Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra: Breyting sú, er háttv. Ed. hefur gert á þessu frv., er engin efnisbreyting, heldur aðeins lagfæring á villu, er komst inn í frv. hjer við síðustu umr. vegna þess, að í brtill. hjer var nefnd 1. gr. í stað 2. gr. Þetta hefði mátt skoða sem prentvillu, hefði því verið veitt eftirtekt hjer. Nú hefur þetta verið sett í rjett form, og vona jeg það nái samþykki þannig.



Jeg hef ásamt tveim háttv. þm. leyft mjer, að koma fram með brtill. á þgskj. 879, og vænti jeg þess, að þessi brtill. verði samþykt, því hún miðar ekki til annars, en að tiltaka hversu mikið áfengi sendiræðismennirnir megi flytja inn á ári. Og mjer þykir það sjálfsagt, að fyrir því sjeu sett takmörk, því þótt mönnum þessum megi treysta til að fara ekki lengra en leyft er, þá á og má leyfið ekki vera takmarkalaust, því það gæfi tilefni til þess, að einhver kynni að finnast, er misbrúkaði það. Á móti þessu sje jeg enga ástæðu, er hægt sje að telja frambærilega. Verði þessi brtill., mót von minni, ekki samþykt, þá greiði jeg óhikað atkvæði á móti frumvarpinu.



Þess munu dæmi að mál eins og þetta komi í sameinað þing, þar sem þekkingin 811 í báðum deildunum hefur verið annars vegar, en þekkingarskorturinn hinsvegar, og það er því undarlegra, er brtill. þær, er síðast voru bornar hjer enu fram í neðri deild, voru samþyktar síðast með minst 17 atkv. Af því að mál þetta er komið í hina mestu flækju, verð jeg að reyna að greiða svo sem jeg get úr henni, og leitast við að sýna, hve rjettmætar brtill. á þingskj. 882 eru. Jeg er ekki vanur að halda langar hrókaræður um neitt mál nema í bráðustu nauðsyn, en verð þó að reyna að leiða málið út úr því völundarhúsi, sem háttvirt efri deild leiddi það inn 1. Þegar bankastjórnin sá, að 3. bankavaxtabrjefaflokkurinn var að þrotum kominn, fanst henni nauðsyn að undirbúa 4. flokkinn, svo að fasteignalán stöðvuðust eigi. Það vita allir, að þetta er ekki gert í þágu bankastjórnarinnar. Það er aðeins aukið verk fyrir hana. Og það ættu líka allir að vita, að veðdeildirnar eru enginn hagur fyrir Landsbankann, þvert á móti aðeins baggi á honum. Og það er því ekki rjett, að gefa í skyn, að þetta sje aðeins gert fyrir bankastjórnina eða Landsbankann, eins og kom fram í umræðunum í efri deild. Reynslan hefur orðið sú ár eftir ár; að bankinn hefur orðið að lána út á veðin, og sjálfur að kaupa bankavaxtabrjefin og reyna síðan að selja þau, eftir því sem bezt hefur gengið. Reynslan hefur sýnt, að þetta er alveg ómögulegt fyrirkomulag, og á þingi 1909 var landsstjórninni líka heimilað eftir tillögum eldri bankastjórnarinnar, að taka 2 miljóna kr. lán, til þess að kaupa fyrir veðdeildarbrjef, en af láni þessu er óteknar en 250 þús: kr., af því að lánið hefur ekki enn fengizt. Og með því að halda áfram þessa braut, þá verður veðdeildin þjóðinni að engu liði. Veðdeildin getur ekki selt brjefin erlendis í smáhlutuna, eins og margsannað er af undanfarinni margra ára reynslu. Og eins og stendur nú, þá vita allir, að lánskjörin ytra eru nú mjög örðug, og því er erfitt fyrir landssjóð að leggja fram tryggingarfje fyrir veðdeildina, ef sama fyrirkomulagi yrði haldið áfram og áður. Sje litið til þess; hvernig þessu hefur verið hagað, þá hefur Landsbankinn orðið að leggja fram 1/6 hluta af upphæð veðdeildanna, sem tryggingarfje í arðberandi skuldabrjefum. Þetta var svo um 1. og 2. tl. og 1/2 3. fl., en þá tók landssjóður við. Það er auðsætt, ef þessu er haldið áfram, þá eru þetta mikil fjárframlög fyrir bankann eða landssjóðinn. Og það er mjóg svo æskilegt, að hægt sje að losna við þau framlög, því þau skapa líka 1/6 hærri skuldir við útIönd, en þörf er á, þar sem tryggingarfjeð verður líka að takast að láni. Bankastjórnin fór því að leita að öðrum leiðum, og leiðin varð sú, að fara að dæmi Dana, sem eru fyrirmyndarþjóð í því að tryggja sjer ódýr útlend lán, og að haga lögum sínum þar eftir; meira að segja svo mikil fyrirmyndarþjóð, að aðrar þjóðir hafa lært af þeim lánafyrirkomulagið (Kreditforeninger). Bankastjórinn fer því hjer fram á horfið sje frá því fyrirkomulagi er hingað til hefur verið á veðdeildinni, og snúið á líka braut, og farin er í lánsfjelögum Dana (Kreditforeninger). Þó treysti bankastjórnin sjer ekki að leggja til, að þessu fyrirkomulagi væri fylgt út í æsar. Hún treysti sjer þannig ekki til að ráða til þess, að veðdeildin yrði flokkuð þannig, að jarðir, verzlunarhús og íbúðarhús væru lánsdeild út af fyrir sig, svo að þrenn bankavagtabrjef yrðu á boðstólum erlendis, því það fyrirkomulag mundi hefta alla sölu brjefanna, og þannig að sameiginlega ábyrgðin jarðeigenda næði aðeins til lána út á jarðir o. s. frv. Landið er svo fáment, að bankastjórnin sá sjer ekki annað fært, en hafa öll lán og veð í þessum veðdeildarflokki í einni heild. Tryggingar lánsfjelaganna dönsku eru þessar, 1.: veðskuldabrjefin, sem gefin eru út fyrir lánunum og minst 2% í varasjóð af hverju láni um leið og það er tekið. Og 1% af eftirstöðvum hvers láns, er eigendaskifti verða, nema eignin gangi í arf. Sameiginleg ábyrgð allra lántakanda fyrir öllum lánum, sem veitt eru. Allar fasteignirnar standa að veði upp í topp fyrir öllum lánunum og sameiginleg ábyrgð lántakendanna sjálfra persónulega. Lánsfjelögin fá ekki neina ríkissjóðsábyrgð, en verða sjálf að sjá fyrir tryggingunni að öllu leyti. Hjer er sameiginleg ábyrgð lántakenda ekki nema 10% sf lánsupphæðinni, eins og hún er á hverjum tíma. En þar sem hjer er aðeins sameiginleg ábyrgð á 10% af lánsupphæðinni, eins og hún er á hverjum tíma, þá er ábyrgð landssjóðs nauðsynleg, enda gert ráð fyrir henni í frumvarpinu. Hjá dönsku lánsfjelögunum greiðirlántakandi í varasjóð minst 2% af lánsupphæðinni um leið og hann fær lánið og við hver eigendaskifti 1% af lánsupphæðinni, og loks 50 aura fyrir hvert smáverðbrjef, er stofnunin skiftir fyrir menn fyrir stærri brjef. Og alt er þetta gert til þess eins, að reyna að tryggja varasjóðinn sem allra bezt. Frv. það, sem hjer Jiggur fyrir, er bygt á þessum grundvelli. Fyrst hugs- aði bankastjórnin sjer, að fara alveg sömu leið og lánsfjelögin dönsku, til þess að tryggja sjer að brjefin seldust á útlendum markaði, en hún þorði það ekki, því hún vissi, að það mundi mæta svo mikilli mótspyrnu hjer í þinginu. Bjuggumst vjer við, að reynt mundi verða að gera einhvern hvell úr þessu nýmæli. Jeg bjóst við, að þeir mundu tala mest um Ólaf konung, sem hvorki hefðu heyrt baun nje sjeð, að þeir, sem minst vit hefðu á málinu, mundu gera sig mest gildandi. Og þessvegna er málið komið í sameinað þing. Hv, 6. kgk. var svo g ætinn í efri deild í gær, að taka það fram, að hann hefði lítið vit á bankamálúm, en það taldi hann sig þó sjá, hver harðýðgi það var af bankastjórninni, að leggja til, að lántakendur bæru 10% sameiginlega ábyrgð af lánum. Hv. 3 og 6. kgk. mundu sem sje ekki eftir því, að stjórnin 1907 innleiddi þessa “harðýðgi„ meðlögum um Lánadeild Fiskiveiðasjóðsins. Sátu báðir þessir hv. þm. þá á þingi og hðfðu hvorugur neitt við þetta. ákvæði að athuga. Hvað veldur nú þessum skoðanaskiftum? Og frv. hefur sætt nógu mikilli mótspyrnu, Þó við höfum farið svona gætilega og borið svona mikla umhyggju fyrir lántakendum landsins. Berum nú saman harðýgiskjör þau, sem þetta frumvarp veitir lántakendum, við þau kjör, sem tíðkast hjá dönskum lánsfjelögum. Það er fyrst, að Danir verða að setja aleigu sína að veði, ekki einungis fyrir sínum skuldum, heldur og allra annara skuldum, sem skulda lánsfjelaginu. Frumvarp þetta leggur lántakendum á herðar,. að standa í sameiginlegri ábyrgð fyrir aðeins 10% af láni sínu á hverjum tíma, og kemur þannig alls ekki til neinnar persónulegrar ábyrgðar. En landssjóður er látinn taka upp á sig 90% af sameiginlegri tryggingu þeirri, er veðin veifa. Þetta gerir ríkissjóður Dana ekki fyrir lánsfjelögin. Frumvarp þetta leggur lántakendum á herðar að greiða 1% í varasjóð, um leið og lánið er tekið. En dönsku lánsfjelögin taka minst 2% af láninu í varasjóð. Frumvarp þetta ætlast til, að 1% gangi til varasjóðs, ef eigendaskifti verða vegna sðla. Dönsku lánsfjelögin taka það sama. Og um þetta smáatriði stendur deilan og um 10% samábyrgðina. Menn sjá hjer af, að frumvarp þetta veitir lántakendum miklu betri kjör, en lántakendur í Danmörku njóta. Og samt er bankastjórn landsbankans smánuð fyrir að bera enga umhyggju fyrir lántakendunum, og tveir kgk. þingm., háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) og háttv. 6. kgk. (G. B.) hnýta í hana fyrir harðýðgi í garð lántakenda. Þegar nú þessar upplýsingar eru gefnar, þá vona jég, að allir óhlutdrægir menn og sennilega skynsamir viðurkenni það, að stjórn landsbankans hafi orðið fyrir ómaklegum árásum og tortryggni í Ed. í gær. Og jeg vona, að þær upplýsingar leiði margan háttv. þingmann út úr því völundarhúsi, sem vaðallinn hafði teymt þá inn í, og láti frv. komast óskaddað út úr þinginu. Hjer verða menn að greina á milli tveggja gagnólíkra aðferða. Veðdeildirnar hafa hingað til verið í veðbankaformi. En þessi veðdeild á að vera í lánsfjelagsformi  Grundvöllurinn er því alt annar, og því hafs menn sennilega ekki áttað sig á. Þá koma breytingartillögurnar. Þær eru öldungis hinar sömu, sem áður hafa verið bornar fram, og það fyrir þá sök, að búið er að sýna og sanna, að landssjóður getur ekki, eins og að undanförnu, keypt brjef þessarar deildar, og bankinn gettur ekki keypt þau heldur, og að bankinn verður að fá heimild til að semja um að selja slumpa fyrirfram, eða jafnvel alla deildina, ef nokkur von á að verða um sölu. Það er örðugra að selja lítið í einu, t. d. 50 eða 100 þúsundir, en 5 miljónir. En ef um 10 miljónir væri að r æða, þá gengi það greiðlegar, og það er fyrir þá sök, að ómakslaunin til umboðsmanna eru svo lítil, þegar um smáa upphæð er að ræða, að þeir vilja ekki selja. Það að vilja fyrirbyggja, að bankastjórnin geti selt fyrirfram, er sama sem og að fyrirbyggja, að Ísland geti fengið lán. Ef þessi heimild fæst ekki, þá þýðir alls ekki að setja deildina á stofn. Frumvarpið getur ekki staðizt eins og Ed. samþykt hefur það. Ef 11. gr. er breytt, þá þarf líka að breyta 13. gr. Tillagan við 11. gr. fer fram á að tryggja varasjóði nauðsynlegar tekjur, og til að taka skatt af húsabraski. Það er sama upphæðin, sem lánsfjelögin dönsku taka. Ef þessi tillaga nefndarinnar í 11. gr. er ekki samþykt, þá verður líka að breyta 13. gr., því að þar er einmitt vitnað til þess atriðis í 11. gr., sem Ed. hefur numið burtu. En þetta hafa hinir háttv. kgk. ekki athugað. Frumv. getur því ekki staðizt, nema tillaga nefndarinnar sje samþykt. Svo er loks eitt atriði, sem jeg vildi minnast á. Þegar svona frv. er samið, þá er verið að búa til vöru fyrir erlendan markað, en það hafa menn ekki látið sjer skiljast í þessu efni. Íslendingum er farið að skiljast það í öðrum efnum, hvort sem það er ull, kjöt eða fiskur. Þar gera menn sitt til að bæta afurðirnar. En hvernig stendur á því, ef menn vilja ekki vanda þessa vöru líka sem bezt ? Það er þó alveg komið undir gæðum þessarar vöru, eins og annarar, hvernig hún selst. Það er skylda þingsins, að gera brjefin sem bezt úr garði, svo að þau seljist sem bezt á erlendum markaði. Ef það er ekki gert, seljast brjefin með lægra verði, og hver verður svo afleiðingin, hver ber tapið? Það verður lántakandinn á Íslandi að bera. Þetta hafa dönsku lánsfjelögin skilið. Þessvegna hafa þau ekki einblínt á lánskjörin inn á við, heldur lika hugsað um söluna út á við, að hún yrði sem hagkvæmust, - að sem mest fengist þar fyrir brjefin. Jeg vona, að breytingartillögurnar verði samþyktar. Jeg finn ástæðu til að geta þess, að annars finst mjer frv. geti ekki staðizt, og greiði þá atkvæði gegn því í heild sinni, ef brtill. ná ekki fram að ganga. Jeg óska, að nafnakall verði viðhaft. Að endingu leyfi jeg mjer að þakka háttv. 2. kgk. (E. Briem) fyrir það, hve stórheiðarlega og lipurlega hann hefur komið fram í þessu máli, og öðrum málum bankans á þinginu. Sömu þökk gæti jeg og flutt öðrum háttv. kgk. þingmönnum, nema þessum tveimar (Stgr. J. og G. B.).



Jeg verð að segja að jeg get ekki vel skilið, hver lífsnauðsyn var fyrir hv. 1. þm, G. K., að halda þenna mikla og háværa bankafyrirlestur. Hitt skil jeg vel, að hann notaði þenna stað og þetta tækifæri til að koma fram með ómakleg og óverðskulduð ónot til tveggja kgk. þm., um leið og hann fór með ýmislegar rangfærslur. Hann sagði að Ed. hefði óskapast ákaflega yfir ákvæðinu um 10% ábyrgð lántakanda, en þetta eru vísvitandi rangfærslur. Deildin mintist mjög lítið á þetta atriði, og það var einmitt samþykt. Önnur rangfærsla hans var líka jafn vitanlega framborin gegn betri vitund, að frsm. í báðum deildum hefðu mælt með frv. óbreyttu, eins og það kom frá flutnm. Þetta var ekki rjett. Þegar þetta mál kom frá Nd., reyndi nefndin í Ed. að athuga það af ítrasta megni, og hún hafði þar góðan liðsmann, þar sem var 2. kgk. Eftir að nefndin hafði rætt málið ítarlega, varð niðurstaðan sú, að ganga inn á fyrirmælin um 10% ábyrgðina, en landssjóður ábyrgðist 90% En að öðru leyti þótti frumvarpið svo óaðgengilegt, að varla væri gerlegt að samþykkja það án breytinga. Þessvegna kom og fram breyttill. á því. Fór það svo til Nd., en hún sendi það til baka að mestu leyti eins og það var í fyrstu, en hafði þó, heldur lagað það t. d. í 10. gr. Tveir nefndarmanna gátu þá ekki enn gengið að því, en þeir ljetu tilleiðast, mest fyrir þá sðk, að þeir álitu frv. hafa svo mikið fylgi í neðri deild, að árangurslaust væri að gera frekari breytingar á því. Jeg var annar þeirra tveggja í nefndinni, sem breyta vildi frv., og hefur meðflutnm. minn að brtill. nú, eins og eðlilegt er, einnig orðið fyrir reiði hv. 1. þm. K.-G. Tillögur vorar voru samþ. af hv. efri deild, eins og eðlilegt var, og jeg vona einnig þær verði samþyktar hjer. Það kann satt að vera, sem flutnm. hefur sagt, að ástæða sje til að skapa álitlega vöru á útlendan markað, en menn verða þó að gæta þess, að gera þessa nýju lánsstofnun ekki alt of óaðgengilega inn á við fyrir lántakendur. Ef bankavaxtabrjefin verða ekki útgengileg með þessu, að landssjóður ábyrgist 90% og lántakandi 100/9, þá getur það ekki verið tryggingunni að kenna, heldur hljóta orsakirnar að liggja í því, að kaupendur treysta því ekki, að lánin verði skynsamlega veitt. Jeg hygg ekki úr þessu bætt, þó að varasjóður aukist. En að fara að leggja á 2% gjald til varasjóðs í hvert skifti, sem allar sölur fara fram, yrði eftir nokkur ár sama sem að innleiða skatt, sem næmi frá 2/5 upp í 1/2%. Og því á nú endilega að fara að leggja þann skatt á fasteignirnar, til að láta hann renna í veðdeild Landsbankans? Það er svo óeðlilegt og ósanngjarnt, að það má ekki standa í lögunum. Því má ekki heldur láta þennan skatt renna í Iandssjóð? Þá er eitt annað atriði. Að bankastjórnin megi velja um, hvort heldur hún afhendi lántakanda brjefin, eða greiði fyrir þau það verð, sem hún getur fengið fyrir þau. En þegar bankabrjefin hafa ekkert fastákveðið kauphallarverð, þá sje jeg ekki betur, en að bankinn geti tekið þau fyrir hvað sem hann vill gefa fyrir þau, og þetta atriði er mjög óviðkunnanlegt að standi í lögunum. Jeg get ekki viðurkent, að ástæðurnar sjeu á rökum bygðar. Jeg álít varhugavert, að selja mikið af þessum brjefum í senn, þó að hægt væri. Finst, eins og hjer sje verið að ýta undir fyrir fram sölu eða spekúlation með brjefin, sem gæti orðið hættuleg. Getur verið að mjer fróðari menn hafi aðra skoðun. Mjer vitanlega er ekki hægt að selja þessi brjef út um heim, og þykist jeg hafa gert grein fyrir mínum ástæðum í því atriði. Þar sem hv. 1. þm. G.-K. sagðist ekki geta greitt frv. í heild sinni atkvæði sitt, ef brtill. væri ekki samþyktar, þá get jeg sagt þvert á mói, að ef þær verða samþyktar, get jeg ekki greitt frv. í heild sinni atkvæði mitt. Þó mundi jeg líklega hafa gert það, ef jeg hefði haldið, að það væri bráðnauðsynlegt, til þess menn gætu fengið lán, en mjer er kunnugt um, að bankinn átti svo mikið af óseldum bankavaxtabrjefum í júnímánuði, að nægja mundi þangað til aukaþing kæmi saman. Og jeg tel það miklu hyggilegra, ef brtill. ná fram að ganga, að fresta málinu þangað til, því að frv. um þetta efni á að koma frá stjórninni.

Einar Jónsson, 1. þm. Rv.: Hv. þm. er ekki ókunnugt um, að jeg er á móti frv.; jeg ljet það greinilega í ljós um daginn, þegar málið var til meðferðar hjer í Nd. ; skoðun mín á því hefur ekki breyzt síðan. Háttv. 1. þm. G.- K. (B. Kr.) Ijet sjer þau orð um munn fara, að þeir, sem álitu óaðgengileg þau veðdeildarlán, sem boðin eru í þessu frv., gætu látið vera að ganga að þeim, og hætt við að taka lán. Jeg þekki ekki, að nokkur sje að taka lán að gamni sínu, heldur til einhverra nauðsynja sinna eða til þarflegra fyrirtækja. Það má því ekki setja lánskjörin svo erfið, að frágangssök sje að taka lánin. En svo má það heita hjer, þar sem fyrst eru þessir háu vextir, og þar að auki tekinn 1% af lánsupphæðinni í varasjóð; og þennan 1% á svo að greiða í hvert sinn, sem eignin, sem sett er að veði, kann að verða seld; og svo bætist við það, sem ekki er minst um vert: verðfallið á brjefunum. Það er auðsjeð, að hjer er alt svo í pottinn búið, að enginn vill líta við þessum lánum. Jeg hygg því, að það verði bankastjórnin ein, sem fær að hringla við veðdeildina, og að hún verði ekki til annars en til að baka landssjóði tap. Jeg tel það því bezt ráðið, að steindrepa frv.; og sízt yrði það okkur til sóma að samþykkja annað eins og þetta. Þó mjer verði núið því um nasir, að mig skorti þekkingu á þessu máli, þá er að taka því. Jeg verð að lifa á minni þekkingu og hegða mjer eftir henni, en vil hvorki s sækja þekkingu til háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) nje taka áminningum hans og ákúrum.



Herra forseti! Jeg ætla að leyfa mjer að segja nokkur orð út af ummælum háttv. 3. kgk. þm. (Stgr.J.). Það var eitt, sem mjer heyrðist hann ekki herma rjett í r æðu sinni. Hann sagðir að þetta 1% gjald, sem gjalda á í varasjóð í eitt sinni, yrði likt og ef 1/2% gjald væri lagt á allar fasteignir, sem veðsettar yrðu, þar sem búast mætti við að lánað yrði út á hálft virðingarverð þeirra. Jeg skal sýna, að þetta er ekki rjett. Fyrst og fremst er það fágætt, að lánað sje út á hálft virðingaverð fasteigna, og í öðru lagi er við eigendaskifti ekki ætlazt til, að hundraðsgjaldið sje heimtað at öðru en því, sem óborgað er þá af veðskuldinni, hvort sem það er mikið eða lítið. Auk þess verður sjálfsagt með þetta gjald eins og önnur gjöld, sem fasteignina snerta, það verður tekið tillit til þess við kaupin og söluna. Eins og ýmsum fasteignasölum er hagað nú, sýnist það skaðlaust, þótt þetta gjald sje lagt á, svo sem þegar fasteign 16000 kr. virði er seld og keypt fjórum sinnum sömu vikuna, eins og dæmi eru til, og það jafnvel án þess að einn eyrir sje fyrir greiddur í peningum eða gangeyri (seðlum), heldur tóm skifti á eignum, sem taldar eru tvöfalt meira en sannvirði. Það er engin ástæða fyrir löggjafarvaldið að vera að hlynna að slíku braski. Óþarft er gjald þetta ekki, þegar þesa er gætt, hvað það kostar að reka veðdeildirnar. Það er ekki hagur fyrir bankann, að hafa þær, hingað til hafa þær verið þung byrði fyrir hann, og getur það þó ekki verið tilætlunin. Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) var mjög mótfallinn því, sem stendur í brtill. á þgskj.882, að veðdeildin hafi jafnan rjett til að greiða lánin í peningum með þeirri upphæð, sem hún getur fengið fyrir bankavaxtabrjefin, að frádregnum öllum beinum kostnaði, og áleit, að þetta væri sama sem hún fengi vald lil að borga bankavaxabrjefin því verði, sem henni þóknaðst. Þetta er ekki rjett, hún verður að borga þau því verði, sem hún sjálf getur fengið fyrir þau. Þetta er nauðsynlegt, því að reynslan sýnir, að bankavaxtabrjefin hafa verið því nær óseljandi. Eini vegurinn til að koma þeim út, er að semja um sölu bankavaxtabrjefanna fyrirfram, og það er því aðeins auðið með sæmilegu verði, að auðið sje að semja við einu og sömu stofnun um að kaupa öll bankavaxtabrjef seriunnar fyrir umsamið verð, en þá verður bankastjórnin líka að geta látið þau af hendi - öll, sem seríunni tilheyra - fyrir umsamið verð, þegar til kemur. Spurningin er því hjer þessi: Vilja menn gera bankanum mögulegt að stofna veðdeildina eða vilja menn það ekki? Ef menn vilja ekki sætta sig við þau kjör, sem veðdeildin getur boðið, eins og skilja mátti á háttv. 1. þm. Rang. (E. J.). þá er ekki um neitt að tala. En vilji menn fá peninga frá útlöndum, þá verða menn að sætta sig við þetta; og neyðarkjör eru það ekki, því að það er líklega ekkert land í heimi, þar sem fasteignaveðlán eru jafn ódýr og hjer. Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) vildi fella frumv., fremur en að það væri samþykt með bttill.; honum þótti ekki liggja á, þar sem í júlí hefðu verið óseld 260000 kr, af bankavaxtabrjefum, taldi það mundi nægja, þangað til næsta þing hefði afgreitt málið. Það er satt, að um þetta leyti muno hafa verið í höndum bankans veðdeildarbrjef fyrir um 260,000 kr.; en þá þegar hafði verið lofað af þeim um 100,000 kr., og nú mun ekki vera eftir ólofað nema 100,000 kr., og það er ekki meira en til að fullnægja einum tveim nokkuð stórum lánum, ef svo ber undir. Þá er alt þrotið og stöðvun komin á veðdeildarlánin. Um þetta verða háttv. þm. að hugsa og haga sjer eftir því. Menn verða líka að að athuga, að það getur liðið langur tími - ár eða meira - frá því Iögin eru samþykt á þingi og þar til búið er að koma á sölusamningi og fá fje í hendur. Jeg skil ekki annað, en háttv: 3. kgk. (Stgr. J.) hljóti að sjá, að það er bráðnaudsynlegt, að málið fái að ganga fram á þann hátt, að auðið sé að selja veðdeildarbrjefin. Ef brtill. á þgskj. 882 er ekki samþykt, viljum vjer meðmælendur frv., að það falli, og munum greiða atkv æði móti því, því án brtill. verða lögin þýðingarlaus pappírslög, og ekki annað upp úr þeim að hafa en prentunarkostnaðinn. Ræða háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) var þannig vaxin, að henni þarf ekki að svara fremur en vant er um það, sem hann segir. Það sýndist, sem hann hjeldi, að bankastjórarnir vildu fá þessa veðdeild til að hafa eitthvað, að gera. En jeg fullvissa háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) um, að þeir hafa meira en nóg að gera án hennar. Jeg gleymdi að minnast á það, að háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) þótti það varhugavert, að leyfa bankastjórninni að selja bankavaxtabrjefin fyrir fram í einu lagi. Það sje jeg ekki; enda langlíklegast, eftir því, sem reynsla er fyrir, að þeir geti alIs ekki selt þau með neinu öðru móti. En með þessu móti helzt von í, að geta selt þau sæmilega. Og ekki mun háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) þurfa að óttast, að bankastjórnin kasti þeim út fyrir gjafverð. Hjer er einungis verið að hugsa um, að bankastjórnin geti selt brjefin sem bezt, og óeani er fulltreystandi til að leitast við að gera það, enda þarf samþykki ráðherra til sðlunnar, og það hlýtur þingið að telja góða trygging. Jeg enda svo mál mitt með því, að láta í ljósi þá von, að þingið samþykki breytingartillöguna og síðan frv., eða, felli það að öðrum kosti.

Guðmundur Björnsson Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) bygði alla sína röksemdaleiðslu á því, að hann ætlaðist til, að veðdeildin væri sniðin eftir dönsku fyrirkomulagi. Hann sagði, að Danir væru fyrirmyndarþjóð í peningamálum. Það er í fyrsta sinn, að jeg heyri, að Danir sjeu fyrirmyndarþjóð í peningamálum. Það hlýtur að vera alveg nýtilkomið. Jeg veit, að Danir eru merk þjóð og standa framarlega í ótal mörgu. Hitt veit jeg líka, þótt jeg sje ekki bankastjóri í landsbanka Islands, að í peningamálum standa sumar þjóðir margfalt framar Dönum. Jeg varð þess var, að háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) stóð í gær á gægjum í Ed., meðan umræður voru þar um þetta mál. En það var auðheyrt á ræðu háttv. 1. þm. G.- K. (B. Kr.) áðan, að sumt hefur honum misheyrzt af því, sem þar var sagt, og sumt hefur hann alls ekki heyrt. Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) hefur leiðrjett misheyrnirnar; en hann mintist ekki á það, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) virðist alls ekki hafa heyrt. Jeg vona, að þeir háttv. þingm., sem hlustuðu á umræður í Ed. í gær, játi því með mjer, að háttv. 2. kgk. (E. Br.) lýsti yfir því, að hann vildi samþykkja frv. óbreytt, að því einu, að það hefði haft svo mikið fylgi í Nd., að ekki mundi vera til neins að fara að breyta því aftur í Ed. Þá er að minnast á brigzlyrði háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) til mín, - því brígzl áttu það aðsjáanlega að vera þegar hann sagði, að jeg hefði 1907 verið samþykkur samskonar ákvæðum þeim, sem jég væri nú á móti. Það má vera, að þetta sje satt; jeg skal ekki rengja háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) um það, þótt staðhæfingar hans sjeu að vísu ekki æfinlega ábyggilegar. Jeg get t. d. ekki gleymt þeirri staðhæfingu háttv. 1. þm. G.- K. (B. Kr.), að Danir, sjeu fyrirmyndar fjármálaþjóð; háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) hefur líklega með þessu ætlað að fræða okkur um, að hann væri sjálfur fyrirmyndar fjármálamaður, þar sem hann er nú farinn að ganga í skóla hjá Dönum. Ójá, margt skeður á langri lífsleið! Það vita flestir nú orðið, hvað upplýsingar og staðhæfingar háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) í ritsímamálinu reyndust ábyggilegar. Og nýlega hefur sami háttv. þm. (B. Kr.) ætlað að leiðbeina þingi og þjóð með upplýsingum og staðhæfingum í járnbrautarmálinu. Bara að þær reynist ekki viðlíka staðgóðar og símaspárnár hans! Og ætli að upplýsingar háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) í þessu máli sjeu ekki eitthvað svipaðar fyrri fróðleik hans hjer á þingi Jeg skal svo segja háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) frá því, hvernig á því stendur, að jeg ljet þetta veðdeildarmál afskifta laust 1907, en skifti mjer af því núna. Jeg hafði þá ekki haft eins mikil kynni af þjóðinni, eins og nú orðið. Síðan hef jeg ferðast um landið þvert og endilangt, og hvar sem jeg hef komið, og landsbankinn hefur borið í tal, þá hefur hvervetna, hjá ríkum og fátækum, komið fram megnasta óánægja yfir þeim ókjörum, sem þeir verða að sæta, er lán þurfa að fá út á jarðir eða hús. Það er nú svo komið, að búast má við, að ekki fáist nema 92 krónur fyrir hvert 100 kr. bankavaxtabrjef, og ekki að vita nema. þau falli enn meira, því það er eitt af afrekum hinnar nýja bankastjórnar, að brjef bankans hafa altaf verið að falla síðan hún tók við. En þó ekki falli þau meira en svo, að merja megi þeim út fyrir 92%., þá er ekki glæsilegt, að þurfa að taka lán upp á þá kosti. Setjum svo, að bóndi, sem á jörð virta á 4000 kr., komi í bankann og vilji fá út á hana veðdeildrlán. Hvað fær hann svo þar? Við skulum gera ráð fyrir, að hann eigi að fá lán út á hálft virðingarverð hennar, eða 2000 kr.; en hvað gengur svo frá þessum 2000 kr. Fyrst eru það 8% afföll á bankavaxtabrjefunum, því næst 1% af lánsupphæðinni í varasjóð, og loks vextir greiddir fyrirfram fyrir fyrsta árið minst 5%; þetta er samtals 14%, og svo bætist þar við lántökukostnaðurinn, sem oft er yfir 1%. Það getur því hæglega farið svo, að fyrsta árið verði hann að borga 15% eða þaðan af meira af þessu ó-láni, sem hann fær í veðdeildinni. Þeir eru ekki svo skyni skropnir, að þeir ekki skilji, ef sagt er, að peningarenta sje svo og svo há í bönkum erlendis. Og þeir vita, að ef þeir ætla að fá lán, þá er tvent, sem fyrst er spurt um, tryggingin og arðsemin. Peningamennirnir líta meira á trygginguna en vaxtahæðina, og vilja fremur setja peninga sína í þau fyrirtæki, þar sem tryggingin er góð, þótt veztirnir sjeu minui. Og við vitum það, að jarðeignirnar okkar og húsin eru bezta tryggingin, miklu betri trygging, en nöfn allra Pjetra og Pála, sem skrifa nöfnin sín á viglana og sjálfskuldarábyrgðina. Við erum altaf að bisa við að selja útlendingum þessi íslenzku verðbrjef, en það er sama og að selja útlendingum landið okkar, og það verður þá hlutverk hinnar komandi kynslóðar að kaupa það aftur. Það getur verið gott og blessað að leiða útlenda peninga inn í landið, en það getur lika verið hættulegt. Ef báðir hagoast á því, útlendi auðmaðurinn og íslenzki lántakandinn, þá er það gott; en ef auðkýfingurinn hefur allan hagnaðinn, þá verður bara landið okkar að fjeþúfu erlendra auðkýfinga. Og eitt get jeg sagt hv. 1. þm. G.- B., og með fullri vissu, að eftir því sem jeg þekki bændastjettina íslenzku, þá unir hún ekki til lengdar við þau þróngu lánskjör, sem hún verður að þola. Og ef landið getur ekki útvegað henni fje til framkv æmda með betri kjörum, munu þau orð mín sannast, að þjóðin verður bráðlega að fá sjer nýja landsstjórn, nýja landsbankastjórn og nýtt alþingi. Jeg hygg nú samt fyrir mitt leyti, að við vinnum ekki við að skifta um landsstjórnina, og vafasamt um bankastjórnina, og hver einstakur alþingismaður er fuilviss um, að landið gr æði ekki á að skifta um, og taka annan í hans stað. Jeg vil leyfa mjer að bera fram rökstudda dagskrá svohljóðandi: „Í því trausti, að landsstjórnin í sam„ráði við stjórn landsbankans búi þetta „mál betur undir til næsta þings, tekur sameinað alþingi fyrir næsta mál á „dagskrá.“

Eiríkur Briem; Út af orðum hv. 6. kgk., vildi jeg taka það fram, að frsm. í málum Verða að bera fram ástæður nefndarinnar, þótt þær falli kannske ekki að fullu saman við þeirra persónulegu skoðanir. Þótt jeg ekki gerði neinn sjerstakan ágreining, þá lagði jeg meira í sum atriði, en minna í sum, en samnefndarmenn mínir, eins og þeir munu kannast: við. Og þegar málið kom breytt til Ed., þá líkuðu mjer að visu ekki breytingarnar allskostar, en taldi þó ástæðu til að að leggja til, að frv. yrði samþ. eins og það kom. Hv. 6. kgk. sagði dálítið of mikið, þegar hann sagði, að jeg hefði sagt, að jeg hefði persónulega á móti þessu frumv. Þetta er ekki rjett, en jeg tók fram, viðvíkjandi brt. á 11. gr., að áraugurslaust væri að halda henni fram. Þó leiddi jeg ekki hjá mjer að taka fram, viðvíkjandi fyrirframsölunni, það athugaverða, að seinna gæti brjefin hækkað. En ekki er jeg í vafa um, að hægra er að fá meira fyrir brjefin með því að selja þau fyrirfram í stórum stíl.



Háttvirti forseti ! Það var sitt hvað í ræðu hv. 6. kgk, þm., sem jeg vildi svara. Meðal annars tók hann óstint upp orð hv. 1. þm. K.-G. um, að Danir væri fyrirmyndarmenn í fyrirkomulagi bankamála og lánsstofnana. Ef hann hefur ekki heyrt þetta fyrri, þá er það af því, að hann, svo margfróður maður sem hann er, les annað meir en fjármálafr æði. En jeg get sagt, að þeir þykja fyrirmyndarmenn í að setja upp fyrirmyndarstofnanir í þessum efnum, t. d. „Landmandsbanken“ og „Kreditforeningerne“. Og þetta er viðurkent um allan heim, og það svo, að próf. Frederiksen var fenginn til Ástralíu, til þess,að koma þar upp stofnunum með líku fyrirkomulagi. Og virðist það nægileg sönnun þess, að slíkar stofnanir Dana eru taldar fyrirmynd. En þótt þeir eigi einstaka rotna fjármálamenn eða einstöku rotin fyrirtæki, þá kemur það fyrir í öllum löndum, og snildarfyrirkomulag beztu stofnana getur ekki fyrirbygt, að aðrar stofnanir Ijelegar sjeu til í Iandinu. Þá þótti mjer hann nokkuð gamaldags, þegar hann sagði, að við gerðum okkur að leigu í liðum útlendra auðkýfinga. Jeg held, að maður hafi heyrt þann són áður. Hann klingdi furðanlega í eyrum vorum um það leyti, sem Íslandsbanki var stofnaður. Það er kynleg og merkileg sjón, sem jeg sje fyrir augum mjer og allir geta sjeð, sem ekki eru blindir. Hvar sem við lítum, blasa við oss óþrotlegar auðsuppsprettur þessa lands, og lítt notaðar eða , alls ekki. Þá miklu gullnámu, sjóinn, við strendur vorar, nota útlendingar miklu meira en vjer, af því að þeir hafa fje til þess, en oss brestur það. Og þó hafa þeir fáu Íslendingar, sem kraft hafa til að nota hann, tiltölulega meiri arð af honum, en útlendingarnir, því landinn fiskar meira og verkar betur fiskinn. Í grasrækt og heyskap erum vjer mörgum öldum á eftir tímanum. Gullkista Íslands á landi, suðurlandsundirlendið, liggur lítt notað og þá með fornaldaraðferð - nokkuð fyrir þekkingarleysi, en mest fyrir fjeleysi og fyrir hreppapólitík og skammsýni þjóðfulltrúanna. Á hverjum þingmálafundi í hverju kjördæmi er ár eftir ár þingið beðið, að efla landsbankann og útvega fje inn í landið til nytsamra atvinnufyrirtækja. Það er fjeleysi, til að reka atvinnu sína, sem mest bægir alþýðu þessa lands. En þegar menn skortir gullið, þá verða þeir að kaupa það. Gullnámurnar íslenzku hafa ekki reynzt að geyma annað en tál og vonbrigði - sem við var að búast. En gullsins þurfum vjer, eða gjaldeyris, sem á því hvílir, þ. e. lánstrausts. En gullið eða lánstraustið hefur sitt verð eins og annað. En vjer getum ekki ráðið verðinu á því; því ræður heimsmarkaðurinn. Og ef vjer þurfum lánstrausts, verðum vjer að kaupa það því verði, sem það er falt fyrir. Það fæst, ef nógu vel er gefið fyrir það.  (G. B.: Gamla sagan um hljóðpípuna !)  Hún á hjer ekki við, sagan sú, því að hljóðpípan var glingur. Fasteignalánskjör hjer á landi eru alt of ódýr. Hvergi í öllum heimi eru lán gegn fasteignum veitt svo ódýr sem hjer, það mjer er kunnugt. Þó menn yrðu að borga 6% árlega af þeim eða vel það, þá væru það vildarkjör. Það, sem bagar mönnum hjer, er það, að peningar fáist alls ekki eða þá alls ónógir, en alls ekki vaxtahæðin nje afborgunarkjörin. Fje, sem varið er til arðsamra fyrirtækja, gefur svo mikinn arð hjer á landi, að vel er tilvinnandi að borga 6% og vel það. Annarsstaðar í heiminum er víða borgað 8%, 10% og 12% í vöxtu af fje. Það, er hvervetna svo, að þar sem gæði lands og lagar, auðsuppsprettur lands eru lítt notaðar, þar standa menn sig við að gefa hæsta vöxtu, og svo er einmitt hjer. Það, sem fyrst er á að líta fyrir lántakandann, er það, hvern arð lánsfjeð getur gefið honum. Eftir því, hvern arð peningarnir geta gefið lántakanda, skynsamlega notaðir, eftir því (og því einu) fer það, hvað háa vöxtu hann stendur sig við að borga. Jeg hef einu sinni tekið 80 kr. til láns í 15 daga, og borgað 40 kr. fyrir; það eru 50% í 15 daga, sama sem 100% um mánuðinn eða 1200% um árið, Þetta voru dýr lánskjör. En jeg hefði tapað 800 kr., ef jeg hefði ekki fengið fjeð, og græddi því 760 kr. á því að fá það, þótt með þessum kjörum væri. Þeir menn, sem vilja fá lán, til svo arðlítilla fyrirtækja, að þeir geta ekki staðið sig við að svara 6% að minsta kosti af lánsfjenu, þeir eiga alls ekki að taka lán - og ættu helzt ekki að fá það, að minsta kosti ekki þá nema stutt lán í bili. Af þessum ástæðum er það, að hver bankastjórn og lánsstofnunarstjórn í heimi spyr ávalt lántakanda um það, hvað hann ætli við fjeð að gera. Það er alstaðar talið sjálfsagt, nema hjer - af skilningsleysi fólksins á eðli lánstraustsins og tilgangi lánsstofnana, sem á að vera sú, að efla atvinnuvegi og velmegun laodsmanna. Það er auðvitað, að sjeu peningar af skornum skamti, þá vilja lántakendur heldur láta fje í þeirra hendur, sem verja því til arðsamrar framleiðslu, heldur en í hendur braskara og spekúlanta, þótt trygging sje næg, hvað þá heldur til þeirra, sem sýnilega ætla að jeta þá upp. Og það er nóg af þeim mönnum hjer í landi, sem þurfa á peningum að halda til arðsamrar framleiðslu. AIstaðar kveður við kvörtunin um peningaleysi. Og hvaðan eiga peningarnir að koma? Þeir spretta ekki upp úr gólfunum í bönkunum. Þeir verða að koma frá þeim, sem hafa peninga aflögum og fást til að lána þá; en um þá er lítið hjer í landi, eins og í öllum Iöndum, sem annað hvort eru nýbygð eða hafa auðsuppsprettur, sem eru lítt notaðar. - Með öðrum orðum : Þeir verða að koma frá útlöndum. Svo hefur það verið og er hvervetna, þar sem eins stendur á. Allir bankar í Bandaríkjunum voru upphaflega annaðhvort eign útlendinga eða störfuðu með útlendu fje. Allar járnbrautir þar í landi voru upphaflega bygðar fyrir lánsfje frá Evrópu. Sama er um Brasilíu, um Argentínu, og um mörg önnur lönd. Allar þjóðir hafa verið um eitt skeið, og margar eru enn, skuldunautar útlendinga. Því fylgir engin hætta, þar sem fjenu er varið til arðsamra fyrirtækja. Innlendir menn auðgast við lánsfjeð og leysa smámsaman til sín útlendu hlutabrjefin og útlenda fjeð. En hjer á landi eru til menn, aðallega embættismenn og aðrir, sem lifa á föstum launum og hafa sitt á þurru - þurfa. lítt á lánsfje að halda, og þessa menn blindar lánsgullið, eins og sólin blindar uglurnar. Þeir æpa um, að vjer verðum „skuldaþrælar útlendra auðkýfinga“, og að vjer sama sem „seljum undan okkur landið okkar“, ef vjer fáum útlent fje í lánsstofnanir vorar, til að lána út á jarðir. Þetta er misskilningur fullkominn; eigendur veðdeildarbrjefa. útlendir sem innlendir, eiga ekkert tilkall til jarðanna; það er bankinn, sem borgar út hvert veðdeildarbrjef, jafnótt sem það er dregið út til greiðslu. Standi lántakandi eigi í skilum, lætur bankinn selja jörðina  (eða leggja sjer hana út og selur hana svo: undir hendinni)  og þá kaupa ávalt innlendir menn jarðirnar, menn sem kunna að láta lánið borga sig. - Nei, vilji útlendingar eignast landið okkar, þá geta þeir keypt það, og kaupa það, sem þeir vilja af fossum og jarðeignum tugum saman og Geysi með ! - án þess að veðdeild eða banki eigi þar nokkurn hlut að. Landinn er aldrei ófús að selja. Og vjer höfum engin lög til að hefta fasteignasðlu til útlendinga. En svo er annað, sem menn bera fyrir sig að lántakendur kunni ekki með fjeð að fara - sólundi lánsfjenu og tapi svo á því - verði öreigar. Hver getur aðgert? Vjer höfðum áður, og höfum að nokkru leyti enn, lög um okur, svo kallað, lög, sem bönnuðu að taka hærri: en tiltekna vöxtu af lánsfje - og banna þetta enn, að því er til fasteignalána kemur, öllum nema bönkum og spsrisjóðum. hvað gagnar það? hvað lágir sem vextir eru, verða óspilunarmennirnir óspilunarmenn, og fara á hausinn. Ráðleysi manna verður ekki læknað með lögum. Jefnvel ekki þótt öll lán yrðu bönnuð. Nei, þeir sem ekki kunna með fje að fara, verða að brenna sig. En væri nokkurt vit í því, að meina fyrir það atorkusömum og fjehygnum mönnum að fá lán fyrir það verð, sem þeir álíta sjálfir, að borgi sig að gefa fyrir það. Vita þingmenn ekki, að svo að segja öll verzlun heimsins er rekin með lánstrausti, öll stórfyrirtæki heimsins, hafnarargerðir, eimskipafjelög, vatnsleiðslur í bæjum, gasleiðslur, rafmagnsleiðslur, búnaðarbætur, járnbrautir og ótal fleira, er alt unnið alstadar með tómu lánstrausti. Lánstraustið er fyrir atvinnufyrirtækin og allar verklegar framfarir það sama sem sólin með Ijósmagni sínu og hita er fyrir jurtagróðurinn. Það er skilyrðið fyrir, að efnalegar framfarir geti orðið til og þróast. Villiþjóðir einar geta án þess lifað. Vilji þjóð vera menningarþjóð, verður hún að gera sjer eðli lánstraustsins ljóst, og læra að hagnýta sjer það. Jeg vona, að vjer sýnum það í dag, að vjer viljum láta oss skiljast þetta. Vona, að vjer sýnum þess merki í meðferð þessa frumvarps, hvort vjer erum því vaxnir, að teljast menningarþjóð eða ekki.

Björn Kristjánsson Háttv. 1. þm. S.- Múl. hefur nú svarað svo mörgu af því, sem jeg annars hefði þurft að svara, og ætla jeg mjer því ekki að fara að taka það upp, sem hann sagði. Ræða hins háttv. 6. kgk. (G. B.) var lík ræðu þeirri, er hann hjelt í gær í hv. Ed., þrungin af óvild til landsbankans og þó einkum stjórnar hans. Hann fór að lýsa því, hve óheppilegar skoðanir minar hefðu verið í landsmálum, og nefndi til ritsímamál og járnbrautarmál. Skoðanamismunur minn á. símamálinu við andstæðinga mína var nú ekki meiri en sá, að jeg vildi semja við Marconi um þráðlaust samband hringinn í kringum land, og að leggja svo þræði inn til dala; þannig kemst alt landið þegar í símasamband, sem það er ekki enn komið. Og að semjandi hafi verið við Marconi, sýnir, að alt brezka ríkið hefur þegar samið við hann um þráðlaust samband. Um járnbrautina er eflaust bezt að tala sem minst. Þjóðin mun svara. Þá sagði háttv. 6. kgk. þm. (G. B.), að allir væru óánægðir með fasteignalánskjör í landsbankanum, þar væru brjefin nú keypt á 90 eða 92%. Sama hjelt hann fram í háttv. Ed. En þetta eru bein ósannindi. Landsbankinn hefur ekki enn þann dag í dag keypt eitt einasta bankavaxtabrjef undir 94%. Og sjálf Danmörk eða Þýzkaland gerir fasteignalántakendum ekki svo góða kosti. „Deutsche Reichsbank“ lánar nú t. d. lán sín fyrir 7% gegn 1. veðrjetti í fasteign. Og þegar þessi óánægja er með landsbankann; hversvegna tekur Íslandsbanki þá ekki í taumana og hjálpar fólkinu? Hann fjekk heimild til að gefa út bankavaxtabrjef 1905, alt að 6 miljónnm kr., en mun hafa aðeins gefið út 1 miljón. Hversvegna hjálpar hann ekki upp á sakirnar? Hann nýtur þó meiri rjettinda frá þinginu en landsbankinn, og hefur sömu skyldur við landsmenn að Iögum. Og hversvegna minnist háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) ekki á skyldur bankastjórnar þess banka ? Og hvers vegna minnist háttv, 6. kgk. (G. B.) ekki á það, að sjálfri landsstjórninni hefur ekki tekizt að fá 250 þús. kr. lán til veðdeildarbrjefakaupa? Síðan jeg hlustaði á ræður háttv. 3. og 6. kgk. (Stgr. J. og G. B.) í gær í þessu máli, hef jeg verið að brjóta heilann um, hvað því gæti valdið, að þeir voru svo óvinveittir bankastjórn landsbankans, og þá sjerstaklega mjer. Í þau skifti, sem þeir hafa leitað bankans, hefur þeim verið tekið með kurteisi, og ekki einungis með kurteisi, heldur og velvild. Jeg finn því enga sök hjá mjer, þar sem jeg hef í engum illdeilum staðið við þessa háttv. þm., nema ef vera skyldi þá, að jeg er ekki þeirra flokksmaður, að jeg hef aðrar stjórnmálaskoðanir en þeir, að jeg hef ekki verið neitt stjórnarpeð, sem tefla mátti fram og aftur, til hliðar, og á ská og yfirhöfuð í hvaða átt, sem vera vildi. Sje nú þetta orsökin, að landsbankinn, lífæð þjóðarinnar, eigi að líða fyrir þetta, sem jeg fullyrði ekki neitt um, þá er pólitíska ástandið orðið það forað, sem hver góður Íslendingur hlýtur að vilja losa sig við, og það sem fyrst. Landsbankinn hefur reynt að greiða fyrir lántakendum eftir frekustu getu. Í mínum augum eru jarðeignir beztu veðin, og er jeg sammála háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) um það, en það er alls ekki víst, að útlendingar, sem kaupa eiga brjefin, líti svo á. Það er eins líklegt, að þeir telji hús í kaupstöðum betra veð, þar sem landið er þekt sem fiskiveiðaland, en eu ekki sem landbúnaðarland. Viðvíkjandi því, að vísa málinu til stjórnarinnar til undirbúnings, þá getur verið, að háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) þyki það bragðbetra, ef frumvarpið kemur þá leiðina, en jeg veit ekki til, að í stjórnarráðinu sje nokkur bankafróður maður, sem fær væri um að gera það betur úr garði. Jeg sje ekki, að frv. græði neitt á því, að því verði vísað til stjórnarinnar. Það hefur verið sagt, að verið væri að bisa við að gera landið fjárhagslega ósjálfstætt með því að taka lán til 20–30 ára, Landið verður ekkert fjárhagslega ósjálfstæðara fyrir það, þó við tökum slík lán. Við verðum ekki háðari af þeirri ástæðu, ef við stöndum í skilum. Annað mál er það, ef við erum að velta stórfje inn í landið, sem segja má upp hvenær sem skal, eða færum að taka útlend lán til fyrirtækja, sem ekki geta borgað sig, eins og t.d. til járnbrautarinnar. Jeg finn enga ástæðu til þess að svara háttv. 3. kgk.; það stendur alt óhaggað. sem hann var að mótmæla. Jeg vil að lokum benda á, að svo framarlega sem frv. verður samþykt, án þess að brtill. verði líka samþyktar, þá verður það slíkt ólán, að tæplega verður viðunandi; en að vísa því til stjórnarinnar, svo vel undirbúnu máli, væri mesta fásinna.

Guðmundur Björnsson Hæstv. forseti! Jeg má til. að segja örfá orð um þrjú atriði í ræðu háttv. 1. þm. G.- K. (B. Kr.). Hann fann að því, að jeg hefði bara talað um landsbankann, óánægju manna við hann, og ekki mintist á Íslandsbanka og hans veðdeild. Jeg veit vel, að margir eru óánægðir með þann banka líka, en jeg sje ekki, að það bæti neitt málstað lands bankans. Íslandsbanki kemur ekki þessu máli við; og við eigum, eins og vant er, að halda okkur að umtalsefninu. Þá sagði háttv. sami þingmaður, að jeg hefði talað um úrræðaleysi landsbankans, en þagað um það, að stjórninni hefði stundum ekki tekizt að fá lán, - rjett eins og það sje sjálfsagt, að hafi landsstjórnin engin nýtileg ráð, þá eigi Iandsbankastjórnin líka að vera ráðalaus. Og loks var háttv, þm. G: K. (B. Kr.) að bríg7la mjer og háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) um það. að öll okkar afskifti af þessu máli, væru sprottin af flokkshatri, af óvild til sín. En þar skjátlast honum; þau eru einmitt sprottin af velvild - velvild til bankans; við vitum, að bankinn getur aldrei haft annað en óvirðingu af þessu vanhugsaða og misráðna veðdeildarbraski. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) hefði ekki átt að vera að bregða okkur um ókurteisi við sig; það var hann sem rjeðst á okkur að fyrrabragði með móðgandi ókurteisisorðum, og þetta var svo lítið, sem jeg vjek að honum í staðinn, - það hefði getað verið miklu meira. Og ekki hefur honum farið fram í kurteisinni síðan áðan, því að nú er hann að brígzla okkur um það, að við sjeum stjórnarpeð, og okkur sje leikið eins og peðum, bæði áfram og til hliðar og aftur á bak. Það hef jeg heyrt, að peðum sje leikið áfram og á ská, en að þeim sje leikið afturábak, þess hef jeg aldrei heyrt getið, nema alls einu sinni. Það var, þegar háttv. 1. þm. G.- K. (B. Kr.) var stjórnarpeð, þá var honum leikið afturábak - inn í landsbankann!

Steingrímur Jónsson Hv. 6. kgk. tók að mestu af mjer ómakið við að svara hv. 1. þm. G,-K. Hv. þm. G.-K. sagði, að alt stæði óhaggað, sem jeg hafði mótmælt. En á það mintist hann ekki, að ræða hans sjálfs var öll fyrir utan málið.

Bjarni Jónsson, frá Vogi: Með leyfi hv. forseta ætla jeg að láta vera að fara út í persónulegar illdeilur. Heldur ekki ætla jeg að taka þátt í deilunni um fjármálaspeki Dana. Jeg er svo vel staddur nú, sem stundum áður, að jeg fylgi ekki neinum algerlega að málum. Jeg hef ekkert að athuga við það að bankastjórninni sje leyft, að selja brjefin fyrirfram. Mjer finst vel trúlegt, að bankinn mundi geta selt alla veðdeildina, að minsta kosti ætti hann ekki að þurfa að liggja með brjefin svo lengi, sem nú tíðkast; og mjer finst líka tryggingin nægileg fyrir því, að bankastjórnin ekki „spekúleri“ með brjefin, þar sem áskilið er samþykki stjórnarinnar til sólunnar. Hitt get jeg ekki skilið, að nauðsynlegt sje að krefjast þess, að 1% sje borgað af lánum í varasjóð veðdeildarinnar í hvert skifti, sem veðsett fasteign er seld. Mjer er óskiljanlegt, að nauðsynlegt sje að borga svo mikið til þess að fá varasjóð, og teldi rjettara, að borgaðir væri þá heldur 2% af láninu, þegar það er tekið. Jeg skal ekki orðlengja þetta meir, nje. mæla köpuryrði til nokkurs manns. Tíma þingsins er nú svo varið, að menn ættu nú ekki að vera að slá í óþarfa brýnur. Það hefur verið sagt, að þessi aðferð, til þess að fá lán, væri sama sem að selja landið; það get jeg ekki fallizt á. Mjer finst það vera meðalið til sjálfstæðis efnalega, að taka fje til láns til arðvænlegra fyrirtækja. Og mönnum er svo mikil þörf á fasteignarlánum, að þetta mál má ekki niður falla. Sú nauðsyn stýrir atkvæði minu í þessu máli.



Jeg skal ekki neita því, að jeg er dálítið hátíðlegur í anda, þegar jeg stend upp í þessum sal, því að það er í fyrsta skifti, sem það kemur fyrir mig. Í þessum sal, þar sem svo margar göfugar hugsanir hafa svifið um á þessu sumri, í þessum sal, sem andi hrossakaupanna hefur aldrei rekið nefið inn í þessum sal, sem fánatökunnar 12. júni var hefnt svo eftirminnilega. Það eru tvær brtill. sem hjer eru aðallega til umræðu, en ekki ritsímamál og annað slíkt, sem umræðurnar hafa snúizt um. Jeg er á móti till., sem heimtar það, að menn borgi 1% af veðdeildarláni í hvert skifti, sem fasteignin er seld. Hjer er um verulegan skatt að ræða, sem snertir einnigþá menn óbeinlini,, sem nú hafa jarðir sínar veðsettar. Þingið verður að sýna gætni í þessum eilífu skattaálögum. Og hinsvegar sje jeg ekki betur, en að þessi nýja sería sje vel trygð, þótt skattur þessi verði ekki heimtur. Jeg er á móti hinu atriðinu líka, að leyfa að „spekúlera“ með brjefin, því að það er „punctum saliens“ í málinu. Jeg efast ekki um það, að bankastjórnin mundi gera alt, sem í hennar valdi stæði til að selja brjefin sem hæsta verði, en nú er peningamarkaðurinn þannig, að litlar líkur eru á því, að sú sala yrði til góðs, og gæti svo farið, ef peningamarkaðurinn breyttist til batnaðar, að stórtap yrði á brjefasölunni. En þótt jeg sje mótfallinn þessum brtill., þá mun jeg þó greiða atkvæði með frv. þó þær verði samþyktar, og atkvæði greiði jeg móti rökstuddu dagskránni. Svolátandi dagskrá hafði verið borin upp: „Í því trausti, að landsstjórnin í samráði við stjórn landsbankans, búi þetta „mál betur undir til næsta þings, tekur „sameinað alþingi fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessir þingmenn óskuðu, að umræðunum væri hætt: Hannes Hafstein, Stefán Stefánsson, 1. þm. Eyf, Einar Jónsson, þm. N: M., Júlíus Havsteen, Pjetur Jónsson, Benedikt Sveinsson, Björn Þorláksson, Eggert Pálsson, Jón Jónatansson, og var það samþykt.

Að lokum ávarpaði forseti þingið á þessa leið : Hver dómur, sem annars verður uppkveðinn um þetta þing, sem nú hefur verið háð, þá má það með sanni segja, að á því hefur verið unnið mikið, bæði í nefndum, og annars. Það liggur heldur ekki lítið eftir þingið. Fyrir utan fjárlögin, sem sjálfsögð eru, en stöðugt taka upp meira og meira af tíma þingsins, sjerstaklega neðri deildar, þá hafa verið samþykt mörg lagafrv., eins og sjá má af skýrslu þeirri, er jeg las upp, og sum þeirra eru mjög þýðingarmikil. Langfremst meðal þeirra verður auðvitað að telja stjórnarskipunarlagafrumvarpið. Það gerir ýmsar mjög þýðingarmiklar breytingar á stjórnarlögum vorum. Og þótt jeg búist við því, að fáir muni vera allsendis ánægðir með allar breytingarnar, þá hygg jeg, að flestir muni líta svo á, að þessi stjórnarlagabreyting sje, þegar á alt er litið, góð stjórnarbót. því er það trúa mín, að stjórnarbót sú, er þetta þing hefur gert, verði samþykt óbreytt á næsta þingi, og að þetta verk verði talið í reikningi þjóðarinnar til þingsins stór liður tekjumegin. En dóms þjóðarinnar um þetta er ekki langt að bíða.

Ráðherra: Með því að hinn lögákveðni þingtími er liðinn, og ekki þykir ástæða til að lengja hann frekar, en gert hefur verið, þá lýsi jeg því yfir í nafni og umboði hans hátignar konungsins, að þessu 24. Iöggjafarþingi Íslendinga er slitið.

Stóð þá upp þm. Ísaf. Sigurður Stefánsson, og mælti: Lengi lifi konungur vor Kristján hinn X. Undir þá ósk tóku allir þingmenn með níföldu húrra. Var síðan gengið af þingi.