Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Ég tel óþarft að fara mörgum orðum um gildi almenningsbókasafna. Ég hygg, að öllum sé það gildi ljóst. Ég vil einungis benda á, að slík söfn gegna eða þurfa a. m. k. að gegna æ mikilvægara og fjölþættara hlutverki í þjóðlífinu. Endurskoðun gildandi l. um almenningsbókasöfn munu hafa farið fram árið 1971, og þá var, að því er mér er skýrt frá, samið nýtt frv. um þetta mikilvæga málefni, þar sem gildandi lögum var allverulega breytt. Of langur dráttur hefur að mínu viti orðið á flutningi þessa frv. Nú mun frv. nýlega hafa fengið nýja endurskoðun. í stefnuræðu hæstv. forsrh. var hið nýja frv. eða hið endurskoðaða frv. um almenningsbókasöfn talið meðal þeirra mála, sem hæstv. ríkisstj. mun leggja fyrir þetta þing. Því ber vissulega að fagna. Allt um það tel ég, að fsp. mín, sem var komin fram áður, sé ekki að ófyrirsynju fram borin, þar eð á miklu veltur, að frv. komi fljótlega fram og hægt verði að taka tillit til þess við endanlega afgreiðslu fjárl. fyrir næsta ár. Vitanlega kostar það ríkissjóð nokkurt fé að efla almenningsbókasöfn í landinu myndarlega, en ég fullyrði, að naumast verði þeim fjármunum betur varið í þágu fræðslu- og menningarmála en með því móti. Fsp. mín á þskj. 10 þarf ekki að mínum dómi frekari skýringar við.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Fsp. hv. 4. þm. Reykn. svara ég á þessa leið : Hinn 18. sept. 1970 skipaði þáv. menntmrh., dr. Gylfi Þ. Gíslason, n. til þess að endurskoða gildandi l. um almenningsbókasöfn, nr. 22 frá 1963. N. var einnig falið að athuga um möguleika á framkvæmd hugmyndar um kaup á vissum fjölda eintaka íslenskra bóka til handa almenningsbókasöfnum. Í n. áttu sæti Stefán Júlíusson bókafulltrúi, formaður, Eiríkur Hreinn Finnbogason borgarbókavörður skipaður samkv. tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga, Hilmar Jónsson bókavörður, tilnefndur af Bókavarðafélagi Íslands, Matthías Jóhannessen rithöfundur, tilnefndur af Rithöfundasambandi Íslands og Örn Marinósson deildarstjóri, tilnefndur af fjmrn. N, lauk störfum í lok aprílmánaðar 1971 og sendi menntmrn. frv. til nýrra l. um almenningsbókasöfn. Lög um almenningsbókasöfn voru sett árið 1955 og endurskoðuð árið 1963. Guðmundur Gíslason Hagalín rithöfundur bar hita og þunga skipulagningar þessara mála, og hefur verið búið að þeirri gerð til þessa dags. En að því er varðar frv., sem n. frá 1970 samdi, má segja, að meginbreytingar þær, sem í hinu nýja frv. felast, séu fjárhagslegs eðlis, þótt fleiri séu þær, þ. á. m. að komið sé á fót embætti bókasafnsstjórn ríkisins og bókasafnadeild í menntmrn., sem þessi nýi embættismaður á að veita forstöðu samkv. frv. Ég vil strax taka það fram, að því er þessa skipan varðar, að bókafulltrúi er nú einn af fulltrúum rn. og heyrir undir þá deild, sem fjallar um safnamál. þ. á m. málefni bókasafna, og verður ekki séð, að nauðsyn sé eða æskilegt að efna til annarrar og umfangsmeiri og kostnaðarsamari stjórnar þessara mála. Menntmrn. sendi Sambandi ísl. sveitarfélaga og Bókavarðafélagi Íslands frv. til umsagnar. Umsagnir bárust frá báðum þessum aðilum, frá Sambandi ísl. sveitarfélaga 8. febr. 1972 og frá Bókavarðafélagi Íslands 11. febr. 1972. Báðir hafa aðilar þessir sitthvað við frv. að athuga, og m. a. segir í bréfi frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, að stjórn sambandsins telji mikilsvert, að lög, sem snerta samskipti ríkis og sveitarfélaga, séu sem auðveldust í framkvæmd, en stjórnin telji, að nokkuð skorti á slíkt í frv., ákvæði þess séu óþarflega margbrotin og falli ekki að öllu leyti vel að stjórnkerfi landsins, og síðan eru rakin nokkur dæmi um þetta, svo sem að bókasafnshverfi samkv. 3. gr. frv. séu mörg hver óháð öllum öðrum stjórnsýsluumdæmum landsins og engan veginn fastmótaðar reglur um stjórn þeirra, sbr. 15. gr. frv. Þá er talað um óljós hlutverkaskipti milli bæjarbókasafna og héraðsbókasafna, og reglur um fjárframlög ríkis og sveitarfélaga virðist nokkuð handahófskenndar. Einnig er talið ástæðulaust að kveða svo náið á um bókavarðastöður og ætla bókavörðum fríðindi umfram aðra starfsmenn sveitarfélaga. sbr. 13. gr. frv. Einnig telur stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga ástæðulaust að blanda sveitarfélögum í hagsmunamál rithöfunda, eins og t. d. með ákvæðum um framlög til ákveðinna bókakaupa og í tiltekna sjóði. Segir stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, að eðlilegra virðist, að ríkið leysi þau mál og yrðu framlög til bókasafna lækkuð sem því nemur, og virðist sú tilhögun, sem gert er ráð fyrir í frv., leiða til óþarfa skriffinnsku. Þá segir enn fremur, að ástæða virðist til að haga fjárframlögum ríkisins til bókasafnsbygginga með svipuðum hætti og sé um framlög ríkisins til skálabygginga, en í frv. er gert ráð fyrir því í 9 gr., að bæir og sýslur sjái söfnunum fyrir viðunandi húsnæði, en fái sem nemur 1/3 hluta byggingarkostnaðar úr ríkissjóði. Þá telur stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga óeðlilegt að fastskorða svo mjög fjárframlög sveitarfélaga eins og frv. gerir ráð fyrir. Enn fremur er bent á, að nauðsynlegt sé að kanna, hvernig tengslum skólabókasafna og héraðsbókasafna verði best fyrir komið. Að lokum leggur stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga til, að frv. verði tekið til endurskoðunar með hliðsjón af framangreindum ábendingum. Þá hefur stjórn Bókavarðafélags Íslands sitthvað við frv. að athuga og telur, að misráðið hafi verið að fela n. þeirri, er samdi frv., að fjalla einnig um þann vanda íslenskra rithöfunda og útgefanda, sem bókakaupatillaga rithöfundaþings haustið 1969 var sprottin af. Sé það afar óaðgengilegt fyrir almenningsbókasöfn í landinu, að vandi íslenskra rithöfunda og útgefenda sé leystur á þann hátt, að á söfnin sé lögð þröng bókakaupakvöð með auknum fjárframlögum, er söfnin sjálf teldu e. t. v. betur varið öðruvísi. Telur stjórn Bókavarðafélagsins grundvallaratriði, að bókaval sé í höndum safnanna sjálfra og miðað við þarfir þeirra á hverjum stað. Sé það meginviðmiðun í rekstri góðs bókasafns, að það skuli sinna þörfum notenda og engra annarra, og megi minna á, að þau söfn, sem vel séu rekin, veigri sér meira að segja við því að taka við bókagjöfum, ef þær eiga ekki erindi við safnnotendur. Telur stjórn Bókavarðafélagsins veigamesta atriði frv. miðað við gildandi lög, að frv. geri ráð fyrir verulegri aukningu fjárframlags frá ríki og sveitarfélögum til almenningsbókasafna. Heyrist þess oft getið, að það, sem einkum standi almenningsbókasöfnum fyrir þrifum hér á landi, sé fjárskortur. Þetta sé rétt, eins langt og það nái, en þó varla sannleikurinn allur. Einnig þurfum við að gefa gaum að því, hvernig aukinni fjárveitingu verði varið af sem mestri kunnáttu, svo að hún megi koma að sem bestum notum og verða til að auka verulega þjónustu safnanna. Telur stjórn Bókavarðafélagsins, að þurft hefði að hyggja sérstaklega að þessu við endurskoðun l., og til þess að tryggja gagnsemi aukinna fjárveitinga telur stjórnin, að tvenns þurfi einkum við: 1. Að söfnin verði betur tengd í samvirkt kerfi, þar sem stærri söfnin, miðbókasöfnin, hefðu mun ríkari þjónustuskyldu við hin smærri en nú er, og fælist þetta bæði í miðlun á starfsþekkingu, upplýsingaþjónustu og láni á farandsöfnum til tímabundinna nota. 2. Að til miðbókasafna geti ráðist bókaverðir með staðgóða kunnáttu til safnstarfa. Þeir gætu öðrum fremur stuðlað að því, að söfnin yrðu ekki rykfallnar bókageymslur, heldur lifandi þjónustustofnanir. Telur stjórn Bókavarðafélagsins, að fyrrgreindar ábendingar gætu gefið tilefni til þess, að gerðar yrðu meiri háttar breytingar á frv., en beina tillögugerð í þá átt ekki vera í sínum verkahring að sinni, þótt hún sé fús til viðræðna um það, ef til komi. Af framansögðu má greina, að þessum tveimur umsagnaraðilum, sem báðir áttu þó fulltrúa í n., sem frv. samdi, virðist ýmissa breytinga þurfa við, og er að sjálfsögðu rétt og nauðsynlegt að hlusta á þær raddir. Enn bætist eitt við, og það er í rauninni meginástæðan fyrir því, að ég hef ekki látið hraða vinnu við þetta frv., en það er, að æskilegt er að sjá, hvaða ákvæði verða samþ. um skólabókasöfn í frv. til l. um grunnskóla, sem liggur fyrir hv. Alþ., en í X. kafla þess frv. er fjallað um bókasöfn og lesstofur fyrir nemendur og kennara og einnig heimildarákvæði um sameiningu almenningsbókasafna og skólabókasafna, ef forráðamenn beggja safna telja slíkt æskilegt og menntmrn. samþykkir. Í umræddu frv. um almenningsbókasöfn er hins vegar ekki fjallað um skólabókasöfn, sem segja má, að sé ekki nauðsynlegt, ef ákvæði grunnskólafrv., er að þessu lúta, verða samþ. Verði það hins vegar ekki gert, er óhjákvæmilegt að fjalla um þau efni, annaðhvort í frv. um almenningsbókasöfn eða í sérstöku frv. Ég taldi því hyggilegt að bíða með frv. um almenningsbókasöfn, þar til skýrar lægi fyrir um skólabókasöfnin, sem er afar þýðingarmikið mál, eins og gerð er grein fyrir í umsögn um 75. gr. grunnskólafrv., og eru opnaðar leiðir til samvinnu milli almennra bókasafna og skólabókasafna. Ég tel rétt, að frv. um almenningsbókasöfn verði fyrst endurskoðað og komi síðan fyrir Alþ. og verði frv. athugað m. a. í ljósi þeirra aths., sem stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga og stjórn Bókavarðafélags Íslands hafa gert og með tilliti til sameiningar eða samvinnu almenningsbókasafna og skólabókasafna.



Herra forseti. Seint á síðasta Alþ. bar ég fram fsp. sama efnis og hér er rædd. Sú fsp. var tekin nokkrum sinnum á dagskrá, en kom aldrei til umr. Því fagna ég þeirri fsp., sem hér er fram borin og hefur nú verið svarað. Það er kunnugt, að lög um almenningsbókasöfn voru fyrst sett árið 1955. Síðan voru l. endurskoðuð, og nú gilda um þau efni l. frá 1963. Það er óþarfi að fara mörgum orðum um gildi almenningsbókasafna fyrir allan almenning í landinu og þjóðina í heild. En vegna þess að l. eru orðin þetta gömul, má geta nærri, að fjárveitingar eru orðnar langt á eftir tímanum. Ég man, að um svipað leyti og ég bar fram fs. á síðasta þingi, komu út bókasafnstíðindi. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp örfáar setningar úr grein á forsíðu þeirra til að sýna, hvað þessi mál eru talin komin í illt efni. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Enginn ráðh. hreyfir legg eða lið þessu til leiðréttingar. Enginn alþm. lætur sig þetta skipta. Enginn í stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga beinir hug að þessum efnum. Væru ekki enn til atorkusamir áhugamenn, sem líta á almenningsbókasöfn sem þýðingarmiklar menningarstofnanir, yrðu vafalaust fleiri eða færri þeirra að leggja upp laupana með ári hverju. Raunar má segja, að allvíða sé þess skammt að bíða, ef svo fer sem horfir.“ Í þessu efni má geta þess, að framlag til húsabóta hefur verið á fjárl. mörg undanfarin ár 727 þús. kr., og má geta nærri, hversu lítið fé það er, miðað við það, að mörg almenningsbókasöfn hafa lagt í gífurlegan kostnað við að koma upp dýrum byggingum. Ég hef þessi orð ekki fleiri, en fagna því einungis, að þessari fsp. hefur nú verið svarað og frv. er væntanlegt um þetta efni.

Fyrirspyrjandi (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Mér þykir að vísu miður, að svo virðist hafa til tekist um þá endurskoðun, sem fram fór árið 1971, að veigamiklar aths. hafa komið fram ein mitt frá þeim aðilum, sem áttu þó fulltrúa í þeirri n., sem endurskoðaði frv. Ég hef ekki tækifæri til þess að fara öllu fleiri orðum um þetta mál nú í fsp. tíma, en vil aðeins leggja á það áherslu, að hvað sem líður ágreiningi um einstök ákvæði frv. og þörf á að endurskoða það, þá held ég, að aðalatriðið nú sé að fá aukin fjárframlög til bókakaupa og þau þurfi að koma þegar á næsta ári, hvað sem endurskoðun frv. að öðru leyti líður.



Herra forseti. Það er mín sök, að svör við þessum fsp. voru ekki flutt í beinu framhaldi af grg. hv. fyrirspyrjanda, en spurningarnar höfðu af einhverjum ástæðum farið fram hjá mér. Það er spurt: „1. Telur forsrh. það í samræmi við stjórnskipun Íslands, að Alþingi sé frá störfum 6 mánuði á ári? 2. Telur forsrh., að Alþ. geti sinnt því eftirlitshlutverki, sem því er ætlað, með svo stuttu þinghaldi?“ Þarna er fyrst og fremst spurt um skoðanir mínar, og mér er að sjálfsögðu ljúft að láta uppi persónulegt álit mitt á þessum atriðum, en það er í sjálfu sér ekki meira virði en álit hvers annars þm. Viðvíkjandi fyrri spurningunni er þetta að segja: Í stjórnarskrá Íslands eru engin ákvæði um það, hversu lengi Alþ. skuli sitja ár hvert. Síðustu 2–3 áratugina, hygg ég, að starfstími Alþ. hafi verið frá 6 og upp í 8 mánuði ár hvert. Ég tel persónulega 7–8 mánuði hæfilegan tíma við venjulegar aðstæður. Ég get ekki séð, að það sé andstætt núgildandi stjórnarskrá, að Alþ. sitji aðeins 6 mánuði, ef það getur lokið störfum sínum á þeim tíma. Hins vegar, eins og ég sagði, geta menn að sjálfsögðu haft mismunandi persónulegar skoðanir á því, hver sé heppilegur starfstími Alþingis ár hvert. Síðari spurningin hljóðar svona: „Telur forsrh., að Alþ. geti sinnt því eftirlitshlutverki, sem því er ætlað, með svo stuttu þinghaldi?“ Svar mitt við þessari spurningu er það, að ég persónulega tel, að Alþ. geti rækt það hlutverk á þeim tíma, sem ég taldi hæfilegan þingtíma, 7–8 mánuði, en tek um leið fram, að aðalhlutverk Alþ. er auðvitað löggjafarstarf. Annað aðalstarf þess er fjárveitingavaldið. Hið svonefnda eftirlitshlutverk, ef menn vilja kalla það svo, kemur fyrst í þriðja sæti að mínum dómi. Það birtist í ýmsum myndum, bæði beint og óbeint, en þó aðallega í ábyrgð ráðh. gagnvart Alþ. og í fyrirspurnarétti þm. og kjöri ýmissa stjórnsýslunefnda. Það, hvort Alþ. getur rækt þetta hlutverk er ekki að mínu viti undir því komið, nema þá að litlu leyti, hversu lengi Alþ. situr að störfum ár hvert. Um báðar þessar fsp. gildir það annars, að það yrði allt of langt mál að fara út í þær fræðilegu hugleiðingar, sem þær gætu gefið tilefni til, og á ekki við í fsp. tíma á Alþ. En í reyndinni er það auðvitað sá meiri hl., sem stjórn styðst við á hverjum tíma, sem ræður því, hve Alþ. situr lengi ár hvert.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Guðnason) : Herra forseti. Ég vil fyrst láta í ljós nokkra undrun á þeim drætti, sem orðið hefur á svari við þessari fsp. minni, en ég mælti fyrir henni fyrir hálfum mánuði, og mér virðist vel fara á því, að forseti biðji mig afsökunar á þessum vinnubrögðum. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þessi svör. Ég hygg, að við báðir og raunar þingheimur allur geti verið sammála um það, að hlutur Alþ., eins og nú háttar í stjórnkerfi þjóðarinnar, er lítill og fer stöðugt minnkandi. Það segir sig sjálft, að þegar þingið starfar ekki 6 mánuði á ári, þá færist valdið yfir á framkvæmdavaldið og embættismennina, og það er því miður orðið þannig, að Alþ. er að verða einhvers konar afgreiðslustofnun. Ég tel, að þingheimur allur þurfi að fara að gera upp við sig, hvort ekki sé orðin þörf á að auka dálítið veg Alþ., finna til þess leiðir. Ég er ekki að segja, að forsenda þess sé að lengja starfstíma Alþingis. Það má kannske finna aðrar leiðir, t. d. að auka vald þm. En ég hygg, að það hljóti að vera kominn tími til þess, þannig að valdið sé ekki stöðugt fært til annarra aðila, sem taka því báðum höndum til þess að þurfa ekki að leita til Alþ. eða a. m. k. komast hjá því. Tilgangurinn var ein mitt með þessum fsp. að vekja athygli á þessu, hvort ekki væri unnt, - og ég vil nú beina því sérstaklega til hæstv. forsrh., því að ég treysti honum vel í þessu efni, - hvort ekki væri athugandi að finna leiðir til þess að gera hlut Alþ. meiri en nú háttar í dag.

Forseti (Eysteinn Jónsson) : Út af ósk hv. þm. um það, að ég biðji hann afsökunar, vil ég taka það fram til að skýra, hvað gerðist hér á dögunum, að ég gaf honum orðið þegar að málinu kom á dagskránni, en rannsakaði ekki, hvort hæstv. forsrh. væri viðstaddur eða ekki. Ég veit ekki, hvort það telst skylda forseta, að hann láti fara fram rannsókn í hvert skipti á því, hvort viðkomandi ráðh. er viðstaddur. Ég tel það nokkuð vafasamt að taka slíka skyldu á mig, og skorast því undan að biðja afsökunar, því að ef ég gerði það, tel ég, að ég tæki á mig slíka skyldu, og það vil ég ekki gera.



Herra forseti. Til þess að vernda og nýta skynsamlega auðlindir hafsins og hafbotnsins þarf án efa að afla miklu meiri vitneskju um hafsbotninn og hafið og fiskistofnana og lífið í sjónum yfirleitt en við Íslendingar höfum yfir að ráða eða getum aflað okkur þeim búnaði, sem til umráða er í þessu skyni. Hér við bætist svo sú þjónusta við fiskiskipaflotann, sem þarf að koma til í vaxandi mæli, svo að vel geti tekist til um nýtingu fiskimiðanna. Fyrir þessum skoðunum gerði ég nokkra grein, þegar ég flutti þáltill. 1971, sem er undirrót þessarar fsp. minnar nú. Eru engin tök á því að rekja hér nánar en með þessu móti þær ástæður, sem þá voru færðar fram, en þáltill. var samþ. að efni til árið 1971, og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera þriggja ára áætlun um haf- og fiskirannsóknir við Ísland, enn fremur um fiskileit, veiðitilraunir og aðra slíka þjónustu við fiskiveiðiflotann. Áætlunin sé gerð af Hafrannsóknastofnuninni í nánu samstarfi við samtök sjómanna og útvegsmanna. Áætlunina skal leggja fyrir Alþ. svo fljótt sem verða má.“ Ég gerði fsp. um það í fyrra, hvernig vinnan við þetta mál gengi, og var hún alveg orðrétt, eins og hún er nú. Henni var svarað í nóv. í fyrra, og þá kom í ljós, að þáltill. hafði þá ekki enn verið framkvæmd. Leikur mér nú hugur á, að vitneskja fáist um það, hvernig til hefur tekist síðan með framkvæmd till.



Herra forseti. Svar Hafrannsóknastofnunarinnar við þessari fsp. er á þessa leið: „Vegna fsp. rn. um ofangreint málefni vil ég taka fram eftirfarandi: Sérfræðingar stofnunarinnar eru nú í þann veginn að ljúka við grg. sínar hver á sínu sviði. Liggja þegar fyrir nokkrar álitsgerðir, en aðrar eru rétt ókomnar. Ég gat um það í bréfi mínu til rn., dags. 21. sept. s. l., að þessari áætlun mundi verða lokið fyrir næstu áramót í seinasta lagi. Eftir er að samræma hin einstöku sjónarmið og ræða málið endanlega í stjórn og ráðgjafarnefnd stofnunarinnar. Virðingarfyllst, Jón Jónsson forstöðumaður Hafrannsóknastofnunar.“ Til viðbótar við þetta svar vil ég taka það fram, að þegar eftir þá fsp., sem fram kom frá hv. fyrirspyrjanda um þetta mál á síðasta þingi, ræddi ég ítarlega við forstöðumenn Hafrannsóknastofnunarinnar, - en í því starfi var ekki alltaf sami maðurinn, - um það, að unnið yrði að þessari áætlunargerð, og nokkrum sinnum síðan hefur verið gengið eftir því, að áætlunin yrði samin. Niðurstöðurnar eru sem sagt þær, sem hér er greint frá og ég geri mér vonir um, að hægt verði að afhenda alþm. þessa áætlunargerð nú um áramótin.

Fyrirspyrjandi (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Ég heyri, að þetta er byrjað að mjakast, og tel það mikinn ávinning. Ég vil aðeins í sambandi við það minna á þau orð þáltill., að „þessi áætlun sé gerð af Hafrannsóknastofnuninni í nánu samstarfi við samtök sjómanna og útvegsmanna.“ Vil ég nú biðja hæstv. ráðh. að ganga í það, að haft verði samráð við samtök sjómanna og útvegsmanna um þessi mál, áður en sérfræðingar stofnunarinnar festa sig á einhverjum uppástungum. Hér er sem sé m. a. um það að ræða, hvaða þjónustu skuli ráðgera við fiskiflotann, og þá er vitaskuld ákaflega þýðingarmikið, að sjómenn og útvegsmenn fái að koma fram með sín sjónarmið í tæka tíð. Heldur vildi ég fá þessa áætlun einum eða tveimur mánuðum síðar og fá hana vandlega skoðaða með samtökum sjómanna og útvegsmanna en hún yrði þannig, að einvörðungu fjölluðu um hana sérfræðingar Hafrannsóknastofnunarinnar, þó að þeir séu ágætir og ég treysti þeim fyllilega í sínu fagi. Það er gert sterklega ráð fyrir því í ályktuninni, að höfð séu náin samráð við þessi samtök. Mér finnst persónulega, að það hefði þurft að gefa þessum samtökum, eins og LÍÚ, eins og Farmanna- og fiskimannasambandinu og Sjómannasambandinu og e. t. v. fleiri slíkum félögum, beinlínis kost á því að tilnefna sérstaka fulltrúa, sem skoðuðu þau drög, sem sérfræðingar Hafrannsóknastofnunarinnar eru að vinna að, áður en á álitið kemur nokkurt verulegt sköpulag. Það er að mínu viti afar þýðingarmikið, að það séu strax hæfilega snemma í málinu höfð samráð við þessi samtök.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Á þskj. 30 hef ég leyft mér að bera fram, svo hljóðandi fsp. til hæstv. heilbrrh.: „1) Hefur áætlun um rúmafjölda væntanlegrar geðdeildar verið breytt á þessu ári? 2) Hvenær má ætla, að deildin verði tekin í notkun? 3) Verður bætt úr rúmaskorti geðsjúkra með bráðabirgðaráðstöfunum uns deildin tekur til starfa?“ Nýlega var þess getið í blöðum, að senn yrði bygging geðdeildar við Landsspítalann boðin út. Þetta eru miklar gleðifregnir. Undanfarin ár hefur aðstaða geðsjúkra gjarnan verið umræðuefni fjölmiðla og stjórnmálamanna vegna þess örðuga ástands, sem ríkt hefur. Ástæðan fyrir 1. lið fsp. er hins vegar sú, að á s. l. ári upphófust harðvítugar deilur um stærð og gerð deildarinnar. Ýmsir læknar, bæði íslenskir læknar í útlöndum og læknar við Landsspítalann, töldu deildina óhæfilega stóra og reista á skökkum stað. Og þótt ég geti ekki fallist á þau sjónarmið, finnst mér fróðlegt að fá nú upplýst, u. þ. b. sem framkvæmdir eru að hefjast, hvort rúmafjöldi og gerð deildarinnar eru hin sömu og fyrirhuguð var í fyrra. 2. liður fsp. minnar um það, hvenær deildin verði tekin í notkun, er nú augljóst áhugaefni. Rúmaskortur geðsjúkra er óhugnanlegur, og er því vonandi, að unnt verði að hafa hraðann á með byggingar, og þá fyrst má vænta viðunandi aðstöðu fyrir lækningar geðsjúkra, þegar þessi deild er fullbyggð. Þar er ekki eingöngu um byggingu sjúkrarýmis að ræða, heldur verður þarna glæsileg aðstaða til fyrirbyggjandi aðgerða, endurhæfingaraðstaða og ýmiss konar önnur aðstaða, sem nú er nálega óþekkt hér á landi. Varðandi 3. lið fsp. minnar um það, hvort vænta mætti bráðabirgðaúrræða, meðan á byggingartímanum stendur, þá virðist næstum nauðsynlegt að leita slíkra úrræða, þar sem deildin hlýtur að vera nokkurn tíma í byggingu.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Áætlun um stærð geðdeildar við Landsspítalann hefur ekki verið breytt á þessu ári. Nokkrar umræður hafa orðið um nauðsynlegan fjölda sjúkrarúma fyrir geðsjúklinga, og byggist það fyrst og fremst á því, að allmismunandi skoðanir ríkja erlendis á þessu máli. Í þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið hér á landi, hefur verið reynt að taka mið af reynslu annarra og lagt til grundvallar, að hér komi 2.1 sjúkrarúm fyrir bráða sjúkdóma miðað við 1000 íbúa og er þá gert ráð fyrir, að með séu reiknaðir áfengissjúklingar og eiturlyfjasjúklingar. Þetta er mun lægri tala en aðrir Norðurlandabúar hafa miðað við til þessa, en lítið eitt hærri en Bretar miða við nú. Þess má þó geta, að Bretar hafa um þessar mundir fleiri sjúkrarúm en þetta fyrir bráða geðsjúkdóma. Hvað viðvíkur áfangaskiptum við byggingu geðdeildar Landsspítalans, var fljótlega ákveðið að byggja deildina í tveimur áföngum. Í fyrri áfanganum skyldi vera helmingur þeirra sjúkrarúma, sem þar eiga að vera til frambúðar, eða 60 sjúkrarúm, og nær allt sameiginlegt húsrými, þ. e. a. s. það húsrými, sem ætlað er til göngudeildarstarfsemi,kennslu,endurhæfingarstarfsemi og til ýmiss konar annarra sameiginlegra nota. Það, að deildin er byggð með þessu móti, gerir að verkum, að áður en síðari áfangi verður byggður, verður til afnota í húsinu allmikið húsrými til sameiginlegra nota fyrir Landsspítalann, og einmitt þessa dagana situr á rökstólum nefnd, sem í eiga sæti aðilar frá byggingarnefnd geðdeildar og læknar frá Landsspítala, þ. á m. formaður læknaráðs, sem eiga að gera tillögur til byggingarstjórnar Landsspítalalóðarinnar um, hvernig nýtingu þess verði best háttað. Í því sambandi er vert að vekja athygli á umr., sem hér urðu í gær um erfiða aðstöðu til kennslu læknanema. Ég hygg, að þarna komi til kennslurými, sem muni nýtast fleirum en þeim, sem þarf að kenna sérstaklega í geðdeildinni. Um það, hvenær deildin verður tekin í notkun, er að sjálfsögðu ekkert hægt að fullyrða, það veit jafnbyggingavanur maður og Oddur Ólafsson miklu betur en ég. Byggingarframkvæmdir eru ekki hafnar, en öllum undirbúningi vegna byggingar 1. áfanga er lokið, og hafa fullgerðar teikningar verið til athugunar hjá hagsýslustofnun og framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins síðustu vikurnar. Skv. verkáætlun, sem samin var í sept., var gert ráð fyrir, að byggingarframkvæmdir gætu hafist á þessu ári og þá var gert ráð fyrir að ljúka byggingunni á 3 árum eða hún gæti orðið tilbúin til notkunar í árslok 1976. Til þess að þessi framkvæmd geti orðið, þarf að ætla til byggingarinnar um 350 millj. kr. á þessum tíma, og þá þarf jafnframt að gera ráð fyrir því, að þær framkvæmdir, sem áætlaðar voru í ár, færist yfir og þeim ljúki á árinu 1974 jafnframt þeim framkvæmdum, sem þá voru áætlaðar. Það kemur til kasta þingmanna að taka ákvörðun um það, hvort þeir vilji hraða byggingu geðdeildar Landsspítalans, svo að hún geti komist í not í árslok 1976. Til þess þarf að hækka verulega þá fjárveitingu, sem óformuð er til byggingarinnar á árinu 1974 í fjárlagafrv. eru áætlaðar 60 millj. til byggingarinnar, en þyrftu skv. áætlun að vera um 90 millj. á árinu 1974, til þess að hægt verði að standa við fyrrgreinda áætlun. Þetta mál mun m. ö. o. koma til afgreiðslu Alþingis við afgreiðslu fjárlaga. Um það, hvaða bráðabirgðaráðstafanir hafa verið gerðar til að bæta úr rúmaskorti fyrir geðsjúka, þá er ekki um að ræða neinar beinar bráðabirgðaráðstafanir um þessar mundir. Á hitt hefur verið lögð meiri áhersla, í stað þess að fjölga sjúkrarúmum, að bæta þá aðstöðu, sem fyrirhendi er. Þannig var tekin ákvörðun um að leggja gamla Kleppsspítalann niður sem sjúkrahús á þessu ári, og var sannarlega ekki vanþörf á. Í því skyni hafa verið teknar á leigu tvær hæðir í byggingu Öryrkjabandalagsins við Hátún 10 og auk þess á s. l. ári keypt stórt einbýlishús, sem þessir sjúklingar verða fluttir í. Auk þess hefur aðstaða fyrir göngudeildarþjónustu Kleppsspítalans verið stórlega bætt, svo og aðstaða spítalans til þess að hafa dagsjúklinga. Hins vegar hefur ekki fengist fram á s. l. tveimur árum sú starfsmannaaukning, sem talin hefur verið nægileg til þess að geta nýtt betur húsnæði Kleppsspítalans fyrir geðsjúklinga. Það mun því einnig koma til kasta Alþ. við gerð fjárlaga nú að taka afstöðu til þess, hvort starfsmannaaukning verði leyfð á Kleppsspítala, þannig að hann geti orðið að fullu nýttur sem spítala fyrir bráða geðsjúkdóma, meðan önnur geðdeild fyrir þá geðsjúkdóma er ekki til við ríkisspítalana. Það er á sviði geðsjúkdóma, eins og annarra sjúkd., að nýting sjúkrarúma fyrir bráða geðsjúkdóma fer mjög eftir því, hvaða möguleikar eru til þess eð færa sjúklinga til til annarra sjúkrahúsa, ef um langvarandi veikindi er að ræða, og því er það svo, að geðhjúkrunarheimili eru ekki síður nauðsynleg fyrir geðsjúklinga en aðra. Reykjavíkurborg hefur um árabil rekið í Arnarholti hjúkrunarheimili fyrir geðsjúklinga, og nú eru fyrirhugaðar viðbyggingar í Arnarholti. Hefur verið gert samkomulag milli ríkisins og Reykjavíkurborgar um það, hvernig að þessum byggingarmálum er staðið, og er gert ráð fyrir, að byggingarframkvæmdir hefjist þar á þessu ári. Auk þess mun fyrir tilstuðlan Geðverndarfélags Íslands fjölga nokkuð geðsjúkrarúmum á Reykjalundi, og er hvort tveggja þetta að sjálfsögðu liður í því að bæta úr rúmskorti vegna geðsjúkra. Það, sem þó mun skipta mestu máli á næstunni í sambandi við það að bæta úr rúmaskorti geðsjúkra, eru byggingarframkvæmdir ríkisins á Vífilsstöðum fyrir drykkjusjúklinga. Þar er ekki um bráðabirgðaráðstafanir að ræða, heldur miklu varanlegri úrbætur. Þar mun á næsta ári koma vistunarrými fyrir 23 drykkjusjúklinga, og mun það tvímælalaust létta mjög verulega á Kleppsspítala. Mjög stórt hlutfall sjúklinga á Kleppsspítala, þeirra sem lagðir eru inn vegna bráðra geðsjúkdóma, eru drykkjusjúklingar, og mundu þeir því færast yfir á slíka stofnun sem verið er að reisa á Vífilsstöðum mjög fljótlega, eftir að áfengiseitrunarhættu er lokið. Að því er varðar bráðabirgðaráðstafanir vegna sjúkrarúmaskorts almennt, þá hefur ráðuneytið haft til athugunar hagkvæmni þess að flytja inn tilbúin hús frá Norðurlöndum til vistunar hjúkrunarsjúklinga. Slík hús verða sennilega flutt inn og greidd af söfnunarfé til Vestmannaeyja og annaðhvort reist hér í Rvík eða Vestmannaeyjum, og ætti þá fljótlega að liggja fyrir reynsla um það, hvort innflutningur slíkra húsa þykir hagkvæmur í þessu skyni. Það kemur því vel til álita, þegar vitað verður betur en nú, hve langan tíma tekur að byggja geðdeild Landsspítalans, að leysa sjúkrarúmaskortinn á þessu sviði með innfluttum bráðabirgðahúsum, þar til varanleg lausn með nýbyggingum er fengin. Áður en skilist er við þetta mál, má minna á, að óvenjuleg þröng hefur verið á sjúkrastofnunum Reykjavíkursvæðisins á þessu ári vegna Vestmannaeyjagossins. Sjúkrahúsin á þessu svæði urðu að taka við þeim sjúklingum fyrirvaralaust, sem voru á sjúkrahúsum Vestmannaeyja, og hjúkrunarstofnanir og dvalarstofnanir urðu að taka við því fólki, sem var á elliheimill Vestmannaeyja, og fjölmörgu öðru öldruðu og sjúku fólki, sem áður hafði getað hafist við í heimahúsum, en varð við hinar breyttu aðstæður að koma fyrir á stofnunum. Ég tel, að þegar á allt er litið hafi sjúkrastofnanir á Reykjavíkursvæðinu staðist þessa raun með mikilli prýði. Hinu má þó ekki gleyma, að á þessum tíma hafa verið mikil vandkvæði á því að halda stofnunum í fullri nýtingu vegna starfsfólksskorts, einkum hjúkrunarkvennaskorts, og nýjar deildir, sem staðið hafa tilbúnar lengi, hafa ekki verið teknar í notkun, svo sem deildarhluti á Landsspítalanum og heil deild á Grensásdeild Borgarspítala, alls um 45 sjúkrarúm. Væri starfsfólk fyrir hendi, væri m. ö. o. hægt að bæta við 45 sjúkrarúmum á Reykjavíkursvæðinu í dag, auk þeirra 15–20 sjúkrarúma, sem verið er að fjölga um á Reykjalundi þessa dagana. Það er eins og fyrr fyrst og fremst starfsfólksskortur, þ. e. a. s. skortur á sérmenntuðu hjúkrunarliði, sem stendur í vegi fyrir því, að því er virðist, að við getum fullnýtt sjúkrastofnanir okkar. Á þessu ári hafa einnig komist í not 45 rúm á vinnu- og dvalarheimili Sjálfsbjargar að Hátúni 12. Mjög margt af því fólki, sem þangað flyst, hefur áður dvalist á öðrum hjúkrunarstofnunum og sjúkrahúsum, svo að stækkun sjúkrahúsakerfisins á þessu ári hefur orðið veruleg, enda þótt sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum hafi verið lagt niður.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir hans ágætu svör, og ég gleðst mikið yfir því að heyra, eins og hann orðaði það, að stærð og gerð geðdeildarinnar skuli ekki hafa verið breytt. Deilan um stærð geðdeildarinnar byggist m. a. mjög á því, að þar var allmikið rými ætlað, eins og hæstv. ráðh. tók fram, til endurhæfingaraðstöðu, til kennslu o. s. frv., og er sýnilegt, að fyrir þetta húsrými er mikil þörf einmitt nú. Ég hafði gert mér grein fyrir því, að rúmafjöldinn mundi koma í tveim byggingaráföngum, og vil leggja áherslu á, að reynt verði að koma því til leiðar, að bygging á 2. áfanga verði hafin þegar er 1. áfanga er lokið. Það er augljóst, að til þessa þarf mikið fjármagn, vafalaust ekki þær 350 millj., sem gerð var áætlun um í vor, heldur miklu frekar 400–500 millj., Þess vegna skora ég á þm. að skilja þörfina, skilja aðstöðuna, sem er í dag, og sjá nauðsynina á því að auka framlag til byggingar geðdeildarinnar. Ég vona, að hægt verði að standa við þá áætlun að taka þessa deild í notkun á árinu 1976, og ég vil taka það fram, að enda þótt nokkuð hafi áunnist í öflun ýmis bráðabirgðahúsnæðis til lausnar á vandamálum geðsjúkra, fer verulegur hluti af þeim rúmafjölda einmitt til þess að geta lagt niður gamla Kleppspítalann. Þetta var nú meginatriðið, að fá fram, hvernig horfir í þessum málum. Mér er ljóst, að það er komið undir fjármögnun, hvernig tekst með byggingu þessa og hvenær hægt verður að taka hana í notkun.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Ég hef á þskj. 30 leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. iðnrh. um hitaveitu á Suðurnesjum: „1) Hvað líður rannsóknum orkustofnunar á jarðhitasvæðum á Suðurnesjum? 2) Liggur fyrir samanburður á hagkvæmni virkjana á þeim hitasvæðum, er til greina koma?“ Íbúar Suðurnesja hafa lengi haft áhuga á hagnýtingu þess hita, sem þar er í jörðu. Lengst af beindist athyglin að Reykjanesinu sjálfu, enda mikill yfirborðshiti þar. Fjarlægð frá þéttbýli og seltan í gufunni, sem þar kemur upp úr jörðu, var þess þó valdandi, að ekki var talið ráðlegt að nýta það svæði. Árið 1971 var boruð hola í Svartsengi, aðeins 5 km frá Grindavík og um 12 km frá Keflavík. Sú hola og önnur, er boruð var 1972, gefa næga orku, að því er mér skilst, til þess að hita upp nálægt þéttbýli. Á s. l. ári gaf Orkustofnunin út rit, sem var frumáætlun um varmaveitu til þéttbýlis á Suðurnesjum. Þar kemur fram, að öruggt má telja, að nægur varmi, sem hagkvæmt er að virkja, er í Svartsengi, en vegna seltu í gufunni þurfa að fara fram sérstakar rannsóknir til að komast að því, hvaða millihitun er hagkvæmust. Vegna öryggisleysis í orkumálum heims og síhækkandi olíuverðs er áhugi íbúanna þar syðra vaxandi fyrir því að fá sem fyrst heitt vatn til húshitunar. Sveitarfélögin þar eru nú að bindast samtökum um rekstur hitaveitu, og þess vegna er fróðlegt að fá upplýsingar um, hve langt á veg rannsóknir séu komnar í Svartsengi og hvenær líklegt sé, að framkvæmd við gerð hitaveitu geti hafist. Um 2. lið fsp. minnar: „Liggur fyrir samanburður á hagkvæmni virkjana á þeim hitasvæðum, er til greina koma?“ er þetta að segja: Það er talið mjög líklegt, að fá megi jarðvarmann með því að bora í Keflavik sjálfri eða í Njarðvíkum. 43 m hola, sem boruð var í Keflavík, bendir til þess og einnig 500 m hola, sem boruð var á Njarðvíkurheiði fyrir nokkrum árum. Því er ekki að neita, að það væri mjög fróðlegt að bora tilraunaholu á þessu svæði, þar sem þetta liggur inn í þéttbýliskjörnunum sjálfum.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Fsp. hv. þm. Odds Ólafssonar vísaði ég til Orkustofnunar, og hún samdi síðan þá grg., sem hér fer á eftir: Á undanförnum árum hefur Orkustofnunin unnið að Rannsókn þriggja háhitasvæða á Reykjanesskaga, en þau eru Krýsuvíkursvæði, Reykjanessvæði og Svartsengissvæði. Rannsóknin skiptist í frumrannsókn á yfirborði, þar sem beitt er öllum tiltækum aðferðum í jarðfræði, jarðefnafræði og jarðeðlisfræði, og djúprannsókn með rannsóknarborunum, sem ætti að vera sannprófuð niðurstöðumæling á yfirborði og styrkja þá heildarmynd af svæðinu, sem frumrannsóknin leiddi til. Skýrsla um Krýsuvíkursvæðið er nú í undirbúningi og mun birtast næsta vor. Fyrstu niðurstöður benda til þess, að á svæðinu sé mikill forði af 100–200° heitu vatni, sem best yrði nýttur til hitaveitu og iðnaðar á höfuðborgarsvæðinu í framtíðinni. Á nokkrum stöðum hefur fundist vatn með hærra hitastigi, en í svo litlu mæli, að ekki þykir ráðlegt að mæla með notkun þess til raforkuvinnslu. Þessar heitari vatnsæðar benda þó til þess, að dýpra undir svæðinu, á 2–3 km dýpi, kunni að vera vatn með hærri hita, en svo djúpt hafa rannsóknarborarnir enn ekki náð. Rannsókn þessi var gerð á árinu 1970–1972 og til hennar varið 28 millj. kr. Jarðhitasvæðið á Reykjanesi, þ. e. a. s. svæðið við Reykjanesvita, var sérstaklega kannað vegna áætlana um sjóefnavinnslu. Niðurstöður þessara rannsókna voru birtar í skýrslu Orkustofnunar í febr. 1971. Meginniðurstöður voru þær, að þarna megi fá nægan jarðsjó fyrir sjóefnavinnslu. Hiti jarðsjávarins er um 270 stig, og fæst af honum næg gufa til saltverksmiðju. Í lok rannsóknarinnar var boruð ein vinnsluhola til reynslu, og hefur hún blásið stöðugt í 3 ár, án þess að dregið hafi úr afli hennar eða breyting hafi orðið á seltu jarðsjávarins. Kostnaður við öflun gufu og jarðsjávar er talinn liggja innan þeirra marka, sem notuð eru í áætlun um sjóefnavinnslu. Nauðsynlegt er þó talið að bora fleiri vinnsluholur og reyna á svæðið í áföngum til þess að fá öruggara mat á vinnslukostnaði, áður en endanlega yrði ráðist í byggingu sjóefnaiðju. Rannsókn þessi fór fram á árunum 1968–1971 og kostaði 30 millj. kr. Jarðhitasvæðið við Svartsengi norðan Grindavíkur er hulið nýlegum hraunum og merki um jarðhita á yfirborði aðeins gufa, sem stigur upp um sprungur í hrauni. Haustið 1971 voru boraðar tvær holur, 240 og 400 m djúpar, við gufuaugu á svæðinu, og gáfu þær mjög góðan árangur. Reynist hitinn vera 220° og vatnsæðar góðar, en vatnið salt. Er selta þessi um 2/3 af seltu í sjó. Sumarið 1971–1973 voru gerðar ítarlegar mælingar á svæðinu, og henda niðurstöður þeirra til þess, að stærð Svartsengissvæðisins sé sambærileg við stærð Reykjanessvæðisins, en hiti sé líklega lægri og selta vatnsins heldur minni. Álitlegasti virkjunarstaður innan svæðisins er norðan við Þorbjarnarfell og vestan við Svartsengisfell. Í jan. 1973 kom út hjá Orkustofnun skýrsla: Varmaveita frá Svartsengi, þar sem fjallað er um orkuöflun fyrir hitaveitu á Suðurnesjum. Niðurstöður þessarar skýrslu, sem gerð er af sérfræðingum Orkustofnunar, eru, að hagkvæmast sé að afla heits vatns í Svartsengi og leiða það til byggðarinnar. Áætlunin leiðir í ljós, að verð á heita vatninu við byggðamörk er aðeins um helmingur af því, sem það mætti vera, til þess að upphitun væri jafndýr og með olíu, og er þá ekki tekið tillit til þeirrar miklu hækkunar á olíuverði, sem nú er fram undan. Þar sem vatn úr jarðhitasvæðinu við Svartsengi er salt og mettað kísil, er það ónothæft beint til hitaveitu. Verður að afla neysluvatns með borunum í hrauni utan jarðhitasvæðisins og leiða það inn á svæðið að varmaskiptastöð, þar sem vatnið yrði hitað með jarðsjónum. Frá varmaskiptastöð færi ferska vatnið um 95° heitt og kæmi um 80° heitt til byggða. Orkustofnunin hefur unnið að því s. l. sumar að koma upp lítilli varmaskiptastöð á jarðhitasvæðinu, þar sem rannsakað verði, með hvaða aðferðum og fyrirkomulagi sé hagkvæmast að reka slíka stöð. Rannsókn þessi miðast aðallega við skeljun kísils í varmaskiptum og hve langt hagkvæmt sé að ganga við nýtingu varmans í jarðsjónum. Vegna þessarar rannsóknar hefur Orkur stofnun með samkomulagi við Grindavíkurhrepp fengið afnot af annarri borholu hreppsins, og einnig er tekið kalt, ferskt vatn frá Vatnsveitu Grindavíkur. Ráðgert er, að niðurstöður þessarar rannsóknar liggi fyrir á næsta ári. Á þessu hausti er ráðgert að bora 1000 m djúpa holu til þess að kanna norðvesturmörk svæðisins og hita- og vatnsæðar á meira dýpi en áður. Á næsta ári er áætlað að bora vinnsluholur til reynslu, og ætti svæðið síðan að vera tilbúið til virkjunar. Til jarðhitarannsókna í Svartsengi verður varið á árinu 1973 um 15 millj. kr., og í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er gert ráð fyrir að verja 18 millj. kr. Þess ber þó að geta, að mikill hluti rannsóknarkostnaðarins er vegna borunar borhola,en þær gætu nýst sem vinnsluholur fyrir virkjunina, þegar í hana yrði ráðist. Fsp. var um það, hvort lægi fyrir samanburður á hagkvæmni virkjana á þeim hitasvæðum, sem til greina koma. Það má vel vera, að ég hafi misskilið spurningu hv. fyrirspyrjanda, og mér virtist það nú eiginlega af því, sem hann sagði áðan til skýringar á fsp. Ég gerði ráð fyrir því, að hann ætti við háhitasvæðin á Reykjanesskaga, þ. e. a. s. svæðin við Reykjanesvita annars vegar og Svartsengi hins vegar. Um það atriði er það að segja, að eins og fram kemur í skýrslu Orkustofnunar hafa verið áform uppi um nýtingu tveggja þessara háhitasvæða á þá lund, að svæðið út við vitann verði notað í sambandi við væntanlega sjóefnavinnslu, og virðist það svæði vera mjög vel til þess fallið, Hitt svæðið, Svartsengi, hefur verið hugsað sem virkjun fyrir hitaveitu um alla nærlæga byggð, og hefur Orkustofnun gert, eins og fram hefur komið, áætlun um slíka veitu. Það er ekki beinlínis ástæða til að gera sérstakan samanburð á hagkvæmni virkjana frá þessum hitasvæðum vegna þess að nýting þeirra er með ólíku móti þ. e. a. s. Svartsengi aðallega til húshitunar, en Reykjanestáin aðallega til iðnaðar og framleiðslu.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir fróðlega skýrslu og mikilvægar upplýsingar. Það kemur sannarlega í ljós, að þessir þýðingarmiklu framleiðslustaðir við Reykjanesið hafa næga möguleika til þess að afla sér upphitunar í sín hús með jarðvarma, og spursmálið verður því héðan í frá, hvenær rannsóknum verði lokið og einkum þá hvenær fáist niðurstaða um, hvernig millihitun sé hagkvæmust, og í þriðja lagi, hvernig fyrirtækið verði fjármagnað. Ég skal viðurkenna, að mér datt það í hug, þegar ég fór að hugsa um þessi mál, að það kynni að vera hagkvæmt að leita eftir því vatni, sem vitað er um í kaupstöðunum sjálfum. Hins vegar getur það, eins og segir í skýrslu Orkustofnunar, verið framtíðarmál, og enda þótt lögnin frá Svartsengi til Keflavíkur kosti nokkur hundruð millj. kr., er ekki vafi á því, að þetta er mjög hagstæð leið til öflunar á heitu vatni fyrir þessa kaupstaði, einkum í Grindavík, sem er aðeins í 5 km fjarlægð. Það er von mín, að allt verði gert til þess að hraða svo sem unnt er þeim rannsóknum, sem nú eru í gangi, og í öðru lagi, að þeir aðilar, sem þar um fjalla, aðstoði þessi byggðarlög í hvívetna með öflun fjár til þessara mjög nauðsynlegu mannvirkja, ekki síst þegar litið er til bæði síhækkandi verðlags á orku í heiminum og jafnvel umtals um alvarlegan orkuskort.



Herra forseti. Ég var nú nýverið, aldrei þessu vant, að glugga í málefnasamning hæstv. ríkisstj., og mér hefur ekki fyrr orðið það ljóst og má teljast blátt áfram aðdáunarvert, hversu skamman tíma hæstv. ríkisstj. hefur þurft til þess að gera þetta kver að öfugmælapésa - með kannske einni undantekningu þó en það varðar landhelgismálið. Í 4. kapítula þessa rits, einu loforðaversinu, segir svo, með leyfi hæstv. forseta; „ Ríkisstj. hefur sett sér það höfuðmarkmið í félags- og menningarmálum (m. a. þetta) : Að gera ráðstafanir til að lækka óhóflegan húsnæðiskostnað almennings, m. a. með lækkun byggingarkostnaðar, hagstæðari lánum og afnámi vísitölubindingar húsnæðislána.“ Nú skal það strax tekið fram, að við það var staðið að afnema vísitölubindingar á húsnæðislánum, en hvað hin atriðin snertir, þá hefur allt farið á aðra leið og heldur betur á aðra leið. Ég hygg, að það sé rétt, að vísitala byggingarkostnaðar hafi verið 538 stig, þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Hinn 1. nóv. s. l. reyndist hún 913 stig. Þegar lög um Húsnæðismálastofnunina 1970 voru sett, var talið, að allvel væri fyrir tekjustofnum Byggingarsjóðs séð, og samkv. þeim l. var upphæð húsnæðislána 600 þús. kr. Síðan í maí 1970 hefur vísitala byggingarkostnaðar hækkað um 108%, þannig að ef hyggja á á grundvelli byggingarvísitölunnar, þyrftu húsnæðismálalánin að vera nú 1248 þús. kr. til þess að hafa sama framkvæmdaafl og 600 þús. kr., höfðu í maí 1970. Samkv. l. frá í fyrra voru lánin hækkuð úr 600 þús. kr. í 800 þús. kr., og allir fá séð, hversu því fer fjarri, að í dag séu þessi lán nokkuð sambærileg við það, sem ætla varð hæfilegt til húsbyggingar árið 1970, við setningu l. þá. Hvernig hefur svo verið að því unnið, að húsbyggjendur ættu kost á hagstæðari lánum? Ef við lítum á Byggingarsjóðinn sjálfan, þá má segja, að hagur hans hafi verið skertur í 4 atriðum: 1. Með afnámi vísitölubindingarinnar á húsnæðislánunum, og út af fyrir sig lasta ég það ekki, ég var því fylgjandi, en allt að einu bitnar það nokkuð á Byggingarsjóði. 2. Þá hefur verið tekið allvænt lán hjá lífeyrissjóðum með þeim kjörum, sem koma til með innan tíðar að stórskerða lánamöguleika Byggingarsjóðs vegna fullrar verðtryggingar, sem á þessum lánum er. 3. Þá var hækkað um 30 millj. það fjármagn, sem ætla varð til kaupa eldra húsnæðis, og út af fyrir sig er þetta góðra gjalda vert, en þó verður að geta þess, að grunur leikur á, að sér í lagi hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu hafi þetta fjármagn að mestu valdið því, að hækkuð hafi verið útborgun vegna kaupa á eldra húsnæði. Þar af leiðandi hefur þessi ráðstöfun haft þveröfug áhrif við það, sem henni var ætlað. 4. Þá var tekjustofn Byggingarsjóðs skertur um 45 millj. kr. eða þar um bil, að því áætlað er, vegna niðurfellingar launaskatts á sjávarútveginum við síðustu áramót. Ég hef þá lokið máli mínu, en það er ekki að ófyrirsynju, að ég hef lagt fram fsp. á þskj. 34, sem þar má lesa.

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Ég hélt satt að segja, að fsp. tímar væru til þess að fá ákveðnar upplýsingar, en ekki til þess að upphefja sérstakan eldhúsdag um málefni, sem betur ættu heima annars staðar. En hv. fyrirspyrjanda var svo mikið niðri fyrir að ásaka núv. ríkisstj., að hann var næstum búinn að gleyma, hvað hann var að spyrja um, og varð að sæta náð forseta til þess að geta minnt á að, að hann hefði verið að gera fsp. Ég ætla ekki að fara langt út í það að gera þetta að einhverjum eldhúsdegi um húsnæðismálin, það er sjálfsagt hægt að finna á því betra form. En það undarlega var, þegar hann fór að tala um t. d., að hagur Byggingarsjóðs hefði verið skertur, þá var hann eigin lega með öllum þeim aðgerðum, sem til skerðingarinnar höfðu horft. Og ég vil líka minna þennan hv. þm. á það, að núv. ríkisstj. hefur átt við ýmsar gamlar syndir að stríða, sem hún hefur orðið að taka við af þeirri fyrrv. og voru vanefndir, eins og t. d. sérstök fjármögnun á Breiðholti. En ekkert sérstakt atriði hefur gert byggingarstarfseminni almennt í landinu erfiðara fyrir eða a. m. k. ekki Byggingarsjóðnum en ein mitt það, að við þann samning skyldi ekki vera staðið, þó að margt sé gott um þá framkvæmd að segja, það er svo aftur talsvert annað mál. En sem sagt, ég mun reyna, eftir því sem ég get, að svara þeim spurningum, sem til mín hefur verið beint frá hv. 4, þm. Austf., en láta skæting hans bíða til síðari og betri tíma. Það er þá fyrsta spurningin: „Hvernig mun Húsnæðismálastofnunin anna lánsfjárþörf húsbyggjenda fram til áramóta?“ Um þetta er það að segja, að það hefur verið gert hreint borð nú fyrir alla, sem byrjað hafa byggingar á þessu og síðasta ári og hafa gert hús sín fokheld fyrir 15. ágúst, þannig að annar þátturinn, sem snýr að þessari spurningu, er sá, að veita fyrrihlutalán þeim, sem gera fokhelt fyrir síðasta eindagann á árinu, 15. nóv. Hinn 19. okt., s. l. voru 127 þessara íbúða orðnar fokheldar, og má gera ráð fyrir eða leiða líkur að því, að þær geti orðið um 300 a. m. k. Þó er þetta nokkurri óvissu háð, þær gætu eins orðið eitthvað fleiri. Og það er þegar ljóst af þeim aðgerðum, sem hafa verið gerðar í fjármálum Byggingarsjóðs, að unnt er að veita þessi lán fyrir áramót. Hitt, sem einnig þyrfti að gera, til þess að ekki væri miklu verr gert við húsbyggjendur hvað biðtíma eftir lánum snertir, er svo að veita framhaldslán þeim, sem fengu frumlán sín útborguð í maímánuði s. l. En ef þar kemur allt til, sem gera verður ráð fyrir, þá getur þar verið um að ræða um 140 millj. kr., eða samkv. áætlun Húsnæðismálastofnunar 141.2 millj. kr. Er nú unnið að útvegun þess fjármagns, sem mundi nægja til þess, að þessar greiðslur gætu farið fram, og það er sterk von mín, að þessi lán muni geta orðið afgreidd um eða a. m. k. ekki síðar en rétt í upphafi næsta árs. Það tel ég ekki höfuðatriði, hvort það er siðast í des. eða í byrjun jan., og ég tel, að það séu góðar vonir til þess, að við það verði hægt að standa. Er þá um afgreiðslu Byggingarsjóðs á sínum skuldbindingum á þessu ári að segja, að biðtími er ekki lengri en hann hefur að jafnaði verið, og þannig verið unnið eðlilega. 2. liður spurningarinnar: „Hverjar eru áætlanir næsta árs um lánsfjárþörf og lánsfé?“ Það skal játað, að við þessu er erfitt að gefa nokkur nákvæm svör á þessu stigi málsins. Í reglugerð um lánveitingar til húsnæðismála úr Byggingarsjóði ríkisins segir, að stofnunin skuli gera í nóv. áætlun um tekjur næsta árs og skiptingu þess á lánveitingar. Nú er ekki langt liðið á nóv. og þessu verki er ekki lokið að öðru leyti en því, að ekki hefur verið gerð áætlun um, hversu mikið fé Byggingarsjóður hefði til ráðstöfunar á næsta ári að óbreyttum l. um tekjustofna. En það er í þeirri greiðsluáætlun, sem gerð hefur verið um þetta, gert ráð fyrir, að það verði 1290 millj. kr. Sjálfur tel ég, að þessi upphæð sé of lág, sérstaklega með tilliti til nýrrar reynslu af hreyttu fyrirkomulagi á innheimtu skyldusparnaðar, þannig að gera megi ráð fyrir, að þetta verði a. m. k. 1350 millj. kr. Nú í ár hefur sjóðurinn til útlána um 1400–1450 millj. kr. á móti, held ég, eitthvað um 1100 millj. á árinu 1972. Að öðru leyti er þessi áætlun ekki fullgerð. Þessi mál eru mjög í deiglunni, og ýmsar leiðir eru til athugunar, en ég get þó sagt til upplýsingar fyrir hv. fyrirspyrjanda, að það eru engar líkur á því, að almenn byggingarstarfsemi verði öllu meiri á næsta ári en hún verður núna, þannig að fjárþörfin ætti ekki að verða til fleiri íbúða en á þessu ári. Samkv. ágiskun hagrannsóknadeildar mundi verða byrjað á árinu 1974 á 1700–1800 nýjum íbúðum móti 2000 íbúðum, sem byrjað var á á þessu ári, og að fokheldar verði á árinu 1750–1900 íbúðir á móti 2060 á árinu 1973. Þetta á auðvitað rætur sínar að rekja til þess, að byggingarstarfsemi hefur á þessu ári verið í algeru hámarki. Fjárfesting í íbúðabyggingum er gert ráð fyrir að vaxi úr ca. 4 milljörðum á s. l. ári í 6 milljarða á þessu ári, og það er ekki að sjá, að þó að verðlag hafi farið hækkandi, hafi getan ekki aukist að sama skapi, samkv. þeim tölum. En svo að ég geri langt mál stutt, þá er það ágiskun mín, sem ég get í raun og veru ekki borið neinn fyrir, því að ég hef heyrt mismunandi hugmyndir um þetta frá þeim, sem gerst ættu að vita, að gera ráð fyrir því, að veita þyrfti byggingarlán að óbreyttum l. til smíði 1700–1800 íbúða á næsta ári, en enn þá hefur ekki verið tekin nein ákvörðun um, hversu há lánin skyldu verða. Ég álít, að þetta þýði, þegar aðrar skyldur Byggingarsjóðsins og einnig laga um byggingu leiguíbúða koma með inn í dæmið, að á næsta ári þurfi einhvers staðar nálægt 2½ milljarði til að halda byggingarstarfseminni í horfinu og standa við þær skuldbindingar, sem lög um byggingu leiguíbúða hafa í för með sér. Ég álít, að það sé ekki sérstakt þrekvirki að afla þessa fjár, þó að það sé stórkostlega miklu meira en hefur verið á undanförnum árum. Ég er bjartsýnn á, að það geti tekist samkomulag við lífeyrissjóðina í landinu, sem munu hafa samtals til ráðstöfunar á næsta ári um 4 þús. millj. kr., en umfram það þarf verulegt fjármagn, og ég teldi það ekki neina ofrausn af fjárveitingavaldinu, m.a. til að auðvelda fjármagn lífeyrissjóðlanna, því að sjálfsagt verða þau lán að vera verðtryggð að einhverju leyti og þannig um leið komið til móts við verkalýðssamtökin a. m. k. að hluta með verðtryggingu sjóðanna, þó að afla þyrfti til Byggingarsjóðsins sérstaks fjár með lagabreytingum, sem næmi 400–600 millj. kr. en með því máli mundi dæmið verða leyst. Þá er að geta þess, að starfandi er Byggingarsjóður verkamanna, og í fyrirliggjandi fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 100 millj. kr. framlagi til þess sjóðs. Byggingarsjóðinn hefur ekki skort fé, frá því að hann var, sem kallað hefur verið, endurreistur með l. frá því í maí 1970, og það er ekki útlit fyrir, að þar verði sérstakur fjárskortur. Einnig er eins og undanfarin ár gert ráð fyrir í fjárlagafrv., að veittar verði 18 millj. kr., til nýsmíði íbúða í stað heilsuspillandi húsnæðis, sem lagt er niður. Þetta hefur verið fullnægjandi á undanförnum árum og engar líkur til annars en það verði það einnig á þessu og næsta ári.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. áleit, að mér hefði verið svo mikið niðri fyrir að gagnrýna stjórnina, hæstv. ríkisstj., að ég hefði verið búinn að gleyma því, að ég hefði borið fram fsp. Á leið í sæti mitt gaukaði hæstv. heilbrrh. því að mér, að ég hefði sleppt að lesa upp fsp. í trausti þess, að þm. væru - og ráðh. líka læsir, og þetta er rétt. Hæstv. félmrh. núv. má ekki skoða mitt mál sem gagnrýni á hann, þar sem hann hefur setið örskamma hríð í ráðherrastól, umfram það, sem hann ber ábyrgð á stjórnarstefnunni sem þm. þáv. og að vísu dálitla aukaábyrgð sem einkavinur og lóðs fyrrv. félmrh., og er það út af fyrir sig töluverð ábyrgð að axla. En það, sem fram kom í ræðu hæstv. ráðh., - og ég þakka hans svör, þótt innihaldið væri frekar magurt, - var t. d. að varðandi þá, sem hefðu fengið fyrrihlutalán í maíbyrjun, hafi staðið vonir til þess, að þeir gætu fengið síðari hluta - e. t. v. í byrjun næsta árs, og vildi ekki gera mikið úr því, hvorum megin áramóta það væri. En ég vil benda á, að það er töluvert atriði vegna þeirrar útlánastarfsemi, sem viðskiptabankar yfirleitt tíðka. Hann tók það fram, að hann áliti þetta of lága upphæð, málin væru í deiglu, þau væru til athugunar, engar líkur taldar á því, að almenn byggingarstarfsemi yrði meiri á næsta ári. Það er auðvitað hrein ágiskun. Ég hef frá Byggingarsjóði ríkisins upplýsingar um, að til ráðstöfunar til útlána á næsta ári muni verða um 1290 millj. kr. Ég heyrði það áreiðanlega rétt, að hæstv. ráðh. hefði talið, að mundi þurfa í lánakerfið um 2.5 milljarða á næsta ári, þannig að hér er allmikið bil og ekkert smáræðis bil að brúa. Ég vil enn fremur leggja áherslu á það, að verði leitað á mið lífeyrissjóðanna, sem ég tel sjálfsagt, þá er óviðunandi með öllu, að þær lánareglur verði í sambandi við þau lán, að þau verði bundin með þeim hætti, sem átti sér stað við þá lántöku, sem fram hefur farið nú þegar. Nei, það voru sterkar vonir um, að úr þessu mundi rætast, en mér sýnist á öllu, að hér sé mjög langt í land, og kem reyndar að því í sambandi við aðra fsp., sem er þessu tengd og væntanlega kemur hér á dagskrá næst á eftir.

Fyrirspyrjandi (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Ég ætla þá að leyfa mér að byrja á því að lesa upp fsp. mína, svo að ekki fari milli mála, hver hún er. Hún hljóðar svo: „Hverjar eru áætlanir um fjármögnun byggingar leiguhúsnæðis samkv. l. nr. 58 frá 30. apríl 1973?“ Það atriði l., sem ég einkum beini fsp. minni að, er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er að veita lán til byggingar leiguíbúða á vegum sveitarfélaga, er nemi allt að 80% af byggingarkostnaði, enda hafi hlutaðeigandi sveitarfélag ekki byggt íbúðir samkv. 1. gr. l. nr. 97 frá 22. des. 1965, og íbúar þess ekki átt kost á íbúðum, sem þar um ræðir. Lán þessi skulu vera til 33 ára, afborgunarlaus fyrstu 3 árin, en endurgreiðast síðan á 30 árum. Að öðru leyti eru lánakjörin þau sömu og lánakjör Byggingarsjóðs ríkisins. Á næstu 5 árum er heimilt að veita slík lán út á allt að 1000 íbúðir. Ráðh. getur með reglugerð sett nánari ákvæði um úthlutun þessara lána.“ Ef við gerum ráð fyrir því, að byggðar verði 200 íbúðir á næsta ári, þá er e. t. v. ekki of í lagt, miðað við það að lána allt að 80% af byggingarkostnaði, að gera ráð fyrir því, að á hverja íbúð þyrfti að lána um 2.5 millj. kr. Ef byggðar verða 200 íbúðir, þá er þetta fjármagn 500 millj. Nú hef ég spurt, að hæstv. félmrh. hafi lýst því yfir, á fundi á Dalvík raunar, að byggingar þessara íbúða mundu njóta forgangs hjá Byggingarsjóði, ennfremur er mér kunnugt um það, að allmargar lánsbeiðnir liggja fyrir óafgreiddar hjá Byggingarsjóði frá ýmsum framkvæmdaaðilum, og enn er þess að geta, að óljóst er, um hvaða framkvæmdir verður að tefla í verkamannabústaðakerfinu. Þess vegna er það, að í framhaldi af fyrri fsp. minni þykir mér nauðsyn bera til að fá um það sem gleggstar upplýsingar, með hvaða hætti fjármögnun til byggingar þessa leiguhúsnæðis, svo mikil þörf sem vissulega er á slíkum byggingum, muni geta átt sér stað.

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Ég vil byrja á því að óska hv. 4. þm. Austf. til hamingju með að hafa fengið nýjan ráðgjafa, sem ég veit, að mun duga honum vel í blíðu og stríðu. En um þessa fsp., sem er svo hljóðandi: „Hverjar eru áætlanir um lánsfé til byggingar leiguhúsnæðis samkv. l. nr. 58 frá 30. apríl 19737“ - er það að segja um útvegun fjármagns samkv. þessum l., að þar er í raun og veru um sama heildarmálið að ræða og ég ræddi í mínu fyrra svari, og ég get í raun og veru lítið annað gert en vísa til þess. Ég vil taka þennan vanda, sem er í húsnæðismálunum, sem einn vanda, bæði hvað viðkemur fé til þessarar sérstöku starfsemi og annarrar byggingarstarfsemi, sem fram fer á vegum húsnæðismálastjórnar. Þessi heildarvandi er að minni ágiskun, og er þar stuðst nokkuð við álit sérfræðinga, sú upphæð, sem ég nefndi áðan og ég álít ekkert sérstakt þrekvirki að ná inn. En ég tel víst, að varðandi fjáröflun til Byggingarsjóðsins, m.a. í sambandi við byggingu þessara leiguíbúða, verði að leita til fjárveitingavaldsins, og munu verða lagðar innan tíðar till. þar að lútandi fyrir Alþ. Hitt þarf ekkert að undrast, að þegar verkalýðshreyfingin hefur óskað sérstaklega eftir því, að húsnæðismálin væru tekin til umr. í sambandi við núv. samninga, þá sé haft samráð við hana af hálfu ríkisstj., m. a. um fjáröflunina, og einnig vegna þess, að þar er um þann aðilann að ræða, sem hefur yfir stórkostlegu fjármagni að ráða, ef hann vill beita því í þágu þessa málefnis. Ég vil segja það, þar sem hv. fyrirspyrjandi vitnar í mig, að ég hafi sagt á húsnæðismálaráðstefnu á Dalvík, að bygging leiguíbúða mundi hafa forgang, að við það stend ég. Þetta mál mun hafa forgang fram yfir annað. Og það verður byggður a. m. k. fimmti hlutinn af þessum íbúðum á næsta ári og ég vona meira en 200 íbúðir. En það er rétt, að ef um 200 íbúðir væri að ræða sem þyrfti að lána til, og lánuð eru 80% og heimildin notuð að fullu, sem ég tel sjálfsagt, þá er þar um að ræða upphæð, sem nemur 400–500 millj. kr., og hlutfallslega hærra, eftir því sem lengra væri gengið í framkvæmd l. En ég tel á því brýna nauðsyn, að það sé gert meira en að skipta þessu niður í 5 jafna parta. Og ég væri tæplega ánægður með framgang þess máls, ef ekki væru byggðar a. m. k. 250–300 íbúðir á þessu ári. Um þetta mál er svo þess að geta, sem ekki er beinlínis spurt um, en ekki sakar að komi fram, að það hefur í sumar af húsnæðismálastjórn verið unnið kappsamlega að því að ganga frá gagnaöflun frá sveitarfélögunum um vilja þeirra og getu til þessara bygginga. Hvort tveggja virðist vera töluvert, og mun ekki stranda á því. Er nú verið að vinna úr þeim gögnum. Sömuleiðis skal þess getið, að verið er að leggja síðustu hönd á reglugerð íbúðarbyggingar, og hún verður gefin út innan skamms. Aðeins örlítið varðandi það, sem hv. fyrirspyrjandi sagði í lok fyrri ræðu sinnar, að það sé auðvitað hrein ágiskun, að byggingarstarfsemin verði ekki meiri á næsta ári en hún hefur verið á þessu. En sú ágiskun mín er nokkuð sterkum rökum studd, vegna þess að öll byggingariðnaðarmannastéttin hefur haft meiri verkefni en hún hefur raunverulega getað annað á þessu ári, og það eru engin líkindi til þess, að við höfum vinnuafl í landinu til þess að festa meira í byggingu hlutfallslega miðað við verðlag, en við höfum gert á sl. 1. ári, þótt ekki væri um neinn fjárskort að ræða. Það þarf líka vinnandi hendur til þess að byggja hús og mannvirki.

Fyrirspyrjandi (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svör hans. Ég hef undir höndum álit t. d. eins af fulltrúum í Húsnæðismálastofnun ríkisins um, hverja hann álitur fjárþörf Byggingarsjóðs ríkisins. Þetta er Hannes Pálsson, sem hefur setið, að ég hygg í þessari stjórn frá upphafi, gamalreyndur í þessum sökum, og hann álítur, að fjárþörf Byggingarsjóðs ríkisins umfram þá tekjustofna, er sjóðurinn hefur nú samkv. gildandi l., sé á árunum 1973 og 1974 2000 millj. kr. Hæstv. félmrh. tók fram, að hann ætlaði að standa við þá yfirlýsingu sína, að bygging leiguhúsnæðis á vegum sveitarfélaga hefði forgang. Þá hygg ég, að hann megi taka á honum stóra sínum til þess að auka og efla Byggingarsjóð ríkisins, til þess að ekki dragi ský fyrir sólu hjá öllum almennum húsbyggjendum í landinu. Lengst af þessu ári báru húsbyggjendur allmikinn ugg í brjósti vegna afgreiðslu húsnæðismálalánanna. Úr þessu hefur nokkuð ræst nú. En eftir því ráðstöfunarfé, sem Byggingarsjóður hefur samkv. núgildandi tekjustofnum, er fullkomin ástæða til að óttast mjög um vangetu hans í þessum efnum á næsta ári, svo að ekki sé meira sagt. Þess vegna vænti ég þess, að hinn nýi hæstv. félmrh. taki nú hressilega til höndum, þannig að úr þessu verði bætt. Ég hygg, að það þurfi allmiklu meira fé í Byggingarsjóð ríkisins, eigi hann að standast eðlilegar skuldbindingar, en fram kom hjá honum hér áðan.



Herra forseti. Það voru tvö atriði, sem ég vildi vekja athygli á í sambandi við þessar umr. Ég hef ekki mikinn tíma til þess að fjalla um þetta mál, en það var tvennt, sem ég vildi undirstrika, sem fram hefur komið í þessum umr. Annað er, að þar sem augljóst er, að Byggingarsjóður er greinilega í mikilli fjárþörf og hæstv. ráðh. hefur nú tíundað hugleiðingar sínar og áætlanir um það, hvernig hann hyggst auka tekjur Byggingarsjóðsins, án þess þó að auðvelt sé að gripa á því nákvæmlega, hvernig það skuli gert, en segir um leið, að bygging leiguhúsnæðis eigi að hafa algjöran forgang, þá er það í samræmi við þáltill., sem samþ. var hér á síðasta þingi og ekkert er í sjálfu sér við að athuga annað en það, að í þessari þáltill. var jafnframt tekið fram, að bygging þessa leiguhúsnæðis og tekjuöflun til þess átaks kæmi ekki niður á lánveitingum til hinna almennu byggjenda. Þetta var alger forsenda þess, að þessi till. var samþykkt, og þess vegna finnst mér, að það stangist á, ef það er markmið og ákvörðun hæstv. ráðherra, að þetta átak verði á þann veg, að það komi niður á almennri tekjuöflun og fjárþörf Byggingarsjóðs. Hitt atriðið, sem ég vildi fá fram frekari skýringar á hjá hæstv. ráðh., ef unnt er að gefa þau svör, þegar hann nú rekur fjárþörf Byggingarsjóðs fyrir næsta ár og telur hér upp tölur um hugsanlega fjárþörf og áætlun í því sambandi, sem erfitt er að skrifa hjá sér í einu vettvangi, hvort þá sé miðað við sömu hámarkslaun og nú er gert ráð fyrir. Það var vakin athygli á því hér af hæstv. fyrirspyrjanda, að vísitalan hafi hækkað úr rúmlega 530 stigum í 913 stig á tímabili núv. stjórnar. Lánin voru þá um 600 þús. kr., en eru nú komin upp í 800 þús. kr. og langt frá því, að það nái sama hlutfalli. Því er spurningin: Er miðað við 800 þús. kr. lán eða þá einhverja sérstaka hækkun?



Herra forseti. Varðandi fsp. hv. 9. landsk. þm. vil ég segja það, að ég tel eðlilegt og æskilegt, að lán verði hækkuð á næsta ári. Hins vegar hafa engar endanlegar ákvarðanir verið teknar um það, hvað verði gert í þeim efnum. Það hlýtur auðvitað m. a. að byggjast á því, hvernig fjárveitingavaldið bregst við vandamálum Byggingarsjóðs. Þau verða ekki hækkuð, ef ekki fæst nægilegt fé til þess. Ég hefði átt von á því, að ég heyrði það einhvers annars staðar frá en frá 4. þm, austf., vegna þess að ég veit, að Austfirðingar hafa alveg sérstakan áhuga á byggingu leiguíbúða, að það mundi draga sérstaklega ský fyrir sólu hjá almenningi í landinu, ef þessar íbúðir yrðu byggðar. Ég held, að það sé einmitt krafa úti um allt land, að þessar íbúðir hafi forgang umfram aðrar. Til hv. 9. landsk. þm. vil ég beina því, hvort hann álíti ekki, að einhverjir hafi fengið svolítið minna úti á landi, vegna þess að Breiðholtsframkvæmdirnar hafa haft algeran forgang á undanförnum árum, sem hans flokkur átti að fjármagna, en sveikst um.



Herra forseti. Það er ekki tími til nú að fara út í almennar umr. um þessi þýðingarmiklu mál. Ég tek undir það eins og aðrir, sem hér hafa tekið til máls, að æskilegt er, að það sé unnið sem best að því að að koma upp leiguíbúðum. Ég tek líka undir það, sem hæstv. ráðh. sagði, að á þetta mál verður að líta sem heild. Það þarf að taka tillit til ekki einungis sérstakra félagsmálalegra ráðstafana, eins og leiguíbúðanna, heldur og ekki síst hinna almennu íbúðalána Byggingarsjóðs ríkisins. Þegar l. um húsnæðismálastjórn voru sett árið 1970, var byggingavísitalan 439 stig. Hún er nú 913 stig. Þegar l. voru sett 1970, var upphæð almennra íbúðalána 600 þús. kr. en þau eru nú 800 þús. kr. Byggingarvísitalan hefur hækkað um 108%, en lánin um 33%. Þetta er hinn alvarlegi hlutur í sambandi við þróun málanna. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri æskilegt og eðlilegt að hækka lánin. Auðvitað er það æskilegt og eðlilegt. En er ekki hægt að gera þær kröfur til þessarar hæstv. ríkisstj., að hún standi að því, að hin almennu íbúðalán séu jafnhá að notagildi og ákveðið var af fyrrv. ríkisstj. árið 1970. Ég held, að það megi ekki slá af þeirri kröfu til núv. ríkisstj. Þess vegna mun ég bera fram þáltill. um hækkun íbúðalána úr 800 þús. kr. í 1200 þús. kr., og ég veit ekki betur en þeirri þáltill. verði útbýtt hér í dag.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér inn í hinar almennu umr. um húsnæðismál, sem hér hafa farið fram. En það er eitt atriði, sem ég tel nauðsynlegt að verði upplýst fyrir hv. þingheimi, vegna þess að hér hefur verið bryddað á því og einnig í útvarpsumr. nú fyrir skömmu. Var sérstaklega deilt á fyrrv. ríkisstj. fyrir það, að umræddar Breiðholtsíbúðir hefðu verið byggðar hér í Reykjavík. Nú vita allir þm. betur, hver tók þá ákvörðun. Þetta voru samningar milli verkalýðssamtaka og vinnuveitenda, og þeim óskum var beint til ríkisstj. Það var því hér spursmálið um það að standa við gerða samninga verkalýðssamtaka og vinnuveitenda, hvort í þessar framkvæmdir yrði ráðist. Þetta er nauðsynlegt, að þingheimur viti.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja tímann, en ég held, að það sé nauðsynlegt að leiðrétta það, sem hv. síðasti ræðumaður var að segja hér áðan. Þetta voru samningar við ríkisstj., ekki við atvinnurekendur. Það ætti þessi hv. þm. að vita. Ef hann veit það ekki nú þegar, þá ætti hann að afla sér upplýsinga um það. En ég veit, að hann veit það. Það er hins vegar nokkuð athyglisvert, hvað hv. stjórnarandstöðuþm. og þá fyrst og fremst sjálfstæðisþm., - ég tala nú ekki um þeirra spekinga í húsnæðismálum, sem verið hafa undanfarna áratugi, - hvað þeir eru allt í einu orðnir ákafir í sambandi við húsnæðismálin nú til dags. Þeim hefði verið sæmra að hugsa betur um þessi mál, meðan þeir fóru með völd í 12 eða 13 ár. Það er fyrst og fremst þeirra sök, hvernig húsnæðismálum úti á landsbyggðinni er nú komið. Það ætti hv. 5. þm. Vestf. að taka fyrst og fremst til sín.



- Herra forseti. Fsp. sú, sem ég ber hér fram, er til landbrh. og fjallar um sölu ríkisjarðarinnar Birningsstaða í Laxárdal. Ástæðan til þess, að þessi fsp. er borin fram, er fyrst og fremst sú, að eins og Alþ. veit, þá fer yfirleitt ekki fram sala á ríkisjörðum, nema það komi fyrir Alþ. En nú er mér kunnugt um, þó að ég spyrjist svona fyrir, að þessi sala hefur þegar farið fram. Og nú langar mig að vita hjá hæstv. landbrh., um hvaða bakdyr þessi sala hefur farið fram, fyrir hvaða verð og hvernig það verð hefur verið fundið. Birningsstaðir hafa mjög komið við sögu svokallaðrar Laxárdeilu. Þeir eru neðsta jörð í Laxárdal, hafa lengi verið í ríkiseign og eru sú jörð, sem kynni að hafa spillst, hefði stíflan verið gerð í Laxárgljúfrum, sem lengi var fyrirhuguð og kannske verður enn gerð. Þess vegna er það ekkert smámál að vera að selja þessa jörð undan ríkinu, meðan enn er óvíst nema ríkið þurfi á þessari jörð að halda í sambandi við virkjun þar norður frá. Mig langar að spyrja, eins og ég hef gert, um verðið, því að hér kom einmitt einhvern tíma fram í sambandi við Laxárdeiluna, þegar verið var að áætla, hvílíkt tjón væri að setja Laxárdal að einhverju leyti undir vatn, að hver bújörð í Laxárdal var metin samkvæmt áætlun þeirra, sem töldu sig á móti virkjuninni, á ca. 60 millj. kr. Nú hefði verið gaman að vita, fyrir hvað ríkið seldi þessa jörð, og væri þá gott að bera saman verðið, sem þá var nefnt, og verðið, sem nú var notað. Einnig kom fram á þinginu fyrir fáum dögum, að einn fyrirspyrjandinn spurði um það, hvort satt væri, að sumir bændur gætu átt ½ millj. kr. hjá ríkinu í skaðabætur fyrir vegagerðir gegnum lönd sín. Til gamans vil ég upplýsa það, að ef einhvern tíma verður lagður vegur niður um allan Laxárdal, sem ekki er ólíklegt, þá liggur vegarstæðið auðvitað eftir endilöngu Birningsstaðalandi, og kannske verður ríkið þá að borga það dýrum dómum, þegar búið verður að leggja þennan veg, til þess að alþýða manna hér á landi geti ferðast um þennan fræga dal og séð svart á hvítu stórfelldasta minnismerki um andlega kreppu og heimsku á 20. öldinni.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurósson) : Herra forseti. Ég mun nú ekki í svari mínu verða eins skáldlegur og hv. fyrirspyrjandi, enda er langt á milli okkar í skáldskapnum. Ég mun því halda mig við raunveruleikann, og svarið er á þessa leið : Jörðin Birningsstaðir í Laxárdal, Suður-Þingeyjarsýslu, var seld ábúanda jarðarinnar, Þormóði Torfasyni, með afsali 15. des. 1972. Söluverðið var ákveðið samkv. 49. gr. l. nr. 102 1962 155 þús. og 500 kr. Það er fasteignamatsverð, að frádregnum eignum ábúandans í húsakosti á jörðinni. Sala jarðarinnar fór fram samkv. l. nr. 102 1962 um ættaróðul, ættarjarðir, erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða. Námur og námaréttindi, hvers konar efnistaka, svo og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþarfir eru undanskilin við sölu jarðarinnar. Eigi að selja jörðina aftur, á ríkissjóður forkaupsrétt á henni á fasteignamatsverði. Þetta er svar mitt við þessari fsp., og það kemur fram í henni, að undanskilin eru þarna námur og námaréttindi, hvers konar efnistaka, þ. á m. til vegagerðar, svo og vatns- og hitaréttindi umfram heimilisþarfir. Ég sé ekki ástæðu til að bæta neinu frekar hér við.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh, upplýsingarnar, sem ég hafði raunar fyrir mér á skjali. En mig langar að láta eitt koma hér fram, að hinn nýi óðalseigandi að Birningsstöðum er 73 ára gamall. Hann hefur aldrei kvænst og aldrei átt neinn afkomanda. Hvers vegna er hann að kaupa þetta sem óðal? Það væri umhugsunarefni. Annað, sem mér finnst ekkert fjarri því að láta koma fram, er, að örfáum dögum eftir að kaupin fóru fram, fékk þessi ungi, blómlegi óðalseigandi, 73 ára gamall, sem hafði aldrei kvænst, aldrei átt börn, lán úr veðdeild Búnaðarbankans út á þessa nýju óðalsjörð, 200 þús. kr., þ. e. a. s. hann fær töluvert hærra lán en hann þarf að kaupa jörðina á. Góður vasapeningur fyrir óðalseigandann.



Herra forseti. Ég vil taka það fram út af upplýsingum frá hv. þm. Braga Sigurjónssyni, að varðandi þær fáu jarðir, sem ég hef selt, - sem því miður eru of margar, og þess vegna höfum við lagt fram frv. til jarðalaga til þess að draga úr þessum sölum, - hef ég ekki haft þá reglu að spyrjast fyrir um það, hvað marga afkomendur viðkomandi bóndi kynni að eiga. Hann er nú ekki það gamall, að hann gæti ekki bætt ráð sitt. Ef jarðasalan eða jarðakaupin frá hans hendi hefðu þau ágætu áhrif, mundi ég nú verða ánægður með að standa að henni. Um það, að hann hafi fengið lán úr veðdeild Búnaðarbankans, þarf ég engu til að svara, því að það hefur verið gert eftir reglum þess banka.

Fyrirspyrjandi (Helgi Fr. Seljan) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. samgrh., er varðar Vegagerð ríkisins og framkvæmdir hennar. Oft heyrist, að Vegagerð ríkisins hafi ekki yfir að ráða nógu góðum og hentugum vélakosti, og gildir það jafnt um tæki til venjulegs viðhalds vega og til stærri verkefna. Geta vissulega ýmsar ástæður legið til þessa ástands, ef rétt er. Vegagerðin hefur við það mörg ólík verkefni að glíma, að það eitt hlýtur að kalla á fjölbreytni í vinnuvélum. Verksviðið eykst stöðugt, ný tækni ryður sér til rúms, umfang framkvæmda verður meira með ári hverju. Því er von, að ýmsum leiki forvitni á að vita, hvernig Vegagerð ríkisins er í stakk búin til að sinna æ fjölþættari og umfangsmeiri verkefnum, og þá eins hitt, hvort hlutur ýmissa verktaka fari vaxandi í framkvæmdunum. Ég hef ekkert við það að athuga, að ýmis stórverkefni séu boðin út, m. a. ef vera mætti að þau fengjust þá unnin á hagkvæmari og e. t. v. ódýrari hátt en annars væri og það þá tryggt, að útboðsaðili yrði að standa við tilboð sitt í hverju eðlilegu tilfelli. Hins vegar álít ég rétt, að Vegagerð ríkisins eigi á hverjum tíma að hafa möguleika til þess að sjá um velflest verkefni sín og hafa yfir tækjakosti að ráða, sem sé í sem fyllstu samræmi við þau fjölbreyttu viðfangsefni, sem Vegagerð ríkisins fæst við. Einnig langar mig að vita nokkru nánar um þau hlutföll, sem í dag eru ríkjandi varðandi hin einstöku verkefni Vegagerðar ríkisins, og eins hvort ekki sé stefnt að því að auka sem mest eigin tækjastofn Vegagerðar ríkisins, svo að hún verði sem best fær um að leysa sitt mikilvæga hlutverk á sem hagkvæmastan hátt. Því er spurt: „Hve mikill hluti af heildarframkvæmdum Vegagerðar ríkisins er unninn: a) af Vegagerðinni með eigin vélakosti, b) af Vegagerðinni með leigðum vélakosti, c) af verktökum?“ Og í öðru lagi: „Er stefnt að aukinni vélvæðingu Vegagerðarinnar sjálfrar til að annast meiri háttar verkefni?“

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Fyrri liður fsp. hv. 6. landsk. þm. er um það, hve mikill hluti af heildarframkvæmdum Vegagerðar ríkisins sé unninn: a) af Vegagerðinni með eigin vélakosti, b) af Vegagerðinni með leigðum vélakosti, c) af verktökum. Svar mitt við þessu, sem ég hef samið með aðstoð vegamálastjóra, er í fyrsta lagi varðandi a- og h-lið fsp.: Á árinu 1972 var hlutur vinnuvéla í allri vegagerð, sem unnin var af Vegagerð ríkisins, um 325 millj. kr. Skiptist þessi upphæð þannig, að 53% hennar voru greiddar fyrir leiguvélar, en 47% fyrir eigin vélar. Verði bifreiðanotkun tekin með, en eins og kunnugt er er fyrst og fremst um leigubifreiðar að ræða, verða hlutföllin 69% og 31% í sömu röð. Þessi hlutföll verða allt önnur, ef athuguð er skipting milli einstakra hópa vinnuvéla. Kemur þá t. d. í ljós, að 90% af jarðýtuvinnu eru unnin af leiguvélum, en 30% af ámokstri, en um 85% af öllum akstri fara fram á leigubifreiðum. Varðandi c-lið fsp.: Á árinu 1972 var hlutur verktaka í vegagerð 362.6 millj. kr. og álíka árið áður. Sé þessi upphæð borin saman við alla vegavinnu á árinu 1972, og er þá átt við nýbyggingar, brúargerðir og viðhald á þjóðvegum, sýsluvegum og fjallvegum, sést, að hér er um 26% allrar vinnu að ræða, sem unnin er af verktökum. Sú vegagerð, sem unnin er af verktökum, var á Suðurlandsvegi milli Reykjavíkur og Selfoss, Vesturlandsvegi á leiðinni Reykjavík-Kollafjörður, Norðurlandsvegi sunnan Akureyrar, Ólafsfjarðarvegi um og norðan Fagraskógar, Austurlandsvegi í Jökuldal og Berufjarðarströnd og á Norðfjarðarvegi í Oddsskarði, auk smærri verka. Í öðru lagi er spurt: „Er stefnt að aukinni vélvæðingu Vegagerðarinnar sjálfrar til að annast meiri háttar verkefni?“ Svar við því er, að það hefur verið stefna Vegagerðarinnar í vélakaupum að eignast fyrst og fremst þær vinnuvélar, sem ekki fást leigðar á frjálsum markaði, og þá helst tæki, sem nauðsynleg eru til viðhalds vega, svo sem veghefla, mulningsvélar, ámokstursvélar, snjómoksturstæki o. s. frv. Tæki þessi fullnýtast flest við nýbyggingavinnu. Um önnur tæki hefur síður verið að ræða af því takmarkaða fé, sem Vegagerðin hefur fengið og fjárveitingavaldið hefur veitt til þessara hluta. Gert er ráð fyrir að fylgja svipaðri stefnu, fyrst og fremst að auka við þann tækjakost, sem er nauðsynlegur til viðhalds vega, eftir því sem sú þjónusta vex, en láta kaup þeirra tækja fremur sitja á hakanum, sem fást leigð af ræktunarsamböndum og öðrum vinnuvélaeigendum, meðan það þykir hagkvæmt og að svo miklu leyti sem hægt er. Verktakar, sem hafa unnið að stórum verkefnum fyrir Vegagerðina á undanförnum árum, hafa aflað sér kunnáttu og tækjakosts, sem er eðlilegt að nota eftir föngum og eftir því sem hagkvæmt er, og hefur ekki verið talið eðlilegt að hálfu Vegagerðarinnar að bæta við sig starfsfólki og vélum, sem þeirri vinnu nemur, eins og á stendur.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. svörin. Ég lagði áðan á það áherslu, að Vegagerðin hefði á því möguleika á hverjum tíma að sinna sem flestum af þeim verkefnum, sem fyrir henni lægju, og vil endurtaka það og eins, að vélakostur Vegagerðarinnar sé á hverjum tíma við það miðaður, að hvort tveggja, bæði smærri verkefni og viðhald, svo og stærri verkefni, sé auðleysanlegt fyrir Vegagerðina. Ég lýsi yfir ánægju minni með það, ef Vegagerðin stefnir mjög eindregið að því að hafa til staðar tæki til nauðsynlegs viðhalds og til snjóruðnings. Það er svo annað mál, og þar kann að hafa valdið einhver óeðlilegur fjárskortur. Svo mikið er vist, að í þeim landshluta, þar sem ég þekki best til, hefur mjög á skort ein mitt, að þessi tæki væru nægileg til þess að sinna þeim verkefnum, sem þar hafa á knúið.



Herra forseti. Hinn 8. febr. 1972 var samþ. á Alþ. svo hljóðandi þáltill. frá okkur hv. 7. landsk. þm., Karvel Pálmasyni: „ Þál. um endurskoðun laga um stuðning við leikfélög áhugamanna. Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að taka til endurskoðunar lög nr. 15 frá 15. mars 1965, um fjárhagslegan stuðning við leiklistarstarfsemi áhugamanna.“ Vegna síendurtekinna spurninga leikfélaganna um framkvæmd þessa máls, ákvað ég að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. menntmrh.: „Hvenær má vænta þess, að fram verði lagt frv. til nýrra laga „um fjárhagslegan stuðning við áhugaleikfélög?“ Sjálfum er mér að vísu kunnugt um nefndarskipun ráðh. í þessu máli. Einnig er mér kunnugt um drög að frv. til almennra leikhúslaga, sem mikið voru rædd s. l. vetur. Með tilliti til þessarar vitneskju þykir mér einmitt hlýða að spyrjast nú fyrir um það, hvenær megi vænta framlagningar frv. í anda þál. Það, sem knýr aðallega á um ný lög fyrir leikfélögin, er það, að upphæðir styrkja skv. lögum 1965 eru nú orðnar alls ófullnægjandi, og er það mjög að vonum sakir verðlagsþróunarinnar. Nærri lagi er, að hámarksupphæð þeirra sé nú aðeins 1/3 af verðgildi hins upphaflega. Annað kemur og til. Eitt áhugafélagið er nú að breytast í atvinnuleikhús og krefst orðið sérstakrar fjárveitingar, - fjárveitingar, sem síðast nam jafnhárri upphæð og öll áhugaleikfélögin fengu samtals, og þóttust þeir Akureyringar þó ekki ofhaldnir. Með stórauknu starfi áhugafélaganna og viðameiri verkefnum leiðir og af sjálfu sér, að ný viðhorf koma upp gagnvart stuðningi ríkisins við þessa mikilvægu menningarstarfsemi. Sérlega gagnlegt væri t. d., ef leggja mætti frv. fram svo snemma, að freista mætti þess að hafa af því nokkra hliðsjón við endanlega gerð fjárlaga nú. Því vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvenær þessa frv. sé að vænta.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Svar mitt við fsp. hv. 6. landsk. þm. um viðbrögð við þál. frá 8. febr. 1972 er svolátandi: Í október 1972 var fullskipuð nefnd til þess að endurskoða lög um fjárhagslegan stuðning við leiklistarstarfsemi áhugamanna. N. hóf störf í nóvembermánuði sama ár. Í n. eiga sæti Sveinbjörn Jónsson framkvæmdastjóri, tilnefndur af Sambandi íslenskra leikfélaga, Eyvindur Erlendsson leikstjóri og Knútur Hallsson skrifstofustjóri í menntmrn., og hinn síðastnefndi er form. nefndarinnar. Mér er tjáð, að n. hafi nýlokið við að semja nýtt lagafrv. um framangreint efni. Er nú unnið að því að ljúka við að semja grg. með frv. og aths. við einstakar gr. Því er þess að vænta, að unnt verði að leggja lagafrv. fram innan skamms tíma. Einnig er í ráði að leggja fram hið fyrsta endurskoðað lagafrv. um Þjóðleikhús, og teldi ég vel fara á því, ef kleift reynist að leggja bæði frv. fram samtímis, þar sem efni þeirra er svo náskylt og samanlagt hafa frv. að geyma ákvæði um heildarskipan íslenskra leiklistarmála.

Fyrirspyrjandi (Helgi F Seljan) : Herra forseti Ég vil þakka hæstv. menntmrh. svörin um það, að þessa frv. sé að vænta mjög bráðlega. Það er orðið mjög brýnt, að ný lög komi um þetta efni. Sannleikurinn er sá, að starfsemi leikfélaganna s. l. ár var það mikil og það vaxandi, að hún hreinlega sprengir þann fjárhagsramma í rauninni, sem henni var ákveðinn lögum samkvæmt. Ég bendi á það, að hæsta möguleg styrkveiting mun nú sennilega verða 90 þús. til einstaks leikfélags, sem er veitt fyrir tvö fullgild verkefni. Samanborið við Akureyri með sín 5 fullgildu verkefni og 11/2 millj. í styrk, segir þetta sína sögu um það, hversu alls ófullnægjandi þessi lægri upphæð er. Akureyringum veitir sannarlega ekki af sinni upphæð. Það er svo annað mál, að Leikfélag Akureyrar er þarna komið út fyrir lagarammann algerlega, og segir það líka sína sögu. Ég fagna því líka, ef það mætti verða svo, að endurskoðuð lög um Þjóðleikhúsið, og þessi lög um áhugaleikfélögin, eða almenn leikhúslög, verði lögð fram nokkuð samhliða. Ég benti á það við umr. í Ed. um Þjóðleikhúsfrv. á sínum tíma, að mér þætti það eðlilegur og sjálfsagður háttur, að þessi tvö mál yrðu tengd nokkuð saman, og vænti mér þess vegna hins besta af þessu.



Herra forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju minni yfir yfirlýsingu hæstv. menntmrh. um, að fyrirhugað sé að leggja fram frv. um Þjóðleikhúsið að nýju. Það er sjálfsagt rétt að tengja saman þessi tvö umræddu frv., enda þótt það hafi orðið til þess, því miður, að dregist hefur að afgreiða nýtt frv. um Þjóðleikhús. Um það þýðir ekki að sakast nú, en vonandi tekst á þessu þingi að afgreiða frv. um Þjóðleikhús. Í því voru ákvæði, sem tvímælalaust horfðu til bóta, og get ég þar nefnt, að gert var ráð fyrir mannaskiptum í yfirstjórn leikhússins og nýja ráðningarhætti varðandi leikhússtjóra. Einnig vil ég minna á, að í Ed. kom fram till. um heimild leikhúsinu til handa að ráða leikritahöfund til að skrifa verk fyrir leikhúsið. Menn gera sér miklar vonir um, að slík skipan geti orðið innlendri leikritun og leikhússtarfi mikil lyftistöng. Ég vona því, að sú till. hafi verið tekin inn í hið endurskoðaða frv. Það var tekið fram fyrr í dag, að fyrirspurnatími ætti ekki að vera tilefni almennra eldhúsdagsumr., en ég vil samt leyfa mér að nota þetta tækifæri til að minna hæstv. menntmrh. á, að enn vantar leiklistarskóla hér í landi, og vil eindregið mælast til þess, að á því ófremdarástandi verði ráðin bót.



Herra forseti. Til skýringar fsp. minni vil ég segja þetta: Samkvæmt 3 ára áætluninni lýkur rafvæðingu sveitanna og þar með að fullu rafvæðingu Íslands á næsta ári, þó þannig, að um 150 heimili verða eftir. Augljóst er, að Íslendingar hefðu varla fengið raforku með viðráðanlegum kostnaði án samhjálpar, þ. e. a. s. án skipulagðra þjóðfélagslegra aðgerða. Hvað er þá að segja um þau 150 heimili, sem eftir verða? Er ekki rétt að skoða það mál örlítið betur? Fyrst mætti t. d. taka til nánari skoðunar tengingu enn fleiri býla við samveitukerfið. Hlýtur það að teljast heppilegasta lausnin hvarvetna, sem henni verður við komið. Skynsamlegt væri þá að meta fleiri þætti en vegalengdina eina, svo sem línustæðið, aðstöðu til bjargræðis á býlinu, félagslega þýðingu þess og þýðingu þess fyrir öryggi ferðamanna. Í annan stað kæmi til mála að gera áætlun um skipulega tækni- og fjárhagsaðstoð við þá, sem enn stæðu útundan. Yrði þá stefnt að því, að þeir fengju sömu eða svipaða fyrirgreiðslu og aðrir rafmagnsnotendur, að svo miklu leyti sem framkvæmanlegt reyndist. Fsp. mfn á þskj. 34 ber ég fram til þess að fá upplýst hjá hv. Alþ., hvort hæstv. ríkisstj. eða hæstv. iðnrh. hefur þetta sérstaka atriði til athugunar eða hyggst taka það til meðferðar samhliða eða í beinu framhaldi af lúkningu 3 ára áætlunarinnar.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Í tilefni af þessari fsp. frá hv. alþm. Vilhjálmi Hjálmarssyni vil ég fyrst fara nokkrum orðum um málið í heild. Í málefnasamningi ríkisstj. segir, að ljúka eigi innan 3 ára rafvæðingu allra þeirra bújarða í sveitum, sem hagkvæmt er talið að fái raforku frá samveitum. Hinum, sem tryggja verður raforku með einkavatnsaflsstöðvum eða dísilstöðvum, verði veitt aukin opinber aðstoð. Í samræmi við þetta gerði iðnrn. í samvinnu við Orkustofnun till. að 3 ára áætlun um lúkningu sveitarafvæðingar, og var sú áætlun samþ. af ríkisstj. í sept. 1971. Þá var talið, að um 930 bújarðir í sveitum væru utan samveitna. Um 730 höfðu rafmagn frá mótorstöðvum eða einkavatnsaflsstöðvum, en tæplega 200 býli voru órafvædd með öllu. 3 ára áætlunin hafði sem viðmiðun, að ekki væri meira en 3 km meðalfjarlægð á milli býla og að kostnaður við tengingu hvers býlis væri ekki yfir 600 þús. kr. miðað við verðlag ársins 1971. Í ljós kom við könnun, að með meðalfjarlægð 1½–2 km voru ca. 350 býli, meðalfjarlægð 2–3 km um það bil 330 býli, en meira en 3 km um 260 býli. Á fyrsta ári 3 ára áætlunarinnar voru tengd alls 260 býli, og nam kostnaður tæpum 100 millj. kr. Á árinu 1973, þessu ári, er gert ráð fyrir, að 240 býli verði tengd og kostnaðurinn væntanlega um 140 millj. kr. Á síðasta ári áætlunarinnar verður þá að tengja rúmlega 200 býli, og er kostnaður áætlaður um 160 millj. kr. Á þessum þremur árum er þannig verið að vinna ákaflega mikið stórvirki, svo mikið stórvirki, að framkvæmdirnar á þessum þremur árum er hægt að bera saman við það, sem gert var áður á heilum aldarfjórðungi. En þegar þessari áætlun lýkur í árslok 1974, er talið, að á landinu séu milli 150 og 160 býli, sem ekki eru tengd samveitum. Könnun, sem var gerð á árinu 1971, sýndi, að á milli 80 og 90 af þessum býlum höfðu mótorrafstöðvar, 27 höfðu vatnsaflsstöðvar og tæplega 50 sveitabýli voru rafmagnslaus. Gera má ráð fyrir, að þessar tölur séu ekki nákvæmar í dag, og kemur þar margt til. Ugglaust eru einhver af þessum afskekktu býlum ekki lengur í ábúð, og auk þess má gera ráð fyrir því, að einhverju af þeim lánum til vatnsaflsstöðva og mótorstöðva, sem veitt hafa verið á þessu tímabili, hafi verið varið til nýbygginga. Það eru 6 lán til vatnsaflsstöðva og 26 lán til mótorrafstöðva. Hv. fyrirspyrjandi spyr, hvort gerðar hafi verið sérstakar athuganir varðandi rafvæðingu þeirra býla, sem ekki eru á þriggja ára áætluninni. Því er til að svara, að ráðgert er, að slík athugun fari fram á vegum iðnrn. og Orkustofnunar nú í vetur, þannig að henni verði lokið í tæka tíð, áður en kemur að tillögugerð um fjárlög fyrir árið 1975. Í því sambandi verður án efa reynt að gera sér grein fyrir því til hverra félagslegra ráðstafana er unnt að grípa í þeim tilgangi að greiða fyrir rafvæðingu þeirra býla, sem eru nú utan þriggja ára áætlunarinnar, eins og hv. fyrirspyrjandi vék að í ræðu sinni áðan, og ég hygg, að ég sé honum alveg sammála um þau viðhorf, sem hann lýsti þar. Í þessu sambandi vil ég einnig minna á, að á síðasta þingi var gerð sú breyting á orkul., að rýmkaðar voru heimildir til lána úr Orkusjóði fyrir þau býli, sem vildu koma sér upp mótorrafstöðvum og ekki áttu annarra kosta völ.

Fyrirspyrjandi (Vilhjálmur Hjálmarsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Það kemur í ljós af svörunum, að það er þegar undirbúin athugun á stöðu þeirra býla, sem eftir verða, þegar þriggja ára áætluninni lýkur. Ég tel það mjög mikilsvert og vil þakka það, að stefnt er að því að hraða þeirri athugun, þannig að það, sem gert kann að vera til viðbótar þriggja ára áætluninni, á að vera hægt að gera í beinum tengslum við lok hennar.



Herra forseti. Um leið og ég lýsi ánægju minni með það mikla átak, sem verið er að gera í rafvæðingu dreifbýlisins, vil ég leyfa mér að koma á framfæri tveimur örstuttum aths. Því miður hefur svo farið víða, þar sem þessi mál eru í gangi, að áætlun hefur hvergi nærri staðist. Ég get t. d. nefnt einn hrepp, sem átti von á því að fá rafmagn á síðasta sumri, en þar var fyrst verið að keyra út staura, þegar ég fór þar um í lok sept., og er mér ekki kunnugt um, að meira hafi verið gert. Annan hrepp í Vestfirðingafjórðungi get ég einnig nefnt, þar sem framkvæmd er ekki hálfnuð. En ég er ekki að álasa neinum fyrir þetta. Það eru eflaust ástæður þarna til, bæði vinnuaflsskortur og mér er tjáð einnig efnisskortur. Hins vegar sýnist mér ljóst, að ef ná á upp þeim slakka, sem þarna hefur orðið á, á næsta sumri, eins og hæstv. ráðh. gaf til kynna, þá þarf að halda mjög vel á málum. Þessi aths. er borin fram fyrst og fremst til þess að leggja áherslu á, að svo verði gert. Framkvæmdir á næsta ári verður að skipuleggja sem allra hest og ekki láta dragast að panta efni eða tryggja mannskap til þeirra, eins og því miður hefur gerst. Önnur aths. mín er sú, að því miður hefur víða orðið vart við það, að hin myndarlegustu og bestu býli hafa verið skilin út undan við slíka framkvæmd á þeirri forsendu, að fjarlægð til þeirra sé nokkuð mikil, þrátt fyrir það að hefðu þau verið tekin með, hefðu þau ekki fært meðalfjarlægð í viðkomandi sveitarfélagi yfir 3 km. Mér skilst, að þarna sé skotist á bak við þá reglu, að kostnaður við þessi einstöku býli færi yfir 600 þús. kr. á býli. Hinu er þá til að svara, að ég leyfi mér að fullyrða, að í svona tilfellum hefði samt meðalkostnaður orðið þarna undir. Ég tel ákaflega vafasamt að binda sig við svona reglu. Þarna verður að horfa gegnum fingur sér við framkvæmd, því að nú blasir við sú hætta, að slík einstök býli verði talin sérstaklega hér eftir og fái aldrei raforku frá samveitu. Ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, að við frekari framkvæmdir á þessu sviði sé haft í huga að leiðrétta þetta.



Herra forseti. Ég vil aðeins lýsa því yfir, að ég fagna því gífurlega mikla átaki, sem unnið hefur verið í þessum málum á undanförnum árum og áratugum, og jafnframt þeim upplýsingum, sem hér hafa komið fram um, að áfram verði unnið að rafvæðingu allra býla eða a. m. k. athugaðir fyllstu möguleikar á því að rafvæða öll býli landsins, þannig að ekkert verði skilið eftir í myrkrinu.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) : Herra forseti. Í málefnasamningi ríkisstj. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. vill, að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt um kjör sín, enda hverfi þá öll sjálfvirk tengsl milli launasamninga þeirra og annars launafólks.“ Síðan þetta var ritað 14. júlí 1971, hefur það gerst, að vísu 7 mánuðum síðar, að fjmrh. skipaði n. til þess að endurskoða gildandi lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, um kjarasamninga opinberra starfsmanna og um verkfall opinberra starfsmanna. Eins og vænta mátti, vannst n. ekki tími til að ljúka þessu mikla verkefni, þessari heildarendurskoðun, nógu snemma, til þess að nýjum reglum yrði að öllu leyti við komið við gerð kjarasamninganna nú. Niðurstaðan varð svo sú, að lagt var fyrir Alþ. frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sem varð að lögum hinn 14. apríl s. l. Eins og þau lög bera með sér, er þar hvergi vikið að því, að opinberum starfsmönnum eigi að veita fullan verkfallsrétt, og hefur það raunar valdið því, - og sá dráttur, sem orðið hefur á þessu máli, - að á opinberum vettvangi hafa af hálfu forustumanna opinberra starfsmanna komið fram getsakir um, að ekki sé samstaða um það innan ríkisstj., að opinberum starfsmönnum verði veittur verkfallsréttur og staðið við ákvæði stjórnarsáttmálans þar um. Ég vil minna á í þessu sambandi, að samtök opinberra starfsmanna telja verkfallsréttinn þýðingarmesta atriðið í sambandi við samningsréttinn, eins og margsinnis hefur verið ítrekað og m. a. kom fram í bréfi fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna til formanns samningsréttarnefndar 28. okt. 1972. Ég vil enn fremur leyfa mér að minna á svo hljóðandi ályktun 29. þings BSRB, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „29. þing BSRB ítrekar fyrri ályktanir um fullan samningsrétt til handa samtökum opinberra starfsmanna. Þingið lítur á kjarasamningalögin, er samþ. voru á Alþ. s. l. vor, sem algera bráðabirgðalausn. Leggur þingið áherslu á, að störfum samningsréttarnefndar að heildarendurskoðun kjarasamningalaganna og laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna verði hraðað. 29. þing BSRB skorar á ríkisstj. að standa við yfirlýsingu í stjórnarsáttmálanum um fullan samningsrétt handa opinberum starfsmönnum og krefst þess, að sú yfirlýsing verði framkvæmd með lagasetningu á næsta Alþ. í samráði við BSRB.“ Samkv. framansögðu leyfi ég mér að bera upp svohljóðandi fsp. til fjmrh.: „1. Hvað líður heildarendurskoðun laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna? 2. Hefur fjmrh. í hyggju að leggja fram frv. um fullan samningsrétt og verkfallsrétt opinberra starfsmanna á þessu þingi?“

Fjmrh. (Halldór E Sigurðsson) : Herra forseti. Á þskj. 52 eru fsp. þær, sem.hv. 2. þm. Norðurl. e. gerði grein fyrir í framsöguræðu sinni. Sú fyrri er svo hljóðandi: „Hvað líður heildarendurskoðun laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna?“ Hinn 7. mars 1972 var skipuð n, til þess að endurskoða lög nr. 38 frá 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, með síðari hreytingum, lög nr. 55 1962, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, með síðari breytingum, svo og lög nr. 33 1915, um verkfall opinberra starfsmanna. Í n. áttu sæti Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari, sem var formaður, Arnmundur Bachmann lögfræðingur, Björgvin Vilmundarson bankastjóri, dr. Gunnar Thoroddsen prófessor, Ingólfur A. Þorkelsson kennari, Vilhjálmur Hjálmarsson alþm., Kristján Thorlacius deildarstjóri, er var tilnefndur af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Albert Kristinsson deildarstjóri, sem einnig var tilnefndur af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, og dr. Ragnar Ingimarsson dósent, sem var tilnefndur af Bandalagi háskólamanna. Þá voru skipaðir sem varamenn í þessa n. Ingi Kristinsson skólastjóri frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Þór Vilhjálmsson prófessor, sem var tilnefndur af Bandalagi háskólamanna. Varamenn þessir hafa tekið þátt í störfum n. Dr. Ragnar Ingimarsson hætti störfum í n., og í hans stað kom Hrafn Bragason borgardómari. Nefndin hóf störf nokkru eftir að hún var skipuð, og á s. l. vori lagði svo fjmrh. fram frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sem n. hafði samið. Voru þau lög síðan samþ. á Alþ. og eru nr. 46 1973, en í grg. fyrir því frv. sagði m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „ N. hóf þegar störf og hefur haldið marga fundi. Kom í ljós, að skoðanir manna voru mjög skiptar um, hvernig skyldi haga heildarlausn þessara mála. Gildandi kjarasamningar renna út 31. des. 1973. Er kom fram á árið 1973, varð ljóst, að útilokað var að ljúka þeirri heildarendurskoðun, sem fyrirhuguð var, það snemma, að nýjum reglum yrði beitt um samninga þá, sem taka gildi 1. jan. 1974. Var horfið að því ráði að taka fram einn þátt málsins til bráðabirgða, lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna, í því trausti, að breytingar á þeim lögum fengjust samþ. á því þingi, er nú situr (1972–1973), og unnt yrði að beita hinum nýju reglum við samningagerð þá, sem hefjast skal á þessu ári.“ Síðan lög nr. 46 1973, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, voru samþ., hefur n. ekki mikið starfað að heildarendurskoðun, að því er ég best veit, og hún hefur ekki skilað neinu áliti. Hins vegar hefur formaður n., Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari, unnið mikið starf að undirbúningi að heildarlöggjöf til þess að gera starf n. síðar auðveldara, m. a. þann þáttinn, sem fjallar um samningsrétt og réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Síðari liður fsp. er svo hljóðandi: „Hefur fjmrh. í hyggju að leggja fram frv. um fullan samningsrétt og verkfallsrétt opinberra starfsmanna á þessu þingi?“ Eins og fram kom í svari við fyrri fsp:lið, hefur n. enn eigi skilað nýju áliti eða frv. um samningsrétt og verkfallsrétt opinherra starfsmanna. Komist n. að niðurstöðu um frv. um þessi efni fyrir lok yfirstandandi þings, mun ég leggja frv. fram, a. m. k. til kynningar, á þessu þingi, ef það verður þá tilbúið. Að því er varðar efnislega afstöðu ríkisstj. til fulls samningsréttar opinberra starfsmanna, vil ég ítreka þau ákvæði stjórnarsáttmálans, sem um þessi efni fjallar, en þar segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. vill, að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt um kjör sín, enda hverfi þá öll sjálfvirk tengsl á milli launasamninga þeirra og annars launafólks.“ Þar er átt við endurskoðunarrétt samkv. 7. gr. kjarasamningalaganna. Þá vil ég minna á, að ríkisstjórnin telur eðlilegt, að æviráðning sé tengd því, hvort opinberir starfsmenn fái verkfallsrétt eða ei. Ég vil enn fremur minna á það, að ýmis vandamál. er snúa að hinum almenna borgara, þarf að leysa í tengslum við það, að opinberir starfsmenn fái verkfallsrétt, t. d. vegna heilbrigðisþjónustu og öryggisgæslu. Samningsréttur opinberra starfsmanna er að flestra mati mjög viðkvæmt mál. Slíku máli má ekki flaustra af. Mestu máli skiptir, að sá árangur, sem stefnt er að, náist, en ekki endilega í mánuðinum, sem löggjöfin tekur gildi f. Ég vona, að ríkisstj. beri gæfu til að leysa þetta mál á þann hátt, að það verði bæði opinberum starfsmönnum og þjóðfélaginu í heild til hagshóta. Frekar hef ég ekki um málið að segja.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. þau skýru svör, sem hann gaf við þessari fsp. En eins og lesa mátti út úr ræðu hans, liggur fyrir í fyrsta lagi, að síðan samningsréttarlögin voru sett í apríl s. l., hefur ekki, svo að teljandi sé a. m. k., verið af hálfu n. unnið að áframhaldandi rannsókn þessa máls. En með því álít ég, að á vissan hátt séu svikin þau fyrirheit, sem hafa verið gefin opinberum starfsmönnum í þessu sambandi. Í öðru lagi kemur það fram hjá hæstv. fjmrh., að innan ríkisstj. er ekki samstaða um að veita opinberum starfsmönnum þann rétt, sem þeim var heitið í málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Í samtökum opinberra starfsmanna hefur, svo langt sem ég veit, ævinlega verið litið á það sem sjálfsagðan rétt opinberra starfsmanna, að ekki sé gengið á rétt þeirra í sambandi við launakjör og annað því um líkt, eins og verið hefur, og að þeir fái að hafa sömu aðstöðu og aðrir til þess að semja um laun sín og kjör. Það hefur komið fram, síðan þessi ríkisstj. tók við völdum, að opinberir starfsmenn þurfa á því að halda að hafa einhverja svipu á ríkisvaldið, þannig að ríkisvaldið verði þá viðmælandi og níðist ekki á þeim, eftir því sem því kann að detta í hug í það og það skiptið. Ég vek athygli á því, að í málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, hæstv. forsrh., er talað um sjálfvirk tengsl á milli launasamninga opinberra starfsmanna og annars launafólks. Þótt svo sé að orði komist í málefnasamningnum, fer því víðs fjarri, að ríkisstj. hafi litið svo á í des. 1971, að um einhver sjálfvirk tengsl hafi verið þar að ræða, og hafnaði hún algerlega öllum kröfum opinberra starfsmanna um, að slíkt væri viðurkennt. 14. gr. kjarasamningal., málskotsgr. til kjaradóms, hefur reynst opinberum starfsmönnum afskaplega haldlítil vegna margs konar fyrirvara, sem felast í lögunum. Opinberir starfsmenn líta nánast svo á sem kjaradómur í þessu tilfelli sé algerlega gagnslaus. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, að opinberum starfsmönnum er nauðsynlegt að hafa betri aðstöðu, einhvers konar rétt til þess að knýja ríkisvaldið til viðræðna, t. d. í sambandi við vísitölumálið. En sá háttur hefur verið hafður á að ekki hefur einu sinni verið rætt við opinbera starfsmenn um það, hvernig og hvort eigi að breyta vísitölugrundvellinum. Opinberum starfsmönnum er hins vegar ætlað að una kjörum sínum þannig, að þau breytist í samræmi við vísitöluna, þótt þeir eigi ekki að fá að fylgjast með því né hafa tillögurétt um það, hvernig vísitölugrundvellinum sé beitt. Til þess að gera ríkisstj. viðmælandi við opinbera starfsmenn í þessu efni þarf áreiðanlega á því að halda, að opinberir starfsmenn hafi verkfallsrétt eða eitthvað því um líkt. Ég vil að lokum aðeins ítreka þakkir mínar til fjmrh. Það kom fram, eins og ég bjóst við raunar, að ríkisstj. er ekki reiðubúin til þess að veita opinberum starfsmönnum verkfallsrétt núna, þegar hún ætlar að semja við opinbera starfsmenn. Það má vera, að þeir menn, sem standa að þessu stjórnarsamstarfi, verði reiðubúnir til þess einhvern tíma síðar, þegar einhverjir aðrir eiga að semja við opinbera starfsmenn, að leggja til verkfallsréttinn, en þeir eru það ekki núna. Ég sé, að hæstv. iðnrh. hlær. Það getur vel verið, að hann hafi nú þegar uppi á prjónunum ráðagerðir um að skjóta sér úr ríkisstj. og ætli þá að standa þar, sem ég stend nú, og bera fram einhverjar slíkar till. A. m. k. hefur það heyrst, að hann sé farinn að ókyrrast í stólnum. En hann kann vel við sig, eins og sést á því, að hann vill ekki sleppa völdunum, og það getur dregist, að hann standi upp. Ég efast ekki um, að opinberir starfsmenn muni fylgjast vel með því og taka eftir því, hvað gerist í þessum málum, og skora á ríkisstj. að verða við þeim sjálfsögðu tilmælum og standa við sín fyrirheit um, að opinherir starfsmenn fái raunverulegan samningsrétt, þegar þeir semja innan sérgreinafélaganna á fyrri hluta næsta árs. En núna er tækifærið að sýna, hvað ríkisstj. vill gera í þessu efni. Samkv. kjarasamningal. eiga samningar að standa langt fram á næsta ár, svo að tíminn er nægur til þess að semja frv.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Ég skal ekki fara að ræða við hv. þm. um hans kröfupólitík. Hitt held ég, að sá, sem ætlar sér að hafa við honum í þeim efnum, þurfi að fylgja nokkuð fast eftir, ef hann ætlar að standa honum jafnfætis, hvað þá komast fram fyrir. Ég vil aðeins taka fram, að ég tel, að það hafi ekkert komið fram í því, sem ég sagði hér áðan, sem gæfi tilefni til þess, að ekki væru menn ósammála innan ríkisstj. um þetta mál. Á það hefur ekkert reynt í þessum efnum. Ég tel það ekki heldur nein firn, þó að þessu máli hafi ekki skilað áfram nú, því að hvort tveggja var, að þegar þingi lauk, var farið að liða að vori, og síðan vori og sumri lauk hafa viðsemjendur og starfsmenn í þeirri n., sem vinnur að þessu máli, haft mörgum störfum að sinna, og er ekki eðlilegt, að þeir hafi getað lagt mikla vinnu í þetta verk. Hins vegar hefur formaðurinn lagt í það verulega vinnu, til þess að málið verði sem best undirbúið, þegar n. tekur til starfa af fullum krafti á nýjan leik.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti Á þskj. 66 hef ég leyft mér að flytja eftirfarandi fsp. til hæstv. menntmrh.: „Hvað líður undirbúningi að námsbraut í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands?“ Sjúkraþjálfun er ört vaxandi starfsgrein innan heilbrigðisþjónustu og endurhæfingar. Þar kemur margt til, hækkandi tíðni slysa, hækkandi meðalaldur og vaxandi skilningur lækna á gildi sjúkraþjálfunar. Hver sæmilega búin heilbrigðisstofnun þarf á sjúkraþjálfara að halda, sömuleiðis elliheimill og dvalarheimili öryrkja. Við læknisfræðilega endurhæfingu eru þeir aðalstarfskraftur. Árum saman hefur heilbrigðisþjónusta okkar liðið vegna skorts á sjúkraþjálfurum, þrátt fyrir það að við höfum jafnan haft nokkra erlenda menn við störf. Þeim, sem sárast urðu fyrir barðinu á þessum skorti, var það snemma ljóst, að ekki mundi úr rætast, fyrr en þeir fengju skóla fyrir sjúkraþjálfara. Ákveðið var að leita eftir því við Háskóla Íslands, að stofnuð yrði námsbraut í sjúkraþjálfun við læknadeildina. Þetta var eðlilegt, þegar það er haft í huga, að flest undirstöðufög sjúkraþjálfunar eru kennd í læknadeildinni og þar eru því kennslukraftar og tæki fyrir hendi. Lengi höfðu menn áhyggjur af möguleikum á verklegri kennslu sjúkraþjálfara hér. Nú hefur þetta breyst. Fullkomnar endurhæfingarstöðvar, vel tækjum búnar, eru fyrir hendi, en vafalítið munu að vísu verða erfiðleikar með kennara, en þó ekki svo, að það afsaki þennan sífellda drátt á byrjunarstarfinu. Læknadeildin hefur ákveðið að hefja kennslu í sjúkraþjálfun. Sérfræðingur frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, sem kom hingað til athugunar á málinu, hefur lagt til, að skólinn komist á fót. Vonast var til þess, að kennsla gæti hafist nú í haust, en málið virðist sitja fast í menntmrn., og því spyr ég, hvað undirbúningi liði.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Á síðasta þingi bar hv. 3. þm. Reykn. fram fsp. varðandi horfur á því, að kennsla í sjúkraþjálfun yrði hafin við Háskóla Íslands haustið 1973. Í svari við fsp. var greint frá því, að menntmrn. undirbyggi skipun n. til þess að fjalla um menntunarmál sjúkraþjálfa og iðjuþjálfa. Hafði verið óskað tilnefningar fulltrúa í slíka n. af hálfu heilbr.- og trmrh., Háskóla Íslands, Félags ísl. sjúkraþjálfara og Læknafélags Íslands. N. var svo skipuð 3. júlí s. l., og eiga sæti í henni Þórður Einarsson stjórnarráðsfulltrúi, sem er formaður n., skipaður af menntmrn. án tilnefningar, Guðlaug Sigtryggsdóttir sjúkraþjálfi, tilnefnd af heilbr.- og trmrn., Hannes Blöndal prófessor, tilnefndur af læknadeild Háskóla Íslands, varamaður hans er Haukur Kristjánsson dósent, Haukur Þórðarson yfirlæknir, tilnefndur af Læknafélagi Íslands, og María Þorsteinsdóttir sjúkraþjálfi, tilnefnd af Félagi ísl. sjúkraþjálfara. Í skipunarbréfi er n. falið að athuga möguleika á, að stofnað verði hér á landi til menntunar sjúkraþjálfa og iðjuþjálfa, og hvernig slíku námi verði fyrir komið. N. hefur verið falið að hraða störfum eftir föngum.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti Ég þakka svör hæstv. menntmrh., en því miður virðist þetta mál vera mjög örðugt viðfangs. Eftir því sem ég best veit, hefur formaður n. hætt störfum og enginn verið skipaður í hans stað, og allt virðist standa fast. Ástandið er þó þannig, að þetta er margra ára gamalt mál, sem þolir varla miklu lengri bið. Hér vantar um 50–60 sjúkraþjálfara. Fjölgun á undanförnum árum er einn á ári, og þá sjáum við, hvílíkan tíma það mundi taka að fullnægja þörfinni. Hér bíða að jafnaði sjúklingar mánuðum saman eftir því að komast í sjúkraþjálfun, og þeir skipta ekki tugum, heldur jafnvel hundruðum, sem þyrftu á sjúkraþjálfun að halda, en geta ekki fengið hana vegna skorts á þessu starfsfólki. Við eigum í raun og veru nóg húsnæði og nóg tæki, og það er ekkert annað, sem vantar til að geta fullnægt þessari þörf, heldur en þessa starfskrafta. Það hefur reyndar verið nokkuð deilt um það, hvort við höfum gert rangt í því að setja þetta nám á háskólastig. Ýmsir telja, að málið hefði gengið fyrr fyrir sig, ef við hefðum tekið það ráð, sem margar aðrar þjóðir hafa gert, að hafa þetta innan sjúkrahúsanna og undir þeirra stjórn. Hins vegar er því ekki að leyna, að Norðurlöndin, Bandaríkin og Kanada ýmist hafa eða eru að setja þetta nám á háskólastig, og þess vegna þótti rétt að fara þessa leið. Enda er það svo, að undirstöðufög þessa náms eru fög, sem kennd eru í læknadeildinni. Kennarar eru því þar fyrir hendi, og tæki eru þar fyrir hendi, og hlýtur að vera að mestu skipulagsatriði að koma þessu á laggirnar.



Herra forseti. Sumum hv. þm. kann að þykja undarlegt, að spurt skuli vera um það, hvað líði byggingu læknisbústaðar á Hólmavík, a. m. k. þeim hv. þm., sem minnast þess, að Alþ. hefur nú samþ. þrisvar sinnum fjárveitingu til þessa læknisbústaðar, og e. t. v. eru einhverjir, sem þykir þetta mál ekki það stórt, að þurfi að hreyfa því hér. Strandamenn eru hins vegar ekki sömu skoðunar. Þetta kemur m. a. fram í athugun, sem mþn. í byggðamálum hefur nýlega látið gera á byggðaröskun á Hólmavík og nágrenni. Þar var önnur eða þriðja hver fjölskylda spurð að því, hvað hún teldi alvarlegast í byggðamálum þar. 80% svöruðu, að læknismálin væru hin alvarlegustu, en þarna hefur annað slagið verið læknislaust upp á siðkastið, og er svo nú. Flogið er með lækni þangað norður annað slagið, en betur hefur ekki verið unnt að gera. Á sama tíma og svo hefur verið ástatt, hefur ekki tekist að hrinda í framkvæmd byggingu læknisbústaðar þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, fyrst á sumrinu 1971, síðan 1972 og 1973, og enn situr við hið sama. Ekki hefur verið tekin ein einasta skóflustunga að þessum læknisbústað. Það er því satt að segja alls ekki að ástæðulausu, að þessu máli er hreyft hér, og ég breyti því ekki síst í þeirri von, að fjórða sumarið þurfi ekki að líða, án þess að þessi bústaður risi. Spurningin er í þremur liðum: „Hvað hefur tafið byggingu læknabústaðar á Hólmavík ? Hvenær má gera ráð fyrir því, að bygging hefjist og henni ljúki? Hver verður hlutur ríkissjóðs í kostnaði við byggingu þessa læknisbústaðar?“ Síðasta spurningin á að sjálfsögðu rætur sinar að rekja til þeirrar staðreyndar, að ný heilbrigðislöggjöf mun koma til framkvæmda um næstu áramót, þar sem hlutur ríkissjóðs er aukinn, og má segja, að verið sé að grennslast eftir því, hvort þarna sannist hið fornkveðna, að „fátt sé svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott“.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr fyrst, hvað tafið hafi byggingu læknisbústaðar á Hólmavík, og verð ég þá að rekja heldur óskemmtilega sögu. Hólmavíkurlæknishérað samþykkti í júlí 1970 byggingu nýs héraðslæknisbústaðar. Meðmæli landlæknis fengust að þessari ákvörðun, og var leyfi rn. veitt hinn 5. ágúst 1970 til þess að undirbúningur byggingarinnar hæfist. Ekkert fé var á fjárl. ársins 1970 til þessara framkvæmda. Í marsmánuði voru send til rn. gögn varðandi byggingu læknisbústaðarins, og framsendi rn. þau til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar, sem fór yfir gögnin og samþykkti þau í maí 1971. Eftir það var unnið að næsta hluta framkvæmdarinnar, þ. e. a. s. áætlunargerð, og var því verki lokið sumarið 1971, og útboð fór fram á vegum framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins síðsumars. Aðeins eitt tilboð kom í þann byggingaráfanga, sem boðinn var út, og var tilboðið talið mjög óhagstætt og eindregið ráðið frá að taka því. Í sambandi við umr., sem fóru fram á þessu stigi málsins, kom mjög ákveðið fram frá samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir, að fyrirhugaður bústaður væri allt of stór og yrði að gera ráðstafanir til að endurteikna bústaðinn og minnka hann. En ekkert var gert í málinu að sinni. Heimamenn óskuðu eindregið eftir að byggja bústaðinn eftir þeim teikningum, sem gerðar höfðu verið, en útboð var ekki reiknað að nýju, þar eð framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins áleit, að slíkt væri tilgangslaust. Miklar viðræður og bréfaskriftir fóru fram milli byggingarnefndar læknisbústaðar á Hólmavík og heilbrrn. annars vegar og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar hins vegar haustið 1972, og leiddu þær viðræður til ákvörðunar fjmrh. og heilbrrh. um, að í framtíð skyldi miða hönnun læknisbústaða við, að þeir væru 200 fermetrar brúttó, þ. e. a. s. íbúð, bílskúr og geymslur, og að í læknisbústöðum skyldi ekki vera annað húsrými en það, sem fyrr er talið. Að fenginni þessari ákvörðun skrifaði rn. formanni byggingarnefndar læknisbústaðar á Hólmavik 5. febr. á þessu ári og skýrði frá þessum ákvörðunum og óskaði eftir, að byggingarnefnd tæki málið upp að nýju og hefði samráð við arkitekt, sem teiknaði læknisbústaðinn, og óskaði eftir því, að nýjar teikningar yrðu gerðar þannig, að bústaðurinn yrði innan fyrrgreindra marka, og því hraðað og ný frumathugun send rn. Með bréfi formanns byggingarnefndar 13. mars á þessu ári tilkynnti byggingarnefndin, að hún hefði orðið sammála um að notfæra sér teikningar Húsnæðismálastofnunar ríkisins og byggja eftir þeim væntanlegan læknisbústað, og taldi, að með þessu móti mætti flýta undirbúningi verksins. Rn. sendi þessar till. byggingarnefndar inn sem frumathugun til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar 23. mars í ár og mælti með því, að sú leið yrði farin, sem byggingarnefndin hafði ákveðið, og óskaði eftir staðfestingu hagsýslustofnunar á frumathuguninni. Með bréfi 5. apríl 1973 samþykkti Fjárlaga- og hagsýslustofnunin þessa ákvörðun og féllst á, að undirbúningi yrði haldið áfram á þeim grundvelli, sem hafði verið markaður. Þetta tilkynnti rn. formanni byggingarnefndar með bréfi 12. apríl á þessu ári og óskaði eftir, að byggingarnefndin legði fyrir rn. hið fyrsta fullnaðarteikningar ásamt kostnaðar- og greiðsluáætlun vegna þessara framkvæmda. Þessu síðasta bréfi rn. frá 12. apríl á þessu ári, þar sem ásakað er eftir, að fullgengið verði frá teikningum, þannig að útboð geti farið fram, hefur byggingarnefndin ekki svarað, og þrátt fyrir eftirgrennslun liggur ekki ljóst fyrir nú, á hverju áframhaldandi undirbúningsvinna stendur. Það liggur hins vegar fyrir, að rn. hefur ekki fengið frá byggingarnefndinni gögn til þess að senda sem fullnaðargögn til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar, þannig að til nýs útboðs hefur ekki komið, og án þessara gagna getur rn. ekki gert þetta. Önnur spurning er um það, hvenær gera megi ráð fyrir, að bygging hefjist og henni ljúki. Með vísun til þess, sem nú hefur verið sagt, er ekki hægt að svara því, hvenær bygging hefjist eða hvenær henni ljúki. Rn. hafði sannarlega vonast til þess, að undirbúningi yrði lokið það snemma, að byggingin yrði boðin út á þessu sumri, og slíkt hefði að sjálfsögðu verið hægt, ef byggingarnefndin hefði getað lokið sínum verkefnum á s. l. vori og komið þeim á lokaundirbúningsstig. Þriðja spurningin er sú, hver verði hlutur ríkissjóðs í kostnaði við byggingu þessa læknisbústaðar. Til þessa bústaðar hafa verið veittar úr ríkissjóði 3.2 millj. kr., þannig að heildarframlag ríkis og sveitarfélags ætti nú að nema 4.8 millj. kr. Af þeirri upphæð hafa verið greiddar um 200 þús. kr. vegna undirbúnings, svo að nú ætti að vera til framlag ríkis og sveitarfélags að upphæð um 4.6 millj. kr. Hefjist bygging bústaðar á næsta ári, tel ég, að gera verði ráð fyrir þessari upphæð sem sameiginlegu framlagi ríkis og sveitarfélags, en mismunur þess og heildarkostnaður verði síðan greiddur samkv. lögum sem taka gildi 1. jan. n. k., þ. e. a. s. að ríkið greiði 85 %, en sveitarfélagið 15%

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svör hans, sem voru skýr, eins langt og þau náðu. Ég held þó, að sagan sé ekki þar með öll sögð í raun og veru. Hæstv. ráðh. vísaði iðulega til framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins. Er þar átt við deild, sem sett var upp samkv. l. um skipan opinberra framkvæmda frá 30. apríl 1970. Samkv. þeim l. eru sett mjög ströng ákvæði um allan undirbúning og framkvæmd opinberra framkvæmda. Þar eru sett í 4 framgangsliði, þ. e. a. s. frumathugun, áætlanagerð, verklegar framkvæmdir og skilamat. Hér vinnst ekki tími til að rekja þann framgangsmáta, en í fáum orðum sagt er það þannig, að byggjandi sendir till. sínar til viðkomandi rn., það sendir þær til fjmrn., það til hagsýslunnar, hún til framkvæmdastjóra framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar, og hann tekur þær til sérstakrar samstarfsnefndar. Á allri þessari leið tekst iðulega að finna ýmislegt að, og þá þarf að senda þetta til baka nokkurn veginn sömu leið. Það er ekki að ástæðulausu, að einn manna í byggingarnefnd læknisbústaðar á Hólmavík sagði við mig nýlega, að hann væri uppgefinn og þyldi ekki meira. Þegar hann kæmist fram hjá einum spaðanum á þessari vindmyllu, þá lenti hann bara á þeim næsta. Mér hefur stundum hugkvæmst, að satt að segja væri algerlega óþarft fyrir okkur alþm. að vera að samþykkja 15% niðurskurð á fjárl. Ég held, að hann hljóti að fást og meira til með slíkum framgangsmáta. Ég vil taka það skýrt fram, að ég er ekki að áfellast þá embættismenn, sem eiga hlut að máli. Þetta kerfi er svo flókið, að það er ekki á nokkurs manns færi að ráða fram úr því. Og öllum má a. m. k. vera ljóst, að fyrir þá, íbúa dreifbýlisins, sem eiga erfiðar samgöngur til þéttbýlisins og geta ekki setið dag eftir dag á biðstofum í Reykjavík, er þetta algerlega óframkvæmanlegt. Það er ekki síst þessi lærdómur, sem ég held að við eigum að draga af því máli, sem hér er til umr. Staðreyndin er sú, að þetta kerfi virkar eins og drápsklyfjar á allar framkvæmdir í dreifbýlinu, og því verður að fá breytt. Ég lýsi nokkurri undrun minni yfir því, að það skuli standa á teikningum heimamanna eða frá byggingarnefnd. Þessi síðasta teikning, sem var valin, er frá Húsnæðismálastofnun ríkisins, og eftir því sem ég best veit fylgdu með henni nokkrar teikningar, en hins vegar mun einhvers staðar í kerfinu þess hafa verið krafist, líklega hjá nefndinni, að verkið skyldi boðið út, og þá kom í ljós, að Húsnæðismálastofnunin átti ekki teikningar, til þess að unnt væri að bjóða út þessa byggingu. Og í því hefur verið staðið síðan, að því er ég best veit, að reyna að útvega slík gögn. Hins vegar vekur það athygli mína, að í 13. gr. laga um skipan opinberra framkvæmda segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef tilboð eru óhæfilega há eða að öðru leyti ekki aðgengileg, skal verkinu ráðstafað á grundvelli fasts samningsverðs eða eftir reikningi.“ Í þessu tilfelli hefur aldrei fengist hlustað á það, að þetta verk yrði unnið samkv. reikningi. Þó vita allir menn, að í þessu rúmlega 300 manna þorpi er alveg útilokað að bjóða verkið út. Það er alveg eins hægt að segja mönnum, að á Hólmavík verði enginn læknisbústaður byggður. Og það veldur enn meiri gremju hlutaðeigandi í þessu máli, að í sumar valdi einn af ríkisbönkunum nákvæmlega þessa sömu teikningu fyrir sinn útibústjóra á Hólmavík. Og það var ekki vika liðin, þegar ágætir fagmenn á staðnum, sem bankinn veit að má treysta, höfðu fengið verkið í sínar hendur og framkvæmdir voru hafnar. Þarna er opinber stofnun, sem ekki þarf að búa undir kerfinu. En læknislaus smástaður úti á landi þarf að þola kerfið og vera læknislaus á meðan.



Herra forseti. Ég vil taka undir hvert einasta orð, sem síðasti hv. ræðumaður sagði um það mál, sem hér er fjallað um. Öll meðferð þessa máls er óhæfa. Það er ekki tími fyrir mig að rekja það frekar, en ég vil aðeins geta þess, að ég hef hér í höndum útdrátt úr 16 fundargerðum samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir, þar sem rætt er um þetta mál. Það get ég sagt hv. þm., að þetta er fróðlegur lestur, og hann staðfestir allt, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði um málið. Ég vil aðeins leyfa mér í tilefni af því, sem hæstv. ráðh. sagði, hvernig málum væri komið, með leyfi forseta, að lesa upp nokkrar línur úr tveim síðustu fundargerðunum. Það er 30. mars 1972: „Lagt fram bréf heilbrrn., dags 23. mars s. l., um byggingu læknisbústaðarins. Meðfylgjandi var bréf byggingarnefndar hússins ásamt nýjum teikningum, gerðum af teiknistofu Húsnæðimálastofnunar ríkisins. Brúttóflatarmál hússins með bílskúr var 200 fermetrar, en það er veruleg minnkun frá fyrri teikningu. N. samþykkti eftir atvikum teikninguna, en benti á að kostnaðar- og greiðsluáætlun vantaði.“ Í fundargerð 25. maí 1973 segir: „Skúli Guðmundsson greindi frá, að undirbúningi að teikningum væri mjög áfátt. Var Skúla falið að ýta á málið og aðstoða byggingarnefndina.“ Þetta er lokaorðið. Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði, að þetta mál hefur allt kafnað í skriffinnsku og í kerfinu. En það er eitt, sem hv. þm. sagði ekki, að til þess að leysa þetta mál og það hefði verið einfalt - hefði þurft einfalda pólitíska ákvörðun. Ég vænti þess, að hv. 1. þm. Vestf. standi með mér og öðrum þm. Vestf. um það að knýja fram pólitíska ákvörðun í þessu máli.



Herra forseti. Ég vil aðeins koma á framfæri örlítið nánari upplýsingum um meðferð málsins. Fyrsti fundurinn af þessum 16, þar sem hefur verið fjallað um þetta mál í n., var haldinn í apríl 1971 og sá síðasti í maí 1973, þannig að á 16 fundum í rúm 2 ár hefur verið fjallað um þetta mál í samstarfsnefndinni. Ég vil enn fremur láta það koma fram, að nálægt miðju þessa tímabils var samþ. sú teikning, sem heimamenn börðust fyrir, að tekin yrði gild, og ákveðið að bjóða út verkið samkv. henni. En þegar tilboðin voru nokkru hærri en samstarfsnefndin hugsaði sér, að eðlilegt væri, var leyfi fyrir þeim teikningum afturkallað og óskað eftir nýjum teikningum. Að lokum endaði þetta svo, eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni, með því, að einum nm. var á fundi í maí 1973 falið að aðstoða byggingarnefndina á Hólmavík. En þá virðist byggingarnefndin og þeir þar heima hafa verið orðnir svo dasaðir, að þeir hafa ekki hreyft legg eða lið síðan. Ég vil bæta því við hv. þm. til athugunar, af því að verið er að tala um kerfið, að þeir kynni sér eyðublöð, sem gefin hafa verið út hjá Húsnæðismálastofnun ríkisins varðandi umsóknir um lán vegna leiguíbúða í kaupstöðum. Það eru skýrslur á 9 bls. með mjög mörgum línum og dálkum. Upplýsingar, sem óskað er eftir, eru hinar ótrúlegustu, m. a. um það, hvenær hugsað sé að rífa tiltekin hús! Eru eyðublöð þessi öll hin athyglisverðustu.



Herra forseti. Til skýringar á þessari fsp. minni vil ég segja þetta. Á fjárl. undanfarin ár hefur verið lítilsháttar fjárveiting til rekstrarsjómannastofa. Þessa fjárveitingu þyrfti vitanlega að hækka. En hvað sem því líður, tel ég skynsamlegt að setja löggjöf um skipulegan og aukinn stuðning hins opinbera við áhugafólk, sem starfar að þessum málum heima fyrir. Á síðasta þingi flutti ég ásamt hv. þm. Karvel Pálmasyni og Geir Gunnarssyni till. til þál. um að fela hæstv. ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um þetta efni. Þessi till. var nokkuð seint á ferðinni og fékk ekki afgreiðslu. Flm. till. rituðu þá bréf til hæstv. sjútvrh. og báðu hann að taka til athugunar, hvort ekki væri rétt að vinna að undirbúningi þessarar löggjafar, þótt till. hefði ekki náð fram að ganga. Ég hef leyft mér að bera fram þessa fsp. núna til þess að minna á þetta mál að nýju og til þess að fá það upplýst hér á hv. Alþingi, hvort málið er nú í vinnslu hjá hæstv. ríkisstj.

Sjútvrh. (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Svar mitt við þessari fsp. er, að það hefur verið skipuð n. til þess að semja frv. til l. um rekstur sjómannastofa. Í þessari n, er fulltrúi frá sjútvrn. og frá félmrn., en raunverulega er það svo, að þessi mál falla undir félmrn., og auk þess eru svo fulltrúar frá Sjómannasambandinu og Farmannasambandinu í þessari n. Það hefur verið lagt fyrir n. að vinna að því að hraða málinu, þannig að unnt væri að leggja fram frv. á yfirstandandi þingi, ef þess væri nokkur kostur. En sem sagt, n. hefur verið skipuð til að semja frv. um það, sem farið var fram á í þáltill., og það stendur yfir vinna í þessum efnum. Ég vænti, að hægt verði að leggja frv.fyrir þetta þing.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin og fyrir það, að þetta mál hefur verið tekið til meðferðar á vegum ríkisstj. Ég leyfi mér að vona, að málið sjáist svo í frv.-formi á þessu þingi eða í byrjun þess næsta. Meginatriðið er þó auðvitað, að það er komið í gang, og svo hitt, að það er fengið til athugunar þeim mönnum, sem eru líklegir til að gera því góð skil. Ég vil aðeins láta það koma fram hér, að það er mín skoðun, að löggjöf um sjómannastofur eigi fyrst og fremst að byggjast þannig upp, að efldur verði stuðningur og hvatning frá hinu opinbera við áhugafólkið á hafnarstöðunum.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vona, að ég sé ekki eini þm., sem farið er að lengja eftir hafnaáætlun. Þann tíma, sem ég hef setið á Alþ., sem er að vísu ekki langur, hef ég á hverju ári heyrt því fleygt, að nú ætti að fara að leggja fram hafnaáætlun og vinna skipulega að gerð hafna og taka upp svipaða vinnuhætti og tíðkast með vegáætlun, sem að mínu viti er til fyrirmyndar. Ég held, að við séum raunar allir sammála um, að þannig, á skipulegan hátt, her að vinna að þessum mikilvægu málum. Það er rétt, að fjármagn til hafnarframkvæmda hefur verið aukið verulega upp á síðkastið. En þó hygg ég, að staðreyndin sé sú, að þörfin hafi aukist enn hraðar. Þörfin hefur aukist m. a. vegna þess, að til landsins hafa komið stærri og stærri skip, fjöldinn allur af skuttogurum og öðrum stórum skipum, sem raunar er illkleift að veita aðstöðu við fjölmargar af mikilvægustu fiskihöfnum þessa lands. Dæmin eru alls staðar í kringum okkur. Af þessari ástæðu held ég, að það sé orðið enn meira aðkallandi en áður var að vinna skipulega að þessum málum og tengja framkvæmdir í hafnamálum kaupum á stórum skipum og eflingu fiskiskipaflotans, sem ég hef nefnt. Með tilvísun til þessa þótti mér ástæða til þess að ýta nokkuð við þessu máli og hef leyft mér að gera það með því að leggja fram fsp. til hæstv. samgrh., sem hljóðar þannig: „1. Hvenær má gera ráð fyrir því, að áætlun um framkvæmdir við hafnir landsins verði lögð fyrir Alþ.? 2. Hvað tefur gerð umræddrar áætlunar?“

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Ég get undirstrikað margt, sem hv. 1. þm. Vestf., fyrirspyrjandi, sagði um hafnamálin almennt. Hitt er kannski ekki alveg nákvæmt hjá honum, að á síðari árum hafi algerlega skort áætlanir um hafnarframkvæmdir, því að við höfum haft þær allt frá árinu 1968, en þá var gerð áætlun um hafnarframkvæmdir, sem átti að gilda frá því ári til 1972, að báðum árum meðtöldum. Ýmislegar ráðstafanir urðu til þess, að sú áætlun var ekki framkvæmd fullkomlega og ekki nándar nærri, en aðalástæðuna verður þó að telja, að með mjög versnandi hag þjóðarbúsins á árunum 1968 og '69 hafði þáv. ríkisstj. forgöngu um mjög mikinn samdrátt í öllum verklegum framkvæmdum. Þess vegna er það svo, að ennþá á því ári, sem nú er að liða, árinu 1973, hefur að verulegu leyti verið unnið eftir þessari gömlu fjögurra ára áætlun. Að sjálfsögðu hafa orðið ýmsar breytingar á viðhorfum, sem tekið hefur verið tillit til jafnóðum, utan þessarar áætlunar. Á árinu 1972 hefði átt að leggja fram nýja áætlun fyrir tímabilið 1973–1976, en á sama tíma kom fram frv. að nýjum hafnalögum, sem hafði í för með sér verulegar breytingar á þátttöku ríkisins í kostnaði og nokkrar aðrar mjög þýðingarmiklar breytingar, ef að lögum hefði þá orðið, og sjálfsagt þótti að taka tillit til þess við nýja áætlunargerð. Var þess vegna frestað að setja fram áætlun fyrir tímabilið 1973–1976, en unnið var á Hafnamálastofnun ríkisins að öllum undirbúningi og öflun gagna í því sambandi. Hafnalagafrv. var ekki samþ. á því þingi, 1972, og var því fyrst á yfirstandandi ári, að það náði fram að ganga. Á grundvelli þeirra gagna, sem safnað hafði verið, og eldri áætlana, voru gerðar till. um fjárveitingar árið 1973, og hefur að mestu verið unnið samkv. þeim á yfirstandandi ári. Eftir samþykkt hafnalaganna var tekið til óspilltra mála, vil ég segja, við gerð fjögurra ára áætlunar, og nær hin nýja áætlun yfir árin 1973, 1974, 1975 og 1976. Áætlun þessi verður ekki tilbúin í endanlegu formi nú fyrir gerð fjárl. fyrir árið 1974, en í öllum verulegum atriðum munu liggja fyrir helstu till, og helstu þarfir næstu ára. Verður við gerð fjárl. höfð hliðsjón af þeim drögum að áætlun, sem nú þegar liggja fyrir. Vonast er til, að áætlunin verði tilbúin að leggjast fyrir Alþ. seinni part vetrar í endanlegu formi og þá þannig, að fastáætlaðar verði framkvæmdir ársins 1974, en framkvæmdir áranna 1975 og 1976 verði e. t. v. lausari í reipum og teknar saman undir eitt. Er síðan gert ráð fyrir, að sú áætlun verði endurskoðuð fyrir fjárlagagerð fyrir árið 1975 og þá sundurliðuð til tveggja ára. Jafnframt verði aukið við áætlunina, þannig að árin 1977 og 1978 verði tekin með, og þannig haldið áfram endurskoðun á tveggja ára fresti. Þá er spurt, hvað hafi tafið áætlanir. Væri þar sjálfsagt margt hægt að tína til, en ég vil segja, að meðal þeirra vandamála, sem þar hefur verið við að etja, hefur verið m. a. mannaflaskortur á hafnamálaskrifstofunni, sem nú hefur að nokkru leyti verið bætt úr og ég vona, að beri árangur. En kannski er ekki síst um það að ræða, að í raun og veru hefur ekki verið til nein fullkomlega samræmd byggðastefna. Hún hefur ekki verið fyrir hendi og þar með ekki neinar fastar áætlanir um uppbyggingu eða verkaskiptingu byggðarlaga nema í pörtum. Loks er svo þess að geta, að fjárveitingavaldið hefur skammtað framkvæmdahraðann, eins og ég kom að nokkru leyti inn á áður. Í samræmi við það, sem hv. fyrirspyrjandi sagði, hefur þeirri spurningu, hvað mikið þjóðarbúið geti lagt til hafnarframkvæmda, ekki verið svarað fullkomlega í samræmi við þarfirnar, eins og þær hafa verið. Allra síst nú á seinni árum, með tilkomu hins nýja flota, sem er að koma til landsins, hafa hafnarframkvæmdir verið nálægt því samstiga þeirri framför og þeirri byltingu sem hefur orðið í útgerðinni. En sannleikurinn er sá, að Hafnamálastofnun ríkisins hefur nægar upplýsingar um þarfir hafnanna, en vegna þess, hve fjármagn hefur verði takmarkað, er oftast nær mjög erfitt verk, - og það veit ég, að þeir vita best, sem í fjvn. starfa, - að hraða framkvæmdum þannig, að allir uni sæmilega við, vegna þess að yfirleitt eru ekki óskir um annað en það, sem á nokkurn og venjulegast fullan rétt á sér.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh, greinargóð svör. Sérstaklega vil ég fagna því, að nú virðist kominn nokkur skriður á þessa áætlunargerð, jafnvel svo, að við fáum að sjá hana á þessu þingi. Ég veit, að hæstv. ráðh. er allur af vilja gerður til þess, að svo megi verða, og ég treysti því, að honum megi takast það. Ég geri mér grein fyrir því, að eitt sinn var lögð fram áætlun. Mér hafði hins vegar skilist, eins og reyndar kom fram hjá hæstv. ráðh., að eftir henni hefði lítið verið unnið. Ég leit því svo á, að hún hefði raunar aldrei komið til framkvæmda. Eitt er það atriði, sem ég vil minnast á, sem gerir kröfur manna um landið um slíka áætlun háværari í dag en áður var. Það eru hin stóru lán, sem tekin hafa verið til hafnarframkvæmda á Suðurlandi. Ég er út af fyrir sig alls ekki að að áfellast þá lántöku, þótt ég geti ekki annað en tekið undir með manninum í sjónvarpinu í gærkvöld, sem taldi það furðulegt, ef þetta lán væri tekið vegna Vestmannaeyja, sem búa nú við einhverja bestu höfn á landinu. Eflaust hefur verið rík ást eða til þess að þiggja lánið. Þetta eru hagstæð lán, og þeim er varið til framkvæmda, sem við erum allir sammála um, að eru ákaflega mikilvægar. En hins vegar verður það eðlileg spurning við fiskihafnir um land allt, sem búa við gífurlega erfiðleika og þar sem ekki er síður borið á land stórkostlegt aflaverðmæti, hvenær röðin komi að þeim. Ég hygg því, að m. a. af þessari ástæðu, auk þess, sem ég hef áður nefnt um endurnýjun fiskiskipaflotans og þá aðstöðu, sem í því sambandi þarf að skapast, verði það ófrávíkjanleg krafa landsmanna við fiskihafnir landsins, að þeir fái að sjá, hvenær röðin komi að þeim.