Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Umræðunni verður hagað svo í kvöld, að höfð verður ein umferð, sem skiptist þannig, að hver þingflokkur fær 40 mín. til umráða. Röð flokkanna er þessi: 1) Alþýðuflokkur, 2) Þjóðvarnarflokkur, 3) Sósíalistaflokkur, 4) Sjálfstæðisflokkur, 5) Framsóknarflokkur. Hv. 3. landsk., Hannibal Valdimarsson, tekur til máls og talar af hálfu Alþfl.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er að byrja hér 3. umr. um fjárlög ársins 1954, hin svo kallaða eldhúsdagsumr. Hin hér nú ryðjast fram til eldhúsverkanna í kvöld hver gaurinn á fætur öðrum að framleiða sinn jólabakstur, hver með sínu lagi og sniði. Það var í þingbyrjun, að hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, lagði fjárlfrv. fram, eins og vera ber, og hafði hann þá áætlað tolla og skatta næsta árs 325 millj. kr. og tekjur af áfengis- og tóhakssölu 95 millj. kr. Samtals 420 millj. kr. Auk þess voru svo á frv. ýmis smátekjusnöp upp á 7 millj. kr., eða tekjuáætlunin alls 427 millj. kr. Gjöldin voru 38 millj. kr. lægri, og nam rekstrarafgangur þannig þeirri upphæð. Heildarniðurstöðutölur fjárlfrv. á sjóðsyfirliti voru 430 millj. kr., en þar er farið að saxast svo á 38 millj. kr. rekstrarafganginn, að hagstæður greiðslujöfnuður frv. var, þegar allt kom til alls, ekki nema rúmlega 11/2 millj. kr. Sannast að segja var harla lítið nýstárlegt við fjárlfrv. Það var að mestu uppprentun af gildandi fjárl. þessa árs. Að vísu sýndi það 30 millj. kr. hækkun á sköttum og tollum og lækkuð framlög til verklegra framkvæmda. Það voru þeir tveir megindrættir frv., sem helzt vöktu athygli. Frv. var átakanlegt tákn þeirrar kyrrstöðustefnu, sem seinustu stjórn fylgdi. Þarna var engin fjárveiting til atvinnuaukningar og sýnilega til þess ætlazt, að öll vandamál atvinnulífsins skyldu leysast suður á Keflavíkurflugvelli. Ekki sást heldur orð eða stafur um úrlausn á stærsta vandamáli líðandi stundar, húsnæðisskortinum. Frv. hafði því vissulega ekki mikinn boðskap að flytja. Í meðförum fjvn. hækka útgjöld og tekjur frv. um ca. 20 millj. kr., og lætur því nærri, að niðurstöðutölur fjárlaga ársins 1953 verði um 450 millj. kr. Fyrir einum 14 árum - þ.e. árið 1939 - voru öll gjöld íslenzka ríkissjóðsins tæpar 20 millj. kr. - nú 450 millj. kr., hafa þannig 23-faldazt á 14 árum. Þá var vörumagnstollurinn 11/2 millj. - er nú 24–25 millj. kr. Tekju- og eignarskatturinn var þá 2.1 millj. kr. - nú 561/2 millj. kr., og ef stríðsgróðaskatturinn er talinn með, þá er hann rétt við 60 millj. kr. Hann er þannig nærri því 30-faldaður. Fyrir 14 árum voru tekjur ríkissjóðs af áfengi og tóbaki 3.7 millj. kr. - nú verða þær um 97 millj. kr. En stærstu risaskrefin hefur þó verðtollurinn tekið á þessu tímabili, því að hann var ekki nema 1.4 millj. kr. árið 1939, en nú trónar hann sem hæsti liður fjárlaga upp á 110 millj. kr. Viðurkennir meiri hl. fjvn., að óhætt sé að áætla hann á næsta ári 117 millj. kr. En hann reynist á þessu ári ekki undir 124 millj. kr. Ég fullyrði því, að hann geti naumast orðið undir 120 millj. kr. á árinu 1954. Hversu ótrúlegt sem mönnum kann að finnast það, þá er þó staðreynd, að verðtollurinn hefur 86-faldazt á einum 14 árum. Það verður því ekki annað sagt en að þeir hafi kunnað að ávaxta pund skatta og tolla, fjármálaráðherrar íhalds og Framsóknar, sem með völdin hafa farið seinasta hálfan annan áratug, og þegar skattamáladæmið er gert upp í heild nú í dag með fáum orðum, þá er útkoman þessi: Skattaálögur ríkissjóðs á þegnana eru um 450 millj. kr. Þar við bætast útsvör til sveitarfélaganna, hér um bil 150 millj. kr., og að lokum eru svo tryggingagjöld upp á ca. 60 millj. kr. Samtals verður skattabyrðin á landslýðnum þannig um 660 millj. kr. Það þýðir um 20 þús. kr. að meðaltali á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. Það er því ekki að furða, þó að ýmsum þyki orðið þröngt fyrir dyrum og skattpíningin gangi langt úr hófi fram, enda finna stjórnarflokkarnir það vel, að magnaður kurr er í liðinu út af sköttunum. Hafa þeir nú árum saman lofað endurskoðun skattalaga með skattalækkun fyrir augum. Átti milliþn. í skattamálum að skila af sér í fyrra, en það var svikið. Þá voru getin hátíðleg loforð og miklir svardagar hafðir um hönd fyrir kosningarnar í vor um skattalækkanir á þessu þingi, en ekkert bólar enn þá á efndunum. Má það heita furðumikil bíræfni, ef það höfuðloforð kosninganna verður enn þá svikið, því að það er þó alls ekki hægt að reikna með, að kjósendur séu alveg minnislausir eða láti bjóða sér allt eftir það, sem á undan er gengið í þessu máli. Fyrir tæpri viku fór fram 2. umr. fjárl. Þá kom í ljós, að hv. þm. stjórnarflokkanna eru í engu sjálfum sér ráðandi til ákvörðunar um brtt. við stærsta mál þingsins, fjárlögin. Það kom í ljós, sem ég hygg að vera muni nálega einsdæmi, að engin einasta till. neins af stjórnarandstöðuflokkunum fékkst samþ. Þar með er þó ekki allur sannleikurinn sagður, því að andlega ófrelsið gekk lengra en þetta. Ríkisstj. svínbeygði fylgismenn sína enn dýpra. Hún lét þá drepa allar till. sjálfra sín líka, nema þær hefðu áður fundið náð fyrir augum meiri hl. fjvn. Svona gersamlega var stjórnarliðið handjárnað, og er það ríkisstj. sízt til sóma. Alþfl. bar fram tili. til stórfelldra breytinga á fjárlfrv. Stefndu þær flestar í þá átt að auka framlög ríkissjóðs til verklegra framkvæmda, félagsmála og menningarmála, án þess þó að leggja þyrfti nokkrar nýjar álögur á þjóðina vegna samþykktar þeirra, því að það var gaumgæfilega rannsakað, að ef tollar og skattar og tekjur af ríkisstofnunum væru rétt áætluð, var hægt að samþ. allar fram komnar umbótatill. Alþfl. án þess, að fjárlögin yrðu þess vegna afgreidd með tekjuhalla. En allar till. Alþfl., líka sparnaðartill. hans, voru felldar af handjárnaliði stjórnarinnar gegn atkv. stjórnarandstöðuflokkanna þriggja í flestum tilfellum. Stjórnarliðið felldi að taka inn á frv. 6.3 millj. kr. til almannatrygginganna vegna fyrirsjáanlega aukinna bótagreiðslna. Stjórnarliðið felldi að verja 5 millj. kr. til þess, að fiskveiðasjóður gæti gegnt hlutverki sínu að greiða fyrir kaupum og byggingu fiskibáta, en Alþfl. hefur mjög hamrað á því, að Íslendingar eigi sjálfir að smiða fiskibáta sína, en ekki að kaupa þá tilbúna frá öðrum þjóðum. Stjórnarliðið felldi að verja 750 þús. kr. til byggingar verkamannaskýla í hafnarbæjum gegn tvöföldu framlagi annars staðar að. Stjórnarliðið felldi að verja 1 millj. kr. til að steypa eða malbika götur í kaupstöðum og kauptúnum og ætlar aðeins til þess 100 þús. kr. eins og mörg undanfarin ár. Stjórnarliðið felldi að verja 5 millj. kr. til byggingarsjóðs verkamanna, og ætlast það til, að 1.6 millj. kr. skuli nægja til þess á öllu landinu þrátt fyrir hið hörmulega húsnæðisöngþveiti, sem allir þekkja og viðurkenna. Stjórnarliðið felldi að verja 2.8 millj. kr. til stækkunar landsspítalans, og hefði þó þurft að verja til þess miklu hærri upphæð. Stjórnarliðið felldi að verja 250 þús. kr. til almennrar slysavarnastarfsemi og 75 þús. kr. til umferðarslysavarna. Stjórnarliðið felldi að verja 100 þús. kr. til starfsemi Alþýðusambands Íslands, en síðan hefur meiri hl. fjvn. samþ. að verja til þess 75 þús. kr. Stjórnarliðið felldi að verja 1 millj. kr. til styrktar íslenzkum námsmönnum erlendis. Stjórnarliðið felldi að verji 100 þús. kr. til verðlauna árlega handa þremur beztu rithöfundum íslenzkum. Stjórnarliðið felldi að verja einum 300 þús. kr. til að skreyta opinberar byggingar með listaverkum. Stjórnarliðið felldi að verja 600 þús. kr. til endurbyggingar vatnsveitna í kaupstöðum og kauptúnum. Og stjórnarliðið felldi að lokum, að ríkisstj. væri heimilað að verja allt að helmingi af tekjuafgangi ríkissjóðs á þessu árí, en hann hlýtur að nema nokkrum milljónatugum, til greiðslu á skuldum ríkisins vegna skólabygginga, sjúkrahúsa og hafnarmannvirkja, en þessar skuldir munn nú nema meira en 20 millj. kr., fjölda sveitarfélaga auðvitað til mikilla vandræða. Sem sagt, hver einasta till. Alþfl. var felld. Þannig kom umbótavilji og menningarviðleitni ríkisstjórnar Íslands fram við afgreiðslu fjárl. við 2. umr. núna fyrir nokkrum dögum. Ein af þeim sparnaðartill., sem Alþfl. bar fram við 2. umr., var um það, að hv. stjórn léti sér nægja 100 þús. kr. í staðinn fyrir 170 þús. kr. til ferðakostnaðar, en það var fellt, og enn fremur, að stjórnin reyndi að komast af með 400 þús. kr. í staðinn fyrir 500 þús. kr. vegna þátttöku í alþjóðaráðstefnum, en ekki þótti það heldur tækt og var kolfellt. Hefur hún þó auk þessa til umráða 200 þús. kr. upp í kostnað við alþjóðaráðstefnur á vegum annarra en utanrrn. og 500 þús. kr. vegna samninga við önnur ríki. Áður hefur Alþfl. oft lagt til, að dregið væri úr kostnaði við utanríkisþjónustuna, en það hefur jafnoft verið drepið umsvifalaust. Með risnu og svo kallaðri staðaruppbót hafa sendiherrarnir í Kaupmannahöfn og Osló um 150 þús. kr. hvor, og eru það skattfrjálsar tekjur. Svona há eru launin talin þurfa að vera vegna ægilegrar dýrtíðar í þessum löndum. Kemur þetta að vísu illa heim við það, sem almennt er álitið, að Íslendingar eigi heimsmet í dýrtíð, og ekki kemur það heldur vel heim við það, að óbreyttum starfsmönnum í þessum sendiráðum er ætlað að geta komizt af með 27–28 þús. kr. árstekjur, þ.e. mennskar og venjulegar árstekjur, miðað við íslenzka dýrtíð og íslenzk launakjör. Það virðist a.m.k. vera nokkuð gamaldags hlutfall milli launa undirmanna og yfirboðara í utanríkisþjónustu Íslands, og væri full ástæða til að endurskoða það atriði. Hér heima hafa ráðh. t.d. ekki nema tvöföld verkamannalaun, og er ekkert út á það að setja. Sendiherralaunin í Stokkhólmi og London eru nokkru hærri en í Kaupmannahöfn og Osló, eru 190 þús. kr. hjá hvorum, talin á sama hátt, og í París og Washington 293 þús. kr. hjá hvorum. Þar eru árslaun mennskra undirmanna 42 þús. kr. Yfirmaðurinn hefur þannig um sjöfalt kaup á við undirmennina. En þó tekur fyrst í hnúkana, þegar kemur að sendiráðinn í Moskvu. Ég man ekki betur en að vinir okkar, kommúnistar, hafi stundum verið að fræða okkur á því, að í ríki verkalýðsins væri dýrtið öll lækkandi, þar væri því gott að búa og láta sér liða vel, aðeins ef maður hefði sómasamleg laun, en í áætlun ráðuneytisins um kostnað við sendiráðið í Moskvu er þó gert ráð fyrir því, að sendiherra vor austur þar þurfi að fá 672 þús. kr. í skattfrjálst árskaup, auðvitað að meðtalinni risnu og staðaruppbót. Mér kæmi ekki á óvart, þó að hlustendur haldi, að ég hafi annaðhvort mismælt mig eða sé nú að fara með algerlega staðlausa stafi, en hvorugu er til að dreifa. Sendiherra vorum í Rússlandi eru ætluð 672 þús. kr. árslaun. Skrifstofustúlka hans, bifreiðarstjóri og húsvörður, sem er sennilega jafnframt lífvörður, eiga að hafa tæplega 300 þús. kr. árslaun samtals, og virðist það vera sama hlutfall og í auðvaldsríkjunum, nálægt því 1:7 milli yfirmanns og undirgefins. Kaup þessara fjögurra Íslendinga, sem við þurfum að hafa í utanríkisþjónustunni austur í Rússlandi, verður þannig 970 þús. kr., en þar við bætist 380 þús. kr. sem annar kostnaður við veru þeirra í ríki verkalýðsins. Þannig verður heildarkostnaðurinn vegna fjögurra landa vorra þar austur frá 1 millj. og 350 þús. kr. Samkvæmt uppgjöri Hagstofu Íslands í haust var greiðslujöfnuðurinn við útlönd á árinu 1952 óhagstæður um 47 millj. og 800 þús. kr. Fljótt á litið kynnu þessar tölur ekki að þykja svo mjög ískyggilegar, en þegar betur var að gáð, höfðu þær þó nokkuð alvarlegan boðskap að flytja. Niðurstaðan byggðist nefnilega á því, að 75 millj. kr. gjafafé og 60 millj. kr. tekjur af varnarliðinu voru þá taldar til tekna. Þannig vantaði raunverulega nærri 183 millj. kr. til þess, að atvinnuvegirnir stæðu undir greiðsluhallalausum viðskiptum við útlönd á seinasta ári. Nú skyldu menn ætla, að þessi niðurstaða hefði orðið þeim, sem viðskiptamálum okkar stjórna, til aðvörunar og að þeir hefðu gert einhverjar ráðstafanir til að efla framleiðsluatvinnuvegina eða draga úr innflutningi á óþarfavarningi, en hvorugt hefur verið gert. Hæstv. ríkisstj. skorti dug til þess að framkvæma það fyrrnefnda, en vill ekki með nokkru móti draga úr innflutningi óþarfans, því að á honum byggist ofurgróði okraranna, sem stjórnin á allt líf sitt undir. Sjálfstfl. syngur bara sitt uppáhaldslag um viðskiptafrelsi, og þar við situr. Niðurstaðan um vöruskiptajöfnuðinn 11 fyrstu mánuði þessa árs er þá líka allt annað en uppörvandi eða glæsileg. Hagstofan er rétt nýbúin að tilkynna, að hann sé óhagstæður um 313 millj. kr. „Dýpra og dýpra“, sagði viss persóna, og dýpra og dýpra sigur sífellt á ógæfuhliðina um fjárhagslegt sjálfstæði Íslands í höndum núverandi íhaldsstjórnar. Tvö dæmi nægja til að sýna, hver afstaða stjórnarinnar er til innflutningsmálanna. Hún lét í haust flytja inn a.m.k. 20 fiskibáta fyrir 12-14 millj. kr., og nú rétt nýskeð er fluttur inn enskur ostur, sem kostar rúmar 20 kr. kg í innkaupi, en er seldur hér á milli 90 og 100 kr. kg, og þetta gerist, þegar allir kjallarar mjólkurbúanna eru fylltir af 1. fl. osti íslenzkum og meðan smjörið liggur í tugum tonna undir skemmdum og ríkissjóður vor ver rúmum 45 millj. kr. til þess að örva sölu á íslenzkum landbúnaðarafurðum. Hvílík fyrirmyndarstjórn á viðskiptamálum Íslendinga og hvílík dæmalaus umhyggja fyrir íslenzkum aðalatvinnuvegum ! Þá er ekki heldur svo sem okkar unga lýðveldi sé skuldlaust. Nei, skuldirnar fara síhækkandi með ári hverju þrátt fyrir samfelld góðæri. Innanlands skuldar ríkissjóður 120 millj. kr. Hjá Alþjóðabankanum skuldar hann 70 millj. kr. Í Englandi skuldar ríkið 57 millj. kr., í Bandaríkjunum 87 millj. kr., og innlendar og erlendar lausaskuldir nema 80 millj. kr. Samtals voru skuldir ríkissjóðs í árslok 1952 þannig taldar 490 millj. kr., og eru þær nú sennilega komnar á sjötta hundrað millj. kr. Það fer sífellt í vöxt, að ríkisstj. líti á ríkissjóðinn sem einkasjóð sinn. Fjárveitingavaldið er í verulegum atriðum komið úr höndum þingsins. Fé úr hafnarbótasjóði, raforkusjóði, brúasjóði o.s.frv. er ráðstafað mjög eftir geðþótta hvers ráðh. um sig, og því er ekki skipt af þinginu. Þetta býður hvers konar spillingu heim. Þá er forganga æðstu valdamanna í þá átt að næla sér í hvers konar smáfríðindi, sérréttindi og forréttindi alveg óþolandi og jafnframt þráðbein braut til vaxandi spillingar. Brennivinsog tóbakshlunnindin sælu náðu ekki til margra í fyrstu, en hví þá ekki að veita þeim næst, þessum og svo hinum, enda er það nú orðið svo, að það er orðinn fjölmennur hópur háttsettra embættismanna, sem fær brennivín og tóbak á innkaupsverði. Hvar átti svo sem að stöðva sig? Eðlileg og sjálfsögð mörk voru engin auðfundin. Eina færa leiðin hefði verið sú að stemma á að ósi, en það var ekki gert. Risna tilheyrði í fyrstu aðeins embætti forsrh., að ég hygg. Nú skipta þeir embættismenn tugum, sem krefjast risnufjár og fá það. Fríir bílar fylgdu örfáum embættum fyrir fáum árum, en nú er vafasamt, að nokkur viti tölu þeirra embættismanna og undirsáta í þjónustu þeirra, sem aka í fríum bíl upp á ríkisins kostnað. Það kom fram í þingbyrjun fsp. um bílakostnað ríkissjóðs og ríkisstofnana. Slíkum fsp. á samkvæmt þingsköpum að svara eftir viku, en það hefur þvælzt fyrir blessuðum forsrh. allt til þessa að upplýsa, hvað í þessu fúasári þjóðfélagsins felist. En það er á almannavitorði, að ef sönn og tæmandi skýrsla fæst um þetta bílamál, um viðgerða-, viðhalds- og rekstrarkostnað þeirra, þá velta þau hlunnindi nú á háum upphæðum og koma víða við. Hingað til hefur það verið talið alveg sjálfsagt, að þingflokkarnir sjálfir bæru kostnað af þingflokkafundum, en í sumar þótti það allt í einu góð latína, að ríkissjóður skyldi kosta farareyri og ferðalög þm. í stjórnarflokkunum, þegar þeir voru kallaðir hvað eftir annað til Reykjavíkur á fundi í þingflokkum stjórnarliðsins. Þetta er að rugla hrapallega saman hlutverki tveggja sjóða, sem ekki hafa sama hlutverki að gegna. Ríkissjóður á þá fyrst að koma til skjalanna, ef þingheimur allur er boðaður til fundarhalda í þarfir Alþ. sjálfs, en ekki fyrir einstaka flokka. Ég hef áður nefnt, að söluskattur og verðtollur eru nú til samans um eða yfir 200 millj. kr. Þegar menn hafa þetta í huga, getur engum runnið það til rifja, að stóreignaskatturinn, sem auðmönnum þjóðarinnar var ætlað að greiða í sambandi við gengislækkunina vegna gróða síns allt frá árinn 1940, verður nú aðeins um 50 millj. kr., og má sú upphæð greiðast smám saman á 20 árum. En nú er upplýst, að 20 ríkustu einstaklingar og 20 ríkustu félögin í Reykjavík eiga 556 millj. kr. í eignum. 50 millj. kr. stóreignaskatturinn á alla auðmenn landsins verður því harla hlægileg upphæð, ef þetta er haft í huga. En þannig telur hæstv. ríkisstj. efalaust að dreifa eigi skattabyrðunum á ríka og fátæka á Íslandi. En þá kemur að stærsta dæminu um spillinguna í opinberu lífi. Vegna vitlausra ákvæða í gengislækkunarl. hefur innheimta þessa skatts orðið að fáránlegu fyrirbæri. Það hefur nefnilega komið í ljós, að sumum gjaldendum þessa skatts hefur tekizt að græða á því, að lagður var á þá stóreignaskattur. Einn þeirra er hv. 3. þm. Reykv., Björn Ólafsson, fyrrverandi ráðherra viðskiptamála. Hann var svo heppinn, að á hann var lagður 126 þús. kr. stóreignaskattur vegna verksmiðjunnar, sem framleiðir Coca-coladrykkinn. Upp úr þessu hafði hann það, að hann losnaði við skúrgarm, sem rifa átti til grunna. Hann borgaði skattinn með skúrnum og kom þannig skyldunni á að rifa skúrinn yfir á ríkið. Ríkissjóður varð að borga 22 þús. kr. fyrir að rifa skúrinn, en hafði áður fengið af honum 17 þús. kr. leigutekjur. Ríkissjóður fékk þannig engan stóreignaskatt hjá þessum virðulega skattborgara og ekki heldur frá Coca-cola-verksmiðjunni. Niðurstaðan varð þvert á móti sú, að ríkissjóður fékk að borga 5 þús. kr. reikning fyrir að rífa skúrinn, sem orðinn var í vegi fyrir bæjaryfirvöldum Reykjavíkur. Annað ekki. Þá er líka vitað, að Kveldúlfur h/f hefur borgað stóreignaskatt sinn með bryggjuræksni og fallandi húsaskriflum norður á Hesteyri í Jökulfjörðum. Og þriðja dæmið og það ljótasta er í fáum orðum á þessa leið: Þegar Kveldúlfur hafði fengið að borga stóreignaskatt sinn með Hesteyrareignum, kröfðust Thorsbræður þess af fjmrh., að þeir fengju einnig að borga sinn persónulega stóreignaskatt með ofangreindri eign í hinu mannlausa þorpi. Þessu neitaði fjmrh. Þá fóru þeir Thorsbræður í mál við ríkissjóð. Þeir töldu sig hafa búið þannig um hnútana, þegar lögin voru sett, að fúinn og ryðið á Hesteyri yrði þeim góður gjaldeyrir, þegar til skattgreiðslunnar kæmi. Og ekki brást þeim heldur bogalistin um það. Hæstiréttur varð að fallast á, að þeir bræður mættu borga ríkinu stóreignaskatt sinn með svínastíu, kolageymslu, smiðju Kveldúlfs á Hesteyri og fleiri ámóta eignum. Og nú er bara fróðlegt að vita, hvernig hæstv. fjmrh. gengur að koma skattpeningi samráðherra síns, hæstv. forsrh., í verð. En eitt er víst, að það er dómur almenningsálitsins, og honum verður ekki áfrýjað, að svona viðskipti eiga ráðherrar allra manna sízt að eiga við ríkissjóð Íslands. Ég get ekki að því gert, að mér kemur í hug sagan um Ólaf Tryggvason og þann rauðskeggjaða, þegar vandræðin voru með að finna kjaltréð í Orminn langa. Er þar skemmst af að segja, að ormétið var tréð, sem vísað var á. Og spilling sú, sem ég hef hér verið að fletta ofan af, bendir því miður til þess, að ormétnir máttarviðir séu og í námunda við Ólaf Tryggvason Jensen Thors, hæstv. núverandi forsrh. Íslands. En það versta er, að sú spilling kemur ofan frá, frá æðstu yfirstjórn þjóðfélagsmálanna, og sýkir svo auðvitað allan þjóðlíkamann, því að „hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það“.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hér liggja nú fyrir fjárl. til 3. og síðustu umr. Af þeim má jafnan fá ýmislegar þýðingarmiklar upplýsingar. Heildarupphæð á sjóðsyfirliti fjárlfrv., þegar það var lagt fram, var rúmar 427 millj. kr. Þessi upphæð hefur hækkað í meðförunum við 2. umr. í 443 millj. og á sjálfsagt eftir að hækka enn við þessa umr., þannig að gera má ráð fyrir, að upphæðin verði orðin 460–470 millj. um það er lýkur, og verður sjálfsagt í raun yfir 500 millj. kr. Fyrir nokkrum áratugum komst íslenzkur stjórnmálamaður þannig að orði, að hann sundlaði, þegar hann heyrði nefnda milljón. Hvað mundi sá heiðursmaður segja nú, ef uppi væri, þegar hann yrði að fara að læra ný orð yfir tölur fjárl.? Milljónin er orðin úrelt hugtak. Niðurstöðutala fjárl. nemur um það bil hálfum milljarð króna og er á stöðugri hreyfingu upp á við. Er því sýnilegt, að milljarðurinn hefur verið innleiddur í stað milljónarinnar áður. Langmestur hluti þessa hálfa milljarðs króna er tekinn af þjóðinni með sköttum og tollum og meira en helmingurinn með innflutningsgjöldum og söluskatti, sem leggst beint á almenning í hlutfalli við vörukaup hans, en ekki eftir efnum og ástæðum, og hann kemur því þyngst niður á þeim, sem hafa fyrir stærstum fjölskyldum að sjá. Söluskatturinn var á sínum tíma lagður á til þess að greiða niður vöruverð og greiða útflutningsuppbætur, til þess að á þann hátt væri hægt að forðast gengislækkun, en hann hefur verið tekinn áfram, eftir að gengislækkunin var gerð og þrátt fyrir hana og bátagjaldeyrinn, og er engu minni nú en áður. Með álagningu söluskattsins hafa tekjuöflunarmöguleikar kaupstaðanna og kauptúnanna verið gífurlega skertir, því að frá þessum stöðum er söluskatturinn tekinn að langsamlega mestu leyti. Eiga því nú ýmsir þessara staða mjög erfitt með að jafna niður nægilega háum útsvörum til þess að standast nauðsynleg útgjöld. Það var því ekki að furða, að jafnvel framámönnum í Sjálfstfl. blöskraði þessar aðfarir, enda reis upp borgarstjórinn í Reykjavík á þingi 1951 og bar þar fram till. um, að 25% af söluskattinum yrði látið renna til bæjarfélaganna samkv. ályktun bæjarstjórafundar, sem saman var kominn og setinn af flestum eða öllum bæjarstjórum á landinu, sem höfðu gert ályktun um þetta efni. Þessi till. náði samþykki í Nd. En þá skeði það furðulega, að fjmrh. hæstv. reis upp og byrsti sig og sagðist ekki mundu taka við fjárl. þannig og krafðist þess, að þetta ákvæði um 25% handa sveitarfélögunum yrði tekið út aftur, því að ekki mundu fást greiðsluhallalaus fjárl., ef þessi upphæð væri látin renna til sveitarfélaganna. Og sjá, stjórnarliðið beygði sig, framlagið til sveitarfélaganna var þurrkað út, og jafnvel flm. sjálfur, hv. borgarstjóri, sat hjá við endanlega atkvgr. um málið, þar sem þetta framlag var numið úr lögum aftur. Að nokkur möguleiki hafi verið fyrir hendi til þess, að sveitarsjóðirnir mættu njóta þessarar upphæðar, sýnir bezt, að á sama þingi var verið að ráðatafa greiðsluafgangi frá árinu áður, sem nam tugum milljóna króna, og raunverulegur greiðsluafgangur 1952 virðist einnig hafa numið svipaðri upphæð og þessi 25% af söluskattinum samkvæmt skýrslu hæstv. fjmrh. í október í haust um afkomu ársins 1952. Þannig er nú komið á daginn, að þó að þessi hluti söluskattsins hefði runnið til sveitarfélaganna, þá hefði greiðsluafgangur samt getað orðið á ríkisreikningnum 1952, ef dregið hefði verið nokkur úr lánveitingum, sem þar eru nú færðar, eða lán tekin fyrir þeim á móti. Nei, það var ekki af því, að þetta væri ekki hægt. Það var viljinn, sem vantaði. Hin aðþrengdu bæjarfélög við sjávarsíðuna, sem stynja undir álögum ríkisstj. og stöðugt vaxandi dýrtið, geta ekki nú orðið jafnað niður hjá sér nauðsynlegum útsvörum. Þau njóta ekki sömu umhyggju hjá hæstv. ríkisstj. og hv. stjórnarflokkum, Sjálfstfl. og Framsfl., eins og aðrir landsmenn, og mun ég víkja aðeins að því aftur síðar. Kvað svo rammt að þessu, að þegar flutt var till. um, að ef söluskatturinn kynni að fara fram úr áætlaðri fjárhæð, skyldi það, sem umfram yrði, renna til sveitarfélaganna, þá var sú till. einnig steindrepin af stjórnarliðinu. Þetta verður að nægja um tekjuhlið fjárlfrv. Hvað er þá að segja um hina hliðina, um gjaldahliðina? Hefur ekki þessu mikla fé, sem nú er innheimt af almenningi, verið varið meira en áður til verklegra framkvæmda? Það er sjálfsagt að athuga það. Árið 1946 voru rekstrarútgjöld áætluð á fjárl. 127.4 millj. kr. Það ár voru veittar til hafnargerða og lendingarbóta og til hafnarbótasjóðs 5.1 millj. kr., eða um 4% af heildarupphæð fjárl. Á þessu fjárlfrv., sem hér liggur fyrir fyrir árið 1954, eru niðurstöðutölur á rekstrarreikningi, eins og áður er sagt, 427 millj. kr., eða rúmle2a þrisvar sinnum hærri en 1946. En framlagið til hafnargerða og lendingarbóta og hafnarbótasjóðs á frv. er aðeins rúmlega 11/2 millj. kr. hærra en það var 1946, eða 6.7 millj. krónur. Þetta framlag, sem nam 1946 4% af fjárlagaupphæðinni, nemur nú aðeins 11/2% af þeirri upphæð. Að vísu má gera ráð fyrir, að þessi upphæð hækki eitthvað lítillega í meðferð þingsins, og hún hefur við 2. umr. hækkað um 1 millj. kr., en þó aldrei meira en svo, að hún nái 2% af heildarrekstrargjöldunum í stað 4% 1946. Framlagið til þessara verklegu framkvæmda hefur því þarna lækkað um helming, en ekki hækkað, hlutfallslega. Svipað verður upp á teningnum, ef athugað er framlagið til vitabygginga. Það var 700 þús. kr. 1946. Ef það hefði hækkað í sama hlutfalli og fjárl., ætti það að vera í dag 2 millj., en er aðeins 1 millj. kr. Þó að ég hafi minnzt hér á verklegar framkvæmdir vita- og hafnarmálanna og framlög til þeirra fyrst, af því að ég er þeim kunnugastur, þá er þessu einnig á sama hátt varið um fleiri svipaða liði. Framlögin til verklegra framkvæmda hafa lækkað hlutfallslega viðar. Tökum til dæmis nýbyggingar þjóðvega. Framlag til þeirra var 71/2. millj. kr. 1946 og ætti því að vera yfir 20 millj. kr. nú, ef það hefði hækkað í hlutfalli við heildarhækkun fjárl. En þetta framlag er á fjárlfrv. nú 8:1 millj. kr. aðeins, og þá að sú upphæð kunni eitthvað að hækka í meðförum þingsins, þá verður það aldrei meira en svo, að upphæðin nær ekki helmingi þeirrar upphæðar, sem vera ætti, ef hlutfallsleg hækkun hefði verið á því og heildartölu fjárl. Hin aukna eyðsla úr ríkissjóði hefur því ekki gengið til hlutfallslegrar aukningar þessara verklegu framkvæmda, heldur þvert á móti, fjárveitingar til þeirra hafa minnkað um helming hlutfallslega, miðað við heildarupphæð fjárl. Hefur þá ekki auknu fé verið varið til styrktar höfuðatvinnuvegum landsmanna, sjávarútvegi og iðnaði? mætti spyrja. Hefur ríkissjóður ekki lagt fram stórfé til byggingar orkuveranna við Laxá og Sog og til áburðarverksmiðju? Því fer nú víðs fjarri. Mér vitanlega hefur ekki verið lagt fé úr ríkissjóði til þessara framkvæmda nema til hlutafjárkaupa í áburðarverksmiðjunni. En hins vegar hefur ríkissjóður haft tugi millj. kr. í tolltekjur og söluskatt af þessum fyrirtækjum, tekjur, sem gera miklu meira en að jafnast á við það, sem út kann að hafa verið lagt. Á fjárlfrv. eru ætlaðar 6.1 millj. kr. til sjávarútvegsmála og 1.9 millj. til iðnaðarmála, sem út af fyrir sig er nokkurt fé. En þegar þessar upphæðir eru bornar saman við það, sem veitt er til landbúnaðarmála, sem eru 34.4 millj. kr., þá má segja, að hlutur sjávarútvegs og iðnaðar sé ekki stór, þegar á hitt er litið. Sérstaklega er það athugavert, að bátaútvegsmenn hafa ekki til stofnlána nú annað en tóman fiskveiðasjóð, sem engar ráðstafanir hafa enn verið gerðar til þess að afla fjár til annars en útflutningsgjalds af sjávarafurðum, sem útvegsmenn verða sjálfir að greiða í sjóðinn. Þegar þetta er borið saman við þá milljónatugi, sem fyrr og síðar hefur verið veitt til landbúnaðarins og til lánsstofnana hans, verður mismunurinn gífurlegur. Með því að styrkja fiskveiðasjóðinn með myndarlegu fjárframlagi úr ríkissjóði mætti líka gera tvennt í senn: styrkja bátasmiðarnar innanlands og auka skipaflotann hjá útvegsmönnum. En fiskveiðasjóður er tómur, og framlag til hans var fellt við 2. umr. nú fyrir nokkrum dögum. Þar sem nú þessar gífurlegu fjárfúlgur, sem heimtar eru af landsfólkinu, fara ekki að ráði meira en áður til verklegra framkvæmda né heldur til styrktar stærstu atvinnuvegum landsins, verður manni á að spyrja: Til hvers fara allir þessir peningar? Til hvers fer hálfi milljarðurinn? Ég skal aðeins nefna þrennt. Í fyrsta lagi hafa allar launagreiðslur ríkissjóðs hækkað gífurlega vegna gengislækkunar og bátagjaldeyrisbrasks ríkisstj. og þar af leiðandi vaxandi dýrtíðar. Kemur þetta fram nálega á öllum liðum fjárlfrv. og skiptir milljónatugum. Kemur þetta þó einna greinilegast fram á kostnaðinum við utanríkisþjónustuna, þar sem gert er nú ráð fyrir 61/2 millj. kr. útgjöldum til þeirra hluta í stað 2 millj. kr., sem áætlaðar voru á fjárl. ársins 1949, sem var síðasta árið fyrir gengisfellinguna miklu. En þetta er ekkert einsdæmi. Þannig er þetta nálega alls staðar, þó að það komi skýrast í ljós þarna, þar sem greiðslurnar fara að miklu eða mestu leyti fram í erlendri mynt. Í öðru lagi vil ég benda á 19. gr. fjárl., en hana er vert að athuga alveg sérstaklega. Það er lærdómsríkt að gefa henni gaum. Þar eru nú áætlaðar til dýrtíðarráðstafana 43.5 millj. kr. Þessi liður hefur verið á hraðri uppleið hin síðustu ár. 1952 var hann 25 millj., 1953 var hann 36.8 millj., en nú er hann áætlaður 43.5 millj. kr. Hvað þýðir þetta? Það þýðir einfaldlega það, að núverandi stjórnarflokkar eru komnir hér inn á nákvæmlega sömu brautina sem þeir fordæmdu mest fyrir 1950, hjá stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar, og þar áður. Og það þýðir, að þeir fara meir og meir inn á þessa leið með hverju árinu, sem líður. Hin geysilega gengisfelling íslenzkrar krónu, þegar verð hennar var fellt um 43% 1950, dugir ekki. Bátagjaldeyrisbraskið dugir ekki heldur. Alltaf verða leiðirnar, sem valdar eru, þessar tvær til þess að hækka verðlagið í staðinn fyrir að lækka það. Alnám hámarksálagningar á vörur verkar einnig í sömu átt. Er þá gripið til þess ráðs, sem ekki mátti nefna um áramótin 1949–50, þegar gengislækkuninni var skellt á og niðurgreiðslurnar á vörur nú auknar, þannig að þessar niðurgreiðslur eru nú komnar upp í 43.5 millj. kr. þrátt fyrir gengislækkun og bátagjaldeyri, eða kannske réttara sagt einmitt vegna gengislækkunar og bátagjaldeyris. Árið 1949, sem var síðasta árið fyrir gengislækkun, voru áætlaðar á fjárl. 64.6 millj. kr. til dýrtíðarráðstafana, sem ætlað var að skiptist nokkurn veginn að jöfnu á niðurgreiðslur og útflutningsuppbætur. Niðurgreiðslurnar urðu það ár 36.4 millj. kr. Nú mun ekki, eða a.m.k. ekki sem neinu nemur, vera greiddur útflutningsstyrkur eða útflutningsuppbætur, heldur mun upphæðin öll fara til niðurgreiðslu á vörum til að halda dýrtiðinni í skefjum. Þessi útgjöld eru því orðin nú rúmum 7 millj. kr. hærri en þau komust hæst fyrir gengislækkunina og nálgast óðfluga þá upphæð, sem í heil3 var varið þá til dýrtíðarráðstafana. Öruggari gjaldþrotayfirlýsingu fyrir gengisfellingar- og bátagjaldeyrispólitíkinni er ekki hægt að fá. Og haldi svona áfram sem horfir, þá stefnir óðfluga að nýju hruni. Það má sjálfsagt, fræðilega séð, hugsa sér að fara aðra hvora leiðina, leið niðurgreiðslu eða leið gengislækkunar. En það er að ofbjóða þolinmæði fólksins í landinu að fara þær báðar, eins og hér er nú gert. Þriðja atriðið, sem mig langar til að minnast á örfáum orðum og veldur því, að nú þarf að fara að telja niðurstöðutölur fjárl. í milljörðum, er hin gífurlegu fjárframlög til landbúnaðarins. Í 16. gr. A. er talið veitt í þessu skyni 341/2 millj. kr., eins og ég minntist á áðan, og vantar þó mikið á, að þar sé allt talið. Það væri að vísu ekki nema gott eitt um það að segja að veita allt þetta mikla fé á hverju ári til uppbyggingar landbúnaðinum, ef það væri hægt að skaðlausu fyrir hina þjóðfélagsþegnana að missa það. En það er það bara ekki. Og það er þetta, sem að mjög verulegu leyti er orsök til þess jafnvægisleysis og stöðugt vaxandi dýrtíðar, sem einkennt hefur okkar efnahagslíf hin síðustu ár. En um þetta eru stjórnarflokkarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., innilega sammála - jafnsammála og um hitt, að afnema hámarksálagningu á vörur, svo að heildsalarnir geti leikið lausum hala og tekið handa sér það, sem þeir ákveða sjálfir. Og þetta er svo áberandi, að maður freistast jafnvel til að halda, að þarna á milli framlaganna til bændanna í tugum milljóna kr. og afnáms hámarksálagningarinnar fyrir heildsala sé eitthvert samband eða um það samið milli stjórnarflokkanna. En mest er þetta gert á kostnað almennings í bæjunum, fólksins við sjávarsíðuna, sem fær ekki heldur að halda eftir litlum hluta af söluskattinum til sinna eigin þarfa. Stjórnin lofaði skattalækkun, þegar hún settist að völdum. Ekki hefur enn bólað á frv. um þá hluti. Og nú er manni sagt, að þingið eigi ekki að koma aftur saman til starfa úr jólafríinu fyrr en í febrúar, þ.e.a.s. ekki fyrr en að afstöðnum bæjarstjórnarkosningum. Mætti því segja mér, að öruggara væri að gera ráð fyrir, að sú skattalækkun verði ekki um of rífleg, þegar hún þolir ekki að sjá dagsins ljós hérna megin við kosningarnar. Ríkisstj. er nú búin að fara hringinn í efnahagsmálum. Hún byrjar með stærstu gengisfellingu, sem sögur fara af, tekur síðan upp bátagjaldeyrisfyrirkomulagið, sem leggur 100 millj. kr. skatt á þjóðina, og endar svo þar, sem hún byrjaði, með því að greiða niður vöruverðið, sem hún fordæmdi í upphafi, með 40–50 millj. kr. á ári úr ríkissjóði. Tíminn sagði fyrir kosningarnar í vor, að félagar hans í ríkisstj. hefðu enga stefnu aðra en þá að halda völdum sér og sínum til styrks og hagnaðar. Skyldi þetta vera svo fjarri lagi? Morgunblaðið sagði um sína samstarfsmenn, að þeir væru fjárplógsmenn og braskarar, jafnvel á heimsmælikvarða. Gæti þetta ekki líka farið að nálgast það að vera rétt, þegar fjárlögin verða talin saman á heimsmælikvarða með því að nota milljarðinn sem einingu og úthlutunum úr ríkissjóði er deilt jafnherfilega misjafnlega milli þegna þjóðfélagsins og raun ber vitni og þegar einstakir flokkar manna í landinu eru efldir til gróða á kostnað almennings við sjávarsíðuna eins og raun ber vitni? Það væri undarlegt, ef þessi almenningur færi ekki úr þessu að láta stjórnarflokkana til sín heyra á því tungumáli einu, sem þeir skilja.



Herra forseti. Heiðruðu áheyrendur. Þeim, sem vill fylgjast með umr. um fjárlfrv. og fjárlagaafgreiðslu Alþingis, er nauðsynlegt að gera sér mjög ljósa grein fyrir nokkrum meginatriðum, sem hljóta að marka afstöðu þingflokka til þessa máls. Fyrst af öllu ber að hafa það hugfast, að fjárlfrv. er ekki heimadæmi fjmrh. í bókfærslu og þó sízt af öllu til að reikna það vitlaust, heldur tæki ríkisvaldsins til að hafa meiri og minni áhrif á líf og hag hvers einasta þjóðfélagsborgara og getur jafnvel ráðið sköpum einstakra atvinnugreina og atvinnulífsins í heild. Ráðdeildarlaust bruði og hóflausar kröfur um aukinn rekstrarkostnað ríkisins geta mjög auðveldlega torveldað eða hindrað eðlilega og nauðsynlega framþróun efnahagslífsins, ef framleiðslunni er íþyngt um of með sköttum og tollum. Til að semja skynsamleg fjárlög, - fjárlög, sem gætu verið etnahagslífi þjóðarinnar lyftistöng, en ekki snara um háls þess, þarf því mjög víðtæka og mjög nákvæma þekkingu á efnahagslífinu í heild og í einstökum greinum, aðgang að upplý singum, sem það varða, og skilning á frumþörfum vaxandi þjóðfélags fyrir sívaxandi framleiðslu. Af fjárlfrv. því, sem hér liggur fyrir, má hverjum vera ljóst, sem það athugar, að ekkert af þessum atriðum hefur hvarflað að þeim, sem réð gerð þess. Annað atriði, sem hafa ber hugfast, er það, að áður en hin efnislega umr. fjárlfrv. hefst, eru allir tekjustofnar ríkissjóðs ákveðnir samkvæmt öðrum lögum og leiðum og þar með raunverulega tekjur ríkissjóðs næsta ár. Skattarnir eru ákveðnir með skattalögum, tollarnir með lögum um tollskrá, verðlag á áfengi og tóbaki er ekki háð ákvörðunum Alþingis og þá ekki heldur raunverulegar tekjur af sölu þessara vara, og þannig mætti lengi telja. Söluskattinn, óvinsælasta og ranglátasta tekjustofn ríkissjóðs, er Alþingi látið framlengja árlega, áður en umr. um fjárl. hefjast. Þegar lögin um framlengingu söluskattsins voru til umr., bárum við þm. Þjóðvfl. Íslands fram þá brtt. við þau, að söluskatturinn yrði felldur niður af smásölu, innlendum iðnaðarvörum og alls konar þjónustu, þ.e.a.s. ranglátasti hluti hans, sá hluti, sem vitað er og viðurkennt að aldrei rennur í ríkissjóð, heldur verður ýmsum ófyrirleitnum bröskurum að féþúfu. Hefði þessi till. náð samþykki, mundum við hafa létt af almenningi um 35 millj. kr. skattabyrði. Þrátt fyrir þá tekjulækkun, sem hér um ræðir, hefði hæstv. ríkisstj. getað afgr. fjárlfrv. eins og það var lagt fram, eins og ég mun síðar sýna fram á. Ef þessi till. hefði náð samþykki, mundu þm. Þjóðvfl. hafa talið það eftir atvikum svo mikilvægan áfanga að heilbrigðri fjármálastjórn, að þeir hefðu sætt sig við að samþykkja fjárlfrv. að öðru leyti án meiri háttar breytinga. En þessi till. var felld með atkv. allra hv. þm. stjórnarflokkanna, sem viðstaddir voru í hv. Nd., og þegar slík misindismál sem söluskatturinn eru á dagskrá, sækja þeir óvenjuvel. Þegar 2. umr. um fjárlfrv. hefst, eru tekjustofnarnir þannig ákveðnir, eins og ég áður sagði. Við fjárlagaumr. er því hlutverk Alþingis það eitt að reyna að áætla tekjurnar samkvæmt tekjustofnunum og ráðstafa þeim síðan til ákveðinna þarfa. Nú er það skylda Alþingis að reyna að áætla tekjurnar eins rétt og nákvæmlega og nokkur tök eru á, vegna þess að á því veltur það, hvort fjárveitingavaldið er raunverulega í höndum Alþingis eða í höndum ríkisstj. Þær upplýsingar, sem hæstv. ríkisstj. lætur Alþingi í té til að vinna þetta verk vel og skynsamlega, eru harla bágbornar. Það er þá helzt, að það er staðreynd, að nokkur undanfarin ár hafa tekjuáætlanir hæstv. fjmrh., Eysteins Jónssonar, verið svo fjarri raunveruleikanum, að líkja mætti við sögur Vellygna-Bjarna. Ég nefni aðeins þessi dæmi: Árið 1951 urðu tekjur ríkissjóðs 115 millj. kr. hærri en fjmrh. hafði áætlað þær. Árið 1952 urðu þær 44 millj. kr. hærri en áætlað var, og var þó áætlun ráðh. þá hækkuð stórlega í meðförum þingsins, og árið 1953 munn tekjur ríkissjóðs verða um 70 millj. kr. hærri en áætlað var á fjárl. yfirstandandi árs samkvæmt upplýsingum, sem hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, gaf sjálfur við 2. umr. fjárlfrv. Öll þessi ár hefur hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, haldið því fram á Alþingi og frammi fyrir þjóðinni allri af miklum fjálgleik, að tekjuhlið fjárlfrv. væri of hátt spennt og teflt væri á tæpasta vað um afgreiðslu fjárl., eins og hann hefur orðað það og mun orða það í umr. hér í kvöld. Hinn bláberi sannleikur, sem öllum er ljós, er þó sá, að hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, hefur aldrei farið yfir Fúlalæk skattpíningarinnar á neinu vaði, heldur ekið yfir hann í lúxusbifreið á brú byggðri af striti íslenzkrar alþýðu. Þannig er þá fyrsta heimildin, sem Alþingi hefur að leiðarstjörnu við afgreiðslu fjárl. Auk þess geta þm. svo stuðzt við næsta fjárlagaár á undan því, sem til umr. er hverju sinni. Fjárlagaárið 1953 var gert ráð fyrir, að ríkistekjurnar yrðu 418 millj. kr. samkvæmt fjárl. Samkvæmt upplýsingum hæstv. fjmrh., Eysteins Jónssonar, sem ég áðan gat, má nú þegar gera ráð fyrir, að tekjur ríkissjóðs á þessu ári verði ekki 418 millj. kr., heldur a.m.k. 485 millj. kr., eða fari allt að 70 millj. kr. fram úr áætlun. Þá skal það tekið fram, að hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, sagði við 2. umr. fjárl., að ef nota ætti þessa upphæð sem viðmiðunartölu, bæri að draga frá henni 25 millj. kr. óvenjulegar tekjur, sem ríkissjóður hefði fengið á yfirstandandi ári í tolla og skatta af virkjununum við Sog og Laxá. Er það í fyrsta skipti, sem hann hefur fengizt til að viðurkenna það, sem ég upplýsti við 1. umr. fjárlfrv., að ríkissjóður hefði haft þessar þjóðnauðsynlegu framkvæmdir að féþúfu í eyðsluhít sína. Er óþarft að fara fleiri orðum um það mál hér, svo ljóslega sýnir það hug og afstöðu stjórnarflokkanna til framkvæmda og eflingar íslenzks atvinnulífs. En þó að þessar 25 millj. kr. séu dregnar frá ríkistekjunum 1953, verða eftir um 460 millj. kr. Talsmenn stjórnarflokkanna hafa haldið því fram við fjárlagaumr. og munu halda því fram við þessar umr., að árið 1953 hafi verið óvenjulega gott ár, eins og það er kallað, og þess vegna sé ekki rétt að gera ráð fyrir, að árið 1954 verði eins gott ár. Sannleikurinn er hins vegar sá, að árið 1953 hefur um ekkert verið óvenjulegt annað en það, að grasspretta var óvenjulega góð, en það hefur ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs, a.m.k. ekki samsumars. Árið 1953 er um flesta hluti meðalár hvað framleiðslu snertir og því heppilegt til viðmiðunar. Auk þess ber að hafa það hugfast, að ef ekkert óvenjulegt dynur yfir, svo sem enn þá meiri aflabrestur en verið hefur á síldveiðum um langt skeið eða ástæðulaust atvinnuleysi og skipulagðir erfiðleikar framleiðslunnar af ráðdeildarlausum valdhöfum, má alltaf gera ráð fyrir, að þjóðartekjur næsta árs og þar með tekjur ríkissjóðs verði nokkru meiri en á yfirstandandi ári hjá þjóð, sem er í vexti, og að öðru jöfnu. Stafar það af því, að í fyrsta lagi bætast árlega við allmargir nýir skattgreiðendur og þar með breikkar skattagrundvöllurinn; í öðru lagi af því, að hin nýja kynslóð leitast við að fullnægja lífsbjargarviðleitni sinni og athafnaþrá jafnvel af meiri stórhug og bjartsýni en fyrri kynslóðir þessa lands, stofnar sinn eigin atvinnurekstur og framleiðslufyrirtæki, leggur sitt nýja framlag til þjóðarbúsins árlega, sem breikkar skattagrundvöllinn og eykur ríkistekjurnar að óbreyttum skatta- og tollalögum. Og þó að hin unga kynslóð sé ekki hert í baráttunni við harðræði elds og ísa eins og hinar eldri kynslóðir, þá er hún hert í baráttunni við spillta, hugsjónalitla og makráða valdhafa, sem glatað hafa trúnni á getu þjóðarinnar og möguleika til að lifa án betlidóms í landi sínu. Þessi atriði, sem ég hef nú lýst, eru sá grundvöllur og það leiðarljós, sem a.m.k. stjórnarandstaðan hefur til að marka afstöðu sína við afgreiðslu fjárl. Ég hef af ásettu ráði rætt þau eins ýtarlega og tök voru á á þeim tíma, sem ég hef til umráða. Geri ég það til þess að skynsöm alþýða þessa lands elgi auðveldara með að átta sig á fánýti þeirra blekkinga, sem talsmenn hæstv. ríkisstj. munu halda hér fram, að till. okkar þjóðvarnarmanna hafi verið óraunhæfar og af þeim sökum hafi þær verið felldar af stjórnarliðinu handjárnuðu. Við hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, lögðum til með hliðsjón af framangreindum rökum, að tekjur ríkissjóðs árið 1954 yrðu áætlaðar á fjárl. ekki 485 millj. kr., eins og upplýst er að þær muni verða 1953, heldur aðeins 464 millj. kr., eða 37 millj. kr. hærri en hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, lagði sjálfur til í fjárlfrv. Er það mun lægri upphæð en umframtekjur ríkissjóðs hafa reynzt árlega um langt skeið. Má því öllum ljóst vera, að varlega var í sakirnar farið. Rökstuddum við þessar till. okkar allýtarlega lið fyrir lið, þótt ekki sé tími til að rekja það hér. Þarf varla að taka það fram, að hv. þingmenn stjórnarflokkanna voru látnir fella þessar till. allar, þó að þeim væri öllum ljóst, að tíminn mundi eiga eftir að sanna, að þær voru sannleikanum samkvæmari en það, sem þeir voru látnir samþykkja. Þó skal viðurkennt, að meiri hl. fjvn. lagði til og fékk samþ. með atkvæðum stjórnarandstöðunnar, að tekjur ríkissjóðs yrðu áætlaðar 161/2 millj. kr. hærri en hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, hafði lagt til. Er skylt að veita meiri hl. fjvn. viðurkenningu fyrir þá karlmennsku, sem hann þar sýndi, þótt í litlu væri, þar sem vitað er, að þetta var fyrst og fremst gert til að gefa almenningi vísbendingu um það, hvers eðlis fjárlfrv. er svo og frágangur þess frá hendi ráðh. En megintilgangur hæstv. ríkisstj. með því að áætla ríkistekjurnar visvítandi 50–100 millj. kr. lægri árlega en þær raunverulega verða er svo sem kunnugt er sá að vera óbundin af ákvörðunum Alþingis um umframgreiðslur úr ríkissjóði til valdabaráttu og atkvæðasnapa stjórnarflokkanna. Þá lögðum við þingmenn Þjóðvfl. Íslands fram nokkrar till. til sparnaðar í ríkisrekstrinum. Lögðum við m.a. til, að aðeins væri starfandi eitt sendiráð á Norðurlöndum, að lækkaður yrði um nokkur hundruð þús. kr. ferðakostnaður og annar kostnaður við tilgangs- og nauðsynjalausar tildursráðstafanir úti í löndum og lúxusflakk stjórnargæðinga og fleira þess háttar. Samtals námu þessar sparnaðartill. okkar á ríkisrekstrinum um 2.2 millj. kr., og kynni ýmsum að finnast varlega í sakirnar farið. Þessar till. voru þó allar felldar af stjórnarflokkunum, og voru hv. þm. stjórnarflokkanna einir um það afrek og sýndu með því ótvírætt, að þeir vilja ekkert spara í ríkisrekstrinum, enda vitað, að stjórnarflokkarnir líta þannig á, að nú sé svo komið, að eina von þeirra til að halda völdum sé bundin við það, að hæstv. ríkisstj. ausi til þess fé úr ríkissjóði. Það eina, sem hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, hafði til þessara mála að leggja við fjárlagaumræðurnar yfirleitt, var það, að nauðsynlegt væri að framkvæma rannsókn á því, á hvern hátt mætti spara í ríkisrekstrinum. Nefni ég þetta fyrst og fremst vegna þess, að þetta mun verða eitt meginatriðið í ræðu þessa hæstv. ráðh. við þessar umr. Vil ég ráðleggja mönnum að gjalda varhuga við alvöru þessara orða, þegar þau koma frá hæstv. núverandi fjmrh. Færi ég þau rök fyrir því, auk þess sem þegar er greint, að hv. 2. þm. Eyf., Magnús Jónsson, sem var frsm. meiri hl. fjvn. við 2. umr. fjárl., gat þess, að fyrir nokkru hefði verið starfandi sparnaðarnefnd á vegum ríkisstj. til að rannsaka og gera till. um sparnað í rekstri ríkisins og ríkisstofnana, hefði þessi n. lagt fram allýtarlegar till. til sparnaðar, þ. á m., að ýmsir embættismenn ríkisins afhentu bifreiðar, sem þeir hefðu á kostnað ríkissjóðs. Árangurinn af þessum sparnaðartillögum sagði þessi hv. þm. orðrétt þann: „að aðeins einn embættismaður hefði afhent sinn bil og þar við hefði setið“. Þetta þýðir það, að ríkisstj. núverandi stjórnarflokka kostaði sparnaðarnefnd af ríkisfé og hafði siðan till. hennar að engu. Þá bið ég menn einnig að athuga það vandlega, að allar till. um aukinn rekstrarkostnað ríkisins á undanförnum árum, sem samþ. hafa verið, hafa komið frá núverandi stjórnarflokkum, sem öll ráð hafa haft í hendi sér. Till. Alþfl. og Sósfl. í þeim etnum hafa allar verið felldar, og Þjóðvfl. hefur engar till. borið fram um aukinn rekstrarkostnað ríkissjóðs. Bið ég menn að hafa þetta vandlega hugfast. Til enn frekari rökstuðnings í þessu efni skal ég lesa nokkur orð úr framsöguræðu hv. 2. þm. Eyf., Magnúsar Jónssonar, við 2. umr. fjári., sem birt var í Morgunblaðinu 10. des. s.l. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Undanfarin ár hefur hinn sívaxandi rekstrarkostnaður ríkisins og hækkun lögboðinna framlaga valdið því, að hlutur hinna verklegu framkvæmda hefur orðið æ minni.“ Það mun tæplega unnt að lýsa hinni óheilbrigðu fjármálastefnu núverandi valdhafa öllu betur í jafnfáum orðum. Í stað þess að vera lyftistöng fyrir atvinnu- og efnahagslífið í landinu eru fjárlög og fjármálastefna hæstv. ríkisstj. drápsklyf og fjötur á eðlilegu athafnalífi landsmanna. Útgjöld ríkissjóðs eru að langmestu leyti bundin með löggjöf, sem þingmeirihluta þarf til að breyta, löggjöf, sem ekki verður breytt í jákvæða átt, fyrr en kominn er á Alþ. meiri hl., sem hefur skilning á því, að auðugu menningarlífi, félagsstarfsemi og sjálfsögðum kröfum nútíma þjóðfélags um lífsþægindi getur þjóðin aðeins með einu móti haldið uppi og fullnægt, með því, að efnahags- og atvinnulíf hennar geti risið undir þeim fórnum, sem slíkt hefur óhjákvæmilega í för með sér, að kröfur, sem gerðar eru í þessu efni til efnahagslífsins umfram getu þess, valda aðeins hruni og upplausn og grafa undan tilveru og sjálfstæði þjóðarinnar, eins og berlega hefur komið í ljós hin síðari ár. Af þessum sökum hefur Þjóðvfl. Íslands haldið því fram og mun gera, að þjóðin verði í þessum efnum að neita sér um mjög margt, á meðan hún er að koma efnahagslífi sínu og framleiðslu í það horf, að það geti borið uppi það menningarlíf og afkomuöryggi, sem hún á margfaldlega skilið, en þessu takmarki nær þjóðin aðeins með einu móti: með fórnum og framkvæmdum sjálfrar sín, en aldrei með ölmusugjöfum auðugra vina né stórhættulegu og lífsfjandsamlegu hernaðarbrölti í landi sínu. Í ljósi þessara óhrekjanlegu sanninda bárum við hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, fram þær brtt. við fjárlfrv., að þeim samtals 39 millj. kr., sem við lögðum til að tekjur ríkissjóðs yrðu hækkaðar um og sparaðar í ríkisrekstri, yrði varið á þann veg, að 15 millj. kr. rynnu til nýrra atvinnuframkvæmda, fyrst og fremst til að hefja undirbúning að ýmiss konar þjóðnýtum iðnaði í stórum stíl, sem skipulega yrði byggður upp á nokkrum árum með árlegum framlögum og lánsfé til að veita vaxandi þjóðfélagi nauðsynleg viðfangsefni og lífsmöguleika. Þá lögðum við til, að 6 millj. kr. yrði varið til fiskveiðasjóðs til eflingar sjávarútveginum á sama hátt, að 5 millj. kr. af ríkisfé yrði varið til byggingar sementsverksmiðjunnar auk lánsfjár í stað 1 millj., sem hæstv. ríkisstj. hyggst veita til þess verks, sem sýnilega þýðir það, að ekkert á að þoka byggingu sementsverksmiðjunnar áfram á næsta ári. Loks lögðum við til, að 7 millj. kr. yrðu látnar renna til væntanlegrar veðdeildar Iðnaðarbanka Íslands, sem lánaði þær síðan út til að byggja yfir það fólk, sem nú þegar hefur beðið tjón á heilsu sinni við það að búa í hriplekum braggaskriflum og öðru slíku húsnæði, sem á engan hátt er mannsæmandi. Var þessi till. okkar miðuð við það þrennt: að útrýma því húsnæði, sem ég gat um, úr tölu mannabústaða, tryggja byggingariðnaðinum aðgang að lánsfé, svo að takast mætti að hefja byggingu í stórum stíl á einföldum og ódýrum, en heilsusamlegum íbúðum án íburðar og komast fram hjá þeirri sérkennilegu peningapólitík Landsbanka Íslands, sem telur sér hentast að binda útlán sín í velflestu öðru en varanlegum fasteignum og lánar ekki nema 55 kr. út á rúmmetra í íbúðarhúsum á sama hátt og gert var fyrir 40–50 árum, ef hann þá veitir lán til íbúðarhúsabygginga. Auk þessa bárum við fram nokkrar minni brtt., sem ekki vinnst tími til að rekja. Útgjaldatill. okkar námu samtals 36.5 millj. kr. og voru því 2.5 millj. kr. lægri en tekjuhækkunar- og sparnaðartill., og mun það í fyrsta skipti í þingsögunni, að stjórnarandstöðuflokkur ber fram lægri till. til útgjalda en til hækkunar á tekjum. Er rétt, að menn hafi það atriði hugfast, þegar stjórnarliðið fer að fjargviðrast út af því, hvað till. þjóðvarnarmanna um fjárlagaafgreiðslu hafi verið óraunhæfar, en það mun það lið gera, ef ég þekki það rétt. Allar þessar till. voru hv. þm. stjórnarflokkanna látnir fella, og vil ég geta þess hér, að mér hefur þótt átakanlegt að horfa upp á það, hvað þessir hv. þm., sem sumir hverjir a.m.k. hafa reynt að sýna nokkra fyrirferð og reisn heima í héraði, eru fyrirferðarlitlir í vösum flokksleiðtoganna, þegar á þing kemur. En þannig verða þeir látnir afgreiða fjárl. á þessu þingi með æ minni hlut hinna verklegu framkvæmda og sívaxandi rekstrarkostnaði ríkisins, eins og hv. þm. Eyf., Magnús Jónsson, komst svo réttilega að orði. Sem smádæmi um hinn sívaxandi rekstrarkostnað ríkisins og óhófseyðslu hæstv. ríkisstj. má nefna það, að 6 ráðh. halda nú samtals 7 bíla og a.m.k. 5 fastráðna einkabílstjóra á ríkiskostnað, að hæstv. forsrh., Ólafur Thors, og fjmrh., Eysteinn Jónsson, létu sér sæma að bera fram till. um það, að hæstv. utanrrh., Kristni Guðmundssyni, skyldi greitt þingfararkaup eins og þm., þó að hann sé ekki þm. Mun þá þessi hæstv. ráðh. kosta ríkissjóð með öllu saman, ráðherralaunum, þingfararkaupi, lúxusbíl, einkabílstjóra, nær 8000 kr. húsaleigu á mánuði, sem ekkert fordæmi er fyrir að greiða, risnu o.fl., o.fl., um 300 þús. kr. á ári eða helmingi hærri upphæð en hæstv. ríkisstj. taldi ríkissjóð hafa efni á að veita Slysavarnafélagi Íslands til almennra slysavarna. Er það dæmi þó auðleyst, hvort þjóðinni er nauðsynlegra sex dáðlitlir ráðherrar eða öflugar slysavarnir á sjó og landi. Þá nefni ég það og til, sem vitað er, að ráðherrar hafa notað vald sitt og aðstöðu til að koma sonum sínum og tengdasonum á ríkisjötuna, eins og t.d. hæstv. landbrh., Steingrímur Steinþórsson, og fyrrv. hæstv. landbrh., Hermann Jónasson, og jafnvel veitt þeim frí frá störfum á eftir til langdvala erlendis. Loks nefni ég það, að sömu dagana og hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, flutti ræðu á Alþ. um nauðsyn þess að rannsaka, á hvern hátt mætti spara í ríkisrekstrinum, réð hann sjálfur tvo menn til að starfa hjá ríkisstofnun, sem heyrir undir hann og ég get nefnt, ef óskað er, að forstöðumönnum þeirrar stofnunar forspurðum, og vissu þeir ekki, hvað þeir áttu að láta mennina gera, þegar þeir birtust í fyrirtækinu. - Skora ég á hæstv. ríkisstj. að hrekja þessi atriði, ef ekki er rétt með farið. Þannig undirbýr hæstv. ríkisstj. líf og lífsmöguleika komandi kynslóðar þessa lands. Á þennan hátt býr hún þjóðina undir það að geta 2-faldazt á næstu 40 árum og séð 300 þús. manns farborða í landinn af eigin rammleik - með sívaxandi rekstrarkostnaði ríkisins og minnkandi framlögum til verklegra framkvæmda. Með ráðdeildarlausu óhófsbruðli, erlendum neyzlulánum og sníkjum lifir þessi hæstv. ríkisstj. í dag langt um efni fram og skrifar skuldina hjá þeirri kynslóð, sem við á að taka, svo að hún geti stunið undir okinu. Þær minjar lætur hún eftir sig, þegar hún hverfur, og mundi það eitt halda smán hennar á lofti langt fram í tímann, þótt ekki kæmi annað til. Með fjárlfrv. því, sem hér liggur fyrir, bætir hæstv. ríkisstj. heimsmet sitt í skattakúgun og fjármálaóstjórn einu sinni enn. Raunverulegar ríkistekjur munu verða árið 1954 nær 500 millj. kr., þó að þær séu ekki áætlaðar nema 443 millj. kr. á fjárl. Við það ber að bæta bátagjaldeyrisokrinu, sem á næsta ári mun nema 70–100 millj. kr., þar sem vitað er, að það á að auka eftir áramótin. Ríkisálögurnar 1954 munu því nálgast 600 millj. kr., og má fullyrða, að hvergi í veröldinni séu þær jafnháar miðað við þjóðartekjur né hlutfallslega minna af slíkri upphæð varið til verklegra framkvæmda. Slíkt er fjármálavit hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á þeim fáu mínútum, sem ég hef hér til umráða í kvöld, hlýt ég að takmarka mál mitt við fá atriði, og er þó margs að geta, þegar til umr. er stefna og starfshættir hæstv. núverandi ríkisstj. Ég mun að þessu sinni einskorða mig við stefnu stjórnarinnar og allt hátterni gagnvart einum mikilvægasta atvinnuvegi þjóðarinnar, þeim atvinnuvegi, sem leggur til nálega alla útflutningsframleiðslu landsins, sjávarútveginum. Ég vil taka það fram þegar í upphafi, að ég geri engan mun á hæstv. núverandi ríkisstj. og þeirri, sem sat næst á undan. Að báðum standa sömu flokkar, áhrifamennirnir eru hinir sömu, og í öllu, sem máli skiptir, er stjórnarstefnan hin sama. Virðist lítið annað hafa gerzt en það, að þeir Ólafur og Steingrímur hafa skipt um stól. Það, sem ég segi hér um stefnu stjórnarinnar, gerðir og aðgerðaleysi, á við um ríkisstj. þá, sem mynduð var á öndverðu ári 1950 undir forsæti Steingríms Steinþórssonar, en var á síðasta sumri endurskipulögð og hlítir nú forustu Ólafs Thors. Eins og flestum er í minni, hófst ferill ríkisstjórnar Steingríms Steinþórssonar á því, að gengi íslenzkrar krónu var stórlega lækkað. Ráðunautar stjórnarinnar í efnahagsmálum, tveir sprenglærðir hagfræðingar, höfðu reiknað það út, að gengisfelling væri sú læknisaðgerð, sem koma mundi atvinnu- og efnahagslífi þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll. Stjórnarforkólfarnir tóku þessu sem fagnaðarboðskap, létu þeyta lúðra og berja bumbur og sögðu við þjóðina: Nú grípum við hnífinn og skerum brott meinsemdina. Gengislækkun er allra meina bót, einkum þegar fram í sækir. - Efnahagslegt jafnvægi var það takmark, sem stj. þessi benti á eins og skinandi vita, þegar verið var að fá þjóðina til að sætta sig við þungbærar afleiðingar gengisfallsins. Hvernig hefur stefna stjórnarinnar reynzt í framkvæmd? Er ekki fyrir löngu náð hinu glæsta takmarki, efnahagslegu jafnvægi? Hafa ekki bráðabirgðaóþægindin, sem aðeins áttu að gera vart við sig fyrst í stað, horfið með öllu? Væntanlega eru nú gróin öll mein eftir læknisaðgerðina. Hvernig er þessu háttað að því er sjávarútveginn varðar, þann atvinnuveg, sem læknisaðgerðin átti fyrst og fremst að duga? Sannleikurinn er sá, að þegar á fyrsta ári, sem þessi stjórnarstefna fékk að reyna sig í framkvæmd, kom í ljós, að hún var röng. Þrátt fyrir gengislækkun barðist bátaútvegurinn í bökkum og komst ekki af. Þá var gripið til einmitt þeirra ráðstafana, sem höfðu verið fordæmdar sérstaklega af stjórninni, þegar hún kom til valda, og þá eindregið varað við af sérfræðingum hennar, þ.e. tvöfaldrar skráningar á krónunni. Það var gert með bátagjaldeyrisálaginu svo kallaða, þegar útflytjendum vissra afurða var veittur einkaréttur á tilteknum vörutegundum, sem þeir máttu leggja á háan skatt, sem almenningur í landinn verður síðan að stritast við að borga í stórhækkuðu vöruverði. Þetta er enginn smáræðisskattur, heldur nemur hann nú 80–90 millj. kr. á ári eða jafnvel enn þá hærri upphæð. Hefði einhver glóra af viti átt að vera í skattlagningu þessari, varð af hálfu ríkisvaldsins að búa svo um hnútana, að sjómenn og útgerðarmenn, hinir raunverulegu eigendur og framleiðendur fisksins, fengju einir að njóta fríðindanna, það væru þeir, sem mættu flytja inn bátagjaldeyrisvörurnar og leggja á þær hina lögleyfðu verðhækkun. Þessir fjármunir, sem neytendur greiða, um leið og þeir kaupa vöruna, áttu að sjálfsögðu að ganga til þess að stórhækka fiskverðið og bæta afkomu bátaútvegsins og sjómannanna. Hvernig hefur þetta nú verið framkvæmt? Það hefur verið gert með þeim endemum, að mig skortir orð til að lýsa því svo sem vert væri. Bátagjaldeyrisskipulagið hefur leitt af sér gegndarlaust brask og okur án þess að koma þeim aðilum að verulegu gagni, sem fyrst og fremst hefðu átt að njóta þessarar skattlagningar í hækkuðu fiskverði, sjómönnunum á bátaflotanum. Af hálfu ríkisvaldsins er bókstaflega ekkert eftirlit með því, hvað verður af öllum þeim fjármunum, sem með bátagjaldeyrisálaginu eru píndir út úr almenningi. Tveir aðilar eru látnir berjast og bítast um fiskverðið, Landssamband ísl. útvegsmanna annars vegar, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hins vegar. Landssambandið og Sölumiðstöðin togast á um verðið í byrjun hverrar vertíðar. Þeir menn, sem hætta lífi sínu á sjónum og draga fiskinn úr djúpinu, hafa þar ekkert um að segja. Þeim er skammtaður sá vesæli skerfur, sem eftir verður, þegar allir aðrir hafa svikalaust fengið sitt. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og S.Í.S. hafa undir verndarvæng ríkisstj. fengið einokunaraðstöðu um sölu á hraðfrystum fiski. Frystihúsin hafa þar af leiðandi stórfellda hagsmuni af því að halda fiskverðinu sem allra lægstu, enda hafa þau gert það rækilega. Sölusamband ísl. fiskframleiðenda, sem hefur einokunaraðstöðu um sölu á saltfiski, hefur einnig hagsmuni af því, að sjómenn fái sem allra lægst verð fyrir fiskinn. Þetta hefur allt átt hlut að því að halda fiskverðinu til sjómanna og smáútvegsmanna niðri. Á sama tíma og sannanlegt er, að norskir fiskimenn fá kr. 1.60 fyrir kg af slægðum fiski með haus, fá íslenzkir sjómenn kr. 1.05. Hvers njóta þá hinir raunverulegu framleiðendur, sjómennirnir, af bátagjaldeyrinum? Þeir fengu fiskverðið hækkað um eina vesæla 10 aura kg, úr 95 aurum í kr. 1.05. Á þeim bitnar síðan eins og öðrum landsmönnum hin stórkostlega verðhækkun, sem bátagjaldeyrisálagið veldur. Framkvæmd þessa bátagjaldeyriskerfis hefur, eins og ég áðan sagði, verið fyrir neðan allar hellur, og á ríkisstj. á því mesta sök. Raunverulega hefur hún fengið þessa skattheimtu í hendur pólitískum vildarvinum sínum og alls konar fjárbrallsmönnum, og það eru milliliðirnir fyrst og fremst, sem græða. Eftirlit af hálfu hins opinbera er bókstaflega ekki neitt. Litlar upplýsingar liggja fyrir um það, hve mikið fé hefur verið innheimt samkv. bátagjaldeyriskerfinn. Engar skýrslur sýna, hve mikið fé hefur runnið til bátanna, þ.e. útvegsmanna og sjómanna, og á hinn bóginn, hve mikið til frystihúsa og annarra fiskseljenda. Hitt vitum við, að með bátagjaldeyrisálagi eru nú fluttir inn ótrúlegustu vöruflokkar, jafnvel ýmsar brýnar nauðsynjavörur, svo sem fatnaður, sumar neyzluvörur almennings og vörur og tæki, sem framleiðslan sjálf verður að nota. Svo langt hefur verið gengið, að bátagjaldeyrir er lagður á sumar þær vörur, sem útvegurinn þarfnast til eigin nota og getur með engu móti án verið. Er þar í bezta tilfetli um millifærslu á fé að ræða úr einum vasa útgerðarmannsins í annan, en jafnframt er þó óviðkomandi aðilum gefinn kostur á að taka háa tolla af þessari millifærslu, ekki aðeins hraðfrystihúsum og öðrum fiskútflytjendum, heldur er heildsölum greiddur mikill skattur af flutningi peninganna milli vasa útgerðarmannsins. Ríkisstj. er sjálfri sér trú í þessu sem öðru og þeirri stefnu sinni að veita hvers konar spákaupmönnum og bröskurum fríðindi á kostnað framleiðslunnar og almennings. Ég hef þegar leitt rök að því, að bátagjaldeyririnn hefur stóraukið dýrtíðina í landinu og leggst með miklum þunga á alla alþýðu manna. Ég hef einnig leitt rök að því, að skattur þessi kemur að sáralitlum notum þeim aðilum, sem sagt var að hann ætti að hjálpa, útgerðarmönnum og sjómönnum, og allar líkur benda til þess, að hann valdi sjómönnum beinlínis fjárhagslegu tjóni. Svo smánarlega lítið fá þeir í sinn hlut, að það vegur ekki einn sinni upp á móti þeirri auknu dýrtíð, sem á þá leggst vegna skattheimtunnar. Þeir bátaútvegsmenn, sem ekki hafa aðstöðu til að græða á meðferð og sölu aflans, eru og mjög illa settir. Þeir reka báta sína með stórtapi. Lánsstofnanir eru þeim að mestu eða öllu leyti lokaðar, enda er nú svo komið um fjölda þessara manna, að þeir hafa orðið að leita á náðir frystihúsa og fiskimjölsverksmiðja, sem þeir skipta við, og fengið hjá þeim brýnustu rekstrarlán til á væntanlegan afla. Þar voru peningarnir til. Meðan hlutarsjómaðurinn býr við smánarkjör og smáútvegsmaðurinn sekkur æ dýpra í skuldafenið, græða aðrir aðilar milljónatugi eða hundruð milljóna á því að verka fiskinn, selja hann úr landi, kaupa vörur fyrir verðmætið og selja almenningi á óheyrilegu verði. Frystihúsrekandi hefur fullyrt hiklaust í mín eyru, að frystihús megi hæglega við því að taka bát á leigu til að tryggja sér hráefni og tapa á útgerð bátsins allt að 75 þús. kr. yfir vertíðina. Fiski báturinn 350 smálestir af fiski, náist tapið upp og meira en það í gróða þeim, sem verður af meðferð aflans og sölu. Svona er fiskverðinu haldið niðri og þar með komið í veg fyrir það, að sjómaðurinn fái rétt verð fyrir vöru sína. Talið er eðlilegt, að bóndinn leggi fram sína reikninga og segi: Þetta þarf ég að fá fyrir kjötið og þetta fyrir mjólkina til þess að geta framfleytt mér og fjölskyldu minni og lifað sómasamlegu lífi. - Auðvitað þarf bóndinn að búa við sæmilega afkomu, en þess þarf sjómaðurinn líka. Enginn kemur til hans og spyr, hvað fiskverðið þurfi að vera hátt, til þess að hann geti lifað. Þar er byrjað á öfugum enda. Nú er reglan yfirleitt sú, að fiskur er seldur í skiptum fyrir aðrar vörur, sem fluttar eru til landsins. Fiskseljendur, bankar, ríkissjóður, heildsalar og smásalar sjá allir um sitt og riflega það. Hver þessara aðila um sig sópar til sin vænum fúlgum af sölu þeirra verðmæta, sem fást fyrir fisk sjómannsins. Loks er komið til sjómannsins og sagt við hann: Þetta varð nú eftir, þegar allir hinir höfðu tekið sinn toll. Hinir þurftu svo mikið, að þú verður að láta þér krónuna og fimmeyringinn nægja. - Hér er ekki að því spurt, hvað sjómaðurinn þurfi mikið í kaup í dýrtíðinni til að halda lífinu í sjálfum sér, konu sinni og börnum. Enginn reiknar út, hvað réttmætt er að greiða honum fyrir að hætta láfi sinn til að sækja fiskinn, svo að þjóðin geti fengið vörur, ríkið, fiskseljendur og milliliðir grætt. Enginn spyr, hvað sanngjarnt sé að fiskimaðurinn fái í kaup fyrir lengsta og strangasta vinnudag, sem þekkist hér á landi. Nei, allir hinir skulu fá sinn skammt ríflega mældan, sjómaðurinn molana, sem eftir verða. Þetta eru engar ýkjur. Tökum dæmi: Vélbátur fiskar fyrir 380 þús. kr. á vertíð. Kaupendur aflans: frystihús, lýsisbræðslur og fiskimjölsverksmiðjur - vinna úr honum ýmsar afurðir og selja þær til útlanda fyrir 600 þús. kr. Nú eru keyptar vörur fyrir þessa upphæð. Sé um clearing-land að ræða, er bátaálagið ekki nema 26%, en 61% ella. Segjum, að keypt sé fyrir fiskinn vefnaðarvara í miðlungsháum tollflokki. Þá lítur dæmið þannig út: Á vöruna leggst ýmis smákostnaður, svo sem bankakostnaður,. gjald til hafna, uppskipun og heimkeyrsla, samtals 30 þús. kr. hlutur ríkissjóðs, verðtollur, vörumagnstollur og söluskattur, 345 þús. Bátagjaldeyrir 135 þús. 10% heildsöluálagning og 25% smásöluálagning 405 þús. Útsöluverð vörunnar er því hvorki meira né minna en 1 millj. 515 þús. kr. Væri hins vegar um að ræða vöru í háum tollflokki og keypta fyrir frjálsan gjaldeyri með 61% álagi, mundi hún hlaða á sig miklu hærri upphæð. Þá fengju neytendur að greiða útflutningsverð fiskafurðanna meira en þrefaldað. Heildsölu- og smásöluálagningu í dæmi þessu hef ég reiknað út samkv. þeim álagningarreglum, sem um var samið við lausn verkfallsins mikla í fyrra. Mun óhætt að fullyrða, að fráleitt er álagningin lægri en þar var ráð fyrir gert. Ástand bátaútvegsins er nú í stuttu máli sem hér segir: Fjöldi vélbátaeigenda á í megnustu erfiðleikum, og margir hafa lent í vanskilum. Engar líkur eru til þess, að bátar komist á flot á vetrarvertíð að óbreyttu ástandi. Kjör hlutarsjómanna eru þjóðinni allri til smánar og ríkisstj. og Alþ. þó mest, sem hafa tök á því að kippa þeim í lag. Ég þori að fullyrða, að sjómenn fást ekki út á bátaflotann í vetur, nema fiskverðið hækki til mikilla muna. Nú um komandi áramót er fyrirsjáanlegt, að í sambandi við útveginn verður ríkjandi fullkomið neyðarástand, vafalaust verra en nokkru sinni fyrr. Sjómenn hafa þegar krafizt þess, að fiskverðið hækki mjög verulega. Þeirri kröfu hljóta þeir að fylgja fast eftir. Frá stjórnarvöldum landsins hefur ekki heyrzt eitt einasta orð um það, til hvaða ráða þau ætli að gripa til að leysa þetta stórmál. Nú spyr ég hæstv. ríkisstj. og skora á hana að svara afdráttarlaust: Hvað ætlar hún að gera til að rétta hag sjómanna og útvegsmanna? Ætlar hún ekkert að gera? Það þýðir ekki að segja neinum heilvita manni, að ekki sé hægt að gera neitt. Allir vita, að hraðfrystihúsin hafa grætt. Þeir, sem flytja út hertan fisk og saltfisk, hafa grætt. Eigendur fiskimjölsverksmiðja hafa stórgrætt. Þeir, sem selja bátaflotanum nauðsynjar, svo sem olíufélögin, græða milljónatugi. Bankarnir hafa grætt. Þeir, sem annast vöruflutninga frá landinu og til þess, græða stórfé. Ríkissjóður hefur grætt. Heildsalar hafa rakað saman gróða. Á hverju hafa nú allir þessir aðilar auðgazt? Undirstaða þessa gróða er fiskurinn, sem sjómaðurinn sækir á miðin og flytur að landi. Starf hans og útvegsmannsins auðgar stórlega alla þá, sem um framleiðslu þeirra fjalla. Þó eru hlutarsjómenn nú einhver verst launaða atvinnustétt í þessu landi. Það er afdráttarlaus krafa Þjóðvarnarflokks Íslands á hendur ríkisstj., að kjör hlutarsjómanna verði stórbætt nú þegar og fiskverð hækkað til mikilla muna. Verði það ekki gert, er alveg fyrirsjáanlegt, að ekki fást menn á bátaflotann á komandi vertíð. Hvar á þá að taka gróðann? Bátagjaldeyrisskipulagið, eins og því er háttað, er óhæft með öllu. Vissulega er hægt að grípa til annarra ráðstafana til að rétta hag sjómanna og útvegsmanna. Fella má niður tolla af nauðsynjum til útgerðar og auðvelda útvegsmönnum eða samlögum þeirra að flytja þær inn án milliliðakostnaðar. Þá er og hægt að afnema gjöld, sem renna í ríkissjóð frá þessum undirstöðuatvinnuvegi. Leiðir má finna til að draga úr rekstrarkostnaði bátanna. Og síðast en ekki sízt er nauðsynlegt að brjóta einokun fiskútflutningsins og hækka með því móti stórlega fiskverð til sjómanna og útvegsmanna. Ég þykist raunar vita, að hæstv. ríkisstj. geri ekkert af þessu. Bátagjaldeyriskerfið heldur áfram. En þá hlýtur það að vera skýlaus krafa, að þannig verði um hnútana búið, að þeir aðilar fái að njóta þessara hlunninda, sem eiga til þess allan rétt. Þetta getur hæstv. ríkisstj. gert með breyttri reglugerð og öflugu eftirliti, og það er skylda hennar að gera það. Enn mætti tala langt mál um hug núverandi stjórnarvalda í garð sjávarútvegsins, eins og hann birtist í afgreiðslu fjárlfrv. fyrir árið 1954. Á 16. gr. eru hinar helztu fjárveitingar til atvinnumála. Ætla mætti, að á fjárlagaáætlun, þar sem gjöldin eru áætluð yfir 400 millj., renni drjúgur skildingur til þess atvinnuvegar, sem framleiðir mestallar útflutningsafurðir þjóðarinnar. Og hver er svo upphæðin? Til sjávarútvegsmála eru ætlaðar rúmar 6 millj. kr. Það er þeim mun lægri upphæð en fer til rekstrar stjórnarráðsins sem ráðherralaununum svarar. Það er nokkru lægri upphæð en áætluð er í kostnað við utanríkisþjónustuna. Það er tæpur fjórðungur þeirrar fjárhæðar, sem fer í dómgæzlu og lögreglustjórn. Ekki var skilningurinn á málefnum sjómannastéttarinnar meiri en svo, að allar till., sem við þjóðvarnarmenn fluttum við 2. umr. fjárl. um lítils háttar bragarbót í málum sjávarútvegsins, voru umsvifalaust drepnar. Fellt var að leggja 6 millj. kr. til fiskveiðasjóðs, fellt var að hækka um 1/2 millj. framlag til vitabygginga, fellt að leggja 800 þús. kr. til dvalarheimilis aldraðra sjómanna, fellt að verja 300 þús. til kennslu í sjóvinnu. Jafnvel það var fellt með 34 atkv. stjórnarliða að auka lítils háttar hinn smánarlega lága styrk til Slysavarnafélags Íslands. Þetta eru jólakveðjurnar til sjómanna frá Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn. Tími minn er nú þrotinn, en annað kvöld mun ég að öllu forfallalausu koma aftur hingað í eldhúsið og ræða nokkru nánar stefnu hæstv. ríkisstj. í efnahags- og atvinnumálum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Mér gefst ekki tími til að ræða frv. til fjárl. fyrir árið 1954, sem hér liggur fyrir til umr. Þess í stað mun ég taka til athugunar þá hlið málsins, sem snýr að verkalýðshreyfingunni og meðlimum hennar, og sýna fram á, hvernig ríkisvaldið hefur ár eftir ár ráðizt á lífskjör fólksins og þrengt kosti þess í krafti þess meirihlutavalds, sem andstöðuflokkar alþýðunnar hafa haft og hafa enn á Alþingi. Á árunum 1942–46 tókst verkalýðssamtökunum undir forustu Sósfl. að fá kjör sín stórlega bætt. 8 stunda vinnudagur var viðurkenndur með samningi við atvinnurekendur án skerðingar á dagkaupi, orlofslög samþykkt á Alþ., tryggingar stórlega auknar, þrælalögin illræmdu brotin á bak aftur undir forustu verkamannafélagsins Dagsbrúnar og fleiri verkalýðsfélaga, kaupgjald hækkaði allverulega, og nýr vísitölugrundvöllur var samþykktur o.fl., o.fl. Ég hef ekki tíma til að ræða um hið glæsilega tímabil nýsköpunarstjórnarinnar, en á þeim árum bjó alþýðan við þau beztu lífskjör, sem hún hafði nokkurn tíma haft, enda næg atvinna fyrir alla þá, sem vildu og gátu unnið. Allan tímann frá árinu 1947 og til þessa dags hafa allar ríkisstjórnir beitt áhrifum sínum til þess að ná aftur af verkalýðnum þeim stórfelldu kjarabótum, sem alþýðan hafði áunnið sér á árunum 1942–47. Rétt er að benda á, að það var stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar, sem hafði forustuna um að ræna því af almenningi, sem áunnizt hafði á tímabili nýsköpunarstj., með geysilegum tolla- og skattaálögum og beinum árásum á verkalýðssamtökin með bindingu vísitölunnar. Árið 1950 var mynduð ný ríkisstj. af Framsfl. og Sjálfstfl. undir forsæti Steingríms Steinþórssonar. Strax í upphafi var það lýðum ljóst, að hér var setzt í valdastólinn ríkisstj., sem ekki mundi hika við að vega allharkalega að hagsmunum launastéttanna, jafnhliða því, sem hún mundi í einu og öllu reynast hið þægasta verkfæri í höndum braskara og amerískrar yfirgangsstefnu, sem nú er farin að láta allmjög til sín taka um utanríkis- og innanríkismál Íslendinga. Árásarinnar var ekki lengi að bíða. Fyrsta og aðalmálið, sem hin nýmyndaða ríkisstj. beitti sér fyrir, var að koma á gengisfellingu íslenzku krónunnar. Mun það hafa verið gert eftir kröfum stjórnar Bandaríkjanna og sett sem skilyrði fyrir hinni marglofuðu og umtöluðu Marshallaðstoð. Gengisskráningarfrv. ríkisstj. var barið í gegn með hinni mestu hörku þrátt fyrir eindregin mótmæli allrar verkalýðshreyfingarinnar. Þm. Sósfl. og aðrir þm. stjórnarandstöðunnar vöruðu við hinum skaðlegu áhrifum gengisfellingarinnar, en allar slíkar aðvaranir voru virtar að vettugi. Gengisskráningarlögin voru samþykkt af öllu stjórnarliðinu. Þar með var hafin stærsta og svívirðilegasta árásin, sem gerð hefur verið á lífskjör alls vinnandi fólks í landinu. Með verðfellingu krónunnar var öllu verðiagi kippt úr skorðum. Verð á öllum erlendum vörum hækkaði hröðum skrefum, en kaupgjald hækkaði ekki nema að litlu leyti miðað við hina ört vaxandi dýrtíð, sem nú flæddi yfir þjóðina og veitti öllum launþegum hinar þyngstu búsifjar. Það sýndi sig fljótlega, að gengisfellingin var engin lausn á vandamálinu, heldur hið gagnstæða. Loforð ríkisstj. um að tryggja sjávarútveginum örugga afkomu og skapa öryggi og festu í atvinnumálum þjóðarinnar reyndust vera helber svik og blekkingar. Útgerðin stóð hallari fæti en nokkru sinni fyrr, og allt virtist ramba á barmi gjaldþrots og stöðvunar. Atvinnuleysi jókst til muna, og öll alþýða manna var að sligast fjárhagslega undan ofurþunga skatta- og tollaáþjánar og sívaxandi dýrtíðar. Þegar sýnt var, að felling krónunnar kom ekki útgerðinni að því haldi, sem lofað hafði verið, var gripið til nýrra áður óþekktra ráðstafana. Bátagjaldeyrisfyrirkomulaginu var komið á, án þess að leitað væri eftir samþykki Alþ., verðlagseftirlitið á erlendum vörum afnumið, lög um húsaleigu afnumin og fleiri þær ráðstafanir gerðar, sem skrúfuðu enn á ný verðlagið upp úr öllu valdi, en rýrðu kjör almennings að sama skapi. Þar með voru heildsalastéttinni og braskaralýðnum algerlega gefnar frjálsar hendur til stóraukins gróða á kostnað hinna mörgu. Jafnhliða beinum árásum á lífskjör fólksins höfðu stjórnarflokkarnir að undanförnu gert allt, sem þeir höfðu getað, til þess að lama verkalýðshreyfinguna innan frá og notið til þess aðstoðar stuðningsmanna sinna í Alþfl. til að ná yfirráðum í Alþýðusambandi Íslands. Þar með töldu þeir sig geta ráðíð stefnu og störfum Alþýðusambandsstj. og hindrað nauðsynlegar gagnráðstafanir verkalýðshreyfingarinnar. Þrátt fyrir hin auknu áhrif afturhaldsflokkanna í Alþýðusambandi Íslands hefur verkalýðshreyfingin svarað árásum ríkisvaldsins með harðvítugri launabaráttu. Í því sambandi má benda á verkfall landverkafólks 1949 og sjómannaverkfallið 1949 og 1950. Í báðum þessum verkföllum náðust fram allmiklar kjarabætur, sérstaklega í því fyrrnefnda. Á s.l. ári voru háðar tvær stórar vinnudeilur. Sú fyrri var kaupdella sjómanna á togurum. Sjómenn fengu kjör sín bætt á saltfiskveiðum og samningsbundinn rétt til 12 stunda hvíldar á sólarhring. Í desember 1952 hófu verkalýðssamtökin um allt land víðtækustu vinnudeilu, sem um getur í sögu íslenzkrar verkalýðshreyfingar. Tóku yfir 20 þús. meðlimir verkalýðshreyfingarinnar þátt í því verkfalli, sem stóð í 19 daga. Verkalýðsstéttin sýndi í þessari hörðu deilu mikla fórnfýsi og ágætt skipulag og óbilandi baráttukjark. Í upphafi kaupdeilunnar gerði ríkisstj. allt, sem hún gat, til þess að eyðileggja verkfallið. Lengi vel neitaði ríkisstj. að leggja nokkuð fram, sem orðið gæti til lausnar deilunni. Það var ekki fyrr en verkfallið hafði staðið í marga daga og sýnt var, að verkalýðssamtökin létu engan bilbug á sér finna, að ríkisstj. neyddist til að láta undan síga fyrir ofurþunga almenningsálitsins og drattast til að skipa sáttanefnd um málið, enda var þá farið að bresta allharkalega í stólum hæstv. ráðh. Deilan leystist með samningum milli deiluaðila fyrir milligöngu sáttan. 19. des. Verkalýðshreyfingin hafði knúið ríkisstj. til undanhalds. Samið var um allmiklar lækkanir á nokkrum nauðsynjavörum, 5% fækkun á flutningsgjöldum. Orlof hækkuðu um 1%. Samið var um lagfæringar á vísitölunni á lægri launaflokkunum og fjölskyldubætur auknar. Ekki er rétt að skilja svo við þetta mál, að ekki sé bent á þá staðreynd, að hægt hefði verið að komast hjá vinnustöðvun, ef ríkisstj. hefði mætt kröfum fólksins með sanngirni og velvild og viljað skilja þau einföldu sannindi, að alþýða manna til sjávar og sveita á að hafa óumdeilanlegan rétt til að búa við mannsæmandi lífskjör. Lærdómur undanfarandi verkfalla ætti að vera launþegum og allri alþýðu alvarleg áminnin,g um það, hvílíkur voði er búinn hagsmunum hennar og lífsafkomu, ef hún heldur áfram að standa sundruð á vettvangi stjórnmálanna. Andstæðingar hennar eru sameinaðir. Þeir ráða ríkisstj. og Alþ. Þeir eru samtaka um að drepa hvert einasta hagsmunamál, hverja einustu umbótatill., sem flutt er hér á Alþ. Þessari stefnu sinni munu þeir vera trúir og halda áfram að fylgja, þar til alþýðan neitar þeim um áframhaldandi brautargengi. Á undanförnum árum var af núverandi stjórnarflokkum mikið rætt um vandamál dýrtíðarinnar. Sérstaklega taldi Framsfl. sig sjálfkjörinn til þess að berjast á móti vaxandi verðbólgu og hinum skaðlegu áhrifum hennar. Nú hafa þessir flokkar hætt öllu slíku tali. Sósfl. og verkalýðshreyfingin hafa bent á leiðir til lækkunar verðbólgunnar, enda er nú svo komið vegna vaxandi dýrtíðar, að meðallaun fyrir 8 stunda vinnudag verkamanns hrökkva tæplega fyrir nauðsynjum heimilanna. Á þingi Alþýðusambands Norðurlands, sem haldið var á Akureyri nú fyrir skemmstu, voru viðhorf verkalýðshreyfingarinnar til kaupgjalds- og verðlagsmála tekin til rækilegrar yfirvegunar. Meðal þeirra samþykkta, sem gerðar voru í því máli, voru eftirfarandi: Að tollar á nauðsynjum almennings og söluskatturinn yrðu afnumdir, að bátagjaldeyrisokrinu verði af létt, að persónufrádráttur við útreikninga útsvars og skatta verði hækkaður og beinir skattar ekki lagðir á þurftarlaun, að 1/3 hluti launa sjómanna verði skatt- og útsvarsfrjáls, að persónuleg gjöld til almannatrygginga og sjúkrasamlaga verði afnumin, sett verði hámarksflutningsgjöld með skipum, sem miðuð séu við eðlilega afkomu verzlunarflotans, að vextir verði stórlega lækkaðir, að hámarksálagning verði ákveðin á öllum nauðsynjum og þjónustu. Að lokum er bent á, að ef Alþ. geri ekki nauðsynlegar ráðstafanir til lækkunar dýrtíðarinnar, sé verkalýðssamtökunum nauðugur einn kostur að taka upp baráttuna á næsta vori, þar sem frá var horfið s.l. vetur, fyrir hækkun vinnulauna. Í þessu sambandi leyfi ég mér að benda á, að við þm. Sósfl. höfum nú þegar á þessu þingi flutt frv. um flest þau mál, sem þing Alþýðusambands Norðurlands benti á til lausnar dýrtíðarvandamálsins. Allt bendir til þess, að ekkert af þessum málum nái fram að ganga. Verkalýðshreyfingunni mun því nauðugur einn kostur að taka upp baráttu fyrir hækkun vinnulauna, svo framarlega sem hún vill ekki sætta sig við áframhaldandi versnandi lífskjör. Sjómenn á bátaflotanum hafa þegar hafið baráttuna. Þeir eru í hópi þeirra verst launuðu í þjóðfélaginu, þegar tekið er tillit til hins langa vinnutíma og hinnar geysilegu hættu, sem er samfara störfum þeirra á sjónum og þó alveg sérstaklega, þegar það er haft í huga, að íslenzkir sjómenn afla hlutfallslega margfalt meiri verðmæta en nokkur önnur sjómannastétt í heiminum. Nú um þriggja ára skeið hafa sjómenn með bátagjaldeyrisfyrirkomulaginu verið sviptir því, sem áður var, að njóta sama verðs fyrir hlut sinn og útgerðin. Þannig hefur raunverulega verið kippt burt af stjórnarvöldunum hinum eðlilega grundvelli undan hlutaskiptafyrirkomulaginu. Sjómenn við Faxaflóa, í Vestmannaeyjum, á Vestfjörðum og á Norðurlandi hafa neyðzt til að segja upp samningum við útgerðarmenn frá n.k. áramótum með það fyrir augum að fá fastákveðið og hækkað verð fyrir hlut sinn. Það er skilyrðislaus krafa alls almennings í landinn, að nú þegar verði gengið til samninga við samtök sjómanna um réttlátt fiskverð, svo að vertíð geti hafizt á réttum tíma. Í sambandi við yfirvofandi deilu bátasjómanna leyfi ég mér að spyrja hæstv. ríkisstj., hvort nokkuð hafi yfirleitt verið gert af hennar hálfu til þess, að til vinnustöðvunar þurfi ekki að koma í byrjun vertíðar. Á að senda alþm. heim í jólafrí, án þess að þetta mál verði rætt á Alþ.? Almenningur krefst þess af ríkisstj., að hún beiti áhrifum sínum til þess, að nú þegar verði samið við bátasjómenn, þannig að þeir fái kröfum sínum framgengt. Jafnhliða baráttu verkalýðssamtakanna um lífvænleg vinnukjör og bætt vinnuskilyrði hefur það verið ein aðalkrafa verkalýðshreyfingarinnar, að tryggður sé sá frumstæði réttur verkamanns að fá nægilega atvinnu til framfærsla sér og sínum. Þessi sjálfsagði réttur fólksins hefur í orði verið viðurkenndur af öllum ríkisstj. undanfarin ár, en reynslan hefur orðið allt önnur. Um það geta þeir bezt borið, sem kunnugir eru atvinnuástandinn á hinum ýmsu stöðum á landinu og þá fyrst og fremst í kaupstöðum og sjávarþorpum norðanlands. Víðs vegar um land er atvinnuástandið þannig, að fjöldi fólks verður að yfirgefa heimili sín í leit að atvinnu. Margt af þessu fólki hefur af sárri neyð leitað eftir vinnu suður á Keflavíkurflugvöll, enda í mörgum tilfellum ekki um aðra atvinnu að ræða. Þetta fólk á enga ósk heitari en þá að geta verið kyrrt heima og stundað atvinnu þar við nytsamleg framleiðslustörf. slíkir möguleikar hafa ekki verið fyrir hendi, enda stefna fyrrverandi og núverandi ríkisstj. að beina sem mestu af vinnuafli þjóðarinnar suður á Keflavíkurflugvöll til vinnu við herstöðvar í þágu erlends stórveldis, en í óþökk allra góðra Íslendinga. Mikill aflabrestur, sérstaklega á síldveiðum, ásamt skilningsleysi og óvild ríkisstj. að veita ekki fé til endurreisnar og stofnunar nýrra atvinnufyrirtækja, eins og tvímælalaust hefði átt að gera, hefur leitt til þess, eins og ég hef áður bent á, að fjöldinn allur af verkafólki verður að leita sér atvinnu með miklum tilkostnaði til Suðurlands. Hundruð manna sjá sér þann kost vænstan að yfirgefa byggðarlag sitt fyrir fullt og allt. Þetta ástand orsakar samdrátt á öllum sviðum, svo sem í verzlun, iðnaði, húsbyggingum o.fl. Eftir standa auðar húseignir arðlausar og óseljanlegar. Bæjar- og sveitarfélög komast í greiðsluþrot, eru neydd til að draga úr öllum framkvæmdum til hins ýtrasta, og dugir þó engan veginn til. Meðal þeirra verkefna, sem nauðsynlegt er að komið verði í framkvæmd, svo að bætt verði úr ástandinu, er eftirfarandi: að útgerðin á Norðurlandi verði aukin, m.a. með nýjum togurum og stærri vélbátum, jafnframt verði sjómönnum gert fært með hentugum lánum að eignast vélbúna smábáta til veiða á grunnmiðum á þeim stöðum, sem bátaútvegur er hagkvæmur, að hraðfrystihús verði byggð, þar sem þau eru ekki til, að ríkið hafi forgöngu um, að tekin verði upp niðurlagning á verulegum hluta Norðurlandssíldarinnar til útflutnings; að togararnir verði reknir svo sem hægt er með það fyrir aðalsjónarmið að veita sem mesta atvinnu; að tunnuverksmiðjur ríkisins verði reknar eigi skemur en sex mánuði á vetri á tveim átta stunda vöktum; að byggð verði á Norðurlandi dráttarbraut, sem tekið getur upp 1000–1500 smálesta skip; að veitt verði nauðsynlegt fé til hafnarmannvirkja og lendingarbóta. Það hefur komið í ljós, svo að ekki verður um deilt, að einstaklingsframtakið hefur ekki, m.a. vegna skorts á fjármagni, reynzt fært um að halda atvinnurekstrinum í horfinu, hvað þá að rétta við hina hnignandi atvinnuvegi. Fyrir því er það ófrávíkjanleg krafa verkalýðshreyfingarinnar á Norðurlandi, að yfirstandandi Alþ. veiti nú þegar fé til viðreisnar atvinnurekstrinum með sérstöku tilliti til hins mikla áfalls, sem síldarleysi nær heilan áratug hefur orðið fyrir þennan landsfjórðung, sem að miklu leyti hefur byggt atvinnulíf og afkomu á síldveiðum í nær 3 áratugi. Með því að verða við þessari sjálfsögðu kröfu væri að nokkru bætt fyrir margra ára andstöðu og skilningsleysi stjórnarvaldanna til úrbóta á hinu hörmulega ástandi, sem ríkt hefur í atvinnu- og fjármálum norðlenzkra sjávarþorpa. En hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar virðast líta öðrum augum á þetta mál. Í því sambandi vil ég benda á, að nú fyrir nokkrum dögum felldi stjórnarliðið till. frá mér um að heimila ríkisstj. að taka lán, að upphæð 15 millj. kr., sem varið yrði til endurbyggingar og uppbyggingar atvinnuveganna í þeim kaupstöðum og sjávarþorpum, sem verst hafa orðið úti vegna 9 ára veiðibrests á síldveiðum. Ekki einn einasti þm. úr stjórnarliðinu greiddi þessari till. atkv. Þeim hefur ekki fundizt það neitt alvarlegt ástand, þótt heil byggðarlög legðust í auðn vegna skorts á framleiðslutækjum. Þessum ágætu þm. finnst lítið við það að athuga, þótt fólk sé atvinnulaust í 6–8 mánuði á ári og hafi oft og tíðum ekki hugmynd um, hvað það á að borða þennan eða hinn daginn. Þeirra eina afsökun gæti verið, að þeir vissu ekki hvað þeir voru að gera. Góðir hlustendur. Ég vil hvetja allan verkalýð Íslands, hvar í flokki sem hann stendur, til að sameinast í eina órofa heild til sóknar og varnar fyrir betri lífskjörum, taka upp þráðinn þar, sem frá var horfið í síðustu kjaradeilu verkalýðssamtakanna, og taka nú þegar upp ákveðna baráttu móti hinu seigdrepandi atvinnuleysi. Verkamenn, sjómenn, verkakonur, iðnaðarmenn og bændur, takið höndum saman í baráttunni fyrir bættum kjörum ykkar og afkomenda ykkar. Gerið ykkur það ljóst, að það eruð þið, hin vinnandi stétt, sem berið þyngstar byrðar þjóðfélagsins. Það eruð þið, sem eruð skapendur þeirra verðmæta, sem framleidd eru á Íslandi, og þið, góðir hlustendur í alþýðustétt, sem kosið hafið stjórnarflokkana að undanförnu, athugið, hvað er að gerast í sölum Alþingis daglega. Krefjizt þess af þm. ykkar, að þeir standi við gefin kosningaloforð. Látið þá ekki komast upp með að ganga á móti kröfum ykkar og hagsmunum. Krefjið þá um, að þeir beiti sér fyrir aukinni atvinnu, auknum og betri húsakosti, stórauknum stuðningi við iðnaðinn og auknu fjármagni til landbúnaðarins, til jarðræktarframkvæmda o.fl. Sjómenn, krefjizt þess af Alþ., að lögfest sé 12 stunda hvíld á togurum. Krefjizt þess að fá frádrátt á tekjum ykkar vegna hins mikla kostnaðar við störf ykkar á hafi úti. Og þið, verkamenn, sem farið í atvinnuleit frá heimilum ykkar, krefjið valdhafana um ríflegan frádrátt frá tekjum ykkar til skatts vegna stóraukins kostnaðar. Alþýða Íslands til sjávar og sveita, rís upp til baráttu fyrir betri og farsælli framtíð, fyrir frelsi lands þíns og þjóðar. Ég vil að lokum óska allri alþýðu svo og öðrum íslendingum gleðilegra jóla, góðs og farsæls nýárs í von um, að komandi ár færi hinni vinnandi stétt og þjóðinni allri aukið frelsi, alþýðunni auknar kjarabætur og henni auðnist að samhæfa og styrkja samtök sín, fagleg og pólitísk. - Góða nótt.



Herra forseti. Sá á kvölina, sem á völina, segir máltækið, og mætti þá einhver ætla, að mér væri nú vandi á höndum að velja mér yrkisefni úr öllum þeim firrum, sem stjórnarandstæðingar hafa nú borið á borð. En ég er í engum vanda. Auðvitað væri til sálubótar að hirta dálítið suma þessara ræðumanna, en við, sem verðum að sitja undir óstöðvandi bunu þeirra nær ævinlega, et við höldumst við í þingsætunum, erum löngu búnir að sigrast á freistingunni til að greiða höggið aðeins vegna þess, hversu vel ræðumaður liggur við höggi, og flest, sem hv. ræðumenn hafa sagt hér í kvöld, hafa þeir ýmist sagt hundrað sinnum áður hér á Alþ. eða miklu oftar í blöðum þeirra. Ýmsir okkar eru vanir að láta sér nægja að yfirgefa þingsalinn til þess að gegna áríðandi störfum, þegar það, sem í hliðarherbergjum þingsins er kallað kanínuplágan, flæðir yfir, þ.e.a.s. þegar mennirnir, sem minnst hafa að segja, mesta ánægju hafa af að hlusta á sjálfa sig, en síðan að lesa um sjálfa sig í grein eftir sjálfa sig í blaði sjálfs sín, trítla eða hoppa upp í ræðustólinn til þess þar af mikilli mælsku, en lítilli skerpu að dýrðast yfir sjálfs sín verðleikum eða að bera aðra ósönnum óhróðri, svo sem hv. þm. Hannibal Valdimarsson áðan gerði, þegar hann réðst á Björn Ólafsson fyrrv. ráðh., mig og fleiri út af greiðslu á stóreignaskatti. Það mál hefur verið margskýrt í blöðum landsins, og vita þess vegna allir, sem því hafa viljað kynnast, að hér er hvorki um spillingu né sakir að ræða. Ég vil þó enn einu sinni minna á, að enginn þessara aðila óskaði þess að greiða skatt sinn með umræddum fasteignum, heldur kröfðust þeir þess þvert á móti allir, að eignirnar yrðu undanfelldar mati til stóreignaskatts, en þá gátu þeir auðvitað ekki greitt með þessum eignum. Það er ekki fyrr en að ríkið neitar að verða við þessari sanngjörnu kröfu, að þessir aðilar afhenda ríkinu þessar eignir og þá við því verði, sem ríkið sjálft lagði á þær. Ræða hv. þm. Gils Guðmundssonar var nokkuð laus í böndunum og sannast sagna með því losaralegasta, ef krufið væri til mergjar, sem ég hef lengi heyrt hér á þingi, og þar var flestum staðreyndum snúið við. Þannig staðhæfði þessi hv. þm., að sjómenn sköðuðust á bátagjaldeyrinum. Hann vill kannske sanna það á morgun. Hann sagði, að Samband íslenzkra fiskframleiðenda græddi á lágu fiskverði. Hann sannar það kannske líka á morgun. Flest annað var svipað. Hann fjandskapaðist gegn gengisfellingu og bátagjaldeyri og öllu því, sem haldið hefur skipunum á floti, öllu því, sem bægt hefur atvinnuleysi og böli frá bæjardyrum almennings í landinu. Síðan er sunginn í þúsundasta og fyrsta sinni söngurinn um stórgróðann í því skyni að reyna að vekja öfund, slá á lægstu hvatirnar. Loks er svo spurt: Hvað ætlar stjórnin að gera? Ég svara Gils Guðmundssyni: Stefna og aðgerðir stjórnarinnar er kunn og hefur leitt til blómlegs atvinnulífs í stað böls atvinnuleysisins, sem ella hefði sorfið að landsfólkinu. En Gils Guðmundsson, þessi hv. þm., gleymdi að segja, hvað hann vill láta gera. Ég skora nú á hann að leiða rök að því, að hægt sé að hverfa frá stefnu ríkisstj., og segja til hvaða ráða hann ætlar þá að grípa í staðinn. Þá dugir ekki að segja: Leiðir má finna, eins og hann sagði hér áðan. Hann verður að finna þessar leiðir og sýna mönnum þær, því að á neikvæðum belgingi lifir enginn til lengdar. Ég hef líklega heyrt eitthvað skakkt, en mér heyrðist hollvinur minn, Brynjólfur Bjarnason, vera eitthvað að lofsyngja Rússa, og er það þá í fyrsta skipti, ef mig ekki misminnir, sem ég hef heyrt þann söng. En ef það er misminni, þá hlýt ég að hafa svarað því áður og þarf ekki að svara því aftur. En annars get ég látið mér í léttu rúmi liggja flest það, sem þessir hv. þm. hafa sagt. Við sjálfstæðismenn höfum aldrei ætlað okkur að mæla okkur við slíka menn, hvorki við mikilleik þeirra í sjálfsmeðvitund þeirra né smæð þeirra í augum margra annarra. Stjórnmálabaráttan á Íslandi er ekki og getur aldrei orðið metingur við þessa menn, heldur barátta við þá örðugleika, sem vanefni og fjárskortur leggja í götu allra þeirra, sem sækja fram til bættra lífskjara þjóðinni til handa. Við þessa örðugleika eru stjórnarliðar nú að glíma, og ég segi enn við nöldrarana eins og Clemenecau gamli forðum, þegar Frakkar lögðu taumana í hans hendur 1917 og fólu honum að vinna styrjöldina: „Je fait la guerre.“ - Ég er í stríði. - Hann virti þvaður ráðleysingjanna að vettugi, sneri sér beint að verkefninu, eins og við erum að gera, tók á af alefli, eins og við ætlum að gera, og sigraði, eins og við vonum að gera. Ég þykist vita, að flestir hv. hlustendur skilji þetta sjónarmið. Ég hygg einnig, að þess sé öðru fremur af mér vænzt, að ég skýri frá, hvar stjórnarflokkarnir séu á vegi staddir um úrræði til þess að efna þau fyrirheit, sem gefin voru í stjórnarsamningnum, fyrirheit, sem svo margir landsmenn eiga svo mikið undir að séu flutt frá pappírnum yfir í framkvæmdirnar. Um hitt ættu menn að vera einfærir að dæma, hvort stjórn, sem gefið hefur fyrirheit stjórnarsamningsins og ætlar sér að efna þau, sé afturhaldsstjórn eða stjórn stórhuga framfara og frelsis, og þá einnig, hvort heldur það séum við, sem af raunsæi viljum forðast, að land okkar liggi óvarið fyrir árásarhættu ofbeldisaðilanna, sem svíkjum ættjörð okkar, eða hinir, sem af ráðnum hug og fyrir opnum tjöldum hafa valið Rússland, en ekki Ísland, sem föðurland sitt, og einfeldningarnir, sem þeim leggja lið. Samningur sá, sem stjórnarflokkarnir gerðu með sér, þegar núverandi stjórn var mynduð, var þegar í stað birtur almenningi í blöðum og útvarpi. Ég leyfi mér að ætla, að hv. hlustendur þekki hann í aðalefnum, og rek þess vegna ekki einstök ákvæði hans umfram brýnustu þörf til þess að skýra loforð og fyrirhugaðar efndir. Ég tel víst, að allir viðurkenni, að þess er ekki að vænta, að ríkisstj., sem við völdum tekur í byrjun kjörtímabils og rétt í sama mund sem Alþ. kemur saman og þess vegna engan starfsfrið hefur haft eða a.m.k. lítinn til að klæða hugmyndir sínar og fyrirheit holdi, geti á fyrsta þingi efnt meginhluta, hvað þá öll fyrirheit sín. Því meira gleðiefni er að geta skýrt frá því, sem skeð hefur. Stjórnarsamningurinn hefst á þessari yfirlýsingu: „Það er höfuðstefna ríkisstj. að tryggja landsmönnum sem öruggasta og bezta afkomu. Til þess að því marki verði náð, telur ríkisstj. nauðsynlegt, að sem mest frjálsræði ríki í viðskipta- og atvinnulífi þjóðarinnar, en skilyrði þess, að svo megi verða, er, að tryggt verði jafnvægi í efnahagsmálum inn á við og út á við. Ríkisstj. mun því beita sér fyrir hallalausum ríkisbúskap og fyrir því, að atvinnuvegirnir geti orðið reknir hallalaust, þannig að þeir veiti næga atvinnu.“ Hér heitir stjórnin m.a. því að beita sér fyrir hallalausum ríkisbúskap. Efndir þess fyrirheits felast í því, að fjárl. verði afgreidd án greiðsluhalla. Það er nú verið að leggja síðustu hönd á fjárlfrv. Er mér óhætt að staðhæfa, að stjórnin hefur einskis og mun einskis láta ófreistað til að standa við þetta loforð. Vita allir, sem til þekkja, að slíkt skeður ekki átakalaust hér á Alþ., enda kallar það á mjög mikinn þegnskap allra stjórnarliða. Get ég um þetta að öðru leyti vísað til þess, sem hv. frsm. fjvn., Magnús Jónsson, um þetta sagði í framsöguræðu þeirri, sem hann flutti við 2. umr. fjárl. Hefur sú ræða verið prentuð í víðlesnustu blöðum landsins, og ég skal þess vegna ekki endurtaka þær staðreyndir og rök, sem þar greinir. Hæstv. fjmrh. geri ég einnig ráð fyrir að ræði þetta mál nánar hér í kvöld. Þá hefur stjórnin, eins og þjóðin veit, lagt fram frv. til efndar því fyrirheiti, „að fjárhagsráð sé lagt niður, enda séu nauðsynlegar ráðstafanir gerðar af því tilefni“, svo sem segir í stjórnarsamningnum. Um þetta frv. þarf ég síður að fjölyrða fyrir það, að efni þess hefur verið skýrt í blöðum landsins. Kjarni málsins er þessi: Með lögum um fjárhagsráð, sem sett voru á Alþ. 1947, var 5 manna nefnd falið meira vald yfir atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar en dæmi munu til í sögu þjóðarinnar. Þessi lög verða nú afnumin og ráð þetta lagt niður, en vald þess ýmist afhent þjóðfélagsþegnunum sjálfum eða þeim stjórnarvöldum, sem þjóðin á hverjum tíma felur að fara með völdin í landinu. Þó skal ríkisstj. skipa tvo menn, sem fari enn um skeið með brot af því valdi, sem fjárhagsráði var falið. Verður hlutverk þessara tveggja manna aðallega að úthluta milli manna réttindum til innflutnings á þeim vörum, sem af gjaldeyrísástæðum hefur enn ekki verið talið mögulegt að gefa frjálsan innflutning á. Enn fremur fjalla þessir sömu menn um þá fjárfestingu, sem enn verður háð leyfum. En almenningur öðlast nú fullt frelsi til þeirra húsabygginga og annarra framkvæmda, sem hann helzt þarfnast, og kaup og sala á byggingarefni á hérlendum markaði er nú með öllu gefin frjáls. Auk þessara gerbreytinga fylgja hinni nýju skipan ýmsir ágætir kostír. Nefni ég þar til m.a., að miklu og rándýru bákni er létt af þjóðinni, sein og að mikil trygging fyrir ábyrgri og réttlátri meðferð þess valds, sem enn hefur ekki verið afhent borgurunum sjálfum, felst í því, að í stað 5 manna, sem alltaf gátu skotið sér hver á bak við annan við beitingu hins mikla og ótakmarkaða valds, fara nú aðeins tveir menn með takmarkað vald. Séu þeir sammála, þá eru þeir báðir ábyrgir fyrir teknum ákvörðunum. Beri á milli, ber hvor um sig opinbera ábyrgð á samþykki sinn eða synjun, og sker þá ríkisstj. úr. Hér er því viðureignin fyrir opnum tjöldum. Hér ber hver og einn ábyrgð á eigin gerðum og getur ekki falið skoðun sína eða tillögur. En sú skipan og sú skipan ein tryggir almenningi það ýtrasta réttlæti, sem lýðræðið getur fært fólkinu. Fögnuður almennings yfir þessum ráðstöfunum ber vott um, að menn hafa fundið sárt til viðjanna og gera nú hvort tveggja að fagna þessum stórvægilega áfanga og líta vonglaðari fram á veginn í trausti þess, að þeir flokkar, sem 1951 juku stórkostlega verzlunarfrelsið og þetta nýja frelsi eru nú að lögleiða, muni stefna áfram í áttina til fulls frelsis með þeim hraða, sem aðstaðan frekast leyfir. Þarf ég varla að segja kjósendum Sjálfstfl., að í þeim efnum mun ekki standa á þingfl. sjálfstæðismanna. Annað væri líka svik við kosningaloforð okkar 1949 og 1958 og þá stefnu, sem minnihlutastjórn Sjálfstfl. markaði með því frv. um gengisskráningu o.fl., sem hún lagði fyrir Alþ. snemma á árinu 1950, og við sjálfa sjálfstæðisstefnuna. Ég vil í þessu sambandi að gefnu tilefni alveg sérstaklega vekja athygli á því, hvílík öfugmæli það eru, að Sjálfstfl. beiti sér gegn verzlunarfrelsi varðandi útflutningsvörur landsmanna. Flokkurinn hefur einmitt eftir beztu getu aðstoðað framleiðendur við að verzla sjálfir með framleiðsluvörur sínar, frjálsir og í friði og með þeirri skipan, sem þeir sjálfir og einir hafa ákveðið, þ.e.a.s. hinum ýmsu sölusamtökum framleiðenda. Ég læt útrætt um þetta merka mál með tilvísun til þess, sem hæstv. viðskmrh. mun um það segja, um leið og ég minni á, að mat þjóðarinnar á stefnu rauðliða, eins og hún birtist í ljósi reynslunnar, óbeit fólksins á höftum, bönnum og ráðavaldi, sést bezt á þeim óvinsældum, sem fjárhagsráð hefur sætt þrátt fyrir óvenjuhæfni og ágæta mannkosti margra þeirra manna, sem þar hafa starfað að því að framkvæma vilja okkar, sem illu heilli létum til leiðast að lögfesta ofurvald ráðsins. Þá gaf stjórnin fyrirheit um að ljúka á þessu þingi „endurskoðun skatta- og útsvarslaganna, m.a. með það fyrir augum að lækka beina skatta og færa með því til leiðréttingar misræmi vegna verðlagsbreytinga og stuðla að aukinni söfnun sparifjár“. Hér hefur stjórnin færzt mikið í fang og óséð, hvort tekst að ljúka þessari endurskoðun. Hefur að sönnu verið unnið að málinu af miklu kappi síðustu tvo mánuðina, og mun svo verða þar til yfir lýkur. En hér er risavaxið verkefni við að etja, og hafa sumar nágrannaþjóðirnar þurft áratug til slíkrar allsherjarendurskoðunar á skattalögunum. Þori ég enn ekki að fullyrða, hversu til tekst að öðru leyti en því, að stjórnarflokkarnir hafa nú gert með sér samning, sem bindur fastmælum þann þátt málsins, sem skattþegnar sérstaklega láta sig varða. Samkvæmt þessu samkomulagi er nú í fyrsta skipti á mörgum og löngum árum létt á beinu sköttunum, og það er enginn smápinkill, sem af er létt, heldur 20%, þ.e. 1/5 hluti þessara skatta. Er nú verið að vinna að rannsókn þess, hvernig réttlátast þykir að deila þessum fríðindum. Vil ég sérstaklega aðvara gegn því, að sérhver skattþegn telji sjálfan sig með þessu hafa öðlazt fyrirheit um ákveðna lækkun á sínum skatti, því að sumir fá meiri lækkun en aðrir. En um það verður ekki dæmt til fullnustu, fyrr en rannsókn kunnáttumanna, sem að þessu vinna á vegum ríkisstj., er lokið. Skattalækkun þessi mun ná til skattársins 1953. Ég veit, að öll þjóðin fagnar þessu stóra og þýðingarmikla spori til að létta ofurþunga skattanna, og vona einlæglega, að þegar þessi vilji stjórnarflokkanna er kominn í framkvæmd, leiði breytingin ekki til tekjurýrnunar, heldur til tekjuauka. Ég vona, að framtölin verði því nær sanni sem skattstiginn er lægri, en miklu meiri vonir bind ég þó við það, að lækkun beinu skattanna örvi framtakið, ýti úr vör nýjum atvinnurekstri og skapi með því þjóðinni auknar tekjur, en ríkissjóði nýja og vaxandi tekjustofna. Veit ég til slíks ýmis dæmi og hið síðasta nú, þegar Kanada í fyrra lækkaði beinu skattana allverulega. Eftir að lækkunin hafði staðið í hálft ár, kom í ljós, að ríkistekjurnar höfðu vaxið um 1500 millj. kr. á þessum 6 mánuðum og þjóðartekjurnar þá auðvitað að sama skapi meira. Mætti svo einnig reynast hér á landi, og mundi þá enn fylgja ný skattalækkun. Að öðru leyti mun hæstv. fjmrh. skýra þetta mál. Ég kem þá að tveimur voldugum verkefnum, sem blasa við og stjórnarflokkarnir hafa bundizt fastmælum um að leitast við að leysa. Á ég þar annars vegar við byggingu orkuvera, dreifingu raforku og fjölgun smástöðva, eða hin svo nefndu raforkumál, en hins vegar við, að tryggt verði aukið fjármagn til íbúðabygginga í kaupstöðum, kauptúnum og þorpum og lagður grundvöllur að því að leysa þetta vandamál til frambúðar. Ræðir hér um tvö mikil mál, sem hvort um sig hnígur að því að leysa hinar brýnustu þarfir fólksins í landinu. Þarf ég hér engan að fræða um nauðsyn almennings í þessum efnum né það, hversu heitar eru óskir fólksins um, að úr þessum þörfum verði bætt, og sterkar vonir þess um, að það verði einmitt þeir, sem að núverandi ríkisstj. standa, sem það gera. Um þetta getur hver og einn frætt sjálfan sig. Enn síður dettur mér í hug að gera að yrkisefni, hvort það er þáltill. Framsfl. eða frv. nýsköpunarstjórnarinnar, sem síðari ára framkvæmdir í raforku- eða byggingarmálum verða til raktar. Úr því skera grúskarar síðar og þá væntanlega með sagnfræðilegu öryggisleysi. En fólkið, sem veit, að ylur og birta og húsaskjól eru jafndýrmæt lífsgæði, hvaða eyrnamörk eða flokksstimpill sem á þeim er, hugsar fyrst og fremst um það, að fyrirheitin verði ekki aðeins helberar hillingar. Þetta fólk, allt þetta marga fólk, spyr um þetta aðalatriði: Getur stjórnin útvegað fé í þessar miklu framkvæmdir, og ef svo er, þá hvernig? Ég vil aðeins geta þess, að á undan fjáröflun til þessara framkvæmda kemur fjáröflun til þess hluta kostnaðar við byggingu sementsverksmiðjunnar, sem eigi fæst með erlendum lántökum, en þess fjár verður a.m.k. að nokkru leyti aflað með sama hætti og fjár til raforku- og byggingarmálanna, og ræði ég það mál því ekki sérstaklega. Ég vil taka það fram, að það, sem ég hér segi, er ætlað til þess eins, að menn geti glöggvað sig á frumhugmyndum stjórnarinnar um úrræði til úrlausnar. Stjórnin hefur að sönnu rætt málið mjög ýtarlega og vonar að komast smám saman fram úr vandanum. En því fer víðs fjarri, að nokkrar endanlegar ákvarðanir hafi enn verið teknar. Á þetta legg ég áherzlu. Ég skal að þessu sinni ekki ræða þau úrræði, sem ef til vill þyrfti að grípa til, ef annað þryti, og heldur ekki minnast á þær úrlausnir, sem fyrir hendi kunna að vera, en Íslendingar eru ekki einráðir um, svo sem erlendar lántökur. Ég læt nægja að víkja stuttlega að þeim frumhugmyndum, sem uppi eru innan stjórnarliðsins og veita á vilja valdhafanna og efnahagsafkomu þjóðarinnar. Ætla ég mér að sjálfsögðu ekki þá dul að greiða úr þeim flóknu viðfangsefnum í stuttu máli, í svo stuttu máli sem hér er kostur á, til nokkurrar hlítar, enda, sem fyrr segir, málið enn ekki svo undirbúið, að það sé auðið. Framkvæmdir þessar eru mjög fjárfrekar. Þannig er ætlað til raforkuframkvæmdanna um 250 millj. kr. á 10 árum, mest fyrstu árin, en síðan árlega minnkandi. Í þessu skyni lofaði stjórnin að hækka ríkisframlag um 5–7 millj. kr. árlega. Það heit hefur nú verið efnt og útgjöld fjárl. verið í þessu skyni hækkuð um 7 millj. kr., eða úr 4 í 11 millj. kr. á ári. Er gert ráð fyrir, að fjáröflun í þessu skyni gangi fyrir öðru, þegar tryggt hefur verið lán til sementsverksmiðjunnar. Til byggingarmálanna þarf einnig stórfé. Er hugmyndin sú að leysa þær þarfir til frambúðar á þann hátt, að útlán til íbúðarhúsa verði fastur liður í útlánastarfsemi peningastofnananna. Til fjáröflunar fyrir allar þessar framkvæmdir eru fjórar leiðir. Hin fyrsta er að gera nýja peninga. Sú leið mundi raska jafnvægi efnahagsmálanna og kemur þess vegna ekki til greina. Hin önnur er að leggja á þjóðina nýja skatta. Allir vita, að það er ekki kleift, a.m.k. ekki svo að neinu nemi. Sú leið kemur þess vegna ekki til greina. Hin þriðja er erlendar lántökur, en einnig þeirri úrlausn er stakkur skorinn. Eftir stendur þá aðeins að hagnýta sér aukningu sparifjár í landinu með breyttri útlánastarfsemi. Á þessu úrræði yrði fyrst og fremst að hyggja. Er þá nauðsynlegt auk annars að ná samkomulagi við banka landsins og þá fyrst og fremst Landsbankann til þess að forðast allar þvinganir, en um vissa þætti málsins getur þó þurft að setja lög. Frumskilyrði þess, að fyrirætlanir stjórnarinnar takist, er, að eðlileg og sem mest aukning verði á sparifé landsmanna. Virðist nú horfa vel í þessum efnum, svo sem sjá má af því, að árið 1950 og 1951 varð aukning sparifjár hjá bönkum og sparisjóðum aðeins 16 millj. kr. árlega, en 1952 var þessi aukning 92 millj. kr. og fyrstu þrjá ársfjórðungana í ár hvorki meira né minna en 140 millj. kr., og gæti þá svo farið, að aukning í ár nálgaðist 200 millj. kr. Tel ég rétt að vekja sérstaka athygli á þessari ánægjulegu þróun, sem fyrst og fremst er ávöxtur af stjórnarstefnunni undanfarin fjögur ár. Fyrir stjórninni vakir enn fremur að ýta undir þessa aukningu sparifjárins, og hefur hún í því sambandi til athugunar, að vextir á sparifé verði útsvars- og skattfrjálsir. Og teljum við margir, að rétt væri að undanþiggja þetta fé líka framtalsskyldu, en þó er enn í algerri óvissu um, hvort menn að athuguðu máli geta komið sér saman um það. Verði þessar ráðstafanir gerðar, er ekki að efa, að þær ýta mjög undir söfnun sparifjár. Með því er þó ekki vandi stjórnarinnar leystur, því að ekki ræður ríkisstj. útlánastarfsemi bankanna. En til eru þó ráð, sem að því hníga að beina fjárstrauminum í ákveðnar áttir, og það eru einmitt þau úrræði, sem stjórnin hefur mikið athugað og rætt í því skyni að tryggja það, að nokkrum hluta sparifjáraukningarinnar verði varið til þess að leysa raforkumálin og húsnæðisþarfirnar. Haldbezta ráðið og það, sem flest eru fordæmi fyrir með nágrannaþjóðunum, er útgáfa verðbréfa með hærri vöxtum en greiddir eru af sparifé. Bréfin yrðu að sjálfsögðu að njóta sama útsvars- og skattfrelsis sem sparifé. Hætt er þó við, að vegna þess, hversu örðugt hefur reynzt að selja verðbréf hérlendis við viðunandi verði, mundu þessi úrræði ná skammt. Stjórnin hefur þess vegna til athugunar að tryggja, að þessi verðbréf og þau ein verði seljanleg hvenær sem eigendur óska að selja þau og þá án allra affalla annarra en þeirra, sem leiða kynnu af breyttum vaxtakjörum eða a.m.k. þannig, að eigandi bréfsins við innlausn verði alltaf skaðlaus, miðað við, að fé hans hefði legið á sparisjóði. Verði að þessu ráði hnigið og út gefin sérstök verðbréf, sem njóti alls sama skattfrelsis og annarra fríðinda sem sparifé, en gefi talsvert hærri vexti, en auk þess sé eiganda tryggð innlausn bréfsins á svipaðan hátt og ég lýsti, ætti að mega treysta því, að sala þessara verðbréfa yrði ör. Yrði þá að gæta hófs um útgáfu bréfanna, þannig að til sölu yrði ekki meira en svo, að fullnægt yrði fjárþörfinni til sementsverksmiðjunnar og þeirra framkvæmda á sviði raforkumálanna og húsabygginganna, sem ríkisstj. hefur gefið fyrirheit um og mundi því beita sér fyrir. Mundi þá öllu svo í hóf stillt, að aldrei yrði varið nema nokkrum hluta sparifjáraukningarinnar í þessu skyni, og er þá gert ráð fyrir, að sparifé vaxi með eðlilegum hætti. Í þessu sambandi er rétt að skýra frá því varðandi byggingarmálin, að stjórnin telur nauðsynlegt, að lánin verði svo há, að verulega muni um til bygginga smáibúða, vextir hóflegir, lánstími langur, en afborganir mánaðarlega svo sem mest líkist greiðslu á húsaleigu. Ég hef hér aðeins brugðið upp frumdráttum þeirra úrlausna, sem stjórnin hefur rætt um, þótt engar fullnaðarákvarðanir hafi enn verið teknar í þessum efnum. Ætla ég það nægi til að sýna, að stjórnin hefur ríkan hug á framkvæmdum, en get þó ekkert um það sagt, hversu langt er hægt að komast áleiðis á þessu þingi. Fjár til framhaldsvirkjunar Sogsins er ætlað að afla með erlendum lántökum, og hefur enn ekki verið neitt í því aðhafzt, eins og heldur ekki var gert ráð fyrir. Þá er í stjórnarsamningnum ákvæði um að tryggja framleiðendum sauðfjárafurða rekstrarlán út á afurðir sínar eftir hliðstæðum reglum og lánað er út á sjávarafurðir og enn fremur, að endurskoða beri reglur um lán til iðnaðarins með það fyrir augum að koma fastri skipan á þau mál. Ræðir hér um mikilvæg hagsmunamál landbúnaðarins og iðnaðarins. Hefur ríkisstj. rætt ýmis úrræði til að uppfylla þessi fyrirheit. Ríkisstj. viðurkennir, að réttlátt er og æskilegt, að þeir, sem stunda heilbrigða framleiðslu fyrir innanlandsmarkaðinn, eigi kost svipaðra lána sem þeir, sem framleiða fyrir erlendan markað, og að um þetta séu settar fastar reglur, svo að framleiðandinn viti, að hverju hann gengur. Yrði þá seðlabankinn að kaupa slíka framleiðsluvíxla. Eru þessi mál nú í athugun, og get ég enn ekki sagt, hvaða ráðum verður hnigið að, enda margs að gæta, ef vel á að fara. Til efnda á fyrirheitinu um að halda áfram öflun atvinnutækja þangað, sem mest er þörfin, og stuðla þar með að því, að jafnvægi haldist í byggð landsins, verða á fjárl. ársins 1954 svipaðar greiðsluheimildir og voru á þessa árs fjárl., auk þess sem aðrar aðgerðir stjórnarinnar stefna að þessu sama marki. Um stofnun varnarmáladeildar í utanrrn. hefur nýlega verið rætt í útvarpsumr. hér á Alþ., og læt ég það nægja. Eru þá upp talin fyrirheit stjórnarsamningsins, og enda þótt langt sé frá því, að þeim hafi verið enn komið heilum í höfn og raunar megi, að því er sum þeirra varðar, eins vel segja, að enn sé tæplega landsýn, þá þykist ég þó mega vænta þess, að þeir, sem á mál mitt hafa hlýtt, viðurkenni, að vel hafi þokað í rétta átt og með meiri hraða en hægt var með sanngirni að krefjast, þegar tekið er tillit til þess, hversu stuttur enn er starfstími stjórnarinnar og vinnufriður oftast lítill, ekki sízt meðan Alþ. á setu. Hv. hlustendur. Þetta er í fyrsta skipti, sem ég á þess kost að ávarpa landsmenn í útvarpinu í umboði Sjálfstfl., frá því að þingkosningar fóru fram í júnílok s.l. Mér er skylt og ljúft að þakka þjóðinni það mikla traust, sem hún sýndi Sjálfstfl. Ég ofmæli ekki, þótt ég segi, að þm. Sjálfstfl. hafi fullan hug á að endurgjalda það traust í verki. Við kunnum sæmilega skil á þörfum og óskum landsmanna, og við höfum einlæga löngun til og brennandi áhuga á því, að störf okkar megi leiða til sem mestrar blessunar fyrir sem allra flesta landsmenn. Fyrir því höfum við ákveðið að leggja til atlögu gegn ofurvaldi myrkurs og kulda íslenzks skammdegis og vetrarríkis með því að færa ljós og yl inn á sem allra flest heimili landsins. Af sömu hvötum viljum við ráðast gegn húsnæðisskortinum, sem lengi hefur verið höfuðþraut óhæfilega margra manna, og vonum við, að takast megi að greiða götu þessa fólks úr hreysum í sæmilegar vistarverur, og fyrir því hefjum við nú allsherjarsókn gegn ófrelsinu. Okkur sjálfstæðismönnunum hefur lengi skilizt, að sé framtak og athafnaþrá þjóðarinnar lögð í hlekki, mun Íslendingum aldrei til langframa auðnast að draga alla þá björg í búið, sem með þarf, til þess að svo fámenn þjóð fái lifað frjálsu menningarlífi í jafnstóru landi, einfaldlega vegna þess, að þótt land og sjór séu gæðarík, eru gæðin torsótt og þeim einum föl, sem gæddir eru miklum manndómi og njóta athafnafrelsis. Þetta er dómur sögu okkar á öllum öldum. Af þessari löngu og ströngu reynslu er sprottin athafna- og frelsisþrá Íslendinga, en sú eðlishneigð er einmitt hið volduga afl, sem ævinlega teagir okkur sjálfstæðismenn órjúfanlegum böndum þrátt fyrir ólíka hagsmuni og oft mismunandi sjónarmið í ýmsum efnum. Við erum nú að brjóta hlekkina af þjóðinni. Við vitum, að aukið frelsi mun fara sem heitur straumur um allt athafnalífið, vekja af dvala og leysa úr læðingi sterk öfl til nýrra athafna og dáða einstaklingum og þjóðarheildinni til farsældar og blessunar. Engan, sem þekkir skoðun, trú og vissu okkar sjálfstæðismanna, mun undra, þótt við eftir svo langa áþján fögnum frelsi einlæglega og ákaft. Okkur sjálfstæðismönnum er ljóst, hversu margt þeim flokkum ber á milli, sem að ríkisstj. standa. Okkur og framsóknarmenn greinir á um trúna á athafnafrelsið og mátt einstaklingsframtalsins. Við vitum, að þessi skoðanamunur skapar ýmis vandkvæði, sem vel geta fært hættu yfir samstarfið. En þó hygg ég, að báðir stjórnarflokkarnir hafi til þess vilja að hera fram til sigurs þau hin miklu áhuga- og hagsmunamál þjóðarinnar, sem ég hef gert hér stuttlega grein fyrir, ekki sízt raforku- og húsnæðismálin. Ég held þess vegna og þá einnig vegna þess öngþveitis í þjóðlífinu, sem leiða mundi af samstarfsrofi þessara stærstu flokka þjóðarinnar, að hin stóru og mikilfenglegu verkefni, sem í bili sameina okkur, reynist sterkari þeim grundvallarágreiningi og dægurþrasinu, sem skilur okkur, a.m.k. nægilega mikið til þess, að við þurfum ekki að vonsvíkja þá mörgu, sem til okkar bera traust og í samstarfi okkar eygja vanina um úrlausn örðugleika sinna. Með þessu held ég að ég geti glatt hina mörgu stuðningsmenn stjórnarinnar og þá af andstæðingunum, sem meira meta þjóðarheill en eigin metorð.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar gengið var til kosninga á s.l. sumri, snerist hugur manna mjög um skattamál, viðskiptamál, raforkumál og húsnæðisskortinn. Atvinnumálin voru þá ekki eins ofarlega á baugi og oft áður, því að atvinna var viða óvenjumikil. Þessi mál auk landvarnarmálanna mótuðu mjög kosningarnar. Þegar samningar voru hafnir eftir alþingiskosningarnar um myndun nýrrar ríkisstj., hlutu þessi mál að verða ofarlega á baugi. Íslenzka þjóðin hafði um 20 ára skeið þjáðst undir oki verzlunarhafta með margvíslegum afleiðingum þeirra, vöruskorti, ósæmilegu braski, svörtum markaði, biðröðum o.s.frv. Á síðasta kjörtímabili rofaði til í þessum efnum. Með afbeina efnahagssamvinnu vestrænna þjóða var unnt að framfylgja í verulegum mæli þeirri stefnu, sem Sjálfstfl. hefur jafnan borið hæst við hún, að gefa verzlunina frjálsa. Þegar núverandi stjórnarflokkar ákváðu í september að endurnýja stjórnarsamvinnu, var því samið um að tryggja sem mest frjálsræði í viðskipta- og atvinnulífi þjóðarinnar og auka þann hlut verzlunarinnar, sem nú er frjáls, eða um 2/3 af innflutningnum. Þorri Íslendinga fagnar auknu frelsi í viðskipta- og atvinnumálum. Síðan í sumar hafa hin miklu orkuver við Sog og Laxá tekið til starfa. Framhald stórra og smárra virkjana er ráðið, og stjórnarflokkarnir hafa samið um framgang þeirra. Enn fremur var samið um endurskoðun skattalaga til lækkunar til þess að létta byrðar á almenningi og hleypa nýju fjöri í atvinnulífið. Verður þegar á þessu þingi stigið stórt spor til skattalækkunar. Í málefnasamningi ríkisstj. var einnig ákveðið að tryggja aukið fjármagn til íbúðabygginga í kaupstöðum, kauptúnum og þorpum, lögð áherzla á að greiða fyrir byggingu íbúðarhúsa, sem nú eru í smíðum, og lagður grundvöllur að því að leysa þetta vandamál til frambúðar. Það er ein frumstæðasta og brýnasta þörf hvers manns að eiga sér húsaskjól, heimili, þar sem hann getur unað glaður við sitt, heimili, þar sem hann þarf ekki að bera kvíðboga fyrir því, að heilsa konu og barna sé í hættu vegna lélegra heilsuspillandi húsakynna. Þess vegna er það eitt af markverðustu verkefnum stjórnarvaldanna á hverjum tíma að finna þær leiðir, sem beztar eru, til þess að íbúðir verði nógu margar og nógu góðar handa fólkinu. Það er að finna leiðir til að sameina framtak og sjálfsbjargarviðleitni einstaklinganna, samtök þeirra og samtakamátt og fyrirgreiðslu af hendi stjórnarvaldanna, ríkis, bæjar- og sveitarfélaga. Sumir halda fram þeirri skoðun, að hið opinbera eigi að byggja öll hús, eiga íbúðirnar og leigja þær út. Þessi stefna, sem kommúnistar eru fyrst og fremst málsvarar fyrir, er varhugaverð fyrir hvert þjóðfélag. En sú stefna samsvarar heldur ekki kröfum tímans, að hið opinbera megi hvergi koma nærri með aðstoð, einstaklingarnir verði sjálfir hver og einn að sjá sér fyrir húsnæði og byggja yfir sig án nokkurrar fyrirgreiðslu frá hinu opinbera. Báðar þessar skoðanir eru úreltar. Hér verður að fara hinn gullna meðalveg. Framtak, ábyrgðartilfinningu, sjálfsbjargarviðleitni einstaklinganna verður að nýta til hins ýtrasta. En hið opinbera þarf að rétta þeim hjálparhönd á marga lund. Hið opinbera verður að forðast að leggja stein í götu manna með hömlum á byggingarfrelsi, of miklum takmörkunum á innflutningi byggingarvara eða óhóflegri skattaálagningu. Þvert á móti. Það þarf að greiða fyrir þeim, t.d. með hagkvæmum lánum. Stefna sjálfstæðismanna er sú, að allir borgarar þessa þjóðfélags eigi kost á að eignast eigin íbúðir. Verkefni hins opinbera á að verða að stuðla að því á alla lund, að svo megi verða. Og hvers vegna? Vegna þess að Íslendingum er í blóð borin sú lund allt frá landnámstíð, að þeir vilja vera sjálfseignarmenn. Bændurnir í sveitinni óska flestir að vera sjálfseignarbændur, en ekki leiguliðar. Hvöt manna til að leggja á sig erfiði og aukavinnu sjálfra sin og sinna nánustu verður að örva, en ekki draga úr henni. Reynslan er sú, að fyrir þjóðfélagið sé betra, að menn eigi sjálfir íbúðir. Þegar hið opinbera á íbúðir og leigir þær út, verður viðhaldskostnaður oft og tíðum svo mikill, að leiga hrekkur ekki fyrir viðgerðarkostnaði, hvað þá vaxtagreiðslum, afborgunum o.s.frv. Sem dæmi um þetta sjónarmið vil ég nefna, að bæjarstjórn Oslóborgar ákvað fyrir nokkru að selja þær leiguíbúðir, sem bærinn átti, og skiptu þær þúsundum. Þær voru seldar leigjendum með vægum kjörum, og vakti þetta bæði ánægju kaupendanna og hafði í för með sér verulegan sparnað fyrir bæjarfélagið, er það losnaði við viðhaldsskylduna. Leið, sem er táknræn fyrir samstarf hins opinhera og einstaklinga, er bygging Bústaðahúsanna í Reykjavík. Bæjarstjórn Reykjavíkur ákvað að byggja rúmlega 200 íbúðir þannig, að fjórar íbúðir eru í hverju húsi, en þau eru tvær hæðir. Bærinn steypti upp þessar byggingar, lagði í þær hitalagnir og húðaði þær að utan. Þetta er um helmingur byggingarkostnaðar. Síðan voru íbúðirnar seldar þeim, sem mest þurftu á að halda, fyrst og fremst barnafjölskyldum. Kaupandi tók að sér að fullgera íbúðina, en það fé, sem bæjarfélagið hafði í þetta lagt, var lánað kaupanda til langs tíma með lágum vöxtum, eða til 50 ára með 3% vöxtum. Þetta samstarf einstaklingsframtaksins og bæjarfélagsins hefur gefizt vel. Bæjarstjórnin hefði að sjálfsögðu óskað að geta haldið áfram á þessari braut, en því miður voru lán ekki fáanleg til að halda áfram. En enginn vafi er á því, að hér er fundið fyrirkomulag, sem æskilegt er að halda áfram í stórum stíl og það sem allra fyrst. Síðan 1947 hefur mikill samdráttur orðið í byggingarstarfsemi Íslendinga. Það stafar af gjaldeyris- og lánsfjárskorti. Á því ári voru sett lög um fjárhagsráð og áskilið samþykki þess til að byggja sér íbúð. Það leið ekki á löngu, áður en raddir komu upp um, að fráleitt væri að hafa jafnstrangar hömlur á íbúðabyggingum. Sjálfstæðismenn á þingi og í bæjarstjórn Reykjavíkur hófu fljótlega baráttu fyrir því, að byggingar smáíbúða yrðu leyfðar, íbúða, sem menn byggðu sjálfir að verulegu leyti með eigin vinnu sin og sinna. Þar sem erfitt var um lánsfé, var augljóst, að þarna var bundin og ónotuð orka, sem þjóðfélaginu væri fengur að leysa úr læðingi. Haustið 1951 hafðist þetta mál loks fram. Þá reis mikil byggingaralda, og hafa einstaklingar og skyldulið þeirra skapað ótrúleg verðmæti, sem ella hefðu farið forgörðum, meðan bannið ríkti í algleymingi. Að vísu eru slíkar smáibúðabyggingar dýrar fyrir hvert sveitarfélag vegna þess, hve mikið þarf af götum. leiðslum o.s.frv., og að sjálfsögðu þarf að fara einnig inn á braut sambýlis- og fjölbýlishúsa. En eins og sakir stóðu fyrir tveim árum vegna lánsfjárskortsins, var þetta eini möguleikinn til þess að fjölga íbúðum að ráði. Hefði þessi leið ekki verið farin, hefðu mörg hundruð íbúðir, sem nú eru í smíðum eða teknar til afnota, ekki verið reistar. En til þess að bygging smáíbúða og til þess að það samstarf, sem ég nefndi um Bústaðahúsin, gæti orðið að veruleika, var frumskilyrði að breyta skattalögunum. Íslenzk skattalög eru þannig úr garði gerð, að aukavinna manna við að byggja eigin íbúð var metin til tekna á því ári og þessum áætluðum tekjum bætt ofan á aðrar tekjur mannsins. Margur efnalítill maðurinn, sem hafði í sveita síns andlitis komið upp yfir sig húsi, missti íbúðina vegna þessarar gífurlegu skattabyrðar. Allir geta skilið, hvílík raun það hefur verið mörgum fjölskyldum eftir allt, sem menn höfðu á sig lagt, að vera þannig flæmdir frá íbúðum sínum fyrir skattpyndingu hins opinbera. Þess vegna fluttu sjálfstæðismenn á þingi 1949 frv. til l. um, að slík aukavinna við að koma upp íbúðum yfir sjálfa sig og fjölskyldu skyldi skattfrjáls. Þessi lagabreyting um skattfrelsi aukavinnunnar náði fram að ganga og varð grundvöllur allrar þessarar byggingarstarfsemi. Nú hefur enn náðst merkur áfangi í húsnæðismálunum. Með þeim lögum, sem afgreidd verða á þingi næstu daga um afnám fjárhagsráðs, er bygging íbúða allt að 520 m3 að stærð alveg frjáls, hvort sem um er að ræða einnar hæðar hús eða fjölbýlishús og hvaða aðili sem stendur að þeirri byggingu. Með þessu eru opnaðir nýir möguleikar, sem ég vænti að muni skapa nýjar og miklar framkvæmdir. Því byggingarfrelsi, sem ég nú minntist á, ber mjög að fagna, en einn mesti örðugleikinn nú, eftir að þetta frelsi er fengið, er lánsfjárskorturinn. Á stríðsárunum og í styrjaldarlok var hér nægilegt lánsfé til margvíslegra framkvæmda, en síðan hefur skortur lánsfjár háð framkvæmdum og húsbyggingum. Þetta mál er mjög erfitt úrlausnar. Kommúnistar halda því fram, að þetta stafi af illvilja stjórnarvaldanna, það sé enginn vandi annar en að setja seðlapressuna í gang, láta Landsbankann prenta seðla. Slíkar aðgerðir í stórum stíl eru vísasti vegurinn til að skapa hér stóraukna verðbólgu, atvinnuleysi og örbirgð, því að aukin seðlaútgáfa verður auðvitað að hafa grundvöll í auknum gjaldeyristekjum og útflutningsverðmætum. En vafalaust má auka lánsfjármöguleikana í stórum stíl á ýmsan hátt, eins og hæstv. forsrh. hefur í ræðu sinni hér áðan gert glögga grein fyrir, og vil ég við þetta tækifæri fagna sérstaklega ummælum hæstv. ráðh. um fyrirgreiðslu þá, sem ríkisstj. hefur haft til meðferðar og athugunar um aukin lán til íbúðabygginga. Hin breytta stefna í byggingarmálum, sem nú verður upp tekin með auknu frelsi, mun greiða fyrir húsnæðislausa fólkinu, sem hefur þurft að berjast undanfarin ár bæði gegn ríkisvaldinu, sem hefur bannað því að byggja, og gegn fátækt og efnaleysi, þar sem lán var yfirleitt hvergi að fá. Nú er snúið við blaði. Nú á það bæði að vera frjálst að byggja sér íbúð og auk þess svo um samið, að ríkisvaldið skuli reyna ettir föngum að greiða fyrir þeim, sem byggja, þó að þeir hafi ekki sjálfir fjárhagslega getu til þess. Meðal þeirra aðila, sem eiga hér hlut að máli, eru bæjar- og sveitarfélög. Til þess að þau geti lagt fram sinn skerf, þarf að tryggja þeim fleiri tekjustofna. Undanfarin ár hafa fulltrúafundir sveitarstjórnasambandsins og bæjarstjórafundir lagt á það ríka áherzlu, að gagngera breytingu þurfi að gera varðandi tekjustofna bæjar- og sveitarfélaganna, það verði að afla þeim annarra og fleiri tekjustofna en útsvaranna einna. Í sambandi við þá skattaendurskoðun, sem nú stendur yfir, verður að sjálfsögðu að taka þetta mál til meðferðar, enda var um það samið við myndun ríkisstjórnarinnar. Einnig verður að sjálfsögðu af hálfu bæjar- og sveitarfélaga að krefjast þess, að bót verði ráðin á þeim vanskilum, sem ríkissjóður hefur löngum verið í við ýmis bæjarfélög vegna framlaga ríkissjóðs til skólabygginga og annarra framkvæmda. Bæjar- og sveitarfélögin ráða ekki nema að nokkru leyti sjálf sínum útgjöldum, því að víða er meira en helmingur allra útgjalda bæjar- og sveitarfélaga lögbundinn. En bæjar- og sveitarfélögin hafa miklu hlutverki að gegna í þessu þjóðfélagi, og það verður að kappkosta, að fjárhagur þeirra sé öruggur, því að á honum byggjast allar framkvæmdir og framfarir. En um leið verður að tryggja nú og framvegis, að sjálfstæði sveitarfélaganna sé ekki skert, heldur sé sjálfstjórn þeirra aukin, því að sú hefur verið reyndin hér og annars staðar, sem ég þekki til, að sjálfstæð sveitarfélög eru hyrningarsteinar undir lýðfrjálsu þjóðfélagi. Ekkert þjóðfélag getur haldið sjálfstæði og lýðfrelsi, nema sjálfstjórn sveitarfélaganna sé virt. Fyrir tveim árum flutti ég á Alþ. till. um, að fjórðungur söluskatts rynni til sveitarfélaga. Ég harma, að sú till. skyldi stöðvuð, en um leið og hv. 5. landsk. þm., Emil Jónsson, minntist á þetta mál í ræðu sinni áðan, hefði hann einnig mátt geta þess, að þessi barátta hefur þó borið nokkurn árangur. Á þessu sama þingi, 1951, var samþ., að ríkið greiddi 7 millj. kr. af skuldum sínum við bæjarfélögin, og vænti ég, að nokkuð verði notað af greiðsluafgangi ríkissjóðs í ár í sama skyni. Ég hef varið mestum hluta tíma míns til þess að ræða um húsnæðismálin. Það er vegna þess, að ég tel það eitt okkar mesta menningarmál, mannúðar- og heilbrigðismál, að landsmenn búi í hollum og vistlegum húsakynnum. Húsnæðisbölið leiðir oft til þess, að ungt fólk getur ekki stofnað heimili árum saman, börn verða heilsuveil, unglingar leiðast á glapstigu, hjónabandshamingja brestur. Nú þarf að sameina alla þá aðila, er hlut eiga að máli, til stórra átaka í hyggingarmálum. Markið er, að allir landsmenn eigi þess kost að eignast heilsusamlega íbúð. Þetta getum við gert, Íslendingar, aðeins ekki allt í einu, en ef við hvessum sjónir á markinu, þá munum við sigrast á öllum erfiðleikum.



Herra forseti. Hv. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, sagði hér m.a., að það hefðu verið lækkaðar fjárveitingar til verklegra framkvæmda á fjárlfrv. Þetta er algerlega rangt. Þær voru nokkru hærri á fjárlfrv., þegar það var lagt fyrir nú, en á síðustu fjárl. Þá sagði þessi hv. þm. meðal annars, að það hefði verið tekinn upp sá siður að borga þm. fyrir að koma á flokksfundi í Reykjavík. Þm. fengu þingfararkaup, þegar þeir voru hér í sumar að vinna að stjórnarmyndunarmálinu. Þar var ekki tekinn upp neinn nýr siður, heldur var stuðzt við fyrri fordæmi í því efni, því að það hefur ætíð verið siður, ef þm. hafa komið saman til stjórnarmyndunar. Hv. landsk. þm., Bergur Sigurbjörnsson, sagði, að það væri til marks um óskammfeilni okkar, mína og hæstv. forsrh., að við hefðum flutt till. um það, að sá eini ráðherra, sem ekki er þm., fengi þingfararkaup. Ja, sér er nú hver óskammfeilnin, þegar þess er gætt, að þessum ráðh. er skylt að sitja á þingi eins og alþm. Hvaða réttlæti er þá í því, að hann sé eini maðurinn á þinginu, sem enga greiðslu fær fyrir að sitja þar, sem honum er þó skylt að gera? Svona er málflutningur þessa hv. þm. - Þá var hann að sýna fram á, að þessi ráðh. væri ríkinu nokkuð dýr, því að hann hefði líka frítt húsnæði. Utanrrn. á að fylgja ókeypis ráðherrabústaður, og það er ekkert annað, sem gerist, en að utanrrh. fær fritt húsnæði eins og hann á að fá að réttum reglum. Þá sagði hv. þm. Bergur Sigurbjörnsson, að það væri til marks um ráðdeildina og sparnaðinn, að ég hefði ráðið tvo menn í ríkisþjónustu, sem forstöðumenn vissu ekki, hvað þeir ættu að gera við. Þetta þykja mér tíðindi og á heldur erfitt með að trúa þessu á sjálfan mig. En vildi nú ekki Bergur Sigurbjörnsson segja mönnum, hvað hann á við, svo að þessu sé hægt að hnekkja skilmerkilega eins og öðru samkynja úr þeirri átt? Þess vildi ég óska. Ég mun svo ekki víkja hér að einstökum atriðum frekar en verður í því meginmáli, sem ég flyt, til svars, en athuga ofur lítið nánar annað kvöld sumt í ræðum hv. stjórnarandstæðinga. Eftir kosningarnar í vor kom ekki til mála, að mynduð yrði meirihlutastj. nema með tvennu móti, annaðhvort samstjórn Framsfl., Alþfl. og Sjálfstfl. eða samsteypustj. Framsfl. og Sjálfstfl. Engum datt í hug að hafa samstarf við kommúnista. Þeir eru nú svo einangraðir orðnir, að slíkt kemur hvergi til álita nema í Þjóðvfl. Þannig var ástatt í herbúðum Alþfl. og Sjálfstfl., að stjórnarmyndun þeirra tveggja kom sýnilega ekki til greina. Framsfl. áleit hyggilegast að mynda þriggja flokka stj. og gerði till. um það. Sjálfstfl. reis á móti þeirri hugmynd, og var hún þegar af þeirri ástæðu dauðadæmd. Það er ekki hægt að mynda þriggja flokka stj. nema þrír flokkar vilji. Vegna þess, hvernig Sjálfstfl. tók í málið, reyndi aldrei á það, hvort Alþfl. hefði viljað slíka stjórnarmyndun. Tvennt vakti aðallega fyrir framsóknarmönnum með þessari till.: að reyna að fá með þessu móti sem víðtækust samtök um að leita lausnar á stjórnarskrármálinu og fá jafnframt aukinn stuðning stjórnarstefnunni. Þegar þetta tókst ekki, var tvennt til: myndun meirihlutastj. Framsfl. og Sjálfstfl. eða einhvers konar minnihlutastjórn, sem hlaut að þýða lítt eða ekki starfhæft Alþ. Þótti framsóknarmönnum fyrri kosturinn hyggilegri. Mikið djúp er staðfest milli Framsfl. og Sjálfstfl. og víðtækur ágreiningur um mörg mál. Kemur þetta ekki sízt fram, þegar flokkarnir hafa unnið saman lengi. Í samningum um stjórnarmyndun lagði Framsfl. að sjálfsögðu áherzlu á þau af baráttumálum sínum, sem hugsanlegt var að semja um við Sjálfstfl. og Framsfl. hafði lagt mikla áherzlu á í kosningabaráttunni. Má þar til nefna raforkumálin, íbúðamálin, ný skattalög, aukið rekstrarfé til atvinnuveganna, áframhaldandi jafnvægi í þjóðarbúskapnum og þar með aukið frelsi í atvinnu- og viðskiptamálum. En þau mál, sem með engu móti er hægt að semja um við Sjálfstfl., verða að bíða betri tíma. Höfuðstefna stj. er sú að auka með öllu móti framleiðsluna, halda jafnvægi í þjóðarbúskapnum með síaukinni framleiðslu og afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Á þennan hátt gera menn sér vonir um að geta fremur aukið en minnkað frelsið í viðskiptum og framkvæmdum, og hefur verið ákveðið að beita sér fyrir stórfelldum framkvæmdum úti um land í raforkumálum. Ákveðið er að beita sér fyrir aukinni fjárútvegun til íbúðarhúsabygginga og vinna að úrlausn á þeim málum, sem að haldi mætti koma til frambúðar. Er hér um eitthvert mest aðkallandi vandamál að ræða. Þá eru ákvæði í stjórnarsamningnum um að koma því til leiðar, að framleiðendur sauðfjárafurða eigi kost á rekstrarlánum út á afurðir sínar eftir hliðstæðum reglum og lánað er út á sjávarafurðir. Enn fremur, að endurskoðuð verði framkvæmd rekstrarlána til iðnaðarins með það fyrir augum að koma fastari skipun á þau mál. Ákveðið er að halda áfram að stuðla að öflun atvinnutækja til þeirra byggðarlaga, sem við atvinnuörðugleika eiga að stríða, til þess að fullnægja atvinnuþörf íbúanna og stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Um varnarmálin er það ákvæði í samningnum, að sérstök deild í utanrrn. fari með framkvæmd þeirra, og í framhaldi af því er nú hafið markvisst starf til þess að koma í framkvæmd nauðsynlegum breytingum í þeim málum. Kem ég að þeim nánar hér á eftir. Í stjórnarsamningnum er ákveðið, að lokið verði á Alþ. því, sem nú stendur yfir, endurskoðun skatta- og útsvarslaga með það fyrir augum að lækka beina skatta og draga með því úr misræmi, sem orðið hefur vegna verðlagsbreyt., og stuðla að aukningu sparifjár. Í stjórnarsáttmálanum er þess vegna mörkuð djarfleg framfarastefna. Það er mikið verkefni að framkvæma þennan stjórnarsamning og margt, sem vinna verður á því Alþ., sem nú stendur yfir. Stjórnarmyndun lauk ekki fyrr en í september. Unnið hefur verið ósleitilega síðan í ríkisstj., þingflokkum, nefndum og af einstaklingum að undirbúningi þeirra stórmála, sem samið hefur verið um að hrinda í framkvæmd. En þessum undirbúningi er þó hvergi nærri lokið enn þá. Alþ. verður því að koma saman á ný eftir áramótin og taka þá til meðferðar stórmál, sem ekki hafa enn þá verið fyrir það lögð. Ekki er hægt að segja nú um það með vissu, hvaða frv. verða þá lögð fyrir. Það er t.d. ekki fullljóst enn þá, hvort nýrrar löggjafar er þörf í sambandi við rekstrarlánamálin. Það skýrist næstu vikur. Hitt er aftur á móti augljóst, að leggja verður fram eftir þinghléið og afgreiða frv. til nýrra raforkulaga eða viðauka við raforkulögin, fyrst og fremst til þess að tryggja fjáröflun þá, sem ákveðin er í stjórnarsáttmálanum. Enn fremur, að á framhaldsþinginu verður að gera ráðstafanir til fjáröflunar vegna íbúðarlána. Í fjárlagaræðunni í haust ræddi ég nokkuð um leiðir til fjáröflunar, ráðstafana til þess að auka sparifjársöfnunina og fleira í því sambandi, og fer ég ekki út í það mál hér, enda þau mál enn þá í deiglunni. Þá er það hin nýja skatta- og útsvarslöggjöf, sem setja á. Það er sannast mála, að á undanförnum árum hafa skattalögin skekkzt, ef svo mætti að orði kveða, mjög verulega vegna verðbólgunnar. Reynt hefur verið að lappa í skattalögin með bráðabirgðaákvæðum til þess að draga úr þessu, en þau ákvæði hafa ekki getað komið í veg fyrir, að stórfellt misræmi hefur skapazt. Allsherjarendurskoðun skattalaganna hlaut að leiða til lækkunar á beinum sköttum. Á hinn bóginn hafa menn átt í erfiðleikum miklum í sambandi við afgreiðslu greiðsluhallalausra fjárlaga og átt svo mikið undir því, að hún ekki mistækist, að í allsherjarendurskoðun og lækkun hefur ekki verið lagt. Hins vegar hefur skattur á lágtekjum verið lækkaður með sérstakri löggjöf. En nú fer tvennt saman: Mönnum er ljóst, að ekki má lengur draga endurskoðun þessa, þar sem ástand skattamálanna er vafalaust farið að hafa óheppileg áhrif á framleiðslu, tekjuöflun og sparnað, og að afkoma ríkissjóðs hefur verið sæmileg undanfarin ár. Verður því nú látið til skarar skríða. Ákveðið er að afgreiða fjárlög fyrir áramót, en frv. að nýju skattalögunum er ekki enn komið fram og hefur ekki enn þá verið samið til fulls í mþn., og því spyrja menn eflaust: Hvernig á að afgreiða fjárlög án þess að vita, hverjir skattarnir eiga að vera? En svarið er þetta: Í sambandi við afgreiðslu fjárl. hafa stjórnarflokkarnir nú gert um það viðbótarsamning sín á milli, að hin nýju skattalög skuli við það miðuð, að þau gefi í heild 20% lægri skatttekjur en gildandi skattalög hefðu gert við sömu ástæður, m.ö.o., að lækkun á beinum sköttum til ríkissjóðs á að nema sem svarar 20% af heildarupphæð skattanna. Á hinn bóginn mega menn ekki draga þær ályktanir, að skattur hvers einstaklings hljóti að lækka um 20%, þótt heildarskattinum sé ætlað að lækka um þessa hundraðstölu. Lækkun í sumum dæmum getur orðið meiri, en í öðrum minni. Þetta stafar af því, að hér kemur ótalmargt til greina, þegar ákveða skal, hvar skattalækkunin á að koma fram, t.d. fyrst skattstiginn sjálfur, þá hækkun persónufrádráttar, hvernig hjón eru skattlögð, skattfrelsi sparifjár eða skatthlunnindi vegna sparnaðar o.s.frv., o.s.frv. Þá vil ég minnast á það í sambandi við verkefni þingsins, að sérstök n., skipuð af fjmrh., hefur starfað að athugun á því, hvernig, hægt væri að færa til tollabyrðina til nokkurra hagsbóta fyrir iðnaðinn. Vona ég, að það mál komi til meðferðar á þessu þingi. Af því, sem nú hefur verið sagt, sjá menn, að mikið verkefni bíður Alþ., þegar það kemur saman aftur, þótt fjárl. verði afgreidd nú fyrir áramótin. Ég mun þá þessu næst víkja nokkuð að stjórnarandstæðingum og fjárhagsmálunum sérstaklega, en síðar að varnarmálunum, en ádeilur hv. stjórnarandstæðinga á þessu þingi hafa einkum beinzt að þessum málum. Ég held, að óspilltum mönnum hljóti að blöskra málflutningur stjórnarandstæðinga í fjárhagsmálum og framkoma þeirra öll í þeim efnum. Þeir bera það blákalt fram, þvert ofan í allar staðreyndir, að núverandi og fyrrverandi stjórn hafi hækkað skattana og aukið stórkostlega alla eyðslu í ríkisrekstrinum. Enn fremur halda þeir því fram, að hægt væri að koma á stórfelldri lækkun á ríkisútgjöldum með aukinni ráðdeild einni saman, án þess að nokkur missti nokkurs í. Það er t.d. stagazt á því dag eftir dag, ár eftir ár, að fyrir 1950 hafi söluskatturinn runnið í útflutningsuppbætur. Þó hefur þetta jafnoft verið leiðrétt og bent á þá staðreynd, að söluskatturinn rann áður ekki siður til almennra útgjalda. Fyrir Alþ. 1950 lá fjárlfrv., þar sem aðeins stóðust á tekjur og gjöld á pappírnum, og var þá gert ráð fyrir söluskattinum öllum eins og hann lagði sig teknamegin, en engum útflutningsuppbótum gjaldamegin. Er hægt að fá gleggri sönnun en þetta fyrir því, að fyrir gengislækkunina þurfti á öllum söluskattinum að halda til þess að standa undir greiðslum ríkissjóðs, þótt engar útflutningsuppbætur væru taldar? Síðan gengislækkunin var framkvæmd, hafa skattar og tollar verið lækkaðir, en ekki hækkaðir. Eitt einasta ákvæði hefur verið sett til hækkunar, og það var þegar söluskattur af innflutningi var færður úr 6% í 7%. En á móti koma þessar lækkanir: Verðtollsviðauki var lækkaður úr 65% í 45%, ný löggjöf um sérstaka lækkun á tekjuskatti af lágtekjum var sett, og tollar á kaffi og sykri voru afnumdir í fyrravetur, og nú á að bæta við 20% lækkun á beinum sköttum til ríkissjóðs. Það hefur því orðið veruleg lækkun á sköttum og tollum síðan 1950. Tekjur ríkissjóðs hafa á hinn bóginn hækkað í krónutölu vegna aukinnar framleiðslu, hækkaðra þjóðartekna og vegna hækkaðs verðlags. Útgjöld ríkissjóðs hafa einnig óhjákvæmilega hækkað að krónutali vegna verðhækkunarinnar. Það sýnir fálm og ráðleysi stjórnarandstæðinga, að reynt er að halda því fram, að þessar hækkanir ríkistekna í krónutölu séu aukin skattabyrði á þjóðinni. Verðmæti þessarar röksemdar sést bezt á því, að eftir sama hugsanagangi ætti það að sýna léttari skattabyrði, ef ríkistekjurnar drægjust saman vegna kreppu og minnkandi framleiðslu. Ætli stjórnarandstæðingar vildu ganga inn á að kalla slíkt skatta- og tollalækkanir? Sannleikurinn er sá, að árangur þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið til eflingar og aukningar framleiðslunni, speglast þannig í hinum sameiginlega búskap landsmanna, ríkisbúskapnum, að þau skatta- og tollalög, sem áður ekki dugðu til þess að forða frá stórfelldum hallarekstri með því öngþveiti, sem honum fylgdi, hafa nú á síðari árum þrátt fyrir verulegar tilslakanir á tollum og sköttum dugað til þess að halda ríkisbúskapnum greiðsluhallalausum. Hafa þó verið aukin verulega framlög til verklegra framkvæmda og ný stórfelld framlög ákveðin til þess að borga niður söluverð, en hér hefur þá líka komið til aukið aðhald í ríkisbúskapnum. Um hækkun ríkisútgjaldanna er það fyrst og fremst að segja, að þau hlutu að hækka með hækkandi verðlagi og kaupgjaldi, eins og greiðslur allra annarra stofnana og einstaklinga í landinu. Sé litið á þróun þessara mála, þá kemur í ljós, að ríkisútgjöldin hafa sízt hækkað meira en hækkanir hafa orðið á greiðslum yfirleitt, heldur þvert á móti minna, enda fullyrði ég, eins og ég sagði áðan, að meira hefur verið gert til þess að sporna við hækkuðum ríkisútgjöldum en áður tíðkaðist. Heildarsvipurinn á þessum málum er þá einnig sá, að hefði ekki nú fallið á ríkissjóð stórkostleg útgjaldaaukning til trygginga og dýrtíðarráðstafana vegna lausnar verkfallsins á s.l. vetri, þá hefðu fjárl. getað lækkað núna, og hefði það sannarlega orðið nýstárlegur atburður í sögu Alþingis. Auðvitað verður ætið að gera sem öflugastar ráðstafanir til þess að standa á móti óeðlilegum útgjöldum og endurskoða alltaf af og til starfshættina til þess að reyna að finna leiðir til sparnaðar í beinum rekstri þjóðarbúsins. Það er á hinn bóginn bein blekking, að með þess háttar ráðstöfunum einum verði nokkurn tíma hægt að lækka fjárl., svo að verulegu muni. Yfir 90% af útgjöldum ríkisins eru lögboðnar greiðslur og framlög til alls konar þjónustu, sem menn heimta úr öllum áttum að sé aukin, en ekki dregið úr. Það mundi því þurfa gagngerða stefnubreytingu og stórlækkuð framlög til dýrtiðarmála og tryggingarmála, heilbrigðismála, menntamála, dóms- og lögreglumála, utanríkismála og verklegra framkvæmda o.s.frv., ef verulega ætti að draga til lækkunar á ríkisútgjöldum. Það er öllum til tjóns að leyna þessum staðreyndum. Nú horfir þannig um ríkisútgjöld og ríkistekjur og afgreiðslu fjárl. yfirleitt, að fjárl. standast ekki á næsta ári, nema góðærið haldist og ekkert beri út af. Ber því brýna nauðsyn til, að allsherjarafhugun fari fram á öllum ríkisútgjöldum, lögboðnum ekki síður en ólögboðnum, en ég vara enn við þeirri blekkingu, að slík endurskoðun leiði til lækkunar ríkisútgjalda, svo að nokkru nemi, nema breytt verði útgjaldalöggjöfinni, eða að hægt sé að framkvæma slíka lækkun á ríksútgjöldum, nema menn missi stórkostlega í um margs konar framlög, sem menn gjarnan vildu halda. Tekjuáætlun fjárl., eins og þau liggja nú fyrir við 3. umr., er orðin nærri því jafnhá og tekjurnar verða í ár, þegar búið er að draga frá óvenjulegar tekjur vegna stóru framkvæmdanna, og er þá nærri því ekkert fyrir alveg óhjákvæmilegum umframgreiðslum, sem alltaf hljóta að verða. Ef málflutningur stjórnarandstöðunnar ætti að verða að nokkru gagni, þá þyrftu stjórnarandstæðingar að sýna það, hvernig þeir vildu afgreiða fjárhagsmálin, ef þeir mættu ráða. Allt þetta gaspur þeirra t.d. um sparnað er algerlega þýðingarlaust og verra en það, ef þeir ekki segja, hvað það er, sem á að spara. Ef nokkurt mark væri takandi á tali stjórnarandstæðinga um eyðsluna og sukkið, þá ætti ekki að vera vandi fyrir þá að gera sig vinsæla með flutningi till. um að fella þetta sukk niður. En það undarlega skeður, að þótt þeir séu særðir ár eftir ár til þess að sýna það í till., hvað eigi að spara, þá fást þeir ekki með nokkru móti til þess. - 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, ræddi þetta nokkuð við 2. umr. fjárl. og sagði, að koma þyrfti á stórfelldum sparnaði og lækkun ríkisútgjalda. Síðan tók hann það fram, að til þess þyrfti breytingu á lögum, en af því leiddi aftur, að ríkisstj. yrði að hafa forgöngu. Þar með þóttist hann laus. Hugsanagangurinn er vist þessi: Þingmönnum er rétt að flytja frv. um aukin ríkisútgjöld, svo að tugum milljóna og hundruðum milljóna skiptir, það er vandalaust og sjálfsagt, en að þeir eigi að nota þingmannsrétt sinn til þess að flytja frv. um lækkun á ríkisútgjöldum, það var nú annað mál. Þegar kemur að því, þá á lýðskrumið eitt að duga. Er hægt að auglýsa umkomuleysi sitt átakanlegar en með þessu? Þá kemur að hv. 3. landsk. þm., Hannibal Valdimarssyni. Hann segir í nál. sínu um fjárlögin: „Það er síður en svo, að þess hafi orðið vart í sambandi við samningu þessa fjárlfrv. eða meðferð þess, að nokkur ný stefna væri upp tekin í sparnaðarskyni.“ - Og nú skulu menn taka eftir; nú kemur framhaldið. - „Þess vegna hef ég ekki flutt till. í þetta sinn um neina meiri háttar endurskoðun á gjaldabálknum.“ Einmitt það. Þess vegna hefur hann ekki flutt meiri háttar till. Menn skyldu nú halda, að það væri meiri, en ekki minni ástæða fyrir þingmanninn að flytja lækkunartill. um þær útgjaldagreinar, sem hann sér óþarfastar, þegar stjórnin lætur það undir höfuð leggjast, eftir því sem hann segir. Þegar skynsamir menn láta svona fjarstæður frá sér fara, þá er eitthvað orðið bogið við málstaðinn. Ég hef kynnt mér till. stjórnarandstæðinga um afgreiðslu fjárhagsmála á þessu þingi, bæði íill. þeirra við fjárl., afstöðu þeirra til tekjustofna og frv. þau, sem þeir hafa flutt. Ég hef fengið færustu menn til þess að gera með mér áætlun um áhrif þeirra á afkomu ríkissjóðs. Og hver er svo niðurstaðan? Tökum fyrst Alþfl. Þeir eru á móti framlengingu söluskattsins. Þeir eru á móti verðtollsviðaukanum. Hér má taka það fram í leiðinni, að þeir voru auðvitað með framlengingu hvors tveggja, þegar þeir áttu þátt í ríkisstjórn. Þeir vilja þarna fella niður 130 millj. af tekjum ríkissjóðs. Útgjaldafrv. þeirra og till. til útgjalda í sambandi við fjárl. mundu auka útgjöldin um a.m.k. 50 millj. Samkv. þessu yrði 180 millj. kr. greiðsluhalli, ef þeir kæmu fram vilja sínum. Kommúnistar eru á móti framlengingu söluskattsins og framlengingu allra tekjuviðauka yfirleitt. Þeir vilja sem sé lækka tekjur ríkisins um a.m.k. 150 millj., og útgjaldafrv. þeirra og útgjaldatill. við fjárl. mundu kosta ríkissjóðinn nær 210 millj. Greiðsluhallinn yrði því a.m.k. 300 millj., ef þeir kæmu fram vilja sínum, eða m.ö.o.: yfirboð þeirra eru helmingi meiri en yfirboð Alþfl., og er það í réttu hlutfalli við það, sem venjulega er. Þjóðvarnarmenn dansa svo með í þessu og beita sér á móti tekjum, en láta rigna útgjaldatillögum. Mér sýnist þurfa harðan haus til þess að standa hér dag eftir dag á Alþingi, deila á ríkisstj. og stjórnarflokkana fyrir há ríkisútgjöld, en moka svo inn í þingið till. um að fella niður tekjustofna ríkisins og stórauka útgjöldin. Og þeir menn eru ekki vandir að virðingu sinni, sem leika svona skrípaleik ár eftir ár. Það er ekki hægt að sjá annað en að stjórnarandstæðingar allir í hóp hafi tekið sér kjörorðið: Niður með tekjurnar, upp með gjöldin. - Þessi loddaraleikur allur saman minnir mig á gamla sögu um hefðarmey og afgreiðslumann í skóbúð. Stúlkan spurði eftir skóm. Afgreiðslumaðurinn var á þönum um allar hillur, reif fram alla skó, sem fyrirtækið hafði á boðstólum, en ekkert hentaði stúlkunni. Þegar þar var komið, sagði búðarmaðurinn: Nú sé ég, að hverju þér leitið. Þér leitið eftir skóm, sem eru stórir að innan, en litlir að utan, en þannig skó höfum við ekki. - Stjórnarandstaðan virðist ætla að telja þjóðinni trú um, að þeir hafi slíkan skófatnað á boðstólum. Ég mun nú þessu næst víkja nokkuð að hinum síamísku tvíburum í íslenzkri pólitík, kommúnistum og þjóðvarnarmönnum, áhrifum þeirra á stjórnmálalífið og sérstaklega afstöðu þeirra í utanríkismálum, því að á þessu Alþingi hefur ekki linnt ádeilum á ríkisstj. og raunar lýðræðisflokkana þrjá fyrir afstöðu þeirra í utanríkismálum og varnarmálum sérstaklega. Forustulið kommúnista sveitist hér blóðinu við að koma á þjóðskipulagi kommúnismans, einræðisríki og lögregluríki á miðaldavísu. Þetta eru hrein pólitísk nátttröll, hreinir afturhaldsmenn, sem boða afsal flestra mann- og þjóðfélagsréttinda, sem beztu menn mannkynsins hafa fórnað lífi sínu til þess að fá viðurkennd. Forustulið kommúnista er fimmta herdeild kommúnismans á Íslandi og vinnur í þágu heimsyfirráðastefnu kommúnismans. Höfuðverkefni þessa liðs í öllum löndum er að sundra samtökum um varnir landanna gegn yfirgangi kommúnismans, fá smáþjóðirnar til þess að kúra sig aðgerðarlausar niður, hverja í sínu horni, eins og gert var þegar nazisminn ógnaði, allt til þess, að þær geti orðið innlimaðar í kommúnismann þegjandi og hljóðalaust, eins og Laxness sagði um Pólverja, til þess að þjóðirnar geti orðið sem fyrirhafnarminnst færðar undir ógnarstjórn kommúnista. Kommúnistar vita vel, að það er þýðingarmest í þessari baráttu að rógbera Bandaríkin. Nógu náin samvinna frjálsra þjóða í Evrópu við þau er sem sé hið eina, sem getur komið í veg fyrir, að Vestur-Evrópa verði kommúnistum að bráð. Auðvitað er kommúnistum ljóst, hvílík fásinna hlutleysistalið er. Hvað ætli þeir gerðu við þá menn í Póllandi og Tékkóslóvakíu, sem færu að prédika hlutleysisstefnu? Með falsi, fagurgala og blygðunarlausum yfirboðum hefur afturhaldsliði kommúnista hér á landi tekizt að fá verulegt kosningafylgi. Það fólk, sem hefur kosið þá, á þó vel flest enga samleið með þeim. Hefur þetta komið glöggt í ljós, þegar línur urðu skýrari eftir styrjöldina. Fylgið hrynur af kommúnistum alls staðar, þar sem menn eru frjálsir gerða sinna, og svo mun einnig fara hér. Kommúnistar eru gersamlega einangraðir. Enginn getur unnið með þeim, og þeir eru áhrifalausir með öllu, þ.e.a.s., þeir koma engu fram. Áhrif þeirra eru nú eingöngu í því fólgin, að enn þá tekst þeim að fá allstóran hóp til kosningafylgis við sig, sem á enga samleið með þeim. Þessu fólki halda þeir á pólitískri eyðimerkurgöngu, sem til einskis annars leiðir en að styrkja þau öfl í landinu, sem lengst eru til hægri. En þegar neyðin er stærst, þá er hjálpin næst, mætti kannske segja, fljótt á litið, þegar þess er minnzt, sem skeði á þessu ári í sambandi við kommúnista og hlutverk þeirra hér. Þegar opinberir talsmenn alþjóðakommúnismans hér á landi voru að missa tökin, voru að verða áhrifalausir, gáfu sig fram aðrir menn, flestir raunar úr röðum kommúnista, en aðrir úr hópi nytsamra sakleysingja og pólitískra sérvitringa, til þess að reyna að taka slakann af þræðinum. Þeir stofnuðu sérstök pólitísk samtök til þess að vinna að því eina máli, sem kommúnistar hafa áhuga fyrir, og því eina máli, sem nokkru máli skiptir að dómi kommúnista, eins og nú standa sakir. Þeir stofnuðu flokk, sem á að hafa það hlutverk eitt að koma því til vegar, að Ísland verði varnarlaust land í heimi, sem er grár fyrir járnum, að Ísland segi sig úr samtökum frjálsra þjóða á vesturhelmingi jarðar, samtökum nágranna sinna, og taki upp stefnu, sem ekkert ríki jarðarinnar fylgir, óvopnað og óvarið hlutleysi. Þjóðvfl. hefur svarið þess dýran eið, að afstaða hans velti öll á þessu eina máli, enda ekki út af öðru settur upp. Hann á ekki samstöðu með neinum flokki í þessu eina höfuðmáli sínu nema kommúnistum. Þessi flokkur getur því aldrei orðið annað en karfa á hjóli kommúnismans, hann er hlekkjaður við kommúnista, eins og vanskilamenn voru fyrr á öldum hlekkjaðir við lánardrottna sína. Kommúnistar eru í pólitískri útlegð í öllum lýðræðislöndum, og Þjóðvfl. hefur sjálfur dæmt sig í sams konar útlegð. Þeir, sem styðja Þjóðvfl. og ekki eru kommúnistar að skoðun, heldur umbótamenn, en óánægðir með ástand varnarmálanna, gera sig verra en áhrifalausa. Þeir styðja hægri öfl landsins hreinlega með því að dreifa liði umbótamanna. Málflutningurinn á höfuðbóli kommúnista hér er kunnugur orðinn í máli málanna, varnarleysi Íslands, en hvernig tala þeir í hjáleigunni? Mjög á sömu lund, en þó frábrugðið í einu atriði, þeir segjast sem sé ekki vinna fyrir austrið. Málflutningurinn er þessi, þegar orðskrúðið er rifið utan af: Í fyrsta lagi: Tvö stórveldi keppa um heimsyfirráð. Hjá þeim átökum eiga smáþjóðir að sneiða. Í öðru lagi: Atlantshafið ver Ísland, eins og það hefur áður gert. Varnir eru því óþarfar. Í þriðja lagi: Allar varnir auka árásarhættuna og líkur fyrir því, að Ísland verði vettvangur styrjaldar. Ekkert af þessu fær staðizt. Hin gífurlegu átök í heiminum eru ekki á milli tveggja stórvelda, sem keppa um heimsyfirráð. Það er hrein fölsun að halda slíku fram. Annars vegar er að vísu hið mikla ríki kommúnismans með hjálöndum sínum, sem mundi svíkja heilögustu heit trúarbragða sinna, et það keppti ekki að heimsyfirráðum kommúnismans. Þess vegna hófu Rússar hinn ægilega vígbúnað eftir stríðið, meðan hinir afvopnuðust og bjuggu sig undir frið. Hins vegar eru lýðræðisríki Vestur-Evrópu, öll nema tvö, Svíþjóð og Sviss, sem vegna reynslunnar ala enn þá von, að þau geti fengið að sitja hjá í styrjöld, en eru þó grá fyrir járnum. Og með lýðræðisríkjum Vestur-Evrópu standa Bandaríkin. Ef hin miklu ósannindi um ríkin tvö, sem keppa um heimsyfirráð, væru eitthvað annað en hrein fölsun, þá mundu afskipti Bandaríkjanna af varnarmálum Vestur-Evrópu að sjálfsögðu vera helzta áhyggjuefni manna þar. En hvað segja staðreyndirnar? Höfuðáhyggjuefni frelsisunnandi manna í Vestur-Evrópu er einmitt hitt, að einangrunarsinnar í Bandaríkjunum verði svo sterkir, að Bandaríkjamenn minnki afskipti sín af málefnum Evrópu, bæði efnahags- og varnarmálum. Lýðræðisríkjum Vestur-Evrópu er það ljóst, ekki síður smáþjóðunum en hinum, að frelsi þeirra, tilvera þeirra sem sérstakra þjóða veltur blátt áfram á því, að Bandaríkin fáist til þess að leggja nógu mikið fram til varnar Vestur-Evrópu. Svo á að byggja hér heilan þjóðmálaflokk á þeirri staðhæfingu, að varnarsamtök lýðræðisríkjanna séu ekki til, það séu bara tvö stórveldi, sem berjist. „Þeir einir munu vera, að ég hirði aldrei, þó að drepist,“ sagði Mörður Valgarðsson forðum. Þessi orð rógberans mikla, þrungin mannvonzku, siðleysi og því fyllsta ábyrgðarleysi, sem hafa verið íslenzku þjóðinni hneykslunarhella og aðvörunarmerki um margar aldir, eru gerð að eins konar einkunnarorðum nýrra þjóðmálasamtaka. Höfuðtilgangurinn er að rótfesta þá skoðun á Íslandi, að varnarsamtök frændþjóða okkar og nágranna, sem þeir byggja allar frelsisvonir sínar á nú, fyrirfinnist ekki, séu dulbúnar árásarfyrirætlanir stórveldis. Íslendingar skulu því aldrei hirða, hvorir drepast. Hér er ekki aðeins staðreyndum snúið við. Það bætist ofan á, að þetta er gert í því skyni, bæði hér og annars staðar, að kæfa þann neista samábyrgrar hugsunar, sem kviknað hefur á hættutímum, sundra þeim samhug manna af mörgum þjóðum, sem einn er þess megnugur að tryggja varanlegan frið. Hér er þess í stað slegið á lægstu strengi sérhyggju og sundrungar. Kem ég þá að öðru atriðinu. Atlantshafið ver Ísland eins og það hefur áður gert, segja þeir. Atlantshafið hefur ekki nú í margar aldir verið Íslandi vörn, þó að svo væri á dögum Haralds hárfagra og Ólafs helga. Ef ofbeldis- og yfirgangsmenn eins og þeir, sem nú ráða í Austur-Evrópu, hefðu ráðið á Atlantshafinu síðustu aldirnar, væru Íslendingar fyrir löngu hnepptir í þrældómsfjötra þeirra og sætu í þeim enn í dag. Íslendingar hafa ekki lifað hér í skjóli Atlantshafsins, heldur búið við óbeina vernd brezka flotans, sem hefur ráðið á Atlantshafinu. Þetta var einhlítt talið fram að síðustu styrjöld, og á því var þá öll afstaða Íslendinga út á við byggð. Ef hægt væri að treysta þessu áfram, þyrftum við engar áhyggjur að hafa af varnarmálum sjálfra okkar vegna, en eftir væri þó tillitið til annarra. En hver þorir að halda því fram í fullri alvöru, að þetta sé óbreytt? Flotastyrkur landanna hefur gerbreytzt. Aðferðir í sjóhernaði hafa gerbreytzt og lofthernaður orðinn höfuðgrein hernaðar. Reynsla síðustu styrjaldar sýnir, að afstaða eylanda í styrjöld er allt önnur en hún áður var. Allt bendir til þess, að í upphafi næstu styrjaldar verði kapphlaup um að ná eylöndum þeim í Atlantshafinu, sem mesta hernaðarþýðingu hafa. Eitt þeirra er Ísland. Hafið er engin vörn. Það er hægt að sigla yfir hafið. Loftið er heldur engin vörn. Það er hægt að fljúga umhverfis jörðina. Allt er því gerbreytt frá því, sem áður var. Þá kem ég að síðasta atriðinu: Varnir auka árásarhættuna. Eftir þessari kenningu lifðu smáþjóðir Vestur-Evrópu allt fram að síðustu styrjöld. Afleiðingin varð heimsstyrjöldin sjálf og allar hennar hörmungar. Hvað segja Danir, Norðmenn, Belgir, Hollendingar og Luxemborgarmenn um þessa kenningu? Þeir hafa fengið nóg af henni. Allar þessar þjóðir sveitast blóðinu, sumar þeirra bókstaflega við nefið á Rússum, til þess að styrkja og efla varnir sínar. Allar eru þessar þjóðir ásamt Íslandi í Atlantshafsbandalaginu. En þá segir einhver: Það er öðru máli að gegna um Ísland. - En hví skyldi svo vera? Hver er afstaða Íslands? Mundi Ísland ekkert keppikefli vera ófriðaraðilum, ef allar hafnir á Íslandi væru eyðilagðar, allir flugvellir sömuleiðis, eins og sumir virðast láta sér detta í hug? Hernaðarþýðing Íslands er slík orðin, að jafnvel þótt eyðilögð væru öll þess háttar mannvirki á Íslandi nú þegar og menn skriðu í hóla, þá hefði landið eftir sem áður ómetanlega þýðingu í hernaðarátökum og mundi verða um það keppt. Hér við bætist, að flugvellir okkar verða aldrei þeirrar náttúru, til hverra ráða sem við gripum, að á þeim geti ekki aðrar flugvélar lent en þær, sem flytja óvopnað fólk og friðarvarning, og hafnir okkar heldur ekki þannig gerðar, að þær loki sér sjálfkrafa eða hverfi sem dögg fyrir sólu, ef óvinir nálgast. Það er því staðreynd, að Ísland hefur stórfellda hernaðarþýðingu með friðarmannvirkjum einum á landi. Árásarhættan er því fyrir hendi, sem nú er komið, engu síður þótt menn tækju þann kost, einir allra þjóða, að grafa höfuðið í sandinn. Það gildir því sama um okkur og allar hinar þjóðirnar: Varnarráðstafanir draga úr árásarhættu. Sameiginlegar varnarráðstafanir allra lýðræðisríkjanna draga úr ófriðarhættu. En fríður er eina örugga vörnin. Þjóðir Vestur-Evrópu hafa ekki nú eftir stríðið aðhyllzt þá kenningu, að hver ætti að bæla sig niður í sínu horni og krjúpa fyrir ofbeldinu, aðallega í þeirri von, að það yrði ráðizt á hina. Ef Bandaríkjamönnum hefði verið bægt burt úr Evrópu til þess að þóknast kommúnistum og fylgifiskum þeirra, þá væri öll Vestur-Evrópa nú undir járnhæl kommúnismans. Á þessu getur enginn vafi leikið. Ísland væri þá eins komið og hin löndin í Evrópu, nema Bandaríkjamenn hefðu komið í veg fyrir það. En þá væri líka Ísland orðið í fremstu víglínu gegn kommúnistískri Evrópu. Mundi þá mörgum þykja þröngt fyrir sínum dyrum. En svo illa er ekki komið. Og það er því að þakka, að þjóðir Evrópu hafa með stuðningi Bandaríkjamanna gert samtök til varnar frelsinu og haft þá að engu, sem reyna að hræða fólk til þess að gefa upp frelsið varnarlaust. Þannig fellur blekkingarvefur kommúnista og þjóðvarnarmanna, þegar við hann er komið, eins og vefur köngulóarinnar. Kenningar þeirra standast ekki rökræður eða gagnrýni. Því meira sem málið verður rætt, því betur skýrist þetta fyrir mönnum. Höfuðúrræði þjóðvarnarmanna og kommúnista verður þá að gera þessi mál að tilfinninga- og æsingamálum og þyrla upp sem mestu moldviðri. En þeim mun ekki takast að æra Íslendinga. Þjóðvarnarmenn eru t.d. sjálfir farnir að finna tómahljóðið í sínum kenningum, farnir að þreytast á endurtekningunum og grípa þá til þess að gorta af þeim áhrifum, sem þeir þegar hafi haft, og það hafa þeir gert á þinginu nú upp á síðkastið. Snemma komast þeir á raupsaldurinn, og ætla þeir að eldast illa, enda ekki á öðru von. Er það nú orðið eitt höfuðatriðið í málflutningi þeirra, að till. þær um breytt fyrirkomulag í varnarmálum, sem framsóknarmenn hafa gert og verið er að vinna að, séu fram komnar fyrir þeirra baráttu. Tæplega hefur heyrzt hlálegri fjarstæða en þetta gort þjóðvarnarmanna. Endurbótastefnan í varnarmálunum var mótuð á síðasta flokksþingi framsóknarmanna. Það var gert áður en Þjóðvfl. varð til. Það má þá líka nærri geta, hvort það er ráðið til þess að hafa heppileg og skynsamleg áhrif á gang þessara mála að einangra sig í samtökum, sem hafa það markmið eitt að berjast fyrir stefnu kommúnista í utanríkismálum, stefnu, sem enginn flokkur í lýðfrjálsum löndum Evrópu aðhyllist nema kommúnistaflokkarnir og þau furðulegu samtök, sem kalla sig Þjóðvarnarflokk Íslands. Eins og nú er ástatt, er Íslendingum nauðsyn að hafa hervarnir sjálfra sín vegna og vegna samtakanna, sem miðast við að koma í veg fyrir stríð. Við vonum, að það verði sem skemmst. Það er miklum erfiðleikum bundið að hafa erlendan her í landinu. Það þekkjum við vel. Við verðum að læra af reynslunni, og það er eðlilegt, að svo verði gert. Sú leið er nú farin að gera sér glögga grein fyrir því, í hverju vandkvæðin liggja, og beita sér fyrir þeim breytingum á hervarnarmálunum, sem óhjákvæmilegar eru, til þess að Íslendingar geti haft hér varnir, á meðan þess er þörf að eigin dómi. Þetta er sú stefna í varnarmálunum, sem þjóðhollir menn munu sameinast um. Hún hefur verið skýrt mótuð í einstökum atriðum og að framkvæmd hennar er nú unnið. - Góða nótt.



Herra forseti. Nýr flokkur, Þjóðvarnarflokkurinn, hefur nú bætzt í hóp þeirra, sem taka þátt í eldhúsdagsumræðum. Sá flokkur telur sig eiga eitt aðalerindi á stjórnmálasviðið, en segist ætla í hjáverkum að bæta siðferðið þar. Ekki virðist þó þm. flokksins, hv. 8. landsk., Bergur Sigurbjörnsson, ætla að verða öðrum þm. fremri um vandaðan og siðlegan málflutning á þessu fyrsta þingi, sem hann situr. Ég nefni aðeins sem dæmi margendurteknar aðdróttanir hans hér í kvöld, tilefnis- og tilhæfulausar, um að meiri hl. þm. láti aðra menn skipa sér fyrir um það, hvernig þeir greiða atkvæði um mál á þingi. Þessi hv. þm. Þjóðvfl. sýnist því ekki vera efnilegur síðameistari. Fjárlagafrv. er hér á dagskrá, en eins og venjulegt er við svonefndar eldhúsdagsumræður eru ræður manna ekki einskorðaðar við fjárlagaafgreiðsluna, heldur einnig talað um fleira. Ég mun nota tíma minn hér til að ræða lítið eitt um það, hvernig viðskiptamálin koma mér ná fyrir sjónir, en þau mál eru meðal þeirra þýðingarmestu. Nú liggur fyrir Alþ. frv. til l. um skipun innflutnings- og gjaldeyrismála, fjárfestingarmála o.fl., sem útlit er fyrir að verði samþ. bráðlega. Um leið og þessi vænfanlegu nýju lög koma til framkvæmda, eiga núgildandi lög um fjárhagsráð að falla úr gildi. Í staðinn fyrir fjárhagsráð á að koma svonefnd Innflutningsskrifstofa, og á sú stofnun að annast framkvæmd viðskiptamálanna í umboði ríkisstj. í stað fjárhagsráðsins áður. Tveir stjórnskipaðir menn eiga að stýra hinni nýju stofnun, en 5 menn eru í fjárhagsráði. Ef til vill verður einhver sparnaður af fækkun stjórnendanna, en þó er það reynslan ein, sem fær úr því skorið, hvort mannahaldið í heild og kostnaðurinn við þessa nýju stofnun verður eitthvað minni en nú er hjá fjárhagsráði. Eitt af verkum fjárhagsráðs var að ákveða, hvað leyft skyldi af nýjum byggingum og öðrum slíkum framkvæmdum og hafa eftirlit með þeim. Í reglugerð um þessi efni, sem gilt hefur siðan 1947, er þó ákveðið, að heimilt sé að ráðast í ýmsar minni háttar framkvæmdir án leyfis fjárhagsráðs. Þannig hefur verið og er heimilt án fjárfestingarleyfis að gera mannvirki eða tæki, sem ekki kosta yfir 10 þús. kr., að byggja íbúðarhús til eigin afnota, ef stærð þeirra er ekki yfir 350 m3, og að byggja verbúðir á útgerðarstöðum og útihús á jörðum, ef þær byggingar kosta ekki yfir 50 þús. kr. í efni og vinnu. Við samanburð sést, að heimild er veitt til nokkru stærri framkvæmda án fjárfestingarleyfa með nýju lögunum heldur en samkvæmt reglugerðinni, sem gilt hefur undanfarið. En ekki verður séð, að nauðsynlegt hati verið að setja ný lög til að gera þá breytingu. Með breytingu á reglugerðinni um fjárhagsráð hefði eins mátt ákveða hin nýju stærðartakmörk frjálsra framkvæmda. En ekki skiptir máli, hvor aðferðin er höfð. Það er æskilegt, að menn hafi frjálsræði til að ráðast í húsabyggingar eða aðrar framkvæmdir, sem þeir telja sér nauðsynlegar eða til hagsbóta. En það eitt er ekki nóg, að slíkt frelsi sé til á pappírnum í lögum eða reglugerðum. Fleira þarf til. Hv. 7. þm. Reykv., Gunnari Thoroddsen, láðist að minnast á baráttu manna við að fá lóðir undir hús í Reykjavík, og þeirri baráttu er vist alls ekki lokið. En enginn byggir hús, nema hafa land til þess að setja það á. Byggingarefni þarf líka að vera fáanlegt. Í þeim efnum er þannig ástatt, að enn þarf innflutningsog gjaldeyrisleyfi fyrir helztu efnivörum til bygginga. Að svo stöddu veit enginn, hvort hægt verður að kaupa til landsins á næstu missirum allt það byggingarefni, sem þarf til þeirra bygginga, sem mönnum er heimilt eða þeir fá leyfi til þess að reisa. Það fer eftir gjaldeyrisástæðunum á hverjum tíma. Enginn veit fyrir fram, hvernig þær verða, og því ekki hægt að segja með nokkurri vissu, hvort byggingar eða aðrar nýjar framkvæmdir verða auðveldari hér eftir en nú er. Í nýja lagafrv. um viðskiptamálin segir, að ríkisstj. skuli ákveða með reglugerð, hvaða vörur skuli heimilt að flytja til landsins án innflutnings- og gjaldeyrisleyfa. Ekki er þörf nýrrar lagasetningar til að ákveða þetta. Á grundvelli fjárhagsráðslaganna hafa verið gefnir út svonefndir frílistar og breytingar gerðar á þeim í samræmi við breyttar gjaldeyrisástæður, eftir því sem ríkisstj. hefur talið fært. Fyrirmæli nýja lagafrv. um gjaldeyrisverzlunina eru líka nákvæmlega þau sömu að efni til og eldri lagastafir. Eins og áður hafa Landsbankinn og Útvegsbankinn einir rétt til að verzla með erlendan gjaldeyri. Í 1. gr. nýja lagafrv. um viðskiptamálin segir, að stefnt skuli að því, að allur vöruinnflutningur til landsins verði frjáls. Þetta var ekki í lagafrv. upphaflega, en sett í það í þinginu. En hér er ekkert nýmæli á ferð. Það var stefna fyrrv. ríkisstj. eins og þeirrar, er nú situr, að slaka á innflutningshöftunum eftir því, sem viðskiptaástæður leyfðu, og hefur það verið gert síðustu árin. Við athugun á nýja lagafrv. verður ekki séð, að það marki nein þáttaskil í okkar verzlunarsögu. En þáttaskilin í þessum málum urðu þegar fyrrv. stjórn var mynduð 1950. Þá voru gerðar ráðstafanir til að rétta við hag atvinnuveganna, til þess að framleiðsla á vörum til útflutnings gæti haldið áfram. Og þá var tekin upp ný stefna í fjármálum ríkisins, þannig að síðan hefur ríkisbúskapurinn verið hallalaus, í stað þess að árin á undan var mikill greiðsluhalli hjá ríkissjóði. Og einmitt vegna þeirrar nýju fjármálastefnu var mögulegt að slaka á verzlunarhöftunum, sem hefur orðið mjög til hagsbóta fyrir almenning, og hæstv. núverandi stjórn hefur ákveðið að fylgja áfram þeirri stefnu fyrrv. stjórnar að gera verzlunina frjálsari, eftir því sem efni standa til. En það skiptir auðvitað engu máli, hvort reglugerð hæstv. ríkisstj. um innflutninginn, þar sem ákveðið er, hvaða vörur skuli settar á frílista, er gefin út samkvæmt þessum nýju lögum eða lögunum um fjárhagsráð, eins og verið hefur fram að þessu. Eldri lögin um fjárhagsráð voru jafnvel nothæfur grundvöllur til að byggja slíka reglugerð á. En hæstv. ríkisstj. taldi heppilegra að leysa fjárhagsráð frá störfum, en setja í þess stað aðra stofnun til þess að stjórna innflutningsmálunum. Það var engin ástæða fyrir þingið til að vera á móti þeirri breytingu. Hitt er eftir að vita, hvort menn verða nokkuð ánægðari með nýja ráðið með nýja nafninu, þegar stundir líða fram, heldur en þeir eru nú með fjárhagsráð. Og það er misskilningur, sem virðist hafa komið inn hjá sumum mönnum, að með þessari nýju stofnun sé það tryggt, að þjóðin fái aukið verzlunarfrelsi. Sennilega veit enginn það nú, hvort innan skamms verður slakað á innflutnings- og gjaldeyrishöftunum meira en búið er að gera. Það hlýtur að fara eftir því, hvort viðskipta- og gjaldeyrisástæðurnar verða þannig, að ríkisstj. sjái sér þetta fært. En við skulum vona, að það geti orðið. Vitanlega er æskilegast, að frjáls innflutningur sé á sem flestum og helzt öllum vörum. En það væri þýðingarlaust og aðeins til að blekkja fólk, ef meira af vörum væri sett á frílista heldur en hægt er að fá gjaldeyri fyrir hjá bönkunum viðstöðulitið. Ég hef heldur enga ástæðu til að ætla, að hæstv. ríkisstjórn geri það. Eins og hér hefur verið rakið, fer það eftir gjaldeyrisástæðum og ákvörðunum innan ríkisstj. á hverjum tíma, að hve miklu leyti er frjáls innflutningur á vörum til landsins. Stjórnin ákveður með reglugerð, hvaða vörur eru á svonefndum frílista, en til innflutnings á öðrum varningi þarf leyfi Innflutningsskrifstofunnar. Þetta er um vöruinnflutninginn að segja. En innkaup á vörum til landsins er aðeins annar þáttur verzlunarinnar. Hitt skiptir ekki minna máli, hvernig ástatt er með útflutningsverzlunina, því að á vörusölunni til annarra landa veltur það, hvað við getum keypt af vörum frá öðrum löndum. En þó að mönnum þyki frjálsræðið mjög takmarkað að því er snertir vöruinnflutning til landsins, þá er þó frelsi til að selja vöru úr landi enn minna. Þar er enginn frílisti til. Ég veit ekki betur en að útflutningsleyfi þurfi að sækja til stjórnarráðsins fyrir öllum þeim íslenzku afurðum, sem seldar eru úr landi. Og oft hefur verið erfitt fyrir menn að fá útflutningsleyfi, þó að þeir vildu selja vörur úr landi og hefðu möguleika til þess. Og um eina af helztu útflutningsvörunum, saltfiskinn, er það svo og hefur verið um langt skeið, að aðeins einn aðili, Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda, hefur fengið útflutningsleyfi fyrir þeirri vöru. Hér er því einkasala á útfluttum saltfiski í höndum Sölusambandsins. Því er stundum haldið fram, að þetta sé eðlilegt, vegna þess að fiskframleiðendurnir sjálfir vilji hafa það svo. Trúlegt er, þó að ekki verði það fullyrt hér, að meiri hluti þeirra vilji láta S.Í.F. annast söluna, en áreiðanlega ekki allir. Og hvers vegna að neyða þá menn til að skipta við S.Í.F., sem fremur kjósa að koma sölu á framleiðsluvörum sínum fyrir á annan hátt? Það sýnist bæði óþarft og óviðeigandi. Hitt er annað mál, að þörf getur verið á löggjöf um þessi efni til þess að koma í veg fyrir, að einstakir útflytjendur valdi tjóni með því að bjóða framleiðsluvörur fyrir lægra verð en unnt er að fá fyrir þær. Reglur um útflutninginn er auðvelt að setja til þess að fyrirbyggja undirboð, og vafalaust væri æskilegast, að stjórn á þeim málum væri að sem mestu leyti í höndum framleiðenda sjálfra, en ekki hjá ríkisvaldinu. Til samanburðar má vitna hér til þess fyrirkomulags, sem er á sölu landbúnaðarafurða. Með lögunum um framleiðsluráð landbúnaðarins eru m.a. ákvæði sett, sem fyrirbyggja, að einstaklingar geti valdið heildinni tjóni með því að bjóða vöru sína fyrir óeðlilega lágt verð. Hins vegar er ekki einkasala á landbúnaðarvörum. Í mörgum landbúnaðarhéruðum er það svo, að þó að mikill meiri hluti bændanna sé í samvinnufélögum og feli þeim sölu á framleiðsluvörunum, þá hafa félögin engan einkarétt til afurðasölunnar, enda ekki farið fram á það, heldur geta menn valið um það, hvort þeir fara með vörur sínar til félaganna eða selja þær öðrum. Þess hefur ekki orðið vart, að það frjálsræði, sem þar er um að ræða, hafi komið að sök. Og útflutningur á landbúnaðarvörum er ekki í höndum eins aðila. Svipuðu fyrirkomulagi mætti vafalaust koma á við sölu sjávarafurða, svo að hægt væri að gera útflutningsverzlunina frjálsari en nú er. Hér á Íslandi eru margir kaupsýslumenn, og ekki er ótrúlegt, að gagn mætti af því hljótast, ef fleiri af þeim hefðu tækifæri til að vinna að markaðsöflun og sölu á íslenzkum framleiðsluvörum utanlands en nú er. Samvinnufélög framleiðenda eiga líka að hafa frelsi til að flytja út og selja framleiðsluvörur félagsmanna sinna. Þeir menn eru til, sem halda því fram, að heppilegast muni að láta ríkið annast alla utanríkisverzlunina, bæði útflutning og innflutning á vörum. Það mun vaka fyrir þeim, að sú landsverzlun, sem þeir vilja koma á fót, hafi einkarétt til utanríkisverzlunar. Ég hef ekki trú á því, að slík allsherjar landsverzlun mundi vel gefast. Hitt tel ég þó jafnvel enn varhugaverðara, að láta einkafyrirtæki hafa einkarétt til viðskipta við önnur lönd um langan tíma, hvort sem um er að ræða innkaup eða sölu á vörum. Og enginn, sem vill hafa frjálsa verzlun, getur verið ánægður með slíkt fyrirkomulag. Verzlunin er því aðeins frjáls, að hvorki séu innflutnings- eða útflutningshöft. Að því ber hiklaust að stefna, að þjóðin geti búið við verzlunarfrelsi sem allra fyrst. Þá geta menn óhindraðir keypt þær vörur, sem á annað borð eru einhvers staðar fáanlegar, ef þeir óska og hafa efni á að kaupa, og þá geta menn óhindraðir selt vörur sínar úr landi. Þá geta menn líka hagað viðskiptum sínum á þann hátt, sem þeir telja sér hagkvæmast. Þeir, sem það vilja, geta verzlað við kaupmenn, og hinir, sem það kjósa fremur, geta verið þátttakendur í samvinnufélögum og látið þau annast kaup og sölu á vörum fyrir sig. En til þess að landsmenn geti búið við verzlunarfrelsi, þarf annað og meira en að birta hátíðlegar yfirlýsingar um þá stefnu. Til þess að verzlun geti verið frjáls, þurfa viss skilyrði að vera fyrir hendi. Það þarf jafnvægi í fjárhags- og peningamálum, heilbrigðan atvinnurekstur og greiðsluhallalausan ríkisbúskap. Án þeirrar stefnubreytingar í fjármálastjórn ríkisins, sem varð með komu fyrrv. ríkisstj. árið 1950, hefði alls ekki verið mögulegt að slaka á verzlunarhöftunum eins og gert hefur verið síðustu árin. Því aðeins að ríkisbúskapurinn verði greiðsluhallalaus framvegis er hægt að vænta einhvers frjálsræðis í verzluninni. Margir munu fagna fyrirheitinu um skattalækkun, en skattalækkunin má ekki verða til þess, að greiðsluhalli verði hjá ríkissjóði, því að með því væri unnið á móti verzlunarfrelsi. Hallarekstur hjá atvinnufyrirtækjum, ef um hann er að ræða, torveldar líka afnám viðskiptahafta, og til þess að verzlunin geti verið frjáls, þarf jafnvægi í peningamálum. Þau skilyrði, sem hér hafa verið nefnd, þurfa að vera fyrir hendi, og jafnvægisástandinu í atvinnulífinu, fjárhags- og peningamálum þarf að viðhalda, til þess að verzlunin geti verið frjáls. Við skulum vona, að hæstv. ríkisstj. og stuðningsmönnum hennar takist að gera verzlunina frjálsari en nú er. En ég vil benda á það, að núverandi höft á útflutningsverzluninni eru í ósamræmi við aukið frelsi í innflutningsverzlun og því ætti hæstv. stjórn hið allra fyrsta að gera útflutninginn frjálsari en nú er. Og að síðustu þetta: Við afgreiðslu fjárl. bæði nú og síðar ættu menn að hafa það í huga, að greiðsluhallalaus ríkisbúskapur er eitt af grundvallarskilyrðum fyrir því, að verzlunin geti verið frjáls. Tími minn er þrotinn og dagurinn er líka að kvöldi kominn. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Að formi til eru það fjárl., sem nú eru til umræðu, og þó að þau segi ekki allt, þá eru þau þó með vissum hætti spegillinn af hinu pólitíska og efnahagslega ástandi í landinu. Þetta eru langhæstu fjárlög í sögu þjóðarinnar. Það er raunar engin ný bóla; það er sett met á hverju ári. Síðan 1946 hefur upphæð fjárl. meira en fjórfaldazt, ef bátagjaldeyrisskatturinn er talinn með, sem að vísu er ekki færður á fjárl., en á þar vitaskuld heima. Upphæð fjárl. er þó ekki það, sem mestu máli skiptir, heldur hlutfallið milli hinna ýmsu tekjustofna og útgjaldaliða. Á hverju ári lækka framlög til verklegra framkvæmda hlutfallslega. Sem dæmi má nefna, að síðan 1946 hefur framlag til vegamála lækkað úr 16.3% í 8.75% af útgjaldaupphæðinni. Ríkisbáknið þenst að sama skapi út með ódæmum, sömuleiðis niðurgreiðslur og styrkir, þrátt fyrir gengislækkunina og allar þær ráðstafanir, sem áttu að binda endi á þetta fyrirkomulag. Niðurgreiðslurnar eru komnar upp í 50 millj. kr., og nú stendur til að setja á stofn nýtt ráðuneyti, eins konar hermálaráðuneyti, sem verður dýrasta ráðuneyti, sem sögur fara af á Íslandi. Það mun kosta 1 millj. kr. fyrsta árið. Þá er að athuga, hvernig þessum útgjöldum er jafnað niður á landsfólkið. Á næsta ári munu tollar og óbeinir skattar, þar með talinn ágóði af einkasölum og bátagjaldeyrisskattur, nema samtals eitthvað á milli 400 og 500 millj. kr. og þó nær 500 milljónum. Á hverja fimm manna fjölskyldu munu tollar og óbeinir skattar nema ekki minna en 12 þús. kr. að meðaltali og 15 þús. kr., ef ágóði af einkasölum er talinn með. Ég bið menn að athuga, að þetta er meðaltal. Vitaskuld greiða ekki allir jafnt, en tollar af neyzluvörum koma þyngst niður á stórum fjölskyldum. Ég bið afsökunar á því að þurfa að taka fram svona sjálfsagðan hlut, en það er háttur auðvaldsflokkanna að snúa út úr eins og strákar á gelgjuskeiði, vegna þess að málstaður þeirra þolir ekki rökrænar umræður. Við þetta bætist svo nefskatturinn til trygginganna, en hann nemur nú 1362 kr. á hvern kvæntan mann í Reykjavík. Nú er víst, að þessi nefskattur verður stórhækkaður á næsla ári. Mörgum finnst hinn stighækkandi tekjuskattur nógu þungbær, en hann er þó ekki meira en rúmlega 1/10 af öllum útgjöldunum. Þessa óskaplegu skatta, sem samtals nema yfir 16 þús. kr. að meðaltali á hvert 5 manna heimili, eru menn að greiða í hvert skipti, sem þeir fara í búð til þess að kaupa sér föt og fæði og aðrar nauðsynjar. Af þessu má sjá, hversu gífurlegri verðhækkun tollarnir valda. Þó eru ekki öll kurl komin til grafar með þessum tölum. Við þetta bætist álagning á tollana, sem er engin smáræðisupphæð. Enn þá er í fersku minni athugun sú, sem gerð var ekki alls fyrir löngu á kostnaðarliðum vörumagns, sem kostar 71/2 millj. kr. í útsölu. Innkaupsverðið var innan við 2 millj., tollar og verzlunarálagning tæpar 5 millj. og bátagjaldeyrisskattur 700 þúsundir. Þetta ásamt gengislækkuninni hafa verið þær aðferðir, sem valdhafarnir hafa notað til þess að lækka kaup verkamanna og þar með vinnutekjur alls vinnandi fólks í landinu, bæði til sjávar og sveita, bænda og annarra millistétta. Frá 1947 til 1952 lækkaði kaupmáttur vinnulauna um nálega þriðjung, og þó hefði þessi kauplækkun orðið miklu meiri, ef ekki hefði tekizt að hamla nokkuð upp á móti henni með mörgum fórnfrekum verkföllum, og sum þeirra urðu mjög hörð og langvinn, t.d. mánaðarverkfall 1947 og þriggja vikna verkfall 20 þúsund verkamanna 1952. Þrátt fyrir þetta hefur kaup íslenzkra verkamanna lækkað um helming, reiknað í dollurum, horið saman við kaup verkamanna í Bandaríkjunum. Átta stunda vinnudagurinn er ekki raunverulegur lengur, vegna þess að vinnulaun fyrir átta stundir nægja engan veginn til framfærslu fimm manna heimilis. Ástæðan fyrir þessari gífurlegu kjararýrnun er núverandi skipun Alþingis. Á þessu má sjá, að það varðar almenning ekki litlu, hvernig Alþingi er skipað. Getur nokkur alþýðumaður, sem lætur sig hag heimilis síns nokkru varða, látið það afskiptalaust? Getur nokkur alþýðumaður varið það fyrir samvizku sinni að stuðla að því með atkvæði sínu, að stétt hans sé þannig rúin og rænd og árangurinn af fórnfrekri baráttu kynslóðanna smám saman að engu gerður? En hvar á að taka féð? munu stjórnarherrarnir spyrja. Því er til að svara, að meðan ekki er greiddur eyrir í toll af öllum þeim varningi, sem hernámsliðið flytur inn, og setuliðið greiðir ekki eyri í skatt, þarf ekki að kvarta um féleysi. Það er líka þarflaust að barma sér yfir féleysi, meðan heildsölum og olíufélögum eru afhentar ómældar fjárupphæðir af öllum þeim vörum, sem ríkisstj. flytur inn frá Sovétríkjunum. Af þessum vörum er greiddur tugmilljónaskattur blátt áfram fyrir enga þjónustu. Farmgjöld af olíu frá Sovétríkjunum eru t.d. lægri en áður. Heimsmarkaðsverðið hefur ekki hækkað. Samt er olían seld á sama verði og áður. Ef Bandaríkjamönnum og íslenzkum gæðingum þeirra væru ekki gefnar slíkar stórgjafir á kostnað almennings, væri hægt að afnema bæði söluskattinn og bátagjaldeyrisskattinn, og það væri vandalaust að afla fjár til nauðsynlegra verklegra framkvæmda og til eflingar atvinnulífsins í landinu. Væri hins vegar hernámsliðið látið víkja úr landi, horfið frá þeirri stefnu í efnahags- og utanríkismálum, sem mótuð er og ákveðin í höfuðborg Bandaríkjanna, en tekin upp sú stefna, sem tryggt gæti fullnýtingu allra íslenzkra framleiðslutækja og hverjum Íslendingi atvinnu við arðbær störf, þá væri fjárhag ríkissjóðs einnig fullborgið. Ég hef nú í örfáum orðum lýst afleiðingum hinnar amerísku stefnu undanfarinna sex ára fyrir hið vinnandi fólk á Íslandi. Það hefur að vísu hallað ört undan fæti, en þó er þetta aðeins byrjunin, ef haldið verður áfram á sömu braut. Hverjar eru horfurnar, ef hinni amerísku stefnu yrði fylgt eftirleiðis? Við skulum þá fyrst líta á, hvernig ástandið var s.l. vetur, áður en hinn mikli viðskiptasamningur við Sovétríkin var gerður. Samkv. upplýsingum stjórnarvaldanna sjálfra voru 2/3 hlutar ársframleiðslunnar af frystum fiski óseldir. Verðið á þeim fiski, sem við seldum til Bandaríkjanna, var aðeins brot af framleiðsluverði. Dæmi eru til þess, að seldir voru farmar til Bandaríkjanna á verði, sem var talsvert miklu lægra en meðgjöf ríkissjóðs. Það var því frekar um gjöf en venjuleg viðskipti að ræða. Eins og sakir standa, gefur salan til Sovétríkjanna um það bil helmingi hærra fiskverð en salan til Bandaríkjanna. Aðalviðskiptaland okkar á Marshallsvæðinu, Bretland, hafði sagt okkur viðskiptastrið á hendur. Við gátum engan ísfisk selt nema lítils háttar til Þýzkalands. Horfurnar í saltfisksmarkaðslöndunum voru yfirleitt óglæsilegar. Það var búið að leggja blátt bann við framleiðslu fisks. Íslendingum var bannað að vinna við aðalframleiðslu sína, sem er undirstaðan undir lífi þjóðarinnar og menningu. Ef ríkisstj. hefði ekki verið neydd til þess, sem hún hafði stritazt á móti í sex ár, að gera verzlunarsamning við Sovétríkin, þá mundi fiskframleiðslan hafa stöðvazt að miklu leyti og mikill þorri Íslendinga hefði aðeins átt tveggja kosta völ, að vera settir niður á Keflavíkurflugvelli eða ganga atvinnulausir, og fjöldi manna hefði raunar aðeins átt einn kost, atvinnuleysið. Hagspeki Marshallstefnunnar á öllum sviðum atvinnulífsins var í samræmi við þetta sjálfskapaða ástand í undirstöðuatvinnuvegum landsmanna. Mjög mikil rýrnun varð á bátaflota landsins, en samtímis var nýsmíði í innlendum skipasmíðastöðvum lögð niður. Til þess að fullnægja brýnustu þörfum þarf að byggja a.m.k. 800 íbúðir á ári í Rvík. Í stað þess hafa aðeins verið byggðar um 300 íbúðir. Mikill hluti íslenzks iðnaðar var lagður í rústir. Markaður fyrir landbúnaðarafurðir þrengdist stöðugt vegna minnkandi kaupgetu. Með tilbúinni lánsfjárkreppu var Íslendingum bannað að vinna og framleiða, sækja sjóinn, afla sér nýrra atvinnutækja, byggja yfir sig hús. Hernámsflokkarnir klifa stöðugt á því, að við séum á áhrifasvæði Bandaríkjanna og Bretlands. Þess vegna eigum við engan annan kost en að fylgja valdboði þessara landa og haga allri okkar stefnu samkv. því í pólitískum, atvinnulegum og viðskiptalegum efnum. Þess vegna verður atvinnulíf okkar að vera algerlega háð þessum löndum. Þess vegna verðum við að fylgja þeim í einu og öllu á alþjóðavettvangi. Þess vegna verðum við að leyfa þeim ótakmörkuð afnot herstöðva í landi voru. Þess vegna verðum við að gerast þátttakendur í styrjöld með þeim, ef til ófriðar skyldi draga. Hvað bíður okkar, ef þetta væri satt? Öllum ber saman um, að ný kreppa sé að hefjast í Bandaríkjunum. Ekkert virðist geta stöðvað skriðuna nú, eftir að vopnaviðskiptum í Kóreu er hætt. Hagkerfi auðvaldsins á sínu hæsta og síðasta stigi þolir ekki frið til lengdar. Þessi kreppa mun flæða yfir allt áhrifasvæði Bandaríkjanna. Þeir, sem muna kreppuna árin eftir 1930, eiga auðvelt með að gera sér í hugarlund, hvað þetta mundi þýða fyrir Ísland, og eru horfurnar nú þó miklu ískyggilegri en þá. Fiskafurðir okkar, sem nú eru í lágu verði, mundu hrynja í verði. Nú eru þær lítt seljanlegar í þessum löndum. Ef kreppu ber að höndum, munu þær verða að heita má óseljanlegar. Afleiðingin yrði efnahagslegt hrun. Hörmungar atvinnuleysisins og hungurvofan mundu á ný gista heimili verkamanna. Bændur mundu flosna upp af búum sínum vegna þverrandi kaupgetu fólksins í bæjunum. Fjöldi millistéttarmanna mundi verða gjaldþrota og missa eignir sínar. Og ef nú það ráð yrði upp tekið í höfuðstöðvum auðvaldsins, sem jafnan hefur verið fangaráð gegn kreppunum, ný styrjöld - hvað þá? Ég skal taka það fram, að í þetta skipti standa miklar vonir til, að það takist að afstýra því, vegna styrkleika hins sósíalistíska heims og andstöðu almennings í auðvaldslöndunum. En ekki er það dyggð okkar íslenzku valdhafa að þakka. Sjálfir hafa þeir lýst því margsinnis yfir, að þeir hefðu það eftir beztu heimildum, að ný stórstyrjöld væri á næsta leiti. Og ef ógæfan skyldi dynja yfir, hver verða þá örlög íslenzku þjóðarinnar? Herstöðvar Bandaríkjanna eru miðsvæðis á þéttbýlasta hluta landsins, þar sem meira en helmingur íslenzku þjóðarinnar á heima. Einn af aðdáendum Bandaríkjanna, Jóhann Sæmundsson prófessor, lýsti því fyrir almenningi í ræðu sinni 1. des. s.l. samkv. opinberum bandarískum heimildum, hvernig vopn nútímans mundu nægja til þess að valda hryllilegum hörmungum á öllu þessu svæði í einni svipan. Árás á sjálfar herstöðvarnar mundi nægja til þess að leiða hættu tortímingarinnar yfir allt svæðið. Og þetta kalla þeir vernd. Það er ólíklegt, að nokkur stjórnmálamaður sé svo blindur af ofstæki eða hafi tekizt að stinga samvizku sinni svo rækilega svefnþorn, að hann viti það ekki, að lið Bandaríkjanna hér á landi getur enga vörn veitt, heldur aðeins boðið tortímingunni heim, enda auðsætt hverjum heilvita manna með opin augu, að þegar herstöðvar eru settar miðsvæðis í mesta þéttbýlinu og engar ráðstafanir gerðar til varnar fólkinu, ekki svo mikið sem eitt loftvarnabyrgi, svo að nokkuð sé nefnt, þá er ekki verið að vernda líf Íslendinga, heldur á að fórna lífi þeirra, vegna þess að land þeirra er þannig í sveit sett á hnettinum, að þaðan má fara til árása gegn hverjum þeim aðila í Evrópu, sem Bandaríkin kynnu að lenda í styrjöld við. Enginn fer dult með þetta í Bandaríkjunum sjálfum. Það er hægt að nefna fjölda tilvitnana úr bandarískum ritum, þar sem því er lýst yfir umbúðalaust, að lífi þjóðar eins og Íslendinga verði að fórna til þess að bægja hættunni frá Bandaríkjunum. Það er erfitt að komast hjá þeirri ályktun, að til séu íslenzkir stjórnmálamenn, sem vilja beinlínis, að íslenzka þjóðin færi þessa fórn fyrir auðvaldsskipulagið í heiminum, sem vilja, að hún verði leidd á blótstallinn til friðþægingar því goði, sem þeir tigna. Hitt er jafnvíst, að kjósendur þeirra vilja það ekki. En þá taka þeir líka á sig þunga ábyrgð með því að trúa slíkum mönnum fyrir örlögum þjóðar sinnar. Í stuttu máli: Ef sú kenning væri rétt, að Ísland yrði að vera háð Bandaríkjunum og lúta vilja þeirra efnahagslega og pólitískt, vegna þess að það sé af náttúrunnar hendi á áhrifasvæði þeirra, þá eru aðeins tveir möguleikar fram undan: efnahagslegt hrun eða tortíming. Er það samboðið þessari þjóð að sætta sig við slík örlög? Nei, það er henni ekki samboðið. Kenningin um áhrifasvæði Bandaríkjanna sem einhverja óumflýjanlega náttúrustaðreynd er falskenning. Við erum á því áhrifasvæði, sem við höfum sjálfir valið, og það eru til aðrir kostir. Kreppan mun aðeins ná til auðvaldslandanna. Sósíalistísku löndin snertir hún ekki. Þvert á móti mun kaupmáttur fólksins fara ört vaxandi í þessum löndum og síauknir möguleikar fyrir viðskipti við þau, ekki sízt fyrir okkur Íslendinga. Mikil viðskipti við sósíalistísku löndin munu einnig hafa hagstæð áhrif á viðskipti okkar við önnur lönd. Viðbrögð auðvaldslandanna í Vestur-Evrópu við kreppunni munu alveg vafalaust verða kapphlaup um stóraukin viðskipti við sósíalistísku löndin. Það ríður á fyrir okkur Íslendinga að verða ekki með seinni skipunum, að verða ekki afskiptir í þeim leik. Ég held því ekki fram, að kreppan í auðvaldslöndunum muni samt sem áður ekki koma við okkur Íslendinga, en hún þarf ekki að valda neinu hruni, ef við högum okkur skynsamlega. Við höfum t.d. ekki efni á að ala áfram þann stórgróðalýð, sem nú lifir afætulífi á íslenzku þjóðinni, og við höfum heldur ekki efni á að láta undir höfuð leggjast að hagnýta allt vinnuafl þjóðarinnar á eins arðbæran hátt og kostur er, og við höfum ekki efni á að láta auðlindir landsins liggja ónotaðar. Við þurfum ekki að leyfa Bandaríkjunum herstöðvar í landi voru. Við getum hvenær sem er sagt þeim að fara heim. Við þurfum ekki að taka þátt í styrjöld með þeim. Við þurfum ekki að gerast meðsekir þeim um hryllilegustu múgmorð allra tíma. Við getum á ný lýst yfir ævarandi hlutleysi okkar í ófriði. Við getum lagt okkar lóð á metaskálarnar til þess að koma á sáttum milli stórveldanna, til þess að koma í veg fyrir glæpinn mikla: nýja styrjöld. Við getum krafizt þess í nafni alls þess, sem mönnunum er heilagt, að friðhelgi okkar verði virt. Við getum skírskotað til samvizku heimsins, og sú skírskotun mundi finna hljómgrunn í hjörtum hundraða milljóna um allan heim. Á þessum siðferðislega vettvangi mundu hlutföllin snúast við. Við mundum verða stórveldi og Bandaríkin umkomulaus og smá. Á þessum grunni er reist sú stefna, sem Sósfl. markaði með stefnuskrá þeirri, sem birt var almenningi fyrir kosningarnar í sumar. Hún byggist á bjartsýni og trú á íslenzku þjóðina, framtíð hennar og veglegt hlutverk. Í samræmi við þessa stefnuskrá hafa þingmenn flokksins þegar flutt mörg frv. og till. á þessu þingi. Þeir hafa fyrst af öllu flutt frv. um uppsögn hernámssamningsins. Þeir hafa flutt frv. um aukningu togaraflotans og smíði togara innanlands. Er þar lagt til, að keyptir verði til landsins 8 fullkomnir togarar og jafnframt hafin smíði togara hér á landi. Fyrst um sinn verði gerðir samningar um smíði tveggja slíkra skipa af fullkomnustu gerð. Þá flytja þeir frv. um lán úr fiskveiðasjóði til bátasmíða innanlands, annað frv. um ráðstafanir til þess, að stofnlánadeild sjávarútvegsins geti haldið áfram starfsemi sinni, og hið þriðja um útvegun stofnfjár til Búnaðarbanka Íslands, að upphæð 60 millj. kr., til þarfa landbúnaðarins. Þá flytja þeir mikið frv. um raforkuframkvæmdir, sem gerir ráð fyrir miklu átaki til þess að fullnægja raforkuþörf hinna ýmsu landshluta með stórum og smáum raforkuverum, og þessar framkvæmdir miðaðar við það, að þær geti orðið arðbærar og grundvöllur að iðnaði. Samtímis skal hafinn undirbúningur að stórvirkjun í Þjórsá. Þá flytur flokkurinn frv, að lagabálki um byggingu íbúðarhúsa. Samkvæmt því frv. skal hver íslenzkur ríkisborgari hafa rétt til að byggja sér íbúð og njóta til þess ákveðinnar aðstoðar hins opinbera. Frv. þetta tekur upp aftur öll ákvæði laganna frá 1946, sem hernámsflokkarnir hafa fellt úr gildi, og mörgum merkum nýmælum er bætt við. Samkv. kaflanum um útrýmingu heilsuspillandi íbúða ber bæjar- og sveitarfélögum að byggja nægilegt af íbúðarhúsum til þess að fullnægja þörfum þeirra, sem í slíkum íbúðum búa. Ríkissjóður skal lána 75% af byggingarkostnaði slíkra húsa með 3% vöxtum og auk þess 1/10 hluta byggingarkostnaðar vaxtalaust til 50 ára. Þá er ákvæði um rétt manna til lána úr veðdeild Landsbankans. Helmingur af tekjum tóbakseinkasölu skal að nýju renna til byggingar verkamannabústaða, og Byggingarfélag alþýðu í Reykjavík, sem svipt hefur verið réttinum til bygginga, skal fá þann rétt að nýju. Þá flytur flokkurinn mörg frv. um hagsmuna- og réttindamál alþýðu. Í fjórða sinn flytur hann frv. um atvinnuleysistryggingar og í áttunda sinn frv. um hvíldartíma á togurum, enn fremur frv. um þriggja vikna orlof og frv. um, að þriðjungur af kaupi sjómanna á fiskiskipum skuli vera skattfrjáls, og loks frv. um, að persónuiðgjöld almannatrygginganna, þar með talin iðgjöld sjúkrasamlaga, skuli falla niður, en tilsvarandi upphæð greiðist beint úr ríkissjóði. Þetta mundi létta af hverju alþýðuheimili þungum nefskatti, sem nemur t.d. í Reykjavík og víðar 1362 kr. á ári fyrir hjón. Allt þetta er raunhæft og framkvæmanlegt. En skilyrði fyrir því er, að tekin verði upp ný stefna í efnahagsmálum þjóðarinnar í samræmi við það, sem ég hef áður sagt, að horfið verði frá hinum fjarstýrðu bandarísku stjórnarháttum og tekin upp sjálfstæð stefna í samræmi við hagsmuni Íslands í nútíð og framtíð. Hið algera gjaldþrot Marshallstefnunnar hefur valdið því, að hernámsflokkarnir hafa haft nokkra tilburði til undanhalds. Bæði Alþýðufl. og Framsfl. hafa t.d. talað allhátt um nauðsyn þess að endurskoða hernámssamninginn. Það hefur verið gerður viðskiptasamningur við Sovétríkin, og stjórnarflokkarnir lofuðu hátíðlega að afnema hið illræmda fjárhagsráð. Þetta er þó meira í orði en á borði. Endurskoðun hernámssamningsins, þar sem núverandi ríkisstj. Íslands og Bandaríkjastj. væru samningsaðilar, gæti engu breytt, sem máli skiptir. Meðan hið ameríska herlið er hér á landi, fer það sinn fram, hvað sem öllum samningum líður, eins og dæmin sanna. Samningurinn við Sovétríkin er þegar í mikilli hættu. Heildsalarnir eru mjög tregir að kaupa hinar umsömdu vörur frá Sovétríkjunum, vegna þess að þeir geta lagt enn meira á vörur frá öðrum löndum, og í viðskiptunum við Sovétríkin kemur enginn dulinn ágóðahlutur í erlendum gjaldeyri til greina. Á þessu má sjá, hvernig saman koma hagsmunir íslenzkra gróðamanna og Bandaríkjanna. Loforðið um afnám fjárhagsráðs reyndist vera fals eitt. Frv. ríkisstj. er í rauninni þess efnis, að breytt er um nafn á fjárhagsráði. Fyrirkomulagið helzt, aðeins nafninu er breytt. En æðsta stjórn efnahagsmálanna skal vera í höndum umboðsstofnunar Bandaríkjanna á Íslandi, sem ber nafnið Framkvæmdabanki Íslands. En þetta undanhald í orði sýnir þó hinn mikla þunga almenningsálitsins. Fyrir þrotlausa baráttu og upplýsingastarfsemi Sósfl. allt frá því að Keflavíkursamningurinn var gerður 1946 til þessa dags er þjóðin að vakna. Og nú ríður á að reka flóttann. Ráð afturhaldsins er að reyna að sundra þeim fylkingum, sem eru að rísa til andófs. Þess vegna leggur Sósfl. megináherzlu á að sameina þessar fylkingar í samstilltri sókn og vörn, hvað sem öllum öðrum ágreiningsmálum líður. Við höfum gert ítrekaðar tilraunir til þess að fá Alþfl. til að taka upp samstarf við Sósfl. um brýnustu hagsmunamál verkalýðsins. Við höfum reynt að fá Þjóðvfl. til þess að taka höndum saman við okkur til þess að sameina alla þjóðholla Íslendinga í eina fylkingu í þjóðfrelsisbaráttunni. Báðir hafa þessir flokkar þverneitað öllu samstarfi og hrópað eins og fávitar gömul og gatslitin vígorð Morgunblaðsins. Ég veit, að þetta er gert í fullri óþökk við alla hina mörgu fylgjendur þessara flokka, sem eru svo heilbrigðir á sálinni, að þeir geta hugsað rökrænt, ótruflaðir af hinum sefasjúka hávaða. Hvenær hafa verkamenn látið mismunandi skoðanir á því, hvort Morgunblaðið eða Þjóðviljinn segði sannara um ástandið í Sovétríkjunum, sundra samtökum sínum í verkfallí? Það væri ekki ónýtt fyrir atvinnurekendur, ef hægt væri að beita slíku bragði. Þessi afstaða forustumanna Alþfl. og Þjóðvfl. er bezta þjónustan, sem hægt er að láta afturhaldinu í té eins og sakir standa. Samstarf alþýðunnar í hagsmunabaráttunni og allra andstæðinga hernámsins í þjóðfrelsisbaráttunni er lífsnauðsyn fyrir íslenzka alþýðu og fyrir íslenzku þjóðina. Þess vegna verður hún að komast á, hvað sem sviksömum og misvitrum foringjum líður. Til þess verður að finna ráð. Hinn óbreytti kjósandi verður að koma vitinu fyrir þessa foringja, og ef það tekst ekki, þá er aðeins eitt ráð eftir skilið: að fylkja sér um þann flokk, sem af alhug berst fyrir samstarfi, hvað sem öllum ágreiningi, sem ekki snertir kjarna málsins, líður, að fylkja sér um Sósfl. Og það er öruggasta ráðið, ráð, sem er alveg víst að dugir. Verkamenn, bændur, menntamenn, Íslendingar, snúum bökum saman á örlagastundu.