Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (JM): Vjer þrír, er nú höfum gengið í ráðuneytið, höfum nýlega ásamt öðrum flokksmönnum Íhaldsflokksins undirritað yfirlýsing um verkefni þess flokks. Vjer munum leggja alt kapp á að starfa að þeim verkefnum, sem þar um ræðir, og í anda þeirrar yfirlýsingar. Fyrst og fremst með því að gera alt, sem í voru valdi stendur, til þess að reisa við fjárhag ríkissjóðs, fella niður öll þau gjöld hans, sem vjer telum án mega vera. Það verður sennilega ekki hjá því komist í bili að auka að einhverju álögur á þjóðina til þess að rjetta við hag ríkissjóðs. En vjer vonum, að það takist með góðri samvinnu að þessu leyti við Alþingi að draga svo úr gjöldunum, að bráðlega megi lækka álögurnar, sjerstaklega þær, sem þyngst hvíla á atvinnuvegum landsins. Vjer munum gera alt, er vjer megnum, til þess að styðja atvinnuvegina til lands og sjávar. Og þótt vjer búumst við, að til þess verði að taka um sinn að leggja höft nokkur á verslunarviðskifti út á við, til þess að rjetta við hag landsins í heild, þá viljum vjer gera vort til, að hagað verði svo til, að sem minstur bagi verði fyrir heilbrigða verslun, hvort er kaupmanna eða kaupfjelaga. Vjer munum leggja alt kapp á að varðveita vináttu annara þjóða, fyrst og fremst sambandsþjóðar vorrar, Dana, og hinna annara þjóða, er við eigum viðskifti við. Það er að vísu svo, að erfiðleikar þeir, er vjer eigum við að stríða um þessar mundir, eru með meira móti. En ekki má örvænta fyrir því. Jeg veit það, að eyjan hvíta á sjer enn vor, ef fólkið þorir guði að treysta, hlekki hrista, hlýða rjettu, góðs að bíða. Hret hefir verið um alllanga stund, en jeg hygg aðeins vorhret. Og mjer sýnist ýms merki til þess, að það sje farið að birta í lofti. Eftir þeim skýrslum, er fyrir hendi eru, sýnist útkoman á verslunarskiftum vorum við útlönd árið sem leið tiltölulega góð, og nú er árvænlegt. Jeg vona, að þjóðin hristi af sjer þá hlekki, sem leggjast ætla á traustið og trúna á framtíð landsins, treysti guði, hlýði rjettu, og bíði svo örugg góðs. Og jeg treysti því, að hvernig sem afstaða Alþingis er og verður gagnvart oss þremur, sem ráðuneytið skipum, þá vinni allir alþingismenn af heilum hug með oss að þeim viðfangsefnum, er jeg hefi sjerstaklega nefnt, sparnaði á ríkisgjöldunum og efling atvinnuveganna. Verði það, þá mun vel fara.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er tiltölulega stutt síðan hið opinbera tók að gera vegi hjer á landi. Mun láta nærri, að ekki sje nema knapplega hálf öld, sem ríkið hefir stutt þessar samgöngubætur. Áður ljetu menn sjer nægja þá troðninga, sem myndast höfðu ár frá ári og áratug eftir áratug. Fyrstu íslensku lögin um vegi eru frá árinu 1894, og má því segja, að þá fyrst hafi verið byrjað að leggja þá skipulega og því haldið áfram síðan. Árið 1891 var Ölfusárbrúin bygð og var ekki nema eðlilegt, að jafnstórfelt mannvirki vekti menn til nýrra dáða á sviði samgöngubótanna á landi, enda leið ekki á löngu áður en fyrnefnd lög voru sett, og síðan hefir margt þrekvirkið verið unnið hjer á landi á þessu sviði. En enda þótt framfarirnar hafi orðið einna stórstígastar hvað snertir vegagerð á næstu árum, þá var landið þó vegasnautt eftir sem áður, borið saman við nágrannalöndin og borið saman við þarfir landsmanna. Fór svo, að árið 1907 voru lögin frá 1894 endurskoðuð í heild, en áður höfðu verið gerðar á þeim breytingar og aukið við þau, t. d. á þinginu 1900 og oftar. En árið 1907 voru samin ný vegalög, þar sem tekin voru upp eldri ákvæði, þau sem ekki þóttu úrelt orðin, en hinsvegar sett mörg ný ákvæði, er betur þóttu svara kröfum tímans. Um leið og þessi lög voru sett, voru úr gildi numin öll eldri lagafyrirmæli um vegi. Áður hafði stjórnin látið verkfræðing landsins, sem þá var Jón Þorláksson, ferðast um landið til þess að rannsaka ásigkomulag þeirra vega, sem fyrir voru, og jafnframt athuga og gera tillögur um, hvar heppilegast væri að leggja nýja vegi. - Eftir gömlu lögunum frá 1894 var landssjóði skylt að leggja allar flutningabrautir og halda þeim við. En flutningabrautir voru eftir þeim lögum allir þeir vegir, sem aðalvörumagn helstu hjeraðanna var flutt um, sem sje þeir vegir, sem lágu frá helstu höfnum og verslunarstöðum inn og upp í sveitir landsins. Skyldu þeir vera akfærir hlöðnum vögnum að sumarlagi. Þjóðvegir, eða öðru nafni póstvegir, svo og fjallvegir, voru líka lagðir á kostnað landssjóðs samkv. sömu lögum. Þó átti alt að helmingi sýsluvegagjalds að ganga til póstvega, þ. e. þjóðvega, innan sýslu, ef þeir lægju eftir endilangri sýslunni. Þjóðvegir og fjallvegir áttu aðeins að vera ruddir svo, að þeir væru reiðfærir, en um akfæra þjóðvegi eða þjóðvegakafla var ekki farið að tala þegar lögin 1894 voru samin. Þegar fram í sótti, virðist svo, sem landssjóði hafi orðið um megn að uppfylla óskir landsmanna um lagningu nýrra vega, enda bættist eðlilega á hann því meiri viðhaldskostnaður, því fleiri sem vegirnir voru. Því ljet landsstjórnin, eins og áður er sagt, undirbúa ný vegalög 1907, og eru þau ljós vottur þess, hvernig stjórn og þing litu þá á vegamálin í heild sinni. Með þessum lögum, sem að vísu gera landssjóði að skyldu að leggja allar nýjar flutningabrautir, er tekin upp ný regla, svo þýðingarmikil, að heita má að hún marki alveg nýja stefnu í vegalöggjöf landsins. Lögin leggja nefnilega sýslufjelögum landsins þá skyldu á herðar að kosta sjálf viðhald flutningabrautanna, hverju innan sinnar sýslu. Frá þessari reglu eru einungis þær undantekningar, að Þingvallaveginum skyldi viðhalda að öllu leyti á kostnað landssjóðs. Þá skyldu Norður- og Suður-Múlasýslur viðhalda Fagradalsbrautinni að hálfu leyti hvor sýslan og viðhald Borgarfjarðarbrautar skyldi Borgarfjarðarsýsla kosta að 1/3, en Mýrasýsla að 2/3. Að öðru leyti skyldi eitt yfir alla ganga, sem sje, að þegar landssjóður hefði lagt flutningabraut, þá skyldi hún að 2 árum liðnum afhent viðkomandi sýslufjelagi, sem síðan hjeldi henni við að öllu leyti. Aðalástæðan fyrir þessum breytingum 1907 voru sem hjer segir: Fyrst og fremst var svo litið á, að því fleiri vegi sem landssjóður hefði einn til viðhalds, því minna fje væri hægt að verja til hvers einstaks vegar og tafið fyrir vegagerðum í heild á þann hátt. Þá var litið svo á, að kostnaður við viðhaldið yrði minni, ef sýslufjelögin ættu að annast það. Þau gætu sem sje brugðið skjótara við og gert við skemdir, sem kynnu að verða á vegum, áður en þær yrðu mjög miklar, og á þann hátt yrðu aðgerðir ódýrari en ella. Var eðlilegt, að svo væri litið á, þar sem sýslubúar vita nær því daglega, hvernig vegum líður í sýslu sinni, og jafnframt mátti telja víst, að verkfræðingur landsins gæti ekki, hvernig sem á stæði, annað því að gera við allar skemdir áður en þær mögnuðust um of. Loks var litið svo á, að ekki væri nema eðlilegt og sanngjarnt, að sýslufjelögin önnuðust viðhald þjóðvega og flutningabrauta innan sinnar sýslu, þegar landssjóður hefði kostað lagningu þeirra og afhent þær í prýðilegu ásigkomulagi og telja mátti, að þær væru svo að segja eingöngu lagðar í þágu innanhjeraðsmanna. Þessar voru höfuðástæðurnar fyrir nýmælum vegalaganna 1907. En í þau 17 ár, sem lög þessi hafa gilt, hafa þótt verða talsverðir misbrestir á, að þau hafi náð þeim tilgangi sínum að koma viðhaldi veganna yfir á sýslufjelögin, þrátt fyrir það, hversu ljós rök voru leidd að því á þinginu 1907, hve ákvæðið um viðhaldsskylduna væri sanngjarnt. Ástæðan fyrir þessum misbresti mun blátt áfram vera sú, að sýslufjelögunum hefir orðið ofraun að inna þessa skyldu sína af hendi. Hefir jafnvel kveðið svo ramt að þessu, að landssjóður hefir ekki sjeð sjer fært að afhenda sýslufjelögum sumar flutningabrautir, vegna þess að þeim var ekki treystandi til að annast viðhald þeirra. Þá hafa kröfurnar um, að viðhaldsskyldunni væri ljett af sýslunum sífelt orðið háværari með hverju ári, og minni háttar breytingar, sem bornar hafa verið fram hjer í þinginu í þessa átt, hversu sanngjarnar sem þær annars hafa mátt sýnast vera, hafa átt mjög örðugt uppdráttar, vegna þess, að ef ljetta átti undir viðhaldinu með einu hjeraði, þá komu önnur, sem fljóta vildu með í sama soginu með tilslakanir sjer til handa, og var mjög erfitt að gera upp á milli þeirra óska. Á síðasta þingi var viðhaldsskyldu Flóavegarins og kafla af Borgarfjarðarbrautinni ljett af sýslufjelögunum, en tekin á ríkissjóð, og samtímis lýsti hæstv. atvrh. (KlJ) því yfir, að hann mundi taka öll vegamál landsins til athugunar fyrir það þing, sem nú stendur yfir. Með þessu frv., sem hæstv. stjórn hefir nú lagt fyrir þingið, er horfið frá þeirri stefnu, sem tekin var upp 1907. Nú er viðhaldi flutningabrautanna, sem samkvæmt frv. teljast til þjóðvega, ljett af sýslufjelögunum. Ríkissjóði er nú ætlað að bera allan kostnað við þessa vegi. En þetta kemur raunar engum á óvart, því að það hefir verið fyrirsjáanlegt um langt skeið, að kostnaðurinn við viðhald þjóðvega og flutningabrauta yfirleitt yrði að færast yfir á ríkissjóðinn. Á þeim 46 árum, sem liðin eru síðan byrjað var að leggja fje úr ríkissjóði til vegagerðar og brúagerðar, hefir verið varið til þess tæpum 8 miljónum króna, eða um 170 þús. króna á ári að meðaltali. Þessir útgjaldaliðir urðu hæstir á árunum 1920–'21 og síðan. Eins og sjá má af greinargerð frv., er með þessu stigið að fullu það skref, að færa viðhald flutningabrautanna yfir á ríkissjóðinn. Eins og sjá má af nál. samgmn., er nefndin að flestu leyti samþykk frv. eins og það kom frá hæstv. stjórn. Nefndin hefir ekki komið fram með neinar stórar brtt. við frv., heldur aðeins nokkrar smávægilegar breytingar, og nefndin vill mæla með því, að frv. í heild sinni fái fram að ganga, þótt henni hinsvegar dyljist það ekki, að það hafi í för með sjer mikinn kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Hinsvegar bendir nefndin á það, að þess sje ekki að vænta í náinni framtíð, að neinu fje verði varið til lagningar nýrra vega, heldur verði aðeins hugsað um að halda við þeim vegum, sem þegar hafa verið lagðir. Skal jeg þá víkja nokkrum orðum að breytingum þeim, er nefndin vill gera á frumvarpinu. Að því er Biskupstungnabraut snertir, getur nefndin ekki fallist á, að lega þeirrar brautar sje óákveðin frá Torfastöðum að vegamótum Geysisbrautar. Fyrir nefndinni lágu áskoranir frá því nær öllum búendum í Biskupstungum, og mörgum í Ytrihrepp, um að brautin, sem nú þegar er fullger að Torfastöðum, verði látin liggja hjá Vatnsleysu, og þar með valin hin svonefnda eystri leið. Nefndin vildi verða við þessum áskorunum, því að það er mjög nauðsynlegt fyrir hrepp þann, er í hlut á, að þetta sje ákveðið, svo hann geti hagað innanhreppavegagerðum sínum eftir því. Og því kom nefndin fram með brtt. við 2. gr. A. 4., þess efnis, að á eftir „Biskupstungum“ bætist inn í: hjá Vatnsleysu. Að því er Norðurlandsveginn snertir, þá hafa nefndinni borist tilmæli frá þm. Húnavatnssýslu um það, að breytt verði um þá stefnu, sem gert er ráð fyrir í frv., að hann hafi, og að í staðinn fyrir að láta hann liggja um Línakradal og Vesturhóp yfir Víðidalsá fyrir utan Faxalæk, verði hann látinn liggja þar, sem heitir Múlavegur, sunnan við Stórhól og sem leið liggur að brúarstæði á Víðidalsá hjá Steinsvaði. Nefndin hefir fallist á þessa breytingu, vegna þess að henni þótti sýnt, að sú lega myndi vera heppilegri, og ennfremur vegna þess, að gert er ráð fyrir, að ríkissjóði myndi sparast um 60 þús. kr. við þessa breytingu. Við 49. gr. frv. vill nefndin gera þá smávægilegu breytingu, að lágmark hreppsvegagjaldsins verði hækkað úr 4 kr. í 5. 52. gr. frv. hefir inni að halda ákvæði um það. hvernig fara skuli með vagnhesta, sem skildir sjeu eftir á vegum úti. Nefndinni finst það ekki nægilega trygt, þótt hestur, sem er fyrir vagni, sje bundinn, eins og ætlast er til í frv., og þess vegna vill hún breyta greininni þannig, að ökumanni sje ávalt skylt að leysa hest frá vagni undir slíkum kringumstæðum. Aðrar breytingar en þær, sem jeg nú hefi minst á, hefir nefndin ekki sjeð ástæðu til að gera við frv. En hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir komið fram með 2 brtt. við frv.; önnur þeirra er um það að bæta einni braut við þjóðvegi, sem sje Eyjafjarðarbraut frá Akureyri að Saurbæ, og hin viðvíkjandi hreppsvegagjaldinu, og skal jeg láta bíða að minnast á þær, þar til hv.flm. hefir gert grein fyrir þeim. Annars vil jeg fyrir nefndarinnar hönd mæla með þessu frv. og leyfi mjer að óska þess, að hv. deild samþykki það með þeim breytingum, sem jeg hefi minst á og nefndin hefir aðhylst.

Einar Árnason Jeg hefi skrifað undir nál. samgmn. í þessu máli með fyrirvara og í tilefni af því komið fram með 2 brtt. við þetta frv., á þskj. 190. Jeg býst við, að þeim hv.þdm., sem áttu sæti á síðasta þingi, þyki ekki undarlegt, þó að fyrri breytingartillagan komi fram. En vegna þeirra, sem nú sitja hjer í fyrsta sinn, verð jeg að fara nokkrum orðum um aðdraganda þessa máls. Um mörg undanfarin ár hafa komið fram kröfur um það, að viðhald brautanna frá Reykjavík og austur verði ljett af sýslufjelögunum og þeim verði haldið við af ríkissjóði. Lengi vel neitaði þingið öllum þessum kröfum og engin breyting var gerð á fyrirkomulagi þessara mála þar til á þinginu í fyrra. Þá báru þm. Árnesinga í Nd. fram enn á ný frv. þess efnis, að viðhaldi brautarinnar frá Reykjavík austur að Þjórsárbrú væri ljett af sýslunni og ríkissjóður kostaði viðhaldið. Undir meðferð málsins í Nd. var sú breyting gerð á frv., að brautinni frá Borgarnesi að Haugum var bætt við, og þannig kom málið til Ed. Að Nd. samþykti þetta frumvarp, sýndi ljóslega, að hjer var stefnubreyting á ferðinni, og jafnframt lá það í augum uppi, að ef þessi braut væri tekin, þá leiddi það til þess, að fleiri kæmu á eftir. Enda kom það á daginn, því að 2. þm. Rang. bar fram brtt. þess efnis, að viðhald Holtavegarins væri einnig lagt á ríkissjóðinn, og fleiri þingmenn komu með brtt í sömu átt. Samgmn. Ed., sem hafði frv. þetta til athugunar, fjekk vegamálastjóra á fund sinn til að ræða þetta mál við hann. Vegamálastjóri taldi óhjákvæmilegt, að ríkissjóður kostaði viðhald flutningabrautanna allra, því að sýslusjóðunum væri það um megn, og vegirnir mundu eyðileggjast sökum vanhirðu, ef sýslunum væri ætlað að sjá um viðhald þeirra. Samgmn. þessarar deildar lagði því til, að vegalögin frá 1907 skyldu endurskoðuð og frv. til nýrra vegalaga lagt fyrir næsta þing. Nefndin segir svo í nál. sínu, með leyfi hæstv. forseta: „- - - og væntir nefndin þess, að viðhaldsskyldunni verði í endurskoðuðum vegalögum ljett algerlega af sýslufjelögunum að því er allar flutningabrautir snertir.“ Og við meðferð málsins í þessari deild segir frsm.: „ - - - Nefndin álítur, að það eigi að endurskoða vegalögin í heild sinni fyrir næsta þing. Vegamálastjóri hefir tjáð nefndinni, að hann hafi ekkert á móti því frá sinni hálfu. Hann álítur einmitt, að viðhaldi flutningabrautanna verði að ljetta af sýslunum, því þeim sje það bæði um megn fjárhagslega og auk þess sje ólag á viðhaldinu.“ Og síðar segir frsm.: „- - - Nefndin leggur áherslu á það, að endurskoðun laganna fari sem fyrst fram og að þá yrði viðhaldið á öllum flutningabrautum sett inn í þau í einu lagi.“ Það kemur því skýrt fram hjá nefndinni, að hún ætlast til þess, að viðhald flutningabrautanna verði lagt á ríkissjóðinn. Jeg bjóst því fastlega við, að eftir þessu yrði farið, enda hefir það líka verið gert að mestu leyti, en þó furðar mig mjög á því, að þegar frv. nú kemur fram, þá skuli tvær flutningabrautir vera skildar eftir, sem sje Eyjafjarðarbrautin og brautin upp Borgarfjörð. Jeg fyrir mitt leyti get ekki við þetta unað, og flyt því hjer brtt. að því er Eyjafjarðarbrautina snertir. Jeg bjóst við, að samnefndarmaður minn, hv. 3. landsk.þm. (HSn) mundi flytja brtt. viðvíkjandi Borgarfjarðarbrautinni eftir því, sem hann ljet orð falla í samgöngumálanefnd um daginn. En nú hefir hann ekki gert það. Jeg mun þó að sjálfsögðu styðja tillögu um það, ef hún kemur fram síðar. Það stendur svo líkt á með Eyjafjarðarbrautina og ýmsar aðrar brautir, t. d. Sauðárkróksbrautina, Hvammstangabrautina, Eyrarbakkabrautina, Keflavíkurbrautina og Biskupstungnabrautina, sem teknar hafa verið í tölu þjóðvega, að jeg býst ekki við, að hægt sje að. komast hjá því samræmisins vegna að samþykkja þessa brtt. Brautin frá Akureyri og inn Eyjafjörð er fjölfarin mjög, ekki aðeins af innanhjeraðsmönnum, heldur og af langferðamönnum, sem leggja leið sína inn Eyjafjörðinn til að sjá hjeraðið. Bílaumferð er þar líka mjög mikil. Þetta alt gerir það að verkum, að viðhald brautarinnar er mjög dýrt og erfitt fyrir sýsluna. Jeg sje ekki þörf á því fyrir mig að fara frekar út í þessa brtt.; hún er svo sjálfsögð, eftir því sem á undan er gengið. Um hina brtt. skal jeg taka það fram, að hún er gerð í samráði við vegamálastjóra og orðuð af honum. Það var ágreiningur í nefndinni um það, hvernig skilja bæri 20. gr. Vegamálastjóri álítur, að misskilja megi 20. gr. og þar af leiðandi beita 18. gr. ranglega. Það er helst svo að skilja á 20. gr., að hreppsbúum sje ekki heimilt að verja fje úr sveitarsjóði til vegagerðar fyr en hreppsvegagjaldið hefði verið hækkað upp í hámark, sem sje 5 kr. En jeg er þeirrar skoðunar, að þetta sje ósanngjarnt, því að það getur verið nauðsynlegt fyrir hreppa að verja fje úr sveitarsjóði til vegagerða, án þess að ástæða sje til þess að hækka hreppsvegagjaldið upp í hámark. Brtt. þessi á því að heimila sveitarfjelögunum að verja fje úr sveitarsjóði til vegagerða, án þess að hækka hreppsvegagjöldin upp í 5 kr. Jeg vona því, að hv.þdm. sjái, að þessi brtt. er til skýringar, og greiði henni þess vegna atkvæði.

Eggert Pálsson Þó að jeg hafi beðið um orðið og mjer sje sjerlega ant um þetta mál, þá tel jeg ekki þörf á að bæta miklu við ræðu hv.frsm. Jeg vildi samt benda nokkuð á þá stefnubreytingu, sem hefir átt sjer stað í þessum málum, og það sýnir best stefnubreytinguna, að maður, sem vegamálin snerta mjög lítið eða ekkert, skuli hafa hjer framsögu í þessu máli. Slíkt hefði ekki getað borið við fyrir svo sem 10 árum. Hjer er því um auðsæja stefnubreytingu að ræða. Það eru sýnilega farin að opnast augu manna fyrir því, að það beri að ljetta þeim þungbæra kostnaði af sýslufjelögunum, sem viðhald flutningabrautanna hefir bakað þeim, og færa hann yfir á ríkissjóðinn. Eins og hv.frsm. gat um, voru fyrstu eiginlegu vegalögin sett hjer árið 1894, og eftir þeim lögum var farið til 1907. Eftir lögunum frá 1894 var vegunum skift í 5 flokka, og landssjóður skyldi kosta viðhald þriggja flokkanna, sem sje flutningabrauta, þjóðvega og fjallvega. Á meðan eftir þeim var farið, bar ekki á neinni óánægju með þetta fyrirkomulag, nema hjá þeim einum, sem hugsuðu aðeins um útgjöld landssjóðsins án tillits til hagsmuna hjeraðanna. Þá er veganetið tók að verða þjettara, þótti mönnum landssjóði vera það um megn að kosta viðhald þeirra. Þá komu vegalögin 1907 og með þeim var viðhald flutningabrautanna fært yfir á sýslurnar. En það kom brátt í ljós, að það fyrirkomulag var ekki að neinu leyti rjettlátt. Þingið hafði ekki sjeð sýslusjóðunum fyrir nýjum tekjuauka, eins og þurft hefði, þar eð með þessu voru lögð á þá mjög aukin útgjöld. Það var því ekki um annað að ræða til að fá auknar tekjur í sýslusjóðina en að hækka niðurjöfnunargjaldið til sýslusjóðanna. En það var ekki hægt að gera svo, að nægilegt fje fengist til viðhaldsins; enda fór brátt svo, að viðhald veganna varð alveg ófullnægjandi. Vegirnir lögðust því í óhirðu. Einkum hefir svo farið í Árnes- og Rangárvallasýslum, og liggja til þess ýmsar ástæður. Fyrsta ástæðan er sú, að þar eru hafnleysur miklar, og sýslurnar hafa eiginlega hvergi aðgang að sjó nema í Reykjavík, og menn hafa því orðið að miklu leyti að flytja nauðsynjar sínar þaðan. Umferðin á landi hefir því orðið mjög mikil, og vegirnir þar af leiðandi brúkaðir meira en víðast hvar annarsstaðar, og lengd vegarins þar að auki meiri en í nokkrum öðrum hjeruðum. Önnur ástæðan er sú, að í þessum sýslum er mjög rigningasamt og umferðin mest á þeim tímum ársins, sem rigningar eru mestar, sem sje vor og haust. Þriðja ástæðan er sú, að vegir þessir voru upphaflega mjög illa gerðir, sem að vissu leyti var eðlilegt, þar sem hjer var um að ræða fyrstu tilraun til vegagerða hjer á landi. Strax eftir að lögin frá 1907 gengu í gildi fór því að bera á megnri óánægju með þessi lög, einkum í þessum sýslum, því að þær gátu ekki borið kostnaðinn við viðhald veganna. Árið 1911 varð á þessu nokkur breyting. Var þá fært yfir á landssjóð viðhald vegarspottans frá Reykjarjettum að vegamótum Geysisbrautarinnar hjá Ingólfsfjalli. En þær umbætur voru harla smávægilegar. Vegarkafli þessi er sem sje ekki lengri en 7–8 kílómetrar. Árið 1914 báru því þm. Árn. og Rang. fram frv. um að ljetta af sýslunum viðhaldi vegarins alla leið að Ægissíðu; frv. náði, eins og kunnugt er, ekki fram að ganga. Árið 1915 voru gerðar tvær breytingar á vegalögunum. Var önnur breytingin fólgin í því að færa til þjóðveginn í Dalasýslu, en hin í því að ljetta af viðkomandi sýslum viðhaldi vegarins milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. En á þessu þingi var þá jafnframt samþ. þingsályktunartillaga um að skora á stjórnina að endurskoða vegalögin og leggja fyrir næsta þing, ef tími ynnist til, nýtt frv. til vegalaga. Bar þetta næsta lítinn árangur. Mun stjórninni hafa fundist sem tímann skorti og kom ekki með neitt frv. Svona gekk fram til 1919 Sá þingið þá, að í fult óefni var komið með veginn austur og að hann með sama lagi yrði að algerðri vegleysu. Var þá ráðist í að leggja fram frá ríkinu 2/3 af kostnaði við endurbyggingu Flóabrautarinnar, gegn kostnaðar frá Árnessýslu. Mun þá sjálfsagt hafa verið gert ráð fyrir að halda áfram þessari reglu, einnig að því er Holtaveginn snerti. En það kom fljótt á daginn, að Árnessýslu var um megn að greiða 1/3 kostnaðarins, og mun það, sem sýslan hefir greitt af kostnaðinum, vera goldið með eintómum lánum, sem litlar líkur voru fyrir, að nokkru sinni yrðu greidd. Og það mun hafa leitt til þess, að ríkissjóður tók á síðasta þingi að sjer viðhald Flóabrautarinnar og Borgarnesbrautarinnar. Á síðasta þingi sáu menn líka, að það var bein ósanngirni, að þessari byrði væri ljett af einum 2 sýslum, en ekki fleirum. Og þess vegna gaf þá bæði stjórnin og vegamálastjóri loforð um, að fyrir næsta þing skyldi nýtt frv. til vegalaga verða lagt fram, og hefir það nú verið efnt. Frsm. hefir gert grein fyrir brtt. nefndarinnar um vegalagningu í Biskupstungum og Húnavatnssýslu, og þarf jeg ekki að bæta við það. Hinsvegar er jeg mjög mótfallinn brtt.hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og er hræddur um, að ef henni verður fylgt fast eftir, muni ýmsir fleiri fá ástæðu til þess að bera fram brtt. í líka átt. Að minsta kosti fyndi jeg mig til þess neyddan, ef þessi brtt. yrði samþykt, að fara þá fram á breytingu á þjóðveginum í Rangárvallasýslu. Í frv. er ákveðið, að þjóðvegurinn skuli liggja yfir Landeyjar og um Eyjafjöll, eins og verið hefir hingað til. Nú er svo ástatt, að Þverá er oftast nær ófær hjá Hemlu og ekki hægt lengur að koma ferju þar við hana, með því að vatnið skiftist þar í tvo jafna hluta. Liggur því ekki fyrir annað fyrir langferðamenn, bæði póst og aðra, en að fara inn Fljótshlíð og yfir Þverá á svo nefndu Teigsvaði. Lægi því beinast við að ákveða í vegalögunum, að þjóðvegurinn lægi inn Fljótshlíð á móts við Teig og þaðan austur undir Eyjafjöll. En með því mundi viðhaldsskylda Fljótshlíðarvegar á þessum kafla falla á landssjóð. Jeg vildi samt ekki að svo komnu fleyga málið með þannig lagaðri tillögu. Þar sem hv.frsm. mintist á, hve miklu fje væri nú varið til samgangna á landi, þá mætti einnig minnast á, að til samgangna á sjó fer síst minna fje. Samkvæmt landsreikningunum 1910–22 hefir verið lagt beinlínis til samgangna á sjó kr. 1536783,87. Þar að auki er það, sem farið hefir til vitamálanna, sem á sama tíma hafa verið kr. 2088858,93, eða samtals kr. 3625642,80, sem verður vitanlega að telja beint til samgangna á sjó á þessu tímabili. Einnig væri eðlilegt og sanngjarnt að telja undir þennan lið það, sem farið hefir til hafnargerða og bryggjusmíða. En það veit jeg ekki í bili, hvað mikið hefir verið, en hygg, að það skifti í alt og alt miljónum. Jeg ímynda mjer því, að síst hafi farið minna fje til alls þessa en til samgangnanna á landi á sama tímabili. Ákvæði 20. gr. frv. eru sett með það fyrir augum, að heimildin í 18. gr. sje notuð til fulls áður en farið sje að ganga á sjálfan hreppssjóðinn. Tel jeg það rjetta reglu. Álít jeg þess vegna rjett, að 20. gr. standi óbreytt. Aukaútsvör, sem tekin eru af mönnum eftir efnum og ástæðum, eru oftast nær handahófsálagning og ekkert annað. Felli jeg mig betur við að leggja á menn hreppsvegagjald, og vil jeg heldur fara í því efni eins langt og komist verður áður en gripið verður til sjálfs hreppssjóðsins, sem oftast nær er nóg annað við að gera.

Björn Kristjánsson Brtt. á þskj. 190 gefur mjer tilefni til að segja fáein orð. Verði sú tillaga samþykt, neyðist jeg til að koma með aðra brtt. Þegar vegalögin gengu í gildi 1907, stóð svo á í Gullbringusýslu, að sýslan hafði opinberan styrk til skipaferða suður með sjó. Lagðist þetta síðar niður og sýslan fór að brjótast í að leggja dýra vegi. Lagði landssjóður fje til þessa til jafns við sýsluna. Komst sýslan við þetta í hin mestu fjárhagsvandræði. Með vegalögunum 1907 var þessi eina sýsla á landinu útundan. Verði því þessi brtt. á þskj. 190 samþykt, verð jeg að koma með þá brtt., að þjóðvegurinn suður nái ekki aðeins til Keflavíkur, heldur alla leið að Útskálum.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir nú gert grein fyrir því, hvers vegna brtt. á þskj. 190 er komin fram. Jeg vil taka það fram, að þær brtt., sem nefndin hefir komið sjer saman um að gera á frv., er hvorki að bæta þjóðvegum við nje heldur að afnema þjóðvegi, sem þar eru ákveðnir. Heldur ganga þessar brtt. í þá átt að breyta legu þjóðvega og þjóðvegakafla. Hvað viðvíkur þjóðveginum í kjördæmi hv. 1. þm. Eyf., og sem í frv. er ákveðinn um Þelamörk, Kræklingahlíð, Akureyri og síðan Vaðlaheiði, þá tel jeg sennilegt, að nefndin hefði lagt til, að legu hans yrði breytt, ef fram hefði komið rökstudd ósk um það. Mjer þykir mikið fyrir að verða að andmæla óskum hv. 1. þm. Eyf. um veginn frá Akureyri til Saurbæjar, en af fyrgreindum ástæðum gat nefndin ekki fallist á þær. - Yfirleitt má segja, að með þessu frv. sje gerð mikil bragarbót og unnið sýslufjelögunum gagn hvað snertir fjárframlög til akfærra þjóðvega. Það hefir sýnt sig, að í kjölfar þessarar einu brtt. ætla margar aðrar að sigla. Hafa bæði hv. 1. þm. Rang. (EP) og hv. 2. þm. G.-K. (BK) boðað brtt., ef till.hv. 1. þm. Eyf. nær fram að ganga. Sýnist það því vera bæði æskilegast og hyggilegast að lofa frv. að fara óbreyttu til 3. umr. og að forðast sem mest brtt., er tefja endanlega samþykt frv. Vildi jeg því mælast til þess við hv. 1. þm. Eyf., að hann tæki till. sína aftur. Ef hv. 1. þm. Eyf. sæi sjer fært að verða við þessum tilmælum mínum, myndi komið í veg fyrir, að aðrar slíkar brtt. kæmu fram. Gæfi það því um leið frv. miklu betri byr í gegnum þingið.

Einar Árnason Jeg skal fyrst minnast á síðari brtt. mína á þskj. 190. Mjer þykir leitt, hve fast háttv. meiri hluti samgmn. heldur í þetta atriði, sem brtt. mín á að færa, að því er jeg tel, til betri vegar, enda hefir engin frambærileg ástæða af hans hálfu komið fram gegn þessu. Samkvæmt 18. gr. frv. er hreppsnefndum heimilað án íhlutunar hreppsbúa að leggja 5 kr. nefskatt á hvern verkfæran karlmann. Jeg lít nú svo á, að með þessu sje hreppsnefndum fengið fullmikið vald í hendur. En þó er það sök sjer, ef þessi nefskattsgrundvöllur væri rjettlátur. En það er langt frá, að svo sje. Með þessu myndi í mörgum tilfellum leggjast mjög þung byrði á mörg fátæk heimili, en efnafólk og peningamenn margir sleppa að miklu eða öllu leyti. Meðan nefskattar eru lágir, ber minna á ranglæti þeirra, en þegar þeir eru gerðir svo háir, sem frv. ætlast til, þá keyrir rangsleitnin úr hófi. Nú fer brtt. mín ekki fram á annað en að orðalagi 20. gr. sje breytt á þá lund, að hreppsbúum sje heimilt að ákveða sjálfum, með hverjum hætti þeir vilji jafna niður þeim hluta hreppsvegagjaldsins, sem fer yfir það lágmark, sem sett er í 18. gr. Þau hreppsfjelög, sem vilja nota nefskattsaðferðina eingöngu, geta því gert það, þó að önnur vilji fara hina leiðina. Jeg sje heldur ekki neina skynsamlega ástæðu fyrir því, að hreppsvegagjaldinu sje jafnað niður á hreppsbúa eftir annari reglu en öðrum lögmæltum útgjöldum sveitarfjelaganna, einkum þar sem niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum er að mínu áliti ólíkt rjettlátari en nefskattur, hvað sem hv. 1. þm. Rang. (EP) segir. Og jeg verð að segja það, að mig furðar á því kappi, sem háttv. meiri hluti nefndarinnar leggur á það að rýra þann sjálfsagða rjett, sem sveitarfjelögin eiga að hafa um það að ráða sínum eigin málum. Jeg stend við það, sem jeg sagði áðan, að jeg hafi gert tillögu þessa í samráði við vegamálastjóra. Sagðist hann við samning frv. ekki hafa tekið eftir, að þennan skilning mætti leggja í greinina, og taldi því rjett, að orðalaginu væri breytt á þennan hátt. Þá skal jeg minnast á fyrri brtt. mína á þskj. 190. Háttv. frsm. (JJós) talaði mjög hóflega um brtt. þessa. Get jeg þó ekki gert honum til geðs að taka hana aftur. Háttv. andmælendur hafa ekki minst einu orði á, hvað sanngjarnt væri í þessu máli, samanborið við gerðir þingsins í fyrra, heldur reynt að hræða háttv. deild með því, að verði brtt. þessi samþykt, þá eigi eitthvað óttalegt að ske. Hv. 1. þm. Rang. (EP) varaði við að samþykkja brtt. þessa, því að þá myndu fleiri svipaðar koma á eftir, og slíkt gæti orðið frv. að falli. En þetta er ekkert annað en grýla. Frv. er ekki á neinni hættu, þó að einstök atriði þess sjeu færð til meira samræmis. Þó nú að leitað sje með logandi ljósi, finst engin flutningabraut á landinu, sem hefir verið undantekin, nema flutningabrautirnar inn Eyjafjörðinn og upp Borgarfjörðinn. Húsavíkurbrautin er það ekki, því að hún er tekin í þjóðvegatölu með þessum ákvæðum í frv.: „Fljótsheiði, Aðalreykjadal til Húsavíkur.“ Þetta hefði hv. 1. þm. Rang. átt að vera vorkunnarlaust að vita. Þá var háttv. 1. þm. Rang. einnig að tala um legu þjóðvegarins í Rangárvallasýslu. Það kom málinu vitanlega ekkert við, því að hvaða samband getur verið á milli legu flutningabrautar austur í Árnessýslu og viðhalds flutningabrautar norður í Eyjafirði? Ef það er nauðsynlegt að breyta legu þessarar brautar, því kom hv. 1. þm. Rang. þá ekki með brtt. í þá átt, því að nefndin hefði eflaust tekið hana til greina, þar sem hún hefir gert till. um, að breytt verði legu þjóðvega bæði í Árnessýslu og Húnavatnssýslu. Þá skal jeg snúa mjer að hv. 2. þm. G.-K. (BK). Satt sagt skyldi jeg ekkert í ræðu hans. Hann taldi upp ýmsa vegi í Gullbringu- og Kjósarsýslu, jeg held flest hreppa- og sýsluvegi, sem hann kvaðst neyddur til að koma með brtt. um að fá tekna inn í tölu þjóðvega, ef brtt. mín yrði samþykt. Ef þessi hv.þm. heldur, að jeg sje með tillögu minni að gera tilraun til að koma öllum vegum í Eyjafjarðarsýslu í þjóðvegatölu, þá er það mesti misskilningur, því að í sýslunni er fyrir utan þennan veg fjöldi bæði hreppa- og sýsluvega. Annars má minna hv.þm. á, að með frv. þessu er Keflavíkurveginum ljett af sýslunni og jafnframt ákveðið, að nýr þjóðvegur skuli koma um Mosfellssveit. Er þetta því miklu meira en Eyjafjarðarsýsla fær. Háttv. frsm. sagði, að komið gæti til mála að breyta legu þjóðvegarins um Þelamörk, Kræklingahlíð til Akureyrar. En þetta stafar af ókunnugleika hans, því að nú þegar er búið að leggja töluvert af þessum vegi, og því ekki hægt hjeðan af að breyta legu hans, auk þess sem landslag og staðhættir skapa það, að ómögulegt er að fara aðra leið en gert hefir verið. Það, sem því haft hefir verið á móti brtt. minni, hefir ekkert komið málinu við, því að ekkert dæmi er til hliðstætt þessu, nema Borgarfjarðarbrautin. Sje jeg því ekki, að neitt óttalegt geti skeð, þó að fylgt sje þeirri reglu, sem þingið í fyrra ætlaðist til og fylgt hefir verið í frv., nema hvað snertir Eyjafjarðar- og Borgarfjarðarbrautirnar.

Guðmundur Ólafsson Það eru nú svo miklar umræður í þessari háttv. deild, að ekki er hægt að þegja þær af sjer. Það var misskilningur hjá hv. 1. þm. Eyf., að það væru aðeins tvær flutningabrautir, sem ríkissjóður ætti ekki að halda við samkvæmt frv. þessu, því að eftir því eiga þessar brautir að vera sýsluvegir framvegis. Aftur á móti er það rjett, að þingið í fyrra ætlaðist til, að öllum þjóðvegum væri haldið við af ríkinu, og er í frv. þessu gert ráð fyrir því. En svo stendur á um þessar brautir, að sá hluti þeirra, sem um er deilt, liggur lengra upp í hjeraðið frá aðalkauptúninu en á þjóðveginn eða póstveginn. Það er vitanlegt, að það er mjög misjafnt, hve haganlega þjóðvegirnir liggja yfir sýslurnar hvað gagn þeirra innan hjeraðs snertir. Mest verða notin þar, sem þeir liggja um endilanga sýsluna, eins og t.d. er um Gullbringusýslu. Virðist því síst þörf fyrir hv. 2. þm. G.-K. að vera að tala um að koma með brtt. við frv. þetta. Mjer skilst, að vegurinn í Eyjafjarðarsýslu muni liggja líkt og í Austur- Húnavatnssýslu, ekki aðeins þvert yfir sýsluna, heldur í ýmsum krókum, t. d. eftir endilöngum Öxnadal í Eyjafjarðarsýslu og Langadal í Austur-Húnavatnssýslu. Annars er mjer illa við að þurfa að vera að spilla fyrir hv. 1. þm. Eyf., því eins og kunnugt er, erum við flokksbræður, og ætti jeg því síst að verða til þess, en eftirláta það fremur einhverjum öðrum í hv. deild. En jeg er hræddur um, að verði till. hans samþykt, þá verði þar ekki staðar numið. Jeg er hissa á, að hv. 3. landsk.þm. (HSn) skuli ekki koma með brtt., þar sem líkt stendur á í hans hjeraði og í Eyjafirði, og hann var óánægður í nefndinni, en vitanlega sjerstaklega yfir því, hve margar brýr væru þar á veginum. En þar er jeg ekki sömu skoðunar og hann, því að jeg tel það kost, að brýr sjeu sem flestar komnar á sýsluvegi, þar sem þeirra er þörf, þótt viðhaldsskyldan hvíli á sýslunum. En eins og jeg hefi tekið fram, þori jeg ekki að samþykkja brtt.háttv. 1. þm. Eyf., því jeg óttast, að þá komi margir á eftir. Meira að segja býst jeg við, að jeg gæti ekki setið hjá sjálfur, því að þá gæti jeg ætlast til að fá þjóðveg milli Blönduóss og Skagastrandar. Þá verð jeg einnig að vera á móti síðari brtt.háttv. 1. þm. Eyf. á þskj. 190. Er jeg þar sömu skoðunar og hv. 1. þm. Rang. Jeg sje ekkert á móti því, þó að svona hátt vegagjald komi fyrst til greina, áður en farið er í sveitarsjóðinn. Því að þó aldrei nema að það líti vel út að halda því fram, að niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum sje altaf sanngjörnust, þá vitum við það, sem komnir erum nokkuð til aldurs, að slík niðurjöfnun getur stundum farið fjarri rjettlætinu. Annars gæti vel komið til greina, að hreppsnefndir tækju tillit til þessa gjalds í niðurjöfnun útsvara, ef farið væri að leggja það á með hámarki sínu. Í minni sýslu var það almenn skoðun, að hækka þyrfti vegagjaldið, og ganga helst lengra en gert hefir verið, með því t. d. að láta kvenfólk gjalda hálft gjald við karlmenn. Jeg hreyfði þessu í nefndinni, en fjekk enga áheyrn, og að líkindum er ekki gott að halda því fram hjer, þegar kvenfólk er til andsvara. En jeg fyrir mitt leyti er ekkert fráleitur þessari hugsun, því að jeg tel kvenfólkið hluta af þjóðinni, sem þurfi á góðum vegum að halda engu síður en karlmennirnir. Að síðustu vil jeg endurtaka það, að jeg er hræddur um, að verði tillaga þessi um að fjölga þeim vegum, er ríkissjóður á áð kosta viðhald á, samþykt, þá komi margar aðrar á eftir, sem ekki verði gott að greina á milli.

Eggert Pálsson Jeg hefði getað fallist á að taka þennan vegarspotta, sem hv. 1. þm. Eyf. ber fyrir brjósti, inn í tölu þjóðvega, ef hann hefði átt að setja sjálfa Akureyri í samband við aðalþjóðveginn. En nú er það svo, að þessi vegarspotti liggur frá Akureyri til Saurbæjar, og Saurbær er aðeins eitt einstakt býli. Hefði hjer verið alt öðru máli að gegna, ef Saurbær hefði verið fólksmargt þorp eða þá að aðalþjóðvegurinn hefði legið um Saurbæ. Þá hefði ekki verið nema sanngjarnt, að vegarspottinn þaðan til Akureyrar hefði verið tekinn inn í kerfið, til þess að Akureyri - höfuðstaður Norðurlands - stæði ekki fyrir utan kerfið. En nú á þjóðvegurinn að liggja um sjálfa Akureyri, og þess vegna væri það brot á meginreglu frumvarpsins að taka þessa umræddu flutningabraut með. Jeg verð því að halda fast við það, að þessi breyting sje ekki rjettmæt og brjóti þá hugsun, sem liggur til grundvallar fyrir frv. Um brtt. við 18. gr. þýðir ekki að þrátta, því að þar erum við á gagnstæðri skoðun. Jeg lít svo á, að ekki sje hægt að fá rjettlátara gjald í þessu tilfelli en af verkfærum mönnum. Hverjir eru yfir höfuð færari um að borga heldur en einmitt verkfærir mennt Þeir, sem eru á móti slíku ákvæði, geta tæplega verið hlyntir hugmyndinni um þegnskylduvinnu. Það liggur í hlutarins eðli, að verði tillaga hv.þm. samþykt, þá geta hreppsnefndirnar látið duga að hækka hreppsvegagjaldið um svo sem 10 aura, og rokið svo í sveitarsjóðinn og borgað úr honum svo eða svo háa upphæð til vegagerða í hreppnum. Jeg get því ekki skilið annað en að vegamálastjóri sje og hljóti að vera á móti þessari brtt., því að hún stríðir gegn þeirri grundvallarhugsun, sem liggur á bak við 18. og 20. gr. eins og hann hefir orðað þær. Það þýðir sem sje ekki að vera að leyfa hækkun gjaldsins í einni greininni, ef svo hin næsta gerir það svo að engu.

Einar Árnason Hv. andstæðingar mínir hafa nú náð sjer í dálitla snös, sem jeg bjóst við að þeir mundu grípa til fyr, jafnvel þó hún reynist haldlaus. Og snösin var sú, að fylgt væri í frv. þeirri allsherjarreglu, að aðeins væru teknar inn í frv. brautir frá aðalþjóðvegunum til kauptúnanna, en ekki brautir, er lægju frá aðalþjóðvegunum og upp til sveita. En þetta er ekki rjett. Slíkt er engin allsherjarregla í frv. Skal jeg því til sönnunar benda t. d. á Biskupstungnabrautina.

Það er alt öðru máli að gegna; sá vegur liggur til Geysis

. Það er ekki rjett hjá hv.þm., því að Geysisbrautin liggur frá Reykjavík um Þingvöll til Geysis. Svo er það annað, að þegar tilviljunin eða landslag hagar því svo til, að þjóðvegur liggur öðrumegin kauptúns, þá þykir það sanngjarnt að taka þar aukabrautirnar með, en ef þjóðvegurinn liggur í gegnum kauptúnið, þá þykir það ekki rjett að taka brautir þaðan upp til hjeraðanna. Reglan í frv. er í sjálfu sjer engin; á það bendir Biskupstungnabrautin, sem eingöngu er hjeraðsbraut frá kauptúni. Það hefir ekkert að segja, þó að hv. 1. þm. Rang. sje að tala um bygging nýrra vega; um það er ekki að ræða hjer, heldur aðeins um viðhald á vegum, sem til eru. Jeg skal ekki deila við hv.þm. um vegabótagjald verkfærra manna. Við erum þar á gagnólíkri skoðun. Hv. þm. sagði, að vegamálastjóri mundi ekki hafa sett þetta ákvæði í frv. nema hann ætlaðist til, að það yrði samþykt. En því er til að svara, að vegamálastjóri hefir ekki fundið þetta upp, því að samkvæmt lögum frá 1907 má hækka gjaldið upp í 3 kr., og þó fylgja megi því, þá tel jeg mjög ósanngjarnt að hækka það upp í 5 krónur.