Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv. er aðeins staðfesting á bráðabirgðalögurn frá 9. des. 1931, þar sem ákveðið var, að því Síldareinkasölunnar skyldi tekið til skiptameðferðar og ákveðið að skilanefnd tveggja manna skyldi hafa skiptin með höndum. Sjútvn. leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Jón Þorláksson Mér þykir rétt að láta það koma fram, út af tilorðningu bráðabirgðalaganna um Síldareinkasöluna, að áður en þau voru samin, sneri hæstv.atvmrh. sér til miðstjórnar Sjálfstæðisflokksins og lagði fyrir hana tvær spurningar, í fyrsta lagi um það, hvort flokkurinn vildi, að lögin um Síldareinkasöluna yrðu felld úr gildi með bráðabirgðalögum og var því svarað játandi, og í öðru lagi, hvort flokkurinn væri því samþykkur, að bú Síldareinkasölunnar yrði tekið til skiptameðferðar, og með því að flokkurinn taldi sig ekki hafa nægilegar upplýsingar í því efni, var því látið ósvarað.

Frsm. (Páll Hermannsson) Eins og hv.þdm. er kunnugt, flytur frv. þetta merkilegt nýmæli og stórt mál. Auðfélag eitt í Bandaríkjum Norður-Ameríku vill hefja loftsamgöngur milli Ameríku og Evrópu um hina svonefndu „norðurleið“, yfir Grænland, Ísland og Færeyjar. Hefir landi okkar, Vilhjálmur Stefánsson, manna bezt fært rök að því, að einmitt þarna væri framtíðarleiðin. Við Íslendingar eigum þess kost, vegna legu landsins, að hafa áhrif á þetta stóra fyrirtæki. Frv. fer fram á tvennt. Í fyrsta lagi er sótt um réttindi almenns eðlis, svo sem að fá að koma hér við og reisa byggingar og loftskeytastöðvar, eftir því sem þurfa þykir, og er þar í aðalatriðum ætlazt til, að starfað verði í almennri samkeppni. En í öðru lagi fer félagið fram á nokkur sérréttindi. Félagið óskar þannig eftir sérleyfi gagnvart öðrum þegnum Bandaríkjanna næstu 15 ár, auðvitað í því skyni að tryggja sér betri aðstöðu en öðrum vestan að. Þá er og farið fram á undanþágu frá ýmsum skattgreiðslum til ríkissjóðs og útsvarsgreiðslu til sveitar, gegn því að félagið greiði 5% af brúttótekjum þeim, sem það fær fyrir flutninga hérlendis, til ákvörðunarstaða innanlands eða utan. Þó má breyta hundraðsgjaldi þessu með lögum, er 10 ár eru liðin af leyfistímanum. Hér er því um það að ræða að veita þýðingarmiklum. framförum stuðning, en jafnframt að binda hendur eftirkomendanna að nokkru. Augljóst er, að félagið getur ekki ráðizt í þetta nema réttindi þess og aðstaða sé að nokkru tryggð fyrst í stað. Samgmn. áleit rétt að veita stuðning góðu máli, en binda þó ekki hendur eftirkomendanna meira en þörf er á. Leggur n. því til, að frv. verði samþ. Hinsvegar flytur n.brtt. á þskj. 175. Miða þær einkum að tvennu. Í fyrra lagi að því að þrengja ákvæði 2. gr. um það atriði, með hverjum hætti félagið geti eignazt hér land, og í öðru lagi að stytta leyfistímann. Í frv. er svo ákveðið, að félagið geti öðlazt eignarrétt eða notkunarrétt yfir landi undir hús og önnur mannvirki, án þess að þetta sé bundið nánar, og gæti þetta því farið fram í frjálsum viðskiptum. Í almennum lögum frá 1919 er svo ákveðið, að slík mál skuli bera undir stjórnarráðið í hvert sinn. Samgmn. gat ekki séð, að það þyrfti að spilla starfsemi félagsins, þótt svo yrði ákveðið í frv. Má gera ráð fyrir, að félagið eignist strax í byrjun það land eða landsréttindi, sem til þess þarf að halda uppi hinum fyrirhuguðu langleiðar-flugferðum, en ef það tæki upp flugsamgöngur innanlands, myndi það fá notkunar-, eða eignarrétt á landi, ef landsmenn teldu sér hag að. Ég sé, að hv. 4. landsk. hefir flutt brtt. við okkar brtt., en þótt ég geti fallizt á þá till., skal ég ekki segja um, hvernig meðnm. mínir taka henni. Þá höfum við flutt brtt. við 6. gr. Ákveðið er í frv., að félagið greiði aðeins hundraðsgjöld af fargjöldum og flutningsgjöldum. Skýrsla um fasteignir félagsins kemur því eigi til greina í því sambandi. Mat á fasteignum félagsins yrði framkvæmt á sama hátt sem mat annara fasteigna í landinu, og yrðu því að sjálfsögðu auðfundnar upplýsingar um. það. Þá er 3. brtt., um að færa leyfistímann úr 75 árum niður í 50 ár. Skal ég að vísu játa, að erfitt er að sanna með rökum þetta atriði. Þó virðist 50 ár, eða fullkomin meðalmannsæfi, vera alllangur leyfistími. Samgmn. þykir viðurhlutamikið að binda leyfistímann við 75 ár. Það er að binda hendur komandi kynslóða um óralangan tíma: Hitt má til sanns vegar færa, að hættuminna er að binda leyfi við 50 ár en 75. Við sjáum skammt fram í tímann. En það ætti að vera áhættulaust fyrir hið erlenda félag að hefja starf sitt, þótt leyfistíminn sé eigi lengri. Fari það vel að ráði sínu, ætti að reynast auðvelt fyrir það að fá þennan leyfistíma framlengdan. Annars má, í þessu sambandi minna á það, að ekki er ólíklegt, að fleiri fél. sæki um leyfi í líku augnamiði. Ég býst t. d. við því, að austan að, frá Evrópu, hljóti að koma félög, sem vildu nota sér sömu atvinnugrein, og þá myndi þykja illa viðeigandi að veita slíku fél. ekki samskonar réttindi og þessu hinu fyrsta. Fjóða brtt, er einskonar leiðrétting til tryggingar fél. sjálfu. Það er aðeins þetta, að tekið sé fram í 8. gr. um flutning pósts. Niðurlag gr. orðist svo: „Til flutninga á mönnum, pósti eða varningi fyrir borgun“. Orðið „póstur“ hafði fallið úr, en n. leggur til, að því verði bætt inn í, enda er þar um aðalatriðið að ræða. Fimmta brtt. er leiðrétting við 11. gr. Í byrjun 11. gr. er svo að orði komizt: „ákveða má“ í leyfinu, að réttur leyfishafa skv. því falli niður, ef það fullnægir ekki ákveðnum skilyrðum. Það er augljóst, að þetta orðalag þýðir, að ætlazt er til, að svo sé ákveðið. Það þarf ekki að gefa neina heimild til þess, að þetta „megi“, það hefir litla þýðingu nema átt sé við að þetta „skuli“ ákveðið svo. Þetta eru hin einu viðurlög, sem sett eru frá hendi hins ísl. ríkis, og n. finnst sjálfsagt, að ekki sé verið með neina óþarfa kurteisi gagnvart þeim, sem um þessa samninga eiga að sjá, sem í þessu tilfelli er hæstv.ríkisstj. Annars sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að sinni.

Pétur Magnússon Ég hefi leyft mér að flytja brtt á þskj. 191, við brtt.hv. samgmn. á þskj. 175, við frv. það, sem hér liggur fyrir. Eins og frv. hefir komið til samgmn. d. er gert ráð fyrir því, að í leyfisbréfi atvmrh. sé fram tekið, að leyfishafa sé heimilt að öðlast eignarrétt eða notkunarrétt yfir landi undir lendingarstaði, hús, bryggjur, vegi og önnur mannvirki, er nauðsynleg kunna að vera vegna atvinnurekstrar hans“ Þessu vill. n. breyta á þann hátt, að til þess að öðlast eignar- eða notkunarrétt þurfi sérstakt leyfi atvmrh. í hvert skipti, sem fél. þarf á þessum réttindum að halda. Ég get ekki komið auga á þá hættu, sem af því væri búin, þótt þetta ákvæði fengi að standa óbreytt eins og það nú er í frv. Ég fæ með engu móti skilið, hver hætta getur verið því samfara, að fél. fái skilyrðislaust rétt til þess að eignast nauðsynleg lönd til atvinnurekstrar síns. Um annað er ekki að ræða. Það má að vísu hugsa sér, að verð hækkun yrði á þessum eignum, en eigandinn yrði vitanlega að greiða af henni skatt. Í því sambandi er því ekki um neina hættu að ræða. Mér finnst það því sérstaklega ástæðulaust, að notkunarréttur yfir andi sé bundinn sérstöku leyfi atvmrh. í hvert skipti. Þessi takmörkun, sem n. leggur til, að sett verði inn í frv., kemur í raun og veru, algerlega í bága við önnur efnisákvæði þess. Fyrst þessi réttindi eru lögð undir úrskurð atvmrh., má líka gera ráð fyrir þeim möguleika, að ráðh. neiti fél. um notkunarrétt, yfir fasteign, sem það telur sig þurfa á að halda. Sé ekki gert ráð fyrir þeim möguleika, er ákvæðið meiningarlaust. Ég er ekki að halda því fram, að líklegt sé, að þetta kæmi fyrir, en möguleiki er fyrir því. Það er engum efa undirorpið, að fél. þarf að hafa einhver landsnot hér, og þar sem 1. gr. frv. mælir svo fyrir, að atvmrh. skuli heimilt að veita Transamerican Alirlines Corporation leyfi til að halda uppi loftferðum á milli Íslands og annara landa, finnst mér koma ósamræmi þarna á milli, þegar setja á svo annað ákvæði, sem „teoretiskt“ gæti gert fél. ómögulegt að nota þennan rétt, sem því er gefinn í 1. gr. frv., og raunar fleiri gr. Slíkt væri að taka með annari hendinni það, sem gefið er með hinni. Ég tala hér alltaf um möguleika, en ekki hvað raunverulega yrði gert. Þótt ég álíti ástæðulítið að takmarka rétt fél. til að eignast hér lönd til atvinnurekstrar síns, vil ég samt sætta mig við það, en ég vil ekki undir neinum kringumstæðum, að verið sé að setja þessar takmarkanir um notkunarréttinn. Ég hefi því leyft mér að flytja þessa brtt., og er ég hv.frsm.n. þakklátur fyrir undirtektir hans viðvíkjandi henni. Um aðrar brtt, n. ætla ég ekki að ræða. En ég verð að játa, að mér þykir ástæðulítið að stytta leyfistímann skv. 10 gr. Ég hefði getað skilið, að n. hefði haft einhverjar áhyggjur út af sérleyfistímanum, þótt þar sé vitanlega ekki um sérréttindi að ræða gagnvart öðrum en Bandaríkjaþegnum, þá útilokar ákvæðið þó alla vegna þessa mikla og volduga ríkis frá samskonar atvinnurekstri hér næstu 15 ár. En hver hætta fylgir því að leyfa þessu fél., svo framarlega sem það byrjar hér atvinnurekstur, að halda þessum rétti í 75 ár, skil ég ekki. Ég veit ekki, hvort þessi brtt.n. er nokkuð fráfælandi fyrir félagið. Þó býst ég við því, að það kysi heldur, að ákvæðið héldist óbreytt. Ég álít þetta svo mikilvægt mál, að við eigum ekki að óþörfu að leggja stein í götu þess. Þetta er þó minna atriði en hitt, um notkunarréttinn. Það er svo mikilsvert, að mér þykir ekki óhugsanlegt, að erlent fél., sem gera verður ráð fyrir öllu mögulegu í stjórnarfari lands vors, fælist fyrir þær sakir algerlega frá því að byrja hér atvinnurekstur, a. m. k. ef það leggur þann skilning í ákvæðið að landstj. geti upp á sitt eindæmi stöðvað atvinnurekstur þess. Það er því þýðingarmikið að fá þessu atriði breytt. Ég fyrir mitt leyti álít óskynsamlegt að stytta leyfistímann og mun greiða atkv. gegn því. Um síðustu brtt. er það að segja, að mér þykir ekkert athugavert við að samþykkja hana, þótt ég hinsvegar telji hana óþarfa. Í frv. er vitanlega notað orðið „má“ í stað skal, af því að um heimildarlög er að ræða og því ekki fyrirfram unnt að segja með vissu, hvort leyfisbréfið nokkurntíma verður útgefið.

Frsm. (Pétur Magnússon) Eins og hv.þdm. mun vera kunnugt, á embættis- og starfsmönnum ríkisins eftir þessu frv. að vera skylt, ef útvarpsráðið óskar þess, að flytja eitt eða tvö erindi um þá stofnun eða starfsgrein, er þeir veita forstöðu. Allshn. Ed. hefir athugað frv. þetta og er sammála um, að rétt sé, að það nái fram að ganga. Taldi hún, að það gæti orðið til nokkurs fróðleiks fyrir almenning, að embættismenn gæfu slíka skýrslu, sem hér er farið fram á. Hinsvegar áleit n., að síðari málsgr. 1. gr. frv. væri óheppilega orðuð. N. áleit, að í orðunum: „Nú óskar aðili ekki að flytja erindið sjálfur“ eigi að felast það, að hann óski þess að vera laus við að flytja það, en ekki, að hann ætli því aðeins að flytja erindið, að hann óskaði þess. Þetta áleit n. óheppilegt orðalag og flytur því brtt. á þskj. 170, sem er ekki annað en lagfæring á orðalaginu. Svo er framhald þessarar málsgr. eins og hún er í frv. nú. Það mátti ef til vill leggja hann skilning í hana, að embættismenn mættu fela einhverjum starfsmanni útvarpsins að semja erindi um starfsgrein þá eða stofnun, sem um er að ræða, og flytja það svo. En n. áleit sjálfsagt, að þótt embættismaður óskaði eftir, t. d. vegna fjárlægðar, að vera laus við að flytja erindið sjálfur, þá ætti hann að semja það og senda það síðan útvarpsráðinu, sem felur svo einhverjum starfsmanna sinna að flytja erindið. Að öðru leyti sá n. ekki ástæðu til að gera aths. við frv., og leggur hún því til, að það verði samþ. með þessari breyt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Svo sem vikið er að í grg. frv., er svo fyrir mælt í I. um Síldareinkasölu Íslands, að stj. einkasölunnar skuli skipa einn mann í stj. síldarbræðsluverksmiðjunnar. Nú hefir síldareinkasalan verið lögð niður með bráðabirgðalögum, sem telja má vist, að þingið samþ. Verður því að gera nýja skipun á stj. verksmiðjunnar. Sjútvn. leit svo á, að þar sem ríkissjóður ber ábyrgð á rekstri verksmiðjunnar, væri og eðlilegast, að atvmrh. skoðaði alla stj. hennar. áður hefir Siglufjörður skipað einn mann í stj. verksmiðjunnar, en sjútvn. taldi rétt, að því yrði einnig breytt, úr því að breyt. er gerð á annað borð. Þá hefir n. tekið upp breyt. eftir bendingu, er henni barst frá stj. verksmiðjunnar, um það, hversu að skuli farið, ef verksmiðjunni berst meiri síld en hún getur tekið á móti. Taldi stj. verksmiðjunnar, að hin fyrri ákvæði l. um þetta atriði væru áframkvæmanleg. Vill hún því, að lagt sé á vald stj. verksmiðjunnar, hve mörgum skipum hún tekur á móti, en hinsvegar ber stj. að tilkynna síldarseljendum sem fljótast, hvort þeir komist að eða ekki, svo að þeir geti komið sér í samband við aðrar verksmiðjur eða hætt við útgerðina. Um 3. brtt. geri ég ekki ráð fyrir, að verði neinn ágreiningur. Í núgildandi 1. eru engin fyrirmæli um endurskoðun, svo að sjútvn. leizt rétt að flytja brtt. um þetta, úr því að l. er annars breytt. Ég tel enga ástæðu að vísa þessu máli til n., þar sem sjútvn. flytur það.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég tel ástæðu til að lýsa yfir því, að þótt ég flytji þetta frv. ásamt meðnm. mínum, er ég algerlega mótfallinn þessum ríkisrekstri, en þar sem ríkið hefir þegar tekið verksmiðjuna að sér að öllu leyti, tel ég einnig rétt, að það beri ábyrgð á stj. hennar.

1.) Með svofelldri grg.: Þó að ég sé að miklu leyti sammála ýmsu af því, sem brtt, felst, er ég harla ósamþykkur þeim röksemdum, sem hv.frsm. minni hl. færir fyrir henni. Ég treysti mér ekki til að fallast á röksemdaleiðslur hans og greiði þess vegna ekki atkv.

2) Forseti (JörB): Hvers vegna greiðir ekki hv.þm. atkv?

MG: Af því bara, að ég kæri mig, ekkert um það.

Héðinn Valdimarsson Ég vildi spyrja hæstv. forseta, hvort hann telur það gilda ástæðu til að greiða ekki atkv. að segjast ekki kæra sig um það.

Forseti (JörB): Hv. þm. hafa á sínu valdi, hvort þeir greiða atkv. eða ekki, þó auðvitað sé þeim skylt að greiða atkv. nema ef málið, sem atkv. er greitt um, snertir manninn persónulega. Við því liggur ekki annað refsiákvæði en það, að forseta er heimilt að svipta þm. dagkaupi, ef hann vill.

Einar Arnórsson Ég vænti þess, að hæstv. forseti telji mig hafa gilda ástæðu til að færast undan að greiða atkv. að þessu sinni.

Forseti (JörB): Já, ég met ástæðu hv. 2. þm. Reykv. gilda, þar sem þetta mál getur snert hann.

Héðinn Valdimarsson Ég vil spyrja hæstv. forseta, hvort hann vill ekki nú beita þeirri heimild, sem hann hefir til að draga dagkaupið af þm., þegar þeir neita að greiða atkv. án þess að færa ástæður fyrir.

Forseti (JörB): Ég vil mælast til, að hv.þm. séu ekki að lengja umr. út af atkvgr. Ef ég beiti þessu refsiákvæði þingskapanna, að draga dagkaup af þm., mun ég láta þess getið.

Ólafur Thors Ef hæstv. forseti dregur dagkaup af þm. fyrir að greiða ekki atkv. að þessu sinni, vildi ég mælast til, að hann drægi a. m. k. hálft kaupið af hv.þm. Ísaf. fyrir hans o-já. Yfirleitt teldi ég nóg, að hann fengi helming af þingkaupinu.

1) HV: Af því að ég „kæri mig ekkert um“ að greiða atkv., geri ég það ekki.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Þessi till. er nú að vísu fram komin öllu seinna en ég og hv. meðflm. minn höfðum ætlazt til. Þetta mál hefir að vísu einu sinni verið tekið á dagskrá áður, en var þá tekið út af dagskrá og umr. frestað. Það þarf engum hv.alþm. að koma á óvart, þó till. komi fram í þessa átt, þar sem það er vitað, að ástandið meðal landsmanna - hið efnahagslega ástand landsmanna - er í flestum tilfellum af óviðráðanlegum orsökum miklu verra nú en það hefir verið undanfarin ár, um langt skeið. Ég þarf ekki að lýsa því fyrir hv.alþm. né öðrum, hvaða áhrif hið geysimikla verðfall á íslenzkum afurðum hefir haft og hvernig það kemur niður á atvinnurekendur og atvinnuþiggjendur, yfir höfuð á atvinnulífið í landinu. Það hefir svo oft verið drepið á þau áhrif og þá örðugleika við umr. ýmsra mála, að ég þykist vita, að ég þurfi ekki að eyða tíma í að færa hv.Alþ. sönnur á það, að nú þurfi einhverra tilþrifa til að rétta hag ríkissjóðs og landsmanna. Þegar maður lítur yfir þær raddir, sem þinginu hafa borizt frá ýmsum landsmönnum, og á ég þar við samþykktir þingmálafundargerða á síðustu tímum, þá getur maður ekki komizt hjá að sjá það, að víðsvegar um landið finnur þjóðin, í hvílíkt óefni er komið ástand fjármálanna í landinu. Það er því ekkert ofmælt, þótt ég segi, að það sé eindregin ósk þjóðarinnar, að þetta þing láti nú til sín taka um að draga úr hinni ofboðslegu eyðslu og þeim óhæfilega kostnaði, sem verið hefir í þjóðarbúskapnum á undanförnum árum. Ég vil nú, til að færa sönnur á þetta atriði máls míns, gefa hv.Alþ. kost á að heyra nokkrar þær raddir, sem berast frá þjóðinni í þessu efni, og vil ég því, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkrar samþykktir frá þingmálafundum víðsvegar úti um landið upp á það síðasta. Í Dalasýslu var samþ. svo hljóðandi till.: Fjárhagsmál: „a. Fundurinn skorar á þingmann kjördæmisins að beita sér fyrir því, að starfsmannalaun ríkisins verði betur samræmd og lækkuð hin hærri laun, annaðhvort með afnámi dýrtíðaruppbótar eða með einfaldri launalækkun þeirra, er ekki njóta dýrtíðaruppbótar, og fækkað verði starfsmönnum þar, sem tiltækilegt þykir. (Samþ. í e. hlj.). b. Fundurinn vill alvarlega brýna fyrir þingi og stjórn að gæta allrar varúðar í fjármálum. (Samþ. með öllum atkv.)“. Í sömu sýslu var samþ.till., sem snertir menntamál: „Fundurinn skorar á þing og stjórn að leggja niður námstjóraembættin, þar sem ekki verður komið auga á, að embætti þessi séu til raunverulegra umbóta, en útgjalda fyrir ríkissjóð.  (Samþ. með 10:1)  “. Svalbarði í Norður-Þingeyjarsýslu var samþ. svo hljóðandi till.: „Fundurinn álítur, að spara beri ríkisfé til hins ýtrasta, og leyfir sér í því efni að benda á: Að afnema dýrtíðaruppbót embættismanna. Að lækka laun embættismanna, einkum þeirra, sem hæst laun hafa. Að afnema óþörf og gagnslítil embætti. Að segja upp fólki við opinber störf, svo sem fært þykir. Og meðan á kreppunni stendur: Að kosta ekki til bygginga af ríkisfé. Að kosta sem minnstu fé til fræðslu og skólahalds. Að veita sem minnsta styrki í fjárlögum“. Snartarstöðum í Norður-Þingeyjarsýslu hefir verið samþ. svo hljóðandi áskorun: „Fundurinn skorar á Alþingi að gæta ýtrustu varfærni við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1933, þannig, að tryggt sé, að þau verði ekki afgreidd með tekjuhalla. Fundurinn telur, að yfirstandandi viðskipta- og fjármálakreppa skapi þá alþjóðarnauðsyn, að allar stéttir þjóðfélagsins lækki sinn lífeyri, og skorar hann, í sambandi við það álit, á Alþingi að afnema á næsta þingi lög um dýrtíðaruppbót af launum embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, ef unnt er“. Fundargerð úr Snæfellsnessýslu; þar segir svo: „Fundurinn skorar á ríkisstjórnina og Alþingi að draga úr starfsmannahaldi ríkisins, afnema lítt þörf og óþörf embætti og stöður, afnema dýrtíðaruppbót og lækka laun hálaunaðra embættismanna og starfsmanna ríkisins, og yfir höfuð að gæta meiri sparnaðar í meðferð ríkisfjár en átt hefir sér stað undanfarin ár“. Og svona heldur þetta áfram í hinum ýmsu sýslum landsins. Í Austur-Húnavatnssýslu er t. d. samþ. svo hljóðandi till.: „Fundurinn skorar á þing og stjórn að gæta sérstakrar varfærni í meðferð fjármála á þessum erfiðu tímum. Í þessu sambandi vill hann benda á: a. að óumflýjanlegt muni verða fyrst um sinn að fresta sem flestum eða öllum opinberum framkvæmdum, er heimta útlent efni. b. að fundurinn er algerlega mótfallinn öllum atvinnuleysisstyrkjum. c. að mjög æskilegt sé, vegna atvinnu kauptúnafólks, að halda að einhverju leyti þeim ríkisframkvæmdum, er lítils útlends efnis þarfnast, svo sem vegagerð, enda sé þess þá stranglega gætt, að þeim sé hagað þannig um kaupgjald, að á engan hátt dragi úr framleiðslu eða framkvæmdum einstaklinga“. Ennfremur var samþykkt: að draga úr kostnaði við ríkisstjórnina, að afnema óþarfa embætti, að hætta óþarfri bókaútgáfu, að takmarka veizluhöld á ríkiskostnað. Þetta var úr Austur-Húnavatnssýslu. Á Seyðisfirði var samþ.till., sem í almennum orðum felur í sér samskonar áskorun og þær, sem samþ. hafa verið í hinum kjördæmunum. Hún hljóðar þannig: „Með tilliti til yfirstandandi fjárhagskreppu og hins erfiða hags ríkissjóðs skorar fundurinn á Alþingi að gæta meiri varúðar við afgreiðslu fjárlaganna en undanfarin ár hefir verið gert, og að binda hendur ríkisstjórnarinnar svo, að hún geti ekki framvegis sóað árlega milljónum króna fram yfir fjárveitingar fjárlaga“. Svipuð áskorun var samþ. á Akranesi og í Vestmannaeyjum. Ennfremur var samþ. í Vestur-Húnavatnssýslu svo hljóðandi: „1. Fundurinn skorar á þing og stjórn að gæta fyllstu varfærni í afgreiðslu fjárlaga. Jafnframt skarar fundurinn á þingið að lækka laun hálaunamanna, eftir því sem við verður komið. 2. Fundurinn skorar á Alþingi að fyrirbyggja svo sem unnt er, að ríkisstjórnin greiði svo nokkru nemi meira úr ríkissjóði en fjárlög heimila, nema því aðeins, að um lögboðin gjöld sé að ræða“. Í Suður-Þingeyjarsýslu var samþ. svo hljóðandi: „a. Fundurinn skorar á Alþingi að gera nú þegar róttækar ákvarðanir til þess að lækka fjárfúlgu þá, sem fer til embættismanna og starfsmanna ríkisins, og gera það með því: að fækka embættum og leita hagkvæmari skipunar á opinberum störfum; að afnema dýrtíðaruppbótina, og að lækka laun í hærri launaflokkum launalaganna“. Í Norður-Múlasýslu er samþ. svo hljóðandi: „a. Að engar frekari ábyrgðir verði teknar á ríkissjóð en þegar er orðið. b. Að tekjur verði varlega áætlaðar og fjárlög afgreidd tekjuhallalaus“. Og ennfremur: „Að alþýðuskólum sveitanna verði breytt í vinnuhæli, þar sem atvinnulaust fólk geti stundað garðrækt og jarðrækt að sumri, en notið fræðslu á vetrum“. Það er úr Norður-Múlasýslu, að þessi till. kemur. Ég hefi af handahófi gripið þessar þingmálafundagerðir til að sýna lítið dæmi þess, hvað til hv. Alþingis berst af röddum þjóðarinnar um sparnað á ríkisfé. Ég veit, að þessar þingmálafundagerðir eru mjög mislitar að efni. En það má þó segja, að sá rauði þráður, sem gengur gegnum þær allar, sé það, að skora á stj. að hætta þeirri óhóflegu eyðslu, sem hefir átt sér stað undanfarið. Það er nú staðreynd orðin, er ekki verður hrakin, að á árunum 1928–1930 hafði ríkisstj. með höndum um 15 millj. króna fram yfir það, sem þingið hafði gert ráð fyrir. Og eftir þeim upplýsingum, sem komu fram í þeirri ræðu, sem hæstv. fjmrh. hélt hér fyrir nokkru um fjárl., er það sýnt, að árið 1931 hafði ríkisstj. enn haft um 2 millj. kr. fram yfir þá áætlun, sem þingið hafði gert. Þessir peningar hafa allir orðið eyðslueyrir hjá stj. Og þar að auki hafa skuldir ríkissjóðs, sem vitað og viðurkennt er, að voru rúmar 11 millj. kr. árið 1927, vaxið svo, að í árslok 1930 voru skuldir ríkissjóðs, þrátt fyrir þessar miklu tekjur fram yfir það, sem þingið hafði til ætlazt, orðnar á milli 24 og 25 millj. Það þýðir það, að ekki aðeins allar umfram tekjur hinna góðu ára eru nú sokknar í skuldafen stj., heldur er nú einnig komin skuld þar, sem vera hefði átt innieign. Og þetta er þeim mun sorglegra, þegar þess er gætt, að atvinnuvegir landsmanna eru nú að sligast vegna þess, að hvorki bankarnir né ríkissjóður geta veitt þeim neina stoð. Úr mínu kjördæmi, þar sem nú er aflað af öllu kappi, hafa borizt bænarskrár til þingsins, stj. og bankanna um einhvern fjárhagslegan stuðning, þar sem undanfarnar vikur hefir varla verið hægt að halda útgerðinni þar gangandi. En þetta hefir ekki nokkra áheyrn fengið neinstaðar, hvorki hjá ríkisstj., þinginu né hjá bönkunum, enn sem komið er, svo ég viti. Ég tek þetta dæmi til að sýna, hversu óskaplega févana ríkisstj. og bankarnir hljóta að vera, þegar stærstu framleiðsluplássin í landinu verða ef til vill að stöðva atvinnurekstur sinn vegna skorts á rekstrarfé. Það sagði einn ferðamaður útlendur, sem var hér í sumar, að við Íslendingar værum léttúðugir í fjármálum. Hann benti á ýmsar byggingar, ýms stórhýsi, sem þá var verið að koma hér upp, þar á meðal sumum á ríkisins kostnað. Og hann sagðist ekki skilja, hvernig við gætum hugsað okkur, með svo litlum efnum, sem við hefðum yfir að ráða, að koma þessu öllu í framkvæmd á svo skömmum tíma. Þetta mun láta nærri að vera satt. Hér hefir á undanförnum árum ríkt fullkomið ráðleysi um byggingar af hálfu hins opinbera. Það hefir verið lagt í þann kostnað, að enginn ráðdeildarsamur einstaklingur hefði látið sér detta í hug að gera það, sem ríkisstj. hefir gert allt frá 1927 til þessa dags. Skólar hafa verið byggðir í sveitum, stórar kastalabyggingar uppi í afdölum, sem kostað hafa óskaplegt fé. Það má vera, að þetta sé fallegt og geti fullnægt löngun þeirra manna, sem gaman hafa af að horfa á fallegar byggingar. En það kostar meira en fátæk þjóð getur borið. T. d. er bygging Laugarvatnsskólans eitt af þeim allra stærstu fjármálahneykslum, sem núv. hæstv. stj. hefir framið. Svo var nú víst heldur engin þörf á því, að byggður væri Reykholtsskólinn og lagður niður annar skóli, Hvítárbakkaskólinn, sem var alveg sambærileg stofnun þar rétt hjá. Það er ef til vill nógu gott, að það sé byggður kastali uppi í Reykholtsdal, og getur verið skemmtilegt að horfa á hann, en hitt hefði áreiðanlega verið happadrýgra, að þeir peningar, sem til þess fóru, væru nú í ríkissjóðnum, en ekki í þessari byggingu. Og svo er nú skólinn á Laugum, sem mér er sagt, að standi nú hálftómur þarna á heiðunum norður í Þingeyjarsýslu. Í Hrútafirði hefir líka verið byggð dýr skólabygging. Einn Múlsýslungur sagði mér það um Eiðaskólann, að hann væri nú svo illa sóttur, að hver nemandi þar myndi nú kosta landið um 1000 krónur yfir skólatímann. En auk þess hafa þessir rándýru héraðsskólar verið bygðir að langmestu leyti í heimildarleysi, eða þar, sem heimild hefir verið til þess að byggja þá, hafa þær verið fyrir miklu lægri upphæðum en notaðar hafa verið. Til viðbótar því, sem ég minntist á áðan um aðsóknina að þessum skólum, vil ég geta þess, að húsmæðraskólarnir á Laugum, Hallormsstað og Staðarfelli standa nú því nær tómir. T. d. sagði maður mér, að á Staðarfelli mundu nú vera annaðhvort 5 eða 7 námsmeyjar. Þegar núv. hæstv.ríkisstj. komst að völdum, þá var það einskonar heróp hjá henni að breyta - að breyta. Hún ætlaði að afnema allt það gamla og koma svo fram fyrir hv. kjósendur og segja: Sjá, allt er orðið nýtt. - En breytingagirni ríkisstj. hefir kostað landslýðinn mikil fjárútlát, en fæst af því, sem hún hefir breytt, verið til bóta. Og hæstv. núv. dómsmrh. lét þess getið í blaðagrein fljótlega eftir að hann hafði komizt til valda, að framsóknarstjórnin hefði komið að landinu eins og nýyrki, tekið við því óyrktu og óbyggðu. Þetta gerði hæstv. ráðh. úr þeim átökum, sem hinar horfnu kynslóðir höfðu lagt á sig til þess að viðhalda þjóð og þjóðerni. Já, honum fannst landið ónumið og allt ógert, þegar hann tók við stjórnartaumunum. Þetta má til sanns vegar færast að einu leyti. Sá möguleiki var nefnil. fyrir hendi að stofna hér ótal embætti og starfa, til þess að skapa sér með pólitískt fylgi bitlingamanna. Það hefir líka verið ósleitilega gert allt fram á þennan dag. Að þessu leyti var landið ónumið, því að við höfðum átt því láni að fagna, að allt fram að þeim tíma, er núv. stjórn tók við völdum, höfðu engar stjórnir gert slíkt sér til framdráttar. En nú eru menn hættir að fylgjast með öllum þeim sandi af bitlingamönnum, sem landið úir og grúir af. Þó að allir bitlingarnir hafi að sjálfsögðu kostað landið stórfé, þá sé ég ekki svo mjög eftir peningunum; hitt er verra og alvarlegra, að þessar bitlingasnapir manna og austur stjórnarinnar hefir spillt svo mjög hugsunarhætti og siðferðistilfinningu fjölda manna, að þjóðin biður þess seint bætur. Um þetta var sögð skrítla hér á dögunum. Ég sel hana ekki dýrari en ég keypti, en öllu gamni fylgir þó einhver alvara, og því hefir skrítlan orðið til. Það er talið, að maður nokkur, sem sennilega hefir verið atvinnulaus, hafi sagt: Ég fer bara og geri eitthvað af mér, gerist svo Jónasarmaður og fæ bitling; þarf ég svo ekki að kvíða úr því. - Gaman þetta má að sjálfsögðu skilja á ýmsa vegu, en það hefir gengið svo til undanfarin ár, að margir þeir menn, er lítið hafa treyst á sjálfa sig, hafa leikið það að ganga á mála hjá stj., fengið hjá henni bitling og lifað svo áhyggjulausu lífi úr því. Þá hefir höfuðstaðurinn ekki farið varhluta af stórhýsum stj. Eitt af því, sem breyta þurfti, var að fá skrifstofur ríkisins á einn stað, hætta að hafa þær á við og dreif. Ég skal fúslega játa, að það er þægilegra að hafa þær sem mest á einum stað, en allt má kaupa of dýru verði, og svo er um þessi þægindi. Hinn frægi Arnarhváll fór langt fram úr því, sem hann var áætlaður, og bezta sönnun þess, hve lítill sparnaður fyrir ríkissjóð hefir orðið að þeirri byggingu, er það, að nú alveg nýlega er búið að hækka leiguna fyrir þær skrifstofur, sem þar eru, svo skrifstofukostnaður þeirra ríkisstofnana, sem þær nota, er nú miklu hærri en hann hefir nokkurn tíma verið áður. Þá er símastöðin nýja. Það er sama um hana að segja og Arnarhvál. Hún hefir farið langt fram úr áætlun, svo langt, að talið er víst, að hún muni kosta fullbúin hart nær 2 millj. króna. Ég býst nú við, að allt hefði gengið áfram á þessu landi og við verið jafnbrynjaðir til þess að mæta kreppunni, þó að Arnarhváll hefði ekki verið byggður og frestað hefði verið svo sem hálfan áratug að byggja símastöðina nýju. Það eru þessar breytingar, þessa miklu „tilþrif“ hjá hæstv. stj., sem hafa fært lítil gæði, en haft í för með sér stórkostlega aukin útgjöld fyrir ríkissjóðinn og landsfólkið, útgjöld, sem alla ætla að sliga, unga sem gamla, ríka jafnt sem fátæka, og er það sízt að undra, því að það er ekki aðeins kostnaður við framkvæmdir ríkisins sjálfs, sem hér er um að ræða, heldur hefir á hverju þingi undanfarið verið tekið meira og minna af atvinnurekstri, sem einstaklingar hafa annazt áður, og færður undir beinan ríkisrekstur, og má því til sönnunar benda á, að nú rekur ríkið verzlun, mikla skipaútgerð, viðgerðaverkstæði, prentsmiðju, síldarbræðslustöð, útvarp og síðast en ekki sízt brauðgerðarhúsið, sem nýlega var sett á stofn. Allar þessar stofnanir útheimta mikinn mannafla og mikla peninga og er því engu síður nauðsynlegt fyrir þingið að fylgjast vel með rekstri þeirra heldur en reksti ríkissjóðsins sjálfs, úr því að farið hefir verið inn á þá braut að reka þær á kostnað ríkisins. Frá því hefir verið skýrt af núv. valdhöfum, að það hafi ekki verið svo lítill búhnykkur að setja ríkisútgerðina á stofn. Eimskipafélag Íslands hafði annazt útgerð Esju þangað til fyrir ákveðna fjárfúlgu árlega. Nú skyldi maður ætla, að reynt hefði verið að semja við Eimskipafélagið um að hafa áfram á hendi afgreiðslu strandferðaskipanna fyrir lægra gjald, en svo var ekki. Þetta stóra útgerðarbákn var sett á stofn án minnstu tilraunar um slíka samninga, og nú mun svo komið, að tap ríkissjóðs á hvoru strandferðaskipinu fyrir sig mun hafa numið 200 þús. kr. síðastl. ár, eða 400 þús. á þeim báðum. Í þessari upphæð kann að felast einhver viðgerðarkostnaður á Súðinni, sem ekki er nema eðlilegur, þar sem um er að ræða 40 ára gamalt skip, sem að sjálfsögðu þarf stöðugt mikið árlegt viðhald. Þá er að nefna landhelgigæzluna. Hún er komin í þær ógöngur, að varðskipunum er lagt upp á víxl, og kostnaðurinn við hana komst árið sem leið upp í 800 þús. kr. Það ræður af líkum, að ekki hefði þurft að eyða þvílíkri fjárhæð til varðskipanna á einu ári, ef réttilega hefði verið að farið. En það virðist hafa verið eitt af stærstu áhugamálum stj. að misnota varðskipin eins og frekast var unnt, senda þau í eina snattferðina eftir aðra, oftast nær með pólitíska gæðinga sína. Í þessu sambandi er fróðlegt að minnast þess, sem ég las í dönsku blaði í fyrra. Tveir danskir stjórnmálamenn, er farið höfðu til Grænlands, höfðu fengið danska varðskipið Hvidbjörnen til þess að skjóta sér hingað til Íslands í veg fyrir skip þau, er héðan ganga til Danmerkur. Danska blaðið tók afarhart á þessu, taldi slíka misnotkun varðskipanna hreinustu ósvinnu. Hér kveður dálítið við annan tón í stjórnarblöðunum, Alþýðublaðinu og Tímanum. Þau eru ekki að hneykslast yfir því, þó að gerður sé leikur að því að misnota varðskipin, og það herfilega. Útgerðarkostnaður þeirra verður við það miklu hærri en hann annars þyrfti að vera, og landhelgigæzlan jafnframt svo lítilfjörleg, að hún má ekki aumari vera. Þó samþykkt væru jafnvel 5 ömmufrumvörp á ári, vegur það ekkert á móti því tjóni, sem landhelgigæzlan bíður vegna misnotkunar núv. stj. á varðskipunum. Afleiðing snattferðanna hefir og m. a. komið fram á landhelgisjóðnum. Hann hefir stöðugt gengið til þurrðar, og nú mun stj. orðið kunnugt um, að hann þolir ekki mikil álög frá því, sem nú er komið, því að í fjárlagafrv. fyrir 1933 er gert ráð fyrir að færa meira af kostnaðinum við landhelgigæzluna yfir á herðar almennings en verið hefir, þar sem lagt er til, að hlutar hans greiðist úr ríkissjóði á móti 2/5 úr landhelgisjóði, en áður greiddu hvorir fyrir sig, landhelgisjóður og ríkissjóður, helming hvor. Þegar málefni síldarútgerðarinnar voru mest til umr. hér í þinginu, var svo að segja í öllum atriðum, er máli skiptu, stöðugt stríð milli Sjálfstæðisflokksmanna annarsvegar og stjórnarflokkanna hinsvegar um það, hvernig þessum málum yrði bezt skipað. Stjórnarflokkarnir sigruðu og komu sínum till. fram, en nú hefir tíminn leitt hið sanna í ljós (ekki blaðið Tíminn, því að hann leiðir sjaldan neitt satt í ljós), að tillögur þeirra voru til mestu vandræða og hafa komið þessum atvinnuvegi út í hreinustu ógöngur. Hefði því sennilega farið betur, ef svo mikil vitglóra hefði verið hjá þessum sameinuðu flokkum, Framsókn og jafnaðarmönnum, að þeir hefðu tekið þó ekki hefði verið nema lítið brot af till. andstæðinga sinna til greina. Má þá vel vera, að stj. hefði ekki neyðzt til þess að skera þetta afkvæmi sitt niður við trog, eins og nú er komið á daginn. Um síldarbræðsluverksmiðjuna stóðu svipaðar deilur og um síldareinkasöluna. Hún var áætluð 1 millj. kr., og það var jafnvel gefið í skyn, að fyrir þá upphæð yrði hægt að byggja fleiri en eina verksmiðju, því alltaf var talað um, að fé þetta ætti að vera til byggingar síldarbræðslustöðva. En þessi eina stöð kostaði 1½ millj. kr. Sem dæmi um sparnaðinn við byggingu hennar, og jafnframt um það, hversu núv. stj. gengur langt í því að láta af hendi fé til stuðningsmanna sinna, má geta þess, að þegar lóð var fengin undir bygginguna á Siglufirði, voru fengnir 2 flokksmenn stj. til þess að meta lóðina. Þeim voru greiddar 4000 kr. fyrir ómakið, en er til átti að taka, kom það í ljós, að landið sjálft átti lóðina. Þetta er aðeins lítið sýnishorn af mörgum um meðferð fjármálanna hjá framsóknarstjórninni á undanförnum árum, en þó sláandi og henni einni líkt. Þegar núv. stj. tók við völdum, setti hún fljótlega á laggirnar nefnd, sem nefndi sig ríkisgjaldanefnd. N. þessi kostaði að sjálfsögðu ærið fé. Hún gaf út stóra skýrslu, sem hafði inni að halda mikið af mannanöfnum og mikið af tölum. Skýrsla þessi var prentuð og útbýtt meðal ýmsra gæðinga stj. Maður skyldi nú ætla, að stj. hefði lært eitthvað af skýrslu þessari og tekið sig á um að draga úr gjöldum ríkissjóðs, en reynslan sýndi það gagnstæða, því að eyðsla hennar og bitlingaaustur náði fyrst hámarki sínu eftir útkomu þessa merkilega plaggs. Lítur því helzt út fyrir, að stj. hafi lesið út úr plagginu, að útgjöld ríkissjóðs væru allt of lítil og bitlingarnir allt of fáir. N. þessi varð því ekkert annað en ein af hinum mörgu eyðslunefndum stjórnarinnar, því vitaskuld kostaði hún stórfé. Á frv. þeim, er hæstv. stj. hefir lagt fyrir þetta þing, verður ekki séð, að hún í neinu víki af þeirri braut, sem hún hefir verið á. Ennþá gerir hún ráð fyrir nýjum nefndum og nýjum starfsmönnum, samhliða auknum útgjöldum fyrir ríkissjóðinn. Síðasta afrek hæstv.dómsmrh. hefi ég heyrt, að væri það, að setja löggæzlumann einhversstaðar austur á veginn til þess að standa þar á krossgötum og handa „Höskuldi“ heim í Árnessýslu. Annars hefir áfengislöggjöfin reynzt hentug fyrir hæstv.dómsmrh. til þess að unga út bitlingum, því að í skjóli hennar hefir hann sent út alla hina fjölmennu þefarastétt, sem farið hefir með síðustu sneplana af virðingu þjóðarinnar fyrir bannlögunum. Nú standa sakir þannig hjá okkur, að heimskreppan er dunin yfir, útlit er fyrir, að tekjur ríkissjóðs rýrni að miklum mun, gróði góðæranna er eyddur og í stað hans eru komnar skuldir, en þjóðin dregst með heilan her bitlingamanna, bæði utan þings og innan, því að varla er hægt að benda á nokkurn nafnkenndan fylgismann stj., a. m. k. ekki innan þings, sem ekki hefir einhverntíma fengið hjá henni launað starf eða önnur fríðindi. Þannig er nú ástandið, þegar litið er á það eins og það er í raun og veru, og ekki verður séð, að stj. geri hið minnsta til þess að bæta úr því. En fylgismenn stj. stinga saman nefjum og leggja höfuð sín í bleyti til þess að finna einhver bjargráð, enda fæðast þau líka smátt og smátt. Í gær voru t. d. ekki færri en 7 ný skattafrv. á dagskrá. Bjargráðin verða því aðeins þau að íþyngja þjóðinni með nýjum álögum, til þess að þurfa ekki að stugga við bitlingahernum né dýrum ríkisstofnunum. En þjóðin mótmælir þessum aðförum. Það þarf meira til þess að vinna bug á kreppunni og hinu gálausa framferði núv. stj. heldur en bera fram frv. um háleiguskatt, stóríbúðaskatt o. s. frv. Það þýðir ekki að bera fram ný skattalög ofan á sligaða atvinnuvegi og félausa banka. Eina leiðin er að draga úr útgjöldunum við ríkisbúskapinn, og því er till. þessi fram komin, að við, er hana flytjum, viljum, að strax sé lagt á þá leið. Við álítum, að það þurfi að vera höfuðverkefni Alþingis í þetta sinn að draga úr kostnaði við ríkisbúskapinn og ríkisstofnanir, við ríkisútgerð, verzlun, útvarp o. þ. h. Eru fleiri slíkar stofnanir eign ríkisins, og kemur gróði þeirra eða tap á herðar gjaldenda landsins. Þessi greinargerð mín er e. t. v. orðin nokkuð löng, en ég vildi aðeins rekja í stórum dráttum ástæðurnar fyrir þáltill. þessari, því að öllum er ljóst, að ekki má lengur svo búið standa um fjáraustur sem undanfarin ár. Vona ég, að Alþingi sjái sér fært að samþ.till. og verða við kröfum þjóðarinnar um niðurfærslu á gjöldum ríkisins. Þessi niðurfærsla er eina leiðin, sem nokkurn veginn er fær. Við ráðum ekki við afl heimskreppunnar og ekki heldur ráðum við því, hvaða verð fæst fyrir íslenzkar vörur á erlendum markaði, en hitt ráðum við miklu um, hvernig við höldum á fjármunum ríkisins.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég mun ekki fara mörgum orðum um þessa till., því að vafi leikur á um það, hvort formlega rétt sé að bera fram svona till. í sameinuðu þingi. Mun forseti fella þar úrskurð um. Hafði ég hugsað mér, að hér myndi koma fram till. um þingskipaða sparnaðarnefnd, er starfaði einnig utan þings. Geri ég mér litlar vonir um, að ný n. ofan á fjvn., sem starfar um þingtímann, geti nokkuð gert umfram það, sem fjvn. getur. Þó gæti ég verið með slíkri n. um þingtímann, en ef hún ætti að starfa lengur, væri óþarfi að skipa fleiri menn en 3, og væru þeir þá stjórnskipaðir. Mun slík till. væntanlega koma fram í annarihvorri deildinni. Starf þessarar n. þarf að vera með öðrum hætti en gert er ráð fyrir í ræðu hv.frsm. Má ekki ganga að þessu sem eldhúsdegi flokka, heldur verður að fara að því sem alvarlegri rannsókn og athugun. Hefir hér mikið verið rætt um sparnað, og virðast allir sammála um, að sparnaður verði að aukast, en þegar að því kemur, er snertir einstök héruð, þá eru menn ekki eins sammála. Verður sparnaðurinn jafnan örðugri í framkvæmd en í umr. á þingi. Á undanförnum krepputímum hafa verið settar margar sparnaðarnefndir, en ég hefi ekki orðið var við, að útgjöld ríkissjóðs hafi farið niður úr því, sem var, nema þá fyrir lækkað verðlag. Held ég, að heppilegra væri að vera sammála í sparnaðarmálunum á góðu árunum, því að erfitt er að taka upp sparnað, þegar versnar í ári. Þing og þjóð eru ekki laus við siðferðisbönd um ráðstafanir, sem áður hafa verið gerðar. Væri bezt að fara svo að, að sama búskaparlag gæti haldizt á góðum árum og vondum. Aðalviðfangsefnið er að rannsaka, hverju sleppa á, því að ekki er hægt að sleppa útgjöldum án þess að sleppa gagni því, er þau hafa veitt. Hafði ég hugsað mér, að skipuð yrði n. lík þeirri, sem skipuð var á Englandi síðastl. vor og bar góðan árangur. Gæti svo verið hér líka, og fer það þó eftir því, með hvaða hugarfari gengið er að verkinu. Verður að finna þær leiðir, sem greiðastar eru fyrir þjóðina út úr ógöngunum. Mun ég helzt kjósa þriggja manna stjórnskipaða n. eftir till. flokkanna.

Jón Baldvinsson Hv. þm. Vestm. hóf mál sitt með því að lesa upp nokkur alvöruorð úr ýmsum þingmálafundargerðum. Venjulega eru nú í þeim fundargerðum tvennskonar till. Annarsvegar skorar fundurinn á Alþingi og ríkisstj. að spara sem mest, leggja niður óþörf embætti o. s. frv. Jafnframt eru samþ. margar till., þar sem fundurinn skorar á þm. kjördæmisins að beita sér fyrir því, að Alþingi samþ. ýmsar fjárveitingar til framkvæmda í kjördæminu. Hv. þm. las aðeins upp aðra hliðina á fundargerðinni, og yrði það of langt mál, ef ég læsi nú upp hina, sem er óefað miklu lengri. Ég játa, að ástandið er nú ískyggilegra en nokkru sinni áður, en sú aðvörun hefir nú komið fram þing eftir þing, að varlega beri að fara með fé landsins. En um það verða hv.þm. sjálfir að dæma, hvað þeir taki til greina af þeim aðvörunum. Mun verða ástæða til þess fyrir Alþingi að gæta þess, að ekki verði að óþörfu veitt fé úr ríkissjóði og að aðeins verði því fé eytt, sem nauðsynlegt er til þess að fleyta landinu yfir þessa tíma, sem nú eru. En mér hefir samt þótt talsvert á það skorta, að hv.flm., eða þó sérstaklega sumir flokksmenn hans, hafi tekið fullt tillit til þessa. Hafa þeir reyndar jafnan tekið þunglega undir þær till., sem áttu að létta eitthvað undir með fólki því, sem verst er stætt. Hv. þm. hefir auðsjáanlega búið sig undir eldhúsdagsumr. á stj. Hefi ég ekki búið mig undir þær, enda verður sjálfsagt tækifæri til þeirra, þegar fjárl. koma til umr. Vil ég aðeins víkja að því, er hv.þm. vildi gera Alþýðuflokkinn að stuðningsfl. stj. Þetta er ekki rétt. Alþýðufl. er andstæður stj., enda segja flokksblöð hv.þm. daglega, að svo sé, svo að hann er þar í mótsögn við sín eigin blöð. Býst ég við, að Alþýðuflokkurinn svari til þeirra mála, sem hann hefir samþ. með framsóknarstj., og fer ég ekki frekar út í það. Hv. þm. fer fram á, að skipuð verði ríkisgjaldan. Þess vegna kom mér undarlega fyrir, að hann skyldi vera að skamma skipun gömlu ríkisgjaldanefndarinnar. Þá talaði hv.þm. mikið um sparnað á opinberum rekstri, en minntist ekki á það, sem ekki er þýðingarminna, sem sé rekstur einkafyrirtækja.

T. d. bankanna

. T. d. bankanna og útgerðarinnar. Þarf ég í þessu sambandi ekki að tala um hinar almennu kaupgreiðslur, heldur þær, sem goldnar eru fyrir störf þau, er sambærileg eru við þau störf, sem ríkið lætur vinna. Nú hefir hvorki Sjálfstæðis- eða Framsóknarflokkurinn viljað fallast á endurskoðun launalöggjafarinnar frá 1919. Hafa þeir viljað halda uppi þeirri reglu, sem haldizt hefir alllangt árabil, að halda föstum embættislaunum á lágum fjárhæðum, en hlaða svo utan um þau ýmsum aukalannum til uppbótar og til þess að þurfa ekki að fara í kapp um beztu mennina við einkafyrirtækin, sem greiða hærri laun. Ef t. d. kaupmaður rekur verzlun fyrir sjálfan sig, þá reiknar hann sér oft 30 þús. kr. árslaun. Eru þá skiljanlegir erfiðleikar ríkisins á því að halda í góða starfsmenn fyrir 4500 kr. á ári. Hefi ég hér skýrslu ríkisgjaldan. frá 1928. Sé ég þar, að einkafyrirtæki eitt greiðir pakkhúsmanni sínum 382 kr. meira á ári en ríkið lögreglustjóranum í Reykjavík, miðað við föst laun. Er það skiljanlegt, að af slíku vakni óánægja og að því séu veittir bitlingar, til þess að þurfa ekki að færa upp hærri laun á opinbera reikninga. Er þá oft búið að hlaða á opinbera starfsmenn 20000 kr. launum samanlagt, og þar yfir. Af þessum orsökum sakna ég úr till. þessari, að tekin séu hin stærstu einkafyrirtæki með. Ef þau greiða mörg forstjórum sínum 20–30 þús. kr., þá þýðir það óþarfa eyðslu fyrir þjóðina. Vil ég beina því til hv.flm., hvort hann vilji ekki bæta því inn í till., að tekin verði upp rannsókn á kaupgreiðslum stærstu einkafyrirtækjanna. Þó að ég hafi þessa aths. við till., kem ég samt ekki fram með brtt. við hana. Vil ég lýsa yfir því, að ég og flokksmenn mínir munum greiða atkv. með þessari till. til að sjá, hvað hægt sé að gera í þessu efni, en betur hefði ég kunnað við hana aukna á þann hátt, sem ég minntist á.

Forseti (EÁrna): Enda þótt ég líti svo á, sem till. þessi sé ekki borin upp á réttum vettvangi, þá vildi ég þó ekki, fyrir tilmæli fyrra flm., synja þess, að hún yrði rædd hér. Er þó vafasamt, hvort ég treysti mér til að láta umr. ganga úr hófi fram um þessa till., þar sem ég held, að önnur till. komi bráðlega, sem gengur í sömu átt.

Jón Þorláksson Ég var hissa, er ég heyrði hæstv. fjmrh. ympra á því, að verið gæti, að forseti úrskurðaði, hvort till. þessari yrði vísað frá eða hún kæmi til atkv., því að hæstv. forseti hefir tvisvar sagt, að till. ætti þar heima, sem fram væri borin. Var hún fyrst til umr. í Sþ. til þess að ákveða, hvort hafa skyldi um hana 1 eða 2 umr.Sþ. ákvað að hafa 1 umr. Síðan hefir málið verið tekið til umr., sem nú er byrjuð, og ef nú á að nota forsetavald til þess að vísa henni frá, þá er það tvöfalt brot á þingsköpum. Ef vísa á frá till. eins og þessari, af því að ekki sé samkvæm þingsköpum, þá á að gera það á fyrsta stigi málsins. Eru það engar málsbætur, þótt í vændum sé till. um skipun n. með öðrum hætti, en svipuðu verkefni. Hæstv. fjmrh. fór fram á það, að í stað þeirrar n., er hér var um rætt, yrði sett stjórnskipuð n. með „réttu hugarfari“. Fannst honum ekki rétt hugarfar hafa komið fram í ræðu hv.flm. Verð ég að gera grein fyrir því, hvers vegna ég álít, að svona n. verði að vera þingkjörin, en ekki stjórnskipuð. Ráðstöfunarvald yfir ríkisfé er á síðustu árum komið úr höndum Alþingis, langt umfram það, sem stjórnarskráin leyfir. Hefir þetta gerzt svo, að þingið semur fjárlög, þar sem þegjandi er gert ráð fyrir því, að stj. sé ekki bundin við upphæðir þær, sem þar eru settar. Þessi venja á sér sögulegar rætur, og var ekki illt um hana að segja, meðan ekki gekk úr hófi fram. Þó er hitt enn verra, að fyrir utan fjárlagaveitingar leyfir stj. sér án allrar heimildar að taka dags daglega stórar upphæðir úr ríkissjóðnum og ráðstafa. eftir eigin geðþótta. Þetta gengur miklu lengra en þolað mundi vera nokkursstaðar annarsstaðar, þar sem þingbundin stj. er og ég þekki til. Hugsunin með skipun þessarar n. er sú, að Alþingi taki í sínar hendur athugun á því, hvar komið sé þessum málum, og undirbúi af sinni hálfu tillögur um, hvernig bót megi ráða á þessu ástandi, sem leitt hefir til þess ófarnaðar, að þjóðinni allri og stofnunum hennar er bráð hætta búin. Ég álít það þess vegna alveg óviðeigandi, ef gripið verður nú fram fyrir hendur þingsins með einhverju valdi, ímynduðu eða raunverulegu, og till. um kosning þessarar n. vísað frá. Með því að skipa stjórnskipaða n. í stað þess að Alþingi, eftir þessari till., kjósi hana, er vald stjórnarinnar undirstrikað. Það er að vísu sjálfgefið, að ef nauðsyn ber til, að nefnd sé látin hafa starf milli þinga, þá verður stj. að skipa hana að forminu til, af því þingið situr ekki að störfum. En hér er slík ástæða alveg óviðeigandi. Deilan hér er um það, hver ráða eigi ráðstöfun ríkisfjár, Alþingi eða stjórnin. Og þegar till. kemur fram um það, að þingið geri sinn rétt gildandi, þá er hlaupið upp til handa og fóta og reynt að taka valdið til að velja í n. af þinginu. Því er slegið við, að betra sé að leggja þetta í hendur stj. En ég tel það sízt til bóta og litla röksemd fyrir því, þótt hæstv. fjmrh. telji eða haldi, að n. muni hafa réttara hugarfar, ef hún verður stjórnskipuð heldur en þingskipuð. Hæstv. fjmrh. hafði enga trú á starfi slíkrar n. og hér er stungið upp á. Reyndar er nú hæstv. ráðh. frjálst að hafa sína trú sem öðrum mönnum. Hann gerði nú tilraun til að rökstyðja þessa trú sína með framburði nokkrum, sem sýndi það, að hann er ekki nægilega minnugur þess, sem gerzt hefir á Alþingi eftir að hann eignaðist sæti á því. Hann kvaðst ekki muna til þess, að útgjöld ríkissjóðs hefðu verið færð niður, þótt mikið hefði verið talað um sparnað. En ég vildi þá biðja hæstv. ráðh. að athuga það í LR., að útgjöld ríkisins 1924 voru færð niður um 1½ millj. kr. a. m. k. frá því, sem verið hafði næstu ár á undan og aftur varð síðar, þegar úr rættist. M. ö. o., stjórnin, sem þá sat, taldi sér skylt að verða við þeim sparnaðaróskum, sem þá bárust að úr öllum áttum. Það tjáir því ekki fyrir hæstv. ráðh. að. tala um það, að aldrei hafi neitt verið gert né sé unnt að gera á þessu sviði. Mér hefir verið tjáð, að sami ráðh. hafi látið það í ljós nú nýlega, að hann vissi ekki til þess, að hægt væri að spara né lækka skattana á krepputímum. Ég vil, þótt það komi ekki þessu máli beinlínis við, minna hæstv. ráðh. á það, að 1926 var svipað ástand og nú, þá einnig af völdum atvinnukreppu, sem stafaði eins og venja er til af verðfalli innlendrar framleiðslu. Við það bættist, að kolaverkfall stóð lengi í Englandi, svo kol hækkuðu mjög í verði. Þá voru skattar nokkuð lækkaðir, og gekk sú lækkun í gildi þegar á miðju því ári að nokkru leyti. En meiri álögur á þjóðina datt engum í hug að nefna þá, á þeim krepputímum. Ég þarf engu við að bæta um röksemdir fyrir því, að rétt sé að skipa þessa n.Hv. 1. flm. hefir greinilega tekið fram þörfina fyrir það. Og ég þarf enn síður að gera það, þar sem þetta er viðurkennt af hæstv. fjmrh., að rétt sé að skipa slíka n. En vegna þess að sá tími fer að verða naumur, sem eftir er af þingtímanum, þá þarf að hraða skipun n., svo hægt verði að færa sér í nyt till. hennar á þessu þingi. Ég hefi þá trú, að slík n., sem vinnur til þingloka og hagar skynsamlega starfi sínu, tekur fyrir ákveðna hluta ríkisrekstrarins, muni geta gert mikið gagn. Hygg ég jafnvel, að ekki muni þá vera þörf á slíkri n. milli þinga, enda má þá taka til frekari ráðstafana undir þinglokin, ef þörf sýnist vera á því, þegar sést, hverju n. fær áorkað. Vona ég, að ekki komi til þess óyndisúrræðis, að farið verði að hefta framgang þessarar till. með valdi úr forsetastóli og hnekkja þar með fjárveitingarvaldi þingsins. Vona ég, að þingið sjálft fái að hafa forgöngu að nauðsynlegum breytingum á útgjöldum ríkisins. Út af ummælum hv. 2. landsk. hefi ég nokkur orð að segja. Það er ekki rétt, að hér sé verið að stofna til nýrrar ríkisgjaldan. Hér er ekki ætlazt til, að um skipun mþn. sé að ræða, eins og ríkisgjaldan. var, heldur er það þingið sjálft, sem leysir þau störf af hendi, er því ber, á meðan það situr. - Þá vil ég leiðrétta það, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki getað fallizt á endurskoðun launalaganna. Þetta hefir að vísu ekki komið mikið til orða. En þó hefir það komið fram í n., og liggja fyrir því skjalleg gögn í bókum n., að ekki hefir staðið á Sjálfstæðisfl. að taka fyrir endurskoðun launalaganna. En stj. og flokkur hennar hefir ekki treyst sér til að taka það mál upp. Þetta er vandasamt mál. Skal ég ekki dóm á leggja, hvort rétt hefir verið að fresta því, en svona hefir þetta gengið til. Þá spurði hv. 2. landsk., hvort við flm. þessarar till. teldum ekki rétt að fela þessari n. einnig athugun á rekstri einkafyrirtækja. Við það hefi ég að athuga, að þá er slík n. komin út fyrir starfssvið Alþingis, sem hefir til athugunar meðferð ríkisfjár og rekstur ríkisstofnana. Það mundi orka mjög tvímælis, hvort það væri í samræmi við þingsköp að fyrirskipa slíkri n. rannsókn á hag einkastofnana. Skipun þessarar n. er miðuð við ríkið og stofnanir þær, er það rekur. Þingið getur séð um, að n. fái aðgang að því að fá skýrslur um rekstur slíkra stofnana, því það á aðgang að stjórninni, sem getur fyrirskipað ríkisstofnunum að láta n. í té slíkar skýrslur. En ef verkefni slíkrar n. ætti að ná til einkastofnana, þá yrði að fara aðra leið, þá, að skipa n. samkv. 35. gr.stjskr. En þessari n. er ekki ætlað að ná til annara en ríkisstofnana og getur því ekki starfað á víðara grundvelli, að öðru en því, sem einstakir menn kynnu að vilja veita henni upplýsingar um af frjálsum vilja. Svo er og annað athugavert við þetta. Við álítum, að þessi n. hafi nægilegt verkefni til þingloka og að það mundi draga úr árangrinum af starfi hennar, ef út fyrir þann ramma, sem við höfum sett með till., væri farið. Ef n. þó skyldi telja þörf á því vegna samanburðar, þá getur hún vitanlega leitað upplýsinga hjá einkastofnunum. En það eru aðrar stofnanir, sem góð tök og betri en þing og ríkisstjórn hafa á því að athuga rekstur einkastofnana, og það eru bankarnir og stjórnir bankanna. Það er nú ekki hærra risið á okkur en það, að öll einkafyrirtæki eru undantekningarlaust komin upp á lánsstofnanirnar með rekstrarfé, og oftlega meira. Það eru því bankarnir, sem alla ástæðu hafa til að krefja upplýsinga um fyrirtæki lántakenda og hvernig þeim er haldið í horfinu. Ég hefi fundið sérstaka ástæðu til að taka þetta fram, vegna orða hv. 2. landsk., sem er bankastjóri og hefir því sérstakrar skyldu að gæta og að vera á verði um þetta vegna sinnar stofnunar og almennra hagsmuna. - Ég kæri mig ekki um að fara út í neinar sérstakar ádeilur nú vegna ráðstafana núv. stj. eða fyrrv. fjmrh. á fé ríkisins og meðferð þess yfir höfuð. Ég geri það a. m. k. ekki meðan ég hefi von um, að till. okkar komi til atkvgr. Og ef hún gerir það, þá tel ég alveg vist, að hún verði samþ.

Magnús Guðmundsson Ég hjó eftir því, að hæstv. fjmrh. dró það í efa, að þessi till. yrði borin undir atkv., með því að efamál væri, að hún væri í samræmi við þingsköp. Ég tók ekki eftir því, að hann tilnefndi ástæður fyrir því áliti. En ég get varla hugsað mér aðra ástæðu en þá, að hann telji, að síðasta málsgr.till. fari í bága við 35. gr.stjskr. En ef vísa skal till. frá fyrir þá skuld, að embættismenn eða stofnanir ríkisins eiga samkv. till. að láta n. í té nauðsynlegar upplýsingar, þá getur slík frávísun ekki byggzt á öðru en því, að ríkisstj. ætli sér að banna embættismönnum og stofnunum að gefa n. slíkar upplýsingar. Hér er því eingöngu um þá spurningu að ræða, hvort stj. ætlar sér slíkt. Það er vitanlega á valdi hæstv. stj., hvort hún veitir slíkt leyfi, eða hvort hún vill nota vald sitt til að banna þetta. Og ef hún ætlar ekki að banna þetta, þá er vitanlega ekkert því til fyrirstöðu, að till. verði samþ. og framkvæmd.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Það má vel vera, að rétt sé fyrir hv. 2. þm. Skagf. að tryggja sig með þessari fyrirspurn. En ekkert það hefir enn komið fram, sem gefið getur tilefni til hennar. Hæstv. forseti úrskurðar vitanlega um þetta út frá þingsköpum og sínu valdi að beita þeim, en stj. hefir ekki komið nálægt því. En ég hygg þó, að mér sé óhætt að segja, að hver sú n., sem á löglegan hátt verður kosin á þessu þingi til athugunar þessara mála, muni fá fullt leyfi stj. til slíkra athugana. Það mun enginn banna og engin ástæða er til að ætla, að það verði gert. Hv. 1. landsk. virtist sárgramur yfir því, að ég skyldi leyfa mér að tala um stjórnskipaða nefnd. Gerði hann mikið úr, hversu ofdirfskufull og einráð sú n. myndi verða, er skipuð væri á þennan hátt, og að hún mundi draga allt vald úr höndum þingsins. Ég held nú, að þetta sé fullhátt kveinað, þó talað sé um, að stj. skipi nefndina eftir tillögum þingflokkanna. Ég held, að réttast væri að hafa jafnan n. skipaðar á þann hátt, að stj. skipaði n., en þingflokkarnir tilnefndu menn í þær. Og það er víst, að þetta form er til orðið vegna þingræðisins. Í Englandi t. d. er aldrei notað annað form en þetta um skipun n. Að vísu er þetta bara form, en það á áreiðanlega hvergi neitt skylt við einveldi. Það er ekkert vald gripið frá þinginu, þó þessi háttur sé upp tekinn. Þá leitaðist sami hv.þm. við að færa á verra veg það, sem ég minntist á hugarfar þeirra manna, er í n. þessa setjast. Hann vildi halda því fram, að ég hafi sagt, að ef n. væri stjórnskipuð, þá yrði hugarfarið annað og betra en ella. Í þessu er „animus nocendi“, án þess nokkurt tilefni væri til. Bæði flokkar og einstaklingar ráða auðvitað sínu hugarfari. Og stj. getur vitanlega aldrei haft áhrif á annað en í mesta lagi hugarfar síns eigin flokks. En það, sem ég sagði um hugarfar, átti við sumt í ræðu hv. 1. flm., - átti við kritik hans á núv. stjórn. Ég skal t. d. taka það, að hv.þm. taldi það allt eyðslu og sóun, sem tapazt hefði á strandferðum ríkisskipanna. En líklega stafar tapið af því, að of margar ferðir hafa verið farnar. Ráðið verður því að klípa af ferðunum, ef útgjöldin til strandferðanna eiga að lækka. En þá kemur bara spurningin, hve langt á að ganga í því efni án þess að of mikið sé gengið á þau hlunnindi, er þær veita. Í þessu sambandi má nefna það, að hver hringferð strandferðaskipanna kostar nú minna en áður, svo að í sjálfu sér hefir þeim verið komið fyrir ódýrar en áður. En eins og ég sagði áður, má færa þennan lið niður með því að fækka ferðunum. Stj. hefir þegar gert nokkuð að því, og nú er það verkefni þingn. að athuga, hvort lengra má ganga í því. - Við þennan málflutning hv.flm. átti ég, þegar ég talaði um rétt hugarfar. Það er ekki nóg að segja, að flokkur stj. sé bruðlunarflokkur og kenna honum um alla útgjaldaaukningu, heldur verður að leita hinna sönnu orsaka, ef tilætlunin er að ráða bót á slíkum málum. Það var það, sem ég átti við, þegar ég talaði um, að annað hugarfar yrði að ríkja, þegar þessir 3 menn væru setztir á rökstóla, heldur en það, sem ríkjandi virtist hjá hv.flm.till. á þessum þingfundi. Um það, að slík n. yrði stjórnskiptið, hefi ég að vísu hvorki talað við samflokksmenn mína né meðráðherra, enda hefi ég litið á þetta sem algert fyrirkomulagsatriði. Og hv. 1. landsk. getur ekki með neinum rétti dregið þær ályktanir, er hann gerði, af því. Með því er ekkert tilefni gefið, að deilt sé um, hver eigi að ráða, þing eða stj. Hv. þm. getur sagt, að hann trúi því ekki, en það er nú samt sem áður mín skoðun, að þingið eigi að ráða. En ég hygg þó, að hv.þm. hafi reynt það, þegar hann var fjmrh., að oft verður að víkja nokkuð frá þeirri fjárhæð, er þingið taldi líklegt; að dygði, þegar það samdi fjárlög. Þegar um ákveðið verk er að ræða eða annað, sem kostar meira en þingið hafði áætlað, þá verður að greiða meira til að geta lokið því. Það er vel vert athugunar, hvort ekki er hægt að draga úr ýmsum kostnaði. Og ef ég verð fjmrh. eitthvað áfram, þá óska ég gjarnan eftir slíkri n. mér við hlið, sem starfaði milli þinga. Þegar fjmrh. hefir þannig tekið undir þá meginhugsun, sem hér er flutt, þá finnst mér engin sérstök ástæða til að gera alla hans aðstöðu sem tortryggilegasta og að stj. ætli hér að hrifsa valdið af Alþingi, eða að fjmrh. ætli alveg að stjórna hugarfari þeirra manna, sem n. skipuðu, og binda fyrir munninn á þeim um alla óþægilega hluti. Það er ekkert annað form til fyrir skipun svona aukanefnda. Þær hafa verið skipaðar í Englandi, og sú síðasta, sem skipuð var af þessum ástæðum, var maínefndin, sem Snowden fjármálaráðherra skipaði. Hún var skipuð í þessu formi með samþykki allra flokka. Hv. þm. vildi benda mér á, að tekizt hefði að spara frá því, sem áður var. Á einstökum liðum hefir þetta tekizt. Þess vegna hefi ég séð mér fært að færa niður áætlun fjárlaganna um sumar fjárveitingar. Þess vegna hefi ég ekkert á móti því, að slík n. væri sett á laggirnar, ef hægt væri að finna einhverja möguleika. En ég hygg, að ræða hv.þm. Vestm. hafi gefið fullmiklar vonir um þá möguleika, t. d. það, sem hann sagði um varðskipin. Mér hefir lengi verið það ljóst, að þar væri fulllangt gengið um varðskipakaup. Þriðja varðskipið var keypt að miklu leyti vegna áskorana frá kjördæmi hv.þm. Vestm. og fyrir atbeina hans sjálfs, og í rekstri kosta þau nú hvert um sig minna en þegar fyrrv. Íhaldsflokkur var við völd. Hv. þm. Snæf. bar fram frv. um kaup á öllum þremur varðskipunum og átti því frumkvæðið um þessa hluti, og fyrir samvinnu flokkanna náði það fram að ganga í þinginu. En að koma svo og segja: „Svona bruðlaði framsóknarstjórnin. Hún gerir út þrjú varðskip með ærnum kostnaði“, - það getur verið gott flokkslega séð og ánægjulegt að heyra það fyrir þá, sem hneykslast á öllu hjá andstæðingunum, en þegar sparnaðarnefndin fær þetta mál til umhugsunar, þá getur hún ekki hugsað í þessum dúr, heldur hugsar hún eins og hv.þm. Vestm., þegar hann flytur sín mál um kaup á nýju skipi. Þá verður að koma saman brýnni nauðsyn og gjaldþoli ríkissjóðs. Ég nefni þetta sem dæmi um það, sem ég sagði, að nefndin hefir ýms sjónarmið að athuga. Þá sagði hv. 1. landsk., að hann skyldi benda mér á, hvenær hægt hefði verið að svara kreppu með því að færa niður skatta. Það hefði verið 1926. Ég minnist þess, að ég var þá í fjhn. Aðalforgöngumaður þessarar skattaniðurfærslu var Björn heitinn Líndal. Ég var einn af þeim, sem fylgdu þessari skattalækkun, en hv. 1. landsk., sem þá var fjmrh., sagði - ég segi það af því ég man það glöggt -, að útlitið væri ekki svo gott, að óhætt væri að sleppa þessum tekjum. Það kom líka á daginn síðar, þó að það sæist ekki þá, að það átti ekki að afnema þá skatta, sem afnumdir voru 1926. Við það varð hagur ríkissjóðs þyngri en heppilegt var, og varð því að bæta sköttunum á aftur. Annað dæmi um kreppu og skattaálögur sjáum við 1924. Það var fyrsta þingið, sem ég sat á. Þá tók hv. 1. landsk. við fjármálastjórn. Þá gekkst hann ásamt Jakob Möller og nokkrum öðrum þm. fyrir því, að samið var frv. um verðtoll. Þá gengust þeir líka fyrir því að samþ. frv. um gengisviðaukann, sem samið var af fráfarandi stj. Þessir tollar, sem gáfu stórfé í ríkissjóð, voru settir á hinum mestu krepputímum. Annar þessi tollur, verðtollurinn, hefir orðið það hár, að hann hefir gefið allt að 2½ millj. kr. í tekjur. Ég skal ekki segja, hvað gengisviðaukinn hefir gefið miklar tekjur, þegar hann var mestur. Ég hygg, að það hafi verið alltaf 1 millj. kr., meðan hann hvíldi á fleiri vörutegundum en nú. Ef þetta er rétt með gengisviðaukann, þá hefir hv. 1. landsk. gengizt fyrir því, og það í kreppu, að lagðir væru á nýir skattar, sem síðar gáfu á einu ári upp undir 3½ millj. kr. Ég minnist þess, að í ræðum, sem hv. 1. landsk. hélt, og það fjármálaræðu, ávítar hann ekki þingið fyrir að hafa verið lipurt um að veita þessa nýju skatta. Hann bar ekki heldur fram till. um að lækka þessa nýju skatta. Þvert á móti hélt hann þeim alla sína löngu tíð og flutti þinginu þakkir fyrir, hvað það hefði verið lipurt og liðugt að veita þessa nauðsynlegu skattauka, og ég er einn af þeim, sem hafa átt einhvern hlut af þessu þakklæti. Ég vona líka, að hv.þm. geti endurgreitt eitthvað af þessari þakklætisskuld, bæði við mig og aðra á þessu þingi. Hann fær nú bráðlega tækifæri til þess, og mun hann þá ekki bregðast frekar en við brugðumst í hans tíð. Að öðru leyti skal ég ekki fara langt út í þetta mál, en ef sett væri sparnaðarnefnd, í hvaða formi sem væri, og hvort sem hún væri sett af Sþ. eða sett samkv. þál. í báðum d., hvort sem hún væri stjórnskipuð eða þingskipuð, þá álít ég ekki rétt að fela henni meira verkefni en að athuga hag ríkissjóðs og möguleika á niðurfærslu á útgjöldum hans og aðra þá hluti, sem fyrir n. kæmu í sambandi við það. Það má hafa ýmsar reglur um fjármál, sem við höfum ekki tekið upp enn, en skapa aðhald á öllum tímum. Slíkar reglur eru til hjá öðrum þjóðum. Eitt það bezta, sem við gætum gert í þessu efni, væri að koma því svo fyrir, að Alþingi yrði sem auðveldast að semja rétt fjárlög. Það mundi færa aukna festu og heilbrigði í alla framkvæmd fjárlaganna, það liggur í hlutarins eðli. Hingað til hafa sumar greiðslur verið í fjárl. aðeins sem heimild, og aðrar í einstökum lögum. Aðrar greiðslur hafa farið fram samkv. yfirlýstum þingvilja, og þó að einhverju hafi verið eytt umfram þetta, þá er það samkv. heimild í einhverju formi, í nál. eða ræðum, eða yfirlýsingum frá fulltrúum flokkanna. Ég álít því, að þær tölur, sem byggðar eru á samanburði fjárlaga og landsreiknings nú að undanförnu, séu oft villandi. Það verður að skoða nákvæmar og líta á allar aukaheimildir til að sanngirni verði í aðfinnslum og að gagni fyrir framtíðina. Það eru ýmsir slíkir hlutir, sem ástæða er til fyrir flokkana að tala saman um í nefnd, en það er öllum skiljanlegt, að ef gagn á að verða af slíkum störfum, þá gildir ekki einu, hvernig hugarfarið er.

Ólafur Thors Ég vil beina því til hæstv. forseta, hvort það er nokkuð ólögformlegra að greiða ekki atkv. heldur en segja o-nei eða o-já, þegar mönnum er skapi næst að greiða ekki atkv. eða á annan hátt en þeir gera.