Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég kem upp þar sem mér hefur sýnst að sú hefð hafi skapast í vetur að ræða mál sem ofarlega eru á baugi  Nokkrir túlka niðurstöðu Hæstaréttar sem nokkurs konar syndakvittun og ljóst er að málverkin geta áfram verið í umferð. Ég skil ekki af hverju málverkin eru ekki tekin af markaði. Ef þetta hefði verið önnur vara væri hún tekin af markaði og viðeigandi ráðstöfunum beitt. Í húfi er einn mikilvægasti þáttur í íslenskri menningu, þ.e. myndlistin, og ljóst að hún er skilin eftir í algjörri óvissu. Ég spyr hvort einhver óvissa sé í lögum sem geri það að verkum að Hæstiréttur dæmir með þessum hætti. Ég tel engan vafa leika á því að Alþingi, hæstv. menntmrh. og jafnvel hæstv. dómsmrh. þurfi að bregðast við þessari stöðu og skoða lögin með tilliti til þess. Eins verðum við að fá úr því skorið hvort um falsanir sé að ræða eða ekki.

Frú forseti. Fyrir nokkru ákvað ég að fara vel yfir þau mál sem snerta málverkafalsanir og fara yfir þau myndverk sem eru á markaðnum og eru í umferð, hafa gengið kaupum og sölum hér á landi. Þá hef ég í huga að grennslast fyrir um hvernig slíkar falsanir geti haft áhrif, m.a. á menningarsöguna, og hvaða áhrif slíkar falsanir hafa á listaverk og myndverk, m.a. okkar gömlu meistara. Þeir hafa oftast verið dregnir inn í þessar falsanir og nöfn þeirra sett undir þær. Ég ákvað að skipa starfshóp. Ég er að móta hann núna og hann mun m.a. hafa það hlutverk að fara yfir þennan markað, skrifa greinargerð um áhrif listaverkafalsana á íslenska myndlist og menningararfinn okkar og jafnframt mun hann skila mér tillögum til úrbóta um hvernig hægt verði að sporna gegn þessum afar óæskilegu áhrifum listaverkafalsana. Þær eru að mínu viti, og allir eru sammála um það, afar óæskilegar. Margt kemur inn í þetta mál og ég tel einsýnt að við förum mjög gaumgæfilega yfir það og fáum okkar bestu sérfræðinga í þennan starfshóp. Er það stefna mín að svo muni verða.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þá yfirlýsingu að hún muni setja starfshóp í þessi mál. Það er auðvitað allsendis óviðunandi að eitt alvarlegasta mál sem hefur komið upp á listaverkamarkaði okkar til þessa liggi óbætt hjá garði. Það er nauðsynlegt að það verði rannsakað til hlítar og að réttarstaða bæði þeirra sem keypt hafa meint fölsuð myndverk og ekki síður réttarstaða höfunda og erfingja þeirra verði skoðuð og greitt úr þeim álitamálum sem upp hafa komið. Nú vitum við að lögum samkvæmt er ekki möguleiki að gera umrædd verk upptæk þar sem eigendur þeirra hafa allir keypt þau í góðri trú. Svo vitum við hvernig höfundalögin eru í þessu tilliti. Þau eiga að verja höfundarrétt og sæmdarrétt og þarna kemur upp mál sem er mjög flókið úrlausnar. Hið opinbera og ríkisvaldið verður í sjálfu sér að beita sér í því, sérstaklega þegar dómurinn hefur fallið eins og nú er ljóst. Ég fagna því sem sagt að menntmrh. skuli taka þetta mál þessum tökum og treysti því að vel verði unnið í því að koma þessu á hreint og tryggja að málverkamarkaðurinn okkar skaðist ekki meira en orðið er af þessum erfiðu og leiðinlegu málum.

Virðulegi forseti. Eftir að hafa verið fjarverandi í dálítinn tíma er sérstakt að koma inn í þá samfélagsumræðu sem hér hefur átt sér stað þar sem nánast öll æðstu embætti þjóðarinnar sæta á einn eða annan hátt mikilli gagnrýni og menn nota orð sem sjaldan eða aldrei hafa heyrst í umræðunni. Ég hef aldrei heyrt það áður, virðulegi forseti, að þingmenn kveðji sér hljóðs um störf þingsins og lýsi því yfir að Hæstiréttur hefði átt að komast að annarri niðurstöðu en hann gerði. Ég geri mér enga grein fyrir því á hvaða forsendum menn gefa slíkar yfirlýsingar eða hvaða þekking býr að baki til að leyfa sér að gera slíkt. Í þessu tiltekna máli virðast kærendur hafa haft frumkvæði og átt mikinn þátt í rannsókn málsins. Það er afar sérstakt. Hæstiréttur sagði ekkert um þessi málverk, ekki nokkurn skapaðan hlut um hvort þau hefðu verið fölsuð eða ekki. Það eru engin svör um það í Hæstarétti. Þeir segja hins vegar að svona eigi rannsókn ekki að fara fram. Hæstiréttur getur aðeins byggt á þeim gögnum sem liggja fyrir og í þessu tilviki lágu ekki fullnægjandi gögn fyrir. Vangaveltan er miklu frekar önnur, og hún er þessi: Eftir það sem á undan er gengið og eftir allan þennan tíma, eftir sjö ár í rannsókn, hefur þá hæstv. dómsmrh. enn óbilandi trú og traust á þeim ríkislögreglustjóra sem nú situr? Það held ég að sé umræða sem ætti miklu frekar að taka því að ríkislögreglustjóraembættið er mjög mikilvægt og það er mikilvægt að þar gangi hlutirnir vel fyrir sig. Í þessu tilviki fær það mikinn rassskell og ég held að hæstv. dómsmrh. þurfi að gefa þá yfirlýsingu að hann standi enn keikur á bak við þann ríkislögreglustjóra sem nú situr.

Virðulegi forseti. Ég hlustaði á þær ræður sem hér voru fluttar á undan þeirri síðustu. Ég heyrði ekki nokkurn mann veitast að Hæstarétti, ekki nokkurn einasta. Menn hörmuðu það aðeins að efnisdómur hefði ekki fengist. Ég veit ekki hvers vegna þessi ræða var flutt. Það var enginn sem kom með þá fullyrðingu sem hv. þm. hélt hér fram. Hann virðist ekki hafa átt annað erindi hingað en að reyna að koma höggi á ríkislögreglustjóraembættið. Hann átti ekki neitt annað erindi en að reyna að koma höggi á það. Ekki veit ég hvers vegna eða hvað fyrir hv. þingmanni vakir. Það hefur ekkert komið fram um að þessi rannsókn hafi ekki verið unnin af miklum heilindum og af miklu afli af hálfu ríkislögreglustjóraembættisins. Á hinn bóginn er það ákvörðun Hæstaréttar að úrskurða hvaða þættir verða að vera til staðar svo að leggja megi efnisdóm á mál. Það er um þetta sem málið snýst. Enginn hér, og alls ekki sá ræðumaður sem hóf umræðuna, hefur veist að Hæstarétti með nokkrum hætti. Þetta var alveg furðulegt innlegg hjá hv. þingmanni, eingöngu sett upp til að geta komið höggi á ríkislögreglustjóraembættið. Það er mjög óviðfelldið.

Frú forseti. Við erum svo heppin í þessum sölum að við höfum þingmenn sem stundum hafa óbeðnir tekið það hlutverk að sér að gefa Hæstarétti leiðbeiningar af kristilegu hjarta sínu. Það gerði hæstv. forsrh. um árið þegar hann komst að þeirri niðurstöðu í ákveðnu máli að ef Hæstiréttur dæmdi ekki rétt í málinu mundu Íslendingar flytjast allir til sólarstranda. Í þessu máli, frú forseti, er það svo að þrátt fyrir orð hæstv. forsrh. heyrði ég ekki betur en að hv. þm. Dagný Jónsdóttir hefði varpað því fram að eitthvað skorti upp á lög sem Alþingi hefði sett til þess að Hæstiréttur hefði getað komist að annarri niðurstöðu. Eins og ég hef skilið þennan dóm komst Hæstiréttur að niðurstöðunni sem við lásum í fjölmiðlum á þeim grundvelli að einn kærenda, Listasafn Íslands, hefði jafnframt lagt til sérfræðinga sem hefðu búið til álitsgjörð sem hefði verið notuð sem gagn í málinu. Það gengur náttúrlega ekki að kærandi taki líka að sér rannsókn málsins. Það var það grundvallaratriði og það lagatæknilega atriði sem varð forsenda úrskurðar Hæstaréttar. Þess vegna get ég ekki annað en tekið undir með hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni um að rannsókn málsins sé tæknilega áfátt og það leiðir óhjákvæmilega til slíkrar niðurstöðu. Ég tel að Hæstarétti hafi ekki verið kleift annað en að komast að þessari niðurstöðu miðað við þetta. Það er því hægt að segja að þetta hafi verið einhvers konar misfella hjá þeim sem rannsakaði, ríkislögreglustjóra. Ekkert annað veldur þeirri niðurstöðu. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson kemst að hárréttri niðurstöðu en hæstv. forsrh. rangri, og ekki í fyrsta skipti.

Hæstv. forseti. Spurningin er kannski: Hvaða málverk í umferð eru fölsuð og hver ekki? Það er stærsta spurningin að mínu viti. Að þessum verkum eru eigendur og þau verða sjálfsagt ekki af þeim tekin. Hins vegar er staða þeirra ömurleg sem eigenda að verkum sem menn eru í miklum vafa með. Menn vita ekki hvort þeir eiga falsað verk eða ófalsað. Það er einkennilegt að á lokastigum máls fóru menn að draga í efa trúverðugleika fræðistarfa vísinda- og fræðimanna hjá hinu opinbera, þ.e. Listasafni Íslands, sem væntanlega á að gæta almannahagsmuna eins og aðrar opinberar stofnanir. Það er furðulegt að það er búið að leggja vitnisburð þeirra til grundvallar í öðrum dómum, þremur ef ég man rétt. Hér er um að ræða eitt dýrasta rannsóknarmál í íslenskri sögu og það virðist vera byggt á sandi. Ferlið tók sjö ár og sjálfsagt á eftir að bætast við kostnaður af málaferlunum. Ég tel þess vegna fulla þörf á því að málið verði skoðað betur og tek undir og fagna yfirlýsingu hæstv. menntmrh. um að það verði gert.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að óheppilegt sé að ekki skyldi koma endanleg niðurstaða í málinu. Málið hefði vel getað farið í gegnum dómskerfið aftur og það liggur fyrir núna að menn munu þurfa að reka einkamál til að óvissunni verði eytt. Ég vil að lokum þakka hæstv. menntmrh. góð og skýr svör og fagna því mjög að starfshópur eigi að greina hvaða áhrif falsanir hafa haft á listaverkamarkaðinn, enda alveg ljóst að listamenn hafa miklar áhyggjur af stöðunni, eðlilega.

Virðulegi forseti. Mér komu talsvert á óvart þau viðbrögð sem hæstv. forsrh. sýndi áðan. Þótt vakin sé athygli á því að einhverjir hlutir séu ekki í lagi er óþarft að túlka það þannig að verið sé að vega að öllum sköpuðum hlutum. Það virðist vera orðin árátta í þessu samfélagi að það megi aldrei gagnrýna eða benda á nokkurn skapaðan hlut nema það hafi þann tilgang að vega að mönnum á einn eða annan hátt. Það virðist vera túlkað einfaldlega þannig og túlkað eins og mönnum sýnist. Það sem ég gerði í ræðu minni áðan var að vekja athygli á því að það væri nýlunda á hinu háa Alþingi að þingmenn kæmu upp og gæfu Hæstarétti ráð um það hvernig hann ætti að komast að niðurstöðu. Hæstiréttur er æðsta dómstig í þessu landi. Það er endanleg niðurstaða og við verðum að kyngja henni. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég fæ ekki séð að Hæstiréttur hefði getað komist að annarri niðurstöðu, einfaldlega vegna þess að önnur gögn lágu ekki fyrir. Þegar það hefur tekið sjö ár og búið er að eyða 50--100 millj. kr., ef marka má blaðafregnir, í þessar rannsóknir hljótum við að gera talsverða kröfu til þess sem sá um rannsóknina. Þetta eru miklir fjármunir sem þarna er eytt og þetta eru lykilatriði sem menn klikka á ef svo má að orði komast. Það er ekkert óeðlilegt að á það sé bent. Ég hafna því algjörlega að verið sé að koma höggi á ríkislögreglustjóra. Það er aðeins verið að benda á að þetta er mikið áfall fyrir embættið, og spurningin er þessi: Stendur hæstv. dómsmrh. áfram keikur að baki ríkislögreglustjóra og ríkislögreglustjóraembættinu eins og það er eða er ástæða til að gera breytingar?

Virðulegi forseti. Hvernig er hægt að halda því fram að menn séu að gefa Hæstarétti ráð þegar þeir fjalla um niðurstöðu hans eftir að hún liggur fyrir? Það er enginn að gefa Hæstarétti ráð um það hvernig hann eigi að dæma. Það er verið að fjalla um niðurstöðuna eftir að hún liggur fyrir. --- Þá hristir þingmaðurinn höfuðið. Ég vona að það lagist eitthvað í heilabúinu við það. 

Frú forseti. Mér sýnist hv. þm. Lúðvík Bergvinsson vera enn við sama heygarðshornið og á sínum tíma, á síðasta kjörtímabili þegar ég sat með honum í allshn. Svo virðist sem hv. þm. sé bókstaflega með ríkislögreglustjóra og allt sem hann gerir á heilanum. Hv. þm. orðaði það svo að hann sæi ekki að Hæstarétti hefði verið stætt á að komast að annarri niðurstöðu. Hæstiréttur er búinn að komast að þessari niðurstöðu og að sjálfsögðu ber að virða hana. Það vill samt svo til að átta dómarar hafa fjallað um þetta mál og það vill einmitt svo til að fimm aðrir dómarar hafa komist að annarri niðurstöðu. Þrír dómarar í Hæstarétti, meiri hluti, komust að þessari niðurstöðu og að sjálfsögðu ber okkur öllum að virða hana. Ég vil bara vekja athygli hv. þingmanns á þessu atriði. Varðandi málið sjálft skiptir langmestu máli hvernig við ætlum að eyða þeirri óvissu sem þessar listaverkafalsanir geta leitt af sér á listaverkamarkaðnum, og ekki síður í menningarsögu okkar sjálfra. Þess vegna hef ég ákveðið að reyna að eyða þeirri óvissu og hef ákveðið að skipa þennan starfshóp.

Frú forseti. Aðeins örstutt. Það er afskaplega sérkennilegt sem hér kemur fram hjá hæstv. forsrh., að í aðra röndina sé sjálfsagt og eðlilegt að ræða efnislega og með gagnrýnum hætti niðurstöður Hæstaréttar --- sem ég tek hjartanlega undir --- en á hinn bóginn sé fráleitt og ósanngjarnt og óeðlilegt að víkja orði að ríkislögreglustjóra, starfsmönnum hans, gangi mála í stjórnsýslunni og hvernig rannsóknir mála hafa gengið fyrir sig. Auðvitað er það undur á sama hátt og niðurstöður Hæstaréttar, og enn frekar. Það er með öðrum orðum ekki óeðlilegt að við ræðum hér hvernig lögreglustjóraembættið og framkvæmdarvaldið hafa staðið að verki í þessu máli. Það er hinn eðlilegasti þáttur málsins þannig að ég vil vekja athygli á því að menn telja í aðra röndina sjálfsagt að ræða efnislega niðurstöðu Hæstaréttar, sem ég tek undir, en finna því allt til foráttu á hinn bóginn að ræða hið háheilaga embætti ríkislögreglustjóra. Hér er ekki allt í samhengi.

Virðulegi forseti. Enn á ný hefjum við dagskrá fundar á Alþingi með umræðu um fjölmiðlafrv. Enn þá einu sinni er þingmál til meðferðar á hv. Alþingi sem kallar á hörð viðbrögð í samfélaginu. Þó er langt síðan Alþingi hefur haft til meðferðar mál sem svo lengi hefur lifað í fréttatímum, í fréttatengdum þáttum og manna á meðal. Engan þarf að undra sterkar tilfinningar í þessu máli enda snertir það almannarétt, eignarrétt, tjáningarfrelsi og réttlætiskennd fólks. Á miðvikudaginn var útifundur haldinn á Austurvelli. Þar voru háværar kröfur um lýðræðisleg vinnubrögð og að stjórnarmeirihlutinn á Alþingi sæi að sér. Undirskriftalistar eru í fullum gangi og svo virðist sem allir láti sig varða hvað verður með þetta frv. Málið hefur jafnframt fengið mjög mikla umfjöllun fagfólks, blaðamanna, lögfræðinga, sérfræðinga í fjölmiðlun, sérfræðinga í stjórnskipunarrétti auk okkar þingmanna. Það hallar á ríkisstjórnina og stjórnarmeirihlutann í þessari umræðu. Nú í morgun var birt skoðanakönnun sem birtir okkur að sjö af tíu af þeim sem spurðir eru vilja þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta frv., og fleiri eru á móti frv. að því er sagt er. Það var dálítið athyglisvert í tilefni af þessari skoðanakönnun hvernig formaður allshn. svaraði þegar hann var spurður hvernig hann læsi þessa skoðanakönnun. Hann svaraði því til að það væri áhyggjuefni en að ríkisstjórnin hefði ekki komið sjónarmiðum sínum að. Ég veit ekki hver hefur komið sjónarmiðum sínum að ef það eru ekki ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir. Oddvitar ríkisstjórnarinnar fá drottningarviðtöl við sig þar sem þeir leggja út um sín mál, þar á meðal þetta. Þessir aðilar, ráðherrarnir og forráðamenn málsins, fá alltaf fréttir og viðtöl um sjónarmið sín. Hitt er svo annað mál að það má segja að ríkisstjórnin, kannski fyrst og fremst oddviti ríkisstjórnarinnar, sé eins og businn í leikskólanum sem tekur dót af krökkunum og eyðileggur hópleikinn af því að hann kann ekki að vera með, kann ekki reglurnar í samskiptum barna. Börnin langar til að annað tveggja gerist, að businn hætti í leikskólanum eða hann breyti um framkomu. Sennilega mundu allir vilja að businn yrði góður og að reglur krakkanna yrðu virtar. Svona er ríkisstjórnin og það er náttúrlega ljóst að hún getur ekki hætt. Það er alveg ljóst að leikreglurnar í samfélaginu eru ekki virtar og það viturlegasta sem þessi ríkisstjórn gerði núna væri að geyma málið, hlusta á alla þá sem hafa tjáð sig, verða við óskunum sem koma fram hjá sjö af tíu hjá þjóðinni, skoða málið í sumar og setjast niður með öðrum. Virðulegi forseti. Ef ég dreg ræðu mína saman í nokkra punkta eru þeir þessir: Ríkisstjórnin er á villigötum. Sjálfstæðismenn úti á akrinum eru furðu lostnir, undrandi og hrærðir yfir framgangi forsrh. Davíðs Oddssonar sem staðfestir í opinberri umræðu að lagasetning beinist að einu fyrirtæki. Forustumenn framsóknarmanna í borginni álykta jafnframt gegn foringja sínum. Stjórnarliðar hér á Alþingi virðast loksins hafa áttað sig á að lög á fjölmiðla geta dregið dilk á eftir sér fyrir þá. Þeir eru farnir að taka þátt í umræðunni sem ekki gerðist framan af. Oddvitar ríkisstjórnarinnar bera enga virðingu fyrir stjórnarskránni. Þeim finnst í góðu lagi áð láta dómstóla um að meta hvort lög standist stjórnarskrá landsins. Ekkert ferli á Alþingi tryggir skoðun á því hvort lög brjóti á bága við stjórnarskrána. Umræðan um þetta frv. hefur skýrt dregið fram muninn á samræðustjórnmálum og valdapólitík. Við skoðun hv. þm. Ásgeirs Friðgeirssonar kemur í ljós að um 95 stærstu fyrirtæki landsins velta meiru en tveimur milljörðum kr. og ekkert þeirra gæti átt meira en 5% í fjölmiðlafyrirtækjum. Aðeins sjávarútvegsfyrirtæki virðast geta átt fjölmiðla og tími sægreifanna blífur í íslensku samfélagi. Ég ætla líka að fara yfir þær upplýsingar sem komu fram í ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur á miðvikudagskvöldið um söluna á TV2 í Danmörku, og er full ástæða til. Að lokum: Alþingi er fullkomlega vanbúið að verjast yfirgangi ríkisstjórnarinnar, hvað þá að halda starfsáætlun sína. Grundvallarmunur er á vinnubrögðum og skoðun Samf. á fjölmiðlum og flumbrulegum viðbrögðum ríkisstjórnarinnar. Virðulegi forseti. Áleitnar spurningar vakna. Hvað er að gerast? Er þetta flumbrugangur? Er þetta yfirgangur eða virðingarleysi við Alþingi og þjóðina eða er allt þetta í einum pakka? Í umfjöllun um langar og heitar umræður á Alþingi finnst mér gæta misskilnings. Menn detta í að tala um málþóf á Alþingi eins og stjórnarandstaðan sé eingöngu með tafir eða uppivöðslu í máli sem hvort eð er eigi að lögfesta, enda sé meiri hluti fyrir málinu á Alþingi. Það gleymist að Alþingi er meira en löggjafarþing. Alþingi er vettvangur þjóðmálaumræðu. Alþingi er vettvangur til að brjóta mál til mergjar, ekki síst að skoða allar hliðar máls sem á að lögfesta í óeiningu á löggjafarþinginu, hvað þá þegar málið er jafnumdeilt og þetta, þegar það er umdeilt úti í þjóðfélaginu og meðal þeirra sérfræðinga sem gerst þekkja til eins og fjölmiðlafrv. ríkisstjórnarinnar er. Það er líka mjög eðlilegt hvað þetta mál varðar að það er fyrst nú þegar langt er komið inn í 3. umr. málsins sem stjórnarliðar fara að taka þátt í umræðunni og reyna að bera í bætifláka og bregðast við gagnrýninni sem stjórnarandstaðan hefur uppi í málinu. Framan af átti bara að láta stjórnarandstöðuna um að tuða, eins og algengt er að segja um málflutning okkar í stórum málum. Það var ekki laust við að það örlaði á nýjum tón í umræðunni á miðvikudaginn og miðvikudagskvöldið í ræðum stjórnarliða sem þá töluðu. Ég les það þannig að þeir séu orðnir mjög meðvitaðir um hversu vanhugsað það er að fara fram með þeim hætti sem hér er gert og auðvitað hljóta þeir líka að heyra þungann í viðbrögðum flokksmanna sinna og fylgismanna, ekki síður en við sem mætum undrun og vonbrigðum úr öllum áttum. Nú er ég óhress. Ég er ekki ánægð með minn mann núna. Ég skil ekkert í mínu fólki inni á þingi. Þessi og önnur tilsvarandi viðbrögð heyrast frá sjálfstæðisfólki þessa dagana. Ég get nefnt að um helgina þurfti ég að skreppa frá bakaríinu og inn í Nóatún í Kópavogi sem tekur ekki langan tíma en þegar ég kom heim furðaði fólkið mitt sig á hvað ég tók langan tíma í þetta stutta skrepp. Þrír sjálfstæðismenn gáfu sig fram við mig á þessari stuttu vegferð minni um Hamraborgina, allir með viðbrögð eins og þessi: Nú er ég óhress. Ég skil ekki, hvað eru þau að hugsa? Auðvitað hljóta stjórnarliðar á Alþingi að heyra þungann í viðbrögðum flokksmanna sinna eins og við. Mér finnst merkilegt að viðbrögðin sem ég heyri eru miklu meira frá sjálfstæðismönnum en framsóknarmönnum. Þeir virðast þegja þunnu hljóði nema það fólk, jafnvel flokksfólk, sem fer fram í fjölmiðlum um málið og gegn ríkisstjórn sinni. Þetta er mín reynsla þessa dagana. Mér finnst hún athyglisverð og ég hefði gaman af að vita hvort fleiri könnuðust við þessi viðbrögð. En ríkisstjórnin er vön því að vera alltaf í liði. Þetta eru hagsmunaflokkar sem hafa verið þekktir að því að vera helmingaskiptaflokkar í gegnum tíðina. Sennilega skapar það þessa erfiðleika flokkanna núna. Þeir eru svo vanir því að vera í liði. Þeir þekkja ekki aðra sýn en ,,við og okkar``. Hæstv. forsrh. talar eins og maður eigi alltaf að vera í liði með þeim sem eiga hlut að máli. Getur verið að þetta sé ein skýringin á framferðinu þessa dagana? Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson hefur talað mjög opinskátt um hug sinn til fyrirtækisins Baugs og menn skilja hann svo að hann þoli ekki þetta fyrirtæki. Hins vegar hefur hann t.d. spyrt mig saman við Baug og hann hefur gert okkur í Samf. að einhverjum Baugsliðum og reyndar flesta þá sem andmæla honum í þessu máli. Ég verð að segja að mér finnst þessi framkoma óviðfelldin og óheilbrigð. Ég hef ekkert á móti Baugi en er ekki tengdari því fyrirtæki en t.d. Nóatúni þar sem ég versla stundum á hraðferð. Verst þykir mér að þessir dagar hafa undirstrikað að stjórnarherrarnir eru ekki að vinna með almannrétt og almannahagsmuni. Það er það sem stendur eftir eftir þessa löngu umræðu og umfjöllun allra, fagfólks og sérfræðinga um málið. Virðulegi forseti. Ólíkt höfumst við að. Reyndar er alltaf verið að bera okkur saman við önnur lönd og reynt hefur verið að finna fordæmi annars staðar í þessu máli sem er ekki auðvelt því að löndin og fjölmiðlarnir, ef við lítum bara í kringum okkur á Norðurlöndunum, að ég tali ekki um Evrópu, eru ólík. Ekki hentar það sama alls staðar eins og vel hefur komið fram, m.a. í ræðum hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur sem hefur rakið þessi mál mjög vel. En ólíkt höfumst við að í vinnubrögðum. Ríkisstjórnin setti nefnd niður í desember og gaf henni tvo mánuði. Nefndin dreif af skýrslu eftir liðlega þrjá mánuði. Einhverjir ráðherrar fengu að sjá hana en þremur vikum seinna var hún lögð fram í ríkisstjórn ásamt fyrsta fjölmiðlafrv., þessu fyrsta. Fram að þessu hafa breytingar verið gerðar þrisvar sinnum á frv. sem fyrst og fremst undirstrika flumbruganginn í málinu. Við hverja var haft samráð í þessu þýðingarmikla máli? Ekki Blaðamannafélag Íslands. Ekki samtök auglýsenda. Ekki fulltrúa Norðurljósa sem málið beinist að. Ekki fulltrúa annarra fjölmiðla og alls ekki stjórnarandstöðuna. Slíkt gerir maður ekki á Íslandi. Engin tilraun er gerð til að afla upplýsinga og viðhorfa hjá neinum þeim sem málið varðar, hvað þá að eiga við þá samvinnu um málið. Athyglisverðast finnst mér þó að þingflokkar stjórnarflokkanna fengu ekki skýrsluna. Þarna lá skýrslan á ís uppi í Stjórnarráði og beið frv. Davíðs Oddssonar. Það hefði verið vottur af virðingu að leyfa stjórnarliðinu að skoða skýrsluna á meðan verið var að vinna frv. Þau hefðu þá verið betur í stakk búin til að meta frv. þegar það kom inn í stjórnarþingflokkana og sá vandræðagangur sem við höfum orðið vitni að hefði e.t.v. orðið minni. Flumbrugangur, sagði ég, yfirgangur, virðingarleysi. Meti hver fyrir sig. Skoðum Noreg í samanburði. Í skýrslunni sem mjög margt gott er í --- enda var ekki tekið nema eitt eða kannski tvö atriði úr henni og sagt: Þetta frv. byggir á skýrslu --- er sagt frá því að í Noregi séu menn með hugmyndir um að rýmka lögin sín og heimila eignarhlut upp að 49%. Í Noregi var nefnd að störfum í nokkur ár, fjögur ár hafa verið nefnd. Skýrslu eða hugmyndum að breytingum var skilað til ráðherra. Þessar hugmyndir hefur verið að finna á vef menningarmálaráðherrans síðan í janúar. Þar er líka að finna hugmyndir um lárétta skerðingu en þar er talað um hámark 30%, og hámark 20% ef fyrirtæki á í bæði ljósvaka- og prentmiðlum. Eingöngu ef fyrirtækið á bæði í ljósvaka- og prentmiðlum á að setja hámark, 30% á hlutdeild í öðrum miðlinum eða 20% í hinum. Ég kannaði á dögunum meðan ég enn hélt að umræðan stæði miklu skemur en raun ber vitni hvað þessum málum liði. Jú, það var boðað einhvern tíma að brtt. kæmu til þingsins ekki síðar en í maí. Þær voru reyndar ekki komnar inn í norska Stórþingið í byrjun vikunnar. Við spurningunni um hvort þær yrðu afgreiddar fyrir þinglok sem í Noregi er eftir miðjan júní var svarið að það væri mjög óvíst og færi eftir því hvort nefndunum sem um málið fjalla tækist að ljúka sinni vinnu. Á útifundunum á miðvikudaginn var Ólafur Hannibalsson, sem lengi hefur verið varaþingmaður fyrir Sjálfstfl., ræðumaður og talaði einmitt um vinnubrögð Norðmanna í samanburði við það sem væri að gerast á Alþingi Íslendinga. Hann hafði upplýsingar um að í Noregi hefði mikil áhersla verið lögð á að fá fulltrúa fjölmiðla og allra hagsmunaaðila að borðinu, að eiga samráð við alla þá sem ættu hlut að máli, hlusta á sjónarmið og kanna hvort mögulegt væri að ná saman um tiltekin atriði þannig að lög yrðu sett í eins mikilli sátt og unnt væri. Ég hef áður nefnt þetta. Ég hef áður nefnt þetta með Norðurlöndin, hve mikil áhersla er þar lögð á það í stórum málum sem varða almannaheill að ná víðtækri sátt til að afstýra því að næsta ríkisstjórn þurfi að byrja á því að breyta þeim lögum sem þar eru sett af því að það er óviðunandi fyrir þá sem eiga hlut að máli að lifa við þannig lög. Það verður að segjast eins og er að það að setja lög á fjölmiðla er eitt af stærri málum þessarar ríkisstjórnar, og hefur hún komið með æðimargt hingað inn. Hér ætla menn að afgreiða málið á engum tíma og pressa það í gegnum þingið með valdi. Útifundurinn á miðvikudeginum kallaði eftir því að lýðræðið væri virt. Það er umhugsunarefni hver staðan er þegar ríkisstjórn með valdatilhneigingu setur fram umdeilt mál. Hverjir eru möguleikarnir þegar ósætti er um lagasetningu á Alþingi? Hvaða möguleikar eru hér til að bregðast við? Þetta er t.d. mjög umdeilt mál sem snertir tjáningarfrelsið og ritfrelsið og brýtur í bága við lýðræðið. Sterkir einstaklingar og sérfræðingar á sínu sviði, þar á meðal fólk sem ríkisstjórnin á stundum hefur ráðfært sig við, hafa látið í ljósi að þessi lagasetning geti átt við mál sem skotið er til úrskurðar þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem það brjóti í bága við atvinnufrelsi, eignarrétt og tjáningarfrelsi. Ég ætla ekki að láta í ljósi mína skoðun á því hvort setja eigi þetta mál í þjóðaratkvæði en það er óumdeilt að forseti Íslands hefur þessa heimild, og hvort hún verður nýtt er ákvörðun hans. Ýmsir hafa verið með lögskýringu á heimild forseta og sérfræðingar telja þetta mál geta orðið til þess að ákvörðunar verði krafist um það hvaða ferli eigi að fara í gang ef og þegar ákvæðinu yrði beitt. Það er mjög merkilegt að fylgjast með þessari umræðu og hvernig hún hefur þróast. Hún er eflaust sprottin af efasemdum og viðbrögðum stjórnvalda. Meira að segja hefur sjálfur forsrh. landsins skrifað grein um hæfi forseta Íslands varðandi þetta, greinina sem margir hafa sett spurningarmerki við en er nú að finna á vef Stjórnarráðsins. Halldór Ásgrímsson sagði í ræðu sinni á miðvikudaginn að það væri samspil löggjafans og dómstóla, svo sem Hæstaréttar, að finna út hvort lög stæðust stjórnarskrá, ekkert minna. Virðulegi forseti, ég tek það fram að ég er ekki að hafa beint eftir hæstv. utanrrh., heldur efnislega. Mig hnykkti við að heyra þetta. Annar oddviti ríkisstjórnarinnar telur eðlilegt að setja lög sem kannski brjóta í bága við stjórnarskrána af því að dómstólarnir útkljái þá málið eftir á, sem sé að ef og þegar lögin verði kærð verði málið útkljáð. Þá er það samspil löggjafans og dómstóla að skera úr um hvort lög standist stjórnarskrá. Hvert erum við eiginlega komin þegar mál hefur tekið breytingum þrisvar sinnum og í þriðja sinnið segir hæstv. utanrrh., annar oddviti ríkisstjórnarinnar, að hann sé öruggari núna um að málið brjóti ekki í bága við stjórnarskrána og fer svo fram í ræðu sinni með þessum hætti sem ég hef greint frá? Ég má til með að tala um Finnland. Finnar taka stjórnarskrá sína mjög alvarlega og það er full ástæða til fyrir Ísland að læra af Finnum. Ég átti þess kost að sitja ráðstefnu í Finnlandi í desember sl. um það hvernig Norðurlöndin, hvert um sig, vinna með tilskipanir og gerðir Evrópusambandsins og í hvaða mæli þjóðþingin koma að þeim á vinnslustigi. Það var auðvitað grundvallarmunur á Íslandi og Noregi annars vegar og hins vegar hinum þremur Norðurlandanna sem eru í Evrópusambandinu en þarna eru Finnar til fyrirmyndar. Þeir settu á laggir nefnd sem heitir Grand committee þegar þeir urðu frjálsir og sú nefnd hefur það verkefni að kanna og úrskurða hvort þau þingmál sem inn í þingið koma standist stjórnarskrá. Þetta er alvörumál hjá þeim. Þessi nefnd er jafnframt í aðalhlutverki varðandi tilskipanir Evrópusambandsins. Það er aldeilis munur á vinnubrögðum og virðingunni fyrir stjórnarskránni þar eða hér hjá okkur. Finnar fengu líka nýja stjórnarskrá, að mig minnir, árið 2000 og í hana var sett heimild fyrir forseta lýðveldisins í Finnlandi til að senda frv. til baka til þingsins. Það gerir forsetanum mögulegt að fresta undirskrift og fá álit stjórnlagadómstóls. Björg Thorarensen fjallaði um þetta í Kastljósi á dögunum og það var mjög áhugavert að hlusta á þegar hún greindi frá því hvernig haldið væri á þessum málum. Aðalmálið finnst mér vera hvað Finnar virða stjórnarskrána sína mikils og hversu sterkt það er að horfa á hvernig þeir vinna núna þegar Alþingi fer fram eins og við verðum vitni að viku eftir viku. Við í Samf. höfum reyndar flutt nokkur þingmál sem eiga að stuðla að stjórnfestu, eða svokölluðu Good Governance, m.a. frv. um stjórnlagaþing og fleira. Það var í kjölfar þess að starfshópur úr þingflokknum vann með þessi mál undir stjórn hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur. Við höfum verið mjög upptekin af því í Samf. að það þurfi ný vinnubrögð á nýjum tímum. Þessi vinna sem ég vísaði til opnaði t.d. augu okkar þingmanna Samf. fyrir því hversu margt væri vanbúið í stjórnsýslunni okkar, eins og svo skýrt kemur fram í hörkulegum vinnubrögðum ríkisstjórnar og stjórnarliða með þetta fjölmiðlafrv. Nýir tímar krefjast samræðustjórnmála. Þau viðgangast í ríkari mæli í nágrannalöndum okkar. Minnihlutastjórnahefðin skapar nauðsynlegt samráð við aðra flokka, góða kynningu á málum og skilning annarra á eðli mála. Það er mikill munur eða hér þar sem stjórnunar- og valdapólitík er höfð að leiðarljósi. Þessu vill Samf. breyta. Eins og ég hef komið ítrekað inn á fara stjórnarflokkarnir ekki vel með meirihlutavaldið. Forsrh. er gjarn á að láta í veðri vaka vald meiri hlutans. Við ætlum, við viljum, við ráðum. Þau (lesist stjórnarandstaðan) verða að skilja það. Stundum passar reyndar að segja að mál sé hjá Alþingi eins og á dögunum þegar það hét að fulltrúar í allshn. væru með brtt. Þeir höfðu hins vegar ekki séð þær miðað við yfirlýsingar sumra. Forsrh. og utanrrh. komu sér saman um tillögurnar en gleymdu að tryggja baklandið, svona svipað og þegar við duttum inn á listann yfir 30 viljug ríki vegna innrásar í Írak. Þá heyrðu þingmenn, líka þeir sem eru í utanrmn., það í fréttunum. Þá heyrðist því fleygt að stjórnarþingflokkarnir hefðu heldur ekkert vitað. Ekki skal ég segja en þetta eru afskaplega gerræðisleg vinnubrögð og eitthvað svo valdasjúk. Í byrjun vikunnar kom búvörusamningur inn í þingið. Hann á að taka gildi haustið 2005. Þetta gátu virst ágætisvinnubrögð, að koma frv. um búvörusamning til nefndar og skoða málin, fjalla um samninginn í sumar, kalla til ýmsa og fá umsagnir annarra sem eiga hlut að máli, skoða málið vel í sumar og afgreiða það í haust. Nei, það á að keyra hann líka í gegnum þingið á þessum óvanalegu og annasömu dögum. Og takið bara eftir hversu mörg mál eru enn þá óafgreidd. Hér hafa verið 40--60 mál á dagskrá fundanna að undanförnu. Það eru haldnir fundir í landbn. á kvöldin og eldsnemma á morgnana. Það er ekki tími til að senda málið til umsagnar. Samningurinn var tilbúinn eftir að þinginu átti að hafa verið lokið samkvæmt starfsáætlun en bingó, inn á Alþingi með hann, í gegnum nefnd á fáum dögum og lögfesta. Svona gerum við sem höfum valdið og ráðum. Þetta er samningur sem á að gilda til 2012 og nemur 4 milljörðum kr. í útgjöldum á ári. Ég hef gagnrýnt það, virðulegi forseti, að starfsáætlun þingsins er alltaf að styttast. Þinghaldi átti að ljúka þann 7. maí. Það er alveg fráleitt en enn þá fráleitara að henda inn stórmálum á síðustu dögum þegar þingið á að vera farið heim án þess að endurskoða starfsáætlun og ákveða formlega hversu lengi á að framlengja þingið og hvernig á að halda á málum. Það var haft eftir hæstv. forsrh. Davíð Oddssyni í fjölmiðlum um daginn að hann hefði sagt eitthvað á þá leið að kannski ætti bara að senda þingið heim, kæla fólk niður og koma svo aftur saman til að ljúka. Í öðrum löndum stjórnar þingið sér sjálft, ákveður starfsáætlun sína og tilkynnir framkvæmdarvaldinu hvernig hún á að vera, en ekki hér. Það passar vel hér að minna á frv. mitt og hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur um að þingið starfi frá miðjum september fram að þjóðhátíðardegi og að endurskipulagt verði hvernig starfstíminn er nýttur. Það stendur ekki á okkur í Samf. að vera hér fram í júní --- við höfum ítrekað það --- en það breytir ekki því að svona frá-degi-til-dags-stjórnun þekkist ekki nokkurs staðar annars staðar. Mér finnst mjög mikilvægt að koma aðeins inn á vinnu okkar í Samf. um fjölmiðla. Skoðun Samf. á fjölmiðlum og því umhverfi sem þeim er ætlað að starfa í hófst fyrir ári. Okkur óraði ekki fyrir því þá sem við erum að upplifa núna en við erum þess vegna ekki vanbúin í þessa umræðu. Við höfum sett fram frv. um vernd heimildarmanna og gerðum það strax í haust. Við settum fram þáltill. um sjálfstæði ritstjórna og gagnsæi í eignarhaldi, að það sé alltaf upplýsingaskylda, að allir eigi að vita hver eigi fjölmiðlana á hverjum tíma. Nú erum við með vinnu í gangi um Ríkisútvarpið, m.a. hvernig megi tryggja stöðu þess og sjálfstæði. Þetta eru góð vinnubrögð og ólíkt höfumst við að, Samf. eða stjórnarmeirihlutinn sem setur fram í flaustri frv. sem beinist að einstökum fyrirtækjum og er illa unnið eins og ítrekaðar breytingar og yfirklór bera vitni um núna. Eins og hér kemur fram fer því fjarri að við viljum eitthvert alfrelsi í fjölmiðlum. Fjölmiðlar hafa einstaka samfélagslega stöðu umfram önnur atvinnufyrirtæki. Stjórnarliðar hafa hamast við að vísa til fjölmiðlaskýrslunnar. Við fengum skýrslu, segja þeir, settum fram frv. og ætlum að setja lög samkvæmt henni. Mig langar því, virðulegi forseti, að grípa niður á bls. 145 í fjölmiðlaskýrslunni þar sem segir: ,,Sé litið til aðstæðna á markaði á Íslandi er ljóst að markmiðum beinna reglna um takmarkað eignarhald eða útbreiðslu yrði ekki náð að öllu leyti nema þær yrðu afturvirkar. Með afturvirkni er hér átt við að í þeim þyrfti að gera ráð fyrir að heimilt yrði samkvæmt reglunum að gefa fyrirmæli um að uppbygging á íslenskum fjölmiðlamarkaði yrði brotin upp og fyrirtækjum gert að laga sig að þeim takmörkunum sem beinar reglur um takmarkanir á eignarhaldi kynnu að fela í sér. Slíkt fæli augljóslega í sér inngrip hins opinbera í ríkjandi markaðsaðstæður, sem gæti orðið fyrirtækjum þungbært og kostnaðarsamt, auk þess sem álitamál gætu risið um þær skorður sem ákvæði stjórnarskrár um vernd eignarréttar og atvinnufrelsi kynnu að setja í þessu efni. Af þessum ástæðum yrði því fyrst og fremst að horfa til áhrifa þeirra til framtíðar.`` --- Þetta er í fjölmiðlaskýrslu ríkisstjórnarinnar. Síðar segir á bls. 147 þar sem fjallað er um fjölmiðlafyrirtæki og fyrirtæki í öðrum rekstri: ,,Í löggjöf einstakra landa virðist sjaldgæft að beinar takmarkanir séu á því að eignatengsl séu milli fjölmiðlafyrirtækja og fyrirtækja í öðrum rekstri. Á hinn bóginn verður ekki ráðið af þeim gögnum sem nefndin hefur aflað að það sé þekkt í öðrum löndum að aðili sem hefur hliðstæð umsvif í viðskiptalífi annarra landa og Baugur Group hf. hefur á Íslandi fari jafnframt með ráðandi hlut í jafnöflugu fjölmiðlafyrirtæki og Norðurljósum hf. Þó gildir sú regla í Danmörku að fyrirtæki í rekstri óskyldum fjölmiðlarekstri megi ekki eiga ráðandi hlut í félagi sem hefur leyfi til að reka útvarp.`` --- Ég bið viðstadda þingmenn að taka eftir þessu sem er lesið upp úr fjölmiðlaskýrslunni vegna þess sem ég kem að síðar um söluna á TV2 í Danmörku. Skömmu síðar á sömu blaðsíðu í skýrslunni segir: ,,Þótt mögulegt sé að setja beinar reglur sem að þessu lúta er þó ljóst, sé miðað við aðstæður á Íslandi eins og þær eru nú, að markmiðum slíkra reglna til skemmri tíma yrði ekki náð nema þær yrðu afturvirkar í þeim skilningi sem rakinn er að framan.`` --- Þetta er eiturskýrt í skýrslunni sem ríkisstjórnin lét vinna. Virðulegi forseti. Á miðvikudaginn hélt Ásgeir Friðgeirsson, þingmaður Samf., athyglisverða ræðu og kom með mikilvæg sjónarmið inn í umræðuna. Hann fór yfir það hvað áhrifin um markaðsráðandi stöðu á einhverju sviði sem setti 5% mörk varðandi eignarhald á fjölmiðlum þýddi. Hann las fyrir þingheim upp úr Frjálsri verslun sem hefur birt lista yfir fyrirtæki á Íslandi og Ásgeir Friðgeirsson, þingmaður Samf., komst að þeirri niðurstöðu að af 90 stærstu fyrirtækjunum í landinu væru um 60 með markaðsráðandi stöðu eða að álitamál væri uppi um hvort svo væri, að 95 stærstu fyrirtækin veltu meira en tveimur milljörðum svo að ekkert þeirra mætti eiga eignarhlut yfir 5% í fjölmiðlafyrirtæki, að þau sem mættu eiga 35% í fjölmiðlafyrirtæki miðað við listann í Frjálsri verslun væru eiginlega eingöngu sjávarútvegsfyrirtæki. Þar höfum við það. Þetta var mjög athyglisvert og vakti líka mikla athygli. Slík úttekt segir okkur hins vegar að ríkisstjórnin veit ekkert hvaða afleiðingar lögin hafa af því að hún hefur ekki gefið sér tíma til að fjalla um hvað í þeim felst í raun nema að beina þeim gegn vondu fyrirtæki. Ásgeir Friðgeirsson benti líka á að samþjöppun er því aðeins háskaleg ef hún hindrar samkeppni, ef hún hindrar nýliðun, ef henni er misbeitt og að í skýrslu forsrh. segi að það sé meiri fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði en fyrr, það sé góð þjónusta og fyrirtækin standi traustari fótum en áður. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir flutti einnig athyglisverða ræðu á miðvikudagskvöldið. Því nefni ég þau tvö að þau komu með alveg sérstakar upplýsingar inn í umræðuna. Ég vil taka það sérstaklega fram að þingmenn Samf. hafa verið afskaplega málefnalegir í umræðunni um fjölmiðlafrv. á Alþingi. Í engri ræðu hefur vottað fyrir því að menn hafi staðið í þessum ræðustól til þess að fjalla um málið út og suður. Í hverri einustu ræðu hefur verið að finna nýjan vinkil á umræðunni, í hverri einustu ræðu hefur verið bent á athyglisverð mál, stöðuna sem ríkisstjórn er í og hamrað á því sem skiptir máli. En það sem kom fram í ræðu Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur var að hún fór inn á vefinn 19. maí og sá að sagt var frá því í Danmörku, í næstum öllum fjölmiðlum, að verið væri að selja TV2 í Danmörku, að á árunum 1995--2002 hefði sjónvarpsstöðin notað 628 millj. danskra króna meira í bara almennan rekstur en hún mátti nota í almannaþágu samkvæmt greiðslum og framlögum sem stöðin fékk. Það þýðir að stöðin blandaði saman því sem fellur undir almannaþjónustu, því sem hið opinbera ætlar henni að gera, og skemmtidagskrá. Þetta er á kostnað þess sem framlög eiga að renna til. Fallinn er úrskurður hjá Evrópusambandinu um að þessi fjárhæð skuli endurgreidd, 628 millj. danskra króna, um 6 milljarðar íslenskra króna. Í framhaldinu var ákveðið að selja TV2. Það er athyglisvert að skoða það, og það er það sem Ingibjörg Sólrún Gísladóttir benti á, hverjir vilja kaupa. Það er alsterkasta fjölmiðlasamsteypa á Norðurlöndum, sænsk samsteypa sem heitir Bonnier AB, sem eftir öllum sólarmerkjum að dæma ætlar að vera í samstarfi við Det Berlingske Officin. Öll könnumst við við Berlingske. Saman ætla þessir aðilar að bjóða í. Það eru fleiri skandinavískar samsteypur sem sýna áhuga á kaupum, t.d. Svenska Modern Times Group sem á hluta markaðarins og er í samstarfi við Bonnier, og eins norska fjölmiðlasamsteypan Shipsted. Það sem er athyglisvert í þessu máli sem hefur verið í dönskum fjölmiðlum er að þessir fjölmiðlarisar og samsteypur sem eiga í samstarfi alveg þvers og kruss reka útvörp, sjónvörp og dagblöð og það dregur að sjálfsögðu athyglina að staðhæfingunum sem ég vísaði til áðan um stranga danska löggjöf þar sem fyrirtæki eða samsteypur mega ekki eiga bæði í blaða- og sjónvarpsmiðlum. Mér finnst þetta mjög athyglisvert, og mikilvægt að a.m.k. Samf. fari aðeins ofan í þessi mál vegna þeirra upplýsinga sem við höfum verið að vinna með hér. Ég geri ekki ráð fyrir því að meiri hlutinn hafi áhuga á því að skoða þetta. Þeir segja bara hvað er sagt og hvað er og láta það gott heita. Virðulegi forseti. Það sem blasir við í þessari umræðu er ekki gott. Skýrsla er samin á methraða svo að ekki gefst tími til að kanna hvaða lagasetning mundi standast EES-samninginn. Skýrslan er lögð fram í ríkisstjórn og frv. um leið sem segir sína sögu, og ég hef farið yfir hér, frv. sem að mati sérfræðinga brýtur gegn eignarrétti, tjáningarfrelsi, atvinnufrelsi og mannréttindasáttmála Evrópu, frv. sem vinnur gegn tilgangi sínum um fjölbreytni og stofnar atvinnu hundr\-uða í voða. Þetta hefur allt komið mjög vel og rækilega fram. Meiri hlutinn er í tímaspreng að setja lög, og nefndir fá ekki tækifæri til að hlusta á alla málsaðila, hvað þá eiga samskipti sín í milli og ljúka umfjöllun sinni. Samt er engin leið að sjá af hverju þarf að setja þessi lög á þessu vori. Frumvarpið beinist að einu fyrirtæki. Það er alveg ljóst að fyrir haustið kemur varla til greina að þessi fjölmiðlarisi fari að kaupa Morgunblaðið, ég held að ekki nokkrum manni detti það í hug. Ég hef ekki getað séð nokkrar líkur til þess að þetta fyrirtæki keypti Skjá 1. Hvað er það þá sem getur gerst frá því núna og þar til í haust? Það er spurningin sem menn spyrja úti á götunni. Það er spurningin sem fólk spyr þegar það segir við mann: Ég er ekki ánægð með minn mann núna, ég er ekki ánægð með mitt lið núna á Alþingi. Af hverju liggur svona á? Af hverju er þetta gert svona? Fyrir það getum við í stjórnarandstöðunni að sjálfsögðu ekki svarað. Ég velti fyrir mér núna þegar það er ljóst að svona gífurleg andstaða er með þjóðinni gegn því að þessi lög verði sett af hverju menn staldra ekki við. Mikið óskaplega mundi það breyta stöðunni í þessu samfélagi ef sá sem öllu ræður kæmi fram og segði: Ég hafði ekki áttað mig á því að það væri svona gífurleg andstaða við að setja lög með þeim hætti sem stjórnarmeirihlutinn hefur ákveðið. Það hvarflar ekki að mér, úr því að þessi staða er uppi, að setja lög núna í svo miklu trássi við þjóðina. Þess vegna ætla ég núna að draga frv. til baka og eiga samráð út og suður þar til í haust og skoða um hvað væri hægt að ná samstöðu í þessu samfélagi. Hvað mundi gerast? Allt mundi lyppast niður. Allir yrðu allt í einu ánægðir með sinn mann. Þeir sem eru búnir að vera svo miður sín yfir því hvað stjórnarmeirihluti þeirra er að gera gætu allt í einu risið upp og sagt: Þetta er allt í lagi. Menn átta sig. Menn vaða ekkert fram. Þjóðin mundi hugsa: Já, það er hægt að hafa áhrif á Alþingi. Kannski yrði farið að vinna með málið eins og þarf og tala við þá sérfræðinga sem hafa verið í öllum þáttum að undanförnu að tjá sig um málið, greina frá þekkingu sinni og hvað hefði þurft að vera öðruvísi. Ég get ekki skilið af hverju þetta er ekki gert. Virðulegi forseti. Ef ég bara skildi hvað fær ríkisstjórn og meiri hluta á Alþingi til að reka mál með þessum hætti liði mér bara ögn skár þessa rugluðu daga sem við erum að upplifa á Alþingi. Þar með lýk ég ræðu minni.

Hæstv. forseti. Það er ekki að því að spyrja að þegar við stjórnarþingmenn ætlum að taka þátt í umræðunni ganga fram hjá mér þingmenn stjórnarandstöðunnar og kalla: málþóf, málþóf. Hæstv. forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir talaði mikið um að frv. hefði tekið breytingum eftir að það kom inn á Alþingi. Auðvitað er skylda þingsins að rannsaka og fara ofan í þau mál sem koma inn. Það er algilt og við teljum það yfirleitt góð vinnubrögð að rannsaka mál mjög vel og fara ofan í þau og athuga hvort eitthvað er í þeim sem betur megi fara. Þess vegna kemur mér mjög á óvart hvernig stjórnarandstaðan klifar á því aftur og aftur að frv. hafi tekið breytingum á Alþingi. Það eru bara eðlileg vinnubrögð á Alþingi að skoða og rannsaka mál. Ég hef ekki þær áhyggjur að sú andstaða sem hún nefnir að sé með þjóðinni gagnvart þessu frv. muni ekki breytast þegar málið hefur verið skýrt, þegar við fáum hugsanlega að komast að í fjölmiðlum til að skýra málið. Hv. þm. talar jafnframt um að þessi lagasetning beinist að einu fyrirtæki. Hvað ef Baugur tæki sig til og seldi Eimskipum eða Flugleiðum hlut sinn í Norðurljósum? Mundi það líta eitthvað öðruvísi út fyrir hv. þingmönnum Samf.? Hvaða meining er þetta? Við erum auðvitað að vinna gegn samþjöppun á eignarhaldi og þá auðvitað beinist það gegn einhverjum.

Virðulegi forseti. Já, ég býst við því að hafi einhver þingmaður gengið fram hjá þingmanninum og nefnt málþóf hafi það verið meira í glettni vegna þess að það er það sem við fáum að heyra yfirleitt þegar við erum í umræðunni hér á Alþingi í stórum málum. Ég tek a.m.k. ekki undir það. Það fer ekki fram málþóf á Alþingi. Það fer fram mikil efnisleg umræða, nauðsynleg samfélagsumræða um gífurlega stórt mál. Það er þetta með breytingarnar. Við höfum að sjálfsögðu öll tekið þátt í því að frv. kemur hérna inn og Alþingi vinnur með það, oftast nær þó þannig að frv. kemur fyrir þann tíma sem Alþingi hefur sett sér mörk, 1. apríl, og það er gefinn tími til þess í nefndunum bæði að fá umsagnir og kalla til fólk. Það er ekki rifið undan lúkunum á nefndarmönnum eða þeim nefndum sem málið er sent til. Það er beðið eftir að nefndirnar geti sent málið til baka til nefndanna sem eru með aðalumfjöllun. Allt með þetta mál hefur auðvitað verið öðruvísi en hefðbundið. Þetta frv. er þess eðlis sem það er og það er öðruvísi af því að það er forsrh. sem setur það fram en ekki menntmrh. Þetta er náttúrlega ekki bandormur frekar en ég sem stend hér. Vinnubrögðin eru öll þannig að forsrh. ákveður að koma inn með frv. löngu eftir að tíminn er liðinn á þeim tíma sem þingið er að fara heim, skellir því inn og ætlar að keyra það í gegnum þingið. Menn hafa orðið rökþrota í öll þrjú skiptin. Fyrst gerði Framsfl. athugasemdir við frv. í ríkisstjórn og tvisvar sinnum hafa nefndirnar gert breytingar. Þær hafa hrakist undan. Þetta er ekki efnisleg umfjöllun, þetta eru ekki góð vinnubrögð, þetta er frv. sem á að keyra ofan í kok á Alþingi, bæði stjórnarmeirihlutanum og öðrum. Ef þetta hefði verið selt Eimskipum eða Flugleiðum fyrir einhverjum mánuðum værum við ekki að tala um þetta frv. Það er svo einfalt. Það er það sorglega í málinu.

Hæstv. forseti. Það er nefnilega þessi síðasta fullyrðing sem er svo skemmtileg. Ef það er sú málefnalega niðurstaða sem fjölmiðlaskýrslan kemst að að samþjöppun á eignarhaldi á fjölmiðlum sé hættuleg lýðræðinu og tjáningarfrelsinu er nákvæmlega sama hvaða fyrirtæki á í hlut. Við erum að tala um að eitt fyrirtæki á orðið stærsta hlutann af fjölmiðla- og afþreyingarmarkaði á Íslandi.

Gleymum því ekki ...

Ef við tölum um, eins og skýrslan kemst að, að þetta sé hættuleg þróun er auðvitað nákvæmlega sama hvaða fyrirtæki það er. Þetta er eitthvað sem við höfum skyldu til að bregðast við sem löggjafarvald hjá þjóðinni og það er það sem við erum að gera. Við erum að bregðast við þeim niðurstöðum sem koma fram í skýrslunni og ég verð að viðurkenna að það var ekki fyrr en ég las hana sem ég sá um hvað málið snerist. Ég hafði í rauninni ekki hugmynd um hvers lags rosaleg samþjöppun á sér stað á fjölmiðlamarkaðnum. Sú samþjöppun er hættuleg lýðræðinu og hættuleg tjáningarfrelsinu. Það er það sem við erum að bregðast við, hv. þingmaður, og það er fullkomlega eðlilegt að gera það með þeim hætti sem við höfum gert. Það hefur verið unnið vel að þessu máli á Alþingi, a.m.k. af hálfu stjórnarliða, og mjög margir stjórnarandstæðingar, þar á meðal hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, hafa verið málefnalegir í umræðunni. Ég er fjarri því að vera sammála öllu því sem hún segir en mjög margt af því er mjög málefnalegt og gott innlegg í umræðuna. Það hefði líka mátt koma fyrr hjá stjórnarandstöðunni og hefði hún þá ekki verið að eyða tíma í málþóf um málsmeðferð og aðra slíka hluti.

Virðulegi forseti. Ég tek það fram að mér finnst engu skipta hvort fyrirtæki sem á fjölmiðlasamsteypu sem er komin með ráðandi hlut eins og þingmaðurinn hefur nefnt heitir Baugur, Eimskip eða Flugleiðir. Það á að grípa til þeirra aðgerða sem gripið er til óháð því hvert fyrirtækið er  Ég ætla að nefna nokkuð sem ég hlustaði á í bílnum á leiðinni í þingið einn daginn þegar verið var að ræða um þetta mál á einhverri stöð. Jafet Ólafsson lét í ljósi undrun sína á þessu frv. Hann rifjaði það upp að þegar Norðurljós voru keypt af þeim eigendum sem eiga það núna hefði eigandinn sagt: Það þarf að taka til í þessu fyrirtæki, það þarf að koma því fjárhagslega á laggirnar. Síðan sé ég fyrir mér að eftir tvö ár komist það á markað og þá hef ég hugsað mér og get hugsað mér að draga úr eignarhlut mínum í fyrirtækinu. Jafet spurði: Af hverju fá menn ekki svigrúm til að gera þetta? 

Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á þeirri töf sem varð á að ég kæmi í ræðustól eftir að mér var gefið orðið en ég tek eftir því að á mælendaskránni eins og hún lítur út núna er ákaflega merkilegt að gerast enn einu sinni, stjórnarþingmenn eru að taka sig út af mælendaskrá. Flóttinn er hafinn rétt einu sinni.

Um leið og ...

Ég skil mjög vel, virðulegi forseti, að stjórnarþingmenn treysti sér ekki að koma í ræðustól og reyna að rökstyðja þetta mál. Hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir sem hér situr og sem jafnframt á sæti í allshn. var fyrir 10 mínútum eða svo næsti hv. þm. á mælendaskrá Alþingis. Þess vegna leyfði ég mér að hlaupa yfir á skrifstofu mína til að ná í gögn og taka það sem ég vildi hafa með mér í ræðustól en svo kemur skyndilega hringing frá Alþingi þar sem tilkynnt er að ég sé næstur í ræðustól vegna þess að hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir er búin að taka sig af mælendaskránni.

Greiða fyrir þingstörfum.

Það kemur svolítið spánskt fyrir sjónir að hv. þingmenn, sérstaklega þingmenn Sjálfstfl., láti hver á fætur öðrum taka sig út af mælendaskrá vegna þess að á fundi þingflokka með forseta á miðvikudaginn þar sem farið var yfir stöðu mála var töluvert löng mælendaskrá og þá kom það fram líka hjá forseta þingsins, hv. þm. Halldóri Blöndal, að þingmenn stjórnarflokkanna, sérstaklega Sjálfstfl., ætluðu líka að tala mikið við 3. umr. Við fögnuðum því að sjálfsögðu, þeir aðilar sem þarna voru á fundi, að fá þingmenn Sjálfstfl. í pontu. Ég kem að Framsfl., B-deildinni, á eftir ef ég man það þá, maður er farinn að gleyma þeim flokki. Þarna kom það skýrt fram úr munni hæstv. forseta þingsins að þingmenn Sjálfstfl. ætluðu að tala mikið við 3. umr. Þá skilur maður það auðvitað þannig að þeir séu ekki í málþófi heldur ætli að færa rök fyrir þessu vitleysisfrumvarpi sem hér verið að reyna að keyra í gegnum þingið. Hvað skeður svo, virðulegi forseti? Flótti er brostinn í liðið. Stjórnarliðar hverfa. Það er ekki bara hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir, sem átti að vera næst á mælendaskrá eins og ég gat um áðan sem hefði átt að standa í ræðupúlti Alþingis nú, heldur einnig hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson og Birgir Ármannsson. Öll eru þau komin út af mælendaskrá. Virðulegi forseti. Ég tek skýrt fram að ég skil þessa hv. þm. mjög vel. Þau treysta sér ekki lengur til að koma í ræðustól Alþingis og reyna að færa rök fyrir þessu vitleysisfrumvarpi sem ég vil kalla svo. Ég hef einhvers staðar sagt að í þau fimm ár sem ég hef setið á Alþingi held ég að ég hafi aldrei séð jafnilla unnið og vitlaust frv. koma fram á Alþingi eins og nú er. 
             
             Ég hygg, virðulegi forseti, að þetta sé ekki alveg rétt. Ég hugsa að það sé ekki jafnt á með það vegna þess að undanfarna daga og við 2. umr. tókum við auðvitað eftir því að þau undur og stórmerki gerðust stundum að einn og einn stjórnarþingmaður var á mælendaskrá. Við tókum líka eftir því að þeir voru að hoppa niður eftir skránni og stundum út af henni, líkt og er að gerast núna. Ég hygg að það sé ekki rétt að jafnt sé á komið, a.m.k. ekki hvað fjöldann varðar. Eins og ég segi er þetta athyglisvert, sérstaklega miðað við þau ummæli forseta Alþingis sem komu fram á fundi með formönnum þingflokka á miðvikudaginn var. Þetta var táknrænt fyrir þetta vandræðamál stjórnarflokkanna og af því að ég nefni stjórnarflokkana kemur upp í huga minn garmurinn hann Ketill, hinn flokkurinn í ríkisstjórninni, Framsfl. sem ég hef stundum leyft mér að kalla B-deild Sjálfstfl., a.m.k. eins og hann starfar í dag, vegna þess að framsóknarmenn eru hér á harðahlaupum frá þessu máli, láta ekki sjá sig í umræðu og forðast að taka þátt í ræðum vegna þess að þá geta aðrir þingmenn farið í andsvör við hv. þingmenn og spurt þá út úr og reynt að fá einhverja skýringu á því hvers vegna Framsfl. er svona undarlega eftirlátssamur og lætur hreinlega troða öllu ofan í kok sitt hvað þetta mál varðar. Ég ætla þess vegna, virðulegi forseti, að fara örstutt yfir ræðu sem hæstv. utanrrh., formaður Framsfl., þessarar B-deildar Sjálfstfl., flutti þegar hann kom loksins í ræðustól á miðvikudaginn var og tók þátt í umræðu þótt stutt væri. Hæstv. utanrrh. fór nokkrum orðum um stjórnarskrána okkar og taldi hana ekki mjög nákvæmt plagg, lýsti henni þannig, og fræg eru þau ummæli hæstv. utanrrh. að hann sé núna, eftir þessa fjórðu breytingu á frv., öruggari --- ég vek athygli á því, hæstv. forseti, öruggari --- gagnvart stjórnarskránni. Hann er ekki öruggur, hann er öruggari. Þetta minnti mig á smábörn fiktandi með eldspýtur. Hann var eins og smákrakki, hæstv. utanrrh. hér, að fikta með eldspýtur þar sem börn eiga ekki að vera með slíkt og getur valdið stórbruna. Hæstv. utanrrh. var sem sagt í ræðustól Alþingis að ræða um frv. Meiri hluti allshn. hefur gert allt sem í hans valdi stendur til að kalla inn ýmsa sérfræðinga á lokastigum til að fara yfir stjórnarskrárþátt málsins og annað slíkt en því hefur beinlínis verið hafnað eða komið í veg fyrir það. Svo kemur hæstv. utanrrh., væntanlegur forsrh., sem maður fer auðvitað að setja spurningarmerki við þótt 15. september sé að nálgast, og lýsir því yfir að hann sé öruggari um stjórnarskrána gagnvart þessu máli en áður. Þvílíkt fikt. Þetta er enn eitt dæmið um vandræðaganginn, flaustursleg vinnubrögð og það hvernig þessu máli er troðið í gegnum Alþingi. Ég kem að því síðar þegar ég fer yfir það mál hvernig það lítur út fyrir þann sem hér stendur. Hæstv. utanrrh. talaði sem sagt svo um stjórnarskrána að þar væru mikilvægar leiðbeiningar. Virðulegi forseti. Sú hæstv. ríkisstjórn sem nú situr hefur fengið á sig nokkra dóma frá Hæstarétti þar sem lög héðan frá Alþingi eru dæmd brotleg við stjórnarskrá. Frægast er sennilega öryrkjamálið þar sem ríkisstjórnin fékk það í hausinn sem hún ætlaði að gera þar. Þess vegna vil ég, virðulegi forseti, aðeins fara yfir mál sem var á hinu háa Alþingi rétt fyrir jól, þegar við vorum að afgreiða fjárlög. Þá lagði ríkisstjórnin fram frv. sem átti að skerða vaxtabætur með afturvirkum íþyngjandi hætti. Það mál kom að sjálfsögðu til efh.- og viðskn. þar sem ég sat sem varamaður eins af fulltrúum okkar Samf. í efh.- og viðskn., akkúrat á þeim fundi, og ég minnist þess þegar við, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Jóhanna Sigurðardóttir og sá sem hér stendur, tókum smáumræðu um frv. Mér er það ákaflega minnisstætt hvernig stjórnarliðið þumbaðist gegn því að ræða þetta, taldi enga þörf á að ræða frekar um hvort þetta bryti í bága við stjórnarskrá gagnvart afturvirkni og taldi yfir höfuð bara hálfasnalegt af þingmönnum Samf. í þessari nefnd að benda á þessi atriði. Þá var það sem hv. þm. Pétur H. Blöndal, formaður efh.- og viðskn., kom mér eiginlega mest á óvart og ég verð að segja eins og er að hann óx mjög í áliti mínu akkúrat á þeim fundi. Við höfðum verið að takast á um ýmis önnur mál þar á undan og rætt þau sem ég ætla ekki að ræða um hér. Þá sagði hv. þm. Pétur H. Blöndal: Ef einhver vafi er á því að frv. brjóti eitthvert ákvæði stjórnarskrárinnar skal stjórnarskrá lýðveldisins Íslands njóta vafans. Það tók að vísu dálítið langan tíma fyrir okkur þingmenn að fá það samþykkt í nefndinni. Það þurfti m.a. að ræða milli funda og hringja upp í fjmrn. til að fá leyfi fyrir því hvort það mætti skoða þessi atriði um afturvirknina, um hugsanleg brot á stjórnarskránni, hvort það fengist leyfi fyrir því hjá þeim hæstv. ráðherra, fjmrh., varaformanni Sjálfstfl., sem kom inn með þetta frv. Í nefndinni gengu nokkrar dagskrártillögur fram og til baka og enduðu með því, merkilegt nokk, virðulegi forseti, að stjórnarmeirihlutinn féllst á þá kröfu okkar samfylkingarmanna í þessari nefnd undir forustu Össurar Skarphéðinssonar að leita lögfræðilegs álits á þessu atriði. Til þess voru fengnir aðilar eins og Skúli Magnússon og Eiríkur Tómasson. Hvað gerðist? Jú, það kom í ljós að Skúli og Eiríkur töldu að það væri hárrétt hjá þingmönnum Samf. að þetta ákvæði eins og það var þar sett upp væri brot á stjórnarskránni. Hvað gerðist þá, virðulegi forseti? Jú, merkilegt nokk, fjmrn. féllst á að láta breyta ákvæðinu. Þetta nefni ég, virðulegi forseti, vegna þess að það er ákaflega mikilvægt að þetta fikt sé dregið inn, þessi ögrun við stjórnarskrána í mörgum illa unnum málum eins og því máli sem við erum að ræða og að hæstv. utanrrh., formaður Framsfl., skuli svo leyfa sér að koma í ræðustól og segja að hann telji sig núna vera öruggari. Hann er ekki öruggur með stjórnarskrána, hann er öruggari. Ég ætla, virðulegi forseti, vegna þess að það er ákaflega mikilvægt inn í þetta fikt að lesa aðeins upp úr nefndaráliti hv. þingmanna Samf. sem voru í efh.- og viðskn. þegar þetta mál var rætt. Þegar þessir miklu lögspekingar komu fram með sín gögn sáu allir hv. þm. í nefndinni á hvaða vegferð þeir voru. Lögspekingarnir komu vitinu fyrir fjmrn. sem ætlaði að neita því á fundum áður að fjalla um þetta mál. Með leyfi forseta vil ég lesa aðeins upp úr þessu nefndaráliti og upp úr því lögfræðiáliti sem hér hefur komið fram vegna þess að það er ákaflega mikilvægt að það sé tekið inn í þessa umræðu ef það gæti orðið einhverjum hv. stjórnarþingmönnum, og þá sérstaklega úr B-deildinni, Framsfl., víti til varnaðar. Þeir gætu séð að sér áður en þeir koma í þingsal til 3. umr. og lokaatkvæðagreiðslu um þetta mál sem við erum að ræða og sagt hingað og ekki lengra, líkt og gerðist í efh.- og viðskn. sem ég geri hér að umtalsefni. Ég geri ekki ráð fyrir því, virðulegi forseti, að þeir hv. þm. Sjálfstfl. muni vilja hlusta á þetta, skoða það eða taka þessi aðvörunarorð til sín vegna þess að það er öðruvísi með Sjálfstfl. þegar hæstv. forsrh. talar, formaður Sjálfstfl. Hann gefur tilskipun til fótgönguliðanna í þingflokki Sjálfstfl., þeirra hv. þm., og þannig skal fara, aldrei líta til baka, ekki líta til vinstri eða hægri heldur taka það sem fram er reitt, keyra það áfram hvað sem það kostar, jafnvel þó að menn hafi efasemdir í huga sínum gagnvart ýmsum atriðum eins og þarna kom fram. Ég hygg að hv. þm. Pétur H. Blöndal hafi jafnvel fengið skammir frá forustu Sjálfstfl. vegna þessa máls í efh.- og viðskn. rétt fyrir jól sem ég hef gert að umtalsefni. Með leyfi forseta ætla ég þá að hefja lesturinn úr þessu nefndaráliti. Ég vona að ég þurfi ekki að fara mjög langt í því til að rökstyðja það að láta það koma hérna fram svo að þingmenn, eins og ég segi, geti heyrt hvað þarna fer fram. Það er sem sagt verið að fjalla um þetta vaxtabótamál: ,,Í umfjöllun nefndarinnar um málið bentu fulltrúar Samfylkingarinnar á að afar líklegt væri að skerðing vaxtabótanna, sem ...``

Forseti vill minna hv. þingmann á að biðja um leyfi forseta áður hann les upp úr þessu áliti.

Ég tel mig hafa verið búinn að því, hæstv. forseti. Ef flett væri til baka og hlustað á það sem ég var að fjalla um er það en ég skal gera það enn einu sinni að biðja um leyfi hæstv. forseta til að lesa úr þessu nefndaráliti vegna vaxtabótamálsins, með leyfi forseta: ,,Í umfjöllun nefndarinnar um málið bentu fulltrúar Samfylkingarinnar á að afar líklegt væri að skerðing vaxtabótanna, sem væri íþyngjandi afturvirk skerðing, stæðist ekki stjórnarskrána. Það hefur nú komið á daginn. Fjármálaráðuneytið óskaði eftir áliti Skúla Magnússonar dósents við lagadeild Háskóla Íslands um þetta álitaefni. Hans niðurstaða var að hætta væri á því að dómstólar teldu skerðinguna andstæða 72. gr. stjórnarskrárinnar. Eiríkur Tómasson prófessor sem vann álit fyrir efnahags- og viðskiptanefnd um málið komst að þeirri niðurstöðu að það bryti væntanlega í bága við stjórnarskrána að framkvæma afturvirka skerðingu á vaxtabótum með þeim hætti sem gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Enn eina ferðina er ríkisstjórnin uppvís að því að ætla að leiða í lög ákvæði --- nú fyrir skulduga einstaklinga --- sem líklegt er að brjóti stjórnarskrána. Ríkisstjórnin hefur því enn ekki lært sína lexíu þótt hún hafi á stuttum tíma ítrekað fengið úrskurð dómstóla um stjórnarskrárbrot --- nú síðast í októbermánuði vegna brota á 77. gr. stjórnarskrárinnar gagnvart öryrkjum. Þar komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að hinni umdeildu skerðingarreglu gagnvart öryrkjum yrði ekki beitt afturvirkt þar sem bótaþegar ættu kröfuréttindi til bóta í samræmi við reglur sem í gildi voru á þeim tíma þegar réttur til bóta stofnaðist og að þau kröfuréttindi nytu verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar.`` Síðan segir í þessu nefndaráliti, ég hoppa yfir smákafla, með leyfi forseta: ,,Eiríkur Tómasson prófessor gaf nefndinni álit sitt á þessari breyttu tillögu ríkisstjórnarinnar. Niðurstaða hans var sú að líkur væru á því að íslenskir dómstólar mundu komast að þeirri niðurstöðu að ráðgerð skerðing vaxtabóta á árinu 2003, með því að skerða vaxtabætur afturvirkt um 10% hjá öllum þeim sem rétt eiga á bótunum samkvæmt núgildandi lögum, væri stjórnskipulega gild.`` Þarna er sem sagt verið að fjalla um það eftir að stjórnarmeirihlutinn breytti því skerðingarákvæði sem þeir ætluðu að gera til að ná í þessar, að mig minnir, 600 millj. sem átti að skerða vaxtabætur um. ,,Í lok álitsins kemur þó fram eftirfarandi: Þó er ekki unnt að útiloka að dómstólarnir telji að með þeim hætti að skerða vaxtabætur afturvirkt með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir, sé svo vegið að réttaröryggi þeirra, sem fyrir skerðingunni verða, að hún brjóti í bága við stjórnarskrána. 1. minni hluti tekur undir þetta, enda ljóst að réttaröryggi fær sífellt aukið vægi í dómum Hæstaréttar. Þrátt fyrir að Skúli Magnússon dósent hafi ekki fjallað um nýju útfærsluna í sínu áliti kom þó fram hjá honum á fundi nefndarinnar að þótt líklegt væri að hún stæðist væri ekki hægt að útiloka að sú tillaga gengi gegn stjórnarskránni.`` Síðar segir í nefndarálitinu: ,,Aðspurður sagði Eiríkur að þingmenn ættu ekki að standa að lagasetningu ef vafi léki á að hún stæðist stjórnarskrána.`` --- Ég tel rétt að lesa þetta aftur með tilliti til þess hver maðurinn er, Eiríkur Tómasson sem er framsóknarmaður og hefur oft ráðlagt Framsfl. og verið í þeim flokki lengi, ég veit ekki hvort hann er það lengur, en aðspurður ,,sagði Eiríkur að þingmenn ættu ekki að standa að lagasetningu ef vafi léki á að hún stæðist stjórnarskrána.`` Þetta kemur upp í huga minn, virðulegur forseti, þegar ég fer aftur í að vitna í það sem hæstv. utanrrh., formaður Framsfl., sagði á miðvikudaginn þegar hann lýsti því að hann væri öruggari gagnvart stjórnarskránni. Áfram ætla ég að fá að lesa úr þessu áliti, örstuttan kafla í viðbót um rétt þeirra sem hafa unnið til vaxtabóta. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegur forseti, að þegar skattar hafa verið lagðir á í þessu landi á næstunni, fólk fær seðlana sína og skerðingar á vaxtabætur get ég ekki ímyndað mér annað en að einhver af þeim sem fær þessar skertu bætur muni fara í mál við ríkið og krefjast réttar síns. Með leyfi forseta vil ég lesa aðeins lengra úr þessu nefndaráliti minni hlutans: ,,Í áliti Skúla Magnússonar kemur fram að mat á því hvort ná megi markmiðum frumvarpsins með öðrum og minna íþyngjandi hætti sé að meginstefnu til á forræði löggjafans. Líta verði líka til þess hvort skerðingar séu almennar, þ.e. hvort þær komi jafnt niður á mönnum og hvort þær varði þá mikla eða litla fjárhagslega hagsmuni. Þrátt fyrir þetta er athyglisvert að í áliti Skúla kemur fram að skerðingin á greiðslum fyrir árið 2003 sé til þess fallin að skerða fyrirvaralaust fjárhagslega hagsmuni heimilanna, enda hafi íbúðareigendur ekki haft möguleika á því að haga fjármálum sínum til samræmis við nýjar reglur. Í áliti hans kemur einnig fram að í byrjun desember 2003 muni þau atvik vera að miklu leyti komin fram sem ráða fjárhæð vaxtabóta. Orðrétt segir síðan: ,,Er það álit mitt að rétthafar vaxtabóta megi almennt treysta því að þeir fái greiddar vaxtabætur fyrir þann tíma ársins sem liðinn er samkvæmt þeim reglum sem hafa verið í gildi á árinu.```` Síðan er fjallað um eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og það að við álagningu núna sé þetta afturvirkt íþyngjandi ákvæði vegna þess að fólk hafi eignast þennan rétt. Kem ég þá aftur að ræðu hæstv. utanrrh., hugsanlega væntanlegs forsrh., þar sem hann var að ræða um fjölmiðlafrumvarpið. Hann taldi það einnig fullkomlega eðlilegt að eitt fyrirtæki ætti ekki bæði blað og sjónvarp. Hann mælti þannig gegn þessum krossáhrifum sem mér finnst að mjög margir flokksmenn hans séu ósáttir við og þar gætu verið íþyngjandi eða skerðandi ákvæði gagnvart þeim. Síðan þegar kom að því í ræðu hæstv. utanrrh. að þetta beindist ekki að einu fyrirtæki fannst mér fyrst hæstv. utanrrh. lenda í vandræðum með að útskýra mál sitt. Komið hafa fram hjá m.a. krónprinsi Framsfl., hæstv. félmrh., sem veifaði Dagblaðinu eða öðrum blöðum vangaveltur um að einhverjir ákveðnir miðlar væru í herferð gegn tilteknum ráðherrum. Hann nefndi forsrh. og annað slíkt. Við vitum hvernig hæstv. fjmrh. talaði um þetta, það var talað um sjúklegar árásir að mig minnir. Kemur svo ekki hæstv. utanrrh. og reynir að telja okkur trú um að þetta beinist ekki gegn einu fyrirtæki. Virðulegur forseti. Auðvitað beinist frv. fyrst og fremst að einu fyrirtæki, þ.e. Norðurljósum. Það er svo augljóst atriði. Hæstv. utanrrh. hélt áfram og sagði að fjölmiðlar, og átti þá við fjölmiðla Norðurljósa, gengju út á það að hræða fólk, hræða starfsmenn Norðurljósa. Ja, þvílíkt og annað eins álit sem þarna kemur fram. Vitanlega er fólk hrætt um vinnu sína, eins og hér hefur komið fram, bæði í tölvupóstum til þingmanna og annarra frá starfsmönnum þessa fyrirtækis. Ég skil það mjög vel. Ég hef oft komið upp í ræðustól Alþingis og haft áhyggjur af vinnu fjölmargra aðila vítt og breitt um landsbyggðina. Það hefur ekkert verið á það hlustað af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Hér er fólk mjög hrætt um vinnu sína á höfuðborgarsvæðinu. Ég kann ekki að segja hvað starfsmenn Norðurljósa eru margir en þessar áhyggjur fólks gagnvart því hvernig frv. beinist að þessu eina fyrirtæki komu fram og aðgerðirnar munu hafa mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir það fyrirtæki mjög fljótt, jafnvel þó að þessu ákvæði hafi verið seinkað til 1. júní 2006. Borgarstjórn Reykjavíkur hefur ályktað um þetta mál eins og kom m.a. fram í samþykkt borgarstjórnar frá 18. þessa mánaðar. Þar voru samþykktir gerðar vegna þess að borgarstjórn Reykjavíkur hefur áhyggjur af þessum atvinnumálum, ef svo má segja, rekstrargrunni þessa fyrirtækis, starfsöryggi þessara starfsmanna sem flestir búa vafalaust í Reykjavík. Ég vil, með leyfi forseta, lesa þessa ályktun: ,,Borgarstjórn Reykjavíkur lýsir þungum áhyggjum sínum vegna þessa frumvarps um fjölmiðla sem liggur fyrir Alþingi. Fram hafa komið rökstuddar ábendingar um að samþykkt frumvarpsins í óbreyttri mynd geti leitt til atvinnumissis hundruða borgarbúa og skertrar afkomu enn fleiri. Borgarstjórn skorar því á Alþingi og sérstaklega þingmenn Reykvíkinga að koma í veg fyrir samþykkt frumvarpsins.`` Mér finnst þetta mjög eðlilegt af borgarstjórn Reykjavíkur og fagna því að hún skuli álykta eins og hér er gert og hafa áhyggjur af atvinnumálum í Reykjavík alveg eins og fjölmargar sveitarstjórnir vítt og breitt um landið hafa verið að gera, þ.e. ályktanir þótt það sé ekki út af rekstri fjölmiðlafyrirtækis. Aðrar sveitarstjórnir hafa ályktað út af rekstri sjávarútvegsfyrirtækja og ýmissa fyrirtækja sem eiga mjög í vök að verjast, sem eru að draga saman, jafnvel að hætta, og fjölmargir landsbyggðarbúar eru að missa atvinnu sína. Nú kom að því að borgarstjórn Reykjavíkur þurfti að álykta. Hverjir sitja svo í borgarstjórn Reykjavíkur, þeirri sem samþykkti þetta? Eru þar ekki tveir framsóknarmenn? Oddviti framsóknarmanna í Reykjavík, Alfreð Þorsteinsson, kom fram í fjölmiðla með ástæður fyrir því að þetta var samþykkt og rökstuddi það mjög vel. Mér fannst það mjög merkilegt. En er Framsfl. að láta teyma sig áfram í þessu máli af Sjálfstfl., beint út í þetta fen sem verið er að teyma þá út í og fara þetta algjörlega, að manni virðist, með opin augun. Það er alveg með ólíkindum hvernig það er. Ég ætla, virðulegi forseti, ekki að lesa meira úr þessari samþykkt borgarstjórnar Reykjavíkur en hún er hér og getur vel verið að hún hafi verið lesin upp öll. Ég vona það a.m.k. vegna þess að hún á erindi inn í þingtíðindi. Áður en ég hverf frá þessari dæmalausu ræðu Halldórs Ásgrímssonar sem stóð í raun og veru allt of stutt --- svo var hann ekki tilbúinn að rökstyðja mikið málin --- vil ég geta þess að hann talaði um að Norðurljós gætu leitað réttar síns. Er þar ekki komin staðfesting á því að þetta beinist nær eingöngu að einu fyrirtæki? Hann fjallaði um að þeir hefðu góðan tíma til að gera það vegna þess að lögin sem verið er að keyra í gegn núna og liggur svo voðalega mikið á að klára eiga ekki að taka gildi fyrr en 1. júní 2006. Hann sagði að líka gætu Norðurljós leitað réttar síns gagnvart EES-samningnum. Hæstv. utanrrh. sagðist vera öruggari gagnvart stjórnarskránni. Hér talar hann um að Norðurljós geti leitað réttar síns, að þeir hafi góðan tíma og geti líka leitað réttar síns gagnvart EES. Það á sem sagt að kýla fyrst og klappa svo á eftir eða gefa mönnum tækifæri til að leita réttar síns. Væri ekki betra, virðulegi forseti, að hæstv. ríkisstjórn gæfi sér betri tíma í þetta mál, léti skoða það, færi vel yfir það og gæti þá komið örugg til leiks með það frv. sem þá kæmi fram? Svo átti fjölmiðlanefndin að starfa áfram, mikil ósköp, m.a. um Ríkisútvarp, efla það, og hann sagði að þessu væri ekki endanlega lokið með þessu frv. Rétt til að rétta þeim eitthvað kom svo nefnd sem á að klára 1. september um hringamyndun í íslensku viðskiptalífi, fjalla um samþjöppun, minni samkeppni og allt það. Ég ætla ekki að eyða tíma í það nú, virðulegi forseti, en það er auðvitað hárrétt sem hér hefur verið sagt. Virðulegi forseti. Það hefur komið fram sem er auðvitað mjög alvarlegt mál að frv., sem er skraddarasaumað sérstaklega utan um eitt fyrirtæki og mun beinast mest að því, muni trufla ýmislegt í endurfjármögnun þess sem átt hefur sér stað. Auðvitað vita allir Íslendingar að Norðurljós hafa átt í miklum fjárhagslegum erfiðleikum sem hafa staðið lengi. Það hefur verið erfitt að fá inn hlutafé, erfitt að breyta lánum o.s.frv. Við sáum það á dramatískan hátt þegar Jón Ólafsson, að sagt var, kvaddi Ísland og fór í einkaþotu sinni frá Íslandi, nýbúinn að selja Norðurljósin. Aðilar hafa komið að Norðurljósum sem eiga mikla peninga og hafa lagt fé í hina fjárhagslegu endurskipulagningu fyrirtækisins. Það eru aðilar sem fara ekki hátt á vinsældalista nokkurra aðila innan hæstv. ríkisstjórnar. Þar voru líka fleiri. Mér er t.d. ákaflega minnisstætt þegar Kári Stefánsson, sá ágæti maður, forstjóri þess mikla og góða fyrirtækis, Íslenskrar erfðagreiningar, var sagður hafa lagt fram mikla peninga til fjárhagslegrar endurskipulagningar. Ég man ekki hverjir voru fleiri en margir peningamenn, eins og við segjum, voru tilbúnir að setja eitthvað af peningum sínum inn í þetta fyrirtæki í fjárhagslega endurskipulagningu. Það er auðvitað mjög gott þegar svo er, að peningar komi inn sem hlutafé. Jafnframt var því lýst hvernig farið yrði í fjárhagslega endurskipulagningu og það hefur komið fram í nefndaráliti efh.- og viðskn., meiri hluta hennar þar sem þingmenn stjórnarandstöðu plús hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson mynda meiri hluta í efh.- og viðskn. í þessu máli, og stjórnarmeirihlutinn á Alþingi er í minni hluta í efh.- og viðskn. Það mun auðvitað rugla og gera erfiðara það vinnuplan sem þetta fyrirtæki hefur verið í í fjárhagslegri endurskipulagningu við að tryggja rekstrargrundvöll sinn, tryggja starfsmönnum sínum áframhaldandi vinnu, eflast og halda áfram. Frumvarpið er auðvitað inngrip í þetta mál. Eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson benti á strax við fyrsta flutning þess komu menn fram með frv. sem var geggjað þá, og bent var á ótal atriði sem stjórnarmeirihlutinn hefur svo verið rekinn til að breyta. Það ruglar alla þá áætlun sem þetta fyrirtæki hefur verið að gera gagnvart lánastofnunum sínum. Ég ætla ekki að fjalla um hvernig fyrirtækið var rekið áður, hvað það skuldaði mikið og hvað það var búið að kaupa af fyrirtækjum úti í bæ o.s.frv. eða fyrir hvaða verð. Ég hef engin tækifæri til að leggja mat á það vegna þess að ég hef þær tölur ekki. En fyrirtækið var mjög skuldsett og auðvitað blasti það við á tímabili að það færi hreinlega beint á höfuðið. Það skyldi þó ekki vera svo, virðulegur forseti, að einhverjir hafi reiðst og orðið óánægðir við að það tókst að fá aðila inn í fyrirtækið og það fór ekki á hausinn. Spyr sá sem ekki veit, en auðvitað kemur það upp í huga manns. Auðvitað mun frv. gera það að verkum að engum manni dettur í hug eða þorir að leggja peninga í þetta fyrirtæki þótt mönnum fyndist það fýsilegur fjárfestingarkostur á komandi dögum, vikum eða mánuðum með þetta frv. yfir sér sem getur breytt því öllu. Það hefur komið fram í efh.- og viðskn. að þetta mundi torvelda fyrirtækinu áform sín um að skrá fyrirtækið í Kauphöll. Ætli margir einstaklingar vilji leggja fé, hætta fjármunum sínum inn í þetta fyrirtæki með þetta yfir sér? Virðulegi forseti. Ég man ekki nákvæmlega hvað þarf marga hluthafa til að fá skráningu í Kauphöll en það eru 100--300 ef ég man rétt. Þetta mun auðvitað breyta því dæmi og gera þessi áform erfiðari. Jafnframt koma upp í huga minn fjárhagslegir erfiðleikar Dagblaðsins sem leiddu til þess, ef ég man rétt, að það fyrirtæki fór á höfuðið. Landsbankinn sem stærsti eigandi kröfu í það fyrirtæki leysti það til sín og seldi það Fréttablaðinu eða Frétt ehf. eða hvað það heitir. Þá sá maður líka í fjölmiðlum, í blöðum, að annað fyrirtæki var að reyna að kaupa Dagblaðið, þ.e. Árvakur, Morgunblaðið. Nú veit ég ekkert hvað Morgunblaðið eða Árvakur hafa ætlað að gera með það að kaupa Dagblaðið, kannski að fara að gefa út blað í hádeginu, Mogginn kemur á morgnana og Dagblaðið í hádeginu, ég veit ekkert um það. Í raun og veru varðar mig heldur ekkert um það. Ef Árvakur hefði talið fýsilegan kost að kaupa þrotabú Dagblaðsins, endurreisa það og fara að gefa út hefði það verið hið besta mál. Gott ef þeir hefðu talið vera einhvern bisness í því og til góðs fyrir umræðuna í þjóðfélaginu um landsmál, opna og fjölbreytta fjölmiðlun. En það var ekki svo. Árvakur fékk ekki að kaupa Dagblaðið vegna þess að vafalaust hefur Landsbankinn fengið betra boð frá þeim sem keypti. Landsbankinn hefur væntanlega hugsað um það eitt að minnka og lágmarka sem mest sitt tap sem yrði þá fært á afskriftareikning við síðustu áramót. Við sáum svo hvernig það fór. Þetta leiðir hugann að því, virðulegi forseti, að þau áform hæstv. ríkisstjórnar að selja Landssíma Íslands sem hefur verið lengi á dagskrá klúðraðist heldur betur á sínum tíma. Ríkisstjórnin varð að hætta við það, og ég segi sem betur fer vegna þess að tímapunkturinn sem átti að selja Landssímann var orðinn hálfgerður brunaútsölutími á hlutabréfamarkaði. Það var eftir að verðbréf féllu mjög og sérstaklega í símafyrirtækjum. Sú sala stoppaði því. Sá sem hér stendur er sammála því að selja eigi samkeppnishluta Landssímans en auðvitað á ekki að gera það fyrr en virkilega gott verð fæst fyrir. Það hefur komið upp í huga minn, og það hefur hv. þm. Einar Karl Haraldsson gert að umræðuefni í ræðustól Alþingis, hvort þetta inngrip í ferlið, þessi sértæka aðgerð til að koma í veg fyrir samþjöppun á fjölmiðlamarkaði, geti leitt til þess að lækka verð eða jafnvel verðfella, ég vil kannski ekki segja að verðfella, lækka mjög söluverð Landssímans þegar menn geta selt hann. Getur verið að skilaboðin út í þjóðfélagið, út í heiminn, til þeirra sem eru að hugsa um og geta hugsað sér að kaupa Landssíma Íslands séu þau að ríkisstjórn Íslands sé ekki treystandi fyrir rekstrarumhverfi Símans, eitthvað geti gerst ef einhver tiltekinn aðili sem á kannski eitthvert símafyrirtæki fyrir eða eignarhald í öðru símafyrirtæki verði allt í einu kominn með allt of markaðsráðandi stöðu á markaðnum og eigi þá á hættu að fram komi skyndilega eitthvert frv. sem breyti þessum forsendum? Hver er þá hættan á því að við Íslendingar töpum mörgum milljörðum króna á væntanlegri sölu Landssímans, ef hún gengur eftir, við þetta frv. og þau skilaboð sem eru send út til viðskiptalífsins? Ég óttast að þeir séu töluvert margir, því miður. Ég óttast það. Virðulegi forseti. Vandræðagangur hæstv. ríkisstjórnar í þessu máli, málatilbúnaður, flaustursleg vinnubrögð, flýtirinn sem átti að vera að því er svo alveg sérkapítuli eða atriði sem vert er að gera að umtalsefni í lok ræðu minnar. Þessi fjölmiðlanefnd sem átti að skila af sér á einhverjum tilteknum degi skilaði seint og um síðir þessari skýrslu. Mér skilst svo á formanni nefndarinnar að hún hafi ekki haft tíma til að skoða EES-rétt o.fl. vegna þess að það lá svo mikið á að leggja frv. fram þrátt fyrir að dagsetningar breyttust. Síðan gerðist það víst að ríkisstjórnin fékk skýrsluna og hélt henni leyndri, bara fyrir sig, í einhverja daga eða vikur. Loksins kom hún fram og var rædd á hinu háa Alþingi en ég get ekki fjallað um það vegna þess að ég var utan þings þegar þetta var, var með varamann inni fyrir mig. Þessi vinnubrögð voru flaustursleg. Eftir að hún varð til gerðist það einhvern veginn að einn þáttur var tekinn út úr og í kringum hann búið til frv. í einum grænum. Það er frv. með þeim breytingum sem síðan hafa komið eftir það sem við erum að ræða nú og hafa staðið svo miklar deilur um, þetta sértæka frv. með öllum þeim óvissuþáttum sem ég hef m.a. gert að umræðuefni og vitnað til orða hæstv. utanrrh., formanns Framsfl. Þetta kemur mér svo fyrir sjónir, virðulegi forseti, sem Sjálfstfl. hafi lagt á það ofuráherslu að þessi lög yrði að samþykkja og hreint og beint troða ofan í kokið á Framsfl. Við höfum auðvitað séð það, virðulegi forseti, að í þessu stjórnarsamstarfi er kok Framsfl. mjög stórt og mikið.  En ég var að ræða um það að þessi mikli flýtir, þessi hamagangur við að koma þessu fram, umræða um það hvað Framsókn er efins í þessu máli, kemur mér svona fyrir sjónir: Hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. setjast niður. Hæstv. utanrrh., væntanlegum forsrh. landsins, er sýnt þetta frv. og það er lögð áhersla á að keyra það í gegn sem allra fyrst. Mér er það ákaflega minnisstætt, virðulegi forseti, vegna þess að ég var þá kominn aftur til þings og lenti inni á fundi formanna þingflokka með forseta Alþingis þar sem allt var til, það var hægt að semja um alla þætti gagnvart þessu máli í byrjun, bara ef stjórnarandstaðan legði eitt fram, þ.e. hvenær gæti umræðan hætt. Ég sagði það á hinum fræga útbýtingarfundi þegar málið var tekið út úr allshn. og komið hingað til 2. umr. að það skyldi þó ekki hafa átt að vera þannig að keyra ætti málið í gegn, stjórnarliðar hefðu verið þau börn að átta sig ekki á því að ekki yrði tekið á þessu máli, haldið að það væri hægt að keyra það í gegn og handhafar forsetavaldsins áttu að skrifa undir lögin að nóttu til í skjóli myrkurs á meðan hæstv. forseti landsins var erlendis í brúðkaupi. Það skyldi þó ekki vera? Hver er staða Framsfl. vegna tilskipana sjálfstæðismanna? Hún er þessi: Frv. er sýnt, brtt. eru sýndar, staða Framsfl. er aumkunarverð. Hæstv. utanrrh. sem á að taka við forsætisráðherrastólnum 15. september, ef það þá gengur eftir, er sýnt þetta, hann kemur inn í sinn 12 manna þingflokk og sýnir þar sex ráðherrum frv. Þessir sex ráðherrar vita að formaður Framsfl. þarf að slá einn ráðherra af á næstunni, fyrir 15. september, af því að flokkurinn missir eitt ráðuneytið. Þarna sitja sex þægir ráðherrar, taka við öllum tilskipunum og segja ekki múkk, segja ekki orð, vegna þess að það kann þá að styggja formanninn. Viðkomandi ráðherra gæti þá orðið einn af þeim sem dettur út þegar þarf að fækka í ráðherraliði Framsfl. Þetta er alveg helmingur þingflokks framsóknarmanna. Svo koma þrír hv. þm. í viðbót sem minnast þess þegar Halldór Ásgrímsson sagði að það gæti komið til frekari uppstokkunar, ekki bara að einn detti út heldur gæti komið til frekari uppstokkunar. Að mínu mati eru þar þrír hv. þm. sem bíða eins og barn sem á afmæli á næstunni spennt að sjá hvað það fær í afmælisgjöf. Hvað verður pakkinn stór? Verður það harður pakki eða mjúkur pakki? Þessir hv. þrír þingmenn sem bíða eftir því að formaður Framsfl. fari algerlega uppstokkunarleiðina bíða, eru á biðilsbuxunum --- ég segi nú ekki að þeir nagi neglurnar, heldur bíða spenntir eftir að sjá hvað skeður við uppstokkunina. Er ég kandídat í ráðherrastól við frekari uppstokkun eða ekki?

Forseti vill spyrja hv. ræðumann hvort hann treysti sér til að ljúka máli sínu á 1--2 mínútum eða hvort hann vilji fresta ræðu sinni þar til eftir matarhlé.

Nei. Ég er kominn að lokum ræðunnar og á 2--3 mínútur eftir. Þessir hv. þrír þingmenn eru líka mjög þægir við allar þessar tilskipanir úr forsrn. Þá eru komnir níu. Síðan hefur það komið fram, virðulegi forseti, að það er einn --- ég ætla ekki að segja svartur svanur í hópnum --- þingmaður óþekkur, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sem hefur sérstöðu í þessu máli og lætur ekki troða ofan í kokið á sér svona frv. eins og hér, heldur hefur styrk til að standa gegn þeim, segja meiningu sína og fara eftir skoðun sinni. Það er auðvitað virðingarvert. Hinir tveir ungu þingmenn Framsfl. bætast svo inn í þennan hóp og þá eru upp taldir þessir 12 þingmenn sem sitja í þingflokki Framsfl. sem bíða eftir deginum mikla, bíða eftir stólaskiptunum 15. september. Á ég möguleika á að fá stól? Er einhver hætta á því að ég detti úr einum stólnum o.s.frv.? Svo blandast inn í þetta, og það verða lokaorð mín, á dramatískan hátt fyrirhugað frv. ríkisstjórnarinnar um skattalækkun í landinu sem lofað var fyrir kosningar og hefur verið svikið fram að þessu vegna þess að ekkert hafa komið annað en skattahækkanir. Við sáum ekki alls fyrir löngu viðtal við hæstv. fjmrh. Geir Haarde niðri í Kringlu þar sem hann var spurður út í skattalækkunarfrumvarpið. Hann taldi jafnvel líkur á því að það færi að koma fram, skattalækkunarfrumvarpið. Tveimur dögum seinna kemur fram í viðtali við formann Framsfl., væntanlegan forsrh. í ríkisstjórn Íslands, að hann telji minni líkur á, a.m.k. ekki miklar líkur, að skattalækkunarfrumvarpið komi fram á þessu þingi. Í millitíðinni er sest niður út af fjölmiðlafrumvarpinu. Það skyldi þó ekki vera, virðulegi forseti, að Framsfl. hafi þurft að sætta sig við að áfram verði þessu frv. troðið ofan í kokið á þeim og troðið í gegnum þingið með stuðningi Framsfl. gegn því að skattalækkunarfrumvarpið komi ekki fram fyrr en í ríkisstjórn Halldórs Ásgrímssonar. Umræðan þagnaði a.m.k. mjög um skattalækkunarfrumvarpið eftir þetta. Svo dúkkaði hún samt aftur upp. Það var þegar Morgunblaðið setti á forsíðu frétt um för hæstv. forsrh. á Bessastaði og í lokin á henni kom umræða um skattalækkunarfrumvarpið. Og nú er það komið fram, virðulegi forseti, að sennilega verður skattalækkunarfrumvarpið kynnt á Alþingi en ekki samþykkt vegna þess að, eins og þar stendur, það er ríkisstjórnar Halldórs Ásgrímssonar að koma með það frv. og það verður samþykkt í þeirri tíð. Þetta er smálýsing, virðulegi forseti, á því máli eins og það blasir við mér, þessi hrossakaup milli Sjálfstfl. og Framsfl. Lokaorð mín skulu vera þessi: Mikið óskaplega er það aumt fyrir þá hv. þm. Framsfl. sem sitja þar í þingflokknum og ráðherra á ráðherrabekk Framsóknar að sitja í þessari stöðu og láta troða þessu öllu ofan í sig, bara vegna þess að formaður þeirra er að bíða eftir forsætisráðherrastólnum sem hann á að fá 15. september ef ekkert kusk kemur á hvítflibba framsóknarmanna fram að þeim tíma.

Virðulegur forseti. Við 3. umr. hef ég fyrir mitt leyti þegar gert nokkuð ítarlega grein fyrir þeim sjónarmiðum sem ég hef til málsins við 1. og 2. umr. Það sama verður ekki sagt um þingmenn Framsfl., til að mynda hæstv. landbrh. sem gengur úr salnum undan umræðunni eins og jafnan áður ásamt félögum sínum flestum. Mér telst til að aðeins tveir af þingmönnum Framsfl. hafi talað við umræður um það frv. sem hér er til umfjöllunar en hinir 10 þagað. Hlýtur það að vera til sannindamerkis um það að frv. hafi í raun ekki meirahlutastuðning í þinginu, eða hvar eru hæstv. ráðherrar Siv Friðleifsdóttir og Guðni Ágústsson, hv. þm. Birkir Jón Jónsson og fleiri og fleiri framsóknarmenn í þessari umræðu? Við hljótum að lýsa eftir þeim. Ég hafði hins vegar, virðulegur forseti, fyrst og fremst hugsað mér að draga fram nokkra þætti sem hafa komið nýir fram í 3. umr. við ræðu hv. þm. Ásgeirs Friðgeirssonar og leggja áherslu á þau efnislegu sjónarmið sem komu fram í máli hans. Þó að við höfum áður sýnt fram á að frv. það sem hér er til umfjöllunar lúti að því að svipta ákveðna aðila tjáningarfrelsi, draga úr og eyðileggja stöðu ákveðinna aðila á fjölmiðlamarkaði var það ekki fyrr en á miðvikudaginn ...

Forseta finnst óþarflega mikill kliður í salnum og biður hv. þingmenn að gefa ræðumanni hljóð.

Ég þakka virðulegum forseta. Það var ekki fyrr en á miðvikudaginn að dregið var fram að í raun réttri er ekki aðeins verið að takmarka stöðu ákveðinna aðila á fjölmiðlamarkaði heldur styrkja mjög stöðu tiltekins hagsmunahóps í samfélaginu með frv. og í rauninni skapa honum einstæða stöðu á hinum frjálsa fjölmiðlamarkaði. Ýmsar aðrar efnislegar ábendingar tel ég rétt að draga fram. Við höfum áður sýnt fram á það í þessari umræðu að frv. er ekki byggt á málefnalegum forsendum. Það er flutt til að kveða niður óþarflega sterkar gagnrýnisraddir hjá fjölmiðlum, að því er hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar þykir. Því hefur verið hafnað að frv. fengi málefnalega og eðlilega málsmeðferð í þinginu. Eðlilegum óskum um að leitað yrði til alþjóðlegra stofnana svo sem eins og Evrópuráðsins sem við eigum aðild að um sérfræðiráðgjöf og álit á frv. hefur verið hafnað. Því hefur sömuleiðis verið hafnað að kalla eftir áliti lagadeildar Háskóla Íslands --- sem þar til fyrir nokkrum árum var eina háskólastofnunin í lögfræði á Íslandi og er auðvitað algerlega viðurkenndur aðili sem álitsgjafi um lagafrv. og stjórnarskrá --- sem og fjölmargra málsmetandi aðila svo sem eins og Lögmannafélagsins, Evrópuréttarstofnunarinnar o.s.frv. Ekki var gefinn sá tími til að fjalla um þetta frv. sem þeir óskuðu eftir. Þessi málsmeðferð sannar það auðvitað, algerlega afgerandi, virðulegur forseti, að frv. er ekki flutt með málefnaleg markmið að leiðarljósi. Því er beinlínis varnað að hlutlaus sérfræðiálit á innihaldi frv. fái að koma fram áður en það verður staðfest sem lög frá Alþingi. Þeim vinnubrögðum og slíkri ósvinnu hlýtur, virðulegur forseti, nái hún fram að ganga á Alþingi, sem ég efast raunar stórlega um, að verða hnekkt því að þannig má löggjafinn ekki ganga fram. Líki stjórnvöldum ekki hvernig einhverjir fjalla um stjórnarathafnir þeirra geta þau ekki sett lög til að hefna sín á þeim, geta ekki keyrt frv. í gegnum löggjafarsamkomuna án þess að þau fái þar málefnalega meðferð. Við höfum þegar farið í gegnum þessi svokölluðu fjölbreytileikarök og leitt fram að hér hefur aldrei verið meiri fjölbreytni í fjölmiðlun. Það er þess vegna ekki annað en yfirvarp fyrir þennan hefndarleiðangur að vísa til fjölbreytni í fjölmiðlun og nota sem afsökun fyrir frv. Við höfum líka farið yfir það að frv. sem hér liggur fyrir verður ekki til þess að auka fjölbreytni í eignarhaldi. Þvert á móti verður það til þess að draga úr fjárfestingum í fjölmiðlun og dregur þar af leiðandi þrótt úr frjálsri fjölmiðlun á Íslandi. Markaðsráðandi á fjölmiðlamarkaði á Íslandi er Ríkisútvarpið. Með því að veikja hina frjálsu fjölmiðla er verið að stuðla að aukinni fábreytni á markaðnum en ekki fjölbreytni eins og haldið hefur verið fram. Þetta er algerlega augljóst og hefur margverið staðfest. Síðast á miðvikudaginn dró hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson það ágætlega fram í hverju þetta m.a. felst, það að draga þróttinn úr fjölmiðlunum. Það er sú staðreynd að í atvinnulífi okkar í dag leggja menn fé til kaupa á eignarhlutum í fyrirtækjum með það að markmiði síðar að selja hlutina aftur og þá með hagnaði. Það frv. sem hér liggur fyrir gerir að öllum líkindum ráð fyrir því að 2 / 3 hlutum af hundrað stærstu fyrirtækjum landsins verður ókleift að kaupa þessa eignarhluti. Þar af leiðandi hefur kaupendum á eignarhlutum í fjölmiðlum verið fækkað umtalsvert. Þegar mögulegum kaupendum fækkar dregur úr eftirspurninni og verðið lækkar. Þess vegna sýndi hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson ágætlega fram á það að með frv. er verið að gera fjárfestingu í fjölmiðlafyrirtækjum að annars flokks fjárfestingarkosti. Ekki má selja eignarhlut í fjölmiðlafyrirtækjum hverjum sem er og þess vegna er bæði minni eftirspurn eftir slíkum eignarhlutum og aukin hætta á því að fjárfestirinn í hverju tilfelli geti setið uppi með þann eignarhlut sem hann kaupir vegna þess að kaupendur skortir á markaðnum. Það mun mjög draga úr áhuga aðila á því að leggja fé í fjölmiðlun á Íslandi. Það er sannarlega áhyggjuefni að svo mikilvæg atvinnugrein, einkum í Reykjavík og nágrenni, sé gerð skipulega og markvisst veikburða. Hjá Norðurljósum eiga hátt í 700 starfsmenn atvinnu sína undir þessari starfsemi. Hjá öðrum fyrirtækjum er auðvitað líka fólk og hjá fyrirtækjum sem byggja störf sín á að selja þessum fyrirtækjum þjónustu er enn fremur að finna umtalsvert af störfum, kannski einkanlega í Reykjavík. Þess vegna var ákaflega ánægjulegt að vera á þriðjudagskvöldið staddur á fundi borgarstjórnar Reykjavíkur og fá þar tækifæri til að ræða um þetta mál. Það var líka gott að heyra hversu mikill einhugur var hjá okkur í borgarstjórninni um að leggjast gegn frv. Nærri því 2 / 3 hlutar borgarstjórnarinnar, níu borgarfulltrúar, lögðust gegn frv. með vísan til atvinnuhagsmuna fólks í Reykjavík. Það voru fulltrúar fjögurra af fimm stjórnmálaflokkum sem sæti eiga í borgarstjórn Reykjavíkur sem með þeim hætti ályktuðu, m.a. forustumenn Framsfl. í Reykjavík. Það var satt að segja með hálfum huga að borgarstjórnarflokkur Sjálfstfl. drattaðist til að greiða atkvæði gegn ályktunartillögunni, í margra tilfelli auðvitað gegn betri vitund. Varaborgarfulltrúi Sjálfstfl. hefur dregið það fram í lögfræðiáliti að það frv. sem hér liggur fyrir standist ekki og oddviti Sjálfstfl. í borgarstjórn Reykjavíkur tók það sérstaklega fram að hann hefði fyrirvara við það ákvæði þessa frv. að sömu aðilum væri bannað að eiga blöð annars vegar og ljósvakamiðla hins vegar. Einarðari var ekki stuðningurinn sem ríkisstjórnin gat vænst í borgarstjórn Reykjavíkur, enda engin ástæða til. Borgarstjórn Reykjavíkur hlaut að láta svo mikilvægt atvinnuhagsmunamál í Reykjavík til sín taka því að henni ber að huga að hagsmunum borgarbúa, atvinnu þeirra og lífsskilyrðum. Við höfum áður í borgarstjórn látið slík mál til okkar taka. Ég minni á stóran vinnustað, Áburðarverksmiðju ríkisins, og sömuleiðis síðan þegar fyrirtæki sem starfaði í Reykjavík, Landmælingar Íslands, var með nauðung flutt hreppaflutningum út á land. Í bæði þau skipti man ég til þess að borgarstjórn Reykjavíkur hafi tekið upp hanskann fyrir Reykvíkinga og slegið skjaldborg um atvinnuhagsmuni þeirra. En það er eitthvað annað en sagt verður um hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson og er réttast að sá þingmaður haldi aftur heim til Hornafjarðar því að framganga hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar í þessu máli er auðvitað slík að hann verður ekki kallaður þingmaður Reykvíkinga. Hann á ekkert erindi að sitja á Alþingi sem þingmaður Reykvíkinga því að þetta frv. beinist sérstaklega gegn atvinnuhagsmunum íbúa í borginni, hér á höfuðborgarsvæðinu, hagsmunum þess fólks sem hæstv. ráðherra Halldór Ásgrímsson á að verja. Hann hefur uppi enga tilburði til þess og segir í ræðustóli að hann hafi sérstakt umboð til þess frá kjósendum að brjóta stjórnarskrána. Hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson er orðinn svo vanur því að brjóta stjórnarskrána, enda heimsmetshafi í þeirri grein lagasetningar að brjóta gegn stjórnarskrá. Hann segir að vegna þess að hann hafi farið í kosningar megi hann setja lög sem tefli á tæpasta vað þegar stjórnarskráin er annars vegar. Hvar er þetta stórkostlega umboð hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar? Það er 10% fylgi í Reykv. n., lágmarksfylgi Framsfl. í Reykjavík. Verra gat það ekki orðið en 10% hjá Framsfl. í Reykjavík. Hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson hefur ekkert pólitískt umboð persónulega úr þeirri kosningu. Sú kosning er engin traustsyfirlýsing við Halldór Ásgrímsson og störf hans nema síður sé vegna þess að minna en 10% hefði Framsfl. aldrei getað fengið í Reykv. n. sama hver hefði skipað 1. sæti á þeim framboðslista. Í því felst ekkert umboð fyrir hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson til að brjóta gegn stjórnarskránni né heldur að tefla á tæpasta vað gagnvart henni. Ef hér væri á ferðinni málefnaleg lagasetning mundi hæstv. utanrrh. og 1. þm. Hornafjarðar leita til Evrópuráðsins og lagadeildar Háskóla Íslands um álit þeirra á efninu og láta vafa þann sem fram kynni að koma í slíkum álitum alltaf falla stjórnarskránni í vil og standa þannig að lagasetningu að einhver sómi væri að ef hann teldi ástæðu til að hafa áhyggjur af því að frv. stæðist stjórnarskrá. Það stendur því miður ekki til. Hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson sýndi okkur á miðvikudaginn að það er ekki bara það að þetta frv. beinist að því að koma í veg fyrir að eitt tiltekið fyrirtæki fái að eiga umtalsverðan hlut í fjölmiðlum á Íslandi. Hann sýndi að trúlega eru 2 / 3 hlutar af þessum 100 stærstu fyrirtækjum landsins sem á Íslandi velta yfir tveimur milljörðum kr. og þetta frv. nær til markaðsráðandi fyrirtæki og þar af leiðandi útilokuð frá því að eiga meira en 5% í fjölmiðlum. En 1 / 3 hluti þeirra fyrirtækja mun eftir sem áður, þrátt fyrir sína miklu stærð, mega eiga allt að 35% eignarhlut í fjölmiðlafyrirtæki. Hvaða fyrirtæki eru það, virðulegur forseti? Jú, það eru sjávarútvegsfyrirtækin. Frv. er sem sagt gagngert sniðið til þess að sægreifarnir geti náð ráðandi stöðu á fjölmiðlamarkaði á Íslandi. Sægreifarnir eru hinir þóknanlegu eigendur að íslenskum fjölmiðlum. Þess vegna er frv. hannað, sniðið og klæðskerasaumað að því markmiði að aðeins þau af stærstu fyrirtækjum landsins sem eru sjávarútvegsfyrirtæki fái að fjárfesta í fjölmiðlunum. Hvers vegna eru þau þóknanlegir eigendur ríkisstjórninni? Jú, vegna þess að hún hefur gengið gegn stjórnarskrá landsins og þeir flokkar sem fyrir henni fara í stærstu og mestu eignaupptöku lýðveldissögunnar þegar sameiginleg auðlind okkar allra að andvirði hundruða milljarða króna var af okkur tekin, var af hverjum og einum Íslendingi tekin og færð sægreifunum, þjóðareignin gefin útvöldum hópi manna. Ekkert mál í nær 20 ár í stjórnmálum á Íslandi hefur verið jafnumdeilt, virðulegur forseti. Ekkert mál hefur eins sagt í sundur friðinn í samfélaginu. Fyrir ári, nærri 20 árum eftir lagasetninguna, sýndi það sig að enn eru yfir 80% þjóðarinnar andvíg þessari gjöf, þessari einkavinavæðingu auðlinda landsins. Það skyldi þó ekki vera þess vegna sem nú eru sérsniðin lög að því að sægreifarnir fái að verða drottnandi aðilar á fjölmiðlamarkaðnum. Það skyldi þó ekki vera einmitt þess vegna? Telur ríkisstjórnin að þeir séu sem eigendur að fjölmiðlunum ríkisstjórninni handgengnir og muni vinna að því leynt og ljóst að sjónarmið hennar nái fremur en annarra fram í fjölmiðlunum og reyni að nota fjármuni þá sem þeim voru gefnir til að snúa við þeirri löngu töpuðu áróðursstöðu í kvótamálinu, þeirri staðreynd að þjóðin er, var og verður ósátt við það að auðlindin sem við öll áttum saman skuli hafa verið af okkur tekin og fengin litlum útvöldum hóp? Í ræðu hv. þm. Ásgeirs Friðgeirssonar voru ýmis önnur ágæt efnisatriði sem í engu hefur verið reynt að svara af hálfu stjórnarliðsins, enda stendur ekki til efnisleg og málefnaleg meðferð á þessu máli. Ég nefni þar atriði eins og þau að það sem skiptir máli fyrir samkeppni á markaði sé að þröskuldur fyrir nýliða sé sem lægstur, það sé sem auðveldast að koma inn á markaðinn. Það verður auðvitað að hafa í huga að á fjölmiðlamarkaðnum í dag er enginn að banka á dyrnar, það er enginn að biðja um sjónvarps- eða útvarpsleyfi sem ekki eru til. Sjónvarps- og útvarpsleyfin eru ekki takmörkuð auðlind. Ef einhver vill sjónvarpa eða útvarpa getur hann, virðulegur forseti, gert það. Það hafa allir aðgang að þessum markaði og það er engin ástæða til að hindra menn í að geta fjárfest þar. Ég nefni önnur efnisleg rök sem hv. þm. dró fram, það að setja með lagaboði skorður við því hve stóran eignarhlut einstakir aðilar geta átt í fyrirtækjum. Það tíðkaðist nokkuð í lagasetningu á Vesturlöndum á 9. áratugnum og fram á þann 10. Eftir Enron-hneykslið og fjölmörg önnur slík spillingarmál í stórfyrirtækjum, almenningshlutafélögum um hinn vestræna heim, hurfu menn hins vegar almennt frá því vegna þess að niðurstaða manna varð sú að með því að takmarka eignarhlut manna við 5% eða viðlíka stærðir hefðu eigendur ekki nægileg áhrif í hlutaðeigandi fyrirtæki heldur gætu stjórnendurnir meira og minna deilt og drottnað því að enginn einn úr hópi eigendanna hefði nægilega sterka stöðu eða ætti nægilega mikla hagsmuni undir til þess að beita áhrifum sínum sem vert væri til aðhalds með stjórnendunum. Þess vegna er það almennt mat manna að lagasetning af þessu tagi sé fremur til þess fallin að auka á spillingu og óheppilega þróun stærri fyrirtækja en hitt. Þess vegna hurfu menn frá henni. Virðulegur forseti. Þessum og svo fjölmörgum öðrum efnislegum atriðum hafa stjórnarliðar látið ósvarað og munu eflaust láta ósvarað. Ég árétta bara í lok máls míns, virðulegur forseti, að það er til sannindamerkis um að á Alþingi Íslendinga er ekki meiri hluti fyrir þeirri lagasetningu sem hér á að fara fram. Ef svo ólíklega vill til að það takist að skrapa saman atkvæðum þannig að muni einu eða tveimur við afgreiðslu málsins er það ekki vegna þess að málið sem slíkt eigi þann stuðning á Alþingi, heldur vegna flokksagans. Eigum við e.t.v., virðulegi forseti, að segja að flokksharðræði hafi verið beitt á menn til að knýja þá til að styðja mál gegn betri vitund?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilegt mál og ágætt. Honum varð tíðrætt í upphafi ræðu sinnar um þá grafarþögn sem umlykur Framsfl. í þessu máli og þá sem umlykur varaformenn ríkisstjórnarflokkanna. Ég tek undir þá umræðu. Hvar er hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde? Hvar er hæstv. landbrh. Guðni Ágústsson? Hvar eru næstráðendur í stjórnarflokkunum? Hvar eru þeir í þessu stóra máli, þessu grundvallarmáli? Það hefur hvorki heyrst hósti né stuna frá varaformönnum stjórnarflokkanna, hvorugum þeirra, og það hlýtur að vekja efasemdir um að full eining ríki um þetta mál innan stjórnarflokkanna, enda hefur það verið mörgum rökum stutt að hér sé um að ræða mál sem brjóti mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Engin heildstæð rök hafa komið fram sem styðja að svo sé ekki í álitum til þingnefndanna sem fjölluðu um málið. Svo einfalt er það mál, virðulegi forseti, og því vekur grafarþögn og fjarvera varaformanna stjórnarflokkanna beggja grunsemdir um að full eining sé ekki um þetta mál og menn ekki á eitt sáttir um að það skuli í gegn keyra enda málið þess eðlis að það brýtur mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Því vil ég nota þetta tækifæri í andsvari við ræðu hv. þingmanns sem var að ljúka máli sínu til að taka undir þær áskoranir sem komu fram í máli hans og skora á forustumenn Framsfl. og Sjálfstfl., sérstaklega Framsfl., að gera hér rækilega grein fyrir afstöðu sinni í þessu máli. Það er kominn tími til að grafarþögninni létti.

Forseti reyndi að hlýða grannt eftir því í hverju andsvarið var fólgið. 

Andsvar er sama og ,,replikka``.

Virðulegur forseti. Það er rétt að þakka hæstv. forseta fyrir frjálslynda túlkun undir þessum lið. Hv. 7. þm. Suðurk. lýsti eftir stjórnarliðum til umræðunnar. Ég get vel sagt hv. þingmanni hvar stjórnarliðarnir eru. Þeir eru á harðahlaupum út af mælendaskránni og út úr húsinu, enda eru þeir teljandi á fingrum annarrar handar sem þora að standa fyrir máli sínu við þessa umræðu. Auðvitað vitum við hv. 7. þm. Suðurk. ósköp vel af samskiptum okkar við stjórnarliðana hér að stærstum hluta þeirra líður langt í frá vel með þá ósvinnu sem hér er verið að vinna. Þeir vita langflestir sem er að svona er ekki boðlegt að standa að lagasetningu. Þeir hafa auðvitað af því áhyggjur að þessi ólög verði keyrð aftur í hausinn á þeim og að þeir þurfi að standa í þessum ræðustól og svara fyrir þá pólitísku ábyrgð sem ólögum sem þessum er samfara. Sannarlega verður kallað eftir ábyrgð manna, þeirra sem munu leggja hér hönd á, hvort sem það er hæstv. landbrh. Guðni Ágústsson, hæstv. fjmrh. Geir Haarde sem hv. 7. þm. Suðurk. kallaði eftir eða Siv Friðleifsdóttir hæstv. umhvrh., eða er hún kannski hætt að vera það?

Forseti áréttar að hér er um að ræða andsvaratíma milli þessara tveggja þingmanna.

Ég þakka hæstv. forseta ábendinguna. Hv. þm. vísaði til gagnmerkrar og prýðilegrar ræðu sem hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson flutti á miðvikudagseftirmiðdag þar sem fram kom sú túlkun þingmannsins að um væri að ræða slíkar takmarkanir á fjárfestingum í fjölmiðlafyrirtækjum að af þessum stóru og voldugu fyrirtækjum gætu einungis sjávarútvegsfyrirtæki fjárfest í fjölmiðlum. Því vildi ég beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort það sé skilningur hans einnig, þar sem hann kom inn á það í ræðu sinni, að slíkur gjörningur væri á ferðinni og slík takmörkun á möguleikum voldugra og öflugra fyrirtækja til að fjárfesta í fjölmiðlum að verulega væri vegið að rekstrargrundvelli fjölmiðlanna í því ljósi. Ég vildi gjarnan fá það fram þar sem hann vísaði í þá góðu ræðu og kom sérstaklega inn á það að um slíkt væri að ræða. Ég vil einnig taka undir óskir hans um að hér heyrist frá forustumönnum ríkisstjórnarflokkanna, varaformönnum flokkanna, þeir aflétti grafarþögninni og komi fram í dagsljósið með viðhorf sín.

Herra forseti. Það er rétt að árétta þetta ákall hv. 7. þm. Suðurk. Hvar er hæstv. menntmrh. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sem á að bera ábyrgð á innlendri dagskrárgerð sem nú liggur niðri vegna fjárskorts að verulegu leyti? Hvar er hæstv. viðsk.- og iðnrh. Valgerður Sverrisdóttir þegar vegið er að einni af mikilvægustu atvinnugreinum samtímans og framtíðarinnar, fjölmiðluninni sjálfri? Auðvitað er það rétt hjá hv. 7. þm. Suðurk. að hér er verið að vega að sjálfum grundvelli þessara fyrirtækja, frjálsu fjölmiðlanna, með því að gera 2 / 3 hlutum stærstu fyrirtækja landsins ómögulegt að fjárfesta í þeim. Auðvitað er það vegna þess að hæstv. ríkisstjórnin ætlar að afhenda valdið á fjölmiðlamarkaði í hinni frjálsu fjölmiðlun vildarvinum sínum, sægreifunum, þannig að hægt sé að hafa hæfileg áhrif á ritstjórnarstefnuna eins og þeim er svo tamt að tala um í ræðustólnum á Alþingi að menn hafi. Ítrekað talar hæstv. ríkisstjórn um að þessi lög þurfi að setja vegna þess að fjölmiðlarnir hafi svo vondar skoðanir. Þeir hljóta þá að ætla að laga þær. Ég hygg þó að þeim verði ekki kápan úr því klæðinu, kannski ekki síst vegna þess að sem betur fer eru íslenskir blaða- og fjölmiðlamenn sterkari og öflugri og faglegri en svo að þá sé hægt að kúska til að skrifa í þágu einhverra sægreifa.

Herra forseti. Það var afar fróðlegt að hlusta á það sem samherjarnir töluðu hér áðan. Nú má ég að vísu ekki gera athugasemdir við það því að samkvæmt þingsköpum er mér bannað að gera athugasemd við andsvar í andsvari enda er ætlast til þess að við kveðjum okkur hljóðs til að vera með andsvar við ræðu þess alþingismanns sem síðast talaði en höldum ekki uppi spjalli samherja og lengjum þannig umræðuna sem er algjört brot á þingsköpum  Ég vil hins vegar segja, herra forseti, að það var hálfklökkt að heyra með hvaða hætti hv. 9. þm. Reykv. n. Helgi Hjörvar flutti mál sitt undir þeim formerkjum að reyna að sannfæra sjálfan sig um --- því aðra sannfærði hann ekki --- um að það væri trygging fyrir fjölmiðlafrelsi, trygging fyrir fjölbreytni í fjölmiðlun, að láta þá sem eru markaðsráðandi á mörgum sviðum ráða líka yfir fjölmiðlunum. Það er sú framtíðarsýn sem maður sér að sósíalistarnir hafa í þinginu. Þeir hugsa sér að við eigum að sitja uppi með slíkar keðjur sem seilast til áhrifa á æ fleiri sviðum, markaðsráðandi áhrifa, og láta þær síðan ráða umræðunni í þjóðfélaginu. Það er þetta umhverfi og þessi þrá sem hv. þm. sér fyrir sér, enda vitum við alveg úr hvaða herbúðum hann er kominn inn í Samf. Hann er ekki gamall alþýðuflokksmaður og horfir ekki á þetta mál þvílíkum augum, heldur kemur úr Alþýðubandalaginu og frá þeim kumpánum sem þar voru.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt að vekja athygli hv. þingmanns á að réttast væri fyrir hann að óska eftir orðinu undir liðnum um fundarstjórn forseta ef hann hyggst ræða um það með hvaða hætti þingsköpum er framfylgt í ræðustólnum. Hv. þm. Halldór Blöndal beraði hér viðhorf sín gagnvart fjölmiðlum. Hv. þm. telur sem sagt að hægt sé að kaupa sér fjölmiðla og láta þá svo segja fólkinu það sem manni sýnist. Þannig lýsti hann því að við værum sérstakir áhugamenn um að markaðsráðandi fyrirtæki mættu eiga fjölmiðlana og láta þá tala sínu máli. Ég hef meiri trú, virðulegur forseti, á íslenskum fjölmiðlum en svo. Það er þá skiljanlegt í þessu ljósi að hv. þm. Halldór Blöndal sem unnið hefur kannski það stærsta afrek á stjórnmálaferli sínum að afhenda sameiginlega auðlind þjóðarinnar, íslensku fiskimiðin, nokkrum útvöldum mönnum vilji núna afgreiða á Alþingi lagafrv. sem tryggir að einmitt þeir, einmitt sægreifarnir, eigi þau fyrirtæki sem megi eiga fjölmiðlana. Það er þá vísast vegna þess að hv. þm. heldur að þá geti þeir hinir sömu látið blaða- og fréttamenn sína segja þjóðinni hvað sem þeim sýnist. Þannig er það ekki í henni veröld, hv. þm. Halldór Blöndal, sem betur fer. Við höfum aldrei talað fyrir því að markaðsráðandi fyrirtæki ættu að ráða á fjölmiðlamarkaði. Við höfum bara sagt að allir sem vilja prenta, útvarpa eða sjónvarpa skoðunum sínum eiga að fá að gera það. Það heitir einfaldlega, hv. þm. Halldór Blöndal, tjáningarfrelsi og er grundvöllur samfélagsgerðar okkar, stjórnskipunar og þess Alþingis sem hér starfar.

Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. þm. Helga Hjörvar óar hann við því ef útgerðarmenn mundu eiga í fjölmiðlum og talar um að þá mundu þeir vilja fá að stjórna því sem skrifað er. Það er svolítið undarlegt að komast svo að orði. Af hverju skyldi þessi hv. þm. ekki vilja leyfa útgerðarmönnum að eiga í fjölmiðlum? Hvernig skyldi standa á því að honum finnst á hinn bóginn í lagi að markaðsráðandi fyrirtæki á öllum matvælamarkaðnum megi eiga í fjölmiðlum?

LÍÚ.

Hvernig á að skilja þetta? Ætlar hann bara að pikka út og velja o.s.frv., hafa skoðanir sínar með þeim hætti að ekki gangi eitt yfir aðra? Nú liggur það fyrir, eins og hv. þingmanni er kunnugt, að það eru fleiri blöð á markaði en Dagblaðið og Fréttablaðið, og fleiri frjálsar sjónvarpsstöðvar en t.d. Stöð 2. Við höfum líka Morgunblaðið og við höfum Skjá 1. Það sem við erum hér að gera er það að í okkar þjóðfélagi viljum við ekki að sami aðilinn eigi í frjálsri fjölmiðlun kannski 60--70% af því sem er í einkageiranum. Maður með mitt skapferli og minn uppruna í Sjálfstfl. vill heldur ekki að sami verslunareigandinn eigi 60--70% af allri smásöluverslun í landinu. Maður með mína skapgerð og minn uppruna og er sjálfstæðismaður vill heldur ekki að sami aðilinn sé með 60% af lyfjaverslun í sínum höndum og undir engum kringumstæðum getur maður með mína skapgerð og minn uppruna hugsað sér að sá sem er kannski með helminginn af matvörubransanum, meira en helminginn af lyfjabransanum og þar fram eftir götunum sé líka með 60--70% af hinni frjálsu fjölmiðlun í landinu. Þetta er sú sýn sem þessi hv. þm. hefur fyrir frjálsa fjölmiðlun í landinu, og það er ömurleg sýn vil ég segja, herra forseti.

Virðulegi forseti. Hv. þingmanni má þykja mín sýn vera ömurleg ef honum líkar það en það er misskilningur hjá honum að það sé ég sem tali úr þessum stóli fyrir því að við veljum hverjir megi eiga fjölmiðla og hverjir ekki. Það er ríkisstjórnin sem það ætlar að gera. Ekki vil ég banna sægreifum að eiga í fjölmiðlum. Ef þeir vilja koma með peningana sína í fjölmiðlana, þá endilega. Það verður aðeins til að styrkja og efla þá atvinnugrein. Við viljum einfaldlega að allir fái að fjárfesta í þessari grein sem það vilja því að þannig dafnar hún best. Vegna þess að hv. þm. Halldór Blöndal fór að tala um skapgerð sína og Sjálfstfl., aðstæður á markaði og hvað menn hefðu viljað í verslun heima í sínum bæ --- þar drottnaði ekki einn aðili yfir 60--70% af markaðnum --- er matvöruversluninni á þessum vettvangi, fjölmiðlunum, hagað með þeim hætti að stærstu búðina í bænum á ríkið. Það er skapgerð Sjálfstfl. Stærsta búðin á þessum markaði er Ríkisútvarpið, sjónvarp. Það er með langsterkasta stöðu og þess vegna er tómt mál að tala um að einhverjir hafi 60--70% hlutdeild af því sem eftir er. Það eru einfaldlega þrír öflugir aðilar á þessum markaði, RÚV, Mogginn og Norðurljós. Ég sé, virðulegur forseti, til að mynda ekkert því til fyrirstöðu að Morgunblaðið og Skjár 1 sameinist, ekkert. Ég held t.d. að þar gæti orðið úr öflugra fyrirtæki og við gætum hugsanlega með slíkri sameiningu eignast þriðju fréttastofuna á öldum ljósvakans, þriðju sjónvarpsfréttastöðina, og skapað aðstæður til þess að unga kynslóðin sem einkum horfir á Skjá 1 fengi líka að fylgjast reglulega með fréttum. Ég sé engar efnislegar ástæður fyrir þessu vonda frv. sem hér er verið að reyna að knýja í gegn.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs út af athugasemd sem féll hjá hv. þm. Halldóri Blöndal í upphafi andsvars hans við ræðu hv. þm. Helga Hjörvars þar sem hann gerði athugasemd við hvað væru andsvör í þessum sal. Áður en ég kem nánar að því og af því að þingmaðurinn vakti sjálfur athygli á skapsmunum sínum hlýt ég að vekja athygli á því og setja við það spurningarmerki þegar maður sem fer í andsvar gengur úr salnum þegar þingmaður sem hann fer í andsvar við gengur í ræðustólinn til að svara. Það held ég að mér finnist mesta misnotkun á andsvari. Ég hef áður heyrt bæði forseta á forsetastóli og þingmenn í þessum sal gagnrýna það ef þingmaður biður um andsvar til að koma með athugasemd varðandi eitthvað í ræðu þingmanns ef hann er ekki á móti því sem ræðumaður sagði. Ég geri miklar athugasemdir við þessa túlkun vegna þess að andsvar er það sama og ,,replik`` á skandinavísku. Í nágrannaþingum okkar leyfist þingmönnum að gera athugasemd, það heitir replik, athugasemd, þ.e. koma inn með viðbrögð við einhverju í ræðu þingmanns. Við innleiddum þetta hér. Ég held að það hafi verið síðast þegar við vorum að endurbæta þingsköpin sem við innleiddum þetta sem hefur viðgengist miklu lengur í nágrannalöndunum, þetta að koma með replik. Við sem höfum verið í Norðurlandaráði þekkjum það að koma með replik við ræðu þess sem hefur verið að tala. Það er mjög undarlegt ef þingmanni sem hlýðir á ræðu ræðumanns sem er slík að hann kveikir viðbrögð hjá þeim sem situr í salnum skuli ekki leyfast að koma með þessa replikku, hvort heldur er að bæta einhverju við það sem þingmaður var að segja, gæti verið upplýsingagjöf, eða fara orðum um eitthvað sem þingmaðurinn sagði, nema í mótmælaskyni. Af því að orðið hér er andsvar, kannski tæknilegra í þingsköpunum, en ekki t.d. orðið athugasemd er eins og menn hafi túlkað þessa replikku þannig að hún verði að vera í andstöðu við eitthvað í ræðu þess þingmanns sem talaði. Ég er þessu fullkomlega ósammála og ef þetta á að vera túlkun manna á þingi og þeirra sem sitja á forsetastóli mundi ég óska eftir því, virðulegi forseti, að það yrði tekið fyrir og skoðað hvort einhugur væri um þá túlkun. Það er auðvitað mikið umhugsunarefni að sá hv. þm. sem hér fór í andsvar og byrjaði á að gera þetta að umtalsefni, vildi kalla það huggulegt tal þingmanna Samf. á milli, er aðalforseti þingsins. Þetta er óviðfelldið. Að lokum, virðulegi forseti, gagnrýni ég þá notkun á andsvari harðlega þegar sá ágæti þingmaður gengur úr sal um leið og þingmaðurinn sem hann veitti andsvar fer í ræðustól.

Forseti þarf svo sem ekki að bregðast mikið við þessum ábendingum hv. þingmanns. Það er rétt að í 56. gr. þingskapa segir orðrétt: ,,Forseti getur leyft þingmönnum að veita stutt andsvar við einstökum ræðum strax og þær hafa verið fluttar.`` Síðar í sömu grein segir: ,,Andsvari má einungis beina að máli ræðumanns en ekki öðru andsvari.`` Það velkist svo sem enginn í vafa um að það er ekki tilskilin regla að sá sem veitir andsvar þurfi að vera efnislega ósammála ræðumanni. Hins vegar er mjög mikilvægt að það sem í andsvari felst sé í efnislegu samhengi við þá ræðu sem flutt var. Það er kjarni málsins.

Hæstv. forseti. Það fer kannski að líða á seinni hluta 3. umr. sem stendur yfir um þetta fjölmiðlamál okkar. Ég hef ákveðið að breyta aðeins röð á því sem ég ætlaði að tala um af því tilefni að hér situr ungur þingmaður í salnum, framsóknarmaður, og ég ætla að gera það að umtalsefni hvaða skyldur þingmenn hafa við ríkisstjórnir og ríkisstjórnarsamstarf. Ég fór nefnilega að velta því fyrir mér hvort það væri eitthvað sem hefði verið rætt fyrir fram og bundið í stjórnarsáttmála um þetta mikilvæga mál sem við erum að fjalla um. Ég tók mér það fyrir hendur að lesa í gegnum stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. frá 23. maí 2003. Nú hefðu menn kannski getað látið sér detta í hug að ef menn ætluðu að leggja til atlögu við slíkt stórmál sem það er að taka prentfrelsið af mönnum á Íslandi, að eiga við mál sem getur átt við og valdið a.m.k. miklum vafa um jafnvel þrjár greinar stjórnarskrárinnar, væri eitthvað um slíkt mál í stjórnarsáttmála sem ekki væri eldri en þetta. En hvernig sem ég les þennan stjórnarsáttmála fram eða aftur finn ég ekkert um að það þurfi að taka á fjölmiðlaumhverfinu á Íslandi með þeim hætti sem raun ber vitni í þessu frv. Ég velti því þess vegna fyrir mér og vonast satt að segja enn þá til þess, þó að ekki hafi bólað á því í umræðunni enn þá, að a.m.k. hv. þm. Framsfl., sem virðast hafa meiri vafa gagnvart stuðningi sínum við þetta mál, komi í ræðustól og útskýri það fyrir okkur hinum og þjóðinni hvernig stendur á því að slíkar veðrabreytingar hafa orðið í íslensku samfélagi frá því að þessi stefnuyfirlýsing var undirrituð. Ég geri ráð fyrir því að menn líti á hana sem skuldbindingu, a.m.k. í þingflokkum stjórnarflokkanna, um það hver aðalatriðin séu í samstarfinu og það hljóti að vera býsna erfitt að bæta inn á verkefnalista ríkisstjórnarinnar verkefnum sem skipta slíku máli sem þetta sem hér er til umræðu. Þess vegna finnst mér að það væri dálítið fróðlegt, a.m.k. það, að hlusta á útleggingar framsóknarmanna á því hvernig á því standi að þeir eru tilbúnir til að leggja í göngu um þetta mikilvæga mál með slíkum hraða sem hér ber raun vitni. Ég vil minna á annað mál sem við erum að fást við í sölum Alþingis, mjög mikilvægt mál, breytingar á sveitarstjórnarlögum. Nú hafa staðið yfir umræður og tilraunir til þess að hafa áhrif á það að sveitarfélögin í landinu stækki og eflist. Þær umræður og sú vinna sem hefur verið lögð í það af hálfu stjórnmálamanna, ríkisstjórnar og alþingismanna, í samvinnu við sveitarstjórnarmenn og með miklum umræðum meðal almennings og allra sem áhuga hafa á þessum málum hafa nú staðið a.m.k. í 12 eða 14 ár. Það frv. sem nú er lagt hér fram er með þeim hættinum fram sett að það er greinilegt að menn telja að umræðunni sé ekki lokið og geti ekki lokið endanlega með því frv. sem hér liggur fyrir. Þar taka menn ekki á gagnvart því sem þyrfti að gera til að tryggja að sveitarfélög verði það öflug að þau geti tekið við þeim verkefnum sem pólitísk samstaða virðist vera orðin rík um. Nei. Allir hafa verið sammála um að þessi umræða þurfi að vera gríðarlega löng til þess að niðurstaða náist, þ.e. umræðan um sveitarstjórnarmál. Það stefnir nefnilega í að sú umræða taki ekki minna en hátt í 20 ár. Enginn hefur kvartað yfir því í raun og veru að menn tækju sér allan þann tíma sem þarf til að finna pólitíska niðurstöðu í þessum málum sem gæti orðið sem mestur friður um, jafnvel við okkar minnstu bræður eins og við getum kannski sagt á sveitarstjórnarsviðinu. Enn skal það standa áfram að ekki eigi að hrófla við ákvæðinu um að það þurfi ekki að vera fleiri en 50 í sveitarfélögum í þessu landi og að sveitarfélag sem hefur fleiri en 50 íbúa geti neitað að taka þátt í þeirri pólitísku samstöðu sem hefur þó orðið meðal stjórnmálamanna og sveitarstjórnarmanna annarra um að breyta sveitarfélögunum. Það er ekki sama hvaða mál er á ferðinni þegar umræður fara fram á hv. Alþingi og þegar menn ákveða niðurstöður í hæstv. ríkisstjórn. Ég vildi koma fyrst að þessu vegna þess að ég sá ástæðu til þess. Það er ekki svo oft sem við höfum áheyrendur í salnum frá Framsfl. sem hefur talið af einhverjum ástæðum að hann þyrfti að taka á sig það ok að draga með slíkum hraða í gegnum Alþingi svo mikilvægt mál sem þetta. Ég hef minnst á það í ræðum mínum í þessu máli að það hafi allt saman byrjað á bolludaginn fyrir rúmu ári. Það var þá sem hin mikla reiði hæstv. forsrh. í garð Baugsmanna varð opinber og síðan höfum við fylgst með því hvernig þessi reiði hefur breyst í frv. að lokum sem við ætlum að fást við á hv. Alþingi og höfum verið að gera undanfarið. Ég er á þeirri skoðun að það sé aldrei björgulegt eða skynsamlegt að framkvæma í reiði nokkurn hlut og síst ætti það að gerast á hv. Alþingi Íslendinga, að fylgja eftir einhverjum reiðiköstum ráðamanna með frumvörpum sem verða til í andrúmslofti þar sem menn hafa ekki fulla skynsemi til að taka afstöðu til mála. Af því að ég fór að tala um Framsfl. í upphafi ræðu minnar dettur mér næst í hug að rétt sé að ræða svolítið meira um hann, og þá í tengslum við þá hugmynd sem einn af hugmyndafræðingum Sjálfstfl. setti fram fyrir ekki löngu, að nú væri kominn tími til að sameina Sjálfstfl. og Framsfl. Sá þjóðþekkti maður, Hannes Hólmsteinn Gissurarson, setti þetta fram fyrir ekki ýkja löngu en hefur síðan verið nokkuð hljóður um þá hugmynd og ekki um hana talað svo ég viti neitt að marki síðan. Framsfl. virðist hins vegar hafa tekið þessa hugmynd alvarlega og telur sér núna skylt að fylgja Sjálfstfl. eftir í málum eins og því sem hér er til umræðu og forustan gengur lengra en fólkið í flokknum virðist kæra sig um. Við höfum séð alls konar viðbrögð utan úr samfélaginu, frá framsóknarmönnum, meira að segja forustumönnum Framsfl. þar sem menn leggjast gegn þessum hugmyndum og a.m.k. krefjast þess að þær fái umræðu og menn andrúm til að fara yfir það hvort hér sé skynsamlega að verki staðið eða hvort hægt sé að gera hlutina með öðrum hætti og ná þeim markmiðum sem menn hafa sett sér. Markmiðin sem hafa verið sett fram fyrir þeim aðgerðum sem felast í frv. eru ágæt. Enginn hefur mótmælt þeim sem slíkum. Hins vegar virðist nokkuð ljóst að þau muni alls ekki nást með þeirri lagasetningu sem hér stendur fyrir dyrum. Það er þess vegna full ástæða til að halda hér áfram umræðum eins og hægt er til að reyna að koma inn í umræðuna hugmyndum um það hvernig megi standa að þessum hlutum. Samfylkingarmenn hafa bent á þingmál sem hafa verið lögð fram á Alþingi og á ýmsa hluti sem þurfi að ræða í tengslum við fjölmiðlafrv. eða fjölmiðlamálið almennt ef menn vilja taka á því með skynsamlegum hætti. Mér verður á að spyrja: Hvernig stendur á því að inn í þá umræðu sem stjórnarflokkarnir hafa verið í um þetta mál hefur t.d. ekki verið tekin sú hugmynd sem var rædd í mikilli alvöru þegar bankarnir voru til umræðu fyrir nokkru og hæstv. forsrh. setti fram hugmyndir sínar um dreifða eignaraðild að þeim? Þá var verið að ræða í mikilli alvöru hvort koma ætti á fyrirkomulagi sem er víða þekkt úr heiminum þar sem fyrirtæki, þótt þau eigi eignarhlut í fyrirtækjum, hafi ekki stjórnarmenn í samræmi við það. Þá er hámark hvað varðar eignarhald eða þegar tekið er tillit til þess hve marga stjórnarmenn viðkomandi fyrirtæki gætu fengið. Þar var verið að tala um það m.a. að í bönkunum ættu menn ekki að geta fengið fleiri menn í stjórn en sem svaraði til 10% eignaraðildar eða svo þó að þeir ættu meira í viðkomandi fyrirtæki. Ég væri fyrir mitt leyti alveg tilbúinn til að skoða vandlega hvort sú leið gæti ekki gengið varðandi fjölmiðlana að setja eitthvert hámark á stjórnunaraðild að fyrirtæki þó að eignaraðildin í sjálfu sér sé að einhverju leyti hærri. Það hefði ekki kollvarpað þeim fjárfestingum sem nú hafa verið gerðar í fjölmiðlun og menn fengið nóg andrúm til að breyta þá eignarhaldi sínu ef þeir kæra sig ekki um að eiga meira í fyrirtæki en sem svarar til þeirra stjórnarmanna sem viðkomandi fyrirtæki getur fengið. Auðvitað er málið svo vaxið, svo illa unnið og svo fátt sem inn í það hefur verið sett annað en það sem virðist þjóna þeim tilgangi að koma eigendum þess fyrirtækis sem nú ræður í Norðurljósum út úr fjölmiðlarekstri að allt annað virðist hafa vikið fyrir þessari einu hugsun. Síðan hefur komið inn í umræðuna svo greinilega sem mest má verða að aðalatriði málsins er einmitt þetta, koma þessum aðilum út úr því að geta haft áhrif í fjölmiðlum og út úr eignarhaldi á fjölmiðlum. Mér hefur satt að segja fundist með miklum undarlegheitum að sjá hvernig forsvarsmenn þessarar herferðar tala því þeir hafa ekki getað setið á sér með að setja hinn raunverulega hug sinn fram. Mig langar, hæstv. forseti, til að fá að vitna í eina rammagrein úr Morgunblaðinu. Það koma stundum rammagreinar í Morgunblaðinu. Það vill svo einkennilega til að þær eru að vísu langflestar eftir örfáa menn sem af tilviljun eru fyrirsvarsmenn Sjálfstfl. Mér dettur t.d. í hug Hannes Hólmsteinn Gissurarson en ég ætla einmitt að vitna í rammagrein hans frá því fyrir þremur dögum. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Af sérstökum ástæðum er ég að grúska í gömlum blöðum á Þjóðarbókhlöðunni. Þar rakst ég nýlega á ræðu, sem Halldór Kiljan Laxness flutti á ungmennafélagsmóti í júlí 1937, skömmu eftir stofnun Máls og menningar. Þar kvartaði hann undan því, að hann og aðrir umbótamenn, sem ættu fullt erindi til almennings, fengju vart komið sjónarmiðum sínum á framfæri, á meðan sérhagsmunamenn, Bogesenarnir, riðu húsum. Orðrétt sagði Kiljan: ,,En hvernig hefur staðið á því, að einmitt rödd þessara manna skuli hafa endurómað um allt, að maður skuli heyra skoðanir þessara manna étnar eftir og tuggðar upp jafnvel af voluðustu og niðurtröðkuðustu einstaklingum á afskekktustu stöðum í landinu, meðan við rithöfundarnir, sem teljum okkur talsmenn upplýsingarinnar, náðum ekki tali af þeim, sem við áttum erindi við, og urðum að tala fyrir daufum eyrum? Það var vegna þess, að einmitt þessir menn, sérréttindamennirnir í þjóðfélaginu, höfðu þá peninga, sem til þurfti að senda málgögn sín ókeypis inn á hvert einasta heimili í landinu og stjórna þannig skoðunum almennings.`` Þetta átti að lagfæra með því að stofna Mál og menningu. Nú hafði Kiljan alls ekki alltaf rétt fyrir sér, eins og allir vita. En er ekki sannleikskjarni í þessum orðum hans?`` spyr Hannes Hólmsteinn Gissurarson. Það er einmitt þetta. Það virðist vera upplifun sjálfstæðismanna núna að þeir séu komnir í þetta vesæla hlutverk að eiga ekki aðgang að fjölmiðlum. Ég held að það sé óskaplega mikill misskilningur að þeir þurfi að óttast að þeir séu að lenda í þessu hlutverki. Þeir þurfa kannski hins vegar að óttast það að þeir hafi ekki áfram þá stöðu sem Bogesenarnir höfðu, þeir hafi ekki meiri aðgang og öflugri að samfélaginu en þeir ríku höfðu á þessari tíð. Það er það sem þá hryllir við því að þannig hefur það verið alla þá tíð sem ég hef fylgst með stjórnmálum á Íslandi að Sjálfstfl. einn flokka hefur haft séraðstöðu í fjölmiðlum á Íslandi, í alla þá áratugi sem ég man. Nú, þegar hann óttast, Sjálfstfl., að á því sé kannski að verða breyting umturnast menn og fara að vitna í Halldór Kiljan Laxness. Þá finnst þeim, sjálfstæðismönnunum, að þeir séu að lenda í hlutverki fátæklinganna sem gátu ekki gefið út blöð fyrir 100 árum. Það er mikið umhugsunarefni að svona skuli komið fyrir mönnum, en þetta er verra. Þó að ég hafi ekki lesið mikið upp af ritverkum í ræðum mínum undanfarið langar mig að lesa aðra rammagrein eftir Hannes Hólmstein Gissurarson. Hún er líka stutt. Með leyfi hæstv. forseta stendur þar: ,,Síðustu vikur hafa Íslendingar orðið vitni að ótrúlegum atvikum. Baugur, sem ræður yfir nær öllum matvælamarkaðnum íslenska og er umsvifamikill á mörgum öðrum sviðum, hefur lagt stórfé í þrjá fjölmiðla, sem hafa það eitt markmið að níða niður Davíð Oddsson forsætisráðherra og jafnvel að koma honum frá völdum. Einum þessara fjölmiðla, Fréttablaðinu, er dreift ókeypis á hvert heimili á Reykjavíkursvæðinu. Fréttamaður annars þessara fjölmiðla, Stöðvar 2, en sá maður er raunar um leið formaður Blaðamannafélags Íslands, sendir tölvupóst í allar áttir með svívirðingum um Davíð og áskorunum um að beita öllum ráðum gegn honum. Ritstjóri Fréttablaðsins talar um þá martröð, sem forusta Davíðs sé, og stjórnarformaður Baugs um ógnarstjórn. En við höfum séð þetta allt áður. Fyrir þingkosningarnar 1937 reyndi Hermann Jónasson að mynda andrúmsloft ótta og tortryggni gegn Ólafi Thors með fáránlegum áburði um að Ólafur hefði sem dómsmálaráðherra fimm árum áður viljað safna saman mörg hundruð manna liði að næturlagi í Sundhöllinni í Reykjavík í því skyni að handtaka helstu forustumenn Alþýðuflokksins eftir götuóeirðir í Reykjavík 9. nóvember 1932. Þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið 1949, gerðu kommúnistar og nytsamir sakleysingjar í slagtogi með þeim allt, sem þeir gátu, til að koma í veg fyrir löglega afgreiðslu málsins og ráku rógsherferð gegn Bjarna Benediktssyni, sem hafði forgöngu um málið. Baugsveldið beitir sér nú af sömu hörku gegn Davíð Oddssyni. Það vill breyta Íslandi í bananalýðveldi, þar sem því megi treysta, að allir stjórnmálaforingjar séu á mála hjá einum auðhring.`` Hæstv. forseti. Sá sem þetta skrifar virðist vera haldinn meiri ótta en mig hafði órað fyrir. Þessi ágæti maður virðist óttast að yfirvofandi sé valdarán á Íslandi. Ég verð að viðurkenna að mér er ekki hlátur í hug þegar mér verður slíkt ljóst. Það hafði aldrei flögrað að mér að mönnum dytti það í hug í lýðræðisríkinu Íslandi að það væri með einhverjum hætti hugsun nokkurra manna að ræna völdum í landinu. Auðvitað er það ekki þannig. Einhver óskapleg skelfing ríkir samt í herbúðum Sjálfstfl. sem hefur fengið menn sem þar ráða mestu til að fara í herferð sem stríðir í raun og veru gegn flestu því sem fólkið í landinu hefur talið að Sjálfstfl. vildi helst verja, frelsi einstaklingsins og lýðræðislegt fyrirkomulag. Ég segi lýðræðislegt fyrirkomulag vegna þess að ég tel að þetta frv. ef að lögum verður stríði gegn prentfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar. Það var í 72. gr. stjórnarskrárinnar áður en hún var endurskoðuð en er núna í þeirri 73. Þó svo að þeir félagar, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, hafi komið sér saman um það að þessu frv. sem hér liggur fyrir yrði breytt með þeim hætti að útvarpsleyfin sem búið er að gefa út megi renna sitt skeið áður en leyfin verði tekin af fjölmiðlum sem hugsanlega væru líka í blaðaútgáfu tel ég að það breyti í raun og veru engu um eðli frv., einfaldlega vegna þess að aðili sem hefur fengið útvarpsleyfi úthlutað stendur frammi fyrir þeirri staðreynd að ef hann ákveður að fara að gefa út blað, einhvers konar blað því að skilgreiningin á því hvað er blað kom fram í greinargerð sem fylgdi með frv., dagblað skal það heita ef það er borið í hús fjóra daga vikunnar, skal útvarpsréttarnefnd taka útvarpsleyfið af þeim viðkomandi aðila. Hann hefur sem sagt ekki prentfrelsi, hann hefur ekki leyfi til að gefa út fjölmiðla á prenti ef hann hefur fengið útvarpsleyfi og skal refsað með þeim hætti að leyfið skal af honum tekið ef hann tekur þá ákvörðun að fara að gefa út prentmiðil þótt ekki þurfi til þess neitt annað leyfi. Ákvæðið vaknar upp um leið og einhver aðili vill gefa út báða miðlana. Það getur svo sem verið hver sem er, einhver sem t.d. ræki tónlistarstöð sem útvarpaði eingöngu tónlist og ákvæði að það gæti farið ágætlega saman við rekstur sinn að gefa út dagblað sem kæmi út fjórum sinnum í viku, fjallaði þess vegna um tónlist og ætti að höfða til einhvers tiltekins hóps í þjóðfélaginu. Hann mundi umsvifalaust missa útvarpsleyfið. Útvarpsréttarnefnd gæti ekki brugðist hlutverki sínu samkvæmt lögunum og yrði að taka af honum leyfið. Þeim mönnum sem hafa komið í ræðustól af hálfu stjórnarliðsins, og eingöngu náttúrlega sjálfstæðismönnum því framsóknarmenn tala ekki hér nema tveir hafa komið upp, annar með og hinn á móti frv., hefur orðið tíðrætt um stöðuna á fjölmiðlamarkaðnum með undarlegum hætti. Sjálfstæðismenn hafa kosið að skilgreina fjölmiðlamarkaðinn sem svo að Norðurljós væru með gífurlega stóran hluta af einkareknu fjölmiðlunum, kosið að líta fram hjá hlut Ríkisútvarpsins í þessu máli, og tala um háar prósentur. Nú er ekki langt síðan í raun og veru að Ríkisútvarpið var með næstum allan fjölmiðlamarkaðinn í þessu landi. Það að setja fram einhverjar prósentur af þessu tagi gæti orðið undarlegt í því ljósi að ef Ríkisútvarpið væri t.d. með 80% af markaðnum og einhver ætti 15% hluta af markaðnum á móti Ríkisútvarpinu væri hann sjálfkrafa kominn með yfirgnæfandi meiri hluta á einkareknu stöðvunum. Ekki þyrfti hann að vera stór til þess. Ekki er hægt að líta á fjölmiðlamarkaðinn öðruvísi en út frá öllum aðilunum sem eru á honum. Á meðan Ríkisútvarpið er svo öflugt sem það er í raun og veru á fjölmiðlamarkaði geta menn ekki litið fram hjá því. Það er hluti af fjölmiðlamarkaðnum og menn verða að sætta sig við það að viðmið hans hlýtur þá að verða að taka miðað við allan fjölmiðlamarkaðinn. Það er ekki svo að einhver einn aðili sé svo grúandi á þessum markaði að það sé engin viðbrögð hægt að veita á meðan Ríkisútvarpið stendur í fæturna með þeim hætti sem það gerir. Ég tel þess vegna ekki hægt að leggja málin upp eins og hv. stjórnarliðar hafa gert hvað þetta varðar. Ég nefndi áðan stjórnarskrána. Menn hafa velt svolítið fyrir sér hvað gæti gerst ef þessi lög, sem á að setja, yrðu jafnmikið dregin í efa eins og hefur verið gert, og er gert enn þrátt fyrir þær breytingar sem stjórnarflokkarnir hafa nú þegar gert á frv. Sumir hafa litið til þess að forseti Íslands gæti þar komið að málum en aðrir telja að það væri hlutverk Hæstaréttar að fást við þau ef einhverjir færu í mál vegna lagasetningarinnar. Auðvitað er það þannig og hefur verið í samfélagi okkar að menn hafa lagt mál sín undir Hæstarétt þegar þeim hefur sýnst að á þeim væri brotið gagnvart stjórnarskrá. Það er eðlileg leið. Ákvæði um að forseti geti skotið máli til þjóðarinnar er til staðar og það er auðvitað bara í valdi hans, forseta Íslands, að ákveða hvort hann telji að það ákvæði eigi við. Eftir því munu menn auðvitað þurfa að bíða þar til málið kemur til kasta forseta Íslands. Sú bið virðist vera verulega taugatrekkjandi fyrir suma af stjórnarliðunum í ríkisstjórninni. Ekki ætla ég að spá fyrir um það og ekki ætla ég að leggja forseta Íslands til neinar ráðleggingar hvað varðar meðferð þessa máls, hvernig hann eigi með það að fara, en eins og ég sagði áðan er það hlutverk hans að komast að niðurstöðu. Hún kemur í ljós þegar þar að kemur. Það er eitt sem mig langar, hæstv. forseti, til að fjalla um til viðbótar og það er hvað muni gerast að líkindum ef frv. verður að lögum á þeim markaði sem hægt væri að kalla markað með eignarhlut í fjölmiðlun. Ég er á þeirri skoðun að það sé verulega mikil hætta á því að ef frv. verður að lögum geti komið upp sú staða hvað varðar eignarhald á fjölmiðlum að nýir aðilar sem vildu koma inn í fjölmiðlamarkaðinn fengju tækifæri á kostnað þeirra sem fyrir eru sem væri að mínu viti mjög vafasamt. Það er augljóst að Norðurljós munu þurfa að bera það undir lánardrottna sína hvernig fjármögnun getur orðið í framhaldi af þeirri lagasetningu sem hér er ætluð. Ef mat lánardrottnanna á möguleikum þessa fyrirtækis er að það geti ekki lifað til framtíðar í þessu fyrirkomulagi eins og í pottinn er núna búið með frv. gæti farið af stað ferli sem yrði e.t.v. með eftirfarandi hætti: Lánardrottnarnir mundu sameinast um að fara fram á að fyrirtækið yrði endurfjármagnað og það selt aðilum sem gætu átt það til framtíðar. Þeir sem vildu eignast það fengju þar með tækifæri til að koma inn í fyrirtækið með því að gera tilboð í það á grundvelli þeirra reglna sem þá væru komnar. Menn gætu sem sagt, sem hefðu til þess fjármuni og vildu hafa það að aðalatvinnugrein sinni að standa í þessum fjölmiðlarekstri, komið með fjármagn og gert tilboð í fyrirtæki á hluta þess verðs sem fyrirtækið er talið vera virði í dag. Lánardrottnar yrðu að hefja nauðungarsamninga við þessa aðila sem þannig gætu eignast fyrirtækið á miklu lægra verði en það hefur verið fjármagnið upp í í dag. Vel kann að vera að menn hafi viljað búa til þetta fyrirkomulag, búa til þennan möguleika á markaðnum, búa hann til handa einhverjum. Því var lýst í ræðu áðan að það væri hugsanlegt. Ég kann ekki svarið við því en miðað við viðbrögð eigenda Norðurljósa og miðað við þá umfjöllun sem hefur farið fram hef ég gert mér þá mynd af framtíðarumhverfi í fjölmiðlun á Íslandi að yfirgnæfandi líkur séu á því að fyrirtæki sem ætlaði sér að reka fjölmiðlafyrirtæki eins og Norðurljós og þyrfti að klippa frá sér aðra starfsemi og að það yrði fjármagnað eingöngu með aðilum sem féllu undir þá skilgreiningu sem í þessu frv. er yrði ekki fjármagnað með jafnmyndarlegum hætti og Norðurljós eru núna. Þess vegna mun nýr ferill vegna endurfjármögnunar þessa fyrirtækis hefjast og hann mun hefjast á lægra boði. Hvernig slíku fyrirtæki mun síðan reiða af í framtíðinni er ég ekki fær að spá um en það er augljóst að öflugir bakhjarlar verða af miklu skornari skammti en áður. Það kom líka býsna vel fram í ræðu sem hv. þm. Helgi Hjörvar hélt á undan mér og ég ætla ekki að endurtaka þá umræðu. Hæstv. forseti. Að mínu viti hafa engar þær breytingar orðið á þessu frv. sem gera það þannig úr garði að það hætti að brjóta í bága við stjórnarskrárákvæðin sem hafa verið til umræðu. Enn þá síður hafa orðið breytingar á frv. sem hægt væri að halda fram að skiptu svo miklu máli hvað varðar framtíð fjölmiðlunar á Íslandi. Í þeim hafa heldur engar breytingar komið fram sem við stjórnarandstæðingar getum með nokkru móti séð að eigi að leiða til þess að menn fáist með almennum hætti við það verkefni sem hér er í raun og veru á ferðinni. Ég tel svo líka að eins og með sveitarstjórnarmálin sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar sé þetta mál svo viðamikið að um það þurfi mjög langan umræðutíma í samfélaginu öllu, ég tala nú ekki um ef það á að verða niðurstaðan að hefta skoðanafrelsi með algjörlega nýjum hætti á Íslandi, taka prentfrelsið af einhverjum í samfélaginu. Þá kalla ég eftir umræðu um það og sú umræða á ekki að standa á einu vorþingi í nokkra daga. Sú umræða á að standa lengi vegna þess, eins og ég hef áður sagt, að prentfrelsið er barmmerki lýðræðisins hjá lýðræðisþjóðum og slíkum hlutum breyta menn ekki nema eftir langa umræðu þar sem menn fást við það mál til enda. Það er slíkt fordæmi að Alþingi Íslendinga má ekki forsóma umræðu um það efni og viðamikla meðferð sem tekur þá langan tíma. Það þarf a.m.k. æðimargar ræður og umfjöllun virtra aðila sem til þess eru bærir að meta þá niðurstöðu sem getur orðið og það fordæmi sem við værum að gefa með því að innleiða lög sem taka skoðanafrelsi og prentfrelsi af mönnum, þ.e. taka af þeim þann rétt að setja skoðanir sínar fram í prentuðu máli. Hæstv. forseti. Að lokum þetta með nútímann. Hans vegna þarf þessi umræða auðvitað að standa miklu lengur. Nútíminn er þannig að alls konar fjölmiðlar eru að renna saman í tækninni. Morgunblaðið kemur út á prenti. Morgunblaðið hefur líka heimasíðu. Inn á hana er hægt að sækja alls konar upplýsingar. Heimasíða Morgunblaðsins er að breytast í sjónvarp. Þannig geta menn farið inn á heimasíður hinna ýmsu fjölmiðla og sótt þangað myndbönd og jafnvel heilu kvikmyndirnar. Í framtíðinni mun þetta allt meira og minna renna saman. Eru menn virkilega svo skyni skroppnir í þessum sal að þeir sjái ekki hvað er að gerast? Ég held ekki. Ég held að það sé ekki ástæðan. Ég held að ástæðuna sé hægt að rekja til bolludagsins.

Hæstv. forseti. Winston heitinn Churchill, sem hafði langa reynslu á sínum tíma bæði af stríðsrekstri á vígvöllum og pólitískum átökum, sagði einu sinni að vandamálið við það að eiga sér bandamenn væri að þeir hefðu stundum eigin hugmyndir. Við höfum séð það í þeim umræðum sem hér hafa staðið, því frv. sem hér er til umræðu og breytingum á því að stjórnarflokkarnir og stjórnarherrarnir sem stjórna þingflokkum stjórnarflokkanna úr Stjórnarráðinu með tilskipunum hafa ekki átt sérstaklega mikið við þetta vandamál að stríða. Þingmenn þeirra hafa ekki svo margar eigin hugmyndir, a.m.k. hefur ekki orðið vart við þær innan Sjálfstfl. á þingi. Við höfum að vísu séð a.m.k. einn hv. þm. úr Framsfl., Kristin H. Gunnarsson, lýsa sínum eigin hugmyndum og sjálfstæðu skoðunum til málsins og að því er virðist hafa einhverjir framsóknarmenn viðrað þær í baksölum í ferli málsins enda er ljóst að innan Framsfl. er engin eining um málið og mikill órói meðal almennra kjósenda. Það sem við höfum verið að upplifa hér á síðustu dögum kemur heim og saman við það sem Churchill bætti við þegar hann lét þessi ummæli falla, að það eina sem er verra en að heyja stríð með bandamönnum er að heyja stríð án bandamanna. Það er akkúrat það sem við höfum séð, að bandamenn stjórnarflokkanna í þessu máli meðal hv. kjósenda í landinu eru orðnir fáir, og raðir þeirra þynnast með degi hverjum að því er kemur fram í skoðanakönnunum. Allt þetta ætti að verða stjórnarflokkunum til umhugsunar og þeir hafa fengið það heilræði frá stjórnarandstöðunni að doka við með málið, setja það til umhugsunar og frekari vinnslu í sumar, koma síðan til haustþings, fjalla um það betur þá og reyna að skapa breiða samstöðu í þjóðfélaginu með samráði við fagaðila, samtök starfsfólks á fjölmiðlum, fjölmiðlafyrirtæki og stjórnarandstöðuflokkana um að setja hér á landi fjölmiðlalög sem tryggja markmiðin í frv. sem hér liggur fyrir. Þau eru í sjálfu sér góð og nauðsynleg, þ.e. að tryggja vandaða, fjölbreytta fjölmiðlun í landinu, sjálfstæða fjölmiðla og rétt almennings til upplýsinga og stöðu blaðamanna til að vera varðhundar fyrir almenning gagnvart stjórnvöldum. Ég hef áður lýst því í ræðustól í fyrri umræðu um þetta mál að eignarhaldsleiðin, þ.e. takmarkað eignarhald á alla enda og kanta, er versta leiðin sem stjórnvöld gátu valið í þessu máli vegna þess að aðrar leiðir standa til boða. Bent hefur verið á aðrar leiðir, vægari leiðir, leiðir sem eru líklegri til að ná fram markmiðum frv. Það tryggir ekki markmiðin um óháða, sjálfstæða, öfluga fjölmiðla með fjölbreyttri dagskrá. Í öðru lagi, og það hefur reynslan sýnt í öðrum löndum, er tiltölulega einfalt að fara í kringum takmarkanir á eignarhaldi. Í versta falli er löggjöf af þessu tagi sem við erum að ræða líkleg til að draga máttinn úr möguleikum fjölmiðla til að fjármagna sig en þeir hafa eins og margoft hefur komið fram í umræðu sérstaka þörf fyrir þolinmótt fjármagn vegna þess hve mikill upphafskostnaðurinn er við að byggja upp öfluga fjölmiðla. Það hefur verið sagt af hálfu stjórnarliða að verið sé að bregðast við samþjöppun sem er meiri á þessum markaði og meiri en nokkurs staðar hefur orðið á skömmum tíma erlendis með þjóðum. Það er umhugsunarvert af hverju almenningur fellst ekki á þessi rök. Stjórnarliðar hafa sagt að sjónarmið þeirra til málsins hafi ekki komið nægilega fram í fjölmiðlum og annars staðar og að þeim muni, eftir að frv. hefur verið gert að lögum, takast að vinna almenning á sitt band aftur. Ég held að þetta sé algjör misskilningur vegna þess að sjónarmið stjórnarliða hafa komist afar vel til skila. Hvers vegna er það þá sem fólkið í landinu er ekki sammála þeirri nauðsyn að bregðast hart við þessari samþjöppun sem sögð er hafa verið á markaðnum? Ég held að það sé vegna þess að fólki er það í fersku minni að hér voru þeir fjölmiðlar allir í dauðateygjunum sem samanlagt er talin stafa mikil ógn af á þessum missirum. DV dó úr leiðindum eins og við vitum. Það var á tímabili orðið eins og tölvupóstur frá Valhöll og naut ekki hylli lesenda. Fréttablaðið var orðið gjaldþrota og hætt að koma út. Stöð 2 átti í miklum fjárhagserfiðleikum og þar blasti ekkert annað við en upplausn og gjaldþrot. Við blasti afturhvarf til alveldistíma Ríkisútvarpsins og Morgunblaðsins á auglýsingamarkaði og á markaði lesenda. Ég held að engan hafi langað aftur til þessa tíma, hvorki auglýsendur né almenna lesendur og áhorfendur sjónvarps og útvarps. Fólki er sem sagt í fersku minni að þessir fjölmiðlar voru endurreistir af fjársterkum aðilum sem höfðu það markmið að stefna í Kauphöllina á markað með stórt afþreyingar- og fjölmiðlafyrirtæki. Eins og bent var á í ræðum var samþjöppun ekki saknæm. Hún var óheppileg en ekki háskaleg. Fákeppni er heldur ekki sama og fáokun. Það var sem sagt engin sérstök hætta, engin yfirvofandi vá á ferðum. Manni hefði a.m.k. sýnst að ástæða væri til að doka við og sjá hvernig málin þróuðust. Það er líka hægt að minna á að Samkeppnisstofnun hefur málið og þessa samrunaþróun enn þá til skoðunar og ástæða hefði verið til að bíða úrskurðar Samkeppnisstofnunar um þennan samruna. Það er hún sem á að ákveða hvort það er fáokun á markaðnum en ekki virk fákeppni. Það hefði verið fróðlegt að hafa þann úrskurð fyrir höndum en það má ráða nokkuð um afstöðu Samkeppnisstofnunar sem kemur endurtekið fram í álitum hennar til allshn. Í síðara álitinu kemur skýrt fram að hún telur að enn stríði frv. gegn markmiðum samkeppnislaga. Væntanlega má draga þá ályktun af þessu áliti Samkeppnisstofnunar að hún telji að meðan Ríkisútvarpið sé á þessum markaði, bæði að framfylgja sínu lögboðna hlutverki og einnig að taka þátt í samkeppni á auglýsingamarkaði sé ekki rík hætta á því að hér sé um fáokun og misbeitingu á samkeppnisaðstöðu að ræða, enda má minna á það að Morgunblaðið er enn virkur aðili á samkeppnismarkaði og ekki búið að gefast upp í samkeppninni enn þá. Það er nokkuð ljóst eins og hér hefur komið fram að fyrirætlunum Norðurljósa er stefnt í voða með þessu frv. Það er ljóst að áform þeirra um að skrá fyrirtækið í Kauphöllina, þetta afþreyingar- og fjölmiðlafyrirtæki, geta vart orðið að veruleika. Það var einkar fróðlegt að heyra hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson lýsa því í ljósu og skýru máli hvernig þetta gæti komið við rekstur þessa fjölmiðlafyrirtækis. Það er sem sagt hætta á því að veruleg skerðing yrði á starfsgrundvelli Norðurljósa og annarra ljósvakamiðla sem afleiðing af þessu frv. Við höfum satt að segja í gegnum tíðina fengið nóg af öllum þeim rekstrarerfiðleikum og áföllum sem fjölmiðlar hafa orðið fyrir. Ég sagði að hægt hefði verið að fara aðrar leiðir og auðvitað getur fjármagn í fjölmiðlum haft sín áhrif. Til greina kemur að setja einhverjar skorður við yfirráðum fjármagnsins yfir fjölmiðlum. Eins og við vitum hafa Bretar þann sið að vefja fisk inn í dagblöð og af því tilefni sagði einn góður húmoristi í Bretlandi eitthvað á þá leið að enginn dauður þorskur með sjálfsvirðingu vildi láta vefja sig inn í Murdoch-blað, hvað þá að vinna fyrir það. Það hefur verið nefnt hér að Robert Murdoch hafi hótað Blair, forsætisráðherra Bretlands, að beita blöðum sínum gegn honum ef hann léti ekki koma til þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Evrópusambandsins, þá nýju sem er á döfinni. Auðvitað er merkilegt að fjölmiðlakóngurinn skuli telja sig geta hótað fyrir hönd ritstjórna sinna um slíkt atriði. Á hinn bóginn má segja að það sem hann er að gera sé ekki annað en að leggja áherslu á það hlutverk fjölmiðla að standa vörð um grundvallarmannréttindi og lýðræði í löndum sínum. Ef fjölmiðlar mega vera hlutdrægir á einhverjum punkti er það til að standa vörð um stjórnarskrána, standa vörð um mannréttindi og lýðræði. Ég sé ekki að það sé ýkja alvarleg hótun þó að Murdoch hótaði því að hafa áhrif á blöð sín til að þau gegndu skyldum sínum. Hitt er verra, eins og tíðkast víða í löndum, að útgefendur blaða taki t.d. um það ákvörðun að þeir styðji eða séu á móti viðkomandi ríkisstjórn. Ég tel að slík vinnubrögð ættu að heyra fortíðinni til en minni á að hér á landi er blað sem heitir Morgunblaðið sem fyrir hverjar kosningar tekur slíka afstöðu, fortakslaust með eða á móti ríkisstjórn. Hið eðlilega á nútímablaðamarkaði væri að ritstjórar blaða tækju afstöðu til einstakra mála út frá rökum og málefnum en beittu ekki blöðum sínum með eða á móti ríkisstjórnum í heild. Auðvitað er ekki hægt að banna slíkt og spurningin er hvernig eigi að verjast mönnum eins og Murdoch sem hafa slíka eignastöðu og eru með blaða- og fjölmiðlahring á bak við sig sem teygir sig um allan heim. Þá minni ég á að blaðamenn og ritstjórar hafa sínar skyldur. Þeir geta neitað, þeir geta sett störf sín að veði fyrir sjálfstæði sínu og mannorði og neitað að láta vefja sig inn í Murdoch-blöðin eins og þorska. Það er alveg sama hvaða lög við setjum ef siðferðiskennd og heiður blaðamanna og ritstjóra eru ekki varin að þessu leyti. Hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson sýndi fram á það í mjög ljósu máli að af þeim 90 fyrirtækjum sem græddu mest á síðasta ári samkvæmt Frjálsri verslun yrðu, samkvæmt þessum lögum, 60 þeirra vanhæf til að leggja fé að einhverju marki í fjölmiðla. Þau einu sem hefðu þannig sjálfstæða stöðu að geta lagt til fé væru kvótakóngarnir í landinu, sjávarútvegsfyrirtækin. Þetta er afskaplega lýsandi dæmi um það hve illa hugsuð þessi lög eru, hvort sem þetta var hinn duldi tilgangur þeirra eða tilviljun sem mig grunar helst. Málið er ekki fullbúið og ekki hugsað. Þetta minnti mig á söguna um Rottweiler-hundinn sem sumir hv. þm. kannast kannski við. Sú saga var eitthvað á þá leið að sægreifi nokkur lagði leið sína til Ísafjarðar og hafði með sér almannatengslamann, eins og gerist stundum. Sem þeir ganga upp Aðalstrætið og eru komnir að einni helstu búðinni þar sjá þeir hvar óður Rottweiler-hundur gerir sig líklegan til að stökkva á barn sem þar var í barnakerru. Sægreifinn var karl í krapinu og skjótur í snúningum. Honum tekst að grípa hundinn og gerir sér lítið fyrir og kyrkir hann í greip sinni áður en hundurinn gæti bitið barnið. Í þessum svifum ber að ritstjóra Bæjarins besta og hann segir með andköfum: Þvílík frétt. Þvílík frétt. Hugsið ykkur fyrirsögnina. Heimamaður drýgir hetjudáð, bjargar barni frá óðum hundi. Þá kemur almannatengslamaðurinn og skýtur inn í: Ég ætla að benda þér á að þetta er aðkomumaður. Já, já, það er allt í lagi. Aðkomumaður bjargar barni. Það er allt í lagi með þá fyrirsögn, segir ritstjórinn. Þá segir almannatengslamaðurinn: Ja, veistu ekki að þetta er einn af helstu útgerðarmönnum landsins? Daginn eftir kemur frétt yfir þvera forsíðuna í Bæjarins besta og þar stendur: Sægreifi kyrkir heimilishund. Þessi saga, hæstv. forseti, kennir okkur margt. Hún kennir okkur t.d. að það er hægt að segja satt með ýmsum hætti. Það var ekkert rangt í þessari fyrirsögn, en sjónarhornið skiptir máli. Það kennir okkur líka hvaða gagn má hafa af almannatengslamönnum og í þriðja lagi er líklegt að þessi frásögn í blaðinu hafi orðið sægreifanum til nokkurrar skapraunar. Hugsanlega gæti honum hafa dottið í hug að kaupa blaðið til að hafa áhrif á skrif þess. Eins og komið hefur fram telja fulltrúar stjórnarflokkanna, einkum og sér í lagi Sjálfstfl. og ráðherrar þess flokks, að blaðamenn séu viljalítið handbendi eigenda fjölmiðlanna og skrifi nánast hvað sem þeim er fyrirlagt að skrifa af eigendunum. Það sem kemur þá til skoðunar er hvernig hægt sé að verjast Murdoch, og sægreifanum í þessu tilfelli. Ég held að það sem við höfum lagt fram á síðustu dögum í umræðuna hér hafi sýnt með ýmsum hætti að það eru til margvíslegar aðferðir og leiðir til þess. Í Lúxemborg er t.d. nýbúið að samþykkja fjölmiðlalög þar sem tjáningarfrelsi blaðamanna er tryggt með betri hætti en áður hefur verið. Mér er til efs að hæstv. ríkisstjórn hafi skoðað þessi lög frá litlu landi sem að mörgu leyti svipar til okkar hvað fjölda íbúa varðar. Þetta er land sem hefur verið okkur kært og við höfum átt mikil samskipti við. Samkvæmt þeim lögum geta t.d. blaðamenn neitað að birta greinar undir nafni ef þeim hefur verið breytt af ritstjórum eða eigendum. Eignarréttur þeirra yfir því sem þeir skrifa er sem sagt styrktur og þetta getur verið mikilvægt atriði ef það er svo, eins og stjórnarliðar halda fram, að eigendurnir setji mönnum fyrir hvað skrifa eigi. Þar er einnig ákvæði sem segir að ef Murdoch skyldi kaupa blaðið eða einhver annar eigandi, ef eigendaskipti yrðu á fjölmiðli, gætu blaðamenn sagt upp störfum fyrirvaralaust en notið engu að síður umsaminna uppsagnarkjara. Það er sem sé ekki hægt að þvinga blaðamenn til að starfa undir breyttum formerkjum. Svipuð ákvæði hafa verið leidd í lög í Frakklandi og öðrum löndum. Þetta snýst allt saman um rétt almennings til óhlutdrægra og fjölbreyttra upplýsinga og rétt blaðamanna til að gegna hlutverki sínu sem varðhundar almennings gagnvart stjórnvöldum og viðskiptaaðilum án þess að hagsmunir eigenda torveldi þeim að gegna skyldu sinni í þessum efnum. Við höfum af hálfu Samf. hvað eftir annað lagt áherslu á það sem t.d. er fjallað um í tilmælum Evrópuráðsins nr. 13/1994, að það sé nauðsynlegt að löggjafinn stuðli að aðgerðum sem tryggi gagnsæi fjölmiðla. Það er sérstaklega tekið fram í Evrópuráðinu að þetta atriði sé mikilsvert til að tryggja og efla fjölbreytni. Það er æ erfiðara að gera sér grein fyrir því hverjir séu í aðstöðu til að hafa áhrif á efni blaða í krafti eignarhalds og viðskiptatengsla. Hvað er þá til ráða? Á að banna mönnum að eiga í fjölmiðlum og leggja fé í fjölmiðla, gera þá að einhvers konar annars flokks fjárfestingarkosti? Eigum við e.t.v. að fara þá leið að auka gagnsæið og gera þannig almenningi kleift að meta gildi upplýsinga út frá því hvaða hagsmunir búa að baki og auðvelda stjórnvöldum að framfylgja lögum á þessu sviði, t.d. að því er varðar hömlur við samþjöppun? Þegar við tölum um þetta erum við að tala um að fyrir liggi upplýsingar um eigendur, að sjálfsögðu, um ritstjóra, um þá sem hafa áhrif á ritstjórnarstefnu. Við viljum að skrifuð ritstjórnarstefna liggi fyrir á hverjum fjölmiðli sem almenningur og blaðamenn geta haft til viðmiðunar þannig að þeir þurfi ekki að vera undir geðþóttavaldi ritstjóra á hverjum tíma, að ritstjórinn sé undir þá sömu sök seldur og aðrir að þurfa að fylgja boðaðri, tilkynntri og auglýstri ritstjórnarstefnu. Þeir mega ekki bara geta hagað seglum eftir vindi og eftir því sem passar í pólitíkinni. Á sama hátt verða prinsippin í fréttastefnu fjölmiðilsins að vera skráð og öllum kunn og sýnileg. Þá er ekki síður mikilvægt að auglýsinga- og kostunarreglur séu skráðar þannig að menn viti hvernig kaupin gerast á eyrinni og ekki síst að allar breytingar á þessum atriðum séu tilkynningarskyldar. Við höfum líka talað um að auka þurfi sjálfstæði ritstjórna með því að settar verði innri reglur á hverjum fjölmiðli sem tryggi sjálfstæði hans og sjálfstæði ritstjóra, að samþykktar séu siðareglur blaðamanna og starfsmannafélaga og að uppi sé vinnuskipulag sem skapi kínamúra milli annars vegar auglýsinga og frétta og ritstjórnardeilda og hins vegar ritstjórnar og framkvæmdastjórnar. Á þessum atriðum er sums staðar misbrestur í íslenskum fjölmiðlum. Þarna er hægt að laga mikið. Varðandi eignarhaldið eru þær leiðir sem fram koma í frv. hæstv. ríkisstjórnar afar hamlandi og torveldandi fyrir rekstur fjölmiðla og hægt að hugsa sér miklu skynsamlegri reglur ef menn ætla að fara þá leið. Ég er ekki í nokkrum vafa um að hægt væri að komast að samkomulagi ef menn skoðuðu það, fengju að meta hugsanleg áhrif af því og gæfu sér góðan tíma til þess. Ef menn eru til að mynda að hugsa um að takmarka áhrif Murdochs og sægreifans í sögunni sem ég var að nefna þarf ekki að vera rétta leiðin að takmarka möguleika þeirra til að leggja fé í fjölmiðla, heldur hins vegar að takmarka auglýsingahlutdeild á markaði og takmarka leyfilegt hámark í áskrifendafjölda hvort sem það er á blaða- eða sjónvarpsmarkaði. Þetta er leið sem bent er á í skýrslu um eignarhald á fjölmiðlum til menntmrh. og virðist vera miklu nær því að ná markmiðinu. Það er augljóst að ef einn aðili hefur algjöra yfirburðastöðu varðandi aðgang að áhorfendum hefur hann náttúrlega yfirburðastöðu á auglýsingamarkaðnum og það getur verið til lengri tíma litið varhugavert varðandi fjölbreytni og skoðanaskipti á fjölmiðlamarkaði. Það er hægt að hugsa sér að bæta úr því með ýmsum hætti. Sú leið hefur verið farin að styrkja fjölmiðla sem eru númer tvö á hverju svæði í samkeppni, þ.e. að menn hafi möguleika til að keppa við þann aðila sem er númer eitt á hverjum markaði með skarpari hætti, þeir séu ekki dæmdir til að tapa í samkeppni. Það er ein leið sem hægt er að fara. Það er líka hægt að fara þá leið að takmarka hámark auglýsingahlutdeildar og hámark áskrifendahlutar. Þessar leiðir eru algjörlega óskoðaðar og hafa ekki verið bornir saman kostir þeirra og gallar miðað við þá leið að takmarka eignarhaldið. Þess vegna sýnir þetta ásamt mörgu öðru sem aðrir þingmenn Samf. og stjórnarandstöðunnar hafa farið yfir svo glögglega hversu vanreifað, illa hugsað og ótækt frv. hér í þingsölum er. Eitt af því sem er augljóst með fjölmiðlana í dag og sérstaklega sjónvarpið er að þar er ekki nógu öflug innlend dagskrárgerð. Þar vantar betri fréttaskýringaþætti, það vantar að við gerum efnivið úr sögum okkar og ljóðum, að við speglum veruleikann eins og hann er, samtíma okkar í sjónvarpsmyndum, leiknu sjónvarpsefni. Þetta kostar mikla fjármuni og því miður eru bæði einkafjölmiðlarnir og Ríkisútvarpið eins og því er búinn stakkur í dag vanbúnir til að gegna þessu menningarhlutverki. Þess vegna er niðurstaðan af fyrirliggjandi frv. sú að það er líklegt til að veikja fjölmiðlana, eignarhald þeirra, fjárhagsgrundvöll, fjármögnunarmöguleika og þar með veikja stöðu íslensks máls og íslenskrar dagskrárgerðar til frambúðar. Ekkert af þessu leiðir til þess að almenningur eigi aðgang að fjölbreyttum, sjálfstæðum og öflugum fölmiðlum en ýmsir þingmenn hafa áður farið vel yfir þessi mál út frá þessum sjónarhóli. Kannski er hinn duldi tilgangur einmitt sá að halda að okkur lélegu sjónvarpi á næstu missirum og árum. Það skyldi þó aldrei verða að þrautalendingin yrði að segja með Groucho Marx sem var greinilega ekki mikill aðdáandi sjónvarps og sagði einhvern tíma: Mér finnst sjónvarpið mjög menntandi. Um leið og einhver kveikir á því fer ég inn í bókastofu og les góða bók.

Herra forseti. Það er mikill efnislegur ágreiningur um hér umrætt mál, svokallað fjölmiðlafrv. Ég tel að hér sé á ferðinni alvarlegt inngrip í markaðinn sem gengur einfaldlega of langt. Ég tel hægt að ná markmiðum um fjölbreytni með vægari úrræðum. Ég held að samþykki þingheimur þetta frv. geri hann mikil mistök. Með því værum við að samþykkja eina ströngustu löggjöf sem til yrði á fjölmiðlamarkaðnum á Vesturlöndum. Þetta er fullyrðing sem hefur ekki verið hrakin heldur hafa erlendir sérfræðingar þvert á móti staðfest hana. Þetta mál snýst um efnislegan ágreining. Við í Samf. erum ósammála þeim leiðum sem Sjálfstfl. og Framsfl. vilja fara varðandi fjölmiðlamarkaðinn. Morgunblaðið hefur kallað eftir efnislegri umræðu. Ég veit ekki betur en það sé efnisleg umræða að velta fyrir sér þeim mýmörgu álitaefnum sem hafa vaknað varðandi þetta mál. Það er efnislegur ágreiningur að efast um að málið standist stjórnarskrá. Það er efnislegur ágreiningur að menn efast um að þetta mál standist EES-samninginn og það er líka efnislegur ágreiningur að efast um að frv. standist mannréttindasáttmálann. Ef við lítum stuttlega á þær breytingar sem hafa verið gerðar á þessu vonda frv. er alveg ljóst að þær breyta engu varðandi þau alvarlegu álitaefni sem hafa verið vakin. Eftir stendur þessi efi um hvort málið standist stjórnarskrá, hvort það standist EES-samninginn og mannréttindi. Förum aðeins yfir þau helstu álitaefni sem hefur verið bent á og hefur ekki verið mætt með neinni af þeim brtt. sem hér liggja fyrir. Það fyrsta sem allir sjá er að tilgangur þessa frv. er annarlegur, hann er óeðlilegur og í raun er hann orðinn grímulausari eftir að brtt. meiri hlutans litu dagsins ljós. Hér er um að ræða sértæk lög, lög sem beinast að einum aðila í þjóðfélaginu og það sem staðfestir þetta best eru orð stjórnarherranna sjálfra. Þeir staðfesta að þetta frv. er ekkert annað en viðbragð við fréttaflutningi. Þá erum við komin á afskaplega hálan ís, ís ritskoðunar. Við erum að tala um að viðbrögð stjórnarherranna, bæði úr Framsfl. og Sjálfstfl., eru lituð af því að þeim er illa við hvað stendur í viðkomandi fjölmiðlum. Varaformaður Sjálfstfl., hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde, hefur lítið sem ekkert sést í þessari umræðu. Hann hafði sama háttinn á þegar hér var mikil umræða um jafnréttismál og skipun hæstv. dómsmrh. í Hæstarétt. Þá sást hæstv. fjmrh. lítið. Hins vegar liggja eftir hann, eftir því sem ég kemst næst, a.m.k. ein ummæli sem staðfesta að þessi lög eru sértæk, að þau séu viðbragð við fréttaflutningi. Hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde talaði í sjónvarpsviðtali um sjúklegan fréttaflutning. Hæstv. félmrh. kemur upp í þessa pontu, veifar blöðum og talar um að þetta þurfi að stöðva. Hæstv. forsrh. bendir máli sínu til stuðnings, þessu frv. til stuðnings, á að menn ættu einfaldlega að líta á blöðin. Hann notaði orð eins og stríðsfyrirsagnir, og það taldi hann vera rökstuðning við nauðsyn á þessu frv. Hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason talar um fjölmiðla sem skaprauna stjórnvöldum. Hæstv. samgrh. Sturla Böðvarsson tekur einnig í svipaðan streng í gestagrein á vefritinu tikin.is. Viðbrögð þessara herramanna bera öll sama keim af því að frv. er viðbragð við fréttaflutningi, hefur annarlegan tilgang, til að klekkja á fjölmiðlum sem þeim er einfaldlega illa við. Það er þó helgur réttur fjölmiðla að fá að gagnrýna óvægið, jafnvel ósanngjarnt, eða gera grín að stjórnmálamönnum. Við megum ekki láta það yfir okkur ganga að hér séu stjórnvöld og stjórnmálamenn sem misbjóði og misnoti lagasetningarvaldið í slíkum tilgangi. Þetta ber ekki eingöngu keim af ritskoðun, heldur líka broti á tjáningarfrelsi. Það hefur lögfræðingurinn, fyrrverandi prófessorinn Sigurður Líndal, bent á í öllu þessu ferli, sömuleiðis eftir að síðustu brtt. litu dagsins ljós. Þetta er hugsanlega brot á tjáningarfrelsi vegna þess að það er verið að bregðast við fréttaflutningi sem stjórnvöldum er illa við. Lítum á annað álitaefni sem ekki hefur verið mælt með í framkomnum brtt. Það er meðalhófið. Hvað er meðalhóf? Meðalhóf er að ganga eins skammt og kostur er til að ná settu markmiði. Ég held að að mati flestra hafi verið gengið mun lengra en þörf var á. Leiðir Samf. eru t.d. mun vægari. Samf. hefur m.a. bent á úrræði samkeppnislaga. Nú þegar er úrræði í samkeppnislögum, gott ef það er ekki í 18. gr., bæði til að koma í veg fyrir að markaðsráðandi staða myndist og einnig til að hún eflist hjá markaðsráðandi fyrirtæki. Svo að sjálfsögðu er úrræði í samkeppnislögum sem bannar misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Samf. hefur einnig bent á þörfina á að hafa gegnsæi á eignarhaldi í fjölmiðlum. Gegnsæi er lykilhugtak. Neytendur, þjóðin og stjórnmálamenn eiga rétt á því að vita hverjir eiga fjölmiðlana. Samf. hefur sömuleiðis bent á ritstjórnarlegt sjálfstæði. Þetta er ekki einhver klisja út í loftið. Þetta er raunverulegt og efnislegt atriði sem ber að skoða. Við þurfum að tryggja ritstjórnarlegt sjálfstæði. Það hefur Blaðamannafélagið margoft ályktað um að sé gríðarlega mikilvægt. Það má hugsa alls kyns útfærslur á þessu lykilatriði, t.d. kínamúrinn milli eigenda og ritstjórnar. Við höfum kínamúra í viðskiptalífinu. Þeir virka þar og eiga að gera það. Annars eru viðurlög við því og eftirlitsstofnanir eiga að sinna því. Til staðar eru vægari leiðir en sú sem Framsfl. og Sjálfstfl. vilja fara. Meðalhófið gildir ekki eingöngu varðandi athafnir stjórnvalda. Meðalhófsreglan gildir einnig við alla lagasetningu. Okkur ber að gæta meðalhófs við lagasetninguna. Þetta er regla sem gildir jafnt í stjórnsýslurétti og stjórnskipunarrétti. Enn annað álitaefni sem hefur ekki verið mætt með framkomnum brtt. er stjórnarskrárákvæði um atvinnufrelsi. Hugsanlega er hér á ferðinni brot á stjórnarskrárákvæðinu um atvinnufrelsi. Hugsanlega er gengið of langt við að skerða og takmarka atvinnufrelsi. Eftir samþykki þessa frv. mun ekki hver sem er geta átt og rekið fjölmiðil. Aðilar sem áttu fjölmiðil fyrir lagasetningu gera það. Þetta tengist einnig því að hér er um að ræða sértæka takmörkun en ekki almenna en löggjafarvaldið hefur vald til að takmarka atvinnufrelsi að gefnum skilyrðum, þar á meðal ber þeirri takmörkun að vera almenn. Fjórða álitaefnið, eignarrétturinn. Með samþykki þessa frv. eru eignir umrædds fjölmiðlafyrirtækis gerðar verðminni en þær voru. Til er lögskýringarregla um að eignarréttur sé túlkaður í víðum skilningi þeirra orða. Hér er hugsanlega brot á eignarrétti. Hugsanlega. Sömuleiðis hafa lögfræðingar bent á annað atriði sem tengist eignarréttinum, lögmætar væntingar. Það var mikil umræða um þær í svokallaðri auðlindanefnd, en hvað eru lögmætar væntingar? Á það hefur verið bent að það er ekki hægt að gjörbreyta skilyrðum leyfisskyldrar starfsemi, einn, tveir og þrír, ekki gjörbreyta. Hugsanlega er gengið of langt, og að mínu mati er gengið of langt hvað þetta varðar þrátt fyrir brtt. sem hér hafa komið fram. Enn eitt álitaefnið er tjáningarfrelsið. Ég kom að því varðandi viðbragð við fréttaflutningi en það er annar vinkill á því að ef þetta frv. verður samþykkt og gert að lögum mega ákveðin fyrirtæki í ákveðinni stöðu ekki eiga fjölmiðil. Hugsanlega brot á tjáningarfrelsi. Það er hægt að takmarka tjáningarfrelsi sé það nauðsynlegt í lýðræðisþjóðfélagi. Hér eins og í öllum þessum álitaefnum vofir yfir meðalhófsreglan. Er gengið of langt? Er gengið lengra en þörf er á miðað við sett markmið? EES-rétturinn. Sem betur fer erum við aðilar að EES-samningnum sem hefur fært okkur gríðarlegar réttarbætur og gjörbreytt íslensku samfélagi til betri vegar. Með brtt. hefur þeim álitaefnum sem EES-rétturinn setur okkur ekkert verið mætt. Það er ekkert komið til móts við þær athugasemdir sem virtir lögfræðingar í Evrópurétti hafa bent á. Staðfesturétturinn. Hugsanlega er hann brotinn. Ákvæði um frjálsa fjármagnsflutninga, hugsanlega, og ákvæði um frjálsa þjónustustarfsemi. Þetta voru punktar sem var strax bent á við fyrstu meðferð þessa máls í allshn. Þær brtt. sem hér liggja fyrir hafa ekki mætt þessu með neinum hætti, og það er rétt að ítreka að það er hægt að brjóta EES-samninginn þrátt fyrir að menn mismuni ekki eftir þjóðerni. Það hefur Evrópudómstóllinn margdæmt um. Þrátt fyrir að það séu sömu reglur fyrir Íslendinga og EES-íbúa geta menn brotið EES-samninginn. Enn eitt álitaefnið er samkeppnislögin. Á það hefur verið bent og þar á meðal af Samkeppnisstofnun að frv. er andstætt samkeppnislögum og markmiðum þeirra. Á það hefur verið bent að frv. muni að öllum líkindum leiða til fábreytni. Ég tel að það hindri aðkomu nýrra aðila að þessum markaði. Þetta frv. hindrar augljóslega fjármagn að greininni, að grein sem oft vantar sárlega fjármagn en það er verið að útiloka stóran hluta af íslensku áhættufjármagni með þessu frv. Aftur bendi ég á að hægt er að beita vægari úrræðum en hér er gert. Þetta frv. mun að öllum líkindum koma í veg fyrir að fjölmiðlafyrirtæki muni nokkurn tíma verða skráð í Kauphöll sem er að sjálfsögðu afskaplega æskilegt í ljósi þess regluverks sem gildir fyrir fyrirtæki í Kauphöll. Það er mjög æskilegt að fyrirtækið sé í Kauphöll í ljósi þess eftirlits og þeirra krafna sem gilda þar. En hér eru á ferðinni þannig takmarkanir á eignarhlutum í fjölmiðlafyrirtækjum að líklega er sá draumur úti. Að mínu viti er frv. enn þá vont. Það var vont og er vont. Þingheimur er að gera mikil mistök ef hann samþykkir það,  Ég er t.d. ekki tilbúinn að banna með öllu dagblaði að eiga sjónvarpsstöð. Ég vil ekki takmarka aðkomu fjölmiðla að fjármagni eins og gert er með þeim hætti sem frv. býður upp á. Ég vil sjá einhver rök fyrir því af hverju á að banna fyrirtæki í óskyldum rekstri að fá útvarpsleyfi. Svona mætti lengi tala og það er enn þá vafamál að það standist stjórnarskrá og EES-samninginn. En það er gott að vita að hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson er nú litlu öruggari um málið, eins og það geri þingheim rórri. Þessar brtt., þessir aumu plástrar, eru í rauninni ekkert annað en viðurkenning á því að málið var illa unnið, fékk ekki góða umfjöllun, var unnið hroðvirknislega og hrátt með annarleg sjónarmið í huga. Það er ágætt að rifja það upp að á öllum stigum þessa máls hafa stjórnarliðarnir fullyrt að frv. standist stjórnarskrá. Svo bætist einn og einn plástur við sem gerir ekkert efnislegt gagn. Enn þá er þetta sértækt frv. sem hugsanlega brýtur stjórnarskrá og EES-réttinn. Það eru vægari leiðir til og við í Samf. höfum verið að biðla til hv. þingmanna Sjálfstfl. og Framsfl. um að fara vægari leiðir, gefa meiri tíma í þetta. Það er einfaldlega of mikið í húfi til að menn geti unnið málið með þessum hætti eins og við stöndum frammi fyrir. Við höfum bent á samkeppnislögin. Við höfum bent á ritstjórnarlegt sjálfstæði, nauðsynina að efla gegnsæi í eignarhaldi. Ég get sagt það hér að þegar sjónvarpsstjóri Skjás 1 kom fyrir allshn. bað ég hann um lista yfir eigendur Skjás 1. Hann sagði frammi fyrir þingnefndinni: Ekkert mál. Ég hef ekki enn fengið þann lista þrátt fyrir ítrekaða beiðni frá starfsmönnum þingsins um hann. Í síðasta pósti sem ég fékk frá fulltrúum Skjás 1 stóð einfaldlega að hann hefði ekki upplýsingar um tiltekin eignarhaldsfélög. Þetta eru eignarhaldsfélög sem eiga hátt í 40% í Skjá 1. Ég veit ekki enn þá hverjir eiga Skjá 1. Jú, ég veit að eitthvað sem heitir Mega ehf. á 20% í Skjá 1. En hverjir eiga Mega? Fulltrúi Skjás 1 virðist ekki vita það. Hverjir eiga Fjölmiðlafélag ehf. sem á tæplega 12% í Skjá 1? Auðvitað á þetta að vera uppi á borðinu. En það er alveg ótækt að um það bil tveim vikum eftir að sjónvarpsstjóri Skjás 1 segir frammi fyrir þingnefnd að hann ætli að láta þingið fá þær upplýsingar hafi þær enn ekki borist þrátt fyrir eftirgrennslan mína. Þetta sannar að við þurfum einhvers konar reglur um gegnsæi í eignarhaldi. Þetta á að vera allt uppi á borðinu. Nafn á eignarhaldsfélagi segir ekki hverjir eiga viðkomandi fjölmiðil. Að lokum langar mig að benda á þá stöðu sem hv. stjórnarþingmenn eru í. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson segir í fjölmiðlum að hann sé sannfærður um að ef hv. þm. fylgdu sannfæringu sinni mundi þetta mál ekki nást í gegn. Við sjáum að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, sem er núna búinn að vera þingmaður í eitt ár alveg eins og ég, hélt því fram fyrir þremur árum að samkeppnislög ættu ekki rétt á sér. Með leyfi forseta segir hann: ,,Ef aðili á markaði níðist á neytendum eða öðrum aðilum á markaði eiga markaðslögmál að fá að leiðrétta slíkt en ekki eftirlitsstofnun á vegum hins opinbera.`` --- Hann er einnig spurður í þessu sama viðtali í tímaritinu Lagakrókar sem kom út 2001: Hver eiga viðurlög við brotum og samkeppnislög að vera? Svar hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Þar sem ég er ekki mótfallinn samkeppnislögum tel ég að viðurlögin eigi engin að vera.`` Núna þegar hv. þm. er búinn að vera þingmaður í eitt ár er hann tilbúinn að styðja eina ströngustu fjölmiðlalöggjöf sem til verður á Vesturlöndum  Það breytist ýmislegt þegar menn setjast á þing eins og hv. þm. Dagný Jónsdóttir hefur margoft sýnt í allri umræðu um menntamál. Fyrrverandi stúdentaleiðtogi svarar ákalli stúdenta eftir hjálp í baráttu sinni við stjórnvöld svo að hún sé einfaldlega í hinu liðinu, í stjórnarliðinu. Þetta segir hv. þm. Dagný Jónsdóttir framsóknarkona á sinni eigin heimasíðu. Hvað á þjóðin að halda þegar hún kýs nýtt fólk á þing og hefur hugsanlega einhverjar vonir um að það geti breytt einhverju en um leið og það kemst að kjötkötlunum gleypir það allt ofan í sig? Það er alveg með ólíkindum hvað þingmenn geta farið illa með hugsjónir og sannfæringu. Hvernig stendur svo á hinni æpandi þögn Framsfl. í þessu máli? Það var alveg eins og þegar við vorum að ræða skipun í Hæstarétt þegar hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason var fundinn sekur um að brjóta a.m.k. þrenn lög, dómstólalög, stjórnsýslulög og jafnréttislög. Þá tóku framsóknarmenn ekki þátt í þeirri umræðu á þingi, utandagskrárumræðu um málið. Þeir sendu ekki fulltrúa sem er afskaplega óvenjulegt. Þeir sem til þekkja á þinginu vita að í öllum utandagskrárumræðum sendir hver einasti flokkur tvo fulltrúa í slíka umræðu en þeir þögðu í því erfiða máli. Framsfl. þegir líka í þessu máli. Þegar kemur að erfiðum málum virðist Framsfl. gufa upp. Ég sakna þess að heyra ekki meira í fulltrúa Framsfl. í allshn., hv. þm. Jónínu Bjartmarz. Hún er eini fulltrúi Framsfl. í allshn., sem sagt oddamaður í þeirri nefnd, þannig að hún gæti gegnt lykilhlutverki í að ná breytingum á þessu máli eða jafnvel koma í veg fyrir að það kæmist úr nefndinni svo maður gæti unnið það almennilega. Af hverju er hún ekki hér og tekur þátt í umræðunni? Ég trúi reyndar ekki öðru en að hv. þm. Jónína Bjartmarz, sem ég hef mikið álit á, láti sér segjast í þessu máli. Andstaða hennar hlýtur að koma hér fram og þá er ég ekki að tala um andstöðu í hjásetu. Hjáseta hér er engin andstaða en að því gefnu að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson muni fella þetta mál, eins og hann hefur sagt, og að því gefnu að hv. þm. Jónína Bjartmarz segi nei við þessu máli eins og ég gæti trúað henni til --- reyndar kom samt fram í fjölmiðlum að hún ætlaði að sitja hjá, en látum það vera --- þarf bara einn þingmann í viðbót úr stjórnarliðinu til að segja nei í staðinn fyrir já, og þá er málið fellt.  Það er ágætt að velta fyrir sér að það þarf bara einn stjórnarþingmann úr Sjálfstfl. eða Framsfl. til að segja nei og þá er þetta mál fellt. Það er fróðlegt að vita hvaða þingmaður treystir sér til þess að fylgja sannfæringu sinni. Hugsanlega hefði maður haldið að það yrði einn af þessum ungu hv. þm. Sjálfstfl. sem kenndu sig við frelsi og frjálslyndi í kosningabaráttunni á síðasta ári og í prófkjörum þar á undan. Ég er svartsýnn á að þeir muni fylgja sannfæringu sinni í þessu máli. Hefur hv. þm. Framsfl. Birkir Jón Jónsson það í sér að fylgja sannfæringu sinni, segja nei og koma í veg fyrir að þetta mál verði samþykkt? Hv. þm. Dagný Jónsdóttir? Ég efa það. Hún er í sínu liði. En það er fróðlegt að vita að hver einasti þingmaður Framsfl. og Sjálfstfl. fyrir utan þá sem hafa gefið afstöðu sína upp nú þegar varðandi neiið eru ábyrgir ef þessi óskapnaður verður að lögum. Við erum að fara á mjög hálan ís þar sem fjölmörg álitamál hafa risið upp og ekki verið svarað eða mætt og það er á ábyrgð hvers og eins sem styður málið, og það þarf ekki nema einn í viðbót til að segja nei. Þetta stóra grundvallaratriði mun velta á einu atkvæði. Að lokum vil ég hvetja hv. þm. í Framsfl. og Sjálfstfl. að sofa vel á málinu og hugsa aðeins hvað þeir eru að gera með því að greiða atkvæði með þessu frv. og gera það að lögum. Þetta er enginn leikur. Þetta á ekki að vera eitthvert leynimakk. Við erum að tala um grundvallaratriði sem snertir fjölmiðla í landinu. Við erum að tala um ákvæði eins og eignarrétt, tjáningarfrelsi, atvinnufrelsi o.s.frv. Hv. þingmenn, lokaorð mín verða: Sofið á þessu og greiðið atkvæði eftir sannfæringu ykkar og þá er tryggt að þessi óskapnaður sem fjölmiðlafrv. er verður ekki að lögum.

Hæstv. forseti. Ég ætla að fara yfir afstöðu okkar í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og byrja á því að vitna í leiðara Morgunblaðsins í morgun sem fjallar um markmið okkar og reyndar Frjálsl. einnig en í skrifum leiðarahöfundar gætir nokkurs misskilnings. Hann rifjar það upp að í nóvember á síðasta ári hafi þingflokkur Vinstri grænna flutt þáltill. þar sem lagt var til að fjölmiðlalandslagið yrði kortlagt og í kjölfarið íhugað hvort þörf væri á að setja lög um fjölmiðla. Leiðarahöfundur Morgunblaðsins vísar í flokkana og segir í niðurlagi leiðarans eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Þeir kunna að vera andvígir því, hvernig staðið hefur verið að undirbúningi löggjafarinnar en það er erfitt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að formenn flokkanna tveggja séu sammála þeim markmiðum, sem fjölmiðlafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er ætlað að ná.`` Ég held að þetta sé alveg rétt. Við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs erum sammála þeim meginmarkmiðum sem eru útlistuð í greinargerð með frv. Við teljum hins vegar að frv. eins og það er úr garði gert nái ekki þessum markmiðum. Þvert á móti verði niðurstaðan þveröfug og ég mun færa rök fyrir máli mínu. Í greinargerð sem fylgir fjölmiðlafrv. ríkisstjórnarinnar er ítarleg úttekt svokallaðrar fjölmiðlanefndar sem ríkisstjórnin skipaði í vetur á grundvelli þáltill. sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hafði forgöngu um. Í greinargerð þáltill. VG sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Fjölmiðlar eru ein meginstoð opins samfélags og lýðræðislegrar stjórnskipunar. Þeir hafa einnig undirstöðuhlutverki að gegna við að tryggja málfrelsi. Á fjölmiðlamarkaði þarf að ríkja fjölbreytni svo að almenningur fái upplýsingar úr ólíkum áttum. Mjög varhugavert er að of fáir aðilar verði ráðandi um þátt fjölmiðla í skoðanamyndun samfélagsins. Slíkt skapar hættu á að ólíkum sjónarmiðum sé gert mishátt undir höfði og fjölmiðlarnir ræki ekki sem skyldi aðhalds- og gagnrýnishlutverk sitt. Fjölmiðlar verða að njóta frelsis og sjálfstæðis, vera fjölbreyttir að gerð og eiginleikum og óháðir hver öðrum til að öll framangreind markmið náist. Samþjöppun á fjölmiðlamarkaði er því afar varasöm. Einnig er nauðsynlegt að ætíð liggi ljóst fyrir hvernig eignarhaldi fjölmiðla er háttað.`` Í frv. ríkisstjórnarinnar eru sem kunnugt er settar ýmsar takmarkanir á eignarhald fjölmiðla. Markmiðið með þessu er skilgreint í upphafsorðum athugasemda sem fylgja frv. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Meginmarkmið frumvarps þessa er að sporna við því að eignarhald á fjölmiðlafyrirtækjum og samþjöppun á fjölmiðlamarkaði hamli gegn æskilegri fjölbreytni í fjölmiðlun á Íslandi. Frumvarpið er reist á almennt viðurkenndum viðhorfum um mikilvægi fjölmiðla fyrir skoðana- og tjáningarfrelsi í nútímalýðræðisþjóðfélagi. Fjölmiðlar gegna lykilhlutverki sem vettvangur ólíkra viðhorfa til stjórnmála, menningar og samfélagslegra málefna í víðum skilningi. Þeir eru því mikilvæg forsenda þess að einstaklingar fái notið tjáningar- og skoðanafrelsis. Af þessu mikilvæga hlutverki fjölmiðla sprettur sú krafa í lýðræðisþjóðfélagi að almenningur hafi aðgang að fjölbreyttum, sjálfstæðum og öflugum fjölmiðlum. Í frumvarpinu er byggt á því að íslensk löggjöf eigi að vera til þess fallin að vernda þessa hagsmuni.`` Hér var vitnað í athugasemdir sem fylgja frv. ríkisstjórnarinnar og það er hárrétt hjá leiðarahöfundi Morgunblaðsins að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, okkar þingflokkur, er sammála þeim meginmarkmiðum sem þarna er lýst þótt í öðru komi fram ákveðinn misskilningur hjá höfundi. Þessi kjarni máls er hins vegar alveg réttur. Í athugasemdum með þingmálinu segir síðan að frv. sé í samræmi við tillögur fjölmiðlanefndar. Þetta er ónákvæmt og villandi orðalag. Staðreyndin er sú að fjölmiðlanefndin reifaði ýmsa valkosti og er einn þeirra í fullu samræmi við áherslur okkar. Eftir að VG hafði lagt til að úttekt yrði gerð á fjölmiðlamarkaðnum dró heldur betur til tíðinda með stórfelldari samruna og samþjöppun en dæmi hafa verið um hér á landi í seinni tíð. Á opinberum vettvangi tók ég á eftirfarandi hátt á þessum málum í pistli sem ég skrifaði 1. febrúar undir fyrirsögninni Fjölmiðlar verða að vera stöndugir. Sömu áherslur og hér koma fram höfðu áður birst í fjölmiðlum og vísa ég þar m.a. í fréttir Ríkisútvarpsins frá 31. janúar sl. Pistillinn er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Um helgina var tilkynnt um umtalsverðan samruna á fjölmiðlamarkaði. Undir regnhlíf Norðurljósa sameinast Frétt, útgáfufélag Fréttablaðsins og DV og Íslenska útvarpsfélagið, sem rekur Stöð 2, Bylgjuna, Sýn og fleiri sjónvarps- og útvarpsstöðvar. Í þessu púkki er einnig Skífan. Fram hefur komið í fréttum að áætluð velta Norðurljósa mun nema 10 milljörðum, þannig að hér er um að ræða stórt fyrirtæki, með mikla veltu og mikinn fjölda starfsmanna. Þarna eru mikilvægir fjölmiðlar að sameinast og að því leyti sem þetta kemur til með að styrkja rekstur þeirra er þessi breyting jákvæð og til góðs. Það er óhemju dýrt að reka góða vandaða fjölmiðla og það er mikilvægt að fjölmiðlar hafi mjög styrkar fjárhagslegar stoðir svo þeir geti framleitt gæðaefni. Nú er okkur sagt að rekstri þessara fyrirtækja verði haldið aðgreindum þannig að óljóst er að hvaða marki samruninn kemur til með að styrkja fjölmiðlana, að öðru leyti en því að ,,eigandinn`` og þar með bakhjarlinn kann að styrkja sína stöðu. Vafalítið styrkir þetta þó fjölmiðlana óbeint. Varðandi eignarhaldið þá eru um 60% í hinu nýja eignarhaldsfélagi tengd Baugi og Feng, aðilum sem eru orðnir firnasterkir og áhrifamiklir í íslensku atvinnulífi. Og það er ekkert séð fyrir endann á samþjöppunarferlinu þar. Það er ekki hægt að gefa sér að Morgunblaðið sé eilíft og ef nú svo færi að Ríkisútvarpið yrði gert að hlutafélagi og markaðsvætt þá er sá möguleiki raunverulegur að eignarhald yfir öllum fjölmiðlum í landinu yrði á sömu höndum. Það væri mjög varhugaverð þróun og lýðræðinu beinlínis hættuleg. Í ljósi þessa hefur verið lagt til á Alþingi, að frumkvæði VG, að fjölmiðlar og eignarhald verði skoðað af hálfu löggjafans. Mikilvægt er að sú athugun fari fram. Ég hef trú á því að afstaða margra komi til með að ráðast af örlögum Ríkisútvarpsins. Ég er þeirrar skoðunar að besta leiðin til að tryggja eðlilega þróun fjölmiðlunar í landinu sé að treysta í sessi öflugt og kraftmikið Ríkisútvarp í eigu þjóðarinnar, sem kjölfestu á þessu sviði og fagna síðan þegar öðrum fjölmiðlum auðnast að bæta fjárhagsgrundvöll sinn. Með því að vísa algerlega á bug öllum hugmyndum um markaðsvæðingu Ríkisútvarpsins og með því styrkja og efla þá stofnun muni okkur takast að móta farveg fyrir framtíðarþróun sem sátt gæti skapast um.`` Hér var vitnað í pistil sem birtist 1. febrúar sl. í þann mund sem greint var frá samruna margra fjölmiðlafyrirtækja undir regnhlíf Norðurljósa. Þessi afstaða rímar ágætlega við það sem segir í álitsgerð fjölmiðlanefndar samanber eftirfarandi úr skýrslu hennar, með leyfi forseta: ,,Við mat á þeim úrræðum, sem til greina kemur að mæla fyrir um til að hamla gegn óæskilegum áhrifum samþjöppunar á fjölmiðlamarkaði, er óhjákvæmilegt annað en að líta til smæðar íslenska markaðarins. Nefndin telur að forðast beri að reglur séu með þeim hætti að þær setji fyrirtækjum í fjölmiðlun ótilhlýðilegar skorður og raski rekstrargrundvelli þeirra. Gæta verði þess að reglur verði ekki svo hamlandi að þær vinni í reynd gegn þeim hagsmunum sem þeim er ætlað að vernda með því að fyrirtækin verði svo lítil að þau fái ekki þrifist. Slíkar reglur eru til þess fallnar að vinna gegn því markmiði að almenningur eigi aðgang að fjölbreyttum fjölmiðlum sem vettvangi fyrir ólík viðhorf til pólitískra og menningarlegra málefna. Tryggja verður íslenskum fyrirtækjum aðstæður þar sem þau fá þrifist og eflst. Frá viðskiptalegu sjónarmiði verður því heldur ekki neitað að því stærri og öflugri sem innlend fyrirtæki eru, því minni hætta er t.d. á yfirtöku eða uppkaupum erlendra aðila. Þá er það einnig forsenda þess að þau hafi burði til þess að standa undir innlendri dagskrárgerð. Þetta sjónarmið skiptir máli varðandi eflingu innlendrar menningar sem mótvægis gegn erlendri fjöldamenningu, sem nú þegar er mjög áberandi í íslenskum fjölmiðlum, einkum sjónvarpi.`` Sem áður segir eru þetta svipuð viðhorf og áður höfðu verið viðruð úr ranni Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs þótt ég hafi ákveðnar efasemdir um það sjónarmið að því stærri og kröftugri sem fjölmiðlar verði því minni líkur séu á erlendri yfirtöku. Þetta tel ég að hljóti að orka tvímælis. Er ekki líklegra að þá fyrst vilji erlendir aðilar fjárfesta í íslenskum fjölmiðlum að þeir telji þá vera burðuga og til einhverra afreka líklegir? En látum það liggja á milli hluta og víkjum að þeirri tillögu fjölmiðlanefndar sem ég gat um fyrr að væri í samræmi við hugmyndir VG. Þetta er sú tillaga sem nefndin leggur fyrst til og hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Nefndin leggur fyrst til að hugað verði að stöðu Ríkisútvarpsins, með það að markmiði að tryggja því trausta stöðu til frambúðar á markaði fyrir hljóðvarp og sjónvarp. Ástæðan fyrir því að þetta er nefnt fyrst er að sú leið felur ekki í sér neina beina íhlutun í málefni einkamarkaðar fyrir fjölmiðla, þótt sterkt ríkisútvarp þrengi auðvitað svigrúm einkaaðila til vaxtar á sama markaði. Trygg staða og umtalsverð hlutdeild Ríkisútvarpsins á markaði fyrir hljóðvarp og sjónvarp er þannig til þess fallin að nokkru leyti að hafa samsvarandi áhrif og beinar takmarkanir á eignarhaldi þar sem vaxtarmöguleikum einkafyrirtækja í útvarpsrekstri eru settar skorður og dregið úr líkum á því að einn aðili nái slíkri stærð á markaði að ógnað verði markmiðinu um fjölbreytni í fjölmiðlun. Nefndarmenn deila því almenna viðhorfi að takmarka beri afskipti ríkisins af fyrirtækjarekstri og atvinnustarfsemi sem einkaaðilar geta sinnt. Engu að síður telur nefndin eðlilegt að leggja til að hugað verði að því að tryggja stöðu Ríkisútvarpsins sem almenningsútvarps. Ýmis rök má færa fram því til stuðnings. a) Í fyrsta lagi má vísa til framangreindra tilmæla Evrópuráðsins R (99) 1 þar sem mælt er með því að þessi leið sé farin. b) Í öðru lagi er bent á þetta sem æskilega leið til að tryggja þá hagsmuni sem felast í pólitískri og menningarlegri fjölbreytni í lýðfrjálsu þjóðfélagi og þar með til að mæta skyldum ríkisins í þessum efnum. Er bent á að því er gjarnan haldið fram að einkareknir fjölmiðlar hafi tilhneigingu til að vera mun einsleitari í dagskrá en almenningsútvarp til að mæta kröfum þorra neytenda um skemmtun og létta afþreyingu. Slíkt efni verði þá jafnvel uppistaðan í dagskrá miðils, gjarnan á kostnað upplýstrar og málefnalegrar umræðu um mikilvæg samfélagsleg málefni, einkum þeirra miðla sem byggja rekstur sinn á auglýsingum og kostun. c) Í þriðja lagi má benda á að yrði þessi leið ein fyrir valinu fæli hún ekki í sér neina beina reglusetningu sem beindist gegn einkareknum fjölmiðlum. Hún samræmist þar með að því leyti vel meginreglum um frelsi markaðarins, að öðru leyti en því að almenningsútvarpi yrði tryggður hluti markaðarins en einkaaðilar skipti honum að öðru leyti á milli sín í frjálsri samkeppni. d) Í fjórða lagi sýnist vera hægt að hrinda slíkum áformum í framkvæmd að mestu án breytinga á gildandi lögum.`` Ekki skrifa ég upp á allt sem þarna er sagt og vísa þar til neikvæðrar afstöðu nefndarinnar til ríkisreksturs. Að flestu öðru leyti er þetta hins vegar sem talað út úr mínu höfði samanber fyrri yfirlýsingar og í fullu samræmi við málflutning þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Við höfum verið með samfellu í okkar málflutningi. Við óskuðum eftir því að úttekt yrði gerð á fjölmiðlamarkaðnum á Íslandi. Við höfum kallað eftir umræðu á framtíðarskipan á því sviði. Þegar skýrsla fjölmiðlanefndar sem fékk þetta viðfangsefni í hendur lá fyrir setti hún fram tillögur. Hennar fyrsta tillaga, sú tillaga sem nefndin forgangsraðaði, var tillaga sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur lagt áherslu á fyrir sitt leyti og hefði getað skrifað upp á. Að öðru leyti höfum við haft fyrirvara um afstöðu okkar. Við höfum viljað fá niðurstöðu í umræðuna um framtíðarskipan Ríkisútvarpsins. Eins og nú má ljóst vera er forsenda þess að rætt verði um nauðsyn lagasetningar sú að áður taki menn ítarlega umræðu um framtíð Ríkisútvarpsins. Í því sambandi höfum við bent á að ýmsar blikur séu á lofti. Í fyrsta lagi hefur landsfundur Sjálfstfl. ályktað um fyrstu skref að markaðsvæðingu Ríkisútvarpsins á eftirfarandi hátt og vísa ég þá í 35. þing Sjálfstfl. í mars 2003. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Skylduáskrift að fjölmiðlum verði afnumin nú þegar. Íslenskir neytendur eiga sjálfir að ráða hvort og hvaða fjölmiðla þeir kaupa. Endurskoða skal hlutverk ríkisins á þessum markaði.`` Í tengslum við landsfund Sjálfstfl. var eftirfarandi haft eftir þáverandi menntmrh. flokksins í fréttum Ríkisútvarps 29. mars 2003, með leyfi forseta: ,,Tómas Ingi Olrich, menntamálaráðherra segir Sjálfstæðisflokkinn vilja afnema skylduáskrift að Ríkisútvarpinu náist samkomulag um að breyta rekstrarfyrirkomulagi stofnunarinnar. Flokkurinn vilji gera Ríkisútvarpið að hlutafélagi en Framsóknarflokkurinn hafi hindrað það. Tómas Ingi telur ekki skynsamlegt að ráðast í breytingar á lögum um Ríkisútvarpið meðan ekki næst samkomulag um að breyta stjórn stofnunarinnar og rekstrarformi þannig að Ríkisútvarpið verði hlutafélag. Frumvarp til laga um Ríkisútvarpið hefur verið unnið í menntamálaráðuneytinu og í því er gert ráð fyrir að skylduáskriftinni verði breytt.`` Á síðasta þingi Sambands ungra sjálfstæðismanna, 37. þingi þeirra, var eftirfarandi að finna í ályktun, með leyfi forseta: ,,SUS telur mikilvægt að hafist verði handa við að undirbúa einkavæðingu á Íslandspósti, Landsvirkjun, Rafmagnsveitu ríkisins, orkuveitum sveitarfélaga, Ríkisútvarpinu og að Rás 2 verði seld þegar í stað.`` Þetta var um stefnumótun landsfundar Sjálfstfl. annars vegar og Sambands ungra sjálfstæðismanna hins vegar. Þá er á það að líta að fyrir Alþingi liggur núna frv. þriggja þingmanna Sjálfstfl. þar sem segir í greinargerð, með leyfi forseta: ,,Stofna skal hlutafélag um rekstur Ríkisútvarpsins 1. júlí 2004. Hlutverk félagsins er að annast þá starfsemi sem Ríkisútvarpið hefur haft með höndum. Ríkissjóður leggur allar eignir, réttindi, skuldir og skuldbindingar Ríkisútvarpsins til hlutafélagsins. Við gildistöku laga þessara skipar menntamálaráðherra þriggja manna nefnd sem annast undirbúning og nauðsynlegar aðgerðir vegna stofnunar hlutafélags skv. 1. mgr. Nefndin undirbýr löggerninga er varða stofnun hlutafélagsins og fyrirhugaða starfsemi og aflar nauðsynlegra leyfa til útvarpsrekstrar í umboði menntamálaráðherra og í samráði við útvarpsráð. Löggerningar þessir skulu hljóta staðfestingu hlutaðeigandi aðila. Menntamálaráðherra setur nefndinni erindisbréf. Stjórnendur og starfsmenn Ríkisútvarpsins skulu veita nefndarmönnum nauðsynlega aðstoð. Útvarpsráð skal skilgreina verkefni sem því ber að vinna samkvæmt lögum þessum og semja fjárhagsáætlun til að standa undir þeim verkefnum tímanlega fyrir afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2005. Skal því heimilt að ráða sérfræðinga til þess verks að undangengnu útboði ef þörf er á. Hinn 1. janúar 2005 tekur Ríkisútvarpið hf. við rekstri og starfsemi Ríkisútvarpsins og skal Ríkisútvarpið þá lagt niður.`` Þetta segir í þingmáli, í frv. sem liggur fyrir þinginu og er flutt af þremur þingmönnum Sjálfstfl., hv. þm. Birgi Ármannssyni, Sigurði Kára Kristjánssyni og Pétri H. Blöndal. Þetta er ekki meiri hluti þingflokks Sjálfstfl. en ég er að sýna fram á málflutning flokksins, samþykktir landsfundar Sjálfstfl., samþykktir landsfundar ungra sjálfstæðismanna og síðan baráttu þingmanna flokksins innan veggja Alþingis. Nú er ég að fjalla um hið pólitíska umhverfi, þær blikur sem eru á lofti. Þá vil ég nefna að formenn stjórnarflokkanna hafa lýst því yfir að þeir telji tímabært að afnema afnotagjöld Ríkisútvarpsins. Ekki kveðjast þeir sjálfir vilja þrengja að Ríkisútvarpinu, en hvað með flokka þeirra? Stendur til að setja Ríkisútvarpið á fjárlög líkt og Landspítala -- háskólasjúkrahús? Er það besta tryggingin fyrir viðgangi RÚV? Þetta er spurning sem þarf að fá svar við. Við höfum rætt það áður á Alþingi hvort leggja beri afnotagjöldin af. Það kann að vera hyggilegt að færa þennan gjaldstofn yfir í annað form, yfir á fasteignir eða eitthvert annað form. Sjálfsagt er að íhuga slíkt en ég tel mjög mikilvægt að tryggja fjárhagslegt sjálfstæði Ríkisútvarpsins. Á sínum tíma veitti ég formennsku nefnd sem endurskoðaði útvarpslögin, það var fyrir 1990, 1989 held ég að það hafi verið. Þá var farið mjög rækilega í saumana á þessum málum og könnuð viðhorf á Norðurlöndum, Bretlandi og víðar og alls staðar varð niðurstaðan sú að mikilvægt væri að tryggja sjálfstæði ríkisútvarps. Ég minnist þess í umræðu um það málefni á Alþingi að þá kom það fram í máli margra að þótt tekjurnar yrðu skertar væri ekki þar með gefið að fjárstreymið úr ríkissjóði yrði aukið að sama skapi. Þá vil ég nefna að þingmenn stjórnarmeirihlutans úr báðum flokkum hafa lýst þeirri skoðun sinni að tími sé kominn til að taka auglýsingatekjur af Ríkisútvarpinu. Þetta hefði í för með sér mikinn niðurskurð og yrði RÚV ekki svipur hjá sjón eftir að hafa verið svipt þessum tekjustofni. Hver er raunverulegur vilji stjórnarflokkanna í þessu efni? Við verðum að fá botn í þetta. Vildum við draga úr þessum tekjustofni eða minnka hann, gera Ríkisútvarpið minna háð auglýsingatekjum en nú er, jafnvel þurrka þær út? Ég er ekki á því máli að það eigi alveg að þurrka þær út en ég tel stefna í óefni hvað það snertir. Þá er einfaldlega á það að líta að þetta er umtalsverður þáttur í veltu Ríkisútvarpsins og ef þessi tekjustofn yrði skertur mundi það óhjákvæmilega leiða til samdráttar hjá stofnuninni. Enginn vafi leikur á því í mínum huga að yrði niðurstaðan sú að einkavæða Ríkisútvarpið þyrfti að setja stranga eignarhaldslöggjöf. Það þyrfti hins vegar að gera að mjög yfirveguðu máli og er stórháskalegt að hrapa að niðurstöðu eins og nú stefnir í. Það er stórháskalegur hlutur. Lítum nánar á markmið þeirrar lagasetningar sem nú er til umræðu og skal þar vísað í upphaf þessarar umfjöllunar þar sem markmið frumvarpshöfunda eru tíunduð. Hér skal vikið að nokkrum efnisþáttum fyrir sig og ýmsum flötum velt upp. 1. Er það rétt staðhæfing að samþjöppun á fjölmiðlamarkaði hamli gegn æskilegri fjölbreytni í fjölmiðlun á Íslandi? Það segir í greinargerð frv. Ég tel það vera vafasama fullyrðingu að samþjöppun í eignarhaldi sé ávísun á minni fjölbreytni í dagskrárefni og umfjöllunarefni fjölmiðla almennt. Þannig eru litlir fjölmiðlar að mínum dómi líklegri til að bjóða upp á einsleitara efni en stórir og fjárhagslega öflugir fjölmiðlar. Íslenskur markaður er einfaldlega svo smár að eftirspurn minnihlutahópa er aldrei af þeirri stærðargráðu að afnotagjöld eða auglýsingatekjur standi straum af mjög sérhæfðri þjónustu. Þvert á móti er samþjöppun líklegri til að auðvelda fjölbreytni í efnisvali, í innihaldi, í dagskrárgerð. 2. Fjölmiðlar eru mikilvæg forsenda þess að einstaklingar fái notið tjáningar- og skoðanafrelsis. Af þessu mikilvæga hlutverki fjölmiðla sprettur sú krafa í lýðræðisþjóðfélagi að almenningur hafi aðgang að fjölbreyttum, sjálfstæðum og öflugum fjölmiðlum. Svo segir í greinargerð frv. Undir þessi sjónarmið skal tekið en vísað í fyrri rökstuðning varðandi nauðsyn þess að fá niðurstöðu um framtíð Ríkisútvarpsins. Einokun á höndum fárra einstaklinga eða fyrirtækjasamsteypu getur að mínu mati verið lýðræðinu háskaleg. Hér getur fjölbreytni í eignarhaldi því skipt máli. Í málflutningi þingmanna VG hefur verið hamrað á nauðsyn þess að gefa málinu aukið svigrúm til vandaðrar umræðu. Það hefur sannast á þeim dögum sem liðnir eru frá því að frv. kom fram. Umræðan hefur þroskast mikið en margt er órætt. Ég tel t.d. að ræða þurfi miklu betur þá þætti sem hljóta að teljast kjarninn í umræðunni, í fyrsta lagi vald yfir fjölmiðli og stýring, í öðru lagi hvaða þættir ráði um fjölbreytni. Um þetta tvennt ætla ég að nefna nokkur atriði sem þurfa skoðunar við. 1. Hvernig á að stýra almannaútvarpi til að koma í veg fyrir pólitíska misnotkun? Enda þótt eignarhald skipti máli skiptir enn meira máli hvernig með það er farið. Í þeim skilningi að almannaútvarp skuli lúta lýðræðislegri stjórnun hef ég aldrei haft minnstu efasemdir. Þegar við tölum um lýðræðislega stjórnun er ég í og með að vísa í pólitíska stjórnun. Mér finnst að menn þurfi að fara varlega í að skilgreina pólitík sem eitthvað óhreint og óæskilegt. Það þarf hins vegar að hafa þar skynsamlegt fyrirkomulag og koma í veg fyrir pólitíska misnotkun. Hér gæti t.d. skipt höfuðmáli, og skiptir höfuðmáli, hvernig skipað er í útvarpsráð, og nú vísa ég til Ríkisútvarpsins, eða í samsvarandi stjórn og þá einnig hvaða verkefni slíkri stjórn er falið. Ég vitnaði áðan í starf nefndar frá árinu 1989 sem ég sat í. Þar var þetta einmitt mikið rætt og fundin leið sem ég tel hafa verið mjög góða sem byggði á því að til þess að komast að niðurstöðu um mikilvæg málefni þyrfti að myndast breið samstaða á milli þeirra sem skipaðir væru í útvarpsráð af pólitískum flokkum og öðrum aðilum sem kæmu úr röðum starfsmanna og hugsanlega víðar að. 2. Hver er máttur eignarhaldsins? Ekki velkjumst við í vafa um að hann er mikill enda meginástæðan fyrir stuðningi mínum við almannaútvarp. Á endanum er það eigandinn sem hefur ráðin í hendi sér. Um þetta má nefna mörg dæmi. Ég nefndi fyrr við umræðuna dæmi af viðtali sem ég sá við ritstjóra breska blaðsins New Statesman sem hafði gagnrýnt breska forsætisráðherrann mjög harðlega, sagt að honum bæri að víkja, og hann var spurður hvort þetta mundi hafa áhrif á stöðu hans sem ritstjóra. New Statesman er mjög tengt Verkamannaflokknum. Ritstjórinn kvaðst ekki telja að sú yrði raunin en bætti því við að þegar upp yrði staðið væri það að sjálfsögðu eigandinn sem réði. Það væri hans að taka endanlega ákvörðun. Við höfum lagt áherslu á að eignarhald fjölmiðla yrði jafnan að vera gagnsætt þannig að lesendur eða hlustendur vissu um eignatengslin og gætu þannig lagt saman tvo og tvo og dregið sínar eigin ályktanir. Mín skoðun er sú að í þessu gagnsæi felist í rauninni besta vörnin. 3. Mig langar til að víkja að mætti auglýsinganna. Þessi þáttur málsins hefur of lítið verið ræddur en ég minnist þess úr fréttamennsku að fréttamönnum á blöðum, ekki síst þeim sem stóðu fjárhagslega illa, stóð minni stuggur af eigendum en auglýsendum. Þeir voru alltaf á nálum gagnvart þeim, síðari hópnum. Máttur auglýsinganna hefur þegar svipt Ríkisútvarpinu að mínu mati verulega af leið, kostun t.d. er augljóst inngrip auglýsenda í dagskrárgerð Ríkisútvarpsins. Um þetta þekkjum við öll dæmi og ég ætla ekki að dvelja við það en þetta er mjög alvarlegur hlutur. Einnig má líklegt heita og hef ég reyndar nokkra vissu fyrir því að Ríkisútvarpið láti auglýsendur talsvert stýra áherslum sínum í dagskrárgerð. Þá er vert að spyrja: Gæti markaðsráðandi fyrirtæki hugsanlega stýrt fjölmiðli á markvissari hátt í krafti auglýsinga en með eignarhaldi? Þetta er áleitin spurning sem þyrfti að ræða í þaula. Vegna þess að það er Baugur sem hefur verið efst á baugi má spyrja hvort hann gæti ekki haft sín áhrif ef hann á annað borð vildi í gegnum auglýsingar þótt hann drægi sig út úr eignarhaldinu en hefði eftir sem áður mátt auglýsandans.  4. Þá er áleitin spurning í tengslum við auglýsingar þessi: Er hætta á því að stýring á fjölmiðlum í krafti auglýsinga geri efni þeirra einsleitara en stýring í krafti eignarhalds? Hér vísa ég í tilvitnun mína úr fjölmiðlanefndinni áðan sem var með slíkar vangaveltur uppi. 5. Er hægt að setja reglur til að vernda fréttamenn? Menn hafa rætt það nokkuð í tengslum við þetta frv. Sú spurning hefur verið talsvert til umræðu sem ég segi og hallast ég að því að þetta gæti reynst mjög torvelt. Besta vörnin að mínum dómi fyrir frjálsa og faglega fréttamennsku er innri styrkur fjölmiðilsins. Fréttamenn á öflugum fjölmiðli sem stendur styrkum fótum með sterku starfsmannafélagi eru líklegri til að standast óeðlilegan utanaðkomandi þrýsting en fréttamenn á vanmáttugum miðli. Síðan þarf að hafa það í huga að fréttamenn eru ekki heilagir. Ef fréttamenn þjóna duttlungum sínum á ómálefnalegan og ófaglegan hátt þarf ekki að vera neitt við það að athuga að eigandi eða verkstjórnendur grípi í taumana. Þetta var um sjálfstæði fréttamanna. Ég held að þetta snúist fyrst og fremst um innri styrk fréttastofunnar, ég held að reynslan sýni það, og síðan gagnsæi, að menn viti hver er eigandinn og allt sé uppi á borði í þeim efnum. Menn hafa rætt talsvert um stjórnarskrárþátt þessa máls. Þar hef ég ekki verið á sama róli og margir aðrir þingmenn stjórnarandstöðunnar. Ég hef verið með aðrar áherslur þar þó að ég beri mikla virðingu fyrir sjónarmiði þeirra sem vilja leita af sér allan vafa eða telja sig þurfa á dýpri og meiri umræðu að halda um það. Stjórnarskrá lýðveldisins á að vera okkur heilög, á að skipta okkur máli þannig að það er mjög mikilvægt að taka þá umræðu vel. Varðandi stjórnarskrána er vitnað í þrjár greinar, 72., 73. og 75. gr. Skal nú vikið að hverri grein um sig örfáum orðum. Í 72. gr. stjórnarskrár Íslands er eignarrétturinn skilgreindur. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Með lögum má takmarka rétt erlendra aðila til að eiga fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi.`` Samkvæmt þessu getur Alþingi sett lög sem skerða eignarréttindi að uppfylltu því skilyrði að almenningsþörf krefji. Auðvitað er umdeilanlegt hvenær almenningsþörf krefur. Mín skoðun er sú að ef sú staða væri fyrirsjáanleg að eignarhald á öllum eða nær öllum fjölmiðlum í landinu kæmist í hendur eins fyrirtækis, einstaklings eða fámenns hóps einstaklinga væri það ógn við lýðræðið og augljóslega í almannaþágu að reisa við því skorður með lögum. Það er óumdeilanlegt að mikil samþjöppun á sér stað á fjölmiðlamarkaði og væri hún alger ef ekki nyti við Ríkisútvarpsins á ljósvakanum og Morgunblaðsins í prentmiðlum. Þessu síðastnefnda má að sjálfsögðu snúa við. Ef ekki nyti við Fréttablaðsins og DV væri einokun Morgunblaðsins alger. Um framtíð Morgunblaðsins er ekkert hægt að fullyrða, enda háð lögmálum markaðar. Sama gildir um Fréttablaðið og DV. Í ljósi þessa höfum við spurt um pólitísk áform varðandi framtíð Ríkisútvarpsins og þar eru sem áður segir blikur á lofti. Það er matsatriði að hvaða marki nauðsynlegt sé að reisa lagalegar skorður við eignarhaldi. Um það eru menn einfaldlega ósammála og stendur þá spurningin um það fyrst og fremst hvað beri að útkljá, hver hafi rétt fyrir sér. Hver og hvar á að meta almenningsþörfina? Eiga dómstólar að gera það eða lýðræðislega kjörinn löggjafinn? Ég hallast mjög eindregið að síðari kostinum. Auðvitað eru dómstólarnir öryggisventill í þessu efni en ég tel að þeim beri að líta svo á að Alþingi hafi rúmar heimildir til að meta almannahagsmuni. En er þá sama hvernig staðið er að verki? Síður en svo. Það er einmitt grundvallaratriði að fram fari djúp og vönduð umræða um mál af þessum toga. Lýðræðið snýst ekki eingöngu um að kjósa menn á þing og að þeir setji síðan lög. Lýðræði er vönduð og opin umræða um sjálfa lagasmíðina sem allir hafi aðgang að. Þetta tel ég vera grundvallaratriði. Að öðru leyti er vikið að rétti til bóta í þessari grein. Það hlýtur að ráðast af aðstæðum hverju sinni. Í þessu tilviki er bent á að í lögunum sé ákvæði um aðlögunartíma sem menn skuli hafa til að firra sig tjóni. Nú hefur þessum ákvæðum reyndar verið breytt í frv. Lögin verða stjórnskipulega gild en geta leitt til bótaskyldu ef sá sem verður fyrir skerðingu á eignarréttindum umfram aðra getur ekki með aðgerðum sem sanngjarnt er að krefjast af honum komist hjá tjóni. Þessi þáttur virðist mér vera afar óljós í þessu máli og rennir ríkisstjórnin blint í sjóinn hvað það varðar. Sú breyting sem undir það síðasta var gerð á frv. dregur að mínu mati úr líkum á bótaskyldu ríkisvaldsins. Í 73. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: ,,Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.`` Hér snýst ágreiningurinn um það hvort heimilt sé að setja í lög ákvæði um skilyrði þess að veitt sé útvarpsleyfi að því gefnu að málefnaleg sjónarmið liggi að baki ákvæðunum. Þetta er nú þegar gert í 6. gr. útvarpslaga, nr. 53/2000, t.d. að leyfishafi þurfi að hafa staðfestu í EES-ríki og fleira. Ef frv. stenst ekki 73. gr. er rétt að spyrja hvort 6. gr. útvarpslaga standist stjórnarskrá. Þá er ljóst að ýmsir líta svo á að tálmanir á eignarhaldi fjölmiðla jafngildi tálmunum á tjáningarfrelsi. Hvað þetta varðar gilda að mínu mati svipuð sjónarmið og röksemdir og gagnvart 72. gr. Mitt mat er að varasamt sé að leggja að jöfnu réttinn til eignarhalds og réttinn til að tjá sig. Í þessu sambandi mætti spyrja hvort fyrirkomulag eins og var við lýði áður en einokun Ríkisútvarpsins var afnumin hafi gengið á svig við ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins. 75. gr. stjórnarskrárinnar er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Í lögum skal kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu.`` Til þess að skerðing á atvinnufrelsi fáist staðist þarf sett lög og að þörf sé á lagasetningunni vegna almannahagsmuna. Hér vísa ég til hugleiðinga minna um 72. gr. Að mínu mati á Alþingi að njóta rúmrar heimildar til að meta almannahagsmuni og virðast dómstólar líta svo á að fara beri afar varlega í að hnekkja því mati. Í umræðunni hefur iðulega verið skírskotað til svokallaðrar meðalhófsreglu. Skilgreiningu á hugsuninni að baki meðalhófsreglu er að finna í 12. gr. stjórnsýslulaga. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Stjórnvald skal því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til.`` Þarna erum við aftur með matskennt orðalag. Ekki verður talið að meðalhófsreglan meini löggjafanum að setja lagareglur sem styðjast við málefnaleg sjónarmið, m.a. að hindra að markaðsráðandi fyrirtæki á öðrum mörkuðum eigi meira en lágmarkshlut í útvarpi. Fyrir því eru málefnaleg rök hvort sem menn eru pólitískt sammála þeim eða ekki. Mergurinn málsins er sá að ákvæði stjórnarskrár eru almenns eðlis og matskennd. Mín skoðun er sú að Alþingi skuli hafa rúmar heimildir til að leggja mat á aðstæður og telji varasama þróun að setja slíkt vald í hendur örfárra dómara. Alþingismenn er hægt að fella í kosningum lúti þeir ekki lýðræðislegum vilja. Ákvarðanir dómara eru hins vegar endanlegar eða geta verið endanlegar á efsta dómstigi. Þegar sagt er að stjórnarskrá skuli látin njóta vafans ber að spyrja hver hafi sáð vafanum. Eru það hugsanlega hægri sinnaðir lögspekingar sem ofar öllu vilja vernda eignarrétt stórfyrirtækja og atvinnurekenda? Viljum við leggja að jöfnu eignarrétt yfir heimili okkar og eignarrétt auðhrings á hálfu hagkerfinu? Þetta krefst sjálfstæðs mats sem á að fara fram í lýðræðislegu samhengi. Sá grunur læðist að manni þegar farið er að rýna í dóma sem iðulega hefur verið vitnað til í tengslum við ofangreint ákvæði stjórnarskrárinnar að hagsmunir stóreignafólks hafi iðulega vegið þyngra en hagsmunir almennings. Hér má vísa í ,,mannréttindabaráttu`` kaupmanna á síðustu öld fyrir því að halda leyfi til að selja brennivín í verslunum þrátt fyrir tilkomu ÁTVR eða réttindi einstaklinga til að standa utan stéttarfélaga og láta samstarfsmenn sína eina um að standa straum af kostnaði við baráttu fyrir réttindum sem þeir síðan njóta sjálfir. Dómskerfið hefur oftar en ekki dregið taum þeirra sem fylgja því sem ég vil kalla andfélagsleg sjónarmið. Hvers konar eignarhald viljum við á fjölmiðlum? Við viljum dreifða eignaraðild. Hvernig stendur þá á því að allt er talið standa og falla með eignaraðild stórfyrirtækja að Norðurljósum? Gæti það verið vegna þess að vegna stefnu sem hér hefur verið fylgt í efnahagsmála- og fjármálapólitík á undangengnum hálfum öðrum áratug hafi orðið slík samþjöppun í fjármagni að það sé á færi fárra eins og sakir standa að rísa undir svo stórum fjárfestingum sem hér um ræðir? Með einkavæðingu Fjárfestingarbanka atvinnulífsins og síðan stórfelldri einkavæðingu þar sem fáeinum stórum aðilum var stöðugt hyglað var sett í gang rúlletta sem hefur leitt til meiri samþjöppunar á auði og völdum en dæmi eru um í seinni tíð. Ríkisstjórnin hefur þverskallast við kröfum VG að snúa af þessari braut og allar tillögur um takmarkanir á eignarhaldi á sviði fjármála og í efnahagslífinu almennt hafa verið hunsaðar. Það er fyrst núna að ríkisstjórnin bregst við en á þann lítt grundaða hátt sem alþjóð þekkir. Ríkisstjórnin er reiðubúin að taka á yfirborði vandans, einu birtingarformi hans en hafnar því að ráðast að rótum hans. Fjölmiðlafrumvarp ríkisstjórnarinnar er vanreifað. Það krefst miklu meiri og dýpri umræðu og framar öllu þarf að ræða framtíðarskipan fjölmiðla heildstætt, m.a. með tilliti til þeirrar framtíðar sem menn ætla Ríkisútvarpinu áður en ákvarðanir eru teknar um frekari skref. Andstaða mín við þetta frv. byggir á þessu. Hún byggir einnig á því að ég tel að hætta sé á því að frv. sé alls ekki til þess fallið að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Þvert á móti tel ég hættu á hinu gagnstæða, að frv. ef að lögum verður muni veikja þá fjölmiðla sem nú eru starfandi og draga þannig úr fjölbreytni. Hæstv. forseti. Ég byrjaði á því í upphafi máls míns að vitna í leiðara Morgunblaðsins. Ég hef sýnt fram á að í málflutningi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs er samfella. Við óskuðum eftir því að gerð yrði úttekt á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Það var gert. Það var skrifuð ítarleg skýrsla um það efni. Hún liggur nú fyrir. Skýrsluhöfundar reifa ýmsa valkosti fyrir löggjafann. Fyrsti valkostur sem nefndin leggur til er sá valkostur sem við hefðum kosið. Það er mjög ósanngjarnt, jafnvel óskammfeilið af hálfu stjórnarmeirihlutans að halda því fram að mótsagnir séu í málflutningi okkar. Það er síður en svo. Þar er fullkomin samfella á ferð. En að lokum vil ég segja þetta: Það er margt í þessari fjölmiðlaskýrslu, eins ágæt og hún er að mörgu leyti, sem þarf miklu meiri skoðunar við. Ég nefndi það t.d. í fyrri ræðu minni við þessa 3. umr. að í skýrslunni er gerð grein fyrir fjölmiðlalöggjöf í Danmörku, þ.e. um einn þátt hennar, eignarhaldið. Hvaða kröfur eru síðan gerðar til danskra fjölmiðla? Þarna þarf að skoða samspil löggjafar um eignarhald og síðan þeirrar kröfu sem reist er á hendur fjölmiðlunum til að fá leyfi til að starfa á landsvísu. Reyndar kom eitt mér á óvart í ljósi þess sem sagt var um eignarhald á dönskum fjölmiðlum þar sem m.a. er vikið að eignarhaldi á prentmiðlunum. Mér var bent á að verið væri að selja ráðandi hlut í Berlingske tidende og sá hlutur yrði hugsanlega keyptur af erlendum aðilum. Hvað sem því líður þótti mér það sem kom fram í þeirri frétt ganga í berhögg við það sem segir um fjölmiðlalöggjöfina í Danmörku. Ég þekki þetta ekki nægilega vel til að geta rætt það af nokkru viti en ég nefni þetta sem dæmi um nauðsyn þess að fara betur í saumana á þessum málum, ekki bara hugrenningar okkar og skiptast á skoðunum um almenn viðhorf heldur þarf líka að fara nánar í saumana á þeirri skýrslu sem frv. byggir á. Það er óskiljanlegt að ríkisstjórnin skuli neita Alþingi um þessa sjálfsögðu kröfu, og ekki bara Alþingi, ekki bara stjórnarandstöðunni á Alþingi heldur er þorri þjóðarinnar á þessu máli einnig. Fyrr í vikunni var haldinn fjölmennur útifundur á Austurvelli þar sem fólkið veifaði rauðu spjaldi. Á máli knattspyrnunnar þýðir það að verið er að flauta slíka menn út af. Það var vegna vinnubragða ríkisstjórnarinnar. Samkvæmt skoðanakönnun Fréttablaðsins sem birtist í dag er 81% andvígt þessu frv. Þó að ég hafi að sjálfsögðu ekki nokkrar forsendur til að meta það fremur en aðrir er ég ekki alveg viss um að það sé einvörðungu andstaða við frv. sem slíkt. Ég held að það sé einnig í bland andstaða við þessi vinnubrögð, að fólk vilji ekki láta bjóða sér þessi ólýðræðislegu og óvönduðu vinnubrögð. Þess vegna ætla ég að ljúka máli mínu á því að harma að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hafi ekki orðið við þeirri kröfu stjórnarandstöðunnar á Alþingi að vísa málinu frá, að skjóta afgreiðslu þess á frest og efna til vandaðrar, djúprar og málefnalegrar umræðu á næstu mánuðum og missirum.

Virðulegi forseti. Þar sem ég hef ekki verið á þinginu undanfarna tvo mánuði vegna fæðingarorlofs sem ég kem úr í dag hef ég ekki tekið þátt í þessari umræðu fyrr. Hins vegar hef ég fylgst með henni eins og hægt er, og hægt hefur verið, úr fjarlægð. Það sem vekur athygli flestra í þessari umræðu er einmitt að maður, hæstv. forsrh., sem hefur setið nú í 13 ár og ætti að hafa stöðu til þess og hefur á stundum, á hátíðisdögum, verið kallaður landsfaðir skuli á þann hátt sem hér birtist með aðgerðum sínum og vinnubrögðum svo til kljúfa þjóðina í herðar niður, að efna til ófriðar með þjóðinni í jafnstóru og -mikilvægu máli og umræða er um fjölmiðla, ekki vegna fjölmiðlanna sjálfra heldur fyrst og fremst þess hlutverks sem fjölmiðlarnir hafa, að tryggja það að lýðræðið sem er það kerfi sem við viljum vinna eftir virki. Það virkar ekki nema upplýsingar komist til almennings. Þess vegna vil ég hefja ræðu mína á því, virðulegi forseti, að segja sem svo að ég á mjög erfitt með að átta mig á því hvers vegna ríkisstjórnin og sá meiri hluti sem styður hana á hinu háa Alþingi telji að eignarhaldið muni tryggja þau grundvallarmarkmið sem eru fyrst og fremst réttur almennings til að fá hlutlæga og rétta frásögn af því sem gerist, og rétti blaðamanna --- ég nota það þá yfir alla starfsmenn í fjölmiðlum --- til þess að vinna samkvæmt samvisku sinni og tryggja að almenningur fái hlutlaus tíðindi. Af hverju telja menn að eignarhaldið eitt og sér og breyting á því muni tryggja að þessi markmið náist? Ég held, virðulegi forseti, að það að ráðast að eignarhaldinu einu og sér dugi ekki til að þessum markmiðum verði náð. Ef hugmyndin er að bjarga hinni íslensku þjóð frá meintum vondum peningamönnum sem í þessu tilviki hafa fyrst og fremst verið tengdir því ágæta fyrirtæki Baugi má segja sem svo að þeir gætu auðveldlega komið sér undan því að vera markaðsráðandi fyrirtæki með því að selja Hagkaup og Skífuna en í morgun var tilkynnt um sölu á Lyfju. Það sýnir kannski í reynd hve máttlaust þetta frv. er að það væri ekki stórt fyrir fyrirtæki eins og Baug sem sennilega hefur 90--95% af starfsemi sinni á erlendum vettvangi að selja þessa hluta. Eftir stæðu þá menn með fyrirtæki sem ekki hefðu markaðsráðandi stöðu á íslenskum markaði. Eftir stæðu þá að stórum hluta, a.m.k. hvað varðar annaðhvort dagblað eða sjónvarp, sömu eigendur. Umræðan sem hér hefur þróast hefur verið afar sérstök og byggt mikið á því hvort menn séu með eða móti búðum, hvort menn séu með eða móti Bónusverslunum. Umræða um fjölmiðla, jafnmikilvæg og hún er, hefur umhverfst í umræðu af þessum toga. Það er afar sérstakt, svo að vægt sé til orða tekið, því að umræða um fjölmiðla er mjög mikilvæg. Fjölmiðlar eru mikilvægir, þess vegna hefur þessi umræða tekið jafnmikinn tíma og raun ber vitni. Þetta er lykilatriði ef við ætlum að reyna að vinna samkvæmt því kerfi sem við höfum og við viljum vinna eftir, lýðræði. Þess vegna þarf ekki að koma á óvart að umræða um þetta mál taki góðan tíma. Ég hef haft möguleika á því í dag að sitja og hlýða á þá umræðu sem fram hefur farið og þar hefur verið dregið fram með mjög skýrum hætti hversu óþroskuð umræðan er hjá okkur og hversu þröngt sjónarhorn þetta frv. hefur á það að tryggja almenningi réttar og hlutlægar upplýsingar og tryggja rétt fjölmiðlamanna. Það er kjarninn í málinu ef þetta á að nást. Þetta mál snýst hins vegar ekkert um það. Þegar maður rýnir ofan í það enn frekar eins og maður getur kemur á daginn að mínu viti, og það er niðurstaða mín, að frv. snúist miklu frekar um hagsmuni stjórnmálaflokka en hagsmuni almennings. Þetta snýst miklu meira um það að sérstaklega Sjálfstfl. telji að tilteknir fjölmiðlar hafi skapað honum erfið starfsskilyrði og því þurfi að taka á þeim. Það eru því hagsmunir mjög þröngs hóps sem ráða för í þeirri hugmyndafræði sem býr að baki þessu frv. Það er mjög alvarlegt að mínu mati því að hér er um það stórt mál að ræða sem varðar almenning og það má aldrei kristalla svona stórt mál í hagsmunum lítils hóps eða í hagsmunum stjórnmálaflokka. Hugmyndin má ekki vera sú að koma á ógnarjafnvægi milli hugsanlega tveggja stóru flokkanna á þingi, þ.e. Sjálfstfl. og Samf. Það getur aldrei verið markmið svona frv. Þegar maður rýnir í þetta sér maður augljóslega að eins og frv. lítur út nú, hvort sem það kann að taka breytingum eða ekki, er ekki verið að tryggja hagsmuni almennings sem felast í því sem ég rakti áðan og það er heldur ekki verið að tryggja starfsskilyrði fyrirtækja. Þau þarf vitaskuld að tryggja líka af því að við störfum í markaðssamfélagi. Meðan við vinnum eftir því kerfi og höfum það kerfi, og ég hef ekki heyrt nokkurn vilja breyta því nema kannski helst vinstri græna en það er a.m.k. lítill hluti samfélagsins, þarf að tryggja rétt almennings til upplýsinga. Það þarf að tryggja rétt blaðamanna. Hinum megin þarf að tryggja starfsskilyrði fyrirtækjanna en allir þeir sérfræðingar sem hafa komið að þessu og tjáð sig um þessi mál segja að svo sé ekki, það geri það ekki. Hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson benti á það í ræðu fyrir nokkrum dögum að af 90 fyrirtækjum sem högnuðust mest á síðasta ári kunni 60 þeirra ekki að geta fjárfest í fjölmiðlafyrirtækjum. Það hlýtur að vega verulega að möguleikum þessara fyrirtækja til að koma upplýsingunum á framfæri. Ef þetta er gert, ef það er verið að vega þannig að möguleikum þessara fyrirtækja, er spurningin hvort ríkisstjórnin eigi þá ekki að ganga alla leið, vera bara með ríkisdagblað og hafa þetta allt á höndum stjórnmálamanna. Það er spurning hvort sú sé þá sýnin sem menn hafa á þessi mál. Það er alveg klárt að þetta frv. nær ekki að tryggja hagsmuni almennings í landinu. Þetta er afar sérstakt. Það er líka afar sérstakt þegar maður lítur yfir skýrslu hinnar svokölluðu fjölmiðlanefndar að skipunarbréf hennar í upphafi hljóðar fyrst og fremst upp á að fjalla um eignarhaldið. Ég ætla ekki að gera neitt lítið úr því að eigendur kunni að hafa áhrif á fjölmiðla og efni þeirra en það tryggir ekki þá hagsmuni sem mér finnst vega þyngst í þessari umræðu. Þetta mál má ekki hverfast um hagsmuni stjórnmálaflokka. Þá eru menn algerlega á villigötum að mínu áliti. Ég nefndi það áðan að það er líklegt að þetta mál muni ekki bjarga hinni íslensku þjóð frá meintum vondum peningamönnum. Það er slæmt, það er mjög slæmt ef það þyrfti að kaupa upp lýðræðið eða kaupa upp umræðuna og skaða lýðræðið á þann hátt sem það kann að hafa í för með sér. Það er líka jafnslæmt ef stjórnmálamenn hafa þessa sömu stöðu. Það er alveg jafnslæmt og jafnvel verra án þess að ég vilji ræða sérstaklega um þessa tvo möguleika. Í þessu er í mínum huga lykilatriði að hvorug niðurstaðan má verða að veruleika, að peningamenn ráði þessu alfarið eða stjórnmálamenn ráði því alfarið. Þegar maður horfir á þetta út frá því sjónarhorni og út frá því að hæstv. forsrh. sem hefur setið í 13 ár skuli kljúfa þjóðina niður á þann hátt sem hér er gert, og þá kannski fyrst og fremst með vinnubrögðum sínum, hlýtur maður að hugsa til Bandaríkjamanna sem fyrir nokkru síðan settu það í reglur hjá sér að forsetinn megi aldrei sitja lengur en átta ár. Hugsunin á bak við þá reglu er fyrst og fremst að forsetinn lendi ekki í þeirri stöðu að hann fari að rugla saman einkahagsmunum sínum og hagsmunum þjóðarinnar og þá um leið að þjóðin sitji ekki uppi með þá hættu. Það gerðist einu sinni í Bandaríkjunum að forseti sat rúm þrjú kjörtímabil, þ.e. Franklin Delano Roosevelt frá 1932--1945. Það vilja Bandaríkjamenn ekki fá aftur. Slíkt vilja þeir ekki fá aftur. Kannski er ýmislegt sem hefur gerst í forsætisráðherratíð Davíðs Oddssonar, einkanlega á seinni árum, lifandi sönnun þess að við eigum að skoða það mjög vandlega að forsrh. sitji ekki lengur en átta ár, að menn rugli ekki saman prívathagsmunum sínum, hagsmunum stjórnmálaflokka sinna og hagsmunum almennings. Ég get alveg sagt það hér að mér finnst margt af því sem ríkisstjórnir Davíðs Oddssonar gerðu á fyrri hluta valdatímabils hans vera skynsamlegt og gott.  Þá spyr maður: Ef þetta var allt saman til að bjarga almenningi frá því að fá ekki nægilega vönduð og fjölbreytileg viðhorf, af hverju kom þetta ekki fram þá? Þegar rýnt er í þetta eins og hægt er og ef maður reynir að skilja umræðuna, reynir að draga út kjarnann og það út úr því að þetta mál snúist ekki með og móti búðum, hvort það eru Bónusbúðir eða einhverjar aðrar --- ef maður er ekki með er maður á móti --- sýnist mér og virðist það snúast um það að bæta starfsskilyrði Sjálfstfl. í íslensku samfélagi. Það sé í raun og veru kjarni þessa máls. Í dag hafa menn einmitt dregið fram efasemdir um að eitthvað af þessu kunni að standast stjórnarskrána. Ekkert vil ég um það fullyrða hér en hins vegar verður að segjast eins og er að þegar slíkar efasemdir eru settar fram af ýmsum vönduðum mönnum, eins og t.d. Sigurði Líndal og fleirum, spyr maður: Geta það verið almannahagsmunir að setja reglur sem fara í bága við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar? Er það virkilega hugsanlegt að það séu bara almannahagsmunir sem þar er verið að berjast fyrir? Virðulegi forseti. Það er óskaplega erfitt að skilja það þannig að það geti hugsanlega verið nema þá að mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar séu ekki endilega í anda almannahagsmuna. Lái mér hver sem vill en það er óskaplega erfitt að átta sig almennilega á því hvað verið sé að fara nema ganga erinda einhvers mjög þröngs hóps vegna þess að honum hafa verið sköpuð erfið starfsskilyrði að þeirra eigin mati. Vandinn er líka sá að ef við reyndum að átta okkur á því hvað það er nákvæmlega sem er svona erfitt voru svörin þau: Lesið þið Baugstíðindi? Asnist menn til þess og finna ekki dæmin er það þeirra vandamál. Við, margir þessir óbreyttu þingmenn, áttum okkur ekki á því hvar vegið er að þessum starfsskilyrðum og það vantar því inn í umræðuna að draga það fram. Hvar er vegið að þeim? Af hverju gera menn okkur þá ekki grein fyrir því? Þá ættum við auðveldara með að fara yfir málið. Við greinum þetta ekki alveg sjálf. Það er ekki hægt að leyna okkur upplýsingum, eða býr eitthvað allt annað að baki þegar upp er staðið? Hafa menn einhverjar upplýsingar sem þeir liggja á og ætla að nota einhvern tíma seinna? Er það það sem þetta mál snýst um? Af hverju er ekki hægt að segja okkur frá því af því að við áttum okkur ekki almennilega á því hvað verið er að fara? Er eitthvað í þessu máli --- það hlýtur eitthvað að vera --- sem við ekki sjáum og menn liggja á? Af hverju fer ekki fram almennileg umræða um þetta? Af hverju eru stjórnarþingmenn á flótta úr salnum? Af hverju tala þeir ekki máli sínu? Af hverju leggja þeir ekki þessi rök fram og segja: Þið eruð bara á villigötum. Þetta er svona og svona. Þetta eru einhverjir vondir peningamenn sem eru að reyna að hirða lýðræðið. Þeir þurfa að leggja fram rökin, B-þátturinn þarf að fara fram. En svo er ekki. Þetta er einræða sálarinnar að einhverju leyti, stjórnarandstöðunnar. Svo er alveg dásamlegt að einstakir fjölmiðlar segja að stjórnarandstaðan fjalli ekkert um málið, þetta sé allt um eitthvert form. Það eina sem við biðjum um er að við séum upplýst um á hvaða ferðalagi ríkisstjórnin er. Það er allt og sumt sem við biðjum um. Það hefur ekki verið hægt að útskýra það og það hefur ekki verið hægt að tína til dæmin um hvar verið sé að bjarga mönnum. Hvernig getur þá umræðan almennilega farið fram? Ég hef setið hér í allan dag og hér hafa menn flutt margar ágætar ræður eins og t.d. hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson þar sem hann dró einmitt fram mjög marga hluti sem skipta máli. Það gerði einnig hv. þm. Ögmundur Jónasson sem hér talaði fyrir sínum sjónarmiðum og gerði það, eins og fleiri, ágætlega. Menn hafa gert grein fyrir sjónarmiðum sínum. Ríkisstjórnin þarf þess hins vegar ekki. Ef þeir eru ekki með okkur eru þeir á móti okkur, með vondum peningamönnum. Slík umræða er ekki boðleg í samfélagi sem telur sig vera þroskað. Það er lágmarkskrafa að menn komi fram og kveði okkur þá í kútinn, færi a.m.k. fram sjónarmið. Svo er ekki. Það er alveg sama hvort horft er til hagsmuna almennings eða hagsmuna þessara fyrirtækja, hvorugur hópurinn nýtur góðs af þessu frv. Hvar liggja þá hagsmunirnir? Er verið að tryggja ógnarjafnvægi stærstu stjórnmálaflokkanna? Virðulegi forseti. Þetta er stórt mál og grafalvarlegt.

Sáttin.

Það sást undir hælana á einum hv. stjórnarþingmanni í gættinni. Allir helstu sérfræðingar sem fjallað hafa um málið segja að þetta sé ekki gott. Einhverjar upplýsingar hlýtur ríkisstjórnin að hafa á stjórnarheimilinu sem við höfum ekki. Það er búið að leita upplýsinga alls staðar. Allir komast að sömu niðurstöðu. En af hverju segja þeir okkur ekki, hv. þingmenn, á hvaða villigötum við séum, að þeir séu að bjarga þjóðinni frá vondum peningamönnum? Af hverju færa þeir ekki rök fyrir máli sínu? Er engin krafa um það lengur í stjórnmálaumræðu að menn færi rök fyrir máli sínu? Af hverju svara menn ekki spurningunni: Af hverju? Af því að þeir meta einhverja stöðu vonda fyrir sig? Það er ekki nóg. Við stjórnmálamenn erum þjónar almennings og eigum að vinna sem slíkir. Líklega er þó svo að þegar ríkisstjórnin hefur setið jafnlengi og raun ber vitni og menn sjá drauga í hverju horni kunna svona hugmyndir að fæðast. Það má líka nefna annað lítið dæmi um óvönduð vinnubrögð sem mér finnst kannski, eins og hér hefur komið fram áður, fara alveg óskaplega fyrir brjóstið á mönnum án þess að ég hafi einhverja sérstaka möguleika á að fullyrða slíkt. Þau vinnubrögð að troða ofan í kokið á fólki reglum sem lúta að kjarna lýðræðisins og hvernig það virkar mælast ekki vel fyrir. Sem dæmi má nefna að útvarpsleyfi eru veitt til einstaklinga jafnvel eða fyrirtækja en síðan mega einhverjir ekki eiga meira en eitthvert x-hlutfall í fyrirtækjum sem reka útvarp. Þetta er dæmi um það hvernig útvarpsréttarlög og þessar hugmyndir passa ekki saman. Það er samt alveg sama hvaða rök eru færð fram. Í stað þess að koma fram og ræða efnislega um málið er frekar æpt og gólað að vanda á stjórnarandstöðuna að hún sé með málþóf, og það þó að menn séu búnir að fara ítarlega og efnislega yfir málið frá a til ö. Alltaf heitir það að hún sé með málþóf. Hvernig má það vera að umræða og umræðuhefð þroskist með einhverju viti þegar menn komast upp með þetta? Ef menn fínkemba t.d. orðræður hæstv. forsrh. um þetta mál finna þeir engin, ég fullyrði það, vitiborin rök fyrir því að fara þessa leið. Hvort hann lumi á einhverjum upplýsingum sem hann spilar út síðar veit ég ekkert um. En það er ekki hægt að byggja á þeim upplýsingum nú, þegar þær liggja ekki fyrir. Virðulegi forseti. Vissulega hefur verið rætt margt og mikið um þetta mál. Það hlýtur að vekja alveg sérstaka athygli í ljósi markmiða frv., þ.e. þeirra markmiða um eignarhaldið að það eigi að tryggja fjölræði í fjölmiðlum og skapa nauðsynlegt frelsi og sjálfstæði, að þeir sem kannski mesta þekkingu hafa á þessum hlutum, þ.e. samkeppnisreglum, hvernig þær virka og hvað er líklegt að hafi áhrif, segja að þetta hafi akkúrat öfug áhrif. En það er bara ekki hlustað á nokkurn einasta mann. Virðulegi forseti. Ég held að stjórnarandstaðan í þessu máli hafi kallað eftir eins miklum upplýsingum og hægt er og dregið þær fram. Allar þær upplýsingar benda í sömu átt. Setjið þetta á frost og skoðið það frekar. Áttið ykkur almennilega á því hvaða markmiði þið eruð að reyna að ná og hvaða afleiðingar svona lagasetning kann að hafa í för með sér. Það er það sem sagt er. Ég hef sagt það sjálfur. Ég tel fulla ástæðu til að skoða það að setja lagareglur, ég tel fulla ástæðu til þess, en forsendan fyrir setningu lagareglna á ekki að vera starfsskilyrði stjórnmálaflokka eða starfsskilyrði Sjálfstfl. í íslensku samfélagi. Það getur aldrei verið útgangspunktur í lagasetningu á Alþingi og má ekki vera.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn vitnaði í ræðu Ásgeirs Friðgeirssonar, þingmanns Samf., sem hann flutti á miðvikudagskvöld þar sem hann lýsti því, eftir að hafa farið yfir fyrirtæki á Íslandi úr Frjálsri verslun eins og þingmaðurinn benti á, að af 90 stærstu væru 60 þeirra markaðsráðandi eða álitamál að þau væru það. Hann sagði fleira, hann sagði að 95 stærstu fyrirtækin í landinu veltu meiru en tveimur milljörðum. Ekkert þeirra má því eiga eignarhlut yfir 5% í fjölmiðlafyrirtæki og þau fyrirtæki sem mættu eiga 35% í fjölmiðlafyrirtæki eru eiginlega allt og eingöngu sjávarútvegsfyrirtæki. Það er auðvitað alveg ný sýn í þessu máli. Þetta segir mér að ríkisstjórnin og stjórnarliðarnir hafi aldrei nokkurn tíma skoðað hvaða afleiðingar þetta frv. hefði. Ef ástæðan væri sú að það ætti að koma í veg fyrir enn frekari samruna --- það er jú verið að berja þetta mál í gegn í vor en ekki verið að taka það t.d. í haust --- hljóta menn að telja að eitthvað sé í farvatninu sem gerir það að verkum að það verði að setja lög í vor, það megi ekki bíða haustsins. Ég sé fyrir mér að það eina sem gæti verið þarna í farvatninu væri það að Ríkisútvarpið, Rás 2 eða Skjár 1 væri til sölu, eða Mogginn. Við vitum að Ríkisútvarpið verður ekki selt. Það þyrftu að koma lög frá Alþingi. Sér þingmaðurinn einhver teikn um hvað gæti skapað enn frekari samruna á þessum markaði sem gæti skýrt að verið sé að berja þessi lög í gegn með þessu ofboðslega offorsi? Hefur hann gert sér grein fyrir hve fáir geta raunverulega keypt svona fyrirtæki?

Virðulegi forseti. Í ræðu minni dró ég það reyndar fram að eftir að hafa skoðað þetta mál af bestu getu og leitað eftir upplýsingum eins og hægt er held ég að enginn geri sér almennilega grein fyrir því hvert þetta mál kann að leiða. Svo virðist sem vinna og undirbúningur þessa máls hafi verið í algeru lágmarki. Ég held að ríkisstjórnin geri sér enga grein fyrir því til hvers þetta kann að leiða. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tel ekki, miðað við þau vinnubrögð sem birtast í þessu frv., að ríkisstjórnin eða neinn á vegum hennar hafi farið jafnvandlega yfir þetta og hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson gerði, og gerði sér grein fyrir því að af 100 stærstu fyrirtækjunum væru það aðeins sjávarútvegsfyrirtækin sem hugsanlega kynnu að mega fjárfesta í fjölmiðlafyrirtækjunum. Ég verð að segja eins og er að ég held að það væri ágætt ef sjávarútvegsfyrirtæki kæmu að slíku. Ég held samt að í þessu kristallist vandinn dálítið. Þarna er fyrst og fremst verið að bregðast við erfiðum starfsskilyrðum Sjálfstfl. í íslensku samfélagi eftir miklar breytingar á fjölmiðlamarkaði að þeirra eigin mati. Ekki hafa verið dregin fram nein viðunandi dæmi sem sýna þetta þannig að svar mitt við þessari spurningu er að ég held að ríkisstjórnin hafi ekki minnstu hugmynd um hvað hún er að fara.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að lengja þessa umræðu né skoðanaskipti milli okkar hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar en sjálf hef ég leitað mjög að því hver geti verið rökin fyrir því að svo ofboðslega mikil áhersla er lögð á að setja þessi lög í vor. Þingið sem átti að ljúka störfum 7. maí er enn að þann 21. maí og mörg mál óafgreidd, 40--60 mál fyrir utan þetta. Það er auðvitað grafalvarlegt mál ef þingmaðurinn hefur rétt fyrir sér í þeirri ályktun sinni að þetta mál snúist svo þegar upp er staðið allt um starfsskilyrði stjórnmálaflokks. Eins og ég fór yfir er auðvitað engin leið að sjá hvaða fjölmiðlafyrirtæki það er á markaðnum sem gæti verið til sölu og gerði það að verkum að þetta mál hefði ekki getað beðið haustsins né það að ekki hefði mátt hafa samráð við bæði fjölmiðlafyrirtæki, stjórnmálaflokka, sérfræðinga í stjórnskipunarrétti og annað til þess að gera þetta mál vel úr garði. Þetta mál er óskiljanlegt með öllu en kenning þingmannsins er auðvitað grafalvarleg, svo ekki sé meira sagt.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins hnykkja á einu atriði sem vekur ugg í brjósti manna, að eftir 13 ára valdatíð og jafnvel á köflum þeirrar valdatíðar hefur hæstv. forsrh. náð því að vera kallaður landsfaðir, skuli hann með þeim hætti, með þessum vinnubrögðum kljúfa þjóðina í herðar niður í jafnalvarlegu máli og umræðu um lýðræðið, hvernig það er praktíserað og hvernig skipulagi fjölmiðla sem skipta miklu um lýðræðið er háttað. Slíkar spurningar standa eftir í mínum huga. En vandinn við þessa umræðu er sá að það vill enginn stjórnarliði koma í umræðuna til þess að upplýsa okkur stjórnarandstöðuþingmenn á hvaða ferðalagi ríkisstjórnin er. Þess vegna verður þetta alltaf einsleit umræða, því miður.

Frú forseti. Það er trúlega farið að síga nokkuð á seinni hluta þessarar umræðu sem staðið hefur með litlum hléum í marga daga. Ég verð að segja að fyrir mitt leyti tel ég þetta hafa verið að uppistöðu til efnislega umræðu sem allir geti verið stoltir af. Reifuð hafa verið mjög vítt og breitt í almennu samhengi öll helstu grundvallaratriði þeirra mála sem hér eru undir. Ég veit auðvitað ekki hve margir hafa lagt það á sig að fylgjast með eða hlusta á umræðuna alla en ég hygg að þeim væri a.m.k. ekkert að vanbúnaði sem það hafa gert að átta sig á því hvernig sjónarmið manna liggja og væru margs vísari almennt um vangaveltur og skoðanaskipti um hvort og þá hvernig eigi að nálgast viðfangsefni af því tagi sem hér hefur verið til umræðu, þ.e. aðgerðir til að tryggja fjölbreytta, óháða og öfluga fjölmiðlun. En þar hafa skilið mjög leiðir með mönnum. Satt best að segja verður maður að taka þetta stjfrv. að svo miklu leyti sem maður tekur það alvarlega sem slíkt vegna hins sérkennilega aðdraganda og hinnar óvenjulegu fæðingar þess, en maður hlýtur að taka það sem einhvers konar niðurstöðu eða stefnu þeirra sem ætla að standa að því að það sé aðferð þeirra til að ná þessum markmiðum. Ef menn meina það sem þeir segja hljóta menn að telja sig geta fært rök fyrir því að svona og einmitt svona en ekki einhvern veginn öðruvísi eigi menn að ná þeim markmiðum fram. Ég sakna alveg geysilega rökstuðningsins af hálfu aðstandenda frv. fyrir því, grundvallarrökstuðningsins fyrir því að þetta, nákvæmlega þetta og ekki eitthvað annað sé aðferðin til að ná markmiðunum fram. Hvar hafa þær ræður verið fluttar? Stjórnarsinnar og hinir örfáu bandamenn þeirra setja sig á háan hest og eru að gefa málflutningi okkar stjórnarandstæðinga einkunn. En hvað má þá segja um málsvörn og rökstuðning aðstandenda málsins? Hann hefur verið ákaflega fátæklegur. Menn vísa þar í að menn hljóti almennt að vera á móti óæskilegri samþjöppun og eru allt í einu komnir í mikinn ham, ólíklegustu menn sem ekki hafa haft af því miklar áhyggjur á undanförnum missirum og árum þegar þeir hafa verið að hamast við að markaðsvæða og einkavæða í samfélaginu, eins og þar með sé sjálfgefið að allir séu sammála frv. og allir styðji það. Þetta er auðvitað algerlega óboðleg röksemdafærsla. Gætt hefur alveg gríðarlegrar tilhneigingar til að alhæfa í umræðunni af hálfu stjórnarliða, þeirra fáu sem hafa talað og bandamanna þeirra, mér liggur við að segja bandamanns því hann er aðallega einn, leiðarahöfundur Morgunblaðsins. Ríkisstjórnin og formenn stjórnaflokkanna eru afskaplega vinafáir í þessu máli. Það er eiginlega ekki nema leiðarahöfundur Morgunblaðsins sem styður þá, hver sem það er, því eins og alkunna er setja menn ekki stafi sína undir þau skrif. En gætt hefur mikillar tilhneigingar til þess að alhæfa á þeim forsendum að ef menn eru þeirrar skoðunar að samþjöppun í fjölmiðlun geti verið varhugaverð þá hljóti þeir að vera sammála ríkisstjórninni, þá hljóti þeir að styðja frv. og skrifa upp á allt heila klabbið. Og enn er hamrað á þessu sama, klappaður sami steinninn. Síðast í leiðara Morgunblaðsins í morgun er óvenjulöngum bút spanderað núna undir okkur í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði og Frjálsl. Ástæðan er sú að við áttum aðild að eða beittum okkur fyrir flutningi þáltill. í vetur um að öll þessi mál yrðu skoðuð. Í tillögunni er velt upp grundvallarspurningum sem menn hljóta að þurfa að svara hvort þetta og þetta sé vænlegt til árangurs ef við viljum ná slíkum markmiðum fram. Þar með er látið að því liggja að það sé skrýtið að við skulum þá ekki vilja styðja frv. Að vísu þegar leiðarinn er betur lesinn er ekki hægt að segja að hann sé ósanngjarn í sjálfu sér því niðurstaðan er sú að Morgunblaðið telur erfitt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að formenn flokkanna, þ.e. sá sem hér talar og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, en við vorum báðir meðal flutningsmanna tillögunnar, séu sammála þeim markmiðum sem fjölmiðlafrv. ríkisstjórnarinnar er ætlað að ná. Við getum vel verið það. En spurningin snýst um hvort þetta séu vænlegar leiðir til þess og hvort réttlætanlegt sé að fara í þetta svona. Menn verða auðvitað að hafa sannfæringu fyrir fleiru í máli af þessu tagi en að markmiðssetningin sé rétt. Menn verða líka að vera vissir um að aðferðirnar, leiðirnar að markinu séu skynsamlegar og færar og að réttlætanlegt sé að standa að málum með þeim hætti sem ætlunin er. Þar skilja algerlega leiðir með okkur mörgum hverjum sem í sjálfu sér eigum ekki í neinum vandræðum með að skrifa upp á þau markmið sem allir geta gert til að tryggja fjölbreytta, öfluga og óháða fjölmiðlun. Ég hef ekki heyrt nokkurn einasta mann lýsa sig andvígan því. Út af fyrir sig verka þessi skrif svolítið brosleg í því ljósi að það þurfi alveg sérstaka leiðara til að draga það fram í dagsljósið að menn geti verið sammála markmiðum frv. Vandamálið hefur aldrei verið það. Deilurnar hafa aldrei snúist um markmiðin. Það er alveg yfirgengilegt að menn skuli vera að velta slíkri hugsun yfirleitt upp. Nei, þetta snýst um leiðirnar að markmiðunum. Í þeim efnum segi ég bara það sem ég hef áður sagt og get endurtekið. Tilgangurinn helgar ekki meðalið, það er ekki þannig. Þó menn telji sig hafa sett sér göfug markmið, þá leyfir það mönnum ekki hvað sem er. Það er nauðhyggja í röksemdafærslu af versta tagi að nálgast hlutina með þeim efnum. Ömurleg eru dæmin og nógu mörg í kringum okkur í heiminum þar sem nákvæmlega þessi sama nauðhyggja er á ferðinni. Eða hver er yfirleitt röksemdafærsla Bandaríkjamanna þegar þeir eru að valta yfir allt og alla og ætlast til að allir lúti forustu þeirra í einu og öllu og allt of margir gera það því miður? Það eru þessi alhæfingarök sem frægust urðu í ummælum Bush Bandaríkjaforseta: Ef þið eruð ekki með mér, þá eruð þið á móti mér. Sem skilur ekki eftir neinar millileiðir, enga aðra möguleika og á að þvinga menn til að skrifa upp á í einu og öllu vilja þess sem í hlut á, ekki bara markmið hans heldur aðferðafræði, leiðir og forustu. Við frábiðjum okkur slíkt og höfum allan tímann gert. Það liggur alveg fyrir og er á hreinu og hefur rækilega komið fram í ræðum okkar á undanförnum dögum, nú síðast í ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar á undan mér, að fullkomið samræmi er í áherslum okkar og málflutningi í gegnum þetta mál frá byrjun. Við vorum og erum sömu skoðunar og við höfum verið að það sé fullgilt og ástæða til að fara rækilega yfir þetta svið, ástæða sé til að hafa áhyggjur af samþjöppun í fjölmiðlun ef hún er látin alveg afskiptalaus og engar skorður settar við því, þ.e. ef slík þróun er í gangi sem menn telja ástæðu til að hafa áhyggjur af en þetta sé auðvitað viðfangsefni af því tagi sem menn verða að nálgast í samræmi við mikilvægi þess og alvöru, og að öll vinnubrögð þurfi að standast skoðun og menn verði að vanda sig. Það er auðvitað það sem eftir stendur og er hið dapurlega, frú forseti, að vinnubrögðin í þessu máli eru orðin fræg að endemum. Ég hefði jafnvel aðrar áherslur en félagi Ögmundur Jónasson hv. þm. sem hér talaði á undan mér þegar hann leyfði sér að álykta af mikilli varfærni að yfirgnæfandi andstaða almennings eins og hún birtist í skoðanakönnun gegn þessu frv. sé a.m.k. að einhverju leyti líka við vinnubrögðin, sagði hv. þm. Ögmundur Jónasson. Ég gæti þess vegna alveg snúið þessu við. Ég held að þess vegna megi alveg gera því skóna að að uppistöðu til sé almenningur jafnreiður í þessu máli og harður á móti frv. vegna þess að menn þola ekki þau vinnubrögð sem birtast í framvindu málsins, hvernig menn umgangast vald sitt og hvernig önnur viðhorf eru fullkomlega forsmáð, hvernig þröngva á hlutunum í gegn í krafti meiri hlutans sem menn virðast stundum telja að gefi þeim rétt til að gera hvað sem er. Það er satt best að segja hrollur í manni þegar maður hefur orðið vitni að ummælum af því tagi sem gerst hafa í þessu máli og ýmsum fleirum reyndar. Hvert var hæstv. utanrrh. að fara með ummælum sínum í sambandi við Íraksstríðið? Þegar menn höfðu leyft sér að minna hæstv. ráðherra á að samkvæmt nokkurn veginn jafnáreiðanlegum og yfirgnæfandi vísbendingum um þjóðarviljann eins og skoðanakannanir hafa birt í sambandi við andstöðu almennings við ákvörðun utanrrh. og forsrh. að styðja Íraksstríðið, þá sagði hæstv. utanrrh. bara sem svo að þeir hefðu fengið umboð kjósenda í kosningum og hefðu það til fjögurra ára. Það var erfitt að álykta þá öðruvísi en svo að hæstv. utanrrh. fyndist að þeir gætu gert það sem þeim sýnist nema bara á fjögurra ára fresti þegar þeir þyrftu að leita til þjóðarinnar. Það skipti engu máli þó menn standi frammi fyrir því í hverju málinu á fætur öðru að þeir séu í algerri andstöðu við yfirgnæfandi þjóðarvilja og það sé ekki neitt sem menn þurfa að taka tillit til. Jafnvel þó að fylkingarnar séu jafnar og menn hefðu í höndum áreiðanlegar mælingar sem sýndu kannski að þjóðin væri skipt í nokkurn veginn jafnar fylkingar, það eru ekkert síður skilaboð um það til ráðamanna að þeir eigi að gá að sér, þeir séu með gerðum sínum að rífa þjóðina algerlega í sundur. Ég held að almenningur í landinu sé að verða búinn að fá nóg af því að þetta hefur verið tilfellið aftur og aftur á undanförnum árum í stórmálum, í afdrifaríkum málum, í miklum framtíðarmálum, í málum þar sem verið er að taka óafturkræfar ákvarðanir, t.d. í virkjanamálum, þá virðast ráðamenn ekki láta það sig neinu varða þó að ákvarðanir þeirra eða stefna sé gríðarlega umdeild, rífi þjóðina í tvennt og breytir ekki öllu hvort fylkingarnar eru hnífjafnar eða 40 öðrum megin og 60 hinum megin. En auðvitað er málið þeim mun alvarlegra og verra sem andstaðan er meiri og yfirgnæfandi eins og við erum að tala um hér. Ég held að almenningur vilji ekki svona stjórnarfar. Ég held að mönnum þyki það aldrei gott að menn séu að knýja hlutina í gegn í krafti tímabundinnar valdaaðstöðu án þess að hlusta á einn eða neinn, án þess að leyfa hina lýðræðislegu umræðu, án þess að leita sátta, án þess að gefa því tíma og athygli og leggja sig í það að finna færar leiðir ef kostur er. Tvennt kann að valda því að menn þróist inn á þetta spor. Annars vegar geta menn verið svona í eðli sínu, valdboðsmenn að upplagi sem hika ekkert við að beita valdi sínu og fá jafnvel eitthvað út úr því að sýna það. Hins vegar hafa menn getað þróast í þá átt, kannski af því að þeir hafa haft of mikil völd of lengi og fara að verða skeytingarlausir um viðhorf þjóðfélagsins til þess sem þeir gera. Lýðræði snýst ekki síst um það að hlusta á mismunandi sjónarmið. Það nærist á að leyfa umræðu, leyfa skoðanaskipti og hlusta á mismunandi sjónarmið, hlusta á minni hlutann ekkert síður en meiri hlutann. Í einfaldleik sínum má kannski segja að lýðræðisleg framganga stjórnvalda snúist sérstaklega um að hlusta eftir öðrum sjónarmiðum en þeim sem menn sjálfir eru sannfærðir um eða hafa í kringum sig. Við vitum að stjórnarfar sem lokast með einhverjum hætti inni í herbúðum jámanna og nánustu samstarfsaðila sem fær aldrei næringu utan úr þjóðarlíkamanum endar á skelfilegum villigötum. Um það eru til fjölmörg dæmi í stjórnmálasögunni. Ég tel mig skynja andrúmsloftið úti á meðal almennings þessa dagana. Þannig les ég í fjölmennan fund sem spratt upp úr grasrótinni og var á Austurvelli á miðvikudaginn í hádeginu. Þar komu að um þúsund manns, miðað við mína talningu, komu og sýndu stjórnvöldum rauða spjaldið. Menn voru ekki bara að mótmæla efni þessa máls, sem vissulega er hörð andstaða við. Menn vildu í leiðinni mótmæla því hvernig stjórnvöld hafa endurtekið farið með vald sitt, keyrt hlutina áfram og umræðuna í kaf. Ráðamenn hafa rifið þjóðina í sundur í umdeildum átakamálum eins og þeir þurfi ekki að hlusta á eða standa mönnum reikningsskap verka sinna. Menn vísa til þess, eins og hæstv. utanrrh., að þeir hafi umboð frá kjósendum. Hvaða umboð frá kjósendum? Krafsaði Framsfl. og keypti til sín það fylgi sem hann fékk í síðustu kosningum sérstaklega með því að gera fólki grein fyrir og fá umboð til verka af því tagi sem hann er núna staddur í? Var það? Ekki minnist ég þess. Nei, það var eitthvað annað. Framsfl. skipti um ham rétt fyrir kosningarnar, varð allt í einu að geðþekkum félagshyggjuflokki í stjórnarandstöðu sem hafði ekki komið nálægt neinu af því slæma sem stjórnvöld höfðu staðið fyrir. Hann ætlaði hins vegar að gera allt fyrir alla á næstu missirum. Leysa átti húsnæðismálin, sem voru að sögn flokksins í mikilli upplausn. Þeir létu að vísu vera að geta þess að þeir höfðu sjálfir farið með stjórn þeirra mála í átta ár. Nei, þeir ætluðu að lofa mönnum 90% lánum og ráku einhverja glysgjörnustu og yfirborðskenndustu auglýsingamennsku í kosningabaráttu sem við höfum nokkurn tíma séð í landinu, með vemmilegum auglýsingum sem keyptar voru fyrir miklar fjárhæðir. Það var aldeilis ekki þannig að kosningabarátta Framsfl. færði þeim flokki sérstakt umboð til að standa að málum eins og þeir virðast ætla að gera á næstu missirum. Út frá vangaveltum um grundvallarlýðræði og virðingu fyrir umbjóðendum sínum er lítil stoð í því af málum af þessu tagi fyrir hv. stjórnarliða að vísa til umboðs frá kjósendum. Því miður er ekki hægt að kalla fram mælingu eða kosningar um einstök mál af þessu tagi. Það mundum við alveg örugglega gera ef við værum stödd í landinu Sviss. Þá mundu stjórnmálamenn að sjálfsögðu leggja málin fyrir, undirbúa þau, og tryggja að eðlilegar umræður og skoðanaskipti gætu farið fram. Síðan réði þjóðin í kosningum hver niðurstaðan yrði. Það er hlutur sem mér fyndist óumflýjanlegt að taka fyrir alvöru á dagskrá í þjóðfélagi okkar, þ.e. spurninguna um hvernig hægt sé, með skynsamlegum aðferðum, að virkja betur beint og milliliðalaust lýðræði þannig að farvegur sé fyrir málskot til þjóðarinnar, virkur farvegur en ekki eitthvað í stjórnarskrá sem almennt er ekki nýtt. Nú kann á það að reyna. Sumir eru þeirrar skoðunar að það komi til álita að forseti Íslands staðfesti ekki þessi lög, þau séu þannig úr garði gerð að margt mæli með því, vegna þess hversu heiftarlega umdeild þau eru og hve mikil hætta er á að með þeim myndist gífurleg gjá í þingviljann, sem svo er kallaður. Úrslit ráðast með tiltölulega knöppum meiri hluta sem væntanlega mun í lokin afgreiða þetta mál, einungis stjórnarþingmanna, mínus einhverjir sem heltast úr lestinni. Með vísan til þess hvernig málið allt er vaxið og áleitinna álitamála um grundvallaratriði í stjórnskipun okkar o.s.frv. telja sumir að þarna sé komið slíkt mál. Það má til sanns vegar færa að þeim mun oftar sem það gerist, að upp koma umræður um að forsetinn beiti þessum málskotsrétti og niðurstaðan verður sú að hann geri það ekki, þeim mun dauðari verður sá bókstafur. Ég er ekki endilega að segja að þótt svo færi í þetta sinn að forsetinn undirritaði lögin þá væri það endanlegur dauðadómur yfir þessum ákvæðum. En því er ekki að leyna að því oftar sem full alvara er á bak við kröfur um að forseti staðfesti ekki lög og fullur þungi er á bak við þá ósk utan úr þjóðfélaginu en það gerist engu að síður ekki þá verður sá möguleiki að það gerist fjarlægari í hugum manna. Mér þykja fróðlegar vangaveltur lögmanna um ákvæðið sjálft. Sjálfur hef ég reyndar aldrei átt í erfiðleikum með það að skilja að ákvæðið hljóti að vera þarna af ástæðu. Mér finnst fráleitt að gera þeim mönnum upp, eða ætla þeim það sem stóðu að stjórnarskránni 1944, að þar hafi ekki verið hugsun á bak við. Það er fráleitt vegna þess að þeir hinir sömu aðilar gengu frá því að Íslendingar hefðu þjóðkjörinn þjóðarleiðtoga en ekki kosinn af þingi eða með öðrum slíkum hætti, sem hefði verið nær arfakonungsfyrirkomulaginu sem við bjuggum við áður. Þegar allt er skoðað saman, ótvíræð ákvæði stjórnarskrárinnar og lögskýringargögn sem þar liggja til grundvallar, greinargerð með stjórnarskrárfrumvarpinu og ræður þingmanna, þá hef ég aldrei verið í minnsta vafa um að þetta ákvæði var af hálfu aðstandenda á þeim tíma hugsað sem raunverulegt og virkt. Hefðin, þrátt fyrir það að hún sé orðin rúmlega hálfrar aldar löng, breytir því ekki að til þess geti komið að ákvæðið verði notað. Sömuleiðis finnast mér fáránlegar vangaveltur um að nokkuð annað gerist en það sem samkvæmt orðanna hljóðan á að gerast, að tafarlaust verði boðað til kosninga um viðkomandi mál. En sú skoðun heyrist að stjórnvöld gætu haft það að engu þó forsetinn undirritaði ekki lögin. Þá mundi sú venja væntanlega leggjast af, að forsetinn eða handhafar forsetavalds undirrituðu lög. Það hefði þá enga merkingu ef menn færu ekki að bókstaf stjórnarskrárinnar og létu slík mál ganga til þjóðarinnar. Rætt hefur verið um, og er skaði að ekki skuli hafa komist af stað, að sett yrði á laggirnar ný stjórnarskrárnefnd. Ég held að þetta mál og reyndar fleira sem borið hefur að á undanförnum mánuðum og árum færi okkur heim sanninn um að þörf er á að slík stjórnarskrárnefnd taki til starfa. Hún þyrfti einmitt að taka fyrir I. kafla stjórnarskrárinnar um skiptingu valdsins, hvernig því er fyrirkomið milli æðstu stofnana lýðveldisins, forsetaembættisins, Alþingis, ríkisstjórnar, dómstóla o.s.frv. Það er vandræðalegt að með 5--10 ára millibili skuli gjósa upp sama umræðan um þessi grundvallaratriði á nákvæmlega sama stað. Hún byrjar alltaf á nákvæmlega sama stað, á því hvort forsetinn hafi raunverulegt synjunarvald, raunverulegan málskotsrétt. Þá koma sömu ræðurnar í framhaldinu um að allar reglur vanti um hvernig eigi að kjósa o.s.frv. Auðvitað er það trassaskapur að hafa ekki botnað málið með því að fylla upp í gatið með löggjöf sem sé til staðar og klár ef á þetta reyndi. Eins mætti ganga frá því með hinu, eins og ég hef sagt, að fara í endurskoðunarvinnuna og ganga frá því þar, hvort það sé nákvæmlega svona eða öðruvísi sem menn vilja hafa stjórnskipunina. Mér finnst, frú forseti, mjög dapurlegt að endir þessa máls verði sá sem nú blasir við okkur, að forustumenn stjórnarflokkanna, guðfeður þessa máls, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, hafi vilja sinn fram með liðsmönnum sínum á þinginu. Þeir loka þar með á frekari skoðun þessa máls, a.m.k. í þessari umferð og kæfa þá umræðu sem annars má ætla að hefði getað orðið lífleg á næstu mánuðum, skoðanaskipti, blaðagreinar, fundir og ráðstefnur. Ég er sannfærður um að það hefði verið mikill áhugi á því víða í samfélaginu að kryfja þessi mál til mergjar, ef menn sæju að það þjónaði tilgangi og fram undan væri afgerandi stefnumótun og mikilvægar ákvarðanir á þessu sviði. Menn hljóta að velta því fyrir sér hvaða tilgangi slíkt muni þjóna ef valdhafarnir í landinu berja vilja sinn í gegn með þeim hætti sem raun ber vitni. Þeir verða væntanlega ekki mikið til viðtals um aðrar ráðstafanir í kjölfarið. Hið dapurlega, sem við stöndum frammi fyrir, er að vinnubrögð hæstv. ráðherra Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar hafi tekið þetta mál í gíslingu, hertekið það og aðrir komast þar engan veginn að. Morgunblaðið, sem veltir vöngum yfir þessum hlutum dögum oftar nú um stundir, ætti náttúrlega að hafa í huga að a.m.k. tvennt þarf til ef menn ætla að styðja mál eða veita því brautargengi. Menn þurfa í fyrsta lagi að vera efnislega sammála því, eiga efnislega samleið með viðkomandi máli en þeir þurfa líka að komast einhvern veginn að því. Það þarf að vera í boði að menn komist að vinnu við málið og geti haft áhrif á. Auðvitað hlýtur stjórnarandstaðan á hverjum tíma að segja sig frá málum ríkisstjórnar sem þjösnast er með með þessum hætti. Skárra væri það. Það er minna en engin viðleitni til að leita bandamanna og samstöðu um málið, bæði innan þings og utan. En af því að við erum nefndir í leiðara Morgunblaðsins, ég og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, þá má spyrja: Hvernig áttum við að koma sjónarmiðum okkar og flokka okkar að fyrir hönd þingmanna okkar? Áttum við að brjótast inn á einkafundi Halldórs Ásgrímssonar og Davíðs Oddssonar, þar sem þeir voru bak við luktar dyr að kokka upp hrossakaup í málinu til þess að halda ríkisstjórninni á löppunum? Nei, ég held að allir hljóti að sjá að málið var var ósköp einfaldlega í þeim farvegi og í gíslingu formanna stjórnarflokkanna og ástandsins í stjórnarherbúðunum þannig að það var gersamlega útilokað og óaðgengilegt fyrir nokkurn að hafa þar áhrif. Það er auðvitað opinbert leyndarmál að meira að segja þær þingnefndir sem höfðu málið til umfjöllunar störfuðu í hálfgerðu tómarúmi. Allir fundu og skynjuðu að hinum eiginlegu ráðum var ráðið annars staðar, bak við luktar dyr, í makki og hrossakaupum formanna stjórnarflokkanna. Það var jafnvel komið á það stig um tíma að þar hefur hrikt talsvert í, en ekki nóg því miður. Þetta finnst mér sýna mikla valdþreytu. Það hvernig ríkisstjórnin og formenn stjórnarflokkanna hafa haldið á þessu máli endurspeglar í rauninni mikinn veikleika. Þess vegna var kostulegt og grátbroslegt að heyra hæstv. forsrh. lýsa því yfir hversu einstaklega gott samstarfið væri einmitt núna, hefði sennilega aldrei verið nánara og stjórnin aldrei staðið betur en einmitt í lokin á þessari miklu krísu. Ef samstarf er gott þá þolir mál af þessu tagi umræður fyrir opnum tjöldum, þá þola menn umræður. Þá þola menn að hlustað sé eftir fleiri sjónarmiðum, þá virða menn skoðanir samstarfsaðila sinna og leyfa hlutunum að vinnast með eðlilegum hætti, t.d. í þingnefndum, en ekki var því að heilsa í þessu máli. Það endurspeglar mikinn veikleika af jafnvel fleiri en einum toga, ekki bara veikleika í hinu pólitíska samstarfi heldur kannski aðra og ekki síður alvarlega veikleika sem lúra þar á bak við hjá viðkomandi aðilum. Eins og margoft hefur verið sagt var engin sérstök ástæða til að ætla að mál af þessu tagi hefði þurft að enda í svo miklum pólitískum ágreiningi ef boðið hefði verið upp á annað, jafnvel að vönduð og heildstæð löggjöf um fjölmiðla hefði náð að líta dagsins ljós undir lok þessa árs studd af öllum þingflokkum ef slíkt hefði verið í boði í kjölfar á vönduðu þverpólitísku nefndarstarfi t.d. í sumar og vandaðri vinnu á þingi næsta haust og fram að áramótum. Auðvitað átti að gefa málinu tíma og leyfa því að þroskast og reyna hvort hægt væri að ná sæmilegri samstöðu í þjóðfélaginu um grundvallarlöggjöf, almenna löggjöf á þessu sviði sem ég hygg að margir séu sammála um og sáttir á að geti vel verið tilefni til að setja. Það væru þá að sjálfsögðu lög sem næðu utan um þetta mikla svið í heild sinni og tækju á öllum helstu þáttum þess, væru í samhengi við aðstæður og stöðu, tækju þar á meðal tillit til stöðu Ríkisútvarpsins og innihéldu jafnvel hluti sem tengdust því og stöðu þess inn í framtíðina ef marka má þau orð manna að flestir séu sammála um mikilvægi þess og þörfina fyrir öflugt almenningsútvarp, sjálfstætt og kraftmikið. Það hefði verið heldur betur fagnaðarefni ef þau straumhvörf væru að verða því við vitum að að Ríkisútvarpinu hefur verið sótt og treystum því auðvitað vart að það sé ekki til staðar áfram og á kreiki víða að sauma að Ríkisútvarpinu í framhaldinu eins og lengi hefur verið. En það verður þá að bíða síns tíma, frú forseti, að takast á við þessa hluti. Auðvitað verður málinu engan veginn lokið þó þessari löggjöf verði þröngvað í gegn. Það gefur augaleið að mikil eftirköst eru í þessu öllu saman, bæði vegna beinna efnisáhrifa frv. ef samþykkt verður. Fyrir liggja yfirlýsingar um málaferli bæði innan lands og utan og kann það allt að draga dilk á eftir sér þar sem miklar skaðabótakröfur verða uppi og það er næsta víst að einnig í pólitíkinni og hvað varðar umræður um fjölmiðlamál almennt á komandi missirum þá erum við rétt að hefja þá umræðu frekar en að ljúka henni þó svo dapurlega fari að þessi mislukkaða lagasetning verði að veruleika hér a.m.k. af hálfu löggjafans hvað sem staðfestingunni líður á næstu sólarhringum.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn velti upp ýmsum álitamálum í þessari lagasetningu sem var áhugavert að hlýða á. Ég tek undir það sjónarmið þingmannsins að þessu máli er ekki lokið þó lög verði sett á næstu dögum. Mig langar að bera fram eina spurningu til hv. þm., sem ég hef reyndar borið fram fyrr í dag. Hún er þessi: Af því að við höfum verið að reyna að brjóta til mergjar af hverju svona mikið kapp er lagt á að knýja fram þessa lagasetningu, keyra frv. í gegn, sem kemur fram löngu eftir að þinginu átti að vera lokið, þ.e. ef menn óttast að sú fjölmiðlasamsteypa sem frv. er beint gegn og lögunum sem á að setja yrði enn þá sterkari áður en þeim gæfist tími til að setja lög í haust, hvaða fjölmiðlar gætu þá hugsanlega verið eða orðið í boði í sumar sem hefðu gert þetta að verkum? Hefur þingmaðurinn fundið einhverja ástæðu eða rök fyrir eða fundið skilning á því af hvaða ástæðu menn leggja allt þetta kapp á að setja þessi lög núna frekar en vinna þetta öðruvísi og koma með þetta mál í haust? Mér hefur ekki tekist að átta mig á þessu en mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að brjóta það til mergjar.

Frú forseti. Nú vildi ég mjög gjarnan vera í færum til að svara hv. þm. því skemmtilegt þætti mér sjálfum að vita þetta en það er bara því miður þannig að ég held að við sitjum uppi með þá stöðu að verða meira og minna að reyna að giska á hvað í ósköpunum mönnum gangi til. Eitthvað er það sem knýr menn áfram til vinnubragða af þessu tagi og erfitt er að greina það í umhverfinu úr því að sú samþjöppun eða þær sameiningar sem urðu á síðustu mánuðum eru um garð gengnar, að mestu leyti a.m.k., þá hafa menn ekki reiknað með því að fyrirsjáanlegt væri eitthvað annað hliðstætt á næstu mánuðum eða missirum enda tæpast efniviður í það í landinu. Það er þá fyrst og fremst Morgunblaðið sem er einhver umtalsverð stærð í þessum efnum og ég hef ekki heyrt að það sé til sölu og ekki er að heyra á tóninum í því sjálfu að það hafi hug á samruna við aðra starfandi einkafjölmiðla. Auðvitað verður að viðurkennast að það er einn vandinn sem menn standa frammi fyrir í þessu samhengi öllu saman. En ef menn vilja setja einhverjar takmarkandi reglur er miklu betra að um fyrirbyggjandi ráðstafanir sé að ræða, að menn greini óæskilega þróun á frumstigi og það snemma að þeir geti þá sett þær reglur sem þeir vilja áður en þær setja mönnum sem þegar eru starfandi umtalsverðar skorður svo maður tali ekki beinlínis um að kippi fótunum undan þeim, en því er þá kannski ekki að heilsa hér, þ.e. ef menn telja að það sé þegar orðin til svo stór og mikil eining að það verði að takmarka umsvif hennar eða möguleika. En það er auðvitað aðstandendanna að svara og þeim hefur ekki tekist að færa fram nein trúverðug eða sannfærandi rök fyrir því að það sé einhver sú bráða vá fyrir dyrum að það réttlæti óðagot og vinnubrögð af því tagi sem hér er og það er reyndar andstætt allri venjulegri hugsun í þessum efnum, þ.e. að menn bíði og sjái til hvert þróunin er að leiða hana.

Virðulegi forseti. Ég heyri að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er mjög á sömu línu og ég. Mér finnst mjög óþægilegt fyrir okkur þingmenn að hafa enga hugmynd um af hverju frv. sem er svo umdeilt er keyrt í gegn með þeim hætti sem hér á að gera. Ég tek undir að það væri líklega helst Morgunblaðið sem menn væru að hugsa um og jafnvel þótt selja ætti það í sumar, sem ég get varla ímyndað mér, en ekki er hægt að hugsa sér að það ætti erindi inn í þessa samsteypu, sérstaklega ekki ef maður lítur á það Morgunblað sem nú hefur orðið til vegna þess að þar hefur að undanförnu einhver tekið að sér að skrifa bæði Reykjavíkurbréf og leiðara sem færir blaðið allt inn í flokksblaðakerfið, eins og við töluðum um fyrir nokkrum dögum, ég og þingmaðurinn. Yfirleitt erum við að vinna með einhverja lagasetningu og ég held að alltaf liggi nokkurn veginn fyrir af hverju er verið að setja lög. En það sem hér hefur komið fram er að það á bara að bregðast við mikilli fjölmiðlasamsteypu eins og hún er orðin og það er ekkert sem kallar á að þetta gerist frekar núna en í haust þannig að við hljótum að vera með mjög áleitnar spurningar. Af hverju er okkur haldið daga og kvöld til að keyra í gegn svo vafasamt mál sem þjóðin öll er farin að hafa skoðun á?

Frú forseti. Við erum orðin því vön að horfa upp á að hlutir gerist hratt í viðskiptalífinu og milljarða viðskipti þykja ekki tíðindum sæta. Menn vilja helst vera búnir að skrifa undir nokkra slíka samninga fyrir hádegi sumir hverjir til að þeim líði vel það sem eftir er dagsins. Auðvitað vitum við ekki hvaða sviptingar gætu hugsanlega hafa orðið eða verið fram undan að óbreyttum lögum í þessum efnum. Eins og ég segi er ekki mörgum stórum til að dreifa og fyrst og fremst eru það þá Skjár 1, sjónvarpsstöðin, og síðan Morgunblaðið sem væru umtalsveðar stærðir á þessum fjölmiðlamarkaði sem hefðu getað komið inn í einhverja frekari samþjöppun ef það er spurningin. Þá kem ég að því sem væru hin venjulegu viðbrögð við ástandi af þessu tagi. Menn mundu setja umsvifalaust, ef þeir teldu það brýnt, skorður við frekari samþjöppun og segja: Við höfum áhyggjur af þróuninni, hingað er þetta komið. Við stoppum það að meira gerist á meðan við tökum okkur tíma í að skoða ástandið. Þetta væru í sjálfu sér mjög rökrétt viðbrögð ef menn hefðu áhyggjur og segja: Engir frekari ljósvakamiðlar og prentmiðlar, dagblöð og útvarpsstöðvar mega renna saman á meðan við skoðum ástandið. Þegar á sambærilegum aðstæðum hefur verið tekið í viðskiptalöggjöfinni, t.d. erlendis, er mjög algengt að settar séu skorður við frekari samruna og menn kannski skoðað síðan í nokkur ár hvort jafnvel eigi að ganga til baka og leysa upp einhverja risa sem hafa orðið til. Ég hef áður nefnt í þessari umræðu hin frægu Sherman-lög í Bandaríkjunum sem sett voru 1890 gagngert vegna þess að menn höfðu miklar áhyggjur af sérstaklega einum stórum auðhring sem fór þá mikinn í bandarísku viðskiptalífi og reyndar víðar. Það var ekki fyrr en 1911, 21 ári síðar, sem hann er svo leystur upp á grundvelli ákvæða í þessum sömu lögum. Menn fóru sem sagt ekki þá leið að höggva hann í spað með lögum sem tækju strax gildi heldur settu menn almenn lög til að hefta samruna í viðskiptalífinu og eftir gríðarlegan undirbúning var síðan gripið til aðgerða á grundvelli þeirra.

Hæstv. forseti. Við erum komin að 3. umr. um hið makalausa fjölmiðlafrv. ríkisstjórnarinnar. Á þessum degi hafa vissulega farið fram mjög gagnlegar umræður um málið og málefnalegar og sannast í hverri ræðunni á fætur annarri að ræðurnar eru málefnalegar. Verið er að ræða um viðfangsefnið, þetta makalausa fjölmiðlafrv. ríkisstjórnarinnar, en ekki um eitthvað allt annað eins og stjórnarliðar hafa verið að halda fram enda vilja þeir helst enga umræðu um frv. eins og við höfum orðið vitni að. Bara á þessum degi hafa þeir sem á annað borð þorðu að setja sig á mælendaskrá guggnað og hlaupið út af mælendaskránni þegar var að koma að þeim í umræðunni. Ég sé ekki að neinn hv. stjórnarliði hafi sett sig á mælendaskrá í dag nema mér til undrunar sá ég að hv. þm. Gunnar Birgisson var kominn á mælendaskrá. Sjálfsagt er það vegna þess að þingmaðurinn er orðinn vonlaus um að hafa fram það frv. sem hann hefur kallað eftir, sem eru skattalækkanir ríkisstjórnarinnar. Ég held að það sé ekki ofsagt, virðulegi forseti, að vinnubrögð ríkisstjórnarinnar og stjórnarliða hafa einkennst af ofbeldi og vanvirðingu við lýðræðið. Víst er að svona vinnubrögð væru hvergi liðin í öðru lýðræðisríki. Það er alltaf að sannast betur eftir því sem þessum umræðum vindur fram og stjórnarliðar breyta frv. meira að hér er á ferðinni atlaga að einu fyrirtæki. Hér er grímulaus tilraun til að knésetja fyrirtæki og stefna m.a. í hættu atvinnuöryggi fjölda fólks. Ástæðan virðist sú að fyrirtækið virðist ekki þóknast einum manni. Hann hefur sannarlega sýnt hvernig hægt er að misbeita valdi, virðulegi forseti, enda er hér ekkert annað á ferðinni en valdníðsla. Það er átakanlegt að sjá hvernig hæstv. forsrh. er með eitt tiltekið fyrirtæki á heilanum, beitir afli sínu og valdi til að knésetja það og leggur það bókstaflega í einelti. Hæstv. forsrh. hefur, virðulegi forseti, orðið sér til rækilegrar skammar í þessu máli. Hann hefur lagst svo lágt að ráðast á forseta lýðveldisins, ekki aðeins embættinu sjálfu heldur forsetanum persónulega. Hann hefur brigslað honum um að ætla að ganga annarlegra erinda og ásakar hann um vanhæfi, sem rækilega hefur verið hrakið af lögspekingum eins og Sigurði Líndal prófessor og Gunnari Helga Kristinssyni prófessor. Hæstv. forsh. gekk svo fram af ýmsum framsóknarmönnum, sem hingað til hafa beygt sig í duftið fyrir ráðherra þegar hann gefur út tilskipanir sínar, að haft eftir einum þingmanni Framsfl. í dagblaði að ummæli forsrh. um forsetann væru ósmekkleg, ómálefnaleg og á lágu plani. Annar þingmaður Framsfl. sagði að forsrh. hefði í þessu makalausa sjónvarpsviðtali í raun viðurkennt að lagasetning um eignarhald á fjölmiðlum snerti bara Norðurljós og taldi hæstv. forsrh. hafa farið yfir öll mörk í ummælum sínum um forsetann og fjölskyldu hans. Virðulegi forseti. Það er mjög alvarlegt að forsætisráðherra þjóðarinnar skuli ber að slíku. Það er alvarlegt, virðulegi forseti, og umhugsunarvert að landinu virðist orðið stjórnað með tilskipunum tveggja stjórnmálaforingja. Þeir tveir hafa frá upphafi ráðslagað um frv. þetta og meðferð þess. Þeir hafa knúið breytingar í gegnum þingflokka sína, augljóslega á móti vilja margra stjórnarliða. Virðulegi forseti. Stjórnarherrarnir hlusta ekki á aðra. Þessir tveir herramenn virðast ráða og valdhrokinn ræður. Valdníðslan er orðin svo mikil að þeir telja sig ekki þurfa að hlusta á gagnrýni eða athugasemdir annarra, hvorki í þinghúsinu eða utan þess. Á útifundi á Austurvelli í vikunni var einmitt samþykkt mjög athyglisverð ályktun. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í gömlu ættjarðarkvæði er talað um ,,þúsund radda brag``. Í virku lýðræði þurfa þúsundir radda að heyrast og leiðtogarnir verða að hlusta. Við krefjumst þess að stjórnvöld vakni af dásvefni valdhrokans og fari að hlusta á raddir þegna sinna. Við krefjumst þess að raunverulegar umræður fari fram áður en ákvarðanir eru teknar. Við krefjumst gagnsæis og höfnum leynimakki. Við krefjumst þess að lýðræðið virki!`` Á þessi skilaboð ættu valdhafarnir að hlusta en geta ekki. Það er eitt sem þeir ekki kunna, að hlusta. Það hefur verið athyglisvert að upplifa síðustu daga, virðulegi forseti. Við fáum á hverjum degi að heyra ályktanir frá framsóknarmönnum um allt land, í ýmsum framsóknarfélögum, sem mótmæla þeirri atlögu að lýðræðinu sem þeirra stjórnmálaflokkur, Framsfl., stendur fyrir. Við höfum jafnframt fengið inn í þingsali ályktanir meiri hluta borgarstjórnar sem lýsir þungum áhyggjum sínum. Komið hefur fram í fjölmiðlum að oddviti framsóknarmanna í Reykjavíkurlistanum, Alfreð Þorsteinsson, segist hafa fundið fyrir mikilli óánægju meðal framsóknarmanna með fjölmiðlafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Í Morgunblaðinu segir, með leyfi forseta: ,,Sjálfur telur hann að frumvarpið geti stefnt atvinnuöryggi fjölda fólks sem vinnur að fjölmiðlun í Reykjavík í töluverða hættu og lýsti þeirri skoðun sinni á aukafundi borgarstjórnar í gærkvöld.`` Síðar í sömu frétt Morgunblaðsins kemur fram, með leyfi forseta: ,,Ég hef, bæði í samtölum við flokksmenn í Reykjavík og víðar, fundið fyrir mikilli óánægju með þetta frumvarp,`` sagði Alfreð í samtali við Morgunblaðið. ,,Ég bendi líka á að það hafa þónokkur framsóknarfélög, bæði í nágrenni Reykjavíkur og úti á landi, ályktað gegn því, ásamt Sambandi ungra framsóknarmanna og ungum framsóknarmönnum í Reykjavík.`` Það er ljóst, herra forseti, að framsóknarmenn um allt land hafa lýst óánægju sinni. Sá eini sem stendur í lappirnar í þingflokknum virðist hins vegar vera hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson. Það er sorglegt til þess að vitað hvernig límið í ráðherrastólunum virkar. Hæstv. utanrrh. virðist hafa tögl og hagldir á öllu sínu liði nema hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni sem fylgir samvisku sinni. En þetta lætur hæstv. utanrrh. sig hafa vegna forsætisráðherrastóls sem hann á von á í haust. Það er reyndar spurning með meiri hlutann. Eftir því sem dagarnir líða verða fleiri þingmenn í stjórnarliðinu órólegir. Hv. þm. Jónína Bjartmarz hefur t.d. aftur og aftur verið á mælendaskrá en alltaf guggnað og hlaupið af mælendaskránni. Það er alveg ljóst að þetta frv. og ákvæði þess ganga gegn samvisku hennar. Hún þorir hins vegar ekki að koma í ræðustól, hæstv. forseti, og lýsa því. Ég er sannfærð um að það er rétt sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sagði í viðtali, enda þekkir hann vel til innan flokksins og innan búðar í þingflokknum, um að hann væri sannfærður um að þetta frv. mundi falla ef þingmenn í Framsfl. greiddu atkvæði í samræmi við samvisku sína. Maður verður að vona, virðulegi forseti, að þetta frv. komist aldrei til framkvæmda. Vonandi verður komin til valda, þegar þetta lagafrv. ætti að koma til framkvæmda, ríkisstjórn sem virðir lýðræðið og leitar samráðs við alla aðila málsins þannig að sátt geti tekist um starfsumhverfið sem fjölmiðlum landsins er búið og tök verði á að breyta þessu frv. og fella niður ákvæði þess sem ganga gegn tjáningarfrelsinu, gegn lýðræði, atvinnufrelsi, jafnræðisreglum og stjórnarskránni. Það er athyglisvert að meira að segja annar oddviti stjórnarflokkanna sem stendur að þessu máli er ekki öruggur um að frv. standist að ákvæði stjórnarskrárinnar. Það væri fróðlegt, herra forseti, að fara yfir feril frv. í því samhengi. Það kom ekki fram fyrr en við síðustu brtt. sem stjórnarflokkarnir gera á þessu frv., sem hafa a.m.k. verið gerðar í þremur lotum. Það er ekki fyrr en í síðustu lotu að það kemur fram hjá hæstv. utanrrh. Halldóri Ásgrímssyni að eftir þriðju breytinguna á frv. telji hann sig öruggari um að ákvæði frv. standist stjórnarskrána. Hæstv. ráðherra er hins vegar sannarlega ekki alveg sannfærður um það. Stjórnarskráin, virðulegi forseti, á að njóta vafans ef vafi leikur á. Það er sannarlega meira en vafi í hugum okkar stjórnarandstæðinga og í huga hæstv. utanrrh. er jafnframt vafi um að málið standist eins og fram hefur komið. Það er athyglisvert að skoða hvernig frv. hefur breyst í meðförum stjórnarliða. Frv. kemur fyrst frá ríkisstjórninni 25. apríl. Þá mátti fyrirtæki í öðrum rekstri ekki fá útvarpsleyfi. Markaðsráðandi fyrirtæki mátti ekki eiga í ljósvakamiðli og enginn mátti eiga meira en 25% í ljósvakamiðli. Engin eignartengsl máttu vera milli ljósvakamiðla og prentmiðla og lögin áttu að öðlast gildi þá þegar. Útvarpsleyfi átti að afturkalla jafnóðum og þau rynnu út og í síðasta lagi innan tveggja ára frá gildistöku laganna. Þetta sýnir, virðulegi forseti, hve langt þessir herramenn voru tilbúnir að ganga, allt til að þóknast þeim vilja forsrh. að knésetja tiltekið fyrirtæki. Vissulega hefur frv. lagast aðeins í meðförum þingsins. Það er alveg ljóst að enn þá, þrátt fyrir þær breytingar sem hafa verið gerðar og að frv. hafi tvívegis verið breytt þá standast þær ekki stjórnarskrá. Frv. gengur enn þá gegn atvinnufrelsi, eignarréttarákvæðum, tjáningarfrelsi og alþjóðlegum skuldbindingum þrátt fyrir að þessar breytingar hafi verið gerðar. Þar vísa ég til ummæla eins hæstaréttarlögmanns og Sigurðar Líndals prófessors. Í fréttum á Stöð 2 18. maí síðastliðinn kom m.a. fram, að miklar efasemdir væru meðal lögfræðinga um að fjölmiðlafrumvarpið, í nýjustu útgáfu, stæðist tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar. Sigurður Líndal lagaprófessor var sagður efast um að lögin stæðust jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar í ljósi yfirlýsinga sem hafa fallið um Baug. Orðrétt sagði Sigurður Líndal prófessor í þessari frétt, með leyfi forseta: ,,Það er þetta með markaðsráðandi fyrirtæki, að það megi ekki eiga nema 5% í fyrirtæki, og eins með dagblöð, að eigandi dagblaðs megi ekki eiga ljósvakamiðil. Það sem ég finn að þessu er þetta: Ef fjölmiðlafyrirtæki eru settar mjög þröngar skorður um að afla fjár til rekstrar þá sýnist mér að það kynni að bitna á tjáningarfrelsi.`` Jakob Möller hæstaréttarlögmaður talar um að sú breyting sem hafi verið gerð sé þýðingarlítil fegrunaraðgerð. Hann telur að það að segja að fyrirtæki í markaðsráðandi stöðu megi ekki eiga nema 5%, fyrirtæki sem gefur út dagblað megi ekki eiga sjónvarp, fyrirtæki sem hefur að meginmarkmiði annan atvinnurekstur en útvarps- og sjónvarpsrekstur megi ekki eiga o.s.frv., sé brot á 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi. Hann telur jafnframt að með frv. sé tekin áhætta gagnvart fleiri ákvæðum. Það er ljóst að virðulegir lögspekingar segja að þrátt fyrir þær breytingar sem hafa verið gerðar séu miklar efasemdir um að frv. standist ákvæði stjórnarskrárinnar, eins og það lítur út núna við 3. umr. Víst er, virðulegur forseti, að ákvæði frv. ganga enn þá gegn ákvæðum samkeppnislega. Það er alveg ljóst þegar maður les ákvæði Samkeppnisstofnunar að samkeppnislögin eru þverbrotin. Í umsögn Samkeppnisstofnunar er kafli um bann við að fyrirtæki tengdu útgefanda dagblaðs sé veitt útvarpsleyfi. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í frv. er hins vegar algjörlega tekið fyrir það að fyrirtæki sem á eða eignast einhvern hlut í dagblaði geti átt hlut í fyrirtæki sem hefur útvarpsleyfi. Samkeppnisstofnun fær ekki séð að svo afdráttarlaus aðgreining eignarhalds á útgáfu dagblaðs annars vegar og fyrirtækis sem er með útvarpsleyfi hins vegar sé nauðsynleg til að tryggja markmið frv. Ná megi markmiðinu með vægari hömlum svo sem því að óheimilt sé að veita útvarpsfyrirtæki útvarpsleyfi sem lýtur virkum yfirráðum aðila sem hefur jafnframt virk yfirráð í útgefanda dagblaðs. Með óbreyttu orðalagi felast í ákvæði frv. aðgangshindranir að markaði sem að mati Samkeppnisstofnunar fara gegn markmiðum samkeppnislaga.`` Vitna mætti í fleiri atriði í ágætri umsögn Samkeppnisstofnunar sem sýna að ákvæði frv. ganga gegn samkeppnislögum. Hér segir t.d., með leyfi forseta: ,,Að mati Samkeppnisstofnunar er ljóst að það getur haft jákvæð áhrif á samkeppni á fjölmiðlamarkaði ef markaðsráðandi fyrirtæki í óskyldum rekstri t.d. tekur þátt í stofnun nýs keppinautar í útvarpsrekstri. Jafnframt getur fjárfesting markaðsráðandi fyrirtækja í útvarpsrekstri styrkt þau í samkeppni við önnur fyrirtæki á þeim markaði, ekki síst gagnvart Ríkisútvarpi sem í krafti m.a. lögbundinna tekjustofna hefur óhjákvæmilega mjög styrka stöðu. Verði ákvæði þetta að lögum mun það vinna gegn innkomu nýrra keppinauta inn á markaðinn og takmarka samkeppni. Fer það því gegn markmiði samkeppnislaga.`` Það er nauðsynlegt að halda þessu til haga, virðulegi forseti. Nú stendur yfir 3. umr. og við tökumst á um þriðju tilraun ríkisstjórnarinnar til að breyta þessu frv. En þau stangast enn verulega á við samkeppnislög. Í umsögn Samkeppnisstofnunar kemur líka fram hvernig ákvæði frv., þvert á það sem stjórnarliðar segja, ganga gegn því yfirlýsta markmiði ríkisstjórnarinnar að tryggja fjölbreytni. Þvert á móti hefur ítrekað verið farið yfir það við þessa umræðu að þetta frv. mun fyrst og fremst leiða til fábreytni á fjölmiðlamarkaði. Nú er verið að gera breytingar á frv., þ.e. ákvæðið um að fyrirtæki með markaðsráðandi stöðu megi ekki eiga meira en 5% í ljósvakamiðli ef það velti meira en 2 milljörðum kr. á ári. Virðulegi forseti, það er ekki einasta heimskulegt ákvæði heldur sér hver heilvita maður að svona ákvæði gengur gegn atvinnufrelsisákvæðum stjórnarskrárinnar. Hvað segir Hróbjartur Jónatansson hæstaréttarlögmaður um þetta ákvæði, virðulegi forseti? Hann telur að fyrirtæki sem gengur vel í rekstri og stendur í fjölmiðlarekstri verði refsað ef því gengur of vel samkvæmt fjölmiðlafrumvarpinu. Það þarf að selja hlut sinn í ljósvakamiðlunum fari ársveltan yfir 2 milljarða kr. án þess að ráða söluverðinu. Hæstaréttarlögmaðurinn segir þetta mjög óvanalegt. En sé ársvelta yfir 2 milljörðum kr. má fyrirtækið ekki eiga nema 5% í ljósvakamiðli. Virðulegi forseti. Það er Sjálfstfl., sem kennir sig við frelsi í atvinnulífinu, sem stendur að slíku ákvæði. Fyrirtæki sem vex og dafnar gæti allt í einu þurft að losa sig við útvarps- eða sjónvarpsstöð af því að rekstur þess hafi gengið of vel, herra forseti. Það snýr allt á haus í frv., virðulegi forseti. Hróbjartur Jónatansson hæstaréttarlögmaður telur að þetta ákvæði frv. gæti hæglega dregið úr áhuga margra fyrirtækja á að fjárfesta í fjölmiðlum auk þess sem það gæti haft lögfræðilegar flækjur í för með sér. Hann segir að fari veltan upp fyrir 2 milljarða kr. þá missi fyrirtækið hæfi til að eiga í ljósvakamiðlinum og verði annaðhvort að laga sig að skilyrðunum eða selja. Hann telur ekki líklegt að fyrirtækið lagi sig að skilyrðunum með því að minnka veltuna. Það gefur augaleið að þá þarf að selja og útvarpsréttarnefnd getur skikkað viðkomandi aðila að selja sinn hlut á einum mánuði. Takist það ekki er gert ráð fyrir því að viðskrh. fái til sín söluumboð og feli verðbréfafyrirtæki að selja hlutinn. Virðulegi forseti. Þetta verður stöðugt meiri skrípaleikur eftir því sem menn kafa betur ofan í þetta makalausa frv. hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Efh.- og viðskn. fór vel yfir málið eins og þingmenn þekkja. Hið sögulega gerðist í efh.- og viðskn., að það myndaðist meiri hluti í þessu máli sem skilaði meirihlutaáliti til allshn. Þann meiri hluta skipaði ásamt fulltrúum stjórnarandstöðunnar hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson. Ég tel ekki ástæðu til að tefja tímann með því að fara ítarlega í þá umsögn. Kjarni hennar var að frv. mundi þrengja mjög að rekstrarskilyrðum starfandi fyrirtækja á fjölmiðlamarkaði og atvinna fjölmargra starfsmanna í greininni væri sett í uppnám. Fram kom að skuldastaða Norðurljósa væri tæpir 6 milljarðar og þar af um 3 milljarðar af skuldinni án veða. Þar af eiga lífeyrissjóðirnir um 1 milljarð kr. Jafnframt er bent á að Samkeppnisstofnun hafi lýst þeirri skoðun við nefndina að þrátt fyrir brtt. stríddi frv. enn gegn markmiðum samkeppnislaga. Meiri hluti efh.- og viðskn. lagði því til að Alþingi frestaði afgreiðslu frv. og sumarið nýtt til að vinna málið betur í samráði við sérfræðinga og það lagt fyrir Alþingi að nýju í haust. Maður skilur ekki, virðulegi forseti, hvers vegna ekki er hægt að ganga að því að láta þetta frv. bíða haustsins, menn setjist yfir það og reyni að ná einhverjum sáttum um hvernig menn vilja sjá starfsumhverfi fjölmiðlafyrirtækja. Ég tel ekki ástæðu til að lesa upp umsögn Samtaka banka- og verðbréfafyrirtækja en vek athygli á því sem þeir segja, þ.e. að þær hindranir sem yrðu settar með ákvæðum þessa frv. á fjölmiðlafyrirtæki mundu útiloka möguleika fjölmiðlafyrirtækis á að fá aðstoð lánastofnana þannig að erfitt yrði fyrir slík fyrirtæki að feta sig út úr erfiðleikatímabilum. Hindranirnar eru svo miklar að ýmsar tálmanir eru jafnframt fyrir því að fjölmiðlafyrirtæki geti skráð sig í Kauphöllinni. Það kom fram hjá fulltrúa Verðbréfastofu, sem mætti á fund efh.- og viðskn., að ákvæði frv. muni útiloka stóran hóp fjárfesta frá fjárfestingu í fjölmiðlafyrirtækjum. Upp voru taldir stærstu aðilarnir á markaðnum sem ekki gætu fjárfest í fjölmiðlafyrirtækjum. Hvað mun það þýða, virðulegi forseti? Gæti það þýtt að með tímanum mundum við aðeins sitja uppi með sterka fjölmiðla á markaði, mögulega aðeins RÚV og Morgunblaðið? Ég spyr, virðulegi forseti, hvert við stefnum með slíku ákvæði. Ég vil líka nefna, virðulegi forseti, sem er alvarlegt umhugsunarefni og hefur komið fram eftir að þessar síðustu brtt. voru kunngerðar, það sem fram kom í frétt 18. maí í sjónvarpinu. Í þeirri frétt sagði að Baugur stefndi að því að draga úr umsvifum hér á landi því fyrirtækið teldi viðskiptaumhverfið fjandsamlegt en stefndi að því að efla fjölmiðlasamsteypuna Norðurljós í trausti þess að fjölmiðlafrumvarpið standist ekki fyrir dómstólunum. Þá var vitnað í stjórnarformann Norðurljósa sem sagði að fyrirtækið mundi eftir sem áður höfða mál yrði frv. að lögum þar sem það teldi það ganga gegn stjórnarskránni og alþjóðlegum samningum. Síðan sagði að Baugur hefði mótað þá stefnu að draga úr umsvifum sínum hér á landi og daginn áður selt stóran hlut í Flugleiðum. Síðan var í fréttinni orðrétt haft eftir Skarphéðni Berg Steinarssyni, með leyfi forseta, að félagið hyggist auka áherslu sína erlendis ,,á kostnað innlendrar fjárfestingar.`` Skarphéðinn var spurður hvers vegna og hann sagði skoðun félagsins þá að vinveittara umhverfi væri í útlöndum fyrir þetta félag sem leiddi til þess að menn færðu umsvifin milli landa. Það er sem sagt verið að stuðla að því, virðulegi forseti, að fyrirtækið leiti með fjárfestingar sínar til útlanda. Við getum velt fyrir okkur hvaða áhrif það hefur á efnahagsumhverfi okkar og starfsöryggi launafólks. Það hefur vakið athygli, virðulegi forseti, í þessari umræðu að hæstv. fjmrh. hefur ekkert látið sjá sig. Ég spyr: Er hæstv. fjmrh. í húsinu?

Hæstv. fjmrh. er ekki í húsinu.

Nei, ekki fremur en venjulega. Stjórnarliðar láta helst ekki sjá sig í húsinu af ótta við að verða kallaðir upp af stjórnarandstæðingum sem vilja fá svör við ýmsum spurningum. Ég hefði t.d. viljað spyrja hæstv. fjmrh. út í skaðabótakröfur sem eru yfirvofandi. Norðurljós hafa gefið til kynna að skaðabótakröfur og tjón hluthafa, nái þessi ákvæði fram, geti orðið 2--3 milljarðar kr. Það kom fram hjá fulltrúa fjmrn. að jafnvel þótt nokkuð víst þyki að ríkið verði skaðabótaskylt vegna ákvæða frv. þá hafi ekkert verið skoðað í fjmrn. hvort reikningurinn af þessu glæfraspili ríkisstjórnarinnar verði sendur skattgreiðendum. Virðulegi forseti. Ég mun fljótlega ljúka máli mínu en það er full ástæða til að hafa áhyggjur af því að atvinnulífið og fjármálamarkaðurinn einkennast af ört vaxandi fákeppni og samþjöppun valds og fjármagns sem leitt hefur til ýmiss konar bandalags og samráðs gegn neytendum. En hafa stjórnvöld haft áhyggjur af því og hvernig hefur verið brugðist við því gegnum árin? Hefur Samkeppnisstofnun verið efld? Nei, henni hefur verið haldið í spennitreyju fjársveltis með þeim afleiðingum að rannsóknir, t.d. á tryggingafélögunum, taka mörg ár. Samkeppnisyfirvöld treysta sér ekki til að sekta tryggingafélögin vegna þess langa tíma sem rannsóknin hefur tekið. Hæstv. viðskrh. svaraði mér því í vikunni að hún hefði enga skoðun á þessu máli og taldi sig hafa eflt Samkeppnisstofnun. Hvernig gerði hún það? Með því að fjárframlög til stofnunarinnar höfðu hækkað úr 118 millj. á árinu 2000 í 157 millj. á þessu ári, sem rétt dugar fyrir launa- og verðlagsbreytingum. Lítil breyting hefur orðið á starfsaðstöðu og starfsumhverfi Samkeppnisstofnunar þótt sífellt séu sett á stofnunina fleiri verkefni. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra kallaði á að Alþingi mundi enn frekar styrkja Samkeppnisstofnun en þessi sami ráðherra stóð að því við fjárlagaafgreiðsluna síðustu að fella tillögu um 30 millj. kr. aukið framlag til Samkeppnisstofnunar sem við, fulltrúar Samf. á Alþingi, fluttum. Það er allur vilji hæstv. viðskrh. og ég kannast ekki við að hún hafi séð ástæðu til að taka þátt í þessari umræðu. Er það ekki rétt, virðulegi forseti? Það er brýnt að stjórnvöld bregðist við óeðlilegri samþjöppun valds og fjármagns í þjóðfélaginu sem ógnar samkeppni og býr til fákeppni en það á að gera með því að efla eftirlitsstofnanir og auka gegnsæi á markaðnum, herða almennar leikreglur og efla af myndarskap eftirlitsstofnun eins og Samkeppnisstofnun. En það þarf að gera af yfirvegun og skynsemi og það verður best gert, virðulegi forseti, með lýðræðislegum vinnubrögðum en ekki valdstjórn. Ég vil draga það fram í lokin, virðulegi forseti, að meðferð þessa frv. er lýsandi dæmi um hve brýnt er að koma á almennum rétti fólks til þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að þjóðin geti sjálf brugðist við þegar valdhafar ganga gegn vilja þjóðarinnar eins og gerst hefur í þessu máli. Ég vitna til nýlegrar skoðanakönnunar sem birtist í morgun þar sem fram kemur, virðulegi forseti, að sjö af hverjum tíu vilja þjóðaratkvæðagreiðslu í þessu máli. Um 71% þjóðarinnar vill að forseti Íslands neiti að skrifa undir fjölmiðlalögin. Það er mikilvægt að sjö af hverjum tíu vilja þjóðaratkvæðagreiðslu og ef frv. okkar í Samf. sem hefur verið flutt á 7--8 þingum hefði fengið skoðun, um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands sem heimilaði þjóðaratkvæðagreiðslu, þá gæti fólkið sjálft tekið málið í sínar hendur. Í frv. sem við höfðum flutt í 7--8 skipti á þinginu er gert ráð fyrir ákvæði sem yrði svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Fimmtungur kosningarbærra manna í landinu getur krafist þess að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um lagafrumvarp sem Alþingi hefur samþykkt. Krafan, studd undirskriftum fimmtungs kosningarbærra manna, skal berast forseta lýðveldisins eigi síðar en 30 dögum eftir samþykkt lagafrumvarps á Alþingi. Undirskriftasöfnun og krafa um þjóðaratkvæðagreiðslu frestar ekki gildistöku laga. Efnt skal til þjóðaratkvæðagreiðslu eigi síðar en 45 dögum eftir að forseti hefur úrskurðað um lögmæti kröfunnar. Til að úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar séu bindandi þarf meira en helmingur þeirra sem þátt taka í atkvæðagreiðslu að greiða atkvæði gegn gildi laganna, þó þannig að ávallt greiði fimmtungur kosningarbærra manna atkvæði gegn gildi laganna. Nánari reglur um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu, m.a. um kynningu á lögunum sem greiða skal atkvæði um, skulu settar í lög.`` Hér vitna ég, virðulegi forseti, í lagafrv. sem við höfum ítrekað reynt að koma í gegnum þingið. Ef frv. hefði orðið að lögum og fengið efnislega umræðu í þinginu, sem það hefur aldrei fengið í þingsölum eða í þingnefnd, þá hefði fólkið sjálft réttinn, gæti tekið málið í sínar hendur, 40 þúsund Íslendingar 18 ára og eldri gætu samkvæmt þessu frv. farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um það umdeilda mál sem hér um ræðir. Fólkið hefði málin í sínum höndum. Slík ákvæði hefðu betur verið sett í stjórnarskrá eins og við höfum krafist. Það er merkilegt, virðulegi forseti, að sjö af hverjum tíu vilja þjóðaratkvæðagreiðslu. Yfir 40% þeirra sem spurðir eru vilja þjóðaratkvæðagreiðslu. Það sýnir, virðulegi forseti, hvers konar valdníðsla þetta frv. er sem á að keyra í gegn. Ég er sannfærð um það, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, að málið hefði ekki meiri hluta í þinginu ef stjórnarliðar myndu fylgja sannfæringu sinni en vera ekki eins og druslur og hlíta bara vilja foringjanna og tilskipanna þeirra út og suður um þjóðfélagið. Þeir vilja láta alla innan þings og utan þings standa og sitja eins og þeir sjálfir kjósa. Ég fordæmi þessi vinnubrögð, virðulegi forseti. Ég er sannfærð um að verði skipt um ríkisstjórn, sem vonandi verður sem fyrst, muni þetta frv., ef að lögum verður, aldrei komast til framkvæmda. Við viljum að við taki stjórn sem hefur uppi lýðræðisleg vinnubrögð og hefur samráð við þá aðila sem við eiga að búa og skoðun hafa á því hvernig rekstrarumhverfi fjölmiðlafyrirtækja eigi að vera. Það skulu vera mín lokaorð, virðulegi forseti. Ég fordæmi ríkisstjórnina harðlega í þessu máli og þá tvo oddvita ríkisstjórnar sem beita valdníðslu til að knýja frv. í gegn.

Hæstv. forseti. Við 3. umr. þess máls sem við höfum kallað fjölmiðlafrv. hefur margt verið sagt. Ég tek undir þá skoðun sem fram hefur komið að málflutningurinn hefur verið málefnalegur, hann hefur verið ítarlegur en þó að umfjöllun um þetta mikla mál hafi tekið nokkra daga, þá tel ég að umræðan sé rétt að hefjast. Ef við erum að tala um lýðræðisleg vinnubrögð þarf mál eins og þetta að gerjast miklu lengur en svo að vera í umræðu í þinginu í nokkra daga. Það þurfa miklu fleiri að koma að því og vera virkir þátttakendur, ekki bara að koma til nefnda og segja álit sitt heldur að vera þátttakendur í mótun svo mikilvægs málefnis og þetta frv. fjallar um. Hæstv. forseti. Ég tel að bregðast eigi við samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. En ástæða þess að orðið hefur þessi mikla eignatilfærsla og samþjöppun er í rauninni afrakstur stefnu núverandi ríkisstjórnar. Samþjöppun hefur orðið á þessum markaði eins og öðrum mörkuðum, t.d. á matvælamarkaðnum, í sjávarútvegi og á fleiri sviðum. Og þegar markaðslögmálin eiga að gilda og eiga að ráða verður útkoman oft sú að hugsanlega verða aðrir eigendur að auðlindunum, sama hverjar auðlindirnar þar eru, hvort það er fiskurinn í sjónum eða sjónvarpsrásirnar og útvarpsrásirnar, einhverjir þeir aðilar sem stjórnvöld höfðu hugsanlega ekki ætlað sér að yrðu þar alls ráðandi. Á þessu sviði sem og mörgum öðrum er erfiðara að setja reglurnar þegar í óefnið er komið. Við hefðum fyrir nokkuð löngu átt að vera búin að átta okkur á því að sú staða gæti komið upp hér á landi að til að tryggja fjölbreytni og lýðræðislega umræðu þyrfti að setja ákveðnar leikreglur svo einstakir aðilar yrðu ekki ráðandi á markaðnum. Þetta hefðum við getað sagt okkur með því að líta í kringum okkur, sjá þróunina í öðrum löndum og hvernig brugðist hefur verið við. Við erum ekkert öðruvísi og það er ekkert annað að gerast hér en það sem er að gerast í nálægum löndum. Við erum oft og tíðum nokkrum árum á eftir og ættum þar af leiðandi að geta nýtt okkur það að fylgjast með hvernig aðrar þjóðir ganga í gegnum ákveðna þróun, hvernig þær bregðast við og vera þá tilbúin. En því miður viljum við alltaf fara okkar leiðir og þetta á að reddast allt saman þangað til eitthvað kemur upp á sem við sjáum að gengur ekki lengur. Því tek ég undir það að þessi samþjöppun á fjölmiðlamarkaðnum gengur ekki lengur. En ekki er eðlilegt að bregðast við með þeim hætti eins og hér er gert. Eins og komið hefur fram í fjölmörgum ræðum þarf að fara í þá vinnu með lýðræðislegum hætti og gefa umræðunni tíma. Í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar kom fram að ein leið hefði verið að setja lög á þessu vorþingi sem bönnuðu frekari samþjöppun á fjölmiðlamarkaðnum en orðin er, setja ákveðna bremsu og við ættum að skoða þetta, taka þetta upp á næsta vetri eða fara í þá vinnu og frysta stöðuna eins og hún er í dag og ekki heimila frekari samþjöppun en orðin er. Ég tel að það hefði verið mjög góð leið til að gefa okkur ákveðið andrými til að fara í slíka vinnu því að eins og við erum öll búin að lýsa yfir, að þetta sé óeðlileg þróun sem hér hefur átt sér stað, þá erum við jafnandvíg þeirri aðferð sem hér á að beita. Okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hefur m.a. verið legið á hálsi fyrir að við séum að taka U-beygju, við séum að hverfa frá þeim yfirlýsingum og málflutningi okkar sem við höfum haldið uppi um að setja þurfi ákveðin takmörk, en svo er ekki. Við erum á þeirri skoðun en við mótmælum því að tveir einstaklingar geti með valdboði sagt fyrir um það hvernig lög séu afgreidd á hinu háa Alþingi og vísa til þess að farið hafi verið eftir þeirri ágætu skýrslu og úttekt sem hér hefur margsinnis verið nefnd og var skilað 2. apríl 2004 í vor. Þetta er mjög góð greinargerð, ítarleg og mjög góð úttekt sem ég tel að hafi verið góður grunnur til að byggja á til að fara í frekari vinnu. En ekki er nóg að setja nokkra sérfræðinga í slíka vinnu og gera þá úttekt ef aðrir koma svo ekki að úrvinnslunni. Ekki er rétt að verið sé að fara eftir niðurstöðum þeirrar skýrslu. Skýrsluhöfundar benda á nokkrar leiðir sem megi fara til að hamla eignarhaldi á fjölmiðlum og sú leið er farin í frv., eins og það birtist fyrst og hefur þó aðeins skánað en ekki þannig að það skipti nokkru máli, sem þrengst er og möguleg hefur verið nefnd í skýrslunni. Allra harðasta og þrengsta leiðin hefur verið valin og litið algerlega fram hjá öðrum atriðum. Það er ekki hægt, hæstv. forseti, að leyfa sér að setja svo strangar reglur að vafi leiki á því að ákveðnar greinar standist stjórnarskrána og að hugsanlegt sé að ríkissjóður verði að greiða háar sektir í skaðabætur ef frv. verður afgreitt. Mér finnst það svo alvarleg ábending að frv. geti stangast á við stjórnarskrána, standist ekki stjórnarskrá lýðveldisins að ganga verði úr skugga um það með öllum þeim ráðum sem við búum yfir að fá algera fullvissu fyrir því að svo sé ekki. Það er algerlega óþolandi að verið sé að láta í skipti eftir skipti reyna á það fyrir dómstólum. Bara það að fram komi sterkar ábendingar um að þetta geti verið staðreyndin á að fá okkur til að stoppa og fara ekki lengra fyrr en við erum búin að vinna úr þessu. Með leyfi hæstv. forseta langar mig að vitna í brot úr stuttri grein sem birtist í Morgunblaðinu 9. desember 2003, skrifaða af Hjörleifi Guttormssyni. Hann skrifaði þá um lagasetningarvald. Með leyfi forseta hefst greinin þannig: ,,Eðlilega vekur athygli hversu oft Hæstiréttur Íslands hefur á síðustu árum kveðið upp dóma sem fela í sér að nýlega sett lög gangi í berhögg við ákvæði stjórnarskrárinnar``. Niðurlag greinarinnar er svohljóðandi: ,,Umræddir hæstaréttardómar`` --- því vitnað í nokkra --- ,,ættu að vera sérstakt tilefni fyrir Alþingi að athuga sinn gang. Í starfsháttum þingsins og ósjálfstæði gagnvart framkvæmdarvaldinu er að mínu mati að finna helstu skýringar á því að ýmis lagaákvæði hafa ekki staðist skoðun dómstóla. Alþingi kemur illa út að þessu leyti í samanburði við þjóðþing annarra Norðurlanda. Menn þurfa ekki lengra en til Noregs til að sjá hvert himinn og haf er á milli undirbúnings að mótun löggjafar þar og hér á landi. Á það bæði við um undirbúning að löggjöf í ráðuneytum og málsmeðferð í Stórþinginu. NOU-greinargerðirnar norsku tala þar sínu máli. Stórþingið er heldur ekki undir hælnum á framkvæmdavarldinu með sama hætti og Alþingi, sem best sést af því að ráðherrar í Noregi hafa ekki atkvæðisrétt í þinginu. Því er svo við að bæta að engir af nefndum hæstaréttardómum hefðu þurft að koma mönnum á óvart, síst af öllu lögfræðiprófessorum. Í mörgum tilvikum vöruðu talsmenn stjórnarandstöðuflokka á Alþingi eindregið við að viðkomandi lagasetning stangaðist á við stjórnarskrárvarin ákvæði. Þetta átti m.a. við um stjórnun fiskveiða, málefni öryrkja og gagnagrunn á heilbrigðissviði. Hæstiréttur hefur í reynd orðið sú réttarvörn í málefnum borgaranna gegn ofríki framkvæmdarvalds og hirðuleysi löggjafans sem honum ber. Án dóma hans að undanförnu væri lýðræðinu verr komið en ella. Árangursríkasta leiðin til að fækka slíkum dómum er að Alþingi taki lagasetningarvald sitt alvarlega``. Þótt þessi grein sé skrifuð 9. desember á síðasta ári á hún sannarlega við í dag varðandi afgreiðslu þessa frv. Mér finnast það forkastanleg vinnubrögð að halda áfram að vinna í máli sem vart getur talist þingtækt. Hér hefur verið farið yfir framhaldsnefndarálit minni hluta allshn. Minni hlutinn lýsir yfir vanþóknun á fullkomnum viljaskorti meiri hlutans til að skoða efnisþætti málsins til hlítar og bendir á að fyrir liggja rökstudd álit fjölmargra sérfræðinga þess efnis að veruleg áhöld séu um að málið standist stjórnarskrána en enginn hefur enn treyst sér til að fullyrða hið öndverða. Frumvarpið var meingallað og illa ígrundað í upphafi. Hvorki málsmeðferðin né breytingartillögur meiri hlutans nægja til að gera frumvarpið þannig úr garði að það geti orðið grundvöllur góðrar lagasetningar sem tryggi lýðræði, fjölbreytni og sjálfstæði í fjölmiðlun. Ég beini athygli hæstv. forseta að umsögn meiri hluta efh.- og viðskn., því hún klofnaði í þessu máli. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Sérstaka athygli vekur að Samkeppnisstofnun lýsti þeirri skoðun við nefndina að þrátt fyrir breytingartillögur stríddi frumvarpið enn gegn markmiðum samkeppnislaga.`` --- Samt er Samkeppnisstofnun ætlað að eiga hlut að máli þótt ný skipan útvarpsréttarnefndar eigi að hafa vald til að meta umsóknir um leyfi til útvarpssendinga á hverjum tíma. Víða að hafa komið ábendingar um að ramminn sem setja eigi fjölmiðlum til að ná þeim markmiðum sé allt of þröngur, hann muni ekki ná þeim markmiðum sem honum er ætlað. Talið er að hann mundi þrengja svo að fjölmiðlamarkaðnum að hætta sé á að lögin muni virka gagnstætt við það sem ætlað er, að meiri fákeppni verði en er í dag þannig. Mér finnast það alvarlegar ábendingar. Það á að setja því skorður að fyrirtæki sem hafa markaðsráðandi stöðu á einhverju sviði, sem er ekki á fjölmiðlamarkaðnum, geti átt meira en 5% í útvarps- eða sjónvarpsrekstri. En hvað er markaðsráðandi staða og hvernig er hægt að meta hana með óyggjandi hætti? Það hlýtur alltaf að vera mat á hverjum tíma. Slíkt mat getur heldur ekki verið óyggjandi niðurstaða heldur yrði hún matskennd og jafnvel mjög umdeild. Ég spyr bæði sjálfa mig og aðra, þótt ekki fái maður svör frá hv. stjórnarliðum: Hvers vegna liggur svo mikið á að setja þessi lög núna? Ekki er farið að ráðum höfunda skýrslunnar um hvernig eigi að vinna út frá niðurstöðum hennar. Skýrsluhöfundar voru tilbúnir að leggja sitt af mörkum eða koma að samningu frumvarps ef til þeirra yrði leitað. En hins vegar lá mönnum svo á að bregðast við þessari skýrslu að hæstv. forsrh. tók að sér að semja frv. Maður spyr þess vegna: Hvað er á fjölmiðlamarkaði í dag eða verður næsta vetur brenglaðra en verið hefur undanfarin ár? Auðvitað er þetta brenglaður markaður hvað varðar eignarhald á fjölmiðlunum. En hvað er að óttast? Ég spyr um það en sé ekki annað en þetta sé spurning um vald. Þetta er spurning um vald yfir fjölmiðlum og það að vera ráðandi í umræðunni, að hafa sterka stöðu á fjölmiðlamarkaði. Fjölmiðlamarkaðurinn hefur verið kallaður fjórða valdið og nú er greinilegt að ekki eru réttir aðilar í valdastólum fjórða valdsins. Einhverjir telja að rangir menn séu ráðandi á þessu sviði og því þurfti að bregðast svo hart við. Þetta er eina skýringin sem ég get fundið á þessu máli, þ.e. að valdabaráttan búi þarna að baki. Erum við sátt við afgreiðslu þessa máls, að það verði afgreitt út úr þinginu núna? Það er augljóst að stjórnarandstaðan er andvíg þessu máli. Við fordæmum vinnubrögðin, málsmeðferðina og frv. í heild. En þá má spyrja: Væri stuðningur innan þingsins ef allir hv. stjórnarþingmenn mundu greiða atkvæði samkvæmt samvisku sinni og sannfæringu? Ég efast um það. Ég efast um að svo færi. Maður hefur heyrt það á mönnum, séð það í fjölmiðlum og af þeim óróa sem hér ríkir að efast megi um að frv. hefði stuðning ef lýðræðislega væri unnið en ekki eftir heraga. Frv. hefur augljóslega ekki stuðning úti í þjóðfélaginu. Haldinn var kröftugur útifundur í fyrradag og krafa þeirra sem þar komu saman, af sjálfsprottnum krafti og áhuga á lýðræði og siðferði, beindist ekki gegn þessu frv. frekar en öðru. Reiði fólks brýst hins vegar fram þegar það upplifir hve augljós valdníðslan er orðin og hvernig ruðst er fram með þetta mál. Þá er fólki ofboðið. Hvað varðar forseta lýðveldisins þá tel ég að það embætti eigi að vera friðhelgt. Umboðsmaður Alþingis er skipaður af Alþingi en forseti Íslands hefur umboð sitt frá þjóðinni. Þessi embætti eiga að vera friðhelg og án afskipta þings og ríkisstjórnar. Manni verður því bilt við þegar upplýst er að hvorugt þessara embætta fái þann frið sem þeim ber fyrir æðstu ráðamönnum. Í mínum huga hefur verið gengið allt of langt í þeim efnum. Mér finnst að ráðamenn ríkisstjórnar hafi sett niður og virðingu Alþingis einnig í því orðakasti sem fram hefur farið, sérstaklega í fjölmiðlum. Þjóðin vill að æðstu valdamenn þjóðarinnar sýni yfirvegun í orði og æði. Við viljum að þessi embætti séu virðingar- og ábyrgðarstöður, eins og þeim ber. Ég álít að eðlilegt sé að gera meiri kröfur til þeirra einstaklinga sem sitja í æðstu embættum hverju sinni en til almennings. Á þeim skamma tíma sem umræða hefur farið fram um þann ramma sem fjölmiðlar á Íslandi eiga að búa við --- ég er þá ekki bara að tala um þetta frv. heldur almennt --- hefur þjóðin orðið vitni að ótrúlegum valdhroka. Valdhrokinn hefur orðið sýnilegri í umfjölluninni um þetta frv. Menn hafa farið langt yfir þau mörk sem hægt er að sætta sig við. Þessum valdhroka mótmælir þjóðin. Skoðanir manna endurspeglast í andstöðu við frv. eins og komið hefur fram í skoðanakönnunum. Ég vil, hæstv. forseti, að lokum taka undir fordæmingu á vinnubrögðum og valdníðslu ríkisstjórnarinnar. Ég vona að næsta ríkisstjórn, sem tekur við innan skamms tíma ef sú sem hér situr lærir ekki af reynslunni, taki tillit til þess að það er ekki nóg að hreiðra um sig á valdastólum um margra ára skeið heldur verður að hlusta á þjóðina og ástunda lýðræðisleg vinnubrögð þótt stólarnir hafi verið tryggir. Að öðrum kosti tel ég að lýðræði í landinu og stöðu Alþingis sé ógnað.

Forseti. Ég vil í upphafi máls míns segja að mér er sama þó að fámennt sé í salnum 

Forseti mun gera formanni allshn. viðvart um þessa ósk hv. þm.

Það er nefnilega svo, forseti, sem áður hefur borið á góma í þessu máli að það ákvæði þingskapa sem skyldar þingmenn til að sækja fundi er auðvitað sjálffallið úr gildi, eftir því fer enginn og það eina sem eftir er af því er ákveðin regla og hefð um að menn séu við atkvæðagreiðslur. Um það eru hins vegar engin sérstök ákvæði í þingsköpum og því þarf auðvitað að breyta en það er líka svo að þeir sem eru ábyrgir fyrir því máli sem rætt er verða að vera við umræðuna. Það er ekki annað en kurteisi gagnvart þeim sem taka þátt í þeirri athöfn að ræða málið sem hinir leggja fram og leggja áherslu á að afgreitt sé með einhverjum hætti og það er plagsiður að kalla til ráðherra seint og snemma og ágætur siður þegar það á við. En lágmarkskrafa er auðvitað að formaður þeirrar nefndar sem fjallað hefur um málið sé viðstaddur umræðuna í 2. og 3. umr. Nú horfi ég yfir salinn í 3. umr. um málið sem hefur valdið meiri titringi og meiri mótmælum í samfélaginu en nokkurt annað í mörg missiri og hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður allshn. er ekki hér. Varaformaður nefndarinnar sem ég man ekki hver er er ekki hér heldur. Ég get ekki annað en lýst óánægju minni með þessa starfshætti formanns allshn. Ég tel það ámælisvert að hann skuli ekki vera hér og að hann skuli ekki hafa verið hér í dag það sem ég hef fylgst með. Ég vænti þess að forseti komi þessum skilaboðum á framfæri við formann allshn.

Eins og forseti sagði áður er verið að gera formanni allshn. grein fyrir ósk hv. þm. um nærveru hans við umræðuna.

Forseti. Formaður allshn. er nýliði á þinginu rétt eins og ég og ég tel ákaflega mikilvægt að við sem nýir erum lærum af hinum eldri, bæði það sem gott er, þá siði sem hér hafa skapast í áranna og aldanna rás, og við getum líka lært vítin því að þau eru til að varast. Mér finnst sorglegt að nýr þingmaður, frískur og hress ungur maður, hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður allshn., skuli hefja feril sinn með þessum hætti og taka upp eftir hinum eldri þingmönnum það versta sem þinghefðir hér hafa fram að bjóða sem er t.d. það að geta ekki verið viðstaddir þegar rætt er um mál sem þeir eiga að meðhöndla og ég tel raunar að ef formenn nefnda nenna ekki, því ekki eru lögmæt forföll, forseti, ...

Formaður allshn. hefur gert grein fyrir því að hann eigi afar bágt með að vera viðstaddur akkúrat núna en hann veit af ósk hv. þm.

Þá tel ég að formaður allshn. eigi að senda varamann sinn, varaformann allshn. á staðinn, eða hætta formennsku í nefndinni sem líka kemur til greina ef þingmaðurinn hefur of mikið að gera eða er of upptekinn af einhverjum ástæðum til að vera við umræðu um það mál sem farið hefur um nefnd hans. Það er af mörgu að taka í þessari umræðu og margt hefur verið sagt. Auðvitað er það svo að þegar maður ræðir málið í 3. umr., ég tók þátt bæði í 1. umr. og 2. umr. og líka í forumræðu málsins þegar rætt var um fjölmiðlaskýrsluna, þetta er auðvitað ein samfelld ræða, þá kemst maður ekki hjá að endurtaka með einhverjum hætti það sem áður hefur verið sagt og verður að biðja þingheim afsökunar á því. --- Ég fagna því að nú gengur í salinn hv. þm. Jónína Bjartmarz og er vonandi að biðja um að verða sett á mælendaskrá því við höfum saknað hennar, þingmenn aðrir. Hún var á mælendaskrá við umræðuna um skýrslu fjölmiðlanefndar og hefur síðan verið á mælendaskrá fram og aftur bæði í 1. og 2. umr. og reyndar í þeirri 3. líka en ekki, hygg ég, tekist að tala og það er reyndar beðið eftir því með nokkurri eftirvæntingu og óþreyju hvað hún hefur fram að færa þannig að ég fagna því sérstaklega að hún sé á skrafi við fundarborðið þar sem menn skrá nöfn sín á mælendaskrána. --- Ég ákvað við 3. umr. málsins að taka saman nokkur helstu atriði sem bæði Samf. og samfylkingarþingmönnum öllum og þó mér sérstaklega hefur þótt mikilvægust í andstöðu okkar við það frv. sem hér er um að ræða. Ég var svo heppinn að í gær fékk ég tölvubréf, af því að þau eru títtnefnd bæði á þinginu og annars staðar í samfélaginu, frá námsmanni sem heitir Kristmundur Þór Ólafsson og hann hafði þetta við mig að segja, með leyfi forseta: ,,Kristmundur heiti ég og hef ákveðið að senda þér bréf þar sem þú gætir kannski lýst fyrir mér hvernig Samfylkingin lítur á frumvarpið [þ.e. fjölmiðlafrumvarpið] í tengslum við ákveðin sjónarhorn. Þetta ákvað ég að gera því ég sendi þér póst í vetur og fékk frekar góð svör í sambandi við aukna fjárveitingu sem Samfylkingin vildi standa fyrir í málefnum Háskóla Íslands. Ásamt því að ég hef að verið með vaxandi efasemdir um umfjöllun fjölmiðla um efnið, því þeir eru nú hagsmunaaðilar í þessu máli.`` Kristmundur Þór sendi mér nokkrar spurningar sem ég settist niður til að svara og ætlaði að gera í knöppu máli, svara þessu tölvubréfi, en úr því svari varð raunar lengri texti og ég sá mér þess vegna leik á borði að gera tvennt í senn, svara Kristmundi Þór hinum ágætu spurningum hans, og nota það svar síðan í þá ræðu sem ég hafði einmitt hugsað mér að flytja. Fyrsta spurning Kristmundar Þórs er einföld. Hún er svona: ,,Af hverju er Samfylkingin á móti frumvarpinu?`` Svar mitt er þetta: Samfylkingin er á móti frumvarpinu vegna þess að það vinnur gegn markmiðum sínum um fjölbreytni í fjölmiðlum. Frumvarpið er atlaga að einu fyrirtæki, Norðurljósum, og ef það verður samþykkt er hætt við að það fyrirtæki veikist og klofni upp. Það gæti dregið verulega úr afli Stöðvar 2 og það gæti leitt til þess að annaðhvort Fréttablaðið eða DV færi yfir um eða jafnvel bæði. Jafnvel þótt fjölmiðlum fækkaði ekki er ljóst eða a.m.k. afar sennilegt að frumvarpið drægi úr afli þeirra með því að takmarka verulega aðgang fjölmiðlafyrirtækja að fjármagni. Sú takmörkun gerir fyrirtækin um leið að annars flokks fjárfestingarkosti. Frumvarpið setur skilyrði um 5% hámarkseign markaðsráðandi fyrirtækja yfir ákveðinni ársveltu. Félagi minn, hv. þm. Ásgeir Friðgeirsson, sagði í þingræðu á föstudaginn frá því að af þeim 90 fyrirtækjum sem höfðu mestan hagnað í fyrra, 2003, og eiga þar með fé afgangs til fjárfestinga meira en önnur fyrirtæki, væru um 60 útilokuð frá fjárfestingum í fjölmiðlafyrirtækjum þar sem þau teldust vera markaðsráðandi á sínu sviði og veltu meira en þeim 2 milljörðum sem ákvæði er um í frv. eins og það er núna. Langflest hinna 30 sem eftir standa eru sjávarútvegsfyrirtæki. Nú er að vísu ekki líklegt að Samherji og Grandi leggi af sjálfu sér fé í fjölmiðla, stefna þeirra í fjárfestingarmálum og útrásarmálum hefur verið önnur, en það er svo sannarlega undarleg staða og óeðlileg að aðeins stórfyrirtæki úr einum geira atvinnulífsins hafi leyfi til slíkrar fjárfestingar. Samfylkingin er á móti frumvarpinu vegna þess að okkur finnst heimskulegt að banna að fyrirtæki geti átt bæði dagblað og útvarpsstöð. Þróunin hefur verið sú, bæði á Íslandi og þó einkum erlendis, að fjölmiðlun er að verða að einni starfsgrein án tillits til þess hvert endanlegt birtingarform hennar er, dagblað, vikublað, vefsetur á netinu, útvarp, sjónvarp með venjulegum hætti, gegnum kapal, gervihnött, um símakopar í tölvuna og svo framvegis. Þessi þróun hefur vissulega verið skrykkjótt en um leið afar áberandi. Liður í henni er að til verða fyrirtæki sem sameina fjölmiðlun af mörgu tagi og ýmsan annan menningarrekstur, tónlistarútgáfu, vefhönnun, bókaútgáfu, kvikmyndagerð, umbrot og grafíska hönnun o.s.frv. og auðvitað líka auglýsinga- og markaðsstarf af ýmsum toga. Þarna eru ekki lengur múrar á milli, fyrirtæki á þessu sviði eru hvert öðru háð og það væri fullkomlega óeðlilegt að þrengja að vexti þeirra og þróun nema mönnum þyki upp komið einhvers konar neyðarástand sem almannahagsmunir liggi við að stöðva. Dæmi um slíkt fyrirtæki er auðvitað Norðurljós, en hérlendis eru ýmis önnur dæmi um slík fyrirtæki á landsbyggðinni þar sem útvarpsrekstur eða útgáfa fréttablaðs í héraði fer hönd í hönd við ýmiss konar menningar-, hönnunar- og markaðsstarf. Þetta er reyndar leyft í frumvarpinu, það sem er bannað á landinu öllu, þ.e. í Reykjavík eða í raun í Reykjavík, má leyfa þegar komið er út á land á einstaka staði. Engin skýring hefir fengist á þeirri reglu. Markaðsráðandi fyrirtæki má væntanlega eitt og sér í lagi eiga bæði útvarp og dagblöð á Akureyri eða Patreksfirði ef fjölmiðlarnir halda sig nokkurn veginn við héraðið, en ekki í Reykjavík. Alcoa gæti stofnað sjónvarpsstöð og gefið út dagblað á Reyðarfirði, það er allt í góðu ef dagskráin berst ekki suður. Company town heitir það á ensku þegar eitt fyrirtæki ræður öllu í bænum og hefur allt á sinni hendi. Sé það staðbundið á Íslandi er allt í lagi að hafa Company town í fjölmiðlum. En það er ekki í lagi að markaðsráðandi fyrirtæki eigi meira en 5% í fjölmiðli sem berst um allt land. Hugsunin í þessu frumvarpi er engin, skýringarnar engar. Frumvarpið er skraddarasaumað, það er ástæðan. Það sést meðal annars á því að í frumvarpinu er ekki bannað að sami maður eða fyrirtæki eigi mörg dagblöð, þess vegna meiri hlutann af öllum dagblöðum á landinu, eða margar útvarps- og sjónvarpsstöðvar. Samkvæmt frumvarpinu er allt í lagi að ein fjölskylda gefi út öll tímarit á Íslandi. Í frumvarpinu er ekkert um eignarhald á netmiðlum. Samkvæmt frumvarpinu væri þess vegna leyfilegt að mbl.is keypti upp alla aðra frétta- og afþreyingarmiðla á Íslandi. Í frumvarpinu er ekkert um aðra miðlunarmöguleika gegnum netið, útvarp og sjónvarp, þótt sú framtíð sé þegar hafin. Eignarhald er fullkomlega frjálst á því sviði. Þar er ekkert um breiðbandið eða aðrar símalínustöðvar sem ekki þurfa útvarpsleyfi og útvarpa þó fleiri sjónvarpsdagskrám en dæmi eru um nokkurs staðar annars staðar. Það er ekkert um kapalsjónvarp, ekkert um gervihnattasendingar. Af hverju er það? Jú, það er af því að flytjandi frumvarpsins, höfundur þess, virðist ekki hafa neinar almennar áhyggjur af eignarhaldi á fjölmiðlum heldur aðeins af eignarhaldi á einu fyrirtæki, fyrirtækinu Norðurljósum, sem á einmitt útvarp og útvörp, sjónvarp og tvö dagblöð, en ekki tímarit, ekki netmiðil sem vert sé að nefna, ekki kapalsjónvarp og ekki gervihnött. Þetta fyrirtæki þarf að stöðva með öllum ráðum en ekkert skeytt um eignarhald á öðrum sviðum en þeim sem snerta Norðurljós. Ef höfundi frumvarpsins tekst að koma höggi á þessa vondu menn í Norðurljósum er honum alveg sama um afleiðingar frumvarpsins fyrir aðra, fyrir neytendur og almenning á Íslandi, og fyrir þá sem í framtíðinni ætla að stofna fjölmiðla og reka þá hér á landi. Samfylkingin er á móti frumvarpinu vegna þess að blankir og veikburða fjölmiðlar eru oftast hræddir fjölmiðlar. Þeir vilja ekki styggja valdið, hvort sem það sprettur úr viðskiptum eða stjórnmálum. Veikir og blankir fjölmiðlar þjóna ekki lýðræðinu. Þar slaknar á öllum kröfum um fagmennsku og sjálfstæði gagnvart peningaógn og stjórnmálahótunum. Þeir lúta öðru valdi í samfélaginu í staðinn fyrir að mynda sjálfir fjórða valdið. Það er dýrt að reka sjálfstæða fréttastofu og halda uppi samfélagsumræðu og menningarumræðu í myndum og texta. Það er einfalt að lesa tilkynningar og selja auglýsingar, beinar, óbeinar eða duldar. Samfylkingin er líka á móti frumvarpinu vegna þess að þær takmarkanir sem það hefur í för með sér fyrir fjölmiðlana draga úr getu þeirra til að taka þátt í íslenskri dagskrárgerð, innlendri dagskrárgerð og íslenskri menningu. Það er alveg ljóst að til að standa undir þróttmikilli dagskrárgerð eða textaumfjöllun, þegar um blöð er að ræða, þarf sterkan miðil, góðan rekstur, öflugan bakhjarl í sjóði eða traustum eiganda. Það auðveldasta í sjónvarpi er auðvitað að verða áskrifandi að fjöldaframleiðslu sem heimurinn fær frá Bandaríkjunum, fjöldaframleiðslu sem um margt er alveg þokkaleg og við skulum ekki fitja upp á trýnið af því einu saman, en sú fjöldaframleiðsla stendur ekki ein og sjálf undir þeim kröfum sem við gerum á Íslandi og sem við eigum að gera á Íslandi til fjölmiðlanna okkar. Þegar búnar eru til aðstæður sem draga afl úr fjölmiðlum eins og gert er í þessu frumvarpi er um leið verið að veikja getu fjölmiðlanna til að miðla íslenskri menningu. Og því má heldur ekki gleyma að íslenskir fjölmiðlar eru nú margir komnir í mikla samkeppni við erlenda fjölmiðla. Hver er sérstaða hinna íslensku miðla? Hún er sú að fjalla á íslensku um íslensk málefni og taka á íslensku þátt í íslenskri menningu. Ef fjölmiðlunum eru ekki búnar aðstæður til þess að taka þátt í íslensku samfélagi og vera spegill þess er auðvitað eðlilegt að neytendur velji að lokum miklu frekar erlenda fjölmiðla sem eru sterkari og fjölbreyttari og ódýrari. Ef Morgunblaðið og Fréttablaðið og DV væru bara með erlendar fréttir og erlendar greinar og erlenda pistlahöfunda mundum við þá ekki miklu heldur vera áskrifendur að Politiken, New York Times og Le Monde eða þá að Ekstrabladet og Sun og Gazetta della sport? Í þessu samhengi vil ég vitna til umfjöllunar í umsögn minni hluta menntmn. sem sendi allshn. sem frægt er orðið umsögn eftir einhverja þá klénustu umfjöllun um stórmál sem ég hef tekið þátt í, en í umsögn minni hluta menntmn. segir þetta m.a., með leyfi forseta, og það þarf ekki að spyrja Kristmund Þór um það leyfi: ,,Það er mat minni hlutans að sérstaklega hafi verið þörf á að beina sjónum að menningarlegu og lýðræðislegu hlutverki fjölmiðla og skoða frá því sjónarhorni hvort náðst hafi yfirlýst markmið frumvarpsins um að tryggja æskilega fjölbreytni í íslenskri fjölmiðlun og hlúa að því lykilhlutverki þeirra að vera ,,vettvangur ólíkra viðhorfa til stjórnmála, menningar og samfélagslegra málefna í víðum skilningi`` og ,,mikilvæg forsenda þess að einstaklingar fái notið tjáningar- og skoðanafrelsis`` eins og það er orðað í athugasemdum við frumvarpið. Að afloknum fundi með þeim gestum sem að framan eru taldir`` --- hér er um minnihlutaálit úr menntmrn. að ræða --- ,,og eftir þá athugun á málinu sem möguleg var miðað við aðstæður sem menntamálanefnd voru búnar er það mat minni hlutans að ekkert bendi til þess að markmið frumvarpsins um æskilega fjölbreytni í fjölmiðlum á Íslandi náist verði það að lögum. Breytingartillögur meiri hluta allsherjarnefndar`` --- sem voru næstsíðustu breytingartillögur í sögu þessa frv. --- ,,breyta engu þar um`` --- segir í álitinu og ég get framlengt það að hinar nýju breytingartillögur breyta heldur engu þar um. --- ,,Tekið skal undir þá fullyrðingu sem fram kemur í athugasemdum við frumvarpið að mikilvægt sé að fjölmiðlar standi undir þeirri kröfu að almenningur hafi ,,aðgang að fjölbreyttum, sjálfstæðum og öflugum fjölmiðlum``. Minni hlutinn vekur athygli á því að forsenda þessarar kröfu er að til séu á Íslandi slíkir fjölbreyttir, sjálfstæðir og öflugir fjölmiðlar. Í fjölda umsagna til allsherjarnefndar er talin hætta á að aðgerðir sem kynntar eru í frumvarpinu verði til þess að veikja fjölmiðla þá sem nú starfa og leggja suma þeirra að velli. Þá skerði hinn fyrirhugaði lagarammi svo rekstrargrundvöll fjölmiðlanna til frambúðar að hætt sé við að mjög dragi úr framlagi þeirra til íslenskrar menningar, m.a. með innlendri dagskrárgerð í ljósvakamiðlum. Líklegt er einnig að slík þróun veiki stöðu íslenskrar tungu á fjölmiðlavettvangi, en við athugum málsins er í mikilvægum umsögnum bent á að íslenskir fjölmiðlar eru nú í samkeppni við erlenda að því marki að aldrei hafi þekkst í þjóðarsögunni. Flest bendir til`` --- segir að lokum í áliti minni hluta menntmn. --- ,,að ekki einungis skorti mjög á að frumvarpið nái yfirlýstum markmiðum, ef að lögum yrði, heldur sé sennilegt að ákvæði frumvarpsins vinni beinlínis gegn því að þessi markmið náist og stuðli að aukinni fábreytni í efnisframboði, dagskrárgerð og lýðræðislegri umfjöllun. Verði þetta niðurstaðan bitnar frumvarpið ekki einungis á fjölmiðlunum, starfsfólki þeirra og aðstandendum heldur einnig margvíslegu menningarstarfi sem þeim tengist, og verður til þess að þrengja að vaxtarmöguleikum íslenskrar menningar og takmarka óðal íslenskrar tungu.`` Þetta segir m.a. í áliti minni hluta menntmn. og það er m.a. af þeim ástæðum sem Samfylkingin er á móti frumvarpinu. Samfylkingin er líka á móti frumvarpinu vegna sterkra raka sem fram hafa komið um að það standist ekki stjórnarskrá og Evrópurétt og geti meðal annars skapað sjóðum almennings verulega skaðabótaskyldu. Þær breytingar sem höfundur frumvarpsins hefur gert á því nú í þrígang, en þetta er sem kunnugt er fjórða gerð frumvarpsins sem hér er nú til umfjöllunar, hafa allar miðast við að sigla fram hjá þessu skeri og það kann að hafa tekist í einhverjum atriðum. Enn telja þó ýmsir fremstu lögfræðingar þjóðarinnar að á skorti. Ég hef sjálfur unnið drengskaparheit að því að virða stjórnarskrána, það gerir hver einasti nýr þingmaður á fyrsta fundi sínum á Alþingi. Það heit þýðir auðvitað ekki að maður sé í öllum greinum sammála því sem stendur í stjórnarskránni, það er ekki svo að skilja. Drengskaparheitið merkir að þingmaðurinn lofar því að ganga í störfum sínum aldrei á svig við þennan mikla ramma sem þjóðin hefur markað störfum þeirra sem fara með löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald á Íslandi. Sjálfur lagði ég við þetta drengskap minn í fullri alvöru. Þar með er það auðvitað ekki mitt að gera upp á milli einstakra ákvæða stjórnarskrárinnar. Ég verð þó að segja að einhver mikilvægustu mannréttindi í lýðræðissamfélaginu nú og allar síðustu aldir felast í tjáningarfrelsinu og það er mín skoðun að stjórnmálamenn sem vilja teljast lýðræðissinnar --- einu sinni var á Íslandi talað um lýðræðisflokkana --- eigi að temja sér alveg sérstaka virðingu fyrir ákvæðum stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsið. Samfylkingin er líka á móti frumvarpinu vegna þess að í því er ekki gætt meðalhófsreglunnar en meðalhófsreglan er ákvæði í stjórnsýslulögum sem skyldar stjórnvöld til að grípa ekki til frekari ráðstafana en nauðsynlegar eru til að ná því markmiði stjórnsýsluathafna sem stefnt er að og vitna ég nú í íslenska orðabók frá árinu 2003. Herdís Þorgeirsdóttir og Páll Þórhallsson, lögfræðingar bæði, hafa sagt okkur í greinum og Herdís sagði það á fundi með minni hluta menntmn. að í Evrópuréttinum, þeim sem um fjölmiðla fjallar, sé alveg sérstaklega minnt á þessa meðalhófsreglu og gert ráð fyrir því að þegar ríki sem vilja fara að tilmælum Evrópuráðsins um að spyrna á móti samþjöppun í fjölmiðlum og tryggja þar fjölbreytni velja sér ráð til þess gæti þau þess að velja aldrei hinn ýtrasta kost nema aðrar mildari leiðir og skynsamari hafi verið reyndar fyrst eða íhugaðar. Það hefur höfundur frv. ekki gert vegna þess að honum komu þær leiðir ekki við. Markmið hans virðist ekki hafa verið það að búa í haginn fyrir fjölmiðlun sem hæfði lýðræðissamfélagi, þroskuðu lýðræðissamfélagi á Íslandi. Markmið hans virðist hafa verið það eitt að ná sér niðri á mönnum sem hann taldi hafa gert á hlut sinn og höggva í því skyni á rætur fyrirtækis sem nú starfar á fjölmiðlamarkaði með fullu leyfi samkvæmt öllum þeim lögum sem til þarf. Samfylkingin er líka á móti frumvarpinu vegna þess að við teljum að með því ráðist ríkisstjórnin að starfsgrundvelli fjölda fólks sem hefur afkomu sína af störfum við fjölmiðlun. Nærtækast er auðvitað að nefna þá næstum 700 starfsmenn sem nú þiggja laun hjá Norðurljósum. Þegar menn ráðast gegn slíkum vinnustað með sérlögum þurfa verulegir almannahagsmunir að standa að baki. Höfundur frumvarpsins og félagar hans hafa ekki sýnt fram á í þinginu í greinargerð með frumvarpinu eða í opinberri umræðu neina slíka almannahagsmuni. Þess vegna er í þessu tilliti ekki hægt að líta öðruvísi á en að þeir séu í sínum hefndarhug að níðast sérstaklega á þessu fólki. Þetta voru svörin við fyrstu spurningu Kristmundar Þórs Ólafssonar. Önnur spurning hans er svona, með leyfi forseta: ,,Eruð þið á móti því [frumvarpinu] öllu eða eruð þið aðeins á móti sérstökum atriðum þess?`` Svarið er þetta: Við teljum ekki hægt að bæta þetta frumvarp, því verður að fleygja í heild. Það er núna í fjórðu gerð í þinginu og breytingarnar hafa ekki bætt frumvarpið svo neinu nemi gagnvart þeim aðalatriðum og gagnvart þeirri mælistiku sem við hljótum að bera það við. Við höfum hins vegar lagt til aðrar leiðir til að bregðast við vanda sem nú er upp kominn í fjölmiðlun. Við teljum í fyrsta lagi að það eigi að tryggja gagnsæi í eignarhaldi fjölmiðlanna, rekstri þeirra og skipulagi, og við teljum í öðru lagi að almannavaldið eigi að stuðla sem kostur er að ritstjórnarlegu sjálfstæði á fjölmiðlunum. Ég ætla hér að vitna í þingmál sem við höfum flutt um þetta, og einnig í kafla um þetta í skýrslunni frægu sem ráðherrarnir þykjast hafa sem grundvöll að frumvarpinu. Í greinargerð með þingsályktunartillögu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur og fleiri samfylkingarmanna um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði á fjölmiðlum segir meðal annars þetta, með leyfi forseta: ,,Frelsi einstaklinga og fyrirtækja til að reka og eiga fjölmiðla er augljóslega meira hér á landi en víðast hvar annars staðar. Þar sem lagaumhverfi er á hinn bóginn mjög breytilegt frá einu landi til annars er erfitt að finna rök fyrir frekari lagaskipan hér á landi með því að benda til útlanda. Rökin fyrir frekari takmörkunum í lögum um íslenska fjölmiðla verða því að spretta af íslenskum aðstæðum. Slík rök gætu meðal annars verið að þróun síðustu ára hafi leitt til óeðlilegrar fábreytni í umfjöllun fjölmiðlanna, að hlutdrægni einkenni fréttaflutning og umfjöllun um samfélagsmál í íslenskum fjölmiðlum, að í umræðu um stjórnmál og skyld efni sé stjórnmálaviðhorfum eða lífsskoðunum mismunað, að vaxandi tilhneigingar gæti í fjölmiðlunum til félagslegrar og menningarlegrar mismununar. Væri um slíkt að ræða hefði fjölmiðla og stjórnvöld sannarlega borið af leið og eðlilegt væri að almannavaldið gripi til ráðstafana til að rétta kúrsinn, jafnvel þótt frjálslyndishefð okkar í þessum efnum yrði undan að láta. Á íslenskum fjölmiðlamarkaði eru þrjú fyrirtæki nú sterkust: Árvakur, útgefandi Morgunblaðsins, Ríkisútvarpið með sjónvarpsstöð og tvær útvarpsrásir, og Norðurljós með tvö dagblöð, sjónvarpsstöð og nokkrar útvarpsrásir. Þar að auki má nefna þriðju sjónvarpsstöðina, Skjá 1, í örum vexti og tvö þokkalega öflug útgáfufyrirtæki tímarita. Hins vegar er staða Ríkisútvarpsins sterk, sterkari en þjóðarútvarpsins víðast í grannlöndunum. Ekki verður séð að þessi staða eignarhalds feli beinlínis í sér verulega hættu á einokun eða skaðlegri fákeppni. Dæmi Skjás 1 og Fréttablaðsins á síðustu árum bera því vitni að nýliðun á sér stað í greininni án verulegra erfiðleika. Þróun á fjölmiðlavettvangi síðustu ár hefur hins vegar kallað á skýrari reglur um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði í íslenskri fjölmiðlun. Staða almennings til að meta áhrif eignarhalds og rekstrarhagsmuna á fjölmiðlunina er síðri en áður og einnig er flóknara en að gera sér grein fyrir ritstjórnarsjálfstæði á fjölmiðlunum. Smæð samfélagsins og tiltölulega einfalt rekstrarform fjölmiðla hefur gert það að verkum að frá upphafi fjölmiðlunar á öndverðri 19. öld hefur íslenskur almenningur átt auðvelt með að gera sér grein fyrir áhrifum eigenda á efni í fjölmiðlunum og getað metið það með nokkurri vissu hvernig sjálfstæði ritstjórnar væri háttað á hverjum stað. Hér má m.a. nefna stöðu helstu fjölmiðlanna lengst af á 20. öld: Fjögur til fimm flokkspólitísk dagblöð og eitt ó- eða þverpólitískt Ríkisútvarp. Í þessari veröld má segja að það hafi verið einn af fáum kostum að neytendur höfðu nokkuð fullkomna yfirsýn um áhrif og tengsl milli fjölmiðla, flokka og fyrirtækja. Nú eru hins vegar aðrir tímar`` --- segir í greinargerð með tillögu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur og annarra samfylkingarmanna --- ,,með flókinni rekstraruppbyggingu þar sem óljóst getur verið hvaða áhrif eigendur hafa og stundum hverjir þeir eru, þar sem auglýsendur geta haft veruleg áhrif, og getur verið snúið fyrir neytandann að meta ritstjórnarlegt sjálfstæði. Því kemur löggjöf um þessi efni nú til álita.`` Um ritstjórnarlegt sjálfstæði segir meðal annars þetta í greinargerðinni: ,,Sjálfstæði á ritstjórnum er ekki hægt að fyrirskipa með lögum. Þar skipta mestu máli lýðræðishefð í samfélaginu annars vegar og hins vegar fagleg vinnubrögð og metnaður í blaðamannastétt. Þó geta skýrar reglur um gagnsæi í eignarhaldi og rekstri ásamt skýrum reglum um vernd heimildamanna stuðlað að ritstjórnarlegu sjálfstæði. Mikilvægt er einnig að á þjóðarútvarpinu sé gengið á undan með góðu fordæmi í þessum efnum. Ráðstöfun sem stuðlað getur að ritstjórnarlegu sjálfstæði er að eigandi og starfsmenn geri með sér samning þar sem kveðið er á um ritstjórnarsjálfstæði og samskiptareglur milli eiganda, rekstrarstjórnar og starfsmanna í fréttamennsku og dagskrárgerð. Slík samningsgerð tíðkast í nokkrum mæli til að mynda í Austurríki, Belgíu, Noregi og Þýskalandi ... Eitt af verkefnum nefndarinnar sem þingsályktunartillaga þessi gerir ráð fyrir ætti að vera að kynna sér gagn af slíkum samningum og íhuga hvort gera ætti samning um ritstjórnarlegt sjálfstæði að skilyrði við veitingu útvarpsleyfis þar sem við á.`` Við höfum auk þessarar þingsályktunartillögu lagt fram tillögur um vernd heimildarmanna, sem styrkir fagmenn í blaðamennsku og stuðlar að sjálfstæði ritstjórna. Greinargerð þessi er samin nokkru áður en fjölmiðlanefnd Tómasar Inga Olrichs, fyrrverandi menntamálaráðherra, skilaði af sér skýrslu sinni. Þar er einnig fjallað um gagnsæi, út frá tilmælum Evrópuráðsins sem við vitnum einnig til, og þar segir um aðferðir til að stuðla að ritstjórnarlegu sjálfstæði, með leyfi forseta: ,,Lagt er til að sett verði í lög um prentrétt ákvæði sem skyldi fyrirtæki í dagblaðaútgáfu til að setja sér innri reglur sem miði að því að tryggja sjálfstæði blaðamanna og ritstjóra gagnvart eigendum og enn fremur reglur um stöðu blaðamanna gagnvart ritstjórn. Sambærileg ákvæði verði enn fremur sett í útvarpslög sem tryggi sjálfstæði frétta- og dagskrárgerðarmanna gagnvart eigendum fyrirtækja í útvarpsrekstri. Enn fremur verði gert ráð fyrir að menntamálaráðherra semji leiðbeiningarreglur sem að þessu lúta og að hann staðfesti reglur sem fjölmiðlafyrirtæki vilja setja sér. Þótt vissir örðugleikar hljóti jafnan að vera á því að framfylgja slíkum reglum er mögulegt að þær gætu verið blaðamönnum og ritstjórum nokkur vernd gagnvart afskiptum og aðgerðum eigenda vegna umfjöllunar þeirra fyrrnefndu um almenn málefni sem eigendur telja andstæða viðskiptalegum hagsmunum sínum. Jafnframt er vakin athygli á að þetta er ein af þeim leiðum sem Evrópuráðið mælir með að séu skoðaðar til að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlun.`` Skýrsluhöfundar fjölmiðlanefndarinnar taka ekki bara undir með tillögum okkar og hugleiðingum um ritstjórnarlegt sjálfstæði heldur ganga þeir lengra og marka ákveðna leið. Það er rétt að bæta því við að við höfum ekki tekið afstöðu til einstakra aðferða á borð við þau lög sem fjölmiðlanefndin talar um. Ég efast sjálfur alveg sérstaklega um þann hlut sem menntamálaráðherra er ætlaður í tillögum nefndarinnar en er ánægður með að nefndin skuli taka undir með okkur um þörfina á slíkum reglum. Ég talaði í fyrsta lagi um gagnsæi í eignarhaldi, rekstri og skipulagi. Í öðru lagi um að stuðla með reglum að sem mestu sjálfstæði ritstjórna. Í þriðja lagi leggjum við áherslu á hlutverk Ríkisútvarpsins. Löggjöf og reglur um fjölmiðla í ríkjum heims, þeim sem hægt er að kenna við lýðræði og þokkalega virðingu við mannréttindi, miðast við aðstæður í hverju landi. Hinum sérstöku aðstæðum á fjölmiðlavettvangi á Íslandi má lýsa með tveimur setningum. Annars vegar einkennir það íslenska fjölmiðla hvað markaður þeirra er lítill. Þeir eru gefnir út eða haldið í rekstri fyrir 290 þúsund manns á Íslandi, 0,29 milljónir eins og félagi minn, hv. þm. Helgi Hjörvar, sagði um daginn. Það þýðir að fjölmiðill sem víðast erlendis teldist smáfyrirtæki samkvæmt viðurkenndri flokkun er hér í hópi öflugustu stórfyrirtækja. Að þessu verðum við að gæta með því meðal annars að drepa ekki af okkur fjölmiðlafyrirtæki með reglusetningu og lagaskyldum. Hins vegar einkennir það íslenskan fjölmiðlamarkað hvað staða þjóðarútvarpsins er sterk. Hin sterka staða þjóðarútvarpsins er hin hliðin á þessum séríslenska fjölmiðlapeningi. Sú staða á einmitt að geta forðað okkur frá þeim hættum sem felast í örmarkaðnum. Gott, sjálfstætt, burðugt, fræðandi, skemmtilegt, hlutlægt en gagnrýnið þjóðarútvarp á að vera öryggisventillinn í hræringum sem alltaf verða meðal markaðsmiðlanna. Þess vegna leggjum við samfylkingarmenn og reyndar allir stjórnarandstöðuflokkarnir áherslu á að styrkja Ríkisútvarpið einmitt núna, og aðstoða það við að verða alvöru-þjóðarútvarp sem getur haft forustu á ljósvakavettvangi án þess að spilla rekstrargrunni og viðgangi markaðsmiðlanna. Þetta þýðir talsverðar breytingar á RÚV, meðal annars þær að losa um tök Sjálfstfl. á útvarpsmálum. Núna er útvarpsstjóri sjálfstæðismaður, fyrrverandi borgarfulltrúi og borgarstjóri. Formaður útvarpsráðs er líka sjálfstæðismaður, náinn samstarfsmaður formanns Sjálfstfl. í áratugi. Og formaður útvarpsréttarnefndar, hinnar valdamiklu eftirlitsnefndar með öllum útvarpsrekstri í landinu, er líka sjálfstæðismaður, framkvæmdastjóri Sjálfstfl. á uppgangs- og valdatíma núverandi formanns. Að auki er hann umsvifamikill viðskiptajöfur sem meðal annars hefur setið í bankaráði Landsbankans fyrir og eftir einkavæðinguna. Þess verður að geta að þótt stjórnarflokkarnir hafi ekki sýnt þessari leið áhuga er sérstaklega um hana rætt í fjölmiðlaskýrslunni og meðal annars talið eðlilegt að hún ein sé farin. Í skýrslunni segir meðal annars um að styrkja RÚV, með leyfi forseta: ,,Nefndin leggur fyrst til að hugað verði að stöðu Ríkisútvarpsins, með það að markmiði að tryggja því trausta stöðu til frambúðar á markaði fyrir hljóðvarp og sjónvarp. Ástæðan fyrir því að þetta er nefnt fyrst er að sú leið felur ekki í sér neina beina íhlutun í málefni einkamarkaðar fyrir fjölmiðla, þótt sterkt ríkisútvarp þrengi auðvitað svigrúm einkaaðila til vaxtar á sama markaði. Trygg staða og umtalsverð hlutdeild Ríkisútvarpsins á markaði fyrir hljóðvarp og sjónvarp er þannig til þess fallin að nokkru leyti að hafa samsvarandi áhrif og beinar takmarkanir á eignarhaldi þar sem vaxtarmöguleikum einkafyrirtækja í útvarpsrekstri eru settar skorður og dregið úr líkum á því að einn aðili nái slíkri stærð á markaði að ógnað verði markmiðinu um fjölbreytni í fjölmiðlun.`` Nefndarmenn telja fram rök í fernu lagi fyrir þessu og það er fróðlegt að sjá hvað þeir segja, með leyfi forseta: ,,Ýmis rök má færa fram því til stuðnings. a. Í fyrsta lagi má vísa til framangreindra tilmæla Evrópuráðsins R (99) 1 þar sem mælt er með því að þessi leið sé farin. b. Í öðru lagi er bent á þetta sem æskilega leið til að tryggja þá hagsmuni sem felast í pólitískri og menningarlegri fjölbreytni í lýðfrjálsu þjóðfélagi og þar með til að mæta skyldum ríkisins í þessum efnum. Er bent á að því er gjarnan haldið fram að einkareknir fjölmiðlar hafi tilhneigingu til að vera mun einsleitari í dagskrá en almenningsútvarp til að mæta kröfum þorra neytenda um skemmtun og létta afþreyingu. Slíkt efni verði þá jafnvel uppistaðan í dagskrá miðils, gjarnan á kostnað upplýstrar og málefnalegrar umræðu um mikilvæg samfélagsleg málefni, einkum þeirra miðla sem byggja rekstur sinn á auglýsingum og kostun. c. Í þriðja lagi má benda á að yrði þessi leið ein fyrir valinu fæli hún ekki í sér neina beina reglusetningu sem beindist gegn einkareknum fjölmiðlum. Hún samræmist þar með að því leyti vel meginreglum um frelsi markaðarins, að öðru leyti en því að almenningsútvarpi yrði tryggður hluti markaðarins en einkaaðilar skipti honum að öðru leyti á milli sín í frjálsri samkeppni. d. Í fjórða lagi sýnist vera hægt að hrinda slíkum áformum í framkvæmd að mestu án breytinga á gildandi lögum.`` Í c-liðnum kemur það fram sem áður var nefnt, að nefndin telur að fara megi þessa leið eina til að ná fram markmiðunum um fjölbreytni í fjölmiðlum eða a.m.k. hefja það starf með því að efla Ríkisútvarpið. Ég vil taka fram að ég er ekki að öllu leyti sammála lýsingu skýrsluhöfunda á aðferðum við að styrkja Ríkisútvarpið. Ég tel ekki að Ríkisútvarpinu eigi að beita gegn markaðsmiðlunum, og vil meðal annars draga úr samkeppni RÚV við þá um auglýsingar, en þessi ágreiningur eða áherslumunur skiptir ekki máli hér. Samfylkingarmenn og fjölmiðlanefndin eru sammála um að það hljóti að vera einn helsti kosturinn í þeirri stöðu sem nú er uppi í þeirri viðleitni að sporna við samþjöppun eða koma í veg fyrir þær hættur sem stafað geta af samþjöppun á fjölmiðlamarkaði, þ.e. að styrkja og efla Ríkisútvarpið með ýmsum hætti. Ég hef nú rakið þær þrjár leiðir sem við samfylkingarmenn teljum að nú eigi að fara til að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlun á Íslandi. Takmarkanir á eignarhaldi með lögum eru ekki meðal þeirra, nema þær sem gilda um öll fyrirtæki samkvæmt samkeppnislögum. Slíkar takmarkanir eru vissulega ekki útilokaðar, en við teljum að þær séu neyðarúrræði sem mjög gild rök þurfi til að beita og við teljum að þau rök hafi ekki komið fram í þessari umræðu, ekki hinni fyrstu, ekki annarri, ekki hinni þriðju á þingi, ekki í forumræðunni um skýrslu fjölmiðlanefndar og ekki í yfirlýsingum, viðtölum og greinum þeirra örfáu sem hafa lagt þessu frv. lið í fjölmiðlunum og á almannavettvangi utan þings. Þriðja spurning Kristmundar Þórs Ólafssonar til mín í tölvubréfinu var þessi, með leyfi forseta: ,,Er ekki nauðsynlegt að frumvarpið sé róttækt til þess að hindra að sterkar fyrirtækjasamstæður verði ekki svo sterkar að ríkisstjórnin ræður ekki við þær?`` Svarið er þetta: Ég held að rétt sé að taka fyrst fram að það er ekki heppileg staða að eignarhaldi fyrirtækis eins og Norðurljósa sé varið eins og nú er, að eitt fyrirtæki eigi þar ráðandi hlut og eigendurnir skuli þess vegna hafa þar öll þau völd sem þeir vilja í krafti eignar sinnar. Rétt er að benda á að þessi staða er nýleg og þetta fyrirtæki, Norðurljós, á sér eins og önnur íslensk fjölmiðlafyrirtæki og fyrirtæki svo sem hvar sem er á Íslandi og annars staðar sína sérstöku sögu sem okkur ber að taka tillit til og líta á. Við skulum minnast þess að Norðurljós, Stöð 2, Fréttablaðið og Dagblaðið voru ekki fyrir löngu í veikri fjárhagsstöðu og það er óvíst hvernig hefði farið ef nákvæmlega þessir peningamenn hefðu ekki komið og eignast mikilvægan hlut í móðurfyrirtæki því sem nú ræður þessum stöðvum og blöðum. Þau voru í kreppu og það vantaði menn með peninga og einhverja sýn á það hvað ætti að gera. Þessir komu og veittu þá peninga og veittu þá sýn. Vera má að einhverjir aðrir hafi þar komið til greina, einhverjir aðrir hafi komið inn ef ekki hefði verið um þessa að ræða með einhverja aðra sýn, með einhverja aðra peninga. Það gerðist ekki, það voru þessir menn. Hvað var sérstakt við þá stöðu? Það var ekki sérstakt við þá stöðu að eignarhald á Norðurljósum sjálfum væri samþjappað. Það hafði áður verið það, hafði áður verið samþjappaðra en nú var um að ræða. Það sem var sérstakt við þessa stöðu var að Norðurljós urðu móðurfyrirtæki tveggja annarra, annars vegar þess fyrirtækis sem rekur Stöð 2 og ýmsar útvarpsstöðvar, aðallega Bylgjuna, Sýn o.s.frv. eins og við þekkjum, og hins vegar fyrirtækisins Fréttar sem gefur út Fréttablaðið og DV sem það fyrirtæki tók við þegar fyrri eigendur þess og ritstjórar höfðu siglt því í strand með ýmsum hætti. Það var orðað svo í þessum stól um daginn að það hefði verið að drepast úr leiðindum. Ég hef kosið að taka mark á þeim yfirlýsingum fyrirtækisins að viðskiptahugmyndin sé í raun og veru sú að setja það á markað og að það eigi að gerast innan skamms. Ég held að það sé afar jákvætt að slík tilraun sé gerð og tel það að mörgu leyti heppilegt að fyrirtæki af þessu tagi sé á markaði, að hlutabréfin gangi óhindrað kaupum og sölum og að fyrirtæki af þessu tagi sem fæst við fjölmiðlun á markaðsforsendum þurfi að gangast undir strangar reglur um upplýsingaskyldu. Ég held að staða svona fyrirtækis í Kauphöllinni ætti að draga úr þeirri hættu sem hverjum fjölmiðli getur stafað af eigendum sínum. Ég held að það sé líka rétt að ímynda sér hvað hefði gerst ef við værum með virkar eftirlitsstofnanir. Ef útvarpsréttarnefnd hefði ekki farið fram undir fána hins fullkomna stjórnleysis sem reistur var til að láta frjálsa fjölmiðlun blómgast og fyrir því stóðu ákaflega misvitrir menn í upphafi, ef hér hefði verið eftirlisstofnun sem m.a. hefði þótt það athugavert að eignarhald væri með þessum hætti á Norðurljósum. Hvað hefði hún gert? Ég tel að hún hefði einmitt kallað fyrir sig eigendur Norðurljósa, bent á þá stöðu sem upp væri komin sem hefði ákveðnar hættur í för með sér gagnvart fjölbreytni í fjölmiðlun og spurt hvað væri til ráða, hvort þetta ætti að standa áfram eða ekki. Ég tel að sú eftirlitsstofnun hefði tekið mark á þeim skýringum að hér væri verið að endurskipuleggja fyrirtækið og það ætti að lokum að setja það á markað og sú eftirlitsstofnun hefði gengið eftir því að það yrði gert innan tiltekins tímaramma. Ég held að ef gætt hefði verið að því í upphafi að marka réttan kúrs fyrir útvarpsréttarnefnd, fyrst og fremst það, en hugsanlega að því viðbættu að útvarpsréttarnefnd hefði fengið ákveðnar valdheimildir, meiri en hún nú hefur, hefði þessi staða aldrei komið upp, sú efnislega staða sem varð grunnur að atlögunni sem hæstv. forsrh. ákvað að fara í gegn Norðurljósum með þessu frv. Það er líka fróðlegt að íhuga hvers vegna Baugur ákvað að fjárfesta í Norðurljósum, í Stöð 2, í DV og Fréttablaðinu. Auðvitað er ekki útilokað að auðmönnum þyki þægilegt og hagfellt að eiga fjölmiðla. Auðvitað getur vel verið að auðmenn fjárfesti í fjölmiðlum til að hafa áhrif í samfélaginu í pólitísku skyni eða tryggja jákvæða umfjöllun um fyrirtæki sín. Það má vel vera. Það er hins vegar tvennt í samfélagi okkar sem stuðlar gegn því. Í fyrsta lagi er það blaðamennskan sem fag. Það er hin alþjóðlega vitund blaðamanna um hlutverk sitt í heiminum, um skyldur sínar sem hluta af fjórða valdinu og það er menntun þeirra og samstaða sem beinist gegn nákvæmlega þessu. Í öðru lagi er það svo að neytendur vilja það ekki. Neytendur eru ólíklegir til að taka slíkum blöðum tveimur höndum, a.m.k. að útvega þeim blöðum sterka raunverulega stöðu. Þroskaðir neytendur í lýðræðissamfélagi sem virkar ættu í raun sjálfir að vera hindrun í vegi þess að auðmönnum tækist að koma sér upp fjölmiðlum með þessum hætti. Ég vek athygli á því að þær leiðir sem við höfum bent á, þær aðgerðir sem við höfum lagt til styrkja einmitt þetta tvennt, fagmennsku í blaðamennsku og vitund neytenda. Í þriðja lagi er það svo í landi okkar, eins og áður hefur verið bent á, að hér er þjóðarútvarpið ákaflega sterkt og getur verið öryggisventill og mótvægi við tilraunum sem einstakir auðmenn eða hópar þeirra kynnu að láta sér detta í hug af þessu tagi. Það er heldur ekki útilokað að fyrirtæki sem þarf að auglýsa mikið, fyrirtæki sem á matvöruverslanir og þarf að auglýsa vöru sína mjög í blöðum telji að það geti auglýst ódýrt og ódýrara en keppinautarnir, nái sérstöku forskoti í fjölmiðli eða fjölmiðlum sem þeir eiga meiri hlutann í sjálfir eða ráðandi hlut. Það má vel vera. Ég er ekki að bera þetta á eigendur Norðurljósa en ég útiloka þetta ekki, a.m.k. samræðunnar vegna. Hins vegar er erfitt að hugsa sér að slíkt fyrirkomulag gangi til lengdar í samfélagi okkar. Það er ósennilegt að keppinautar Baugsfyrirtækjanna á matvörumarkaði, því þau eru auðvitað til og verða að vera til því samkeppnislög koma í veg fyrir að Baugsfyrirtækin nái þar einokunarstöðu, mundu láta Baugsverslanirnar komast upp með slíkt og Samkeppnisstofnun er beinlínis uppálagt að koma í veg fyrir slíka viðskiptahætti. Slíkar reglur þarf að sjálfsögðu að skerpa og auka þarf heimildir Samkeppnisstofnunar en aðallega gefa henni fjárhagslegt svigrúm til að sinna störfum sínum. Fram hefur komið í umfjöllun um þetta mál í vitnisburði manna fyrir nefndum þingsins og í frásögnum þeirra í samfélaginu að mjög skortir á að Samkeppnisstofnun geti sinnt þessu sviði. Það ríkir lítið traust til Samkeppnisstofnunar meðal fjölmiðlanna í landinu. Ég ætla að minnast hér á annað og það er að völd í fjölmiðlum hafa menn, þeir sem ekki starfa þar, ekki einungis með eignarhaldi. Auglýsingar geta líka skapað mönnum völd í fjölmiðlum og menn kannast við það að mikilvirkur auglýsandi getur haft veruleg ítök eða reynir oft að hafa veruleg ítök ef hann vill svo við hafa og ef fjölmiðillinn sem um er að ræða er veikur fjölmiðill, blankur fjölmiðill, getur slík tilraun tekist og hefur gert það oft og tíðum. Slík ítök, slík völd eru í raun og veru engu skárri en ítök og völd sem stafa af eignarhaldi og kannski heldur verri vegna þess að þau eru oft ekki eins augljós, neytandinn, lesandinn, almenningur, þátttakendurnir í lýðræðinu, vita ekki af því hvenær auglýsendur hóta og hvenær þeir standa við hótun sína. Ég held, þótt ég útiloki ekkert og telji mig engan dómara um sálarfylgsni þeirra manna sem eiga fjölmiðla, að það sé kannski einkum tvennt sem kaupendum fjölmiðla gengur til, fyrir utan verkánægju og sköpunargleði sem ég geri ráð fyrir að slíkir fjárfestar hafi af störfum sínum og af því að eignast fjölmiðil og vera með í að reka hann. Annars vegar hreinlega það að þeir hafa lagt út í fjárfestingu sem að lokum á að skila sér peningalega á sama hátt og Baugur keypti verulegan hlut í Flugleiðum fyrir nokkrum mánuðum á lággengi og selur nú þann hlut á hágengi. Þetta er eðli kaupmennsku frá dögum Kaupa-Héðins í Dölum vestur og Sindbaðs sæfara í höfum suður, kaupa lágt, selja hátt og hafa hagnað. Svona er lögmálið. Hins vegar held ég að það geti verið tilgangur og markmið fjárfesta sem eru sterkir, t.d. á matvörumarkaði, að styrkja fjölmiðla einmitt til þess að tryggja samkeppni á auglýsingamarkaði. Það getur bæði átt við um Stöð 2 gegn Ríkisútvarpinu í hinni miklu samkeppni sem þar er á milli og í sjónvarpsauglýsingunum, samanber umkvartanir Magnúsar Ragnarssonar sem sérstaklega hefur reyndað kvartað undan Ríkisútvarpinu og virðast kvartanir hans, sem er framkvæmdastjóri á Skjá 1, einna helst beinast að Samkeppnisstofnun, og auðvitað ekki síður á dagblaðamarkaði þar sem útlitið var svo fyrir nokkrum árum að eitt dagblað, Morgunblaðið, mundi hafa innan tíðar öll völd og hefði þá --- ég ætla ekki að gera eigendum þess eða stjórnendum upp neina ætlun --- en Morgunblaðið hefði ef það væri eina blaðið á dagblaðamarkaði ráð auglýsenda í höndum sér og gæti sett verðskrá og haft samskipti sín við þá sem þurfa að auglýsa í dagblöðum eins og því sýndist. Þetta eru ekki endilega göfugar ástæður en heldur ekki grunsamlegar, hvað þá glæpsamlegar ástæður. Ég held að fyrirtækjasamstæðan sem Kristmundur spurði um, sú sem hér er um að ræða, sé í þessu tilviki ekkert að sækjast eftir því að ráða við ríkisstjórnina. Hún er hins vegar alveg örugglega að reyna að forðast það að ríkisstjórnin ráði við sig, segi sér að sitja og standa, því í nútímanum vilja fyrirtæki ekki slík samskipti og þurfa ekki að sætta sig við þau. Ísland bjó áður við sterkar fyrirtækjasamstæður. Það þarf ekki að fara aftur í Hansatímann, til Hörmangaranna eða annarra danskra kaupmanna með mjöl og ýmsa vöru. Það nægir að fara aftur á síðustu áratugi þegar annars vegar var fyrirtækjahópur með ýmsum innri tengingum, yfirleitt afar ógagnsæjum, í eigu auðjöfra sem sameinuðust pólitískt í Sjálfstfl. --- stundum kallaður Kolkrabbinn --- og hins vegar SÍS-veldið, með gervallan Framsfl. á sínum vegum. Þessi staða, þetta tvíveldi, mótaði stjórnmál og samfélag hér nærfellt alla 20. öld. Nú eru aðrir tímar, ekki síst vegna þess að einangrun landsins hefur verið rofin og Sambandið hrundi á svipuðum tíma og Sovétríkin kollsigldu sig. Þótti merkileg samferð þessara tveggja fyrirbæra gegnum 20. öldina. Í íslensku viðskiptalífi er talað um sjö sterka fyrirtækjahópa eða fjárfestingarbandalög, stundum 12 eða 14. Áður voru hóparnir tveir. Hér er önnur staða og um margt miklu betri en var áður. Hvert er þá hlutverk ríkisstjórnarinnar? Er það að ráða við fyrirtækjasamsteypurnar? Já, með vissum hætti. Hlutverk almannavaldsins, stjórnmálamanna og ríkisstjórnarinnar er að búa til leikreglur fyrir viðskiptalífið og þessa hópa, að tryggja að slík bandalög bolist ekki hvert við annað, að ekkert þeirra einoki markað neytendum til tjóns, að markaðsráðandi staða, sem hér verður algengt hlutskipti fyrirtækjanna vegna smæðar innanlandsmarkaðarins, sé ekki misnotuð o.s.frv. Hlutverk ríkisstjórnar og Alþingis er ekki síður að samfélaginu öllu gagnist starf fyrirtækjanna og sókn þeirra í hagnað með heilbrigðu og fjölbreyttu úrvali af vöru og þjónustu, með öruggum vinnustöðum, með skattgreiðslum í almannasjóði, og með því að ýta undir framlög úr viðskiptalífinu, frá fyrirtækjunum eða peningamönnunum sjálfum, til líknarmála og til menningarlífs, til dæmis til lista, íþrótta og náttúruverndar. Nú eru nýir tímar, óvænt staða. Ýmsir sem til máls taka í samfélaginu, einkum eldri menn sem tóku út þroska sinn á 20. öld miðri eða síðari hluta, segja að eitthvað róttækt þurfi að gera. Þetta segir til dæmis Styrmir Gunnarsson, ritstjóri Morgunblaðsins. Hann hefur lýst þeirri skoðun sinni í blaðinu að fyrirtækin séu að verða of stór fyrir Ísland. Það er athyglisverð skoðun. Já, sennilega er það rétt, ef við lítum aðeins til Íslands eins og sér eins og í gamla daga. Það er vont að nokkur fyrirtæki, örfáir menn, ráði of miklu á Ísalandi. Þetta er reyndar gömul saga, samanber Kolkrabbann og SÍS sem með nokkrum hætti tóku þátt í að mynda ríkisstjórnir og fella. Einnig má líta til Kveldúlfs á fyrri hluta aldarinnar sem með ýmsum hætti var of stórt fyrirtæki fyrir Ísland, því miður liggur manni við að segja. Það fyrirtæki kemur einmitt upp í hugann þegar nýi mjólkursamningurinn er lagður fram í þingskjali. Þar eru sérstök ákvæði til að sporna við stórrekstri í mjólkurframleiðslu, með fjölskyldubúum SÍS-veldisins gegn Korpúlfsstaðalandbúnaði Thors Jensens. Sem dæmi um önnur fyrirtæki sem kannski hafa verið of stór fyrir Ísland má nefna Íslenska aðalverktaka, fyrirtækjasamsteypu Sjálfstfl. og Framsfl., sem sat að öllum framkvæmdum Bandaríkjahers áratugum saman, mokaði inn fé til fyrirtækjanna, til eigenda þeirra og einnig í flokkssjóði Sjálfstfl. og Framsfl. Þetta var kallað hermang. Stundum of stór fyrir verkalýðshreyfinguna sem þurfti að berjast fyrir kjörum alþýðu gegn fyrirtækjunum annars vegar og hins vegar ríkisvaldi sem var rekið á þeirra vegum, einkum gegn samstjórnum Sjálfstfl. og Framsfl. sem einmitt voru kallaðar helmingaskiptastjórnir. Það voru þær ekki kallaðar vegna þess að þær hafi skipt milli sín herfanginu, kjötkötlum ríkisvaldsins, milli flokksgæðinga, heldur hins, að hinum raunverulega afrakstri vinnunnar í landinu var skipt milli fyrirtækjahópa á vegum hvors flokks fyrir sig. Já, það var veikleiki í samfélagi okkar á 20. öld hvað fyrirtækin voru stór. --- En hvað nú? Hvað er til ráða? Hvað vill Styrmir? Hvað vilja þeir sem stendur ógn af þessum nýju tímum og vita ekki hvað til bragðs skal taka? Hvað skal gera gagnvart þeim afleiðingum alþjóðavæðingar og einangrunarrofs sem við stöndum frammi fyrir á Íslandi? Eigum við að minnka fyrirtækin aftur og torvelda þeim starfsemina til að þau passi fyrir litla pólitíkusa og ritstjóra á íslenskum dagblöðum? Eigum við að taka aftur nýfengið frelsi á markaðnum til þess að bisnessmenn þurfi aftur að ganga í Sjálfstæðisflokkinn og frímúrararegluna, ganga þar í gegnum fimm stig og sækja svo um leyfi á Mogganum áður en þeir teljast hæfir til að standa í viðskiptum á Íslandi? Mitt svar við þessu er nei. Við eigum að bregðast við vexti fyrirtækjanna með því að fagna tækifærunum sem þau skapa Íslendingum og íslensku samfélagi. Við eigum hasla þeim völl, öllum jafnt, og ganga til liðs við nágranna okkar um þann ramma laga og siðareglna sem nær utan um markaðinn. Þetta erum við að gera með þátttökunni í evrópsku samstarfi og væntanlegri aðild okkar að Evrópusambandinu og með vinnu í alþjóðasamstarfi eins og Alþjóðaviðskiptastofnuninni, WTO. Okkur ber einnig öllum, einkum þó almannavaldinu og stjórnmálamönnunum, að skapa ákveðna samskiptahefð sem fyrirtækjum á Íslandi ber að virða. Þær reglur verða að gilda bæði gagnvart launafólki og verkalýðssamtökum þess, gagnvart skilum í sameiginlega sjóði, skyldubundnum skilum og valfrjálsum, gagnvart pólitískum afskiptum þeirra og stöðu þeirra í samfélagsumræðunni, gagnvart nærgætni og tillitsemi í öllu markaðsstarfi, meðal annars þegar um er að ræða börn og unglinga og sérstöðu íslensks samfélags. Ágætt dæmi í þessu sambandi eru áfengisauglýsingar sem dómsmrh. og öll ríkisstjórnin trassar að bregðast við. Hún neitar að skapa þann ramma sem landslög kveða á um, ramma sem fyrirtæki gætu treyst á þannig að ekki vinni eingöngu sá frekasti og djarfasti. Á fjölmiðlavettvangi á hluti af þessum ramma og þessari samskiptahefð að felast í ákveðnum og ströngum reglum um gagnsæi, sjálfstæði ritstjórnar, ábyrgð gagnvart persónuhelgi og samfélagshefðum. Í þessari umræðu á þinginu og í samfélaginu er það einmitt þetta sem við ættum að ræða en ekki þessar klunnalegu og þunglamalegu takmarkanir sem sprottnar eru af persónulegri heift forsrh. í garð eins fyrirtækis. Þar ræður hugarsmíð hans um ,,hinn íslenska öxul hins illa`` þar sem forseta Íslands hefur verið vísað til sætis ásamt fjölmiðlum Norðurljósa, Jóni Ásgeiri Jóhannessyni, Jóni bæjó úr Keflavík, KB-banka, stjórnarandstöðunni á þingi og meiri hlutanum í borgarstjórn Reykjavíkur. Fjórða spurningin sem Kristmundur spurði mig í tölvubréfinu var þessi: ,,Teljið þið að forseti eigi heima í umræðu um þetta efni, ef svo hvað gefur þessu frumvarpi sérstöðu yfir mörg önnur?`` Nei, er svarið. Við teljum í sjálfu sér ekki að forseti eigi heima í þessari umræðu. Forsetinn er ekki vanur að hafa bein afskipti af pólitískum deilumálum í samfélaginu. Forseti Íslands fer hins vegar með löggjafarvaldið ásamt Alþingi og staðfestir lög frá þinginu með undirritun sinni. Hann hefur ótvíræðan rétt til að synja lögum staðfestingar og skulu þau þá borin undir kjósendur í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég vil ekki og ætla ekki, sem þingmaður, að ræða neitt um það hvað forseti á að gera þegar kemur að undirritun laga, hver sem lögin eru, enda hefur forseti Íslands sem nú er alla burði til að taka sjálfur þá ákvörðun hverju sinni. Ég tel að við eigum að gæta að formlegum skilum milli valdhafa í landinu. Ég tel að Alþingi verði að fara sínu fram og forseti að fara sínu fram þegar um löggjafarvaldið er að ræða. Þar eiga menn aðeins að styðjast við eigin sannfæringu. Hins vegar get ég svarað til um sérstöðu frumvarpsins. Ég tel frumvarpið afar sérstætt. Það er sérstætt af því að það fjallar um mikilvægan hluta af lýðræðissamfélagi nútímans, fjölmiðla og þann lagaramma sem þeim er settur. Það fjallar með nokkrum hætti um grundvöll þeirrar samfélagsskipunar sem við höfum valið okkur, um samskipti ríkisvaldsins við það fyrirbæri sem Evrópuráðið hefur kallað ,,varðhund almennings``. Frumvarpið skerðir rétt manna til að eiga og reka fjölmiðla, sem eiga að vera fjórða valdið og veita aðhald öðru valdi í samfélaginu, þar á meðal stjórnmálavaldinu og peningavaldinu. Frumvarpið er sérstætt vegna þess að það er sérsmíðað gegn einu fyrirtæki og beinist að eigendum þess án þess að draga upp nokkra trúverðuga framtíðarsýn og án þess að nokkur rök hafi komið fram um afar mikilsverð ákvæði frumvarpsins. ,,Mér bara finnst það,`` sagði formaður Framsfl. til dæmis efnislega um bannið við svokallaðri krossmiðlun, við því að fyrirtæki geti á landsvísu átt bæði útvarpsstöð og dagblað. Frumvarpið er sérstætt vegna þess hvernig það er fram komið, í blálok þingvetrar án þess að nein umræða sem kallast getur hafi farið fram í samfélaginu sjálfu og þeim fag- og hagsmunahópum sem það einkum varðar. Í raun og veru er byrjað á öfugum enda miðað við gang mála í þroskuðum lýðræðisríkjum þar sem mál af þessu tagi eru látin taka góðan tíma. Mál af þessu tagi tók til dæmis fjögur ár í Noregi fyrir skemmstu áður en mótað var lagafrumvarp í sem allra mestri sátt innan þings og utan. Hér í okkar fyrsta stigs lýðræði, svo ég vitni aftur í hv. þm. Helga Hjörvar, er það einn maður, Davíð Oddsson, hæstv. forsrh., sem heimtar lög og skellir fram frumvarpi. Allt fer í bál og brand í samfélaginu og umræða um flókið og mikilsvert alvörumál lítur allt í einu út eins og pólitískt karnival með dylgjum, hótunum, atlögum, árásum. Lagafrumvarpið um fjölmiðlun á Íslandi byggist í raun á geðþótta eins manns sem er að ná sér niður á meintum óvinum sínum, manns sem er að láta af störfum og vill gera þetta spark að sínu síðasta verki. Já, það er svo sannarlega sérstætt þetta frumvarp. Frumvarpið er sérstætt vegna þess að þótt það fái ef til vill að lokum tilskilinn meiri hluta atkvæða á þingi er alveg augljóst að ástæðan fyrir þeirri afstöðu sjálfstæðismanna og framsóknarmanna er ekki sannfæring þeirra, eins og stjórnarskráin býður, heldur hollusta við foringjana og ótti við að missa spón úr aski sínum þegar fram í sækir. Þessi sannfæringarlausi meiri hluti á þingi er í augljósu og hrópandi ósamræmi við almenningsálitið eins og allir sjá sem sjá vilja og allir heyra sem eyru hafa. Að lokum spyr Kristmundur, og segir fyrir utan sjálft höfuðefnið en þó því tengt, þessarar spurningar, með leyfi forseta: ,,Eru stjórnmál á Íslandi ekki það svart-hvít að stjórnarandstaðan er í raun valdalaus á kjörtímabilinu og getur ekki beitt sér eða haft áhrif á stór málefni? Er hið raunverulega vald ekki í ráðuneytunum í stað þess að vera hjá Alþingi?`` Svarið við þessu gæti verið harla langt og efnismikið. Í raun höfum við í vetur, fyrsta þingvetur minn, öðru hvoru rætt þetta mál. Við höfum rætt hvernig lýðræðinu er háttað á Íslandi og hvort inntak þingræðisins sé í raun jákvætt fyrir íslenskt lýðræði og framkvæmdir og ákvarðanir í samfélaginu. Ég ætla að svara Kristmundi Þór Ólafssyni og ljúka um leið þessari ræðu með því að lesa ályktun sem var samþykkt á útifundi á Austurvelli í fyrradag, útifundi þar sem ráðherrum og okkur alþingismönnum voru sýnd rauð spjöld fyrir frammistöðuna í vetur og undanfarin ár, með leyfi forseta: ,,,,Frá þeirri ákvörðun var aldrei hvikað,`` sagði forsætisráðherra fyrir rúmu ári um sameiginlega ákvörðun sína og utanríkisráðherra í umdeildu máli. Í stjórnmálum er óhvikul staðfesta leiðtoganna frækorn ofbeldis og lýðræðinu fjandsamleg. Ef þeir kunna ekki að hlusta hnignar lýðræðinu. Leiðtogar landsins líta á lýðræðið sem einfalt meirihlutavald. Þá víkur samviskan fyrir flokksaga, og sjálfstæð hugsun fyrir duttlungum einstaklinga. Stjórnkerfið breytist í formreglur sniðnar að fyrirætlunum valdhafa. Þegar þannig er ástatt er vilji almennings að engu hafður, mikilvægum staðreyndum er leynt, lagt er til atlögu við einstaklinga og fyrirtæki í stað þess að setja almennar leikreglur.`` Forseti. Ég veit að félagi minn, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, las sama hluta ályktunarinnar áðan en ég ætla að gera það aftur: ,,Í gömlu ættjarðarkvæði er talað um ,,þúsund radda brag``. Í virku lýðræði þurfa þúsundir radda að heyrast og leiðtogarnir verða að hlusta. Við krefjumst þess stjórnvöld vakni af dásvefni valdhrokans og fari að hlusta á raddir þegna sinna. Við krefjumst þess að raunverulegar umræður fari fram áður en ákvarðanir eru teknar. Við krefjumst gagnsæis og höfnum leynimakki. Við krefjumst þess að lýðræðið virki!`` Forseti. Ég tek undir þessa ályktun og vona að Kristmundur Þór Ólafsson geri það líka. Ég vona að brátt renni upp nýir tímar á Íslandi, að það komi sumardagur með maísól. Sá dagur má mín vegna heita 15. september. Ég held nefnilega að það frumvarp sem hér er til umræðu sé upphafið að endinum, ekki eingöngu hjá hæstv. forsrh. heldur einnig hjá ríkisstjórninni sem nú situr. Ríkisstjórn sem kann ekki að haga sér og kann ekki að skammast sín.

Hæstv. forseti. Ég held að frv., sem nú stefnir óðfluga í að verði að lögum á hinu háa Alþingi, hafi verið lagt fyrir ríkisstjórnina mánudaginn 26. apríl. Það mætti halda að lengra væri liðið síðan það var gert en það eru ekki nema rétt rúmir 20 dagar síðan. Eins og allir vita hefur mikið gengið á í þjóðfélaginu á þessum dögum. Þetta hafa verið örlagaríkir, viðburðaríkir og erfiðir dagar, bæði fyrir þingmenn en líka, að ég hygg, hæstv. forseti, fyrir þjóðina. Þjóðin hefur ekki verið sátt við það sem gerst hefur frá því að þetta frv. kom fram. Hún hefur ekki verið sátt við störf þingsins og ekki verið sátt við frv. sjálft, eins og glögglega kom í ljós í skoðanakönnun sem birt var í dag þar sem fram kemur að um 80% þeirra sem svöruðu spurningu um afstöðu sína til fjölmiðlafrumvarpsins, um 80% svöruðu því til að þau væru andvíg þessu frv. Í ljósi atburða undanfarinna vikna er athyglisvert að líta um öxl og skoða hvernig stjórnarliðar hafa reynt að matreiða þetta ofan í þjóðina. Ég greip með mér viðtal sem tekið var við hæstv. menntmrh. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur einmitt þennan örlagaríka dag, mánudaginn 26. apríl. Þá sagði hæstv. menntmrh., sem síðan hefur verið nánast algerlega fjarverandi í þessari umræðu, í viðtali við Morgunblaðið, með leyfi forseta: ,,Ég tek undir það sem utanríkisráðherra hefur sagt, að það er ekki gott þegar mál eru í einhverri óvissu. Það á að klára svona mál og ég held að við höfum náð mjög góðri lendingu með þeirri afgreiðslu sem við náðum í morgun í ríkisstjórninni. Það var mikill einhugur og sátt um þetta frumvarp.`` Þetta sagði hæstv. menntmrh. Mikill einhugur og sátt um þetta frv. Síðan sagði hæstv. menntmrh., með leyfi forseta: ,,Meginmálið er að við megum ekki horfa á skammtímasjónarmið heldur þau sjónarmið sem eru okkur svo mikilvæg, sem eru að varðveita frjálsa og óháða fjölmiðlun þannig að hér fái þrifist fjölmiðlar sem gegna því hlutverki sem við ætlumst til af þeim, þ.e. að standa undir þeirri ábyrgð að vera fjórða valdið. Það sem við erum að gera með þessu frumvarpi er í fullu samræmi við það sem gengur og gerist annars staðar.`` Svo mörg voru þau orð. Það átti að klára málið, keyra það í gegnum þingið á vordögum og ganga frá því þannig að það yrði að lögum áður en þingið færi heim í sumarfrí. Það átti að afgreiða þetta vandasama og mikilvæga mál sem varðar alla þjóðina á mettíma. Það átti að afgreiða það án þess að ráðfæra sig við þá sem hagsmuna eiga að gæta, þ.e. fólkið í landinu, þá sem lifa og starfa við fjölmiðla. Það átti að ganga frá málinu í trássi við nefndir þingsins. Þetta hefur verið gert með eftirminnilegum hætti. Ég hygg að það muni líða langur tími þar til bæði þjóð og þingmenn, bæði stjórnarþingmenn og stjórnarandstæðingar, gleyma því sem gerst hefur á undanförnum dögum. Þetta frv. á eftir að hafa afleiðingar. Öll þessi málsmeðferð og það sem gerst hefur í sölum Alþingis og líka úti í þjóðfélaginu á eftir að hafa pólitískar afleiðingar. Ég hygg að mest af því sem segja þarf um frv. hafi þegar verið sagt. Þá er ég að tala um gagnrýnina á frv. sem hefur verið mjög málefnaleg og studd mjög góðum rökum. Hér hafa verið fluttar ótal margar góðar ræður. Stjórnarliðar munu ekki geta sagt að þeir hafi ekki verið varaðir við. Þeir munu ekki getað afsakað sig með því að þeir hafi ekki fengið að heyra rökstudd varnaðarorð. Sú afsökun mun ekki duga þeim í framtíðinni. Þeir geta sjálfum sér um kennt nú þegar þeir æða út á þetta fúafen, með illa undirbúið frv. sem sennilega stenst ekki stjórnarskrá og stríðir gegn atvinnufrelsi og tjáningarfrelsi. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með sumum fjölmiðlum sem hafa, jafnótrúlegt og það hljómar, tekið undir efni frv. og hafa lýst því yfir að þeir styðji þetta frv. Ég verð að segja, sem fyrrverandi fjölmiðlamaður, að mér finnst með ólíkindum að nokkur fjölmiðlamaður skuli treysta sér til að skrifa upp á þann gjörning sem hér um ræðir. Það er engum vafa undirorpið að málið er illa ígrundað og að illa hefur verið staðið að því frá upphafi. Einn af þeim fjölmiðlum sem hafa tekið undir það að fremja slíkt óhæfuverk sem hér er til umræðu er næststærsta dagblað landsins, Morgunblaðið. Það hefur farið mikinn í leiðurum og Reykjavíkurbréfum og varið frv. með kjafti og klóm. Við höfum fengið að sjá marga kostulega leiðara í því ágæta blaði á undanförnum vikum. Ég ætla ekki að elta mikið ólar við þá en þeir leiðarar munu standa sem lesefni fyrir sagnfræðinga framtíðarinnar. Þeir verða eflaust aðhlátursefni og undrunarefni fyrir okkur og aðra í framtíðinni. Einn leiðara vil ég þó fá að nefna sérstaklega en hann birtist í Morgunblaðinu í morgun. Ástæða þess að ég vil sérstaklega nefna hann er sú að þar er vikið að Frjálsl. og afstöðu hans til þessara mála. Þessi leiðari ber heitið ,,Markmið Vinstri grænna og Frjálslyndra``. Ég túlka þennan leiðara með þeim hætti að Morgunblaðið sé að reyna að spyrða saman Vinstri græna og Frjálsl. og tengja þeim gjörningi sem nú á að fara fram. Blaðið leitar logandi ljósi að einhverjum röksemdum sem það getur notað til að segja: Þarna sjáið þið. Þeir eru í raun sammála okkur. Við höfum rétt fyrir okkur. Við erum að gera rétt. Í þessum leiðara segir m.a., eftir að vitnað hefur verið í þáltill. sem Vinstri grænir, Frjálslyndir, Framsfl. og Sjálfstfl. stóðu að og var lögð fram á þinginu í fyrrahaust, með leyfi forseta: ,,Ljóst er af þessum tilvitnunum, að formenn tveggja stjórnarandstöðuflokka voru í nóvember þeirrar skoðunar, að vinna ætti að þeim markmiðum, sem tekið er á í fjölmiðlafrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Þeir töldu m.a. nauðsynlegt að kanna, hvort banna ætti sömu aðilum að eiga bæði dagblöð og ljósvakamiðla og þeir töldu nauðsynlegt að kanna, hvort markaðsráðandi aðilar á öðru sviði mættu eiga fjölmiðla. Þeir kunna að vera andvígir því, hvernig staðið hefur verið að undirbúningi löggjafarinnar en það er erfitt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að formenn flokkanna tveggja séu sammála þeim markmiðum, sem fjölmiðlafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er ætlað að ná.`` Það er rétt hjá Morgunblaðinu að Frjálsl. stóð að áðurnefndri þáltill. Við fórum í þetta mál af heilindum. Við fórum í þetta mál undir þeim formerkjum að eignahald á íslenskum fjölmiðlum yrði kannað og heildstæð löggjöf smíðuð í kringum íslenska fjölmiðla, það yrði gert í samvinnu flokka á þingi og í samráði við hagsmunasamtök eins og Blaðamannafélag Íslands, helstu fjölmiðla landsins og samtök fjölmiðlanna, þau ráðuneyti sem málið varðar, m.a. menntmrn., og aðra aðila. En þetta var ekki gert. Það var ekki haft samráð. Ríkisstjórnin ákvað að fara í þessa vinnu með því að útbúa leyniskýrslu sem skrifuð var af flokksgæðingum úti í bæ og síðan var samið frv. sem sent var inn í þingið og nú á að keyra það í gegn, nánast óbreytt með þvílíku offorsi að maður hefur aldrei séð annað eins. Við höfum allan tímann verið sammála því að skoða þurfi þessi mál. Við hefðum líka getað fallist á að smíða heildstæða löggjöf. Við teljum hins vegar líka að þurft hefði að vanda til verksins og taka til meiri tíma. Ég vil segja það í þessari síðustu ræðu minni í þessu máli að það hefði átt að nota sumarið til að sinna þessu verki með samvinnu allra og sem mestri sátt við þá sem málið varðar. Síðan hefði mátt leggja frv. fyrir þingið á næsta hausti og vinna það almennilega næsta vetur. Við hefðum kannski náð að semja nokkuð góða löggjöf eftir um það bil ár frá þessum degi að telja. Það hefðu verið vinnubrögð að okkar skapi en ekki þau handarbakavinnubrögð sem við höfum orðið vitni að að undanförnu. Þau hafa gengisfellt Sjálfstfl. og hirt af honum mikið fylgi --- ég ætla ekki að fara að gráta yfir því. Framsfl. er margklofinn og í miklum vandræðum með þetta mál enda hefur klárlega komið í ljós að stór hluti flokksmanna þar er á móti frv. Ég hygg, eins og fram kom í þeirri skoðanakönnun sem ég minntist á í upphafi máls míns og birt var í morgun, að 80% þjóðarinnar séu á móti þessu frv. Ég hygg að það segi það sem segja þarf um þetta mál. Ég vil að lokum fá að nota tækifærið til að lýsa því yfir að komist Frjálslyndi flokkurinn einhvern tíma í þá aðstöðu að geta haft áhrif á þau lög sem til stendur að setja, þ.e. gefist okkur möguleiki á að breyta þeim, þá mun ekki standa á okkur að fara í þá vinnu. Við munum gera það í samráði við þá sem málið varðar. Við munum ekki láta heiftina ráða för eins og gert hefur verið í þessu máli. Það er enginn vafi á því að hér er um sértæk lög, óréttlát lög og vond og meingölluð lög að ræða. Slík lög viljum við ekki setja á Íslandi árið 2004.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frv. til laga um breytingu á útvarpslögum og samkeppnislögum. Haldnar hafa verið margar ræður, misgóðar eins og gengur, í þessum sal. 
             Það kannski rétt, virðulegi forseti, að fara aðeins yfir málið í upphafi, hvernig staðan í málinu er, hvernig það er, og að við erum að tala um að setja þessi lög til að draga úr samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. Það hefur verið með hreinum ólíkindum að hlusta á suma stjórnarandstæðinga mæla því bót og vilja ekki hreyfa legg né lið í því sem nú er verið að gera. Og maður spyr sjálfan sig: Er samþjöppun á fjölmiðlamarkaði æskileg? Ég tel ekki svo vera og margir aðrir þingmenn, bæði stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar. Ef við kíkjum á fyrirbærið sem hér um ræðir, sem eru Norðurljós, er rétt að fara aðeins yfir það en mér finnst fjölmiðlar ekki hafa gert því nógu góð skil hvað Norðurljós er. Norðurljós samanstendur af Íslenska útvarpsfélaginu, ef við tökum það fyrst. Það er með útvarpsrekstur og endurvarp, Stöð 2, Stöð 3, Sýn, Bíórásina, Popp Tíví, Fjölvarpið og sex hljóðvarpsstöðvar, auk heldur femin.is og visir.is. Ef við lítum á markaðshlutdeildina þá er ríkissjónvarpið, RÚV, með mesta áhorfið á ákveðnum tímum dagsins en markaðshlutdeild Norðurljósa er mjög há ef hún er tekin í klukkutímum talið. Það samanstendur af Frétt ehf., sem er DV og Fréttablaðið. Síðan er Pósthúsið með blaðapökkun og póstmerkingu, Póstdreifing, sem er blaðadreifing og blaðberaþjónusta og loks Ísafoldarprentsmiðja. Hvað varðar dagblöðin þá er Fréttablaðið er með 70% lesningu enda dreift ókeypis á hvert heimili í landinu. Maður spyr sjálfan sig: Hvers vegna? Hver sem á Fréttablaðið og dreifir því og ætlar að gera þetta svona hlýtur að fjármagna það með auglýsingum, ekki gerist það með öðru. Morgunblaðið er með 58% og DV einhvers staðar nálægt 20%. Í útvarpinu er Íslenska útvarpsfélagið með nær 50% og jafnvel meira. Þá komum við að þriðja parti Norðurljósa sem er Skífan, það er Smárabíó, Regnboginn, Grjótnáman og Stúdíó Sýrland og 16 smásöluverslanir og svo bíómyndir ásamt öðru. Þetta er fjölmiðlafyrirtæki sem hefur náttúrlega afgerandi áhrif á þeim markaði. Annað á markaðnum í blaðaútgáfunni er Morgunblaðið og Viðskiptablaðið og svo ef við tökum sjónvarp þá er það Skjár 1 og síðan RÚV í útvarpi. Frjáls fjölmiðlun hefur átt undir högg að sækja hér á þeim markaði og ég er sammála því sem þar er sagt að það að berjast við RÚV er ekki heiglum hent og það hefur verið skoðun mín að það eigi að minnka það og draga verulega úr því og selja t.d. Rás 2 og að reka eigi Rás 1 sem menningarlegt útvarp og öryggistæki. Þá erum við búin að fara yfir stöðuna á þessu fyrirtæki sem hefur gífurlega sterka stöðu á fjölmiðlamarkaðnum. Og hver á svo Norðurljós og ræður þeim? Þegar við kíkjum á það kemur margt skemmtilegt í ljós og við sem störfum í nefndum þingsins, í menntmn. þar sem ég er formaður, og í efh.- og viðskn., höfum fengið ágætis yfirferð yfir hvernig þetta er. Norðurljós var stofnað til að halda lífinu í þessu með því að fá endurfjármögnun í Íslenska útvarpsfélagið og Frétt og Skífuna. Skuldir fyrirtækisins voru 7,3 milljarðar. Í dag eru þær 5,7 og þetta eru ekki nein leyndarmál sem hér er sagt. Og þá spyr maður sjálfan sig: Hvað voru lagðir miklir peningar inn í fyrirtækið? Það eru ýmsar kenningar á lofti í því máli, en ef við förum yfir hluthafalistann er stærsti eigandi í Norðurljósum Baugur Group með tæp 30%, þ.e. ráðandi hlut, Grjóti ehf. sem er í þeirra eigu líka með 11,4%. Síðan er Kári Stefánsson skráður fyrir 15%. Það væri gaman að vita hvort allir þessir aðilar séu búnir að borga hlutaféð inn í þetta ágæta félag.

Þeir gerðu það í gær.

Þeir gerðu það í gær, segir einhver hér úr sal, virðulegi forseti. Sá ágæti þingmaður Össur Skarphéðinsson er greinilega mjög inni í þessum málum í Norðurljósum. Fons með 11,6%, Kaldbakur er með 8%, Hömlur 6,9% og aðrir 17% rúm. Það eru sem sagt Baugur Group og Bónus sem ráða þessu fyrirtæki að mestu leyti. Hvað skyldi hafa vakað fyrir þeim í þessum málum? Þá komum við að samþjöppuninni. Það er sem sagt einn aðili sem á ráðandi hlut í fjölmiðlafyrirtæki sem er með meiri partinn af fjölmiðlum á Íslandi. Eigandinn er stór viðskiptakeðja sem er í mörgu. Viðskiptakeðjan á 50--60% af smávöruversluninni, ekki bara í matvöru, heldur eru það Baugur og Debenhams og hvað þær heita nú allar þessar verslanir. Til skamms tíma áttu þeir tæplega helminginn af lyfjaversluninni en seldu í morgun ef það gengur eftir og verður samþykkt. Þessi keðja rekur líka stærsta fasteignafélag landsins, Stoðir. Þeir eru hluthafar í Húsasmiðjunni, alla vega með helming ef ekki meiri hluta. Þeir selja blóm og rósir og hafa sótt mjög í sig veðrið á þeim markaði, með Blómaval og Blómabúð Binna o.fl., og það er mjög erfitt fyrir aðra að koma inn á þann markað. Þeir eru nýbúnir að selja hlut sinn í Flugleiðum. Hver er svo hugsunin í þessu, hvar eru viðskiptatækifærin í þessu? Jú, hún er sú að láta allt það fjármagn sem fyrirtækin auglýsa fyrir inn í Norðurljós, þ.e. Bónus og Baug og viðkomandi fyrirtæki, að setja yfir 80% af fjármagni sínu til auglýsinga inn í Norðurljós. Í því felst verðmætið. Í Frétt, sem gerði út Fréttablaðið, Fréttablaðið varð gjaldþrota, eru væntanlega ekki miklar eignir þannig að eign fyrirtækisins er viðskiptavild við Baug. Það er þannig sem þetta er. Þeir láta þessa peninga þarna inn og síðan eru alls konar sögur í gangi um hvernig þetta er gert varðandi aðra viðskiptaaðila keðjunnar þar sem það er svona látið fylgja með, hillupláss gegn því að auglýsa í þessum miðlum. Þetta er staðan eins og hún er. Og það er verið að tala um Skjá 1, að þetta sé allt sniðið að því en ég held að það sé nú bara algjör della. Þarna eru margar stöðvar sem mér hugnast afar vel og vildi náttúrlega endilega að þetta fyrirtæki lifði áfram þó svo að þessi lög yrðu sett, ég get ekki séð að það breyti miklu. Þar er t.d. Sýn sem er besta íþróttastöð í heiminum. Sá sem hér stendur hefur búið á nokkrum stöðum erlendis og hvergi komist í annan eins lúxus og að horfa á þá stöð þar sem margt er í boði, og margar aðrar stöðvar. En hvað gerist svo? Hvernig beita menn fjölmiðlunum? Hvernig koma menn skilaboðum í gegnum fjölmiðlana til fólksins í landinu? Jú, einum fjölmiðlinum er dreift frítt inn á hvert heimili. Þar er náttúrlega hægt að setja skilaboð og það hefur svo sannarlega verið gert. Það var gert fyrir síðustu kosningar fyrir ári síðan og menn nota þetta. Allir vita hvernig DV er gert út. Það væri gaman að sjá útgerðina á því blaði þegar sérfræðingar eru búnir að fara í gegnum auglýsingamagn og annað í því blaði, hvernig það á að geta gengið. Spá mín er sú að DV muni ekki verða langlíft, menn muni gefast upp á að borga með því eins og greinilega þarf að gera í dag. Síðan er það sem menn hér, stjórnarandstæðingar, hafa verið að tala um og gagnrýna og það er varðandi stjórnarskrána, látlaust stjórnarskráin. Það er alveg sama hvaða lög eru sett í þessu ágæta húsi, það er alltaf verið að tala um að verið sé að brjóta stjórnarskrána. Og það er verið að tala um eignarréttinn, að þetta sé svona og hinsegin. Það er eins og menn séu ekki búnir að fara yfir málið. Nú hafa verið gerðar tvær breytingar á frv. einmitt til að koma til móts við þetta atriði. Ég er ekki að segja að frv., þegar það var lagt fram, hafi verið alveg fullkomið eða slíkt en með þessum breytingum held ég að það sé orðið  Stjórnarandstæðingar segja flestir að það þurfi meiri tíma, það þarf meiri tíma í allt. Það er alveg einkennilegt og það er fólk sem ekki getur tekið ákvarðanir sem talar svoleiðis, það þarf meiri tíma í alla hluti. Og það þarf nefndir og það þarf þetta og það þarf hitt. Það eru svokallaðir umræðupólitíkusar sem tala þannig. Það gengur lítið undan slíku fólki. Auðvitað er búið að undirbúa þetta mál. Það hefur verið nefnd að störfum til að taka út fjölmiðlamál á Íslandi og síðan var frv. samið í framhaldi af þeirri skýrslu. Auðvitað verður að taka á málinu og höggva á hnútinn. Það er hægt að velkjast með það eins og menn gera með sum mál og svo gerist ekkert. En hérna verða menn að taka ákvörðun og það var gert og síðan er verið að gagnrýna það. Mér þykir mjög merkilegt að heyra hvernig Samf. talar í þessu máli, þessu er einhvern veginn öllu snúið við. Nú er það Sjálfstfl. sem er að reyna að setja hömlur á hluti og Samf. talar fyrir algjöru frelsi í öllum málum. Þessu er öllu orðið snúið við í dag í íslenskri pólitík. Eru það kannski aðrir hagsmunir sem ráða, er eitthvað annað á bak við?  Þetta var líka gert fyrir ári. Í kosningunum var öllu beitt af fullu afli, allt saman skipulagt. Hvernig var það svo í kosningunum 1999? Þá var þessi fjölmiðlarisi að vísu ekki til en þá beittu menn svona aðferðum gegn hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímssyni þegar menn níddu af honum skóinn. Það er kannski óskylt þessu máli. Eigendur slíkra fjölmiðla geta beitt þessu af fullu afli ef þeirra er viljinn. Menn hafa komið hér og svarið af sér nokkur áhrif frá eigendum yfir í ritstjóra, frá ritstjóra yfir í blaðamenn, allt saman hvítþvegið og sárasaklaust. Hver trúir þessum ósköpum? Þingmenn Samf. hafa verið að ræða þetta á þessum nótum.  Síðan komum við að Vinstri grænum sem allt í einu eru orðnir talsmenn þess eða allt að því, að vísu ekki allir, en þeir vilja engu breyta og þeir vilja nú skoða málin. Maður spyr sjálfan sig: Vilja þeir hafa þessa samþjöppun á fjölmiðlamarkaðnum, vilja þeir það? Maður spyr sjálfan sig að þessu. Það var mjög merkilegt að hlusta á ræður hv. þingmanna, sumra hverra, eins og oddvita þeirra sem hér missti kveikinn af sprengjunni heldur langt sem sprakk hér í loft upp í þessum stól. Alveg ótrúlegt mál. Ég tel að þessi lög verði til bóta. Maður veltir vöngum við sjálfan sig: Bíddu nú við, það er búið að breyta þessu þannig að nú geta ráðandi aðilar á markaði átt 5% í þessu fyrirtæki. Ég spurði einn af forsvarsmönnum þess ágæta fyrirtækis: Ef það væru 25%, eða 20%? Jú, hann hélt að það kannski mundi sleppa þá. Hvar eru prinsippin í þessu máli? Ég tel afar hættulegt ef einn aðili er farinn að ráða yfir 50% af fjölmiðlum á Íslandi. Hann getur komið áróðri sínum og áherslum til landsmanna tiltölulega auðveldlega. Því stærri sem hann er og öflugri þar sem hann lætur alla sína peninga til auglýsinga ganga í gegnum þetta því betur fúnkerar kerfið áfram. Það er það sem er hættulegt. Ef maður kíkir á önnur lönd, virðulegi forseti, eins og hérna var farið yfir í ritinu með frv., t.d. Bretland, Frakkland, Bandaríkin, Norðurlöndin, er þetta misjafnt. Sums staðar er tekið á þessu í samkeppnislögum, annars staðar með markaðshlutdeild o.s.frv. Sums staðar eru þessi lög mjög stíf. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi ekki að vera of stífir. Með þessum lögum held ég líka að þetta sé tiltölulega opið. Enginn bannar Baugi að eiga 5% og hinum 5%. Menn geta verið þátttakendur í fjölmiðlarekstri ef menn hafa til þess áhuga og halda að það beri sig. Ég held að við verðum að tryggja það þannig að sem flestir geti komið að þessu þannig að fjölmiðlarekstur beri sig, allur rekstur á að bera sig. Virðulegi forseti. Nú förum við að nálgast lokin á þessu máli og þá kemur næsta málið. Það er mjög merkilegt að fylgjast með fjölmiðlum og hvað forseti Íslands á að gera. Öll sú umræða hefur að mínu mati ekki verið neinum til sóma. Það er mjög merkilegt að sjá hvernig þessir ágætu fjölmiðlar hafa unnið. Það var kynt undir varðandi forsetann og neitunarvaldið og allt þetta, ef hann neitaði að skrifa undir og málinu yrði skotið til dóms þjóðarinnar, í 3--4 daga og síðan var gerð skoðanakönnun. Þá var sagt að 80% væru með því að frv. færi í þjóðaratkvæði. Svona geta menn haft skoðanamyndandi áhrif á fólk og það er nákvæmlega það sem er gert með þessum fjölmiðlum. Þetta er svolítið skrýtið. Ég get talað um þessa menn sem að þessu ágæta fyrirtæki standa, eins og Jóhannes í Bónus, mikinn dugnaðarmann sem maður hefur borið virðingu fyrir lengi, frá því að maður þekkti hann fyrst þegar hann vann hjá Sláturfélaginu í Hafnarstrætinu, matardeildinni, og síðan í Háaleitinu. Síðan byrjaði hann með Bónus. Hann var að berjast við þá stóru, hann barðist við Sambandið. Hann var lítill og hann barðist við Hagkaup. Þeir feðgar voru duglegir og eignuðust síðan Hagkaup öllum að óvörum. Núna allt í einu eru þeir komnir í stöðu eins og þeir börðust við í gamla daga, nú eru þeir svipaðir og Sambandið. Þeir ráða yfir öllu og það má varla nokkur maður hreyfa sig í viðskiptum nema þeir séu samþykkir þeim. Það er merkilegt hvernig endaskipti geta orðið í lífinu. Þetta eru samt harðduglegir menn og ég tek hattinn ofan fyrir þeim en mér hugnast ekki það sem er verið að gera hér með þetta fyrirtæki. Ég held að þessi lög geti komið í veg fyrir þá misnotkun sem hefur átt sér stað í þessum fjölmiðlum að undanförnu og styð það í því formi sem það er í núna með þessum tveimur breytingum sem hafa verið gerðar. Núna er sem sagt umræðan komin út í fjölmiðlunina varðandi forsetann. Verið er að setja þrýsting á forsetann. Ég var að hlusta á útsendingu sjónvarps áðan þar sem var verið að ræða við menn og hann var látinn vita af því, forsetinn, að ef hann mundi ekki neita að skrifa undir fengi hann lélega kosningu í forsetakosningunum. Mjög óviðeigandi en þetta var að vísu einn af stuðningsmönnum hans. Svona er umræðan orðin í þessu máli. Þegar það verður afgreitt héðan úr þinginu byrjar sem sagt pressan á forsetann. Mér dettur ekki annað í hug en að hann skrifi undir þessi lög. Til að stytta umræðuna svo að við getum lokið þessu hérna í kvöld og nótt og tekið til við næsta mál --- þetta er eitt mest rædda mál síðan ég kom í þingsalinn fyrir fimm árum, meira en var í öllum virkjunarmálum og öllu slíku. Það er ágætt að menn fari að vængja sig í ræðustól þingsins og tjái sig. Ég held að margar ræður hafi verið ágætar en sumar náttúrlega litaðar af einhverju öðru. Stjórnarandstaðan almennt er á móti þessu, bæði Frjálsl. og Vinstri grænir og ég tala nú ekki um Samf., það er eins og menn séu bara að verja þar heimavöll, alveg ótrúlegt. Að vísu taldi einn virðulegur hv. þm., Lúðvík Bergvinsson, rétt að það ætti að huga að því að setja lög um fjölmiðla á Íslandi, taldi varla hægt að komast hjá því en spurningin væri hvort það yrði gert með þessum hætti eða einhverjum öðrum. Það verð ég að segja. Menn eru að byrja að tala sig í það í ræðunum til að geta sagst hafa sagt það. Það stefnir allt í sömu áttina, smám saman tala menn sig inn á sömu línu og er í þessu frv. Ég ætla að ljúka máli mínu, virðulegi forseti, og ég vonast til að þetta mál verði afgreitt hið fyrsta og við getum farið að snúa okkur að öðrum verkefnum hér í þinginu.

Herra forseti. Hv. þm. nefndi nokkuð bréfaskipti mín og Bónuss. Kannast hlustendur við orðtakið ,,mexíkanskur bófaflokkur``? Það var hugtak sem einn af þeim mönnum sem ólu mig upp í pólitík, Jón Baldvin Hannibalsson, notaði gjarnan í viðtölum um Sjálfstfl. Það var svipað sem ég notaði um þá Bónusfeðga. Ég kallaði þá suður-ameríska gangstera og hef aldrei séð tiltakanlega mikið eftir því. 
             Hv. þm. ræddi um ógnarveldi Baugs. Hann benti líka á að hann væri að selja hitt og þetta af stórum eignum sínum. Ég held að hv. þingmaður þurfi ekki að hafa miklar áhyggjur af Baugi. Baugur er að hverfa úr landi og það er fyrst og fremst Sjálfstfl. sem er að hrekja þetta mikla fyrirtæki úr landi. Það er ein af afleiðingum þessa. Gæti hv. þm. orðið mér sammála um það að langvitlegast hefði verið að fara í þetta með þeim hætti að setja almenn lög um öll fyrirtæki í landinu 

Virðulegi þingmaður. Ekki notaði ég nein orð eins og mexíkanskur bófaflokkur eða slíkt. Ef mig minnir rétt held ég að hv. þm. hafi einhvern tíma látið þá skoðun í ljósi að hann vildi láta búta niður Baug, eins og hann orðaði það, þannig að hann hlýtur að vera mjög fylgjandi þessum lögum. Ég er alveg sammála því að Baugur er fyrirtæki sem hefur gengið vel, verið vel rekið og hefur gengið mjög vel erlendis. Það er oft þannig með útrás að heimavöllurinn verður að vera sterkur, annars er útrásin vonlaus. Þeir hafa verið það og ég efast um að þeir fari að draga sig út úr öllu hér. Það var forveri hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem spurði: Hver á Ísland? Ég held að við eigum að leitast líka við að svara þeirri spurningu í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að Samkeppnisstofnun og samkeppnislög eigi að búa yfir úrræðum til þess að hægt sé, ef menn telja þörf á því, að skipta upp fyrirtækjum sem hafa orðið ítrekað uppvís að því að misnota markaðsráðandi stöðu sína. Ég tel að það eigi ekki að gilda einvörðungu um matvörukeðjur eða fjölmiðla, heldur öll fyrirtæki. Nú túlka ég reyndar úrskurð samkeppnisráðs um Landssímann, sem fjallaði um breiðband árið 1999, með þeim hætti að samkeppnisráð telji sig búa yfir slíkum úrræðum. Ég held að það sé ákaflega þarft. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi ekki að taka eina einstaka atvinnugrein út, heldur eigi að gilda almennar reglur um allt atvinnulíf. Þetta höfum við margsinnis sagt. Ég er líka sammála hv. þingmanni um að heimavöllurinn þurfi að vera traustur. En er það svo í þessu tilviki? Er ekki verið að hrekja fyrirtæki úr landi?

Virðulegi forseti. Ég held að enginn sé að hrekja Baug úr landi. Væntanlega fjárfestir Baugur þar sem mest arðsemi er af fjárfestingunum, það gengur nú bara þannig. Heimurinn er orðinn lítill í dag, menn fara hratt yfir. 
             Ég get verið sammála hv. þingmanni, auðvitað eiga samkeppnislög að gilda um þetta líka, ekki bara sértæk lög um fjölmiðlun heldur líka samkeppnislög. Það er í öðrum löndum þannig þar sem þetta er tekið nákvæmar. Ég er líka sammála því að þetta eigi ekki bara að gilda um verslunarkeðjur og ég er einnig sammála hv. þingmanni varðandi t.d. Símann sem mætti skoða í framhaldi. Það er mjög merkilegt að fá tilboð frá aðilum á fjarskiptamarkaðnum. Símanum gengur svona illa, held ég, að aðlaga sig að þessu. En ég heyri að það er ekki mikill skoðanaágreiningur milli mín og hv. þingmanns. Málflutningur hans er allur annar en hann hefur verið hér undanfarið við þessa umræðu. Ég fagna því.

Virðulegi forseti. Ræða hv. þm. var um margt athyglisverð. Það eru tvær spurningar sem mig langaði að bera upp við hv. þm. Hann talaði um að nauðsynlegt væri að höggva á hnútinn. Hann talaði um að fjölmiðlum væri beitt látlaust. Hv. þm. vísaði til kosninga og talaði einnig um eða vísaði til dagblaða í eigu keðju sem hann gerði talsvert að umræðuefni. Ég skildi hv. þm. þannig að hann væri fyrst og fremst að tala um dagblöð í eigu þessarar keðju, að þeim væri beitt látlaust, væntanlega í stjórnmálum og þá væntanlega gegn Sjálftsfl. Ég held, virðulegi forseti, að þessi ræða verði ekki skilin á annan hátt. Það er aðallega verið að bregðast við því með þessum lögum. En mig langaði að spyrja hv. þm., 

Virðulegi forseti. Rétt til að fara yfir þetta þá þurfum við bara að fara rúmt ár aftur í tímann, þegar kosningarnar voru á síðasta ári. Þá var þessum fjölmiðlum beitt af mikilli hörku og grimmd gegn hæstv. forsrh. Davíð Oddssyni. Manni varð um og ó og er þó ýmsu vanur. Það gekk hér látlaust og var alveg greinilegt hverjum átti að koma frá. En það er ekki bara um þetta sem gilda sérlög. Menn tala hér um 5% eign og annað. Við erum með sérlög um sjávarútveg þar sem er ákveðið hámark á kvótaeign og annað slíkt. Ég held að menn séu orðnir sammála að mestu leyti um þetta frv. nema varðandi spurninguna: Hver má þessi hlutur vera hjá markaðsráðandi fyrirtækjum? Á hann að vera 5% eða 25%? Það er farið að rífast um það núna. Nú held ég að menn séu orðnir slakir gagnvart eignarréttinum og stjórnarskránni.

Virðulegi forseti. Þessi lög verða skilin þannig að vegna þess að í þessum dagblöðum hafi verið óþægileg og vond sjónarmið, sem hafi verið beint gegn hæstv. forsrh. og hann væntanlega lagður í einelti af þeim, og að af þeim sökum sé nauðsynlegt að setja lög af þessum toga. Virðulegi forseti. Í mínum huga er þetta afar sérstakt. Þetta verður náttúrlega fyrst og fremst að túlka sem lög gegn tilteknum sjónarmiðum. Því verður það ekki túlkað öðruvísi en svo að þar sem þessi sjónarmið eru hæstv. forsrh. óþægileg sé nauðsynlegt að stöðva þessi dagblöð. Þetta er grafalvarlegt mál, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það er enginn að tala um að stöðva þessi dagblöð. Ég er bara að lýsa því hvernig þetta var, virðulegi forseti, síðasta vor.

Þú varst að lýsa því ...

og það er enginn að tala um að stöðva þessi dagblöð. En það er mjög merkilegt að hlusta á hv. þm., sem er boðberi sósíaldemókratískrar stefnu, eða hvað? Eða er hann kominn hægra megin við Frjálsl. eða hvar er hann staddur, virðulegi forseti?

Ég vil bara ritfrelsi og málfrelsi.

Vill hv. þm. ekki stuðla að aukinni valddreifingu í þessum geira? Þessi lög eru hugsuð til að auka valddreifingu í þessum geira. Þannig er hugsun þessara laga. Það sem ég hef verið að segja hér varðandi hvernig þessir fjölmiðlar hafa oft hagað sér 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Birgissyni sérstaklega fyrir að staðfesta að öll okkar umræða hefur ekki verið til einskis. Hann kemur hér upp og staðfestir að tilgangurinn með þessu frv. sé að koma í veg fyrir það sem hann telur vera misnotkun á fjölmiðlum sem eru að hluta til í eigu Baugs í dag. Þeim hafi verið beitt gegn Davíð Oddssyni, segir hann, og þá sé komin ástæðan fyrir að setja lög til að brjóta upp þetta fjölmiðlafyrirtæki og stöðva gagnrýnina. Ritskoðunartilhneigingin sem hér hefur svifið yfir vötnunum kemur mjög greinilega fram í máli þingmannsins. Síðan vil ég mótmæla þeirri staðhæfingu hv. þm. að við í stjórnarandstöðunni og í Samf. höfum ekki verið inni á því að setja almenn lög um fjölmiðla. Við höfum látlaust bent á aðrar vægari og skynsamlegri leiðir í þessu máli sem hægt væri að fara.

Virðulegi forseti. Það er enginn að tala um að banna fjölmiðla. Það er ljóst. Það er talað um að hafa valddreifingu, að minnka hlutdeild ákveðinna fyrirtækja úr mjög stórum hluta í minni hluta til að fleiri geti komið að málinu. Fjölmiðlun er afar viðkvæmt mál. Ég hef ekki séð neitt frumvarp, neinar tillögur eða drög frá Samf. í þessu máli.  Ég skora á Samf. hér: Hvers vegna er ekki lagt fram frv. með hugmyndum ykkar í málinu? 
             Virðulegi forseti. Það er alveg óþolandi að hlusta á þessa hv. þingmenn trekk í trekk komandi hér eins og hvítvoðungar í þessu máli. Þeir hafa ekki neinar tillögur. Þeir eru bara að gagnrýna. 

Hæstv. forseti. Ég hef ekki verið á þingi í allan vetur. Ég kom hér inn sem varamaður. Samt tókst mér að verða þess áskynja að Samf. lagði hér fram tillögur um gegnsæi í fjölmiðlun, sjálfstæði ritstjórna og vernd heimildarmanna. Ég veit ekki hvort hv. þm. Gunnar Birgisson hefur verið ýkja mikið meira á þingi en ég í vetur en ég hef a.m.k. fylgst með þessari umræðu. Ég hef ekki séð hann fyrr í þessari umræðu hér. Ég hef heyrt og lagt fram margar tillögur sem eru verðar umhugsunar og væru þess virði að við sætum yfir því í sumar og fram á næsta vetur að móta almenn, skynsamleg fjölmiðlalög sem yrðu til gagns fyrir allan almenning á Íslandi og fjölmiðlana sjálfa.

Virðulegi forseti. Þá fór hv. þm. loks að tala eitthvað af viti. Eftir þessa ræðu held ég að hann geti a.m.k. stutt frv. ríkisstjórnarinnar. Það er verið að tala um gegnsæi fjölmiðla. Virðulegi forseti. Ég var að nefna eitt dæmi, af því að það var verið að tala um sjálfstæði ritstjóra og gegnsæi, að framkvæmdastjóri Fréttar, ritstjóri Fréttablaðsins, er stjórnarformaður DV og líka stjórnarmaður í Norðurljósum. Maður svona spyr sig síðan hvernig blaðamanninum gangi að vera sjálfstæður gagnvart honum og síðan eigendunum.  En ég fagna því að Samf., eða Einar Karl Haraldsson sem ég tel glöggan mann, sjái að sér og styðji þetta hjá okkur.

Herra forseti. Það hefur ekki verið mikið framboð af stjórnarliðum í þessari umræðu. Ég verð þó að hæla hv. þm. Gunnari Birgissyni fyrir að koma hér og eiga við okkur orðastað um þetta frv. Ég vil líka þakka hv. þm. fyrir hreinskilnina. Hann kemur hér í pontu og segir, nánast fyrstur stjórnarliða, að þetta sé sértækt frv. Hann eyðir mestöllum ræðutíma sínum til að tala um hve Norðurljós sé vont fyrirtæki, hvað Baugur sé vont fyrirtæki og svo, rétt þegar hann er að klára ræðu sína, fer hann að tala um smáatriði eins og stjórnarskrá og slíka hluti. Ég vil bara vera alveg viss um að ég hafi skilið ræðu hv. þm. rétt. Í fyrsta skipti, eins og ég segi, er talað skýrt af hálfu stjórnarliðsins. Er það hans skoðun að þetta frv. sé fram komið eingöngu til þess að leysa upp Norðurljós?

Virðulegi forseti. Rétt til að svara spurningu hv. þm. þá er það alls ekki svo að leysa eigi upp Norðurljós. Frv. er til að styrkja Norðurljós, til að auka eignaraðild að fyrirtækinu. Ég ber það til baka, og það fer í taugarnar á mér að slíkt komi frá ráðvöndum krötum sunnan með sjó, að ég hafi sagt að Norðurljós væri vont fyrirtæki og að Baugur væri vont fyrirtæki. Það er alls ekki rétt. Ég held að hv. þm. hafi dottið á höfuðið. Ég þekki hann ekki að slíkum fullyrðingum. Þessi lög eru almenn en það eru ekki mörg fyrirtæki á markaðnum. Þar eru Baugur og Skjár 1, þar er Mogginn. Mogginn hefur haldið sínu og þeir hafa ekki farið í svona æfingar. Þetta er samþjöppun dagblaða, ljósvakamiðla, sjónvarps og útvarps og allra hluta. Það er verið að setja almenn lög. Þótt þetta fyrirtæki sé til núna þá getur það verið í öðru formi eftir fimm eða tíu ár.

Herra forseti. Sá þingmaður sem hérna stendur hefur hvorki dottið á höfuðið eða verið sleginn í það með reglustiku. Það er alveg ótrúlegt að horfa upp á stjórnarliða koma hér, þá fáu sem þó hafa haft til þess kjark, vegna þess hve illa þeir bera sig yfir frv. og því hvernig það er fram komið. Það var sorglegt að horfa á hv. þm., jafnstóran og mikinn og hann er, nánast með grátstafinn í kverkunum þegar hann talaði um misnotkunina á þessum dagblöðum. Ég ætla að leyfa mér að vitna beint í hv. þm. Hann stóð hér í ræðustól Alþingis og sagði: ,,Ég held að þessi lög geti komið í veg fyrir þá misnotkun sem hefur átt sér stað í þessum fjölmiðlum ...`` Hann var ekki að tala um að Norðurljós væru vont fyrirtæki eða að Baugur væri vont fyrirtæki. En þessi fyrirtæki eru að misnota fjölmiðlana daglega, eftir því sem hv. þm. segir. Hann leyfir sér að segja úr ræðustól að lögin sem verið er að setja geti komið í veg fyrir misnotkunina á þessum fjölmiðlum. Þetta er það sem málið snýst um í hnotskurn.

Virðulegi forseti. Ég held að það fari ekki fram hjá neinum hver á þessi blöð og hvernig þau hafa verið notuð á undanförnum missirum. Ég spyr hv. þm.: Finnst honum í lagi að eitt fyrirtæki sé með 63% markaðshlutdeild, ef allt er talið til, í fjölmiðlun? Er það í lagi  En ég segi: Þessi lög eru til bóta. Þau eru ekki sett til höfuðs einu eða neinu fyrirtæki. Ég held að menn ættu að fara í gegnum málið frá upphafi, hvernig þetta var fjármagnað og stofnað og hvernig þetta allt saman varð til.

Virðulegi forseti. Síðustu daga hefur farið fram athyglisverð og skemmtileg umræða þótt hún hafi oft og tíðum einkennst af undarlegustu hlutum og örvæntingarfullum rógburði af hálfu Sjálfstfl. En honum kippir í kynið og kannski var ekki við öðru að búast þegar flokkurinn er kominn út í horn í málflutningi sínum. Samkvæmt öllum skoðanakönnunum er fylgið hrunið og öll hin gamla frelsishugsjón hefur verið fyrir borð borin og er haugamatur. Ekkert stendur eftir af málflutningi Sjálfstfl. Það hefur verið rammað inn í umræðunni síðustu tvær vikurnar, m.a. með prýðilegum hætti af hv. þm. Gunnari Birgissyni sem mælti síðast, fyrstur stjórnarliða í langan tíma. Hann dró það skýrt fram að frv. bæri fyrst og fremst með sér tvennt. Annars vegar væri það aðför að tjáningarfrelsinu, hins vegar væri frv. sértækt og gert til að koma fram hefndum og höggi á tiltekið fyrirtæki í landinu. Hefndarleiðangur forsrh., með það að markmiði að brjóta á bak aftur fyrirtækið Norðurljós, er á lokasprettinum. Afleiðingarnar eru vægast sagt drastískar. Sjálfstfl. er í rúst. Fylgið er hrunið af flokknum og hugmyndafræðin á haugunum eins og ég gat um áðan. Trúverðugleiki flokksins að engu orðinn. Já, hann er glæsilegur svanasöngur Sjálfstfl. fyrir okkur sem höfum séð í gegnum huliðshjálm frelsiskjaftæðisins. Það er óralangt síðan glitta fór í hið rétta andlit sem helgríma Davíðs Oddssonar hefur lagt sig yfir. Nú eru runnir upp merkilegir tímar. Það hefur komið fram að hér er í gangi umræða sem tekið hefur lengri tíma en nokkur önnur frá því að EES-samningurinn var ítarlega ræddur og er ekki að undra miðað við hvernig málið ber að og hvert inntak málsins er. Það hefur ábyggilega aldrei áður komið fram þvílíkt frv. sem snýst svo augljóslega um sértæka löggjöf sem sniðin er að því að mölva fyrirtæki sem gæti kostað hundruð starfsmanna atvinnuna. Þótt skýrlega sé vegið að tjáningarfrelsinu í landinu og öllum mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar, öðrum en þeim er lúta að trúfrelsinu að mati allra þeirra lögspekinga sem skiluðu inn álitum til þeirra nefnda þingsins sem um málið fjölluðu, þá skiptir það engu. Hefndum skal fram koma af hálfu Sjálfstfl. og forsrh. og flokkurinn dreginn niður í svaðið í leiðinni. Framsfl. fylgir að sjálfsögðu með og þjóðin er klofin niður en hins vegar er sá hluti sem fylgir Sjálfstfl. að málum ákaflega lítill. Komið hefur verið inn á marga þætti í umræðunni. Ég ætla að stikla á stóru varðandi það. Við fulltrúar Samf. í menntmn. fórum mikinn í 1. umr. og í aðdraganda 2. umr. og báðum þráfaldlega um að menntmn. fengi að fjalla um málið og koma að því með skynsamlegum hætti. Um er að ræða mál sem að sjálfsögðu ætti að vera borið fram af menntmrh. en ekki forsrh. Af einhverjum ástæðum hrifsaði forsrh. málið úr höndum hæstv. menntmrh., eftir að hún hafði kynnt skýrslu sem unnin var að beiðni ráðherra um ástandið á fjölmiðlamarkaðnum. Skýrslan var reyndar birt um leið og þetta dæmalausa frv., sem fer í bækurnar sem aðför stjórnvalda að mannréttindum í landinu. Það er aðför stjórnvalda að tilteknu fyrirtæki og leiðarljósið er hatrið eitt, hatur forustumanna Sjálfstfl. í garð þessa fyrirtækis og þeirra sem fyrir fyrirtækinu fara. Það er með ólíkindum að verða vitni að því í lýðræðissamfélagi þegar sú tilfinning fer að grípa fólk að það búi í einræðisríki, að þar fari einvaldur hamförum og allir fylgi með. Enginn þorir að segja neitt, enginn þorir að segja sannleikann um þá stöðu sem raunverulega er uppi. Ég ætla að fara aðeins yfir umsögn minni hluta menntmn., sem okkur tókst að útbúa á þeim skamma tíma sem skammtaður var til að vinna að áliti til allshn. þingsins um þetta mál. Við fórum þráfaldlega fram á að fá fjölda gesta til fundar við okkur. Við lögðum fram ítarlegan gestalista og fórum fram á þeir sem vinna í hinum ýmsu geirum fjölmiðlunar fengju að koma til fundar við nefndina og skýra sjónarmið sín. Við því var að sjálfsögðu ekki orðið enda voru störf nefndarinnar skrípaleikur. Þau fóru fram í miðri 2. umr. og var ekki ætlað að skipta nokkru einasta máli. Nefndin vann það litla sem henni gafst kostur á. Við fengum til fundar við okkur valinkunna einstaklinga sem voru meðal margra annarra á listanum sem við lögðum fram. Formaður nefndarinnar boðaði að okkar ósk doktor Herdísi Þorgeirsdóttur lögfræðing, Sigurð Líndal lagaprófessor, Styrmi Gunnarsson, ritstjóra Morgunblaðsins, Gunnar Smára Egilsson, ritstjóra Fréttablaðsins, Magnús Ragnarsson, framkvæmdastjóra Íslenska sjónvarpsfélagsins, og Sigurð G. Guðjónsson, forstjóra Norðurljósa. Fundur nefndarinnar með þessum gestum var haldinn 12. maí um morguninn og voru allir beðnir að vera viðstaddir samtímis, þrátt fyrir að við hefðum að sjálfsögðu farið fram á að hver og einn fengi að koma fyrir nefndina svo gæfist nægur tími og tóm til að fara yfir málið. En panillinn var litríkur og skemmtilegur og kemur fram í áliti nefndarinnar, með leyfi forseta: ,,Minni hlutinn telur þau vinnubrögð afar sérkennileg og í andstöðu við þingvenjur. Eftir afgreiðslu allsherjarnefndar gafst þó kostur á að athuga auk frumvarpsins breytingartillögur frá meiri hluta nefndarinnar á þskj. 1619. Minni hluti menntamálanefndar lítur svo á að allsherjarnefnd hafi sent málið til skoðunar í menntamálanefnd á þeirri forsendu að útvarpslögin, nr. 53/2000, heyri undir málasvið nefndarinnar og þess vegna hafi verið til þess ætlast að nefndin skoðaði einkum þau mál er heyrðu útvarpslögunum til. Það er mat minni hlutans að sérstaklega hafi verið þörf á að beina sjónum að menningarlegu og lýðræðislegu hlutverki fjölmiðla og skoða frá því sjónarhorni hvort náðst hafi yfirlýst markmið frumvarpsins um að tryggja æskilega fjölbreytni í íslenskri fjölmiðlun og hlúa að því lykilhlutverki þeirra að vera ,,vettvangur ólíkra viðhorfa til stjórnmála, menningar og samfélagslegra málefna í víðum skilningi`` og ,,mikilvæg forsenda þess að einstaklingar fái notið tjáningar- og skoðanafrelsis`` eins og það er orðað í athugasemdum við frumvarpið.`` Ég ætla að taka það fram að ítrekað hefur verið farið fram á að þingfundum yrði frestað þangað til menntmn. hefði komið að málinu, enda höfum við talið fáránlegt að umræða um þetta mál fari fram án þess að sú nefnd þingsins sem langmest hefur með málið að gera skili í alvöru áliti sínu inn til þingsins, þeirri vinnu sinni inn til þingsins. Það plagg lægi allri umræðu til grundvallar en væri ekki skrípaleikur á hliðarlínunni. Ég harma það mjög og lýsi vonbrigðum mínum með hin gerræðislegu vinnubrögð í nefndarstörfum þingsins, í þessu tilfelli menntmn. Nefndin var fótumtroðin og höfð að engu í umræðu og vinnu við þetta mál. En það er í stíl við annað í þessu máli. Það skiptir engu hvaða rök koma fram. Málinu skal þröngvað í gegn, pínt í gegnum Alþingi Íslendinga með góðu eða illu. Hefndum skal fram komið. Það stendur upp úr. Hér er á ferðinni sértækt frv. sem vegur að mannréttindum á Íslandi og heftir tjáningarfrelsið. Í fyrsta sinn í Íslandssögunni, í sögu lýðveldisins, er vegið að prentfrelsinu. Í fyrsta sinn er ákveðnum aðilum bannað að gefa út blöð. Í fyrsta sinn skal takmarka prentfrelsið. Það er með ólíkindum að sú staða komi upp á Íslandi árið 2004 að prentfrelsi sé takmarkað. Það er ótrúlegt að upplifa það. Ég kem nánar að því síðar. Til að undirbyggja umræðu mína og röksemdafærslu varðandi tjáningarfrelsið, mikilvægi þess og hve heilagt það er, hef ég leitað til sígildra öndvegisrita. Ég hef farið yfir, lesið upp og fléttað í málflutning minn valda kafla úr Frelsinu eftir John Stuart Mill. Að mínu mati rammar það rit einna best hvernig málum á að vera háttað og hvernig menn litu á það fyrir um 150 árum að búa ætti að mannréttindum og málfrelsi. En hvað gerist 149 árum síðar uppi á Íslandi? Málfrelsið er heft og prentfrelsið takmarkað. Ég vildi að Íslendingum gæfist kostur á að lesa meginkafla þessa grundvallarrits um frelsið og þeir væru öllum aðgengilegir í gegnum þingtíðindin. Ég kaus því að fara yfir valda kafla án þess að það flokkaðist undir málþóf eða tafir á störfum þingsins þannig að öðrum gæfist ekki kostur á að koma að umræðum. Ég fór þá leið að velja sérstaklega kaflana og mun koma betur að því síðar þegar ég er búinn að fara yfir aðra þætti. Nóttin er ung, eins og segir í vísunni. Í áliti minni hluta menntmn. segir síðan, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að afloknum fundi með þeim gestum sem að framan eru taldir og eftir þá athugun á málinu sem möguleg var miðað við aðstæður sem menntamálanefnd voru búnar er það mat minni hlutans að ekkert bendi til þess að markmið frumvarpsins um æskilega fjölbreytni í fjölmiðlum á Íslandi náist verði það að lögum. Breytingartillögur meiri hluta allsherjarnefndar breyta engu þar um. Tekið skal undir þá fullyrðingu sem fram kemur í athugasemdum við frumvarpið að mikilvægt sé að fjölmiðlar standi undir þeirri kröfu að almenningur hafi ,,aðgang að fjölbreyttum, sjálfstæðum og öflugum fjölmiðlum``. Minni hlutinn vekur athygli á því að forsenda þessarar kröfu er að til séu á Íslandi slíkir fjölbreyttir, sjálfstæðir og öflugir fjölmiðlar. Í fjölda umsagna til allsherjarnefndar er talin hætta á að aðgerðir sem kynntar eru í frumvarpinu verði til þess að veikja fjölmiðla þá sem nú starfa og leggja suma þeirra að velli.`` Frv. er lagt fram til að leggja ákveðna fjölmiðla að velli, fjölmiðla sem eru ekki ríkisstjórnarflokkunum þóknanlegir, sem þeir flokkar telja að séu misnotaðir daglega og gengdarlaust gegn stjórnvöldum. Menn eru sem sagt að hefta tjáningarfrelsi og ritskoða, það er kjarni þessa frv. Frv. er ætlað að leggja fyrirtæki að velli og ritskoða það, svo ómerkilegt sem það er. Áfram segir í áliti menntmn., með leyfi forseta: ,,Þá skerði hinn fyrirhugaði lagarammi svo rekstrargrundvöll fjölmiðlanna til frambúðar að hætt sé við að mjög dragi úr framlagi þeirra til íslenskrar menningar, m.a. með innlendri dagskrárgerð í ljósvakamiðlum. Líklegt er einnig að slík þróun veiki stöðu íslenskrar tungu á fjölmiðlavettvangi, en við athugun málsins er í mikilvægum umsögnum bent á að íslenskir fjölmiðlar eru nú í samkeppni við erlenda að því marki að aldrei hafi þekkst í þjóðarsögunni.`` Hér kemur að atriði sem ég dvaldi töluvert við í einni ræðu minni við 2. umr. Í þessari sértæku aðför að mannréttindum á Íslandi er ekkert tillit tekið til þess að íslenskir fjölmiðlar, ljósvakamiðlar, eru í bullandi samkeppni við erlenda fjölmiðla. Ekkert tillit er tekið til umfangs, áhrifa og stærðar netsins í fjölmiðlaneyslu landsmanna. Þar er ekki minnst orði á þetta enda hefur Sjálfstfl. ekki hugmynd um þá stafrænu sjónvarpsbyltingu sem í vændum er. Hið undarlega nátttröll hefndarinnar, heiftarinnar og mannfyrirlitningarinnar í íslenskum stjórnmálum hefur dagað svo illa uppi í þessu máli að það tekur ekki tækniþróunina með í reikninginn. Það er með ólíkindum hvernig þessu máli er stillt upp. Það er eins og við séum stödd á árinu 1966, þegar ríkissjónvarpið hóf aleitt útsendingar á Íslandi. Hér voru engir gervihnattadiskar, ekkert internet og engin stafræn sjónvarpsbylting. Ekkert af þessu tekið til greina, ekkert af þessu skal tekið til grundvallar í aðförinni að Norðurljósum og mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. En áfram segir, með leyfi forseta: ,,Flest bendir til að ekki einungis skorti mjög á að frumvarpið nái yfirlýstum markmiðum, ef að lögum yrði, heldur sé sennilegt að ákvæði frumvarpsins vinni beinlínis gegn því að þessi markmið náist og stuðli að aukinni fábreytni í efnisframboði, dagskrárgerð og lýðræðislegri umfjöllun. Verði þetta niðurstaðan bitnar frumvarpið ekki einungis á fjölmiðlunum, starfsfólki þeirra og aðstandendum heldur einnig margvíslegu menningarstarfi sem þeim tengist, og verður til þess að þrengja að vaxtarmöguleikum íslenskrar menningar og takmarka óðal íslenskrar tungu. Minni hlutinn telur að til að ná markmiðum sem áður eru talin þurfi að fara aðrar leiðir, leiðir þar sem meðalhófsreglu er gætt og tryggt að fjölmiðlar veikist ekki, lýðræðissamfélaginu og íslenskri menningu til verulegs ógagns. Slíkar leiðir eru m.a. nefndar í nefndaráliti minni hluta allsherjarnefndar. Sérstaklega skal bent á að eitt af því sem helst kemur til greina er að efla þjóðarútvarpið, móta því glöggt forustuhlutverk við almannaþjónustu á fjölmiðlasviði og viðurkenna það sem einn af máttarstólpum íslenskrar menningar. Um þennan þátt er ekkert fjallað í frumvarpinu þótt í skýrslu þeirri sem fylgir frumvarpinu sem fylgiskjal, og sögð er grundvöllur frumvarpsins, sé skýrlega bent á þetta og jafnvel gert ráð fyrir því að sú leið ein sé farin að sinni. Þá tekur minni hlutinn eindregið undir ábendingar minni hluta allsherjarnefndar um að enn hafi ekki verið skorið úr um alvarleg álitamál um það hvort frumvarpið standist ýmis mannréttindaákvæði stjórnarskrár lýðveldisins verði það að lögum og skerði þar með tjáningarfrelsi Íslendinga. Enn fremur er óljóst um stöðu þess gagnvart Evrópurétti. Minni hlutinn átelur þá málsmeðferð sem er viðhöfð við umfjöllun og afgreiðslu málsins á öllum stigum þess. Rétt er að fram komi að af hálfu minni hlutans var á áðurnefndum fundi 12. maí mótmælt vinnubrögðum meiri hluta menntamálanefndar sem ákvað að ljúka umfjöllun um málið eftir þann tveggja tíma fund með sex gestum sem áður er lýst.`` Stórbrotin vinnubrögð. Mikilfengleg aðkoma menntmn. að málinu --- það er ekki hægt að hafa önnur orð um það. En allt í plati. Leikritið var leikið og allt í þykjustunni. Við fengum að spila með, þykjast taka þátt í að koma að máli. Við hörmum að sjálfsögðu aðkomu nefndarinnar að málinu þótt við höfum vitanlega skilað okkar verki. En áfram segir í áliti nefndarinnar, með leyfi forseta: ,,Það er mat minni hlutans að eðlilegt sé að þroska umræðuna um stöðu fjölmiðla á Íslandi á opinn og lýðræðislegan hátt, án núverandi tímapressu og pólitísks þrýstings frá forustumönnum ríkisstjórnarinnar. Í tengslum við slíka umræðu þyrfti líka að athuga rækilega tiltæk fræðileg gögn um fjölmiðlun á Íslandi og gera sérstakar rannsóknir, en verulegur skortur er á fjölmiðlarannsóknum hér á landi. Af framansögðu má ljóst vera að minni hluti menntamálanefndar telur málið vanreifað og ótækt til afgreiðslu. Minni hlutinn tekur því undir þá tillögu minni hluta allsherjarnefndar að frumvarpinu verði vísað frá.`` Þannig hljóðaði álit minni hluta menntmn. og undir það skrifuðu auk mín hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, Kolbrún Halldórsdóttir og Mörður Árnason. Málið er ótækt og við lögðum til að því yrði vísað frá. Það var að sjálfsögðu ekki tekið til greina. Við komum viðhorfum okkar a.m.k. á framfæri og höfum unnið eins vel og við getum. Virðulegi forseti. Engum blöðum er um það að fletta að lagasetningunni er beint gegn ákveðnu fyrirtæki á fjölmiðlamarkaði, eins og áður hefur komið fram, m.a. hjá hv. formanni menntmn. Gunnari Birgissyni. Frv. er áhlaup á Norðurljós og lagt fram til að brjóta fyrirtækið á bak aftur og koma fram hefndum á eigendum Baugs, þótt það kosti stjórnarskrárbrot, atvinnumissi fyrir hundruð manna og miklar skaðabætur á kostnað skattgreiðenda. Þetta er dæmalaus staða í lýðræðissamfélagi og segir mikið um þankagang, vinnubögð og valdníðslu forustumanna stjórnarflokkanna. Staðan á íslenskum fjölmiðlamarkaði gefur vissulega tilefni til að setja skýrar reglur um upplýst eignarhald og sjálfstæði fréttastofa. Frv. er hins vegar ekki í samræmi við meðalhófið sem stjórnvöldum ber að gæta. Ef markmiðið er fjölbreytni í fjölmiðlarekstri þá er vandséð að fjölbreytnin væri mikil ef rekstri Fréttablaðsins, DV, Stöðvar 2, Sýnar og Bylgjunnar hefði ekki verið bjargað frá bráðu gjaldþroti fyrir örfáum mánuðum. Það var í janúar, virðulegi forseti, að þessum miðlum var bjargað frá því að fara í þrot. Þá römbuðu þeir á barmi gjaldþrots. Þá þótti einsýnt að þeir yrðu ekki lengur starfandi og þau hundruð sem hafa þar atvinnu misstu störfin. Fyrst fyrirtækið fór ekki í þrot hefur ríkisstjórnin tekið það hlutverk að sér að gera áhlaup á Norðurljós til þess að brjóta fyrirtækið upp og koma því frá þar sem það er ekki stjórnvöldum þóknanlegt. Ritskoðun, virðulegi forseti. Þetta er aðför að málfrelsinu. Þetta er aðför að stjórnarskránni. Þetta er aðför að einu einstöku fyrirtæki á landinu. Fjölmiðlafrumvarpið snýst ekki aðeins um samþjöppun á markaði heldur hefur málflutningur einstakra ráðherra velt upp spurningum um tjáningarfrelsið. Meginniðurstaða fjölmiðlaskýrslunnar var að ef sett yrðu lög ættu þau að horfa til framtíðar en ekki vera afturvirk, segir í fjölmiðlaskýrslunni, ella risu álitamál um stjórnarskrá. Þessu fer frv. hæstv. forsrh. ekki eftir eins og margoft hefur verið komið inn á í þeirri umræðu sem linnulaust hefur staðið síðustu daga og vikur. Því er beint gegn einu fyrirtæki, Norðurljósum. Frv. stefnir í hættu afkomu fjölmargra starfsmanna. Við höfum orðið vitni að ótrúlegri málsmeðferð, virðulegi forseti, gagnvart grundvallaratriðum í íslensku samfélagi sem lúta að sjálfu lýðræðinu og lýðræðislegri umræðu í landinu. Virðulegi forseti. Veldi Sjálfstfl. og gott gengi hans í kosningum hefur fram að þessu, eins og ég kom að í upphafi máls míns, grundvallast á trausti kjósenda á að flokkurinn standi einn flokka raunverulega vörð um frelsið til orðs, æðis og athafna, eins og segir m.a. á heimasíðu Sjálfstfl. Flokknum er ætlað að standa vörð um rétt einstaklinganna, berjast fyrir auknu sjálfstæði þeirra og efla áhrif þeirra í atvinnulífinu. Þetta segir, herra forseti, á heimasíðu Sjálfstfl. X-d.is í ritinu Sjálfstæðisstefnan. Þeirri stefnu er hins vegar ekki fylgt. Nú er hafinn sársaukafullur svanasöngur flokksins, eins og fram kemur í nýlegum skoðanakönnunum. Það mun örugglega staðfestast í skoðanakönnunum næstu daga og vikur að fylgi flokksins er hrunið og traust manna á honum ekkert. Málflutningur flokksins hefur iðulega verið sá að hin ósýnilega hönd markaðarins rétti allt af og eigi að ráða för. En nú er höndin í fatla og tími ríkisafskipta og inngripa miðstýringarsinnaðra stjórnmálamanna runninn upp. Virðulegi forseti. Talið er að verði frv. að lögum kalli það jafnvel á skaðabætur af hendi ríkissjóðs upp á milljarða kr. Tölurnar eru vissulega á reiki, enda á eftir að koma í ljós og reyna á það. Það gæti einnig leitt til atvinnumissis fyrir hundruð manna. Virtustu lögmenn hvaðanæva að úr litrófinu staðhæfa að frv. brjóti í bága við allar mannréttindagreinar stjórnarskrárinnar nema þá er varðar trúfrelsið. Hér er um margfalt stjórnarskrárbrot að ræða, ef marka má lögspekingana alla. Hins vegar benda engin álit sem koma inn til nefnda þingsins til annars en um slíkt sé að ræða. Verði ólögin að lögum setja þau fjölmiðla landsins í mjög þrönga stöðu til fjármögnunar. Þau gera þeim nánast ómögulegt að fá andrými. Það er ekki eitthvað eitt heldur allt sem er óviðunandi við umrætt frv., svo ekki sé talað um aðdraganda málsins. Við höfum margoft kallað eftir því í umræðunni á undanförnum dögum að nú reyni á Framsfl. Bjartsýnustu menn, bæði úti í samfélaginu og hér á þingi trúðu því ekki fyrr en á reyndi að Framsfl. léti hafa sig í þessa hefndarför Sjálfstfl. Það virðist hins vegar ætla að verða raunin að þeir láti teyma sig alla leið. Það kom fram í fréttum í kvöld að að lokum viðurkenndi formaður Framsfl. að einhver átök hefðu átt sér stað innan flokksins. Þar hefur allt vægast sagt logað undanfarna daga ef marka má orð og ályktanir, t.d. forustu Framsfl. í Reykjavík, Alfreðs Þorsteinssonar borgarfulltrúa og ályktanir frá Sambandi ungra framsóknarmanna og fjölda annarra framsóknarfélaga úti á landi, í Mýrasýslu, Bolungarvík og víðar. Flest þeirra harma efni frv. og skora á flokkinn og forustu hans að draga það til baka. En allt er falt fyrir 15. september. Stóllinn er dýr, alveg rándýr. Þetta er verðið sem Framsfl. ætlar að borga fyrir forsætisráðherrastólinn 15. september, þ.e. vega að mannréttindaákvæðum í stjórnarskránni, vega að tjáningarfrelsinu og hefta prentfrelsið í fyrsta sinn í Íslandssögunni. Einstökum aðilum er bannað að eiga og reka prentmiðla, eins og bannið við krossmiðlun í frv. felur í sér og ekkert annað. Þær skorður sem reistar eru gera frv. einfaldlega grímulaust áhlaup á fyrirtækið Norðurljós til að ná fram hefndum á eigendum Baugs og brjóta fyrirtækið á bak aftur. Allt þetta ætlar Framsfl. að láta yfir sig ganga. Ég kom í ræðustól fyrr í dag, fyrir um 10--12 klukkustundum, og óskaði sérstaklega eftir því að varaformaður Framsfl., hæstv. ráðherra Guðni Ágústsson, léti í sér heyra. Hann hefur ekki sagt eitt aukatekið orð í umræðunni frekar en varaformaður Sjálfstfl., Geir H. Haarde. Krónprinsarnir tveir hafa þagað þunnu hljóði í gegnum þessa umræðu. Það hlýtur að vekja með öllum sem um málið hugsa efasemdir um að eining sé um málið í stjórnarflokkunum. Menn ætla að láta sig hafa þetta enda um svanasöng forsrh. í pólitík að ræða. Ég kallaði eftir viðbrögðum varaformanna flokkanna við málinu í dag, ásamt fleiri hv. þingmönnum. En þeir tóku til fótanna. Það sást undir skósóla hæstv. landbrh. og hann hefur ekki sést í húsinu síðan. Það getur vel verið að hann sé frammi í eldhúsi eða einhvers staðar í húsinu. Sé nokkur leið til að fá hæstv. ráðherrann til að koma í sal og gera grein fyrir viðhorfum sínum, sem varaformaður Framsfl. og ráðherra í hæstv. ríkisstjórn, þá óska ég þess. Ég fer þess á leit við virðulegan forseta að hann láti athuga hvernig stendur á hjá hæstv. landbrh., hvort hann sé nálægt og geti komið og rætt málið við okkur. Öllum var ljóst fyrir löngu að fundur stæði fram eftir kvöldi og þingmönnum ber að vera viðstaddir þingfundi eða í nálægð við þá nema að um lögmæt forföll sé að ræða. Það getur vel verið að hæstv. landbh. hafi lögmæt forföll. Hann var í fatla, búinn að vera í honum í marga daga og virtist vera kvalinn.

Forseti vill af þessu tilefni geta þess að landbrh. eins og öðrum hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum er kunnugt um að þessi umræða fer fram.

Ég þakka kærlega fyrir, virðulegi forseti. Það gleður mig að heyra það. Þá hlýtur skýringin að vera sú að hæstv. landbrh. sé það kvalinn af handarmeini sínu að hann hafi þurft að leggjast til hvílu eða leita sér lækninga. Ég ætla að nota þetta tækifæri og óska honum góðs bata. Ég vona að síðar við umræðuna geti hann gert skörulega grein fyrir skoðunum sínum á þessu máli eins og hann er þekktur fyrir að gera. Hann er ekki þekktur fyrir að liggja á liði sínu þegar kemur að umræðum um ýmis mál, hvort sem er á mannamótum, þorrablótum eða á þingi. Við skulum bara vona að honum heilsist vel, að hann nái sér á strik og geti gert þingheimi grein fyrir því hvernig mál standa. Í fréttum í kvöld kom reyndar fram að hann viðurkenndi að átök væru um málið í Framsfl. og ólga. Við höfum flest orðið vör við það og í sjálfu sér er gleðilegt að heyra að sú taug sé til staðar í Framsfl. En það hefði verið prýðilegt að fá til umræðunnar forustumenn Framsfl., sérstaklega hæstv. landbrh., varaformann flokksins og þann sem flestir líta til sem arftaka Halldórs Ásgrímssonar í stóli formanns Framsfl. þótt um það hafi verið skrifaðar fréttir í blöðum að gefið hafi verið sérstakt skotleyfi á landbrh. Á það legg ég hins vegar engan trúnað. Ég hef enga trú á öðru en hæstv. ráðherra standi sterkur í flokknum, enda var hann kosinn með 65% atkvæða á landsfundi flokksins. Ég óska því sérstaklega eftir að þessi sterki stjórnmálamaður sem mun erfa landið í Framsfl., ef að líkum lætur, komi og gerði þingheimi grein fyrir viðhorfum sínum. Ef hann er heima að horfa á sjónvarpið, kvalinn í öxlinni með höndina í fatla, þá skora ég á hann, eigi hann þess einhvern kost, að bruna í bæinn og koma til fundar við okkur. Það eru fleiri á mælendaskrá eftir mér og allar líkur á að þingfundur standi fram eftir öllu og haldi áfram þar eftir eða gert verði hlé á honum. Ég ætla að skora á ráðherra að verða við þessari eindregnu ósk minni, enda met ég hann mikils. Það mundi skýra ýmislegt fyrir mér ef ég fengi kost á að heyra viðhorf ráðherrans. Það mundi skýra fyrir mér hvað gerði það að verkum að Framsfl. lét dragast út í hefndarför hæstv. forsrh. sem miðar að því að koma fram hefndum á eigendum Baugs þótt það kosti atvinnumissi margra, að fyrirtæki verði knésett, að vegið verði að mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Kannski gefst mér síðar tóm til að koma upp. Ég kom inn á það í upphafi máls míns að til að styðja mál mitt sígildum rökum hef ég leitað í smiðju Johns Stuarts Mills heimspekings. Ég hef rakið þau rök sem hann færði á sínum tíma fyrir því að ekkert mætti verða til að hefta tjáningarfrelsið, prentfrelsið. Hann taldi tjáningarfrelsið heilagt öllum mönnum og ekkert mætti verða til að skerða það enda er frv. sem hér liggur frammi eingöngu til þess að skerða það frelsi. Það er verið að banna svokallaða krossmiðlun. Þetta er ekkert annað en bann, tilteknum aðilum er bannað að eiga prentmiðil og reka. Ég hef í undanförnum ræðum farið yfir þá kafla sem ég taldi brýnast að kæmu í þingsköp og brýnast að áheyrendur fengju að njóta við þessar umræður án þess að verða sakaður um að teppa stólinn tímunum saman við lestur. Ég hef skipt þessu upp í nokkrar ræður og lesið í þeim valda kafla, enda höfuðkostur á góðu námsefni að velja bitastæðustu hlutana úr og draga þá fram þannig að efnið skili sér sem best. Með leyfi forseta ætla ég að koma inn á einn af lokaköflunum, á bls. 107. Þar skrifar John Stuart Mill fyrir 149 árum: ,,Áður en ég skil við skoðanafrelsið, er rétt að víkja orði að þeim mönnum, sem telja skoðanafrelsið sjálfsagt með því skilyrði, að menn hagi orðum sínum hófsamlega og gæti allrar sanngirni. Margt mætti segja til að sýna, hve ókleift er að setja hófsemi og sanngirni mörk. Ef prófsteinn er sá, að maður hneyksli þann, sem andmælt er, hygg ég, að reynslan sýni, að menn hneykslist ávallt þegar árásin er snörp og snjöll. Og sérhver andstæðingur, sem hefur ríka tilfinningu fyrir efninu og fylgir skoðun sinni svo fast eftir, að erfitt verður um svör, virðist hóflaus í augum viðmælanda síns. En þótt þetta skipti miklu frá raunhæfu sjónarmiði, þá hverfur það inn í aðra mótbáru og mikilvægari. Sá háttur, sem menn hafa á að halda fram skoðun sinni, getur vitaskuld verið ámælisverður, enda þótt skoðunin sé rétt. Aðferðin ein getur verið með afbrigðum vítaverð. En flestar yfirsjónir manna af þessu tæi er ókleift að sanna á þá, nema sá, sem í hlut á, komi óviljandi upp um sjálfa sig.`` Velta mætti því fyrir sér, virðulegi forseti, hvort hæstv. forsrh. hafi viljandi eða óviljandi komið upp um sjálfan sig. Varla hefði nokkurn mann órað fyrir því þegar frv. kom fram hve augljóslega það var sniðið að því að eyðileggja eitt tiltekið fyrirtæki og hve augljóslega það mundi vega að mannréttindum Íslendinga og tjáningarfrelsinu. En áfram segir John Stuart Mill, með leyfi forseta: ,,Alvarlegustu yfirsjónir af þessu tæi eru: að beita hártogunum, að dylja málsatvik eða rök, að villa mönnum sjónir um eðli ágreiningsins, að afbaka skoðun andstæðingsins. En allt þetta, jafnvel í verstu mynd, er sýknt og heilagt gert í góðri trú af mönnum, sem hvorki eru álitnir né eiga að öðru leyti skilið að vera álitnir fáfróðir eða ómerkir orða sinna. Af þessum sökum er sjaldan unnt að telja slíkt athæfi siðferðilegt fordæmanlegt á nægum forsendum. Enn síður er unnt að gera slíka misnotkun málfrelsis refsiverða að lögum. Bann við hóflausum málflutningi, sem kallaður er, skömmum, skætingi, rógi og þvílíku, ætti meiri samúð skilið, ef báðir málsaðilar væru beittir því að jöfnu. En menn vilja einungis koma í veg fyrir, að slíkum vopnum sé beitt gegn ríkjandi skoðunum. Gegn nýjum skoðunum og óvinsælum þykir ekki einungis vítalaust, að þeim sé beitt, heldur er þeim, sem það gerir, einatt hrósað fyrir ærlegan áhuga og réttláta reiði. Slík vopn valda mestu tjóni, þegar þeim er beitt gegn tiltölulega varnarlausum skoðunum. Og illa fenginn ávinningur af slíkum vopnaburði fellur oftast í hlut ríkjandi skoðunar. Hin versta þessara misgerða sem menn gera sig seka um í deilum, er að brennimerkja andstæðinga sína sem vonda menn og siðspillta. Þeir, sem halda fram einhverri óvinsælli skoðun, eru í mestri hættu fyrir slíkum ásökunum. Þeir eru oftast fáir og áhrifalitlir, og aðrir láta sig litlu skipta, hvort þeir njóta réttlætis. En eðli málsins samkvæmt geta andstæðingar ríkjandi skoðunar ekki beitt slíkum vopnum án þess að stofna sjálfum sér í hættu. Og málstaður þeirra hefði illt eitt af. Yfirleitt hljóta andstæðingar almenningsálitsins því aðeins áheyrn að þeir hagi orðum sínum af hnitmiðaðri hófsemi og varast til hins ýtrasta að styggja aðra með orðum sínum að nauðsynjalausu. Frá þessu geta þeir varla vikið án þess að skaða eigin málstað. Á hinn bóginn geta hóflausar svívirðingar talsmanna ríkjandi skoðana í rauninni hrætt fólk frá því að játa andstæðar skoðanir eða hlýða á þá, sem halda þeim fram. Sannleikanum og réttlætinu er því miklu mikilvægara, að komið sé í veg fyrir slíkar svívirðingar en hinar fyrrnefndu. Og ættu menn t.d. aðeins tveggja kosta völ, riði miklu meira á að verja trúleysið gegn svívirðilegum árásum en trúna. Hins vegar er augljóst að í þessum efnum eiga hvorki þing né stjórn að hafa nein afskipti. Almenningsálitinu ber hins vegar að bregðast við með ólíkum hætti eftir atvikum. Án tillits til málstaðar ber því að fordæma hvern þann mann, sem í málflutningi sýnir óhreinskilni, illvilja, yfirdrepsskap eða ofstæki. En um þessa lesti má ekki kenna þeirri afstöðu, sem maðurinn tekur, jafnvel þótt hún sé andstæð okkar afstöðu. En sá maður á heiður skilinn, hver sem málstaður hans er, sem hefur stillingu til að átta sig á og ráðvendni til að skýra frá skoðunum andstæðinga sinna án þess að ýkja neitt það, sem þeim er í óhag, né draga neinar dulur á það, sem er eða ætla má þeim til málsbóta. Þetta er hin sanna siðfræði opinbers málflutnings. Oft brjóta menn gegn henni en hitt gleður mig að margir menn sem eiga í opinberum deilum hlíta henni eftir megni og enn fleiri gera sér samviskulegt far um það.`` Þar með lýkur þessum kafla. Mikil er spekin. Hún rammar inn ríkjandi ástand og þá aðför sem nú er gerð á Íslandi árið 2004 að málfrelsinu, tjáningarfrelsinu, prentfrelsinu. Hér er um að ræða aðför að einstöku fyrirtæki, fráhvarf stjórnvalda frá almennum lagasetningum. Ætlunin er að setja sértæk blygðunarlaus lög sem miða sérstaklega að því að rústa einu fyrirtæki. Þetta erum við að upplifa, virðulegi forseti. Trúi því hver sem vill. Þjóðin hefur hins vegar gert sér grein fyrir þessu. Fróðlegt verður að fylgjast með því á næstu mánuðum hvernig umræðunni í samfélaginu reiðir fram. En samkvæmt skoðanakönnunum sem fram hafa komið síðustu daga og vikur er yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar eindregið á móti frv. Sú afstaða virðist einungis styrkjast og þeim fjölga sem frv. eru andvígir. Fylgið hefur bókstaflega hrunið af stjórnarflokkunum ef eitthvað er að marka síðustu skoðanakannanir. Miðað við fréttir af komandi könnunum virðast þeir ekki ríða feitum hesti frá umræðunni. Þegar menn eru vanir því, ár eftir ár og áratug eftir áratug, að komast upp með hvað sem er á pólitíska sviðinu þá blindar það sjálfsagt sýn. Við verðum að virða það forustumönnum Sjálfstfl. til vorkunnar að vald spillir og mikið vald gerspillir. Í þessu tilfelli blindar valdið augljóslega sýn. Hæstv. forsrh. hefur klárlega ekki sést fyrir í þessari umræðu og hefði enginn trúað því þegar fyrstu fregnir bárust af tilvonandi frv. til laga um eignarhald á fjölmiðlum að svo færi sem fram hefur undið. Umræðan hefur verið með þvílíkum ólíkindum. Harkan hefur verið slík og hundarnir á hliðarlínunum gjammað og gelt. Upp úr þeim hefur ollið rógburður og viðbjóður. Við verðum að strika yfir það og missa ekki sjónar af kjarna málsins. Hér er um aðför að ræða að einu einstöku fyrirtæki. Við verðum að verja málfrelsið og prentfrelsið. Þess vegna hefur þessi umræða staðið síðustu daga enda er hún eina vörn okkar lýðræðissinna á þingi og í samfélaginu. Við höldum uppi málsvörn fyrir mannréttindi á Íslandi og höfum gert það af kostgæfni þann knappa tíma sem okkur hefur verið gefinn. Umræðan hefur tekið töluverðan tíma og sér ekki fyrir endann á henni enn eða hvernig málinu muni fram vinda á næstu vikum. Hér hafa verið fluttar fróðlegar ræður. Enn einn daginn hefur þessi umræða staðið yfir. Nú síðast opnaði einn stjórnarliðinn sig. Hv. þm. Gunnar Birgisson, formaður menntmn., galopnaði sig. Eftir að hafa hlýtt á mál hans var engum blöðum um það að fletta að um væri að ræða frv. sem miðaði að því að eyðileggja Norðurljós og til að ritskoða. Þetta eru ritskoðaðrar, meiri hlutinn á Alþingi eru ritskoðarar. Þeir víla ekki fyrir sér að setja málfrelsinu skorður til að ritskoða, af því að einhver blöð sem koma út á Íslandi eru þeim ekki þóknanleg. Þau skrifa ekki nógu fallega að þeirra mati um leiðtogann, um sólina miklu. Þess vegna á að banna miðlana og brjóta þá einhvern veginn á bak aftur. Fyrst héldu þeir að enginn mundi fatta að hér væri um að ræða höft á málfrelsi og prentfrelsi, að enginn áttaði sig á því að hér væri verið að ritskoða. En það er verið að ritskoða á Íslandi í dag árið 2004. Með þessu lagafrv. eru mannréttindi skert. Einhver orðaði það svo ágætlega í umræðunni, að mig minnir hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, að lýðræðið væri síbreytilegt, það gæti batnað og það gæti versnað. Í dag horfum við fram á, löngu eftir að við héldum að lýðræðið væri einfaldlega til staðar og gæti kannski ekki annað en batnað, að lýðræðið er að versna með þessu frv. Það er vegið að lýðræðislegri umræðu í landinu. Þessi umræða hefur staðið yfir af því að okkar einu vopn eru rökin. Við höfum séð í hvaða stöðu rökþrota stjórnmálamenn lenda. Þá beita þeir meðulum undirmálsmanna sem eiga ekki erindi inn í þessa umræðu. Við höfum haldið uppi málefnalegri umræðu um afstöðu okkar í þessu máli. Hér hefur farið fram efnisleg umræða, að sjálfsögðu einnig um aðdraganda málsins enda er hann með þeim ólíkindum að ég efast um að til sé annar eins málatilbúnað í allri íslenskri stjórnmálasögu. Þau meðöl sem sumir sjálfstæðismenn hafa beitt í þessari umræðu eiga sér varla samjöfnuð í stjórnmálasögu Vesturlanda á síðustu árum og áratugum. Um það er ég sannfærður. Svo lágt hafa hinir rökþrota menn lagst að ömurlegt er að fylgjast með. En við látum það ekki á okkur fá. Við látum ekki slá okkur út af laginu. Höldum uppi málefnalegri umræðu um innihald málsins og styðjum rökum úr ýmsum áttum enda málið þess eðlis. En áður en ég lýk máli mínu og hleypi að næsta ræðumanni til að við fáum vegið og metið fleiri rök í þessari umræðu. Ég ætla að enda á að vitna í orð Johns Stuarts Mills sem rituð voru 149 árum úti í Bretlandi. Ég vil gera þau orð að mínum orðum, með leyfi forseta: ,,Sú tíð er vonandi liðin, að verja þurfti prentfrelsið með ráðum og dáð sem eina helstu tryggingu gegn spilltri og ofríkisfullri landsstjórn. Nú verður að ætla, að óþarft sé að ráðast með rökum gegn þingi eða stjórn, sem á aðra hagsmuni í húfi en þegnarnir, skipar þeim fyrir um skoðanir og ákveður, hvaða kenningar og rökræður þeir megi heyra. Að auki hafa fyrri höfundar rætt þessa hlið málsins svo oft og með svo ágætum árangri, að ástæðulaust er að fjölyrða um hana á þessum stað. Að vísu eru prentfrelsisákvæði enskra laga enn jafnströng ... En lítil hætta er á, að þeim verði beitt gegn ágreiningsmönnum um þjóðmál, nema þá í stundarofboði ...`` Hér ríkir stundarofboð, virðulegi forseti. Verði frv. að lögum mun það verða skömm fyrir íslenska þjóð. Nái þetta frv. fram að ganga mun lengi lifa með íslensku þjóðinni sá smánar- og skammarblettur. Hann verður svo stór á stjórnarflokkunum, Sjálfstfl. og Framsfl., að um eilífð mun lifa, virðulegi forseti. Þetta hefur verið dæmalaus atburðarás og dramatísk. Það er hreint ótrúlegt að fylgjast með til hvaða bragða stjórnarliðar hafa gripið í þessari umræðu til að reyna að verjast, orðnir rökþrota.

Virðulegi forseti. Hér er komið til 3. umr. frv. til laga um breytingu á útvarpslögum og samkeppnislögum. Eitt af því sem ég hef hugleitt við lestur þessa frv. og þeirrar greinargerðar sem því fylgir er hversu lítill gaumur er að því gefinn að fjölmiðlun er atvinnugrein. Víða í nærliggjandi löndum, t.d. í Bandaríkjunum, Bretlandi og í vaxandi mæli á Norðurlöndum, t.d. í Danmörku og Svíþjóð, er fjölmiðlun og tengdar greinar orðin einn helsti vaxtarsproti í greinum hugvits, sköpunar og tækni. Stærsti hluti útflutningstekna Breta í dag kemur t.d. úr atvinnugreinum sem tengdar eru eða náskyldar fjölmiðlum, tónlist, kvikmyndir og framleiðsla á sjónvarpsefni. Ég hef alltaf haft þá trú að við Íslendingar ættum erindi á alþjóðamarkað með sköpunarkraft okkar, ef svo má að orði komast. Ég hef lengi átt mér þann draum að skilningur mundi vakna hjá stjórnvöldum á að við ættum þetta tækifæri, ekki síst í ljósi þess að á síðustu 10--12 árum hafa sprottið fram bæði tónlistarmenn, kvikmyndagerðarmenn, leikstjórar og aðrir sem hafa sannarlega staðið sig vel í þeirri meistarakeppni á alþjóðavísu sem þau hafa tekið átt í og ekki einungis skapað verðmæti fyrir sig heldur búið til athyglisverða og vaxandi starfsemi hér á landi. Í umræðunni um þetta frv. finnst mér að þetta hafi gleymst. Þetta er atvinnugrein sem á mikla vaxtarmöguleika. Fjölmargar atvinnustéttir tengjast fjölmiðlun: hljóðmenn og upptökumenn, hönnuðir auglýsinga, textagerðarmenn í auglýsingum, prentarar, kvikmyndagerðarmenn, tökumenn í kvikmyndum og sjónvarpi, smiðir sem búa til sviðsmyndir o.s.frv. Mér telst til, bara samkvæmt þrengstu skilgreiningu orðsins ,,fjölmiðlastarfsemi``, að í kringum eitt þúsund Íslendingar starfi í þessari atvinnugrein. Ef við teygjum þetta frekar og skoðum alla jaðarstarfsemi sviðsins, svo ekki sé minnst á þá tölvutækni sem þjónar þessari grein, þá gætum við komist upp í 3.000 manns. Þessi atvinnugrein kann að veita allt að 10 þúsund manns farborða. Allt í einu stöndum við frammi fyrir frv. sem, eins og ég vék að og rökstuddi ítarlega í ræðu minni fyrir um tveimur sólarhringum, veikir þessa starfsgrein. Ég skoðaði þetta frv. og ákvæðin þess efnis að markaðsráðandi aðilar mættu ekki vera virkir fjárfestar, þ.e. stærri en 5%, og virkir fjárfestar mættu ekki velta meira en tveimur milljörðum. Ég fletti upp í bók sem heitir 300 stærstu fyrirtæki á Íslandi. Ég fór í kaflann yfir þau 90 fyrirtæki sem skiluðu hvað mestum hagnaði á síðasta ári, þau 90 fyrirtæki sem eru líklegust til að fjárfesta vegna þess að þau eiga peninga afgangs. Ég las upp 20 fyrstu fyrirtækin. Þá kom í ljós að nærri öll þeirra eru örugglega eða líklega markaðsráðandi. Ég komst að því að af þessum 90 fyrirtækum eru um 30 sem mega eiga virkan eignarhlut, eiga frá 5% og upp í 35% í fjölmiðlafyrirtækjum. Hvað kom í ljós þegar ég skoðaði þessi 30 fyrirtæki? Þetta eru nærri undantekningarlaust sjávarútvegsfyrirtæki. Sjávarútvegur er þáttur í íslensku atvinnulífi þar sem er mikil starfsemi enda byggir hann alfarið á útflutningi. Þar er ekki barist um þær sálir sem þetta land byggja og þá erum við allt í einu komin með þessa staðreynd í huga. Líklegustu fyrirtækin til að verða virkir fjárfestar í fjölmiðlafyrirtæki, ljósvakafyrirtæki, eru þau sem reka sjávarútveginn. Þá spyr ég: Er það líklegt til þess að auka fjölbreytni? Það er þó ekki meginatriði þessa máls heldur hitt, að við erum búin að útiloka 60 af 90 líklegustu fjárfestunum. Þá spyr ég: Hvernig getur það aukið fjölbreytni í atvinnugreininni að minnka pípur fjárstreymis inn í hana? Hafi menn fækkað væntanlegum kaupendum í ljósvakamiðlum úr 90 í 30 þá hefur eftirspurnin minnkað. Hvað þýðir minnkandi eftirspurn? Hún þýðir lægra verð, rýrnun verðmæta. Ég nefndi í ræðu minni dæmið um hús í miðborg Reykjavíkur þar sem mögulegir kaupendur eru 100 þúsund. Sé það flutt þangað sem mögulegir kaupendur eru 30 þúsund, hvað gerist? Eignin fellur í verði. Í mínum huga er þetta frv. ekki bara árás á atvinnuréttindi manna eða réttindi manna til tjáningar. Það er líka árás á viðkvæma grein nýsköpunar í atvinnulífi okkar sem á sér bjarta framtíð. Það hefur vakið furðu mína að þrátt fyrir ágæta skýrslu sem sögð er grunnur þessa frv. er ekki með neinum hætti fjallað um þetta atriði, um hverjir eru líklegir fjárfestar í ljósvakamiðlum og hvaða áhrif lög muni hafa á eftirspurn eftir hlutabréfum í þessum félögum. Hvaða áhrif hafa þessi lög á seljanleika bréfa í þessum fyrirtækjum? Ég tel það sumpart ábyrgðarlaust að leggja til, eins og gert er í þessari tillögu, þennan möguleika, þ.e. að takmarka fjárfestingar eða möguleika sumra á að fjárfesta í þessari grein, án þess að ganga úr skugga um eða a.m.k. sýna viðleitni til að kanna hvaða afleiðingar þetta hefði í för með sér. Ég hef tekið eftir því, eftir ræðu mína frá því fyrir um tveimur sólarhringum, að eftir að hin einfalda athugun mín leiddi þetta í ljós, að trúlega 60 fyrirtæki af 90 stærstu, mættu ekki fjárfesta í þessari grein, þá komu aðstandendur þessa frv. af fjöllum og sögðu: Nú! Ha, getur það verið? Þetta segir mér meira en margt um vinnuna sem lá til grundvallar þessu frv. Þótt formaður þeirrar nefndar sem vann títtrædda skýrslu hafi komist svo að orði í sjónvarpsviðtali að frv. rúmaðist innan ramma þess sem skýrslan leggur til þá fer ekki á milli mála að þetta frv. felur í sér ýtrustu aðgerðir sem skýrslan tínir til. Menn beita sterkustu meðulum strax í byrjun. Menn skera af áður en þeir beita meðulum. Það er athyglisvert hvernig að þessu hefur verið staðið af hendi hæstv. forsrh. Hann beitir þekktri aðferð í samningatækni sem stundum er kölluð akkerisaðferðin. Þegar gera á eitthvað yfirgengilegt þá sigla menn eitthvert lengst út á ballarhaf og henda þar akkeri og festa þar bátinn. Síðan er öll umræðan í tjóðurbandi þess akkeris. Ég nefndi það fyrr í umræðunni að í mínum huga liti þetta þannig út að í frv. hæstv. forsrh. hafi verið farið fram á aftöku. Nú eru menn búnir að ræða sig niður á ævilangt fangelsi með pyndingum en hafa gleymt því að meintur sakborningur er saklaus. En hann er líklegur til að brjóta af sér. Þannig er í raun komið með mál þetta. Það er engin sekt sýnileg nema, eins og bent hefur verið á, að það teljist sekt að nýta frelsi sitt til tjáningar. En það er líka alveg nýtt í sögu okkar ef svo er. Grundvallaratriðið er að stjórnvöld ráðast gegn viðkvæmri atvinnugrein. Hvað sem fyrir ríkisstjórninni vakir þá ræðst hún gegn viðkvæmri atvinnugrein og veður yfir hana. Það er ljóst að það er erfiður vetur fram undan í þessari grein og tengdum greinum. Rétt er að hafa í huga að á þeim bænum hefur ekki verið blómlegt um að litast að undanförnu. Þá er ég kominn að því sem við í Samf. teljum lykilatriði í málinu sem hér um ræðir, að auka fjölbreytni í fjölmiðlun, þ.e. að styrkja og efla RÚV. Eins og kunnugt er af fréttum hefur staða innlendrar dagskrárgerðar hjá RÚV aldrei verið veikari en nú um stundir. Sjálfstfl. hefur haft forustu í málefnum Ríkisútvarpsins í á annan áratug. Allt frá byrjun 10. áratugarins hefur Sjálfstfl. ráðið því hver fer þar fyrir. Útvarpsstjóri hefur verið úr þeirra röðum, raunar var hann stjórnmálamaður á vettvangi borgarstjórnar. Ábyrgðin á því hvernig fyrir er komið í málefnum RÚV er því tvímælalaust Sjálfstfl. Eitt árið enn stöndum við frammi fyrir slæmum rekstri, erfiðri afkomu og niðurskurði sem bitnar helst á innlendri dagskrárgerð. Þrátt fyrir að tilgangur RÚV hafi frá upphafi, frá fjórða áratug síðustu aldar, verið að mennta, skemmta og fræða íslenskan almenning, þrátt fyrir að út frá því hafi verið gengið þá tel ég að sjaldan hafi RÚV verið eins fjarri þessu marki sínu og einmitt í dag. Það er athyglisvert að stefnuskrá RÚV er bresk að ætt. Hún er í raun þýðing á stefnuskrá breska útvarpsins BBC, frá upphafsárum þess. Þar hefur alltaf verið lögð mjög rík áhersla á breskan menningararf og að mennta, skemmta og fræða. Ég held að menn hafi ekki hugsað það sem svo, þegar þeir voru að þýða þessa klásúlu, að það hefði það í för með sér að 70--80 árum síðar yrðum við að mestu frædd um málefni bresks samfélags eða okkur skemmt með sögum úr bresku samfélagi. Eins og allir vita þá sjáum við mun meira af leiknu efni frá Bretlandi í íslensku sjónvarpi en íslensku efni. Það er það fyrsta sem þarf að gera, þ.e. að endurskoða stöðu RÚV, stórefla innlenda dagskrárgerð og endurskoða rekstur þeirrar stofnunar frá grunni. Það er athyglisvert, fyrst talað er um RÚV, að velta því fyrir sér að grundvöllur frv. sem hér liggur fyrir er sá að eignarvald tryggi yfirráð yfir ritstjórnarvaldi. Hugmyndafræðin er sú að með því að veikja eignarvald skapist með einhverjum undarlegum hætti fjölbreytni í fjölmiðlun. Þetta er rökfærsla sem ég hef aldrei almennilega náð en ég vildi vekja athygli á þeim hugsunarhætti að eignarvald fari fyrir ritstjórnarvaldi. Maður spyr sig, fyrst þessi hugsunarháttur liggur að baki frv., hvort það hafi eitthvað með það að gera hvernig menntamálaráðherrar Sjálfstfl. hafa í hartnær 15 ár farið með eignarvaldið gagnvart ritstjórnum sem þar starfa. Það var broslegt að sjá hæstv. menntmrh. í sjónvarpsþætti, tala um það sem sjálfgefinn hlut að allir þeir sem færu með eignarvald í fjölmiðlum misbeittu því gagnvart ritstjórnum. Það virtist ekki hvarfla að henni að hæstv. ráðherra var þá fyrst og síðast að gagnrýna sjálfa sig. Samf. vill ekki bara efla stöðu RÚV. Við höfum lagt til gagnsæi í eignarhaldi og sjálfstæði ritstjórna. Hvað er gagnsæi og til hvers er gagnsæi? Ég hef orðað það þannig að gagnsæið þjóni markaðnum. Gagnsæið upplýsir þá sem eru virkir á markaði, lesendur, áhorfendur, auglýsendur og birgja, upplýsir þá um hverjir eigi viðkomandi fyrirtæki. Það auðveldar viðkomandi aðilum að gera upp hug sinn hvað varðar viðskipti við viðkomandi aðila. Með kröfunni um gagnsæi viljum við koma í veg fyrir það ástand sem skapaðist þegar eigendur Fréttablaðsins fóru huldu höfði. Ég held að það viðurkenni allir í dag, jafnvel þeir sjálfir, að var rangt. Það er ekki eðlilegt að eigendur fjölmiðla geti farið huldu höfði. Gagnsæið eflir vitund markaðarins og gerir það að verkum að við getum betur nýtt en ella þá krafta sem þar liggja. Okkur í Samf. hefur líka verið tíðrætt um sjálfstæði ritstjórna. Meginmarkmiðið með því er að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og treysta á sjálfstæði og stöðu blaða- og fréttamanna. Gera má kröfur um ákveðið skipulag þar sem dregnar eru línur um hvernig samskiptum mismunandi deilda er háttað. Ég hef nefnt það áður að Alþingi Íslendinga hefur þegar samið reglugerðarbálk af þessu tagi. Ég vísa þar til reglna um starfsemi banka þar sem skilgreint er með hvaða hætti þarf að skipuleggja starfsemina til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Þar er líka hægt að setja ákvæði um innri reglur sem eru að mínum dómi ákaflega mikilvægar. Þær eru mikilvægar fyrir stjórnendur sem og starfsmenn. Ég tel t.d. að það væri afar heppilegt og raunar nauðsynlegt fyrir Ríkisútvarpið í dag, að þar væru skýrar reglur um ráðningar starfsmanna. Eitthvað virðist fara tvennum sögum af því hvernig þær reglur eru. Stundum er útilokað að ákveðnir einstaklingar fái vinnu vegna tengsla þeirra við einhverja einstaklinga sem hafa komið nálægt stjórnmálum. Allt virðist þetta vera mjög á huldu. Ég held að það sé eðlilegt að gerð sé krafa um skýrari innri reglur þar sem viðkomandi starfsmenn viti til hvers er ætlast, stjórnendur viti á hvaða forsendum þeir geti starfað. Það þarf m.a. að vera ljóst þegar upp koma mál eins og t.d. hjá Norðurljósum, þegar eigandi hringdi í fréttstjóra og fréttastjóri reyndi að hafa áhrif á fréttatímann þá um kvöldið. Í framhaldinu urðu mótmæli fréttamanna og þá skapaðist gífurleg óvissa. Í því ástandi hefði verið mjög heppilegt fyrir alla aðila að hafa skýrar reglur að styðjast við, bæði fréttastjóra og aðra starfsmenn. Menn vissu þá hvar þeir standa. Að sjálfsögðu er líka rétt að nefna atriði eins og meðferð gagna og upplýsinga sem blaða- og fréttamenn afla. Hver á þau gögn? Samkvæmt niðurstöðum einhverra dómstóla í útlöndum eiga fyrirtækin tölvupóst starfsmanna, svo framarlega sem þeir senda hann út á lénum fyrirtækisins. Ég benti á það á miðvikudaginn að það væri í alla staði mjög óeðlilegt að fyrirtækin ættu tölvupóst blaðamanna, upplýsingar um heimildarmenn og samskipti við heimildarmenn. Það liggur fyrir að við í Samf. höfum sett fram skýrar hugmyndir sem benda með skýrari hætti á leiðir til að efla fjölbreytni og auka sjálfstæði fjölmiðla. Ég hef sagt það áður að fjölmiðlun er atvinnugrein sköpunar, hugvits og tækni og ætti að vera atvinnugrein framtíðar. Ég held að með þessu frv. geti komið örlítið hik að með þessum lögum sé þessi atvinnugrein orðinn annars flokks fjárfestingarkostur. Ég verð að segja að í ljósi þess velvilja sem nýsköpun og hugvitsgreinar hafa haft, a.m.k. í orði, á Íslandi á síðustu árum þá átti ég á flestu von á en ekki þessu. Það má líkja þessari grein við ungviði sem þarf á næringu að halda, jafnvel næringu í æð. Þetta frv. setur klemmu á næringarslönguna og dregur úr þeirri næringu sem þessi atvinnugrein þarf á að halda. Ég sagði í fyrri ræðu minni, eftir að hafa metið hvert væri tilefni þessara laga að ekkert í starfsumhverfi fjölmiðlafyrirtækja kallaði á lagasetningu, það væri ekki samþjöppunin. Þótt hún væri til staðar væri hún ekki háskaleg því að samkeppnin væri virk. Þetta er svipað og með hugtakið um markaðsráðandi stöðu og er ekkert saknæmt. Það er ekkert óeðlilegt við markaðsráðandi stöðu. Hins vegar er óeðlilegt ef henni er misbeitt. Hið sama gildir hér. Það eru engin merki um að sú staða sem uppi er sé að skaða samtökin. Vissulega er fákeppni en það eru engin merki þess að það sé að draga úr samkeppni fjölmiðla og ég benti á að aldrei hefur samkeppni blaða verið eins harðvítug og akkúrat nú. Það er búið að brjóta upp áratuga gamalt samráð um að skipta smáauglýsingamarkaðnum á milli DV og Morgunblaðsins. Morgunblaðið hafði fasteignaauglýsingar en DV allt hitt. Svona var þetta í 20 ár og um það þegjandi samkomulag. Nú er búið að brjóta þetta upp. Þetta er merki virkrar samkeppni. Ekkert í umhverfinu eða starfsskilyrðum fjölmiðla, lítilla eða stórra, kallar á lög sem þessi. Þess vegna varð niðurstaða mín sú að það sem kallar á þessi lög er einfaldlega að fjölmiðlar hafa ekki skapað stjórnarherrum viðunandi starfsskilyrði. Þar liggur hundurinn grafinn. Virðulegi forseti. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að þetta frv. sé til marks um litla fyrirhyggju stjórnarherranna í baráttunni við ritstjórnir þessara fjölmiðla. Þeir gleyma því að þetta er viðkvæm atvinnugrein sem þarf á stuðningi að halda, þarf á fjárfestingum að halda og því að allir þeir sem hafa áhuga á að fjárfesta í þessari atvinnugrein geti það, þeir sjást ekki fyrir. Í ákafa sínum til að stýra þessum fyrirtækjum grípa þeir um næringaræðina sem rennur til starfsgreinarinnar. Ég byggi andstöðu mína við þetta frv. fyrst og fremst á því að með frv. er verið að stórskaða atvinnugrein nýsköpunar og hugvits sem vonandi verður einn daginn atvinnugrein framtíðar.

Virðulegi forseti. Það er farið að halla í miðnætti á þessum föstudegi og enn liggur ekkert fyrir, a.m.k. vita hv. þingmenn ekkert um það, hve lengi á að halda áfram þessum fundi. Ég held að það væri mjög gott ef hægt væri að fá um það einhverjar upplýsingar. Boðað hefur verið til fundar í landbn. kl. 9 í fyrramálið og liggur fyrir að þingstörf hefjast snemma. Ég held að það sé rétt að vekja athygli á því, af því að fundur stendur fram undir miðnætti á föstudegi, að samkvæmt áætlun þingsins eru ekki fyrirhuguð þingstörf næstu fjóra mánuði. Við erum því ekki mjög aðkreppt í tíma. Það er í raun ekkert sem krefst þess að við högum þingstörfum með þeim hætti að þau standi fram á miðnætti á föstudagskvöldi. Við höfum nægan tíma og getum vel nýtt þá rúmu fjóra mánuði, sem fyrirhugað er að þingstörf fari ekki fram, á annan hátt. Ég vildi því beina til hæstv. forseta spurningu um hver áætlunin er með þennan fund og hvort hæstv. forseti sé mér ekki sammála um að Alþingi sé ekki svo aðkreppt í tíma að nauðsynlegt sé að haga störfum þess eins og verið hefur. Væri ekki rétt að fara að ljúka þessu og taka síðan til hendinni í fyrramálið? Ég tel að það væri betri bragur á þinginu með því móti enda er engin pressa á okkur. Við höfum fjóra mánuði til að vinna úr þessu. Virðulegi forseti. Ég vildi vekja athygli á þessu og kalla eftir viðbrögðum forseta. Hvernig sér hæstv. forseti næstu klukkutíma í þingstörfum?

Hæstv. forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum sem verið hefur við þessa umræðu að ráðherrabekkirnir hafa verið alveg tómir. Sennilega hafa ekki nema einn eða í mesta lagi tveir stjórnarliðar tekið þátt í þessari umræðu. Okkur er nokkur vandi á höndum, okkur sem viljum eiga skoðanaskipti við ráðherrana og stjórnarliða um þetta mál. Þeir þora greinilega ekki að vera í salnum og ræða við okkur. Ég vil minna á að í fyrri ræðu minni í dag óskaði ég eftir því að fá að ræða við hæstv. fjmrh. sem hefur minnst sagt í umræðunni um þetta makalausa mál. Hann hefur hvorki talað við 1., 2. né 3. umr. þannig að við vitum lítið um hans skoðanir. Ég ætlaði að ræða við hæstv. fjmrh. um þá skaðabótakröfu sem hefur verið boðuð á hendur ríkinu ef þetta frv. nær fram að ganga. Ég óskaði líka eftir að fá að ræða við hæstv. viðskrh. sem hefur ekki frekar en fjmrh. tekið þátt í þessari umræðu, hvorki við 1., 2. né 3. umr. Ég held að ég fari rétt með það. Ég vil gjarnan ræða við hæstv. viðskrh., sem fer með málefni atvinnulífsins og viðskipta, ekki síst þar sem meiningin með þessu frv. hefur berlega komið í ljós, að knésetja eitt ákveðið fyrirtæki. Mér er nokkur vandi á höndum, virðulegi forseti. Ég á eftir seinni ræðu mína og hef ekki enn farið á mælendaskrá. Ég hef beðið þolinmóð eftir því að ráðherrar létu sjá sig í húsinu. Ég ætlaði ekki að fara á mælendaskrá fyrr en ég væri örugg um að þeir yrðu við þessa umræðu og gætu svarað fyrirspurnum mínum. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort von sé á þessum tveimur ráðherrum í húsið á þessari nóttu. Ef svo er ekki þá óska ég eftir því að þessari umræðu verði frestað til morguns þannig að ég hafi tök á því í lokaræðu minni að ræða við áðurnefnda hæstv. ráðherra. Það er jafnframt mjög ankannalegt að formaður allshn. skuli ekki sjá sóma sinn í því að vera viðstaddur lokaumræðu um þetta frv. Það er eins með alla stjórnarliða og ráðherra, allt á sömu bókina lært. Þeir vilja ekki láta sjá sig í þessum sal undir þessari umræðu enda er það ekkert skrýtið. Þeir skammast sín fyrir þetta óbermi sem þeir eru að koma í gegnum þingið, sem tveir forustumenn stjórnarflokkanna ætla að koma í gegn með tilskipunum. Þeirra stíll er að beita bara tilskipunum um hverju þeir vilji ná fram á þinginu og allir stjórnarliðar virðast ætla að dröslast með. Aðeins einn þm. Framsfl. stendur í lappirnar í því efni. Ég vil inna hæstv. forseta eftir því hverju ég megi eiga von á. Ég vil varla eyða síðasta tækifæri mínu til að ræða þetta mál með ráðherrabekkina tóma áfram.

Hæstv. forseti. Við höfum verið að störfum langan dag. Það líður að miðnætti. Það er löng reynsla komin á að vinnulag af þessu tagi er ekki mjög áhrifaríkt. Það er ekki mikil framleiðni hjá fólki sem unnið hefur daglangt og bætt við mörgum yfirvinnutímum. Það hefur löngum verið sagt að við Íslendingar séum lotufólk sem drífum hlutina af. En það hefur líka komið í ljós að aðrar þjóðir hafa náð langt með því að skipuleggja tíma sinn betur, undirbúa hluti vel og klára síðan málin með skipulegum hætti þegar undirbúningi er lokið. Hér erum við að ræða mál sem er illa undirbúið. Síðan virðast þeir hv. þingmenn stjórnarliða sem hér ættu að vera í fyrirsvari ekki hafa úthald í þessa umræðu. Þá spyr maður: Til hvers er haldið áfram þegar t.d. þingmaður á besta aldri, ungur maður sem stýrir allshn., virðist ekki hafa úthald í þessa umræðu? Honum eldri menn virðast þola umræðuna betur. Mér finnst það í raun vanvirða við þingið að við lokaumræðu um málið skuli formaður allshn., hv. þm. Bjarni Benediktsson, ekki sitja og hlýða á þessar umræður. Það er í raun ekki hægt að líða það að þinginu sé sýnd slík vanvirðing. Ég hef ekki séð hv. formann allshn. í allan dag. Hið sama má segja um aðra nefndarmenn Sjálfstfl. í allshn. Við svo búið tel ég að hæstv. forseti geti í raun ekki haldið áfram þinghaldi í nótt og mælist til þess að hæstv. forseti gæti að virðingu þingsins.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að ræða örlítið um fundarstjórn forseta og framvindu þessa þingfundar sem hefur staðið síðan í morgun. Enn einn dagurinn er liðinn í umræðunni um þetta dæmalausa mál sem við stjórnarandstæðingar teljum áhlaup á ákveðið fyrirtæki í landinu, Norðurljós, og aðför að flestum mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Vegið er að tjáningarfrelsi Íslendinga og prentfrelsinu reistar skorður í fyrsta sinn í Íslandssögunni. Ekki þarf dramatískari lýsingu til að skýra hve mikilvægt mál er á ferðinni. Það er ekkert að því að menn ræði það frá morgni til miðnættis og noti hverja vökustund til að skoða röksemdirnar í þessu máli og vegast á með rökum, stjórnarandstaða og stjórn, þó að lítið hafi farið fyrir stjórnarliðunum í umræðunni þennan daginn. Þeir tóku flestir til fótanna út úr húsinu eftir að þingfundur var settur. Herra forseti. Ég ætla að fram á að forseti fresti þessum fundi. Í ræðu minni fyrir þremur korterum óskaði ég sérstaklega eftir því að hæstv. landbrh. yrði kallaður til leiks. Ég tók það fram að ég vissi að hann væri með aðra hönd í fatla og hefði verið kvalinn í dag. Ég sá það á svipnum á honum. Ég þekki hann orðið ágætlega og gerði mér grein fyrir því að hann var ekki alveg upp á sitt allra besta. Hann var samt hér fram eftir degi og hefur verið síðustu daga. Hann virtist samt með munninn fyrir neðan nefið og fær um að tjá sig með sínum skörulega hætti. Ég óskaði einnig sérstaklega eftir því fyrr í dag, í andsvari um tvöleytið í dag, að í sal yrðu kallaðir hæstv. ráðherrar Geir H. Haarde og Guðni Ágústsson, landbrh. og fjmrh., varaformenn stjórnarflokkanna. Það væri gott að viðstaddir umræðuna væru þeir lykilmenn í stjórnmálalífi okkar Íslendinga, krónprinsar stjórnarflokkanna. Menn sem sitja við skör meistaranna 

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir skynsamleg tilmæli hv. þingmanna sem hér hafa komið fram, að þessum fundi verði frestað og við höldum áfram að ræða málið á fundi á morgun. Að vísu er boðaður fundur í landbn. kl. 9. Ég vænti þess að hér verði ekki boðaður fundur í hv. þingi fyrr en að honum loknum. Ég veit ekki nákvæmlega hversu langan tíma hann tekur en þar komu upp nokkurt álitamál á fundi í morgun og afgreiðslu málsins frestað. Ég veit ekki betur, hæstv. forseti, en fundur hafi staðið fram undir 11 í gærkvöldi. Það hefur því verið verulegt vinnuálag á þingmönnum þessa vikuna. Forseti ætti ekki að þurfa að kvarta undan því að hér hafi ekki verið skilað rúmlegum vinnustundafjölda venjulegrar viku og umræðum hafi ekki miðað fram. Hins vegar verð ég að segja, hæstv. forseti, að stjórnarliðar hefðu gjarnan mátt vera meira í salnum og upplýsa okkur um afstöðu sína. Það var t.d. merkilegt að hlusta á ræðu hv. þm. Gunnars Birgissonar í kvöld. Það var í raun afar merkilegt miðað við þær fáu ræður sem stjórnarliðar höfðu flutt þar á undan. Ég vil þess vegna ítreka tilmæli mín til forseta um að nú, þegar klukkuna vantar átta mínútur í miðnætti á þessum föstudegi, fari forseti að láta okkur vita hvernig hann hyggst stýra þessum fundi og hvort ekki hafi nóg verið unnið í dag. Það væri öllum að skaðlausu að hefja aftur umræður um málið á morgun. Við sjáum ekkert eftir því, hv. þingmenn, að vinna þetta mál á eðlilegum vinnutíma. Þó að á morgun sé laugardagur göngum við auðvitað til verka með eðlilegum hætti. En þetta vinnulag, að keyra alltaf langt fram undir miðnætti kvöld eftir kvöld finnst mér ekki sérstaklega virðingarvert. Við höfum lög í þessu landi, um vinnutíma fólks, sem ég vona að hæstv. forseti, löglærður maður, þekki mjög gaumgæfilega. Ég hafði fyrir nokkru orð á því að rétt væri að benda á að við höfum þessi lög. Ég veit ekki til þess að við þingmenn séum undanskildir lögum.

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir ræðumenn á undan mér óska eftir því að fundi verði frestað og málið tekið fyrir aftur í fyrramálið þannig að við mætum fersk og hress til starfa. Hér kom fram, hjá þeim sem hóf þessa umræðu, hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni, að klukkan væri að verða 12 og hann væri boðaður á fund landbn. kl. 9 í fyrramálið. Samkvæmt 18. gr. þingskapa ákveður forseti í samráði við formenn fastanefnda fundatíma nefnda, starfsáætlun þeirra og starfshætti, að svo miklu leyti sem ekki er kveðið á um þá í þingsköpum. Það má ætla að forseti hafi eitthvað um það að segja hvenær fastanefndir þingsins funda. Þegar kvöldfundir standa langt fram eftir kvöldi er ekki óeðlilegt að maður velti því fyrir sér hvenær hæstv. forseti hafi hug á að fresta fundi, í samráði við formann landbn. vegna fundar nefndarinnar sem boðaður hefur verið kl. 9 í fyrramálið. Hér á Íslandi gilda lög um hollustuhætti og aðbúnað á vinnustöðum. Ég geri mér grein fyrir því að þau lög gilda kannski ekki um okkur þingmenn. Ég kvarta a.m.k. ekki fyrir mína hönd og varla annarra galvaskra þingmanna sem enn þá sitja í salnum, yfir því að við þurfum að vinna eitthvað fram á nóttina. En ég hef áhyggjur af því, hæstv. forseti, hvernig er með starfsfólk Alþingis. Ég velti því fyrir mér að í 9. gr. þingskapa stendur að forseti ber ábyrgð á rekstri Alþingis. Hann hefur æðsta vald í stjórnsýslu þess. Því langar mig að inna hæstv. forseta eftir því hvort ekki sé örugglega gætt að því að það starfsfólk, sem hér starfar fyrir okkur og hefur gert til margra vikna og mánaða, njóti a.m.k. lögbundins hvíldartíma þótt slíkt gildi ekki um okkur þingmenn. Ég hafði líka ætlað mér, hæstv. forseti, að eiga orðastað við ráðherra. Ég hafði ætlað mér að eiga orðastað við hæstv. menntmrh. því að útvarpslög heyra undir þann ágæta hæstv. ráðherra þótt við höfum ekki orðið mikið vör við það á undanförnum dögum. Ég verð að segja að það er svolítið undarlegt að standa í ræðustól og ætla að skiptast á skoðunum við þá sem bera fram þetta frv. þegar enginn þeirra sem að frv. standa er í salnum og hefur reyndar ekki verið lengi. Ég verð að óska eftir því við hæstv. forseta að hann reyni að draga þá sem koma beint að þessu máli, hv. formann allshn. og þann ráðherra sem óskað hefur verið eftir, út úr þessum myrka helli skoðanakúgunar Sjálfstfl. þar sem þeir hírast og draga inn í ljósið til okkar þannig að þeir geti notið ylsins og rökræðna við þá þingmenn sem hér eru.

Herra forseti. Mér er umhugað um velferð og heilsu allra þeirra sem starfa á hinu háa þingi. Satt að segja verð ég að gera það uppskátt að á þessu kvöldi hef ég nokkrar áhyggjur af heilsufari sjálfstæðismanna. Ég hef nánast engan þeirra séð hér, ef frá er talinn hinn vaski Vestfirðingur, formaður þingflokksins, hv. þm. Einar K. Guðfinnsson. Að sjálfsögðu höfum við hér einnig virðulegan forseta. Aðrir þingmenn úr röðum Sjálfstfl. sem ég hef séð skjótast um ganga hafa verið toginleitir og vökubleikir. Ég verð að trúa hæstv. forseta fyrir því að mér er með svipuðum hætti farið. Ég hef eins og aðrir þingmenn lagt mitt til þessara mála með því að hlýða á mál manna. Ég á enn þá eftir að flytja ræður mínar tvær við þessa umræðu og hyggst gera það á morgun ef hæstv. forseti sér sér fært að fresta þessum fundi. Ég tel, herra forseti, að hvað sem mönnum finnst til um mál okkar sem höfum verið að andæfa frv. þá erum við einungis að notfæra okkur þann rétt sem er helgur samkvæmt stjórnarskránni, að fá að tala og viðra skoðanir okkar. Sem betur fer er málum ekki svo komið að búið sé að setja múl á þingmenn. Mér finnst þess vegna ekki ofætlan að undir þessum umræðum, og eftir atvikum til andsvara, séu þeir menn úr liði stjórnarinnar sem hafa forræði málsins með höndum. Það er auðvelt að færa rök að því að hér ætti sá maður að vera til staðar sem ábyrgð ber á frv. og flytur það, hæstv. forsrh. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur í dag ítrekað vísað til þess að hún hafi tilteknar spurningar að leggja fyrir hæstv. fjmrh. Hvar er hann? Hann hefur reyndar ekki mikið sést í þessari umræðu. Maður hefur áleitinn og rökstuddan grun um að hæstv. fjmrh. sé á móti þessu frv. Frá honum hefur ekki komið nein önnur afstaða svo nokkru nemi sem ber vott um annað. Hins vegar, herra forseti, hefur það aldrei gerst, held ég, að formaður þeirrar þingnefndar sem leggur málið fram í þeim búningi sem það er rætt sé ekki til staðar. Það er fullkomlega eðlileg krafa af okkar hálfu að óska eftir því að fundi verði frestað til að hafa megi upp á hv. þm. Bjarna Benediktssyni, formanni allshn., svo hann geti komið og hlustað á mál okkar og eftir atvikum svarað þeim spurningum sem til hans er beint. Herra forseti. Vegna þess að við í stjórnarandstöðunni erum sanngjarnt fólk vil ég geta þess að nú þegar er búið að boða fund á þinginu á morgun. Það er ljóst að það verður þingdagur á morgun. Þess vegna mælist ég til þess að þessum fundi verði frestað þangað til. Ég vísa til þess 

Og takmarkaðan ræðutíma.

Virðulegi forseti. Til hæstv. forseta hefur verið beint fjölmörgum spurningum. Mér er spurn hvort hæstv. forseti ætli sér í engu að svara fyrirspurnum þingmanna.

Forseti vill að þessu gefna tilefni taka fram að ekki stendur til að fresta fundi um sinn. Þingmönnum er að sjálfsögðu heimilt að tjá sig eins og þeir óska eftir um fundarstjórn forseta en það stendur ekki til að fresta þessum fundi um sinn. Vegna annarra spurninga sem fram hafa komið þá telur forseti rétt að geta þess að formanni allshn., hv. þm. Bjarna Benediktssyni, hefur verið gerð grein fyrir þeim óskum sem fram hafa komið um að hann komi til þessa fundar.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir svörin en átta mig samt ekki á því hvað hæstv. forseti á við þegar hann segir að ekki eigi að fresta fundi um sinn. Þýðir það 15 mínútur, þýðir það klukkutími eða hvað þýðir það? Það er mikilvægt að það liggi fyrir. Hins vegar, virðulegi forseti, er ástæðan fyrir því að ég bað um orðið í annað sinn undir þessum lið að fyrr í kvöld kom fram í ræðu hv. þm. Gunnars Birgissonar, sem er þungavigtarmaður í Sjálfstfl., að tilefni þessara lagabreytinga væri fyrst og fremst skrif dagblaða og Sjálfstfl. hafi ekki líkað umfjöllunin um leiðtoga sinn. Þess vegna er, virðulegi forseti, mikilvægt fyrir þessu umræðu að hún geti haldið áfram að viðstöddum hæstv. forsrh. Hann gæti þá hafnað því eða tekið undir það að tilefni þessa frv. sem við ræðum og höfum verið að ræða sé í reynd að tiltekin dagblöð hafi ekki skrifað um hæstv. forsrh. svo honum líkaði. Virðulegi forseti. Ég hefði viljað ræða við hæstv. forsrh. um þetta og óska eftir því að hæstv. forsrh. verði kallaður í hús með öllum þeim ráðherrum sem beðið hefur verið um. Það þýðir ekki að ræða svo alvarleg mál nema þeir sem helst geta svarað séu á vettvangi. Ég ítreka það enn og aftur að við höfum alltaf fjóra mánuði upp á að hlaupa ef umræðan dregst. Það er ekki gert ráð fyrir því þegar þingi lýkur í vor að það komi saman fyrr en í október. Það er ekki eins og tíminn sé að gera okkur erfitt um vik í störfum á hinu háa Alþingi. Þessum óskum er hér með komið á framfæri. Ég óska eftir því að þeim verði komið á framfæri við viðkomandi ráðherra.