Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er nú orðið langt síðan n. afgr. þetta mál, og ég hefi ekki annað frá henni að segja en að hún leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.

* Frsm. 1. minni hl. (Ingvar Pálmason) : Ég hafði ekki búið mig undir að tala fyrir þessum brtt., sem n. flytur hér. Í fyrri brtt. er dregið úr ákvæðinu, sem er í frv., þannig að það er horfið frá því að ákveða nokkra hámarksupphæð til endurbóta eða nýbygginga á verksmiðjunum. Sannleikurinn er sá, að með eintómum lagaboðum verður afar erfitt að sjá borgið fyrirtæki, ef því er mjög slælega stjórnað, og ég fyrir mína parta hefi gengið inn á, að það væri eðlilegt að fara þá leið að telja upp hver mannvirki það væru, sem stj. verksmiðjanna væri ekki heimilt að leggja fé í nema með samþykki Alþ. Hinsvegar má alltaf deila um, hvort þetta ákvæði sé svo rúmt að undir það megi færa eitthvað af því, sem menn hefðu talið ástæðu til, að Alþ. hefði úrskurðarvald um. Síðari málsgr. þessarar brtt. er ný, og álít ég nauðsynlegt, að hún komi inn í l., því að eins og frv. er nú, er stj. verksmiðjanna heimilt að gera umbætur á verksmiðjunum innan þess ramma, sem frv. setur, án þess að bera það að nokkru leyti undir ráðh. Það fannst n. ekki viðeigandi, því að ráðh. hlýtur að bera ábyrgð á stjórn verksmiðjanna, og okkur fannst sjálfsagt, að allar meiri háttar breyt. á verksmiðjunum væru alltaf bornar undir ráðh., og töldum við þá eðlilegt að leggja stj. þá skyldu á herðar, að við slíkar framkvæmdir léti hún fylgja ýtarlega grg. og kostnaðaráætlun. Ég held, að allir geti verið sammála um, að þessi síðari málsgr. sé til bóta. Um 2. brtt. er fátt að segja. Í henni er reynt að skýra það fyrirkomulag, sem á að hafa um greiðslu á þeirri síld, sem kynni að vera lögð í verksmiðjurnar til vinnslu, og ég hygg, að flestir muni fallast á, að sú regla, sem þar er lögð til grundvallar, sé sanngjörn, en hún er sú, að þeir, sem leggja síld í verksmiðjurnar til vinnslu, eigi að fá greitt fullt raunverulegt verð, sem fæst fyrir afurðirnar að frádregnum kostnaði. En hinir, sem selja síldina föstu, ákveðnu verði, eiga engan rétt til uppbótar, þó svo fari, að hagnaður verði á þeirri síld, og okkur virtist rétt, að sá hagnaður, sem yrði á keyptri síld, yrði þá til tekjuauka fyrir verksmiðjurnar. Ef þetta fyrirkomulag verður tekið upp, þá er það í skemmstu máli sagt tilætlun okkar, að verksmiðjurnar eigi þá síld, sem keypt hefir verið föstu verði, og greiði aldrei út á hana meira en ákvæðisverð, en ef hagnaður verður samanborið við afurðasöluna, þá fá verksmiðjurnar þann hagnað. Verði aftur á móti tap á kaupunum, þá bera verksmiðjurnar það tap án þess að það geti færzt yfir á þá, sem lagt hafa síldina inn til vinnslu. T. d. er áætlað eitthvert verð fyrir síldina, og það verð köllum við 100%. Þeir, sem leggja síld til vinnslu, fá 83% útborgað af því, en þeir, sem selja síldina föstu verði, fá 100%. Nú reynist t. d. svo við uppgjör, að ekki hefst upp úr síldinni nema 90%. Þá fá þeir, sem hafa lagt inn síld, 5% viðauka, en verksmiðjurnar bera tapið á keyptu síldinni. Ég held að n. hafi tekizt að orða þetta á þann hátt, að það valdi ekki ágreiningi við framkvæmdina. Ég tel að þetta atriði sé ekki lítils virði, vegna þess að verði reynt að leggja síldina til vinnslu í verksmiðjurnar, þá er fyrirkomulagið á greiðslunni þannig, að það er hvatning fyrir þá, sem byrja á þannig löguðum viðskiptum, að halda þeim áfram. Um 1. brtt. má deila, en ég held samt sem áður. af því að það litur út fyrir, að allir aðiljar geti orðið sammála um hana að mestu leyti, að það sé þó viðunandi lausn og að þær skorður, sem reistar eru við því, að verksmiðjustjórnin leggi í óskynsamlegar framkvæmdir á byggingum mannvirkja eða kaupum á vélum, séu undir öllum heilbrigðum kringumstæðum nægilegar.

Forseti (EÁrna) : Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 3. landsk., við brtt. á þskj. 307,1, um að á eftir orðunum „skipuð 5 mönnum“ komi: til 3 ára í senn, og önnur brtt. við brtt. á þskj. 310, um að í stað „½%“ komi: ¼%. Þessar brtt. eru of seint fram komnar og skriflegar og þurfa því tvennskonar afbrigði.

* Frsm. 3. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég hafði gert nokkra grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt, við 2. umr., en sumar voru teknar aftur, eins og kunnugt er, til 3. umr. Ég hefi ekki tekið upp allar þær brtt., sem ég þá flutti, m. a. af því, að ein af þeim er tekin upp af n. við 6. gr. Aftur á móti flyt ég hér á ný, eins og ég þá boðaði, brtt. við 4. gr. 1. málsgr., um skipun síldarverksmiðjustjórnarinnar. Ég hygg að með minni till. væri nokkuð náð því marks, sem ég hygg, að sé almennur vilji allra þeirra, sem við verksmiðjurnar skipta og þurfa að hafa þeirra not. Með minni till. er það tryggt, að Alþ. hafi þarna fullkominn íhlutunarrétt með kosningu 2 manna í stj. verksmiðjanna. Ennfremur er mér fyllilega ljóst, eins og ég hefi áður drepið á, að hver ráðh., sem með atvinnumálin fer, hefir svo mikil afskipti af þessum stóra rekstri, að honum ber að tilnefna l mann til þess að eiga sæti í stj. verksmiðjanna, og það sé sá maður, sem hafi svo formennsku stj. á hendi. Ég gat þess nokkuð við 2. umr. málsins, hvað hér þarf að vera náið samstarf milli atvmrh. og formanns verksmiðjustj., svo að það væri ekki nema eðlilegt, að á hverjum tíma væri í stj. maður, sem nokkurn veginn er tryggt, að ráðh. telji sig geta haft sæmilega samvinnu við. Hinsvegar hefi ég nú gert till. um það, að stj. verksmiðjanna sé skipuð 5 mönnum, þó að ég áliti 3 manna stj. í raun og veru heppilegri margra hluta vegna, en þar sem sýnt er, að hv. d. vill ekki fallast á þá till. um 3 manna stj., þá sé ég mig knúðan til þess að fara að vilja hv. d., og geri ég því till. um 5 manna stj., sem í minni till. er að vísu gert ráð fyrir, að kosin verði með nokkuð öðrum hætti en frv. ætlast til. Í till. minni er ætlazt til, að þeir 2 menn, sem eru umfram hina 3, eigi að koma fram sem fulltrúar þeirra, sem gera út skipin og við verksmiðjurnar skipta og sjómannanna, sem á skipunum vinna, sem eins og ég hefi margsinnis tekið fram, eiga mjög mikilla hagsmuna að gæta, með tilliti til sinnar atvinnu, um það, hvernig rekstur þessara verksmiðja fer úr hendi. Þar sem enginn sérstakur félagsskapur er til meðal útgerðarmanna, ætlast ég til, að settar verði reglur af ráðh. um það, hvernig kosningin skuli fara fram. Ég gæti hugsað mér, að það mætti gera þannig, að allir þeir menn, sem hefðu viðskipti við verksmiðjurnar árið áður en kosningin fer fram, sem er sennilegt að yrði í byrjun árs, hefðu rétt til þess að greiða atkv. um fulltrúa útgerðarmanna. Að vísu geta komið til greina fleiri reglur, en mér hefir dottið þessi í hug. Það er engin ástæða til þess, að þeir útgerðarmenn, sem alls ekki skipta við verksmiðjurnar, hafi íhlutunarrétt um, hvaða maður skuli skipaður í stj. Aftur á móti lít ég svo á, að Alþýðusamband Íslands geti komið fram sem aðili fyrir hönd sjómanna um tilnefningu á fulltrúa þeirra í stj. verksmiðjanna, því að mestur hluti sjómanna, ef til vill að nokkrum prósentum undanskildum, sem á skipunum vinna, eru skipulagðir í því. Ég tel, að mín till. hafi miklu meiri kosti í sér fólgna heldur en sú till., sem í frv. felst um skipun stj. verksmiðjanna, því að í minni till. koma þeir réttu aðiljar til greina, sem mestra hagsmuna eiga að gæta í þessu sambandi, en það eru útvegsmenn og sjómenn og Alþ. að 2/5. Ég tel óþarft að fara fleiri orðum um ýmssa till. mína. Ég tel, að sú skipun, sem nú er ætlazt til að sé, muni fyrr eða síðar verða óframkvæmanleg. Þetta er ekki ólíkt því, sem áður hafði verið reynt og búið var að sýna, að var aðeins til niðurdreps fyrir þetta mikla fyrirtæki, sem ríkið með alþjóðarvelferð fyrir augum hefir nú með höndum. Ég tek hér upp brtt. mína við 7. gr., en ég gerði nokkra grein fyrir henni við 2. umr., og skal ég því að þessu sinni láta það duga. Sömuleiðis hefi ég tekið upp brtt., sem tekin var aftur við 2. umr., við 14. gr., og gerði ég henni þá nokkur skil, svo að ég sé að svo komnu ekki ástæðu til þess að bæta þar fleiri rökum við, en ég sé, að tekin hefir verið til greina ábending mín um, að það hefði sínar verkanir, ef svo færi þar, sem síldarverksmiðjur ríkisins eru í litlum hreppsfélögum, að öll sú fjárhæð, sem hreppsfélögin þurftu til sinna nota, væri greidd af verksmiðjunum einum. Fyrir þetta er girt með brtt. frá hv. 2. þm. S.-M., sem ég er samþykkur. Það má ekki minna vera en að íbúar hlutaðeigandi hrepps verði að leggja á sig nokkrar byrðar, og hvort sem það gjald, sem ríkisverksmiðjurnar greiða, er hærra eða lægra, þá verður það ekki nema viss hluti af þörfum hvers bæjar- eða sveitarfélags. Mér er það fyllilega ljóst. að gagnvart einu bæjarfélagi, Siglufirði, hefir þetta sennilega enga þýðingu, því að það eru ekki líkur til, að sá hluti, sem verksmiðjurnar þar greiddu, þó að hann væri 1% væri nálægt því í af útgjöldum þessa bæjarfélags. Þá skal ég gera grein fyrir skriflegum brtt., sem ég hefi leyft mér að flytja. Um þá fyrri er það að segja, að annaðhvort hefir fallið niður í handriti hjá mér eða í prentun á þeirri till., sem þessi er brtt. við, til hvað langs tíma stjórn síldarverksmiðjanna skuli skipuð, sem sé til 3 ára. Síðari brtt. er við brtt. hv. þm. Vestm., en till. hans er um það, að í stað þess, að samkv. frv. eigi verksmiðjurnar að greiða 1% af brúttó andvirði seldra afurða í bæjar- eða sveitarsjóð, komi, að þær greiði ½%. Ég hefi lýst afstöðu minni til þessa atriðis. Ég er andvígur því, að þetta gjald sé lagt á og hefi fært rök fyrir því, en ef hv. d. finnst hún geti ekki skilið við þetta mál án þess að verða við ósk þeirra, sem hæst gala um þetta efni, þá tel ég, að þessi upphæð megi ekki hærri vera en ¼%. Ég álít, að það sé nægilegur skattur, sem yfirleitt er lagður á þá, sem við verksmiðjurnar skipta. Ég vænti þess, að hv. d. geti fallizt á þetta. Ef mig minnir rétt, þá var á þinginu í fyrra eða 1936, þegar um þetta var rætt, uppi tili. um ¼ %, og var mjög um deilt, hvort sú upphæð ætti að standa eða ekki. Ég var einn af þeim, sem voru mótfallnir því, en þar sem mér virðist nokkurt fylgi með því að skattleggja verksmiðjurnar, þá vil ég hafa þessa upphæð sem minnsta, rétt til þess að sýna nokkurn lit í þessu efni. Um brtt. n. hefi ég það að segja, að ég hefi lýst mig samþykkan brtt. við 6. gr., sem virðist vera nokkur trygging fyrir því, að ekki sé settur óhæfilegur hemill á nauðsynlegar umbætur á verksmiðjunum. Ég mun einnig greiða atkv. með brtt. við 11. gr., þó að mér sé ekki fyllilega ljóst, hvort hún hefir nokkur bætt áhrif fyrir þá, sem við verksmiðjurnar skipta, en ég vil ekki skera mig út frá n., svo að ég hefi gengið inn á þessa till., enda á þetta mál eftir að ganga í gegnum þrjár umr. í hv. Nd., svo að þar býst ég við, að krufið verði til mergjar, hvort þetta ákvæði, sem n. leggur til, eigi að standa eða ekki.

*Jónas Jónsson: Ég vil svara hv. síðasta ræðumanni út af einu atriði, sem hann hefir gert skrifl. brtt. um á þessum fundi. Það er í sambandi við þann skatt, sem frv. gerir ráð fyrir að síldarverksmiðjur ríkisins greiði til þess sveitar- eða bæjarfélags, sem þær starfa hjá. Ég ætla aðeins að segja það, að á þeim stað, sem mest hefir af þessum verksmiðjum og mjög óskaði eftir að fá þær, Siglufirði, hefir reynslan orðið sú, að með hverri aukningu á verksmiðjunum hefir safnazt þar að, ekki aðeins fólk, sem gat fengið þar vinnu, heldur einnig fólk, sem hefir komið í atvinnuleit. en ekki getað fengið neina vinnu, svo að það lítur helzt út fyrir, að þessi staður hafi haft mjög vafasaman hagnað af þessum aðgerðum frá sjónarmiði sveitarstj. Þó að ríkisfyrirtæki gæti, út frá venjulegum hugsunarhætti um slík mál, virzt eiga að vera undanþegin skatti. þá er þetta óhjákvæmilegt í þessu tilfelli, vegna þess að hver verksmiðja hleður svo utan á sig sveitarþygslum, að ég er viss um, að till. hv. þm. Vestm. er það vægasta, sem hægt er að fara í þessu efni, ef ekki á að setja þá staði í hættu, sem þessar verksmiðjur hafa. Ég veit, að hv. síðasti ræðumaður þekkir svo vel til á Flateyri og Raufarhöfn, að honum er kunnugt um, að þessir staðir eru í stöðugri hættu með sitt sveitarstjórnar-sjálfstæði, vegna þess að það er of mikið aðstreymi á fólki að verksmiðjunum. Ég þykist vita, að hv. þm. sé svo sanngjarn, að hann sjái, að ekki heldur frá sjónarmiði flokks hans, sem er fjölmennur á öllum þessum stöðum, þar sem síldarverksmiðjurnar eru, er það eftirsóknarvert, að verksmiðjurnar séu til niðurdreps fyrir bæjar- og sveitarfélögin á þennan hátt. Við 1. umr. þessa máls var hæstv. atvmrh. ekki algerlega á sama máli og við um sum atriði þessa frv., en ég lét niður falla að svara honum við 2. umr., af því að það þótti hentara fyrir framgang málsins, að umr. væri í stytzta lagi þá, því að nú á málið að fara úr hv. d. Þess vegna get ég ekki komizt hjá því að gera fáeinar aths. við ræðu hv. ráðh. Ég hafði bent á, hvernig ógætnin í stj. síldarverksmiðjanna hefði komið fram í því að ákveða síldarverðið svo hátt, sem gert var síðasta ár, en það hafði þær afleiðingar m. a. á aðrar verksmiðjur, sem reknar eru af bæjarfélögum eða einstökum mönnum, eins og á Seyðisfirði, að þær gátu ekki staðizt þessa óeðlilegu samkeppni. Ég hélt því fram, að það gæti ekki verið ríkinu í hag fyrst og fremst að stofna síldarverksmiðjur á Siglufirði, kaupa verksmiðjur á Raufarhöfn og Flateyri, ganga í ábyrgð fyrir verksmiðjurnar á Seyðisfirði og Norðfirði og láta svo verksmiðjur ríkisins sjálfs spila svo ógætilega með ríkisfé. Hæstv. ráðh. veit, að við framsóknarmenn höfum alltaf haldið þeirri stefnu fram frá byrjun um þessar verksmiðjur, og hún mun verða tekin upp næsta sumar og sennilega aldrei hverfa þaðan aftur, að það ætti að unna mönnum þess að fá sannvirði fyrir vöruna. Ef þannig er farið að á Siglufirði, þá kemur allt annað út. Þá verður þetta fyrirtæki ekki eins og „spekúlant“, sem skapar ókyrrð í kringum sig hjá bæjarfélögum, eins og Seyðisfirði, eða einstökum mönnum, sem reka verksmiðjur, heldur mun koma það form á þetta, sem ég benti á út frá reynslu kaupfélaganna, að alstaðar á landinu verður miðað við að borga það sama sem ríkisverksmiðjurnar geta borgað, sem sé sannvirði. Nú veit enginn enn, hvað sannvirði verður frá síðasta sumri, vegna þess að engin verksmiðja er búin að selja sína vöru til fulls, a. m. k. engin af stærri verksmiðjunum. Hæstv. atvmrh. samþ. í vor sem leið þetta 8 kr. verð á síldarmálinu, sem greiðast skyldi fyrir það á Siglufirði og þar með varð gildandi fyrir þær tvær síldarverksmiðjur á Austfjörðum. sem ríkið hefir hjálpað, sem aftur varð til þess, að þær hafa komizt í óeðlilega hættulega aðstöðu um rekstur sinn, eins og ég hefi sýnt. í t frá þessum rökum kom ráðh. inn á það, að hann viðurkenndi, að kaupfélögin hefðu þetta form (sem er staðreynd, sem hann ekki neitar), að þau hafa ekki keypt af bændum vörurnar, heldur tekið þær þannig í umboðssölu, að bændurnir fái fyrir þær það, sem þær seljast fyrir á hverju ári. Út frá þessu sendir svo hæstv. atvmrh. samvinnumönnum, ekki sízt þeim í Suður-Þingeyjarsýslu, ör, sem ég leyfi mér að að kasta til hans aftur. Ég býst við, að meiningin hjá hv. ráðh. hafi undir niðri verið, að af því að ég hafði gagnrýnt þá afstöðu, að verksmiðjan á Seyðisfirði virðist lenda í 50–60 þús. kr. rekstrarhalla nú á þessu ári, þegar þó hefir verið eitt hið bezta síldveiðiár, þá virtist ráðh. vera ástæða til að benda á, að samvinnumenn í Suður-Þingeyjarsýslu hefðu líka tapað og þeim verið gefið eftir þar af leiðandi. Honum fannst rekstur Kaupfélags Þingeyinga, með þess 60 ára starf að baki, vera eitthvað sambærilegt við þetta óhapp í hans eigin kjördæmi, sem hann, mjög á móti sinum vilja, hefir orðið meðhjálpari til að koma á. Nú býst ég við, að kaupfélag Þingeyinga hefði verið fyrirfram dauðadæmt með því að fá á sig 60 þús. kr. rekstrarhalla fyrsta árið. En svo fór ekki, heldur hafa þeir Þingeyingar, sem þann félagsskap mynda, yfirleitt klárað sínar sakir, þar sem þetta félag lifir enn, á stórar eignir, rekur aðalverzlunina í meira en hálfri sýslu og sjást ekki á því nein ellimörk. Ennfremur hefir svo þetta félag fætt af sér öll samvinnufélög á landinu og S. Í. S. og haldið uppi meir en nokkurt annað félag þeim hugsunarhætti og þeirri stefnu, sem við framsóknarmenn byggjum nú á till. um gætilega fjármálastjórn á síldarverksmiðjum ríkisins. Við stöndum nú nær því marki að setja á rekstur þeirra svipað samvinnufyrirkomulag og kaupfélögin hafa heldur en nokkru sinni fyrr. Þetta frumhlaup hæstv. atvmrh. var svo auðvirðilegt og ósanngjarnt, að hann á skilið að fá nokkur rök í viðbót til minningar um, að hann hefir látið sér sæma að ráðast á elzta samvinnufélag landsins. Ég ætla þá fyrst að koma að því. er hæstv. ráðh. brigzlaði bændum í Suður-Þingeyjarsýslu og annarsstaðar um, að þeir hefðu þegið kreppuhjálp. Það var að heyra á ræðu ráðh. eins og hann héldi, að þessar milljónir, sem til þess er varið, væru allar tapaðar, líkt og það fé t. d., sem Útvegsbankinn hefir afskrifað af Eskifjarðarmilljónunum í útibúinu á Seyðisfirði. En nú veit hæstv. ráðh., að þessar milljónir eru ekki annað en niðurfærsla á vöxtum. Alþ. hefir afráðið og þar með sá flokkur, sem hæstv. ráðh. tilheyrir, að rétt væri að láta bændur fá hagfelldri lánakjör, og var þeim í því efni hjálpað. Ef þetta tvennt er tekið, annarsvegar það, sem sjávarútvegurinn hefir skaðað bankana með hreinum töpum, ekki með milljónatöpum heldur tugmilljónatöpum - t. d. vegna Coplands og Stefáns Th. Jónssonar - og hinsvegar kreppuhjálpin til bændurna, þá er í sambandi við kreppulánasjóð ekki að tala um annað, sem bændum er af þeim sjóði gefið eftir, en það, sem kemur fram í niðurfærslu á vöxtum. Kem ég þá að þessu órökstudda skeyti hæstv. ráðh. í garð bændastéttar landsins nokkru nánar. Í sambandi við kreppulánasjóð hafa verið útgjöld að vísu. Og það er rétt, að kaupfélag Þingeyinga hefir fengið hjálp frá S. Í. S. um 200 þús. kr., eða ekki yfir það, í sambandi við kreppuhjálpina. En ég vil þá einnig láta það standa í þingtíðindunum, að einn þekktasti kaupfélagsstjóri á Austurlandi, mikill búmaður, sem ekki er gefinn fyrir að láta skuldir tapast, sagði, þegar það kom í ljós, að kaupfélag Þingeyinga hefði þurft að fá þessa hjálp: „Við látum kaupfélag Þingeyinga fá það, sem það þarf til þess að rétta sig við, því að það er móðir okkar allra og það hefir margfaldlega borgað þá hjálp, sem við látum það fá í sinum erfiðleikum. En svo að ég komi nærri aðgerðum, sem önnur fyrirtæki, verklýðssamtökin í landinu, eru riðin við, vil ég spyrja: Hvers vegna var það, að bændastéttin íslenzka, sem vinnur baki brotnu, sem ekki kærir sig um ríkisrekstur, þegar Sveinn á Egilsstöðum stakk upp á því að gera allan sveitabúskap að ríkisrekstri og setja fast verð á kjötið, kærði sig ekkert um það og hundsaði það, þegar Sveinn á Egilsstöðum og aðrir, sem með honum stóðu, héldu því fram, að þetta væri bjargráð fyrir bændur? Þetta héldu Sveinn og hans fylgifiskar, að mundi hrífa hugi bændanna, ef bændum væri boðið svo vel til þess að festa kjötverðið, að það kostaði reyndar 3 millj. kr. úr ríkissjóði árlega, sem auðvitað hefði orðið eitt hið öruggasta ráð til að setja landið á hausinn. - Þeir Sveinn og hans menn héldu, að þingeyskir bændur mundu nú meta þetta við þá. En hverju svara þeir? Þeir kærðu sig ekkert um þetta. Þeir vildu og þurftu vitanlega að fá hærra verð fyrir kjötið. En þeir vildu ekki fara þannig á ríkissjóðinn, og staðfestu svarið með því að þeir felldu Svein við kosningar, þrátt fyrir hans mjög svo voldugu fylgismenn. En hvers vegna? Þeir vissu að það er ekki til neins að gera svona hluti; vissu að ef ætti að reka sveitabúskapinn með tekjuhalla á kostnað ríkissjóðs, yrði það skammgóður vermir, þó það e. t. v. gæti gengið stuttan tíma. Þannig hafa bændur hugsað. Þeir hafa þannig byggt upp samvinnufélögin og S. Í. S., að þeir hafa þrátt fyrir allt, eftir því sem Halldór Pálsson, sem stundað hefir nám erlendis í fjárræktarfræði, segir, fengið tiltölulega meira verð fyrir sina dilka heldur en skozkir bændur, af því að samvinnufélögin veita bændum meiri stoð á Íslandi heldur en hjá Skotum. Þetta eru afrek samvinnustefnunnar hér á landi, þeirrar stefnu, um vasið hefir upp af þeirri vinnu, sem afi hæstv. atvmrh. og móðurbróðir hans og aðrir sérstaklega mætir menn í Suður-Þingeyjarsýslu hafa á sig lagt fyrir verzlunarsamtök bænda þar. Nú skal vikið að sjávarútveginum. Hinir góðu forsjármenn þeirra fyrirtækja, sem mynduð eru um þorskveiðar, hafa lagt fram skilríki um það, að líkur bendi til þess, að ef gert verði út á þorskveiðar í vetur, þá verði 110 þús. kr. tap á hverjum togara og 10 þús. kr. tap á hverjum mótorbát. Ég vildi nú mega óska, að það mætti eitthvað lækka þetta. En a. m. k. bera þessir menn þetta fram í alvöru. Bendir það á, að allt of mikið muni vera hæft í þessu, þó varla muni þessi útkoma verða svona gífurleg. Út frá öllu þessu, sem ég hefi sagt, og þeirri ör, sem hæstv. ráðh. skaut að samvinnufélögunum í landinu, vil ég ennfremur upplýsa það, að aldrei hefir tapazt einn einasti eyrir sem ógoldin skuld af þeirra sameiginlega sambandi. Enginn hefir tapað á S. Í. S. vegna viðskipta við það. Ef þessi afkoma er borin saman við einkarekstur eða bæjarrekstur, þá er árangurinn ákaflega mikill af samvinnufélagsskap landsmanna. Ég hygg því, að síldarverksmiðjurnar komi smátt og smátt inn á þann grundvöll, að þær hætti við að vera glæfrafyrirtæki, sem þær eru og hafa verið, en þær verði látnar á hverju ári bera sig þannig, eins og samvinnufélög bænda, sem starfað hafa með ágætum árangri í 60 ár, að þeir, sem selja þeim síld, fái það verð, sem raunverulega fæst fyrir hana að frádregnum kostnaði. Ég get ekki látið vera að benda hæstv. atvmrh. á, að samvinnufélagsskapurinn í landinu stendur á sterkari fótum fjárhagslega heldur en nokkurt annað skipulag hér á landi. Samvinnubændur sem og aðrir bændur hafa nú um mannsaldur átt við að búa erfiðleika, sem koma frá öðrum atvinnuvegi og eru alveg ólíkir því, sem landbúnaður í nokkru öðru landi á við að búa, þannig að það er fullvíst, að ef samvinnuskipulagið hefir ekki hjálpað íslenzkum sveitabændum, þá hefði íslenzk sveitamenning þurrkast út á sama hátt og ensku sveitirnar þurrkuðust út á síðari hl. 18. aldar. Þessir erfiðleikar íslenzka sveitabúskaparins hafa stafað frá sjávarútveginum, sem með hinu háa kaupgjaldi hefir keppt við sveitabúskapinn um vinnukraftinn. Þó að hæstv. ráðh. taki til samanburðar landbúnað í Svíþjóð, Danmörku, Englandi og jafnvel Noregi, þá á engin þessara þjóða við að búa eins mikla örðugleika og þá um kaupgjald, sem íslenzkur landbúnaður, sem stafa af þeim tveimur stóru gullnámum, sem þetta land hefir og draga að sér vinnukraftinn og hækka kaupgjaldið, sem eru þorskveiðarnar og síldveiðarnar. Í svo fámennu landi sem Íslandi hefir það gífurleg áhrif á eldri atvinnuveg, að tvær svo stórar flóðbylgjur í atvinnulífinu hafa komið yfir landið og boðað óskapa kaup. T. d. má nefna um erfiðleika sunnlenzkra bænda, þegar þeirra vetrarmenn hafa sagt við þá: Ég get nú á 80 dögum unnið mér inn 1600 kr. frítt. Vilt þú borga mér þetta fyrir vinnu mína? Enginn sveitamaður getur borgað þetta kaup. En sveitabændur hafa orðið að borga geypihátt kaup, vegna þess, hvað sjávarútvegurinn hefir boðið. Eg vil ekki segja, að þeir hafi getað það. Sama er að segja, ef við förum til Siglufjarðar, þar sem verksmiðjustjórnin borgar 3 kr. á tímann á sunnudögum. Það er kaup, sem talið er eðlilegt á Siglufirði af verksmiðjunum, sem ég er þó ekki viss um, að þessi atvinnuvegur geti greitt. En þessa samkeppni hafa bændur átt að glíma við um heyskapartímann. Niðurstaðan er því orðin sú, að íslenzkir bændur hafa hætt meir og meir að vera vinnukaupendur, heldur er það oftast svo á sveitabæjum, að á hverju búi eru aðeins hjón með börn og náið vandalið að vinnu fyrir búinu. Af Framsfl. hefir verið unnið að því að reyna að gera sveitabúskapinn að vélaiðju að meira eða minna leyti, af því að það virðist eini möguleikinn til þess, að þessi atvinnuvegur gæti haldizt. Ég vil því skjóta því til hæstv. atvmrh., þegar honum dettur í hug í sjálfsvarnar skyni vegna þeirra erfiðleika, sem hann á í vegna þessarar verksmiðju á Seyðisfirði og þess skipulags, sem hún hefir verið byggð upp á, með hans vitund og vilja. sem hefir misheppnazt, þegar honum í sjálfsvarnar skyni vegna þess arna dettur í hug að ráðast á samvinnufélagsskapinn í landinu, þá vil ég bendu honum á, að ekki er til nema ein leið fyrir sjávarútveginn til að rétta sig við, ekki sú, að senda neinar örvar til bænda fyrir sitt skipulag, heldur sú, að fara nákvæmlega í föt bændanna. Það, sem hæstv. ráðh. verður að gera í sambandi við sinn kæra Seyðisfjörð og Siglufjörð, er að slá upp í bókum Jóns á Gautlöndum og Péturs á Gautlöndum og Hallgríms Kristinssonar og athuga, hvernig þeir fóru að því að byggja upp sveitirnar, og feta svo í þeirra spor, sem er í stuttu máli það, að láta atvinnuna bera sig, láta fólkið fá fyrir framleiðsluna það, sem hún gefur af sér á hverjum stað og tíma. Það kom dálítið á einn flokksbróður hæstv. atvmrh., þegar hann heyrði tölurnar, sem mannmargar n. frá útveginum lögðu fram fyrir þingflokkana og bankana. Ég get ekki áfellt þann hv. þm. fyrir þetta, því að það kom á mig líka, þegar ég heyrði þessar tölur. Ég er að vísu ekki alveg trúaður á, að þessar tölur séu rétt áætlun. En ég veit, að það er ákaflega mikið til í þeim. Þess vegna er það, að ég ber ekki neitt yfirdrifna virðingu fyrir þeirri lífsstefnu, sem komið hefir fram hjá Alþfl. í óskum um það, hvernig síldarverksmiðjur ríkisins verða reknar. Það skipulag er nú að biða ósigra. Ég veit, að þessir menn hafa ekki viðhaft viljandi gapaskap í þessu efni eða stofnað til þess að skaða fjárhag verksmiðjanna og þar með landsins. En það er ekki hægt að komast í kringum það, að þetta skipulag miðar að því að sigla í strand. Fyrsta virkilega háa kallið, sem kemur frá sjávarútveginum, eru þessar tölur, sem ég var nú að segja frá. Ég hefi verið á mörgum vandræðafundum, sem haldnir hafa verið af n. frá Alþ. og frá bönkum hér í Rvk. En aldrei hefi ég verið á slíkum fundi sem þessum, vegna þess, að þar voru allir flokkar og þar datt engum í hug að ýta af sér sökum yfir á náungann, því að það fundu allir til þeirrar ábyrgðar og alvöru, sem menn hafa á skipi, sem hlekkist svo mikið á, að hætta er á, að það sökkvi. Ég álít rétt, út af þeim árásum, sem ég hefi orðið fyrir af hálfu hæstv. atvmrh. fyrir það að gerast meðflm. að frv., ásamt hv. þm. Eyf., um þessar ríkisverksmiðjur, að segja nokkur orð til viðbótar því, sem ég sagt hefi um samvinnustefnuna og skipulag bænda - nokkur orð um, hvað okkur ber á milli framsóknarmönnum og alþíðuflokksmönnum í þessu ríkisverksmiðjumáli. Við viljum, að síldarverksmiðjur ríkisins verði reknar á hlutaskiptagrundvelli, þannig að sjómenn fái á hverju ári það fyrir síldina, sem hún hefir selzt fyrir á útlendum markaði, að frádregnum óhjákvæmilegum kostnaði. Því hefir þrásinnis verið haldið fram í blaði flokks hæstv. atvmrh. - og ég væri ekki að svara því, ef því væri ekki einnig haldið mjög á lofti af flokki hans -, að við, sem stöndum og höfum staðið að því að tryggja samvinnufyrirkomulag í atvinnu landsmanna, séum ofsóknarar sjómanna og útgerðarmanna. Ef svo væri, væri það í mesta máta illgirnislegur hugsunarháttur. En í því sambandi vil ég nú, að við athugum tvennt. Það, sem ég geri ráð fyrir, að vaki fyrir hv. þm. Vestm., sem flutt hefir hér till. um síldarverksmiðjur ríkisins, um að þær bæði kaupi síld og taki hana til vinnslu án þess að greiða strax fullt endanlegt verð fyrir, er, að honum væri skapi næst, að hlutafélög eða einstakir menn ættu síldarversmiðjur ríkisins, eins og verksmiðjurnar á Krossanesi, á Dagverðareyri, Hesteyri og Djúpavík eru í einstakra manna eign. Svo mundi hann líklega vilja, að þessar verksmiðjur gætu keypt síldina fyrir sem allra lægst verð af útgerðarmönnum og sjómönnum. Samkv. einkarekstrarfyrirkomulaginu er ekki vafi á, að reynt mundi vera að fá síldina fyrir sem allra lægst verð. Þetta er nú sú heilbrigða lífsskoðun hans flokks. Móti þessu hafa verkamenn barizt. Hitt, sem ég vildi mínna hæstv. ráðh. á, er það, þegar árið 1916 varð deila milli útgerðarmanna og sjómanna út af því, að sjómenn vildu fá kaup eftir hlutaskiptafyrirkomulagi, sem útgerðarmenn vildu ekki ganga inn á. Hverja studdi ég þá? Ég veit, að það hefir ekki munað mikið um mig, en ég studdi sjómenn þá eins og ég gat. Ég býst við, að hæstv. ráðh. viðurkenni, að maður, sem tekið hefir upp þessa stefnu fyrir 21 ári og hefir sýnt sjómönnum sanngjarna hluttekningarsemi í þessum efnum. sé ekki fjandsamlegur þeim, þó að hann vilji halda fram nú, í sambandi við ríkisverksmiðjurnar, þessari hlutaskiptastefnu, sem virðist vera eina fjárhagslega stefnan í viðskiptamálum sem þessum, sem möguleika hefir til þess að standast í þessu landi. Þannig var baráttan 1916. Skipeigendur sigruðu þá, en höfðu verri málstað. Niðurstaðan varð sú, að útgerðin hélt áfram að vera spekulation að öllu leyti. Hún var byggð á því, að skipaútgerðarmenn gætu haft fólk í vinnu fyrir sem minnst kaup og fengið sem mest fyrir vöruna og með þessu móti grætt sem mest. Þetta er heilsteypt kenning,- kenning einkarekstrarmanna. Sjómenn og verkamenn sögðu síðar, að þá varðaði ekki um, hvort atvinnuvegirnir gætu borið sig. Þetta var þeim kennt árið 1916. Nú er komið svo, að fyrir nokkrum dögum lögðu leiðandi menn togaraútgerðarinnar fram í stjórnarráðinu reikninga, er sýndu, að yrði kaup sjómanna hækkað svo sem þeir nú fara fram á, liti út fyrir að verða 100000 króna tekjuhalli á rekstri hvers togara á næsta ári. Þetta er útkoman eftir tuttugu ára baráttu. Ef svo leiðtogar verkamanna eru spurðir að því, hvort verkafólksins biði glæsileg framtíð, ef það fái þessa kauphækkun, er svarið það sama, að það sé engin lausn á vandamálunum nema í svipinn, því að dýrtíðin hækki að sama skapi. Þetta eru þær niðurstöður, sem fást af skipulagi því, sem hæstv. ráðh. vill viðhalda. Atvinnurekendur segja: Við viljum spekúlera með síldina, fá hana á sem lægstu verði. Verkamenn vilja líka spekúlera. Og sósíalistar vilja út af lífinu viðhalda þessu spekúlationskerfi. Ríkisverksmiðjurnar á Siglufirði eru uppáhald sósíalista. Að því kemur, að verksmiðjurnar setja síldina hærra en hún selst fyrir. Þá verður stöðugur tekjuhalli á rekstrinum, og ekki er annað að gera en að leggja hann á aðra gjaldendur. Þetta fyrirkomulag vilja sósíalistar heldur en það skipulag, sem samvinnumenn hafa viljað hafa á þessum málum. Ef svona færi, yrði Alþ. að selja verksmiðjurnar, og það þó að sósíalistar væru í meiri hluta. Við skulum athuga næstu leið. Hugsum okkur, að verksmiðjurnar beri sig og græði nokkuð fyrst, þá verða þeir, sem ráða verksmiðjunum eins og t. d. Hesteyri, að kaupa síldina fyrir minna en sannvirði til að græða á henni. Þetta er engin fjarstæða, ef það er gert með það fyrir augum, að nota gróðann til að endurbæta og fullkomna verksmiðjurnar. En það ömurlega með ríkisverksmiðjurnar er það, að þær eiga ekki neitt. Það vakir fyrir hæstv. ráðh., að verksmiðjurnar séu ekki gróðafyrirtæki, sem féfletti sjómenn. En ef afleiðingin af stefnu hans í síldarbræðslumálunum yrði sú, að verksmiðjurnar yrðu gerðar upp eftir tvö til þrjú ár, þá er hætt við, að sjómenn verði langeygðir eftir ávinningi þeirra af kerfi hæstv. ráðh. Á þessum miklu þrengingartímum koma verkamenn og sjómenn til atvinnufyrirtækjanna og heimta hærra kaup. Þeir geta vafalaust fært mörg rök fyrir því, að þeir spinni ekki silki. liðurstaðan er sú, að allir þeir, sem þurfa fé til atvinnurekstrar, koma á sama staðinn, Landsbankann. Íslendingar hafa yfirleitt ekki spunnið silki á undanförnum kreppuárum. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh., hvað hann mundi gera, ef hann ætti sæti í bankaráði Landsbankans og til hans kæmu mótorbátaeigendur frá Vestmannaeyjum til að biðja um lán. Þeir vilja gjarna gera út, en þeir leggja reikninga á borðið, sem sýna, að útlit er fyrir, að það tapist 10000 kr. á hvern bát á árinu. Heldur hæstv. ráðh., að Landsbankinn eða Útvegsbankinn geti tekið liflega í að lána slíkum fyrirtækjum? Ef svo kæmu álíka gætilegir síldarverksmiðjueigendur, þá mundi hæstv. ráðh. segja eitthvað á þessa leið: Ég vildi gjarna leysa úr vandræðum ykkar, en ég hefi ekki yfir að ráða einum hundraðasta af þeim peningum, sem til þess þyrfti. Það er ekki forsvaranlegt að lifa og láta áfram eins og gert hefir verið hingað til. Það er ekki forsvaranlegt að skella opinberu fé í bein og fyrirsjáanleg töp. Hvort sem þessi hv. d. ákveður, að síldina skuli kaupa föstu verði eða ekki, þá get ég ekki hugsað mér annað en að stjórn Landsbankans fari eins að eins og ég vil hugsa mér að hæstv. ráðh. gerði í hennar sporum, og segi við síldarframleiðendur í vor: Ég læt ykkur fá út á síldina, þegar hún er komin á land. - Ef hæstv. ráðh. væri bankastjóri og tæki þessa sjálfsögðu varúðarráðstöfun, þá mætti auðvitað segja, að hann væri með þessu að skaða sjómennina, að hann væri að gerast böðull sjómannanna. En ég held, að hæstv. ráðh. mundi láta sér á sama standa. Hann vissi sem væri, að ásakanir þessar væru ekkert annað en vitleysa, bornar fram af mönnum, sem ekkert vit hafa á hlutunum, eða þá tala gegn betri vitund. Hv. þm. Ísaf. var að spauga við mig utan umræðnanna um það, að framsóknarmenn ýmsir væru linir í þessu máli. Ég skaut því að honum, að það væri ekki þörf á því fyrir okkur að vera strangir í kröfum, þar sem straumar atvinnulífsins eru smátt og smátt að þrýsta öllum atvinnurekstri landsmanna inn á þann grundvöll, sem við framsóknarmenn höfum verið að leggja frá því fyrsta. Það er hægt að berjast móti því, en sú barátta verður árangurslaus. Fyrr eða síðar vakna menn til vitundar um það, að þjóðin getur ekki rekið stóra atvinnuvegi með tekjuhalla ár eftir ár. Það verður að byrja neðan frá, þannig, að hver stétt hafi upp einungis það, sem hennar atvinna gefur af sér. Það er búið að reka verulegan hluta af atvinnurekstri landsmanna með tekjuhalla allt frá árinu 1916. Stór lán hafa verið tekin erlendis og þeim kastað í þessa hít; nú er komið svo, að menn eru ekki fúsir á að taka meiri lán, og eiga heldur ekki gott með að fá þau. Þá er komið að því, að við verðum að gera okkur það að góðu, sem við fáum af sjálfri framleiðslunni. Ég mun standa að því í bankaráði Landsbankans, hversu andríkt sem hæstv. ráðh. kann að finnast böðulsheitið, að í vor verði lánað út á síldina eftir þeim sömu aðferðum og bankarnir hafa viðhaft í mörg ár, er þeir lána út á fisk. Og þetta mun eins ganga yfir ríkisverksmiðjurnar og einkafyrirtækin. Það verður að taka upp aukna varasemi með peningalán. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. reyni að sjá um, að sjómenn tryggi sér sannvirði fyrir síldina með ráðningum á síldveiðiskipin í vor, þó að síldarbræðslurnar verði ekki færar um að borga allt út strax. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að borguðu ríkisverksmiðjurnar ekki út allt síldarverðið strax, þá mundu verksmiðjur þær, sem í einkaeign eru, borga hærra verð, og skjóta þeim aftur fyrir sig. Ef hér eru til svo rík einkafyrirtæki, að þau geti úr eigin sjóði tekið peninga til að leika sér með, þá fara þau náttúrlega að fara í keppni við ríkisverksmiðjurnar með óeðlilega háu verði, þvert ofan í bann bankanna. En ég veit ekki um neitt íslenzkt einkafyrirtæki, sem væri þess megnugt. Ekkert einkafyrirtæki er svo vel stætt, að það geti haft síldarverksmiðjur sínar til spekúlatióna, og ég þykist vita, að ekkert einkafyrirtæki mundi ætla sér þá dul að brjóta í bág við það varasama kerfi, sem neyðin hefir þrýst bönkum landsins til að taka upp.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Áður en ég vík að hinni mjög svo „söglegu“ ræðu hv. þm. S.-Þ., ætla ég að fara nokkrum orðum um brtt. sjálfar, en þær urðu alveg útundan í ræðu hv. þm. Út af brtt. hv. sjútvn. á þskj. 309 vil ég segja það, að ég get fellt mig við þá orðun á 6. gr. frv., sem þar er upp tekin. Ég lýsti því við l. umr., hverjum erfiðleikum það er bundið að ákveða í eitt skipti fyrir öll upphæð til árlegra endurbóta og nýbygginga í verksmiðjunum. Ég vil aðeins benda hv. n. á, að í byrjun brtt. stendur „án samþykktar Alþingis“, - „án samþykkis Alþingis“ færi betur. Það er ekki heldur tekið fram í till., hvort ætlazt er til, að þetta sé gert með þál. eða 1. - Á sama þskj. er brtt. við 11. gr., síðustu málsgr. Ég held, að þar sé skýrar og gleggra kveðið á en í frv. sjálfu, og fellst því einnig á þessa brtt. - Við 2. umr. málsins hér í hv. d. var felld brtt. frá hv. 3. landsk. viðvíkjandi stjórn síldarverksmiðjanna. Hv. þm. ber nú fram brtt. að nýju, og fer brtt. fram á að stjórnin skipi 5 menn, 2 kosnir hlutbundinni kosningu á Alþ., 1 skipaður af atvmrh., 1 tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands og 1 tilnefndur af útgerðarmönnum, er við verksmiðjuna skipta, eftir reglum, sem atvmrh. setur. Ég vísa til þess, sem ég hefi áður sagt í umr. um þetta mál, að ég álít það fyrirkomulag hagkvæmast, að í stjórninni ættu þrír menn sæti, og væru þeir allir skipaðir af ráðh. En verði farið að breyta þessu á annað borð, þá finnst mér að rétt sé að fara þá leið, sem felst í brtt., að tekið verði tillit til vilja viðskiptamannanna, sjómanna og útgerðarmanna um val stjórnarinnar. Ég mun því greiða þessari till. atkv. Hv. þm. Vestm. hefir flutt brtt. um útsvarið, að það verði ½% af brúttóvirði seldra afurða, í stað þess, að frv. gerir ráð fyrir 1%. - Hv. 3. landsk. leggur til, að þessi grein falli niður, og svo verði áfram sem nú er, að verksmiðjurnar séu ekki útsvarsskyldar. Ef þessi brtt. verður felld, mun ég greiða atkv. með brtt. hv. þm. Vestm., að samþykktri brtt. hv. 2. þm. S-M. á þskj. 302, um að útsvarsupphæðin sé bundin við 25% af útsvörum viðkomandi bæjar- eða sveitarfélags það ár sem hámark. Þetta ákvæði tryggir það, að lítil sveitarfélög geti ekki velt öllum útsvarsþunga sinum á verksmiðjurnar. Brtt. þær, sem lágu fyrir þegar við 2. umr., sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um, þar sem ég tók afstöðu til þeirra við þá umr. Ræða hv. þm. S.-Þ. gæfi mér tilefni til að flytja eigi allstuttan ræðustúf. Ég mun reyna að stytta það eins og ég get, en þó verður ekki hjá því komizt að drepa á meginatriði ræðu hans. Ég vil byrja með því að leiðrétta átakanlegan misskilning, sem mér fannst koma fram í ræðu hv. þm. Hann byrjaði ræðu sína á því, að vegna þess að ég sem atvmrh. hefði ákveðið síldarverðið í sumar 8 kr. málið í bræðslu hjá síldarverksmiðjum ríkisins, hefðu aðrar verksmiðjur, svo sem verksmiðjurnar á Seyðisfirði og Norðfirði, tapað miklu fé í sumar. Rauði þráðurinn í þessum kafla ræðu hv. þm. var sá, að síldarverðið í sumar hefði verið ákveðið of hátt, og bæri ég sem ráðh. ábyrgðina á því, að síldarverksmiðjur ríkisins væru orðnar glæfrafyrirtæki, og því, að aðrar verksmiðjur stórtöpuðu. Þetta eru svo þungar og alvarlegar ásakanir, að viðfelldnara hefði verið, að hv. þm. hefði gert tilraun til að rökstyðja þær eitthvað. Ég lýsti því yfir við 2. umr., að samkv. upplýsingum verksmiðjustjórnarinnar væri talið útlit fyrir, að með 8 króna verðinu verði hagur verksmiðjanna þannig í haust, að hægt verði að greiða öll sjóðgjöld, allar afborganir og öll lögskipuð gjöld, sem nema um 480 þús. krónum á ári, og þó eiga um 60 þús. króna afgang. Nú er komið yfirlit yfir reksturinn, og hefir þetta staðizt. Það er því langt frá, að verðið í sumar hafi sínt sig að vera ógætilega áætlað, ef þess er gætt, að frá árinu sem leið voru yfirfærðar 200 þús. krónur, sem var afgangur af rekstrinum það ár. Ég tel, að það hafi sýnt sig, að gætt hafi verið fullrar varúðar við verðákvörðunina. Þó hafa orðið meiri verðsveiflur á annari framleiðsluvörunni, lýsinu, en tilt er. Verðlagið á lýsi var í fyrravetur 22 pund, en hefir lækkað síðan, og er nú komið niður í 15–16 pund. Verðlækkunin á þessari verðmestu vöru hafði þá orðið fullkomlega um einn þriðja á þessu tímabili. Og ég er ekki viss um, að allar fjárhagsáætlanir þessa hv. þm. séu svo traust undirbyggðar, að þær standist svo mikið áfall sem þetta. Ég vildi mega spyrja hann, af því hann læzt vera eini sannkristni maðurinn í samvinnu hér á landi og hafa jafnvel búið samvinnufélagsskapinn til, hvort áætlunarverð á vörum hjá kaupfélögum og samvinnufélögum er svo varlega eða varlegar áætlað yfirleitt. Ég hygg, að það sé sízt varlegar áætlað heldur en verðið á síldinni síðastl. ár, og er þó auðveldara að gizka á í þeim efnum, því að verð á síld var áætlað talsvert fyrir síldveiðitímann, eins og verður að gera, en verð á gærum t. d. um leið og farið var að selja þær. Á þessum vörum varð talsvert verðfall. En ég efast um, að það verðfall hafi verið séð fyrir og að í áætlunarverðinu hafi verið trygging fyrir því, að allt gæti staðizt.

Víðast hefir það staðizt

. Það verð ég að draga í efa, samkv. upplýsingum, sem ég hefi fengið um þetta, meðan ég fæ ekki aðrar betri. Hitt er rétt, sem hv. þm. sagði, að það hefir orðið tap á rekstri verksmiðjanna á Seyðisfirði og Norðfirði. Þær hafa haft sína barnasjúkdóma, en þó veldur sérstaklega, að sú síld, sem veiðist aðallega fyrir Austurlandi, er að 1ýsismagni fullu 1% lægri en síld norðanlands. En það væri býsna öfugt, ef síldarverð á landinu til bræðslu ætti að miða við mögrustu síldina, og að verksmiðjan, sem er minnst og á örðugast með að bera sig, ætti að ákveða síldarverð fyrir allt landið. Það er vissulega ekki heppilegt, að mikið sé byggt af slíkum smáum verksmiðjum. Náttúrlega á að miða verðið við ríkisverksmiðjurnar, sem ætla má, að skili ódýrustum afköstum með þeim tækjum, sem þar eru, og séu færastar að veita sjómönnum og útgerðarmönnum ríflegust kjör. Þess vegna verður að leggja ríka áherzlu á það, að verksmiðjurnar séu alltaf í því allra bezta ástandi, sem unnt er, svo að þær geti unnið sem mest af síld með sem minnstum tilkostnaði og veiti sjómönnum sem hæst verð. Að því er stefnt með ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið undanfarið, eins og endurnýjun á pressum, kaupum á skilvindu og öðru, sem mest hefir kallað að. Það mun nú hafa verið drengilega gert af hv. þm. S.-Þ. að verja mína frændur, bæði látna og lifandi, fyrir ómaklegum árásum af minni hendi, og fyrir hönd frænda minna votta ég honum mínar beztu þakkir fyrir. En þessi vörn kynni þó að hafa verið óþörf, því að ég mótmæli því að hafa gert nokkra árás á hendur samvinnumönnum eða félögum í landinu eða á hendur frændum mínum, lífs eða liðnum. Ég sagði það eitt, að samvinnuskipulagið hefði ekki megnað að afstýra áföllum, sem bændastétt landsins hefði orðið fyrir, t. d. í Þingeyjarsýslu, þar sem mínir frændur voru og eru flestir og hv. þm. er sérstaklega kunnugur, ættaður þaðan og þm. þess kjördæmis. Og þetta veit hann eins vel og ég. Og ég skal líka segja honum, að ég veit eins vel og hann, - þó að hann telji sig einan hafa rétt til að tala fyrir munn samvinnumanna á þingi og í blöðum og í landinu yfirleitt, - hversu stórkostlegt afrek það er, sem samvinnufélögin hafa unnið, eða réttara sagt íslenzkir bændur með sinum samvinnufélagsskap. Það er ómetanlegt, hversu kjör þeirra bötnuðu stórkostlega efnalega og hversu þeir mönnuðu sig stórkostlega sjálfa gegnum þennan félagsskap. Þetta er mér engu síður ljóst en hv. þm. En hitt er ekki annað en barnaskapur einber, ef ekki annað verra, að hugsa sér, að samvinnufyrirkomulag bænda um þeirra afurðir sé hægt að flytja í einu vetfangi á annan atvinnurekstur, svo sem að reka síldarverksmiðjur og gera út síldveiðiskip. Hann veit, að hér er um mjög ólíkar aðstæður að ræða, og það er barnalegt að trúa skilyrðislaust á heimfærslu eins fyrirkomulags yfir á ólíkt framkvæmdasvið, þó að það geti reynzt vel þar, sem það á við. Prýðilega saumuð flík á hv. þm. S.-Þ. gæti kannske ekki passað á mig - af tilviljun gerði hún það kannske - en gæti orðið háðungarspjör á Pétur eða Pál, því að það er jafnan svo, að sníða verður stakkinn eftir vexti. Og ekki síður í þessum efnum en öðrum. Hv. þm. sagði, að ég hefði brigzlað bændum út af kreppuhjálpinni. Ekki veit ég, hvaðan þm. kemur þetta; það er kannske blaðamaðurinn, sem hefir hlaupið af stað með þingmanninn. Ég neita því alveg að hafa gert þetta. En ég sagði, að þrátt fyrir þann mikla styrk, sem bændur hefðu haft í sínum samvinnufélagsskap, gætu þeir samt sem áður ekki haldið sínum atvinnurekstri gangandi og jörðum og búum, nema hið opinbera hlypi undir bagga með kreppuláni. Ég hefi aldrei sagt, að þær 11 millj. kr. séu tapaðar. En ég veit ekki betur en að ríkissjóður leggi fram 250 þús. kr. árlega í tillag, sem kemur aldrei aftur, þannig að það verði 2 millj. á 8 árum. Og ég er alveg viss um að lánin koma ekki öll inn, en sem mest, vona ég. Ég sagði ekki, að mennirnir vilji ekki borga. Ég geri ráð fyrir fullkominni skilsemi, eftir því, sem geta leyfir; en það er barnaskapur að hugsa sér, að 100% komi inn af þessum skuldum frekar en öðrum útlánum. Þá sagði hv. þm., að ég hefði gert árás á bændastétt landsins. Því fer mjög fjarri. Það eina, sem ég hefi gert, er að segja frá staðreyndum, sem öllum eru kunnar, ekki sízt þeim, sem hafa fjallað um löggjöf síðustu ára og að ákaflega miklu leyti hnígur í beina þjóðnýtingarátt fyrir bændur, eins og ég fæ kannske tækifæri til að sýna þm. fram á síðar, sem hlakkaði yfir því, hversu þjóðnýtingarpostulanum (í gæsalöppum býst ég við) Sveini á Egilsstöðum hefði gengið illa í síðustu kosningum. Hann sagði um þennan mæta mann, að hann vildi þjóðnýta landbúnaðinn og ákveða fast verð á kjöti. Hann sagði þetta vera í samræmi við jafnaðarmenn, en svo hafi flokkurinn sálazt út af! Nú vil ég spyrja hv. þm.: Man hann eftir l., sem heita 1. um kjötverðlag og sölu á kjöti, eða nokkru, sem heitir mjólkursölulög og stundum hafa verið til meðferðar í þinginu? Hver ákvæði eru í þessum lögum? Ég man ekki betur en að ákveðið sé, að innanlands eigi að vera ákveðið verðlag á kjöti. sem ákveðið er af sérstökum nefndum. þar til skipuðum, og óheimilt sé að selja kjötið eða mjólkina fyrir annað verð en hlutaðeigandi nefnd ákveður. Þetta er stórt spor í þjóðnýtingarátt; ég játa það. Það er eins og mig minni, að hv. þm. S: Þ. hafi greitt atkv. með þessari löggjöf. Það er ákveðið í þessum l., að af þessu fasta verði, sem greitt er innanlands, skuli tekinn viss hluti og greiddur sem uppbót á kjöt, sem flutt er úr landinu. Og viss hluti af því verði, sem greitt er fyrir neyzlumjólk, er notaður til að bæta upp bændum, sem búa til osta og smjör úr sinni mjólk, þ. e. a. s., það er tekið frá einum framleiðandanum og lagt til annars með löggjöf. Hvað kallar þessi hv. þm. þetta? Ég kalla það stórt spor í þjóðnýtingarátt. Er þetta samvinnufélagsskapur bænda? Það væri skrítinn samvinnufélagsskapur, að t. d. bændum austanfjalls væri fyrir tilstilli slíks félagsskapar greidd uppbót á sína mjólk af hálfu félagsmanna hér í nánd. Nei, þetta er ekkert annað en það, að ríkisvaldið viðurkennir nauðsyn þess, að til sé nokkurn veginn fastur grundvöllur fyrir atvinnurekendur að byggja á, og tekur sér vald til þess að skakka leikinn, skipta kjörum manna, til þess að tryggja sem bezt afkomu fjöldans. Og það er bein þjóðnýting, ekkert annað. Þm. hristir höfuðið, og hrista má hann höfuðið, þangað til það dettur af, en hann kemst ekki framhjá þessu. Ég játa, að þessi l. eru ekki nema spor í áttina. En það er engir menn komnir lengra í þjóðnýtingu í sinni verzlun og atvinnurekstri. Viðskiptalega er samvinnufélagsskapurinn ekkert annað en þjóðnýting. Stórbændur gætu fengið jafngóð kjör með því að skipta við kaupmenn, ef þeir brytust út úr félagsskapnum og skildu smælingjana eftir, en með því að vera í kaupfélagsskapnum búa þeir við sömu verzlunarkjör og aðrir í þeim félagsskap. Hv. þm. sagði, að bændur hefðu byggt upp með samtökum kerfi af frystihúsum og kæliskip. Hvar er kæliskipið, sem bændur eiga? Ég er ekki farinn að sjá það enn. Ég man ekki betur en að ríkissjóður hafi lagt verulegan skerf til Eimskipafél. til byggingar þess. Hann sagði og, að þeir hefðu byggt með samvinnufélagsskap frystihús um landið. Þetta er rétt að nokkru. En ég veit ekki betur en að helmingur sé lagður fram af ríkissjóði til þeirra flestra, a. m. k. 23% til þeirra allra. Þetta kalla ég þjóðnýtingu. Í raun og veru á ríkissjóður helminginn í þessum húsum. En það var þjóðarnauðsyn að breyta um framleiðslu, hætta við söltun á kjöti og taka upp frystingu. Þetta hefir verið viðurkennt af ríkinu, og þess vegna hafa stórar upphæðir verið lagðar fram af almannafé. náttúrlega er hægt að kalla, að samvinnufélögin hafi gert þetta, en það er ekki nema hálfur sannleikur. Margir hefðu viljað sæta þeim kjörum að byggja frystihús, með því að fá helming úr ríkissjóði. Hinsvegar eiga samvinnufélögin mikið lof skilið fyrir það, að þau skildu svo snemma þá breytingu, sem var að gerast um sölumöguleika fyrir kjöt, og breyttu strax um verkunarhátt, svo að þau gátu aukið útflutning á frystu kjöti, þegar þrengdist á saltkjötsmarkaðinum, og hafa þannig afstýrt stóru áfalli. Þess vegna er alveg óþarfi að hrúga á samvinnufélagsskapinn ósönnu lofi í þessu efni. Hv. þm. veik að því hvað eftir annað, hvernig nú er komið hag útgerðarinnar, að það væri sýnt, að togarar töpuðu 110 þús. kr. hver á ári, vélbátar 10 þús. kr., eftir áætlun, sem fyrir lægi. Ég verð að taka mér tíma síðar að víkja að þessum atriðum út af fyrir sig. Þá veik hv. þm. að því, að maður, sem fyrir 21 ári hafði barizt mjög drengilega fyrir, að sjómenn fengju samvinnugrundvöll, hann gæti nú verið orðinn andstæðingur sjómanna  Hann sagði, að bændur hefðu ekki viljað þær 3 millj., sem Sveinu á Egilsstöðum hampaði framan í þá, af því að það átti að vera ríkisstyrkur. Mig brestur kunnugleika til að koma augu á þessar milljónir, sem Sveinn bauð. En vegna þess tilefnis get ég ekki stillt mig um að segja, að það eru ekki færri milljónir en þrjár, sem nú í fjárlfrv. er ætlað að leggja sem styrk til - ég segi ekki bændum landsins, heldur landbúnaðinum sem atvinnuvegi. - Það er a. m. k. töluvert á þriðju milljón. Ég hefi aldrei orðið var við, að það sætti neinum sérstökum andmælum úr bændastétt, sem ekki er við að búast, að þessi fjárveiting er samþ. á Alþingi. Ég hefi orðið var við, að jafnvel væri hægt að fá leyfi til að koma meira fé fyrir á þennan hátt. Menn skulu á engan hátt halda, ið ég sé að draga úr nauðsyn þessara fjárframlaga, en ég er að sýna fram á, hversu algerlega eru út í loftið þessar fullyrðingar hv. þm. En þar að auki koma þær nú þessu máli ekki nokkurn skapaðan hlut við. Hv. þm. veik enn að því, hvílíkt glæfrafyrirtæki ríkisverksmiðjurnar hafi alla tíð verið - skildist mér - og ekki einungis fyrir verðákvörðunina á síðastl. vori. Ég verð að skjóta því til hans, af því að hann talar hér stundum sem bankaráðsmaður fyrir Landsbankann, að ég held það sé tilefni fyrir hann að hugleiða frekar um hag annara viðskiptamanna Landsbankans en síldarverksmiðjanna, t. d. þeirra, sem skulda svona þrefalt a. m. k. eða kannske fjórfalt á við síldarverksmiðjurnar. Það væri máske vert að verja sinum tíma til að athuga þá reikninga og rekstur. Ég á t. d. við h. f. Kveldúlf og jafnvel fleiri. Ég þykist ekki mæla um of, þó að ég segi, að kröftum hans sem bankaráðsmanns væri alveg nægilegt verkefni að athuga þá reikninga til mergjar og koma þar á traustum og öruggum rekstri. Því að hann segir að „allt verði að hera sig“. Hefir það fyrirtæki borið sig betur í ár en ríkisverksmiðjurnar? Hann veit það sem bankaráðsmaður. Er hann búinn að ganga úr skugga um, að á hverju ári mæti þeir sínum halla í Kveldúlfi? Ég vona að hv. þm. gefi upplýsingar um þetta síðar. Þá fór hann að tala um skuldir síldarverksmiðjanna.

Ég sagði, að þær myndu ekki eiga neinar eignir

. Ég þori ekki um það að fullyrða; það fer eftir, hvað matið er lágt á eignunum. En við fljóta athugun sé ég það, að kaupverð síldarverksmiðjanna allra fimm mun hafa verið eitthvað nálægt þrem millj. 600 þús. kr. Það, sem ógreitt er af þessu, þ. e. a. s. aðalskuldir verksmiðjanna, fyrir utan rekstrarskuldir, sem greiðast um leið og afurðir seljast, eru um 2,6 til 2,7 millj kr. Fyrsta verksmiðjan var byggð 1930, fyrir sjö árum, og allar hinar verksmiðjurnar eru miklu síðar komnar í ríkisins eign. Tvær voru keyptar 1935. Það lætur nærri, að verksmiðjurnar séu búnar að lækka á þessum tíma um 900 þús. kr. til eina milljón. Ég bið hann sem bankaráðsmann að athuga, hvort önnur fyrirtæki, sem skipta við Landsbankann, hafi skrifað meir niður sinn stofnkostnað á þessu tímabili heldur en ríkisverksmiðjurnar. Og svo bið ég hann um leið að hafa til athugunar, að bara nú 2½ síðustu árin, skulum við segja, er búið að leggja til nauðsynlegra endurbóta, en þó að miklu leyti nýtt og til bóta við verksmiðjurnar, eitthvað milli 500 og 700 þús. kr., að ég ætla. Í því er þróin, sem hann var ekki ákaflega hrifin af, 200 þús. kr. En sennilega er það um 700–800 þús., sem búið er að leggja til þessa. En þrátt fyrir þessa viðauka og endurbætur er stofnlán verksmiðjunnar komið niður um 900 þús. kr. Hitt kann að vera alls ekki fjarri, að stofnkostnaður verksmiðjanna sé óeðlilega mikill. Bygging bæði verksmiðjunnar 1930 og þeirrar nýju varð ákaflega dýr. Ég ætla, að önnur kostaði yfir eina millj. og hin eitthvað yfir 1600 þús. kr., þannig að samtals urðu þær um 2,8 millj. Það er miklu meira en hægt er að byggja fyrir nú. En það er ekki hægt að kenna glæfralegum rekstri um það. Það er að kenna þeim nefndum og mönnum og ríkisstj., sem með þessi mál fara. Og ég ætla, að hv. þm. S.-Þ. hafi verið eitthvað nákominn ríkisstj þegar verksmiðjan frá 1930 var byggð og sennilega haft einhver afskipti þar af. Eitt var það, sem ég er hræddur um, að höfuðföður síldarverksmiðjanna, sem hann kallaði Magnús Kristjánsson, hefði þótt einkennilegt í munni þessa hv. þm. fyrir 21 ári, og þótt skemmra sé leitað. Hann lagði sérstaka áherzlu á það, að bændur í Noregi og Svíþjóð og jafnvel Danmörku væru líka að kvarta undan þeirri gífurlegu samkeppni, sem háð er við bændastéttina af þeim, sem stunda fisk- og síldveiðar. Það er eins og mig minni, að ég hafi heyrt, um það bil sem farið var að reisa síldarverksmiðjurnar - ekki úr hans flokki - að með þessu væri verið að gera bændum landsins mestu bölvun, draga fólkið frá heyskapnum í síldina o. s. frv. En ég átti ekki von á, að þessi hv. þm. tæki undir slíkar raddir. Hann sagði t. d., að bændur gætu ekki borgað kaup, þegar maður fengi á síldveiðum á línuveiðara 1600 kr. á 80 dögum.

Á þorskveiðum í Faxaflóa

. Ég held, að enginn línuveiðari hafi verið á þorskveiðum á Faxaflóa seinustu árin, - kannske einn síðastl. vetur.

Ég var ekki að tala um allra síðustu ár

. En það er hugsanlegt, - ég þori ekki að segja um það, hvort kaup á afla og premía hafi í einhverju tilfelli komizt upp í 1600 kr. á 80 dögum. En það veit hv. þm. eins vel og ég, að það er þá undantekning, en ekki það almenna. En hitt finnst mér, að hv. þm. ætti frekar að athuga, hvernig landbúnaðinum væri komið, ef ekki væru síldveiðar og fiskveiðar hér við land. Eða heldur hann í raun og veru, að afkoma landbúnaðarins væri þá betur tryggð? Dettur honum það í hug, að betra væri fyrir landbúnaðinn, að síldveiðarnar væru sem minnstar eða engar, því að þá losnaði landbúnaðurinn við samkeppni við verkafólkið um þennan atvinnuveg? Veit þessi hv. þm. það ekki, að 2/3 ef ekki 3/4 af afkomu sveitabændanna byggist einmitt á sölumöguleikum í kaupstöðum og kauptúnum á því að selja afurðir til þeirra manna, sem atvinnu hafa af fiskveiðum yfirleitt? Og heldur hann, að það sé því greiðari og betri markaður fyrir afurðir bænda, sem atvinnureksturinn við sjóinn er minni og lægri tekjur þeirra manna, sem þann atvinnurekstur stunda? Ég veit, að hv. þm. er það fyllilega ljóst. að tryggasta undirstaðan fyrir landbúnaðinn er sæmileg afkoma þeirra, sem í kaupstöðunum búa. Ég verð að segja, að mér finnst það alleinkennilegt af samvinnumanni, ef hann telur, að þjóðfélagið eigi að byggjast á samkeppni milli þeirra, sem búa í sveitum og kaupstöðum. Ég álít, að þar riði hvað mest á samvinnu og gagnkvæmum stuðningi. Og ég hefi verið svo barnalegur að trúa því, að samvinnan milli Framsfl. og Alþfl. byggist einmitt á þeim skilningi, að nauðsynleg væri samvinna milli þeirra meginstétta þjóðfélagsins, bændanna, sem fylla Framsfl., annarsvegar og sjómanna og verkafólks, sem fylla Alþfl., hinsvegar. Ég hefi meira að segja verið svo barnalegur að trúa því, að þessi hv. þm. væri mér sammála um þetta, en hann virðist allt annarar skoðunar, og sú skoðun er áreiðanlega breytt frá því fyrir 21 ári, svo að ég víki aftur að því merkilega ári 1916. Vegna þess að hv. þm. hefir margsinnis verið að ræða við mig á þann hátt eins og ég ætti síldarverksmiðjuna á Seyðisfirði, eða a. m. k. stjórnaði þar einn og öllu, þá get ég ekki stillt mig um að minna hann á, að það er til maður, sem heitir Karl Finnbogason og stjórnar þessu ágæta fyrirtæki. Ég er að vísu meðeigandi - á þarna nokkur hundruð króna hlut en á engan þátt í stjórn þessa fyrirtækis, og það er áreiðanlegt, að við jafnaðarmenn eigum þar ekki meira en 2 menn af 5, svo að það er „hægra brosið“, sem þar er ráðandi, því að sameiginlega hafa framsóknarmenn og sjálfstæðismenn meiri hl. Ég verð því að biðja hv. þm. að hafa mig afsakaðan, þó að einhver mistök kunni að hafa orðið á rekstri verksmiðjunnar nú í sumar, sem ekki væri óeðlilegt, þar sem þetta er fyrsta árið, sem hún er rekin. En mér finnst það nokkuð langt gengið af hv. þm. að heimta það af mér, úr því að ég á að heita atvmrh. og vera búsettur hér í Reykjavík, að ég geti litið eftir vinnubrögðum og smurningu véla á Seyðisfirði. Það er svo að heyra á hv. þm., að ég sé allt í öllu á Seyðisfirði, ekki aðeins ákveði allt, heldur og geri allt. En þetta er hinn mesti misskilningur. Ég gæti alveg á sama hátt, ef ég kærði mig um að taka upp samskonar orðaleik, kennt hv. þm. S.-Þ. um margt, sem aflaga kann að fara norður í Þingeyjarsýslu. Ég gæti kennt honum um það, að kaupfélagið hefði lánað út og ekki fengið borgað hjá skuldunautum sínum, og að bændur hefðu þurft að fá kreppuhjálp. Ég gæti minnt hv. þm. á það, sem nú er á allra vitorði, að mikil samkeppni er um það milli sýslumannsins í Þingeyjarsýslu, Júlíusar Havsteins, og hans sjálfs um það, hverjir hafi átt mestan þátt í því að koma upp hinni nýju verksmiðju á Húsavík, - og skal ég ekki skera úr því máli, en ég vil alveg fyrirfram afsaka hv. þm. S.-Þ., þó að einhver mistök kunni að vera á rekstri þessarar verksmiðju á næsta ári. það er ekki von til þess, að hann geti neitt við það ráðið, þó að einhver mistök verði þar norður frá, vélarnar stoppi einn dag eða svo; og væri það ósanngirni að kenna honum um það, alveg á sama hátt og ósanngjarnt er að kenna mér um þau mistök, sem orðið hafa á rekstri verksmiðjunnar austur frá síðastl. sumar. Hv. þm. sagði, að sú spurning, sem upp hlyti að koma í sambandi við síldarverksmiðjurnar, væri fyrst og fremst sú, hvort þær ættu að borga hærra en síldin gefur. Ég tel óeðlilegt og ómögulegt, að verksmiðjurnar borgi hærra en það, sem síldin gefur yfirleitt, ef það er gert ár eftir ár. Og það hlyti að leiða til þess, að hætta yrði að reka verksmiðjurnar á sama hátt og áður. Það segir sig sjálft. En það er ómögulegt að segja nákvæmlega um það fyrirfram, hvaða verð sé óhætt að greiða; verðsveiflur geta orðið svo stórkostlegar á stuttum tíma, og mismunandi er, hvað mikla síld verksmiðjurnar fá til vinnslu. Ég sem ráðh. hefi haft yfirstjórn þessara mála í 3 ár, og er mér því einkar vel um þau kunnugt. Árið 1935 töpuðu verksmiðjurnar, ekki af því, að verðið væri svo ógætilega áætlað, - ég held, að það hafi verið 4–5 kr., - heldur vegna þess, að aflamagn það, sem þær fengu til vinnslu, var svo lítið, að sama og ekkert var að gera nema part af síldveiðitímanum. 1936 var verðið aftur á móti stórum mun hærra, en samt mun hafa orðið í kringum 200 þús. kr. rekstrarafgangur, enda hækkaði verðið frá því áætlunarverðið var ákveðið og þangað til sala fór fram. Frá síðastl. sumri eru enn þá ekki til tölur um niðurstöðuna. En ég vil minna á það, að síðan kaupverðið var ákveðið, hefir verðlag lýsis farið lækkandi, og mun lækkunin nema 1/3 af því verði, sem sett var í vetur. Hvort á þessu verði breyting og verðlagið hækki, þori ég ekki að segja, en það segir sig sjálft, að ómögulegt er að hnitmiða slíkar áætlanir, svo að ekki geti skeikað. Ég get t. d. bent á vöru, sem ég veit, að hv. þm. er vel kunnugt um, þ. e. a. s. gærur, sem sýna, að ekki skeikar síður um áætlunarverð á landbúnaðarafurðum, og er þar þó um skemmri tíma að ræða frá því varan er komin á markaðinn og þangað til hún er seld. - En ég er hv. þm. alveg sammála um það, að svona eigi að reka verksmiðjurnar, þó að náttúrlega geti þar orðið mistök á, eins og hjá öllum mannlegum verum. - En eftir að hv. þm. hafði fengið þessa niðurstöðu, þá skildist mér hann hafa slegið því föstu, að ég gæti ekki ætlað mér þetta, því að þá væri ég kominn inn á stefnu samvinnumanna. Ég skal fallast á það, því að ég er samvinnumaður. En þar með get ég ekki fallizt á það, að á hverju ári borgi ríkisverksmiðjurnar aðeins 85% af áætlunarverði, vegna þess að mér er það ljóst, að þegar aðrar verksmiðjur borga út l00%, þá spillir það fyrir aðstöðu ríkisverksmiðjanna til þess að fá síld til vinnslu. Sjómenn vita það, að ef vangoldið er í ár, þá kemur það fram í hærra verði næsta ár, en það verður erfitt að fá samninga við þá upp á það, að þeir eigi eftir að fá sína uppbót, án þess að rita. hver hún verður. Þá sagði hv. þm. það, að hvað sem Alþ. samþ. í þessum efnum, þá væri það ráðið, hvað Landsbankinn gerði. Hann sagði, að það lægju þar fyrir till. um þetta efni og að þær mundu verða samþ. Að því er mér skildist, þá er efni þessara till. það, að bankinn muni ekki lána verksmiðjunum til vinnslu síldar, nema eitthvað visst út á síldina, og skildist mér hann meina, að aldrei kæmi til mála, hvort sem það væru ríkisverksmiðjurnar eða einkaverksmiðjur, sem í hlut ættu, að þær fengju meira en 85% út á síldina. Nú vil ég skjóta því til hv. þm., að þá verði Landsbankinn að búa til eitthvert áætlunarverð á síldina og reikna prósenturnar af því. En ég vil spyrja hv. þm. að því sem bankaráðsmann, hvernig hann hugsi sér að framkvæma þetta. Það væri afarþýðingarmikið fyrir Alþ. að vita það, vegna þess, að ef þetta er föst regla, sem bankinn ætlar að taka upp, þá er nauðsynlegt að vita, hvernig á að beita henni, því að annars getur það haft sérstakar afleiðingar, sem þingið getur ekki komizt hjá að mæta. Við skulum þarna t. d. taka h. f. Kveldúlf, sem á tvær verksmiðjur, og við skulum hugsa okkur, að ákveðið verð fyrir verksmiðjurnar sé 6 kr. á málið, og að bankinn telji, að til síldveiða sé útilokað að lána meira en 5 kr. Nú verða verksmiðjur ríkisins og verksmiðjur Kveldúlfs nátturlega að kaupa sér kol, salt og poka og ýmislegt fleira fyrir veiðitímann, til þess að geta tekið á móti síldinni. Hugsar nú hv. þm. sér þetta þannig, að bankinn neiti að lána þetta þangað til síldin er til, eða láni fyrirfram upp á það, að svo komi síldin á eftir? Nú skulum við segja, að síldveiðarnar gangi treglega og að litið berist að af síldinni, en verksmiðjurnar þurfa náttúrlega að borga sinu fólki í landi og borga þeim út, sem síldina selja, og ef lítið aflast, þá komast fæst skip af nema með því að fá fullt verð fyrir síldina. Og hvað á að gera, ef þessar 5 kr. á mál hrökkva ekki, og ef verksmiðjurnar skyldu þurfa peninga í vinnulaun og fyrir þeim víxlum, sem orðið hefir að taka til þess að borga kol og salt?Við skulum nú hugsa okkur, að það sýni sig t. d. hjá h.f. Kveldúlfi, að einhver af togurunum hans geti ekki komizt af með þetta og geti ekki borgað kol, vistir og kaup til manna með því að fá ekki nema á kr. á hvert mál. Hvað á þá að gera við þennan togara? Er það meiningin, að hann eigi að stoppa? Og ef ríkisverksmiðjurnar t. d. í júní - júlí skulda 200–300 þús. kr. fyrir kolum og salti og 100–200 þús. kr. í vinnulaun, en eru ekki búnar að fá nema 50 þús. mál síldar, hvað á þá að gera? Eiga verksmiðjurnar að stoppa? „Allt verður að bera sig á hverjum tíma, segir hv. þm., og er því sennilegt, að verksmiðjurnar yrðu undir þessum kringumstæðum að hætta. Ég verð að segja það í fullri alvöru við hv. þm., að ef það er meiningin, að Landsbankinn ætli að samþ. einhverja till. um svipaða reglu og þessa og að henni verði beitt, þá sé nauðsynlegt, að þinginu sé gerð gleggri grein fyrir henni heldur en hv. þm. hefir gert, svo að hægt sé að athuga, hverjar afleiðingar þetta getur haft. - Nú segi ég það frá mínu brjósti, því að ég þykist þekkja það mikið til starfsemi Landsbankans, að ég er viss um, að enda þótt hann samþ. svona till., þá yrði henni aldrei beitt neitt svipað því, sem fólst í orðum hv. þm. Ég er viss um það, að ef bankinn afræður að hjálpa einhverju fyrirtæki til þess að gera út á síldveiðar, þá láti hann það reyna út alla vertíðina. Alveg það sama mundi verða um síldarverksmiðjurnar. Ef Landsbankinn leggur þeim fé til þess að kaupa síld í sumar, þá sér hann um það, að þær geti haldið út allan tímann. Annað væri líka hið mesta óvit, eins og ég veit, að hv. þm. líka sér. Þá skal ég víkja að því, sem hv. þm. margsinnis kom að í sinni ræðu, sem sé, að nú væri svo komið hag útgerðarinnar, að fyrirsjáanlegt væri, að hún væri að þrotum komin, og að það væri vegna þeirrar dæmalausu heimsku og skammsýni útgerðarmanna og sjómanna, að þeir pössuðu ekki upp á það að láta hvert einstakt ár bera sig. Þeir vildu græða þessi lifandis ósköp og verkamenn vildu fá einhver kynstur í kaup; og svo væri slegizt, því að allir vildu græða, en enginn passa upp á það, að neinn hlutur bæri sig. Togararnir myndu tapa 110 þús. kr. hver á næsta ári, eftir áætlun einhvers aðalmanns togaraútgerðarinnar, og vélbátarnir 10 þús. kr. Þeir hafa tapað stórkostlega síðastl. ár, eða eftir útreikningi þessa sama manns um 50 þús. kr. hver togari. - Út af þessum hugleiðingum hv. þm. vil ég spyrja hann, hvort hann áliti, að togararnir hefðu tapað minna, ef síldarverðið hefði verið lægra. Heldur hann, að útkoman hefði orðið betri fyrir togara, sem t. d. hefði veitt 20 þús. mál síldar, ef hann hefði fengið 7 kr. fyrir málið í staðinn fyrir 8 kr.? Nei, ég tel engan vafa á því, að hið háa síldarverð hafi bætt fyrir útgerðarmönnum, enda man ég ekki betur en að á þessum lið hafi orðið á skip 8–9 þús. kr. hagnaður á síðastl. sumri. En ef 7 kr. hefðu verið borgaðar fyrir málið, sem mér skildist á hv. þm., að sé það hæsta, sem til greina geti komið, þá hefði í staðinn fyrir 8–9 þús. kr. hagnað orðið 6–7 þús. kr. tap á hvert skip síðastl. vertíð. - Hinsvegar verð ég að draga það í efa. að ekki hafi urðið nema sem svarar 8–9 þús. kr. hagnaður á togara síðastl. sumar, en það gefst nú tækifæri til þess að ræða það síðar. Hv. þm. vildi sem sagt meina, að hið ömurlega ástand sjávarútvegsins væri sprottið af hlífðarlausum kaupkröfum verkamanna og sjómanna annarsvegar og svo lönguninni til að græða og flotta sig og eyða um efni fram hjá útgerðarmönnum hinsvegar. Ég veit ekki, hvort hann hefir athugað það, að í þessari áætlun fyrir 1938, sem hann sjálfur var að vísa til, er gert ráð fyrir því - að mig minnir - að kaupgreiðsla sjómanna nemi eitthvað í kringum 160 þús. kr. alls á árinu, þar með talið kaup allra yfirmanna og premíur. En í þessari sömu áætlun er hallinn falinn muni verða 110 þús. kr. Þetta segir, að ef allt kaupgjaldið er fellt niður, þá er kannske einhver möguleiki fyrir því, að hagnaður verði á þessum rekstri, eða 40–50 þús. kr. Í þessu er þó reiknað með 26 þús. kr. kauphækkun frá því, sem var síðastl. ár. - Ég held, að hv. þm. hljóti því að sjá, að hér er a. m. k. fleiru til að dreifa en þessum lið einum saman. Hv. þm. hlýtur að vera það ljóst, að það eru sérstakar ástæður, sem valda því, hvernig hag sjávarútvegsins er nú komið; og ætti hann að hafa einhvern pata af því sem íslenzkur borgari, þingmaður og formaður utanríkismálanefndar, að fleira hafi verkað á afkomumöguleika sjávarútvegsins en kaupgreiðsla fólksins. Það er eins og mig minni, að í þeirri nefnd hafi oft verið rætt um slæma sölumöguleika fisksins, þar sem Spánn er nú lokaður, og Ítalíu-markaðurinn mjög takmarkaður. Ég er ekki í vafa um, að hv. þm. veit það, ef hann bara vill viðurkenna það, að meginástæðan til þessa eru hin miklu markaðstöp, sem við höfum orðið fyrir, samfara óvenju miklum aflabresti. Hv. þm. veit það líka vel, að meginhluti af störfum seinustu þinga hefir beinzt í þá átt að gera ýmsar ráðstafanir til þess að mæta þeim hörmungum, sem útvegurinn hefir orðið fyrir. Heldur þessi hv. þm. ef til vill, að landbúnaðurinn hafi alltaf borið sig? Heldur hann, að landbúnaðurinn hafi borið sig þegar bændurnir fengu 8 kr. fyrir dilkinn og 11–12 aura fyrir mjólkurlítrann? Nei, hann hefir áreiðanlega ekki borið sig. Það er hinsvegar svo, að það má telja, að það sé komið á sæmilegan grundvöll. En að láta sér detta það í hug, að landbúnaðurinn hafi borið sig, það er ekkert nema vitleysa. Hvers vegna heldur hv. þm., að safnazt hafi skuldir í kaupfélögin? Það er vitaskuld af því, að þau hafa ekki borið sig. Til þess að hægt sé að tryggja, að einhver hlutur beri sig, þá þarf náttúrlega að taka tillit til meira en eins árs, því að það geta komið fyrir heil ár, sem sölumöguleikar okkar bregðast. svo að við náum ekki einu sinni að láta árið bera sig. Og það er eins og mig minni, að það hafi komið fyrir jafnvel þegar þessi hv. þm. var í stjórn, að það hafi þurft að taka stórlán erlendis til ýmissa framkvæmda, sem svo síðar verður að greiða vexti af. Ég er sízt að lasta þetta, en það sýnir bara, að það hafði ekki safnazt upp fé til þess að gera þetta. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar, enda munu ekki hafa verið fleiri atriði, sem ég þurfti að svara í ræðu hv. þm.

* Frsm. (Jóhann Jósefsson): Herra forseti! Mín framsaga í þessu máli getur verið stutt. Málið í heild sinni hefir verið reifað svo oft hér á Alþ. Það má segja, að almennt samkomulag sé um að efla fiskveiðasjóð Íslands og gera hann betur hæfan til að vinna sitt hlutverk. Hinsvegar greinir nokkuð á um leiðir í þessu efni, en um það atriði var ekki rætt í n. En nm. hafa áskilið sér rétt til að bera fram brtt. við gr. frv. undir meðferð málsins. Ég hefi ekki orðið þess var, að þessar brtt. séu komnar fram, og geri ég ráð fyrir, að þeir hinir sömu ætlist til, að málið gangi til 3. umr. áður en þeir gera við það brtt. Ég skal segja það fyrir mitt leyti sem flm., að ég vil að vísu, að málið gangi fram, en ég er á engan hátt fjarri því að fallast á skynsamlegar brtt., sem fram kynnu að koma, og er þá þess að bíða. Á þessu stigi málsins vil ég ekki fjölyrða um það frekar, en vona, að það verið látið ganga áfram til 3. umr.



Það er rétt hjá hv. þm. Vestm., að n. var sammála um, að það bæri að efla fiskveiðasjóð eftir því sem möguleikar standa til. En hvað brtt. snertir, þá er það svo, að sjútvn. hefir undanfarið haft mikið annríki og hún hefir látið önnur mál sitja fyrir, af því við höfum litið svo á, að það væri hæpið, að þetta frv. næði fram að ganga. við munum hinsvegar taka þetta til athugunar milli 2. og 3. umr., en fylgjum allir frv. til 3. umr.