Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frsm. fjhn., hv. þm. V.-Ísf., er ekki við og hefur beðið mig að segja nokkur orð fyrir hönd n. Fjhn. hefur yfirfarið reikninginn og aths. yfirskoðunarmanna og leggur til, að hann verði samþ. án þess að Alþ. geri sérstakar till. út af aths. En að því er vikið af hálfu n. í sambandi við eina aths., nefnilega, hvað ríkisreikningurinn er seint tilbúinn, að hún telur mikla þörf á að fá breyt. á því, enda má það vera öllum ljóst, þar sem það er reikningurinn fyrir 1940, sem verið er að samþ. nú. Þetta atriði kemur til athugunar hér í d. í sambandi við annað stjfrv., um breyt. á fjárhagsári ríkisins. Fyrir hönd n. þarf ég ekki að segja fleira, en fyrir mína eigin hönd sem yfirskoðunarmaður vil ég segja nokkur orð til skýringar á því, að ég get fallizt á að afgreiða málið án till. frá Alþ. Vegna þess, hvað reikningurinn er gamall og ýmsar aths. af okkar hálfu halda áfram í næsta reikningi á eftir, er ekki bein þörf á, að Alþ. geri sérstakar ráðstafanir nú. Um aðra aths. vil ég segja það, að hjá innheimtumönnum er innheimta ekki í svo góðu lagi sem skyldi, en þetta er að færast í betra horf, og er ekki ástæða til að gera sérstakar ráðstafanir út af því nú. Varðandi húseignir ríkisins þá hefur yfirskoðunarmönnum þótt undarlegt, að rekstrarhalli hefur verið á þeim undanfarið, og er það atriði, sem er til athugunar. Um 10. aths., þ. e. skólabúið á Hvanneyri, að það skuli aldrei hafa skilað reikningum, sem hægt sé að samþ. óbreytta, vil ég segja það, að fjmrn. hefur ákveðið að láta fara fram rannsókn á því atriði. 8. aths. fjallar um það, að ekki eru komnir reikningar frá yfirfasteignamatinu. En þeir eru væntanlegir fljótlega, enda er það óviðunandi, að stofnun, sem hefur svo mikið fé með höndum, skili ekki af sér á réttum tíma. 11. aths. er um mæðiveikivarnirnar. Svo að árum skiptir hafa okkur ekki þótt reikningar frá þeirri stofnun vera í æskilegu lagi og svör þaðan ófullnægjandi, og hefur því verið vísað til aðgerða Alþ., en núverandi framkvæmdarstjóri hefur afsakað sig með misfellum í tíð fyrirrennara síns. Varðandi aðrar aths. hér, sem ég geri ráð fyrir, að hv. þm. hafi kynnt sér, skal ég taka það fram, að þau atriði eru þannig vaxin, að þau eru til athugunar framvegis og verða tekin til athugunar við endurskoðun næsta reiknings. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða, nema tilefni verði gefið til, en fjhn. mælir með, að reikningurinn verði samþ., því að reikningslega er ekkert við hann að athuga.



Herra forseti. Ég hefði búizt við, að fjhn. hefði gert víðtækari till. en fram kemur í nál. Að vísu eru ekki nema tvær till., sem yfirskoðunarmenn leggja til, að séu til aðgerða Alþ. Hv. frsm. drap lauslega á aðra aths., en hin er sú 7., sem við 2 nm. lögðum til, að vísað væri til aðgerða Alþ. Ég hafði búizt við, að fjhn. hefði eitthvað gert frekara en fram kemur í nál., en 7. aths. er um hin margumtöluðu skotvopn lögreglunnar, og hefur því máli oft verið hreyft hér, m. a. á þessu þ., í umr. um annað mál. Við töldum rétt að gera okkar aths. um kaup á skotvopnum fyrir upphæð, sem nam rúmum 19 þús. kr. Ríkisstj. svaraði þessu með því að vísa til bréfs, sem lá fyrir endurskoðendum, en okkur tveim nm. fannst það ákaflega ófullkomið svar. Efni bréfsins er það, að hér sé ekki um að ræða annað eða meira en áður hafi tíðkazt, og er undirritað af lögreglustjóra. Það, sem fyrir okkur vakir, er, eins og sjá má í till. okkar, og ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa hér upp: „Svarið upplýsir ekki til fulls það, sem aths. fjallar um, enda óljós lagaákvæði um það, hvernig lögreglan eigi að vera útbúin, og er málinu því vísað til aðgerða Alþ. Einn yfirskoðunarmanna (JörB) telur svarið ekki fullnægjandi, en telur, að eftir atvikum megi við svo búið standa.“ Aðalástæðan fyrir því, að hv. þm. A.-Húnv. og ég höfum gert þessa aths., er spurningin um það, hvaða heimild ríkisstj. eða í þessu tilfelli dómsmrh. hefur haft til þess að verja fé í þessu skyni. Ég skal játa það, að við erum ekki löglærðir menn, en höfum reynt að spyrjast fyrir um, með hvaða heimild dómsmrh. gæti leyft sér upp á eigin spýtur að fyrirskipa, í þessu tilfelli lögreglustjóranum í Reykjavík, að gera kaup á vopnum. Ég vil því, áður en ég rek málið nánar, beina því til ríkisstj., að hún upplýsi, ef henni þykir svo við eiga, við 3. umr. málsins, hvar þá lagaheimild sé að finna, sem ráðh., er með dómsmál fer á hverjum tíma, geti stuðzt við til að gera slíkt upp á eindæmi. Nú skal ég taka fram, að á reikningum annarra bæja hefur hvergi komið í ljós, að lögreglustjórar hafi leyft sér að afla slíkra tækja, eins og lögreglustj. í Reykjav. virðist hafa gert. Ég skal geta þess nú þegar, að við höfum ekki séð þessi vopn og vitum því ekki með vissu, hvernig þau eru, en almannarómur segir, að hér sé um nýtízku vopn að ræða og jafnvel hríðskotabyssur. Nú get ég ekki látið hjá líða að minnast á þá nýjustu löggjöf um þetta efni, sem er frá 1939, um lögreglumenn, og er þá sérstaklega átt við lögreglumenn í Reykjavík. Eins og kunnugt er, átti ég þá sæti á Alþ. og fjallaði nokkuð um meðferð þessa máls á sínum tíma. Frv. um breyt. á l., en 1. voru frá 1933, var borið fram af þáverandi dómsmrh. og fjallar um nokkuð annað en það, sem hér um ræðir. Í allshn., sem hafði málið til meðferðar og ég átti sæti í, kom það í raun og veru ekki til umr., að lögreglan skyldi vopnum búin. Ég minnist þess ekki, hvorki í ræðu frsm. fyrir málinu, að slík hugsun lægi á bak við það, og alls ekki var minnzt á það af hálfu ráðh. né annarra þeirra, er til máls tóku í d. Í Ed. datt heldur engum í hug, að í orðalaginu gæti falizt, að um fullkomna vopnun lögreglunnar væri að ræða. Reyndar er kunnugt, að heimild er að finna í l. frá þeim tíma um lögreglumenn, sem er á þessa lund, með leyfi forseta: „Ráðh. er heimilt að efna til námskeiðs í Reykjavík fyrir lögreglumenn. Hann ákveður og, hver skuli vera einkenni og útbúnaður lögreglumanna.“ Ég hygg, að það hafi ekki verið með - vilja né vitund þm. þá, að í þessu ætti að felast vopnabúnaður, en reynslan hefur orðið önnur. Mér er ekki kunnugt um, hve stórri upphæð hefur verið varið í þessu skyni fyrir árið 1940, að minnsta kosti er ekki hægt að sjá það á landsreikningunum, en á því ári var farið að vopna lögregluna. Það, sem því fyrir okkur yfirskoðunarmönnum vakir, er að komast að raun um, hvaða heimild ráðherra hefur til þess að gera slíkt. Er sú heimild til í lögum? Við lítum svo á, að ef grípa eigi til slíkra athafna, verði Alþ. að gera sérstök l. um þessi efni, sem heimili ráðh., sem með völd fer á hverjum tíma, að afla þeirra vopna, er nauðsyn krefur. Þess vegna höfum við borið fram þessa fyrirspurn, því að við álítum, að Alþ. viti, hvað rétt er að gera í þessum efnum. Eins og kunnugt er, hefur sá orðrómur gengið manna á meðal, að meiri innkaup hafi verið gerð árið 1941 í þessu skyni. Það liggur ekki fyrir, hve miklu hefur verið varið þetta ár í þessu skyni, og virðist hafa verið gætt meiri varfærni í að láta það ekki koma fram en fyrir árið 1940. Ég hygg, að hér sé um mál að ræða, sem kann að hafa dýpri verkanir en margur hyggur. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar, að það sé ekki tilefni til þess að hafa hér á landi vopnumi búið lið, þar sem við höfum lýst yfir ævarandi hlutleysi. Ég álít enga nauðsyn á því að hafa hér vopnum búið lið gegn íslenzkum ríkisborgurum. Lögreglan í Reykjavík er svo mannsterk, að þegar hún er kölluð til þess að skakka leikinn, er vanalega um ölvun að ræða, og er í þeim tilfellum engin nauðsyn á að beita vopnum. En hjá mér er nokkur uggur um það, að ef þetta fær að halda áfram óátalið, þá er það að mínu áliti hættulegt að gefa einum ráðh. vald til þess að fyrirskipa lögreglu með alvæpni að ganga til verks, þegar honum þykir henta. Og það er af þeirri ástæðu, sem ég hreyfi þessu máli, að ég álít, að Alþ. eigi að taka á þessu máli með festu og gera sér ljóst, að verið er að vopna lögregluna. Um þetta á ekki að vera neitt pukur, heldur á þjóðin að gera það upp við sjálfa sig, hvort hún vill leyfa þetta eða ekki. Ef til vill gefst tækifæri til, ef svar fæst af hálfu hinna opinberu manna í stjórninni, sem lögfróðir eru, að rökræða um hvort nokkur heimild sé til í l. um þetta og hvernig með slík mál eigi að fara. Ég hef nú lýst skoðun okkar tveggja, sem höfum haft með höndum yfirskoðun landsreikningsins, og okkur fannst þetta vera atriði, sem full ástæða væri til að athuga, hvort ætti að láta viðgangast. Ég vænti því þess, að Alþ. geri sér ljóst af þessum aths. okkar, hvort þetta eigi að leyfa með lögum eða taka af með öllu.



Það er alveg rétt hjá hv. 4. þm. Reykv., að það væri ekkert eðlilegra en að um það væru ákvæði í l., hvernig lögreglan skuli útbúin. Hins vegar tel ég ekki vafa á því, að til þess að fara með þau mál eins og gert hefur verið, sé til heimild fyrir. Þm. vísaði til þess, að löggjöfin um þetta væri óljós, og las síðan upp úr l. um lögreglumenn, sem kveða á um, að lagt sé í vald dómsmrh., hvernig lögreglan skuli útbúin. Alþ. verður að gera sér grein fyrir, að með þessu eru dómsmrh. falin öll ráð yfir því, hvernig lögreglan skuli útbúin, en ef Alþ. finnst aftur á móti, að þessu hafi verið ráðið á annan veg en rétt sé, þá er ekki nema sjálfsagt að gera aðra skipun á þessum málum. Þess vegna finnst mér eðlilegt, að yfirskoðunarmenn landsreikningsins hafi gert um þetta aths. og vísað málinu til aðgerða Alþ. Alþ. ræður svo, hvað það gerir í þessum efnum, en á þessu stigi er ekki ástæða til að rökræða þetta atriði, því að hér er um að ræða afgreiðslu ríkisreikningsins frá árinu 1940, hvort samþykkja á hann eða ekki. Fjhn. hefur fallizt á, að ekkert sé athugavert við hann og að ekki sé ástæða til annars en samþ. hann. Ef menn svo vilja taka upp umræður út af útbúnaði lögreglunnar, á það ekki að vera í sambandi við landsreikninginn, heldur á að koma fram með sérstakar till. í lagaformi. Ég lít svo á, að fjhn. eigi ekki að taka þetta mál upp. Fjhn. á að fjalla um fjármál og í þessu sambandi um athugun á landsreikningnum, þannig að greiðslur úr ríkissjóði séu forsvaranlegar, og í þessu tilfelli hefur hún komizt að þeirri niðurstöðu, að svo er. Þess vegna finnst mér það ekki vera hlutverk fjhn. að gera till. um þetta. Í allshn. eiga hlutaðeigendur fulltrúa, sem geta tekið mál þeirra upp, og finnst mér ekki ástæða til, að yfirskoðunarmenn landsreikningsins hafi frumkvæðið að þessu. Þeir hafa lokið sinni skyldu.



Ræða hv. 3. þm. Reykv. (JakM) gefur ekki tilefni til mikilla andsvara, en ég er honum þó ekki sammála um það, að fjhn. geti ekki skotið vissum málum eða í þessu tilfelli aths. um landsreikninginn til aðgerða Alþ. og að hún geti ekki átt frumkvæðið að því að taka meðferð mála upp. Það, sem fyrir okkur vakir, sem aths. gerðum, er í rauninni þetta: Er heimild í l. til þess að veita fé í þessu skyni? Ég reyndi að leiða rök að því, að í l. um lögreglumenn frá 1939 er ekki hægt að skilja, að lögreglan hér í Reykjavík skuli vera vopnuð. Þess vegna hlýtur hér að vera um greiðslur að ræða, sem engin heimild er. fyrir í l. Mér finnst því, að fjhn. eigi að taka upp þetta mál, ræða það hér á Alþ., og síðan má beina því til réttra hlutaðeigenda. Fjhn. veit, að þessum 19 þús. hefur verið varið án heimildar, og getur hún því hreyft þessu máli með fullum rétti. Ég er hv. 3. þm. Reykv. sammála um, að gera eigi breyt. á l., sem feli í sér heimild, annaðhvort jákvæð eða neikvæð ákvæði um það, hvort veita skuli fé til vopnakaupa fyrir lögregluna og að hvaða n., sem hefur áhuga á, að einhver skipan komist á þessi mál, taki þetta að sér.

Jakob Möller Hv. 4. þm. Reykv. hefur ekki tekið eftir, að ég sló því föstu, að þessar greiðslur úr ríkissjóði væru greiddar samkvæmt heimild í l. um lögreglumenn, þar sem ríkisstj. er falið að sjá um útbúnað lögreglunnar. Þm. las þetta sjálfur upp, og hann veit, að það er ýmis kostnaður, sem greiddur er úr ríkissjóði, sem sérstök fjárlagaheimild er ekki fyrir, og ýmiss konar greiðslur í sambandi við starfrækslu ríkisins, sem sjálfsagt er að greiða, án þess að séu jafnvel eins skýr ákvæði um þær og eru um útbúnað lögreglunnar. Alþ. getur því engu um kennt nema sjálfu sér, ef það er óánægt með, hvernig þessu er háttað, og það er því á valdi þess að gera þessi ákvæði augljósari, og er síður en svo, að ég sé á móti því.



Herra forseti. Ég hef undirskrifað nál. fjhn. um frv. til l. um ríkisreikninginn með fyrirvara, og það er einmitt með tilliti til 7. liðar í aths. endurskoðenda við landsreikninginn, sem hv. dm. hafa rætt sérstaklega um. Liður þessi fjallar um kostnað við lögregluna í Reykjavík, kr. 19.058,77 fyrir skotvopn og skotfæri. Endurskoðendur spyrja: Hvers vegna voru þessi skotvopn keypt? Svarið, sem þeir fá við þessu, er mjög ófullkomið, sérstaklega frá lögreglustjóranum í Reykjavík, en hann reyndi að smeygja fram hjá sér spurningu endurskoðenda og forðaðist að gefa nema sem minnstar upplýsingar. Yfirskoðunarmenn vildu ekki gera sér að góðu hin loðnu svör lögreglustjóra og vísuðu því málinu til aðgerða Alþ. Mér finnst þetta réttmætt og að Alþ. geti ekki gengið fram hjá þessu máli og verði að taka afstöðu til þess. Alþ. verður að láta skoðun sína uppi um það, hvort það sé ósk þess, að hér sé komið upp liði, sem hafi yfir að ráða alls konar nýtízku vopnum og sé æft í hvers konar meðferð þessara vopna. Það hefur líka verið upplýst af reikningum fyrir árið 1941, að um 60 þús. kr. hefur verið varið til vopnakaupa fyrir lið þetta og að stærsta vopnasendingin, sem inn var flutt, var gerð upptæk af hernaðaryfirvöldunum hér, vegna þess að þeim fannst þetta of stórfelld vopnakaup hjá þjóð, sem hefur lýst yfir, að hún væri vopnlaus og herlaus. Þeim kom mjög á óvart, að stjórnaryfirvöldin teldu sig hafa þörf á að verja sig fyrir þegnunum. Ég hef ekki ætlað mér að ræða málið ýtarlega nú, vegna þess að tilefni gefst til að ræða um mál þetta aftur. Um þetta hefur verið rætt í fjhn., og veit ég ekki, hvort samkomulag muni nást í henni um að flytja sérstaka till. um þetta mál. En þessi till. mun koma fram, hvort sem það verða fleiri eða færri úr n., sem bera hana fram, og mun þá gefast tækifæri til að ræða þetta nánar. Þar sem ég er á annað borð staðinn upp, vil ég minnast á deilumálið milli hv. 3. þm. Reykv. (JakM) og hv. 4. þm. Reykv. (SÁÓ), sem er um það, hvort ríkisstj. hafi haft heimild til þessara vopnakaupa. Það er alveg rétt, að ákvæðin eru svo almenns eðlis, að það er hugsanlegt, að það megi teygja þau svo langt, að þau nái jafnvel til kaupa á vélbyssum og vopnum. Þegar þessi l. voru til umr., aðvaraði Sósfl. við að gefa svo almenna heimild viðvíkjandi útbúnaði lögreglunnar. En nú er svo komið, að ég tel nauðsyn á að flytja breyt. á l., þar sem sett séu skýr ákvæði varðandi útbúnað lögreglunnar í Reykjavík og þar sem tekinn verði af allur vafi um það., að hægt verði að skapa hér ríkisher, ef einhverjum dómsmrh. býður svo við að horfa, eins og nú hefur átt sér stað.



Herra forseti. Þessu frv. á þskj. 114, sem kom frá Ed., var vísað til heilbr.- og félmn., og var n. sammála um að leggja til, að frv. yrði samþ. með nokkrum breytingum. Einkum er breyt. við 1. gr., en aftan við hana komi nýr liður á þá leið, að ráðherra skuli setja með reglugerð nánari ákvæði um það, hvað telja beri alvarlega, langvarandi sjúkdóma. Þetta taldi nefndin rétt, að stæði í l., en ákvæði um það hefur vantað áður. 2. og 3. brtt. leiðir af sjálfu sér og þurfa ekki skýringa við. N. leggur eindregið til, að frv. verði samþ. með þessum breyt.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) : Sjútvn. hefur fengið þetta mál til meðferðar, og hefur það sætt líkri meðferð og önnur slík mál. Leitað hefur verið m. a. álits og umsagnar vitamálastjóra um það, eins og lög mæla fyrir, og mælir hann með því. Niðurstaðan hefur og orðið sú, að n. mælir með því, að það verði samþ. óbreytt.



Ég mun hafa verið fjarstaddur, er þetta mál var til 2. umr., en sjútvn. hefur haft málið til meðferðar og leggur til, að það verði afgr. frá deildinni óbreytt.



Herra forseti. Þetta frv. hefur verið til athugunar í sjútvn., og hefur hún leitað álits vitamálastjóra um það, sem var hugmyndinni hlynntur í heildardrögum, og yfirleitt eru nm. sammála um að lögfesta frv., með lítilli breyt. þó. Fyrri breyt. er við 1. gr. Fyrri liður þeirrar breyt. er við 1. málsgr. 1. gr., að í stað orðsins „kauptúnum“ komi: kaupstöðum. - Síðari liður breyt. er sá, að síðari málsliður gr. (1. gr.) falli niður. 1. gr. verður þá þannig: „Stofna skal sjóð, er nefnist hafnarbótasjóður. Tilgangur sjóðsins er að stuðla að bættum hafnar- og lendingarskilyrðum í kaupstöðum og sjávarþorpum, þar sem aðstaða er góð til sjósóknar og framleiðslu sjávarafurða.“ N. ætlazt ekki til, að 1. gr. þurfi að véra lengri. Hin breyt. er við 2. gr. og er einnig í tveimur liðum. Fyrri liðurinn er á þá lund, að í stað orðsins „tekjuafgangi“ komi: tekjum. - En hinn liðurinn er um það, að síðari málsl. fyrri málsgr. falli burt. Aðrar breyt. eru það ekki, sem n. hefur orðið sammála um að flytja, en ég skal geta þess, að hv. 2, þm. S.-M. áskildi sér rétt til að greiða atkv. móti breyt. á 2. gr., einkanlega þó fyrri liðnum.



Ég er sammála öðrum nm. um að samþ. þetta frv., en ég er ekki sammála brtt. við 2. gr. Eins og frv. er núna, er ráðgert að verja tiltekinni fjárhæð af tekjuafgangi ríkissjóðs 1943 til þessa fyrirhugaða sjóðs, og skal lagt fram úr framkvæmdasjóði ríkisins það, sem á vantar, ef tekjuafgangurinn nær ekki þessari upphæð. Þetta vil ég, að standi óbreytt, en hinir nm. vilja verja þessari upphæð af tekjum ríkissjóðs 1943 án tillits til, hvaða tekjuafgangur kann að verða. Það má vera, að í reyndinni verði enginn munur á þessu, ef tekjuafgangurinn hrekkur fyrir þessari tilteknu upphæð, en eigi að síður felli ég mig betur við, að Alþ. miði fjárveitingar sínar við tekjuafgang, en stofni ekki til stórfelldra útgjalda án þess að vita um afkomu ríkisins.



Ég get verið hv. sjútvn. þakklátur fyrir afgreiðslu þessa máls. Brtt. n. raska engu aðalefni eða tilgangi frv. Fyrri lið í fyrri brtt. hv. n. get ég vel sætt mig við, að í stað orðsins „kauptúnum“ komi: kaupstöðum, - það gerir verksvið sjóðsins víðtækara. Það var ekki tilgangur okkar flm. að útiloka kaupstaðina. Enn fremur felli ég mig við að fella niður síðari hluta 1. gr., þar sem kemur fram stefnuyfirlýsing um starfsemi sjóðsins, og það því fremur sem í 4. gr. er ákveðið, að ekki megi veita fé úr honum fyrr en Alþ. hafi sett nánari ákvæði um þær fjárveitingar. Ég get enn fremur fallizt á þá breyt., sem hv. n. vill gera á 2. gr., að binda ekki fjárframlag til sjóðsins við tekjuafgang ríkissjóðs 1943, heldur orða þetta ákveðnar. Í þeirri brtt. felst náttúrlega fullkomin trygging fyrir því, að féð verði lagt fram. Ég hafði að vísu búizt við, að nógu tryggilega væri um hnútana búið í 2. gr., þar sem svo er fyrir mælt, að fé skuli lagt fram úr framkvæmdasjóði ríkisins, ef tekjuafgangur hrökkvi ekki fyrir hinni tilteknu upphæð, þannig að sjóðurinn væri allar götur tryggur með framlag sitt. En ég get fallizt á þessa brtt. hv. n., sem miðar að því að tryggja sjóðnum fé, hvernig sem allt veltur. Ég vænti svo, að þetta frv. fái greiða afgreiðslu. Það er mikið nauðsynjamál fyrir þjóðarheildina að létta undir með stöðum, sem liggja vel við góðum fiskimiðum, en búa við lítil hafnar- og lendingarskilyrði að öðru leyti.



Ég hreyfði nokkrum athugasemdum við þetta frv. við 1. umr., sem lutu einkum að því að benda á, að samkvæmt orðalagi þess væru kaupstaðirnir útilokaðir frá framlögum úr þessum sjóði. Það er vitað, að svo stendur á sums staðar í kaupstöðum, að aðstæður til hafnargerða eru svo erfiðar, að ekki er hægt að tryggja afgreiðslu og legu skipa nema með ærnu fé. Það er því fjarri öllum sanni að útiloka þá í þessu sambandi. Það kom að vísu strax fram hjá hv. 1. flm., að þetta hefði ekki verið meiningin, en samkvæmt orðanna hljóðan hefðu kaupstaðirnir verið útilokaðir, ef orðalaginu hefði ekki verið breytt. Ég er því hv. sjútvn. þakklátur fyrir þessa breyt. Viðvíkjandi fyrri lið í brtt. n. við 2. gr., þá held ég, að fullt eins rétt væri að láta það vera eins og stendur í frv., að féð sé tekið af tekjuafgangi ársins 1943 eða úr framkvæmdasjóði ríkisins, ef tekjuafgangur verður ekki nægur. Í þeim sjóði eru nú tiltækar 8 milljónir kr. Það væri því öruggt með stofnframlag sjóðsins með því móti. Hins vegar væri leiðinlegt, ef niðurstaða ársins 1943 væri ekki hagstæð, - og hún mun ekki verða eins góð og síðastliðið ár, - að hafa gripið til þeirrar ráðstöfunar, sem n. leggur til. Aðalatriðið er að tryggja féð, og það verður eins vel gert með orðalagi frv. Ég er því sammála hv. 2. þm. S.-M. um þetta atriði, sem stendur einn um það af nm.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson) : Ég þarf ekki að fara nema örfáum orðum um þetta mál og skírskota til nefndarálits meiri hluta nefndarinnar. En meiri hl. n. getur ekki fallizt á að veita eignarnámsheimildina að svo stöddu og lítur svo á, að bæjarstjórn Norðfjarðar hafi ekki gert allt, sem hægt er, til að ná samkomulagi um kaup á jörðinni. Bæjarstjórnin mun hafa sent tilboð til landeigenda um kaup á jörðinni, en það mun hafa verið miklu lægra en eigendur töldu sig geta gengið að. Síðan hefur ekki meir verið reynt, og virðist þetta því alls ekki fullathugað. Vitað er um suma eigendur, að þeir vilja selja, en þeir vilja fá hærra verð en umboðsmaður bæjarstj. bauð. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að svo komnu.

Frsm. minni hl. (Þóroddur Guðmundsson) : Nefndin gat ekki orðið sammála um afgreiðslu frv. Minni hl. lítur svo á, að búið sé að reyna það, sem hægt er, til samkomulags. Allir nefndarmenn voru þó sammála um, að nauðsynlegt væri fyrir Neskaupstað að eignast umrætt landsvæði. Eigendur hafa alltaf viljað halda þessu landi í óhæfilega háu verði og setja þar að auki ýmis skilyrði, sem mundu í raun og veru tryggja þeim umráðarétt yfir landinu, þó að bæjarstjórnin gengi að tilboði þeirra. Ég sé ekki ástæðu til, að Alþingi sé að draga í eitt ár enn að gefa eignarnámsheimildina. Úr því að það er viðurkennt, að bærinn þurfi að eignast þetta land, er ekkert sjálfsagðara en hann fái það. Það getur enginn maður fullyrt eða látið sér detta í hug, að meiri líkur séu til þess, að þeir hlutlausu menn, sem meta landið, dragi frekar taum bæjarstjórnarinnar en landeigenda, svo að það er vitaskuld á engan hátt verið að ganga á rétt landeigenda, þó að þessi leið verði farin. Ég sé ekki, að nokkur rök hafi komið fram, sem mæli með því að draga þetta lengur, og því beri að samþykkja þetta án frekari dráttar. En það er bara svo í þessari allshn., að þegar talað er um eignarnámsheimild, er eins og verið sé að tala um eitthvert viðkvæmt mál. En það hefur ekki komið fram minnsti snefill af rökum fyrir því, að það geti orðið afgreiðslu málsins til nokkurra bóta að láta það bíða. Og það er ekki rétt, sem haldið hefur verið fram af sumum nm., að það skipti engu máli fyrir kaupstaðinn, hvort málið verður afgreitt núna eða að ári, því að eins og nú standa sakir, hafa landeigendur, sem eiga landið móti bænum og eiga minni hlutann, heita má öll ráð yfir landinu og hafa notfært sér það. Það er kannski ekkert við því að segja, að landið sé leigt út, en það kemur hart niður á kaupstaðnum, að landinu sé ráðstafað meira en orðið er og að landeigendur fái kannski eitt ár enn þá til þess að fara með þetta land eins og þeim sýnist, áður en kaupstaðurinn fær þessa heimild. Ég vil því segja, að kaupstaðnum sé það til stórtjóns að fá ekki þessa heimild strax. Ég skal ekki fara nánar út í þetta, en vil benda á, að kaupstöðum hafa hvað eftir annað verið gefnar svona heimildir, og er einkennilegt, ef það á að fara að brjóta í bág við þá reglu, þar sem vitanlegt er, að málið verður ekki leyst öðruvísi en á þennan hátt.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er um eignarnámsheimild fyrir Neskaupstað til þess að geta tekið þann hluta af bæjarlandinu, sem nú er í eigu einstaklinga, til handa bænum. Nákvæmlega sams konar frv. flutti ég á síðasta þingi, en það náði þá ekki fram að ganga, því allshn. óskaði eftir, að enn frekari tilraunir yrðu gerðar til þess að fá þennan hluta af landinu keyptan, án þess að til eignarnáms þyrfti að koma. Þá varð ég við þessu, og bæjarstjórnin gerði tilraun til þess að fá landið keypt án eignarnáms. Þegar svo þessi tilraun hefur verið gerð og málið er lagt fyrir, þá kemur n. enn fram og óskar eftir að draga þetta enn eitt ár og gera enn tilraun til þess að spyrja landeigendur, hvort þeir vilja selja, án þess að til eignarnámsheimildar komi. Mér þykir þetta undarlegt og það því fremur sem gerðar hafa verið hér á þingi samþykktir svipaðar þessu og fram hafa komið yfirlýsingar frá mönnum og flokkum, sem eru í samræmi við það, sem hér er farið fram á. Ég vil benda á það, að á síðasta þingi var samþykkt þáltill. um skipun milliþinganefndar í jarðakaupamálum kaupstaða og sveitarfélaga og í tilefni af þeirri till. féllu ummæli frá fleirum en einum flokki, að það bæri brýna nauðsyn til þess, að bæjarfélögin og sveitarfélögin fengju sem fyrst aðstöðu til þess að eignast bæjarland sitt til þess að koma í veg fyrir lóðabrask og til þess að hindra, að verðaukning á lóðum og lendum lendi í eigu einstaklinga, sem ekkert hafa unnið til þess að auka verðmæti þeirra. Og alveg sérstaklega kom það fram í blöðum Framsfl., að flokkurinn mundi standa framarlega í hópi þeirra, sem vildu tryggja, að þetta gæti orðið sem fyrst. En nú, þegar kaupstaður fer fram á að kaupa slíkt land samkvæmt mati, rís flokkurinn á móti því, af því að einn eða tveir flokksmenn eiga þar hlut að máli. Ég vil benda þeim, sem finnst, að gjarnan mætti fresta þessu máli einu sinni enn, á það, að þannig tókst til, þegar bæjarstjórnin sendi landeigendum skeyti um þetta efni, þegar leggja átti frv. um heimild til jarðakaupanna fram, að aðeins 2 aðilar svöruðu af þeim 7, sem í hlut áttu, og sá maður, sem nú spyrnir mest fótum við þessu frv., svaraði þrem vikum eftir, að svörin áttu að hafa borizt. En hinir fimm svöruðu ekki og vissu þó, að á síðasta þingi lá fyrir frv. um, að landið yrði tekið eignarnámi, enda eru sumir af þessum landeigendum fulltrúar í bæjarstjórninni eða eiga innangengt þar og hafa lýst yfir því þar, að þeir selji alls ekki landið. Þetta veit bæjarstjórnin, þess vegna er farið fram á að taka landið eignarnámi. Eins og segir í grg., er svo komið, að flestir kaupstaðir landsins eiga bæjarland sitt. Neskaupstaður hefur stefnt í sömu átt og hefur reynt að kaupa landið, en honum hefur ekki tekizt að ná í nema rúman helming af bæjarlandinu, en hinn helmingurinn er í eigu 6 einstaklinga, og ráða þeir öllu um framkvæmdir á bæjarlandinu. Þeir hafa sett þannig ákvæði í landeigendareglugerð staðarins, að fyrirbyggt er, að bærinn fái þar nokkru ráðið. Þessir einstaklingar hafa allar lóðir og lendur með sérstökum fríðindum, og þeim fríðindum vilja þeir ekki sleppa. Meiri hl. allshn. hefur óskað eftir, að bærinn gerði enn eina tilraun til þess að komast að samningum við landeigendur, og mér skilst, að hér sé farið eftir vilja þess eina jarðeiganda, sem hér á sæti á þingi og var annar þeirra, sem gerði bæjarstjórninni tilboð. Ef þm. vissu, hvernig þetta tilboð var, þá hygg ég, að þeir mundu ekki fallast á það, að bærinn biði eftir, að gerðar væru nýjar tilraunir. Hann hefur að vísu boðizt til að selja landið fyrir miklum mun hærra verð en bærinn taldi sig geta keypt það á og hefur keypt af öðrum, en til viðbótar því, að landið væri keypt miklu hærra verði, átti landeigandi, meðan hann lifði, og eftirkomendur hans að njóta sérstakra hlunninda og hús hans áttu að standa eftirgjaldslaust á landinu og einnig húsin endurbyggð. Slíkar kvaðir gat bærinn ekki fallizt á, og get ég ekki trúað, að þingið vildi, að bærinn gengi svo langt, að ganga að slíkum ævarandi skilyrðum, eins og hér eru sett. Árið 1941 viðurkenndi Alþingi með setningu l. um jarðakaup ríkisins til handa kauptúnum og sjávarþorpum algerlega þá stefnu, sem hér er farið fram á. Þá setti þingið l. um það, að ríkissjóður hefði heimild til eða væri gert að skyldu að taka eignarnámi eða kaupa fyrir hönd kauptúna og sjávarþorpa ekki aðeins það land, sem þau stæðu á, heldur og nauðsynlegar jarðir í nágrenni staðanna. En þessi l. ná ekki yfir kauptún eg sjávarþorp, en kaupstaðirnir eru undanskildir. Neskaupstaður fór því þá leið, sem Siglufjarðarkaupstaður fór á síðasta þingi og Reykjavíkurkaupstaður í enn þá stærri mæli, því að hann fór út fyrir land sitt. Neskaupstaður fer fram á það sama og l. frá 1941 fóru fram á og eins og þegar hefur verið samþykkt bæði fyrir Siglufjörð og Reykjavík. Hér er því ekki um einsdæmi, heldur mörg fordæmi að ræða og málinu komið þannig fyrir, sem ég held, að allir séu sammála um, að sé það eina rétta í þessu efni. Og það, sem gerzt hefur, er það, að meiri hl., sem leggur til, að málinu sé frestað, hefur viðurkennt þá stefnu, sem hér kemur fram, viðurkennt, að réttlátt sé, að kaupstaðirnir eigi bæjarland sitt, en reynir þó að halda því fram, að þetta geti tekizt með frjálsum samningum, þótt reynslan hafi sýnt, að slíkt heppnast ekki. Ég held, að öllum megi vera það ljóst, að engin ástæða er til þess, að nýjar tilraunir af hendi bæjarstjórnarinnar til þess að eignast landið með frjálsum kaupum muni bera nokkurn frekari árangur en þessar tilraunir hafa sýnt, og með því að draga þessi kaup um nokkurn tíma enn er aðeins verið að gefa landeigendum tækifæri til þess að njóta sérréttindanna lengur og leigja út af landinu eftir þeim reglum, sem þeir vilja við hafa. Það er verið að gera kaupstaðnum erfiðara fyrir með að eignast landið, því að vitanlega stígur landið í verði frá ári til árs. Ég vil líka benda á það, að það er búið að vera svo um nokkurn tíma í Neskaupstað, að bæjarstjórninni og landeigendum hefur komið illa saman um ráðstöfun á landinu. M. a. geta aðilar, sem þangað koma, séð innan bæjarins allstórt land, sem undirbúið var til ræktunar, stórir skurðir grafnir, vegir lagðir um og girt en þegar átti að fara að leigja landið út, ákvað bæjarstjórnin að leigja það við lægra verði en landeigendur vildu vera láta, og risu þeir þá upp og neittu meirihlutaaðstöðu sinnar. Á síðasta ári varð svo bæjarstjórnin að beygja sig, og girðingarnar voru rifnar upp, til þess að landið gæti legið í órækt að vilja þessara örfáu landeigenda. Frsm. meiri hl. setti fram þá spurningu, hve miklu sú leiga næmi, sem greidd væri af sameigninni. Frsm. meiri hl. hefur hér gerzt forsvarsmaður þessara landeigenda, og það hefði verið miklu meiri ástæða til þess, að ég hefði borið upp þessa spurningu til hans sem forsvarsmanns þeirra, því að það er ekki mitt að vita, hverju þetta nemur. Það er þeirra að vita, hvað þeir hafa, upp úr krafsinu. Hitt er annað mál. að það verð, sem bærinn hefur boðizt til að greiða fyrir landið, er margfalt fasteignamatsverð þess, en hins vegar að mestu miðað við undanfarandi söluverð landsins. Ég vil svo að endingu segja það, að mér þykir heldur kynlegt, ef Neskaupstað verður, - þrátt fyrir það að hann hefur orðið við því að gera nýja tilraun til þess að fara samkomulagsleiðina við landeigendur, sem hafa ekki svarað nema 2 af 7 og annar með algerlega óaðgengilegu tilboði, en hinn með einu stuttu nei, - mér þykir kynlegt, ef Neskaupstað einum verður meinað að eignast land sitt á sama tíma og öðrum kaupstöðum, sem þó hafa búið við betri skilyrði, er leyft að eignast sitt land, og vil ég vænta þess, að þingið sjái sér fært að samþykkja þetta og fallist ekki á neina aðra afgreiðslu á málinu.



Þetta verða aðeins örfá orð. Mér finnst nú, að hv. 6. landsk. þm. (LJós) taki fullnærri sér þá afgreiðslu málsins, sem allshn. leggur til, því að eins og hann viðurkenndi nú og nál. ber með sér, er n. þeirrar skoðunar, að kaupstaðurinn eigi að eignast þetta land, og meira að segja hafa fallið orð um það, að á næsta þingi verði kaupstaðnum látin þessi eignarnámsheimild í té. Nú vil ég vona, að ekki komi að sök til þess tíma, þótt eignarnámsheimildin verði ekki afgreidd á þessu þingi. Það hafa engin mótmæli heyrzt á þeim grundvelli, að hér sé um að ræða einhverjar framkvæmdir, sem séu svo aðkallandi, að það sé bagalegt að fá ekki eignarnámsheimildina, ef ekki verði af samningum. Þetta finnst mér vera höfuðatriði málsins. Það er miklu viðkunnanlegra, að áður en Alþingi veitir eignarnámsheimildina, sé reynt á það allverulega, að aðilar komi sér saman, því að það finnst mér ekki nema skylt af hálfu þingsins að veita ekki slíka heimild, þegar um eitthvað smávægilegt er að ræða, sem engu máli skiptir. Nú tel ég þetta ekki svo og því eigi á næsta þingi að veita þessa heimild, ef samningar nást ekki. En ég tel, að af hálfu bæjarstjórnarinnar hafi ekki verið nægilega eftir þessu leitað síðan á síðasta þingi. Ég veit ekki betur en leitað hafi verið til tveggja landeigenda um það, hvort þeir vildu selja, og þeir hafi skrifað og óskað eftir tilboðum og bæjarstjórnin hafi sent tilboð og tiltekið verðið kr. 5500.00 hundraðið. Því svöruðu landeigendur svo, að verðið væri of lágt, og svo ætla ég, að frekari tilraunir hafi ekki átt sér stað. Hvort bæjarstjórnin eða fulltrúar hennar litu þannig á, að þetta sé svo hátt verð, að bæjarstjórnin sjái sér alls ekki fært að bjóða meira, er mér ókunnugt um, en mér hefði þótt réttari leið, að bæjarstjórnin hefði svarað þannig, að hún treysti sér alls ekki til að bjóða meira. Þetta er ekki að leitast við að ná samkomulagi. Hitt er náttúrlega annað mál, sem hv. 6. landsk. drap á, ef menn fást ekki til að svara bænum, þegar hann kemur með erindi sitt. Ég álít, að ekki eigi að sýna þeim nokkra biðlund eftir slíkt, enda mega þeir þá sjálfum sér um kenna. Viðvíkjandi því, sem hv. 6. landsk. vildi beina til mín, að ég ætti heldur að leita til landeigenda viðvíkjandi því, hvað væri upp úr landinu að hafa, held ég, að upp á rökstuðning málsins hér á þingi hefði ekki verið verra, að hann hefði kynnt sér þetta, því að þar sem komið hefur ákveðið verðtilboð af hálfu bæjarins, hefði þurft að rökstyðja það með því, að landeigendur hefðu sjálfir ekki meira upp úr landinu. En eftir þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér um þetta atriði, ætla ég, að þeir muni fá talsvert miklu meira. Ég held, að þeir telji sér tekjur af landinu á fjórða hundrað kr. af hundraði, ég sel það ekki dýrar en ég keypti. En ef hv. 6. landsk. þm. veit ekki, hver leigumálinn er, getur hann ekki heldur mótmælt því. Það er leitt að heyra, hvað þessum mönnum semur illa. Ég vona, að hin rökst. dagskrá meiri hl. allshn. verði samþ. og menn reyni að koma sér saman. Ef bæjarstjórn sýnir fulla viðleitni á frjálsu samkomulagi og gangi samt ekki saman með þeim, get ég á næsta þ. heitið hv. 6. landsk. þm. stuðningi mínum við málið. Því að það er vissulega alveg út í bláinn hjá honum, að við viljum ekki veita heimildina, af því að tveir landeigendur séu framsóknarmenn. Þarna eiga nokkrir menn land, og ég þekki ekki mark á þeim, en ég veit, að einn flokksmaður minn á þarna land og er sá, sem hefur boðið landið til kaups. Hitt er viðkunnanlegra, að það sé hóflega með þetta mál farið og reynt að ná samkomulagi. Það er ekki viðunandi, hvernig bæjarstjórnin hefur gengið fram. Ég skal ekki lengja mál mitt, enda er það ekki mikið, sem á milli ber.



Aðeins örfá orð og þá aðallega út af því atriði hjá hv. - frsm. meiri hl., að hann reynir að gera talsvert úr því, að bæjarstjórnin hafi að mjög litlu leyti gert tilraun til að fá keypt það land, sem um er að ræða. En þetta er alveg rangt. Bæjarstjórnin hefur fyllilega gert það, sem hægt var að búast við, og landeigendur hafa verið aðvaraðir greinilega. Það er ekki rétt, að bæjarstjórnin hafi aðeins snúið sér til landeigenda og spurt þá, hvort þeir vildu selja. Þeim var öllum sent skeyti, og þeir voru beðnir um að gera sölutilboð, og aðeins einn af þeim gerir sölutilboð, sem þó kemur 3 vikum of seint -, með ævarandi skilyrðum, sem bæjarstjórnin gat ekki gengið að. En hinn aðilinn, sem svaraði, svaraði aðeins með því að biðja bæjarstjórnina að gera tilboð. Hún gerði það, en viðkomandi eigandi talaði aldrei við hana aftur. Það er að vísu rétt, að við höfum ekki talað við manninn aftur og aftur. Honum var kunnugt um, að það hafði legið fyrir frv. um eignarnám, en hann hefur enga tilraun, gert til að bjóða bænum landið. Ég álít því, að bæjarstjórn hafi fyllilega gert allt, sem búast mátti við af henni. Hitt, að bæjarstjórnin geti verið ánægð, því að hún skuli fá stuðning í þessu máli á næsta þ., nægir okkur ekki, því að það sama var okkur sagt á síðasta þ. af mönnum úr n. svo að við trúum ekki um of á það. Ég er á þeirri skoðun, að ef menn meintu það heilt, að rétt væri að stefna að því, að bæjarfél. ættu bæjarland sitt, ættu þeir hiklaust að geta sett ein allsherjarl. um., að þau hefðu rétt til að taka eignarnámi eftir mati. Það ætti að vera óþarfi að þvæla því lengi fyrir sér. Þetta mál er fyllilega upplýst. Bærinn er búinn að gera sitt. Stærstu landeigendurnir eru jafnframt bæjarfulltrúar, en hafa aldrei anzað og vilja ekki selja landið nema eftir dómi. Jafnvel þótt samkomulag næðist við þennan eina, sem á sæti á þ. og gerði tilboð með ævarandi skilyrðum, þá eru eftir þeir, sem eiga mestan hluta landsins.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson) : Ég get ekki um borið, hvers er vænzt af bæjarstjórn Neskaupstaðar, en ég veit, að væri henni mikið áhugamál að fá málið leyst, hefði hún getað gert einhverjar frekari ráðstafanir við þá, sem svöruðu, því að af því, sem farið hefur á milli bæjarstjórnarinnar og þeirra, sem svöruðu, sést, að bæjarstjórnin hefur ekki mikið reynt til að ná samkomulagi. Það tíðkast, þegar um kaup og sölu er að ræða, að menn tali saman um málin, en sendist ekki bara á tilboðum. Ég hugsa, að það kunni að bera nokkuð á milli okkar meirihlutamanna og hv. 6. landsk. um það, hvernig nota eigi heimildina. Hann getur hugsað sér, að það ætti að heimila eignarnám með allsherjarlöggjöf. Ég er honum alveg ósammála þar. Hverjir ættu að dæma? Bæirnir sjálfir? Stundum er eignarnámsheimild alveg réttmæt, ef bæirnir færu vel með vald sitt, en það er engin trygging fyrir slíku. Hingað til hefur Alþ. metið nauðsynina og veitt heimild í hverju einstöku tilfelli, og það eru áreiðanlega margir á Alþ., sem álíta, að hyggilegra sé, að sú regla gildi enn. Hv. 6. landsk. þm. efast um, að n. vilji veita slíka heimild yfirleitt, en hann hefur ekkert fyrir sér í því. Það er ómögulegt að halda því fram með nokkrum rétti eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að bæjarstjórnin hafi gert mikið til samkomulags. Það getur varla minna verið, sem hún hefur gert.