Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta til 1. um veitingu ríkisborgararéttar hefur verið undirbúið í dómsmrn, með venjulegum hætti, eins og tíðkazt hefur og skapazt um mjög fastar og mótaðar reglur á undanfórnum árum og sé ég ekki ástæðu til að gera nánar grein fyrir því. En þó er rétt að taka það fram, að í 1. gr. er lagt til, að Þórunn Sofía Jóhannsdóttir Azhkenazy, húsmóðir í London, fái íslenzkan ríkisborgararétt. Beiðni hennar um ríkisborgararétt íslenzkan var fyrir n. á síðasta þingi, en of seint fram komin og náði þá ekki fram að ganga, en eftir atvikum tel ég rétt, að henni verði nú veittur þessi ríkisborgararéttur og það byggist á þeim sérstöku ástæðum, að hún er fæddur íslenzkur ríkisborgari, en giftist rússneskum manni, eins og kunnugt er og öðlaðist þá rússneskt ríkisfang, sem hún síðar hefur misst og í skjölum málsins kemur það fram, að eftir öllum atvikum hentar henni miklu betur að hafa sitt íslenzka ríkisfang og reyndar þeim hjónunum báðum, og mun vera um það samkomulag þeirra á milli. Ráðuneytið þurfti að hlutast til um það að veita henni vegabréf á s.1. sumri, því að eins og nú standa sakir, er hún illa stödd að því leyti, eftir að hafa misst ríkisfangið hið rússneska, en hafa ekki annars staðar ríkisborgararétt, sem nú er lagt til að henni verði veittur. Ég vona, að það verði ekki ágreiningur um þetta í n. Ég ræddi við hana á s.1. ári, og málið liggur nú skýrar fyrir. Vil ég að svo mæltu leyfa mér að mæla með því, að frv. verði vísað til hv. allshn. og til 2. umr.



Herra forseti. Núgildandi lög um vernd barna og ungmenna voru sett árið 1947 og eru því orðin um 17 ára gömul. Nokkrar breytingar voru gerðar á l. 1955 og 1962, en smávægilegar þó. Lögin, sem í gildi voru fyrir 1947, voru frá árinu 1932 og voru það fyrstu l. um barnavernd hér á landi. Að vísu voru í gildi í öðrum lögum ýmis ákvæði, sem vörðuðu vernd barna og ungmenna, svo sem lagaákvæði um skilorðsbundna refsidóma, lagaákvæði um óskilgetin börn og ákvæði fátækralaga og skólalaga. Urðu Íslendingar verulega á eftir hinum Norðurlandaþjóðunum varðandi setningu allsherjarlaga um barnavernd, en í Noregi, Svíþjóð og Danmörku höfðu slík lög verið sett um s.l. aldamót eða þremur áratugum áður en til slíkrar heildarlagasetningar kom hér á landi. Þótt l. frá 1947 hafi verið vönduð lagaskipan á sínum tíma, er þó tvímælalaust orðið tímabært að endurskoða þau og setja ný heildarlög um þessi efni. Á þeim 16–17 árum, sem þau hafa veríð í gildi, hafa orðið svo gagngerar breytingar á þjóðfélagsháttum hér á landi, að á ýmsum málum barna og ungmenna þarf nú að taka með öðrum hætti, en eðlilegt var og skynsamlegt, fyrir 15–20 árum. Fólksfjölgun hefur orðið mikil og mjög ör þróun frá dreifbýli til þéttbýlis. Hefur þetta í för með sér ýmis félagsleg vandamál, sem nauðsynlegt er að hið opinbera láti til sín taka. Þess er að vísu að geta og er það raunar ánægjuleg staðreynd, að af opinberum skýrslum barnaverndarnefndar undanfarna áratugi, svo og skýrslum um lögbrot barna og ungmenna, verður ekki dregin sú ályktun, að í kjölfar vaxandi þéttbýlis hér á landi hafi orðið hliðstæð aukning lausungar og lögbrota því, sem átt hefur sér stað í ýmsum nágrannalöndum. Að vísu verður að taka skýrslum um þessi efni með nokkurri varúð. Barnaverndarnefndir fá auðvitað ekki vitneskju um öll þau mál, sem að réttu lagi ættu að verða tilefni barnaverndarráðstafana. Engu að síður er rétt að minnast nokkurra atriða úr skýrslum barnaverndarnefnda og þá fyrst og fremst skýrslum úr Reykjavík. Í síðustu skýrslu barnaverndarnefndar Reykjavíkur segir, að hún hafi haft afskipti af færri heimilum, en á árinu áður, vegna ófullnægjandi aðbúnaðar barna. Skýrslur um lögbrot barna síðustu áratugi sýna ekki heldur neina aukningu slíkra afbrota að ráði og raunar hlutfallslega fækkun þeirra, ef tekið er tillit til fjölgunar fólks á því aldursskeiði, sem um er að ræða. Tala stúlkna, sem barnaverndarnefndir hafa haft afskipti af, hefur þó farið nokkuð hækkandi, en ekki þó hlutfallslega, þ.e.a.s. miðað við fjölda telpna á því aldursskeiði, sem barnaverndarnefndir hafa afskipti af. Þegar barnaverndarnefndir hafa afskipti af telpum, er það vegna útivistar, flakks og stundum lauslætis. Um brot gegn hegningarlögum er það hins vegar að segja, að þeim hefur fækkað hlutfallslega tvo síðustu áratugi og eru nú færri hlutfallslega, en þau voru síðustu árin fyrir stríð. Skýrsla um börn, sem hafa orðið uppvís að lögbrotum tvívegis eða oftar, sýnir, að hundraðstala þeirra barna, sem tvívegis hafa orðið uppvís að brotum, er nálægt því hin sama nú og á fjórða áratug aldarinnar. En hundraðstala þeirra, sem oftar en tvívegis hafa orðið sek um brot, hefur hins vegar farið verulega lækkandi. Þetta, sem nú var sagt, á við um skýrslur úr Reykjavík, en skýrslur úr hinum kaupstöðunum sýna svipaða þróun. Þótt ástand í þessum efnum sé, sem betur fer, áreiðanlega ekki eins slæmt og ýmsir virðast stundum álíta og hafi ekki heldur farið versnandi, þá er engu að síður hafið yfir allan vafa, að aukinna aðgerða í þessum efnum er þörf frá því, sem verið hefur og brýn þörf á átaki til að bæta starfsaðstöðu barnaverndaryfirvalda, svo og að koma á fót ýmsum stofnunum í þágu barnaverndar og starfrækja þær. Næstum tveggja áratuga gömul löggjöf um þessi mikilvægu efni hlýtur að vera orðin úrelt að ýmsu leyti. Þess vegna skipaði ég árið 1961 nefnd manna til þess að endurskoða gildandi lög um vernd barna og ungmenna. Í n. áttu sæti Sveinbjörn Jónsson hrl., formaður barnaverndarráðs, og var hann skipaður formaður n., Ármann Snævarr háskólarektor, Guðmundur Vignir Jósefsson héraðsdómslögmaður, þáv. formaður barnaverndarnefndar Reykjavikur, séra Gunnar Árnason barnaverndarráðsmaður, dr. Gunnlaugur Þórðarson, varaformaður barnaverndarráðs, Magnús Sigurðsson skólastjóri og barnaverndarráðsmaður og próf. Símon Jóh. Ágústsson, sérfræðingur barnaverndarráðs. Hefur n. að mestu orðið sammála um frv. það, sem hér er flutt og hefur samið grg þá, sem því fylgir. Atriði þau, sem n. hefur lagt sérstaklega áherzlu á, eru fyrst og fremst þessi: 1) Bæta þarf starfsaðstöðu barnaverndarnefnda og barnaverndarráðs, sérstaklega að því er snertir húsnæði og sérmenntað starfslið. 2) Í gildandi lögum er ákvæði um, að koma skuli upp ýmsum stofnunum í þágu barnaverndaryfirvalda, svo sem athugunarstöð og vistheimili fyrir drengi og stúlkur. Eina athugunarstöðin, sem til er, er gersamlega ófullnægjandi að dómi n. Vistheimili það, sem starfrækt er í Breiðuvík fyrir drengi, fullnægir ekki þörfinni, þótt n. telji, að þar hafi verið unnið nytsamlegt og þakkarvert starf. Hliðstætt vistheimili fyrir stúlkur hefur hins vegar ekki verið stofnsett enn. 3) N. undirstrikar sérstaklega nauðsyn þess, að barnaverndarnefndir hafi í þjónustu sinni sérmenntað fólk, einkum og sér í lagi í öllum stærri kaupstöðum. Telur n. þurfa að hefjast handa um að styrkja fólk til að sérmenntast á þessu sviði og bendir á, að efna þurfi til nokkurrar kennslu í þessum fræðum hér á landi, t.d. í tengslum við háskólann, kennaraskólann eða fóstruskólann. 4) N. bendir einnig á, að barnaverndarráð þurfi mjög á fleiri sérmenntuðum starfsmönnum og ráðunautum að halda. 5) Meiri hl. n. telur, að rétt sé að fjölga meðlimum barnaverndarráðs um tvo og tryggja, að þar eigi ávallt sæti sálfræðingur, læknir, lögfræðingur, auk prests og kennara. 6) N. bendir á, að svo mikið vald sé lagt í hendur barnaverndaryfirvalda, að nauðsyn sé að tryggja betur, en nú er gert, vandaðri meðferð mála og rökstuddar úrlausnir og treysta með öðrum hætti réttaröryggi á þessu mikilvæga sviði. 7) N. hefur tekið til sérstakrar athugunar ýmis atriði í starfsháttum barnaverndarnefnda og tengslum þeirra við barnaverndarráð, sem og löggæzlu og dómsvald. 8) N. gerir till. um breytingu á ákvæði gildandi laga um fóstur barna. 9) N. hefur endurskoðað gildandi lagaákvæði um vinnuvernd barna og ungmenna og um kvikmyndaeftirlit, jafnframt því sem hún gerir till. um nýmæli varðandi vegabréf unglinga. 10) N. bendir á, að í nágrannalöndum sé fjallað um barnaverndarmál í félmrn., en ekki í menntmrn., eins og hér er gert, en gerir þó ekki till. um breytingar í því efni. Það mundi verða of langt mál að rekja allar þær breyt., sem n. hefur gert á gildandi barnaverndarl. í þessu frv., og er það raunar óþarfi sökum þess, hversu ýtarleg grg. fylgir frv. Um nokkur atriði vil ég þó fara fáeinum orðum. Í gildandi lögum eru ekki ákvæði um það, að barnaverndarnefnd skuli starfa í hverju hreppsfélagi og gegnir skólanefnd störfum barnaverndarnefndar, ef slík n. er ekki kosin. Þessu er breytt í frv. og gert skylt, að barnaverndarnefnd sé kosin í sérhverju hreppsfélagi. Þá er veitt fyllri heimild, en í núgildandi lögum, til ráðningar sérhæfðs starfsliðs. Sú breyting er gerð á skipan barnaverndarráðs, að ráðsmönnum er fjölgað úr 3 í 5 og þarf formaður að vera lögfræðingur. Skylt skal vera, að barnaverndarráð ráði í þjónustu sína sérfróðan mann um uppeldismál, er annist framkvæmdir og eftirlit á vegum þess og enn fremur annað starfsfólk við hæfi. Einn nm. var þó andvígur hugmyndinni um fjölgun ráðsmanna. Í frv. er gert ráð fyrir, að sú skipan haldist óbreytt, að einn ráðsmaður sé skipaður samkv. tilnefningu Prestafélags Íslands og annar að till. samtaka ísl. barnakennara. Hins vegar er því bætt við, að einn skuli skipa samkv. till. Læknafélags Íslands og annan að till. Félags ísl. sálfræðinga, en hinn fimmta skuli ráðh. skipa og sé hann embættisgengur lögfræðingur. Til þess að auka réttaröryggi í sambandi við meðferð barnaverndarmála er gert ráð fyrir því, að eigi embættisgengur lögfræðingur ekki sæti í barnaverndarnefnd, skuli héraðsdómari eða í Reykjavík borgardómari taka sæti í n. sem meðlimur hennar með fullum réttindum og skyldum, ef fjalla á um töku barns af heimili, sviptingu foreldravalds, kröfu um, að barn skuli flutt frá fósturforeldrum eða kröfu um, að felldur sé niður úrskurður um töku barns af heimili með sviptingu foreldravalds. Aldurstakmark þeirra unglinga, sem barnaverndarnefnd hefur eftirlit með, er hækkað upp í 18 ár, ef ungmenni eru líkamlega, andlega eða siðferðilega miður sín. Er löggæzlumanni og dómara skylt að tilkynna það þegar í stað barnaverndarnefnd, ef brot eru framin, sem börn eða ungmenni innan við 18 ára eru við riðin og ber þá að veita henni kost á að fylgjast með rannsókn máls og láta nm. fulltrúa eða annan starfsmann vera viðstaddan yfirheyrslu. Þá er í frv. lagt til, að settar verði allýtarlegar reglur um eftirlit með því, þegar börnum er ráðstafað til fósturs. Er áskilið, að enginn geti tekið barn til fósturs, nema leyfi barnaverndarnefndar komi til og hins vegar lagt bann við því, að handhafi foreldravalds ráðstafi barni til fósturs nema til aðila, er fengið hefur leyfi barnaverndarnefndar í þessu skyni. Eru þessi ákvæði nýmæli í íslenzkum rétti. Þá er í frv. barnaverndarnefndum gert að skyldu að hafa eftirlit með sumardvalarheimilum í umdæmi sínu. Slíkum heimilum fjölgar mjög og hefur reynsla sýnt, að eftirlit með þeim er nauðsynlegt. Í gildandi lögum eru ákvæði, þar sem boðað er, að ríkisstj. skuli koma á fót og starfrækja athugunarstöð eða stöðvar að fengnum till. barnaverndarráðs. Á annan áratug hefur slík athugunarstöð verið rekin í Elliðahvammi, en hún er lítil og húsnæði óhaganlegt. Í þessu frv. er lagt til, að skylda ríkisstj. til að stofnsetja og reka slíkar stöðvar sé gerð fortakslausari, en nú er. Í gildandi l. er einnig rætt um stofnanir fyrir börn og ungmenni, sem framið hafa lögbrot eða eru á annan hátt á glapstigum. Er boðað að setja slíkar stofnanir á fót, þegar fé sé veitt til þess í fjárl. Svo sem hv. alþm. er kunnugt, hefur slíkt vistheimili verið starfrækt fyrir drengi í Breiðuvík, en enn þá hefur slíku heimili fyrir stúlkur ekki verið komið á fót. Í frv. eru ákvæði um skyldu til þess að reka slík heimili gerð fortakslausari en nú er. Í gildandi l. eru nokkur ákvæði um vinnuvernd barna og unglinga. Annars staðar eru þó slík ákvæði yfirleitt ekki í barnaverndarlögum, heldur í heildarlögum um vinnuvernd. Hér á landi hefur ekki enn verið sett heildarlöggjöf um vinnuvernd. Þess vegna hefur n., sem þetta frv. samdi, talið eðlilegt að halda ákvæðum um vinnuvernd barna og ungmenna í barnaverndarlögum, þótt hún telji barnaverndarnefndir að vísu hafa örðuga aðstöðu til þess að fylgjast með því, að farið sé eftir slíkum ákvæðum. N. hefur talið óráðlegt og raunar ógerlegt að setja víðtæk ákvæði um þetta efni í sjálfan lagatextann. Hún hefur talið hyggilegra að hafa almenn ákvæði í l. og setja síðan reglugerð til fyllingar þessum ákvæðum. Ýmsar breytingar eru þó gerðar á gildandi lagaákvæðum. Í fyrsta lagi er heimilað að leggja bann við því, að börn og unglingar vinni með tækjum eða umgangist tæki, sem slysahætta stafar af. Sama gildir um vinnu, sem hefur á annan hátt slysahættu í för með sér. Telur n., að þau hörmulegu slys, sem orðið hafa á síðustu árum fyrir það, að börn eða ungmenni hafi unnið með tækjum, sem sérstök slysahætta stafar af, geri það mjög brýnt að setja bannákvæði sem þessi. Í öðru lagi leggur n. til, að reglugerðarheimildin verði einnig látin ná til ákvæða, sem sporni við yfirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu barna og ungmenna og kveðið á um, að læknisskoðun fari eftir atvikum fram til úrlausnar um það fyrir fram, að vinna sé ekki barni eða ungmenni um megn. Í þriðja lagi er lagt til, að sett verði ákvæði um heimild til setningar reglugerðar um störf, sem siðferði barna getur stafað hætta af. Þá er gerð nokkur breyting á gildandi ákvæðum um ráðningu ungmenna til starfa á skipum og bannað að ráða karlmann yngri en 15 ára og konu yngri en 18 ára til starfa í loftfari. Þá gerir n. ráð fyrir því, að ráðh. sé heimilt að mæla svo fyrir, að hverju barni eða ungmenni á aldursskeiði 12–18 ára sé skylt að bera vegabréf og sýna það, sé þess krafizt af löggæzlumönnum og eftirlitsmönnum, svo sem dyravörðum. Má binda notkun slíkra vegabréfa við einstök umdæmi og er ráðh. skylt að mæla fyrir um vegabréfaskyldu í umdæmum, ef barnaverndarnefnd og sveitarstjórn æskja þess. Þá gerir n. ráð fyrir gagngerum breytingum á kvikmyndaeftirliti. Er gert ráð fyrir, að 3–5 hæfir skoðunarmenn séu skipaðir til 5 ára í senn til þess að framkvæma skoðun kvikmynda. Er gert ráð fyrir því, að kvikmyndaskoðun fari fram í Reykjavík, og gilda úrskurðir skoðunarmanna hvarvetna á landinu. Eru barnaverndarnefndir þá bundnar við úrskurði skoðunarmanna í Reykjavík. Er skoðunarmönnum ætlað að meta, hvort mynd geti haft skaðleg áhrif á siðferði barna eða sálarlíf eða skaðleg áhrif á annan hátt. Skal meta sér í lagi, hvort mynd sé hæf til sýningar fyrir börn innan 12 ára og í annan stað, ef hún reynist óhæf, hvort hún sé þá hæf til sýningar börnum á aldursskeiði 12–16 ára. Tekið skal fram, að engu máli skal skipta í þessu sambandi, hvort barn er í fylgd með fullorðnum á sýningu. Ef myndin er talin óhæf til sýningar barni á tilteknu aldursskeiði, er þar með fyrir það girt, að barn hafi leyfi til að sjá myndina. Herra forseti. Ég hef þá gert grein fyrir nokkrum helztu breytingum, sem samþykkt þessa frv. mundi hafa í för með sér í gildandi barnaverndarlöggjöf og framkvæmd hennar. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn. deildarinnar.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er allmikill lagabálkur og mjög þýðingarmikið, að þingið fjalli vandlega um heildarlöggjöf eins og þessa og samkv. starfsaðferðum þingsins mundi það fyrst og fremst leggjast á nefndirnar, sem fá málið til meðferðar, að athuga það gaumgæfilega. Það er aðeins eitt atriði og kannske tvö, sem ég vildi aðeins fjalla um og þá fyrst og fremst til leiðbeiningar fyrir n., sem fær málið til meðferðar. Eins og menntmrh. vék að, eru ákvæði um vegabréf í þessu frv. Það er í 39. gr. a. Það eru tvær 39. gr., 39. gr. og 39. gr. a. Í sambandi við ákvæðið um vegabréf, sem hér er, ef þetta yrði samþ. og mundi þá taka til ungmenna á aldursskeiðinu 12–18 ára, vil ég segja það, að eins og menn minnast frá síðasta þingi, urðu nokkrar umr. um vegabréfaskyldu ungmenna í sambandi við frv. til breytinga á áfengislöggjöfinni, sem þá var til meðferðar. En það frv. var ekki afgr. frá þingínu. Hins vegar var afgr. till. í Sþ., þar sem skipuð var nefnd til þess að taka löggjöf og breytingar á löggjöf um áfengismálin til meðferðar. Af þessu tilefni hef ég skrifað nefnd þeirri, sem kosin var í lok þingsins og tjáð henni, að ég mundi ekki hafa frumkvæði um að flytja að nýju frv. um breytingar á áfengisl., sem dómsmrh. flutti í fyrra, þar sem ég teldi, að Alþingi hefði raunverulega fengið frumkvæði í þessum málum í hendur þessarar n. Hún hefur skrifað mér eitt bréf, þar sem hún víkur að vegabréfaskyldunni og segir eitthvað á þá leið, að áður en lengra sé haldið í hennar störfum, sé hún þó sammála um, að það beri nú þegar að taka ákvarðanir um það að láta ungmenni hafa vegabréf, sem hægt sé að nota til þess að fylgjast með aðsókn þeirra að skemmtistöðum, þar sem selt er og veitt er áfengi og einnig í sambandi við áfengiskaup. Þetta yrði annaðhvort gert með nýrri löggjöf eða, eins og n. segir, byggt á gamalli löggjöf frá stríðsárunum, sem ég teldi nú ekki hæfa til að byggja slíka vegabréfanotkun á nú. En þá kemur annað aldursmark til greina, en hér er, þ.e. 12– 18 ára, og ég tel þess vegna, að það þurfi að athugast betur, hvort það sé ekki eðlilegra, að í öðrum lögum, en þessum, séu þessi ákvæði um vegabréfaskylduna, enda kannske gert ráð fyrir því af n., þar sem greinin er merkt 39 a., að svo kynni að fara, að hentara þætti að fella hana niður. Hins vegar af tilefni þessa bréfs áfengisnefndarinnar er nú verið að athuga og verður bráðlega lokið til hlítar, hvort réttara væri að hverfa að því að gefa út almenn vegabréf til manna, að menn hefðu persónuskilríki á öllum aldri, frá 12-14 ára aldri eftir atvikum og upp úr og einnig ef sýndist í of mikið ráðizt og ekki nógu mikil rök fyrir því, þá yrðu gefin út sérstök lög um vegabréfaskyldu eða skyldu ungmenna til að bera á sér persónuskilríki og þá væntanlega til hærri aldurs, allt upp að 26 ára aldri, í sambandi við skyldusparnaðinn upp að þeim aldri og svo aftur í sambandi við bæði aðgang að veitingahúsum og mætti þá vera lægra markið með hliðsjón af t.d. því, sem fram kemur hér í þessu frv., vegna nauðsynjar á eftirliti með börnum. Þetta bið ég n. að taka til athugunar og ég býst við, að innan tíðar liggi fyrir hjá dómsmrh. nánari álitsgerð um vegabréfaskylduna, almenna eða takmarkaða og n. mundi þá hafa samráð við mig, áður en gengið er endanlega frá þessu. Það er einnig ákvæði hér um fóstur í þessu frv., sem væri ástæða til að óska eftir sambandi við n. um. Það komu tilmæli til dómsmrh. frá kvennasamtökum í landinu um þau mál og nýja löggjöf varðandi fóstur barna. Það mál hef ég sent, eins og nú standa sakir, til sifjalaganefndar, sem hefur það og önnur mál til athugunar og býst við innan tíðar að fá álitsgerð frá henni. Það er í raun og veru aðeins þetta, sem ég vildi á þessu stigi málsins hafa vakið athygli á og þá sérstaklega þeirrar n., sem málið fær til meðferðar.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér áðan, að hér er um mikilsverðan frumvarpsbálk fjallað og mjög vandasamt málefni og því tel ég það skipta miklu máli, að í meðförum Alþingis verði mál þetta tekið til gaumgæfilegrar athugunar og reynt að sníða burt vankanta, sem kunna að vera í frv. og kunna að finnast við nánari umr. og meðferð í þinginu. Mig langar til þess þegar við 1. umr. að hreyfa hér nokkrum aths. við sumar greinar frv. og beina nokkrum spurningum til þess hæstv. ráðh., sem í þessu tilfelli er hæstv. menntmrh., er þetta frv. hefur lagt fyrir hv. Nd., í þeirri von, að hv. menntmn. taki þær aths., sem ég vil hér við 1. umr. koma á framfæri, til athugunar og eins hitt, að ráðh. gefi svör við ýmsum spurningum, sem ég tel að mikilvægt sé að liggi fyrir n., þegar hún tekur frv. til meðferðar. Í fyrsta lagi vil ég fara nokkrum orðum um ákvæði 12. gr. frv., en að því vék hæstv. menntmrh. í framsöguræðu sinni hér áðan. En 12. gr. frv. gerir ráð fyrir, að fjölga skuli í barnaverndarráði úr 3 í 5, bætt skuli við tveim nýjum mönnum í ráðíð frá því, sem verið hefur samkv. gildandi l. og eiga þessir tveir nýju menn að vera tilnefndir, annar af Læknafélagi Íslands og hinn af Félagi ísl. sálfræðinga. Mér finnst, að fjölgun í barnaverndarráði geti verið dálítið vafasöm ráðstöfun og vafasamt, hvort þetta reynist til bóta. Fyrir mér er spurningin fyrst og fremst sú, að þeim peningum, sem hið opinbera kann að verja til þessara mála, sé varið þannig, að þeir komi að sem beztum praktískum notum, en séu ekki notaðir til þess að koma á fót einhverju víðáttumiklu embættisbákni, sem fyrir fram er ekki hægt að fullyrða neitt um að verði til bóta frá þeirri skipan, sem nú er. Fjölgun í barnaverndarráði úr 3 í 5 hefur að sjálfsögðu í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð. Í fjöldamörgum greinum má sjá, að gert er ráð fyrir því, að bæði barnaverndarráð og barnaverndarnefndir geti leitað sérfræðilegs álíts í sambandi víð börn og ungmenni, sem þau hafa með að gera, til hvers kyns lögfræðinga, ekki einungis lækna og sálfræðinga, heldur lögfræðinga og hvers kyns annarra sérmenntaðra manna. Ég held því, að þær læknisfræðilegu leiðbeiningar og upplýsingar, þær sálfræðilegu upplýsingar og leiðbeiningar, sem barnaverndarráð kynni að þurfa að fá í vissum tilfellum, sé hægt að fá eftir öðrum leiðum, en þeim að fjölga mönnum í barnaverndarráði. Og það er fleira en þetta, sem gerir það athugavert að mínu viti að binda þetta svona föstum skorðum í sjálfum l. Við vitum, að við lifum á tímum mikillar sérhæfingar, m.a. í læknisfræði, þar sem læknar mennta sig og kynna sér sérstakar greinar læknisfræðinnar, svo sem geðveiki, háls-, nef- og eyrnalækningar og þar fram eftir götunum. Ég hygg, að það geti verið talsverð hætta á því, að ef í ráðinu situr t.d. læknir, þá geti það í sumum tilfellum verið talið nægilegt til þess að veita þær læknisfræðilegu umsagnir barnaverndarráðinu, sem nauðsynlegar eru, sem ekki kynnu að vera eins góðar og þær, sem mögulegt væri að fá, ef væri leitað til sérfræðings einmitt í þeirri grein, er viðkomandi barn kynni að falla undir, vegna þess að læknir sá, sem í barnaverndarráðinu situr, er e.t.v. ekki sérfræðingur í þeirri grein. Þá held ég, að það geti líka verið vafasamt, eins og gert er ráð fyrir í 12. gr., að binda skipun formanns nefndarinnar við það að vera lögfræðimenntaður og kann það að hljóða einkennilega í eyrum ýmissa að heyra lögfræðing lýsa þessu yfir hér úr ræðustól hv. Alþingis. En ástæðan fyrir því, að ég nefni þetta, er einmitt sú, að það er vitað t.d. hér í Reykjavík, að um áratugaskeið hafa vissir menn unnið að barnaverndarmálum, setið í barnaverndarráði eða barnaverndarnefndum. Þessir menn eru ekki nálægt því í öllum tilfellum lögfræðingar, en þeir hafa vegna áratuga starfa fengið sérstaka þekkingu á þessum málum. Ég tel, að þegar ráðh. er bundinn um skipan fjögurra af fimm meðlimum barnaverndarráðs samkv. till. ákveðinna aðila, þá eigi ekki að útiloka, að hann um skipan þessa eina manns í ráðið, ef Alþingi á annað borð fer inn á þá braut að samþykkja fjölgun í ráðinu, sé bundinn við að skipa formann ráðsins endilega lögfræðing og með því móti e.t.v. koma í veg fyrir það, að sem formaður ráðsins yrði skipaður maður, sem hefði áratuga þekkingu á þessum málum, hefði sýnt sérstakan áhuga á þeim og lagt fram mikið starf, í mörgum tilfellum án nokkurrar umbunar eða endurgjalds fyrir, af því að hann hefur áhuga á málinu, þetta eru hans hjartans málefni. Ég tel það mjög vafasamt að útiloka, að slíkir menn gætu orðið formenn í barnaverndarráði. Þá finnst mér, að ákvæði 36. gr. frv. um stofnun og rekstur athugunarstöðva, sem að vísu er ekki nýmæli, eins og hæstv. ráðh. upplýsti hér áðan í framsöguræðu sinni, séu út af fyrir sig góð. En ég vil vekja athygli á því, að samkv. gildandi l. frá árinu 1947, í 37. gr. l. nr. 29 frá 1947, þá er sú skylda, fortakslausa skylda, lögð á ríkisstj., að hún skuli, eftir því sem fé er veitt á fjárl., setja á stofn og reka hæli, þar sem vistuð séu börn, sem framið hafa lögbrot eða af einhverjum öðrum ástæðum sé nauðsynlegt að barnaverndarráð og barnaverndarnefndir hafi afskipti af. Þetta er búið að vera í l. síðan 1947 og mér er kunnugt um, að á fjárl. nokkurra síðustu ára a.m.k. hafa verið teknar upp fjárveitingar til stofnunar slíks heimilis. Staðreyndin í dag er hins vegar sú, að í landinu er aðeins starfandi eitt slíkt heimili og það einungis fyrir pilta. Það er í Breiðuvík. Hins vegar gerir 37. gr. gildandi l. ráð fyrir því, að það sé, fortakslaus skylda ríkisstj. að stofna annað slíkt heimili fyrir stúlkur. Það heimili er ekki til og ég hygg, að það sé bráðnauðsynlegt, að ríkisstj. beiti sér fyrir því og gangi í, að vistheimili fyrir stúlkur, svipað því og rekið er í Breiðuvík fyrir pilta. verði sett á stofn strax. Í sambandi við þessa gr. langar mig til þess að spyrja hæstv. menntmrh. að því, hversu háar fjárhæðir samanlagt hafi verið veittar á fjárl. undangenginna ára til byggingar vistheimilis fyrir stúlkur. Vildi ég gjarnan, að hæstv. ráðh. upplýsti það í umr. hér á eftir og jafnframt, hvort hann geti gefið hv. d. nokkrar upplýsingar um það, hvenær byrjað yrði á að reisa slíkt hæli. Í 37. gr. frv., 2. mgr., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hvert slíkt hæli, svo og hæli, sem rekin kunna að vera af félögum eða einstaklingum, skal hafa sérstaka stjórnarnefnd 3–5 manna, sem skipaðar eru af ráðh. til 4 ára í senn að fengnum till. barnaverndarráðs.“ Nú er mér kunnugt um, að í eina tíð rak félagsskapur í landinu slíkt gæzluvistarhæli, og mér er tjáð af mönnum kunnugum þessum málum, að a.m.k. einn félagsskapur í landinu hafi áhuga á að reisa hæli til þess að veita viðtöku afbrigðilegum börnum, sem hafa lent til meðferðar hjá barnaverndarnefnd og barnaverndarráði vegna einhverra lögbrota eða af öðrum ástæðum. Eins og frvgr. er nú frá hendi hæstv. ráðh., er ekki gert ráð fyrir því, hvort sem það er einstaklingur eða félagsskapur, að eigandi slíks hælis hafi nokkuð um það að segja, hvernig stjórnarnefnd þessa hælis skuli skipuð. Það er ekki gert ráð fyrir því í frv., að hann hafi tillögurétt eða hafi rétt til þess að fá t.d. 1 af 5 stjórnarnefndarmönnum skipaðan í rekstrarnefndina. Þetta tel ég algerlega ranglátt og óeðlilegt í alla staði og vildi beina athygli hv. n. að þessu og spyrja hæstv. ráðh., hvort hann fyrir sitt leyti geti ekki fallizt á, að þessari grein yrði eitthvað breytt í meðförum þingsins, þannig að ef félagsskapur eða einstaklingur rekur slíkt hæli, skuli hann hafa vissan ákvörðunarrétt eða vissan tillögurétt um menn í stjórnarnefnd slíks hælis. Í 38. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rétt er barnaverndarnefnd í samráði við sveitarstjórn að semja um meðlag með barni eða ungmenni, er hún ráðstafar í fóstur eða á annan hátt samkv. lögum þessum. Slíkt meðlag skulu framfærendur barnsins greiða, séu þeir þess umkomnir, en ella framfærslusveit barnsins" Ég held, að heppilegra væri, að meðlagið yrði ákveðið í l. sjálfum, t.d., að það yrði ákveðið tvöfalt eða þrefalt meðlag eins og það er samkv. gildandi tryggingalöggjöf á hverjum tíma. Mér finnst þetta samningsákvæði minna mig dálítið á þá gömlu daga, þegar verið var að koma niður vandalausum börnum á heimilum sem niðursetningum og sveitarstjórnirnar voru að reyna að losna sem ódýrast út úr þessu. Oft á tíðum varð ákvörðunin um meðlagið til þess, að börn komust ekki inn á ágætisheimili, sem annars stóðu þeim opin, því að hreppstjórarnir vildu, eins og þeim bar raunar skylda til, gæta útgjalda viðkomandi sveitarfélaga. Það strandaði þess vegna oft á þessu atriði, að börn gætu komizt inn á sómasamleg heimili. Ég held líka, að það væri eðlilegra um þessar greiðslur, ef framfærandi barnsins sjálfs getur ekki innt þær af hendi, að skyldan til þess að greiða þær yrði lögð á Tryggingastofnun ríkisins, heldur en á framfærslusveit barnsins. Mér finnst það meira í samræmi við þá þróun, sem hefur orðið í „sósíal“löggjöf, bæði hér á Íslandi og á Norðurlöndum, heldur en að gera ráð fyrir því, að sveitarfélagið skuli greiða þetta. Í niðurlagi 39. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Enn fremur skal setja ákvæði í reglugerð, er sporni við vinnu barna og ungmenna með tækjum, er sérstök slysahætta stafar af.“ Ég vil vekja athygli hv. þm. sérstaklega á þessu ákvæði. Af 1. gr. frv. er ljóst, að þegar talað er um börn í frv., er átt við einstaklinga innan 16 ára aldurs, en þegar talað er um ungmenni í frv., er átt við einstaklinga að 18 ára aldri. Þess vegna er það ljóst, að eftir frvgr., eins og hún er nú orðuð, mundi vera óheimilt fyrir hjón í sveit að leyfa barni sínu allt að 18 ára aldri að stjórna t.d. dráttarvél eða hvers konar annarri búvél. Menn, sem þekkja til búskaparhátta á Íslandi eins og þeir eru í dag og vita, hversu erfitt er að fá vinnuafl í sveitirnar, hljóta að sjá og gera sér grein fyrir því, að ef á að banna ungmennum allt að 18 ára gömlum að stjórna dráttarvélum og öðrum búvélum, er búskap á sumum sveitabæjum þessa lands, sem að öðrum kosti gæti haldið vel áfram, bókstaflega stefnt í hreinan voða, því að starfsemin á þeim byggist að langmestu leyti eða að öllu leyti á vinnuafli fjölskyldunnar. Ég viðurkenni, að þau slys, sem orðið hafa, í mörgum tilfellum dauðaslys, þar sem unglingar hafa stjórnað dráttarvélum og öðrum landbúnaðarvélum, eru að sjálfsögðu mjög hryggileg og hvetja til allrar varkárni í þessum efnum. En ég hefði haldið, að það væri kannske mögulegt að gera það á annan hátt en þann, sem frv. gerir ráð fyrir, sem sagt að leggja algert bann við því, að unglingar allt að 18 ára aldri megi fara með þessar vélar. Ég vil benda á, að hér í þinginu var fyrir nokkrum árum flutt þáltill. um, að Alþingi og ríkisstj. beittu sér fyrir því með lagasetningu, að með sérstökum yfirbyggingum yfir dráttarvélar og aðrar búvélar yrði reynt að forða frá slysum, sem þá voru orðin nokkur. Ég held, að það væri miklu ráðlegra að leggja meiri áherzlu á þetta atriði, að reyna að fyrirbyggja slysin, heldur en banna átján ára unglingum að vinna að sveitastörfum á sínum heimilum. Og ég veit ekki, hverjum er betur trúandi, en einmitt foreldrum, sem búa í sveit, til þess að tefla ekki börnum sínum og ungmennum í óþarfa hættu. Þess vegna held ég, að þetta ákvæði frv. ætti að fella niður. Til enn þá frekara rökstuðnings þessari skoðun minni vil ég benda á, að það eitt út af fyrir sig, að ómögulegt er að hafa nokkurt eftirlit með, að þetta ákvæði verði haldið í framkvæmdinni, gerir það að verkum, að það á hér alls ekki heima. Manni finnst það líka dálítið skrýtið, að samkv. landslögum má veita unglingi 17 ára gömlum bifreiðastjóraréttindi að fullnægðum öðrum skilyrðum. 17 ára gömlum unglingi telur löggjafinn heimilt að stjórna bifreið hér í umferðaröngþveitinu, eins og það er oft verst á götum Reykjavíkur, en 18 ára unglingi uppi í sveit á að vera bannað að setjast á dráttarvél og sláttuvél og önnur slík landbúnaðartæki og vinna að framleiðslustörfum í sveitinni. Ég held, að á milli þessa sé ekkert samræmi, auk þess sem það hlýtur að vera, að þeim ágætu mönnum, sem sömdu þetta frv., hafi hlotið að sjást yfir, að ekki er hægt að breyta gildandi ákvæði í landslögum um 17 ára aldurshámark sem skilyrði þess að fá bifreiðastjóraréttindi með setningu reglugerðar. Þá er seinasta aths., sem ég vildi koma hér á framfæri, áður en mál þetta fer til n. og það er aths. við 39. gr. a. E.t.v. er ástæðulítið að koma þeirri aths. á framfæri eftir þá ræðu, sem hæstv. dómsmrh. hélt hér áðan, því að eftir því sem ég skildi orð hans, þá telur hann, að þetta ákvæði um vegabréfaskylduna eigi ekki heima í þessu frv., heldur öðru frv. sérstöku og mæltist hann til þess við n., að þetta yrði athugað, þegar málið kæmi þangað. En miðað við, að eðlilegt þætti, að þessi frvgr. héldist áfram í frv., þá teldi ég eðlilegra, að hér væri um fortakslaust skylduákvæði að ræða, sem sagt að börnum á aldursskeiðinu 12–18 ára væri skilyrðislaust gert að skyldu að bera vegabréf, en ekki hafa það eins og er í frvgr. núna, að aðeins sé um heimildarákvæði að ræða. Fyrir þessari breytingu mæla svo auðsæ rök, að ég tel ekki þörf á að fara um þau nema nokkrum orðum. Ég vil aðeins benda á, að öll löggæzla á skemmtistöðum í höfuðborginni og stærri kaupstöðum þessa lands hlýtur meira og minna að byggjast á því, að í gildi séu lög, er skyldi börn og unglinga á þessu aldursskeiði að bera vegabréf. Ég vil svo að endingu aðeins endurtaka þá spurningu, sem ég setti hér fram áðan, af því að ég er ekki viss um, að hæstv. ráðh. hafi heyrt hana. Ég spurði að því, hvort hæstv. ráðh. vildi upplýsa hv. n. og hv. þm. um það, hversu háar fjárhæðir samanlagt hafi verið veittar til byggingar gæzluvistarhælis fyrir stúlkur í sveit. Og í öðru lagi spurði ég hann, hvenær vænta mætti þess, að hafizt yrði handa um byggingu slíks hælis, svipaðs því, sem nú er rekið á vegum ríkisins í Breiðuvík fyrir pilta.



Herra forseti. Það eru nokkur orð í sambandi við eina gr. þessa frv., sem ég vildi gjarnan segja á þessu stigi, áður en frv. fer til nefndar. Það er í sambandi við barnavinnuna, 39. gr. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að gera okkur ljóst, að þarna er um verulega erfitt og hættulegt þjóðfélagsvandamál að ræða. Mér liggur við að orða það svo, að barnavinna sé orðin smánarblettur á okkar þjóðfélagi og okkar íslenzka þjóðfélag, sem við að mörgu leyti höfum mikla ástæðu til að vera stoltir af, skeri sig úr til hins illa úr flestum þjóðfélögum Evrópu hvað barnavinnuna snertir. Orsökin til þess er sú, að almenningsálítið hér heima er enn þá á því, að barnavinna sé eðlileg. Við vorum bændaþjóð, sjómannaþjóð, þar sem vinna svo að segja allrar fjölskyldunnar var hið eðlilega og erfitt að komast af án hennar. En sú hugmynd, sem skapast á því stigi þjóðfélagsins, heldur áfram að vera sú ráðandi siðferðilega afstaða, eftir að við erum fyrst og fremst að verða iðnaðarþjóð. Breytingin frá bændaþjóð yfir í iðnaðarþjóð hefur orðíð svo ör hjá okkur hér heima, hjá einni einustu kynslóð, að við höfum ekki orðið að heyja samsvarandi baráttu til að breyta almenningsálitinu og við skulum segja næstu nágrannar okkar, Englendingar, hafa orðið að gera. Þar hafa þessar breytingar orðið hjá mörgum kynslóðum og það hefur verið háð harðvítug barátta til þess að banna barnavinnuna, þannig að í meðvitund almennings er það nú löngu komið í Englandi og Norðurlöndum, að hún sé ekki samboðin neinu menningarþjóðfélagi. Ég álít, að við verðum í sambandi við 29., gr., í n., sem þetta fer til, að taka þetta til mjög rækilegrar athugunar í samráði við hæstv. ríkisstj. Við vitum, hvernig ástandið er hjá okkur núna. 13 ára gamlir drengir slasa sig eða jafnvel deyja af slysförum í sambandi við uppskipun og annað þess háttar. Barnavinnan og ég tala nú ekki um unglingavinnan er orðin svo algeng, að í vissum vinnustöðvum er raunverulega fyrst og fremst a.m.k. um eitt skeið ársins byggt á þessu. Þegar hér er talað um, að ekki megi ráða barn yngra en 15 ára í verksmiðju, þá liggur mér við að spyrja: Hver er skilgreiningin á verksmiðju að álíti hæstv. ráðh.? Eru hraðfrystihús líka verksmiðjur? Það er það eðlilega, því að hraðfrystihúsin eru fiskiðnaður og það hlýtur að verða að telja allt slíkt til verksmiðju. En á þá að undanþiggja höfnina í því sambandi? Á ekki sama bann að gilda um hana, uppskipun og útskipun, þar sem hættan er oft jafnvel enn þá meiri? Ég rak mig á það fyrir nokkrum árum, það eru víst ein 6–7 ár síðan, hve erfitt er jafnvel hér í þessari hv. deild að fást við hugmyndir manna, þ. á m. hv. þm., um þetta efni. Það var í sambandi við meðhöndlun umferðarlaganna þá. Ég kem þá eiginlega úr öfugri átt, miðað við það, sem hv. 4. þm. Reykn. var að segja áðan. Við fluttum þá tveir þm. Alþb., held ég, brtt., þar sem börnum undir 12 ára aldri var bannað að aka dráttarvélum utan vega í sveit. Þessi till. var kolfelld, ég held með öllum þorra atkv. móti 5, þannig að sem stendur er börnum langt innan 12 ára leyfilegt að aka dráttarvélum úti í sveit, enda ekki ófá slys og jafnvel banaslys, sem af því hafa hlotizt, þannig að sem stendur er hættan meiri, að við séum ekki nógu róttækir í þessum efnum, heldur en við séum of róttækir, þó að bezt sé að gæta meðalhófs. Ég veit, að almenningsálitið um, að börn og unglingar hafi gott af því að vinna, er svo ríkt enn þá, að jafnvel þegar verkstjórar reka 12–14 ára börn úr vinnu eftír venjulega dagvinnu, þá er það til, að forráðamenn rífist við verkstjórana út af því, að börnin fái ekki eftirvinnu. Við vitum, að í þessum efnum eigum við, við að stríða almenningsálit, sem stafar frá gömlum tímum hér, var ef til vill eðlilegt og óhjákvæmilegt á þeim tímum, en á ekki við í okkar nútíma þjóðfélagi. Þarna þarf þess vegna mjög alvarleg átök, ekki aðeins af hálfu þess opinbera með löggjöf, heldur bókstaflega af hálfu þeirra, sem skapa almenningsálitið, þ. á m. stjórnmálaflokkanna og blaðanna. Ég held, að ég muni jafnvel eftir, að það hafi komið í blöðum myndir af börnum 8, 9, 10 ára og þar í kring og staðið undir: Þessi börn voru að vinna við að bjarga aflanum, vinna í hraðfrystihúsum. - Þau voru ákaflega dugleg og mega vera stolt af því, hvað þau eru dugleg. Nú vitum við það, að okkar þjóð er ákaflega dugleg þjóð. Dugnaðinum hefur hún þurft á að halda til þess að geta lifað í okkar erfiða landi. En við það iðnaðarþjóðfélag, sem hér er að koma upp, þurfa á vissan hátt þessar hugmyndir að breytast, ekki kannske í ódugnað og leti, en yfir í það að kunna sér nokkurt hóf í þessum efnum. Þess eru dæmi nú þegar, að 13–14 ára gamlir piltar séu farnir að bogna í baki af erfiði og það er vafalaust ekki vegna þess, að þeir hafi verið reknir til vinnunnar. Börnin á þessum aldri eru eitthvað áhugasamasta fólk, sem maður kynnist, þannig að það þarf yfirleitt að halda aftur af þeim, að þau ofbjóði sér ekki í slíkum hlutum, frekar en hitt. Ástandið í þessum efnum er þess vegna mjög alvarlegt. Ég veit, að hér í hraðfrystihúsunum í Reykjavík er ástandið þannig, að þegar útlenda gesti ber að garði, forðast forráðamenn að sýna þeim hraðfrystihús, svo að þeir sjái ekki, hve mikið af unglingum og jafnvel börnum vinnur þar, vegna þess að forráðamenn bæja vita, að útlendingar líta allt öðrum og svartari augum á þessa vinnu, en við Íslendingar gerum. Mér er líka kunnugt um það, eins og okkur öllum, að mjög mokið af þessari vinnu er svo nauðsynlegt í augnablikinu, að það lægi við, að það mundi stöðvast hálfar eða heilar atvinnugreinar, ef barna- og unglingavinnunni væri kippt burt þarna. Og þetta er eitt af mörgu, sem sýnir það, hve óhjákvæmileg er, ekki sú hagræðing vinnu í verksmiðjum, sem ákaflega mikið er talað um núna, heldur hagræðing sjálfs atvinnulífsins, hagræðing verksmiðjanna, þannig að það sé komið upp nokkurn veginn stórum og myndarlegum hraðfrystihúsum og verksmiðjum, þar sem hægt sé að koma við nútímastarfsháttum í iðnaði, en að skipulagslaus og stjórnlaus fjárfesting í iðnaði, hraðfrystihúsum og slíku sé ekki við haldið, eins og nú er, með forkastanlegri barna- og unglingavinnu. Við verðum að horfast í augu við, að við verðum að breyta alveg um í þessum efnum, ef við ætlum að skapa slíkt þjóðfélag, t.d. hvað barna- og unglingavinnuna snertir, að við þurfum ekki að skammast okkar fyrir það. Ég vil vekja athygli á því, að það er svo í mörgum skólum í Reykjavik nú, að börn á skólaskyldualdri vinna mjög mikið - ýmis þeirra - utan skólatímans, jafnvel sums staðar svo, að þau hafa ekki tíma til þess að lesa heima lexíurnar sínar og það án þess að það sé fjárhagsleg nauðsyn á heimilunum, að börnin vinni svona, heldur einungis út frá þessu sjónarmiði, að það þyki svo sjálfsagt, að á meðan vinnueftirspurn er eins mikil og nú, þá fái unglingar tækifæri til að vinna sér inn aura. Og á sama tíma er svo þétt skipað í skólana, tví- og þrísett, að börn, sem ættu raunverulega að hafa tækifæri til þess, ef til vill undir umsjá kennara, að lesa í skólastofunum undir lexíurnar sínar, af því að þau hafa kannske erfiðar aðstæður heima, þau geta ekki komizt að til þess vegna tví- og þrísetningar í skólanum. Svona er ástandið í okkar menningarþjóðfélagi, í okkar þjóðfélagi með eins hátt lífsstig og við að mörgu leyti stöndum á. Við þurfum þess vegna að láta verða alvarlega breytingu í þessum efnum. Það sem þarf, eru mjög samræmd átök bæði löggjafans og þeirra, sem skapa almenningsálítið. Minnumst t.d. á eitt lítið atriði í þessu, sem kemur stjórnmálaflokkunum við, því að þeir standa að útgáfu flestra blaða á landinu. Útburður blaðanna er mestmegnis ræktur af börnum hér í Reykjavík. Það mundi t.d. í Kaupmannahöfn vera algerlega bannað og þekkist þar ekki. Sala blaðanna er að mestu leyti rekin af börnum. Slíkt mundi vera bannað í stórborgum erlendis. Ef til vill hefur stundum verið reynt að koma á samstarfi milli blaðanna um útburð og fá þá jafnvel einhvern einn aðila til að annast slíkt. Meira að segja slíkri skipulagningu hefur ekki verið hægt að koma á og í staðinn er þetta ástand, að börnum er þrengt í þetta og í hvert skipti. sem skólarnir byrja, þá er kreppa hjá öllum blöðunum vegna þess, að þau fá ekki börnin í þessa barnavinnu. Ég nefni þetta aðeins vegna þess, að þetta er mál, sem kemur okkur öllum saman jafnt við, sem hér erum fulltrúar stjórnmálaflokkanna. Ég vildi aðeins minnast á þetta, áður en þetta mál fer til nefndar. Það liggur hér fyrir frv. frá hv. 5. þm. Vestf. um vinnuvernd, þar sem eru í IV. kafla sérstök ákvæði um vinnuvernd barna og unglinga og meðan ekki eru a.m.k. sérstök lög samþykkt, sem mjög væri æskilegt og nauðsynlegt, um vinnuvernd almennt, þá er að mínu álíti mjög nauðsynlegt, að einmitt þessi vísir, sem þarna felst í 39. gr., sé endurbættur, gerður ákveðnari og geti kannske tekið til þess, sem lagt er til í þessu frv., sem ég gat um. Og í þessu sambandi vil ég minna á það, þegar verið er að tala um reglugerðir í þessu sambandi, að það er eins og mig minni, að í þeim barnaverndarlögum, sem nú gilda, séu ákvæði um reglugerð, þar sem heimild sé til ýmiss konar róttækra ráðstafana, en sú reglugerð hafi annaðhvort aldrei verið gefin út eða ekki þá a.m.k. fyrr en alllöngu eftir, eða þá bara alveg nýlega, ef hún er þá til. Þó skal ég ekki fullyrða um þetta, en það er eins og mig minni það. Ég vil vonast til þess, að milli hv. nefndar og hæstv. ríkisstj. geti tekizt samstarf um það að reyna að stíga stærri spor fram á við hvað snertir þessa grein, heldur en ætlazt er til með henni, eins og hún nú er orðuð og það gæti orðið gert stórvirki í þá átt að breyta ekki aðeins þeim aðstæðum, heldur líka þeim hugsunarhætti, sem enn gildir í okkar þjóðfélagi viðvíkjandi barnavinnu.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér, áður en þetta mál fer lengra, að segja um það örfá orð, eins og það kemur mér fyrir sjónir. Að meginstofni er þetta frv. lagað alveg eftir núgildandi lögum um barnavernd, en hefur þó að geyma nokkrar breytingar og talsverð nýmæli, sem mér sýnist í fljótu bragði til bóta og a.m.k. eðlilegt að séu tekin upp í lögin. Það er mjög ríkt einkenni á þessu frv. að gefa barnaverndarnefndarmönnum sem skýrust fyrirmæli um framkvæmd þeirra starfa, sem þeim eru aðallega falin. En hins vegar er þess auðvitað að gæta, að ógerningur er að hafa þessi fyrirmæli svo skýr og svo tæmandi, að það nái yfir öll þau tilvik og geti svarað öllum spurningum, sem gætu risið í sambandi við svona viðamikil og sérstaklega viðkvæm mál, eins og barnaverndarmál hljóta alltaf að vera. Þess vegna skiptir það alltaf höfuðmáli, án tillits til þess, hve margir eru í barnaverndarnefndum eða barnaverndarráði, að í barnaverndarnefndirnar veljist eingöngu vandað fólk og réttsýnt fólk, sem geri sér fulla grein fyrir þeirri ábyrgð, sem á því hvílir í starfi. Og án þess að um slíkt fólk sé að ræða, þá hygg ég, að lögin geti ekki náð tilgangi sínum. Með frv. er gert ráð fyrir all miklu víðtækara verksviði barnaverndarnefnda, en áður var og jafnframt, að barnaverndarmálin hljóti meiri sérfræðiþjónustu, en verið hefur. Um þetta er auðvitað það að segja, að á öllu veltur um framkvæmdina. Það er ekki nóg að ætla barnaverndarnefndum víðtækara starfssvið í orði, heldur verður að tryggja, að þær séu þess umkomnar að rækja verkefni sín og þau eftirlits- og varnarstörf, sem á þeim hvíla. Og því aðeins mun ákvæðið um aukna sérfræðiþjónustu koma að haldi, að fyrir hendi séu nægilega margir sérfræðingar, sem geti annað því öllu, sem á þá er lagt að leysa úr. Það er vitað, að á þessu sviði er mikill mannaskortur, ekki aðeins hér í Reykjavik, heldur ekki síður annars staðar á landinu. Þess vegna er það brýn nauðsyn, eins og raunar er bent á í athugasemdum og álíti n., sem frv. samdi, að jafnframt því, sem lögfest verða ákvæði um víðtækara verksvið og vandaðri meðferð barnaverndarmála, þá verði unnið að því að fá fleiri sérfræðinga til starfa og mennta fleira fólk á þessu sviði, því að án þess má það teljast víst, að framkvæmd þessara ágætu og sjálfsögðu ákvæða verði gagnslítil. Aðalatriðið er því að búa svo að barnaverndarnefndum, að þær geti framfylgt þeirri stefnu, sem boðuð er í frv. Þá ætla ég aðeins að ræða hér lítillega um þann kafla, sem fjallar um vinnuvernd. En um það eru ákvæði í 39. gr. l. og einnig í því frv., sem hér liggur fyrir. Ég er sammála höfundum frv. um það, að nauðsynlegt er að hafa allskýr fyrirmæli um þessi efni í lögum eða reglugerðum, því að almenn afstaða þjóðarinnar til barnavinnu er síður en svo til fyrirmyndar og vil ég taka þar mjög eindregið undir þær skoðanir, sem fram komu hjá hv. 3. þm. Reykv. Það er tíðara hér, en í nokkru öðru menningarlandi, að börn séu látin vinna erfiðisvinnu á ýmiss konar vinnustöðum og oft við hinar óheppilegustu aðstæður fyrir börn á vaxtarskeiði. Okkur er jafnvel títt að meta þetta okkur mjög til gildis og höldum því fram, að það sé hollt og nauðsynlegt fyrir börn að vinna og það er vissulega rétt, að sú skylda hvílir á foreldrum og raunar á þjóðfélaginu að ætla börnum einhver önnur viðfangsefni, en skólanámið eitt. Það er áreiðanlega mikilvægt uppeldisatriði, að börn venjist snemma á eða kynnist vinnu, kynnist af eigin raun helztu atvinnuháttum þjóðarinnar. En það er háskaleg stefna að ætla börnum að skila fullum vinnudegi og ekki aðeins það, heldur líka fullri eftirvinnu til jafns við hrausta og vinnusama karlmenn, eins og allt of mörg dæmi eru um hér á landi. Slík stefna getur ekki einvörðungu verið sprottin af áhuga á því að venja börn við vinnu og vekja áhuga þeirra á atvinnuháttum til lands og sjávar, heldur er þetta meira og minna blandað annarlegum sjónarmiðum, t.d. peningasjónarmiðum, sem ekkert eiga skylt við uppeldisgildi, nema síður sé og ekki sízt vegna þess, að það er ekkert eftirlit haft með því, hvernig börnin eyða þeim peningum, sem þau vinna sér inn. Þess vegna held ég, að þarna sé algerlega um neikvæð uppeldisáhrif að ræða. Auk þess er það svo, að það er síður en svo þroskavænlegt fyrir börn og unglinga, sem vart eru af bernskuskeiði, að láta þau þræla við einhæf verksmiðjustörf innilokuð í hitasvækju og hávaða frá morgni til kvölds allt liðlangt sumarið, en slíkt er ekki dæmalaust í okkar þjóðfélagi og er okkur satt að segja til margfaldrar skammar og ekki hins minnsta sóma. Þess vegna held ég, að það væri til mikils gagns, ef ákvæði frv. um vinnuvernd barna kæmust í framkvæmd og hægt væri að opna augu manna fyrir því, að vinnuþrælkun á börnum er smán, sem aðrar þjóðir hafa fyrir áratugum - kannske hundruðum ára - lagt blátt bann við bæði í orði og á borði. Og farnast þessum þjóðum sízt verr en okkur í uppeldis- og heilbrigðismálum og um almenna afkomu. En ég vil samt endurtaka, að þrátt fyrir þetta tel ég mikilvægt, að börnum sé ætlað að vinna eitthvað, því að hæfileg vinna er þeim holl og nytsamleg. En þá veltur á miklu, hver störfin eru og við hvaða skilyrði unnið er. Í því sambandi vil ég nefna það, að æskilegt væri, að skólastarf okkar gæti að sumrinu færzt út á nýtt svið, þar sem einmitt væri lögð áherzla á ýmiss konar verkkennslu. Eins hygg ég, að börnum sé það æði nytsamlegt að vera í sveit og ef til vill að vinna við annan smáatvinnurekstur, eftir því sem kraftarnir leyfa og þá undir handleiðslu góðra húsbænda. Hitt tel ég að sé forsmán, að pakka börnum inn í verksmiðjur og ætla þeim að starfa þar í mjög einhæfum verkum, kannske 10–12 klukkustundir á dag, eins og ég veit allt of mörg dæmi um. Það er því æskilegt, að þessi kafli laganna verði ekki bókstafurinn einn, heldur verði barnaverndarnefndunum gert mögulegt að fylgjast með í þessum málum og koma á nauðsynlegum úrbótum. En þar skiptir kannske mestu máli að breyta skólunum í það horf, að börn geti lært nytsamleg og holl verkleg störf undir handleiðslu ábyrgra manna. Að vísu er það stærra mál, en svo að barnaverndarnefndir sem slíkar geti komið þeirri skipun á, heldur er það vitanlega verkefni ríkisvaldsins og þá sérstaklega yfirstjórnar skólamálanna að vinna að slíkri þróun. Í frv. er gert ráð fyrir nokkrum breytingum að því er varðar kvikmyndaeftirlit og væntanlega er það tilgangurinn að efla kvikmyndaeftirlitið og gera það virkara en það kann að vera nú. En í því sambandi vil ég leyfa mér að gera athugasemd á þessu stigi málsins og vænti þess, að n., sem kemur til með að fjalla um málið, taki það til athugunar, en þar á ég við það vandamál, sem skapazt hefur í sambandi víð sýningar kvikmynda í sjónvarpi. Á kvikmyndaeftirlitið að ná til sjónvarpsins? Þannig háttar nú í okkar menningarmálum, að hæstv. ríkisstj. hefur af miklu ábyrgðarleysi heimilað erlendum hernaðaryfirvöldum að reka sjónvarp, sem nær til þúsunda íslenzkra barnaheimila. Sjónvarpsheimildin út af fyrir sig er nógu slæm. En í sambandi við þetta mál, sem hér er til umr., er nauðsynlegt að fá úr því skorið, hvort hermannasjónvarpið í Keflavík, sem íslenzk börn horfa á í þúsundatali, sé undanþegið íslenzku kvikmyndaeftirliti. Ég veit ekki, hvort svo er og væri mjög æskilegt að fá það upplýst, því að það væri vitaskuld alger óhæfa ofan á hið fyrra, ef ameríska sjónvarpið fær óátalið að sýna kvikmyndir, sem innlendum kvikmyndasýnendum er bannað að sýna börnum. Ég tel því, að það sé í samræmi við þá stefnu frv. að hafa sem skýrust fyrirmæli um hvað eina, að það sé skýrt tekið fram í lögum, að kvikmyndaeftirlitið nái einnig til sjónvarpskvikmynda, ekki aðeins kvikmynda, sem íslenzkt sjónvarp kemur til með að sýna, heldur líka kvikmynda, sem hæstv. ríkisstj. hefur heimilað erlendum her að sjónvarpa inn á íslenzk barnaheimili.



Herra forseti. Mér þykir vænt um, að það hefur komið fram í ræðum þeirra 4 hv. þm., sem um málið hafa talað, að þeir telja allir, að hér sé um mikilvægt mál að ræða, sem nauðsynlegt sé og sjálfsagt að Alþingi taki til hinnar rækilegustu meðferðar. Eins og kom fram í orðum mínum í upphafi, er ég sömu skoðunar. Í því felst auðvitað ekki, að ég eða ríkisstj. hljóti í einu og öllu að vera sammála hverri grein eða hverri setningu, sem í frv. þessu stendur. Þó að ég sé að vísu þeirrar skoðunar, að n., sem það samdi, hafi unnið ágætt verk og í heild felist í frv. tvímælalaust framfaraspor, þá er það að sjálfsögðu ekki alfullkomið, frekar en önnur mannanna verk og ýmislegt í frv. gæti eflaust enn staðið til bóta og þess vegna vil ég einnig undirstrika þá skoðun, sem komið hefur fram, að nauðsynlegt sé, að n. þessarar hv. d. taki þetta frv. til rækilegustu meðferðar. Hv. 4. þm. Reykn. (JSk) beindi til mín þeirri fsp., hversu mikið fé hefði verið veitt á fjárlögum til byggingar vistheimilis fyrir stúlkur. Siðan á fjárl. 1959 hafa árlega verið veittar 300 þús. kr. til byggingar vistheimilis fyrir stúlkur, þannig að Alþingi hefur fram til þessa árs veitt 1 1/2 millj. kr. til að koma upp vistheimili fyrir stúlkur. Öllum er þó áreiðanlega ljóst, að hálf önnur millj. kr. nægir ekki til að koma á fót sómasamlegu vistheimili fyrir stúlkur og er reynslan af byggingarkostnaði vistheimilisins fyrir pilta í Breiðuvík þar órækur vitnisburður um, en til byggingar þess heimilis hefur verið varið miklu meiri fjárhæðum samkv. fjárveitingum frá hinu háa Alþingi. En sökum þess, að ekki er fyrir hendi nema 11/2 millj. kr. í þessu skyni, hefur ekki enn verið fært að hefja neinar byggingarframkvæmdir á vegum ríkisins á þessu sviði. Úr þeim vanda, sem verið hefur í þessum efnum, hefur hins vegar verið reynt að bæta með þeim hætti, að fengizt hefur samkomulag við yfirvöld í Danmörku, sem hafa forráð vistheimila stúlkna þar í landi, um það að taka við til vistunar héðan af Íslandi nokkrum stúlkum árlega og hefur það verið gert flest árin undanfarið. Ég hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, að á vegum barnaverndarnefndar hafi ekki verið vandamál í þessum efnum, sem hefur ekki tekizt að leysa fyrir góðviljaða aðstoð og samvinnu yfirvalda í Danmörku með þeim hætti, að völ hefur verið á vist fyrir slíkar stúlkur þar í landi. Það kom annað atriði fram í ræðu hv. 4. þm. Reykn., sem ég tel ástæðu til að gera að umtalsefni með örfáum orðum. Það er misskilningur af hans hálfu, að í 39. gr. þessa frv., sem fjallar um barna- og unglingavinnu eða vinnuvernd á sviði barna- og unglingavinnu, sé lagt bann við því, að unglingar innan 18 ára aldurs stjórni vinnuvélum í sveit, t.d. dráttarvélum. Um þetta efni er ekki annað sagt í 39. gr. en það, að rétt sé ráðh. að setja reglugerð varðandi þessi efni. Í gr. er ekkert fram tekið um, að í þeirri reglugerð skuli vera ákvæði, er banni unglingum t.d. í sveit að stjórna t.d. vinnuvélum, svo sem dráttarvélum, fyrr en þeir hafi náð 18 ára aldri. Hitt er rétt, að ef lögin verða samþykkt, þá verður skylt að setja reglugerð um þessi efni, og mun þá auðvitað koma til athugunar, við hvaða aldursmark ætti að miða í þessum efnum. Hæstv. dómsmrh. gerði ákvæði 39. gr. a. um vegabréfaskyldu unglinga upp að 18 ára aldri, að umtalsefni. Ég veit, að þeim mönnum, sem sömdu þetta frv., var að sjálfsögðu kunnugt um þau lagaákvæði, sem nú eru í gildi um heimild til þess að skylda til vegabréfanotkunar og eru þau ákvæði raunar miklu víðtækari, en gert er ráð fyrir að hér verði lögtekið. N. hefur og án efa verið kunnugt um þær umr., sem fram fóru á s.l. ári í sambandi við till. um breyt. á áfengislöggjöfinni og vegabréfaskyldu í því sambandi, þar sem einn af þeim mönnum, sem sömdu þetta frv., prófessor Símon Jóhannes Ágústsson, átti einnig sæti í þeirri n., sem gerði till. um breyt. á áfengislögunum, þ.e.a.s. nefndinni, sem fékk það úrlausnarefni að rannsaka þá atburði, sem áttu sér stað í Þjórsárdal um næstsíðustu hvítasunnuhelgi. En frv., sem hæstv. dómsmrh. gerði að umtalsefni, var einmitt ein af niðurstöðum þeirrar nefndar, sem prófessorinn átti einnig sæti í. Mér er kunnugt um það, að n. leggur enga áherzlu á það, að ákvæðin um vegabréfaskyldu séu í barnaverndarlögum. En hún taldi hins vegar rétt að hafa till. um slíkar reglur hér, á meðan ekki væru hliðstæð ákvæði í öðrum lögum eða ákvörðun hefði verið tekin um að setja sérstök lög um vegabréfaskyldu. En það veit ég, að n. hefur ekki á móti því, að slík löggjöf sé sett, og raunar telur fleiri hætti geta komið til greina í þessum efnum en þann, sem þarna er gerð ákveðin till. um. Þykist ég því vita, að höfundar þessa frv. mundu verða til umr. við hv. þingnefnd um aðra skipun á þessum efnum, en þarna er gert ráð fyrir. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) gerði barna- og unglingavinnu, sem nú á sér stað, allrækilega að umræðuefni. Ég er honum alveg sammála um, að brýna nauðsyn ber til að gera hvort tveggja; alvarlegt átak til að breyta hugsunarhætti almennings og þá fyrst og fremst fullorðins fólks, en ekki barnanna sjálfra, í þessum efnum og jafnframt að setja aukin lagaákvæði og þá fyrst og fremst fyllri reglugerðarákvæði, en nú eru í gildi um þetta efni. Hann kvaðst ekki vita, hvort nokkur allsherjar reglugerð hefði verið sett til útfyllingar á þeim lagaákvæðum, sem nú eru í gildi um barna- og unglingavinnu. Ég skal upplýsa, að slík reglugerð hefur aldrei verið sett, og hefur þó verið heimild til setningar hennar allt frá því, að núgildandi barnaverndarlög voru sett og samþ. á sínum tíma eða 1947. Hins végar geta einstakar sveitarstjórnir sett reglugerðir um barna- og unglingavinnu og hafa nokkrar sveitarstjórnir sett slíkar reglur og fengið þær staðfestar af menntmrn. í samræmi við ákvæði barnaverndarlaga. Varðandi þá spurningu 5. þm. Norðurl. e. (IG), hvort kvikmyndaeftirlit á Íslandi eigi að taka til íslenzks sjónvarps, vildi ég segja það, að ég teldi eðlilegt, að kvikmyndaeftirlit tæki til þeirra kvikmynda, sem sýndar eru í sjónvarpi, eins og þeirra kvikmynda, sem sýndar eru í kvikmyndahúsum. Varðandi ummæli hans um sjónvarp vallarins í Keflavik er það að segja, að mér er ekki kunnugt um það, að þar hafi nokkurn tíma verið sýnd nokkur kvikmynd, sem íslenzkt kvikmyndaeftirlit hefði bannað.



Herra forseti. Ég beindi einni spurningu til hæstv. ráðh. og hún var sú, hvort kvikmyndaeftirlitið íslenzka næði til þeirra kvikmynda, sem sýndar eru í sjónvarpinu á Keflavíkurvelli. Ég var ekki að spyrja um það, hvort einhver slík mynd hefði verið sýnd, sem ekki mundi hafa staðizt reglur íslenzks kvikmyndaeftirlits. Þess vegna er þeirri spurningu enn ósvarað, hvort íslenzka kvikmyndaeftirlitið nái til þeirra kvikmynda, sem sýndar eru í sjónvarpinu á Keflavíkurvelli. En ég skil orð hæstv. ráðherra þannig, að íslenzkt kvikmyndaeftirlit nái ekki til sjónvarpsins á Keflavikurvelli. Og ég tel, að þetta sé hin mesta óhæfa.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Hæstv. ráðh. hélt því fram, að það væri misskilningur minn, að í 39. gr. frv. væri að finna ákvæði, sem bönnuðu unglingum að 18 ára aldri að fara með vinnuvélar í sveit. Mér er kunnugt um, að í n. þeirri, sem undirbjó þetta frv., varð ágreiningur einmitt um þetta atriði. Ég held, að ég geti fullyrt, að í n. ríkti sá skilningur á ákvæðum 39. gr., að verið væri að setja bann við því, að ungmenni, sem væru orðin 18 ára, gætu stjórnað vinnuvélum í sveit. Og þó að það komi hvergi fram í greinargerð frv. eða hafi heyrzt á framsöguræðu hæstv. ráðh. um þetta atriði, þá held ég, að ég hafi það góðar upplýsingar um afgreiðslu þessa máls í n., sem undirbjó frv., að þar varð minni hl. og meiri hl. um þetta ákvæði. Enda kann ég þá lítið fyrir mér í að skýra lög, þó að ég eigi að heita lögfræðingur og hafi setið á sjötta ár á Alþingi, ef lesin er 1. málsgr. 39. gr. frv., án þess að fenginn verði út úr henni sá skilningur, að með samþykkt hennar óbreyttrar sé beinlínis verið að leggja bann við því, að 18 ára unglingar og yngri geti stjórnað vinnuvélum í sveit, því að ráðh. upplýsti hér áðan, eins og í upphafi 3. málsgr. segir, að rétt sé ráðh. að setja reglugerð, er taki til landsins alls eða hluta þess. Eftir ræðu hans áðan er það ekkert vafamál, að slíka reglugerð ætlar hæstv. ráðh. sér að setja, en einmitt í síðari hluta þessarar sömu 3. málsgr. 39. gr. frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þá skal einnig setja ákvæði í reglugerð, er sporni við yfirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu barna og ungmenna og kveða á um hámarks vinnutíma, svo og eftir atvikum læknisskoðun til úrlausnar um það fyrir fram, að vinna sé ekki barni eða ungmenni um megn. Enn fremur skal setja ákvæði í reglugerð, er sporni við vinnu barna og ungmenna með tækjum, er sérstök slysahætta stafar af.“ Þrátt fyrir þá yfirlýsingu hæstv. ráðh. hér áðan, að þetta ákvæði bæri ekki að skilja þannig, að bann væri við því lagt, að 18 ára unglingar og yngri gætu stjórnað landbúnaðarvélum í sveit, þótt sú yfirlýsing sé mjög mikils virði og skýrandi um, hvernig skilja beri frv. og skýra, þá tel ég engu að síður í meðförum nefndar þeirrar, sem frv. fær til athugunar og afgreiðslu, að hún ætti að breyta því orðalagi, sem er á niðurlagi 3. málsgr. 39. gr. frv., þannig að um það þyrfti ekki að deila, hvernig bæri að skilja það.