Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Jeg hefði búist við því, þegar fjárlagafrv. yrði lagt fyrir þessa háttv. deild, að þá myndi stjórnin öll vera viðstödd, og hefði jeg haldið, að það væri að minsta kosti eitthvað, sem stjórnin myndi þurfa að taka fram, til athugunar fyrir væntanlega nefnd í málinu, en það lítur ekki út fyrir, að því sje að heilsa.  (K. D.: Má ske, að þeir viti ekki af því, að málið sje komið til umræðu.)  . Jeg gerði ráð fyrir, að hæstv. forseti myndi sjá um, að ráðherrarnir fengju vitneskju um það.  (Jóh. Jóh: Forsætisráðherra er að halda ræðu í Nd.)  . Það er í fyrsta sinni, að fjárlög koma fyrir þessa háttv. deild eftir að ný skipun hefir orðið á henni, og eins og við vitum allir hefir þessi háttv. deild engu síður orðið ímynd og skuggsjá þjóðarviljans hjer á landi heldur en hin deildin, þar sem hún að nokkru leyti er valin með allsherjaratkvæði, og ætti þess vegna að vera úrval af bestu mönnum þjóðarinnar að nokkru leyti. Jeg fyrir mitt leyti hefi litið svo á, að ekki væri nema eðlilegt og sjálfsagt, að hvor deildin fyrir sig hefði tækifæri til að hafa alment tal af stjórninni, og eins að stjórnin myndi hafa gott af því að geta fengið að vita um óskir manna og vilja, alveg eins í þessari hv. deild sem hinni, því að við vitum, að það er ýmislegt, sem er á seiði hjer í þinginu, sem ekki kemur fram beint í lagafrumvarpaformi, og hins vegar víst, að þingmenn finna ekki ástæðu til að fara að koma með sjerstakar þingsályktunartill. eða fyrirspurnir um mál, enda þótt ástæða væri til að hreyfa þeim eitthvað. Í þetta sinn hjelt jeg, að fremur hefði verið ástæða til þess að minnast á, hvernig stjórn landsins hefir farið úr hendi, heldur en áður, einmitt af því, að stjórninni hafa aldrei verið lagðar þyngri skyldur á herðar en í þetta sinn. Stjórnin var í vetur aukin og styrkt til að ráða fram úr ófriðarvandræðunum, og jeg vil segja, að aðal- og einasta hlutverk stjórnarinnar hafi átt að vera það að sjá okkur farborða. Jeg fyrir mitt leyti legg svo mikla áherslu á það, að þótt engar tillögur aðrar hefðu komið frá stjórninni um bjargráð, og svo fjárlögin, þá hefði jeg verið ánægður, ef það hefði farið vel úr hendi. Nú ætla jeg ekki að fara að leggja neinn dóm á það, hvernig þessum bjargráðum hefir verið fullnægt. Menn vita það, að stjórnin hefir átt við ýmsa erfiðleika að stríða, og þess vegna verðum við líka að fara í það með allri gætni í dómum vorum. Og þingið hefir ekki fengið að vita neitt um gerðir stjórnarinnar, jafnvel ekki þær, sem engin sjáanleg ástæða var til þess að halda leyndum. En þótt stjórnin sje nú svona þoku vafin, má þó gera sjer nokkra grein fyrir einstöku atriðum, og af þeim hefi jeg hugsað mjer að benda á tvö atriði, sem sjerstök ástæða er til að minnast á. Grundvöllurinn undir öllum bjargráðum landsins á þessum tímum er aðflutningurinn á nauðsynjavörum. Það er því auðsætt, að framar öllu átti að sjá landinu fyrir nægum skipakosti, nægum tækjum til þess að flytja alt, sem nauðsynlega hefir þurft með, til landsins. Mjer hefir ekki auðnast að fá að sjá skýrslu landsstjórnarinnar til bjargráðanefndanna um þetta atriði, en mjer virðist ýmislegt benda á, að hún hafi verið æði sein í snúningunum. Ekki skorti þó á, að hún hefði töluvert aðhald eða uppörvun frá þinginu um að hafa hraðann á. Síðustu orð þingmanna til stjórnarinnar á þinginu í vetur voru: Það sem þú gerir, ger þú skjótt. Og það var því fremur ástæða til þess að leggja áherslu á þetta, að öllum skynbærum mönnum var ljóst, að alt mundi verða því dýrara og aðflutningar því erfiðari, sem lengur drægist. En ekki verður annað sagt en að þetta hafi alt gengið seint og sígandi. Við það verður þó að kannast, að sjeð hefir verið fyrir þörfum landbúnaðarins, en þarfir sjávarútvegsins hafa hins vegar orðið tilfinnanlega út undan. En það tjáir nú víst ekki að sakast um orðinn hlut, en jeg vildi óska þess, að stjórnin skýrði nú þegar frá, hvaða ráðstafanir hún hefir með höndum til þess að sjá um, að sjávarútvegurinn fari ekki í kalda kol. Öllum hlýtur að vera ljóst, hvað í veði er, ef ekki er vel og skjótlega úr því ráðið, og skal því ekki fleirum orðum að því eytt. Því örðugra sem varð um aðdrætti, því nauðsynlegra var, og því meiri hvöt ætti það að vera fyrir stjórnina að sjá um, að úthlutunin færi vel fram. Í öðrum löndum er meiri og meiri gaumur gefinn þessari hlið málsins, eftir því sem þrengist um nauðsynjar. Jeg gerði fyrirspurn út af þessu á þinginu í sumar, og færði rök fyrir því, að vöruúthlutun stjórnarinnar hefði verið ábótavant. Hefði nú mátt vænta þess, að stjórnin hefði reynt að bæta ráð sitt, og jeg veit til, að hún hefir að sumu leyti gert það, þótt því verði ekki neitað, að enn sjeu þar talsverðir þverbrestir á. Á jeg hjer sjerstaklega við úthlutunina á steinolíu Steinolíufjelagsins, og er það aðallega hennar vegna, að jeg hefi staðið upp við þessa umræðu. Búast hefði mátt við, að stjórnin hefði keypt alla steinolíu, sem til landsins hefir flust síðan, samkvæmt bendingu frá bjargráðanefnd og dagskrá þeirri, sem samþykt var hjer í háttv. deild, er fyrirspurn mín var á döfinni. En þetta hefir stjórnin látið fyrir farast. Jeg veit ekki betur en að Steinolíufjelagið sje látið nokkurn veginn einrátt um það, hvernig með steinolíuna er farið. Það ræður, hvert hún fer, hver fær hana og hvernig hún er send. Hefir margs konar misrjetti af þessu hlotist. Olíunni hefir ekki verið úthlutað eftir þörfum, og fyrir bragðið hefir hún hækkað mjög í verði frá því, sem vera þurfti. Jeg veit, að stjórnin hefir haft einhverjar ástæður til þess að fara þannig að, og vil því í allri vináttu óska skýringar á, hvaða nauður hafi rekið hana til að láta Steinolíufjelagið vafsast þannig með steinolíuna. Jeg bið um skýr rök fyrir þessu, ekki að eins fyrir mig sjálfan, heldur og fyrir menn í mínu kjördæmi og víðar um land.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Eins og háttv.þm. Ísaf. (M. T.) tók fram þá er það óþægilegt, að allir úr stjórninni skuli ekki vera viðstaddir, en jeg ætla samt sem áður að minnast á einstöku atriði í ræðu hans. Það er vitanlega eðlilegt, að þessi hv.þd. vilji hafa tal af stjórninni, þó að vandsjeð verði, hvort vilji deildarinnar komi fram, þó að einn eða tveir þingmenn taki til máls, þegar málið er ekki afgreitt í neinu sjerstöku formi. Það er rjett, sem háttv. þingm. (M. T.) mintist á, að aldrei hafa stjórn á þessu landi verið lagðar þyngri skyldur á herðar en þeirri, er nú situr, enda mun hún hafa fundið mikið til ábyrgðarinnar við að taka að sjer að koma þjóðinni út úr ógöngunum, sem að líkindum lágu fram undan. Jeg kemst svo að orði sökum þess, að í raun og veru var ekki um miklar ógöngur að ræða, þegar þingi sleit. Og það má vitanlega þakka það ýmsu, að ástandið er nú ekki verra en raun er á orðin. Það má þakka það forsjóninni, samtökum einstakra manna og væntanlega landsstjórninni, að einhverju leyti. Því að jeg vil vera svo djarfur að halda því fram, að furðanlega vel hafi úr ráðist, enn sem komið er. Regluleg neyð hefir hvergi átt sjer stað, en vitanlega nokkur vöntun á ýmsu, þar sem við erum svo langt frá heimsmarkaðinum og svo örðugt hefir verið um skipakost. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) mintist á skort á kolum og olíu. Jeg sje ekki ástæðu til að þylja langt mál um það efni. Stjórnin hefir sent bjargráðanefndunum skýrslu, þar sem gerð er grein fyrir tilraunum landsstjórnarinnar til þess að birgja landið sem best. Jeg held, að nokkuð megi af því ráða, hvernig stjórninni hafa farist þessi mál úr hendi, af því að þær nefndir hafa ekki enn borið sig upp undan neinu sjerstöku í þeirri skýrslu. Það er alveg rjett hjá háttv.þm. (M. T.), að tvö atriði skifta hjer mestu máli og hafa aðallega vakað fyrir stjórninni. Annars vegar var það að draga sem mest af vörum til landsins og hins vegar að koma þeim til landsmanna. En eins og útlitið var hlaut stjórnin að leggja meiri. áherslu á aðdrættina. Það var ekki hægt að segja um, hve nær fullkomnum slagbrandi yrði skotið fyrir alla aðflutninga á nauðsynjavörum, jafnvel frá Ameríku. Háttv. þm. (M. T.) ljet það í ljós, að seint hefði gengið fyrir stjórninni að útvega skipin. Þetta er að vísu vægilega að orði komist, en mikið álitamál er, hvort stjórnin gat verið fljótari, og fram á það sýndi þm. (M. T.) eigi. Hjer var úr vöndu að ráða, og ekki álitlegt að hlaupa eftir hverju tilboði, hversu óaðgengilegt sem það var. Um skipakaupin er það að segja, að jeg hygg, að fullyrða megi, að þau hafi tekist heldur vel. Og jafnvel þótt þess sje gætt, að alt var verra eftir því sem lengra leið, verður ekki annað sagt en að kaupin hafi verið eins góð og frekast var hægt að búast við, eftir að kafbátahernaðurinn hófst. Það er rjett hjá háttv.þm. Ísaf. (M. T.), að stjórnin hefir fyrst og fremst hugsað um að afla matvæla til landsins, og þá ekki eingöngu fyrir þá, sem landbúnað stunda, því að sjávarútvegsmenn þurfa einnig slíkra muna með. Hitt er vitanlegt, að landbúnaðarmenn fylgja fremur þeirri reglu að birgja sig upp með matvöru á haustin heldur en t. d. íbúar Reykjavíkur, Akureyrar og Ísafjarðar. Minst hefir verið á tilraunir stjórnarinnar til að viða að kol og salt. Úr þeim tilraunum hefir það dregið nokkuð, að stjórnin hafði treyst á merkt fjelag hjer í bænum, sem gerði ráð fyrir að fá mörg skip með þær vörur hingað. Þetta fórst fyrir af ýmsum orsökum, og sama er að segja um skip landsstjórnarinnar; þremur þeirra var sökt. Jeg vil taka það fram, að salt það, sem komið hefir til landsins, hefir mestmegnis gengið til sjávarútvegsins, svo að jafnvel sauðfjárbændur hafa nú ekki nægilegt salt til haustkauptíðar, þótt vonandi rætist úr því. Oftast hefir verið um það hugsað að bæta úr brýnustu þörfunum, í því trausti, að ekki yrði loku skotið fyrir frekari aðdrætti. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) spurði að því, hvaða ráðstafanir stjórnin hefði gert, sjerstaklega viðvíkjandi salti, kolum og steinolíu til sjávarútvegsþarfa. Um steinolíuna er það að segja, að allmiklar líkur eru til, að hægt verði að draga sæmilegar birgðir til landsins. Vitanlega er ekkert hægt um það að fullyrða, því að segja má, að engu megi treysta fyr en skipin eru komin í höfn. En ekkert mun verða vanrækt, er að gagni má koma í því efni. Sama er að segja um saltið. Má gera sjer góðar vonir um, að einnig takist að ná því, þótt auðvitað sje ekki hægt að sjá í bráð fyrir fjarlægum vertíðum, hvað það snertir. Um úthlutunina má það segja, að flestu var svarað um hana, er fyrirspurn um það efni var á ferðinni hjer í deildinni fyrir nokkru. Jeg sje á einu af þgskj., sem útbýtt hefir verið hjer í hv. deild í dag, að komið hefir fram fyrirspurn í háttv.Nd. um líkt efni. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) lagði áherslu á olíufarm Steinolíufjelagsins, en jeg býst við, að um það atriði verði rætt í sambandi við fyrirspurnina í hv.Nd., og mun jeg þá geyma mjer að svara því þangað til þar að kemur. Eins og jeg gat um í upphafi ræðu minnar hygg jeg, að fullyrða megi, að ábyrgðartilfinning stjórnarinnar hafi verið vakandi, og þótt ef til vill megi hitt og annað finna að gerðum hennar og benda á ýmislegt, sem betur hefði mátt fara, þá er líklegt, að svo hefði farið um fleiri, sem þessum störfum hefðu átt að gegna. Enda mun það um flest störf mega segja, eftir á, einkum ef ekkert þarf að rökstyðja, að betur hefði mátt haga ráðum og framkvæmdum. Þykist jeg því mega vona, að það komi síðar fram, að stjórnin hafi ekki átt minstan þátt í því, að ekki hefir orðið meiri skortur á nauðsynjavörum en raun hefir á orðið.

Magnús Kristjánsson Eins og kunnugt er hefir það verið venja í þinginu, að þm. hefir gefist kostur á að segja stjórninni til syndanna við 1. umr. fjárlaganna. Þetta hefir jafnan þótt merkisdagur og tilhlökkunarefni fyrir þá kjósendur, sem hafa átt kost á að hlusta á þær umræður. En ekki er ólíklegt, að þessi eldhúsdagur verði nokkur vonbrigði fyrir menn, og naumast eins skemtilegur og hann hefir oft verið áður. Til þess eru eðlilegar orsakir og skiljanlegt, að á meðan svo stóð á, að aðallega voru 2 andstæðir flokkar í þinginu, stjórnarflokkur og andófsflokkur, þá hefir andófsflokkurinn notað tækifærið vel til þess að benda á gallana, sem hann hefir þóst finna hjá stjórninni. Nú víkur þessu öðruvísi við, þar sem núverandi stjórn er skipuð mönnum úr öllum flokkum þingsins og að sjálfsögðu studd af öllu þinginu að því leyti, sem hún hefir ekki brotið af sjer það traust, sem flokkarnir hafa borið til hennar. Það er því óeðlilegt, að sú stjórn, er nú situr að völdum, verði fyrir alvarlegum ákúrum. Ef flokkarnir eru ráðnir í að styðja hana framvegis, er ástæðulaust að víta hana fyrir gerðir hennar. En væru gerðir hennar svo vítaverðar, hefðu flokkarnir eðlilega gert ráðstafanir til að mynda nýja stjórn. Nú er mjer ekki kunnugt um, að nokkuð þess háttar liggi í loftinu, og bið jeg því afsökunar á því, að jeg mun fara fljótt yfir og að eins minnast á örfá atriði. En hitt á ekki illa við, að þingmenn beini nokkrum fyrirspurnum til stjórnarinnar við þetta tækifæri, sjerstaklega þegar svo stendur á, að óánægjuraddir hafa heyrst úr ýmsum áttum um aðgerðir stjórnarinnar. Hygg jeg það vera til gagns fyrir alla málsaðilja, bæði landsstjórn, þing og kjósendur, að opinberlega verði minst á nokkur atriði, sem eru orðin aðalumræðuefni manna úti um land alt, og það því fremur sem ekki er laust við, að menn sjeu misjafnlega ánægðir með sumar af þeim ráðstöfunum. Jeg ætla þá að leita upplýsinga hjá stjórninni um tvö náskyld atriði, er bæði snerta landsverslunina, eins og hún er rekin nú. En jafnvel þótt þau sjeu skyld, verð jeg að fara nokkrum orðum um hvert þeirra fyrir sig. Því verður ekki neitað, að talsverðar óánægjuraddir hafa heyrst um fyrirkomulag það, sem er á ýmsum framkvæmdum landsverslunarinnar. Sjerstaklega hefir það komið fram, að mönnum hefir fundist hún nokkuð þunglamaleg og seinfær í vöfum. Mönnum hefir þótt sem þeir ættu ekki greiðan aðgang að fá fljóta og góða úrlausn mála sinna og oft ekki vitað, hvert þeir ættu að snúa sjer með málaleitanir sínar. Þetta er ofureðlilegt með því fyrirkomulagi, sem verið hefir, og þinginu er fremur um að kenna en stjórninni, hafi það ætlast til, að framkvæmdirnar allar væru í höndum stjórnarinnar sjálfrar. Reynslan hefir sýnt, að þetta fyrirkomulag er lítt viðunanlegt. Ef stjórninni á að vinnast tími til að gegna almennum og sjálfsögðum stjórnarstörfum, þá er ekki við því að búast, að hún sje altaf viðbúin að greiða úr málum, er snerta landsverslunina. Er því eðlilegt, að afgreiðsla þeirra mála gangi tregt. Afleiðing þessa er sú, að mönnum verður æ ljósara, að þetta fyrirkomulag er ekki heppilegt framvegis, allra síst, ef þetta ástand, sem nú er, hjeldist lengi. Jeg hygg því alment álit manna úti um land, að landsverslunin þurfi að vera aðskilin frá eiginlegum landsstjórnarstörfum. Til forstöðu hennar þurfi menn, sem sjeu verslunarfróðir, eða að minsta kosti verslunarvanir, og hafa sýnt, að þeim fari slík störf vel úr hendi. Hygg jeg, að ekki mætti komast af með færri en 3 menn, er hefðu forstöðu landsverslunarinnar. Að sjálfsögðu er ekki ætlast til, að þeir sjeu alveg einráðir um allar framkvæmdir. Þeir yrðu að bera undir stjórnina allar mikilvægari ákvarðanir til framkvæmda, er þeim virðast heppilegar. Sjá allir, hve miklu auðveldara það yrði stjórninni að skera úr málum, er kæmu undirbúin til hennar. Landsstjórnin hefði, eins og nú, yfirstjórn verslunarinnar, en þyrfti ekki að eyða eins miklum tíma til þess frá öðrum mikilvægum störfum. Jeg hygg, að þingið geti ekki skilið svo að þessu sinni, að það geri ekki ráðstafanir til þess, að stjórn landsverslunarinnar verði hagað á þennan hátt. Jeg hafði hugsað mjer, ef þessi orð mín mættu sín nokkurs, að einn af 3 forstöðumönnunum hefði aðallega umsjón með innanlandsviðskiftum, en hinir 2 önnuðust viðskiftin út á við, svo sem vörukaup, skipaleigu og þess háttar. Jeg ætlast þó ekki til, að hver og einn forstjóranna sje einráður um þau mál, sem honum eru aðallega falin. Jeg á við, að undirbúningi málanna sje skift þannig á milli þeirra, en þeir beri sig svo saman um allar mikilvægari ráðstafanir, og loks þurfi samþykki landsstjórnarinnar til þeirra. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða um þetta atriði, vildi að eins lýsa yfir minni skoðun á því. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) hefir drepið á það, að talsverð óánægja hafi risið út af ráðstöfunum stjórnarinnar um vöruflutninga kringum landið nú fyrir skemstu. Eins og hæstv. stjórn mun kunnugt hafa komið fram kvartanir um það, að flutningsgjald af vörum hafi verið ákveðið óhæfilega hátt. Er mönnum það því óskiljanlegra, sem fullvissa mun nokkurn veginn vera fyrir því, að flutningsgjaldið hafi verið mismunandi á ýmsa staði og ýmsum vörum. Jeg hefi t. d. heyrt það staðhæft, að flutningsgjald á steinolíu hafi verið fjórfaldað frá því, sem það var næstu ferð á undan. Menn hafi greitt 20 kr. í flutningsgjald fyrir tunnuna í síðustu ferð »Botniu« til Norðurlandsins, en næstu ferð á undan hafi flutningsgjaldið verið 5 kr. Þetta er svo gífurlegt stökk, að ekki er furða, þótt að því hafi verið fundið. Enn fremur er fuJlyrt, að flutningsgjald á matvöru til sumra hafna, að minsta kosti í Þingeyjarsýslu, hafi lækkað um þriðjung á sama tíma. Þessu hefi jeg ekki getað áttað mig á, og æski því upplýsinga um þetta atriði. Það getur ekki verið nema til gagns fyrir alla hlutaðeigendur að fá vitneskju um, hvernig á þessum ráðstöfunum stendur. Jeg vænti svo góðs af stjórninni, að hún reyni að kippa þessu í lag og lækki að minsta kosti flutningsgjald á steinolíu. Jeg álít ekki verjandi, að það sje hærra en 10 kr. fyrir tunnuna. Því að það er auðsætt, að hefði skipið flutt olíu eingöngu, þá hefði flutningsgjaldið líklega numið alls 30-40,000 kr. með 10 kr. gjaldi á tunnuna. Og ekki fæ jeg annað skilið en að það hefði átt að geta staðið straum af þeim kostnaði, sem landið hefir haft af skipinu þá ferð. En þótt þetta flutningsgjald greiddi eigi allan kostnaðinn, þá hygg jeg, að það yrði ekki lagt stjórninni til ámælis, þótt hún hefði sent þessa vöru fyrir lægra verð en kostnaðinum svaraði, þar sem alkunnugt er, að sjávarútvegurinn á mjög erfitt uppdráttar. Og með þeirri heimild, er aukaþingið í vetur gaf stjórninni, hafði hún fult vald til að ákveða flutningsgjaldið lægra. En eins og þetta hefir komið fram er erfitt að mæla því bót. Jeg vona, að hæstv. stjórn taki þetta til íhugunar og endurgreiði helming þess flutningskostnaðar, sem um er að ræða. Jeg skal svo láta staðar numið að sinni. Hygg það ekki viðeigandi að tína til ýmsar sakir, ímyndaðar og jafnvel tilbúnar. Það hefir altaf átt sjer stað, að einstakir menn úti um land hafa haft tilhneigingu til að koma á stað æsingum meðal fólks. Jeg hefi sjálfur ekki slíka tilhneigingu, og sje því ekki ástæðu til að veitast neitt að stjórninni að svo komnu.

Forsætisráðherra (J. M.) Því miður átti jeg ekki kost á að vera hjer viðstaddur, er umræðurnar hófust, þar sem jeg þurfti nauðsynlega að vera í háttv.Nd. Enda hygg jeg ekki, að þess hafi verið brýn þörf, þar sem jeg býst við, að hæstv. atvinnumálaráðherra hafi svarað ræðu háttv.þm. Ísaf. (M. T.). Jeg finn ástæðu til að taka það fram einnig hjer, sem jeg tók fram við samskonar tækifæri í háttv.Nd., að jeg get ekki viðurkent, að stjórnin hafi verið sein á sjer í skipakaupum. Áður en heimildin fyrir stjórnina til skipakaupa var samþykt af þinginu í vetur, ljet stjórnin biðja framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, herra Emil Nielsen, sem þá var staddur í Kaupmannahöfn, um að grenslast eftir skipakosti. Síðar var endumýjuð beiðnin til nefnds framkvæmdarstjóra um útvegun skipa. En það viðurkenni jeg, að verði það talið seinlæti, að stjórnin gaf herra Nielsen ekki þegar í stað ótakmarkað umboð til skipakaupa, þá hefir hún gert sig seka í seinlæti. En slíka heimild áleit stjórnin ekki verjandi að gefa einum manni fyrirfram. Svo leið og beið. Hr. Nielsen fjekk ekkert tilboð, sem hann hugði stjórnina geta gengið að, nema um eitt skip, er bundið var við skylduferð til Englands. Það getur verið, að kaup á þessu skipi hafi farist fyrir vegna þess, að hr. Nielsen hafði ekki umboð til að kaupa, án nánara samþykkis ráðuneytisins, en önnur skipakaup, sem vert var að sæta, hafa ekki gengið undan. Nú fór svo fyrir stjórninni, sem oft vill verða, að hún gerðist óþolinmóð og ljet þá óþolinmæði sína í ljós við framkvæmdarstjórann og stjórnarskrifstofuna í Kaupmannahöfn. Fjekk stjórnin það svar frá framkvæmdarstjóranum, að ekki væri viðlit að kaupa hvern skipsræfil, sem kostur væri á, og margfalt betra væri að bíða í heilan mánuð eftir góðu skipi heldur en að kaupa strax skip, sem ekki væri hægt að nota hjer við land. Fyrir aðstoð hans keypti stjórnin svo skip, sem álitin eru mjög hentug, fyrir sæmilegt verð. Jeg hygg því ástæðulaust fyrir háttv. þingmenn og aðra að ásaka stjórnina fyrir aðgerðaleysi og seinlæti í þessu efni. Jeg viðkenni, að stjórnin á lítið þakklæti skilið fyrir þessar aðgerðir sínar; þær eru aðallega að þakka herra Emil Nielsen og herra Krabbe, skrifstofustjóra. Hefði illa farið, myndi stjórnin hafa hlotið ámæli af, en af því að vel tókst til, þá hygg jeg, að hún eigi ekki álas skilið. Þessar ásakanir á stjórnina eru því alveg ástæðulausar; það var ekki hægt að ná hentugum kaupum fyr, og vilji háttv.þm. sjá brjefið frá herra Nielsen, þá er það velkomið. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) mun hafa fundið að því, að stjórnin hafi ekki sjeð fyrir sjávarútveginum sem skyldi. Það getur satt verið, en því er til að svara, að það var bókstaflega ókleift fyrir stjórnina að sinna honum sem skyldi, Stjórnin tók þau skip á leigu, sem nokkur vegur var að fá. Urðu þau skip fyrst framan af að flytja til landsins matvæli og kol. Að vísu sá stjórnin ekki fyrir salti þá, því að útlit var fyrir, að útgerðarmenn myndu annast það sjálfir, og tóku margir þeirra skip á leigu í þeim tilgangi. Eins og þegar er sagt áleit stjórnin því, að flutningur á matvælum, sykri og kolum ætti að ganga fyrir, meðan svo þröngt var um skipakost. Landsstjórnin átti þá talsvert af kolum og gat hjálpað útgerðarmönnum um, og var það fremur að þakka fyrverandi stjórn, sem hafði sjeð fyrir talsverðum kolabirgðum. Í vor tók svo stjórnin að útvega salt. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) mun hafa fundið að því, að brugðið hafi verið loforði við útgerðarmenn á Vestfjörðum um saltbirgðir. Það getur verið, að eitthvað sje í þessu hæft, en jeg verð að segja, að stjórnin á enga sök á því, og gerði það eitt, sem sjálfsagt var. Ísfirðingar munu hafa átt von í um 500 smálestum af salti úr ákveðnu skipi, og hefðu ekki átt að vera nein vandræði, að þeir fengju það, þar sem öðrum landsfjórðungum var ætlað salt úr 3 öðrum skipum. En þegar saltskip það, sem Ísfirðingum var ætlað salt úr, kom til landsins kom sú fregn, að öllum hinum skipunum þremur hafi verið sökt, svo að segja á sama tíma. Austfirðingar voru þá saltlausir, og var því til bragðs tekið að láta þá fá nokkuð af því salti, sem Ísfirðingum var ætlað; en Ísfirðingar fengu að eins 300 smálestir. Það er síður en svo, að Ísfirðingar hafi verið rangindum beittir með þessu, þar sem þeir eru ekki enn þá orðnir saltlausir, en aftur á móti er saltlaust á Austfjörðum, eða sama sem. Það er satt, að Ísfirðingum hafði verið gefinn ádráttur um saltið, en þegar svona atvik komu fyrir, var ekki hægt viðgerðar. Jeg veit ekki, hvort háttv.þm. Ísaf. (M. T.) mintist á þetta atriði nú, því að jeg var ekki inni, er hann hóf ræðu sína, en jeg vildi taka þetta fram í tilefni af ummælum hans um þetta efni hjer áður í deildinni. Þá talaði háttv. þingm. Ísaf. (M. T.) um úthlutun steinolíunnar. Jeg er þessu atriði ekki vel kunnugur, en jeg hygg, að hjer sje um nokkurn meiningarmun að ræða. Jeg býst við, að háttv. þingm. Ísaf. (M. T.) og ýmsir háttv. þingm. hafi viljað láta taka allan hinn umrædda steinolíufarm eignarnámi, en ráðuneytið taldi það ekki rjett, enda hefir það aldrei verið gert við vörur þær, er kaupmenn hafa flutt til landsins. Það hefir verið talið rjett, yfirleitt, að þeir mættu sjálfir selja þær. Að vísu hefir það einu sinni komið fyrir, að fáeinar tunnur, er fluttar voru hingað á dekki, voru keyptar af landsstjórninni, en það var gert eftir samkomulagi við flytjanda; annars hefir verið álitið, að það væri ekki rjett að hindra það, að kaupmenn gætu flutt vörur til landsins, og að þeir gætu sjálfir selt varning sinn. Stjórnin hefir að eins viljað hafa hönd í bagga um það, hvernig vörunum hefir verið úthlutað. Jeg skal ekki með vissu segja um það, hvort úthlutunin hefir verið í lagi, en það mætti síðar upplýsa um það. Í sambandi við þetta var það, er háttv. þingm. Ak. (M. K.) var að ræða um flutningskostnaðinn til Akureyrar. Það er satt, að flutningskostnaðurinn á steinolíunni til Akureyrar varð mikill. Háttv. þingm. Ak. (M. K.) taldi, að skipið væri fullhlaðið með 3000 tunnur af steinolíu  (M. K.: Alt að 4000 tunnur)  . Það er rjett, að full hleðsla af steinolíu í Botniu er um 3000 tunnur, og er fullhátt. Háttv. þingm. Ak. (M. K.) hjelt, að 10 kr. flutningskostnaður væri nægur á hverja steinolíutunnu. Jeg held, að háttv.þm. Ak. (M. K.) geri sjer enga hugmynd um, hversu mikið fje skipin kosta; kostnaðurinn við för Botniu norður nemur alls um 60 þús. kr., og þótt gjaldið væri sett eins hátt og gert var, 20 kr. á steinolíutunnuna, þá varð samt halli á förinni; jeg held, að hann nemi eitthvað 6-8 þús. kr. Því hefir verið haldið fram í háttv.Nd., að það beri að reka svo verslun landssjóðs, að hún beri sig. Jeg skal játa það, að það er hart fyrir Norðlendinga að greiða 20 kr. í flutningskostnað á hverja steinolíutunnu, þegar Vestfirðingar þurfa ekki að greiða nema 10 kr. í flutningskostnað á tunnuna, eða helmingi minna, en það er að vísu miklu styttra þangað, og það munar mjög miklu. Áður en steinolían kom til Steinolíufjelagsins voru Eyfirðingar mjög hræddir um það, að þá mundi vanta steinolíu til útgerðarinnar, og báðu landsstjórnina að sjá um, að þeir gætu fengið steinolíuna þegar í stað, og þyrfti landsstjórnin að vera búin við því að flytja hana norður til þeirra, en þegar steinolían kom, þá var nauðsynin ekki jafnbrýn. En vegna þessara óska þeirra, hafði Botnia verið leigð til að flytja steinolíuna norður. Eyfirðingar töldu þá, vegna þess, að þeim lá ekki eins á olíunni, að eins hagkvæmt að flytja olíuna norður með mótorskipum. En landsstjórnin taldi það ekki heppilegt. Mótorskipin eyða miklu af olíu á móts við, hversu mikið þau flytja, og af því að við vitum, að það getur komið fyrir, að allir flutningar til landsins á olíu verði hindraðir, þá telur landsstjórnin það ekki rjett að eyða olíunni til flutnings, og því fanst henni rjett að leigja Botniu til þessa. Ef hið háa Alþingi vill, að landssjóður skaðist á flutningum, þá mun landsstjórnin ekki hafa á móti því, en á annan hátt getur flutningsgjaldið ekki orðið eins lágt og háttv. þingm. Ak. (M. K.) vill. En jeg hygg, að landsstjórnin gæti má ske bætt upp flutningskostnaðinn svo, að hann yrði 15 kr. á tunnuna; það getur verið, að það mætti afsaka það, og mun ráðuneytið athuga það, en eins og jeg hefi áður tekið fram hefir það komið fram í háttv.Nd., að rjett sje að setja flutningsgjaldið eftir því, hvað förin kostar. Sami háttv. þingm. (M. K.) talaði um það, að lægra flutningsgjald hefði tekið verið fyrir eitthvað af vörum til Húsavíkur., Jeg er ókunnugur þessu atriði. Jeg heyrði það fyrst nú alveg nýverið, en jeg hefi spurst fyrir um það. Afgreiðslumaður Sameinaða gufuskipafjelagsins sagði mjer, að dálítið af vörum þeim, er landsstjórnin sendi til Akureyrar og Húsavíkur, hafi verið flutt gegn lægra gjaldi. Það er nú komin fram fyrirspurn um þetta efni í háttv.Nd., og verður því þá svarað nánar, enda þá betur upplýst. Háttv. þingm. Ak. (M. K.) var að tala um fyrirkomulag landsverslunarinnar, og geta ummæli hans í sjálfu sjer verið góð og bending fyrir bjargráðanefndina, er hefir málið með höndum, en þau koma í bága við það, er bjargráðanefnd háttv.Nd. hefir ætlast til. Mjer hefir skilist svo, sem hún vildi, að sjerstök skrifstofa, laus við stjórnarráðið, annaðist útbýtinguna á vörum innanlands, en að stjórnarráðið annaðist innkaupin. Þar sem háttv. þingm. (M. K.) var að tala um það, að rjett væri að setja þriggja manna nefnd til að standa fyrir landsversluninni, þá verð jeg að skilja það sem hverja aðra bendingu til bjargráðanefndar. Jeg býst ekki við því, að landsverslunin verði eins og aðrar verslanir landsins. Það skyldi þá helst vera sykurverslunin. Jeg geri ráð fyrir því, að kaupmenn fái vörur, og ef ekki hindrast aðflutningar hingað frá Ameríku, þá stendur kaupmönnum þar opinn markaður. Eins og nú er þá er ekki öll sykurverslunin, ekki öll steinolíuverslunin og ekki öll mjölverslunin í höndum landsstjórnarinnar, og hlutverk landsverslunarinnar er það fyrst og fremst að sjá um, að nógar birgðir sjeu í landinu og að hvergi sje skortur. Að þessu er unnið, meðal annars með skýrslusöfnun, og jeg held, að skýrslurnar sjeu í sæmilegu lagi. Jeg held, að það sje ekki hægt að gera þá kröfu til landsstjórnarinnar, að hún sjái um nóga aðflutninga og vöru handa sjávarútveginum. Einhvern tíma hættir stríðið, og þá falla vörur í verði, og þá verður tap á þeim fyrir landsverslunina, og tjónið verður þeim mun meira sem birgðirnar eru meiri. Háttv. þingm. Ísaf. (M. T.) var að tala um skýrslu stjórnarinnar til bjargráðanefndarinnar, og um að hún væri ekki öllum kunn. Það er satt, en jeg var hálfvegis að vona, að skýrslan yrði prentuð svo að segja öll, og þá fá háttv. þingm. skýringu á ýmsum atriðum, sem þeir eru nú að spyrja um.

Magnús Torfason Jeg fór í fyrri ræðu minni ekki eins út í ýms atriði og jeg hefði ella gert, af því að hæstv. stjórn hafði ekki tíma nje tækifæri til að vera við. Það, sem jeg tók fram, voru engar árásir nje ádeilur á stjórnina, heldur fram komið sakir nauðsynja hjeraðs þess, sem jeg er þingmaður fyrir. Svo að jeg snúi mjer að hæstv. atvinnumálaráðherra, þá verð jeg að segja það, að hann reyndi yfirleitt ekkert til að svara því, sem var mergur málsins í ræðu minni, því, að landsstjórnin yrði að sjá um, að sjávarútvegur landsmanna færi ekki í kalda kol. Hann að eins drap á þetta, en hann svaraði því ekki að neinu leyti, og hið sama er að segja um hæstv. forsætisráðherra, en af orðum hans var helst að heyra, sem hann áliti, að sjávarútvegurinn yrði sjálfur að sjá sjer farborða. Í sambandi við það drap hann á, að landssjóður mundi tapa miklu á landsversluninni í lok ófriðarins, en um það er ilt að spá, ekki víst, að vörur falli jafnmikið eða jafnskjótt í verði og hann býst við. En jeg vil slá því föstu, að það, hvort landssjóður tapar í lok ófriðarins eða ekki, er ekkert aðalatriði, heldur er og verður aðalatriðið, að atvinnuvegir landsins eyðileggist ekki, því að þá er eyðilagður grundvöllurinn fyrir öllum tekjum landsins í framtíðinni. Jeg skal ekki fara út í ummæli hæstv. forsætisráðherra um saltið til Ísafjarðar; það hefir áður verið talað um það hjer í háttv. deild, og svaraði jeg því þá, er fram kom, en vegna þess, að hann var að tala um saltþörfina annarsstaðar, skal jeg taka það fram, að hún var ekki meiri en svo, að það átti að nota eitthvað af saltinu til þess að salta með kjöt nú í haust. Læt jeg þetta nægja hjer um. Í skipakaupum stjórnarinnar eru ýms atvik, er benda á það, að hún sje heldur seinfara, og þótt mjer sem þm. hafi verið fyrirmunað að sjá skýrslu þá, er stjórnin hefir gefið bjargráðanefndinni, þá hygg jeg, að jeg megi fullyrða, að hún sanni að svo sje. En svo er annað atvik, er bendir til, að stjórnin sje seinfara. 10. apríl þ. á. sendi bæjarstjórn Ísafjarðar stjórninni símskeyti um, að þar væri yfirvofandi saltleysi, og þessi saltbeiðni var endurnýjuð 4 sinnum í sama mánuðinum. Samt liðu yfir 100 dagar þar til Ísfirðingar fengu lítinn hluta af saltfarmi. Jeg er ekki að leggja neinn harðan dóm á stjórnina fyrir þetta, en jeg vil ekki heldur gefa landsstjórninni neina syndakvittun fyrir það. Þá sný jeg mjer að hinu atriðinu, um kaup á steinolíu þeirri, er Steinolíufjelagið flutti, en um það hefi jeg ekki fengið neitt svar. Það hefir verið reynt að svara því með því, að stjórnin hafi ekki tekið vörur af kaupmönnum, og ber þá líklega að skilja það svo, sem það sje stefna stjórnarinnar að taka ekki neinar vörur af kaupmönnum til almenningsnota, hversu sem á stendur. Þetta þykir mjer harla einkennilegt. Það vita allir, að stjórnir ytra gera það iðulega, þegar birgðir vantar, og það þarf ekki að fara lengra í því efni en til bræðra vorra Dana. Þeir taka hverja vörutegundina á fætur annari eignarnámi, og það er mikið millibil á milli þess að taka allar vörur allra kaupmanna eða að taka ekkert af þeim. - Stjórnin hefir og fulla heimild til að gera það, og í vetur var ýtt undir hana með að nota þetta vald sitt, og jeg held, að hjer hafi verið ástæða til þess, steinolíuvandræðin almenn, og hjer átti sá hlut að máli, sem landsstjórnin gat ekki borið neitt traust til að úthlutaði steinolíunni, svo að vel væri. Annars er erfitt fyrir mig að skilja það, hversu flöt stjórnin virðist hafa legið fyrir hinu svo nefnda íslenska Steinolíufjelagi, sem hún þarf ekki á nokkurn hátt að taka hið minsta tillit til, og mjer er óhætt að fullyrða, að landsmenn hefðu æskt þess, að stjórnin notaði þar harðar hendur. Stjórnin hefir látið það átölulaust, að Steinolíufjelagið hefir látið gæðinga sína fá olíu í stórum skömtum, en svo verður allur almenningur að fara bónarleið að því að fá olíu, og svo hefir stjórnin liðið það, að Steinolíufjelagið setur upp að stórum mun verðið á olíunni. Fyrst átti tunnan að kosta 67 kr., en áður en nokkurn varði er hún komin upp í 73 kr., og fyrir þessu er færð sú hlægilega ástæða, að Steinolíufjelagið hafi gleymt að reikna tunnuverðið! Þetta er ástæða, sem bágt er að trúa, að kaupmenn geti fengið sig til að bera fram, og allra síst eins verslunarvant fjelag og hjer er um að ræða. Eftir steinolíureglugerð þeirri, sem gefin var um þetta leyti, var hjeraðsvöldum gefinn rjettur til að taka olíuna, en það gátu þau ekki gert, nema að borga þeim, sem áttu hana, bæði það, sem hún kostaði og sæmilegan kaupmannsgróða að auki. Þau urðu því að knjekrjúpa kaupmönnum og gera við þá samninga. Afleiðingin af þessu varð sú, að steinolíutunnan, sem upphaflega kostaði hjer 67 kr., kostaði vestur á Ísafirði 92 kr. Að vísu var það nokkuð misjafnt, vegna þess, að það er misjafnt, hve mikið kaupmenn vilja vera þektir fyrir að taka af almenningi. Og til voru kaupmenn, sem seldu hana þar fyrir 85 kr. Jeg segi fyrir mitt leyti, að jeg á erfitt með að skilja, hvers vegna stjórnin fór svona að, og ljet Steinolíufjelagið leika svona á sig. Jeg hafði ímyndað mjer, að ástæðan hafi verið sú, að hún hafi trúað Steinolíufjelaginu ofvel, búist við, að það hagaði sjer eins og aðrir viðskiftamenn þess. En nú verð jeg, eftir ræðu hæstv. forsætisráðherra, að trúa því, að það sje bein stefna stjórnarinnar að taka enga vöru af kaupmönnum. Ef til vill er það ekki heldur neitt undarlegt, þar sem kaupmenn hafa átt tvo fulltrúa í stjórninni. Vald þeirra er líka sterkast hjer í Reykjavík, og eins og kunnugt er þá er kaupmannastjettin allra stjetta frekust aðgöngu og átti hægast með að liggja í eyrum stjórnarinnar. Nú þykist jeg vita, að hæstv. stjórn muni svara því, að misjafnar skoðanir sjeu á því, hve eftirlát hún hafi verið kaupmönnum, og svo mikið er víst, að í háttv.Nd. var henni láð það, að hún legði þá í einelti. En það er síður en svo, að ástæða sjé til þeirra ummæla. Það er alkunna, að það voru einmitt kaupmennirnir, sem drógu allan mátt úr atburðum fyrverandi stjórnar til að birgja landið að vörum. Og margt bendir til þess, að kaupmenn hafi líka dregið úr bjargráðatilraunum núverandi stjórnar. En út í þá sálma ætla jeg ekki að fara langt í þetta sinn. Yfirleitt verður því ekki neitað, að stjórnin hefir allmjög dregið taum kaupmanna og farið að þeirra ráðum. Er þar um stefnumun að ræða, sem hefir haft víðtæk áhrif á alla landsverslunina. Hún er vitanlega ekkert annað en samvinnufjelag allra landsmanna, og því var sjálfsagt að stjórna henni eftir þeim reglum, sem um samvinnuverslun gilda. En í þess stað byrjar þáverandi stjórn á því að fela verslunina uppalningi einhverrar örgustu einokunarverslunarinnar hjer á landi. Og var þar með stefnan mörkuð. En núverandi stjórn hefir ekki bætt úr skák. Hún átti völ á einum af bestu mönnum samvinnufjelaganna, forstjóra eins reyndasta kaupfjelagsins, í sína þjónustu, en af einhverjum óskiljanlegum ástæðum tók hún ekki því boði. Um það er jeg og sannfærður, að stjórnin hefir líka orðið af öðrum ágætum verkamanni, einmitt af því, að hún tók ekki því boði. Enginn vafi er á því, að þetta hefir orðið til stórskaða fyrir landsverslunina, og þó til enn meiri skaða fyrir samvinnufjelögin hjer á landi, og er það illa farið, því að annar fjelagsskapur hefir ekki orðið heillavænlegri fyrir þetta land. Ef hæstv. stjórn hefði snúið sjer í þá átt, hefði hún getað stuðst við þá reynslu og þekkingu, sem þar var fengin. En eigi þarf að lýsa því, hver styrkur samvinnufjelögunum hefði orðið að því að geta hagnýtt sjer reynslu landsverslunarinnar. Síðar hefðu samvinnufjelögin aftur grætt á þeirri reynslu, sem fæst við landsverslunina, og þetta þannig orðið til styrktar á báðar hliðar. Þessi orð mín á ekki að skilja svo, sem jeg sje andvígur innlendri kaupmannastjett. Jeg hefi áður í öðru sambandi fengið tækifæri til að lýsa skoðun minni í þeim efnum, og munu þau orð mín ekki bera neinn vott um kala til þeirrar stjettar. En jeg held því fram, að það hafi verið afaróheppilegt hjá hæstvirtri stjórn að ganga alveg fram hjá samvinnufjelagsskapnum. Jeg hefi minst á þetta sakir þess, að stutt var á samvinnustefnuna í háttv.Nd. Kaupmenn og kaupfjelög eiga að fá að þróast í friði og frjálsri samkepni. Og landsverslunin er ekki annað en samvinnukaupfjelag, sem á að starfa í frjálsri samkepni við kaupmenn og kaupfjelög. Þau orð hæstv. forsætisráðherra, að stjórnin sjái sjer ekki færar leiðir til þess að styðja og halda uppi sjávarútvegi landsins, gefa mjer ástæðu til þess að beina þeirri alvarlegu áskorun til hæstv. stjórnar, að hún grípi til þeirra ráða, sem duga mega, til þess að halda uppi atvinnuvegum landsins. Geri hún það ekki, bakar hún sjer ábyrgð, sem aldrei verður fyrirgefin. Þótt landssjóður verði skuldugur, þegar jeli því ljettir, sem nú fer yfir, þá mun hægt að bæta úr því, ef atvinnuvegirnir standa rjettum fótum. Jeg vil taka það fram, að orð mín ber að eins að skoða sem varnaðarorð, enda á stjórnin hjer vini í hverju horni. 

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hefi ekki mörgu að svara. Það náði ekki margt til mín af því, sem háttv.þm. Ísaf. (M. T.) sagði. Jeg vil að eins benda honum á, að hann hefir ekki tekið eftir því, sem jeg svaraði fyrirspurn hans um, hvað hefði verið gert til þess að útvega nauðsynjavörur fyrir sjávarútveginn. Jeg mintist á salt og olíu og gat þess, að gott útlit væri fyrir, að takast mætti að birgja landið að þeim vörum fyrir langan tíma. En eins og jeg sagði áður er ekki hægt að fullyrða neitt um það fyr en skipin, sem vörurnar flytja, eru komin inn á höfnina. Annars vil jeg benda á það, að það ætti vel við og gæti orðið til mikils stuðnings fyrir stjórnina, ef sjávarútvegsmenn og lögreglustjórar kæmu sjer saman um að senda ákveðnar pantanir til stjórnarinnar. Þá mundi síður hætta á, að stjórninni sæist yfir, hve nauðsynlegt væri að fá mikið af vörunum, og síður hætt við því, að hrúgað væri saman miklum birgðum, t. d. af kolum, án þess að hún vissi, hvort skipin hjeldu áfram að ganga eða ekki. Jeg býst við, að stjórnin mundi gera sitt til að fullnægja slíkum pöntunum, og ef hún beitir öllum kröftum sínum, þá ætti hún ekki að teljast ásökunarverð. Hitt sýnist nokkuð óeðlilegt, að stjórnin, ótilkvödd og stuðningslaust, eigi að geta sjer til um allar hugsanlegar þarfir og vera við því búin að fullnægja þeim út í ystu æsar, á hvaða tíma sem er, fyrirvaralaust, og án þess að vita, hvaða aðdráttaaðstöðu verslunarstjett landsins hefir. Slíkt væri eigi unt, nema með því móti, að landsstjórnin tæki að sjer algerlega einkasölu á helstu nauðsynjavörum. Til slíks kann að draga, ef vandræðin með vöruleyfi til innflutnings aukast stórkostlega. En enn sem komið er hefir ekki verið ástæða til þess, heldur hafa aðdrættir stjórnarinnar einkum miðað að því að útvega varaforða og fylla upp í þau skörð, sem orðið hafa hjá verslunarstjettinni, af eðlilegum ástæðum. Af þessu sjest það, meðal annars, hversu fáránleg fjarstæða það er, sem sumir virðast halda fram, að landsverslunin hafi haft þann tilgang að vinna á móti verslunarstjettinni á þessum vandræðatímum, þar sem hún hefir kostað kapps um að vinna með henni að því hlutverki, sem stjettin hafði á hendur tekist, en var nú ekki fær um að fullnægja, á þessum breyttu og erfiðu dögum. Hingað til hefir mest áhersla verið lögð á að draga vörur að landinu til brýnustu nauðsynja, en nú er vonandi, að skipakostur reynist svo góður, að hugsa megi frekar fyrir vörum þeim, sem nauðsynlegar eru til atvinnurekstrar, svo sem sjávarútvegs o. fl. Jeg skýrði ekki frá því áðan, hvernig stjórnin hugsaði sjer að koma vörunum út um land, en von hefi jeg um það, að nú rýmki svo um, að hægt verði að beita fleiri skipum til þess, ef skip þau, sem nú eru í Englandi, komast hingað slysalaust.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi ekki tekið þetta sem ákúrur til stjórnarinnar, hvorki orð háttv.þm. Ísaf. (M. T.) nje orð háttv.þm. Ak. (M. K.). En jeg verð að leyfa mjer að segja, að vandlifað sje fyrir stjórnina. Í háttv.Nd. er hún sökuð fyrir að hafa níðst á kaupmönnum, en hjer fyrir að hafa hossað þeim og í hávegum haft, og fyrir að hafa lagst á samvinnufjelögin. En hún hefir hvorugt gert, heldur reynt að þræða hinn gullna meðalveg og látið kaupmenn og kaupfjelög þróast í friði, eins og háttv.þm. Ísaf. (M. T.) komst fagurlega að orði. Þess vegna fær hún líka árásir frá báðum hliðum. Stjórnin hefir haft þá reglu að láta kaupmenn í friði og lofa þeim að draga að vörur eftir megni, og ekki viljað taka af þeim vörur. Þess vegna vildi hún ekki heldur taka hörðum höndum á Steinolíufjelaginu, því að hún leit svo á, að mikið riði á því, að það dragi að olíu sem mesta og sem fyrst. Að ákveða verð vörunnar heyrir verðlagsnefnd til. Jeg get ekki heldur fundið neinar sjerstakar ástæður til þess að taka olíuna nú. Olíuskortur er ekki tilfinnanlegur sem stendur og olíuskip stjórnarinnar er farið frá New-York, og mun þess ekki langt að bíða, svo að ekki lítur út fyrir nein vandræði með þá vöru fyrst um sinn. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að æskilegast hefði verið, að allir hefðu verið ánægðir með gerðir stjórnarinnar í verslunarsökum. Það er fagurlega mælt, en fáum mun hafa komið til hugar, að svo yrði; að minsta kosti hafði sjálf stjórnin engar vonir um það. Sami háttv.þm. (M. T.) benti á það, til sönnunar seinlæti stjórnarinnar, að Ísfirðingar hefðu pantað salt 10. apríl, en ekki fengið það fyr en eftir 100 daga. Slíks munu vera fleiri dæmi; að minsta kosti kemur það oft fyrir, að kaupmenn fá ekki pantanir sínar fyr en eftir mjög langan tíma. Aldrei voru það mín orð, að stjórnin vildi ekki styðja og styrkja atvinnuvegi landsins eftir besta megni, en hitt er annað mál, að hún getur ekki ábyrgst sjávarútveginum nægt salt og kol. Og vandi mun úr að ráða, ef það er satt, sem borist hefir til eyrna stjórninni, að útgerðarmenn mótorbáta muni telja sig neydda til að hætta útgerðinni, ef þeir fá ekki salt fyrir 150 kr. tonnið og olíu fyrir 50 kr. fatið. Jeg veit ekki, hversu þakklátir þeir mundu verða stjórninni, ef hún kaupir salt fyrir 300 kr. tonnið og olíu fyrir 100 kr. fatið, eða, með öðrum orðum, við svo háu verði, að ekki sje hægt að nota það. Jeg veit til þess, að útgerðarmenn hafa nú ekki viljað þessa vöru, þó að hægt hafi verið að fá hana með miklu lægra verði. Jeg held, að jeg þurfi ekki að svara þessu frekar. Jeg skal að eins taka það fram, að það er sjálfsögð skylda stjórnarinnar að reyna að útvega sjávarútveginum þessa vöru, ef hægt er, eins og stjórnin hefir reynt að undanförnu.

Magnús Kristjánsson Jeg verð að byrja á því að beina örfáum orðum til háttv.þm. Ísaf. (M. T.). Mjer fellur reyndar illa að þurfa þess, því að hann hefir að mörgu leyti verið á sömu skoðun og jeg og komið með margar góðar bendingar til stjórnarinnar. En þegar fram í ræðu hans kom, fór hann, því miður, að tala yfir sig. Jeg álít, að hann hafi eyðilagt nytina að nokkru leyti, eins og kallað er, svo að jeg viðhafi ekki stærri orð. Jeg skildi ekki háttv.þm. (M. T.), er hann komst inn á þá braut að tala um hlutdrægni stjórnarinnar gagnvart samvinnufjelögunum og kaupmönnum.  (M. T.: Jeg nefndi ekki hlutdrægni.)  Jeg held, að sá kafli ræðu hans hefði mátt falla niður. Jeg er sammála hæstv. stjórn um, að hún hafi reynt þar að sigla milli skers og báru, þó að sú leið sje vandfarin. Jeg mótmæli því, sem háttv.þm. (M. T.) sagði, að kaupmannastjettin hafi haft skaðleg áhrif á bjargráð landsins. Því að jeg þori að fullyrða, að hún hefir fram að þessu síðasta ári flutt um 9/10 af nauðsynjavörum til landsins, sem landsstjórnin hafði engin tæki til þess að afla. Jeg álít það að eins til þess að ala á illindum og úlfúð og metnaði, að gera upp á milli kaupmanna og samvinnufjelaganna. En það er víst steinolíusalan, sem leiddi háttv.þm. (M. T.) út á þessa braut. En því er nú svo varið, að það er víst í eðli hans að halda, að nú sje öll kaupmenska rekin í sama einokunarforminu og þegar selstöðuverslanirnar voru hjer á landi. En þetta er alveg ástæðulaus ímyndun, af hverju sem hún kann að vera sprottin. Því að það má með sanni segja, að nú er ekki ein einasta slík selstöðuverslun á landinu og ekki heldur á Ísafirði.  (M. T: Jeg mintist ekki á selstöðuverslun.)  Slíkt tal sem þetta er þess vegna alt út í bláinn. Þá vildi háttvirtur þm. (M. T.) víta landsstjórnina fyrir að hafa falið þeim manni forstöðu landsverslunarinnar, sem haft hefir hana á hendi að undanförnu. Slík ávítun finst mjer alveg ástæðulaus. Þetta er valinkunnur og vel þektur verslunarmaður og vanur að hafa á hendi verslunarstjórn. Og mjer virðist miklu fremur ástæða til að átelja stjórnina fyrir að hafa slept honum úr þjónustu sinni, ef hún gat á annað borð haldið honum. Jeg þarf ekki að beina fleirum orðum til háttv.þm. Ísaf. (M. T.), enda er hann dauður. (M. T.: Jeg fæ tækifæri til þess að minnast á þetta síðar)  . Þá skal jeg minnast fáeinum orðum á ástæðurnar, sem forsætisráðh. færði fyrir ráðstöfunum, sem jeg mintist á áðan, og þótti þá eigi hafa farið sem best úr hendi hjá hæstv. landsstjórn. Aðalástæða hans var sú, að ekki hefði verið gott að gefa ívilnun á farmgjaldinu, af því að þetta hefðu ekki verið landssjóðsvörur. Jú, þetta má nú auðvitað segja. En hinu má líka með sanni halda fram, að heppilegra hefði verið, að þær hefðu talist landssjóðsvörur. Það er rjett hjá hv.þm. Ísaf. (M. T.), að það kostaði menn talsvert fje, að fjelagið fjekk ótakmörkuð umráð yfir vörunum. Og jafnvel þótt jeg sje þeirrar skoðunar, að stjórnin eigi sem minst að blanda sjer í viðskifti og vöruflutninga kaupmanna, þá virtist athæfi fjelagsins svo vaxið í þessu efni, að ástæða hafi verið til að taka í taumana. Fjelagið bauð steinolíuna fyrir 67 kr. tunnuna, en eftir örstuttan tíma var tunnan seld á 73 kr. Það er þetta, sem, því miður, hefir haft óheppilegar afleiðingar. En um hitt, sem forsætisráðh. vildi halda fram, er það að segja, að mjer og öðrum er það líklega eins ljóst og stjórninni, hversu mikið það kostar að koma vörum kringum landið, en jeg hygg, að sanna megi, að ef ferðunum hefði haganlegar verið fyrir komið, hefði flutningsgjaldið eigi þurft að vera hærra en 10 kr. á tunnuna. Það er auðsætt, að ekki þýðir að vitna í þetta, þar eð skipið var látið koma við á fleiri höfnum og leggja þar upp vörur, sem það hafði flutt fyrir lægra gjald en olíuna. Ef skipið hefði að eins flutt olíuna og hraðað ferð sinni með hana, mundi vel mátt hafa komast af með 10 kr. gjald á tunnuna. Það sjá allir, að það er ekki heppilegt, að fluttar sjeu vörur þannig, að taka 100 kr. fyrir tonnið af sumum, en á sama tíma og með sama skipi 30-40 kr. af öðrum. Þar að auki er þess að gæta, að skipið tafðist vikutíma í þoku úti fyrir Reyðarfirði, sem er sjaldgæft á sumardegi. En sú töf verður líklega lögð á sameiginlegan kostnað skipsins. Jeg bið hæstv. stjórn að athuga þetta, áður en hún ákveður til fullnustu endurgreiðslu farmgjaldanna. Jeg held, að 5 kr. lækkun geti ekki dregið úr þeirri óánægju, sem orðið hefir af farmgjaldshækkuninni. Menn mundu ekki verða þolanlega ánægðir með minna en 10 kr. lækkun. Jeg þarf svo ekki að eyða fleirum orðum að þessu. Alt, sem jeg hefi tekið fram, sannar mál mitt, að ekki muni ástæðulaust að íhuga, hvort eigi megi koma landssjóðsversluninni í betra horf en verið hefir.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg held, að það sje ekki rjett, sem háttv. þingm. Ak. (M. K.) sagði, að Botnia hafi tafist vegna þoku. Hún tafðist um daginn á suðurleið í þoku fyrir utan Reyðarfjörð. Það getur komið til mála, að flutningsgjaldið verði lækkað um 5 kr., en ekki meira, án samþykkis þingsins. Nú er svo komið, að ekki er hægt að flytja vörur nema fyrir afarhátt gjald.

Magnús Torfason Jeg skal ekki svara háttv. þingm. Ak. (M. K.) að þessu sinni; jeg mun fá tækifæri til þess síðar. Í sambandi við ummæli hæstv. forsætisráðherra skal jeg geta þess, að það er ekki rjett, að ekki sje saltskortur við Ísafjarðardjúp. Sum skip hafa orðið að liggja inni vegna saltleysis, og margir bátar hafa ekki getað farið á flot, vegna þess, að þá hefir vantað salt í fiskinn; annars hefir stjórnin hingað til lifað á óveðrum, því að vestanlands hafa verið verri gæftir í sumar en menn muna dæmi til um þann tíma árs.

Framsm. (Hannes Hafstein) Það hefir verið svo lítill ágreiningur um þetta frv. hjer í deildinni, að jeg býst ekki við, að jeg þurfi langan tíma til þess að ræða þær breytingar, sem gerðar hafa verið á því í háttv.Nd. Meginþorri brtt. þeirra, sem samþ. voru hjer í háttv.Ed., hafa verið samþ. í Nd. Og vjer leggjum til, að hv. deild samþ. helstu breytingarnar, sem á frv. hafa orðið í Nd., sjerstaklega að slept sje tilvitnunum í gildandi lög, sem voru hingað og þangað í texta stjórnarfrv. Ástæðan til þess, að vjer nefndarmenn lögðum ekki til, að þessar breytingar yrðu gerðar á frv., þegar málið var til meðferðar hjer í deildinni, var sú, að vjer vildum komast af með að breyta svo litlu, sem oss fanst unt. En nú hefir háttv.Nd. felt þessar tilvitnanir burt, og viljum vjer ekki ráða háttv. deild til þess að taka þær upp aftur. Það er að eins eitt atriði, sem nefndina greinir á við háttv.Nd. Og það eru sjálf lögheitin í frv., t. d. lögræði fyrir lögráð, og önnur orð, sem standa í sambandi við það. Vjer höfum haft allan vilja á að samþ.brtt.háttv.Nd., til þess að þurfa ekki að ómaka deildina með þessum formsatriðum. En því betur sem vjer höfum rannsakað þessi atriði, og eftir að hafa ráðfært oss við góða sjerfræðinga í orðmyndun íslenskrar tungu, því sannfærðari höfum vjer orðið um það, að þær merkingar, sem Nd. vill leggja í endingarnar -ræði og -ráður, brjóta í bág við venjulega máltísku. Þess vegna höfum vjer stungið upp á, að sett verði aftur inn í frv. þau lögnefni, sem samþ. voru hjer í deildinni áður, t. d. lögráð, fjárráð o. s. frv. Fyrir þessu er gerð grein í nál., og vona jeg, að háttv. þingdm. hafi kynt sjer það. Ef breytingar Nd. verða samþ., mundu komast ýms mjög óviðkunnanleg orð inn í lagamálið, sem hætt er við, að aldrei verði hægt að fá Íslendinga til þess að sætta sig við. Enda skal jeg geta þess í þessu sambandi, að bæði í stjórnarfrv. og till.háttv. nefndar í Nd. virðist tilfinning fyrir rjettri málmyndun hafa leitt til þess, að þar er rjettilega notað, bæði í 3. gr., 5. gr. og víðar, orðið lögráðamaður, en ekki »lögræðismaður«, sem þó virðist sjálfsagt, ef samræmi hefði átt að halda, og á sama hátt í 11. gr. orðið »ráðamaður«, ekki ræðismaður, sem vænta hefði mátt. Háttv. Nd. hefir ekki hugsað út í afleiðingarnar, sem verða mundu af þessum orðmyndunum, enda mun hún hafa farið hjer að vilja einstakra manna og smávanist þessum heitum, uns hún fann ekki missmíðin á þeim. Loks skal jeg geta þess, að gleymst hefir að taka það fram í nál., að í 15. gr. á að standa hálfráða fyrir hálfráðir, og hálfráð fyrir hálfræði. Býst jeg við, að háttv. deild leyfi, með samþykki forseta, að þessu verði breytt í prentuninni.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson); Fyrir breytingum þeim, sem samvinnunefnd samgöngumálanna á þessu þingi vill að gerðar sjeu nú á símalögunum, eru færðar nokkrar ástæður í áliti hennar, á þgskj. 741, er jeg vænti að háttv. deildarmenn hafi fyrir sjer. Að fara að þylja þær upp hjer í salnum væri að eins til þess, að þær kæmu á tveim stöðum í Alþingistíðindunum, og finst mjer það ekki viðeigandi; og þar sem jeg hefi litlu við þær að bæta, verður ræða mín stutt. Nefndinni þótti rjett, að 4. gr. símalaganna yrði prentuð upp og inn í hana teknar breytingar þær, er á henni voru gerðar með lögunum frá 3. nóv. 1915, ásamt breytingum þeim á þessum ákvæðum, er hún leggur til að verði gerðar nú. Er það miklu hentugra fyrir þá, er nota vilja símalögin, að hafa ákvæðin um það, hverjir eigi að vera III. flokks símar, á einum stað. 5. gr. frv., eftir till. nefndarinnar, er nauðsynleg vegna viðbótar þeirrar, er nefndin leggur til í 1. gr. að komi við 2. gr. símalaganna frá 1913. Verði undantekningu þeirri, sem þar ræðir um, ekki bætt inn í 7. gr. símalaganna, væri eigi hægt að leggja neina III. flokks síma fyr en lokið væri lagningu þeirra tveggja I. flokks síma, er þar bætast við. Kröfur þjóðarinnar um það, að landssíminn greiði framvegis meira en hingað til af kostnaðinum við rekstur símastöðva, eru að verða háværari og háværari, enda lítur nefndin svo á, að þær sjeu á rökum bygðar. Hagur landssímans stendur, sem betur fer, með miklum blóma. Eftir síðasta landsreikningi, sem prentaður er - hann er fyrir árið 1915 - eru tekjur símans samtals .............................. kr, 316.524.07 Hins vegar nam símakostnaðurinn .... -152.927.57 Vextir af símaláni............................... - 12.999.99 og afborgun......................................... - 33.333.34 Útgjöld landssjóðs vegna símanna því alls.................................. kr. 199 260.90 Nettótekjur af símanum því........................................................ kr. 117.263.17 Hins vegar þótti nefndinni viðsjárvert að láta allan rekstrarkostnað símastöðva, annara en I. flokks A., hvíla á landssímanum, og fer því í till. sínum bil beggja, eins og grein sú, sem koma á í stað 9. gr. símalaganna frá 1913, ber með sjer. Með þessum ummælum leyfi jeg mjer, fyrir samvinnunefndarinnar hönd, að leggja til, að brtt. á þgskj. 741 verði samþyktar.

Kristinn Daníelsson Jeg stend ekki upp til að gera neinar athugasemdir við nál., en þó er það eitt atriði, sem jeg get ekki felt mig vel við; það er í 6. gr., stafl. c., hjá nefndinni, sem á að koma fyrir 9. gr. laganna frá 20. okt. 1913, þar sem undir stafl. c. er bætt við, að því er III. flokks stöðvar snertir, að kostnaðurinn sje »venjulega« greiddur að hálfu. Jeg felli mig ekki við þetta, og get, satt að segja, ekki áttað mig á ástæðunni til að láta það ekki vera altaf. Jeg er ekki að hafa á móti því um stöðvar, sem settar eru í þágu einstakra manna, en að því er snertir stöðvar, sem settar eru í þágu hreppa, þá finst mjer, að átt hefði að sleppa því, en hafa það fastákveðið. Landssíminn hefir altaf nokkrar tekjur af stöðvunum, og væri því rjettast, að hann greiddi fast tillag til þeirra. Jeg vildi, að nefndin vildi athuga þetta atriði til 3. umr.

Frsm.(Jóhannes Jóhannesson): Það eru tvær undantekningar frá þessari reglu. Önnur er sú, að landssíminn greiðir ekki neitt af rekstrarkostnaði þeirra stöðva, er gefa honum í árstekjur mjög lítið, t. a. m. innan við 10 krónur, eins og sumar stöðvar gera nú, eða þá minna en helming. Hin undantekningin er sú, að til eru stöðvar, sem einungis eru settar til eftirlits með símanum. Undantekningarnar voru tvær, og því ekki hægt að setja það sem algilda reglu, að landssjóður skyldi greiða helming rekstrarkostnaðar. Vegna þessa má orðið »venjulega« ekki missa sig; aðalreglan er ekki undantekningarlaus. Jeg skal líka geta þess, að jeg hefi talað við landssímastjórann um þetta atriði, og hefir hann mótmælt því algerlega, að það verði sett sem algild og undantekningarlaus regla, að landssíminn greiði helming rekstrarkostnaðar III. flokks stöðva.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Mjer skilst, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, hafi tekið allmiklum breytingum hjá háttv. samvinnunefnd. Enn fremur virðist mjer, þegar jeg ber nál. saman við álit nefndarinnar í Nd., að það sje miklu betra, einkum vegna þess, að álit nefndarinnar í Nd. er nokkuð orðhart, og að sumu leyti ekki neitt viðfeldið í garð landssímastjórans, fyrir sumar ráðstafanir hans, sem hann þó hefir gert í samráði við landsstjórnina, t. d. það, að kosti einstakra manna sje þröngvað með forgangshraðsamtölunum. Þetta er ekki rjett, af því að þau eru ekki leyfð, þegar III. flokks stöðvar eru inni. Það, sem hjer skiftir máli, er að einskorða hluttöku landssjóðs í rekstrarkostnaði stöðvanna, eftir því í hvaða flokki þær eru. Í sjálfu sjer ber honum að kosta allar eftirlitsstöðvar og I. og II. flokks skiftistöðvar, en nefndin gerir ekki þann greinarmun, sem nefndin í Nd. vildi gera í sínu áliti Hún leggur til, að III. flokks stöðvar fái styrk, án þess að sá styrkur sje jafnákveðinn og er um I. flokks stöðvar B. og II. flokks. Segi jeg þetta með tilliti til þess, sem háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) tók fram. Með því að kynna sjer mismuninn á tekjum stöðvanna kemur þessi munur ljóslega fram, og er því heppilegast, að samkomulags sje leitað um það milli sveitarstjórnanna og landssjóðs, hve mikið þessar stöðvar skuli styrktar af landssjóði. Verði slíks samkomulags eigi leitað, þá er hætt við, að þau sveitarfjelög, sem einhvern kostnað bera í þessa átt, reyni að færa sig lengra upp á skaftið. Og komi það á daginn, að þau hætti kann ske alveg að bera kostnaðinn, hygg jeg, að svo geti farið, að hann verði helst til þungur á landssjóði. Sveitarfjelög leitast ávalt við að ná sem bestum kostum hjá þeim, er um símalínurnar eiga að sjá. Jeg legg því til, að ekki sje lengra farið um III. flokks stöðvar en þegar er ákveðið.

Frsm. (Eggert Pálsson) Það er að eins af þeirri venju, að það er álitið viðkunnanlegra að mæla fáein orð með frv., að jeg stend upp. En annars liggur það í hlutarins eðli, að jeg hefi enga sjerþekkingu til að dæma um nauðsynina á kennaraembætti því, sem hjer er farið fram á að stofna, en það er hv. deild áður kunnugt, að rök hafa verið færð fyrir nauðsyn á kenslu í þessum fræðum, líffærameinfræði og sóttkveikjufræði, og í öðru lagi álít jeg, að það muni eigi geta talist óþarft að auka kenslukraftana við læknadeild Háskólans yfir höfuð. Eins og jeg sagði áður hafa verið færð rök fyrir nauðsyn þessa kennaraembættis, og hefir þingið sjálft viðurkent þessa þörf, með því að það hefir áður, í núgildandi fjárlögum, veitt sjerstaklega fje til að halda uppi kenslu í þessum greinum, og í fjárlagafrv., sem nú er fyrir þinginu, hefir háttv.Nd.samþ. sömu upphæð. Hjer er þess vegna ekki farið fram á neina fjáraukningu við það, sem áður hefir verið viðurkent að þyrfti í þessum efnum. Þetta frv. miðar til þess eins að setja nokkurskonar »stimpil« á þennan kennara, viðurkenna hann sem reglulegan kennara við Háskóla Íslands. Annað er það ekki, sem í því felst.