Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1687, um samskipti sýslumanns og barnaverndar, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Virðulegi forseti. Þingflokkur Samfylkingarinnar hefur farið fram á það við forseta að umræða um efnahagsmál verði sett á dagskrá þingfundar sem fyrst. Það eru nokkrir dagar eftir af þinginu. Nú sjáum við vexti í tæpum 9% og 10% verðbólgu og það þarf ekki fleiri fundi í þjóðhagsráði eða að bíða eftir niðurstöðum húsnæðishóps til að átta sig á því að ráðast þarf í aðgerðir sem taka gildi nú á næstu vikum. Við getum ekki beðið eftir niðurstöðu fjármálaáætlunar fyrir árið 2024 til að bregðast við ástandinu. Til hvers er ríkið ef það er ekki til að bregðast við ástandi sem þessu, til að dreifa högginu af því áfalli sem nú stendur yfir? Og við í Samfylkingunni erum boðin og búin að styðja allar þær tillögur sem berast til þess að styrkja ungt fólk, lágtekjufólk, barnafjölskyldur, sem eru að fá þetta í fangið núna. Það eru þingmál sem geta komið inn í þingið þar sem við getum tekið á þessu ástandi og það munum við styðja. Ég vona að hæstv. forseti verði við beiðni okkar um umræðu um þessi mál áður en þinginu lýkur og að við fáum aðgerðir.

Forseti vill geta þess að beiðni af þessu tagi kom fram af hálfu þingflokks Samfylkingarinnar núna í dag. Hyggst forseti bregðast við því með því að skipuleggja slíka umræðu á næsta þingfundardegi sem gæti þá verið næsta þriðjudag og mun eiga samráð við þingflokksformenn um fyrirkomulag þeirrar umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að taka vel í þessa beiðni. Við þurfum að nýta mjög vel þær þrjár vikur sem eftir eru af þessu löggjafarþingi til þess einmitt að ráðast í aðgerðir til að verja heimilisbókhaldið hjá fólkinu í landinu. Við þurfum að verja leigjendur fyrir snjóhengju á leigumarkaði með breytingum á húsaleigulögum. Við þurfum að hækka vaxtabætur, sérstaklega til þeirra heimila sem eru í senn tekjulág og finna fyrir æ meiri greiðslubyrði, og við þurfum að liðka hér fyrir aukinni húsnæðisuppbyggingu, ráðast í lagabreytingar sem liggja fyrir þessu þingi, klára þær til þess að endurvekja trú fólks á að samningsmarkmið rammasamningsins um húsnæðismál geti náðst. Ég vil bara brýna fyrir þingheimi að við tökum saman höndum um þessi mál, nýtum þessar þrjár vikur vel og sýnum fólkinu í landinu að við stöndum með því á tímum húsnæðiseklu, á tímum mikilla vaxtahækkana og mikillar verðbólgu. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að taka vel í þessa beiðni.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þetta. Því miður var núna í þrettánda skiptið stýrivaxtahækkun hjá Seðlabankanum. Hryðjuverkin halda áfram gagnvart ungu fólki með stýrivaxtahækkunum, 40.000 kr. hækkun á 40 millj. kr. láni enn eina ferðina, einstaklingar komnir með yfir 200.000 kr. aukavaxtagreiðslur. Þetta gengur ekki upp. Á sama tíma kemur skýrsla frá félagsvísindadeild Háskóla Íslands sem sýnir svart á hvítu að þeir sem lifa í almannatryggingakerfinu, þeir verst settu, hafa ekki efni á lyfjum, mat, læknisþjónustu. Það verður að gera eitthvað. Þessi ríkisstjórn er steinsofandi. Hún sér ekkert, talar ekkert, heyrir ekkert og gerir ekkert. Það er kominn tími til að við höldum hérna almennan fund og vekjum hana þannig að hún fari nú að hjálpa þeim sem þurfa virkilega á hjálp að halda.

Forseti vill rétt aðeins minna á að í umræðum um fundarstjórn forseta er ekki gert ráð fyrir efnislegri umræðu um einstök mál. Næst á dagskrá þingsins er einmitt liðurinn Störf þingsins þar sem þingmenn hafa tiltölulega frjálsar hendur í sambandi við val á umræðuefni. Forseti mælist til þess að umræður um fundarstjórn forseta beinist einkum að fundarstjórn forseta eða slíkum þáttum.

Forseti. Ég tek undir þá beiðni sem hefur komið fram um að hafa þingfund strax á morgun til að ræða stöðu efnahagsmála af því að það er alveg augljóst að efnahagsstjórnin er að mistakast. Við erum komin með stýrivexti hátt í 9%. Verðbólgan er einhvers staðar rétt rúmlega þar, tæplega 10%, og við verðum að fara að fá svör frá ráðherranum um það af hverju ekki er verið að gera meira en raun ber vitni. Af hverju er efnahagsstjórnin, sem var sögð vera í fjárlagafrumvarpinu, ekki að virka? Er svarið ekki augljóst? Niðurstaðan er augljós. Hún er ekki að virka af því að þau eru einfaldlega ekki með á nótunum. Þetta er mjög klassískt. Það er í raun bara beðið um neyðarfund hérna til þess að ræða þessi mál í því formi að ráðherrar komi og svari, ekki bara einu sinni eða tvisvar með einhverjum yfirlýsingum, heldur þurfa þeir að koma og svara þessum spurningum. Þá er svarið bara: Nei, heyrðu, í næstu viku einhvern tímann. Málið er alvarlegra en það.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forseta fyrir að taka vel í þessa beiðni okkar í þingflokki Samfylkingarinnar. En ástæða þess að við óskum eftir að hér fari fram umræða er kannski þessi knappi tími sem þingsköpin leyfa í óundirbúnum fyrirspurnatíma og öðru til að eiga umræður á dýptina um einstaka mál. Við erum með fordæmi fyrir slíkri umræðu. Þetta átti sér stað nokkrum sinnum þegar við vorum að glíma við heimsfaraldur. Nú erum við að eiga við annars konar faraldur sem er aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum og ég held að við verðum bara að gefa okkur rúman tíma í þetta, ekki vera með of knappt form eða takmarkaðan fjölda þingmanna. Þá held ég að við hljótum líka að óska eftir því að fleiri ráðherrar en bara einhver einn taki þátt í umræðunni. Ráðherrarnir eru auðvitað líka kjörnir þingmenn á Alþingi Íslendinga og ég held 

Herra forseti. Ég get svo sannarlega tekið undir að það ríkir ákveðið neyðarástand í efnahagsmálum þjóðarinnar. Hagstjórnin hér á landi er í molum. Það er fullt af fólki sem er að taka á sig alveg svakalegt högg, fyrirtæki líka. Þetta er að hafa gríðarleg áhrif inn í framtíðina. Við erum að búa til nýja húsnæðisbólu og lítið er verið að gera í ríkisstjórninni. Ég tek undir að það er gott að ræða þetta hérna í þingsal en mig langar þá að biðja þingheim allan að reyna þá jafnvel að dýpka umræðuna aðeins og velta fyrir sér: Hver er rót vandans? Af hverju er íslenska þjóðin aftur og aftur í þessari stöðu? Af hverju erum við aftur og aftur að reyna að endurtaka sömu tilraunina með ónýtan gjaldmiðil sem skilar okkur sömu niðurstöðu aftur og aftur með reglulegu millibili? Ég myndi fagna því mjög ef umræðan næði yfir á þessar lendur, hvenær svo sem hún verður.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir og fagna því að það verði væntanlega breyting á dagskrá þingsins í næstu viku, það er tími til kominn. Þetta höfum við í Viðreisn einmitt bent á undanfarnar tólf stýrivaxtahækkanir. Sú þrettánda var í morgun, upp á 125 punkta, með tilheyrandi afleiðingum fyrir fjölskyldurnar og heimilin og litlu og meðalstóru fyrirtækin í landinu. En það er átakanlegt að sjá að það er ekkert lífsmark að finna við ríkisstjórnarborðið, ekkert frumkvæði að því að eiga þetta samtal hér og segja: Hvað er það sem við getum gert saman til þess að koma til móts við heimilin og fyrirtækin í landinu í því ástandi sem nú er? Ég vonast til þess, í þeirri umræðu sem við munum taka í næstu viku, um það ófremdarástand sem er í íslensku efnahagslífi, að ráðherrar ríkisstjórnarinnar og forystufólk mæti hér til þess að tala við okkur og eiga samtal um það hvernig við megum og eigum að gera betur.

Forseti. Af því að talað var um að fleiri ráðherrar þyrftu að koma þá fyndist mér augljóst að það væri a.m.k. ráðherranefndin um efnahagsmál sem mætti hérna og svaraði spurningum þingmanna. Það er svona lágmarkstillaga, alla vega af minni hálfu, og því hvet ég forseta til að láta þá ráðherra vita.

Forseti. Ég tek undir með fyrri ræðumönnum, við þurfum aðgerðir núna því að afleiðingar af þessari stöðu sem hefur orðið og sem er að verða gætu orðið mjög alvarlegar. Ég tek undir beiðni um að hafa þingfund á morgun með umræðu um efnahagsmál hér á landi og við þurfum að taka það alvarlega að vernda fólkið í samfélaginu og hjálpað því í þeim áföllum sem dynja nú yfir heimilin.

Virðulegi forseti. Það er fínt að ræða málin hérna á morgun en mig langar engu að síður að segja að tíminn fyrir umræður er liðinn, það þarf aðgerðir núna. Það þarf að gera eitthvað til að hjálpa heimilum sem eru bókstaflega komin á vonarvöl. Þetta var bara svona grimmilegt högg, enn eitt höggið, í þrettánda skiptið, sem kom frá Seðlabanka Íslands í morgun. Ríkisstjórn Íslands virðist algerlega vera búin að gefa þetta frá sér og gefa valdið til þessa fólks sem þar situr til þess að ráða þessu algerlega. Það hefur meira vald en allir kjörnir fulltrúar. Það gengur ekki upp og það er eitthvað sem þarf að ræða. En bara burt séð frá því þá verður að grípa til aðgerða núna og besta aðgerðin væri að hætta þessum vaxtahækkunum, minnka húsnæðiskostnaðinn hjá fólki vegna þess að aðgerðirnar gegn verðbólgunni eru miklu verri en verðbólgan sjálf. Ef fólk eyðir 500.000 kr. á mánuði, þá er 10% verðbólga 50.000 kr. aukning, Seðlabankinn er búinn að bæta 240.000 kr. við á 40 millj. kr. láni, plús þessum 50.000 kr.

Virðulegi forseti. Hér hefur komið fram beiðni um fund og mig langaði bara að fagna því að hæstv. forseti hafi tekið jákvætt í þá beiðni og boðað að hér fari fram fundur í næstu viku á þingfundardegi. Mér finnst það bara til fyrirmyndar að tekið hafi verið vel á málinu og ég er sammála því að auðvitað á að ræða þessi mál. Þannig hefur það verið hingað til og ég held að það verði þannig áfram og hæstv. ríkisstjórn hefur svo sannarlega ekki skorast undan því að ræða þessi mál.

Virðulegi forseti. Við sem höfum tekist á við krísur hingað og þangað um heiminn höfum lært að það þýðir ekkert að stinga hausnum í sandinn og athuga hvort stormurinn gangi ekki bara yfir. Það er neyðarástand í efnahagsmálum. Það er neyðarástand á heimilunum. Það þýðir ekkert að segja bara: Já, við erum búin að gera þetta, við erum búin að gera hitt. Það er ekki að virka. Við þurfum að ræða hér saman um hvað er hægt að gera sem hefur alvöruáhrif fyrir þá sem líða fyrir það hvernig ástandið er. Við hljótum að geta sest niður og hætt að tala bara um eitthvað sem er búið að gera og tala um hlutina eins og þeir eru og hvað við ætlum að gera vegna þess að annars skiljum við þetta land eftir eins og eftir einhvern fellibyl sem hefur farið hér yfir.

Hæstv. forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að ríkisstjórnin sé að gera nóg til þess að vinna á verðbólgu. Hæstv. forsætisráðherra sagði svo hér í gær að það hefðu engin mistök verið gerð í hagstjórninni. En í dag ákvað Seðlabankinn að hækka stýrivexti um meira en 100 punkta vegna þess einmitt að verðbólguvæntingar hafa farið hækkandi síðan fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar kom fram, vegna þess að verðbólguþrýstingur verður meiri í ár og á næsta ári samkvæmt nýjustu spám en áður var gert ráð fyrir. Forseti. Þarf einhver hér inni að efast um það að ríkisstjórnin hefur brugðist þegar kemur að því að sýna festu, þegar kemur að því að taka þær erfiðu ákvarðanir sem þarf að taka á tímum mikillar þenslu? Það er eitt að ræða málin og sem fyrr þakka ég hæstv. forseta fyrir að taka vel í þá beiðni. En ég vil líka brýna fyrir hæstv. forseta og brýna fyrir stjórnarmeirihlutanum að við nýtum nú þessar næstu þrjár vikur mjög vel til þess bæði að taka fast á þenslunni, ráðast í aðgerðir sem eru til þess fallnar að slá á verðbólguvæntingar og að verja heimilin fyrir verðbólgunni og vaxtahækkunum. Til þess eigum við tæki, til þess eigum við lausnir, 

Virðulegi forseti. Mér var illa brugðið í gær þegar ég las grein í Morgunblaðinu eftir hæstv. dómsmálaráðherra sem telur mikilvægt að víkja frá þeirri stefnu, ákvörðun og samþykkt sveitarfélaga á Austurlandi, frá landsáætlun og fram hjá því mikilvæga máli að setja göng undir Fjarðarheiði í forgang. Það er auðvitað ótrúlegt að fylgjast með þeim áróðri, sem fyrst og fremst er runninn undan rifjum atvinnulífsins, um að hætta eigi við þau göng sem búið er að leggja hundruð milljóna í að undirbúa. Það eru sjálfsagt ekki önnur göng á þessu landi sem farið hefur verið í eins umfangsmikla undirbúningsvinnu á. Þau eru tilbúin og það þarf að byrja að framkvæma og hætta að þvaðra um eitthvað sem algjör samstaða er um fyrir austan.  
            

Virðulegi forseti. Hverjar eru þarfir mannsins til að þrífast í samfélagi? Samkvæmt Maslow-píramídanum þurfa líkamlegar þarfir mannsins að vera uppfylltar. Þetta eru grunnþarfir mannsins, fæði, vatn, svefn, fatnaður, húsnæði, heilsa og samlíf. Þetta er grunnurinn, það sem mestu máli skiptir. Fæðuöryggi, heilsa og húsnæði skiptir líklega mestu máli hér. Á meðan veltist nútíminn um og kvartar yfir öllu öðru, karpar um punkta og strik. Þegar grunnurinn er kominn tekur næsta hæð við. Þar er þörf mannsins fyrir öryggi. Það þarf einfalda lagaumgjörð og löggæslu sem hjálpar okkur við að lifa án ótta við þjófnað, tilfinningalegan óstöðugleika, hryðjuverk og fleira ásamt jákvæðu öryggi, svo sem öryggi í heilbrigðiskerfinu og tækifæri til að öðlast og halda fjárhagslegum stöðugleika. Aftur erum við að gleyma okkur í þessum grunnþörfum og erum farin að einbeita okkur að verkefnum sem hafa ekki nokkra þýðingu fyrir grunnþarfir almennings. Ef samfélagið ræður ekki við grunnþarfir, hvað er þá verið að villast um í ímynduðum málefnum? Ofan á öryggi kemur svo þörf fyrir að tilheyra hópi fólks, nærsamfélagi og þaðan af stærri hópum, og að tengjast einhverjum með nánd, líkamlega, kynferðislega og tilfinningalega. Ég er ekki ein um að velta því fyrir mér hvert samfélagið er komið. Í stað þess að við horfum inn á við, hvað við getum gert, er aukin krafa um að ýta öllum vandamálum og erfiðleikum yfir á ríkið. Ég held að það sé kominn tími til að vinda ofan af þeim spíral sem við höfum skapað, þar sem verið er að karpa um óraunveruleg vandamál, þar sem verið er að slást við að uppfylla staðla 

Forseti. Fjölgun lögreglumanna, aukin þjálfun þeirra og bætt starfsskilyrði almennt eru mjög af hinu góða. Um það er fullur samhugur og þingmenn Pírata hafa margsinnis kallað eftir því. Það er veruleg þörf á því að styðja betur við lögregluna og hefur verið lengi. Á sama tíma hefur verið áhyggjuefni að fylgjast með því hvernig sumir ráðamenn hafa sýnt því mun meiri áhuga að auka vopnaburð og valdheimildir lögreglunnar og gripið til þess hverjar þær réttlætingar og afsakanir sem þeim detta í hug, sem hafa verið mistrúverðugar og stundum tóm della. Það segir sig sjálft að einfaldast og ódýrast er að leyfa lögreglunni bara að gera það sem henni sýnist og hafa til þess öll þau vopn og valdbeitingartæki sem henni dettur í hug að nota. Vandinn er sá að slíkt fyrirkomulag samræmist ekki lýðræðisfyrirkomulaginu. Það eru góðar ástæður fyrir því að lögregluvald er takmarkað í lýðræðisríkjum og að lögreglan megi ekki bara gera allt sem hún vill og fá til þess öll þau vopn sem hugurinn girnist. Þessar takmarkanir eru ekki settar til höfuðs öryggissjónarmiðum heldur þvert á móti til öryggis, til verndar borgurunum gegn ægivaldi ríkisins, til að draga úr möguleikunum á misbeitingu valds. Vopnvæðing lögreglunnar og auknar valdheimildir hennar eru þannig ákvarðanir sem eiga heima á lýðræðislegum vettvangi og sem ber að taka með opin augu. Við eigum ekki að taka U-beygju í málefnum lögreglunnar hvað varðar valdheimildir og vopnaburð bara vegna þess að ráðamenn nenna ekki eða tíma ekki að styðja hana með öðrum leiðum. Vopnvæðing og valdheimildir lögreglunnar eru ekki einkamál hennar eða hæstv. dómsmálaráðherra. Það er með öllu óviðeigandi að einskiptisviðburður sem krefst öryggisgæslu á hernaðarlegum skala sé notaður sem afsökun fyrir því að taka veigamiklar ákvarðanir í málefnum lögreglu til langframa án þess að eiga svo mikið sem samtal við ríkisstjórn eða þann aðila sem með réttu ætti að taka slíkar ákvarðanir, þjóðkjörið þing Íslendinga.

Heyr, heyr.

Virðulegi forseti. Það var á sumarmánuðum 2019 sem þáverandi bæjaryfirvöld í Hafnarfirði hófu viðræður við innviðaráðherra, Sigurð Inga Jóhannsson, um að flýta framkvæmdum við tvöföldun Reykjanesbrautar frá Hvassahrauni að mislægum gatnamótum við Krýsuvík. Þetta krafðist mikillar vinnu og m.a. góðs samstarfs við Vegagerðina, Carbfix og álverið í Straumsvík um skipulagsmál á svæðinu. Á sínum tíma voru áform uppi um stækkun álversins í Straumsvík og keypti álverið land undir þá fyrirhuguðu stækkun. Á því landi sem álverið keypti liggur núverandi vegstæði Reykjanesbrautar. Vegna þessa var vegstæði Reykjanesbrautar á aðalskipulagi Hafnarfjarðarbæjar fært ofar og átti sá flutningur brautarinnar að eiga sér stað um leið og álverið þyrfti landið og lóðina til stækkunar. Áform álversins um stækkun voru hins vegar felld naumlega í vel þekktri íbúakosningu árið 2007 og varð því ekkert af tilfærslu brautarinnar. Skýrsla Vegagerðarinnar og Mannvits sýndi að hagkvæmast væri að breikka Reykjanesbrautina í núverandi vegstæði í stað þess að færa hana líkt og aðalskipulagið gerði ráð fyrir. Góð og lausnamiðuð samtöl við innviðaráðherra, fulltrúa Vegagerðarinnar og álversins í Straumsvík urðu svo til þess að þessari mikilvægu framkvæmd var flýtt og aðalskipulagi bæjarins breytt samhliða. Fyrir alla þessa vinnu og skilning ber að þakka og þar set ég undir alla þá aðila sem að þessum málum komu með einum eða öðrum hætti. Þann 17. maí síðastliðinn skrifuðu Vegagerðin og ÍAV undir verksamning um þessa mikilvægu framkvæmd. ÍAV bauð tæpa 4 milljarða í verkið, sem er talsvert undir þeirri kostnaðaráætlun sem lagt var upp með. Undirbúningur hefst strax og framkvæmdir munu hefjast í sumar. Umferðaröryggi er málefni sem snertir okkur öll og nú hillir undir að kláraðar verði framkvæmdir við tvo slysamestu vegi landsins, þ.e. Suðurlandsveg og svo Reykjanesbraut. Þetta eru mikil gleðitíðindi fyrir okkur Hafnfirðinga og landsmenn alla.

Forseti. Menntun er ein af grunnstoðum samfélagsins og staða íslenskra barna og ungmenna í alþjóðlegu samhengi er ekki góð samkvæmt nýjustu upplýsingum. Nýlegur fréttaflutningur af börnum og ungmennum í skólum á Íslandi veldur áhyggjum. Það hefur komið í ljós að 16,5% ungmenna á aldrinum 18–24 ára hættu í námi á árinu 2022. Þá eru niðurstöður um hvernig íslenskum börnum gengur í grunnskóla í alþjóðlegu samhengi ekki íslensku skólakerfi í hag. Í skýrslu um félagslega og efnahagslega stöðu og brotthvarf úr íslenskum framhaldsskólum kemur fram að menntun foreldra og heildartekjur fjölskyldunnar skipti miklu máli. Við okkur blasa stýrivaxtahækkanir og minnkandi kaupmáttur sem gerir það að verkum að fleiri fjölskyldur og fleiri ungmenni hafa minna á milli handanna. Það má vænta þess að þetta leiði til aukins brotthvarfs því að ungmenni flosna upp úr framhaldsskólum. Verðbólga og vaxtahækkanir snúast ekki einungis um nútíðina heldur líka framtíðina. Það er til mikils að vinna að bæta úr þessari stöðu, ef við hugsum þetta upp á nýtt og út fyrir kassann. Hvernig getum við breytt núverandi ástandi til þess að í framtíðinni séu hér einstaklingar sem geta og vilja sækja sér menntun í framhaldsskólum og háskólum? Við þurfum að taka því alvarlega þegar börn hér á landi eru að dragast aftur úr jafnöldrum sínum og við þurfum að breyta og bæta. Við þurfum að taka mark á þessum niðurstöðum því að það skiptir öllu máli að mennta framtíð landsins og gera það vel.

Forseti. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur fram að gerður hafi verið rammasamningur við sveitarfélögin um aðgerðaáætlun um aukið framboð íbúða í fyrrasumar og að mat Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sé að kostnaðurinn við það sé 44 milljarðar yfir tímabilið sem fjármálaáætlun nær yfir, í stofnframlög, og lánveitingar 188 milljarðar. Þetta þarf til þess að ná því markmiði að byggja 35.000 íbúðir fram til ársins 2032. Í fjármálaáætlun er hins vegar bara fjármögnun upp á 18,7 milljarða og lán upp á 20 milljarða, langt frá þeim markmiðum sem samningurinn, sem ríkið sjálft gerði, kveður á um. Það er einhvern veginn þannig að það þarf svona mörg hús til að ná að byggja samkvæmt húsnæðisþörf. Ríkið fer og gerir samninga við sveitarfélögin um að byggja svona mörg hús. Síðan þegar fjármálaáætlunin kemur, þá bara: Við ætlum bara að fjármagna þetta mikið. Það þýðir að það verður bara byggt þetta mikið. Það er það sem það þýðir. Ef, fyrir eitthvert kraftaverk, eins mikið verður byggt í alvörunni og samningar voru gerðir um að byggja, hvað þýðir það? Það þýðir að afkoma ríkissjóðs samkvæmt fjármálaáætlun er röng. Þar vantar þó nokkuð marga milljarða upp á. Ríkið yrði þá í enn meiri mínus en það er núna, merkilegt nokk, en það þarf samt að byggja svona margar íbúðir, það er óhjákvæmilegt verk, en það er ekki verið að fjármagna það. Þetta er tvískinnungurinn í málflutningi ríkisstjórnarinnar um húsnæðismál. Þau segjast vera að leysa húsnæðisvandann með svona mörgum húsum en fjármagna hann síðan ekki, segja að það sé óraunhæft að byggja svona mörg hús. 

Virðulegur forseti. Já, enn og aftur er komið að skerðingar- og skelfingardeginum hjá þeim sem reyna að tóra í sárafátækt á lífeyrislaunum í almannatryggingakerfinu. Einn af hverjum fimm fær endurgreitt frá TR en þrír af hverjum fjórum fá skerðingar upp á tugi eða jafnvel hundruð þúsunda króna og verða að borga það aftur næstu mánuði eða jafnvel í heilt ár. Um 74% þeirra sem eru á lífeyrislaunum hjá TR eða um 49.000 einstaklingar fengu ofgreitt og þurfa að endurgreiða í samræmi við það frá og með 1. september nk. og að meðaltali skulda þeir tæplega 164.000 kr. eða 13.700 kr. í endurgreiðslu á mánuði. Ríkisstjórnin reisir stolt meðaltalsmúra sem skila bara 1.000 kr. af hverjum 5.000 kr. í götótta vasa fatlaðs fólks og eldra fólks og þar eru keðjuverkandi skerðingar í aðalhlutverki. Íslendingar eiga sennilega heimsmet í að beita verst setta fatlaða og aldraða fólkið í okkar samfélagi svo óhugnanlegum skerðingum og skattpíningum. Að beita fátækt fólk jafn grimmilegum og ómannúðlegum aðgerðum til að halda því í ævarandi fátækt er fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð og veldur bara aukinni vannæringu, þunglyndi, kvíða og skelfingu. Niðurstaðan í boði ríkisstjórnarinnar er sú að allt of stór hópur fátæks fólks með börn býr við ævarandi skort og sárafátækt í þessu ömurlega kerfi þeirra og einnig eltir það það inn í ellina þar sem það jafnvel niðurbrotið reynir að tóra, fjárhagslega kúgað, síðustu árin af vonlausri ævi sinni í þeirra boði. Ítrekað hef ég í þessum ræðustól Alþingis bent á að fátækt fólk í almannatryggingakerfinu borgar ekkert með illa skertum sköttuðum meðaltalshækkunum ríkisstjórnarinnar. Ný könnun félagsvísindadeildar Háskóla Íslands sýnir að stór hluti öryrkja býr við slæma heilsu, en sækir ekki heilbrigðisþjónustu og sleppir sjúkraþjálfun vegna kostnaðar. Fatlað fólk og eldra fólk er sá hópur sem þarf oftast að fara á heilsugæsluna, til sjúkraþjálfara, sérgreinalækna, sálfræðinga og hefur ekki efni á því og þá ekki heldur að greiða fyrir læknisþjónustu, hvað þá að eiga krónu eftir fyrir lífsnauðsynlegum lyfjum. Sérgreinalæknar hafa verið samningslausir frá 2018, sjúkraþjálfarar frá 2020 og frestun á læknisheimsóknum og í sjúkraþjálfun leiðir til verri heilsufarsvandamála og endar með dýrustu úrræðunum; innlögn á sjúkrastofnun með tilheyrandi þjáningum í boði ríkisstjórnarinnar. 

Herra forseti. Mér hlotnaðist sá heiður núna rétt fyrir hádegi að hitta gest Matthildar – samtaka um skaðaminnkun, sem voru að halda upp á eins árs afmæli sitt. Hann heitir Daan van der Gouwe og er sérfræðingur í efnagreiningum á vímuefnum. Í Hollandi hafa þeir tekið ákveðinn pól í hæðina þegar þeir eru að glíma við ótímabær dauðsföll og eru að lenda í því sem við horfumst í augu við nú, þar sem um 40 einstaklingar eru þegar dánir það sem af er ári vegna ópíóíða, að stórum hluta einstaklingar sem eru ekki komnir á þann stað að geta flokkast undir það að vera fíklar heldur eru að fikta og lenda á eitruðum efnum. Það eru til svo einfaldar lausnir til að koma í veg fyrir þessi ótímabæru dauðsföll, að maður er í rauninni með tárin í augunum yfir því að ríkisvaldið og stjórnvöld skuli ekki grípa það fegins hendi þegar lausnirnar liggja á borðinu. Þessi góði maður og sérfræðingur, Daan van der Gouwe, sem var að tala við okkur fyrir hádegi, segir t.d. að með einföldum strimlum eins og við notum t.d. til að mæla eggjahvítu í þvagi og hvaðeina annað, bara með því að stinga þeim t.d. í kókaín þá sést það strax á litabreytingu hvort búið er að menga vöruna með Fentanyl, sem er í raun orðin dauðablanda fyrir þann sem þess neytir. En er það í boði hér þótt þetta kosti nánast ekki neitt? Nei. Einnig spurði ég þennan góða mann að því hvað Naloxone myndi hafa gert fyrir þessa einstaklinga sem nú eru dánir. Hann sagði að t.d. í Hollandi væri ekki einn einasti lögreglumaður sem ekki er með Naloxone í vasanum. Það er hvergi nokkurs staðar heilbrigðisfulltrúi sem ekki hefur aðgang að Naloxone  
             Ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að taka það í fangið sem svo augljóslega er verið að gera vel í kringum okkur og koma í veg fyrir það að við teljum bara kennitölur sem eru að týna lífi hér, algerlega ótímabært.

Virðulegi forseti. Það eru sjálfsögð mannréttindi að eldra fólki sé gert kleift að búa heima hjá sér eins lengi og stætt er. Svo að það sé mögulegt þarf að styðja við færni fólks til sjálfstæðrar búsetu. Bætt lýðheilsa er mikilvæg og huga þarf að andlegri og líkamlegri færni auk þess sem félagslegi þátturinn þarf alltaf að vera í fyrirrúmi. Til að mæta þörfum fólks sem býr heima en þarfnast aðstoðar til að viðhalda færni skiptir heimahjúkrun lykilmáli. Það er því ekki að ástæðulausu að heilbrigðisráðherra hefur ráðstafað 300 millj. kr. á fjárlögum ársins til að efla heimahjúkrun um allt land. Auk þess hefur 1,4 milljarði kr. verið bætt inn í fjármögnunarlíkan heilsugæslunnar til að styrkja enn frekar hlutverk hennar á landsvísu sem fyrsta viðkomustaðar fólks í heilbrigðiskerfinu. Heilsugæslur um landið hafa verið í sérstakri vakt þessarar ríkisstjórnar frá árinu 2017 og hefur verið bætt verulega við fjárveitingu til þeirra í takt við aukið hlutverk. Í þessu samhengi langar mig að nefna þá þróun sem hefur átt sér stað á Norðurlöndunum varðandi velferðartækni í þjónustu við eldra fólk. Þar hafa ýmiss konar tæknilausnir og nýsköpun sýnt að slíkt eykur líkur á því að fólk geti búið lengur heima, enda fer þeim sífellt fjölgandi í hópi eldra fólks sem geta tileinkað sér þessa nýju stafrænu tækni. Í hópi eldra fólks eru flestir orðnir vel tæknifærir. Virðulegi forseti. Í Finnlandi hefur samþætting í þjónustu við eldra fólk gengið sérstaklega vel og þar hefur verið kynnt ný tækni til að rjúfa félagslega einangrun og ná þannig til stærri hóps fólks, sérstaklega í dreifðari byggðum. Þar vinna saman félagsþjónustan, endurhæfing og heimahjúkrun við að rjúfa einangrun og veita heildstæða nálgun við þjónustu til að byggja upp færni og sjálfstæði eldri borgara.

Virðulegi forseti. Stýrivextir hækkuðu um 1,25 prósentustig í morgun og hefur það líklega ekki farið fram hjá nokkrum manni. Meginvextir Seðlabankans eru því 8,75% samkvæmt yfirlýsingu peningastefnunefndar. Hækkunin er að sjálfsögðu ákveðin vonbrigði enda með hraustlegra móti. Það er ljóst að fjöldi fólks mun finna fyrir þessari hækkun enda óhjákvæmilegt annað en að hækkandi verð á vörum og varningi sem við þurfum til daglegs lífs hafi áhrif á heimilisbókhaldið, svo að ekki sé minnst á húsnæðisliðinn. Eftir sem áður eru það þeir hópar sem hafa minnst á milli handanna sem verðbólgan hefur mest áhrif á og það verður áframhaldandi verkefni okkar að verja þá hópa í gegnum þetta tímabil líkt og ríkisstjórnin hefur gert síðustu mánuði. Það leikur enginn vafi á því að þetta er eitt stærsta verkefni stjórnvalda þessi misserin. Líkt og hæstv. forsætisráðherra rifjaði upp fyrir þingheimi hér í ræðustóli í gær þá byrjaði lífið ekki í gær. Um áramótin voru skerðingarmörk vaxtabóta fyrir þetta ár hækkuð um 50%. Húsnæðisstuðningur hefur hækkað í tvígang á síðustu 12 mánuðum. Síðastliðið sumar voru húsnæðisbætur til leigjenda hækkaðar um 10% og í desember um tæp 14% til viðbótar. Þá fengu barnafjölskyldur viðbótarbarnabætur og boðaðar breytingar á barnabótakerfinu munu leiða til almennrar hækkunar barnabóta á þessu ári. Þá eru boðaðar aðgerðir í fjármálaáætlun, bæði á tekju- og gjaldahlið ríkissjóðs, sem miða að því að kæla hagkerfið, auka aðhald á neytendamarkaði og fleira. Sú staða sem uppi er hér á landi, þar sem fer saman verðbólga, hagvöxtur og hátt atvinnustig, er ekki það sem við almennt þekkjum til af verðbólguáhrifum. Umsvifin í hagkerfinu eru enn umtalsverð og atvinnuhorfur með bjartasta móti. Ekki virðist hafa dregið úr eftirspurn að neinu ráði í ferðaþjónustu og óhætt að segja að sú stoð atvinnulífsins sé komin aftur á fullt skrið eftir hremmingar síðustu ára. Á þessu tímabili mun verðbólgan lækka. Hér eftir sem hingað til er það þó okkar verkefni og hlutverk að verja heimilin í landinu hvað best við getum og þau sem mest finna fyrir áhrifum verðbólgunnar. Þar verðum við að láta til okkar taka.

Forseti. Stóra spurningin eftir 1,25 prósentustiga stýrivaxtahækkun er þessi: Hvers vegna þarf margfalt hærri vexti á Íslandi til að berjast gegn svipaðri verðbólgu og annars staðar? Svarið er: Gjaldmiðillinn okkar. Eitt stærsta velferðarmálið er að reyna að komast út úr þessum vítahring og frá því að greiða þennan krónuskatt, að stjórnmálin hafi þrek til að gera meira en að bregðast alltaf bara við og fari að horfa fram á veginn. Staðreyndin er nefnilega sú að það er nákvæmlega ekkert sem mælir með krónunni fyrir venjulegt fólk á Íslandi. Á þessu ári munu fleiri bætast í hóp þeirra sem taka núna á sig höggið af háum vöxtum þegar 4.500 heimili verða ekki lengur í skjóli fastra vaxta. Og annar hópur á næsta ári. Aldrei hafa fleiri keypt fyrstu íbúð en á árunum 2020 og 2021. Stjórnvöld geta tekið þátt í því að kæla verðbólguna núna og verða að gera það. Við afgreiðslu fjárlaga lagði Viðreisn einmitt fram tillögur í þá veruna. Þá lögðum við ein fram hagræðingartillögur og að farið yrði í það að greiða niður skuldir. Við lögðum fram tillögur um tekjuöflun með hækkun veiðigjalda og kolefnisskatta. Við lögðum fram tillögur um að verja ungt fólk og barnafjölskyldur í gegnum vaxtabóta- og húsnæðisbótakerfið og með greiðslu barnabóta. Verðbólgan er og verður alltaf þyngst fyrir þau sem minnst höfðu fyrir. Þess vegna er það svo ömurlegur dómur yfir stjórnvöldum að gera ekki neitt. Þegar ríkisstjórnin gerir ekkert þá halda vextir áfram að hækka, svo einfalt er það. Nú bíta vaxtahækkanir ungt fólk og fjölskyldufólk mjög fast, sama fólkið og keypti sína fyrstu íbúð á meðan á því dundu auglýsingar um lágvaxtalandið Ísland. Ríkisstjórnin þarf að vakna. 

Herra forseti. Þrettánda stýrivaxtahækkun Seðlabankans var tilkynnt í morgun, að þessu sinni upp á 1,25 prósentustig. Þetta gerist á sama tíma og ríkisstjórnin skilar auðu í efnahagsmálum. Í gær ræddu hér formaður Samfylkingar og formaður Viðreisnar annars vegar við hæstv. forsætisráðherra og hins vegar hæstv. fjármálaráðherra um útlitið og aðgerðir í efnahagsmálum. Tveir leiðtogar ríkisstjórnarinnar sögðu bókstaflega engra tíðinda að vænta. Svar þeirra við þessum stórbruna í efnahagskerfinu sem leiðir um allt samfélagið og bítur fastast þau tekjulægstu er að þylja upp einhverjar aðgerðir úr fortíðinni, jafnvel frá síðasta kjörtímabili. Herra forseti. Við þurfum aðgerðir núna. Við þurfum ekki upptalningu á einhverju sem er augljóslega ekki að virka. Aðgerðir núna. Það sem keyrir brunann er skortur á húsnæði og þar er ríkisstjórnin ekki að gera neitt, ekkert fjármagn til uppbyggingar almennra íbúða og nýundirritaður samningur ríkisins við Reykjavíkurborg virðist vera fjármagnaður með gúmmítékka. Efnahagsstjórnun snýst ekki síst um væntingar. Hið fullkomna afskipta- og afstöðuleysi ríkisstjórnarinnar slekkur þannig vonina í hjörtum landsmanna um að viðbragða sé að vænta. Við það að ríkisstjórnin komi ekki með neinar tillögur og enga framtíðarsýn þá dofna væntingarnar um betri tíð sem svo hefur áhrif á efnahagsástandið því ef það er ekkert plan þá birtist það í hærri verðbólgu og hærri stýrivöxtum sem er ekki í neinum tengslum við það sem er að gerast á Norðurlöndunum, ekki neinum, enda er þar stöðugur gjaldmiðill. Herra forseti. Ég held svei mér þá að þessi ríkisstjórn þurfi ekki sumarfrí. Hún þarf að komast í hvíldarinnlögn og hleypa að flokkum sem þora að takast á við ástandið og hafa þar að auki tillögur í farteskinu. Þjóðin á betra skilið en það sem nú er.

Herra forseti. 500.000, hálf milljón. Þetta er upphæðin sem bætist við á þúsundir heimila á hverju ári eftir vaxtahækkun Seðlabankans í dag. Við erum að tala um svona upphæðir. Þetta er það sem heimilin, mörg hver, eru að fá í fangið sem eru með 40–50 millj. kr. húsnæðislán, annað hvort af því að þau eru með óverðtryggða vexti, breytilega vexti, eða vegna þess að þau eru að fara að losna úr vaxtaskjólinu. Hálf milljón á ári. Þetta eru útborguð mánaðarlaun hjá þessu sama venjulega fólki. Þetta er orðið alger klikkun. Stóri efnahagsvandi íslensku þjóðarinnar er aðgerðaleysi þessarar ríkisstjórnar. Stóra vandamálið okkar er að hæstv. forsætisráðherra kemur hér upp í ræðustól og segist ekki sammála þeim sérfræðingum sem bæði koma úr atvinnulífinu og verkalýðshreyfingunni og meira að segja úr fjármálaráði og frá fleiri stöðum og hafa verið að benda á það að útgjaldavöxtur ríkisins er að kynda verðbólgubálið. Seðlabankinn sér sig nauðbeygðan til að hækka vexti til að reyna að stemma stigu við þessu. Afleiðingin er þessi: Hálf milljón, 500.000, fyrir venjulegt fólk á ári. Þetta er auðvitað ekki boðlegt. Aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar birtist okkur kannski í því að núna á þessum svarta degi vaxtahækkana þá er bara einn stjórnarþingmaður búinn að nefna þetta ástand í ræðum hér undir þessum lið, störf þingsins, og það var hv. formaður fjárlaganefndar sem sagði að þetta rothögg á íslensk heimili væri ákveðin vonbrigði. Þetta er nú allur metnaðurinn. Við verðum að gera það gagnvart fólkinu í landinu að grípa í taumana. Ríkisvaldið þarf að stíga inn í með sterkari hætti. Síðan verðum við auðvitað líka að geta tekið heiðarlega umræðu um það hvort við ættum að láta þennan kerfisvanda malla aftur og aftur, áfram og áfram, ár eftir ár með sömu þungu búsifjunum fyrir heimilin í landinu.

Virðulegur forseti. Eðlilega hafa margir rætt hér stýrivaxtahækkun Seðlabankans og ástandið í efnahagsmálum. Ég tel fulla ástæðu til að ræða ástandið í efnahagsmálum og geri það bæði hér í þingsal þegar það á við, en ekki síður og allra helst í fjárlaganefnd þar sem við fjöllum nú um fjármálaáætlun til næstu ára. Virðulegur forseti. Mig langaði að nota þetta tækifæri til að segja þingheimi frá því að í lok síðustu viku sótti ég ráðstefnu Eystrasaltsþingsins sem fulltrúi Norðurlandaráðs, ásamt hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og Hönnu Katrínu Friðriksson. Þar var umræðuefnið, eins og alltaf á alþjóðavettvangi, stríðið í Úkraínu og ástandið í þeim löndum sem eiga landamæri að Rússlandi. Þetta þing var sérstaklega sett til að fjalla um samstöðu og samstarf í austri, mikilvægi þess að þau lönd sem eiga landamæri að Rússlandi séu í virku og góðu samstarfi. Ég notaði að sjálfsögðu tækifærið til að koma inn á leiðtogafund Evrópuráðsins, sem haldinn var hér í Reykjavík tveimur dögum áður, og mikilvægi tjónaskrárinnar sem þar náðist samkomulag um. Því miður hafa ekki öll löndin enn skrifað undir þessa tjónaskrá. Þau lönd sem ekki hafa gert það enn eru líka þau lönd sem voru, alla vega að hluta til, boðuð á þetta þing og mættu illa eða lítið. Virðulegur forseti. Ég hef sagt það áður hér í ræðustól að ég held að það sé mjög mikilvægt að við hér á Íslandi og á Norðurlöndum vinnum þétt með vinum okkar í Eystrasaltslöndunum sem eru alveg ofboðslega skelfdir, eðli málsins samkvæmt, gagnvart framgangi Rússa. Þau þekkja af eigin raun hvernig það er að vera undir Sovétríkjunum gömlu og þau vita að þeim stafar veruleg ógn af ástandinu. Við eigum að standa með Úkraínu en við eigum líka áfram að sýna í verki hversu góðir og öflugir vinir þessara minni ríkja í Eystrasaltinu við erum.

Virðulegur forseti. Ég stekk hér inn með engum fyrirvara þar sem það féllu út frummælendur. Ég fagna því að hér verði gefinn kostur á einhvers konar umræðu, þankatanki, í næstu viku um það sem flestir þingmenn virðast sammála um að eru grafalvarleg vandamál tengd efnahagsmálunum. Ég myndi hvetja til þess að við, í öllum flokkum, leituðum okkur þekkingar og jafnvel ráðgjafar utan frá sem innan, vegna þess að ég hef ekki heyrt neina patentlausn á þessu flókna vandamáli, þessu flókna samspili örmyntarinnar í samanburði við aðrar myntir og efnahagsmálin almennt. Eigum við ekki bara að viðurkenna að vor unga þjóð, vor unga sjálfstæða lýðveldisþjóð, á sér nokkuð flekkótta fjármálasögu. Við erum hér nokkur inni sem munum vel 1983 og 120% verðbólguna. Það var nú ekki beint til að státa sig af. Efnahagshrunið 2008, þótt það væri ekki eingöngu innlent fyrirbrigði, er annað dæmi um að við höfum ekki haldið sérlega vel eða farsællega á spöðunum. Staðan eins og hún er í dag segir okkur að það er meinsemd hér sem við höfum ekki náð tökum á. Ef við horfum bara til þeirra sem hafa hlotið bata hér inni með atfylgi SÁÁ eða AA-hugmyndafræðinnar, 12 spora kerfisins, væri þá ekki best að játa í auðmýkt að við þurfum aðstoð og ráðgjafa? Við fengum Buchheit hér í hruninu og ég held að það séu til fróðari og betri menn, sérfræðingar í efnahagsmálum, sem gætu gefið okkur ráð. 

Virðulegi forseti. Ég vil bara nýta þetta tækifæri og þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir að vinna vel að þessu máli og koma því hingað í gegnum þingið. Þessi ákvæði varðandi kauprétti til sprotafyrirtækja skipta nýsköpun á Íslandi miklu máli. Við gerum sprotafyrirtækjum kleift í ríkara mæli að laða til sín hæfileikaríkt fólk með því að bjóða því upp á þetta endurgjald með vinnuframlagi sínu. Með þessu geta þá sprotafyrirtæki hvatt starfsfólk til að vinna að markmiðum félagsins og deila áhættu og árangri af framtíðarafrakstri vinnunnar. Þannig að ég fagna verulega þessu skrefi í dag sem var eitt af þeim leiðarljósum sem voru sett á grundvelli nýsköpunarstefnu sem var sett undir fyrrverandi hæstv. nýsköpunarráðherra og kemur svo sem tekjuviðbót fyrir sprotafyrirtæki sem hafa alla jafna ekki fjárhagslega burði til að greiða há laun á sínum fyrstu skrefum þegar þau eru að koma sér af stað.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er eins og bland í poka og sterkt með; sumt gott en annað verra. Það er eðlilegt að gera lagfæringar en atriði sem í grunninn eru grundvallarmál ætti ekki að setja inn í pakka sem þennan. Það er ekki óeðlilegt að starfsfólk fái hluta af launum sínum greiddan með kauprétti og ég get alveg fallist á það. Hins vegar er þarna um launagreiðslu að ræða og ég get ekki stutt það að þessi laun séu meðhöndluð á einhvern annan hátt en önnur laun, rétt eins og ég fæ ekki skilið hvers vegna þeir sem byggja afkomu sína á braski með hlutabréf njóta annarra fríðinda en venjulegt launafólk. Þarna er síðan um að ræða framlengingu á ívilnunum eða opinn víxil vegna kaupa á rafmagnsbílum fram til áramóta. Virðulegur forseti. Væri það ekki réttari forgangsröðun að samþykkja frekar opinn víxil vegna NPA-samninga?

Virðulegur forseti. Á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar með seðlabankastjóra 9. maí síðastliðinn spurði ég út í stöðu fjármálaeftirlitsins innan Seðlabankans. Þar vísaði ég í athugasemdir ytri matsskýrslu um frammistöðu Seðlabankans sem unnin var af þremur erlendum sérfræðingum en í henni segir að fyrirkomulag æðstu stjórnar feli oft í sér of vítt valdsvið og áhættu vegna lykilmanns sem er þá seðlabankastjóri. Þar stóð líka að skýrsluhöfundar hefðu ekki kynnst í öðrum seðlabönkum stjórnunarháttum sem víkja í svo miklum mæli frá stjórnunarfyrirkomulaginu. Ég spurði seðlabankastjóra hvernig hann hygðist bregðast við gagnrýni af þessu tagi. Seðlabankastjóri sagði að það mætti velta fyrir sér hversu nátengt fjármálaeftirlitið eigi að vera öðrum störfum Seðlabankans. Ég tek undir það og tel að við getum ekki bara blásið á þessar alvarlegu athugasemdir. Í frumvarpinu sem við greiðum atkvæði um er ekki brugðist við þeim heldur þvert á móti er núverandi fyrirkomulag fest enn frekar í sessi. Þess vegna get ég ekki greitt atkvæði með frumvarpi þessu.

Forseti. Ég fagna þessu máli og styð það sem er í raun bara lítið skref í þá átt sem við eigum að fara í því að tryggja öryggi og vernd þolenda heimilisofbeldis. Mig langar hins vegar að vekja athygli á athugasemdum sem bárust um málið varðandi m.a. það að í frumvarpinu er talað um heimild heilbrigðisstarfsfólk til að tilkynna til lögreglu en ekki skyldu. Í nefndaráliti meiri hlutans gætir ákveðins misskilnings varðandi muninn á því að starfsmanni sé skylt að tilkynna eitthvað að beiðni sjúklings eða skylt að tilkynna eitthvað án tillits til samþykkis sjúklings. Vegna þessa sýnist mér orðalaginu ekki hafa verið breytt úr heimild í skyldu. Eins og þetta frumvarp er orðað þá í rauninni fellur ákveðið mat í hendurnar á heilbrigðisstarfsmanni, að meta hvort hann eigi að nýta þá heimild sem hann hefur til að tilkynna til lögreglu. Það eru ákveðnir ágallar á þessu frumvarpi sem ég vek athygli á og ég vona að verði lagfærðir í framtíðinni og verði hugað að í framkvæmd. Að því sögðu þá styð ég þetta mál enda snýst það fyrst og fremst um að skapa heimild til miðlunar persónuupplýsinga sem getur verið nauðsynleg í þessum málum.

Forseti. Ég ætla að vera sammála hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur sem kom hingað upp áðan og talaði um að það sé heimild en ekki skylda en þetta er mjög mikið framfaraskref. Mig langar líka bara að koma hingað upp og hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða, að halda áfram að vinna í þessum málaflokki vegna þess að það er rosalega mikið verk að vinna og þá sérstaklega þegar kemur að húsnæði fyrir fjölskyldur sem hafa verið þolendur heimilisofbeldis og líka einstæða þolendur. Það bara vantar mikið húsnæði, Kvennaathvarfið er sprungið, það eru mjög erfiðar aðstæður að vera í og þetta gerir það að verkum að stundum hafa þolendur ekki annarra kosta völ en að fara aftur í ofbeldisaðstæður.

Virðulegi forseti. Ég fagna því framfaraskrefi sem er verið að stíga hér í þágu þolenda heimilisofbeldis og vil ítreka að ef það kemur fram beiðni frá sjúklingi um tilkynningu þá er heilbrigðisstarfsmanni skylt að framfylgja þeirri beiðni. Það verða útfærðar verklagsreglur í kringum þessi mál öllsömul inni á heilbrigðisstofnunum og ég deili ekki áhyggjum hv. þingmanna, sem hingað hafa komið upp og gert grein fyrir atkvæði sínu, af því að þetta muni missa marks. Ég fagna þessu. Þetta er virkilega mikið framfaraskref og ég vona að við munum stíga fleiri skref í þessa átt. Takk.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að mér þykir leitt að sjá að hæstv. matvælaráðherra er að fara úr salnum. Ég held að hún og fleiri þingmenn í Vinstri grænum hefðu gott af því að fara örlítið betur yfir þetta mál og hlýða á athugasemdir þingmanna. Áður en lengra er haldið vil ég þakka hv. formanni atvinnuveganefndar, Stefáni Vagni Stefánssyni, fyrir lipra fundarstjórn. Þar þurfti formaðurinn örugglega að grafa djúpt í reynslubanka sinn til að koma á sáttum innan stjórnarliðsins, svo mikill var atgangurinn hjá einum helsta talsmanni þessa frumvarps, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Hún gekk fram fyrir hönd hæstv. ráðherra eins og skjaldmær og vildi drífa þetta mál í gegn þó að flest, ef ekki allt, í frumvarpinu væri andstætt stefnu Vinstri grænna. Ég mun fara stuttlega yfir það. Ég ítreka að mér þykir mjög miður að hæstv. matvælaráðherra skuli ekki hafa tíma til að hlýða á umræðu um málið því að vissulega má ýmislegt laga í því. Það liggur ekkert á að afgreiða þetta mál. Það er alveg ljóst að í umræðu um sjávarútvegsmál hafa fulltrúar SFS, sem þetta mál varðar einna mest, og Landssamband smábátaeigenda haldið því fram að naumt sé skorið hvað varðar veiðiheimildir. Það eru sérstaklega fulltrúar SFS. Þess vegna mætti alls ekki hliðra til hvað varðar strandveiðar. Þeir væru við það að binda togarana við bryggju. Það er ekkert sem liggur á. Þess vegna held ég að það væri ágætt að hæstv. matvælaráðherra, þó að hún hafi ekki tíma til að sitja í salnum nú, að hún hlýddi á þessa ræðu og drægi þetta frumvarp til baka í kjölfarið. Ekkert kallar á að þetta frumvarp fari í gegn. Það er rétt að fara aðeins yfir efni frumvarpsins. Það snýst um það í stuttu máli að afnema allar takmarkanir á afli skipa sem toga uppi við landsteina og láta lengdartakmarkanir gilda. Þá geta öflugir en stuttir togarar togað uppi við landsteina, eða þrjár mílur frá landi. Það er innan við 5 km frá landi. Þetta er bara steinsnar og nánast uppi í fjöru, það sem heimilað er í þessu frumvarpi. Þeir þurfa ekki að hafa aðeins eina heldur geta haft tvær botnvörpur. Það er ekkert sem mælir á móti því og það er meira að segja rætt. Þetta frumvarp siglir undir fölsku flaggi. Það læst vera liður í orkusparnaði og orkuskiptum og liður í því að spara jarðefnaeldsneyti. Svo er alls ekki. Það er ekki hægt að ganga út frá því að svo sé. Menn sjá það í hendi sér að meðan ljáð er máls á því að togarar geti stækkað vélar sínar og engin mörk á því, þá opnar það á að menn geti notað enn þyngri veiðarfæri og farið enn grynnra og nær með jafnvel tvö troll aftur í togurum. Þetta er í raun alveg andstætt stefnu Vinstri grænna. Þetta er ekki gömul stefna sem ég hef grafið upp heldur er þetta stefna sem var samþykkt 17. til 19. mars á Akureyri. Ég prentaði hana út og vil fá að lesa örlítinn kafla úr stefnu Vinstri grænna sem var samþykkt 17. til 19. mars, með leyfi forseta: „Landsfundurinn ályktar að ekki verði leyft að auka enn frekari veiðar togskipa með auknu vélarafli og öflugum botndregnum veiðarfærum innan viðkvæms botnvistkerfis á grunnslóð. Veiðar og notkun veiðarfæra verði byggðar á rannsóknum með áherslu á verndun uppeldisstöðva fiskstofna og lífríkis sjávar í efnahagslögsögu Íslands.“ Við getum ekki sakast við almenna flokksmenn Vinstri grænna. Þeir gerðu sitt. Þeir samþykktu þessa stefnu. Við getum hins vegar furðað okkur á þeim fulltrúum sem hafa valist fyrir þetta framboð á Alþingi. Þetta frumvarp, sem hér er til umræðu, er ekki í neinu samræmi við stefnu flokksins. Það er engu líkara en fyrirmenn flokksins hafi tekið þessa liðsmenn í gíslingu, samþykki allt annað og geri nákvæmlega ekkert með stefnu flokksins. Það er ekki snefill af stefnu flokksins í þessu frumvarpi, hvað þá í þeim vinnubrögðum sem hæstv. matvælaráðherra hefur viðhaft við að koma þessu frumvarpi í gegn. Með þessu er þrengt að smábátum. Ég ætla ekki að þreyta þingheim á því að lesa upp úr mikilli og göfugri stefnu Vinstri grænna um hvernig þeir vilja efla smábátaútgerð og félagslega þáttinn í fiskveiðistjórnarkerfinu. En við erum ekki að gera það. Við erum að þrengja að smábátum. Við verðum líka að spyrja okkur: Er það þjóðhagslega hagkvæmt? Er það gott fyrir Ísland að koma upp stórvirkum togurum og reyna síðan að slökkva á allri nýsköpun og nýliðun í atvinnugreininni? Er það svona eftirsóknarvert? Greinilega, ef hlýtt er á hæstv. matvælaráðherra og lesin þau frumvörp sem koma á færibandi til þingsins frá henni. Þau miða öll að þessu. Hér er t.d. frumvarp um strandveiðar þar sem reynt er að etja strandveiðisjómönnum saman í stað þess að sýna bjartsýni og skoða það að auka frelsi til veiða. Margt bendir til að tækifæri séu til þess núna. Nei, frekar ræðum við frumvarp sem snýst fyrst og fremst um það að hleypa öflugri skipum með stærri skrúfu og meira vélarafli inn á grunnslóð. Þetta er alveg óskiljanlegt. Það er ýmislegt sem vekur spurningar líka. Það er framganga Hafrannsóknastofnunar í þessu máli. Í umsögn um þetta frumvarp kom fram að þetta skipti engu máli. Þetta hefði engin áhrif á lífríki eða fiskstofna þó að farið væri með meira vélarafl og stærri skrúfur inn á grunnslóð. Það hefði ekki nein áhrif. Maður spyr sig: Hvers vegna koma fram svona umsagnir? Þá fór ég að skoða hlutina og gróf upp ekki gamla skýrslu. Hún er ekki nema fimm ára gömul. Þar kom fram hjá helsta sérfræðingi Hafró í veiðarfærum - gott ef hann er ekki kominn yfir til SFS, sá ágæti sérfræðingur - að ófært væri að ákveða veiðisvæði eingöngu út frá lengd skipa heldur þyrfti einmitt að horfa til vélarafls og stærðar skrúfu. Það er einmitt það sem horft er fram hjá í þessu frumvarpi. Ekki hefur komið fram hjá sérfræðingum Hafró hvers vegna þeir hafi allt í einu snúið við blaðinu. Hvers vegna er það? Það hafa ekki komið neinar skýringar. Á nefndarfundi sem ég rak nefið inn á spurði ég forstjóra Hafró hvort rétt væri að horfa algjörlega fram hjá aflvísisstuðli. Í svörum hans kom fram að þetta væri ekki gott. Þegar gengið var eftir þessu voru svör eitthvað á þá leið að þetta væri óljóst hugtak. Það kemur mér algjörlega á óvart að þetta sé óljóst hugtak. Það segi ég m.a. vegna þess að ég er í helgarnámi í vélstjórn í Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra. Þar er þetta ekkert flókið. Þetta er mjög einfalt. En þetta virðist vera flókið á Hafró. Menn tala um þetta sem eitthvert margslungið hugtak, sem það er alls ekki. Það þyrfti að fá fram hvers vegna menn snúa allt í einu við blaðinu. Hér er fimm ára gömul skýrsla þar sem segir að ótækt sé að miða aðeins við lengd því að heldur eigi að horfa á vélarafl og togkraft. En núna er allt í einu allt annað uppi á teningnum. Það er í fleiru sem gaumgæfa þarf störf þessarar ágætu stofnunar. Varðandi ráðgjöf um hvað má veiða mikið og allt það, hún hefur náttúrlega ekkert gengið upp. Þess vegna set ég spurningarmerki við það þegar menn líta á ráðgjöf frá þessari ágætu stofnun, þó að vissulega sé margt gott unnið þar, sem einhvern heilagan sannleik. Þannig eru vísindin ekki. Vísindin eiga að snúast um að tekist sé á og að gagnrýnin hugsun sé í gangi, en ekki að það sé eitthvert „híerarkí“, að þessi skoðun sé fyrir fram réttari en önnur. Ég held að þarna sé rétt að staldra við. Ég skora þess vegna á hæstv. matvælaráðherra að sjá til þess að þetta frumvarp verði dregið til baka. En þá er aftur komið að verðmætasköpuninni, sem ég kom inn á áðan. Er betra, eins og hæstv. ráðherra virðist stefna að, að taka sem mestan afla á togskipum? Er það betra fyrir þjóðarbúið? Ég tek fram að ég er alls enginn andstæðingur togskipa og tel að þau eigi fullan rétt á sér og séu nauðsynleg. En þegar það er gert á kostnað dagróðrabáta er það þjóðhagslega óhagkvæmt. Það er þannig. Það er alveg ljóst að dagróðrabátar, sem verður mögulega þrengt að með þessu frumvarpi, skila verðmætari afla í land. Ég segi þetta ekki út í loftið. Ef fiskur kemur á markað frá dagróðrabáti fær hann hærra verð en vikugamall togarafiskur. Ég tek fram að togarar eru lífsnauðsynlegir fyrir atvinnuveginn. Þess vegna er slæmt að hæstv. matvælaráðherra skuli ekki hlýða á Landssamband smábátaeigenda. Hún virðir þá að vettugi og ræðir ekkert við þá. Þeirra sjónarmið fá ekki hljómgrunn og eru varla rædd. Þess vegna held ég að við séum komin í vanda. Það eru komin einhver átök um mál sem menn ættu að geta náð saman um og fundið skynsamlega lausn á. Þetta er ekki gott frumvarp fyrir Ísland. Hæstv. matvælaráðherra hefur í störfum sínum í þessu máli og ýmsum öðrum ekki haft víða sýn á hlutina, því miður, heldur virðist hún vera mjög þröngsýn í þeim frumvörpum sem hún leggur fram. Það eru þau sem koma innan úr kerfinu. Þeir minni í atvinnugreininni eru settir til hliðar og þeim ýtt út í horn. Hún horfir á stórvirkar vinnslur sem svar og framtíðarsýn Vinstri grænna. Hún deilir þeirri sýn ekki með almennum flokksmönnum Vinstri grænna. Þeir hafa samþykkt eitt en hún gerir eitthvað allt annað. Það er miður.

Frú forseti. Nú þegar þetta frumvarp er komið til 3. umr. vil ég nota tækifærið og gera grein fyrir afstöðu minni til málsins. Ég hafði ekki tekið sæti á þingi þegar gengið var frá meirihlutaáliti fyrir 2. umr. og þegar málið var rætt við 2. umr. Eftir þá umræðu var málinu vísað aftur til hv. atvinnuveganefndar sem fékk á sinn fund fulltrúa frá Hafrannsóknastofnun og Byggðastofnun. Eins bárust ýmsar athugasemdir fyrir og eftir 2. umr. er lutu að óvissu um áhrif þessara breytinga á afrakstursgetu afmarkaðra fiskimiða á grunnslóð og um áhrif aukinnar afkastagetu togskipa undir 42 m á grunnmið og fjárfestingar í nýjum skipum eða breytingum á eldri skipum. Fyrir liggur að breytingar sem boðaðar eru í þessu frumvarpi munu leiða til þess að stærri skip en þau sem veiða nú innan 12 mílna munu gera það í auknum mæli. Þetta kemur fram í greinargerð með frumvarpinu og einnig í áliti meiri hluta hv. atvinnuveganefndar. Þá er það svo að ekki liggur fyrir á þessum tímapunkti við afgreiðslu þessa máls hver verður niðurstaða vinnu stjórnvalda við að skilgreina viðkvæm hafsvæði og botnvistkerfi, sem eiga að njóta verndar gagnvart veiðarfærum sem snerta botninn, né heldur hvaða áhrif slíkar breytingar kunna að hafa á einstök byggðarlög, útgerðarform eða afmarkaða stofnhluta á grunnslóð. Ég sé ekki betur en öll þessi gagnrýni eigi fyllilega rétt á sér. Ég tel frumvarpið sneiða með öllu hjá mikilvægum þáttum í málinu og ástæðum þess að reglan um aflvísi var sett á sínum tíma. Takmörkun á sókn stórra og aflmikilla togskipa á grunnslóð hefur alltaf verið í gildi í lögum, í 30, 40 eða 50 ár. Fyrst var miðað við brúttórúmlestir, síðan lengd og hestöfl en við lagabreytingu árið 1997 var aflvísisregla tekin upp. Það er þannig að grunnslóð er afar takmörkuð og hentar ekki til magnveiða öflugra togskipa. Þetta eru hin einföldu sannindi í þessu máli. Lykilhugtak hér er afrakstursgeta fiskimiða á grunnslóð. Það er fiskurinn sjálfur, ekki veiðarfærið, búnaðurinn eða hafsbotninn, heldur fiskurinn sjálfur. Af frumvarpinu, greinargerð með því og af svörum ráðuneytis er alveg ljóst að ekki hefur verið leitað álits fiskifræðinga á afrakstursgetu afmarkaðra fiskimiða á grunnslóð og á áhrifum magnveiða afkastamikilla fiskiskipa á fiskigengd á slíkum miðum. Það er verulegur ágalli á þessu máli. Þá hefur ráðherra og ráðuneytið ekki heldur leitað álits fiskifræðinga á stofngerð og líffræðilegri fjölbreytni helstu nytjastofna botnfisks á grunnsævi við sunnan- og vestanvert landið að mestu leyti. Í því sambandi er talið líklegt að á þessu svæði utan hrygningartíma sé að finna minni stofnhluta sem skera sig frá öðrum stofnhlutum sömu tegundar hvað varðar atferli og göngumynstur. Þess vegna þarf að gæta hófs og sýna aðgát við nýtingu þessara fiskimiða. Í frumvarpinu er ekki tekið á þessu. Það er mjög bagalegt. Nauðsynlegt væri að skoða frekar stofngerð fiskstofna í heild, aðallega þorsks, og þá líffræðilegu fjölbreytni innan tegunda og sérkenni stofnhluta sem halda til á grunnslóð. Það er vegna þess að í grunninn snýst þetta mál ekki um heildaraflamark, eins og Hafrannsóknastofnun kom inn á, heldur um samsetningu fiskiskipaflotans og beitingu hans við veiðar á þessum svæðum. Ég tel alveg ljóst að samþykkt þessa frumvarps mun leiða til mikilla breytinga í fiskiskipaflotanum, enda er leikurinn til þess gerður. Útgerðarfyrirtæki munu fjárfesta í flota stórra og afkastamikilla togara, sem yrðu 41,9 m á lengd af því að lengdarreglan er enn 42 m í lögunum. Þess vegna verða fiskiskip 41,9 m á lengd, þverbyggð, háreist og með mikið vélarafl, og togveiðisókn á grunnslóð fyrir sunnan og vestan landið. Ég tel að plástrar á einstaka bletti - þar sem takmörkun á veiðiálagi á tilteknum veiðisvæðum beinist að veiðarfærum fremur en stærð báta eins og Hafrannsóknastofnun hefur tiltekið - muni einfaldlega ekki bæta úr þessum vanda sem er verið að skapa, né heldur fyrirbyggja þá hvata sem myndast nú til breytinga á samsetningu fiskiskipaflotans. Frú forseti. Hófleg nýting fiskimiða á grunnslóð er lykilregla. Þetta er varúðarregla sem hefur verið fylgt við veiðar við Íslandsstrendur áratugum saman. Með því að kippa út aflvísi er grafið undan þessari reglu. Það get ég ekki fallist á. Frumvarpið er vanreifað og ófullbúið. Horft er of þröngt á eitt tiltekið markmið, sem er ágætt í sjálfu sér, en ekki er skeytt um áhrif á önnur veigamikil atriði. Ég heyrði eitt sinn spakmæli úr sveitinni, sem ágætt er að hafa í huga við lagasetningu. Það er á þessa leið: Áður en girðing er fjarlægð er algjört lykilatriði að vita af hverju girðingin var reist og hvaða afleiðingar það hefur að fjarlægja hana. Frú forseti. Hér er verið að fjarlægja girðingu. Ekki hefur verið skoðað nægilega af hverju girðingin var reist og ekki skeytt um afleiðingar þess að girðingin verði fjarlægð. Ég mun því ekki greiða atkvæði með þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu sem ég er efnislega sammála og ég tel hann nú vera björtustu von Sjálfstæðisflokksins í sjávarútvegsmálum og ég ætla að vona að hann taki því ekki sem háði eða taki því illa. Það er bara svoleiðis, það hefur verið regla hér um árabil að þingmenn þessara gömlu kvótaflokka hafa flúið úr þingsal um leið og menn hafa verið að ræða þessi sjávarútvegsmál, enda eru þau náttúrlega endaleysa hvað varðar reglur og spillingu og rugl sem við þurfum náttúrlega að vinda ofan af smám saman. Það eru mikil tækifæri í því. En það er alveg ljóst að hv. þingmaður þekkir ágætlega til sjávarútvegsins og hann gefur þessu frumvarpi augljóslega falleinkunn. Ég held reyndar að margir í meiri hlutanum hafi afgreitt þetta furðulega frumvarp Vinstri grænna með hálfgerðu óbragði út úr nefndinni, sem er ekki skrýtið. Í rauninni er það stórundarlegt að flokkur sem kennir sig við grænt skuli hafa sett þetta frumvarp fram í nafni orkuskipta og hvað þetta allt heitir þegar það er alveg augljóst, frú forseti, að þetta frumvarp mun snúast alveg í gagnstæða átt. Eru einhverjar skýringar á þessu? Telur þingmaðurinn einhverjar skýringar á þessu, að hæstv. ráðherra hafi látið glepjast af þessari dellu, þetta geti leitt til olíusparnaðar og orkuskipta og ég veit ekki hvað þessar klisjur heita. Það er alveg ljóst að þetta mál gengur þvert gegn stefnu Vinstri grænna og þetta mun alveg örugglega, eins og hv. þingmaður leiddi góð rök að, ganga í öfuga átt.

Frú forseti. Ég get sagt það að ég er ekki viss hvað það er sem hæstv. matvælaráðherra er að gera með þessu frumvarpi annað en það sem kemur fram skýrt í greinargerð og er markmiðið, að draga úr olíunotkun og ná fram árangri í orkuskiptum. Þetta er eitt af þremur frumvörpum í þeirri vegferð stjórnvalda. Það eitt og sér, frú forseti, er ágætismarkmið og göfugt og ég styð alveg markmið þessa frumvarps. Ég tel bara að sú leið sem er farin sé ekki rétt. Breytingarnar munu hafa aðrar afleiðingar í för með sér en að ná eingöngu fram orkusparnaði. Og reyndar ef út í það er farið og þær raungerast sem ég er að vara hér við, þá má efast um að meira að segja markmiðið um orkusparnað nái fram að ganga. Ef samsetning flotans breytist, togskipin verða breiðari, háreistari, með meira afl, tvö troll, þá má efast um að það hafi náðst í raun og veru einhver sérstakur árangur í orkuskiptum ef það er eina sjónarhornið sem skiptir máli í þessu máli, sem ég tel ekki vera.

Frú forseti. Það er nefnilega alveg augljóst að miklu meiri líkur eru á því að þetta frumvarp muni leiða til meiri olíueyðslu og það mun örugglega ekki hafa góð áhrif á lífríkið að draga enn þyngri veiðarfæri og enn grynnra en áður. Það er alveg augljóst. Ég held að okkur skorti ákaflega hér í þessari umræðu fulltrúa Vinstri grænna en ég sé bara engan þeirra hér í þingsalnum og engan skal undra. Það er bara óverjandi að flokkur sem kennir sig við eitthvað vinstri grænt skuli leggja svona frumvarp fram. Óskiljanlegt. Hvers vegna erum við lent í þessu? Ég held að hæstv. matvælaráðherra, sem sagðist í upphafi valdaferils síns sem ráðherra ætla bæði að leiða til aukins jafnréttis og sætta sjónarmið, hafi einfaldlega ekki tekist vel upp. Það sést í þessu máli og fjölmörgum málum. Og hvers vegna er það svo? Ég held og ég er í rauninni alveg viss um það að hún sé ekki að ræða við alla hagaðila málsins og horfi ekki heldur til almannahagsmuna fyrst og fremst þegar hún er að fara yfir mál. Ég tel alveg augljóst að það sé hægt að ná sátt í málinu með margvíslegum hætti. Það eru mikil tækifæri í að gera betur og það er mjög leitt að vera alltaf að tefla fram útgerðarflokkum sem einhverjum andstæðum, smábátar og togveiðibátar. Það er einfaldlega mikið tækifæri í þessu kerfi til að gera mun betur. Ég vona svo sannarlega að þó svo að hún klúðri þessu máli hér í gegn þá komi einhver breyttur taktur í þetta því þetta gengur ekki svona áfram og það er virkilega tækifæri til að gera betur í sjávarútvegsmálunum.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni um að það er hægt að ná um þessi atriði mun betri sátt og mun betri árangri. Við skulum þá hafa í huga þegar verið er að tala um orkusparnað og loftslagsmarkmið viðkomandi sjávarútvegi, að íslenskur sjávarútvegur hefur nú þegar á undanförnum árum og áratugum náð alveg gríðarlega miklum árangri í að draga úr orkunotkun, olíunotkun. Gríðarlega miklum árangri. Það snýr ekki bara að fiskimjölsverksmiðjunum og rafvæðingu þeirra. Það snýr að betri fiskiskipaflota, betri og nýrri búnaði, vélum o.s.frv. Þetta er auðvitað lykilatriði til að greinin í heild sinni geti haldið áfram að ná árangri í þessa veru, aukinni hagræðingu, aukinni innleiðingu nýrrar tækni og búnaðar, á grundvelli þess að það sé hægt að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi, rekstrarskilyrði greinarinnar séu enn til staðar og séu bætt. Þetta er lykilatriði. Þá náum við þeim árangri sem að er stefnt. En þetta tiltekna frumvarp, fyrir þessa tiltekna tegund veiðiskipa, er ekki til þess fallið. Það nær ekki utan um hina ólíku hagsmuni sem eru í sjávarútvegi, hvort sem það eru byggðarlög, útgerðarform eða annað sem er í þessu flókna og mikla gangverki fiskveiðistjórnarkerfisins.

Frú forseti. Hér er verið að ræða frumvarp sem lagt er fram sem loftslagsfrumvarp, til að draga úr olíunotkun fiskiskipa. En sannleikurinn er sá að á sama tíma er verið að fórna lífríki sjávarins og umhverfinu. Það er einfaldlega þannig að þegar við erum að reyna að fara að bæta loftslagsmálin þá megum við ekki gera það á kostnað annarra þátta sem eru alveg jafn mikilvægir í öllu þessu. Það vekur mikinn óhug hjá mér að það sé verið að nýta loftslagsvána til þess að ná fram möguleikum fyrir stærri og öflugri skip til að veiða á grunnsævi.

Frú forseti. Við höfum hér æðislegt frumvarp að mati Vinstri grænna, með loftslagsmarkmið, olíusparnað, orkuskipti og ég veit ekki hvað allt þetta heitir, akkúrat þessi mál og þessi gildi sem Vinstri grænir segjast standa fyrir. Þess vegna vekur furðu að þeir skuli ekki láta sjá sig í umræðunni. Telur hv. þingmaður að það geti verið að þeir séu búnir að átta sig núna, séu að átta sig á því að þetta frumvarp geti augljóslega snúist upp í andhverfu sína eins og hefur verið skýrt tekið fram af hv. þm. Teiti Birni Einarssyni? Telur hann að sú gæti verið raunin og þess vegna sé þessi flótti héðan, að þeir geti ekki tekið þátt í þessari umræðu, þeir séu búnir að átta sig á því að þetta frumvarp er bara vitleysa og fari augljóslega í berhögg við stefnu flokksins og hafi ekki einfaldlega þor og kjark til að draga málið til baka? Hvað getur skýrt þetta, að menn komi hér með frumvörp sem ganga gegn grunnstefnu flokksins sem var samþykkt núna bara á þessu ári, fyrir örfáum vikum síðan? Þegar þeir er inntir eftir röksemdum þá eru þeir bara flúnir úr salnum. Þetta er ekki stórmannlegt. Þess vegna væri fróðlegt að fá skýringar hjá hv. þingmanni sem hefur talsverða þingreynslu og þekkir þessi mál, hvað geti skýrt það að menn taki ekki til máls og hann reyni alla vega að útskýra fyrir okkur, sem botnum ekkert í þessu, hvað sé í gangi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get ekki talað fyrir hönd annarra flokka en sem nýr þingmaður þá tekur maður eftir því að það virðist vera hér á þingi bara almenn hræðsla við það að viðurkenna að kannski væri hægt að vinna einhvern hlut betur. Það eru reyndar mjög þekkt dæmi almennt að það getur verið rosalega erfitt, þegar þú ert búinn að kynna einhvern hlut og tala fyrir honum, að segja: Heyrðu, við þurfum að skoða þetta betur. Mig langar að taka dæmi um þegar slíkt var þó gert hér á síðasta þingi. Þá var hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórssyni, bent á að í frumvarpi um, ef ég man rétt, nauðungarvistun sem hann hafði mælt fyrir, væru hlutir sem þyrfti að vinna betur. Þar sýndi einmitt hæstv. ráðherra, dug og þor til þess að segja: Já, hér eru komin fram góð atriði sem við þurfum að skoða betur. En það er rosalega erfitt, virðist vera, innan þessa salar, og ég tala nú ekki um hjá ráðherrum og öðrum, að hreinlega viðurkenna að eitthvað sé ekki nóg. Þeir segja: Við gerum þetta svona og svo lögum við það seinna. En ef við ætlum að laga allt seinna þá þurfum við að fara að hafa bara sumarþing og jólaþing og páskaþing og ýmislegt annað vegna þess að það verður svo mikið sem við skiljum eftir okkur. Ég held að við þurfum að læra að horfa betur á það sem við erum að gera.

Herra forseti. Ég tel þetta vera bara ágætisskýringu hjá hv. þingmanni, að þetta skýrist mögulega af einhverjum barnalegheitum. Það er miður á hinu háa Alþingi að menn hafi ekki vit til að vægja og hafa það sem sannara reynist og taka upp góða stjórnarhætti. Miðað við atganginn og það sem gekk á þegar verið var að taka þetta mál út úr atvinnuveganefnd, þá var mér ekki um sel. Það var bara tekist hart á innan stjórnarmeirihlutans. Ég er svo hissa, miðað við það sem gekk á hjá hv. þingmanni Vinstri grænna, að hún skuli ekki vera hér og útskýra fyrir okkur hvað hún sér í þessu, að hennar mati, góða loftslagsfrumvarpi, sem við sjáum ekki. En það væri ágætt líka að að fá það fram hjá hv. þingmanni hvort hann hafi ekki áhyggjur af þessum stóriðjurekstri á fiskimiðunum þar sem Vinstri grænir virðast vilja frekar hliðra til fyrir stórum og aflmiklum togbátum á kostnað hinna smáu. Ef maður horfir bara á þau verðmæti sem hver og einn þorskur af dagróðrabáti skilar, sem er heldur hærra, er þetta ekki misráðið út frá heildarhagsmunum þjóðarinnar og síðan því augljósa að vera að toga með meira afli og meiri þyngd á grunnslóðinni? Maður bara skilur ekkert í þessu.

Herra forseti. Það er því miður þannig hér á þingi nú að við erum allt of lítið að hlusta á hvert annað og allt of lítið að hlusta á rökin frá hvert öðru og við erum allt of lítið í því að finna milliveginn. Þá er ég ekki að tala um málamiðlanir heldur að ræða málin hreint og opinskátt. Þetta er eitthvað sem tíðkaðist á þingum hér áður fyrr. Ég kem nú úr ætt þar sem afar mínir voru á sitt hvorum enda hins pólitíska litrófs og þeir gátu talað saman og rætt saman og lagt fram frumvörp saman þótt þeir kæmu úr ólíkum áttum. Í dag virðumst við ekki kunna nógu mikið af þessu og við þurfum að fara að tileinka okkur þessa leið. Varðandi það hvort það eigi bara að verksmiðjuvæða veiðar við Ísland þá hefur náttúrlega komið fram þegar Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi eru spurð, að þau segja að það væri hægt að sleppa öllum litlu strandveiðibátunum og setja bara eitt öflugt skip í staðinn og veiða þetta. Já, það er hægt að gera ýmislegt ef við viljum bara hámarka fiskinn sem við tökum úr sjó og sleppa því að hafa áhyggjur af umhverfinu, áhyggjur af lífríkinu, áhyggjur af því hvort það verði einhver fiskur til í framtíðinni. Það er ýmislegt hægt. En ég vona að við sem sitjum hér inni höfum skilning og vit á því að það þarf að passa upp á margt af þessu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum hönnunar og arkitektúrs fyrir árin 2023–2026. Tillagan felur í sér að unnið verði samkvæmt aðgerðaáætlun á sviðum hönnunar og arkitektúrs fyrir árin 2023–2026. Aukin áhersla verði lögð á markvissa nýtingu á aðferðafræði hönnunar og arkitektúrs en það sé til þess fallið að auka lífsgæði með verðmætasköpun, nýsköpun og sjálfbærni fyrir samfélagið í heild að leiðarljósi. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti atvinnuveganefndar til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hluta atvinnuveganefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Teitur Björn Einarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þessi tillaga er að mörgu leyti alveg ágæt. En það er hins vegar einn galli í þessu öllu saman sem ég hef rekið augun í og varð fyrir töluverðum vonbrigðum með. Það barst mjög vönduð umsögn um þessa tillögu frá Minjastofnun Íslands þar sem stofnunin telur upp atriði sem hún telur æskilegt að séu inni í þessu, atriði sem eru í raun og veru mjög mikilvæg að mínu mati. Vil ég þar t.d. nefna lið C.8 þar sem rætt er um heildstæða stefnumótun í mannvirkjagerð en Minjastofnun leggur til að undir liðinn Framkvæmd verði bætt við: mikilvægi handverksþekkingar, aðferða og efnisvals við viðhald og endurgerð mannvirkja sem tilheyra íslenskum byggingararfi. Ég held að það séu flestallir þingmenn sammála því að þetta sé mjög þörf og góð ábending sem ætti einmitt að vera í aðgerðaáætlun um hönnun og arkitektúr fyrir árin 2023–2026. Minjastofnun er með fleiri atriði sem hún telur nauðsynlegt að séu þarna inni og eru það því miður ekki, þetta kemur allt fram í umsögninni, m.a. það að endurnýta hús eða mannvirki að hluta eða í heild. Nú er það orðið mjög umhverfisvænt. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi þær áhyggjur sem hann hefur og vísar til umsagnar Minjastofnunar, sem ég tek undir með þingmanninum að er afskaplega ítarleg og góð, þá bendir Minjastofnun hér á marga þætti sem hún óskar eftir að verði settir inn í þetta en meiri hluti atvinnuveganefndar, eins og áður sagði, lagði til að tillagan færi fram óbreytt. Ef við skoðum aðeins lið C.8 í þessari þingsályktunartillögu, þar sem Minjastofnun er að ræða um mikilvægi handverksþekkingar, þá kemur þar fram að unnið verði að heildstæðari stefnumótun í mannvirkjagerð og innviðauppbyggingu þvert á stjórnkerfið með aukin gæði, sjálfbærni og öryggi að leiðarljósi. Nú er framkvæmdin á verksviði innviðaráðuneytisins. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að þessar athugasemdir sem Minjastofnun hefur komið með hér fari inn í þá heildstæðu stefnumótun sem lagt er til að farið verði í undir þessum lið, C.8. Ég held að hún eigi vel heima þar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætissvar og tek heils hugar undir að það er ákaflega mikilvægt þegar vinnunni verður fram haldið í ráðuneytinu að það verði horft til þessa. Það hefði að sjálfsögðu verið æskilegt að þetta væri í tillögunni, það er svona minn meginmálflutningur í þessu. Ég veit að hv. þingmaður ber góðan hug til minjaverndar og hefur staðið sig mjög vel í þessu máli. Þarna hefur nefndinni bara orðið á einhver yfirsjón, finnst mér, ekki horft nægilega í þetta vegna þess að það kemur alveg skýrt fram af hálfu Minjastofnunar, þetta er mjög skýr og góð umsögn, að hún leggur til að þessu sé bætt inn í textann. Það er svo annað sem ég rak augun í, undir liðum um samstarfsaðila. Það er bæði í lið C.9 og D.10 talað um samstarfsaðila og þar eru taldir upp Listdansskólinn, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Samtök iðnaðarins og fleira. Þarna leggur Minjastofnun til að Minjastofnun verði bætt við sem samstarfsaðila. Það er heldur ekki hlustað á það. Ég held að það hefði nú verið algerlega meinalaust að bæta þeim þarna inn sem samstarfsaðilum. Þarna, finnst mér, hefur bara orðið greinilega einhver yfirsjón í nefndarvinnunni, því miður. En ég vil bara hvetja hv. þingmann, án þess að ég hafi beina spurningu til hans að þessu sinni, til að beita sér fyrir því að þessi vinna fari fram í ráðuneytinu og að Minjastofnun, sem er gríðarlega mikilvæg stofnun, verði ekki alveg skilin út undan í því sem heitir aðgerðaáætlun um málefni hönnunar og arkitektúrs. Þetta höfðar náttúrlega gríðarlega mikið til þessarar stofnunar og varðveislu á okkar íslenska byggingararfi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar og ég vil bara segja það hér, þó að ég hafi kannski ekki fengið beina spurningu, að ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni með mikilvægi Minjastofnunar. Við deilum þeirri sýn og þeirri nálgun. Ég get líka tekið undir það, og geri það heils hugar, að það er mikilvægt þegar við förum að vinna þetta verkefni áfram í stjórnkerfinu að þessar raddir og þessar áhyggjur og þessar áherslur sem hv. þingmaður kom með í sínum andsvörum fái að heyrast inni í ráðuneytinu og menn reyni að fylgja þeim eftir eins og kostur er við vinnslu málsins. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni í því og tek brýningunni. Sá sem hér stendur skal beita sér fyrir því að svo verði í áframhaldandi vinnslu á þessu annars ágæta máli sem ég hlakka til að sjá verða að veruleika og raungerast núna á næstu misserum. Ég tek algerlega undir þetta og tek brýningunni um að fylgja þessu máli eftir, sem ég skal glaður gera.

Herra forseti. Ég verð nú að byrja á að þakka fyrir ágæta kynningu á tillögunni og þakka sömuleiðis hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir lipurlega fundarstjórn í yfirferð um málið. En ég sakna þess talsvert er að það sé ekki tekið á einu mesta vandamáli í hönnun húsa sem hefur hrjáð þjóðina á síðustu árum og þá er ég að tala um mygluna. Vissulega er þetta mjög fínt plagg. Ég átti nú stundum svolítið erfitt með að stauta mig í gegnum það, ég var bara að átta mig á því hvað væri samfélagslega hönnunardrifin nýsköpun, það er eitthvað sem ég þurfti að máta saman í kollinum hvað væri. Ég fékk reyndar ágætisskýringu á því á nefndarfundinum en ég er enn þá að meðtaka hvað það var. En ég held, svona miðað við það ástand sem er uppi í samfélaginu, það eru margir tugir skóla á Reykjavíkursvæðinu þar sem annaðhvort hefur verið lokað eða eru vandamál með myglu og við í Skagafirðinum höfum ekki farið varhluta af myglu og víðar um landið, þá væri svolítið gott að koma þessu inn í umræðuna. Þó að þetta sé fínt plagg um aðgerðaáætlun í málefnum hönnunar og arkitektúrs þá er það sem brennur á okkur, það er þessi bölvaða mygla. Það væri ágætt ef það væri hægt að koma því í umræðuna og leysa það. En að öðru leyti þakka ég fyrir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður kemur inn á. Í þessari þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í málefnum hönnunar og arkitektúrs fyrir árin 2023–2026 er ekki talað um myglu. Ég skal nú bara viðurkenna að ég geri mér ekki alveg grein fyrir af hverju það er en væntanlega líta menn svo á að mygluvandamálið eigi kannski meira heima í verklega þættinum heldur en í hönnun þessara bygginga og ég held að menn séu í svona aðgerðaáætlun ekki að fara niður í einhver einstök smáatriði varðandi hönnun mannvirkja. En ég er hins vegar algerlega sammála hv. þingmanni um að það er með ólíkindum, í raun og veru með algerum ólíkindum, það tjón sem íslenskt þjóðfélag, sveitarfélög, íbúar og bara allir eru að verða fyrir vegna myglu. Það er risavandamál sem við þurfum að nálgast og reyna að átta okkur á hvað veldur. Það er ekki bara þannig að þetta sé í gömlum byggingum sem skortir viðhald. Mygla er að koma upp hvort tveggja í endurgerðum húsum sem og nýjum húsum. Við höfum heyrt umræðuna um skóla víðs vegar um landið sem eru margir hverjir illa farnir og mun kosta sveitarfélögin hundruð milljóna að lagfæra. Þannig að ég er algerlega sammála og ég er til í vinnu með hv. þingmanni til að reyna að finna einhverjar leiðir í því. En ég held að sú vinna eigi ekki að birtast endilega í þessari aðgerðaáætlun sem við erum að horfa á hér. En ég er alveg sannfærður um það, miðað við okkar forsögu, mín og hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar, að við finnum einhverja aðra vegferð fyrir okkar baráttu í þessum málum þó að það komi ekki fram í þessu plaggi.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að sjá hér aðgerðaáætlun í málefnum hönnunar og arkitektúrs sem kynnir jafnvel fyrir hv. þingmönnum hugmyndafræðina um hönnunardrifna nýsköpun, svo ekki sé nú talað um samfélagslega nýtingu hönnunardrifinnar nýsköpunar. Það er nefnilega þannig að menn áttuðu sig á því fyrir ekkert allt of löngu, áratug eða tveimur, að það væri mikilvægt að nota þá aðferðafræði sem nýtt hefur verið í hönnun á mörgum öðrum sviðum. Það er því ánægjulegt að sjá að hér inni er verið að bæta því inn. Ef ég man rétt er kafli 3 um virkjun hönnunardrifinnar nýsköpunar og kafli 6 er um samfélagslega nýtingu hönnunardrifinnar nýsköpunar. Þarna er verið að leiða inn í ferli og annað þessa hugmynd um að við getum skapað hluti sem raunverulega hafa góða nýtingu. Menn byrjuðu kannski að skoða þetta vandamál einna fyrst í tæknigeiranum vegna þess að þeir uppgötvuðu að menn voru að búa til hugbúnað sem var bara ekkert að leysa vandamál, jafnvel stundum að búa til meira vandamál heldur en var upphaflega til staðar. Með því að nota þessa aðferðafræði hönnunar þá geturðu fengið dýpri skilning á því hvað það raunverulega er sem notandinn þarf. Í tæknigeiranum er það kannski einhver sem er að fara að nota spjallforrit í símanum eða eitthvað slíkt en það getur líka verið stóll eins og þeir sem við þingmenn sitjum í. Það að nota þessa hugmyndafræði hönnunar í nýsköpun þýðir að við búum til lausnir sem passa við þá notkun sem ætluð er. Gott dæmi: Hér í þingsal, þeir sem eru að horfa sjá þetta ekki, sitja tveir þingmenn. Gæti það verið að stólarnir hér, afsakið, virðulegur forseti, og fyrir aftan mig, sem við sitjum í hafi ekki verið hannaðir til að sitja í þeim klukkutímum saman? Kannski, kannski ekki. Var það ein af hönnunarforsendum þessara stóla að það væri hægt að sitja í þeim, t.d. þegar við erum að greiða atkvæði um fjárlagafrumvarp sem tekur kannski fjóra, fimm klukkutíma? Voru þeir hannaðir miðað við það? Var þessi salur hannaður miðað við það og hvernig við sitjum að við værum að vinna svona? Var hann hannaður miðað við mismunandi þarfir okkar? Var hann hannaður fyrir grannt fólk, var hann hannaður fyrir okkur sem erum með aðeins of stórar bumbur? Allt þetta eru hlutir sem við tökum og horfum á í hönnunardrifinni nýsköpun. Þá nýtum við okkur þessa aðferðafræði til þess virkilega að ná fram sem bestu notagildi út úr öllu því sem við erum að gera, hvort sem það eru byggingar, stólar eða hugbúnaður. Það er mikilvægt að við byggjum upp þekkingu og reynslu og nám og annað hér á landi sem tekur utan um þetta svið og tryggir að þarna höfum við nægan mannskap sem getur hjálpað okkur að búa til réttu hlutina. Einn góður Íslandsvinur, prófessor við Harvard-háskóla, skrifaði bók sem heitir: Af hverju er hugbúnaður vonlaus? Svarið stóð fyrir neðan: Af því að hann var hannaður af forriturum. Við sem erum forritarar hugsum ekki endilega út frá notagildinu heldur meira út frá því hvernig við getum nýtt tækni á sem flottastan hátt. Við hugsum ekki alltaf um notandann. Þess vegna þurfum við að hafa nóg af fólki sem er þjálfað og menntað í þessu og ekki bara fyrir okkur forritarana heldur líka fyrir þá sem eru að byggja hús, fyrir þá sem hanna ræðupúltið, stólana, alla þessa hluti. Því langar mig að fagna þessari tillögu til þingsályktunar. Þó svo að ég hafi ekki verið með á nefndarálitinu þá styð ég þessa tillögu heils hugar.

Herra forseti. Ég verð að segja það hér í upphafi að það er margt gott í þessari tillögu um aðgerðaáætlun í málefnum hönnunar og arkitektúrs fyrir árin 2023–2026. Eins og fram kemur er lagt til að Alþingi álykti á þann veg að unnið verði samkvæmt eftirfarandi aðgerðaáætlun á sviðum hönnunar og arkitektúrs þar sem lögð verði áhersla á markvissa nýtingu á aðferðafræði hönnunar og arkitektúrs til að auka lífsgæði með verðmætasköpun, nýsköpun og sjálfbærni fyrir samfélagið í heild að leiðarljósi. Allt eru þetta göfug og góð markmið. Eins og ég kom inn á í andsvari þá þykir mér vera töluverður galli á þessari tillögu að það hafi ekki verið horft til umsagnar Minjastofnunar Íslands sem lá fyrir og nefndin fékk á sitt borð. Umsögn Minjastofnunar er mjög vel unnin og bendir stofnunin á að það vanti í þessa aðgerðaáætlun mikilvæga þætti. Ef við skoðum það nánar þá segir t.d. í aðgerðaáætluninni og þessari tillögu, í kafla C, Sjálfbærir innviðir, að hönnunarhugsun og sérþekking hönnuða verði nýtt við þróun, viðhald og uppbyggingu innviða. Hér segir Minjastofnun að sé nauðsynlegt að bæta við „endurnýtingu innviða“, sem sagt uppbyggingu og endurnýtingu innviða. Þar er ég algerlega sammála vegna þess að þetta er bara orðið stórt mál í heiminum í dag, að endurnýta byggingarefni, þetta snýr að hinu svokallaða kolefnisspori og öðru slíku og er orðið mun mikilvægara en var hér áður fyrr. Þetta er sett fram með þeim hætti að húseigendur og þeir sem eru að byggja og annað slíkt eru hvattir til að endurnýta. Að sjálfsögðu á slíkt að vera í kafla sem ber heitið Sjálfbærir innviðir. En því miður hefur ekki verið horft til þessa athugasemda Minjastofnunar. Einnig er hér í sama kafla C, um sjálfbæra innviði, liður um heildstæða stefnumótun í mannvirkjagerð og undir þeim lið kemur Framkvæmd. Þar leggur Minjastofnun til að það verði bætt við textann „mikilvægi handverksþekkingar, aðferða og efnisvals við viðhald og endurgerð mannvirkja sem tilheyra íslenskum byggingararfi“. Ég held að allir þingmenn geti verið sammála því að þetta er setning sem ætti svo sannarlega erindi inn í aðgerðaáætlun sem þessa en hefur því miður ekki ratað þar inn. Það er nú einu sinni þannig að hluti af þessari handverksþekkingu er því miður bara á undanhaldi, er að hverfa, það eru færri og færri sem læra þetta handverk. Mér skilst meira að segja að það sé orðið þannig þar sem húsasmíði er kennd að það sé orðið mjög lítið um að kennt sé að vinna með bárujárn, frágang við glugga og annað slíkt. Allt þetta sé á undanhaldi, sem er vissulega áhyggjuefni. Hér hefði verið mjög mikilvægt að þetta yrði inni í þessari aðgerðaáætlun og ég vona svo sannarlega að horft verði til þessa þegar málið verður unnið í stjórnkerfinu eins og hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson nefndi í sinni ræðu áðan. Ég fagna því að hann ætlar að vera vakandi yfir því að þessu verði fylgt eftir. Síðan kemur fram hjá Minjastofnun að þeir leggi til að stofnunin verði samstarfsaðili í þessum verkefnum. Hér í kaflanum um hönnun sem breytingarafl og kaflanum um sjálfbærni innviða o.s.frv. er því miður ekki minnst á Minjastofnun sem samstarfsaðila sem hefði verið fullkomlega eðlilegt og lítil fyrirhöfn að bæta þeim þarna inn því að auðvitað eiga þeir að vera samstarfsaðilar í svona mikilvægu verkefni og mikilvægri aðgerðaáætlun. Ef við t.d. lítum á lið C.9, um miðlægan rannsóknarvettvang fyrir innviði, þá leggur Minjastofnun til að þar verði bætt inn í textann „endurnýting húsa og mannvirkja að hluta eða í heild, m.t.t. varðveislu vegna byggingarlistarlegs eða menningarsögulegs gildis og ekki síst umhverfis- og sjálfbærnisjónarmiða“. Þarna er enn og aftur á ferðinni mjög mikilvægur texti sem hefði verið afar æskilegt að mínu mati að hefði verið inni í þessari tillögu. Þarna er t.d. komið inn á þessi umhverfis- og sjálfbærnisjónarmið og það er verið að leggja alltaf ríkari og ríkari áherslu á endurvinnslu. Það er ekki bara sorpið sem á að endurvinna, heimilissorpið, heldur líka byggingarefni, það er lögð meiri áhersla á að endurnýta. Þarna er einmitt lögð áhersla á það hjá Minjastofnun að stofnunin sé samstarfsaðili undir þessum lið en því miður hefur það eitthvað skolast til og ekki er minnst á Minjastofnun hér. Það eru því nokkur dæmi, því miður, herra forseti, sem benda til þess að það hafi orðið ákveðin yfirsjón við vinnslu þessarar tillögu innan nefndarinnar og er afar brýnt að því verði fylgt eftir innan stjórnkerfisins þegar þetta verður unnið og framkvæmt að tekið sé tillit til þessara sjónarmiða Minjastofnunar, sem ég ítreka enn og aftur að eru mjög mikilvæg. Ef við lítum hér á kafla D, Menntun framsækinna kynslóða, þá er þar liður D.10 sem hefur fyrirsögnina: Aukið framboð náms og endurmenntunar í hönnunargreinum. Þar leggur Minjastofnun til að eftirfarandi texti verði settur inn: „Endurnýting og nýtt hlutverk eldri húsa með varðveislu byggingarlistar, menningarsögulegs gildis og ekki síst umhverfissjónarmið í huga. Námsframboð um hefðbundið handverk og viðhald gamalla húsa.“ Þetta er að sjálfsögðu afar mikilvægt, að það sé boðið upp á námskeið um hefðbundið handverk og viðhald gamalla húsa. Þetta er handverksgeiri innan húsasmíði sem hefur því miður dregið úr áherslu á og færri kunna og þess vegna á það að sjálfsögðu að vera inni í aðgerðaáætlun sem þessari að gripið verði til aðgerða til að auka námsframboð um hefðbundið handverk og viðhald gamalla húsa. Þetta er afar mikilvægur þáttur og enn og aftur sakna ég þess að þetta skuli ekki vera hér inni. Undir þessum lið er einmitt minnst líka á samstarfsaðila; Listaháskóla Íslands, Tækniskólann o.s.frv. en ekki minnst á Minjastofnun sem hefði átt að vera þarna inni. Síðan ef við tökum lið D.11, þar sem fjallað er um verndun, miðlun og rannsóknir á menningararfi íslensks arkitektúrs, þá kemur einmitt fram í umsögn Minjastofnunar að mikilvægt sé að huga að vandaðri skráningu byggingararfsins. Í nýrri stefnu Minjastofnunar 2022–2027 er helst fjallað um hús og mannvirki sem falla undir lög um menningarminjar, nr. 80/2012, þ.e. þau sem voru byggð fyrir 1923, friðuð hús, milli 1924 og 1940, sem eru umsagnarskyld, og þau sem hafa verið friðlýst. Svo segir hér áfram í umsögn Minjastofnunar: „Þar fyrir utan er Minjastofnun mjög áfram um að með einhverjum hætti verði haldið utan um yngri byggingarlist og mannvirki sem kunna að hafa listrænt, menningarsögulegt eða umhverfislegt gildi en sem ekki njóta verndar skv. lögum um menningarminjar. Þar má sem dæmi nefna höfundarverk helstu arkitekta og hönnuða en einnig ákveðna flokka, svo sem iðnminjar, samgönguminjar, herminjar og minjar sem tengjast samfélagslegum breytingum (svo sem sundlaugar, félagsheimili, opinberar stofnanir, útibú Pósts og síma, o.fl.). Með því að skrá yngri minjar með skipulegum hætti öðlast minjavarslan, skipulags- og byggingaryfirvöld betri yfirsýn yfir það sem helst er vert að varðveita úr hverjum flokki.“ - Þarna er einmitt lögð áhersla á mikilvægi þessarar skráningar sem hefði náttúrlega þurft að nefna í þessari tillögu. - „Án þeirrar yfirsýnar er hætta á að minjavarslan verði handahófskennd og svifasein þegar taka þarf afstöðu í einstaka málum. Án slíkrar yfirsýnar og fyrirbyggjandi ákvarðanatöku er jafnframt hætta á að ekki náist að varðveita stóra hluta af byggingararfi okkar, þar sem hann fellur ekki undir nein verndunarákvæði skv. lögum.“ Allt er þetta mjög þarfar og góðar ábendingar hjá Minjastofnun. Svo vísar stofnunin í stefnu sem var gerð af hálfu stofnunarinnar fyrir árin 2022–2027, um verndun og rannsóknir á fornleifum og byggingararfi. Síðan er hér í kafla D, um menntun framsækinna kynslóða, liður D.11, Verndun, miðlun og rannsóknir á menningararfi íslensks arkitektúrs. Þar kemur framkvæmdaþátturinn og þar er nefnt að skipaður verði faglegur starfshópur sem falið verði að gera þarfagreiningu og forgangsraða verkefnum sem tengjast verndun, miðlun og rannsóknum á menningararfi íslensks arkitektúrs, og að þarfagreiningin fari síðan í opið samráðsferli. En það segir hérna í umsögn Minjastofnunar að slík þarfagreining hafi að miklu leyti þegar verið unnin og gefin út í nýrri stefnu Minjastofnunar Íslands, sem vísað er ítrekað í í umsögninni og ég hef nefnt hér. Í þessum lið er talað um samstarfsaðila og sem betur fer er Minjastofnun þar undir, en hún leggur til að fleiri aðilar verði umsagnaraðilar og nefnir þar umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, Borgarsögusafn Reykjavíkur, Árbæjarsafn og önnur byggðasöfn víða um land, áhugahópa, t.d. sögufélög eða önnur samtök, Arkitektafélag Íslands, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og jafnvel fleiri. Þetta eru þarfar og mjög góðar ábendingar og þarna leggur Minjastofnun til töluvert fleiri samstarfsaðila en nefndir eru í tillögunni. Allt eru þetta mjög þarfar og góðar ábendingar sem Minjastofnun hefur sent frá sér og hefði átt að rýna mun betur í vinnu nefndarinnar, verð ég að segja. Við verðum að treysta því að horft verði til þessara sjónarmiða þegar málið fer til meðferðar í stjórnkerfinu eins og nefnt var hér fyrr. Ég vona svo sannarlega að það verði horft til þeirra. Þessi umsögn Minjastofnunar er aðgengileg á vef Alþingis og í raun og veru er það sem ég hef sagt hér um þetta mál lögskýring ef út í það er farið vegna þess að umræður á þingi eru mikilvæg lögskýringargögn, um hver vilji þingsins er. Það kom augljóslega fram hér í máli framsögumanns, hv. þm. Stefáns Vagns Stefánssonar, að vilji hans stendur til þess að það verði horft til þessarar mikilvægu umsagnar við áframhaldandi vinnu þessa máls innan stjórnkerfisins. Eins og ég sagði áðan, herra forseti, þá hefði ég vissulega viljað að þessi texti hefði ratað inn í þessa þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í málefnum hönnunar og arkitektúrs fyrir 2023–2026. Þetta er mikilvægt plagg, svo sannarlega, og það er margt jákvætt og gott í þessu og ég dreg alls ekki úr því. Það er t.d. lagt til að efla hönnunarsjóði og virkja til nýsköpunar og margt fleira. Auk þess er hér mjög athyglisverður kafli sem heitir Hönnun sem breytingarafl þar sem segir t.d. að hagnýting hönnunar verði vaxandi þáttur í þróun og nýsköpun fyrirtækja og stofnana og hönnunarhugsun nýtt í auknum mæli til úrlausnar á fjölbreyttum verkefnum og flóknum umhverfis- og félagslegum áskorunum. Þetta eru flott og göfug markmið þannig að þó svo að ég hafi gagnrýnt það hér að ekki hafi verið horft á þessa góðu umsögn Minjastofnunar þá er margt jákvætt í þessari tillögu. Ég vil bara halda því til haga. Að þessu sögðu, herra forseti, þá vona ég svo sannarlega að málið fái góða meðferð innan stjórnkerfisins og að þeir sem eiga að hrinda þessu í framkvæmd öllu saman horfi jákvæðum augum á það sem Minjastofnun hefur lagt til hvað þennan mikilvæga málaflokk varðar og þessa annars ágætu aðgerðaáætlun sem hér er lögð fram í formi þingsályktunartillögu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingar á lögum um handiðnað, nr. 42/1978 (útgáfa sveinsbréfa). Frumvarpið felur í sér að útgáfa sveinsbréfa verður færð frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti til sýslumanns. Ekki er um að ræða breytingu á efnislegu inntaki sveinsbréfa eða þeim réttindum sem veitt eru handhöfum heldur snúa breytingarnar eingöngu að því að nýr ríkisaðili standi að útgáfu sveinsbréfa. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Atvinnuveganefnd leggur til eina tæknilega breytingu á frumvarpinu sem snýr að gildistökuákvæði þess og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif á frumvarpið. Að framansögðu virtu leggur atvinnuveganefnd til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit atvinnuveganefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Gísli Rafn Ólafsson, Hanna Katrín Friðriksson, Sigurjón Þórðarson, Teitur Björn Einarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 61/2006, og fjallar um hnúðlax. Frumvarpið felur í sér að veiðifélögum og veiðiréttarhöfum verði heimilað að veiða hnúðlax sem kann að ganga í íslenskar ár með svokölluðum ádráttarnetum næstu þrjú ár, þ.e. árin 2023, 2024 og 2025. Síðastliðin ár hafa mælingar gefið til kynna aukna gengd hnúðlaxa í íslenskum ám, þá sérstaklega árið 2021, og má því ætla að ganga hnúðlaxa árið 2023 verði meiri en verið hefur. Við fjölluðum um þetta mál á fundi nefndarinnar og fengum eina umsögn sem getið er í nefndarálitinu sem liggur frammi. Við leggjum til að málið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Teitur Björn Einarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Virðulegur forseti. Það verður athyglisvert að sjá árangurinn af þessari tilraun sem er hér verið að gera við að stoppa innrás frá Rússlandi á þessum innflytjendum í árnar hjá okkur. Hnúðlaxinn kemur einmitt þaðan og hann hefur verið að þessu frá sirka 1960 þegar kalda stríðið var í algleymingi. Það verður athyglisvert að sjá hvort þetta leyfi til að nota net muni nýtast.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meirihluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga sem fela í sér að verkefni stofnunarinnar verði færð til sýslumanns. Líkt og fram kemur í greinargerð frumvarpsins er markmið tilfærslunnar að skapa trausta umgjörð um innheimtu meðlaga og annarra framfærsluframlaga samkvæmt ákvæðum barnalaga, nr. 76/2003, eða á grundvelli þjóðréttarlega samninga um innheimtu krafna, einfalda verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, stuðla að jákvæðri þróun starfseminnar og bæta þjónustu við meðlagsgreiðendur. Þá er í greinargerðinni rakin forsaga málsins en umræða um flutning verkefna stofnunarinnar til ríkisins er alls ekki ný af nálinni. Í skýrslum nokkurra starfs- og verkefnahópa allt frá árinu 2002 hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að slík tilfærsla sé eðlileg. Þá má nefna skýrslu Ríkisendurskoðunar um Innheimtustofnun sveitarfélaga sem kynnt var fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í október síðastliðnum þar sem m.a. var lagt til að innheimtumönnum ríkissjóðs yrði falin ábyrgð á innheimtu meðlaga og að yfirfærslan yrði hafin án tafar. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um hvort nauðsynlegt væri að stofnunin, eða í reynd skel hennar, starfaði áfram í fjögur ár eftir gildistöku laganna og flutning verkefna stofnunarinnar til ríkisins líkt og frumvarpið gerir ráð fyrir. Óskað var eftir minnisblaði innviðaráðuneytisins til frekari skýringar á þeirri tilhögun og barst það nefndinni 25. apríl. Minnisblaðið er aðgengilegt á Alþingisvefnum undir málinu. Þar er áréttað að Innheimtustofnun sveitarfélaga sé í eigu sveitarfélaga og beri öll sveitarfélög landsins sameiginlega ábyrgð á eignum og skuldbindingum stofnunarinnar. Í ljósi þess að ekki sé gert ráð fyrir að aðrar eignir eða skuldbindingar en þær sem tilteknar eru í frumvarpinu færist yfir til ríkisins sé nauðsynlegt að ákveða fyrirsvar vegna þeirra réttinda og skuldbindinga sem ekki færast til ríkisins. Með því að leggja til að stofnunin verði ekki lögð niður heldur starfrækt áfram undir stjórn verkefnisstjórnar sé tryggt að slíkt fyrirsvar sé fyrir hendi. Í minnisblaðinu kemur fram að einkum hafi verið horft til þeirrar óvissu sem kunni að skapast um fyrirsvar vegna mögulegra réttinda og skuldbindinga stofnunarinnar ef hún yrði lögð niður áður en mál sem varða stofnunina hafa verið leidd til lykta. Þar séu sérstaklega höfð í huga dómsmál á hendur stofnuninni vegna starfsmannamála en óvíst sé hvenær meðferð þeirra ljúki. Einnig sé horft til þess að almennur fyrningartími krafna sé fjögur ár, sbr. 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, og því nauðsynlegt að sveitarfélögin hafi skýrt fyrirsvar um málefni stofnunarinnar á því tímabili eftir að verkefni hennar hafi verið færð til ríkisins. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og þær skýringar sem fram koma í minnisblaði ráðuneytisins og telur fjögur ár hæfilegan tíma. Þá fjallaði nefndin um fjárhagslega skiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna flutnings verkefnanna frá Innheimtustofnun til sýslumanns. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga voru gerðar athugasemdir við þá kostnaðarskiptingu sem lögð er til í frumvarpinu, þ.e. að framlög ríkisins í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga lækki um 0,075% af innheimtum skatttekjum ríkissjóðs og tryggingagjöldum eða sem nemur 750 millj. kr. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að lækkunin nemi áætluðum kostnaðarauka ríkisins vegna verkefnaflutningsins til að tryggja að ekki verði verulegar breytingar á tekjum eða útgjöldum ríkis eða sveitarfélaga vegna verkefnaflutningsins en sambandið er ósammála kostnaðarmatinu og telur fjárhæðina vera of háa. Benti sambandið m.a. á að ríkið hefði mikla möguleika á að ná fram samlegðaráhrifum við önnur verkefni þar sem útgreiðsla og innheimta meðlaga yrði á sömu hendi en ekki væri tekið nægilegt tillit til þessara hagræðingarmöguleika við útreikninginn. Þá verði að líta til þess að hér sé búinn að vera samfelldur hagvöxtur um áraraðir og greiðslugeta skuldara, m.a. meðlagsskuldara, því almennt góð og þar með líkur til að innheimta gangi vel og haldist stöðug. Ríkið hafi einnig tækifæri til að hafa áhrif á innheimtu meðlaga með ákvörðunum sem teknar eru í tengslum við almannatryggingakerfið, t.d. með breytingum á barnabótum o.fl. Með vísan til skýrslu Ríkisendurskoðunar um Innheimtustofnun sveitarfélaga megi einnig leiða líkur að því að rekstur stofnunarinnar hafi engan veginn verið fullnægjandi og hafi það leitt til þess að framlög til jöfnunarsjóðs hafi verið hærri en ef reksturinn hefði verið í réttu horfi og þurfi að taka tillit til þess við ákvörðun um lækkun framlaga til sjóðsins. Nefndin óskaði eftir minnisblaði innviðaráðuneytisins með nánari skýringum á fjárhagslegri skiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna flutnings verkefnanna til ríkisins með hliðsjón af athugasemdum Sambands íslenskra sveitarfélaga og barst það nefndinni 3. maí 2023. Það er aðgengilegt á Alþingisvefnum undir málinu. Í minnisblaðinu kemur fram að horft hafi verið til meðaltals á greiðslum sjóðsins á tímabilinu 2012–2021, en að gert sé ráð fyrir því að rekstrarkostnaður verði að einhverju marki lægri en verið hefur hjá sveitarfélögum. Því hafi verið miðað við fjárhæð sem nemur 750 millj. kr. Þá koma einnig fram önnur sjónarmið, m.a. að ekki verði talið rétt að líta til sjónarmiða um tækifæri ríkisins til þess að hafa áhrif á innheimtu meðlaga til framtíðar, enda sé ekki hægt að ganga út frá því að ákvarðanir stjórnvalda muni leiða til hærra innheimtuhlutfalls. Að öðru leyti vísar meiri hlutinn til þeirra sjónarmiða sem fram koma í minnisblaði ráðuneytisins. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur eingöngu til breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og þarfnast ekki skýringar. Að framansögðu virtu leggur meirihluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim lagatæknilegu breytingum sem tilgreindar eru í álitinu. Undir álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Bjarni Jónsson, Ingibjörg Isaksen, Orri Páll Jóhannsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir með fyrirvara. Njáll Trausti Friðbertsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Ég hef þá rakið hér nefndarálitið eins og það liggur fyrir en mig langar að koma aðeins inn á tilurð og tilefni þessa frumvarps. Í gær fór hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar ágætlega yfir álit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Innheimtustofnun sveitarfélaga sem við höfðum hjá okkur í þeirri nefnd og hefur verið rakið þar í hennar ræðu. Það er ástæða til þess að það var loksins ráðist í þetta verkefni sem hefur staðið til frá því um aldamótin, má segja, því að það hefur þótt ástæða til þess að færa stofnunina yfir til ríkisins. Ég held að sú tillaga, að flytja hana til innheimtumiðstöðvar á Blönduósi, hjá sýslumanninum þar, sé góð, henni sé vel fyrir komið þar enda hafa þau staðið sig mjög vel í sínu starfi. Það er náttúrlega talað um það í greinargerð með frumvarpinu að um sé að ræða langtímaverkefni við að styrkja starfsstöðvarnar á landsbyggðinni, í samræmi við áherslur í stefnumótandi byggðaáætlun og greiningu og áætlun sýslumanns um dreifingu starfa vegna verkefna Innheimtustofnunar sveitarfélaga. Ég vil minna að það er starfsstöð stofnunarinnar á Ísafirði þar sem vinna fimm manns, hún er til húsa hjá sýslumanninum og hefur gengið mjög vel eftir að flutt var þangað. Og ég held að það sé mjög mikilvægt að það verði áfram horft til þess að hægt sé að byggja þannig undir þessa starfsemi að það byggist upp traust. Með því að afhenda verkefnið sýslumanninum á Blönduósi held ég að því sé vel fyrir komið því þau þekkja til starfa hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til að gera grein fyrir fyrirvara sem ég gerði við nefndarálit meiri hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég styð þetta mál og það gerum við í Samfylkingunni en mér þótti ekki alveg nógu skýrt hvort tekið yrði tillit til óska Sambands íslenskra sveitarfélaga vegna yfirfærslunnar er varðar þær upphæðir sem talið er að þurfi til framkvæmdanna og rekstrarins á innheimtunni. Þetta kom skýrt fram í umsögn sambandsins og frá fulltrúum þeirra sem mættu á fund nefndarinnar. Ég gerði þennan fyrirvara til að vekja athygli á þessu og kannski að reyna að beina því til framkvæmdarvaldsins og hæstv. fjármálaráðherra að taka tillit til óska Sambands íslenskra sveitarfélaga um þessa upphæð og hvernig hún verður reiknuð.

Herra forseti. Hér er verið að gera breytingar á því hvernig meðlag er innheimt og m.a. verið að breyta nafni laganna úr lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga í lög um innheimtu meðlags o.fl. Í því sambandi langar mig að vekja athygli þingsins og hv. nefndar á galla sem varð í meðförum þingsins á barnalögum, tengt greiðslu á meðlagi. Samkvæmt núgildandi ákvæðum barnalaga greiðir Tryggingastofnun ríkisins út meðlag til rétthafa gegn því skilyrði að hann sé búsettur á Íslandi. Móttakendur meðlags fá því ekki greitt meðlag fyrir hönd meðlagsskylds aðila frá Tryggingastofnun ríkisins ef þeir eru búsettir erlendis. Af því leiðir einnig að Innheimtustofnun sveitarfélaga innheimtir ekki meðlag frá meðlagsskyldum aðilum, þó að þeir séu búsettir á Íslandi, ef réttmætur móttakandi greiðslunnar er búsettur erlendis. Á þessu er þó ein undantekning. Í gildi er Norðurlandasamningur um gagnkvæma innheimtu meðlaga sem leiðir til þess að Innheimtustofnun sveitarfélaga innheimtir meðlagsgreiðslur frá hinum meðlagsskylda aðila á Íslandi, berist beiðni um það frá viðkomandi Norðurlandaríki. Í frumvarpi til laga sem urðu að barnalögum, nr. 76/2003, var ekki að finna þetta búsetuskilyrði. Því var hins vegar breytt í meðförum allsherjarnefndar til að gæta samræmis við þágildandi 9. gr. a laga um almannatryggingar, nr. 117/1993, um að meginregla um greiðslu almannatrygginga væri háð búsetu á Íslandi. Meðlag er hins vegar eðlisólíkt stuðningi ríkisins við fólk sem á rétt til greiðslu lífeyris af hálfu hins opinbera. Foreldrar eru framfærsluskyldir gagnvart börnum sínum skv. IX. kafla barnalaga til að tryggja sem best hagsmuni barnsins. Það samræmist ekki jafnræðisreglu að mismuna börnum með þessum hætti eftir búsetu. Þá verður ekki séð að innheimta af hálfu Innheimtustofnunar sveitarfélaga sé torveldari eftir því hvort móttakandi greiðslunnar er búsettur hérlendis eða erlendis. Þá má einnig benda á að finna má undantekningu á meginreglu laga um almannatryggingar, í 20. gr. þeirra, en samkvæmt því ákvæði er núverandi búseta á Íslandi ekki skilyrði fyrir greiðslu barnalífeyris, en barnalífeyrir er greiddur ef annað foreldra eða bæði eru látin. Börn einstæðra foreldra eru ávallt í viðkvæmari stöðu þegar annars foreldrisins nýtur ekki við. Það er ótækt að meðlagsskyldir aðilar komist hjá því að greiða meðlag nema forsjáraðilinn sjálfur fari í innheimtuaðgerðir, því íslenska ríkið mismunar þessari aðstoð við börn eftir búsetu. Ég lagði fram, ásamt mörgum öðrum hv. þingmönnum, frumvarp sem ekki lítur út fyrir að verði hægt að flytja hér á þinginu, einfaldlega vegna þess að það er svo aftarlega í númeraröðinni. Þetta eru tvær litlar einfaldar breytingar á barnalögum sem þarf að gera til að tryggja það að einstæðir foreldrar sem eiga börn með Íslendingi eða aðila sem býr á Íslandi geti fengið meðlag. Í dag þarf viðkomandi aðili að fá sér lögfræðing í sínu landi, hafa samband við viðkomandi ríkisstofnun þar og krefjast þess að sú ríkisstofnun, svona eins og innheimtustofnun hér, krefjist meðlags frá viðkomandi aðila á Íslandi. Þetta er hlutur sem kostar hundruð þúsunda ef ekki milljónir í lögfræðikostnað, því miður. Þetta eru ekki margir foreldrar, kannski einhvers staðar á milli 20–30 foreldrar sem búa við þetta, hafa flutt frá Íslandi, stundum kannski til þess að vera ekki í nágrenni við fyrrverandi maka eða aðila sem hefur jafnvel beitt viðkomandi ofbeldi, og býr erlendis, einhvers staðar fyrir utan Norðurlöndin. Það eru fjöldamargir foreldrar, sérstaklega mæður og jafnvel ömmur þessara barna, sem hafa haft samband við mig og spurt hvort við getum ekki fundið leið til að laga þessi mistök. Það er greinilegt að þetta voru mistök hjá nefndinni á sínum tíma að bæta þessu inn. Frumvarpið frá ráðuneytinu var ekki með þetta búsetuskilyrði, því var bætt inn vegna þess að menn héldu að það þyrfti að vera jafnræði miðað við lífeyrisgreiðslur. Þetta er allt annað en lífeyrisgreiðslur. Þetta er hreinlega innheimta frá einum aðila til annars og ríkið er að sjá um að gera þetta. Mig langar að óska eftir því að hv. nefnd sem er að flytja þetta mál skoði þetta milli 2. og 3. umr, hvort ekki sé hægt að nýta þetta tækifæri þar sem við erum að gera breytingar á þessum lögum til þess að bæta stöðu þessara einstaklinga, örfáu einstaklinga sem eru að lenda í þessu. Til að hv. framsögumaður sé með þetta á hreinu eru breytingarnar og greinargerðin um þetta á þskj. 305. Mig langar að hvetja nefndina til þess að skoða þessi mál. 
             )

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um sjókvíaeldi, lagaframkvæmd, stjórnsýslu og eftirlit. Með erindi 6. febrúar 2023 sendi forseti Alþingis skýrslu Ríkisendurskoðunar um sjókvíaeldi, lagaframkvæmd, stjórnsýslu og eftirlit til umfjöllunar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar. Í skýrslunni er að finna niðurstöður úttektar á stjórnsýslu sjókvíaeldis. Úttektin er byggð á beiðni hæstv. matvælaráðherra um þetta efni. Þetta er stór og viðamikil skýrsla sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fjallað um á fjölmörgum fundum og hefur hún fengið til sín marga gesti. Tímans vegna ætla ég ekki að lesa þá alla upp en vísa í álit meiri hluta nefndarinnar þar sem hægt er að kynna sér það allt saman. Að nefndaráliti þessu stendur meiri hluti nefndarmanna í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það eru ásamt mér, sem er framsögumaður, hv. þingmenn Þórunn Sveinbjarnardóttir, Sigmar Guðmundsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir. Við viljum taka það fram að þótt um sjókvíaeldi ríki ólík sjónarmið er meiri hluti nefndarinnar einhuga um gildi skýrslunnar og nauðsyn þess að bregðast þurfi við þeim ábendingum sem Ríkisendurskoðun leggur þar til. Að mati meiri hlutans sýnir skýrslan fram á mikilvægi þess að lagasetningu sé fylgt eftir með markvissum hætti og að stuðlað sé að virkri stjórnsýslu og eftirliti. Stjórnsýsla og eftirlit með sjókvíaeldi hefur reynst veikburða og brotakennt og ekki í stakk búið til að takast á við aukin umsvif greinarinnar á síðustu árum. Breytingum á lögum um fiskeldi hefur að mati Ríkisendurskoðunar ekki verið fylgt eftir með styrkingu stjórnsýslu- og eftirlitsstofnana. Hvorki hagsmunaaðilar, ráðuneyti né stofnanir eru fyllilega sáttar við stöðu mála og þann ramma sem hefur verið markaður um stjórnsýslu og skipulag sjókvíaeldis. Virðulegi forseti. Í stað þess að lesa upp allt sem stendur í áliti meiri hlutans ætla ég að stikla á stóru. Í stað þess að rekja fyrst allt það sem kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og síðan fjalla um umfjöllun nefndarinnar ætla ég hvað varðar ábendingar Ríkisendurskoðunar að vísa í fyrri hluta nefndarálitsins en fjalla um atriðin um leið og ég fer yfir ábendingar meiri hluta nefndarinnar. Á grundvelli úttektarinnar setur Ríkisendurskoðun fram 23 ábendingar sem ýmist er beint til matvælaráðuneytis, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis, Matvælastofnunar, Hafrannsóknastofnunar, Umhverfisstofnunar eða Skipulagsstofnunar. Líkt og ég sagði áðan er þessi skýrsla stór og efnismikil. Fyrst aðeins um eftirlit og umfjöllun nefndarinnar um þann þátt, þ.e. eftirlit með sjókvíaeldi, en um það er fjallað í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Almennt voru gestir sammála um nauðsyn þess að efla þyrfti eftirlit með sjókvíaeldi og vinna að því að bæta skilvirkni þess. Bent var á að tilraunir sem gerðar hafa verið til að styrkja eftirlit hafa ekki gengið eftir. Til að starfrækja fiskeldi í sjó þarf starfsleyfi frá Umhverfisstofnun, sem heyrir undir umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti, og rekstrarleyfi frá Matvælastofnun, sem heyrir undir matvælaráðuneyti. Fram kom í skýrslunni og fyrir nefndinni að ekki væri nægjanlegt samstarf þarna á milli. Að mati meiri hlutans geta ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands ekki starfað hvert í sínu horni án viðhlítandi samstarfs hvert við annað, hvort heldur er við framkvæmd laga, undirbúning reglusetningar eða við aðrar aðgerðir. Tekur meiri hluti nefndarinnar undir ábendingar Ríkisendurskoðunar um nauðsyn þess að bæta úr þessu og beinir því til matvælaráðuneytis og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis að ráðast í aðgerðir til að efla samvinnu, samráð og samstarf í málefnum fiskeldis. Í skýrslunni var samvinna stofnana einnig tekin til skoðunar og að mati Ríkisendurskoðunar eru tækifæri til úrbóta á því sviði. Fyrir nefndinni voru gerðar athugasemdir við framsetningu skýrslunnar um samvinnu stofnana og að út frá henni mætti álykta að ekkert samstarf væri milli Matvælastofnunar og Umhverfisstofnunar. Fjallað var um að það fyrirkomulag hefði ekki gefist nægilega vel en það kom einnig fram fyrir nefndinni að starfsfólk Matvælastofnunar og Umhverfisstofnunar væri í reglulegum samskiptum varðandi málefni fiskeldis og heilt yfir væri samstarf þessara stofnana gott. Að mati Ríkisendurskoðunar er mikilvægt að Umhverfisstofnun og Matvælastofnun vinni þétt saman þegar kemur að eftirliti. Eru stofnanirnar hvattar til að skoða kosti þess að taka upp nánara samstarf þegar kemur að eftirliti. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar tekur undir ábendingu Ríkisendurskoðunar. Þótt starfsfólk stofnana eigi í samskiptum er mikilvægt að um það ríki festa. Fyrir nefndinni kom fram að stofnanirnar stefndu að því að styrkja samvinnu sína, einfalda eftirlit og auka skilvirkni. Lýsir nefndin ánægju sinni með það og hvetur ráðuneytin til að beita sér í þá veru. Nefndin fjallaði einnig um stöðu eftirlitsstofnana gagnvart eftirlitsskyldum aðilum. Fram kemur í skýrslunni að Matvælastofnun þurfi að treysta um of á fiskeldisfyrirtæki við framkvæmd eftirlitsstarfa sinna. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að eftirlit Matvælastofnunar verði eflt þannig að stofnunin geti mætt þeim áskorunum sem felast í vexti sjókvíaeldis. Matvælaráðuneyti hefur upplýst að við endurskoðun laga um fiskeldi og laga um varnir gegn fisksjúkdómum verði lagaákvæðum um fyrirkomulag eftirlits til sérstakrar skoðunar. Meiri hlutinn hvetur ráðuneytið til að vinna markvisst að því að efla eftirlit Matvælastofnunar og leita leiða til að stofnunin fái nauðsynlegar bjargir. Nefndin fjallaði jafnframt um fjarlægð eftirlitsaðila frá fiskeldisstöðvum. Hvetur meiri hlutinn ráðuneytin til að skoða sérstaklega hvort styrkja megi eftirlit Matvælastofnunar og Umhverfisstofnunar í héraði. Ein af ábendingum Ríkisendurskoðunar er að gjaldskrá Matvælastofnunar vegna útgáfu rekstrarleyfa og eftirlits með starfsemi leyfishafa þurfi að endurspegla raunkostnað. Fram kom að stofnunin niðurgreiddi í raun eftirlitsstörf sín á sviði fiskeldis. Fram kom að ráðuneytið hefur stefnt að því að taka upp nýja gjaldskrá og matvælaráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi til laga sem miðar að því að styrkja gjaldtökuheimildir Matvælastofnunar. Frumvarpið er nú til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd og verður vonandi klárað hér á Alþingi á allra næstu dögum, eða í það minnsta fyrir þinglok. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að gjaldskrá Matvælastofnunar endurspegli raunkostnað og að hún sé uppfærð reglulega. Þá vil ég víkja að skipulagi hafs og stranda. Fyrir setningu laga um skipulag haf- og strandsvæða var ekki til staðar skilgreint skipulagsvald á strandsvæðum. Þessi skortur á skipulagsvaldi leiddi til hagsmunaárekstra við nýtingu haf- og strandsvæða, yfirsýn skorti og enginn einn aðili var ábyrgur fyrir samþættingu ólíkra sjónarmiða, ólíkt því sem gerist á landi þar sem skipulagsáætlanir stýra nýtingu. Almennt voru gestir sem komu fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd jákvæðir gagnvart strandsvæðaskipulagi og töldu það vera mikilvægt stjórntæki en með því væru allir þættir sem varða svæðin dregnir saman. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að skilgreind eldissvæði samkvæmt útgefnum starfsleyfum fyrir sjókvíaeldi og önnur nýting hafi skarast. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að í því ferli sem leiðir til útgáfu leyfa fyrir sjókvíaeldi eigi viðkomandi stofnanir sem málið varðar virkt samráð til að tryggja að eldissvæði og önnur nýting skarist ekki. Þetta snýr m.a. að hvítum ljósgeira siglingavita. Ein af ábendingum Ríkisendurskoðunar varðar áhrif gildistöku strandsvæðaskipulags á gildandi starfsleyfi. Að mati Ríkisendurskoðunar þarf umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti að kanna hvort gera þurfi breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir í þá veru að tryggt sé að gildistaka strandsvæðaskipulags og mögulegar breytingar á því veiti stjórnvöldum heimild til endurskoðunar starfsleyfa. Fjallað er um strandsvæðaskipulag á Vestfjörðum og Austfjörðum í skýrslunni sem hæstv. innviðaráðherra staðfesti 2. mars sl. Í skýrslunni og fyrir nefndinni kom fram að við gerð tillagna hefði verið tekið tillit til núverandi nýtingar og skilgreind eldissvæði að meginstefnu höfð innan svæða sem skilgreind eru fyrir staðbundna nýtingu samkvæmt nýtingarflokkum tillagna. Fyrir nefndinni kom fram það mat umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis að samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir hefðu stjórnvöld víðtæka heimild til að endurskoða leyfi og breyta skilyrðum þeirra ef um breyttar forsendur væri að ræða. Á Umhverfisstofnun hvílir sú skylda að meta hvenær um skilyrði um breyttar forsendur sé að ræða. Ráðuneytið tekur þó undir með Ríkisendurskoðun sem bendir á að tilefni sé til að yfirfara í samvinnu við innviðaráðuneyti hvort rétt sé að bæta strandsvæðaskipulagi við upptalningu laganna til samræmis og fyrir skýrleika sakir. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að óvissa ríki ekki um svo mikilvægt atriði og telur meiri hlutinn að það myndi styrkja stöðu strandsvæðaskipulags ef allur vafi er af tekinn. Þá vil ég fjalla aðeins um burðarþolsmat sem nefndin fjallaði um, sem segir til um hversu mikið aukið lífrænt álag tiltekinn fjörður eða afmarkað hafsvæði þolir án þess að óæskileg áhrif á lífríki komi fram, en eitt af verkefnum Hafrannsóknastofnunar er að framkvæma burðarþolsmat. Þó að Hafrannsóknastofnun hafi þetta hlutverk hefur stofnunin ekki fengið fasta fjármögnun til burðarþolsrannsókna og vöktunar. Vöktun hefur farið fram með stuðningi Umhverfissjóðs sjókvíaeldis frá árinu 2018, sem er sjálfstæður sjóður í eigu ríkisins og á forræði matvælaráðherra sem skipar stjórn sjóðsins. Að mati meiri hlutans er það óvenjuleg tilhögun að lögbundið verkefni opinberrar stofnunar sé fjármagnað úr samkeppnissjóði sem allir aðilar sem tengjast fiskeldi geta sótt í. Meiri hlutinn telur rétt að þetta fyrirkomulag verði tekið til sérstakrar skoðunar við boðaða endurskoðun laga um fiskeldi. Hafrannsóknastofnun skal endurskoða burðarþolsmat eins oft og þurfa þykir samkvæmt lögum um fiskeldi, en bent er á að óljóst sé hvaða skilyrði það eru sem kalli á endurskoðun. Að mati meiri hlutans er nauðsynlegt að sett verði ákvæði sem kveða með skýrum hætti á um hvaða forsendur skuli leiða til þess að burðarþolsmat sé tekið til endurskoðunar. Í skýrslunni og fyrir nefndinni tók matvælaráðuneyti undir nauðsyn þess að skylda Hafrannsóknastofnunar til að endurskoða burðarþolsmat þurfi að hvíla á skýrari forsendum og hyggst ráðuneytið taka það til skoðunar við endurskoðun laga um fiskeldi. Nefndin fjallaði um erfðablöndun og áhættumat erfðablöndunar. Í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er fjallað um hámarkslífmassa og saga eða ferli ákvörðunar þess stuðuls sem notaður hefur verið til að ákveða ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar um hámarkslífmassa er rakin. Ég vísa í nefndarálitið vegna þess. Það er mat Hafrannsóknastofnunar að sá stuðull sem notast var við hafi verið nokkuð nærri lagi miðað við þau gögn sem nú eru aðgengileg. Meiri hlutinn telur sig ekki hafa forsendur til að leggja mat á skýringar Hafrannsóknastofnunar og telur að ekki verði horft fram hjá því að við úttekt sína gat Ríkisendurskoðun ekki staðfest að niðurstaða starfshóps Hafrannsóknastofnunar hefði verið byggð á haldbærum og hlutlægum gögnum. Tekur meiri hlutinn undir ábendingu Ríkisendurskoðunar um að notkun stuðla og reiknireglna verði að byggjast á öruggum og staðreyndum upplýsingum úr fiskeldi hér við land því að annars er hægt að draga í efa þær niðurstöður sem ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar byggist á. Mikilvægt sé að gagnsæi ríki um ákvarðanir stjórnvalda og að þær byggist á gögnum sem unnt er að sannreyna. Ríkisendurskoðun leggur til að matvælaráðuneytið ráðist í endurskoðun ákveðinna laga og reglna um fiskeldi að því er lýtur að stroki. Ég ætla líka að vísa hér í nefndarálitið. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið Ríkisendurskoðunar um að mikilvægt sé að taka ábendingar sérfræðinganefndar alvarlega um að hvaða leyti vöktun og mótvægisaðgerðum af hálfu Hafrannsóknastofnunar sé ábótavant. Fyrir nefndinni kom fram að Hafrannsóknastofnun tekur undir ábendingar um að efla þurfi rannsóknir á áhrifum eldisfisks á villta stofna og mótvægisaðgerðir. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að ákvæði laga og reglna um strok verði endurskoðuð, m.a. hvað varðar skyldur rekstrarleyfishafa til vöktunar í nærliggjandi ám. Ráðuneytið hefur skipað starfshóp um málið og beinir nefndin því til ráðuneytisins að vinna markvisst úr tillögum starfshópsins. Herra forseti. Að lokum um aðkomu sveitarfélaga. Í úttekt Ríkisendurskoðunar var fyrst og fremst horft til stöðu stjórnsýslu og eftirlits ríkisins gagnvart fiskeldi. Að mati meiri hlutans hefði gefið fyllri mynd af málaflokknum að taka einnig til skoðunar aðkomu sveitarfélaga að fiskeldi, enda liggur fyrir að Ríkisendurskoðun átti ekki viðtöl við fulltrúa sveitarfélaga. Uppbygging fiskeldis hefur óneitanlega áhrif á sveitarfélög þar sem það er stundað og þau þurfa að bera ýmsan kostnað vegna starfseminnar, til að mynda við uppbyggingu nauðsynlegra innviða.  
             Hæstv. forseti. Tíminn er búinn og ég hef rakið meginatriði álits meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Líkt og ég hef áður sagt vísa ég til álitsins sem fyrir liggur.

Herra forseti. Ég þakka fyrir ágæta og skýra yfirferð yfir málið. Það sem mig langaði að ræða stuttlega snýr að því að tengja eftirlit Matvælastofnunar við gjaldskrá. Ég er ekki alveg viss um að menn eigi að leggja of mikla áherslu á að eftirlitið sé tengt einhverjum raunkostnaði, ekki frekar en eftirlit lögreglu sé tengt því sem innheimtist af hraðasektum. Ég ætlaði að varpa því fram til umræðu. Nær væri að efla eftirlit með skýrum hætti og treysta því að þessi fiskeldisfyrirtæki skili góðri afkomu og sköttum í gegnum laun starfsfólks og önnur gjöld. Matvælastofnun verði síðan tryggð nægileg fjárframlög. Ég held að ekki eigi að tengja þetta of mikið saman, það er varhugavert. Síðan er það sem snýr að sveitarfélögum, að þau séu ekki aðeins umsagnaraðilar í málinu. Ég tel mjög mikilvægt að hafnaryfirvöld og skipulagsyfirvöld sveitarfélaga fái skýrari aðkomu að þessum málum. Það væri þarft að vinna þann þátt málsins áfram. Ég er sannfærður um að svo sé.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvað varðar gjaldskrána þá lýtur hún að því að staðið sé undir kostnaði sem fylgir rannsóknum og eftirliti. Mér finnst eðlilegt að þetta standi undir sér. Ríkisendurskoðun fjallar um það í skýrslunni. Hvað varðar þátt sveitarfélaga þá náði þessi skýrsla ekki til þeirra. Líkt og ég sagði bendir meiri hluti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á að ágætt hefði verið ef hún hefði gert það. Afmörkunin var önnur. Ríkisendurskoðandi er sjálfstæður í sínum störfum og hann og embættið kusu að afmarka skýrsluna samkvæmt beiðni hæstv. ráðherra um úttekt á lagaumhverfi og stjórnsýslu. Það breytti því ekki að nefndin fjallar um þetta í áliti sínu. Vegna hins knappa ræðutíma gat ég ekki gert mjög ítarlega grein fyrir því en vísa í umfjöllun í áliti meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem taldi mikilvægt að inn á þetta væri komið.

Herra forseti. Mér finnst ekki rétt nálgun að horfa þannig á hlutina að eftirlitsgjöld þurfi að standa undir kostnaði við eftirlitið. Þetta kallar á talsverða útreikninga. Ég er ekki endilega viss um að þetta sé leiðin. Miklu frekar ætti að tryggja gott eftirlit, alveg óháð kostnaði. Það er þannig í þessu eins og öðru hvað varðar innheimtu á gjöldum að oft fer minnsti tíminn og kostnaðurinn í að hafa eftirlit með starfsemi þeirra sem standa sig vel. Þess vegna þarf ekki að reikna út hvern og einn kostnaðarlið við eftirlit upp á krónu, heldur þarf að standa myndarlega að eftirliti Matvælastofnunar og Umhverfisstofnunar án þess að horfa of mikið á gjaldskrá. Horfa ætti á þetta eins og umferðareftirlit. Þau gjöld og þær sektir sem innheimtast eiga ekki að standa undir kostnaði. Þetta er starfsemi sem þarf að vera og tryggja þarf góða umgjörð um hana. Ég er sannfærður um að fiskeldi á Íslandi standi vel undir þessum kostnaði og ekki þurfi að horfa svo grannt á gjaldskrá, hvort rukka eigi 160.000 kr. fyrir eftirlitsheimsókn. Við höfum dæmi um það í þessum geira að minni aðilar sérstaklega hafa komið verulega illa út úr þessari gjaldskrárinnheimtu samkvæmt einhverjum útreikningum.  
            

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður getur haft þá skoðun sem hann kýs á því hvernig staðið skuli að því að mæta kostnaði vegna eftirlits. En mér heyrist að ég og hv. þingmaður séum í það minnsta sammála um að mikilvægt sé að sinna þessu eftirliti og það er þó jákvætt. Ég ætla í þessu síðara andsvari að vísa aftur til þess að ein af ábendingum Ríkisendurskoðunar er á þá leið að gjaldskrá Matvælastofnunar vegna útgáfu rekstrarleyfa og eftirlits með starfsemi leyfishafa þurfi að endurspegla raunkostnað. Fram kom að stofnunin niðurgreiddi í raun eftirlitsstörf sín á sviði fiskeldis. Þetta er hreinlega tekið upp úr skýrslunni sjálfri og því sem kemur frá ríkisendurskoðanda.

Virðulegi forseti. Ég flyt fyrir hönd fulltrúa okkar Pírata í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, álit minni hluta um skýrslu Ríkisendurskoðunar Minni hluti nefndarinnar tekur undir þá alvarlegu gagnrýni sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar um sjókvíaeldi, lagaframkvæmd, stjórnsýslu og eftirlit, sem og þá gagnrýni sem fram kemur í áliti meiri hluta nefndarinnar um skýrsluna. Þegar ríkisstjórnin hóf þá vegferð að heimila sjókvíaeldi í fjörðum landsins hringdu ótal viðvörunarbjöllur. Reynsla Norðmanna gaf til kynna að galli væri á gjöf Njarðar. Líkt og oft áður þegar stjórnvöld reyna að byggja upp atvinnuvegi á landsbyggðinni ráða skyndilausnir og skammsýni för. Ekki er ráðist í vandaða vinnu til að benda á möguleika sem svæðin hafa upp á að bjóða. Þegar sjókvíaeldi í fjörðum landsins var leyft var því ekki fylgt eftir með viðeigandi styrkingu stjórnsýslu og með eftirliti stofnana. Þar að auki virðist allt regluverk hafa verið svo hroðvirknislega unnið að töluvert ósamræmi er milli reglusetningar um rekstrarleyfi og um starfsleyfi. Stofnanir og ráðuneyti höfðu lítið samráð. Þá skortir regluverk um burðarþolsmat fjarða, ekkert hefur verið ákveðið um hvernig því skuli háttað og ekkert skeytt um hvaða afleiðingar það hefur á leyfi til framtíðar. Af þessum sökum, og einnig vegna skorts á fjármagni, hafa stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir ekki haft burði til að sinna eftirliti með viðunandi hætti. Við úttekt Ríkisendurskoðunar kom jafnframt í ljós að hagsmunaaðilar úr greininni veittu sjálfir stuðul sem Hafrannsóknastofnun átti að miða við varðandi áhættumat erfðablöndunar. Af skýrslu Ríkisendurskoðunar má ráða að hagsmunaaðilar í fiskeldi hafi í raun haft verulega frjálsar hendur um hvernig starfseminni væri hagað án þess að stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir hefðu verkfæri til að bregðast við eða setja þeim nokkurn ramma. Þá bendir Ríkisendurskoðun á að nauðsynlegt sé að fyrirkomulag uppfærslu og endurskoðunar rekstrar- og starfsleyfa sé tekið til endurskoðunar til að tryggja skýrleika og til að ábyrgjast að auðlindum sé ekki úthlutað nema gjald komi fyrir. Skortur á eftirliti og veikburða stjórnsýsla er sérstakt áhyggjuefni. Enn alvarlegri eru hinar alvarlegu og jafnvel óafturkræfu afleiðingar sem sjókvíaeldi hefur haft fyrir lífríki og vistkerfi fjarðanna og fyrir laxastofna í ám og vötnum. Ríkisstjórnin getur ekki notað þá afsökun að hafa flotið sofandi að feigðarósi því að úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála komst að þeirri niðurstöðu árið 2018 að fella skyldi úr gildi rekstrarleyfi og starfsleyfi Fjarðarlax og Arctic Sea til laxeldis í sjókvíum í Patreksfirði og Tálknafirði. Í stað þess að kanna frekar hver grundvöllur úrskurðarins væri og í stað þess að athuga þau umhverfisáhrif sem eldið hefði haft brást meiri hluti Alþingis við með því að lögfesta heimild til rekstrarleyfis til bráðabirgða þrátt fyrir að mat á umhverfisáhrifum hefði verið fellt úr gildi. Í kjölfarið beindi hópur náttúruverndarsamtaka kvörtun til ESA sem skilaði niðurstöðu í desember 2021. Í úrskurðinum segir að íslenska ríkið hafi brotið gegn EES-samningnum með því að leiða í lög undanþágu frá umhverfismati. Undanþágan taldist vera brot á ákvæði Evróputilskipunar um að gilt umhverfismat yrði að liggja fyrir þegar veitt væru rekstrar- og starfsleyfi fyrir leyfisskyldar framkvæmdir. Ráðherra hefur ekki enn bætt úr þessu eða afnumið umrædd ákvæði. Af þessu má leiða að í a.m.k. fimm ár hefur legið fyrir vitneskja um að starfsemin standist ekki umhverfismat og að óumdeilt er að fiskeldi í opnum sjókvíum geti valdið margvíslegum neikvæðum umhverfisáhrifum. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar er þekking á langtímaáhrifum sjókvíaeldis afar takmörkuð og löggjafinn hefur ekki haldið í við öran vöxt greinarinnar. Óverjandi er að eyðileggja náttúru, lífríki og vistkerfi landsins fyrir skammtímagróða. Að svo stöddu er eina rökrétta niðurstaðan sú að stöðva útgáfu nýrra leyfa og frekari vöxt sjókvíaeldis þar til endurskoðun laga er lokið og rannsóknir liggja fyrir um áhrif starfseminnar á lífríki og vistkerfi. Ljóst er að ef sjókvíaeldi verður lagt niður hefur það alvarlegar afleiðingar fyrir byggðarlög á landsbyggðinni, einkum og sér í lagi brothættar byggðir. Því væri nauðsynlegt að ráðast í vandaða og ítarlega greiningarvinnu svo að unnt verði að leggja til viðeigandi mótvægisaðgerðir. Ríkisstjórnin gæti til að mynda lagt fram fjármuni til að byggja upp aðra starfsemi sem gerði svæðin sjálfbærari. Einnig mætti tryggja að þau verðmæti sem til verða á svæðunum skiluðu sér til samfélagsins, svo sem með því að virðisaukaskattur væri eyrnamerktur uppbyggingu á viðkomandi svæði. Þá mætti margfalda nýsköpunarstyrki og uppbyggingu innviða til að efla nýjar atvinnugreinar og sprotafyrirtæki og gera samfélögin aðlaðandi fyrir nýja íbúa. Landsbyggðin skapar gríðarleg verðmæti fyrir þjóðarbúið og stendur undir stórum hluta útflutningstekna. Hún á skilið þá virðingu að ríkisstjórnin leggist í vandaða vinnu til að byggja hana upp en horfi ekki ávallt til skammtímalausna sem hafa langvarandi og neikvæðar afleiðingar.

Virðulegi forseti. Ég hef verið að renna yfir þetta álit sem kom í dag, held ég. Mig rak í rogastans þegar lagt var til að þetta yrði lagt niður og vísað til skýrslu ríkisendurskoðanda sem fjallaði nánast ekkert um sjókvíaeldi heldur um eftirlit og framgang laga um þetta. Það væri brotalöm hjá ríkinu en það hefur ekki farið eftir þeim reglum sem það sjálft setti. Þetta var ekki svört skýrsla um sjókvíaeldið sjálft. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í þessa furðulegu uppástungu hér: „Því væri nauðsynlegt að ráðast í vandaða og ítarlega greiningarvinnu svo að unnt verði að leggja til viðeigandi mótvægisaðgerðir. Ríkisstjórnin gæti til að mynda lagt fram fjármuni til að byggja upp aðra starfsemi sem gerði svæðin sjálfbærari.“ Hvað áætlar þingflokkur Pírata langan tíma í það? Höfum við eitthvert andrými meðan sú aðgerð stendur yfir? Eigum við að bíða í tíu ár, fimmtán ár? Sjókvíaeldi sem stundað er á Vestfjörðum skilar 32 milljörðum kr. í útflutningstekjur. Eigum við að segja stopp núna? Hvað eigum við að gera á meðan? Hefur þingflokkur Pírata kynnt sér þá uppbyggingu sem orðið hefur á þessum svæðum, sem eru vissulega brothættar byggðir, og í hvaða átt að sjálfbærni við fyrir vestan höfum farið með fiskeldi? Væri ekki nær að byggja undir þann lagaramma sem þegar er fyrir hendi, og tryggja að við búum þannig um sjókvíaeldi að vel megi við una, herða eftirlit, herða reglur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi þennan kafla sem hv. þingmaður benti á þá er það þannig að ef við horfum á þetta út frá umhverfissjónarmiðum og lífríkinu er hætta á því að við þurfum að leggja niður sjókvíaeldi. Þetta benda aðrar þjóðir á sem hafa sett enn harðari reglur. Þetta kemur fram þegar talað er við þá sem fjárfesta í þessum iðnaði. Við í hv. atvinnuveganefnd fórum til Noregs og hittum aðila í tengslum við þetta. Þeir bentu á að það yrði erfiðara og erfiðara að réttlæta sjókvíaeldi vegna þess hvaða áhrif það hefur á umhverfið. Við Píratar segjum: Byrjum strax á því að greina hvað annað er hægt að gera ef við þurfum að taka þá ákvörðun að hætta sjókvíaeldi vegna umhverfisáhrifa. Eins og hv. þingmaður benti á tekur tíma að greina það. Byrjum þá vinnu núna. Setjum ekki öll eggin í eina körfu og síðan áttum við okkur á því að gat er á körfunni og eggin brotin. Við þurfum að hafa fjölbreyttari atvinnumöguleika á landsbyggðinni. Við verðum að passa okkur á því að þeir atvinnumöguleikar séu umhverfinu og lífríkinu til góðs. Þess vegna segjum við: Horfum á hvað við getum gert. Byrjum strax á þeirri greiningarvinnu og hugsum hvað annað er hægt að gera ef við endum á því að þurfa að banna þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er ekki sátt við þetta svar. Rætt var um fleiri egg í körfunni. Við erum með sjávarútveg, við erum með ferðaþjónustu, það er fullt að gerast úti á landi. Þetta er ekki eina eggið fyrir vestan, ég get alveg fullvissað ykkur um það. Við getum verið sammála um að við þurfum að auka eftirlit í héraði. Við þurfum að efla rannsóknir. Við vitum alveg að tækniframfarir og þróun stýrir sjókvíaeldi í aðra átt, lengra út á haf í lokaðar kvíar. Það er heilmikið að gerast. Við þurfum að fylgja því. Ég er ekki talsmaður þess að við skulum nota gamlar aðferðir sem ekki duga. Við þurfum endalaust að vera á vaktinni varðandi þessa grein, sjávarútveg, og allar aðrar greinar. Tækniframfarir og aukin þekking í sjávarútvegi hefur fært okkur til miklu betri tíma en var áður. Getur hv. þingmaður ekki verið sammála því? Við viljum ekki ölmusu. Við viljum taka þátt í útflutningsverðmætum þjóðarinnar. Við skulum gera það vel. Erum við ekki sammála um það? Er ekki best að vera sammála um að við þurfum þessar greinar? Við þurfum að byggja vel utan um þær.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara svarið. Að sjálfsögðu þurfum við betra eftirlit og meiri rannsóknir. Við þurfum líka að gera stífari kröfur. Mig langar að benda á að jafnvel eigandi Arnarlax lýsti því yfir um daginn að sjókvíaeldi væri á leiðinni burt, væri að hætta. Það er ekki víst að þær aðferðir virki á Íslandi. Við þurfum að sjálfsögðu að hafa fleiri en tvö og fleiri en þrjú egg í körfunni. Við vitum aldrei hvenær fiskurinn syndir eitthvað annað vegna hlýnunar sjávar. Við vitum aldrei hvenær túristarnir ákveða, t.d. vegna hvalveiða, að hætta að koma til Íslands. Við vitum aldrei hvað getur gerst með alla þessa hluti þannig að við þurfum að hafa fullt af eggjum í körfunni. En við megum heldur ekki gleyma því að við þurfum að byggja upp atvinnuveg sem skilar hlutum beint inn í samfélagið. Hv. þingmaður nefndi 32 milljarða kr. í útflutningstekjur. Hversu mikið af því kemur til baka inn í samfélagið á móti því sem fer í vasa þeirra sem eiga fyrirtækin? Það er eitt sem við þurfum líka að hugsa um, þ.e. sjálfbærni, að atvinnuvegir skili hlutum inn í samfélagið. Við viljum byggja upp blómstrandi byggðir, t.d. á Vestfjörðum, Austfjörðum og öðrum stöðum, en við þurfum að horfa blákalt á það að sú aðferð sem við notum nú í sjókvíaeldi er ekki góð fyrir umhverfið og lífríkið. Við þurfum að hafa valkosti.

Herra forseti. Ég vil taka það fram að ég er langt frá því að vera fylgjandi þessu minnihlutaáliti og tel það að einhverju leyti vanhugsað, nema þá að menn hafi verið að slá þessu fram til að fá einhverja umræðu því það er alveg augljóst að það hlýtur að vera hægt að gera fiskeldið þannig úr garði, eins og aðra atvinnustarfsemi, að það gangi vel upp og í sátt við umhverfið. En þetta leiðir hugann að því sem út af ber, sem er greinilega eftirlitið og lagaleg umgjörð. Það sem mér finnst vera umhugsunarvert er að það er bara örstutt síðan þessu var öllu breytt til einföldunar og til að ná betri árangri. Ef ég man rétt þá breyttist þetta á árinu 2016 og þá er farið í þetta far, það átti að vera eitt leyfi, einfalda leyfisveitingarferlið. Uppi sitjum við með þessa skýrslu sem segir að það þurfi að breyta einu og öðru. Það væri áhugavert að fá fram sjónarmið hjá Pírötum hvað þennan þátt varðar, hvort þetta hafi mistekist og hvernig við eigum að ganga frá þessum málum í framhaldinu, þ.e. að eftirlitið og stjórnsýslan fái betri blæ. Það er líka vert að vekja athygli á því að atvinnugreinin sjálf er að kalla eftir því vegna þess að það er auðvitað ekkert gaman að vera bitbein og sitja undir ásökunum og allt það og hafa þá staðreynd á borðum að eftirlitið sé brotakennt og það þurfi að gera betur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að það fari ekkert á milli mála við lestur þessarar skýrslu að eftirlitinu og öðru er stórlega ábótavant. Það eru ýmsir hlutir sem tengjast því, m.a. að það er ekki nægt fjármagn sett í eftirlit. Þetta er ekkert eitthvað sem við sjáum bara í fiskeldinu heldur sjáum við það mjög mikið á mörgum sviðum að það er verið að skera niður í eftirliti sem hreinlega hefur þau áhrif að við náum ekki að fylgjast eins vel með og við náum ekki að tryggja þetta. Það virðist vera einhver ótrúleg hræðsla í þessari ríkisstjórn núna við að setja gjöld fyrir eftirlit og rannsóknir sem standa undir kostnaði. Við sjáum þetta bara í sjávarútveginum þar sem Hafrannsóknastofnun þarf að skera niður á hverju ári og er samt ætlað að koma með rannsóknir sem eru vel unnar og byggja á góðum gögnum. Ef við ætlum að rannsaka þessa hluti vel þá þurfum við fjármagn til þess. Ef við ætlum að hafa eftirlit þurfum við fjármagn til þess. Það er bara sjálfsagt í mínum huga að fjármagnið til þess komi frá þeim sem eru að græða á þessu. Ég er ekkert einn um það. Í þessari skýrslu er líka talað um að það þurfi að standa betur að fjármögnun á á þessum hlutum. Og þegar kemur að umhverfinu þá þurfum við að passa okkur, það er ekkert plan B að byggja upp einhvers staðar annars staðar, það er engin önnur eyja sem við getum flutt til þegar við erum búin að eyðileggja þessa.

Herra forseti. Ég tel þetta bara ágætisumræða fyrir mig sem eftirlitsmann að fara aðeins að ræða þessa eftirlitsþætti sem hv. þingmaður benti á. Það sem ég er að reyna að koma hér á framfæri og kom kannski ekki nægilega skýrt fram hjá mér er að það skiptir verulega miklu máli að vera ekki að tengja eftirlitið við einhverja gjaldskrá heldur að það sé virkt og gott, ekki háð því að fá einhver bein framlög frá eftirlitsþeganum. Það að Matvælastofnun og Umhverfisstofnun fái ekki nægilegt fjármagn - það á ekki að tengja það við gjaldskrá. Það er ákveðin mantra sem Samtök atvinnulífsins vilja fara með en varðandi ýmsa þætti í þessum málum sem snúa að fiskeldi þá er ég viss um að meira að segja á þeim bænum, hjá Samtökum atvinnulífsins, séu menn farnir að sjá að það skiptir verulega miklu máli að hafa trúverðuga umgjörð um atvinnugreinina. Það er mikilvægur þáttur, tel ég vera. Þessi umgjörð sem við erum að fara í núna er frá árinu 2016 og það ætti að vera áhyggjuefni, að þetta sé ekki betra núna árið 2023, að við stöndum frammi fyrir brotakenndu eftirliti og þessum þáttum. Síðan skiptir miklu máli að ná nærsamfélaginu inn í skipulag og til að fjalla um þessa þætti. Þá næst, tel ég, betra utanumhald í staðinn fyrir að menn séu með eftirlitið í jafnvel mörg hundruð kílómetra fjarlægð. Það hlýtur að vera hægt að gera þetta betur og ná góðu samtali um hvernig við eigum að lenda þessari umgjörð um þessa atvinnugrein í góðri sátt.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Það hvort tekið sé gjald miðað við gjaldskrá eða hvort lagður sé einhvers konar skattur á þessa hluti er bara mismunandi aðferðafræði. En það sem mikilvægast er er að það sé verið að borga nægilega mikið, í hvaða formi sem það er, gjald eða skattur, til að standa undir þeim rannsóknum og því eftirliti sem þarf að vera. En hv. þingmaður nefndi einnig að við værum að tala um eitthvað sem hefði verið gert 2016 og það væru brotalamir á því. Ég held að það sé nokkuð sem bæði við hér á Alþingi sem setjum lagaumgjörðina og framkvæmdarvaldið sem er að setja reglugerðirnar og reglurnar þurfum að taka til okkar sem sterkri ábendingu um að við þurfum að gera betur þegar kemur að þessum hlutum og við þurfum að bæta okkar vinnu. Við erum allt of oft að framkvæma einhverjar litlar breytingar, svona eitt og eitt, eða við segjum: Við breytum þessu við heildarendurskoðun. Við þurfum að finna einhvern meðalveg þarna á milli vegna þess að annars vegar erum við að gera breytingar sem hafa slæm áhrif vegna þess að við hugsuðum þetta ekki nóg eða við erum ekki að gera neinar breytingar í langan tíma sem hefur þau áhrif að ekkert lagast. En það er líka annað sem við þurfum að hafa í huga; það eru að verða miklar breytingar þegar kemur að skilningi á umhverfi. Það er bara allt annar heimur sem við lifum í núna, þetta mörgum árum seinna, en við gerðum 2016 og við höfum miklu meira skilning á því núna að við þurfum að vernda umhverfið, að við þurfum að vernda lífríkið hvað sem það kostar.

Hæstv. forseti. Það er með mikilli ánægju sem ég tek þátt í umræðu um álit er fylgja skýrslu Ríkisendurskoðunar um lagaframkvæmd og regluverk í kringum sjókvíaeldi hér á landi. Ég hygg að þessi skýrsla hafi markað nokkur tímamót og er hæstv. matvælaráðherra þakklát fyrir að hafa beðið um hana, beðið Ríkisendurskoðun um að taka út lagaframkvæmdina, regluverkið og eftirlitið vegna þessarar atvinnugreinar. Þessi skýrsla og niðurstöður hennar og umfjöllunin um hana og úrvinnslan sem tekur vonandi við gefur bæði löggjafanum og framkvæmdarvaldinu tækifæri til að meta stöðuna eins og hún er, læra af því sem vel hefur verið gert, læra af mistökum og fara að ábendingum Ríkisendurskoðunar sem fram koma í skýrslunni og eru einar 23, ef ég man rétt. Það var því gott að ráðherrann bað um þessa skýrslu og að hún barst Alþingi. Síðan vitum við auðvitað að einnig hefur verið unnin skýrsla ráðgjafarfyrirtækis, Boston Consulting Group heitir það, sem er til umfjöllunar í matvælaráðuneytinu að ég best veit, og þar er lagt upp með sviðsmyndir, eins og það heitir nú til dags, um framtíð sjókvíaeldis og eldis bara yfir höfuð á Íslandi. Ég hygg að það að hafa gert hlutina í þessari röð og að fá skýrslu Ríkisendurskoðunar og síðan skýrslu Boston Consulting Group, þó að maður geti auðvitað haft alls konar skoðanir á því sem kemur fram í þeirri skýrslu, eigi að gefa okkur betri grundvöll til að huga að framhaldinu. Eins og hér hefur komið fram, bæði í framsögu hv. þingkonu Steinunnar Þóru Árnadóttur og þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað, er skýrsla Ríkisendurskoðunar afar skýr um það að stjórnsýsla og lagaframkvæmd hafi verið óviðunandi í rauninni og að það sé mjög bagalegt, ekki síst vegna þess að atvinnuvegurinn hefur verið í mjög hröðum vexti. Þessi vöxtur hefur því orðið í ákveðnu tómarúmi og stjórnsýslan og lagaframkvæmdin verið að einhverju leyti eftir á. Og nú vil ég að það komi skýrt fram að þar er ekki við atvinnuveginn sem slíkan að sakast heldur auðvitað við þau sem setja umgjörðina, við löggjafann og við framkvæmd löggjafarinnar eins og hún hefur verið framkvæmd af ráðuneytum sem hafa haft umsjón með þessari atvinnugrein. Þetta hefur verið kapp án mikillar forsjár og ég hef leyft mér að orða það þannig að þetta sé svolítið atvinnuuppbygging með íslenska laginu. Okkur liggur alltaf mjög mikið á. Við erum enn þá með hugarfarið að bjarga verðmætum í aflahrotunum í stað þess að gefa okkur þann tíma sem nauðsynlegur er til þess að hafa umgjörð rekstrarins, þá bæði atvinnuvegarins, eftirlitsins og umhverfisverndarinnar, í eins góðu lagi og hægt er. Ég staldra við það einna helst að við erum enn stödd þar, u.þ.b. 20 árum eftir að fiskeldi fór aftur af stað á Íslandi og hafandi ákveðnar vörður á leiðinni, árið 2008, 2014 og 2019 með lagasetningu, að við erum í rauninni enn að úthluta mjög mikilvægum náttúruverðmætum án endurgjalds. Við erum algerlega með allt niðrum okkur, ætla ég að segja, þegar kemur að því að greitt sé fyrir aðgang að takmörkuðum gæðum. Í þessu tilviki eru það eldissvæðin eða sem sagt hámark lífmassa á eldissvæðunum sem eru í raun hin takmörkuðu gæði. Það var og er markmið laganna frá 2019 að tryggja ríkissjóði endurgjald vegna nýtingar hafsvæða í íslenskri lögsögu. Ég ætla að halda því fram að við höfum orðið af mjög mikilvægri tekjuöflun með því að hafa þetta ekki í lagi. Það gerðist síðast, ef ég man rétt, við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins síðasta fyrir þetta ár. Það var búið að boða aukna gjaldtöku en henni var frestað og það taldi hundruð milljónir króna. En eitt er alveg víst í umfjöllun um þessa skýrslu, henni hefur í raun verið vel tekið af öllum umsagnaraðilum og öllum sem komu á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hvaðan sem var innan úr kerfinu og líka frá atvinnurekendunum sjálfum. Auðvitað nálgast hagsmunaaðilar þetta viðfangsefni frá ólíkum áttum. Það kemur mjög mikil gagnrýni frá t.d. handhöfum veiðileyfa í ám þar sem villti laxinn er, veiðiréttarhöfum, og einnig frá umhverfissamtökum eins og Landvernd og fleirum. Ég hygg hins vegar að það hafi verið mjög skynsamlegt af fyrirtækjunum og Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi að taka þessari skýrslu vel og uppbyggilega, enda er það í rauninni eina leiðin fram á við í þessu máli. Svo er það auðvitað eftirlitsgeirinn, hann hefur nú fengið svolitla umræðu hér í dag og er svolítið sérkapítuli út af fyrir sig. En ég held að við verðum að horfast í augu við það að með skýrum lagaramma og góðu regluverki þarf líka gott eftirlit. Oft heyrist því fleygt að hér sé einhver opinber eftirlitsiðnaður. Eftirlitið tryggir jafnræði á markaði, það tryggir góða samkeppni, það tryggir fagmennsku og það tryggir umhverfisvernd. Þess vegna þarf það að vera í lagi. Það kom mjög skýrt fram í máli fulltrúa úr sveitarstjórnum, bæði fyrir vestan og austan, að þau hefðu margoft bent á þetta, skort á góðu eftirliti og líka að það væri ekki nærtækt, að það væri ekki í heimabyggð. Þau gengu reyndar svo langt að segja við okkur að það væri ekkert í þessari skýrslu sem í sjálfu sér kæmi þeim á óvart. En auðvitað fagna þau atvinnuuppbyggingunni, skárra væri það. Við erum í rauninni með tvo póla svolítið í þessari umræðu úti í samfélaginu. Það eru kannski þau sem ekki bara fagna þessari uppbyggingu heldur vilja hana sem mesta og stundum mjög hraða og svo hinn póllinn sem í raun kannski vill loka. Ég held að hvorugur kosturinn sé raunhæfur. Ég held að okkar verkefni hér, og það kemur svo skýrt fram í þessari skýrslu, sé að setja betri umgjörð utan um atvinnuveginn, fara að ábendingum Ríkisendurskoðunar, vinna almennilega úr þeim og við munum þurfa að fylgja því eftir hér á hinu háa Alþingi. Ég geri mér vonir um að hæstv. matvælaráðherra vinni þetta áfram af fullri einurð og fari að þeim ábendingum sem hér hafa komið fram. Þær eru mjög mikilvægar. Ég mun sem þingkona Samfylkingarinnar fylgja því mjög fast eftir að það verði innheimt gjald fyrir aðgang að takmarkaðri auðlind af því að þannig verðum við Íslendingar að umgangast okkar náttúrulegu auðlindir, okkur leyfist ekki annað, og í því felst m.a. sjálfbær nálgun á atvinnuveginn. Það er mikil gróðavon í þessum atvinnuvegi og við vitum það og þegar hún er til staðar þá vilja fyrirtæki og fólk oft fara mjög hratt. Þess vegna er það enn brýnna að fara með ýtrustu varúð þegar kemur að umhverfisverndinni, áhættumatinu og burðarþolsmatinu. Þetta eru lykilatriði í umhverfi þessarar atvinnugreinar og í sjókvíaeldinu og við megum ekki fúska. Við verðum að stunda fagleg vinnubrögð og fara að ráðleggingum þeirra opinberu vísindarannsóknastofnana og þeirra sem best þekkja til og auðvitað þarf það fjármagn að koma frá ríkissjóði og ekki að bjóða stofnunum eins og Hafrannsóknastofnun upp á það að sækja í samkeppnissjóð um lögbundin eftirlitsverkefni. Þannig má það ekki vera. Það er í rauninni okkur til vansa að það hafi verið þannig. Hér er ég að reyna á mjög stuttum tíma að fara með hraði yfir þessa mikilvægu skýrslu sem ég er mjög ánægð með og ég er mjög ánægð með það að við höfðum næstum öll náð saman um álitið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég vil gjarnan að við tökum höndum saman um að fylgja þessari skýrslu enn betur eftir.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að fjalla um þessa skýrslu sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var með til umfjöllunar og mig langar til að byrja á því að þakka nefndinni fyrir góða umfjöllun og að veita svigrúm til að fjalla um þetta af því að við vitum það að þegar skýrslan kom út var svolítið um flugelda í fjölmiðlum um hversu hræðileg skýrslan væri, þ.e. birti hræðilega mynd af sjókvíaeldi og öllu því. En ég vil nú meina það og að það hafi verið niðurstaða umfjöllunarinnar að þetta var náttúrlega ekki svört skýrsla um sjókvíaeldið sjálft og fjallar ekki um það í reynd heldur um lagaframkvæmdina, stjórnsýslu og eftirlit. Það eina sem ég get kannski sett út á skýrsluna eða tildrög skýrslunnar og vinnu við hana er að það var ekki talað við sveitarfélögin. Sveitarfélögin eru náttúrlega hluti af stjórnsýslunni umhverfis þetta eldi. Þetta kom einmitt fram í gagnrýni þeirra sem mættu fyrir nefndina frá sveitarfélögunum, að það hefði mátt tala við þau. Til nefndarinnar komu um 50 gestir, ég held að það sé nærri því met, alla vega hjá okkur í vetur í nefndinni. Það voru aðilar frá sveitarfélögunum, eftirlitsaðilum, Skipulagsstofnun, veiðiréttarhöfum og Verndarsjóði villtra laxa og fleiri og ég held að það hafi farið fram mjög góð umræða enda stöndum við í nefndinni nærri öll að þessu áliti. Mér finnst það skipta mjög miklu máli. Auðvitað eru margar hliðar á fiskeldinu en ég tek það fram að þessi skýrsla snýst aðallega um stjórnsýsluna, eftirlitið og lagaframkvæmdina. Niðurstöður skýrslunnar koma svo sem ekki á óvart en það eru um leið ákveðin vonbrigði að fá það staðfest hversu illa hefur gengið að byggja upp umgjörð og stjórnsýslu utan um greinina. Á vorþingi 2019 var lagaramminn uppfærður og var lagt upp með að efla frekari umgjörð um sjálfbært fiskeldi til framtíðar. Þegar frumvarpið var lagt fram var það byggt á vinnu stefnumótunarhóps sjávarútvegsráðherra sem skilaði af sér skýrslu haustið 2017. Í meðferð þingsins var byggt enn betur undir kröfur um vernd villtra nytjastofna ásamt því að gætt yrði að umhverfisverndarsjónarmiðum, heilbrigði og umhverfisvernd með mótvægisaðgerðum og ströngu eftirliti. Í lögunum var fest í sess áhættumat erfðablöndunar. Meðal þeirra breytinga var að lögfesta mótvægisaðgerðir sem stofnanir sem vinna að leyfisveitingum verða að taka tillit til. Það er mat Ríkisendurskoðunar að mótvægisaðgerðirnar hafi ekki verið nýttar sem skyldi en að mínu mati var vilji löggjafans skýr um að nýta mótvægisaðgerðir sem m.a. hafa reynst vel í Noregi. Á sama hátt þarf áhættumat erfðablöndunar að endurspegla notkun þessara mótvægisaðgerða. Það var líka skýrt í lögum að Hafrannsóknastofnun var gert að fylgjast með lífríkinu, ástandi þess fyrir upphaf eldis og breytingum á því meðan eldi stendur með það að markmiði að standast viðmið á burðarþoli svæðanna og hefur Hafrannsóknastofnun unnið að vöktunarverkefni samkvæmt því síðastliðin ár. Þannig að það vantar svo sem ekki mikið upp á. Þó að við þurfum að búa betur um þetta þá er þetta til staðar. Fiskeldi er vaxandi atvinnugrein sem getur skipt sköpum fyrir okkur sem þjóð í framtíðinni en mikilvægt er að setja skýrt og sanngjarnt regluverk í kringum það. Aðeins þannig náum við fram markmiðum um að greinin verði sterk og öflug á sama tíma og við tryggjum sjálfbæra þróun og vernd lífríkisins. En þau markmið þurfum við ávallt að hafa að leiðarljósi. Þá eiga nýleg lög um gjaldtöku í fiskeldi að tryggja vaxandi tekjur með vaxandi eld. Útflutningur og útflutningsverðmæti laxeldisafurða hefur aukist í samræmi við aukna framleiðslu. Alls var slátrað 53.000 tonnum á árinu 2021 og hafa komið nýrri tölur síðan þá og þetta skiptir miklu máli. Uppbygging sjókvíaeldis hefur farið fram á Vestfjörðum og Austfjörðum og hefur breytt samfélögum á þessum svæðum til betri vegar og það má svo sannarlega þakka sjókvíaeldinu fyrir gríðarlega öfluga uppbyggingu á landsbyggðinni. En það fylgja vaxtarverkir öllum greinum í örum vexti og því miður hefur eftirliti verið ábótavant þrátt fyrir að aukið eftirlit og aðhald hafi verið undirstrikað í lagasetningu með fiskeldislögunum 2019. Fiskeldið er að skila milljörðum í þjóðarbúið og því er það góð brýning hjá Ríkisendurskoðun að stjórnvöld tryggi eftirlitsstofnunum þær heimildir og aðstöðu sem þær þurfa til að sinna nauðsynlegu eftirliti. Við í nefndinni tókum einmitt fyrir skýrslu Boston Consulting Group og fengum kynningu á henni þar sem er rætt um lagareldi og greind tækifæri til sjálfbærrar verðmætasköpunar. Það var gerður samanburður við önnur lönd og þar er komið inn á að Ísland geti skapað sér samkeppnisforskot í lagareldi en til þess þurfi sterka ramma utan um eldið og stjórnsýslan hafi ekki náð að fylgja eftir þeim vexti sem hefur orðið í sjókvíaeldinu og ekki síst að sinna þessu regluverki. Bæði fiskeldisgreinin og sveitarfélögin sem snúa að eldinu hafa ítrekað kallað eftir að eftirliti og rannsóknum sé sinnt í nærumhverfi þess. Stjórnvöld og þær stofnanir sem sinna eftirliti telja vandkvæðum bundið að þeir sem stunda eftirlit séu einnig hluti af því samfélagi þar sem starfsemin er. Það auki hættu á vanhæfni og að þeir sem sinni eftirlitinu verði samdauna greininni og geti þar með ekki sinnt hlutverki sínu sem skyldi. En þær athugasemdir eiga við um allt eftirlit með atvinnugreinum í landinu. Ég vil minna á það að aðalstöðvar MAST eru á Selfossi í mekka eins mesta landbúnaðarhéraðs Íslands og þeir hafa eftirlit með landbúnaðinum. Við erum bara örþjóð í stóru landi og sama hvar við erum þá þekkir maður mann o.s.frv., þannig að það er alltaf hætta á þessu. En það að byggja upp rannsóknir á þeim stað sem starfsemin fer fram, byggja upp þekkingu, kemur líka í veg fyrir að eldið verði til skaða fyrir umhverfið því að með þekkingu byggist upp verklag sem kemur í veg fyrir að þetta verði unnið með þeim hætti. Ef öflug þekkingar- og eftirlitsstofnun er byggð á þeim svæðum sem næst standa sjókvíeldinu byggist ekki bara upp þekking á nærumhverfinu heldur einnig mikilvæg sérþekking sem hægt er að deila innan þess kjarna þar sem slík starfsemi er rekin, samfélaginu og greininni til styrktar. Ég hef kannski nokkrar mínútur til að fara yfir athugasemdir ríkisendurskoðanda, og tek undir þær, sem snúa að því að bæta laga- og reglugerðaumhverfi fiskeldis varðandi það að gjaldtakan þurfi að skila sér heim í hérað. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu sem snýr að þessu máli og þetta skiptir miklu máli og ég hef farið oft yfir það, bæði í ræðu og riti, hversu mikilvægt er að gjaldtakan renni til þeirra svæða sem eru í uppbyggingarfasa því það getur verið mjög erfitt að standast þær kröfur sem sú uppbygging hefur kallað á. Það er mjög mikilvægt að þetta sé byggt upp jafnhliða greininni því að veikir blettir geta sýkt allt annað umhverfi og orðið til þess að veikja greinina sem heild. Til þess að hægt sé að reka og stunda fiskeldi til framtíðar á sjálfbærum grunni þurfa kröfur er varða sjúkdóma og heilbrigðismál að vera skýrar og byggja á bestu mögulegri þekkingu. Tekjur af fiskeldinu er okkur mikilvægar og nú sem aldrei fyrr. Því er gríðarlega mikilvægt að eftirlit með greininni sé traust, ekki bara vegna umhverfisáhrifa heldur einnig fyrir vöxt greinarinnar og fyrir samfélagið. Þörf er á að einfalda og samþætta eftirlitið líkt og gert er í Færeyjum þar sem ein stofnun fer með málefni fiskeldisins og samþættir bæði eftirlit með eldinu og einnig leyfisveitingum. Það hefur líka komið fram að þó að fiskeldið hafi byggst upp með hraða þá er langur vegur frá hugmynd að leyfisveitingu og það hefur tekið allt upp í ellefu ár að koma þessu í gegnum kerfið og það er ekki viðunandi vegna þess að lagaramminn er skýr. Það á ekki að vera svona flókið að fara í gegnum það og alla vega er „nei“ svar. Við getum ekki sætt okkur við það að tefja málin í ótrúlegu flækjuumhverfi íslenskra stofnana.

Herra forseti. Álit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu ríkisendurskoðanda um sjókvíaeldi er um margt gott. Það er ítarlegt og vandað til verka og umfjöllunin er tæmandi að manni sýnist. Það er ánægjulegt að það hafi náðst breið pólitísk samstaða meðal nefndarmanna um meginatriði skýrslunnar og þau tilmæli sem er að finna í þessu áliti. Margt er gott eins og ég ætla að rekja hér en það er líka annað sem ég er ekki alveg jafn sammála, það er eins og gengur og gerist. Samhliða þessu þá er óhjákvæmilegt að fjalla líka aðeins um skýrslu ríkisendurskoðanda sjálfs og ég vil í þessari ræðu minni tæpa á ýmsum athugasemdum um þau atriði og halda til haga. Grundvallaratriðin í þessari umræðu eru tvö að mínu mati. Í fyrsta lagi fjallar skýrsla ríkisendurskoðanda um stjórnsýsluna, ekki atvinnugreinina. Ýmislegt sem hefur verið látið falla í opinberri umræðu í og í þessum þingsal um atvinnugreinina á alls ekki rétt á sér. Þetta er mikilvæg atvinnugrein, hún er umhverfisvæn, hún er sjálfbær, hún skilar gríðarlega miklum arði fyrir þjóðina og það er ekki hægt að leggja gagnrýni ríkisendurskoðanda á stjórnsýsluna að jöfnu við það að dæma heila atvinnugrein. Það er ekki boðlegt. Hitt atriðið er að ef við föllumst á meginniðurstöður ríkisendurskoðanda um að stjórnsýslan hafi reynst veikburða og brotakennd og ekki í stakk búin til að takast á við aukin umsvif greinarinnar, þá er heldur ekki hægt að horfa fram hjá því að greinin býr við gríðarlega umfangsmikið og flókið regluverk. Það er kannski ástæðan fyrir því að stjórnsýslan hefur ekki alveg náð tökum á því hvernig á að fara með virknina í stjórnsýslunni, bregðast við umsóknum og afgreiða umsóknir eða hafa eftirlit með greininni. Þessar 23 ábendingar ríkisendurskoðanda fjalla að mestu um aukið eftirlit, að herða skilyrði, hækka gjaldtöku o.s.frv. En ég verð að segja það, herra forseti, að í skýrslu ríkisendurskoðanda er hvergi rakið heildstætt eða útskýrt nægilega vel að hvaða leyti þetta eftirlit er ekki nóg. Með öðrum orðum, það er ekki útskýrt hvaða glæpur hafi verið framinn í þessari glæpasögu. Það eru engar haldbærar upplýsingar í skýrslunni eða neinar rannsóknir sem benda til þess að til að mynda umhverfinu stafi einhver hætta af þessari starfsemi, þvert á móti. Það er einungis fullyrt að það þurfi meira, betra, sterkara, öflugra og skilvirkara eftirlit. Ég get nefnt dæmi. Í skýrslunni er rakið að áður hafði fyrirtækjum borið að senda Matvælastofnun ýmsar upplýsingar um framleiðsluna, framleiðslumagn, fóður, afföll og fleira mánaðarlega með rafrænum hætti. Það er það fyrirkomulag sem er komið á. Það segir í skýrslunni að Matvælastofnun vilji fá þessar upplýsingar vikulega en til þess þurfi lagabreytingu. Það er ekki útskýrt hverju máli það skiptir að fá þessar upplýsingar um framleiðslumagn vikulega í stað mánaðarlega. Hvað er það sem vantar upp á? Þess vegna tel ég mikilvægt að þegar við erum að fjalla um þetta álit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og sjáum í hvaða vinnu stjórnvöld eru vegna þessarar atvinnugreinar þá spyrjum við nákvæmlega þessara spurninga. Þó að við föllumst á að, já, það þurfi meira eftirlit, þá þarf líka að svara því til hvers það er og hvað þurfi að ná utan um. Það er ein athugasemd sem Ríkisendurskoðun gerir sem er nokkur sjálfsögð, þ.e. að afgreiðsla í stjórnsýslunni, hjá Matvælastofnun, Umhverfisstofnun og Skipulagsstofnun hafi verið hæg og hafi tekið tíma. En ég sakna þess að í skýrslunni hafi ekki verið tekið á því í hversu mörg ár umsóknir og erindi voru að velkjast um í stjórnsýslunni án þess að nokkur svör bárust. Við erum ekki að tala um mánuði, við erum að tala um fjöldamörg ár. Það hefði verið fullt tilefni af hálfu ríkisendurskoðanda að fara ofan í saumana á því máli. En það var ekki gert og það er miður. Eins vil ég nefna, herra forseti, það sem fram kemur um áhættumat erfðablöndunar. Það er líka komið inn á þetta í áliti meiri hlutans. Ríkisendurskoðandi gagnrýnir Hafró fyrir að hafa breytt aðferðafræði og stuðst við lífmassa í stað framleiðslu í áhættumatinu og setur út á þá stuðla sem voru settir og segir að það hafi komið frá hagsmunaaðilum, en hafi ekki fengið það staðfest. Ég sé ekki betur, herra forseti, en að þetta sé gríðarlega alvarleg ásökun af hálfu ríkisendurskoðanda í garð Hafrannsóknastofnunar. Það hefði verið einfalt að spyrja Hafrannsóknastofnun og fá mjög eðlilegar útskýringar á því hverju það sætti en það er ekki gert og það er miður að í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er ekki komið betur inn á þetta atriði. Annað sem kemur fram í skýrslunni er í niðurstöðukafla þar sem ríkisendurskoðandi er að gagnrýna stefnulausa uppbyggingu án umræðu og atbeina stjórnvalda og að verðmætum hafi verið úthlutað án endurgjalds. Þetta fær ekki staðist. Rekjum þetta aðeins. Auglýsingin frá 2004 friðaði nær allt Ísland. Heildarlög um fiskeldi voru sett 2008. Lögunum var breytt 2014 og þar er burðarþol lögfest og stjórnsýslan efld. Lög um haf- og strandsvæði voru sett 2018 og fiskeldislögunum var breytt 2019 þar sem áhættumatið var lögfest, fyrirkomulag útboðs á svæðum innleitt og gjaldtaka lögfest. Á þessum árum er framleiðslan ekkert svo mikil. Hún fer að taka við sér upp úr 2018, 2019, eins og sjá má í skýrslu ríkisendurskoðanda. Þá má alveg spyrja: Hver var þá hin stefnulausa uppbygging í ljósi alls þess regluverks sem hafði verið sett? Þessu svarar ríkisendurskoðandi ekki nægilega vel. Það er ekki heldur farið inn á það að síðan 2019 þá hafa nær engin ný leyfi verði gefin út, það hefur ekki verið farið í uppboð á svæðum, enginn fjörður hefur verið burðarþolsmetinn síðan 2018 og úthlutun eldissvæða er ekki hafin. Er þetta stefnulaus uppbygging? Það er augljóst að svo er ekki. Varðandi það að verðmætum sé úthlutað án endurgjalds þá verðum við að hafa í huga að 2019 var tekinn upp auðlindaskattur, fiskeldisgjald. Atvinnugreinin greiðir ásamt sjávarútvegi aukalega til ríkissjóðs, ekki neinar aðrar atvinnugreinar gera það. Frá 2019 var líka lögfest uppboðsfyrirkomulag á svæðum til viðbótar við fiskeldisgjaldið. Fiskeldið hefur ekki fengið neina ívilnunarsamninga, enga fyrirgreiðslu vegna skatta, eins og til að mynda áliðnaðurinn, og til viðbótar greiðir greinin gjald í umhverfissjóð fiskeldis. Þetta eru þau atriði sem voru mjög ofarlega í umræðunni þegar skýrsla ríkisendurskoðanda kom út, en fá ekki staðist. Herra forseti. Það hefði verið nær að skýrsla ríkisendurskoðanda hefði verið eitthvað á þessa leið: Uppbygging fiskeldis gengur heilt yfir vel, hefur mjög jákvæð áhrif á efnahagslíf og byggðaþróun. Vaxtarhraðinn er vissulega mikill en það er fagnaðarefni. Það eru stórar fjárfestingar í búnaði og mannvirkjum að eiga sér stað. Þessi ár hafa vissulega falið í sér áskorun fyrir stjórnsýsluna að bregðast við og afgreiða mál innan tiltekins frests, vissulega, og þar er hægt að gera betur á ýmsum sviðum. Í mörgu af því sem kemur fram í áliti meiri hluta stjórnskipunar eftirlitsnefndar er tekið undir það, það sem snýr að virkninni í stjórnsýslunni og samstarfi og einföldun. Þá er horft til þess að ráðuneyti og stjórnsýslan hafa ekki náð að ráðast í allar þær aðgerðir sem löggjafinn hefur falið framkvæmdarvaldinu að ráðast í eins og útboð á svæðum og að klára skipulag strandsvæða en sú vinna er í fullum gangi. Þetta hefði verið eðlileg niðurstaða ríkisendurskoðanda og þetta hefði verið það sem við hefðum átt að ræða. Hvar er stjórnsýslan ekki nógu burðug? Já, ræðum um það. Ef það þarf meira eftirlit þá þurfum við að skoða það nákvæmlega. En því miður þá fór þessi umræða um of víðan völl og snerist um gildi fiskeldis sem atvinnugreinar og það var mjög miður.