Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn R. Stefánsson) Eins og hv. deildarmönnum er kunnugt, er þetta frv. komið frá mjer og hv.þm. Borgf (P. O.). Í Ed. hefir það tekið dálitlum breytingum, og er aðalbreytingin fólgin í því að lækka gjaldið í ríkissjóð. Okkur flm. sýnist svo, sem við upphaflega höfum alveg stilt við hóf gjaldið, og sjáum enga ástæðu til að fallast á þá lækkun, sem hv.Ed. hefir gert. Við höfum því komið fram með brtt. um að færa gjaldið í sama horf og áður. Að öðru leyti álítum við ekki, að hjer sje um það stórmál að ræða, að við viljum gera það að kappsmáli, hvað ofan á verður.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) hefir þegar tekið fram, í hverju breytingin á þessu frv. er fólgin. Fjárhagsnefnd þessarar hv. deildar hafði fallist á að láta frv. standa eins og það er komið frá Ed., því hún vildi ekki gera það að ágreiningsatriði milli deildanna, að Ed. lækkaði gjaldið. Hins vegar hefði hún heldur kosið, að frv. hefði fengið að standa óhaggað eins og það fór úr Nd., og nú hefir nefndin komist að því, að Ed mundi ef til vill ganga að frv. eins og það var upphaflega, komi það nú aftur fyrir þá hv. deild. Og getur því nefndin ekki haft á móti, að brtt.hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) verði samþykt. Svo skal jeg geta þess, að Ed. hafði gert orðabreytingu á tveim stöðum, sett orðið „ríkissjóður“ í stað „landssjóður“, en svo gleymt því á einum stað. Vill nefndin leiðrjetta það sem prentvillu og finnur ekki ástæðu til að vera að koma með sjerstaka brtt. um svo smávægilegt atriði.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Þetta litla frv. er flutt hjer eftir beiðni hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), og geri jeg ráð fyrir, að hann mæli með því, ef honum þykir ástæða til. Jeg ætla þess vegna ekki að fara ítarlega út í þetta frv., en vil þó geta þess, að annað frv. um sama efni er á ferðinni í hv.Ed., og álít jeg rjett, að menn athugi það og taki þegar í upphafi afstöðu til þess, hvort þessara tveggja frv. eigi að verða að lögum. Þau reka sig hvort á annað og geta ekki bæði orðið að lögum. Bæði frv. fara fram á samskonar hækkun á sama gjaldi, en frv. í Ed. er auk þess um aðrar breytingar á vörutollslögunum. Jeg álít rjettara að fylgja þessu frv., sem hjer liggur fyrir. því hitt frv. fer meðal annars fram á að nema úr gildi lög, sem hafa verið framlengd á þessu þingi. Um frv. sjálft er ekkert að segja. Hækkunin, sem farið er fram á, er sniðin þannig, að hvergi stendur á eyri, eins og jeg hefi heyrt raddir um; þannig verður t. d. gjaldið í 1. flokki 30 aur., í öðrum flokki 75 aur., í 3. flokki 9 kr., í 5. flokki 9 aur. og í 6. flokki 3 kr., alt miðað við 50 kg. 4. flokkur fellur burt vegna hinna nýju laga um salt og kol, þó þannig, að kolin falla þá fyrst burtu, er einkasala hættir.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi litlu að bæta við ræðu hv.frsm. (M. G.). Drög þau, er liggja til þessa frv. eru kunn, og er óþarfi að fara nánar út í það. Jeg vil taka í sama streng og hv.frsm. (M. G.), að hættulegt væri, ef breyting sú á vörutollinum væri samþ., sem farið er fram á í Ed. Jeg held, að þá yrði sífelt tog milli vöruflokkanna, og álít jeg þessa leið rjettari. Hv. deild hefir áður tekið vel tekjuaukafrv. og hefir skilið þörfina, og jeg þykist vita, að svo muni enn.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er flutt fyrir tilmæli stjórnarinnar og gengur út á það, að veita stjórninni heimild til að halda áfram einkasölu á kolum um ákveðinn tíma, og leggja toll á þau þegar einkasölunni sleppir. Stjórnin á að geta hætt þegar henni þóknast, en þó má hún ekki hafa einkasöluna lengur en til 1. júlí. Stjórnin óskaði ekki, að ákveðinn tími væri tiltekinn, en nefndinni þótti rjettara að hafa einhvern ákveðinn tíma, en vitanlega getur það verið samningsatriði, hve langur hann skuli vera, og er hægt að færa hann fram og aftur. Frv. er sniðið eftir frv. um toll á salti og bygt á sömu rökum, og verður tollurinn feldur burtu þegar hallinn á kolaversluninni er unninn upp. Stjórnin óskaði þess ekki, en nefndin taldi líklegra, að hv. deild vildi verða sjer samkvæm og haga sjer eins um kolin og saltið. Skaði landsverslunarinnar á kolum mun hafa verið sem næst 1 miljón um síðustu mánaðamót, og verður þá tollur lengi en annars er ómögulegt að segja hvað lengi, því enginn veit, hversu mikið inn verður flutt. Það hefir verið mjög mismunandi hin síðari ár, og hefir verið frá 19 til 113 þús. smál., en 1918 voru fluttar inn um 20 þús. smálestir. En á þessu verður varla nokkuð bygt um innflutning í framtíðinni, en jeg býst við, að stjórnin geri nánari grein fyrir frv., þar sem það er flutt að beiðni hennar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Háttv. frsm. (M. G.) hefir talað með frv., og get jeg látið ummæli hans nægja. Tilgangurinn er sá sami og með saltið, að vinna upp halla, sem orðið hefir, en landssjóður á ekki að bera að rjettu lagi.

Sigurður Stefánsson Jeg vildi spyrjast fyrir um það hjá hæstv. stjórn hvort ekki sje tilætlunin að vinna upp eitthvað af hallanum með einkasölunni, því eftir því fer aldur tollsins, hvað mikið vinst upp með henni. Eins vildi jeg fá upplýsingar um það, hve lengi tollurinn muni haldast, og eins hvernig þessi 1 milj. kr. halli er til kominn.

Fjármálaráðherra (S. E.) Um upplýsingar í þessu máli get jeg vísað frá mjer til hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.). Að eins vil jeg taka það fram, að hallinn er fram kominn við það, að kolabirgðir þær er voru keyptar um nýár við háu stríðsverði voru lærðar niður. Og 1 miljónar hallinn, sem nú er gert ráð fyrir, er áætlaður svo eftir að búið er að draga frá áætlaðar tekjur af einkasölu á nýju kolabirgðunum, sem keyptar voru eftir að verðið lækkaði, en gróði á þeim er gerður 20 kr. á tonn. Það er mjög erfitt að fullyrða nokkuð um það, hvað hallinn muni vinnast fljótt upp með þessum tolli; fer það eftir því, hvað mikið er flutt inn af kolum. Yrði það, sem varla má gera ráð fyrir, 50,000 tonn á ári, þá næðist hallinn mjög fljótt inn. Það fer eftir því, hvað mikið fæst við einkasöluna og næðist hallinn mjög fljótt inn. En um þetta er erfitt að segja. Jeg get leitað frekari upplýsinga fyrir 3. umr., ef þess verður óskað, en jeg hygg, að þetta láti nærri.

Sigurður Stefánsson Þegar 20 kr. eiga að græðast á hverju tonni, þá er það tiltölulega hærra en salttollurinn, og tel jeg hann þó fullháan. Það gæti komið til mála að hafa gjaldið lægra og vinna hallann upp á fleiri árum. Það yrði ekki eins tilfinnanlegt fyrir kaupendur kolanna. Jeg skýt þessu fram til athugunar, og sjái stjórnin sjer ekki fært að lækka gjaldið, mun jeg koma fram með brtt. við næstu umr., og vænti þá frekari upplýsinga frá stjórninni.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er vitanlega ekki gott að segja, hve lengi tollurinn þarf að vera, en jeg býst við, að upplýsingar hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) sjeu í samræmi við álit forstöðumanna landsverslunarinnar, og þær áætlanir því nærri sanni. Það, sem vinst við að hafa tollinn háan, er það, að þá verður fyr frjáls verslun með þessa vöru, og getur það verið landsmönnum eins mikill gróði og hitt. En annars er hægt að taka þetta til athugunar og leita nánari upplýsinga hjá þeim, sem helst geta spáð einhverju um þessi efni, en það eru forstöðumenn landsverslunarinnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það var gagnvart samanburði háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) á tolli á salti og kolum. Verðmunur er mikill, og kolaverð hærra en búast mátti við, og er því ekki hægt að leggja kol og salt að jöfnu. Í Englandi eru kol nú komin um eða yfir 100 kr. tonnið og geta þá allir sjeð, í hvaða verði þau hljóta að vera hjer, eftir því hvað allur flutningur er dýr. Það má ekki búast við, að hægt verði að selja þau fyrir minna verð en gert er. Viðvíkjandi því, að láta tollinn jafnast yfir lengri tíma, er það að segja, að það er athugavert fyrir ríkissjóð. Enginn getur sagt um, hvað hátt verð stendur lengi bæði á kolum og öðru, og ef verðfall verður, þá er örðugra að hafa háan toll. Jeg vona, að hv. þm N.-Ísf. (S. St.) komi ekki með brtt. til lækkunar, enda er hægt að breyta þessu síðar, hve nær sem verkast vill.

Flm. Einar Arnórsson): Jeg tel óþarft að eyða mörgum orðum að þessu máli, því að það er gerð nægilega glögg grein fyrir því í greinargerðinni, sem fylgir frv. Jeg skal fyrst geta þess, að þetta er eina frv., sem fram hefir komið á þessu þingi, að því er jeg best veit, er horfir til sparnaðar. Alt annað, eða flest að minsta kosti, fer fram á auknar fjárveitingar. Þetta er eina undantekningin. Aðalástæðan fyrir frv. þessu er sú, að eftir reikningi skrifstofustjóra Alþingis sparast landinu 45–50 þús. kr. þetta ár og líklega hjer eftir, ef hætt verður að prenta Alþingistíðindin. - Prentkostnaðurinn hefir aukist um 416%, eftir reikningi skrifstofustjóra, síðan stríðið hófst, eða meira en fimmfaldast, með öðrum orðum. Og þegar þing er háð á hverju ári, þá sparast þessi kostnaður árlega, ef frv. verður samþ. Jeg skal ekki neita því, að það sje kostur að öðru jöfnu að hafa þingræðurnar prentaðar. En það er vafamál, hvort það svarar hins vegar kostnaði. Það er óvíst, að þingræðurnar á Alþingi sjeu þær gullnámur, að vert sje að leggja þetta í kostnað, til þess að koma þeim á prent. Við flm. frv. álitum þær ekki vera þess verðar. Ef um það væri að ræða, að ræðurnar væru birtar með sama efni að öllu leyti, sem þær voru haldnar, þá mætti segja, að gefin væri rjett mynd af því, sem hjer er sagt.  Á þingi 1909 kom fram frv., sem fór í sömu átt, en náði ekki fram að ganga. Og jeg skil, að menn hafa verið á móti þessu þá, því þá voru þingtíðindin styttri en nú, kostnaður minni og málin færri. En nú verður þing haldið á hverju ári. Þingtíðindin stækka ár frá ári, því að málunum fjölgar, sem vonlegt er, þar sem fleiri mál kalla að. Auðvitað er það ekki tilgangurinn, að ræðurnar verði ekki skrifaðar, leiðrjettar og geymdar í skjalasafni þingsins. Það er á valdi hvers eins að birta ræður sínar. Fæstir munu vera svo heillum horfnir, að þeir geti ekki birt ræður sínar í blöðum. Hins vegar lesa fáir þingtíðindin. Það er ákveðið að senda þau sýslumönnum, hreppstjórum og hreppsnefndaroddvitum. Og jeg held, að þeir sjeu ekki ýkjamargir, sem lesa þau ofan í kjölinn, eða að minsta kosti er það ekki svo þar, sem jeg þekki til. Þar sem ástæðurnar til að prenta þingtíðindin eru ekki ríkar að dómi okkar flm., en sparnaðurinn á hinn bóginn töluverður, höfum við borið fram frv. þetta. Hygg jeg, að jeg hafi tekið flest það fram, sem þörf er á, og skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar.

Magnús Pjetursson Jeg skal byrja á því, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) endaði á, að jeg skal ekki vera fjölorður, enda býst jeg við, að það sje ekki til mikils, því að það er ekki álitlegt að ráðast á þá fylkingu, sem að frv. stendur. Jeg vil samt ekki láta frv. ganga svo til atkvæða, að jeg lýsi ekki yfir því, að jeg er því ósamþ. og ekki síst eftir að hafa heyrt ástæður hv. aðalflm. (E. A.). Hann kom ekki með neitt, er rjettlæti frv. Hann sagði að vísu, að þetta væri gert til þess að spara, og það var eina ástæðan, sem hjer gat verið um að ræða. En ef á að miða eingöngu við það, þá er ástæða til að spara fleira. Það má t. d. ákveða, að hjer skuli ekkert annað fram fara en atkvæðagreiðsla. Jeg skil ekki, hvers vegna sporið er ekki stigið alveg út og mönnum bannað að tala hjer á Alþingi. Það kom líka fram hjá háttv.flm., að betra væri að prenta þingtíðindin. En það var þetta, sem hann hafði sjerstaklega á móti, að þau væru ekki rjettur spegill þess, sem hjer væri sagt. Þetta getur verið rjett. En bótin á því er ekki að hætta að prenta þingtíðindin, heldur hitt, að fá hraðritara. Hann gerði ráð fyrir, að ræðurnar væru leiðrjettar eftir sem áður og geymdar í handriti. En þær verða ekki þrátt fyrir það rjettur spegill, eftir hans kenningu. Hjer ber því alt að sama brunninum. En ef það væri meiningin hjá flm. að geyma handritin til þess að prenta þau síðar, þá er frv. ekki rjett orðað, því þá væri að eins um frestun að ræða vegna dýrtíðarinnar, sem nú er. En slík frestun gæti þó heldur komið til mála. Flm. (E. A.) sagði, að þeir væru fáir, sem fengju þingtíðindin. Þetta er rjett. En þeir eru miklu fleiri, sem lesa þau. Það er algengt, að menn fái þau ljeð. Þetta veit jeg vel um, af eigin reynd, því að jeg hefi oft ljeð þau, og ef eftirspurnin er eins mikil hjá öðrum, sem fá þau, þá komast þau ekki í fárra manna hendur. Enda munu þm. vita, að á þingmálafundum er það oft rekið framan í mann hvað eftir annað, sem prentað er í þingtíðindunum. Og jeg er sannfærður um, að hv.flm. (E. A.) hefir einhvern tíma orðið fyrir þessu. Að minsta kosti heyrist ósjaldan vitnað í ræðu, sem þessi eða hinn þm. hafi haldið í einhverju máli. Ef á að taka upp þann sið, að hætta að prenta ræðurnar, þá finst mjer rjettast að hætta að tala á Alþingi - Jeg geri ráð fyrir, að þingtíðindin sjeu hið eina, sem kjósendur geta haft til þess að hafa hendur í hári okkar fyrir, þegar við komum heim, svo framarlega sem nokkuð er sagt. Jeg tel því betra að stíga sporið fult út og hætta öllum umræðum, því að ekki er til neins að vera að halda ræður í því skyni að sannfæra deildina; menn eru oftast ákveðnir fyrirfram. En af þeirri ástæðu ætti ekki að banna mönnum að láta skoðun sína opinberlega í ljós, til þess að almenningur geti dæmt um þau rök, sem fram hafa komið. En ef á að fara að spara þinghaldið á annað borð, þá er best að ganga lengra. Mætti t. d. fækka þm., ákveða, að þingið skuli aldrei standa lengur en þetta og þetta og hætta öllu skrifarahaldi. Einnig mætti og hætta að prenta till. og hafa þgskj. skrifuð. Þannig fengju þá hv.flm. breiðari veg til sparnaðar, sem jeg vil hjer með benda þeim á, úr því þeir eru hvort sem er komnir út á þann breiða veg í þessu efni.

Sveinn Ólafsson Jeg þarf ekki að vera langorður, því að hv.þm. Stranda. (M. P.) hefir tekið flest það fram, sem jeg vildi sagt hafa. Jeg er sammála honum um það, að annaðhvort sje farið of langt eða skamt með frv. þessu. Jeg sje enga ástæðu til að hætta að prenta umræður þingtíðindanna, eins og stendur, því að sparnaðurinn við það er ekki ýkjamikill, og víst væri sá sparnaður lítilfjörleg yfirbót þess, sem syndgað hefir verið á þessu þingi um eyðslu. Háttv. flm. (E. A.) lagði aðaláhersluna á sparnaðinn, sem væri sem næst 45 þús. kr. fyrir hvert þing. Þetta getur verið rjett. En þó er þetta tilgáta, því að nú eru líkur fyrir, að pappír falli í verði, og ef á að heyja þing á hverju ári, styttist þingtíminn og umræður þá einnig. En svo er önnur leið í þessu máli, sem snýr að almenningi. Þingtíðindin eru eitt af þeim menningargögnum, sem fólkið má ekki missa. Þau halda þjóðinni, ef svo mætti segja, í lifandi sambandi við þingið, og þess vegna eru þau eins og spegilmynd af því, sú ábyggilegasta, sem þjóðin hefir. Að minsta kosti eru þingtíðindin mjög mikið lesin þar sem jeg þekki til, ekki skjalaparturinn, heldur umræðurnar. Reynsla mín er sú, að þau ganga sjer til húðar mann frá manni, og fá færri en vilja. Líður sjaldan á löngu, er þingtíðindin eru komin, áður þau eru dreifð orðin og að meira eða minna leyti almenningi kunnug. Þau sýna, hvað hver hefir til málanna lagt. Jeg geri ekki ráð fyrir, að fólki hjer í Reykjavík og grendinni sjeu þau eins kunnug. En í fámenninu úti um land er fólk miklu forvitnara um þingmálin. Efnið er nýnæmislegt fyrir það. En fólk hjer um slóðir finnur fátt nýstárlegt í umræðunum, þegar þær koma út, og er það eðlilegt. Það hefir átt kost á að taka eftir öllu, sem á þinginu gerðist, jafnóðum og þingið starfaði Eitt af rökum háttv.flm. (E. A.) með því, að prentuninni skyldi hætt, var það, að ræðurnar birtust sjaldnast í sinni sönnu og upphaflegu mynd. En þó að það sje ekki, þá býst jeg þó við, að það komi altaf fram í þeim, sem ræðumaðurinn vildi sagt hafa. Jeg sje þess vegna ekki, að þingtíðindin sjeu neinn spjespegill. En svo er eitt, sem jeg held að hann hafi eigi tekið með í reikninginn. Það eru erfiðleikarnir fyrir þingnefndirnar - og reyndar fleiri - sem oft þurfa að leita í ræðum fyrri þinga að skýringum mála. Það dugir ekki að vísa til handrits af ræðunum á skrifstofunni, því að bæði mundi það erfitt til aflestrar, og auk þess oft þörf á mörgum eintökum samtímis. En utan þingsins mundi auk þess enginn geta notað handritið. Og loks gæti þetta eina eintak glatast með öllu fyrir slys, jafnvel þótt tvö væru, t. d. við eldsvoða, og væri þá engum fært úr að bæta. Jeg get sparað mjer að tala langt mál, því að eins og jeg gat um, hefir háttv.þm. Stranda. (M. P.) tekið megnið af því fram, sem jeg þurfti að segja. - Jeg vil leggja það til, að hjer sje farin önnur leið en gert er ráð fyrir í frv., sem sje sú, að málinu sje vísað til stjórnarinnar, því að mjer finst, að ef hjer á að gera nokkrar verulegar breytingar, þurfi að gera málið betur úr garði en gert hefir verið, og vænti jeg, að það verði endirinn. Og þau málalok ættu flm. að geta sætt sig við, því að þau gætu orðið til þess, að þessi till. þeirra kæmi aftur fram í endurbættri mynd.

Bjarni Jónsson Jeg vildi geta þess, að það, sem jeg hefi að segja í þessu máli, er líkt og hv.þm. Stranda. (M. P.) sagði. Jeg hefi aldrei fundið jafnmikla ósamkvæmni hjá hv. 2 þm. Árn. (E. A.) og í dag í þessu máli. Hann er mjög elskur að sögu þessa lands og öllu, er að fortíð þjóðarinnar lýtur, og mundi undir öðrum kringumstæðum hafa hugsað á annan veg og betur fyrir eftirkomendunum, sem í framtíðinni eiga að skygnast inn í fortíðina. Jeg tel vafalaust, að menn nú vildu gefa mikið fyrir að eiga prentuð þingtíðindi Alþingis hins forna, alt frá 930 og til þessa dags. Álíka fengur mundi eftirkomendum vorum þykja að hafa þingtíðindin frá þessum tíma, eins og tímanum næst á undan. Nú veit jeg, að hv. framsm. (E. A.) mun svara því, að ekki eigi að taka handritin, því þau eigi að geymast skrifuð. Í besta lagi geymast þau þá í stóru skjalasafni, ef þá eldur grandar því ekki, eins og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) rjettilega tók fram, að fyrir gæti komið. Þar sem ekki er til nema eitt einasta eintak, má segja, að „hætt sje einu auga“, ef illa fer. Hvernig verða þá skýringar og skilningur sagnfræðinga í framtíðinni á fortíð landsins, ef þeir hafa ekki annað að styðjast við en blöðin ein og tímarit. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að blöðin eru oftast flokkablöð og segja ekki frá öðru en þeim þykir við eiga að innræta fólkinu, og oft er langt frá því að vera sannleikanum samkvæmt eða ólituð frásaga. Og þegar svo blöðin vissu það, að alþjóð ætti ekki aðgang að öðru en blöðunum um, hverju fram færi, þá er hætt við, að þau mundu kríta enn þá liðugar. - Þetta yrðu þá aðalheimildir þeirra manna, sem þingið síðar meir styrkir til þess að semja sögu fortíðarinnar. Jeg fyrir mitt leyti vildi síst eiga eftirmæli mín undir blöðunum einum. Heldur kysi jeg, að menn hefðu aðgang að einhverju því, er jeg hefði sagt eða gert. - Þó að upplag þingtíðindanna sje má ske of lítið, þá mun það þó aldrei farast alt. Víst er um það, að nánasta framtíð hefði nægar heimildir til að dæma um trúmensku og starfsemi næstu þinga á undan. En það tel jeg ekki að hún hafi, þó skjölin liggi einhversstaðar í einu einasta handriti. Þeir segja, hv. flutningsmenn frv., að þingtíðindin sjeu lítið lesin. Það þykir mjer undarlegt. Hjer hafa þó tveir hv.þm. borið það báðir, að þau væru mikið lesin þar sem þeir þektu til. Og mín reynsla er sú, að í mínu kjördæmi, Dalasýslu, eru margir, sem muna betur en jeg það, sem hefir gerst eða sagt verið á þingi. Gæti jeg talið upp nokkra þessara manna, ef þm. vilja. Hitt er rjett, sem minst hefir verið á hjer, að ræðurnar eru meira og minna ófullkomnar, af því það sleifarlag er á hjer, að skrifarar eru látnir nota snarhandarskrift. Í stað þess ættum við að segja okkar góðu skrifurum, að læra hraðritun. Þá væri þessu kipt í lag, og engin hætta á, að meiningunni væri snúið við. En þá mætti ekki heldur leiðrjetta neitt, nema skakkar málmyndir eða því um líkt. Má vera, að þetta sje eina málið, sem fer fram á sparnað á þingi. En þá verður manni að spyrja, hvort þessi sparnaður borgi sig, hvort ekki sje verið að taka það, sem við megum ekki missa. - Jeg er ekki í vafa um, að ef þetta yrði borið undir þjóðaratkvæði, yrði það í algerðum minni hluta. Kjósendum væri ekki gert annað verra en að svifta þá fyrirvaralaust þessari einu heimild, sem þeir hafa til að átta sig á framkomu þingmanna fyrir þeirra hönd.

Forsætisráðherra: Jeg ætla að eins að gera grein fyrir mínu atkv. í þessu máli. Jeg vil sem sje, að það fái að ganga til 3. umr. Ekki af því, að jeg haldi, að rjett sje að hætta að prenta þingtíðindin, heldur af hinu, að jeg álít, að til mála komi að fresta prentun á þeim. Enn fremur vil jeg, að athugað verði, hvort prenta skuli ræðumar eins og þær eru haldnar, eða hvort að eins skuli tekinn útdráttur úr þeim. Hjer á þingi er talað alt of mikið. Vaðallinn er oft meiri en svo, að taki nokkru hófi. Þingmenn þurfa oft að rísa upp hver eftir annan í tiltölulega nauðaómerkilegum málum, til að segja næstum alveg það sama. Vegna þess verða þingtíðindin lengri tiltölulega hjá okkur en öðrum þjóðum. Jeg álít því rjettað stytta ræðurnar talsvert. Og ætti auðvitað að fela það sjerstakri nefnd, sem til þess væri kosin. Kostnaður við allar þessar ræður er meiri, en hann þyrfti að vera. Hjer þurfa oft allflestir þm. að taka til máls í hverju máli, í staðinn fyrir að annarsstaðar eru það venjulega að eins framsm. nefnda, og má ske einn maður úr hverjum flokki.  (B. J.: Er það meiningin, að eigi að hefta málfrelsi manna)  . Og sumstaðar annarsstaðar hefta kjósendur málfrelsi þm. með hljóðpípum og þess háttar. Jeg er ekki að segja þetta til neinna einstakra hv.þm. En svona er það. Það kann oft að vera margt gott og hnittið í því, sem menn segja, en sumt er oft algerlega óþarft. Annars er jeg ekki svo viss um, að kjósendum mundi mislíka þetta jafnmikið og einstaka þm. halda. Það eru mest getgátur. Jeg skal svo ekki fara frekar út í málið. Jeg greiði frv. atkv. til 3. umr. Hvað jeg síðar geri læt jeg ósagt.

Flm. (Einar Arnórsson) Jeg bjóst nú við, að áður en jeg stæði upp aftur mundi helmingur deildarinnar vera búinn að taka til máls. En nú hafa að eins 3 hv.þm. talað á móti frv. Fyrstur reið á vaðið hv.þm. Stranda. (M. P.), svo kom hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og hv.þm. Dala. (B. J.). - Mig furðaði ekki mikið á því, þó að sá fyrsti og síðasti hv.þm. legðu ekki svo mikið upp úr sparnaðinum við þetta. - Aftur furðaði mig á, að hv. 1. þm. S.- M. (Sv. Ó.) skyldi gera lítið úr 40–50 þús. króna sparnaði á ári. Jeg man, að það var mál á döfinni hjer fyrir skömmu, launamál embættismanna, sem þessi hv.þm. (Sv. Ó.) kom fram með brtt. við, sem hafði í för með sjer 40–50 þús. kr. sparnað. Þá horfði málið þannig við, að þetta var mikið fje í hans augum. Þessi till. hans miðaði að því, að draga ranglega af starfsmönnum ríkisins launauppbót. Þar var hv.þm. (Sv. Ó.) í essinu sínu. Annars voru ástæður þær, sem þessir hv.þm. færðu fram móti frv., flestar sameiginlegar fyrir ræður þeirra allra. Jeg get því ljett af mjer því ómaki, að svara þeim, hverjum fyrir sig, orði til orðs. Allir geta verið sammála um, að ræðurnar eru frá hendi skrifaranna venjulega hvergi nærri rjett mynd af þeim, eins og þær eru haldnar hjer á þingi. Enda játaði hv.þm. Stranda. (M. P.) það. Við vitum allir, að við breytum ræðum okkar meira og minna, og hv.þm. Stranda. (M. P.) ekki minna en hver annar, eftir því, sem jeg hefi tekið eftir. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) skaut því fram í ræðu sinni, að ekki væri víst, að sparnaður yrði svo mikill að þessu framvegis; kostnaðurinn gæti minkað, pappír lækkað og þingtíminn styst. - Það kann vel að vera, að pappír lækki eitthvað. En það er ekkert útlit fyrir, að vinnulaun muni lækka. Um þingtímann er það að segja, að það er hugsanlegt, að hann styttist eitthvað, þegar þing kemur saman á hverju ári. Það fer eftir því, hvað fjárlögin taka langan tíma. En ef þess er gætt, að á hverju einasta af undanfarandi þingum hefir tíminn verið svo naumur, að það hefir orðið að afgreiða málin í skammarlegu flaustri, þá minka nú líkindin fyrir því, að þingtíminn styttist að mun. Þegar alt er komið í eindaga, þá greiða menn atkv., bæði í fjárlögunum og öðrum málum, án þess að þeir hafi getað kynt sjer málin nokkuð til hlítar. Ef vel ætti að vera, þyrfti þingið að standa mánuði lengur en venjulegt er að það geri. Hvaða vit er t. d. að ætlast til þess, að hv.Ed. verði búin að afgreiða fjárlögin 20. sept., þegar þau fóru frá hv.Nd. 7.–9. sept.? Hv. Nd. hefir nú haft þau til meðferðar frá þingbyrjun, eða meira en 2 mánuði. Að vísu mun hv.Ed. hafa verið búin að kynna sjer frv. eitthvað áður. En það er samt ofætlun að ætla henni að ljúka því á 10–2 dögum. Hv. þm. geta ekki kynt sjer frv. sjálft og svo brtt. bæði einstakra þm. og nefndarinnar á svo skömmum tíma. Enda er ekki hægt að neita því, að alt lendir í bögli og flaustri síðustu dagana. Bæði er það, að menn vilja þá spara fje landssjóðs, og ekki síður hitt, að þá eru menn óðfúsir að komast sem fyrst heim. Verða jafnvel oft beinlínis að sæta ferðum, af því að samgöngur eru ekki eins heppilegar og nauðsynlegt væri. - Þegar þessu er nú þannig farið á hverju reglulegu þingi, þá er ekki líklegt, að þing verði mikið styttra, þótt það sje haldið árlega. T. d. er ekki loku skotið fyrir það, að þm. þættust geta betur gert við fjárlögin en gert hefir verið hingað til. - Menn mega ekki skilja orð mín svo, að jeg sje að bregða hv. fjárveitinganefnd Nd. um seinlæti í vinnubrögðum. Það er margt, sem þarf að athuga, og eykst á hverju ári. En það er spá mín, að þó að þingið verði árlega haldið, þá standi það ekki miklu skemur. Er það í samræmi við þá von mína, að þessari hroðvirkni og flaustri, sem oft á sjer stað, ljetti af. Hv. þm. segja, að þessi sparnaður, sem af frv. leiðir, sje á kostnað alþjóðar. Það er nú fyrst, að jeg heyri því haldið fram, að þingtíðindin sjeu alment lesin. Þegar jeg hefi sjeð Alþingistíðindin upp til sveita, þá hafa þau oftast legið samanbögluð og rifin í einhverju stofuhorninu. Jeg hugsa, að það sje teljandi, þar sem þeim er haldið saman. Jeg held, að það sje líkt með þau og Stjórnartíðindin. Þó er það svo með Stjórnartíðindin, að sumir þurfa á þeim að halda, og gæta þeirra. En það þýðir ekki að draga dulur á það, að Alþingistíðindunum er mjög lítið haldið saman. Þótt þau sjeu í upphafi prentuð í nokkuð hundruð eintökum, þá er það orðin sjaldsjeð bók eftir stuttan tíma. Og mjer er nær að halda, að þau sjeu ekki miklu meira notuð en þótt að eins eitt handrit væri geymt á skjalasafni. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að þótt ræður þingmanna væru ekki prentaðar eins og þær væru talaðar á þingi, þá væri þó meiningunni ekki hallað, þannig, að það kæmi fram í ræðunni, sem þm. vildi sagt hafa. En því fer fjarri, að svo sje. Það eru fáir svo skilagóðir skrifarar, að þeir geti náð ræðunum, ekki einungis eins og þær eru talaðar, eða að þeir nái því, sem þm. vildi sagt hafa, heldur eru ræðurnar, þegar þær koma, meira og minna brenglaðar og bæklaðar, bæði að efni og meðferð. Þingmenn hafa þá um tvent að velja, annaðhvort að láta þær standa, eða stryka alt út. Þeir þm. eru teljandi, er gefa sjer tíma til að umskrifa þær eins og þeir vildu. Aðalreglan er sú, að menn láta sjer nægja að leiðrjetta helstu meiningarskekkjurnar. Vitanlega er hægt að nota handrit af þingræðum, alveg eins og hvert annað handrit, í skjalasafni. En jeg verð að segja fyrir mig, að það hefir ekki oft komið fyrir, að jeg hafi orðið að fletta upp í umr. í Alþingistíðindunum. Það kann að vera af því, að jeg sje ekki jafnrýninn í þá hluti og aðrir. - Ef handritin eru vel skrifuð, má vafalaust nota þau eins og prentað mál. Auðvitað dugir ekki, að hafa öll handritin í einni möppu. Það verður að fylgja þeim glögg skrá með merkjum, þar sem efninu er raðað niður eftir málum. Það yrði skrifstofa Alþingis eða skjalavörður að sjá um. Þá er hættan á því, að þetta skjalasafn brynni. Slíkt getur auðvitað hent. En það er ekkert sjerstakt fyrir þetta skjalasafn. Það getur eins komið fyrir önnur skjala- og bókasöfn; þau gætu líka brunnið. - Annars eru menn nú á dögum farnir að gera sjer far um að geyma áríðandi skjöl á þeim stað, sem þau eru tryggilega varin fyrir eldsvoða. Það hefir komið fram í ræðum hv.þm. hjer, að þeir halda, að þetta sje einsdæmi, að þingtíðindin sjeu ekki prentuð. En það mun ekki vera gert alstaðar annarsstaðar. Ef eitthvert er það sjerstakt mál, sem þm. vilja láta alþjóð vita um, þá er aðferðin sú, að láta ræðurnar birtast í blöðum. Jeg las nýlega ræðu, prentaða í einu blaði hjer, sem hv.þm. Dala. (B. J.) hafði haldið. Af hverju skyldu þm. láta blöðin taka ræðurnar upp, nema af því, að þeir vita, að með því móti eru þær lesnar af þúsund sinnum fleiri mönnum heldur en í Alþingistíðindunum? Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vildi láta vísa þessu máli til stjórnarinnar. - Það finst mjer óviðkunnanlegt að vísa máli til stjórnarinnar, sem er einskonar „collegialt“ þingmál. Jeg veit ekki, hvað stjórnin ætti að undirbúa það betur. Ætti hún má ske að undirbúa geymslu ræðnanna? Jeg held, að það sje langt um rjettara, ef meiri hl. hv. deildar er á móti frv., að láta það ekki ná fram að ganga, heldur fella það hreinlega. Hitt er bara apaháttur, að vísa því til stjórnarinnar. Hv. þm. Stranda. (M. P.) sagði, að það væri margt fleira, sem mætti spara. Þær frjettir þurfti jeg nú ekki að fá frá honum. Jeg vissi það sjálfur. En mjer fanst hann ekki geta bent á annað, er með góðu móti mætti spara. Því að mjer finst ekki gerlegt að banna mönnum að tala hjer á þingi. Þó get jeg tekið undir það með hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að lítið væri mist, þótt haldnar væru hjer færri og styttri ræður. Það mun vera einsdæmi hjer, hve margir þingmenn tala í hverju máli. Annarsstaðar er það svo, að að hver flokkur velur framsögumann, til að hafa orð fyrir flokknum um hvert mál.  (S. S.: Hjer er ekki því að heilsa)  . Nei. Hjer er ekki því að heilsa, en ætti þó að vera. Við erum sammála um það, háttv. samþm. minn og jeg, að þetta er ókostur. Hjer er það svo, að hver tekur það upp, sem annar hefir áður sagt. Og vjer höfum hjer eitt dæmi fyrir okkur. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og hv.þm. Dala. (B. J.) töluðu hjer báðir á eftir hv.þm. Stranda. (M. P.), og sögðu þeir nauðalítið annað að efni til en hann hafði áður sagt. En þetta er ekki einsdæmi. Það kveður venjulega við hjer í upphafi hverrar ræðu: „Hv. þm.N. N. er búinn að taka flest af því fram, sem jeg vildi sagt hafa, en jeg vildi þó bæta við fáeinum athugasemdum.“ - Og svo koma þessar athugasemdir. Og það er þá vanalega ekkert nýtt, heldur „kopi“ af því, sem hinn hv.þm. hefir sagt. En það er enginn einn öðrum fremur sekur um þetta. Vjer erum það allir meira og minna. Hv. þm. Stranda. (M. P.) sagði, að margt fleira mætti spara. Satt er það. En það er engin röksemd móti þessu frv., sem miðar að sparnaði, að fleira mætti spara. Komi hv.þm. með till. um að spara eitthvað fleira! Það getur vel verið, að jeg verði því fylgjandi. En jeg tel ekki víst, að jafnhægt sje að spara neitt sem prentun á ræðunum. Menn hafa talað hjer um, að þetta yrði ilt verk vegna sagnfræðinganna. Var það sjerstaklega hv.þm. Dala. (B. J.), sem talaði um það, að það gæti orðið ilt fyrir sagnfræðingana, ef ræðurnar væru ekki prentaðar. Þeir myndu ekki geta fengið fræðslu, eða aflað sjer skilnings á málefnum og mönnum, ef ræðurnar væru ekki prentaðar. Þar til er því að svara, að þeir fáu menn, er þau fræði stunda, munu að sjálfsögðu geta fengið aðgang að skjalasöfnum þingsins. Og jeg skal viðurkenna, að allar þessar þingræður eru að vísu góðar að því leyti, að af þeim geta menn oft fengið „karikatur“ - skrípamynd - af manninum sjálfum og skoðunum hans, vegna þess, hve ræðan er úr garði gerð. Og ræðurnar eru líka oft vottur um það, hve maðurinn hefir haldið fram fráleitum skoðunum, eða rjettum skoðunum, eftir því, hver maðurinn er. Það er því ekki hægt að neita því, að þegar um manninn á að dæma, geta ræðurnar verið dálítil leiðbeining. En annað mál er það, hve gott er að byggja á þeim dóm um það, hvað hann hafi sagt og hvernig hann hefir sagt það. Ef ræður væru til frá Alþingi hinu forna, þá væri það að vísu skemtilegt. Sjálfsagt hafa verið haldnar ræður þar. Fyrir því eru góðar heimildir. Skal jeg játa með hv.þm. Dala. (B. J.), að skemtilegt gæti verið að hafa þær. En jeg vildi sjá þann mann, sem entist til að fara í gegnum þær allar, ef þeim svipaði eitthvað til þingræðna þeirra, sem haldnar hafa verið síðasta mannsaldurinn. Það fjósaverk vildi jeg ekki taka að mjer. Þá hafa menn talað um, að þessar þingræður væru einstaklega mikilsverðar fyrir kjósendur landsins. Má vel vera, að það geti komið fyrir, að nauðsynlegt sje að geta kastað því í nasir frambjóðanda á þingmálafundi, hvað hann hafi sagt á þingfundi um þetta og þetta mál. Það getur margt verið vel til þess fallið að snupra menn með eða reka í vörðurnar. En spurningin er, hvort þetta sje svo mikils virði, út af fyrir sig, að kastandi sje út fyrir það svo mikilli fjárfúlgu á hverju ári. Ræðurnar verða flestar ekki meira virði en hver blaðagrein. Þær lifa í hæsta lagi nokkra mánuði, og svo gleymast þær, alveg eins og hver blaðagrein, rjett strax, er menn hafa gleypt þær í sig. Nema þá rjett einstöku þingræður, sem menn kæra sig um að muna. Þær gleymast ekki fyrsta árið, en svo falla þær, eins og alt hitt, í gleymsku og dá fyrir fólki. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að hann vildi ekki eiga mannorð sitt undir blöðunum. Get jeg vel skilið, að hann vilji það ekki, og eru vafalaust fleiri líkrar skoðunar og hann um það atriði. En jeg efast mjög mikið um, að þingtíðindin sjeu mikil vernd mannorði manna gegn blöðunum, af þeirri ástæðu, sem jeg nefndi áðan, að það er aldrei nema örlítið brot landsmanna, sem les þingræður. En menn hafa aðra stórum öruggari mannorðsvernd gagnvart blöðunum en þingtíðindin, sem menn annaðhvort halda ekki saman, eða þá geyma úti í horni, hlaðin ryki, eins og einhverja forngripi, sem aldrei er snert á - ef þeir þá kaupa eða lesa þau. En sú vernd er að verja sig sjálfur á annan hátt gegn árásum blaðanna. Sú vernd getur ýmist verið fólgin í því, að menn skrifa sjálfir, ef þeim þykir það vert, sóma síns vegna, eða þá að menn láta prenta þau orð sín og ummæli, sem blöðin hafa afskræmt og fært á verri veg. Það er þetta sem menn gera. Menn eru ekki oft að vísa í þingtíðindin, er þeir eru að verja sig. Menn fara hina leiðina, að birta í blöðunum það, er lýtur að framkomu þeirra í málunum, eða skrifa sjálfir leiðrjettingu. Það er að segja þeir, er telja það ómaksins vert. Sumir eru alveg hættir að fást um það, hvað um þá stendur í blöðunum. Mjer var t. d. borinn ½ milj. kr. þjófnaður á brýn í einu blaði. Mjer datt ekki í hug að leiðrjetta það, því að jeg vissi, að það myndi koma í ljós á sínum tíma, að það voru álygar. Um spádóm hv.þm. Dala. (B. J.) um dóm þjóðarinnar í þessu máli skal jeg ekki segja. Jeg er jafnófróður um, hvernig það myndi fara, og hv.þm. Dala. En mjer er þó nær að halda, að mikill meiri hluti yrði með því að hætta að prenta ræðurnar, þar sem það eru ekki nema örfáir menn í hverjum hreppi, er ræðusafn þetta fá að sjá. Svo virðist mjer, sem menn gleymi einu. En það er, að við ætlumst til, að nefndarálitin verði prentuð eftir sem áður. Nú hefir sá óvani færst mjög í vöxt á þingi, að skrifa stutt nefndarálit, en vísa svo til framsöguræðu, sem annaðhvort aldrei er haldin, eða er ómerkileg og lítt til að upplýsa málið. Jeg hefði viljað óska, að nefndarálitin væru töluvert rækilegri en nú gerist því að í raun og veru eru það nefndarálitin ein, sem á má marka það, sem menn vilja. Nefndarálitin eru alveg ósvikin og óbjöguð. Það eru þau, sem allir nefndarmenn skrifa undir, og hver þingmaður getur fundið aðalatriði og rök í án fyrirhafnar. En af því að allir vita, að það er nokkurn veginn óhamlað, hve segja megi mikið, er málin koma fyrir í deildinni, kæra menn sig ekki um að gera nefndarálitin svo rækilega úr garði, sem vera ætti. Það er satt, að ef nefndarálitin yrðu rækilegri, myndi skjalaparturinn aukast við það lítið eitt, en það yrði ekki svo, að neinu næmi.  (Sv. Ó.: Tvöfaldast)  . Jeg vildi vinna það til, að skjalaparturinn tvöfaldaðist, ef maður gæti þá losnað við að lesa ræður manna á þingi. Því að ef menn vilja beita lögum og vilja leita sjer upplýsinga um einhver atriði þeirra, þá er það hreinasta undantekning, ef menn græða nokkurn skapaðan hlut á því að lesa alt það málæði, er átt hefir sjer stað um málið á þingi. Ef það er nokkuð, sem menn geta grætt á, þá eru það helst nefndarálitin, en einkum þó athugasemdir stjórnarfrumvarpa. En ákvæðið í 19. gr. þingskapanna: „Hverju frv. skal fylgja stutt greinargerð fyrir tilgangi þess yfirleitt og skýring á höfuðákvæðum“, er að engu gert í framkvæmdinni, því að greinargerð frv. hjer á þingi eru vanalega annaðhvort engar eða mjög ljelegar.  (M. P.: Hana vantaði hjá fossanefnd)  . Þingmaðurinn ætti ekki að tala svo, því að með fáum frv. mun hafa komið ítarlegri greinargerð. En hafi hana vantað, er það að eins sönnun fyrir því, sem jeg hefi haldið fram, að menn hafi fótum troðið það ákvæði þingskapanna, að frv. skuli fylgja greinargerð.

Magnús Pjetursson Mjer er óhætt að segja dálítið meira, því að það verður víst ekki prentað, enda býst jeg við, að háttv. aðalflm. (E. A.) hafi skákað í því skjóli, er hann flutti sína löngu ræðu. En mjer fanst fjarska lítið nýtt í henni, eða mótmæli gegn rökum okkar. Mjer heyrðist hann einkum vekja upp rök móti sjálfum sjer. En þó vil jeg svara honum nokkrum orðum, vegna þess, að hann vjek sjerstaklega orðum að mjer. Hann sagði, að það væri ekki undarlegt, þó að jeg og hv.þm. Dala. (B. J.) væri móti þessari till., því að við værum kunnir að því, að vilja ekki spara. Það getur vel verið, að honum hafi fundist það. En þá eru fleiri okkur samsekir, því að jeg man ekki eftir því, að margar hafi verið feldar af till. þeim, sem við mæltum með fyrir hönd fjárveitinganefndar. Og þær voru víst ekki margar, sem hv. aðalflm. (E. A.) greiddi atkv. á móti.  (E. A.: Jú, ekki svo fáar)  . Jeg minnist þess ekki. En aftur man jeg það um okkur þm. Dala. (B. J.) og mig, að við vorum báðir á móti 50 þús. kr. fjárveitingu til Árnessýslu. Þar hefir okkur þá líka greint á, en í öfuga átt. Svo var spámaðurinn við frv. ca. 40–50 þús. kr. Jeg býst nú við, að eftir því, sem honum sagðist sjálfum frá, geti hv. deildarmenn ekki orðið sannfærðir um, að sparnaðurinn verði svo mikill. Hann talaði um, að nefndarálit væru alment of stutt, og vildi hafa þau miklu lengri og ítarlegri. En ef þessi aðferð væri tekin upp, þá yrðu nefndarálitin svo miklu lengri, að þau yrðu jafnlöng og framsöguræður nú, og heldur lengri en styttri. Og þegar nefndir klofna, myndu allar rökræður beggja eða allra nefndarbrotanna koma fram í þessu formi. Sama er að segja um greinargerðir fyrir frv., að þær yrðu tífalt lengri en nú. Og alt þetta myndi draga mjög frá því, sem háttv.flm. (E. A.) vill spara með prentkostnaðinum. Og svo er eitt, sem háttv.flm. (E. A.) tók ekki tillit til. En það var geymsla þingræðnanna, því að jeg býst ekki við, að þær verði geymdar á þeim pappír, sem þær nú eru á frá hendi skrifaranna, og fyrirkomulaginu þyrfti að breyta, að öðru leyti, bæði um niðurröðun umræðna í hverju einstöku máli o. fl. Það yrði sennilega að rita þær upp á kálfskinn eða pergament eða þá að minsta kosti á góðan pappír. Þetta myndi líka draga frá prentunarkostnaðinum, sem háttv.flm. (E. A.) gerir ráð fyrir að spara. Jeg vil benda hv. 2. þm. Árn. (E. A.) á það, að hann var ekki vel sjálfum sjer samkvæmur, þegar hann talaði um ræðurnar og breytingarnar á þeim. Hann sagði, að jeg breytti ræðum mínum frá því, sem jeg hjeldi þær í deildinni. En því neita jeg algerlega, og hann neitaði því líka sjálfur, þegar hann sagði, að venjan væri sú, að menn leiðrjettu meiningarskekkjur í ræðunum. Hann hefir því þarna svarað sjer sjálfur, að jeg, eins og aðrir hv.þm., leiðrjetti að eins meiningarskekkjur. Mjer fanst hv. 2. þm. Árn. (E. A.) gera of lítið úr því, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að þingræður gætu verið mönnum vernd gegn blöðunum. Mjer finst að vjer „langsarar“ getum ekki synjað fyrir, að það muni okkur heldur hagur að hafa þingtíðindin að bakhjarli, því ekki gera blöðin minna að álygum á oss en aðra. Við hv.flm. (E. A.) ættum því að vera sammála um, að það sje gott fyrir okkur að eiga prentað það, sem við höfum sagt, þegar við sífelt erum lagðir í einelti af samviskulausum álygum einstöku saurblaða. Jeg vil líka benda á það, að hætt er við, að menn missi virðingu fyrir þinginu, þegar á að fara að gera það líkast hreppsnefndarfundum, þar sem engar ræður eru skrifaðar.  (H. K.: Það er bókað þar)  . Það getur verið, að ræður á hreppsnefndarfundum í Barðastrandarsýslu sjeu skrifaðar, en annars þekki jeg ekki til þess. Þeir eru þá lengra á veg komnir þar en annarsstaðar. Og þetta myndi líka áreiðanlega lækka þingið og virðingu þess meðal almennings, þegar pukra á með það, sem sagt er hjer í þinginu, og dylja það fyrir almenningi. Það hefir komið fram till. um að vísa máli þessu til stjórnarinnar. Jeg get ekki verið hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sammála um það, þó að við sjeum annars sömu skoðunar í þessu máli. Jeg held, að rjett sje, úr því ræða hv. forsætisráðh. (J. M.) fór í þá átt, að reyna að breyta þessu fyrirkomulagi í sparnaðaráttina, að fara þá miðlunarleið, að vísa málinu til nefndar. Vil jeg stinga upp á, að því sje vísað til allsherjarnefndar. Vona jeg, að deildin fallist á það, þar sem þrír af flm. málsins eru í allsherjarnefnd og hafa þar því tögl og hagldir. Það gæti þá orðið til þess, að nefndin tæki ráð sín saman, og athugaði jafnframt þær sparnaðarbendingar, sem jeg og hæstv. forsætisráðh. (J. M) höfum gefið í þessu máli. Jeg geri þessa till. líka jafnframt vegna kurteisi gagnvart allsherjarnefnd, þar sem þrír af flm. frv. eiga sæti. Hv. aðalflm. (E. A.) sagði, að þetta mál væri „collegialt“ þingmál. En jeg vil segja, að þá fari lítið fyrir „collegialitetinu“, þegar hv. flutningsmenn vilja loka munninum á samþingismönnum sínum með því að varna því, að það sje gefið út, sem þeir segja. Í von um, að þessi till. mín um að vísa málinu til allsherjarnefndar verði samþ., og þá gefist tækifæri til að ræða þetta mál síðar, segi jeg ekki meira nú.

Gísli Sveinsson Það er algert að bera í bakkafullan lækinn að tala meir um málið. Mjer finst líka, að báðir hafi allmikið til síns máls. En benda má á, að þeir, sem hjer eiga um að fjalla, eða mál þetta tekur til, eru ekki einungis þingmenn. Það snertir þá auðvitað mikið, að því leyti, hve aðgengilegir eru þeir staðir, sem ræður þeirra eru geymdar á. Munu þeir að sjálfsögðu jafnan geta gengið að þeim í skjalasafni þingsins, ef þeirra væri þar vel og tryggilega gætt. Líka myndu þeir, sem ræðurnar þurfa að nota í vísindalegum tilgangi, eða til lögskýringa, geta gengið að þeim í slíku skjalasafni. Á þetta hvorttveggja hefir hjer verið minst. En hjer er enn einn aðalaðili í þessu máli, og það er allur landslýður. Það heitir þó svo, að vjer þingmenn sjeum sendir af kjósendum, sitjum á þingi sem fulltrúar þeirra. Virðist því, sem þeir hafi nokkra heimild til að fá að vita sem gerst um framkomu vora á þingi, og ekki óeðlilegt, að þeir vildu fá að vita, hvað vjer segjum hjer um málin. Virðist mjer því virðurhlutamikið, að vjer rjúkum nú til og látum hætta að prenta þingræðurnar, án þess að þeim hafi gefist kostur á að láta uppi álit sitt um það atriði á einn eða annan hátt. Mjer virðist, sem sje í of mikið ráðist, að ætla að fara að afnema prentun á ræðum þingmanna, og það alveg undirbúningslaust, og án þess að nokkur rödd hafi heyrst um það frá kjósendum. Þó jeg að ýmsu leyti fallist á rök þeirra hv.þm., sem að frv. standa, þá vil jeg þó ekki, að Alþingi fari að hlaupa út í þetta, svona gersamlega óundirbúið, og skal jeg því leyfa mjer að bera fram rökstudda dagskrá, er jeg nú skal lesa upp með leyfi hæstv. forseta: Þar sem ástæða virðist til, að kjósendur landsins fái að láta álit sitt í ljós á þingmálafundum um, hvort hætta eigi algert að prenta þingræður fulltrúa þeirra, þykir deildinni ekki hlýða að samþ. fyrirliggjandi frv., og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil að eins segja örfá orð, til þess að lýsa afstöðu minni til þessa máls. Það er ekki langt síðan till. kom fram um það hjer á Alþingi, að þm. yrði leyft að krefjast leynilegrar atkvgr. um mál hjer á þinginu. Jeg var á móti þessu þá, af því að jeg taldi það ekki rjett gagnvart kjósendum; þeir ættu heimting á að vita, hvernig fulltrúar þeirra greiddu atkv. á þingum. Og jeg er einnig á móti þessari till., því með henni finst mjer vera verið að gera tilraun til þess að loka þinginu fyrir kjósendum, því jeg veit ekki, eftir hverju hv. kjósendur eiga að dæma fulltrúa sína, ef ekki eftir þeim ræðum, sem þeir halda á þinginu. Og það er því meiri ástæða til þess að halda prentun þingtíðindanna áfram, þar sem blaðaútgáfa er orðin svo afardýr, að það má segja, að ekki geti aðrir en efnamenn haldið þeim úti. Nú vita menn, að blöðin eru oft ekki sem sannorðust um andstæðinga sína, svo að myndin, sem þau bregða upp af þeim fyrir kjósendunum, er alveg eftir því, hvort þeir eru í náðinni eða ekki. Það er engin miskun hjá Magnúsi. Eini vegurinn fyrir kjósendurna til þess að geta áttað sig á framkomu þm. eru Alþingistíðindin, og hví skyldum vjer þá taka þau frá þeim?

Flm. (Einar Arnórsson) Síðan jeg stóð upp síðast hefir ekki komið neitt nýtt fram, nema örlítið hjá háttv.þm. Stranda. (M. P.), og það, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að rjett mundi vera, að þetta mál væri rætt meðal þjóðarinnar. Kannast jeg við, að það er margt til í þessu, og ef það væri rjett, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að meiri hl. þjóðarinnar mundi vera á móti þessu, þá væri ekki rjett að fara að spara. Jeg er nú ekki trúaður á, að þetta sje rjett hjá hv.þm. (B. J.). - Þá vil jeg svara hv.þm. Stranda. (M. P.) nokkru, ekki svo, að jeg ætli að fara að munnhöggvast við hann, en það var viðvíkjandi því, sem hann sagði, að sparnaðurinn yrði enginn við þetta, því menn mundu þá að eins hafa lengri greinargerðir og nefndarálit, og það mundi verða nærri eins dýrt og þótt ræðurnar væru prentaðar. Það er ekki sannað, að greinargerðir og nefndarálit yrðu neitt lengri, þótt hætt yrði við að prenta umr. Jeg sagði, að þær gætu orðið það, og þó að við værum báðir sammála um, að þær ættu að verða það, þá stöndum við jafnt að vígi, þótt ræðurnar væru ekki prentaðar. Svo er annað atriði, sem jeg vil minnast á, en hefi ekki minst á til þessa, og það er, að af prentun þingtíðindanna leiðir miklu meiri skrifstofukostnaður heldur en þótt þær væru að eins skrifaðar. Skrifstofustjóri þarf nú að hafa mann sjer til aðstoðar við prófarkalestur, en það þarf ekki, ef ræðurnar væru að eins skrifaðar, því að skrifararnir gætu skrifað þær á góðan pappír, og mætti svo geyma þær eins og þeir gengju frá þeim. - Mjer finst engin þörf á, að vísa málinu til nefndar, því það er svo einfalt og óbrotið. Og hvort heldur ætti að vísa því til allsherjarnefndar eða fjárhagsnefndar, skal jeg ekki deila um, en þó finst mjer, að það eigi fremur heima í fjárhagsnefnd heldur en í allsherjarnefnd. Hv. þm. Stranda. (M. P.) sagði, að jeg hefði sagt, að þetta væri „kollegialt“ gagnvart þm., og er það rjett, en svo fanst honum það vera „ókollegialt“ að vilja binda svona fyrir munninn á hv.þm. Það, sem jeg átti við með „kollegialt“, var, að þingið fjallaði eitt um þetta mál, á sama hátt og það t. d. velur starfsmenn sína, án þess að nokkur utan þings komi þar nærri. Annars sje jeg ekki neitt „ókollegialt“ við það, þótt minni hl. verði að beygja sig undir meiri hl., því það mætti þá eins vel segja, að það væri „ókollegialt“ að láta meiri hl. ráða í öðrum málum.

Bjarni Jónsson Voðalegur er þessi sessunautur minn (E. A.), og er ekki von, að við huglitlir þorum að tala. - Sparnaðurinn er, eins og háttv.þm. Stranda. (M. P.) sagði, mjög vafasamur, og hygg jeg, að hans reikningur reynist sannari en reikningur hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Hann sagði, að það væri ekki sannað, að nefndarálit og greinargerðir yrðu lengri, þótt hætt yrði að prenta ræðurnar. Auðvitað er ekki hægt að sanna það, því það heyrir til framtíðinni. En á hinn bóginn mæla allar líkur með, að þar sem hv.þm. yrði varnað máls, þá myndu þeir skrifa, ef þeir gætu, og tækifæri gæfist, svo að litlar líkur eru til, að þingtíðindin yrðu neitt styttri, þótt ræðurnar yrðu ekki prentaðar. Hugsanlegt væri aftur á móti, að ræðurnar yrðu betur hugsaðar, en sparnaðurinn er tvísýnn. Jeg ætla ekki að reka þessi ræðuhöld lengi fram og aftur, en þó vil jeg benda hv.þm. á, að þeim fjelögunum, hæstv. forsætisráðherra (J. M.) og hv. 2. þm. Árn. (E. A.), fer líkt og þeim, sem sjá flísina í auga bróður síns, en ekki bjálkann í sínu eigin, því þeir tala fyrst og fremst alls ekki minna hjer á þingi heldur en aðrir þm., og í öðru lagi hafði hv. sessunautur minn (E. A.) alt það upp aftur, er hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði. Þá undruðust þeir bardagabræður (J. M. og E. A.) það, að þm. töluðu og lýstu skoðun sinni í þessu máli, og sögðu, að það tíðkaðist hvergi á þingum annara þjóða, því þar talaði einn maður fyrir hönd hvers flokks. Jeg veit ekki betur en að hjer sje alveg því sama til að dreifa, og veit jeg, að þeir sjá það, þegar þeir athuga málið. Hjer tala jeg fyrir hönd míns flokks. hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) fyrir hönd síns flokks og hv.þm. Stranda (M. P.) fyrir sinn flokk.  (E. A.: Jeg átti ekki við þetta mál eingöngu)  . Það er altaf hægt að afsaka eftir á, þegar menn sjá, að þeir hafa farið með rangt mál. Það er þá ekki heldur að furða, að þegar saman hlaupa ellefu menn, þá hafi þeir einhverja skoðun og vilji gjarnan lýsa henni, en það er altaf furðulegt, að sumir háttv.þm., og það hæstv. forsætisráðh., skuli leyfa sjer að tala um málæði þm.  Ef jeg ætti að fara eftir mínum hagsmunum í þessu máli, þá liggur mjer fyrir mitt leyti í ljettu rúmi, hvort ofan á verður í þessu máli, hvort ræðurnar verða prentaðar eða ekki prentaðar; jeg mundi ávalt finna leið til að koma skoðunum mínum til kjósenda, þótt þessi væri mjer meinuð. En það er vegna kjósendanna í landinu, að jeg er málinu mótsnúinn, því hætt er við því, að þegar þm. sjá, að kjósendur geta ekki fylgst lengur með því, hvað þeir aðhafast á þinginu, hvort þeir eru trúir þjónar eða ekki, þá muni sú hvöt þeirra rjena, að vera trúir kjósendum. - Þá vil jeg drepa á það, þótt áður hafi verið drepið á það, að það mundi ekki þykja virðulegt þing, sem haldið væri fyrir lokuðum dyrum, en að hætta að prenta ræðurnar er sama og að loka þinginu fyrir landsmönnum, að undanteknum þeim fáu Reykvíkingum, sem rúmast geta á þessum pallholum. - Jeg mun því greiða atkv. með öllum þeim till., sem fram eru komnar, en á móti frv.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi að eins minna á, að þetta er ekki nýtt mál hjer á þinginu. Það kom fram 1909. Þá vildi svo skrítilega til, að jeg var á móti málinu, og er það enn, og talaði þá aðallega fyrir munn þeirra, er ekki vildu hætta prentuninni. En þá man jeg og það, að háttv.þm. Dala. (B. J.) var gallharður á að hætta prentuninni. Vil jeg minna hv.þm. (B. J.) á þetta, með því að lesa upp orð hans frá þessum tíma.  (B. J.: Jeg man þau og kannast fúslega við þetta)  . Hann segir í fáum orðum og gagnorðum, eins og hans er vandi: „Það er undarlegt, hvað gert er mikið úr þessari till., um að hætta við prentun þingtíðindanna, þótt landsmenn hafi hvorki gagn nje gleði af þeim og enginn lesi þau.“ Síðan vitnar hann í þingmálafund, er haldinn var í Dalasýslu, um þetta mál, og segir: „Hann skorar á Alþingi að afnema útgáfu þingtíðindanna.“ Jeg vildi að eins benda á þetta, því það kveður nokkuð við annan tón nú. En auðvitað gleður það mig, að hv.þm. (B. J.) skuli nú vera kominn á sömu skoðun og jeg. Jeg vil gjarnan, að málinu verði vísað til nefndar, og verði þar athugað, hvort ekki mundi rjett vera að fresta prentuninni.

Flm. (Einar Arnórsson: Jeg vil að eins gera stutta athugasemd við það, sem hv.þm. Dala (B. J.) og fleiri hafa sagt, að þingræðurnar væru prentaðar til þess, að kjósendur gætu fylgst með í því, hversu fulltrúar þeirra kæmu fram. En þessu er ekki svona farið. í fyrsta lagi lesa sárfáir þingtíðindin, og í öðru lagi er fjöldi mála, þar sem alls ekki er hægt að sjá, hvernig þm. hafa hagað sjer. Til þess yrðu þeir annaðhvort að hafa skrifað undir nefndarálit, talað eða greitt atkvæði með nafnakalli. Nú hafa ekki allir þm., í öllum málum, gert eitthvað af þessu þrennu, og verður því framkoma þeirra alls ekki sjeð. En ef einhverjir þm. vilja sýna afstöðu sína í einhverju máli, þá geta þeir það altaf, þótt umræður sjeu ekki prentaðar, með því að krefjast nafnakalls.

Bjarni Jónsson Það var ekki ástæða til fyrir hæstv. forsætisráðherra (J. M.) að verða reiður, þótt jeg hafi skift um skoðun í þessu máli, því hann hefir einnig skift um skoðun síðan 1909. - Hann segir þá: „Fyrir sögu landsins hefir það mikla þýðingu, að umr. á Alþingi sjeu prentaðar; því verður alls ekki neitað, að við værum nú miklu ófróðari um sögu landsins síðan um 1850, ef vjer hefðum ekki Alþingistíðindin.“ Og enn fremur segir hann: „Og að segja það, að blöðin geti flutt tíðindi af þinginu, það er ekki til neins, því að það er vitanlegt, að blöð vor eru eigi fær um, enn sem komið er, að flytja nema mjög ófullkomnar frjettir af þingi, svo að segja með höppum og glöppum.“ Og enn fremur: „Þjóðin á rjett á að sjá, hvað hjer gerist, enda þótt fáir lesi mikið af því. Og látum svo vera, að einungis 2–3 menn í hverjum hreppi læsu nokkuð að ráði í Alþt. Þeir eiga í rauninni heimting á því, að missa ekki það færi, sem þingtíðindin gefa til þess að fá að vita, hvað á þinginu gerist.“ Þar sem nú hæstv. forsætisráðherra (J. M.) talaði svo fyrir svo sem tíu árum, þá get jeg sjeð, að hann verður ekki með þessu máli nú. Jeg varð að vinna til að hverfa frá minni skoðun, en hann getur setið á sinni skoðun.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að segja, að hv.þm. Dala. (B. J.) hefði getað sparað sjer að halda sínar ræður með því að lesa upp mínar ræður. Jeg finn, að þetta er gróflega vel sagt hjá mjer, þegar jeg heyri hv.þm. (B. J.) lesa þetta upp.  (B. J.: Jeg vona þá, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) láti sannfærast)  .

Hákon Kristófersson Jeg þarf ekki að fjölyrða um þessa till. mína. Þó greinargerðin sje stutt, tekur hún þó fram öll atriði málsins. Till. þessi er fram komin af því, að það er vitanlegt, að ýmsar skrifstofur og stofnanir landsins hafa verið og eru að meira eða minna leyti húsviltar eða á vergangi. Það verður að leigja handa þeim stopult húsnæði hingað og þangað fyrir ærna borgun, húsnæði, sem þar að auki er ófullkomið að ýmsu leyti fyrir margar þeirra, að dómi allra kunnugra. Þess vegna hefir verið hreyfing - og það eðlileg hreyfing - í þá átt, að æskilegt væri að reyna að safna öllum þessum dreifðu stofnunum sem mest saman, því það væri ríkinu ódýrara og starfinu hentugra, ekki síst ef ríkið ætti sjálft húsnæðið og gæti komist að því með viðunanlegum kjörum. Þess vegna er till. komin fram um þetta hús. En eins og auðsjeð er á henni, er hjer að eins um heimild að ræða, og það verður að vera undir öllum atvikum komið, hvort stjórnin síðan notar heimildina eða ekki. Það fer vitanlega eftir því, hvort hún kemst að sanngjörnu verði, og hvort hún, eða þeir, sem hún felur meðferð málsins, álíta húsið hentugt. Mjer er kunnugt um það, að stjórnin hefir átt kost á þessu húsi um hríð, en ekki sjálf viljað binda enda á málið, án þingheimildar, fyrst þingið sat á rökstólum. Till. er því fram borin, ef ekki eftir ósk meiri hl. hæstv. stjórnar, þá í fullu samráði við hana. Þetta hús er tvær hæðir, auk kjallara og efsta lofts, og eru sex stofur stórar á hvorri hæð. Um leigu á húsinu nú get jeg t. d. sagt það, að nýlega voru boðnar 3 þúsund kr. á ári fyrir kjallarann einan - og það fyrir mörg ár í einu. Mjer er að vísu ekki fullkunn sú upphæð, sem stjórnin verður að borga í leigu eftir hinar ýmsu skrifstofur sínar, en jeg held, að það sje ekki of frekt að telja það 12–15 þús. kr. á ári, að minsta kosti. Þar við bætist svo húsaleiga fyrir væntanlegan hæstarjett. Því vitanlega er það ekkert nema fyrirsláttur, að þessi stofnun þurfi „svo sem ekkert pláss.“ En jeg hefi fyrir mjer í því orð glöggra manna, að einmitt í þessu umrædda húsi muni hentugt rúm fyrir hæstarjett, að minsta kosti meðan menn ætla honum ekki alveg sjerstaka, stórveglega byggingu. Um verðið á húsinu get jeg ekki sagt með vissu, en jeg hefi hjerna fyrir framan mig byggingarreikning, er nemur 172 þúsundum króna, og virðingargerð á 151 þús. kr. Jeg segi þetta þó ekki til þess, að slegið sje neinu föstu um verðið. Það yrði auðvitað samkomulagsatriði, og stjórnin keypti auðvitað að eins við sæmilegu verði. Annars þarf jeg ekki að fjölyrða um málið. Það er einkar ljóst og einfalt og kemur sennilega engum á óvart, svo mikið sem rætt hefir verið um húsnæðisvandræðisvandræðin yfirleitt og óhagræði opinberra stofnana af þeim. Að minsta kosti mun till. ekki koma hæstv. stjórn á óvart, og býst jeg ekki við mótstöðu úr þeirri átt. Yfirleitt sje jeg ekki, að hverju mótstaðan ætti að beinast, eins og till. er hjer borin fram. Hjer er sem sje að eins um heimild að ræða, sem nota á því að eins, að góð kjör fáist, og býst jeg ekki við, að menn hafi ástæðu til þess að vantreysta stjórninni í þessu efni. Hún á auðvitað ekki að gera neitt í þessu máli, sem landssjóði yrði skaðlegt. Till. er þvert á móti komin fram til þess að reyna að bæta úr vandræðum stjórnarinnar og minka nokkuð útgjöld hennar, er til lengdar lætur að minsta kosti. Ef unt er að gera það með því, sem till. fer fram á, er sjálfsagt að veita stjórninni tækifæri til þess, en ef það er ekki unt, notar stjórnin sjer auðvitað ekki heimildina. Vona jeg svo, að hv. deild leyfi málinu til annarar umr.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Af því þetta mál snertir nokkuð atvinnumáladeild stjórnarráðsins vil jeg segja um það nokkur orð, eins og hv.flm. (H. K.) gaf tilefni til. Það skiftir minstu máli hjer, hvort stjórnin er sammála eða ekki. En jeg vil leggja áherslu á það, að málinu verði vísað til fjárhagsnefndar til athugunar undir aðra umr. Að því er snertir hrakninga stjórnarskrifstofanna skal jeg geta þess, að tvent er til þess að bæta úr þeim, að gera leigusamning til langs tíma, eða byggja sjerstakt hús, eða í samráði við einhverja aðra stofnun. Nú hefi jeg fyrir satt, að einn kaupmaður hjer, sem nú er að byggja, sje fús til að leigja um nokkurn tíma. Í öðru lagi vil jeg geta þess, að landssíminn þarf að láta byggja hús, og ef hann fær bankarústirnar, mætti hafa það svo stórt, að þessar skrifstofur kæmust þar líka. Jeg vil að eins minna á þetta til skýringar, þó jeg hafi ekki atkv. um það hjer í deildinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal geta þess til skýringar þessu máli, að í vetur kom það til, að landssjóður keypti hús fyrir þær stofnanir sínar, sem væru að meira eða minna leyti á hrakningi. Voru þá nefnd til þrjú hús - en tvö af þeim munu nú ekki lengur á markaðinum; þriðja húsið er það, sem hjer er um að ræða. Mín afstaða var þá, að stjórnin hefði tæpast heimild til kaupanna án samþ. þingsins. Þess vegna var engu svarað til um þetta þá, heldur beðið þess, að þing kæmi saman. Jeg hygg, að það gæti verið mjög þægilegt fyrir landsstjórnina að hafa húsið, og get ekki talið neitt ísjárvert að heimila landsstjórninni að kaupa húsið fyrir hæfilegt verð. Það mætti vonandi losa sig við það, landinu að skaðlausu, ef ekki þyrfti að nota það lengur. Þetta segi jeg til skýringar afstöðu minni í málinu, en læt að öðru leyti hv. deild um það, hvernig hún snýst við því.

Magnús Guðmundsson Út af till.hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.), um að vísa málinu til fjárhagsnefndar, skal jeg geta þess, að það hefir þegar verið fyrir fjárhagsnefnd, og voru allir málinu mótfallnir í nefndinni, nema háttv.flm. (H. K.). Annars veit jeg ekki betur en að bæði hagstofan og mælistofan eigi von á húsnæði, svo ekki þarf að kaupa húsið þeirra vegna. Fjárhagsnefnd skoðaði hús það, sem hjer er um að ræða, að vísu mjög lauslega, og fanst það ekki hentugt. Og þar sem trjególf eru í því öllu, efast jeg um, að þau þoli þunga peningaskápa. Ef svo fer, að Landsbankinn byggi á gömlu bankalóðinni og landssíminn leigi þar, losnar alveg núverandi landssímahús, og verður þar pláss. Líka væri hægt að byggja við stjórnarráðshúsið og fá þar pláss fyrir skrifstofur. Teldi jeg það að mörgu leyti þægilegra að hafa skrifstofurnar á einum stað, og nægileg lóð er þarna, sem ekki þarf að kaupa.

Fjármálaráðherra (S. E.) Á þinginu 1917 mintist jeg á það við fjárhagsnefnd, að það gæti komið til mála að flytja fjármáladeildina úr stjórnarráðinu, svo að ríkisfjehirðir og fjármáladeild væru í sama húsi, en það þótti nauðsynlegt, til þess að hægt væri að koma á sem bestri reikningsfærslu. Jeg hafði þá augastað á húsi rjett hjá stjórnarráðinu, en því miður varð ekkert úr kaupum á því. Nokkru síðar vildi brunabótasjóðurinn, að keypt væri hús fyrir hann og fleiri opinberar skrifstofur, og var þá hús í boði hjer í miðbænum, en ekkert varð heldur úr þeim kaupum. Og nú standa svo sakir, að landsverslunina vantar alveg hús. Jeg get því verið sammála hæstv. forsætisráðherra (J. M.) um það, að gott væri að kaupa hús þetta, ef fengist með sæmilegu verði. En það yrðu auðvitað menn með sjerþekkingu að dæma um.

Gísli Sveinsson Jeg man ekki til þess, að komið hafi fram í þinginu áður till. lík þessari, þann tíma, sem jeg hefi setið á þingi, og þó að lengra sje leitað. Hjer er farið fram á, að Alþingi samþ., án þess því sje kunnugt um málavöxtu, að skipa stjórninni að kaupa sjerstakt, tilnefnt hús, sem þm. ekkert þekkja, og svo bætist þar ofan á, að þessi till. er að eins flutt af einum þm. Það væri að vísu ekki svo athugavert, þótt till. sje flutt af einum manni, ef fyrir lægju upplýsingar um, að þetta væri að öllu leyti ráðlegt. En það er síður en að svo sje. Þessi eini maður, sem flytur till., hefir átt sæti í nefnd, sem hefir athugað húsið, og athugað það eftir tilmælum stjórnarinnar, þykist jeg vita. En þar sem svo öll nefndin, nema þessi eini maður, ræður frá kaupunum, þá að minsta kosti fer málið að verða nokkuð einkennilegt. Það hefir nú heyrst hjer í deildinni, að meiri hl. hæstv. landsstjórnar mælir með kaupunum og leggur til. með vægum orðum, að till. verði samþ. hjer. Það getur verið, að hæstv. ráðherrar þekki hjer betur til en aðrir, en þeir verða þá að minsta kosti að gefa þær upplýsingar um húsið, að það sje þannig bygt, að landinu sje samboðið að kaupa það. En um það verður maður að efast. Jeg skal ekki á þessu stigi málsins - og jeg vænti þess fastlega, að aldrei verði neitt annað stig á málinu - fara mikið út í það, hvað ýmsir hafa sagt um þetta hús. En það vita allir, sem til þekkja og nokkurt skyn bera á húsabyggingar, að húsið er sannkölluð hrákasmið. Því er hróflað upp meira af vilja en mætti, eins og svo mörgum öðrum húsum nú síðustu árin. Menn hafa gert þetta sumpart í eðlilegu gróðaskyni, sumpart vegna húsnæðisskortsins. Jeg hefi heyrt, að hús þetta eigi nú fjelag manna og jafnframt, að það sje nú í braskarahöndum. Það er í sjálfu sjer ekki meira en segja má, því miður, um ýms önnur hús hjer í bænum. Braskaramenskan er þegar búin að leiða til mikillar ánauðar fyrir þennan bæ og þetta land. Og við ættum svo ekki að eiga annað eftir, nú í lok þessa þings, en að fara að samþykkja það, að landið sjálft skuli nú líka taka þátt í fasteignabraskinu og húsabraski þessa bæjar! Húsabraskið er orðið svo magnað, og framkoma sumra húsabraskaranna þannig, að fullkomlega varðaði við lög, ef fylgt væri ströngustu reglu. Og svo ætti landið að gerast einn húsabraskarinn í viðbót! Nei, þá væri rjettara að heimila stjórninni að kaupa eitthvert ótiltekið hús upp á sína ábyrgð, svo að Alþingi sje alls ekki að róta sjer inn í þau kaup. Jeg vil því fastlega ráða hv. deildarmönnum frá að samþ.till., því að það væri áreiðanlega að kóróna skömmina.

Flm. (Hákon Kristófersson) Jeg hjelt, að þessi till. mundi ekki verða til þess að leiða af sjer harðar umr. og jafnvel aðdróttanir í sumra manna garð, eins og raun er á orðin. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) furðaði sig á því, að till. skyldi vera flutt af einum manni. En mjer er spurn, er slíkt nokkurt einsdæmi? Jeg veit ekki betur en að það komi fyrir oft og mörgum sinnum á hverju þingi, að till. eða frv. sje flutt af einum manni. Hann sagði, að jeg hefði átt sæti í nefnd, sem hefði fjallað um málið. Þetta er nú bæði satt og ekki satt. Það var aldrei tekin bein afstaða til málsins í nefndinni. Annars má um mörg mál segja, að það skifti ekki svo miklu máli, hvort persónuleg atriði standa á bak við eða ekki. En jeg verð að segja það, að mjer þykir það nokkuð hörð aðdróttun, að það muni frekar byggjast á mönnum en málefnum, að þessi till. er komin inn í þingið. Jeg vil ekki drótta því að stjórninni, að hún fari hjer út á einhverja gerræðisglapstigu. Hún hefir oft sýnt það, að hún á ekki slíkt vantraust skilið, og margt hefir henni tekist vel, þótt ýmislegt hafi þótt mega að henni finna. Hv. þm. (G. Sv.) sagði, að byggingin væri veruleg hrákasmíð. Jeg er ef til vill ekki eins dómhæfur maður um þessa hluti og býst við, að hann segi þetta af þekkingu. Annars held jeg, að megi segja um þessi ummæli hv.þm. (G. Sv.) hið fornkveðna: „Frændur eru frændum verstir,“ þegar þess er gætt, hve náinn skyldleiki er með hv.þm. (G. Sv.) og manni þeim, er bygði hús þetta. En ef sanna mætti, sem jeg tel engan efa á, að frágangurinn er góður á húsinu, þá er framkoma hans, vægast sagt, ódrengileg. Hann sagði enn fremur, að húsið væri í braskarahöndum. Þetta er nú fyrst og fremst fullyrðing, sem hann rökstuddi ekki, og þótt þetta væri rjett, þá sannar það ekkert um ásigkomulag hússins. Það getur verið jafngott eins og þó að það hefði verið í höndum hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), eða mínum, og erum við hvorugir braskarar.  (G. Sv.: Það er nú ekki útsjeð um það)  . Þessi ummæli hv.þm. (G. Sv.) hljóta að eiga við um hann sjálfan, en ekki mig; læt þeim því ósvarað. Svo endaði hv.þm. (G. Sv.) með því, að vilja láta heimila stjórninni að kaupa eitthvert hús. En það er ekki betra fyrir hana heldur en að hafa eitthvað víst. Einnig sagði hv.þm. (G. Sv.), að hann vildi ekki leiða neinum getum að því, af hverju till. væri fram komin. Jeg veit ekki, hvað hann meinar, því það er deginum ljósara, af hverju till. er fram komin. - Annars hygg jeg, að megi segja um þessa ræðu hv.þm. (G. Sv.), að hún var, eins og fleiri úr þeirri átt, full af órökstuddum sleggjudómum og illgjörnum aðdróttunum, sem maður, er kynni sjer eitthvert hóf, ljeti ekki frá sjer fara. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) fullyrti, að hvorki mælitækjastofan nje hagstofan væru í húsnæðisvandræðum. En jeg er þar ekki á sama máli, og vil leyfa mjer að lesa upp kafla úr brjefi, sem jeg fjekk í gær, máli mínu til stuðnings. Brjefið er frá Þorkeli Þorkelssyni, löggildingarskrifstofustjóra. Þar segir svo, meðal annars: „Húsnæði löggildingarstofunnar er nú 2 stofur (gólf 29 flatarmetrar) og dálítil geymsla í kjallara, en húsnæði þetta er alveg ónægt; allar stærri vogir verður að prófa úti í porti, og er ómögulegt að una við það lengur. Jeg er nú að leita að húsnæði fyrir verkstæði, því að reynslan hefir sýnt það, að nauðsynlegt er að hafa í sambandi við löggildingarstofuna verkstæði, til þess að gera við vogir, og hefi jeg hugsað mjer að hafa þá prófun voganna á sama stað, því að það er hagfeldast. En mjög er það óþægilegt að geta ekki haft alt, sem löggildingarstofunni viðkemur, á einum og sama stað.“ Jeg verð að halda því fram, að hjer sje einmitt um brýna þörf að ræða. Sami háttv.þm. (M. G.) benti á, að það mundi verða heppilegra fyrir landssjóðinn að byggja. En þær byggingar, sem landssjóður hefir þegar komið upp, sýna, að hann kemst síst að betri kjörum en aðrir. Jeg man t. d. ekki betur en að áætlaðar væru 60 þús. kr. til byggingar, yfir einn einasta starfsmann, sem landið á nú í smíðum, en til hennar mun ganga nokkuð á 2. hundrað þús. kr. Og svona mætti margt upp telja.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal geta þess, í sambandi við ummæli hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), hvað jeg hefi átt við með „miðað við það verð, sem hús ganga kaupum og sölum.“ Jeg átti ekki við virðingarverð á húsum, heldur sanngjarnt verð, sem hús eru seld við á hverjum tíma yfirleitt. Jeg átti ekki heldur við braskaraverð.

Magnús Guðmundsson Mjer virðist, að hv.þm. Barð. (H. K.) beri brigður á það, sem jeg sagði um húsnæði handa hagstofunni og mælitækja- og vogaráhaldastofunni. Jeg hygg, að það sje þó rjett, að nú bjóðist húsnæði. - Hagstofustjóri sagði mjer í gær, að hægt væri að fá húsnæði í húsi, sem nú er verið að byggja. Jeg tel víst, að umsjónarmaður mælitækja- og vogaráhalda hafi ekki vitað þetta, þegar hann skrifaði brjefið, sem hv.flm. (H. K.) gat um. Og mjer er kunnugt um, að skrifstofustjóri á 2. skrifstofu stjórnarráðsins er nú að leita fyrir sjer um samninga á húsnæðinu.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Það voru meiri umr. um þetta mál við 1. umr. en jeg hafði búist við. Mjer er óljúft að endurtaka það, sem jeg sagði þá, og vildi því að eins bæta við örfáum atriðum. Það, sem fyrir nefndinni vakti, var að fá sæmilega og viðunandi mentun fyrir verslunarmenn. Nú eru tveir skólar, og hvorugur fullkominn. Nefndin sá engin önnur ráð en að landið tæki þetta að sjer og sameinaði þessa tvo skóla í einn, sem kostaður væri af opinberu fje. Það er varla vafi á því, að einn skóli er ódýrari, þótt fullkomnari sje, en tveir, svo kostnaðarauki verður ekki af þessari ráðstöfun nema í byrjun. Vitanlega færi kostnaðurinn fram úr 16 þúsundum, en þessar tvær stofnanir geta ekki komist af með það fje til lengdar, og í framtíðinni verður einn skólinn ekki dýrari. Á þessum skóla á að kenna það, sem verslunarmönnum er nauðsynlegt, og þar sem hv.þm. S.-Þ. (P. J.) vitnaði til skjals eins um, að samvinnumenn þyrftu sjerstaka mentun, þá sje jeg ekki betur en að hinir hefðu líka gott af að læra það, sem samvinnum. er nauðsynlegt Ekki get jeg hugsað mjer, að samvinnuskólanum yrði þetta tap, því að hann mun ekki svo fullkominn, að hann verði betri en þessi eini skóli. Jeg býst við því, að báðir skólarnir hefðu gott af að sameinast í einn, fullkomnari en þeir báðir eru til samans. Hjer er spurning um það, hvort halda eigi áfram að styrkja tvo ófullkomna skóla, eða slá þeim saman í einn fullkomnari. Frá hvaða sjónarmiði, sem málið er skoðað, hlýtur það að verða ofan á, að heppilegast sje að stofna þennan skóla, og það nú þegar. Um orðróminn, sem jeg drap á síðast, hefi jeg það sama að segja og þá, að jeg veit ekki, hvort hann er sannur eða ekki, en hann spillir í öllum tilfellum. Þó óvildin eigi sjer ekki stað nú, þá er orðrómurinn viss með að skapa hana, og er því þarft verk að gera hann að engu, en til þess verður þessi skóli. Jeg þykist vita, að margir munu hallast að till. meiri hl. nefnarinnar um þennan skóla, og menn hafa ekkert sjerstakt við þær að athuga, því breytingar á þeim hafa ekki verið bornar fram, hvorki af þeim, sem eru með, eða móti málinu. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) lögðu á móti þessu frv. og vildu drátt á framkvæmd málsins. Jeg hefi bent á áður, að engin ástæða sje til dráttar, en það eru altaf einhverjir, sem eru ragir til framkvæmda, og mega menn ekki kippa sjer upp við það. - Um húsrúmið er það að segja, að jeg býst við, að hægt verði að fá það húsrúm, sem verslunarskólinn hefir nú, og rúmar það milli 60–80 nemendur, og ætti það að nægja. Það sýnist því ekkert sjerstaklega mæla á móti þessu. Því hefir áður verið svarað, sem fram var borið um það, að kenslukrafta vantaði, og gerist ekki þörf á að endurtaka það. Hvað það snertir, að þessi skólastofnun eigi að bíða þess, að lokið sje almennri rannsókn á skipulagi kenslumála hjer á landi, þá sýnist ekki ástæða til þess, því að þessi skóli heyrir ekki beinlínis því til, sem nú á að rannsaka. Þó er ekki ólíklegt, að hann yrði að einhverju leyti tekinn til athugunar; mundi þá verða auðvelt að gera einhverjar smábreytingar á honum, ef þurfa þætti, t. d. bæta við námsgrein eða breyta einhverju í inntökuskilyrðunum. Hitt má fullyrða, að engin rannsókn fræðslumála mun leiða til þess, að verslunarskóli í svipuðu horfi og þessi muni þykja óþarfur. Jeg vil óska, að þeir, sem móti málinu eru, geri glögga grein fyrir, áður en til atkv. er gengið, hvort þeir telji líkindi fyrir, að þessi fyrirhugaði skóli muni að þeirra hyggju verða verri eða dýrari en það, sem við höfum; eða hvort þeir telji það óþarfa, að verslunarmenn fái þá mentun, sem hjer er ætlast til. Til minna en þessa má ekki mælast. Eins og jeg tók fram við 1. umr., könnumst við flm. málsins við, að frv. geti verið ábótavant í einhverju, og munum því taka með þökkum, ef einhverjir koma fram með brtt. við frv., því til umbóta. Komi enginn með brtt., verð jeg að líta svo á, sem aðrir sjái ekki annað betra en hjer er. Meiri hl. nefndarinnar lítur svo á, að mentun verslunarstjettarinnar sje ekki nægilega góð, og lítill kostnaðarauki við skóla þann, sem frv. fer fram á, en mikill gróði í aðra hönd fyrir verslunarstjettina að fá hann, og því eigi frv. þetta að ganga sem fyrst fram.

Pjetur Jónsson Hv. þm.N.-Ísf. (M. Ó.) fór fram á, að jeg svaraði nokkrum spurningum, sem hann lagði fyrir mig. Nú skal jeg leitast við að upplýsa málið frá mínu sjónarmiði, og vona jeg, að spurningunum verði þá svarað um leið. Það er eins um þessa skólahugmynd og flestar aðrar nýjar hugmyndir, að menn verða að sætta sig við, að þær komist ekki í framkvæmd jafnskjótt sem þær vakna; og þessi hugmynd, að stofna ríkisskóla handa verslunarstjettinni, er tiltölulega ný hjer á þingi. Jeg er nú orðinn vanur við að verða að geyma ýmsar hugmyndir mínar svo árum og jafnvel tugum ára skiftir, og jeg kippi mjer því ekki upp við, þótt þessi hugmynd verði að bíða um hríð, nje tel hana dauðadæmda fyrir það. - Jeg tel, að þessi skólastofnun eigi ekki að ganga fyrir umbótum á ýmsum öðrum skólastofnunum, sem ekki hefir verið fje fyrir hendi að bæla, nje heldur ganga fyrir stofnun sumra annara skóla, sem þörf er á að upp komi, t. d. húsmæðraskólans, nje unglingaskóla í hjeruðum, sem um mörg ár hefir verið að bisa við að koma upp, en enn eru skamt á veg komnir. Þannig hefir um allmörg ár verið barist við að koma upp unglingaskóla í Þingeyjarsýslu, og hann er ófenginn enn; sama er að segja um unglingaskóla hjer á Suðurlandsundirlendinu. Jeg álít, að þessir skólar eigi frekar en hitt að ganga á undan þessum verslunarskóla, en ef hægt er að taka bann með, þá er það gott og blessað. Mjer þykir ekki rjett, að þetta verslunarskólamál sje slitið úr samhengi við hin skólamálin; þau þurfa að takast til athugunar öll saman í einu. Þegar jeg er spurður að því, af hverju jeg álíti, að okkur liggi ekki mjög á að koma upp verslunarskóla þessum, þá svara jeg því þannig, að það sje ekki af því, að jeg telji, að við getum verið án verslunarþekkingar, heldur af því, að við höfum „privat“-stofnanir hjer á landi, sem geta nokkurn veginn fullnægt þörfum okkar í bráð. Jeg lít svo á, að aðstandendur verslunarskóla okkar hafi betri peningaráð til að styrkja þá og halda þeim uppi en t. d. sýslur eða hjeruð til að styrkja unglinga- og húsmæðraskóla, og því eigi verslunarskóli ekki að sitja í fyrirrúmi fyrir hjeraðaskólum þeim, sem jeg hefi nefnt. Það er ekki heldur loku fyrir skotið, að unt sje að bæta skóla þessa og fullkomna, þótt eigi sje bætt við miklu fje til þeirra úr landssjóði. Jeg get gefið góða von um, að fyrst samband kaupfjelaganna hefir tekið að sjer samvinnuskólann, þá muni það ekki horfa í fje til að bæta hann og efla. Þeir, sem þurfa að afla sjer meiri þekkingar í verslunarfræðum en þessir tveir skólar geta veitt, munu og að jafnaði hafa betri ráð á að fara til útlanda, til að menta sig þar áfram, heldur en þorri þeirra, sem í hina skólana ganga, enda eiga þeir í vændum arðvænni stöður oft og tíðum. Það má og gera ráð fyrir, að verslunarmenn fái á þennan hátt hagfeldari verslunarfróðleik heldur en við að ganga eingöngu í verslunar-„akademi“ hjer á landi, því að við utanförina gefst þeim betri kostur á að kynnast verslunarhátt um erlendis og viðskifialífi þar. Það sýnist því ekki vera jafnbrýn nauðsyn á að stofna hjer þennan ríkisverslunarskóla eins og meiri hl. nefndarinnar finst það vera. Þetta gerir það að verkum, að jeg álít það ekki sjerlega hættulegt, eða að stóru tjóni, þótt framkvæmd hugmyndar þessarar sje látin bíða enn um stund. Hv. þm. (M. Ó.) mintist á kostnaðinn við ríkisskólann og hjelt, að hann mundi jafnvel verða minni en styrkurinn til hinna tveggja skóla. En ef miðað er við það, sem þeim er nú ætlað báðum til samans, sem er 16000 krónur á ári, þá er jeg hræddur um, að hv.þm. (M. Ó.) fari nokkuð villur vegar. Eftir till. nefndarinnar er föstu kennurunum við ríkisskólann ætlað í laun 11000 kr. á ári; við það bætist svo tímakensla, húsnæði, ljós, hiti o. fl. Þarf ekki annað en að benda á þetta, til þess að sjá, að ódýrari verður skóli þessi ekki, heldur þvert á móti. - Á þá tvo skóla, sem nú eru til, má gera ráð fyrir að gangi að minsta kosti hundrað manns. En hinn nýi skóli mun ekki geta tekið við jafnmörgum nemendum, nje heldur fá svo marga; það er ekki heldur rjett að ætlast til, að hann taki við svo mörgum. Jeg mintist á það við 1. umr., að það mundi verða fráfælandi fyrir ýmsa, er nú sækja verslunarskóla, og þeirra líka, að ganga í hann nýja skóla, þar sem þeir, að fengnu gagnfræðaprófi, þyrftu að bæta við þrem námsárum í verslunarskólanum, því að alkunnngt er, að það er alt annað en ódýrt að dvelja hjer í Reykjavík. Auk þessa getur þessi skóli ekki komið í staðinn fyrir þá tvo verslunarskóla, sem nú eru hjer, að því leyti, að hann nær ekki niður til þeirra, sem lítinn tíma og fje hafa til að gefa sig við verslunamámi. Nær hann því ekki því augnamiði, að veita allri verslunarstjettinni undirbúningsmentun. Það hefir sýnt sig í Danmörku, að auk verslunar-„akademisins“ hefir verið þörf á að halda uppi kvöldskólum handa verslunarmönnum. Jeg veit heldur ekki til, að í öðrum löndum sjeu til ríkisskólar handa verslunarmönnum, heldur haldi einstakir menn, eða fjelög, uppi slíkum skólum, flestum að vísu með styrk frá ríkinu eða bæjum. Sama fyrirkomulag hygg jeg og að best mundi gefast hjer. Jeg sagði, að hinn fyrirhugaði ríkisskóli mundi ekki fyllilega fullnægja tilgangi samvinnuskólans. Því til sönnunar leyfi jeg mjer að hafa upp kafla úr umsókninni til þingsins um styrk handa samvinnuskólanum. í henni segir svo: „Verkefnið er ekki eingöngu að gera nemendur færa um verslunarstörf samvinnufjelaganna, heldur jafnframt, og engu síður, að vekja þá og inn ræta þeim samvinnufjelagsskap, kynna þeim eðli hans og köllun og sögu hans, bæði erlendis og hjer heima; gera þeim ljós frumtök hans og hagnýt skilyrði, svo að sem flestir þeirra verði einnig færir um að gerast stofnendur eða leiðandi menn í slíkum fjelagsskap.“ Þetta er það, sem við samvinnumenn meinum, og niður við þetta getur enginn ríkisskóli lagt sig eins ítarlega og samvinnuskóli, og menn munu varla fá traust á honum til þess. Jeg sje ekki heldur neina þörf á því, að losa okkur samvinnumenn til fulls við þann áböggul, sem skóli okkar á að vera okkur; við kærum okkur ekkert um það. Þá skal jeg nefna, hverja þörf samvinnumenn telja á skóla þessum. Við þurfum forstöðumenn fyrir sambönd samvinnufjelaganna og fyrir skrifstofur þeirra innanlands og utan. Þessir menn þurfa að standa á sporði hverjum öðrum kaupsýslumönnum að fróðleik og sjermentun. Að því leyti ætti hinn fyrirhugaði ríkisskóli að geta komið þeim að góðu haldi. Eigi að síður mundu þessir menn þó þurfa að fara utan til að kynnast betur verslunarmálum en kostur er á hjer heima, á hvaða skóla sem er. Þá eru líka nokkurn veginn upptaldir þeir samvinnumenn, sem þurfa mundu að fara í skóla slíkan sem þann, er frv. gerir ráð fyrir. Ætlunarverk samvinnufjelaganna er að koma á stórum verslunarsamböndum, og þurfa þeir, sem við þau vinna, að halda á fullkominni verslunarþekkingu. En svo fullkomna verslunarþekkingu þurfa þeir ekki að hafa til brunns að bera, sem standa fyrir smáfjelögum innan sambandanna. Handa þeim mönnum á samvinnuskólinn að vera; hann á að veita þeim nokkra undirstöðuþekkingu í verslunarfræðum, og þar á meðal í reikningsfærslu og bókfærslu, en jafnframt að kynna þeim eðli, tilgang og rekstur samvinnufjelagsskaparins. En það er líka gert ráð fyrir, að leiðandi menn í sveitum og sjávarþorpum leiti skóla þessa, til þess að þeir á síðan verði færir um að efla samvinnufjelagsskapinn heima hjá sjer, læri að meta hann rjett, byggja hann á rjettum frumtökum, og að stjórna honum. Niðurstaða mín verður því þessi, að hinn nýi skóli geti ekki leyst af hólmi samvinnuskóla okkar, nje heldur núverandi verslunar skóla, til fulls, heldur þurfi að minsta kosti að vera kveldskóli jafnhliða honum, handa þeim, sem vilja og þurfa að afla sjer dálítillar verslunarfræðslu og vilja kynna sjer undirstöðuatriði alls kaupskapar og kaupfjelagsskapar. Þá er að minnast á frestun skólastofnunarinnar. Jeg ætlast til þess, að áður en ráðist er í að stofna skólann sje málið tekið til alvarlegrar íhugunar ásamt öðrum skólamálum, samkvæmt þingsályktun um skólamálin, sem nýlega er samþykt, og þannig undirbúið sem best, áður en lengra sje farið. Leyfi jeg mjer því að koma fram með rökstudda dagskrá, sem fer í þá átt, og bið forseta að bera hana undir atkv., að loknum umr. Vona jeg, að hv. þingdm. gefi henni atkv. sitt.

Forseti: Mjer hefir borist svo hljóðandi till. til rökstuddrar dagskrár, frá hv.þm. S.-Þ. (P. J.): Í því trausti, að landsstjórnin taki þetta verslunarskólamál til íhugunar og meðferðar, í sambandi við önnur skólamál landsins, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá

Frsm. (Matthías Ólafsson) Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) var að tala um ríkisskóla, og vildi gefa í skyn, að hann væri annars eðlis en hinir tveir verslunarskólar, sem ríkið styrkir nú. En hver er munur á ríkisskóla og skóla, styrktum af ríkinu, annar en sá, að yfir öðrum skólanum hefir ríkið full umráð, en hinum ekki; og má ætla, að minni trygging sje fyrir, að þeir skólar sjeu rækilega reknir eða stefni í þá átt, sem ríkið mundi helst kjósa, en skólar þess sjálfs. Hv. þm. (P. J.) kom aftur með húsmæðraskólann í sambandi við þennan skóla. Jeg hafði áður sýnt honum fram á, að hjer er um óskyld mál að ræða. Ef enginn verslunarskóli hefði verið til, þá gat það komið til mála að bera það saman, hvorn skólaun ætti fyr að stofna. Þá mátti um það ræða, hvort meira riði á að sjá fyrir skólamentun húsmæðra eða verslunarmanna. En hjer er ekki slíku til að dreifa; hjer er einungis að ræða um, hvort slá eigi saman í einn skóla tveim skólum, sem fyrir eru. Hjer er líkt farið eins og ætti að fara að ræða um umbætur á kennaraskólanum eða einhverjum öðrum skóla, og svo kæmi einhver Pjetur eða Páll, og segði: „Sleppum að tala um þetta, við skulum heldur fara og stofna húsmæðraskóla. Jeg geri annars ráð fyrir, að jeg unni húsmæðraskóla eigi öllu minna en hv.þm. (P. J.), og ósk mín er sú, að húsmæður lærðu að hagnýta betur og skynsamlegar fæðutegundirnar og tilreiða þær en þorri þeirra kann nú. - Hv. þm. (P. J.) ljet það í veðri vaka, að fjárráð þeirra, sem að verslunarskólunum standa, væru slík, að þeir gætu haldið þeim uppi af eigin ramleik, ef því væri að skifta. Það má vera, að svo sje um samvinnuskólann; það má hv.þm. (P. J.) best vita; en hæpið mun það vera um hinn skólann. Hv. þm. (P. J.) var að tala um, að gott væri fyrir verslunarmenn að fara utan og fullnuma sig þar. Það er rjett, og slíkt hið sama má um fleiri segja, bæði húsmæður og aðra. Þá talaði hv.þm. (P. J.) um frv. þetta eins og væri það óbreytanlegt. En fjarri er því. Ef hv þm. (P. J.) vildi t. d., að inntökuskilyrði væri ljettara, eða að skólanum væri skift í tvær deildir, aðra þyngri en hina auðveldari, þá gæti hann borið fram till. um það, og mundi hún verða tekin til athugunar. En nú hefir hann ekkert slíkt gert, og því þýðir ekki að tala um það. Hans einu till. stefna að því, að tefja málið og eyða því. Hv. þm. (P. J.) hefir ekki mótmælt því með rökum, að þessir tveir skólar mundu reynast dýrari en einn skóli, nje heldur því, að líklegt væri, að styrkurinn til þeirra mundi vaxa, enda má við því búast. Þá hjelt hv.þm. (P. J.) fram, að ýmislegt væri kent í samvinnuskólanum, sem ekki yrði kent í þessum skóla. Jeg veit ekki, hví hann segir svo, þar sem hann veit, að nefndin er fús að taka til greina öll þau atriði, sem að verslun lúta. Það eina, sem ástæða væri að taka tillit til í þessu sambandi, er námsskeið fyrir forstjóra í sveitum. En þessi námsskeið mætti hafa að enduðum skólatíma. Jeg get yfirleitt ekki sjeð, að fram hafi komið nokkrar mótbárur, sem með rjettu gætu hindrað framgang málsins. Það hefir ekki verið sýnt fram á það, að nokkur sjerstök, ægileg fjárútlát væru þessu samfara. Það hefir ekki verið sýnt fram á, að þetta væri ekki betra en núverandi ástand, og gæfi fullkomnari kenslu en nú. Það hefir ekki verið hrakið, að í þessum skóla mætti kenna alt, sem kent yrði í hinum báðum. Þess vegna á skólinn að vera einn. - Ríkið á ekki að styðja tvær stefnur, hvora á móti annari, því þótt það sje viðurkent, að báðar stefnurnar geti verið rjettmætar, á ekki að innræta uppvaxandi mönnum úlfúð í garð annarar. Það er t. d. ekki rjett kensla í verslunarsögu, að draga fram verstu dæmin um selstöðuverslunina og taka það sem dæmi upp á verslunarstjettina alment. Það ekki heldur rjett að taka fyrstu kaupfjelögin sem dæmi upp á samvinnufjelagsskapinn nú. Ef þessar tvær stefnur þurfa að berjast, eiga þær að gera það á heilbrigðum grundvelli samkepninnar.

Sveinn Ólafsson Hv. frsm. (M. Ó.) skoraði tvívegis og fastlega á þá, sem andvígir væru frv., að láta til sín heyra. Jeg vil verða við þessari áskorun, því að jeg er ákveðinn í því, að greiða atkvæði á móti frv. Jeg lít þannig á, að ekki sje brýn þörf á slíkri stofnun, sem hjer er ráðgerð. Verslunarstjettin er nú ekki svo illa að sjer, eða heillum horfin, að þörf sje á því, að setja upp nokkurskonar verslunarháskóla. Verslunarmenn eiga jafngreiðan aðgang að gagnfræðanámi og aðrir, en þá sjerstöku verslunarþekkingu geta þeir öðlast í verslunarskólanum, eins og hann er. Jeg sje ekki, að hann standi erlendum verslunarskólum neitt að baki, og leyfi mjer að neita því, að kunnáttuskortur eða fáfræði hái verslunarstjett vorri í samkepni við aðrar þjóðir. Hitt er alt annað, að utanfarir geta gert verslunarmenn, sem aðra, viðsýnni og fróðari, opnað nýjar leiðir, skapað sambönd og möguleika til ávinnings. Utanfaranna verður þörf, eins þótt verslunarháskóli verði stofnaður. Vissulega kallar þörfin hjá oss frekar að um annað en þessa skólastofnun þörf, sem eigi eru efni á í svip að fullnægja. Þannig vantar gersamlega tekniska deild við háskólann, svo að alt þvílíkt nám verður að sækja til útlanda. Virðist þó öllu nær að reyna að koma upp vísi til þeirrar fræðslu hjer á landi, er á þroska sinn að miklu undir tekniskum dugnaði og hæfileikum nútíðarmanna, en að fitla við verslunarháskóla. Líkt mætti segja um efnarannsóknarstofu. Við eigum mjög ófullkominn vísi að henni, sem að eins að litlu leyti fullnægir þörfinni, og þó er slík stofnun í raun og veru einskonar hyrningarsteinn í öllu starfslífi þjóðarinnar, nauðsynleg vísindamönnum, læknum, bændum, sjómönnum, kaupmönnum, iðjuhöldum og handverksmönnum. Fjárskortur stendur þessum og öðrum nytsemdarstofnunum fyrir þrifum. En að því, er þennan skóla snertir, sem í ráði er að stofna, þá hygg jeg, að hann muni allmiklu dýrari en hv.frsm. (M. Ó.) gerði ráð fyrir. T. d. er þar gert ráð fyrir því, að 3 aðalkennararnir hafi að launum eins mikið og nú er lagt til beggja skólanna, verslunarskólans og samvinnuskólans. Þar við bætast svo áhöld, ljós og hiti. Þetta mundi því skifta talsvert miklu fje, að ógleymdum þeim launabótum, sem ekki mundu gleymast, þegar þetta væri orðinn ríkisskóli, kröfur gerðar um vandað húsrúm, kensluáhöld betri, o. s. frv. En aðalástæða mín til að vera frv. mótfallinn er sú, að jeg sje ekki þörfina á þessum skóla, og því síður nauðsyn.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hafði ætlað mjer að geta þess, að mjer finst athugavert að samþ. frv. þetta hjer í hv. deild. Það er þó ekki vegna þess, að jeg telji ekki, að ástæða geti verið að láta lækni fara í sveitina í Hróarstungu, heldur af því, að jeg álít það ekki gott að stofna mörg ný læknishjeruð á sama þinginu. Jeg tel það varla fært að bæta við meira en einu á þessu þingi, þar sem vitanlegt er, að hvert nýtt læknishjerað fæðir af sjer kröfur um níu önnur. Hjer hefir nú sama sem verið samþ. eitt, tvö hafa verið feld, og þrjú eru á leiðinni. Og mjer finst það sjerstaklega athugavert að stofna nýtt hjerað í einum fámennum hreppi, eins og hjer er um að ræða. Árið 1910 voru þar 430 íbúar, en nú því sem næst 480, svo að fjölgunin hefir verið þar mjög lítil. Jeg hygg, að rjettara væri að athuga skipun hjeraðanna, og færa til þar, sem hægt er, heldur en að fjölga þeim sí og æ. En verði stofnað nýtt hjerað þar í Borgarfirðinum, þá hygg jeg, að ekki verði hægt að neita um það í Ólafsfirði, og hvernig ætti þá að neita um það í Hnappadalssýslu, og jafnvel í Kjalarneshreppi. Jeg hygg, að ekki verði hjá því komist að bæta þeim báðum við, svo framarlega sem þetta verður samþ. Það er líka alveg satt, að það er langt fyrir menn ofan af Kjalarnesi eða úr Kjós að þurfa að sækja lækni sinn í Hafnarfjörð, og svona má lengi telja. Jeg ímynda mjer líka, að ekki liði á löngu þangað til þeir heimta nýjan lækni á Suðurnesjum Reykjaness, því stundum getur verið erfitt fyrir einn lækni að þjóna bæði Keflavík og Garði.

Björn R. Stefánsson Maður finnur oft til þess, að ekki er dæmt af þekkingu um sum þau mál, sem fram koma hjer í hv. deild, og svo er um þetta mál. Því ef nokkursstaðar er þörf á að auka við hjeraðslækni, þá er það á þessum slóðum, sem hjer er um að ræða. Þetta hjerað snertir ekki mitt kjördæmi nema að sáralitlu leyti, svo það er ekki því til að dreifa, að jeg sje þess vegna með málinu. En jeg er hundkunnugur á þessu svæði, og þó jeg ekki geti borið brigður á, að einhver rök kunni að liggja til þess að bæta við nýju læknishjeraði í Hólshreppi og víðar, þá er ekkert hjerað á landinu, sem fremur á heimting á lækni en þetta hjerað. Því er svo varið um marga Úthjeraðsmenn, að þeir mundu eiga hægra með að leita fjögra annara lækna en síns eigin. Og þar sem búið er að samþ. hjer í hv. deild að bæta við nýju læknishjeraði í Bolungarvík, þá veit jeg ekki, hvernig hv.þm. ætla að fara að verja það, ef þeir fella nú þetta frv. Hjeraðið er fyrst og fremst afarvíðáttumikið, en auk víðáttunnar er það erfiðara umferðar en flest önnur. Snjóþyngsli eru þar afskapleg á vetrum og oft svo, að ómögulegt er að komast með hesla frá Borgarfirði og upp á Fljótsdalshjerað. Á Úthjeraði eru 4–500 manns, og eru þeir alveg útilokaðir frá að ná í lækni, þegar ekki er hægt að sækja til Borgarfjarðar. En mikinn part er umferðin svo milli Borgarfjarðar og Hjeraðs, að það er ekki hægt, eins og jeg hefi þegar tekið fram. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) gat um, að það væri alveg sjerstaklega ástatt um Hólshrepp, að þar væri oft ekki farandi eftir lækni, hvorki á sjó eða landi. En þar mun þó vera miklu oftar hægt að ná í lækni en þarna. Jeg vil því eindregið mæla með því, að frv. verði samþykt.

Frsm. meiri hl. (Þorleifur Jónsson) Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þótti athugavert að samþ. þetta frv., og áleit ekki hægt að stofna mörg ný hjeruð á sama þingi. Alveg það sama vakti fyrir allsherjarnefnd. En hún varð þó að játa eftir nákvæma yfirvegun, að svo margt mælti með þessu frv., að ekki væri unt að vera á móti því. Og meiri hl. nefndarinnar taldi sig ekki geta annað en leggja það til, að Hróarstunguhjeraði yrði skift í tvö hjeruð. Svo miklar ástæður mæltu með skiftingunni, að hún yrði að ganga fram og það sem fyrst. Hróarstunguhjerað er afarerfitt, og allskonar torfærur, bæði af fjöllum, vötnum og snjóþyngslum, gera það oft oft og einatt því nær ófært yfirferðar. Allsherjarnefnd áleit því, að nokkuð væri líkt á komið með það og Hólshrepp eða Bolungarvík fyrir vestan, og áleit þörfina mesta í þessum tveim hjeruðum. Jeg ímynda mjer, að Svarfdæahjerað með Ólafsfirði sje ekki nærri eins erfitt eins og þetta hjerað. Það er alveg rjett hjá hæstv. forsætisráðh. (J. M.), að varhugavert sje að fjölga mikið læknishjeruðum nema að hjeraðaskipun sje öll endurskoðuð um leið. En þegar fram koma brennandi óskir frá þjóðinni um fjölgun lækna, þá er að búast við, að þingið verði að taka slíkar óskir til yfirvegunar. Allsherjarnefnd áleit, að þörfin væri brýnust í Hólshreppi og Hróarstunguhjeraði, og því mælti hún með því, að þeim hjeruðum væri skift, en ekki fleirum að þessu sinni. Hitt get jeg aftur á móti ekki skilið, að hættara sje við hrossakaupum hjer í þinginu í þessum málum en öðrum. Þegar litið er á stærð Fljótsdalshjeraðs, þá ætti ekki að vera of mikið, þótt það væri tvö læknishjeruð, með þeim dölum, sem út frá því skerast. Þegar jeg því lít á alla málavöxtu, get jeg ekki annað en ráðið hv. deild til að samþ. frv.