Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. þessi, sem hér er á dagskrá, er þess efnis, að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að hlutast til um, að síldarleit á sjó fyrir Vestfjörðum, Norðurlandi og Norðausturlandi hefjist ekki síðar en 1. maí ár hvert. Verði skip þau, sem leitina annast, útbúin nauðsynlegum veiðafærum til síldveiða eða síldveiðiskip fylgi leitarskipunum. Jafnframt hlutist ríkisstj. til um, að a.m.k. eitt síldarleitarskip leiti jafnan síldar fyrir Norðurlandi, meðan á sumarsíldveiðum stendur. Þessari till. var vísað til allshn. og allshn. fékk umsagnir fjögurra aðila um till., þ.e.a.s. Alþýðusambands Íslands, L. Í. Ú., Fiskifélags Íslands og atvinnudeildar háakólans. Alþýðusambandið mælti með því, að till. yrði samþ., sömuleiðis L. Í. Ú. Fiskifélag Íslands vísaði fyrst og fremst á þá stofnun eða þá menn, sem hefðu með síldarleit að gera, að eðlilegast væri að leita til þeirra og fara eftir þeirra ráðum. Frá fiskideild atvinnudeildar háskólana barst allýtarleg umsögn, undirrituð af Jakob Jakobssyni og í þessari umsögn gerir hann till. til breyt. á þessari þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 179. Allshn. tók þessar ábendingar Jakobs Jakobssonar að verulegu leyti til greina og þess vegna leggur n. til, að till. verði samþ. með þeirri brtt., sem er á þskj. 440 og fylgir nál., en samkv. till. n. á tillgr. að orðast svo: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að við síldarleit á sjó sé fyrir hendi nægur kostur vel útbúinna rannsóknar- og leitarskipa, svo að unnt verði að halda uppi öflugri, samfelldri og skipulagðri síldarleit fyrir Vestfjörðum. Norðurlandi og Austfjörðum, meðan sumarsíldveiðarnar standa yfir. Skal síldarleitin hefjast eigi síðar en 15. maí sumar hvert.“ Þær breytingar, sem í þessu felast, eru fyrst og fremst, að þarna er lögð áherzla á að fyrir hendi sé kostur vel útbúinna rannsóknar- og leitarskipa og enn fremur er svæðið stækkað, þannig að það er sett inn „Austfjörðum“ í staðinn fyrir „Norðausturlandi“ og þá er því sleppt úr till., að jafnan skuli eitt skip staðsett fyrir Norðurlandi yfir sumarsíldveiðitímann, en hins vegar sett inn ákvæði, að á öllu þessu svæði, fyrir Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum skuli vera öflug, samfelld og skipulögð síldarleit. Með þessari breytingu mælir allshn. með því, að till. verði samþ.



Herra forseti. Ég vil aðeins nota tækifærið til að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu hennar á þeirri till., sem hér er til umr. Einnig get ég lýst yfir því fyrir mitt leyti, að ég get alveg sætt mig við það orðalag, sem n. hefur ákveðið á tillgr., enda er það að mestu samhljóða tillgr., eins og hún var orðuð upphaflega.

Frsm. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Allshn. hefur haft til athugunar till. til þál. um síldarflutninga og síldarlöndun, sem flutt er af hv. 4. þm. Norðurl. e. (BJ) og mér. Í till. okkar var að því stefnt, að Alþ. gerði ályktun um að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir stofnun samtaka með síldarverksmiðjum og síldarsöltunanstöðvum um rekstur flutningaskipa, sem gætu annazt flutninga á síld. Jafnframt var í till. skorað á ríkisstj. að athuga, hvort ekki væri nauðsynlegt, að hún hefði forgöngu um samstarf eigenda söltunarstöðva og síldarverksmiðja og útvegsmanna um, að komið yrði á fót miðstöð, sem stjórnaði allri löndun síldveiðiskipanna með tilliti til sem fyllstrar nýtingar á afkastagetu vinnslustöðvanna og á veiðimöguleikum síldveiðiflotans. Nefndin leitaði strax álits nokkurra aðila, sem málið varðar, og bárust umsagnir frá síldarverksmiðjusamtökum Austur- og Norðurlands, Alþýðusambandi Íslands, Félagi síldarsaltenda á Norður- og Austurlandi og Landssambandi ísl. útvegsmanna. Álit þessara aðila var nokkuð mismunandi. Landssamband ísl. útvegsmanna tekur mjög jákvæða afstöðu til málsins. Varðandi síldarflutningana vísar stjórn sambandsins til fyrri samþykkta um það efni, þar sem rætt er um gagnsemi síldarflutninga. Stjórn Landssambandsins segir um seinni lið till., þann er fjallar um miðstöð, sem stjórni allri löndun, með leyfi forseta: „Varðandi síðari lið þáltill., þá teldum við rétt, að athugaðir yrðu möguleikar á því, hvort síldveiðiskipin gætu eigi fengið á einum stað upplýsingar um það, hvernig útlit sé með að fá löndun hjá hinum ýmsu síldarverksmiðjum og síldarverkunarstöðvum, svo að þannig verði komizt hjá því, að þau tefðust frá veiðunum óeðlilega langan tíma.“ Þarna er sem sagt lýst fylgi við þá meginhugsun, sem í þessari till. er fólgin, þó að nokkuð sé dregið úr og ekki reiknað með, að um beina stjórnun sé að ræða. Félag síldarsaltenda á Norður- og Austurlandi tók einnig mjög jákvæða afstöðu til síldarflutninga almennt, en í þeirri umsögn er það hins vegar dregið í efa, hvort ríkisvaldið eigi að hafa afskipti af þessu máli. Síldaverksmiðjusamtökin á Austur- og Norðurlandi segjast hins vegar hafa rætt málið töluvert, en alls ekki náð samstöðu um einróma afgreiðslu og svari því alls ekki í bili og slái málinu á frest. Alþýðusamband Íslands telur, að hér sé um stórmál að ræða, sem kunni að hafa víðtæka þjóðfélagslega þýðingu og mælir eindregið með samþykkt till. Eftir nokkra athugun varð algert samkomulag í n. um að mæla með samþykkt till. með nokkurri breyt. og þessi brtt. hefur verið birt á þskj. 494. Í þessari brtt. eru fólgnar fjórar breyt. Í staðinn fyrir að ræða um það, að stofna skuli samtök síldarverksmiðja og söltunarstöðva um rekstur flutningaskipa, er ríkisstj. falið að beita sér fyrir samstarfi þessara aðila. Í öðru lagi er svo komizt að orði, að rekstur síldarflutningaskipa eigi einkum við, þegar móttökuskilyrði séu eigi fyrir hendi í næstu höfnum við miðin. Í þriðja lagi er því skotið inn í till., sem ekki var áður, að sérstaklega skuli hafa í huga að bæta með síldarflutningum atvinnuástand þeirra staða, sem verða hart úti vegna skorts á síld til verkunar og vinnslu. Í fjórða lagi er sú breyt. gerð á því atriði, sem fjallaði um miðstöð til að stjórna síldarlöndun, þá er það orðað svo, „að ríkisstj. hafi forgöngu um samstarf síldarsaltenda, síldarverksmiðja og útvegsmanna um bætt skipulag á löndun og annað, er miðað gæti að sem fyllstri nýtingu á afkastagetu síldarvinnslustöðvanna og veiðimöguleikum síldveiðiflotans.“ Enda þótt ég persónulega sé ekki alveg sannfærður um, að þessar breyt. séu allar til bóta, tel ég till. í hinu breytta formi fullnægjandi og mjög nauðsynlega, og ég er mjög ánægður með, að það hefur náðst algert samkomulag í n. um jákvæða afgreiðslu till. Hér er stórmál á ferðinni, sem getur haft mjög mikil og góð áhrif í för með sér, einkum á þeim stöðum norðanlands, sem búa við erfitt atvinnuástand vegna síldarleysis. Margir þessara staða eru, eins og er, byggðir upp og byggja algerlega afkomu sína á síldarmóttöku og síldariðnaði, eða a.m.k. að verulegu leyti, og síldarleysið á undanförnum árum hefur haft mjög lamandi áhrif á allt atvinnulíf á þessum stöðum. Síldarflutningar mundu geta bjargað ótrúlega miklu og forðað mörgum þessum stöðum nánast frá hruni. Þar á ofan bætist svo það atriði, sem margoft hefur verið bent á og margrætt er, hve geysimikla þjóðhagslega þýðingu það hefur að nýta veiðimöguleika síldveiðiskipanna, sérstaklega þegar mikill afli berst á land og skipin liggja jafnvel í biðröð marga daga og bíða eftir afgreiðslu. Þetta eru allt saman atriði, sem hafa verið þrautrædd og komu mjög skýrt fram í framsöguræðu hér áður, og ég sé ekki ástæðu til að ræða það frekar. Ég vildi hins vegar bæta því við og skjóta því hér inn í, að þessi till. fjallar einungis um flutning á síld, þ.e.a.s. saltsíld og bræðslusíld. Ég er samt þeirrar skoðunar, að skipulagðir flutningar milli landshluta komi einnig til greina í sambandi við flutning fleiri fisktegunda en síldar. Á undanförnum árum hefur verið mikið og almennt aflaleysi fyrir Norðurlandi, en á sama tíma hefur verið ágæt veiði við Suðvesturland og í vetur a.m.k. við Breiðafjörð. Bátarnir norðanlands hafa í vaxandi mæli flutt sig af heimamiðum og hingað suður, en hér sunnanlands og vestan er aflinn oft svo gífurlegur, að vinnslustöðvarnar hafa tæpast undan. Ég er sannfærður um það, að sá tími kemur, að skip, sem búin eru til síldarflutninga með góðum kæliútbúnaði, verða einnig fengin til þess að flytja bolfisk til þeirra staða, sem við erfitt atvinnuástand búa og þar sem vinnuafl er fyrir hendi ónotað. Ég á þar fyrst og fremst við flutning á þeim fiski, sem þau veiðiskip veiða, sem að norðan eru, en þó kemur það einnig til greina almennt, þegar um mjög mikinn afla er að ræða, sem berst á land og vinnslustöðvarnar hafa, ekki undan. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta atriði, þar sem till., sem var borin fram, hvorki hún né brtt., fjallar um það, en hér er um mikilsvert mál að ræða, sem er nátengt síldarflutningunum og sjálfsagt að drepa það í leiðinni. Ég vænti þess svo, að till. verði samþykkt í hinu breytta formi og hljóti góða og hraða fyrirgreiðslu hjá hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að segja örfá orð í sambandi við þetta mál. Þetta er stórmál og hefur mikið verið rætt undanfarið, hvað skynsamlegt sé að gera í þessum efnum, að flytja síldina æðilanga vegu frá síldarmiðunum í síldarverksmiðjur og jafnvel til söltunar. Ég vil fyrst segja, að ég tel engan vafa á því, að það sé lang hagkvæmast þjóðhagslega séð og eins mun það skila hæstu hráefnisverði til sjómanna og útvegsmanna, að sem mest af síldinni sé hagnýtt í landi sem næst fiskimiðunum. Það er enginn vafi á því, að þessa staðreynd verður að hafa í hug, og því hefur það verið laukrétt stefna að vinna að því að efla síldarverksmiðjukostinn á Austurlandi og Norðausturlandi sem næst miðunum og búa út þar söltunanstöðvar, eftir því sem hægt hefur verið. Hefur verið unnið í þessa stefnu og má ekki láta neitt trufla sig í því að koma upp í öllum byggðarlögum á þessu svæði síldarverksmiðjum, hæfilega stórum, a.m.k. til stuðnings söltun. Allvel er komið áleiðis í þessu, en þó ekki til enda. Þó að ég segi þetta, vil ég bæta því við, að ég tel skynsamlegt og hef verið stuðningsmaður þess í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, að ráðstafanir séu gerðar til að flytja síld í fjarlægari byggðarlög til bræðslu og ef það reyndist unnt, þá til söltunar. En ég vil leggja áherzlu á, að það á að beina flutningunum að þeirri síld einni, sem ekki er hægt að fullnýta í þeim verksmiðjukosti, sem næst liggur veiðistöðvunum og svo náttúrlega halda sömu stefnu varðandi síld til söltunar. Ég vil alveg sérstaklega í sambandi við þetta benda á eina mgr. í umsögn Alþýðusambands Íslands um þetta mál til Alþingis, sem mér líkar vel og það er líka frá mínu sjónarmiði kjarni þessa máls. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Auðvitað á að fullnýta þann verksmiðjukost, sem næst liggur veiðistöðvunum, en þegar vinnslugeta þeirra þrýtur, eiga flutningarnir að koma til.“ Þetta er vitanlega kjarni málsins, hvort sem átt er við söltun eða vinnslu í verksmiðjum. Þó geta menn sagt, að þetta geri málinu ekki skil til enda, því að þá sé eftir að gera það upp við sig, hversu mikla áherzlu beri að leggja á að byggja nýjar síldarverksmiðjur næst síldarmiðunum. Þar vil ég, að stefnan sé sú eins og ég gat um áðan, að koma upp síldarverksmiðjum í öllum byggðarlögum og þá sem lágmark til stuðnings söltun. En síðan álít ég, að reynslan eigi að skera úr um það, hve langt á að ganga í því að byggja verksmiðjur á þessum svæðum eða hvort halla eigi sér meira að flutningunum,og þá eigi að fara eftir því, hvað reynslan sýnir um kostnaðinn við að flytja, samanborið við kostnaðinn við að stækka verksmiðjurnar. Þá finnst mér mega taka tillit til þess, að viss byggðarlög, t.d. á Norðurlandi, hafa byggt alla sína afkomu á síldveiðum langa hríð og því eðlilegt, að þessi pláss fái síld áfram, eftir því sem hægt er að koma við, miðað við eðlilegar starfsreglur og starfsaðferðir. Það ber því að athuga gaumgæfilega með samanburði á kostnaðarliðum og öðrum ástæðum og athugun reynslunnar, hversu langt á að fara í því að stækka verksmiðjur, eftir því sem síldin flytur sig til. En það er mín skoðun, að eins og nú er orðið ástatt með síldargöngur og möguleikana á að taka síldina, þá eigi að vera síldarverksmiðjukerfi allt umhverfis landið, þær eigi að vera mismunandi stórar eftir því, hvernig ástatt er, en það eigi að vera síldarverksmiðjukerfi allt umhverfis landið. Og það vantar ekkert ákaflega mikið á, að því marki verði náð. Síðan sé það meira almennt reikningsdæmi á grundvelli tilrauna og reynslu, hversu stórar þessar verksmiðjur skuli vera á hverjum stað og þá verður að taka inn í það dæmi þennan nýja lið, sem er að koma til, þ.e.a.s. síldarflutningana. En ég legg áherzlu á, að enn þá veit enginn, hvernig sá liður kemur inn í dæmið, því að enn veit enginn í raun og veru neitt fullnægjandi um flutningskostnað á síld. Það fæst sennilega nokkur reynsla í sumar, hvernig gengur að flytja síldina og hvað það kostar. Það eru nokkrar öfgar oft hér hjá okkur í málunum og kannske öfgar í því, hversu miklir flutningar eru fyrirhugaðir á næsta sumri. Það mundu a.m.k. reynast miklar öfgar, ef þannig færi, að meginhlutinn eða nálega öll síldin yrði gripin úti á hafinu og flutt á fjarlæga staði til vinnslu, en síldarverksmiðjur, sem næst lægju miðunum, fengju nálega enga síld. Það mundi verða skrípamynd, sem þá kæmi fram. En hér er við svo litla reynslu að styðjast, að ég treysti mér ekki til þess að fella þungan dóm um, hvort sá undirbúningur, sem nú á sér stað, er í raun og veru miklir öfgar, en hitt vitum við, að það er talsverður undirbúningur undir að flytja síld og í sumar fæst veruleg reynsla um flutningskostnað á síld. Ég tel ekki, að það sé hægt að byggja á þeirri reynslu, sem um þetta hefur fengizt á vegum Síldarverksmiðja ríkisins, því að aðstaða hefur ekki verið svo góð við þær tilraunir, að hægt sé að draga fullnægjandi ályktanir af henni. En það eru meiri líkur til, að hægt verði að draga ályktanir af reynslu Síldarverksmiðja ríkisins eftir sumarið í sumar og einnig reynslu annarra. Ég tel ekki heldur, að hægt sé að draga hinar minnstu ályktanir um hagkvæmni þess að flytja síld af þeirri tilraun, sem gerð var á Þyrli s.l. sumar, því að kostnaðardæmið í því sambandi hefur aldrei verið gefið upp og líklega aldrei gert upp. Þar var svo mikið lagt til gefins af ríkisins hendi, í sambandi við lán á skipi og annað slíkt, að það dæmi hefur aldrei verið gert upp og hefur ekki getað gefið neinar leiðbeiningar, sem að gagni geta komið til að draga ályktanir um kostnaðarhliðina. Þetta segi ég ekki til að telja eftir, að stutt var að því, að þessi tilraun var gerð. Ég álít, að það sé sjálfsagt að styðja allar skynsamlegar tilraunir í þá átt að finna sem heppilegastar og ódýrastar aðferðir til þess að flytja síldina á milli skipa og færa hana á milli eins og hagkvæmt er. En ég legg áherzlu enn á ný á þessa setningu í ályktunargerð Alþýðusambandsins, sem mér líkar mjög vel og ég vil gera að minni stefnuyfirlýsingu, að það á auðvitað að fullnýta þann verksmiðjukost, sem næst liggur veiðistöðvunum. En þegar vinnslugeta þeirra þrýtur, eiga flutningarnir að koma til og þá eiga að mínu viti fyrst og fremst þau byggðarlög að sitja fyrir hráefninu, sem hafa haft um langan aldur aðalatvinnu sína af síldarvinnslu. Það er í þá staði, sem á að beina síldarflutningunum fyrst og fremst, að svo miklu leyti sem þeir eru eðlilegir, þ.e.a.s. á umframsíld, ef svo mætti segja. Ég vildi, að þetta sjónarmið kæmi hér fram við þessar umr. Ég hef undrazt ýmsar ályktanir, sem komið hafa fram um þessi efni og nánast virðast benda til þess, að menn haldi, að hægt sé að flytja síldina kostnaðarlaust, að það verði enginn kostnaður við að flytja síldina langa vegu. Það verður auðvitað mjög kostnaðarsamt, en það dæmi er óuppgert. En það hef ég mest undrazt, að ýmsir hafa gengið svo langt að mæla á móti eðlilegum verksmiðjubyggingum á Austurlandi á þeim grundvelli, að það ætti heldur að snúa sér að því að flytja síldina í aðra landshluta. En ég legg áherzlu á hitt, að á Austurlandi og annars staðar sé komið upp samfelldu kerfi síldarverksmiðja til stuðnings síldarmóttöku um gervallt landið og til stuðnings söltuninni, svo að hún geti farið fram sem víðast.

Frsm. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Till. á þskj. 305 var send til fjvn., en hún var flutt af þm. Vesturlands samkv. ósk sýslunefndanna í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Till. þessi fjallar um tekjustofna sýslufélaga, um endurskoðun lagaákvæða þar að lútandi. Við upphaf umr. í hv. þingi gerði 1. flm., hv. 4. þm. Vesturl., grein fyrir till. og mun ég þar engu við bæta. Fjvn. fékk þetta mál til meðferðar, eins og áður var sagt og var sammála um að leggja til, að till. verði samþykkt óbreytt.

Frsm. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Fjvn. hefur haft þessa till. til athugunar og leggur til, að till. verði samþ. með þeirri breytingu, í stað niðurlags till., þ.e. „sýni rannsóknir hagstæða útkomu, skal þegar hefja byggingu verksmiðjunnar“, að það orðist á þann hátt: „Sýni rannsóknirnar hagstæða útkomu, skal þegar kanna til hlítar, hvar verksmiðjan skuli staðsett, og að því loknu hefja undirbúning að byggingu hennar.“ En í upphaflegu till. var gert ráð fyrir, að verksmiðjan yrði byggð á Siglufirði. Fjvn. leitaði umsagnar tveggja aðila. Iðnaðarmálastofnunin mælir með því, að umrædd rannsókn á möguleikum á sölu hertrar síldarfeiti á erlendum mörkuðum verði látin fara fram í því skyni að kanna, hvort tímabært sé að byggja verksmiðju hérlendis til herzlu síldarlýsis í stærri stíl, en nú á sér stað. Enn fremur var leitað umsagnar fiskideildar atvinnudeildar háskólans, en hún telur, að þetta mál sé ekki í sínum verkahring, og tekur því ekki afstöðu til þessarar till. Það er rétt að taka það fram, að mjög hefur verið rætt um, ef slík rannsókn skyldi leiða í ljós, að í framkvæmdir verði farið, að kanna þá sérstaklega, hvort ekki sé rétt, að verksmiðjan verði staðsett á Siglufirði, með tilliti til þess, að þar eru stærstu síldarverksmiðjur landsins og á vegum ríkisins. Hins vegar þótti n. ekki rétt að ákveða, í till. þann stað, sem reisa skuli verksmiðjuna á, ef rannsóknir sýndu hagstæða útkomu og í þetta fyrirtæki yrði ráðizt. N. mælir því einróma með samþykkt till., eins og hún er orðuð á þskj. 597.

Frsm. (Jón Þorsteinsson) : Herra forseti. Þessi till. um eftirlit með fyrirtækjasamtökum er þess efnis, að Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga, með hverjum hætti hið opinbera geti haft eftirlit með viðleitni fyrirtækja til að hafa með sameiginlegri afstöðu á markaði óæskileg áhrif á verðmyndun í landinu og hvernig bezt megi tryggja, að neytendur fái notið ávaxta aukinna framleiðsluafkasta í meira vöruúrvali og hagstæðara verðlagi. Þessi þáltill. hefur oft verið flutt hér á Alþ. áður, þó að hún hafi aldrei áður komizt svo langt áleiðis að verða afgr. úr n. Ég geri þess vegna ráð fyrir, að hv. þm. sé þetta mál allvel kunnugt og get leyft mér að vísa sérstaklega til þess, sem segir í grg. með till., og þá alveg sérstaklega tilvitnunar til umsagnar Hagstofu Íslands um málið, en hagstofan segir, að ýmislegt bendi til þess, að fyrirtækjasamtök séu nú orðin talsvert útbreidd hér á landi. En hins vegar vantar alla vitneskju um ástand þessara mála í einstökum atriðum, vegna þess að aldrei hefur farið fram nein athugun á þeim. Hníga ýmis rök að því, að slík athugun verði látin fara fram. Þegar þessi till. kom fyrst fram á Alþ., var hún einnig send til umsagnar Verzlunarráði Íslands, sem gaf jákvæða umsögn um till. Þessu máli var vísað til allshn. og allshn. leit svo á, að nauðsynlegt væri að láta þá athugun fara fram, sem till. gerir ráð fyrir, og því mælir allshn. með því, að till. verði samþ.

Frsm. (Pétur Sigurðsson) : Herra forseti. Till. sú, sem hér er til umr., er þess efnis, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að skipa 5 manna n. til þess að athuga möguleika á því, að síld, sem lögð er í síldarverksmiðju til bræðslu, verði keypt eftir vigt. Allshn. hv. Sþ. hefur haft þessa till. til meðferðar og sent hana til umsagnar og rætt hana á fundum sínum. Það má segja, að það sé einróma álit þeirra aðila, sem fengið hafa málið til umsagnar, að þeir mæli með samþykkt till. Málið hefur m.a. verið sent til Félags síldarsaltenda á Norður- og Austurlandi og þeir mæla með samþykkt. Þeir geta þess, að þetta sé mál, sem valdið hafi miklum ágreiningi á undanförnum árum og meðfram vegna þess mæla þeir með því, að þessi stefna sé tekin. Síldarverksmiðjusamtök Norður- og Austurlands sendu allýtarlega umsögn, þar sem þau ræddu vandamálið í heild. Þau mæla jafnframt með þessu. Síldarverksmiðjur ríkisins gátu þess í umsögn sinni, að þær hefðu ekki getað kallað til fundar, en í gegnum viðtöl við viðkomandi aðila í stjórn verksmiðjanna er stjórn síldarverksmiðjanna sammála um að mæla með samþykkt till. og sömuleiðis má segja um stjórn Landsambands ísl. útvegsmanna og aðra þá, sem hafa að gera með sölu síldar. Síldarútvegsnefnd hins vegar getur þess, að hún hafi aldrei haft nein afskipti af vigtun bræðslusíldar og taki þess vegna ekki afstöðu til málsins. Alþýðusamband Íslands getur þess, sem kom fram í fyrri hl. umr. um þetta mál, að það séu ótvírætt skýr ákvæði um það í íslenzkum l., að ef seljandi óski þess, þá sé hægt að fá síld vigtaða, sem seld er til bræðsluverksmiðja. Það er hins vegar staðreynd, að af þessu hefur ekki orðið, þrátt fyrir ítrekaðar óskir bæði sjómannasamtaka og samtaka þeirra útvegsmanna, sem hafa með þessi mál að gera og því eru allir aðilar ásamt allshn. sammála um að mæla með samþykkt þessarar till., með þeirri breyt. þó, að í stað orðanna „1. okt. 1965“ í þáltill. komi: 1. jan. 1966. Þetta verður að teljast eðlilegt, meðfram af því að till. kemur seint fram til afgreiðslu hér á hv. Alþ., og hv. Alþ. verður að ætla þeim mönnum, sem koma til með að vinna að þessu máli, þann tíma, sem nauðsynlegur er. Persónulega er ég sannfærður um það, að með þessari till. er farið inn á rétta braut. Með þeirri tækni, sem ryður sér nú til rúms, verður það fram undan a.m.k. í sambandi við bræðslusíld, að það verður dælt frá skipunum með sjálfvirkum tækjum og inn á sjálfvirka rás, sem hefur á sinni rás vigtun. Og eins og tekið hefur verið fram bæði af flm. og af öðrum, sem sent hafa inn umsagnir, þá er hér um mikið áhugamál bæði útvegsmanna og sjómanna að ræða og undir það áhugamál hefur allshn. tekið ásamt öðrum, sem sent hafa inn umsagnir og því mæla þeir eindregið með því, að till. þessi verði samþ.



Herra forseti. Það er ekki vegna þess, að ég þurfi að tjá hug minn í sambandi við þáltill. þá, sem hér er til umr., þar sem fyrir liggur afstaða mín til þáltill., þar sem ég er meðflm. að henni. En ég vil leggja áherzlu á þetta mál og tel. að þetta sé réttlætis- og nauðsynjamál. En sérstaklega kvaddi ég mér hljóðs vegna, ummæla hv. 5. þm. Austf. við fyrri umræðu þessa máls. Hann vildi halda því fram, að með tilvísun til l. nr. 38 9. maí 1930, þá væri þessi till. alveg óþörf, því að ef farið væri fram á vigtun, t.d. af samtökum seljenda, sjómanna og útvegsmanna eða eigendum síldarinnar sjálfum, þá væri ekki hægt annað, en verða við þeirri beiðni. Viðvíkjandi þessu atriði get ég ekki látið hjá líða að benda á, að þessar óskir hafa verið uppi um 6–8 ára skeið. Það mun fyrst hafa verið, sem formlega var farið fram á þetta, á árinu 1958 og var þá samþ. till. um það á aðalfundi Landssambandsins, að athugað yrði um vigtun á síld. Ég vil biðja þingheim að taka eftir því, að þetta er á þeim tímum, þegar hv. 5. þm. Austf. fór með sjávarútvegsmál, en framkvæmd þessara mála var sú, að skrifað var til allra, síldarverksmiðja, bæði einkaverksmiðja og Síldarverksmiðja ríkisins, en afstaða síldarverksmiðjanna kemur fram í bréfi, sem skrifað er 9. maí 1958, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í tilefni af bréfi yðar, dags. 10. marz s.l., viljum við taka fram, að SR hafa á undanförnum árum mælt bræðslusíld þá, sem þær hafa tekið á móti, í löglegum mælitækjum. Síldinni er landað með löndunartækjum á eigin bryggjum verksmiðjanna, bryggjur þessar eru úr tré og erfitt og kostnaðarsamt að koma vigtum fyrir á þeim og hætta á að vigtirnar bili vegna mikils hristings á bryggjunum í sambandi við notkun tækjanna og vegna súgs, sem stundum er við bryggjurnar. Þar sem ekki getur leikið neinn vafi á því, að síldin sé rétt mæld í mælitækjum SR, sem löggilt eru árlega, þá telur verksmiðjustjórnin ekki ástæðu til þess að taka upp kostnaðarsamari og ef til vill ónákvæmari aðferð við ákvörðun þess bræðslusíldarmagns, sem tekið er á móti hverju sinni.“ Það kemur fram í bréfinu einnig, að þessi till. var samþ. með atkv. allra stjórnenda síldarverksmiðjanna, en þar eiga allir stjórnmálaflokkar sína fulltrúa. Ég er ekki í neinum vafa um það, að þegar hv. 5. þm. Austf. fór með þessi mál. þá hefur þetta einnig verið í fullu samræmi við hans vilja. En það er sama, hver hefur farið með sjávarútvegsmálin á þessum árum, þá hefur einatt verið skotið sér á bak við þessa skoðun, en þetta hefur verið mjög mikið alvöru- og hitamál hjá sjómönnum og útvegsmönnum. Hv. 5. þm. Austf. vildi einnig halda því fram, að það skipti ekki öllu máli, hvor aðferðin væri notuð, mælt eða vigtað, ef hið sama væri lagt til grundvallar í sambandi við verðlagningu. Þá sagði hann, að einhver breyting hefði orðið á við tilkomu verðlagsráðs. Ég vil taka það fram, að hið sama er lagt til grundvallar, bæði magn og nýting, við ákvörðun á þessu, eins og var áður. Breytingin er aðeins sú í sambandi við verðlagsráðið, að áður var það háð till. stjórnar verksmiðjanna og staðfest af sjútvmrh., en nú er þetta, má segja, á samningsgrundvelli á milli kaupenda og seljenda, en að sjálfsögðu tekið tillit til þess, hvernig útkoman hefur verið á hverjum tíma. Ég vil þess vegna leggja mikla áherzlu á, að þessi athugun fari fram, svo að rutt verði úr vegi gömlu ágreiningsmáli, sem uppi hefur verið um langan tíma. Ég get að vissu leyti verið sammála hv. 5. þm. Austf. um það, að ef alltaf væri gengið út frá sömu forsendu í öllum tilfellum, þá mundi niðurstaðan verða sú sama. En þessu er alls ekki þannig farið. Í mörgum tilfellum er síldin misjöfn til mælingar. Ef hún er ný og spriklandi, fer mun minna í málið, en ef hún er slegin og kunnugir segja mér, að munur geti verið allt að 10%. Í heild kemur þetta vissulega framleiðendunum til góða í sambandi við verðákvörðunina. Það dylst engum. En svo er annað, sem vert er að benda á í sambandi við þetta: Í vaxandi mæli og sérstaklega á 2 síðustu árum, sér í lagi síðustu síldarvertíð, sem kom til vegna þess, hve síldin var smærri og mikið magn síldarinnar fór til söltunarstöðvanna, er ekki samræmi í því, þegar síld er lögð inn frá söltunarstöðvunum eða beint úr skipunum. Vigtað er í þeim tilfellum það, sem kemur frá síldarsöltunarstöðvunum, en mælt í hinum tilfellunum, svo að þetta skapar einmitt misræmi, svo sem hv. 11. landsk. tók fram við 1. umr. þessa máls. Ég vil svo að síðustu leggja áherzlu á það, að till. þessi verði samþ. og ég vil einnig leggja áherzlu á það, að þessari athugun verði hraðað sem allra mest. Þetta mál kom fram snemma á þessu þingi, en nú er komið að þingslitum og þess vegna er sú brtt. fram komin, að þetta verði látið gilda frá 1. jan. 1968, í staðinn fyrir 1. okt. 1965, eins og var upphaflega í till. Þá vil ég að lokum, til þess að sýna hug þeirra manna, sem eiga mikið undir þessu, með leyfi hæstv. forseta, lesa till., sem samþ. var á aðalfundi Landssambandsins nú í haust: „Fundurinn lýsir ánægju sinni yfir fram kominni þáltill. frá Matthíasi Bjarnasyni o.fl. um vigtun á síld og skorar á Alþ. að samþykkja hana, enda verði gerðar tilraunir með vigtun a.m.k. í tveim síldarverksmiðjum á næsta sumri.“ Ég vil leggja áherslu á, að hæstv. sjútvmrh. hlutist til um, að þessar tilraunir verði framkvæmdar í tveim verksmiðjum nú á næstu síldarvertíð. Mér hefur verið tjáð, að með þeim miklu framförum, sem átt hafa sér stað á ýmsum sviðum, m.a. hafa átt sér stað í vigtun, séu möguleikar á því með elektrónískum vigtaraðferðum að framkvæma þetta með litlum tilkostnaði, en till. þessi gerir ráð fyrir, að þetta verði athugað, bæði kostnaðarhliðin og annað. Ég vil, eins og ég sagði áðan, beina því til hæstv. sjútvmrh., að hann hlutist til um að koma þessu í framkvæmd eins fljótt og möguleikar leyfa.



Herra forseti. Það var nú aðeins að leiðrétta lítils háttar misskilning, sem kom fram í ræðu hv. 7. landsk. þm., sem var nú síðast að tala. Hann lét orð að því liggja, að hann teldi víst, að sú afstaða, sem fram hefði komið á svari stjórnar síldarverksmiðja ríkisins árið 1958 varðandi kröfu þá um að taka upp vigtun á síld, sem lögð yrði inn til bræðslu, sú afstaða muni hafa verið í samræmi við minn vilja, sem þá hafi verið sjútvmrh. Ég efast ekki um, að þessi hv. þm. veit það mæta vel, að því er ekki þannig farið, að sjútvmrh. stjórni samþykktum, hvorki hjá stjórn síldarverksmiðja ríkisins né annarra slíkra og minn vilji hefur komið mjög skýrt fram í þessu máli oft áður, að ég hef verið á þeirri skoðun, að það ætti að taka upp vigtun á bræðslusíld og hefði verið til mín leitað í sambandi við það á þessum tíma, þá hefði kannske verið unnið að því á annan veg en gert hefur verið. En hitt hlaut ég vitanlega að benda á hér, þegar þetta mál var hér til fyrri umr., að það er vægast sagt einkennilegt að leggja það til, að sett skuli niður sérstök athugunarnefnd til þess að rannsaka a.m.k. í heilt ár, hvernig eigi að bregðast við tilteknum lagaákvæðum, sem eru alveg tvímælalaus og skýr, að það er skylda hvers og elns, sem kaupir síld til bræðslu, að kaupa hana eftir vigtun, ef seljandi krefst þess. Þetta er svo skýrt í l., að fram hjá þessu verður ekki gengið. Ef hins vegar sá, sem kaupir, neitar að hlýða l., eru líka til lagasetningar um það, hvernig með slíkt skuli fara. Og það eru líka ákvæði í þessum l., hvaða sektarákvæði eigi hér að koma til. En hitt er svo annað mál, að það er alveg rétt, að þeir, sem hafa selt síldina á undanförnum árum, hafi engan veginn borið sig að á eðlilegan hátt í þessum efnum. Þeir hafa látið sér það nægja að gera nokkrar samþykktir hér og þar á fundum og senda þær stundum til stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins, sem jafnan hefur sannað þeim það með bréfi aftur á móti, að þetta mundi kosta skolli mikið og þeir þyrftu að breyta bryggjum sínum, ef þeir færu að lögum í landinu. Og við þetta hefur verið látið sitja. En vegna þess að það er nokkur óróleiki í ýmsum útvegsmönnum í sambandi við þetta, þykir mönnum a.m.k., að það sé þá unninn tími á því að setja málið í n. og lofa því að hvíla í n. 1–2 ár enn og gera um það eflaust nokkrar samþykktir í millitíðinni. Auðvitað vitum við það, að þetta er ekkert vandamál. Það kostar nokkra peninga að taka upp þetta fyrirkomulag hjá þeim, sem ekki hafa það, það er enginn vafi á því. En í þessum efnum er valdið hjá þeim, sem selja síldina samkv. l. og þeir geta gengið eftir þessu, ef þeir vilja og það þarf enga sérstaka n. til þess að athuga málið þess vegna. Hins vegar kom það skýrt fram hjá mér, þegar málið var hér til fyrri umr., að ekki var ég á móti því, að n. sé sett. Það kannske miðar þá hægt að því, að það verði farið að framkvæma þessi lagaákvæði. Ég tel það alveg sjálfsagt að framkvæma þau. E.t.v. hefst það upp úr þessum ársfresti, sem menn taka sér hér, að þá verði tekin upp þessi regla. Ég gat þess hér einnig við fyrri umr. málsins, að því verður ekki neitað, að þetta mál hefur tekið talsverðum breytingum við tilkomu þeirra reglna, sem nú er búið að taka upp við verðlagningu á sjávarafurðum. Á því er auðvitað enginn vafi, að nú eru reglurnar um það, hvernig ákveða skuli verðið, fastbundnar í l., en voru það ekki áður. Áður var þetta miklu lausara, hvernig verðið var ákveðið og gat þar oltið á ýmsu og stundum var það beinlínis samningamál, hvað verðið var ákveðið. En nú er þetta fyrir mælt í l., svo að þetta er í sjálfu sér farið að hafa miklu minna gildi ,en það hafði áður, þó að þetta sé miklu eðlilegri viðskiptaháttur, að vigta síldina heldur en mæla hana á þann hátt, sem nú er gert. Ég minntist einnig á það, að ef ætti að setja þessa n., fyndist mér eðlilegt, að í till. yrði því bætt að, það kæmi hér inn fulltrúi frá Alþýðusambandi Íslands, sem er tvímælalaust sá aðilinn, sem fer með umboð mikils meiri hl. síldveiðisjómanna í landinu. Hins vegar hefði ég ekkert við það að athuga, að þeir aðilar allir, sem nefndir eru í till., hefðu fulltrúa, en að ganga fram hjá Alþýðusambandinu er út af fyrir sig mjög óeðlilegt í þessum málum. Ég vildi aðeins gera þessar aths., en tek það fram eins og áður, að ég er algerlega því sammála, að tekinn verði upp sá háttur að vigta síld, sem lögð er inn til bræðslu og er að sjálfsögðu ekki á móti því, að þessi n. sé skipuð, en hef bara bent á, að það er hægt að framkvæma þetta mál eftir lögum landsins án þess að skipa í það nefnd.



Herra forseti. Ég vil þakka allshn. fyrir afgreiðslu á þessu máli og vona, að hæstv. sjútvmrh. taki til athugunar þær ábendingar, sem hv. 7. landsk. benti hér á áðan í sambandi við það, að tilraun verði gerð með vigtun bræðslusíldar þegar á komandi sumri. En út af því, sem hv. 5. þm. Austf, sagði, vildi ég segja hér nokkur orð. Hann tók það fram, að hann hefði bent á það, þegar málið var hér til fyrri umr., að til væru lög í landinu, þar sem væru ákvæði um, að öll bræðslusíld skyldi vigtuð, en ekki mæld. Ég vil taka það fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að þegar ég fylgdi þessari till. úr hlaði, benti ég einmitt á þessi lög og vissi mjög gerla um þau og það jafnframt, að eftir þeim hefur ekki verið farið, hvorki á einn né annan veg, frá því að þau voru sett á árinu 1930. Nú verð ég að segja það, að þeir menn, sem farið hafa með sjávarútvegsmál á þessum tíma, hefðu auðvitað fyrst og fremst átt að sjá um, að þessum l. væri framfylgt, og m.a. fór hv. 5. þm. Austf. með sjávarútvegsmál á árunum 1956–1958, og það hefði því verið eðlilegt, að hann hefði gefið a.m.k. Síldarverksmiðjum ríkisins ákveðin fyrirmæli um það, að hér eftir skuli verksmiðjur ríkisins fara að lögum og jafnframt hnippa þá í aðra. En hann gerði það ekki frekar, en aðrir þeir ráðh., sem farið hafa með sjávarútvegsmál í öll þessi ár. Ég get ekki séð varðandi 35 ára gömul lög, þar sem er um ákveðin sektarákvæði að ræða í krónutölu, að það hafi mikið að segja að beita þeim núna. Þau eru líka sniðin með allt aðra vigtunarmöguleika fyrir dyrum en núna eru, svo að þau eru á alla lund orðin úrelt núna á þessari öld tækninnar. Ég vil einnig benda á það í sambandi við það, sem hv. 5. þm. Austf. sagði um þær reglur, sem væru um verðlagningu á síld, að það undarlega hefur skeð á undanförnum árum, að reglurnar eru þær sömu, hvort sem síldin er keypt eftir máli eða vigt og þessar verksmiðjur greiða nákvæmlega það sama, enda hefur þetta ákvæði orðið til þess, að verksmiðjur, fátækar og litlar verksmiðjur, sem voru að hefja sinn rekstur, keyptu fyrst síld eftir vigt, en síðan komu þær sér upp þessum forláta mælitækjum til þess að drýgja fyrir sig, og hafa keypt eftir máli og þegar þessi þróun hefur verið á þennan veg, er ekki að búast við því, að útvegsmenn eða sjómenn almennt sætti sig við þessa afgreiðslu. Hitt er hægt að segja, þegar komið er fram á síldveiðar, að ákveðnir bátar segi Við leggjum ekki síld til bræðslu, nema hún verði vigtuð. - Þá eru ekki nein slík tæki til. Og þetta hefur verið látið danka á þennan hátt árum saman. Þessi till. er því flutt af fullkominni ástæðu til að kippa þessum málum í lag og sætta þá, sem frumhráefnisins afla, sjómenn og útvegsmenn, við þessi mál, því að lengur geta þeir ekki unað þessu fyrirkomulagi, sem verið hefur.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð í sambandi við ummæli, sem hér féllu hjá hv. 11. landsk. þm. Hann sagði, að sér fyndist, að ég hefði þann tíma, sem ég var sjútvmrh., átt að sjá um það, að SR færu að lögum og keyptu þá síld samkv. vigtun. En hér er um misskilning hjá hv. þm. að ræða. Virðist vera, að hann hafi ekki kynnt sér þau lög, sem hann hefur sjálfur vitnað hér í áður. Lögin eru ekki þess eðlis, að þau fyrirskipi það, að síld skuli keypt eftir vigtun, heldur eru l. þannig, að ef seljandi krefst þess, þá er kaupandi skyldur að gera það. Það er vitanlega ekki ráðh. að vita um það eða segja til um það, hvernig þeir haga sínum skiptum í tilfelli eins og þessu, seljandi og kaupandi. En hafi sem sagt seljandi verið ákveðinn í því að vilja láta gildandi l. vera sér í hag í þessum efnum, þá gat hann gengið eftir því. Og ég hef bent á það, að til mín var ekki leitað sem ráðh. í þessum tilfellum, hvorki af samtökum útvegsmanna né annarra, til þess að sjá um framkvæmd á þessu, svo að það stóð ekki á mér á nokkurn hátt. En hitt er svo annað mál, eins og ég hef sagt hér áður, að mér virðist, að seljendur hafi tekið nokkuð misjafnlega á þessu í sambandi við framkvæmd málsins. Það er því rangt, sem hér hefur verið sagt, að það hafi staðið eitthvað á mér að sjá um það, að l. væru haldin í þessum efnum. Hitt er annað mál, að það hefur verið ljóst, að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins og ýmsar aðrar stjórnir síldarverksmiðja hafa verið að skjóta sér undan þessu og komizt upp með það, vegna þess að lögum hefur ekki verið haldið að þeim í þessu tilfelli af þeim, sem hefðu vissulega getað gert það. Það var aðeins þetta atriði, sem ég vildi leiðrétta, en að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að þreyta hér kapp um þessar athugasemdir, sem hér hafa verið gerðar í sambandi við þetta mál.



Herra forseti. Ég vil í fjarveru frsm. allshn. í þessu máli segja nokkur orð um álit það, sem hér liggur fyrir fundinum. Allshn. hefur fjallað um till. þá til þál., sem lögð var fram á þskj. 53 af hv. 1., 3. og 5. þm. Norðurl. e. Umsagnir um till. voru fengnar frá fræðslumálastjóra, bæjarstjórn Akureyrar, skólameistara Menntaskólans á Akureyri, skólastjóra Gagnfræðaskólans á Akureyri og Landssambandi framhaldsskólakennara. Þessar umsagnir fylgja með á þskj. 470. Umsagnir allra þessara aðila voru jákvæðar um meginatriði till., en það er áætlunargerð á vegum ríkisstj. um framtíðarstaðsetningu hinna ýmsu sérskóla sem og fleiri menntastofnana og í því sambandi efling Akureyrar sem skólabæjar. Í svari því, sem barst frá bæjarstjórn Akureyrar, er skorað á Alþingi að samþ. till., og eins og segir í þeirri áskorun, telur bæjarstjórn Akureyrar, að sú áætlunargerð, sem gert er ráð fyrir í þáltill., geti orðið mikilvægt spor í þá átt að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, sem svo mjög hefur verið á dagakrá að undanförnu og í þessu sambandi bendir bæjarstjórn Akureyrar sérstaklega á að fjórðungsiðnskóli, Tækniskóli Íslands og garðyrkjuskóli verði staðsettir á Akureyri. Fræðslumálastjóri segir í svari sínu, að hann sé eindregið fylgjandi því, að í sambandi við þörf landsbúa fyrir sérskóla verði fullt tillit tekið til aðstöðu Akureyrar til að halda slíka skóla og telur fræðslumálastjóri, að mjög komi til greina að stofna kennaraskóla á Akureyri, þegar Kennaraskóli Íslands hefur náð þeirri stærð, sem telja verður æskilega og hagkvæma. Í bréfi skólameistara Menntaskólans á Akureyri telur hann eðlilegt, að staðsetning skóla sé gaumgæfilega athuguð, m.a. í sambandi við ráðstafanir, sem kunni að verða gerðar til eflingar jafnvægi í byggð landsins, eins og nú er á dagskrá og ef efldir verði byggðakjarnar úti um land, þá hljóti skólar að koma þar mjög við sögu. Einnig segir skólameistari, að þótt margir telji að sérskólarnir séu bezt settir í höfuðborginni, af því að þar sé mest mannaval og hægast að fá kennara, þá geti verið, að slíkum stofnunum hætti til að drukkna í umhverfinu, ókyrrð staðarins glepji, svo að jafnvel starfsmennirnir verði síður heilir í starfinu. Á minni stöðunum verði friðurinn meiri og mönnum gefist þeim mun betri kostur á að sækja í sjálfa sig það, sem þar er að hafa, en það er ekki minnst um vert. Þetta voru orð skólameistara menntaskólans. Skólastjóri Gagnfræðaskólans á Akureyri segir m.a. í svari sínu, að hann hafi mikla ástæðu til að fagna því, að þessi till. hafi komið fram og það sé ekki að efa, að bæjarfélagið í heild og hið næsta umhverfi muni njóta mikils góðs af fjölgun og eflingu skóla á Akureyri, bæði menningarlega og efnahagslega, enda sé þegar fengin hin ágætasta reynsla af Menntaskólanum á Akureyri. Fjölgun sérgreinaskóla og annarra ríkisstofnana muni auka á menningarlega reisn bæjarins, héraðs og fjórðungs og fjöldi vel menntaðra kennara muni flytjast þangað og fer ekki hjá því, að umhverfið hljóti að njóta góðs af þekkingu þessara kennara, bæði beint og óbeint og fullkomin þörf sé nú þegar fyrir ýmsa sérskóla norðanlands, sem þá yrðu bezt staðsettir á Akureyri og sú þörf mun án efa fara vaxandi, þegar tímar líða. Þá segir skólastjóri gagnfræðaskólans, að í tæp tvö ár hafi starfað á Akureyri undirbúningsdeild tækniskóla með mikilli prýði og þyrfti að stefna að því, að á Akureyri rísi fullkominn tækniskóli, sem brautskráði tæknifræðinga. Iðnskólann, sem á núna við hin hraklegustu húsnæðisskilyrði að búa, þyrfti að efla. Verzlunarskóli þyrfti að komast upp sem fyrst, annaðhvort sem framhaldsdeild við gagnfræðaskólann eða sem sératök stofnun. Einnig segir skólastjóri gagnfræðaskólans svo: „Mjög er nú til umræðu stofnun garðyrkjuskóla á Akureyri og er erfitt að hugsa sér betri staðsetningu hans sakir hagstæðra veður- og jarðvegsskilyrða hér og gróinnar ræktunarhefðar og reynslu í bæ og héraði, ekki sízt, ef hingað fengist heitt jarðvatn við borunarframkvæmdir þær, sem nú standa yfir. Einnig mætti hugsa sér fleiri skóla, svo sem vélskóla, sjómannaskóla, tónlistarskóla, sem að vissu hefur starfað við þröngan kost í 20 ár.“ Og myndlistarakóla nefnir hann einnig. Og hann segir, að æskilegt sé, að það verði komið upp rannsóknar- og tilraunastofnunum af ýmsu tagi og þá helzt í þágu atvinnuveganna, svo sem til jarðvegs- fiski- og byggingarefnarannsókna, svo og almennri efnarannsóknarstofu. Í bréfi Landsambands framhaldsskólakennara lýsir stjórn landsambandsins sig fylgjandi því, að athuganir þær og áætlanir, sem um getur í till., verði látnar fara fram. Ég hef nú nefnt í fáum orðum umsagnir eða skoðanir þeirra aðila, sem umsagna var leitað hjá um meginatriði till. Um þriðja atriðið, hvort stefna skyldi að því, að háskóli tæki til starfa á Akureyri í náinni framtíð, voru skoðanir umsagnaraðila nokkuð skiptar, og töldu flestir, að ekki væri enn þá orðið tímabært að hyggja til stofnunar háskóla á Akureyri, þótt að því hlyti að koma, þegar tímar líða. Og með tilliti til þessara skoðana, sem fram hafa komið í bréfum umsagnaraðila og þá sérstaklega þess, sem fram kom í bréfi fræðslumálastjóra, að rannsókn væri hafin fyrir atbeina menntmrn. á skólaþörf þjóðarinnar, þá er n. sammála um að gera það að tillögu sinni, að þessu máli verði vísað til ríkisstj.

Frsm. (Jón Þorsteinsson) : Herra forseti. Till. þessi til þál. um símagjald á Suðurnesjum er á þá leið, að Alþ. skori á ríkisstj. að hlutast til um, að nú þegar eða eigi síðar en um næstu áramót verði fyrirkomulag símtala, á Suðurnesjum og gjald vegna þeirra samræmt þannig, að allar stöðvar í símasókn þeirri, er hafi leiðatölu 92, en þær eru sjálfvirku stöðvarnar í Keflavík, Njarðvík, Gerðum, Sandgerði, Grindavík og stöðvarnar í Höfnum og Vogum, sem báðar verða væntanlega sjálfvirkar á næsta ári, verði eitt gjaldsvæði varðandi aðra landshluta, en innbyrðis komi ein greiðslueining fyrir hvert símtal án tillits til lengdar þess. Þessari till. var vísað til allshn. N. aflaði sér umsagnar póst- og símamálastjóra um till., og segir hann svo m.a. í sinni umsögn, með leyfi hæstv. forseta: „Ef efni till. ætti að koma til framkvæmda um næstu áramót, mundi verða mikill glundroði á símasambandinu á Suðurnesjum vegna allt of mikils álags, bæði á línurnar og sjálfvirka búnaðinn, þannig að gera má ráð fyrir nærri stöðvun á viðskiptunum. Til þess að unnt yrði að ráða við álagsaukninguna, yrði bæði að leggja viðbótarjarðsíma milli stöðva og fá meiri vélabúnað, en afgreiðslufrestur á honum er um 2 ár. Kostnaður við lagningu jarðstrengja milli stöðva og kaup á viðbótarvélbúnaði mundi nema a.m.k. 10 millj. kr. auk kostnaðar vegna rekstrar og viðhalds í sambandi við aukninguna. Enn fremur mundu rekstrartekjur minnka um 2–3 millj. kr. á ári. Fjarlægðin milli Keflavíkur, Grindavíkur og Gerða til Sandgerðis er tæplega 40 km, og víða um land eru mun minni fjarlægðir milli stöðva, sem gætu með svipuðum rétti talið sig á einu innanbæjargjaldsvæði. Ef sama fordæmi yrði fylgt þar, yrði landssíminn fyrir mjög miklum útgjöldum, og hallarekstur yrði óhjákvæmilegur. Enn fremur myndaðist mikið ósamræmi milli símtalagjalda við handvirka og sjálfvirka afgreiðslu.“ Þetta var úr umsögn póst- og símamálastjóra um till. Það, sem skort hefur á í þessum málum, er það, að til væri einhver heildarregla yfir allt landið, sem hægt væri að miða við, bæði á Suðurnesjum og annars staðar, þar sem það kæmi til álita að gera svæði að einu gjaldsvæði varðandi aðra landshluta og innbyrðis kæmi ein greiðslueining fyrir hvert símtal án tillits til þess, hversu langt það er. Allshn. komst því að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að vísa þessu máli til ríkisstj. og forsendur fyrir tilvísun til ríkisstj, koma fram í nál. á þskj. 485. Ég vil leyfa mér af því tilefni að leiðrétta, að það hefur orðið þarna prentvilla í þessu nál. Þar segir í fyrri mgr. nál.: „Enn fremur telur póst- og símamálastjóri, að í till. geti falizt fordæmi fyrir aðra staði á landinu, sem mundi, ef fylgt yrði, baka landsmönnum mjög aukin útgjöld og óhjákvæmilegan hallarekstur.“ Þetta orð „landsmönnum“, það átti að standa þarna ,,landssímanum“, en að því leyti hefur prentvillupúkinn rétt fyrir sér, að útgjöld landssímans lenda auðvitað á landsmönnum um það er lýkur. En í niðurlagi þessa nál. koma þær höfuðforsendur fram frá n. hálfu, að við ákvörðun þess, hvort nálægir kaupstaðir og kauptún skuli vera eitt símagjaldsvæði innbyrðis og út á við, þurfi aðallega að meta þrjú atriði, þ.e.a.s. fjarlægðina á milli þeirra, notendafjöldann og kostnað við að koma þessu fyrirkomulagi á. Og í því sambandi telur n. rétt að setja heildarreglu, sem yrði þá væntanlega fyrst og fremst verk póst- og símamálastjórnarinnar og viðkomandi rn., heildarreglu, sem gæti gilt fyrir landið allt, en þegar sú regla væri fundin, yrði að leysa þessi mál á Suðurnesjum í samræmi við hana. Og með tilvísun til þessara raka hefur allshn. lagt til, að till. verði vísað til ríkisstj.

Frsm. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til. þál. um endurskoðun laga um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Þessi till. fjallaði um það, að ríkisstj. væri falið að láta fara fram endurskoðun laga um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Skyldi þeirri endurskoðun hraðað og brtt. í frumvarpsformi lagðar fyrir Alþingi svo fljótt sem verða mætti. Allshn. hefur nú athugað nokkuð þessa till. og innan n. voru menn sammála um nauðsyn þess, að endurskoðun laganna færi fram. En við nánari athugun í stjórnarráðinu kom í ljós, að félmrn. vinnur nú að endurskoðun þessara laga og hefur lýst því yfir, að þar hafi nú verið samin drög að frv. um þetta efni. Allshn. leggur því til, að þessari till. verði vísað til ríkisstj. í trausti þess að þessu starfi verði haldið áfram og því lokið eigi síðar en um næstu áramót.

Flm. (Jónas G. Rafnar) : Herra forseti. Þm. Norðurl. e. ásamt hv. 8. landsk. þm. hafa leyft sér að flytja á þskj. 360 eftirfarandi till. til þál.: ,„ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess, að stofnsett verði á Norðurlandi klak- og eldisstöð fyrir lax og silung. Skal í því sambandi athugað, hvort ekki sé heppilegt að hafa það fyrirtæki við vatnasvæði Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, m.a. vegna góðra skilyrða og hagnýtingar á volgu vatni og jarðhita þar um slóðir.“ Eins og fram er tekið í grg. með till., hefur áhugi almennings fyrir lax- og silungsveiði farið stórum vaxandi hér á landi á undanförnum árum. Má hiklaust fullyrða, að þessi íþrótt, þ.e.a.s. stangarveiði, sé ein vinsælasta dægradvöl þeirra, sem hafa bæði aðstöðu og efni á að stunda hana. Með aukinni eftirspurn hefur gjald fyrir veiðirétt og sérstaklega í laxveiðiám farið stórhækkandi. Þá kemur það og til, að erlendir laxveiðimenn sækjast mjög eftir að komast í íslenzkar laxveiðiár og bjóða hátt verð fyrir. Margir þeirra eru svo vel efnum búnir, að gjaldið, sem þeir þurfa að inna af hendi, skiptir þá ekki miklu máli, nokkuð örugg veiði við sæmilegan aðbúnað er þeim aðalatriðið. Ég sá nýlega frá því skýrt í blaði að bændur í Húnavatnssýslum leigðu ár sínar til stangarveiða fyrir á 5. millj. kr. samtals á þessu ári og er það allmikið fé, ekki hvað sízt ef tekið er tillit til þess, er fékkst fyrir þessar sömu ár fyrir nokkrum árum. Það er því ljóst, að aðsókn í íslenzkar veiðiár mun verða mjög mikil á komandi árum, en það þýðir sama og öruggar tekjur fyrir þá mörgu aðila um land allt, sem veiðiréttindi eiga. Fiskigengd í ám og vötnum er því stórfellt hagmunamál fyrir fjöldamarga landeigendur. Með því að stofna með sér veiðifélög og með öðrum aðgerðum hafa þeir leitazt við vernda þessa hagsmuni sína. Víða erlendis hefur laxveiði farið minnkandi. Virkjanir og ýmiss konar úrgangur úr iðjuverum og milljónaborgum hafa spillt laxagöngum. Laxveiði í sjó er víða stunduð af kappi og dregur að sjálfsögðu úr laxagöngum upp í árnar. Til þess að hamla á móti þessari þróun hefur í mörgum löndum verið hafizt handa um fiskirækt í ám og vötnum. Vísindi og tækni hafa verið tekin í þjónustu þessarar starfsemi, sem jafnt og þétt hefur fært út kvíarnar. Í þessum efnum höfum við Íslendingar ekki fylgzt með, sem skyldi. Án efa stafar það af því, að lax- og silungsveiði hefur verið hér nokkuð jöfn í mörgum ám um árabil og því ekki orðið vart þeirrar hnignunar á stofnum þessara nytjafiska, sem annars staðar hefur gætt í svo ríkum mæli. En nú er vaknaður almennur áhugi fyrir fiskeldi. Með því að hagnýta sér reynslu annarra þjóða á þessu sviði sjá menn fram á það, að með starfrækslu klak- og fiskeldisstöðva megi með tíð og tíma auka mjög fiskisæld í ám og vötnum. Jafnvel verði unnt að ala upp sterka stofna í ám, sem aldrei hafa skilað arði. Þeir, sem kynnt hafa sér það, sem aðrar þjóðir hafa fengið áorkað í klak- og fiskeldismálum, telja víst, að hér á landi megi stórlega auka veiðina í laxám okkar og ala upp silung í vötnum og flytja hann út í stórum stíl með góðum hagnaði. Úr þessu mun reynslan skera á sínum tíma. Þór Guðjónsson veiðimálastjóri hefur ritað allmikið um þessi mál. Hann segir m.a. í einni grein sinni um fiskeldi: „Ný atvinnugrein, sem unnið er við að koma á fót hér á landi, er laxfiskaeldi. Geysimiklar framfarir í laxfiskaeldi erlendis og fjárhagsleg þróun síðasta hálfan annan áratug hefur aukið möguleika okkar á að gera þessa atvinnugrein arðvæna. Sjálfsagt er að notfæra sér þær sérstöku aðstæður, sem eru hér á landi til laxeldis.“ Þá bendir hann á, að styðjast verði annars vegar við erlenda reynslu og hins vegar beri að taka tillit til íslenzkra aðstæðna og nauðsynlegt sé að forðast allt flaustur. Fyrir nokkru kom ríkið upp laxeldisstöð í Kollafirði, en haldið er áfram uppbyggingu hennar. Við þessa stöð eru miklar vonir bundnar og ástæða til að ætla, að vel hafi verið af stað farið. Ætlazt er til þess, að Kollafjarðarstöðin, auk þess að vera skóli í fiskeldi, selji í stórum stíl í framtíðinni seiði til annarra veiðistöðva og eigenda eða umráðamanna veiðivatna. Hins vegar er ekki unnt að búast við því, að hún geti séð fyrir þörfum allra landsmanna í þessum efnum. Flm. þessarar þáltill. telja, að tímabært sé, að ríkið komi upp annarri klak- og eldisstöð laxfiska eða beiti áhrifum sínum til, að hún verði stofnsett. Leggja þeir til, að sú stöð verði reist á Norðurlandi og athugað verði þá sérstaklega, hvort ekki verði þá heppilegt, að hún verði staðsett við vatnasvæði Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Telja má víst, að þar sé hægt að fá frá jarðhitalindum volgt vatn til afnota fyrir stöðina eftir þörfum. Eins og kunnugt er, eru margar laxveiðiár og ótal smærri silungsár og stöðuvötn með silungi á Norðurlandi. Þar eru því mikil fiskræktarskilyrði, sem bíða framkvæmda. Það er mikill áhugi fyrir þessu máli og því víst, að fullkomin klak- og fiskeldisstöð fengi strax örugg viðskipti. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að till. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Á síðasta þingi, nánar tiltekið 13. maí 1964, var samþ. þál. um endurskoðun l. um félagsheimili og eflingu félagsheimilasjóðs. Ályktun þessi hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara endurskoðun á gildandi l. um félagsheimili með það fyrir augum, að félagsheimilasjóður verði efldur og eðlileg skilyrði heilbrigðs félags- og menningarlífs verði sköpuð í sem flestum byggðarlögum landsins. Jafnframt verði athugaðir möguleikar til að ráða fram úr þeim vandræðum, sem fjárskortur félagsheimilasjóðs hefur valdið einstökum héruðum. Stefnt verði að því í hinni fyrirhuguðu löggjöf um félagsheimili, að forráðamönnum þeirra verði framvegis gert kleift að efla menningarlega fræðslu- og skemmtistarfsemi í ríkara mæli, en unnt hefur verið fram að þessu. Endurskoðuninni skal lokið fyrir samkomudag næsta reglulegs Alþ.“ Þannig hljóðaði þessi ályktun. Ekki fréttist neitt um þær mundir, sem Alþ. kom saman á næstliðnu hausti, að þessari endurskoðun væri lokið, eins og þó var ákveðið að verða skyldi í ályktuninni frá 13. maí í fyrra og nú er liðið að lokum þessa þings og enn hefur ekkert af þessu máli heyrzt. Mér þótti því rétt að leggja fram fsp. til hæstv. ríkisstj. um þetta mál og þær liggja fyrir á þskj. 471. Fsp. mínar eru þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað hefur ríkisstj. gert til framkvæmda á þál. um endurskoðun l. um félagsheimili og um eflingu félagsheimilasjóðs, sem samþ. var á Alþ. 13. maí 1964? Hvað hefur ríkisstj. gert eða hefur í hyggju að gera til fjáröflunar fyrir félagsheimilasjóðinn, til þess að hann geti greitt vangoldin framlög til félagsheimila, sem reist hafa verið eða eru í byggingu?“ Vænti ég svars frá hæstv. ríkisstj. við þessum fsp.



Herra forseti. Rétt áður en síðasta þingi lauk, var samþ. þáltill. með áskorun á ríkisstj. um að láta endurskoða gildandi löggjöf um félagsheimilasjóð, eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram í ræðu sinni áðan. Í menntmrn. var þegar hafizt handa um athugun á þessu máli, en fljótlega kom í ljós, að hér er um miklu stærra og miklu vandasamara mál að ræða en svo, að nokkur von gæti verið til þess, að unnt væri að ljúka tillögugerð um það, hvernig fram úr vandanum skyldi ráða, fyrir samkomudag þessa þings á s. l. hausti og hefur ríkisstj. raunar ekki enn gert sér fullnægjandi grein fyrir því, hvernig hún vildi leggja til, að fram úr vandkvæðum félagsheimilasjóða yrði ráðið. Skýringin á því er einfaldlega sú, að málið er miklu stærra og miklu torleystara, en ég geri ráð fyrir að alþm. yfirleitt sé kunnugt og þykir mér því einungis vænt um að fá tækifæri til þess að gera hinu háa Alþ. grein fyrir því, hver vandi er hér á ferðum. Samkv. gildandi löggjöf um félagsheimilasjóð, sem er frá árinu 1948, er sjóðnum fenginn til umráða helmingur skemmtanaskatts og sjóðnum er heimilað að styrkja byggingu félagsheimila með þeim hætti að greiða allt að 40% byggingarkostnaðar félagsheimilanna. Ég vek sérstaka athygli á því, að ákvæði l. um það efni eru algerlega ótvíræð, að hér er um heimildarákvæði að ræða til þess að styrkja byggingu félagsheimila um allt að 40% byggingarkostnaðar, en engin skylda í l. til að styrkja byggingu félagsheimila og ekki heldur skylda í l. til að greiða 40% byggingarkostnaðar að fullu. Það er eftir mati félagsstjórnarinnar hverju sinni, hvort hún styrkir byggingu ákveðins félagsheimilis og þá hversu mikilli fjárhæð eða mikilli hlutfallstölu við byggingarkostnað styrkurinn nemur. Á s.l. sumri var gerð allsherjarathugun á því, hver væri stofnkostnaður þeirra félagsheimila, sem í byggingu eru og jafnframt mjög víðtæk byggingafræðileg athugun á því, hversu mikið mundi kosta að ljúka byggingu þeirra félagsheimila, sem bygging er þegar hafin á. Þessi rannsókn var mjög tímafrek og mjög ýtarleg, en um hana liggja fyrir alveg fullgerðar skýrslur. Niðurstaða þessarar athugunar er sú, að tala þeirra félagsheimila, sem félagsheimilasjóður ýmist hefur styrkt eða kemur til greina og hefur heimild til að styrkja, er 71. Af þessum 71 félagsheimili eru 19 þegar fullgerð, en félagsheimilasjóður hefur hins vegar ekki greitt 40% stofnkostnaðarins. Hins vegar eru 52 félagsheimill enn í smíðum. Miðað við 20. sept. s.l. nam þegar greiddur stofnkostnaður þeirra félagsheimila, sem þá voru í smíðum, 127.208.154,08 kr., eða rúmum 127.2 millj, kr. Ef gert er ráð fyrir því, að félagsheimilasjóður styrki byggingu allra þessara félagsheimila með 40% byggingarkostnaðar, þyrfti ógreiddur styrkur félagsheimilasjóðs að nema 28.786.061,80 kr., eða 28.8 millj. kr. En styrkur sá, sem félagsheimilasjóður hefur þegar greitt þessum sömu félagsheimilum, nemur 21.866.902,21 kr., eða 21.7 millj. kr. Hér er því um geysimiklar fjárhæðir að ræða. Síðan sjóðurinn var stofnaður 1948, hefur hann greitt 21.7 millj. kr. til styrktar byggingu félagsheimila, en ef félagsheimilasjóður á að greiða 40% stofnkostnaðar við þessi félagsheimili, sem er hámark lagaheimildarinnar, þarf hann enn til viðbótar að greiða 28.8 millj. kr. Þó er sagan ekki nema hálfsögð með þessu, því að eins og ég gat um áðan, lét menntmrn. fara fram rækilega byggingafræðilega athugun á því, hvað það mundi kosta að ljúka byggingu þessara 52 félagsheimila, sem eru í smíðum. Áætlun byggingafræðinga um það efni var, að það mundi kosta 126.630.677,00 kr. að ljúka byggingu þessara 52 félagsheimila, eða 126.6 millj. kr. Hámarksstyrkur samkv. félagsheimilalöggjöfinni til þess að ljúka þessum 52 félagsheimilum yrði því 50.652.300.00 kr., eða 50.7 millj. kr. Hér er því um miklar fjárupphæðir að ræða og mikinn fjárhagsvanda, sem ég vona að öllum hv. þm. sé algerlega ljóst að er svo vandasamt um að fjalla, að ekki er við því að búast, að tekizt hafi enn að komast til botns í þessu vandamáli. Ég gat þess áðan, að tekjustofn félagsheimilasjóðs væri helmingur skemmtanaskatts. Hluti félagsheimilasjóðs af skemmtanaskatti ársins 1963, sem er síðasta heila árið, sem reikningsskil eru til fyrir, nam 5.3 millj. kr. Þess er þó að geta, að á því ári kom til framkvæmda breyting á skemmtanaskattsl., sem eykur tekjur af skemmtanaskatti talsvert. Það var tekið að innheimta skemmtanaskatt af vínveitingahúsum, sem áður var ekki gert. Sú breyting kom ekki til framkvæmda fyrr en 1. maí 1963, en telja má, að eftir að sú breyting kom til framkvæmda, mætti gera ráð fyrir, að tekjur félagsheimilasjóðs af skemmtanaskatti séu einhvers staðar á milli 6 og 7 millj. kr. Þær tekjur, sem l. sjá félagsheimilasjóði fyrir, eru því einhvers staðar á milli 6 og 7 millj. kr. árlega. Ef ætti að greiða öllum félagsheimilum, sem í byggingu eru, 40% byggingarstyrk, nemur sú upphæð af því, sem þegar er lokið, eins og ég gat um áðan, 28.8 millj. kr., en ef ætti að ljúka þessum byggingarframkvæmdum öllum með 40% styrk úr félagsheimilasjóði, þyrfti 50.6 millj. kr. eða 9–10 ára ráðstöfun á þeim tekjustofni, sem Alþ. hefur séð félagsheimilasjóði fyrir með gildandi löggjöf um sjóðinn. Ríkisstj. er ljóst, að hér er um mikið vandamál að ræða, sem þarf að finna einhverja gagngera og róttæka lausn á. Að því hefur verið unnið allar götur síðan þáltill. var samþ. í lok síðasta þings, þótt tillögugerð um þetta efni sé ekki tilbúin enn þá og að því mun verða haldið áfram að vinna, því að auðséð er, að hér þarf að gera gagngerar breytingar á, bæði löggjöfinni sjálfri og framkvæmdinni allri, ef komast á frá þeim vanda, sem hér er augljóslega á ferðinni.



Herra forseti. Það urðu mér vonbrigði, að það kom fram í ræðu hæstv. menntmrh., að ríkisstj. hefði ekki enn gert sér grein fyrir, hvernig ætti að leysa þetta mál, en henni var þó í fyrra, fyrir um það bil ári, falið af Alþ. að hafa lokið endurskoðun l. fyrir upphaf þess þings, sem nú situr að störfum. Hæstv. ráðh. segir, að þetta sé stórt og vandasamt mál og að það sé mikill fjárhagavandi, sem hér sé við að stríða. Ég get ekki fallizt á, að þetta sé neitt stórmál eða torleysanlegt miðað við ástæður í okkar þjóðfélagi og þá miklu peningaumferð, sem hér er, bæði hjá því opinbera og öðrum. Ég fæ alls ekki á það fallizt. Hæstv. ráðh. gaf upp, hve mikið væri ógreitt frá ríkinu eða frá félagsheimilasjóði til félagsheimilanna, taldi, að það væru 28.8 millj. til þess að ljúka greiðslu til þeirra heimila, sem nú væri lokið að smíða og eitthvað um 60 millj. væntanlega til þeirra, sem eru í byggingu. Það skiptir að vísu ekki miklu máli, en hann hefur þá ekki dregið frá upphæðinni tekjur sjóðsins fyrir árið sem leið, árið 1964, væntanlega 6–7 millj., eins og hann gat um. En það var nú samt ljós punktur í ræðulokin hjá hæstv. ráðh., því að hann sagði, að það þyrfti að finna gagngera og róttæka Iausn á málinu og yrði að halda áfram að vinna að því og ég þakka honum fyrir þessa yfirlýsingu. Og ég vænti þess, að hann vinni röggsamlega að þessu. Þetta er ekkert vandamál, þannig að það sé neitt torleysanlegt. Það verður ekki þess að vænta, að það verði neitt frv. lagt fyrir þetta þing til úrbóta í þessu efni, það er ljóst. En ég vil alvarlega skora á hæstv. ráðh. að láta vinna svo rösklega að þessu, að frv. um eflingu sjóðsins, eins og segir í ályktuninni, verði lagt fyrir næsta Alþ. þegar í upphafi þess.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. ríkisstj.: „Hefur fyrirtækinu Íslenzkum aðalverktökum verið heimilað að nota utan Keflavíkurflugvallar og við framkvæmdir í þágu íslenzkra aðila, bifreiðar, vélar og verkfæri, sem flutt hafa verið inn tollfrjáls samkv. ákvæðum í herstöðvasamningnum frá 1951? Heimila lagaákvæði slíka notkun ótollaðra vinnuvéla utan herstöðvanna?“ Tilefni þessarar fsp. er það, að félagið Íslenzkir aðalverktakar, sem um alllangt skeið hefur unnið að ýmsum framkvæmdum í þágu bandaríska setuliðsins hér á landi, er nú á síðustu tímum farið að taka að sér ýmis verk utan herstöðvanna og fyrir íslenzka aðila. Félag þetta mun m.a. hafa tekið að sér byggingarframkvæmdir fyrir Reykjavíkurborg og það hefur unnið og vinnur að vegagerð í stórum stíl, vinnur nú m. a. að hinu mikla mannvirki, gerð Keflavíkurvegar eða Reykjanesbrautar. Nú mun það vera svo, að félag þetta á eða hefur undir höndum allmikinn fjölda bifreiða, allmikið af vinnuvélum ýmiss konar og öðrum verkfærum og mun það eiga við um þessi tæki flest eða kannske öll, eftir því sem mér er tjáð, að þau hafi verið flutt inn, án þess að af þeim hafi verið greiddir tollar eða önnur aðflutningsgjöld. Þetta tollfrelsi mun byggjast á ákvæði í herstöðvasamningnum frá 1951, þar sem slíkt er heimilað að því er varðar herliðið og Keflavíkurflugvöll. Hins vegar er mér ókunnugt um, að nein lagaákvæði heimili notkun slíkra ótollaðra bifreiða og vinnuvéla utan herstöðvanna. Það er og sýnt, að með þess konar heimild, ef til væri eða gefin yrði, væri gerður svo mikill aðstöðumunur þessa fyrirtækis og þeirra fyrirtækja, sem slíks nytu og allra annarra í landinu, að engum þýddi við þessa aðila að keppa. Það hefur þegar komið í ljós að, til að mynda vörubifreiðastjórar líta þetta mál alvarlegum augum. Í fyrra urðu átök milli þessa félags, Íslenzkra aðalverktaka og bifreiðastjóra í Hafnarfirði í sambandi við vegagerð þar. Nú er mér kunnugt um, að vörubílstjórar í Vogum og á Vatnsleysuströnd, sem hafa með sér félagsskap, eru mjög óánægðir yfir því að hafa ekki fengið vinnu við Keflavíkurveginn eða Reykjanesbrautina og telja í rauninni brotinn á sér skýlausan rétt, að því er varðar forgang um akstur á félagasvæði sínu. Það er hætt við, að slíkir árekstrar geti orðið fleiri, ef ekki fást dregnar um það alveg hreinar línur, að allir sitji við sama borð um aðflutningsgjöld af vinnuvélum, sem notaðar eru í þágu íslenzkra aðila. Ég hef talið rétt að æskja upplýsinga um það, hvernig þetta mál er vaxið og því er fsp. flutt.



Herra forseti. Spurt er um það í fyrsta lagi, hvort fyrirtækinu Íslenzkum aðalverktökum hafi verið heimilað að nota utan Keflavíkurflugvallar og við framkvæmdir í þágu íslenzkra aðila bifreiðar, vélar og verkfæri, sem flutt hafa verið inn tollfrjáls samkv. ákvæðum i herstöðvasamningnum frá 1951. Það er mjög sjaldgæft, að leyfi sé veitt til þess að nota þau tæki, sem um er rætt í fsp., utan varnarsvæðanna sjálfra. Þó hefur það komið fyrir, að slíkt leyfi sé veitt, en þá er um það farið eftir ákveðnum, mjög ströngum reglum. Það er frumskilyrði til þess að veita slíkt leyfi, að sá, sem um það biður, vinni að framkvæmd verks í þágu þess opinbera, ríkissjóðs, ríkísfyrirtækis eða sveitarfyrirtækis. Það er annað ófrávíkjanlegt skilyrði, að ekki sé til tæki í landinu fáanlegt, sem hægt sé að leysa verkið með. Ef þessum skilyrðum er ekki fullnægt, er yfirleitt ekki veitt leyfi til þess að nota tækin af Keflavíkurflugvelli í þágu annarra, en varnasliðsins. Þó hefur það komið fyrir nokkrum sinnum, að leyfi hefur verið gefið til þess að nota þessi tæki í þágu einstaklinga, en þá hefur það því aðeins verið gert, að þannig hefur á staðið, að það hefur verið óhjákvæmilegt til þess að bjarga verðmætum og önnur tæki ekki fáanleg. Hef ég sérstaklega í huga, að það hefur komið fyrir oftar en einu sinni, að orðið hefur að leyfa að nota tæki af vellinum í skipasmíðastöðvum í nágrenni flugvallarins til að bjarga og rétta við báta, sem ekki hefur verið hægt að rétta við á annan hátt. En innan þessara þröngu marka hefur leyfunum verið haldið og reglunum um það hefur verið fylgt mjög stranglega eftir. Hv. fyrirspyrjandi minntist hér aðeins á í ræðu sinni byggingarframkvæmdir Íslenzkra aðalverktaka í Reykjavík og talaði um hús, sem þeir hefðu byggt hér í bænum í þágu Reykjavíkurborgar. Ég skal, vegna þess að hv. fyrirspyrjandi nefndi þessar byggingarframkvæmdir, taka það fram, að öll þau tæki, sem Íslenzkir aðalverktakar notuðu við þessar byggingarframkvæmdir, voru tollafgreidd með venjulegum hætti, en tollfrjáls tæki at flugvellinum voru ekki lánuð til þeirra framkvæmda. Þm. minntist líka á vegaframkvæmdir í þessu sambandi. Það er rétt, Íslenzkir aðalverktakar hafa fengið að nota stórvirkar vinnuvélar og stórar bifreiðar í sambandi við lagningu Reykjanesbrautar og í sambandi við vegagerð í Hafnarfirði. Þessar vegaframkvæmdir eru sumpart á vegum ríkisins og sumpart á vegum Hafnarfjarðarbæjar. En það var sett að skilyrði, áður en leyft var að nota þessi tæki, í fyrsta lagi, að ekki væru til önnur jafngóð tæki á staðnum og í öðru lagi, að þeir, sem báðu um að fá að nota tækin, sæju um það sjálfir að hafa fullt samkomulag og samstarf um afnotin við þau verkalýðsfélög, sem fyrir eru á staðnum. Og aðilarnir hafa báðir verið látnir vita, að afnot tækjanna eru háð þeirri takmörkun, að þessum skilyrðum verði fullnægt. Þá er um það spurt í öðru lagi, hvort lagaákvæði heimili þá notkun ótollaðra tækja, sem hér er um að ræða. Í þessu sambandi vil ég taka fram, að tollfrjáls tæki, sem lánuð eru til framkvæmda utan Keflavíkurflugvallar, eru ætíð skrásett, áður en þau eru flutt burt af vellinum og eftirlit haft með því, að þeim sé skilað aftur inn á flugvöllinn, þegar notkun þeirra er lokið. Hér er því ekki um innflutning að ræða, sem gefi tilefni til tollafgreiðslu, enda venjulega um stutt, tímabundin afnot að ræða. Það hefur viðgengizt, allt frá því að herlið kom fyrst til landsins á stríðsárunum og farið var að flytja inn tæki til þeirra framkvæmda, sem hér fóru fram á vegum varnarliðanna, tollfrjáls, að þessi tæki væru lánuð íslenzkum aðilum, þegar sérstaklega stæði á. Það hefur verið litið svo á, að slík notkun væri ekki í ósamræmi við íslenzka löggjöf og er þessi framkvæmd nú orðin meira en 20 ára gömul. Ég hef því, að svo miklu leyti sem ég hef haft með þessi mál að gera, eingöngu fylgt þeirri venju, sem löngu var mynduð í landinu, en ég hef reynt, eins og tök hafa verið frekast á, að þrengja reglurnar og hafa með því nákvæmt og gott eftirlit, að tækjunum væri skilað aftur inn á völlinn og að þau væru á engan hátt notuð til þess að skapa einum eða öðrum betri samkeppnisaðstöðu við íslenzka aðila eða eigendur íslenzkra tækja. Þegar þannig hefur staðið á, að ástæða hefur þótt til að ætla, að hægt væri að nota tækin í slíkri samkeppni, hefur ekki verið leyft að lána tækin.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu, sem hann hefur gefið og þau svör, sem hann hefur veitt við fsp. minni. Ég skal ekki gera margar aths. við þau svör, enda ekki vettvangur til þess hér í fyrirspurnatíma. Hæstv. ráðh. lagði á það ríka áherzlu í upphafi svars síns, að það væri mjög sjaldgæft, að veitt væru þau leyfi, sem um væri talað, til þess að nota ótollaðar vinnuvélar og verkfæri utan herstöðvasvæðisins. En síðar kom þó fram, var algerlega staðfest í svari hans, að þetta hefur átt sér stað all oft og á sér stað í mjög vaxandi mæli, að því er virðist, nú í seinni tíð. Hæstv. ráðh .segir, að um þetta gildi mjög strangar reglur, þegar slík leyfi eru veitt og nefndi nokkur skilyrði, sem þyrftu að vera fyrir hendi, til þess að leyfi væru veitt. Eitt þeirra skilyrða og eitt hið helzta væri það, að ekki væru til sams konar tæki í landinu eins og þau, sem leyfi væri veitt fyrir ótolluðum út af Keflavíkurvelli. En í því sambandi vil ég benda á, að leyfi hefur verið veitt fyrir notkun vörubifreiða í allstórum stíl og að því er mér er tjáð jafnvel þótt fyrir væru bifreiðar á viðkomandi svæði, sem bifreiðastjórar hefðu gjarnan viljað koma í vinnu við þau verk, sem átti að framkvæma og um vörubifreiðar getur þetta ekki átt, að þær séu ekki til í landinu hliðstæðar við þær, sem gefin hafa verið leyfi fyrir. Þá nefndi hæstv. ráðh. það sem eitt skilyrðið, að fullt samkomulag skyldi vera og samráð við verkalýðsfélög á víðkomandi stöðum. Ég vil draga í efa, að þessu skilyrði hafi ævinlega verið fullnægt og spyr, hvort svo sé nú í sambandi við Reykjanesbrautina, að því er varðar til að mynda bifreiðastjórafélag þeirra Voga- og Vatnsleysustrandarmanna. Svar hæstv. ráðh. við því, hvaða lagaákvæði það væru, sem heimiluðu slíka notkun ótollaðra vinnuvéla utan herstöðvanna, var nánast það, að þetta væri orðin hefð, þetta hefði verið framkvæmt svona í 20 ár meira og minna og hann hefði ekki gert annað, en það, sem fyrirrennarar hans hefðu leyft, en ég sé ekki, að hann bendi á einn einasta lagastaf, sem hefur leyft þetta eða leyfir þetta.