum ágreiningi nokkurra þingmanna Framsfl. hér á svæðinu, m.a. Sivjar Friðleifsdóttur, og ég get hrósað henni fyrir baráttu hennar í þessum málum.

Virðulegur forseti. Hér er ekki um lítið skref að ræða. Þetta er aðalmálið. Skipulags- og byggingarmál á miðhálendinu eru aðalmálið. Þar felst valdið á miðhálendinu. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir ræddi áðan um valdníðslu og hroka. Ég minni Alþfl. á að undir stjórn þeirra var málum komið í þennan farveg. Það eina skipulag sem er núna búið að vinna á miðhálendinu er undir nefnd sem einungis aðiliggjandi hreppar eiga fulltrúa í. Þar er enginn frá þéttbýlissvæðunum. Núna á að taka á því, það á að bæta við fólki af þéttbýlissvæðunum í þessa vinnu og svo er verið að tala um valdníðslu og hroka. Ég vísa því bara til föðurhúsanna.

Virðulegi forseti. Ég ætla að vekja athygli á því að það var árið 1971 sem þingmaður flutti þingmannatillögu um að skynsamlegt væri að vera með upprekstrarsvæðin innan marka sveitarfélaga þannig að einhver liti til þeirra. Ég hef lesið umræðurnar um þessa tillögu. Núna í dag er litið á það að sú ákvörðun sem var tekin 1972 sé eitthvað algjörlega óafturkræft. Ég bendi á hversu óafturkræft það verður með því að deila landinu á sveitarfélögin. Virðulegi forseti. Aðalskipulag er hjá sveitarfélögunum, deiliskipulag og útfærsla er hjá sveitarfélögunum, gjaldtaka er hjá sveitarfélögunum o.s.frv.

Herra forseti. Ég sé mig knúinn til að koma upp og leiðrétta grundvallarmisskilning í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur í anda þess að hafa skal það sem sannara reynist. Hún segir að það eigi að veita fámennum sveitarfélögum á landsbyggðinni öll völd á öræfum landsins. Það er einfaldlega ekki rétt. Í 12. gr. skipulags- og byggingarlaga stendur: ,,Á svæðum, þar sem ágreiningur er milli sveitarstjórna um landnotkun eða þar sem stefnumörkun í landnotkun varðar verulega hagsmuni þeirra sem búa utan viðkomandi svæðis, getur umhverfisráðherra ákveðið að skipa sérstaka nefnd til að gera tillögu að svæðisskipulagi. Slíkt svæðisskipulag getur náð til hluta lands innan marka viðkomandi sveitarfélaga.`` Með þessari heimild er umhvrh. veitt vald til þess að grípa í taumana hvað þetta varðar á þessum svæðum og þessu valdi fylgir ábyrgð. Auk þess ber hæstv. umhvrh. að staðfesta svæðisskipulag. Hann hefur því öll tök á því að heimila eða veita öðrum aðkomu að málinu og bera þannig ábyrgð á svæðisskipulagi hálendisins gagnvart allri þjóðinni.

Virðulegi forseti. Orðið ,,grundvallarmisskilningur`` er mjög notað um þessar mundir af stjórnarliðunum. Þetta sagði líka formaður þingflokks Framsfl. þegar undir hann var borin áskorun 90 manns, prófessora og sérfræðinga, sem gagnrýndu frv., ,,grundvallarmisskilningur``. Virðulegi forseti. Heimild til þess að láta vinna svæðisskipulag er til staðar í skipulagslögunum. Svæðisskipulag samkvæmt skipulagslögunum, eins og þau eru núna, er eingöngu leiðbeinandi gagnvart aðalskipulagi sveitarfélaga auk þess sem sveitarfélögin eru ávallt með deiliskipulagið.

Herra forseti. Það sem ég var að segja varðar ekki auglýsingu níutíumenninganna. Ég mun ræða það seinna í umræðunni. Það sem ég var að segja varðar grundvallarmisskilning hv. þm. á skipulags- og byggingarlögunum. Það kom enn fremur berlega fram hjá hv. þm. í síðasta svari að hann gerir sér ekki grein fyrir stöðu svæðisskipulags. Það skal vera innbyrðis samræmi á milli allra skipulagsstiganna þannig að ef búið er að gera svæðisskipulag fyrir miðhálendið, sem umhvrh. hefur staðfest, ber að taka tillit til þess í aðalskipulagi sveitarfélaganna sem umhvrh. þarf líka að staðfesta. Hv. þm. á ekki að láta sig vera beran að kunnáttuleysi í skipulags- og byggingarlögum þegar er verið að ræða eins mikilvægt mál og þetta.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn getur byrst sig og reynt að gera mig fákunnandi í skipulags- og byggingarlögum en það er líka alveg ljóst að á ákveðnum tíma fellur svæðisskipulag niður. Þegar búið er að vera með svæðisskipulag og búið að vinna aðalskipulag samkvæmt því er hlutverki svæðisskipulags lokið. Svo einfalt er það. Virðulegi forseti. Það er frekar hvimleitt að stjórnarliðar skuli koma upp í andsvari og ýmist að halda því til streitu að sveitarfélögin nái alveg upp til jökla, það sé bara smá jökulrönd sem eigi eftir að skipa á sveitarfélögin, eða þá að skammast út í vankunnáttu mína út af ákvæðum um heimild til þess að skipuleggja svæði utan sveitarfélaga.

Herra forseti. Það er búið að segja mikið núna í þessum stuttu andsvörum um þann misskilning sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir virðist hafa varðandi skipulag á miðhálendinu. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir tilkynnti um samkomulag sem hefði verið gert um að leggja fram til kynningar ákveðna breytingu á skipulagslögunum, og það er alveg rétt, en það var alger óþarfi í rauninni að leggja fram einhverja breytingu á skipulagslögum því að 12. gr. heimilar að gera svæðisskipulag og 12. gr. hefur þar að auki verið nýtt til þess að setja upp svæðisskipulag sem er þegar í vinnslu og 14 manns hafa starfað í nefnd til að koma upp því skipulagi. Ég vil aðeins minna hv. þm. á það að þegar ríkið verður orðinn eigandi að öllu landi utan eignarlanda, þá er það eigandi landsins sem kemur til með að stjórna nýtingu þess en ekki einhverjir aðrir aðilar og það verður að sjálfsögðu gert í samræmi við skipulag sem eigandi kemur að sem umsagnaraðili og aðrir aðilar sem að skipulagi koma yfir höfuð. Það er því alger reginmisskilningur að þarna sé um að ræða fámenna hópa bænda eða sveitarstjórnarmanna í litlum sveitarfélögum sem koma til með að ráða yfir hálendinu. Þetta er svo ótrúlegur misskilningur sem búinn er að ganga í þjóðfélaginu að maður vart trúir því að fara eigi að endurtaka þessa umræðu á næstu klukkutímum á sömu nótum.

Virðulegi forseti. Ég skil mætavel að stjórnarliðum sé heitt í hamsi og komi hér hver af öðrum með veikar yfirlýsingar um misskilning af minni hálfu. Ég hef vísað í orð vísra manna, sérfræðinga og annarra sem þekkja til. Það er allt í lagi að reyna að segja: Rannveig veit þetta ekki. Af hverju? Kannski af því að hún var ekki í umhvn. Það skyldi þó aldrei vera að maður gæti verið lesinn þrátt fyrir það, þekkja til vinnunnar sem fellur af höndum manns. Virðulegi forseti. Ég ætla bara að benda á það sem hefur verið að gerast í Svínavatnshreppi. Ég ætla að benda á þau átök sem hafa verið um Hveravelli. Ég ætla að benda á það að heimamenn töldu sig hafa fulla heimild til að ganga frá skipulagi og því hvernig skyldi byggja upp á Hveravöllum. Ég ætla að minna menn á það hvernig aðilar hafa komið þar að, gagnrýnt og kvartað. Ég ætla líka að upplýsa það að oddviti Svínavatnshrepps kom á fund félmn. og færð vel rök fyrir máli sínu en það kom skýrt fram að nú ætla þeir að fara að vinna svæðisskipulag. Komi svo menn hér og tali um að ég viti ekki hvað hafi mátt gera í þessum málum á liðnum árum.

Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þegar Alþfl. fór með umhverfismálin og skipulagsmálin gátu sveitahrepparnir leyft sér að skipuleggja á hálendinu í leyfisleysi ýmsar byggingar án þess í sjálfu sér að spyrja kóng eða prest. Með þeim lögum sem verið er samþykkja nú og samþykkt voru í fyrra og er verið að breyta núna reyndar, ekki til að víkka það ákvæði heldur að þrengja það, þá er komið í veg fyrir slíkt skipulagsleysi sem ríkti meðan Alþfl. réð yfir skipulagsmálum á hálendinu. Það er nefnilega staðreynd málsins, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, að með þessum breytingum sem núverandi meiri hluti hefur gert á skipulagslögunum er verið að reyna að ná tökum á því stjórnleysi sem ríkti þarna og var farið að valda verulegum erfiðleikum á hálendinu, sérstaklega á viðkvæmum ferðamannastöðum. Ég held að hv. þm. ætti aðeins að fletta upp í þeim gögnum sem eru til frá því kjörtímabili sem hún réð og þá áttar hún sig kannski á misskilningnum sem er uppi í málflutningi hennar.

Virðulegi forseti. Heldur þykir mér þetta vesæll málflutningur. Ég er alltaf tilbúin að svara fyrir Alþfl., og Alþfl. hefur átt tvo umhvrh. Sá fyrri þeirra bar hér fram tillögu og þingmaðurinn ætti bara að lesa sér til um hvernig dreifbýlisfólk flykktist til höfuðborgarinnar til að mótmæla. Alþfl. hefur haft stefnu í þessum málum og reynt að koma til leiðar því sem ég er að tala um. En að láta sér detta það í hug þegar við erum að tala um það sem hefur gerst á hálendinu, stjórnsýslulausu hálendinu í áratugi, að ætla að skrifa það á Alþfl. þó að hann hafi verið í ríkisstjórn á árunum 1987--1995 og verið með umhvrn. í örfá ár. Að ætla sér að skrifa það á Alþfl. sem hefur verið að gerast á hálendinu á undangengnum áratugum er svo vesælt að það er ekki einu sinni hægt að svara þessu.

Virðulegur forseti. Það liggur við að talsmaður Alþfl. eða þingflokks jafnaðarmanna sé að setja þingmet í lýðskrumi. Ég hef vakið athygli á því oftar en einu sinni þegar þessi mál hefur borið á góma hvernig á þessum málum hefur verið tekið undanfarin átta ár. Alþfl. ber meiri ábyrgð en nokkur annar flokkur í þinginu á þessum tíma á þeim farvegi sem þessi mál fóru í. Ég bið menn, þar á meðal fjölmiðla- og þingmenn, að lesa 455. mál frá 116. löggjafarþingi, frv. til laga um breytingu á skipulagslögum. Þar er verið að afla heimilda fyrir þær héraðsnefndir sem hafa unnið að svæðisskipulagi miðhálendisins og sem hæstv. fyrrv. umhvrh., Össur Skarphéðinsson, setti af stað. Í greinargerðinni stendur skýrt að það komi fleira til.

Samkvæmt lögum.

Samkvæmt lögum? Við skulum rétt fara betur yfir það í umræðum á eftir og það stendur fleira í greinargerð sem ég mun rifja upp síðar í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ekki mun ég fella tár þó að Hjörleifur Guttormsson komi hér enn einu sinni upp og lýsi ábyrgð á hendur Alþfl. og ekki heldur þó hann ásaki mig um lýðskrum. Ég hef fylgt minni sannfæringu í málflutningi eins og ég hef alltaf gert og hann veit, en í hvert skipti sem umhverfismál hefur borið á góma og málefni hálendisins hefur hann komið og ráðist á Alþfl. Hins vegar sagði hann sjálfur skilmerkilega í umræðu fyrr í vetur að umhvrh. Alþfl. hefði borið inn tillögu um eitt stjórnsýslu- og skipulagssvæði á hálendinu en þingið hefði hafnað því. Ég hins vegar hef hugsað um Alþingi þannig að jafnvel þó þingmaður hafi fengið samþykkta tillögu 1971 um að upprekstrarsvæði skuli tilheyra sveitarfélögum og jafnvel þó Alþingi Íslendinga hafi hafnað tillögu frá Eiði Guðnasyni og sent til baka hugmynd um samvinnunefnd sem ekki gaf neina forskrift að því að deila landinu upp í sveitarfélög, þá sé óviðfelldið að sífellt skuli vera komið hér með þeim hætti sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerir.

Virðulegur forseti. Ég virði það við hvern og einn að hann breyti um skoðun og komi með ný sjónarmið. Það væri ekkert á móti því að Alþfl. lýsti því yfir að hann hefði breytt um skoðun frá því að hann fór með þessi mál. Þannig er málið ekki rekið hér. Í greinargerð með þessu frv. stendur, og það var ekki rekið til baka af þinginu með formlegum hætti í tíð hæstv. ráðherra, Eiðs Guðnasonar, en í greinargerð stendur, með leyfi forseta: ,,Enn fremur kæmi vel til greina að nefndin [þ.e. þessi samvinnunefnd til að skipuleggja miðhálendið] gerði tillögur um mörk sveitarfélaga á miðhálendinu í þeim tilvikum þar sem mörk eru á einhvern hátt óljós. Þannig yrði lagður frekari grunnur að framkvæmd og eftirliti sveitarstjórna með skipulags- og byggingarmálum á miðhálendi Íslands.`` Síðan er vikið að því að gerð hafi verið tillaga um mörk sveitarfélaga á vegum Landmælinga Íslands og embætti skipulagsstjóra 1990 og í greinargerð stjfrv. Eiðs Guðnasonar segir, með leyfi forseta: ,,Verkefni samvinnunefndarinnar verður m.a. að yfirfara þessi drög með tilliti til miðhálendisins með það að markmiði að niðurstaða fáist sem hægt verði að staðfesta á tilskilinn hátt að fenginni umsögn þeirra sveitarfélaga sem hlut eiga að máli.`` Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir í stjfrv. bornu fram af ráðherra Alþfl. 1992. 
            

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta alveg ótrúlegur málflutningur. Ég hef verið að vona að sú stund rynni upp að Hjörleifur Guttormsson tæki frekar í útrétta hönd í umræðu í umhverfismálum en falla ávallt í þá sömu gryfju að berja á Alþfl. Við höfum alltaf haft sama málflutning uppi og við erum búin að fara áður í gegnum hann, alltaf með nákvæmlega sömu viðbrögðum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Það er ekkert í því sem hann hefur lesið sem segir að samvinnunefndin hafi átt að skipta hálendinu upp í sveitarfélög. Hér höfum við sett fram skoðun sem ég hélt að Hjörleifur Guttormsson mundi frekar styðja en berja sífellt á í gamalli andúð á Alþfl. sem hann kemst ekki út úr.

Herra forseti. Ég ætla að trufla þessar deilur stjórnarandstæðinga og spyrja hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur sem fjallaði eingöngu um stjórnskipun hálendisins í framsöguræðu sinni. Ég var reyndar líka með fyrirvara um það atriði ásamt hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Ég tel, eins og frsm. minni hluta, að fulltrúar landlausra íbúa bæja og borgar eigi að koma að skipulagningu þess svæðis og það er reyndar leyst með því frv. sem hæstv. umhvrh. hefur dreift á borð þingmanna. Hins vegar ræddi hv. þm. ekkert um frv. sjálft eins mikilvægt og það nú er. Því vil ég spyrja hv. þm.: Hver er skoðun hennar á hinni almáttugu eftirlitsnefnd sem nánast tekur fjárráðin af sveitarfélögum? Tekur hún undir 9. brtt. meiri hlutans sem tekur burt eftirfarandi ákvæði: ,,Ákvarðanir eftirlitsnefndar eru endanlegar og verða eigi kærðar til ráðherra``?

Herra forseti. Ég lýsti því yfir að ég mundi ekki fjalla um meginefni frv. til sveitarstjórnarlaga sem er mjög í takt við þau lög sem gilda í dag og sem hafa ekki fengið mjög miklar athugasemdir sveitarfélagnana og brtt. meiri hlutans eru ekki stórvægilegar. Ég tjáði Alþingi að ég mundi fjalla um það nánar í síðari ræðu minni í kvöld og jafnaðarmenn mundu taka afstöðu til tillagna eftir því sem þurfa þykir. Þetta frv. var rifið með offorsi úr félmn. þrátt fyrir miklar almennar óskir um að það yrði ekki gert a.m.k. fyrr en næsta dag í fjarveru undirritaðrar sem sótti það fast að geta verið viðstödd er málið væri tekið út. Því var ekki ansað. Málið var tekið út á fyrsta degi þriggja samfelldra daga til nefndastarfs og því má vera að jafnaðarmenn velji það að leyfa meiri hlutanum að eiga þetta mál sitt og brtt. Um það höfum við ekki tekið ákvörðun.

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið í máli þeirra hv. þm. sem mælt hafa fyrir meirihluta- og minnihlutaáliti félmn. varðandi frv. til sveitarstjórnarlaga sem hér er til umræðu, þá eru skiptar skoðanir um hvernig fara skuli með stjórnsýslu á miðhálendinu. Ég segi stjórnsýslu, auðvitað heyrir fjölmargt annað en byggingar- og skipulagsmál undir stjórnsýslu sveitarfélaga þó mest hafi farið fyrir þeim í umræðunni. Hv. frsm. meiri hluta félmn. gerði grein fyrir hinum skiptu skoðunum í máli sínu auk þess sem það kemur fram í nál. meiri hlutans. Hv. frsm. minni hluta félmn. eyddi sínum ræðutíma að mestu í umfjöllun um þessa hlið málsins. Í nál. meiri hluta félmn. segir, með leyfi forseta: ,,Meiri hluti nefndarinnar komst að þeirri niðurstöðu að heildstætt skipulag væri eðlilegt á miðhálendinu og mikilvægt að afréttir og þjóðlendur á því svæði verði svæðisskipulögð sem ein heild. Meiri hlutinn vekur í þessu sambandi athygli á 12. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, ...`` Nú veit hv. þingheimur vel að unnið hefur verið að svæðisskipulagi á miðhálendinu. Að því hefur sérstök nefnd unnið samkvæmt lögum sem sett voru hér á Alþingi, reyndar í tíð fyrri ríkisstjórnar og því ekki að frumkvæði þess umhvrh. sem nú fer með byggingar- og skipulagsmálin. En það má einu gilda, löggjafinn ákvað hvernig ætti að meðhöndla málið og samkvæmt því hefur verið unnið. Nú liggur fyrir tillaga samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendisins. Við hana hafa komið fjölmargar athugasemdir og þess vegna hefur starfstími þeirrar nefndar verið framlengdur. Henni hefur verið gert að skila tillögum sínum að svæðisskipulagi fyrir miðhálendið fyrir 1. des. nk. þannig að nánast allt þetta ár mun fara í þá vinnu. Í framhaldi af því er gert ráð fyrir að Skipulagsstofnun fari með málið og leggi það síðan fyrir umhvrn. og umhvrh. Í 12. gr. skipulags- og byggingarlaganna, sem vitnað er til í fyrrnefndu nál., er fjallað um það hvernig hægt sé að standa að framkvæmd svæðisskipulags og nokkuð ítarleg grein er gerð fyrir því í nál. sjálfu. Ljóst er að skiptar skoðanir hafa verið, ekki aðeins milli meiri og minni hluta heldur að einhverju leyti innan meiri hluta nefndarinnar. Fjórir þeirra hv. þm. sem skrifa undir álit meiri hlutans, skrifa undir það með fyrirvara. Þeir gera stutta grein fyrir afstöðu sinni í nál. sjálfu en munu væntanlega skýra hana nánar í umræðunum. Í nál. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Réttara væri að miðhálendið, svæði innan línu dreginnar milli heimalanda og afrétta, væri ávallt skipulagt sem ein heild og að fulltrúar allra landsmanna taki þátt í ákvörðun um það skipulag.`` Annar fyrirvari lýtur að því, með leyfi forseta: ,,... að gera þurfi breytingu á skipulags- og byggingarlögum samhliða afgreiðslu þessa frumvarps eigi skipulag hálendis Íslands að vera með ásættanlegum hætti.`` Hér eru settar fram hugmyndir eða tillögur þeirra sem hafa fyrirvara við þetta nál. Í framhaldi af því hafa nokkrir þingmenn, ásamt hæstv. félmrh. og þeim sem hér stendur, farið yfir málið. Niðurstaða okkar var sú að ekki væri óeðlilegt að í skipulags- og byggingarlögum væri skýrt kveðið á um að slík samvinnunefnd um skipulag miðhálendisins skyldi starfa og fjalla um þessi mál þó vissulega sé í 12. gr. heimildarákvæði fyrir umhvrh. til þess að taka á málum, komi upp ágreiningur eins og rakið hefur verið í umræðunni. Ríkisstjórnin hefur fallist á að leggja fram frv. til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, með þegar áorðnum breytingum, nr. 135/1997. Þingflokkar ríkisstjórnarinnar hafa fallist á að það frv. verði lagt fram. Því miður dróst nokkuð fram eftir degi að hægt væri að ganga endanlega frá formsatriðum sem málinu tengjast þannig að það eru aðeins örfáar mínútur síðan því var dreift á borð hv. þm. Ég ætla þess vegna að leyfa mér að lesa þær tvær efnisgreinar frv. sem máli skipta í þessu efni þannig að ljóst sé hvað hér er um að ræða. Frv. er í raun þrjár greinar með gildistökuákvæði. Þar segir í 1. gr., með leyfi forseta: ,,Á eftir 12. gr. [þeirrar sem hér hefur áður verið nefnd og fjallar um svæðisskipulag] laganna kemur ný grein, 12. gr. a, sem orðast svo: Svæðisskipulag miðhálendisins. Miðhálendið, sem markast af línu sem dregin er milli heimalanda og afrétta, skal svæðisskipulagt sem ein heild. Umhverfisráðherra skipar samvinnunefnd um skipulag miðhálendisins til fjögurra ára í senn að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Sveitarfélög, sem liggja að miðhálendinu, tilnefna samtals tólf fulltrúa, Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefnir fjóra fulltrúa og skulu tveir þeirra eiga búsetu í Reykjavík, einn á Reykjanesi og einn á Vestfjörðum, félagsmálaráðherra tilnefnir einn og umhverfisráðherra skipar einn án tilnefningar og skal hann vera formaður. Samvinnunefndin fjallar um svæðisskipulag miðhálendisins og gefur Skipulagsstofnun umsögn um tillögu að aðalskipulagi sveitarfélaga á svæðinu og breytingar á þeim. Að loknum sveitarstjórnarkosningum metur samvinnunefnd hvort ástæða sé til að endurskoða svæðisskipulagið. Um málsmeðferð svæðisskipulags miðhálendisins fer samkvæmt ákvæðum laga þessara. Auk þess skal sú stefna, sem fram kemur í svæðisskipulagi miðhálendisins, færð inn í aðalskipulag hlutaðeigandi sveitarfélaga og staðfest sem slík. Tillaga að deiliskipulagi eða breytingar á því skal auglýst á áberandi hátt. Kostnaður við störf samvinnunefndarinnar greiðist úr ríkissjóði. Ráðherra setur samvinnunefndinni starfsreglur að fengnum tillögum hennar.`` Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður sem orðast svo: Skipulagsstofnun skal leita álits samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendisins, sbr. 12. gr. a, á tillögum að svæðisskipulagi miðhálendisins sem unnið er að á vegum samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendisins sem skipuð var árið 1993, áður en Skipulagsstofnun gerir tillögu til ráðherra um lokaafgreiðslu þess. 3. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1999.`` Svo ég nefni örfá orð um skipan nefndarinnar. Hér er gert ráð fyrir því að hún verði skipuð fulltrúum þeirra sem í dag eiga fulltrúa í svæðisnefndinni en auk þess komi fulltrúar suðvesturhornsins, þéttbýlisins í Reykjavík og á Reykjanesi, að málinu og fulltrúar frá Vestfjörðum sem ekki eiga beinlínis land að miðhálendinu, eins og það hefur verið skilgreint í vinnuskipulagi samvinnunefndarinnar um skipulag miðhálendisins. Síðan eigi félmrh. aðild að nefndinni auk þess sem umhvrh. tilnefnir formanninn. Einnig er gert ráð fyrir því að þessi nýja nefnd, --- ef frv. verður að lögum --- sem ætti að taka til starfa 1. jan. 1999, komi að gerð eða endanlegri gerð þess skipulags sem nú er unnið að á miðhálendinu. Þegar sú nefnd hefur lokið störfum, fyrir 1. des. á þessu ári eins og ég nefndi áður, þá skal Skipulagsstofnun leita álits hinnar nýju nefndar á málinu. Þannig er tryggt að hún komi einnig að því svæðisskipulagi sem nú er unnið að, áður en sú tillaga sem Skipulagsstofnun gerir síðan til ráðherra um lokaafgreiðslu skipulagsins verður endanlega frágegnin. Ég tel að hér sé tekið á málum með þeim hætti að um frv. til sveitarstjórnarlaga geti skapast breið samstaða og að þetta frv. liðki fyrir afgreiðslu þess frv. Ég tel að málið sé tekið þeim tökum að það ætti að vera ásættanlegt gagnvart þeim sjónarmiðum sem uppi hafa verið, bæði í þjóðfélaginu og ekki síst í þessari umræðu þó vafalaust eigi eftir að ræða um þau frekar. Hæstv. forseti. Ég ætla, á þessu stigi, ekki að fara frekar í efnisumræður um frv. að öðru leyti. Ég ítreka að ég vænti þess að frv. það sem hér er lagt fram megi verða til þess að auðvelda afgreiðslu sveitarstjórnarfrv.

Virðulegi forseti. Víða í þjóðfélaginu er mikil andstaða gegn því að sveitarfélögin nái inn til miðju hálendisins. Að undanförnu hefur verið unnið að sátt um þetta efni, innan Alþingis og utan, þannig að fallast mætti á að sveitarfélögin næðu inn til miðju hálendisins. Þetta hefur átt að gera með breytingu á skipulags- og byggingarlögum. Fram var komin tillaga sem ég tel að hafi notið mikils stuðnings, bæði utan þings og innan. Nú hefur þeirri tillögu verið breytt. Hún gengur mun skemmra en ég hefði viljað. Ég tel ekki að hún tryggi nægilega þá hagsmuni sem ég tel að stærstur hluti landsmanna þurfi að hafa til þess að koma að hálendismálinu. Að óbreyttu mun ég því ekki styðja að mörk aðliggjandi sveitarfélaga verði framlengd inn að hálendi Íslands og því skipt þannig upp á milli þeirra, ef ekki verða aðrar breytingar á skipulags- og byggingarlögunum en hér hafa verið kynntar. Þessi afstaða mín kemur félögum mínum í Framsfl. ekki á óvart. Í gær þegar þetta mál var afgreitt í þingflokki okkar lá þessi afstaða mín skýr fyrir.

Hæstv. forseti. Ég hef út af fyrir sig ekki mikið um það að segja að hv. þm. lýsi skoðun sinni á því frv. sem hér er lagt fram. Ég vil hins vegar ítreka að ég tel að hér hafi að miklu verið mætt þeim sjónarmiðum sem skapað hafa ágreining um skipan mála, fyrst og fremst byggingar- og skipulagsmálanna, á miðhálendinu. Í mínum huga er algjörlega ótvírætt að eðlilegt sé að skipta landinu milli sveitarfélaganna og sveitarfélögin fari þarna með allt stjórnsýsluvald, hvort sem það eru byggingar- og skipulagsmál eða aðrir þættir þeirrar stjórnsýslu sem sveitarfélögunum ber að fara með. Með vinnu samvinnunefndar, bæði þeirrar sem hingað til hefur starfað og þeirrar sem hér er gert ráð fyrir að taki við og fjalli m.a. um aðalskipulag sveitarfélaganna --- aðalskipulag er ótvírætt verkefni sveitarfélaganna en ekki ríkisvaldsins eða slíkrar samvinnunefndar --- þá tel ég að málum ætti að vera vel borgið. Auðvitað getur menn greint á um hve langt skuli ganga, hvernig standa skuli að samráði og hvernig taka eigi afstöðu til ágreinings, ef upp kemur. Í skipulags- og byggingarlögum er kveðið á um hvernig farið skuli með þau mál. Mér þykir leitt að heyra þessa yfirlýsingu hv. þm. en ég tel, og vænti þess að mikill meiri hluti þingsins sé sammála um það, að hér sé vel komið til móts við þau sjónarmið sem mest hafa verið uppi í umræðunni.

Virðulegur forseti. Það athyglisvert að heyra hér yfirlýsingar, m.a. frá aðilum sem áttu að veita svona forustu varðandi þau skipulags- og byggingarlög sem Alþingi samþykkti fyrir tæpu ári síðan. Ég mun koma að því síðar í umræðunni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það frv., sem hér hefur verið lagt fram og hæstv. ráðherra mælti hér með óbeint fyrir, sé stjfrv. Eins og það liggur hér fyrir þinginu hefur það þann búning. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er þetta frv. stjfrv.? Stendur ríkisstjórnin að baki málinu? Hvað ætlast hæstv. ráðherra fyrir varðandi afgreiðslu þessa frv.? Er gert ráð fyrir að leita afbrigða til að fá það tekið til umræðu og afgreiðslu á þessu þingi? Jafnframt vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig gert sé ráð fyrir að ljúka og staðfesta það svæðisskipulag sem er nú til athugunar að fengnum athugasemdum á vegum sérstakrar samvinnunefndar um skipulag miðhálendisins, hvort það verði ekki örugglega staðfest. Hefur 703. mál, eða breytingar á skipulagslögum sem hæstv. ráðherra gat um, verið kynnt þeim sem vinna að svæðisskipulagi miðhálendisins og má treysta að það setji það mál á engan hátt í tvísýnu?

Hæstv. forseti. Nokkrum spurningum var beint til mín. Ég vona að ég hafi náð þeim. Út af fyrir sig var þetta ekki framsaga með frv. enda sagði hv. þm. ,,mælt fyrir með óbeinum hætti``. Það er fyrst og fremst dregið inn í umræðuna til þess að hv. þm., sem hafa ritað undir meirihlutaálit félmn., sé ljós vilji umhvrh. og ríkisstjórnarinnar til að gera breytingar á skipulags- og byggingarlögum og þá lít ég á það sem svar mitt við næstu spurningu hvort frv. sé stjfrv. Það er það, það er samþykkt af ríkisstjórninni og framlagning þess af stjórnarflokkunum hefur verið samþykkt. Þess vegna er það komið hér. Það er nokkru síðar en hefði kannski verið æskilegt. Það hefði kannski mátt vera einhverjum klukkustundum fyrr á borðum hv. þm. Ekki er gert ráð fyrir því að frv. verði afgreitt á þessu vori. Það er seint fram komið og það hefur ekki fengið víðtæka kynningu en þó verið sýnt forsvarsmönnum hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga þannig að þeir vita af tilurð frv. og efni þess. Áðan gerði ég aðeins grein fyrir því svæðisskipulagi sem er nú í vinnslu en ég get ítrekað að núverandi svæðisskipulagsnefnd hefur fengið frest til vinnu sinnar til 1. des. Ég álít að það sé nokkuð ljóst að það muni ekki klárast fyrir áramót að vinna þannig úr þeim athugasemdum sem þar liggja fyrir og svæðisskipulagsnefndin er þegar með til úrvinnslu. Skipulagsstofnun, sem skal leggja tillögur fyrir ráðherra, mun varla klára það fyrir áramót þannig að hin nýja nefnd sem til verður ef þetta frv. verður samþykkt þó það verði ekki fyrr en á haustþingi. Þegar hún kemur til starfa um áramót mun hún geta komið að málinu eins og 2. gr. þessa frv. gerir ráð fyrir. Ég vonast til þess að það takist að staðfesta svæðisskipulag miðhálendisins. Ég tel að það sé afar mikilvægt. Það er eindregin skoðun mín. Frv. hefur verið kynnt núverandi nefnd, að vísu ekki fullskipaðri, en ég hef átt fund með meiri hluta svæðisskipulagsnefndarinnar og þeim hefur verið sagt efnislega frá frv. þessu og hvað er á ferðinni.

Virðulegur forseti. Að mínu mati er mikilvægt að fá þau svör sem hafa komið fram hjá hæstv. ráðherra um stöðu málsins, hér er stjfrv. á ferðinni og það er ætlun ríkisstjórnarinnar að fá mál þetta afgreitt á haustþingi. Jafnframt stefni hæstv. ráðherra ákveðið að því að staðfesta eða afgreiða svæðisskipulag um miðhálendið, þá væntanlega fyrir lok kjörtímabilsins því að það ætti að vera tryggara fyrir hæstv. núv. ráðherra að standa þannig að máli. Varðandi málsmeðferðina tel ég að með frv. sé stigið verulegt skref til sátta við þau sjónarmið sem hafa komið fram, reist á því og ekki komist að þessu máli formlega þéttbýlissvæði í landinu og fleiri svæði sem hafa verið utan þeirrar samvinnunefndar sem hefur mótað skipulagið. Ég tel að þeir sem hafa lagt áherslu á það, og ég er í þeim hópi og hef reyndar gert það ítrekað formlega í þingnefnd þegar skipulagslög voru til umfjöllunar á síðasta þingi og aftur á sl. hausti, fá styrkingu einmitt á 12. gr. þeirra laga sem samþykkt voru samhljóða sl. vor um svæðisskipulagsgerð að því er miðhálendið varðar. Ég hlýt að lýsa ánægju með þetta frv. sem er kynnt með óbeinum hætti. Ég legg á það ríka áherslu að það þarf að ljúka því svæðisskipulagi sem er nú í lokavinnslu á vegum samvinnunefndar þó svo að nýir aðilar komi að máli og að þetta mál má að mínu mati ekki verða til þess á neinn hátt að tefla því máli í tvísýnu eða setja það í uppnám og ég treysti því að hæstv. umhvrh. haldi þannig á máli að svo fari ekki.

Hæstv. forseti. Það er aðeins örstutt. Aðeins til að ítreka það álit mitt og skoðun að það beri að reyna að ná því fram að svæðisskipulag á hálendinu verði staðfest þó að ég sjái engar líkur á að það verði fyrir áramót. Ég held að það verði ekki fyrr en vonandi fljótlega upp úr næstu áramótum sem allri þessari miklu vinnu verður lokið og verði sú nýja nefnd til, sem hefur komið inn í umræðuna, þá vil ég aðeins ítreka það sem segir í 2. gr. frv. sem er þó reyndar ekki til formlegrar umræðu. Það segir, með leyfi forseta: ,,Skipulagsstofnun skal leita álits samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendisins, sbr. 12. gr. a., á tillögum að svæðisskipulagi miðhálendisins sem unnið er að á vegum samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendisins sem skipuð var árið 1993, áður en Skipulagsstofnun gerir tillögu til ráðherra um lokaafgreiðslu þess.`` Hér er ekki gert ráð fyrir að hin nýja nefnd fari að vinna skipulagsvinnu á ný eða vinna þetta verkefni allt saman upp og ég þykist þess fullviss að til þess komi ekki en að sú vinna sem er nú þegar í gangi og sú niðurstaða sem verður vonandi fengin um áramótin verði sýnd hinni nýju nefnd og álits leitað. Það er þá á valdi Skipulagsstofnunar hvort hún vill taka tillit til hugsanlegra athugasemda hinnar nýju nefndar við endanlega tillögugerð til ráðherra.

Herra forseti. Það vandamál sem brennur mest á ræðumönnum í umræðunni snertir raunverulega tvö fyrirliggjandi frumvörp og ein þegar samþykkt lög og reyndar nýframlagt frv. til breytinga á þeim lögum. Þetta eru frv. um þjóðlendur, sveitarstjórnarfrv. og skipulags- og byggingarlög. Frv. um þjóðlendurnar er miklu minna umdeilt en sveitarstjórnarfrv. og skipulags- og byggingarlögin og breytingarnar við það lúta að því að leysa úr ágreiningsefnum sem rísa upp vegna þess skipulags sem fram kemur í sveitarstjórnarlögunum, þ.e. að öllu landinu skuli skipt í sveitarfélög. Það sem gerir þetta erfitt fyrir marga er hin víðtækari skírskotun sem hálendið hefur til þjóðarinnar, sérstaklega um landnotkun á hálendinu en um landnotkun er fjallað í skipulagi, sérstaklega svæðisskipulagi sem síðan er útfært í aðalskipulagi og deiliskipulagi. Um það fjalla auðvitað skipulags- og byggingarlög. Á síðasta þingi voru samþykkt ný skipulags- og byggingarlög. Þá átti ég þátt í því að gera þær breytingar sem voru hugsaðar til að leysa það vandamál sem hér er verið að deila um, hvernig aðrir aðilar en heimamenn ættu að hafa áhrif á skipulag sérstaklega með tilliti til landnotkunar. Þá varð niðurstaðan sú, sem fram kemur í 12. gr. skipulags- og byggingarlaga, að veita ráðherra heimild til þess að skipa sérstaka svæðisskipulagsnefnd á svæðum þar sem ágreiningur er milli sveitarstjórna um landnotkun eða þar sem stefnumörkun í landnotkun varðar verulega hagsmuni þeirra sem búa utan viðkomandi svæðis. Ég taldi þá að þetta væri efnisleg lausn á vandanum og reyndar lausn sem ætti að geta verið ásættanleg fyrir alla. Ég tel enn þá að þetta sé efnisleg lausn á vandanum og að sú heimild sem ráðherrann fær með þessari grein veiti honum það mikið vald að hann sé í raun ábyrgur fyrir svæðisskipulagi miðhálendisins og annarra svipaðra svæða. Hins vegar hefur komið upp mikil tortryggni, segja má gagnvart umhvrh., og hefur manni stundum fundist hún koma úr hörðustu átt. Ég held að við verðum að taka tillit til þeirrar gagnrýni og þessarar tortryggni og reyna að leita sátta og finna leið sem allir geta sætt sig við sem leiðir til þess að tryggt sé að allir þeir aðilar sem hafa hagsmuni af landnotkun á þessum svæðum geti komið að stefnumörkuninni. Lausnin sem við lögðum upp með þegar skipulags- og byggingarlögin voru samþykkt var almennt ákvæði sem var hægt að beita á miðhálendinu og annars staðar þar sem ráðherra teldi vera þörf fyrir. Það var með ráðum gert að hafa þetta almennt ákvæði til þess að það væri ekki túlkað þannig að um einhvers konar vantraust væri að ræða á sveitarstjórnarfulltrúum í dreifbýlinu. En því miður hefur þessi tortryggni komið upp og ef vel á að takast til í þessu efni verður að eyða henni. Ný tillaga eða nýtt frv. til breytingar á skipulags- og byggingarlögum sem dreift hefur verið og hæstv. umhvrh. gerði stuttlega grein fyrir lýsir vilja ríkisstjórnarinnar til þess að takast á við þetta vandamál. Ég er hins vegar ekki sáttur við þessa tillögu. Ég tel hana ekki nægilega vel ígrundaða og að samkvæmt henni sé ekki hægt að taka nægjanlega mikið tillit til hinna ýmsu aðila sem hafa hagsmuna að gæta við stefnumörkun á landnotkun á hálendinu. Ég geri mér reyndar grein fyrir því að mjög erfitt er að búa til formúlu fyrir skipun samvinnunefndar um svæðisskipulag þar sem tekið er tillit til allra sjónarmiða og einn aðili á að vera fulltrúi fyrir hvert sjónarmið. Ég tel því að farsælasta leiðin til þess að ná sátt í þessu máli sé að styrkja það fyrirkomulag sem gert er ráð fyrir í núgildandi 12. gr. og þá á þann hátt að 12. gr. standi eins og hún er og það kæmi ný grein í skipulags- og byggingarlögin sem fjallar um svæðisskipulag á miðhálendinu þar sem umhvrh. væri gert skylt að skipa sérstaka samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins. Í þeirri grein gæti komið fram leiðbeining um hvernig ráðlegast sé að skipa nefndina, að það skuli gert á þann hátt að tekið sé tillit til sem flestra þeirra sjónarmiða sem koma upp hjá þeim sem hagsmuna hafa þarna að gæta, bæði faglegra sjónarmiða og eins hagsmuna þeirra sem byggja atvinnustarfsemi sína á hálendinu og eins sjónarmiða heimamanna og þeirra íbúa landsins sem búa ekki í sveitarfélögum sem liggja að hálendinu. Á þessu mætti herða með því að tilnefningar kæmu í nefndina. Þær gætu hugsanlega komið frá sveitarstjórnum á tilteknum svæðum landsins. Þær gætu hugsanlega komið frá fagaðilum og hugsanlega komið frá hagsmunasamtökum og jafnvel frá ráðuneytum sem fara með tiltekna málaflokka. Ég held hins vegar að sú leið gæti verið þung í vöfum og erfitt fyrir ráðherrann að skipa nefnd samkvæmt slíkri formúlu, eins og ég nefndi áðan, en það gæti verið mögulegt fyrir ráðherrann, sem hefði heimild til að skipa hana með fáum tilnefningum eða engum tilnefningum, að skipa aðila í nefndina sem hefðu það mikla yfirsýn yfir hlutina að þeir gætu talist gæta hagsmuna fleiri en eins sjónarmiðs, verið faglega þenkjandi og kunnandi, og þekkt vel til hagsmuna einstakra hópa og gætu jafnvel gætt hagsmuna einhverra byggðarlaga. Á þann hátt væri umhvrh. pólitískt ábyrgur fyrir svæðisskipulagi miðhálendisins og hann yrði að standa reikningsskil á því skipulagi fyrir allri þjóðinni, ekki eingöngu fyrir þeim sem búa í dreifbýlinu og ekki eingöngu fyrir þeim sem búa í þéttbýlinu og ekki eingöngu fyrir þeim sem eiga hagsmuna að gæta heldur gagnvart heildinni. Ég á ekki von á því að hver sá sem væri hæstv. umhvrh. á hverjum tíma mundi hlaupa frá slíkri ábyrgð. Það mætti síðan styrkja stöðu þessa svæðisskipulags enn betur ef menn vilja með því að láta svæðisskipulagið lúta þeirri meðferð sem sérstakt svæðisskipulag fær. Þá kæmi Skipulagsstofnun meira inn í málið en sveitarstjórnirnar og þá færi um þetta skv. 15. gr. skipulags- og byggingarlaganna og hv. þm. geta lesið sér nánar til um það þar. Ég er ekki að segja að þess mundi gerast þörf að styrkja þetta á þennan hátt en sá möguleiki er fyrir hendi ef menn vilja. Ég held að sú leið sem ég hef verið að lýsa sé farsælli en sú tillaga sem hæstv. umhvrh. kynnti lítillega áðan. Hún gefur meiri möguleika til að taka tillit til víðtækra sjónarmiða og hagsmuna allrar þjóðarinnar. Ég vonast til að í þeirri vinnu sem þarf að fara fram á næstu mánuðum til að vinna tillögu sem lögð yrði fram á Alþingi næsta haust til breytinga á skipulags- og byggingarlögum fái þau sjónarmið sem ég hef kynnt hljómgrunn og það verði tekið tillit til þeirra í þeirri vinnu. Ef hins vegar næst ekki sátt um breytingu á skipulags- og byggingarlögunum, þá verði ekki hjá því komist að hæstv. umhvrh. axli ábyrgðina sem núverandi lög setja honum á herðar, hann axli hina pólitísku ábyrgð og skipi sérstaka svæðisskipulagsnefnd fyrir miðhálendið eins og hann hefur heimild til skv. 12. gr. núgildandi laga. Það eru tvö atriði sem ég vil nefna til viðbótar, herra forseti, varða ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur sem hélt langa tölu um þetta efni. Þar kom fram að mínu mati grundvallarmisskilningur á því hvað felst í skipulagslögunum. Þar nefndi hv. þm. að svæðisskipulag falli niður þegar búið er að færa það inn í aðalskipulagið. Ég kannast ekki við þetta. Svæðisskipulagið heldur gildi sínu og skv. 12. gr. ber sveitarstjórnum að afloknum hverjum kosningum að taka afstöðu til þess hvort nauðsynlegt sé að endurskoða svæðisskipulagið og fer þá um þá vinnu eins og um nýtt svæðisskipulag væri að ræða. Jafnframt er gert ráð fyrir því í 14. gr. að telji sveitarfélög nauðsynlegt að breyta svæðisskipulagi, þá skuli þau gera það samkvæmt því sem um getur í 12. gr. eins og um nýtt svæðisskipulag væri að ræða. Það er beinlínnis gert ráð fyrir því í lögunum að svæðisskipulag sem hefur verið sett lifi, það sé endurskoðað reglulega og gert er ráð fyrir því hvernig á að standa að endurskoðuninni ef nauðsynlegt er talið af hálfu sveitarfélaganna eða þá þeirra sem fara með þá svæðisskipulagsvinnu. Að síðustu vegna þess sem nefnt var um hlut hæstv. ráðherra Alþfl. í umhvrn., þá stóðu þeir fyrir því að skipuð var sérstök svæðisskipulagsnefnd um miðhálendið á síðasta kjörtímabili. Ég held að mjög nauðsynlegt hafi verið að gera það. Samkomulag náðist þá um tiltekna skipan mála og þáv. hæstv. umhvrh. skipaði þá nefnd. Sú nefnd hefur unnið mjög merkilegt starf sem var til umræðu fyrr á fundinum í dag. Þessi nefnd var þannig samansett að í henni sátu 12 fulltrúar héraðsnefnda sveitarfélaganna sem land eiga að hálendinu og einn fulltrúi ráðherrans sem var formaður. Þar var enginn fulltrúi hagsmunaaðila. Þar var enginn fulltrúi íbúa annarra landsvæða en þær breytingar sem gerðar hafa verið á skipulags- og byggingarlögunum síðan á þessu kjörtímabili hafa opnað möguleika á því að það gæti verið gert og beinlínis sett þá ábyrgð á herðar hæstv. umhvrh. Umræða stjórnarliða um þetta mál, vinna og tillaga ríkisstjórnarinnar sem hér hefur verið lögð fram miðar að því að aðrir aðilar hafi aðkomu að þessu máli en þeir aðilar sem skipa héraðsnefndir sveitarfélaganna sem land eiga að hálendinu og hæstv. ráðherra Alþfl. skipaði til starfans.

Herra forseti. Af því að hv. þm. Árni Mathiesen tók svo til orða að umhvrh. Alþfl. hefðu beitt sér fyrir skipan þeirrar svæðisnefndar sem hér hefur lítillega komið til umræðu þá er vert að geta eftirfarandi: Árið 1993 samþykkti þingið með öllum greiddum atkvæðum þá breytingu á skipulagslögum að skipuð skyldi slík nefnd. Það var í tíð þáv. umhvrh. Eiðs Guðnasonar. Þegar ég var orðinn umhvrh. kom það í minn hlut að skipa þessa nefnd. Hv. þm. var að vísu ekki að fetta fingur út í það heldur fagnaði þeirri skipun. En ég vil einungis árétta að þegar ég gerði það, þá var ég að fylgja lögum sem hið háa Alþingi hafði sett. Ég átti auðvitað engan annan kost en gera það. Ég vildi þó koma aðallega upp til að spyrja hv. þm. um eftirfarandi: Telur hann að það sé til bóta að með þeim breytingum sem hæstv. umhvrh. kynnti áðan er búið að tryggja aðkomu fulltrúa hinna stærri sveitarfélaga eins og Reykjavíkur og líka þeirra sem búa í Reykjanesi en liggja ekki beint að miðhálendinu? Það er til bóta, ég tek undir það með hv. þm. Það er skref fram á við og sannarlega til bóta. En ef við horfum til þess, herra forseti, að á þessu svæði búa 67% allrar þjóðarinnar, þ.e. í Reykjanesi og Reykjavík samanlagt. Þessi stóri hópur fær einungis þrjá fulltrúa til þess að véla um miðhálendið sem sannarlega er nýtt til útivistar fyrst og fremst af þessu fólki, þá spyr ég hv. þm.: Telur hann virkilega að þetta sé nóg? Telur hann að þetta sé sanngjarn hlutur sem þessi stóru byggðarlög fá samkvæmt þessum breytingum sem hér eru lagðar fram og eru óhjákvæmilega undir í umræðunni?

Herra forseti. Ég hef kannski ekki talað nægilega skýrt. Sú tillaga sem hæstv. umhvrh. kynnti áðan er ekki sú tillaga eða sú breyting sem ég vil gera á lögunum. Ég tel þá skipan mála sem þar kemur fram ekki nægilega góða og ekki fullnægjandi. Ég tel að hún taki ekki nægjanlega mikið tillit til hinna ýmsu hagsmuna sem um er að tefla í þessu máli. Ef við hugsum okkur þetta út frá hlutföllum íbúa, þá teldi ég það alls ekki vera fullnægjandi. En ég er að hugsa um þetta í víðara samhengi en bara út frá íbúahlutfalli. Ég er að hugsa um atvinnugreinarnar sem byggja afkomu sína á hálendinu, að þær eigi aðkomu þarna líka. Ég er að hugsa um hin faglegu sjónarmið náttúruverndarsamtakanna og útivistarsamtökin líka. Þess vegna nefni ég það að ef umhvrh. hefði frítt spil til að skipa í slíka nefnd, þá getur hann valið einstaklinga sem uppfylla fleiri en eitt skilyrði. Eins og staðan er í dag hefur hann þetta fría spil og hann getur beitt 12. gr. Hann er hins vegar ekki skyldugur til þess og eins og ég skil þá tortryggni sem er í þjóðfélaginu, þá beinist hún að því að hræðsla er um það að hann muni ekki nota sér þennan möguleika, hann muni ekki beita þessu valdi sínu og þess vegna vilji menn að skylt sé að nefndin verði skipuð. Ég tel að ef ráðherranum er skylt að skipa nefndina og fylgi leiðbeiningum um hvernig hún eigi að vera samsett, þá eigum við að ná því að skipuð verði svæðisskipulagsnefnd þar sem öll sjónarmið geti komið fram og hægt sé að taka tillit til allra þessara þátta, íbúanna, fagsjónarmiðanna og atvinnugreinanna sem um er að tefla.

Herra forseti. Ég viðurkenni það fúslega að ég er fákunnandi um þetta frv. sem hér hefur verið dreift, ég er fyrst að sjá það núna. Auðvitað hefði það átt að koma fram fyrr til þess að menn hefðu getað kynnt sér það betur. Ég hef reyndar skilið það svo að það frv. útiloki þá aðferð sem hv. þm. er að ræða um. Að öðru leyti er ég alveg sammála þeim viðhorfum sem hv. þm. leggur fram. Hann segir að nauðsynlegt sé að til að mynda fulltrúar þeirra atvinnugreina sem byggja á hálendinu og jafnframt sjónarmið útivistarfólks fái að njóta sín í þessari nefnd. Það er ekki tryggt með frv. hæstv. umhvrh. Það sem mér finnst afskaplega mikilvægt er að þetta er annar stjórnarliðinn sem kemur hér með mjög alvarlega gagnrýni. Það er ekki hægt að skilja mál hv. þm. öðruvísi en svo en hann telji að sú breyting sem gerð er með frv. hæstv. umhvrh., sem er vissulega til bóta, gangi hvergi nærri nógu langt til að fullnægja þeim skoðunum og þeim þörfum sem hv. þm. segir að séu fyrir hendi. Með öðrum orðum, hér hefur hv. þm. Árni M. Mathiesen, þingmaður fyrir Reykn., og einnig hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson lýst mjög alvarlegum meinbugum á þeirri framvindu sem stjórnarliðið ætlar sér að hafa á þessu máli. Það tel ég vera mikilvægt vegna þess að kjarninn sem stendur upp úr máli hv. þm. Árna M. Mathiesen er þessi: Hann telur ekki að hagsmunir þess fólks sem hann er kjörinn til þess að þjóna séu tryggðir með frv. Ég er honum sammála.

Herra forseti. Ég tel að hagsmuni þess fólks sem ég er kjörinn á Alþingi fyrir sé hægt að tryggja með núgildandi 12. gr. Ég geri mér hins vegar ljóst að það er tortryggni gagnvart þeirri skipan mála og því tel ég að ganga þurfi til móts við þá tortryggni, eyða henni með því að styrkja það fyrirkomulag sem 12. gr. gerir ráð fyrir. Ég tel að það frv. sem hæstv. umhvrh. lagði fram í dag geri það ekki nægjanlega vel. Ég met hins vegar þann vilja sem kemur fram í að leggja það fram núna á þessu stigi málsins og við höfum möguleika til þess að vinna í málinu í sumar og klára málið á haustþinginu þannig að það sé klárt fyrir næstu áramót þegar hálendisskipulagstillagan á að vera tilbúin eða reyndar í desember í lok ársins. Þannig tel ég að við eigum að geta staðið að málinu og þá þurfi ekki að vera nein vandkvæði. Hins vegar ef ekki næst samkomulag eru lagaheimildirnar í dag þess eðlis að hæstv. umhvrh. getur gert nákvæmlega þá hluti sem ég vil að gerist. Hann hefur heimildir til þess og þá vil ég að hann axli hina pólitísku ábyrgð á því að allir þeir sem hagsmuna eiga að gæta á miðhálendinu fái að koma að þeirri vinnu sem felst í því að gera svæðisskipulag á miðhálendinu.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu stór og mikill lagabálkur, öllu heldur frv. til sveitarstjórnarlaga. Í þessu frv. eru sveitarstjórnarlögin tekin til heildstæðrar skoðunar enda hefur þetta kallað á mikla vinnu, umsagnir fjölmargra aðila og fyrri tillögur og frumvörp sem hafa komið til kasta þingsins hafa einnig verið skoðuð í því samhengi. Það má t.d. geta þess að frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur flutt á Alþingi í tvígang þar sem er að finna tillögur um sitthvað sem lýtur að skilgreiningum og stjórnsýslu sveitarfélaganna, er fellt inn í þetta frv. sem ríkisstjórnin lagði fram. Í þessari endurskoðun er kafli um kosningar felldur út úr sveitarstjórnarlögunum enda hefur verið tekið á þeim málum í öðru frv. sem hefur fengið samþykki á Alþingi og er orðið að lögum. Ég ætla að gera að umtalsefni ýmsar greinar frv. en víkja fyrst að þeim hluta frv. sem hefur kallað á mestar umræður hér og snýst um skipulagsmál. Það er 1. gr. frv. þar sem segir að landinu skuli skipt í staðbundin sveitarfélög sem ráða sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð. Ég er í hópi þeirra alþingismanna sem telja að óheppilegt og óeðlilegt sé að skipulags- og byggingarmálum miðhálendisins sé skipt milli fjölmargra sveitarfélaga sem eiga sér enga samsvörun í lögun og landslagi. Ég hef skipað mér í hóp þeirra sem vilja tryggja það meginmarkmið að miðhálendið sé skipulagt sem ein heild og að í skipulagi miðhálendisins sé tekið rækilega tillit til umhverfisþátta, umhverfissjónarmiða. Hér höfum við átt samleið, hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, form. félmn., sem hefur leitt starf þingnefndarinnar mjög vel og við skrifum undir álitsgerð um frv. með fyrirvara sem lýtur m.a. að þessum þætti. Okkar fyrirvari er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Kristín Ástgeirsdóttir og Ögmundur Jónasson skrifa undir álitið með fyrirvara sem m.a. lýtur að því að gera þurfi breytingu á skipulags- og byggingarlögum samhliða afgreiðslu þessa frumvarps eigi skipulag hálendis Íslands að vera með ásættanlegum hætti. Þær breytingar verði að fela í sér á afdráttarlausan hátt að miðhálendið verði skipulagt sem heild og að fleiri komi að þeirri vinnu og ákvarðanatöku en aðliggjandi sveitarfélög. Er þar átt við fulltrúa tilnefnda af ríkinu og Sambandi íslenskra sveitarfélaga fyrir hönd þjóðarinnar allrar.`` Hvers vegna höfum við lagt áherslu á þessa þætti? Ég held að rökin séu þríþætt. Það eru lýðræðisleg rök. Það eru rök sem flokka má sem umhverfisrök eða sem lúta að umhverfismálum og það eru hagkvæmnisjónarmið. Ef ég vík fyrst að hinum lýðræðislega þætti þá er óeðlilegt að einvörðungu þau sveitarfélög sem eru aðliggjandi hálendinu komi að þessum málum eða fulltrúar íbúa þeirra sveitarfélaga. Við teljum það óeðlilegt. Hins vegar verð ég að segja alveg eins og er að ég gef mjög lítið fyrir allan prósentureikning í þessum efnum. Því er haldið fram að komi einvörðungu íbúar þeirra sveitarfélaga sem liggja að hálendinu að skipulagi hálendisins þá séu þar aðeins á ferðinni fulltrúar 30% þjóðarinnar eða þaðan af minna og 70% þjóðarinnar hér á þéttbýlissvæðinu komi þar hvergi nærri málum. Ég gef mjög lítið fyrir röksemdir af þessu tagi. Ég minni á að Íslendingar hafa nú ekki látið það trufla sig á vettvangi Sameinuðu þjóðanna svo dæmi sé tekið þótt við höfum sama atkvæðisvægi og t.d. Indverjar, þjóð sem er mörg hundruð milljónir manna. Og við höfum ekki látið það trufla okkur mjög mikið á vettvangi Norðurlandasamstarfs þótt ekki sé í einu og öllu og öllum ákvörðunum taldir hausarnir sem búa að baki hverjum fulltrúa um sig þannig að ég gef mjög lítið fyrir þennan prósentureikning sem menn eru bæði að setja á blað og halda fram í ræðustól. Engu að síður finnst mér eðlilegt að fulltrúar sveitarfélaga á öllu landinu komi að allri ákvarðanatöku. Vissulega getur fámennið haft varasamar afleiðingar þegar kemur að skipulagi óbyggðanna eða skipulagi yfirleitt. Til dæmis er ástæða til að ætla að mjög fámenn fjárhagslega vanmegna sveitarfélög ráði tæpast við þessi mál eins og þörf er á. Mér finnst ástæða til að nefna að fjárhagurinn eða fjárþörfin má ekki skipta menn of miklu máli þegar verið er að ráðstafa þessari sameiginlegu eign þjóðarinnar sem við ætlum að vernda til ókomins tíma fyrir ókomnar kynslóðir. Við þurfum að fara mjög gætilega í allt skipulag á hálendinu og það er óeðlilegt og getur verið varasamt að fjárvana aðilar komi þar að málum um of. Það þarf að tryggja jafnvægi í allri ákvarðanatöku. Þetta var um hinn lýðræðislega þátt. Umhverfisrökin vega mjög þungt. Ekki er nóg með að óeðlilegt sé að skipulagt sé þvert á landslagsheildir svo sem jökla, hraunbreiður, sanda og gróðurbletti svo vitnað sé í þann fyrirvara sem hv. þingmenn Siv Friðleifsdóttir og Pétur H. Blöndal settu í álitsgerð sinni um frv. heldur er ljóst að taka þarf rækilega mið af umhverfisþáttum. Það var athyglisvert í umfjöllun um frv. hvernig þeir sem lögðu áherslu á heildstætt skipulag nálguðust viðfangsefnið úr tveimur ólíkum áttum. Annars vegar voru það eindregnir umhverfissinnar sem vildu að þeir sem skipulegðu þetta svæði ættu ekki fjárhagslegra hagsmuna að gæta sérstaklega þegar um er að ræða fjárvana aðila eins og fámenn, fjárvana sveitarfélög og hins vegar var það orkugeirinn sem varaði við þeim erfiðleikum sem það gæti haft í för með sér að margir aðilar kæmu að málum, t.d. þegar verið væri að skipuleggja virkjunarframkvæmdir. Það var athyglisvert að menn nálguðust þetta úr tveimur mjög ólíkum áttum.

Hver er niðurstaða þingmannsins af því?

Niðurstaða þingmannsins af því er sú að að sjálfsögðu á að skoða hagkvæmnissjónarmið. Það á að vera auðvelt að skipuleggja miðhálendið. Ég legg höfuðáherslu á umhverfisþáttinn. Ég legg mjög mikla áherslu á umhverfisþáttinn og þess vegna hef ég lagt áherslu á að svæðið sé skipulagt heildstætt og að umhverfissjónarmið vegi mjög þungt. Hér hefur verið lögð fram tillaga af hálfu ríkisstjórnarinnar um breytingu á skipulags- og byggingarlögum. Ég get lýst því yfir að ástæðan fyrir því að ég var reiðubúinn að skrifa undir þetta frv., með fyrirvara þó, var sú að mér var kunnugt um að vilji væri til að ná fram málamiðlun af því tagi sem hér hefur verið kynnt. Það er ástæðan fyrir því að ég sá mér fært að styðja þetta frv. þrátt fyrir þær ólíku áherslur sem ég hef og hér hafa farið saman sjónarmið okkar hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur. Í tillögum ríkisstjórnarinnar, því frv. sem hæstv. umhvrh. kynnti hér áðan, segir að umhvrh. skuli skipa: ,,... samvinnunefnd um skipulag miðhálendisins til fjögurra ára í senn að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Sveitarfélög, sem liggja að miðhálendinu, tilnefna samtals tólf fulltrúa, Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefnir fjóra fulltrúa og skulu tveir þeirra eiga búsetu í Reykjavík, einn á Reykjanesi og einn á Vestfjörðum, félagsmálaráðherra tilnefnir einn og umhverfisráðherra skipar einn án tilnefningar og skal hann vera formaður.`` Ég ætla ekki að vitna meira í þessa lagagrein en hér er verið að skipa nefnd sem svarar þessum lýðræðislega þætti að tryggja að fulltrúar þeirra sveitarfélaga sem ekki liggja að hálendinu fái aðkomu að málinu með tveimur fulltrúum úr Reykjavík, með fulltrúa af Reykjanesi og með fulltrúa af Vestfjörðum. Það sem mér finnst skipta miklu máli líka er að fulltrúar ríkisvaldsins hér eru auk félmrh. umhvrh. og þetta voru þau meginmarkmið sem við lögðum áherslu á. Og þetta eru þau meginmarkmið sem Alþb. og þingfl. Alþb. og óháðra hefur lagt áherslu á, þ.e. að tryggja heildstætt skipulag þar sem umhverfissjónarmið vegi þyngst. Þetta voru þau meginmarkmið sem við lögðum áherslu á. En ég legg áherslu á eitt. Það er að þessar lagabreytingar sem hér eru lagðar til, breytingar á skipulags- og byggingarlögum nái fram að ganga í vor. Við munum ekki fallast á að þetta frv. verði látið bíða til haustsins heldur er það afdráttarlaus krafa af okkar hálfu að þær tillögur sem hér eru lagðar fram nái fram að ganga sem lög frá Alþingi í vor samhliða hinu frv. Þetta er lykilatriði sem við leggjum mikla og ríka áherslu á. Ég gat um það í upphafi máls míns að ég ætlaði að víkja að öðrum greinum frv. einnig, ekki aðeins 1. gr. og öllu sem henni fylgir, heldur öðrum lagagreinum líka. Ég vil þá fyrst víkja að 7. gr. frv. sem er svohljóðandi með leyfi forseta: ,,Skylt er sveitarfélögum að annast þau verkefni sem þeim eru falin í lögum. Sveitarfélög skulu vinna að sameiginlegum velferðarmálum íbúanna eftir því sem fært þykir á hverjum tíma. Sveitarfélög geta tekið að sér hvert það verkefni sem varðar íbúa þeirra, enda sé það ekki falið öðrum til úrlausnar að lögum. Sveitarfélög skulu hafa sjálfstæða tekjustofna og sjálfsforræði á gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem fyrirtækin og stofnanirnar annast.`` Hér hefði ég viljað setja punktinn í lokamálsgreininni heldur fyrr en gert er. Ég ætla að endurtaka lokamálsgreinina, hún er svohljóðandi: ,,Sveitarfélög skulu hafa sjálfstæða tekjustofna og sjálfsforræði á gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana ...`` Punktur. Hér hefði ég viljað ljúka þessari setningu, því að framhaldið er þetta: ,,... til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem fyrirtækin og stofnanirnar annast.`` Hér er kominn mjög takmarkandi þáttur á möguleikum sveitarfélagsins til að ráðstafa því gjaldi sem fæst fyrir selda þjónustu. Hér er takmarkandi þáttur á ferðinni, og mér finnst vera gegnumgangandi í allri lagasetningu í dag að reyna með öllum ráðum að takmarka vald lýðræðislega kjörinna stjórna, hvort sem það eru stjórnir ríkisstjórna eða sveitarstjórna.  Hér er bent á það úr sal að það sé ekki í samræmi við stjórnarskrá landsins að sveitarstjórn stofni til skattheimtu af þessu tagi. Við höfum náttúrlega oft deilt um það í þingsal og í þjóðfélaginu almennt hvernig eigi að skilgreina skatta. Eru komugjöld á heilsugæslustöðvar, margvísleg gjaldtaka í heilbrigðiskerfi og annars staðar skattar eða gjöld? Þetta er að ýmsu leyti grátt svæði sem við erum komin inn á hvernig skilgreina eigi þessa hluti nákvæmlega. Þegar óeðlilega mikill arður var tekinn af t.d. hitaveitunni og þegar stjórnvöld í Reykjavík ákváðu að nota þann arð til að búa til eitt stykki veitingahús, Perlu --- sem mér finnst nú reyndar ágætlega falleg --- án þess að það hafi verið borið undir kjósendur eða um það hafi farið fram eðlileg umræða, þá sé eðlilegt að gera það sem kjósendur í Reykjavík gerðu. Þeir gáfu þeim sem þar stýrði ferðinni og lét stjórnast af því einu að rétta puttann upp í loftið við alla áætlanagerð, þeir gáfu þeim aðila reisupassann. Þetta er það aðhald sem ég tel að við eigum að búa við, aðhald frá kjósendum, frá fólkinu, en ekki aðhald frá reglugerðum og lögum umfram það sem nauðsynlegt er. Ég tel að með þessari þrengingu hér séum við þrengja um of að lýðræðislega kjörnum stjórnum. En nú var ljóst að yrði þetta samþykkt þá yrði þetta mjög þrengjandi fyrir hlutafélög í eign sveitarstjórna. Við vitum að það er mjög vinsælt nú um stundir, það er tískan í dag að stofna hlutafélög um alla starfsemi, það er hluti af markaðsvæðingu samfélagsins sem er haldið á lofti og fylgt eftir af stjórnmálafylkingum sem standa til hægri og einnig þeim sem kenna sig við félagshyggju en fara fram undir fánum markaðshyggjunnar, reyndar ekki undir fánum markaðshyggjunnar en í reynd fylgja þeir þeirri stefnu. Þá hafa menn óttast að með þessari lagagrein sé verið að þrengja möguleika sveitarstjórna, sem skipuleggi hluta síns rekstrar, til þess að taka arð umfram það sem á að nota til beinna þarfa hér og nú. Vegna þess að niðurlagið á lagagreininni er þetta: ,,Sveitarfélög skulu hafa sjálfstæða tekjustofna og sjálfsforræði á gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem fyrirtækin og stofnanirnar annast.`` Menn hafa því óttast að þetta kynni að setja sveitarstjórnum, sem eru með fyrirtæki eða reka einhver fyrirtæki hvort sem það eru orkufyrirtæki eða önnur fyrirtæki, of þröngar skorður. Þess vegna er komin fram tillaga um breytingu sem ég ætla að hafi komið fyrir ábendingar frá sveitarfélögunum, sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Við 7. gr. bætist ný málsgrein er orðist svo: Sveitarfélög skulu setja sér stefnu um arðgjafar- og arðgreiðslumarkmið í rekstri fyrirtækja sinna og stofnana og er heimilt að ákveða sér eðlilegan afrakstur af því fjármagni sem bundið er í rekstri þeirra.`` Hér telja menn sem sagt nauðsynlegt að skapa sveitarfélögum, sem eru með einhvern atvinnurekstur á sinni könnu, möguleika til að afla arðs. Það er það sem þessi lagabreyting gengur út á. Reyndar var það nú svo að fyrst í umfjöllun þótti þetta orka nokkuð tvímælis og ég hélt því fram að menn væru að gera þá kröfu til allra stofnana á vegum sveitarfélaga að þær yrðu reknar samkvæmt arðsemissjónarmiðum, --- skólar, sjúkrahús, barnaheimili og leikskólar og þar fram eftir götunum. Á því var ráðin bót í umsögn og allri umfjöllun um frv. þannig að það orkaði ekki tvímælis. Hins vegar þyrfti það ekki að koma neinum á óvart að hugsanir af þessu tagi skytu upp kollinum vegna þess að allt þjóðfélagið er farið að ganga meira og minna út á slíka hugsun, því miður. Ég vona að sá tími renni bráðum upp að þeir sem vilja halda merki félagshyggjunnar á lofti nái að snúa þessari þróun við því ekki veitir af. Þetta var um 7. gr. frv. og ætla ég að víkja lítillega að 42. gr. frv., sem er svohljóðandi með leyfi forseta: ,,Starfsmenn fyrirtækja og stofnana sveitarfélags eru ekki kjörgengir í stjórnir þeirra fyrirtækja eða stofnana er þeir starfa hjá.`` Það hefur reyndar komið fram brtt. við þessa grein sem bætir ,,nefndum og ráðum`` inn í þessa skilgreiningu. En í athugasemdum um þessa grein lagafrv. segir, með leyfi forseta: ,,Greinin samsvarar 59. gr. gildandi laga, en lagt er til að reglan verði þrengd nokkuð. Hún verði þannig látin ná til allra starfsmanna viðkomandi fyrirtækja eða stofnana en ekki eingöngu til forstöðumanna og annarra stjórnenda. Er það gert til að koma í veg fyrir þá aðstöðu að forstöðumaður stofnunar teljist vanhæfur til setu í stjórn þeirrar stofnunar en undirmaður hans geti hins vegar setið í stjórninni. Slík aðstaða þykir óeðlileg í ljósi almennra reglna um hæfi í stjórnsýslunni. Greinin á einungis við um þá sem sveitarstjórnir kjósa beint í nefndir, ráð eða stjórnir, en ekki fulltrúa sem aðrir aðilar tilnefna samkvæmt lögum eða sérstökum samþykktum, t.d. starfsmenn viðkomandi stofnunar.`` Þetta var úr greinargerð með þessari lagagrein. Ég er í sjálfu sér ekki mjög ósammála þeirri hugsun sem þarna kemur fram. Ég er ekkert viss um að heppilegt sé að pólitískir aðilar skipi starfsmenn þeirrar stofnunar sem þeir starfa hjá í stjórn stofnunarinnar. Ég er ekkert viss um að það sé heppilegt. Ég vek athygli á því að samkvæmt þessari grein þá er ekki tekið fyrir það eða útilokað að starfsmenn eigi sæti í stjórn stofnana, alls ekki, ef þeir eiga lögbundinn rétt til þess eða rétt samkvæmt öðrum samþykktum. En það sem verið er að útiloka er að stjórnmálaflokkar tilnefni starfsmenn viðkomandi stofnana í stjórn þeirra. En eitt atriði langar mig engu að síður til að benda á í þessu sambandi. Í sambandi við Reykjavíkurborg þá erum við að segja með samþykkt þessarar lagagreinar að allir þeir sem starfa t.d. hjá skólum séu óhæfir í skólaráð og fræðsluráð. Starfi viðkomandi einstaklingur við skóla Reykjavíkur, sé hann starfsmaður þeirra, þá er bannað með lögum að stjórnmálaflokkar, sem fara með stjórn borgarinnar eða eru í stjórnarandstöðu ef því er að skipta, skipi viðkomandi t.d. í fræðsluráð. Mér finnst þetta vafasamt þó ég geti alveg tekið undir hitt að þegar við erum komin inn í stofnun að þá sé óeðlilegt að stjórnmálaflokkur skipi starfsmann þeirrar stofnunar í stjórn hennar. Hins vegar sé eðlilegt, og ég er fylgjandi því --- enda atvinnulýðræði --- að fulltrúar starfsmanna eigi setu í stjórn stofnana og hafi áhrif á gang mála þar. En það er allt annar handleggur. Þetta er atriði sem ég vildi vekja athygli á við umræðuna. Ég ætla þá að víkja lítillega að 50. gr. frv. Hér segir með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórn er skylt að ákveða kjörnum fulltrúum í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum sveitarfélags hæfilega þóknun fyrir þau störf samkvæmt mati sveitarstjórnar í samræmi við reglur er hún setur, svo og greiðslu ferða- og dvalarkostnaðar í samræmi við 35. gr. Sveitarstjórn er heimilt að ákveða að greiða áheyrnarfulltrúum þóknun fyrir störf þeirra í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum sveitarfélags.`` Þetta var atriði sem við ræddum mikið í nefndinni. Á að skylda sveitarstjórnina eða stjórnvaldið til að greiða fyrir einhver tiltekin störf eða á það að vera lýðræðislegur réttur og ákvörðun viðkomandi sveitarstjórnar hvernig hún hagar sér í þessum málum sem öðrum? Af hverju er löggjafinn að setja lýðræðislega kjörnum aðilum einhverjar skorður í þessu efni? Ég var á því máli að það ætti ekki að gera þetta, þetta ætti hins vegar að vera heimildarákvæði. Nefndin ræddi þetta mjög rækilega og var um tíma komin á þá skoðun að þetta ætti að vera heimildar\-ákvæði en síðan varð niðurstaðan að þetta skyldi vera skylda og ég er feginn því. Ástæðan fyrir því að ég tek málið upp hér og vek máls á því er ekki einvörðungu sú að þetta fékk mikla umfjöllun í nefndarstarfinu heldur hitt að tilteknir ráðherrar í ríkisstjórninni, og er ég þar t.d. að vísa til hæstv. menntmrh., eru farnir að taka það upp í lagafrumvörpum sem þeir flytja hér og hafa fengið samþykkt að ekki sé greitt fyrir nefndarstörf. Þetta getur verið bagalegt fyrir fólk sem verður fyrir tekjutapi vegna þess að það er frá vinnu og getur hugsanlega ekki tekið þátt í nefndarsetu eða sinnt lýðræðislegum störfum af fjárhagslegum sökum. Það er svo allt annar handleggur hvernig á að haga greiðslum fyrir nefndastörf, t.d. hjá þeim sem starfa hjá ríki og sveitarfélögum og eru stundum í vinnutímanum í nefndastörfum. Það finnst mér allt annar handleggur og ég er andvígur slíku. Fyrir þá sem koma annars staðar að er óeðlilegt annað en greitt sé fyrir nefndastörf. Ég minni á að á síðustu öld þegar verkalýðshreyfingin var að berjast fyrir lýðræðislegum umbótum, t.d. í Bretlandi. Um miðja síðustu öld var það ein höfuðkrafa kröfuskrárhreyfingarinnar í Bretlandi að þingmenn fengju greitt fyrir störf sín og þetta er af sama toga. Við erum að tryggja að fólk geti sinnt lýðræðislegu starfi. Ég nota þetta tækifæri til að vekja athygli á því að ráðherrar í ríkisstjórninni, og ég vísa sérstaklega til nefndarstarfs sem er unnið á vegum menntmrn. þar sem hefur verið tekin upp sú nýbreytni samkvæmt lögum samþykktum á Alþingi að ekki skuli greitt fyrir nefndarstörf. Ég held að lýðræðinu sé hættulegt að fara út á þessa braut vegna þess að þetta þýðir það og getur haft þær afleiðingar í för með sér að þeir sem hafa litlar tekjur sjái sér ekki fært að sinna starfi af þessu tagi. Það eru fleiri greinar þessa frv. sem ég vildi ræða og ætla ég að víkja að 74. gr. frv. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ráðherra skipar þriggja manna eftirlitsnefnd sem hefur það hlutverk að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga. Einn fulltrúi í nefndina skal skipaður samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga og tveir án tilnefningar og skal annar þeirra vera löggiltur endurskoðandi. Þrír varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Ráðherra skipar formann nefndarinnar. Nefndin skal árlega athuga reikningsskil sveitarfélaga og bera þau saman við viðmiðanir skv. 4. mgr. Leiði athugun í ljós að fjármál sveitarfélags stefni í óefni skal nefndin aðvara viðkomandi sveitarfélag og samhliða upplýsa ráðuneytið um álit sitt. Sveitarstjórn er skylt í slíkum tilvikum að gera eftirlitsnefndinni innan tveggja mánaða grein fyrir hvernig sveitarstjórnin hyggst bregðast við aðvörun nefndarinnar. Þóknun til eftirlitsnefndarmanna skal ákveðin af ráðherra. Þóknunin og annar kostnaður af starfi nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði. Ráðherra setur í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga reglugerð um störf og málsmeðferð eftirlitsnefndar og viðmiðanir varðandi fjárhagsleg málefni sveitarfélaga. Fjárhagsviðmiðanir skulu taka til þeirra atriða sem meginmáli skipta við mat á rekstri og efnahag sveitarfélaga.`` Síðan stóð fram að breytingartillögum: ,,Ákvarðanir eftirlitsnefndar eru endanlegar og verða eigi kærðar til ráðherra.`` Síðasta setningin var felld niður samkvæmt breytingartillögum sem fram komu og það finnst mér hið besta mál vegna þess að í þessu var enn og aftur verið að takmarka valdsvið sveitarfélaganna. Verið er að búa til þarna sjálfstætt apparat sem var í rauninni ekki lýðræðislegt og sú tenging hefur verið tekin aftur upp með þeirri brtt. sem kom þarna fram og mér finnst vera mjög góð. Hins vegar er eitt svolítið sláandi þegar farið var að skoða verksvið þessarar nefndar að þar er vísað í þessa grein þar sem skilgreint er hvað hún á að gera og það er einnig vísað í 61. gr., í setningu sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórn skal árlega gæta þess svo sem kostur er að heildarútgjöld sveitarfélags, þar með talin rekstrarútgjöld, fari ekki fram úr heildartekjum þess.`` Í annarri brtt. var búið að taka þennan málslið og setja hann sem sjálfstæða málsgrein. Þegar hlutverk eftirlitsaðilans er skilgreint er vísað m.a. í þennan þátt og aftur er verið að takmarka valdsvið sveitarstjórnarmanna. Ég furða mig svolítið á því hve sáttir fulltrúar sveitarfélaganna voru við þessar breytingar. Þetta er alls ekki gert í andstöðu við þá. Ég er að vekja athygli á þessu hér en þetta er ekki í andstöðu við tillögur sem komu frá sveitarstjórnarmönnum en mér finnst, og það er rauði þráðurinn í því sem ég er að vekja máls á hér, að ekki eigi að takmarka um of valdsvið lýðræðislega kjörinna fulltrúa. Takmarkanir gagnvart valdinu eiga að liggja í lýðræðinu, í hinu opna samfélagi og lýðræðislegu eftirliti, umræðu en ekki í lögum og reglugerðum af þessu tagi. Ég vek athygli á því aftur að hér er verið að vísa sérstaklega í lagagrein þar sem segir að sveitarfélögin skulu ekki fara fram úr heildartekjum í útgjöldum. Auðvitað vill maður að jafnvægi sé jafnan á milli tekna og útgjalda, fyrr mætti nú vera. Auðvitað á það að vera keppikefli að ná niður skuldum og reka hallalausan búskap. En það geta komið upp aðstæður að það er hreinlega skynsamlegt að ráðast í skuldir til framkvæmda og það á ekkert síður við um sveitarfélög en hjá ríkisvaldinu. Þess vegna þótti mér a.m.k. mjög varasamt að setja eftirlitsnefnd sem hefði endanlegt úrskurðarvald, ætti að starfa samkvæmt skilgreiningum af þessu tagi, að sveitarfélagið mætti ekki ráðast í skuldasöfnun umfram tekjur, hefði endanlegt neitunarvald gagnvart slíkum ráðstöfunum. Þar með væri valdsviði lýðræðislega kjörinna fulltrúa settar of miklar skorður að mínum dómi þannig að ég tel að það hafi alla vega verið til mikilla bóta að fá tenginguna inn í lýðræðið aftur en ég vek athygli á þeim takmörkunum sem mér finnst þessi lagabálkur vera að setja lýðræðislega kjörnum stjórnum. Eins og ég gat um áðan er um að ræða heildarendurskoðun á stórum lagabálki. Það er ekki um neinar stórvægilegar og miklar breytingar að ræða. Ég vek athygli á því og ítreka að margt af því sem menn hafa vakið máls á í þinginu er að finna í þessu frv. eins og þær tillögur til lagabreytinga sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lagði til og hefur gert á tveimur þingum, 120. og 121. löggjafarþingi, um ýmislegt sem lýtur að stjórnsýslunni og skilgreiningum. Þetta er að finna í þessu frv. og það er mjög vel að svo sé. Ég ítreka að lokum að við lögðum upp með það af hálfu þingflokks Alþb. og óháðra að tryggja að miðhálendið yrði skipulagsleg eining þar sem fulltrúar allra landshorna kæmu að máli og þar sem umhverfissjónarmið væru virt. Við teljum að með þeirri tillögu sem liggur fyrir um breytingu á skipulags- og byggingarlögum sem hæstv. umhvrh. skýrði áðan frá sé komið til móts við þau sjónarmið sem við höfum verið að beita okkur fyrir og teljum að með málflutningi okkar og með þrýstingi sem við höfum haft uppi höfum við náð niðurstöðu sem er ásættanleg að því leyti að fulltrúar allra landshorna koma að þessu máli og umhverfisþátturinn er styrktur verulega frá því sem áður var. En ég legg áherslu á að sú tillaga að lagabreytingu, það frv., verður að samþykkja í vor og við verðum að fá bindandi skuldbindingar frá ríkisstjórninni um að svo verði vegna þess að fyrirvari okkar er algerlega undir því kominn að þessar lagabreytingar nái einnig fram að ganga.

Herra forseti. Þetta var málefnaleg og yfirgripsmikil ræða hjá hv. þm. Ég ætla einungis að drepa við þann hluta ræðunnar sem lýtur einmitt að þeim átökum sem standa um frv. í tengslum við yfirráð og ráðstöfunarrétt á miðhálendinu. Hv. þm. var tíðrætt um lýðræði í ræðu sinni og við þekkjum það auðvitað að hv. þm. er annt um að lýðræðishugsjónarinnar sé gætt. Hann sagði að hann fyrir sitt leyti og Alþb. og óháðir gætu fallist á þá tillögu sem liggur núna fyrir af hálfu hæstv. umhvrh. vegna þess að tekið sé tillit til sjónarmiða Alþb. og óháðra, sem er rétt. Jafnframt sagði hann að lýðræðisins væri gætt vegna þess, og hann sagði þetta svona, vegna þess að í nefndinni sem frv. gerir ráð fyrir sitja tveir fulltrúar Reykjavíkur, einn úr Reykjanesi og auk þess einn úr Vestfjörðum. Ég spyr hv. þm.: Er þetta hugmynd hans um lýðræði? Getur hann fallist á að það sitja þarna 12 aðrir fulltrúar en það kjördæmi sem hann er fulltrúi fyrir og er langmannflesta kjördæmi landsins hafi einungis tvo? Er það í anda hans lýðræðishugsjóna að einungis þrír fulltrúar komi úr hópi 67% þjóðarinnar? Hins vegar liggi það fyrir að 40 sveitarfélög sem hafa innan vébanda sinna 4% þjóðarinnar hafi 12 fulltrúa? Herra forseti. Ég spyr hv. þm.: Er þetta lýðræðið sem hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur ár og síð barist fyrir oft og tíðum með aðdáunarlegum árangri? Ég leyfi mér að efast um það.

Hæstv. forseti. Ég skilgreini ekki lýðræði samkvæmt strangri hausatölutalningu. Það hefur hingað til ekki truflað mig eins og ég gat um í ræðu minni þótt Íslendingar hafi atkvæðismagn hjá Sameinuðu þjóðunum á borð við Indverja, mörg hundruð milljón manna þjóð og það hefur ekki truflað Íslendinga hingað til að við njótum jafnræðis með Norðurlandaþjóðum á vettvangi í Norðurlandasamstarfi. Það sem mér finnst skipta máli er að með þeirri breytingartillögu sem hér kemur fram er tryggt að fulltrúar allra kjördæma, allra landshorna, allra landshluta, komi að málinu. Ég tel að það hafi náðst vegna þess að við höfum beitt okkur fyrir því. Við beittum okkur fyrir því með málafylgju hér í þingsal og við gerðum það í nefndinni. Þar er ekki um þröngar flokkslínur að ræða. Þetta eru sjónarmið sem komið hafa úr ýmsum flokkum en ég tel okkur hafa náð ásættanlegri lausn, að tryggja fulltrúum allra landshluta aðkomu að þessu máli. Hitt finnst mér ekki síður skipta miklu máli, að fulltrúar ríkisvaldsins komi ekki aðeins úr félmrn. heldur einnig úr umhvrn. Það er hitt meginmarkmiðið, sem við í þingflokki Alþb. og óháðra settum okkur, að tryggja skipulagslega einingu og að umhverfisþátturinn væri virtur að verðleikum.

Herra forseti. Það er lofsvert að hv. þm. skuli ekki gera sér rellu út af því að Indverjar og Íslendingar hafi svipað atkvæðavægi hjá Sameinuðu þjóðunum. Hins vegar vill svo til að þetta frv. er ekki að færa Indverjum ráðstöfunarrétt yfir miðhálendinu. Hv. þm. vék hið minnsta þrisvar að lýðræðinu í ræðu sinni hér áðan. Ég spyr hv. þm.: Hvernig samrýmist það lýðræðishugsjón hans að tveir fulltrúar komi úr þéttbýlasta kjördæmi landsins, þrír fulltrúar samtals frá þeim landshlutum sem 67% þjóðarinnar byggja? Ég get fallist á að það er falleg og göfug hugsjón hjá hv. þm. að dreifbýlið eigi að koma ríkulega að stjórn miðhálendisins. Ég veit þó, herra forseti, að á bestu bæjum, jafnvel hjá Alþb., greinir menn á. Hvernig reyna menn að gera út um deilur? Þeir reyna að ná málamiðlunum. Gangi það ekki, fara menn hina lýðræðislegu leið sem byggist á atkvæðagreiðslu. Það er alveg ljóst, herra forseti, að ef deilur koma upp innan þeirrar stjórnar sem hér er verið að leggja til, þá mun það snúast um hagsmuni, annars vegar dreifbýlisins og hins vegar þéttbýlisins. Þessir hagsmunir rekast á og valda vandræðum en þá er niðurstaðan gefin samkvæmt því lýðræði sem birtist í þessu frv. Lýðræðið sem hv. þm. Ögmundur Jónasson blessaði í ræðu sinni en er allt öðruvísi en það lýðræði sem hv. þm. hefur um mörg ár innrætt mönnum eins og mér. Ég virði auðvitað hv. þm. og þakka honum að öðru leyti fyrir ræðu hans en ég varð fyrir vonbrigðum með þennan part hennar.

Hæstv. forseti. Ég held það séu ekki þessir hagsmunir sem rekast á. Ég held það séu ekki hagsmunir eða ólíkar hugmyndir fólks sem býr á Reykjanesi, Reykjavík eða annars staðar á landinu. Ég held ekki. Ég held hins vegar að hagsmunir, annars vegar iðnaðar og orkugeirans og hins vegar umhverfissjónarmiðanna kunni að verða ólíkir. Það vekur athygli mína að í tillögum Alþfl. eru fulltrúar ríkisvaldsins, sem koma eiga að þessum málum, úr iðnaðargeiranum og samgöngugeiranum. Við höfum lagt áherslu á að umhverfisþátturinn vegi þar þungt, enda eru það fulltrúar félmrn. og umhvrn. sem koma að þessari nefnd. Við skulum ekki gleyma, þegar við tölum um lýðræði, að fulltrúar ríkisvaldsins, þjóðarinnar allrar, koma að þessum málum. Við lögðum upp með það meginmarkmið að tryggja grundvallaratriðin, drukkna ekki í reglugerðarskipulaginu en tryggja að meginmarkmiðin næðu fram að ganga. Við lögðum áherslu á að um væri að ræða skipulagslega heild þar sem umhverfisþátturinn mundi vega þungt. Ég vek athygli á því að í þeim tillögum sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur talað fyrir vega þau atriði ekki eins þungt og hjá okkur. Þar fá iðnaðar- og virkjanasjónarmiðin meira vægi.

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs um fundarstjórn forseta er að hér hefur nokkuð gerst sem við þingmenn þurfum að fá frekari skýringar á. Lagt hefur verið fram frv. frá hæstv. umhvrh. um breytingu á lögum um skipulags- og byggingarmál. Sá maður sem öðrum fremur á að fjalla um það mál í þinginu, formaður umhvn., hefur lýst sig andvígan málinu. Sama máli gegnir um oddvita Sjálfstfl. í umræðu um umhverfismál og umhverfisráðherraefni flokksins, Árna Mathiesen. Þannig hafa oddvitar stjórnarflokkanna í umhvn., sem fjalla á um málið, báðir lýst andstöðu sinni við frv. Til viðbótar hefur talsmaður Alþb., hv. þm. Ögmundur Jónasson sem talaði hér áðan, lýst því yfir að af hálfu Alþb. sé það skilyrði fyrir stuðningi við frv. um sveitarstjórnarmál sem hér er til umræðu að frv. um breytingar á lögum um skipulags- og byggingarmál verði afgreitt á þessu vorþingi. Ég held það sé alveg nauðsynlegt, áður en mikið lengra er haldið, herra forseti, að fá að vita frá forsetum og ráðherra hver hugmyndin er um framgang málsins. Mun hæstv. umhvrh. halda fast við þetta frv. sitt þótt oddvitar stjórnarflokkanna í umhvn. hafi lýst andstöðu við það? Mun hann leggja til eða knýja á um að málið verði afgreitt á þessu þingi til að koma til móts við skilyrði Alþb. um stuðning við frv. um sveitarstjórnarmál? Það er nauðsynlegt að fá að vita þetta, virðulegi forseti, áður en áfram verður haldið. Það þarf að liggja ljóst fyrir hvort hæstv. umhvrh. heldur fast við frv. þrátt fyrir andstöðu oddvita stjórnarflokkanna við frv. Eins þarf að vera ljóst hvort hann ætlar að verða við skilmálum Alþb. um að tryggja afgreiðslu málsins á þessu vorþingi, eða hvort alþýðubandalagsmenn eigi e.t.v. að ganga til atkvæða um sveitarstjórnarfrv. í trausti þess að frv. umhvrh. verði samþykkt. Eiga þeir kannski að komast að raun um það, eftir að atkvæðagreiðslu er lokið, að það hafi aldrei verið ætlunin? Það er nauðsynlegt, herra forseti, að fá þetta upplýst. Ég geri það að tillögu minni, ef ég má, að hæstv. forseti ræði þessa stöðu við formenn þingflokkanna í kvöldmatarhléinu og gefi okkur alþingismönnum síðan vitneskju um þær hugmyndir sem eru um framgang málsins.

Herra forseti. Varðandi þá spurningu sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson bar upp um breytingar á skipulagslögum og þátt oddvita stjórnarflokkanna í því máli vil ég upplýsa að í Sjálfstfl. var samþykkt að leggja fram þessa breytingu við skipulags- og byggingarlög til kynningar, enda er sá frestur liðinn, samkvæmt ákvörðun þingsins, að hægt sé að leggja fram ný mál. Í mínum huga hefur þetta frv. verið lagt fram í nafni Sjálfstfl. hvað sem líður hugmyndum formanns umhvn. í málinu. Ég held mér sé óhætt að segja, herra forseti, að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hafi misskilið orð Árna Mathiesens hrapallega ef hann heldur að hann sé á móti málinu. Aftur á móti hefur það verið skilningur hans og minn einnig, að óþarft sé að gera breytinguna vegna þess að heimildir ráðherrans til að koma á svæðaskipulagi séu til staðar í skipulags- og byggingarlögum. En þar sem við heyrum að menn treysta því ekki að umhvrh. skipi slíka nefnd, þótt hann hafi gert það að vissu leyti, getum við auðvitað fallist á að hafa það í lögum að skipa eigi sérstaka svæðisskipulagsnefnd sem sérstaklega muni taka á svæðisskipulagsmálum miðhálendisins. Í Sjálfstfl. var það einróma samþykkt og því fullyrði ég, herra forseti, að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur misskilið hv. þm. Árna Mathiesen hvað þetta varðar.

Herra forseti. Mér þykir líklegt að hv. 4. þm. Vestf. hafi ekki verið viðstaddur alla þessa umræðu. Áðan komu mjög skýr svör frá hæstv. umhvrh. um það hvað hann ætlaðist fyrir með þessu frv. Það var lagt fyrir þingflokka stjórnarflokkanna, er stjórnarfrv. og samþykkt með þeim undantekningum sem fram hafa komið, og hv. 11. þm. Reykv. hefur gert grein fyrir. Hæstv. umhvrh. lýsti því yfir fyrir skömmu að frv. væri lagt fram til kynningar, ætlunin væri að afgreiða það á haustþingi og ljúka afgreiðslu þess á þessu ári. Þetta kom fram í ræðu hans en hann er nú mættur í salinn. Ég þarf því ekki að tala frekar í hans orðastað.

Herra forseti. Ég tel að spurningar hv. þm. Sighvats Björgvinssonar hafi átt fullan rétt á sér, ekki síst eftir ræðu hv. þm. Kristjáns Pálssonar. Lítum yfir umræðuna eins og hún hefur verið hingað til. Á hverju hefur hún byggst? Hún hefur byggst á frv. sem hæstv. umhvrh. dreifði hér í dag. Hér hafa menn til að mynda lýst skoðunum sinna flokka og sagt að þær byggist á því að sjónarmið þeirra hafi náð fram að ganga, ákveðin sátt hafi náðst, m.a. vegna þrýstings þeirra. Ég vísa í ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Með öðrum orðum ganga menn út frá því að þetta frv. verði samþykkt eins og það liggur fyrir. Svo kemur hv. þm. Kristján Pálsson og segir: Það er lagt fram til kynningar. Ég spyr: Er verið að draga þingmenn á asnaeyrunum? Er verið að kynna frv. sem ætlunin er að breyta síðan? Ég spyr líka í tilefni af ræðu hv. þm. Árna M. Mathiesens fyrr í dag. Hann lýsti andstöðu við frv. og sagði: Því verður breytt. Hann sagði: Vonandi gefst færi til að nota sumarið til að breyta frv. Með öðrum orðum grundvallast þessi umræða á sáttatillögu sem komið fram hjá hæstv. ráðherra. Hins vegar liggur fyrir að engin sátt er um hana, ekki einu sinni í stjórnarliðinu. Umhverfisráðherraefni Sjálfstfl. hefur lýst vantrú á meginþætti í henni og oddviti stjórnarliðsins í umhvn., hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, hefur lýst beinni andstöðu við það. Er nema von að við spyrjum, sér í lagi eftir ræðu hv. þm. Kristjáns Pálssonar: Er verið að draga þingið á asnaeyrunum með því að leggja hér fram frv. sem á síðan e.t.v. að gjörbreyta?

Herra forseti. Auðvitað er alveg ljóst, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar, að við í þingflokki alþýðubandalagsmanna munum beita okkur fyrir því að þetta stjórnarfrv. verði samþykkt. Okkur er að vísu ljóst, eftir þau ummæli sem hér hafa fallið, að það er tregða í stjórnarliðinu. Við munum beita því afli sem við höfum til að knýja á um að stjórnarliðið standi á bak við sín eigin frv. Út af fyrir sig höfum við ekki mikið vald hér en þó nokkurn hluta af þinginu. Við munum reyna að beita því valdi til að tryggja að málið verði að lögum. Við hljótum að hafa allan rétt til þess og hljótum að láta á það reyna hvort stjórnarþingmenn standa með sinni stjórn eða ekki. Ef allir ætla að hlaupa frá sinni ríkisstjórn er það náttúrlega hennar vandi. Ég tel það hafa verið mikilsvert sem fram kom hjá talsmanni Sjálfstfl., hv. þm. Kristjáni Pálssyni í þessu máli. Það breytir því ekki að við hljótum, eftir sem áður, að áskilja okkur rétt til að knýja á um að málið verði að lögum á þessu vori. Það er mikilvægt að okkar mati. Auðvitað getum við ekki sett neinum skilyrði, hvorki einum eða neinum í þessu þingi, þar sem við erum í minni hluta. Við getum hins vegar beitt okkur fyrir málinu og munum gera það. Ég minni á að þótt stjórnarandstaðan ráði yfirleitt ekki miklu þá ræður hún þó einhverju þegar kemur að því að ljúka þingstörfum á vorin.

Virðulegi forseti. Það er háttur þingflokks Sjálfstfl. að afgreiða mál frá sér með heimild til þess að leggja mál fram sem stjfrv. án þess að þeirri afgreiðslu fylgi hvaða efnislega afstöðu þingmenn Sjálfstfl. ætla síðan að taka til málsins öfugt við afgreiðslu allra annarra þingflokka þar sem efnisleg afstaða er tekin til máls sem fram er lagt þannig að ráðherrar vita í stjórnarsamstarfi hvort stuðningur er og hversu mikill hann er þá við málið. Þingmenn Sjálfstfl. afgreiða mál ekki svona. Nú hefur komið í ljós að það er ekki bara Árni Mathiesen sem lýsti andstöðu við frv. --- það gerði hann hér áðan og vildi fá að breyta því --- heldur einnig flokksbróðir hans Kristján Pálsson sem hefur lýst þeirri skoðun sinni að ástæðulaust sé að samþykkja þetta frv. Það er því full ástæða til þess að spyrjast fyrir um fyrirætlanir hæstv. ríkisstjórnar með málin þegar svo stendur á. Það liggur líka fyrir og hefur verið staðfest að afstaða Alþb. er sú að Alþb. er reiðubúið að greiða atkvæði með frv. um sveitarstjórnarmál sem hér er til umræðu að því tilskildu að frv. þetta um breytingu á skipulags- og byggingarlögum verði samþykkt sem lög frá Alþingi. En nú hefur verið upplýst að það er ekki ætlun hæstv. umhvrh. að biðja um slíka afgreiðslu og fer þá staðan að verða nokkuð erfið í málinu þegar fyrir liggur að hæstv. umhvrh. ætlar að setja fótinn fyrir sitt eigið frv. svo vitnað sé nú í fræg ummæli sem féllu ekki alls fyrir löngu í þinginu um annað frv. sem annar ráðherra flutti. Hæstv. umhvrh. ætlar sem sé að setja fótinn fyrir sitt frv. Það er ekki stuðningur við frv. hjá þeim ræðumönnum sem talað hafa úr liði Sjálfstfl. og Framsfl. en Alþb. knýr mjög fast á um það að frv. verði afgreitt sem lög frá Alþingi í vor til þess að geta greitt atkvæði með sveitarstjórnarfrv. Málið er orðið svo flókið, virðulegi forseti, að ég ítreka einfaldlega tilmæli mín um að menn ræði saman í kvöldverðarhléinu, þingflokksformenn, hæstv. ráðherra og forseti, og komist að einhverri niðurstöðu um það hvernig með þetta mál eigi að fara svo að það liggi fyrir áður en lengra er haldið.

Hæstv. forseti. Ég heyrði reyndar ekki þegar þessi umræða um fundarstjórn forseta hófst þannig að ég veit ekki nákvæmlega hvernig fyrirspurn hljóðaði um afgreiðslu máls. En ég þykist heyra það á umræðunum eins og þær eru í gangi nú hvað hafi verið til umfjöllunar, þ.e. spurning um hvort afgreiða eigi frv. sem mest hefur nú verið rætt hér en er alls ekki á dagskrá. Í fyrsta lagi er það frv. sem hér hefur aðallega verið til umræðu ekki á dagskrá. En ég get endurtekið það sem ég sagði áðan í fyrri ræðu minni um það mál sem hér er á dagskrá að ég lagði fram fyrir þingið annað frv., frv. um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, sem ég vonaðist til að gæti liðkað fyrir afgreiðslu sveitarstjórnarfrv. á þessu þingi, en það væri ekki gert ráð fyrir því að það frv. yrði lögfest í vor. Það kom fram í ræðu minni áðan. Það yrði lagt fram fyrst og fremst sem fylgifrv. með hinu frv. til þess að það mætti auðvelda afgreiðslu þess. Hins vegar er alveg ljóst að frv. þetta er stjfrv. Það kom líka fram þá. Það er ljóst að frv. þetta er samþykkt af báðum þingflokkunum, stjórnarflokkunum. Ég veit að vísu ekki nákvæmlega hvernig aðrir flokkar afgreiða sín mál eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson upplýsti áðan og virtist mjög kunnugur því hvernig þingflokkur sjálfstæðismanna ynni sína vinnu. Ég get ekki gefið neinar skýringar á því eða lýsingar. Ég þekki það ekki. En frv. hefur verið afgreitt þar sem stjfrv. einnig og er lagt fram sem slíkt. Ég geri því ráð fyrir að frv. verði samþykkt efnislega á haustþingi eins og það hefur nú verið lagt hér fram. Við vitum líka að það á ekki bara við um þetta frv. heldur virðist mér það nú vera með æði mörg frumvörp og ekki óeðlilegt, að löggjafarasamkoman hafi eitthvað um það að segja hvernig hún vill endanlega ganga frá frumvörpum áður en þau eru lögfest og það hlýtur að geta átt við um þetta frv. líka. En efnislega liggur það fyrir og ég geri ráð fyrir því að þannig verði það lagt fram aftur af umhvrh. á haustþingi.

Herra forseti. Ég er búinn að sitja hérna í þessari stofnun í nokkur missiri eins og menn þekkja. Ég hef eiginlega aldrei lent í öðru eins. Þingflokkur Alþb. og óháðra hefur tekið vel í ákveðið stjfrv. Þingflokkurinn hefur ekki gert samþykkt frv. að skilyrði fyrir einu eða neinu. Við verslum ekki með okkar afstöðu í málum. En við hefðum talið betra að málið yrði afgreitt. Það er alveg ljóst. Og við knýjum á um að málið verði afgreitt og óskum eftir því að málið verði tekið hér á dagskrá, fari til nefndar og komi svo aftur til atkvæða. Og hvað gerist þá? Þá lýsir hæstv. umhvrh., aðalflutningsmaður málsins, því yfir að hann muni bregða fæti fyrir málið í þinginu. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, eins og maðurinn sem við þekkjum öll segir stundum: ,,Þetta finnst mér skrýtið.`` Þetta er skrýtið og mikil nýlunda og það liggur við að þetta frv. sé þá héðan í frá ekki venjulegt stjfrv. heldur stjfrv. Alþb. og óháðra. Það má segja að það sé kominn tími til að þessir aðilar, Alþb. og óháðir, eignist eitt stjfrv. þó fyrr hefði verið. Ég segi það því alveg eins og er að manni kann að vera nokkur vandi á höndum í málinu. En ég verð þá bara endurtaka það sem ég sagði áðan að ég mun beita mér fyrir því að þetta mál komist á dagskrá og til umræðu. Við þingflokksformenn stjórnarandstöðuflokkanna höfum líka aðeins pínulítið um það að segja hvaða mál eru tekin á dagskrá og til umræðu og við munum knýja á um að þetta mál komi til umræðu og komist til nefndar. Þingið á auðvitað að taka afstöðu til svona máls. Af hverju ekki núna? Hæstv. ráðherra sagði áðan að málið yrði flutt óbreytt í haust. Af hverju má þá ekki fjalla um það núna? Þingheimur nauðaþekkir þetta mál vegna þess að málið er hluti af umfjölluninni um sveitarstjórnarmálin þannig að ekki þarf að draga þetta stundinni lengur. Vandinn er væntanlega sá að það eru einhverjar innantökur í einum og einum þingmanni hjá íhaldinu í þessu máli og kannski einum eða tveimur framsóknarmönnum, örugglega ekki mjög mörgum. En af hverju ekki að prófa þá að nudda málinu áfram? Hver veit nema t.d. þingflokkur Kvennalistans gæti stutt málið eða þingflokkur jafnaðarmanna? Ég veit ekki um það. Ef svo væri þá þokast þetta náttúrlega í áttina. Því þá ekki að leyfa meiri hluta þingsins að ráða um þetta einingarmál sem Alþb. og óháðir flytja hér og hafa breytt í raun í sitt eigið stjfrv.? Og við munum halda því til streitu þó að ráðherrann sem á það sé á móti því. Við munum halda því til streitu.

Herra forseti. Varðandi þetta mál og að þingmenn Sjálfstfl. komi ekki múlbundnir út af þingflokksfundum og tali einum rómi þá kemur mér mjög á óvart að slík yfirlýsing skuli koma úr munni hv. formanni Alþfl. því ég veit ekki til þess að þeir hafi hingað til talað öðruvísi en hver með sinni tungu og helst aldrei verið sammála, alla vega ekki þegar þeir voru í stjórn, ef ég man rétt. Það kemur mér því mjög á óvart að heyra hann koma með yfirlýsingar sem þessa. Það er ekkert óvenjulegt við að frumvörp sem koma í þingið séu send til nefndar og svo til umsagnar úti í þjóðfélaginu. Það hefur alla tíð tíðkast að frumvörp eins og þetta fái einhverja umsögn í þjóðfélaginu, hjá sveitarstjórnum, hjá hagsmunaaðilum og öðrum slíkum sem um þessi mál fjalla að ósk þingsins. Ég tel að þetta sé það stórt mál að það eigi heima í umræðu úti í þjóðfélaginu nákvæmlega eins og sveitarstjórnarlögin hafa haft góðan tíma úti í þjóðfélaginu til umræðu. Það er því ekkert tortryggilegt við það að þetta mál verði tekið aftur upp næsta haust. Ég held að enginn sé að draga neinn á asnaeyrunum með þeim vinnubrögðum. Það er fyrst og fremst verið að styrkja niðurstöðuna og efla trú á því að menn ætli sér að gera það sem í þessu frv. felst í meginatriðum. En að sjálfsögðu er ekkert endilega víst að það verði orði til orðs nákvæmlega eins. Það sem menn eru fyrst og fremst að tryggja er að miðhálendið sem slíkt verði með svæðisskipulagi og það verði ekki ákvörðun eða geðþóttaákvörðun ráðherra að þarna verði svæðisskipulag heldur verði það lögfest. Það er aðalatriðið. Síðan er það spurningin hverjir verði í slíkri nefnd. Og þeir gætu orðið fleiri en fulltrúar frá sveitarfélögunum.

Forseti vill geta þess eftir þessa fróðlegu umræðu um fundarstjórn forseta að þetta tiltekna frv. er ekki á dagskrá yfirstandandi fundar né heldur hefur borist beiðni frá hæstv. ráðherra um að það komi á dagskrá þessa þings, kunni það að skýra málið að einhverju leyti. Vegna fyrirspurnar um framhaldandi þinghald er ráð fyrir því gert að matarhlé verði að aflokinni ræðu hv. 14. þm. Reykv. Standi hún fram yfir hálfátta verður gert hlé á ræðu hennar.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessar upplýsingar og það verður bara að koma í ljós hvað ég verð mælsk í þessari umræðu. Við erum að ræða mikinn lagabálk. Hér er um að ræða hvorki meira né minna en frv. til sveitarstjórnarlaga sem fjallar um flest þau ákvæði sem lúta að skipan sveitarstjórna og þeirra verkefnum og hvernig þær skuli starfa. En það liggur við að ég segi að ég harmi hvað umræðan hefur snúist að miklu leyti um 1. gr. þessa frv. og ákvæði til bráðabirgða. Það er reyndar ekki að ástæðulausu en það er vissulega þörf á því að vekja athygli á öðrum greinum frv. og því hvað hér er í raun og veru um stórt mál að ræða. Hér er verið að gera ýmsar breytingar á sveitarstjórnarlögunum og hér er um lagabálk að ræða sem þarf að fá góða umræðu og góða umfjöllun. Ég vil í upphafi gera það að umtalsefni að mér er umhugsunarefni varðandi starfshætti okkar á hinu háa Alþingi sú góða regla og lýðræðislega að senda mál til umsagnar sem hér er í heiðri höfð. En ég verð að segja, bæði varðandi þetta mál og þau mál sem hv. félmn. hefur verið að fjalla um húsnæðismál, að í vinnu við þau hefur það valdið mér miklum vonbrigðum hve fáir senda inn umsagnir í jafnviðamiklum og umdeildum málum. Við sendum t.d. þetta frv. til sveitarstjórnarlaga til umsagnar flestra náttúruverndarsamtaka og annarra þeirra sem koma að málefnum hálendisins. En skemmst er frá að segja að það voru nánast engin svör frá þessum aðilum. Eins er það mjög áberandi að við sendum þetta frv. til umsagnar til hvers einasta sveitarfélags á landinu og það er mjög með höppum og glöppum hverjir senda inn umsagnir. Það vekur auðvitað spurningar bæði um þann umsagnarfrest sem veittur er og eins það að hve miklu leyti samtök og jafnvel sveitarfélög hafa aðstöðu og hreinlega mannafla til þess að svara jafnviðamiklum en mikilvægum erindum. Mér finnst þetta vera umhugsunarvert. En varðandi það sem kom fram fyrr í dag um vinnslu málsins í nefnd tel ég að hv. félmn. hafi gefið þessu máli mjög mikinn tíma. Það var fjallað mjög ítarlega um þetta mál, hverja einustu grein frv., og þá ekki síst 1. gr. og ákvæði til brb. Ég mótmæli því einfaldlega að staðið hafi verið eitthvað óeðlilega að því að taka málið út úr nefnd. Málið var algjörlega fullunnið í nefndinni, það var afgreitt að hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fjarverandi en fulltrúi þingflokks jafnaðarmanna var á fundinum og málið var tekið út úr nefnd með þeim fororðum að hv. þm., sem hafði unnið að málinu allan tímann, hefði rétt til þess að skila nál. þó hún væri ekki vistödd afgreiðslu málsins. Jafnframt var samþykkt að þar sem nokkur bið hafi verið eftir umsögn allshn. að taka málið aftur inn milli 2. og 3. umr. ef umsagnir allshn. hefðu þá borist. Nú hafa okkur borist tvær umsagnir frá meiri hluta allshn. og frá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur en ég veit ekkert hvað líður umsögn annarra þingmanna í minni hluta hv. allshn. Hæstv. forseti. Við 1. umr. málsins tók ég mjög undir þau sjónarmið sem þingmenn þingflokks jafnaðarmanna hafa fært fram í umræðunni. Ég hafði miklar efasemdir um að það væri rétt að skipta miðhálendinu upp á milli sveitarfélaganna í landinu. En eftir þá ítarlegu umfjöllun og vinnu sem við höfum farið í gegnum komst ég að þeirri niðurstöðu að sú hugmynd eða sú tillaga að gera miðhálendið að einu stjórnsýslusvæði væri óframkvæmanleg. Hún mundi bæði kalla á þvílík átök og hugsanlega málaferli að við það yrði ekki unað. Ég tel leika mikinn vafa á því hvort það að gera miðhálendið að einu stjórnsýslusvæði stæðist stjórnarskrána, bæði hvað varðar ákvæði hennar um eignarrétt og atvinnuréttindi þannig að ég held að slík breyting hefði kostað mikil átök. Því var það að vinna nefndarinnar, og þar áttu í hlut bæði minni og meiri hluti --- og ekki síst meiri hlutinn sem lagði á sig mikla vinnu og miklar viðræður utan funda, m.a. við hæstv. félmrh. og hæstv. umhvrh. --- snerist um að reyna að finna leið sem gæti leitt til nokkuð víðtækrar sáttar um málefni miðhálendisins. Ég held að við séum öll sammála um að það sem skiptir þar langsamlega mestu máli er skipulagsrétturinn, að miðhálendið sé skipulagt sem heild og að fulltrúar allra landsmanna komi þar að verki. Það er það sem skiptir meginmáli, fulltrúar allra landsmanna komi þar að verki. Ég tel að sú tillaga sem hefur verið kynnt í dag af hæstv. umhvrh. sé mjög í áttina. Við getum deilt um það hvernig beri að setja svona nefnd saman og hverjir eigi að koma þar að verki, en ég verð að segja það, hæstv. forseti, að mér hugnast mun betur tillaga hæstv. umhvrh. en tillaga þingflokks jafnaðarmanna, þar sem ráðuneytin eru í meiri hluta fulltrúa og síðan kemur Samband ísl. sveitarfélaga einnig að í þeirri tillögu. Ég verð hins vegar að viðurkenna það, eftir að hafa hlustað á umræðuna hér í dag, að ég hef mikla samúð með því sjónarmiði sem kom m.a. fram hjá hv. þm. Árna Mathiesen, að þeir sem eiga hagsmuna að gæta, þeir sem nýta hálendið og þeir sem kannski bera verndun þess mest fyrir brjósti, fái að koma hér að verki. Ég væri svo sannarlega tilbúin að skoða það, skoða þann þátt. Hins vegar finnst mér afar mikilvægt og vil leggja það eindregið til að leitað verði allra leiða til þess að samþykkja þessa tillögu samhliða sveitarstjórnarfrv. ef þess er nokkur kostur. Að sjálfsögðu virði ég rétt viðkomandi til þess að fá að kynna sér málið rækilega en það er þá afar brýnt að gengið verði þannig frá málum að það sé alveg ljóst að sú tillaga sem hér liggur fyrir, þ.e. megininntak hennar, nái fram að ganga. En ég mundi ekki setja mig á móti því þó að menn skoðuðu aðeins samsetningu nefndarinnar upp á nýtt ef um það næðist samkomulag og með það þá sérstaklega að markmiði að aðilar sem nýta hálendið komi hér að málum ef þeir gætu komið sér saman um slíkt. Þá er ég ekki síst að hugsa um fulltrúa ferðaþjónustunnar, náttúruverndarsamtök og aðra slíka.  Ég held að við verðum að gera allt sem við getum til að tryggja framgang þessara breytinga á skipulags- og byggingarlögunum og ég held að eins og tillagan er hér nái hún þeim markmiðum sem ég tíundaði áðan, annars vegar að tryggja að miðhálendið sé skipulagt sem heild og að fleiri aðilar en sveitarfélögin, sem eiga þarna land að, komi að því verki sem þarna þarf að vinna í framtíðinni og einnig það að nefndin mun hafa umsagnarrétt um aðalskipulag og jafnframt verður deiliskipulag að vera í samræmi við þær reglur sem settar hafa verið. Ég vil því leggja mitt af mörkum til þess að þetta nái fram að ganga og það sem allra fyrst. Um þetta mál hafa verið gríðarlegar umræður úti í samfélaginu og það er því miður oft svo að aðilar eru lengi að taka við sér og lengi að átta sig, samanber það sem ég nefndi um umsagnir, að nefndinni bárust einfaldlega ekki umsagnir frá þessum aðilum þó að við kölluðum allmarga þeirra á fund okkar. Það verður að segjast eins og er að sú tillaga sem hér hefur verið lögð fram þarf að fá kynningu. Hún þarf að fá kynningu og helst að þeir aðilar sem hafa verið einna gagnrýnastir hafi tíma til þess að kynna sér hana og láta í ljós skoðanir sínar á henni. En við skulum sjá hverju fram vindur næstu daga. Ég ætla þá að víkja að einstökum atriðum frv., og ég ítreka að mér finnst vera um mikilvægan lagabálk að ræða. Fyrirvari minn við nál. lýtur fyrst og fremst að 1. gr. og því hvernig skipulagi hálendisins reiðir af. En ég hef ekki fyrirvara við aðrar greinar frv., eins og hv. þm. Ögmundur Jónassona sem flutti ágæta ræðu og kom hér inn á ýmislegt sem er auðvitað mjög mikilvægt. Ég vil þó gera að umtalsefni nokkrar greinar frv. Þá vil ég fyrst vekja athygli á þeirri breytingu sem gerð er á 5. gr. þessa frv. sem fjallar um byggðarmerki. Býsna athyglisverð umræða átti sér stað um það mál og lýtur að því að Einkaleyfastofan vakti athygli á ákveðinni skörun sem ætti sér stað milli verkefna hennar og þess sem byggðarmerkjanefnd er falið að gera og sú umræða leiddi til brtt. sem fela það í sér að byggðanefnd er lögð af, Einkaleyfastofunni eru falin þessi verkefni. Ef sveitarfélögin vilja fá einhverjar faglegar leiðbeiningar, eins og voru nú meginrökin fyrir þessari byggðarmerkjanefnd, verða þau einfaldlega að koma sér saman um það sjálf og vinna málin á eigin vegum. Ég lít þannig á að þarna séum við að færa vald til sveitarfélaganna og að draga úr býsna sérkennilegum afskiptum ráðuneytisins af þeirra málum sem mun eiga sér ákveðnar skýringar og ákveðna sögu. Nefndin ákvað að gera ekki breytingu á lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga en það komu margar athugasemdir og í raun verð ég að segja það sem skoðun mína að mér finnst ekki stætt á því miklu lengur að hafa þessa tölu inni í lögum. En ég virði það sjónarmið að það er mikil hreyfing á sameiningu sveitarfélaganna og ef menn óttast að breyting á þessu lágmarki kunni að hleypa illu blóði í sameiningu sveitarfélaga er kannski ástæðulaust að vera að breyta því en talan sem slík er ekki í nokkru samræmi við þann raunveruleika sem við lifum við. Fimmtíu manna eða rúmlega fimmtíu manna sveitarfélag getur alls ekki sinnt þeirri þjónustu sem sveitarfélögum er ætlað enda ríkir mikil samvinna og þau nýta sér þjónustu nágrannasveitarfélaga. En við höfum svo sem orðið vitni að sérkennilegum atburðum í tengslum við tillögur um sameiningu sveitarfélaga og vísa ég þar m.a. til þess sem gerðist í Skorradalshreppi þar sem urðu miklar deilur um það hvort kjörskrá stæðist. Ég verð eiginlega að nota þetta tækifæri, hæstv. forseti, til að segja frá því að ágæt kunningjakona mín, sem býr í Skorradalshreppi, hafði samband við mig í morgun til þess að leita ráða. Og það sneri að því að þeim í Skorradalshreppi hefur borist íbúaskrá og kjörskrá sem er sú nákvæmlega sama og verið var að kvarta yfir fyrir kosningarnar um sameiningu hreppanna þarna. Það virðist sem Hagstofan sjái sér ekki fært að gera breytingar á kjörskránni. Það kemur mér afar undarlega fyrir sjónir ef ekki er hægt að leiðrétta kjörskrár. Þessi ágæta kona sagði mér að fulltrúar íbúa hefðu leitað til Hagstofunnar og að því er ég held líka til félmrn. En ég vil spyrja hæstv. félmrh.: Er það virkilega svo að ekki sé hægt fá kjörskrár og íbúaskrár leiðréttar með góðum fyrirvara? Og sérstaklega þar sem miklar umræður og í raun og veru kærur, ég held ég fari rétt með að þessi skrá hafi verið kærð. Ég verð að vísu að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég er aðeins að fara út fyrir efnið og nota tækifærið til að koma þessu að því að mér fannst þetta afar sérkennilegt. Það er mjög alvarlegt ef það er svo að kjörskrár séu beinlínis rangar eða þær séu ekki leiðréttar með góðum fyrirvara fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Ég ætla að leita nánari skýringa á þessu en vil vekja athygli hæstv. félmrh. á þessu þar sem við höfum nú samþykkt ný lög um kosningar til sveitarstjórna. Varðandi 7. gr. þá er ég fylgjandi því að settar séu skýrar reglur um heimild til gjaldtöku og þess hversu mikinn arð sveitarstjórnir mega hafa af fyrirtækjum sínum og stofnunum. Ég lít þannig á að með slíkum reglum sé fyrst og fremst verið að verja hagsmuni borgaranna fyrir ótæpilegri gjaldtöku. Eins og ég gat um í frammíkalli við ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar, byggist þetta á þeirri reglu stjórnarskrárinnar að það er Alþingi sem fer með skattlagningarvaldið og má ekki framselja það vald. Einnig hefur umboðsmaður Alþingis hvað eftir annað vakið athygli á því að gjöld eiga fyrst og fremst að duga til að greiða þá þjónustu sem verið er að taka gjöld fyrir auk eðlilegs kostnaðar sem fylgir. Mér þykir þetta vera mikilvæg regla og verð að taka undir það dæmi að m.a. í Reykjavík hafa menn beint gróðanum af fyrirtækjum borgarinnar í býsna sérkennilegar áttir á undanförnum árum, og vísa ég þar ekki síst til Perlunnar, þó að hún hafi reyndar tekist vel. Þá vil ég vekja athygli á því að í þessu frv. og brtt. er verið að gera breytingar á ýmsum mikilvægum atriðum eins og um hæfi sveitarstjórnarmanna til þess að taka kjöri. Ég vil nefna sérstaklega að mér finnst það eðlileg regla að þeir sem vinna hjá viðkomandi stofnunum séu ekki í stjórnum sömu stofnana. Menn eiga ekki að sitja beggja vegna borðsins. Ég held ég hafi sannfærst um það æ meira eftir því sem árin líða að það er mjög gott að utanaðkomandi fulltrúar komi að stjórnum stofnana, fulltrúar neytenda eins og í tilviki skólanna, fulltrúar foreldra barna, en starfsmenn eiga að sjálfsögðu að eiga aðgang sem fulltrúar starfsmanna. Við eigum að reyna eins og við getum að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra en það er auðvitað ekki alltaf auðvelt. Varðandi önnur atriði sem athugasemdir voru gerðar við vil ég nefna atriðið um þóknun. Ég held að mjög nauðsynlegt sé að tryggja það að greitt sé fyrir störf í sveitarstjórnum og vil reyndar nefna að bent hefur verið á það að mikil hreyfing á sveitarstjórnarmönnum, þ.e. hvað þeir endast skammt, og ekki síst sú hreyfing sem er á konum, stafi m.a. af því, og þetta er samkvæmt könnun sem gerð hefur verið, að þau laun sem greidd eru fyrir sveitarstjórnarstörf eru mjög lág miðað við þá miklu vinnu sem fólk leggur þar af mörkum. Það er verulegt umhugsunarefni hvernig hægt er að styrkja stöðu sveitarstjórnarstigsins og greiða betur fyrir þau störf sem þar eru unnin. Ég vil líka nefna það að hv. félmn. komst að þeirri niðurstöðu að gera ekki breytingu á þeirri reglu sem gilt hefur um fjárhagsáætlanir sveitarfélaga. Frv. gerði upphaflega ráð fyrir því að slíkar fjárhagsáætlanir yrðu samþykktar í desember. En að vel skoðuðu máli og því að okkur var bent á að afar erfitt væri að gera áætlanir meðan menn vissu t.d. ekkert um niðurstöðu fjárlaga á Alþingi, menn vissu ekki um framlög Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga o.s.frv., þá væri mjög erfitt að ganga frá fjárhagsáætlunum. Á þau rök féllumst við. Ég vil líka nefna að töluverð umræða varð um skoðunarmenn sveitarfélaga, þ.e. lýðræðislega kjörna endurskoðendur og hvernig þeirra hlutverk skaraðist við endurskoðendur almennt. Við kölluðum á ríkisendurskoðanda okkur til halds og trausts, en komumst að þeirri niðurstöðu að allt væri með eðlilegum hætti hvað þetta atriði varðar. Um eftirlitsnefndina voru gerðar töluverðar athugasemdir af einstaka sveitarfélögum og manni fannst eins og sum sveitarfélög skynjuðu eins konar yfirvald eða einhverja ógnun í þessu. En ég er alveg sannfærð um að brýnt er að veita sveitarfélögunum aðhald og að hægt sé að fylgjast með þeim, en tel þá tillögu sem hér er að finna um að hægt sé að kæra niðurstöðu eftirlitsnefndarinnar mjög til bóta. Þá vil ég einnig nefna það atriði að nú þarf ekki lengur að leggja fram sérstakt frv. ef sveitarfélög sameinast og í brtt. er reynt að taka á því atriði ef sveitarfélög sameinast þvert á kjördæmi, en við erum einmitt nýbúin að ganga í gegnum slíkt. Í brtt. við 94. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Heimilt er að sameina sveitarfélög yfir mörk kjördæma, en slík sameining hefur ekki áhrif á skipan kjördæma við alþingiskosningar.`` Í nál. meiri hlutans er vikið að því að menn telja eðlilegt að við slíka sameiningu sé um að ræða nærliggjandi sveitarfélög og það geti ekki talist æskilegt, þó að það sé ekki beinlínis ólöglegt, að sameina sveitarfélög sem mjög langt er í milli og erfitt er að sjá að eigi í rauninni samleið. Hæstv. forseti. Eins og ég hef nefnt var lögð mikil vinna í þetta mál og eins og eðlilegt var snerist umræðan að mestu og miklu leyti um 1. gr. frv. og ákvæði til bráðabirgða, hvernig ætti að koma þessum málum fyrir og tengslin við þjóðlendufrv. Í þeim umsögnum sem borist hafa frá allshn. er tekið undir það hjá meiri hluta nefndarinnar að það sé fullt samræmi milli sveitarstjórnarfrv. og frv. um þjóðlendur hvað varðar skipan mála, og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir tekur í rauninni undir þá bókun sem hv. þm. Ögmundur Jónasson og sú sem hér stendur settu í nál. og okkar fyrirvara um mikilvægi þess að skipuleggja miðhálendið í heild og það yrði gert með þeim hætti að að því kæmu fulltrúar allra landsmanna. En eins og ég nefndi áðan veit ég ekki hverjar skoðanir hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Guðnýjar Guðbjörnsdóttur eru hvað þetta mál varðar. Umsögn þeirra hefur ekki borist en ég vona að hún berist, og kannski skýrist það í umræðunni hvað þeim finnst um þetta mál. En enn og aftur, hæstv. forseti, það er afar brýnt ...

Forseti biðst afsökunar, forseta heyrist kaflaskipti vera í ræðu hv. þm. ...

Þingmaðurinn er alveg að ljúka máli sínu.

Nú, þá heldur hann áfram.

Já. Ég er búin að vera á fundi, hæstv. forseti, frá því árla morguns og er nú mjög af mér dregið, þarf að fara að fá einhverja hressingu, en það er ekki þar með sagt að ég flytji ekki aðra ræðu um þetta mál. En ég tel mig vera búna að nefna flest það sem skiptir hér máli og ætla að gera það að mínum lokaorðum að mér finnst afar brýnt að um þetta mál náist eins breið samstaða og hægt er. Það er ljóst að þingflokkur jafnaðarmanna hefur mjög sterkar skoðanir á þessu máli og er í grundvallaratriðum andvígur því að skipta miðhálendinu niður á milli sveitarfélaganna, jafnvel þó að tekið verði á skipulagsmálunum með þeim hætti sem hér er verið að leggja til. Ég harma það að ekki skuli nást breið samstaða um þetta mál en ítreka enn og aftur að ég vona að sú tillaga sem hér hefur verið kynnt nái fram að ganga á þessu vori. Ef útlit er fyrir að svo verði ekki, þá verðum við að fá mjög skýrar tryggingar fyrir því að við þessi áform verði staðið, það er algjörlega ljóst í mínum huga.

Herra forseti. Hv. þm. lauk máli sínu á sama atriði og hún hóf ræðu sína, þ.e. því er lýtur að stjórn miðhálendisins. Hv. þm. sagði að hún legði áherslu á að það frv. sem hæstv. umhvrh. hefur kynnt verði samþykkt á þessu þingi, ef ekki þá verði hún að fá skýrar tryggingar fyrir því að við það verði staðið. Ég spyr, herra forseti: Hverjar eru hinar skýru tryggingar sem hv. þm. sættir sig við? Það liggur nefnilega alveg ljóst fyrir að það frv. sem lagt er fram af hæstv. umhvrh. er grundvöllur þess að hún styður þetta mál með semingi. Það olli mér hins vegar vonbrigðum að hv. þm. sagði að hún mundi ekki leggjast gegn því að fulltrúar náttúruverndarsamtaka og ferðaþjónustu kæmu að stjórn miðhálendisins. Nú liggur það einfaldlega fyrir að samkvæmt því frv. sem hv. þm. hefur lýst yfir miklum vilja að verði samþykkt á þessu þingi er ekki gert ráð fyrir því að fulltrúar náttúruverndarsamtaka og ferðaþjónustu komi að þessu. Hins vegar gerir frv. ráð fyrir því að þar verði tólf fulltrúar sveitarfélaga, einungis tveir úr því kjördæmi sem hv. þm. er fulltrúi fyrir. Hv. þm. var til skamms tíma hluti af stjórnmálahreyfingu sem barðist fyrir því að auka völd fólksins, barðist fyrir að efla náttúruvernd og m.a. hefur margoft í ræðum sínum talað um nauðsyn þess að varðveita miðhálendið fyrir útivistarfólk. Ég spyr þess vegna, herra forseti: Hvernig getur hv. þm. varið það fyrir sjálfri sér að styðja frv. sem hún sjálf lýsir yfir að hún telji að gangi alls ekki nógu langt gagnvart aðilum sem ekki fá samkvæmt því að koma að stjórn miðhálendisins? Ég sé ekki annað í þessu en mjög alvarlega þverstæðu og bið hv. þm. að skýra hana fyrir mér.

Hæstv. forseti. Ég sagði í máli mínu að ég hefði mikla samúð með því sjónarmiði,  Ég tel að með þeirri tillögu sem lögð hefur verið fram séu menn að tryggja það, sem ég gerði að meginskilyrðum. Annars vegar það að miðhálendið sé skipulagt sem heild, hins vegar að að því komi fulltrúar allra landsmanna. Við getum deilt um hlutföllin þarna á milli. Við Reykvíkingar erum rúmlega 100 þúsund talsins og erum stór hluti þjóðarinnar og eigum mikilla hagsmuna að gæta. En það eiga þeir líka sem eiga land að miðhálendinu og hafa nýtt það og við megum auðvitað ekki troða á þeirra rétti. En málið gengur út á það að reyna að ná samkomulagi um einhverja þá leið sem geti leitt til sátta. Ég verð að segja það, hæstv. forseti, að mér finnst sú leið sem þingflokkur jafnaðarmanna leggur til hreint ekki ásættanleg. Hvað varðar skýrar tryggingar, þá verður það að koma í ljós hér á næstu dögum hvað vinnst í þinginu, hvað við komumst langt. Slíkar skýrar tryggingar eru auðvitað hreinar og klárar yfirlýsingar ráðherra um það að þeir muni leggja frv. fram í síðasta lagi næsta haust. En ég legg áherslu á að ég vil helst ná því fram hér í vor.

Herra forseti. Þau sjónarmið sem munu takast á varðandi skipulag miðhálendis og stjórn á því eru annars vegar sjónarmið útivistarfólks, sem hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson ber fyrir brjósti, og hins vegar eru það sjónarmið sem gæta allt annarra hagsmuna. Þess vegna spyr ég, af því að hv. þm. hefur lýst því yfir að hún hafi mikla samúð með sjónarmiðum náttúruverndar og útivistar: Hvernig stendur þá á því að hún getur fallist á að styðja þetta frv. þegar það er alveg ljóst, kristaltært, að samkvæmt því fá þessir aðilar ekki neina aðkomu að málinu? Mér finnst það sem hv. þm. segir vera fullt af þverstæðum og ég get ekki sjálfur skilið hvernig stendur á því að hún, sem fulltrúi fyrir þetta mannflesta kjördæmi, Reykjavík, fellst á að Reykvíkingar fái aðeins tvo fulltrúa meðan sveitarfélög sem liggja að miðhálendinu fá tólf fulltrúa, kannski fjórtán, ef þessir hæstv. ráðherrar skipa menn úr sínum kjördæmum eins og er nú plagsiður þeirra. Það skiptir þó ekki máli. En það er alveg ljóst að ef til átaka kemur í þessari stjórn --- svo verður líklega --- þá bendir allt til þess að það muni vera átök milli einmitt fulltrúa þéttbýlisins, sem hv. þm. er fulltrúi fyrir, og hins vegar dreifbýlisins. Og hún er að lýsa yfir stuðningi við frv. sem gerir það alveg klárt að ef til slíkra átaka og ágreinings kemur, ef það kemur til atkvæðagreiðslu, þá er hún að leggja því lið að sjónarmið hennar kjördæmis verði fyrir fram undir. Það er felst í þessu frv. Ég get ekki sem Reykvíkingur stutt þetta. Ég get ekki sem fulltrúi þéttbýlisins stutt þetta. Mér finnst að það hefði verið lágmark að þeir væru a.m.k. hálfdrættingar. Þá hefði ég skilið að hv. þm. hefði fylgt frv. Sjálfum finnst mér auðvitað að það hefði átt að gera þetta öðruvísi. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með þennan málflutning hjá hv. þm.

Hæstv. forseti. Mér finnst hv. þm. gleyma einu grundvallaratriði í sínum málflutningi sem er það að verið er að reyna að sætta ólík sjónarmið. Ég er að reyna að teygja mig til móts við sjónarmið sem auðvitað eru mjög sterk, þ.e. sjónarmið sveitarfélaganna í landinu. Og ég minni á að sveitarfélögin gerðu ekki og gera ekki athugasemd við það að skipta landinu upp á milli sveitarfélaganna.

Nákvæmlega.

Þau gera það ekki. Það sem verið er að reyna að tryggja með þessari lagabreytingu er samkomulag um að aðrir aðilar komi að málinu og það er er mjög mikilvægt. Það er mjög mikilvægt að aðrir aðilar komi að málinu. Telur hv. þm. að sú leið sem þingflokkur jafnaðarmanna er að leggja hér til, með nefnd sem er skipuð fulltrúum ráðuneytanna, iðnrn. m.a. og umhvrn. og annarra ráðuneyta sem þar eru tilgreind, að sú nefnd sé eitthvað líklegri til þess að gæta hagsmuna útivistarfólks og náttúruunnenda? Ég get nú ekki séð það. Aðalmálið er auðvitað þetta og það sem ég var að reyna að segja er að ef það er vilji til þess og samstaða næst um það að breyta þessari nefndarskipan og tryggja aðgang náttúruunnenda, náttúruverndarsamtaka og annarra þá vil ég leggja m.a. hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni lið í þeirri baráttu. Við skulum bara kanna það. Er enn þá vilji til þess? Það lifir enn nokkuð þings og hver veit nema við getum náð einhverri samstöðu. Mér finnst samt að þessi tillaga sé það mikið skref í áttina að ég treysti mér til þess að styðja hana. Og ég vil bara minna hv. þm. Össur Skarphéðinsson á að við erum að ræða hér gríðarlegan lagabálk og minn fyrirvari lýtur fyrst og fremst að einni grein, einni grein þessa frv.

Herra forseti. Hér erum við að fjalla um eitt stærsta og umdeildasta mál þessa þings, mál sem skipta mun þjóðina miklu um ókomna framtíð. Talsmaður minni hluta félmn., Rannveig Guðmundsdóttir, hefur gert sjónarmiðum okkar jafnaðarmanna ítarleg skil í þessari urmæðu og skilað mjög ítarlegu nál. þar sem hún tekur fyrir meginefni frv. og þetta stóra álitamál sem við fjöllum um. Ég tel að ekkert sé ofsagt hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur þegar hún segir að tillaga um skiptingu miðhálendis milli fárra sveitarfélaga sé atlaga að almannarétti hér á landi. Það kemur fram í nál. Rannveigar Guðmundsdóttur að ýmislegt á erindi í þessa umræðu og heldur alveg gildi sínu að mínu mati þrátt fyrir þá tillögu eða frumvarp sem hæstv. umhvrh. kynnti hér í dag. Það er afdráttarlaus skoðun jafnaðarmanna að líta beri á miðhálendið sem eina stjórnsýslu- og skipulagslega heild en það er ekki hægt að gera ef svæðinu er skipt í sneiðar milli þeirra sveitarfélaga sem liggja að hálendinu eins og 1. gr. frv. gerir ráð fyrir. Með því verður hvert einstakt sveitarfélag allsráðandi hvert á sínum hluta miðhálendisins. Í áliti minni hlutans kemur fram að veigamesta breytingin sem lögð er til á sveitarstjórnarlögunum í þessu frumvarpi og jafnframt sú afdrifaríkasta er að landið allt skuli skiptast í sveitarfélög en ekki einungis byggðin og afréttirnir. Einnig kemur fram í álitinu að með þeirri breytingu sé verið að stíga skref í átt til skipulags sem ekki mun verða einhugur um meðal íslensku þjóðarinnar um ókomna framtíð. Síðan er lagt til í áliti minni hlutans að í ljósi þess að samstaða er um að miðhálendið verði áfram eign þjóðarinnar þá telja jafnaðarmenn höfuðnauðsyn að ekki verði á þessu þingi bundið með óafturkræfum hætti hvernig stjórnsýslu- og skipulagsmálum verður háttað þar og meiri tími verði gefinn til opinnar umræðu þannig að öll þjóðin fái að taka þátt í að ákveða hvernig með þessi mál verður farið í framtíðinni. Það er ekki ofsögum sagt, herra forseti, að um þetta mál hafi verið mjög skiptar skoðanir bæði innan þings og utan. M.a. hefur komið fram áskorun til Alþingis og ríkisstjórnarinnar um að fresta þessu ákvæði í 1. gr. frv. og ákvæði til bráðabirgða. Áskorunin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á Alþingi liggja nú fyrir lagafrumvörp sem m.a. munu ákveða um alla framtíð, hver fer með stjórnsýslu og skipulagsrétt á miðhálendinu. Allir stjórnmálaflokkarnir hafa lýst ánægju sinni yfir þjóðlendufrumvarpinu, sem gerir ráð fyrir að mestur hluti hálendisins verði þjóðareign, enda er það skilningur flestra Íslendinga að svo hafi alltaf verið, sbr. forn lög og dóma. Mikill ágreiningur er hins vegar um frumvarp til breytingar á sveitarstjórnarlögum, sem gerir ráð fyrir að skipta miðhálendi og jöklum milli sveitarfélaga. Í ljósi þess að samstaða er um að miðhálendið verði áfram eign þjóðarinnar, teljum við undirrituð höfuðnauðsyn, að ekki verði á þessu þingi bundið með óafturkræfum hætti hvernig stjórnsýslu- og skipulagsmálum verður háttað þar. Meiri tími verði gefinn til opinnar umræðu, þannig að öll þjóðin fái að taka þátt í að ákveða hvernig með mál þessi verður farið í framtíðinni.`` Herra forseti. Ég tek eindregið undir það sem þarna kemur fram og tel að með engu móti sé komið til móts við sjónarmið níutíumenninganna sem skrifa undir þessa áskorun með því frv. sem hæstv. umhvrh. hefur kynnt hér í dag. Ég vil spyrja, herra forseti, hvort hæstv. umhvrh. er í húsinu.

Hæstv. umhvrh. er í salnum.

Herra forseti. Ég sagði að ég teldi að þetta frv. mundi á engan hátt koma til móts við sjónarmið þessara níutíumenninga og ég furða mig nokkuð á því að það frv. sem hér hefur verið kynnt skuli koma til móts við sjónarmið þeirra þingmanna sem deildu hart á þetta frv. við 1. umr. málsins. Einnig vil ég mótmæla þeim vinnubrögðum sem hér hafa verið viðhöfð að frv. er tekið út úr nefndinni án þess að frv. umhvrh., sem á að sætta sjónarmið einhverra í þinginu, sé formlega kynnt í nefndinni og farið yfir greinargerð frumvarpsins og tillögugreinina sjálfa, en þinginu boðið upp á það að þegar umræðan er hafin, raunar liðinn einn og hálfur tími af umræðunni og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sem er helsti gagnrýnandi á þetta frv. sem hér er til umræðu er í ræðustól, sé því frv. loksins dreift. Ég velti því fyrir mér hvort þeir þingmenn sem telja að þetta frv. sætti sjónarmið og það sé nægjanlegt til þess að þeir fylgi frv. hæstv. félmrh., hafi yfirleitt gert sér grein fyrir því innihaldi sem er í frv. umhvrh. og greinargerðinni sem með því fylgir vegna þess að þar kemur mjög athyglisvert fram sem ég tel ástæðu til þess að fara nokkrum orðum um, herra forseti. Þó að það frv. sé ekki beinlínis hér á dagskrá þá tengist það mjög frv. til sveitarstjórnarlaga sem við erum að ræða og er liður í einhverju sáttasamkomulagi sem einhverjir þingmenn hafa fallist á að sé nægjanlegt til að þeir styðji ákvæði til bráðabirgða og 1. gr. í frv. félmrh. Ég vil því gera tilraun til að greina hvað er í frv. hæstv. umhvrh. ef það yrði til þess að einhverjir þingmenn sem hafa fallist á að styðja þetta frv. mundu athuga sinn gang heldur betur en mér virðist þeir hafa gert. Ég verð að segja að ég fagna afstöðu hv. 11. þm. Reykv. í þessu máli. Hann hefur skoðað það greinilega mjög ítarlega, gert upp hug sinn vandlega og ætlar ekki að láta beygja sig fyrir því sem fram kemur í frv. til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum sem hann telur engan veginn nægja til þess að koma til móts við þau sjónarmið sem hann hefur sett fram í þessu máli og skil ég það mætavel þegar ég hef lesið þetta frv. Aftur á móti skil ég ekki afstöðu hv. 4. þm. Reykn. sem mjög hefur haft sig frammi í þessu máli. Ég efa ekki að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur ekkert dregið af sér til að reyna að ná ásættanlegri lendingu í þessu máli en ég undrast að þetta sé ásættanleg lending fyrir hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. En ég tel hv. þm. Ólaf Örn Haraldsson, 11. þm. Reykv., mann að meiri að lýsa yfir andstöðu eða a.m.k. hlutleysi þá með því að sitja hjá við frv. félmrh. af því að það er auðvitað ljóst miðað við hvað hann hefur sagt í þessu máli, t.d. á stórum fundi á Hótel Borg, að þetta getur engan veginn komið til móts við þau sjónarmið sem hann kynnti Reykvíkingum að hann mundi berjast fyrir. Að vísu er frv. um breytingu á skipulags- og byggingarlögum spor í áttina. En mig furðar á því að það nægi þeim sem deildu hart á þetta mál við 1. umr. Hvað felur frv. til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum í sér? Það felur í sér að það á að koma ný grein í skipulags- og byggingarlög undir heitinu Svæðisskipulag miðhálendisins. Umhvrh. á að skipa samvinnunefnd um skipulag miðhálendisins til fjögurra ára í senn að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Sveitarfélög, sem liggja að miðhálendinu, tilnefna samtals tólf fulltrúa. Tólf fulltrúa af átján eiga sveitarfélög sem liggja að miðhálendinu að skipa. Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefnir fjóra fulltrúa og skulu tveir þeirra eiga búsetu í Reykjavík --- það var nú allt og sumt. Tveir þeirra eiga búsetu í Reykjavík --- einn á Reykjanesi og einn á Vestfjörðum, félagsmálaráðherra tilnefnir einn og umhverfisráðherra skipar einn án tilnefningar og skal hann vera formaður. Ég held að við þurfum að líta á þetta nokkuð nánar, herra forseti, vegna þess að við stöndum frammi fyrir því með þessari tillögu að við á suðvesturhorninu, þar sem búa 67% þjóðarinnar, eigum að hafa þrjá fulltrúa í þessari mikilvægu nefnd sem á að skipuleggja miðhálendið. Það er nú allt og sumt. Og ætli það séu ekki kannski 5% þjóðarinnar sem búa í sveitarfélögum sem liggja að hálendinu eftir sameininguna? Þau eiga að hafa tólf fulltrúa. 5% þjóðarinnar eiga að hafa tólf fulltrúa, þ.e. íbúar þeirra sveitarfélaga sem liggja að hálendinu eiga að hafa tólf fulltrúa. En Reykjavík á að hafa tvo fulltrúa og Reykjanes einn fulltrúa. Það eru raunverulega 94--95% þjóðarinnar sem eiga að hafa hér samtals sex fulltrúa meðan 4% hafa tólf fulltrúa. Þetta er allt lýðræðið, herra forseti, í þessu. Þetta er nú allt lýðræðið. Og hvernig skyldi nú gangurinn vera í þessari 18 manna mikilvægu nefnd sem á að skipuleggja miðhálendið þegar 12 fulltrúanna eru fulltrúar sveitarfélaga sem liggja að hálendinu? Hvernig fer í þessari nefnd ef ágreiningur verður og atkvæðagreiðslur? Er ekki hætta á því, herra forseti, --- ég sé að hæstv. umhvrh. er flúinn úr salnum --- að þessir 12 fulltrúar beri fulltrúana t.d. á höfuðborgarsvæðinu, sem vilja fara aðrar leiðir í skipulagningu á hálendinu, ofurliði í atkvæðagreiðslum um þessi mál? Hlutföllin í þessu eru alveg með ólíkindum. Ég vil spyrja hæstv. umhvrh. ef hann heyrir mál mitt sem ég veit reyndar ekki, herra forseti, af því ég kem ekki auga á hann í salnum --- mér finnst nú hann eigi að sýna okkur þá virðingu að vera við þessa umræðu --- ég vil spyrja hæstv. umhvrh.: Hvað ræður vali í nefndina, þessu hlutfalli milli fulltrúa höfuðborgarsvæðisins og fulltrúa sveitarfélaga sem liggja að hálendinu? 4--5% þjóðarinnar hafa 12 fulltrúa af 18. Höfuðborgarsvæðið og Reykjanes þrjá fulltrúa og í heildina eru þessir 12 fulltrúar fulltrúar 4% þjóðarinnar, 4% íbúanna búa í þessum sveitarfélögum. Þessi samsetning kemur mér því mjög á óvart, ef hæstv. ráðherra hefur talið sig vera að koma til móts við þann ágreining sem hefur verið um þetta frv. Síðan komu við að efni frv., með leyfi forseta: ,,Samvinnunefndin fjallar um svæðisskipulag miðhálendisins og gefur Skipulagsstofnun umsögn um tillögu að aðalskipulagi sveitarfélaga á svæðinu og breytingar á þeim.`` Það er sem sagt svæðisskipulagið sem þessi samvinnunefnd á að fjalla um, en hún á einungis að gefa Skipulagsstofnun umsögn um tillögu að aðalskipulagi sveitarfélaga á svæðinu og breytingar á þeim. Hvað þýðir þessi umsögn? Við þekkjum það vel að iðulega er ekki farið eftir umsögnum sem gefnar hafa verið um ákveðin mál. Ég nefni t.d. hina stóru tillögu, miðhálendistillögu, þar sem fjöldi umsagna kom frá ýmsum aðilum, ekki síst þeim sem koma að umhverfismálum, aðilum í atvinnuvegi o.s.frv. Þetta voru grafalvarlegar athugasemdir. Þeir hafa enga tryggingu fyrir því að eftir þeirra umsögn sé farið. Hvaða tryggingu hefur samvinnunefndin fyrir því að farið verði eftir umsögn sem hún gefur að því er varðar tillögu um aðalskipulag? Ef við lítum á svæðisskipulag, aðalskipulag og deiliskipulag, hvað felur það í sér? Svæðisskipulagið er vitanlega mjög mikilvægt. Þar eru lagðar línurnar að því er varðar skipulagsmálin. Aðalskipulagið, sem sveitarfélögin annast, útfærir nánar svæðisskipulagið og getur breytt því innan ákveðinna marka. Í deiliskipulaginu er skipulagningin ákveðin í smærri atriðum. Þetta virðist því allt skipast upp í búta og ræmur, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sagði í ræðu sinni hér áðan. Herra forseti. Ég staldra náttúrlega við greinargerðina. Fróðlegt væri að vita hvort hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur lesið þessa greinargerð og séð út á hvað hún gengur. Hún sýnir auðvitað hvernig umhvrh. sjálfur, yfirmaður skipulags- og byggingarmála, hugsar sér framkvæmdina og útfærsluna á þessu. Ég ætla að fara aðeins nánar ofan í þau atriði. Í athugasemdum við frv. segir, með leyfi forseta: ,,Miklar umræður hafa orðið um skipulag miðhálendisins að undanförnu en sérstök nefnd, samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins, sem skipuð var samkvæmt lögum nr. 73/1993, um breyting á skipulagslögum, nr. 19/1964, er að fara yfir athugasemdir sem bárust við tillögur nefndarinnar og á að skila tillögum til Skipulagsstofnunar fyrir 1. desember nk.`` Hún á sem sagt að skila tillögunum fyrir 1. des. nk. og síðan segir: ,,Skipulagsstofnun gerir síðan tillögu til umhverfisráðherra um lokaafgreiðslu svæðisskipulagsins, ...`` Þegar nefndin hefur skilað af sér 1. des. gerir Skipulagsstofnun tillögu til umhvrh. og hann getur samkvæmt þessu staðfest tillögur núverandi miðhálendisnefndar, áður en þessi nýja samvinnunefnd hefur verið skipuð. Hér kemur fram að hin nýja samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins á að taka til starfa 1. jan. 1999. Hvernig getum við nú tryggt þau litlu áhrif sem Reykvíkingar og fólk á suðvesturhorninu á að hafa gegnum þessa samvinnunefnd ef gamla miðhálendisnefndin hefur skilað tillögum sínum til Skipulagsstofnunar, Skipulagsstofnun til ráðherra og ráðherra staðfest þær fyrir áramótin? Hvernig getum við tryggt það áður en þessi samvinnunefnd, þessi dúsa sem duga á fyrir marga þingmenn, tekur til starfa? Hvaða tryggingu höfum við fyrir því, herra forseti, að umhvrh. staðfesti ekki þessar tillögur, áður en þessi nýja samvinnunefnd sem öllu á að breyta varðandi miðhálendið, tekur til starfa? Þó hér komi fram að endurskoða eigi svæðisskipulagið á fjögurra ára fresti þá er erfitt að breyta því þegar það hefur verið staðfest. Þar fyrir utan, herra forseti, má gera ráð fyrir því að þeir tólf einstaklingar sem nú sitja í gömlu miðhálendisnefndinni verði áfram í nýju samvinnunefndinni. Ég spyr, herra forseti, hvort það sé líklegt, þegar minni hlutinn er kominn þarna inn, tveir fulltrúar frá Reykjavík og einn frá Reykjanesi, að þeir ráði eitthvað við þá tólf sem þegar hafa gengið frá skipulaginu.

Einn frá Vestfjörðum, það má ekki gleyma neinum.

Einn frá Vestfjörðum, já. Ég hugsa að þeir dugi ekki gegn þeim tólf sem örugglega munu vinna sterkt saman sem fulltrúar þeirra sveitarfélaga sem liggja að miðhálendinu. Getur hæstv. umhvrh. gefið okkur tryggingu fyrir því hér og nú að skipulag á miðhálendinu hafi ekki þegar verið staðfest þá samvinnunefndin tekur til starfa, 1. jan. 1999?  
            

Gera það upp með þjóðlendufrv.

Og Akureyringar, eiga þeir fulltrúa þarna? Eiga þeir fulltrúa? 
             Síðan spyr ég, herra forseti, af því að í frv. 1993 var talað um að fulltrúar héraðsnefnda ættu sæti í miðhálendisnefnd. Í frv. sjálfu er sagt: ,,sveitarfélög sem liggja að miðhálendinu tilnefna samtals tólf fulltrúa``. Eru það héraðsnefndirnar? Eða hverjir eru það? Hv. þm. Jón Kristjánsson brosir hér breitt. Hann hlýtur að vita það.

Það eru héraðsnefndirnar.

Á Akureyri fulltrúa í þessari nefnd? Akureyringum kemur kannski miðhálendi ekkert við. Mér finnst þetta frv. litlu breyta. Og ég er alveg sannfærð um að þetta mun ekki duga til þess að fullnægja sjónarmiðum níutíumenninganna sem skrifuðu áskorun sína. Ég held að það sé nokkuð ljóst að eftir að þetta ákv. til brb. og 1. gr. frv. hafa verið samþykkt, þá verði ekki aftur snúið. Í 1. gr. er kveðið á um að ,,landið skiptist í staðbundin sveitarfélög sem ráða sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð``. Síðan kemur ákv. til brb. eins og við þekkjum. Með þessu fær hæstv. umhvrh. þá lagastoð sem hann þarf til þess að geta staðfest þær tillögur miðhálendisnefndarinnar sem nú liggja fyrir og mikil gagnrýni hefur beinst að. Fyrir liggur heill bunki af umsögnum, þar sem gagnrýnt er hvernig staðið hefur verið að málum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er hann ekki sammála mér í því að um leið og búið er að staðfesta þessa tillögu þá fái hann þá lagastoð sem hann þarf til þess að geta staðfest þetta skipulag? Að svo komnu máli vil ég fá að lesa umsögn um þessa 1. gr. frv. til sveitarstjórnarlaga og ákv. til brb. sem ég og hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir, sem sæti eigum í allshn., sendum til hv. félmn. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Minni hluti allshn. leggst gegn ákvæði 1. gr. og ákv. til brb. og leggur til að ákv. til brb. verði fellt brott og 1. gr. verði breytt. Minni hlutinn telur það óeðlilegt og varasamt að nokkrar sveitarstjórnir fái stjórnsýsluvald og þar með vald til ákvarðana um landnýtingu og skipulagsvald á hálendinu, sem er um 40% af öllu Íslandi. Skýrt þarf að kveða á um að hálendið og allt landsvæði utan eignarlanda sé sameign íslensku þjóðarinnar og að hálendið verði ein skipulags- og stjórnsýsluheild, en ofangreind ákvæði í frv. til sveitarstjórnarlaga ganga þvert á þau markmið. Þannig er stjórnsýslunni skipt á milli þeirra sveitarfélaga sem liggja að hálendinu. Hætta er á því að hagsmunir einstakra sveitarfélaga ráði of mikið ferðinni í stjórnsýslunni á hálendinu fremur en þjóðarheildarinnar. Grundvallaratriði er að hálendið verði með lögum lýst sem sameign þjóðarinnar. Með sama hætti er einnig eðlilegt að stjórnsýslan á hálendinu verði í höndum ríkisvaldsins en ekki örfárra sveitarfélaga sem liggja að hálendinu, því að skipulag hálendisins skiptir alla íbúa landsins máli, en ekki bara þá sem búa í nálægð við það. Ljóst er einnig að verði þessi ákvæði í frv. félmrh. að lögum, þá getur umhvrh. staðfest þær tillögur að svæðisskipulagi miðhálendisins sem nú liggja fyrir. Þær tillögur hafa verið harðlega gagnrýndar af fjölda aðila og mjög alvarlegar athugasemdir við þær gerðar. Í samantekt sem allshn. hefur fengið úr formlegum athugasemdum sem gerðar hafa verið við tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins kemur m.a. fram að ekki sé nægjanlegt tillit tekið til stefnumörkunar stjórnvalda í orkumálum, ferða- eða umhverfismálum. Iðnrn. vekur m.a. athygli á að ekkert samráð hefur verið haft við það eða landb.- og samgrn. varðandi vinnu skipulagsnefndar. Í stórum málaflokkum eins og orkumálum, umhverfis- og ferðamálum er því beinlínis haldið fram að samvinnunefndin um svæðisskipulag miðhálendisins hafi búið til sínar eigin forsendur um vægi einstakra sjónarmiða.`` Þetta er ekkert smáræði, herra forseti. Umsagnaraðilar halda því beinlínis fram að samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins hafi búið til sínar eigin forsendur um vægi einstakra sjónarmiða, sem ,,sumar ganga þvert á lög og stefnu stjórnvalda, eins og í orkumálum``. Ég spyr hvort hæstv. umhvrh. sé sammála því sem fram kemur í þessum umsögnum um tillögur miðhálendisnefndarinnar. Þar kemur fram að iðnrn. veki athygli á að ekkert samráð hafi verið haft við það eða landb.- og samgrn. Ekkert samráð haft við landbrn. varðandi vinnu skipulagsnefndar.

Það var nú verra.

Já, það var nú verra. Það er mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra tjái sig um það að í stórum málaflokkum eins og orku-, umhverfis- og ferðamálum er því beinlínis haldið fram að samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins hafi búið til sínar eigin forsendur um vægi einstakra sjónarmiða, sem sumar gangi þvert á lög og stefnu stjórnvalda, t.d. í orkumálum. Auðvitað er það mjög alvarlegt ef þetta er rétt. Í álitinu segir síðan: ,,Ljóst er einnig að í aðalskipulagi einstakra sveitarfélaga eru teknar ákvarðanir um mikilvæga þætti sem snúa að þjóðarheildinni eins og varðandi mannvirkjagerð, verndarsvæði, uppgræðslu, landsvæði, og beitarafnot. Verði þessar tillögur staðfestar með lagastoð í 1. gr. frv. og ákv. til brb. í frv. félmrh. væri í reynd tekin úr höndum þingsins stefnumótun í stórum málaflokkum sem ákvarðanir um landnýtingu á miðhálendinu ættu að byggja á. Minni hlutinn varar því alvarlega við samþykkt ofangreindra ákvæða og telur það vera stórslys verði þau samþykkt.`` Máli mínu til stuðnings vil ég vísa í minnisblað sem ég óskaði eftir frá Tryggva Gunnarssyni hrl. um frv. Nefndin fékk minnisblað hans um það hvernig háttað væri staðfestingu á svæðisskipulagi miðhálendisins fyrir og eftir að frv. félmrh. yrði að lögum. Ég tel fulla ástæðu til að lesa það, herra forseti, en þar kemur fram: ,,Á fundi nefndarinnar 17. apríl svaraði ég munnlega fyrirspurn frá Jóhönnu Sigurðardóttur, sem hún beindi til mín um hvort umhvrh. hefði heimild til að staðfesta tillögur samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendisins, ef fyrirliggjandi tillaga um staðarmörk sveitarfélaga skv. frv. til sveitarstjórnarlaga næði ekki fram að ganga. Nú hefur verið óskað eftir að ég láti nefndinni í té skriflegt álit á tengslum staðfestingar á skipulagi miðhálendis við bráðabirgðaákvæði við sveitarstjórnarlög. Ég lít svo á að verið sé að leita eftir skriflegu svari við áðurnefndri spurningu, sem ég svaraði á fundinum. Ég tek það fram að ég hef aðeins haft takmarkaðan tíma til að setja neðangreint svar á blað, en eins og ég nefndi á fundi nefndarinnar þarf í þessu efni að huga að ýmsum ákvæðum skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Til starfs samvinnunefndar um skipulag miðhálendis og tillögur nefndarinnar var stofnað með lögum, nr. 73/1993, um ákv. til brb. við skipulagslög, nr. 19/1964. Í lok þessa ákvæðis sagði: ,,Um málsmeðferð tillögu að skipulagi miðhálendisins fer skv. 16. gr. skipulaga, nr. 19/1964. Að öðru leyti skal fresta frekari afgreiðslu tillögunnar uns ný skipulags- og byggingarlög hafa verið samþykkt á Alþingi.```` 16. gr. laga nr. 19/1964 fjallar um samvinnunefndir vegna svæðisskipulags. Í 26. gr. frv. til skipulags- og byggingarlaga var sérstakt ákvæði um svæðisskipulag miðhálendisins, það var fellt niður að tillögu umhvn. Alþingis og því voru engin sérstök ákvæði um svæðisskipulag miðhálendis tekin inn í nýju lögin. Í lögunum voru hins vegar sérstök ákvæði um svæðisskipulag á svæðum þar sem ágreiningur er milli sveitarstjórna um landnotkun eða þar sem stefnumörkun í landnotkun varðar verulega hagsmuni þeirra sem búa utan viðkomandi svæðis. Með lögum nr. 135/1997, um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, var m.a. bætt við 12. gr. laganna nýju ákvæði um heimild ráðherra til að fresta staðfestingu á svæðisskipulagi fyrir ákveðið landsvæði ef nauðsyn þykir til að samræma skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga. Slík svæði skal auðkenna á uppdrætti. Þá var aukið við ákvæði til brb. svohljóðandi grein: ,,Samvinnunefndir um svæðisskipulag sem eru að störfum við gildistöku laganna skulu starfa áfram en um málsmeðferð fer samkvæmt þessum lögum.`` Í samræmi við framangreint fer um afgreiðslu og staðfestingu ráðherra á fyrirliggjandi tillögu að skipulagi miðhálendisins eftir reglum skipulags- og byggingarlaga um svæðisskipulag. Svæðisskipulag er samkvæmt skilgreiningu í 2. gr. laganna skipulagsáætlun sem tekur yfir fleiri en eitt sveitarfélag. Lagaákvæði um svæðisskipulag byggja á aðkomu sveitarstjórna að samþykkt þess áður en kemur að staðfestingu ráðherra. Telja verður því að ráðherra geti ekki á grundvelli gildandi laga staðfest svæðisskipulag að því marki sem það tekur til lands utan sveitarfélaga, þó með fyrirvara um svæðisskipulag sem unnið er á grundvelli reglna 15. gr. um sérstaka svæðisskipulagsmeðferð. Ljóst er að eins og lögum er nú háttað liggja einhver svæði utan staðarmarka sveitarfélaga, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar um Þórsmörk, en á miðhálendinu er þar um að ræða svæði sem liggja ofan afrétta, einkum jökla. Í samræmi við þá viðbót sem samþykkt var við 12. gr. skipulags- og byggingarlaga með lögum nr. 135/1997, um heimild fyrir ráðherra til að fresta staðfestingu á svæðisskipulagi, tel ég að umhvrh. geti á grundvelli núgildandi laga, þar með talið sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986, staðfest tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins að því marki sem það tekur til lands innan staðarmarka sveitarfélaga en frestað staðfestingu á tillögunni vegna lands utan staðarmarka sveitarfélaga. Þau svæði sem frestunin tekur til skal auðkenna á uppdrætti. Áður en kemur að staðfestingu ráðherra þarf að leggja tillöguna fyrir sveitarstjórnir á því landsvæði sem skipulagstillagan tekur til og hún þarf að hljóta samþykki þeirra. Síðan kemur í lokin, herra forseti: ,,Verði ákvæði til brb. við sveitarstjórnarlög samþykkt samkvæmt fyrirliggjandi brtt. félmrh. og eftir að búið er að skipta öllu landinu innan staðarmarka sveitarfélaga samkvæmt því verður hægt á grundvelli gildandi skipulags- og byggingarlaga að staðfesta svæðisskipulag sem tekur til þess lands sem nú er utan stðarmarka sveitarfélaga, enda séu uppfyllt þau skilyrði sem lög setja um samþykkt svæðisskipulags.`` Hér með lýkur þessari tilvitnun, sem er alveg ljós um það að umhvrh. getur, eftir að þetta ákvæði hefur verið staðfest í frv. félmrh., staðfest tillögur að skipulagi á miðhálendinu. Þá þarf ekki þessar breytingar við frv. til laga sem hæstv. ráðherra var að kynna í dag þannig að það er alveg ljóst að með þessu fær ráðherra þá lagastoð sem hann þarf til þess að staðfesta það. Það kom okkur nokkuð á óvart í allshn. um þá brtt. sem félmrh. lagði fram eftir að hann hafði lagt fram frv. að fulltrúar Sambands sveitarfélaga sem komu á fund allshn. og fulltrúar frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum höfðu ekki séð þá brtt. sem hæstv. ráðherra hafði lagt fram. Það fannst mér afar sérstætt þar sem verið var að fjalla um svo mikilvægt mál að fulltrúar Sambands ísl. sveitarfélaga hefðu ekki séð brtt. sem hæstv. ráðherra hafði gert. Mér finnst ástæða til þess að benda á það, úr því að þessi lending er fengin og þetta frv. fram komið, af því að þetta hlýtur að hafa verið rætt í ríkisstjórninni hvort ekki hafi aðrar leiðir komið til greina til að ná sátt um þetta mál en hér hefur verið kynnt af hæstv. umhvrh. Ég nefni í því sambandi það fyrirkomulag sem gildir t.d. um varnarsvæðið á Miðnesheiði. Þar eru skipulagsmálin alfarið í höndum skipulagsnefndar varnarsvæða undir forræði utanrrh. Ég man ekki betur en að hæstv. forsrh. hafi hreyft því við 1. umr. um þjóðlendur þegar nokkuð var farið inn á þetta mál hvort þetta gæti verið leið sem hægt væri að skoða. Ég spyr um það: Var sú leið einhvern tíma skoðuð í ríkisstjórninni? Ég ætla að lesa það sem hæstv. forsrh. Davíð Oddsson sagði við 1. umr. um þjóðlendur þegar hann var spurður um þetta mál en þá sagði hann, með leyfi forseta: ,,Þetta er eins og félmrh. hefur skýrt það og hans skilningur á því er réttur. Ég ætla ekki að fara að skera úr um einstök önnur atriði en ég bendi á að þeir þættir sem þurfa að vera til staðar með sveitarstjórnarlegu valdi eftir að lögin liggja fyrir, verða þá til staðar. Ég ítreka á nýjan leik að það er áfram hægt, þrátt fyrir þjóðlendufrv., að skipa sveitarstjórnarlegu þáttunum hvernig sem menn vilja. Menn gætu til að mynda, þjóðlendufrv. breytir því ekkert, tekið allan skipulagsþáttinn undan. Það höfum við gert áður. Það höfum við gert t.d. varðandi varnarsvæðið í Keflavík. Þar eru svæði tekin undan, óháð því hvernig því er almennt skipað í landinu.`` Mér finnst að sú leið, sem forsrh. greinilega sá ástæðu til þess að nefna við 1. umr. um þjóðlendufrv., miklu nær því að koma til móts við þau sjónarmið almennt sem eru uppi í þessu máli og þá gagnrýni sem hefur verið á þetta frv. Ég spyr hæstv. umhvrh. um það hvort sú leið hafi ekki komið til greina. Við höfum þar líka ákveðið fordæmi þó það sé kannski ekki af nákvæmlega sama toga sem varðar t.d. lög um þjóðgarðinn á Þingvöllum. Þrátt fyrir sveitarstjórnarvaldið er það sérstök nefnd, skipuð af Alþingi, sem fer með skipulags- og byggingarmálin og er með þau mál á sinni hendi. Þarna er um að ræða Þingvelli, eina af náttúruperlum landsins sem hefur verið skipað með þessum hætti að því er varðar skipulags- og byggingarmálin. Maður veltir fyrir sér hvort ekki verður horft til þessara tveggja dæma sem ég nefni um þjóðgarðinn og síðan annað svæði, sem er náttúrlega ekki af sama toga, sem er varnarsvæðið á Keflavíkurflugvelli. Varnarsvæðið á Miðnesheiðinni er alfarið í höndum sérstakrar skipulagsnefndar. Ef við tölum um þjóðgarðinn á Þingvöllum, veit ég ekki til þess að skipulagsnefnd, varðandi skipulags- og byggingarmálin, lúti valdi t.d. Þingvallahrepps eða Grafningshrepps. Ég spyr hvort þetta hafi ekki verið skoðað, herra forseti. Mér finnst ef menn hafa verið að leita sátta í þessu máli, sem greinilega hefur ekki tekist, herra forseti, að þá hefði verið nær að líta til þeirra tilvika sem ég nefndi. Það er alveg ljóst að t.d. hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, 11. þm. Reykv., passar vel upp á að sjónarmið umbjóðenda sinna í Reykjavík komist til skila í umræðunni, talar máli þeirra. Hann er bara maður að meiri að gera það og láta ekki stinga upp í sig svona dúsu eins og hér er komið fram. Ég átti ekki von á því að hann ætti einhverja sérstaka samleið með okkur jafnaðarmönnum en hann virðist eiga það og ég fagna því.  Herra forseti. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt, finnst það stefni raunverulega í það að meira og minna verði tillögur miðhálendisnefndarinnar ofan á í því hvernig á að skipa þessum málum í frv. um breytingu á skipulagslögum og með ákvæði til brb. í frv. félmrh. Í 1. gr. frv. finnst mér allt benda til þess að tillögur miðhálendisnefndar, sem hafa verið mikið gagnrýndar, að það sé a.m.k. hætta á því að ekki verði miklar breytingar þar á. Það er auðvitað alvarlegt, herra forseti, og ég vara enn og aftur við því ef það er rétt sem haldið er fram að í stórum málaflokkum, það er verið að tala um umhverfis- og ferðamál, hafi þessi nefnd haldið þannig á málum að hún hafi búið til eigin forsendur um mikilvæga og stóra málaflokka. Þess vegna tel ég nauðsynlegt, herra forseti, að fara nokkuð yfir a.m.k. örfáar glefsur úr þeim umsögnum sem liggja fyrir um tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins til þess að við sjáum hvað við erum að fá yfir okkur ef þetta frv. verður samþykkt. Þetta eru bæði aðilar í umhverfismálum, ferðamálum, þetta eru mikið aðilar úr orkugeiranum, sem tefla því mjög fram að ekki hafi verið gætt jafnvægis í verndar- og nýtingarsjónarmiðum að því er varðar þessar tillögur. Hér segir t.d. Ferðamálaráð Íslands, og herra forseti, ég skal alveg hlífa þingheimi við því að fara alveg yfir þennan stóra bunka af þeim umsögnum sem liggja hér fyrir og fara aðeins yfir glefsur sem mér fannst áhugaverðar í þessu, samantekt sem hefur verið tekin saman frá einstaka aðilum, en þar segir: ,,Ferðamálaráð telur að tillaga að skipulagi miðhálendis Íslands, sem kynnt hefur verið í greinargerð Miðhálendi Íslands, svæðisskipulag 2015, taki ekki tillit til stefnumótunar í ferðamálum sem unnið hefur verið að.`` Taki ekki tillit til stefnumótunar í ferðamálum. Hvar er nú hæstv. samgrh.? Hæstv. samgrh. á enga aðild að fá að þessari nýju samvinnunefnd sem á að koma á laggirnar í haust, það er bara félmrh. og umhvrh. sem hafa fulltrúa sína þar inni. En samgrh., sem fer með samgöngu- og ferðamál, fær enga fulltrúa í þessa nefnd og því er þó haldið fram af Ferðamálaráði Íslands að ekki sé tekið tillit til stefnumótunar í ferðamálum sem unnið hefur verið að. Mér finnst full ástæða til, herra forseti, áður en við ljúkum umræðunni, það væri a.m.k. æskilegt að hæstv. ferða- og samgöngumálaráðherra væri viðstaddur umræðuna og tæki þátt í henni og skýrði okkur frá því hvort virkilega væri verið að ganga gegn stefnumótun í ferðamálum sem unnið hefur verið að með þessum skipulagstillögum miðhálendisnefndar. Það er mjög alvarlegt ef svo er. Það virðist ekki bara vera í ferðamálum, herra forseti, vegna þess að ef við tökum til við álit Landsvirkjunar þá segir, með leyfi forseta: ,,Slíkt skipulag á þvert á móti og eðli málsins samkvæmt að endurspegla stefnumið stjórnvalda á viðkomandi sviðum. Samvinnunefndin hefur hins vegar búið til sínar eigin forsendur um vægi einstakra sjónarmiða, sem sumar ganga þvert á lög og stefnu stjórnvalda í orkumálum.`` Hvað segir formaður iðnn. við því að miðhálendisnefnd er að ganga þvert á stefnu stjórnvalda í orkumálum? Þessu er haldið fram af því merka fyrirtæki Landsvirkjun. Hvar er hæstv. iðnrh. þegar þessi umræða fer fram og við erum að samþykkja frv. sem felur í sér að miðhálendisnefnd geti samþykkt tillögu sem gengur þvert á lög og stefnu stjórnvalda í orkumálum og samvinnunefndin hafi búið til eigin forsendur um vægi einstakra sjónarmiða? Ekki nóg með það vegna þess að Landsvirkjun segir einnig: ,,Hefur Landsvirkjun þegar bent á í bréfi sínu frá 25. júlí sl. að ekki sé farið að samþykktum Alþingis um mótun forsendna skipulagsins. Nægjanlegt tillit er ekki tekið til stefnumörkunar stjórnvalda í orkumálum, þar á meðal Landsvirkjunar, en fyrirtækinu er að lögum fengið skýrt hlutverk í þessu efni. Að óbreyttum lögum er það ekki í verkahring samvinnunefndarinnar að samræma mismunandi stefnu og sjónarmið ólíkra hagsmunahópa.`` Það er líka alveg rétt. Það er það sem við höfum haldið, að ekki sé rétt farið í þessi mál, herra forseti. Áður en farið er út í svæðisskipulag á miðhálendinu þarf stefna í orkumálum, stefna í ferðamálum, stefna í samgöngumálum og stefna í umhverfismálum að liggja fyrir. Síðan á að byggja skipulagið á þeirri stefnumörkun, en ekki að miðhálendisnefndin, sem er skipuð fulltrúum sveitarfélaga sem liggja að miðhálendinu, þar sem íbúar sveitarfélaganna teljast 4% þjóðarinnar, búi sér til sínar eigin forsendur um skipulag á miðhálendinu. Þetta er ekki það sem ég er að segja, herra forseti, heldur er ég bara að lesa upp úr því sem Landsvirkjun og Ferðamálaráð heldur fram og þingmenn hér inni hafa nú tekið mark á þeim aðilum sem ég nefni. Og síðan er kemur að Landgræðslu ríkisins, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Álítur Landgræðslan að við skipulag miðhálendis skuli ganga út frá þeirri grundvallarforsendu að stefna skuli að endurheimt vistkerfa og bæta ástand eyddra og vangróinna landa hvarvetna á skipulagssvæðinu. Þetta álit byggir Landgræðslan ekki einungis á lögum heldur má í þessu efni einnig vísa til ýmissa alþjóðasáttmála um umhverfisvernd og stefnumið ríkisstjórnar Íslands.`` Og þá komum við að Orkustofnun, og ber vel í veiði að hv. formaður iðnn. er hér inni, því að við erum að lesa upp úr áliti aðila eins og Landsvirkjunar og Orkustofnunar, og við í iðnn. fjöllum nú iðulega um þá þætti sem snúa einmitt að Orkustofnun og Landsvirkjun. En Orkustofnun segir um þessa miðhálendistillögu: ,,Það sem þarf að taka tillit til er samþykkt stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi, en þar segir m.a.: Iðnrh. í samráði við umhvrh. láti gera rammaáætlun til langs tíma um nýtingu vatnsafls og jarðvarma og skal henni lokið fyrir árslok 2000. Áætlunin sé í samræmi við samhæfða stefnu í umhverfis-, orku-, iðnaðar- og efnahagsmálum auk ferðaþjónustu. Í henni verði sérstaklega fjallað um verndargildi einstakra vatnssvæða og niðurstöður felldar að skipulagi.`` Og síðan kemur iðnrn. Þar finnst mér að hv. formaður iðnn., fyrst hæstv. iðnrh. heiðrar okkur ekki með nærveru sinni, þurfi nú að hlusta. Og ekki veit ég hvort hv. formaður iðnn., fulltrúi ráðherra, geti svarað því sem hér kemur fram og hver skoðun hans raunverulega er. Hér stendur frá iðnrn. um þessar miðhálendistillögur: ,,Ráðuneytið telur að stefna ríkisstjórnarinnar og raunar flestra ríkisstjórna undanfarna áratugi varðandi nýtingu orkulindanna, sem er að finna á miðhálendinu, endurspeglist ekki í tillögunni.`` Það er nú hvorki meira né minna. Það er ekki bara stefna þessarar ríkisstjórnar heldur fyrri ríkisstjórna, sem endurspeglast ekki í þessum tillögum sem liggja fyrir, heldur er miðhálendisnefndin, skipuð 12 fulltrúum sveitarfélaga sem liggja að svæðinu, að búa sér til sínar eigin forsendur. Þetta er auðvitað mjög alvarlegt. Þetta er alveg grafalvarlegt ef þetta er rétt. Og það á bara að gefa þessari miðhálendisnefnd umboð áfram. Þeir eiga að fá umboð áfram, það á að festa þessa nefnd í sessi hér með lögum. Hún á bara að fá umboð áfram til þess að móta tillögur um skipulag á miðhálendinu. Með tveimur fulltrúum frá Reykjavík og einum frá Reykjanesi og einum frá Vestfjörðum. Tólf á móti fjórum. Auðvitað ræður hún ferðinni þarna ef það kemur að atkvæðagreiðslu í nefndinni. Þarf hún eitthvað að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem liggja fyrir um stefnumótun í orku- og ferðamálum? Það virðist ekki vera, alla vega hefur hún ekki gert það samkvæmt því sem hér liggur fyrir. Náttúruvernd ríkisins segir: ,,Nauðsynlegt er hins vegar að nú þegar hefjist endurskoðun á skipulaginu með söfnun upplýsinga og athugasemda um forsendur þess og að þeirri endurskoðun verði lokið eigi síðar en árið 2000. Lögð er áhersla á að náttúruverndaryfirvöld komi að því verki.`` Framkvæmdastjórn Ferðamálaráðs segir: ,,Fyrirliggjandi tillaga felur í sér stefnumörkun fyrir ferðaþjónustuna án þess að nokkur fulltrúi greinarinnar hafi komið þar nærri`` --- þetta er bara stefnumörkun, hvorki meira né minna, herra forseti, --- ,,né heldur nokkur fulltrúi þeirra stjórnvalda sem hafa með málefni ferðaþjónustunnar að gera, og vinnur nú að stefnumótun fyrir greinina.`` Hér er athugasemd frá Jakobi Björnssyni sem virkilega á erindi inn í þessa umræðu, en hann segir: ,,Almenn markmiðssetning í kafla 1.5.1 á blaðsíðu 15 er óskýr og ruglingsleg. Það er ekki markmið heldur leið að markmiði að samþætta landnotkun og landnýtingu. Kaflinn Skipulagshugmyndir á þessari blaðsíðu er svo grautarlegur að hann er ónothæfur í núverandi formi sem grundvöllur skipulagshugmynda. Sérstaklega er aðfinnsluvert að orðið ,,verndarheildir`` er gersamlega óskilgreint enda þótt hugtakið sé notað sem einn aðalgrundvöllur skipulagsvinnunnar.`` Og hér kemur inngangur að undirskriftalista 137 manna sem hafa tekið sig saman og skrifað undir þá setningu sem allir hljóta að geta tekið undir, þó að þeir hagi sér öðruvísi með gjörðum sínum hér á Alþingi t.d. með því að fela skipulagið á miðhálendinu með þeim hætti sem gera á. En þessi 137 manna hópur segir: ,,Við teljum að miðhálendi Íslands sé sameign allra Íslendinga og eigi að skipuleggjast í samvinnu allra landsmanna.`` Ég tel það ekki vera að skipuleggja miðhálendið í samvinnu allra landsmanna með þeirri leið sem hér er farin. Auðvitað er mjög skiljanlegt að hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson vilji ekki leggja nafn sitt við þessa leið. Fram kemur hjá Landsvirkjun í seinni athugasemd, eins og það er kallað hér: ,,Á ráðstefnu um svæðisskipulag miðhálendisins, sem haldin var 20. sept. sl.`` --- þar er vitnað í Stefán Thors skipulagsstjóra um þetta efni og það er einmitt mjög athyglisvert, herra forseti, að Stefán Thors skipulagsstjóri segir: ,,Auðvitað má segja svo að áður en ráðist var í gerð svæðisskipulags fyrir miðhálendið hefði átt að gera fimm ára áætlun um víðtækar rannsóknir á svæðinu. Að þeim loknum hefði ríkisstjórn átt að marka stefnu í landnotkun og landnýtingu hinna ýmsu málaflokka. Þegar sú stefna hefði legið fyrir hefði þurft að gera landskipulag sem næði til landsins alls þar sem mörkuð hefði verið stefna og teknar bindandi ákvarðanir í veigamiklum atriðum. Að því loknu hefði þurft að taka ákvarðanir um stjórnsýslulega skiptingu alls landsins og í kjölfar þess að setja lög um eignarhald á afréttum og almenningum. Að þessu loknu hefði ríkisstjórnin getað skipað nefnd að fengnum tilnefningum frá forsrn., iðnrn., samgrn. og Sambandi ísl. sveitarfélaga til þess að gera tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins.`` Þetta, herra forseti, sem ég er að lesa eftir skipulagsstjóra Stefáni Thors er eins og talað út úr mínu hjarta. Það eru nákvæmlega svona vinnubrögð sem átti að viðhafa varðandi þetta mál í heild sinni. Og það er skipulagsstjóri sjálfur, undirmaður hæstv. umhvrh., sem heldur þessu fram. Þetta eru vinnubrögð sem eru til fyrirmyndar. En hér er gengið þveröfugt í hlutina, byrjað á öfugum enda á öllu saman. Stefnumótunin kemur eftir á þegar hún dugar ekki lengur af því að einhver samvinnunefnd, skipuð nokkrum fulltrúum sveitarfélaga, sem liggja að miðhálendinu, hefur búið sér til sínar eigin forsendur um hvernig eigi að haga svæðisskipulaginu. Ég ætla að spyrja hæstv. umhvrh. um þessa leið sem skipulagsstjóri nefnir vegna þess að hún er auðvitað mjög skynsamleg. Og ég held það sé ekkert of seint, það er alls ekkert of seint að fara þá leið sem skipulagsstjóri leggur til, ef menn vilja. Vegna þess að það er auðvitað erfitt að breyta þeim ákvörðunum sem nú á að fara að taka á Alþingi og í framhaldi af því í framkvæmdinni, þó að menn vildu, eftir tuttugu, þrjátíu, fjörutíu ár, þegar menn fara að sjá eftir því hvernig haldið hefur verið á þessum málum. En skipulagsstjóri segir: ,,Áður en ráðist er í gerð skipulags fyrir miðhálendið þá á að gera fimm ára áætlun`` --- það er skynsamlegt --- ,,um víðtækar rannsóknir á svæðinu. Að þeim loknum hefði ríkisstjórnin átt að marka stefnu í landnotkun og landnýtingu hinna ýmsu málaflokka.`` Hvað segir hæstv. umhvrh. um það? Liggur fyrir stefna í landnotkun og landnýtingu hinna ýmsu málaflokka á miðhálendinu? Ég spyr um það, herra forseti, og ég mun ítreka þá fyrirspurn þannig að ég vona að hæstv. ráðherra taki það nú til skoðunar þegar hann kemur í ræðustól væntanlega á eftir. Þegar þessi stefna hefur verið mörkuð um landnotkun og landnýtingu þá hefði þurft að gera landskipulag sem næði til landsins alls þar sem mörkuð hefði verið stefna og teknar bindandi ákvarðanir í veigamiklum atriðum. Að því loknu hefði þurft að taka ákvarðanir um stjórnsýslulega skiptingu alls landsins. En það á greinilega að byrja á því. Það á greinilega að byrja á því sem skipulagsstjóri leggur til að verði gert síðast, og í kjölfar þess að setja lög um eignarhald á afréttum og almenningum. Og að þessu loknu hefði ríkisstjórnin getað skipað nefnd, að fengnum tilnefningum frá forsrn., iðnrn., samgrn. og Sambandi ísl. sveitarfélaga til þess að gera tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins. Það er slík tillaga sem við hefðum átt að vera að ræða hér, nákvæmlega svona tillaga um málsmeðferð og vinnubrögð, málsmeðferð og vinnubrögð, en ekki þetta klúður sem ríkisstjórnin ætlar þinginu að standa að. Enn og aftur vekur iðnrn. athygli á því að ekkert samráð hefur verið haft við það varðandi vinnu skipulagsnefndarinnar, og það vekur raunar athygli ráðuneytisins að ekki hefur heldur verið haft samband við landb.- og samgrn. Verkfræðistofnun Háskóla Íslands, sem menn taka nú yfirleitt mark á, segir: ,,Það er veikur þáttur í greinargerðinni að samhengið milli gagna og niðurstöðunnar, sem er sjálf skipulagstillagan, vantar að mestu.`` Sveinn Helgi Sverrisson segir, með leyfi forseta: ,,Það er náttúrlega vont að vinna skipulagstillögu út frá ákveðnum forsendum eignarréttar, vitandi það að á sama tíma er nefnd á vegum Alþingis og forsrh. að skoða leiðir til að breyta þeim forsendum.`` Náttúruverndarsamtök Íslands segja: ,,Samtökin telja að það brjóti í bága við tilmæli skipulagsreglugerðar að gera ekki grein fyrir og sýna ekki á skipulagsuppdrætti allar fyrirliggjandi frumforsendur um landnotkun, þar með talið virkjunarhugmyndir. Annars fæst röng mynd af landnotkuninni og forsendur fyrir skipulaginu verða þar með rangar.`` Náttúrufræðistofnun Íslands segir: ,,Óskiljanlegt er hvernig hægt er að leggja til skipulag á hálendinu án þess að jarðfræðilegar minjar hafi verið skilgreindar og tilraun verið gerð til að flokka þær. Náttúrufræðistofnun telur skýlaust að meta eigi umhverfisáhrif uppgræðsluáforma sem fyrir eru á svæðinu.`` Samorka segir, með leyfi forseta: ,,Því er mótmælt að svæði, sem ekki er áætlað að verði tekin til nýtingar á skipulagstímanum, eru ekki auðkennd og aðskilin frá verndarsvæðum. Þar á meðal eru öll helstu háhitasvæðin á hálendinu svo dæmi sé tekið.`` Hér kemur hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, sem hefur gert sínar athugasemdir og segir: ,,Svo virðist sem ráðgjafar samvinnunefndarinnar hafi verið misjafnlega í stakk búnir og út á aðferðafræði sumra þeirra má ýmislegt setja. Þetta á m.a. við um opinberar stofnanir eins og Orkustofnun og Landsvirkjun og Landgræðslu ríkisins. Í greinargerð og fylgiritum er ekki að finna skýra frásögn af hugmyndalegum forsendum nefndarinnar fyrir skipulagsvinnunni.`` Landvarðafélag Ísland segir, með leyfi forseta: ,,Hugtakið náttúruverndarsvæði, eins og tillöguhöfundar skilgreina það, virðist ekki byggja á sömu skilgreiningu og hugtakið gerir í náttúruverndarlögum. Þá er skilgreiningin svo víð að alveg er óljóst hvort um er að ræða þjóðgarða, fólkvanga eða annað.`` Hvorki meira né minna, herra forseti. ,,Hvað varðar hugtakið ,,verndarsvæði`` verður ekki séð að það eigi sér nokkra stoð í lögum.`` Herra forseti. Ég held að engum eigi að koma á óvart þessi gagnrýni sem hefur verið hér innan og utan þings. Það eru margir utan þings, eins og fram hefur komið, sem hafa virkilegar áhyggjur af þeirri þróun og þeim vinnubrögðum sem á að viðhafa að því er varðar miðhálendið. Síðan finnst mér mjög athyglisverð sú athugasemd sem fram kemur hjá Ingva Þorsteinssyni: ,,Við skipulagsgerð eins og hér er um að ræða hlýtur að vera grundvallaratriði að leitað sé allra gagna sem máli skipta um náttúrufar landsins og að trúverðugleiki þeirra gagna og þar með notagildi sé síðan metið. Hafi þetta verið gert hvað varðar gróðurfar hálendisins er niðurstaðan vægast sagt furðuleg. Þær tillögur sem gerðar eru um beitarnýtingu hálendisins taka ekki tillit til þeirrar þekkingar sem fyrir hendi er um ástand gróðurs og jarðvegs á hálendinu.`` Það er mjög alvarleg athugasemd sem hér kemur fram, að þær tillögur sem gerðar eru um beitarnýtingu hálendisins taki ekki tillit til þeirrar þekkingar sem fyrir hendi er um ástand gróðurs og jarðvegs á hálendinu. Þeirrar þekkingar var m.a. aflað með gróðurkortum RALA og með rofkortum RALA og Landgræðslu ríkisins. Herra forseti. Ég er að verða búin að fara yfir þessa tillögu þó að ég hafi aðeins stiklað á stærstu atriðunum en framkvæmdastjórn Ferðamálaráðs segir: ,,Ekki er annað að skilja en það vaki fyrir skýrsluhöfundum að benda á það sem staðreyndir að hinir ævintýragjörnu ferðamenn skapi mestar tekjur og þeir komi aðeins þar sem aðstæður á hálendinu verði sem frumstæðastar sem aftur kallar á spurninguna: Hvernig fer það saman að hafa mestar tekjur af frumstæðri aðstöðu? Þetta virðist vera meginröksemd skýrsluhöfunda fyrir því að öll uppbygging á hálendinu skuli vera í lágmarki. Ekki er að sjá að þessi skoðun sé studd með niðurstöðum neinna kannana eða rannsókna.`` Náttúruverndarsamtök Íslands segja: ,,Víða skortir grundvallarupplýsingar og rannsóknir sem eru forsenda svæðisskipulagsáætlana. Gögn og tilmæli er varða gróður- og jarðvegseyðingu, beitarstjórn og stefnu opinberra yfirvalda í náttúruverndarmálum eru lítt eða ekkert reifuð í skipulagstillögunni.`` Síðan kemur: ,,Náttúrufræðistofnun Íslands bendir á að í heild vanti skilgreiningar og viðmiðanir um hvað sé merkilegt og hvað þurfi að vernda. Enn fremur er ljóst að mikið skortir á skipulegar skráningar á hinum ýmsu náttúrufarsþáttum.`` Síðan er það Landvarðafélagið: ,,Ekki eru birtar á grunnkortum allar frumstaðreyndir, t.d. um legu núverandi vega og slóða.`` Trausti Valsson og Birgir Jónsson segja: ,,Rétt er að benda á orð skipulagsstjóra á ráðstefnu um svæðisskipulag 20. september að e.t.v. var rétt að svæðisskipulagsnefnd miðhálendisins væri skipuð fulltrúum frá þremur ráðuneytum, forsrn., iðnrn. og landbrn. auk fulltrúa frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Rétt væri að sérstök nefnd á vegum forsrn., landsnefnd, gengi frá grunnlínum skipulags á vegum stjórnvalda á landsvísu áður en að frekari vinnu að svæðisskipulagi miðhálendisins kemur.`` Iðnrn. lætur aftur í sér heyra, herra forseti, og segir að það fagni því að vinna við skipulag miðhálendisins sé hafin en margt í tillögum skipulagsnefndar sé gott en því miður séu að mati ráðuneytisins svo stórir annmarkar á tillögunni að gera þurfi verulegar breytingar á henni áður en tímabært sé að afgreiða hana og staðfesta. Ferðafélag Íslands leggur til við Skipulag ríkisins og umhvrh. að svæðisskipulagi miðhálendisins verði frestað uns eignarréttarmál verða komin á hreint og þá verði skipulag tekið til gagngerrar endurskoðunar í ljósi nýrra viðhorfa og þá komi fulltrúar allra landsmanna að þeirri vinnu. Í þeirri vinnu verði miðað við að hálendið verði ein skipulagsleg heild til framtíðar. Framkvæmdastjórn Ferðamálaráðs bendir á að ekki sé lokið við gerð þeirrar stefnumótunar í ferðaþjónustu sem hófst 1995 og séu hópar hagsmunaaðila enn þar að störfum. Rannsóknum á ferðavenjum og ferðaþjónustu á miðhálendinu sé ábótavant og því bendir framkvæmdastjórn Ferðamálaráðs Íslands á að eðlilegast væri að fresta afgreiðslu málsins í tvö til þrjú ár og kalla fulltrúa allra atvinnuráðuneytanna að framhaldsvinnunni. Greinilega er verið að benda á það aftur og aftur að í tillögunum sé ekki nægilega gætt jafnvægis milli verndar- og nýtingarsjónarmiða. Síðan í lokin, herra forseti, segir framkvæmdastjórn Ferðamálaráðs: ,,Þá er rétt að minna aftur á frv. um þjóðlendur þar sem gert er ráð fyrir nokkurs konar þjóðareign á hluta landsins. Þrátt fyrir það yrði ekki um breytingu að ræða á rétti til skipulags. Skipulag þjóðlendna yrði í höndum viðkomandi sveitarfélaga. Framkvæmdastjórn Ferðamálaráðs vill enn benda á þá skoðun að tillaga umhvrn. um miðhálendið sem sérstakt stjórnsýsluumdæmi verði tekin upp að nýju og skipuð um það sérstök stjórn og sú stjórn látin gera tillögu að skipulagi þess stjórnsýsluumdæmis miðhálendisins.`` Rarik segir: ,,Nú er svo komið að sú lagaheimild sem samvinnunefndin byggði störf sín á er fallin niður við það að búið er að samþykkja ný skipulags- og byggingarlög. Í nýjum lögum er ekkert fjallað um störf þessarar nefndar eða skipulag miðhálendisins. Í upphaflegu frv. var ákvæði um það en það var fellt út í meðförum þingsins. Því verður ekki betur séð en störf nefndarinnar nú eigi enga stoð í lögum.`` Auðvitað er verið að setja lagastoð undir þessa nefnd og festa hana í sessi til frambúðar í því frv. sem hér liggur fyrir frá umhvrh. í þessu máli. Herra forseti. Mér fannst nauðsynlegt að benda á hversu alvarlegar þessar athugasemdir eru um miðhálendið og hve gagnrýnd eru vinnubrögðin, hvernig gengið er til verka í þessu máli, hvernig byrjað er á öfugum enda, hvernig ekki er tekið tillit til stefnu stjórnvalda í stórum málaflokkum o.s.frv. Mér fannst ýmislegt mjög athyglisvert koma fram á ráðstefnu sem var haldin um framtíðarskipulag miðhálendisins á Íslandi fyrir þó nokkru en þar var verið að fjalla um þessi mál. Þar kom m.a. fram það sem mér finnst líka eiga erindi inn í umræðuna, herra forseti, og skal ég ekki þreyta þingheim með því að lesa þetta nákvæmlega yfir þó að það væri e.t.v. ástæða til en hér kemur Magnús Jóhannesson inn á ákveðin atriði og segir: ,,Það sætir vissulega nokkurri undrun að hve miklu leyti umræðan um auðlindir okkar hefur á síðustu árum snúist um þá auðlegð sem fólgin er í miðhálendi Íslands ef frá er talin sú umræða sem orðið hefur um virkjun fallvatna og nýtingu jarðhita. Lítil áhersla hefur verið lögð á lífríki hálendisins og náttúrufar fyrr en á allra síðustu árum. Æ fleiri landsmenn gera sér grein fyrir nauðsyn þess að umgangast miðhálendið og lítt snortna náttúru þess með varúð vegna þess hversu svæðið er vistfræðilega viðkvæmt. Allar breytingar, svo sem um aukna umferð og ný mannvirki ber að ígrunda og reyna að meta áhrif þeirra til framtíðar áður en teknar eru ákvarðanir um framkvæmdir á þessu svæði.`` Þetta er auðvitað hárrétt. Síðan segir: ,,Í raun er þessi nálgun í fullu samræmi við meginsjónarmið nýrrar stefnu í umhverfismálum sem við köllum sjálfbæra þróun og byggist á því að áður en ákvörðun um framkvæmd eða nýtingu náttúruauðlinda er tekin skal leitast við að meta áhrif hennar á samfélagið, þ.e. vistkerfið, svo og langtíma efnahagsleg, félagsleg menningarleg áhrif.`` Auðvitað hefur ekkert af þessu verið gert, herra forseti, eða hvað? Síðar segir Magnús Jóhannesson: ,,Miðhálendi landsins hefur einnig mikið verndargildi fyrir þá sök að þar er að finna flestar uppsprettur grunnvatns sem myndar verðmætasta ferskvatnsforða landsmanna. Að margra mati munu ferskvatnslindir landsins verða með verðmætari auðlindum þjóðarinnar í framtíðinni og því ber við nýtingu miðhálendisins að taka fullt tillit til nauðsynlegrar vatnsverndar á svæðinu. Þá eru einnig ónefndir miklir möguleikar á nýtingu jarðhita víða á miðhálendinu.`` Ég ætla ekki að lesa fleira upp úr þessu þó að full ástæða væri til, herra forseti. En ég tel mig hafa í máli mínu farið ítarlega yfir það hvað við erum að fjalla um grafalvarlegt mál sem mun hafa áhrif um ókomna framtíð og þess vegna eigum við auðvitað að vanda til verka og ekki vera að hlaupa til þess að ákvarða stjórnsýsluna á hálendinu með þeim hætti sem hér á að gera. Ég tel að það sé frumhlaup að gera þetta svona og við séum að fara leið, móta framtíð fyrir miðhálendið, fyrir framtíð komandi kynslóða án þess að menn hafi raunverulega áttað sig á hvert á að stefna í þessu máli, t.d. varðandi stefnumörkun í ýmsum stórum málaflokkum eins og ég hef nefnt hér. Ég segi það enn og aftur, herra forseti, að það er ekki of seint að fara þá skynsamlegu leið sem Stefán Thors skipulagsstjóri bendir á. Það er ekki of seint að fara hana. Ég tel ástæðu til þess síðar í umræðunni að fara frekar yfir þær tillögur sem hafa komið fram og ýmislegt athyglisvert sem kom fram í framtíðarskipulagi miðhálendisins á þeirri ráðstefnu sem ég nefndi. Ég vil segja það, herra forseti, að ég teldi skynsamlegast að standa þannig að málum núna að samþykkja frv. forsrh. um þjóðlendur. Að vísu eru ákveðnar breytingar sem þarf að gera á því en grundvallarhugsunin og hugmyndin á bak við það er að miðhálendið sé sameign þjóðarinnar. Það er stórmál sem ég hygg að allur þingheimur styðji og ætti að lögfesta. En ég harma að farið sé í skipulagsþáttinn og stjórnsýsluna á miðhálendinu eins og hér er gert ráð fyrir, eins og hér á að lögfesta á þeim dögum sem eftir lifa af þinginu, herra forseti, og tel að komandi kynslóðir muni ekki þakka okkur sérstaklega fyrir hvernig við stöndum að málinu ef það fer á þann veg sem mér sýnist að stefni í. Ég vil að síðustu, herra forseti, ítreka þær spurningar sem ég hef lagt fyrir hæstv. umhvrh. sem getur haft mjög mikið um það að segja að skynsamlega sé staðið að þessum málum. Ég þykist vita að hæstv. umhvrh. hafi verið að reyna að leggja sitt af mörkum til að svo geti orðið. En ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst alls ekki að vel hafi tekist til. Mér finnst mikið klúður sett þarna fram að því er varðar svæðisskipulag miðhálendisins, þá breytingu sem boðuð er á skipulags- og byggingarlögum. Mér finnst vinnubrögðin fyrir neðan allar hellur hvað þinginu er boðið upp á. Í miðri 2. umr. um þetta mál er dreift á borð þingmanna hvernig eigi að standa að þeim skipulags- og byggingarþætti sem hefði þurft að vera til umræðu í félmn. um leið og fjallað var um frv. ráðherra. Ég spyr hv. formann umhvn. hvort hann telji ekki ástæðu til þess að hafa frumkvæði að því að boða umhvn. til fundar til að ræða þetta mál. Þó að frv. hafi ekki verið vísað til umhvn., lít ég á þetta sem mikilvægt fskj. við þetta frv. um framkvæmdina á þessu máli og ég spyr formann umhvn. hvort hann sé tilbúinn til að beita sér fyrir því að umhvn. verði kölluð saman þannig að hún geti á þeim dögum sem við höfum til stefnu lagt mat sitt á þá þætti sem eru boðaðir í þessu frv. Mér fyndist mjög mikilvægt innlegg við 3. umr. þessa frv. til sveitarstjórnarlaga, ef málið fer svo langt, að umhvn. og jafnvel félmn. sem hefur fjallað hvað mest um málið taki það frv. sem hér er lagt fram til kynningar inn í nefndina og fjalli um það efnislega vegna þess að ég er alveg sannfærð um að það mun hafa mikil áhrif á þá atkvæðagreiðslu sem fer væntanlega fram um þetta frv. hvernig menn meta og túlka það sem lagt er fram í þessu frv. og hvernig eigi að standa að svæðisskipulaginu. Eru menn sáttir við þá breytingu sem lögð er til, að festa í sessi þessa miðhálendisnefnd ásamt því að setja þrjá fulltrúa af suðvesturhorninu í nefndina ásamt einum af Vestfjörðum? Eru menn sáttir við það að miðhálendisnefndin sem nú situr, 12 fulltrúar frá héraðsnefndum aðliggjandi sveitarfélaga, geti staðfest þær tillögur sem liggja fyrir áður en þessi samvinnunefnd tekur til starfa sem er ekki fyrr en 1. janúar 1999? Ég legg alla áherslu á það, herra forseti, að alla vega umhvn. og helst félmn. líka verði gefið svigrúm til að fara yfir þessa þætti í frv. þannig að við getum fengið glögga mynd af málinu, gleggri en okkur er færð nú við 2. umr. málsins þegar við tökum það aftur til 3. umr. Það er ekki boðlegt af framkvæmdarvaldinu að bjóða þinginu upp á það að þegar umræðan er hafin í þessu máli, einum og hálfum klukkutíma síðar, þá sé dreift mikilvægu gagni í þessu máli, mikilvægu frv. sem hefur úrslitaáhrif á afstöðu margra þingmanna. Það kom bersýnilega í ljós að hv. 11. þm. Reykv., Ólafur Örn Haraldsson, hafði átt von á allt öðru en því sem hæstv. ráðherra kynnti úr ræðustól. Ég heyrði ekki betur en að hv. þm. sjálfstæðismanna, 2. þm. Reykn., gerði sínar athugasemdir við það. Ég gat ekki beint heyrt að hann væri stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Þetta voru menn sem heyrðu það hér úr ræðustól hvað umhvrh. var að boða. Hvað þá með aðra sem ekki höfðu tækifæri til að vera hér og hlýða á þennan boðskap? Mér finnst að það þurfi virkilega að leggja mat á þetta af hálfu þeirrar nefndar sem um þetta á að véla. Ég spyr formann félmn. sem kominn er í salinn hvort hún telji ekki ástæðu ...

Forseti vill minna hv. þm. á að hér eru ekki einstakir þingmenn spurðir.

Ég vil þá spyrja herra forseta að því hvort ekki væri ástæða til þess að formaður félmn. beiti sér fyrir því að hv. félmn. fjalli sérstaklega um þetta frv. á milli 2. og 3. umr., um þetta frv. sem hefur verið dreift til kynningar um breytingu á skipulags- og byggingarlögum og gegnir mikilvægu hlutverki í þeirri umræðu sem hér fer fram og sem ræður afstöðu margra þingmanna til þessa máls sem hér er til umræðu og sem a.m.k. tveir þingmenn og sérstaklega hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson hefur gagnrýnt í þessari umræðu og sagt að hann geti ekki fylgt frv. við þessa breytingu. Auðvitað hefðu vinnubrögðin átt að vera þau að félmn. hefði fengið þetta frv. til umfjöllunar og ég er ekki viss um að allir þingmenn hefðu þá stutt málið á þann hátt sem virðist vera vegna þess að mjög margt er við þetta frv. að athuga og ekki síst bið ég hv. þingmenn að lesa þessa greinargerð. Ég skal fara að ljúka máli mínu. Ég vara mjög alvarlega við því frv. sem hér á að fara að lögfesta, þá þætti þess sem snúa að miðhálendinu. Við erum auðvitað að fjalla um helstu náttúruperlur landsins og auðlindir þjóðarinnar og hér verður að vanda vel til verka. Og, herra forseti, það skulu verða mín lokaorð, það hefur ekki verið gert að mínu mati. Ég tel mig hafa fært fyrir því ítarleg rök og mun væntanlega fylgja þeim eftir nánar síðar við þessa umræðu eins og tilefni gefst til. Ég ítreka spurningar mínar til hæstv. umhvrh., formanns félmn. og formanns umhvn.

Hæstv. forseti. Ég þarf kannski ekki nema eina mínútu. Ég vil fyrst segja að það vekur undrun mína í hvað hv. þm. hefur eytt ræðutíma sínum, einum og hálfum klukkutíma tæplega og talað um flest annað en það frv. sem hér er á dagskrá, að vísu tengd mál, ég geri ekki lítið úr því og að hluta til beint því til mín. Ég veit ekki hvað ég á að taka mikinn tíma frá hv. þingi til þess að svara spurningu sem ekki varðar það frv. sem er á dagskránni. Fyrst spurði hv. þm. um það hvernig frv. sem umhvrh. hefur lagt fram í dag komi til með að mæta sjónarmiðum hv. þingmanna. Ég verð að ætla að það geri það vegna þess að átta af níu hv. þingmönnum í félmn. hafa lýst yfir stuðningi við frv., þ.e. frv. til sveitarstjórnarlaga, að vísu með fyrirvara, miðað við það að það sem hér er lagt fram í frv. til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum geti talist ásættanlegt af þeirra hálfu og það er aðeins einn hv. þm. sem ekki treystir sér til þess að fylgja málinu. Að sjálfsögðu veit ég ekki hver afstaða níutíumenningana er. Hv. þm. spurði hvað ráði vali í nefndina. Það er líklega nokkuð ljóst að annars vegar er verið að tala um samfellu í vinnunni um skipulag miðhálendisins með því að þeir sem hafa verið tilnefndir í sitjandi nefnd sitji þar áfram og þeir sem mest hafa haft uppi gagnrýni um að fá ekki að koma að málinu fá aðild að svæðisskipulagsnefndinni til þess að fjalla um mál áfram. Hv. þm. spurði hvort aðrar leiðir en hér eru boðaðar í frv. umhvrh. hefðu verið skoðaðar. Vafalaust hafa menn velt fyrir sér fleiri hugmyndum en af minni hálfu er alveg skýrt að ég tel að stjórnsýsla á miðhálendinu eigi að heyra undir sveitarfélögin þannig að mín afstaða til þessa máls og þess frv. sem hér liggur fyrir mótast auðvitað af því. Þá velti hv. þm. fyrir sér skoðunum skipulagsstjóra, Stefáns Thors til vinnubragðanna og að skipulagsstjóri hefði sett fram hugmyndir um að það ætti að standa öðruvísi að þessu en miðhálendisnefndin svokallaða hefur gert. Ég minni á að vinna miðhálendisnefndarinnar er að fyrirmælum löggjafans. Hv. Alþingi samþykkti lög um það hvernig standa ætti að þeirri vinnu og ég held að hv. þm. sem hér talaði áðan hafi átt aðild að ríkisstjórn, sennilega setið í henni, þegar það mál var til umræðu á hv. þingi og samþykkt.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svör hans. Mig undrar að hann skuli halda því fram að ég hafi í mínu máli fjallað um flest annað en það sem er til umræðu. Við erum ekki bara, herra forseti, að fjalla um hvernig við ákvörðum stjórnsýsluna á hálendinu heldur hvaða afleiðingar það hefur og maður þarf auðvitað að leggja mat á hvaða afleiðingar það hefur sem maður er að samþykkja. Það hefur hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson gert en mér heyrist nú að margir hér inni hafi kannski ekki áttað sig á því. Ég spyr ráðherrann af því að hann svaraði ýmsum spurningum sem fram hafa komið. Það er auðvitað hægt að breyta því sem var ákveðið á árinu 1993 og það hefði auðvitað verið skynsamlegra að fara þá leið sem var mörkuð í frv. Eiðs Guðnasonar frá 1991--1992 sem var ekki fylgi fyrir á þinginu og þess vegna var farin þessi leið. Ég spyr hann: Samkvæmt því frv. sem hér liggur fyrir, er að vísu ekki til umræðu en hefur mikilvæga þýðingu fyrir umræðuna, getur þá sú nefnd sem nú er að störfum samþykkt þær tillögur sem fyrir liggja eða breyttar þannig að þessi samvinnunefnd sem á að hafa þetta verkefni með höndum komi að orðnum hlut um næstu áramót? Það er mikilvægt að ráðherrann svari þessu og líka því hvers vegna hlutur suðvesturhornsins er svo rýr í skipulagningu og mótun á miðhálendinu.

Hæstv. forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að endurtaka það sem ég sagði áður um stöðu málanna hvað varðar miðhálendisskipulagið. Það er nú til umfjöllunar í nefndinni sem starfar samkvæmt hinum eldri skipulagslögum og það hafa, eins og hv. þm. vitnaði reyndar til, komið fjölmargar athugasemdir frá hinum ýmsu aðilum. Ég veit ekki hvað það er þykkt skjal en ég veit að þær eru margar og þær eru nú þar til umfjöllunar. Ég hef framlengt starfstíma nefndarinnar þannig að hún geti starfað allt til 1. desember til þess að vinna úr þessum tillögum. Ég er alveg sannfærður um að Skipulagsstofnun muni ekki klára sína vinnu á þeim mánuði sem þar líður á milli, frá 1. desember til áramóta, til þess að skila umhvrh. sínum tillögum um málið. Ég er líka sannfærður um að málið verður ekki frágengið áður en ný nefnd tekur til starfa samkvæmt þessu frv., verði það samþykkt, þannig að mín afstaða í því efni liggi alveg klár fyrir. Ég er sannfærður um að sú nefnd mun hafa alla aðstöðu til að koma að málinu verði hún til, samþykki löggjafinn það að gera þetta frv. sem nú hefur verið lagt fram að lögum. Ég geri mér vonir um að svo verði. Ég þykist fullviss um að það verði lögfest á haustþingi. Það kom fram líka í umræðum fyrr í dag að ekki væri gert ráð fyrir því að það yrði lögfest á þingi nú fyrir þinglokin. Auðvitað er hægt að breyta lögum. Það er hægt að breyta afstöðu þings. Það er hægt að breyta meira að segja, þó síðar verði, ef löggjafinn kemst að því að það skipulag sem hér er verið að leggja til ætti að vera einhvern veginn öðruvísi, þá breytir löggjafinn væntanlega þeim lögum. Það þýðir hins vegar lítið að tala um að það hefði verið betra að samþykkja frv. þáv. hv. umhvrh. Eiðs Guðnasonar þegar það var lagt fram. Það var ekki vilji til þess í þinginu. Mér sýnist hins vegar vera fullur vilji til þess í þinginu nú að samþykkja það frv. sem hæstv. félmrh. hefur lagt fram og er hér til umræðu, þ.e. frv. til sveitarstjórnarlaga. Við sjáum það á nefndarálitunum sem hér hafa komið fram að mikill meirihlutavilji er fyrir því í þinginu.

Herra forseti. Þetta var athyglisvert andsvar vegna þess að hæstv. umhvrh. hefur raunverulega staðfest það hér að hann getur staðfest tillögur núverandi miðhálendisnefndar og verið búinn að því áður en samvinnunefndin kemur að því um næstu áramót. Hann neitaði því ekki. Síðan er náttúrlega athyglisvert í athugasemdum við frv. til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum að þar segir ráðherrann í greinargerðinni sisvona, herra forseti: ,,Nefndinni [þ.e. nýju samvinnunefndinni] er ekki ætlað að taka þá vinnu til endurskoðunar sem þegar hefur verið unnin, aðeins gefa umsögn um hana.`` Fulltrúar suðvesturhornsins sem koma að þessari vinnu mega sem sagt bara gefa umsögn um þá vinnu eða þær tillögur sem þegar liggja fyrir en engin áhrif hafa á það að öðru leyti, bara gefa umsögn um þær og er nema von að hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson hafi stoppað við þessa tillögu sem hérna er lögð fram vegna þess að nefndinni er ekki ætlað að taka þá vinnu til endurskoðunar sem þegar hefur verið unnin, aðeins gefa umsögn um hana. Og ég spyr hvað það þýðir varðandi fulltrúa suðvesturhornsins og þá Vestfjarða sem koma að þessu: Hafa þessir fulltrúar ekkert ákvörðunarvald í þessari nefnd og um þessar tillögur? Eiga þeir virkilega bara að hafa þann rétt að gefa umsögn um þær sem þeir standa svo kannski frammi fyrir að ekkert mark verði tekið á? Þetta sýnir enn og aftur ruglið í þessu ferli öllu saman og slæleg vinnubrögð og ég vara við þessu, herra forseti. Ég tel að það sé stórslys ef það á að gera þetta að lögum á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að ræða aðeins um hvernig þetta frv. var unnið í félmn. Það var mjög ítarlega fjallað um þetta mál þar. Við notuðum mikinn tíma í það og ég vil taka undir orð formanns félmn., hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur, fyrr í umræðunni, að það var mjög vel staðið að vinnslu þessa máls og ekkert óeðlilega staðið að málum. Málið var fullunnið í nefndinni og það var tekið út eftir að við vorum búin að fara yfir það mjög vandvirknislega. Í þessari umræðu hefur mikið verið rætt um að það bæri að gera miðhálendið að einu stjórnsýslusvæði. Ég get tekið undir það að vissu leyti. Ég hafði svipuð sjónarmið á fyrri stigum málsins. Ég vildi þá að það yrði skoðað að gera miðhálendið að einu stjórnsýslusvæði. Það eru ýmsir kostir við það, reyndar ýmsir gallar líka. En ég fann fljótt að enginn vilji var til þess að gera miðhálendið að einu stjórnsýslusvæði þannig að ég ákvað að leggja alla mína krafta í það ásamt fleiri stjórnarliðum að ná fram nánast því sama, þ.e. að skoða sérstaklega skipulagsþáttinn sem er aðalatriði þessa máls og ég ætla að fjalla um síðar. Á þessu frv. gerir félmn. nokkrar breytingar og ég ætla aðeins að tipla á þeim hér. Við gerum breytingar á 4. gr. þannig að sveitarstjórn geti ekki ákveðið nafn sveitarfélags nema að fenginni umsögn örnefnanefndar. Það er betra ferli en að var stefnt, að fara ætti með nafngiftir sveitarfélaga eins og um nafngiftir tiltekinna býla. Við höfum líka lagt til breytingu á 5. gr. varðandi byggðarmerki. Þar kom sterk ábending frá Einkaleyfastofunni um að sá farvegur sem þau mál áttu að fara í samkvæmt frv. væri ekki nógu skýr og það mundi skarast á milli ráðuneyta þannig að ákveðið var að fella niður svokallaða byggðarmerkjanefnd sem frv. gerði ráð fyrir og fela Einkaleyfastofunni hlutverk hennar. Reyndar er það svo að byggðarmerki þurfa að uppfylla ákveðnar kröfur, þ.e. kröfur skjaldarmerkjafræðinnar. Það eru afar fáir sem hafa þekkingu í skjaldarmerkjafræðum á Íslandi og við leggjum til í okkar áliti að iðnrh. setji reglur um skilyrði sem byggðarmerki þurfa að lúta, þar á meðal að þau falli að skjaldarmerkjafræðum. Við 7. gr. lögðum við til breytingu sem varðar almennar skyldur sveitarfélaga en fjölmörg sveitarfélög reka fyrirtæki á eigin ábyrgð og hafa þessi fyrirtæki greitt sveitarsjóðum arð þegar rekstur þeirra hefur leyft. Hér er aðallega um hitaveitur að ræða. Fjölmörg sveitarfélög hafa getað tekið inn talsverðar tekjur af hitaveitum og segja má að alveg sé réttlætanlegt að þau sveitarfélög sem búa það vel að eiga slíkar auðlindir ættu að geta notið þeirra eins og ýmis sveitarfélög njóta annarra auðlinda sem þau hafa. Hér er skotið stoðum undir slíka heimild til þess að þessi fyrirtæki greiði sínum sveitarfélögum arð. Það kemur fram í okkar áliti að í framhaldi af þessu muni þurfa að gera breytingar á orkulögum og lögum um vatnsveitur sveitarfélaga. En mér skilst að þau muni koma fyrir þingið næsta haust. Væntanlega verður þar kveðið eitthvað á um hvað sveitarfélög geta tekið t.d. mörg prósent í arð af sínum orkuveitum. Við leggjum líka til breytingu á 3. mgr. 19. gr. sem fjallar um hæfi sveitarstjórnarmanna. Þar skilgreinum við nánar hvað átt er við og bætum við að þar sé um að ræða tiltekin mál sem lögð eru fyrir sveitarstjórn. Við getum tekið sem dæmi að í framboð fari manneskja sem starfi á skrifstofu hjá sveitahreppi og það gætu komið upp áhöld um hvenær slík manneskja er hæf eða vanhæf til þess að fjalla um mál í sveitarstjórn ef hún næði kjöri. En hér er verið að þrengja skilgreininguna þannig að það væru einungis tiltekin mál sem slíkur aðili eða slíkur starfskraftur hefði komið að sem hann ætti ekki að fylgja alla leið í gegnum sveitarstjórnina. 61. gr. frv. fjallar um fjárhagsáætlanir og í brtt. leggjum við til að ekki verði hróflað við núgildandi lögum þannig að við fellum út það sem er í frv. um að sveitarfélög eigi að gera og skila fjárhagsáætlunum fyrir áramót en það hefur komið í ljós að t.d. framlög frá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eru ekki komin á hreint fyrr en eftir áramót og þykir þá ekki óeðlilegt að leyfa sveitarfélögunum að ganga frá sínum fjárhagsáætlunum eins og þau gera nú, þ.e. eftir áramót. Við breytum einnig 65. gr. sem fjallar um miklar fjárfestingar. Þar er lagt til að skylt verði að leggja fyrir sveitarstjórn umsögn sérfróðs aðila ef kostnaðaráætlun fer fram úr ákveðinni upphæð að því verki sem á að fjárfesta í. Hér er rétt að taka fram varðandi það hver þessi sérfróði aðili er, að t.d. getur verið um að ræða viðskiptafræðimenntaðan eða tæknimenntaðan aðila sem vinnur á bæjarskrifstofunum. Varðandi eftirlitsnefndina sem er kveðið á um í 74. gr. frv., þá gerum við breytingu sem minnkar, má segja, vald hennar, þ.e. að ákvarðanir þessarar eftirlitsnefndar eigi ekki að vera endanlegar á stjórnsýslusviðinu heldur verði hægt að kæra þær til ráðherra. Það er því verið að minnka vald eftirlitsnefndarinnar. Hún er ekki endanlegt stjórnvald. Að lokum er lögð til breyting á 94. gr. frv. Hún gengur út á að hægt verði að sameina sveitarfélög yfir mörk kjördæma en slík sameining á ekki að hafa áhrif á skipan kjördæma við alþingiskosningar. Tekið er fram í áliti meiri hluta nefndarinnar að hér sé átt við sameiningu nærliggjandi og nálægra sveitarfélaga, þ.e. að það ætti væntanlega ekki að vera hægt að sameina sveitarfélag á Vestfjörðum og Reykjavík svo dæmi sé tekið. Þessi breyting þýðir að ef sveitarfélög óska þess að sameinast þvert á kjördæmamörk í framtíðinni þá þarf ekki að fara með lítil fylgifrumvörp í gegnum þingið eins og við höfum t.d. gert á yfirstandandi þingi þar sem var samþykkt að sameina Kjalarneshrepp og Reykjavík. Þetta voru helstu brtt. sem við í félmn. lögðum til við þetta frv. Varðandi skipulagsþáttinn sem hér hefur kannski verið langmest rætt um og er kannski ekkert skrýtið --- það er bærileg sátt um allt annað --- þá er ljóst að bæði ég og hv. þm. Pétur Blöndal gerðum fyrirvara um stuðning okkar við þetta frv. Í þeim fyrirvara kemur fram að við teljum eðlilegt að skipulags- og byggingarmálum miðhálendisins verði skipað þannig að um eina skipulagslega heild verði að ræða. Við tökum einnig fram í okkar fyrirvara að fulltrúar allra landsmanna eigi að koma að ákvörðun um þetta skipulag. Í dag er ekki skylt að skipuleggja miðhálendið sem eina heild heldur er um það heimildarákvæði og það er of veikt að okkar mati. Tveir aðrir hv. þm., Kristín Ástgeirsdóttir og Ögmundur Jónasson, gera svipaðan fyrirvara og við hv. þm. Pétur Blöndal gerum við þetta frv. Fram kom í umræðunni fyrr í dag að nú þeki sveitarfélög hluta Íslands og að með samþykkt þessa frv. hérna værum við að færa framkvæmdarvaldið á um það bil helmingi Íslands eða 40% til sveitarfélaga. Þetta er ekki rétt. Þetta er alls ekki rétt. Þetta taldi ég sjálf reyndar um tíma og ég finn að margir telja að þetta sé svona. En þetta vald er hjá sveitarfélögunum í dag hvort sem okkur líkar betur eða verr. Miðhálendið skiptist upp í fjölmarga afrétti og í 3. mgr. 3. gr. núverandi sveitarstjórnarlaga stendur að afréttir falli undir sveitarfélög þannig að í dag er það svo að nánast allt miðhálendið fellur undir sveitarfélög, utan jökla og lítillar ræmu efst á miðhálendinu utan afrétta, það er einungis það svæði sem nú er fjallað um að eigi að falla undir sveitarfélögin og það eru alls ekki 40% landsins. Það er mun minna. Þetta vita hv. þm., að það er rangt að við séum að færa 40% Íslands í dag undir sveitarfélögin. Núverandi lög segja að afréttir falla undir sveitarfélög þannig að þessi tala stenst engan veginn. Ef miðhálendið yrði hins vegar gert að einu stjórnsýslusvæði þá er það alveg rétt að það væri góð leið að því leyti að þá væri hægt að ná utan um skipulagsþáttinn. En búið er að dreifa á borð þingmanna tillögu að breytingu á skipulags- og byggingarlögum þar er tekið á því þannig að með samþykkt slíkrar tillögu á þetta svæði að verða ein skipulagsleg heild. Skylt yrði að gera heildstætt svæðisskipulag og ákveðið ferli gagnvart aðalskipulaginu þannig að við sæjum ekki 42 kökusneiðar eins og sumir hafa kallað það svo í umræðunni, að þær yrðu skipulagðar þannig að ekkert samræmi væri þar á milli. Það er ekki hugsanlegt eftir samþykkt frv. sem hér hefur verið lagt á borð hjá okkur í dag, frv. um breytingar á skipulags- og byggingarlögum. Í því frv. er einnig komið til móts við þau sjónarmið sem bæði ég og fleiri þingmenn höfum haft uppi um að fleiri sjónarmið ættu að koma þar að en hafa komið að hingað til, þ.e. í vinnu núverandi samvinnunefndar, en þar eiga sæti fulltrúar frá héraðsnefndum sveitarfélaga aðliggjandi miðhálendinu. Í þessu nýja frv. sem við höfum séð í dag um breytingu á skipulags- og byggingarlögum er bætt við í þá nefnd eða við þann fjölda fulltrúa sem nú eru þar, íbúum frá þéttbýlinu, þ.e. tveir eiga að koma frá Reykjavík, einn frá Reykjanesi, einn frá Vestfjörðum og síðan eiga að koma  Við getum auðvitað deilt lengi um það í hvaða hlutföllum þessir aðilar eiga að vera þarna inni.

Hvað koma margir úr Reykn.?

Ég er hins vegar mjög sátt við þessa lendingu. Þarna koma þessi sjónarmið að og það er mjög ánægjulegt að okkur tókst að lenda því þannig. (Gripið fram í: 1 / 15 úr Reykjanesi.) Við erum því búin að ná þeim eiginleikum sem eitt stjórnsýslusvæði ber í sér. Þá það sem stendur út af. Hver er munurinn á þessari leið og að gera miðhálendið að einu stjórnsýslusvæði? Það sem stendur út af eru önnur verkefni sveitarfélaga en skipulags- og byggingarmál. Það er t.d. heilbrigðiseftirlitið sem ég tel ekki mjög brýnt að sé tekið af þessum sveitarfélögum og það eru önnur hefðbundin verkefni sveitarfélaga eins og öldrunarþjónusta, skólaþjónusta, félagsþjónusta og ýmislegt annað sem snýr að þjónustu við fólk. En þetta hefur lítið gildi á miðhálendinu þar sem engir íbúar eru, a.m.k. ekki nú. Ég vek hins vegar athygli á því að fyrr í umræðunni hafa jafnaðarmenn talað mjög fjálglega um að þeir vilji gera þetta að einu stjórnsýslusvæði og hafa sagt að okkar málflutningur og tillögugerð beri vott um valdníðslu og hroka. Ég get alls ekki tekið undir það og minni á að Alþfl. kom sterklega að málum fyrr á Alþingi þegar málum var stýrt í þann farveg sem þau eru í núna. Þá var skipuð miðhálendisnefnd sem í eru þeir fulltrúar sem þar hafa starfað síðan og þar er enginn frá þéttbýlinu, hvorki frá Reykjavík né Reykjanesi og enginn frá Vestfjörðum. Og mér hefur borist til eyrna að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hélt sérstakan blaðamannafund til þess að kynna þessa nefnd þannig að varla var það valdníðsla og hroki. Í umræðunni hefur líka verið komið inn á að þetta frv. sem fjallar um skipulags- og byggingarlög sé óþarfafrv. Það er alls ekki þannig. Í núgildandi skipulags- og byggingarlögum er einungis um heimildarákvæði að ræða. Það er að mínu mati ekki nóg þannig að frv. um skipulags- og byggingarlög felur alveg skýrt í sér að skipuleggja eigi miðhálendið sem eina heild og það tryggir líka aðkomu þeirra landshluta sem ég taldi upp áðan. Ég hefði viljað skjóta því einnig inn að í núverandi samvinnunefnd eru 12 eða 13 karlmenn að mig minnir og ég teldi mjög æskilegt og vona svo sannarlega að núna þegar nefndin stækkar verulega, verður 18 manns, að þar verði einnig konur og sjónarmið þeirra komi líka fram. Hér hafa komið fram þau sjónarmið að brýnt væri að ná málinu fram á þessu vori. Það hafa fulltrúar Alþb. komið með og það má svo sem segja að fræðilega væri það hugsanlega hægt en ég bendi þá á að þingflokksformenn verða að taka slíkt upp. Væntanlega mundi það lengja þinghaldið og ég býst varla við því að þingmenn vilji lengja þinghaldið fram yfir 8. maí en ef þingflokksformenn ná samstöðu um að lengja þinghald væri ég tilbúin til þess að sitja yfir þeirri vinnu. Ég vil líka minnast á tillögu minni hluta félmn. sem er með sérstaka útfærslu á þessu eina stjórnsýslusvæði sem yrði stýrt af að mig minnir níu aðilum og þar kæmu fimm frá ráðuneytum en fjórir frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, þ.e. frá sveitarfélögunum. Það vekur athygli mína að þau ráðuneyti sem þar eru talin upp eru forsrn., félmrn. og umhvrn. Gott og vel, en þarna kemur líka samgrn. og iðnrn. að. Ég vek athygli á því að þau ráðuneyti eru ekki inni í stjfrv. þannig að ég býst við að það yrðu harðari átök í þessari nefnd sem fulltrúar Alþfl. hafa stungið upp á að stýri þessu eina stjórnsýslusvæði en sú miðhálendisnefnd sem stjórnarflokkarnir hafa stungið upp á að færi með skipulagsmál á miðhálendinu. Virðulegi forseti. Þar sem langt er liðið á kvöldið ætla ég ljúka máli mínu með þeim orðum að ég fell frá þeim fyrirvara sem ég hef gert við stuðning minn við sveitarfélagafrv. Það er alveg ljóst að það er góð samstaða um þessa lendingu í félmn. sem hefur legið lengi yfir málinu. Þar sýnist mér að átta af níu styðji í stórum dráttum þá leið sem hér er farin og ég er mjög sátt við að það hafi náðst nokkuð góð pólitísk breidd um að afgreiða málið þannig.

Herra forseti. Þetta var aldeilis furðuleg ræða hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Ég átti von á því að hún mundi ekki ljúka ræðunni á því að falla frá fyrirvaranum heldur tvöfalda þann fyrirvara sem hún hafði við málið. Það kemur í ljós þegar lesið er þetta sáttafrv., sem hún greindi frá, að m.a. er fólgið í því að skipa 18 manna nefnd. Það kemur einn fulltrúi af Reykjanesi þar sem búsett eru 73 þúsund manns. Það koma tveir fulltrúar frá Reykjavík þar sem búsettir eru yfir 110 þúsund manns. Þar sem 2 / 3 hlutar þjóðarinnar búa koma 1 / 6 af fulltrúum í nefndinni. Þar að auki á nefndin ekkert að hafa að segja vegna þess að gamla nefndin getur klárað skipulagið og ráðherra getur staðfest það eins og segir í þessu frv. Þetta er markleysa ein og það væri nær af hv. þm. að koma hér upp eins og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson hafði þó manndóm í sér til að gera fyrr í kvöld og lýsa andstöðu við það upplegg sem hér er á ferðinni.

Virðulegi forseti. Valdahlutföllin í nefndinni skipta mig ekki höfuðmáli og ég sagði við fyrri umræðu um málið að þó að hver einasti íbúi landsins byggi í hálendissveitarfélögum sem liggja að hálendinu eða 100% væri ég mótfallin því að þetta væri ekki eitt skipulagssvæði þannig að í huga mínum er aðalmálið að við erum að samþykkja að miðhálendið verði eitt skipulagssvæði. Hins vegar er ég mjög ánægð með að sjónarmið þéttbýlisbúa koma inn í nefndina. Það koma sjónarmið frá Reykjavík, það koma sjónarmið frá Reykjanesi og frá Vestfjörðum, ekki gleyma því. Það má líka benda á að það verður fulltrúi frá félmrn. og umhvrn. sem eru fulltrúar ríkisvaldsins og þessara ráðuneyta sem ættu að gæta faglegra hagsmuna og hagsmuna landsins alls.

Herra forseti. Það er athyglisvert að þingmaðurinn leggur ekkert upp úr því að fulltrúar fólksins komi að þessari ákvörðun. Hún er kosin á þing af fólkinu, af nokkrum þúsundum manna í Reykjaneskjördæmi þar sem búa yfir 70 þús. manns. Umræðan hefur meira og minna snúist um að íbúar á þéttbýlissvæðinu fengju eðlilega aðild að skipulagsmálum á miðhálendinu. Málið hefur ekki snúist um neitt annað. Svo kemur í ljós að í frv. er ekki gert neitt með aðild fulltrúa á þéttbýlissvæðinu, það er beinlínis lýst yfir fyrirlitningu á þeim sjónarmiðum að fólkið fái að koma að þessum málum og sett upp, ekki bara sú móðgun að ætla þeim ekki hlut í sýndarnefndinni, heldur er einnig beinlínis gert ráð fyrir að nefndin hafi í reynd engin áhrif. Bæði er hægt að vera búinn með skipulagið og í öðru lagi getur aðalskipulagið tekið af þetta svæðisskipulag. Upplegg hv. þm. er móðgun við íbúa í Reykjanes- og Reykjavíkurkjördæmi.

Virðulegi forseti. Ég spyr hv. þm. Ágúst Einarsson: Hvar eru fulltrúar Reykjavíkur og Reykjaness í tillögunni sem Alþfl. leggur fram? Það er ekkert fast í hendi með það. Þar eiga að vera fjórir fulltrúar frá sveitarfélögunum, ekkert sagt hvaðan þeir eiga að koma og það eiga að vera fimm fulltrúar frá ráðuneytum og þar af á að vera einn frá iðnrn. og einn frá samgrn. Ég spyr: Hvaða sjónarmið heldur hv. þm. að komi fram með þeim fulltrúum? Það að þessi nefnd eigi ekki að hafa neitt vald yfir núverandi vinnu sem búið er að vinna í samvinnunefndinni er ekki alveg rétt. Þessi nefnd á einmitt að gefa umsögn um þá tillögu áður en hún fer til ráðherra og síðan á nefndin eftir hverjar einustu sveitarstjórnarkosningar að meta hvort endurskipuleggja eigi og taka upp þetta svæðisskipulag og endurskoða það.

Herra forseti. Það var dapurlegt að hlýða á ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og skynja það mikla niðurlag sem fólst í ræðunni. Hv. þm. sker sig frá öðrum þingmönnum í þessum sal að því leyti til að hún sló sig til riddara í fjölmiðlum vegna þess að hún sagði að hún væri á móti því fyrirkomulagi sem var lagt fram. Nú hefur hún haldið heila ræðu og gumar af því að það sé henni að þakka að það frv., sem hefur orðið að aðalumræðuefni í kvöld, er lagt fram. Hver er hinn mikli sigur hins glæsilega riddara sem kom á hinum hvíta hesti Reyknesinga og ætlaði að bjarga rétti þeirra? Einn fulltrúi af 18 kemur úr Reykjanesi en 13--15 fulltrúar koma frá þessum 4% sem búa í 40 sveitarfélögum eða eitthvað örlítið meira. Herra forseti. Það er mjög langt síðan ég hef séð einn glæstan riddara falla jafnherfilega af baki eins og hv. þm. gerði í ræðu sinni. Það var satt að segja ömurlegt á að horfa og hlýða.

Virðulegur forseti. Varðandi hlut Reyknesinga svaraði ég því í fyrra andsvari mínu og ætla ekki að endurtaka það hér. Ég hef ekki tíma til þess. Ég vil bæta því við að hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði að ég hefði verið á móti því sem kom fram í frv. á fyrri stigum og það er rétt. Hins vegar er núna búið að tryggja það sem ég vildi, þ.e. að miðhálendið verður ein skipulagsleg heild. Það var ekki tryggt á fyrri stigum málsins. Nú er það tryggt með framkomu samkomulags um skipulags- og byggingarmál. Þar er tekið fast á því að það á að skipuleggja miðhálendið sem eina heild. Það er ekkert heimildarákvæði. Það á að gera það og ég er mjög sátt við að það náðist fram.

Herra forseti. Hv. þm. talaði líka þannig á fyrri stigum umræðunnar að hún vildi að íbúar þéttbýlisins hefðu sinn rétt til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Ber að skilja orð hv. þm. með þeim hætti að sá réttur sé tryggður með því að einn fulltrúi úr Reykjanesi komi að málinu? Má ég minna hv. þm. á að framsóknarmenn í Reykjaneskjördæmi gerðu sérstaka samþykkt til þess að brýna hv. þm. og hv. þm. Hjálmar Árnason til þess að gefa hvergi undan. Við sjáum hverjar lyktir þessa máls eru. Af því að hv. þm. segir að það sé búið að ráða til lykta skipulags- og byggingarmálum á þessum svæðum langar mig til að spyrja hv. þm.: Hver á að gefa út byggingarleyfi á miðhálendinu?

Herra forseti. Varðandi aðkomu íbúa þéttbýlisins skal ég endurtaka það ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson endilega vill. Það er rétt að einn á að koma frá Reykjanesi. Tveir eiga að koma frá Reykjavík,  
            

Herra forseti. Ég hélt satt að segja að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir væri talsmaður jöfnunar á kosningarrétti. Nú ætlar hv. þm. að sætta sig við í þessu stóra máli sem skiptir svo miklu fyrir framtíð þjóðarinnar að 4--5% þjóðarinnar hafi 12 fulltrúa í að skipuleggja miðhálendið en 95% þjóðarinnar fjóra fulltrúa. Ekki nóg með það heldur hafa þessir fjórir fulltrúar ekki einu sinni ákvörðunarrétt, þeir hafa eingöngu samráðsrétt vegna þess að núverandi miðhálendisnefnd gæti verið búin að ganga frá tillögunum, ráðherra að staðfesta þær og þá þarf einungis að leita álits þessara fjóra fulltrúar sem koma af þessum svæðum. Ég vil líka spyrja hv. þm. að því með tilliti til þess frv. sem hér liggur fyrir og við erum fyrst að fá á borðin í dag, hvort hún muni sem varaformaður félmn. beita sér fyrir því að þetta mál fari milli 2. og 3. umr. til umfjöllunar í félmn. þannig að nefndin geti metið hvað er á ferðinni því ég held að hér sé á ferðinni allt annað en margir þingmenn áttu von á samanber afstöðu hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar.

Virðulegi forseti. Varðandi samanburð á þessu máli og jöfnun kosningarréttar er það alveg rétt að ég hef verið talsmaður þess að landið væri eitt kjördæmi þannig að einn maður fengi eitt atkvæði en það er ekki einungis á þeim forsendum heldur tel ég óeðlilegt að hafa landið í kjördæmum og sé að það eru ýmsir hagsmunir sem stangast þar á. En þó að ég hafi þær skoðanir mun ég trúlega samþykkja tillögur um breytingar á kosningalöggjöfinni þó að hugmynd mín nái ekki fram að ganga. Ég mun samþykkja það sem gengur verulega til móts við þær hugmyndir sem ég hef eins og ég er að gera í þessu máli. Þetta gengur verulega til móts við þær hugmyndir sem ég hef varðandi skipulagsmál á miðhálendinu að þarna komi að fleiri sjónarmið en áður og þetta verði ein skipulagsleg heild. Varðandi núverandi tillögu að svæðisskipulagi á miðhálendinu væri athyglisvert að heyra hvort hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir er á móti þeirri tillögu sem hefur verið auglýst. Er hv. þm. á móti henni?

Herra forseti. Hv. þm. sagðist vera talsmaður þess að einn maður hefði eitt atkvæði. Nú ætlar hv. þm. að styðja það að 95% þjóðarinnar hafi fjögur atkvæði en 5% hafi tólf. Þetta fer auðvitað ekki saman. Mér finnst nokkuð athyglisvert að hv. þm. svarar því ekki, sem er mjög mikilvægt fyrir ýmsa þingmenn sem ég held að séu nú óráðnir í afstöðu sinni, eftir að þetta frv. hefur verið lagt fram, hvort hún sem varaformaður félmn. muni beita sér fyrir því að frv. verði skoðað milli 1. og 3. umr. Þetta frv. hefur auðvitað mikilvæg áhrif á það hvernig skipulaginu á miðhálendinu verður háttað, miðað við hvernig nefndin á að vera samansett, miðað við aðkomu hennar að svæðisskipulaginu og nánast enga aðkomu að aðalskipulaginu. Mun hún beita sér fyrir því að þetta mál verði skoðað milli 2. og 3. umr. í félmn.?

Virðulegur forseti. Það var rétt að ég náði ekki að svara þessu í fyrra svari mínu vegna tímaleysis. Ég skal gera það núna. Ég gerði það reyndar í ræðu minni hér áðan. Ég sagði að ef menn vildu lengja þingið, þá væri ég tilbúin til þess að sitja yfir þessu máli til að ná því í gegn á yfirstandandi þingi. Það er mál sem þingforsetar með formönnum þingflokka verða að taka upp. Ég er reiðubúin til þess að sitja lengur en til 8. maí til að koma þessu máli í gegn. Það er alveg ljóst.

Herra forseti. Í þessari umræðu hefur áður komið fram að ég tel að frv. til laga sem hér er lagt fram, um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, gangi ekki nógu langt til móts við þau sjónarmið sem ég hef haldið á lofti. Mig langar til þess að spyrja hv. þm. Siv Friðleifsdóttur um eitt atriði. Hér segir: ,,Sveitarfélög, sem liggja að miðhálendinu, tilnefna samtals tólf fulltrúa, ...`` Hér er ekkert minnst á héraðsnefndirnar eins og verið hefur varðandi yfirstandandi svæðisskipulagsnefnd. Hvernig skilur þingmaðurinn þetta? Styður hann þessa útfærslu? Hvernig eiga þessi 42 sveitarfélög að koma sér saman um tólf fulltrúa? Hvað um sveitarfélög sem eiga ekki aðild að miðhálendinu, eins og Villingaholtshreppur og hreppur þess sem nú situr í forsetastóli? Hans sveitarfélag á ekki lengur aðild að skipulagi hálendisins en á þar þó afréttarréttindi.

Varðandi þetta atriði, virðulegur forseti, þá býst ég við að þessi tólf manna tala sé sett niður vegna þess að núverandi samvinnunefnd eru tólf manns frá aðliggjandi sveitarfélögum. 

Hljóð í þingsal.

Hins vegar býst ég við að eins og þessi texti er hér á blaðinu, þá gætu þessi sveitarfélög tilnefnt fulltrúa, aðra en úr sínum eigin sveitarfélögum ef svo ber undir. Hvort þau yrðu nú hér á höfuðborgarsvæðinu skal ég ekkert segja en mér finnst það frekar ólíklegt. En ef hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson sér mikla annmarka á þessu og telur æskilegra að hafa héraðsnefndirnar inni í, þá væru hæg heimatökin að skoða það sérstaklega í umhvn. hjá hv. þm. Þetta væri í betri farvegi en hann telur í dag í dag.

Kalla saman umhvn.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá miklu umræðu sem þetta stjfrv. Alþb. og óháðra fær hér í kvöld þó það sé ekki komið á dagskrá í raun. Við erum eini flokkurinn hér í þinginu sem viljað hefur kannast við þetta mál. Ráðherrann hefur hótað að bregða fæti fyrir málið og stöðva það en við munum freista þess eins og kostur er, þrátt fyrir þessar erfiðu aðstæður, að ná því fram hér í þinginu. Út af orðum hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur vil ég segja að ég mun beita mér fyrir því að málið komist á dagskrá og komist síðan til nefndar. Ég heiti á hv. þm. Ólaf Örn Haraldsson að tryggja að málið fái afgreiðslu í umhvn. Það þarf ekkert að sitja fleiri, fleiri daga yfir máli af þessu tagi. Málið er bersýnilega þannig að fólk hefur setið lengi yfir því og náð um það pólitísku samkomulagi og þá á að vera hægt að leysa málið á þeim grunni. Og hv. 13. þm. Reykv. sagði reyndar fyrr í kvöld að málið væri skref í rétta átt þó það væri stutt skref. Ég er því nokkuð sannfærður um að hægt verði að leysa málið ef okkur tekst að brjóta á bak aftur andstöðu ráðherranna sem flytja það.

Virðulegur forseti. Það er rétt að hugsanlega væri að ná þessu í gegn á yfirstandandi þingi, en ég met það þannig að þá mundum við nú sitja eitthvað lengur en til 8. maí. Hér eru stór mál sem eiga eftir að fá afgreiðslu. Við sátum hér fyrir stuttu síðan yfir gagnagrunnsmálinu. Þar var málið ekki sent út til umsagnar. Þar voru menn fengnir beint til nefndarinnar til að koma með athugasemdir. Hið sama mætti gera í þessu máli. En það er nokkuð sem þingforsetar verða að taka upp.

Herra forseti. Hér hefur margt verið sagt sem mér finnst orka mjög tvímælis og ekki síst það sem hraut út úr síðasta ræðumanni hér í andsvari, að hún væri alveg sérstakur stuðningsmaður þess að hver maður fengi eitt atkvæði. Mér fannst það mjög athyglisverð yfirlýsing og vildi gjarnan fá það upplýst hvort þingmaðurinn viti dæmi þess að einhver kjósandi hafi fengið minna en eitt atkvæði þegar hann fór inn í kjörklefann. Því ef svo væri þá teldi ég það mjög alvarlegt mál sem fyllsta ástæða væri til að hæstv. félmrh. léti sig varða fyrr en seinna. Herra forseti. Nú hefur mest verið rætt um skipulagsmál á hálendinu, sem er reyndar algert aukaatriði í þessu frv. til sveitarstjórnarlaga. Sem dæmi um hversu mjög umfjöllunin um málið hefur afvegaleiðst, vegna þess að hlaupið hefur nokkur hiti í þetta atriði sem að mínu viti er víkjandi í málinu öllu, horfði ég á það í sjónvarpsfréttum kl. 8 í kvöld er ágætur fréttamaður stöðvarinnar flutti frétt um þetta mál og tók viðtöl við eina fjóra þingmenn um það. Honum tókst að komast hjá því að láta það koma fram í fréttinni að frv. til umræðu væri frv. til sveitarstjórnarlaga. Í allri fréttinni kom aldrei fram hvaða mál væri til umræðu. Þeir sem hlýddu á fréttina hafa væntanlega haldið að hér væri um að ræða eitthvað sérstakt frumvarp um skipulagsmál á hálendinu, sem við höfum verið að ræða hér í allan dag.  Þó ég vilji ekki gera lítið úr því að menn hafi haft skoðanir á málinu og hiti hlaupið í einstaka menn út af því, þá verð ég að ítreka það sjónarmið mitt að ég tel að þetta sé algert aukaatriði í þeim viðamikla bálki sem heitir frumvarp til sveitarstjórnarlaga. Ég held að það sé rétt að ég afgreiði strax í upphafi máls míns skoðun mína á þessu atriði. Ég er þeirrar skoðunar að skipulags- og byggingarmál séu verkefni sveitarfélaga. Það hefur verið ákveðið með lögum og ég hygg að það hafi verið gert ágreiningslaust hér í þinginu, þegar skipulags- og byggingarlög voru afgreidd á síðasta ári. Þingheimur var þá sammála um að það væri verkefni sveitarfélaga að annast skipulags- og byggingarmál. Ég er svo sem ekki sannfærður um það að það sé rétt. Við erum með mörg sveitarfélög, ég man nú ekki í svipinn hversu mörg en líklega um 140 eða svo.  Ég er alveg ákveðið á þeirri skoðun að til þurfi svæðisstjórnsýslustig. Ég tel að það dugi okkur einfaldlega ekki að hafa þá tvískiptingu framkvæmdarvaldsins sem við búum við, annars vegar í ríki og hins vegar í sveitarfélög, og þörf sé á svæðisstjórnsýslustigi. Og það stig, ef til væri, væri að mörgu leyti vel til þess fallið að fara með þau skipulagsmál sem skynsamlegt væri að heyrði undir það. En nú er þetta stjórnsýslustig ekki til og ekki mikill stuðningur við það, a.m.k. ekki eins og sakir standa, þannig að menn hafa ákveðið að hafa þetta hjá sveitarfélögunum. Þar með er ég ekki tilbúinn til að taka frá sveitarfélögunum einhvern einn þátt skipulagsmálanna á ákveðnu svæði landsins. Ég tel ekki samræmi í slíkri breytingu. Ef menn telja að sveitarfélögunum sé ofviða að annast skipulagsmál á svæði þar sem enginn maður býr, þá spyr ég: Hvernig geta þeir hinir sömu talið að sambærileg sveitarfélög séu þess umkomin að annast skipulagsmál þar sem fókið býr? Það sér hver maður að það gengur ekki upp. Ef menn telja að sveitarstjórn Skútustaðahrepps, sem hefur að geyma stærstu jörð á Íslandi, sé fær um að fara með skipulagsmál á svona miklu landflæmi þar sem svo fáir búa þá spyr ég: Af hverju telja hinir sömu að sama hreppsnefnd geti ekki bætt við sig urð og grjóti fyrir ofan 400 metra hæð yfir sjávarmáli? Hvað gerist þá, þegar við erum komin svona hátt upp fyrir gróðurlínu, að við teljum að hreppsnefndarmennirnir valdi ekki þessu verkefni? Það er nákvæmlega þetta sem menn eru að segja. Ég ítreka sjónarmið mitt í því að ég er alveg tilbúinn að ræða það að menn eigi að hafa ákveðinn þátt skipulagsmála á svæðisgrundvelli. En við eigum ekki þann grundvöll til. Við verðum að styðjast við sveitarstjórnir og þess vegna verðum við að ræða málið út frá þeirri stöðu. Það er ekki samræmi í því að segja að svæðisbundið skipulag þurfi að vera yfir miðhálendinu til þess að tryggja samræmi í skipulaginu en það þurfi ekki slíkt skipulag á höfuðborgarsvæðinu þar sem búa 160 þúsund manns og reynslan sýnir okkur að það hefur ekki gengið vel hjá sveitarfélögunum þar að koma sér saman um veglínu þannig að þjóðvegir liggi saman. Það væri þá alveg jafnrík ástæða til að segja að skipulagsmál þar sem fólkið býr verði að vera a.m.k. að verulegu leyti svæðisbundin, t.d. á höfuðborgarsvæðinu. Ég get líka litið á málið út frá öðru sjónarmiði og spyr: Hvaða vandkvæði hafa verið á því að Snæfellsbær fer með skipulagsmál innan sinna bæjarmarka? Hvaða vandkvæði hafa verið á því að Ísafjarðarbær og Árneshreppur á Ströndum fara saman með skipulagsmál á Hornströndum og bæta núna við sig Drangajökli? Eru einhver vandamál uppi í málinu? Það hef ég ekki orðið var við. Allt það fólk sem vill ferðast um þessi svæði hefur að mínu viti eftir því sem ég best veit komist sinna ferða vandræðalaust þannig að mér finnst mjög skorta á að einhver rök hafi verið sett fram um að núverandi fyrirkomulag væri ófullnægjandi bara á þessum stað. Ef það er ófullnægjandi vegna skorts á samræmingu þá er það ófullnægjandi víðar. Sérstaklega hlýtur að reyna á það þar sem fólk er, þarf að reisa mannvirki, götur og annað sem lýtur að þeirra starfsemi og athöfnum. Ég bið því menn um að íhuga þessi mál út frá þessum forsendum en ræða ekki skipulagsmál miðhálendisins með því að gefa í skyn að einhverjir menn sem búa í fámennum sveitarfélögum ætli sér að vera vondir við fólkið sem býr á höfuðborgarsvæðinu. Það er málflutningur sem ég bið hv. þm. að vera ekki að hafa hér uppi af því að hann er ekki maklegur og styðst ekki við nein rök. Það má alveg eins snúa þessum hlutum við og segja: 60% þjóðarinnar eru algerlega áhrifalaust um skipulagsmál í Reykjavík. Er það sanngjarnt? Í Reykjavík er þó mikið af starfsemi ríkisins og eignum sem eiga að heita í þjóðareign og menn geta reist rök fyrir því að menn ættu rétt til afskipta af skipulagsmálum í Reykjavík. En það er ekki þannig. Það hefur enginn gert ágreining um það af þeim sem búa úti á landi og ég treysti fólki hér fyllilega til að annast þennan málaflokk í þessu sveitarfélagi og ég fer fram á að menn vantreysti ekki fólki utan Reykjavíkur til þess að fara með skipulagsmál. Ekki meira um þetta mál enda er þetta að mínu viti algert aukaatriði, ekki hvað síst í ljósi þess að í öðru frv. sem er á dagskrá í dag er lagt til að allt þetta land sem menn eru að deila um yfirráð yfir eigi að vera eign ríkisins en ekki sveitarfélaganna þannig að þar er öll sú trygging sem menn þurfa til þess að almannavilji geti farið með þessi mál.  Ég vil víkja að öðrum atriðum í þessu máli sem mér finnst rétt að fara um nokkrum orðum. Fyrst vil ég víkja að brtt. við 7. gr. frv. Þar er fjallað um almennar skyldur sveitarfélaga og síðan í brtt. frá meiri hluta félmn. lagt til að heimila sveitarfélögum að taka arð af starfsemi einstakra þátta sveitarfélagsins. Þarna held ég að sé rétt að staldra aðeins við málin áður en lengra er haldið. Við skulum aðeins átta okkur á því að sveitarfélög eru opinber umsýsluaðili sem hefur heimild til að afla skatta til að standa undir þeim skyldum sem þeim eru lagðar á herðar. Þetta er ekki atvinnustarfsemi. Það er ekki hlutverk sveitarfélaga að vera í almennri atvinnustarfsemi í ágóðaskyni. En með þessari brtt. er hins vegar verið að breyta í grundvallaratriðum hlutverki sveitarfélaga. Það er verið að gera tillögu um að þau geti í einstökum þáttum sinnar starfsemi rekið þá þætti á arðsemissjónarmiðum og litið á þessa þætti starfseminnar sem atvinnurekstur en ekki þjónustu. Þetta er nokkuð mikil breyting og mér er til efs að svona ákvæði sjái menn í löggjöf nágrannaþjóða okkar sem veitir þeim heimild til að taka arð af starfsemi sinni. Við skulum nefna ákveðin dæmi í þessu skyni til að útskýra hvað þetta þýðir. Lítum á rekstur vatnsveitna. Það er eitt af verkefnum sveitarfélaga að reka vatnsveitur og sjá íbúnum fyrir vatni. Hvers vegna skyldi það vera skylduverkefni sveitarfélaga? Það er vegna þess að aðrir hafa ekki tekið það verkefni að sér. Ef aðrir hefðu gert það og fullnægt þessari þörf þá væri engin þörf fyrir sveitarfélagið að taka þetta verkefni að sér. Nú er verið að setja í sveitarstjórnarlögin breytingu sem á að gera löglegt það sem menn hafa verið að iðka á undanförnum fáum árum, þ.e. að taka arð inn í sveitarsjóði af rekstri þessarar starfsemi. Skyldi það vera eðlilegt að sveitarfélag geti krafist arðs af þessari starfsemi og arðs af hverju? Ef lítum á brtt. þá er sveitarfélagi einfaldlega í sjálfsvald sett hvaða skilgreiningar það setur í þessum efnum og hvaða arð það tekur hverju sinni. Ekki eru nein takmörk sett um hámarkið af þessum arði hvort sem það er reiknað sem hlutfall af tekjum eða hlutfall af fjárfestingum. Í hvaða stöðu setja menn íbúa sveitarfélagsins? Menn setja þá í þá stöðu að þeir verða að borga það sem upp er sett til þess að sveitarfélag geti náð inn þessum arði því ekki er annarra kosta völ. Það eru ekki aðrir sem reka vatnsveitur. Þetta er ekki samkeppnisstarfsemi. Ég segi það, herra forseti, að þetta er að mínu viti afar varhugavert og ég set spurningarmerki við að þetta ákvæði samrýmist ákvæði stjórnarskrárinnar um skattlagningarvald sveitarfélaga af því að hérna er verið í raun að heimila sveitarfélögum að taka inn sem almennan skatt tekjur undir nafninu gjald sem er allt annar hlutur.  Ég spyr hæstv. félmrh. sem lagði þessa brtt. inn til nefndarinnar þó að hún flytji hana: Hvernig ber að skilja þessa tillögu? Er það eins og ég gat um áðan að það sé algerlega á valdi sveitarfélaga að ákveða hvaða arðgjöf og arðgreiðslumarkmið þau setja sér, hvaða viðmiðanir þau setja sér, og hversu hátt hlutfall þau ætla sér inn í sveitarsjóðina? Við getum tekið annað dæmi sem er rekstur hitaveitu sem er líka eitt af verkefnum sveitarfélaga. Ef þetta er eins og hjá Hitaveitu Reykjavíkur þá er henni gert að greiða 900 millj. kr. á ári í borgarsjóð þannig að þar hafa menn starfsemi sem hefur ákveðinn tilgang og menn leggja á gjald til að standa undir kostnaði þess vegna en menn hafa gjaldið verulega hærra og hafa miklar tekjur umfram það sem þeir þurfa. Reykjavíkurborg er með 900 millj. kr. sem hún ákveður sér sem hagnað af rekstri þessarar veitu sinnar eða um 27% af tekjum. Það þykir góður arður í fyrirtæki að geta borgað 27% arð. Samrýmist það tillögu félmrh. að almennt geti sveitarfélög ákvarðað sér 27% arð af rekstri stofnana sinna hvort sem það er vatnsveita, hvort sem það er hitaveita eða rafmagnsveita eða rekstur á höfn, rekstur á leikskóla o.s.frv.? Það eru engin takmörk samkvæmt tillögu félmrh. á fjárhæðum, viðmiðunum og verkefnum. Ef það er svo að hægt sé að reka svona starfsemi með miklum hagnaði, er þá ekki rétt samkvæmt því sem menn leggja til grundvallar í efnahagsmálum, a.m.k. þessi ríkisstjórn, að koma á samkeppni í þessari starfsemi? En það er lykilatriði þessarar ríkisstjórnar í þeim málum að koma á samkeppni til þess að þeir sem þurfa á vörunni eða þjónustunni að halda geti fengi hana við sem vægustu verði. Sú aðferð sem þarna er lögð til er algerlega á hinn veginn. Þarna er um að ræða starfsemi sem er meira og minna einokunarstarfsemi, einokunarrétturinn er stundum jafnvel bundinn lögum, og í skjóli þess eru lagðar til heimildir sem opna fyrir viðbótarskattheimtu bakdyramegin. Þetta er fullkomlega óeðlileg tillaga. Ég get a.m.k. ekki stutt hana, hvorki eins og hún lítur þarna út né eins og hún hefur verið framkvæmd án lagaheimildar á undanförnum árum. Það er kannski rétt að hafa ekki fleiri orð um þetta að sinni og bíða eftir að heyra svör hæstv. félmrh. um útskýringar á þessari tillögu. Getur verið að 27% arðgreiðsla á ári sé talin hæfileg? Annað sem mig langar að víkja að er í 12. gr. frv. um fjölda fulltrúa í sveitarstjórn. Þar vil ég segja að sú tillaga sem er í frv. og er í meginatriðum svipuð og er í gildandi lögum hefur ákveðna annmarka. Hún hefur þá annmarka að þegar fulltrúarnir í sveitarstjórn eru fáir er mögulegt, og það kemur fyrir, að framboðslisti fær meiri hluta í sveitarstjórninni út á minni hluta atkvæða. Við síðustu bæjarstjórnarkosningar eða sveitarstjórnarkosningar kom einmitt svona dæmi fyrir í sjö manna sveitarstjórn þar sem listi með 45% atkvæða fékk fjóra menn af sjö eða hreinan meiri hluta, en þrír aðrir listar fengu samtals um 55% atkvæða eða um 10% meira en aðeins þrjá sveitarstjórnarmenn af sjö. Þessi hætta verður virk þegar svona fáir eru í sveitarstjórninni en það má segja að strax og menn miða við níu sveitarstjórnarmenn eða fleiri verði líkurnar heldur litlar. Danir hafa greinilega velt þessu atriði fyrir í sinni sveitarstjórnarlöggjöf og þeir hafa aðrar reglur við að reikna út hverjir hafa náð kjöri í sveitarstjórn en við höfum í okkar löggjöf. Sú regla sem þeir styðjast við hefur það í för með sér að útilokað er að minni hluti atkvæða leiði til meiri hluta í sveitarstjórn. Aðferð Dananna er mjög svipuð og við notum en frábrugðin að einu leyti, þ.e. því að atkvæðafjöldi fyrsta manns hvers lista er ekki fundinn með því að deila með 1 heldur 1,4. Síðan er atkvæðafjöldi annars manns fundinn með því að deila með 2, þriðja manns með því að deila með 3 o.s.frv., eins og við þekkjum hjá okkur. Bara með þessari einu breytingu að styðjast við fyrstu deilitölu sem 1,4 í staðinn fyrir 1 þá setja menn fyrir þennan leka. Annað hvort verður því að gera að mínu viti ef það er vilji til þess að lögin séu þannig úr garði gerð að líkurnar á því að meiri hluti í sveitarstjórn sé skipaður framboðslista með minni hluta atkvæða á bak við sig, að hafa fleiri sveitarstjórnarmenn eða beita þessari deilitölu eins og Danir hafa gert. Ég bendi á að eins og 12. gr. er úr garði gerð er þessi hætta sú sama og verið hefur í gildandi lögum og væri að mínu viti ástæða til að betrumbæta hana í ljósi reynslunnar því að fleiri dæmi eru um þetta sem ég hef svo sem. En það væri ástæða til að betrumbæta hana með því annaðhvort að fjölga, hækka lágmarkstölu aðalmanna í sveitarstjórn, eða beita þessari reikniaðferð. Þriðja aðferðin væri einfaldlega sú að beita þeim báðum. Það væri sennilega skynsamlegasta leiðin. Almennt er ég á þeirri skoðun, af því að sveitarstjórnir eiga að vera lýðræðislega kjörnar og fulltrúar almennings eða kjósenda, að það sé betra að í þeim sitji fleiri en færri og er að því leytinu til ósammála mörgum sem hafa þá skoðun að sem fæstir eigi að vera í sveitarstjórnum. Ég tel að það eigi að vera fremur fleiri en færri og að engin vandamál séu því samfara að almenningur kjósi heldur fleiri fulltrúa en færri. Vandræðin byrja hins vegar að skapast fyrir alvöru þegar fáir eru. Í 19. gr. er fjallað um hæfi sveitarstjórnarmanna og er að miklu leyti stuðst við gildandi lög en þó brugðið frá í ákveðnum atriðum. Ég vil fyrst segja að mér finnst orka mjög tvímælis sú regla sem hefur verið í lögum og er lagt til að verði áfram í þessu frv. að sá sem talinn er vanhæfur geti greitt atkvæði um eigið vanhæfi og úrskurðað sig hæfan. Það hefur því miður komið upp. Dæmi um það er sérstaklega þar sem meiri hluti er knappur og einn meirihlutamanna er talinn vanhæfur í einhverju máli, að þá úrskurðar meiri hlutinn einfaldlega viðkomandi mann hæfan og heldur meiri hlutanum. Og þá þarf að grípa til þess að skjóta málinu til ráðuneytis sem tekur nú sinn tíma og þegar niðurstaða liggur þar fyrir er málið auðvitað um garð gengið og atburðum trauðla breytt. Ég teldi eðlilegt að skoða þetta í því ljósi að draga úr líkum á því að sá sem talinn er vanhæfur geti ráðið úrslitum um að telja sig hæfan. Það er ekki góð latína að hafa þetta eins og nú er því auðvitað á meginreglan að vera sú að hver maður á að leggja sig fram um það að forðast þá stöðu að einhver vafi sé á hæfi og láta vafann ráða gjörðum sínum og úrskurða sig vanhæfan ef einhverjar líkur standa til þess. Það sem mér þykir einkennilegt að sjá í þessari grein er að hér er lagt til að sveitarstjórnarmenn sem jafnframt eru starfsmenn sveitarfélaga og hafa komið að undirbúningi máls áður en það fer fyrir sveitarstjórnina eru taldir vanhæfir. En svo kemur undanþágan: ,,nema sveitarstjórinn eða framkvæmdastjóri sveitarfélagsins``. Hann er alltaf talinn hæfur. Þetta finnst mér mjög einkennilegt. Sama reglan hlýtur að þurfa að gilda gagnvart öllum starfsmönnum sveitarfélagsins. Það er ekki hægt að taka einn starfsmann sveitarfélagsins og það þann starfsmann sem kemur nálægt öllum málum, má heita, sem inn á borð sveitarstjórnar koma og telja hann alltaf hæfan. En ef einhverjir aðrir starfsmenn sveitarfélagsins sem jafnframt sitji í sveitarstjórn hafa komið að einu máli eða lítils háttar máli á undirbúningsstigi, þá eru þeir taldir vanhæfir. Þetta er að mínu viti algjörlega órökstudd tillaga sem hér er í frv. Ég tel a.m.k. að það eigi að fella út undanþáguákvæðið um framkvæmdastjóra ef vilji stendur til þess að þeir skuli taldir vanhæfir sem komið hafa að undirbúningi máls. En ég held reyndar að það ætti að fella alla þessa málsgrein úr frv. Ég sé ekki alveg fyrir mér hvernig menn ætla að beita þessari aðferð eða þessari málsgrein t.d. gagnvart skólastjórum sem veljast til setu í sveitarstjórn. Það verður mjög erfitt fyrir þann sveitarstjórnarmann að taka virkan þátt í störfum sveitarstjórnarinnar þar sem útgjöld til skólamála eru helmingur eða meira af útgjöldum sveitarfélagsins og lúta að ákvörðunum sem þar eru teknar að sama skapi. Ég sé heldur ekki með hvaða rökum menn eru taldir vanhæfir til ákvörðunartöku í máli hafi þeir komið að því á einhverju undirbúningsstigi þess. Ég sé t.d. að ráðherrar eru ekki taldir vanhæfir til að greiða atkvæði um frumvörp sem þeir flytja. Það gæti nú kannski verið dálítið gaman að leggja það til að þetta ákvæði frv. gilti líka á Alþingi. En þá kæmi upp sú einkennilega staða að þingmaður sem flytti frv. væri vanhæfur til að greiða atkvæði um það. Og menn sjá nú í hvílíkar ógöngur stefnir með þetta ákvæði þegar við förum að yfirfæra það á okkar verksvið að ég held að ekki þurfi að rekja það frekar að kannski væri farsælast að fella þetta á brott. Síðan er eitt atriði sem mig langar að nefna en er ekki í þessu frv. því að búið er að taka það mál út úr og setja það í annað frv. sem er um kosningarrétt og kjörgengi. En þar hefði ég talið að Alþingi ætti að athuga mjög alvarlega hvernig menn meðhöndla rétt útlendinga sem starfa hér á landi. Mörg hundruð útlendingar starfa hér á landi um lengri eða skemmri tíma og mjög margir um lengri tíma. Við höfum það ákvæði í löggjöf að ef um er að ræða norræna ríkisborgara þá eigi þeir rétt til að kjósa í sveitarstjórnarkosningum hafi þeir verið hér á landi í þrjú ár, ef ég man rétt. Nú eru margir aðrir hér en Norðurlandabúar. Margir Pólverjar, margir Júgóslavar o.s.frv. vinna hér störf í fiskvinnslu og önnur nauðsynleg störf sem Íslendingar fást ekki til að sinna. Þeir eru hér a.m.k. eitt ár svona að jafnaði og oft lengur. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé rétt að menn íhugi það að veita þessum starfsmönnum rétt til kosninga og jafnvel til kjörgengis í þeim sveitarfélögum sem þeir starfa. Mér finnst það að mörgu leyti vera mannréttindamál að íhuga hvort þessir starfsmenn ættu ekki að eiga réttindi hér á landi að einhverju leyti til jafns við okkur. Þarna er um að ræða fólk sem er að vinna þörf störf og greiðir sín gjöld til sveitarfélaga, útsvör alveg til jafns á við Íslendinga. Þar hallar ekkert á. Þeir eru jafnvel betri skattgreiðendur en margur Íslendingurinn því að mjög lítil útgjöld fylgja þeim. Þetta eru því mjög góðir skattgreiðendur fyrir sveitarfélög. Getum við ekki leyft okkur að líta á útlendingana eins og hvert annað gott fólk, boðið það velkomið til okkar lands og til starfa í okkar þjóðfélagi og sagt: Þið sem viljið vera hér hjá okkur getið fengið þessi réttindi? Mér finnst að menn mættu gefa þessu gaum. Þjóðfélögin eru að verða æ alþjóðlegri, bæði okkar og annarra erlendis. Fólk starfar um árabil erlendis og flyst síðan heim aftur eða í önnur lönd. Við þurfum að búa okkur undir að veruleikinn er að breytast hvað þetta varðar. Auðvitað á að líta á réttindi fólks sem er ekki ríkisborgarar í því landi sem það starfar eins og annarra. Mér finnst æ minni ástæða til að aðgreina þá frá okkur sjálfum út frá þessu ríkisborgarahugtaki, a.m.k. hvað varðar sveitarstjórnarstigið, og ég held að tilvalið væri að hefja umræðu um þetta varðandi réttindi á þeim vettvangi. Ég vil svo koma inn á ákvæðin um sameiningu sveitarfélaga. Þar er um stórt mál að ræða sem eðlilegt er að marka stefnu í frv. til sveitarstjórnarlaga. Þá þarf að koma skýrt fram hvað menn ætla sveitarstjórnarstiginu, hvaða hlutverk það á að hafa og hverju menn búast við, hvaða árangri menn ætla að reyna að ná. Ákvæði um þetta efni eru á nokkrum stöðum í frv. en ég vil fyrst víkja að ákvæðum í 90. og 91. gr. um svokallaða frjálsa sameiningu sveitarfélaga og skilyrði fyrir henni. Ég vil fyrst vekja athygli á því að hvergi er ákvæði um það í 90. gr. að sveitarfélög sem sameinast séu samliggjandi. Í raun og veru eru engin ákvæði um það efni þannig að frv. gerir ráð fyrir því að það sé hægt að sameina hvaða tvö sveitarfélög sem er.  Hins vegar þegar rætt er um þvingaða sameiningu, hvort heldur það er vegna fámennis eða fjárhagsástæðna, gerir frv. ráð fyrir að það sé skilyrt að um sé að ræða nágrannasveitarfélög. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna er það skilyrði þar en ekki annars staðar, þegar er um að ræða svokallaða frjálsa sameiningu? Hvað þýðir ,,nágrannasveitarfélög``? Þýðir það sveitarfélög sem eru samliggjandi landfræðilega eða eru næst þar á eftir? Það geta verið nágrannar þó að eitt sveitarfélag sé á milli. Ég tel að frv. verði að vera skýrt að þessu leytinu til, að það verði að vera skýr stefna í þessu hvort menn vilja byggja upp landfræðilega samanhangandi einingar eða vilja hafa það opið að þær séu sundurslitnar og þá þarf að koma fram með hvaða rökum talið er nauðsynlegt að hafa það opið að sveitarfélög hvort á sínum landsfjórðungnum geti orðið eitt, af hverju það er talið æskilegt, eða við hvaða aðstæður það er talið æskilegt. Ég er alveg tilbúinn að taka þátt í umræðu um þetta atriði án þess að gefa mér fyrir fram að niðurstaðan eigi að vera önnur frekar en hin. En skoðun mín er sú að því marki sem ég hef getað brotið heilann um að það sé óskynsamlegt að heimila sameiningu sveitarfélaga sem liggja ekki saman. En það þarf ekki að verða niðurstaðan eftir að menn hafa skipst á skoðunum um það atriði og bent á það sem menn koma auga á í þeirri umræðu. En það sem stingur í augu er: Ef um er að ræða skyldubundna sameiningu telur hæstv. ráðherra að það þurfi að vera nágrannasveitarfélög? Mig langar að fá skýringar á því af hverju þá er talið nauðsynlegt að setja þrengri skilyrði, sem ég reyndar tel, eins og ég hef sagt, eðlilegt að hafa, en það ætti að vera almennt skilyrði varðandi sameiningu sveitarfélaga. Í 91. gr. er bætt inn nýju ákvæði sem ég tel ekki heppilegt og ekki til bóta sem er ákvæði um að unnt sé að sameina sveitarfélög án þess að fyrir liggi samþykki íbúanna fyrir þeirri sameiningu sem af verður. En ákvæðið er á þá lund að hafi farið fram atkvæðagreiðsla um sameiningu sveitarfélaga, þriggja eða fleiri, og eitthvert þeirra fellt sameininguna og verður þar af leiðandi ekki með, þá sé samt hægt að líta á samþykki í öðrum sveitarfélögum fyrir heildarsameiningunni sem samþykki fyrir öðru. Ég segi að það sé óeðlilegt vegna þess að íbúarnir voru ekki að svara þeirri spurningu. Spurningin sem er á kjörseðlinum við þessar aðstæður er um það hvort menn séu sammála að þessi sveitarfélög sameinist og þau eru öll talin upp. Kjósandinn svarar já eða nei eftir atvikum. Hann er ekki að svara almennri spurningu um hvort hann sé yfir höfuð fylgjandi sameiningu sveitarfélaga, óháð því hvaða sveitarfélög eigi í hlut. Hann er spurður að ákveðinni spurningu. Hann svarar henni og ég tel að það eigi að virða svarið. Það á ekki að túlka svarið sem svar við annarri spurningu. Þess vegna er það viðhorf mitt að í þessum tilvikum, þegar eitthvert sveitarfélaganna heltist úr lestinni eigi að kjósa á nýjan leik. Það hefur verið gert til þessa og ekki með slæmum árangri því að ég held að ég megi fullyrða að í öllum tilvikum hafi kjósendur samþykkt síðari spurninguna. Það gefur ekki tilefni til þess að það þurfi að setja túlkunarákvæði inn í lögin til að komast hjá kosningum. Þvert á móti gefur það tilefni til að ætla að kjósendur kunni vel að meta þetta fyrirkomulag. Við sáum það í kosningunum í Borgarfirði fyrr í vetur, þar sem íbúar í einu sveitarfélagi skiptu mjög um skoðun á milli kosninga þó að það dygði ekki til að breyta afstöðunni í heild. En áttu menn að neita fólkinu um að sýna þessi breyttu viðhorf sín? Mér fyndist það ekki rétt. Ég óttast að þetta ákvæði leiði frekar til þess að fólk muni segja nei en já, ef einhver vafi er á í málinu. Af því að það óttast að jáið verði notað til annarra hluta en það er að svara. Ég teldi því skynsamlegt í þessu að fella 2. mgr. 91. gr. niður. Ég tel ekki framför að henni. Síðan er spurningin: Til hvers er verið að sameina sveitarfélög? Hvað ætla menn með því? Ég held að það þurfi kannski aðeins að ræða það mál.  Ég bar fram þá fyrirspurn til hæstv. félmrh. fyrir skömmu varðandi þau sveitarfélög sem urðu til á árinu 1994 með sameiningu sveitarfélaga, hver markmiðin hafi verið með því að sameina þau og hver þróunin hafi orðið, áður en þau sameinuðust og eftir, í ýmsum atriðum sem varpa ljósi á það hvernig til hefur tekist. Þar var spurt um þróun íbúafjölda, fjárhagsstöðu sveitarfélagsins, stjórnunarkostnað, atvinnustig og þjónustustig. Síðan spurði ég hæstv. ráðherra að því hvernig hann mæti framtíðina næstu fimm ár. Af því að ég lít svo á að þegar menn eru að gera breytingu af þessu tagi og segjast ætla að efla sveitarfélögin hljóti það að þýða að framtíðin verði eitthvað betri fyrir íbúana en áður var og menn hljóti þá að geta séð það að einhverju leyti. Svar félmrh. hefur nú borist og er að finna á þskj. 1102. Ef við skoðum þróunina í öllum þeim sameiningum sem urðu á árinu 1994 kemur margt athyglisvert í ljós. Það kemur fram með Reykjanesbæ, þar sem sameinuðust Keflavíkurkaupstaður, Njarðvíkurkaupstaður og Hafnahreppur, að íbúaþróun hefur staðið í stað eftir sameininguna.  Kostnaður við yfirstjórn hefur lækkað um 10%. Það getum við sagt að sé ávinningur. En fjárhagsstaðan, peningaleg staða sveitarfélaganna, var við sameiningu 968 milljónir í mínus og hafði þá versnað um 600 milljónir á þremur árum. En hún hélt áfram að versna á næstu þremur árum eftir sameiningu og versnaði um 200 millj. eða nærri 20%. Það tókst því ekki að breyta íbúaþróun og ekki tókst að bæta fjárhagsstöðuna með þessari sameiningu. Næsta dæmi er Borgarbyggð þar sem fjögur sveitarfélög sameinuðust. Þar hafði íbúum fækkað lítillega eða um 3% síðustu þrjú ár fyrir sameiningu en þeim hefur líka haldið áfram að fækka á næstu þremur árum þar á eftir eða um nærri 2,5%. Kostnaður við yfirstjórn sveitarfélagsins hefur hækkað ef tekið er meðaltal síðustu þriggja ára eftir sameiningu og borið saman við síðustu þrjú ár fyrir sameiningu. Það hefur ekki hækkað mikið en það hefur hækkað. Peningaleg staða var um 22 millj. kr. í mínus við síðustu áramótin fyrir sameiningu en er núna í árslok 1996 um 93 millj. eða hefur versnað um 70 milljónir. Í Borgarbyggð hefur fólkinu haldið áfram að fækka, kostnaður við yfirstjórn hefur heldur vaxið og fjárhagsstaðan hefur versnað og versnað mjög mikið. Í Snæfellsbæ, þar sem sameinuðust líka fjögur sveitarfélög, Ólafsvíkurkaupstaður, Staðasveit, Neshreppur og Breiðuvíkurhreppur, hafði íbúum fækkað árin þrjú fyrir sameiningu um tæplega 70 manns. En eftir sameiningu hefur íbúum haldið áfram að fækka og af meiri hraða eða um 150 manns. Yfirstjórnarkostnaður er eilítið lægri en peningaleg staða hefur heldur versnað, ekki mikið, en heldur versnað. Í Dalabyggð, þar sem sameinuðust sex hreppar, hafði íbúum heldur fjölgað síðustu þrjú árin fyrir sameiningu en hefur fækkað nokkuð mikið næstu þrjú árin þar á eftir eða um 6--7%. Kostnaður við yfirstjórn hefur staðið í stað, peningaleg staða hefur versnað úr 23 millj. í mínus í 34 millj. í mínus, eða um liðlega 50%. Í Vesturbyggð hafði íbúum farið fækkandi fyrir sameininguna og hafði fækkað um 50 manns en hefur fækkað síðan um rúmlega 200 manns. Kostnaður við yfirstjórn sveitarfélagsins hefur vaxið um 10--15% og fjárhagsstaðan hefur versnað úr 161 millj. í mínus upp í 269 millj. í mínus eða um liðlega 100 millj. kr. sem er um 60--70%. Þrátt fyrir að inn sé reiknað í tekjur sveitarfélagsins og annarra sem ég hef verið að tala um framlög vegna sameiningar, sérstök fjárframlög úr jöfnunarsjóði vegna sameiningarinnar. Svona get ég haldið áfram að telja og ég sé satt að segja ekki nema tvö dæmi þar sem eitthvað hefur breyst til betri vegar með fjárhagsstöðu en ekkert þar sem breyst hefur til betri vegar í íbúaþróun. Þau tvö sveitarfélög þar sem breyst hefur til betri vegar í fjárhagsstöðu eru sveitarfélög sem hafa verið að leysa til sín eignir út úr sjávarútveginum, þ.e. Neskaupstaður og Þórshafnarhreppur. Ég vil leyfa mér að segja að þessi batnandi fjárhagsstaða þar eigi rætur sínar að rekja til þess en ekki til sameiningarinnar. Síðan var spurt um atvinnustig og þjónustustig. Til að gera langa sögu stutta virðist sameining sveitarfélaganna ekki hafa haft nein áhrif til hins betra á atvinnustig. En hvað varðar þjónustustig er ekki hægt að svara því þar sem menn hafa ekki rætt hvernig eigi að mæla það, sem er auðvitað skaði, sérstaklega þar sem félmrn. hefur haft það sem stefnu sína að stuðla að sameiningu sveitarfélaga og trúir því að það sé aðgerð til góðs, sérstaklega fyrir dreifbýlið, að ráðuneytið skuli ekki hafa komið sér upp mælitæki til að geta lagt mat á árangurinn. Ráðherrann svarar engu spurningunni um hverja hann telji vera þróunina næstu fimm árum, einfaldlega vegna þess að hann hefur ekkert í höndunum til að leggja mat á það. Trúlega vegna þess að hann getur ekki eða hefur ekki skoðun á því hvort þessi sameining sveitarfélaga muni leiða til tiltekinnar þróunar. Þegar við skoðum þetta mál að liðnum þremur árum --- það má kannski segja að það sé í það knappasta að leggja mat á árangurinn eftir þrjú ár. En þó, það er samt nokkuð drjúgur tími. Við skoðum árangurinn og hann er ekki betri en raun ber vitni, sérstaklega hvað varðar landsbyggðina. Nú eru það ályktanir mínar sem ég segi, það hefur ekki tekist að snúa við íbúaþróuninni. Hún er áframhaldandi niður á við á landsbyggðinni. Ekki hefur tekist að bæta fjárhagsstöðu sveitarfélaganna. Hún er í flestum tilvikum áframhaldandi niður á við. Ekki hefur tekist að draga úr stjórnunarkostnaði, svona í meginatriðum. Þá spyr ég: Er þetta það sem menn ætluðust til eða er ekki ástæða til að staldra við og spyrja: Eigum við þá að breyta þessu markmiði, eða hvað þarf að gera til þess að við náum þeim markmiðum sem sett voru? Mér finnst að frv. til sveitarstjórnarlaga þurfi að svara því. Ríkisstjórn á hverjum tíma verður að hafa stefnu í þessum efnum. Ég spyr: Hvaða stefnu hefur ríkisstjórnin, sem leggur þetta frv. fram, sem hún telur að muni snúa við þessari öfugþróun á landsbyggðinni? Það er það sem við viljum fá svar við sem búum úti á landsbyggðinni. Hvað er það sem ríkisstjórnin telur að þurfi að gera til þess að snúa þróuninni við? Það er augljóst að sameining sveitarfélaganna dugir ekki, a.m.k. ekki sú sameining sveitarfélaga sem fram hefur farið. Þurfa þá að verða stærri sameiningar? Eða eru það önnur atriði sem þarf að gera? Þurfa sveitarfélög að sjá um önnur verkefni en þau gera í dag? Eiga þau að sjá um stærri hluta af opinbera geiranum en þau gera í dag? Ég nefni þetta sem dæmi af því að sveitarfélögin hafa um 20--25% af umsvifum hins opinbera. Ríkið fer með hitt, 75--80%. Getur verið að eitt af því sem þarf að gera, til að búa til stöðu sem breytir þróuninni, sé að sveitarfélögin eða eitthvert stjórnsýslustig á svæðisvísu fari með miklu stærri hluta opinbera geirans, eins og dæmi eru um á Norðurlöndum þar sem ríkið er í minni hluta í opinberum umsvifum? Ég nefni sem dæmi um áherslur í þessu að í þeirri byggðaáætlun sem er nýlega búið að dreifa í þingsölum og unnin var að öllu leyti á vegum stjórnar Byggðastofnunar og ríkisstjórnin lagði fram að mestu leyti óbreytta, þó ekki að öllu leyti, er það markmið sett fram að hlutur sveitarfélaga verði a.m.k. 50% af umsvifum hins opinbera. Hvers vegna skyldi þetta atriði hafa þýðingu, herra forseti? Það er vegna þess að stærsti atvinnuvegurinn, þar sem eru flest störfin, er hjá hinu opinbera. Þar er einmitt að finna þau störf sem talið er að vanti hvað tilfinnanlegast í sveitarfélögunum úti á landi þar sem fólksfækkunin er. Með því að ætla sveitarfélögunum miklu stærri hluta af umsvifum hins opinbera, fara með fleiri verkefni, þá fái menn viðspyrnu til að snúa þróuninni við. En mér finnst a.m.k. að það eigi að velta því fyrir sér hvort ekki sé rétt að þær hugmyndir komi fram í þessu frv. sem menn telja að þurfi að setja fram til að breyta þessu. Ég dreg þá ályktun af reynslunni að sú áhersla sem menn hafa lagt á undanförnum árum á sameiningu sveitarfélaga í ákveðnum tilgangi hafi mistekist. Ég hlýt að kalla á viðbrögð hæstv. félmrh. og ríkisstjórnarinnar við þeim staðreyndum sem liggja á borðinu hvað þetta varðar og koma með svör við því hvað eigi að gera úr því að þetta hefur ekki gengið eftir. Ef engin svör eru eins og í frv., þar sem engin svör eru, það er bara sagt það sama um sameiningu sveitarfélaga og hefur verið í lögunum og ekkert nýtt, þá er bara verið að segja að menn ætla ekki að gera neitt frekar. Menn ætla að láta þróunina halda áfram sem verið hefur. Það eru óásættanleg svör. Um þau eru og verður pólitískur ágreiningur. Þetta held ég að sé eitt af stóru málunum í frv., hlutverk sveitarfélaganna, það sem við ætlum þeim að gera bæði til að þjónusta íbúana og til þess að tryggja tiltekna þróun mála á landsvísu. Ég hef hug á því, herra forseti, að ræða þessi mál frekar. Ég vil ræða sérstaklega fjármálakafla frv. og hlutverk skoðunarmanna, endurskoðenda. Í þriðja lagi vil ég ræða um hlutverk ráðuneytisins í sveitarstjórnarmálum, hvort það eigi að beinast að eftirlitsþætti með starfsemi sveitarfélaganna eða hvort það eigi líka að vera eitthvað inn á framkvæmdasviðinu. Mér finnst reynslan á undanförnum árum af þeim lögum sem hafa verið í gildi síðan 1986 vera mjög tvíbent hvað þetta varðar með stöðu ráðuneytisins og ástæða til að endurskoða gildandi lög. Ég sé að breytingarnar í frv. eru mjög lítilvægar frá gildandi lögum og ástæða til að fara yfir það atriði nokkuð nákvæmlega. Herra forseti. Ég vil geyma mér þessa þætti málsins til síðari ræðu minnar í þessari umræðu því þeir eru hver um sig nokkuð viðamiklir og ég vil gera þeim nokkuð góð skil af því að mér er mikið alvörumál hvernig sveitarstjórnarlög eru úr garði gerð og ég tel að það skipti miklu máli að þinginu lánist þessi lagasetning vel. Ég held hún skipti miklu máli fyrir fólkið og kannski ekki hvað síst fyrir það fólk sem ég hugsa mest um, sem er á landsbyggðinni, fólk sem hefur á undanförnum mörgum árum búið við undanhald í íbúaþróun og að mörgu öðru leyti. Það ríður mikið á að Alþingi og stjórnvöld sýni vilja til þess að snúa þessu við. Ég hef fulla trú á því að það sé hægt og að með einbeittum pólitískum vilja og skynsamlegum aðgerðum megi ná verulegum árangri á þessu sviði og vil, herra forseti, fjalla um það atriði síðar í umræðunni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni fyrir þessa prýðilegu ræðu sem mér þótti fróðleg að mörgu leyti. Ég vil sérstaklega þakka honum fyrir hvernig hann tók á málefnum útlendinga. Ég skildi mál hans þannig að hann teldi að það ætti m.a. að veita þeim, hvaðan sem þeir kæmu, kjörgengi til sveitarstjórna. Mér þótti það nýstárleg hugmynd en ég er afar hrifinn af henni og þakka hv. þm. fyrir það. En það sem ég kom aðallega upp til þess að ræða var þó atriði sem var að finna í upphafi ræðu hv. þm. þegar hann var að ræða einmitt um miðhálendið og eignarrétt og ráðstöfunarrétt á miðhálendinu. Hv. þm. sagði að það þyrfti í rauninni ekki að deila um það hver réði fyrir miðhálendinu vegna þess að fyrir þinginu lægi frv. sem mundi skera úr um eignarréttinn. Og eignarrétturinn samkvæmt ræðu hans mun væntanlega, taldi hann, vera í höndum þjóðarinnar eftir að þjóðlendufrv. hefur verið samþykkt. Herra forseti. Ég get ekki fallist á þessa skilgreiningu hv. þm. Ég held að hægt sé að halda því fram með fullum rétti að þó maður hafi eignarrétt yfir tilteknum hlut þá þýði það ekki endilega að maður hafi ráðstöfunarrétt yfir honum eða maður stjórni honum. Og ég bendi, herra forseti, hv. þm. á það fordæmi sem við höfum einmitt af auðlindinni í hafinu. Lögin segja það algjörlega fortakslaust að auðlindin í hafinu, fiskurinn í sjónum, sé sameign þjóðarinnar. Um þetta höfum við margoft rætt á þinginu og enginn gengur gruflandi að þessu. Hins vegar veit hv. þm. jafn vel og ég að þjóðin hefur ekki ráðstöfunarrétt yfir þessu. Þarna er alveg ljóst að eignarréttinum fylgir ekki ráðstöfunarréttur. Og ég óttast það, herra forseti, að það sama muni gilda um miðhálendið að þó að eign þjóðarinnar verði slegið á miðhálendið þá dugi það alls ekki til þess að tryggja ráðstöfunarrétt þjóðarinnar yfir miðhálendinu. Það er þess vegna sem ég er alveg á móti þessum frv. sem hér hafa komið fram og varða einmitt miðhálendið. Ég spyr hv. þm. þegar hann heyrir þessi rök mín: Getur hann ekki verið mér sammála um að fordæmið úr hafinu og sameignarákvæðið skapi nokkurn ótta í hugum manna?

Herra forseti. Ég get verið sammála um það, eins og löggjöfin um stjórn fiskveiða hefur þróast á síðustu árum að veruleg ástæða er til að gera greinarmun á þeim sem fara með réttindin og þeim sem eiga þau. Ég geri ekki ágreining við hv. þm. um það að eignarréttur er ekki sama og yfirráðréttur að öllu leyti. Skipulagsmál eru í höndum sveitarfélaga. Sveitarfélög eru partur af ríkinu, partur af hinu opinbera og menn hafa ákveðið að sveitarfélög skuli fara með þessi skipulagsmál yfir löndum sínum, líka löndum sem sveitarfélögin eiga ekki sjálf heldur einstaklingar eða ríkið. Ég gat um það að ég teldi vel koma til greina að ákveðinn hluti skipulagsmála væri svæðisbundinn en ég gæti ekki séð rökin fyrir því að á ákveðnum stað á landinu væri ómögulegt að hafa þau sveitarfélagabundin, en á öðrum stöðum á landinu væri það í lagi. Þar finnst mér bresta röksemdafærslan í málinu. Ég er hins vegar enginn sérstakur áhugamaður um það að sveitarfélög fari með skipulagsmál út í ystu æsar. Ég segi það alveg eins og er. Ég er miklu frekar á þeirri skoðun að þetta eigi að vera svæðisbundið verkefni. Ég tel reyndar að miklu fleiri verkefni sem í dag eru í höndum ríkisins eigi að vera svæðisbundin. Sum af verkefnum sveitarfélaga tel ég að eigi að vera svæðisbundin eins og t.d. rekstur grunnskóla sem ég hef aldrei getað samþykkt eða fellt mig við að væri verkefni sveitarfélaga. Ég tel að það eigi að vera fyrst og fremst í höndum ríkisins og ef menn geta ekki fallist á það eigi það að vera svæðisbundið.

Herra forseti. Það er í sjálfu sér nokkurt vægi fólgið í þeim rökum að fyrst sveitarfélögum er falinn sá trúnaður að ráða fyrir tilteknum svæðum landsins, hvers vegna má þá ekki láta þau líka ráða fyrir til að mynda miðhálendinu. Miðhálendið er hins vegar sérstakt að því leyti til að þar býr enginn maður. Þar hefur engin byggð verið frá örófi alda og miðhálendið hefur meira að segja verið svo til ókannað þangað til á síðustu öld. Þess vegna hefur þjóðin alist upp við að líta svo á að þetta sé eign hennar allrar sameiginlega. Vaxandi útivist Íslendinga, þegar þeir hafa leitað inn á miðhálendið, hefur frekar styrkt þá í þessari trú. Ég tel, herra forseti, líka vegna þess að það liggur fyrir, eins og hv. þm. benti á, að sennilega munu lyktir þjóðlendufrv. verða þær að eign þjóðarinnar verði slegið á þetta, að því eigi á einhvern hátt að fylgja ráðstöfunarréttur líka. Sá háttur sem er hafður á í þeim frv. sem hafa verið nokkuð til umræðu, þ.e. að það verði gert í gegnum sveitarfélögin, er mér ekki geðþekkur. Ég tel að að sá stóri hluti þjóðarinnar sem býr fjarri miðhálendinu og kemur einungis á mjög veigalítinn hátt að stjórnun á nýtingu þess að meðferð þess samkvæmt þeim frv. sem liggja fyrir, sé allsendis ófullnægjandi. Það brýtur í bága við skilning minn á hinu lýðræðislega hugtaki. Ég tel að það eigi að tryggja fjölmennum byggðarlögum á annan hátt miklu ríkari rétt að þessu.

Herra forseti. Ég get alveg skilið þau rök að fulltrúar fjölmennra sveitarfélaga telji sig þurfa að hafa íhlutunarrétt um lyktir mála. En ég er ekki endilega sammála þeim. Ef menn telja það fyrirkomulag að skipulagsmál séu almennt verkefni á sveitarstjórnarstigi og telji ekki rétt að breyta því þá á ég bágt með að fallast á að á þessu svæði einu eigi að gilda önnur útfærsla en annars staðar. Ég tel t.d. miklu meira áríðandi að svæðisbundið skipulag sé á höfuðborgarsvæðinu en á miðhálendinu því að þar er miklu meira í húfi. Þar eru miklu fleiri úrlausnarefni sem þurfa að ganga upp en á miðhálendinu. Ég sé ekki að þar sé margt sem þurfi að glíma við umfram það að skipuleggja umferð manna og hesta um það, kannski bíla, ég skal ekki segja um það. Ég get því ekki tekið undir þær áherslur að fulltrúar hinna fjölmennu sveitarfélaga þurfi endilega að eiga þar hlutdeild að ákvörðunum. Mér finnst svo sem engin sérstök ástæða fyrir Vestfirðinga til þess að skipta sér þar af málum. Og jafnvel þó að þar yrði einhver Vestfirðingur þá veit ég að hann verður ekkert kosinn af fólkinu. Hann verður tilnefndur af einhverri fámennri klíku og hann gæti þess vegna líklegast verið einhver embættismaður þannig að ég á helst von á því að þeir sem munu vera valdir í þetta sem fulltrúar fólksins verði einhverjir kontóristar.