Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ) : Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 5. marz 1973. Páll Þorsteinsson, 3. þm. Austf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna sérstakra anna heima fyrir mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Austf., Tómas Arnason hrl., taki sæti á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Björn Jónsson, forseti Ed: Tómas Árnason hefur áður setið þingbekk á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkomin til starfa.



Herra forseti. Ýmislegt kom fram hér í útvarpsumr. í gærkvöld um till. okkar sjálfstæðismanna um vantraust á núv. ríkisstj., sem vert væri að taka til athugunar og meðferðar. Það er aðeins hægt að taka fátt eitt til meðferðar af því, sem ástæða væri til, í þeim orðum, sem ég mun hér segja. Það var t. d. athyglisvert og skemmtilegt að heyra dóm manna um stjórnarandstöðuna. Hæstv. félmrh. sagði, að þetta væri ofsafengin, ofstækisfull og hávaðasöm stjórnarandstaða. Hæstv. sjútvrh. sagði, að stjórnarandstaðan hefði aldrei verið jafnófyrirleitin og ábyrgðarlaus, og hann bætti við: Stjórnarandstaðan 1956–1958 var hreinn barnaleikur. Ef þessi orð eru skoðuð í ljósi þess, að eitthvað líkt var sagt um stjórnarandstöðuna 1956–1958 á sínum tíma, og ef þessi ummæli eru skoðuð í ljósi þess, hvernig þessir hæstv. ráðh. komu fram, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu, og loks ef höfð eru í huga orð hæstv. menntmrh., að vantrauststill. okkar sjálfstæðismanna væri til þess flutt að reka af sér slyðruorðið í stjórnarandstöðu, þá fæst sennilega ekki heil brú í þessa dóma. En allt um það, held ég, að stjórnarandstaðan megi vef við una. Það var líka athyglisvert að hlýða á dóma manna um gengisfellingu núv. ríkisstj. í des. s. l. og raunar um hinar tvær gengisfellingarnar líka, sem voru meiri en ástæða var til, til þess að hagsmunum útflutningsatvinnuveganna væri borgið. Það var einkum og sér í lagi fróðlegt að hlýða á þá dóma, þegar haft var í huga það ákvæði í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj., sem hljóðar svo: „ Ríkisstj. mun ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálum.“ Hæstv. forsrh. sagði: Gengislækkun var skásti kosturinn. Hæstv. félmrh. sagði: Við vildum heldur ódulbúna gengislækkun en dulbúna, eins og uppbótakerfi. Hæstv. menntmrh. sagði: Ég er á móti uppbótakerfi, gengislækkun er hreinlegri. - Allt er þetta gott og blessað. En hæstv. ráðh. Alþb. nefndu ekki gengisfellingu. Þeir skildu, að menn eiga ekki að nefna snöru í hengds manns húsi. Það skal tekið skýrt fram, að við sjálfstæðismenn erum ekki að áfellast núv. hæstv. ríkisstj. fyrir að skrá gengi íslenzku krónunnar rétt. Við erum ekki að áfellast ríkisstj. fyrir að horfast í augu við staðreyndir, heldur erum við að gagnrýna ríkisstj. fyrir þá atburðarás, sem átti sér stað sem undanfari gengislækkunarinnar, að meðan helztu útflutningsafurðir okkar hækka í verði um 20–25%, hafi þurft að lækka gengi íslenzku krónunnar. Þannig hefur verið haldið á efnahagsmálunum. Þá var líka athyglisvert að heyra dóma hæstv. ráðh. um vísitölukerfið og það fyrirkomulag að mæla kaupgjald í samræmi við framfærslu- eða kaupgjaldsvísitölu. Hæstv. forsrh. talaði um gallað, sjálfvirkt vísitölukerfi, hæstv. félmrh. talaði um skaðsemi sjálfvirks vísitölukerfis, og hæstv. iðnrh. talaði um tilgangslausar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags. Öðruvísi mér áður brá. Fyrsta stjórnarráðstöfun þessara hæstv. ráðh. var sú að setja inn í kaupgjaldsvísitölu 2 vísitölustig, sem frestað hafði verið og hefðu komið sjálfkrafa inn í vísitöluna einum mánuði seinna, ef brbl. hefðu ekki verið gefin út. Þá um leið voru það þessir ráðh., sem settu inn í kaupgjaldsvísitöluna hækkun, sem út úr henni hafði verið tekin vegna helmingi minni hækkunar áfengis og tóbaks en núv. hæstv. ríkisstj. stóð að fyrir nokkru og vildi þá fá út úr vísitölunni. Það var aðeins ein eftirlegukind í hinu fyrrv. stjórnarliði, sem talaði hina gömlu mállýzku. Það var hv. 3. landsk. þm., Bjarni Guðnason, sem sagði, að aðeins væri eftir vísitöluskerðing til þess að fullkomna viðreisnarráðstafanirnar hjá núv. ríkisstj. En forvitnilegasta ræðan í umr. í gær er e. t. v. sá óskammfeilni rangsnúningur hjá hæstv. iðnrh., þegar hann ræddi um efnahagsmálin og eldgosið í Vestmannaeyjum. Hann talaði um, að stjórnarandstaðan eða ákveðnir þm. vildu nota eldgosið í Vestmannaeyjum til að koma pólitísku höggi á stjórnina. Ég held, að hann hafi ekki verið að beina þessum orðum fyrst og fremst til stjórnarandstöðunnar. Ég held, að hann hafi verið að beina þessum orðum til stuðningsmanna stjórnarinnar sjálfrar. Hann talaði um lágkúrulegan pólitískan tilgang, lítilsigld pólitísk átök, lákúrulegt pólitískt pex o. s. frv. Það er fróðlegt í þessu sambandi að kanna, hverjir það voru, sem ætluðu sér að nota hörmungar Vestmanneyinga og náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum í pólitískum tilgangi. Við skulum vitna til þess, sem haft er eftir einum af þm. stjórnarinnar, en í Alþýðublaðinu í dag er haft eftir hv. þm. Birni Jónssyni, forseta A. S. Í., eitthvað á þessa leið, með leyfi forseta: „Björn ræddi nokkuð frv. það, sem ríkisstj. hefði ætlað að bera snarlega fram á Alþ. fyrstu dagana eftir að eldgosið á Heimaey varð. Kvað hann ekkert hafa verið við sig eða verkalýðssamtökin talað um það frv. og hann hefði ekki fregnað af efni þess fyrr en 24 klukkustundum eftir að það hefði verið sýnt foringjum stjórnarandstöðunnar. Hann kvaðst hafa það eftir áreiðanlegum heimildum, að forsrh. hefði ætlað að hraða því frv. sem allra mest gegnum þingið, „meðan stemmningin væri svo góð,“ eins og hann hefði orðað það: Það er sem sagt upplýst af hálfu stjórnarliða sjálfra, að það var ríkisstj., sem ætlaði að notfæra sér hörmungarnar í Vestmannaeyjum, meðan, „stemmningin væri góð“, til að hylja mistök sín á stjórn efnahagsmálanna í reykskýi frá eldgosinu þar. Hæstv. iðnrh. sagði um þá sáttagerð, sem gerð var meðal þm. um frv. til l. um viðlagasjóð Vestmanneyinga orðrétt, með leyfi forseta: „Ég var þeirrar skoðunar þá og er það enn, að sú ákvörðun hafi ekki verið rétt.“ Ef hæstv. iðnrh er alvara með þessum orðum, þá afhjúpar hann sína eigin lágkúru, því að það var skylda hans auðvitað, - hafi hann ekki álitið þessa ákvörðun rétta, hafi hann álitið samningana um frv. um viðlagasjóð í Vestmannaeyjum lágkúrulegt pólitískt pex, - að segja fremur af sér ráðherradómi heldur en að halda sér fast í ráðherrastólinn og gangast undir þau lýsingarorð, sem hann valdi þessu frv. og þessum ráðstöfunum. Það er annars merkilegt, hvernig ráðh. Alþb. reyna að koma því, sem telja vera ávirðingar, yfir á samráðh. sína. Við munum það, að ráðh Alþb. greiddu sératkv. í ríkisstj., þegar ríkisstj. samþykkti lengingu flugbrautanna á Keflavíkur flugvelli, og vildu þannig þvo hendur sínar að því verki. En þeir bera stjórnskipulega ábyrgð á þeirri samþykkt. Við höfum heyrt hér hæstv. sjútvrh. segja, að hann hafi verið á móti gengisfellingunni, sem núv. hæstv. ríkisstj. stóð að í des. s. l., hann hafi viljað aðrar ráðstafanir. En auðvitað ber hann og Alþb.-ráðh. stjórnarfarslega ábyrgð á þeirri aðgerð. Þeir geta ekki með því að skjóta sér á bak við meðrh. sína firrt sig þeirri stjórnskipulegu ábyrgð. Og ef þessir ráðh. Alþb. vildu vera sjálfum sér samkvæmir og vildu ekki eiga skilið lágkúruna, eins og hæstv. iðnrh, nefndi það, þá eiga þeir auðvitað að segja af sér. Í umr. í gær auglýsti hæstv. forsrh. eftir úrræðum stjórnarandstöðunnar og hvatti til breiðara stjórnarsamstarfs. Um þetta er út af fyrir sig ekkert nema gott að segja. Í því felst að vissu leyti karlmannleg viðurkenning hæstv forsrh. á úrræðaleysi hans eigin stjórnar, samstöðuleysi innan stjórnarflokkanna til þess að takast á við vandann. Það er ekki úr vegi að fara yfir þau helztu skilyrði, sem uppfylla verður, til þess að heilbrigt efnahagsástand ríki í þjóðfélaginu, sérstaklega þar sem við slíka yfirferð verður augljóst, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur brotið á móti flestum þessara skilyrða og látið þau lönd og leið. Fyrst og fremst verður svo að vera um hnútana búið, að atvinnuvegir landsmanna hafi rekstrargrundvöll. Vegna þess verða frjálsir samningar atvinnurekenda og launþega að byggjast annars vegar á greiðslugetu atvinnuveganna og hins vegar réttmætri hlutdeild launþeganna í þjóðartekjunum. Víst er, að þessu skilyrði var ekki fullnægt, þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók að hluta til frjálsan samningsrétt úr höndum aðila vinnumarkaðarins með málefnasamningi sínum og loforðalista og sagði aðilum vinnumarkaðarins fyrir um, hvernig þeir ættu að semja. Víst er einnig, að þessu skilyrði var ekki fullnægt, þegar hæstv. forsrh. sagði við aðila vinnumarkaðarins við samningana 1971, að þeir skyldu bara fleygja sér til sunds, þótt þeir sæju ekki til lands, þótt þeir vissu það fyrir fram, að atvinnuvegirnir gætu ekki borið þau samningskjör, sem um var að lokum samið. Og víst er um, að þessu skilyrði er ekki fullnægt, ef fylgt er skoðun hæstv. sjútvrh., sem hann gerði grein fyrir hér fyrir nokkrum dögum, að auðvitað ætti að semja um kjörin á togurunum, án þess að vitað væri, hvernig rekstrargrundvöllur þeirra yrði tryggður. Það er ljóst mál, ef ekki er virt þetta skilyrði, að frjálsir samningar aðila vinnumarkaðarins byggist á greiðslugetu atvinnuveganna og réttmætri hlutdeild launþega í þjóðartekjunum, að þá leiðir það til uppbótakerfis og gengisfellingar, eins og raun ber vitni um í valdaferli núv. ríkisstj. Það er einn liðurinn í frjálsum samningum þessara aðila, hvernig mæla skuli kaupið við verðlagsbreytingar. Og það verður að leggja áherzlu á, að endurskoðaður verði grundvöllur að útreikningi kaupgjaldsvísitölunnar með frjálsu samráði aðila vinnumarkaðarins. Það er skoðun mín í þeim efnum, að leitast beri við að taka t. d. verð áfengis og tóbaks út úr kaupgjaldsvísitölunni í tengslum við slíka endurskoðun. En það ber líka að íhuga, hvort önnur viðmiðun getur ekki verið báðum aðilum vinnumarkaðarins hagkvæmari, eins og einhvers konar vísitala þjóðarframleiðslu, miða kaupgjaldið við vísitölu þjóðarframleiðslu eða þjóðartekna. Spurningin er í raun og veru, hvort aðilar vinnumarkaðarins eru ekki jafnvel settir með frjálsan samningsrétt um grunnkaup fremur en að binda sig svo fast við kaupgjaldsvísitölu sem stundum hefur orðið raunin á. Ég nefni þetta ekki að tilefnislausu, vegna þess að núv. hæstv. ríkisstj. hefur gert á margan hátt allt, sem í valdi hennar hefur staðið, til þess að skekkja og rengja kaupgjaldsvísitöluna. Hún gerði það fyrst t. d. með því að fella niður persónuskattana, sem voru í kaupgjaldsvísitölunni, og leggja á í stað þeirra beina skatta, sem ekki eru í kaupgjaldsvísitölunni. Hún hefur gert það með margs konar niðurgreiðsluaðferðum. Hún hefur gert það með því að hleypa verðhækkunum út í verðlagið við upphaf vísitölutímabils og þannig reynt að komast hjá því, að launþegar fengju uppbætur í samræmi við þær verðhækkanir fyrr en seint og síðar meir. Út af fyrir sig er þarna verið að reyna að hægja á vísitölu- og verðbólguskrúfunni, og að því leyti til er þetta ekki lasts vert. En á hinn bóginn er þetta í fullri andstöðu við þá skoðun, sem þeir flokkar, sem að núv. stjórn standa, höfðu áður en þeir komu að stjórn. Það er og vitað mál, að verðsveiflur og aflabrestur í sjávarútvegi geta leitt til versnandi afkomu atvinnuveganna, án þess að tilkostnaður þeirra innanlands taki breytingum til hækkunar. Til þess að koma í veg fyrir slíkar verðsveiflur og sveiflur í tekjum útflutningsatvinnuveganna, var verðjöfnunarsjóður stofnaður á tímabili fyrrv. ríkisstj. Núv. ríkisstj. hefur gert hann óvirkan um skeið og reyndar notað hann að hluta til annars en upphaflega var ætlað, til þess að halda uppi áframhaldandi eyðslustefnu sinni. Þá er og nauðsynlegt til þess að mæta slíkum sveiflum að efna til fjölbreyttari framleiðslu hér á landi, stuðla að útflutningi iðnaðarvara, eins og gert var með aðild okkar að EFTA, sem fjórfaldaði útflutning iðnaðarvara annarra en áls og áttfaldaði útflutning iðnaðarvara, ef álið er tekið með. Í framhaldi af þessu er því gleðilegt, að núv. hæstv. ríkisstj. eða hluti af flokkum þeim, sem að henni standa, hefur skipt um skoðun og fullgilt viðskiptasamning okkar við Efnahagsbandalagið. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að halda áfram virkjun fallvatna og því að koma upp stóriðju hér á landi samhliða sterkum iðnaði almennt. Það er fróðlegt að rifja það upp, sem hæstv. iðnrh. sagði um stóriðjuframkvæmdir fyrrv. ríkisstj., að þær hefðu miðazt við það að selja útlendingum ódýrt vinnuafl. Þar á hann væntanlega við álverið í Straumsvík. Í fyrsta lagi er ekki vitað annað en launakjör þar séu jafngóð eða e. t. v. betri en annars staðar hér á landi. Og í öðru lagi er ekki vitað annað en launakjör þar séu jafngóð eða betri en í samsvarandi iðjuverum í Vestur-Evrópu. En hæstv. iðnrh. er farinn að gera sér grein fyrir því, að stórvirkjun fallvatnanna og hin öra þróun, sem verður að vera í þeim efnum hér á landi, ef við eigum og viljum tryggja lífskjör okkar, verður ekki að veruleika, nema við komum upp stóriðju í samvinnu við útlendinga. Sendinefndir á hans vegum hafa farið austur og vestur um mörg lönd til þess að leita slíkra samninga. Þótt þær samningaumleitanir hafi verið hafnar, áður en þessi ríkisstj. komst til valda, hefur þeim sem betur fer verið haldið áfram, þvert á móti því, sem ætla mátti af fyrri ummælum hæstv. iðnrh. Hæstv. iðnrh. segir, að sá meginmunur sé á, að nú sé um íslenzkan eignarrétt eða aðild að ræða, en áður hafi útlendingar átt hér einir hlut að máli. Auðvitað er það á valdi okkar í hverju tilviki, hvort við viljum sjálfir eiga iðjufyrirtækin eða selja orkuna til þeirra. En það verður fróðlegt að kanna, með hvaða hætti hæstv. iðnrh. ætlar sér þetta fyrirkomulag, hvers konar láns- eða leigukjör verði þá öðruvísi en samningarnir við ÍSAL og hvort raunverulegur íhlutunar- og stjórnunarréttur Íslendinga verði meiri eða minni. En víst er um það, að þótt fast hafi verið eftir slíkum samningum við útlendinga sótt, þá eru engir slíkir samningar fyrir hendi, og sú staðreynd ásamt með öðru hefur orðið til þess, að virkjunin við Sigöldu hefur frestazt um eitt ár til tjóns og skaða fyrir iðnað landsmanna, sem nú er, og til tjóns og skaða fyrir alla rafmagnsnotendur á orkuveitusvæði Landsvirkjunar. Auk þess, að rekstrargrundvöllur atvinnuveganna er frumskilyrði heilbrigðs atvinnu- og efnahagslífs er annað frumskilyrði, að viðskiptajöfnuður haldist við útlönd í vörum og þjónustu, að jafnvægi sé á milli framboðs og eftirspurnar, sem er og forsenda réttrar og stöðugrar gengisskráningar. Ef um slíkt jafnvægi er að ræða, þá getur frjáls verzlun og samkeppni komið í stað verðlagshafta, boða og banna. Skipulag verðlagsákvarðana hefur reynzt algerlega gagnslaust, orðið til þess m. a., að nauðsynjavörur eins og neyzlufiskur hafa horfið af markaðinum. Það var eitt sinn sagt, að ekki væri að marka nytsemi og gagnsemi verðlagshafta, boða og hanna í þeim efnum í höndum viðreisnarstjórnar, því að hún meinti ekkert með þeim, kynni ekki að framfylgja þeim. En ég fullyrði og staðhæfi, að verðlagshöft, boð og bönn í höndum núv. hæstv. ríkisstj. eru pappírsgögn ein og gera engum gagn, en öllum tjón, og eru fremur til þess fallin að hækka verð nauðsynjavara eða skapa vöruskort. Verðlagseftirlit og eftirlit með hringamyndunum á að leysa það kerfi af hólmi, sem nú er, til þess að tryggja samkeppni um meiri gæði og lægra verð, til þess að tryggja það, að kaupendur ráði markaðinum, að um neytendamarkað sé að ræða, en ekki seljenda. Auðvitað getur ekki verið um að ræða jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar, þegar þjóðarbúskapurinn er rekinn svo, að halli í viðskiptunum við útlönd skiptir þús. millj. kr. ár eftir ár og er borinn uppi með erlendri skuldasöfnun á þann veg, að á síðustu tveim árum hafa fastar erlendar skuldir aukizt um meira en 50% eða 6500 millj. kr. Hæstv. forsrh. nefndi það í sinni ræðu, að kaupmáttaraukning hefði verið meiri á tímabili núv. ríkisstj. en áður og einkaneyzla í hámarki. En hvaða vandi er að sýna fram á kaupmáttaraukningu eða aukningu einkaneyzlu um stuttan, afmarkaðan tíma, ef þessi kaupmáttaraukning og neyzluaukning er borin uppi af lántökum? Það er sjálfsblekking, ef einstaklingur telur sig hafa meiri efni, ef hann eyðir í daglegar lífsnauðsynjar láni, sem hann fær til fjárfestingar. Það er ósköp auðvelt að fjármagna kaupmátt um stuttan tíma, ef menn vilja taka til þess lán. En það er einmitt það, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur gert til þess að reyna að blekkja fólkið, og jafnvel hefur hún sjálf verið svo blind, að þetta hefur sumpart einnig orðið að sjálfsblekkingu. Kaupmáttaraukningin er fölsk þegar af þeirri ástæðu, að hún byggist ekki á verðmætasköpun í þjóðfélaginu, ekki á framleiðsluaukningu, heldur á aukningu erlendra skulda, sem munu verða okkur fjötur um fót í framtíðinni. Þriðja grundvallarskilyrði þess, að um heilbrigt efnahagslíf sé að ræða með þjóðinni, er, að ríkisbúskapurinn sé rekinn með forsjálni. Útblástur hins opinbera og samsvarandi rýrnun ráðstöfunartekna einstaklinga eru til þess fallin í eðli sínu að vera verðbólgumyndandi, þegar ríkissjóður er rekinn með greiðsluhalla, eins og var 1971, og ég hygg raunar, að hafi verið endurtekið á síðasta ári. Hæstv. fjmrh. vildi láta menn halda annað. En þegar það mál er skoðað ofan í kjölinn og tekið með í reikninginn, hvaða tekjur eru færðar ríkissjóði til tekna á síðasta ári, sem áður var ekki venja að færa til tekna fyrr en síðar, þá er um greiðsluhalla að ræða þegar tekið er tillit til þess, að fjárlög hafa tvöfaldazt á tveimur árum, og þegar tekið er tillit til þess, að fjárlög yfirstandandi árs eru þeim annmörkum háð, að stórar upphæðir eru þar ekki meðtaldar, þá er ljóst mál, að ríkisbúskapurinn er í raun rekinn með greiðsluhalla og sízt af öllu með þeirri forsjálni, sem nauðsynlegt er til að hamla á móti dýrtíð og verðbólgu. Þannig vantar í fjárl. 500 millj. kr. til niðurgreiðslna samkv. viðurkenningu hæstv. fjmrh. sjálfs. Þannig vantar í fjárl. jafnvel 160 millj. kr., sem bátaútvegurinn fékk í kjölfar ákvörðunar nýs fiskverðs. Og þannig er ekki afstaða tekin til af hálfu hæstv. ríkisstj., hvort greiða eigi iðnaðinum í landinu samsvarandi upphæð og nemur niðurfellingu launaskatts og jafnháu mótframlagi til bátaútvegsins. Á þetta minntist hæstv. iðnrh. ekki. Þá er óleyst mál fyrir ríkissjóð, hvernig koma á togurunum á flot. Það má og nefna í þessu sambandi, að hæstv. fjmrh. mun hafa kallað fulltrúa lífeyrissjóðanna í landinu á fund sinn nú fyrir helgi, og tilefnið var, að það skorti 2000 millj. kr. í fjárfestingarlánasjóði landsmanna, og það var farið fram á 400 millj. kr. lán úr lífeyrissjóðum landsmanna með 5% vöxtum og verðtryggingu. Slík lán voru tekin til húsnæðislánakerfisins á síðasta ári, og reynslan hefur sýnt, að raunvextir af þessu láni, sem húsnæðislánakerfið tók á síðasta ári til að geta staðið þá í skilum við húsbyggjendur, eru í raun réttri 16–18% á ári þetta fyrsta ár, sem það lán er við lýði. Og auðvitað verða þessir vextir ekki greiddir af öðrum en húsnæðislánakerfinu sjálfu. Það verður annaðhvort að ske, að húsbyggjendur greiða þessa háu vexti eða landsmenn allir í formi hærri skatta. Og nú á að fara lengra út á þessa braut. Það á að endurlána þessi lán, sem beðið er um hjá lífeyrissjóðunum, til atvinnuveganna. Sagt er jafnvel, að fiskveiðasjóður sé byrjaður á slíkum lánveitingum, og er þó vandséð, hvernig atvinnutækin eigi undir slíkum lánum að standa. Þetta eru líklega efndirnar á því atriði málefnasamningsins, sem gat um það, að lengja ætti lánstíma stofnlána atvinnuveganna og lækka vexti slíkra lána. Það er og ljóst, að ef ríkisbúskapurinn á að vera rekinn með því aðhaldi, sem nauðsynlegt er, verður að stilla skattaálögum í hóf og hyggja betur að því en gert hefur verið með fyrstu sporum núv. hæstv. ríkisstj., að ekki sé gengið óhæfilega langt í beinni skattheimtu. Hæstv. fjmrh. hrósaði sér af því í ræðu sinni í útvarpsumr. í gær, að skattvísitalan væri ákveðin 128 í stað þess að ákveða hana 110, sem breyting á framfærsluvísitölu milli áranna 1971 og 1972 ella benti til. Skattvísitalan 128 miðaðist við þá hækkun á almennum launatekjum, sem búast mætti við. Þetta hljómaði ákaflega fagurlega. En við skulum kanna nánar, hvernig þetta kemur niður, sérstaklega á hinum lægst launuðu. Það er talið, að tekjur hinna lægst launuðu, eins og þeirra, sem taka laun samkv. lægsta taxta Dagsbrúnar eða taxta hafnarverkamanna, hafi hækkað á milli þessara ára um 33–38%. Skattvísitala 128 gerir það að verkum, að hlutfallslega þyngist skattbyrðin á hinum lægst launuðu. Og svo var hæstv. félmrh. að hrósa sér og núv. ríkisstj. af því að hugsa aðallega um hag hinna lægst launuðu. Það er ljóst, að leiðrétta verður það óréttlæti, sem þessu fólki er sýnt. Í umr. um frv. til fjárl. á þingi nú fyrir áramótin lét ég í ljós þá skoðun, að hvað sem liði heildarendurskoðun skattalöggjafarinnar, væri algerlega óviðunandi að gera ekki nokkrar breytingar á gildandi skattalöggjöf nú þegar á þessu þingi, og þá á ég við annað og meira en þau brbl., sem ríkisstj. neyddist til að gefa út að áskorun Sjálfstfl., því að það eru fleiri en eldra fólkið, sem hafa orðið fyrir barðinu á hinni nýju skattalöggjöf. Sannleikurinn er sá, að hún kemur almennt mjög óréttlátlega niður, og þess vegna er brýn nauðsyn, að hún verði leiðrétt. Sjálfstæðismenn hafa þegar á þessu þingi flutt till. um, að bætur elli- og örorkulífeyrisþega verða ekki skattlagðar, til að koma í veg fyrir, að mistökin frá s. l. sumri séu endurtekin, og telja brbl. ríkisstj. ekki fullnægjandi í þeim efnum. Mörg fleiri meginatriði í skattalögunum þarfnast lagfæringar. Meðal þeirra má nefna: 1) Að almennar tekjur verkamanna verði ekki skattlagðar og persónufrádráttur miðaður við það. 2) Að bil skattþrepa sé aukið, svo að fólk með meðaltekjur komist ekki strax í hæsta skattstiga. 3) Að fólk greiði ekki undir neinum kringumstæðum meira en helming tekna til hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga. 4) Að svo miklu leyti sem eigi er unnt að draga úr eyðslu hins opinbera, sem birtist í því, að í tíð núv. ríkisstj. hafa útgjöld fjárl. tvöfaldazt, verði tekna aflað með óbeinum sköttum og í því sambandi kannað, hvort unnt er að gera þá kerfisbreytingu að breyta söluskatti í virðisaukaskatt til þess að tryggja öruggari skattheimtu og örva framleiðsluafköst. 5) Að fella greiðslu fjölskyldubóta inn í skattakerfið og fella þá niður samsvarandi útgjöld ríkissjóðs og nú felast í fjölskyldubótum með fyrsta barni, enda fái þeir, sem svo eru tekjulágir, að þeir geti ekki nýtt persónufrádrátt, þá upphæð greidda. Stefna okkar sjálfstæðismanna hefur verið sú, að skattleggja beri fremur eyðsluna með óbeinum sköttum en tekjuöflunina með beinum sköttum. Sú stefna á vaxandi fylgi að fagna. Menn gera sér grein fyrir því, að í kjölfar tekjuöflunar einstaklinga á sér stað verðmætasköpun í þjóðfélaginu, sem við getum ekki verið án, ef við viljum bæta lífskjör almennings í landinu. En núv. annmarka á skattakerfinu sjá allir, þegar barnlaus hjón eru komin upp í hæsta skattstiga, 56–57% af hverri krónu, eftir að hafa aðeins 377 þús. kr. í tekjur. Og fyrir hvert barn er aðeins um persónufrádrátt að ræða að upphæð 38 400 kr. Ég hef farið nokkrum orðum um ýmis höfuðatriði, sem ég tel að virða beri, til þess að heilbrigt efnahagslíf geti átt sér stað í landinu, og hefði gjarnan viljað enn fremur leggja áherzlu á stjórn peningamála almennt. Þetta hef ég gert bæði vegna áskorunar hæstv. forsrh. hér í umr. í gær og líka til þess að sýna, að þessi skilyrði hafa verið þverbrotin af hálfu núv. ríkisstj. Ræða hæstv. sjútvrh. um landhelgismálið í gærkvöld var kapítuli út af fyrir sig. Hæstv. ráðh. nefndi ekki togaraverkfallið, sem búið er að standa í 6 vikur, og eins og stendur, er því miður ekki útlit fyrir að leysist. Blað þessa hæstv. ráðh. taldi það refsivert athæfi hjá fyrrv. ríkisstj., þegar slíkt verkfall hafði staðið í 3–4 vikur. Það átti að loka ráðh. fyrrv. ríkisstj. inni í hegningarhúsi fyrir að hafa ekki leyst það verkfall. Hvað á að gera við núv. hæstv. ráðh? Ég spyr þá, sem gerðust dómarar fyrr á árum. Hann talaði mjög um siðareglur annarra niðrandi rómi, en leyfði sér að gera að uppistöðu máls síns árásir á mann, sem ekki á nú sæti á þingi, og vandaði þar aðallega um, að upplýst hefði verið, að um skoðanamun hefði verið að ræða á milli hæstv. sjútvrh. og hæstv. utanrrh. í sambandi við samningaumleitanir til að leysa fiskveiðideiluna við Breta og Vestur Þjóðverja. Til þessa þarf ekki Morgunblaðið. Ýmsar aðrar blaðagreinar, ræður, blaðaviðtöl við þessa hæstv. ráðh., bæði hérlendis og erlendis, hafa orðið til þess, að slíkur skoðanamunur hefur verið almannarómur. Og skemmst er nú að minnast frásagnar eins fyrrv. sendiherra Íslands í útvarpi fyrir skömmu af því háttalagi íslenzkra ráðh. að mæta þrír til samninga við einn erlendan ráðh. og þær ályktanir, sem aðrir mundu af því draga. Það er alveg öruggt, að ef einhver hefur aðra skoðun í einhverju efni á meðferð landhelgismálsins en Lúðvík Jósepssyni, hæstv. sjútvrh., hentar, þá er hann vinur óvina okkar, bandamaður Breta. „Ég einn, hæstráðandi til sjós og lands, veit,“ getur þessi hæstv. sjútvrh. sagt. Og mér kæmi ekki á óvart, að hér á eftir mér stigi upp í pontuna hirðskáld Hundadagakonungs til þess að syngja Lúðvík konungi sínum lof og dýrð í landhelgismálinu. Það kom fram í umr. um togaraverkfallið á dögunum, þegar ég benti á, að samkv. upplýsingum, er lægju fyrir hjá Fiskifélagi Íslands, hefðu Englendingar landað auknum afla af Íslandsmiðum eftir útfærslu fiskveiðilögsögunnar 1. sept. til 1. des. s. l., að þá gerði hæstv. ráðh. þessa sömu aths. og ég gat um áðan, að væri venja hans, ef eitthvað óþægilegt kæmi upp á bátinn. En nokkrum dögum síðar gerði hv. 6. landsk. þm., Helgi Seljan, fsp. til dómsmrh. vegna kvörtunar um veiði brezkra togara í landhelgi fyrir Austurlandi, bæði eldri fiskveiðilögsögunni og yngri. Þá reis hv. 5. þm. Vesturl., Jónas Árnason, upp og upplýsti þm. um leyniáætlun Breta, en þeir ætluðu hvorki meira né minna en að veiða 170 þús. tonn á 10 mánuðum, sem Alþjóðadómstóllinn hafði með ábendingu sinni ætlað þeim á heilu ári. Var á hv. þm. að skilja, að þetta væri alls ekki útilokað. Þrátt fyrir þverrandi afla hér á miðum og þrátt fyrir útfærslu fiskveiðilögsögunnar var það ekki fjarri huga þessa hv. þm., að Bretar gætu með þessum hætti náð jafnmiklum afla á ársgrundvelli og þeir höfðu jafnvel hæst náð áður þrátt fyrir útfærslu landhelginnar. Nú skal ég ekki leggja dóm á þessa skoðun hv. þm., hvort það er í raun og veru rétt, að útfærslan sé svona vitagangslaus. Ég hafði þó vonað, að þetta væri ekki svo og það gæti e. t. v. verið eitthvað til í því, sem hæstv. sjútvrh. sagði, að Bretar vildu bera sig mannalega og gefa upplýsingar um mikinn afla á Íslandsmiðum þrátt fyrir útfærsluna. En ef þetta er svo, að Bretar taka jafnmikinn afla og áður, meðan okkar eigin skip fá minni afla og meðan okkar eigin togarar eru bundnir við bryggju í verkfalli í 6 eða fleiri vikur, þá finnst mér, að við verðum að hugsa okkar gang. Þótt landhelgismálið sé tilfinningamál hjá okkur öllum Íslendingum, þá er það þess eðlis, að við verðum að kanna með kaldri, raunsærri skynsemi, á hvern hátt við tryggjum bezt friðun fiskistofna og yfirráð okkar yfir veiðunum. Við höfum átt í samningaviðræðum við Breta og Vestur-Þjóðverja. Þar hefur verið talað um magntakmarkanir, og af þessum fréttum og upplýsingum um leyniáætlun Breta sést, að þær eru ekki einhlítar, enda er haft fyrir satt, að sá fiskur, sem Bretar fái fyrir Austurlandi, sé fremur þyrsklingur en þorskur, svo smár sé hann. Þess vegna duga ekki magntakmarkanir einar, það verða til að koma sóknartakmarkanir, svæðistakmarkanir, tímatakmarkanir og friðunarráðstafanir, bæði almennar, er gilda fyrir alla, bæði Íslendinga og útlendinga, svo og sérstakar friðunarráðstafanir, er virða rétt íslenzkra línu- og netabáta. Almennar friðunarráðstafanir, sem við hefðum getað sett einhliða, hafa verið vanræktar og undirbúningur að þeim látinn undir höfuð leggjast af hæstv. sjútvrh. allt fram til þess, að landhelgin var færð út. Síðan hefur n. alþm. að vísu að þessu starfað, en haft takmarkaðan tíma til svo umfangsmikils verkefnis. Það er rétt, að við gerum okkur grein fyrir því, - og ég vona, að ég verði leiðréttur, ef það er misskilningur, - að í sumum þessum atriðum, sem ég gat um, að samningaviðræður hefðu snúizt um, þá er ekki eingöngu verið að tala um fiskveiðar útlendinga í hinni nýju 50 mílna landhelgi, heldur á Íslandsmiðum almennt, sem eru af Norðaustur-Atlantshafsnefndinni skilgreind sem svæði 5A, en það er 161 þús. ferkílómetrum stærra svæði en 50 mílna lögsagan, sem er 216 þús., ferkílómetra, ef ég fer rétt með. Það er nokkurs virði, að við höfum yfirráð yfir þessu stóra hafsvæði og þar með í raun og veru landgrunninu öllu. Ég er ekki að segja, að við eigum að gera samninga, það fer eftir því, hvaða samningar eru í boði. En matið á því, hvort við eigum að gera samninga eða ekki, hygg ég eiga að byggjast á því, sem hæstv. félmrh. Hannibal Valdimarsson sagði eitt sinn hér á Alþ., að hann teldi það velta á því, hvort við með samningum takmörkuðum meira veiðar útlendinga hér við land en án slíkra samninga og hvort við með þeim hætti gætum komið í veg fyrir viðvarandi hernaðarástand og hættuástand, sem við vitum öll af fréttum, nú síðast í dag, að eru fyrir hendi á fiskimiðum hér. Þetta verður auðvitað að meta af rósemi og raunsæi. Það verður að skiptast á skoðunum, og það verður að vera óhætt að skiptast á skoðunum í þessu efni, án þess að landráðabrigzlun sé beitt. Hæstv. sjútvrh. hefur sjálfur sagt, að hann vildi taka upp samninga. Hann gat um samþykkt Alþ, frá 15. febr. 1972, réttilega að því er snertir útfærslu í 50 mílur 1. sept., en gleymdi að geta þess, að samþykkt Alþ. lagði svo fyrir, að áfram yrði leitað samninga til lausnar á þessari fiskveiðilögsögudeilu. Sú skylda hvílir á núv. hæstv. ríkisstj. Það er ástæða til að benda á, að sá tími getur komið, að það þurfi að birta greinargóða skýrslu um gang samningaviðræðna frá fyrstu tíð. Það getur verið, að andstæðingar okkar í þessu máli verði fyrri til ella, og það væri réttara, að við hefðum þá þegar lagt plöggin á borðið. Hæstv. sjútvrh. gat um það í ræðu sinni í gær, að Alþ. hefði samþykkt með ályktun sinni 15. febr. 1972 að segja upp landhelgissamningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja frá 1961. Þetta er rangt. Alþingi samþykkti aldrei að segja þessum samningum upp. En í ályktun Alþ. fólst heimild fyrir ríkisstj. að segja þeim samningum upp, og það var skýrt tekið fram af hálfu formanni Sjálfstfl., að slík ákvörðun væri á ábyrgð ríkisstj. einnar. Nú stöndum við í þessum efnum gagnvart því, að Alþjóðadómstóllinn hefur talið sig eiga lögsögu um lögmæti útfærslunnar, og þá verðum við og hljótum að taka til meðferðar, með hvaða hætti við eigum að reka mál okkar fyrir Alþjóðadómstólnum. Við skulum ekki leyfa okkur að fara út í harðvítugar deilur um það, en skulum hugleiða þá kosti, sem fyrir hendi eru. Það er margt og ég hygg flest, sem bendir til þess, að við eigum að reka mál okkar til sóknar og varnar fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag. Það er í fyrsta lagi alveg ljóst, að það er skaði fyrir málstað okkar, ef við gerum það ekki, ef málsástæður okkar eru ekki skýrðar og rök okkar ekki tilgreind. Það er í öðru lagi ljóst, að það er ávinningur fyrir okkur að mæta. Við fáum með málflutningi fyrir Alþjóðadómstólnum vettvang til þess að kynna þörf okkar fyrir stærri fiskveiðilögsögu. Við fáum vettvang til þess að skýra þeim, sem mestan áhugann hafa á fiskveiðiréttindum, í hverju ráðstafanir okkar eru fólgnar og hvaða lífshagsmunir liggja þar að haki. Það væri ófyrirgefanlegt að glopra úr höndum okkar þessum möguleika, þessu tækifæri til þess að vinna málstað okkar lið. Í þriðja lagi mundi það vera þá á valdi okkar, hver gangur málsins yrði, hver hraði væri á málsmeðferð dómstólsins. Hér á ég ekki við, að við eigum með réttarfarslegum brögðum að tefja málsmeðferðina, en eðlilegar óskir okkar mundu felast í því að leggja fram margvísleg gögn um fiskistofnana hér við land og önnur atriði málsins, sem geta skipt máli við dómsúrskurð. Það er og alveg ljóst, að úrskurður dómstólsins gengur þá ekki, fyrr en hafréttarráðstefnunni er lokið. Í fjórða lagi tel ég, að við séum í raun og veru jafnháð úrskurði dómstólsins, hvort sem við mætum eða mætum ekki. Við getum með sama hætti framfylgt lögsögu okkar. En í fimmta og síðasta lagi er trú okkar á málstað okkar svo sterk, að við höfum lög að mæla, að úrskurður dómstólsins hljóti að ganga okkur í vil. Verður hann þá lokasigur okkar í þessu máli. Það er algerlega útilokað, miðað við þær fréttir, sem við höfum af undirbúningsfundum hafréttarráðstefnunnar, annað en að meiri hluti þjóða á þeirri ráðstefnu muni aðhyllast réttarreglur, sem fela í sér heimildir okkur til handa til þess að gera a. m. k. þær ráðstafanir, sem við erum þegar búnir að gera varðandi útfærslu fiskveiðilögsögunnar, og jafnvel er allt útlit fyrir, að meiri hluti slíkrar ráðstefnu mundi fallast á mun rýmri heimildir fyrir strandríki til útfærslu fiskveiðilögsögu sinnar. Sé gengið út frá þessu sem staðreynd, og þótt ekki náist tilskilinn aukinn meiri hluti, eins og þurfti á fyrri hafréttarráðstefnunum, 1958 og 1960, eða 2/3 atkvæða, þá er samt útilokað, að dómur Alþjóðadómstólsins gangi okkur á móti, á móti meiri hluta þjóða á hafréttarráðstefnu. Að öllu þessu athuguðu ber okkur að kanna ítarlega í landhelgisnefnd og utanrmn., með hvaða hætti við eigum nú að haga meðferð málsins. Við höfum því miður látið margt miður fara við meðferð landhelgismálsins, og verst af öllu er, ef raunin er nú eftir missiris reynslu af útfærslunni á hagstæðasta tíma fyrir okkur og óhagstæðasta tíma fyrir andstæðinga okkar, að útfærslan er ekki virt. Ýmsir ráðherrar létu í veðri vaka í umr. í gær, að goðgá væri að skipta um stjórn eða láta fara fram kosningar vegna landhelgismálsins, og ýmsir aðrir bættu við eldgosum, mannamissi og skiptöpum. Ég hygg, að það sé aldrei eins mikil nauðsyn á styrkri stjórn, ákveðinni stjórnarstefnu, eins og þegar slíkir atburðir steðja að og þegar svo mikilvæg mál eru til úrlausnar eins og landhelgismálið. Þess vegna tel ég, að einmitt slík viðfangsefni renni stoðum undir till. okkar sjálfstæðismanna um vantraust á núv. ríkisstj., miðað við frammistöðu hennar í þeim málum og öðrum. Herra forseti. Ég skal fara að ljúka máli mínu. Ég vil aðeins drepa á nokkur ummæli frá umr. í gær um sjálfa till. um þingrof og nýjar kosningar. Hæstv. forsrh. taldi að vísu um sýndarmennsku að ræða. Það hefði verið unnið svo vel að málefnasamningi núv. ríkisstj., að umbjóðendur stjórnarflokkanna mættu vel við una, og stjórnarflokkarnir hefðu ekki brugðizt trausti kjósenda sinna. Hæstv. forsrh. var þannig borubrattur. Nú vildi ég skjóta því að honum, að það er háttur margra forsrh. erlendis að efna til þingrofs og nýrra kosninga, þegar þeir telja sig standa vel í áliti kjósenda. Vill hann nú ekki taka það til athugunar, úr því að hann stendur svo vel hjá kjósendum sínum að eigin mati, hvort það bor í sig ekki fyrir hann að fá traustsyfirlýsingu. Ég þykist vita, að ýmsir stjórnarliðar muni taka þessa ábendingu mína sem gamanmál, og lái ég þeim það ekki. Hæstv. menntmrh., Magnús Torfi Ólafsson, sagði, að vantrauststill. væru annaðhvort fluttar vegna þess, að stjórn hafi ekki lengur stuðning innan þingsins, og ættu þá rétt á sér eða sýndarmennsku, og taldi hann augljóst, að sýndarmennska væri á ferðinni hjá sjálfstæðismönnum við flutning þessarar till. Nú er það svo, að einn flokksbróðir hans, hv. 3. landsk. þm., Bjarni Guðnason, hefur sagt upp hollustu við núv. stjórn og lýst yfir, að það sé sama, hvort hér sitji hægri eða vinstri stjórn. Vitað er, að tveir aðrir flokksbræður hæstv, menntmrh. og ýmsir aðrir stjórnarliðar úr öðrum stjórnarflokkum hafa lýst yfir andstöðu við stjórnarfrv., ýmist stjórnarfrv., sem ekki hefur verið sýnt hér innan þingsalanna, eða stjórnarfrv., sem ekki hefur komið frá n. Og hv. 6. þm. Norðurl. e., Björn Jónsson, hefur sagt, eftir því sem Alþýðublaðið hefur eftir honum, að hefði það frv., sem ríkisstj. hafði í smíðum og hæstv. iðnrh. talaði sem mest um, verið lagt fram, þá mundi hann hafa brugðizt við á þennan hátt, með leyfi forseta: „Bætti hann“, þ. e. Björn Jónsson, „því við, að hefði þetta frv. komið fram í þinginu, hefði hann á sömu stundu snúizt gegn stjórninni.“ Ég held þess vegna, að það sé ástæða til að kanna fylgi stjórnarinnar innan þings, með tilvísun til þess, sem ég hef rakið. Ég vil svo að lokum minnast á og vitna til ummæla hæstv. iðnrh., en hann sagði í ræðu sinni orðrétt: „Engum manni dylst, að mikið djúp er nú staðfest milli Alþ. og þjóðarinnar“. Og enn fremur: „Andrúmsloftið hér í þingsölunum er allt annað en meðal landsmanna“. Ef þetta er rétt hjá hæstv. iðnrh., að mikið djúp sé nú staðfest milli Alþ. og þjóðarinnar og allt annað andrúmsloft sé hér í þingsölunum en meðal landsmanna, hver eru þá sterkari rök fyrir því að efna til nýrra kosninga? Fyrsti fylgismaður till. um þingrof og nýjar kosningar ætti því að vera hæstv. iðnrh., ef hann vill vera sjálfum sér samkvæmur, því að auðvitað er það skilyrði fyrir þingræðislegum og lýðræðislegum stjórnarháttum, að það sé sams konar andrúmsloft innan veggja þingsala og meðal landsmanna, og það á ekki að vera djúp staðfest á milli Alþ. og þjóðarinnar. Það er m. a. til að fá úrskurð um það, hvort landsmenn beri traust til þess Alþ., sem nú situr, til þeirrar stjórnarstefnu, sem fylgt hefur verið, að till. okkar sjálfstæðismanna er borin fram. Það er trú okkar, að landsmenn hafi misst allt traust á núv. stjórn og stjórnarstefnu. Það er þjóðarnauðsyn, að frá þeirri stefnu verði horfið og ný, traust stjórnarstefna upptekin.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður skaut að mér persónulegu skoti hér áðan. Það var ekki fast skot, það var laust skot, eins og þeir segja í landhelgisgæzlunni, það var púðurskot. Hann minntist á, að það hefði verið samið leikrit fyrir nokkrum árum. Þetta leikrit var byggt á sögunni um Jörund hundadagakonung. Það var samið undir viðreisn. Það var samið, þegar viðreisnarstjórnin hafði setið í ein tíu ár án þess að hafast nokkurn tíma nokkuð að í landhelgismálinu, án þess að manna sig nokkurn tíma upp í það að gera eitt né neitt í landhelgismálinu. Og í lokasöng þessa leikrits er þetta erindi: Þjóð sú með andlitin armæðufull, sem ofan á bringuna hanga, mun e. t. v. seinna meir eignast menn, sem uppréttir þora að ganga. Annars var erindi mitt hingað í stólinn fyrst og fremst að koma á framfæri upplýsingum, sem ég tel vert, að menn gefi nokkurn gaum. Hv. þm. Geir Hallgrímsson fullyrti það hér í þessum ræðustól fyrir nokkrum dögum, að Bretar hefðu fiskað meira á miðum okkar, eftir að við færðum landhelgina út í 50 mílur. Það var á honum að skilja, að útfærslan hefði orðið til þess að auðvelda Bretum veiðarnar. Hann byggði þetta á aflaskýrslum frá landbúnaðarráðuneytinu brezka, en fiskveiðar heyra, sem kunnugt er, einnig undir það rn. Það voru aflaskýrslur frá októbermánuði s. l., hygg ég, og nóvember. Þessar aflaskýrslur segja að sjálfsögðu ekki mikið. Það fylgdu ekki neinar upplýsingar um það, hversu mörg skip hefðu verið þarna að veiðum og hversu marga togtíma hefði þurft til þess að ná aflanum. En Morgunblaðið gerði mikið úr þessu daginn eftir, og það þurfti raunar engum að koma á óvart. Það þarf ekki lengi að fletta Morgunblaðinu til þess að sannfæra sig um það, að fregnir þær frá Bretlandi, sem hingað berast og túlkaðar eru af andstæðingum okkar sem sönnun þess, að við Íslendingar séum að tapa í landhelgismálinu, - þessar fréttir fá alltaf sérstaklega mikið pláss á síðum Morgunblaðsins. Þegar t. d. Austin Laing, talsmaður brezka togaraeigendasambandsins, segir eitthvað, - þegar sá maður lætur frá sér fara einhverja fullyrðingu um þetta, þá fá þær fullyrðingar í Morgunblaðinu - og það athugasemdalaust - miklu meira pláss en þær fá í blöðum úti í Grimsby t. d. og Hull-blöðum, sem eru þó aðalmálgögn andstæðinga okkar þar ytra. Og meðan þessar fullyrðingar og fréttir eru flenntar yfir síðurnar í Morgunblaðinu, þá er kannske örlítil klausa í Times í London og Guardian, svona álíka klausur og þar eru birtar, þegar eitthvað kemur fram, sem er okkur til styrktar í landhelgismálinu. En allt slíkt, sem er okkur til framdráttar, ef á það er minnzt á annað borð í Morgunblaðinu, þá er það í örstuttum athugasemdum og á þeim stöðum í blaðinu, þar sem minnst ber á því. Og þegar menn rísa upp þar ytra okkur til stuðnings, eins og t. d. nú fyrir einum mánuði, þegar sá mæti maður, Willis lávarður, kom fram í sjónvarpsþætti, sem um 6 millj. manns sáu þar ytra, og sagði, að málstaður okkar í landhelgismálinu væri réttur, og hvatti landa sína til að styðja okkur, þá var ekki á það minnzt einu orði í Morgunblaðinu. Spámaður Morgunblaðsins í landhelgismálinu, er nefnilega Austin Laing, en ekki menn eins og Willis lávarður. Það var líka athyglisvert, þegar fregn barst um það, að Sir Alee Douglas Home, utanrrh. Breta, hefði sagt Nd. Brezka þingsins, að Einar Ágústsson, utanrrh. Íslendinga, hefði heitið sér einhverju vestur í New York á einkafundi, þá var þessu slegið upp í Morgunblaðinu. Og jafnvel eftir að utanrrh. okkar Íslendinga, Einar Ágústsson, lýsir því yfir, að annað tveggja hafi gerzt, að Sir Alec Douglas Home hafi þarna vísvitandi ekki farið með rétt mál eða eitthvað hafi skolast til í kollinum á honum, - jafnvel eftir að þessi yfirlýsing kemur frá utanrrh. okkar Íslendinga, er haldið áfram að staglast á því í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins, og gott ef ekki ritstjórnargreinum líka, að utanrrh. Íslendinga hafi sýnt þá ósvífni að standa ekki við eitthvað, sem hann á að hafa sagt við Sir Alec Douglas Home á einkafundi vestur í New York. Ég segi fyrir mig, að ég trúi Sir Alec Douglas Home miklu frekar til þess að fara með rangt mál heldur en utanrrh. okkar Íslendinga, Einari Ágústssyni, og liggur til þess siðferðilegt mat, sem ég hirði ekki, að rekja hér frekar. En mat Morgunblaðsins er allt annað: Sir Alec Douglas Home hlýtur að hafa á réttu að standa. Það er eins og þar stendur: „Annar eins maður og Oliver Lodge fer ekki með neina lygi: „Tilgangurinn með þessum fréttaflutningi og málflutningi Morgunblaðsins yfirleitt er ekki eingöngu sá að vekja með þjóðinni vantraust á núv. ríkisstj., vantraust á stefnu hennar í landhelgismálinu, veikja þar með samstöðu þjóðarinnar í þessu mikilvæga máli. Áhrifin eru líka þau, eða gætu orðið þau að lama siðferðisþrek þjóðarinnar, draga úr henni kjark og búa hana undir nýja smánarsamninga í þessu máli. Og nú er ég kominn að þeim upplýsingum, sem ég vildi koma á framfæri. Eins og menn muna, var landhelgisgæzlan íslenzka athafnasamari í janúarmánuði s. l. en hún hafið nokkru sinni verið. Snemma í mánuðinum hófust aðgerðir og stóðu alveg þangað til 23. jan., þegar gosið hófst í Vestmannaeyjum. Væri ekki fróðlegt að athuga, ef hægt væri, hvaða áhrif þessar aðgerðir höfðu? Það liggja ekki fyrir neinar skýrslur frá landbrn. brezka mér vitanlega, en í vikuritinu Fishing News er alltaf birtur listi yfir þá togara, sem landað hafa mestum afla næstu viku á undan. Ég hef komizt yfir eintök af þessu blaði frá því í janúar s. l. og einnig frá janúar í fyrra, og þar hef ég getað borið saman aflann hjá aflahæstu skipunum, eins og hann var 3 fyrstu vikurnar í janúar í fyrra og núna. Landanirnar eftir fyrstu vikuna í fyrra og eftir fyrstu vikuna núna eru að magni til nokkurn veginn þær sömu, enda er þá ekki farið að gæta áhrifa af aðgerðum Landhelgisgæzlunnar. Þeir togarar, sem lönduðu þá, voru annað hvort komnir í heimahöfn eða á leiðinni heim, þegar þessar aðgerðir hófust. En skýrslurnar um 2. og 3. viku sýna annað. Það eru tekin 6 aflahæstu skipin. Í Hull er landað aðra vikuna í jan. 1972 af 6 aflahæstu togurunum 11635 kittum, en núna er aflinn á 6 aflahæstu togurunum 9 008 kitt. Minnkunin er um 22-23%. Í Grímsby Landa 6 aflahæstu togararnir í fyrra aðra vikuna í janúar 12 795 kittum, en núna 8 278, u. þ. b. 27% minnkun. Og um 3. vikuna er svipað að segja. Í fyrra landa 6 aflahæstu togararnir í Hull 10 830 kittum, en núna 8 466, 26% minnkun. Og í Grimsby í fyrra er talan 10 259 kitt, en núna 8 229, hátt í 26% minnkun. Hvað segja þessar tölur okkur? Þær segja, að það bendi allt til þess, að aðgerðir Landhelgisgæzlunnar í janúarmánuði hafi orðið til þess að minnka verulega afla brezkra togara frá því, sem hefði ella verið. Ég er alveg sannfærður um, að afli hinna togaranna, þeirra, sem eru undir stjórn manna, sem ekki eru eins harðskeyttir og duglegir og skipstjórar aflahæstu togaranna, - að afli þeirra hefur minnkað hlutfallslega enn þá meira. Ég gæti vel trúað því, að minnkunin hafi verið hátt í 30%. Og þó er það svo, að í jan. voru aðgerðir Landhelgisgæzlunnar ekki nándar nærri eins miklar og þær hefðu getað verið. Það sannar t. d. síðasti sólarhringur. Fram til þess, að hléið varð 23. jan. vegna eldgossins í Eyjum, hafði verið klippt aftan af 20 togurum, en núna s. l. sólarhring hefur verið klippt aftan af 7. Það er athyglisvert, að hv. þm. Geir Hallgrímsson sá enga ástæðu til að fagna sérstaklega þessum fréttum, sem borizt hafa um aðgerðir Landhelgisgæzlunnar s. l. sólarhring. Ég verð að segja, að ég sé sannarlega ástæðu til þess að fagna þeim. Ég tel, að þarna hafi varðskipsmenn okkar sýnt, hvað þeir geta. Þeir hafa sannað okkur leikni sína, og þeir hafa sannað okkur kjark sinn, og hann er svo sannarlega ærinn. Það er ástæða til þess að óska hæstv. dómsmrh. og okkur öllum til hamingju með það, að við skulum eiga á að skipa slíku liði. En hv. þm. Geir Hallgrímsson sá enga ástæðu til að fagna þessu. Hann sagði, að nú, þegar farið er verulega að verja íslenzku landhelgina, hefði skapazt hættuástand. Hættuástand vegna hvers? Vegna þess, að við höfum móðgað Breta - eða hvað? Ég vek athygli á því líka, að þau skip, togskipin Statesman og Englishman, sem að brezka stjórnin sendi hingað norður samkv. kröfu, brezkra togaraeigenda með þeirri fullyrðingu gagnvart kröfum brezkra togaramanna um, að þeir fengju vernd brezka flotans, að þessi skip mundu vernda þá fyrir íslenzku landhelgisgæzlunni, - þau hafa ekkert dugað. Og það má mikið vera, ef ekki heyrist núna hljóð úr horni, að við heyrum aftur kröfurnar, sem við heyrðum rétt áður en að gosið hófst í Vestmannaeyjum, þegar brezku togaraskipstjórarnir kröfðust þess að fá vernd flotans, ella mundu þeir sigla heim. Þeir voru að gefast upp þá, það vantaði aðeins herzlumuninn. Ég vænti þess, að þetta verði upphaf þeirra aðgerða, sem muni duga til þess að beygja þessa andstæðinga okkar, svo að þeir skrifi undir þá samninga, sem við teljum viðunandi. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín fleiri, aðeins þetta að lokum: Með tilliti til málflutnings Morgunblaðsins, stærsta blaðs þjóðarinnar, málgagns stærsta flokksins, aðalmálgagns stjórnarandstöðunnar, - með tilliti til málflutnings þessa blaðs í sambandi við landhelgismálið og þegar maður hefur í huga fullyrðingar talsmanna stjórnarandstöðunnar um það, að samningurinn frá 1961 hafi verið einhver fyrirmyndarsamningur, - „Stórmerkur samningur,“ sagði hv. form. Sjálfstfl. hér í gærkvöld, - þeir tala um hann eins og einhvern „samning samninganna“, - með tilliti til alls þessa og vegna þess að mig grunar, að þeir, sem svona tala, hafi fullan hug á því, ef þeir fá tækifæri til þess, að gera aftur slíkan „fyrirmyndarsamning“, slíkan „samning samninganna“, - þetta er ein ástæðan, ein helzta ástæðan til þess, að ég mun við þessari till., sem hér liggur fyrir, segja nei.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl., Jónas Árnason, sagði hér áðan, að samningurinn frá 1961 væri með þeim hætti, að hann vildi þess vegna fyrirbyggja, að til valda gætu komizt menn, sem stæðu að einhverju slíku. Mig langar til að vekja athygli þessa hv. þm. á því, að samningurinn frá 1961 er fyrsti samningurinn, sem gerður er um 12 mílna landhelgi. Landhelgin var færð út árið 1958, en það er fyrst 1961, sem tekst að fá viðurkenningu á 12 mílna landhelgi. Þetta er fyrsta viðurkenningin, sem til er um 12 mílna landhelgi. Á eftir komu svo fjölmargar þjóðir. Ég segi hiklaust, að hefði þessi samningur ekki verið gerður, hefði þróunin í landhelgismálinu ekki orðið sú, sem hún hefur orðið. Við Íslendingar stæðum þá ekki frammi fyrir því í dag að verja 50 mílur. Það hefði dregizt á langinn að koma áfram okkar málum um landhelgi, ef þessi samningur hefði ekki verið gerður. Í gærkvöld vörðu ræðumenn ríkisstj. eðlilega störf hennar og stefnu og lýstu því sem sinni skoðun, að till. sú, sem hér er til umr., væri flutt vegna óróleika sjálfstæðismanna yfir því, hvernig það drægist, að þeir kæmust aftur í ráðherrastólana. Það er alveg rétt. Þjóðarinnar vegna má það ekki dragast miklu lengur, að skipt verði um forustu í þjóðmálunum og þar með menn í ráðherrastólunum. Það, sem farið er fram á, er, að ríkisstj., sem telur málstað sinn svo frábæran, að aldrei hefur þekkzt annað eins í stjórnmálum á Íslandi, rjúfi þing og láti fara fram kosningar, svo fljótt sem auðið er, og gefi þannig þjóðinni tækifæri til að kveða upp dóm yfir verkum hennar. Því var og haldið fram, að till. þessi væri tilefnislaus og fyrir fram dæmd til að falla. Sú verður að öllum líkindum raunin. En ég spyr: Verður þessi till. felld með atkv. allra þeirra þm., sem í upphafi studdu hæstv. ríkisstj? Nei, í útvarpsumr. í gærkvöld gaf einn af þeim þm., sem í upphafi studdu ríkisstj., yfirlýsingu þar að lútandi. Það var ekki langt liðið frá valdatöku núv. ríkisstj., þegar ljóst var, að hún mundi ekki hafa að neinu þau kosningarloforð, sem núv. stjórnarflokkar höfðu sett fram fyrir síðustu alþingiskosningar. Eftir því sem lengra leið, kom þetta æ betur í ljós, og þannig var málum komið í desembermánuði, að stjórnarherrarnir lögðu til, að gengisfellingarleiðin skyldi farin, sú leið, sem fordæmd hafði verið og lofað í kosningunum, að aldrei skyldi farin, ef þeir kæmust til valda. Samkvæmt ábendingum sérfræðinga var gengisfelling þá skynsamlegasta leiðin til úrbóta í efnahagsmálum, enda yrðu gerðar hliðarráðstafanir, til þess að gengisfellingin kæmi að gagni. Þær hliðarráðstafanir væru ekki gerðar, enda varð sjútvrh. örfáum vikum síðar að grípa til sérstakra ráðstafana fyrir sjávarútveginn. Gengisfelling sú, sem gerð var, var út af fyrir sig algjörlega tilbúið fyrirbrigði af núv. ríkisstj. Hún var afleiðing þeirrar þenslu í efnahagslífinu, sem ríkisstj. stóð fyrir 1971 og 1972, og var grundvölluð á því af hálfu Seðlabankans, að þær spár, sem gerðar hefðu verið fyrir framleiðsluaukningu 1972, væru ekki eins og skyldi. Útflutningsverðmætið hafði ekki aukizt eins og stjórnvöldunum hafði þóknazt að áætla. Hingað til höfðum við neyðzt til þess að fara í gengisfellingar vegna þess, að útflutningsverðmætið hafði minnkað. En ég held, að slíkt hafi aldrei átt sér stað, að farið hafi verið í gengisfellingu vegna þess, að útflutningsverðmætið jókst ekki eins mikið og valdhafarnir höfðu óskað. Þegar hér var komið, lá ljóst fyrir, að stór hluti þeirra kjósenda, sem greitt höfðu ríkisstjórnarflokkunum atkv. í kosningunum 1971, hafði snúið baki við ríkisstj., og háværar raddir heyrðust: Hvenær fer þessi ríkisstj. frá? Það var hví eðlilegt, að vantrauststill. væri borin fram hér á Alþ. Síðan í des. hafa þessar raddir orðið enn háværari og alltaf stækkað sá hópur kjósenda, sem veitti þessari ríkisstj. brautargengi, sem spyr: Hvenær getum við losað okkur við ríkisstj.? Það var af skiljanlegum ástæðum hjá hinum varfærna ráðh., Magnúsi Torfa Ólafssyni, þegar hann í gærkvöld taldi eðlilegt að ræða till. miðað við þær aðstæður, sem hún var flutt við, þ. e. a. s. í des., og taka ekki með í myndina það stjórnleysi og þá ringulreið í efnahagsmálum, sem einkennt hefur það, sem af er þessu ári, síðustu tvo mánuðina, og nú síðast hinar geigvænlegu hækkanir á landbúnaðarvöruverðinu. Hafi nokkur efast um réttmæti vantrauststill. í des. s. l., þá efast enginn um það í dag. Og hvað hefur ekki komið í ljós? Ríkisstj. hefur misst einn af sínum stuðningsmönnum. Þannig mun aðeins 31 hv. þm., ef þeir verða þá 31, greiða atkv. gegn þessari till., þ. e. a. s. verja ríkisstj. vantrausti. Í upphafi naut ríkisstj, stuðnings 32 þm. Það er þegar farið að kvarnazt úr þingliði ríkisstj. Hvað þá um kjörfylgi ríkisstj.? Við heyrðum einnig í gærkvöldi heimiliserjur innan Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Þær voru gerðar þjóðinni kunnar í útvarpsumr., og ég held, að þær heimiliserjur séu talandi tákn fyrir það samkomulag, sem er í stjórnarflokkunum um þessar mundir. Ég held, að slíkt hafi ekki átt sér stað í um það bil þrjá áratugi, ef ekki lengur, að ríkisstj. hafi misst á valdatíma sínum einn þm. úr hópi síns þingfylgis. Er hægt fyrir hæstv. forsrh. að koma hér í ræðustól og lýsa undrun sinni yfir flutningi till., þegar umr. og tillöguflutningurinn leiðir í ljós, að ríkisstj. hefur misst þingfylgi? Strúturinn stingur höfðinu í sandinn og heldur, að enginn sjái hann. Ég veit, að hæstv. menntmrh., þegar hann í gærkvöld taldi, að eðlilegast væri að ræða þessa till. miðað við þær aðstæður, sem voru, þegar hún var flutt, gerði sér einnig grein fyrir þeirri furðulegu ræðu, sem hæstv. iðnrh. hélt, þegar hann á mjög óviðurkvæmilegan hátt dró atburðina á Heimaey inn í pólitískar umr. hér á Alþ. Málflutningur hæstv. iðnrh. hefur verið fordæmdur af öllum sönnum Íslendingum. Það var vissulega til þess að taka eftir, hvað hæstv. iðnrh. þótti slæmt, að formaður Sjálfstfl. skyldi ekki í ræðu sinni hér gera að árásarefni á ríkisstj. þau vinnubrögð, sem við voru höfð í þessu máli. Iðnrh. hafði augsýnilega vonazt til þess. En hann lét sér ekki að kenningu verða afstöðu stjórnarandstöðunnar í þessu mikilvæga máli. Hann lét sér ekki það að kenningu verða, að um þetta mál hafði náðst samstaða hér á Alþ., og hann notaði ræðutíma sinn svo ósmekklega, að lengi mun í minnum haft. Ég skal ekki taka hér upp deilur um Vestmannaeyjamálin við hæstv. ráðh., en ég vildi ekki láta hjá líða að benda á málflutning þessa ráðh., eins af æðstu klerkum kommúnista hér á Íslandi. Það var auðheyrilega mikil gremja inni fyrir hjá þessum ráðh., gremja yfir því, að það, sem hann vildi í þessum málum, skyldi ekki ná fram að ganga. Við heyrðum það hér í sölum Alþ. skömmu eftir myndun ríkisstj., þegar Alþ. var komið saman og einn af yngstu þm. leyfði sér að koma í ræðustól og hafa aðrar skoðanir á máli en hæstv. iðnrh., að þá kom hann í ræðustólinn og sagði, að sú stefna, sem hann hefði barizt fyrir í 8 ár, skyldi framkvæmd. Nú væri hann kominn í ráðherrastól, og nú varðaði sig ekkert um það, hvað löggjafarsamkoma Íslendinga, Alþingi, segði um málin. Við sáum til þessa sama hæstv. ráðh. hér í þingsölunum rétt fyrir jólin, þegar honum var ljóst, að áform hans í viðkvæmum málum varðandi tryggingar sjómanna mundu ekki ná fram að ganga. Hann gekk hér um sali og hellti úr skálum reiði sinnar yfir þá stjórnarþm., sem vildu ekki styðja verk þessa forustumanns kommúnista á Íslandi. Sem betur fer tókst honum ekki að skamma þá sér til hlýðni. Það var auðheyrt á þessari furðulegu ræðu iðnrh., að Alþ. var ekki í hans augum til þess að marka stefnuna. Alþ. var, eins og hann sagði, hópur fárra manna, sem væru ekki í snertingu við lífið, það væri djúp staðfest á milli Alþ. og þjóðarinnar og því væri miður farið, að Alþ. skyldi fá að ráða ferðinni, m. a. í því máli, sem hann gerði svo smekklega að umræðuefni sínu. Við skulum aðeins rifja upp, hverjar þær till. voru, sem fyrst sáu dagsins ljós varðandi þetta mál og þessi hæstv. ráðh, vildi í gærkvöld gera að sínum. Það hefur hins vegar nokkuð verið á huldu, hvort hér hafi verið um að ræða till. ríkisstj. eða embættismanna ríkisstj. Hæstv. forsrh. tók þó af allan vafa hér fyrir skömmu, og í gærkvöld gerði hæstv. iðnrh. þær að sínum, hvað svo sem hæstv. sjútvrh. segir um málið. Í þessum till. fólst skerðing á persónufrelsi einstaklingsins, persónufrelsi, sem engir nema kommúnistar, þar sem þeir hafa komizt til valda, hafa lagt til, að tekið væri af þjóðinni. Þarna kom nefnilega úlfurinn undan sauðagærunni. Maðurinn, sem um marga áratugi hefur rekið erindi alheimskommúnismans, að vísu dulbúinn sem fulltrúi lýðræðislegs sósíalisma, var nú kominn til valda, og nú skyldi stefna hans framkvæmd. En hvaða vandræði voru þetta? Alþ. hafði ekki verið afnumið. Þjóðin átti sína fulltrúa, sem voru málsvarar hennar á Alþ., sem voru ekki reiðubúnir til að láta forustumanni lýðræðissósíalisma á Íslandi eftir einræðisvald. Við þekkjum vel söguna frá Austur-Evrópu, og við skulum vona, að Alþingi Íslendinga beri gæfu til að fyrirbyggja, að sams konar atburðir og þar geti gerzt hér. En það voru einmitt forustumenn lýðræðissósíalismans í þessum löndum, sem leiddu kommúnismann þar til valda. Svo ræðir hæstv. iðnrh. um, að stjórn og stjórnarandstaða geti unnið saman af heilindum. Ég spyr: Gefur slíkur málflutningur, sem hæstv. iðnrh. viðhafði í gær, tilefni til að vonast eftir heilindum af hans hálfu um lausn vandamála? Þegar slíku er slegið fram, er ekki úr vegi, að gerður sé samanburður á stjórnarandstöðunni 1959–1971 og þeirri, sem nú er á Alþ. Ég man ekki þess dæmi allan þann tíma, að þáv. stjórnarandstaða tæki nokkurn tíma með ábyrgum hætti þátt í lausn þeirra stærstu vandamála, sem þá voru til afgreiðslu hér á Alþ. Tóku þeir með ábyrgum hætti þátt í lausn efnahagsvandamálanna eftir vinstri stjórnina? Tóku þeir þátt í undirbúningi stóriðju á Íslandi, lausn vandamálanna vegna verðfalls og aflabrests 1967 og 1968, inngöngu Íslands í EFTA, samþykkt Alþ. í landhelgismálinu 1971, þar sem landgrunnsstefnan var ítrekuð? Stuðningsmenn núv. ríkisstj. hafa að sjálfsögðu tækifæri hér til að koma að leiðréttingum, ef ég fer rangt með, og þá gera þeir það. Vinnubrögð núv. stjórnarandstöðu eru með allt öðrum hætti. Á því aðeins 1½ ári eða rúmlega það, sem liðið er frá því, að núv. ríkisstj. tók við völdum, hefur stjórnarandstaðan tekið þátt í lausn mikilsvarðandi mála og Alþ. orðið sammála. Ef möguleiki hefur verið á því að ná samstöðu um lausn mála hér á Alþ., hefur það verið gert. Við skulum minnast samþykktarinnar frá 15. febr. 1972 í landhelgismálinu, samþykktar Alþ. um vandamál Vestmanneyinga, samþykktar Alþ. um lögfestingu á samningi við Efnahagshandalag Evrópu. Bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa séð ástæðu til þess hér á Alþ. að flytja stjórnarandstöðunni þakkir fyrir störf hennar í sambandi við lausn þessara mála. Þegar sjálfstæðismenn, sem oft hefur verið, hafa verið í andstöðu við afgreiðslu mála hér á Alþ., hafa þeir í ítarlegum nál. gert grein fyrir þeim sjónarmiðum, sem þeir vilja láta ráða við afgreiðslu mála, og flutt í framhaldi af því fjölmargar till., sem allar hafa hins vegar verið felldar og ekki hafa séð náð fyrir augum meiri hl. Á þessu er líka mikill munur frá því í tíð fyrrv. stjórnarandstöðu. Það voru sjálfumglaðir ráðh., sem fluttu mál sitt hér í gærkvöld. Vitaskuld reyndu þeir að fegra störf og stefnu ríkisstj. með mismunandi háfleygum og fallegum lýsingarorðum og með samanburði eins langt aftur í tímann og þeim var mögulegt, til þess að út úr því kæmu einhverjar hagstæðar niðurstöður. Hefði samanburðurinn verið gerður miðað við daginn í dag, hefði niðurstaðan hjá þeim orðið þeim óhagkvæm, og þess vegna var það látið vera. Ég er sannfærður um, að slíkur málflutningur nær ekki að blekkja kjósendur. Þeir gera sér grein fyrir aukinni skattbyrði, fyrir skefjalausri verðbólgu, fyrir algeru stjórnleysi í efnahags- og fjármálum ríkisins, og þeir munu ekki gleyma því. Enda þótt okkur sjálfstæðismönnum takist ekki nú að losa þjóðina við þá ríkisstj., sem situr, og koma fram kosningum, þá mun þjóðin, þegar hún fær tækifæri til þess, losa sig við núv. ríkisstj.



Herra forseti. Þessu vantrausti hafa verið gerð svo ítarleg skil af hálfu talsmanna Sjálfstfl. og svo ljós rök leidd að orsökum þess, að þess gerist naumast þörf að fara að fjalla um það í löngu máli. Ég tel þó ekki annað auðið, m. a. að gefnu tilefni frá hæstv. fjmrh., en að eyða hér nokkrum tíma hv. þm. til að ræða vissa þætti þessara mála. Mun ég þá láta hjá líða að ræða landhelgismál og utanríkismál, varnarmál þar á meðal, en víkja eingöngu í stórum dráttum að því, sem ég álít, að sé hvað geigvænlegast nú í dag og fólk hugsar mest um, en það er hin ömurlega þróun efnahags- og fjármála, sem ég held, að hljóti að vekja öllum mönnum ugg og kvíða, hvort sem þeir sitja á stjórnarbekkjum eða í stjórnarandstöðusætum. Trúi ég í raun og veru ekki öðru en sú þróun veki mestan ugg hjá hæstv. ráðh. Ég vil telja, að þeir hugsi svo ábyrgt, að ekki geti annað verið. Til þess að skilja, hvað hér er að gerast og hefur verið að gerast, og átta okkur á því, hversu ríkan þátt núv. hæstv. ríkisstj. á í þessari óheillavænlegu þróun, neyðist ég til þess að fara örlítið aftur í tímann, en skal þó reyna að stikla á stóru. Um síðustu kosningar var það höfuðárásarmál þáv. stjórnarandstöðuflokka gegn þáv. ríkisstjórnarflokkum, að öllu hefði verið siglt í kaldakol í efnahagsmálum þjóðarinnar. Talað var um, að hrollvekja biði á næsta hausti, og þá vitnað í orð, sem einn af þm. þáv. stjórnarliðs hafði að vísu látið falla, en slitin úr samhengi við annað, sem hann sagði. En látum það vera. Kjósendur voru hræddir með þessari hrollvekju, sem átti að vera fram undan, og því öngþveiti, sem þáv. ríkisstj. hefði skilið eftir sig eftir 12 ára valdaferil. Hver var svo reyndin um þessa hrollvekju, og hvernig litu núv. hæstv. ráðh. og stjórnarliðar á hrollvekjuna að kosningum loknum? Þeir gerðu það einfaldlega með því að birta þjóðinni það einstæðasta skrumplagg, sem ég hygg, að nokkur ríkisstj. í víðri veröld hafi sett saman. Það hlaut að vísu nafnið Ólafskver, og mönnum var sagt af hæstv. forsrh. að lesa það kvölds og morgna. En ég býst við því, að í dag mundu flestir hæstv. ráðh. vilja, að ekkert eintak væri til af því kveri. Satt að segja hraus mönnum hugur við að sjá, hvað þarna var sett á pappír, vegna þess að vitanlega var, jafnvel þó að allt væri í blóma, gersamlega útilokað að standa við nema lítinn hluta af því, sem þar var sagt. En það, sem var þó eftirtektarverðast í þessu plaggi, var, að hrollvekjan var horfin. Ég hef áður bent á það í umr. hér á Alþ., að enginn hafi afsannað hrollvekjukenninguna betur en hæstv. núv. ríkisstj. Annaðhvort sé það svo, að það hafi í raun verið blómlegra ástand í atvinnumálum og fjármálum þjóðarinnar en jafnvel við stjórnarliðar þá töldum vera, eða þá að hæstv. núv. ríkisstj. hafi hagað sér við samningu loforðaplaggsins mikla af slíku ábyrgðarleysi, að ég vil ekki ætla neinni ríkisstj. að leyfa sér slíkt, því að hún hlaut fyrr eða síðar að verða að taka afleiðingunum af því sjálf. Hafi hrollvekja verið fram undan haustið 1971, var auðvitað fullkomið ábyrgðarleysi, að ríkisstj. skyldi beinlínis hvetja til þeirra launahækkana í ýmsu formi, m. a. stórfelldrar vinnutímastyttingar í einum áfanga, eins og hún þá gerði. Það voru í rauninni ekki verkalýðssamtökin, sem höfðu forustuna um að knýja fram sem mestar launahækkanir, heldur ríkisstj. sjálf. Þetta held ég, að sé nægilegt svar við kenningunni um, hvernig viðskilnaður fráfarandi ríkisstj. hafi verið í efnahagsmálum. Og þetta er jafnframt fullnægjandi staðfesting á því, að það er hæstv. núv. ríkisstj., sem hefur myndað og skapað þá hrollvekju, sem við stöndum andspænis í dag og er sannkölluð hrollvekja. Nú er það að vísu svo, að skoðun mín er, að stjórnarliðar hafi hagað sér af ábyrgðarleysi, vegna þess að ástandið í efnahagsmálum, þegar fyrrv. ríkisstj. skildi við, hafi ekki réttlætt þær stórkostlegu verðbólguaðgerðir, sem núv. ríkisstj. hófst þegar handa um, þar hafi hún gengið feti framar en verjandi var, þó að viðskilnaðurinn væri vissulega góður. Þessa sögu skal ég ekki rekja, en aðeins leggja áherzlu á það, að hæstv. núv. ríkisstj. hefur sjálf afsannað allar fullyrðingar sínar frá síðustu kosningum um, hvað hún hafi tekið við slæmu búi. Hæstv. fjmrh., sem ég mun kannske víkja svolítið að síðar, byrjaði á því - ég veit að vísu ekki, með hvað glöðu geði - að eyða 650 millj. úr ríkissjóði umfram allar heimildir, til þess vissulega að gera gott. En ef menn ætla að gera gott, verða þeir þó að vera nokkuð öruggir um, að það þurfi ekki að taka gjafirnar aftur til baka innan lítils tíma. Það er ákaflega óskemmtilegt form á gjöfum. En það er því miður þetta, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að gera. Hún var gjafmild á fyrstu mánuðum tilveru sinnar. Það voru glaðir menn, sem sátu í ráðherrastólum eftir langa veru úti í kuldanum, og nú átti að sýna þjóðinni, að margt átti að gera, og hins vegar ekki alveg eins horft á það, hvað það kostaði að gera allt það, sem gera átti. Það var næstum því, að manni dytti í hug, að hæstv. ríkisstj. héldi, að hún færi frá innan 6–7 mánaða. En það hefur nú einhvern veginn slampazt svo, því miður, fyrir hæstv. ríkisstj., að enn situr hún í stólnum og situr í sínu eigin feni. Það er í rauninni hennar óhapp, að hún skuli ekki vera farin, en okkar happ. Nú má enginn skilja það svo, að ég vilji ekki gjarnan, að þessi vantrauststill. sé samþ., en það er með hálfum huga. Það kemur að því, að hún verður samþ. og það kannske við öllu óheppilegri aðstæður fyrir hæstv. ríkisstj., svo að ég held, að hún ætti að láta nokkuð af fylgismönnum sínum sitja hjá, - auk þess sem einn hefur þegar lýst því yfir, að hann muni af sannfæringu sitja hjá, - til þess að vantraustið nái fram að ganga -- hennar vegna sjálfrar. Kjarasamningarnir og kostnaðaraukinn, sem leiddi af þeim haustið 1971, tóku að segja til sín eftir nokkra mánuði. Vissulega væri gleðilegt, ef hefði verið hægt að auka kaupmátt launa, eins og þá var ætlunin að gera, ofan á þau 30%, sem áður hafði tekizt að auka kaupmáttinn um á tveimur árum. En það er jafnljóst, að allt að 50% kaupmáttaraukning launa á þremur árum er óhugsandi. Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því, það vita allir í dag. Þess vegna er hinum óskemmtilegu eftirkröfum ríkisstj. að rigna yfir landslýðinn í ýmsu formi þessar síðustu vikur og mánuði. Strax að ári liðnu var byrjað að taka gjafirnar aftur. Það var gert í því formi að setja á nýja verðstöðvun. Það var flett upp í frv., sem fyrrv. ríkisstj. hafði lögfest og þá var fundið allt til foráttu, til þess að finna úrræði til að stöðva þá verðbólguöldu, sem ríkisstj. sá, að var að skella yfir. Þegar þetta frv, var til meðferðar hér á Alþ. og hæstv. forsrh. talaði fyrir því á s. l. hausti og það með nokkrum þjósti, að það væri furðulegt, ef stjórnarandstöðuflokkarnir ætluðu að vera á móti þessu máli, þar sem þeir hefðu gert þetta sama, þá lét ég í ljós nokkra undrun yfir því, miðað við allar lýsingar hæstv. núv. ríkisstj. og ráðh. á aðgerðum fyrrv. ríkisstj. Það er næstum því eins og hún geti ekki ímyndað sér neina æðri hugsjón en þá að fylgja þeim aðgerðum, sem fyrrv. ríkisstj. hafi framkvæmt. Hún hefði að vísu gengið miklu lengra, í ýmsum efnum, en það er allt önnur saga. En einhvern tíma var okkur sagt, að þær aðgerðir hefðu ekki verið góðar, og ég held, að kjósendum hafi verið sagt fyrir kosningar, að það væru slæm ráð, sem fyrrv. ríkisstj. hefði haft á boðstólum. Nú allt í einu eru þetta orðin þjóðráð og eins og áðan sagði í því formi að ganga hvarvetna lengra. Nægir að benda á aðeins eitt lítið dæmi, sem snertir till., sem hér hafa legið fyrir þinginu um skerðingu vísitölunnar varðandi tóbak og áfengi, að þar átti að ganga meira en helmingi lengra í skerðingu en fyrrv. ríkisstj. hafði gert. Var það harðlega fordæmt og talið nauðsynlegt, að það yrði eitt af fyrstu verkum núv. ríkisstj. að lagfæra aftur, svo að launþegum yrði að fullu bætt. Verðstöðvunin 1970, sem fyrrv. ríkisstj. beitti sér fyrir, hefði fullkomlega náð tilgangi sínum, ef skynsamlega hefði verið á málum haldið haustið 1971. Staða atvinnuveganna var þá slík að það hefði verið auðið fyrir þá að taka á sig þær kvaðir, sem leitt hefði af því, að þær verðstöðvunaraðgerðir, sem auðvitað hljóta alltaf að vera tímabundnar, hefðu verið látnar niður falla og verðlag og kaupgjald látið þróast með eðlilegum hætti. En hins vegar skipti þar algerlega sköpum, og það höfðum við sagt í kosningunum, hvernig kjarasamningarnir 1971 yrðu meðhöndlaðir. Í því lá gæfumunurinn. Í því lá ógæfa núv. hæstv. ríkisstj., hvernig þá var á málum haldið og eftir það. Það hefur verið minnzt á hvað síðar gerðist, og ég skal ekki rekja þá sögu í einstökum atriðum. Allt hefur það gerzt með þeim eindæmum, að þar hefur ekki verið samstaða um neitt, þó að menn í stjórnarliðinu hafi að vísu, meira og minna fúlir, fallizt á að beygja sig fyrir þeim ráðstöfunum, sem ofan á hafa orðið. En niðurstaðan hefur eðlilega orðið sú, að engin heilsteypt stefna hefur verið mörkuð. Það hefur verið gutlað við að leysa vandamálin og raunverulega ekki verið um neina lausn að ræða, eins og sást bezt á meðferð efnahagsmálanna nú í des. Undirbúningur að þeim var með ágætum, enda voru þar úrvalsmenn settir til starfa, sem að vísu höfðu verið fordæmdir margir hverjir af núv. hæstv. ríkisstj.

Ég hafði hugsað mér að hafa kaffihlé, líka vegna flokksfunda, og vildi gjarna geta tekið það núna, ef hv. þm. gæti fundið heppileg greinaskil í ræðunni.

Þau geta verið eftir atvikum, hæstv. forseti, það er alltaf hægt að byrja aftur, jafnvel í miðri setningu. Á ég þá að hætta?

Nei, ég geri ekki svo strangar kröfur, að það sé hætt í miðri setningu.

Það er nú eftir því, hvað setningin er löng.

Ef hv. þm. fellst á, vil ég gefa fundarhlé núna til kl. 17.00. Það er vegna flokksfunda.

Maður safnar kröftum á meðan. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég lauk þar ræðu minni, er ég hafði nokkuð vikið að verðstöðvunarráðstöfunum hæstv. ríkisstj. og framhaldi þeirra, sem var sú heildarathugun efnahagsvandans, sem ríkisstj. lét fram fara á s. l. hausti. Í framhaldi af því kom að sjálfsögðu að því að velja úrræði til að mæta þessum vanda. Skýrsla sú, sem samin var af sérfræðinganefndinni, er með eftirtektarverðari plöggum, sem gerð hafa verið um eðli og orsakir efnahagsvandamála yfir höfuð og þó fyrst og fremst þess vanda, sem hér var við að glíma. Það leynist engum, sem les þetta plagg, að það var niðurstaða sérfræðinganna, að hér væru mjög alvarlegar horfur, verðbólguskriða á næsta leyti og fjármálaöngþveiti, ef ekki yrði gripið til sérstakra og þá róttækra aðgerða. Það fór ekki heldur á milli mála, að sérfræðingarnir mæltu með því, að gengisfelling, sem þeir að vísu kölluðu hinu nýja nafni uppfærslu, yrði valin til þess að mæta þessum vanda, með þeim rökum, að hún ylli minnstri kjaraskerðingu. Það hlaut að vekja nokkra athygli, hvað ríkisstj. gerði í þessum efnum, þar sem hún hafði fordæmt mjög harðlega gengisfellingar og hæstv. forsrh. hafði alveg nýlega lýst því yfir, að núv. ríkisstj. mundi aldrei fella gengið. Þess var því beðið af nokkurri eftirvæntingu, hvað úr yrði. Vitanlega fór það svo í þessum efnum sem öðrum, að lítið varð úr fyrri yfirlýsingum og nákvæmlega sú leið var valin, sem ríkisstjórnarflokkarnir höfðu áður sagt, að helzt skyldi forðast. Að vísu urðu um þetta deilur, sem ég skal ekki rekja hér, og skiptir ekki máli, hver lagði annan að velli innan stjórnarinnar, en um þetta urðu átök eins og flest annað, sem ríkisstj. hefur fengizt við. Mér þykir þó rétt að vitna hér í Þjóðviljann, ekki vegna þess, að það sé sérstaklega sannleikanum samkv., heldur til þess að sína, hver hugur var að baki þessum efnahagsráðstöfunum, sem áttu að vera bjargráð fyrir atvinnuvegina. Þjóðviljinn sagði í ritstjórnargrein 19. des. 1972: „Gengisfelling er engin lausnarráðstöfun. Eftir rétt ár eða fyrr“ - menn taki eftir „verður enn að gera ráðstafanir, enn verður að leita lausnar á vanda. Þá dugir ekkert hálfkák, þá duga engar frestunaraðgerðir, þá dugir ekkert minna en breyting, róttæk breyting, sem rýfur vítahringinn: Þetta er aðalmálgagn ríkisstj., þ. e. a. s. málgagn þess hluta hennar, sem mestu ræður, og þess vegna hlýtur þessi yfirlýsing rétt um það leyti, sem aðgerðir eru gerðar í efnahagsmálum, að vekja sérstaka athygli. Ég held, að það sé einsdæmi, að slík yfirlýsing sé gefin af hálfu ríkisstj. um stórfelldar efnahagsaðgerðir, um leið eða nokkrum dögum eftir að þær eru gerðar. Alþb.- menn hafa að vísu reynt að komast undan og reyndar ríkisstj. öll - því ámæli, sem hún hlaut að fá frá sínum stuðningsmönnum, sem höfðu trúað orðum hennar um það, að gengi krónunnar skyldi ekki framar fellt, með því, að þessi gengisfelling hafi verið alveg sérstæð umfram aðrar gengisfellingar. Það er alveg rétt, gengisfellingin er sérstæð. Það hefur aldrei verið framkvæmd svona gengisfelling á Íslandi, vegna þess að hún var gerð án þess að gera nokkrar ráðstafanir til að hindra, að hún yrði innan skamms tíma að engu. Þetta er frábrugðið við þessa gengisfellingu og aðrar, sem hafa verið framkvæmdar. Valkostanefndin lagði á það höfuðáherzlu í sínum ábendingum, að ef ætti að velja svokallaða uppfærsluleið, þá yrði samstundis eða samhliða að gera ýmsar ráðstafanir, sem ætíð hafa verið gerðar, til þess að koma í veg fyrir, að gengisfellingin eða áhrif hennar rynnu út í sandinn og hleyptu af stað nýrri verðbólguskriðu. Þetta var forðazt, og þetta telur ríkisstj. sér til lofs, eins og flest það, sem miður hefur farið. Það er svo enn einstakt við efnahagsaðgerðir hæstv. ríkisstj., að nokkrum dögum eftir að gengisfellingin er framkvæmd, kemur á daginn, að það þarf einnig að taka upp annað kerfi, nýtt uppbótakerfi. Að vísu var því svo meistaralega fyrir komið að leggja þann bagga á hæstv. fjmrh. og ríkissjóðinn, enda gerir það víst ekki til, hann segir, að hann sé vel stæður núna, að ekkert muni um þetta, þá er það náttúrlega allt í lagi. En í eðli sínu var þetta nýtt uppbótakerfi, að ég hygg tæpum hálfum mánuði eftir að gengisfelling var framkvæmd. Þetta hygg ég, að sé líka einstætt. En þetta kom ekki heldur að notum, því að þegar dollarinn er felldur, þá er talið óumflýjanlegt, að krónan falli að fullu á móts við dollar, eini gjaldmiðill Vestur-Evrópu, að ég hygg, a. m. k. norðurhluta Vestur-Evrópu. Það hefur enginn annar gjaldmiðill Evrópuþjóða verið felldur á móts við dollarann nema krónan, heldur hafa flestir staðið stöðugir eða þá verið lítið eitt lækkaðir, sbr. gjaldmiðla Norðurlandaþjóðanna. Í sambandi við þetta mái gerðust þau undur, sem ekki er hægt að komast hjá að vekja athygli á, að sama dag og Seðlabankinn, sem vitanlega starfar þar í umboði ríkisstj., lýsir því yfir, að það sé óumflýjanlegt vegna afkomu atvinnuveganna, fyrst og fremst sjávarútvegsins, að láta krónuna falla til jafns við dollar, heldur hæstv. sjútvrh. ræðu á fundi Kaupmannasamtakanna, sem til allrar ógæfu fyrir hann er til á segulbandi, sem ég veit ekki, hvort hann hefur vitað um. Þar lýsir hann því yfir, að hefði verið vitað um þær nýju verðhækkanir á útflutningsvörum sjávarútvegsins, sem urðu nú eftir áramótin, hefði gengisfellingin í des. aldrei komið til mála. Nú hefur ráðh. reynt af sinni alkunnu viðleitni til þess að hafa 2–3 skoðanir í einu, að komast út úr þessu og segja: Jú, þetta er alveg rétt, við hefðum ekki gert þetta í des., en engu að síður er bráðnauðsynlegt núna að fella gengið að fullu til jafns við dollar, vegna þess, eins og ha.m orðaði það efnislega séð, að gengisfellingin frá í des. væri öll runnin út í sandinn, hún væri öll komin inn í verðlagið. Auðvitað er þetta algerlega út í hött og á sér enga stoð í veruleikanum, að gengisfelling éti sig upp í verðlagi á örfáum vikum. Þetta er auðvitað viðleitni til þess að komast út úr stórkostlegri klípu eftir að hafa talað af sér, eins og hann gerði. Ég læt algerlega liggja milli hluta, hvort þessi gengisfelling var fullkomlega þörf eða ekki. Ég býst við, að framleiðsluatvinnuvegunum hafi ekkert af því veitt. En það er ekki það, sem skiptir meginmáli í þessu, heldur sú óskaplega tækifærisstefna, sem hér er fylgt, þar sem á nokkurra daga fresti, svo að segja, eru gerðar nýjar og nýjar ráðstafanir, sem reynast vera ófullnægjandi með öllu innan jafnstutts tíma og ég hef hér gert grein fyrir. Það er sem sagt engin heilsteypt lina til í sambandi við efnahagsaðgerðir ríkisstj. fram að þessum tíma. En hefur þá ekkert gerzt síðan? Jú, það hefur gerzt síðan, að ríkisstj. hafði tilburði til þess að leysa efnahagsvandann, að nokkru leyti a. m. k. og sennilega að nokkuð verulegu leyti, en það var í sambandi við það frv., sem hv. þm. vita um. Að vísu hefur farið á milli mála, hverjir hafi samið það, en nú liggur það nokkuð ljóst fyrir. Án þess að ég ætli að fara að ræða hina furðulegu ræðu hæstv. iðnrh. í gærkvöld, sem er rannsóknarefni út af fyrir sig, þá vitum við, að hún var ekki ádeila á stjórnarandstöðuna, enda hafði enga þýðingu að vera að deila á hana um, að ríkisstj. kæmi ekki fram málum, ef hún hafði þingmeirihl. til þess, heldur hlaut hún að vera að deila á aðra menn, sem sitja í þessum sal, og voru ekki nægilega þægir til að ljá sitt til að fara að blanda lausn efnahagsvandamálanna saman við þær hörmungar, sem skullu yfir Vestmanneyinga og allur þingheimur var sammála um, að yrði að bregðast við af einingu, eins og gert var að lokum, eftir að ríkisstj. var knúin til að taka út úr frv. ýmsa þætti varðandi Efnahagsvandamál þjóðarinnar, sem áttu ekkert skylt við vandamálin í Vestmannaeyjum. Það hefur verið reynt að halda því fram, að með þessu hafi stjórnarandstaðan - eða Sjálfstfl. - lýst andstöðu sinni og reynt að setja fótinn fyrir nauðsynlegar aðgerðir til aðstoðar atvinnuvegum þjóðarinnar. Þetta er auðvitað algerlega rangt. Við höfum ekki sagt eitt né neitt um það. Við höfum sagt það eitt, að þessum vanda ætti ekki að blanda saman. Það ætti ekki að fara að skella því á Vestmanneyinga, að það þyrfti að grípa til að banna verkföll, skerða vísitölu og jafnvel að safna í sjóði sjávarútvegsins, sem koma þessu máli ekkert við, og margt annað furðulegt, sem gera átti, - allt þetta ætti síðan að skrifast á reikning ófaranna í Vestmannaeyjum. Þetta var það, sem við mótmæltum, og ég hygg, að Vestmanneyingar mundu hafa mótmælt mjög harðlega líka. Eins og hér hefur verið sagt áður í dag, var ræða hæstv. iðnrh. með endemum. En væri henni að vísu snúið við, þá átti hún ákaflega vel við vinnubrögð hæstv. ríkisstj. í málinu. Eftirtektarverðast í ræðunni var þó, að hæstv. iðnrh. staðfesti algerlega það, sem sagt hefur verið um tilorðningu þessara till., og upplýsti, að ekki hefði verið til staðar það vitneskjuleysi flokksbróður hans, hæstv. sjútvrh., sem hann hefur alltaf borið fyrir sig, heldur hafi þeir ósköp vel vitað um þessi mál, en þetta ekki verið neinar einkatill. hæstv. forsrh. eða till. embættismanna, eins og hefur verið reynt að halda fram af hálfu ráðh. Alþb, og málgagns þeirra með mjög ósmekklegum hætti. Nei, það, sem allt strandaði á, var skortur á einingu í stjórnarherbúðunum. Og engar till. í efnahagsmálum hafa síðan séð dagsins ljós, þangað til till. kom frv. um þá hluti, sem maður hefði haldið, að ekki ætti eftir að henda þessa hæstv. ríkisstj. Það var að taka hækkun á áfengi og tóbaki aftur út úr vísitölunni, sem var svo mikil þjóðarnauðsyn að koma inn í vísitöluna í byrjun stjórnarferilsins, að gefin voru út sérstök brbl. til að láta þessa hækkun verka að fullu þá þegar á kaupgjaldsvísitöluna. Sjálfstfl, hefur ekki stöðvað þetta mál. Það hefur ekki verið tekið til meðferðar hér í tæka tíð. Það hefur ekkert reynt á það. Við höfum lýst því yfir ýmsir, og ég hef ekkert farið dult með þá skoðun mína, að áfengi og tóbak, eða a. m. k. sá hluti áfengis og tóbaks, sem er hrein tekjuöflunarleið fyrir ríkissjóð, eigi alls ekki að vera í vísitölunni. Ég vil segja meira ég er þeirrar skoðunar, að tekjuöflunarleiðir ríkissjóðs, t. d. óbeinir skattar, eigi ekki heldur að vera í vísitölunni, því að það er auðvitað alger svikamylla að vera að afla tekna til að standa undir útgjöldum ríkissjóðs og láta þá tekjuöflun jafnframt verka til hækkunar kaupgjalds og alls tilkostnaðar í landinu. Það getur ekki gengið, og það er yfirleitt ekki gert í þeim löndum, sem hafa einhvern hemil á því. Held ég í rauninni, að menn geri sér orðið grein fyrir þessu. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að þetta verði að takast upp sem samningamál, eins og hefur verið sagt í dag. Vísitalan var endurskoðuð í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég fór þá með þau mál og átti um það viðræður við ýmsa verkalýðsleiðtoga, m. a. bæði forseta Alþýðusambandsins og formann verkalýðsfélagsins Dagsbrúnar o. fl., þegar sá vísitölureikningur lá fyrir, en hann var gerður af kauplagsnefnd, sem er skipuð, eins og menn vita, fulltrúum launþega og vinnuveitenda og hagstofustjóra. Þeim var gefinn kostur á að velja um nýjan grundvöll eða hinn eldri grundvöll, og niðurstaðan varð sú, að þessi grundvöllur, sem nú gildir, var valinn. Það var því með fullum friði og samkomulagi, sem þessi vísitölugrundvöllur var settur. Það kann vel að vera tímabært - og ég er þeirrar skoðunar - að endurskoða þennan grundvöll, ekki vegna þess, að neyzluvenjur hafi breytzt svo mikið frá því, að hann var settur, heldur vegna þess, að það eru ýmis atriði í sambandi við hann, sem hafa sýnt sig, að eru svo óhagstæð fyrir eðlilega þróun efnahagskerfisins, að það þarf breytinga við. Ég trúi ekki öðru en að verkalýðshreyfingin sé eins og þá reiðubúin fyrir sitt leyti, ef það er gert með skynsamlegum hætti og samkomulagi, að taka þetta kerfi allt til endurskoðunar og ná þeim tilgangi, sem stefnt er að, ef þannig er að málum unnið. Það hefur verið enn eitt ógæfuatriði hæstv. ríkisstj. að vinna að þeim málum með þeim hætti, að það er erfitt um alla samvinnu við hana, og hlýtur það að vera gáta út af fyrir sig, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsar sér að fresta öllum efnahagsvanda til næsta hausts og semja þá við verkalýðshreyfinguna um lausn vandans í heild, en byrja á því æ ofan í æ að ráðast að verkalýðshreyfingunni og eigin stuðningsmönnum innan hennar og nánast hálshöggva þá og ætlast svo til þess, að þeir setjist eins og góðu börnin að samningaborði við hana í haust. Það er eftirtektarvert við allar þessar svokölluðu ráðstafanir hæstv. ríkisstj., ef ráðstafanir eiga að kallast, að þær eiga allar saman að gilda til næsta hausts. Ég veit ekki af hverju, hvort hún býst við að finna gullkistu fyrir þann tíma eða verða búin að milda verkalýðshreyfinguna þá og hún eigi að axla þann vanda að leysa hæstv. ríkisstj. niður úr snörunni eða hvort hún ætlar sér að segja af sér þá. Það eru ekki margir kostir til, því að það að miða allt við haustið 1973 er manni óskiljanlegt. Þetta verður enn óskiljanlegra fyrir þá sök, að þetta skuli allt vera komið í þennan hnút, að hæstv. núv. ríkisstj. hefur fengið tveggja ára frið, hún hefur fengið kjarasamninga til tveggja ára, sem fyrrv. ríkisstj. fékk aldrei. En það endar með þeim ósköpum, sem við stöndum andspænis í dag, stærstu dýríðaöldu, sem hefur blasað við nokkru sinni hér á landi frá stríðslokum a. m. k., ég fer ekki lengra aftur og tjóar þá ekkert að vera að gera einhverja útreikninga um hækkun vísitölu nokkur ár aftur í tímann og þar fram eftir götunum. Við skulum horfast í augu við vandann eins og hann er í dag. Það er hann, sem þarf að leysa. Sá vandi er vissulega þess eðlis, að það er ástæða til þess uggs hjá þjóðinni, sem menn verða hvarvetna varir við, þegar í ofanálag á þær hörmungar, sem hljóta að valda þjóðarbúinu stórfelldum erfiðleikum, þ. e. a. s. vandræðum í Vestmannaeyjum og ýmis önnur efnahagsvandamál bætist, að togaraflotinn skuli liggja bundinn og ríkisstj. ekkert hafast að í einar 6 vikur. Það er satt að segja að verða borgurum landsins gersamlega óskiljanlegt. Það er eins og hæstv. ríkisstj. sé slegin algerri blindu. Og þegar það var upplýst hér fyrir nokkrum dögum af hæstv. sjútvrh., að það hafi aðeins borið á milli smáatriði, þegar verkfallið skall á, þá verður það enn óskiljanlegra, að ekki skuli vera búið að leysa þessa deilu. En hvað um það, út í þá sálma skal ég ekki nánar fara. En við stöndum nú andspænis því, að 1. marz hækkuðu laun í landinu um 12–14%. Þá tók gildi umsamin launahækkun verkalýðsfélaga, úrskurður kjaradóms varðandi laun opinherra starfsmanna og auk þess hvorki meira né minna en 7.32 k-vísitölustiga hækkun eða 7.32 stiga hækkun á kaupgjaldsvísitölu. Auðvitað er það gott og blessað að fá hækkuð laun. En ég held, að það dyljist engum, að hér er tjaldað til einnar nætur og varla það. Hér er hleypt af stað skriðu, sem er uggvekjandi. Og strax næstu daga, eftir að þessi launahækkun kom, og hæstv. ríkisstj. hælir sér að vísu af, þ. e. a. s. þeir Alþb.-menn sérstaklega, að nú hafi verið gerðar stórar umbætur fyrir almannatryggingaþega, - en ég held, að ekki síður þeir en aðrir hafi tekið þessum hækkunum með miklum kviða, - þá kemur þar til stórkostleg hækkun landbúnaðarvara. Ég er ekki að segja, að hún hafi verið óeðlileg. Hún er afleiðing af því dýrtíðarflóði, sem hafði að þessu leyti verið frestað að nokkru leyti. En hér er ekki numið staðar. Eftir því sem bezt verður vitað, mun kaupgjaldsvísitalan 1. júní hækka enn um 9–10 k-stig. Hér er því á hálfu ári orðin kaupgjaldsvísitölustigahækkun, sem nemur 16–17 stigum. Ég man ekki til, að nokkurn tíma hafi slík þróun átt sér stað, og hefur þó margt gengið á tréfótum í okkar þjóðfélagi í sambandi við verðlagsþróunarmál. Og vitanlega er þetta ekki endirinn, því fer víðs fjarri. Það eru áreiðanlega engar öfgar að segja, að við búum við hrollvekju, hver sem á að kljást við þann vanda. Um það, hvort ríkisstj. tekst að fá verkalýðshreyfinguna, þ. e. a. s. þá menn, sem þar ráða, til að fallast á einhverja viðhlítandi kjaraskerðingu til að mæta þessum vanda, skal ég ekkert segja. En ég held, að ég þurfi ekki að nefna nema þessar tvær tölur til að sýna, hversu geigvænleg þessi þróun er, og ekkert bólar á úrræðum. Það er auglýst eftir úrræðum okkar stjórnarandstæðinga. Það er gott og blessað. Við skulum koma fram með þau, þegar ríkisstj. hefur vikið úr stólum sínum og við höfum þá aðstöðu að geta fylgt þeim fram, eftir að kosið hefur verið og þjóðin fengið að segja sína skoðun á því, sem hér er að gerast. Það hlýtur að vera skylda sérhverrar ríkisstj., - það var einnig skylda fyrrv. ríkisstj. að sjálfsögðu og sjálfsagt að krefjast þess að hafa forustu um að leggja fram till. um úrlausn jafnstórfellds efnahagsvanda og hér er um að ræða. Það gerði fyrrv. ríkisstj. líka á árinu 1967 og 1968. Á árinu 1968 var að vísu reynt að hafa stjórnarandstöðuna með, hún hljóp burt. Þegar búið var að láta hana hafa nokkra tugi kg af pappírum til að lesa, eyða tímanum í að safna þeim handa henni, þá hlupu þeir og vildu ekki taka á sig neinn vanda. Meðan hið háa Alþ. stendur ekki andspænis neinum till. um úrlausn efnahagsvandans, meðan hæstv. ríkisstj. lætur allt fljóta sofandi að feigðarósi, þá er þetta allt á hennar ábyrgð, og það tjóar ekki að segja, að við höfum ekki viljað taka þátt í aðgerðum. Þær hafa annaðhvort ekki séð dagsins ljós eða ekki einu sinni verið reynt að láta þær koma til atkv. hér á hinu háa Alþ. En það hefur ekki verið okkar sök. Herra forseti. Ég hef vikið að efnahagsvandamálunum almennt og langar þá til að lokum að víkja nokkuð að öðrum þætti, sem er að sjálfsögðu nátengdur þeim vanda, sem ég hef verið að lýsa, en það er ríkisbúskapurinn. Ég skal að vísu taka undir það, sem hæstv. núv. fjmrh. hefur sagt, eftir að hann tók við völdum, en ég sagði áður og held, að hann hafi þá líka fallizt á, að fjárlagaafgreiðsla væri spegilmynd af efnahagsþróuninni á hverjum tíma. Ég er enn sammála um þetta. En hver er þessi spegilmynd? Hún er ofboðslegri hækkun útgjalda ríkissjóðs, ofboðslegri skattheimta og álögur en við höfum áður þekkt dæmi til. Að vísu voru beinir skattar til hér áður hærri en þeir eru nú, en það er langt síðan horfið var frá þeim skattakvöðum, stríðsgróðaskattinum, sem áður fyrr var við lýði, og því skattkerfi, sem var í gildi fyrir árið 1960. Það þarf ekki að útskýra það fyrir nokkrum manni, hvaða mynd það sýnir, þegar fjárlög hækka um allt að 100%. Hæstv. fjmrh. sagði hér í gærkvöld, að hér væri óheiðarlegur samanburður, vegna þess að annars vegar væru tekin fjárlög fyrir árið 1973 og hins vegar fjárlög 1971, sem hafi farið langt fram úr áætlun. Heldur hæstv. ráðh. virkilega, að fjárl. 1973 fari ekki fram úr áætlun? Hann er þá víst eini maðurinn á Íslandi, sem álítur það. Það er þegar búið að samþykkja slíkar kvaðir á ríkissjóðinn. Þær tölur, sem ég hef nefnt um hækkun kaupgjaldsvísitölu, jafngeigvænlegar og þær hækkanir eru, segja sína sögu, hækkanir almannatrygginga, sem af því leiðir og eru auðvitað hliðstæðar hækkanir, ekki er séð fyrir neinu af þessu nema 7% hækkun til opinberra starfsmanna. Við eigum enn eftir að sjá, hvort hægt er að skera niður útgjöld fjárl. eins og hæstv. ráðh. stefndi að. Ég vona, að honum takist það, en við eigum eftir að sjá það. Það voru 500–600 millj., sem vantaði á fjárl, þegar þau voru afgreidd nú um áramótin, þannig að hér er vitanlega ekki um neinn óheiðarlegan samanburð að ræða. Því fer víðs fjarri. Hæstv. fjmrh. byrjaði, eins og ég sagði áðan, á því eftir samþykkt ríkisstj., - ég vil ekki ætla, að hann hafi haft um þetta forustu, að greiða úr ríkissjóði 650 millj. kr. umfram heimild fjárl. Mér fannst næsta broslegt, þegar hann var að lýsa því í ræðu sinni í gærkvöld, hvað hefði þurft að borga mikið úr ríkissjóði umfram fjárlög af kvöðum, sem hafi verið fallnar á sjóðinn og orðið að borga. Hann orðaði þar m. a. launahækkun opinberra starfsmanna og sagði, að launaútgjöldin hefðu verið færð tekjumegin. Ég skildi ekki þá skýringu. Það voru skildar eftir 270 millj., það er rétt, til þess að mæta þeim hækkunum. Þær urðu meiri, vegna þess að launaskriðið var meira en gert hafði verið ráð fyrir. En ef hæstv. ráðh. hefur vitað um það, - eða honum bar a. m. k. að kynna sér það, áður en hann ákvað að dæla út 650 millj. kr., þó að það væri til þarfra hluta, það skal ég taka undir, - þá bar honum að kynna sér, hvaða kvaðir mundu falla á ríkissjóðinn af þegar gerðum hlutum, hvort sem það hafði verið til góðs eða ills. Ekkert af því, sem hæstv, ráðh. hefur sérstaklega nefnt, hefur hann hingað til talið, að hafi verið hægt að komast hjá að gera. Ég ætla svo ekki að fara út í neinar deilur um það að öðru leyti, hvaða þarfir þarna var um að ræða. Þetta var á fallið, og það var staðreynd, sem fjmrh., verður að horfast í augu við, þegar hann tekur við embætti, hvort sem honum líkar betur eða verr. Þetta leiddi að sjálfsögðu til þess, að hallabúskapur varð hjá ríkissjóði á árinu 1971, öfugt við það, sem var árið 1970, og þetta á einnig sinn þátt í því að efla verðbólguvandann. Það getur verið gott og blessað að auka framlög til verklegra framkvæmda og félagsmála. Ekki skal maður hafa á móti því. Nú er það aftur á móti orðið, eins og á öðrum sviðum, að hæstv. ríkisstj. er hér að reyna að berjast við það, sem hún hefur vakið upp, - ég vil ekki í þessu tilfelli nefna draug, vegna þess að þetta eru góð mál, - á þann veg, að hún hamast við að reyna að skera niður og draga úr öllum þessum liðum, bæði opinberum framkvæmdum og að vísu ekki beint félagsumbótum, en þó er auðvitað sumt af því þess eðlis. Nú er hamazt við að draga úr þessu öllu saman, og þó standa málin þannig í dag, að það er ómögulegt að ná saman endum. Eitt af því, sem valkostanefndin varaði við og lagði ríkasta áherzlu á, var að þenslan í ríkisútgjöldum og almennum framkvæmdum í landinu á vegum opinberra aðila væri orðin með ádæmum. Í ofanálag á þetta hafa safnazt ofboðslegri skuldir við útlönd á skömmum tíma en nokkru sinni hafa áður þekkst, 7 milljarðar á tveimur árum eða um 60%, og er áætlað af valkostanefndinni, að þessi tala - og miðar hún þó við verulegan samdrátt erlendra lána - verði ekki undir 70% í árslok 1973, og stefnir líklega heldur í þá átt, að hún verði hærri. Og það er eitt af því, sem valkostanefndin og hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar leggja hvað ríkasta áherzlu á í sambandi við efnahagsmálin, að hér verði að koma til samdráttur og þessi skuldasöfnun geti ekki átt sér stað áfram né sá framkvæmdahraði á öllum sviðum, sem að var stefnt og er góðra gjalda verður, ef þjóðfélagið þolir hann, en það þolir hann ekki á þeim verðbólgutímum, sem nú eru. Það hefði verið brýn nauðsyn, að áfram hefði verið haldið eins og var gert 1970 að reyna að stefna að verulegum afgangi hjá ríkissjóði. Það hafði ekki tekizt árinu áður, það er alveg rétt, og við stóðum þá andspænis stórkostlegum erfiðleikum, sem auðvitað eru ekkert sambærilegir við þann vanda, sem ríkisstj. stendur andspænis í dag. Í dag er ekki um neinn samdrátt að ræða að öðru leyti en því, að það er samdráttur frá áður gerðum áætlunum um aukningu, sem er auðvitað gersamlega allt annað mál en það, þegar verður beinn samdráttur í útflutningstekjum þjóðarinnar, sem nemur allt að 50% á tveimur árum. Er auðvitað fjarri öllu lagi að bera slíkt saman, og þarf ekki að ræða það frekar. Hæstv. fjmrh. hefur verið að leita og leita að úrræðum til þess að sýna fram á, að ríkisbúskapurinn sé nú ekki svo slæmur, og ég segi út af fyrir sig, að það væri ekkert að þakka, þó að hann væri ekki slæmur. Á tveimur árum hafa tekjur ríkissjóðs hækkað með þeim ofsahraða, að slíkt hefur aldrei áður þekkzt, og raunverulega ætti að vera hundruð millj. afgangur og hefði getað verið, ef skynsamlega hefði verið á haldið 1971 og einnig 1972, þannig að auðvitað væri nú lágmarkið, að ríkisbúskapurinn væri hallalaus. Það var hann ekki 1971. En það eru góð ráð dýr. Þó að það liggi fyrir í ríkisreikningum fyrir árin 1970 og 1971, sem hæstv. fjmrh. hefur lagt fyrir Alþ., að greiðsluafgangur hafi verið hjá ríkissjóði 1970 um 460 millj., en greiðsluhalli 1971 um 340 millj., eða um 800 millj. kr. versnandi staða ríkissjóðs á þessu tímabili, - þetta er í reikningum, sem hæstv. ráðh. hefur lagt fyrir Alþ., og er í samræmi við þær aðferðir, að afkoma ríkissjóðs hefur alltaf verið reiknuð eftir á, - þá lætur hæstv. ráðh. setja upp nýtt dæmi, sem út af fyrir sig er eins og um allar tölur þannig, að það er hægt að hagræða þeim, og það hefur verið snoturlega gert, - ég skal hæla honum fyrir það, - þannig að hann fær út, að 1972 sé bezta afkomuár ríkissjóðs. Vel kann þetta að verða. Það hafa aðeins legið fyrir spár um útkomu þessa árs, og það er vitað, að tekjurnar í ár verða óhemjulegar. Í fyrsta lagi er þess að gæta, að það er einum söluskattsmánuði fleira, sem kemur hér til tekna, en árið áður, og þróunin, sem var síðari hluta ársins, leiddi af sér hreint og beint kaupaæði. Sala áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins hefur farið svo stórkostlega fram úr áætlun, að slíkt hefur aldrei áður þekkzt, og kaup á bæði bifreiðum og ótalmörgum öðrum vörum fyrir áramótin, þegar fólk var að reyna að koma peningum sínum í önnur verðmæti, sem því miður virðast verðmætari í dag en peningar, hafa leitt til þess, að tekjur ríkissjóðs frá í des. urðu stórkostlegar. Ofan á þetta bætist svo það, að vegna skattpíningarstefnu hæstv. ríkisstj. urðu álagðir skattar, - ég segi álagðir til að fara ekki rangt með, - 1000 millj. kr. meiri á árinu 1972 heldur en gert var ráð fyrir í fjárl. Það eru auðvitað afföll af þessu vegna innheimtuvanhalda, en þar koma líka á móti eftirstöðvar frá fyrri árum, þannig að ég held því ekki fram, að hæstv. ráðh. hafi fengið 1000 millj. í kassann, en álagður tekju- og eignarskattur var nærri 1000 millj. meiri en árið áður, þannig að ég lofa ekkert hæstv. ráðh., þó að honum hafi ekki tekizt að eyða meiru en þessu. Ég veit ekki, hver heildartalan er, ég hef hana ekki fyrir mér. En öll þessi ósköp af tekjum á árinu 1972 hafa ekki dugað. Engu að síður, þó að allt sé tínt til, sjóður hjá ríkisféhirði og allar krónur, sem til eru, þá er 5.9 millj. kr. greiðsluhalli áætlaður. Ekki skal ég vefengja töluna, en hún er sennilega höfð til þess að sýna, hvað þetta sé allt nákvæmt og trúverðugt. Ég er ekki búinn að sjá, að það verði nákvæmlega þessi tala. Ég skal ekki fara út í þessar aðferðir, það er flókið mál. En það er auðvitað hægt að setja upp svona dæmi. Það breytir engu. Það, sem ég áður gat um varðandi niðurstöður ríkisreiknings, er auðvitað það, sem skiptir máli, og það, sem hefur snúið að hv. alþm. alla tíð og hlýtur enn að snúa að þeim, vegna þess að þetta dæmi, sem hæstv. ráðh. er að reyna að setja upp, er svo flókið, að það er engin leið að átta sig á því nema hafa fyrir sér mörg önnur atriði, sem hæstv. ráðh. hefur hér sett á blað og las fyrir okkur í gærkvöld í belg og biðu. Það þarf t. d. að gera sér grein fyrir því, hvað hefur verið tekið mikið af lánum. Það þarf að gera sér grein fyrir því, hvað er með innheimtufé, sem ríkissjóður á að standa skil á til annarra aðila, ef við ætlum að setja dæmið svona upp. Og það þarf að gera sér grein fyrir því, hverju er frestað af greiðslum fram yfir áramót. Það verður líka að gera það upp. Ótalmargt af þessu tagi verður að gera upp, til þess að það sé stætt á að bera fram slíkar tölur sem hæstv. ráðh. bar fram og ætla að sanna mönnum, að hér hafi verið vel og dyggilega á málum haldið, að eyða þó ekki fram úr þeim óhemjutekjum, sem honum áskotnuðust þessi ár. Og ég verð að segja, að jafnvel þó að hann skili sléttu nú 1972, þá er ekkert sérstakt að þakka. Herra forseti. Ég hef þegar orðið of laugorður um þessi mál, en þó væri margt hægt að segja enn, sem athyglisvert er. Ég held, að það dyljist engum, þó að við sleppum öðrum málum en efnahagsmálunum og fjármálunum, sem ég hef hér vikið að, að við stöndum andspænis geysilegri hættu í okkar efnahags- og fjármálalífi, og eins og ég sagði í upphafi míns máls, ég trúi því ekki, að hæstv. ríkisstj. geri sér ekki einnig grein fyrir þeirri verðbólguskriðu og ógnaröldu, sem fram undan er og setur í hættu alla atvinnuvegi þjóðarinnar innan skamms tíma, ef ekkert verður aðhafzt. Ég trúi því ekki, enda þótt það sé furðulegt, að ekki skuli vera komnar fram á Alþ. till. frá hæstv. ríkisstj. um það, hvernig eigi að mæta þessum vanda. Hefur hún ekki samstöðu um slíkar till. í sínu stuðningsliði, eða hvað er að? Ég trúi því ekki heldur, að hæstv. ráðh. séu, það skyni skroppnir að gera sér ekki grein fyrir því, að lengur er ekki hægt að bíða, og það er búið að bíða of lengið með aðgerðir til þess að stöðva skriðuna. Það hlýtur því eitthvað að vera að. Innviðirnir eru eitthvað farnir að bogna eða jafnvel að bresta í hv. stjórnarflokkum, þegar jafnmiklir atorkumenn og þar sitja láta þetta lönd og leið. Þeir gera að vísu smátilraunir öðru hverju, en sumar sjá ekki dagsins ljós eða þá að það er ekki einu sinni reynt að fá þær til atkvæða hér á Alþ. Þetta er auðvitað algerlega nægjanlegt til að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir. Ég sagði áðan, að hæstv. ríkisstj. hefði bezt af því sjálf, að hún yrði samþykkt. Og það getur verið freistandi, - en þannig hefur maður auðvitað ekki leyfi til að hugsa, - að hún fengi að fást við vandann nokkru lengur til að sýna vanmátt sinn, en það er of dýrt fyrir þjóðina. Henni ber því skylda til þess í rauninni, hvað sem líður þessu vantrausti, að leita á ný, við skulum segja: trausts þjóðarinnar, ef hún treystir því, að það sé enn fyrir hendi, þegar það liggur fyrir, að hún hefur hegðað sér á yfirleitt allan hátt andstætt því, sem hún lofaði kjósendum sínum í síðustu kosningum. Svo aðeins að lokum: Ég veit ekki, hver ætlunin er í þessu efni, en það vakti nokkra undrun, að einn hv. þm. úr stjórnarliðinu skyldi rísa hér á fætur til að lýsa því yfir, að hann ætlaði að greiða atkvæði gegn vantraustinu. Ég veit ekki, hvort hann er sá eini eða hvort hann hefur óttazt, að honum væri eitthvað sérlega vantreyst, að hann mundi styðja stjórnina. Ég held nú, að eins og hefur verið búið að þessum hv. þm. með ýmsu móti af stjórnarliðinu og vegna þeirra fríðinda, sem hann hefur notið, og þess valds, sem honum hefur verið fengið til að mæla fyrir Íslands hönd víðs vegar úti um heim, - að vísu með misjöfnum árangri fyrir þjóðina, látum það liggja milli hluta, - þá verð ég að segja, að mig undraði, að þessi hv. þm. skyldi finna alveg sérstaka hvöt hjá sér til að lýsa því yfir, að hann styddi enn þá stjórnina. Við eigum eftir að sjá, hve margir feta í fótspor hans.



Herra forseti. Ég ætla að gera lítillega grein fyrir því, hvers vegna ég mun greiða atkvæði með vantrausti á ríkisstj. Það er ekki fyrst og fremst vegna landhelgismálsins, hvernig á því hefur verið haldið. Ég er að sumu leyti alls ekki óánægður með það, hvernig t. d. dómsmrh. hefur látið reka það mál undir sinni stjórn. Ég hef að vísu heyrt það töluvert gagnrýnt meðal almennings, að ríkisstj. hafi ekki notað sér þá aðferð að reyna að reka fleyg á milli Vestur-Þjóðverja og Breta í andstöðunni gegn okkur. Ég hef líka heyrt það töluvert gagnrýnt, að ekki skuli vera sótt og varið mál okkar fyrir Haagdómstólnum. Samt sem áður vil ég ekki taka þátt í deilum um það mál hér. Ég ætla ekki heldur að fara sérstaklega út í efnahagsmálin, þau hafa verið rædd mikið og skýrð á báða bóga. Ég tel að vísu, að þar hafi verið haldið mjög slælega á málunum, og það er ein ástæðan fyrir því, að ég greiði atkvæði með vantraustsyfirlýsingunni, en það koma fleiri ástæður til. Þegar þessi ríkisstj. tók við völdum, var það eitt af hennar yfirlýstu málum, að hún skyldi hafa náið samstarf við verkalýðshreyfinguna og launþegasamtökin. Í dag lýsir forseti Alþýðusambands Íslands því yfir, að 8 sinnum á þessum stutta valdaferli sínum hafi ríkisstj. reynt að ganga af kjarasamningum á einhvern hátt ómerkum eða skemma þá fyrir verkalýðshreyfingunni. Er ekki nokkuð lítið skap hjá forseta Alþýðusambands Íslands, fyrrverandi forseta Alþýðusambands Íslands og formanni stærsta verkalýðsfélags á Íslandi að ætla að styðja slíka ríkisstj. áfram? En nú kem ég að því atriðinu, sem veldur því, að ég kvaddi mér hljóðs. Eitt af því, sem þessi ríkisstj. þóttist ætla að standa vel að, betur en fyrrv. ríkisstj., var að vinna að byggðajafnvægi í landinu. Hvernig hefur hún staðið að því? Þar getur hver og einn þm. úr mismunandi kjördæmum svarað fyrir sig, en mig langar að rekja lítillega, hvernig að þeim málum hefur verið staðið í Norðurlandskjördæmi eystra. Allir vita, að fyrir Norðurlandskjördæmi eystra hafa verið kjörnir þrír framsóknarmenn af sex þm. Ekkert kjördæmi er líklega sterkara hvað Framsókn snertir heldur en einmitt það. Í þessu byggðarlagi er einhver blómlegasta atvinnustöð, sem SÍS rekur, og mér hefur skilizt og sjálfsagt fleirum en mér, að Framsfl. telji sér SÍS dálítið nákomið. En hvernig hefur verið búið að þessari stóru verkstöð á Akureyri? Það hefur verið búið þannig að henni, að í vetur varð hún fyrir milljónatjóni vegna raforkuskorts. Önnur stór verkstöð norður þar er bæjarútgerðin, sem ég kalla svo, en heitir Útgerðarfélag Akureyringa h/f. Það er rekið fyrst og fremst á snærum Akureyrarbæjar. Þar er stórt frystihús, sem hefur verið rekið með mikilli prýði, stundum svo, að þar hefur verið gróði, þegar víða annars staðar um land hefur allt verið að farast í tapi undanfarin ár. En nú er búið að binda togarana, sem öfluðu hráefna fyrir þetta hraðfrystihús, í 4 vikur, og togarasjómennirnir, sem voru á þessum skipum, eru komnir hingað og þangað annars staðar í atvinnu, og enginn veit, hvort hægt verður að koma þessari atvinnustofnun af stað, þó að togaraverkfallið leysist kannske næstu daga. Hvers konar byggðajafnvægisstefna er að halda þessu stóra hraðfrystihúsi í svelti? Og ekki er tölunni lokið með þessu. Við höfum þurft og barizt fyrir því undanfarið að fá endurbyggt sjúkrahúsið okkar á Akureyri. Maður skyldi halda, að framsóknarþm., sem eiga a. m. k. einn af sínum fulltrúum norðan úr Norðurl. e. í fjvn., hefðu staðið vel í ístaðinu þar í vetur. Ekki aldeilis. Það mátti heita, að alveg væri skorin niður fjárveiting til sjúkrahússins. Er ekki nokkuð lítið skap þessara þriggja ágætu framsóknarþm. að ætla nú áfram að styðja ríkisstj., sem hefur hegðað sér svona? En ég er ekki búinn að skilja alveg við raforkumálin okkar norður frá. Núv. ríkisstj. tók við slæmum arfi eftir fyrrv. ríkisstj., það skal ég verða fyrsti maður til að viðurkenna. En sú deila var þó komin á það stig, að þar varð annaðhvort að hrökkva eða stökkva. Og ég trúi ekki öðru en að fyrrv. ríkisstj. hefði gert það. En þessi ríkisstj. hefur hvorki hrokkið né stokkið. Ég kalla það ekki að stökkva að byggja svolitla línuspotta suður á Sprengisandi til að vita, hvernig „hundurinn“ að sunnan mundi þola vetrarveðráttu á Sprengisandi. Ég kalla það ekki heldur að stökkva að senda nú í fyrri viku vinnuflokk suður í Laugafell, sem er ferðamannaskýli suður á fjöllum, láta hann búa til aðra línu til að vita, hvernig hún þyldi á þeim stað vetrarveðráttu. Þeir voru enn veðurtepptir í Laugafelli, þegar ég fór að norðan. Ég kalla það ekki heldur að stökkva að ætla þessum sömu mönnum seinna að byggja þriðja spottann vestur á Eyvindarstaðaheiði til að vita, hvernig veturinn hagaði sér gagnvart línu þar. Það virðist sem sagt algert ráðleysi ríkja þarna, algert ráðleysi - og þó, eitthvað býr þó víst í pokahorninu. Það á að neyða okkur Akureyringa til að skrifa undir samninga um það, að ekki verði Laxá rafvædd meira en 6.5 megawött í viðbót, þó að lög séu fyrir því, að það megi virkja þar allt upp í 12 megawött. Og það á ekki að láta þar staðar numið, heldur eigum við að borga 50 millj. í bætur fyrir skaða, sem enginn veit hver er og alls ekki er hægt að reikna út. Ekki nóg með það, það á að setja það á raforkuneytendur norður þar að byggja fiskveg úr Laxá neðri upp í Laxá efri, þó að aldrei hafi lax komizt og gengið upp í Laxá efri og enginn viti, hvort heppilegt sé að sleppa þangað laxi. Hinir ágætu byggðajafnvægismenn láta sig engu varða, þó að rafmagnið sé svo lítið, að bændur verði stundum að hlíta þeirri skömmtun, að þeir geta ekki mjólkað fyrr en einhvern tíma og einhvern tíman. Þeir láta sig engu varða, þó að SÍS hafi svo litla raforku, að það verði að byggja varastöð til að geta rekið verksmiðjur sínar norður frá. Þeir láta sig engu varða, þó að t. d. elliheimilin á Akureyri neyðist til þess í haust að setja upp vararafstöðvar, svo að ekki verði kuldi og myrkur einn góðan vetrardag á þeim, sem þar búa. Fleira og fleira mætti þannig telja upp. Þeir láta sig engu varða, þó að iðnrh. hafi lýst því yfir, sem einum af sínum vísa vilja, að hér verði notuð raforka til upphitunar sem allra mest og enginn bær á landinu sé líklegri en einmitt Akureyri til þess að geta notað sér slíkt. En alveg nýlega, rétt áður en ég fór suður, varð Rafveita Akureyrar að neita heilu byggðahverfi sem á að fara að skipuleggja og byggja ofan til í bænum, um raforku til upphitunar, og hefði það þó verið drjúgt, sem hægt hefði verið að nota af fyrirhugaðri raforku þarna um þessar slóðir. Það er þetta, sem mér þykir kannske allra dapurlegast frá sjónarhóli þeirra, sem búa hingað og þangað um landið, að ríkisstj., sem þóttist ætla að styðja byggðajafnvægi í landinu, - og margir hafa sjálfsagt gert sér vonir um, að hún ætlaði að standa þar í ístaðinu, a. m. k. í Norðurl. e., hefur algerlega brugðizt í þeim málum, og hv. þm. Framsóknar úr því kjördæmi styðja þessa ríkisstj. og svo að ég endurtaki varðandi mál verkalýðsstéttarinnar og mál launþeganna: Forseti Alþýðusambands Íslands lýsti því yfir, að núv. ríkisstj. hafi átta sinnum á 1½ ári reynt að rjúfa á verkalýðshreyfingunni samninga. Ætlar hann samt að styðja ríkisstj.? Fyrrv. forseti Alþýðusambands Íslands situr í ráðherrastóli. Hvernig má það vera, að hann sitji þar kyrr, þegar þetta er upplýst? Formaður stærsta verkalýðsfélags á landinu situr hér innan dyra. Hvernig hugsar hann sér að styðja þessa ríkisstj. eftir þessa framkomu? Það verður gaman að sjá, hvernig atkvgr. fer fram, þegar að henni kemur.



Herra forseti. Svo margt hefur þegar komið fram í þessum umr. í dag, sem ég ætlaði að ræða, að ég get mjög stytt mál mitt og mun gera það, þótt raunar kunni að vera ástæða til að hamra frekar á ýmsu því, sem hæstv. ríkisstj. er til ávirðingar og dregið hefur verið fram í þessum umr., ef það mætti verða til að opna augu þeirra, sem hafa ekki þegar áttað sig á, hvert stefnir undir núverandi stjórnarstefnu. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni yfir málflutningi fulltrúa stjórnarflokkanna í útvarpsumr. í gærkvöld. Þótt ýmislegt hafi heyrzt úr þeirri áttinni undanfarin missiri, held ég, að sá málflutningur, sem þar var hafður í frammi, hljóti að slá öll fyrri met. Hæstv. forsrh. taldi þessa vantrauststill., sem hér er til umræðu, einbera sýndarmennsku, sem flanað væri að á þeim tíma, sem þjóðin þarf að standa saman, og að þjóðin ætlist til annars af þm. sínum en blása að ófriðareldi. Hæstv. samgrh. afgreiddi till. með því að lýsa fögnuði sínum yfir því, að hún skuli hafa komið fram, hann hafi verið farinn að óttast, að sjálfstæðismenn bæru traust til ríkisstj. Það er mesti misskilningur hjá hæstv. ráðherra. Sjálfstfl. hefur aldrei borið traust til þessarar ríkisstj. og allra sízt nú. Hæstv. ráðh. sagði einnig, að till. hafi verið flutt, þegar Bjarni Guðnason, hv. 3. landsk., sagði sig úr þingflokki SF, en ráðh. bendir um leið á, að lítið traust sé í hálmstrái. Þetta eru nafngiftirnar, sem fyrri samherjar fá. Eftir þeim orðahnippingum, sem farið hafa fram á milli þessara tveggja manna, kann þetta að vera gagnkvæmt álit. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að það er lítið hald í hálmstráum, en mér segir svo hugur, að það verði fleiri en hv. 3. landsk., sem verða hálmstrá í augum hæstv. ríkisstj. á næstunni. Þá taldi hæstv. samgrh. það gleðilegan tímamótaatburð, að Alþfl. hafi verið ófáanlegur til að standa að vantrauststill. Það hlýtur að hafa dregið nokkuð úr gleði ráðh., þegar form. Alþfl. lýsti því yfir nokkrum mínútum síðar, að Alþfl. styddi till. Það er satt að segja furðulegt, að hæstv. ráðh. skuli ekki vera betur upplýstur um fyrirhugaðar gerðir Alþfl. í allra nánustu framtíð. Er ekki stefnt að sameiningu? Eða er kannske verið að kljúfa Alþfl. einu sinni enn? E. t. v. tekst einhverjum ónefndum að verða fjögurra flokka kljúfur, áður en lýkur. Hæstv. fjmrh. talar enn um blessun skattalagabreytinganna á s. l. vori fyrir allan landslýð og allt það hagræði, sem sveitarfélögin í landinu hafi hlotið fyrir tilverknað núv. ríkisstj. Það þarf satt að segja meira en meðalgamansemi til að halda svona löguðu fram enn þá. En hér er ekkert gamanmál á ferðinni og ekki mál til að hafa í flimtingum. Og hæstv. iðnrh. hefur mál sitt með þeim hjartnæmu orðum, að meðan þetta tilgangslausa málþras fari fram hér á hv. Alþ., haldi hraun áfram að renna í Vestmannaeyjum, og síðan gengur öll ræðan út á að reyna að sýna fram á, að stjórnarandstaðan hafi viljað nota það mál til að koma höggi á ríkisstj. Alþb. hafi hins vegar, til þess að rétta við sóma Alþ., fallist á leið út úr vandanum, leið, sem væri hins vegar leið verðbólgunnar. En Alþb. ber auðvitað enga ábyrgð á neinu því, sem miður fer. Ég þarf ekki að ræða það hér, hverjir það voru, sem ætluðu að nota þessar hörmungar í Vestmannaeyjum sér til pólitísks framdráttar. Það hefur þegar verið gert og rakið rækilega á hv. Alþ., og það er algjör misskilningur hjá hæstv. ríkisstj. að halda, að henni muni haldast það uppi, án þess að á það sé bent. Hæstv. ráðh. sagði, að form. Sjálfstfl. hefði beðið um frestun á umr. um þessa vantrauststill., þegar Alþ. kom saman eftir jólaleyfi, nú sé hins vegar rétti tíminn segir ráðh., fullur hneykslunar. Það er rétt, að sjálfstæðismönnum þótti eðlilegt að fresta umr. um vantraustið, meðan verið var að ráða fram úr vandanum vegna jarðeldanna í Vestmannaeyjum. Þótt sá vandi sé ekki að fullu leystur, þýðir ekkert fyrir hæstv. ríkisstj. að gera enn eina tilraunina til að lengja líf sitt með því að slá á þá strengi, að nú þurfi allir að standa saman og þá auðvitað um þessa ríkisstj. Stjórnin lifir nefnilega ekki á þessu óláni, og hún mun falla á eigin lánleysi. Þetta, sem ég hef nefnt, er lítið dæmi um þann sérstæða málflutning, sem hér var hafður í frammi í gærkvöld. Það er ástæða til að líta nokkru nánar á þetta og skýra út með nokkrum orðum, hvers vegna þessi vantrauststill. er flutt. Hún er flutt vegna þess, að það er krafa þjóðarinnar, að þessi ríkisstj. fari frá. Þessi krafa er risin vegna þess, að það fer ekki fram hjá neinum, að ríkisstj. er óhæf til að stjórna landinu. Aðgerðir hennar í efnahagsmálum eru í hrópandi ósamræmi við gefin loforð. Meðferð stjórnarinnar á landhelgismálinu hefur orðið þjóðinni til vanvirðu, og úrslitum málsins hefur verið stefnt í beinan voða, annaðhvort vitandi vits eða með fávíslegum aðgerðum eða aðgerðaleysi. Þróun verðlagsmála er svo yfirþyrmandi, að engu tali tekur. Vegna þessa og skattamálastefnu stjórnarinnar berst atvinnureksturinn í landinu í bökkum. Allur almenningur stynur undir ofurþunga skattbyrðanna, - skattbyrðanna, sem eru afleiðing stöðugrar útþenslu ríkisbáknsins og sífellt aukinna afskipta ríkisins af högum borgaranna. Menn hafa sífellt minni ráðstöfunarrétt á aflafé sínu. Ríkið á að sjá fyrir öllu. Þessi ríkisstj. á að fara frá þegar af þeirri ástæðu, að henni er ekki treystandi fyrir hinum mikilvægasta málaflokki, þar sem eru öryggis- og varnarmál. Yfirlýst ósamkomulag stjórnarflokkanna frá upphafi um þau mál hefur ekkert breyzt. Varkárari mönnum í ríkisstj. hefur að vísu tekizt að draga þessi mál á langinn, en það vill enginn bíða þess tíma, að skoðanir Alþb.-manna verði ofan á í ríkisstj. í þeim málum, eins og gerzt hefur í öðrum málum. Svo segir hæstv. forsrh., að það detti víst engum í hug, að stjórnarflokkarnir hlaupi frá hálfunnu verki, þeir séu siðferðilega bundnir við að uppfylla gefin loforð. Hvers konar siðferðismat er þetta? Ríkisstj. hefur þegar svikið fjöldann allan af gefnum loforðum. Má ég nefna aðeins í því sambandi gengisfellingar og óðaverðbólgu. Það er mikill misskilningur að halda, að kjósendur í landinu vilji prófa það lengur, hvort stjórnin geti staðið við eitthvað af því, sem hún lofaði í upphafi. Vegna þessa vill meiri hl. þjóðarinnar, að þessi stjórn fari frá. Þessi vantrauststillaga er flutt til þess að flýta fyrir falli stjórnarinnar. Hún stendur ef til vill af sér atkvgr. að lokinni þessari umr., en það dettur hins vegar engum í hug, að hún sitji út allt kjörtímabilið, nema þá e. t. v. hæstv. ráðh, sem með því sýna, hversu gjörsamlega óvitandi þeir eru um álit almennings á gerðum þeirra. Vegna þess, hvernig komið er eftir þennan tiltölulega stutta tíma, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur setið að völdum, vill Sjálfstfl. þingrof og nýjar kosningar. Þessi krafa er örugglega studd af meiri hl. kjósenda í landinu. Þeir vilja fá tækifæri til þess að gera upp reikningana við núv. ríkisstj. Og þetta tækifæri mun gefast fljótlega, þótt ríkisstj. standi af sér atkvgr. um þessa till. Og þetta tækifæri mun gefast, þótt stjórnarandstaðan kæmi þar hvergi nærri, vegna þess að sprengingin mun koma að innan. Óánægjan heldur áfram að magnast innan stjórnarflokkanna sjálfra. Hv. 3. landsk., Bjarni Guðnason, sættir sig illa við flokksræðismennina. Hann situr hjá við afgreiðslu þessarar till. og greiðir atkv. hér á eftir eins og honum sýnist, eftir því sem hann sagði í umræðunum í gærkvöld. Og honum sýnist, að ekki eigi að styðja mál, sem eru ekki í samræmi við málefnasamninginn margnefnda. Kannske fara að koma fram mál frá stjórninni, sem verða í samræmi við hann. Þeir hv. þm., Björn Jónsson og Karvel Pálmason, eru þegar farnir að hlaupa út undan sér og eru að mynda þriðja flokksbrotið í minnsta þingflokknum. Af eðlilegum ástæðum munu stjórnarflokkarnir halda áfram að greinast í fleiri og fleiri hluta. Hæstv. forsrh. sagði í gærkvöld, að óviðráðanleg atvik geti gert það æskilegt að færa eitthvað út stjórnargrundvöllinn, m. ö. o. að taka fleiri flokka inn í ríkisstj. Þetta er nú í annað skipti á tiltölulega skömmum tíma, sem hæstv. ráðh. lætur opinberlega í ljós hugleiðingar um það, að eitthvað verði að gera, til þess að tryggð verði áframhaldandi vera a. m. k. einhverra ráðh. í núv. ríkisstj. Fyrst var það till. um, að ráðh. yrðu kjörnir hlutfallskosningu á Alþ. Það mundi tryggja Framsfl, nokkuð öruggt sæti í ríkisstj., þótt því sé reyndar valt að treysta eftir þegar unnin afrek. Nú er verið að biðla til stjórnarandstöðuflokkanna, annars eða beggja, - ég veit það ekki, - um að koma inn í ríkisstj., að því er manni skilst vegna óviðráðanlegra atvika, sem gert hafa stjórnin valta í sessi. Sannleikurinn er sá, að hér hafa engin óviðráðanleg atvik átt sér stað. Það, sem veldur, er stjórnleysi og úrræðaleysi hæstv. ríkisstj. Þessi tilmæli benda hins vegar til þess, að hæstv. ráðh, sé sú hugsun afar ógeðfelld að þurfa að yfirgefa ráðherrastólana. En Sjálfstfl. vill nýjar kosningar, til þess að hægt verði að þeim loknum að snúa við af þeirri óheillabraut, sem gengin hefur verið undanfarin misseri.



Herra forseti. Ég vil byrja með því að lýsa ánægju minni yfir aðgerðum varðskipanna okkar á s. l. sólarhring, og ég vænti þess, að fast verði haldið áfram með sama hætti. Mál var til komið að hefjast handa við að verja landhelgina og sýna öðrum þjóðum, að útfærslan á ekki að vera pappírsplagg. Við erum hér að verja lífshagsmuni okkar, og það má öllum vera ljóst, að til þess verðum við að takast á við þann vanda, sem þar er við að eiga, þótt við höfum rýran skipakost. Það var samþykkt hér á Alþ. fyrir löngu að hefjast handa um endurnýjun eða kaup á skipi. Ég hef ekkert frétt af, hvað hefur gerzt í því máli. En það væri fróðlegt að vita, hvernig þeim undirbúningi líður. Það er óþolandi, ef þær fregnir eru réttar, að Bretar hafi í skjóli hjálparskipa sinna og ytri aðstæðna hér á Íslandi tekið upp meiri fisk á okkar miðum nú eftir útfærsluna en verið hefur. Við myndun núv. ríkisstj. var gerður langur og ítarlegur málefnasamningur, svo sem margfrægt er orðið og oft hefur verið vitnað til hér á Alþ. Í þessum umtalaða samningi var nánast allt milli himins og jarðar, er snerta kunni íslenzk málefni og tillögur um draumaríki hér. Margir stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. voru vonglaðir yfir þessu og sáu fram á bjartari dag. Því hafði mjög verið lofað í kosningabaráttunni, að með nýjum mönnum mundu koma nýjar hugmyndir og ný úrræði, það ætti nú alls ekki að grípa til hinna vesælu viðreisnarúrræða og hugmynda íhaldsins og þar fram eftir götunum. Þetta hreif, og nýr meiri hl, náðist með myndun þessarar ríkisstj. af fyrrv. stjórnarandstöðu. Það var stofnaður nýr flokkur og hann hrósaði sigri og lofaði miklu á hv. Alþ. Ríkisstj. tók rösklega til höndunum, og það hefur verið talað um, að hún hafi haldið nokkurs konar reisugildi strax í upphafi án þess að huga að traustum tekjustofnum í sambandi við útgjöld af því tilefni. Nú upplýsti hæstv. fjmrh. í gærkvöld, að staða ríkissjóðs hafi verið einkar ömurleg, ef ég hef skilið orð hans rétt. Í ljósi þessara orða finnst mér því athyglisverðara, ef miklum útgjöldum hefur verið ráðstafað án þess að hafa hugmynd um, að staðan væri svona slæm, eins og hann upplýsti í gær. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir síðustu áramót kom í ljós, að útgjaldahækkun á tveimur árum hefur orðið um 100% á tveggja ára tímabili. Í málefnasamningnum góða var talað um, að það ætti að hefta verðbólgu og gæta hófs. Þó var markið ekki sett hærra en það, að við áttum að fylgjast sem næst með nágrannalöndum. En er þetta ekki verðbólguaukandi? Hvað er þá verðbólguaukandi, ef það er ekki tvöföld hækkun ríkisútgjalda á svona skömmum tíma? Og það hefur oft verið talað um, að fjárlögin væru spegilmynd af stefnu viðkomandi ríkisstj., og hefur núv. fjmrh. oft vitnað í og notað það orðalag. Nei, þrjár gengisfellingar hafa átt sér stað, ein ekta íslenzk, að því er hæstv. viðskrh. hefur sagt hér, aðrar vegna ytri aðstæðna. Þó hefur því verið lýst yfir, að verðlag á okkar útflutningsafurðum sé nú með þeim ágætum, að slíkt hafi ekki átt sér stað áður. Um 63% afurða okkar eru að vísu skráð á dollara og bundin dollara, þannig að það hlýtur í eðli sínu að vera nokkuð erfitt að fylgja óbreyttu gengi, þegar dollarinn fellur mikið. En skv. þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, virðist manni þrátt fyrir allt ekki hafa verið nein ástæða til þess að fylgja dollaranum að fullu nú í síðasta skipti, þegar hann féll. Og ekki var hugleitt neitt um það tjón, sem sparifjáreigendur verða fyrir, þegar dollarinn fellur um 10% og annar gjaldeyrir hækkar um 10% eða jafnvel meira. Sparifjáreigendur verða fyrir tjóni á annan milljarð, og það er ekki rætt hér í þingsölunum, það skiptir þjóðina engu máli. Afleiðingin af þessu er sú, eins og drepið hefur verið á fyrr í dag, að menn fjárfesta nú eins og þeir geta, eyða sparifénu eins og þeir hafa möguleika til, og þetta kyndir allt undir verðbólguna, hefur þveröfug áhrif. Fólkið sér fram á, að það er um að gera að koma peningunum í lóg: í bíl, fasteign eða einhvern veginn, svo að þeir rýrni ekki um of, þrátt fyrir marggefnar yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. í málefnasamningnum um, að hún mundi alls ekki beita gengisfellingu til úrræða í efnahagsvanda. Ríkisstjórn hinna vinnandi stétta, eins og þeir vilja kalla sig, er sem sagt einhver mesti hvati til aukinnar verðbólgu hér á landi vegna ráðleysis, vegna innbyrðis samstöðuleysis um lausn efnahagsmála. Það var alveg rétt hjá síðasta ræðumanni, að sprengingin mun koma innan frá. Það er þegar búið að kveikja þann neista, sem á eftir að sprengja hæstv. ríkisstj. innan frá. Þetta er ömurleg staðreynd. Á þetta getur íhaldið bent og sætt hinn almenna borgara við hægri stjórn á Íslandi óákveðinn tíma. Þetta er hættulegt fyrir framtíðina. Vinstri öflin verða að ná saman og bera gæfu til þess að ráða við efnahagsmálin á Íslandi, annað er þeim ekki sæmandi. Ég tel og hef aldrei farið dult með það, að kommúnistar séu hér einn mesti skaðvaldurinn, og það mun alltaf verða svo, meðan sú deild er svo sterk á Íslandi sem raun ber vitni um. Stór hluti manna í Alþb. er ágætisfólk, en hinn sterki armur kommúnistanna ræður þar miklu og hefur enn undirtökin á mikilvægum sviðum. Hann gefur ekkert eftir, það er þeirra takmark, og þeir fara ekki dult með það. Það var auðheyrt líka, hvernig tónninn var í hæstv. iðnrh. í gær, er hann ræddi fyrst og fremst um eldgosið og ræddi í allri sinni ræðu fram og aftur um eldgosið. Maður gat skynjað það, að þeir væru ekki ánægðir með þá hjálp, sem kemur utanlands frá, enda sagði hann í sjónvarpinu, að það væri rislágt Norðurlandaþingið, og svo fréttist síðar, að hann hefði ekki tekið til máls. Manni kemur til hugar, að þeim sé illa við það, að kommúnistalöndin skuli ekki bjóða hjálp. Mér vitanlega hafa þau ekki boðið neina aðstoð. Þetta er ekki mál til að blanda hér saman við. Það hefur margoft verið undirstrikað, að þetta er sérmál, sem öll þjóðin vill standa saman um að leysa. Og við fáum góða hjálp erlendis frá líka. Efnahagsmálin eru okkar eigin vandi, og við verðum að fást við hann, vegna þess að hann er heimatilbúinn. Og hvað um allar verðhækkanirnar undanfarna daga? Hvernig hefur Þjóðviljinn slegið þeim upp? Verðhækkun á mjólkinni, kjötinu og því um líku? Það fer ekki mikið fyrir því á síðum Þjóðviljans núna. En mér segir svo hugur um, ef slíkt hefði átt sér stað undir viðreisninni, að þá hefði farið dálítið af prentsvertu í stærri staði á síðum Þjóðviljans við slíkar verðhækkanir, sem eðlilegt er, þegar mjólk og kjöt hækkar frá 25% upp í 40%. Nei, nú telja þeir betra að fara varlega og tala varlega og segja sem allra minnst, af því að ráðherrar þeirra sitja í ráðherrastólunum, og það er bezt að tala mjög varlega, svo að þetta sjáist varla. Hér var fyrir nokkru rætt mikið um togaraverkfallið og það að vonum, og það er nú ljóst, að enn er það í hnút og jafnvel í verri hnút en nokkru sinni áður. Það er líka orðið ljóst, að togaraverkfallið er deila á milli togaraeigenda, hvort sem menn vilja nefna þá eigendur einkaútgerðar eða bæjarútgerðar, þá er það orðin deila milli eignaraðila og ríkisvaldsins. Og þessa deilu verður að leysa. Það er hneisa, að þessi stórvirku nýju tæki liggi hér viku eftir viku bundin og ekki sé ráðizt á þann vanda, sem hér er um að ræða, og hann leystur. Það er staðreynd, að þó að þessi skip séu glæný, verður ríkissjóður strax að gefa með þeim, áður en þau hefja reksturinn. Menn réðust í það að kaupa togarana, vegna þess að þá var von um, að hægt væri að reka þá við þau skilyrði, sem viðreisn hafði búið þeim. En því miður er sú von brostin, og þess vegna er verkfallið komið. Og togarasjómenn eru ekki of sælir af þeim tekjum, sem þeir hafa, og mundi koma lítið hjá hæstv. fjmrh. í ríkiskassann, ef allir hefðu slíkar tekjur eins og þeir hafa, a, m. k. tryggar. Þó að einn og einn togarasjómaður á beztu togurum beri gott úr býtum, þá er það vel maklegt og vel til þess unnið að öllu leyti. Það fór líka lítið fyrir hæstv. viðskrh. hér í þingsölunum, þegar atkvgr. um samninginn við EBE var hér til meðferðar. Hvers vegna fór lítið fyrir honum? Hann var ekki viðstaddur hér í borginni. En ætli einhverjar aðrar ástæður hafi ekki legið til? Ætli honum hafi verið vel við það, að samningurinn fékk gildi strax? En framsóknarráðh. eiga þakkir skilið fyrir að taka af skarið með það að fá samninginn staðfestan, vegna þess að við höfum allt að vinna þar, en engu að tapa. Okkur veitir sannarlega ekki af því að ná öllum þeim viðskiptakjörum, sem eru okkur til hagsbóta og möguleikar eru á, bæði varðandi sjávarútveg og iðnað. Og þótt við fáum ekki staðfestingu varðandi sjávarútveg, þá vænti ég þess, að hæstv. ríkisstj., beri gæfu til þess að leysa deilu okkar við nágrannaþjóðir varðandi landhelgina á þann veg, - eins og ég held, að hv. þm. Jónas Árnason hafi komizt að orði, - „sem við gætum vel við unað“. Það viljum við auðvitað allir saman. Menn hafa víða tekið eftir því, þegar þeir hlustuðu á útvarpið í gærkvöld, að hæstv. forsrh. gaf í skyn ósk um breiðara samstarf. Ekki er mér ljóst, með hvaða hætti hann ætlast til, að það eigi sér stað. Augljóst er, að meðal kjósenda hefur hæstv. ríkisstj. ekki meiri hl. í dag og því vonlaust að biðla til okkar í Alþfl. nú um aðild með andrúmsloft innanborðs eins og ljóst er, að ríkir á stjórnarheimilinu. Hæstv. menntmrh. hafði yfir þau orð hér í gærkvöld, sem ég vil nú mótmæla, að eigi nú við nokkurn þm., en þau voru þannig, ef ég man þau orðrétt: ómerk eru ómaga orð. - Þetta tel ég einum of langt gengið, og verð að segja: Aumt hlutskipti er það fyrir hæstv. ríkisstj. að eiga líf sitt undir ómaga orðum og allan tilverurétt. Getur sú ríkisstj. setið lengur við völd, sem svo er komið fyrir? Nei, alls ekki að mínu mati. Það er siðferðislega ekki hægt að hanga við ráðherrastólana við slíkar aðstæður. Ég get ekki séð, þótt hæstv. félmrh. hafi talað um harða stjórnarandstöðu frá okkur í Alþfl. Við höfum ekki verið svo harðir í Alþfl., að þeir hafi þurft að kveina undan því undanfarna mánuði. En ég sé ekki annað en að samtökin séu að riðlast undir hans forstöðu og það fari lítið fyrir þeim eftir næstu kosningar, svo að hann ætti að fara að hætta að kvarta undan því, að við séum harðir við hann. Það er nú orðið liðið mjög á þessar umr. og margt búið að ræða hér um efnahagsmál, sem maður hefði gjarnan viljað minnast á, og því get ég raunar stytt mál mitt. Það er löngu ljóst, að mennirnir hafa ekki ráð undir rifi hverju, þegar þeir sitja nú í ráðherrastólum, þótt þeir lofuðu því mjög í kosningabaráttunni og segðu, að þáv. ráðh. væru orðnir þreyttir og úrræðalausir. Frægt er orðið álit valkostanefndar, sem kom hér fram. Það var engin leið farin, það var ekki einu sinni farin „hin leiðin“, það var búið til eitthvert samsull, sem núv. hæstv. ríkisstj. er að fást við að reyna að framkvæma og stefnir í öngþveiti. Útlitið er þannig, að á komandi vori jafnvel eða haustmánuðum megi búast við fjórðu gengisfellingunni eða breytingu á skráningu stofngengis íslenzku krónunnar, eins og það er orðað núna mjög laglega, þegar ekki má kalla það hreina gengisfellingu. Ég fæ ekki betur séð en það sé aðeins spurning um tíma, hvenær þessir hæstv. ráðh. gefast upp og þá fyrir heimatilbúnum vanda að mestu leyti. Þá má gera ráð fyrir, að krafa verði gerð um kosningar frá hendi íhaldsins, eins og ég sagði áður. Það verður mjög hamrað á því, að vinstri öflin í þjóðfélaginu geti með engu móti starfað saman og tryggt þjóðinni heilbrigða efnahagsstefnu. Vinstri menn verða að finna, hvað er til hindrunar hjá þeim sjálfum, til þess að geta mótað breiða samfylkingu til sigurs og mótunar þeirrar efnahagsstefnu, sem metur að verðleikum ráðdeildarsemi, vinnusemi og heiðarleik í samskiptum manna. Þetta á að viðurkenna sem hornstein undir efnahagsstefnu vinstri manna og móta ríkisstj. samkv. því og framkvæma hlutina samkvæmt því. Það er tilgangslaust að hafa langan loforðalista, sem ómögulegt er að framkvæma og engin samstaða er um að framkvæma. Það hefur nú gerzt varðandi hæstv. ríkisstj., og því hlýtur skammur tími að verða, þar til hún hrökklast frá.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að fara út í almennar umr., en það var ein setning í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e., sem ég þarf að leiðrétta. Hún virðist vera byggð á misskilningi, hvorum okkar sem er um að kenna. Ég ætla aðeins í leiðinni að segja honum það, að eins og hann á sitt Ólafskver, á ég Viðreisn og líka framkvæmd á gengislækkun með viðbótarathugun á mánuðunum þar á eftir, en um þetta getum við talað síðar. Það, sem ég þurfti að leiðrétta, var það, að hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, að ég hefði í sambandi við yfirlit það, sem ég gaf um afkomu ríkissjóðs og Seðlabankans og sjóðreiknings ríkissjóðs, talið þetta beztu afkomu ríkissjóðs. Hér liggur misskilningurinn, því að það, sem ég taldi hér upp, var, eins og ég sagði hér, með leyfi hæstv. forseta, þetta, að ég vildi gefa hv. þm. og öðrum áheyrendum yfirlit yfir viðskipti ríkissjóðs og Seðlabanka Íslands miðað við áramót um nokkurt árabil, og væri jafnframt tekin inn í það dæmi sjóðseign ríkissjóðs í árslok og skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann, hvort sem þær hafi verið á hlaupareikningi eða skuldabréfi. - Eftir að ég hafði lesið þetta upp, endurtek ég þetta einnig, með leyfi hæstv. forseta: Þessi er niðurstaðan af áramótauppgjöri ríkissjóðs og Seðlabankans, þegar sjóðseign ríkissjóðs er tekin með, skuldabréfalán Seðlabankans og innistæður á hlaupareikningi. - Ég vildi leiðrétta það, að þetta er yfirlit um viðskipti Seðlabankans og ríkissjóðs og niðurstaða á sjóðreikningi, en ekki heildarniðurstaða um afkomu ríkissjóðs, eins og síðar kom fram í ræðu minni. Hv. 2. þm. Norðurl. e. skildist, að ég hefði sagt, að þetta væri bezta afkoma ríkissjóðs á einu ári. Þetta sagði ég ekki, heldur var hér um að ræða beztu stöðu við Seðlabankann, þótt sjóðseign væri þar með talin miðað við þann árafjölda, er ég tilgreindi. Ef hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur ekki fengið þetta yfirlit, eins og ríkisbókari gerði það fyrir mig, - og það var ekki gert upp með neinum sérstökum hætti, - þá mun ég sjá um, að hann fái það, til þess að það fari ekkert milli mála, hvernig þessi viðskipti eru gerð upp.



Herra forseti. Ræða hæstv. iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar, í útvarpsumr. í gærkvöld var óheiðarlegasta ræða, sem flutt hefur verið á Alþ. árum saman. Hann hóf ræðu sína á einstaklegan ósmekklegu tali um náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum og örlög Vestmanneyinga, á slepjulegu tali, sem átti ekkert erindi inn í stjórnmálaumr. á hinu háa Alþ. En síðan kom kjarni ræðu ráðh. Hann var sá, að Íslendingar hafi vegna náttúruhamfaranna verið að þjappa sér saman í einn hóp, þeir hafi verið að verða að einni fjölskyldu, eins og raunar sjálfsagt var. En þá, sagði hæstv. ráðh., að nokkrir æfðir stjórnmálamenn stjórnarandstöðunnar hér innan veggja hins háa Alþ. hafi tekið höndum saman um að spilla þjóðareiningunni. Einhverjir góðir menn mér skildist sjálf ríkisstj., hafi gert tilraun til þess að bjarga áliti Alþ. á yfirborðinu, en það hefði ekki tekizt. M. ö. o.: þegar þjóðin lifir örlagaríka daga, örlagaríkar vikur, og vill standa saman, þá gerist það, að vondir menn í stjórnarandstöðunni á Alþ. taka höndum saman um það að spilla þessari einingu. Ég ætla að leyfa mér að rifja upp - með leyfi hæstv. forseta - þau orð, sem hæstv. ráðh. lét um þetta falla, því að þau eiga sannarlega að geymast í þingsögunni. Þegar menn heyra þau aftur í dag, þá kannske skilja menn betur það, sem ég kem til með að segja hér á eftir. En hæstv. ráðh. sagði: „Ég talaði áðan um samstöðu allrar þjóðarinnar. En það er hópur manna, sem hugsar á aðra lund en óbreyttir þegnar hins íslenzka þjóðfélags. Þetta eru hinir æfðu stjórnmálamenn, sá litli lokaði hringur, sem daglega hittist hér í sölum Alþ. Það kom fljótlega í ljós, að hinir æfðu stjórnmálamenn Sjálfstfl. og Alþfl. tóku að velta fyrir sér annarri hlið jarðeldanna á Heimaey en þeirri, sem þjóðin hugsaði um. Þeir lögðu ekki á ráðin um það, hvernig unnt væri að leysa þann stórfellda vanda, sem upp væri kominn, hvort ekki væri rétt að slíðra sverðin í hinu pólitíska pexi um stundarsakir, hvort stjórnin og stjórnarandstaðan gætu ekki unnið saman með heilindum. Það viðhorf varð hins vegar æ ríkara í hugum þeirra, hvernig hægt væri að nota náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum, þau hrikalegu áföll, sem Vestmanneyingar og þjóðin öll hafa orðið fyrir, til þess að valda ríkisstj. sem mestum örðugleikum og helzt steypa henni.“ Og síðan sagði hæstv. ráðh.: „Þessi lítilsigldu viðhorf stjórnarandstöðuflokkana mögnuðust dag frá degi, löngunin til að nota jarðeldana í þeim tilgangi einum að koma pólitísku höggi á ríkisstj. og þegar á reyndi og ríkisstj. hafði frv. sitt tilbúið, kom í ljós, að Gylfi Þ. Gíslason var fallinn frá fyrri stefnu sinni og stjórnarandstaðan í heild neitaði allri samvinnu um lausn samkvæmt þeirri raunsæju stefnu, sem ríkisstj. hafði markað. Einni viku eftir að gosið hófst,“ heldur ráðh. áfram, „á sama tíma og fólkið í landinu var gagntekið brennandi vilja til þess að takast sameiginlega á við vandann, voru þannig allar líkur á því, að Alþingi Íslendinga riðlaðist í tvær stríðandi fylkingar og reynt yrði að nota náttúruhamfarirnar í lágkúrulegum pólitískum tilgangi. Ég efast um, að Alþingi Íslendinga hafi nokkurn tíma sett jafnmikið ofan í mínum huga: Svo mörg voru þau orð. Einkenni þessara orða er tvennt: annars vegar lítilsvirðingin á Alþ. og hins vegar lítilsvirðingin á alþm. og starfi þeirra. Það er ekki nýtt, að þessi maður tali með fyrirlitningu um Alþ. Það er frægt, hvernig hann á sínum tíma tók til orða um alþingi götunnar annars vegar og Alþingi Íslendinga hins vegar. Það er engum blöðum um það að fletta, að innst inn í hjarta þessa hv. þm. leynist innileg fyrirlitning á starfsemi stofnana eins og Alþingis Íslendinga. Hann vill láta stjórna þjóðfélaginu með allt öðrum hætti og hefur dáð stjórnarfar, sem einkennist ekki af lýðræðislegri löggjafarsamkomu, heldur allt annars konar valdaskipan. En þetta er þó aukaatriði. Lítilsvirðingin á Alþingi og ósannindin um Alþingi eru þó hégómi hjá þeim ósannindum, sem hann viðhafði um alþingismenn, störf þeirra og það, sem var að gerast þessa daga. Hann teflir fram hvoru gagnvart öðru: vilja þjóðarinnar til einingar annars vegar og löngun æfðra stjórnmálamanna í stjórnarandstöðunni til þess að spilla þessari þjóðareiningu og koma illu einu til leiðar. Hann talar með fyrirlitningu um æfða stjórnmálamenn í sama skilningi og talað er um atvinnupólitíkusa. En hver er sá maður, sem þannig leyfir sér að tala? Ég fæ ekki betur séð en að hann sé eini atvinnupólitíkusinn hér á Alþingi, eini þm., sem aldrei hefur unnið ærlegt verk á starfsæfi sinni, nema það að standa í pólitísku stússi. Þetta hygg ég, að eigi ekki við nokkurn annan mann af þeim 60, sem nú eiga sæti á Alþingi. Það vita allir, sem til þekkja, að barnungur tók hann ofstækistrú á eina mestu óheillastefnu, sem komið hefur upp á 20. öldinni í stjórnmálum, kommúnismann. Hann hvarf frá námi til þess að geta gengið í þjónustu stjórnmálablaðs og stjórnmálaflokks, sem hann hefur helgað bókstaflega allt starf sitt síðan. Hann hefur ekki stundað neitt starf síðan, hvorki hér á Íslandi né heldur annars staðar, annað en pólitísk störf. Hann hefur ferðazt um hálfan heiminn sem gestur erlendra kommúnistaflokka og sem gestur ríkisstj. í kommúnistískum löndum. Aldrei hefur hann þó sinnt neinu opinberu starfi í þágu þjóðar sinnar utan landssteinanna, heldur verið erindreki síns blaðs eða síns flokks og gistivinur skoðanabræðra sinna annar staðar. Það er slíkur maður, sem telur sig þess umkominn að tala með fyrirlitningu um æfða stjórnmálamenn í merkingunni atvinnupólitíkusar. Manni þarf ekki að vera sérlega klígjugjarnt til þess að klígja við öðru eins og þessu. Nei, flestir gátu leyft sér að hreykja sér aðrir en þessi maður, með þessa fortíð og þessar skoðanir. En mergur málsins er auðvitað þessi: Sagði maðurinn satt, eða sagði hann ósatt? Sagði hann satt í því, sem ég las eftir honum áðan um störf, skoðanir og athafnir „æfðra stjórnmálamanna“ (innan gæsalappa) í stjórnarandstöðuflokkum? Nei, því fer víðs fjarri, að það hafi verið orð eða atriði satt í því, sem hann sagði um þetta efni. Ég skal rifja upp í örfáum orðum það, sem raunverulega gerðist. Ríkisstj. gerði tvo flokka tillagna í Vestmannaeyjamálinu, í viðlagasjóðsmálinu. Hið fyrra var frv., sem samið var í tveimur útgáfum, og fékk 7 manna n. seinni útgáfuna senda sem till. ríkisstj. Í þessum till., þessu frv., fólst hugmynd um að fresta kauphækkunum frá 1. marz til haustsins og láta þær renna í viðlagasjóð. En í frv. fólst ekki bara þetta, það fólst líka í því ákvæði um vísitöluskerðingu, það fólst í þriðja lagi í því ákvæði um bann gegn grunnkaupshækkunum til hausts, og til viðbótar þessu ákvæði um 2% hækkun á söluskatti. Hvaða heilvita maður getur nú í dag haldið því fram, að þessar ráðstafanir allar hafi verið nauðsynlegar vegna Vestmannaeyjavandans? Ekki einu sinni hæstv. ráðh. getur verið svo ósvífinn að halda því fram, að vegna Vestmanneyinga hafi verið nauðsynlegt að skerða vísitöluna, að banna grunnkaupshækkanir og hækka söluskattinn um 2% til viðbótar kaupfrestuninni. Kaupfrestunin ein átti að gefa 2050 millj. kr. Það var nokkurn veginn sú upphæð, sem sérfræðingar höfðu talað um, að nauðsynleg væri vegna hörmunganna í Vestmannaeyjum. Kaupfrestunin ein var því nægileg til þess að leysa þann vanda, sem fyrir lá samkv. skýrslum sérfræðinganna, sem bæði ríkisstj. og við í 7 manna n. fengum afhentar. En ríkisstj. ætlaði að gera meira en þetta, henni nægði ekki að fá 2000 millj. kr. í viðlagasjóð vegna Vestmanneyinga. Hún vildi líka skerða vísitöluna. Gat það verið vegna Vestmanneyinga? Hún vildi líka banna grunnkaupshækkanir. Gat það verið vegna Vestmanneyinga? Og til viðbótar vildi hún hækka söluskatt um 2%, sem hefði gefið um 900 millj. kr. Þá var framlagið í sjóðinn orðið u. þ. b. 50% hærra en sérfræðingarnir töldu nauðsynlegt. Ekki hefur það verið vegna Vestmanneyinga. Vegna hverra var það þá? Það var vegna efnahagserfiðleika þeirra, sem ríkisstj. sjálf hafði skapað og áttu ekkert skylt við náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum. Þeir voru komnir til, áður en eldgosið í Vestmannaeyjum byrjaði. En ríkisstj. vildi nota tækifærið, eins og ég hef hér oft bent á áður, til að leysa eigin vanda, um leið og hún leysti vanda Vestmanneyinga. Þegar leitað var eftir afstöðu okkar í stjórnarandstöðuflokkunum, svöruðum við í þingflokki Alþfl. strax þannig, að okkur væri alveg ljós sú staðreynd, að á þessu ári gæti ekki orðið um raunverulega kjarabót íslenzkra launþega að ræða, fyrst og fremst vegna hörmunganna í Vestmannaeyjum, og að við værum reiðubúnir til þess að viðurkenna þá staðreynd. Ég lýsti því yfir á ráðherrafundi, eins og ráðh. tók fram í gær, fyrir hönd einhuga þingflokks Alþfl., að við fyrir okkar leyti værum reiðubúnir til að fallast á, að kaupgjaldshækkunin frestaðist til hausts, enda væru þá ekki aðrar ráðstafanir gerðar, sem væru Vestmanneyingum og þeim vanda algerlega óviðkomandi. En hvað gerðist svo seinna um þessa sömu helgi? Þessa yfirlýsingu gaf ég á laugardagsmorgni. Hvað gerðist svo um þessa sömu helgi? Gerðist það, að það hæfist hér upp samsæri innan Alþfl. eða innan Sjálfstfl.? Nei, það gerðist allt annað, og það veit hæstv. ráðh. jafnvel og ég. Þess vegna er það jafnósvífin ósannsögli og raun ber vitni um, að hann skuli þegja um það, sem gerðist. Það vita flestir þm. líka, ef þeir kæra sig um að vita það. Samt talar hæstv. ráðh. eins og hann talaði í gærkvöld. Það, sem gerðist, var það, að upp kom óeining innan stjórnarflokkana. Nokkrir þm. stjórnarflokkana neituðu að styðja það frv., sem okkur Jóhanni Hafstein hafði verið afhent á laugardagsmorgni. Það kom í ljós daginn eftir, á sunnudegi. Ef stjórnarflokkarnir hefðu staðið saman, ef um einingu af þeirra hálfu hefði verið að ræða, hefði verið alveg óþarfi í sjálfu sér að tala við okkur. Við þökkum fyrir, að það var gert. Við vildum gjarnan, - ég veit, að það sama á við um Sjálfstfl., - við vildum gjarnan láta það koma fram, að við vildum allir standa saman um að hjálpa Vestmanneyingum. En þó við hefðum verið með einhvern uppsteyt, sem við alls ekki vorum, sbr. það, sem ég 1ýsti áðan, þá hefði stjórnin auðvitað getað haft sinn vilja fram, ef hennar menn hefðu staðið saman. Það, sem gerðist hér innan veggja Alþ. eða meðal alþm., var því ekkert samsæri af hálfu stjórnarandstöðu á móti ríkisstj. Það, sem gerðist var einfaldlega það, að nokkrir stuðningsmenn ríkisstj. sögðu: Þessa leið samþykkjum við ekki. Ríkisstj. hefði getað reynt að spyrja okkur í Alþfl. og sjálfstæðismennina: Viljið þið samþykkja kaupfrestunina, þó að nokkrir af okkar eigin mönnum vilji það ekki? - Þeirrar spurningar var aldrei spurt. Við í Alþfl. hefðum tvímælalaust staðið við samþykkt okkar frá föstudeginum, sem ég lýsti á laugardagsmorgni á ráðherrafundi, að láta kauphækkunina 1. marz til hausts renna í viðlagasjóðinn. En eftir að upp var komið, að menn í stjórnarliðinu sjálfu, í tveim flokkum þar, vildu ekki á þetta fallast, þá féll ríkisstj. frá hugmyndinni. Ég þykist líka vita, að ef um samkomulag hefði orðið að ræða, þá hefði Sjálfstfl. getað fallizt á þessa lausn, - það er mér kunnugt um af umr. í 7 manna n. Það hefði m. ö. o. getað orðið samstaða, ef það hefði verið samstaða í stjórnarliðinu. En það var hún, sem á skorti. Það var hún, sem brást. Og samt sem áður leyfir þessi hæstv. ráðh. sér að viðhafa þau orð, sem hann viðhafði hér í gærkvöld. Samsærið, sem hér hófst, var innan stjórnarflokkanna, óeiningin var innan þeirra, en það var ekki deila á milli ríkisstj. og stjórnarandstöðu fyrst og fremst. Þetta er sannleikurinn í málinu. Það er svo annað mál, að þær till., sem hæstv. ríkisstj. lagði fyrir 7 manna n., eftir að hún hafði fallið frá kaupfrestunartill. sinni, voru ekki heldur að öllu leyti aðgengilegar fyrir okkur í stjórnarandstöðunni. Ríkisstj. hugðist hækka söluskatt um 3%, en ekki fresta neinum opinberum framkvæmdum. Þetta var óaðgengilegt frá sjónarmiði okkar í Alþfl., og það reyndist líka óaðgengilegt frá sjónarmiði Sjálfstfl. Það, sem umr. þróuðust smám saman upp í, var sú till. Alþfl. að hækka söluskattinn ekki nema um 2%, en fresta hins vegar opinberum framkvæmdum um 450 millj. kr. Þetta voru þau tvö deilumál, sem síðast stóðu eftir, að samkomulag var orðið um útsvarshækkunina, um eignarskattshækkunina og aðstöðugjaldshækkunina. Það var deilan um þetta: Á að hækka söluskattinn um 3% eða 2%, og á á móti þessu að fresta opinberum framkvæmdum um 450 millj. kr. eða einhverja lægri tölu eða ekki neitt? Ríkisstj. stóð á því til síðustu stundar að krefjast þess, að söluskatturinn hækkaði um 3%, en opinberum framkvæmdum yrði ekki frestað. Þarna var um að ræða deilu á milli stjórnarflokka annars vegar og stjórnarandstöðu hins vegar. En ríkisstj. gaf sig þarna fyrir stjórnarandstöðunni, eins og hún áður hafði gefið sig gagnvart eigin mönnum. Hún féllst á að hækka söluskattinn ekki nema um 2%, en frestaði opinberum framkvæmdum um 160 millj. kr. og tók 160 millj. kr. úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Það, sem við vildum hafa 450 millj., varð ekki nema 320 millj. En á þetta samkomulag féllumst við í stjórnarandstöðunni, þannig að um allsherjarsamkomulag varð að ræða undir forustu hæstv. forseta Sþ. Á þessa deilu minntist hæstv. ráðh. ekki. Af hverju ekki? Af því að hún var deila á milli stjórnar annars vegar og stjórnarandstöðu hins vegar um það, hvort söluskatturinn skyldi hækka um 2% eða 3%. Stjórnin vildi hækka hann um 3%, við í stjórnarandstöðunni aðeins um 2%. Um þetta þagði hæstv. ráðh., og hefur honum þó ekki getað verið ókunnugt um staðreyndir í þessu máli, hvað hvor vildi á þessu sviði. En það mun ekki þýða að reyna að leyna þjóðina því, að það er stjórnarandstöðunni að þakka, að söluskattur er nú ekki 3% hærri en hann var fyrir nokkrum vikum, það er ekki ríkisstj. að þakka, að svo er. Það er stjórnarandstöðunni að þakka, að hann hækkaði ekki nema um 2%, en ekki, eins og stjórnin vildi, um 3%. Þessi málflutningur af hálfu hæstv. iðnrh. er einsdæmi. Það er einsdæmi, að ráðh. leyfi sér að segja Alþ. og þjóðinni beinlínis ósatt, vísvitandi ósatt um atburði, sem hér gerðust fyrir örfáum vikum og eru á vitorði flestra þm., allra þeirra, sem vilja vita sannleikann í málinu. Það er einsdæmi, að þegar uppreisn verður í liði ríkisstj. og hún verður af þeim sökum að breyta till. sínum, þá skuli einn maður í ríkisstj. leyfa sér að steinþegja um þessa staðreynd, en brigzla síðan stjórnarandstöðuflokkum, stjórnarandstæðingum, um óheilindi, rangindi og fláræði. Sérstaklega er þetta ósmekklegt og óviðeigandi eftir þær undirtektir, sem ríkisstj. hafði fengið af hálfu stjórnarandstöðuflokkanna beggja og þá ekki sízt af hálfu míns flokks, sem hafði mjög skjót viðbrögð í frammi gagnvart miklum vanda og svaraði að því er ég taldi þá og tel enn, mjög jákvætt. Þetta eru þakkirnar, sem Alþfl. vegna ábyrgrar stjórnarandstöðu fær eftir á, að það er sagt algerlega og vísvitandi ósatt um afstöðu hans og honum brigzlað um óheilindi og fláræði. Þetta er málflutningur, sem er engum ráðh. og engri ríkisstj. til sóma. Hafi Alþ. sett niður undanfarna viku, hefur það aldrei sett jafnmikið niður og í gær við það, að slík ræða var flutt héðan úr sölum Alþ. til þjóðarinnar allrar. Nei, staðreyndir þessa máls eru ofureinfaldar. Ríkisstj. hefði átt að hafa meiri hl. fyrir þeirri till., sem hún sýndi þm. En það er dæmi um vinnubrögð ríkisstj., að hún gáði ekki að því á laugardegi, hvort hún hefði meiri hl. fyrir frv., sem hún ætlaði sér að leggja fram á Alþ. á mánudegi. Hún gáði ekki að því. Hún talar ekki við sína eigin menn, ekki einu sinni við þá valdamestu í hópi þeirra, svo sem forseta Alþýðusambands Íslands. Hún hefur afhent formönnum stjórnarandstöðuflokkanna frv., áður en forseti Alþýðusambandsins sér það. Þetta eru auðvitað algerlega óverjandi vinnubrögð og ekki von, að vel fari, þegar slík vinnubrögð eru viðhöfð. Ef ríkisstj. hefði haft meiri hl. fyrir því, sem hún vildi gera, fyrir fyrra frv. umræddan laugardag, þá hefði það orði að lögum strax eftir helgina, hvað sem við segðum í stjórnarandstöðunni. En hún hafði ekki þann meiri hl. Það var auðvitað ástæðan fyrir því, að kauphækkuninni var ekki frestað. Og af hverju var vísitalan ekki skert? Ekki vantaði ríkisstj. viljann. En hún hafði ekki stuðning eigin manna til þess. Og af hverju voru grunnkaupshækkanir ekki bannaðar? Ekki vantaði ríkisstj. viljann. Það var af því að hennar eigin menn vildu ekki samþykkja, að það væri gert. Og enn má spyrja: Af hverju er áfengi og tóbak ekki tekið út úr vísitölunni? Stjórnarflokkarnir eiga að heita að hafa meiri hl. á Alþ. Það er ekki gert. Af hverju? Er það vegna andstöðu okkar í Alþfl. eða Sjálfstfl.? Nei, auðvitað ekki. Það er vegna andstöðu manna innan stuðningsliðs stjórnarinnar sjálfrar. Þetta eru auðvitað augljósar staðreyndir. Það, sem veldur því, að ríkisstj. hefur ekki komið fram vilja sínum í hverju málinu á fætur öðru á undanförnum vikum, er ekki andstaða stjórnarandstöðuflokkanna, - auðvitað ekki. Það er andstaða manna innan stjórnarliðsins sjálfs. Það er þess vegna, sem mér blöskraði jafnmikið og mér gerði, þegar ég heyrði þá lýsingu hæstv. ráðh. hér í ræðustólnum í gærkvöld, að innan stjórnarandstöðunnar væru að verki öfl, sem hefðu viljað vinna gegn sjálfsagðri þjóðareiningu við lausn Vestmannaeyjavandans, þegar hann hélt því fram, að stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu haft í frammi óþjóðhollt athæfi, þegar hann hélt því fram, að ástæðan til þess, að fyrsta hugmynd ríkisstj. hefði ekki náð fram að ganga, væri sök óþjóðhollra athafna af hálfu stjórnarandstöðuflokkanna. Þessi maður hlaut að vita það og hlýtur að vita það, að ástæðan til þess, að hugmyndin náði ekki fram að ganga, var andstaða meðal stuðningsmanna hans sjálfs, stuðningsmanna ríkisstj. hér á hinu háa Alþ. Óeiningin var m. ö. o., - og það verða síðustu orð mín,óeiningin var ekki milli stjórnar og stjórnarandstöðu í Vestmannaeyjamálinu, óeiningin var innan stjórnarflokkanna sjálfra. Þetta vissi og veit hæstv. iðnrh., Magnús Kjartansson. En hann kaus að segja þingi og þjóð ósatt.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni fyrir að lesa hér aftur alllangan kafla úr þeirri ræðu, sem ég flutti hér í gær. Ég hef sannarlega ekkert við það að athuga, að það efni, sem í henni fólst, sé rifjað upp á nýjan leik, einmitt í því formi, sem ég flutti það. Vanstilling þessa hv. þm. sýnir mér einnig, og það er ánægjuefni, að hann á enn þá til dálítinn snefil af sómatilfinningu og samvizku. Þetta, sem ég sagði hér á þingfundi í gær, hefur greinilega komið við hann. Hins vegar er dálítið djúpt á hvoru tveggja hjá hv. þm., því að í gær svaraði hann einnig þessari ræðu minni, og ég tók alveg sérstaklega eftir því, hvernig orðalag hans var þá. Hann var þá að ræða um viðlagasjóðinn og lagasetninguna um hann. Og hann komst svo að orði: „Stjórnarandstaðan var ekki í neinni klípu. Það var ríkisstj., sem var í klípu.“ Þarna er um að ræða einhverjar mestu náttúruhamfarir, sem orðið hafa á Íslandi, gífurlegt áfall fyrir allan okkar þjóðarbúskap. En í munni þessa hv. þm. var þetta bara klípa ríkisstj. Þetta orðalag sýnir ákaflega vel viðhorf hins æfða stjórnmálamanns, sem getur ekki horfið úr því hlutverki. - 

Það var ekki það, sem ég sagði áðan um efnahagsvandann, það er allt annað.

Er Vestmannaeyjavandinn og efnahagsvandinn tvennt ólíkt? Það er líka sú kenning, sem fram kemur hjá þessum hv. þm., að það sé tvennt ólíkt. Mér er spurn: Hver er skilningur hv. þm. á Vestmannaeyjum? Veit hann ekki, að Vestmannaeyjar hafa verið forustustöð í útflutningsiðnaði Íslendinga, að þar hefur verið framleiddur um 1/7, hluti af öllum útflutningsverðmætum í fiskiðnaði okkar? Veit hann ekki, að þegar slík miðstöð hverfur út úr efnahagskerfi þjóðarinnar, þá er þar um að ræða óhemjulegt efnahagsáfall fyrir þjóðina alla? Og það er eins fráleitt og nokkuð getur verið að ætla að skilja þetta tvennt að og tala um að hjálpa Vestmanneyingum, eins og hér er alltaf gert. Við verðum að hjálpa sjálfum okkur, þjóðin öll, allir Íslendingar. Við erum ekki að hjálpa Vestmanneyingum, við erum að hjálpa okkur sjálfum. Ég sé ekki ástæðu til þess að svara þeim persónulega skætingi, sem hv. þm. hreytti í mig. Ég hef heyrt þennan hluta ræðu hans nokkrum sinnum áður hér á Alþ. Ég heyrði hann m. a. skömmu fyrir kosningarnar 1971. Þá var málflutningur af þessu tagi lagður undir dóm kjósenda hér í Reykjavík. Kjósendur áttu að dæma um okkur hv. þm. Gylfa Þ. Gíslason. Hann kom svo fram fyrir kjósendur hafandi verið ráðh. í 15 ár og þeirrar skoðunar, að hann ætti að vera ráðh., meðan hann gæti setið í stólnum. Hann hefur vafalaust litið þannig á, að hann væri sjálfkjörinn forsrh. á Íslandi. En kjósendur í Reykjavík reyndust vera æðimikið á annarri skoðun. Sá flokkur, sem þessi hv. þm. veitir forstöðu, og listi hans beið einhvern herfilegasta kosningaósigur, sem um getur í sögu þjóðarinnar. En sá flokkur, sem ég heyri til, vann mjög myndarlegan sigur, sem leiddi til þess, að núv. ríkisstj, var mynduð, en þessi hv. þm. varð að hverfa úr ráðherrastóll. Þetta er sá dómur, sem máli skiptir, þegar um slíkt er að ræða. Mér er alveg sama, hvað þessi hv. þm. segir um mig. Það eru kjósendur, sem skera úr um það, hvað máli skipti og hvað skipti ekki máli í þessu sambandi. Mér þótti ákaflega fróðlegt, þegar hv. þm. sagði, að það hefði legið fyrir, að bæði Alþfl. og Sjálfstfl. hefðu getað fallizt á meginatriðin í því frv., sem ríkisstj. hafði upphaflega samið. Þetta þótti mér ákaflega fróðlegt. En hann sagði, að viðhorfin hefðu gerbreytzt, þegar í ljós hefði komið, að ágreiningur hefði verið innan stjórnarflokkanna. Það er vissulega rétt, að það var ágreiningur um þetta innan stjórnarflokkanna, og það hefur oft komið upp ágreiningur innan stjórnarflokkanna. Ég hef verið óánægður með margt, sem gert hefur verið á vegum þessarar ríkisstj., en ég hef talið það alveg sjálfsagt mál að beygja mig fyrir - ja, flokksbræðrum mínum stundum og samstarfsmönnum til þess að halda stjórnarsamstarfinu áfram, vegna þess að þar hefur verið um að ræða stórmál, sem ég taldi miklu meiru skipta en slík minni háttar ágreiningsefni. Ég tel, að um þetta hefði einnig getað tekizt samstaða. En þá tók við þessi leikur hinna æfðu stjórnmálamanna. Ég vil vekja athygli á, að því fer ákaflega fjarri, að þær till., sem við lögðum fram í þessu frv., væru í samræmi við almennar þjóðfélagslegar hugmyndir t. d. okkar Alþb.-manna. Þarna var verið að grípa til ráðstafana, sem menn grípa ekki til á eðlilegum tímum. Það var ekki auðvelt fyrir okkur að gera ýmsar þær till., sem í þessu frv. fólust. Við vorum þar ekki neitt að sýnast. Við vorum að leggja á þjóðina í landinu, almenning, líka það fólk, sem við erum hér sérstakir fulltrúar fyrir, þungar byrðar, vegna þess að við töldum það óhjákvæmilegt. Þetta var engin sýndarmennska. En það voru þessir æfðu stjórnmálamenn, sem sáu, að þarna væri kannske möguleiki á að komast inn í einhverjar sprungur í stjórnarsamstarfinu, og þá tóku þeir þetta fram yfir öll önnur viðhorf. Ég fylgdist nákvæmlega með þessu frá degi til dags, og ég verð að segja það, að það fór hreinlega hrollur um mig, þegar ég sá, hvernig reynt var að nota áföll af þessu tagi í mjög lágkúrulegum pólitískum tilgangi. Ég fylgdist með þessu dag frá degi, og það, sem ég sagði um þetta í gær, er allt staðreyndir. Ég held, að þær umr., sem hafa farið fram á þinginu bæði í gærkvöld og nú í dag, séu í ákaflega miklu ósamræmi við viðhorf almennings utan þessara sala. Ég held, að við eigum öll að íhuga það í fullri alvöru, að sá hráskinnsleikur, sem nú er iðkaður í sölum Alþ., er ekki í samræmi við þá löngun almennings, að menn snúi nú bökum saman og komi sér á sem skemmstum tíma út úr þeim miklu örðugleikum, sem þjóðin á við að etja. Þegar það er búið, getum við farið að takast á á nýjan leik. En svona tilburðir, till, um vantraust, till. um, að nú skuli allt snúast um heiftarlega pólitíska baráttu í landinu á næstu mánuðum, að við sinnum ekkert um þessi alvarlegu vandamál, sem blasa við þjóðinni, - þetta átti allt að leysast upp í pólitískt þvarg og pex, - þær sýna ákaflega vel, hvað vissir menn hér á þingi eru orðnir fjarlægir þjóðinni og fjarlægir þeim vandamálum, sem við erum kjörnir á þing til þess að leysa.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka aftur til máls í þessum vantraustsumr. og ekki heldur þó að ærið tilefni hafi verið gefið til þess af hæstv. iðnrh. í umr. í útvarpinu í gærkvöld. Sannast að segja er ég orðinn svo vanur að heyra þann ósóma, sem hann ber á borð fyrir þm. og þjóðina, að mér bregður ekki eins mikið og eðlilegt væri. Nú kemur hæstv. iðnrh. og segir hér: Það voru allt staðreyndir, sem ég sagði í gærkvöld um Vestmannaeyjamálið. - Það er varla ein einasta setning sönn í ræðu ráðh., - varla ein einasta setning. Og nú vitna ég til hæstv. forsrh. og hæstv. forseta Sþ. Stjórnarandstaðan gekk strax í öndverðu með heilum hug til samstarfs við hæstv. forsrh. og til samstarfs við hæstv, forseta Sþ. sem formann 7 manna n., og mér þætti vænt um, ef það er svo, að annar hvor þessara manna geti borið stjórnarandstöðunni á brýn, að hún hafi sýnt lágkúruskap í samvinnu sinni við þá um lausn þessara mála. Ef þeir taka ekki undir þessi orð hæstv. iðnrh., þá skil ég það þannig, að þeir staðfesti með mér, að það sé rangt og ósatt, sem hann hefur sagt í þessu efni. Auðvitað er vandi Vestmannaeyja vandamál allrar þjóðarinnar. En það var eitt af því, sem fyrst varð samkomulag um innan 7 manna n. að blanda ekki þeim sérstæða vanda við annan efnahagsvanda, sem m. a. hæstv. iðnrh. hefur verið fremstur manna í að skapa hér í þjóðfélaginu með óstjórn sinni. Um þetta varð samkomulag innan 7 manna n. Við skulum öll taka höndum saman um að leysa þennan sérstæða vanda Vestmanneyinga, sem að sjálfsögðu hefur áhrif á þjóðfélagið í heild. En það liggur utan við þjóðfélagsvandann í efnahagsmálum almennt, eins og t. d. vísitöluskerðingu, heimild til grunnkaupshækkana o. s. frv. Ég skýrði frá því, á laugardegi, 27. jan., held ég, að það hafi verið, eftir að þingflokkur sjálfstæðismanna hafði haldið fund, að það væri ýmislegt í þeim till., sem hæstv. ráðh. og ríkisstj, höfðu fengið okkur formönnum stjórnarandstöðuflokkanna, sem lægi utan við lausn Vestmannaeyjavandans. Hæstv. forsrh., - það voru tveir menn aðrir, sem hlustuðu á þessi viðtöl okkar, - tók þá fram sjálfur: Er það t. d. þetta, sem liggur utan við vandann, við skulum segja t. d. að afla fé í fiskveiðasjóð? Er það t. d. vísitöluskerðing, sem liggur utan við vandann? - Já. Er það kannske fleira? - Já, það er fleira, sem við þurfum að gefa okkur tóm til þess að ræða um alvarlega, og þess vegna á ekki að hrapa að afgreiðslu málsins, en láta nægja að semja yfirlýsingu fyrst í stað, eins og raun varð á á mánudeginum eftir, 29. jan., og síðan gefa okkur tóm til þess að leysa vandann. Ég held, að það megi með sanni segja um alla þá, sem í 7 manna n. áttu sæti, og það voru menn frá öllum flokkum, þ. á m. flokksbróðir hæstv. iðnrh., hæstv. viðskrh., að þeir hafi allir lagt sig fram, og ég skil ekki, að í þeim hóp sé nokkur ein rödd, sem ber aðra brigzlyrðum, enda tókst á skömmum tíma að leysa vandann. Ég held, að þeir eigi allir skilið lof þjóðarinnar fyrir það, þingmanna og þingsins, fremur en annan eins óhróður og þann, sem hæstv. iðnrh. leyfði sér hér að bera á borð.