Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 486, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur.

Herra forseti. „Vonandi næ ég að kynna í næstu viku í ríkisstjórn nýtt útlendingafrumvarp sem mun leysa þessi brýnu mál“, sagði hæstv. dómsmálaráðherra í útvarpinu í morgun. Og hver eru þessi brýnu mál? Jú, honum finnst ekki ganga nógu vel að sparka flóttafólki úr landi. Það vantar lagaheimild til að þvinga þau til líkamsrannsóknar, hann vantar lagaheimild til að geta vísað þeim allslausu á götuna í Grikklandi. Þetta ætlar hann að nota Úkraínustríðið til að réttlæta. Það er ógeðslegt að nota stríð í Úkraínu sem átyllu fyrir því að svipta fólk á flótta mannréttindum. Ógeðslegt að ríkisstjórnin ætli að gera það. Nú reynir á samstarfsfólk Jóns Gunnarssonar í ríkisstjórn um það hvort það hleypi þessum viðbjóði í gegnum ríkisstjórn og þingflokka, hvort það ætli að taka þátt í stríði Jóns Gunnarssonar gegn réttindum fólks á flótta eða taka sér stöðu með mannúðinni.

Forseti minnir þingmenn á að gæta orða sinna og gæta að orðavali.

Virðulegur forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra mætti einmitt gæta orða sinna. Hann ætti að gæta orða sinna áður en hann egnir viðkvæmum hópum upp á móti hvor öðrum í einhvers konar tindátaleik hans sjálfs. Það er nefnilega virkilega ógeðslegt að egna svona hópum upp á móti hvor öðrum, að notfæra sér stríðið í Úkraínu til þess að vísa hópi flóttamanna á götuna í Grikklandi. Við skulum ekki gleyma því að þetta er sami hópur fólks og Útlendingastofnun vísaði rakleiðis á götuna fyrir ári síðan um miðjan vetur gegn lögum, eins og hefur verið úrskurðað, án lagaheimildar, án þess að nokkrar afleiðingar af því hafa hlotist fyrir Útlendingastofnun eða ráðherrann sem leyfði þessu að gerast. Og það var einmitt til hvers? Til að þvinga þessa sömu flóttamenn til þess að sæta líkamsrannsókn til þess að það megi vísa þeim á götuna í Grikklandi. Nú stendur til að nota stríðið í Úkraínu til að vísa þeim brott á götuna í Grikklandi, allt á þetta að heita gert í nafni mannúðar. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Það er ekki bara spurning um að ráðherra fái heimild til að vísa fólki á götuna í Grikklandi, sem er sannarlega ein af ástæðum þessa frumvarps, heldur að vísa þeim á götuna á Íslandi. Kærunefnd útlendingamála staðfesti hér í fyrra að það hefði verið ólögmætt af hálfu Útlendingastofnunar að vísa fólki út á götu fyrir það að neita að gangast undir líkamsrannsókn, enda er þetta tvennt algerlega óskylt og augljóst hverjum sem vill átta sig á því að það er algerlega kolólöglegt. Og jafnvel þótt það væri löglegt má spyrja sig hvort það væri í samræmi við mannréttindasamninga. En hvaða fólk er þetta sem ráðherra er að tala um? Hæstv. dómsmálaráðherra talar um flóttafólk, sem er ekki að koma frá Úkraínu eða er ekki úkraínskir ríkisborgarar, sem óheiðarlegt fólk eða eitthvað slíkt. Þorri þess fólks sem þær aðgerðir beinast gegn sem dómsmálaráðherra boðar er flóttafólk. Þetta er fólk sem er með viðurkennda stöðu flóttamanns. 

Forseti minnir á að ræðutími um fundarstjórn forseta er aðeins ein mínúta.

Forseti. Það var eiginlega það síðasta sem ég bjóst við að þetta yrði orðræða ríkisstjórnarinnar um það hvernig ætti að bregðast við flóttamannavandanum frá Úkraínu. Ég bjóst við tilkynningu um það hvernig við myndum taka hjartanlega á móti þeim sem eru t.d. með tengsl við Ísland, myndum hjálpa þeim að tengjast fjölskyldum sínum þar og koma með þær hingað til Íslands. En þetta kemur í staðinn. Ég átta mig ekki á þessu, herra forseti, því að tíminn hérna á þingi er mikilvægur, tíminn í þingsal er mikilvægur og þess vegna skil ég ekki hvers vegna ríkisstjórnin kemur með svona útspil í stað þess að svara okkur strax: Hvernig á að bregðast við flóttamannavandanum frá Úkraínu? Ekki með því að segja: Við verðum nú fyrst að losa okkur við þá sem við erum með hérna áður en við getum tekið á móti einhverjum öðrum. Það finnst mér algjörlega óásættanlegt og við þurfum 

Virðulegur forseti. Þegar ég var lítill strákur og upplifði Eyjagosið þá skynjaði maður svo vel hversu hæf við vorum til að bregðast við í neyð og tilbúin til þess að aðstoða fólk. Það stóð ekkert á hjálpseminni á þeim tíma og þannig hef ég skynjað þessa hluti, að við ætlum að hjálpa fólki í neyð, hvaðan sem það kemur, hvort sem það kemur frá Vestmannaeyjum, Venesúela eða Úkraínu. Þannig vil ég horfa á þetta. Mér þykir það sérstakt að það þurfi að henda fólki frá Venesúela út af því að það eru einhverjir aðrir og betri flóttamenn koma til landsins. Hæstv. dómsmálaráðherra nefndi það að hingað kæmu 10% fleiri flóttamenn frá Venesúela en hjá öðrum Norðurlandaþjóðum. 

Herra forseti. Það er nú oftast sem maður kemur upp undir þessum lið og kvartar yfir því að ríkisstjórnin komi ekki með mál inn en núna erum við sannarlega að tala um mál sem við viljum ekki fá inn. Það er full ástæða til að rifja aðeins upp þetta mál vegna þess að í aðdraganda kosninganna 2017 þá sammæltust allir flokkar sem þá sátu á þingi, formenn þeirra, um að það ætti að endurskoða útlendingalögin og sýna í þeim meiri mannúð. En Sjálfstæðisflokkurinn virðist hafa algjört dagskrárvald í þessum málaflokki og við erum búin að horfa upp á það núna síðustu daga og vikur hvernig hver atburðurinn rekur annan sem býr til mynstur sem við hljótum öll að sjá. Með ríkisborgararéttinn, með samningunum við Rauða krossinn og nú þetta. Það verður á ábyrgð Framsóknarflokks og Vinstri grænna ef þessi mál komast í gegn.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að þetta er ekki í fyrsta skipti sem þetta mál kemur inn til þingsins. Meginhluta þess hefur verið hafnað af þinginu ítrekað. Það sem við erum fyrst og fremst að mótmæla hér er náttúrlega að það skuli eiga að bera þetta á borð þingsins eina ferðina enn, en ekki síst undir hvaða formerkjum. Það er undir þeim formerkjum að það sé ekki pláss fyrir flóttafólk sem við erum öll sammála um að þurfi á vernd að halda. Þetta er algjörlega óboðlegt og það er þetta fyrst og fremst sem stingur núna; að það eigi að vísa út á götu eða vísa úr landi fólki sem er flóttafólk, til að taka við flóttafólki sem er fætt einhvers staðar annars staðar. Mig langar að koma með tillögu fyrir hæstv. dómsmálaráðherra: Ef hann hefur fyrst og fremst áhyggjur af dvöl fólks í búsetuúrræðum Útlendingastofnunar er til mjög fljótleg leið til þess að leysa þann vanda. Það er að veita þessu fólki leyfi til dvalar á Íslandi svo það geti farið að hefja sitt líf og geti séð um sig sjálft.  
            

Forseti. Ég trúi því ekki að hinir 62 aðilarnir hér á þingi, aðrir en hæstv. dómsmálaráðherra, séu ekki með mannúð í hjarta sér, að þið sem hér sitjið ætlið að leyfa kynþáttahatursfrumvarpi að fara í gegn, því að það er það sem það er. Það á að útiloka fólk vegna þess hvaðan það kemur á meðan það er hægt að taka vel á móti öðrum. Ég trúi því ekki upp á ykkur, hv. þingmenn, og ég vona að þið standið með okkur í að stoppa þetta frumvarp.

Forseti minnir á að þingmönnum ber úr ræðustól að ávarpa forseta en ekki aðra þingmenn.

Virðulegur forseti. Stríðið í Úkraínu er skelfilegt en mér finnst eiginlega enn skelfilegra ef við ætlum að blanda því saman við eitthvert algjörlega óskylt mál. Þarna er himinn og haf á milli, annað kemur hinu ekki við. Við eigum að sýna þá virðingu hér á Alþingi, þeir þingmenn stjórnarinnar sem tala, að blanda ekki þessu tvennu saman. Við eigum að sjá til þess að taka á móti þeim sem þurfa á því að halda og gera það vel og fara að lögum og reglum en alls ekki að blanda svona gjörólíkum hlutum saman. Við erum að horfa á stríð í Úkraínu þar sem börn og almenningur fellur og við eigum að bera nógu mikla virðingu fyrir því til að blanda því ekki saman við eitthvað sem við erum að gera hér heima og eigum að sjá sóma okkar í að gera almennilega.

Virðulegur forseti. Í umræðum um þetta mál hefur líka komið fram af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra, mannsins sem fer fyrir þessum málaflokki fyrir okkar hönd, mannsins sem fór á fund um þetta mál í Brussel fyrir okkar hönd, að hann efist um heilindi þeirra flóttamanna sem komu yfir landamærin frá Úkraínu, að þarna sé að finna fólk sem sé að misnota aðstöðu sína með því fara yfir landamæri frá Úkraínu og leita hælis, að það séu nú ekki allir heiðarlegir sem óski þess að fá skjól í kjölfar átakanna í Úkraínu. Þetta er fulltrúinn sem þessi ríkisstjórn hefur valið sér til að tala um þetta málefni, til að vera yfir þessu málefni. Það er enginn að fara að segja mér að ráðherra í félagsmálaráðuneytinu muni bera í bætifláka fyrir þetta. Þetta er maðurinn sem er fulltrúi þessarar ríkisstjórnar gagnvart flóttafólki frá Úkraínu. 

Virðulegi forseti. Við okkur blasir eitthvert alvarlegasta ástand sem við höfum séð, ég segi í manna minnum, í Evrópu. Innrás í frjálst og fullvalda ríki sem mun leiða af sér gríðarlegan vanda sem við munum að sjálfsögðu axla með okkar vinaþjóðum og bandalagsþjóðum. Við munum að sjálfsögðu ekki skorast undan því. Við Íslendingar höfum allt til að bera að skjóta skjólshúsi yfir þá sem þurfa á því að halda. Ég frábið mér þá umræðu sem hér er í gangi um að ríkisstjórnin muni ekki standa við orð sín sem féllu hér í gær og meiri hlutinn á þinginu.

Herra forseti. Ég fann mig knúinn til að koma hér upp og taka heils hugar undir með hv. þm. Jóhanni Friðriki Friðrikssyni varðandi þau orð sem hér hafa verið látin falla. Ég minni á að hér hefur okkur verið tíðrætt um mjög mikilvæga og einlæga samstöðu þingmanna í málefnum er varða Úkraínu. Þar hafa orð bæði forsætisráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra sem og utanríkisráðherra staðfest það að auðvitað munum við vera þjóð meðal þjóða þegar kemur að því að aðstoða flóttafólk sem er í þessum hræðilegu aðstæðum sem við horfum upp á breytast frá mínútu til mínútu í Úkraínu.

Herra forseti. Ég er ekki viss um að þeir hv. stjórnarliðar sem töluðu hér á undan mér hafi endilega heyrt umræðuna af því að við vorum ekkert að tala um það hvort Ísland ætlaði að taka á móti flóttafólki frá Úkraínu. Ég held að það liggi fyrir að það standi til. Það sem við erum hins vegar að gagnrýna er að hæstv. dómsmálaráðherra ætlar að nýta ferðina, ætlar að nota flóttafólkið frá Úkraínu sem átyllu fyrir því að koma í gegn frumvarpi, sem hann er fjórði ráðherra þessarar ríkisstjórnar til að reyna að koma í gegn, frumvarpi sem snýst eingöngu um það að geta sparkað fólki hraðar úr landi. Það eru ekki úkraínsku flóttamennirnir sem á að sparka. Það er fólkið sem er að flýja ástandið í Palestínu, í Sýrlandi. Það er fólkið sem er búið að brjóta lög á þegar það var svipt þjónustu hér á landi. Það er búið að brjóta lög á óléttum konum þegar þeim er veitt flughæfnisskírteini af trúnaðarlækni Útlendingastofnunar. Og vegna þess að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur var gerð afturreka með þessi lögbrot  
            

Virðulegi forseti. Með leyfi forseta, þá orti Steinn Steinarr ljóðið Hin hljóðu tár. Ég hef hlustað svo oft á hin hljóðu tár, hin hljóðu tár, sem í myrkrinu falla, svo harmþrungin, vonlaus og veik og þjáð, eins og veiks manns stuna, sem heyrist varla. Nú er stríð í Úkraínu. Nýjustu tölur segja að á annað hundrað manns hafi fallið og á annan tug barna. Okkur ber að stöðva þennan einræðisherra sem fer með ofbeldi gegn lýðræðislandi. Almenningur er skotmark og börn. Okkur ber að slíta stjórnmálasambandi við Rússland. Okkur ber að senda sendiherrann og stuðningsmann Pútíns heim. Okkur ber að senda skýr skilaboð. Seinni hluta þessarar ræðu ætla ég nota til að fara með þögla bæn um frið fyrir Úkraínu. - Sendum skýr skilaboð. Stöndum með úkraínsku þjóðinni.  
            

Virðulegur forseti. Nú á tímum hækkandi sólar í febrúar og mars á sér stað árviss viðburður í íslenskri samfélagsumræðu. Foreldrar barna sem fædd eru á fyrstu mánuðum ársins og bíða eftir að fá úthlutað plássi, ýmist á ungbarnaleikskólum eða hjá dagforeldrum, grípa í tómt. Eitt sveitarfélag hefur öðrum fremur lagt áherslu á aðkomu sína að því að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og dagvistunar að því loknu og það er Reykjavíkurborg. Nýjar tölur sýna að hlutfall barna sem hefja leikskólagöngu sína í borginni fyrir 24 mánaða aldur hefur hækkað verulega, þ.e. fór úr 46% á árinu 2018 upp í 70% haustið 2021. Sjö nýir leikskólar verða opnaðir í Reykjavík árið 2022. Til samanburðar verður enginn leikskóli opnaður á sama tíma í Kópavogi enda skiptir máli hver stjórnar. Það er samt ekki nóg að bjóða upp á þessi pláss heldur skiptir líka máli að innritun barna fari fram á þeirra forsendum. Núverandi lagaumhverfi gerir stærri sveitarfélögum ekki kleift að innrita á leikskóla með tilliti til þess að yngri systkini njóti forgangs á sama leikskóla og hin eldri. Raunin er því sú að fjölmargar fjölskyldur, nýkomnar úr fæðingarorlofi, standa frammi fyrir því að þurfa að keyra hverfa á milli og stundum bæjarfélaga til að nálgast dagvistun. Á þessu tapa allir, hvort sem horft er út frá umhverfinu, atvinnulífinu, umferð, félagslegri samþættingu innan hverfa eða mikilvægum samvistum systkina á fyrstu árum þeirra. Herra forseti. Ég kalla því eftir að löggjafarvaldið hlutist til um að gera breytingar á lögum nr. 90/2008, um leikskóla, sem geri sveitarfélögum kleift að haga innritun með þeim hætti að yngri systkini njóti forgangs á leikskóla og taka megi tillit til búsetu þeirra að öðru leyti.

Virðulegur forseti. Í kjördæmaviku hittu þingmenn Suðurkjördæmis sveitarstjórnarfólk á Suðurnesjum. Þar voru athyglisverðar tölur dregnar fram um stöðuna, m.a. um stöðu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Þó að fjárframlög til HSS hafi aukist í núverandi fjárlögum þá hafa þau aukist um allt land og ekkert meira á Suðurnesjum. Vinna við að innleiða nýtt fjármögnunarlíkan heilsugæslustöðva á landsbyggðinni er hafin. Það vinnur því miður ekki með Suðurnesjunum. Vegna uppbyggingar þessa fjármögnunarlíkans þá vega atriði eins og að samfélagið sé ungt og þungt. Suðurnes fá m.a. ekki reiknað framlag vegna smæðar. Þegar skoðaður er fjöldi heilbrigðisstarfsmanna á hvern íbúa kemur í ljós að flestir íbúar eru á hvern heilbrigðisstarfsmann á Suðurnesjum, eða 128. Þeir eru fæstir á Vestfjörðum eða 40, og á Norðurlandi eru þeir 95. Framlag til heilsugæslu árið 2020 var á Suðurnesjum 79.000 en 116.000 að meðaltali á hvern íbúa á landsbyggðinni. Þá verður að nefna þá grafalvarlegu stöðu að mikill fjöldi íbúa keyrir til Reykjavíkur eftir heilbrigðisþjónustu. Má t.d. nefna að 45% íbúa sveitarfélagsins Voga velja að sækja sér heilbrigðisþjónustu á höfuðborgarsvæðið. Um síðustu áramót voru íbúar Suðurnesja rúmlega 28.000, sem samsvarar 21% af íbúum landsbyggðarinnar. Framlagið til Suðurnesja var hins vegar bara 14%. Suðurnesin eru með eina heilsugæslustöð sem sinnir 30.000 manns, en á höfuðborgarsvæðinu er sirka 11.500 íbúar á hverja heilsugæslu. Þess vegna þyrftu heilsugæslur á Suðurnesjum að vera þrjár. Virðulegur forseti. Það er kominn tími til að ríkið fari að laga þetta.

Herra forseti. Á þeim rúmlega 100 dögum sem eru liðnir frá loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Glasgow er ríkasta eina prósentið í heiminum búið að losa jafn mikið af gróðurhúsalofttegundum og öll Afríka mun gera á þessu ári. Þessi misskipting í heiminum er dregin skýrt fram í skýrslu sem kom út í gær frá sérfræðingahópi milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar þar sem afleiðingar loftslagsbreytinga eru fókusinn. Það eru kannski ekki ný tíðindi í þessari skýrslu, hún var síðast gerð fyrir sjö árum en hún er miklu skýrari. Það er allt afdráttarlausara í þessari skýrslu en þeirri sem kom út fyrir sjö árum og vel að merkja eru árin sjö sem eru liðin frá 2014 þegar síðasta skýrsla kom út heitustu sjö ár mannkynssögunnar. Það kostar að bregðast við loftslagsbreytingum og það kostar enn þá meira að gera það ekki. Skýrslan sýnir að aðgerðaleysi ríkisstjórna heims á síðustu árum og áratugum til að bregðast við loftslagsvánni hefur orðið þess valdandi að helmingur mannkyns, 3,6 milljarðar fólks, búa nú þegar við afleiðingar loftslagsbreytinga, oft mjög alvarlegar. Aðgerðaleysið endurspeglast líka í því að á ráðstefnu í Kaupmannahöfn 2009 sammæltust ríku löndin um að leggja 100 milljarða bandaríkjadala af hendi í aðgerðir gegn afleiðingum loftslagsbreytinga til hinna fátækari. Sá reikningur var kominn á gjalddaga 2020 og þau sviku þetta loforð. Það aðgerðaleysi birtist líka á ólíklegustu stöðum eins og því að Evrópa er ekki búin að skipta yfir í grænu orkuna 

Herra forseti. Olga Dibrova, sendiherra Úkraínu á Íslandi, átti óformlegan fund snemma í morgun með utanríkismálanefnd hér í þinghúsinu. Það er ljóst að alvarleiki málsins vex með hverjum deginum og sífellt öflugri vopnum er beitt sem valda meiri skaða. Það er áhyggjuefni að mannfall meðal almennra borgara virðist fara hratt vaxandi. Við erum að upplifa heimssögulega tíma, atburði sem munu hafa mikil áhrif á evrópsk öryggismál næstu áratugina. Við sjáum miklar og hraðar breytingar á stefnu Evrópusambandsins, Þýskalands, Svíþjóðar og fleiri ríkja. Breytingar hafa orðið á síðustu dögum sem hefðu fyrir ekki svo löngu síðan talist mjög ólíklegar eða óhugsandi. Evrópa er sameinuð í þessu máli. Það er mín tilfinning að samhugur íbúa Evrópu hafi um áratugaskeið ekki verið meiri í einstöku máli en gagnvart þessari innrás Rússa í Úkraínu. Það var einstakt að finna samstöðuna á febrúarfundi NATO-þingsins í síðustu viku, á meðal þingmanna þingsins, og í framhaldinu á þingmannaráðstefnu ESB um sameiginleg utanríkis- og öryggismál í seinni hluta síðustu viku. Ég finn mikla samstöðu meðal íslenskra þingmanna með málstað Úkraínu. Við sem búum í smáríki eins og Íslandi eigum allt undir því að alþjóðalög séu virt. Ég hef hugsað til þess á undanförnum dögum hversu mikil fyrirhyggja og gæfa var fólgin í því fyrir hönd Íslands að þáverandi ráðamenn börðust fyrir aðild að Norður-Atlantshafsbandalaginu, NATO, og varnarsamningi við Bandaríkin 1949 og 1951. Okkar áherslur í að aðstoða Úkraínumenn verða í gegnum mannúðarstarf, eins og utanríkisráðherra hefur lagt áherslu á. Við eigum að gera okkar allra besta í að aðstoða Úkraínumenn í þeirra neyð.

Virðulegur forseti. Við heyrum og sjáum á hverjum degi átakanlegar fréttir frá Úkraínu í kjölfar árásar Rússlands. Þó að Úkraínumenn berjist hetjulega fyrir landi sínu er staðan mjög alvarleg hvernig sem á það er litið. Margir almennir borgarar hafa orðið fyrir miklu tjóni, slasast eða jafnvel látið lífið. Borgarstjóri Kænugarðs segist ekki geta sagt til um hve lengi Úkraínumenn geti varist innrásinni, en það verði þó lengi. Það liggur fyrir að skaðinn verður mikill þegar ríki neyðast til að verjast árás sem þessari. Úkraínumenn þurfa á ýmissi aðstoð að halda og hafa óskað eftir henni frá alþjóðasamfélaginu. Flestar þjóðir heims hafa svarað kallinu og er Ísland þar engin undantekning. Vissulega getum við fordæmt innrásina við hvert tækifæri eins og við höfum gert hér á landi. Fyrir liggur að hálf milljón manna hefur nú þegar flúið stríðsástandið í Úkraínu og myndirnar sem við sjáum eru átakanlegar. Sú tala fer ört hækkandi og það er hlutverk Íslands í samfélagi þjóða að taka á móti flóttafólki frá Úkraínu opnum örmum. Íslensk yfirvöld hafa nú þegar lýst yfir áætlun um að taka á móti úkraínskum flóttamönnum. Þar þurfum við að bregðast hratt og örugglega við enda vinnur tíminn ekki með okkur. Ég vil sérstaklega minna á stöðu fatlaðs fólks sem er í mjög erfiðri stöðu og kemst jafnvel ekki frá nema með sérstakri aðstoð, í raun oft háð aðstoð annarra. Þar eigum við sem þjóð að axla ábyrgð. Að auki hafa Íslendingar verið að safna fyrir grunnaðstoð til Úkraínumanna. Þörfin fyrir mat, vatn, heilbrigðisvörur, heilbrigðisþjónustu og fleira vex með hverjum degi. Virðulegur forseti. Staðan í Úkraínu er alvarleg. Við Íslendingar stöndum með Úkraínumönnum og munum gera það áfram.

Herra forseti. Hrikalegur harmleikur birtist okkur þessa dagana þar sem Pútín stýrir her sínum í árásum á Úkraínu þar sem saklausum borgurum er ekki eirt eins í öllum hernaði. Skólar og spítalar eru skotmörk og enn meiri hörmungar eru í uppsiglingu. Íbúar landsins bíða milli vonar og ótta í dag eftir því sem lestir af þungavopnum færast nær borgum þeirra. Það er aðdáunarvert að sjá þá miklu samstöðu á alþjóðavettvangi með úkraínsku þjóðinni og gegn ólöglegri innrás Rússa í Úkraínu. Forsætisráðherra og utanríkisráðherra hafa lýst afstöðu ríkisstjórnarinnar og íslenskir þingmenn eru einhuga í fordæmingu sinni á hernaði Rússa og það er nauðsynlegt. Nú á sjötta degi innrásarinnar er ljóst að áhrif hennar munu snerta okkur öll, mest á vettvangi mannúðaraðstoðar við íbúa Úkraínu sem hafa nú þegar lagt á flótta og ljóst er að þeim mun fjölga mjög hratt. Hálf milljón manna hefur nú þegar þurft að yfirgefa landið og hrikalegar myndir birtast okkur af aðskilnaði fjölskyldna sem flýja árásir Rússa. Aðliggjandi lönd við Úkraínu og Rússland hafa tekið á móti fólki á flótta þaðan og ætla að opna faðminn enn frekar fyrir Úkraínumönnum. Það hafa íslensk stjórnvöld líka sagst ætla að gera og þurfa að sýna það vel og skýrt í verki án þess að það halli á umsækjendur um alþjóðlega vernd og þjónustu við þau. Við munum líka finna fyrir efnahagslegum áhrif innrásarinnar og þurfum að vera undir það búin hér á landi líkt og aðrar Evrópuþjóðir. Innrás Rússa hefur líka þegar haft gríðarleg áhrif á evrópsk stjórnmál eins og við sjáum í viðsnúningi utanríkisstefnu Þýskalands og að Evrópusambandið er í fyrsta sinn að senda hergögn til annars ríkis utan ESB. Herra forseti. Það sem skiptir mestu máli núna er að við sýnum úkraínsku þjóðinni fulla samstöðu, förum ekki í pólitískar skotgrafir hér heima fyrir og tölum alls staðar fyrir því að innrásinni verði hætt nú þegar og að friði verði komið á strax. Við Íslendingar höfum rödd og við skulum nýta hana í þágu friðar.  
            

Virðulegi forseti. Skýrsla milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar kom út í gær. Skýrslan er afrakstur vinnuhóps sem ég hef verið hluti af sem meðhöfundur og leggur mat á áhrif loftslagsbreytinga á lífríki og samfélög, auk þess sem hún leggur til nauðsynlegar aðgerðir til aðlögunar. Enn og aftur gefa vísindin okkur ótvíræð skilaboð: Loftslagsbreytingar ógna velferð mannkyns og möguleikanum á að skapa lífvænlega og sjálfbæra framtíð fyrir alla. Breytingarnar eru hraðari en okkur óraði fyrir og tíminn er naumur. Skýrslan kallar eftir skýrri stefnu stjórnvalda og leggur áherslu á kerfisbreytingar og loftslagsréttlæti. Mig langar að staldra við hugtakið loftslagsréttlæti því að notkun hugtaksins í skýrslunni er söguleg og ber merki um ákveðna áherslubreytingu. Áhrif loftslagsbreytinga á líf okkar eru ójöfn og breytileg eftir t.d. búsetu, kyni, stétt og fjárhag. Loftslagsréttlæti felur í sér að tillit sé tekið til þessa í öllum aðgerðum. Þetta hefur verið skýr krafa þróunarlanda og því jákvætt að sjá aukið vægi þessarar orðræðu. Ég vil nefna þrennt úr skýrslunni sem tengist þessu: Í fyrsta lagi sýnir skýrslan að yfir 3 milljarðar manna búa nú þegar við varnarleysi gagnvart loftslagsbreytingum og hátt hlutfall dýrategunda er sömuleiðis viðkvæmt fyrir áhrifum þeirra. Í öðru lagi leggur skýrslan áhersla á samvinnu milli ólíkra hópa og samtvinnun á þekkingu á loftslagsvánni. Hér má nefna staðbundna þekkingu til að mynda hópa frumbyggja, sem hingað til hefur fengið lítið vægi í samanburði við hefðbundna vísindalega þekkingu. Í þriðja lagi segir skýrslan með mikilli vissu að aðgreiningarlausar og kerfismiðaðar lausnir sem byggja á félagslegum jöfnuði og loftslagsréttlæti minnka loftslagsáhættu og skapa þannig farveg fyrir loftslagsþolna þróun. Það er mikil þörf á auknum aðgerðum og fjárhagslegum stuðningi Vesturlanda til svæða og samfélaga sem eru viðkvæmust fyrir áhrifum loftslagsbreytinga. Herra forseti. Alþjóðasamvinna hefur sjaldan verið mikilvægari en á okkar tímum og við verðum að vinna saman að metnaðarfullum og réttlátum loftslagsaðgerðum.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað í ræðustól fyrir íbúa á Suðurnesjum sem hafa nú í langan tíma upplifað óöryggi í heilbrigðisþjónustu á svæðinu allt of lengi. Það er ljóst að fjárframlög til málaflokksins eru undir því sem er á öðrum svæðum og málaflokkurinn því verulega undirfjármagnaður. Það er ólíðandi fyrir stofnun sem þjónar svo stóru svæði og er staðsett í fjórða stærsta sveitarfélagi landsins. Það er ekki hægt að segja við tugþúsundir íbúa á Suðurnesjum að þeir geti bara leitað til Reykjavíkur, á Landspítalann þar sem álagið er nú nóg fyrir. Nú eru tæplega 30.000 íbúar á svæðinu og þumalputtareglan er sú að að baki hverri heilsugæslu séu um 12.000 íbúar. Nú í dag er ein bráðamóttaka og ein heilsugæsla á Suðurnesjunum öllum. Það er skortur á heilbrigðisstarfsfólki og þegar orðspor stofnunarinnar verður neikvætt verður þeim mun erfiðara að fá þangað gott og hæft starfsfólk. Húsnæðismálin hafa verið í ólestri auk undirfjármögnunar og mönnunarvanda. Á síðasta ári samþykkti heilbrigðisráðherra að hefja framkvæmdir við nýja heilsugæslu í Innri-Njarðvík. Vandamálið er bara að hún verður ekki tilbúin fyrr en í lok árs 2024. Það er ekki hægt að láta íbúa Suðurnesja búa við óöryggi og skerta heilbrigðisþjónustu í rúm tvö ár og við krefjumst þess að fundin verði bráðabirgðalausn fram að þeim tíma að ný heilsugæsla tekur til starfa. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar hefur skorað á heilbrigðisráðherra að leysa bráðan vanda með því að opna bráðabirgðaheilsugæslu sem fyrst og ég tek undir þá áskorun. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja býr yfir mörgu góðu fólki sem brennur fyrir starfi sínu á stofnuninni. Við skulum ekki horfa fram hjá þeim mannauð. Við verðum öll að leggjast á eitt að bæta það sem þarf að bæta til að stofnunin geti sinnt því hlutverki sem henni er ætlað að sinna á Suðurnesjum.

Virðulegur forseti. Fiskeldi á Íslandi er ung atvinnugrein í örum vexti en mikill uppgangur hefur verið í fiskeldi á heimsvísu undanfarna áratugi. Mikilvægt er að við horfum til þróunar í nágrannalöndunum og nýtum okkur þá reynslu sem þar hefur orðið til svo að hægt verði að byggja upp heilbrigða starfsemi hér á landi. Við höfum ekki borið gæfu til að byggja upp sterka löggjöf og reglur hvað varðar heilbrigði og umhverfi og það er mikilvægt, bæði fyrir iðnaðinn og okkur, að því sé fylgt eftir og að eftirlitið sé virkt. Eignarhald laxeldisfyrirtækja á Íslandi hefur því miður verið að þróast á þann veg að mikil samþjöppun á sér stað í greininni. Sú þróun getur leitt til þess að fá fyrirtæki verði alls ráðandi. Líkt og staðan er í dag eru raunhæfir möguleikar á því hérlendis að einn aðili geti eignast öll gildandi rekstrarleyfi og stjórnað þannig allri framleiðslu á eldisfiski og seiðaeldi á landi og sjó. Þegar útlit var fyrir að það sama kæmi upp í Færeyjum brugðust frændur okkar við með því að setja inn ákvæði í lög um fiskeldi sem takmarka að lögaðilar geti eignast meira en helming útgefinna laxeldisleyfa. Við erum ekki ein í þessu. Í Noregi er líka þessi misserin rætt um að setja sambærileg ákvæði. Ég tel mikilvægt að við bregðumst við þessari þróun og hef því ákveðið að leggja fram þingsályktunartillögu þess efnis að stjórnvöld hér á landi skipi starfshóp sem hafi það að markmiði að koma með tillögur um hvernig takmarka mætti samþjöppun eignarhalds aðila á laxeldisleyfum á Íslandi og skoða samhliða því hvort takmarka ætti með einhverjum hætti eignarhald erlendra aðila á laxeldisleyfum á Íslandi. Ég tel afar brýnt að skoðað verði hvernig tryggja megi með lagasetningu að laxeldi á Íslandi verði ekki í eigu örfárra aðila. Tryggja þarf fjölbreytni í greininni ásamt staðbundnu eignarhaldi. Það skiptir gríðarlega máli að samhliða uppbyggingu á laxeldi á Íslandi sé tryggt að atvinnulíf og mannlíf á svæðinu blómstri ásamt því að laxeldi á Íslandi vaxi og dafni í sátt við umhverfið og samfélögin.

Herra forseti. Ef einhverjum einhvers staðar var ekki orðið ljóst hvað orðin eitruð karlmennska merkja þá er innrásin í Úkraínu dálítið vel til þess fallin að lýsa því. Konur, börn, gamalt fólk, fatlað fólk eru þau sem liggja í valnum á meðan við hlustum á og sjáum í fjölmiðlum, bæði hérlendis og erlendis, umræðu á pari við það sem gerist á spjallþráðum tölvuleikja um það hvers lags vopn eru notuð og af hvaða krafti eigi að nota þau. En fórnarlömbunum er, held ég, alveg sama hvað sprengjan heitir þegar hún fellur. Ef það er eitthvað sem atburðir síðustu daga sýna okkur er það hversu gríðarlega verðmætur friðurinn er fyrir allt okkar líf; fyrir daglegt líf, viðskipti, menningu, íþróttir. Það er eðlilegt að fyllast vanmætti og finna fyrir hjálparleysi. Við eigum að vera meðvituð um gæfu okkar að alast upp og búa hér í friðsælu landi. Vanmátturinn og hjálparleysið gerir ábyrgð okkar enn skýrari. Það hefur verið okkar skoðun í VG að aukinn vígbúnaður og vígvæðing og hernaðarbandalög séu ekki besta leiðin til að tryggja frið í heiminum. Friðarhyggja snýst um að friður sé það mikilvægasta sem þurfi að tryggja í alþjóðasamskiptum. Ekkert er jafn skaðlegt fyrir umhverfi, velferð og heilsu fólks og hernaður. Við á Íslandi erum að mörgu leyti í forréttindastöðu í alþjóðasamfélaginu og okkur ber því að gera það sem í valdi okkar stendur til að deila auðlegð okkar með þeim sem mest þurfa á að halda. Ísland á að axla ábyrgð og koma fólki í neyð til hjálpar, bæði með því að taka vel á móti fólki á flótta og styðja fólk í því að geta lifað með reisn annars staðar í heiminum.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur verið tíðrætt um góða eiginfjárstöðu heimilanna en þegar grannt er skoðað byggir hún ekki á því að skuldir heimilanna við bankana séu að lækka eins og ætti að vera viðmiðið heldur því að húsnæðisverð er að hækka þannig að hlutfall skulda gagnvart uppskrúfuðu húsnæðisverði hefur jú lækkað án þess að fjárhagslegar skuldbindingar heimilanna hafi í raun tekið nokkrum breytingum. Þetta er staða sem hlýtur fyrr eða síðar að leiða okkur í ógöngur því að hún gengur ekki upp til lengdar. Vanskil eru ekki orðin mikil, segir fjármálaráðherra, eins og það sé til marks um að sumar fjölskyldur berjist ekki í bökkum. Vanskil á húsnæðislánum eru síðustu merkin sem sjást um erfiða stöðu heimila því húsnæðislán eru það sem þau hætta síðast að borga. Eina lausnin sem heimilunum hefur verið boðið upp á til að standa undir hækkunum lána og/eða minnkandi tekjum í gegnum Covid er að nota séreignarsparnaðinn sinn til að greiða niður skuldir og létta á greiðslubyrði. Það að litið sé á þessa leið sem lausn sýnir betur en flest annað hversu skakkt kerfið er. Með því er verið að færa séreignarsparnað einstaklinga sem á að létta þeim lífið á efri árum beint í vasa bankanna og gera hann um leið aðfararhæfan. Þetta er ótrúlega skammsýn hugsun sem margir hafa engu að síður neyðst til að nýta sér. Þessi lausn sýnir betur en flest annað að þetta kerfi stendur ekki undir sér og hlýtur að riða til falls áður en langt um líður. Auk þess er vert að hafa í huga að í öðrum siðmenntuðum löndum getur fólk gert hvort tveggja, greitt af húsnæði sínu og safnað til efri áranna. Ríkisstjórnin þarf að vakna og átta sig á því að það þarf að verja heimilin fyrir áhrifum verðbólgu og það er best gert með því að setja þak á húsnæðiskostnað heimilanna. Stórt skref í þá átt væri að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni en sú einfalda aðgerð myndi lækka verðbólguna um heil tvö prósentustig sem myndi hafa keðjuverkandi áhrif til lækkunar á matarkörfunni, lánum heimila og fyrirtækja, leigu og vöxtum. Ríkisstjórnin verður að hætta að fela raunveruleikann á bak við meðaltöl þegar raunveruleiki tugþúsunda er sá að tekjur duga engan veginn fyrir útgjöldum. Það fólk lifir ekki á tekjum þeirra sem hífa meðaltölin upp.

Forseti. Snemma í morgun átti Olga Dibrova, sendiherra Úkraínu, óformlegan fund með utanríkismálanefnd þingsins. Fundurinn var góður en erfiður. Frásögn sendiherrans var sterk af því hvernig Úkraína verst núna þungum árásum og hún var sterk af því hversu ótrúlega sterk samstaða þjóðarinnar er. Ég held reyndar að þetta ástand muni ekki síður framkalla sterkari samstöðu innan Evrópu en nokkru sinni fyrr. Það er að verða til annar og dýpri skilningur á mikilvægi Evrópusamvinnu um öryggismál. Þetta sjáum við af hálfu Evrópusambandsins, af viðbrögðum Þjóðverja, Svía og fleiri ríkja vegna þess að sú hætta er raunveruleg að Úkraína sé þröskuldurinn fyrir Rússa núna. Þunginn í árásunum eykst á hverjum einasta degi. Mannfallið er mikið og verður mikið og það er verið að beina árásum að venjulegu fólki. Leikskólar hafa orðið fyrir árásum, það er ráðist að sögulega og menningarlega mikilvægum byggingum. Ég gleðst yfir því að samstaðan á Alþingi er mikil með málstað Úkraínu og samstaðan er mikil af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar en þessum afdráttarlausu yfirlýsingum þarf að fylgja eftir með skýrum aðgerðum. Ég er ánægð með viðbrögð ríkisstjórnarinnar núna í upphafi og vil hér núna eftir þennan fund brýna ríkisstjórnina til að beita rödd sinni og sýna þessa afstöðu áfram í verki. Það var mikilvægt að Rússum var vikið úr Evrópuráðinu á meðan á þessu stendur og þessu mætti fylgja eftir með því að senda rússneska sendiherrann heim og senda þannig skýr skilaboð. Við eigum að gera okkar í gegnum mannúðarstarf, með aukinni fjárhagsaðstoð og með því að taka á móti fólki sem nú flýr stríð. Árásin er úr lofti, frá landi og á sjó og svörin þurfa að vera úr öllum áttum líka af hálfu stjórnvalda, viðskipta, fjármála, íþrótta og menningar.  
             Forseti. Ég brýni ríkisstjórnina um að Alþingi verði áfram upplýst. Alþingi er og þarf að vera bakhjarl ríkisstjórnarinnar núna á þessum sögulegu tímum.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað um samstöðu og skýr skilaboð til úkraínsku þjóðarinnar. Virðulegur forseti. Það er einnig vandamál hér á landi varðandi samgöngur á landi, sjó og lofti sem farið hafa úr skorðum síðustu daga vegna veðurs. Vegir um Hellisheiðina og Þrengslin hafa vikum saman verið lokaðir og og siglingar Herjólfs fallið niður þar sem ekki er fært á sjó eða í lofti. Það er mjög mikilvægt vegna þjónustu, atvinnulífs og heilbrigðisþjónustu að við þingmenn Suðurkjördæmis ræðum við Vegagerðina um það hvernig við getum tryggt betur samgöngur jafnvel þegar viðrar verst, eins og hefur gerst undanfarna daga. Ég veit við ráðum ekki við náttúruna en það er mjög mikilvægt fyrir okkur að fjölga þeim dögum sem heiðin eða Þrengslin eru opin. Vegna þess að þetta atvinnulíf er ekki bara á Suðurlandi, það er líka úti í Vestmannaeyjum þar sem daglegar ferðir þurfa að vera fyrir atvinnulíf þar og þjónustuaðila sem þurfa að koma vörum og þjónustu upp á land. Mig langar líka, virðulegur forseti, að minnast á þá skertu þjónustu sem íbúar á Suðurlandi hafa orðið fyrir með því að loka pósthúsum á Hvolsvelli og Hellu. Ríkið borgar töluvert með þessari þjónustu og það er alvarlegt þegar slík þjónusta er skert með því að flytja hana alla á Selfoss. Ég skil vel að það þurfi að hagræða en það er líka mikil ábyrgð á ríkinu að standa að þessari þjónustu, standa að þeim störfum sem eru á landsbyggðinni við að þjónusta fólkið þar. Ég hvet okkur öll til þess að standa vörð um þjónustu landsbyggðarinnar, ekki bara heilbrigðisþjónustuna heldur líka þá nauðsynlegu þjónustu sem pósturinn er.

Herra forseti. Eflaust gerir maður of lítið af því að hrósa pólitískum andstæðingum, en innviðaráðherra brást þannig við í umræðu á Alþingi í gær um málefni flugvalla, að ekki er annað hægt en að hrósa honum fyrir. Í gær spurði ég ráðherra að því hvernig hann sæi fyrir sér þróun innanlandsflugs, kæmi upp sú staða að rekstrarhæfi vallarins í Vatnsmýrinni skertist umtalsvert vegna uppbyggingar nýrra hverfa við flugvellinum. Um þetta spurði ég í því ljósi að stöðugt er þrengt að flugvellinum og þar með dregið úr rekstraröryggi hans. Mat Hollensku flug- og geimferðastofnunarinnar, sem Isavia fékk til að gera úttekt á mögulegum áhrifum fyrirhugaðrar byggðar í Skerjafirði á flugöryggi á Reykjavíkurflugvelli, bendir til að byggð eins og sú sem nú er áætluð í Skerjafirði geti haft umtalsverð, neikvæð áhrif á rekstrarhæfi flugvallarins. Byggðin á málsvæðinu hefur þegar haft neikvæð áhrif þrengingar. Stefna gagnvart flugvellinum hefur áhrif strax og byggðin rís, en lausnin sem boðuð er er fugl í skógi eftir 15–20 ár, og það er ef allt gengur, eins og í sögu, jafn ólíklegt og það nú er. Í gær svaraði innviðaráðherra, og þar með ráðherra skipulagsmála, því til að það væri, með leyfi forseta, alveg skýrt að í þessu samkomulagi skuli Reykjavíkurborg viðhalda sama rekstraröryggi og er á núverandi flugvelli. Ef Skerjafjarðarhugmyndirnar raska því, þ.e. flugörygginu, þá þurfa þær einfaldlega stöðvast, að bíða. Það liggur alveg augljóslega fyrir nema einhverjar mótaðgerðir séu til. Mótvægisaðgerðir væru þær helstar að draga úr byggingarmagni og lækka fyrirhugaða byggð í Skerjafirði nú eða, samanber mat Hollendinganna, að framkvæma miðlunarráðstafanir sem myndu aldrei felast í neinu öðru en takmörkuðu notagildi flugvallarins. Það blasir því við að ekki er annar kostur í stöðunni fyrir innviðaráðherra en að stíga inn í málið og fresta uppbyggingu á svæðinu, enda er hann orðinn ráðherra skipulagsmála, flugvallarmála, byggðamála og í rauninni allra þeirra mála sem mestu skipta er varðar flugvöllinn í Vatnsmýrinni. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum, en tíminn er takmarkaður til að bregðast við.  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra laga um leigubifreiðaakstur í þriðja sinn en frumvarpið var lagt fram á 150. sem og 151. löggjafarþingi og er nú lagt fram í þriðja sinn í nær óbreyttri mynd. Gerðar hafa verið minni háttar breytingar á fáeinum ákvæðum frumvarpsins frá síðustu framlagningu sem nánar er gerð grein fyrir í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu. Heildarendurskoðun laga um leigubifreiðar hófst á sínum tíma með skipun starfshóps um endurskoðun á þeim reglum sem gilda um leigubifreiðaakstur á Íslandi í október árið 2017. Starfshópurinn skilaði tillögum sínum í skýrslu til ráðuneytisins í mars 2018. Í skýrslunni kom fram það mat hópsins að breytingar á íslensku regluverki um leigubifreiðar væru óhjákvæmilegar, m.a. vegna þess að núgildandi lög samrýmast að öllum líkindum ekki ákvæðum EES-samningsins, eða matið var sem sagt slíkt. Frumvarp þetta byggist að meginefni til á þeim tillögum sem fram komu í skýrslu starfshópsins. Auk þess hefur ráðuneytið haft til hliðsjónar þær umsagnir sem borist hafa ráðuneytinu um efni skýrslunnar annars vegar og frumvarpsdrögin á fyrri stigum hins vegar og þróun löggjafar í málaflokknum í nágrannaríkjum Íslands. Tildrög frumvarpsins má rekja til þess að í janúar 2017 hóf Eftirlitsstofnun EFTA frumkvæðisathugun á leigubifreiðamarkaðnum á Íslandi og mögulegum hindrunum að aðgengi að honum. Ráða mátti af samskiptum við ESA að stofnunin teldi líkur á því að íslensk löggjöf um leigubifreiðar fæli í sér aðgangshindranir sem ekki samræmdust alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins. Eftirlitsstofnunin hafði þá þegar gert athugasemdir við aðgangshindranir að leigubifreiðamarkaðnum í Noregi en þágildandi löggjöf þar í landi svipaði um margt til þeirrar íslensku. Í álitinu komst ESA að þeirri niðurstöðu að norska ríkið bryti gegn skyldum sínum samkvæmt 31. gr. EES-samningsins að því er varðar stofnsetningarrétt ríkisborgara EES-ríkjanna til að hefja og stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi og til að stofna og reka fyrirtæki með þeim skilyrðum sem gilda að landslögum um ríkisborgara þess ríkis þar sem stofnsetning fer fram. Í nóvember síðastliðnum, þ.e. 2021, barst ríkinu svo rökstutt álit ESA þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið brjóti gegn skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum en rökstutt álit er undanfari dómsmáls fyrir EFTA-dómstólnum. Því er líklegt að verði ekki gerðar breytingar á regluverki því er snýr að leigubifreiðum hér á landi muni íslenska ríkið þurfa að svara fyrir það fyrir EFTA-dómstólnum. Það frumvarp sem hér er lagt fram er afrakstur vinnu áðurnefnds starfshóps samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins og Samgöngustofu og samráðs við hagsmunaaðila og almenning. Áður en frumvarpið var lagt fram á 150. löggjafarþingi fór fram víðtækt samráð við almenning sem og hagsmunaaðila og í kjölfar samráðsins voru gerðar talsverðar breytingar á frumvarpinu í samræmi við ábendingar umsagnaraðila. Þegar frumvarpið var til meðferðar á 150. og 151. löggjafarþingi fór fram víðtækt samráð við hagsmunaaðila á vegum umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis. Í ráðuneytinu hefur verið farið yfir þær umsagnir og efnislegar breytingar gerðar á fáeinum ákvæðum frumvarpsins í samræmi við ábendingar sem bárust nefndinni og birtast í greinargerðinni, eins og áður var nefnt. Markmiðið með frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir er fyrst og fremst að tryggja gott aðgengi að hagkvæmri, skilvirkri og öruggri leigubifreiðaþjónustu fyrir almenning á Íslandi. Þá er frumvarpinu ætlað að færa lög og reglur um leigubifreiðar til nútímalegra horfs þar sem öruggar og tryggar samgöngur eru hafðar að leiðarljósi auk þess að tryggja að íslenska ríkið uppfylli þjóðréttarlegar skuldbindingar sínar. Verði frumvarpið að lögum munu þau auka atvinnutækifæri fjölbreyttra hópa. Afnám reglna um lágmarksnýtingu leyfis er þannig til þess fallið að veita kynjunum jafnara aðgengi í stéttina. Í dag er staðan sú að karlar eru mun fjölmennari en konur í stéttinni en almennt eru konur taldar líklegri til að starfa í hlutastörfum en karlar. Þá er afnám reglna sem kveða á um að umsækjandi um leyfi hafi starfað fyrir leyfishafa í ákveðinn dagafjölda til að eiga möguleika á að fá útgefið leyfi til þess fallið að veita þeim sem hafa engin persónuleg tengsl við stéttina jafnari tækifæri á við aðra til að fá útgefið starfsleyfi. Neytendur hafa kallað eftir því að opnað verði á þjónustu farveitna hér á landi til viðbótar við þjónustu hefðbundinna leigubifreiða. Frumvarp þetta gerir þó engan greinarmun á farveitum og hefðbundnum leigubifreiðastöðvum. Því munu farveitur þurfa að uppfylla sömu skilyrði og hefðbundnar leigubifreiðastöðvar til að fá útgefið leyfi. Þannig er gætt að sjónarmiðum um jöfn samkeppnisskilyrði og þannig er gert ráð fyrir því að kjósi bílstjórar að starfa fyrir svokallaðar farveitur, sem nýta snjalltækni við milligöngu um þjónustuna, þurfa þeir að uppfylla öll sömu skilyrði og þeir sem hyggjast starfa sem leigubifreiðastjórar í hefðbundnari skilningi. Herra forseti. Nú mun ég gera nánari grein fyrir helstu nýmælum og breytingum sem felast í frumvarpi þessu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þrjár tegundir leyfa verði í umferð. Fyrst ber að nefna atvinnuleyfi sem veitir mönnum rétt til að starfa sem leigubifreiðastjóri. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir rekstrarleyfi sem veiti mönnum rétt til að reka eina leigubifreið auk þess að starfa sem leigubifreiðastjóri og loks ber að nefna starfsleyfi fyrir leigubifreiðastöðvar. Varðandi atvinnuleyfi samkvæmt frumvarpinu þá veitir það mönnum rétt til að starfa við leigubifreiðaakstur án þess að reka eigin leigubifreið. Leyfið er ekki háð skilyrðum um lágmarksnýtingu og veitir því rétt til að starfa við leigubifreiðaakstur, hvort heldur sem er að aðalstarfi, hlutastarfi eða í afleysingum. Rekstrarleyfi samkvæmt frumvarpinu veitir mönnum rétt til að starfa sem leigubifreiðastjóri og til að reka eigin leigubifreið. Þannig þurfi rekstrarleyfishafar ekki að hafa atvinnuleyfi að auki. Rekstrarleyfi er ekki frekar en atvinnuleyfi háð skilyrðum um lágmarksnýtingu. Gerðar eru talsverðar breytingar á ákvæðum um leigubifreiðastöðvar og starfsleyfi þeirra. Þannig er í frumvarpinu ekki sérstaklega gert ráð fyrir því að leigubifreiðastjórum sé skylt að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð en samkvæmt gildandi lögum er slík skylda til staðar á takmörkunarsvæðum. Engu að síður eru settar í lög reglur um starfsleyfi stöðva og áfram verður því heimilt að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð. Einhverjir leigubifreiðastjórar hafa kallað eftir því að stöðvaskylda sem taki til allra leigubifreiðastjóra verði fest í lög. Vil ég nota tækifærið hér og hvetja hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að skoða mögulegar útfærslur á slíkri skyldu ef það megi verða til þess að meiri sátt verði um frumvarpið. Gert er ráð fyrir því að fjöldatakmarkanir á útgefnum leyfum til að stunda leigubifreiðaakstur verði afnumdar og munu því takmörkunarsvæði heyra sögunni. Þau eru höfuðborgarsvæðið, Suðurnes, Árborgarsvæðið og Akureyri. Önnur svæði eru ekki með neinum takmörkunum. Heimildir Samgöngustofu til eftirlits með starfseminni eru skýrðar og auknar frá því sem verið hefur samkvæmt gildandi lögum. Þannig er gert er ráð fyrir því að Samgöngustofu verði heimilt að krefjast þeirra upplýsinga úr hendi leyfishafa og annarra sem kunna að miðla leigubifreiðaþjónustu sem nauðsynlegar eru til eftirlits. Heimildir stofnunarinnar til að svipta leyfishafa leyfi eru einnig gerðar skýrari og áhrifaríkari en verið hefur. Gerðar eru breytingar á þeim skilyrðum sem umsækjendur þurfa að uppfylla til að geta fengið útgefið leyfi til að stunda leigubifreiðaakstur, m.a. eru ákvæði um brotaferil umsækjanda gerð skýrari. Áfram verða því gerðar ríkar kröfur til þeirra sem hyggjast sinna þessu mikilvæga starfi og að sumu leyti verða gerðar meiri kröfur til þeirra en samkvæmt gildandi lögum. Herra forseti. Nú hef ég farið yfir helstu nýmæli frumvarpsins. Ekki gefst tími hér til að greina frá öllum þeim breytingum sem felast í frumvarpinu en ítarlega er gerð grein fyrir þeim í almennri greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Það er mikilvægt að vel takist til við endurskoðun laga og regluverks um leigubifreiðar. Um er að ræða lagabálk sem snýr að veitingu þjónustu sem gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngukerfi landsins. Með samþykkt frumvarpsins mun íslensk löggjöf um leigubifreiðar að mínu mati uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar ríkisins ásamt því að stuðla að auknu öryggi jafnt farþega sem leigubifreiðastjóra. Þá stuðlar frumvarpið að heilbrigðri samkeppni og nýsköpun í greininni og gerir skilyrði betri til að framboð þjónustu svari eftirspurn. Með öðrum orðum að þau markmið sem menn settu sér í upphafi í starfshópnum náist með þessu frumvarpi. Að lokum legg ég til, herra forseti, að eftir 1. umr. verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Herra forseti. Mig langar að spyrja út í atriði sem er vandamál í gildandi lögum og gæti orðið vandamál ef lögin verða eins og lagt er til í frumvarpinu og það er staða leigubílstjóra sem starfsmanna, sem launamanna. Í dag er það svo að t.d. bílstjórar sem leysa af bílstjóra sem eru stöðvaleyfishafar, ættu í raun að uppfylla öll skilyrði þess að vera einfaldlega launamenn í því sambandi en eru ekki, og eru í verktöku og njóta þar með ekki þeirra réttinda sem fylgja því að vera í ráðningarsambandi við aðila. Þetta er náttúrlega það sem fólk hefur áhyggjur af varðandi farveiturnar. Það hefur oft verið bent á að þar vegist á annars vegar og þægindin og aðgengið og hagkvæmni fyrir neytendur og hins vegar að það sé hætta á 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Eins og hann fór yfir í sínu máli þá er í raun og veru um verktöku að ræða í dag, það er algengasta formið. Hér er auðvitað verið að fjalla fyrst og fremst um sjálfstæðan atvinnurekstur, að gera hann einsleitari og tryggja samkeppni, nýsköpun, jafnræði. Eitt af því jafnræði sem er tryggt er einmitt að þær kröfur sem eru gerðar til svokallaðra farveitna séu nákvæmlega þær sömu og gerðar eru til hefðbundins reksturs leigubifreiða. Ég tel því að áhyggjur þingmannsins séu að því leytinu óþarfar. Ef ég man svo rétt þar fyrir utan þá féll dómur fyrir Evrópudómstólnum fyrir nokkrum árum þess efnis að farveitur væru ekki hluti af einhverju deilihagkerfi, einhverju vúdú-launakerfi, heldur væru í raun og veru flutningafyrirtæki sem flytti fólk og þyrftu þar af leiðandi að standast slíkar kröfur. Í fyrirspurnum og samtölum okkar við Skattinn hafa menn ekki haft áhyggjur af þessu frumvarpi.

Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða í umhverfis- og samgöngunefnd, hvernig við náum að vega þessa ólíku hagsmuni þannig að ekki sé verið að ná fram hagstæðari kjörum fyrir neytendur á kostnað þeirra sem sinna störfunum. Þarna þarf að vera jafnvægi. Það er mikið vísað til fyrirmyndar í norskum lögum og hefur verið bent á að þar sé heimild fyrir ráðherra til að setja reglur um umhverfisvinkil leigubifreiðar, að skilyrða leigubílaakstur því að bílarnir uppfylli ákveðin umhverfisskilyrði. Þetta eru náttúrlega tæki sem eru notuð töluvert meira en meðalbíllinn þannig að það hlýtur að vera til mikils að vinna. Mig langar að spyrja hvort þetta hafi verið skoðað hjá ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Varðandi það sem við vorum að ræða í fyrra andsvari þá er þetta frumvarp vissulega ekki um vinnuvernd en ég hvet nefndina til að skoða það ítarlega þó svo að ég hafi haldið því fram að hér væri fullkomið jafnræði á milli ólíkra forma reksturs. Varðandi atriðið um orkuskipti og loftslagsmarkmið, sem er mjög mikilvægt og við höfum talsvert fjallað um, þá væri auðvitað hægt að hugsa sér að ekki væru gefin út nein leyfi nema viðkomandi væri með nýorkubíl. En við töldum að það væri nú fulllangt gengið að gera það um leið og við erum að skipta um kerfi og bendum á í greinargerð með frumvarpinu að í dag erum við með ívilnanir til að hjálpa fólki að kaupa bíla sem eru með nýorku en ekki hefðbundna dísil- eða bensínbíla, sem og aðrar skattbreytingar sem við erum með í kerfinu, niðurfellingar á vaski og slíku. Þannig að við hvetjum menn til að skoða það. Það má líka hugsa sér að einhver tiltekinn fjöldi útgefinna leyfa yrði háður þessu og nefndin getur að sjálfsögðu sett það inn ef hún telur að sátt yrði um slíkt.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Hann gat þess réttilega í upphafi að þetta væri í þriðja sinn sem þetta frumvarp væri flutt og nær óbreytt. Þá minni ég á að fjöldi af athugasemdum frá fagaðilum barst á fyrri stigum málsins. Hvers vegna var ekki horft á eitthvað af þessum athugasemdum? Mér skilst að ekki hafi verið tekið neitt tillit til þeirra í þessari vinnu og nú kemur hæstv. ráðherra og hvetur til þess að nefndin skoði stöðvaskylduna. Ég fagna því svo sem en mér finnast svolítið sérstök vinnubrögð að hafa ekki horft í þetta. En ég vildi spyrja hæstv. ráðherra, af því að það er nú þannig að í Danmörku fékkst undanþága frá EES-reglum þannig að stöðvaskyldunni er viðhaldið og leyfafjöldi verður áfram takmarkaður með þrepaskiptri úthlutun leyfa: Kom ekki til greina að fara sömu leið og Danir þegar þeir fengu þessa undanþágu á sínum tíma?

Herra forseti. Fyrst vil ég segja að þegar ég nefni að frumvarpið sé lagt fram í þriðja sinn þá er rétt að geta þess að við erum búin að fara í gegnum alheimsfaraldur og sá sem hér stendur hefur ekki lagt nokkra áherslu á að klára þetta mál vegna þeirra hamfara sem hafa verið m.a. á flutningasviðinu og þar á meðal hjá leigubifreiðastjórum á síðustu árum. Við getum hins vegar ekki komist undan því að svara þessu kalli sem við höfum vitað að væri yfirvofandi og er m.a. komið í þessu rökstudda áliti. Við höfum gert breytingar vegna þessara athugasemda, m.a. frá Persónuvernd og Neytendastofu vegna neytendamála, þannig að það hefur verið hlustað á þær umsagnir og er skilmerkilega greint frá þeim í greinargerðinni. Varðandi stöðvaskylduna, sem er náttúrlega allt of langt mál til að fjalla um á átta sekúndum, þá er ég búinn að segja það hér að ég hvet nefndina til að skoða það. Það er mismunandi á Norðurlöndunum en alls staðar er það undantekning. Við erum með sérstakt stöðvaskyldustarfsleyfi í þessu frumvarpi þannig að það er ekki bannað, það er heimilt. Ef menn vilja skylda það hvet ég nefndina til að skoða það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og vil hér í síðara andsvari koma inn á það sem kemur fram í umsögn frá Alþýðusambandi Íslands, sem bendir á að hægt sé að ná fram þeim markmiðum sem Eftirlitsstofnunin hefur haft uppi við norsk stjórnvöld í þessu efni með mun umfangsminni breytingum en lagt er til í þessu fyrirliggjandi frumvarpi. Þær gætu þá falist í því að styrkja þær forsendur sem liggja til grundvallar fyrir fram ákveðnum fjölda atvinnuleyfa, gera umsóknarferli um leyfi opnara, taka tillit til fleiri þátta og koma í veg fyrir hugsanlega ómálefnalega mismunun. Mig langar að fá viðbrögð hæstv. ráðherra við þessu og auk þess viðbrögð við því sem fram kemur í umsögn frá Frama, félagi leigubifreiðastjóra, þar sem segir að viðskiptaleg sjónarmið ráði ein för í þessu frumvarpi. Í engu sé skeytt um kjör og aðbúnað þeirra sem starfa í greininni og við blasi að löggjöfin hefði í för með sér þrotlaus mannaskipti, upplausn og reynsluleysi 

Virðulegi forseti. Þetta eru fjölmörg atriði sem erfitt er að svara á einni mínútu en ég ætla að reyna. Mig langar aðeins að útskýra betur hvaða valkostum við stöndum frammi fyrir. Það er fyrst og fremst verið að afnema fjöldatakmarkanir og þær eru hér á þessum takmörkunarsvæðum sem við þekkjum. Það mætti hugsa sér að setja á fjöldatakmarkanir til að tryggja lágmarksfjölda á svæðum utan núverandi takmörkunarsvæða til að tryggja þjónustu. Það er reyndar það sem Danir hafa verið að gera. Við kölluðum eftir því hvort einstök sveitarfélög, landshlutasamtök eða slíkt, hefðu áhuga á því. Það bárust engar slíkar umsagnir og við höfum beinlínis spurt eftir því. Þetta er eitt af því sem nefndin þarf að skoða. Svo vil ég ítreka það sem ég sagði áðan um stöðvaskylduna. Við erum bæði með í frumvarpinu starfsleyfisregluverkið og heimildina og ég hvet nefndina til að skoða hvort hægt sé að setja á stöðvaskyldu 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra framsöguna. Það kom mér dálítið á óvart að málið væri nú lagt fram hér um bil óbreytt frá því sem gert var í fyrstu tveimur atrennunum og sérstaklega í ljósi þeirra athugasemda og umsagna sem borist hafa. Og þó að það sé kannski skákað í skjóli heimsfaraldurs átti gríðarlega mikil umræða sér stað innan umhverfis- og samgöngunefndar í tengslum við fyrstu tvær framlagningar þessa máls þannig að það hefði verið til mikilla bóta hefði ráðuneytið tekið þann bolta til sín að mæta með skýrari hætti mörgum af þeim athugasemdum sem fram komu. En það sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra að er hvort hann kunni skýringu á því að í greinargerðinni, þar sem er fjallað um þróun regluverks annars staðar á Norðurlöndum, er í engu fjallað um nýlega þróun mála í Noregi og raunar bara alls ekki neitt um þróun mála þar undir kafla 2.4, Þróun regluverks annars staðar á Norðurlöndum, því að þar eru menn að snúa til baka á harðahlaupum.

Virðulegur forseti. Við höfum nú reynt að taka tillit til ákveðinna þátta og kannski hefur bara fyrst og fremst ekki náðst þessi mikla umræða hér í þinginu vegna aðstæðna í samfélaginu út af alheimsfaraldrinum Covid og engin sérstök pressa á að ljúka málinu þegar við fáum frið fyrir því, sem við munum ekki fá núna. Nú þurfum við að svara því hérna, þingið, hvernig við ætlum að breyta þessu. Það hafa aðrar Norðurlandaþjóðir verið að gera. Sumar hafa gengið mjög langt og breytt miklu meira en gert er hér. Í þessu frumvarpi er gengið mjög varlega til verks og uppfylltar að lágmarki þær kröfur sem settar eru af ESA en hlustað mjög á sjónarmið m.a. leigubifreiðastjóra, en auðvitað líka neytenda sem kalla hér eftir möguleikum á nýsköpun og meiri samkeppni. Þannig að mitt mat er að við séum að reyna að fara milliveginn. Varðandi af hverju nýjustu breytingarnar frá Noregi eru ekki nefndar þá hafa þeir fyrst og fremst fjallað um að þeir ætli að breyta einhverju. Þær upplýsingar sem við höfum um það sem þeir ætla að breyta en eru ekki búnir að fara í eru breytingar sem eru nú þegar í þessu frumvarpi, þ.e. að setja harðari reglur um skilyrðin í kringum reksturinn og skattskil og bókhald og merkingar og eitthvað slíkt - allt sem við erum með nú þegar í frumvarpinu hér.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Er það mat hæstv. ráðherra að vel hafi tekist til við að mæta sjónarmiðum þeirra sem á þessum markaði starfa í dag? Það er nú oft þannig að sjónarmið þeirra sem starfa í hverjum geira fyrir sig hafa býsna drjúga vigt við umsögn mála og það er iðulega reynt að horfa til sjónarmiða þeirra sem best þekkja til og hafa reynslu af því að starfa á markaði. En miðað við þær umsagnir sem bárust við fyrri framlagningar frá þeim sem í geiranum starfa og síðan þá staðreynd að málið er lagt fram hér um bil óbreytt í þriðja skipti þá langar mig að ítreka spurningu mína hvort hvort ráðherrann telji að vel hafi tekist til við að taka tillit til sjónarmiða þeirra sem starfa í geiranum.

Herra forseti. Það er auðvitað alltaf erfitt að meta það. Maður verður þá að spyrja alla og láta alla vita um hvaða stöðu þeir eru að tala. Auðvitað vill enginn sem býr við eitthvert kerfi sem hann er sáttur við og tryggir honum aukin réttindi umfram aðra, að því sé breytt og ég hef fullan skilning á því. Ég lít svo á að þessi starfshópur sem við hlustuðum mjög á, þar sem sátu fulltrúar þeirra sem starfa í greininni í dag, hafi ráðið mjög miklu um niðurstöðuna og þar af leiðandi ganga breytingarnar ekki eins langt eins og til að mynda í Finnlandi eða Svíþjóð og jafnvel að stóru leyti í Danmörku, að nokkru leyti, og kannski jafnvel skemur en í Noregi, að ákveðnu leyti. En svo kannski að öðru leyti þá held ég að við megum segja það. Og þau samskipti og samtöl sem ég hef átt við einstaka forsvarsmenn hafa svolítið fjallað um það að ef við næðum til að mynda þessari umræðu um stöðvaskylduna, og við erum með heimildina og lagaumgjörðina um leigubifreiðastöðvar í frumvarpinu, ef nefndin myndi skoða það með stöðvaskyldunni og útfærslu á henni, þá var það mat þessa aðila að sátt yrði innan greinarinnar. En ég er sannfærður um að það séu ekki allir tilbúnir að skrifa upp á það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóða framsögu þótt í þriðja sinn sé. Ég hjó eftir því í orðum ráðherrans að því hefði eitthvað verið velt upp í meðförum málsins að horfa á þetta mál með augum skýrra umhverfislegra hvata í þágu hraðari orkuskipta og ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt þá hvatti hann okkur í nefndinni til að fara sérstaklega yfir það. Getur hæstv. ráðherra skýrt það örlítið, þ.e. hvaða umræða hefur átt sér stað og í hvaða átt aðra en t.d. þá að útgáfa tiltekins fjölda leyfa uppfylli þessi ákveðnu skilyrði? Ég held að m.a. krafan um farveiturnar sé úr sama ranni, að geta deilt með sér farartækjum hvort sem það er í formi leigubíla eða þeirrar þjónustu sem hefur verið nefnd, eins og Uber.

Herra forseti. Við undirbúning frumvarpsins var fundað með fulltrúum úr loftslagshópi Stjórnarráðsins til að ræða mögulega hvata til að stuðla að umhverfisvænni leigubifreiðaakstri. Þar komu t.d. fram þær hugmyndir um að tileinka tiltekinn fjölda leyfa vistvænum bifreiðum. Það var mat okkar að slíkar lausnir ættu ekki endilega við þar sem útgefinn fjöldi leyfa er ótakmarkaður. Það er hugmyndafræðin á bak við frumvarpið, það er verið að taka takmörkunarréttinn af. Hins vegar hefur verið bent á að lausnir kunni að liggja í úrræðum sem eru á forræði annarra ráðuneyta, eins og skattaívilnanir hjá fjármálaráðuneytinu og endurgreiðslukerfi í formi styrkja, sem gætu þá verið neytendur í viðskiptaráðuneytinu. Það væri líka mögulegt að takmarka útgáfu leyfa við vistvæn ökutæki með sérstöku ákvæði í lögum, en eins og ég nefndi væri það kannski fulllangt gengið þegar við erum akkúrat í breytingunum þótt það kæmi til greina að fjalla um það í nefndinni og inn í framtíðina. 

Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er gott að heyra að við vinnu stórra mála eins og þessara séum við með loftslagsgleraugun á í því samhengi og ég hlakka til að takast á við það í nefndinni og í samtali og samvinnu við ráðuneytið. Það er annað sem mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra um. Við höfum líka heyrt í þessari umræðu að gerðar eru ákveðnar öryggis- og hæfniskröfur til þeirra sem sinna þessari þjónustu, m.a. með tilliti til viðkvæmra hópa. Nú vitum við að stór hluti viðkvæmra hópa í samfélaginu nýtir sér þessa þjónustu og við viljum gjarnan að þeir sömu aðilar eigi þess kost. Er það atriði sem ráðherrann telur að sé nægilega vel tekið á eða mætti skerpa á með einhverjum ákveðnum hætti?

Virðulegur forseti. Það verður að segjast eins og er að skilyrði fyrir veitingu leyfis varðandi brotaferil eru mun skýrara en í gildandi lögum. Gildandi lög gera til að mynda ráð fyrir að umsækjandi hafi ekki verið dæmdur til refsivistar, en hins vegar gerir frumvarpið ráð fyrir því að viðkomandi hafi ekki gerst sekur um refsiverða háttsemi, sem gengur auðvitað talsvert lengra en það að vera dæmdur. Þannig gera gildandi lög ráð fyrir að umsækjandi megi ekki hafa verið dæmdur til refsivistar en frumvarpið gerir ráð fyrir að umsækjandi megi ekki hafa gerst sekur um tiltekna refsiverðri háttsemi, að hafa til að mynda ekki verið dæmdur til fangelsisrefsingar, til að brot hafi áhrif á umsókn hans. Það er þó ekki gert ráð fyrir að öll brot hafi áhrif á umsóknir og auk þess er lagt til að ráðherra megi undanskilja ákveðin brot þannig að þau hafi ekki áhrif á orðspor. Þetta er lagt til þar sem það er ekki sjálfgefið að öll brot manna hafi áhrif á hæfni þeirra til að gegna starfinu. Þó er víst að ofbeldisbrot og kynferðisbrot geta haft sérstök áhrif vegna eðlis starfsins. Leigubifreiðastjórar aka oft viðkvæmum hópum, eins og hv. þingmaður nefndi, og fólki í viðkvæmu ástandi. 

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. iðnviðaráðherra um leigubílaakstur. Líkt og síðast þegar ég steig hér upp af sama tilefni ætla ég að lýsa yfir ánægju með að þetta mál skuli vera komið á dagskrá og óska hæstv. ráðherra til hamingju með að hafa komið þessu í gegnum ríkisstjórn, í gegnum þingflokka ríkisstjórnarinnar. Umbætur á löggjöf um leigubifreiðar eru löngu tímabærar og við sjáum það ekki síst á því að málið á rætur sínar að rekja til athugasemda Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, sem hóf frumkvæðisathugun á leigubílamarkaði hér á landi fyrir nokkrum árum, athugun á lögbundnum takmörkunum og hindrunum sem koma niður á samkeppni og koma niður á neytendum. Það er ágætt að nota tækifærið og minna okkur reglulega á að neytendur njóta góðs af veru okkar á hinu Evrópska efnahagssvæði. Sjálf lagði ég fram þingsályktunartillögu í þessa veru árið 2018 og aftur á þessu þingi um frelsi á leigubílamarkaði. Þó svo að það mál hafi verið skotið hraustlega niður af ýmsum þingmönnum hér, líka innan ríkisstjórnarinnar, er ég ánægð með að margt sem þar var að finna er einnig hér í frumvarpi hæstv. ráðherra. Það er rétt, sem kom fram í máli hans áðan, að þó svo að þessi fjögur ár séu býsna langur tími, og við höfum fengið skammir frá Eftirlitsstofnun EFTA, þá spilar inn í sá veruleiki sem við höfum búið við síðustu tvö ár í heimsfaraldri sem m.a. hefur komið niður á atvinnu leigubílstjóra. Að því leyti til er þetta eðlilegt mál en jafnframt gott að sjá það komið á dagskrá. Við erum að tala um almenningssamgöngur og það er mikilvægt að við ræðum þessa þjónustu sem slíka. Eins og með margt annað í ágætu kerfi almenningssamgangna er rúm fyrir umbætur. Til að leigubílar geti sinnt hlutverki sínu í því mikilvæga gangverki þarf þjónustan einfaldlega að vera aðgengileg og vera á viðráðanlegu verði. Að mínu mati er heilbrigð samkeppni lykillinn að því að ná þeim markmiðum, bæði með áherslu á samkeppnina sjálfa og svo heilbrigði samkeppninnar. Við þurfum að búa til slíkar aðstæður. Lögbundin fákeppni er einfaldlega til þess fallin að hækka verð til neytenda. Ef samkeppnin verður virk, ef þetta gengur upp hjá okkur, er auðvelt að sjá fyrir sér að í samhengi við aðrar úrbætur, sem verið er að gera í almenningssamgöngum, eigi mun fleiri þess kost að leggja einkabílnum kjósi þeir svo, nýta leigubíla, strætisvagna og aðrar almenningssamgöngur til að sinna erindagjörðum sínum með minni kostnaði og minna álagi á kerfið okkar, svo að ekki sé talað um umhverfismálin. Það er rétt, sem hæstv. ráðherra kom inn á áðan, spurður nákvæmlega um þau mál, að þar koma náttúrlega önnur hvatakerfi til sögunnar líka. Mig langar að nefna tvær mikilvægar réttarbætur sem finnast í frumvarpinu, og ég fagna sérstaklega. Hæstv. ráðherra fór vissulega yfir þær líka en margar af þeim en þær eru fleiri vegna þess að það er töluvert um breytingar í þessu eins og gjarnan er þegar verið er að taka til endurskoðunar mál sem hafa verið óbreytt lengi. Mig langar annars vegar að nefna afnám hámarkstakmörkunar á heildarfjölda útgefinna atvinnuleyfa fyrir leigubíla. Það eru engin rök fyrir ríkið að stjórna framboði á þessari þjónustu umfram aðra. Það er engin ástæða til að hafa áhyggjur af því að markaðurinn hér nái ekki jafnvægi, þ.e. milli framboðs og eftirspurnar, líkt og er á mörgum öðrum mun flóknari, viðkvæmari og fjármagnsfrekari mörkuðum. Auðvitað þurfum við að hafa reglur eins og við höfum um aðra starfsemi sem við viljum einfaldlega að sé faglega unnin en eins og annars staðar getum við tryggt þessa fagmennsku án þess að setja takmarkanir á frjálsa samkeppni líkt og gilda á leigubílamarkaði í dag. Mig langar hins vegar að nefna réttarbótina sem felst í því að reglur um gjaldmæla séu loksins endurhugsaðar. Verði þetta frumvarp að lögum svona verður neytendum gert fært að semja um verð fyrir fram. Þeir geta spurt: Hvað kostar ferðin frá Kringlu upp í Grafarvog? - og fengið verðtilboð, jafnvel séð í smáforriti leiðina sem verður ekin og endanlegan heildarkostnað í stað þess sem nú er, að setjast upp í bíl, sjá mælinn tikka og vita ekki hver lokatalan verður. Svo getur bara vel verið að neytandi hafi val um hvort hann kjósi bíl með núverandi fyrirkomulagi eða þessari nýsköpun, um það snýst jú málið; viðskiptafrelsi, samningsfrelsi og neytendavernd og neytendafrelsi. Að þvinga leigubíla til að nota gjaldmiðla eins og verið hefur hamlar einfaldlega tæknilegri framþróun á borð við greiðslu í gegnum snjallsímaforritin. Það er auðvitað lykilþáttur í því að opna íslenskan markað fyrir þjónustufyrirtækjum sem margir Íslendingar þekkja af góðri reynslu í erlendum borgum og við vitum að þegar eru Íslendingar hér á landi tilbúnir í startholunum að veita neytendum hér á landi slíka þjónustu. Slík þjónusta byggir á grundvelli samningsfrelsis og kostum þess að nýta nýsköpun. Það er eiginlega ómögulegt að ræða samgöngur í þéttbýli nútímans og framtíðarinnar án þess að hafa þessa kosti þessara þátta í huga. Frú forseti. Þó að ég hafi hér verið að vísa til hagsmuna neytenda þá tel ég að hagsmunir leigubílstjóra eða bílstjóra megi sannarlega ekki í léttu rúmi liggja. Þetta snýst náttúrlega líka um atvinnufrelsi þeirra sem hafa hug á að stunda þessa vinnu og það krefst þess að það sé ekki takmarkaður réttur þeirra til að skapa sér hærri tekjur með auknu sjálfstæði í starfi, frelsi til að velja hvort bílstjóri starfi fyrir stöð eða hvernig hann verðleggur þjónustu sína. Eins er ekki síður mikilvægt að stórlækka opinber gjöld sem lögð eru á þessa atvinnugrein því að þau eiga, eins og svo margt annað, sinn þátt í því að halda verðlaginu uppi. Til þess að leigubílar geti sinnt mikilvægu hlutverki sínu í almenningssamgöngukerfinu þarf þjónustan að vera aðgengileg og á viðráðanlegu verði. Heilbrigð samkeppni er lykillinn að því að ná þessum markmiðum og að þeim markmiðum uppfylltum geta fleiri kosið að leggja einkabílnum varanlega, búi þeir við þær aðstæður, eða draga umtalsvert úr notkun þeirra og búa til aðstæður fyrir þá sem kjósa að fara allra sinna ferða á einkabíl. Áhugi minn á frelsi, á því að sjá þetta frumvarp verða að lögum, snýr fyrst og fremst að akkúrat þessu, að sjá leigubíla í mismunandi mynd verða hluta af lausninni sem gott almenningssamgöngukerfi getur veitt okkur. Við þurfum fjölbreyttara framboð og fjölbreyttara verð til að svo verði. Við höfum þegar séð gríðarlegar tækninýjungar í þessari atvinnugrein og ég er sannfærð um að við erum ekki búin að sjá fyrir endann á þeim. Síðast þegar við ræddum þetta mál sagði ég að fyrst það frumvarp væri komið í gegnum þingflokka stjórnarinnar væri útkoman líklegast tryggð. En síðan hefur hæstv. ráðherra þurft að leggja frumvarpið fram tvisvar á nýjan leik og auðvitað spila þar inn í, líkt og hæstv. ráðherra kom inn á áðan og ég nefndi, aðstæður, afleiðingar heimsfaraldurs síðustu tvö ár. Því er ekki að neita að það hefur verið mjög harðsnúin andstaða tiltekinna stjórnarþingmanna við þetta mál og verður spennandi að sjá málið unnið áfram í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég vona að nú sé raunverulegur meiri hluti á þingi, raunverulegur vilji meðal þingmanna, fyrir því að afgreiða þetta mál og koma því í gegn. Ég hlustaði af gaumgæfni á ræðu hæstv. ráðherra um málið og andsvörin og ég tel næsta víst að komið hafi verið til móts við margar af þeim athugasemdum sem fram komu. Þess ber að gæta að þær komu mjög víða að. Það var líka mjög mikill þungi meðal þeirra sem vildu jafnvel sjá gengið lengra í frelsisátt, ekki eingöngu meðal þeirra sem vildu sjá þessu máli sópað út af borðinu. Við höfum því vonandi borið gæfu til, með þessu máli, að landa því þannig að við náum markmiðum um að verja hag neytenda, koma með sterka nýjung, sterkan vinkil inn í þróun og betrumbætur á almenningssamgöngukerfinu og vernda atvinnufrelsi í þessari grein. Ég hlakka til að sjá þetta mál unnið í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og vona að ég fái að greiða atkvæði um það áður en langt um líður.

Virðulegur forseti. Ég veit eiginlega ekki hvort ég á að vera pirruð eða þakklát fyrir það að við séum að ræða þetta mál núna í þriðja skiptið, pirruð yfir því að við séum ekki löngu búin að afgreiða það en einnig velti ég fyrir mér: Þurfum við sérstök lög um leigubílaakstur? Er það eitthvað sem er algerlega nauðsynlegt eða voru þessi lög kannski sett á sínum tíma þegar við vorum í allt öðru umhverfi? Ástæðan fyrir að ég velti þessu upp er að lög sem eru í gildi um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, frá árinu 2017, voru fyrsta frumvarpið sem ég fjallaði um eftir að ég kom á þing. Þá sat ég í umhverfis- og samgöngunefnd og ég ætlaði ekki að trúa því hvað við þurftum að fá marga aðila eða gesti á fundi okkar til að fara yfir umsagnir sínar. Ég taldi mig hafa einhverja þekkingu á þessum málaflokki hafandi starfað lengi í stjórn Strætós og hélt að lög um farþegaflutninga væru auðvitað lög um almenningssamgöngur - við skulum átta okkur á því að almenningssamgöngur koma held ég þrisvar eða fjórum sinnum fyrir í lögum um farþegaflutninga - en nei. Umsagnirnar og umræðan snerist öll um mjög sértæk atriði þeirra sem eru að keyra 9 farþega, 11 farþega, 15 farþega eða hvað það nú er. Mér fannst þetta ofboðslega mikið flækjustig og ætla að minna á að þau lög sem eru í gildi voru til þess gerð að einfalda þáverandi reglubálk. Það var reyndar mikið til innleiðingarmál frá Evrópusambandinu og var verið að tryggja samkeppnisstöðu og einfaldara regluverk. Ég held að að einhverju leyti séu þau lög bara ágæt. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta nú er sú að nokkrum árum seinna bauðst mér að heimsækja fyrirtæki sem er staðsett í Hafnarfirði og er lúxusferðaskrifstofa. Ég hitti framkvæmdastjóra fyrirtækisins sem var aðeins að fara með mér yfir það hvernig væri að reka ferðaþjónustu á Íslandi, ferðaþjónustu sem á ensku myndi heita „high end“, sem sinnir þeim ferðamönnum sem krefjast hvað mestrar þjónustu. Viðkomandi framkvæmdastjóri sagði: Heyrðu, það er ekkert mál. Það eru mikil tækifæri í ferðaþjónustu á Íslandi fyrir þessa allra ríkustu einstaklinga sem vilja koma til landsins og upplifa og njóta og munu skilja eftir sig alveg gríðarlega mikið af gjaldeyri. Aftur á móti til að reka þessa tegund af ferðaþjónustu neyddist ég til að kaupa farþegaflutningafyrirtæki, þ.e. til að fara og sækja þessa ferðamenn í Leifsstöð og keyra þá um landið. Þá fyrst rak fyrirtækið sig á vegg eftir vegg. Það var spurning um það hvernig bíllinn væri, hversu marga farþega bíllinn væri skráður fyrir og svo hversu marga farþega bíllinn ætlaði sér að flytja, því að oft og tíðum var verið að taka stærri bíla sem voru þá upphaflega skráðir fyrir sjö eða níu farþega en það varð að breyta bílunum þannig að einhverjir auðjöfrar frá Sádi-Arabíu, eða hvað veit ég hvaðan þeir eru, gætu setið í sínum hægindastólum og drukkið sitt kampavín meðan þeir væru keyrðir um landið. Þá sagði Samgöngustofa: Nei, þetta gengur ekki upp, þú verður að hafa einhvern bekk hérna aftast og þú þarft að fylla út þetta form og þú þarft að sækja um þetta leyfi og helst þarftu að hafa þessa tegund af bílum. Ég áttaði mig á því að við værum einhvern veginn búin að búa til mikinn frumskóg í kringum það sem er í eðli sínu ekkert ofboðslega flókið, þ.e. að flytja farþega. Með þessu er ég kannski að reyna að útskýra pirringinn minn, og ég vona að hæstv. ráðherra sé ekki farinn á taugum. Ég styð þetta mál vegna þess að þetta er þó leið til að minnka aðeins þann frumskóg sem við erum í. En ég er kannski að segja að sjálf myndi ég helst vilja að við værum bara með einn einfaldan lagabálk um farþegaflutninga og það sem hefur hingað til verið kallað leigubílaakstur en er auðvitað samkvæmt nútímatækni og nýsköpun í þjónustu að leiðast út í alls konar lausnir. Að það séu bara skýr og einföld lög um það; þú sækir um eitt, í mesta lagi tvö leyfi og þetta þarf ekki að vera svona flókið eða skipta öllu máli hversu marga farþega þú ert að keyra, hvort þú keyrir þá út fyrir höfuðborgarsvæðið eða bara innan þess o.s.frv. Þetta væri mín draumastaða en draumar manns verða alls ekki alltaf að veruleika í þessum sal og maður verður oft að sætta sig við alls konar málamiðlanir. Ég held að það frumvarp sem við horfum á hér sé ansi mikil málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða um hversu langt við þurfum að ganga í kröfum til þeirra sem gera það að atvinnu sinni að keyra fólk. Ég vona bara innilega að hv. umhverfis- og samgöngunefnd takist núna að afgreiða þetta mál. Ég held að það sé algjört lykilatriði að við klárum það og náum þó fram þeim markmiðum sem hér eru. Á sama tíma vil ég að það sé alveg ljóst að sá þingmaður sem hér stendur myndi vilja ganga enn lengra. En í ljósi þess að það er mikilvægt að brjóta upp það kerfi sem við erum í í dag vegna þess að það samræmist ekki að fullu lögum á Evrópska efnahagssvæðinu - fyrir utan það áttum við á okkur á því bara þegar lögin eru lesin sem slík að þau eru gamaldags og búin til í allt öðru umhverfi en við búum við í dag. Mér finnst alveg sjálfsagt og mikilvægt að gera kröfur til þeirra sem starfa á þessum vettvangi en við þurfum ekki að flækja það um of og við eigum að ýta undir samkeppni og nýsköpun á þessum markaði. Að því sögðu óska ég hv. umhverfis- og samgöngunefnd góðs gengis og ítreka að við verðum að ná að klára þetta mál. Við getum ekki verið hér þing eftir þing með frumvarp frá hæstv. ráðherra um að reyna að betrumbæta þennan lagabálk. Við þurfum að klára það. Svo í framhaldinu má auðvitað velta fyrir sér hvort ekki sé ástæða til þess einhvern tímann í framtíðinni að sameina þetta allt inn í einn lagabálk sem mögulega væri einfaldari.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það ber að nefna að það verða aldrei sérstaklega góð rök fyrir afgreiðslu máls að það hafi verið lagt oft fram, eiginlega þvert á móti. Ég er með stutta spurningu. Hv. þingmaður hafði miklar skoðanir á málinu og taldi að ástæða væri til einföldunar á heildarregluverki um fólksflutninga af öllum gerðum. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort einhverjir fyrirvarar hafi verið gerðir við málið við afgreiðslu þess út úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins.

Virðulegur forseti. Ég fór að hugsa að nú þyrfti ég að undirbúa mig, það virðist vera vinsæl spurning hjá hv. þingmanni hverjir fyrirvararnir hafi verið. Ég minnist þess ekki, nei. Það kann þó vel að vera að einstakir þingmenn hafi gert einhvern fyrirvara en eins og ég hef áður sagt í andsvari er alla vega skýr vilji til þess að málið fái þinglega meðferð. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það eru ekki endilega rök í málum að þau hafi verið lögð oft fram en í mínum huga er það þannig að þetta mál þarf að afgreiðast. Ég veit ekki hvort einstakir þingmenn hafi haft einhvern fyrirvara og vilji mögulega sjá breytingar í meðförum þingsins, en eins og ég sagði áðan held ég að öll sjónarmið liggi fyrir eftir þessa vandlegu vinnu af hálfu þingsins á síðustu árum og ekki síður af hálfu hæstv. ráðherra og hjá ráðuneytinu sjálfu með þessum samstarfshópi. Ég held að sjónarmiðin liggi algerlega fyrir og nú þurfum við að fara að taka ákvörðun og afgreiða málið.

Frú forseti. Ég vil byrja á að segja það og taka undir með hæstv. ráðherra að það er mjög mikilvægt að vel takist til við endurskoðun þessara laga. Að sama skapi finnst mér felast smá þversögn í því að hafa þá ekki tekið tillit til þeirra athugasemda sem bárust á fyrri stigum þessa máls, vegna þess að verið er að leggja þetta frumvarp fram í þriðja sinn og, eins og kom fram, í nær óbreyttri mynd. En ég fagna sérstaklega orðum hæstv. ráðherra um að hann leggi áherslu á að nefndin skoði stöðvaskylduna vegna þess að ég veit að hún er mjög mikilvæg í hugum þeirra sem starfa í þessari grein. Ég vil því hvetja nefndina eindregið til að það verði að veruleika að stöðvaskyldan fái að halda sér og það eru fordæmi frá því á Norðurlöndum, eins og ég nefndi hér í andsvari. Ég er nú þeirrar skoðunar, frú forseti, að þær reglur, sem viðhafðar hafa verið hér á landi við úthlutun atvinnuleyfa þegar kemur að leigubifreiðaakstri, hafi gefið góða raun. Ef ég fer aðeins betur yfir þennan takmarkaða rétt þá finnst mér þessi aðferð vera sanngjörn vegna þess að þeir sem virkilega vilja stunda þessa atvinnu geta auðveldlega hafið akstur, svo sem í afleysingum. Og þeir sem eru duglegastir fá leyfi fyrr en þeir sem vilja eingöngu stunda þetta sem hlutastarf. Annað atriði sem nefna má varðandi það fyrirkomulag sem við höfum hér í dag er hversu auðvelt er að sía út þá sem ekkert erindi eiga í þetta starf, og það er mikilvægt. Í samtölum mínum við forsvarsmenn Bifreiðastjórafélagsins Frama kom skýrt fram að margoft hafa menn verið stöðvaðir á vegferð sinni til þess að öðlast leyfi. Komið hefur í ljós að það er engum til hagsbóta, ekki viðkomandi, ekki stéttinni og alls ekki viðskiptavinunum. Við verðum að virða þetta fyrirkomulag og hljótum að hafa áhyggjur af því að hver sem er geti fengið leyfi án þess að gætt sé að því hvort viðkomandi sé raunverulega hæfur til þess. Rökin fyrir því að takmarka fjölda atvinnuleyfa eiga því enn við að mínum dómi og sambærilegum aðferðum er beitt í öðrum greinum til að tryggja hag þeirra sem starfa í tiltekinni atvinnugrein. Þar má t.d. nefna kvótakerfið í landbúnaði og sjávarútvegi. Kvótar og takmarkanir hafa ákveðinn tilgang. Hér er sem sagt um að ræða nokkurs konar verkfæri sem er nauðsynlegt til að tryggja grundvöll ákveðins reksturs. Án takmörkunar er ég þeirrar skoðunar að það sé mjög líklegt að fjöldi leigubifreiða tvöfaldist á skömmum tíma. Hér á Íslandi búa ekki, eins og við þekkjum, milljónir manna og hér eru ekki þúsundir leigubifreiða eins og í sumum stórborgum og markaðurinn hér er mun viðkvæmari en í löndunum í kringum okkur. En það er sjálfsagt að skoða hvort fjölga megi leyfum eitthvað og leggja niður hámarksfjölda atvinnuleyfa. Það er hins vegar ábyrgðarleysi að mínum dómi. Svíar hafa ekki góða reynslu af því að hleypa öllum inn í greinina. Þeir afnámu takmarkanir á leyfum fyrir allmörgum árum en niðurstaðan var ekki góð, neytendur þurftu að líða fyrir það og dæmi eru um ofbeldi af hálfu þeirra sem voru farnir að aka leigubifreiðum. Fljótlega fóru þá leigubifreiðastjórar í Svíþjóð að hafa slæmt orð á sér og ferðamönnum var jafnvel ráðlagt að forðast að taka leigubíla. Að endingu gripu stjórnvöld inn í þetta. Skilaboð mín hér eru sem sagt að við eigum að horfa á reynslu nágranna okkar í þessum efnum. Ég var aðeins að fara yfir þær umsagnir sem hafa borist og bárust á fyrri stigum þegar málið var áður lagt fram, sem mér finnst að menn hefðu átt að horfa í þegar þeir lögðu þetta mál fram núna. Hæstv. ráðherra kom reyndar inn á að tekið hefði verið tillit til nokkurra atriða þar en þó ekki varðandi stöðvaskylduna. En eins og ég nefndi áðan þá eru tilmæli frá ráðherra um að það verði skoðað í nefndinni og það er ánægjulegt. Ef við skoðum umsögn sem barst frá Bandalagi íslenskra leigubifreiðastjóra segir t.d. að í Finnlandi og Danmörku sé komin reynsla á afregluvæðingu leigubifreiðaaksturs, eins og sagt er. Í Finnlandi hafi breytingarnar haft í för með sér fjölþættan vanda, þar hafi t.d. verðið hækkað við breytingarnar um 13% umfram verðlag og fólk sem reiddi sig á þjónustuna hafi misst traust á henni. Þetta er frá Finnlandi. Síðan, eins og ég kom aðeins inn á í andsvari, er mikilvægt að hafa í huga að Danmörk fékk á sínum tíma undanþágu frá EES-reglum þannig að stöðvaskyldu er viðhaldið og leyfafjöldi verður áfram takmarkaður með þrepaskiptri úthlutun leyfa. Það þarf ekki að horfa lengra en til Danmerkur til að sjá að þar fengu menn nú undanþágu. En engu slíku ákvæði er fyrir að fara í þessu frumvarpi. Síðan leggur Bifreiðastjórafélagið Frami þunga áherslu á að gerð verði krafa um að bifreiðarstjóri hafi hreinan sakaferil. Einnig er það lykilatriði að sú krafa verði gerð til leigubifreiðastjóra að þeir skilji vel íslenskt tal og ritmál, ég held að það sé alveg sjálfsagt og við eigum öll að leggja áherslu á það. Einnig kemur fram að félagið leggi áherslu á að áfram verði akstursheimildir skráðar í gagnagrunn svo að hver sá sem ekur leigubifreið geti sýnt akstursheimild sína og sannað á sér deili hvenær sem er. Síðan er athyglisvert sem kemur hér fram að í núgildandi lögum segir að rekstri leigubifreiðastöðva skuli háttað þannig að öll starfsemi stöðvanna sé skipulögð í samráði við félög leigubifreiðastjóra. Í hinu nýframkomna frumvarpi er hvergi minnst á stéttarfélög leigubifreiðastjóra. Verði stöðvaskyldan afnumin má gera ráð fyrir því að einhverjir leggi af stað með snjallforrit til að freista leyfishafa og lofa þeim vinnu í gegnum ómönnuð netsamskipti án þess að axla neina ábyrgð eða taka tillit til kjara bílstjóra. Það er að sjálfsögðu afar óheppilegt. Svo segja þeir hér í umsögn sinni, sem mér finnst nú frekar mikið áhyggjuefni, að viðskiptaleg sjónarmið ráði ein för í þessu frumvarpi og að í engu sé skeytt um kjör og aðbúnað þeirra sem starfa í greininni. Við blasir að löggjöfin hefði í för með sér þrotlaus mannaskipti, upplausn og reynsluleysi í stéttinni og vinnuverndarsjónarmið eru látin lönd og leið. Þetta er að sjálfsögðu áhyggjuefni sem verður að fara vel yfir í nefndinni og fá svör við. Auk þess kemur fram í þessari umsögn að Alþýðusamband Íslands hafi bent á að hægt sé að ná fram þeim markmiðum sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur haft uppi við norsk stjórnvöld í þessu efni með mun umfangsminni breytingum en lagðar eru til í fyrirliggjandi frumvarpi. Það gæti t.d. falist í því að styrkja þær forsendur sem liggja til grundvallar fyrir fram ákveðnum fjölda atvinnuleyfa, gera umsóknarferli um leyfin opnara, taka tillit til fleiri þátta og koma í veg fyrir hugsanlega og ómálefnalega mismunun. Það er að sjálfsögðu umhugsunarefni ef hægt hefði verið að ráðast í þessar breytingar með mun minni fyrirhöfn en gert er með þessu frumvarpi. Mér finnst líka athyglisvert, sem kemur fram í þessari umsögn, að í greinargerð með frumvarpinu segir að lögum hafi verið breytt í Noregi í kjölfar athugasemda Eftirlitsstofnunar EFTA. Um breytingar í norskri löggjöf segir í greinargerðinni: „Í hinu nýja regluverki felst meðal annars afnám fjöldatakmarkana utan þess að heimilt verður að takmarka fjölda leyfa á strjálbýlum svæðum þar sem framboð svarar ekki eftirspurn. Þá fela breytingarnar í sér afnám skyldu til að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð.“ Í nýju áliti Alþýðusambandsins frá 30. október segir að þessi lýsing á norsku löggjöfinni sé í besta falli villandi. Ekki séu í gildi takmarkanir fyrir Ósló þar sem býr rúmlega milljón manns. Aftur á móti gilda verulegar takmarkanir í Hörðalandi þar sem búa 540.000 manns. Hér sjáum við að verið er að beita takmörkunum á fjölda atvinnuleyfa í Noregi þar sem eru 540.000 manns búsettir og á Íslandi öllu eru, eins og við þekkjum, rúmlega 360.000. Mér finnst þetta mjög athyglisvert og finnst að nefndin eigi að skoða þetta vandlega þegar hún fer yfir takmarkanir á atvinnuleyfum. Í lok umsagnar Bandalags íslenskra leigubifreiðastjóra er síðan fjallað aðeins um farveitur. Þar segir: „Frumvarpið sem nú liggur fyrir opnar fyrir starfsemi svokallaðra „farveitna“ og í greinargerð með frumvarpinu er í engu getið þeirra háskalegu afleiðinga sem þær hafa haft hvarvetna, enda hafa sífellt fleiri borgir lagt bann við starfsemi þeirra. „Farveiturnar“ hafa meðal annars haft í för með sér óheiðarlega samkeppni, umferð og slysatíðni hafa aukist, ofbeldisverk sömuleiðis og þá hafa þær ýtt undir svarta atvinnustarfsemi og dregið úr nýtingu hins almenna leiðakerfis, sem [gengur] í berhögg við stefnu íslenskra samgöngumála.“ Það er margt athyglisvert sem kemur fram í þessari umsögn og ég hvet þingmenn til að kynna sér hana. Hér segir í lokin: „Íslenskt samfélag er fámennt og þar af leiðandi viðkvæmara fyrir breytingum en milljónaþjóðfélög hinna Norðurlandanna. Miklu skiptir að taka tillit til þeirra breytinga sem orðið hafa á hinum Norðurlöndunum“ - og ég tek heils hugar undir það - „og læra af reynslu þeirra. Breytingar á fyrirkomulagi leigubifreiðaaksturs þarf að framkvæma í skrefum og af varfærni enda gríðarlegir hagsmunir undir; annars vegar lífsafkoma heillar starfsstéttar“ - það eru u.þ.b. 600 fjölskyldur, held ég, sem hafa lífsviðurværi sitt af þessari atvinnugrein, og svo er fjallað um atvinnuréttindi og eignarréttindi - „og hins vegar hagsmunir neytenda af góðri, öruggri og skilvirkri þjónustu á hagstæðu verði allan sólarhringinn, árið um kring.“ Svo segir hér að lokum í umsögn Bandalags íslenskra leigubifreiðastjóra og Bifreiðastjórafélagsins Frama: „Í ljósi þess hversu hrapallega hefur til tekist með afregluvæðingu leigubifreiðaaksturs á hinum Norðurlöndunum leggst Bandalag íslenskra leigubifreiðastjóra og Bifreiðastjórafélagið Frami alfarið gegn frumvarpinu.“ Frú forseti. Ég vil bara hvetja nefndina til að fara mjög vandlega yfir þær umsagnir sem borist hafa og ítreka það sem komið hefur fram í þessari umræðu að það er afar mikilvægt að vel takist til við endurskoðun þessara laga og að tekið verði tillit til þeirra sem starfa í þessari grein og hafa lagt sitt af mörkum til þess að koma því á framfæri hvernig best sé að standa að þessum málum og sem birtist í þessum umsögnum. Ég vona að horft verði til þeirra umsagna og þeirra athugasemda sem hafa borist frá þessum aðilum sem best til þekkja í þessari grein.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt innlegg og ég ætla að varpa til hans spurningu. Ég hef lengst af verið málsvari leigubílstjóra og bættrar aðstöðu fyrir þá, sérstaklega í biðraðamenningu helganna; hjálpaði til við það á sínum tíma í miðborginni, sem miðborgarstjóri, að koma upp merkingum og auka skilvirkni í því að farþegar gætu fengið bíl og komist leiðar sinnar. Allt gekk það þokkalega eftir þannig að ég hef lengst af talið mig liðsmann þessara ágætu manna. Nú ber svo við að á undanförnu ári sirkabát hef ég tvisvar ef ekki þrisvar lent í undarlegri upplifun sem ég man ekki eftir frá fyrri tíð. Það víkur að því að vera staddur í miðborginni í slæmu veðri seint að kvöldi, jafnvel um tvöleytið eða eitthvað slíkt, panta sér leigubíl úr nágrenninu og fá skilaboð um að eftir 20 mínútur verði bíllinn kominn, bíða svo úti, kannski í 25 eða 30 mínútur, en enginn kom bíllinn. Svo hringir maður aftur og bíður langa tíð. Ekki er svarað fyrr en eftir djúpan disk, eins og sagt er. Þá er svarið: Þú verður bara að fara upp á Hverfisgötu eða niður á Lækjartorg því að þar eru bílarnir. Sumsé: Pöntunin er að engu höfð. Ég spyr hv. þingmann: Er þetta ekki afturför í þjónustu þeirra sem ættu virkilega að vera að veita betri og skilvirkari þjónustu? Gætum við með einhverjum hætti komist aftur á þann góða stað að geta pantað okkur bíl og fengið hann í staðinn fyrir að þurfa að fara í slagviðri heim og verða rennblaut á leiðinni og þurfa að fara með fötin í hreinsun eftir helgina, því fylgir kostnaður og þetta veldur óþægindum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er leitt að heyra að hann hafi lent í hálfgerðri svaðilför eftir að hafa reynt að panta sér leigubifreið  Ég er fylgjandi því að ákveðinn kvóti ríki í þessum efnum. Það þarf jú að vernda þá sem starfa í þessari grein ef þeir eiga að geta lifað af þeirri innkomu sem þar er, sem mér skilst að sé ekkert allt of mikil, sérstaklega vegna ýmissa gjalda. Það er að mínum dómi nauðsynlegt að lækka slík gjöld sem myndi þá greiða fyrir því að verð myndi lækka. Margir hafa kvartað yfir því að það sé tiltölulega dýrt að taka leigubifreið á Íslandi og það eru til leiðir til að leiðrétta það, t.d. að lækka gjöld sem lögð eru á leigubifreiðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Fyrir þau okkar sem hafa kynnst farveitunum í nágrannalöndunum og skynjað þá skilvirkni og þann hraða á afgreiðslu sem því fylgir, og jafnvel kostnaðarminnkun á fargjöldum, þá er þetta auðvitað raunveruleg samkeppnisógn fyrir þá sem fyrir eru. Ég skil ósköp vel að stéttarfélag leigubílstjóra kæri sig ekki um slíka samkeppni. En þá eru til leiðir fyrir þá ágætu menn sem eru fyrir á fleti, og hv. þingmaður styður augljóslega kvótakerfið í þessu og eflaust fleiru, leiðir fyrir starfandi menn og konur, að bæta hreinlega þjónustu sína og starfshætti, veita manni aðgang að traustu appi þar sem maður sér hvar bíllinn er staddur og veit hvenær hans er að vænta og getur verið öruggur um að hans sé að vænta; að manni sé ekki boðið upp á það ítrekað að panta bíl og bíða síðan í 20 mínútur og svo aðrar 20 mínútur eftir því að fá upplýsingar um að bíllinn komi ekki. Hér er eins og vísvitandi sjálfsmeiðing á ferð og þetta er ekki undantekning frá góðri reglu, ég upplifði þetta nokkrum sinnum. Mér þykir það mjög miður, mér þykir það leiðinlegt, að standa hér og segja aðra sögu en bara góða af upplifun minni af íslenskum leigubílum. Ég kynntist túrista í fyrra sem var fótbrotinn, hann beið á Reykjavíkurflugvelli eftir leigubíl sem samkvæmt appinu átti að vera löngu kominn en þá var hann bara óvart á öðrum flugvelli. Hluti af þessum toga þurfum við að fyrirbyggja. Við þurfum að bæta allt umhverfið, fyrst og fremst fyrir neytendur þessarar þjónustu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og tek að sjálfsögðu undir það með honum að hægt er að bæta þjónustuna með ýmsum hætti og þar á meðal með öppum eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, þ.e. að þú hafir forrit í símanum sem getur sagt til um það hvar leigubíllinn er staddur o.s.frv. Varðandi sérleyfisferðir, t.d. á milli Keflavíkur og Reykjavíkur, getur þú séð hvar farþegaflutningabíllinn er staðsettur hverju sinni og það er mjög þægilegt þegar fólk er að bíða eftir honum. Ég tek undir það með hv. þingmanni að ýmsar leiðir eru til að bæta þessa hluti og ég held að leigubifreiðastjórar og félög þeirra séu mjög áfjáð um að gera það. En af því að hv. þingmaður nefndi þessar farveitur þá stöndum við frammi fyrir öðru máli þegar að því kemur að innleiða það. Hvað verður þá um stöðvaskylduna og gagnasöfnun og annað slíkt? Það er hætta á svartri atvinnustarfsemi þar o.s.frv. og virðisaukinn fer í raun allur úr landi. Það er ýmislegt í þessu sem þarf að skoða. Við viljum að sjálfsögðu líka þjónusta þá vel sem sækja þessa þjónustu mikið, eins og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson nefndi í ræðu sinni. Það er ákveðinn hópur fólks, eldra fólks, fatlaðra, sem nýtir þessa þjónustu mjög mikið. Þá er mjög mikilvægt að viðkomandi, sá sem sinnir akstrinum, hafi hreint sakavottorð, hann sé þjónustulundaður, hann tali íslensku o.s.frv. Það eru ýmsar leiðir til að bæta þessa þjónustu, ég tek undir það með hv. þingmanni.

Frú forseti. Hér gerir ríkisstjórnin enn á ný tilraun til að leggja af íslenska leigubílstjóra. Þrákelkni stjórnarinnar í þessu máli er mikil, eins og reyndar í mörgum málum þar sem þjónkun við reglur Evrópusambandsins birtist, án þess að þær reglur henti endilega íslenskum aðstæðum eða taki mið af þeim og, eins og í þessu tilviki, án þess að menn hafi gert nóg til að laga frumvarpið að íslenskum aðstæðum eftir því sem tækifæri eru til eða hafna því ella. Leigubílstjórar hafa gegnt og gegna mikilvægu hlutverki í samfélaginu, ekki hvað síst fyrir fólk sem af einhverjum ástæðum á erfitt með að komast leiðar sinnar eða kýs að eiga ekki bifreið. Þeir hafa um áratugaskeið áunnið sér traust hjá íslenskum almenningi. Maður heyrir margar sögur af því hvernig eldri borgarar reiða sig á þjónustu leigubílstjóra sem þekkja jafnvel viðkomandi eða hafa kynnst honum vegna nýtingar á þjónustunni. Fólk upplifir öryggi af því að kalla til íslenskan leigubílstjóra, enda hafa þeir á margan hátt staðið sig vel eins og ég nefndi. Hér er, eins og á svo mörgum sviðum, verið að innleiða einhvers konar öfgafrjálshyggju, þ.e. þennan nýja heimskapítalisma sem gengur iðulega út á það að veikja stöðu minni aðila í atvinnurekstri og styrkja stöðu þeirra stærri, og þá sérstaklega einhverra alþjóðlegra risa. Staða fyrirtækja á hinum ýmsu sviðum, minni fyrirtækja, ég tala nú ekki um einyrkja, hefur veikst jafnt og þétt á undanförnum árum á kostnað erlendra risa og hér er lagt fram frumvarp sem beinlínis miðar að því að gera þetta gagnvart heilli starfsstétt á Íslandi, leigubílstjórum. Það er ekki eins og leigubílstjórar hafi lifað í vellystingum. Þeir þurfa að vinna mikið til að hafa nægar tekjur fyrir sig og fjölskyldu sína og það að ætla þeim nú að fara í samkeppni við risafyrirtæki, sem geta náð miklu meiri hagkvæmni en einyrkjarnir, er, eins og kemur fram í allmörgum umsögnum um málið, í raun til þess fallið að rústa þessari atvinnugrein, að ekki verði lengur kleift að vera í fullri vinnu og til langframa leigubílstjóri á Íslandi. Við munum ekki lengur hafa þessa reyndu og traustu leigubílstjóra sem hafa getið sér gott orð hér á landi. Þetta mun einnig þýða að neytendur munu búa við minna öryggi. Það verður að segjast alveg eins og er og vísað er í fjölda frétta frá útlöndum í þeim umsögnum sem hafa borist vegna þessa frumvarps þar sem sýnt er fram á slíka þróun. Það eitt og sér ætti auðvitað að vera okkur áhyggjuefni. Leigubílstjórar, eins og margar aðrar stéttir, eru nýkomnir í gegnum erfiða tíma, þennan Covid-faraldur, og raunar hefur það komið fram hér fyrr í umræðunni að þetta mál hafi hugsanlega að einhverju leyti beðið af þeim sökum. En um leið og losað er um þar og þeir sjá fram á bjartari tíma, og að geta vonandi unnið sig upp, greitt niður skuldir sem þeir hugsanlega hafa bætt á sig á síðustu tveimur árum, þá er þessu skellt fram á ný og það án þess að tekið sé tillit til fjölmargra þeirra mikilvægu og alvarlegu athugasemda sem komið hafa fram við frumvarpið. Hæstv. ráðherra kynnir svo frumvarpið hér með þeim hætti að hann vonist til þess að nefndin lagi það eitthvað. Þrátt fyrir allar þessar tilraunir ráðuneytisins er málið sem sagt ekki enn tilbúið. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði reyndar að mikil og vandleg vinna hefði farið fram í þinginu og af hálfu ráðherra og ráðuneytisins sem er eiginlega öfugt við það sem ráðherrann sagði en hann benti á að kannski hefði ekki farið fram nógu mikil umræða um þetta mál vegna Covid, og það hefði þess vegna beðið. Nú skulum við þá eiga þessa umræðu hér í þingsal og í nefndinni. Ég vona að sú umræða verði til þess að menn sjái að málið er ekki betur unnið en svo að æskilegt væri að senda það einfaldlega aftur til ráðuneytisins og gera enn eina tilraun þar, eða helst bara láta þetta eiga sig og halda áfram að hafa lög sem taka mið af íslenskum aðstæðum, ella að nefndin láti til sín taka og geri mjög veigamiklar lagfæringar á frumvarpinu því að það veitir ekkert af því. Það er búið að gefa upp boltann með það að nefndin hafi ekki bara heimild til þess heldur sé beinlínis hvött til þess og vonandi láta menn þá verða af því. Ella munum við sjá eftir því að hafa afgreitt þetta mál með þessum hætti og lagt heila starfsstétt niður og komið á kerfi þar sem, eins og fram kom hjá einum hv. þingmanni, menn geta samið um verðið við hvern og einn sem leiðir þá væntanlega til þess að kabbojarnir ráða för. Þeir sem undirbjóða aðra ráða för í þessu og hagnaðurinn fer að miklu leyti úr landi, til erlendra stórfyrirtækja. Þetta er ekki heillavænleg þróun og mikilvægt og raunar nauðsynlegt að þingið gripi inn í og verndi íslenska leigubílstjóra.

Virðulegi forseti. Það er alveg klárt mál að uppruni þessa frumvarps er í Brussel. Hér er verið að framfylgja tilskipunum frá Brussel og reglum frá Brussel, þess vegna er verið að breyta þessu. Ég vil taka undir með hv. þingmanni sem flutti ræðu áðan, það er verið að leggja niður stétt með þessu frumvarpi. Það er klárt mál að leigubílstjórar, sem í dag geta lifað af leigubílaakstri og séð fjölskyldum sínum farborða, munu nánast örugglega ekki geta gert það í framtíðinni. Það er eiginlega verið að taka harkhagkerfið upp hérna, kallað „gig economy“, með þessu frumvarpi. Það segir í frumvarpinu að markmiðið sé m.a. að auka öryggi leigubifreiðaþjónustu en ég get ekki séð að verið sé að auka öryggi í þjónustunni. Ég get ekki séð að stöðvar eins og Uber og aðrar sem eru að koma inn í landið muni sjá til þess að það sé þjónusta allan sólarhringinn. Þetta verður eins konar helgarþjónusta, þegar mest er að gera, Hún mun taka kúfinn af þessu en þegar starfsemin verður rekin með tapi verður erfitt eða ómögulegt að fá sér leigubíl. Það er alveg klárt mál að þetta er mjög gallað frumvarp. Við sjáum bara að hugtakið leigubifreiðastöð er ekki skilgreint. Við vitum ekki einu sinni hvað það er. Samt er talað um það í nokkrum greinum frumvarpsins. Það segir í 7. gr. frumvarpsins að sá aðili sem fullnægi öllum eftirtöldum skilyrðum geti fengið starfsleyfi samkvæmt ákvæði þessu. Það segir í 2. tölulið: „Hefur starfsstöð hér á landi sem er virk og traust.“ Hvað þýðir það? Hvað þýðir að hafa virka og trausta starfsstöð? Og svo, ef við skoðum frumvarpið, þá segir þar að breytingarnar feli í sér afnám skyldu til að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð, þannig að við erum þá að tala um starfsstöð sem er virk og traust en það er engin afgreiðsla þar. Þetta er algjörlega innantómt og alveg klárt mál að þetta frumvarp er hálfklárað verk. Það þarf raunverulega að skilgreina leigubifreiðastöð og einnig að skilgreina hvað felst í því að hafa virka og trausta starfsstöð hér á landi þegar á sama tíma er afnám skyldu til þess að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð. Þetta er ekki neitt. Allir vita það sem hringja í leigubifreiðastöðvar og panta sér far með leigubíl að það verður að vera einhver sem svarar á hinum endanum. Það þarf að sjálfsögðu að vera einhver þjónusta í gangi. Svo er það sá hluti sem sér um þjónustuna með appinu, ef við tölum um það sem er að fara að koma hérna, þ.e. Uber. Þetta eru erlend fyrirtæki. Það er sjálfsagt að auka samkeppni en ég tel að þessi öpp ættu jafnvel að vera skilyrt í lögunum, a.m.k. að íhuga að það verði íslensk öpp, íslenskur hugbúnaður sem verður notast við. Það er alger óþarfi að vera að nota einhver öpp sem eru búin til í útlöndum og hagnaðurinn fer á endanum úr landi. Það er alger óþarfi. Þetta eru mjög einföld öpp, það er ekkert flókin tölvunarfræði að búa til svona forrit, ekki á nokkurn einasta hátt. Leigubílstjóri í Reykjavík fer ekkert í samkeppni við leigubílstjóra í London. Það er bara ekki þannig. Eða þá í Brussel, ef við tölum um innri markaðinn. Hann er ekki að fara að keyra til Brussel. Það er því mjög mikilvægt að það verði þá íslensk öpp, íslensk fyrirtæki sem verða þar á bak við. Það er líka mjög mikilvægt að það komi fram hver það er sem er umboðsmaðurinn fyrir þessa þjónustu hér á landi gagnvart hinum erlenda aðila. Það er vissulega rétt og mjög áhugavert sem kemur fram hérna, það er talað um 31. gr. EES-samningsins og túlkað þannig að það sé ekki einungis bein mismunun á staðfesturétti, þ.e. stofnsetningarréttinum, þar sem engar hindranir séu sem leiði til þess að fyrirtækjum sé gert erfiðara við að notfæra þennan rétt. Ja, ég get nú ekki annað séð - mér detta bara strax í hug strandveiðarnar. Það er verið að takmarka strandveiðar hérna sem ógna ekki fiskstofninum með handfæraveiðum. Það er gert alveg miskunnarlaust. Mér finnst við þá alveg geta farið að óska eftir því að það komi tilskipun frá Brussel um að leyfa frjálsar handfæraveiðar hér við land. Svo er talað um atvinnufrelsi. Vissulega er þetta atvinnufrelsi og ég er mjög hlynntur atvinnufrelsi og ekki síst í strandveiðunum og þessa sömu reglur ætti klárlega að eiga við þar. Ég tel að þetta frumvarp sé ekki nægilega vel unnið og það verður að vera skýrt. Það er talað um rekstrarleyfi hérna. Þeim eiga fylgja skyldur og skyldan á að vera sú að boðið sé upp á þessa þjónustu allan sólarhringinn. Það er alveg á hreinu að þeir sem starfa á vegum Uber eru ekki með virka starfsstöð. Það verður aldrei virk starfsstöð hér á landi með Uber, þannig er það ekki í útlöndum og verður ekki hér. Að hafa ekki afgreiðslu, það er verið að afnema hana líka, þýðir að þessi þjónusta mun raunverulega byggjast á harkhagkerfinu og fjölskyldur munu ekki geta lifað á starfsemi leigubílstjóra. Það verða ekki menn í fullu starfi sem lifa á því í framtíðinni. Það er fleira talið fram. Í Danmörku er t.d. gert ráð fyrir að leigubifreiðastöð megi aðeins selja af leigubifreiðastöð. Já, ef það má aðeins selja af leigubifreiðastöð þá þarf að skilgreina það hugtak. Það verður að liggja ljóst fyrir. Það er búið að hola það algjörlega að innan en samt er sagt: Jú, jú, þetta er starfsstöð sem er virk og traust en það er engin afgreiðsla. Er það appið sem á þá að vera virkt? Á að vera kveikt á því allan sólarhringinn? Ég get tekið annað dæmi um Danmörku, en þar er líka fjallað um að einn leyfishafi geti verið á leigubifreiðastöð. Ég get verið með mína eigin leigubifreiðastöð sem er virk og traust án afgreiðslu, en það er í sjálfu sér engin stöð. Stöð hlýtur að vera þar sem margir leigubílstjórar koma saman og skipta með sér verkum, eru á ákveðnum tíma sólarhringsins og á ákveðnum dögum vikunnar. Það er farið eins og köttur í kringum heitan graut án þess að taka á kjarna málsins, sem er: Ætlum við að hafa stétt hér sem eru leigubifreiðastjórar eða ekki? Og þá er spurningin: Eiga skilyrðin sem eru fyrir hendi að vera þannig að þeir geti lifað sómasamlegu lífi hérna eða á að búa til einhvers konar stétt í harkhagkerfinu sem er að reyna að komast af og þjónustan verður kannski einungis í boði um helgar og þegar mest er að gera en ekki á þeim tímum sem minna er að gera? Þá er augljóst mál að reksturinn verður rekinn með tapi. Það er því alveg klárt mál að ef við ætlum að vera með lög um leigubifreiðaakstur verður að sjá til þess að þjónustan sé í boði á öllum tímum sólarhringsins og alla daga vikunnar. En það virðist ekki vera miklar skyldur til þess í þessu frumvarpi heldur er fyrst og fremst verið að uppfylla skilyrði frá Brussel og innleiða tilskipun og athugasemdir ESA. Skoðum það nánar. Við erum ekki milljarðasamfélag. Við erum 360.000 manns sem búum hérna. Ég get tekið dæmi frá Noregi sem kemur fram í frumvarpinu, það er margt fróðlegt í frumvarpinu. Í Noregi er það þannig að nýja regluverkið felur m.a. í sér afnám fjöldatakmarkana, utan þess er heimilt að takmarka fjölda leyfa í sveitarfélögum þar sem þörf er á og íbúafjöldi er undir 20.000 og færri en 80 íbúar á hvern ferkílómetra. Þá fela breytingarnar í sér afnám á skyldu til afgreiðslu á bifreiðastöð. Við verðum að taka tillit til sérstakra aðstæðna á Íslandi, við erum ekki fjölmennt samfélag, við höfum ekki góðar almenningssamgöngur þannig að við höfum einkabílinn og svo höfum við leigubílaþjónustuna. Leigubílaþjónustan spilar því stærra hlutverk hér en í mörgum öðrum löndum þar sem er hægt að hoppa í sporvagn, neðanjarðarlest eða strætó sem eitthvert vit er í. Ég tel að þetta frumvarp sé ekki nægilega vel unnið, eins og kom fram áður. Það þarfnast miklu meiri vinnu sem tryggir þá a.m.k. að ef við ætlum að hafa þetta sem atvinnugrein geti þeir sem stunda þá vinnu lifað af henni.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna um þetta mál. Sérstaklega þegar hv. þingmaður ræddi hér áðan um öfgafrjálshyggju og taldi þetta frumvarp vera öfgafrjálshyggju, þá sat ég á mér því að mér finnst það frekar vera öfgaíhaldssemi ef eitthvað er. En ég get ekki látið hjá líða að spyrja, af því að ég heyrði hv. þm. Eyjólf Ármannsson nefna það að banna erlend öpp, ef ég skildi hv. þingmann rétt í þessari umræðu áðan. Ég velti fyrir mér: Er það stefna Flokks fólksins? Og hvar eigum við að byrja og hvar eigum við að enda í þeim efnum? Er hv. þingmaður þá bara að tala um þegar það á við um leigubílaakstur eða almennt í deilihagkerfinu? Hvað með Airbnb, Spotify, hjólaleigur eða eitthvað annað? Ég beini þessari spurningu til hv. þingmanns: Hvað á hann við með því að banna erlendu öpp í þessu samhengi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, en ég talaði aldrei um öfgafrjálshyggju, síður en svo. Ég er mjög hlynntur atvinnufrelsi. Það er eitthvað sem hv. þingmaður mætti skoða, t.d. varðandi strandveiðarnar, þ.e. aukið atvinnufrelsi og hvenær við eigum að takmarka atvinnufrelsi. Og þetta um stofnsetningarréttinn, að hann sé alveg klár þar varðandi strandveiðarnar. Varðandi það að banna erlend öpp. Það sem ég velti fyrir mér er að þegar við erum að tala um leyfisskyldu á íslenskum markaði, hvort ætti að binda það við íslensk öpp - þarna erum við að tala um atvinnustarfsemi eingöngu á Íslandi. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að við getum skapað skilyrði fyrir íslensk öpp og við sjáum til þess að hagnaðurinn af íslenskri atvinnustarfsemi verði eftir á Íslandi. Það er ekkert mál að gera Ísland að einhverri nýlendu, útibúi, það er minnsta mál í heimi. Þessi öpp eru ekki einhver guðsblessun sem kemur yfir heiminn og þeir sem bjuggu til Uber-appið eru ekki einhverjir guðir. Ég velti því bara upp hvort skoða ætti að binda þetta með þeim hætti að það verði einhvers konar íslensk miðstýring, íslensk stýring varðandi þá þjónustu sem á að veita með hugbúnaði. Það er ekki einu sinni skilgreind leigubifreiðastöð. Og það er talað um virka starfsstöð. Það vita það allir að appið er ekki virk starfsstöð. Hvað er leigubifreiðaakstur? Er það appið? Nei, það er ekki appið. Það er það sem þarf að hafa alveg á hreinu. Eigum við að hafa þessa leigubifreiðastöð, þessa stöð úti í heimi, í einhverju húsi þar? Nei, auðvitað þarf hún að vera hérna á Íslandi. Það er alveg sama með hugbúnaðinn sem veitir þessa þjónustu, þarf að vera einhvers konar íslenskt viðmót. Alveg eins og ef ég tek Strætó þá er ég með íslenskt app sem ég nota þá til að taka strætó. Ég tel að það ætti að vera svipað varðandi leigubílstjóra, það ætti þá að vera app varðandi leigubílstjórana, eða er kannski hægt að hafa einhvers konar erlent strætóapp úti í heimi sem þjónar strætó í Reykjavík? Það er að sjálfsögðu ekki þannig. Það er app sem lýtur að íslensku umhverfi og það er þannig sem ég lít á þetta. Ég er ekkert á móti erlendri erlendum öppum, síður en svo.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og biðst afsökunar á því að hafa ekki sagt það áðan, en það var hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sem talaði um öfgafrjálshyggju, sem ég held að séu mestu öfgarnar í umfjöllun um þetta frumvarp, þau orð sem hér hafa fallið. En aðeins varðandi þetta með erlendri öppin. Ég held að það sé mjög varhugavert ef við ætlum með einhverjum hætti að fara að skrifa það inn í lagatexta að takmarka notkun á einhverri tækni, hvort það sé búið til í útlöndum eða hér á Íslandi. Og út af því að hv. þingmaður kom aðeins inn á strætóappið eða almenningsvagna þá held ég að það væri alveg frábært ef til væri alþjóðlegt app sem maður hlæði niður í símann sinn einu sinni og maður gæti séð hvernig almenningsvagnar væru víða í heiminum. Því að eitt af því sem gerir manni mjög erfitt fyrir og eitt af því sem gerir ferðamönnum á Íslandi erfitt fyrir er einmitt að þeir þurfa að hlaða niður íslensku appi og svo þegar þeir koma til Danmerkur þurfa þeir að hlaða niður dönsku appi til að komast inn í það hvernig almenningsvagnarnir virka þar. Þess vegna held ég að það hafi verið mikið ákall, kannski sérstaklega frá ungu kynslóðinni sem ferðast mikið og notar öpp, að geta notað sömu öppin og nálgast þjónustu hér á Íslandi. En það breytir því ekki að auðvitað eru þeir sem keyra bílana íslenskir, þeir sem starfa hér. Það er auðvitað ekki hægt að gera það einhvers annars staðar frá. Þannig að ég geld varhuga við því að við hugsum um að hafa einhverja annmarka í löggjöf gagnvart tækninni. En það sem ég óttast, eins og áður sagði, er að þetta frumvarp gangi ekki nógu langt. En ég ítreka enn það sem ég sagði í ræðu minni: Ég styð þó frumvarpið og held að það sé skref í rétta átt. En í mínum huga er það kannski lítið hænuskref.

Virðulegur forseti. Ég þakka seinna andsvar hv. þingmanns. Eins og hér er talað um þá er vandi þeirra sem eru með starfsleyfi leigubifreiðastöðvar að starfsstöðin hér á landi sé virk og traust og þá þarf að veita rekstrarleyfi til þess. Það er allt í lagi að sá sem er með rekstrarleyfi noti erlendan hugbúnað. En þá þarf líka að skoða: Hver er þá með umboðið fyrir þennan hugbúnað hér á landi? Hvaða einstaklingur? Sá umboðsaðili hlýtur að hafa einhverjar skyldur á Íslandi í því rekstrarumhverfi sem er hér; að þetta sé bundið við íslenskt - þetta sé leyfi sem veitt er af íslenskum stjórnvöldum á Íslandi. Og það er alveg klárt mál að app er ekki starfsstöð, það er það bara ekki. Það er alveg ljóst að lög um leigubifreiðaakstur sem skilgreina ekki leigubifreiðastöð sem hugtak og hvað það gengur út á eru ófullnægjandi lög. Ef það á að veita rekstrarleyfi til reksturs leigubifreiða þar sem skylda er að hafa leigubifreiðastöð, það eru ófullnægjandi lög. Það verður að vera vitað hvað þetta gengur út á. Það er sjálfsagt að hafa erlend öpp. Ég velti því upp enn og aftur upp að við þurfum líka að búa til innlendan hugbúnað, við þurfum að hafa innlend öpp, eins og fyrir strætó og annað. Ég er alls ekki á móti atvinnufrelsi. Mér finnst bara svolítið slæmt þegar kemur skipun frá Brussel um að það eigi að auka atvinnufrelsi að þá er hlaupið upp til handa og fóta og komið með frumvarp. En þegar verið er að krefjast atvinnufrelsis í strandveiðum, hvað er gert þá? Nei, þá er allt stoppað. Málefnalegu rökin fyrir leyfisskyldunni eru nokkuð skýr. Það þarf að halda úti rekstri allan sólarhringinn, alla daga vikunnar, líka á þeim dögum sem lítið er að gera, og það þarf að skipuleggja það. Það er það sem leyfið er grundvallað á, ekki bara þegar Brussel kallar: Heyrðu, nei, við þurfum að gera eitthvað, þetta er orðið svo flott úti í heimi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir ræðuna. Ég tala hér sem stórnotandi leigubílaþjónustu og annarra almenningssamgangna þar sem ég á ekki einkabíl, hef aldrei átt og kæri mig ekki um að eyða milljónum í slíkt tæki og tel það vera ákveðin borgaraleg réttindi að þurfa þess ekki. Á undanförnum misserum, undanförnum árum hef ég verið að lenda í miklum vandræðum varðandi leigubílaþjónustu í Reykjavík sem eru þess eðlis að ég fæ ekki leigubíl eða fæ hann kannski eftir klukkutíma á álagstímum, jafnvel eftir 40 mínútur, ef ég er heppin. Þetta hefur verið sérstaklega slæmt núna í færðinni undanfarið og ég skil það ef það er vegna þess að það er mikið álag, sem er óvanalegt. En þetta var líka svona fyrir ári síðan. Þetta var líka svo fyrir einu og hálfu ári síðan. Stundum kemur hann eftir fimm mínútur, en það kemur fyrir að ég fæ hreinlega ekki leigubíl. Þetta er ekki vandamál sem er þess eðlis að það er óheppilegt, leiðinlegt vegna þess að ég kemst ekki heim úr partíi, sem er kannski það sem flestir Íslendingar nota leigubíla í. Nei, þetta þýðir það að ég kemst ekki á fund. Ég kemst ekki með börnin mín þangað sem þau þurfa að fara, ég kemst ekki leiðar minnar. Þetta er að mínu mati algerlega óásættanleg staða. Nú hefur verið nefnt hér í ræðum fyrr í dag að það sé hægt að auka fjölda leigubíla, auka fjölda leyfa til að leysa þetta vandamál og hv. þingmaður nefndi að það væri nú ekki mikið mál að gera svona app. Ég held reyndar að það sé mikið mál en allt er hægt ef viljinn er fyrir hendi. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ef þetta er allt saman hægt, hvers vegna er það þá ekki gert? Hvers vegna er staðan þessi? Hvers vegna er ekki búið að bregðast við þessum vanda með öðrum hætti ef það er svona auðvelt?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ja, ég þekki nú ekki nægilega vel til íslenskra leigubílstjóra, en það getur meira en vel verið að Hreyfill sé kominn með app, íslenskt app, ég þekki það bara ekki.  Ég er alveg hlynntur því að opna aðeins upp og reyna að auka þjónustuna. Það er mjög mikilvægt að það sé góð þjónusta að þessu leyti og að sjálfsögðu munu þeir sem eru með alvöruleigubifreiðastöðvar, svo ég kalli það bara það, sem eru með alvörustarfsstöð og alvöruafgreiðslu, vel geta lifað af við hliðina á þeim sem eru með öppin. Það breytir því ekki að við þurfum að tryggja að ákveðinn hópur manna geti lifað af þessu, geti sinnt þessu í fullri vinnu og að þjónustan sé góð fyrir notendurna og líka að fjölskyldur geta lifað af þessu. Það er það sem skiptir máli. Ég hef ekkert á móti erlendum öppum, ekki nokkurn skapaðan hlut, og það er gott að vita að Hreyfilsappið sé komið. Og þetta með að fólk þurfi endilega að nota sama appið á Íslandi og í útlöndum, eins og kom hér fyrir í fyrri ræðu - það er bara ekki rétt, það er bara ekki þannig. Ég nota erlend öpp þegar ég tek lestir og sporvagna í útlöndum og það allt. Það er ekkert mál að skipta um app, það er minnsta mál í heimi að hlaða niður appi, hvort sem það er íslenskt eða erlent. Þetta er líka varðandi bóksölu og ég tel líka að það sé kominn tími til að Ísland fari af alvöru inn í upplýsingahagkerfið og fari að búa sér til eigið „ecosystem“ hvað það varðar, en ekki endilega alltaf að stóla á erlenda aðila hvað það varðar.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið þó að mér finnist að spurningu minni hafi kannski ekki endilega verið svarað. Ég átta mig ekki alveg á því hver ástæðan er fyrir því að ekki hefur verið bætt úr þessu. Mig langaði aðeins að minnast á það sem var nefnt hérna í þingsalnum undir svari hv. þingmanns, sem er það að jú, Hreyfill er kominn með app. Það er mjög langt síðan, það eru mörg ár síðan. Þetta app er fullkomlega ónothæft. Það er óáreiðanlegt, það er óaðgengilegt. Það hefur gert það að verkum núna í þessu ástandi sem verið hefur undanfarið - ég nota þetta app mikið af því að ég hef trú á því og er alltaf að bíða eftir að það verði lagað og uppfært. Hreyfill virðist vera meðvitaður um að þetta sé gagnslaust app en það er ekkert gert í því. Það er enginn hvati til þess að gera neitt í því. Ég hef þurft að hringja á leigubílastöðina til að vita hvað er að gerast vegna þess að appið er ýmist frosið, gefur mér rangar upplýsingar eða virkar einfaldlega ekki að einhverju öðru leyti. Þannig að mig langar aðeins að ítreka spurninguna, sem er: Ef það er ekkert mál að leysa þessi vandamál, hvers vegna hefur það ekki verið gert nú þegar? Og svo langar mig líka að nefna það sem ég held að sé stórt vandamál hvað þetta varðar - þó að ég sé ekki með töfralausnina þá tel ég alveg ljóst að það kerfi sem við erum með núna virkar ekki - og það er varðandi framboð og eftirspurn. Eftirspurn eftir leigubílum er, held ég, gríðarlega misjöfn eftir tíma sólarhringsins og fleira. Það er alveg ljóst að það er umframframboð að degi til, en kannski ekki á álagstímum, en það er verulega mikil og verulega alvarleg umframeftirspurn á álagstímum. Þannig að ég ætla bara að freista þess að endurtaka spurningu mína: Hvernig telur hv. þingmaður unnt að leysa þetta með öðrum hætti? Og hvers vegna hefur það ekki nú þegar verið gert þegar þetta er vandi sem hefur verið uppi í áraraðir?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Af hverju er þjónustan ekki eins og skyldi? Ég held að ástæðan sé sú að það er krísa í þessari stétt. Þeir sem aka leigubílum bera lítið úr býtum og ég held að þetta sé orðin eins konar aukavinna í harkhagkerfinu. Og það er verið að auka á það enn þá frekar með þessu núverandi kerfi. Það er ekki verið að bæta þjónustuna. Ég tel engar líkur á því að einstaklingur sem keyrir með notkun Uber-appsins eða Lyft-appsins muni auka þjónustuna. Það er alveg kristaltært í mínum huga. Ef það á að auka þjónustuna þá þarf að gera það í núverandi kerfi og það er sjálfsagt að fjölga rekstrarleyfum og bæta núverandi kerfi. Ég tel reyndar að í framtíðinni sé það alveg öruggt mál. Ég hef búið í samfélagi þar sem bæði kerfin eru og ég nota alltaf leigubílaþjónustuna, alltaf. Ég bið þau meira að segja um að vekja mig á morgnana þegar ég þarf að fara í flug. Það er nú ekki flóknara en það. En það er alveg klárt mál að þegar þessi öpp verða komin þá verður engin starfsstöð. Að halda því fram að það geti verið starfsstöð hér á landi sem sé virk og traust samhliða notkun appsins, er bara ekki rétt. Það er ekki þannig. Hér segir: „Leigubifreiðastöðvar samkvæmt lögum þessum skulu hafa starfsleyfi sem slíkar sem útgefið hefur verið af Samgöngustofu“. Og skilyrðin eru að hafa virka og trausta starfsstöð. Það mun aldrei ganga eftir ef einstaklingur er bara að keyra með Uber-appinu. Það er bara ekki rétt. Það er ekki þannig. Þetta er bara „social dumping“, eins og það heitir. Hér munu einstaklingar koma og taka kúfinn af þessu þegar mest er að gera. Þegar hagnaður er af starfseminni munu þeir hoppa inn í og taka hagnaðinn á meðan hinir sitja uppi með taptímann þegar lítið er að gera og þurfa að bíða mjög lengi eftir að fá ferð þar sem það mun koma mikið misvægi á milli þeirra sem eru í alvöru með þetta sem atvinnugrein á grundvelli leyfis og hinna sem hoppa inn í þetta öðru hverju á grundvelli appsins. Það er þessi mismunur sem er mjög mikilvægt að benda á. Ég veit að í frumvarpinu er reynt að jafna skilyrðin. Ég tel það ekki nægilega vel gert.

Forseti. Undanfarnar þrennar kosningar hafa verið haustkosningar, 2016, 2017 og 2021. 2016 var boðað til kosninga 29. október í kjölfar þess að Panama-skjölin voru birt sem upplýstu okkur um að einhvers staðar verða peningar að vera, eins og núverandi hæstv. innviðaráðherra komst að orði. Meðal þeirra sem þurftu endilega að geyma peningana sína einhvers staðar voru þáverandi forsætisráðherra og þáverandi og núverandi fjármálaráðherra. Panama-skjölin voru birt þann 3. apríl og leiddu af sér stærstu mótmæli Íslandssögunnar þegar um 22.000 manns söfnuðust saman fyrir framan þinghúsið. Ný stjórn var mynduð og boðað til kosninga um haustið. Hvers vegna ekki var boðað til kosninga strax um vorið er áhugaverð spurning enn þann dag í dag. Þann 14. september 2017 sleit Björt framtíð stjórnarsamstarfi við Sjálfstæðisflokkinn vegna alvarlegs trúnaðarbrests vegna uppreist æru málsins. Þá var hins vegar boðað til nýrra kosninga með eins miklu hraði og mögulegt var og fóru kosningar til Alþingis fram þann 28. október 2017. Í það skipti þótti einmitt góð hugmynd að boða strax til kosninga. Það var ekki einu sinni reynt að mynda nýjan meiri hluta eða jafnvel minnihlutastjórn, það var bókstaflega hlaupið aftur í kjörklefana. Eftir skyndikosningarnar 2017 tók ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur við völdum og komu strax upp vangaveltur um hvort næstu kosningar yrðu aftur að hausti eða hvort kjörtímabilið yrði leiðrétt. Fátt var hins vegar um svör eins og vangaveltur í upphafi árs 2020 gefa til kynna. Þar benti hæstv. forsætisráðherra á að kjörtímabilið væri nú til loka október 2021, sem er tæknilega rétt að sjálfsögðu. Formaður Sjálfstæðisflokksins sagði að það kostaði, með leyfi forseta, blóð, svita og tár að komast til valda og af hverju í ósköpunum ætti maður að gefa það frá sér hálfu ári áður en lög segja til um? Sem segir til um völd þar á bæ. En afstaða fékkst þó að lokum upp úr hæstv. forsætisráðherra sumarið 2020, enda ekki seinna vænna ef það á að halda kosningar að vori. Næstu kosningar voru hins vegar ákveðnar 25. september 2021 til að sleppa við kosningabaráttu í sæmilegu veðri og sæmilegri færð. Haustlægð ógnaði þó kosningadeginum þegar allt kom til alls, sluppum sem betur fer við það. Önnur rök fyrir haustkosningum, sagði forsætisráðherra, voru að komast fram hjá því sem hefur verið kallað kosningafjárlög, að kosningar á hausti væru góð tímasetning til þess að losna við þann sið. Það er pínulítið öfugsnúið því að fjárlög eru þá tilbúin en án þess að vera birt rétt fyrir kosningar, sem er áhugavert. Í nágrannalöndum okkar kjósa Noregur og Svíþjóð að hausti, Finnar að vori. Danir kjósa næst 4. júní 2023 miðað við fjögurra ára kjörtímabil, fyrr ef boðað er skyndilega til kosninga. Það er svipað fyrirkomulag og á Íslandi því að í raun erum við með sömu stjórnarskrá. Það er því augljóst að það er hægt að kjósa hvenær sem er ársins en bara af því að það er hægt þýðir það ekki að það sé góð hugmynd að kjósa hvenær sem er ársins. Þess vegna tel ég mikilvægt að við ræðum það nú strax í upphafi kjörtímabilsins hvenær næstu kosningar verða haldnar, þó ekki nema bara til þess að koma í veg fyrir geðþóttaákvarðanir um það í lok kjörtímabilsins, því að að gefinni reynslu undanfarinna ára verður að segja að haustkosningar eru einstaklega slæm hugmynd, ekki síst vegna þess að þingið þarf að samþykkja fjárlög fyrir áramót. Það verður að segjast að ef eitthvað fer úrskeiðis í framkvæmd kosninga eða það gengur illa að mynda ríkisstjórn getur það haft ansi afdrifaríkar afleiðingar fyrir afgreiðslu fjárlaga. Allt fjárlagaferlið, takturinn í því, gerir ráð fyrir kosningum að vori. Því verður að spyrja hæstv. forsætisráðherra, sem hefur það vald í hendi sér að ákveða dagsetningu næstu kosninga, hvenær þær eiga að vera, sér í lagi vegna þess að ef það verður ákveðið að halda kosningar að hausti aftur, ef haustkosningar verða venjan héðan í frá, þá þarf að gera breytingar til þess að takturinn fyrir fjárlögin sé náttúrulegri og geti virkað í þannig umhverfi. En kannski er það önnur hugsun sem við þurfum. Kannski þurfum við einmitt nýjan takt í kerfið okkar, ef ekki bara heilt nýtt lag. Kannski er það sem við þurfum að einbeita okkur að nefnilega ný hugsun um þetta. Kannski þurfum við að spyrja okkur hver sé besti tíminn til þess að ganga til kosninga, kosið er til sveitarstjórna á vorin, forseta á sumrin og undanfarið til Alþingis að hausti. En þurfum við ekki að spyrja okkur hvaða tímasetning hentar best og geta svarað af hverju? Ekki út af því hvernig fyrirkomulagið er núna eða af því hvernig það hefur verið gert heldur bara hvernig við getum gert það betra. Það hlýtur alltaf að vera grundvöllur allrar vinnu hérna á þingi að spyrja okkur hvernig við getum gert betur og ég spyr því hæstv. forsætisráðherra og alla aðra flokka hér á þingi: Hvenær er best að hafa kosningar til Alþingis og af hverju?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að hefja máls á þessu máli sem er tímasetning kosninga, bæði almenn og sértæk. Í III. kafla stjórnarskrárinnar, sem fjallar um skipan Alþingis og alþingiskosningar, segir í 31. gr. að þingmenn séu kosnir til fjögurra ára. Því verð ég að segja það að ég er algjörlega ósammála þeirri túlkun þingmannsins að sú ákvörðun að láta kjörtímabilið vera fjögur ár, eins og kveðið er á um í stjórnarskrá, sé geðþóttaákvörðun. Það hreinlega stenst enga skoðun og sú ákvörðun að kjósa síðastliðið haust fjallaði bara hreinlega um það að kjörtímabilið væri fjögur ár. Hins vegar höfum við þá heimild sem hv. þingmaður nefndi að það er hægt að stytta kjörtímabilið með þingrofi og færa þá kjördaginn til vors. Þá kem ég að spurningu hv. þingmanns sem hann lauk máli sínu á sem var: Hver er besti tíminn til að kjósa? Í því eru engin náttúrulögmál. Við vitum það sem höfum gengið í gegnum kosningar að vori og kosningar að hausti að kosningar að vori eiga rætur að rekja til ákveðins samfélags eins og þá var við lýði, nánast byggir á tímaspani bænda í sveitum landsins, og í raun og veru er það bara okkar ákvörðun á 21. öld að ræða það hér hvaða tími sé heppilegur. Við vitum að veðrið er ekkert endilega betra að vori en hausti. Þó að hér hafi verið spár um lægðir var ágætasta veður í aðdraganda síðustu kosninga. Ég ferðaðist um land allt og lenti aldrei í nokkrum einustu vandræðum þá. Það var ekkert sjálfgefið og það hefði ekki verið sjálfgefið þótt kosningar hefðu verið að vori. Við getum alveg fallist á að það eru engar utanaðkomandi orsakir í náttúrunni sem kalla á það að við kjósum að vori fremur en hausti. Hvoru tveggja hefur sína galla og kosti hvað það varðar. Þá kem ég að því sem hv. þingmaður nefndi um fjárlög og fjárlagavinnu. Það finnst mér vera eitthvað sem við eigum að ræða hér á þinginu og það er ágætt að við ræðum það einmitt þegar kosningar eru ekki alveg handan við hornið. Hvað getum við gert betur þannig að það sé í raun og veru hægt að kjósa hvenær árs sem er algerlega óháð fjárlagavinnu? Það ætti að vera mun einfaldara eftir að við höfum tekið upp það fyrirkomulag að vera með fjármálaáætlun, fjármálastefnu og svokölluð rammafjárlög. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að þingmenn sem eru kosnir til nýs þings eru að einhverju leyti settir í erfiða stöðu með að fá allar upplýsingar um fjárlagavinnuna að hausti - sem var mun síðar getum við sagt þetta haustið vegna þeirra málavaxta sem urðu í Norðvesturkjördæmi og þeirrar rannsóknar sem þingið stóð fyrir varðandi talningu atkvæða þar. Þannig að það var kannski að einhverju leyti óeðlileg staða sem ég vona svo sannarlega að endurtaki sig ekki. Ég velti því fyrir mér að hugsanlega væri hægt að breyta vinnulaginu þannig að þingmenn á fráfarandi þingi hefðu auknar upplýsingar. Þeir eru auðvitað að ræða fjármálaáætlun að vori og ef við gefum okkur það að kosningar séu að hausti - sem ég er ekkert endilega að segja að sé besta hugmyndin, ég segi hins vegar að það er ekkert síðra en að kjósa að vori - þá getum við velt því fyrir okkur þegar kemur að umfjöllun um fjármálaáætlun til tiltekins tíma hvernig við getum bætt vinnulagið þannig að þingmenn sem eru á þingi sem er að fara frá í kosningum hafi sem gleggstar upplýsingar fyrir þá fjárlagavinnu sem blasir við að hausti. Þar er ég ekki í nokkrum vafa um að við getum gert betur en við höfum gert, enda er ekki mikil reynsla af þessu. Ég vil nefna það t.d., eins og kom fram hjá hv. þingmanni, að það er kosið að vanda að hausti í Noregi og Svíþjóð, beinlínis alltaf í Noregi því að þar er bara ekki heimilt að kjósa fyrr. Þar er kjörtímabilið fjögur ár hvað sem kemur upp og ekki kosið nema að hausti. Í Svíþjóð er samkvæmt kosningalögum kjördagur þingkosninga annar sunnudagur í september en ríkisstjórnin getur ákveðið að láta kosningar fara fram fyrr. Finnar eru með sínum kosningalögum með kjördag í apríl. Í Danmörku getur í raun og veru forsætisráðherra boðað til kosninga hvenær sem er á kjörtímabilinu. Ef við horfum t.d. á Noreg er kosið annan mánudag í september en frumvarp til fjárlaga er lagt fram í þinginu í annarri viku októbermánaðar og afgreitt síðari hluta desember. Þar er haldið mjög fast utan um langtímastefnumótun þó að það verði ríkisstjórnarskipti í kosningum. Það er haldið mjög fast við það þannig að fjárlögin sem eru lögð fram í október byggja algerlega á fjármálaáætluninni sem er samþykkt að vori. Mér 

Frú forseti. Það er alltaf svolítið skemmtilegt þegar Alþingi ræðir um sjálft sig og hvernig sé best að hafa hlutina. En að öllu gríni slepptu þá held ég að þetta sé mjög þörf umræða og gott að taka hana einmitt núna á þessari stundu í upphafi þessa kjörtímabils. Þetta þarf að vera þannig að það sé ekki geðþóttaákvörðun eða nokkur hætta á henni í ferlinu. Ég get alveg standandi hér, alls ekki þá að tala um stefnu Samfylkingarinnar í málinu, sagt að reynsla mín segir mér að kannski sé betra að hafa hlutina fastari í forminu. Kannski ættum við að íhuga að hafa þingkosningar á fjögurra ára fresti, þingmenn eru kosnir til fjögurra ára, og hafa það fast eins og Norðmenn gera og láta svo Alþingi Íslendinga og þingræðið eiga við það ef t.d. ríkisstjórn missir meiri hlutann sinn eða það þarf að koma á minnihlutastjórn. Það kann alveg að vera bæði þingræðislega og lýðræðislega góð aðferð til að starfa. Þá erum við ekki í þessari stöðu sem við höfum fundið okkur í á undanförnum árum. Það er alveg ljóst að haustkosningar eins og þær hafa verið hér síðustu tvö skipti henta ekki tempóinu í fjárlagagerðinni og við erum ekki stödd þar að fjármálastefna sé þannig plagg að hún haldist óbreytt með ríkisstjórnarskiptum. Það er bara ekki þannig á Íslandi. Það verður þá að vera þannig að ríkisstjórnin sem tekur við, hver sem hún er, beri ábyrgð á fjárlagafrumvarpinu. Að því leyti til er tímasetningin að vori miklu betri og í betri takt við stjórnsýsluna og starfsemi fjármálaráðuneytisins og það veitir líka styrkara pólitískt umboð til að vinna fjárlagafrumvarp í samræmi við fjármálastefnu. Ég held því að við ættum að nýta þetta tækifæri 

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu sem er svo sem ágæt. Ég verð að viðurkenna að ég hef oft heyrt hv. þm. Björn Leví Gunnarsson ræða um þetta varðandi fjárlögin og að það henti illa að kjósa að hausti þess vegna. Ég hélt reyndar að Píratar væru ekki alveg svo miklir íhaldsmenn að það væri erfitt að breyta þessu. Eins og farið hefur verið yfir hérna þá er þetta mjög mismunandi í löndunum í kringum okkur, annars vegar að hausti og hins vegar að vori. Það er líka þannig að almanaksárið er eins svo að þau lönd hljóta að vera að glíma við það sama. Ég held að einmitt lögin um opinber fjármál hefðu átt að hjálpa okkur svolítið með þetta. Þetta á ekki að vera eins erfitt og það var kannski fyrir einhverju síðan þegar við vorum bara með fjárlög sem við vorum að samþykkja í desember og það var í rauninni eina stefnan í fjármálum ríkisins og ekkert verið að horfa til lengri tíma. Nú erum við þó með fjármálastefnu og fjármálaáætlun og svo fjárlög. Það er auðvitað ákveðin pressa og kannski það sem við lentum í eftir síðustu kosningar þegar tók langan tíma að greiða úr flækju í einu kjördæminu sem setti okkur auðvitað í svolítið sérstaka stöðu. Ég get alveg tekið undir það og það var fullseint sem við lögðum af stað hér í þinginu með að fara að vinna okkur inn í annars vegar fjárlög og svo fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. En ég get ekki séð að þetta sé stóra vandamálið okkar og skipti öllu máli. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson endaði á að spyrja: Hvenær er best að hafa kosningar? Ég segi bara: Þegar kjörtímabilinu lýkur.

Virðulegur forseti. Þegar stórt er spurt verður fátt um svör og erfitt um svör. Í lögum segir um kjördag að almennar reglulegar alþingiskosningar skuli fara fram eigi síðar en við lok kjörtímabils. Upphaf og lok kjörtímabils miðast við sama vikudag í mánuði, talið frá mánaðamótum, þó að einstöku kosningar hafi ekki farið fram á þeim degi. Ráðuneytið skal auglýsa hvenær almennar reglulegar alþingiskosningar skulu fara fram. Kjörtímabilið er fjögur ár. Hvenær á að kjósa og hvenær ekki? Ég held að það væri eiginlega skelfilegast ef við værum að kjósa til Alþingis og sveitarstjórna á sama tíma. Það yrði svolítið svolítið harðsótt. Þess vegna segi ég að við eigum að hafa þetta fast, en er það á vori eða hausti? Hvernig eigum við að fara að ákveða það? Einfalt mál, látum lýðræðið ráða, látum almenning ráða, spyrjum almenning. Af hverju ekki? Hvort vill almenningur í landinu kjósa á vori eða hausti. Göngum frá því þannig að það sé alveg á hreinu að það sé kosið til fjögurra ára. Ég held að hringlandahátturinn í því sem hefur verið undanfarið, að hætta sé á að ríkisstjórn geti splundrast á einu ári og valdið því að kosningar verða á mismunandi tímum sé eiginlega versta mynd af lýðræði sem við eigum samt að bera virðingu fyrir. Þannig að ég segi: Förum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Látum almenning ráða því hvort hann vill kjósa að vori eða hausti eða hvort þeir vilja bara kjósa um mitt sumar. Þeir ráða.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, fyrir þessa umræðu og sömuleiðis hæstv. forsætisráðherra fyrir svör hennar. Ég fagna því að tekin sé umræða um það hvað þurfi að gera varðandi næstu alþingiskosningar. Það er mikilvægt að verklag þingsins næstu ára sé skýrt í kjölfar kosninga og því er gott að byrja þá umræðu snemma. En þegar við ræðum alþingiskosningar, eins og kemur fram hérna, þá hefur umræðan almennt verið um hvort þær eigi að vera að hausti eða vori. Það er hægt að skeggræða þá tímasetningu nær endalaust því að öllum tímasetningum fylgja kostir og gallar. Eins og kom fram áðan skal hvert kjörtímabil vera fjögur ár og í því ferli er eðlilegast að næstu alþingiskosningar séu að hausti, rétt eins og var síðast. Ef færa á kosningarnar aftur fram á vor þurfa greinargóð rök að fylgja þeirri ákvörðun og vel má vera að þau komi fram. Vert er að minnast á að ríkisstjórnin er kjörin til fjögurra ára í senn og kjósendur treysta henni fyrir góðri vinnu allan þann tíma. En við þekkjum öll til þess að það geta komið upp atvik sem leiða til þess að kosningar eru haldnar fyrr, en við ákveðum það ekki fyrr en ástæða er til þess. Enn hefur ekki komið nægilega gild ástæða til að stytta löglegt núverandi tímabil. Þangað til annað kemur ljós munum við stefna að því að halda kosningarnar í samræmi við kosningalög og þetta kjörtímabil verði því fjögur ár. Þar af leiðandi getur stjórnsýslan skipulagt starf sitt í samræmi við það.

Frú forseti. Þetta er áhugaverð umræða. Hún er náttúrlega ekki ný af nálinni og við erum svo sem ekkert að færast nær einhverri lausn ef ég skil þessa umræðu hér rétt. Við erum vön því að halda þingkosningar á vorin og frá lýðveldisstofnun hafa þar verið sex undantekningar. Helmingur þessara undantekninga í síðustu þremur kosningum; forsætisráðherra sagði af sér, ríkisstjórn féll og síðan sat ríkisstjórn heilt kjörtímabil en ákvað að fylgja þessari nýju þróun. Hinar þrjár haustkosningarnar, 1949, 1959, 1979, ákváðu næstu ríkisstjórnir á eftir að hverfa ekki frá hefðbundnu fyrirkomulagi um vorkosningar og styttu kjörtímabil sitt sem því nam í þrjú og hálft ár í stað fjögurra. Þrjár og þrjár. Þessi venja um vorkosningar var ekki til komin að ástæðulausu og sú sterkasta, eins og hefur verið rætt hér, er sú að fjárlög hvers árs gilda út desember. Við fundum það 2016 og 2017 að fjárlög voru unnin með miklu hraði. Það leiddi til óvissu. Þetta er óþægilegt og eykur líkurnar á mistökum. Næsta ár af dýrmætu kjörtímabili fer svo gjarnan í að leiðrétta mistök sem gerð voru eða vinna upp einhver verk sem hefði átt að vinna og voru ekki unnin. Hæstv. forsætisráðherra sagði fyrir kosningar nú í haust að hún teldi tímann frá septemberlokum til áramóta vera nægan fyrir vandaða fjárlagavinnu. Það má vel vera en það er alveg ljóst að tíminn frá nóvemberlokum til áramóta var ekki nægur fyrir vandaða fjárlagavinnu, þannig að þetta er snúið. Mig langar að bæta inn í umræðuna líka galla við haustkosningar. Það er alveg rétt að þingmenn, og það er ekki ríkisstjórnin ein, eru kosnir til fjögurra ára og það skiptir líka máli. Þeir fá umboð kjósenda í fjögur ár. En með haustkosningum á stór hluti þingmanna, þeir sem ekki eru ráðherrar, mjög erfitt með að sinna  
            

Frú forseti. Ég þakka upphafsmanni þessarar umræðu fyrir hana. Ég held að enginn velkist í vafa um að það er heppilegast að kjósa að vori. Það blasir við. Auðvitað er hægt að útskýra það með einum eða öðrum hætti að þetta skipti ekki máli, fjögur árin klárist þegar þau klárist og það allt saman. En ef menn kæmu að hreinu borði þá væri kosið að vori, hvort sem það er fjárlagagerð, tækifæri nýrra þingmanna til undirbúnings eða hvað það kann að vera, allt ber það að sama brunni. Það er líka annað sem gerist með haustkosningum sem þessum eins og þær áttu sér stað núna síðastliðið haust. Það er að fyrsta þing kjörtímabilsins verður hálfundarlegt í laginu. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom inn á það að hluta í sinni ræðu. Við sjáum t.d. að nú er 1. mars en 31. mars er síðasti framlagningardagur mála. Málin sem hafa komið fram hingað til hafa verið meira og minna af gamla færibandi fyrri ríkisstjórnar. Þrátt fyrir það koma þingmenn stjórnarflokkanna upp í röðum og lýsa yfir fyrirvara við hitt og þetta sem lagt er fram. Þetta fyrsta þing er allt svona hálfundarlegt í laginu. Mér er í sjálfu sér alveg sama þó að ríkisstjórnin komi sér sjálf í vandræði með þessu verklagi en þetta gerir okkur þingmönnum erfiðara um vik hvað aðhaldshlutverkið varðar. Þetta setur þingmálin í þá stöðu að vinnubrögð verða hroðvirknislegri. Tími í nefndum verður knappari en æskilegt væri og svona mætti lengi telja. Þannig að ég held að við ættum ekki að eyða tíma í það í þessari umræðu hvort það sé betra að kjósa að vori eða hausti. Það er algerlega augljóst að það er betra að kjósa að vori.

Virðulegi forseti. Ég vil sömuleiðis byrja á því að þakka upphafsmanni fyrir umræðuna. Hún var sannarlega farin af stað fyrr í vetur vegna þeirrar ákvörðunar ríkisstjórnarinnar að hafa kosningar fjórum árum eftir hinar fyrri. Ég segi ákvörðun ríkisstjórnarinnar og mótmæli þar með kannski á einhvern hátt orðum hæstv. forsætisráðherra hér áðan um að þetta sé einfaldlega vegna þess að kjörtímabilið sé fjögur ár og tek þá undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson hér rétt áðan líka; ef það á að færa rök fyrir einhverri hefð þá er það alveg ljóst að það eru kosningar að vori en ekki bara kosningar fjórum árum síðar. Þá talaði ríkisstjórnin sömuleiðis um það, þegar þessi ákvörðun var tekin að hafa kosningar að hausti að nýju, að það var ekki vegna þess að það væri óhjákvæmilegt heldur vegna þess að það hentaði ríkisstjórninni betur að sitja lengur. Mig langar örstutt að nefna þætti sem ég tel jákvæða við það að kjósa að hausti. Nú byrjaði ég snemma að hafa stjórnmálaafskipti í ungliðastarfi og þá var þetta oft svolítið vont því að í námi er vorið gríðarlega mikill álagstími. Ungt fólk er í prófum og það takmarkar möguleika ungs fólks til að taka þátt í kosningum og kosningabaráttu og gegna sínu lýðræðislega hlutverki sem ég tel mjög slæmt. Það er hins vegar alveg ljóst, eins og komið hefur fram í máli allra sem hér hafa talað, þar á meðal hæstv. forsætisráðherra, að til þess að hugmyndin um kosningar á hausti geti gengið upp þarf að gera grundvallarbreytingar, ekki eingöngu á okkar lögum, okkar kerfi við afgreiðslu fjárlaga, heldur hreinlega á okkar þingmenningu. 

Virðulegi forseti. Lýðræðið á ekki að þjóna kerfinu, kerfið á að þjóna lýðræðinu. Í því felst að kerfið þarf að vera sveigjanlegt og geta brugðist við breyttum aðstæðum, aðstæðum sem við þekkjum hér á landi og vísa ég hér til fjölda alþingiskosninga áratuginn eftir hrun. Síðan þá hefur ýmsu verið komið til leiðar og sveigjanleiki í kerfinu verið aukinn og í samhengi þessarar umræðu þá á þetta ekki síst við um nýtt lagaumhverfi um opinber fjármál og langtímaáætlunargerð í tengslum við fjárlög sem eykur bæði fyrirsjáanleika og lipurð, líka þegar kemur að kosningum, líkt og hæstv. forsætisráðherra kom inn á í ræðu sinni. Það er viðtekin venja að líta á kerfi sem ósveigjanlegt og það skortir nýsköpunargetu og viðeigandi viðbrögð þegar óvæntir atburðir eiga sér stað. Við höfum innleitt ákveðinn fyrirsjáanleika í opinber fjármál með áætlunum til lengri tíma en við þurfum einnig að halda áfram að byggja undir sveigjanleika kerfisins á sem flestum sviðum. Það er lýðræðinu í hag að við séum í stakk búin að bregðast við ófyrirsjáanlegum aðstæðum. Að því sögðu snúast kosningar ekki um fjárlagagerð eða önnur formsatriði. Kosningar snúast um undirstöður stjórnkerfisins okkar. Þær snúast framar öllu um lýðræði og í því ljósi eru ýmsir aðrir þættir en tímasetningar kosninga sem þarf að huga að. Mér finnst t.d. vert að nefna þörfina á því að efla kosningaþátttöku ungs fólks sem hefur farið dvínandi sé litið til kjörsóknar ungmenna í alþingis- og sveitarstjórnarkosningum síðustu ára. Þetta er mér mikið hugðarefni en er efni í aðra umræðu.

Frú forseti. Við störfum í umboði almennings og í þágu almennings. Það er ekki í þágu almennings að kjósa að hausti, ég leyfi mér að fullyrða það hér. En það er klárlega í þágu sitjandi ríkisstjórnar að kjósa að hausti, senda Alþingi heim snemmsumars og hefjast handa við að útdeila fjármunum og stórkostlegum loforðum um útgjöld á kostnað almennings, útgjöld sem eiga að vera til umfjöllunar í þingsal. Þetta gerði ríkisstjórnin í aðdraganda kosninga þar sem lofað var hinu og þessu, lofað var nýjum geðdeildum, lofað var skýli yfir þyrlur, lofað var nemendabúðum á Flateyri o.s.frv. Við horfðum á þetta í aðdraganda haustkosninga og Alþingi var sent heim í frí á meðan ráðherrarnir léku lausum hala. Það er ekki bara fjárlagavinnan sem kemst í uppnám við það að kosið sé að hausti heldur virðist sem haustkosningar henti ekki vinnu við önnur þingmál og henti alls ekki fyrir ráðherra sem eru að reyna að fóta sig í nýjum embættum því að samkvæmt uppfærðri þingmálaskrá forsætisráðherra og ríkisstjórnarinnar áttu 97 stjórnarmál að vera komin hingað inn í sal 1. mars, 97 þingsályktunartillögur og frumvörp, en þau eru 17. Þetta er bara staðan. Það er auðvitað rosalegt að fylgjast með málunum koma inn þar sem við erum hér dag eftir dag, þá loksins ríkisstjórnin kom sér saman um að hefja þingstörf, að fjalla eingöngu um þingmannamál og svo send heim af því að það eru engin stjórnarmál.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við eitt mikilvægasta málið í stjórnskipan okkar, kosningarnar sjálfar, grundvöllinn að lýðræðinu, og það er ótrúlegt hvað sú umræða snýst mikið um einhverja framkvæmd hér inni á þinginu. Það er eitthvað sem við getum bara skipulagt og komið okkur saman um hvernig við gerum það best og við erum til þess kosin. Við eigum að gera það. Þessi umræða snýst um lýðræði og það er númer eitt, tvö og þrjú. Ástæðan fyrir því að kosið er að hausti er kannski sú hvernig lögin eru og við vorum að framfylgja þeim og lýðræðinu. Það var út af svolitlu sem ákveðið var að boða til kosninga á kjörtímabili og þá kom þessi staða upp. Þá voru kosin að hausti stjórnvöld sem störfuðu í fjögur full ár, nýttu þann tíma sem þau voru kosin til. Við verðum bara að ræða þetta út frá lýðræðinu og svo verðum við sem erum kjörin til að fara með þessi ábyrgðarmiklu störf að fylgja því eftir og finna leiðir til þess og við getum vel gert það. Það var einmitt umræðan um hvað lýðræðið er mikilvægt og kosningar sem tafði það að fjárlagavinnan færi af stað í haust. Við þurfum að ræða þetta, finnst mér, meira út frá því hvernig þessi lýðræðislega skipan okkar er og hvernig framkvæmd kosninganna er en ekki út af framkvæmdaratriðum eins og vinnunni hér inni og hvernig við framfylgjum þessu hér inni. Það er misjafnt, eins og var komið inn á áðan, eftir þjóðþingum og eitthvað sem við getum bara búið til skipulag um og komið okkur saman um. Við eigum að vera vandanum vaxin og geta gert það fyrst við erum að bjóða okkur fram í þetta.

Virðulegur forseti. Ég tel að það skipti ekki rosalega miklu máli hvort kosningar séu að hausti eða vori. Ef við skoðum þá stjórnmálamenningu sem við höfum og skoðum Noreg, sem er búið að minnast hér á, þá er gjörólík stjórnmálamenning þar. Við búum við átakamenningu svokallaða, „adversary“-pólitík, á meðan það eru samvinnustjórnmál þar. Við erum ekkert komin út úr því fari enn þá og markmiðið ætti auðvitað að vera að ná því að vera í meiri samvinnu. Síðustu kosningar á undan voru 28. október 2017 og síðasta ríkisstjórn vildi vera út allt kjörtímabilið nánast og það er ekkert við því að segja. Varðandi fjárlög þá á að leggja fram fjárlagafrumvarp fyrir næsta almanaksár á eftir og ég er í fjárlaganefnd og ég veit ekki betur en að sú vinna geti náð fram í janúar. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það. Fjárlögin eru þess eðlis að rekstur ríkisins er í mjög föstum skorðum og embættismennirnir sem vinna fjárlögin. Pólitíkin í fjárlögunum, jú, jú, hún er til staðar, en ég geri ráð fyrir því að síðasta ríkisstjórn og núverandi ríkisstjórn hafi haft tilbúin fjárlög til að móta sína stefnu af því að þau ætluðu að vinna saman ef þau héldu þingmeirihluta. Það hefði flækt málið ef stjórnarmeirihlutinn hefði fallið, þá hefði þurft að koma með stefnubreytingu í þau fjárlög. Núverandi ríkisstjórn hafði átta vikur til þess að koma sér saman um fjárlög og stjórnarsáttmála þannig að það var ekkert því til fyrirstöðu að leggja þau fram á fyrsta fundi eins og gert var. Varðandi það að vinnan hafi komið fram í janúar 

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp aftur til að leyfa mér að vera ósammála því sem kom fram áðan, að það sé ekki mikill munur á færð að vori og hausti. Ég ætla að leyfa mér að draga fram einn kost við það að hafa kosningar að hausti því að ég hef lent í frekar miklum vandræðum vegna færðar í kjördæmi mínu síðustu vikur. Norðausturkjördæmi er gríðarlega stórt og nú fyrir kosningar höfðu frambjóðendur allra flokka ferðast þúsundir kílómetra til að halda fundi, hitta kjósendur og sinna kjördæminu. Kosningabaráttur geta staðið í margar vikur, jafnvel mánuði. Ef kosningar eru að vori má því áætla að frambjóðendur hefji kosningabaráttu sína snemma á nýju ári, rétt eins og við sjáum núna í komandi sveitarstjórnarkosningum. En íslensk veðrátta getur sett stórt strik í reikninginn þegar frambjóðendur þurfa að ferðast langar leiðir til að hitta kjósendur. Síðustu daga höfum við fengið að kynnast því hvað íslensku veðurguðirnir geta verið mislyndir. Aftakaveður hafa valdið því að hús skemmast, vegir lokast, fólk og hlutir fjúka og ekki er hægt að ferðast á milli staða. Kjósendur eiga að geta hitt frambjóðendur kjördæmis síns og geta treyst á að komast á kjörstað. Með það í huga er hæglega hægt að halda því fram að ákveðið öryggi felist í því að hafa kosningar að hausti. Frambjóðendur geta treyst því að það sé fært á milli staða og kjósendur geta treysti því að eiga möguleika á því að hitta frambjóðendur og komast á kjörstað.

Frú forseti. Frá því í júní í fyrra og fram til desembermánaðar var Alþingi í reynd ekki starfandi nema að mjög takmörkuðu leyti. Það þýðir að ríkisstjórnin varð að mestu leyti til án aðhalds og eftirlits þingsins. Við getum sett þetta í samhengi við sóttvarnapólitíkina. 26. júní voru allar samkomutakmarkanir á Íslandi felldar úr gildi. Þær tóku við sér á ný mánuði seinna; 3. september voru settar nýjar reglur, 15. september voru settar nýjar reglur, afléttingar 20. október, 5. nóvember var hert, aftur 12. nóvember og inn í desembermánuð. Allan þennan tíma var þing ekki að störfum nema að takmörkuðu leyti vegna haustkosninga og vegna þess að stjórnin tók sér svo átta vikur í stjórnarmyndunarviðræður um óbreytt samstarf. Með haustkosningum var eftirlitshlutverk þingsins veikt með afgerandi hætti og það er í mínum huga alvarleg aðgerð ríkisstjórnarinnar gagnvart þinginu. Annar punktur: Við afgreiðslu fjárlaga í desember var gert ráð fyrir því að ríkissjóður yrði rekinn með 170 milljarða kr. halla. Þingið hafði við þessar aðstæður hluta desembermánaðar til að vinna fjárlögin, verkefni sem alla jafna tekur allt haustið og er stærsta verkefni alls haustsins. Til viðbótar ákvað ríkisstjórnin við þessar aðstæður að fjölga ráðuneytum, fjölga ráðherrastólum, sem mun kosta um 1,8 milljarða þetta kjörtímabil, og ríkisstjórnin er orðin, eins og við þekkjum, sú fjölmennasta í meira en áratug. Til viðbótar tóku þessi nýju ráðuneyti síðan ekki til starfa fyrr en 1. febrúar. Kosningar fóru fram 25. september, ríkisstjórnin var mynduð 28. nóvember og ráðuneytið rúllaði af stað 1. febrúar. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum og forseta alveg sérstaklega fyrir að hleypa mér hér í pontu. Meðan ég hlustaði á þessa umræðu þá rifjaðist upp það sem blasti svo illilega við núna í aðdraganda kosninga og í rauninni frá því að þingi var frestað fram að kosningum. Það var þessi freistnivandi sem kemur fram hjá ráðherrum sem leika lausum hala eftir að þingið er farið í frí. Þetta var misslæmt eftir ráðherrum en það var á köflum eins og sumir ráðherrar kæmust varla fram úr á morgnana öðruvísi en að dreifa tugum milljarða eins og úr þyrlu  En vegna umræðunnar, af því að ég fékk að koma í pontu í seinna skiptið, ég þakka hæstv. forseta aftur fyrir, um þessa ríkisstjórn sem nú situr þá er hvaða tími sem er góður fyrir kosningar. Mín vegna mætti kjósa milli jóla og nýárs, fengjum við til þess tækifæri, bara ef við losnum við þessa ríkisstjórn. Það væri til bóta.

Forseti. Ég vil hafa það alveg skýrt þegar ég segi að það er hægt að kjósa hvenær sem er. Það krefst hins vegar ákveðins aga sem ég hef ekki upplifað að sé til staðar á Íslandi. Miðað við það agaleysi eru vorkosningar eða snemmsumarskosningar, í byrjun júní þess vegna, mjög heppilegar, jafnvel einmitt fjögurra ára fast tímabil kannski til þess að koma aga á ýmislegt annað þannig að tækifærismennskan hlaupi ekki með okkur í gönur eins og hún gerir reglulega. Ég er ekki íhaldssamari en það, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir. Lög um opinber fjármál hjálpa vissulega en aftur er tækifærismennska að fara með okkur eins og ég veit ekki hvað. Það er einfaldlega ekki farið eftir þeim lögum, það er bara staðan, út af sömu tækifærismennsku og alltaf. Ég spurði í rauninni einfaldrar spurningar: Hvenær er best að hafa kosningar? Og svarið er að það er hægt að hafa þær hvenær sem er, en við þurfum þá líka að velja hvers konar flæði við höfum í því til þess að stjórnsýslan þurfi ekki að vera sveigjanleg, því að sveigjanleiki stjórnsýslunnar er yfirleitt yfirvinna og var gríðarleg yfirvinna unnin til að vinna upp þau fjárlög sem voru unnin í lok síðasta árs. Það er ekkert rosalega heilbrigt heldur. Mig langar til að klára þessa umræðu á því að spyrja beint: Hvenær verða kosningar næst? Því að ef það er á einhverjum öðrum tíma en seint um vor eða jafnvel snemma sumars þá þurfum við að byrja aðlaganir strax. Þess vegna er spurningin mikilvæg og svarið enn þá mikilvægara.

Herra forseti. Hv. þingmaður sem talaði á undan mér talaði um agaleysi. Ég get alveg tekið undir margt af því sem hann sagði en meira bregður mér þó við minnisleysið sem virðist allsráðandi í þessum sal. Það er eins og hv. þingmenn hafi gleymt því að hér var Alþingi sjálft að rannsaka niðurstöður og talningu í einu kjördæmi af sex og tók sér þann tíma sem það þurfti til þess. Það að draga stórtækar ályktanir af því varðandi haustkosningar, sem hv. málshefjandi gerði ekki en ýmsir aðrir þingmenn gerðu, er auðvitað fullkomið rökleysi svo við höldum okkur bæði við minnisleysið og rökleysið sem hér er uppi. Það er líka kúnstugt að heyra þingmenn sem þola ekki að heyra þessa upprifjun á staðreyndum segja að haustkosningar séu gegn almannahagsmunum. Væntanlega eru þær þá gegn almannahagsmunum í Noregi og Svíþjóð þar sem ávallt er kosið að hausti.  Hins vegar finnst mér umræðan ágæt og mér finnst ágætt að heyra hv. þingmenn ræða það í fúlustu alvöru hvort við eigum að skoða vinnulag við fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlagagerð í tengslum við breytta tímasetningu kosninga. Mér finnst áhugavert að heyra hv. þingmenn sem ræða hér að við ættum kannski hreinlega að skipta um fyrirkomulag og horfa til Noregs. Mér finnst áhugaverðar þær hugmyndir sem hér koma fram um að við þyrftum að skoða betur til að mynda hvernig fjárlagagerð er háttað þegar um er að ræða haustkosningar, sem tengist því sem hér var nefnt um langtímastefnumótun  
            

Forseti biður fólk að vera ekki að hrópa fram í fyrir ræðumönnum.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til að leiðrétta sjálfa mig vegna þess að það eru komin fram rúmlega 40 mál af þeim 97 sem ríkisstjórnin sagðist ætla að vera búin að leggja fram 1. mars, eftir að hafa tekið tvo mánuði í að koma saman ríkisstjórn, eftir að hafa birt þingmálaskrá og eftir að hafa uppfært þingmálaskrána. Þannig að fyrri talan sem ég fór með reyndist vera röng. Það eru rúmlega 40 mál af 97.

Forseti. Ég vildi koma upp í fundarstjórn líka af því að mér finnst við geta gert þá lágmarkskröfu til hæstv. forsætisráðherra að hún reyni að taka þátt í því samtali sem á sér stað í þessum þingsal og um þau efni sem hér voru til umræðu. Umræðuefnið voru haustkosningar. Talningin í Norðvesturkjördæmi er ekki afleiðing af ákvörðun þinni og þíns fólks um haustkosningar. Umræðuefnið laut að því hvaða afleiðingar haustkosningar hafi í för með sér og einhver svona hrokaspuni um það sem kom í kjölfarið var einfaldlega ekki hluti af umræðunni.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 1919/1940 (barnaníðsefni, hatursorðræða, mismunun o.fl.). Frumvarpið var áður lagt fram á 151. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu úr þingnefnd. Það er nú lagt fram að nýju efnislega óbreytt, en með minni háttar lagfæringum á texta. Við undirbúning frumvarpsins hefur m.a. verið litið til réttarþróunar annars staðar á Norðurlöndum en að auki alþjóðlegra skuldbindinga Íslands, sérstaklega alþjóðasamnings um afnám alls kynþáttamisréttis og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Með 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til tvenns konar breytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að við 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga bætist nýr töluliður sem gerir það skylt að taka til greina við ákvörðun refsingar hvort brot megi rekja til þjóðernisuppruna eða þjóðlegs uppruna, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, fötlunar, kyneinkenna, kynhneigðar, kynvitundar eða annarra sambærilegra þátta. Þennan hluta breytingartillagnanna má rekja til nefndar Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis sem m.a. hefur beint þeim tilmælum til íslenskra stjórnvalda að 70. gr. almennra hegningarlaga verði breytt þannig að það geti leitt til refsiþyngingar ef brot má rekja til kynþáttar brotaþola. Í þessum tilmælum er brugðist með 1. gr. frumvarpsins. Við undirbúning frumvarpsins var aftur á móti ekki talið rétt að takmarka slíka breytingu við kynþátt heldur álitið rétt að bæta við ákvæðið öllum þeim þáttum sem taldir eru upp í 233. gr. a laganna um hatursorðræðu, enda væru hvatar brotamanns sem eiga rætur að rekja til fordóma eða hatursorðræðu almennt þess eðlis að til þeirra ætti að líta við ákvörðun refsingar. Þessi breytingartillaga tengist 5. gr. frumvarpsins er vikið verður að hér á eftir. Með b-lið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að taka skuli það að jafnaði til greina til þyngingar refsingu ef brot var framið í nærveru barns yngra en 15 ára. Er þá litið til þeirra sálrænu og tilfinningalegu afleiðinga sem það getur haft fyrir svo ungan einstakling að verða vitni að broti. Með 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 1. mgr. 180. gr. almennra hegningarlaga, en samkvæmt því ákvæði skal hver sem í atvinnurekstri eða þjónustustarfsemi neitar manni um vöru eða þjónustu til jafns við aðra á grundvelli þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, sæta sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum. Lagt er til að ákvæðinu verði breytt þannig að það veiti öllum þeim sömu hópum sem taldir eru upp í 233. gr. a, um hatursorðræðu, vernd gegn mismunun við afhendingu á vöru eða þjónustu til jafns við aðra. Með 3. gr. frumvarpsins eru lagðar til veigamiklar breytingar á barnaníðsákvæði 210. gr. a almennra hegningarlaga, en ákvæðið fjallar m.a. um myndefni sem sýnir barn á kynferðislegan hátt. Í fyrsta lagi er lagt til að dreifingu verði bætt við upptalningu þeirra verknaðaraðferða sem taldar eru upp í 1. mgr. ákvæðisins. Þótt nú sé refsivert að afla sér eða öðrum efni sem fellur undir ákvæði þykir rétt að taka fram berum orðum að dreifing þess sé að jafnaði refsiverð. Þá er í öðru lagi að finna skilgreiningu á barnaníði samkvæmt ákvæðinu sem felur í sér misnotkun á barni. Horfið er frá því að telja upp mismunandi gerðir af efni og texta í texta ákvæðisins. Einnig er vísað til myndefnis og gildir þá einu hvaða formi það er. Að sama skapi er lagt til að „klámfengið“ verði fellt brott enda nái orðið kynferðislegt yfir þá háttsemi auk þess sem sú hugtakanotkun í tengslum við brot gegn börnum þykir að mörgu leyti úrelt. Í þriðja lagi er lagt til að brot gegn ákvæðinu sem beinast gegn börnum varði að hámarki sex ára fangelsisrefsingu í stað tveggja ára nú. Við mat á grófleika verknaðar skuli sérstaklega líta til umfangs brots, hvort lífi barns hafi verið stofnað í hættu, hvort barn hafi verið beitt grófu ofbeldi, hvort barn hafi beðið líkams- eða heilsutjón eða hvort brot sé framið á kerfisbundinn eða skipulagðan hátt. Í fjórða lagi er lagt til að við 210. gr. a bætist ákvæði þar sem kveðið er á um að 1. og 2. mgr. gildi ekki um persónuleg samskipti ungmenna að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þannig gildi þær málsgreinar ekki um þann sem býr til, skoðar eða hefur vörslum sínum efni sem sýnir 15, 16 eða 17 ára barn, en sá sem efnið er af hefur veitt samþykki sitt og báðir aðilar eru á svipuðum aldri og þroskastigi. Þá er jafnframt lagt til að 1. og 2. mgr. gildi ekki heldur um börn á sama aldri sem miðla efni af sjálfum sér. Í því felst nánar að barni á framangreindu aldursbili er refsilaust að búa til myndefni sem fellur undir 1. mgr. og senda það öðrum einstaklingi. Að sama skapi er móttakanda að uppfylltum sömu skilyrðum refsilaust að varsla og skoða slíkt efni með samþykki þess sem myndefnið er af, enda séu þeir á svipuðum aldri og þroskastigi. Hér er rétt að benda á að um flókið viðfangsefnið er að ræða og ekki auðvelt að sameina og vernda þá hagsmuni sem skipta máli þannig að tryggt sé að aðrir verði ekki út undan. Verði þessi breytingartillaga samþykkt mun til að mynda verða tryggt að ef 50 ára einstaklingur sannfærir 16 ára barn um að senda sér myndir sem sýna barnið á kynferðislegan hátt er móttakanda hvorki heimilt að skoða né geyma myndirnar. Aftur á móti getur einnig komið upp sú staða að 17 ára einstaklingur sendir 25 ára unnustu eða unnusta slíkar myndir og er móttakanda þá óheimilt að geyma eða skoða myndirnar án þess að baka sér refsiábyrgð ef komist er að þeirri niðurstöðu að þeir séu ekki á svipuðum aldri og þroskastigi. Í einhverjum tilvikum kynni það að þykja ósanngjörn niðurstaða. Þessi sjónarmið voru öll tekin til athugunar við undirbúning frumvarpsins og varð niðurstaðan sú að mun mikilvægara væri að sporna við brotum af því tagi sem nefnt var í fyrra dæminu, en aftur á móti rétt að vekja sérstaklega athygli á þessu atriði. Vonandi verður það tekið til gaumgæfilegrar athugunar hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Í fimmta lagi er lögð til breyting á uppbyggingu greinarinnar þannig að 2. málsliður 1. mgr. gildandi ákvæðis verði að nýrri 4. mgr., en í þeirri málsgrein er fjallað um fullorðna einstaklinga sem sýndir eru á kynferðislegan hátt, enda séu þeir í hlutverki barns, eða ef líkt er eftir barni í slíku efni þó að það sé ekki raunverulegt. Þykir rökrétt að að aðgreina brot sem beinlínis beinast gegn börnum annars vegar og hins vegar brot þar sem fullorðnir eru sýndir í hlutverki barna eða í efni sem ekki er raunverulegt og fjalla um það í aðskildum málsgreinum í frumvarpinu. Áfram er gert ráð fyrir að hámarksrefsing fyrir brot af þessu tagi verði tveggja ára fangelsi. Með 4. gr. frumvarpsins er lagt til að við almenn hegningarlög bætist nýtt ákvæði, 210. gr. c, sem fjallar um innbyrðis ítrekunartengsl barnaníðsákvæðanna tveggja, þ.e. 210 gr. a, 210. gr. b laganna. Í því felst að gerist maður sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot gegn annarri hvorri greininni sekur um nýtt brot gegn öðru hvoru þeirra ákvæða eða báðum hefur dómurinn við fyrra brotið áhrif til aukinnar refsingar fyrir hið síðara. Það má bæta við refsingu allt að helmingi hennar, þ.e. 50% miðað við hámark. Í ítrekunarheimildinni felst því refsihækkunarástæða. Með 5. gr. frumvarpsins er að lokum lagt til að í stað orðsins „þjóðernis“ í hatursorðræðuákvæði 233. gr. a almennra hegningarlaga, komi „þjóðernisuppruna eða þjóðlegum uppruna“. Breytingin er í samræmi við tilmæli nefndar Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis en nefndin hefur litið svo á að ákvæðið í núverandi mynd taki ekki til þess sem á ensku er nefnt, með leyfi forseta, „ethnic origin“, og er sú ábending réttmæt. Hugtakið „ethnic origin“, eða þjóðlegur uppruni eins og það er íslenskað hér, er að vísu ekki skilgreint í alþjóðasamningi um afnám alls kynþáttamisréttis. Þó er ljóst að það er víðtækara en hugtakið þjóðerni. Þannig geti þjóðlegur uppruni til að mynda vísað til hóps þar sem fólk deilir sameiginlegri menningararfleifð, uppruna og tungumáli, svo dæmi séu tekin. Þá var einnig lagt til að fólki með fötlun verði veitt sú vernd gegn hatursorðræðu sem 233. gr. mælir fyrir um. Eins og ég nefndi áðan var slík breyting ekki talin nauðsynleg forsenda fyrir fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en hún er aftur á móti mjög í anda hans. Þykir því rétt og tímabært að leggja til slíka breytingu. Einnig er lagt til að kyneinkennum verði bætt við upptalningu 233. gr. a almennra hegningarlaga. Með því er fólki með ódæmigerð kyneinkenni tryggð sama vernd og öðrum viðkvæmum hópum. Í samræmi við skilgreiningu laga um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019, vísa kyneinkenni til líffræðilegra þátta sem tengjast kyni, svo sem kynlitninga, hormónastarfsemi, kynkirtla og kynfæra. Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði frumvarpsins sem breytingar eru gerðar á í því skyni að bregðast við breyttri og samfélagslegu viðhorfum, bæði til hatursorðræðu, ýmiss konar, mismunar, barnaníðsbrota og fleira. Litið hefur verið til réttarþróunar annarra Norðurlanda og ýmissa alþjóðlegra skuldbindinga Íslands. Að öðru leyti vísast til greinargerðar frumvarpsins og athugasemda við einstök ákvæði. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir frumvarpið. Það er mjög gott að það sé komið fram. Það veitir ekki af að taka vel og vendilega á þessum málum og um þannig mál að ræða að okkur ber að tryggja að refsingar séu strangar. Þarna er um að ræða allt að sex ára fangelsi fyrir að misnota börn gróflega og það er þá líka tengt efni á netinu. Nú virðist það vera lenskan í dómum að hámarksrefsingum er ekki beitt og þess vegna spyr ég, í sambandi við grófustu brotin, sérstaklega í ljósi þess hversu alvarlegar afleiðingarnar eru fyrir börn, hvort ekki ætti að setja inn að lágmarki sex ára fangelsi fyrir grófustu brotin. Þeir sem brjóta á börnum eru yfirleitt fullorðnir menn sem vita nákvæmlega hvað þeir eru að gera og eiga sér engar málsbætur. Spurningin er, til að tryggja að fælingarmátturinn séu nógu mikill og reyna að vernda börnin eins og hægt er, hvort ekki sé þörf á því að herða refsingar enn frekar og jafnvel að tryggja í frumvarpinu að það sé að lágmarki sex ára fangelsi fyrir grófustu brotin í þessum málum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hér er talað um allt að sex ára fangelsi og eins og hv. þingmaður nefnir er það lenska að fara ekki í hámarksrefsingu. Það er auðvitað mat dómstóla eftir alvarleika brots hverju sinni. Þarna er horft til þess refsiramma sem er í þeim lögum sem höfð voru til viðmiðunar, á Norðurlöndum til að mynda, og ég legg það því svolítið í hendurnar á nefndinni að meta hvort sérstaklega þurfi að bregðast við þessu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég held að það verði örugglega hið besta mál að nefndin skoði þetta. Þetta er eins og við vitum eitt af því ljótasta sem við sjáum á netinu og er eiginlega til háborinnar skammar að svona skelfileg mál, svona gróft ofbeldi, skuli geta grasserað, að það skuli vera hægt að birta slíkt efni, að ekki sé hægt að koma í veg fyrir það. Eins og við vitum þá er erfitt að eiga við netið en ég vona að fælingarmáttur sé fólginn í því að herða löggjöfina og refsirammann þannig að menn hugsi sig tvisvar um áður en þeir framkvæma.

Virðulegur forseti. Það er hægt að taka undir það með hv. þingmanni að brot af þessu tagi eru með ógeðfelldari brotum sem við er að eiga og full ástæða til að herða refsirammann eins og verið er að gera. Auðvitað eru væntingar til þess að það hafi fælingarmátt og einnig allt það starf sem á sér stað þegar kemur að kynferðisafbrotum almennt. Það á auðvitað við gagnvart börnum sem öðrum. Með aukinni meðvitund er líka verið að stíga ákveðin forvarnaskref og upplýsa börn og aðra og hvetja þau til að stíga fram þegar slík brot eiga sér stað þannig að þau mál komi þá til rannsóknar og þá til ákæru og sakfellingar ef svo ber undir. Það er hluti af því átaki sem við vorum einmitt að ýta úr vör hér í dag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og tek heils hugar undir frumvarpið og markmið þess, að verið sé að bregðast við breyttum viðhorfum í samfélaginu gagnvart þeim brotum og þeirri háttsemi sem fjallað er um. Mig langar einnig að vekja athygli á því að verið er að fylgja réttarþróun annars staðar á Norðurlöndunum sem er mjög mikilvægt, það eru lönd sem við berum okkur mikið saman við. Einnig hefur sérstaklega verið litið til nefndar Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis og er farið að tilmælum hennar sem rétt er að gera. Það kom fram í umræðu hér rétt áðan að mikilvægt er að þyngja refsingar úr tveimur árum í sex ár varðandi barnaníð og uppbygging 3. gr. er endurskoðuð sem ég tel til mikilla bóta. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, þar sem markmið frumvarpsins er að bregðast við breyttum samfélagsviðhorfum varðandi þau brot sem hér er fjallað um og þá réttarþróun sem er annars staðar á Norðurlöndunum: Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að fjármunir verði settir í þjálfun lögreglumanna sem munu rannsaka slík brot og líka eftir atvikum ákærenda til að geta brugðist við þessum samfélagslegu viðhorfum? Það er gott og blessað að hafa lögin rétt en það er líka mjög mikilvægt að rannsóknir á þessum brotum endurspegli þau breyttu viðhorf sem eru í samfélaginu og alvarleika þessara brota. Mun ráðherra beita sér fyrir því að settir verði fjármunir í þjálfun lögreglumanna sem munu ná til þessara brota og eftir atvikum einnig til ákærenda?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hann er að vitna hér til, sem er mjög mikilvægur punktur í þessum málum almennt, þjálfunar rannsakenda í málum af þessu tagi. Við höfum bætt verulegum fjármunum í kynferðisafbrotamálaflokkinn á þessu ári, 200 millj. kr. varanleg fjárveiting. Hluti af því er það átak sem ýtt var úr vör í dag sem er árvekniátak sem nær til barna og yngra fólks sem og til samfélagsins alls. Við teljum að með aukinni vitundarvakningu í samfélaginu sé hægt að nálgast þessi brot og koma kannski í veg fyrir að þau eigi sér stað. Það er alla vega markmiðið með þessu. Það er alveg ljóst að rannsókn á þessum málum krefst mikillar sérþekkingar og þjálfunar. Það er alveg hárrétt ábending hjá hv. þingmanni. Þú tekur ekki fólk beint úr Lögregluskólanum eða annað fólk af götunni til að rannsaka þessi mál. Einnig tengjast þau oft tölvunotkun og slíku og krefjast að því leyti sérstakrar þekkingar. Það er einmitt markmið mitt að nýta þessa fjármuni til þjálfunar. Það stendur yfir þjálfun á rannsakendahópi hjá lögreglunni og við ætlum að fjölga í þeim hópi og þetta er liður í því. Það fjármagn sem við vorum að fá mun að lokum nýtast til þess að fjölga í hópi rannsakenda og þeirra sem fara með saksókn í þessum erfiðu málum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir gott svar. Það er mikilvægt að setja aukið fjármagn í þjálfun lögreglumanna og eftir atvikum ákærenda í þessum málaflokki og sérstaklega rannsakenda. Þessi mál krefjast ákveðinnar sérþekkingar og þetta eru mjög viðkvæm mál. Mér finnast áhrif norrænnar réttarþróunar á refsilög á Íslandi, hegningarlögin, mjög áhugaverð og einnig alþjóðleg áhrif, alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Við töluðum um peningaþvætti og breytingar á spillingarákvæði í síðasta mánuði og þau áhrif eru mjög mikilvæg. Brot er varða barnaníð, sérstaklega vörslu á myndefni, eru í eðli sínu líka alþjóðleg brot. Við lifum á tímum internetsins og annað slíkt. Ég spyr ráðherra beint: Er ekki líka mikilvægt að lögð sé áhersla á samvinnu, alþjóðasamvinnu, lögreglunnar við lögregluyfirvöld annars staðar á Norðurlöndum, sem hafa sérþekkingu á þessu, til að afla þekkingar frá öðrum ríkjum?

Virðulegur forseti. Aftur hittir hv. þingmaður naglann á höfuðið. Þarna er einmitt mál sem þarf að ávarpa sérstaklega og skoða. Það á ekki bara við um þennan brotaflokk heldur mörg önnur sakamál sem upp koma og tengjast alþjóðlegri brotastarfsemi. Eins og skýrslur sem við höfum fengið frá lögreglunni bera með sér búum við við vaxandi vandamál hvað þetta varðar. Lögreglan þarf einmitt að fá víðtækari heimildir til að geta tekið þátt í samstarfi, tekið á móti upplýsingum, veitt upplýsingar og unnið úr upplýsingum frá öðrum lögregluliðum. Þetta er mjög takmarkandi þáttur í dag og ég er með á málaskrá frumvarp sem mætir þessum sjónarmiðum og ég vænti þess og vonast til að við getum klárað það fyrir vorið.

Virðulegi forseti. Ég styð þetta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra og vil leggja mitt af mörkum í umræðum hér til að það geti orðið að lögum hið fyrsta. Mig langaði til að fjalla um þann þátt frumvarpsins, þ.e. 3. gr., sem lýtur að þeim breytingum sem verið er að gera á hegningarlögum varðandi barnaníðsefni. Við vitum að framþróun tækninnar hefur ekki eingöngu jákvæðar afleiðingar í för með sér. Ein af þeim alvarlegri er sú að það er orðið mun auðveldara en áður var að verða sér úti um barnaníðsefni á netinu sem og að dreifa því. Þessi brot eru í dag umfangsmeiri, þau eru skipulagðari og þau eru því miður í einhverjum tilvikum, og mörgum vil ég leyfa mér að segja, grófari en áður. Framleiðsla og dreifing barnaníðsefnis er í ákveðnum tilvikum beinlínis framin í skipulagðri glæpastarfsemi. Þetta er iðnaður með mikla fjárhagslega veltu og iðnaður þar sem brotið er kynferðislega gegn börnum með skipulögðum hætti eins einkennilega og ömurlega og það nú hljómar. Staðan kallar á að þetta ákvæði hegningarlaga verði uppfært með þeim hætti sem mælt er fyrir um í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra. Þannig getur þetta ákvæði náð fram tilgangi sínum. Þegar dómar fyrir brot gegn þessu ákvæði eru rýndir sést að þegar um stórfelld brot hefur verið að ræða hafa sakborningar verið með tugi þúsunda mynda og myndefnis í vörslu sinni, tugi þúsunda. Í einhverjum tilvikum er um að ræða mjög ung börn og afar gróf kynferðisbrot. Í þeim veruleika að refsirammi er að hámarki tvö ár fyrir þessi brot gefur augaleið að refsingarnar geta ekki speglað alvarleika brotanna. Refsiramminn nær einfaldlega ekki utan um hin allra stærstu mál að umfangi eins og þau birtast í rannsóknum lögreglu í dag, og stærri þá í þeirri merkingu að sakborningar eru með svo mikið magn af slíku efni. Þeir eru með meira af því en var fyrir einhverjum árum vegna þess hve aðgengilegt efnið er og þess vegna verður löggjafinn að fylgja þróuninni eftir. Ég ætla að hlífa þingsal við því að ræða um það hvað má sjá á myndum af þessu tagi og myndskeiðum en þekki það úr fyrra starfi mínu. Með þeirri breytingu sem hæstv. dómsmálaráðherra er að leggja til fengjum við refsiramma sem er á svipuðum slóðum og annars staðar á Norðurlöndum. Ég hef sjálf aðeins skoðað þróun lagasetningar á Norðurlöndunum að þessu leyti og við yrðum með þessu á pari við löggjöfina þar. Það er líka sjálfstætt atriði og sjálfstætt sjónarmið að samræmi sé í lagasetningunni því að lögreglan vinnur jú þvert á landamæri í þessum málaflokki eins og í öðrum brotum og ekki síst þeim brotum sem fara fram í gegnum netið. Mig langar að nefna aðeins þróunina varðandi þessa brotastarfsemi eins og sérstök spjallsvæði á netinu sem hafa auðveldað fólki samskipti og um leið leit að efni af þessu tagi. Á þessum svæðum hafa menn ekki aðeins deilt barnaníðsefni með öðrum heldur í einhverjum tilvikum jafnframt lagt á ráðin um að brotið verði með tilteknum hætti gegn barni til að horfa á það þegar brot er framið gegn barninu. Brot gegn viðkomandi barni felst þá annars vegar í því að það verður fyrir kynferðislegu ofbeldi og hins vegar í því að efni sem sýnir brotið verður aðgengilegt öðrum brotamönnum á netinu. Það eru aðallega börn í viðkvæmri stöðu sem eru í mestri hættu gagnvart brotum af þessu tagi og börn, vil ég leyfa mér að nefna, í ákveðnum löndum og á svæðum þar sem þessi iðnaður hefur þrifist. Ég myndi líka vilja nefna almenna notkun snjallsíma sem eitt atriði, þ.e. að gerendur sem brjóta kynferðislega gegn barni eiga auðveldara en áður með að taka ljósmyndir eða myndskeið af brotinu. Þegar við hugsum um barnaníðsefni erum við, held ég, oft með hugann við þennan skipulega anga þessara brota en kynferðisbrot af þessum toga eru líka framin gegn barni inni á heimili þess og af hálfu nákomins aðila, jafnvel innan fjölskyldunnar. Hér hefur tæknin því miður þá skuggahlið að gerendur í barnamisnotkunarmálum eru í einhverjum tilvikum sjálfir að framleiða efni eins og þetta til eigin nota. Ég er ánægð með að sjá, svo að við förum inn í orðalag ákvæðisins, að hér er lagt til að orðinu „dreifir“ verði bætt við 1. málslið 1. mgr. 210 a. Núgildandi orðalag ákvæðisins kveður á um að refsivert sé að afla sér eða öðrum barnaníðsefnis en nú er það sérstaklega tilgreint að það sé líka refsivert að dreifa efni sem þessu á annan hátt. Það er aðeins annar bragur á því orðalagi en „að afla sér eða öðrum“. Ég geri ráð fyrir að ástæðan að baki sé sú að aukin útbreiðsla barnaníðsefnisins felst ekki síst í því að menn eru inni á spjallsvæðum að dreifa efni sem þessu til mikils fjölda manna í einu, jafnvel til ótilgreinds fjölda manna, og þess vegna eigi að nota orðið „dreifir“ með þeim hætti í ákvæðinu í staðinn fyrir „að afla sér eða öðrum“. Það er jákvæð breyting að leggja til sérstakt ítrekunarákvæði þannig að hafi maður verið dæmdur fyrir brot gegn þessu ákvæði megi hækka refsingu um allt að helming. Þetta þjónar þeim augljósa tilgangi að tekið sé fastar á þeim sakborningum sem hafa áður verið dæmdir fyrir svo alvarleg brot. Það er í mínum huga einfaldlega heilbrigð og skynsöm refsipólitík. Í frumvarpinu finnum við líka sjónarmið sem líta á til um það hvernig við metum alvarleika brots og það er sömuleiðis jákvætt í mínum huga og mjög af hinu góða. Í frumvarpinu eru ákvæði sem varða refsileysi í þeim tilvikum þegar unglingar sem eru í kynferðislegum samskiptum, kærustupör t.d., senda myndir sín á milli, að ekki sé verið að refsivæða þá háttsemi. Virðulegi forseti. Mig langar að nefna, nú þegar ég er búin að tala um hversu ánægð ég er með að þetta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sé komið hér fram, í ljósi þess að undirliggjandi eru gríðarlega miklir hagsmunir barna af betri vernd laganna, að ég hefði viljað sjá þessar réttarbætur verða að veruleika fyrr. Svo hefði hæglega getað orðið því að í nóvember árið 2020 var lagt fram frumvarp um breytta skilgreiningu á barnaníðsefni með nýjum refsiramma fyrir slík brot. Það frumvarp, sem ég lagði fram, fékk jákvæðar viðtökur. Það fékk jákvæða umfjöllun af hálfu allra umsagnaraðila og meðflutningsmenn komu þar að auki úr öllum flokkum. Svo að það sé sagt var hæstv. dómsmálaráðherra vitaskuld ekki kominn í það ráðherraembætti á þeim tíma, en ég hefði haldið að þessi málaflokkur hefði getað notið góðs af því að frumvörp óbreyttra stjórnarandstöðuþingmanna gætu orðið að lögum. Ég ætla að leyfa mér að nefna þetta vegna þess að síðan hafa fallið dómar í málum og það skiptir máli vegna þess að þessi löggjöf er vitaskuld ekki afturvirk. Hæstv. ráðherra leggur hér til góðar og jákvæðar og heilbrigðar og þýðingarmiklar réttarbætur. Það er einlæg ósk mín að þær verði að lögum á Alþingi sem fyrst. Við munum öll eftir umfjöllun Kompáss fyrir um tveimur árum sem sýndi rækilega fram á þörfina fyrir því að íslensk löggjöf verði á pari við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum. Því er engin ástæða til að bíða með að vinna þetta mál sem varð engu að síður reyndin með það frumvarp sem ég vísaði til. Ég held að það hefði líka getað sparað þinginu vinnu að vera ekki með tvö nánast eins mál til meðferðar á sama tíma. Það hefði getað sparað starfsfólki ráðuneytisins vinnu og það hefði getað sparað vinnu í þessu húsi og hefði getað leitt til þessara breytinga fyrr. Það eru ákveðin atriði sem hafa bæst við síðan og ég fagna þeim. Ég styð frumvarp dómsmálaráðherra og bind vonir við að það verði að veruleika. Um önnur atriði frumvarpsins ætla ég að fá að tjá mig síðar. Það er þau atriði sem varða ákvörðun refsingar og sjónarmið um refsiþyngingu, þ.e. þegar brot er talið vera svokallaður hatursglæpur, að taka eigi það til greina við ákvörðun refsingar. Síðan er það rýmkun á því hvað löggjafinn skilgreinir og telur til hatursglæpa og mér sýnist að breytingin þar sé sú að það sé alveg skýrt að þjóðlegur uppruni fái að falla þar undir og síðan er það þessi breyting varðandi mismunun og umfjöllun um fötlun. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki farið djúpt yfir þá þætti frumvarpsins en vildi brýna hæstv. dómsmálaráðherra, þakka honum fyrir að leggja frumvarpið hér fram, og hvetja hann til dáða. Það er ósk mín að þetta mál fái góða umfjöllun í allsherjarnefnd, verði svo í forgangi hjá ríkisstjórnarflokkunum um þau mál sem hér fái framgöngu, fulla meðgöngu, og verði að lögum. Ég tel að sú breyting sem varðar barnaníðsefni eigi einfaldlega ekki að bíða lengur.

Frú forseti. Ég vil taka undir með þingmönnum sem hafa komið upp til að fagna þessu lagafrumvarpi sem hæstv. dómsmálaráðherra kynnir hér fyrir þingheimi í dag og mælir fyrir, um breytingu á almennum hegningarlögum er varðar barnaníðsefni, hatursorðræðu og mismunun. Eins og fleiri sem stigið hafa í ræðustól fagna ég því sérstaklega að hér sé komið fram frumvarp til laga um breytingu á hegningarlögum er varðar barnaníðsefni. Líkt og fram kom í flutningsræðu hæstv. dómsmálaráðherra er um að ræða viðbrögð við bæði tæknibreytingum, samfélagslegum breytingum og sömuleiðis ákalli almennings um að lagaumhverfið bregðist harðar og skjótar við því sem við höfum verið að sjá á undanförnum árum, sem er aukning á dreifingu á efni sem sýnir börn beitt grófu kynferðislegu ofbeldi. Því er það fagnaðarefni að sjá þetta frumvarp í dag og sömuleiðis það sem varðar hér refsingu, sem er lengd með þessu lagafrumvarpi, og ég styð það heils hugar. Það er margt annað í þessu ágæta lagafrumvarpi og mig langar koma inn á breytingu á orðalagi um þjóðerni og sömuleiðis hvort um hatursorðræðu sé að ræða sem rekja megi til þjóðernisuppruna eða þjóðlegs uppruna, trúarbragða og kyneinkenna, kynhneigðar, kynvitundar og annarra sambærilegra þátta. Þessu fagna ég mjög og mér finnst að þarna séum við að stíga góð skref og vera sambærileg Norðurlöndunum þegar kemur að hatursorðræðu og útvíkka það ákvæði hegningarlaganna er snýr að hatursorðræðu. Í því samhengi langar mig að minna á frumvarp um breytingu á hegningarlögum sem ég mælti fyrir hér 19. janúar á síðasta ári um bann við afneitun helfararinnar. Það frumvarp, sem sú sem hér stendur mælti fyrir, var í raun og veru viðbragð við óhugnanlegri þróun sem við sjáum í Evrópu þar sem hatursglæpum hefur fjölgað mjög, og hatursorðræðu líka, þetta er nátengt, byggðum á gyðingaandúð, múslimahatri, kynþáttafordómum og kynþáttahatri, sömuleiðis öðrum glæpum gegn öðrum trúarbrögðum sem hefur fjölgað á ógnarhraða í aðildarríkjum Evrópuráðsins. Mér sýnist að hér sé líka komið til móts við þá þróun og því ber að fagna. Í því samhengi er hægt að benda á ársskýrslu Evrópunefndar gegn kynþáttafordómum, ECRI-nefndarinnar, frá árinu 2019. Þar kemur fram svart á hvítu hversu mikil og hröð fjölgun hefur verið á glæpum byggðum á hatursorðræðu, sem við erum að fjalla um í þessu frumvarpi, sem byggir á þjóðernisuppruna eða þjóðlegum uppruna og sömuleiðis trúarbrögðum, kyneinkennum og þess háttar málum. Með þessu frumvarpi sem er verið að mæla fyrir í dag er bæði verið að vísa til lagahefðar í nágrannalöndum okkar en líka til þeirra alþjóðlegu sáttmála sem við höfum undirgengist og löngu er orðið tímabært að við komum inn í okkar lagabálka, eins og til að mynda alþjóðasamnings um afnám alls kynþáttamisréttis sem var fullgiltur af Íslands hálfu árið 1967 og tók gildi 4. janúar 1969. Hér er um gríðarlega gott frumvarp að ræða og ég ætla ekki að hafa ræðu mína mjög langa. Ég styð þetta mál heils hugar og óska þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd afgreiði þetta mál hratt og örugglega sín megin frá og að málið hljóti góða afgreiðslu í þinginu, enda um gríðarlega mikilvægt mál að ræða. Eins og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir kom inn á áðan vegna fyrri starfa sinna þá hefur það verið nokkuð brýnt nú um nokkurra ára skeið að bregðast við þeirri óheppilegu þróun sem átt hefur sér stað í kynferðisofbeldi á börnum og dreifingu á hvers konar barnaníðsefni. Ég ítreka stuðning minn við málið og óska því góðs gengis í þingsal.

Virðulegi forseti. Mig langar að segja nokkur orð varðandi tiltekinn þátt í þessu frumvarpi sem varðar breytingu á ákvæði um hatursorðræðu. Þessar breytingar eru gerðar til að mæta tilmælum nefndar Sameinuðu þjóðanna um afnám alls kynþáttamisréttis og er það vel. Vandamálið sem ég sé er að þetta er ekki sú breyting sem þarf að gera til að koma skikki á þessi mál í okkar kerfi. Framkvæmd laganna er vandamálið en ekki endilega löggjöfin sjálf. Þetta ákvæði hefur verið í lögum um árabil en þau mál sem hafa verið rannsökuð eða ákært í, hvað þá dæmt í, og varða brot gegn þessu ákvæði, eru teljandi á fingrum annarrar handar. Ég tel ekki að þessi orðalagsbreyting muni bæta réttarstöðu fólks á Íslandi nema framkvæmdin verði bætt. Þar er greinilega mjög mikið verk að vinna og sennilega er vandinn ansi djúpstæður og væri mjög ánægjulegt að sjá einhverjar áætlanir varðandi það. Mig langar t.d. að benda á umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands við frumvarpið, þegar það kom fram hér áður, varðandi það að þetta ákvæði er þannig að sá sem misgert er við þarf ekki einu sinni að kæra brotið. Það er þannig í hegningarlögum að oft er það skilyrði fyrir rannsókn og ákæru að sá sem brotið er á fari fram á það. Það er ekki varðandi þetta ákvæði. Jafnvel þó að við öll verðum vitni að mikilli hatursorðræðu í samfélaginu, jafnvel á degi hverjum, er mjög lítið um tilkynningar til lögreglu. Það er mjög lítið um að lögregla taki þessi mál upp og ég þekki engin dæmi þess. Í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands kemur fram að hún hafi heimildir fyrir því að lögreglan hafi neitað að taka við ábendingum um brot á þessu ákvæði. Ég held því að þessi breyting leysi ekki þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Ég hef ekki trú á því að þetta auki réttarvernd fólks gegn hatursorðræðu á meðan framkvæmdin er óbreytt. Það er kannski fyrst og fremst þetta sem ég vildi koma á framfæri og hvetja ráðherra til að setja fram skýra áætlun um að lagfæra framkvæmdina. Mér skilst að framkvæmdin sé að einhverju leyti réttlætt með vísan í eina dóminn sem ég veit um sem fallið hefur um brot að því er varðar kynþátt eða þjóðerni, sem féll, að ég held, árið 2007, þar sem um mjög augljóst brot var að ræða og óumdeilanlegt, og að stuðst sé við þann dóm í túlkun á lagaákvæðinu, sem er kannski vandamál sem þarf að skoða út af fyrir sig. Ég er ekki viss um að þörf sé á aðkomu þingsins hvað það varðar. Ég held að þetta sé verkefni sem bíður stjórnvalda, og fyrst og fremst hæstv. dómsmálaráðherra, að kafa í. Það þarf að kafa í framkvæmdina á þessu lagaákvæði, það þarf að kafa eftir ástæðunum fyrir því að ákvæðinu er ekki beitt þrátt fyrir að við vitum öll að hér þrífst mikil hatursorðræða. Eins og staðan er í dag fer hún oft fram óáreitt.

Virðulegi forseti. Ég tel þetta frumvarp vera fagnaðarefni fyrir réttarvörslukerfið í landinu. Hér er svo sannarlega verið að bregðast við breyttum samfélagsviðhorfum og breyttu samfélagi á tímum upplýsingabyltingarinnar og á tímum internetsins. Einnig sýnir þetta frumvarp hve mikilvægt það er að fylgjast með réttarþróun á Norðurlöndunum og alþjóðlegri þróun í refsirétti. Þetta frumvarp er viðbrögð við tilmælum frá nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis. Ég fagna því að frumvarpið virðist vera mjög vandað og fagna því að í umfjöllun um greinarnar er farið yfir löggjöf eða minnst á lagagreinar á hinum Norðurlöndunum fjórum, sem er mjög gott fyrir þá sem eiga eftir að vinna með þetta í framtíðinni. Það sýnir hversu mikilvægt norrænt lagasamstarf er. Ég held að samvinna á vegum lögregluyfirvalda sem rannsaka málin sé líka mjög mikilvæg svo þessum lögum verði gefið það inntak sem þau eiga skilið í réttarvörslukerfinu og við rannsókn mála. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið sem hann veitti hér áðan þegar hann var spurður um það. Það er eitt sem ég sakna úr frumvarpinu. Lagt var fram frumvarp í nóvember 2020 um sama efni er lýtur að 3. gr. frumvarpsins og það hefði verið eðlilegt að minnast á það og fjalla um það frumvarp í frumvarpinu. Það var að vísu án greinarinnar um það þegar unglingar eru að senda myndir sína á milli, sem er í 4. gr., en það var með sömu refsiheimild, sömu ítrekunarheimild og sömu verknaðarlýsingu og líka með þyngingu refsingar. Hér er réttarbót og hér má líka taka fram að varðandi hatursumræðuna er gengið lengra en á hinum Norðurlöndunum. Í íslensku löggjöfinni er talað um kyneinkenni, en hliðstætt lagaákvæði er ekki að finna í refsilöggjöf annars staðar á Norðurlöndunum. Við göngum því lengra hvað það varðar. En bæði eru verndarhagsmunirnir mjög mikilvægir sem eru börn, og líka varðandi hatursumræðuna, það er gríðarlega mikilvægt að Ísland standist alþjóðlegar samþykktir hvað það varðar og að rannsóknin sé á heimsmælikvarða. Ég veit að þegar Ísland tekur þátt í alþjóðasamstarfi þá getum við verið best í heimi eða a.m.k. reynt að vera það. Ég vonast til að þetta verði til bóta til framtíðarinnar og ekki síst hvað varðar rannsókn og ákærur á þessu sviði.

Frú forseti. Ég mæli fyrir máli sem yrði til mikilla hagsbóta fyrir allan almenning á Íslandi og, ef að líkum lætur, fyrir ríkissjóð líka. Það er tillaga til þingsályktunar um gjaldfrjálsar heilbrigðiskimanir, en hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við að innleiða heilbrigðisskimun fyrir alla 40 ára og eldri á þriggja ára fresti þeim að kostnaðarlausu. Ráðherra upplýsi Alþingi um framgang vinnu við innleiðingu heilbrigðisskimana á vorþingi 2022.“ Almennar heilbrigðisskimanir þar sem farið er yfir hina ýmsu þætti í heilsufari fólks hafa lengi tíðkast, ekki hvað síst hefur efnaðra fólk nýtt sér þetta og valdamenn víða um lönd eru reglulega sendir í slíka skimun. En við Íslendingar, ekki fjölmennari þjóð en við erum og vel stæð efnahagslega og með töluverða samkennd, ættum að vera í stakk búin til að veita öllum borgurum landsins slíka þjónustu. Kostnaðurinn við framkvæmdina myndi svo væntanlega skila sér til baka í bættri heilsu, m.a. með því að fyrr yrði hægt að grípa inn í þegar ástæða er til, en það er vel þekkt staðreynd að besta fjárfestingin í heilbrigðismálum eru forvarnir. Því fyrr sem hægt er að bregðast við, þeim mun ódýrara. En auðvitað snýst þetta fyrst og fremst um líf og heilsu fólks, að bæta heilsu landsmanna og bjarga mannslífum. Við höfum sýnt það, Íslendingar, að við getum tekið okkur saman um stór verkefni, m.a. á sviði skimana og bólusetningar í kórónuveirufaraldrinum, sem gengu afskaplega vel fyrir sig og með almennri þátttöku. Auðvitað þekkjum við líka dæmi um skimanir sem ekki hafa gengið sem skyldi þar sem gallar í skipulagi heilbrigðiskerfisins hafa sett strik í reikninginn, eins og varðandi krabbameinsskimanir sem mikið hefur verið rætt að undanförnu. En við sjáum þó að þetta er hægt. Þetta er hægt með samtakamætti og góðu skipulagi og auðvitað með ákvörðuninni um að gera þetta. Það er grundvallaratriði. Í forsætisráðherratíð minni stofnaði ég sérstakri ráðherranefnd um lýðheilsu. Það var vegna þess að ég leit svo á að þetta væri það mikilvægt atriði fyrir allt samfélagið að það kallaði á sérstaka nefnd ráðherra til að fylgja því eftir. Í heilbrigðisstefnu, sem nú hefur verið samþykkt til ársins 2030, er einmitt sérstaklega fjallað um mikilvægi þess að fyrirbyggja sjúkdóma og lögð áhersla á bætta lýðheilsu og færð fyrir því rök að slíkt sé ekki aðeins mikilvægt út frá heilbrigðissjónarmiðum heldur líka hagkvæmt. Með almennum heilbrigðisskimunum þar sem fólk yrði boðað eða því boðið að koma í skimun á þriggja ára fresti fæst ekki aðeins aukið aðhald fyrir hvern og einn, sem hefur þá aukna hvata og áminningu um hvað betur mætti fara og hvernig megi vinna að því að bæta heilsu sína, heldur gefst þannig möguleiki á að grípa fyrr inn í þegar sjúkdómar eða aðrar heilsufarslegar hættur steðja að, sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt og stundum spurning um líf og dauða. Við, sem þetta fámenn, samheldin vel stæð þjóð, eigum að geta gert þetta fyrir alla landsmenn og með því bjargað mannslífum, lengt lífaldur Íslendinga og bætt líka lífskjör, líðan fólks með því að það fái betra tækifæri til að fylgjast með heilsu sinni, áminningu um hvað betur megi fara og möguleika á viðbrögðum í tæka tíð þegar þörf er á. Þetta fæli í sér alveg sérstaka heilsubót fyrir tekjulægra fólk sem hefur síður efni á því að kaupa slíka skimun sjálft, en það er þegar boðið upp á svona þjónustu á Íslandi. Og eins, af því að nú er oft vikið að mikilvægi þess að líta á annars vegar áhrif á karla og hins vegar konur þegar lögð eru fram frumvörp, má minna á það að karlmenn hafa reynst tregari til að leita til læknis eða eftir aðstoð en konur. Þar með væri þetta ekki hvað síst hvati fyrir þá. En auðvitað á þetta við um alla, óháð kyni og öllum öðrum þáttum nema jú, það er getið um aldur, 40 ára aldursviðmið, að þetta hefjist á þeim aldri. Það er ekki úr lausu lofti gripið. Þar höfum við litið til fordæma frá öðrum löndum þar sem fólk er fyrst og fremst hvatt til þess að fara í svona skimanir þegar það hefur náð þeim aldri, þegar það er komið á fimmtugsaldur. En þó höldum við þeim möguleika opnum, bendum sérstaklega á það, að ástæða sé til að gefa yngra fólki tækifæri til að leita eftir slíkri skimun ef tilefni þykir til og eins geti fólk óskað eftir því með samþykki læknis að vera kallað aukalega í skimun, þ.e. ekki bara á þriggja ára fresti heldur sé hægt að hafa þessar skimanir tíðari þegar sérstakar aðstæður kalla á að mati læknis. Með þessu móti má ætla, m.a. í ljósi reynslunnar sem ég gat um hér áðan af vel skipulagðri skimunar- og bólusetningarherferð vegna kórónuveirufaraldursins, að mjög verulegur hluti þjóðarinnar vildi fylgjast betur með heilsufari sínu en nú er og að í mjög mörgum tilvikum yrði hægt að grípa inn í þegar þörf er á, fyrr en ella. Það getur falið í sér mjög verulegan sparnað svoleiðis að við erum ekki að leggja til hér aðgerð sem mun á endanum kosta skattgreiðendur mjög verulegar upphæðir, heldur kannski miklu frekar að spara peninga þótt aðalatriðið, eins og ég gat um áðan, sé auðvitað heilsa og líf fólks og að verja það. Lagt er til að fyrirkomulagið verði með þeim hætti að þeir sem uppfylla kröfur geti boðist til að veita þessa þjónustu. Það er með öðrum orðum ekki er gert ráð fyrir að ríkið sjálft taki þetta allt að sér þó að ríkið fjármagni það, en að menn geti boðið fram þessa þjónustu, uppfylli þeir ákveðin skilyrði, og sjúklingarnir geti valið hvert þeir fara. Ég segi sjúklingar, ég er reyndar að tala um allan almenning, þ.e. að þeir sem þiggja það að fara í skimanir geti valið hvar það er gert. Með þessu skapast auðvitað ný tækifæri í uppbyggingu á sviði heilbrigðisþjónustu á Íslandi; fleiri starfsmöguleikar fyrir heilbrigðisstarfsfólk og hvati til þess að gera hlutina vel, að bjóða upp á þjónustu á föstu verði, því að ríkið greiðir fast verð, að bjóða upp á þessa þjónustu á því verði sem ríkið telur ásættanlegt en keppa um leið, vera í samkeppni um að veita góða þjónustu. Ég sé fyrir mér að þetta víðfeðm aðgerð geti haft mjög mikil og jákvæð áhrif á sviði íslenskrar heilbrigðisþjónustu og haft þau áhrif að efla hana til muna. Þetta mál er því dálítið sérstakt að því leyti að það er jákvætt á allan hátt. Það mætti kannski velta því fyrir sér hvers vegna þetta hafi ekki verið gert fyrr, en nú er tíminn til að ráðast í þetta. Við höfum séð að þetta er hægt og ég held að það séu ekki margir sem hafa efasemdir um mikilvægi þess og gagnsemi og líklega gera flestir sér líka grein fyrir hagkvæmni þess að fylgjast betur með heilsu fólks og stuðla að aukinni lýðheilsu, svoleiðis að þetta er gott mál á allan hátt. Ég vona að það fái hraðan framgang í þinginu og að ráðherra og ráðuneyti geti hafist handa sem fyrst við útfærsluna. Ég geri mér grein fyrir því að ríkisstjórnir vilji yfirleitt fá að leggja fram mál sjálfar og veigra sér við að samþykkja frumvörp sem koma frá öðrum. Þess vegna er þetta lagt hér fram í formi þingsályktunartillögu þar sem heilbrigðisráðherra er falið að klára útfærslur á þessu og leggja svo fram málið þegar það er tilbúið. Að því sögðu legg ég til að þessi tillaga gangi til velferðarnefndar Alþingis.

Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni framsöguna. Þetta er gott mál í alla staði sem hér er mælt fyrir og er ég meðflutningsmaður á málinu. Það sem mig langaði að bæta við, til viðbótar við það sem kom fram hjá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, er stutt frásögn af grein sem birtist í nýjasta tölublaði Læknablaðsins. Þar er rætt við Eirík Örn Arnarson, prófessor emerítus við læknadeild Háskóla Íslands, sem er jafnframt sérfræðingur í klínískri sálfræði, þar sem hann leggur til að skima fyrir þunglyndi á unglingastigi í grunnskóla og hjálpa ungmennum sem sýna einkenni að takast á við erfiðar hugsanir. Í greininni kemur fram hversu miklum árangri er hægt að ná með því að stíga snemma inn í þau vandamál sem eru að myndast á þessum mikla umbrotatíma í lífi hvers unglings. Þó að þetta sé afmarkaður þáttur sem fjallað er um í þessari tilteknu grein Eiríks Arnar þá er þetta auðvitað sama hugsunin og við förum hér fram með, þingmenn Miðflokksins, þ.e. að stíga fyrr inn í til að spara kostnað í heilbrigðiskerfinu á seinni stigum en auðvitað fyrst og fremst til þess að bæta líðan borgara þessa lands með því að auka líkur á því að hægt sé að komast fyrir alvarleg veikindi á seinni stigum með einfaldri greiningu og mögulega meðferð á frumstigum þess sjúkdóms sem um kann að ræða. Mig langar örsnöggt að grípa niður í viðtalið við nefndan Eirík Örn Arnarson þar sem segir, með leyfi forseta: „Stigveldisaukning verður á geðlægð ungmenna í 9. bekk. Kynjamunurinn fer að koma fram en þunglyndi er helmingi algengara meðal stúlkna en drengja. Við 18 ára aldur er talið að um 15% ungmenna hafi lifað meiriháttar lotu geðlægðar.“ Það er auðvitað til mikils að vinna ef við náum að koma málum þannig fyrir á víðara sviði en því miður er þetta enn ekki framkvæmdin sem Eiríkur er að lýsa hér að væri skynsamleg. Í viðtalinu segir sömuleiðis, með leyfi forseta: „Það er tilhneiging til að beina athyglinni að þeim sem eiga við vandamálin að stríða og reyna að hjálpa þeim en minni til að koma í veg fyrir að vandamálin grafi um sig.“ Þetta er akkúrat kjarninn í því sem hér um ræðir, að við reynum að einbeita okkur meira að því að stíga inn í snemma og fyrirbyggja, það eru forvarnir. Eiríkur Örn Arnarson talar um þetta út frá sálfræðinni og því að skima alla unglinga með það að markmiði að ná vonandi verulegum árangri í að fækka þeim sem verða fyrir alvarlegri geðlægð snemma á lífsleiðinni og þar með minnka verulega alvarlegar afleiðingar á seinni stigum máls. Það segir sömuleiðis, með leyfi forseta: „Það kom í ljós við eftirfylgd ári eftir námskeiðið“ - námskeiðið er sem sagt það sem hópurinn var settur í sem hafði áður farið í gegnum skimun - „að þau sem sátu það ekki, samanburðarhópurinn, voru fimm sinnum líklegri til að hafa þróað með sér lotu geðlægðar á þessu eina ári en hin sem það sátu.“ Þau sem sátu ekki námskeiðið þar sem reynt hafði verið að grípa inn á fyrri stigum voru fimm sinnum líklegri til þess að þróa með sér lotu geðlægðar. Þetta segir okkur bara að það er til mikils að vinna ef þetta eru niðurstöðurnar sem koma úr svona afmarkaðri tilraun á hóp sem er auðvitað þeirrar gerðar að á einhverjum tímapunkti fara allir landsmenn, eða þeir sem ná aldri, í gegnum þennan hluta lífsleiðarinnar. Ef það væri raunhæft að ná jafn miklum árangri og þarna er lýst er borðleggjandi, ef hægt er að yfirfæra nálgunina á fleiri þætti heilbrigðiskerfisins, að ganga til þess verks. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að leggja málið fram og að ég fái að vera meðflutningsmaður á því. Ég held að málið sé þeirrar gerðar að ef það klárast ekki núna þá mun það klárast næst og þá verður ríkisstjórnin að fá tækifæri til að leggja það fram í eigin nafni eða vinna að framkvæmdinni eins og hér er lagt til því að það er alveg sama hvort horft er til þess fjárhagslega, og þá sérstaklega hvað langtímafjárhagshagsmuni ríkis og fyrirtækja og heimila landsins varðar, eða hvort horft er til heilbrigðis landsmanna, þetta mál, verði það að veruleika, mun margborga sig fyrir land og þjóð.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um afnám vasapeningafyrirkomulags, ekki í fyrsta, ekki annað, ekki í þriðja - í fjórða sinn. Með mér á málinu eru hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að leggja fram lagafrumvarp til breytinga á lögum um málefni aldraðra, fyrir árslok 2022, sem tryggi afnám svokallaðs vasapeningafyrirkomulags og að lífeyrisþegi sem flytur á dvalar- eða hjúkrunarheimili haldi óskertum lífeyris- og bótagreiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins. Markmið frumvarpsins verði að aldraðir fái notið lögbundins fjárræðis og sjálfræðis.“ Er það ekki með ólíkindum, virðulegi forseti, að þegar við erum komin á endastöð og erum á síðasta æviskeiði okkar, æviskeiði sem á að vera uppskeruhátíð okkar eftir að hafa unnið og lagt okkar til samfélagsins, að við skulum ekki fá að halda reisn? Það er enginn að tala um þá sem eru komnir með heilabilun, Alzheimer eða eitthvað, og geta í rauninni ekki séð um sín fjármál sjálfir. Þeir eiga samt sem áður aðstandendur og aðra sem gætu hugsanlega aðstoðað þá við að greiða það sem þeim ber miðað við þá þjónustu sem þeir sækja til hjúkrunarheimila eða dvalarheimila. Það hlýtur að vera hægt að sjá kaldhæðnina í því að vera kominn á efri ár, uppskerutíma ævinnar, og þurfa að biðja um peningana sína í formi ölmusu eins og maður sé unglingur eða smákrakki heima hjá pabba og mömmu að biðja um vasapening. Þetta er vægast sagt alger lítilsvirðing við eldra fólk. Og ég leyfi mér að spyrja: Hvernig stendur á því að ég er að mæla fyrir málinu hér í fjórða sinn? Það ætti öllum að vera ljóst að þetta er sanngirnis- og réttlætismál og það hlýtur að liggja í hlutarins eðli að það er algerlega bannað að ráðast svoleiðis að manni, þó að maður þurfi að nýta sér opinbert búsetuúrræði eða búsetuúrræði hjá einkaaðilum, að maður eigi að vera sviptur bæði sjálfræði og fjárræði með þessu móti, hendandi í mann einhverjum 70.000 kr. ríflega á mánuði: Og gerðu bara við þetta það sem þú vilt, sjáðu til. Þú færð ekki meira hér, ágæti eldri borgari sem þarft að nota hér þjónustu. Virðulegi forseti. Við í Flokki fólksins höfum ímugust á svona framkomu við fólk, bara algerlega. Við tölum ítrekað um mannréttindi og allt það sem tjáir að nefna af því. En hvar eru mannréttindi eldri borgara þegar ævistarfið þeirra er tekið og greiðslurnar sem þeir fá, hvort heldur það eru launin þeirra eða frá almannatryggingakerfinu, hvað annað sem er, og þeir fá vasapeninga á gamals aldri? Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu kemur einmitt fram að við erum búin að mæla fyrir þessu og ég hef mælt fyrir þessu máli þrjú undangengin ár, hugsa sér, á síðasta kjörtímabili. Mig langar að segja, með leyfi forseta, að Landssamband eldri borgara hefur í mörg ár beitt sér fyrir því að breytingar verði gerðar á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, þannig að eldri borgarar haldi sjálfstæði sínu og fjárhagslegu sjálfstæði óháð heimilisfesti. Í IV. kafla laganna er fjallað um kostnað við öldrunarþjónustu. Þar er einnig fjallað um þátttöku heimilismanna dvalarheimila í greiðslu þess kostnaðar. Þegar einstaklingur flytur inn á dvalar- eða hjúkrunarheimili fellur réttur viðkomandi til ellilífeyris niður. Hann þarf einnig að greiða fyrir dvöl sína ef tekjur eru yfir 107.165 kr. á mánuði eftir skatta. Ef tekjur einstaklingsins skyldu nú rjúka algerlega upp í 128.512 kr. á mánuði þá getur hann átt rétt á ráðstöfunarfé eða vasapeningum sem á árinu sem nýlega er gengið í garð, árinu 2022, eru að hámarki 83.533 kr. Heyr, heyr, eldri borgari sem ert búinn að vinna, eyða allri ævinni í að vinna, erja jörðina og skila til okkar samfélags, sem við ættum öll að geta, eiga og mega vera stolt af. Er það virkilega svo að þetta sé þakklætið sem stjórnvöld senda þessu fullorðna fólki? Er þetta öll virðingin, virðulegi forseti, fyrir fullorðna fólkinu okkar, pabba og mömmu, afa, ömmu? Ég skammast mín fyrir stjórnvöld sem koma svona fram. Það er ekki hægt að gera neitt annað, virðulegi forseti. Kostnaðarþátttaka er umtalsverð þegar fólk er komið á dvalar- og hjúkrunarheimili og margir verða af nær öllum sínum tekjum þegar ellilífeyririnn fellur niður. Afleiðingin er sú að fólk þarf í flestum tilvikum að láta vasapeningana, þessar 83.000 kr. á mánuði, duga fyrir öllum öðrum útgjöldum, öllum sínum útgjöldum. Með tillögu þessari er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að leggja fram lagafrumvarp sem tryggi sjálfræði og fjárræði aldraðra einstaklinga þegar þeir fara inn á hjúkrunarheimili og að greiðsluþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum verði breytt þannig að íbúar haldi lífeyrisgreiðslum sínum og greiði milliliðalaust fyrir húsaleigu, mat og annan kostnað sem fylgir heimilishaldi. Almennar reglur um þá heilbrigðisþjónustu sem veitt er á heimilunum verði þó óbreyttar. Gert verði ráð fyrir að íbúar geti átt rétt á húsnæðisbótum og kostnaðarþátttaka einstaklinga á dvalar- eða hjúkrunarheimilum verði tekjutengd og falli niður hjá þeim sem hafi lágar tekjur. Flokkur fólksins hefur ítrekað kallað eftir þessu. Hættið að skattleggja fátækt. Hættið að skattleggja og skerða fólk sem á í erfiðleikum og nær margt hvert ekki endum saman. Hvers lags samfélag er það sem við lifum í þegar sagt er: Jú, við erum ein af tíu ríkustu þjóðum í heimi en við skulum samt skattleggja fátækt. Við skulum samt múra fólk inni í fátæktargildrum. Við skulum samt vera vanþakklát fyrir það sem þau hafa lagt til málanna í gegnum ævistarfið. Við skulum refsa þeim fyrir að vera gömul. Eru þetta skilaboðin, virðulegi forseti? Ég segi já. Skilaboðin eru skýr vegna þess að í rauninni liggja fyrir rannsóknir sem hafa verið gerðar á því hvernig fólk breytist í sínu atferli inni á hjúkrunar- eða dvalarheimilum þegar það fær að halda sjálfstæði sínu og reisn, þegar það þarf sjálft að ákveða hvernig það fer að því að borga fyrir sig og sinna sínum skyldum eins og það hefur gert í gegnum allt lífið. Árið 1989 fékk Halldór Sigurður Guðmundsson, forstöðumaður Dalbæjar á Dalvík, leyfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins til að breyta hluta Dalbæjar, heimilis aldraðra á Dalvík, í verndaðar þjónustuíbúðir. Halldór skrifaði skýrslu til heilbrigðisráðuneytisins og stjórnar Dalbæjar í október 1990, nokkrum mánuðum eftir að tilraunaverkefninu lauk. Tilrauninni var ætlað að gefa öldruðum kost á að halda fjárhagslegu sjálfstæði. Sem sagt, virðulegi forseti: Halda reisn, halda áfram að vera sjálfráða, fjárráða og stolt. Fjórir karlar og fjórar konur tóku þátt í tilrauninni og niðurstöðurnar voru að þátttakendur í tilrauninni sýndu aukna virkni, félagslífið jókst og ferðir út í bæ urðu fleiri. Þessi tilraun leiðir líkur að því að hið hefðbundna dvalarheimilisform sé neikvætt og hafi alið af sér ótímabæra hrörnun einstaklinga. Hvað er það, virðulegi forseti, sem er verra en að hafa ekki lengur tilgang eða löngun til að taka þátt? Hversu erfitt er að vera amma, afi, langamma, langafi og geta ekki vegna örbirgðar, vegna þess að búið er að taka allt af manni og maður hefur ekki fjárhagslegt sjálfstæði, hvað þá burði til þess, vegna þess að maður er skattlagður í fátækt - hvaða reisn er það og hvers lags líðan er það hjá eldra fólki sem hefur ekki ráð á því að gleðja barnabörnin sín, gleðja börnin sín, taka þátt? Við erum öll gjafmild. Við viljum fá að gefa jólagjafir. Við gleðjumst yfir að fá að gefa afmælisgjafir. Það er tilgangur í tilverunni okkar að fá að gefa af okkur og fá að gleðja aðra. En hugsa sér hvernig mörgu hverju fullorðna fólki er gjörsamlega meinað það með því að múra það svo rækilega inn að það fær rúmar 80.000 kr. á mánuði í vasapeninga eins og hver annar smákrakki heima hjá pabba og mömmu. Starfshópur um afnám vasapeningafyrirkomulagsins var skipaður í maí 2016, sem sagt fyrir rétt nær sex árum síðan, af þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Eygló Harðardóttur, en hann hefur ekki enn skilað niðurstöðum sínum. Ja hérna, ætli þetta sé eini starfshópurinn sem er hangandi yfir einhverju í sex ár án þess að skila nokkrum sköpuðum hlut af sér? Nei, ég leyfi mér að efast um það. Í svari félags- og jafnréttismálaráðherra árið 2018 um afrakstur starfshópsins kom fram að vinna hópsins - taktu nú eftir, virðulegi forseti, við skulum taka eftir því hvað kom fram þarna árið 2018 - væri enn á undirbúningsstigi. Afnám vasapeningafyrirkomulagsins hefur verið á döfinni í mörg ár án þess að þær hugmyndir hafi skilað sér í neinu handföstu. Árið 1990 var sambærilegu fyrirkomulagi í Danmörku breytt. Lífeyris- og bótaþegar sem bjuggu á stofnunum héldu sínum tekjum en borguðu fyrir sig. Það hafði ekki endilega í för með sér að þeir hefðu meira fé handa á milli, eðli málsins samkvæmt þá gera þeir það ekki neitt, en það þýddi að þeir höfðu fjárhagslegt sjálfstæði. Þeir héldu sinni reisn. Með þessari þingsályktunartillögu er því beint til félags- og vinnumarkaðsráðherra að endurskoða strax vasapeningafyrirkomulagið þannig að aldraðir haldi sjálfræði inni á stofnunum í eins ríkum mæli og kostur er svo að sem minnstar breytingar verði á högum fólks og háttum þegar það þarf á breyttu búsetuúrræði að halda. Virðulegi forseti. Við vitum öll að það er nógu erfitt þegar við erum komin á þann stað í lífinu að við þurfum að viðurkenna vanmátt okkar gagnvart því að búa ein, að við getum í rauninni ekki lengur verið ein, þurfum að leita aðstoðar annað og við þurfum að leita í ný búsetuúrræði. Það er alveg nógu erfiður þröskuldur að stíga yfir. Það tekur margt fullorðið fólk langan tíma að stíga yfir þann þröskuld. Virðulegi forseti. Ég vona að við í Flokki fólksins þurfum ekki að mæla aftur fyrir þessu einfalda sanngirnismáli sem eldri borgarar hafa kallað eftir árum saman og talað fyrir dauðum daufum eyrum. Hérna varð mér smá fótaskortur á tungunni, virðulegi forseti. Ég var næstum því búin að segja „fyrir dauðum eyrum“ en ég held að það geti alveg átt jafn vel við og „daufum eyrum“ í þessu tilviki því að það er bara eins og þessi rómur heyrist ekki. Þeim er bara alveg nákvæmlega sama. Ég vona að gamla góða ríkisstjórnin, sem var hér á síðasta kjörtímabili og virðist sitja enn, sé komin með heyrnartæki og heyri vel ákall úti í samfélaginu og réttlætiskallið eftir því að fólk sem þarf að nýta sér búsetuúrræði annars staðar en heima sé ekki svipt sjálfstæði sínu, fjárræði sínu, og geti þar af leiðandi verið mun virkara í félagsstarfi og félagslífi af því að þá líður því svo miklu betur. Að lokum, virðulegi forseti, ætla ég að vísa þessu máli til hv. velferðarnefndar.

Virðulegur forseti. Tillaga til þingsályktunar um afnám vasapeningafyrirkomulags er með það að markmiði að aldraðir fái notið lögbundins fjárræðis og sjálfstæðis. Nú eru fjárræði og sjálfstæði sjálfsögð mannréttindi allra einstaklinga. Það að ellilífeyrisþegar sem fara á dvalar- og hjúkrunarheimili fái eiginlega ekki notið lögbundins réttar verður að teljast nánast mannréttindabrot. Það er spurning hvort það myndi standa fyrir dómstólum. Ég tel að þetta sé það mikilvægt mál að ef Alþingi samþykkir ekki þessa þingsályktunartillögu, að fela félagsmálaráðherra að leggja fram lagafrumvarp um breytingu á lögum um málefni aldraðra hvað þetta varðar, þá tel ég vera spurningu um að Landssamband eldri borgara fari hreinlega með málið fyrir dóm til að afnema þetta ölmusufyrirkomulag sem felur hreinlega í sér afnám þeirra sjálfsögðu mannréttinda sem fjárræði og sjálfræði er. Þetta ölmusufyrirkomulag er þannig að þegar einstaklingur flytur inn á dvalarheimili eða hjúkrunarheimili falla niður lífeyrisréttindi og honum er úthlutaður vasapeningur. Það gengur ekki vegna þess að þegar hann fer á dvalar- og hjúkrunarheimili þá greiðir hann að sjálfsögðu fyrir það og það á hann að greiða úr eigin vasa, eins og kemur fram í greinargerð með þingsályktunartillögunni. Það virðist vera að þetta kerfi sé raunverulega ekki fyrir aldraða, að það sé meira fyrir þær stofnanir sem þeir fara inn á. Þetta er til hægðarauka fyrir þær og þetta varðar ekki þjónustu við aldraða. Þetta er fyrirkomulag sem þarf ekki að vera fyrir hendi. Í greinargerðinni er líka minnst á að sambærilegt fyrirkomulag hafi verið í Danmörku en því hafi verið komið á 1990. Það hafði ekki endilega í för með sér að eldra fólk hefði meira á milli handanna en það þýddi hins vegar að þeir voru fjárhagslega sjálfstæðir. Kostnaðurinn ætti því ekki að vera mikill hvað þetta varðar. Þetta er fyrst og fremst spurning um mannréttindi og það að virða sjálfræði og fjárræði og tryggja þá reisn sem framsögumaður kom inn á. Maður skoðar þetta mál nánast ekki ógrátandi. Fyrir 32 árum, árið 1989, fékk Halldór Sigurðsson, forstöðumaður á Dalvík, leyfi til að gera tilraun hvað þetta varðaði, til að gefa öldruðum kost á að vera fjárhagslega sjálfstæðir. Árangurinn var klár, eins og kom fram í framsöguræðu hér áðan. Þeir sýndu aukna virkni, félagslífið jókst, ferðir í bæinn urðu fleiri. Þessi tilraun leiðir líkur að því að hefðbundið dvalarheimilisform sé neikvætt, þ.e. að núverandi vasapeningafyrirkomulag sé neikvætt, að það leiði til ótímabærrar hrörnunar einstaklinga. Það er kostnaður fyrir ríkið. Núverandi fyrirkomulag leiðir til kostnaðar fyrir ríkið vegna ótímabærrar hrörnunar. Það minnkar virkni. Allt kerfið á að sjálfsögðu að leiða til aukinnar virkni, aukins félagslífs og aukinna lífsgæða. Það sýnir hversu mikilvægt þetta mál er. Einnig það hvað kerfið hefur verið ótrúlega lengi við lýði. Fyrir sex árum var stofnaður starfshópur og fyrir fjórum árum kom í ljós að vinnan var enn á undirbúningsstigi. Það hafði tekið starfshóp, sem skipaður var í tíð þáverandi félagsmálaráðherra, Eyglóar Harðardóttur, tvö ár að komast á undirbúningsstig og hann hefur ekki enn skilað niðurstöðum. Það er gríðarlega mikilvægt að koma þessu af stað. Ég tel að ef það verður ekki gert núna ættu Landssamband eldri borgara og eldri borgarar, og Flokkur fólksins mun örugglega styðja það, að fara með málið fyrir dómstóla.

Virðulegi forseti. Aukið lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum, hver er á móti því? Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um einmitt aukið lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Með mér á tillögunni eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, hv. þingmenn Flokks fólksins. Með leyfi forseta hljóðar þingsályktunartillagan svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2022 sem hafi það að markmiði að auka lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Frumvarpið feli m.a. í sér ákvæði sem tryggi að: a. sjóðfélagar fari með æðsta vald í málefnum lífeyrissjóða með því m.a. að stjórn lífeyrissjóða boði til félagsfunda í samræmi við samþykktir sjóðanna og atkvæðisréttur sjóðfélaga á félagsfundi fari eftir áunnum og framreiknuðum iðgjöldum sjóðfélaga eftir nánari ákvæðum í samþykktum sjóðanna …“ Ég velti fyrir mér hvernig á því stendur að þetta hafi ekki þegar verið gert. Af hverju skyldi nokkurn tíma vera komin upp sú staða í lífeyrissjóðunum að þeir sem eiga þá skuli ekki sjálfir vera aðalstjórnendur þeirra? Virðulegi forseti. Við höfum gjarnan séð hvernig það er þegar fjárhirslurnar eru úttroðnar af peningum þar sem hreinlega út úr flóir. Þá er afskaplega eftirsótt að komast að þeim kjötkötlum. Hér á árum áður var nú svo - við erum með lífeyrissjóðskerfi sem er sett á laggirnar í kringum 1969 - að það var ýmislegt öðruvísi sem fólk fékk að heyra og markmiðin sem virtust vera með tilurð lífeyrissjóðskerfisins á þeim tíma. Á þeim tíma var það líka svo að hér ríkti þessi svokallaða húsbóndaregla, húsbóndaábyrgð, öðru nafni vinnuveitendaábyrgð, þar sem vinnuveitendur báru í rauninni allt öðruvísi ábyrgð en þeir gera í dag. Ef starfsmaður hafði orsakað einhvern skaða eða eitthvað slíkt þá lenti það oftar en ekki á vinnuveitandanum sjálfum. Ef ég skil það rétt, miðað við það sem maður hefur fengið að heyra í gegnum tíðina, þegar maður er að reyna að kynna sér þessi mál til hlítar svo að maður viti að einhverju leyti um hvað maður er að tala, þá er þetta búið að vera núna. Þessi húsbóndaábyrgð, þessi vinnuveitendaábyrgð, hún er ekki lengur við lýði. Atvinnurekendur eiga ekkert erindi inn í lífeyrissjóðina okkar, ekki neitt. Þeir geta verið í sínum eigin lífeyrissjóðum og séð um þá en þeir eiga ekkert erindi inn í hina almennu lífeyrissjóði. „b. stjórnir lífeyrissjóða séu kosnar ár hvert á ársfundi sjóðs, c. stjórnarmenn og framkvæmdastjórar í lífeyrissjóðum megi ekki eiga eignarhlut eða stunda viðskipti fyrir eigin reikning í fyrirtækjum sem lífeyrissjóðurinn á hlut í eða í þeim fyrirtækjum sem sjá um fjárfestingar fyrir hönd lífeyrissjóðs …“ Hvers vegna skyldi þessi liður vera kominn inn, virðulegi forseti? Vegna þess að hann er hreinlega til að koma í veg fyrir hrein og klár innherjaviðskipti. Við vitum dæmi þess að einstaklingar, sem hafa haft tögl og hagldir í þessum risastóru peningum, hafa einfaldlega látið kaupa í fyrirtækjum og keypt síðan sjálfir um leið og markaðsvirði fyrirtækjanna rauk upp, eðli málsins samkvæmt því að í þau var sett fullt af milljörðum. Þá kom viðkomandi einstaklingur jafnvel og keypti slatta af hlut og græddi fullt af peningum. En hann stýrði því sjálfur. Þetta heitir spilling, virðulegi forseti. Þetta heita hrein og klár innherjaviðskipti sem viðkomandi hefur í rauninni skapað sér sjálfur. C-liður þessarar þingsályktunartillögu kemur í veg fyrir að þetta yrði gert ef hún nær fram að ganga. Ég er reyndar að mæla fyrir henni í fjórða sinn því að einhverjum virðist vera mikið í mun að halda ástandinu óbreyttu. Í d-lið kemur fram að Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands haldi skrá um fjárhagslega hagsmuni og trúnaðarstörf stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða. Í e-lið er talað um að Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands hafi eftirlit með því hvort hagsmunir stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða samrýmist þeim reglum sem gilda um störf þeirra. Hér er verið að reyna að tryggja ákveðið eftirlit, ákveðið aðhald, koma í veg fyrir að um okkar stóru sjóði, sem telja nú á sjöunda þúsund milljarða króna í eignum og fjármunum, sé gengið af léttúð. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni kemur einmitt fram að ég hef áður mælti þrisvar sinnum fyrir þessu máli og er að gera það í fjórða sinn núna. Með tillögu þessari er lagt til að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga sem hafi það að markmiði að auka lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Við erum að tala um að ákvæðið feli það í sér að tryggja sjóðfélögum sjálfum aukið vald í málefnum sem varða lífeyrissjóðina og þeirra sjóði, málefni sem beint varða þá sjálfa og þá hagsmuni sem þeir hafa af því að vernda það sem lögþvingað hefur verið tekið af þeim í gegnum lífeyrissjóðina í hvert einasta skipti sem þeir hafa fengið útborgað. Ég ætla kannski ekki endilega að fara mikið meira í greinargerðina en ég hvet ykkur endilega til að kynna ykkur málið. Eftir kjarasamningana vorið 1969 hafa stjórnir lífeyrissjóðanna almennt verið skipaðar til helminga af Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd launagreiðenda og af viðkomandi stéttarfélagi, en án aðkomu hins almenna sjóðfélaga. Ég er í rauninni búin að koma lítillega inn á það sem stendur hér og mig langar bara að benda á að það er með hreinum ólíkindum að vera lögþvingaður til að greiða af laununum sínum ákveðnar prósentur í sjóð sem er svokallaður samtryggingarsjóður, að við skulum ekkert hafa um það að segja nánast hvernig um hann er gengið, hvernig um hann er hugsað og, eins og kemur fram í fleiri málum sem á eftir að mæla fyrir, hvernig eignarréttur okkar á þessum sjóðseignum okkar er algerlega, gjörsamlega fótum troðinn í nafni samtryggingar. Hvers vegna fær fullorðið fólk, sem þiggur lífeyrisgreiðslur núna samkvæmt lífeyrissjóðseignum sínum, ekki að njóta þess hvað það er búið að greiða alla sína ævi? Af hverju fá ekki eftirlifandi börn og afkomendur og erfingjar ekki að njóta ávaxtanna sem viðkomandi er búinn að vera að leggja á sig í gegnum allt lífið? Af hverju hverfur mesti hlutinn af því bara í hítina, virðulegi forseti? Við köllum þetta hreina og klára eignaupptöku vegna þess að þrátt fyrir þessi stóru markmið um að ákveðnar kynslóðir, eins og við núna, eigi að sjá um komandi kynslóðir - við megum bara ekki skerða þennan lífeyrissjóð. Áttið ykkur á því að ef þið ætlið að gera eitthvað við lífeyrissjóðinn, ætlið að láta hann vera erfanlegan og ætlið að láta einstaklinginn sem er búinn að borga lögþvingað í sveita síns andlits í þennan lífeyrissjóð alla sína ævi, ef þið ætlið að fara að láta hann fá það sem hann hefur lagt í sjóðinn, nú þá bara fer þetta allt á höfuðið. Það eru skilaboðin sem við fáum að heyra. En þau eru ósönn. Það kemur alltaf maður í manns stað, það er ekki flóknara heldur en það. Það eru um 200 milljarðar kr. á ári sem flæða frá launþegum inn í þessa sjóði. Þeir þurfa að fjárfesta fyrir 17–20 milljarða kr. á mánuði. Yfirbygging þeirra og hvernig stjórnendur þessara sjóða hafa valsað um fjármuni, fjármuni sem þeir eiga ekkert í, er með slíkum ólíkindum að manni verður hreinlega bara orða vant. Við vissum að það voru vel yfir 20 milljarðar, yfirbyggingin hérna á Íslandi fyrir tveimur, þremur árum síðan. Yfir 20 milljarðar. Við vitum að af einhver kemst að þessum kjötkatli þá bítur hann svoleiðis fast, þá hangir hann svo fast á roðinu að það verður illmögulegt að slíta hann af roðinu nema gómarnir fylgi með. Svoleiðis er nú það. Það er alltaf gott að komast í gullkistu annarra og maka krókinn á erfiði annarra, í gegnum starfsævi einhvers allt annars en manns sjálfs og vera samt ekki klárari en að það þurfi að ráða erlenda sérfræðinga til að fjárfesta fyrir sjóðina því að þeir treysta sér ekki til að gera það sjálfir, margir hverjir. Virðulegi forseti. Ég hvet ykkur til að lesa þetta. Ég ætla ekki að eyða tímanum í að lesa þetta fyrir ykkur því að ég veit að þið hafið öll gaman af að lesa þetta. Farið bara inn á Alþingi.is. Þar eru allir þingmenn og þar er hægt að finna frumvörpin okkar, þar er hægt að finna þingsályktunartillögur okkar, þar er hægt að sjá hverjir sendu inn umsagnir. Þar er hægt að fylgjast með. Alþingisvefurinn er góður vefur. Hann er einfaldur, það er þægilegt að nota hann fyrir þá sem treysta sér til þess yfir höfuð að fara á vefinn. Núna mun ég vísa þessu góða máli til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og vona svo sannarlega að svona réttlætis- og sanngirnismál, sem felst hreinlega í því að þeir sem eiga eigi sjálfir að koma að því í meiri hluta að stýra þessum sjóðum. Ég er að vona að maður þurfi ekki að mæla fyrir þessu í fimmta sinn, virðulegi forseti. Hvað liggur að baki hjá stjórnvöldum sem koma í veg fyrir að svona lagað nái fram að ganga þegar á móti kemur 72. gr. stjórnarskrár um eignarrétt? Hvort skyldi nú vega þyngra, lög um lífeyrissjóði eða sjálf stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944? Virðulegi forseti. Ég veit að það er bannað að veðja hér í ræðustól Alþingis en ég veðja samt á stjórnarskrána.

Virðulegur forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessari tillögu til þingsályktunar um aukið lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Það sem ég vil bara segja er að það að sjóðfélagar fari ekki með æðsta vald í málefnum lífeyrissjóða, m.a. að stjórn lífeyrissjóða sé ekki kosin af félagsmönnum, sjóðfélögum eingöngu, er algjört hneyksli að mínu mati. Það sýnir hvers konar samfélagi við búum í. Það að ekki skuli vera búið að breyta þessu kerfi fyrir lifandis löngu sýnir ótrúlegt kjarkleysi hjá stjórnvöldum og þessari stofnun hér. Þetta virðist vera eitt af þessum kerfum sem ekki er hægt að breyta, hvort sem það er kvótakerfið eða önnur kerfi sem er búið að koma hérna á. Núverandi kerfi var komið á fót eftir kjarasamninga vorið 1969, sama ár og ég fæddist. Það var gert þannig að stjórnir lífeyrissjóðanna skyldu almennt skipaðar til helminga af Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd launagreiðenda og af viðkomandi stéttarfélagi. Þetta kerfi er enn við lýði. Núna, 52 árum seinna, er sama kerfi við lýði. Það að rökin skuli vera þau að launagreiðendur hafi ávallt haft fulltrúa í stjórnum lífeyrissjóðanna, að það eigi sér sögulegar skýringar og grundvallist í upphafi á húsbóndaábyrgðinni - ja, húsbóndaábyrgðin er hugtak í skaðabótarétti í dag varðandi ábyrgð vinnuveitenda. Sú húsbóndaábyrgð sem þarna er á sér sennilega rætur í vistarbandinu. Í vistarbandinu skráðu menn sig á býli og þar var húsbóndaábyrgð. Bændur þurftu að ábyrgjast að fólkið sem var skráð á býlið í vistarband hefði nóg að bíta og brenna. Það að við skulum enn þá vera í fyrirkomulagi sem er sennilega arfur af þessu er algjört hneyksli. Að gagnsæi og lýðræði skuli ekki vera komið varðandi lífeyrissjóðina, sem varðar eftirlaun starfsmanna, er eitthvað sem er alveg með ólíkindum og er ekki hægt að færa rök fyrir með nokkrum einasta hætti, nema þeim að kerfið sjái um sína. Þarna á bak við eru sérhagsmunir sem er verið að verja. Það er ekkert annað sem er þarna á bak við. Það að fulltrúar atvinnulífsins séu í stjórnum þessara lífeyrissjóða hefur bara ekkert með það að gera. Það skiptir engu máli. Ég er kannski að taka of mikið upp í mig en þeir eru þá að gæta sinna eigin fyrirtækja. Lífeyrissjóðir eiga að gæta hagsmuna sjóðfélaga og engra annarra. Hverjir eru bestir í að gæta hagsmuna sjóðfélaga? Jú, það eru sjóðfélagarnir sjálfir. Það þarf ekki einhverja yfirstétt sem veit betur, sem fer með húsbóndavald eða húsbóndaábyrgð eða hvað við köllum það, til að vita hvernig á að fjárfesta í þessum sjóðum. Fjárfestingarnar eru ekkert smáræði. Þetta eru 17–20 milljarðar á mánuði, alls 200 milljarðar á ári. Þetta eru gríðarleg völd og þetta eru völd sem fulltrúar atvinnulífsins og fulltrúar stéttarfélaga vilja ekki láta frá sér. Ég get ekki orða bundist yfir því að stéttarfélög landsins skuli vera að taka þátt í þessu bixi. Mér vitanlega hafa þau ekki komið fram með kröfu um að lýðræði verði aukið, að völdin verði færð til sjóðfélaganna þar sem þau eiga heima og að þeir fari með æðsta vald. Ég skora á stéttarfélögin að taka þetta mál upp af alvörukrafti og að séð verði til þess að sjóðfélagar fari með þetta æðsta vald og hagsmuna þeirra verði gætt í framtíðinni. Það er annað sem þetta leiðir líka af sér en það eru svokölluð innherjaviðskipti. Það er verið að fjárfesta með gríðarlegum fjármunum. C-liður tillögunnar kemur inn á það að stjórnarmenn og framkvæmdastjórar í lífeyrissjóðum megi ekki eiga eignarhlut eða stunda viðskipti fyrir eigin reikning í fyrirtækjum sem lífeyrissjóðurinn á hlut í eða í þeim fyrirtækjum sem sjá um fjárfestingar fyrir hönd lífeyrissjóða. Þetta er svo sjálfsögð regla að árið 2022 á varla að þurfa að vera með þingsályktunartillögu þar sem þetta er fært í lög. Það að stjórnarmenn lífeyrissjóða séu að stunda viðskipti á hlutabréfamarkaði á sama tíma og þeir eru að fjárfesta fyrir tugi milljarða, 200 milljarða á ári, er algjört hneyksli. Ég segi bara: Ég get ekki orða bundist yfir þessu og hvað þá að verið sé að mæla fyrir þessu máli í fjórða eða fimmta sinn, Ég skora á verkalýðsfélögin og almenning allan að taka undir þessa tillögu og skila inn umsögnum. Ég vonast til þess að við getum kannski fengið umsagnir eins og hafa komið í blóðmeramálinu, sem er mjög mikilvægt mál líka, og þær verði a.m.k. yfir 100. Þetta er það mikilvægt mál fyrir lífsafkomu eldra fólks og þeirra sem greiða í sjóðinn í dag og þeirra sem eiga að njóta þessara réttinda í framtíðinni. Þetta er allt í nafni aukins lýðræðis og aukins gagnsæis. Hver ætti svo sem að vera á móti því, nema þeir sem hafa hagsmuni af því að það verði ekki aukið lýðræði og ekki aukið gagnsæi?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem mæltu, hv. þingmönnum. Allt ber að sama brunni í þessu forna danska húsi sem var reist og teiknað af dönskum arkitekt seint á 19. öldinni. Manni finnst stundum eins og okkur sem stöndum hér og störfum beri að laga okkur að húsinu frekar en húsinu beri að laga sig að okkur. Þetta eru gömul sjónarmið og við erum hérna til þess að breyta gömlum sjónarmiðum í fersk og ný sjónarmið. Það sem hér hefur verið um rætt, vasapeningafyrirkomulag eldri borgara sem er auðvitað fyrir neðan allar hellur, þeir eru sviptir fjárræði og sjálfræði og gefið einhvers konar álfræði eða kálfræði, er partur af því sama og hér er um rætt með lífeyrissjóðina, sjóðina sem hinar stritandi vinnandi stéttir þessa lands eru látnar samkvæmt lögum leggja fyrir sér til lífeyris á efri árum. Hvað er þetta? Hvers vegna látum við þetta viðgangast ár eftir ár? Hvers vegna er hv. þm. Inga Sæland að mæla fyrir þessum hlutum í þriðja, fjórða og fimmta sinn, þetta sem heitir á gamla herraþjóðarmálinu „selvfølgelighed“. Hvað er þetta? Jú, þetta er það sem Jónas Kristjánsson, ritstjóri DV, blessuð sé minning hans, kallaði þrælslund Íslendinga. Það er þessi undirgefni við hið æðra vald, upphaflega hið erlenda vald sem menn þurftu að lúta hér gegnum myrkar miðaldir eftir að menn töpuðu sjálfstæðinu og sjálfstraustinu. Og hvað þarf til að þetta breytist? Við erum búnir að ná, við skulum segja, völdum yfir okkar eigin landi, fyrir 75 árum eða hvað það nú var, en sjálfstraust er eitthvað sem maður tekur úr kosmósinu, úr alheiminum, og tileinkar sér. Nú ætla ég að skora á þá sem hér hlusta, ekki bara í þessum sal heldur sitja heima við viðtækin, þá eldri borgara þessa lands sem er misboðið, að taka nú allir sem einn utan úr geimnum það sjálfstraust sem þarf til að endurheimta sjálfræði sitt og sjálfstæði og eignarrétt á lífeyri sínum og lífeyrissjóðum og taka völdin yfir þessum hlutum og yfir þessu sem varðar þeirra kjör, þeirra líf og þeirra eftirlaun. Það er í rauninni bara spurning um hugarfar sem þarf að eiga sér stað. Það eru til samtök eldri borgara, félag eldri borgara og landssamtök af ýmsum toga. Það eru þúsundir og tugþúsundir manna og kvenna hér á Íslandi sem hafa til þess fullt „átoritet“ og vald að taka sína eigin mál, sín eigin fjármál, í sínar eigin hendur. Það er einn flokkur á Alþingi sem berst fyrir þessum rétti þessa hóps. Leiðtogi hans er hér að mæla fyrir hverju málinu á fætur öðru og heitir frú Inga Sæland, hv. þingmaður. Við sem sitjum í þessum sal tilheyrum þessum flokki, allt frá hæstv. forseta að hv. þingmanni og oddvita Norðvesturs, Reykjavík suður, Reykjavík norður og Reykjavík norðvestur. Það vantar einn úr þingflokki Flokks fólksins en þar með er upp talinn sá fjöldi þingmanna sem nennir að sinna þessu og sitja undir þessu. En ég segi enn og aftur: Látum ekki þrælslundina sem Jónas Kristjánsson talaði og skrifaði um með háðstón verða okkar viðvarandi örlög. Tökum þetta, sameinumst um að taka það sem okkur ber og það sem við eigum og höfum réttilega lagt fyrir og ráðstöfum því eins og okkur best hentar, eins og við treystum okkur til. Punktur. Punktur.

Virðulegur forseti. Hér er enn ein þingsályktunartillagan sem ég mæli fyrir, réttlætismál, sanngirnismál og sjálfsagt mál, þingsályktunartillaga um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum. Flutningsmenn með mér eru þingflokkur Flokks fólksins, hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa og leggja fram lagafrumvarp sem kveði á um eftirfarandi: 1. Ríki og sveitarfélögum verði skylt að útvega öldruðum, sem hafa gengist undir færni- og heilsumat, dvalar- eða hjúkrunarrými eigi síðar en 60 dögum eftir að niðurstöður mats um að viðkomandi eigi rétt á slíku úrræði liggja fyrir. 2. Færni- og heilsumat skuli gefið út eigi síðar en 10 dögum eftir að umsókn um það berst. 3. Öldruðum einstaklingum, sem dvalist hafa lengur en 10 daga á sjúkrahúsi án sérstakrar meðferðar, verði útvegað dvalar- eða hjúkrunarrými. 4. Maki eða sambúðarmaki heimilismanns á stofnun fyrir aldraða skuli, án tillits til þess hvort hann hafi gengist undir færni- og heilsumat, eiga þess kost að dvelja á stofnun ásamt heimilismanni. Viðkomandi öðlist þá sjálfstæðan rétt sem heimilismaður á stofnun fyrir aldraða. Ráðherra leggi fram frumvarp þessa efnis á haustþingi 2022.“ Virðulegi forseti. Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu, sem ég legg hér fram í fjórða sinn svo til óbreytta, segir: „Þeim sem bíða eftir hjúkrunarrýmum fjölgaði um 60% á landsvísu á milli janúar 2014 og janúar 2018. Á sama tíma fjölgaði þeim sem bíða þurftu lengur en 90 daga eftir hjúkrunarrými um 35%. Frá árinu 2014 til ársins 2018 lengdist meðalbiðtími eftir hjúkrunarrými úr 91 degi í 116 daga.“ Ég ætla ekki að fara að tala um allar þessar tölur en mig langar að nefna af hverju Flokkur fólksins kallar ítrekað eftir bót og betrun fyrir fullorðið fólk. Það er einfaldlega vegna þess að það er þörf á því. Og mér þykir afskaplega dapurt ef eini lögblindi einstaklingurinn á Alþingi Íslendinga, ásamt þingflokki sínum, kemur auga á það en það er þörf á þessu úrræði. Við höfum talað um fráflæðisvanda, sem mér finnst vera lítilsvirðandi hugtak um útskriftarvandann sem hefur ríkt á Landspítala þar sem yfir hundrað eldri borgarar voru látnir liggja hist og her og tvist og bast um spítalann vegna þess að ekkert búsetuúrræði var fyrir þá löngu eftir að þeir voru tilbúnir í útskrift, löngu eftir að ekkert var hægt að gera fyrir þá á Landspítala, þrátt fyrir að allir viðurkenndu það. Stjórnendur Landspítalans óskuðu einskis frekar en að fá fleiri rými til að geta tekið á móti fleiri sjúklingum sem þurftu aðstoð og ráðamenn vissu vel og viðurkenndu að þetta væri líklega langdýrasta úrræðið sem til væri á Íslandi, að halda stórum hópi eldra fólks sem tæki rými inni á Landspítala. En svo er framkoman og svo er lítilsvirðingin algerlega taumlaus að þetta hefur verið látið viðgangast ár eftir ár og vandinn hefur einungis vaxið. Það sem hæstv. fjármálaráðherra hefur haft til málanna að leggja er að fórna höndum og segja að öldruðum fjölgi allt of mikið. Við séum frísk lengur og okkur fjölgi ofboðslega mikið og þetta eigi eftir að sliga ríkiskassann ef ekkert verði að gert. Það mætti kannski segja að ef við fengjum að ráða sjálf yfir lífeyrissjóðunum okkar, eins og ég var að mæla fyrir áðan, myndum við ekki svo mikið sliga allt og alla þegar við værum orðin fullorðin. En við eigum rétt á því að fá þjónustu og það er dapurt að vita að fullorðnu fólki sem þarf að fá læknishjálp er hreinlega neitað um hana. Þú ert orðinn of gamall, vinur minn. Það tekur því ekki að vera að lappa lengur upp á þig. Þú ert bara byrði á samfélaginu. Kennitalan þín er ekki hagstæð því að þú greiðir ekki lengur skatta. Virðulegi forseti. Ég á yndislegan föður sem er að verða 92 ára gamall. Fyrir tæpum tveimur árum sótti ég hann heim til Ólafsfjarðar af því að hann gat ekki lengur búið einn. Við gerðum okkur ekki grein fyrir því, sem vorum í burtu frá honum, að hann hefði þurft að fá aðstoð okkar mun fyrr, að hann hefði þurft að láta einhvern grípa inn í fyrr og taka utan um sig til að vernda og hjálpa og veita það öryggi og þá hlýju sem hann þurfti á að halda. Pabbi minn vill hvergi annars staðar bera beinin en heima á Ólafsfirði. Hann hefur ekki beðið í 90 daga eða 100 daga eða 200 daga eða 500 daga, hann hefur beðið í yfir 700 daga eftir því að fá að komast inn á hjúkrunar- og dvalarheimilið Hornbrekku á Ólafsfirði, allan þennan tíma. Hann var spurður síðast í fyrradag: Ási, segðu mér eitt, hvernig finnst þér að vera í Reykjavík? Minn góði faðir sagði: Æ, mér finnst það nú ekkert sérstakt. Hann er tvívegis búinn að fá bréf frá færni- og heilsumatsnefnd á Akureyri sem segir að hann eigi rétt á hvíldarinnlögn, fyrst árið 2019, aftur árið 2020, haustið sem ég sótti hann heim til Ólafsfjarðar, en hann hefur ekki enn fengið þá hvíldarinnlögn. Ég veit ekki hverju þetta sætir, virðulegi forseti. Þessi gamli maður hefur borgað sína skatta og skyldur heim í fallega fjörðinn sinn alla sína ævi meira og minna og hann vill hvergi annars staðar vera. Hér í Reykjavík segist hann bara sjá hús og bíla en heima sér hann fjörðinn sinn og fjöllin og fallega vatnið þar sem hann hefur verið við veiðar frá því að hann var lítill strákur. Hver myndi ekki vilja taka utan um foreldra sína, sem eiga ákveðna ósk, og maður veit að eiga ekki eftir langa lífdaga? Virðulegi forseti. Oft og tíðum, og ekki oft og tíðum heldur næstum því alltaf, sjáum við að þetta blessaða kerfi er ekki mennskt. Við erum kennitala, við erum tala á blaði, við erum ekki einstaklingar. Það hefur gengið það langt að hjón hafa verið aðskilin, hefur verið stíað í sundur, hjón sem hafa búið saman alla sína ævi, annað þeirra veikist og það er flutt hreppaflutningum í annað sveitarfélag. Við fengum sögu af því fyrir ríflega tveimur eða þremur árum - fyrirgefið, forseti, það gæti verið að það sé lengra síðan, maður er orðinn svo ruglaður því að tíminn líður svo hratt hér á þingi, það er svo gaman hérna, það gætu þess vegna verið fjögur ár síðan - að kona, þetta varð nú blaðamál, var send alla leið austur til Húsavíkur því að þar var hægt að hola henni niður, sjáið þið til, en maðurinn hennar bjó hér fyrir sunnan. Það er ansi löng leið að fara þegar þig langar að vera hjá konunni þinni og halda í höndina á henni, og ert háður samskiptum við ástina þína í gegnum allt lífið, að þurfa að fara frá suðri alla leið austur á Húsavík. Þess vegna er þessi liður inni í tillögunni að gefa maka, þeim sem er kannski ekki enn kominn í þá stöðu að þurfa að fá einhver úrræði á öldrunarheimili eða í hjúkrunarrými, kost á að fylgja ástvini sínum án þess að stía þeim í sundur á síðustu æviárunum. Þetta er mannvonskukerfi, svona smíðað kerfi sem tekur ekkert tillit til tilfinninga eða til einstaklingsins. Ég segi: Hvert erum við komin þegar ég mæli hér ítrekað fyrir sanngirnis- og réttlætismálum sem gera ekkert annað en að gleðja og bæta samfélagið fyrir alla? Við erum ekki sérhagsmunagæsluafl í Flokki fólksins. Við höfum gjarnan sagt að það séu önnur öfl sem geti séð um það. Við þurfum ekki að vera talsmenn þeirra ríku. Þeir geta séð um sig sjálfir jafnvel þó að við viljum gera allt til að greiða götu þeirra þannig að þeim gangi vel. Svo framarlega sem þeir eru ekki að svindla á öllu saman, svo framarlega sem hlutirnir ganga eðlilega og vel fyrir sig, munum við standa með öllum vegna þess að við erum Flokkur fólksins. Við segjum: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Við stöndum með öllum en fyrst og fremst er Flokkur fólksins talsmaður þeirra sem þurfa á hjálp að halda og það er alveg á hreinu, virðulegi forseti, að eldri borgarar og öryrkjar og fátækar fjölskyldur þurfa á hjálp Flokks fólksins að halda. Það er með ykkar atfylgi í síðustu kosningum sem þið eigið orðið þennan góða her, sex manna Flokk fólksins, sem mun í engu gefa eftir af kröfunum um að gefa öllum betra og réttlátara líf, betra og réttlátara samfélag fyrir okkur öll en ekki bara sum. Ég segi: Við verðum að koma í veg fyrir að öldruðum sé bara fleygt einhvers staðar út í einhvern biðsal, á biðstofu eða geymd einhvers staðar, bara eins og eitthvert dót, bara geymd einhvers staðar, og framkoman sé lítilsvirðandi. Tryggjum fólkinu okkar áhyggjulaust ævikvöld. Gerum lífið eins þægilegt og hægt er. Eins og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon segir gjarnan: Gefum þeim uppskeruhátíðina sem efri árin eiga að vera. Gefum þeim eins gott líf og mögulegt er, ekki hamla, ekki þrengja að, ekki kyrkja fólk í vanlíðan. Það á ekki að vera okkar að gera slíkt. Verum góð hvert við annað. Þetta er sanngirnis- og réttlætismál. Það vefst fyrir stjórnvöldum að koma með þau búsetuúrræði og það rými sem þarf að vera til staðar. Það vefst fyrir stjórnvöldum. Það vantar vinnuafl til að sinna þessum störfum. Hvers vegna? Jú, við tímum ekki að borga almennileg laun. Við þurfum að laða fólk að þessum störfum. Við þurfum að byggja allt sem þarf að byggja til að geta boðið upp á þessi búsetuúrræði og fyrst og síðast eigum við aldrei að stía ástvinum í sundur þegar þau vilja ekkert gera annað en að haldast í hendur þar til dauðinn aðskilur. Virðulegi forseti. Að lokum ætla ég að vísa þessari þingsályktunartillögu um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum til hv. velferðarnefndar.

Virðulegur forseti. Ég er stoltur meðflutningsmaður þessarar tillögu um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum. Ég tel að um sjálfsagt mannréttindamál sé að ræða og ég get sagt ykkur af hverju. Ef við horfum bara á síðasta töluliðinn, 4. töluliðinn, þar sem Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa og leggja fram lagafrumvarp sem kveði á um að maki eða sambúðarmaki heimilismanns á stofnun fyrir aldraða skuli, án tillits til þess hvort hann hafi gengist undir færni- og heilsumat, eiga þess kost að dvelja á stofnun ásamt heimilismanni en viðkomandi öðlist þá sjálfstæðan rétt sem heimilismaður á stofnun fyrir aldraða, er verið að koma í veg fyrir að eldri borgarar sem dveljast á stofnun fyrir aldraða verði þvingaðir til sambúðarslita þegar þeir eiga þess ekki kost að vera samvistum við maka eða sambýlismann á heimili sínu. Ég verð nú bara að segja að það er þyngra en tárum tekur að maki eldri borgara sem hefur kannski búið áratugum saman með lífsförunauti sínum - að fólk sé þvinguð til sambúðarslita af því að makinn þarf að dvelja á dvalarheimili. Það er með hreinum ólíkindum að svona skuli viðgangast. Það er hreint og klárt mannréttindamál að tryggja að íbúar á öldrunarstofnunum geti verið áfram í samvistum við maka sinn. Við getum rétt ímyndað okkur lífsgæðin sem fólk fær með því að vera saman á öldrunarstofnun miðað við það að fara í gegnum það álag sem fylgir því að slíta sambúð af því að makar geta ekki verið saman þegar annar fer á öldrunarheimili. Þetta eru svo sjálfsögð mannréttindi og það er þyngra en tárum tekur að ekki skuli vera búið að tryggja þessi réttindi. Það er með hreinum ólíkindum. Varðandi aðra þætti sem hér eru undir, að öldruðum verði útvegað dvalarheimili eftir að hafa gengist undir færni- og heilsumat, og eigi síðar en 60 dögum eftir að niðurstöður matsins liggja fyrir, eru það líka sjálfsögð mannréttindi í staðinn fyrir að þurfa að bíða á biðlistum dögum saman, mánuðum saman og jafnvel árum saman. Þetta er með hreinum ólíkindum. Hér er um sjálfsögð félagsleg réttindi að ræða, mannréttindi sem ríki sem vill kalla sig velferðarsamfélag á að standa fyrir. Ég get tekið dæmi um stöðu málaflokksins og varðandi biðlistana. Eins og kemur fram í greinargerðinni létust 114 einstaklingar á biðlistum eftir að komast í hjúkrunarrými árið 2014. Árið 2015 voru þeir 141, árið 2016 voru 178 á biðlista eftir hjúkrunarrými, árið 2017 voru það 183, 2020 létust 118 einstaklingar sem voru á biðlista eftir hjúkrunarrými. Þetta er staðan í dag. Yfir 100 manns sem eru á biðlista eru að deyja á ári og hafa aldrei fengið að komast í hjúkrunarrými. Það má jafnvel færa rök fyrir því að þetta sé ótímabær dauðdagi, að fólk fái ekki þá þjónustu og stuðning sem það á rétt á í lífinu og það leiði til andláts. Ég veit að það er engin rannsókn fyrir hendi en við getum rétt ímyndað okkur að vera á biðlista og komast aldrei að og hvernig lífið myndi breytast og lífsgæði myndu breytast hjá fólki sem kemst á hjúkrunarrými. Öldruðum fjölgar, það er vissulega rétt. Ég á sæti í fjárlaganefnd og það er fjallað um þetta þar og komið inn á þetta í fjárlagastefnunni en það á ekki að líta á það sem kostnað. Það eru lífsgæði og merki um gott samfélag, ríkt samfélag og velferðarsamfélag að öldruðum fjölgi og fólk lifi lengur og það á að vera markmið í sjálfu sér. Það er mikilvægt að við sem samfélag búum öldruðum áhyggjulaust ævikvöld og að uppskeruhátíð lífsins verði að gleðidögum en ekki að dögum á biðlista sem leiðir til sambúðarslita þegar annar makinn þarf á hjúkrunarheimili að halda og fer á hjúkrunarheimili. Ég tala ekki um að hann á ekki að þurfa að bíða á biðlistum. Um það fjallar þetta mál. Þetta er sjálfsagt mannréttindamál og það er mikilvægt að það fái góðan framgang í nefnd og að heilbrigðisráðherra undirbúi og leggi fram lagafrumvarp sem efni þess kveður á um.

Virðulegi forseti. Ég er stoltur af flutningsmönnum þessa góða máls sem hér er til umræðu sem fylgt hefur verið úr hlaði með sorgarsögum um ótrúlegt dáðleysi og einkum þó virðingarleysi fyrir þeim sem hafa unnið alla sína tíð, greitt alla sína skatta, unnið sinni heimabyggð gagn í áratugi og fá síðan hvergi inni þegar kemur að starfslokum og, við skulum segja þegar ævilokin taka að nálgast. Eða eins og hv. þingmaður lýsti því hér, að 92 ára maður fær hvergi inni, er búinn að bíða í yfir 700 daga eftir að sveitarfélagið geti boðið honum dvöl. Og svarið er aftur og aftur: Nei, því miður. Svarið er nei. Að sambúðarslit séu hönnuð af samfélaginu og hjón til margra ára og áratuga skuli vera aðskilin vegna þess að annað hjóna þarf að komast í umönnun og þá er það bara flutt nauðungarflutningum þvert yfir landið. Er þetta sæmandi velferðarþjóð? Bara alls ekki. En þessar sorgarsögur spegla ákveðið viðhorf. Þær spegla kannski helst að á meðan menn, eins og þeir sem lýst er hér, eru búnir að bíða í yfir 700 daga eftir hvíldarinnlögn, er ekki bara verið að bíða eftir að viðkomandi öðlist hvíldina hinstu? Er það ekki ódýrasta lausnin? Og þá verði hugsanlega hægt að sjá af kannski tveimur fermetrum í grafreit. Eða er það tilviljun að tiltekið virðulegt sveitarfélag hér hefur ákveðið að planta eldriborgaraíbúðum sínum við hliðina á háspennustöð, sem almennt er ekki talin ávísun á mikla heilsubót, þvert á móti? Er verið að reyna að stytta líf fólks eða koma sér undan óþægilegum útgjöldum þeirra sem eldri eru orðnir með einhvers konar vinnulagi af þessum toga? Ég vona að svarið við þessu sé nei. En altént blasir við að það er engan veginn sæmandi það sem í boði er. Og jú, jú, allt kostar þetta. Það kostar að senda einstaklinga inn á sjúkrahús eða inn á heimili sem kallar á umönnun. Það er kannski gráglettni örlaganna að þeir sem voru afskrifaðir fyrir kannski 20 árum og áttu að vera á leiðinni í hvíldina hinstu og þurftu þar með ekki að taka pláss frá hinum, eru kannski ekkert að fara. Og jú, jú, þjóðin er að eldast. Það sem einu sinni var sjötugsaldur er kallað fimmtugsaldur í dag. Það sem einu sinni var áttræðisaldur er sextugsaldur í dag. Það er á vissan hátt speglandi; bættur vítamínbúskapur, bættar lífslíkur, heilbrigðiskerfi, aukin þekking og vísindi leiða til þess að við þurfum bara að horfast í augu við að það að menn og konur hætti störfum um sjötugt er bara að verða úrelt viðmið vegna þess að fólk getur sannarlega komið að miklu gagni í samfélaginu og starfað áfram, hafi það til þess heilsu og þrek og á að gera það. Viðhorfið sem hér er til umræðu er í rauninni viðhorf gamla tímans, í gamla húsinu, viðhorfið sem við þurfum að breyta, af því að við áttum okkur á því að þetta er úrelt og þetta er tímaskekkja. Þá verður það kannski gert með því að sá tveggja þingmanna þingflokkur sem var hér síðustu þrjú árin, Flokkur fólksins, varð sex manna þingflokkur, þrefaldaði sig frá því sem hann var hér innan húss úr tveimur í sex. Skyldi hann þrefalda sig næst og fara úr sex í 18 og þá kannski hafa afl til að breyta þessu með góðra manna hjálp? En það kostar fjögur ár í viðbót af biðtíma. Við höfum ekki þann tíma. Við óskum þess að hæstv. heilbrigðisráðherra taki þetta alvarlega sem hér er lagt fram í góðri trú og átti sig á því að gömlu viðhorfin eru of gömul til að þau séu okkur samboðin. Við skulum færa okkur inn í 21. öldina og þá staðreynd að hér er ekki sæmandi ástand sem við blasir. Við getum leyst úr því hratt og örugglega og við ætlumst til þess.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um eignarrétt og erfð lífeyris. Ég kom pínulítið inn á það áðan þegar við vorum að tala um lífeyrismálin, lífeyrissjóðina okkar. Með mér á þessari tillögu er Sæland sextektinn góði; hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2022 sem hafi að markmiði að tryggja eignarrétt og ráðstöfunarrétt fólks á lífeyri og að heimila erfð lífeyrisréttinda. Frumvarpið tryggi m.a. að: a. fólk geti valið á milli þess að greiða skyldubundinn lífeyrissparnað í sjóð sem veitir hlutfallslega réttindaávinnslu eða að greiða inn á sérgreindan reikning þar sem hægt er að velja hvernig lífeyrir er ávaxtaður, b. við andlát gangi lífeyrisréttindi að erfðum til maka og barna að fullu; erfingjar geti valið hvort lífeyrir verði greiddur út eða hvort réttindin flytjist til erfingja.“ Í greinargerð með tillögunni segir að tillaga þessi hafi verið lögð fram á 151. löggjafarþingi og ég er að mæla fyrir þessum sjálfsögðu eignarréttindum í annað sinn. Ég þarf víst ekki að taka fram að tillagan náði ekki fram að ganga á 151. löggjafarþingi. Þegar lífeyriskerfinu var komið á fót í kjölfar kjarasamninga árið 1969 var almennur sá skilningur launafólks að skyldubundin gjöld í lífeyrissjóði myndu tryggja launafólki eignarrétt þeirra á lífeyrisréttindum, en svo sannarlega hefur öldin verið önnur og tíminn leitt allt annað í ljós. Síðan þá hefur eignarréttur fólks á lífeyri ítrekað verið takmarkaður og skilyrtur, ýmist með lögum og reglugerðum eða samþykktum lífeyrissjóðanna sjálfra. Fólk hefur almennt lítið val um það hvernig lífeyrissparnaður þess er ávaxtaður. Um það ráða stjórnir lífeyrissjóða mestu. Ég var einmitt að ræða hvernig stjórnirnar eru skipaðir í þingsályktunartillögu sem ég mælti fyrir rétt áðan. Lífeyrissjóðirnir hafa gert mistök í fjárfestingum og stundum hafa þau mistök orðið dýrkeypt fyrir sjóðfélagana. Í slíkum tilvikum eru möguleikar sjóðfélaga til að krefjast breytinga eða hafa áhrif takmarkaðir. Sjóðfélagi sem er ósáttur við rekstur lífeyrissjóðs hefur jafnan ekki önnur úrræði en að greiða atkvæði um hvaða fulltrúi verkalýðsfélags verði skipaður í stjórn lífeyrissjóðsins eða að skipta um lífeyrissjóð. Þá sitja fulltrúar atvinnurekenda tíðum einnig í stjórnum lífeyrissjóða en gagnvart þeim hefur sjóðfélagi almennt engin úrræði. Einhverjir lífeyrissjóðir hafa sett samþykktir sem heimila kjör stjórnarmanna á aðalfundi þar sem sjóðfélagar geta greitt atkvæði. Þeir eru þó undantekning frá reglunni. Þá er oft misbrestur á að sjóðfélagar séu upplýstir um þau réttindi sem þeir hafa gagnvart stjórn sjóðsins á grundvelli sjóðsaðildar. Það er í rauninni alveg sama hvert litið er. Þetta er næstum eins og almannatryggingakerfið, þetta er svo ruglað kerfi. Það er nú bara þannig. Fyrst er okkur talin trú um það árið 1969 að það sé eðlilegasti hlutur í heimi að spara til efri áranna, nú séum við aldeilis að leggja fyrir og þrátt fyrir það verðum við ekki skert hjá almannatryggingum. Við séum að ávinna okkur ákveðnar greiðslur þaðan þegar við verðum komin á eftirlaun. En sannarlega er öldin önnur, virðulegi forseti. Hinn góði formaður Verslunarmannafélags Reykjavíkur, Ragnar Þór Ingólfsson, sagði mér á sínum tíma að lögum um lífeyrissjóði hefði verið breytt vel yfir 100 sinnum bara frá efnahagshruninu 2008. Ég vildi frekar halda að það væri frá 1969 því að þetta eru allt of margar breytingar. En þeir vilja engu breyta þegar ég mæli fyrir frumvörpum um breytingar á lífeyrissjóðum. Það er athyglisvert. Þær eru ekki nógu spennandi, þær breytingar sem Flokkur fólksins mælir fyrir, vegna þess að þær eru allar til hagsbóta fyrir eigendur sjóðanna sjálfa. Við erum alltaf að reyna að tryggja eignarrétt þeirra sem eiga sjóðina. Það er ekki vinsælt, virðulegi forseti, eins og sést. En hvað um það, ég ætla ekki að halda mikið meira áfram um þetta en ætlaði einfaldlega að benda á að það er ekkert eðlilegra, samanber eignarréttarákvæði stjórnarskrár, 72. gr., að þegar þú hefur verið lögþvingaður til að greiða eitthvað og þér er talin trú um eitthvað sérstakt, eins og í þessu tilviki að þú sért að ávinna þér einhvern rétt og þetta sé þinn sparnaður og þetta séu þínir peningar, þá hljótum við að vera í góðri trú um að það sé eitthvað að marka það. Ríkisvaldið geti ekki alltaf komið til að krukka meira og meira í því og taka meira og meira til sín eða fara meira og meira frjálsum höndum um eignir okkar í sjóðunum, eins og við þekkjum svo vel. Enda töpuðu lífeyrissjóðirnir um 600 milljörðum, sem við vitum um, í efnahagshruninu 2008. Það er ekki allt slæmt, auðvitað hafa ýmsar fjárfestingar líka gengið vel. En það kaldhæðnislega við það er að við greiðum í sjóðina og svo biðjum við um lán, því að við ávinnum okkur ákveðinn rétt, og þá fáum við lánaða eigin peninga á okurvöxtum. Þetta er kaldhæðni, virðulegi forseti. Mikið afskaplega er þetta kaldhæðnislegt. Mikið er þetta öfugsnúið allt saman. En grundvallaratriðið er þetta: Það sem við höfum lagt til, hver einasta króna, á skilyrðislaust að falla undir eignarrétt 72. gr. stjórnarskrár. Hún á skilyrðislaust að vera okkar uppsafnaði sjóður til efri ára og okkar til að flytja til eftirlifandi erfingja. Við eigum að geta skilið eftir okkur a.m.k. það sem við höfum unnið okkur inn í sveita okkar andlits, aflað tekna með eigin höndum. Hvernig í ósköpunum er hægt að gera þetta, virðulegi forseti? Hvernig er hægt að svipta okkur svona eigin fé? Það væri gaman að sjá hvernig sægreifarnir brygðust við því ef við ætluðum aðeins fá að klóra í sameiginlega auðlind þjóðarinnar, sem er fiskurinn í kringum landið, með því að segja: Nei, nú fáið þið ekki að veiða meira, við ætlum að skila kvótanum heim. Mikið rosalega held ég að það myndi syngja hátt í kórnum þá. Og það er alveg á hreinu að þá myndu stjórnvöld sem hér sitja stíga fast inn í til að passa upp á hagsmuni þeirra sem hafa eignað sér auðlindir okkar í kringum landið. Virðulegi forseti. Það er náttúrlega algerlega lágmark að við fáum að ráðstafa eigin fé eins og ég tel það fé vera sem við höfum lagt inn í lífeyrissjóði í gegnum starfsævina. Það er sanngjarnara, réttlátara og eðlilegra en nokkuð annað að eignarréttur okkar sé virtur og að við fáum að standa keik eftir að hafa greitt í þessa lífeyrissjóði, keik en á sama tíma pínulítið súr yfir því að hafa ekkert haft um það að segja, vera bara stillt upp við vegg og sagt við okkur: Heyrðu, góði minn, nú bara borgar þú í lífeyrissjóð hvort sem þér líkar betur eða verr, vegna þess að stjórnvöld sögðu það, vegna þess að við ætlum að taka af þér sjálfstæðið og við ætlum að segja þér hvað þú átt að gera, takk fyrir. Að lokum, virðulegi forseti, áður en ég æsi mig enn þá meira út af þessu - og það er nóg eftir, það er svo gaman hjá Flokki fólksins í dag á hinu háæruverðuga Alþingi í þessum fallegasta ræðustóli landsins - ætla ég að vísa þessu góða og gegna máli til hv. efnahags- og viðskiptanefndar um leið og ég vonast til þess að ég þurfi ekki að mæla fyrir því í þriðja sinn og ekki vegna þess að það verði dottið upp fyrir heldur vegna þess að það verður samþykkt á þessu þingi.  
            

Virðulegur forseti. Ég er stoltur meðflutningsmaður þessarar tillögu til þingsályktunar um eignarrétt og erfð lífeyris. Markmið tillögunnar er mjög skýrt, þ.e. að tryggja eignarrétt og ráðstöfunarrétt á lífeyri fólks. Þetta mál snýst um ákveðna þætti sem eru gríðarlega mikilvægir. Hver á lífeyrisgreiðslurnar, hver á fjármunina sem starfsmenn greiða í lífeyrissjóð? Er það vinnuveitandinn, er það stéttarfélagið eða eru það starfsmennirnir? Stéttarfélögin og vinnuveitendur sitja í stjórn lífeyrissjóðanna og ráðstafa þessum fjármunum til fjárfestinga og ávöxtunar. Starfsmenn geta vissulega haft áhrif á þetta óbeint í gegnum stéttarfélag sitt, þeir sem sitja þar fyrir hönd stéttarfélagsins, en það breytir því ekki að það á fyrst og fremst að vera starfsmaðurinn, sjóðfélaginn, sem á þessar greiðslur. Þetta eru greiðslur sem hann borgar af sínu fé, sínu sjálfsaflafé, til lífeyrissjóðs og það er hann sem á að hafa völdin yfir fjármununum, það er hann sem á að ráðstafa þeim. Einnig er vert að spyrja sig þessarar sjálfsögðu spurningar sem allir eiga að vita svarið við: Hver á að njóta góðs af lífeyrisgreiðslunum? Jú, það eru starfsmennirnir. En er það alltaf svo? Við getum tekið sem dæmi fjárfestingar hjá lífeyrissjóðunum sem hafa verið mjög vafasamar og það hafa raunverulega verið gerð stórkostleg mistök í fjárfestingum lífeyrissjóðanna. Það að starfsmenn eða fólk sem greiðir í lífeyrissjóðina geti ráðstafað fjármununum, valið milli þess að greiða í skyldubundinn lífeyrissjóð eða á séreignarreikning, myndi sýna fram á það hver á fjármunina. Þetta forræði á peningunum er grundvallaratriði varðandi allar greiðslur í lífeyrissjóði, þessa gríðarlegu fjármuni sem fara þar inn. Lífeyrissjóðirnir fjárfesta á milli 17–20 milljarða á mánuði eða 200 milljarða á ári samtals sem sjóðfélagar greiða. Það eru engir smápeningar í íslensku samfélagi, gríðarlegar fjárhæðir. Í greinargerð með þessari tillögu til þingsályktunar kemur fram, með leyfi forseta: „Þótt lífeyrisréttindi eigi að njóta verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar er varla hægt að skilgreina lífeyrisréttindi sem eign vegna þess hve lítið forræði sjóðfélagar hafa á lífeyrisréttindum.“ Þessari tillögu er ætlað að bæta úr því og veita sjóðfélögunum, þeim sem greiða lífeyri í lífeyrissjóði, forræði yfir greiðslunum og tryggja eignarrétt þeirra og ráðstöfunarrétt. Þetta tengist mjög vel máli sem var flutt hér fyrr í dag, þingmáli nr. 49, um aukið lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Bæði þessi mál sýna að lífeyriskerfi landsmanna þjónar ekki sjóðfélögum nægjanlega vel og ekki forræði sjóðfélaganna, hvorki hvað varðar lýðræði eða kosningar í sjóðina né forræði á lífeyrisgreiðslunum, það er engan veginn nægjanlegt, engan veginn tryggt. Það er rétt sem kemur fram í greinargerðinni með þessari tillögu að þetta er í raun og veru skattheimta með óljósum vilyrðum um endurgreiðslu síðar. Um það snýst þetta. Þó að fólk greiði í lífeyrissjóði er óvíst að það fái þau réttindi og þann ávinning af þeim fjármunum sem það greiðir í sjóðina. Það er vegna þess m.a. að yfirráðin eru einfaldlega ekki nægjanleg. Þau eru ekki tryggð. Hverjum er best treystandi til að gæta hagsmunanna? Einstaklingunum sjálfum, þeir eiga sjálfir að gæta hagsmuna sinna. Vinnuveitendur gera það ekki og stéttarfélögin gera það ekki. Það að stéttarfélögin og vinnuveitendur, Samtök atvinnulífsins, sitji í stjórnum er arfleifð gamals tíma. Það er arfleifð sem við erum ekki enn þá komin út úr. Við getum rakið þessa sögu alveg aftur til vistarbandsins þegar íslenska höfðingjastéttin gnæfði yfir íslenskri alþýðu og hreinlega kúgaði hana. Þó svo að við værum undir dönskum yfirráðum þá var það íslenska höfðingjastéttin sem fór með öll völdin, við vorum einfaldlega allt of langt frá Kaupmannahöfn. Þessi tvö mál sýna að lýðræðið er ekki komið nægilega langt á veg á Íslandi. Þau sýna það líka að sjóðfélagarnir eiga að hafa þessi völd. Svo einfalt er það. Að sjálfsögðu eiga þetta að vera skilgreind eignarréttindi með þeim hætti að sjóðfélagar geti ráðstafað þeim, geti ákveðið hvort greiða eigi í skyldubundinn lífeyrissjóð eða inn á séreignarreikning þar sem hægt er að velja hvernig lífeyririnn er ávaxtaður. Það er það sem á að gera við þessa peninga, alveg eins og með séreignarlífeyrissparnaðinn og sama varðandi andlát, að sjálfsögðu á maki að geta erft þetta eða barn að fullu við andlát sjóðfélaga. Ég tel þetta mikið réttindamál. Ég tel að það beri að skoða þessi mál saman, mál nr. 49, sem var mælt fyrir fyrr í kvöld, um aukið lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum, og þetta mál sem hér er til umfjöllunar núna, um eignarrétt og erfð lífeyris. Bæði þessi mál sýna, ef þau eru skoðuð ofan í kjölinn, að íslenska lífeyriskerfið er algerlega gjaldþrota og þjónar sjóðfélögum ekki nægjanlega. Það verður einungis gert með því að færa völdin til sjóðfélaganna, til þeirra sem greiða í sjóðina, til þeirra sem eiga að njóta ávaxtanna síðar.

Frú forseti. Það eru stór orð sem falla hér um að íslenskt lífeyrissjóðakerfi sé gjaldþrota, sem er eitt sterkasta, a.m.k. þriðja sterkasta, slíkt kerfi í heiminum. Látum það liggja á milli hluta. En hér er tillaga sem í raun gengur út á það að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram frumvarp sem kollvarpar grunnhugmyndinni á bak við íslenskt lífeyrissjóðakerfi sem byggir á kjarasamningum sem gerðir voru árið 1969, sem er að byggja upp réttindi fólks og tryggja því lífeyri að lokinni starfsævi en um leið að koma upp samtryggingu milli okkar allra þannig að hægt verði að grípa inn í og veita fólki aðstoð þegar eitthvað bjátar á. Lífeyrissjóðakerfið skiptist í tvennt. Annars vegar er það samtryggingarhlutinn og það er það sem lagt er til að verði kollvarpað, og grafið undan réttindum launafólks með þeim hætti. Hins vegar er það séreignarstefna eða séreignarlífeyrir sem á þá að gera að meginreglu. Ég spyr hv. þingmann: Hvaða afleiðingar telur hann að það hafi þegar búið er að svipta velflesta íslenska launamenn þeirri samtryggingu sem felst í íslensku lífeyrissjóðakerfi? Og telur hv. þingmaður að það sé líklegt að íslenskt launafólk fylgi honum í þeirri vegferð?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Til að svara þessu á einfaldan hátt þá er ekki verið að svipta einn eða neinn einu eða neinu. Svo einfalt er það. Þeir sem greiða inn í lífeyrissjóðina - það er verið að taka fjármuni af launum fólks, það er verið að lækka ráðstöfunartekjur fólks í hverjum einasta mánuði með því að skylda það til að greiða í lífeyrissjóð. Það er það sem er verið að gera. Og hverjir ráða þessum lífeyrissjóðum? Jú, það eru stéttarfélögin og vinnuveitendur. Það er það sem verið er að gera. Að sjálfsögðu myndi hver einstaklingur geta ávaxtað sinn pening ef hann yrði skyldaður til þess. Við erum með séreignarsparnaðarkerfið líka og það gengur bara prýðilega. Eins og kemur fram í greinargerðinni eiga lífeyrisréttindi að njóta verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar en það er varla hægt að skilgreina þau sem eign. Það er verið að borga inn í sjóð sem aðrir sjá um að ráðstafa, aðrir sjá um að fjárfesta og fólkið sem greiðir í sjóðinn hefur ekkert um það að segja, sáralítið, nánast ekki neitt. Með þessu máli er verið að tryggja eignarréttinn og erfð lífeyris og þetta tengist lýðræði og gagnsæi í lífeyriskerfinu, sem er nánast ekki neitt. Þeir sem sömdu um þetta gerðu það árið 1969, fyrir 52 árum, og enn er sama kerfi við lýði. Við búum í allt öðru samfélagi. Við erum með fjármálakerfi sem er nánast ekki samanburðarhæft við Vesturlönd. Við erum með verðtryggingu hérna. Af hverju? Út af lífeyrissjóðunum, til að tryggja þeim 3% ávöxtun á ári. Út á það gengur allt heila kerfið. Það er miklu einfaldara að fólk stjórni þessu sjálft. Það er einfaldlega ekki rétt að halda því fram að fulltrúar atvinnulífsins séu betri í að fjárfesta en fólkið sjálft.

Frú forseti. Hér er öllu ruglað saman og hv. þingmaður svarar í engu því sem ég spurði um. Það er verið að gera tillögu um að kollvarpa því samtryggingarkerfi sem fólgið hefur verið í lífeyrissjóðunum til hagsbóta fyrir alla launamenn hér á Íslandi. Síðan erum við til hliðar með séreignarsjóði, þar sem erfðir eru tryggðar o.s.frv. En samtryggingin skiptir íslenskt launafólk verulega miklu máli og ef stíga á skref til baka ætla ég að fullyrða, hv. þingmaður, að það sé ein alvarlegasta atlaga að íslensku launafólki sem gerð hefur verið. Það er allt annað og tvennt ólíkt að tala um það með hvaða hætti auka eigi gegnsæi, auka lýðræði og auka áhrif launafólks á stjórnun og ávöxtun lífeyrissjóðanna, og að búa þannig um hnúta að íslenskt launafólk verði í meira eða minna mæli án samtryggingar lífeyrissjóðanna og þess öryggis sem þeir bjóða upp á þegar eitthvað bjátar á, m.a. örorka. Ekki rugla þessu öllu saman, hv. þingmaður, og reyna að blekkja fólk.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisandsvar. Ég vil benda á að þessi tillaga til þingsályktunar, um eignarrétt og erfð lífeyris, felur það í sér að fólk geti valið á milli þess að greiða skyldubundinn lífeyri í sjóð sem veitir hlutfallslega réttindaávinnslu eða að greiða inn á séreignarreikning. Það hefur val. Fólk á sjálft að geta valið um það hvað það gerir við peningana sína. Það er það sem þetta snýst um, að í kerfinu sé val. Eins og fram kemur í greinargerðinni bjóða einhverjir lífeyrissjóðir upp á erfanlegan lífeyrissparnað en þeir eru í miklum minni hluta. Lífeyrissjóður verslunarmanna greiðir sem dæmi makalífeyri sem nemur 60% af réttindum sjóðfélaga. Það stenst ekki skoðun að halda því fram að þetta kerfi sé svo heilagt að ekki megi breyta því til hagsbóta fyrir sjóðfélaga sem greiða inn í það. Það stenst engan veginn skoðun og ávöxtun lífeyrissjóðanna ber þess engin merki að þeir séu svo góðir í fjárfestingum sínum að þeir skili þeim arði sem þarf að gera. Það er fyrirsjáanlegt í framtíðinni að kerfið fari í þrot eftir því sem þjóðin eldist og af fleiri ástæðum. Um það eru mörg dæmi og það er ekki verið að segja að þetta kerfi sé svo rosalega heilagt að ekki megi breyta því. Það er alveg klárt mál að núverandi kerfi er dæmi um sérhagsmunagæslu í þessu samfélagi svo að það liggi fyrir.

Virðulegi forseti. Ég ætla að biðja hv. Óla Björn Kárason að doka, að fara ekki úr þingsalnum alveg strax vegna þess að hér eru til umræðu um mál sem varða svona megin ágreining þann sem er hér innan þessara þingveggja. Það er ágreiningur sem er margþættur. Hann er fyrst og fremst af efnahagslegum toga og hann varðar kannski líka ólíkan skilning fólksins í landinu á þeim lögum sem yfir okkur hafa verið sett. Og nú ætlar sá sem hér stendur að viðurkenna það fúslega að hann taldi, líkt og fjölmargir af hans kynslóð, að það háa skattaumhverfi sem við höfum alist upp við hér á Íslandi um áratugaskeið væri til þess að tryggja okkur ákveðna framfærslu þegar kæmi að endimörkum, við skulum segja starfs, í launuðu starfi. Þá gengjum enn að því vísu að vera með ákveðnar greiðslur á hverjum mánuði. Því til viðbótar, eins og ég hafði skilið, kæmu síðan lífeyrissjóðir sem við erum skyldug til þess að greiða í rétt eins og sparibauk. Ef sparibaukur okkar er á einhverjum tilteknum stað og vinnuveitandinn greiðir eitthvað í sparibaukinn á hverjum mánuði tengt laununum okkar, þá hef ég aldrei skilið það öðruvísi en að við hlytum að eiga sparibaukinn okkar, nú eða þá eiginkonan sem sá um hina ólaunuðu vinnu heima fyrir, lengst af í íslensku samfélagi. Þegar mönnum af minni kynslóð varð ljóst að einhverjar breytingar á þessu höfðu verið útfærðar og þannig túlkaðar að þetta væri ekki svona þá tóku menn til fótanna hver af öðrum. Úr minni samstúdentadeild eru fjölmargir farnir til Portúgals. Þeir eru að mótmæla með fótunum. Ég sé á eftir þessum sauðum, sé ég eftir sauðunum, sé á eftir af þessum samstúdentum og vinum mínum sem eru reiðir í útlöndum yfir því sem þeir telja vera svik. Kannski var það ekki nógu skýrt úttalað eða útmálað á sínum tíma, rétt eins og það þegar bankar á Íslandi fengu heimild til að veðsetja sameiginlegu eignina okkar, sem er fiskurinn í sjónum kringum landið. Menn áttuðu sig ekki á því fyrr en löngu síðar hvað fólst í raun og veru í því, kannski vegna þess að menn hafa ekki mikið þrek til að sitja yfir umræðu eins og þessum heima í stofu núna eftir að þær urðu þó aðgengilegar. Þess vegna segi ég við mann eins og hv. þm. Óla Björn Kárason: Ættum við ekki að sameinast um það að taka til við að reikna, ekki taka til við að tvista, heldur taka til við að reikna út hvaða skelfilegu afleiðingar það kynni að hafa í för með sér ef eignarrétturinn okkar á sparigrísnum okkar er færður til okkar sjálfra með óyggjandi hætti þannig að við eigum örugglega sparigrísinn, eða erfinginn okkar, makinn eða barnið, eftir að við föllum frá? Er það virkilega svo að það er talið vega svo að grunnstoðum kerfisins á Íslandi að það færi bara allt á hliðina? Ég held bara alls ekki. Það mætti þá helst deila um með hvaða hætti þessi 7.000 milljarða höfuðstóll lífeyrissjóðakerfanna er til kominn, vegna kynslóðanna sem eru kannski að hluta til gengnar. En eignarrétturinn, grunnatriði stjórnarskrárinnar og samfélagsins okkar, lýðræðissamfélagsins, hlýtur að vera þannig að það sem þú leggur fyrir í þinn eigin sparibauk er þitt og einskis annars, nú eða nema þess sem erfir þig. Og almannatryggingakerfið, Tryggingastofnun sem tryggir þér þennan 260.000 kall á mánuði eða hvað sem það er, er uppsöfnuð þjónkun þín við þetta háa skattasamfélag okkar í svo og svo marga áratugi. Eru menn of settir af því að fá 260.000 kr. og svo lífeyrisgrísinn sinn þegar þeir eru hættir að fá launatékkann um hver mánaðamót? Það má vissulega að setja eitthvert þak á það sem menn, hinir best settu í samfélaginu, ættu að geta hirt. En nú erum við enn sem áður hér í tilbrigði við sama grundvallarstefið, við erum að hugsa um fólkið sem á fjandakornið vart til hnífs eða skeiðar og er með tóman ísskáp um miðjan mánuðinn og er að berjast í bökkum á ævikvöldinu við það að lifa, hvað þá að lifa með reisn. Það væri afar gaman að heyra skýringarnar á því að þetta sé útilokað og að verið sé að vega að grunnstoðum sjálfs velferðarsamfélagsins með því að eignarrétturinn sé virtur með þeim hætti sem hér er talað um. Ég hef aldrei skilið það öðruvísi en að við eigum okkar framlag frá Tryggingastofnun. Við erum búin að vinna fyrir því í svo og svo marga áratugi og svo eigum við þennan lífeyrissjóð ef við höfum verið nógu gæfusöm til að vera yfir höfuð í þannig vinnu eða getað lagt fyrir. Það er kannski seinni tíma mál fyrir marga af þeim sem eru búnir að lifa lengi. En þetta er nú það sem ég vildi segja. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps og ég hef aldrei litið á það sem öðruvísi en svo að þetta sé grundvallarréttlætismál.  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Með mér á málinu eru hv. þingmenn Flokks fólksins, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir lok ársins 2022 þess efnis að staðgreiðsla skatta fari fram við innborgun í lífeyrissjóð en ekki við útgreiðslu lífeyrissparnaðar. Tryggt verði að þeim fjármunum sem breytingin skilar ríkissjóði verði varið í þágu aukinnar velferðar.“ Í greinargerð með tillögunni segir að þessi þingsályktunartillaga hafi áður verið flutt á 150. löggjafarþingi og 151. löggjafarþingi og nú er ég sem sagt að mæla fyrir henni í þriðja sinn. Tillagan er nú flutt óbreytt. Á síðustu árum hafa eignir lífeyrissjóðanna stóraukist og námu um 6.240 milljörðum kr. í lok júlí 2021 - 6.240 milljarðar kr., hvorki meira né minna. Þetta er samkvæmt upplýsingum á vef Seðlabanka Íslands og ekki skrökvar Seðlabankinn. Inngreiðslur í samtryggingarsjóði eru yfir 230 milljarðar kr. á ári. Á hverju einasta ári greiðum við, launþegar í landinu, yfir 230 milljarða kr. inn í þetta bákn, inn í þetta lífeyriskerfi. Árið 2000, fyrir 22 árum, námu eignir lífeyrissjóðanna um 80% af vergri landsframleiðslu en árið 2020 var hlutfallið komið í 194% af vergri landsframleiðslu samkvæmt hagtölum lífeyrissjóða sem birtast á vef Landssamtaka lífeyrissjóða, lífeyrismál.is. Allt þetta er hægt að skoða þar og svo miklu meira. Það er áhyggjuefni, virðulegi forseti, hve mikil umsvif lífeyrissjóðanna eru í íslensku viðskiptalífi. Stjórnir þeirra eru skipaðar fulltrúum verkalýðsfélaga og atvinnulífsins sem síðan skipa stjórnarmenn til að sitja fyrir hönd sjóðanna í stjórnum fyrirtækja sem sjóðirnir eiga hlut í sjálfir. Þannig eru tengslin á milli eigenda fjármagnsins, sjóðfélaganna, og þeirra sem annast fjárreiður lífeyrissjóða lítil sem engin. Útkoman er sú að stór hluti íslenskra fyrirtækja er í eigu óvirkra aðila sem starfa samkvæmt lögbundinni ávöxtunarkröfu en ekki vilja sjóðfélaganna sjálfra. Undanfarin ár hafa lífeyrissjóðir sætt gagnrýni fyrir að fjárfesta í áhættusömum fyrirtækjum, greiða stjórnarmönnum ofurlaun og styðja viðskipti sem sjóðfélögum gjörsamlega blöskrar. En hvað með það? Sjóðfélagarnir hafa yfir höfuð ekkert um það að segja. Það eina sem þeir hafa að segja er að kreista út úr þeim lögþvingaða peninga til að leggja inn í þessa hít. Með því að greiða skatta af iðgjöldunum við innlögn í lífeyrissjóðina, eins og þessi tillaga ber með sér, má sporna við því að lífeyrissjóðirnir verði óeðlilega stórir miðað við stærð hagkerfisins. Fjármuni skortir til að ráðast í nauðsynlegar úrbætur á íslensku velferðarkerfi. Getum við ekki öll verið sammála um það, virðulegi forseti? Við erum enn að skattleggja fátækt, hikum ekki við að skattleggja fátækt. Ég ætla ekki að segja „við“ því að Flokkur fólksins segir: Við munum aldrei skattleggja fátækt. Við segjum: Hættum að skattleggja fátækt. Hættum að níðast á þeim sem minnst mega sín í samfélaginu. Heilbrigðiskerfið stendur á brauðfótum. Bætur almannatrygginga duga ekki til framfærslu og bilið milli hinna ríku og hinna fátæku eykst ár frá ári. Því er nauðsynlegt að auka tekjur ríkissjóðs og nýta þær í þágu fólksins. Skattlagning við innlögn í lífeyrissjóð í stað útgreiðslu, eins og nú er, er algerlega sársaukalaus aðgerð og hún er leið til að stórauka aukatekjur ríkissjóðs, stórauka þær, og gera honum um leið kleift að styðja velferðarkerfið án þess að skerða ráðstöfunartekjur almennings. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi eru iðgjöld í lífeyrissjóði og mótframlög vinnuveitenda ekki skattlögð. Þess í stað eru greiðslur úr lífeyrissjóðum til lífeyrisþega skattlagðar. Þannig er skattlagningu þeirra fjármuna sem mynda stofn lífeyrissparnaðar frestað þar til kemur að útgreiðslu þeirra. Eins og við vitum er núna tekið af okkur í lífeyrissjóð. Um leið og við fáum útborgað erum við látin greiða X krónur í lífeyrissjóð en það er ekki skattlagt heldur liggja krónurnar þarna inni þar til kemur að því að tekið er út úr sjóðnum. Vonandi er fólk þá orðið fullorðið, vonandi er það að taka úr sjóðnum vegna aldurs en ekki vegna veikinda. En auðvitað gerist það líka að mjög margir lenda í slysum, mjög margir veikjast og byrja þá að taka út úr lífeyrissjóðnum sínum. En þá er tekinn af þeim skattur. Það er tekinn af þeim skattur þegar einstaklingurinn er í raun og veru á þeim stað að hafa meiri þörf fyrir að geta litið á staðgreiðsluna sem hefur þá áður verið greidd sem ákveðinn hluta af sparnaðinum sem hann fær síðan þegar hann loksins nýtir sér það að taka út úr sjóðunum. Í staðinn fengi ríkissjóður sennilega um hátt í 70 milljörðum kr. meira í ráðstöfun í gegnum lífeyrissjóðina en hann gerir í dag. Gerir það eitthvað til, af þeim ríflega 240 milljörðum sem við erum að greiða inn í þessa sjóði á hverju einasta ári, ef við greiðum staðgreiðsluna þarna strax? Það myndi stórbæta hag margra. Flokkur fólksins er að berjast gegn skerðingum. Við erum að berjast gegn skattlagningu fátæktar. Við erum að berjast fyrir því að allir hafi fæði, klæði og húsnæði. Og hvað er betur til þess fallið, þegar verið er að tala um hvernig við eigum að nýta okkar sameiginlegu sjóði eins og lífeyrissjóðirnir eru, en að við gerum það í gegnum það kerfi sem við eigum og ættum að eiga skilyrðislaust og skuldlaust og án aðkomu og afskipta ríkisvaldsins, meira en orðið er? Það er í rauninni ótrúlegt hvernig er lækkaður hér bankaskattur um milljarða, hvernig nánast engin veiðigjöld eru greidd fyrir að fá að sækja í auðlindirnar okkar í kringum landið, sjávarauðlindirnar okkar. Það er í rauninni hlægilegt. Það er hlægilegt hvernig gróðafyrirtæki vita varla aura sinna tal og þyrftu ansi margar peningatalningarvélar til að geta áttað sig á því hvað þau eiga mikið ef þau seldu allar eignirnar sem þau eru búin að fjárfesta í fyrir sameiginlega auðlind okkar. Það er með ólíkindum hvernig ríkisstjórnin hefur verið með grímulausa hagsmunagæslu gagnvart peningaöflum í landinu og um leið snúið blinda auganu að þeim í samfélaginu sem berjast í bökkum. Eins og núna, ekki bara eftir tveggja ára heimsfaraldur Covid heldur í þeim stríðsátökum og hörmungum sem við horfum upp á þar sem Rússar hafa ráðist inn í sjálfstætt ríki Evrópu, Úkraínu, þegar efnahagur heimsins riðar til falls á margan hátt. Verðbólgan er komin í 6,2% og þeir sem eru fátækir verða bara fátækari. Hvers vegna í veröldinni skyldum við ekki, virðulegi forseti, taka skattlagninguna strax þegar við greiðum í lífeyrissjóðina og færa með því inn í ríkissjóð hátt í 70 milljarða kr. sem um leið gætu komið í veg fyrir skattlagningu fátæktar og farið að höggva í þessar andstyggðarskerðingar, keðjuverkandi skerðingar sem bitna helst á þeim sem síst skyldi? Hugsum okkar þegar Verslunarmannafélag Reykjavíkur sagði að afkoma þeirra hefði verið svo góð að hún væri komin yfir þann þröskuld sem hún þurfti að komast yfir til þess að hægt væri að hækka lífeyrisþegagreiðslur - jú, sannarlega hækkuðu þær og mikið var það skemmtilegt. En hvað skyldi hafa orðið um þær krónur sem sjóðfélagarnir fengu frá félaginu sínu? Það var allt hirt, meira og minna allt hirt í formi skerðinga, keðjuverkandi skerðinga bæði í félagslega kerfinu og í almannatryggingakerfinu. Þessi kerfi styðja hvort annað við að kreista og mergsjúga hverja einustu umframkrónu sem einhvers staðar síast inn þannig að það sé alveg víst að sá sem fær útborgaðar 240.000–250.000 kr. á mánuði fái ekki krónu meira og geti ekki rönd við reist. Þetta er fólkið, virðulegi forseti, sem er skattlagt fullum fetum. Góður Sjálfstæðismaður sagði við mig: Gerirðu þér grein fyrir því, Inga Sæland, að allir vilja fá að greiða skatta og leggja til samfélagsins. Það er stolt hvers manns að fá að borga skatta. Á sama tíma segi ég: Er það stolt foreldris þegar ríkissjóður kreistir skattgreiðslur af viðkomandi sem á ekki fyrir salti í grautinn og getur varla gefið börnunum sínum almennilega að borða út mánuðinn? Er það stolt þess einstaklings sem er settur í þá aðstöðu? Ég segi nei, virðulegi forseti. Það er vanlíðan á vanlíðan ofan. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þessa skattlagningu við innborgun í lífeyrissjóðina því að það segir sig eiginlega algjörlega sjálft. Við getum notað þetta fjármagn í að efla heilbrigðiskerfið, fjölga dvalar- og hjúkrunarrýmum, hætta að skattleggja fátækt, höggva í skerðingarnar og ég veit ekki hvað og hvað. Hvers vegna skyldum við ekki fá að njóta þessara ávaxta frekar en að stækka enn frekar þetta lífeyrissjóðabákn þannig að eftir tvö, þrjú ár verða ekki 6.240 milljarðar inni í sjóðunum heldur kannski 7.240 milljarðar? Hvenær er komið nóg, virðulegi forseti? Hvenær er nóg? Að lokum vil ég vísa þessari þingsályktunartillögu til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég hef enga trú á öðru en að allir sjái tækifærin í því hversu frábært þetta mál er, þessi þingsályktunartillaga, ef þeir bara gæfu sér tíma til að lesa hana, kynna sér hana og hefðu kannski einhverjir þeirra verið með okkur í kvöld til að taka þátt og vita um hvað málið snýst.

Virðulegur forseti. Ég er stoltur flutningsmaður og stuðningsmaður þessarar tillögu til þingsályktunar um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Á síðustu árum hafa eignir lífeyrissjóðanna stóraukist og námu, eins og hér kom fram áðan, 6.240 millj. kr. í lok júlí á síðasta ári samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands. Inngreiðslur í samtryggingarsjóði eru yfir 230 milljarðar á ári. Árið 2000 námu eignir lífeyrissjóðanna um 80% af vergri landsframleiðslu en árið 2020, í hittiðfyrra, var hlutfallið komið í 194% samkvæmt hagtölum lífeyrissjóðanna sem birtust á vef Landssamtaka lífeyrissjóða, lífeyrismál.is. Þetta er gríðarleg aukning, úr 80% af vergri landsframleiðslu árið 2000 í 194% árið 2020. Það er rétt sem kemur fram í greinargerðinni að það er áhyggjuefni hve mikil umsvif lífeyrissjóðanna eru í íslensku viðskiptalífi. Tengslin milli eigenda fjármagnsins, sjóðfélaganna, og þeirra sem annast fjárreiður lífeyrissjóðanna eru lítil sem engin og útkoman er sú að stór hluti íslenskra fyrirtækja er í eigu óvirkra aðila sem starfa samkvæmt lögbundinni ávöxtunarkröfu en ekki vilja sjóðfélaga. Hérna er ákveðið vandamál í íslensku samfélagi eða viðskiptalífi og fyrirtækjaumhverfi. Áhyggjuefnið er það hve mikil umsvif lífeyrissjóðanna eru og þess vegna, af þessari ástæðu, er rétt að staðgreiðsla skatta fari fram við innborgun í lífeyrissjóði en ekki við útgreiðslu lífeyrissparnaðarins. Það eru mjög haldgóð rök fyrir því þar sem með því tæki ríkissjóður skatttekjurnar í upphafi og gæti því ráðstafað þeim á eigin forsendum í stað þess að treysta lífeyrissjóðum til að ávaxta féð. Þar sem lífeyrissjóðirnir hafa minna milli handanna í fjárfestingum þá er miklu betra að taka skattinn í upphafi. Rökin, sem ég er búinn að fara yfir, eru að það myndi minnka umsvifin aðeins. Féð myndi þá nýtast betur til nauðsynlegra úrbóta á íslensku velferðarkerfi. Annað sem er mikilvægt að hafa í huga hérna er að þetta hefur ekki í för með sér hlutfallslega rýrnun á ávöxtun lífeyrissjóðanna, alls ekki. Þeir hafa minna milli handanna, en þegar greitt er út þá er skattfrelsi. Það er miklu eðlilegra að lífeyrissjóðurinn sem fer í fjárfestingar hafi minna milli handanna og noti þá peningana, sé búinn að borga skatta af því og noti svo fjármagnið til að fjárfesta og hafi greitt út án þess að greiða skatt. Það er líka mikilvægt fyrir ríkissjóð þar sem aukin þörf er á fjárfestingu í velferðarkerfi og heilbrigðiskerfi og t.d. mætti nýta peningana til að taka á skerðingarkerfi almannatrygginga þegar kemur að örorku- og ellilífeyrisþegum. Hér er því um mikilvægt mál að ræða og þetta er þriðja málið sem flutt er hér í kvöld sem lýtur að lífeyrissjóðunum og sýnir enn og aftur hve mikilvægt er að heildarendurskoðun á þessu kerfi fari fram, og hún taki mið af hagsmunum sjóðfélaganna, hagsmunum ríkissjóðs, hagsmunum viðskiptalífsins og hagsmunum íslensks fjármálakerfis. Út á það gengur þetta. Við erum komin með algert, ég segi ekki algert skrímsli, en við erum komin með kerfi sem er allt of stórt í okkar litla íslenska samfélagi þegar kemur að fjárfestingu í hverjum mánuði og á ársgrundvelli. Þess vegna er mikilvægt að byrja að vinda ofan af þessu kerfi og það væri vel gert með því að staðgreiðsla skatta færi fram við innborgun en ekki útgreiðslu lífeyrissparnaðar eins og í núverandi kerfi.

Virðulegur forseti. Háttvirtur þingheimur og þjóð sem horfir á okkur vonandi. Mig langar aðeins að leggja orð í belg. Hér í pontu steig áðan einn af fulltrúum meiri hlutans sem skammaði okkur í Flokki fólksins fyrir að vilja leggja niður samtryggingarkerfið í lífeyrissjóðunum á þeirri forsendu að það myndi hrynja. Síðan erum við að tala um núna að við ætlum að skattleggja innborganir o.s.frv. Ég ætla að setja þetta í samhengi, tala um báða hlutina í einu. Gefum okkur það að manneskja sem er með 500.000 kr. á mánuði í laun, sem eru nú ekki mjög há laun, greiði í lífeyrissjóð 75.000 kr., miðað við að það eru 15,5% sem fara í lífeyrissjóðinn við hver mánaðamót, 11,5% sem atvinnurekandi greiðir og 4% frá launþeganum. Ef borgaður er skattur af þessu sem er sirka einn þriðji myndi viðkomandi leggja 50.000 kr. á mánuði í lífeyrissjóð. Og bara til að við gerum okkur grein fyrir því hvaða tölur þetta eru skulum við gefa okkur að viðkomandi leggi í lífeyrissjóð í 40 ár, sem er ekki óeðlilegt. Hann byrjar að borga í lífeyrissjóð um 25 ára og 65 ára gamall er hann búinn að leggja í sjóðinn í 40 ár. Eftir 40 ár á 3% vöxtum á viðkomandi í lífeyrissjóðnum sínum, eftir að hafa borgað skatta, þetta er sem sagt skattfrítt, 82 milljónir. Það þýðir að á 15 árum getur hann haft 455.000 kr. á mánuði í tekjur, jafnvel meira vegna þess að hann fær vexti ofan á það sem hann á á hverjum tíma. Hann hefur hugsanlega borgað lengur en í 40 ár vegna þess að þeir sem byrja að borga 25 ára og taka ekki út lífeyrissjóðinn sinn fyrr en um sjötugt eru þá búnir að borga í 45 ár og þess vegna eru upphæðirnar enn hærri. Þetta var miðað við 3% vexti. Gefum okkur að vextir hafi verið 4% á þessu tímabili. Þá á hann 131 milljón sem gerir það að verkum að hann fær 900.000 kr. á mánuði í laun í 15 ár. Ef það voru 5% vextir á tímabilinu þá á hann 213 milljónir og munið að það eru vextir og vaxtavextir og vextir ofan á það sem við erum að tala um. Hann á þá 213 milljónir eftir 40 ára sparnað á 500.000 kr. launum á mánuði sem gerir það að verkum að hann fær 1.200 þúsund kr. á mánuði í laun í 15 ár. Er þetta óraunhæft? Ég held ekki vegna þess að enginn lífeyrissjóður hefur fengið minna en 5% ársvexti undanfarin 15–20 ár. Ég geri ráð fyrir því að það sé ekki hægt að fá minna en 3%. Ef það þarf endilega að skilja eitthvað eftir í þessum svokallaða samtryggingarsjóði þá má alveg gera ráð fyrir því að viðkomandi einstaklingur fengi að njóta þess að fá 4% vexti og munurinn á 4% og 5% væri þá 100 milljónir sem sjóðurinn gæti þá haft í þessa svokölluðu samtryggingu og viðkomandi aðili fengi samt sem áður 900.000 kr. á mánuði. Það yrði erfanlegt því þetta gengur út á það að þetta eru peningar sem við erum búin að spara á lífsleiðinni og ósanngjarnt að þeir hverfi eins og dögg fyrir sólu og enginn fái neitt ef viðkomandi fellur frá fyrir aldur fram.