Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það á þskj. 35, sem hér er tekið til meðferðar, er samhljóða brbl., sem gefin voru út 20. júlí s.l., um breyt. á l. frá 1938, um mat á matjessíld og skozkverkaðri síld. Samkv. löggjöfinni frá 1938 hefur verið tekið 25 aura matsgjald til ríkissjóðs af matjessíld og skozkverkaðri síld. Þar sem þetta 25 aura matsgjald, sem aðeins hefur verið tekið af tveimur tegundum saltsíldar, - hefur hvergi nærri staðið undir þeim kostnaði, sem ríkið stendur straum af í sambandi við matið, er nú gert ráð fyrir í frv. því, sem hér liggur fyrir, að matsgjaldið verði hækkað í eina krónu af hverri útflutningsmetinni saltsíldartunnu. - Í frv. er einnig gert ráð fyrir, að þetta sama matsgjald, 1 kr. á tunnu, verði sömuleiðis tekið af þeirri síld, sem metin er með frjálsu mati. Á þskj. 57 hefur sjútvn. þessarar hv. d. gefið út nál., þar sem hún mælir samhljóða með, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Árið 1939 báru þrír þm. Framsfl. í Ed. fram frv. um brúasjóð. Samkv. frv. átti sjóðurinn að fá tekjur af hluta af benzínskatti, er samsvaraði einum eyri af verði hvers benzínlítra, en fé sjóðsins skyldi varið til að greiða kostnað við að brúa hinar stærstu ár í landinu. Flm. þessa frv. færðu skýr rök fyrir því, að ekki mundi takast með fjárveitingum hvers árs að fá nægilegt fé til að standast kostnað við stórbrýr, jafnframt því sem brúaðar væru smærri ár í mörgum héruðum. Rangæingar höfðu þá farið þá leið að safna lánsfé í héraði, svo að unnt yrði að brúa fyrr en ella stórvötn í þeirri sýslu, en ríkissjóður endurgreiddi lánin á næstu árum. Á þann hátt skiptust framlög ríkisins til þeirra mannvirkja á nokkur ár. Augljóst var, að sú leið var ekki fær í öllum héruðum, og mundu þá mörg stórvötn verða óbrúuð næstu áratugi, nema gerðar yrðu sérstakar ráðstafanir í þessu efni. Með stofnun brúasjóðs mundi safnast fé á einu til tveimur árum til að standast kostnað við eina stórbrú í senn. Frv. þetta hlaut ekki afgreiðslu á því þingi. Á þingi 1940 var frv. flutt aftur, en þá var það fellt í Ed. með jöfnum atkv. En árið 1941 tókst að fá lögfest ákvæðið um brúasjóð, og voru tekjur sjóðsins þær sömu og lagt hafði verið til 1939. Var þá jafnframt ákveðið, að fyrst skyldi smíða brú á Jökulsá á Fjöllum fyrir fé sjóðsins. Á þingi 1943 fluttu tveir þm. Framsfl. frv. um að efla brúasjóð með því að hækka tekjur hans um helming, og var það samþ. Stóð svo fram á þingið 1945, er þáverandi fjmrh. lagði til, að brúasjóður yrði sviptur tekjum sínum og fénu ráðstafað á annan hátt. Það var samþ. af þáverandi þingmeirihluta, og gekk sú skipun í gildi með lögum nr. 53 1946 og hélzt óbreytt um þriggja ára skeið. En 1949 var aftur lögfest, að hluti af benzínskatti rynni í brúasjóð, og nemur sú fjárhæð 5 aura gjaldi af hverjum benzínlítra. Kostnaður við að brúa hvert stórvatn í landinu skiptir milljónum króna. Reynslan hefur staðfest þau rök, að seint gangi að safna svo miklu fé með hinum venjulegu fjárveitingum til brúagerða i fjárlögum hvers árs, sem þarf til hinna stærstu brúa, jafnframt því sem dreifa þarf brúafé í flest héruð landsins til smærri framkvæmda, sem nauðsynlegar eru. Á árunum 1945–48 var veitt nokkurt fé til brúa á Þjórsá, Blöndu og Jökulsá í Fljótsdal. En engin þessara brúa var byggð á þeim árum, sökum þess að fjárveitingar voru ekki nógu háar. Fé brúasjóðs var í fyrstu varið til þess að byggja brú á Jökulsá á Fjöllum samkv. ákvæðum h frá 1941. Og eftir að sjóðurinn fékk að nýju vissar tekjur, hafa verið kostaðar að nokkru leyti af fé hans brýrnar á Þjórsá, Blöndu, Jökulsá á Fljótsdal og Skjálfandafljóti í Bárðardal og að öllu leyti brú á Jökulsá í Lóni. Nú er og hafin brúargerð á Hvítá í Árnessýslu fyrir fé brúasjóðs. Þrátt fyrir það, sem unnizt hefur, er eftir að leysa af hendi mörg og stór verkefni á þessu sviði. Smíða þarf að nýju stórbrýr á nokkrum stöðum í stað annarra, sem eru að falli komnar. Sem dæmi um það má nefna brú á Lagarfljót og á Jökulsá í Axarfirði, og enn eru stórfljót í sumum landshlutum óbrúuð, enn þá eru þau farartálmi milli héraða eða kljúfa blómlegar byggðir. Með þessu frv., er ég flyt ásamt hv. 2. þm. N-M. og hv. 1. þm. Arn. og hér er til umr., er lagt til að efla brúasjóðinn með því að auka tekjur hans um helming frá því, sem nú er í því skyni að hraða meira en ella nauðsynlegum framkvæmdum í brúagerðum. Hér er þó ekki lagt til að hækka benzínskattinn í heild frá því, sem nú er. Það er augljóst, að þær framkvæmdir eru mjög mikilvægar, sem miða að því að tengja sveit við sveit, bæta aðstöðu manna í lífsbaráttu þeirra og skapa skilyrði til aukinnar framleiðslu í ýmsum héruðum. Ég legg svo til, að frv. verði, þegar þessari umr. lýkur, vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Það hefur verið venja hér á hv. Alþ. að taka lög um brúargerðir til endurskoðunar á nokkurra ára fresti í samræmi við þá þróun, sem orðið hefur í framkvæmdum á þessu sviði. Lög um brúargerðir voru síðast til endurskoðunar hér á hv. Alþ. 1947, svo að nú eru orðin um það bil sex ár síðan þau voru endurskoðuð. Á hinn bóginn voru vegalög endurskoðuð fyrir tveim árum, eða á þingi 1951. Það virðist því vera orðið tímabært að taka brúalögin til endurskoðunar. Af þeim ástæðum hef ég leyft mér ásamt hv. 11. landsk. þm. að bera fram frv. á þskj. 48, en það fjallar um að taka inn í brúalög nokkrar ár í Austur-Skaftafellssýslu. Vegna legu sinnar er Austur-Skaftafellssýsla mesta vatnahérað á landinu. Stærsti jökull í Norðurálfu, Vatnajökull, liggur á bak við byggðina, og frá honum renna mjög margar jökulár, sem eru til trafala í samgöngum og skemma víða gróðurlendi. Með þessu frv. er stefnt að því að fá lögfesta áætlun um nokkur framtíðarverkefni á þessu sviði í Austur-Skaftafellssýslu, og væntum við flm. þess, að frv. verði vel tekið hér í þessari hv. deild. Ég mun svo ekki fara um það fleiri orðum, nema sérstakt tilefni gefist, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mjög langa framsöguræðu fyrir þessu máli núna, þar sem það var flutt á síðasta þingi og ég gerði þá allýtarlega grein fyrir því og auk þess er aðalefni þess tekið fram í grg. Ég vil byrja á því að gera grein fyrir því, að frv. er ofur lítið breytt frá því, sem það var flutt á síðasta þingi, og breyt. er í því fólgin, að 5. gr. sem var í frv., þegar það var síðast flutt, er nú felld niður. Ástæðan til þess, að hún er felld niður, er sú, sem reyndar mörgum þm. mun vera kunnugt, að eftir að ég hafði flutt þetta mál í fyrravetur, í byrjun þess þings, þá fluttu þrír þm. Framsfl. í Ed. sérstakt frv., þar sem upp voru tekin aðalákvæði þessarar 5. gr. í mínu frv., og það frv. var síðan gert að lögum í þinglok. Aðalefni þeirrar gr. voru þau, að breyta skyldi í óafturkræf framlög þremur lánum, sem Búnaðarbankinn hafði fengið, í fyrsta lagi láni veittu ræktunarsjóði Íslands af gengishagnaði 1950, 6874000 kr., í öðru lagi öðru láni veittu ræktunarsjóði af greiðsluafgangi ríkissjóðs 1951, að upphæð 7½ millj., og í þriðja lagi láni veittu byggingarsjóði Búnaðarbankans af greiðsluafgangi ríkissjóðs 1951, 7½ millj. Þetta voru samtals rúmar 20 millj.. sem þarna var um að ræða og bankinn samkv. eldri lögum átti að greiða til baka á 20 árum með 5 eða 5½% vöxtum. Og í 5. gr. frv. voru þau ákvæði að breyta þessu í óafturkræf framlög. Þetta var gert að lögum á þennan hátt í lok síðasta þings, og þess vegna hef ég fellt þessa gr. burt úr frv. En þrátt fyrir þetta vil ég samt benda á það, að aðalatriði þess máls, sem hér er um að ræða, er að leysa til frambúðar lánaviðfangsefni, lánsfjárskort Búnaðarbankans, það er óleyst enn þá. Að vísu var leyst úr þessu að nokkru með þeirri erlendu lántöku, sem heimiluð var á síðasta þingi og tekizt hefur að útvega á þessu ári um 22 millj. kr. Hæstv. fjmrh. tók það fram í framsöguræðu sinni um fjárl. núna fyrir nokkrum dögum hér í þinginu, að þetta lán mundi leysa úr fjárhagsþörf þessara tveggja stofnlánadeilda bankans, byggingarsjóðs og ræktunarsjóðs, þetta ár og líklega næsta ár, a. m. k. langt fram eftir næsta ári. Hann komst þannig að orði, að ef svo færi, að það mundi ekki hrökkva alveg til þess að leysa úr lánaþörf þessara deilda næsta ár, þá yrði að leita annarra ráða. Þrátt fyrir þetta liggur enn þá sú staðreynd fyrir, að þriðja stofnlánadeild bankans, veðdeildin, sem ætluð er til þess að lána til alveg ákveðinna hluta eins og jarðakaupa, er í svo gersamlegri fjárþröng núna, að það má heita alveg útilokað, að nokkurt lán fáist úr henni. Það liggur því alveg ljóst fyrir, að þrátt fyrir þessa úrlausn, sem hefur tekizt að greiða úr með núna í bili með erlendum lántökum, er síður en svo að búið sé að leysa þetta lánavandamál til frambúðar, og það verður raunverulega aldrei til frambúðar leyst fyrr en þessar stofnlánadeildir bankans, allar þrjár stofnlánadeildir hans, byggingarsjóður, ræktunarsjóður og veðdeild. hafa til samans svo mikið fé til umráða, að það nægi til þess, sem vera þarf í umferð í stofnlánum landbúnaðarins, þannig að vextir þeir og afborganir, sem inn koma árlega, nægi fyrir nýjum útlánum. Til þess að leysa úr þessu betur en enn hefur verið gert hef ég leyft mér að flytja þetta frv., í fyrsta lagi á síðasta þingi og svo aftur núna, þar sem það tókst ekki að fá samþ. nema lítinn hluta af því þá. Ég býst við því, að það séu ekki margir hér innan þessara veggja, sem neita því, að þessi þörf sé fyrir hendi og hún sé mikil, og dæmi þess eru þau, að önnur frv. tvö, sem þetta mál varða, liggja núna fyrir þessari hv. deild. Það er frv. á þskj. 34, um Stofnlánadeild landbúnaðarins, frá tveimur þm. Sjálfstfl., og í öðru lagi frv. á þskj. 42, um breyt. á l. um Búnaðarbanka Íslands, frá nokkrum þm. Framsfl. Þessi frv. hafa líka legið fyrir þinginu áður, þau hafa bæði legið fyrir tveimur síðustu þingum án þess að fá samþykki. Í sambandi við það vil ég geta þess, að þessi frv. bæði, sem ég nefndi núna síðast, náðu fyrir tæpum tveimur árum samþykki þessarar deildar, en komust þá ekki lengra. Á síðasta þingi komust þau styttra. Þau náðu þá ekki einu sinni samþykki þessarar deildar. Raunar má segja, að það væri varla von, vegna þess að þau eru þannig vaxin bæði, að það er ekki hyggilegt að fara að samþykkja þau bæði. Þessi lánamál á öllsömun að leysa í einu með því fyrst og fremst að veita þeim stofnlánadeildum Búnaðarbankans, sem nú starfa, nægilegt fjármagn, en það er ekki þörf á að vera að bæta nýjum deildum við bankann. Ég hef margrætt það við bankastarfsmennina sjálfa, og yfirleitt er þeirra skoðun sú, að það, sem vantar í þessum málum, sé fjármagn í þær deildir, sem núna eru starfandi. Samkv. lögum er starfssvið þeirra svo víðtækt, að þær ná yfir þær greinar landbúnaðarins, sem lán þarf að veita til. Það, sem Alþ. þarf þess vegna að gera, er að samþ. eitt lagafrv., fyrst og fremst til þess að bæta til frambúðar úr lánsfjárþörf þessara stofnlánadeilda. sem í bankanum eru núna, því að þá mun þörf landbúnaðarins fyrir stofnlán vera bætt um leið. Aðalefni frv. er, eins og hv. þdm. sjá, það, að gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi Búnaðarbankanum til óafturkræft framlag að upphæð 60 millj.. sem hann fær að láni hjá Landsbanka Íslands, en leggur hins vegar Landsbankanum að veði á móti þann hluta í jarðeignum ríkisins, sem er utan kaupstaða og kauptúna. Í framsöguræðu minni fyrir málinu á síðasta þingi gerði ég grein fyrir því, hversu eðlileg aðferð þetta væri, að nota þær eignir, sem ríkið á í sveitum landsins, - en þær eru miklar og eru undirstaða verulegs hluta landbúnaðarins, - einmitt sem veð til þess að tryggja lánsfjármöguleika fyrir landbúnaðinn. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um það atriði. Um nauðsyn málsins þarf ég ekki heldur að fara mörgum orðum. Ég hef bent á það áðan, að það er yfirleitt öllum ljós sú nauðsyn, enda liggur ljóst fyrir, að með því ástandi, sem núna er í landinu, er ekki sízt nauðsynlegt að efla landbúnaðinn í stað þess að láta hann dragast saman, eins og núna virðist liggja fyrir, ef svona heldur áfram. Núna, þegar svo er í stórum mæli, að fólk frá atvinnuvegum landsins, frá hinum gömlu, eldri, eðlilegu atvinnuvegum þjóðarinnar, getur maður sagt, flykkist í þann atvinnuveg, sem nú er hér nýr - það er hernaðarvinna fyrir erlent ríki - þá er sannarlega þörf á að stinga við fótum og reyna að efla þessa eldri atvinnuvegi, sem þjóðin á og byggðir eru á náttúruauðæfum landsins og hinir einu eðlilegu, sem þjóðin á að lifa á. Og því skyldi ekki vera gleymt, að hvert einasta nýbýli sem reist er og ræktað, getur orðið til þess að forða einni fjölskyldu frá að lenda í þessa vinnu annaðhvort á Keflavíkurflugvelli eða í öðrum þeim víghreiðrum, sem núna virðist eiga að reisa hringinn í kringum landið. Ég vildi svo leggja til, að að lokinni þessari umr. yrði málinu vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Lögin um almannatryggingar eru stórmerk löggjöf og veita þjóðfélagsþegnunum mikið öryggi. Þrátt fyrir það er svo um þau lög sem um önnur manna verk, að þau eru ekki alfullkomin, enda hafa þau verið endurskoðuð og lagfærð í ýmsum atriðum, eftir því sem reynslan hefur leitt í ljós, að með hefur þurft og óhjákvæmilegt hefur verið. Með frv. því, sem hér liggur fyrir á þskj. 52 og flutt er af fjórum þm. þessarar hv. deildar, er farið fram á dálitla breyt. á bótaflokknum um elli- og örorkutryggingar. Er hún í því fólgin, að 10% af bótafénu sé borgað til bótaþeganna sjálfra, þegar þeir dvelja að staðaldri í sjúkrahúsi. Í 63. gr. almannatryggingalaganna er svo kveðið á, að Tryggingastofnuninni sé heimilt að lækka eða fella með öllu niður bætur til þessara bótaþega, þegar svo stendur á, að þeir dvelja í sjúkrahúsi eða annarri hliðstæðri stofnun, svo sem elliheimili, þar sem Tryggingastofnunin eða aðrir opinberir aðilar greiða fyrir þá. Hefur þetta oftast verið gert og bæturnar allar teknar upp í sjúkrahúskostnaðinn. Hafa þessir bótaþegar því ekki haft einn einasta eyri til eigin umráða. Það hefur verið sagt, að mælikvarðinn á menningu hverrar þjóðar væri, hvernig hún byggi að börnum og gamalmennum. Í þessu tilfelli ræði ég aðeins um gamla fólkið, og er ég ekki að halda því fram, að illa sé að því búið, en ósköp held ég að lífið sé orðið ömurlegt og gleðisnautt, þegar ekki er einu sinni hægt að veita sér tóbakskorn í nefið eða annan álíka óþarfa. Um öryrkjana gegnir alveg því sama. Þeir geta ekki svo mikið sem keypt sér frímerki á bréf, langi þá til þess að skrifa kunningjum sínum. Að sjálfsögðu þarf þetta fólk nauðsynlegustu föt utan á sig, þótt það dvelji í sjúkrahúsi. Tilgangur tryggingalaganna er að rétta hlut þeirra, sem erfiðast eiga og við bágust kjör eiga að búa. Þeim tilgangi verður ekki náð, nema tekið sé með skilningi og sanngirni í óskir þeirra, sem minnst bera úr býtum. En hlutur þeirra, sem elli- og örorkustyrks njóta, er ekki stór. Mér hefur verið bent á, að betur færi á eða réttara væri, að brtt. þessi kæmi við viðaukalögin, viðaukalög sjálfra almannatryggingalaganna. Efnislega breytir það auðvitað engu, en ég vil beina því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að taka þetta til athugunar. Að svo mæltu legg ég til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Hér á landi hefur til skamms tíma meiri hluti landsmanna búið og hafzt við í dreifbýli víðs vegar um landið og hagnýtt til hins ýtrasta lífsskilyrðin, hvar sem þau voru fyrir hendi á landi og sjó, til þess að sjá sér og sínum fyrir lífsnauðsynjum, eftir því sem ástæður gáfu hverjum einum getu til. Það, að vera duglegur bóndi, góður og gegn vinnumaður eða vinnukona í sveit og duglegur ræðari á fiskibátunum, þetta voru mestu kostir þjóðfélagsþegnsins allt fram yfir aldamót og varla á annað litið. Á þessum síðustu fimmtíu árum hefur fólkið safnazt meira en áður saman á einn tiltölulega lítinn blett á landinu. Bæir hafa risið upp með nútíma þægindum, sem heillað hafa til sín yngri kynslóðina úr dreifbýlinu, enda margt af æskufólkinu leitað til bæjanna og aldrei komið aftur til langdvalar heim. Mikið af þessu unga ágæta æskufólki er horfið dreifbýlinu fyrst og fremst fyrir það, að framkvæmdum og fjármagni hefur verið haldið hlutfallslega meina til hinna þéttbýlli byggða. Ég leyfi mér að hafa þá trú, að gæfa landsins sé eigi öll á einum hjara landsins, heidur sé átthagaást og þjóðarmetnaður enn þá óskert í dreifbýli þess, sem valdi því, að þar sé enn þá fólgin framtíð lands og þjóðar, þess vegna beri Alþingi Íslendinga að sýna afskekktum byggðum landsins fyllstu virðingu og tillitssemi í afgreiðslu jafnréttismálefna. Það má merkilegt heita, að kjördæmi Jóns Sigurðssonar, sem var sómi Íslands, sverð þess og skjöldur, þ. e. kjördæmi og fæðingarsýsla þessa merka manns, er eina sýslan á landinu, sem hv. alþm. hafa ekki getað fundið ástæðu til að leggja veg til frá aðalakvegi landsins. Forsaga þessa vegamáls er að nokkru kunn af fréttum frá Alþingi. Árið 1951 síðast þegar vegalög voru opnuð, fékkst ekki vegur af Barðastrandarvegi til Vestur-Ísafjarðarsýslu tekinn inn á vegalög vegna andstöðu í Alþingi. Nú er komin fram í Ed. frá hv. þm. Barð. (GíslJ) brtt. við vegalögin, sem lengir veginn frá Vestur-Ísafjarðarsýslu á Barðastrandarveg um a. m. k. 20 km, auk þess sem vegarstæðið yrði þá verra, enda líkur fyrir, að slík breyt. mundi seinka um nokkur ár, að sýslan kæmist í vegasamband. Ég verð að leyfa mér að minna á það, að brýr hafa verið byggðar, og það af eðlilegum ástæðum, til að tengja samgönguæðar fjarlægra landshluta og hafa kostað milljónir. Vil ég þar nefna brúna á Jökulsá á Fjöllum. Þetta finnst mér rétt og sjálfsagt fyrir Austurland, en þetta og margar vegaframkvæmdir á Suðurlandi styðja þann málstað minn, að ekki sé annað sæmilegt fyrir hið háa Alþingi en taka þennan veg, sem frv. mitt gengur út á og ég nefni Vestfjarðaveg, inn á vegalög nú á þessu þingi, þótt enginn annar nýr vegur yrði tekinn inn. Það virðist hæpin átylla fyrir því að meina Vestur-Ísafjarðarsýslu að komast í vegasamband við aðalakveg landsins, að allar aðrar sýslur séu búnar að fá slíkt samband, eða aðstöðu til að gera það fullkomið, og þess vegna sé engin ástæða til að opna vegalög fyrir þessum vegi. Mál eins og þetta er jafnréttismál byggðarlags með 7–8 þús. íbúa. Hvers er að vænta um framtíð slíkra byggðarlaga, ef löggjafarsamkoma þjóðarinnar synjaði um svona sjálfsögð mannréttindi, en á sama tíma er byggt hvert tug- og hundraða milljóna fyrirtækið af öðru í öðrum héruðum landsins? Það þýðir ekki fyrir frumbýlinginn að vakna af Þyrnirósusvefni í nýrri trú á bjartari veröld og hamingjusamt líf, ef samhugur meðbræðranna, sem ráða yfir sól og regni, neitar honum, sem býr á fjarlægri strönd, um öll lífsins gæði. Alþingi ber að taka tillit til þess, að góðir möguleikar hafa opnazt fyrir því að leysa þetta mál, og þess vegna hljóta vegalög að verða opnuð fyrir þessum vegi, svo að Vestur-Ísafjarðarsýsla fái sjálfsagðar samgöngubætur eins og hvert einasta hérað á landinu er þegar búið að fá. Ég óska svo, að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til 2. umr. og samgmn.



Herra forseti. Húsnæðisskorturinn í kaupstöðum og kauptúnum á Íslandi er svo kunn staðreynd, að þess gerist ekki þörf að fjölyrða mjög til þess að lýsa henni. Á árunum 1941–50 voru byggð að meðaltali aðeins 156 hús í Rvík, og er það auðsjáanlega allt of lítið, þótt ekki væri nema við það miðað að fullnægja húsnæðisþörf vegna vaxandi fólksfjölgunar í bænum. 1951 voru aðeins byggð hér í Rvík 118 hús með 282 íbúðum. Þar af var 51 íbúð fimm herbergja eða stærri, en íbúðarstærðin hefur á undanförnum árum ávallt farið vaxandi þrátt fyrir fjárfestingareftirlit hins opinbera, sem miða átti að því að minnka íbúðarstærðina nokkuð, til þess að unnt væri að byggja fleiri íbúðir en ella fyrir sama magn byggingarefnis. Fyrir nokkrum árum, 1946 var það, fór fram gagngerð skoðun á kjallaraíbúðum og bröggum hér í Rvík. Þá kom í ljós, að hér bjuggu 1303 menn í bröggum, þar af 926 konur og börn. Nú skyldu menn ætla, að þessar staðreyndir hefðu orðið undirrót þess, að hið opinbera hefði séð sér skylt að grípa til gagngerðra ráðstafana til þess að útrýma því ægilega böli, sem í því felst að vera til þess neyddur að búa í lélegu, allt að því heilsuspillandi húsnæði, en sú hefur ekki orðið raunin á. Íbúum bragganna hefur farið fjölgandi, síðan þessi gagngerða skoðun og virðingargerð var framkvæmd, en ekki fækkandi. Af þessum bröggum og kjallaraíbúðum, sem skoðaðar voru 1946, voru 228 braggaíbúðir dæmdar algerlega óíbúðarhæfar, en í þeim bjuggu 906 manns, þar af 645 konur og börn. Þrátt fyrir þessar ægilegu staðreyndir fjölgaði, eins og ég sagði áðan, íbúum bragganna á næstu árum. 1947 var tala fólks, sem bjó í bröggum, 2077, þar af 1442 konur og börn. 1950 fjölgað íbúum bragganna enn. Þá nam talan 2210, þar af 1612 konur og börn. Og á síðasta ári má telja að íbúar bragga hafi numið um 2400, þar af 1800 konur og börn. Við talningu þá eða athugun á húsnæði í Rvík 1946, sem ég gat um áðan, kom í ljós, að íbúar kjallara voru 6085, þar af konur og börn 3974. Margt af þessum kjöllurum var mjög lélegt íbúðarhúsnæði og raunar alveg óhæft, og íbúar þess húsnæðis, sem skoðunarmenn töldu ýmist mjög félegt eða óhæft, voru 2074. Nýrri skýrslur, sem ábyggilegar mættu teljast um kjallaraíbúðir, eru því miður ekki fyrir hendi. Sýnir það eitt áhuga yfirvalda á því að leysa þetta gífurlega vandamál, að ekki skuli einu sinni fylgzt rækilega með því, hversu margir verða að sætta sig við að búa í kjöllurum eða bröggum. En áætla má, að kjallaraíðúðum hafi fjölgað um 400–500 síðan 1946 og íbúum þeirra þá um 1600–2000. Það er þess vegna vafalaust hægt að áætla, að nú búi upp undir 10 þús. manns í Rvík í bröggum og kjöllurum, eða allt að því 1/6 hluti bæjarbúa. Og þetta á sér stað á árinu 1953, á miðri 20. öldinni; þetta á sér stað eftir að yfir landið hefur gengið eitt mesta gróða- og velgengnistímabil, sem um getur í sögu þessara þjóðar, eftir að þjóðin er orðin betur stæð efnalega en nokkurn tíma fyrr í sögu sinni. Þá kemur í ljós að um það bil sjöttungur íbúa höfuðstaðarins býr annaðhvort í gömlum herskálum eða í kjallaraíbúðum. Þess ber þó auðvitað að geta, að því fer fjarri, að allar kjallaraíbúðirnar séu lélegar, hvað þá óhæfar sem íbúðarhúsnæði. Margar þeirra eru í vönduðum húsum og þar af leiðandi sæmilegar íbúðir. En það er vafalaust ekki of hátt áætlað, að 2/3 þessara íbúða séu mjög lélegar og mikið af þeim allsendis óhæfar, þannig að 6–7 þús. manns í þessum bæ búi í mjög lélegu og sumpart algerlega ófullnægjandi húsnæði. Fjölmargir vitnisburðir eru til um það frá hendi dómbærra manna, t. d. lækna, að mikill fjöldi þeirra íbúða, sem eru notaðar hér í Rvík, er allsendis ófullnægjandi vistarverur fyrir fullorðið fólk, hvað þá fyrir börn. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lofa þingheimi að heyra læknisvottorð eitt, sem er opinbert plagg og læknir gaf eftir að hafa skoðað íbúð að beiðni íbúa hennar í sambandi við sérstakt mál, sem á döfinni var, en læknisvottorðið hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir beiðni skoðaði ég í dag íbúð í kjallara við (hér kemur götunafnið), en þar býr (kemur mannsnafnið) ásamt konu sinni og fimm börnum, eins, þriggja, fjögurra, sex og átta ára. Íbúðin, sem er í steinhúsi og nokkuð niðurgrafin, er þrjú herbergi, hvert um sig ca. 12 m2, og eldhús; lofthæðin er 2,30 m. Miðstöðvarofn er í hverju herbergi. Þegar komið er inn í íbúðina, slær á móti manni sterkri myglu- og fúalykt, sem er nokkuð jöfn um alla íbúðina, en þó mest í herbergi því, sem veit í norðaustur. Við athugun sést, að allir veggir í íbúðinni, jafnt inn- sem útveggir, eru stórskemmdir af raka og myglu og voru flestir blautir við snertingu, er skoðun fór fram. Loftin voru einnig rök, og í eldhúsi og anddyri lak úr þeim stórum dropum. Allir skápar og hirzlur voru rennvot og mygluð og alls ekki hæf til geymslu matvæla eða fatnaðar og annarrar búslóðar. Gólfdúkar allir eru rakir og víðast hvar í hornum uppétnir af raka og fúa. Allt innbú fjölskyldunnar er meira og minna skemmt af raka og myglu. Af ofangreindum ástæðum verður að telja íbúð þessa mjög óholla og heilsuspillandi og alls óhæfa til íbúðar í núverandi ástandi.“ Og síðast er undirskrift læknisins. Fleiri slík vottorð væri hægt að kunngera, ef ástæða þætti til, en þetta eitt er nóg, og það er harður dómur um þjóðfélagsástandið í dag, að annað eins og þetta skuli viðgangast. En hver er þá íbúðarþörfin? Hvað væri þörf á að byggja mikið til þess að sjá fólksfjölguninni fyrir hæfilegu húsnæði og jafnframt til þess að afmá þennan svívirðingarblett af íslenzku þjóðfélagi, sem felst í hinum heilsuspillandi íbúðum, sem fjöldi fólks á nú við að búa? Mannfjölgun í kaupstöðum og kauptúnum er nú árlega um 1600 manns í Reykjavík um 1250 manns. Það lætur því nærri, að í kaupstöðum og kauptúnum muni þurfa að byggja árlega, eins og nú háttar, um 400 íbúðir til þess að fullnægja fólksfjölguninni. En á næstu árum er einnig óhjákvæmilegt að byggja nýjar íbúðir yfir a. m. k. 6500 manns í kaupstöðum og kauptúnum, eða um það bil 400 íbúðir á ári eða 1600 íbúðir alls. Þetta jafngildir því, að óhjákvæmilegt sé að byggja árlega, t. d. á næstu fjórum árum, um 800 íbúðir á ári. Þetta er miklu meira en gert hefur verið, en er óhjákvæmilegt, ef fólksfjölgunin á að eiga kost á sómasamlegu húsnæði og ef þessi smánarblettur, sem hið heilsuspillandi húsnæði er, á að hverfa af þjóðfélaginu. Þetta mun ýmsum þykja há tala, 800 íbúðir á ári í næstu fjögur ár. En skyldi hér vera um skýjaborgir að ræða? Er þetta framkvæmanlegt eða er það óframkvæmanlegt? Ef gert er ráð fyrir, að byggðar verði hæfilegar íbúðir, t. d. 300 m3 íbúðir, sem verður að kallast mjög sæmilegt fjölskylduhúsnæði, þá mundu 800 íbúðir kosta um 160 millj. kr., miðað við núverandi byggingarkostnað, eða 200 þús. kr. hver íbúð. Hvað er þetta mikil fjárhæð? Til þess að hugleiða, hvort íslenzka þjóðin hefði efni á því að verja 160 millj. kr. á ári í næstu fjögur ár í íbúðarhúsabyggingar, verðum við að gera okkur grein fyrir því, úr hverju þjóðin hefur að spila. Verðmæti þjóðarframleiðslunnar má á þessu ári telja um 2500 millj. kr. En þjóðin hefur á þessu ári úr meiru að spila en verðmæti framleiðslu sinnar. Hún hefur tekið lán erlendis, og hún fær erlendis styrk, gjafir í formi ýmiss konar vöruafhendinga. Þessar fjárhæðir munu í ár nema um 200 millj. kr. Á þessu ári hefur því íslenzka þjóðin úr að spila 2700 millj. kr., en gjaldeyristekjur hennar voru í fyrra 963 millj. 160 millj. kr. til íbúðarhúsabygginga eru því ekki nema 6% af því verðmæti, sem þjóðarbúið, þjóðin í heild, hefur úr að spila á yfirstandandi ári. Þegar þetta er athugað, verður greinilega ljóst, að áætlun um byggingu 800 íbúða á ári í fjögur ár er fjarri því að vera loftkastalakennd. Við getum líka athugað, hver fjárfestingin muni verða í ár undir stjórn fjárhagsráðs. Það er talið, að hún muni verða um 500 millj. kr., þar af 114 millj. kr. í íbúðarhúsabyggingum á landinu öllu, en af þessum 114 millj. mun verða byggt fyrir 83 millj. í kaupstöðum og kauptúnum. Það þarf því ekki nema tæpar 80 millj. í viðbót við það fé, sem nú þegar í ár á að verja til byggingar íbúða, til þess að unnt yrði að gera það átak, sem fælist í byggingu 800 íbúða á ári. Aðeins 80 millj. kr. viðbótarfé þarf að útvega, til þess að þetta mesta verkefni, sem nú bíður í íslenzku þjóðfélagi, yrði leyst. Það er ekki nema 3% af því verðmæti, sem þjóðin í heild hefur úr að spila, sem þarf að tryggja íbúðarhúsabyggingum til viðbótar því, sem þeim er nú tryggt, og það eru ekki nema 40% af þeim 200 millj., sem við fáum á þessu ári erlendis frá til viðbótar við það, sem okkar eigin vinna leggur til þjóðarbúsins. Nú má auðvitað gera ráð fyrir því, að þeir, sem byggja, leggi sjálfir fram nokkurn hluta þess kostnaðar, sem nauðsynlegur er við byggingarnar. Margir hverjir, sem byggja, eru sem betur fer það efnað fólk, að það þarf ekki að vera upp á lánsfjármarkaðinn komið. Það á sjálft fé, sparað fé eða eignir, sem það getur lagt til greiðslu byggingarkostnaðarins. Ef gert er ráð fyrir því, að þeir, sem byggja, leggi sjálfir fram að meðaltali um 1/5 hluta byggingarkostnaðarins, 160 milljónanna, sem 800 íbúða bygging kostar, þá þarf að útvega 128 millj. kr. lánsfé til þessara framkvæmda, eða um 5% af verðmæti þjóðarframleiðslunnar. Er ekki öllum hv. þm. ljóst, að þetta er verkefni, sem er vel leysanlegt, ef viljann vantar ekki? Gildandi löggjöf um opinbera aðstoð við íbúðarhúsabyggingar er mjög góður rammi til að leysa slíka stóráætlun um lausn á húsnæðismálunum samkvæmt, þ. e. a. s. ef 3. kafli laganna, sem undanfarin ár hefur verið felldur úr gildi eða frestað gildistöku á, er látinn taka gildi aftur, en hann fjallar eins og kunnugt er um íbúðarhúsabyggingar sveitarfélaga, og ef bætt er úr lánsfjárskortinum. Í gildandi lögum um íbúðarhúsabyggingar er gert ráð fyrir því, að byggingarmál þjóðarinnar séu fyrst og fremst leyst þannig: með byggingu verkamannabústaða, með byggingum samvinnufélaga, með smáíbúðabyggingum og byggingum sveitarfélaga, auk þess sem einstaklingar byggja af sjálfsdáðum. Þetta er skynsamlegur og eðlilegur grundvöllur á að byggja, og þau ákvæði, sem eru í gildandi lögum um opinbera aðstoð við menn, sem vilja byggja innan þessa ramma, í byggingarfélögum verkamanna, í byggingarsamvinnufélögum, í smáibúðabyggingum, og kaupa eða leigja byggingar, sem sveitarfélög reisa, eru mjög eðlileg og réttmæt. Það, sem vantar, er að tryggja þessum stofnendum, sem löggjafinn hefur gert ráð fyrir að hefðu forgöngu um að leysa byggingarmálin, nægilegt fé til framkvæmdanna. Þess vegna er það aðalatriðið í því frv., sem hér er nú til 1. umr. og við flytjum, þm. Alþfl., hér í hv. d., að gera ráðstafanir til þess, að þessar stofnanir fái það fé, sem þær mundi skorta, til þess að 800 íbúðir yrðu byggðar á ári í næstu fjögur ár. En þær ráðstafanir, sem frv. fjallar um í þessu sambandi, eru þessar: Gert er ráð fyrir því, að byggingarsjóður verkamanna fái framvegis, eins og hann fékk samkv. fyrstu lögum um þann sjóð, hálfan tekjuafgang Tóbakseinkasölu ríkisins, en hann mundi á næsta ári nema um 19½ millj. kr. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, að settar skuli reglur um, að ýmsar stofnanir og tryggingarfélög, sem veita lán til framkvæmda, skuli láta skuldabréf byggingarsjóðs verkamanna og byggingarsamvinnufélaga sitja fyrir kaupum sínum á verðbréfum upp að vissu marki. En þessar stofnanir ráðstafa nú árlega stórfé til ýmissa verðbréfakaupa. Með tilliti til þeirrar brýnu þarfar, sem er á því að leysa íbúðarhúsabyggingarvandamálið, virðist sjálfsagt, að byggingarsjóður verkamanna og byggingarsamvinnufélög hafi forgangsrétt á því fé, sem þessar stofnanir hvort eð er festa til langs tíma. Þá er enn fremur gert ráð fyrir því, að settar verði reglur um lánveitingar banka og annarra peningastofnana til þess að koma því til leiðar, að þessar stofnanir, sem fara með langmestan hlutann af lánsfé þjóðarinnar, geri samræmt átak í þágu byggingarmálanna, þannig að þær kaupi skuldabréf byggingarsjóðs og byggingarsamvinnufélaga og bankavaxtabréf veðdeildarinnar upp að vissu marki og tryggi auk þess nokkurn hluta af því fé, sem þau lána hvort eð er út, í þágu byggingarframkvæmdanna. Þá er og gert ráð fyrir því, að lánadeild smáíbúða fái 5 millj. kr. árlega úr ríkissjóði á næstu árum. Enn fremur er ráð fyrir því gert, að veðdeild Landsbanka Íslands verði endurskipulögð. Veðdeildin hefur nú á undanförnum árum verið því nær dauð stofnun og ekki komið að haldi við útvegun fjár til byggingarframkvæmda. En veðdeildin var á sínum tíma hin merkasta stofnun og lyftistöng undir þeim miklu byggingarframkvæmdum, sem gerðar voru hér og annars staðar í byrjun þessarar aldar, en henni er nú þannig komið, að að henni er mjög lítil stoð við lausn byggingarvandamálsins. Þess vegna er hér gert ráð fyrir því, að gefinn skuli út nýr flokkur bankavaxtabréfa og lánaðar allt að 350 kr. gegn 1. veðrétti á rúmmetra, en einnig skuli heimilt að veita lán til að ljúka byggingu eða greiða eftirstöðvar af byggingarkostnaði, allt að 100 kr. gegn 2. veðrétti og 50 kr. gegn 3. veðrétti, ef veðdeildin hefur ekkert lánað gegn 1. veðrétti, en þessi bréf eiga síðan bankar og aðrar peningastofnanir að kaupa upp að vissu marki fyrir það fé, sem þær hvort eð er verja til útlána. Vonir stæðu til þess, að með þessum ráðstöfunum mundi vera hægt að tryggja þessum stofnunum, sem um er að ræða, þ. e. a. s. byggingarsjóði verkamanna, byggingarsamvinnufélögum og sveitarfélögum, verulegan hluta þeirra 128 millj., sem útvega þarf í lánsfé alls vegna byggingar 800 íbúða á ári. En gera má ráð fyrir, að eitthvert fé mundi vanta. - það er ógerningur að áætla, hversu mikið, - og er þá gert ráð fyrir því, að ríkissjóður taki lán innanlands, allt að 50 millj. kr., til þess að sjá stofnununum fyrir því fé, sem þær fengju ekki með hinu mótinu. Nú hafa lántökur innanlands undanfarin ár reynzt erfiðar, og því er gert ráð fyrir því, að takist ríkissjóði ekki að afla nauðsynlegs lánsfjár innanlands, - og skal það vera eins konar þrautalending, - þá skuli ríkissjóði heimilt að taka allt að 50 millj. kr. lán erlendis, til þess að það sé endanlega tryggt, að hægt yrði að framkvæma þessa 800 íbúða áætlun. Ég hygg, að heimild handa ríkisstjórninni til að taka erlent lán mundi hafa mjög holl áhrif á banka og aðrar peningastofnanir í þessu sambandi, þ. e., ef bankarnir og peningastofnanirnar vissu það, að ef þær vildu ekki taka að sér að sjá þessum byggingaraðilum fyrir nægilega miklu fé til þess að framkvæma þessa áætlun um 800 íbúðir á ári, þá yrði þrautalendingin erlent lán. Hér eru allir íslenzkir bankar og allar mikilvægar peningastofnanir opinber eign. Það er því augljóst mál, að ef þær hafa vilja til að láta þessa brýnustu þörf þjóðarinnar ganga fyrir öðrum þörfum, þá er möguleiki á því að gera miklu stærra átak en gert hefur verið undanfarin ár. Ef yfirstjórn bankanna sæi, að ríkisvaldinu er full alvara að láta byggja 800 íbúðir á ári í næstu fjögur ár, svo mikil alvara, að hún ætli að taka erlent lán til þess að tryggja framkvæmd þessarar áætlunar, þá er ég í engum vafa um, að áhugi bankanna mundi verða mun meiri á því að tryggja þessum nauðsynlegu framkvæmdum þann forgang, sem þær eiga skilið. Í frv. er svo enn fremur gert ráð fyrir ýmsum ráðstöfunum til þess að auðvelda þeim, sem í byggingarframkvæmdum standa, að koma íbúðum sínum upp með sem ódýrustum og hagkvæmustum hætti, auk þess sem gert er ráð fyrir því, að ríkið hafi forgöngu um að skipuleggja sem bezta hagnýtingu á vinnuafli og efni í þágu byggingarframkvæmdanna, en á því er enginn vafi, að á engu sviði íslenzkrar efnahagsstarfsemi á sér nú stað jafnmikil sóun á verðmætum, efni og vinnukrafti eins og einmitt í byggingarmálunum. Það hefði án efa verið hægt á undanförnum árum og væri enn hægt að ná miklu meiri árangri, þ. e. a. s. fá miklu fleiri íbúðir fyrir þær vinnustundir, sem notaðar hafa verið, og fyrir það efni, sem notað hefur verið, ef um skynsamlega heildarskipulagningu í byggingarframkvæmdunum hefði verið að ræða, ef það hefði verið tryggt, að efni væri keypt í sem stærstum stíl, og einstakir hlutar, sem til húsbygginganna þarf, hefðu verið framleiddir í fjöldaframleiðslu hér innanlands og náin samvinna hefði verið milli þeirra aðila, sem byggingarframkvæmdirnar hafa annazt. Ýmsar þjóðir hafa sýnt það, svo sem Þjóðverjar, að geysilegum árangri er hægt að ná í því að lækka byggingarkostnað með því að efna til stórframkvæmda á byggingarsviðinu, en framkvæmdir Þjóðverja við endurreisn lands síns á byggingarmálasviðinu eru hinar allra merkustu og sá árangur, sem þeir hafa náð í því að lækka byggingarkostnað, einmitt með því að hagnýta vinnuaðferðir stórframleiðslunnar við íbúðarhúsagerðina, hafa sýnt, að stórkostlegum árangri má ná með þessum hætti. Hér eru verkefnin að vísu ekki eins stór, ekki skilyrði til jafnmikillar stórframleiðslu og meðal stórþjóðar, og þá einkum og sér í lagi í borgum, sem reisa þarf úr rústum, en engu að síður er á því enginn vafi, að miklum árangri mætti ná í sambandi við skynsamlega lausn húsnæðisvandamálsins, ef meira væri gert til þess að tryggja vinnuaðferðir stórrekstrarins í þágu byggingarframkvæmdanna. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að frv. sé vísað til 2. umr. og til hv. heilbr. og félmn.

forseti (SB): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf : „Hér með er þess óskað, að Alþfl. fái að skipta um menn í tveimur nefndum deildarinnar, þannig: Emil Jónsson taki sæti Eggerts Þorsteinssonar í sjútvn. og Eggert Þorsteinsson sæti Emils Jónssonar í iðnn. Tilmæli þessi eru og borin fram að ósk beggja hlutaðeigenda. Alþingi, 19. okt. 1953. F. h. þingflokks Alþýðuflokksins, Haraldur Guðmundsson .“ Þetta tilkynnist hér með, og er að sjálfsögðu orðið við óskum hv. formanns þingflokks Alþfl. um þetta efni.