Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar efnahagsmál Íslendinga eru rædd, virðast menn of sjaldan gera sér nægilega ljóst, hversu skammt er síðan Íslendingar tóku sjálfir að stjórna efnahagsmálum sínum. Fjárhagsaðskilnaður Íslands og Danmerkur 1871 losaði efnahagskerfi Íslands ekki úr tengslum við efnahagskerfi Danmerkur. Svipuðu máli gegndi um heimastjórnina 1904. Þótt hún hafi markað mjög þýðingarmikið spor í baráttu þjóðarinnar fyrir stjórnarfarslegu sjálfstæði og efnahagslegum framförum, hélt Ísland áfram að vera hluti af efnahagskerfi Danmerkur. Löndin höfðu sameiginlega gulltryggða mynt, og engin sjálfstæð stjórn var á peninga- eða gengismálum. Tolla- og skattakerfið var að vísu aðgreint, en tollarnir voru eingöngu fjáröflunartollar, og stjórn fjármálanna beindist ekki að því að hafa almenn áhrif á efnahagsþróunina. Það var heimsstyrjöldin fyrri, sem mest áhrif hafði í þá átt að losa efnahagstengslin við Danmörku, og það var vegna ástands þess, sem hún skapaði, að Íslandsbanki var leystur frá þeirri skyldu að innleysa seðla sína með gulli 3. ágúst 1914. Var þá raunverulega tekinn hér upp pappírsmyntfótur, sem haldizt hefur siðan að stuttu tímabili frátöldu. Hér var um mjög þýðingarmikla breytingu að ræða og skapaði hún bæði skilyrði og nauðsyn á sjálfstæðri og öruggri stjórn peningamálanna. Það var þó varla von til þess, að menn áttuðu sig á þessu, enda varð sú raunin á, að hér hófst alvarleg verðbólga, er fyrst og fremst mátti rekja til lánsfjárþenslu Íslandsbanka. Þessi verðbólga olli síðan gengisfalli íslenzku krónunnar árin eftir styrjöldina. Þótt þetta gengisfall væri meira en gengisfall dönsku krónunnar, var sérstök gengisskráning íslenzku krónunnar ekki tekin upp fyrr en árið 1922. Þar með var íslenzka krónan orðin sjálfstæður gjaldeyrir og hin sérstöku tengsl efnahagskerfa Íslands og Danmerkur að mestu rofin. Stjórn íslenzkra efnahagsmála á sér því ekki að baki nema rúmlega 40 ára sögu. Það er ekki við því að búast, að sú stjórn hafi alltaf farið vel úr hendi. Engar stofnanir voru í fyrstu til. er farið gætu með þá stjórn, og engir menn innlendir, er reynslu hefðu á þessu sviði. Þar við bættist, að efnahagslíf landsins hefur á þessu tímabili orðið fyrir miklum utanaðkomandi truflunum vegna styrjalda, heimskreppu og mikilla breytinga á mörkuðum fyrir útflutningsafurðir landsmanna. Það hefur ekki gert stjórn efnahagsmálanna auðveldari. Á þessu sama tímabili hefur einnig orðið mikil lýðræðisleg bylting í félagsmálum á Íslandi. Samtök verkamanna og bænda og margs konar hagsmunasamtök önnur hafa vaxið úr grasi, og þjóðin öll hefur reynt að hagnýta sjálfstæði sitt, stjórnmálafrelsi og almennan kosningarrétt til þess að auka efnahagslegar framfarir og bæta lífskjör sín. Mig langar til þess að rifja hér upp í stuttu máli nokkur aðalatriði úr þessari stuttu sögu stjórnar Íslendinga á efnahagsmálum sínum. Mér virðist, að sú saga sýni nokkra einfalda og skýra drætti, er komi í ljós hvað eftir annað. Þær breytingar, sem nú er verið að gera í efnahagsmálum þjóðarinnar, ekki hvað sízt með því frv., sem hér liggur fyrir, verða þá fyrst skildar til hlítar, ef þær eru skoðaðar með þessa sögu í baksýn. Ég vil taka það fram, að það, sem ég segi hér, má ekki skilja sem sérstaka gagnrýni á nokkurn einstakan stjórnmálaflokk eða stjórnmálamann. Allir íslenzkir stjórnmálaflokkar og allir íslenzkir stjórnmálamenn, sem nú standa framarlega í flokkum sínum, hafa verið við þessa sögu riðnir að meira eða minna leyti. Það er ekki nema eðlilegt, að ákvarðanir um stjórn efnahagsmála líti öðruvísi út í ljósi þeirrar heildaryfirsýnar og þekkingar, sem nú er fyrir hendi, en þær gerðu, þegar þær voru teknar. Það, sem máli skiptir, er að læra af þeirri reynslu, sem fengizt hefur, en ekki hitt, hver ber meiri eða minni sök á því, sem miður hefur farið, eða eigi heiður skilið fyrir það, sem betur hefur tekizt. Íslenzkri efnahagsmálastjórn hefur ekki tekizt vel að ná því þýðingarmikla takmarki allrar efnahagsmálastjórnar að halda verðgildi gjaldmiðilsins stöðugu inn á við og út á við. Síðan 1922, þegar íslenzka krónan varð sjálfstæður gjaldeyrir, hefur gengi hennar verið fellt formlega 6 sinnum: árin 1922–24, 1931, 1939, 1949, 1950 og nú síðast í febrúarmánuði 1960. Af þessum gengisfellingum voru þó þær tvær, sem framkvæmdar voru árin 1931 og 1949, aðeins gerðar til þess að fylgjast með gengisfellingu í nágrannalöndum, og sú, sem framkvæmd var nú síðast, að miklu leyti formleg viðurkenning á síendurteknum gengisfellingum, er framkvæmdar höfðu verið allan áratuginn á undan. Allar hafa þessar gengisfellingar staðið í nánum tengslum við verðlagsþróun íslenzkra afurða erlendis og verðlagsþróun í landinu sjálfu. Verðfall á íslenzkum afurðum erlendis og innlend verðbólga, annað hvort eða hvort tveggja, hafa skapað misræmi á milli verðlags og kaupgjalds hér á landi og verðlags í viðskiptalöndum okkar. Af þessu hefur leitt, að innflutningur hefur orðið of mikill miðað við útflutning, halli hefur myndazt í greiðsluviðskiptunum og erlendar skuldir skapazt. Við þessari þróun hefur fyrst verið reynt að sporna með því að setja höft á innflutning og aðra gjaldeyrisnotkun. Þetta hefur komið í veg fyrir, að gjaldeyrisskortur leiddi til þess, að landið gæti ekki staðið við erlendar skuldbindingar sínar, þ.e. að til greiðsluþrots kæmi. Á hinn bóginn hafa höftin aldrei getað orðið sá varnargarður, er stæðist sívaxandi þunga innlendrar verðbólgu., og að lokum hefur orðið að lækka gengið, þótt reynt hafi verið í lengstu lög að komast hjá gengisfellingu eða fara í kringum hana. Eins og ég minntist á áðan, leiddu of mikil útlán Íslandsbanka til verðbólgu hér á landi í fyrri heimsstyrjöld og á fyrstu árunum þar á eftir. Að lokinni styrjöldinni kom síðan alvarlegt verðfall íslenzkra útflutningsafurða. Þetta hvort tveggja leiddi til greiðsluvandræða og mikilla erfiðleika í efnahagsmálum yfirleitt á árunum 1920–24. Í þetta skipti var ekki ákveðið að halda genginu óbreyttu, enda voru menn, eins og ég drap á áðan, ekki búnir að átta sig á, að íslenzka krónan væri í raun og veru orðinn sjálfstæður gjaldeyrir, sem hægt væri að setja fast gengi á. Hins vegar voru gerðar ráðstafanir til þess að reyna að stöðva hið sjálfkrafa gengisfall. Samkv. l. frá 8. marz 1920 var ríkisstj. heimilað að takmarka eða banna innflutning á óþarfavarningi, og var innflutningshöftum beitt til stuðnings krónunni fram til ársins 1924 ásamt gjaldeyrislántökum erlendis, tollahækkunum og lækkun ríkisútgjalda. Árið 1924 hefst eitt hið mesta góðæri, sem yfir þetta land hefur gengið. Stóð það fram til ársins 1929, og fór saman gott árferði innanlands og framúrskarandi góð viðskiptakjör út á við. Almenningur naut ávaxta þessa góðæris í lækkandi verðlagi innanlands, sem leiddi af gengishækkun þeirri, sem framkvæmd var árin 1924–26. Engra innflutningshafta var þörf á þessu skeiði. Árið 1929 hófst heimskreppan og með henni mikið verðfall íslenzkra útflutningsafurða. Jafnframt hafði mikil aukning verklegra framkvæmda innanlands veikt gjaldeyrisaðstöðu landsins. Erlendar innstæður bankanna eyddust og skuldir söfnuðust í staðinn. Gengisfellingin 1931 hlaut að verða áhrifalítil, þar sem þar var aðeins um það að ræða að fylgja falli sterlingspundsins gagnvart gulli. Í framhaldi af gengisfellingunni var því gripið til innflutnings- og gjaldeyrishafta á nýjan leik. Hinn 2. okt. 1931 var gefin út reglugerð, sem veitti Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands h/f einkarétt til þess að verzla með erlendan gjaldeyri og skyldaði útflytjendur til afhendingar erlends gjaldeyris á skráðu gengi. Og hinn 23. s.m. var gefin út reglugerð um innflutningshömlur á nokkrum vörutegundum. Enda þótt telja megi, að þessar tvær reglugerðir marki upphaf þess haftatímabils, sem síðan hefur staðið í nær 3 áratugi, var höftunum lítið beitt í fyrstu. Mikið verðfall á innfluttum vörum og samdráttur framkvæmda innanlands skapaði jafnvægi í greiðslujöfnuðinum, er gerði beitingu innflutningshafta að mestu óþarfa. Hallinn gagnvart útlöndum tók hins vegar að aukast, þegar frá leið, og kom þar þrennt til: versnandi aflabrögð, nýir erfiðleikar á útflutningsmörkuðum, þegar Spánverjar fara að draga úr saltfiskkaupum sínum 1934, og verðþensla innanlands, er stafaði af bankaútlánum umfram sparifjármyndun. Var þá mjög hert á höftunum, fyrst árið 1934 og siðan með setningu nýrra laga um gjaldeyris- og innflutningsverzlun í árslok 1937, þar sem ríkisstj. var heimilað að láta innflutningshömlur ná til allra vörutegunda og fastari skipan en áður var komið á gjaldeyrisverzlunina. Fram til 1939 var síðan innflutnings- og gjaldeyrishöftum beitt af alefli til þess að reyna að halda uppi gengi krónunnar og draga úr greiðsluhallanum við útlönd og erlendri skuldasöfnun. Þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir mjög góða síldveiði á þessum árum var svo komið vorið 1939, að óhjákvæmilegt var talið að lækka gengi krónunnar um 18%. Til þeirrar ráðstöfunar hefði þó að sjálfsögðu ekki verið gripið, ef menn þá hefðu gert sér ljóst, að heimsstyrjöld mundi skella á um haustið og hafa í för með sér gerbreytingu á viðskiptaaðstöðu landsins. Verðbólga styrjaldaráranna skapar að nýju misræmi milli verðlags hér á landi og í viðskiptalöndum okkar. Þetta hafði þó ekki í verulegum mæli áhrif á greiðslujöfnuðinn í bili vegna þess, hve styrjöldin torveldaði innflutning til landsins. En um leið og viðskiptasambönd opnuðust aftur að styrjöldinni lokinni, olli hin lága skráning erlends gjaldeyris í hlutfalli við verðlag og kaupmátt innanlands gífurlegri eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri, er innflutnings- og gjaldeyrishöft megnuðu ekki að stöðva. Á skömmum tíma eyddist hinn mikli gjaldeyrissjóður, er myndazt hafði á stríðsárunum. Þegar svo var komið árið 1947, var enn gripið til strangra gjaldeyris- og innflutningshafta og þar að auki í fyrsta sinn beinna fjárfestingarhafta. Verðlagseftirlit var stórlega eflt og skömmtun nauðsynja tekin upp, en henni hafði ekki áður verið beitt nema á stríðstímum. Þessari stefnu var haldið fram til ársins 1950 gegn sívaxandi erfiðleikum. Kom þar þrennt til: Viðskiptakjör landsins versnuðu mikið. Innlend peningaþensla, fyrst og fremst vegna halla á ríkisbúskapnum, skapaði síaukinn þrýsting á gjaldeyrisstöðu og verðlag, og skortur á innfluttum nauðsynjum dró úr framleiðsluafköstum. Á móti þessu komu svo aftur áhrif Marshallaðstoðarinnar, en án hennar hefði verið óhugsandi að halda þessari stefnu eins lengi og gert var. Vorið 1950 var breytt um stefnu. Gengi krónunnar var lækkað um 43% og gert ráð fyrir afnámi innflutningshafta og verðlagseftirlits að mjög verulegu leyti. Þetta var mesta breyt., sem framkvæmd hafði verið á stefnunni í efnahagsmálum um meir en tveggja áratuga skeið. Það er sérstaklega þýðingarmikið eimmitt nú að gera sér þess ljósa grein, hvers vegna þessi breyting leiddi ekki til þess árangurs, sem vænzt hafði verið, hvers vegna bátagjaldeyriskerfið var tekið upp innan árs, kerfið, er síðan leiddi til hins margbrotna yfirfærslu- og innflutningsgjaldakerfis, og hvers vegna gjaldeyris- og innflutningshöft voru aldrei afnumin að fullu og aukin á nýjan leik að fáum árum liðnum. Aflaleysi og versnandi verzlunarárferði af völdum Kóreustyrjaldarinnar gerðu það að verkum, að bátaútvegurinn gat ekki borið sig við hið nýja gengi. Verð- og kauphækkanir innanlands urðu einnig meiri en ráð hafði verið fyrir gert, og áttu áhrif Kóreustyrjaldarinnar einnig sinn þátt í því. Til þess að komast mætti hjá nýrri almennri gengislækkun, var bátagjaldeyriskerfið tekið upp. Svo virtist um skeið sem með þessari viðbót við gengislækkunina hefði náðst allgott jafnvægisástand, og svo hefði getað orðið, ef annað hefði ekki komið til: Sérfræðingar þeir, sem undirbjuggu gengislækkunina 1950, höfðu lagt á það mikla áherzlu, að tryggja yrði, að ekki ætti sér stað aukning bankaútlána umfram sparifjármyndun. Ljóst var, að þetta yrði því aðeins gert, að miklar breytingar væru gerðar á skipulagi og starfsemi bankanna. Þær breyt. voru hins vegar aldrei framkvæmdar, en aftur á móti voru haustið 1953 tekin upp sjálfvirk endurkaup Seðlabankans á afurðavíxlum landbúnaðarins, og hafa þau síðan aukið útlán Seðlabankans um allt að 50 millj. kr. á hverju einasta ári. Á árinu 7.954 voru hafnar fyrir atbeina ríkisins stórfelldar framkvæmdir innanlands, einkum raforkuframkvæmdir, og útlán aukin úr opinberum sjóðum. Fjár til þessara framkvæmda var að nokkru aflað með innlendum bankalánum og að nokkru með því að nota greiðsluafgang ríkissjóðs, sem hefði ekki veitt af að leggja til hliðar, til þess að hann mætti styrkja gjaldeyrisaðstöðuna. Þegar fram í sótti, stóðu þessar miklu framkvæmdir uppi févana, og hefur þeim undanfarin ár verið haldið áfram með notkun mótvirðisfjár erlendra gjaldeyrislána. Og mikil aukning bankaútlána, hinar miklu opinberu framkvæmdir, að ógleymdum mjög auknum framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli hrundu af stað öflugri verðbólguþróun innanlands, er hinar miklu kauphækkanir ársins 1955 juku síðan mjög. Þessi innlenda verðbólguþróun leiddi til þeirrar aukningar útflutningsbóta, yfirfærsluag innflutningsgjalda, sem framkvæmd var að heita mátti árlega síðari helming áratugsins, og að lokum til þeirrar almennu gengisfellingar, sem nýskeð hefur verið framkvæmd. Hin árlega aukning gjalda á innflutningi nægði þó ekki til þess að koma í veg fyrir mikinn greiðsluhalla út á við og sívaxandi erlendar skuldir. Gjaldeyris- og innflutningshöftum var beitt í sama skyni af vaxandi hörku, án þess að hinn tilætlaði árangur næðist. Aðalatriði þeirrar sögu íslenzkrar efnahagsmálastjórnar, sem ég hef nú rakið, eru þessi: 1) Ófullkomin stjórn peninga- og fjármála hefur hvað eftir annað leitt til innlendrar verðbólguþróunar. Ofþensla bankaútlána olli slíkri þróun í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar og á árunum þar á eftir, á árunum fyrir síðari heimsstyrjöld og nú síðast á sjötta áratug aldarinnar. Halli á ríkisbúskapnum olli ofþenslu á árunum 1947–50, og of miklar opinberar framkvæmdir veiktu gjaldeyrisstöðuna á árunum fyrir 1930. Enn hafa miklar opinberar framkvæmdir átt mikinn þátt í verðbólguþróun undanfarandi ára. Sigursæl barátta hinna öflugu verkalýðsfélaga fyrir mikilli hækkun grunnkaups ásamt tengslum kaups við verðlagsvísitölu hefur síðan hert á verðbólguþróuninni undanfarna tvo áratugi. 2) Reynt hefur verið í lengstu lög að komast hjá því að leiðrétta misræmi á milli innlends og erlends verðlags, þegar það hefur skapazt vegna verðfalls íslenzkra afurða erlendis eða verðbólgu innanlands. Í stað þess hefur hvað eftir annað verið gripið til gjaldeyris- eða innflutningshafta eða til þess að herða á þeim höftum, sem fyrir voru. Eðlilegt má telja, að þessi leið hafi verið reynd í fyrstu, ekki sízt þegar orsök erfiðleikanna var verðfall íslenzkra afurða, sem virtist ekki ósennilegt að stæði aðeins skamma hríð. Átti þetta sérstaklega við um árin eftir 1930 og árin eftir síðari heimsstyrjöldina, þegar flestar nágrannaþjóðanna beittu höftum í ríkum mæli. Hins vegar hefur það alltaf sýnt sig, að höft gátu ekki skapað jafnvægi í greiðsluviðskiptunum og gengisfelling reyndist óumflýjanleg, þegar til lengdar lét. 3) Hinn mikli dráttur, sem orðið hefur á því, að gengisskráning væri leiðrétt, hefur leitt til þess, að aukning framleiðslu og velmegunar hefur orðið minni en ella hefði getað orðið. Þessi dráttur átti sinn mikla þátt í því, að kreppan á árunum eftir 1930 varð hér svo miklu langærri og alvarlegri en í flestum nágrannalandanna. Togararnir hefðu ekki legið bundnir hálft árið, ef rétt gengisskráning hefði búið sjávarútveginum eðlileg starfsskilyrði á þessum árum. Aukning og endurnýjun fiskiskipaflotans hefði ekki heldur stöðvazt. Á árunum eftir heimsstyrjöldina síðari hefur ríkisvaldið yfirleitt getað komið í veg fyrir, að hin ranga gengisskráning leiddi til þess, að framleiðslutæki lægju ónotuð, en það hefur ekki getað komið í veg fyrir, að röng gengisskráning ásamt innflutningshöftum leiddi til óhagkvæmrar notkunar framleiðsluþátta og beindi fjárfestingunni inn á rangar brautir. Þar við bætist, að sá skortur rekstrarvara og framleiðslutækja og jafnvel neyzluvara, sem innflutningshöftin hafa skapað, hefur beinlínis dregið úr framleiðsluafköstum. Var þetta einkum áberandi á árunum 1947–49. Verðbólgan innanlands hefur einnig haft mikil áhrif í þá átt að beina fjárfestingunni inn á rangar brautir. Þær miklu efnahagslegu framfarir og sú aukna velmegun, sem átt hefur sér stað á Íslandi á þessari öld, eiga ekki rót sína að rekja til góðrar stjórnar efnahagsmála. Þær eiga rót sína að rekja til þess, að Íslendingar hafa lært að nota nýja framleiðslutækni til hagnýtingar auðlinda lands og sjávar. Hefði stjórn efnahagsmálanna verið betri en raun hefur verið á, hefðu framfarir getað orðið enn örari og aukning velmegunar enn meiri. 4) Mikið hefur skort á það, að samræmis væri gætt í hinum ýmsu þáttum stjórnar efnahagsmálanna. Hægri höndin virðist oft ekki hafa vitað, hvað sú vinstri gerði. Árangur ráðstafana á einu sviði hefur iðulega verið torveldaður eða verið eyðilagður með ráðstöfunum á öðru sviði. Þannig stuðlaði ofþensla bankaútlána á árunum fyrir 1939 mjög að því, að ekki reyndist mögulegt að halda genginu óbreyttu„ Hallinn á ríkisbúskapnum á árunum 1947–49 vann beint gegn þeirri verðhjöðnunarstefnu, sem þáverandi ríkisstjórn fylgdi. Aðgerðarleysið í bankamálunum og hin mikla aukning opinberra framkvæmda eftir 1953 gerði beinlínis ómögulegt, að það jafnvægisástand skapaðist, sem þá hafði verið aðalmarkmið gengisbreytingarinnar 1950. Og svo að tekið sé enn nýrra dæmi, þá gerði ónóg tekjuöflun til útflutningssjóðs og ríkissjóðs ómögulegt að halda til lengdar þeirri verðstöðvunarstefnu, sem vinstri stjórnin beitti sér fyrir á árunum 1956 og 1957. Þeir lærdómar um stjórn efnahagsmála á Íslandi, sem af þessari reynslu má draga, eru ljósir og einfaldir. Það er í fyrsta lagi ljóst, að umfram allt verður að koma í veg fyrir myndun innlendrar verðbólgu. Gæta verður þess, að bankaútlán séu ekki meiri en sparifjármyndun, að ríkisbúskapurinn sé hallalaus og fjárfesting í landinu ekki meiri en svarar innlendum sparnaði og erlendum framkvæmdalánum. Það er í öðru lagi ljóst, að hafi misræmi skapazt á milli innlends og erlends verðlags, hvort sem það stafar af því, að viðskiptakjör hafi breytzt eða þrátt fyrir allt hafi ekki tekizt að halda innlendri verðbólgu í skefjum, þá má leiðrétting misræmisins ekki dragast nema skamma hríð. Sú leiðrétting þarf ekki nauðsynlega að eiga sér stað með gengisbreytingu. Almenn niðurfærsla kaupgjalds kæmi einnig til greina, ef t.d. viðskiptakjörin hafa versnað, ag almenn kauphækkun, hafi þau batnað. Aðalatriðið er, að leiðréttingunni sé ekki skotið á frest. Reynslan hefur sýnt, að hún er óumflýjanleg fyrr eða síðar, en að drátturinn getur valdið miklu og sáru tjóni. Það er í þriðja lagi ljóst, hversu þýðingarmikið það er, að samræmis sé gætt í stjórn efnahagsmálanna, að aðgerðir í bankamálum séu í samræmi við aðgerðir í gengismálum og að stefnan í fjármálum brjóti ekki í bág við hina almennu efnahagsmálastefnu, svo að nefnd séu tvö hinna þýðingarmestu atriða. Það er skoðun mín, að sé þessara atriða gætt, geti þær aðgerðir í efnahagsmálum, sem nú er verið að hrinda í framkvæmd og þetta frv. er einn liður í, markað þáttaskil í efnahagsmálasögu Íslendinga. Þá skal ég víkja að þeim breytingum á gjaldeyris- og innflutningsmálum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Grundvallarstefna frv. er sú, að innflutningur og gjaldeyrisgreiðslur skuli vera frjálsar, nema annað sé sérstaklega ákveðið. Það er skoðun ríkisstj., að hið nýja gengi og sú stranga stjórn peninga- og fjármála, sem nú hefur verið tekin upp og ríkisstj. ætlar sér að framfylgja af fullri festu, geri almenn innflutnings- og gjaldeyrishöft óþörf. Þar með er ekki sagt, að hafta sé ekki þörf á vissum sviðum, og gefur frv. ríkisstj. heimild til þess að beita slíkum höftum. Nauðsyn innflutnings- og gjaldeyrishafta á vissum sviðum byggist fyrst og fremst á tvennu, hinum þýðingarmiklu viðskiptum Íslands, sem fram fara á jafnkeypisgrundvelli, og þeirri vantrú, sem búast má víð enn um langt skeið að verði á íslenzku krónunni vegna sífelldrar rýrnunar á verðmæti hennar um langt árabil undanfarið. Nálega einn þriðji hluti af utanríkisviðskiptum Íslendinga fer nú fram samkvæmt jafnkeypissamningum, sem aðallega eru við lönd í Austur-Evrópu. Hætta er á því, að innflutningur frá þessum löndum mundi dragast mikið saman, ef heimilt væri að flytja allar vörur inn frá hvaða landi sem væri. Stafar þetta ekki af því, að þessi lönd geti ekki verið samkeppnisfær um vöruverð, þó að þau hafi freistazt til þess að hækka verðlag á vörum sínum, þegar skortur á samkeppni hefur gert það mögulegt, alveg eins og við sjálfir höfum gert á þeim vörum, sem fluttar hafa verið til þessara landa. Ástæðan er miklu fremur sú, að mikið af þeim vörum, sem þessi lönd framleiða, eru óhentugri fyrir íslenzkar aðstæður en vörur framleiddar annars staðar, að gæði þeirra eru einatt minni og gerð þeirra er íslenzkum neytendum síður að skapi en gerð vara frá öðrum löndum. Minnki innflutningur frá þessum löndum, hlýtur útflutningur til þeirra að dragast saman að sama skapi og fyrir þann útflutning allan er ekki hægt í skyndi að finna viðunandi markaði. Af þessum ástæðum er það ætlun ríkisstj. að halda innflutningshöftum á öllum þeim vörutegundum, sem mestu máli skipta í viðskiptunum við jafnkeypislöndin og mögulegt má telja að flytja þaðan með góðu móti. Þessar vörur munu taldar í sérstakri reglugerð, sem gefin yrði út skv. 1. gr. frv. Undirbúningi þessarar reglugerðar er að mestu lokið. Nefnd sérfróðra manna hefur unnið að þessum undirbúningi á vegum viðskmrn. Till. n. hafa verið sendar samtökum innflytjenda, útflytjenda, kaupmanna og iðnrekenda, og frá þeim samtökum hafa komið till. og athugasemdir. Innflutningsskrifstofan hefur svo að sjálfsögðu verið með í ráðum um þessi efni. Ríkisstj. hefur svo sjálf athugað till. n. og þær aðrar till. og athugasemdir, sem fram hafa komið. Gera má ráð fyrir, að um 40% af heildarinnflutningnum muni verða háð leyfum, en 60% frjáls frá öllum löndum, og er þá miðað við innflutning ársins 1958, eins og einnig mun gert í þeim tölum, sem hér fara á eftir. Skiptingin verður þó mjög misjöfn eftir viðskiptasvæðum. Um 83% af innflutningi í frjálsum gjaldeyri verður frjáls, en um 87% af innflutningnum frá jafnkeypislöndunum háð leyfum. Allmikill mismunur hlýtur þó í þessu efni að verða á milli einstakra jafnkeypislanda eftir því, hvers eðlis útflutningsvörur þeirra eru. Hlutfallstalan verður óhjákvæmilega hærri fyrir þau jafnkeypislönd, sem flytja hingað fáar vörutegundir í miklu magni, en lægri fyrir þau, sem flytja hingað margar vörutegundir, ýmsar þeirra í litlu magni. Þannig er gert ráð fyrir, að 99% af innflutningi frá Sovétríkjunum verði háð leyfum, en um 72% af samanlögðum innflutningi frá öðrum jafnkeypislöndum. Þá skal ég gera nokkra grein fyrir því, hvaða vöruflokkar verða háðir leyfum. Er þá fyrst að telja kartöflur, mjölvörur og sykur, þungavöru alls konar, svo sem kol, olíu, járn, stál og timbur, enn fremur krossvið og hvers konar veggplötur. Vefnaðarvörur úr baðmull verða yfirleitt háðar leyfum, enda er hér um að ræða einn þýðingarmesta vöruflokkinn í viðskiptunum við jafnkeypislöndin, enn fremur sokkar úr gerviþráðum og gólfábreiður. Sömuleiðis er gert ráð fyrir, að gúmmískófatnaður og hjólbarðar verði háðir leyfum, einnig búsáhöld úr leir og gleri og rúðugler. Járn- og trésmíðavélar, sem fluttar hafa verið inn frá jafnkeypislöndunum með góðum árangri, verða háðar leyfum, enn fremur ritvélar, rafmagnsmótarar, rafmagnsgeymar og spennar og jarðstrengur. Þá verða bifreiðar háðar leyfum að undanteknum vörubifreiðum, langferðabifreiðum og strætisvögnum. Á undanförnum árum hafa hér verið í gildi tveir frílistar. Hefur annar gilt fyrir öll lönd, en hinn fyrir jafnkeypislöndin. Þessir frílistar hafa ekki verið raunhæfir lengst af. Hefur þar hvort tveggja komið til, að bankarnir hafa ekki getað gefið út greiðsluheimildir, eftir því sem um hefur verið beðið, og eins hitt, að innflutningur allmargra vörutegunda á almennum frílista hefur í reynd verið bundinn við jafnkeypislöndin. Hin nýja skipan mun því geta haft í för með sér breytingar fyrir margar þær vörur, sem áður voru á almennum frílista og verða áfram, ekki síður en fyrir hinar, sem nú flytjast milli lista. Mér þykir þó rétt að gera sérstaka grein fyrir því, hvaða vörur það eru helztar, sem nú verða frjálsar frá öllum löndum, en voru áður háðar leyfum eða frílista frá jafnkeypislöndum. Vörurnar eru taldar upp í þeirri röð, sem þær koma fyrir í tollskránni: Málning, handsápa og raksápa, björgunarbátar, ýmiss konar smíðavörur, sima- og raflagnastaurar, smíðatól og handverkfæri, dagblaðapappír og ýmiss konar annar pappír, þó ekki skrifpappír, pappírspokar, vefnaðarvörur úr ull, laufaborðar og leggingar, ýmiss konar tilbúinn karlmannafatnaður, skófatnaður úr leðri, reiknivélar, saumavélar, hvers konar vélar til iðnaðar og framleiðslu að undanteknum járn- og trésmíðavélum, raflagningaefni, ljósaperur, vörubifreiðar, langferðabifreiðar og strætisvagnar, sjúkrabifreiðar, slökkvibifreiðar og kranabifreiðar, skip og bátar, flugvélar og hlutar til þeirra, hljóðfæri, ljósmyndavélar og hlutar til þeirra. Það hefur frá upphafi verið ljóst, að gefa verði þeim íslenzkum iðnaði, sem mest á í húfi vegna aukinnar samkeppni, sem af þessum breytingum í viðskiptamálum hlýzt, nokkurt svigrúm til þess að búa sig undir þá samkeppni. Í samráði við iðnmrn. og samtök iðnrekenda hafa því verið valdar nokkrar vörur á hinum almenna frílista, og verða þær á sérstökum frílista, sem gengur í gildi 6 mánuðum síðar en almenni frílistinn. Endanlega hefur ekki verið gengið frá þessum lista, en á honum munu verða tiltölulega fáar vörur, að innflutningsverðmæti ekki meira en 20 millj. kr. í hæsta lagi. Ein helzta þessara vörutegunda er leðurskófatnaður. Enda þótt innflutningur frá jafnkeypislöndunum verði að mestu háður leyfum, eins og ég hef gert grein fyrir, mun ekki verða um neina úthlutun leyfa að ræða til þessara landa. Leyfi fyrir innflutningi frá þeim munu gefin út viðstöðulaust, og verður innflutningur frá þeim því ekki takmarkaður, þó að hann sé háður leyfum. Úthlutun innflutningsleyfa mun því aðeins þurfa að eiga sér stað fyrir viðbótarinnflutningi frá frjálsgjaldeyrislöndum á ýmsum þeirra vörutegunda, sem fyrst og fremst eru fluttar inn frá jafnkeypislöndum. Slíkur viðbótarinnflutningur er nauðsynlegur vegna sérstakra gæðaflokka og sérvara, sem eru ekki fáanlegar frá jafnkeypislöndum. Gert er ráð fyrir, að þessi innflutningur muni nema rúmlega 10% af heildarinnflutningi til landsins. Ætlunin er, að þessi úthlutun fari fram með þeim hætti, sem á erlendu máli er kenndur við „Glóbalkvóta“. Í upphafi árs er ákveðið, hve mikilli upphæð muni úthlutað fyrir hverja vörutegund á árinu, og það auglýst. Jafnframt er ákveðið, að leyfin gildi jafnt fyrir öll lönd, nema þau, sem verzlað er við á jafnkeypisgrundvelli, og leyfin muni gefin út í tilteknum áföngum yfir árið, t.d. á fjögurra mánaða fresti. Skipting þessara „glóbalkvóta“ milli innflytjenda er svo ákveðin eftir sérstökum reglum og þá oftast miðuð við fyrri innflutning á tilteknu tímabili. Það er ljóst, að sú úthlutun innflutningsleyfa, sem hér um ræðir, er ekki svo viðamikil, að sérstök stofnun þurfi að annast hana. Gerir því frv. ráð fyrir því, að innflutningsskrifstofan verði lögð niður, en viðskiptabankar þeir, sem kaupa og selja gjaldeyri, taki úthlutun leyfa að sér samkv. reglum, sem ríkisstj. setur, og mun viðskmrn. fylgjast nákvæmlega með úthlutuninni. Mun þetta fyrirkomulag gera alla framkvæmd innflutningsmála stórum einfaldari og ódýrari en verið hefur. Að því er snertir gjaldeyrisgreiðslur fyrir annað en vöruinnflutning, er það einnig grundvallarstefna þessa frv., að þær greiðslur skuli frjálsar. Á hinn bóginn verður að horfast í augu við þá staðreynd, að verðrýrnun krónunnar innanlands um langt árabil og þær mörgu gengisfellingar, sem af þeirri verðrýrnun hefur leitt, hafa skapað rótgróna vantrú á íslenzku krónunni utanlands og innan. Gjaldeyrishöft undanfarinna áratuga hafa ekki getað komið í veg fyrir, að þessi vantrú leiddi til fjárflótta, en þau hafa getað haldið þeim fjárflótta í verulegum skefjum, og sama hlutverki verða þau að gegna enn um skeið. Úthlutun leyfa fyrir gjaldeyrisgreiðslum til annars en innflutnings mun einnig falin viðskiptabönkunum, en leitazt mun við að gera þá úthlutun eins sjálfvirka og framast er kostur. Nú munu menn spyrja, hvaða ástæða sé til þess að ætla, að það afnám gjaldeyris- og innflutningshafta, sem nú er gert ráð fyrir, reynist raunhæfara í framkvæmd en það, sem boðað var fyrir 10 árum. Er ekki sennilegt, að höftin muni enn sem fyrr lífseigari en góðar fyrirætlanir stjórnarvalda? Það er von, að þessi spurning sé mönnum ofarlega í huga, og ég mun leitast við að svara henni skýrt og afdráttarlaust. Ég held, að svarið sé fólgið í þeim einföldu lærdómum, sem draga má af reynslu sjálfra okkar. Takist að forðast innlenda verðbólgumyndun og sé misræmi á milli innlends og erlends verðlags leiðrétt tímanlega, þarf ekki að grípa til hafta eða viðhalda þeim. En þá má spyrja: Hvaða líkur eru til þess, að komizt verði hjá innlendri verðbólgumyndun og að misræmi á milli innlends og erlends verðlags sé leiðrétt í tíma? Það er ekki komið undir neinu öðru en því, hversu ákveðnum og einbeittum tökum stjórnarvöldin taka efnahagsmálin á hverjum tíma og hvers stuðnings þau njóta frá almenningi í því efni. Það er fastur ásetningur núverandi ríkisstj. að taka efnahagsmálin þeim tökum, sem til þarf, til þess að gjaldeyris- og innflutningshöft þurfi ekki að auka á nýjan leik. Til þess að ná þeim árangri hafa í fyrsta skipti í efnahagsmálasögu þjóðarinnar verið gerðar róttækar ráðstafanir til þess að hindra ofþenslu bankalána. Fjárlög hafa verið afgreidd hallalaus, og komið hefur verið í veg fyrir, að opinberar framkvæmdir utan fjárlaga valdi ofþenslu. Það er von ríkisstj., að samtök launþega skilji til fulls nauðsyn þess, að engar kauphækkanir eigi sér stað fyrst um sinn og þegar frá líður aðeins að sama skapi og framleiðsluafköst aukast. Til þess standa einnig vonir, að markaðir fyrir íslenzkar útflutningsafurðir muni yfirleitt haldast góðir þrátt fyrir þá erfiðleika, sem verðfall fiskimjöls hefur skapað undanfarna mánuði. Fari svo þrátt fyrir allt, að slíkt misræmi skapist á milli innlends og erlends verðlags, sem á undanförnum áratugum hefur leitt til beitingar gjaldeyris- og innflutningshafta, er það fastur ásetningur ríkisstj. að skjóta ekki á frest þeim ráðstöfunum, sem reynslan hefur svo ljóslega sýnt að nauðsynlegar eru. En til þess að reka þjóðarbúskapinn án gjaldeyris- og innflutningshafta þarf meira en að skapa jafnvægisástand í efnahagsmálum. Það þarf einnig verulegan gjaldeyrisvarasjóð, sem Ísland fram að þessu hefur aldrei átt nema í lok síðustu heimsstyrjaldar. Lítill vafi er á því, að miklu lengra hefði verið gengið í því að gera innflutning frjálsan eftir gengislækkunina 1950, ef slíkur varasjóður hefði þá verið fyrir hendi. Eins og kunnugt er, hefur í sambandi við efnahagsráðstafanirnar nú slíks varasjóðs verið aflað með aukningu á svonefndum kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og yfirdráttarláni hjá Evrópusjóðnum. Samtals nemur það fé, sem þannig er hægt að nota um takmarkaðan tíma til að mæta árstíðasveiflum á innflutningi og þeirri innflutningsaukningu, sem í bráð leiðir af auknu verzlunarfrelsi, 20 millj. dollara, eins og kunnugt er. Hluti af þessu fé eða tæpar 8 millj. dollara, hefur nú verið notaður í bili til að greiða yfirdráttarskuldir íslenzkra banka við erlenda banka, sem eins og kunnugt er voru óvenjumiklar um síðustu áramót. Yfirdráttarheimildir bankanna standa þó áfram, þannig að nota má þær á nýjan leik, þegar nauðsyn krefur. Það var skoðun ríkisstj. og þeirra alþjóðastofnana, sem hér áttu hlut að máli, að 20 millj. dollara gjaldeyrisvarasjóður mundi nægja til þess að mæta árstíðasveiflum og þeirri tímabundnu aukningu innflutnings, sem leiðir af afnámi innflutningshaftanna. Ekkert það hefur komið fram, er bendi til þess, að þessi skoðun sé ekki á rökum reist. Fari hins vegar svo, að gjaldeyrisvarasjóðurinn reynist ekki nægilega mikill, mun ríkisstj. tafarlaust gera ráðstafanir til þess, að hann fáist aukinn. Þá skal ég víkja að öðrum þýðingarmiklum breyt., sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Samkvæmt frv. á að afnema þær hömlur, sem verið hafa á fjárfestingu og innflutningsskrifstofan hefur farið með undanfarin ár. Aftur á móti er gert ráð fyrir, að söfnun upplýsinga um fjárfestingu sé aukin og einnig látin ná til fyrirætlana um fjárfestingu. Hömlur voru settar á fjárfestingu hér á landi eins og í mörgum öðrum löndum álfunnar skömmu eftir lok styrjaldarinnar. Voru þær hömlur settar á til þess að reyna að tryggja það, að sú fjárfesting, sem mest áríðandi var talin vegna endurbyggingar eftir styrjöldina, sæti fyrir annarri fjárfestingu, og til þess að reyna að halda heildarupphæð fjárfestingarinnar innan hæfilegra marka. Talið var nauðsynlegt að nota beinar aðgerðir til að hafa áhrif á heildarupphæð fjárfestingarinnar vegna þess mikla peningamagns, sem í lok styrjaldarinnar var í höndum einstaklinga og fyrirtækja og gerði það að verkum, að hægt var að ráðast í fjárfestingarframkvæmdir án notkunar lánsfjár. Reynsla okkar af fjárfestingarhöftunum hefur um margt verið svipuð og af innflutningshöftunum. Hún sýnir, að í bili er hægt með slíkum aðgerðum að hafa hemil á heildarfjárfestingunni, en það er ekki hægt til lengdar, nema því aðeins að peninga- og fjármál þjóðarinnar séu undir öruggri stjórn. Sé peninga- og fjármálunum hins vegar rétt stjórnað, er óþarfi að halda fjárfestingunni niðri með beinum aðgerðum: Fyrst eftir að fjárfestingarhöftum var komið hér á, á árunum 1947 og 1948, var þeim beitt af hörku, og þau höfðu talsverð áhrif í þá átt að draga úr heildarfjárfestingu. Vaxandi peningaþensla skapaði hins vegar síaukinn þrýsting á fjárfestingarhöftin. Fyrir þeim þrýstingi var svo látið undan eftir tiltölulega skamma hríð, alveg eins og innflutningsyfirvöld hafa ætið eftir nokkra hríð látið undan þrýstingi vaxandi eftirspurnar. Árið 1953 var sú þróun, sem orðið hafði árin á undan, formlega viðurkennd og mjög úr höftunum dregið. Bygging íbúðarhúsa, útihúsa í sveitum og framleiðslufyrirtækja í sjávarútvegi var að heita mátti algerlega undanþegin hvers konar hömlum. Óhætt mun að fullyrða, að síðan þessi breyting var gerð og raunar talsverðan tíma þar áður hafi hin beina fjárfestingarstjórn engin áhrif haft á heildarfjárfestinguna í landinu. Hvaða áhrif hefur þá stjórnin getað haft á það, í hvaða átt fjárfestingin hefur beinzt? Þau áhrif hafa tvímælalaust verið nokkur, en þó að verulegu leyti önnur en ætlazt hafði verið til og að mörgu leyti óheppileg frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Engin hliðstæð stofnun í nokkru lýðræðislandi mun hafa haft jafnmikil völd til þess að hafa áhrif á fjárfestinguna og fjárhagsráð hafði á sínum tíma. Það vald var þó aldrei reynt að nota til að beina fjárfestingunni á skipulagðan hátt inn á sem hagkvæmastar brautir. Afskipti fjárhagsráðs af íbúðarhúsabyggingum leiddu til þess, að byggingar fjölbýlishúsa stöðvuðust með öllu, og um margra ára skeið voru því nær eingöngu reist lítil einbýlishús. Það var fyrst eftir að fjárfestingarhömlur á byggingu íbúðarhúsa höfðu verið afnumdar, að hagkvæmar stórbyggingar gátu rutt sér til rúms. Á undanförnum árum hafa fjárfestingarhömlurnar fyrst og fremst orðið til þess að koma í veg fyrir byggingu verzlunar- og skrifstofuhúsnæðis í Reykjavík. Þetta hefur orðið til þess, að gömul íbúðarhús hafa með ærnum tilkostnaði verið tekin til notkunar fyrir verzlanir og skrifstofur. Á því getur ekki leikið vafi, að fjárfesting hér á landi hefur á undanförnum árum að verulegu leyti beinzt inn á alrangar brautir, og fjöldi fjárfestingarframkvæmda hefur verið stórlega misheppnaður, enda bendir samanburður á fjárfestingu og vexti þjóðartekna á Íslandi og í öðrum löndum eindregið til þess, að Íslendingar hafi borið minna úr býtum af sinni fjárfestingu í aukinni þjóðarframleiðslu en flestar þjóðir aðrar. Enginn vafi er á því, að strangara val fjárfestingarframkvæmdanna og betri skipulagning þeirra hefði mikið getað bætt úr þessum göllum. En hitt verður einnig að gera sér ljóst, að sú beina fjárfestingarstjórn, sem hér hefur verið við lýði í tæp 13 ár, hefur aldrei getað gegnt þessu hlutverki, enda aldrei verið til þess ætlazt. Ég er þeirrar skoðunar, að því hlutverki beri að gegna, en til þess verði að finna aðrar leiðir en þær, sem farnar hafa veríð fram að þessu. Það er auðvelt í landi, þar sem jafnmikill hluti fjárfestingarinnar er annaðhvort beinlínis í höndum opinberra aðila eða studdur af þeim á einhvern máta. Í þessum efnum er því aðalábyrgðin á herðum stjórnmálaflokkanna og Alþingis. Heilbrigð afstaða þessara aðila getur tryggt, að hin opinbera fjárfesting sé fólgin í vel völdum og stranglega skipulögðum framkvæmdum undir stjórn embættismanna ríkisstj., en ekki illa völdum og flausturslega undirbúnum framkvæmdum, sem stjórnmála- eða héraðahagsmunir hafa óeðlilega mikil áhrif á og því eru ekki sem hagkvæmastar frá þjóðhagslegu sjónarmiði. En skynsamleg stjórn á fjárfestingu hins opinbera á að vera undanfari heilbrigðrar íhlutunar um fjárfestingu annarra aðila í þjóðfélaginu. Þetta frv. gerir ráð fyrir aukinni upplýsingasöfnun um fjárfestingu, er einnig nái til fjárfestingarfyrirætlana. Það er von mín, að þetta geti orðið skref í áttina til skynsamlegri vinnubragða í fjárfestingarmálunum en áður hafa tíðkazt. Þá gefur það ríkisstj. einnig nýtt og þýðingarmikið vald í fjárfestingarmálum, að þetta frv. gerir ráð fyrir, að framvegis þurfi leyfi ríkisstj. til að semja um erlend lán til lengri tíma en eins árs. Áður þurftu aðeins opinberir aðilar á slíku leyfi að halda, en því lagaákvæði hefur þó raunar aldrei verið framfylgt. Það er ljóst, að óhjákvæmilegt er, að ríkisstj. geti haft á því fullt vald, hvaða skuldbindingar um greiðslu erlendis fram í tímann hérlendir aðilar taka á sig. Það er einnig ljóst, að nauðsynlegt er, að notkurt erlends fjár beinist að hagnýtum verkefnum, sem með gjaldeyrissköpun eða gjaldeyrissparnaði gera endurgreiðslu lánsfjárins mögulega. Til þess er ætlazt með þessu ákvæði frv., að ríkisstj. sjái til þess hvors tveggja, að erlend skuldasöfnun haldist innan hæfilegra takmarka og að erlent lánsfé verði notað á þann hátt, sem þjóðarbúskapnum er að mestu gagni. Áður en ég lýk máli mínu, þykir mér rétt að gera nokkra grein fyrir því, hvernig þær aðgerðir í gjaldeyris- og innflutningsmálum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, koma heim við grundvallarskoðanir jafnaðarmanna. Því hefur verið haldið fram, að með því að standa að slíkum aðgerðum, væri Alþfl. að hverfa frá þeim meginsjónarmiðum í efnahagsmálum, sem hann hefur fylgt, og snúast til hægrisinnaðrar stefnu. Það er skoðun mín, að þetta sé byggt á misskilningi, bæði á eðli þessara ráðstafana og skoðunum jafnaðarmanna. Það er einn af hornsteinum þeirra skoðana um þjóðfélagsmál, sem Alþfl. aðhyllist, skoðana lýðræðisjafnaðarstefnunnar, að því aðeins sé hægt að tryggja næga atvinnu og öra framleiðsluaukningu, að ríkisvaldið stuðli að því með markvíssum aðgerðum. Atvinnurekstur ríkisins eða afskipti þess af atvinnurekstri annarra eiga þó aldrei að ganga lengra en þarf, til þess að þessi markmið náist, og aldrei svo langt, að frelsi einstaklingsins sé hætta búin. Ríkið á að þjóna manninum, maðurinn ekki ríkinu. Ríkisvaldið á að vera ábyrgt fyrir því, að ekki komi til atvinnuleysis og að náttúruauðlindir séu hagnýttar með hagkvæmum hætti. Það á einnig að koma á og viðhalda félagslegu jafnvægi í þjóðfélaginu og tryggja það, að einstaklingar og félög misnoti ekki auð og aðstöðu. Til þess að ríkið geti valdið þessum verkefnum, þurfa opinberir aðilar sumpart að hafa bein yfirráð yfir nokkrum hluta atvinnulífsins og fjárfestingarinnar, og sumpart þarf ríkið sjálft að hafa aðstöðu til þess að geta ráðið vissum atriðum í efnahagskerfinu, svo sem gjaldeyrisgengi, heildarútlánum banka og vöxtum. Sé stefna launþegasamtaka í launamálum og verðlagning þeirra innlendra afurða, sem lýtur sérstökum reglum, svo sem hér á landi á við um landbúnaðarafurðir, í samræmi við þá stefnu, sem ríkisvaldið fylgir, hefur það með þessu móti aðstöðu til þess að tryggja fulla atvinnu, stöðugt verðlag, styðja tækniframfarir og framgang sérstakra stórframkvæmda og geta þannig stuðlað að sem örastri framleiðsluaukningu, auk þess sem það getur haft úrslitaáhrif á tekjuskiptinguna. Innflutningshöft eru ekki eðlilegur eða nauðsynlegur þáttur í þessari meginstefnu í efnahagsmálum, enda þótt jafnaðarmenn í heimskreppunni miklu væru viða talsmenn þess, að til þeirra væri gripið sem fljótvirks ráðs til þess að mæta skyndilegum gjaldeyrishalla og stórfelldu atvinnuleysi. Hvorki þá né síðar hafa jafnaðarmenn talið æskilegt að beita innflutningshöftum til frambúðar né verið þeirrar skoðunar, að þau ein megnuðu að koma í veg fyrir greiðsluhalla gagnvart útlöndum. Innflutningshöftum þeim, sem tekin voru upp á kreppuárunum og erfiðleikaárunum eftir stríðið, var einnig fljótlega létt af að mestu eða öllu leyti, ekki siður í þeim löndum, þar sem jafnaðarmenn réðu, en í hinum, þar sem hægrisinnaðir flokkar fóru með völd. Um skoðanir kommúnista gegnir hins vegar öðru máli. Sú allsherjarstjórn á öllu atvinnu- og viðskiptalífinu í smáu sem stóru, sem efnahagskerfi kommúnismans byggist á, hlýtur að framkvæma ströng og nákvæm innflutningshöft. Jafnaðarmenn trúa ekki á slíka allsherjarstjórn. Þeir játa, að hún getur verið áhrifaríkt tæki til þess að tryggja framkvæmd tiltekinna stórframkvæmda, til þess að hægt sé að verja ákveðnum og stórum hluta þjóðarframleiðslunnar til hernaðarframkvæmda og mjög dýrra vísindarannsókna, en þeir telja, að hún sé óheppileg aðferð til þess að skipuleggja framleiðslu á þann hátt, að hún taki tillit til fjölbreyttra þarfa neytenda og hafi að markmiði að fullnægja sem bezt margbreytilegum óskum þeirra. Auk þess er það ljóst, að sú gagngera allsherjarstjórn á efnahagslífinu, sem tíðkast í ríkjum kommúnista, er ekki framkvæmanleg nema samfara flokkseinræði. Jafnaðarmenn telja, að hægt sé að ná sama árangri og kommúnistaríkin ná á sviði stórframkvæmda og vísindarannsókna með því að beita þeirri aðstöðu, sem ríkisvald hefur eða getur haft í þróuðu lýðræðisþjóðfélagi, án þess að horfið sé frá grundvallarsjónarmiðum lýðræðisins. Það er unnt, ef hægt er að skapa nógu mikinn einhug á stjórnmálasviðinu í lýðræðisþjóðfélagi og þá um leið nógu sterkt lýðræðislegt ríkisvald. En þá er augljóst, að vandamálið er í rauninni orðið stjórnmálalegt, en ekki efnahagslegt. Um skoðanir borgaralegra flokka á þessum málum, bæði þeirra, sem frjálslyndari eru, og hinna, sem eru lengra til hægri, er það að segja, að þeir hafa ekki verið fylgjandi gjaldeyris- og innflutningshöftum, en hafa samt viða staðið að þeim í heimskreppunni og á árunum eftir stríðið. Menn gera sér ekki alltaf nógu ljóst, hve mikil breyting hefur orðið á grundvallarskoðunum frjálslyndra borgaralegra flokka á s.l. 20–30 árum. Þessir flokkar viðurkenna nú bæði í orði og á borði nauðsyn þess, að ríkið taki forustu um stjórn efnahagsmála til að halda uppi framleiðslunni og auka hana, þótt þeir hafi ekki mátt heyra slíkt nefnt áður fyrr. Þessi breyting hefur valdið því, að á milli þeirra og jafnaðarmanna er að þessu leyti alls ekki lengur sá grundvallarskoðanamunur, sem ríkti áður fyrr. Skoðanamunurinn er í raun og veru ekki um hið sérstaka hlutverk ríkisins í efnahagsmálum, heldur um það, hversu víðtæk áhrif ríkisvaldsins þurfa að vera til þess að gegna þessu hlutverki. Það er þýðingarmikill skoðanamunur, en hann snertir í raun og veru ekki grundvallaratriðið sjálft. Að því er gjaldeyris- og innflutningshöftin snertir, geta bæði jafnaðarmenn og borgaralegir flokkar verið sammála um það og hafa verið það í öðrum löndum, að þau eru hvorki nauðsynlegt né heppilegt tæki í stjórn efnahagsmálanna. Af því, sem ég hef nú sagt, ætti að vera ljóst, að það afnám hafta, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, brýtur síður en svo í bága við stefnu Alþfl. og jafnaðarmanna yfirleitt, hvorki fyrr né síðar. Alþfl. mun framvegis eins og hingað til berjast fyrir því, að hér á Íslandi sé þjóðfélag, þar sem hið opinbera sé svo áhrifamikið í atvinnumálum, fjármálum og félagsmálum, að hér haldist ávallt full atvinna, framleiðsluaukning sé sem örust og tekjuskipting sem réttlátust, án þess þó að ríkið sé með nefið ofan í hvers manns kirnu, að ríkið hafi m.ö.o. þau afskipti af atvinnu- og viðskiptalífinu, sem örva það og auka framleiðslu og viðskipti, en lama ekki og hefta. Afnám þeirra innflutnings- og fjárfestingarhafta, sem framkvæmt verður, ef frv. þetta nær fram að ganga, er í fullu samræmi við þessa grundvallarstefnu. Þessi höft geta við núverandi aðstæður ekki örvað til aukinnar framleiðslu og viðskipta, heldur mundu þau lama hvort tveggja og tefja þjóðina í baráttu hennar fyrir framförum og bættum efnahag. Og á það ber að leggja sérstaka áherzlu, að þrátt fyrir afnám þessara hafta heldur ríkisvaldið allri forustu um stjórn efnahagsmálanna. Það má meira að segja staðhæfa um þær ráðstafanir í heild, sem núv. ríkisstj. hefur tekið sér fyrir hendur að framkvæma, að aldrei fyrr í hinni stuttu sögu íslenzkra efnahagsmála hafi ríkisvaldið tekið að sér jafneinbeitta forustu um heildarstjórn efnahagsmálanna, aldrei fyrr hafi verið gerðar í einu átaki jafnvíðtækar ráðstafanir á öllum þeim sviðum efnahagslífsins, sem máli skipta, til þess að sá árangur geti náðst, að jafnvægi komist á greiðslur þjóðarinnar gagnvart öðrum löndum og heilbrigt ástand skapist í fjármálum þjóðarinnar inn á við, þannig að fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar sé tryggt. Um þessi markmið ætti í sjálfu sér ekki að þurfa að vera ágreiningur milli vinstrisinnaðra manna og hægrisinnaðra. Við því er ekkert að segja, þótt menn greini á um, hvort ráðstafanir þær, sem ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa orðið sammála um, muni ná þessu markmiði, þótt þar skipti raunar alls ekki meginmáli þau sjónarmið í þjóðfélagsmálum, sem skipta mönnum í hægrisinnaða menn og vinstrisinnaða. Alþfl. styður þessar ráðstafanir af því, að hann trúir því, að með þeim muni nást það markmið, sem að er keppt, og að hann sé með því að þjóna brýnum hagsmunum þjóðarheildarinnar, að það hafi verið þjóðarnauðsyn að gera þær breytingar, sem nú er unnið að. Þær eru gerðar undir einbeittri forustu ríkisvaldsins. Það mun halda áfram að hafa aðstöðu til þess að koma fram þeirri heildarstjórn á íslenzku atvinnu-, viðskipta- og fjármálalífi. sem nauðsynleg er til þess að tryggja vaxandi framleiðslu og velmegun á Íslandi.



Herra forseti. Áður en ég vík að því frv., sem hér er til umr., finnst mér rétt að minnast nokkrum orðum á niðurlagskaflann í ræðu hæstv. viðskmrh. Sá kafli rifjaði upp fyrir mér umræður um svipuð mál, sem ég hlustaði á hér á Alþingi fyrir 25 árum. Þá var verið að ræða um innflutnings- og gjaldeyrishöft, líkt og nú. Ég minnist þess, að fulltrúar Sjálfstfl. héldu því fram, að það væri mjög auðvelt og sjálfsagt að losa sig við þessi höft. Til þess væri eitt einfalt ráð, og það væri það, sem þeir kölluðu að slá niður kaupgetuna. Ef kaupgetan væri slegin nægilega mikið niður, eins og þeir orðuðu það, þá væri hægt að losna við höftin. Ég minnist þess jafnframt, að þeir menn, sem þá voru einna eindregnastir andmælendur þessara skoðana, voru þáverandi forustumenn Alþfl. á Alþingi, Jón Baldvinsson, Héðinn Valdimarsson og Haraldur Guðmundsson. Þeir viðurkenndu, að það væri æskilegt, ef hægt væri að komast hjá því að hafa gjaldeyris- og innflutningshöft, en ef um það væri að velja ellegar þá leið að slá niður kaupgetuna, þá töldu þeir þann kost miklu skárri að búa við innflutnings- og gjaldeyrishöft. Mér virðist, að sú ræða, sem hæstv. viðskmrh. var að halda hér, sé í mjög miklu ósamræmi við það, sem þessir forvígismenn Alþfl. héldu fram á Alþingi fyrir 25 árum, því að þegar búið er að klæða megnið af ræðu hæstv. viðskmrh. úr þeim umbúðum, sem hún var í, þá var niðurstaða hans sú, að það hefði verið nauðsynlegt að gera nú ráðstafanir til þess að slá niður kaupgetuna og að þær ráðstafanir, sem hefðu verið gerðar, gætu því aðeins heppnazt, að það tækist áfram að slá niður kaupgetuna. Hann var í því sambandi að rifja það upp, sem hefði gerzt í öðrum löndum, þar sem jafnaðarmenn hafa farið með stjórn, og hélt því fram, sem rétt er, að í sumum þeirra landa hafa gjaldeyris- og innflutningshöft verið afnumin. En ég minnist þess ekki, að í þeim löndum hafi það nokkru sinni gerzt, að innflutnings- og gjaldeyrishöft hafi verið afnumin með þeim hætti að slá niður kaupgetuna samtímis. Jafnaðarmannastjórnir í öðrum löndum og jafnaðarmannaflokkar í öðrum löndum hafa því aðeins staðið að slíkum ráðstöfunum, að það hafi verið unnt að gera það án þess að slá niður kaupgetuna, eins og hér hefur verið gert. Það er að þessu leyti meginmunur á milli þeirra og Alþfl. hér á landi, eins og hann hagar nú störfum sínum. En eins og kom fram í ræðu hæstv. viðskmrh. og þingheimi er kunnugt um, þá er það meginatriði þeirra efnahagsráðstafana, sem ríkisstj, hefur verið að gera, að slá niður kaupgetuna, og þær ráðstafanir, sem felast í þessu frv., eru að verulegu leyti á því byggðar, að það heppnist. Ég skal svo víkja að sjálfu frv. og koma þá fyrst að því atriði, sem hér hefur verið lögð mikil áherzla á af hæstv. viðskmrh., þ.e. að hér sé verið að afnema höft. Á hæstv. ráðh. mátti jafnvel skilja, að þetta væri gert án þess, að nokkur höft kæmu í staðinn. Það er fullkomin blekking, að slíku sé til að dreifa. Það er að vísu talað um að leggja niður viss höft samkvæmt því frv., sem hér liggur fyrir, en það á að gerast með þeim hætti að láta önnur höft og að ýmsu leyti verri höft koma í staðinn. Í fyrsta lagi eiga það að vera höft fátæktarinnar, sem koma í staðinn. Hæstv. ríkisstj. er búin að gera margháttaðar ráðstafanir, eins og kunnugt er, til þess að minnka kaupgetu lágstofnunina niður og fela bönkunum það verksvið, sem hún hafði áður, verður til þess, að það dregst miklu meira vald í fárra manna hendur en áður átti sér stað. Bankarnir eða peningavaldið í landinu verður gert með þessu miklu sterkara og áhrifameira en það er nú, og það er líka samhliða þessu hætta á verulegri misbeitingu. Sú hætta getur skapazt í sambandi við þetta, að ýmis fyrirtæki, sem eru skuldug bönkunum og þeir telja sig sérstaklega þurfa að hjálpa, verði aðnjótandi óeðlilegra innflutningsfríðinda, eða m.ö.o., að bankarnir hafi tilhneigingu til þess að hlynna meira að slíkum fyrirtækjum og veiti þeim þess vegna fríðindi umfram önnur. Í þessu er mikil hætta fólgin í sambandi við þá breytingu, sem hér er ætlazt til að gerð sé. Jafnvel þó að þetta væri sæmilega heiðarlega framkvæmt, fylgir því alltaf mikil hætta að hlaða undir öflugt peningavald í landinu. Það hefur margvíslega að hér sé stefnt í mjög ranga og hættulega átt. Það er einn meginmunur á lýðræðisþjóðfélagi og einræðisþjóðfélagi, að í lýðræðisþjóðfélagi er lögð áherzla á það að dreifa valdinu sem mest, en það dragist ekki í hendur fárra aðila. Í einræðisþjóðfélagi er aftur á móti stefnt að því að draga valdið sem mest í fárra hendur. Sú breyting, sem hér er gerð á innflutningsog gjaldeyrishöftunum, að leggja innflutningslaunafólks og millistétta, og í trausti þess, að henni takist að halda þessari kjaraskerðingu áfram, treystir hún á það, að innflutningur dragist saman og þess vegna, sé minni þörf fyrir þau gjaldeyrishöft, sem fyrir eru og verið hafa. Í öðru lagi hefur ríkisstj. gripið til þess að hækka vexti stórkostlega. Í raun og veru er þar ekki um annað en höft að ræða, sem stuðla að því að draga úr innflutningi. Í þriðja lagi hefur ríkisstj. svo gripið til þess að koma á og er að framkvæma mjög víðtæk útlánahöft, sem einnig hafa hið sama í för með sér og hin höftin, þ.e. að draga úr innflutningi. Og þrátt fyrir þessi höft öll saman, höft minnkandi kaupgetu, vaxtahækkun og útlánahöft, ætlar hæstv. ríkisstj. samkvæmt þessu frv. að viðhalda mjög verulegum gjaldeyrishöftum, enda segir svo í 1. gr., að ríkisstj. hafi vald til þess að hafa gjaldeyrishöft áfram. Hæstv. viðskmrh. upplýsti það líka hér áðan, að það væri ætlunin að láta a.m.k. 40% af vöruinnflutningnum vera undir höftum og svo allar gjaldeyrisyfirfærslur aðrar. Þegar þetta allt er athugað, hlýtur mönnum að vera ljóst, að það er ekki nema blekking, að hér sé raunverulega verið að afnema höft. Það er verið að breyta um höft, það er verið að taka upp að ýmsu leyti höft, sem eru verri og óhagstæðari fyrir almenning en þau, sem var búið við og nú er búið við. Ég vil þá víkja að því atriði frv., sem fjallar um það, hvernig þeim gjaldeyris- og innflutningshöftum, sem á að halda áfram, verður fyrir komið. En samkvæmt 2. gr. frv. virðist þeim eiga að vera fyrir komið á þann hátt, að bankarnir fari með það starf á þessu sviði, sem innflutningsnefndin fór með áður. Ég held, hækki. En í þessu sambandi er rétt að skjóta því inn í til sönnunar því, að hér er ekki stefnt að auknu frjálsræði, að sú innflutningsáætlun, sem ríkisstj. byggir fjárlögin á, gerir ráð fyrir því, að innflutningur dragist verulega saman frá því, sem verið hefur. Þetta gefur auga leið um, hvers konar frjálsræði muni hér í raun og veru vera um að ræða. Sjálf ríkisstjórnin reiknar með því, að hin margvíslegu höft, sem sett eru á í staðinn fyrir þau, sem fyrir voru, muni valda samdrætti í innflutningnum og þó fyrst og fremst vegna hinnar minnkandi kaupgetu. Ég kem þá að því atriði í þessu frv., sem fjallar um útflutningsverzlunina, eða 8. gr. þess. Ég verð að segja um hana, að ég varð fyrir miklum vonbrigðum af henni, einkum vegna þess, að hæstv. viðskmrh. er einn aðalmaðurinn að þessu frv. Ástæðan fyrir því er sú, að fyrir fjórum árum átti ég sæti í n. með honum, sem vann að því að setja upp sameiginlega lagsbreytingu, sem hér er gerð, þ.e. að láta þau gjaldeyris- og innflutningshöft, sem eiga að vera áfram, í hendur bankanna, í staðinn fyrir að láta þau heyra undir sérstaka stofnun, eins og nú er gert. Það hefur verið talsvert um það rætt í þessu sambandi, að þær breytingar, sem hér væru fyrirhugaðar, mundu verða til þess að bæta hag verzlunarinnar, mundu verða til þess að gera hana frjálsari, mundu verða til þess að skapa almenningi betri verzlunarkjör. Ég held, að öllum, sem athuga þetta niður í kjölinn, hljóti að verða ljóst, að slíku getur alls ekki verið til að dreifa. Þegar kaupgeta fer stórminnkandi, eins og nú er stefnt að, og þegar útlánsvextir hækka stórkostlega, elns og nú hefur þegar verið framkvæmt, og þegar stefnt er að því að auka samdrátt í útlánum; þá gefur það auga leið, að allt þetta verður til þess að þrengja kjör verzlunarinnar. Það verður til þess, að hún getur haft minni vörubirgðir og minna úrval á boðstólum en hún hefur nú. Og það hlýtur einnig að verða til þess, þegar salan minnkar hjá verzlununum af þessum ástæðum, sérstaklega af minnkandi kaupgetu, að hún þarf að fá hærri álagningu, þegar umsetningin minnkar, enda hygg ég, að það muni eiga eftir að sýna sig, áður en langur tími liður, að þá verði það ein afleiðingin af þessum ráðstöfunum, að verzlunarálagningin aðstöðu til að misnota vald sitt, sem er ekki auðvelt fyrir almenning að fylgjast með eða hafa áhrif á, enda er það nú stefna í mörgum löndum að draga heldur úr bankavaldinu en að auka það. Ég vil t.d. í því sambandi minna á það, að á s.l. ári skilaði sérstök n. í Bretlandi áliti um bankamálin þar í landi. Þessi n. var skipuð ýmsum sérfræðingum úr öllum aðalflokkum landsins. Hún komst að mörgum athyglisverðum niðurstöðum, en eitt merkilegasta atriðið í skýrslu hennar var einmitt það, að nauðsynlegt væri að takmarka vald Englandsbanka frá því, sem verið hefði. Samkv. framansögðu tel ég ranga þá skipustefnuskrá fyrir tvo flokka, Alþfl. og Framsfl. Í þessari stefnuskrá var alveg sérstakt ákvæði um útflutningsverzlunina. Þetta ákvæði var á þá leið, að komið yrði upp yfirstjórn á útflutningsverzluninni, sem væri skipuð fulltrúum frá sjómönnum, útgerðarmönnum og vinnslustöðvum og fleiri aðilum eða fleiri stéttum. Tilgangurinn með þessu var sá að gefa sem flestum aðilum, sem hér hafa hagsmuna að gæta, aðstöðu til þess að fylgjast með því, hvernig útflutningsverzlanir, væri af höndum leyst. Eins og nú. háttar til, eru það viss fyrirtæki, lokuð fyrirtæki, sem hafa meiri og minni einokunaraðstöðu, og almenningur og þær stéttir, sem sérstaklega eiga hér hlut að máli, hafa enga aðstöðu til að fylgjast með því, hvernig störf þeirra eru af hendi leyst. Þess verður líka mjög vart og það kannske ekki að ástæðulausu, að útflutningsverzlunin er undir verulegri gagnrýni af hálfu þeirra aðila, sem mestra hagsmuna hafa að gæta í sambandi við hana, eins og t.d. sjómanna og útgerðarmanna. Og það hafa hvað eftir annað komið fram ásakanir á þá leið, að mikil mistök hefðu átt sér stað í þessari verzlun og að ýmsir aðilar mundu nota aðstöðu sína til þess að hagnast óeðlilega í sambandi við hana. Þess vegna var það áreiðanlega spor í rétta átt, eins og gert var ráð fyrir í stefnuskrá Alþfl. og Framsfl. á sínum tíma, að skapa það fyrirkomulag í sambandi við útflutningsverzlunina, að sem flestir aðilar hefðu aðstöðu til að fylgjast með því, hvernig hún væri af hendi leyst, t.d. með því að eiga fulltrúa í sérstakri útflutningsyfirstjórn. Af hálfu vinstri stjórnarinnar var stigið nokkurt spor í þessa átt, en þó hvergi nærri fullnægjandi, með því að fela sérstakri nefnd að fylgjast með þessum málum og sjá um veitingu útflutningsleyfa. Nú er það ætlunin skv. frv. að leggja þessa nefnd niður og með því þá möguleika, sem almenningur hefur til þess að fylgjast nokkuð með því, hvernig þessi verzlun er yfirleitt af höndum leyst. En að sjálfsögðu skiptir það almenning í landinu og þó sérstaklega sjómenn og útgerðarmenn ekki litlu máli, hvernig útflutningsverzluninni er háttað, því að sé hún slælega rekin og eigi kannske einhver fjárdráttur sér þar stað, eins og nokkur grunur liggur á, þá getur það haft þær afleiðingar í för með sér, að afkoma útflutningsatvinnuveganna verði miklu lakari en ella. Ef alltaf hefði þar verið vel á málum haldið, hefði kannske stundum verið óþarft að gera ýmsar ráðstafanir til hjálpar útflutningsatvinnuvegunum, sem gerðar hafa verið. En hér er sem sagt stefnt í þá átt með þessu frv. Í stað þess, að það hefði átt að bæta aðstöðu almennings og þeirra stétta, sem mest eiga hlut að máli, til þess að fylgjast með því, hvernig útflutningsverzlunin er starfrækt, þá er þetta gert enn lokaðra en það hefur áður verið, og leyndin verður enn meiri en hún hefur áður verið með því að leggja útflutningsnefndina niður og láta það alveg vera í valdi ríkisstj. einnar, hvernig þessum málum er háttað. Það er svo annað mál, að endurskoða þarf allt skipulag útflutningsverzlunarinnar og koma á öðru formi en því, sem nú ríkir þar. Það má vel vera og hlýtur að koma til athugunar, hvort það fyrirkomulag, sem tekið var upp með síldarútvegsnefnd ríkisins á sínum tíma, sé ekki einmitt það fyrirkomulag, sem eigi að færa út í sambandi við útflutningsverzlunina. Þá er, eins og hæstv. viðskmrh, benti á, gerð sú breyt. með þessu frv., að allt fjárfestingareftirlit verður fellt niður. Þetta er gert samtímis því, sem öllum almenningi og öllum efnaminni fyrirtækjum verður gert erfiðara fyrir um að ráðast í framkvæmdir með þeim efnahagsráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur gert og gera allar framkvæmdir dýrari. Þetta þýðir það með öðrum orðum, að einkafjármagninu er sköpuð miklu betri aðstaða en áður hefur verið til þess að ráða því, hvernig fjárfestingin er framkvæmd í landinu. Það má vel vera, að það sé rétt, sem hæstv. viðskmrh. minntist á hér áðan, að það hafi ýmis mistök átt sér stað í fjárfestingunni undir því kerfi, sem við höfðum búið við undanfarin ár. En það er ekki þar með sagt, að rétta svarið við því sé að fella allt slíkt eftirlit úr sögunni og gefa þetta algerlega frjálst, á sama tíma sem öllum almenningi er gert erfiðara fyrir með það að ráðast í fjárfestingarframkvæmdir. Ég hygg, að það hefði verið miklu réttara svar í þessum efnum að treysta fjárfestingareftirlitið frá því, sem nú hefur verið, og reyna að tryggja með því, að sú fjárfesting, sem við getum haft með höndum, beindist að þeim verkefnum, sem sjálfsagt er frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar að láta hafa forgangsrétt, að það hefði verið sú stefna, sem hefði átt að taka upp, en ekki sú að gefa þetta allt saman frjálst, því að það veit enginn, hvaða afleiðingar það kann að hafa. En reynslan er hins vegar sú, bæði hjá okkur frá fyrri tímum og eins í ýmsum öðrum löndum, að þegar þetta er gefið alveg frjáist, þá vill svo oft fara, að alls konar misvöxtur á sér stað og fjárfestingin beinist alls ekki að þeim verkefnum, sem mikilvægust eru. Og það er alveg sérstök ástæða fyrir þjóð eins og Íslendinga, sem hefur mjög takmarkað fjármagn til fjárfestingarframkvæmda, en þarf þó að hafa mikla fjárfestingu með höndum, að hún reyni að beina fjárfestingunni að þeim verkefnum, sem nauðsynlegt er að leysa. En það verður ekki gert með því að gefa þetta allt saman frjálst, heldur einmitt með því að reyna frekar að treysta fjárfestingareftirlitið og stefnu ríkisvaldsins í heild á þann veg, að sú fjárfesting, sem mestu máli skiptir fyrir uppbyggingu landsins og atvinnuveganna, sitji í fyrirrúmi. Þess vegna er hér tvímælalaust stigið spor í ranga átt, samtímis því sem gerðar eru svo ráðstafanir til þess að torvelda alla fjárfestingu almennings og hinna efnaminni fyrirtækja og landshluta. Þá vil ég að síðustu benda á það atriði frumvarpsins, sem felst í 10. gr., en þar er gert ráð fyrir því, að sama leyfisgjald haldist áfram á gjaldeyris- og innflutningsleyfum, svo sem verið hefur um skeið. Þetta virðist fastlega benda til þess, að það sé ekki reiknað með því, að neinn sparnaður hljótist af þeirri breytingu, sem hér er stefnt að, þó að stundum sé verið að tala þannig, að með því að leggja innflutningsskrifstofuna niður sé stefnt að auknum sparnaði og fækkun embætta í þjóðfélaginu. En frv. ber það sem sagt með sér, að ekki er ætlazt til, að kostnaðurinn við þetta nýja fyrirkomulag verði neitt minni en sá kostnaður, sem fyrir var, svo að hér er ekki um neina breytingu að ræða, sem hefur sparnað í för með sér. En það, sem ég vildi svo segja að endingu, er raunar hið sama, sem ég tók fram í upphafi, að með þessu frv. er raunverulega ekki stefnt að því að afnema höft, það er eingöngu verið að breyta um höft og að sumu leyti verið að taka upp verri höft en þau, sem áður var búið við. Og þar á ég þá sérstaklega við þau höft, sem leiðir af minnkandi kaupgetu, af aukinni fátækt í landinu, því að þar er tvímælalaust stigið mikið spor aftur á bak og gengið miklu lengra í kjaraskerðingu en nokkur þörf var fyrir. Og ég vil í því sambandi taka undir það, sem ýmsir fyrri forustumenn Alþfl., eins og Jón Baldvinsson, Héðinn Valdimarsson og Haraldur Guðmundsson, hafa hér áður sagt, að ef efnahagsástandið í landinu er þannig, að um það tvennt er að velja að búa við einhver gjaldeyrishöft eða að skera niður kaupgetuna langt frá því, sem nokkurt hóf er á, þá er það fyrra miklu skárra af tvennu illu. Að þessu leyti er ég algerlega ósammála núv. viðskmrh., eins og hann er líka ósammála hinum fyrri foringjum flokks síns. Það er líka tvímælalaust, að höft eins og vaxtahækkunin og útlánaskerðingin eru miklu þungbærari fyrir verzlunina og atvinnulífið í landinu en þau höft, sem nú er búið við. Og það er alger misskilningur, þegar verið er að reyna að hampa því, að þær breytingar, sem hér er stefnt að, muni verða til þess að bæta fyrir verzluninni og skapa almenningi betri verzlunarkjör, vegna þess að eins og ég hef áður sýnt fram á, þá muni þessar ráðstafanir, minnkandi kaupgeta, hærri vextir og samdráttur útlána, leiða til hins gagnstæða, leiða til þess, að það verður minna vörumagn á boðstólum og álagningin hlýtur að verða að hækka vegna samdráttar í umsetningu, og þess vegna verða þessar ráðstafanir bæði almenningi og verzluninni til tjóns. Ég vil svo að endingu aðeins segja það í tilefni að niðurlagsorðum hæstv. viðskmrh., að ég harma það, að hann skuli nú ekki standa í sömu sporum og halda uppi sömu stefnu og þeir gerðu hér á sínum tíma Jón Baldvinsson, Héðinn Valdimarsson og Haraldur Guðmundsson, því að ég er viss um, að ef hann gerði það og flokkur hans, þá mundi eiga sér stað heppilegri þróun mála í landinu en sú, sem nú er að gerast.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. hefur nú lagt þetta frv. ríkisstj. fyrir í ýtarlegri ræðu, og það er ekki nema von, að um það verði allýtarlegar umræður, því að í þessu frv. kemur raunverulega stefna ríkisstj. hvað skýrast fram af öllum þeim frv., sem hér hafa verið flutt á hennar vegum, frá því að hún tók við völdum. Ég vil um leið lýsa því yfir, að að mínu áliti er þetta frv. harðvítugasta og ljótasta frumvarpið, sem hún hefur flutt, og með þessu frv. er reitt hæst til höggs á móti alþýðu landsins. Með gengislækkunarfrv. stefndi hún að því að koma fátæktinni á aftur á Íslandi og hafði tekið til þess stórlán erlendis, í fyrsta skipti í sögu okkar lands, til þess að skipuleggja fátækt, og með þessu frv. stefnir hún að því að koma á atvinnuleysi, gera ráðstafanir, sem munu leiða af sér atvinnuleysi, til þess að viðhalda fátæktinni, sem hún ætlar að skapa. Þannig er þetta frv. raunverulega hámark þeirrar kúgunarstefnu, sem ríkisstj. beitir sér fyrir gagnvart almenningi landsins. Og það er nauðsynlegt, að það sé rætt frá upphafi út frá því. Það vaknar sú spurning hjá manni undir ræðu hæstv. viðskmrh., hvort það sé velferð almennings, sem sé tilgangurinn með afskiptum stjórnmálamanna af þjóðlífinu, eða hvort verzlunarfrelsi auðugustu heildsalanna eigi að verða skurðgoð, sem eigi að tigna þannig, að það skuli fórna á altari þess velferð almennings. Mér heyrðist hæstv. viðskmrh. ræða þannig um þetta mál, eins og þetta verzlunarfrelsi heildsalanna, sem hér er um að ræða, væri slíkt skurðgoð, að það bæri fyrst og fremst að tigna, hvaða afleiðingar sem það hefði, hvað sem það þýddi fyrir fólkið. Og svo framarlega sem það væri svo, að almenningur hér í landi vildi ekki sætta sig við að fórna velferð sinni fyrir þetta svokallaða verzlunarfrelsi heildsalanna, þá bæri að slá niður þau samtök almennings, sem reistu sig upp gegn slíku. Ég gat ekki betur skilið ræðu hæstv. viðskmrh. hér áðan, þegar hann sagði, að á undanförnum áratugum, þegar hann var að rekja efnahagssöguna, þá hefði það stundum dregizt of lengi að breyta skráningu gengisins, en það væri verið að tilkynna, að svo framarlega sem almenningur á Íslandi hækkaði sitt kaup, þá ætlaði núv. ríkisstj. ekki að láta það dragast lengi að lækka gengið, m.ö.o., að gengisskráning af hálfu ríkisvaldsins ætti að fara að verða vopn á móti verkalýðssamtökunum í landinu. Þetta var reynt 1950. Það var sett inn í 2. gr. gengislækkunarfrv., eins og Sjálfstfl. lagði það fyrir þá, að Landsbankinn skyldi skrá gengið, en ekki Alþingi, og að í hvert skipti sem almennt kaupgjald breyttist í landinu, skyldi Landsbankinn taka þetta til endurskoðunar um gengisskráninguna. Það lá í því, að ef almennt kaupgjald breyttist, þá átti að lækka gengið. Þetta var afnumið úr gengislækkunarfrv., ekki aðeins fyrir okkar tilstilli, sem þá vorum hér fulltrúar Sósfl., heldur líka fyrir tilstilli Alþfl. og hans formanns þá, Stefáns Jóh. Stefánssonar. En mér heyrðist það bókstaflega liggja í orðunum hjá hæstv, viðskmrh. nú, að það mætti ekki dragast eins lengi og það hefði gert á undanförnum árum, ef aðstæður breyttust innanlands, að breyta gengisskráningunni, rétt eins og það ætti að flýta sér með slíkt, svo framarlega sem kaupgjald hækkaði hjá almenningi. Og ég vil spyrja: Hvað er þá orðið eftir af samningsfrelsinu í landinu, ef verkalýðssamtökin og atvinnurekendur hafa ekki lengur frelsi til þess að semja um kaupgjaldshækkun, án þess að ríkið ætli að fara að beita því á eftir að lækka gengið þess vegna? Ég er hræddur um, að þessar yfirlýsingar, sem voru nokkuð óljósar, þó að margt væri ljóst í ræðu hæstv. ráðh., - ég er hræddur um, að þær verði að koma nokkru skýrar fram í þessum umr., sem nú verða um þetta mál, til þess að það sé alveg greinilega ljóst, hve langt og til hverra frelsið á að ná. Hæstv. viðskmrh. lauk sinni ræðu með því, að það væri ýmislegt, sem orðið væri sameiginlegt hjá Alþfl. og ýmsum borgaraflokkum í því, hvernig beita skyldi ríkisvaldinu. En ég vona, að hann geri sér ljóst, að svo framarlega sem meiningin er að fara að beita svo ríkisvaldinu á þennan hátt, eins og raunverulega nú þegar er byrjað, með því að afnema vísitöluna, með því að skipuleggja þann samdrátt, sem verið er að skipuleggja með vaxtahækkun og lánabanni, þá er þar með verið að skipuleggja beitingu ríkisvaldsins í þjónustu samvizkulausasta hlutans af auðmannastéttinni, verstu braskaranna á landinu, og til þess að þeir geti fengið fullt verzlunarfrelsi, á þá að koma á fátækt hjá almenningi og halda almenningi síðan undir oki þeirrar fátæktar. Þetta kom mjög greinilega fram í ræðu hæstv. ráðh., þegar hann talaði um, að ekki mætti gera breyt. á kaupgjaldi frá því, sem nú væri, um nokkurn tíma. Það var orð, sem Katrín Thoroddsen, það var setning, sem hún mælti í kosningabaráttunni 1949, þegar þá var talað um að gefa frjálst og mikið reynt að gylla það fyrir mönnum, hún talaði um, að það væri til verri skömmtunarstjóri en Elís, fátæktin væri versti skömmtunarstjórinn, sem til væri. Og mér sýnist, að það, sem nú sé stefnan, sem skin út úr ræðu hæstv. ráðh., og er inntakið í þessu frv. og allri stefnu ríkisstj., sé að gera fátæktina aftur að skömmtunarstjóra á Íslandi, eins og við þekktum um allmarga áratugi, og það var strangur skömmtunarstjóri. Og þeir ungu menn, sem nú vaxa upp og hafa komið inn í stjórnmálin á þessum síðustu 15–20 árum, mættu gjarnan minnast þess, að það var til þess að berjast á móti þeirri fátækt, að það ástand hefur verið skapað á Íslandi, sem hefur gert það að verkum á síðustu tveim áratugum, að menn hafa ekki þurft að svelta. Og þó vil ég minna hæstv. ráðh. á, vegna þess að honum þótti ekki hafa tekizt nógu vel 1950, að 1951 og 1952 var farið að sjá á börnum alþýðumanna hér í Reykjavík, af því að þau höfðu ekki nóg að borða. Og ef hæstv. ráðh. og ríkisstj. kynnir sér hagskýrslur um sölu mjólkur í Reykjavík frá því í marz 1950 og fram til janúar 1953, þá geta þeir séð, hvernig almenningur í Reykjavík hefur meira að segja orðið að spara við sig mjólkurkaupin, hvað þá annað. Það tókst þá um tíma að leiða skortinn þannig inn á alþýðuheimilin, að börnin sultu. Og það er alveg rétt að gera sér ljóst, ekki sízt fyrir þá, sem tala af mikilli hagspeki, að þegar kemur að þessum málum, þá er ekki lengur spurt um verðbólgu eða aðra slíka hluti. Þá er spurt um það, hvort menn hafa í sig og á og hvort menn þurfa að neita börnum sínum um brauðbita eða mjólkursopa. Og það er ekki til neins að halda neina fallega hagfræðilega fyrirlestra, hvorki lærða né ólærða, gagnvart þeim staðreyndum, sem blasa við, þegar fátæktin og skorturinn eru á hinn bóginn. Þess vegna er mönnum bezt að gera sér ljóst, þegar þeir nota orð eins og kaupgetu og annað slíkt, sem virðast vera ákaflega hlutlaus orð og þægileg að nota, að það er miklu, miklu harðvítugra, það sem á bak við þau býr. Kaupgetuleysi finnst mönnum kannske vera laglegt orð að nota og enginn broddur í því, en það sem það þýðir, það er fátækt, það sem það þýðir, það er skortur, skortur fyrst og fremst á alþýðuheimilunum, á þeim heimilunum, sem dýrtíðin með nefsköttum ríkisstj. nú kemur til með að koma þyngst niður á, á sama tíma sem það er höfuðatriði ríkisstj. í allri hennar pólitík að gera hálaunamönnum auðveldara fyrir og auka þeirra tekjur. Þetta vil ég nú aðeins segja almennt viðvíkjandi afstöðunni til þessa máls, því að það er ekki hægt að halda þessu máli á grundvelli hreinna hagfræðilegra bollalegginga, þó að ég skuli vissulega vera reiðubúinn til að taka nokkurn þátt í þeim. Þetta mál er um leið þáttur í lífsbaráttu fólksins í landinu, lífsbaráttu, sem íslenzk alþýða upphaflega skóp Alþfl. til þess að skipuleggja. Og þess vegna verður uppgjörið í sambandi við þá stefnu, sem Alþfl. nú hefur tekið í þessum málum og hæstv. ráðh. kom inn á, þá verður það uppgjör, sem gerist ekki bara með hagfræðilegum hugleiðingum, heldur líka bæði með harðvítugum pólitískum deilum hér á Alþingi og með hörðum átökum í öllu okkar þjóðlífi, því að það var alveg rétt hjá hæstv. viðskmrh., að það frv., sem hér liggur fyrir, er og felur í sér eina stórfelldustu breyt., sem lagt er til að gera á íslenzkum efnahagsmálum, og um leið að mínu áliti einhverja hættulegustu breyt., sem nokkurn tíma hefur verið farið út í. Því var lýst yfir, þegar ríkisstj. tók við störfum, og hæstv. viðskmrh. ítrekaði það mjög nú, að eitt af því, sem Íslandi væri nauðsynlegt til þess að geta verið efnahagslega sjálfstætt og ráðið dálítið betur við sín verzlunarmál, væri að eignast gjaldeyrisvarasjóð, og hæstv. ráðh. sagði, að það væri einn tilgangurinn með þessu frv. að leggja grundvöll að því að eignast slíkan gjaldeyrisvarasjóð í frjálsum gjaldeyri og það í fyrsta skipti í sögu landsins. Og hann sagði frá því, að einmitt nú í sambandi við þetta frv. og stefnu þess hefði verið gerð af hálfu ríkisstj. ráðstöfun til þess að taka stórlán erlendis, til þess að við ættum nú þegar nokkurn slíkan gjaldeyrisvarasjóð, áður en við mynduðum annan, sem við ættum sjálfir, og hann bætti við, ef ég tók rétt eftir, að ef sá gjaldeyrisvarasjóður, sem við hefðum fengið að láni núna, þær 20 millj. dollara, ef þær skyldu ekki hrökkva til að gera þessar ráðstafanir og koma upp þeim gjaldeyrisvarasjóði, sem við ættum sjálfir, þá mundi vafalaust vera hægt að fá enn þá meiri lán til þess að undirbúa þannig stofnun gjaldeyrisvarasjóðs. Ég verð nú að segja, að það er vissulega undarleg aðferð, þegar við ætlum nú að fara að safna í sjóði og eignast sjálfir digra sjóði erlendis og það í frjálsum gjaldeyri, að byrja þá með því að stofna til skulda, og ég á eftir að fá skýringu á því, hvernig á því stendur, að þessi aðferð er upp tekin. Hvernig stendur á því, að við höfum engan gjaldeyrisvarasjóð? Hvernig stendur á því, að við eigum ekki inneignir í frjálsum gjaldeyri erlendis? Í okkar viðskiptum við sósíalísktísku ríkin ríkja að mestu leyti jafnvirðiskaup. Það þýðir, að í viðskiptunum við þau ríki kaupum við yfirleitt jafnmikið og við seljum, þannig að við þau verður nokkurn veginn jöfnuður, ýmist um vöruskipti eða þá um greiðsluskipti. Það, að við erum í milli 400 og 500 millj. kr. neikvæðum verzlunarjöfnuði út á við hvað snertir vöruinnflutning og vöruútflutning, stafar fyrst og fremst af því, t.d. nú síðasta ár, að aðeins við sex nágrannalönd okkar, Bretland, Danmörku, Holland, Noreg, Vestur-Þýzkaland og Bandaríkin, erum við í yfir 360 millj. kr. neikvæðum verzlunarjöfnuði, m.ö.o., það eru einmitt þessi frjálsu gjaldeyrislönd svokölluðu, sem hafa þannig verzlunarviðskipti við okkur, að þau eru neikvæð, að við kaupum af þeim miklu meira en þau kaupa af okkur. Hins vegar er það einmitt til viðskiptanna við þessi lönd, sem við viljum mynda gjaldeyrisvarasjóð, sem við eigum sjálfir. Hver hlyti nú að vera sú eðlilega aðferð til þess að mynda slíkan gjaldeyrisvarasjóð í frjálsum gjaldeyri, sem við eigum sjálfir? Orsökin til þess, að við eigum hann ekki, er sú, að viðskipti við þessi lönd eru neikvæð, þannig að við seljum miklu minna til þeirra en við kaupum af þeim. Hvernig væri þess vegna eðlilegast að skapa sér svona sjóð? Það væri eðlilegt að skapa hann með því að minnka það, sem við kaupum af þessum löndum, en reyna að auka það, sem við seljum til þessara landa. Það mundi virðast a.m.k. liggja nokkurn veginn í augum uppi, að það væri eina ráðið, sem hægt væri að beita af viti út frá íslenzkum þjóðarbúskap, ef við gætum minnkað innkaupin frá þessum löndum, þá jafnvel aukið á meðan viðskipti við þau lönd, sem við getum keypt jafnmikið hjá og við seljum til, en reyndum svo að herða á sölu á okkar útflutningsafurðum til þessara frjálsu gjaldeyrislanda. Og nú efast ég ekki um, að að ýmsu leyti hafi verið reynt að vinna vel að því að selja til þessara frjálsu gjaldeyrislanda, en þó ekki enn sem komið er með meiri árangri en þessum. M.ö.o.: ef það væri verið að hugsa um hagsmuni okkar þjóðarheildar, ef það væri verið að hugsa um skynsamlegan þjóðarbúskap hjá okkur, þá mundum við draga úr viðskiptunum við þessi lönd, á meðan þau keyptu ekki meira af okkur, en gera hins vegar allt, sem við gætum, til þess að auka söluna til þeirra. Af hverju gerir nú hæstv. ríkisstj. ekki þetta? Af hverju fer hún þveröfugt að? Hún stofnar til skulda hjá þessum ríkjum, - skulda, sem hún hefur sjálf ekki hugmynd um í dag, hvernig hún ætlar að borga. Og ef hún hefur einhverja hugmynd um það, þá vil ég biðja hæstv. viðskmrh: að segja okkur frá því, og þegar hún stofnar til svona skulda, hvaða vonir hún hafi um aukinn markað í þessum löndum, sem gæti gert okkur mögulegt að borga þessar skuldir með því að afla okkur gjaldeyris í þessum löndum sjálfum. M.ö.o.: ríkisstj., sem lýsir því hér yfir seinast í ræðu hæstv. viðskmrh., að hún ætli að skapa gjaldeyrisvarasjóð, byrjar á því, sem er alger andstæða við það, að stofna til skulda og gerir um leið engar ráðstafanir til þess að tryggja sölu okkar afurða til þessara landa eða aðra myndun inneigna þar, - ekki neina, - en gerir hins vegar með þessu frv. ráðstafanir til þess að auka stórum innflutninginn frá þessum löndum með því að gefa hann nú frjálsan, eins og hæstv. viðskmrh. réttilega tók fram, í fyrsta skipti raunverulega frjálsan, þannig að komi menn með íslenzka peninga og heimti vörur, sem verða nú á frílista, eiga þeir viðstöðulaust að fá gjaldeyri, sem hingað til hefur ekki verið, af því að frílistar hafa, eins og hæstv. ráðh. tók fram, fram að þessu verið bara að nafninu til. Ég fæ ekki séð, að það geti verið rétt og satt hjá hæstv. ríkisstj., að það vaki fyrir henni að skapa gjaldeyrisvarasjóð erlendis og það sé tilgangurinn með þessum ráðstöfunum, með þessari skuldasöfnun. Ég held, að þetta hljóti að vera yfirvarp og það sé annað og slæmt, sem býr á bak við. Ég fæ ekki séð nema tvennt, sem sé hugsanlegt sem ástæða til þess, að hæstv. ríkisstj. fer inn á þessa braut, inn á þetta verzlunarfrelsi og inn á þessar ráðstafanir að fá þessi stórlán erlendis til eyðslu, sem hún sjálf eg enginn hér hefur reynt að sýna fram á, hvernig eigi að borga, - það geti ekki verið nema eitt af tvennu: Annars vegar hagsmunir stærstu innflytjendanna og fyrst og fremst stærstu heildsalanna, sem heimta svokölluð frjáls viðskipti, það þýðir viðskipti við auðvaldslöndin, þar sem stærstu heildsalarnir hér á Íslandi eru umboðsmenn fyrir mikið af þeim auðhringum og auðfélögum, sem selja sinar vörur hingað, fá hjá þeim allmikil umboðslaun og oft og tíðum álagningu erlendis á vörurnar, og hafa þess vegna, bæði af heiðarlegum og óheiðarlegum ástæðum, sérstakan áhuga á að beina viðskiptum Íslands til þessara landa, eins og þau spillingarmál, sem uppi eru hjá þjóðinni núna; greinilega sýna, - beina þeim þangað, hvað sem þjóðarhagsmunum Íslendinga líður. Ég fæ ekki betur séð en annaðhvort sé hæstv. ríkisstj. að láta að vilja þessa braskaralýðs, framfylgja hans pólitík, með því að gefa allan innflutning, sem hann hefur mestan áhuga á, frjálsan og gefa honum aðgang að þeim gróðalindum, sem hann sækist mest eftir, - eða hins vegar, að ríkisstj. er, með því að ætla að innleiða það svokallaða verzlunarfrelsi eða innflutningsfrelsi, sem á að veita með þessu frv., ef að lögum verður, að framkvæma skuldbindingu, sem ríkisstj. hefur tekið sér á herðar gagnvart útlendum aðilum, m.ö.o.: ríkisstj. hafi skuldbundið sig til þess, um leið og hún tók 20 millj, dollara lán í París og Washington, að gefa svo og svo mikið af innflutningnum frjálsan, t.d. um 60%, sem hæstv. ráðh. talaði um. Það er alkunna og ekkert leyndarmál, að hér hafa verið á ferðinni sérfræðingar frá efnahagsstofnununum í París og Washington, sem hafa athugað og að því er ég bezt veit jafnvel undirbúið með ríkisstj. þau frv., sem lögð hafa verið fram í vetur, bæði gengislækkunarfrv. og þetta, og ég fæ ekki betur séð en þarna hljóti að vera einhver tengsl á milli. Og ég óska eftir því að fá upplýsingar um það við þessa umr. nú, hvort ríkisstj. hefur undirgengizt einhverja skuldbindingu í sambandi við það 20 millj. dollara lán, sem hún tók, um að gera að einhverju leyti verzlun á Íslandi frjálsa, eða hvort ríkisstj. og hvaða ríkisstj: hér sem væri sé algerlega óbundin, þannig að það væri hægt þess vegna á morgun eða hvenær sem væri að koma á aftur hvers konar höftum, sem hér skyldu vera, án tillits til þessara lána og skuldbindinga, sem ríkisstj. hefði undirgengizt. Ég spyr að þessu vegna þess, að mér sýnist það liggja svo í augum uppi, að ef það væri tilgangur ríkisstj. að skapa gjaldeyrisvarasjóð í frjálsum gjaldeyri, sem Íslendingar réðu yfir sjálfir, þá hlyti fyrsta og eðlilega aðferðin að vera sú, að draga úr kaupunum með frjálsum gjaldeyri, að auka hins vegar söluna á íslenzkum afurðum í frjálsum gjaldeyri og láta þá koma í ljós, hvort hægt sé að skapa slíkan gjaldeyrisvarasjóð, en brjóta ekki brýrnar að baki sér, áður en þessi tilraun er gerð. Það er eðlilegt, að það komi upp í huga manns, þegar maður sér ríkisstj. fara þveröfuga leið til þess að skapa okkur gjaldeyrissjóð erlendis, þegar maður sér hana byrja á því að safna skuldum og það miklum skuldum, hvort hún sé þegar orðin skuldbundin erlendis, því að það sjáum við fram á, sem fylgzt höfum með og tekið þátt í baráttu Íslands fyrir efnahagslegu sjálfstæði á þessum síðustu áratugum, að við höfum aldrei verið í annarri eins hættu að verða skuldaþrælar erlendra aðila eins og eftir þau lán, sem hæstv. ríkisstj. hefur nú tekið í Washington og París, 20 millj. dollara lán til eyðslu. Ég vil þess vegna mælast til þess, að hæstv. viðskmrh. í þessari umr. nú gefi alveg ótvíræða yfirlýsingu um það, hvort ríkisstj. hafi undirgengizt nokkra skuldbindingu í þessu efni. Ég álít, að Alþ. eigi kröfu á því að fá að vita þetta, hvort Alþ. sé að nokkru leyti skuldbundið til þess að samþ. þetta frv. í sambandi við þær skuldir, sem ríkisstj. hefur stofnað til. Og ég segi þetta vegna þess, að ég er búinn að fá það mikið að vita af bakreikningunum fyrir þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið á undanförnum áratugum, að mig langar ekki til að fá fleiri, - bakreikningunum í sambandi við eignarréttinn á áburðarverksmiðjunni og þeim kröfum, sem gerðar hafa verið viðvíkjandi henni út af lánum, sem veitt hafa verið, bakreikningnum, sem stóð byggingu sementsverksmiðjunnar fyrir þrifum um nokkurt árabil, meðan ameríska auðvaldið var að reyna að pína íslenzku ríkisstj, í krafti skuldanna og lánardrottinsaðstöðunnar til þess að gera sementsverksmiðjuna að hlutafélagi, - að ég óska eftir að fá að vita það nú, hvort það sé enn einu sinni verið að binda hendur okkar með skuldbindingum, sem ríkisstj. sé að gangast inn á erlendis. Ég vil líka í því sambandi spyrja að því, hvort það sé meiningin, til þess að reyna að auka viðskipti Íslands við frjálsu gjaldeyrislöndin, að pína útflytjendur til að selja íslenzkar útflutningsvörur, eins og t.d. síldarmjölið og síldarlýsið, á lægra verði á Vesturlöndum en kynni að vera fáanlegt fyrir það í sósíalísktískum löndum, m.ö.o., hvort tilgangurinn með því að gefa Seðlabankanum valdið yfir útflutningnum, að láta það vera háð hans leyfum, hvert varan er flutt, eigi að vera sá að pína íslenzka útvegsmenn og sjómenn og þær stofnanir, sem fá þeirra afurðir til sölu, til þess að selja á hrynjandi mörkuðum auðvaldslandanna þær vörur, sem þeir gátu selt og geta e.t.v. enn selt betra verði til sósíalísktísku landanna. Mér er alveg kunnugt um þá stefnu meiri hl. núverandi seðlabankastjórnar að ætla að reyna að pína slíkt í gegn að selja íslenzku útflutningsvöruna þeim auðhringum, sem hafa reynt að arðræna Ísland og tekizt það öðru hverju á síðustu 30-40 árum. Og okkur, sem þekkjum til, hvernig aðstaðan var hér á Íslandi 1930-110, á meðan brezku bankarnir í samráði við Unilever-hringinn ætluðu að ráða verðinu á íslenzka síldarlýsinu og knýja Íslendinga til að selja það með sílækkandi verði, - okkur er kunnugt um, hvernig Landsbankinn þá var tækið, sem brezka bankavaldið og brezka auðhringavaldið notaði til þess að arðræna okkur Íslendinga. Og síðan var svo sagt við alþýðuna hér heima: Þið megið ekki gera kröfur um að hafa fulla vinnu, og þið megið ekki gera kröfur um að fá hækkað kaupgjald, vegna þess að atvinnuvegirnir bera það ekki. - Þá var það, eins og þá var oft kallað, landsbankaklíkan hér á Íslandi í samráði við fiskhringinn og í samráði við Unilever-hringinn og bankavaldið brezka, Hambros Bank, sem skipulagði fátæktina hér heima, skipulagði það, að við gátum ekki einu sinni aflað okkur nýrra framleiðslutækja. Og það er ekki vert að sleppa þeirri mynd nú, þegar verið er að ræða um, hvern aðbúnað við höfum haft í okkar efnahagsmálum á undanförnum áratugum. Og ég álít að það eigi ekki að innleiða þá kúgun á ný. Ef Seðlabankinn á að gerast erindreki fyrir Alþjóðabankann eða Efnahagssamvinnustofnunina í París til þess að hafa eftirlit með útflutningi Íslendinga og stjórna honum, þá er verið að gera okkur Íslendinga að þegnum í þeim stóra auðvaldsheimi, sem við höfum þó verið að reyna að vera sjálfstæðir í á undanförnum áratugum. Og það er rétt, að menn geri sér þetta alveg ljóst. Það var vakin eftirtekt á því hér áðan, að það er haldið í einokun viðvíkjandi útflutningnum. Af hverju? Einokun á útflutningnum hefur löngum verið áhugamál íslenzkra auðmanna, af því að þar eru venjulega hringar starfandi, og einokunin á útflutningnum er líka áhugamál þeirra alþjóðlegu viðskiptastofnana, sem við höfum með að gera, vegna þess að þær vilja gjarnan fá að ráða því, hvert við seljum okkar afurðir. Og það, sem hefur verið eins og fleinn í holdi þessa alþjóðlega auðvalds undanfarið, er einmitt það, að við höfum ráðið því sjálfir, hvert við seldum þessar afurðir, og við höfum selt þær í eins ríkum mæli og við höfum gert til sósíalísktísku landanna með hagstæðum kjörum fyrir okkur. Það er þetta, sem það alþjóðlega auðvald vill stöðva. Ég spyr þess vegna að því, hvort ríkisstj. sé að fela Seðlabankanum valdið til að ráða yfir, hvert flutt sé út, í því skyni, að hann noti það til þess að pína íslenzka útflytjendur til að selja fyrir lægra verð en þeir ella gætu fengið, til Vestur-Evrópulandanna til þess að afla okkur þannig frjáls gjaldeyris upp í skuldirnar. Eða, ef það er ekki meiningin, er þá meiningin að skapa þennan gjaldeyrisvarasjóð í frjálsum gjaldeyri einvörðungu á kostnað íslenzkrar alþýðu, einvörðungu með því að koma á fátækt hjá almenningi á Íslandi? Á gjaldeyrisvarasjóðurinn erlendis að vera þeir peningar, sem alþýðufjölskyldurnar vantar jafnvel til þess að kaupa brauð og mjólk, eftir að ríkisstj. skipuleggur dýrtíðina yfir alþýðuheimilin og brottnemur vísitöluna úr lögum, til þess að engin vörn sé hjá alþýðuheimilunum önnur en kaupdeilurnar til þess að bæta sinn hag? Ég verð að segja það, að ef hæstv. ríkisstj. reiknar með því að skapa sinn gjaldeyrisvarasjóð í frjálsum gjaldeyri einvörðungu á kostnað þess, sem íslenzka alþýðu á að skorta, eingöngu með því að skipuleggja fátækt á Íslandi, þá reiknar hún skakkt. Almenningur á Íslandi ætlar sér ekki að borga þann brúsa, og það er bezt, þegar við ræðum þetta mál, að við gerum okkur það frá upphafi ljóst. Auðmennirnir á Íslandi, heildsalarnir á Íslandi, ef þeir vilja fá gjaldeyrisvarasjóð í frjálsum gjaldeyri, þá geta þeir fengið hann á sinn kostnað sjálfir, ekki bara með því fé, sem þeir eiga erlendis núna, sem ríkisstj. kannske vildi sýna einhverja gangskör að því að reyna ná til, heldur með því að fara þá að selja eitthvað dálítið af sínum eignum hér heima. Það er ekki víst, að alþýða manna láti fyrst og fremst bjóða sér það að taka af henni þær íbúðir, sem hún nú á, í skjóli kauplækkunar og atvinnuleysis. Það getur verið, að hún verjist gegn því. Og ef ríkisstj. þá ætlar sér að halda þessari stefnu áfram, þá er bezt fyrir hana að gera sér það ljóst, að hún verður að gera það á kostnað auðmannastéttarinnar sjálfrar. Og eigur hennar eru vissulega ekki svo litlar, að það væri óhugsandi að koma upp nokkrum gjaldeyrisvarasjóði á hennar kostnað. Ef ég man rétt, voru það aðeins 30 ríkustu einstaklingarnir á Íslandi, sem áttu um 250 millj. kr. eftir gamla genginu í skuldlausum eignum. Áður en farið er að fyrirskipa með lögum fátækt hjá almenningi á Íslandi, er hægt að byrja með því að láta þá auðugu leggja fram til að skapa þá gjaldeyrisvarasjóði, sem á að skapa erlendis. Ég held þess vegna, að sú yfirlýsing hæstv. ráðh. og sá tilgangur, sem hæstv. ríkisstj. lýsti yfir um sköpun gjaldeyrisvarasjóðs, þurfi allýtarlegra upplýsinga og athugunar við. Þá lýsti hæstv. viðskmrh. því yfir í öðru lagi, að það væri tilgangur ríkisstj. að vernda viðskiptin við sósíalísktísku löndin. Ég veit, að hæstv. ráðh. gefur þessa yfirlýsingu vafalaust sjálfur í góðri trú, en ríkisstj. sem heild gefur hana fyrst og fremst vegna þess, að hún veit, að alþýðu manna á Íslandi er ljóst, hver líftrygging henni eru þau viðskipti, hver trygging þau eru fyrir hennar atvinnuöryggi og fyrir hennar afkomuöryggi, og að almenningur á Íslandi mundi ekki sætta sig við það, að þessi viðskipti væru brotin niður. Ég vil hins vegar lýsa því yfir og óska eftir, að það sé rætt alveg af fullri hreinskilni í þessum,umr., að með þessu frv. og þeirri stefnu, sem það markar, er ríkisstj. að brjóta þessi viðskipti niður. Afleiðingin af framkvæmd þeirrar stefnu, sem í þessu frv. felst, er að brjóta niður viðskipti Íslands við sósíalísktísku löndin. Og einmitt vegna þess, að ég held, að hæstv. viðskmrh. sé í góðri trú í þeirri yfirlýsingu, sem hann gaf, þá óska ég sérstaklega eftir því nú þegar við þessa umr., að þetta atriði sé rætt ýtarlega og af fullri hreinskilni, þannig að þegar þau viðskipti brotna niður, eftir að farið verður að framkvæma þessa stefnu, þá sé það ekki eitthvað, sem komi aftan að mönnum, heldur sé mönnum frá upphafi ljóst, að með því að stíga þetta spor eru þeir vegna afleiðinganna, sem það hefur, að brjóta þessi viðskipti niður. Hve fljótt, hve skrykkjótt það gangi eða annað slíkt, það er annað mál, en menn geri sér frá upphafi ljósar afleiðingarnar. Hvort slíkt er gert að yfirlögðu ráði, eins og ég veit að er af sumra hálfu og skal koma áð nánar, eða hvort það er gert af stórkostlegu gáleysi, það er í þessum lögum lagt nokkurn veginn að jöfnu. Þannig er hæstv. ríkisstj. nauðsynlegt að gera sér það frá upphafi ljóst, að ef hún í gáleysi setur þessa löggjöf á og hefur ekki gert sér fulla grein fyrir afleiðingum hennar, þá er hún jafnvítaverð fyrir eins og ef hún gerði það að yfirlögðu ráði. Þess vegna er óhjákvæmilegt að reyna að reikna út alveg nákvæmlega lið fyrir lið afleiðingarnar af þessari viðskiptastefnu, og það mun ég nú fara inn á. Í fyrsta lagi: Hæstv. ríkisstj, gerir ráð fyrir því að minnka fjárfestinguna á Íslandi stórum. Í öllum hennar ráðstöfunum viðvíkjandi bankaútlánum, bankavöxtum og öllum hennar afskiptum af fjárfestingarmálum er það ein höfuðstefnan að minnka fjárfestinguna. Á sama tíma hefur hæstv. ríkisstj. gert samning við Sovétríkin, það land af jafnvirðiskaupalöndunum, sem hún þó samkvæmt yfirlýsingu hæstv. viðskmrh. fyrst og fremst vill reyna að vernda gegn því, að þessi viðskiptapólitík hennar gæti orðið til þess að draga úr viðskiptum við. Hún hefur gert viðskiptasamning við Sovétríkin, þar sem m.a. er alveg sérstaklega samið um allmikil viðskipti einmitt á fjárfestingarvörum eins og járni og timbri, sem hafa verið með stærstu vöruflokkum, sem við höfum flutt inn frá þessum löndum. Það er alveg óhjákvæmilegt, ef fjárfesting minnkar á Íslandi, að þá minnki líka innkaupin á þessum hlutum. Það þýðir m.ö.o., að þeir samningar, sem ríkisstj. hefur,gert um innkaup á þessum fjárfestingarvörum, það mun vera mjög tæpt, að þeir komi til með að standa, og því meira sem dregur úr fjárfestingunni, því meira sem fátækt manna eykst hér á Íslandi, vanmegni manna til þess að byggja sér t.d. íbúðarhús, því meira dregur úr þessum viðskiptum og þá um leið viðskiptum Sovétríkjanna við okkur. Við skulum gera okkur það ljóst, að þegar við minnkum innkaupin þar, þá verður óhjákvæmilega svarið hjá öllum þessum löndum að minnka innkaupin frá okkur. Og hvernig er það með sumt af þessum vörum? Eru ekki jafnvel þegar gerðir beinir sölusamningar við t.d. Sovétríkin eða útflytjendurna í því ríki? Og er ekki jafnvel nú þegar hætta, að slíkir sölusamningar verði að einhverju leyti að áliti þeirra þar eystra rofnir, þegar innflytjendurnir hér á Íslandi fara að reka sig á það, að innanlandsmarkaðurinn á Íslandi minnkar. En það er innanlandsmarkaðurinn á Íslandi, sem hingað til hefur verið einn öruggasti grundvöllurinn fyrir öllum viðskiptum okkar við jafnvirðiskaupalöndin, af því að innanlandsmarkaðurinn á Íslandi hefur gert okkur mögulegt að geta alltaf selt eins mikið til þessara sósíalísktísku landa og við gátum keypt frá þeim, og við gátum keypt frá þeim :fyrst og fremst í krafti þess, hve mikill okkar innanlandsmarkaður var. Í öðru lagi, hvað snertir þær vörur, sem við kaupum frá sósíalísktísku löndunum og almenningur notar til sinnar neyzlu, þá hefur ríkisstj. gert ráðstafanir til þess að draga úr kaupgetu almennings á Íslandi á slíkum neyzluvörum. Við skulum taka sem dæmi vörur, sem hæstv. ráðh, nefndi, eins og bómullarvörurnar, sem eru mikill þáttur í okkar viðskiptum víð jafnvirðiskaupalöndin. Hæstv. ríkisstj. hefur gert sérstakar ráðstafanir til þess að hækka allar slíkar bómullarvörur stórkostlega í verði með gengislækkunarfrv. og samtímis gert ráðstafanir til þess að halda niðri kaupgetu almennings, m.ö.o. gert alveg sérstakar ráðstafanir til þess að draga úr kaupgetu almennings á bómullarvörum. Það þýðir, að minnkandi kaupgeta hér heima gengur út yfir vörurnar frá þessum sósíalísktísku löndum, sem síðan kemur til með að þýða minnkandi markaði fyrir fiskinn þar. M.ö.o.: bæði hvað snertir fjárfestingarvörurnar og neyzluvörurnar eru þær ráðstafanir, sem ríkisstj. gerir hér heima, þess eðlis, að þær draga úr viðskiptunum við þessi lönd, þær almennu ráðstafanir ríkisstj., svo að segja stefna hennar í þessum málum. Í þriðja lagi: Þar að auki gerir ríkisstj. alveg sérstakar ráðstafanir, að því er virðist, til þess að draga úr viðskiptunum við þessi lönd. Það mun t.d. vera samið í viðskiptasamningnum við Sovétríkin um innflutning á 500 bílum, ef ég veit rétt. Samtímis því, sem þessi sölusamningur er gerður við Sovétríkin, gerir ríkisstj. sérstakar ráðstafanir til þess að leyfa mönnum að nota gjaldeyri erlendis til að flytja inn bila til landsins án þess að þurfa sérstaklega að gera grein fyrir, hvernig gjaldeyrisins sé aflað. Í staðinn fyrir að reyna nú að fá slíkan gjaldeyri í þennan fyrirmyndar frjálsa gjaldeyrissjóð, þá er mönnum sérstaklega leyft að kaupa bíla, fólksflutningsbíla, fyrir slíkan gjaldeyri, og jafnvel er mér ekki fjarri að halda, að það sé leyft að nota í ríkara mæli en verið hefur alls konar undanþágur og leyfi, sem tíðkazt hafa á undanförnum árum, til þess að flytja inn bíla á alls konar sjómannagjaldeyri og öðru slíku. Samtímis því, sem þetta er gert, gerir svo ríkisstj. ráðstafanir til þess að minnka stórkostlega kaupgetu almennings í landinu, þannig að almenningur á eftir ráðstafanir ríkisstj. helmingi erfiðara með, ef menn vilja t.d. veita sér þann lúxus að kaupa bíl, heldur en áður hefur verið. Og ekki nóg með það, samtímis gerir ríkisstj. þær ráðstafanir að láta bankana koma á harðvítugra lánabanni en áður hefur tíðkazt, sem m.a. hefur þær afleiðingar að draga úr möguleikum á slíkum kaupum. Og mér er sagt, að þessar samfelldu ráðstafanir ríkisstj. á öllum þessum sviðum hafi nú þegar þau áhrif, að það sé t.d. miklu erfiðara að selja bila en verið hefur, og það mun ekki aðeins gilda um bíla, mér er sagt um jeppa, dráttarvélar og annað slíkt, að svo og svo mikið af öllum þeim pöntunum, sem gerðar hafa verið á slíkum hlutum að undanförnu, hafi verið kallað til baka eftir þær ráðstafanir ríkisstj. að hækka verðið á öllum þessum hlutum, en halda um leið niðri kaupgetu almennings, þannig að beinir sölusamningar, sem gerðir hafa verið, beinir kaupsamningar á vörum frá þessum sósíalísktísku löndum, valdi nú þegar okkur vandræðum út af þessum ráðstöfunum, og er þetta þó ekki nema rétt byrjunin. Ég vil spyrja: þegar svona ráðstafanir eru gerðar, hvað skyldi hæstv. ríkisstj. hugsa til síldarvertíðarinnar í sumar? Mér er enn í minni síðasta síldarvertíð. Í fyrsta skipti um allmörg ár höfðum við fengið góða síldveiði, - og hvað kom þá á daginn? Voru markaðirnir í vestrænu löndunum, í frjálsu markaðslöndununum, svo miklir fyrir síldina, að menn biðu þar eftir því að fá hana héðan frá Íslandi? Og heldur hæstv. viðskmrh., að lánsstofnanirnar, sem voru að lána okkur núna 20 millj. dollara, ætli sér, ef gæfan yrði með okkur og við fengjum næga síld í sumar, að taka mikla síld upp í greiðslurnar á þeirri skuld? Eða er það til í hugskoti hæstv. ríkisstj., að það geti komið til þess sama og gerðist í fyrra, að ef gæfan gefur okkur næga síld, þá verðum við aftur í vandræðum með hana, hvar við eigum að selja hana? Og á þá með þeim ráðstöfunum, sem nú er verið að gera, að vera búið að spilla að meira eða minna leyti þeim möguleikum, sem við gátum hagnýtt okkur þá og voru okkur dýrmætir þá? Ég er hræddur um, að við séum með þessum ráðstöfunum, sem nú er verið að gera, og afleiðingarnar af þeim eru rétt að byrja að koma í ljós, - ég er hræddur um, að við séum að eyðileggja fyrir okkur að geta bjargað síldarvertíð, eins og við gerðum á siðasta sumri.