Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég flyt hér frv. til orkulaga ásamt sjálfstæðismönnum hér í deildinni, Agli Jónssyni, Eyjólfi Konráð Jónssyni, Guðmundi Karlssyni, Lárusi Jónssyni og Salome Þorkelsdóttur. Þetta frv. er endurflutt nú. Það hefur tvisvar verið flutt áður og ég hef þá flutt ítarlegar framsöguræður fyrir þessu frv. og með því að ég veit að hv. þdm. hafa lagt sér á minni aðalatriði þess sem ég hef sagt í þessu máli, þá mun ég nú haga orðum mínum þannig, að leitast við að drepa aðeins hér á helstu atriði frv., sem nauðsynlegt er að leggja áherslu á, og þó að ég viti að hv. dm. hafi lagt á minnið það sem áður hefur verið sagt af minni hálfu í þessu máli, þá er ég ekki eins viss um að hæstv. iðnrh. hafi gert slíkt hið sama, enda á hann sæti í Nd., og það væri náttúrlega æskilegt, þó ekki sé sagt meira, að hann væri viðstaddur umr. um þetta mál. Þetta er eitt stærsta mál orkumálanna. Þetta frv., sem hér er lagt fram, mótast af víðfeðmi þess viðfangsefnis sem hér er við að fást. Samt sem áður greinast nýmæli frv. í þrjá meginþætti. Er þar um að ræða nýmæli sem varðar rannsóknir á orkulindum landsins, eðli þeirra og skilyrðum til hagnýtingar þeirra, nýmæli í skipulagi orkuvinnslunnar og dreifingu orkunnar og nýmæli er varðar hlutverk og skipulag Orkustofnunar og orkuráðs. Eitt mesta nýmælið, sem er að finna í þessu frv., er í 2. gr. þess, sem fjallar um orkumálaáætlun. Hér er um algert nýmæli að ræða í orkulögum, þar sem gert er ráð fyrir að meginmarkmið í orkumálum þjóðarinnar verði sett fram í sérstakri orkumálaáætlun til langs tíma. Með tilliti til reynslunnar má halda því fram, að á fáum eða engum sviðum opinberra fjármála sé þörfin brýnni fyrir vandaðan undirbúning ákvarðanatöku en í orkumálum, og kemur þar einnig til, að einstakar orkuframkvæmdir eru einnig mjög fjárfrekar svo sem kunnugt er. Löggjafinn hefur áður talið ástæðu til að ákveða slíka málsmeðferð í einstökum mikilvægum málaflokkum, svo sem í vegamálum, hafnamálum og raunar einnig framkvæmdum á sviði heilbrigðismála. Þar sem einstakir áfangar orkumálaframkvæmda eru einatt mjög umfangsmiklir þykir rétt að miða hér við 10 ára áætlun eða 10 ára áætlunartímabil, en með hliðsjón af óstöðugleika íslensks efnahagslífs þykir jafnsjálfsagt að gera ráð fyrir að breytingar aðstæðna krefjist endurskoðunar á áætluninni á fjögurra ára fresti eða oftar. Það er gert ráð fyrir, að Orkustofnun og virkjunaraðilar vinni saman að gerð orkumálaáætlunar í umboði ráðh. Þetta eru þeir aðilar sem ætlað er að hafa á hendi þau verkefni er mestu skipta um framtíðarstefnumörkun á þessu sviði. Að sjálfsögðu yrði leitað til annarra aðila við gerð áætlunarinnar, eftir því sem aðstæður gæfu tilefni til. Sérstaklega er gert ráð fyrir að gætt sé samræmis milli orkumálaáætlunar og annarrar áætlunargerðar til langs tíma á vegum ríkisins. Orkumálaáætlun er ætlað að setja fram leiðir til þess að fullnægja skynsamlegri orkunotkun þjóðarinnar á áætlunartímabilinu á sem hagkvæmastan hátt og gera í því sambandi grein fyrir nýtingu á orkulindum landsins, innflutningi á orkugjöfum og verðlagningu á orku. Þá skal í áætluninni sett fram fjármagnsþörf á áætlunartímabilinu og gerð grein fyrir því, hvernig staðið skuli undir fjármagnsútgjöldum, þ.e. afborgunum og vöxtum af lánsfé. Þetta er það sem ég vildi sérstaklega taka fram um Þetta þýðingarmikla nýmæli í frv. þessu um það sem varðar langtímaáætlanir í orkumálum. Það hefur verið hlutverk Orkustofnunar að annast þann þátt orkumálanna sem við kemur rannsóknum og skyldum viðfangsefnum. Verður að telja grundvallaratriði í framkvæmd orkumálanna, að þau verkefni, sem Orkustofnun er falið að sjá um, fari vel úr hendi. Hér er því mest um vert að Orkustofnun hafi sem best tök á að gegna sínu mikilvæga hlutverki. Þær tillögur, sem varða Orkustofnun, miða því í meginatriðum að því 1. að styrkja stjórn stofnunarinnar; 2. hnitmiða verksvið stofnunarinnar við rannsóknir á orkulindum landsins, áætlanagerð um orkubúskapinn og aðstoð og ráðgjöf um stefnumótun í orkumálum; 3. að efla áhrifavald stofnunarinnar og þátt hennar í heildarstjórn orkumálanna. - Með tilliti til þess er lagt til að Orkustofnun sé fengin þingkjörin stjórn á þann veg, að orkuráði sé ætlað það verkefni auk þess að hafa með höndum stjórn Orkusjóðs svo sem nú er. Þá gerir frv. ráð fyrir að sú starfsemi, sem nú heyrir undir Orkustofnun í einu eða öðru formi, en varðar ekki meginhlutverk stofnunarinnar, verði fengin öðrum aðilum í hendur. Hins vegar er Orkustofnun fengið í hendur veigamikið verkefni við gerð orkumálaáætlunarinnar, eins og ég hef áður getið um. Þá vil ég taka fram, að frv. gerir ráð fyrir að meginraforkuvinnslan verði á hendi eins fyrirtækis, þar sem er Landsvirkjun. Jafnframt er svo ráð fyrir gert, að sjálfstæð orkufyrirtæki í hinum einstöku landshlutum geti einnig annast orkuvinnslu eftir því sem efni standa til. Samkv. þessu gerir frv. ráð fyrir, að heildarstjórn raforkuvinnslunnar verði komið á fót í formi samvinnu, sem fyrirtækjunum, er hafa á hendi orkuvinnslu, er gert að hafa. Samvinna þessi lýtur að skipulegri yfirstjórn, er varðar byggingu orkuvera og samrekstur þeirra. Reglur um þetta efni mótast mjög af þeirri sérstöðu Landsvirkjunar að bera ægishjálm yfir öll orkuveitufyrirtæki landsins. Er og staða Landsvirkjunar mjög efld frá því sem verið hefur með því að henni er ætlað að gegna aðalhlutverki í yfirstjórn raforkuvinnslunnar, svo sem fram kemur í frv. með reglum um 1. skipun samvirkjunarráðs, 2. eignarhald að stofnlínum, sem ætluð er Landsvirkjun, og 3. samrekstur orkuveranna. Ég hef hér í fáum orðum drepið á ein þýðingarmestu nýmælin í frv., en mér þykir ekki vera hægt að komast h já að víkja aðeins að öðrum þýðingarmiklum atriðum og vil ég einnig gera það í fáum orðum. Samkv. frv. er reiknað með því, að fyrirtæki sveitarfélaga eða sameignarfélög ríkis og viðkomandi sveitarfélaga hafi á hendi raforkudreifingu og rekstur hitaveitna hvert í sinu umdæmi. Er þá gert ráð fyrir að þessi landshlutafyrirtæki geti einnig annast raforkuvinnslu, ef vilji er fyrir slíku og möguleikar. Með tilliti til þessa er gert ráð fyrir, að Rafmagnsveitur ríkisins verði lagðar niður jafnóðum og aðstæður leyfa. Leiðir þetta af því, að rétt þykir, eins og ég hef hér lagt áherslu á, að landshlutafyrirtæki hafi á hendi raforkudreifinguna. Verður þá ekki ástæða til að halda áfram rekstri Rafmagnsveitna ríkisins til orkuvinnslu, þar sem önnur orkufyrirtæki með aðild ríkisins verði fær um slíkt. Með tilliti til þessa er ríkisstj. veitt heimild samkv. frv. til að láta af hendi eignir Rafmagnsveitna ríkisins til annarra orkufyrirtækja í landinu með þeim skilmálum sem um semst. Framkvæmd þessa fer fyrst og fremst eftir því, hvort landshlutafyrirtækjum eða sveitarfélögum verði gert kleift að taka við eignum Rafmagnsveitna ríkisins í viðkomandi landshluta. Starfsemi Rafmagnsveitna ríkisins getur hvergi orðið lögð niður nema þar sem tryggt er að fyrir hendi sé annar aðili fær um að halda uppi þeirri þjónustu sem um er að ræða. Þess vegna verður þetta fyrirtæki ekki lagt niður í einum áfanga, heldur smám saman, eftir því sem ástæður leyfa. Ýmis önnur nýmæli er að finna í frv., sem ástæða væri að drepa á, en ég skal aðeins nefna nýmæli eins og það, að gert er ráð fyrir að Jarðboranir ríkisins verði teknar undan rekstrarstjórn Orkustofnunar. Um það verður nánar rætt þegar hér kemur til umr. mál nr. 10, um Jarðboranir ríkisins, sem er fylgifrv. þess frv. sem við nú ræðum. Þá er í frv. þessu gert ráð fyrir, að Orkustofnun sé leyst undan því hlutverki að annast hagnýtar jarðfræðilegar kannanir, m.a. vegna neysluvatnsleitar. Það er gert ráð fyrir öðrum aðilum til að sinna þessum störfum. Auk þess er gert ráð fyrir að svokölluð tækninefnd Orkustofnunar, sem að forminu til hefur verið við lýði, verði lögð niður því að hún hefur enga þýðingu haft. Þá er Orkustofnun sérstaklega falið með beinum fyrirmælum að vinna að orkusparnaði. Ekki er í núgildandi löggjöf neitt að finna um þau efni, en við vitum öll, hve þessi þáttur orkumálanna er orðinn þýðingarmikill nú. Þá er það enn fremur nýmæli, að Orkustofnun er falið sérstaklega að uppfræða almenning um orkumál. Virðist full ástæða til þess að láta slík mál til sín taka. Þá eru nýmæli og sérstök þýðingarmikil efnisatriði sem varða Orkusjóð. Það er gert ráð fyrir að Orkusjóður verði efldur eftir því sem með þarf til að tryggja framkvæmd orkumálaáætlunar. Þá er Orkusjóði fengin almenn heimild til að veita orkuveitulán til hitaveituframkvæmda, en samkv. lögum eru engin bein ákvæði um slíkt. Enn fremur er Orkusjóði heimilað í frv. þessu að veita einstaklingum lán til hitaveituframkvæmda. Engin heimild er til þess í núgildandi lögum, en þetta getur haft þýðingu, einkum í sveitum landsins þar sem einstakir bæir hafa möguleika á að virkja jarðvarma í eigin þarfir. Þá er um að ræða nýmæli sem varðar fyrirkomulag í sambandi við lánveitingar Orkusjóðs. Það er gert ráð fyrir að orkuráð taki ákvarðanir um lánveitingar úr Orkusjóði í stað tillögugerðar til ráðh. Samkv. gildandi lögum er verksvið orkuráðs í dag að gera tillögur til ráðh. og þó að það sé venjan, ég hygg undantekningarlaus eða nær því, að ráðherrar samþykki það sem orkuráð leggur til í þessu efni, þá er valdið að forminu til hjá ráðh. Það þykir eðlilegt að þetta vald sé hjá stjórn sjóðsins, eins og venjulega er með lánasjóði, með sérstöku tilliti til þess að gert er ráð fyrir að stjórnin sé þingkjörin, kjörin af Alþingi. Þá er eitt nýmæli enn, sem leiðir af breyttri tækni og auknum framförum í orkumálunum, og það er á þá leið, að rýmkaðar eru heimildir til að reisa raforkuver án leyfis stjórnvalda, en það þykir eðlilegt að ekki þurfi að leita til stjórnvalda til smávirkjana, jafnvel einkavirkjana, eins og nú er. Það gæti verið ástæða til þess fyrir mig að koma inn á fleiri atriði, sem eru í þessu frv. og til nýmæla mega teljast eða eru mjög þýðingarmikil, en ég mun ekki gera það að þessu sinni. Ég vil aðeins vekja athygli á t.d. V. kaflanum, sem er um orkuveitur, þar sem eru mörg nýmæli frá gildandi lögum og sniðnir eru af þeir vankantar sem hafa komið í ljós varðandi ýmis tæknileg atriði, en þessi kafli hefur líka að sjálfsögðu ekki síst verið unninn af sérfræðingum og tæknimenntuðum mönnum á þessu sviði. Ég sé þó ekki ástæðu til þess að fara að ræða einstök atriði þessa kafla hér sérstaklega nema að gefnu tilefni. Ég sagði í upphafi máls míns, að hér væri um að ræða frv. sem væri nú endurflutt. Og það er ekki einungis endurflutt í fyrsta sinn nú. Það er endurflutt í annað sinn. Þetta er í þriðja sinn sem mál þetta er lagt fyrir hv. deild. En það hefur ekki fengið afgreiðslu og það verður ekki komist hjá því að víkja nokkrum orðum að þeirri staðreynd. Hvernig stendur á því, að frv. sem svo vandlega hefur verið unnið hefur ekki fengið afgreiðslu á sama tíma sem það hefur ekki komið fram nein rökstudd gagnrýni á þeim helstu nýjungum og helstu efnisatriðum sem þetta frv. hefur að geyma? Hvernig stendur á því, að svo þýðingarmikið mál sem skipulag orkumálanna hefur ekki fengið afgreiðslu á sama tíma sem engar tillögur hafa komið fram sem varða heildarendurskoðun á þessari löggjöf, og þó er svo að sjá að allir séu sammála um að það þurfi að fara fram heildarendurskoðun á þessari löggjöf? Það er sannarlega von til þess að spurt sé að því hver er ástæðan. Nú skal ég ekki fara að gerast æðifjölorður um það. Það er þeirra, sem hafa stöðvað afgreiðslu frv., að skýra það. En þó get ég ekki látið vera að víkja að ágreiningsatriðum sem hafa verið uppi varðandi skipulag orkumálanna. Það var ágreiningur, sem lengi var rætt um og mikið var deilt um, sem varðaði það, að annars vegar vildu sumir hafa eitt meginorkufyrirtæki og banna öðrum aðilum að annast raforkuframleiðslu, en hins vegar voru þeir sem gengu út frá því að allavega mundi vera eitt meginorkufyrirtæki, sem er fyrir hendi í formi Landsvirkjunar, en hins vegar væri ekki nein ástæða og mjög vafasamt og raunar óhægt að banna öðrum aðilum að virkja eða annast raforkuframleiðslu ef þeir vildu það og ef þeir gætu það. Nú ætla ég ekki að fara að hafa langt mál um þennan ágreining, en ég held að það væri gott að menn gerðu sér grein fyrir því hver þessi ágreiningur var í hnotskurn eftir ítarlegar umræður um þessi mál í þeirri nefnd, sem vann að skipulagi orkumálanna og var skipuð af þáverandi iðnrh., Gunnari Thoroddsen, 1977 og skilaði áliti haustið 1978, - áliti sem þetta frv. er byggt á, en nefndin klofnaði út af ágreiningnum um hvort það ætti að vera eitt raforkuvinnslufyrirtæki í landinu og banna öðrum að virkja. Og hver var ágreiningurinn í hnotskurn? Þeir sem lögðu áherslu á eitt orkufyrirtæki vildu lögfesta það, að ekkert fyrirtæki í landinu mætti virkja stærra en 5 megawött. Við hinir, sem vildum hafa þetta frjálst, sögðum sem svo: Ef það eru aðilar í landinu sem treysta sér til þess að virkja stærra en 5 megawött, þá á þeim að vera það heimilt og það eru engin rök til þess að banna slíkt. Um þetta var ágreiningur. Ég hef alltaf litið svo á að það væri ekki hægt að standa á þessu sjónarmiði, að það megi ekki leyfa neinum öðrum í landinu, nema einu fyrirtæki, Landsvirkjun, að virkja stærra en 5 megawött. Það er útilokað að hægt sé að standa á þessu og ágreiningur um þetta efni er alger gerviágreiningur. Það væri ástæða til þess að spyrja: Hvers vegna er haldið uppi slíkum gerviágreiningi? Það verður ekki hægt og í raun og veru er það ekki hægt í dag með neinu móti vegna þess að á þessum tíma, sem liðinn er frá því að það var ágreiningur í þessari skipulagsnefnd orkumála, hefur þróunin orðið sú, staðreyndin er sú, að þetta þrönga sjónarmið fær ekki staðist. Síðan hefur það skeð, að öðrum aðilum en Landsvirkjun hefur verið veitt heimild til að virk ja stærra en 5 megawött. Það hafa verið samþykkt lög á Alþingi um að veita Hitaveitu Suðurnesja heimild til að virkja 10 megawatta virkjun. Það hefur líka verið veitt heimild til sjóefnaverksmiðju til að virkja stærra en 5 megawött. Og dettur nokkrum í hug að það hefði verið hægt að standa á móti þessum ákvörðunum? Það reyndi enginn til þess að gera það. Allt sem menn segja og vilja viðhalda um ágreining út af þessu atriði, að binda virkjunarheimildir til annarra en Landsvirkjunar við 5 megawött, er fullkomin fáviska, ég leyfi mér að segja það. Og mér þætti gott að heyra ef hæstv. ráðh. ætlar að halda þessu fram hér enn í dag eftir þá þróun sem hefur orðið í þessum málum og eftir að hann er sjálfur búinn að standa að því að heimila virkjun stærri en 5 megawött fyrir Hitaveitu Suðurnesja og sjóefnaverksmiðjuna. Ég trúi því ekki fyrr en ég heyri. Þá er það annað atriði sem menn hafa viljað gera að ágreiningsefni í sambandi við þetta frv. að því er virðist. Því hefur verið haldið fram að það væri ekki hægt að samþykkja þetta frv. vegna þess að það væri ekki í samræmi við þróunina í landinu og í því sambandi hefur verið bent á fyrirætlanir, sem nú eru orðnar að staðreynd, um að Laxárvirkjun og Landsvirkjun sameinuðust. Það er algerlega út í hött að halda því fram, að það hefði ekki verið hægt alveg jafnt þó að það hefði verið búið að samþykkja þetta frv. Það liggur meira að segja ljóst fyrir, að þetta frv. felur í sér rammalöggjöf um skipulag orkumálanna og sú rammalöggjöf er á þann hátt, að það geta verið fleiri eða færri orkufyrirtæki í landinu eftir því sem menn vilja, eftir því sem þykir hagkvæmt, og í grg. fyrir þessu frv. hefur alla tíð verið tekið fram að skipulag það, sem þetta frv. leggur til, rúmar ekki einungis að það geti verið stofnuð landshlutafyrirtæki til raforkuvinnslu, heldur einnig að það séu lögð niður slík fyrirtæki, ef fyrir hendi eru, og það sé hægt að sameina Laxárvirkjun og Landsvirkjun ef vilji er fyrir hendi. Allt þetta rúmast innan þess ramma sem þetta frv. gerir ráð fyrir og hefur alla tíð verið lögð áhersla á þetta. Samt virðast menn, og þá á ég fyrst og fremst við hæstv. iðnrh., leitast við að hengja hatt sinn á slíka fjarstæðu sem þá, að ekki sé hægt að samþykkja þetta frv. vegna þess að það útiloki sameiningu orkufyrirtækja. Þetta er algerlega út í hött. Þetta sjá allir, ef þeir lesa frv. Það er augljóst mál. Þessar ástæður, 5 megawatta mörkin og fyrirslátturinn um það að ekki sé hægt að sameina orkufyrirtæki ef þetta frv. verður að lögum, eru algerlega tilhæfulausar og haldlausar. En á þessum forsendum, ef forsendur skyldi kalla, leyfa stjórnvöld sér og hæstv. ráðh. að liggja þversum í götu fyrir öllum framförum í skipulagsmálunum. Og hæstv. ráðh. hefur talað um að frv. þetta væri í raun og veru ótækt. Hann hefur ekki leitast við að færa nokkur rök fyrir þessu, nema ef vera skyldi þetta með 5 megawatta mörkin og það sem ég vék að um sameiningu Laxárvirkjunar og Landsvirkjunar. Nú vil ég leyfa mér að biðja hæstv. ráðh. - ég held að það verði ekki lengur komist hjá því að svara - að svara vissum spurningum. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh.: Er það ótækt að gert skuli vera ráð fyrir að það verði gerð ítarleg orkumálaáætlun til 10 ára, eins og frv. gerir ráð fyrir, eða er það æskilegt? Hæstv. ráðh. hlýtur að hafa skoðun á þessu. Ég spyr enn fremur hæstv. iðnrh.: Er það ótækt að sett sé stjórn yfir Orkustofnun, þingkjörin stjórn, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, eða er það æskilegt? Vill hæstv. ráðh. tjá sig um þetta þýðingarmikla atriði? Og enn: Er það ótækt að stefna að því að styrkja Orkustofnun, hnitmiða störf Orkustofnunar við rannsóknir og ráðgjöf í orkumálum og efla áhrifavald stofnunarinnar, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir? Er það ótækt eða er eitthvert vit í því? Vill hæstv. ráðh. tjá sig um þetta efni? Og ég spyr áfram: Er það ótæk stefna, að gert sé ráð fyrir að Orkusjóður verði stórefldur eða kann nú að vera að það sé einhver skynsemi í því að efla Orkusjóð? Ég vænti þess að hæstv. ráðh. tjái sig um þetta. Ég spyr enn fremur hæstv. ráðh. hvað sé ótækt við að raforkudreifingin verði í höndum sveitarfélaga eða samtaka þeirra, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Vill hæstv. ráðh. gera grein fyrir því, hvað hann finnur að þeirri skipan? Ég gæti haldið áfram að spyrja hæstv. ráðh., en ég ætla að láta staðar numið í bili. Ég hygg að ég sé nú búinn að gera heiðarlega tilraun til þess að fá efnislegar umr. um þetta mál og hæstv. ráðh. geti ekki skotið sér undan því að ræða þessi mál efnislega - þessa þætti, sem ég hef sérstaklega spurt um. Ég er í raun og veru að vænta þess, að það verði ekki enn á ný leikinn sá leikur - ég segi: að undirlagi hæstv. ráðh. - að koma í veg fyrir að þetta frv. hljóti þinglega meðferð í þetta sinn. Hér er um það stórt mál að ræða að hæstv. ráðh. er ekki stætt á að svæfa það endalaust og á sama tíma að neita því ekki að það sé þörf á því nú að setja nýja heildarlöggjöf um skipulag orkumálanna. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að fara þess á leit að frv. verði vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Hér er til umr. frv. til orkulaga, flutt af hv. 4. þm. Vestf. í þriðja sinn að ég hygg, og það kemur fram hjá honum hér sem áður áhugi á þessum málum. Ég er honum sammála um það að æskilegt er að ganga frá endurskoðun á orkulögum. Að því máli hefur verið unnið af hálfu núv. ríkisstj. og undir forgöngu iðnrn. og ég vænti þess að á þessu þingi, væntanlega fyrir jól, verði hægt að leggja fram frv. af hálfu ríkisstj. um þetta efni. Ég vil vekja athygli á því að á undanförnum árum hafa orðið stórfelldar breytingar á skipulagi orkumála innan ramma núgildandi löggjafar. Og það eru þau atriði, sem þar hafa verið til meðferðar, sem hafa ráðið því að ekki hefur verið talið rétt að bera fram tillögur um heildarendurskoðun orkulaganna fyrr en ljóst væri hvort vilji væri til þess og möguleikar að ná samstöðu um þau atriði sem reynt hefur á. Nú hefur það tekist í veigamiklum atriðum á nýliðnu sumri, fyrir um tveimur mánuðum síðan, þegar samkomulag varð milli ríkisstj. og Landsvirkjunar um mjög þýðingarmikla þætti sem varða skipulag orkumálanna. Sá samningur, um virkjanamál, yfirtöku byggðalína og fleiri atriði, er prentaður sem fskj. með þessu frv. og raunar einnig sá sameignarsamningur sem gerður var á s.l. ári um sameiningu Laxárvirkjunar og Landsvirkjunar. Þessi mál hafa verið unnin innan ramma gildandi orkulaga og ekki verið þörf lagabreytingar til þess að koma þeim á. En með þeirri víðtæku samstöðu sem um þessi mál hefur tekist, sem skipta mjög miklu máli fyrir stöðu raforkumálanna í landinu, er það auðveldara viðfangs að ganga frá endurmati á orkulögunum og útfæra þau í ljósi þeirrar samstöðu sem þarna hefur tekist. Ég vil alls ekki gera lítið úr áhuga hv. flm. þessa frv. fyrir því að fá breytt ýmsum þáttum orkulaga. Ég er honum sammála um ýmis atriði þessara mála en ekki um önnur. Ég vísa í því efni til ræðu minnar í umr. um þetta sama mál á síðasta þingi. Frv. er nú flutt óbreytt þannig að þar er út af fyrir sig engu við að bæta nema þeim atriðum sem síðan hafa gerst í reynd og skýra mjög hvaða leiðir séu færar varðandi framhaldið, byggt á þeim samningum sem tekist hafa. Hv. 1. flm. þessa frv. vék hér að tilteknum atriðum og beindi til mín fsp. þar að lútandi, m.a. um orkumálaáætlun til 10 ára sem gert er ráð fyrir í hans frv. Ég tel mjög eðlilegt að gerðar séu áætlanir fram í tímann um þessi mikilvægu mál sem önnur. Núverandi ríkisstj. hefur raunar beitt sér fyrir því og fengið lögfest frumvörp um heimildir til að reisa og reka stórar virkjanir, sem auka mjög við þær heimildir sem fyrir voru, reyndar meira en tvöfalda þær heimildir sem veittar hafa verið og komnar eru til framkvæmda í sambandi við raforkuöflun í landinu. Frv. um raforkuver nr. 60 frá 1981 fylgdu í greinargerð m.a. áform um nýtingu orkunnar, svo og þeirri þáltill. um virkjanaframkvæmdir og orkunýtingu sem samþykkt var samhljóða í Sþ. undir lok síðasta þings. Þar var af þingsins hálfu dreginn upp rammi um framkvæmdir í orkumálum til næstu 10–15 ára. Slíkan ramma þarf vissulega að endurskoða í ljósi reynslu og ég tel mjög eðlilegt að gengið sé frá áætlunum sem taki a.m.k. til 10 ára í þessum efnum. Hv. 4. þm. Vestf. vék að Orkustofnun og stjórn þeirrar stofnunar en í hans frv. mun gert ráð fyrir því að henni verði kjörin stjórn af Alþingi. Ég er þeirrar skoðunar að í stjórn slíkra stofnana sé farsælla að tilnefnt sé af framkvæmdavaldinu heldur en þinginu. Það er mitt viðhorf og ég tel eðlilegt að það gildi einnig um fyrirtæki, sem ríkið stendur að að meiri hl., að það sé ekki löggjafinn sem kjósi þeim stjórnir heldur sé það framkvæmdavaldið sem geri það. En um þau efni eru eflaust deildar meiningar eins og raunar kemur fram með flutningi þessa frv. Ég ætla ekki að fara hér út í almennar umr. um ástæður fyrir minni skoðun í þessum efnum, en ég tel að það sé farsælla að framkvæmdavaldið beri ábyrgðina á þessum málum og tilnefni í stjórnir stofnana og fyrirtækja á vegum ríkisins. Við skipan slíkra stjórna er hins vegar m jög eðlilegt að haft sé í huga bæði verksvið viðkomandi stofnana og pólitísk valdahlutföll í landinu þannig að ekki sé um neina einsýni að ræða í þeim efnum, hvorki pólitískt né faglega. Þá vék hv. 4. þm. Vestf. að Orkusjóði og beindi til mín fsp. um hann. Af því að hann vék að þessu tel ég rétt að fram komi að ég tel að málefni Orkusjóðs þurfi mjög gaumgæfilegrar athugunar við. Sú athugun hefur reyndar staðið yfir um nokkurt skeið. Ég held að það sé ekki hægt að orða það svo, að það beri brýna nauðsyn til að efla Orkusjóð í núverandi formi. Ég held að það sé miklu fremur nauðsyn að átta sig á því hvaða verkefni eðlilegt sé að falli undir Orkusjóð, eigi hann að starfa áfram, og að reynt sé að beina lánveitingum til einstakra þátta í raforkuiðnaðinum með beinum hætti til viðkomandi fyrirtækja, án þess að þau séu millifærð í Orkusjóði, oft með þeim hætti að lánskjör verða önnur heldur en reynast við endurlánveitingar úr sjóðnum. Það liggur m.a. fyrir í núverandi fjárlagafrv. að hjá Orkusjóði hefur safnast upp mjög há upphæð sem halli á sjóðnum vegna þess að úr honum hefur ekki verið endurlánað með þeirri ávöxtun að það tryggði eðlilegan rekstur. Þó er ég ekki þar með að segja að ekki komi til greina að lána til þessara mála með hagstæðari kjörum í vissum tilvikum heldur en almennt gilda. Ég tel sem sagt mjög mikla þörf á því að ofan í málefni Orkusjóðs sé farið, fremur til að grynna á þeim upphæðum sem renna í gegnum sjóðinn heldur en auka þar sérstaklega við. Það mætti margt um þetta segja en ég vísa til fram komins fjárlagafrv. um þessi efni og vil geta þess, að iðnrn. var alls ekki ljóst hvaða upphæðir höfðu safnast fyrir hjá Orkusjóði sem hallabúskapur milli ára, og fjárlaga- og hagsýslustofnun var það raunar ekki ljóst fyrr en farið var ofan í þessi málefni til undirbúnings fjárlaga. Svona ráðstöfun fjármagns á ekki að endurtaka sig. Það er nauðsynlegt að menn átti sig á því með hvaða hætti fjárstreymið er til stórra verkefna eins og á sviði orkumálanna og að komið verði þar á betri skipan. Ég held að það hafi komið fram í máli hv. 1. flm. þessa frv. að ráðh. skipi stjórn Orkusjóðs samkv. gildandi lögum. Svo er ekki. Það er engin sérstök stjórn sem fer með málefni Orkusjóðs, fyrir utan það sem orkuráð kemur að þeim málum. Því er það orkuráð sem helst hefur yfirlit yfir málefni sjóðsins og framkvæmdastjóri þess. Er ég þó engan veginn að vísa neinni ábyrgð til orkuráðs í sambandi við þessi efni, en vildi aðeins að það kæmi fram og lægi fyrir að sérstök stjórn er ekki fyrir þessum sjóði umfram þá umsýslu sem orkuráð hefur þarna með höndum. Þá vék hv. flm. til mín fsp. varðandi raforkudreifinguna, hvort ég teldi ekki eðlilegt að hún væri í höndum sveitarfélaga. Ég tel að núverandi háttur á raforkudreifingu sé ekki óeðlilegur miðað við núverandi aðstæður og ég er ekki þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að stefna að því að leggja Rafmagnsveitur ríkisins niður, síður en svo. Ég held að þær hafi mjög þýðingarmiklu hlutverki að gegna nú og muni hafa það í framtíðinni og ég tel ekki einsýnt að þau mál væru í betra horfi ef farið væri að deila þeim verkefnum upp til sveitarfélaga, sem Rafmagnsveiturnar hafa haft með höndum í sambandi við raforkudreifingu um hinar dreifðu byggðir og staðið þar vel að verki almennt séð. Ég get því ekki tekið undir það sem sérstakt markmið að fara að leysa Rafmagnsveitur ríkisins upp og fela verkefni þeirra sveitarfélögum í landinu. Hitt liggur fyrir, að sveitarfélög annast verkefni hliðstæð og Rafmagnsveitur ríkisins hafa á vissum svæðum, eins og Rafveita Siglufjarðar og þó alveg sérstaklega Orkubú Vestfjarða, svo sem kunnugt er. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa hér langt mál um þessi efni en taldi rétt að fram kæmi að unnið er að endurskoðun orkulaga. Ég hef lagt á það áherslu að reynt verði að flýta því verki, sem er umfangsmikið, og við þá endurskoðun verði tekið tillit til þeirra ákvarðana sem teknar hafa verið á undanförnum þingum, þeirra samninga sem tekist hafa, eins og samningsins milli ríkisstj. og Landsvirkjunar frá 11. ágúst á síðasta sumri. Ég vænti þess að frv. af hálfu ríkisstj. varðandi orkulög komi fram þannig að það geti verið til umr. samhliða þeirri meðferð sem þetta frv. hér fær hjá hv. d. Ég tel að það sé fyllilega tímabært að fara yfir þessi mál og reyna að ná saman um endurskoðun á þessum málaflokki í heild sinni.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. gefur mér tilefni til þess að segja hér nokkur orð. Hann minntist á Rafmagnsveitur ríkisins og sagðist líta svo á, að það ætti ekki að vera sérstakt markmið að leggja þær niður. Ég er honum sammála um þetta. Það er ekkert sérstakt markmið að leggja Rafmagnsveitur ríkisins niður, enda tek ég skýrt fram að það ætti ekki og væri ekki hægt að leggja Rafmagnsveitur ríkisins niður nema í fyrsta lagi í áföngum og alls ekki neins staðar nema þar væru aðrir aðilar sem tækja við þessum verkefnum. En ef það eru aðrir aðilar, landshlutasamtök t.d. með aðild ríkisins eins og Orkubú Vestfjarða, sem tækju þetta að sér, þá tel ég að Rafmagnsveitum ríkisins sé á því svæði ofaukið eins og reynslan er á Vestfjörðum. Það er með tilliti til þessa sem ég tel að það eigi að leggja Rafmagnsveitur ríkisins niður í áföngum, eftir því sem tilefni er til, þ.e. ef á viðkomandi svæði eru aðrir aðilar fyrir hendi sem geta annast verkefni Rafmagnsveitnanna. Hæstv. ráðh. ræddi þó nokkuð um Orkusjóð. Ég held að það hafi verið misskilningur hjá honum og að sjálfsögðu veit hann eins vel um þetta og ég. Hann sagði, ef ég skildi hann rétt, að Orkusjóður hefði ekki sérstaka stjórn  Hæstv. ráðh, sagði ýmislegt um Orkusjóð, sem mér finnst ástæða til að gera athugasemdir við og væri hægt að flytja langt mál um á þeirri forsendu, að það hlýtur að vera svo í orkumálunum eins og í öðrum málaflokkum, að sá fjárfestingarsjóður sem á að þjóna þeim hlýtur að skipta miklu máli. En nú skildist mér á hæstv. ráðh. að við hefðum kannske ekki sömu skoðun á því hversu miklu hlutverki Orkusjóður ætti að gegna. Hann orðaði þetta m.a. þannig, að það ætti að grynna á upphæðum sem rynnu í gegnum sjóðinn. Ég held þvert á móti að meiri upphæðir þurfi að renna í gegnum sjóðinn, það þurfi að efla hann á alla vegu og Orkusjóður hljóti eðli málsins samkv. að hafa mjög mikil verkefni og þýðingarmikil. Þetta gengur þvert á hugsun hæstv. ráðh. því að hann tók svo til orða á einum stað í máli sínu: elgi sjóðurinn að starfa áfram. Hann getur hugsað sér að sjóðurinn starfi ekki áfram. Hæstv. ráðh. vék aðeins lítillega og réttilega að ástandi Orkusjóðs í dag og hve það er slæmt. Hvers vegna er það slæmt'? Er það stjórn sjóðsins að kenna'? Nei, svo er ekki og því heldur enginn fram. Höfuðorsökin - og mér liggur við að segja eina orsökin fyrir slæmri fjárhagsstöðu Orkusjóðs í dag er sú að stjórnvöld hafa haft þá skipan á að gera á Orkusjóði að taka verðtryggð lán og ráðstafa fjármagninu sem óafturkræfum framlögum. Á síðustu árum hefur þetta skipulag verið tekið upp, sem er algert ábyrgðarleysi og er raunar ekki hægt að fara nógu hörðum orðum um. Hver ber ábyrgð á þessu? Það er hæstv. ríkisstj. og yfirmaður sjóðsins, hæstv. iðnrh. Þó held ég að mér sé alveg óhætt að fullyrða að við allar fjárlagaafgreiðslur og allar afgreiðslur á lánsfjárlögum hef ég m.a. borið fram tillögur um að breyta þessu. Ég hef lagt til við fjárlagaafgreiðsluna að það yrði - eins og áður var - óafturkræft framlag úr ríkissjóði til Orkusjóðs til þess að hann gæti ráðstafað því sem óafturkræfu framlagi við sveitarafvæðinguna. Þetta er einfalt mál og þetta er augljóst mál. En menn hafa bara barið höfðinu við steininn og vaðið fram í þessari ósvinnu og blekkingarvef. Og mér finnst nú farið að kasta tólfunum, ef svo á að draga þá ályktun af því ástandi sem þetta framferði hefur skapað, að Orkusjóður sé kannske alveg óþarfur, það eigi bara að leggja hann niður. Þá er nú farið að ganga nokkuð langt. Hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um Orkustofnun og það atriði í frv. að gert er ráð fyrir að Orkustofnun hafi þingkjörna stjórn. Ég skal ekki fara að flytja hér tölu um það hvers vegna æskilegt er og sjálfsagt að mínu viti að hafa þingkjörna stjórn í svo þýðingarmikilli stofnun. Ég minni aðeins á að það er í samræmi við ýmislegt annað. Við höfum þingkjörnar stjórnir, og ég get talið upp ýmsar stofnanir. Hæstv. ráðh. segir að betur fari á því að framkvæmdavaldið skipi stjórn. Nú þykir mér það þó betra að framkvæmdavaldið skipi stjórn heldur en Orkustofnun hafi enga stjórn. Orkumálastjóri heyrir beint undir ráðh. Það er engin stjórn sem fjallar um málefni Orkustofnunar. Það er kannske engin fjarstæða, sem lagt er til í þessu frv., að sett sé stjórn yfir þessa þýðingarmiklu stofnun, sem gegnir lykilhlutverki í öllum orkumálum landsins, eða á að gera það. Þetta gefur mér tilefni til beinnar spurningar. Það eru tvö ár síðan hæstv. ráðh. skipaði að ég hygg einhverja ráðuneytismenn eða einhverja sér handgengna menn í stjórn yfir Orkustofnun. Ég man eftir því að mér fannst full ástæða til að taka málið fyrir á hv. Alþingi utan dagskrár og við hæstv. ráðh. töluðum mikið um þetta mál þá. Ég ætla ekki að rifja það upp en ég spyr hæstv. ráðh. að gefnu tilefni: Er þessi stjórn enn við lýði? Mig minnir að hann hafi sagt fyrir tveimur árum að hún væri skipuð til eins árs. Hver er reynslan af þessari stjórn? Ég vænti þess að hæstv. ráðh. geri grein fyrir þessu. Hæstv. ráðh. sagðist vera sammála mér um það að eðlilegt væri að gera orkumálaáætlanir. Ég held að allir geti tekið undir það. En hæstv. ráðh. var að tala um að hann eða núv. ríkisstj. hefði fengið ýmsar ákvarðanir samþykktar á undanförnum mánuðum og misserum. Hann vék að virkjanafrumvörpum og heimildarlögum. Það er alveg rétt. En ég held að bæði í því sem hæstv. ráðh. sagði um þetta og í fleiri efnum, sem hann kom inn á varðandi orkumálaáætlun, gæti nokkurs misskilnings. Ákvæði um orkumálaáætlun er ákvæði um skipulag sem á að vera til staðar sem vettvangur til að fást við þessi mál. En í lögum um skipulag setjum við ekki ákvæði um það hvað á að gera. Það er annað mál. Mér finnst líka í því sem hæstv. ráðh. sagði um skipulag orkumálanna gæta hliðstæðs misskilnings. Þegar við erum að tala um að setja lög um skipulag orkumála erum við að móta þær leiðir sem á að fara eftir. En við erum ekki að ákveða hvaða framkvæmdir eigi að ráðast í eða ákveða. Þetta er sitt hvað. Hæstv. ráðh. lét að því liggja, ef hann sagði það ekki beinlínis eða meinti það, að ekki hefði verið hægt að setja lög um skipulag orkumála af því að það hefði ekki verið séð fyrir hvað skeði í tilteknum málum, eins og t.d. í sambandi við sameiningu Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar. Þetta er alger misskilningur. Í skipulagslögum setjum við ekki ákvæði um það hvað á að gera við sérstök orkufyrirtæki. Það er allt annað mál. Hæstv. ráðh. mótmælti því ekki heldur, sem eðlilegt var, að sameining Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar gat átt sér stað, eins og hefur alltaf verið tekið fram í grg. með þessum lögum, hvort sem búið var að samþykkja þessi lög eða ekki, vegna þess að slíkar aðgerðir voru framkvæmanlegar innan ramma laganna. Við þurfum einmitt að haga skipulagi orkumálanna þannig, að á hverjum tíma gefi það rúm til þess að gera þær ráðstafanir varðandi einstök fyrirtæki, varðandi einstakar framkvæmdir sem þarf að gera. Hæstv. ráðh. var svo vænn að gera það sem mér láðist, að vekja athygli á að með þessu frv. eru tvö ný fskj., sameignarsamningur Landsvirkjunar, ríkisins og Laxárvirkjunar og svo samningurinn um yfirtöku Landsvirkjunar á virkjunarframkvæmdum og byggðalínu. Ég hefði átt að vekja athygli á þessu í tali mínu áðan en mér láðist það. En hæstv. ráðh. hefur vikið að þessu og ég legg áherslu á það, að þessi fskj. eru lögð fram til þess að allir megi sjá að það sem hefur verið gert með þessum samningum rúmast innan ramma orkulaganna eins og þau yrðu, ef frv. þetta yrði samþykkt. Við hæstv. iðnrh. erum sammála - eins og ég hygg að allir hér - um að það þurfi að setja ný lög um skipulag orkumála, ný orkulög. Hæstv. ráðh. hefur alltaf sagt þetta þegar við höfum verið að ræða þessi mál. Og ég man ekki betur en ráðh. hafi á fyrri þingum, þegar við höfum rætt þetta, verið svo bjartsýnn að hann hafi gert ráð fyrir því að á því sama þingi kæmi frá honum frv. til orkulaga. Það var heldur ekki óeðlilegt, því að í sjálfum stjórnarsamningnum segir að það sé verkefni sem ríkisstj. ætli að vinna að, að fá sett ný orkulög. En það hefur ekkert orðið af þessu. Kannske er það í þessum umr. sem hæstv. ráðh. kveður sterkast að orði í þessu efni, því að ég get ekki skilið hann öðruvísi en svo að hann sé búinn að lofa okkur frv. um orkulög fyrir jól. Það virðist þá ganga í þessum efnum í öfugu hlutfalli við gengi ríkisstj. um þessar mundir. Ekki hef ég á móti því að slíkt frv. líti dagsins ljós og raunar vænti þess. Og ég verð að segja að ég fagna því að sjá það og kynna mér þann mun, sem verður á því og því frv. sem hér er til umr. Mér segir svo hugur um að það sé einungis í undantekningartilfellum sem þess sé að vænta að mikill ágreiningur verði í þessum efnum. Meira að segja það sem hæstv. ráðh. hefur síðustu misseri einkum byggt á til þess aðviðhalda ágreiningi í þessum efnum er á slíkum brauðfótum sem ég hef áður lýst. Á ég þá sérstaklega við vangavelturnar um 5 megawatta mörkin og svo það að ekki hefði verið hægt að sameina Landsvirkjun og Laxárvirkjun ef frv. þetta hefði verið orðið að lögum.



Herra forseti. Það er eitt atriði í ræðu hv. 4. þm. Vestf. sem er ástæða til að ég svari hér. Það varðar stjórn Orkustofnunar. Hún er vlð lýði. Hún hefur verið endurskipuð til árs. Hana skipa Ég ill Skúli Ingibergsson, fyrrv. borgarstjóri og framkvæmdastjóri Kísilmálmvinnslunnar h.f., formaður, og með honum eru í stjórninni Kristmundur Halldórsson deildarstjóri í iðnrn. og Sveinbjörn Björnsson prófessor við Háskóla Íslands. Þessir þrír menn hafa starfað frá því að þessi stjórn fyrst var skipuð, að ég hygg snemma árs 1981, án þess að ég vilji fara nákvæmlega með það. Ég tel að af starfi hennar hafi verið verulegt gagn fyrir rn. og eins fyrir Orkustofnun, sem er verkefni stjórnarinnar að fjalla um. Stjórnin hefur átt samstarf við stofnunina og forsvarsmenn hennar og starfsfólk þar almennt og þar hafa orðið verulegar breytingar innan veggja, einnig skipulagsbreytingar, á þessu tímabili sem hafa leitt til betra og markvissara starfs að mínu mati hjá Orkustofnun.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingar um stjórn Orkustofnunar sem ég óskaði eftir. Ég fagna því sem hæstv. ráðh. sagði, að það hefði orðið gagn að þessari stjórn. Það styrkir mig í þeirri skoðun að þá muni verða enn meira gagn að þingkjörinni stjórn. Við getum deilt um það. Mér þykir rétt að minna á að sá maður sem ætla mætti að væri þessum hnútum kunnugastur, orkumálastjóri, var á sinum tíma á móti því að sú stjórn sem hæstv. ráðh. hefur skipað yrði skipuð og lét þess getið í þeim umr. sem ég vitnaði til áðan, að hann teldi réttara að það væri þingkjörin stjórn ef það ætti að vera stjórn.



Herra forseti. Frv. þetta til laga um Jarðboranir ríkisins er flutt af sömu þm. og frv. til orkulaga, sem við vorum að ræða áðan. Þetta frv. er raunar fylgifrv. með því frv, og er eitt af því sem gera þarf til þess að hnitmiða störf Orkustofnunar við þau mál, sem þýðingarmest er að hún vinni, og létta öðrum störfum af Orkustofnun. Þetta frv. kveður á um það hvert eigi að vera hlutverk Jarðborana ríkisins. Meginbreytingarnar, sem frv. felur í sér frá gildandi lögum, eru í fyrsta lagi að Orkustofnun er ekki falið að annast rekstur Jarðborana ríkisins eins og verið hefur heldur skal fyrirtækið lúta sérstökum framkvæmdastjóra sem ráðh. skipar. Í öðru lagi er meginbreytingin frá gildandi lögum fólgin í því að það eru sett ákvæði um starfshætti fyrirtækisins, sem leiðir af því að hér verður um verktakafyrirtæki að ræða. Það er m.a. gert ráð fyrir að við hvert verkefni sem Jarðboranir ríkisins taka að sér verði gerður verksamningur og gert ráð fyrir að gjaldskrá fyrir þá þjónustu, sem Jarðboranir ríkisins inna af hendi, verði ákveðin með hliðsjón af því að tekjur af borunum standi undir reksturskostnaði og fjármagnskostnaði fyrirtækisins miðað við eðlilegan afskriftartíma. Það er talið að þeim markmiðum, sem lýsa sér í þessu, verði betur náð ef Jarðboranir ríkisins eru algerlega sjálfstæð stofnun en ekki deild í Orkustofnun eins og nú er. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til hv. iðnn. að lokinni þessari umr.