Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv. er komið aftur frá Nd. Hefir verið bætt inn í 7. gr. einu orði, .,hrossum“. Landbn. sjer ekki ástæðu til að gera ágreining út af þessu, en leggur til, að frv. verði samþ.

Jón Þorláksson Jeg álít ákvæði 7. gr. frv. um að leyfa að nota skógsvæði sem beitiland alt sumarið og fram á haust svo mikla afturför frá þeim ákvæðum, sem gilt hafa um þetta efni, að jeg get ekki greitt því atkv. mitt. Jeg geri mjer hinsvegar vonir um, að svo mikill áhugi sje fyrir skógrækt í landinu, að ef tími vinst til þess að athuga málið, muni verða fitjað upp að nýju á nauðsynlegum endurbótum á löggjöfinni, en þá sneitt hjá þessum ágalla, sem jeg tel svo mikinn, að hann gengur næst því að leggja alla starfsemi í þessu efni niður.

Frsm. (Einar Árnason) Háttv. 3. landsk. (JÞ) taldi ákvæði 7. gr. frv. þess eðlis, að frv. væri afturför frá því ástandi, sem verið hefir. Þetta get jeg ekki fallist á. Í frv. er gert ráð fyrir, að girt verði stór svæði, sem nú eru ógirt. Á þessum svæðum ganga nú allar skepnur sumar og vetur. En ef girðing kemst upp, er tekið fyrir vetrarbeit. Að vísu væri æskilegt, ef hægt væri að koma því við, sem hv. 3. landsk. vill, að skógsvæði sjeu friðuð alt árið. En nefndin býst ekki við, að girðingar geti komist á alment með því að taka allar nytjar svæðisins undan þeirri gagnsemi, sem ábúendur jarða hafa af þeim. Nefndin telur, að frv. sje spor í rjetta átt, en hinsvegar viðurkennir hún, að með því sje ekki gengið eins langt og þörf væri á um skógrækt, ef aðeins er litið á þá hlið málsins, en ekki það gagn, sem bændur hafa af beitinni.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það þarf ekki langa framsögu. Þótt að vísu hafi verið gerðar nokkrar breytingar við frv., þá virðast mjer þær frekar vera á búningi þess og orðalagi en aðalefni. Eins og sjest á greinargerðinni og heyrðist í framsögu við 1. umr., gengur frv. í þá átt, að leiðtogar og trúnaðarmenn barnakennara taki saman höndum um að skipulagsbinda vinnubrögð við kenslu barna og unglinga. Það liggur í augum uppi, að slíkum mönnum er best til þess trúandi. Nefndin hefir orðið sammála um að gera við frv. nokkrar breytingar, er frekar lúta að formi þess en efni, eins og jeg gat um áðan. 1. brtt. er tekin orðrjett upp úr 3. gr. og skeytt við 1. gr., af því að með hliðsjón af þeim breytingum, sem nefndin vill gera, þykir henni það fara betur svo. 2. brtt. er að vissu leyti sama efnis og 2. gr. frv. Greinin er orðuð upp, en þó má segja, að sú efnisbreyting komi fram, að eftir brtt ber meira á áhrifum stjórnarráðsins en í frv., vegna þess að eftir brtt. eru tillögur fræðslumálanefnda gerðar til Stjórnarráðsins, en í frv. sjálfu ber minna á stjórnarráðinu. Um 3. brtt. er það að segja, að hún er sama sem óbreytt niðurlag 3. gr. Nokkuð af greininni er felt burtu, en niðurlaginu haldið, og vegna samræmisins er ætlast til, að 3. gr. færist aftur fyrir 4. gr., af því að hún á við báðar greinarnar, sem á undan eru komnar. Með hliðsjón af því færist 4. gr. fram og verður 3. gr. 5. brtt. nefndarinnar er að mestu orðabreyting til samræmis við 2. gr. eins og nefndin ætlast til, að hún verði. Þá er 6. brtt. nefndarinnar um, að 6. gr. falli burt. Nefndin telur hana óþarfa eftir að samþ. hafa verið þær breytingar á frv., sem hún ber fram. Að svo mæltu vil jeg leggja til fyrir hönd nefndarinnar, að hv. deild samþ. frv. með þeim breytingum, sem hjer hefir verið um rætt og prentaðar eru á þskj. 171.

Jón Baldvinsson Það fór svo við 2. umr., að klipt var af það atriðið, sem mjer þótti mestu máli skifta, nefnilega breytingin um aldurstakmark kosningabærra manna úr 25 árum niður í 21 ár. En þó að þetta atriði hafi fallið niður, er eftir allveruleg rjettarbót um það, að menn, sem þiggja sveitarstyrk, geti haft atkvæðisrjett í kosningum í málefnum sveita- og kaupstaða. Þó að jeg telji frv., eins og það er nú orðið, vera til bóta, var þó það atriði, sem búið er fella úr því, svo mikilsvert, að jeg er viss um, að það mun halda áfram að koma fram hjer á Alþingi, þar til það verður samþykt. Á móti þessu rjettlætismáli verður ekki staðið til lengdar.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Minni hl. nefndarinnar sjer ekki frekar ástæðu til að samþ. þetta frv. nú en áður. Nú er ekki annað eftir í því en ákvæðið um að veita mönnum, sem þiggja sveitarstyrk, atkvæðisrjett í kosningum í málefnum sveita og kaupstaða. En eins og nú standa sakir, finst mjer ekki ástæða til að gera það, þar sem í fyrra voru lögleidd ákvæði um, að það skyldi sett í vald sveitarstjórna að haga styrkveitingunum þannig, að styrkþegar mistu ekki kosningarrjett.

Jón Baldvinsson Þó að samþ. væru breytingar á sveitarstjórnarlögunum í fyrra, þá er svo langt frá, að það verði nema undantekning, að veittur verði óafturkræfur styrkur. Fyrst og fremst er þar aðeins um heimild að ræða, en engan rjett þeirra, sem styrkinn þiggja. Og þó að sú heimild kynni sumstaðar að vera notuð út í æsar, þá mundi sá stóri hópur manna, sem orðið hefir að þiggja styrk eftir eldra fyrirkomulaginu, kanske ekki komast inn undir hin nýju ákvæði, af því að þeim var í fyrstu veittur styrkurinn sem óafturkræfur. Heimild sú sem samþ. var á síðasta þingi, nær því mjög skamt og er alveg ófullnægjandi.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þetta mannúðar- og menningarmál, sem hjer er fram borið, mun ekki ókunnugt hv.þdm., því að það var hjer á ferðinni á síðasta þingi. Krafa þessi, um afnám næturvinnu, er fram komin frá verkamönnum sjálfum. Í „Dagsbrún“ hefir verið samþ. ár eftir ár, að slík krafa verði gerð að lögum. Fyrst var gerð tilraun við atvinnurekendur, hvort þeir gætu ekki gengið inn á þetta með samningum. Þetta var reynt, en tókst ekki, því að það þurfti að kosta ýms fríðindi í móti, og þá oftast kauplækkun. Að þessu gátu verkamenn ekki gengið, því eins og kunnugt er, verða þeir oft að heyja harða baráttu um kaupið, og þessa kröfu gátu þeir ekki selt fyrir nokkra aura á klukkustund. Þá var það samþ., að krefjast þess, að sett væri með lögum þessi rjettarvernd. Nú munu hv.þdm. alment spyrja, hvaða nauðsyn sje til að afnema næturvinnu. Jeg mun því reyna að rökstyðja, að þessi krafa er ekki að nauðsynjalausu fram komin, og ekki út í loftið. Í fyrsta lagi er krafa þessi nauðsynleg vernd fyrir heilsu manna. Það er nú svo hjer í Reykjavík, að menn verða að híma klukkustundum saman, kaldir og svangir og oft illa búnir, eftir því að fá vinnu. Þetta er mjög títt hjer, einkum þegar atvinnuleysi er mikið. Ef til vill hefir nokkur hluti þessara manna komist að vinnu, hinir verða að fara heim jafnnær að kvöldi, eftir að hafa staðið allan daginn. Jeg veit ekki, hvort nokkur hv.þdm. getur sett sig inn í lífskjör þessara manna, því að þetta endurtekur sig dag eftir dag og stundum viku eftir viku. Eins og hjer er háttað, er það oft svo, þótt menn hafi ef til vill fengið vinnuna, að þeir hafa fengið nóg af striti dagsins, þótt þeir ynni ekki nóttina með. Á nóttunni er kuldi og raki loftsins meiri, einkum á þeim tíma árs, þegar allra veðra er von. Nóttin er líka hinn eðlilegi hvíldartími öllum mannlegum verum, og sá tími, er menn njóta svefnsins best. Það má líka segja, að þessi krafa sje fram komin til þess, að ofþjökun á vinnuþoli manna eigi sjer síður stað. Eins og vinnubrögðum er háttað hjer, kemur það oft fyrir, þegar mikill fiskur berst að á vertíðinni, að sumir menn, sem aðgangsfrekir eru um vinnu, vinni í 2 sólarhringa samfleytt. Þegar menn fara að vinna svo lengi, segir það sig sjálft, að þeir afkasta minnu en með fullum kröftum. Á meðan menn þessir geta haldið út, bíða svo jafnmargir, sem enga vinnu fá. Þetta er því líka hreint og beint skipulagsatriði. Jeg held því fram, að ef vinnutíminn væri reglubundinn, mundi verða meiru afkastað við vinnuna. Hitt skipulagið gerir það að verkum, að í öllum tilfellum verður minna unnið. Því er svo háttað, að allmikill hluti þeirra manna, er verða að sætta sig við þau lífskjör að stunda hina svo nefndu „eyrarvinnu“, eru ekki gjaldgengir, að dómi atvinnurekenda, til annarar vinnu, svo sem sjómensku, sem reynslan hefir þegar sýnt. Yfirleitt eru þetta eldri menn, sem ekki eru eins harðir í horn að taka og ekki færir til að þola þessa meðferð, að vinna bæði dag og nótt. Jeg get ekki komist hjá að minnast á það fyrirkomulag, er jeg veit best í hafnarbæjum hjá nærliggjandi þjóðum. Það kann að verða sagt, að við eigum að láta okkur litlu skifta síðu annara þjóða, en í þessu tilfelli má áreiðanlega taka tillit til þeirra. Hjer á landi búa menn, sem hafa sömu þarfir, sömu eiginleika og tilfinningar og þeir, er búa í Englandi, Noregi, Danmörku o. s. frv., og mætti því ætla, að þeir þyrftu að hafa eitthvað svipaða aðbúð og þeir. Það er nú orðið all-langt síðan jeg hefi verið erlendis, en þá kom jeg í allmarga hafnar- og fiskibæi, þá er líkastir eru og hjá okkur, og kynti jeg mjer vinnufyrirkomulag þar. Mjer er óhætt að segja, að í bæjum þessum alment var mönnum ekki ætlað að vinna nema 8–9 klukkustundir á dag, og það undir alt öðrum skilyrðum og við betra og hlýrra loftslag en hjer. Síðan jeg var á ferð, fyrir tíu árum, hefir margt breyst til batnaðar erlendis, og verkamenn fengið ýmsar kröfur uppfyltar. Nú er hjer alls ekki farið fram á að lögfesta vinnutímann, þótt það væri sjálfsagt og eðlilegt, heldur er hjer verið að tryggja það, að menn verði lausir við að vera í raun og veru skyldaðir til að vinna á nóttunni. Það hafa heyrst ýmsar mótbárur gegn þessu, svo sem að þessi krafa komi í bága við eðlilegan gang framleiðslunnar, en þær mótbárur ætla jeg ekki að hrekja að þessu sinni, nema jeg finni ástæðu til þess og þær verði vaktar upp á ný. En jeg vænti þess, að hv.þdm. skilji, að hjer er svo mikið mannúðar- og menningarmál á ferðinni, að þeir lofi því í fyrsta lagi að ganga til nefndar, svo að það verði rannsakað þar, hvort mótbárur þær, sem fram kunna að verða bornar, hafa við nokkur rök að styðjast. Jeg verð að geta þess, að jeg hefi hvergi sjeð hafnarverkamenn jafn augsýnilega bera með sjer skort og einkenni ofþjökunar og hjer, bæði við og utan vinnu, og veldur því án efa ástand það og hin ömurlegu lífskjör, sem þeir eiga við að búa. Það er hart, að þurfa að segja slíkt um sitt eigið land, en hjá því verður ekki komist. - En er þá ekki því meiri ástæða fyrir löggjafarvaldið að athuga, hvort ekki sje hægt að gera meira en gert hefir verið fyrir þessa menn. Vil jeg svo að lokum óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Ólafur Thors Þetta frv. lá fyrir hv. deild í fyrra, og var þá felt við 1. umr. Jeg get gert ráð fyrir, að mönnum hafi ekki snúist hugur síðan, en þó ætla jeg að andmæla, með fáum orðum, nokkrum fullyrðingum hv.flm. Það er algerlega ósannað, að hjer sje um kröfu verkamanna að ræða, og þar að auki fer hv.flm. órjett með, er hann segir, að slíkar kröfur hafi verið samþyktar ár eftir ár, í „Dagsbrún“. Jeg leiði það af því, að þegar jeg deildi við hv. 2. þm. Reykv. og núverandi formann „Dagsbrúnar“, um þetta atriði, bar jeg það fram, að ekki lægi fyrir nein yfirlýsing, er sýndi, að þetta væri vilji verkamanna, og gat formaðurinn ekki sýnt, að svo væri, en sagði, að hægt væri að fá slíka yfirlýsingu hvenær sem væri. Af því leiddi jeg, að ekki væri hægt að styðjast hjer við eldri sögu þessa máls. Jeg skal ekki efa, að hv. 2. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv. sje kleift að fá samþ. í „Dagsbrún“, að þetta sje vilji verkamanna, en það er ekki sönnun þess, að það sje vilji þeirra verkamanna, er hlut eiga að máli. Jeg er alveg sannfærður um, að ef verkamenn þeir, er vinna næturvinnu, væru spurðir, hvort þeir óskuðu þess, að næturvinna væri bönnuð, að meiri hluti þeirra. mundi vera á móti því. .

Sú sannfæring er ekki mikils virði!

Jeg skal sanna, með yfirlýsingu 100 verkamanna, er næturvinnu stunda, að þetta er rjett. Ef hv.þm. Ísaf. getur fengið fleiri til síns fylgis, skal jeg beygja mig, en fyr ekki. Það er alveg rjett, að ef menn vinna bæði dag og nótt, er sú vinna mjög lýjandi. En hverjum verkamanni er það í sjálfsvald sett, hve lengi hann vinnur, vegna þess, að það eru frekar fleiri en færri, sem sækjast eftir vinnu. Það er því alveg óþarfi, að vinnuveitandi leggi að nokkrum verkamanni um næturvinnu, ef hann kýs hana ekki sjálfur. Hjer er líka að ræða um nauðsynjamál fyrir útveginn. Því er svo farið, að á vertíðinni er aðalafli togaranna veiddur á Selvogsbanka að næturlagi. Er þá reynt að haga því þannig til, að togararnir komi inn kl. 2–4 eða 6 á eftirmiðdögunum, og ef þeir eru afgreiddir strax, tapa þeir ekki einni nóttu frá veiðum. En ef banna á næturvinnu frá kl. 10–6, hljóta togararnir að missa tvær nætur. Þetta er svo mikið hagsmunamál fyrir útgerðina, að jeg álit, að ekki eigi að lögfesta þetta bann, nema því aðeins, að hjer sje um að ræða brýna þörf til þess að vernda heilsu manna, eða það sje gert fyrir heita ósk þeirra manna, er hlut eiga að máli. En jeg hygg, að það sje alveg rangt, að menn hafi ofboðið kröftum sínum við næturvinnu. Hitt er rjett, að hjer í Reykjavík sjer maður oft verkamenn híma kuldalega niður við höfnina, til þess að fá vinnu, og er það ekki skemtileg sjón. Hefir verið reynt að bæta úr því að nokkru, með því að byggja verkamannaskýlið. En þetta er önnur hlið á málinu, og það, sem hjer er til umræðu, mundi ekki bæta úr því. Að það eigi við rök að styðjast, að hjer sje um mikið hagsmunamál útgerðarinnar að ræða, sjest best á því, að útgerðarmenn vilja heldur kaupa næturvinnu, þegar svo stendur á, þótt hún sje helmingi dýrari en dagvinna. Þeir mundu að sjálfsögðu ekki gera sjer það til ánægju. Það er ástæðulaust að fjölyrða um það, hvernig þetta er með erlendum þjóðum, þar sem hafnarverkamenn afgreiða aðeins flutningaskip, því að hjer er um að ræða aflafeng á hávertíð. Það er óneitanlega dálítið broslegt, þegar hv.flm. er að tala um, að hafnarverkamenn hafi miklu skemtilegri aðstöðu erlendis, svo sem betra loftslag o. fl. Jeg hefi komið í marga hafnarbæi erlendis, og jeg verð að segja það, að jeg vildi heldur vinna hvar sem er á þessu landi, en í þeim ódaun, sem í þeim ríkir. Þá sagðist hv.flm. hvergi hafa sjeð jafnilla útlítandi verkamenn og hjer, við og utan vinnu. Þetta er óverðskuldaður dómur, og ósæmilegur, um hina íslensku verkamenn. Jeg hefi líka sjeð erlenda verkamenn, og jeg verð að segja, að íslensku verkamennirnir eru þeim með öllu ólíkir, svo miklu mennilegri eru íslensku verkamennirnir. Þetta mál var, eins og kunnugt er, felt frá 2. umr. í fyrra, með allflestum atkv. Jeg mun ekki gera það að till. minni, að það verði felt frá nefnd í þetta skifti, en jeg þykist þess fullviss, að frv. nái ekki fram að ganga.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Mjer hafa ekki komið á óvart þær fullyrðingar, sem hjer hafa komið fram gegn þessu frv., og mun jeg nú sýna fram á það, á hve miklum rökum þær eru bygðar. Hv. 2. þm. G.-K. sem er, eins og kunnugt er, einn af stóratvinnurekendum þessa bæjar, vill draga í efa, að frv. þetta sje borið fram eftir óskum verkamannanna sjálfra. Ef þessi hv.þm. hefði verið staddur á fundum verkamanna, þar sem þetta mál hefir verið rætt, mundi honum hafa gefist kostur á að sannfærast um, hvort svo er eða eigi. Jeg veit, að þessi hv.þm. hefir marga verkamenn í þjónustu sinni, en jeg leyfi mjer að efast um, að hann hafi kannað hug þeirra svo, að hann geti komið fram með slíkar fullyrðingar.

Það hefi jeg samt gert

. Jeg endurtek, að jeg efast um, að sú fullyrðing sje rjett. Þetta mál er ekki borið fram vegna neinna látaláta í okkur flm., heldur í umboði verkamanna sjálfra, af óumflýjanlegri nauðsyn, til að vernda og tryggja heilsu þeirra gegn óhollustu þeirri, sem næturvinna hefir í för með sjer. Þá mun jeg snúa mjer að þeirri hlið málsins, sem að útgerðinni snýr. Því hefir verið haldið fram sem aðalástæðu gegn frv., að það yrði til að togarar tefðust oft og tíðum um tvær nætur við að losa afla sinn, og frv. yrði þannig til að draga úr afla þeirra. Jeg leyfi mjer að fullyrða, þar sem jeg er svo kunnugur við Reykjavíkurhöfn, að jeg veit þess mörg dæmi, að skip hafa legið yfir nóttina, enda þótt uppskipun afla hafi verið lokið um kveldið. Jeg skal koma með dæmi, sem sýnir hvílíkur misskilningur það er, að togarar tapi tveim nóttum við það, þótt uppskipun fari fram að degi til, eins og frv. fer fram á. Togari siglir austan af Selvogsmiðum kl. 5 að morgni, og kemur til Reykjavíkur kl. 1–2 eftir hádegi. Afgreiðsla í höfn tekur 6–8 tíma, og er því lokið kl. 8–10 síðdegis. Togarinn ætti því að vera kominn austur á Selvogsmið aftur kl. 6–7 næsta morgun. Í langflestum tilfellum er það aðeins ein nótt, sem tapast. Togarinn getur ávalt sent boð á undan sjer með loftskeytum, hvenær hans er von, svo að alt sje til taks, að taka á móti honum. Komið getur það líka fyrir, að skip komist ekki að, vegna þrengsla á höfninni, og er því vitanlega ómögulegt að synda fyrir, að nótt og nótt tapist við afgreiðslu skipanna, fyrir þær sakir. Þetta virðist mjer aðalþungamiðjan í rökum hv. 2. þm. G.-K. Get jeg ekki sjeð, að þær röksemdir hafi við neitt að styðjast. Hv. þm. sagði, að ef útgerðarmenn vildu borga hærra kaup fyrir næturvinnu en ella, væri rangt, að meina mönnum að njóta þess kaups. Jeg veit að vísu, að til eru þeir menn, sem vilja alt til kaupsins vinna, en fleiri munu hinir, sem vinna næturvinnu vegna þess, að þeir verða að hafa öll spjót úti til að framfleyta sjer og sínum, og mundi að öðrum kosti ekki láta sjer til hugar koma að slægjast eftir þessari vinnu, og svo það, að ef þeir neituðu að vinna, gætu þeir átt á hættu að fá ekki vinnu framar. Hv. þm. sagði, að úr nægu fólki væri að velja. Þetta er satt, því þótt unnið sje við öll skip, sem að hafnarbökkunum komast, stendur þó jafnan hópur atvinnulausra manna hjá. Hjer er því um mikilvægt skipulagsatriði að ræða, sem miðar að því, að skifta vinnunni jafnara meðal verkamanna, með því að undanskilja vinnu að nóttu til, er sömu mennirnir sitja að og að deginum unnu. Þessi hlið frv. er vitanlega ákaflega mikilsverð, en hitt er þó aðaltilgangur þess, að vernda líf manna og heilbrigði, og því er það fyrst og fremst nauðsynlegt frá heilsufræðilegu sjónarmiði. Hv. þm. vitnar í útlönd, og segir, að skip þau, sem þar eru afgreidd, sjeu verslunarskip, en eigi fiskiveiðaskip.

Að mestu leyti

. Honum ætti þó að vera kunnugt um afgreiðslu veiðiskipanna í hafnarbæjunum, þar sem afgreiðsla hefst ekki fyr en kl. 4 að morgni, að jafnaði, og menn vinna ekki nema 8–10 tíma í einu við afgreiðsluna, en aðrir menn starfa að útskipun kola og annars, er skipið þarf með. Hv. þm. fetti ennfremur fingur út í það, sem jeg sagði um útlit hjerlendra verkamanna. Það er einmitt þyngsti dómurinn yfir atvinnurekendum, hvernig verkamenn hjer verða að líta út, vegna of lágs kaupgjalds og ónógrar vinnu. Jeg þykist vita, að hv. deild sje það ljóst, þrátt fyrir þau andmæli, sem fram hafa komið, að þetta mál sje svo vaxið, að það eigi að fara til nefndar; vænti jeg að hún komist að þeirri niðurstöðu, að frv. eigi að verða að lögum.

Jón Ólafsson Þetta mál er ekki stórmál, og hvorki nauðsynjamál nje menningarmál, og því ekki ástæða til að hafa langar umr. um það. Eins og allir vita, og einnig flm., er þessi vinna ekki int af hendi, nema þegar sjerstök nauðsyn er á, eða eins og hv. 2. þm. G.-K. sagði, að því aðeins er nokkur vinna framkvæmd eftir kl. 10, að á þann hátt fæst miklu meiri afli á land en annars. Þetta á sjer þó ekki stað, svo að neinu nemi, nema í einum mánuði ársins, aprílmánuði. Engum vinnuveitanda mundi detta í hug að láta vinna svo dýra vinnu, nema full nauðsyn væri á því. Jeg vil víkja lítið eitt að dæmi því, er hv.flm. tók, um togara, er sigldi austan af Selvogsbanka til Reykjavíkur, til afgreiðslu þar. Hann gerði ráð fyrir, að togarinn legði af stað kl. 5 árd. Nú er sannleikurinn sá, að skipin leggja ekki af stað fyr en kl. 9–10–11 árd., að austan, og koma því ekki fyr en kl. 5 síðd. til Reykjavíkur. Nú er ekki hægt að afgreiða skip á minna en 8–10 tímum, og afleiðingin yrði því sú, ef þetta frv. næði fram að ganga, að skipið yrði að bíða yfir nóttina, án þess að lokið sje við að afferma það. Því er verið að halda í næturvinnu þennan eina mánuð, og fyrir mitt leyti stæði mjer á sama um alla aðra tíma ársins, hvað þetta snertir. Hv. flm. talaði um, að kjör verkamanna væru ekki eins og þau ættu að vera. Jeg er honum samdóma um það, og álit, að allir ættu að reyna að bæta þau af fremsta megni. En sú viðbót fylgdi, að það væri atvinnurekendum að kenna, af því að þeir útveguðu ekki næga vinnu. Þetta er vitanlega ekki annað en ósanngjörn fullyrðing út í loftið. Enginn atvinnurekandi getur haft við hinu sívaxandi aðstreymi til bæjanna, sem hv.flm. og flokkur hans á áreiðanlega sinn mikla þátt í. Jeg veit, að hv. deild muni geta fallist á, að frv. þetta sje ósanngjarnt og óþarft. Annars sje jeg ekki ástæðu til að orðlengja meira um það, því að það er hvort sem er ekki nema einn af þeim títuprjónum, sem verið er að pota í togaraútgerðina, svo sem oft má heyra og sjá.

Ólafur Thors Jeg vil endurtaka það, sem jeg sagði áður, að það er rangt, að hjer sjeu kröfur verkamanna á ferðinni Ef hv.flm. vill sætta sig við það, að honum sje færður listi yfir nöfn nokkurra manna, sem þessa vinnu stunda, og hann vill beygja sig undir dóm þeirra, skal jeg vera honum hjálplegur um að útvega nokkur nöfn. Hv. flm. sagði, að það væri algengt, að skip lægju á höfninni um nóttina, þótt þau næðu afgreiðslu fyrir miðnætti. Þetta kann að koma fyrir, t. d. ef viðgerð er að fara fram, sem ekki er hægt að ljúka við á skemri tíma. En það er hrein undantekning. Ef hann á við, að skip liggi hjer yfir nóttina að nauðsynjalausu, þá fer hann með rangt mál. Hv. 3. þm. Reykv. hefir þegar svarað þeirri tilraun hv.flm. að sanna, að ekki skifti máli fyrir aflabrögð togara, hvort næturvinna er leyfð eða ekki, og þarf jeg því ekki að hrekja þær fullyrðingar hans aftur. En þegar hann segir, að fyrir geti komið, að skip geti ekki fengið afgreiðslu, vegna þrengsla á höfninni, þá er það ekki annað en bein sönnun fyrir því, að þörf er á næturvinnu, til að flýta fyrir því, að skipin geti komist að. Þetta er svo augljóst, að það hlýtur hver maður að skilja. Þá gaf hann og yfirlýsingu um það, að fleiri menn sæktust eftir þessari vinnu en að kæmust. Ef svo er, hvaða ástæða er þá til að ætla, að menn verði ofþjakaðir af þessari vinnu, gegn sínum eigin vilja? Ef menn vilja vinna þessa vinnu, held jeg að varhugavert sje fyrir löggjafarvaldið að stemma stigu fyrir því. Hv. flm. vitnaði í aðrar þjóðir og hversu þetta horfði þar við. Jeg vil benda hv. deild á, að í þeim hafnarbæjum á Englandi, þar sem fram fer afgreiðsla fiskiskipa, hefst vinnan kl. 2 að nóttu til. Þetta sprettur þar eins og hjer af nauðsyn atvinnurekstrarins, svo að fiskurinn komist út um landið með járnbrautunum í tæka tíð og sala geti farið fram að morgninum. Þá sagði hv.flm., að það væri þyngsti dómurinn um atvinnurekendur hjer, hve verkamenn litu illa út. Það sannaði, að vinna væri ónóg og illa borguð. Það má nú auðvitað þrátta um, hvort þessi vinna er illa borguð eða ekki. En ef miðað er við fiskverð nú og fyrir stríð, ætti kaupið að vera 52 aurar um tímann; ef miðað er við dýrtíðina í landinu, ætti það að vera 80 aurar um tímann, en er 1 kr. og 20 aurar. Ef kenna á atvinnurekendum um það, að vinnan sje ónóg, þá vil jeg benda á það, að Alþbl. hefir þrásinnis kallað atvinnurekendur „blóðsugur, sem lifa á svitadropurn alþýðunnar“ 

Lárus Helgason Mjer þykir einkennilegt, að ekki er farið fram á í frv. að banna næturvinnu annarsstaðar en í Reykjavík og Hafnarfirði. Ef næturvinna er óholl og óheppileg á þessum stöðum, hlýtur hún að vera það annarsstaðar líka. Annars held jeg, að það væri ekkert heillaspor, að banna þessa vinnu. Það er gamall málsháttur, að grípa skuli gæs meðan gefst, og hvergi á það betur heitna en um sjávarútveginn, þar á meðal fermingu og afferming skipa. Óhugsandi er, að atvinnurekendur væru að leika sjer að því að borga svo miklu hærra kaupgjald fyrir þessa vinnu en annars gerist, ef hjer væri ekki um nauðsyn og ótvíræðan ávinning að ræða. Jeg hefi heyrt margan verkamanninn tala um það, hve mikið hann hafi haft upp úr þessari og þessari vikunni, einmitt vegna næturvinnunnar. Jeg býst við, að frv. þetta sje alls ekkert nauðsynjamál. Yfir höfuð býst jeg við, að þetta frv. sje alls ekki hyggilegt; að mínu áliti væri það þvert á móti ósanngjarnt, að það næði fram að ganga. Eins og jeg benti á, þá getur ekki átt sjer stað, að sjerstök þörf sje að banna næturvinnu aðeins í Hafnarfirði og Reykjavík.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg verð að svara örfáum orðum hv. 3. þm. Reykv. um dæmið, sem jeg tók, og mjer skildist að honum fyndist rangt. Það er eiginlega engin regla fyrir því, hvenær menn fara austan af Selvogsgrunni; það er lagt af stað á öllum tímum sólarhringsins. En dæmið, sem jeg tók, sannaði, að ef menn vildu losna við að vera nema eina nótt frá veiðum, þá gætu þeir hagað þessu þannig til. Að öðru leyti svara jeg ekki ræðu þessa hv.þm. Þá er hv. 2. þm. G.-K. Hann hefir leitast við að hrekja sumt af því, sem jeg hjelt fram, eins og það, að skipin lægju ekki hjer í höfnum. Jeg hefi því miður enga skýrslu um þetta, en sú skýrsla er hjá hafnarskrifstofunni, hvenær skipin fara og koma, en sennilega er engin skýrsla um, hvenær afgreiðslu þeirra er lokið. En jeg hefi því miður sjeð þess glögg dæmi, að skipin hafa ekki altaf flýtt sjer úr höfn, þegar afgreiðslu var lokið, og hefi jeg ekki orðið var við, að viðgerðir orsökuðu töfina, nema í örfáum tilfellum; það er oftast á valdi skipstjóranna sjálfra, hvort þeir sigla samstundis úr höfn eða ekki. Þeir vita manna best, hvort nokkurt veiðitap hlýst af því eða ekki. Hann sagði ennfremur, að þrengsli við höfnina útheimti næturvinnu. Jeg var að sanna, með dæminu um þrengsli í höfninni, að ómögulegt væri að fullyrða neitt um það, að fyrir gæti komið, að skip gætu tafist lengur en eina nótt frá veiðum á Selvogsgrunni; en þó þau tefðust á ýmsum tímum hjer á höfninni, er ekki altaf þar með sagt, að þau geti komist að að nóttunni frekar fyrir það. Því að bæði kolaskip og saltskip, sem liggja við hafnarbakkann óafgreidd og ekki er unnið við að nóttu til, eru ekki hreyfð frá hafnarbökkunum fyr en þau eru að fullu affermd eða fermd. Hitt hefir komið fyrir, ef skip hafa komið síðla dags, að afgreiðsla þeirra hefir haldið óslitið áfram, þar til henni er lokið. Það er ábyggileg reynsla, að þeir útgerðarmenn, sem ekki hafa látið afgreiða að nóttu til, sökum dýrari vinnu, þeir hafa yfirleitt ekki borið minna frá borði hvað afla snertir. Hv. þm. áleit, að hann gerði verkamönnum greiða með næturvinnu, þar sem kaupið væri hærra. Slíkur greiði hefir orðið mörgum alldýr, og flestir telja það ekki með beinum höppum, að verða að vinna dauðþreyttir, allavega til reika, í allskonar veðri, fyrir utan margskonar óþægindi önnur, sem því fylgir, þótt borgað sje nokkrum aurum hærra fyrir. Svo vildi hv.þm. sanna, að erlendis byrjuðu menn að vinna klukkan 2 að nóttu. Jeg verð að fræða hv.þm. um það, að sú regla er almennari, að byrja klukkan 4. Og jeg ætla að bæta því við, að sjeu skip ekki búin að fá afgreiðslu klukkan 12, þá er ekki unnið meira þann dag. Það þýðir ekkert að koma í breska höfn upp á það, að fá afgreiðslu á öllum tímum sólarhringsins. Þó að menn byrji klukkan 2, sem mun eiga sjer stað í Hull, þá vinna þeir ekki, þrátt fyrir það, nema 8–9 tíma; það er álitinn alveg fullkominn vinnutími þar í landi. Hjer vinna menn á meðan þeir geta staðið á fótunum, og sýnast atvinnurekendur kunna því ekki illa. Slíkt er hættulegt öllum mönnum, og ekki síst gömlum mönnum og lasburða og heilsuveilum, og skaði fyrir þjóðfjelagið, ef það á að haldast uppi. Svo vildi hann vitna í kaupgjaldið. En kaupgjaldið er of lágt, miðað við þarfir manna og þá vinnu, sem menn inna af hendi yfirleitt. En hitt er annað mál, að það er ósannað, hvort útgerðin getur borgað hærra kaup eða ekki. Jeg held það hafi verið hv. 3. þm. Reykv., sem drap á það, að við jafnaðarmenn stuðluðum að því að draga fólkið úr sveitinni til kaupstaðanna. En sannleikurinn er sá, að þótt allmikill fjöldi fólks hafi verið atvinnulaust í þessum bæ, hefir verið auglýst út á landsbygðina eftir fólki, af útgerðarmönnum, og það jafnvel af þeim, sem eiga sæti í þessari hv. deild. Jeg get fært þessum orðum mínum stað, ef hv. þingmenn vilja; sönnunargögnin liggja fyrir hendi. Þetta gilti jafnt um karla og konur. Svo að það eru ekki við jafnaðarmenn, sem köllum á fólkið hingað, heldur útgerðarmenn sjálfir. Jeg verð að segja nokkur orð til hv.þm. V.-Sk. Jeg held það sje meira af því, að hann hefir ekki sett sig inn í þetta mál, að hann legst á móti því, en það, að hann vilji ekki unna verkamönnum rjettar síns í þessum efnum. Það er ekki nauðsyn, að setja slíka takmörkun sem þessa, nema mikil brögð sjeu að því, að mönnum sje ofþjakað í þessu efni. Jeg leyfi mjer að staðhæfa, að hvergi á landinu sje gert eins mikið að því að vetrarlagi að láta menn vinna að nóttu til, eins og í þessum tveimur bæjum, og þá náttúrlega í sambandi við stórútgerðina. Nú var það svo, að hvíldardagshelgin var ekki heldur að neinu virt, og varð að ganga að því með oddi og egg, að fá lögfest bann gegn vinnu yfir þann tíma, sem messugerð fer fram. Einnig þurftu lög að koma til, svo að verkamenn fengi frið á stórhátíðum. Ágengnin gagnvart helgidögum og næturhvíld er mest á þessum tveimur stöðum.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frumvarp þetta er komið fram eftir tilmælum fjölmenns fundar á Akranesi, þar sem samþykt var að leita til ríkisstjórnar um, að mestur hluti prestssetursjarðarinnar Garða yrði seldur Ytri-Akraneshreppi. Málaleitun þessa sendi stj. svo til allshn., og þess vegna ber nefndin frv. þetta fram. Að því er mjer skilst, er frv. þetta samskonar og frv. það, sem borið er fram í neðri deild um heimild til að selja Hafnarfjarðarkaupstað landspildur, er Garðakirkja á Álftanesi á þar í kaupstaðnum. Þar sem mál þetta kemur frá nefnd, þá vænti jeg, að það fái að ganga áfram nefndarlaust, því að það virðist ofur einfalt og öll sanngirni mæla með því, að hreppurinn fái land þetta keypt, en á því mun hann hafa fyllstu þörf.

Jón Baldvinsson Enda þótt jeg sem einn í allshn. flytji frv. þetta, þá lít jeg það þó altaf óhýrum augum að selja landssjóðsjarðir, að minsta kosti til einstakra manna. En þar sem sú venja hefir verið tekin upp á síðustu þingum að selja kaupstöðum og kauptúnum næstliggjandi jarðir, þá sje jeg ekki ástæðu til þess að vera á móti þessu. En jeg álít, að þingið verði að tryggja það, sem beinlínis er ætlast til í þjóðjarðasölulögunum, að þær jarðir, sem næst liggja kaupstöðunum, verði ekki seldar einstökum mönnum, enda þótt hreppsfjelögin afsali sjer forkaupsrjetti á þeim. Reynslan er nefnilega margbúin að sýna það, að þegar slíkar jarðir lenda í eign einstaklinga, þá eru þær eingöngu notaðar til að „Spekulera“ með þær, og koma hlutaðeigandi kauptúni því aldrei að fullum notum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að þakka hv.allshn. fyrir flutning þessa máls. Eins og þegar hefir verið tekið fram, óska Akurnesingar að fá land þetta keypt, og er ætlun þeirra að nota það til ræktunar. Forgöngumaður máls þessa er maður að nafni Ólafur Björnsson og er kaupmaður á Akranesi. Hann hefir átt tal um það við mig, og sagði jeg honum þá, að svo fremi sem það fjelli í mitt hlutskifti að semja um jarðasölu þessa við kauptúnið, þá myndi jeg setja það sem ófrávíkjanlegt skilyrði, að jarðir þessar verði ævarandi eign þess. Sagði hann og, að það væri ætlun þeirra, er að málinu stæðu. Eins og kunnugt er, er Akranes eitt hið mesta landbúnaðarþorp á landinu. Er jarðrækt, og einkum garðrækt, þar á háu stigi. Vilja þorpsbúar því fá land þetta til yrkingar. Jeg vona, að frv. þessu reiði vel af, og því fremur, sem prestur sá, sem hlut á að máli, er því hlyntur, og þm. kjördæmisins mun fylgja því með fullri einurð í Nd.

Frsm. (Jón Þorláksson) Eins og nál. ber með sjer, mælir nefndin með því, að 1. gr. frv. verði samþ.; hún telur það sjálfsagða breytingu á þingsköpunum. En ákvæði 2. gr., um það, að þm. skuli tala úr sjerstökum þar til gerðum ræðustóli, getur nefndin ekki fallist á. Ein af þeim ástæðum, sem færðar hafa verið fram með þessu, er sú, að þá sje þægilegra að víðvarpa ræðum þm. En nefndin telur ekki neina örðugleika á að víðvarpa þingræðum með því fyrirkomulagi, sem nú er, þegar Alþingi hefir ákveðið, að svo skuli vera og hjer er komin fullkomin útvarpsstöð. Nefndin getur heldur ekki fallist á að fara þá leið, sem 3. gr. stingur upp á, til þess að takmarka málfrelsi þm. Eftir því sem nefndinni er kunnugt um, hvernig þetta er framkvæmt annarsstaðar, þá mun það frekar á þá leið, að tíminn sje takmarkaður en hitt, hve oft þm. megi taka til máls. Meira hefi jeg ekki að segja fyrir hönd nefndarinnar, en jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. um það, að aftan við upptalningu fastanefnda komi ný nefnd: utanríkismálanefnd. Mjer hefir verið fullkomlega ljós þörfin á að fá þessa nefnd, en nú er komin fram í frumvarpsformi till. um að kjósa í Sþ. 7 manna utanríkismálanefnd, er starfi einnig milli þinga. Það hefir verið reynt að fá samkomulag um þetta við hv. allhsn. Nd., sem hefir fengið þetta frv. til meðferðar, en engin niðurstaða orðið. Jeg álít, að Alþingi eigi að sýna afstöðu sína til utanríkismálanna með því að láta sjerstaka nefnd um þau fjalla alveg hliðstæða þeim nefndum öðrum, sem þingið kýs. Jeg álít, að þingið geti ekki á annan hátt betur bent á það, að utanríkismálin eru algerlega í okkar höndum, þó að við höfum kosið til bráðabirgða að hafa sjerstakt fyrirkomulag á framkvæmd þessara mála. Til þess að þingið hafi full not þessarar nefndar, þarf hún að vera kosin eftir þingsköpum. En komi aftur utanríkismál til athugunar í Sþ., sem vel getur orðið, þá leyfa þingsköpin fyllilega, að utanríkismálanefndir beggja deilda gangi saman í samvinnunefnd. Háttv. meðnefndarmenn mínir vildu ekki, að nefndin flytti þessa brtt., en ljetu þó ekki neitt í ljós móti till.

Einar Árnason Háttv. frsm.allshn. hefir nú skýrt afstöðu nefndarinnar til þessa frv. Nefndin leggur sem sje til, að 1. gr. sje samþ., en 2. og 3. gr. feldar. 2. gr. lýtur að skipulagi innan þingdeildanna. Jeg álít, að það sje ekki eins heppilegt eins og unt væri að hafa það, en jeg ætla þó ekki að karpa við hv.frsm. um það atriði. Hinsvegar taldi jeg við 1. umr., að aðalatriði frv. feldist í 3. gr., sem sje það atriðið að reyna að vinna nokkurn sparnað á kostnaði við þinghald. Það hefir verið talað um það, bæði hjer á þingi og utan þings, meðal manna, að þinghaldið væri mjög dýrt, og út af því hefir verið gripið til þess úrræðis að breyta stjórnarskránni í þá átt að fækka þingunum og halda þau aðeins annaðhvert ár. En jeg held því fast fram, að það megi ná miklum sparnaði með því að breyta vinnubrögðum þingsins, og ákvæði 3. gr. þessa frv. stefndu að því, þó að jeg viðurkenni, að ekki hafi verið farið vítt yfir, heldur aðeins verið takmarkaðar ræður þm. að nokkru; en jeg er viss um, að ef tækist að takmarka þær að nokkru, myndi þingið þar með stytt allmikið, og þegar þinghald kostar 1500 kr. á dag, getur það munað nokkru, þótt það styttist ekki nema sem svaraði tveim–þrem vikum. Prentun hefir undanfarið kostað um 80 þús. kr., og þessi ákvæði, sem í greininni felast, myndu líka ná til þess að minka þann kostnað að nokkru. Í nál.hv.allshn. er það tekið fram, að hún viðurkenni í raun og veru, að það mætti ná nokkrum sparnaði með því að takmarka ræður þm., en aðeins að hún geti ekki fallist á þá uppástungu, sem hjer kemur fram. Mjer virðist nú, að hv. nefnd hafi ekki viljað leggja mikið á sig fyrir þetta sparnaðarmál, þar sem hún leggur ekki út í að gera neinar tillögur til breytinga á greininni. Jeg tók það fram við 1. umr. málsins, að jeg hjeldi alls ekki fast við það fyrirkomulag, sem stungið væri upp á; jeg gæti vel fallist á breytingar, ef þær væru til bóta, um þetta, aðeins ef þær næðu því marki, sem jeg ætlaði að ná. Það er að sjálfsögðu engin ástæða til að tala langt mál um þetta. Jeg geri ráð fyrir því, að hv. deild skeri úr um það, og jeg tel það víst, að það sjeu þó nokkuð margir hjer innan þessarar hv. deildar, sem vilji fylgja þeim sparnaðarákvæðum, sem í þessu frv. standa. Það hefir áður verið samþykt eitthvað í svipaða átt, svo að jeg geri ráð fyrir því, að 3. gr. verði að minsta kosti samþykt.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg held, að jeg megi segja það fyrir hönd nefndarinnar allrar, að henni finnist ekki, að þær breytingar, sem 3. gr. fer fram á á þingsköpunum, sjeu svo mikið sparnaðarmál, að þess vegna geti það verið rjett að gera þá takmörkun á málfrelsi þingmanna, sem þar greinir; og sjerstaklega held jeg, að nefndinni hafi fundist greinin skifta málfrelsi alt of ójafnt á milli þingmanna. Það getur altaf borið svo til, að einhver annar heldur en framsögumaður nefndar hafi mikið að segja, og jeg hygg það vera yfirleitt ófullnægjandi, ef þingmaður, sem annars hefir nokkuð verulegt fram að bera viðvíkjandi þingmáli, eigi ekki kost á að taka til máls nema einu sinni, því að það vill venjulega vera svo, að það, sem fram er komið í fyrstu ræðu, gefur bæði öðrum tilefni til að koma með röksemdir á móti, og kannske benda á veilur, og það eru ekki allir þingmenn, sem eru þeim fullkomleika gæddir, að þeim hafi tekist að taka fram í einni ræðu alt, sem þurfti, að ekki komi í ljós við frekari umræðu, að þeir hefðu þurft einhverri skýringu við að bæta. Þetta finst okkur í nefndinni sjerstaklega, að ekki megi lögleiða, og yfir höfuð verð jeg að segja það frá sjálfum mjer - jeg veit ekki, hvort jeg má segja það fyrir hönd nefndarinnar líka -, að jeg held, að það sje fullmikið gert úr þessum málalengingum þingmanna. Það er, satt að segja, mest um það talað af fólki, sem ekki ber fult skyn á, hvað það eru mörg mál í raun og veru, sem þessar umræður snúast um, þótt allir viðurkenni, að það hefir komið fyrir endrum og sinnum, að málalengingar dragast úr hófi. En þingsköpin vísa leiðina til að komast hjá þessu, ef forsetar og þingmenn aðeins vildu beita henni.

Einar Árnason Hv. frsm.allshn. taldi, að það væri óviðunandi, að þingmenn alment mættu ekki halda nema eina aðalræðu, því að það gætu komið fram andmæli, sem þingmaðurinn nauðsynlega þyrfti aftur að svara. Þetta er vitanlega rjétt, og að sjálfsögðu var hægt að bæta úr þessu með því að takmarka meira tímann, og með því gæti hann aftur fengið tvær ræður. En jeg held, að ef leyfðar væru þrjár ræður, þá þyrftu þeir fjórar, og ef leyfðar væru fjórar, þá þyrftu þeir fimm, og svo koll af kolli. En þar sem það er vitanlegt, að þingræður yfir höfuð breyta ekkert afstöðu manna til málanna, eða að minsta kosti ákaflega sjaldan, þá held jeg, að ein ræða geri alveg sama gagn og þrjár. Það hefir löngum verið sagt, að menn væru ekki komnir hjer til þess að sannfærast af þingræðum, og er líklega mikið til í því. Það er því óhætt að fullyrða, að mikið af þessum ræðum sje búið til fyrir prentsmiðjurnar, til þess að setja þær á pappírinn. Mjer finst því ekki, að þessi ástæða nefndarinnar sje mikils virði.

Jón Baldvinsson Jeg ætla ekki að minnast á frv. sjálft, því að hv.frsm. mun hafa talað fyrir hönd nefndarinnar. Jeg ætla að minnast á þá brtt., sem hv. 3, landsk. flytur sjerstaklega og hann nú er búinn að tala fyrir. Jeg veit, hvað fyrir hv.þm. vakir, og jeg er út af fyrir sig ekki ósamþykkur því, sem hv.þm. vill láta koma fram í þingsköpunum, að til sjeu utanríkismál, en jeg tel aðra aðferð heppilegri. Hv. þm. vill láta hvora deild hafa sjerstaka nefnd, sem málunum sje vísað til. En mjer finst, að fyrst og fremst sjeu utanríkismál mál alls þingsins, en ekki deildanna sjerstaklega, jafnvel þótt svo kunni að geta virst, og að löggjöf út af utanríkismálum komi til deildanna. Nú hefði jeg talið rjettara, að samþykt yrði það frv., sem nú er á ferðinni í hv.Nd., frá hv. 2, þm. Reykv. (HjV), sem gerir ráð fyrir, að sameinað Alþingi skipi utanríkismálanefnd. Jeg geri það ekki að neinu atriði, hve mörgum mönnum hún er skipuð, aðeins að slík nefnd sje til. Jeg skal ennfremur benda á, að það þarf ekki annað en að gera litla breytingu á þingsköpunum, til þess að sú nefnd geti fengið til umráða og umsagnar öll utanríkismál frá deildunum líka, aðeins að þingsköpunum sje breytt í þá átt, að heimilt sje að vísa til þeirrar nefndar öllum þeim utanríkismálum, sem fyrir kunna að koma í deildunum. Álít jeg þá aðferð rjettari, því að við setjum þau mál hærra með því að skipa þeim í sameinuðu þingi heldur en að vera að hrekja þau á milli deilda. Þess vegna álít jeg, að brtt.hv. 3. landsk. beri ekki að samþykkja, heldur sje rjettara að samþykkja þá breytingu, sem farið er fram á í hv.Nd., og rjett að gera þá breytingu á því frv., að hvor deildin geti vísað til nefndarinnar þeim málum, er hún vill, þótt sú regla hafi ekki verið áður. En þetta er dálítið sjerstaks eðlis með utanríkismálin, og þess vegna ekki óeðlilegt, að þau sæti dálítið annari meðferð heldur en almenn löggjafarmál.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg er ekki viss um, að hv. 5. landsk. hafi athugað þetta nógu vel áður en hann tók sína afstöðu. Ef við förum nú að gefa utanríkismálum á þingi aðra meðferð heldur en nokkrum öðrum málum, með því að hafa ekki tiltæka nefnd fyrir þau í hvorri þingdeild, heldur einungis úr sameinuðu þingi, þá sýnist mjer, sem með nokkrum rjetti megi líta svo á, að þessum málum sje ekki valin eins vönduð meðferð eins og stjórnarskrá og þingsköp ákveða um önnur mál. Öll mál, sem hjer koma fyrir, eru mál alls þingsins, eins og utanríkismál. En það hefir þótt rjett að ákveða fyrst meðferð í hvorri deild, og svo í sameinuðu þingi, ef ágreiningur verður. Jeg álít, að ef við förum að taka þau mál lausari tökum heldur en ákveðið er um önnur mál, þá muni það verða lagt þannig út, sem við lítum svo á, að við þurfum ekki að hugsa svo mikið um okkar utanríkismál sem um önnur mál, og álít jeg, að við eigum að forðast að gefa nokkurt tilefni til þess, að slíkt verði hugsað, að íslenskt löggjafarvald ráði ekki yfir sínum utanríkismálum. Mjer finst, að við gerum það best með því að setja þau alveg við hliðina á öðrum málum, sem löggjafarvaldið fjallar um.

Jón Baldvinsson Jeg skil vel, hvað hv. 3. landsk. fer í þessu. Við erum aðeins ekki sammála um það, hvernig þessu skuli koma fyrir. Jeg skal segja hv.þm. það, að annarsstaðar í löndum eru sjerstakar nefndir, hjá ríkjum, sem eru fullvalda eins og við, sem starfa á milli þinga til leiðbeiningar fyrir stjórnir þeirra landa. Nefndirnar eru kosnar af öllum flokkum þingsins. Hv. þm. verður að gá að því, að það er dálítið sjerstakt með okkar þing, það er kosið í nær einu lagi, en þing annara þjóða eru samsett af tveim þingum, sem kosið er sjerstaklega til. Er annað sjerstaklega þing þjóðarinnar, en hitt, eða hin deildin, er víðast hvar leifar frá eldri tímum, þegar einvaldarnir voru og settu þau til þess að tryggja sín yfirráð. Jeg hygg, að þetta sje hin veglegasta meðferð, sem við getum gefið okkar utanríkismálum, að láta þau sæta meðferð alls þingsins, því að hv. 3. landsk. verður að játa, að þau eru fæst venjuleg löggjafarmál. Það er nefnilega svo, að til þeirrar nefndar myndi verða vísað ágreiningsatriðum, sem við hefðum við önnur lönd, og ýmsum samningamálum, sem við þurfum að hafa. Það er sjaldnast, að það sjeu lagafrumvörp, sem við þurfum að fara þannig með, en vilji svo til, þá fara þau líka sína rjettu boðleið gegnum deildirnar. En eðlilegastur og veglegastur sess er þessum málum skipaður, ef kosin er nefnd úr sameinuðu þingi og ef deildirnar hefðu rjett til að vísa þangað málum, sem til kynnu að falla í þeim.

Magnús Guðmundsson Með því að hv.frsm.allshn. (HK) er ekki viðstaddur, skal jeg leyfa mjer að gera grein fyrir afstöðu nefndarinnar. Nefndin hefir athugað þetta litla frv. og leggur til, að það sje samþ. með einni smábreytingu, þeirri, að hreppstjóri megi einnig gera fjárnám með sömu takmörkunum og segir um lögtak, þ. e., að upphæðin nemi ekki meiru en 1000 kr., enda fjárnámið ekki gert í fasteign. Það var tekið fram hjer við 1. umr. að æskilegt væri, að nefndin athugaði hvort þetta væri ekki hægt. - Nefndin varð ásátt um, að það væri vel hægt, vegna þess að til grundvallar fjárnámi liggja skýrari ákvæði er fyrir lögtaki. Liggur og hvorttveggja undir úrskurð sýslumanns eftir á. Er því ekkert við það að athuga að þetta sje heimilt. Nefndin vonar að háttv. deild fallist á þessa viðaukatill.

Pjetur Ottesen Með þessu frv. um bæjarstjórn á Norðfirði er farið fram á að skipa þar sjerstakan bæjarfógeta, launaðan úr ríkissjóði, þó ekki nema að nokkru leyti, því að gert er ráð fyrir, að hann fái nokkurn hluta launa sinna úr bæjarsjóði fyrir þau störf, er hann vinnur í þágu kaupstaðarins. Ástæðurnar til þessa munu vera þær, að þetta þorp hefir vaxið mjög óðfluga nú á síðustu árum og er nú orðið allmannmargt, 1200–1300 manns búandi í kauptúninu. sökum þessa er það orðið allmiklum vandkvæðum bundið, að hreppstjóri geti int af hendi þau störf, er undir hann heyra; eins og nú er ástatt. - Þetta mun vera ástæðan til þess, að þetta frv. er nú fram komið. Jeg vil geta þess, að líkar aðstæður og á Norðfirði eru ekkert einsdæmi. Á Akranesi t. d., þar sem jeg þekki mjög vel til, er eins ástatt. Fólkstala er þar svipuð orðin og örðugleikarnir á framkvæmd sveitarmálefna og lögreglustjórn hafa líka sagt til sín þar. Og jeg veit, að víðar muni svo vera. Nú er um það að ræða, hvernig þessi vandkvæði verði sem best leyst, og þá ber Alþingi og að taka tillit til þess, á hvern hátt þau verði ódýrast leyst fyrir ríkissjóð. Hv. Ed. hefir komist að þeirri niðurstöðu, að heppilegast væri að leysa vandamálið á þann hátt að stofna bæjarfógetaembætti á þessum stað. En jeg vil leyfa mjer að benda á aðra leið, er kom fram í till. í sambandi við þetta mál, um að leysa þetta spursmál á annan hátt en frv. fer fram á. Þessi till. kom frá minni hl. allshn. í Ed., hv. 3. landsk., og er dagskrártill. um að vísa þessu máli frá nú með þeim forsendum, að skora á landsstjórnina að taka til athugunar, hvort ekki sje hægt að leysa vandkvæðin þannig, að sameina störf oddvita og hreppstjóra á hendur einum manni, er og hafi á hendi umboðsstörf sýslumanns, og leggi ríkissjóður fram nokkurn styrk í þessu augnamiði. Jeg vil segja það sem mína skoðun, að jeg tel vandkvæðin sæmilega leyst á þennan hátt, og þetta fyrirkomulag mun reynast mun ódýrara. Og því meiri ástæða er til þess að athuga það, sem fullvíst má telja, að víðar muni verða farið fram á þetta sama. Það spor, sem stigið er með þessu frv., þótt ekki sje stórt, mundi verða til þess, að fleiri færu í þá slóð á eftir. Því er vert að athuga vendilega þetta mál þegar í byrjun. Í meðferð hv.Ed. á þessu frv. er eitt atriði, sem vert er að vekja athygli á. Og það er það, að launin, sem þessi embættismaður á að fá, voru lækkuð af deildinni um 1000 kr. frá því, sem flm. ætlaðist til. Þau eiga nú að vera í byrjun 1500 kr., en hækka upp í 2500 kr. - Þetta er sá hluti launanna, er greiðist úr ríkissjóði. - Jeg vil nú benda á, að þetta er aðeins byrjunarstig. Þess verður ekki langt að bíða, að laun þessa bæjarfógeta verði gerð hliðstæð launum annara valdsmanna. Til þess að sýna fram á, hvernig farið hefir og farið getur, vil jeg rekja sögu launa bæjarfógetans á Siglufirði. Þar var líkt farið af stað. - Bæjarfógetaembættið á Siglufirði var stofnað með lögum frá Alþingi árið 1918. Var þá gert ráð fyrir, að hann hefði 2000 kr. árslaun. Á þingi 1919, er launalögin voru samin, var hann tekinn upp í ákvæði launalaganna með - að því er jeg ætla - 2500 kr. byrjunarlaunum, hækkandi upp í 3500 kr. Loks árið 1921 er hann gerður hliðstæður öðrum sýslumönnum og laun hans hækkuð í samræmi við það, eða með öðrum orðum: byrjunarlaun 4200 kr., en hækkandi upp í 5200 kr. Þannig er þá ferill þessa máls, og má af líkum ráða, að niðurstaðan yrði sú sama nú. Jeg vildi með þessum fáu orðum aðeins benda háttv. deild á þessa till., sem kom fram í Ed. frá háttv. 3. landsk., og einkum vil jeg skjóta því til háttv. nefndar, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, hvort hún vilji ekki taka hana til athugunar, því að jeg hjelt, að þannig horfði við nú, að hlutverk þessa þings mundi ekki vera að stofna ný embætti eða stofna til útgjalda á þeim sviðum, þar sem hægt er að komast hjá þeim.

Sveinn Ólafsson Jeg heyrði því miður ekki alla ræðu háttv. síðasta ræðumanns, með því að jeg var fjarstaddur, og er mjer því ekki fullkomlega kunnugt um, hverju haldið hefir verið fram gegn þessu frv. Eins og málið liggur nú fyrir, má segja, að það hafi gengið í gegnum einskonar hreinsunareld. Í þrjú ár hefir það legið fyrir háttv.Ed. og er nú loks komið þetta áleiðis. Það má því gera ráð fyrir, að búið sje að telgja af því smíðalýtin að því er formið snertir. Mjer skildist af því, er jeg heyrði af ræðu háttv.þm. Borgf., að hann jafnvel hvetti til þess að fresta málinu ennþá um sinn. Frestun getur ekki þýtt það, að þetta mál falli niður. Hún getur aðeins tafið framgang þessarar hugmyndar um stuttan tíma, því að svo hlýtur að fara innan tíðar, sem til er stefnt í þessu frv., að bæjarrjettindin verði veitt. Það hefir ekki aðeins fjárhagslega þýðingu fyrir þetta kauptún; jeg vil líka kannast við þær ástæður fyrir framkomu þessa frv., að það hafi menningarlega þýðingu fyrir íbúa kauptúnsins. En að því er við kemur óttanum við hækkun launa væntanlegs bæjarfógeta á Norðfirði, þá virðist mega geta eins atriðis, sem getur meira en vegið upp á móti henni. Það er tæplega hægt að gera ráð fyrir því eða ætlast til þess, að gjaldheimta og lögregla sje þar í góðu lagi með þeirri skipun, sem nú er á þessum stað, og þar sem jafnmiklar siglingar eru af útlendingum. Engin höfn eystra jafnast við Norðfjörð í því efni. Þeir, sem til þekkja og eru kunnugir staðháttum á þessum slóðum, vita, að sýslumaður býr svo langt frá og leiðir eru svo torsóttar frá honum til Norðfjarðar, að eftirlits af hans hendi gætir mjög lítið. Þess vegna er fullkomin nauðsyn á yfirvaldi á þessum stað. Í þessu frv. er grynnra tekið í árinni um launaveitslu úr ríkissjóði en um bæjarfógetann á Siglufirði, því að væntanlegur bæjarfógeti á Norðfirði á að fá 2/5 lægri byrjunarlaun úr ríkissjóði, en aftur hlutfallslega hærra frá sjálfu bæjarfjelaginu. Getur þetta ákvæði komið sjer vel við skipun hliðstæðra mála eftirleiðis, að hafa hliðsjón af þessu fyrirkomulagi. Eftirleiðis hygg jeg, að stefnt verði að því, að launaupphæðin verði að meira leyti krafin af hlutaðeigandi bæjarfjelögum. Þykir mjer það vel við eiga, því að þessir embættismenn eru að svo miklu leyti starfandi í þágu viðkomandi bæjarfjelaga, að það virðist í alla staði sanngjarnlegt, að þau beri bróðurpart kostnaðarins. Þetta mál hefir nú legið svo lengi fyrir þinginu, að frá formsins hlið eru ekki margar aths. við það nauðsynlegar. Að fara að ræða einstakar greinar frv. á ekki við við þessa umr., og þótt jeg vildi gefa hv. nefnd, sem um þetta mál fær að fjalla, bendingar, þá er jeg ekki undir það búinn. En einstök atriði verða þar að sjálfsögðu tekin til athugunar, og má ætla, að til álita komi þá 12. gr. frv. Nefndin á verkefni fyrir höndum, að athuga, hvort ekki megi þar aðra skipun á gera en sú grein kveður á um. Um sjerstakar till. í því efni frá minni hálfu er ekki að ræða í þetta sinn. Það liggur í hlutarins eðli, að fleiri kauptún munu á eftir fara, er Norðfjörður hefir öðlast sín bæjarrjettindi og fengið sinn sjerstaka bæjarfógeta. Jeg hygg, að öllum hafi líka verið það ljóst, er samþ. voru lögin um skipun bæjarfógeta á Siglufirði, að þar með væri ekki lokið öllum erindum af því tægi. Skal jeg að vísu engu spá um það, hver verður næstur í röð. En vitanlega verður það eitthvert það kauptúnið, sem líkasta hefir sjerstöðu sem Norðfjörður. Jeg ætla þó, að ekkert kauptún annað hjer á landi standi honum líkt að vígi, og vissulega er engin höfn utan bæjanna jafnfjölsótt af útlendum skipum sem Norðfjörður. Hvergi annarsstaðar hygg jeg jafnbrýna þörf á sjerstökum lögreglustjóra.

Pjetur Ottesen Það er annaðhvort, að hv. 1. þm. S.-M. hefir ekki heyrt ræðu mína áðan eða hann hefir ekki athugað í því sambandi þau orð mín, að fyrir lægi önnur lausn á þessu máli. Það var þó aðalkjarni ræðu minnar, að beina því til nefndarinnar, hvort ekki væri hægt að leysa málið á þeim grundvelli. Um hitt atriðið, hvernig reynslan hefði orðið um bæjarfógetaembættið á Siglufirði, talaði hv. 1. þm. S.-M. lítið. Hv. 1. þm. S.-M. talaði um, að með þessu fengist ef til vill grundvöllur til þess að færa kostnaðinn af ríkissjóði yfir á bæjarsjóðina. Þetta er aðeins spádómur hjá hv.þm. En þegar við höfum reynslu í þveröfuga átt við þennan spádóm, þá verð jeg að taka meira tillit til hennar, hversu mikið álit sem jeg kann að hafa á spádómsgáfu þessa hv.þm.

Sveinn Ólafsson Jeg sje ekki ástæðu til að elta ólar við hv.þm. Borgf. út af því, er hann sagði um spádómshæfileika mína, enda hygg jeg, að við sjeum báðir álíka spámannlega vaxnir. Um það, hve honum er starsýnt á þetta nýja og óreynda fyrirkomulag með breytingu sveitarstjórnarlaganna, vil jeg aðeins geta þess, að hann hefir þá hugmynd sína frá hv. 3. landsk., sem í Ed. reyndi að fleyga málið með þessu. Og reynslan mun líka sýna, að erfitt verður að koma svona málum fyrir á annan veg en frv. þetta ráðgerir. Fyrir nokkrum árum var reynt á svipaðan hátt að færa út og auka verksvið hreppstjórans á Norðfirði, og var sú till. borin undir stjórnina og nefndir þings, en alt strandaði á vöntun lagaheimildar. Embætti þetta, sem hlaut að verða launað af því opinbera, hafði alveg sömu skilyrði til launahækkunar, þótt maðurinn, sem því gegndi, væri nefndur hreppstjóri. Jeg sje engan mun á því, hvorn titilinn þessi starfsmaður ber, þegar hann hefir sömu störfum að gegna og bæjarfógeti. Honum mundi hjer falið miklu stærra verksvið en vanalegum hreppstjóra, og þess vegna er líka víst, að hann gerði líkar kaupkröfur og venjulegir bæjarfógetar. Nei, jeg geri ekkert úr þessari dagskrártill. hv. 3. landsk. og háttv.þm. Borgf.; jeg lít á hana eins og ljettvæga og fánýta tilraun til þess að eyða málinu.

Pjetur Ottesen Út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði um það, að áður hefði komið til kasta stjórnarinnar að leysa þessi vandkvæði, sem á eru í Norðfirði, á þann hátt, sem háttv. 3. landsk. lagði til í Ed., en ekkert orðið úr framkvæmdum, vil jeg geta þess, að framkvæmdir í þessu máli strönduðu á því, að stjórnin hafði enga heimild til að verja fje í þessu skyni.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Það er kunnara en frá þurfi að segja, að meira og víðtækara ólag er á atvinnurekstri þeim, sem nær til síldveiðanna hjer við land, en það, sem um var talað í sambandi við einkasölufrumvarp það, sem hjer var til umræðu áðan. Það er nefnilega alkunnugt, að meiri hl. þeirrar síldar, sem veidd er hjer við land, er seld útlendingum til bræðslu; fer því hagnaðurinn, sem af bræðslunni er, allur til útlendinga. Til þess að ráða bót á þessu, er hjer farið fram á, að bygðar verði að tilhlutun ríkisstjórnarinnar síldarbræðslustöðvar á Norðurlandi. En þar sem ekki er farið fram á að verja í þessu skyni nema 1 milj. kr., ræður af líkum, að ekki getur orðið um margar stóðvar að ræða. Hygg jeg, að þessi vísir gæti orðið til þess að auka verð síldarinnar, því að útlendingar þeir, sem síldina kaupa, ráða algerlega verði hennar. Reynsla undanfarinna ára bendir fyllilega í þá átt, að nauðsyn sje á því að ljetta undir með þeim mönnum, sem þessa atvinnu stunda, með að gera sjer verð úr þeirri miklu síld, sem hjer er við land á sumrum og hægt er að veiða. Síðastliðið sumar kom það fyrir, að sum skip urðu að bíða dögum saman, og það munu jafnvel dæmi til þess, að skip urðu að bíða upp undir viku eftir því að fá sig afgreidd, vegna þess að svo mikið barst að af síld, að bræðslustöðvarnar höfðu ekki við að afgreiða. Þegar mikið berst á land af síld á degi hverjum, þá fyllist fljótlega það rúm, sem stöðvarnar hafa, og það hefir verið svo, að þær, sem flestar eru eign útlendra manna, hafa látið útlend skip ganga fyrir, svo að Íslendingar hafa orðið að knjekrjúpa þeim til þess að fá sig afgreidda. Þetta ástand þarf að laga, og þetta frv., sem hjer liggur fyrir, gengur í þá átt. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál við þessa umr., nema eitthvað það komi fram við umr., sem nauðsyn sje að svara. Jeg óska svo að endingu, að frv. verði að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og sjútvn.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Vegna þess, að jeg hefi áður haft dálítil afskifti af samskonar máli og þetta er, ætla jeg að segja um það nokkur orð. Það ætti að vísu að vera óþarfi, því að jeg álít, að það geti ekki komið annað til mála en að það fái að fara til 2. umr. og nefndar. Það, sem jeg vildi sjerstaklega taka fram, er í stuttu máli þetta: Frv. það, sem hjer hefir verið til umr. í dag í þessari hv. deild, stendur að mínu áliti í svo nánu sambandi við þetta mál, að það er varla hægt að tala um annað nema menn komi einnig að hinu. Og jeg verð að segja það, að jeg teldi það lítið happ, að frv. um síldareinkasölu kæmist í gegnum þingið, nema þetta frv. væri einnig samþ. Það er kunnugt, að fram að þessu hefir verið svo ástatt um það mál, sem þetta frv. fjallar um, að allar bræðslustöðvar hjer á landi hafa verið eign útlendra manna. Afleiðing þess hefir verið sú, að þeir menn hafa getað skapað það verð síld til bræðslu, sem þeim hefir þótt við eiga. En það verð hefir verið svo lágt, að menn hafa ekki með nokkru móti sjeð sjer fært að gera út skip til síldveiða með það fyrir augum að selja síld til bræðslu fyrir það verð. Þess vegna hafa menn leiðst út á þá braut að salta meira eða minna af eigin framleiðslu til útflutnings, og það er kunnugt, hversu misjafnlega heppilegt það hefir orðið. Mitt álit er það, að hvort sem stöðvarnar yrðu fleiri eða færri, þá sje það aðalskilyrði, að þær komist upp, til þess að hægt sje að hagnýta það verðmæti, sem á land berst. Því að hitt er stórtjón, að veitt sje og hrúgað á land, kannske vitandi það, að mikill hluti vörunnar verði ekki einasta verðlaus, heldur geti jafnvel bakað framleiðendum stórtjón. Það er því ekki önnur leið fyrir hendi en að breyta þessu svo, að síldin verði hagnýtt á þennan hátt. Þá fyrst getur það orðið áhættulítið að leggja út í síldarsöltun fyrir þá, sem það vildu reyna. En það eru fleiri hliðar á þessu máli. Jeg hefi hjer farið út í þá fjárhagslegu hlið málsins, sem að útveginum snýr, sýnt, hvers hann þarfnast, ef hann á ekki að verða þeim til tjóns, sem hann stunda, og landinu í heild. Hin hlið málsins, sem má kalla nokkurskonar sjálfstæðismál, er sú, að við sjeum sjálfir færir um að annast þann hluta starfsins við framleiðsluna, sem erlendir menn hafa hingað til haft á höndum; menn, sem hafa verið svo framtakssamir, að þeir hafa meira að segja flutt sig úr öðru landi til þess að stunda þetta starf, sem þeir hafa álitið svo arðvænlegt. En við, sem höfum haft öll skilyrði betri en þeir, höfum ekki treyst okkur til þess að keppa við þá að nokkru leyti, heldur má tvímælalaust segja, að þeir hafi haft leyfi til þess að vera einir um það að ausa af þessari óþrjótandi auðsuppsprettu vorri; jeg leyfi mjer að segja óþrjótandi, því að það væri hún, ef hún væri rjettilega notuð. Það hefir að vísu sjaldan verið kvartað yfir þessu ástandi, enda hefir ef til vill aldrei kveðið eins ramt að ólaginu eins og síðastliðið sumar. Jeg verð að segja það, að mjer rann til rifja, þegar jeg kom til Siglufjarðar í sumar og sá með eigin augum, hvernig þar var ástatt í þessu efni. Það leit í fyrstu út fyrir hið mesta góðæri fyrir sjávarútveginn. Veðurblíða og framúrskarandi aflabrögð virtust ætla að fara saman. En þetta stóð ekki lengi, því að þegar fyrstu dagana kom það í ljós, að þessar bræðslustöðvar, sem til voru, annaðhvort gátu ekki eða vildu ekki taka á móti þeirri síld, sem á land barst, af þeim, sem þær voru bundnar samningum við um bræðslu síldar. Það var því ekki annað að gera fyrir þá, sem samningum voru bundnir, en annaðhvort að bíða eftir afgreiðslu dögum saman, eða kannske heila viku, eins og kom fyrir, eða þá að moka aflanum í sjóinn. Það munu allir viðurkenna, að þetta er alvarlegt ástand. En það, sem kannske er allra tilfinnanlegast í þessu máli, er það, að íslensku skipin urðu að gerast hornrekur fyrir þeim útlendu, sem oft og tíðum virtust njóta einhverskonar forrjettinda um afgreiðslu. En eins og jeg hefi þegar sagt, var oft ekki annað að gera fyrir þá, sem með innlendu skipin höfðu að gera, en annaðhvort að liggja og bíða þangað til síldin var grotnuð niður og orðin úldin, eða kasta henni þegar í sjóinn. Jeg verð að segja það, að þegar jeg varð þessa var, datt mjer í hug vísa, sem þó kannske þykir ekki eiga við í þessu máli, en ætti kannske betur við um landbúnaðinn, þegar hann er í nauðum staddur. Jeg ætla þó, með leyfi hæstv. forseta, að hafa hana yfir hjer, því að mjer finst þetta tvent a. m. k. hliðstætt. Ungur maður, sem þektur er af fornsögum vorum, –hann hefir verið nefndur Víga-Glúmur - kom heim til átthaga sinna eftir langa fjarveru. Sá hann þá, að nágrannarnir höfðu þröngvað mjög kosti móður hans, meðan hann var burtu. Skáldið lætur honum verða þessi vísa af munni, er hann sá vegsummerki, og mjer datt einmitt sama í hug, þegar jeg sá, hversu ástatt var um okkar hag í þessu efni, sem jeg hefi nú rætt um. Vísan er svona: „Þokað er grænum garði, get jeg sjeð það bert, meira en mig of varði minn um hluta skert, Þverár frjóvri ekru á þrælar verstu varmenna Vitazgjafa sá“. Hvort sem þessi lýsing á við eða ekki, þá finst mjer, að hún eigi við þannig, að við höfum verið hornrekur útlendinga á þessu sviði. En það megum við auðvitað ekki vera með nokkru móti, ef við eigum að geta talist menn með mönnum. Jeg verð því að halda því fram, þótt undarlegt kunni að virðast, að hjer sje um að ræða eitt af okkar meiri háttar sjálfstæðismálum. Þess vegna vona jeg, að þetta frv. fái góðar undirtektir.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Eins og sjá má af þskj. þeim, sem fyrir frv. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþykt með allverulegum breytingum. Brtt. meiri hl. við það er að finna á þskj. 154, og eru í sjö liðum. Fyrsta brtt. er við 2. gr. og er þess efnis að bæta við því ákvæði, sem í þskj. stendur. Er það til þess að tryggja það, að ætíð sje víst, að svo miklu leyti sem hægt er, að útnefning formanns hafi að baki sjer meiri hluta. 2. brtt. er við 4. gr., og eru þar gerð skýrari ákvæði greinarinnar um verkefni eða störf stjórnar fyrirtækisins. Við athugun virtist nefndinni ástæða til að gera þessi ákvæði skýrari, og höfðu borist um það tillögur að norðan frá útgerðarmönnum, sem mikið hafa starfað að undirbúningi málsins. 3. brtt. er aðeins skýring. Þar er tekið fram, að ef útflutningsnefnd veðsetur óselda síld, þá megi ekki hvíla á henni nein önnur veðbönd. 4. brtt., við 7. gr., er efnismest. Greinin er algerlega orðuð um, og er þar aðallega farið eftir tillögum útgerðarmanna norðanlands. 5. brtt., við 8. gr., gerir skýrari ákvæðin um varasjóð og markaðsleitarsjóð. Hún þarf annars engrar útskýringar við. 6. brtt. er tímabreyting á reikningsári einkasölunnar, sem nefndinni þótti rjett að gera. 7. brtt. er nauðsynlegt bráðabirgðaákvæði. Ef frv. verður að lögum, er nauðsynlegur nokkru lengri frestur að þessu sinni fyrir útgerðarmenn að ákvarða sig. Að öðru leyti sýnist mjer ekki á- stæða til að fara langt út í málið á þessu stigi. Jeg geri ráð fyrir, að hv. minni hl. geri grein fyrir sinni afstöðu, og gefst þá sennilega tækifæri og tilefni að ræða það nánar. Jeg vil aðeins geta þess að endingu, að fyrir nefndinni lágu skýr gögn um það, að að baki frv. stendur meginþorri síldarútvegsmanna við Eyjafjörð og Siglufjörð. Jeg hugsa, að hv. meðflm. og meðnefndarmaður minn, hv.þm. Ak., muni skýra málið nánar, en hann hefir til þess miklu betri þekkingu.

Frsm. minni hl. (Halldór Steinsson) Til þess liggja tvær aðalástæður, að jeg hefi ekki getað orðið hv. meðnefndarmönnum mínum sammála um þetta frv. Fyrri ástæðan er sú, að til eru lög um sölu á síld frá 1926. Þar er það ákveðið, að ef 20 útgerðarmenn eða fleiri mynda fjelagsskap í því skyni, geta þeir fengið heimild ríkisstjórnarinnar til einkasölu á síld. Veit jeg ekki betur en að þegar fyrir löngu sjeu hafin samtök meðal útgerðarmanna um undirbúning slíks fjelagsskapar. Þegar á árinu 1926 samþyktu 39 útgerðarmenn að stofna síldarsamlag. Það, að enn hefir ekki orðið af framkvæmdum, stafar sjálfsagt meðfram af því, að ríkisstjórnin hefir ekki hvatt til samtakanna og af framkvæmdarleysi útgerðarmanna sjálfra. En mjer er sagt, að nú sje þeim mikil alvara að hefjast handa í þessu máli. Og meðan fult útlit er fyrir, að lögin frá 1926 komi til framkvæmda, álít jeg algerlega ótímabært að bera fram ný einkasölufrv. Hin ástæðan, sem jeg hefi á móti þessu frv., er stjórnarfyrirkomulag það, sem gert er ráð fyrir, að verði á einkasölunni. Ætlast er til, að 5 manna nefnd veiti fyrirtækinu forstöðu, og sjeu 3 nefndarmenn kosnir af sameinuðu Alþingi, en 1 af verkalýðssambandi Norðurlands og 1 af útgerðarmannafjelagi Akureyrar. Mjer finst þetta stjórnarfyrirkomulag að ýmsu leyti fráleitt, fyrst og fremst af því, að þarna er verið að draga þennan stóra útveg inn í pólitískan reipdrátt. Alþingi ætti, að minni hyggju, ekki að skifta sjer neitt af kosningu nefndarinnar. Miklu nær liggur, að ríkisstjórnin skipi nefndina, eða þá rjettir aðiljar, útgerðarmenn og verkamenn við síldarútveginn. - í þessari grein frumvarpsins er ákveðið, að útgerðarmannafjelag Akureyrar skuli kjósa einn af stjórnarmönnum síldareinkasölunnar. Í þessum fjelagsskap er mjer sagt, að ekki sjeu nema 5 eða 6 menn, og sýnist það a. m. k. undarlega ákveðið, ef þeir eiga að kjósa fulltrúa fyrir alla útgerðarmenn landsins. Þá er einnig tekið fram, að allir nefndarmenn skuli búsettir á Akureyri, Siglufirði eða við Eyjafjörð. Allir aðrir útgerðarmenn eru þannig útilokaðir frá nokkurri þátttöku í stjórn einkasölunnar. Get jeg ekki notað um þetta vægari orð en það, að hjer sje beitt hróplegum þrælatökum. Þá verð jeg þó að segja, að ríkiseinkasölufrv. hv. 5. landsk. er mun aðgengilegra en þetta. Með því er ekki verið að reyna að draga síldarútgerðina inn í pólitískar æsingar, nema að því leyti, sem segja má, að einkasala sje fremur stefnumál eins flokks en annars. Lögin frá 1926 eru einnig miklu aðgengilegri. Þar er það ríkisstjórnin ein, sem fyrst í stað á að skipa stjórnendurna, og þótt jeg beri ekki mikið traust til núv. hæstv. stjórnar, þá treysti jeg henni til að skipa mennina betur en þetta frv. gerir ráð fyrir. Af þessum ástæðum legg jeg til, að frv. sje felt.

Erlingur Friðjónsson Ekki er nema eðlilegt, að litið sje í stuttum dráttum yfir aðalástæðurnar til þess, að meiri og minni, hluti sjútvn. eru sammála um höfuðatriði þessa máls, það, að koma þurfi skipulagi á síldarsöluna. Jeg bið háttv. deild vel að athuga að hv. minni hl. fer ekki fram á, að látið sje haldast það ástand, sem nú er í síldarútveginum, heldur vill hann, að Alþingi haldi sjer við þær samþyktir, er það hefir þegar gert, er það samþykti heimildina til stofnunar síldarsamlags 1926. Hvernig stendur nú á því, að hv. minni hl., sem ekki getur fylgt þeim till., sem hjer eru á ferð, getur verið fylgjandi lögunum frá 1926? Þau hafa þó vissulega hinn sama tilgang, að skipulagsbinda síldarútveginn. Ástæðan mun vera sú, að öllum almenningi er orðið kunnugt, að einhverra ráða verður að leita til að bæta ástandið í þessum atvinnuvegi. En nú er svo komið, að útlendingar ráða yfir söltun og útflutningi síldar að tveim þriðju hlutum. Af 240 þús. tunnum, sem verkaðar voru til útflutnings á síðasta ári, höfðu útlendingar full ráð yfir a. m. k. 165 þús. tunnum. Fyrir þessu mega teljast óyggjandi sannanir. Útlendingar, sem náð hafa tökum á þessum atvinnuvegi, hafa gert það á þann hátt, að þeir senda hingað til lands umboðsmenn sína, skrifstofuþjóna eða aðra, og þeir kaupa tíðum Íslendinga til að reka erindi þeirra hjer á landi. Það eru þessir menn, sem almenningur hefir leyft sjer að kalla leppa. Það skiftir ekki máli, hvort það eru skrifstofuþjónarnir sjálfir eða leigumenn þeirra, sem um er rætt, en aðalatriðið er það, að þetta eru oftast menn, sem ekkert er af að hafa, ef til einhverrar ábyrgðar kemur. Þess eru alls ekki fá dæmi, að þessir menn hafa orðið til að hrekkja Íslendinga í viðskiftum, bæði þá, er unnið hafa hjá þeim, og hina, er selt hafa þeim síldina nýja. Einnig hafa þeir stundum skotið sjer undan að greiða hjer lögmælt gjöld. Þeir, sem í raun og veru hafa haginn af þessum viðskiftum, skjóta ábyrgðinni yfir á aðra, sem ekkert er af að hafa og ekki er hægt að taka þeim tökum, sem þörf er á til þess að hlutur Íslendinga verði rjettur í viðskiftunum við þá. Um þessa hlið málsins þarf ekki að fara fleiri orðum, því að allir eru orðnir sammála um, að þetta þarf lagfæringar við. Þá kemur til álita, hvor leiðin er betri, sú, sem í frv. er talað um, eða hin, sem samþykt var á Alþingi 1926. Af því að ástandið er svona, að 2/3 af útflutningi síldarinnar eru í útlendinga höndum, þá er sú leið, að láta útflytjendurna kjósa stjórnina, áreiðlega ekki besta ráðið til að losna við leppmenskuna. Þvert á móti eru leppunum og útlendingunum með því fengin tökin á atvinnuveginum. Meiri hl. leggur mikla áherslu á, að þetta frv. girðir fyrir það með stjórnarfyrirkomulagi einkasölunnar, að þetta þurfi að óttast. - Að sönnu er gert ráð fyrir því í lögunum frá 1926, að landsstjórnin skipi fyrstu stjórn síldarsamlagsins til fjögurra ára, þó svo, að eftir 2 ár gangi einn þessara manna úr stjórninni og eftir 3 ár annar. Síldarseljendur eiga að kjósa aðra í sæti þessara manna, og geta þannig náð meiri hluta í stjórn samlagsins eftir 3 ár. Og með því ástandi, sem nú er, sýnist enginn vafi leika á, að þá hafi hinir útlendu strámenn náð tökunum á stjórn samlagsins, þar sem þeir hafa í sínum höndum hluta af síldarútflutningnum og kosningunni er þannig hagað samkv. samlagslögunum, að atkv. eru miðuð við útflutta tunnutölu. Þess vegna var háski að lögunum um síldarsamlagið og gæfa, að þau komu ekki til framkvæmda. Enda mun það eingöngu stafa af þessari hættu, að þeir, sem kunnugastir eru málinu, hafa eindregið mótmælt síldarsamlaginu. Þannig bárust þinginu 1926 þegar í stað mótmæli frá Útgerðarmannafjelagi Akureyrar og Verkalýðssambandi Norðurlands, þegar samlagslögin voru á döfinni. Á mjög fjölmennum þingmálafundi á Akureyri 2. jan. síðastl. var ennfremur samþykt áskorun til Alþingis um að samþykkja lög um einkasölu á síld. Þar talaði ekki nokkur maður í þá átt, að vert væri að nota lögin um síldarsamlag, eða láta þau komast til framkvæmda. Þó var Björn Líndal, sem á sínum tíma var ötulasti fylgismaður laganna, staddur á fundinum; en hann mintist ekki á þessi lög einu orði, hvorki á þessum fundi nje nokkrum öðrum á Akureyri, jafnvel ekki á leiðarþingi sínu 1926. Svona er aðstaðan gagnvart þessu máli hjá þeim, sem best þekkja til hættunnar, sem yfir vofir, ef samlagslögin kæmu til framkvæmda. Hv. minni hl. taldi ófært, að svo fámennur fjelagsskapur sem Útgerðarmannafjelag Akureyrar kysi fulltrúa í stjórn einkasölunnar. Jeg vil leyfa mjer að leiðrjetta það, sem hann sagði, að ekki væru nema 5 meðlimir í fjelaginu. Þótt fjelagið sje ekki fjölment, þá hygg jeg, að þar sjeu þó a. m. k. 15 menn. Í annan stað talaði hv.þm. um, að það væri óheilbrigt að gera einkasöluna pólitíska, með því að láta sameinað Alþingi kjósa stjórnina að nokkru leyti. En eftir síldarsamlagslögunum átti ríkisstjórnin að skipa alla stjórn þess fyrstu árin. Sýnist mjer það ekki síður pólitískt. - Jeg sje, að hv. 3. landsk. hristir höfuðið og setur upp gleraugun. Vona jeg, að hann færi bráðlega rök fyrir ástæðunum til þessara umbrota, sem urðu í hugskoti þingmannsins af orðum mínum. Jeg man ekki eftir, að háttv.þm. Snæf. fyndi neitt að því, þótt Verkalýðssambandi Norðurlands væri ætlað að kjósa fulltrúa í stjórn einkasölunnar. Skil jeg það sem viðurkenningu frá hans hálfu á þeim fjölmenna fjelagsskap. En það er ekki aðalatriðið, hvernig stjórn einkasölunnar er skipuð. Aðalatriðið er það, að hún verði nógu sterk til þess að geta komið einhverju í framkvæmd. Í þessu frv. er gert ráð fyrir 5 manna stjórn og 2 framkvæmdarstjórum -, mjer fyndist þeir þó eins vel mættu vera 3, - þar sem í síldarsamlagslögunum var aðeins gert ráð fyrir 3 manna stjórn. Þess vegna er það ljóst, að stjórn einkasölunnar er gerð miklu sterkari í frv. heldur en í lögunum frá 1926.

Frsm. minni hl. (Halldór Steinsson) Hv. síðasti ræðumaður taldi lögin um sölu á síld frá 1926 hafa verið hættuleg, vegna þess að leppmenskan hefði getað blómgast nyrðra í skjóli þeirra. Þetta er misskilningur, því að í lögunum er gert ráð fyrir, að fyrstu árin skipi ríkisstjórnin alla stjórn samlagsins. Lögin miða þannig að því að útiloka leppmenskuna, og jeg vænti, að full trygging megi teljast fyrir því, að ríkisstjórnin fari ekki eftir hagsmunum leppanna í mannavali sínu. Ef menn eru hræddir við, að lepparnir geti náð of miklum tökum, eftir að stjórnarkosningin er komin í útflytjenda hendur, þá er hægurinn hjá að lengja tímann, sem ríkisstjórnin skipar mennina. En vafalaust má gera ráð fyrir, að lepparnir hverfi þegar á fyrstu árum einkasölunnar, og er þetta þá óþörf grýla. Þá mintist háttv.þm. á Útgerðarmannafjelag Akureyrar og kvað mig ekki hafa farið rjett með meðlimafjölda þess. Jeg þóttist hafa haft þessar upplýsingar úr áreiðanlegustu átt, sem sje frá hv.þm. Ak. sjálfum. Jeg heyrði ekki betur en hann segði á nefndarfundi, að fjelagsmenn væru 5 eða 6, og hefir mjer þá misheyrst hraparlega, ef hann hefir nefnt aðra tölu. - Þetta verð jeg að taka fram mjer til afsökunar, enda þótt það sje ekki vandi minn að hlaupa með það, sem gerist á nefndarfundum; og þetta bar saman við fregn frá öðrum manni þar nyrðra, og þegar svo var, að fregnunum bar saman, þá taldi jeg mjer óhætt að koma fram með þetta hjer. En jeg mun að sjálfsögðu trúa háttv.frsm. meiri hl., að hjer sje um misskilning að ræða. Þá hjelt hv.þm. Ak. því fram, að með frv. þessu væri fengin meiri trygging fyrir því, að mál þetta yrði ekki pólitískt, en með lögunum frá 1926. En þar er jeg á gagnstæðri skoðun. Jeg tel minni ástæðu til þess, að mál þetta sogist inn í pólitískan flokkadrátt, ef ríkisstjórnin skipar stjórn þess, heldur en ef hún er skipuð af einstökum flokkum þingsins, því að jeg hygg, að flestir sjeu sammála um það, að hvaða stjórn sem sæti við völd, myndi telja það siðferðislega skyldu sína að láta ekki alt of mikinn flokkslit sjást á skipun slíkrar stjórnar.

Jón Þorláksson Aðeins örfá orð, af því að háttv.þm. Ak. var að kalla á mig. Jeg er öldungis sammála hv.frsm. minni hl. um það, að meiri trygging sje í því, að landsstjórnin skipi stjórn þessa fjelags, heldur en að hún sje skipuð af pólitískum flokkum, því að hvaða landsstjórn sem væri myndi áreiðanlega reyna að gæta skyldu sinnar í því að gera það eitt, sem hún teldi málinu fyrir bestu. Auk þess hefir hún betri tök á að afla sjer nauðsynlegra upplýsinga um menn og annað það, sem máli skiftir, en þingflokkar geta haft. Ef nú á annað borð frv. þetta á fram að ganga og verða að lögum, þá vil jeg fara fram á við stuðningsmenn þess, að þeir breyti þessu ákvæði um útnefningu stjórnarinnar í þessa átt, sem við frsm. minni hl. höfum bent á.

Erlingur Friðjónsson Jeg skal ekki halda langa ræðu, aðeins svara með fáum orðum þeim andmælum gegn frv. þessu, sem fram hafa komið frá hv.frsm. minni hl. og hv. 3. landsk. Það, sem okkur frsm. minni hl. og mig deilir á um, er það, hvort heppilegra sje, að stjórn þessarar einkasölu sje skipuð af ríkisstjórninni eða af þinginu að einhverju leyti og öðrum aðiljum að nokkru leyti. Hv. frsm. minni hl. hallast að því, að heppilegra myndi verða að láta ríkisstjórnina skipa menn í stjórn þessa fyrirtækis, og í sama strenginn tók hv. 3. landsk. Hann taldi, að það myndi verða minni pólitískur blær á útnefningu þessara manna, ef ríkisstjórnin útnefndi þá. Þessum hv.þm. vil jeg segja það, að vel gæti verið, að jeg bæri það traust til ríkisstjórnarinnar, að jeg vildi frekar, að hún útnefndi þessa menn heldur en aðrir aðiljar, ef jeg væri sjálfur búinn að sitja í stjórn í nokkur ár. En nú er jeg ekki búinn að því, og þess vegna ber jeg líkt traust til beggja, ríkisstjórnarinnar og þingsins, og tel því ekki, að að nokkru leyti sje bætt um til hins betra, þó frv. sje breytt hvað þetta snertir. Hitt er mjer ljóst og þar er jeg alveg samdóma hv.frsm. minni hl., að nauðsyn beri til þess, að stjórn þessa fyrirtækis sje skipuð öðrum en síldarseljendum. Þetta taldi hv.frsm. minni hl. að mætti laga, ef þörf yrði á, eftir 1–2 ár, enda þótt heimildarlögin frá 1926 yrðu notuð. En jeg vil spyrja: Hvað á að gera með að draga það? Hví þá ekki að breyta lögunum strax, svo bygt sje fyrir það í tíma, að síldarseljendurnir nái tökum á stjórn þessa fyrirtækis, fyrst háttv.frsm. minni hl. er sammála mjer um, að þeir megi ekki ná þeim? Þá virtist hv.frsm. minni hl. líta svo á, að ólagið á síldarsölunni myndi læknast á tveimur árum, En jeg fyrir mitt leyti er ekki sannfærður um það. Jeg þykist sjá það í hendi minni, að útlendingar, sem selja síld, geti með síldarsamlagslögunum náð aftur tökum á síldarsölunni, gegnum leppa, eftir 2–3 ár, og bíði því rólegir þangað til. Það, sem því hv.frsm. minni hl. hefir haldið fram í þessu máli, verður ekki skilið á annan veg en að nauðsyn sje á að hafa stjórn þessa fyrirtækis svo sterka, að útlendingar sjeu alveg útilokaðir. En jeg sem kunnugur maður geri mjer enga von um, að það gangi svo greiðlega að losna við útlendingana, að við getum það með lausatökum á þessum málum, eins og jeg tel, að gert sje með lögunum frá 1926.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Með frv. þessu, ef það verður að lögum, er stigið fyrsta sporið til þess að vinna að bættu skipulagi um kjör verkalýðsins í landinu. Með aukningu sjávarútvegsins víðsvegar um land, og þá sjerataklega þar, sem hann er rekinn í stærri stíl, hefir fólkið flutst til kauptúna og sjávarplássa og búsett sig þar. Á þeim tíma ársins, sem aflabrögð standa hæst á hverjum tíma, virðist svo, sem nægilegt ætti að vera handa öllum að starfa. En því er miður, að það er ekki svo. Til þess liggja sumpart þær ástæður, að fólk úr sveitum og ýmsum fjarlægari sjávarplássum sækir þangað, sem mest er um að vera, og sætir þeirri vinnu, sem til fellur, til jafns við aðra menn. Afleiðingin er sú, að ekki komast að vinnunni allir heimamenn, er hennar leita, og atvinnuleysi á sjer stað í allstórum stíl á þessum svo nefndu annatímum. Hvað mun þá vera á þeim tímum, þegar aflabrögð minka eða veiðiskap er hætt? Ástandið verður þannig, að á þeim löngu tímabilum, sem líða á milli vertíða - frá vetrar- og vorvertíðarlokum og þar til síldveiði byrjar, og að síldveiðum loknum þar til vetrarvertíð byrjar -, er svo gífurlegt atvinnuleysi, að mönnum mun fyrst blöskra, er þeir sjá, hversu hópurinn er stór. Að ganga framhjá þessum staðreyndum og hafast ekkert að, er að svæfa sína eigin samvisku og loka augunum fyrir því, sem á sjer stað. Ber nú þjóðfjelaginu nokkur skylda til að kynna sjer þetta ástand, og þá um leið að gera tilraunir til að ráða bót á því? Frá sjónarmiði okkar jafnaðarmanna - og sennilega einhverra fleiri - er svarið hiklaust játandi, og undir það svar tekur allur verkalýður í landinu, og sjálfsagt margir aðrir; það er með öðrum orðum meiri hluti þjóðarinnar. Vinnuafl hverrar þjóðar er það dýrmætasta, sem hún á, ef hún kann að nota það og vill nota það. „Vinnan skapar auðinn“ er staðreynd, sem fáum tekst með rökum að mæla á móti. Með vinnunni skapast verðmæti, sem gerir þjóðfjelagið ríkara. Um skiftingu þeirra verðmæta ætla jeg ekki að fara út í í þessu sambandi. Við skyldum nú ætla, að menn væru farnir að skilja nauðsyn þessa, en því er nú ver, að svo er ekki, nema að litlu leyti. Reykjavíkurbær hefir þó látið fara fram skráningu á atvinnulausum mönnum, þegar allra mest hefir sorfið að um atvinnuleysi. Þó hefir það sannarlega ekki verið gert með ljúfu geði frá hálfu meiri hlutans í bæjarstjórninni. Í flestum menningarlöndum er það talin sjálfsögð skylda að skrá atvinnulausa menn, og það miklu oftar en farið er fram á í þessu frv. Og tala atvinnulausra er birt sem hver önnur stórtíðindi landa á milli, ef hún er há. Eitt af stórviðfangsefnum löggjafarþinga þjóðanna er að reyna að ráða bót á því þjóðarböli, sem atvinnuleysið er. Fyrir þingum þessara þjóða liggur það skýrt og ákveðið, hvernig umhorfs er í þjóðfjelaginu á þessu sviði hjá hverri stjett verkalýðsins út af fyrir sig á hverjum tíma. Án skráningar myndi þeim verða á að álykta eins og svo mörgum hjer, að ekkert atvinnuleysi ætti sjer stað. Við getum tæplega lengur verið eftirbátar nágranna okkar í þessum efnum. Jeg vil segja, að við höfum ekki efni á því að láta þetta ganga til eins og það hefir gengið. Það er álitinn dálítill mælikvarði á getu hvers þjóðfjelags til þess að lifa heilbrigðu lífi, hvort það getur skapað öllum sínum þegnum starf. Og menningarþjóðirnar gera alt, sem þær geta, til þess að ráða bót á því böli, sem atvinnuleysið er. Jeg hefi að vísu ekki átt kost á að kynna mjer það nema að litlu leyti, en jeg veit það þó, að í löggjafarþingum hjer á Norðurlöndum er þetta eitt af stórmálunum, sem þingin fjalla um. En jeg minnist þess ekki, að það hafi verið tekið sem eitt af stórmálum þessarar þjóðar, jafnvel þó að svo sje ástatt, að reynslan mundi sennilega sýna tiltölulega hæsta tölu atvinnulausra af Norðurlöndunum öllum. Án skráningar mundi fara fyrir þeim líkt og okkur; þeir mundu sennilega lítinn gaum gefa þessu máli. Það er einmitt tala skráðra atvinnuleysingja, sem knýr menn til að brjóta heilann um, hvað eigi að gera og hvernig eigi úr að bæta. Mig væntir að ef slík skráning getur komist í kring hjer á landi í stærri kauptúnum og sjávarþorpum, þá verði þess ekki langt að bíða, að hjer á Alþingi verði það eitt af vandamálunum, hvernig eigi að ráða bót á atvinnuleysinu. Jeg staðhæfi það, að við höfum ekki ráð á að láta stóran hluta verkalýðsins ganga auðum höndum svo og svo langan tíma á ári. Jeg hefi þá trú, að skráning verði til þess að opna augu manna fljótlega fyrir því, hversu mikill voði er á ferð. Jeg skal ekki fara inn á þá hlið málsins að þessu sinni, hversu mikið böl og vesaldómur stafar af atvinnuleysinu alment. Allir hv.þdm. skilja það, ef þeir fara að hugsa um þá hluti. Þá munu menn ef til vill segja, að kostnaður við þetta muni verða svo mikill; jeg hygg það muni ekki verða, svo að það þurfi að verða frv. að fótakefli. Skráning mundi standa, eftir því sem frv. gerir ráð fyrir, 1–3 daga. Við þetta mundu vinna 1–2 menn hjer í Reykjavík, og kostnaður, sem af því hlytist, væri mjög hverfandi lítill. Skráningu er ætlað samkv. frv. að ná til allra sjómanna, verkamanna, verkakvenna, iðnaðarmanna og kvenna, sem stunda iðnað hjer og í öðrum kauptúnum. Það er nú svo, að menn segja, að hjer á landi sje ekki stór iðnaður. En það er nógu margt fólk búið að binda sig þessum litla iðnaði til þess, að þegar er farið að bóla allverulega á atvinnuleysi í hinum ýmsu iðnaðargreinum í Reykjavík; er því fylsta ástæða til að taka slíka menn með. Og þess mun líka að vænta, að iðnaður geti aukist í landinu, bæði hjer og annarsstaðar, svo að þetta er sem hver önnur varnarráðstöfun, að hafa þessa menn með. Kjör allra þessara stjetta þarf að rannsaka, hvernig ásigkomulagið er hjá þeim, þegar atvinnuleysi herjar hjá þeim. Jeg hefi ef til vill ekki gert næga grein fyrir þessu máli, en vera má, að sumum finnist nóg sagt, ef dæma skal eftir því, hvað deildin er þunnskipuð. En jeg skal ekki þreyta menn með lengri ræðu. Jeg vænti þess, að öllum sje ljóst, að þetta mál hefir þær hliðar, að vert er að gefa því gaum. Vil jeg gera það að tillögu minni, að málinu verði vísað í allshn. að lokinni umræðu. Jeg skal svo ekki lengja umr. út af þessu litla frv. að svo komnu, þó að um það mætti ræða alllangt mál, þar sem á bak við liggur svo mikið alvöru- og þjóðnytjamál.

Jón Ólafsson Það lítur ekki út fyrir, að hv.þdm. þyki umræður þessar sjerstaklega skemtilegar, því að nú hefir hv. 4. þm. Reykv. fælt út deildina, að undanteknum einum 6–8 mönnum. Það er nú svo, að þetta frv. er ekki í sjálfu sjer eins mikið meinleysisgrey eins og það lítur út á pappírnum. Það fer að vísu ekki fram á meira en það, að safnað sje þessum skýrslum í öllum kaupstöðum, sem hafa 300 íbúa eða meira. Jeg held það sje flestum kunnugt, að frá því að kaupstaðir mynduðust hjer á landi, hafi ekki verið gert ráð fyrir því - enda ekki hægt að ætlast til þess, eftir legu landsins og náttúrufari -, að ekki sje svo og svo mikið af kaupstaðabúum vinnulausir öðruhvoru. Þau 30 ár, sem jeg hefi verið búsettur í Reykjavík, hefi jeg aldrei orðið var við annað, og jafnvel þó mest á árunum frá 1890 til aldamóta. Eftir að atvinnuvegirnir breyttust í seinni tíð, þannig að menn gátu stundað meira sjó að vetrarlagi, hefir nokkuð ræst úr þessu. En það er áreiðanlegt, að sjávarútvegur getur aldrei fullnægt þessari atvinnuþörf, sem hjer er að vetrinum; verksmiðjuiðnaður einn dygði til þess. Þetta er öllum ljóst, sem nokkurn skapaðan hlut hafa hugsað um það frá öðru sjónarmiði en að safna skýrslum. Menn vita, að svona er þetta og svona hlýtur það að vera, þangað til bætt verður úr með auknum verksmiðjuiðnaði í bæjum í stærri stíl en nú er. Það hefir dálítið verið gert að því að safna þessum atvinnuleysisskýrslum hjer í Reykjavík, og síðast 1926. Það var það allra versta ár, sem komið hefir yfir þennan bæ. En þó var í raun og veru ekki svo mikið að græða á þeim skýrslum. Atvinnuleysi var að vísu nokkuð mikið, en það kom líka stundum í ljós, að sumir þeirra, sem gáfu sig fram við skýrslusöfnunina, höfðu atvinnu, nema ef til vill þann daginn, sem skýrslan var tekin. Út frá þessu get jeg ekki sjeð, að raunverulega sje hægt að fá áreiðanlegar skýrslur. Hjer í bæ var safnað skýrslum í þessu efni í september 1926, og voru nokkrir þá atvinnulausir, en um sama leyti var talsverð eftirspurn eftir fólki víða úti um land, bæði við heyskap og ýms jarðyrkjustörf, langt fram á haust. Hugsunarhátturinn er nú orðinn sá, að verkamenn hjeðan vilja ekki sæta vinnu í sveit, þó að sæmilegt kaup og ágætis viðurværi bjóðist. Þessar atvinnuleysisskýrslur auka á ýmsan hátt ómensku einstaklinganna; þegar þeir hafa látið skrásetja sig, bíða þeir von úr viti eftir þeim atvinnubótum, sem þeim hefir ef til vill verið sagt, að hið opinbera mundi og ætti að láta þeim í tje, og hætta þá um leið að bera sig sjálfir eftir þeirri björg, sem unt er að fá víðsvegar úti um land. Þessar vonir um atvinnubætur, ásamt fleiru, stuðla að því, að fólkið flytur úr sveitinni og sest að á mölinni við sjóinn. Það er kannske ekki hægt að segja annað en að því opinbera beri skylda til að hafa auga með atvinnuleysi manna og reyna að vinna bót á því á skynsamlegan hátt. En reynslan hefir orðið sú, að þegar búið er að safna þessum skýrslum, þá er tekið til þeirra örþrifaráða að láta atvinnuleysingjana vinna eitthvert „óplanlagt“ verk, sem engan eða lítinn arð gefur. Og sú hugsun virðist mjer liggja á bak við þetta frv. Út frá því vildi jeg þá taka fram sem mína skoðun, að jeg get ekki hugsað mjer, að ríkið gangi nokkru sinni svo langt að styðja atvinnubætur í kaupstað, sem lítið eða ekkert er upp úr að hafa. Hitt er annað mál, og ekki nema sjálfsagt, að gefa því vel gætur, að fólkið safnist þar ekki saman, sem lítið eða ekkert verkefni er handa því, eins og því miður er alt of áberandi hjer í Reykjavík. Enda er auðsætt, að eigi Reykjavík að haldast við með því innstreymi fólks, sem hingað er árlega, þá getur það orðið með því eina móti, að stofnað verði hjer til verksmiðjuiðnaðar í stórum stíl. Að ríkið fari að leggja þeim mönnum til eyðslueyri, sem stopula eða enga atvinnu hafa, getur ekki komið til mála. Fyrir þinginu í fyrra lá frv., sem gaf mönnum vonir um atvinnu í stórum stíl, og á jeg þar við fossavirkjun „Titans“ og járnbrautarbyggingu austur yfir fjall í því sambandi. Jeg man ekki betur en að sá hv.þm. jafnaðarmanna (HjV), sem sæti átti þá hjer í deildinni, legðist á móti því, og hefði maður þó getað vænst annars af honum. En hann hefir kannske hugsað sem svo, að þessi stóriðnaður myndi ekki komast í framkvæmd, og getur það satt verið; en engu að síður bar honum þó skylda til, sem þm. atvinnuleysingjanna, að leggja slíku stórmáli liðsyrði. Þessar atvinnuleysisskýrslur, sem safnað hefir verið undanfarið hjer í bæ, hafa gefið mörgum mönnum vonir um atvinnubætur, en þær vonir hafa ekki rætst, og geta ekki rætst, af þeirri einföldu ástæðu, að bærinn getur tæplega sjeð sínum mönnum fyrir atvinnu, hvað þá öðrum óviðkomandi. Hjer er ekkert útistarf hægt að vinna að vetrinum, og upp á annað er ekki að bjóða, eins og allir vita. En þetta umtal um atvinnubætur hefir átt sinn þátt í því að draga fólkið til bæjarins. Og eftir því sem fólkinu fjölgar, verður það óhjákvæmilegt, að hjer rísi upp verksmiðjuiðnaður í ýmsum greinum, og það er það eina, sem gera má sjer vonir um, að bætt geti úr atvinnuleysinu. Sem sagt, jeg get ekki sjeð eða skilið, hvaða gagn þessi skýrslusöfnun á að gera. Öllum er ljóst, að atvinnuleysi er bæði hjer og annarsstaðar á landinu í allflestum sjóþorpum. En úr því bæta þessar skýrslur ekki á nokkurn hátt. Jeg get ekki hugsað mjer annað en að með þessu eigi að gefa einhverjum auka-„sportlur“ fyrir að safna skýrslunum; en líklega er það ekki tilgangur margra, þó að eitthvað slíkt kynni ef til vill að vaka fyrir hv. flutningsmönnum.

Haraldur Guðmundsson Ef það er skoðun hv. 3. þm. Reykv., að við flm. sjeum með frv. þessu að útvega einhverjum „sportlur“, þá verð jeg að segja honum það, að þar fer hann mjög villur vegar. Jeg verð að álíta, að undir þetta frv. renni miklu styrkari stoðir en ræða þessa háttv.þm. benti til. Jeg held jeg hafi það rjett eftir hv.þm., að hann segði í ræðu sinni: Því opinbera ber skylda til að gefa atvinnuleysi manna auga. Jeg ritaði þetta niður hjá mjer. Auðvitað felst jeg algerlega á þessa skoðun hans. Frv. gengur einmitt í þá átt, að það opinbera viðurkenni skyldu sína í þessu efni; m. ö. o., að það gefi atvinnuleysinu og ástandinu í landinu auga. Að þessu leyti erum við því sammála, hv. 3. þm. Reykv. og jeg. Á þessu stigi málsins er það ekki tímabært að fara að ræða um, hvað gert skuli til þess að ráða bót á atvinnuleysi manna. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að þau 30 ár, sem hann hefði átt heima hjer í bænum, hefði altaf verið hjer atvinnuleysi, meira eða minna. Jeg efast alls ekki um, að hjer sje rjett frá sagt. En hitt er líka ljóst, að atvinnuleysið eykst með hverju árinu, og því meira sem fólkinu fjölgar meira í bænum. Þetta er ekki nema eðlileg afleiðing þess, að atvinnufyrirtækin dragast meir og meir á fárra manna hendur og stækka jafnframt. Mjer fanst á ræðu þessa sama hv.þm., að hann vildi sætta sig við ástandið eins og það er. Munurinn á honum og okkur, sem að frv. stöndum, er þá sá, að við getum ekki gert okkur ánægða með það ástand, sem allir, er til þekkja, viðurkenna, að er óviðunandi. Jeg skal að vísu viðurkenna, að staðhættir og veðrátta hjer banna stundum alla útivinnu. En mjög væri þá horfið frá rjettu ráði, ef menn af þeirri ástæðu einni legðu hendur í skaut og vildu ekkert aðhafast til þess að bæta úr atvinnuleysinu alment. Þá vildi þessi sami hv.þm. halda því fram, að ef frv. svipað þessu yrði að lögum, mundi aukast innflutningur manna til bæjarins -, að sveitafólkið myndi halda, að af skráningu atvinnulausra mundi leiða stórfeldar atvinnubætur í bænum. Jeg ætla nú ekki þennan hv.þm. það barn, að hann haldi þessu fram í alvöru; þess vegna leiði jeg hjá mjer að svara því frekar. En þessi sami hv.þm. sagði í ræðu um mál, sem var hjer á dagskrá næst á undan (frv. um að banna næturvinnu við ferming og afferming skipa og báta í Reykjavík og Hafnarfirði), að hv.flm. þess (SÁÓ) ætti mesta sök á innflutningi manna til bæjarins. Ef um sök er að ræða - jeg segi ekki að það sje -, þá er hún vitanlega hjá hv. 3. þm. Reykv. og öðrum hans stjettarbræðrum, sem eru aðalatvinnurekendur í bænum. Jeg bið hv.þdm. að taka vel eftir, að jeg segi ekki, að hjer sje um sök eða sakir að ræða. En þeir, sem vilja nota það orð, ættu að vita, að stóratvinnurekendurnir fyrst og fremst hafa valdið fólksstraumnum hingað til bæjarins. Þeir hafa vakið vonir - því miður oftast tálvonir - manna úti um land um betri kjör, ef þeir flyttu undir handarjaðar þeirra. Þetta er þungamiðja málsins, sem menn verða að gera sjer fulla grein fyrir, þegar verið er að tala um innstreymi manna í bæinn. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að safnað hefði verið skýrslum um atvinnulausa menn hjer í bæ 1926. Okkur má báðum vera þetta kunnugt, því að bæjarstjórnin gekst fyrir skráningunni. Hann sagði líka, að skýrslur þessar hefðu ekkert sannað um atvinnuleysið, og vildi jafnframt telja hv.þdm. trú um, að ástandið hefði ekki verið eins ömurlegt og búist var við. En um þetta hvorttveggja er jeg honum mjög ósammála. Skráningin leiddi í ljós, að ástandið var mjög ömurlegt, eins og líka var viðurkent af sumum flokksbræðrum þessa hv.þm. í bæjarstjórn, með því að samþykkja, að bærinn stofnaði til atvinnubóta. Jeg hefi ekki hjer við hendina þessar skýrslur, en hv. 3. þm. Reykv. mun hafa þær, og getur hann þá leiðrjett, ef jeg fer skakt með tölurnar. Jeg man ekki betur en að tala hinna atvinnulausu manna, sem skráðir voru - en það voru bæði sjómenn og verkamenn, væri eitthvað á 5. hundraðinu, en ómagar, sem voru á framfæri þessara manna, eitthvað í kringum 750. Þá kom jafnframt í ljós, að meðaltekjur eða árslaun þessara sjómanna og verkamanna voru þetta frá 1200 krónum upp í 1500 krónur. En af þessum launum urðu sjómenn að greiða tæplega 50% í húsaleigu og verkamenn alment liðlega 50%. Sjá þá allir, hvað eftir er handa fjölskyldu að lifa af. Síðar, í nóvember, var aftur safnað skýrslum, og bættust þá enn við á 3. hundrað atvinnulausir. Það getur verið, að það sje þægilegra fyrir borgara bæjarins að loka augunum fyrir þessu ástandi og kannast ekki við það en að horfast í augu við slíkan sannleika. Þeir taka þá undir með skáldinu, segjandi: „Láttu ekki, Drottinn, ljós til mín, lof mjer að sofa í friði!“ En þessi skráning atvinnulausra manna bar þó þann árangur í það sinn, að bæjarstjórn og borgarstjóri rumskuðu, ljetu sjer ekki nægja að taka eftir atvinnuleysinu, heldur sýndu viðleitni í þá átt að bæta úr því. Hv. 3. þm. Reykv. ljet sjer þau orð um munn fara, að engin stjórn mundi leyfa sjer að leggja fje fram til atvinnubóta, En þetta hefir þó sú landsstj. gert, sem hann hefir sjálfur stutt til valda.

Þetta er rangfærsla á orðum mínum og útúrsnúningur

. Hann sagði nú þetta, hv.þm.; jeg skrifaði það um leið, en ef hann vill hjer með leiðrjetta það, þá læt jeg það gott heita. Með atvinnubótunum 1926 var fjölda manna, sem eiga framfærslu víðsvegar um land, bjargað frá því að leita til sveitar sinnar um styrk. Sumir fengu þá um 300 króna vinnu, og það bjargaði í bili. Jeg drep aðeins á þetta af því, að hv. 3. þm. Reykv. gerði svo lítið úr því, sem hafst hefði upp úr skráningunni 1926. Frv., sem liggur hjer fyrir, fer aðeins fram á það, að hið opinbera viðurkenni þá skyldu sína að kynna sjer atvinnuleysi manna og ástandið, sem af því leiðir. Atvinnuleysið er ekki aðeins böl fyrir þá, sem við það búa; það lamar líka hina, sem vinnu hafa. Stopul atvinna, sífeldar áhyggjur og uggur og ótti um vinnuleysi dregur kjark og dug úr mönnum. Enginn veit, hvenær röðin kemur að honum sjálfum og hann missir vinnuna. En hitt vita allir verkamenn, að um leið og atvinnunni er lokið, þá er fokið í öll skjól og heimilið bjargarlaust. Þá má og ekki gleyma því, að það er sóun á þjóðarauðnum að nota ekki starfsorku manna á besta aldri, sem vilja vinna og geta það, en fá það ekki nema með höppum og glöppum. Og því stærri er þessi synd þjóðarinnar, sem fleiri bíða verkefnin óleyst, hvert sem litið er. Okkur vantar hús, vegi, brýr, ræktað land og ótal margt fleira. En til þess að starfsorka einstaklinganna fari ekki forgörðum, þá verður að kynna sjer atvinnulífið og rannsaka ástandið eins og það er. Og fyrsta skrefið er þá skýrslusöfnun sú, er frv. fer fram á. Ekki handahófs upplýsingahrafl, heldur skráning, sem bygð er á skynsamlegu viti, þar sem árlega er gert sjer far um að kynnast sem nákvæmlegast öllu, er snertir hag þeirra manna, sem skráðir eru atvinnulausir, hvaða atvinnu hver sje færastur um að stunda, hvaða tekjur hann hafi haft, hvað hann greiði í húsaleigu og hvernig heimilisástæður hans sjeu að öðru leyti. Þá fyrst, þegar búið er að kynna sjer ástandið um nokkurn tíma og ljóst er, hve margir eru hart leiknir vegna atvinnuleysis og hvernig atvinnu yfirleitt er háttað. er hægt að finna varanlega bót á þessu þjóðarböli. Annars skal jeg viðurkenna það með hv. 3. þm. Reykv., að það er neyðarúrræði að grípa til á versta tíma ár, að láta vinna eitthvert verk, sem er allsendis óundirbúið. Allar slíkar handahófs-ráðstafanir tel jeg vandræða úrlausn, enda skil jeg ekki að til þess þurfi að grína, ef safnað er fjórum sinnum á ári skýrslum um atvinnuástandið í landinu. Ef menn hafa kynt sjer ástandið undanfarið, dregið saman fróðleik frá ári til árs, þá geta menn nokkurn veginn vitað, hvað tiltækilegast sje að gera, svo að öllu sje sem haganlegast fyrir komið og best undirbúið, bæði fyrir þá, sem verkið láta vinna, og hina, sem framkvæma það. Hv. 3. þm. Reykv. hafði þau orð um frv., að það liti út eins og hvert annað meinleysisgrey, en mjer skildist þó síðar, að hann áliti það einskonar úlf í sauðargæru - mesta skaðræðisgrip -, sem sjálfsagt væri að koma fyrir kattarnef. Og skaðræðið, sem hann ætlaðist til, að af frv. mundi leiða, virtist þá helst það, að af skráningu atvinnulausra manna mundi leiða það, að þá yrði kannske eitthvað hugsað fyrir atvinnubótum. Jeg geri líka eindregið ráð fyrir því, að eitthvað verði gert til þess að bæta úr atvinnuleysinu, þegar alþjóð er ljóst orðið, hve umfangsmikið það er, hvílíkt böl það er fyrir verkalýðinn og hvílík eyðsla á starfsorku þjóðarinnar. En jeg skal taka það fram strax, að jeg ætlast ekki til, að gripið verði til einhverra flaustursráðstafana, eins og átt hefir sjer stað stöku sinnum undanfarið, þegar ástandið var sem verst. Jeg geri einmitt ráð fyrir, að af skráningunni leiði það, að meira samræmi verði í atvinnubótum en verið hefir, vegna meiri kunnugleika og betri undirbúnings en kostur hefir verið á til þessa. Af því mundi leiða, að þær kæmu að margfalt meiri notum, bæði fyrir atvinnuleysingjana og þjóðina sem heild. Hjer er safnað hagskýrslum um alla skapaða hluti eins og t. d. um útflutning á fiski og kjöti innflutning giftingar dauðsföll, fæðingar og ótal margt fleira. En þessu þýðingarmikla atriði er slept, sem er þó í raun og veru stærsta hagfræðiatriði þjóðarinnar: að vita með vissu, hvernig atvinnunni í landinu sje háttað.

Jón Ólafsson Hv. þm. Ísaf. kvað svo að orði, að við værum sammála um, að atvinnuleysið væri þjóðarböl, sem þyrfti að bæta úr, ef kostur er. Það er alveg rjett, að um þetta er jeg honum sammála. En um hitt er jeg honum ósammála, að nokkur þörf sje að safna skýrslum í þessu efni. Þær skýrslur hafa altaf verið fyrir hendi frá fyrstu tíð. Allir hafa vitað og vita enn um atvinnuleysið. Það var fyrst þegar togaraútgerðin fór að færast í aukana, að mönnum gafst kostur á miklu meiri vinnu að vetrinum en þekst hafði nokkru sinni áður. Fyrir 30 árum var hjer varla um neina vetrarvinnu að ræða. Þá var það mjög sjaldgæft, að nokkurt skip kæmi hjer á höfnina frá því að haustskipin fóru og þangað til sigling til landsins hófst á næsta vori. En aðalatvinna verkafólks var bundin við afgreiðslu verslunarskipanna. Um aldamótin fer þetta að breytast; þá aukast siglingar til landsins og atvinna, vex í stórum stíl, svo að nú er ekki nándarnærri jafnmikill fjöldi atvinnuleysingja, hlutfallslega sjeð, eins og þegar bærinn taldi um 6000 íbúa. Það er því algerlega rangt að segja, að ekkert hafi verið gert til þess að bæta úr atvinnuleysinu. Það hefir einmitt verið gert afarmikið. En hitt er vitanlegt, að hjer þarf margt að vinna, bæði að jarðrækt, vegagerð, húsabyggingum, eins og hv.þm. Ísaf. benti rjettilega á. En ekkert af þessu er hægt að vinna að vetrinum, svo að slíkar atvinnubætur geta ekki komið að neinu haldi. Nei, það, sem liggur á bak við hjá jafnaðarmönnum, er ekki eingöngu það, að auka vinnuna, heldur hitt, að ríkið borgi úr sínum sjóði fyrir þá daga, sem kaupstaðabúar ganga iðjulausir. Hv. flm. segir, að hægt hefði verið að vinna að jarðrækt, vegagerð og húsabyggingum. Jeg hjelt nú, að flestir, sem kunnugir eru hjer á landi, vissu, að jörð er oft frosin meira og minna frá því í október á haustin og fram á vor. Er því auðsætt, að ekki er hægt nema sum ár að veita mönnum þá vinnu, sem hv.flm. nefndi. Þá fyrst getur orðið um varanlegar atvinnubætur að ræða, þegar iðnaður er risinn hjer upp í stórum stíl. En jeg verð að segja það, að þeirri tilraun, sem gerð var í fyrra til þess að koma á fót stóriðnaði í landinu, var ekki tekið svo sem skyldi af sumum þeim, sem nú tala hjartnæmast um atvinnuleysið. Því fer fjarri, að jeg vilji mæla því bót, að menn sjeu atvinnulausir. En jeg verð að fara nokkrum orðum um atvinnuleysisskýrslu þá, sem hjer hefir verið talað um. Hún er samin á árinu 1926 um haustið, einmitt á einhverju lakasta atvinnuári, sem komið hefir um langt skeið. Eins og hv.þm. Ísaf. tók fram, var þá skráður hjer í bæ 361 maður atvinnulaus; þar af voru 226 daglaunamenn og 129 sjómenn. Af þessum 226 daglaunamönnum voru 34 alveg einhleypir og 43 hjá foreldrum sínum. Fjölskyldur hinna voru sem hjer segir: Barnlaus hjón .. 25 Hjón með 1 barn 42 - - 2 börn 29 Hjón með 3 börn 20 - - 4 - 14 - - 5 - 12 - - 6 - 3 - - 7 - 3 - - 9 - 1 Af þessu má sjá, að flestir þessara höfðu ljett hús. Aðeins í einni fjölskyldu voru 9 börn, og henni var hjálpað. Nú er þess að gæta, að um þessa menn er það eitt vitað, að þeir voru atvinnulausir, þegar skýrslan var tekin. Engrar vitneskju var aflað um það, hve lengi þá hefði vantað atvinnu. Og hv.þm. Ísaf. gerir ekki ráð fyrir, að svo verði gert framvegis. Tekjur fjölskyldufeðra þeirra, sem skrásettir voru, reyndust mestar 3500 kr., en minstar 300 kr. Það er að vísu rjett, að þetta eru ekki miklar tekjur. En við vitum alt of lítið um ástæður þessara manna til þess að geta fullyrt, að tekjurýrð þeirra allra stafi af því, að þeir hafi ekkert getað fengið að vinna. Það er svo um marga menn, að þeir vilja endilega vera hjer í Reykjavík. Þeim þykir það skemtilegra, og svo neita þeir vinnu úti á landi, þó að hún bjóðist. Og atvinnuleysisskýrslurnar mundu vafalaust heldur ýta undir menn að koma hingað. Altaf er nokkuð af mönnum, sem ekkert vinna, beinlínis af því að þeir nenna því ekki. Sumir geta ekki unnið vegna heilsuleysis. En um þetta þegja atvinnuleysisskýrslurnar. Nei, atvinnuleysisskýrslurnar gefa ekki rjettar hugmyndir. Við vitum það allir, að hjer er atvinnuleysi. Og úr því verður aldrei bætt af ríkisins hálfu nema með innivinnu. Það, sem jeg hefi haldið fram og hv.þm. Ísaf. ekki tekist að hrekja, er það, að ríkið eigi ekki að vera að káka við skýrslusöfnun og atvinnubætur, því að það gefur mönnum aðeins falskar vonir. Það er verið að telja mönnum trú um, að þeir geti fengið atvinnu, ef þeir bara heimti hana. En bæði jeg og aðrir, sem eitthvað þekkjum fjárhagsafkomu þjóðarinnar, vitum, að eitthvað þarf að gera annað en heimta. Það verður að leggja hönd á framkvæmdir. Það má nú með sanni segja, að mikið sje búið að gera í landinu á þessari öld. En ef ríkið fer að leggja fram fje til annars en nytsamlegra fyrirtækja, verður það aðeins til þess að vekja hjá mönnum falskar vonir. Jeg nenni ekki að eltast við það, sem hv.þm. Ísaf. misskildi í ræðu minni. Og jeg ætla ekki að fjölyrða um þær atvinnubætur, sem gerðar hafa verið handa sjerstökum mönnum. En það er rjett, sem jeg benti hv. 4. þm. Reykv. á, að blað jafnaðarmanna hefir hvað eftir annað gefið fólki undir fótinn að safnast til Reykjavíkur. Og einn maður úr flokki þeirra hefir m. a. sagt, að hjer gætu allir landsmenn lifað og hingað ættu þeir að koma. Jeg veit ekki, hvað getur hvatt fólk til að flytjast hingað, ef það eru ekki svona ummæli. Væri almenningi aftur á móti sýnd sú rjetta hlið á ástandinu hjer, og það væri jafnaðarmönnum sæmra að gera, má vera, að fleiri gættu að sjer en nú gera þeir. En jafnaðarmennirnir telja fólki þvert á móti trú um, að allir geti verið hjer. Svo mjög bregðast þeir skyldu sinni. En á meðan atvinnan eykst ekki í bænum, er innflutningurinn aðeins til þess að skifta í fleiri staði þeim alt of fáu dagsverkum, sem hjer er að fá. Aðalatriðið í þessu máli er það að koma í veg fyrir, að of margir setjist að sama aski. Þá fyrst gerðu jafnaðarmenn skyldu sína, ef þeir reyndu að hindra það. Svo ætla jeg ekki að lengja umræðurnar meira en orðið er, enda býst jeg ekki við, að hv.þdm. þyki þær svo skemtilegar, að það sje fært. Hefi jeg því ekki fleiri orð um þetta nú, og vildi helst ekki þurfa að svara aftur.

Haraldur Guðmundsson Jeg skal vera mjúkhendur á hv. 3. þm. Reykv. En jeg verð þó að benda honum á það, að hann heldur fram alröngu máli, þegar hann segir, að við jafnaðarmenn höfum hvatt fólk til að flytja hingað til Reykjavíkur. Hann hefir líka viðurkent það sjálfur, að þessi ásökun hans á hendur jafnaðarmönnum er röng. Má honum og vera það kunnugt, að breyting atvinnuhátta hefir mestu valdið um flutning fólks hingað. Sjálfur sagði hann, að fólkið hefði komið af því að togurunum hefði fjölgað. Og það er alveg rjett. En hitt er kórvilla, að atvinnurekendur hafi fjölgað togurunum af eintómum brjóstgæðum, til þess að veita mönnum atvinnu. Auðvitað hafa þeir gert það sjálfum sjer til hagsbóta, í gróðaskyni, en ekki til annars. Og sönnunin fyrir því er sú, að þeir hafa látið skipin standa uppi um hábjargræðistímann, án þess að taka tillit til þess að með því sviftu þeir fjölda manna atvinnu. Og það er í meira lagi kynlegt hjá hv. 3. þm. Reykv., sem þykist harma svo mjög innflutning fólks til bæjarins, að hann skuli, í hvert skifti, sem deilt er um 5 aura kaupmismun við verkafólkið, láta smala fólki út um allar sveitir hingað til Reykjavíkur. En það er sannanlegt, og honum þýðir ekki að neita því, að þetta hefir hann gert hvað eftir annað. Hv. þm. er kunnugt um aðra ástæðu, sem veldur því, að fólkið yfirgefur sveitirnar. Hún er sú, að mestur hluti veltufjárins í landinu hefir safnast hjer fyrir. Verkafólk, sem ekki er þess umkomið að reisa bú, leitar auðvitað þangað, sem fjeð er fyrir hendi til að borga með vinnu þess. Úr þessu verður best bætt með því að veita bændum lán, svo að þeir geti goldið verkafólki svipað kaup. En það er að sumu leyti dálítið undarlegt, að hv.þm. skuli vera þetta innstreymi til bæjanna svo mikið áhyggjuefni sem hann lætur. Það hefir þó komið fótunum undir hans eigið fyrirtæki. Það hefir fært honum ódýrt verkafólk, sem ásamt starfi sjálfs hans hefir skapað auðlegð hans. Hv. þm. segir, að það sje ekki nóg að heimta. En hann má vita það, að það er heldur ekki nóg að segja, að ástandið sje vont. Menn verða að kynna sjer það, til þess að geta ráðið bót á því. En því er þessi hv.þm. andvígur. Það snertir líka annað mál, sem honum er ofur viðkvæmt, þ. e. kaupgjaldsmálið. Því meira framboð, sem er á verkafólki, því lægra kaup kemst hann af með að greiða. Atvinnuleysi gefur atvinnurekendum ávalt von um ódýra vinnu. Hv. þm. gat þess í sambandi við atvinnuleysisskýrsluna frá 1926, að þá hefði verið hægt að fá atvinnu úti um land. sje þetta rjett hjá honum, styður það mitt mál. Ef skýrslurnar hefðu sýnt, að einhversstaðar var atvinnu að fá, hefði fólk leitað þangað. Það getur auðvitað altaf komið fyrir, að á einum stað vanti verkefni, en á öðrum fólk. Úr því eiga atvinnuleysisskýrslurnar að bæta. Hv. þm. segir nú, að innstreymið í bæinn stafi af því, að fólki þyki skemtilegt að vera í Reykjavík. Jeg segi nú bara: Trúi þeir, sem vilja. Jeg held samt, að veran hjer sje ekki sjerstaklega skemtileg fyrir þá, sem eru atvinnulausir og þar af leiðandi bjargarlausir. Hann viðurkendi það, að 300 kr. væru ekki miklar tekjur. En 1200–1500 kr. eru heldur ekki miklar meðaltekjur, og menn lifa engu höfðingjalífi, í svalli eða skemtunum af þeim hjer í Reykjavík. Þá sagði hv.þm., að samflokksmaður minn, sem í fyrra átti sæti í þessari hv. deild, hefði verið á móti Titan sjerleyfinu, og með því lagst á móti því, að verkamenn fengju atvinnu. Jæja, stjórnin fjekk nú heimild til að veita Titan sjerleyfið, þrátt fyrir mótstöðu þessa hv.þm., en atvinnan er ekki komin enn. Og ef hv. 3. þm. Reykv. ætlar að bíða eftir því, að Titan sjái um atvinnubæturnar, held jeg, að fáir hv.þdm. geti orðið honum samferða, eða rjettara sagt sambiða.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það er að mestu leyti búið að svara hv. 3. þm. Reykv., svo að jeg hefi þar ekki miklu við að bæta. Hann er ákveðinn í því að vera á móti frv., og það þótt atvinnuleysið sje viðurkent, bæði af honum og öðrum. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að atvinnuleysisskýrslunni frá 1926. Hv. þm. hefir í höndum skýrslu, sem gerð var í verkamannaskýlinu í september um haustið 1926. En hún er ekki nema nokkur hluti þeirra skýrslna, sem teknar voru. Eftir að atvinnubæturnar hófust, var haldið áfram skrásetningunni. Skýrslunni var hagað svo, að sem skýrast sæist hagur þeirra, sem skrásettir voru, tekjur, fjölskyldustærð, hve lengi atvinnulaus, íbúðarstærð og leiga o. s. frv. Á það hefir þegar verið bent, að skýrslurnar höfðu þann árangur, að meiri hlutinn í bæjarstjórninni, sem þó voru flokksbræður háttv. 3. þm. Reykv., sá sjer ekki annað fært en að stofna til atvinnubóta. Til þeirra mun hafa verið varið um 100 þús. kr. og 225 menn komust að vinnunni; þar af voru 185 menn, er áttu að sjá fyrir samtals 625 börnum, auk þess 40 einhleypir, er unnu fyrir foreldrum og börnum. Ennfremur stofnaði ríkisstjórnin til atvinnubóta með því að láta vinna að grjótmulningi á tveim stöðum. Ennfremur var unnið við landsspítalalóðina fyrir stjórnarinnar atbeina. Að þessari vinnu komust 67 menn, sem ekki áttu sveitfesti í bænum. Í grjótmulninginn mun hafa verið varið alt að 12 þús. króna. Þessir menn áttu að sjá fyrir 225 börnum. Jeg þekki áreiðanlega betur ástæður atvinnulausra manna hjer í bænum en hv. 3. þm. Reykv. Jeg er líka viss um það, að hann er ekki svo harðbrjósta, að ekki hefði hann lagt til að auka atvinnubætur, hefði hann aðeins þekt kjör fólksins eins og þau voru í raun og veru. Frumvarpið, sem hjer er til umr., fer ekki fram á að hefja neinar atvinnubætur. En nái það fram að ganga, munu þær verða óhjákvæmileg afleiðing af því, þegar skýrslurnar sýna svart á hvítu, hvernig ástandið er. Menn munu þá fara að hugsa alvarlega um það að koma skipulagi á atvinnuvegina. Skýrslusöfnunin miðar aðeins að því að auka þekkingu á ástandinu eins og það er á hverjum tíma. Og slík þekking ætti þó ekki að geta orðið til ills. Hv. þm. talar um, að skráningin muni gefa mönnum falskar vonir. Reynslan sker úr því. En dettur honum í hug, að menn muni streyma hópum saman úr sveitunum aðeins til að láta skrá sig? En væri á annað borð um atvinnuleysi að ræða í sveitunum, mundi fólkið leita sjer atvinnu þar, sem það hjeldi, að hana væri að fá, en síður færi það til kauptúnanna, þegar það heyrði um atvinnuleysi og bjargarskort þar. Jeg vil undirstrika þau orð hv.þm. Ísaf., að það er nauðsynlegt, að bændur fái að vita, að atvinnubæturnar ljetta ekki lítið á sveitarsjóðum úti um land. Þá munar hreint ekki lítið um að gefa með þurfamönnum hjer í Reykjavík. Og atvinnubætur geta bjargað mörgum manni frá að leita á náðir framfærslusveitar sinnar. Sveitarsjóðunum er því ekki annar betri greiði gerður en að stofna til atvinnubóta hjer í Reykjavík fyrir þá menn, sem annars yrðu að leita fátækrahjálpar. Hv. 3. þm. Reykv. sakaði okkur jafnaðarmenn um það, að við hvettum fólk til að flytjast til Reykjavíkur. Það er satt, að við viljum ekki loka bæjunum fyrir þeim, sem þangað vilja koma. Við teljum, að öllum eigi að vera frjálst að leita síns brauðs þar, sem þeim þykir ákjósanlegast. Menn væru sviftir frelsi sínu um of, ef ætti að banna þeim það. Það erum ekki við jafnaðarmenn, sem köllum á fólkið hingað. Við höfum ekki talið það okkar hlutverk að reiða hnefann að þeim, sem hingað eru komnir, oftast fyrir áeggjan atvinnurekenda sjálfra. En það er hv. 3. þm. Reykv. og aðrir útgerðarmenn, sem hafa kallað á fólkið. Það eru þeir, sem gert hafa því þann mikla ógreiða að vekja hjá því falskar vonir. Nú eru þeir farnir að sjá, að þeir hafa gert landi og lýð ógreiða með þessu, en vitanlegt er, að þetta var gert í ákveðnum tilgangi af þeim. Mjer barst skýrsla í hendur áður en jeg kom á þennan þingfund. Þar segir, að 523 skipverjar af 22 togurum sjeu búsettir í Reykjavík, en 144 utanbæjarmenn. Við höfum ekki kallað á þessa menn, þó að við hinsvegar hófum ekki meinast við þeim. Í skýrslunni stendur ennfremur, að á 13 línu- og mótorbátum, sem gerðir eru út hjeðan úr Reykjavík, sjeu skipverjar 171 að tölu. Úr Reykjavík eru 61, en 110 annarsstaðar frá. Þannig er ástandið. Það eru ekki eintómir Reykvíkingar, sem njóta þessarar vinnu - því fer fjarri. Við getum ekki rekið utanbæjarmennina burtu, en við verðum að ráða bót á þessu og finna veilurnar á því skipulagi, sem við eigum við að búa. Það hefir aðeins einn þm. risið upp til að andmæla frv. Líklega hefir hann talið það skyldu sína og haldið, að hjer væri um bæjarmál að ræða. En þetta er vissulega þjóðmál, sem varðar alla. Þótt einn þm. hafi nú mótmælt frv., þá vonast jeg til, að það fái þær móttökur hjá nefndinni, að það nái fram að ganga.