Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill greina frá því að Alþingi hefur sent fjölskyldu Péturs Sigurgeirssonar biskups samúðarkveðjur við fráfall hans sem bar að 3. júní sl. Samstarf Alþingis og þjóðkirkjunnar á biskupsárum Péturs Sigurgeirssonar var mikið og bæði farsælt og ánægjulegt.

Skv. 2. mgr. 17. gr. þingskapa tekur hv. þm. Mörður Árnason sæti í þeim nefndum sem Steinunn Valdís Óskarsdóttir sat í, allsherjarnefnd, samgöngunefnd og viðskiptanefnd.

Mér hefur borist ein tilnefning, um Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur. Þar sem ekki voru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég því að Sigríður Ingibjörg Ingadóttir er rétt kjörin sem 3. varaforseti Alþingis.

Frú forseti. Þann 6. maí sl. komum við þrír hv. þingmenn hingað upp og spurðum hæstv. forsætisráðherra út í aðkomu hennar og ráðuneytis hennar að launamálum seðlabankastjóra. Þá sagði hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Svo vil ég vísa því á bug sem hv. þingmaður segir hér og aðrir hafa verið að segja, sumir hafa verið með dylgjur um að ég hafi gefið einhver fyrirheit um laun til seðlabankastjóra. Það er ekki á mínu færi og ég vissi ekkert um að hann mundi fá einhver önnur laun en kjararáð ákvað í þessu efni. Ég hef haft samband við starfsfólk mitt í ráðuneytinu og það kannast enginn við að hafa gefið slíkt loforð.“ Í framhaldi af þessu óskaði ég eftir fundi í efnahags- og skattanefnd þar sem við færum yfir þessi mál. Á þeim fundum hefur komið í ljós að ráðuneytisstjórinn í forsætisráðuneytinu og formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands voru í miklum samskiptum um launakjör seðlabankastjóra. Til staðfestingar höfum við hér tölvubréf þeirra á milli ásamt tillögu úr Seðlabankanum sem formaður bankaráðsins bað um, um hvernig hægt væri að hækka laun seðlabankastjórans þannig að hann þyrfti ekki að draga umsókn sína til baka. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra í ljósi þess að það voru bullandi samskipti innan úr forsætisráðuneytinu um launakjör seðlabankastjóra hvort henni finnist þetta eðlileg stjórnsýsla og hvort henni finnist eðlilegt - vegna þess að ég trúi ekki að hæstv. forsætisráðherra hafi sagt þinginu ósatt - að forsætisráðherra í forsætisráðuneytinu viti ekki um samskipti innan ráðuneytisins er tengjast jafnmikilvægu máli og launakjörum seðlabankastjóra, og í síðasta lagi hvort hæstv. forsætisráðherra finnist eðlilegt að menn véli um slík mál á bak við 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og gefa mér með því tækifæri til að koma að kjarna málsins þó að ég hafi satt að segja haldið að allt væri komið fram í þessu máli. Það liggja fyrir yfirlýsingar frá mér um að ég hafi ekki komið að launaákvörðunum seðlabankastjóra eða gefið nokkurt fyrirheit í því máli enda er það ekki í mínum verkahring. Það er líka alveg klárt og staðfest opinberlega og í þingnefnd að bæði Már seðlabankastjóri, formaður stjórnar Seðlabankans og ráðuneytisstjóri forsætisráðuneytisins telja að ég hafi hvorki gefið loforð í málinu né komið að ákvörðun um launin. Það er alveg skýrt. Ótrúlegustu menn hafa samt komið í ræðustól og í fjölmiðla og lýst hneykslan á málinu, talað um skort á gegnsæi og brigslað mér hreinlega um að ljúga að þjóðinni. Það er fjarri öllum sannleika, enda er tilgangur þeirra bara sá að gera mig ótrúverðuga og málið allt tortryggilegt. Þar er einskis svifist. Ég spyr: Hvar er gegnsæi þeirra sem hafa talið sig þess umkomna að vera handhafar sannleikans í málinu? Hafa þeir sjálfir gert grein fyrir sínum málum sem þjóðin kallar eftir, t.d. í styrkjamálunum? Heitir þetta ekki að kasta steini úr glerhúsi? 
             Það er talað um tölvusamskipti mín og seðlabankastjóra í þessu máli. Það voru engin tölvusamskipti, eða eru það tölvusamskipti þegar Már sendir einn póst sem ég sá enga ástæðu til að svara? Ég vissi af áhyggjum Más um að lækka mikið í launum en það er jafnvíst að hann var alveg klár á minni afstöðu, um að ég væri í engum færum til að taka ákvarðanir í hans málum eða hafa afskipti af þeim á nokkurn hátt. Hlutur Morgunblaðsins er svo sérstakur kapítuli út af fyrir sig. Fá mál hafa haft eins mikla vigt í Morgunblaðinu á undanförnum vikum. Morgunblaðið þegir hins vegar um mörg mál sem fram hafa komið í rannsóknarskýrslunni. 

Frú forseti. Ég held að það sé ástæða til að spyrja öðru sinni vegna þess að hæstv. forsætisráðherra svaraði engri af þeim fyrirspurnum sem ég lagði fram, heldur kom með fyrir fram skrifaðan pistil til andsvara í þessu máli. Ég spyr aftur: Hvað finnst hæstv. ráðherra um stjórnsýslu ráðuneytisins í þessu máli sem hún ber ábyrgð á? Í öðru lagi spyr ég, vegna þess að Lára V. Júlíusdóttir hefur sagt fjölmörgum sinnum að fyrirheit hafi verið gefin um laun seðlabankastjóra: Átti Lára V. Júlíusdóttir einungis frumkvæði að því sjálf að lofa þessu eða voru einhver fyrirheit gefin í ráðuneytinu eða á öðrum stöðum innan Samfylkingarinnar sem Lára V. fylgdi eftir? Við höfum ekki fengið skýr svör hvað þetta varðar og það er lágmarkið núna þegar við ræðum þetta í fimmta eða sjötta skipti á Alþingi að fá skýr svör og að menn segi sannleikann í þessum efnum. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki svarað fjölmörgum spurningum er snerta þetta mál. Það væri hægt að klára það í eitt skipti fyrir öll 

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að ráðuneytisstjórinn í forsætisráðuneytinu, Már Guðmundsson og Lára formaður bankaráðs hafa öll komið fyrir viðskiptanefnd og gert grein fyrir sínu máli. Í máli þeirra allra kom fram að ég hefði engin afskipti haft af þessu máli, engin loforð gefið og engin fyrirheit. Ráðuneytisstjóri minn upplýsti líka og sendi skriflega greinargerð inn í nefndina þess efnis að hún hefði engin loforð gefið í þessu efni, enda ekki á hennar færi. Lög og reglur gilda í þessu efni, um kjararáð, og það er alveg ljóst að hún hafði einungis milligöngu um að koma upplýsingum til Más Guðmundssonar sem formaður bankaráðs Seðlabankans hafði fengið í Seðlabankanum um launamálið. Það eru hennar einu afskipti af þessu máli. Ég er að velta fyrir mér hvort þingmenn vilji virkilega hafa svona samskipti og áherslur í málum þegar kallað er eftir breytingum og nýjum tímum. 

Virðulegi forseti. Það má öllum ljóst vera að hæstv. forsætisráðherra hefur á síðustu vikum verið í standandi vandræðum vegna launamála seðlabankastjóra, og er enn þá. Fyrir liggur að í stjórnkerfinu, jafnt í forsætisráðuneytinu, bankaráði Seðlabankans og innan efnahags- og skattanefndar Alþingis, hefur maður gengið undir manns hönd til að tryggja seðlabankastjóranum launahækkun upp á 400.000 kr. á mánuði. Þetta mál lyktar af pólitískri spillingu sem hæstv. forsætisráðherra ber alla ábyrgð á. Því miður blasir við að hæstv. forsætisráðherra hefur gefið þinginu útskýringar sem hvorki standast né eru sannleikanum samkvæmar. Hún hefur þverneitað allri aðkomu sinni að málinu og forsætisráðuneytisins, og gekk reyndar svo langt í þeim efnum þann 6. maí sl. að segjast hafa haft samráð við starfsfólk í forsætisráðuneytinu sem lýsti því að enginn kannaðist við að hafa komið að launahækkun seðlabankastjórans. Þeir tölvupóstar sem nú hafa verið lagðir fram sanna að yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherra á þingi voru ekki sannleikanum samkvæmar. Þar við bætist að hv. þm. Helgi Hjörvar staðfestir á forsíðu Morgunblaðsins í morgun að breytingar á lögum um Seðlabankann sem áttu að tryggja launahækkun bankastjórans gætu gengið í gegn voru pantaðar úr forsætisráðuneytinu. Nú tekur þetta mál á sig enn þá furðulegri og vafasamari mynd. Nú er nokkuð um liðið síðan úrskurður kjararáðs um launakjör seðlabankastjóra tók gildi og ég hef fyrir því traustar heimildir að fulltrúar stjórnarflokkanna í bankaráði Seðlabankans hafi ákveðið að hafa ákvörðun kjararáðs að engu, að seðlabankastjóra sé greidd launahækkunin upp á 400.000 kr. á mánuði þrátt fyrir úrskurð kjararáðs og látið eins og tillaga formanns bankaráðsins, Láru V. Júlíusdóttur, hafi að höfðu samráði við forsætisráðuneytið verið samþykkt í bankaráðinu. Það er ljóst að með þessari ákvörðun brjóta fulltrúar stjórnarflokkanna í bankaráðinu gegn úrskurði kjararáðs. Það er jafnljóst að með því brjóta embættismenn sem hæstv. forsætisráðherra ber pólitíska ábyrgð á 

Virðulegi forseti. Svarið við fyrirspurn þingmannsins er nei. Ég hafði enga milligöngu um að þessi tillaga var lögð fram í bankaráðinu, ég vissi ekki um hana og hafði ekkert með hana að gera. Mér kemur það sannarlega spánskt fyrir sjónir ef þetta eru réttar upplýsingar sem hv. þingmaður hefur, að bankaráð ætli að hunsa tillögu kjararáðs og greiða bankastjóranum launahækkun. Það fer alveg þvert gegn lögum. Það er brot á lögum ef það er gert. Mér kemur þetta því gjörsamlega á óvart. Það er skrýtið þegar verið er að nefna þær 400 þúsund kr. sem hafa verið í umræðunni, að þetta er um það bil sama hækkun og fyrrverandi seðlabankastjóri, Davíð Oddsson, skammtaði sjálfum sér þegar hann var seðlabankastjóri.  Það er allt hreint og klárt í því er varðar aðkomu mína, sem engin er, að þessu máli. Það hefur margítrekað komið fram í sérstakri nefnd sem fjallar um málið. Það hefur margítrekað komið fram í fjölmiðlum, ekki síst hefur það komið fram í fjölmiðli fyrrum forsætisráðherra, sem virðist nánast vera í því að leggja forsætisráðherrann í einelti og hafa gaman af því. Menn skyldu þó ekki geta sett það í samhengi við það að sú sem hér stendur átti nú dulítinn þátt í því að þessi maður hvarf 

Virðulegi forseti. Þessi uppákoma sem við urðum vitni að er einhver aumasta smjörklípa sem ég hef orðið vitni að í þingsal. Hæstv. forsætisráðherra ber ábyrgð á pólitískri spillingu sem á sér stað varðandi launamál seðlabankastjóra, sem er auðvitað einhver helsti vildarvinur ríkisstjórnarinnar og hefur verið lengi. Nú liggur það fyrir að meiri hluti bankaráðsins hefur lagt til að seðlabankastjóranum verði greidd laun sem eru ekki í samræmi við ákvörðun kjararáðs. Hæstv. forsætisráðherra segir að allt sé hreint og klárt. Hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir á Alþingi að forsætisráðuneytið hefði ekki haft neina aðkomu að þessu máli. En það er alveg ljóst, miðað við þá tölvupósta sem hér liggja fyrir, miðað við það sem fram kemur á forsíðu Morgunblaðsins í dag, að maður hefur gengið undir manns hönd í forsætisráðuneytinu af hálfu fulltrúa forsætisráðherra í 

Forseti verður að biðja hv. þingmenn um að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fara illa í munni að tala um smjörklípur. Ég verð að segja að það er slæmt að þingið skuli taka, í þeim önnum sem það er, marga klukkutíma í að fjalla um þetta mál sem liggur alveg hreint og klárt fyrir. Þingnefndin fjallaði um það, ekki á einum fundi heldur tveimur fundum, þar sem þeir sem að þessu máli koma hafa nákvæmlega skýrt mál sitt. Það liggur nákvæmlega fyrir að þeir hafa tekið undir allt sem ég hef sagt í þessu efni, það hafa engin fyrirheit verið gefin í þessu máli; ekki af mér, ekki af forsætisráðherra.

Af hverju að breyta núna sérstaklega?

Það var vegna þess að kjararáð kallaði eftir því að það þyrfti að breyta lögunum og mér sýnist breytingarnar að mestu hafa verið tæknilegar. Ég kom aldrei nálægt þessum breytingartillögum, sá þær fyrst hér í þinginu eins og aðrir. Þetta var fyrst og fremst vegna þess að kjararáð kallaði eftir þeim breytingum. Enda er það svo, ef grannt er skoðað, að breytingarnar sem gerðar voru 

Virðulegi forseti. Ég ætla að spyrja hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra út í mál sem kom úr hv. viðskiptanefnd í morgun. Það er frumvarp sem felur í sér að færa veðréttindi til að auðvelda samninga sem gerðir voru 15. desember við kröfuhafa gamla Landsbankans. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvernig á því stendur að þegar hæstv. ráðherra kynnti málið í nefndinni og í þinginu var ekki sagt frá því að þetta tengdist samningum sem gerðir voru við kröfuhafa. Samningarnir eru þannig úr garði gerðir - þetta eru upplýsingar sem við vorum bara að fá áðan - að ef þingið klárar ekki samningana með þeim hætti sem samið var um, fellur skuldabréf það sem Landsbankinn samdi við gömlu kröfuhafana og var mikið hampað hér sem mjög góðu. Það er þá í hættu á að falla úr gildi og sá grundvöllur sem menn lögðu upp með í samningunum er farinn. Þetta er ekki lítið mál. Þau verða ekkert stærri. Þingið var ekki upplýst um þetta. Hæstv. ráðherra upplýsti ekki þingið um þetta. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra af hverju hann upplýsti þingið ekki um þessar forsendur fyrir lagafrumvarpinu? Í leiðinni vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það standi virkilega til, og það sé vilji hans, að klára frumvarp um innstæðutryggingar á næstu dögum, eða áður en þinginu lýkur?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Forsaga málsins er sú að á síðasta ári náðust samningar um uppgjör á milli gömlu og nýju bankanna. Í tilfelli Arion banka og Íslandsbanka var farin sú leið að bankarnir eru í reynd, að vísu óbeint, í eigu þrotabúa gömlu bankanna. Í tilfelli Landsbankans er niðurstaðan önnur eins og menn þekkja. Sú leið sem farin var með Arion banka og Íslandsbanka þýddi að það þurfti ekki að fara út í að meta þær eignir sem færðar voru á milli, sem hefði verið mjög erfitt og jafnvel kallað á flækjur fyrir dómstólum. Þess þurfti ekki einfaldlega vegna þess að eigandinn er sá sami, bæði fyrir og eftir. Í tilfelli Landsbankans var þetta ekki hægt og þess vegna var ákveðið að taka ákveðnar eignir út fyrir sviga. Það voru þær eignir sem talið var einna erfiðast að meta. Þeim var haldið til hliðar. Síðan fer það eftir því hversu mikið kemur út úr þeim eignum hversu mikið þrotabú gamla Landsbankans og þar með kröfuhafar hans fá upp í kröfur sínar. Þetta er einfaldlega það sem samið var um. Það var ósköp eðlilegt að þrotabú gamla Landsbankans færi fram á að fá að halda veðréttindum sínum í þeim kröfum, því að þær voru kröfur sem gamli Landsbankinn átti og hafði öll tök á. Síðan voru þær færðar út úr honum. Til að liðka fyrir því og til að ekki þyrfti að tilkynna hverjum og einasta skuldara um það sérstaklega, var ákveðið að fara þá leið sem frumvarpið, sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni, auðveldar. Samningarnir eru ekki í uppnámi þótt lagafrumvarpið fari ekki í gegn, það mundi einfaldlega þýða að fara þyrfti mun lengri og kostnaðarsamari leið til þess að veðflutningurinn gengi eftir.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra svarar í engu spurningunni varðandi innstæðutryggingarnar, en tók sérstaklega langan tíma í að fara efnislega yfir þætti sem við höfum oft gert. Ég er með gögn sem við fengum í morgun og eru algjörlega í samræmi við það sem sagt var í nefndinni, að frumvarpið er forsendan fyrir kjörunum á skuldabréfinu. Forsendan fyrir þeim er þetta frumvarp. Hér kemur dagsetning fram sem upplýst var fyrst um í nefndinni, að ef þingið væri ekki búið að klára þetta fyrir 15. apríl, væri málið í fullkomnu uppnámi. Ég spyr aftur hæstv. ráðherra, af því að hann svarar engu um, af hverju sagði hann ekki frá þessu. Af hverju upplýsti efnahags- og viðskiptaráðherra ekki um þessa samninga sem lágu til grundvallar frumvarpinu? Það liggur alveg ljóst fyrir að ef hv. viðskiptanefnd hefði ekki farið gaumgæfilega í málið mundi enginn vita af þessu. Það kom skýrt fram í nefndinni að gerður var 

Virðulegi forseti. Ég verð bara að viðurkenna að minn skilningur á málinu er allt annar en hv. þingmanns. Það kom fram þegar frumvarpið var kynnt að það væri til þess að liðka fyrir framgangi samninga sem tengdust uppgjöri milli gamla og nýja bankans. Ef það kemur þingmanninum á óvart skil ég ekki hvar hann var þegar málið var kynnt. Það kom einnig fram opinberlega og raunar mjög ítarlega þegar gengið var frá uppgjörinu haustið 2009 að það var gert með ýmsum gjörningum, m.a. ákveðnum kauprétti á hlutafé og því að ákveðnar eignir voru teknar út fyrir sviga. Þetta liggur allt saman fyrir og er opinbert. Ef hv. þingmaður ætlar að búa til eitthvert hneyksli úr því núna að hann hafi ekki verið upplýstur stendur það því eiginlega bara upp á hann að útskýra hvernig þetta fór allt saman framhjá honum. Hann spurði einnig um frumvarpið um TIF, Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Ég verð að viðurkenna að ég tel mjög brýnt að ganga frá því máli, vegna þess að núverandi tryggingarsjóður er ekki mjög burðugur og ef frekari tjón verða mun væntanlega standa upp á hið opinbera að 

Frú forseti. Ég vil í raun ræða sama mál og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson opnaði við hæstv. viðskiptaráðherra, um ábyrgðina sem virðist liggja hjá nýja Landsbankanum á skuldabréfi vegna uppgjörs á gamla Landsbankanum. Það sem mig langar að velta upp við hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra er hvort hann líti svo á að ábyrgðin rýri á engan hátt möguleika bankans til að standa við ábyrgðir gagnvart innstæðum. Hér hefur verið fullyrt við okkur hvað eftir annað í ræðustól, þar á meðal af hæstv. ráðherrum, að enn sé í gildi sú yfirlýsing sem gefin var varðandi ábyrgð ríkisins á innstæðum í bönkum. Ef ég skil þetta rétt, er þá í raun verið að taka skuldabréf þetta og þær ábyrgðir sem verið er að gefa fram fyrir innstæðurnar og þar með væntanlega að rýra þær ábyrgðir sem til eru handa þeim sem eiga aura í þessum bönkum? Mig langar að spyrja hæstv. viðskiptaráðherra að því hvort þetta sé rétt. Mig langar líka að biðja hann í framhaldi af því að staðfesta það að ríkisstjórnin, sem hann situr í, ætli sér að standa við fyrri yfirlýsingar um að tryggja þær innstæður. Það hefur komið fram að með því að taka þessi skuldabréf fram fyrir aðrar kröfur sem eru í bönkunum, og að fá greiddar innstæður kæmi til annars bankaáfalls, þurfi skýringar á þessu frá hæstv. ráðherra. Ég hef áhyggjur af þessu í ljósi þess að ríkisvaldið virðist vera að hengja á bankana viðhengi sem þessi. Þess vegna þarf hæstv. ráðherra að svara því hvort hann telji að þetta hafi áhrif á varnir innstæðna í nýja Landsbankanum.

Virðulegi forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að svara þessu. Sem betur er er svarið einfalt: Þessi gjörningur, þ.e. skuldabréfið sem gefið var út og þær eignir sem fóru inn í nýja Landsbankann frá þeim gamla á móti, breytir engu um möguleika Nýja Landsbankans á því að standa við innstæður sínar. Það eru ákveðnar eignir sem eru teknar til hliðar og það er ákveðin skuld á móti. Þetta hefur því engin áhrif á aðra þætti í rekstri bankans, þar á meðal þær eignir sem standa á móti innstæðum. Þetta er einfaldlega tekið algjörlega út fyrir sviga og var mjög eðlilegt að gera það vegna þeirrar óvissu sem var um endurheimt þessara eigna. Það var sá hnútur sem höggvið var á með því að gera þetta svona. Ef við hefðum farið þá leið að meta þessar eignir til fulls er alveg öruggt að tekist hefði verið á um það fyrir dómstólum hvort matið væri rétt. Það hefði verið mjög kostnaðarsamt og tafsamt og valdið óvissu um efnahagsreikning Nýja Landsbankans. Komist var hjá því með þessum hætti. Hv. þingmaðurinn vék einnig að yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að allar innstæður séu tryggar. Sú yfirlýsing stendur. Það hefur verið gefið út að hún mun standa enn um sinn. Henni verður ekki haggað þótt frumvarp til laga um innstæðutryggingar verði samþykkt, sem vonandi verður gert fljótlega. Hins vegar liggur fyrir að þetta fyrirkomulag er ekki til frambúðar. Það var sérstök lausn sem kynnt var við sérstakar aðstæður. Það verður undið ofan af henni með því að draga yfirlýsinguna til baka í fyllingu tímans þegar forsendur til þess hafa skapast. Þær forsendur hafa ekki skapast enn og munu sjálfsagt ekki skapast á næstu mánuðum. Við það vil ég bæta því að það verður að sjálfsögðu gert með ákveðnum fyrirvara svo það mun ekki koma innstæðueigendum á óvart þegar yfirlýsingin rennur út. 
             Að lokum vil ég benda á að sama fyrirkomulag er nú í nánast öllum Vestur-Evrópuríkjum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar og sérstaklega að undirstrika það að hann telur að enn sé í gildi yfirlýsing um tryggingar á innstæðum. Ég velti því hins vegar fyrir mér í ljósi svars ráðherra að ef við lendum í þeirri stöðu, sem ég vona að sjálfsögðu að verði ekki, að Nýi Landsbankinn lendi í einhverjum erfiðleikum, eru væntanlega þau veð sem hæstv. ráðherra talar um hluti af heildarpakka, ef ég má orða það svo, hjá bankanum. Eru þá ekki þessar kröfur orðnar fremri þeim sem teljast til innstæðna í bankanum? Ég skil þetta mál svo að ef sú staða kemur upp sé þetta þannig. Ég held að það sé ástæða til þess, hæstv. forseti, að ráðherrann gefi þinginu skýrslu um hver raunveruleg staða stærstu bankanna og viðskiptastofnana í landinu er í dag. Hver er styrkurinn? Hvað geta þessar stofnanir þolað? Þannig að við förum ekki 

Virðulegi forseti. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að í ljósi þess að færðar voru eignir á móti þessu skuldabréfi hefur þetta í sjálfu sér ekkert með getu bankans til að standa við innstæður að gera. Við hefðum allt eins getað farið þá leið, sem auðvitað kom til greina, að skilja þessar eignir eftir í þrotabúi gamla bankans og vitaskuld ekki gefa út neitt skuldabréf af hálfu nýja bankans. Þá hefði málið einfaldlega verið gert upp innan gamla bankans. Það var talið eðlilegt í ljósi þess að þetta eru innlendar eignir að láta nýja bankann sýsla með þær en tryggja með þessum hætti að gamli bankinn og þar með kröfuhafar hans fengju afraksturinn. Þetta er fyllilega eðlilegt. En ég get hins vegar tekið undir að það eru ákveðnar áhyggjur af því ef bankar fjármagna sig í framtíðinni að verulegu leyti með því að veðsetja eignir sínar og það kann að orka tvímælis hvort nægar eignir eru á móti innstæðum. Það er vandamál sem við munum koma í veg fyrir með því frumvarpi til laga um innstæðutryggingar sem nú er til umræðu í þinginu, því að þar er m.a. kveðið á um hærra 

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um hugsanlegar aðgerðir vegna langvinnrar hóstapestar í íslenska hrossastofninum sem leitt hefur til þess að Landsmóti hestamanna sem vera átti í Skagafirði í sumar hefur verið frestað. Ekki hefur verið hægt að þjálfa hross og sýna í vor með tilheyrandi viðurkenningum á margra ára ræktunar- og tamningastarfi. Það liggur því ljóst fyrir að tjónið fyrir hrossabændur er gífurlegt. Þá eru stéttir fólks sem vinna við tamningar, járningar, reiðkennslu og fleira orðnar fjölmennar og atvinnuöryggi þeirra í verulegu uppnámi vegna pestarinnar. Landsmót hestamanna eru orðin afar metnaðarfullur atburður faglega og þjónustulega. Þau sækja um 15 þúsund manns, þar af er a.m.k. fjórðungur erlendir ferðamenn sem koma til landsins eingöngu til að njóta íslenska hestsins með því að fylgjast með honum í keppni. Þeir fara síðan gjarnan í ferðir á hestum um landið og enda svo ferðina ekki sjaldan á því að sækja hrossabændur heim til að kaupa sér gæðing eða ræktunargrip. Í Skagafirði hefur verið undirbúið mótssvæði til að taka við þessum fjölda með tilheyrandi kostnaði og skagfirskir, húnvetnskir og eyfirskir ferðaþjónustuaðilar hafa lagt mikið í sölurnar til að undirbúa sem best komu íslenskra og erlendra hrossaunnenda. Ljóst er að tjón allra þessara aðila er verulegt og eðlilegt að stjórnvöld komi að þessum náttúruhamförum hestamennskunnar á Íslandi með einhverjum hætti. Mig langar því til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort slík aðstoð hafi verið rædd á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Það er ljóst að nokkur ráðuneyti koma að þessu málaflokki. Mennta- og menningarmálaráðuneytið fer með íþróttahlið hestamennskunnar, landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneytið með ræktunarhliðina, iðnaðarráðuneytið með ferðaþjónustuliðinn, utanríkisráðuneytið tengist málinu auðvitað líka og fjármálaráðuneytið heldur svo um budduna.

Frú forseti. Þetta mál er ekki komið inn á mitt borð enn þá með beinum hætti en að sjálfsögðu fylgist ég eins og aðrir með því sem þarna er að gerast. Þetta var mikið áfall þegar ljóst varð að fresta yrði í ár Landsmóti hestamanna sem er stór atburður. Það veldur okkur að sjálfsögðu búsifjum. Það veldur mörgum tjóni sem lagt höfðu beint í kostnað og síðan heilmiklum óbeinum áhrifum sem auðvitað er erfitt að meta en snerta marga. Segja má að það séu ýmsar búsifjarnar af þessu tagi sem á okkur lenda til viðbótar þeim erfiðleikum sem fyrir voru, svo sem eins og sýking í íslensku síldinni, eldgos og núna pest í hestum. Ekkert af þessu fáum við ráðið við og við verðum að takast á við það. Ljóst er að málið varðar nokkur ráðuneyti. Það má segja að það sé sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið, og ég veit til þess að það ráðuneyti mun skila greinargerð eða minnisblaði um þetta á næsta ríkisstjórnarfundi. Það er menntamálaráðuneytið sem fer með íþróttamál og iðnaðarráðuneytið fer með ferðamál. Tjónið sem um er að ræða má segja að sé annars vegar beint, þ.e. mótshaldarinn sjálfur og þeir sem beinlínis höfðu lagt í kostnað, sitja uppi með hann, og síðan er það umtalsvert óbeint tjón sem lendir á þeim sem notið hefðu góðs af mótshaldinu, ferðaþjónustuaðilar, flugfélög, þeir sem selja gistingu, veitingar, þjónustu o.s.frv. Ég vil ekki fara út í einhverjar yfirlýsingar um hvernig á þessu verður tekið. Það þarf að gera hér svipað og gert var í t.d. tilviki náttúruhamfaranna, að kortleggja málið og fá um það upplýsingar hvernig beint og óbeint tjón leggst á aðila. Að sjálfsögðu er rétt og skylt að funda með þeim og fara yfir það en það væri ábyrgðarlaust að gefa fyrir fram út einhver fyrirheit um að ríkið geti með beinum hætti komið að því að bæta þetta tjón, a.m.k. þá hluta þess sem er meira óbeint og erfitt er að áætla.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar til að ítreka að það er ekki bara landsmótið sem málið snýst um, hér er að verða gífurlegt tjón fyrir hrossaræktendur og fyrir alla þá aðila sem hafa atvinnu af hestamennsku. Ég legg mikla áherslu á það og vona svo sannarlega að ríkisstjórnin skoði þetta mál, því að tjónið er umtalsvert fyrir stóra atvinnugrein sem skiptir okkur miklu máli og ekki síst hvað varðar ferðaþjónustu sem er okkur afar mikilvæg.

Frú forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að öllum er ljóst að hér er um að ræða tilfinnanlegt tjón sem hleypur á verulegum fjárhæðum einfaldlega vegna þess að þetta er mjög stór atburður. Lagt er í heilmikinn kostnað til undirbúnings mótshaldinu og síðan er náttúrlega ekki sýnt hvernig mönnum gengur að selja í það gistirými sem hafði verið bókað og tekið frá fyrir mótshaldið og þar fram eftir götunum. Hins vegar er það því miður þannig að fjölmargir aðilar hafa orðið fyrir tjóni af margvíslegu tagi sem er sýnilegt og sannanlegt en það er hægara um að tala en úr að ráða að bæta það með beinum hætti og hvernig ríkið dregur mörkin í þeim efnum þegar svona aðstæður koma upp er einnig mjög vandasamt. Þá þarf að horfa til jafnræðis gagnvart öðrum aðilum sem af ýmsum mismunandi ástæðum hafa orðið fyrir tjóni vegna atburða sem hér hafa orðið síðastliðin tvö ár o.s.frv. En það er rétt og skylt og sjálfsagt að fara yfir málið, ræða það við þá sem í hlut eiga og það mun ekki standa á okkur að gera það.

Borist hefur eftirfarandi tilkynning um skipan embættismanna allsherjarnefndar: Á fundi allsherjarnefndar þann 2. júní sl. var Róbert Marshall kjörinn formaður nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs þegar sjö þingdagar eru eftir af vorþinginu og vil lýsa áhyggjum mínum af stöðu mála í þinginu þar sem það eru u.þ.b. 108 mál sem ríkisstjórnin vill klára á þessum sjö dögum. Á dagskránni í dag á að greiða atkvæði um fjögur mál sem þurfa að koma inn á þingið með afbrigðum og enn bætist við málin. Við erum með talsvert mörg stórmál sem við viljum fá að ræða en eru í raun og veru að drukkna í málafjölda frá ríkisstjórninni. Með tiltölulega nýlegum breytingum á þingsköpum var ætlunin sú að taka á þessum tíma árs afstöðu til þess hvaða mál mundu flytjast fram í september og þess freistað að reyna að klára þá. Nú er svo komið að örfáir dagar eru eftir af þinginu og það eina sem við höfum í höndunum er listi upp á yfir 100 mál frá ríkisstjórninni sem hún vill að nái fram að ganga 

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá síðasta ræðumanni að fjölmörg mál liggja enn fyrir þinginu sem þarf að afgreiða áður en hlé verður gert á þingstörfum enda er þetta þing, eins og þingmenn þekkja, um margt óvanalegt og mjög mörg mál sem hafa komið til kasta þingsins eru stór og erfið, en ég vona sannarlega að við getum nýtt þann tíma sem við höfum þar til hlé verður gert. Ég hef kappkostað að reyna að hafa fundi með formönnum stjórnarandstöðunnar til að gera þeim grein fyrir stöðunni, mig minnir að ég hafi kallað þá tvisvar til fundar. Fundur átti að vera síðastliðinn föstudag til að fara aftur yfir stöðuna en þá voru nefndir enn að störfum fram á kvöld þannig að ég ákvað að sá fundur yrði haldinn síðdegis í dag eða í kvöld eftir því hvernig okkur miðar. Ég hef boðað formenn nefndanna á minn fund og fjármálaráðherra til að fara yfir stöðuna eftir þá nefndalotu sem hefur verið í gangi og til að sjá hvernig staðan er. Ég vona að málum fækki eitthvað og við sjáum til lands í þessu efni.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Bjarna Benediktssyni, formanni Sjálfstæðisflokksins, að það þarf að fara að skýra út hvernig við getum, vonandi í sameiningu, nýtt þá sjö þingdaga sem eftir eru. Hinn umræddi forgangslisti ríkisstjórnarinnar er náttúrlega ekki forgangslisti, hann er ágætur minnislisti um öll þau mál sem lögð hafa verið fram. En það er enginn forgangur, engin stefnumótun, engin forgangsröðun um þau mál sem brýn eru og mikilvægt er að við náum samstöðu um í þinginu að klára fyrir þinghlé og það eru þau mál sem snerta skuldavanda heimila og fyrirtækja í landinu. Á dagskrá í dag eru ýmis mál og ég tek eftir því að þar er stjórnarfrumvarp um happdrætti. Mér finnst það ekki vera forgangsmál. Ég legg því til að umræddur fundur verði haldinn fyrr en síðar þannig að við getum farið að einhenda okkur í þessi verkefni. 

Virðulegi forseti. Það er tvennt sem mig langar að koma hér að. Annars vegar þarf eins og við ræddum á fundi með forseta í morgun að koma því algjörlega á hreint hvaða mál það eru sem eiga að fara hér í gegn á næstu dögum. Vona ég svo sannarlega að þeim verði forgangsraðað út frá þessum brýnu hagsmunamálum sem snúa að heimilum og fyrirtækjum, atvinnulífinu í landinu. Hins vegar, frú forseti, þá kom það verulega á óvart að það er liðinn klukkutími frá því að þingflokksformenn ræddu með forseta dagskrá dagsins og þá var gert ráð fyrir atkvæðagreiðslu núna. Svo tilkynnir forseti að það sé búið að fresta atkvæðagreiðslu til kl. 3. Ég óska líka skýringa á því, líkt og hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir gerði, hverju það sæti að fresta atkvæðagreiðslu með þessum hætti rétt eftir að við erum búin að ræða það á fundi okkar með forseta hvernig þingstörfin eigi að fara fram í dag. Ég hef áhyggjur af því ef þetta er viðmiðið sem á að setja 

Hæstv. forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram. Miðað við þá áætlun sem gefin hefur verið út af hálfu forseta þingsins um áætluð þinglok þá eigum við sjö daga eftir, að þessum degi meðtöldum. Það er auðvitað ekki heilög ákvörðun, það er ljóst að hér gætum við verið lengur að störfum ef því er að skipta. En ég held að mikilvægt sé að það komi fram í þessu samhengi hvort hæstv. forseti hyggst halda sig við þá ákvörðun að þingstörfum ljúki 15. júní eins og gert var ráð fyrir og hvort hæstv. forseti er ekki sammála því sjónarmiði sem hér hefur komið fram að það þurfi að vera mjög skýr og ákveðin forgangsröðun í störfum þingsins til þess að unnt verði að ljúka þeim málum sem nauðsynlegt er að klára, ekki sem einhver ráðherra eða nefndarformaður 

Virðulegi forseti. Það verður ekki með sanngirni sagt að manni birtist miklir verkstjórnarhæfileikar þessa dagana hérna í þinginu. Ákvörðun sem tekin var kl. 10 í morgun var afturkölluð kl. 11. Á annað hundrað mál bíða núna afgreiðslu frá ríkisstjórninni og ekkert kemur fram frá hæstv. ríkisstjórn um hvaða mál eigi að vera hér í forgangi og hvaða mál geti beðið. Í annan stað er það þannig að það er liðið á þriðja mánuð frá síðasta degi sem menn gátu lagt fram frumvörp án þess að óska eftir afbrigðum og enn er verið að leggja fram frumvörp á þinginu þar sem kallað er eftir afbrigðum til þess að þau komist á dagskrá. Það er greinilega allt hér í hers höndum og algjör losarabragur á öllum þessum málum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Þess vegna verður ætlast til þess að eigi síðar en í dag liggi fyrir einhver stefnumörkun af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Við verðum að fá tækifæri til þess að vinna þessi mál eðlilega og almennilega. Það liggur auðvitað 

Virðulegi forseti. Ég mótmæli því sem fram kemur hjá síðasta ræðumanni að einhver losarabragur sé á þinginu og fleiri mál órædd en verið hefur á umliðnum þingum, m.a. þegar íhaldið hafði tögl og hagldir í þinginu. Það er bara þannig að hér hafa verið mörg og erfið mál. Ég hygg að við séum ekkert ósammála því hvaða mál eigi að vera í forgangi eins og hér hefur komið fram. Ég hef talað um að það séu mörg mál sem snerta heimilin sem við þurfum að klára. Það eru mörg mál sem snerta atvinnulífið. Það eru mál sem snerta fjármálamarkaðinn. Þetta eru svona stóru málaflokkarnir. Síðan er það stjórnlagaþing, sem mikil áhersla er lögð á að afgreiða hér, þannig að hægt sé að kjósa til stjórnlagaþings næsta haust. Það er mál sem ég legg mikla áherslu á. Af því að menn tala um á annað hundrað mála sem eigi að fara að keyra í gegnum þingið þá sýnist mér þau nú vera komin niður í 60 og hygg ég að við höfum margoft í gegnum árin séð slíkar tölur þegar sjö dagar lifa eftir af þinghaldi.

Virðulegur forseti. Þetta skipulagsleysi á þinginu virðist vera mikið og viðvarandi vandamál og er ekkert nýtt. Ég leyfi mér að benda á varðandi þetta að Hreyfingin hefur lagt fram frumvarp um svokallaðan þingmálahala, þ.e. að þau þingmál sem næst ekki að afgreiða á yfirstandandi þingi færist sjálfkrafa yfir á næsta þing og að ekki þurfi að endurflytja þau. Frumvarpið gerir líka ráð fyrir að það sé skylda nefnda að afgreiða mál úr nefndum innan tilskilins tíma. Slíkt mundi liðka mjög fyrir þingstörfum og gera þingið ábyrgara í afstöðu sinni því að þingmenn yrðu að greiða atkvæði um öll mál. Þetta frumvarp hefur enn ekki litið dagsins ljós á dagskrá. Dagskrá þingsins í dag er hins vegar með slíkum ólíkindum að það er náttúrlega greinilegt að eitthvað miklu meira er að hér á Alþingi en bara skipulagsleysi. Ég leyfi mér að benda t.d. á þá atkvæðagreiðslu sem átti að fara hér fram, síðan stjórnlagaþingið og svo þingsályktunartillöguna um aðild að spillingarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Er hægt að vera með 

Forseti vill geta þess að hann hugðist halda hér atkvæðagreiðslu að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma en þar sem ekki voru nægilega margir í húsi ákvað forseti að fresta atkvæðagreiðslunni þar til eftir þingflokksfundi.

Frú forseti. Ég kem hér upp vegna þessarar atkvæðagreiðslu því að hún var á dagskrá þingsins en var tekin út fyrir þingfund fyrir viku. Nú er henni frestað og ég velti fyrir mér, af því að hér var húsið fullt af fjölmiðlum áðan vegna óundirbúna fyrirspurnatímans, hvort ríkisstjórnarflokkarnir hafi ekki þorað í atkvæðagreiðsluna um þetta umdeilda mál með húsið fullt af fjölmiðlum.

Hæstv. forseti. Mig langar að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa vakið athygli á því hversu mörg mál það eru sem liggja fyrir þinginu og hversu óljóst það virðist vera hvernig skipulagi þingsins verður háttað þá daga sem eftir eru af þingstörfum. Við höfum margoft talað um það hér á þessu þingi, oftar en maður nær að telja, að bæta vinnulag þingsins. Nú kemur hæstv. forsætisráðherra og tilkynnir okkur að það séu eingöngu 60 mál sem eigi að afgreiðast hér á þinginu. Það er alveg fullljóst, frú forseti, að þetta er eitthvað sem ekki liggur ljóst fyrir. Það er því um að gera að reyna að kalla saman þann fund sem um hefur verið rætt hið fyrsta þannig að menn átti sig á því hvaða mál það eru sem eiga að fara í gegn og menn geti farið að skipuleggja sig eitthvað vegna þess að verklagið sem tíðkast hérna á þinginu er ekki til fyrirmyndar. Við hljótum að beita okkur fyrir því öll saman að þetta verði lagað.

Virðulegi forseti. Það vekur óneitanlega nokkra furðu að þeirri atkvæðagreiðslu sem boðuð var hafi verið frestað og það læðist að manni sá grunur að það sé vegna þess að það átti að kjósa hér um umdeilt máli í þinginu, svokallað Verne-mál, og að hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórninni hafi ekki tekist að smala köttunum í hús til þess að greiða atkvæði með þessu máli. En við skulum sjá hvað setur kl. 3. Vegna þeirra orða sem féllu hjá hæstv. forsætisráðherra um að hér hefðu margoft verið mörg mál til afgreiðslu á síðustu dögum þings veit ég ekki betur en að árið 2007 þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokki, sem gleymist nú iðulega, hafi verið gerð breyting á þingsköpum til að lengja sumarþingið til þess að koma í veg fyrir að 100 mál væru óafgreidd. Til viðbótar var tekin sú ákvörðun fyrir örfáum dögum að lengja þingið til 15. júní. Einu afleiðingarnar sem það hefur hjá þessari hæstv. ríkisstjórn er að menn ýta bara málunum stöðugt á undan sér og niðurstaðan er sú að hér er algjört uppnám. Ég sé ekki fram á annað en að það verði svo 

Virðulegi forseti. Máltækið segir: „Sínum augum lítur hver á silfrið.“ Hæstv. forsætisráðherra er greinilega mjög stoltur af verkstjórninni hér á Alþingi þegar það liggur fyrir samkvæmt málalista hæstv. ríkisstjórnar að 108 mál sem liggja fyrir þinginu eru óafgreidd. Í annan stað liggur það fyrir að nú eru liðnir meira en tveir mánuðir frá því að átti að leggja fram frumvörp til afgreiðslu á þinginu sem hægt væri að taka á dagskrá án þess að leita eftir afbrigðum. Við höfum reynt að greiða fyrir málum með því að veita slík afbrigði þegar það hefur átt við. Auk þess er hæstv. ráðherra greinilega mjög stoltur af því að ákvarðanir sem eru teknar kl. 10 á morgnana séu afturkallaðar kl. 11. Þetta telur hæstv. ráðherra til marks um þá miklu festu og miklu verkstjórnarhæfileika sem birtast okkur hér í þingsölum. Að lokum varðandi það sem hæstv. forseti sagði hér áðan. Ég fór fram og athugaði, það eru 45 þingmenn í húsi, það er ekki nein afsökun fyrir því að fresta þessum atkvæðagreiðslum af þeim ástæðum. Það kunna að vera einhverjar aðrar ástæður sem ég ekki þekki til, það kann að vera að menn séu minnugir orðanna að 

Virðulegi forseti. Ég er komin hér upp til að styðja þá þingmenn sem hafa talað um óstjórn og óstöðugleika sem er á Alþingi Íslendinga nú um mundir. Örfáir dagar eru eftir af þinginu og enn bíða yfir 100 mál. Hæstv. forsætisráðherra kom hér upp og taldi upp það sem hún vildi sjá í forgangi á þeim dögum sem eftir eru og talaði fjálglega um stjórnlagaþing. Ég sit nú í allsherjarnefnd og þar hefur komið í ljós að það er ekkert svo mikil ánægja með frumvarpið um stjórnlagaþing, hæstv. forseti, vegna þess m.a. að það er ráðgefandi og ekki á nokkurn hátt bindandi fyrir þau stjórnvöld sem nú sitja. Hæstv. fjármálaráðherra kom líka upp og taldi upp nokkrar plágur, eldgos, hestaveiki, veiki í síldinni. Frú forseti, mesta plága okkar núna er ríkisstjórnin og ég vildi óska þess að hún mundi skila umboði sínu inn. 
            

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að þessi atkvæðagreiðslufrestun situr aðeins í mér. Skýringar hæstv. forseta um að hér hafi ekki verið nægilega margir þingmenn í húsi gengur ekki upp. Það getur verið að það hafi ekki verið nægilega margir stjórnarliðar í húsi, það getur verið að það hafi ekki verið meiri hluti fyrir því máli sem ríkisstjórnin var að leggja til að yrði greitt atkvæði um. En það er ekki rétt hjá hæstv. forseta að segja að það hafi ekki verið nægilega margir þingmenn í húsi vegna þess að það lá fyrir að það var rúmlega helmingur þingmanna. Hér segir í 64. gr. þingskapa, með leyfi forseta: „Eigi má gera neina ályktun nema meira en helmingur þingmanna sé á fundi og taki þátt í atkvæðagreiðslunni, sbr. 53. gr. stjórnarskrárinnar.“ Það er ekki skýring sem ég tel hæstv. forseta sæma vegna þess að hún er röng.

Virðulegi forseti. Ég hef oft gagnrýnt þessa ríkisstjórn fyrir aðgerðaleysi og mál sem mér finnst að hún ætti að standa betur að. Hef ég líka gagnrýnt starfshætti Alþingis og tel að þeim mætti breyta. Ég er einnig ósammála þeirri forgangsröðun sem nú hefur verið lögð fram af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég er samt ósammála félögum mínum í stjórnarandstöðunni um að hér þurfi að gera róttækar og gagngerar breytingar strax. Ég held að við ættum frekar að einbeita okkur að því að vinna öll saman að því að klára þau mál sem eru mikilvæg, hratt og örugglega. Við getum svo seinna tekið upp starfshættina og breytt þingskapalögum þannig að ásýnd Alþingis og það sem þjóðinni finnst um okkur þingmenn muni batna. Ég mun 

Virðulegi forseti. Það er ekki boðlegt gagnvart okkur þingmönnum sem eru mættir hingað til að sinna dagskrá þingsins að hæstv. forseti fari fram eins og hún gerir með ákvörðun sinni um að fresta atkvæðagreiðslum fram eftir degi. Það getur verið að þingmenn hafi verið búnir að gera plön og hafi öðrum hnöppum að hneppa kl. þrjú í dag. Við erum nægilega mörg mætt hingað til þess að koma í gegn þessu ágæta máli um Verne Holdings á Suðurnesjum. Það væri ekki í fyrsta skipti sem stjórnarandstaðan hleypur undir bagga þannig að hægt sé að greiða atkvæði í þinginu. Það væri ekki í fyrsta skipti sem það yrði að veruleika. Mæting hv. stjórnarþingmanna á þingfundi er fyrir neðan allar hellur og nýverið hefur gagnrýni komið fram úr þeirra eigin röðum, virðulegi forseti, á hve illa þeir mæta á nefndarfundi. Eftir stendur að stjórnarandstaðan er oft með meiri hluta í vinnu á nefndarfundum. 

Virðulegur forseti. Til að allrar sanngirni og velsæmis sé gætt í gagnrýni á meiri hlutann varðandi skipulag þingsins þarf líka að minna á að í þarsíðustu viku tók þingið sér hlé í viku til þess að þingmenn og ráðherrar gætu endasenst um kjördæmin og stutt við bakið á sínu fólki í sveitarstjórnarkosningum - með litlum árangri, sem betur fer. Þingið tók sér hlé til að taka þátt í pólitískri baráttu á kostnað Alþingis, á kostnað almennings. Þetta eru ekki góð vinnubrögð. Þinginu hefði lokið heilli viku fyrr ef alþingismenn hefðu haft þá sæmd að sitja hér og taka þátt í þingstörfum í staðinn fyrir að blanda sér í sveitarstjórnarkosningar. Svona á þingið ekki að haga sér. Þingmenn Hreyfingarinnar voru þeir einu á þinginu sem gagnrýndu þetta fyrirkomulag. Allur fjórflokkurinn eins og hann lagði sig studdi þetta og það er skömm að því.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp undir þessum lið, sem ég geri eiginlega aldrei, vegna þess að mér blöskrar það ef við ætlum að eyða þessum sjö dögum í að ræða fundarstjórn forseta. Ég sat sem forseti á síðasta kjörtímabili undir 600 ræðum um fundarstjórn forseta og ef það er það skynsamlegasta sem við gerum á þinginu er illa komið fyrir okkur. Annað vekur athygli mína og það er að hér standa menn og ráðast á ríkisstjórnina í sambandi við það hvernig þingið á að starfa. Við höfum kallað eftir því að þingið hafi meiri völd og meiri áhrif. Hér liggja fyrir 100 mál og það er þingið sem forgangsraðar. Nefndirnar forgangsraða. Það er samkomulag milli formanna um það hvernig menn liðka fyrir þannig að hlutirnir fari í gegn. Forgangsröðunin liggur mjög skýrt fyrir. Fyrst er vinna í nefndunum sem er gríðarlega mikilvæg og snýr að heimilunum, fyrirtækjunum og fyrirtækjamálunum, þeim sem varða endurreisn á fjármálafyrirtækjunum. 

Virðulegur forseti. Ég tek í sama streng og síðasti hv. ræðumaður, Guðbjartur Hannesson, og vil að við einbeitum okkur að þeirri dagskrá sem liggur fyrir þessum fundi. Þar er að finna fjölmörg gríðarlega mikilvæg mál sem lúta að lýðræðisumbótum og bættri réttarstöðu skuldugs fólks og fyrirtækja. Hér er búið að koma ákveðnu sjónarmiði á framfæri sem ég tel fulla ástæðu til að koma til móts við, þ.e. að farið verði yfir dagskrána og málum forgangsraðað á þeim sjö dögum sem fram undan eru en að við eyðum ekki klukkutíma í karp um fundarstjórn forseta. Eru það raunverulega skilaboðin og lærdómurinn sem við drögum af hruni heils bankakerfis og stjórnmálakerfis og niðurstöðum síðustu sveitarstjórnarkosninga að menn standi hér og ræði hver á fætur öðrum um fundarstjórn forseta og flytji sömu ræðurnar aftur og aftur í algerri tímaeyðslu? Það er ámælisvert að ganga svoleiðis fram. Þetta snýr að öllum þingmönnum. Förum í dagskrá fundarins 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir margt af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Róberts Marshalls um að þingið einbeiti sér að þeirri dagskrá sem hér liggur fyrir. Það er einmitt það sem stjórnarandstaðan hefur talað um, að eftir henni verði farið og að greidd verði atkvæði um frumvarp ríkisstjórnarinnar um heimild til samninga um gagnaver í Reykjanesbæ. Kjarni málsins, sem verið er að gagnrýna, er að ekki hafi verið farið eftir dagskránni. Það er alveg hárrétt að það voru nægilega margir þingmenn í Alþingishúsinu til þess að greiða atkvæði. Að mati stjórnarmeirihlutans voru bara ekki réttir þingmenn í húsinu vegna þess að allt bendir til þess að ríkisstjórnin hafi ekki haft meiri hluta fyrir eigin máli. Við vitum öll að það hafa verið vandamál í þessu ríkisstjórnarsamstarfi og 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Róberti Marshall og Guðbjarti Hannessyni þegar þeir segja að þingið eigi að ráða för. En hvaða meiningar eru það þá að breyta dagskrá sem var ákveðin fyrir klukkutíma síðan? Er réttur hv. þingmanna enginn til að standa upp og gera athugasemdir við slík vinnubrögð? Ég held að það sé aldeilis þannig og við höfum þennan lið til þess. Það er full ástæða til að gera athugasemdir við svona vinnubrögð. Auðvitað á þingið að stjórna. Meiri hluti þingmanna var tilbúinn til þess að taka við stjórn í þessu þingi. Það var alveg nægur fjöldi til þess en það var ákvörðun ríkisstjórnarinnar að breyta dagskrá þingsins, hv. þm. Guðbjartur Hannesson, og engra annarra. Ég vil segja við hv. þingmenn Hreyfingarinnar að í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga tel ég að sem alþingismaður eigi ég fullt erindi við kjósendur. Mörg málefni sveitarstjórna og landsmála skarast. Við þingmenn eigum fullt erindi við kjósendur í þessu landi, alla vega tel ég það, þó að þingmenn Hreyfingarinnar 

Hæstv. forseti. Mig langar fyrst og fremst til að bregðast við orðum hv. þm. Guðbjarts Hannessonar. Ég get tekið undir að formlega er það auðvitað svo, eins og við þekkjum, að þingið hefur forræði yfir afgreiðslu mála í þinginu en ekki ríkisstjórnin. Þess vegna er eðlilegt að þingmenn taki mál upp við forseta, eins og gert er í þessari umræðu, og gagnrýni það sem þeim finnst ábótavant, enda eru umræður um fundarstjórn forseta sá vettvangur sem þingmenn hafa til þess að koma gagnrýni á framfæri þegar þeim finnst yfir sig gengið. Eins og hv. þingmaður þekkir reynir stjórnarmeirihluti oft að ganga yfir minni hlutann og við höfum séð dæmi um það í fjölmörgum nefndum undanfarna daga. Þar hefur verið  
             Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar.

Forseti biður hv. þingmenn að virða ræðutímann sem þeir hafa. Hv. þingmaður fór hátt í 26 sekúndur fram yfir ræðutíma sinn.

Hæstv. forseti. Við erum vissulega að ræða um fundarstjórn forseta, þá dagskrá sem liggur fyrir fundinum í dag og þær dagskrár sem liggja fyrir fundum næstu daga. Það er réttmæt gagnrýni sem komið hefur fram að mjög mörg mál hafa komið of seint fram hjá ríkisstjórninni. Það er þingsins að forgangsraða. Við erum með fjölmörg mál á dagskrá í dag sem er full sátt og samkomulag um. Auðvitað eigum við að sameinast um að afgreiða þjóðþrifamál á Alþingi, góð mál sem sátt er um að afgreiða. Við erum aftur á móti í pólitík vegna þess að við höfum mismunandi pólitískar skoðanir. Þessi ríkisstjórn og meiri hlutinn á Alþingi stendur frammi fyrir mörgum mjög erfiðum verkefnum sem eru afleiðingar bankahrunsins, mikillar efnahagskrísu sem varð hér. Þau úrlausnarefni eru þung og erfið og auðvitað reynum við í ríkisstjórninni og stjórnarmeirihlutanum að komast sem best í gegnum hrunið saman. 

Forseti áminnir þingmenn um þann tíma sem þeir hafa til umræðu.

Virðulegi forseti. Mig langar til að taka undir með hv. þm. Þuríði Backman að við eigum að sameinast um að afgreiða þau mál sem við erum sammála og sátt um og ekki ríkir mikill ágreiningur um. Ég vil líka nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. forseta og forustumenn í þingflokkunum til þess að setjast niður sem fyrst til þess að koma skikki á þetta. Mín skoðun er sú að tíminn sem fer í umræðu um fundarstjórn forseta sé ekki vel nýttur. Ástæða þess að ég kom hingað upp er kannski fyrst og fremst sú - ég gerði það líka fyrir viku síðan og er þó mjög seinþreyttur upp í þessum lið - að ég lagði fram skriflega fyrirspurn fyrir tæpum mánuði síðan sem mér hefur ekki borist svar við. Samkvæmt þingsköpum á mér að hafa borist svar eftir tíu virka daga og því vil ég spyrja hvort hæstv. forseti geti upplýst mig um hvort ég geti átt von á að þessari fyrirspurn verði svarað eins og þingsköp gera ráð fyrir.

Forseti mun ganga á eftir því að fyrirspurn hv. þingmanns verði svarað.

Virðulegi forseti. Þetta er framhald umræðu um lokafjárlög ársins 2008. Það liggja í sjálfu sér til þess eðlilegar skýringar að við náðum ekki að ræða þetta mál til enda þegar það var lagt fram. Hitt er miklu stærra og verðugra íhugunarefni hvers vegna við ræðum á þessum drottinsdegi 7. júní árið 2010 lokafjárlög fyrir árið 2008. Eins og þingmenn þekkja eru lokafjárlög í rauninni fyrst og fremst staðfesting á ríkisreikningi, lögð fram til að staðfesta hann. Það merka gagn var lagt fram 26. júní fyrir ári síðan. Lokafjárlögin til staðfestingar á þeim ríkisreikningi komu síðan fram í janúar á þessu ári eftir þó nokkra eftirgangssemi. Rekið var á eftir því að kalla þau fram því að þau eru ákveðið grundvallargagn við fjárlagagerð þótt ekki sé annað en að þokkaleg vitneskja liggi fyrir um útkomu síðustu ára, ekki síst í ljósi þeirra áfalla sem ríkisbúskapurinn varð fyrir á árinu 2008. En hvað um það. Það var gengið mikið og ítrekað eftir því að lokafjárlögin kæmust í hendur Alþingis og þau komu sem sagt fram í janúar sl. Þá bar svo við að þegar við fengum þau í hendur voru þau vitlaus, þau voru einfaldlega röng. Ákveðinn hluti af villunni stafaði af misræmi á milli ríkisreikningsins og lokafjárlaganna eða frumvarpsins sem lagt var fram. Það vekur mann í rauninni til mikillar umhugsunar um hvernig þessum málum er fyrir komið. Það er ljóst að umsýslan með þessum þáttum er og hefur verið langt frá því að vera í nægilega góðu lagi og full ástæða til að undirstrika að það þarf að verða breyting á í þeim efnum. Nægir t.d. að nefna í því sambandi ákveðið misræmi á milli þess hvernig menn leggja þetta upp. Það segir t.d. í bréfinu sem fjármálaráðherra sendi forseta Alþingis, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, dagsettu 26. júní, að ríkisreikningurinn sem þarna er verið að skila þinginu, innihaldi samstæðuuppgjör fyrir A-hluta ríkissjóðs. Samstæðuuppgjör hefur ákveðna merkingu. Þegar nánar er að gáð og farið ofan í reikninginn sjálfan er tekið undir þá skoðun á einum stað í áritun reikningsins að hér sé um samstæðureikning að ræða. Síðan kemur fram á bls. 27 yfirlýsing um - og þetta er í árituðum reikningi - að hér sé um að ræða nokkurs konar samstæðureikning fyrir A-hluta ríkissjóðs þannig að skilningurinn á hugtakinu eða meðferðin virðist ekki vera í lagi. Þetta er ákveðið grundvallaratriði því að þar kemur m.a. fram bókhaldsleg meðferð á viðskiptum milli aðila innan reikningsins sem verður með einhverjum hætti að fara ofan í. Þetta er atriði sem þarf að skýra. Svo tekur maður til við að fara yfir þetta mál allt frá grunni og horfa til þess með hvaða hætti upplýsingar berast fjárlaganefndinni sem á síðan að fara yfir þetta. Þótt þetta séu gamlar upplýsingar vil ég ítreka það í máli mínu að þær gefa okkur ákveðnar vísbendingar, bæði um hvernig unnið er og eins hvað fram undan er í því erfiða verkefni að ná tökum á fjárhag ríkissjóðsins. Ríkisendurskoðun hefur rýnt þetta frumvarp til lokafjárlaga að ósk fjárlaganefndar. Ríkisendurskoðun sendi hv. formanni fjárlaganefndar bréf dagsett 9. mars sl. þar sem stofnunin veitir umsögn sína um frumvarp til lokafjárlaga. Enn fremur hefur Ríkisendurskoðun í ljósi skyldna sinna unnið skýrslu um endurskoðun Ríkisreikningsins fyrir árið 2008. Hún skilaði því verki 11. desember 2009. Það er um margt mjög fróðlegt að fara í gegnum þær samantektir frá stofnuninni og ef ég á að draga saman stærstu athugasemdirnar sem koma upp í kollinn á mér þegar ég fer í gegnum þetta, þá er ákveðinn losarabragur í stjórnsýslunni hjá framkvæmdarvaldinu sem er nauðsynlegt að taka á varðandi reglusetningu, varðandi framfylgni þeirra o.s.frv. Jafnhliða hjá löggjafanum sjálfum þar sem kallað er eftir því að við yfirförum lög og reglur um fjárreiður ríkisins. Þetta leiðir ágætlega í ljós að við eigum eftir að bæta mjög margt. Við þurfum víða að taka á og þurfum, ef vel á að vera, að leggja okkur mjög fram um að bæta verklagið á öllum stöðum, hjá framkvæmdarvaldinu og ekki síður hjá okkur sem störfum við löggjöfina. Ég vil nefna eitt mjög sérstakt dæmi sem lýtur að þeim upplýsingum sem fjárlaganefndin, út frá hlutverki sínu, þarf að vinna með. Eins og öllum er kunnugt urðu gríðarleg áföll í efnahagskerfi okkar á árinu 2008. Í tengslum við fjárlagagerð ársins 2009 kölluðum við eftir svokallaðri vaxtaáætlun ríkissjóðs. Við fengum minnisblað í fjárlaganefndinni sem dagsett er 19. desember 2008. Þetta var á síðustu dögum fjárlagagerðarinnar. Í því minnisblaði kemur fram að gert var ráð fyrir láni vegna eiginfjárframlaga til nýju bankanna þriggja. Þá unnum við með upplýsingar sem gerðu ráð fyrir því að 385 milljarðar væru eiginfjárframlag ríkissjóðs inn í nýju bankana þrjá. Í minnisblaðinu sem okkur barst var gert ráð fyrir að það yrði greitt með tvennum hætti, annars vegar í formi veðlána til aðilanna að virði 65 milljarða og hins vegar með afhendingu tryggingabréfa vegna veð- og daglána Seðlabanka Íslands sem hann þurfti að taka yfir í kjölfar falls bankanna. Það var metið að andvirði um 320 milljarða. Þarna er um að tefla gríðarlegar fjárhæðir. Þegar maður skoðar síðan hvernig þessu reiðir af og hver innstæðan fyrir þeim gjörningum var, þá sjáum við þess stað í frumvarpi til lokafjárlaga sem hér liggur fyrir, að af þessum 385 milljörðum standa ekki eftir nema 95 milljarðar. 192 milljarðar eru inni í afskriftum hjá ríkissjóði, 75 milljarðar hjá Seðlabanka Íslands og jafnvel má draga í efa virði þeirra 95 milljarða sem eftir standa. Það eru áhöld um virði þeirra eigna sem þar er um að ræða og ég hef ekki séð neinar sundurliðanir á því í þeim efnum en ekki kæmi mér á óvart að eitthvað væri til í sögusögnum um að eitthvað af þeim skuldabréfum sem þar um ræðir væri veð í sundlauginni á Álftanesi. Það er auðvelt að ganga úr skugga um hvort svo sé. Það er hins vegar mjög áríðandi að draga lærdóm af frumvarpinu sem hér liggur fyrir og það kemur ágætlega fram í endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar, sem ég gat um áðan, hvert stærsta vandamálið í ríkisfjármálum er um þessar mundir. Við sjáum í endurskoðunarskýrslunni að á árinu 2008 í kjölfar falls bankanna tvöfölduðust langtímaskuldir ríkissjóðs, fóru úr 527 milljörðum upp í 1.200 milljarða. Það er sú upphæð sem við er að glíma og ekki hefur hún lækkað frá þessum tíma. Hún hækkar með öðrum orðum um 672 milljarða á árinu 2008 af fjórum ástæðum. Þeirra er getið í endurskoðunarskýrslunni og ég ætla, með leyfi forseta, að skauta aðeins yfir þann kafla og nefna ákveðnar stærðir úr honum því að það eru mjög mikilvæg atriði sem við þurfum að hafa í huga. Þessi hækkun stafar í fyrsta lagi af 121 milljarði vegna meiri útgáfu ríkisbréfa á innheimtum lánamarkaði. Í öðru lagi eru það 270 milljarðar vegna veðlána sem ríkissjóður yfirtók frá Seðlabankanum. Í þriðja lagi jukust erlendar skuldir ríkissjóðs um 163 milljarða vegna gengislækkunar krónunnar. Í fjórða lagi jukust lífeyrisskuldbindingar um 112 milljarða, einkum vegna neikvæðrar raunávöxtunar á fjárfestingum LSR eins og segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þessi neikvæða raunávöxtun stafar fyrst og fremst af tapi á hlutabréfaeign lífeyrissjóðsins og hitti hann illa fyrir eins og flesta aðra sem höfðu bundið fé í hlutabréfum stóru bankanna. Ég segi því að þetta sé stærsta áhyggjuefnið, langtímaskuldsetning ríkissjóðsins. Ef við höfum í huga að í árslok 2008 skuldaði ríkissjóður í langtímaskuldum 1.200 milljarða, hvernig hefur þá þróunin verið síðan? Á árinu 2009 voru afgreidd fjárlög sem gerðu ráð fyrir 160 milljörðum í lántöku. Afborganir lána voru áætlaðar 100 milljarðar þannig að nettóskuldsetningin þar á móti verður þá 60 milljarðar og í fjárlögum ársins 2010 er gert ráð fyrir 460 milljarða kr. lántöku. Afborganir lána þar eru 135 milljarðar þannig að nettóskuldsetningin til viðbótar verður 325 milljarðar kr. Að þessu gefnu, ef þessar áætlanir sem koma fram í fjárlögum áranna 2009 og 2010 ganga eftir, þá má gera ráð fyrir því að langtímaskuldir ríkissjóðs séu orðnar um 1.500 milljarðar í árslok 2010. Að sjálfsögðu koma síðan eignir á móti en ég hef ekkert yfirlit yfir það. Þetta er sú mikla stærð sem við er að glíma. Við skulum líka athuga það í þessu samhengi að þá á eftir að reikna inn áfallna vexti. Aðra þætti má líka nefna, við höfum þá ekki tekið tillit til þeirra áforma, ef við getum sagt sem svo, sem uppi eru til lúkningar á svokallaðri Icesave-deilu. Við höfum ekki tekið tillit til þeirrar gríðarlegu stærðar sem áfallnar lífeyrisskuldbindingar eru að allra mati og það er viðfangsefni sem bíður okkar að glíma við. Við þurfum fyrr en síðar að gera ráðstafanir til að leggja til hliðar til að eiga fyrir þessu. Ef ég man rétt var árið 2010 fyrsta árið um nokkurt skeið þar sem ekki eru lagðar til hliðar fjárveitingar á fjárlögum til að mæta áföllnum skuldbindingum þannig að við erum fremur að draga úr en að bæta í. Þess utan er uppi sú alvarlega staða sem við höfum rætt lítillega í fjárlaganefndinni, að verið er að gera ráðstafanir um fjárfestingar utan efnahags ríkissjóðsins sem liggja á bilinu 110–150 milljarðar. Það er eðlilegt, eins og kemur ágætlega fram í rökstuðningi með frumvarpi sem liggur fyrir þinginu í dag um stofnun opinbers hlutafélags um samgönguframkvæmdir. Við höfum verið að ræða frumvarp um opinbert hlutafélag um byggingu Landspítala þannig að við erum komin út á ákveðna braut. Í ljósi gríðarlegrar skuldsetningar ríkissjóðsins eru við farnir að leita annarra leiða til að halda gangandi ýmsum verkum sem vissulega eru þörf en á sama tíma tökum við ekki á því meginverkefni að reyna að minnka þann gríðarlega halla sem á ríkissjóði er. Þessir 110–150 milljarðar, ég veit ekki hversu há fjárhæðin verður endanlega, liggja fyrst og fremst í 4–5 verkefnum eins og þingmönnum er kunnugt. Það er tónlistarhúsið við höfnina sem ríkissjóður ber að sjálfsögðu ábyrgð á og með vísan til samninga milli ríkis til Reykjavíkurborgar. Áform eru um byggingu Landspítalans upp á rúmlega 50 milljarða. Við ræðum líka samgönguframkvæmdir upp á 33 milljarða og svo erum við að ræða byggingu nýrra hjúkrunarrýma að andvirði um 9 milljarða kr. Arðsemin af þeim verkefnum er örugglega mjög umdeilanleg. Það eru uppi hugmyndir um að samgönguframkvæmdirnar verði látnar standa undir sér með þeim hætti að ekki verði um neina ábyrgð ríkisins að ræða í þeim efnum heldur verði þetta innheimt með afnotagjöldum. Því er ekki til að dreifa, hvorki hvað varðar hjúkrunarrýmin né byggingu Landspítalans. Þar af leiðandi hafa þær framkvæmdir, sérstaklega sem lúta að Landspítalanum, byggst á því að arðsemin náist fram þannig að hagrætt verði innan stofnunar Landspítalans sem ætlað er að standa undir framtíðarleigugreiðslum af þeim áformum sem þar eru uppi. Þegar er búið að ganga á þann stabba sem nemur 250 millj. kr. og jafnframt hefur verið bent á ákveðnar veilur í líkaninu sem reiknar út starfsemisútreikningana. Allt þetta eiga menn eftir að fara í gegnum þegar fram líða stundir. Ég vil nefna það eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar að það eru ýmis atriði í umsögn Ríkisendurskoðunar sem við óskuðum eftir og fengum í hendurnar 9. mars, sem vert er að taka tillit til. Þar má nefna m.a. hvernig á því stendur að þetta misræmi kemur fram varðandi ríkisreikninginn og lokafjárlögin. Það er farið nákvæmlega yfir í hverju það liggur. Ég vil geta þess sérstaklega að þar er um að ræða ákveðin frávik frá meginreglu sem gerði ráð fyrir því að umframtekjur stofnana yrðu færðar sem bundið eigið fé og ekki til ráðstöfunar nema með sérstakri heimild Alþingis. Þar var um að ræða svo stóra og sveiflukennda liði að sú regla var innleidd en núna er það verklag stundað að hún er færð yfir á ýmsar aðrar stofnanir sem ekki geta talist falla undir þessa stóru og sveiflukenndu liði. Þar er fyrst og fremst nefndur Háskóli Íslands, Lyfjastofnun og Einkaleyfastofan. Það eru að mati ríkisendurskoðunar engin rök fyrir því að meðhöndla uppgjör þeirra stofnana með öðrum hætti en annarra ríkisstofnana sem fjármagnaðar eru með rekstrartekjum. Við höfum rætt með hvaða hætti hægt er að nálgast þetta. Sjálfur hallast ég að því að við eigum að skylda þessar stofnanir til að leggja féð einfaldlega inn í ríkissjóð og hann eigi að ráðstafa því með þeim hætti sem Alþingi ákveður hverju sinni. Í þetta mál verður að ganga með þeim hætti. Ég vil sérstaklega geta þess undir lok ræðu minnar að í skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga árið 2009 kom fram að Ríkisendurskoðun hvetur þingið til að endurskoða ákvæði um fjárlög og fjáraukalög og lokafjárlög með það að leiðarljósi að einfalda fjárlagagerðina og eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Þessi umræða hefur iðulega komið upp og það er okkur í þinginu til vansa í gegnum árin að hafa ekki komið þessu verki til betri vegar því að verkefnin eru ærin, ekki síst í því árferði sem nú er. Ef við tökum mið af þeirri stöðu sem ríkissjóður er í þá er ekki síður mikilvægt að koma þessu verki áfram. Að endingu vil ég nefna það, ekki síst í ljósi þeirra áforma sem uppi eru um framkvæmdir utan ríkisreikningsins, að menn eru farnir að leita inn á aðrar brautir sem geta ekki leitt okkur annað en í meiri ógöngur.

Virðulegi forseti. Við ræðum lokafjárlög fyrir árið 2008. Ég vil vekja athygli á að við gerum það núna á miðju ári 2010. Það er svo sem ekki það eina vegna þess að þegar umræðan hófst fyrir um viku, síðastliðinn þriðjudag, hefði verið æskilegt að hún hefði verið í ákveðinni samfellu en þau mistök urðu þegar fundi var slitið og boðað var til annars fundar að það misfórst að setja málið aftur á dagskrána sem þá tók við á seinni fundinum þannig að umræðan er dálítið slitrótt. Það kom fram í þeirri umræðu og á undan henni var einmitt sérstaklega rædd mæting þingmanna í nefndir. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir gerði það hér að umtalsefni og kvartaði yfir því að það væri oft og tíðum þannig í hv. þingnefndum að jafnvel stjórnarandstaðan væri með meiri hluta. Ég vek athygli á þessu hér vegna þess að nafn mitt er ekki á þessu nefndaráliti og vildi láta það koma fram að ég sat þennan nefndarfund en þurfti því miður að fara á annan vegna þess að þessi dróst um 10 mínútur fram yfir þann tíma sem við höfðum. Ég lýsi mig sammála þessu nefndaráliti en vil gefa skýringu á af hverju ég er ekki á því eða með sérstakt nefndarálit. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans og það er svo sem búið að fara yfir það að mismunur var í ríkisreikningi og lokafjárlögum upp á 1.360 millj. kr. Í raun og veru liggur það alveg klárt fyrir að ríkisreikningur og lokafjárlög eru og eiga að vera eitt og sama plaggið. Síðan voru gerðar á því breytingar í meðförum fjárlaganefndar og varð að sjálfsögðu að breyta lokafjárlögunum vegna þess að ef það hefði verið gert á annan veg hefði þurft að taka upp ríkisreikninginn sem var þegar búið að árita þannig að það hefði kannski ekki verið til eftirbreytni. Í meirihlutaáliti fjárlaganefndar, sem ég ætla aðeins að koma hér inn á, koma fram þær reglur sem gilda um færslu fjármuna á milli ára. Við erum búin að vera í þessum dansi í hv. fjárlaganefnd lengi. Við munum eftir því í maí eða júní í fyrra þegar allir forstöðumenn stofnana voru kallaðir inn til hv. fjárlaganefndar og gert grein fyrir því að menn fengju ekki að flytja neinar fjárheimildir milli ára, þ.e. óráðstafaðar fjárheimildir. Síðan er þetta búið að vera í skötulíki og hefur velkst um hjá framkvæmdarvaldinu í marga mánuði. Í raun og veru er varla komin niðurstaða enn þá, sem er mjög bagalegt, vegna þess að sumir forstöðumenn stofnana litu svo á að þessu yrði reddað gagnvart stofnunum sem þeir stýrðu. En aðrir brugðust við og tóku orð hv. fjárlaganefndar gild og litu svo á að þeir mættu ekki færa þær fjárheimildir á milli ára sem þeir áttu óráðstafaðar. Það kemur einmitt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og í nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar að það verði að koma á skýrari vinnureglum um hvernig þessu sé háttað. Það eru reglur sem unnið er eftir sem segja til um það að menn megi færa um 4% á milli ára af því sem þeir eiga af óráðstöfuðum fjárheimildum en geta að hámarki safnað upp í 10% þannig að ef menn flytja á milli margra ára geta þeir aldrei farið upp fyrir 10%. Í forsætisráðuneytinu sem var nú ekki til meðferðar hér eru um 140 milljónir í óráðstöfuðum fjárheimildum sem búið er að geyma milli ára og hafa safnast upp í mjög mörg ár. Þetta eru hlutir sem verður að taka skýrar á. Það er ekki nóg að hafa vinnureglur, það verður að fara eftir þeim. Enda kemur það fram hér í þessu nefndaráliti að meiri hluti fjárlaganefndar telur að skerpa þurfi reglur í þessu sambandi þannig að ekki fari á milli mála hvaða heimildir séu til að flytja fjárheimildir á milli ára. Síðan kemur líka fram í þessu nefndaráliti, virðulegur forseti, sem ég ætla að fá að vitna í hér, með leyfi forseta: „Meiri hluti fjárlaganefndar vekur athygli á að frumvarpið var ekki lagt fram um leið og ríkisreikningur 2008 þrátt fyrir að skylt sé að gera það samkvæmt fyrrgreindum lögum.“ Meiri hlutinn gerir þá kröfu að úr þessu verði bætt, sem er gríðarlega mikilvægt, og menn vinni þetta þannig að þeir séu ekki með þá skekkju sem kom greinilega fram í ríkisreikningi og lokafjárlögum upp á 1.350 millj. kr. sem er mjög bagalegt. Virðulegi forseti. Svo ég sé nú ekki að endurtaka mikið sem komið hefur fram hjá hv. þingmönnum þá langar mig að vitna hér í skýrslu frá Ríkisendurskoðun, annars vegar um ríkisreikninginn og hins vegar umsögn um lokafjárlögin. Það eru ansi vönduð gögn sem komu frá Ríkisendurskoðun. Mig langar að grípa niður á tveimur stöðum í sambandi við ríkisreikninginn. Þar segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta, þar sem verið er að fjalla um yfirvinnugreiðslur hjá ríkinu: „Gerð var sérstök könnun á fyrirkomulagi yfirvinnugreiðslna hjá þeim ríkisaðilum sem endurskoðaðir voru. Aðeins hluti þeirra hefur varpað ómældri yfirvinnu yfir í sameiginlega launatöflu eins og ákveðið var í kjarasamningum árið 2006. Að mati Ríkisendurskoðunar er fyrirkomulag launamála hjá ríkinu mjög ógagnsætt. Margs konar samningar eru í gangi hjá stofnunum um greiðslu fyrir ómælda yfirvinnu. Að mati Ríkisendurskoðunar má spyrja hvort flutningur ákvarðana um launamál frá launaskrifstofu fjármálaráðuneytisins til einstakra stofnana hafi að einhverju leyti mistekist, m.a. vegna þess að ekki hafi verið staðið nægjanlega vel að undirbúningi hans. Hvetur Ríkisendurskoðun til þess að flutningurinn verði endurskoðaður með hliðsjón af því að um er að ræða einn stærsta útgjaldalið ríkisins.“ Ég tel mjög mikilvægt, virðulegi forseti, að hv. fjárlaganefnd fylgi því eftir að þessi athugun fari fram. Mér er ekki kunnugt um að hún sé hafin en það er gríðarlega mikilvægt að farið verði yfir hvort þetta hafi hugsanlega mistekist eins og látið er liggja að í skýrslu Ríkisendurskoðunar, a.m.k. er vakin athygli á því að þetta þurfi að skoða sérstaklega. Líka er vakin athygli á því, virðulegi forseti, að í ríkisreikningnum og þar af leiðandi lokafjárlögunum, sem vakti sérstaklega athygli mína þegar farið var yfir ríkisreikninginn, eru nú skráðir 3,6 milljarðar sem eru ógreiddar virðisaukaskattsskuldir frá árinu 1990–1999, þ.e. þetta eru 20 ára gamlar skuldir að hámarki og 11 ára að lágmarki. Maður setur stórt spurningarmerki við svona stórar tölur inni í ríkisreikningi upp á 3,6 milljarða út af virðisaukaskattsskuldum frá 1990–1999. Þetta vakti athygli mína og skýringin á þessu hlýtur einfaldlega að vera sú að þeir aðilar sem innheimta þetta, sem eru yfirleitt sýslumenn, hafi samræmdar reglur. Menn verða að skoða þetta sérstaklega, þó að ég geri mér fulla grein fyrir því að það eigi ekki að afskrifa kröfu fyrr en allt er fulltreynt til að innheimta þær, en árafjöldinn vekur athygli mína. Virðulegi forseti. Þá ætla ég að fá að vitna aðeins í athugasemdir sem fylgdu frumvarpinu á sínum tíma og nefndar eru í umsögn Ríkisendurskoðunar um frumvarp til lokafjárlaga sem okkur í fjárlaganefnd barst í marsmánuði síðastliðnum. Þar segir, með leyfi forseta: „Í V. kafla eru ákvæði um fjáraukalög og lokafjárlög. Í þeim ákvæðum er mörkuð skýr stefna um hlutverk fjáraukalaga. Þeirrar tilhneigingar hefur gætt að setja í fjáraukalög ýmsar útgjaldaheimildir sem með réttu hefði átt að gera ráð fyrir í fjárlögum. Þannig hefur í reynd verið vikist hjá því að fjalla um allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir í fjárlögum og málum frestað og þau tekin upp í fjáraukalögum. Í þessu frumvarpi er mörkuð skýr stefna um efni fjárlaga, fjáraukalaga og lokafjárlaga. Gert er ráð fyrir að allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir komi fram í fjárlögum. Í fjáraukalögum innan fjárhagsárs verði fjallað um þær fjárráðstafanir sem ekki var hægt að sjá fyrir við afgreiðslu fjárlaga. Fjáraukalög snerust þannig fyrst og fremst um ófrávíkjanleg málefni en ekki um rekstrarvanda einstakra ríkisstofnana. Aðrar fjárhagsráðstafanir eiga að koma til umfjöllunar eftir atvikum við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta fjárhagsár eða við afgreiðslu lokafjárlaga fyrir síðasta fjárhagsár. Frumvarpið gerir ráð fyrir að lokafjárlög verði afgreidd frá Alþingi um leið og ríkisreikningur og að Alþingi fjalli þannig um lokun fjárhagsársins með umræðu um ríkisreikning og lokafjárlög. Ekki verður flutt sérstakt frumvarp til laga um samþykkt ríkisreiknings eins og verið hefur heldur felist staðfesting á reikningnum í samþykkt lokafjárlaga frá Alþingi.“ Og í umsögninni kemur fram: „Af framansögðu er ljóst að frumvarp til lokafjárlaga er eingöngu lagt fram til að þingið geti samþykkt ríkisreikning. Því er ekki ætlað að sýna aðra niðurstöðu en þar kemur fram. Samþykki Alþingi frumvarp til lokafjárlaga með annarri niðurstöðu mætti færa rök fyrir því að taka þyrfti ríkisreikning, áritaðan af ríkisendurskoðanda, upp og breyta honum til samræmis við samþykkt lokafjárlög.“ Þetta er einmitt það sem kemur fram í nefndaráliti hv. fjárlaganefndar þar sem er sérstaklega vakin athygli á því að þetta verði að afgreiðast samhliða og gerir hv. fjárlaganefnd eða meiri hluti hennar kröfu um að þessum vinnubrögðum verði breytt. Maður bindur miklar vonir við að einhver breyting verði á því en ekki að við hv. þingmenn komum hér hver á fætur öðrum upp í ræðustól og ætlumst til að það verði gert og síðan breytist í raun og veru ekkert á milli ára. Síðan hnykkir Ríkisendurskoðun á, virðulegur forseti, og ég ætla að fá að vitna áfram í umsögnina: „Ljóst er að það verklag sem hér er mælt fyrir um hefur ekki náð fram að ganga, fjáraukalög hafa iðulega að geyma fjárveitingar sem ýmist hefði mátt afgreiða með gildandi fjárlögum eða hefðu mátt bíða næstu fjárlaga. Sama gildir um lokafjárlög sem í reynd hafa þróast þannig að þau eru ekkert annað en fjáraukalög sem lögð eru fram og samþykkt eftir að viðkomandi fjárlagaári er lokið.“ Þarna staldra ég við, virðulegi forseti, því að það sjá það allir heilvita menn sem spá eitthvað í þessa hluti að við leggjum fram fjárlög, síðan leggjum við fram fjáraukalög til þess að verða við ákveðnum misbrestum sem verða en síðan bendir Ríkisendurskoðun á í þessari umsögn að í raun og veru séu lokafjárlögin að þokast í þá átt að verða eins konar fjáraukalög. Það er algjörlega óásættanlegt að verið sé að breyta eftir á eins og í þessu tilfelli um tveimur árum eftir að fjárhagsárinu lýkur. Þetta er grafalvarlegt mál að mínu viti og það verður að bregðast við þessari ábendingu frá Ríkisendurskoðun. Síðan, virðulegi forseti, ætla ég að fá að vitna enn og aftur í umsögn Ríkisendurskoðunar sem er afskaplega góð, með leyfi forseta: „Að mati Ríkisendurskoðunar eru miklir ágallar á því verklagi sem fylgt er í sambandi við fjárlög, fjáraukalög og lokafjárlög. Verklagið er ósamstætt og algengt er að fjárheimildir séu veittar eftir að til útgjalda var stofnað.“ Ég vek sérstaklega athygli á þessu, virðulegi forseti, að algengt er að mati Ríkisendurskoðunar að fjárheimildir séu veittar eftir að til útgjalda var stofnað. Það er akkúrat það sem oft er verið að ræða hér í sölum þingsins að framkvæmdarvaldið sé í raun og veru að taka sér vald sem það hefur ekki með því að fara í ákveðnar framkvæmdir og síðan samþykki Alþingi beiðnina eftir á. Þetta, virðulegur forseti, er staðfest af Ríkisendurskoðun. Það er staðfest með þeim orðum Ríkisendurskoðunar að fjárheimildir séu veittar eftir að til útgjalda er stofnað. Síðan vil ég fá að vitna enn frekar í Ríkisendurskoðun undir sama lið, með leyfi forseta: „Í stað þess að taka bindandi ákvarðanir um fjárútgjöld ríkisins, tekjuöflun til að mæta þeim, sem og hugsanlegar lántökur, í fjárlögum hvers árs, er fjárheimildum skv. fjárlögum breytt á hverju einasta ári með fjáraukalögum og síðan eftir dúk og disk með lokafjárlögum.“ Þarna er ég með beina tilvitnun, virðulegi forseti, í umsögn Ríkisendurskoðunar sem segir okkur kannski allt um það í hvaða ferli fjárlögin og fjárreiður ríkisins eru. „Almennt er viðurkennt að svona brotakennd ákvarðanataka um fjármál hins opinbera dragi mjög úr yfirsýn og aga við fjárlagagerð og beri því að forðast í lengstu lög. Aðeins í undantekningartilvikum ætti að breyta ákvæðum fjárlaga með fjáraukalögum innan ársins (ef brýn nauðsyn er til, útgjöld geta ekki beðið næstu fjárlaga og ekki er hægt að mæta þeim með flutningi milli fjárlagaliða, t.d. af „varasjóðum“ sem ætlaðir væru til að mæta slíku). Breytingar á fjárheimildum eftir á, eins og tíðkast í lokafjárlögum, ættu einfaldlega ekki að eiga sér stað.“ Hvers vegna staldra ég dálítið við þetta, virðulegi forseti? Ég geri það af þeirri einföldu ástæðu að verkefni sem Alþingi Íslendinga stendur frammi fyrir á næstu árum er gríðarlega mikið. Þess vegna er það skoðun mín að ef við náum ekki að losna við þetta agaleysi sem er í ríkisfjármálunum þá mun okkur ganga afskaplega illa. Nógu stórt er verkefnið sem fram undan er og að ráða við það. Það er líka algjörlega óþolandi ef Alþingi Íslendinga tekur ákvörðun um hvernig á að vinna eftir fjárlögum og síðan þarf hugsanlega alltaf að leiðrétta suma forstöðumenn en aðra ekki. Það er hlutur sem við verðum að stoppa. Það gengur ekki lengur, virðulegi forseti, og ætti náttúrlega aldrei að ganga hvort heldur sem árar vel eða illa. Í því ástandi sem við erum í núna er ekki hægt að fara í harkalegan og óhjákvæmilegan niðurskurð sem fram undan er öðruvísi en að menn hafi aga og yfirsýn yfir það sem er að gerast í fjármálum ríkisins. Síðan vil ég kannski hnykkja á, virðulegi forseti, í lok ræðutíma míns að þar sem Ríkisendurskoðun er búin að fara mjög vel yfir þessi mál hvet ég alla hv. þingmenn til að lesa þessa umsögn Ríkisendurskoðunar sem er mjög góð. Þá segir hér í niðurlagi Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: „Að mati Ríkisendurskoðunar hefur lítið sem ekkert þokast áfram við að taka á þeim vandamálum sem hér er fjallað um. Svör stjórnvalda um hvernig gangi að hrinda umbótum í framkvæmd og sem birt eru í seinni skýrslunni hljóða almennt á þá leið að málin séu enn þá í skoðun.“ Síðan segir í síðustu setningunni, með leyfi forseta: „Brýnt er að Alþingi bregðist við þessum athugasemdum og þegar verði hafin endurskoðun á lögum um fjárreiður ríkisins með það fyrir augum að bæta fjármálastjórn ríkisins og taka á þeim vandamálum sem upp hafa komið.“ Ég tel, virðulegi forseti, vera mjög mikilvægt að hv. fjárlaganefnd og þingið í heild sinni að sjálfsögðu fari yfir þetta og komi skikki á það í framtíðinni. Virðulegi forseti. Þetta er ekki að gerast fyrst núna. Einhver hv. stjórnarandstöðuþingmaður getur ekki komið og sagt: Þetta er jú allt hæstv. ríkisstjórn að kenna. Það segi ég ekki með þessum orðum mínum. Þetta er vandi sem er búinn að vera hér í áraraðir ef ekki áratugi og við hv. þingmenn þurfum að taka höndum saman til þess að leysa þetta verkefni og koma skikki á fjármál ríkisins og eftirfylgni með þeim eins og kemur skýrlega fram í umsögn Ríkisendurskoðunar. Í niðurlaginu stendur að það sé margbúið að benda á þessa hnökra en það hafi engu skilað. Einu svörin sem Ríkisendurskoðun fær eru að málin séu enn þá í skoðun. Það breytist ekki neitt. Þannig að nú segi ég, virðulegi forseti: Ef við breytum þessu ekki núna þá breytum við þessu aldrei við þær aðstæður sem nú eru. Ég vil nota síðustu mínútuna sem ég hef til að ræða það, virðulegi forseti. Flutt var nefndartillaga frá fjárlaganefnd sem fjallaði um að bæta aðgengi hv. fjárlaganefndar að bókhaldsgögnum þannig að hv. fjárlaganefnd gæti fylgst betur með því sem væri að gerast. Hugsanlega gæti hv. fjárlaganefnd fengið nefndaritarana til þess að skoða fyrir sig einstakar stofnanir og hvað væri að gerast, þ.e. efla og styrkja eftirlitshlutverk fjárlaganefndar. Ég var fyrsti flutningsmaður að tillögunni sem allir hv. þingmenn í fjárlaganefnd stóðu að. Það er hægt að segja að þverpólitísk samstaða sé um þetta mál. Hver einasti hv. þingmaður stóð að tillögunni. Hún kom á dagskrá hér í lok janúar og mér var tjáð deginum áður að ég ætti að mæla fyrir henni. Síðan var henni kippt út af dagskrá. Ég vil nota síðustu sekúndurnar til þess að spyrja hæstv. forseta þingsins hvort hún geti grafist fyrir um það hvernig standi á því að þessi tillaga fékk þessa meðhöndlun á hv. Alþingi.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir ágæta og yfirgripsmikla ræðu. Nú hefur hv. þingmaður starfað á Alþingi í u.þ.b. eitt ár og þess vegna er mjög mikilvægt að hann segi okkur frá því hvernig starfið í fjárlaganefnd er - ég hef aldrei starfað í fjárlaganefnd þannig að ég þekki það ekki - þar sem grunnurinn að aga og ábyrgð í fjármálum ríkisins er lagður. Eftir höfðinu dansa limirnir og það hefur væntanlega sömu áhrif á sveitarfélögin og þjóðfélagið allt, fyrirtæki og einstaklinga. Hv. þingmaður hefur í ræðu sinni verið nokkuð gagnrýninn á þetta. Hann hefur t.d. rætt um virðisaukaskattsskuld sem hefur verið að dankast einhvern óhemjutíma í kerfinu og ekkert verið gert með. Hann hefur talað um að sumir úti í bæ taki sér fjárveitingavald með því að fara út í framkvæmdir án þess að fjárveiting hafi verið samþykkt o.s.frv. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem er nýkominn þarna inn og hefur að mér skilst verið í rekstri, hvort hann hafi séð svona vinnubrögð áður og hvort í nefndinni sé nákvæmlega farið í gegnum það hvernig megi breyta þessu, hvort nefndin sjálf hafi rætt um það hvernig hægt sé að hindra að einhverjir aðilar úti í bæ, opinberir starfsmenn, taki sér fjárveitingavald, þ.e. fari út í framkvæmdir án þess að fyrir liggi samþykki Alþingis, og hvort nefndin sjálf hafi farið í gegnum skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem hv. þingmaður las mjög ítarlega úr, og tekið hana sér til lærdóms.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég svara síðustu spurningu hv. þm. Péturs Blöndals, skýrsla Ríkisendurskoðunar er rædd í hv. fjárlaganefnd, þar er farið yfir hana og reynt að bregðast við henni. Ég gerði þetta sérstaklega að umtalsefni í ræðu minni hér áðan til að draga fram þær staðreyndir sem koma fram í þessum ábendingum frá Ríkisendurskoðun um agaleysi í fjármálum ríkisins. Eins og ég sagði áðan þá er þetta ekki að byrja í dag og ekki hægt að kenna núverandi ríkisstjórn um, þetta hefur verið landlægur vandi í kerfinu. Hv. þingmaður spyr mig hvernig vinna fari fram í fjárlaganefnd. Vinnan og samstaðan í fjárlaganefnd er mjög góð, ég upplifi það þannig. Þegar við stjórnarandstöðuþingmenn köllum eftir gögnum og öðru höfum við fengið þau inn á borð til okkar. Allir sem við viljum að verði kallaðir fyrir nefndina þegar verið er að fjalla um einstök mál eru nærri því undantekningarlaust látnir koma fyrir nefndina, alla vega þeir sem ég hef beðið um að komi. Svo geta aðrir haft aðrar skoðanir á því. Í ræðu minni kom ég líka inn á það að hv. fjárlaganefnd vantar sterkari vopn. Þess vegna vakti ég athygli á því að við lögðum saman fram nefndartillögu og tilgangur hennar var sá að fjárlaganefnd gæti haft betri yfirsýn og styrkari stöðu til að styrkja starf nefndarinnar. Tillagan var komin hér á dagskrá í lok janúar og ég átti að mæla fyrir henni sem 1. flutningsmaður en henni var kippt út af dagskrá. Ég hef aldrei fengið viðhlítandi svör við því og þar er kannski líka við mig sjálfan að sakast vegna þess að ég hef ekki leitað mjög stíft eftir því. Ég hélt að hún kæmi inn en hana hefur dagað uppi og gæti verið að framkvæmdarvaldið hafi gripið þar inn í til þess að hleypa ekki löggjafarvaldinu alveg inn á borðið og til að geta fylgst nógu vel með því.

Frú forseti. Ég var kjörinn á þing fyrir 15 árum, það er kannski orðinn fulllangur tími, ég skal ekki segja til um það. En allan þann tíma hef ég einmitt haft áhyggjur af því sama og hv. þingmaður, að það er ákveðið agaleysi í ríkisfjármálum og það virðist vera óháð ríkisstjórnum. Það virðist vera að ríkisvaldið sjálft vilji ekki hafa aga, það vilji ekki hafa yfir sér það agavald að geta ekki hegðað sér eins og það hefur gert í gegnum tíðina. Ég vil spyrja hv. þingmann: Telur hann að krafan um upplýsingar sé nægileg ef menn fara engu að síður ekki eftir lögunum? Hefur nefndin t.d. kallað fyrir sig þá opinberu starfsmenn sem sannarlega hafa tekið sér fjárveitingavald - frá Alþingi sem hefur fjárveitingavaldið samkvæmt stjórnarskrá - með því að fara út í framkvæmdir sem ekki var fjárveiting fyrir? Hefur nefndin kallað slíka aðila fyrir og veitt þeim ákúrur fyrir að hafa ekki staðið við fjárlög, sem eru lög frá Alþingi og fyrir að hafa eytt fjármunum úr kassa ríkissjóðs án þess að hafa til þess heimild í lögum, sem er bannað samkvæmt stjórnarskrá? Ég vil spyrja hv. þingmann: Telur hann ekki að þörf sé á enn ríkari áherslum frá nefndinni vegna þess að hún stendur vörð um agann og ráðdeildina í ríkisrekstrinum sem hefur svo smitandi áhrif úti um allt?

Virðulegi forseti. Það er allt rétt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal bendir á. Þetta eru engar nýjar fréttir, það er búið að skrifa í skýrslu eftir skýrslu frá Ríkisendurskoðun um þetta agaleysi. Ég benti einmitt á það í ræðu áðan að núna kemur fram í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar að lögð eru fram fjárlög sem allir fara ekki endilega alltaf eftir. Þá þróast þau út í fjáraukalög og þau voru afgreidd, eins og hv. þingmaður þekkir mun betur en ég, til að rétta suma af. En í skýrslu Ríkisendurskoðunar er bent á að núna séu lokafjárlög að þróast í átt til þess að vera líka eins konar fjáraukalög. Menn setja þar klárlega fjármuni inn í framkvæmdir sem þegar eru hafnar. Ég tek hins vegar undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal, hvað þetta varðar virðist kannski ekki skipta neinu máli hverjir eru í raun og veru í ríkisstjórn. Það sem gerist við byggingu tónlistarhúss, af því að ég veit að hv. þingmaður hefur haft mikinn áhuga á því í gegnum tíðina, byrjar þannig að það er ákveðið með 6. gr. heimild að byggja eitt stykki tónlistarhús. Svo þekkjum við alla söguna í því og það er enn haldið áfram með það. Ég verð þó að segja - það kom reyndar líka fram eftir ábendingu frá Ríkisendurskoðun - að einmitt núna þegar fyrir liggur að fara í að stofna hlutafélag um byggingu á nýjum landspítala hafa vinnubrögðin í fjárlaganefnd undanfarna daga verið til mikillar fyrirmyndar að mínu viti. Við höfum verið á fundum um það mál, þar voru allir kallaðir inn sem talin var þörf á að hitta og farið mjög gagnrýnið yfir málið. Svo var líka breytingartillaga frá fjárlaganefnd. Framkvæmdarvaldið verður að koma á seinni stigum þegar lengra er komið í ferlinu og óska eftir sérstöku samþykki frá Alþingi. Það er enn haldið í tauminn þannig að sú vinna var til fyrirmyndar í hv. fjárlaganefnd.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir yfirgripsmikla og góða ræðu um lokafjárlögin og tek undir það sem kom fram hjá honum sjálfum, hann vann mjög heilt að þessu máli og hefði átt að vera með á nefndaráliti en þannig æxlaðist til að málið var tekið út úr nefnd þegar hann var ekki til staðar. Það hefur komið fram hjá síðustu tveimur ræðumönnum, hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni og Ásbirni Óttarssyni, að lokafjárlög eiga auðvitað að koma strax fram við fjárlagagerðina á ári hverju og fylgja ríkisreikningi. Þetta eru mikilvæg gögn í fjárlagavinnu hvers tíma. Það er líka rétt sem hefur komið fram að þarna á sér stað misræmi sem er einmitt gagnrýnt af Ríkisendurskoðun vegna lagaumhverfisins. Á því þarf að taka vegna þess að auðvitað eiga lokafjárlögin og ríkisreikningurinn að vera samhljóða enda eru lokafjárlögin eingöngu staðfesting. Fjölmörg önnur atriði komu fram sem við höfum verið að taka á. Ég held að það sé ástæða til að það komi fram. Ég held að hv. þingmaður sé mér sammála um að í fjáraukalögum á síðasta ári voru engar stofnanir leiðréttar frá fjárlögunum. Það hefur orðið verulegur árangur. Ég held að við verðum að láta það koma fram vegna þess agaleysis sem hefur átt sér stað að menn hafa tekið mun alvarlegar á fjárlögum ársins og stofnanir hafa staðið sig mun betur en á undanförnum árum samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið, bæði fyrir árið 2009 og það sem við höfum heyrt af árinu 2010. Það er í sjálfu sér ekki ætlunin að leiðrétta í fjáraukalögum nema það sem til fellur og er óvænt og kemur inn á árið. Hv. þingmaður nefndi fleiri atriði sem varða launagreiðslurnar og yfirfærsluna og ég vona að ég geti komið betur að þeim í seinna andsvari.

Virðulegi forseti. Það er eflaust rétt sem hv. þm. Guðbjartur Hannesson segir og ég get tekið undir að hluta þó að ég hafi ekki þekkt þessi vinnubrögð áður en ég settist inn á þing fyrir rúmu ári. Samt sem áður er það skoðun mín að við séum rétt að byrja að fara upp brekkuna. Við eigum eftir að taka miklu meira á til að koma einhverjum aga á ríkisfjármálin. Eitt af því sem ég hef haft miklar athugasemdir við er svokallað tilsjónarmannakerfi. Í því felst að ef forstöðumaður stofnunar getur ekki rekið hana eins og til er ætlast samkvæmt fjárlögum og er þess vegna ekki hæfur til að sinna starfi sínu að mati þeirra ráðenda sem grípa inn í ferilinn er settur tilsjónarmaður yfir stofnunina en eigi að síður vinnur forstöðumaðurinn áfram og fær launin. Það kom fram fyrir nokkrum mánuðum þegar fulltrúi eins ráðuneytis sagði að það væri verið að þróa þessa hugmynd áfram. Þessu er ég algerlega mótfallinn, virðulegi forseti. Ef forstöðumaður stofnunar getur ekki rekið hana og þarf að fá einhvern tilsjónarmann til að vinna starfið sitt á hann að fara í aðra vinnu. Það er mín persónulega skoðun. Þess vegna þurfum við að taka meira á, en ég get að sjálfsögðu tekið undir það með hv. þm. Guðbjarti Hannessyni að eflaust hefur eitthvað áunnist og klárlega hafa vinnubrögðin breyst eins og í þessu tilfelli sem ég nefndi áðan, annars vegar vegna byggingarinnar á tónlistarhúsinu og hins vegar byggingar nýs landspítala. Um það er ekki deilt og ég er algerlega sammála því. Sú vinna sem fór fram í hv. fjárlaganefnd í því máli var til fyrirmyndar og menn unnu þá vinnu alveg til enda. Menn þurfa samt sem áður að fara í ákveðna vinnu til viðbótar áður en þeir geta tekið endanlega afstöðu til þess verkefnis.

Hæstv. forseti. Við deilum áhyggjum af þessu með fjárlagaferlið og eftirlitið. Innan fjárlaganefndar hefur verið settur niður hópur þar sem við ætlum að vinna að þessu. Því miður hefur hann ekki haft mikinn tíma enn sem komið er. Vonandi nýtast sumarið og haustið til að bæta þar úr. Einn af göllunum við fjárlagaferlið og fjárreiðulögin er að það er ákveðin gildra í því að það er engin heimild til að ráðstafa fjármunum nema í gegnum Alþingi. Það eru afar skýr ákvæði um fjáraukalögin þannig að það þarf að beita einhverjum kúnstum þegar menn þurfa að grípa inn í eins og eitt stykki Eyjafjallajökulsgos eða annað slíkt. Við höfum verið sammála um það í fjárlaganefnd að þarna þurfi að verða breyting á. Við þurfum að sækja okkur fyrirmyndir erlendis frá um hvernig eigi að ganga frá hlutum þannig að framkvæmdarvaldið á hverjum tíma hafi möguleika á að grípa inn í óvæntar uppákomur og hafi til þess heimildir án þess að þurfa að bíða fjárlaga næsta árs. Varðandi lokafjárlögin og fjáraukalögin er þetta einmitt það sem við þurfum að laga. Það sem mig langaði til að vekja athygli á er ósamræmi varðandi launagreiðslur. Það er mjög mikilvægt að við tökum það upp í fjárlaganefnd, einmitt þegar við ræðum um hvernig við ætlum að bregðast við hallanum sem við verðum að bregðast við. Hann er núna u.þ.b. 300 millj. kr. á dag ef við stöndum fjárlög. Það kom í ljós þegar menn brugðust við og fóru að skera niður launagreiðslur að eftir kjarasamninga hefur verið búið mjög ólíkt um á vinnustöðum hjá ríkinu. Sumir höfðu tekið yfirvinnu inn í grunnlaunin, aðrir höfðu haldið henni utan við og svo var ráðist á yfirvinnuna þannig að mikið ósamræmi er á milli fyrirtækja í dag í opinbera geiranum. Þetta þarf örugglega að laga með haustinu. Í síðasta lagi er ástæða til að taka undir með hv. þm. Ásbirni Óttarssyni að auðvitað þarf að festa þær reglur sem hefur verið talað um og er unnið eftir með 4% og 10%, þ.e. 

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka undir það sem hv. þingmaður sagði um að launamál ríkisins væru mjög ógegnsæ. Hv. fjárlaganefnd sendi einmitt í fyrrahaust beiðni til allra stofnana sem eru fyrir utan A-hluta og kallaði eftir þeirri hagræðingu sem hafði átt sér stað innan þeirra stofnana, þ.e. þá með lækkun launa eða að fella brott bifreiðahlunnindi og þar fram eftir götunum. Hv. fjárlaganefnd er klárlega að vinna í því og kallar eftir þessum upplýsingum til að reyna að sýna aðhald. Auðvitað vitum við að ef forstöðumenn stofnana vita að fylgst er með þeim eru meiri líkur en minni á að þar verði aðhald. Í þessari umræðu, virðulegi forseti, er enginn ágreiningur, a.m.k. ekki pólitískur milli mín og hv. þm. Guðbjarts Hannessonar, um að við þessum vandamálum verður að bregðast. En þá verðum við líka að fá framkvæmdarvaldið í lið með okkur til að það verði við þeirri beiðni en taki ekki þessa þingsályktunartillögu okkar og hendi henni undir stól þegar við viljum auka vægi og byggja upp sterkari nefnd. Ég vil segja í lokin að þó að ég geri ekki lítið úr því sem búið er að gera er heilmikið verk fram undan og ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir alla hv. þingmenn að gera sér grein fyrir því. Hér er ég með skýrslu frá Ríkisendurskoðun sem barst okkur 9. mars. Það eru ekki nema þrír mánuðir síðan. Þar stendur, virðulegi forseti, svo ég fái að vitna í skýrsluna: „Almennt er viðurkennt að svona brotakennd ákvarðanataka um fjármál hins opinbera dragi mjög úr yfirsýn og aga við fjárlagagerð.“ Þetta er niðurstaða Ríkisendurskoðunar. Síðan segir í lokasetningum Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: „Að mati Ríkisendurskoðunar hefur lítið sem ekkert þokast áfram við að taka á þeim vandamálum sem hér er um fjallað. Svör stjórnvalda um hvernig gangi að hrinda umbótum í framkvæmd sem birt eru í seinni skýrslunni hljóða almennt á þá leið að málið sé enn þá í skoðun.“ Það er þá í höndum okkar, hv. þingmanna, 

Virðulegi forseti. Mig langar fyrst að þakka þeim þingmönnum sem hleyptu mér fram fyrir í röðinni í þessari umræðu þar sem ég get ekki tekið þátt í henni seinni partinn í dag en um eittleytið verður henni frestað til klukkan þrjú. Það er kannski aukaatriði. Við erum öll sammála um að breyta þurfi forminu, það þarf að breyta því hvernig unnið er að fjárlagagerð hvers árs. Mér heyrist að allir sem taka til máls séu sammála um það. Hv. þm. Pétur H. Blöndal talar um að við þurfum að fá meiri aga í ríkisfjármálin. Ég er alveg hjartanlega sammála honum, en ég veit að fyrir einhverjum árum þegar Sjálfstæðisflokkurinn var við völd, hélt um fjármálaráðuneytið og átti marga þingmenn í fjárlaganefnd var líka rætt um að taka upp aga. Þetta er ekki ný umræða. Þessi umræða hefur farið fram trekk í trekk - en það breytist ekkert. Nú er að störfum einhvers konar ríkisfjárlaganefnd. Í henni eiga sæti formaður og varaformaður fjárlaganefndar, fulltrúar fjármálaráðuneytisins og að mér skilst formaður viðskiptanefndar og væntanlega efnahags- og skattanefndar. Ég er ekki alveg með þetta á hreinu. Þessi nefnd á sem sagt að undirbúa fjárlög næsta árs sem eru einhver erfiðustu fjárlög sem Íslendingar munu þurfa að kljást við. Ég hef gagnrýnt að þessi nefnd sé yfir höfuð til. Ég tel eðlilegt að fjárlagagerðin eigi sér stað í fjárlaganefnd og að hún fái þá tiltekin tæki og aukna aðstoð ef þarf til þess einmitt að undirbúa fjárlögin og vinna þau frá grunni. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir sagði sig úr þessari nefnd um daginn vegna þess að hún upplifði að hún fengi bara skilaboð að ofan, skilaboð úr fjármálaráðuneytinu um hvernig fjárlögin fyrir næsta ár ættu að líta út. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson lýsti yfir að allt væri unnið í sátt og samlyndi í fjárlaganefnd, eins og ég skildi hann. Ég er ósammála því. Að sjálfsögðu stöndum við fjárlaganefndarfulltrúar sátt upp frá borði og eigum vingjarnleg samskipti eftir fundina en ég held samt að það sé ekki neinum til gagns, ef menn vilja raunverulega breyta hlutunum, að segja að þar sé allt í lukkunnar velstandi eins og ég skildi hv. þingmann. Við getum tekið Icesave-málið sem dæmi, leynd yfir gögnum. Við kölluðum eftir því að tilteknir sérfræðingar kæmu fyrir fjárlaganefnd og við þurftum að berjast fyrir því trekk í trekk að fá þá fyrir nefndina eða þá að fá nauðsynleg gögn og upplýsingar. Þetta var bara fyrir skemmstu, það er örstutt síðan við tókum þátt í þessum slag og við eigum ekki að tala eins og að þetta sé allt saman í lagi. Ef við gerum það breytast hlutirnir ekki. Eins er varðandi háskólasjúkrahúsið sem er reyndar ekki til umræðu hér, nú hefur verið til umræðu í fjárlaganefnd að þar eigi að leggja út í um 51 milljarðs kr. framkvæmd, einhverja stærstu framkvæmd Íslandssögunnar, og þótt ég vilji taka það sérstaklega fram að mér finnst vinnubrögðin hafa batnað og hafa verið jákvæðari og sýnt meiri vilja hjá meiri hlutanum til að koma til móts við minni hlutann finnst mér þetta samt ekki í lagi. Við horfum enn þá upp á vöntun upplýsinga og skort á fagmennsku í gegnum allt þetta ferli. Nú erum við einmitt að ræða lokafjárlög fyrir árið 2008. Ég held að það þurfi ekki að minna fólk sérstaklega á að það er árið sem bankarnir hrundu og það varð allsherjarhrun. Ríkissjóður tapaði gríðarlega miklum fjármunum sem er fyrst og fremst tilkomið vegna þess að Seðlabankinn var í ábyrgðum fyrir bankana og þurfti að fella niður stóran hluta þeirra. Fjárheimildir sem voru til ráðstöfunar á árinu 2008 námu 489,4 milljörðum kr. Útgjöld samkvæmt ríkisreikningi námu 687,9 milljörðum kr. Þess vegna var staða fjárheimilda í árslok neikvæð um 198,5 milljarða kr. Eins og ég hef bent á eru helstu skýringar á þessu mikla fráviki gjaldfærsla á rúmlega 192 milljarða kr. afskrift af veðlánakröfum sem ríkissjóður yfirtók af Seðlabanka Íslands eftir fall bankanna og af verðbréfalánum til aðalmiðlara. Auk þess voru gjaldfærðar ríflega 35 milljarða kr. lífeyrisskuldbindingar umfram áætlun vegna neikvæðrar ávöxtunar og áfalla sem lífeyrissjóðir starfsmanna ríkisins urðu fyrir í kjölfar bankakreppunnar. Ég held að það þurfi að fara betur ofan í það hvernig eigi að tilgreina beint þau töp sem lífeyrissjóðirnir urðu fyrir á hlutabréfa- og skuldabréfaeign í stað þess að kalla þau neikvæða ávöxtun. Ég held að það þurfi að kanna mun betur ástæður þess mikla taps sem lífeyrissjóðir starfsmanna ríkisins urðu fyrir og vekur minni hlutinn athygli á því að tapaðar fjármagnstekjur vegna þessa geta einnig numið verulegum fjárhæðum. Ég vil benda á að í skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings 2008 er spurt hvers vegna Seðlabankinn hafi ekki brugðist fyrr við þessum leik bankanna þar sem vitað var um hann. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er bent á að draga hefði mátt úr því tjóni sem ríkissjóður og Seðlabankinn urðu fyrir við fall bankanna. Við sem stöndum að minnihlutaálitinu, sá sem hér stendur og hv. þm. Þór Saari, bendum á að það virðist ekki vera ætlun fjárlaganefndar að hlusta á þessi orð Ríkisendurskoðunar og óska eftir stjórnsýsluúttekt á Seðlabanka Íslands. Þess vegna má velta fyrir sér til hvers þessi hluti af eftirliti Alþingis er. Á annað ár er liðið frá hruninu og enn er Seðlabanki Íslands með sömu verkefni og honum mistókst að leysa í aðdraganda hrunsins. Ég get ekki betur séð en að bankinn starfi enn eftir sömu verkferlum og þá. Nú er verið að afgreiða lokafjárlög fyrir árið 2008. Það er verið að afgreiða ríkisreikning fyrir árið 2008 og afleiðingar hrunsins koma mjög skýrt fram í honum. Ég tel einnig eðlilegt að Ríkisendurskoðun eða annar aðili sem Alþingi velur vinni ítarlega stjórnsýsluúttekt á Seðlabanka Íslands og að inn í þá úttekt verði tekin þau störf stjórnsýslunnar, þá sérstaklega fjármálaráðuneytisins og Fjármálaeftirlitsins, sem tengjast þroti Seðlabankans síðustu mánuði fyrir hrun. Ég lýsi í rauninni undrun minni á því að Ríkisendurskoðun skuli ekki að eigin frumkvæði hafa hafið þessa úttekt strax í kjölfar hrunsins og mætti segja að það væri ámælisvert að slíkri rannsókn skyldi ekki hafa verið lokið samhliða endurskoðun fyrir árið 2008. Eins og áður getur er um gríðarlegar fjárhæðir að ræða, þannig fjárhæðir að ég get því miður ekki staðið að afgreiðslu þessa frumvarps. Ef ekki verður komið til móts við óskir okkar mun ég því sitja hjá við afgreiðslu þess. Það er margt jákvætt í fjárlaganefnd við fjárlagagerð og ýmislegt rætt. Bankahrunið varð til þess að augu margra opnuðust fyrir því að þau vinnubrögð sem tíðkuðust í fjárlaganefnd eru hluti af vandanum, hluti af því hruni sem átti sér stað. Þetta vinnst hægt en gegn góðum orðum formanns fjárlaganefndar, hv. þm. Guðbjarts Hannessonar, treysti ég því að vinnubrögðunum verði breytt. Ég finn að hann er allur af vilja gerður til að reyna að þoka þessum málum áfram. Kannski er auðveldara um að tala en í að komast. Ég lýsi mig reiðubúinn til að aðstoða við þá framkvæmd alla en get því miður ekki staðið að þessu frumvarpi.

Hæstv. forseti. Ég kem í andsvar til þess að eiga orðastað við hv. þm. Höskuld Þórhallsson þar sem ég hef haft afar takmörkuð tækifæri til þess í fjárlaganefndinni. Við fjölluðum ítarlega um lokafjárlögin og getum deilt þeirri skoðun sem hefur komið fram áður í dag að þau bárust allt of seint. Þau þurfa að vera hluti af fjárlagaferlinu og þar þurfa menn því að bretta upp ermar og vinna miklu betur, hvort sem er hjá Fjársýslunni eða fjármálaráðuneytinu. Það breytir ekki því að mjög ítarlega hefur verið farið yfir lokafjárlögin og það er áríðandi að benda á fjárreiðulögin sem fara með skýrri lagagrein yfir það hvert hlutverk lokafjárlaga er, þ.e. eingöngu að staðfesta tölurnar úr ríkisreikningi. Þess vegna sagði ég það í fyrri umræðu, sem hv. þingmaður hafði ekki tækifæri til að hlusta á, að þau gagnrýnisatriði sem komu frá minni hlutanum eru að sjálfsögðu áfram til skoðunar og umfjöllunar í fjárlaganefnd og á öðrum stöðum í kerfinu sem heyra ekki undir fjárlaganefnd. Það er engan bilbug að finna á mönnum um að skoða hvað gerðist í Seðlabankanum. Það er heil rannsóknarnefnd að störfum í þinginu sem á einmitt að fjalla um skýrsluna og þann stóra kafla sem þar er um Seðlabankann og því var ekki talin ástæða til þess að blanda þessu tvennu saman. Ég biðst líka undan því sem kom fram í ræðunni og enn þá er talað um í sambandi við Icesave-deiluna og fjárlaganefnd að það hafi verið einhver leyndarskjöl og að menn hafi ekki kallað eftir gögnum. Ég ætla að segja það einu sinni enn að við afléttum leynd af fullt af gögnum án heimilda í fjárlaganefndinni, við kölluðum eftir og birtum allt það sem beðið var um. Ef menn ætla að sakast við einhverja held ég að réttast væri að menn ásökuðu ekki fjárlaganefndina, vegna þess að við tókum strax upp þau vinnubrögð að leggja öll gögn á borðið. Við gerðum það eins ítarlega og mögulegt var og eins fljótt og við fengum þau. Þannig er það enn þá, gögn sem berast fjárlaganefnd berast til fjárlaganefndarmanna um leið 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir spurningarnar og fagna því að það eigi að fara ítarlegar yfir lögin. Ég tel að í ljósi þess að við erum að staðfesta lokafjárlögin fyrir árið 2008 eigi um leið að fara fram stjórnsýsluúttekt og Ríkisendurskoðun taki sérstaklega út það sem miður fór áður en við stimplum reikninginn. Hv. þingmaður nefnir að hér sé verið að staðfesta tölurnar. Það má vel vera og ég geri ekki athugasemdir við þær en vek athygli á þessum meginmun, að ég mundi ekki vilja gera slíkt fyrr en hitt lægi fyrir. Það er líka rétt að meiri hluti fjárlaganefndar létti trúnaði af gögnum eftir, því miður, langt og mikið strögl um að leynd yrði létt af ýmsum trúnaðargögnum sem stungið var undir stól. Kannski má segja að ekki sé við fjárlaganefnd að sakast í þeim efnum nema að því leyti að það var engra annarra en fjárlaganefndar að létta leyndinni af gögnunum, sem hún gerði seint og um síðir. Ef hún hefði gert það strax og séð ljósið strax hefðum við örugglega getað hlíft þjóðinni við þeirri leiðinlegu ásýnd sem kom á málið og endalausar þrætur um form í staðinn fyrir efnisatriði málsins.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður staðfestir að engar athugasemdir séu við tölurnar í ríkisreikningi og ítreka það sem ég hef sagt áður að þó að við frestum lokafjárlögum breytist ekkert í þeim efnum. Það liggur því fyrir að óhætt er að afgreiða lokafjárlögin. Í sjálfu sér er enginn ágreiningur um það, fleiri hundruð blaðsíðna hafa verið lögð fram og farið hefur verið yfir þær í fjárlaganefnd þannig að það er allt skýrt. Varðandi hitt atriðið, af því að við ræðum enn um Icesave, heiti ég á hv. þm. Höskuld Þórhallsson að koma nú með lista yfir öll þau gögn sem hann þurfti að bíða eftir, um það hvar leyndin átti sér stað. Annars lýsi ég orð hans um einhverja leyndarhyggju ómerk sem búið er að endurtaka margsinnis. Við erum búin að finna þrjú eða fjögur skjöl í öllu Icesave-ferlinu. Þegar gögnin komu fram 5. júní á sínum tíma, en þá var tillaga lögð fram um samninga, þagði ég í heilan mánuð, ólíkt ýmsum öðrum þingmönnum, vegna þess að ég vissi alltaf, og það kom fram í þinginu, að gögnin ættu að koma fram með tillögu inn í þingið eins fljótt og auðið væri. Þá komu samningarnir allir á íslensku, þeir voru allir lagðir fram í fjárlaganefnd og á þinginu á fleiri tugum og hundruðum blaðsíðna. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður er að tala um og ég biðst undan því að hann haldi áfram að dylgja um þessa hluti heldur leggi frekar fram þennan lista formlega, annars lýsi ég þessi orð ómerk.

Virðulegi forseti. Ég ætla að biðja menn að halda aðeins ró sinni.

Ekki þegar logið er upp á fólk.

Við erum að ræða lokafjárlögin og ég nefndi sem dæmi að pottur væri brotinn við framkvæmdina á því hvernig við fórum í gegnum Icesave-lögin. Ég get tekið sem dæmi að lögfræðiálit frá Mishcon de Reya var stungið undir stól í fjármálaráðuneytinu og það þurfti mikla og harða baráttu til að fá það skjal fram. Hvað með viðaukasamninginn við Icesave-samninginn sjálfan þar sem var að finna ákvæði um hvorki meira né minna en að Bretar og Hollendingar fengju forgang til jafns við Íslendinga þegar greitt yrði úr þrotabúi Landsbankans?

Komdu með listann.

Við erum að tala um hagsmuni upp á tugi ef ekki hundruð milljarða. Hvað með leynimöppuna sem var uppi á nefndasviði, læst inni í hirslum eins ritaranna? Af hverju var hún ekki gerð opinber? Þurfti þjóðin ekki að fá að vita alla málavöxtu? Ég held að þessi listi liggi algjörlega skýr fyrir. Það getur vel verið að hv. formanni fjárlaganefndar sárni að ég muni ekki láta af gagnrýni minni á óvönduð vinnubrögð. Ég skal taka fram að mér finnst margt gott vera að gerast og mér finnst hv. formaður fjárlaganefndar - þó að hann gagnrýni mig nú - hafa leitt þá vinnu ágætlega og margt jákvætt er á seyði. Ég er þó ekki reiðubúinn að láta af þeirri gagnrýni fyrr en ég sé breytingarnar eiga sér stað. Við erum búin að ræða það, eins og ég benti á í upphafi ræðu minnar, 

Frú forseti. Stundum virðist mér mannskepnan eiga erfitt með að læra af mistökum. Þegar bankarnir voru einkavæddir voru gerð mörg mistök. Það liggur fyrir, m.a. í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar kemur einnig fram að einn aðaleigandi Landsbanka Íslands, Björgólfur Thor Björgólfsson, og félög tengd honum voru stærstu skuldarar bankans þegar bankinn féll. Við vitum að bankarnir voru rændir innan frá, mergsognir þar til ekkert var eftir nema skuldir sem almenningur á Íslandi þarf að greiða næstu áratugina. Við vitum líka að síðast þegar ríkið samdi við Björgólf Thor um að koma með erlent fjármagn inn í landið tók hann lán fyrir því í Búnaðarbankanum. Engu að síður virðist Alþingi ætla að samþykkja að veita hæstv. iðnaðarráðherra heimild til að semja við þennan mann á nýjan leik. Frú forseti. Er ekki mál að linni? Það er ekki hægt að endurreisa Ísland úr fúnum spýtum. Ég kalla eftir nýjum vinnubrögðum og siðferðislegri forustu Alþingis. 
            

Virðulegur forseti. Hér er verið að ræða stórfelldar ívilnanir og skattafslætti til Björgólfs Thors Björgólfssonar útrásarvíkings með meiru, mannsins sem hefur sennilega borið meira fé á þingmenn en nokkur annar í Íslandssögunni. Hér eru ræddar ívilnanir og skattálögur sem eru  Ég tel að Alþingi hafi aldrei í sögunni lagst eins lágt og þarna. Það er verið að þjóna einhverju hlutverki sem er algjörlega óskiljanlegt og þingmönnum og stjórnmálaflokkum á Íslandi til vansa. Þetta er þýfi útrásarvíkinga sem maðurinn hefur borið á þingmenn og nú er verið að endurgreiða honum með ívilnunum. Það er ömurlegt að verða vitni að þessu, ekki síst þegar haft er í huga að síðar í dag á að reyna að breiða yfir það með þingsályktunartillögu um aðild að spillingarsáttmála  
            

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um fjárfestingarsamning stjórnvalda og Verne Holdings ehf. um gagnaver á Suðurnesjum. Með því að samþykkja þetta frumvarp opnum við leið fyrir 94 milljarða kr. fjárfestingu inn í íslenskt atvinnulíf og allt að 530 störf á Suðurnesjum þar sem hlutfall atvinnulausra er það hæsta á landinu. Að stórum hluta er hér um að ræða erlenda fjárfestingu sem kemur frá breskum góðgerðasjóði, Wellcome Trust, sem hefur getið sér gott orð fyrir stuðning við ýmis verkefni á sviði heilbrigðismála, líftækni og nú í seinni tíð upplýsingatækni. Með því að samþykkja frumvarpið rennum við stoðum undir nýja atvinnugrein á Íslandi, umhverfisvæna starfsemi sem notar hóflega orku, greiðir tvöfalt hærra orkuverð en stóriðjan og mengar lítið sem ekkert.

Ertu þá að aðstoða …?

Samkvæmt alþjóðlegri samanburðarathugun er Ísland eitt fjögurra landa í heiminum sem hentar best fyrir rekstur gagnavera. Gagnaver á Íslandi hafa ekki í för með sér losun gróðurhúsalofttegunda og eru með þeim umhverfisvænstu í heimi. Þetta er gott mál fyrir fólkið okkar á Suðurnesjum, þetta er gott mál fyrir Ísland.

Virðulegi forseti. Við erum í þann mund að fara að greiða atkvæði um merkt mál. Við sjálfstæðismenn sátum hjá við atkvæðagreiðslu eftir 2. umræðu vegna þess hvernig málsmeðferðin hafði verið. Það er ljóst að mörgum misbýður hvernig haldið hefur verið á þessu máli í þinginu. Það hefur verið til umræðu frá því fyrir jól og ekki fékkst botn í það fyrr en einn af hluthöfum var raunverulega þvingaður til þess að gangast undir einhvers konar syndaaflausn með því að afsala sér ríkisábyrgð. Þetta er merkt mál. Það mun skapa mörg störf. Við munum fá ágætisverð fyrir þá orku sem þetta gagnaver notar. 

Virðulegi forseti. Sá sem hér stígur í pontu galt varhuga við aðkomu Björgólfs Thors Björgólfssonar að ívilnunarþætti málsins í upphafi þegar málið kom fyrir Alþingi, enda var eðlilegt að gagnrýna það á því stigi. Síðan hefur mikið vatnið runnið til sjávar. Ég vil taka það fram að iðnaðarnefnd Alþingis hefur unnið vandað verk í þessu efni og er þinginu til sóma hvernig tekið hefur verið á því innan nefndar. Þar hafa mikil skoðanaskipti átt sér stað. Málið er komið í mun betri farveg en það var í í upphafi og er sú vinnuaðferð þinginu til sóma, svo ég endurtaki það. Hér eru meiri hagsmunir hafðir að leiðarljósi fyrir minni og spurningin er: Ef við ætlum á annað borð að ræða þetta í þaula hvar byrjar þá ormahreinsunin í íslensku samfélagi og hvar endar hún?

Virðulegi forseti. Sumir elska fjölþjóðahyggjuna og samvisku heimsins með slíku offorsi að þeim þykir sjálfsagt að þjóðir jarðar verði kynlausar. Það hentar ekki Íslendingum. Flest orkar tvímælis og þetta mál snýst um það að við sýnum að við elskum fólkið í landinu okkar meira en nokkuð annað. Við þurfum að koma til móts við atvinnuleysi, bullandi atvinnuleysi þúsunda manna, og þetta er liður í því að leysa úr því verkefni að hluta. Þess vegna ber að fagna því hvernig málið hefur verið unnið og lagt fram og auðvitað eigum við að fylgja því eftir ef við viljum standa við það að vera Íslendingar.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku var ég með fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra þar sem ég fór yfir og spurði að því hvort ESA hefði samþykkt hina nýju ríkisábyrgð sem í lögunum er, sérstaklega í ljósi þess að nú er komið til landsins og hefur verið tekið í notkun gagnaver í Hafnarfirði án ríkisábyrgðar og án nokkurra ívilnana frá íslenska ríkinu. Það er klárt brot á EES-samningnum að hér sé verið að hygla einu fyrirtæki með þessu frumvarpi, í ljósi þess sem ég fór yfir áðan að slík starfsemi er komin inn í landið án ríkisábyrgðar. Frú forseti. Það er eiginlega hálfkjánalegt að standa hér og taka þátt í að setja lög sem er vitað að fara gegn EES-samningnum. Um leið og Alþingi samþykkir þetta sem lög er ESA komin með það mál í hendur og telur að það þurfi hiklaust að gefa út kæru á hendur íslenskum stjórnvöldum.

Frú forseti. Auðvelt er að tala um siðbót í íslenskum stjórnmálum og viðskiptalífi, auðvelt er að segjast styðja breytt vinnubrögð og enga spillingu í stjórnmálum en raunveruleikinn vill hins vegar oft verða flóknari, ákvarðanirnar erfiðari og svörin hvorki rétt né röng. Ég vil gagnaver á Suðurnesjum, ég styð álversuppbygginguna, ég styð Keili og Ásbrú, ég vil sjá ECA koma til landsins, ég vil sjá Varnarmálastofnun sameinast Landhelgisgæslunni og vera áfram á svæðinu. Ég vona að það verði hægt að halda áfram að virkja á Suðurnesjum og ég vona svo sannarlega að ferðaþjónustan haldi áfram að blómstra. Á ég þá ekki að ýta á græna takkann? Nei, því að aðalfjárfestirinn á bak við Verne Holdings er einstaklingur sem var einn aðaleigandi Landsbankans. Ákvarðanir þessa eiganda og annarra sem að honum stóðu hafa leitt til þess að við horfum fram á síversnandi lífskjör, mikið atvinnuleysi, hærri skatta og niðurskurð í velferðarkerfinu. Það hlýtur að vera forsenda fyrir öllum þeim verkefnum sem ég nefndi að að þeim komi einstaklingar með hreint mannorð. 

Forseti lítur svo á að óskin um nafnakall nái til atkvæðagreiðslu um frumvarpið í heild. Við greiðum fyrst atkvæði um tvær breytingartillögur við frumvarpið og forseti minnir hv. þingmenn á að þegar kemur að nafnakalli er hverjum og einum heimilt að gera grein fyrir atkvæði sínu.

Virðulegi forseti. Ég vil óska ríkisstjórn og iðnaðarnefnd til hamingju með þetta frumvarp. Hér er stigið jákvætt skref í atvinnumálum þjóðarinnar, um 200 ný störf verða til við þessa framkvæmd og 330 afleidd. Verðmæti fjárfestingarsamningsins er áætlað um 550 millj. kr. Vegna þess að hér hefur orðið að umtalsefni aðkoma umdeilds viðskiptaaðila ber að geta þess að það hefur orðið að samkomulagi að Novator greiði ríkinu þá fjárhæð sem svarar til fjárhagslegs ávinnings félagsins af þeim samningi. Tekist hefur að sigla þessu máli í ásættanlegan farveg að mínu mati og koma til móts við ólík sjónarmið. Ég segi því já.

Frú forseti. Ég vil gagnaver, sérstaklega í Reykjanesbæ. Mér er hins vegar ekki sama um hvernig hlutirnir eru framkvæmdir og mér er ekki sama hvaðan gott kemur. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Með samþykkt þessa frumvarps er ein mikilvæg forsenda fyrir starfsemi gagnavers á Suðurnesjum að líta dagsins ljós. Við skoðun á þjóðhagslegri arðsemi verkefnisins er gert ráð fyrir að til viðbótar þeim 200 nýju störfum sem fylgja uppbyggingu og störfum í gagnaverinu sjálfu bætist um 330 afleidd störf. Fyrir Suðurnesjamenn skiptir þetta mjög miklu máli. Ég segi já.

Frú forseti. Ég fagna þessum samningi. Ég fagna þessu frumvarpi, ég fagna þessu verkefni og tel það vera mjög brýnt. Ég fagna einnig þeirri atvinnu sem skapast og veitir ekki af í landinu. En á þskj. 1037 er ótrúlegt skjal þar sem einn borgari þessa lands ávarpar Alþingi og segist ekki hafa verið dæmdur, ákærður eða kvaddur til yfirheyrslu vegna nokkurs konar brota og segir jafnframt að ef persónuleg aðkoma hans standi í vegi fyrir að unnt sé að veita fyrirtækinu þá fyrirgreiðslu sem felst í samningnum afsali hann sér ríkisstyrknum. Það er sem sagt meiningin að borgararnir séu ekki jafnsettir fyrir lögum. Þetta get ég engan veginn fallist á, frú forseti. Ég hlýt að líta meira á gildi einstaklingsins, frelsi hans og jafnstöðu fyrir lögum en alla þá 

Virðulegi forseti. Við höfum staðið hér og barið á ríkisstjórninni fyrir að standa sig ekki í atvinnumálum. Við erum nýkomin úr sveitarstjórnarkosningum þar sem kosningarnar í Reykjanesbæ snerust fyrst og síðast um atvinnumál, fólk á Suðurnesjum vill fá atvinnu. Atvinnuleysi er eitt mesta böl sem nokkur þjóð getur gengið í gegnum vegna þess að það dregur þrótt, frumkvæði og kraft og alla sjálfsbjargarviðleitni úr fólki. Þetta verkefni skapar dýrmæt störf þar sem þeirra er mikil þörf. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Við göngum hér ekki til atkvæða um það hvort við viljum fá gagnaver í Suðurnesin eða styðjum atvinnuuppbyggingu heldur greiðum við hér atkvæði um ívilnunarsamning, samning sem menn hafa kannski með réttu stært sig af að sé miklu minni að verðgildi en samningar sem áður hafa verið gerðir. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé nauðsynlegt í þessari stóru fjárfestingu að slíkir samningar séu gerðir, ekki síst í ljósi þess að önnur fyrirtæki virðast treysta sér til að fara í uppbyggingu hér. Auk þess hefur það margoft komið fram að einn af eigendum þessa „apparats“ eða jafnvel fleiri í málsmeðferðinni eru þess eðlis að við hljótum að hugsa okkur um hvort við séum tilbúin í að slíkir aðilar séu leiðtogar í uppbyggingu atvinnulífsins hér á ný. Ég get því miður ekki stutt þennan ívilnunarsamning en ég styð atvinnuuppbyggingu á Reykjanesi hjartanlega og þá aðferðafræði að við gerum einhverja samninga yfir heildina sem allir geta gengið að. Ég held að það sé mjög skynsamlegt. 

Virðulegi forseti. Að vonum hefur skapast umræða um að stjórnvöld séu að ganga til samninga við fyrirtæki tengt Björgólfi Thor Björgólfssyni í ljósi aðildar hans að bankahruninu og það er vel skiljanlegt. Segja má að við höfum staðið frammi fyrir fjórum kostum í þessu máli: Í fyrsta lagi að samþykkja frumvarpið óbreytt og líta fram hjá nærveru Björgólfs Thors og þeim siðferðilegu álitamálum sem honum tengjast. Ég tel að það hefði verið óverjandi fyrir Alþingi. Í öðru lagi að hafna verkefninu og þar með þeirri dýrmætu atvinnusköpun sem því fylgir á því svæði á landinu þar sem atvinnuleysi er mest. Sá kostur hefði verið fullkomið ábyrgðarleysi að mínu mati. Þriðja leiðin var að samþykkja frumvarpið en með því skilyrði að Björgólfur Thor segði sig frá verkefninu. Sú leið reyndist hins vegar ófær því að þar með hefðum við brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Fjórða leiðin og sú sem við völdum var að styðja málið en með samkomulagi við fyrirtæki Björgólfs Thors um að það nyti ekki fjárhagslegs ávinnings af þessum fjárfestingarsamningi heldur framseldi til ríkisins þær arðgreiðslur sem honum tengjast. Með þessari lausn skorum við á hólm atvinnuleysi sem nú leikur margar fjölskyldur grátt. Því segi ég já.

Hæstv. forseti. Loksins, loksins er komið að því að við fáum að gera grein fyrir atkvæði okkar og fjalla um þetta mál. Okkur ber að veita fólki í landinu von. Til þess þarf kjark og hugrekki til að taka erfiðar ákvarðanir. Ég veit og hef séð það í þinginu að þetta mál hefur vafist fyrir mörgum en það er hins vegar ekki hægt að standa hér og benda á að það eigi bara að gera eitthvað annað til að efla atvinnulífið á Íslandi. Hér er málið komið og ég segi já við því að fjölga störfum á Suðurnesjum. Ég segi já við því að hér verði fjárfest í íslensku atvinnulífi og ég segi já, frú forseti, þótt fyrr hefði verið.

Virðulegi forseti. Nú er Alþingi að afhenda gæði á nýjan leik, til einstaklings sem spilaði mjög stóra rullu í efnahagshruninu, gæði sem eru óafturkræf, og í þetta sinn er það gert um hábjartan dag og allir eru með galopin augu. Hér breytist ekki neitt, því miður. Það er ömurlegt að horfa upp á hvernig þetta mál er allt samtvinnað Samfylkingunni, m.a. situr varaþingmaður flokksins þar í stjórn og er jafnframt í því að úthluta gæðum ríkisins í gegnum iðnaðarráðuneytið í sérstakri orkunefnd. Þetta frumvarp brýtur auk þess gegn EES-rétti eins og ég fór yfir áðan. Samkeppnislög EES-réttar bjóða ekki upp á að einu fyrirtæki sé hyglað fram yfir önnur. 
             Frú forseti. Mikil er ábyrgð ríkisstjórnarinnar í þessu máli, því miður, það breytist ekki neitt. 
            

Og þingmaðurinn segir?

Nei.

Frú forseti. Það hefur verið von mín að eftir hrunið gæti Ísland staðið siðferðislega jafnfætis nágrannaþjóðunum. Það kemur skýrt fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar hvað olli hruninu. Þetta mál er prófsteinn á það. Íslendingar geta ekki tileinkað sér siðferðisleg vinnubrögð eða siðferðisleg viðmið. Það er dapurlegt að horfa upp á hvernig þetta fer. Þetta er sorgardagur fyrir Alþingi Íslendinga að það skuli afhenda ívilnanir til Björgólfs Thors Björgólfssonar. Íslendingar munu lesa um það í heimspressunni í kvöld hvað er eiginlega að á Íslandi. Það vekur forundran úti um allan heim að þetta skuli ganga yfir, en þetta er val Alþingis. Verði Íslandi að góðu. Til hamingju, Ísland. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort er sorglegra, atvinnuástandið á Íslandi eða aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar, svo að þegar ríkisstjórnin kemur með einhverjar tillögur til að bæta ástandið blóðlangar mann til að taka undir og vera með. Að vísu renna á mig tvær grímur þegar Samfylking og Sjálfstæðisflokkur verða sammála um einhver mál  Í sambandi við siðferðið sem mörgum hefur orðið tíðrætt um í sambandi við þetta mál þá er ég alveg reiðubúinn til að slá af siðferðislegum kröfum mínum og vera sveigjanlegur og greiða fyrir því að viðskipti geti átt sér stað við menn með vafasama viðskiptasögu. En að láta sama aðilann plata sig tvisvar, það er ég ekki til í. Það síðasta sem Reykjanes vantar er að fá þennan aðila yfir sig. Við skulum fyrst klára að borga skuldirnar sem 

Hæstv. forseti. Nú er komið að atkvæðagreiðslu um þetta mál nokkrum vikum eftir að 3. umr. lauk. Ég játa að mér hefur, eins og ábyggilega fleiri þingmönnum, ekki veitt af þeim tíma til að velta fyrir mér hvað ég eigi að gera, vegna þess að í þessu máli togast á virkilega erfið sjónarmið og þingmenn eru í erfiðum aðstæðum hvað þetta varðar. Annars vegar er um það að ræða að málsmeðferð í þessu máli hefur verið með ólíkindum síðustu mánuði, með algjörum ólíkindum. Þetta er mikið furðumál á allan hátt. Á hinn bóginn tek ég undir þau sjónarmið sem fram hafa komið, aðgerðaleysi þessarar ríkisstjórnar í atvinnumálum er svo sárt og svo stórt vandamál, að þegar hér kemur verkefni sem getur fært okkur fjárfestingu og störf, get ég ekki annað en stutt það. Þingmaðurinn segir já.

Forseti. Er það siðferðislega réttlætanlegt að aðstoða Björgólf Thor Björgólfsson við að halda áfram að fjárfesta hérlendis þrátt fyrir allt sem á undan er gengið? Frú forseti. Ég segi nei. Það ber kannski að fagna því að loksins gerum við eitthvað, ég fagna því t.d. að nú ætlum við að setja lög sem verða ólögleg strax á morgun. Þetta er stórkostlegt. Þetta verður virkilega til að efla traust og trú almennings á þessu þingi. Hér ríkir aðeins 10% traust á þinginu. Haldið þið virkilega, kæru hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar, að þetta verði til þess að efla traust og trúnað á þinginu?

Þingmaðurinn segir?

Nei.

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur vafist mjög fyrir stjórnarflokkunum í meðferð þingsins, þ.e. það hefur farið nokkrar byltur í nefnd og síðan varð til sú útgáfa af málinu sem nú liggur til grundvallar þessari atkvæðagreiðslu. Við afgreiðslu þessa máls er mikið rætt um siðferði og siðferðisbrest. Ég vil leyfa mér að velta upp spurningunni um siðferði þeirra sem sitja aðgerðalausir hjá þegar við jafnmikinn vanda er að glíma og í því sveitarfélagi þar sem þessu gagnaveri verður fyrir komið. Það er nefnilega töluvert mikil ábyrgð sem fylgir því að sitja hjá og gera ekkert í málum þegar fjölskyldur glíma í stórum hópum við atvinnuleysi og eiga ekkert sér til framfærslu eða til að standa í skilum.

Hverjum er það að þakka?

Við skulum jafnframt hafa það í huga þegar mál eru rædd í því samhengi sem 

Þingmaðurinn segir?

Já.

Virðulegi forseti. Þetta er stórt og mikið og flókið mál sem verið er að greiða atkvæði um. Ég tek ekki undir með þeim sem hafa gagnrýnt störf formanns iðnaðarnefndar í þessu máli, ef einhverjir hafa gert það. Ég held að þar hafi menn lagt verulega að sér til að ná þessu máli farsællega í gegn. Ég verð hins vegar að viðurkenna að allan tímann hafa togast, eins og ég hef lýst, tvö sjónarmið á í manni varðandi þetta. Annars vegar það að öll viljum við að sjálfsögðu koma af stað atvinnuuppbyggingu á Reykjanesi og Suðurnesjum. Öll viljum við að hér rísi gagnaver. Við sjáum tækifærin í því. En ég verð að viðurkenna að aðkoma Björgólfs Thors Björgólfssonar og fyrirtækis hans að málinu situr mjög þungt í mér og mörgum þingmönnum. Ég skil ekki, frú forseti, að ef þeir aðilar sem að því standa hafa svo mikinn hug á að endurgreiða samfélaginu það tjón sem þeir hafa valdið því, að þeir skuli ekki segja sig frá þessu verkefni. Ég skil það ekki. Frú forseti. 

Virðulegi forseti. Hér stígum við eitt stærsta skrefið í atvinnumálum frá hruninu, mjög mikilvægt skref. Vissulega eru mörg siðferðileg álitamál í þessu. Ég hef fullan skilning á því en met þá hagsmuni meira sem felast í þeirri atvinnu- og verðmætasköpun sem fylgja þessu verkefni. Líka þeirri viðurkenningu sem eitt stærsta fjárfestingarfélag Bretlands sýnir með því að vilja fjárfesta á Íslandi eftir það hrun sem hér varð. Þetta er okkur gríðarlega mikilvægt í þeirri kynningu sem þörf er á á þessu landi sem vænlegum fjárfestingarkosti í atvinnulífi. Ég held að ábyrgð okkar þingmanna liggi í því að sjá til þess að þessu mesta böli Íslandssögunnar verði aflétt, þ.e. því atvinnuleysi sem hér ríkir. Það er rík siðferðisleg skylda að standa með þjóðinni í þessum efnum, þótt önnur álitamál séu vissulega til greina tekin. 
            

Þingmaðurinn segir?

Já.

Virðulegi forseti. Það hefur verið siðferðisleg klípa í iðnaðarnefnd. Við höfum átt samtöl þar um siðferðisleg álitamál þar sem sjónarmið nýrrar umhverfisvænnar atvinnugreinar sem barist hefur verið fyrir á Íslandi í mörg ár tekst á við aðila sem hefur vægast sagt vafasama viðskiptasögu á Íslandi. Sá aðili var einangraður frá málinu í meðförum nefndarinnar og í því felst lausn klípunnar í samtali mínu við sjálfa mig og nefndina. Því segi ég hiklaust já.

Virðulegi forseti. Ég sit í þingmannanefnd sem fjallar um rannsóknarskýrslu um aðdraganda bankahrunsins og í þeim hildarleik lék Björgólfur Thor Björgólfsson stórt hlutverk. Ég hef sagt mig frá umfjöllun um Verne Holdings-málið í iðnaðarnefnd vegna aðkomu og eignar Björgólfs Thors Björgólfssonar. Þingmannanefndin fjallar m.a. um siðferðileg álitamál rannsóknarskýrslunnar og mun í haust skila af sér tillögum þar að lútandi sem snúa að löggjafanum og ríkisvaldinu. Af þeim sökum greiði ég ekki atkvæði.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta?

Já.

Hv. þm. Ragnheiður E. Árnadóttir tekur til máls um tillöguna.

Virðulegur forseti. Það eru annasamir tímar fram undan hjá okkur í þinginu og ekki neitt óeðlilegt við það þó að farið sé fram á lengri þingfundi en venja er. Ég geri í sjálfu sér ekki athugasemd við það. Það sem ég geri athugasemd við, og kalla eftir, er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, forgangsröðun í seinustu þingvikunni sem fyrirhuguð er. Það eru sjö þingdagar eftir og við vitum ekki enn þá hvaða mál á að leggja áherslu á. Við leggjum áherslu á að þau mál verði tekin fram fyrir sem snúa að skuldavanda heimilanna, skuldavanda fyrirtækjanna í landinu og atvinnuuppbyggingu. Ég vil koma því sjónarmiði á framfæri þó að ég geri ekki athugasemd við það að þingfundur standi lengur en áætlað er.

Frú forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir sagði. Ég vil bæta því við að við sátum á þingflokksfundum fyrr í dag og á þingflokksfundi framsóknarmanna óskuðum við sérstaklega eftir því að fá upplýsingar um hvaða mál ríkisstjórnin hefði í forgangi. Það var upplýst að ríkisstjórnin eða formenn ríkisstjórnarflokkanna vilji ekki aflétta trúnaði af því hvaða mál séu í forgangi. Mér finnst það í hæsta máta óeðlilegt því að ég man ekki eftir að það standi neins staðar í þingsköpunum - það er kannski hægt að benda mér á það - að formenn stjórnmálaflokkanna megi halda því algjörlega innan síns þrönga hóps hvaða mál eigi að vera afgreidd hér. Ég veit ekki betur en að ég hafi atkvæðisrétt hérna 

Forseti spurðist fyrir um það hvort óskað væri eftir atkvæðagreiðslu um þá tillögu að hér yrði þingfundur í kvöld. Svo er. Hefst þá atkvæðagreiðslan.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan er ekki óeðlilegt að farið sé fram á lengri þingfundi í seinustu þingviku þegar mikið af málum liggja fyrir. Það hefur verið upplýst að ríkisstjórnin setur yfir 100 mál í forgang, eftir því sem við komumst næst, og höfum við verið að kalla eftir þeirri forgangsröðun. Undir öllum eðlilegum kringumstæðum er ekkert óeðlilegt við það að hleypa málum í gegn of seint fram komnum með afbrigðum. Það er hins vegar óeðlilegt að fara fram á slíkt níu vikum eftir að sú dagsetning leið, og fara fram á að bæta enn á þann lista af óafgreiddum málum sem liggja fyrir. Okkur þykir liggja meira á því að fá fram forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Við tökum ekki efnislega afstöðu gegn þeim málum sem farið er fram á að veita afbrigði við, en við greiðum atkvæði gegn þeim afbrigðum með áður sögðum rökum.

Frú forseti. Ég er alfarið á móti því að taka inn fleiri mál núna, nóg er nú komið af málum sem við þurfum að afgreiða. Ég er ekki efnislega með eða á móti málunum sem verið er að biðja um afbrigði á, en ég held að nóg sé komið. Við formennirnir ættum einfaldlega að setjast niður saman og ákveða hvað verður að afgreiða, hvað á að vera í forgangi. Ég skora á ríkisstjórnina að hætta að dæla nýjum málum inn í þingið.

Virðulegi forseti. Eigum við ekki að bíða eftir því að 

Það er einn fundur í gangi. Ég bið um hljóð í salnum.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér lokafjárlög ársins 2008 - ekki að það sé hægt að hafa mikil áhrif á þetta mál. Málið er athyglisvert í hagsögulegu tilliti, en nú liggur fyrir að endanlegur halli á ríkissjóði árið 2008 er um 198,5 milljarðar kr. - gríðarleg upphæð það. Það er athyglisvert að skoða hvað liggur að baki hallanum. Má vera að ríkissjóður hafi verið rekinn svona illa? Voru áætlanir svona slakar, eða hvað var það sem leiddi til þessa gríðarlega halla? Það er skemmst frá því að segja að árið 2008 varð hið svokallaða bankahrun og það hafði gríðarlega mikil áhrif á fjármál ríkisins. Ríkissjóður, án tveggja liða sem ég mun fjalla um sérstaklega á eftir, var rekinn með afgangi þetta ár upp á 30 milljarða, sem verður að teljast þó nokkuð góð frammistaða. Vegna bankaáfallsins leiddu tveir liðir hallann upp í 198,5 milljarða. Í fyrsta lagi hækkuðu lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs um 35 milljarða, sem kemur fram í auknum halla. Þetta var ekki hægt að sjá fyrir í lok árs 2007 þegar fjárlagafrumvarp afgreitt, heldur var þetta óvæntur liður sem kom fram vegna bankahrunsins. Ef maður hugsar aðeins um þessa upphæð, 35 milljarða kr., er ekki víst að allt sé eins og lítur út fyrir við fyrstu sýn. Við vitum að lífeyrissjóðirnir og Lífeyrissjóður ríkisins skrá eignir sínar á markaðsverði. Markaðsverð eigna hrapaði gríðarlega 2008, ekki bara hér á Íslandi heldur alls staðar annars staðar í heiminum. Hlutabréfamarkaðir hröpuðu og virði skuldabréfa og annarra slíkra pappíra minnkaði. Það var náttúrlega ljóst að eignir lífeyrissjóðanna hjörnuðu dálítið við á árinu 2009 og jafnvel líka á árinu 2010, kannski sérstaklega á árinu 2010, þannig að eitthvað af þessu 35 milljarða tapi kom til baka. Spurningin er því hvort rétt sé að bóka þetta mikinn halla á ári vegna lífeyrisskuldbindinganna. Spyr sá sem ekki veit. Þetta leiðir jafnframt hugann að því vandamáli sem felst í að skrá eignir á markaðsvirði í efnahagsreikningi, bæði fyrirtækja og lífeyrissjóða og fjármálafyrirtækja. Markaðsverðið sveiflast og þegar óvæntir skellir koma, eins og komu árið 2008, hrynur það. Áhrifin á efnahagsreikning verða því til skamms tíma mjög mikil, jafnvel mun meiri en þau eru til langs tíma, vegna þess að yfirleitt jafna markaðir sig. Það er óneitanlega ekki hægt að líta fram hjá því að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins átti eignir sem eru orðnar algjörlega verðlausar í dag. Þar ber helst að nefna skuldabréf í bönkunum sem voru ótryggð, auk fyrirtækjaskuldabréfa fyrirtækja sem nú heyra sögunni til eða eru í gjaldþrotaskiptum. Stærsti liðurinn sem orsakaði þennan mikla halla árið 2008 og kemur fram í lokafjárlögum fyrir árið, voru afskriftir sem mátti rekja til taps sem varð í Seðlabanka Íslands. Þessar afskriftir námu 175 milljörðum kr. og munar um minna. Það er kannski rétt að fara aðeins yfir hvernig afskriftirnar komu til og hvernig þetta tap kom til. Í fjármálakrísunni sem ríkt hefur í heiminum og sér vart fyrir endann á enn þá, að minnsta kosti ekki hjá okkur, tóku þjóðir heims á það ráð að setja gríðarlega mikla fjármuni í fjármálakerfi landa sinna. Þetta var gert í þeirri von að bjarga fyrirtækjum frá falli, vegna þess að samfélagsleg áhrif þess þegar fjármálakerfi fellur eru slík að það er flest til vinnandi að reyna að stöðva fallið. Það var m.a. gert með því að spýta inn miklum peningum í hagkerfi landanna. Þetta var gert þó nokkuð öðruvísi á Íslandi. Þar var það gert með því að auka mjög laust fé. Það var gert í gegnum endurhverf viðskipti í Seðlabanka Íslands. Hvernig var staðið að því? Jú, í endurhverfum viðskiptum eru settir fram pappírar sem mynda einhvers konar veðandlag við þá fjármuni sem Seðlabanki lánar síðan fjármálastofnunum til skamms tíma, til viku. Það sem gerðist á Íslandi var að fjármálastofnanir fóru að gefa út sérstaklega ótryggð skuldabréf, og notuðu síðan milliliði til að fara með þau í endurhverf viðskipti í Seðlabanka Íslands. Þetta voru hin svokölluðu ástarbréf. Eins og ég sagði áðan var það okkar leið til að auka laust fé í umferð í fjármálakrísunni. Nú hafa margir talið að hér hafi verið um mikil afglöp að ræða og sagt að þetta hafi verið gríðarlega mikil mistök. Þetta hafi verið ógagnsætt og menn hafi ekki gert sér grein fyrir því hvað þeir voru að gera. Ég hafna þeirri skýringu. Ég held að menn hafi fullkomlega gert sér grein fyrir því að með því að líða þetta athæfi og með því að samþykkja það, hafi menn séð leið til að auka laust fé, en héldu sig kannski vera með það undir betra eftirliti en reyndist vera og auðveldara væri að vinda ofan af því en síðar reyndist raunin. Vorið 2008 setti Seðlabankinn fram minnisblað þar sem sagði eitthvað á þá leið að Seðlabankinn ætlaði sér að minnka þessi viðskipti, hvort það var á 10 eða 14 dögum, ég man það ekki nákvæmlega. Hann mundi gera það með því að krefjast þess að þekjan í andlagi þessara endurhverfu viðskipta, yrði lækkuð úr 98%, að mig minnir, niður í 50%. Með því var augljóst að undið væri ofan af þeim viðskiptum. Fjármálafyrirtækin mótmæltu þessu harðlega og bentu á þá augljósu staðreynd að ef yrði tekið svona mikið fé út úr íslenska fjármálakerfinu gæti það jafnvel riðað til falls. Það átti misvel við fjármálastofnanir, en að einhverju leyti átti það við þær allar. Seðlabankinn hvarf frá þessum ætlunum sínum, en boðaði aftur á móti að reglur yrðu hertar með haustinu og tækju smám saman gildi. Við fall bankanna var ljóst að Seðlabankinn hafði misst veðandlagið. Þau skuldabréf sem Seðlabankinn sat uppi með, breyttust í almennar kröfur í bönkunum. Nú er það svo að þessi upphæð, 345 milljarðar, að eitthvað af henni mun fást til baka. Til að mynda er talið að yfir 30% muni fást til baka í bæði Kaupþingi og Glitnis-þrotabúunum, og endurheimtuhlutfallið hefur farið hækkandi. Í Landsbankanum horfir málið hins vegar öðruvísi við, vegna þess að forgangskröfur eru svo stór hluti af kröfum í þrotabú Landsbankans, vegna hinna svokölluðu Icesave-reikninga. Ef Icesave-reikningarnir ná því að vera í forgangi, sem vonir standa alla vega til, mun sáralítið fást upp í almennar kröfur, eða í kringum 5%. Spekúlantar hafa nú samt verið að veðja á að verðmæti þessara bréfa fari hækkandi í öllum bönkunum. Það er væntanlega vegna þess að eignasöfnin á bak við þessar eignir líta út fyrir að vera betri en kannski upphaflega var áætlað. Jafnframt breyta ýmsar stjórnvaldsaðgerðir verðmæti eigna, eins og sú sem við förum nú með í gegnum hið háa Alþingi, um að breyta forgangsröðun á kröfum, til að mynda í Landsbankanum. Bréfið svokallaða sem gekk á milli gamla og nýja Landsbankans er greiðsla fyrir eignir nýja Landsbankans, og það er komið í forgangskröfu. Það þýðir að verðmæti þrotabúsins ætti þá að vera meira. Þrotabú Landsbankans er að minnsta kosti áhættuminna núna en það var áður en þetta kom fram. Það kemur í ljós hvort þetta á eftir að verða að lögum eða ekki. Það er eitt sem vekur mikla athygli í þeirri umfjöllun sem ég er með hérna og fjallað er um bæði í skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 2008 og í nefndaráliti. Það er að tölur eru á reiki og þeim ber ekki fullkomlega saman. Um er að ræða háar upphæðir, tugi milljarða og hundruð milljarða. Oft og tíðum gerir maður sér ekki alveg grein fyrir því hvort farið er með réttar tölur. Það virðist vera misræmi á milli skýrslna og umfjöllunar. Þetta veldur mér nokkru hugarangri, vegna þess að tölurnar eru það stórar að örlítil frávik koma fram sem margir milljarðar, stundum tugir milljarða. Þetta er það sem við alþingismenn verðum að búa við, þetta er sú gagnameðferð sem er lögð fyrir okkur. Áður heldur en lokafjárlögin fyrir árið 2008 lágu fyrir, var ég einhvern veginn búinn að ímynda mér að undirliggjandi rekstur ríkissjóðs hefði allur farið í rúst árið 2008. Svo er ekki, alls ekki. Fyrir utan þá tvo liði sem eru bein afleiðing af því áfalli sem við urðum fyrir í október 2008, er staðan býsna góð. Það eru tæpir 30 milljarðar í afgang. Það þætti góður afgangur ef við berum það saman við landsframleiðslu. Það þætti fyrirmyndarafgangur í hvaða ríki heims sem er, þrátt fyrir að seinustu þrjá mánuði ársins hafi efnahagslífið hreinlega rústast. Þegar tekið er tillit til lífeyrisskuldbindinganna og afskriftanna vegna veðskulda Seðlabankans, eykst hallinn. Hann fer í að verða í kringum 14% af landsframleiðslu, sem er náttúrlega gríðarlega mikill halli. Þetta er kannski saga sem við ættum að segja frekar en að tala alltaf um ríkissjóðshallann, eins og hann stafi af afleitum rekstri ríkissjóðs. Þetta eru mikilvæg skilaboð sem þarf að færa, bæði matsfyrirtækjum og fjárfestum sem hefðu hugsanlega áhuga á því að fjárfesta hér á Íslandi. Þetta er kostnaður íslenska ríkisins, eða ríkissjóðs Íslands, af þessum skelli. Auðvitað á kostnaðurinn eftir að verða meiri, en þetta er obbinn af kostnaðinum. Ef við skoðum t.d. Bandaríkin þá var þar svokölluð áætlun um að kaupa út eignir af efnahagsreikningi bankanna, lélegar eignir og eignir sem voru notaðar í fallinu. Þær komu í gegnum seðlabankann og voru ekki bókaðar inn á reikning hjá ameríska ríkinu, eftir því sem ég best skil. Þrátt fyrir það sýndi bandaríska ríkið halla upp á 13–15% þetta ár. Ef við skoðum þetta í þessu samhengi, verð ég að lýsa því yfir að þrátt fyrir að það sé náttúrlega grábölvað að fá þessa skelli, afskriftirnar í Seðlabankanum og á Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, held ég að við getum bara unað þó nokkuð sátt við það.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir ágæta yfirferð um þetta mál og sérstaklega það sem hann kom inn á að það væru bara tveir þættir sem hefðu haft þessi geigvænlegu áhrif á ríkissjóð og alla vega annar þeirra hefði verið fyrirséður og planaður. Það vantaði eiginlega hjá hv. þingmanni að geta þess að þetta var krafa atvinnulífsins, þetta var krafa fjölmiðla, þetta var krafa allra að íslensk stjórnvöld brygðust við kreppunni með svipuðum hætti og erlendis, með því að búa til lausafé. Þetta var í sjálfu sér nokkuð snjöll leið að flétta allt bankakerfið inn í. Þannig gátu litlu bankarnir keypt skuldabréf stóru bankanna og síðan innleyst með eigin ábyrgð inni í Seðlabankanum og þá fóru peningarnir til baka. Leiðin var nokkuð snjöll en svo kom náttúrlega í ljós þegar allt saman hrundi, sem enginn hafði gert ráð fyrir, að þetta dró litlu bankana með. Meiningin var sem sagt að allt bankakerfið bæri ábyrgð á þessu lausafé. Það sem mig langaði til að benda á eða gagnrýna hv. þingmann fyrir er það að hann segir að þetta hafi verið afleiðing af hruninu. Það gerðist svo aftur 2009 en þá rýrnuðu tekjur ríkissjóðs allverulega sem þær gerðu ekki árið 2008 vegna þess að þá komu ekki nema nokkrir mánuðir til tekna. Árið 2009 rýrnuðu tekjur ríkissjóðs stórlega vegna fjármagnstekna af hagnaði fyrirtækja o.s.frv. og gjöldin stórjukust, t.d. varðandi Atvinnuleysistryggingasjóð sem þurfti þá miklu meiri fjármuni. Hrunið kemur því líka fram enn þann dag í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir andsvarið en ég vil ómögulega láta hann gagnrýna mig fyrir að tekjur ríkissjóðs hafi dregist saman. Aftur á móti held ég að þingmaðurinn og ég séum sammála um það að áfallinu, sem varð á skattstofnum ríkisins og útgjöldin sem urðu vegna atvinnuleysis og aukinna bóta og annars slíks, hefði verið hægt að afstýra að hluta ef hér hefði verið ríkisstjórn við völd sem hefði haft þá meðvitund sem þurfti til þess að takast á við vandann. Fyrr í dag afgreiddum við fyrsta stóra atvinnumálið sem þessi ríkisstjórn hefur komið fram með, það fyrsta og eina. Ég vil gerast svo djarfur að halda því fram að meðvitundarleysi stjórnmálamanna hafi leitt yfir okkur mun dýpri kreppu en nokkurn tíma hefði þurft að verða í kjölfar þessa fjármálahruns. Við erum ekki enn búin að bíta úr nálinni með aðgerðaleysi stjórnvalda en vonandi veit það á gott þetta fyrsta atvinnumálafrumvarp, getum við sagt, sem samþykkt var hér fyrr í dag.

Frú forseti. Það var gott að hv. þingmaður minnti mig á þær tillögur sem Sjálfstæðisflokkurinn lagði fram fyrir ári, einmitt til þess að koma í veg fyrir að þjóðin dytti jafndjúpt niður og hún er í dag, hún er sennilega á dýpsta punkti kreppunnar núna. Sú kreppa er óþarflega djúp vegna þess að menn gripu til rangra ráðstafana. Með því að skattleggja atvinnu, skattleggja fyrirtæki, skattleggja fjármagn, skattleggja allt það sem býr til atvinnu hafa menn aukið atvinnuleysið umfram það sem þarf. Það er mjög miður vegna þess að atvinnuleysi er mikil bölvun fyrir þjóðfélagið en alveg sérstaklega fyrir þá einstaklinga - og ég hef því miður þurft að tala við nokkra þeirra undanfarið - sem fá ekki atvinnu. Það er vægast sagt ömurlegt, það er svipað og að keyra í gegnum öskumökkinn þegar hann var sem mestur. Það er ömurlegt þegar ungt fólk útskrifast úr skóla og fær ekki vinnu. Við lögðum til aðgerðir, t.d. skattlagningu séreignarsparnaðar, sem hefðu komið í veg fyrir þessa miklu og djúpu kreppu, sem hefðu aukið tekjur ríkissjóðs, sem hefðu skapað atvinnu í landinu og aukið tekjur ríkisins um leið, og dregið úr útgjöldum vegna bóta. Ég vil því þakka hv. þingmanni fyrir að benda mér á það og minna mig á það.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2008. Ég ætla að byrja á því að fara í gegnum hlutverk fjárlaga, fjáraukalaga og lokafjárlaga. Hlutverk fjárlaga er spá, þ.e. að spá fyrir um tekjur og gjöld ríkisins miðað við ákveðna stefnu sem ríkisstjórnin hefur í ýmsum þjóðmálum, atvinnumálum, menningarmálum o.s.frv. Þegar fjárlög hafa verið lögð fram og samþykkt á ekkert að greiðast annað en það sem gerist óvænt, það sem sannarlega var ekki hægt að sjá fyrir. Eins og komið hefur fram fyrr í dag eru fjárlögin lög sem binda hendur ríkisstofnana í útgjöldum. Þegar búið er að binda hendur ríkisstofnana, og þær eiga að fara að fjárlögum, á þess vegna ekkert að gerast nema eitthvað óvænt komi upp á. Ég nefni eldgos. Ég nefni bankahrun. Ég nefni ýmis atriði sem geta komið upp skyndilega. Ég nefni líka lagasetningu frá Alþingi sem getur breytt fjárlögum, en þá þarf það að fylgja þeirri lagasetningu að hún breyti fjárlögum á þennan hátt eða hinn. Fjáraukalög ættu því alltaf að vera eingöngu um atriði sem ekki var hægt að sjá fyrir. En svo er ekki, frú forseti. Margar stofnanir - ég segi ekki að þær leiki sér að því - fara mjög léttúðlega með fjárlög. Það er eins og fjárlögin séu meira til hliðsjónar við reksturinn. Fjárlögin segja að einhver ákveðin hjúkrunarstofnun eigi að hafa þessi útgjöld og þessar tekjur, og það er eins og sumir forstöðumenn ríkisstofnana líti á þetta sem eitthvað til að hafa til hliðsjónar, eitthvað sem stofnanir þeirra eigi helst að ná en einhverju megi skakka. Aðrir forstöðumenn standa sig reglulega vel í rekstrinum og fara algjörlega að fjárlögum og því miður er það þannig að þeim er refsað. Hinir sem fara umfram fjárlög koma svo í lok árs, þegar fjáraukalög eru til umræðu, og segja að þá vanti 100 milljónir, eins og ekkert sé. Oft á tíðum er einmitt verið að laga þá stöðu þannig að þeir fá 100 milljónir. Það er þá hvatning fyrir þá að fara enn frekar fram úr fjárlögum á næsta ári. En hinir sem standa sig og fara algjörlega að fjárlögum horfa upp á það að þeir sem ekkert leggja á sig, reka stofnanirnar í hálfgerðu hugsunarleysi og í léttúð og án aga, fá verðlaun ár eftir ár. Þetta finnst mér ekki hægt, frú forseti. Fjárlaganefnd ætti að kalla þá fyrir sem brutu fjárlög á árinu og spyrja: Hvað í ósköpunum voruð þið að gera? Hún á að segja við forstöðumanninn: Getur ekki verið að þú þurfir að leita þér að nýrri vinnu af því að þú ræður ekki við að fara að þeim ramma sem fjárlögin setja? Menn eiga bara að segja: Farðu nú og leitaðu þér að annarri vinnu. Við ætlum að finna annan í þetta. Það ætti ráðherrann náttúrlega að gera. Það er nefnilega þannig að fjárlög eru lög. Og hafi menn sett einhver önnur lög skal fylgja þeim. Ég hef t.d. margoft nefnt bjartsýnislögin um heilbrigðisþjónustu, um að veita skuli bestu heilbrigðisþjónustu sem hægt er í heiminum. Allir vita og geta sagt sér það sjálfir að það er ekki hægt, það er hreinlega ekki hægt, það eru ekki til þess peningar í öllu landinu. Markmið af þessu tagi víkja náttúrlega alltaf fyrir fjárlögum. Þegar þau koma og sagt er að þessa peninga eigi að setja í heilbrigðiskerfið, þessa peninga í lyfin o.s.frv. þá verða menn að halda sig við það. Það er aginn sem fjárlögin eiga að veita. Því miður sér maður allt of oft í fjáraukalögum að þar hvín og sullar á súðum og hellingur lekur út sem átti ekki að leka út. Ég held að menn ættu að gera þá kröfu að fjáraukalög séu alltaf aukafjárveitingar vegna ófyrirséðra atvika sem ekki var hægt að sjá fyrir þegar fjárlögin voru sett, að þau séu ekki tilkomin vegna þess að menn hafi langað til að gera eitthvað annað eða gjarnan viljað hafa reksturinn svona eða hinsegin. Menn eiga að fara að fjárlögum, það er bara þannig. Síðan koma lokafjárlögin og þau ættu náttúrlega að koma mikið fyrr. Ég fellst á það, frú forseti, að aðstæður eru óvenjulegar. Þegar ríkið þarf að ráða við gjaldþrot bankakerfisins er viðbúið að lokafjárlög dragist eitthvað. En þetta er náttúrlega allt of langur dráttur, frú forseti, að vita fyrst núna hvernig ríkið lokaði 31. desember 2008. Menn eiga að stefna að því að hafa það miklu fyrr. Það ætti að vera markmið fjármálaráðuneytisins, og ég vildi að svo væri, að lokafjárlög lægju fyrir í febrúar næsta ár. Það eru til stór fyrirtæki sem eru miklu stærri en ríkissjóður. Ég nefni Microsoft og ég nefni IBM og fleiri sem loka reikningum næstliðins árs jafnvel fyrir lok janúar og hafa miklu fleiri færslur og miklu meira umleikis en ríkissjóður Íslands. Þetta er bara spurningin um markmiðssetningu vegna þess að ef það er gert kemur um leið miklu meiri agi. Þá eru menn ekki eins lengi að dóla með hlutina eins og það sem við heyrðum hér um virðisaukaskattinn, að hann væri ekki innheimtur. Ég fellst á það núna að aðstæður voru óvenjulegar í lok árs 2008 og því verður að fyrirgefa það að lokafjárlögin séu þetta seint á ferðinni. En ég skora á menn að koma með lokafjárlög 2009 fljótlega. Það frumvarp kemur varla fyrir lok þessa þings, sem situr til 15. júní, en alla vega í september, að það komi þá, og að árið 2010 komi þau fljótlega eftir áramót. Þetta eru markmiðin sem menn ættu að setja sér og vinna að vegna þess að það skapar svo mikinn aga í allt þjóðfélagið þegar ríkissjóður krefst þess að bókhaldi sé lokað, það krefst þess að færslur séu færðar, að málin séu gerð upp. Nokkuð hefur verið rætt um ýmsar skuldbindingar ríkissjóðs. Þær eru óneitanlega mjög margar og ég hef margoft nefnt það að þær eru því miður duldar. Stærstu skuldbindingu ríkissjóðs er aldrei talað um en það er Tryggingastofnun. Tryggingastofnun borgar út, að mig minnir, um 60 milljarða og hún hættir því ekkert á morgun. Það held ég liggi alveg fyrir að Tryggingastofnun hættir ekkert að borga hversu mikið sem fjármálaráðherra langar til, hún hættir ekkert að borga út bætur til aldraðra og öryrkja, það er alveg á tæru. Þetta er skuldbinding sem verður um alla framtíð og hennar er hvergi getið í fjárlögum, fjáraukalögum eða í lokafjárlögum. Svo er það LSR. Þar er ógreidd skuldbinding upp á 530 milljarða. Ég hefði nú bara talið að menn ættu að taka á honum stóra sínum og færa það inn í bókhaldið. Þetta er skuldbinding, hún liggur þarna fyrir. Það er meira að segja sagt í reikningum B-deildarinnar að þetta sé ógreitt upp á fleiri hundruð milljarða. Þetta eru eitthvað um fimm milljónir króna á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu sem er ógreitt. Ég skil ekki af hverju menn fela þetta fyrir skattgreiðendum. Það á að gera átak í því að færa þetta í eitt skipti þannig að fyrir liggi hver skuldbindingin er vegna opinberra starfsmanna. Og þá er ég að tala um B-deildina vegna þess að búið er að loka henni en hún er samt með þessum óskaplega háu skuldbindingum. Ég sé ekki alveg hvernig hægt er að lækka þá skuldbindingu en þó er hugsanlegt að stöðva frekari uppbyggingu réttinda, alla vega eftir 12 mánuði. Ég legg til að menn skoði það alvarlega að hætt verði að veita fólki heimild til að auka réttindin í B-deildinni. Svo er það náttúrlega A-deildin. Þar þyrfti iðgjaldið að hækka mjög umtalsvert. Ég hugsa að það þyrfti að fara upp í 19,5%, úr 17,5%. Það er líka skuldbinding á meðan það er ekki gert. Það þarf að gera það og það lendir alfarið á ríkissjóði. Áfallið, hrunið, kemur inn í ríkissjóð til framtíðar í gegnum iðgjald til A-deildarinnar. Frú forseti. Það sem ég sakna mest í þessu - og þá er ég ekki að tala um 2008 heldur 2009, ég er að tala almennt um fjárlög og fjáraukalög og lokafjárlög, í lokafjárlögum er verið að loka dæminu, loka því hvernig það lítur út - eru fjárlögin fyrir árið 2009 og fjárlögin fyrir árið 2010. Ég ætla að nefna Icesave einu sinni enn þó að ég viti að allir eru orðnir þreyttir á því hugtaki. Fjármálaráðherra sjálfur, sá sem flytur frumvarp til fjárlaga, skrifaði nefnilega undir samning í október 2009, seinni samninginn. Maður hefði haldið að eitthvað sé að marka undirskrift fjármálaráðherra, að hennar yrði getið í fjárlögum og sagt: Hér er skuldbinding upp á 100–700 milljarða, það er einhvers staðar þar á bilinu, jafnvel 100–900 milljarðar, allt eftir því hvernig sá samningur kemur út, hvað gerist á þeim mikla og langa tíma sem samningurinn stendur, hvernig þróast pundið, hvernig er innheimt í Landsbankanum, hvað mun íslenska ríkið þurfa að greiða mikið á endanum, hvað verða vextirnir háir o.s.frv., og þessa skuldbindingu vantar. Alþingi setti meira að segja þennan samning í lög í árslok 2009. Hans er engu að síður ekki getið í fjárlögum. Mér finnst, frú forseti, að menn séu alltaf að plata skattgreiðendur framtíðarinnar eða reyna að gera það. Auðvitað var það samþykkt einhverjum dögum eftir að fjárlagafrumvarpið var afgreitt en fjárlagafrumvarpið á að taka yfir allar greiðslur, annaðhvort fjárlagafrumvarpið eða fjáraukalögin. Sennilega mundi maður flokka það undir fjáraukalög fyrir árið 2008, þá varð sá atburður sem um er rætt, alla vega 2009, því að þá voru lögin sett og samningurinn gerður. En þessa var ekki getið. Svo vantar ýmis önnur mál sem ég hef sérstakan áhuga á, eins og Hörpu, það fyrirbæri vantar algerlega inn í þetta. Samþykkt var eitthvert 6. gr. ákvæði um að fjármálaráðherra væri heimilt að skrifa undir samning við eitthvert fyrirtæki, Portus. Það voru nú öll ósköpin. Ekki orð um það meir. Ég var plataður til að greiða þessu atkvæði á sínum tíma. Ég áttaði mig ekki á hvað þetta þýddi en þetta þýddi 300 eða 400 milljónir á ári í 35 ár fyrir ríkissjóð og annað eins fyrir Reykjavíkurborg, samtals er þetta orðið um 35 milljarðar. Þetta vantar alveg. Það er ekki orð um þetta. Getur fjármálaráðherra framtíðarinnar hætt við? Nei, hann getur ekki hætt við. Hann verður þá að borga skaðabætur. Þannig að það eru svona skuldbindingar sem menn eru að fara út í. Mér finnst líka að auka þurfi agann hjá sveitarfélögum og að Alþingi eigi að vinna að því að sveitarfélögin skuldi helst ekki neitt. Við sjáum dæmi um Álftanes. Við sjáum dæmi um sveitarfélög sem eru með óskaplegar fjárfestingar í yfirbyggðum fótboltavöllum o.s.frv., eitthvað sem er svo dýrt að manni dettur ekki einu sinni í hug að reikna út hvað kostar fyrir krakkana að leika þarna fótbolta, dagurinn, klukkutíminn, hálftíminn eða mínútan. En ríkið á líka eignir, menn geta huggað sig með því. Ég tala bara um skuldir en ríkið á líka eignir eins og vegi, skóla og byggingar í landinu. Og það á Landsvirkjun o.s.frv. Það á töluvert mikið af eignum. Það á allt hálendið, þjóðlendurnar. Þegar við settum lög um það að ríkið tæki til sín allar óbyggðirnar eignaðist það heilmikið eða 40% af öllu landinu. Þannig að ríki á þarna eignir. Það á líka óskattað fé í lífeyrissjóðunum sem má áætla að sé um það bil 20% af eignum t.d. lífeyrissjóðanna upp á 1.500 milljarða. Það eru um það bil 300 milljarðar. Svo á það líka eignir í séreignarlífeyrissjóðunum, sem við hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins lögðum til að ríkið mundi ná í til þess að brúa gjána sem myndaðist hjá þjóðinni eftir hrunið. Það eru þarna eignir sem ríkið getur náð í. Ég hef nefnt það hér áður í umræðunni, og ætla rétt aðeins að koma inn á það, að fjárlögin og framkvæmd þeirra segja til um agann í fjármálum ríkissjóðs. Það er fordæmi um aga í fjármálum gagnvart sveitarfélögunum og það sendir þau skilaboð til fyrirtækja og almennings að menn þurfi að fara að reglum og lögum, standa skil á skuldbindingum sínum, t.d. með lán, að menn séu ekki í vanskilum. Það er miklu minna um vanskil víða erlendis en hér á landi. Það er vegna þess að ef menn fara í vanskil erlendis eru þeir nánast dottnir út úr þjóðfélaginu. Þeir sem leyfa sér að standa ekki við sitt og fara í vanskil lenda á svörtum lista. Þegar menn lenda í hruni, þegar fólk verður atvinnulaust og allar forsendur bresta, er kannski eðlilegt að menn lendi í vanskilum. Ég er ekkert að deila á það í sjálfu sér. Ég er að deila á þá sem voru í vanskilum fyrir hrun, sem var líka umtalsverður hópur. Ég man ekki eftir öðru en því að alltaf hafi einhverjir sem ég þekki verið blankir og verið í vandræðum fjárhagslega, af ýmsum ástæðum, ekki endilega einhverju utanaðkomandi. Þetta eru hugleiðingar um frumvarp til lokafjárlaga. Ég legg til að hv. nefnd taki sér tak og ræði meira um hlutverk fjárlaga og hvernig hægt sé að gæta þess að þau hafi þau áhrif sem þau eiga að hafa. Það verður ekki gert öðruvísi en að menn auki agann, auki virðingu fyrir lögunum, gæti þess að ekki sé farið fram úr fjárlögum. Það verður ekki gert nema fjárlaganefnd fari mjög nákvæmlega í gegnum fjáraukalög, að þar sé eingöngu eitthvað sem er ófyrirséð. Sérstaklega þarf að gæta að því þegar kemur að lokafjárlögum að þau séu algjörlega í samræmi við fjáraukalögin. Það ætti í rauninni ekkert að bætast við. En mér skilst að það sé heilmikið sem bætist við fjáraukalögin sem samþykkt voru að mig minnir 22. desember 2008, þó að það ætti í rauninni ekkert að bætast við. Á þeim tímapunkti ætti allt að liggja fyrir, hvað er óvænt í rekstri ríkissjóðs, hvað hefur komið upp á og hverjar eru skuldbindingarnar, en þá er ekki nema ein eða tvær vikur til áramóta sem þessi fjárlög, fjáraukalög og lokafjárlög, eiga að taka til.

Virðulegi forseti. Oft er ágætt að hlýða á þingmenn hokna af reynslu ræða fjárlögin og framkvæmd þeirra og þegar maður hlýðir á mál þeirra undrast maður stundum hversu hægt gengur að ná fram breytingu í þessum verkum sem flestir virðast sammála um að nauðsynlegt sé að komist til framkvæmda. Í fyrri ræðu minni í dag um lokafjárlögin fyrir árið 2008 vitnaði ég til gagna sem Ríkisendurskoðun hefur unnið í tengslum við þetta frumvarp og þar sér maður ýmislegt sem eru svona gamlir „standardar“ ef svo má segja, þetta eru gömul atriði sem hafa gengið í gegnum umræðuna hér í mörg herrans ár á undan. Því svíður það kannski töluvert að sjá þessar athugasemdir koma aftur og aftur fram, ekki síst í ljósi þess hvernig staðan á ríkisfjármálum er um þessar mundir. Öllum ber saman um að erfitt sé og hart í búi og sjaldan eða aldrei hafi verið meiri þörf á að halda vel utan um hlutina og fjárreiður ríkisins en nú og betur en áður hefur verið gert, einfaldlega vegna þess að það þrengir að og minna er til skiptanna. Þá er dálítið dapurt að horfa upp á þetta dæmi eins og það birtist manni á þessum blöðum og ég leyfi mér enn og aftur að vitna til þess sem kemur fram í umsögn Ríkisendurskoðunar um frumvarp til lokafjárlaga sem fjárlaganefnd óskaði eftir að fá og við fengum í hendur 9. mars. Eins og ég gat um og hef getið um þurfti töluvert mikla eftirgangssemi til að fá frumvarpið til lokafjárlaga fram, það kemur í raun rúmlega hálfu ári síðar í hendur fjárlaganefndar en ríkisreikningurinn svo furðulegt sem það er vegna þess að frumvarp til lokafjárlaga er í raun ekki neitt annað en staðfesting á þeim reikningi sem fyrir liggur. Þegar farið var að bera þetta tvennt saman kom í ljós að töluverður mismunur var á milli ríkisreikningsins annars vegar og lokafjárlaganna hins vegar eða sem nam rúmum 1.300 millj. kr. Þá er annað tveggja að gera, annars vegar að taka ríkisreikninginn upp og í raun endursemja hann, sem er ekki góður hlutur, eða að reyna að laga lokafjárlögin að ríkisreikningnum. Sú leið var valin að reyna fremur að laga lokafjárlögin að ríkisreikningi. Það gekk ekki betur en svo að enn er óleyst misræmi á milli ríkisreiknings 2008 og lokafjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2008 á 11 fjárlagaliðum. Í rauninni var samkomulag um að vísa þeim mismun eða misræmi til gerðar lokafjárlaga og ríkisreiknings fyrir árið 2009, þ.e. að vísa þessu fram í tímann. Betur hefur það ekki gengið en raun ber vitni. Ríkisendurskoðun fullyrðir að þetta misræmi leiði mjög glögglega í ljós þær ógöngur sem núverandi kerfi er komið í, þ.e. utanumhaldið um ríkisfjármálin. Því er ekki úr vegi að rifja örlítið upp hvernig sú staða er. Menn hafa nefnt það í ræðum í dag að afkoma ríkisins og ríkissjóðs hafi verið með ágætum á árinu 2008, hin reglubundnu starfsemi. Þrátt fyrir það gríðarlega högg sem fjármálakerfið varð fyrir með tilheyrandi skelli og tapi vegna Seðlabankans og síðan áfallnar lífeyrisskuldbindingar, hátt í 200 milljarðar kr., hafi annar rekstur ríkisins gengið mjög vel og útkoman verið með ágætum svo nam jákvæðum niðurstöðum um tugi milljarða. Það er undarlegt, þrátt fyrir þetta góða gengi, að sjá m.a. í endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar þegar hún greinir niðurstöður hjá stofnunum og skiptir athugasemdum niður í helstu meginflokka. Þá stoppa ég sérstaklega við einn þátt sem Ríkisendurskoðun kallar í skýrslu sinni í kafla 4.2 Gjöld umfram fjárheimildir. Ávallt eru gerðar athugasemdir við það þegar stofnanir ráðstafa fjármunum umfram heimildir fjárlaga og þrátt fyrir þá eftirgangssemi sem í þeim efnum hefur verið haldið úti, alla vega í orði, kemur í ljós að á árinu 2008 greiddu stofnanir ríkisins rétt tæpar 650 millj. kr. í dráttarvexti. Nú er ekki eins og það allt hafi stafað af hinu fjárhagslega höggi og hruninu í fyrrahaust, einungis u.þ.b. 150 milljónir af þessum 650 má með beinum hætti tengja bankahruninu. Stofnanir ríkisins hafa því, að undanskildum áhrifum af bankahruninu, verið að greiða hálfan milljarð króna í dráttarvexti vegna starfsemi sinnar. Þrátt fyrir að við finnum jafnvel dæmi um stofnanir sem starfa innan fjárheimilda finnum við þarna dæmi um stofnanir sem greiða engu að síður dráttarvexti vegna starfsemi sinnar og þetta eru umtalsverðar upphæðir í sumum tilfellum. Það er mjög umhugsunarvert og í rauninni ámælisvert að hlutirnir gangi með þessum hætti. Hins vegar er það undirstrikað í umsögn og endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar og bent á það að þær stofnanir sem eru í greiðsluþjónustu hjá ríkisféhirði þurfi ekki að greiða dráttarvexti þrátt fyrir hallarekstur. Þær hafa því heimild til að vísa beint á ríkissjóð við fjármögnun verkefna sinna án þess að bera af því refsivexti. Ég held hins vegar að við þessa umræðu sé öllum hollt að rifja upp ákvæði laga um fjárreiður ríkisins frá árinu 1997 hvað varðar lokafjárlög og fríska aðeins upp á það, því að við dettum oft í það í umræðu sem þessari að ræða útfærslu fjárlaga almennt en ástæða er til að draga þetta aðeins upp. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í og lesa hér upp 45. gr. fjárreiðulaganna frá árinu 1997. Greinin hljóðar svo: „Með ríkisreikningi sem lagður er fram á Alþingi, sbr. 7. gr., skal fylgja frumvarp til lokafjárlaga honum til staðfestingar. Þar skal leitað heimilda til uppgjörs á skuldum eða ónotuðum fjárveitingum sem ekki eru fluttar milli ára. Jafnframt skal leggja fram sérstaka skrá ásamt skýringum yfir geymdar fjárheimildir og um þá aðila sem hafa farið fram úr fjárheimildum ársins. Heimilt er að greiða slíka umframgreiðslu af fjárveitingu næsta árs. Einnig skal gerð grein fyrir ónýttum lántökuheimildum liðins árs.“ Í 44. gr. er svo vikið að ófyrirséðum atvikum, kjarasamningum eða því um líku sem hefur komið hér upp í umræðunni og heimildir þarf til til að fjármagna og slíkra heimilda þarf að leita hjá Alþingi við samþykkt fjáraukalaga. Það ber hins vegar að vekja athygli á því að í athugasemdunum sem fylgdu frumvarpi til fjáraukalaga árið 1997 er undirstrikuð sú ábyrgð og sú skylda sem lögð er á fjármálaráðherra að leggja fram endurskoðaðan ríkisreikning eigi síðar en tíu dögum eftir að þing kemur saman að hausti og með þeim sama ríkisreikningi skal honum til staðfestingar leggja fram frumvarp til lokafjárlaga vegna sama fjárhagsárs. Eins og ég hef getið um í ræðum mínum í dag hefur þetta engan veginn gengið eftir. Í mínum huga er alveg ljóst að það verklag sem hér er rætt um hefur ekki með neinu móti náð fram að ganga og fjáraukalögin hafa iðulega að geyma fjárveitingar sem ýmist hefði mátt afgreiða í gildandi fjárlögum eða hefðu mátt bíða til næstu fjárlagagerðar. Hvernig sem maður lítur á þetta virðist það vera yfirgengilega erfitt verkefni að ná fram breytingum á þessu, en ég vil ítreka það að þetta þarf að breytast og það er beinlínis áskorun um það frá Ríkisendurskoðun til Alþingis að svo verði. Ég hvet fjárlaganefnd til standa saman við það verk.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um húsaleigubætur. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá félags- og tryggingamálaráðuneyti. Umsagnir bárust frá ríkisskattstjóra, Persónuvernd, Tryggingastofnun ríkisins, Alþýðusambandi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Vinnueftirlitinu, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Bændasamtökum Íslands og Viðskiptaráði Íslands. Með frumvarpinu er verið að gera tvær meginbreytingar. Önnur þeirra lýtur að framlengingu heimildar til þess að greiða hlutfallslegar atvinnuleysisbætur á móti skertu starfshlutfalli sem má rekja til breyttra aðstæðna á vinnumarkaði. Þá er lagt til að tekjur úr séreignarlífeyrissjóðum skerði ekki atvinnuleysisbætur og að Atvinnuleysistryggingasjóður endurgreiði þeim atvinnuleitendum sem hafa fengið skerðingar vegna slíkra greiðslna eftir 1. mars 2009. Lögð er til sambærileg breyting á lögum um húsaleigubætur þannig að tekjur úr séreignarlífeyrissjóðum skerði ekki bæturnar. Nefndin fjallaði nokkuð um það fyrirkomulag að einstaklingar sem hefðu fengið skertar atvinnuleysisbætur vegna greiðslna séreignarsparnaðar þyrftu að sækja sérstaklega um það að fá endurgreiðslu og lagði áherslu á að endurgreiðslan yrði sjálfvirk svo tryggt yrði að allir fengju hana. Nefndinni var tjáð að ekki væri mögulegt fyrir Vinnumálastofnun að gera þetta sjálfvirkt þar sem tekjur vegna séreignarsparnaðar voru ekki flokkaðar sérstaklega í kerfi stofnunarinnar. Stofnunin mundi þó gæta þess að senda öllum sem hugsanlega hefðu fengið skerðingu tilkynningu og benda þeim á að sækja um endurgreiðslu fyrir 1. september 2009. Frú forseti. Hér er augljóslega um innsláttarvillu að ræða sem verður að lagfæra á milli 2. og 3. umr., þetta á að sjálfsögðu að vera fyrir 1. september 2010. Nefndin áréttar mikilvægi þess að endurgreiðslan verði almenn, þeim einstaklingum sem hafi fengið skerðingu verði gert auðvelt um vik að fá endurgreiðsluna og skráning sé einföld. Beinir nefndin því til ráðuneytis og Vinnumálastofnunar að nota allar leiðir til að tryggja að þeir sem rétt eiga geti nýtt sér þessa réttarbót og telur t.d. eðlilegt að hún verði auglýst með einhverjum hætti, a.m.k. á heimasíðu stofnunarinnar, og að mögulegt verði að sækja um endurgreiðsluna rafrænt, t.d. með því að samþykkja að leitað sé upplýsinga frá greiðanda séreignarsparnaðarins. Þá telur nefndin rétt að beina því til stofnunarinnar að haga skráningu á upplýsingum þannig að tryggt verði að gætt sé að réttindum þeirra sem fá greiddar atvinnuleysisbætur. Þeim sjónarmiðum var hreyft í umsögn til nefndarinnar að mikilvægt væri að endurskoða reglur um hlutabætur sem og að lengja bótatímabil úr þremur árum í fjögur enda mundi stór hluti þeirra sem fá bætur annars missa rétt til atvinnuleysisbóta í árslok. Nefndin telur nauðsynlegt að endurskoða lög um atvinnuleysistryggingar með tilliti til réttindaávinnslu, lengdar bótatímabils og bótaflokka en hefur jafnframt fengið þær upplýsingar frá félags- og tryggingamálaráðuneyti að slík endurskoðun sé þegar hafin. Nefndin áréttar mikilvægi þess að endurskoðun á framangreindum þáttum í atvinnuleysistryggingakerfinu verði lokið haustið 2010 svo unnt sé að gera nauðsynlegar lagabreytingar fyrir árslok. Í kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytis kemur fram að áætluð útgjaldaaukning ríkissjóðs gæti orðið um 210 millj. kr. og að félags- og tryggingamálaráðuneytið hafi ekki lagt fram tillögu um hvernig mæta skuli þeirri útgjaldaaukningu. Nefndin áréttar að ákvæði um hlutaatvinnuleysisbætur var ætlað að mæta sérstakri stöðu á vinnumarkaði í kjölfar efnahagshrunsins og því er nauðsynlegt að framlengja ákvæðið á meðan enn ríkir óvissa á vinnumarkaði. Áætlað er að útgjaldaaukning vegna framlengingarinnar verði um 200 millj. kr. Nefndin fékk þó þær upplýsingar að atvinnuleysi á árinu hafi verið minna en spáð var og vel hafi gengið í eftirliti auk þess sem dregið hafi úr bótasvikum vegna aukinna úrræða fyrir atvinnulausa. Því sé ekki útlit fyrir að útgjaldaaukning miðað við forsendur fjárlaga ársins 2010 verði eins mikil og segir í umsögn fjármálaráðuneytisins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ásmundur Einar Daðason, Guðbjartur Hannesson og Ögmundur Jónasson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Nefndarálitið er undirritað af Pétri H. Blöndal, Margréti Pétursdóttur, Guðmundi Steingrímssyni, Unni Brá Konráðsdóttur, Önnu Margréti Guðjónsdóttur og Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, framsögumanni.

Frú forseti. Eins og kom fram í máli hv. framsögumanns, Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, þá er ég sammála þessu frumvarpi. En spurningar hafa vaknað sem mig langar til að reifa hér. Við erum að samþykkja að útgreiðsla séreignarlífeyrissparnaðar verði ekki frádráttarbær frá atvinnuleysisbótum og húsaleigubótum en sama umræða hefur verið um námslán. Mér er ekki kunnugt um að frumvarp sé væntanlegt um að útgreiðsla séreignarlífeyrissparnaðar komi ekki til frádráttar námslánum en krafa námsmanna er orðin nokkuð rík um að útgreiðslan verði ekki til frádráttar námslánum. Mig langar til að heyra afstöðu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur til þessa máls, hvort það sama eigi ekki að gilda um námslán og atvinnuleysisbætur og húsaleigubætur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni fyrir þessa spurningu. Eftir að ákvæðið um útgreiðslu séreignarlífeyrissparnaðar fyrir 60 ára aldur var lögfest tímabundið haustið 2008, ef ég fer ekki rangt með, voru gerðar nokkrar breytingar á lögum til að forða því að það skerti bætur eða réttindi fólks í öðrum kerfum, m.a. almannatryggingakerfinu, og nú erum við að gera þessar breytingar bæði hvað varðar húsaleigubætur og atvinnuleysisbætur. Mér finnst algerlega ljóst að við þurfum að fara gaumgæfilega yfir það að þeir sem ganga nú á sparnaðinn sinn, sem átti að nýtast á efri árum, til að mæta þessum tímabundnu erfiðleikum eigi að sjálfsögðu ekki að þola aðrar skerðingar á móti. Ríkið hefur tekjur af skatti af þessum séreignarsparnaði sem er mjög heppilegt og ég ætla ekki að syrgja það, en það á ekki að verða til sparnaðar í öðrum bótakerfum almannatryggingakerfisins eða framfærslukerfum. Ég er því algjörlega sammála þingmanninum um það að í löggjöfinni þurfi að tryggja að ekki sé verið að refsa fólki fyrir að grípa til þess neyðarúrræðis sem það er í raun að taka út séreignarsparnaðinn sinn fyrir sextugt.

Frú forseti. Ég skynja þetta sem samhljóm okkar á milli eins og í mörgum öðrum málum í félags- og tryggingamálanefnd. Út af fyrir sig eru námslánin ekki á verksviði félags- og tryggingamálanefndar, en það hlýtur að vera æskilegt að við berjumst fyrir því hér innan þings að fá menntamálaráðherra eða þingmenn til að leggja fram frumvarp um að það sama gildi um námslán og atvinnuleysisbætur og aðrar bætur í almannatryggingakerfinu, að útgreiðsla séreignarlífeyrissparnaðar komi ekki til frádráttar þeim. Það verður að gera hratt og vel og má eiginlega segja að það sé yfirsjón þingsins, allir verða að taka það til sín, að hafa ekki gert það samhliða þessu. Í þessum lögum er gert ráð fyrir að þetta verði afturvirkt og þeir sem fengu skerta framfærslustyrki eða bætur fá þá skerðinguna endurgreidda. Ég geri ráð fyrir að það sama gildi um námslánin þegar frumvarp um þau verður lagt fram, vonandi sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég tek aftur undir með hv. þingmanni. Ég held að eðlilegt fyrsta skref væri að leggja fram fyrirspurn til skriflegs svars til mennta- og menningarmálaráðherra og biðja um áætlun um hver kostnaðurinn af þessu yrði fyrir ríkissjóð. Þá er ég ekki að segja að kostnaðurinn eigi að koma í veg fyrir þetta en við erum náttúrlega alltaf að horfa til ríkisfjármálanna. Við sáum það í félags- og tryggingamálanefnd að kostnaður við breytingar varðandi húsaleigubætur og atvinnuleysistryggingar er áætlaður að mig minnir 10–15 milljónir. Auðvitað eru það umtalsverðir fjármunir fyrir ríkissjóð þar sem við tökum daglega 300 milljónir að láni til að reka ríkið en í ljósi þess að þarna er um að ræða hópa sem hafa orðið fyrir mjög alvarlegum tekjumissi verðum við að finna 10 milljónir til að stoppa upp í það gat einhvers staðar annars staðar. Ég teldi það eðlilegt fyrsta skref til að hreyfa við málinu að leggja fram fyrirspurn til ráðherra um það mál og biðja um skriflegt svar.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um húsaleigubætur. Frá því að efnahagshrunið átti sér stað hér á landi hefur virkilega reynt á atvinnuleysistryggingakerfið okkar, sem hafði sem betur fer ekki reynt mikið á áður þar sem atvinnuleysi hefur í gegnum tíðina verið í lágmarki á Íslandi. Nú þegar virkilega reynir á kerfið er eðlilegt að við tökum það til skoðunar og lagfærum það þegar við á. Hér erum við að tala um ákvæði til að tryggja að gildistími heimildar til greiðslu hlutfallslegra atvinnuleysisbóta á móti skertu starfshlutfalli verði framlengdur. Þetta er gríðarlega mikilvægt vegna þess að við viljum að sjálfsögðu tryggja að þeir sem geta að einhverju leyti unnið eigi rétt á því að fá hlutabætur til þess að koma sér af stað, vonandi í mörgum tilfellum, og halda áfram vinnu við þau sérverkefni sem menn taka að sér. Ég tel að þetta sé mikilvægt og gott að samstaða sé í félags- og tryggingamálanefnd um breytingar sem þessar. Nefndin vann þetta mál sameiginlega. Hún taldi rétt að leggja áherslu á að endurgreiðsla og skráning varðandi séreignarlífeyrissparnaðinn yrði einföld og liðug. Það er eitthvað sem við eigum að sjálfsögðu að keppast við að koma á í stjórnsýslunni alls staðar þar sem við getum, að reyna að laga framkvæmdina sem í sumum tilfellum er talsvert flókin og síst til þess fallin að venjulegir einstaklingar skilji þær kröfur sem stjórnsýslan leggur á hendur þeim. Ég fagna þessum efnisþáttum frumvarpsins. Hins vegar er önnur umræða um þetta frumvarp sem hefur kannski farið minna fyrir og hún er um kostnaðinn. Við þurfum að sjálfsögðu alltaf að reyna að gera okkur grein fyrir því hvaða kostnaður hlýst af þeim ákvörðunum sem við tökum í þinginu. Mig langar því, frú forseti, að vekja aðeins athygli á umsögn fjármálaráðuneytisins um þetta frumvarp, en ljóst er að breytingarnar munu hafa kostnað í för með sér. Hér kemur fram, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið óbreytt að lögum er áætlað að útgjöld ríkissjóðs gætu aukist um 200 millj. kr. vegna hlutaatvinnuleysisbóta sjálfstætt starfandi og um 10 millj. kr. vegna breytingu á tekjutengingu atvinnuleysisbóta eða samtals um 210 millj. kr. miðað við forsendur fjárlaga 2010. Félags- og tryggingamálaráðuneytið hefur ekki lagt fram tillögur um hvernig skuli mæta þeirri útgjaldaaukningu.“ Það hefði verið betra hefði svo verið gert af hálfu ráðuneytisins og við áttum okkur á því að þegar lítið fé er til skiptanna þarf að vanda sig við allar þær ákvarðanir sem eru til útgjaldaauka fyrir ríkissjóð. En í þessu tilviki tel ég að ávinningurinn sé slíkur vegna þess að þarna hvetjum við til þess að fólk geti unnið að hluta. Þess vegna get ég stutt þetta mál. Hins vegar, frú forseti, á ríkisstjórnin eftir að svara þeirri spurningu, sem er órædd í félagsmálanefnd, til hvaða aðgerða við ætlum að grípa til að fækka þeim sem þurfa á þessum bótum að halda. Það er auðvitað stærsta verkefnið okkar, stóra verkefnið sem við stöndum öll frammi fyrir. Fyrr í dag samþykktum við eitt gott mál varðandi gagnaver í Reykjanesbæ og gagnaver á Suðurnesjum sem kemur til með að aðstoða okkur við að koma fleirum út á vinnumarkaðinn. Ljóst er að hér höfum við sem höfðum kjark til að styðja það mál stigið stórt skref. Það er afskaplega mikilvægt að ríkisstjórnarflokkarnir sýni okkur fram á að full alvara sé á bak við þá stóru áskorun að tryggja fleiri einstaklingum atvinnu og sýni með hvaða hætti eigi að bregðast við því hruni sem varð hér í efnahagskerfinu og hefur haft þær afleiðingar að fjöldi manns er án atvinnu. Í þeim tölum sem birtast í greinargerðinni með þessu frumvarpi kemur fram að í janúar 2010 hafi skráð atvinnuleysi verið 9% af innlendum vinnumarkaði, sem eru 14.705 einstaklingar. Í febrúar 2010 var skráð atvinnuleysi orðið 9,3%, sem jafngildir því að 15.026 einstaklingar hafi að meðaltali verið án atvinnu. Þetta eru háar tölur og greinilega stórt verkefni þar á ferð. Grípa þarf til róttækra aðgerða til að sporna gegn þessu, vegna þess að það síðasta sem við viljum er að atvinnuleysi festist í sessi hér á landi. Ég kom að því fyrr í ræðu minni að í sögulegu samhengi hefur atvinnuleysi reynst lítið á Íslandi. Sem betur fer hefur lítið reynt á það kerfi sem við höfum í kringum atvinnuleysistryggingarnar. Nú reynir hins vegar á en við skulum öll einhenda okkur í það verkefni og reyna að tryggja að atvinnuleysi verði ekki viðvarandi. Eitt af því sem tengist þessu er sú aðildarumsókn sem lögð hefur verið fram varðandi Evrópusambandið. Þegar aðildarumsóknin sjálf var til meðferðar í þinginu var talað mikið um það að evran mundi bjarga okkur út úr þeim efnahagsþrengingum sem við stöndum frammi fyrir. Það er að sjálfsögðu rangt og ég er ekki sammála því. Einn af helstu ókostunum sem fylgja evrunni er sá að á því svæði þar sem evran er er atvinnuleysi mikið, að meðaltali á milli 8% og 9%. Þá staðreynd vil ég ekki sjá sem eðlilegt ástand hér á landi. Þegar maður talar við erlenda kollega um efnahagsmálin og þeir spyrja hversu hátt atvinnuleysið sé hér á landi verða þeir hálfhissa þegar maður kemur með tölurnar, vegna þess að víðast hvar í Evrópu þykir þetta ekki tiltökumál. Það er vegna þess að þar er áherslan á öðrum hlutum. Íslendingar eru einfaldlega þannig gerðir að þeir passa ekki inn í hina evrópsku staðalímynd, við viljum ekki ganga um án atvinnu og við skulum reyna að tryggja það með öllum ráðum að þetta ástand sem verið hefur síðustu missiri eða síðastliðna mánuði verði ekki að föstum stuðli hér á landi. Ég held að það sé eitt af stóru verkefnunum okkar sem sitjum á þingi. Þess vegna væri áhugavert, frú forseti, að efna til umræðu, t.d. utandagskrárumræðu, um það með hvaða hætti skuli reynt að koma til móts við þetta fólk. Vissulega er gott að bæta stuðningsnetið líkt og við erum að gera með þessu frumvarpi hér í dag en hins vegar er stóra verkefnið að ganga í þetta mál og tryggja fleirum atvinnu. Þá má maður ekki vera hræddur við erlendar fjárfestingar eða fjárfestingar almennt og menn þurfa að reyna að liðka fyrir því að einstaklingar með góðar hugmyndir nái að koma þeim á framfæri. Þess vegna er líka mikilvægt að bankakerfið virki og að bankarnir veiti fyrirgreiðslu og að við reynum að koma því kerfi öllu saman aðeins upp úr því frosti sem það virðist vera í og hafa verið í undanfarna mánuði. Þetta er stóra verkefnið. Hvernig það síðan verður gert er eitthvað sem ég tel að við hér í þinginu eigum að reyna að sammælast svolítið um. Það hefur gengið vel hjá okkur í félags- og tryggingamálanefnd að vinna saman þvert á flokka og það er vegna þess að við áttum okkur á því að verkefnin eru gríðarlega umfangsmikil, bæði atvinnuleysið og ekki síður það sem snýr að okkur varðandi skuldavanda heimilanna. Okkur er full alvara, að því er mér sýnist á nefndarmönnum, að reyna að vinna saman af heilindum að því markmiði að reyna að tryggja það að fjölskyldur landsins missi ekki heimili sín og reyna að tryggja að sú umgjörð sem einstaklingum sem hafa misst atvinnu sína er búin sé þannig úr garði gerð að hún sé liðug, að takmarkanir séu skýrar og að menn séu áttaðir á því hvert umhverfið er og fái réttar og góðar upplýsingar. Þetta er svona það helsta sem stjórnvöld eiga að gera fyrir utan það auðvitað að liðka fyrir því að atvinnulífið nái að eflast, að atvinnutækifærum komi til með að fjölga og að fleiri einstaklingar hætti að þurfa á atvinnuleysisbótum að halda og komist út á vinnumarkaðinn. Í því skyni er mikilvægt, eins og fram kemur í þessu frumvarpi, að tryggja þessum einstaklingum það að þeir geti verið á hlutabótum á meðan þeir sinna starfi, annað hvort í verktöku eða hlutastarfi, þannig að þeir nái að komast að einhverju leyti út á vinnumarkaðinn. Það hefur sýnt sig erlendis þar sem menn hafa átt slík úrræði að þau hjálpa til við að menn komist í fasta vinnu. Ég fagna þessu frumvarpi og því góða samstarfi sem verið hefur innan nefndarinnar og ég vona að við förum að sjá fleiri stór verkefni verða að veruleika sem fjölga störfum hér á landi og draga úr þörf fyrir stóran atvinnuleysistryggingasjóð.

Frú forseti. Við ræðum hér nefndarálit frá hv. félags- og tryggingamálanefnd sem ég sit í. Það fjallar um atvinnuleysistryggingar og ýmsar breytingar sem á þeim eru gerðar og lög um húsaleigubætur. Ég ætla að byrja á því að ræða um húsaleigubætur, sérstaklega um séreignarsparnaðinn. Séreignarsparnaðurinn er ekki þvingaður sparnaður. Hann er frjáls sparnaður þar sem þeir sem vilja geta tekið þátt í því og fengið framlag frá atvinnurekanda og skattaívilnun, en þetta er frjáls sparnaður. Sem slíkur á hann aldrei að teljast sem tekjur. Maðurinn við hliðina, sem fór ekki sömu sparnaðarleið og sá sem fór í séreignarsparnaðinn, á ekkert að vera betur settur þótt hann fari í frjálsan sparnað, hafi bara lagt inn í banka. Ég held að það sem veldur misskilningi sé að það eru margir lífeyrissjóðir, reyndar fleiri en bara lífeyrissjóðir, sem sjá um rekstur séreignarsparnaðarins. Þess vegna er litið á þetta sem lífeyri, tekjur í þeim skilningi þegar menn tala um atvinnuleysisbætur, húsaleigubætur, bætur Tryggingastofnunar o.s.frv. Þar er reyndar búið að laga þetta en séreignarsparnaðurinn hefur það umfram t.d. bætur úr lífeyrissjóði að menn eiga að borga í lífeyrissjóð, hvort sem þeir vilja eða ekki. Það er skylda og með skyldunni er ríkið búið að skilgreina það sem kemur út úr lífeyrissjóðunum sem tekjur, en séreignarsparnaðurinn er bara ekki þannig. Eina sem séreignarsparnaðurinn hefur umfram almennan sparnað er að fresta skattlagningu og borga síðan skatt líka á vexti þegar hann er tekinn út. Í sjálfu sér ætti hvergi að líta á þetta sem tekjur. Ég held að það væri ráð að nefndasvið Alþingis færi í gegnum lagasafnið og kannaði hvar séreignarsparnaðurinn gæti hugsanlega komið víðar við sem skerðing á bótum vegna þess að hann er metinn sem tekjur en ekki eins og hann er, úttekt á sparnaði. Síðan er hér rætt um hlutfallslegar atvinnuleysisbætur. Mér finnst vanta dálítið í nefndarálitið hvað þetta er í rauninni merkilegt fyrirbæri, ég hefði svo sem getað bætt því inn. Nú skulum við hugsa okkur þá stöðu að fyrirtæki sé með tíu starfsmenn. Vegna slæmrar fjárhagsstöðu verður það að spara 10% af kostnaði. Það gæti alveg sagt upp einum manni sem fer þá bara, öll hans reynsla og þekking og tengsl við fyrirtækið hverfa. Eða það gæti minnkað vinnu allra starfsmanna um 10%. Þá vinna menn kannski ekki annan hvern mánudag eða eitthvað slíkt. Það eru þá 10% af tíu dögum á tveim vikum, ef menn vinna ekki annan hvern mánudag eða annan hvern miðvikudag eða eitthvað slíkt, er það ígildi þess að vera sagt upp 10%. Þegar mönnum er sagt upp 10%, viðhelst þekking þeirra í fyrirtækinu, tengsl þessa sem er 10% atvinnulaus helst við vinnumarkaðinn, þau rofna ekki heldur hefur maðurinn hlutverk, hann hefur verkefni og þau breytast í sjálfu sér ekkert voðalega mikið. Reyndar breytist heilmikið hjá þeim sem sagt er upp kannski 50% en engu að síður hefur hann ákveðið hlutverk, hann hefur ákveðin tengsl og hann er virkur í vinnu. Þess vegna held ég að þetta sé mjög mikilvægt atriði, vegna þess að rannsóknir hafa sýnt það að fólk sem er atvinnulaust lengi, lengur en sex mánuði, er komið í stórhættu og ég ætla nú að biðja Vinnumálastofnun að átta sig á því. Ég segi stórhættu, vegna þess að rannsóknir hafa sýnt að það eru 80% líkur á því að það fari aldrei aftur að vinna. Hljómar mjög hastarlega, en menn ættu nú hreinlega að líta á þá sem eru atvinnulausir lengi, hvað margir þeirra ráða við það að fara aftur í vinnu. Það verður nefnilega ákveðið niðurbrot á sjálfsvirðingu manna þegar þeir eru lengi án vinnu og þess vegna er mjög mikilvægt að menn haldi tengslum við vinnumarkaðinn. Það sem við ættum að gera númer eitt, tvö og þrjú, frú forseti, í þessu atvinnuleysi sem við búum við núna, er að berjast gegn langtímaatvinnuleysi. Sálfræðilega er það í lagi að menn séu atvinnulausir í tvo, þrjá mánuði, það er þó engan veginn æskilegt. En þegar menn eru búnir að vera atvinnulausir í eitt eða tvö ár er mikil hætta á ferðum. Ég hlustaði af tilviljun á útvarpið á sunnudagsmorgun, þ.e. í gærmorgun. Þar kom fram mjög merkileg reynslusaga. Kona sem er þroskaþjálfi og kennari er búin að vera atvinnulaus í eitt ár. Hún var nú fyrst alveg steinhissa á því að hún skyldi ekki fá vinnu, en ég hugsa að mjög margir séu í þeirri stöðu í dag. Það sem vakti athygli mína var það að hún sótti um mjög víða, var rösk í því en hún fékk engin svör. Það voru bara örfáir sem svöruðu atvinnuumsóknum. Frú forseti. Svo er það annað. Ég hef áður rætt um þetta í þessum ræðustól, hvort þurfi að setja lög um það að fyrirtæki skuli svara atvinnuumsóknum. Ég vona ekki. Ég vona að við þurfum ekki að hafa þá forsjárhyggju til að menn sýni almenna kurteisi. En það sem gerist nefnilega, og ég held að fyrirtæki ættu virkilega að átta sig á því, er ákveðið niðurbrot þegar mönnum er ekki einu sinni sýnd sú virðing að svara atvinnuumsóknum. Fyrirtæki sem auglýsir eftir manneskju í starf og einhver leggur á sig að sækja um, hann á heimtingu á því og rétt að honum sé svarað, að hann sé látinn vita. Örstutt bréf nægir sem tilkynnir honum „að við erum búin að ráða í starfið sem þér sóttuð um og þökkum yður áhugann á starfinu“. Meira þarf það nú ekki að vera. En það er þá ákveðið og þá er búið að loka því dæmi. Þá er búið að sýna manninum þá virðingu að svara og hann bíður ekki í ofvæni í margar vikur eftir svari. Þetta er mjög niðurdrepandi og ég skil ekki af hverju fyrirtæki svara ekki starfsumsóknum. Hinum megin erum við með atvinnulaust fólk sem sækir og sækir um og veit ekkert hvað er að gerast. Ég vil nú að fyrirtækin taki sér tak og hvert einasta þeirra svari. Öryrkjar hafa líka sagt mér að það sé mjög niðurdrepandi þegar þeir reyna aftur og aftur að sækja um vinnu. Ég hef talað við marga öryrkja sem vilja fá vinnu, mjög marga. Það var annað sem kom fram í þættinum í gær sem fjallaði um sama mál. Kona nokkur sem er leikskólastjóri sagði frá því að hún þurfti að ráða þrjá starfsmenn því að þrjár konur áttu von á barni. Hún hringdi niður í Vinnumálastofnun og þar virtist enginn hafa átt von á því að einhver mundi biðja um fólk í vinnu. Hún lýsti því skemmtilega: Það er eins og þú hringir í eitthvert símanúmer og krakkinn svarar í símann og segir: Mamma, hvað á ég að segja? Þannig var viðhorfið hjá Vinnumálastofnun þegar atvinnurekandi óskaði eftir því að fá fólk í vinnu. Það var bara ekkert inni í kerfinu. Ég er ansi hræddur um það og hef bent á það áður að hv. félagsmálanefnd ætti - hér situr nú formaðurinn - virkilega að taka sér tak og ræða þetta. Fá fólk frá Vinnumálastofnun til sín og spyrja: „Hvað miðlið þið mörgu fólki?“ Hvað er mikið miðlað? Það er hlutverk stofnunarinnar að miðla fólki, ekki bara borga því út bætur. Það virðist vera að allur krafturinn fari í það að borga út bætur, borga út peninga. En þegar fyrirtæki vantar fólk til starfa þá gerist ekki neitt, það er bara ekki gert ráð fyrir því. Annaðhvort stóreflum við einkastofur sem vinnumiðlanir, sem ég væri náttúrlega hlynntari, eða að þessi stofnun rís undir því nafni að vera vinnumiðlari. Samkvæmt lögum á hún að vera það, ég veit ekki betur. Það á ekki að gerast að vinnuveitandi sem vantar fólk í vinnu, þó að það sé ekki nema í þrjá mánuði í afleysingu vegna fæðingarorlofs, fái ekki aðstoð. Það verður að vera til eitthvert kerfi sem tekur við fólki. Segjum að hér séu 10 þúsund manns að leita að vinnu. Það er vel hugsanlegt að einhver þeirra vilji fara í þrjá mánuði á leikskóla, sem ég held að sé afskaplega skemmtilegt starf og reyndar dálítið hvetjandi. Ég vildi nú koma þessu að hérna af því ég hlustaði á þetta af tilviljun í gær. Ég hef svo sem nefnt þetta áður að fá engin svör og ég veit ekki hvort hv. félagsmálanefnd eigi að ræða það sérstaklega í sínum ranni hvort virkilega þurfi að setja lög um almenna kurteisi, þ.e. að menn svari bréfum, svari því þegar brugðist er við auglýsingu þar sem auglýst er eftir fólki til starfa. Auðvitað á það að vera þannig að menn bregðist við og svari slíku, annaðhvort með tölvupósti, símtali eða þá með einföldu bréfi. Síðan er þetta með miðlunarþátt Vinnumálastofnunar. Svo vil ég endilega að menn styðji þessar hluta atvinnuleysisbætur, þó að þær séu hugsanlega misnotaðar. Því miður eru töluvert miklar líkur á að þær séu misnotaðar. Ég vil nú bara skora á fólk sem hefur virkilega geð í sér í núverandi stöðu til þess að misnota bótakerfin, að hætta því bara sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og þakka jafnframt fyrir það að öll nefndin er samstiga í þessu máli og að við afgreiðum það saman. Ég vildi þó koma hér upp vegna orða þingmannsins um það að við ættum að fá Vinnumálastofnun á okkar fund. Ég held að það væri alveg tímabært. Ég vil þó minna hv. þingmann á að það er ekki svo langt síðan við fengum Vinnumálastofnun til þess að segja okkur frá átakinu sem farið var í vegna atvinnuleysis ungs fólks og að virkja það á námskeiðum og öðrum vinnumarkaðsúrræðum. Þá kom fram í máli Vinnumálastofnunar að fljótlega færi af stað átak fyrir fólk sem hefði lengi verið atvinnulaust eins og innflytjendur á vinnumarkaði. Þannig að nefndin hefur svo sem, á milli mikilla anna núna undir lokin, náð að fjalla aðeins um þessi mál. Ég er fullkomlega sammála, frú forseti, hv. þingmanni að það er full þörf á að við í nefndinni gefum þessum málum miklu meiri gaum. En það er bara þannig með félags- og tryggingamálanefnd að það heyra óheyrilega margir málaflokkar undir hana og skuldirnar sem hafa bæst við eru mjög knýjandi. Að lokum varðandi það að efla atvinnumiðlanir. Ég hefði haldið að starfsemi á frjálsum markaði sprytti upp þar sem eftirspurn er til staðar. Svo virðist vera sem fyrirtæki leiti ekki í auknum mæli til þessara atvinnumiðlana. Ég sé ekki að það sé hlutverk ríkisvaldsins að fara inn á þann markað. Við rekum Vinnumálastofnun. Ef fyrirtæki telja sig fá tilhlýðilega þjónustu þar, sækja þau ekki út á einkamarkaðinn.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni, formanni nefndarinnar, fyrir andsvarið. Það er rétt, við höfum rætt við Vinnumálastofnun um að auka virkni atvinnulauss fólks, sérstaklega yngra fólks, en það væri miklu betra að koma því í vinnu. Það sem ég sagði var reynslusagan sem ég hlustaði á í útvarpinu þar sem rætt var við manneskju sem leitaði til Vinnumálastofnunar og það var bara eins og enginn væri atvinnulaus. Það var ekki hægt að fá fólk til þess að sinna þessum störfum sem hún var með laus og þurfti að ráða í. Nú má vel vera að það sé ágætt að til séu einkavinnumiðlanir og þær eru vissulega til, en mér finnst að fyrst þessi stofnun hafi það hlutverk að miðla eigi hún að gera það. Hún eigi að hafa 10.000 atvinnuleitendur á sinni könnu, það eigi að vera hægt að segja strax: „Hér er einhver að leita að starfsmanni, viltu fara í viðtal?“ Það ætti að senda þessum 10.000 manns svona orðsendingu hverju sinni eða hafa þetta á netinu. Þetta er allt hægt í dag í þeirri tölvuvæðingu sem hér er.

Frú forseti. Þetta eru góð orð af hálfu hv. þm. Péturs Blöndal. Að sjálfsögðu hlýtur það að vera hlutverk okkar fyrst og fremst að koma fólki aftur til vinnu, að skapa atvinnutækifæri fyrir fólk. Þess vegna sagði ég já hér fyrr í dag við fjárfestingarsamningi um gagnaver. Þó að það sé umdeilt hvaða aðilar koma að þeim samningi, var það mat mitt að meira en svo væri í húfi að við gætum hafnað slíku tækifæri. Ég vil líka taka undir með hv. þingmanni að fólk sem hefur verið lengi atvinnulaust, sækir um starf dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð en fær ekki svör við atvinnuumsóknum sínum. Slíkt er fullkomið virðingarleysi. Það er mjög sorglegt til þess að vita að í samfélagi okkar sé ekki borin meiri virðing fyrir fólki en svo að það þyki sjálfsagt að svara ekki atvinnuumsóknum. Ég hef heyrt persónulega í fólki sem tekur þetta mjög nærri sér og finnst þetta fullkomið virðingarleysi. Ég held að það sé full ástæða til að við í félags- og tryggingamálanefnd hefjum næsta haust vinnu við þetta. Það eru nú svo sem verkefni í nefndinni fyrir haustið og munu einhver þeirra eflaust flytjast yfir á nýtt þing. En ég held að það sé algjörlega ljóst að við hljótum að ræða atvinnumálin og þá hlið sem lýtur að Vinnumálastofnun. Það er frekar í iðnaðar- og öðrum nefndum sem sjálf atvinnumálin eru, vinnumarkaðurinn heyrir náttúrlega undir félags- og tryggingamálaráðuneytið. Það er fullkomlega tímabært að við setjum þau mál í forgang.

Frú forseti. Ég held að hv. félagsmálanefnd ætti nú bara að kalla til sín forsvarsmenn atvinnulífsins, SA og hugsanlega fleiri, og biðja þá um að hefja baráttu innan sinna vébanda að menn svari atvinnuumsóknum. Þetta er ekki bara eitthvert númer sem sækir um, heldur er þetta manneskja með væntingar um að fá vinnuna og hún bíður í ofvæni eftir að fá niðurstöðu sem kemur aldrei. Ég hef talað við mjög marga sem hafa kvartað undan því í gegnum tíðina. Auðvitað eiga öll fyrirtæki að hafa innbyggt ákveðið kerfi að svara um leið og búið er að ráða í stöðuna og þakka fyrir umsóknina o.s.frv., það er bara ósköp venjuleg kurteisi. Það er meira en það, hugsanlega er það niðurbrot á sjálfsvirðingu sem veldur því að langtímaatvinnuleysi er svona hættulegt eins og það er, einnig langtímaörorka, þannig að fyrirtækin ættu nú virkilega að taka sér tak, þótt það væri ekki nema í mannúðarskyni.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar um frumvarp til laga um breytingar á húsaleigulögum, lögum um frístundabyggð og leigulóðir undir frístundahús, lögum um fjöleignarhús, lögum um húsnæðismál og lögum um félagsþjónustu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bjarnheiði Gautadóttur frá félags- og tryggingamálaráðuneytinu. Þá bárust umsagnir frá Sveitarfélaginu Skagafirði, Norðurþingi, Reykjanesbæ, Alþýðusambandi Íslands, Kópavogsbæ, kærunefnd húsnæðismála, Magnúsi Sigurðssyni, Persónuvernd, velferðarsviði Reykjavíkurborgar, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, kærunefnd fjöleignarhúsamála, úrskurðarnefnd frístundahúsamála, Bláskógabyggð, Bændasamtökum Íslands, Grindavíkurbæ, Grímsnes- og Grafningshreppi, úrskurðarnefnd félagsþjónustu sveitarfélaga, Viðskiptaráði Íslands, Sveitarfélaginu Árborg, Íbúðalánasjóði og Mosfellsbæ. Með frumvarpinu er lagt til að fimm úrskurðar- og kærunefndir á málefnasviði húsa- og húsnæðismála verði sameinaðar og þeim fækkað í tvær. Lagt er til að kærunefnd fjöleignarhúsamála, kærunefnd húsaleigumála, og úrskurðarnefnd frístundahúsamála, verði sameinaðar í kærunefnd húsamála. Þá er lagt til að kærunefnd húsnæðismála og úrskurðarnefnd félagsþjónustu sveitarfélaga, sameinist í úrskurðarnefnd félagsþjónustu og húsnæðismála. Að lokum er lagt til að fellt verði niður 15.000 kr. kærugjald til úrskurðarnefndar frístundahúsamála. Ekki kom fram andstaða við þessa sameiningu nefndanna og það er ráðgert að hún lækki útgjöld ríkisins um 2–4 millj. kr. á ári vegna minni kostnaðar við nefndarstörf. Nefndin áréttar mikilvægi þess að hagrætt sé í starfi úrskurðar- og kærunefnda stjórnsýslunnar jafnframt því sem tryggt sé að sérþekking sé til staðar í tilteknum málaflokki við afgreiðslu mála. Telur nefndin frumvarpið framfaraskref í þessa átt þar sem nefndir eru sameinaðar en þeim sem eftir standa jafnframt gert kleift að leita ráðgjafar og kalla til sérfróða aðila sé þörf á. Í nefndinni var m.a. rætt um allan þann fjölda úrskurðar- og kærunefnda sem væri á sviði ríkisvaldsins, ég man ekki töluna en þær eru á annað hundrað. Það væri eðlilegast að búa til sérstakan stjórnsýsludómstól og reyna þannig að ná fram skilvirkni í þessum úrskurðarnefndum. Nefndin taldi að það gæti orðið mjög til bóta fyrir réttarstöðu almennings. Í umsögnum var hreyft við þeim sjónarmiðum að mikilvægt væri að úrskurðarnefnd félagsþjónustu og húsnæðismála birti úrskurði sína og miðli því sem betur megi fara til félagsþjónustu sveitarfélaga, en úrskurðarnefnd félagsþjónustu hefur til þessa ekki birt úrskurði sína. Í áliti sínu í máli 5060/2007 vakti umboðsmaður Alþingis athygli á nauðsyn þess að hugað yrði að því að úrskurðir nefndarinnar yrðu gerðir aðgengilegir. Sérstaklega þeir sem geta haft almenna þýðingu fyrir framkvæmd stjórnvalda, svo sem sveitarfélaga, og til skýringar á réttarstöðu borgaranna. Þá benti umboðsmaður á að úrskurðum æðra stjórnvalds og sjálfstæðrar úrskurðarnefndar væri framvegis ætlað að vera leiðbeinandi og fordæmi fyrir stjórnvöld við úrlausn sambærilegra mála og tryggja þannig réttarstöðu borgaranna. Nefndin tekur undir sjónarmið umboðsmanns og umsagnaraðila hvað þetta varðar en áréttar þó að upplýsingar geta verið viðkvæmar og því þurfi að vega þessi atriði á móti persónuverndarsjónarmiðum. Málavextir eru oft með þeim hætti að þó svo að nöfn aðila og sveitarfélags séu ekki birt eru málin persónurekjanleg. Þá eiga oft svipuð rök við og um úrskurði í barnaverndarmálum, en slíkir úrskurðir eru ekki birtir. Ljóst er að þörf er á leiðbeinandi reglum við úrlausn mála af þessu tagi og leggur nefndin því til að úrskurðarnefndin skili ráðherra skýrslu tvisvar á ári sem jafnframt verði send sveitarfélögunum. Í skýrslunni verði upplýsingar settar fram í samandregnu formi þar sem tilteknar eru helstu niðurstöður úr úrskurðum og þær reglur sem draga megi af þeim án þess að persónugreinanlegar upplýsingar komi fram. Þá leggur nefndin til smávægilega breytingu til leiðréttingar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: Í fyrsta lagi leggjum við til breytingu við 18. gr. í stað „4. mgr.“ í d-lið komi: 3. og 4. mgr. Í öðru lagi erum við með breytingartillögu við 24. gr. d-lið sem orðast svo: „Við bætast tvær nýjar málsgreinar sem orðast svo: Nefndin skal eigi síðar en 15. maí ár hvert skila félags- og tryggingamálaráðherra skýrslu um störf sín og helstu niðurstöður og þær leiðbeinandi reglur sem greina má út frá úrskurðum nefndarinnar. Upplýsingar sem koma fram í skýrslunni skulu vera á samandregnu formi þannig að einstakir aðilar séu ópersónugreinanlegir. Skýrsluna skal senda sveitarfélögum og birta opinberlega. Félags- og tryggingamálaráðherra er heimilt með reglugerð að setja nánari ákvæði um störf og skrifstofuhald úrskurðarnefndar félagsþjónustu og húsnæðismála.“ Ögmundur Jónasson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið ritar Pétur H. Blöndal, Margrét Pétursdóttir, Guðbjartur Hannesson, Guðmundur Steingrímsson, Þuríður Backman, Unnur Brá Konráðsdóttir, Anna Margrét Guðjónsdóttir og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, framsögumaður.

Hæstv. forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, lögum um frístundabyggð og leigu lóða undir frístundahús, lögum um fjöleignarhús, lögum um húsnæðismál og lögum um félagsþjónustu. Um þetta mál var ágætt samstarf í nefndinni, félags- og tryggingamálanefnd, enda er markmið frumvarpsins að einfalda kerfið og eins og ég hef sagt áður er það mjög gott markmið. Fjölmargar úrskurðar- og kærunefndir starfa innan stjórnsýslunnar, mér telst til að þar á meðal séu u.þ.b. tíu sem falla undir félags- og tryggingamálaráðuneytið. Þetta hljómar eins og þarna sé mjög mikið kerfi að baki en oft og tíðum koma mjög fá mál til meðferðar í kærunefndunum og þess vegna er mjög eðlilegt að reyna að styrkja þær nefndir sem fyrir eru með því að sameina nefndir. Það kom aðeins til tals í nefndinni, eins og hv. formaður nefndarinnar kom inn á, hvort ekki væri einfaldlega kominn tími til að koma á fót dómstól, sérstökum stjórnsýsludómstól sem gæti tekið öll þessi mál og fleiri til og þannig gætum við styrkt stjórnsýsluna. Það er ekki á verksviði félags- og tryggingamálanefndar að koma fram með slíkar tillögur en ég fagna þeirri umræðu sem fór fram innan nefndarinnar um þetta atriði. Ég tel að við Íslendingar séum nú komin á þann stað í þróun stjórnsýslu okkar að þetta sé atriði sem við eigum að fara að setjast yfir og einsetja okkur að reyna að koma í betri farveg, og það skref sem hér er verið að stíga er ágætt fyrir sitt leyti þótt það sé kannski ekki sérstaklega stórt. Mig langar að fjalla aðeins um þær umsagnir sem komu um frumvarpið. Þær voru flestar jákvæðar en vakin var athygli á nokkrum merkilegum staðreyndum, sérstaklega í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um málið en sambandið lýsir sig að sjálfsögðu sammála því meginmarkmiði frumvarpsins að hagræða í starfi kærunefnda á sviði félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Það eru aðallega tvær kærunefndir sem falla saman við verksvið sveitarstjórna, annars vegar úrskurðarnefnd félagsþjónustu og hins vegar kærunefnd húsnæðismála. Þessar kærunefndir fara báðar með heimildir til að endurskoða ákvarðanir sveitarfélaga. Sveitarfélögin eru eins og allir vita misstór og mismikil stjórnsýsla að baki hverri sveitarstjórn og því er mjög mikilvægt að það kerfi sem tekur við kærum vegna starfa sveitarstjórna og þeirra stofnana sem sveitarfélögin reka, virki og sé fullnægjandi í réttarkerfi okkar. Reyndar hefur úrskurðarnefnd félagsþjónustu talsvert verið nýtt en það er fágætara að kærunefnd húsnæðismála hafi skorið úr ágreiningi. En það er mjög mikilvægt, þótt málin séu kannski ekki mörg sem þarna reynir á, að sveitarfélögin geti lært af þeim tilvikum sem koma upp og þeim tillögum sem fara fyrir kærunefndirnar. Samband íslenskra sveitarfélaga lagði áherslu á það í umsögn sinni að úrskurðarnefnd félagsþjónustu húsnæðismála birti úrskurð sinn opinberlega. Það kemur fram í umsögn sambandsins að misbrestur hafi verið á því og er vísað til álits umboðsmanns Alþingis í þessu tilliti, mál nr. 5060/2007, þar sem mælst er til þess að úrskurðir nefndarinnar, sérstaklega þeir sem gætu haft almenna þýðingu fyrir framkvæmd stjórnvalda, séu birtir. Það er einfaldlega til þess að menn geti lært af reynslunni og það er jú það sem við ættum öll að gera. Auðvitað þarf að gæta að því í þeim viðkvæmu málum sem geta heyrt undir þessa kærunefnd að úrskurðirnir séu ekki rekjanlegir til einstakra fjölskyldna eða einstakra persóna. Í jafnlitlu samfélagi og Ísland er eru þetta oft fá mál sem koma upp í hverju sveitarfélagi og því er kannski auðvelt, ef úrskurðurinn er birtur í heild, að rekja hann til einhverra sérstakra staðhátta og finna út frá því eða geta sér til um hvaða einstaklinga þarna er um að ræða. Félags- og tryggingamálanefnd ákvað því að fara ákveðna millileið sem er sú að hin nýja, sameinaða kærunefnd skuli skila einu sinni á ári skýrslu um störf sín og helstu niðurstöður til félags- og tryggingamálaráðherra, þar verði dregnar fram helstu niðurstöður og leiðbeinandi reglur sem draga má úr úrskurðum kærunefndarinnar. Þarna er auðvitað ekki verið að stíga skrefið alla leið, það er ekki verið að mæla fyrir um að allir úrskurðir skuli birtir eins og umboðsmaður Alþingis mundi kannski vilja hafa hlutina, heldur er farin ákveðin millileið og það er aðallega gert vegna persónuverndarsjónarmiða. Ef til vill hefði verið heppilegra að ganga alla leið og birta úrskurðina en við skulum sjá hvaða reynslu þetta fyrirkomulag gefur því að, eins og ég sagði áðan, þegar um fáa úrskurði er að ræða er þetta auðvitað viðkvæmt mál. Ég tel að a.m.k. um sinn sé hægt að samþykkja að þessi aðferð verði viðhöfð og við getum svo í framhaldinu séð til hvort þetta er fullnægjandi. Það er síðan lagt í hendur félags- og tryggingamálaráðherra að setja nánari ákvæði um störf úrskurðarnefndar í reglugerð þannig að það á eftir að setja aðeins betri umgjörð utan um þetta, en ég hygg að það verði fullnægjandi. Frú forseti. Vegna þessa tilefnis, frumvarpsins sem við ræðum hér, tel ég að við þingmenn sem sitjum í hv. félags- og tryggingamálanefnd ættum að velta því upp á öðrum vettvangi og þá í samvinnu við aðra ágæta alþingismenn í hvaða farveg við setjum þessar hugleiðingar um sérstakan stjórnsýsludómstól. Þetta mál hefur verið í umræðunni í mörg ár, allt frá því að ég fór að fylgjast með þeim umbreytingum sem hafa orðið á íslenskri stjórnsýslu síðustu áratugi, hvort þörf sé fyrir slíkan dómstól. Ég tel að þrátt fyrir að ekki séu til miklir fjármunir í dag banni það okkur ekki að hugsa til framtíðar, þvert á móti, við eigum að leggja okkur öll fram við að bæta íslenska stjórnsýslu. Íslensk stjórnsýsla hefur sína kosti og galla. Hún er lítil og það getur haft kosti og galla. Gallarnir eru að sjálfsögðu þeir að menn standa oft mjög nálægt hver öðrum og verða af þeim sökum oft ekki hæfir til að taka ákvarðanir. Smæð stjórnsýslunnar gerir það líka að verkum að ákvarðanir eru rekjanlegri til ákveðinna einstaklinga varðandi málsatvik. Þetta eru helstu gallarnir. Kosturinn við íslenska stjórnsýslu felst hins vegar líka í smæðinni. Boðleiðir eru stuttar, stjórnandinn er ekki mjög fjarri notanda þjónustunnar o.s.frv. Þetta er kostur. Við eigum ekki að gera lítið úr þessum kosti þótt gallarnir séu stundum meira áberandi. Ég tel hins vegar í ljósi þeirra fjölmörgu úrskurðarnefnda og fjölmörgu mála sem lúta að stjórnsýslunni og taka þarf á og skera úr um og koma upp á ýmsum stöðum, m.a. í hinum fjölmörgu kærunefndum sem tilheyra stjórnsýslunni, sé vel þess virði að setja af stað formlega skoðun á því með hvaða hætti íslenskur stjórnsýsludómstóll gæti starfað. Við eigum nóg af hæfum sérfræðingum sem geta farið yfir það mál með okkur. Ég tel að þetta yrði mjög til bóta bæði fyrir stjórnsýsluna og íbúa landsins sem reiða sig á þjónustu stjórnsýslunnar og þurfa jafnframt að eiga greiða leið, greiðar kæruleiðir ef eitthvað kemur upp á. Jafnframt er algjörlega ljóst að þeir aðilar sem starfa innan stjórnsýslunnar, t.d. sveitarfélögin, eins og kemur fram í umsögn þeirra, hafa mikinn áhuga á að læra af mistökum sínum, að sjálfsögðu. Allir sem starfa innan stjórnsýslunnar vilja gera vel. Hins vegar er enginn fullkominn eins og við höfum heldur betur fengið að læra af undanfarin missiri. Það besta sem við getum gert í þeirri stöðu er að reyna að sjá kostina og styrkleikana við okkar ágæta land og okkar ágæta kerfi og þar á meðal stjórnsýsluna og byggja á þeim og hugsa til framtíðar. Ég tel að það sé kjarni málsins í því litla frumvarpi sem hér er komið fram að við eigum að einsetja okkur að setja af stað skoðun á því með hvaða hætti stjórnsýsludómstóll gæti tekið við þessum verkefnum og með hvaða hætti slíkur dómstóll gæti starfað, á hvaða sviðum og hvaða málasvið ættu að heyra þar undir. Frú forseti. Að lokum þakka ég öðrum nefndarmönnum í félags- og tryggingamálanefnd fyrir ánægjulegt samstarf í þessu máli sem og fjölmörgum öðrum. Ég vonast svo til að geta fylgt þessu máli úr hlaði alla leið þangað til það hefur verið lögfest.

Frú forseti. Við ræðum eitt af þremur málum frá hv. félags- og tryggingamálanefnd sem láta lítið yfir sér, eru ekki stór í sniðum en hafa samt sinn tilgang. Hér er lagt til að fækka kærunefndum og það á að spara ríkissjóði 2–4 milljónir. Mér finnst það reyndar allt of lítill sparnaður til að það taki því að leggja fram heilt frumvarp til laga og fara í gegnum alla nefndavinnuna. Ég held að menn ættu að vera dálítið stórtækari. Þarna er t.d. lagt fyrir að það séu skipaðir sex menn með ýmiss konar þekkingu í húsanefnd og í kærunefnd húsamála, eins og það heitir. Ég held að hv. Alþingi ætti að taka sér tak og skoða að steypa þessu öllu saman í eina kærunefnd eða jafnvel nýjan stjórnsýsludómstól þannig að við tökum skrefið til fulls. Einföld lög og rökrétt leiða sjaldan til ágreinings, það hefur sýnt sig. Menn átta sig strax á gildi laganna og sjá hvernig þeir eiga að hegða sér, vita að þeir eiga þennan rétt en ekki hinn og þá er ágreiningur mjög lítill. Þegar lög eru hins vegar flókin og snúin og fjalla kannski líka um snúin málefni, svo maður tali ekki um mál sem varða barnavernd og annað slíkt, þá eru málin miklu erfiðari. Mér finnst að menn eigi fyrst og fremst að vinna að því að hafa lög einföld og rökrétt og í öðru lagi þurfa menn að gæta að því að borgarinn hafi greiða leið að úrskurði ef hann lendir upp á kant við ríkisvaldið eða aðra borgara. Úrskurðurinn þarf að vera hraður og þá væntanlega rökréttur með hæfu fólki. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að hafa frekar dómstól sem starfar stöðugt og hefur sæmilega mikið af verkefnum en úrskurðarnefnd sem fær kannski örfá verkefni á ári, hittist öðru hverju en klárar ekki málin strax vegna þess að ekkert liggur fyrir. Það tekur því kannski ekki að hittast út af einu máli og þannig geta málin dankast. Þannig getur það gerst að þegar dómstóll fjallar um mjög fá mál, vegna þess að lögin eru einföld og rökrétt eða vegna þess að það eru lítil umsvif undir viðkomandi lögum, leiði það í rauninni til verri þjónustu við borgarann. Ég held nefnilega að við ættum að skoða í alvöru þá hugmynd sem var reifuð dálítið í nefndinni, um að taka upp eina allsherjarúrskurðarnefnd í öllum málum hjá stjórnsýslunni. Hún getur þá skipt með sér verkum, kannski gætu fleiri aðilar komið þar að og einn hópur tekið aðallega fyrir barnaverndarmál, annar húsaleigumál og annað slíkt, skemmdir á byggingum o.s.frv. Þá er viðbúið að starfið verði formlegra og afgreiðslan miklu hraðari og fljótari á þeim málum sem vísað er til kærunefndarinnar eða þessa úrskurðardómstóls.

Frú forseti. Ég mun reyna að nota meðfætt tímaskyn til að tala ekki lengur en hálftíma um þetta mál en raunar efast ég um að ég muni tala nálægt hálftíma. Málið er satt að segja nokkuð borðleggjandi. Í yfirferð nefndarinnar á fyrirliggjandi þingsályktunartillögu kom fram að talsverð ánægja ríkir með tillöguna. Ánægjan er sem sagt almenn. Þetta mál fjallar um að Alþingi taki stefnumótandi afstöðu til þess hvort ekki eigi að koma á fót á Íslandi notendastýrðri persónulegri aðstoð við fólk með fötlun. Margir hafa vakið athygli á því að þetta sé ekki beinlínis fallegasta íslenska sem hægt er að hugsa sér: Notendastýrð persónuleg aðstoð, skammstafað NPA. Þetta er þó ansi mikilvægt mannréttindamál. Hér er verið að tala um aðstoð og að hún verði notendastýrð, sem er grundvallaratriði og þýðir að notandinn sjálfur, sá sem þarf aðstoðina, stýrir henni. Um er að ræða fólk sem þarf aðstoð við að skipta um sokka, fara á salernið o.s.frv. og aðstoðin er persónuleg vegna þess að hún varðar einmitt þessa persónulegu hluti. Því er mælst til þess að þingið taki stefnumótandi afstöðu til þess hvort fólk sem þarf notendastýrða persónulega aðstoð í sínu daglega lífi eigi ekki að fá hana á Íslandi, nákvæmlega eins og fólk sem hefur slíka þörf fær aðstoð í nágrannalöndum okkar. Í yfirferð nefndarinnar var gert mikið úr því að hér er um mannréttindamál að ræða. Margar umsagnir sem bárust nefndinni gerðu líka mikið úr því og í nefndarálitinu er þessi hlið málsins dregin fram öðrum fremur. Eins og segir í nefndarálitinu er gert ráð fyrir því í 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að aðildarríki samningsins viðurkenni rétt fatlaðs fólks til að lifa í samfélaginu og eiga valkosti til jafns við aðra. Auk þess skuldbinda aðildarríki þessa sáttmála sig til þess að gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir til að fatlað fólk megi njóta þessa réttar. Nefndin telur sem sagt að með samþykkt tillögunnar sé stigið mikilvægt skref í því að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks til jafns við aðra og um sé að ræða mikilvægt skref í að koma á raunverulegu jafnrétti í landinu. Málið snýst sem sagt um mannréttindi, að fólk með fötlun, fólk sem getur ekki farið um án aðstoðar í daglegu lífi, fái viðhlítandi aðstoð til þess og um það snýst þetta hugtak, notendastýrð persónuleg aðstoð. Nefndinni bárust fjölmargar umsagnir frá félagsmálaráðuneyti og fjármálaráðuneyti, frá fræðimönnum á sviði fötlunarfræða, grasrótarsamtökum fatlaðs fólks á Íslandi, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og einstökum sveitarfélögum. Almennt séð eru viðbrögð mjög jákvæð. Nefndin varð þó líka vör við ýmsar áhyggjur og þá einkum af því hvort of skammur tími væri til stefnu til að útfæra nauðsynlegar lagabreytingar. Nefndin ræddi þetta og komst að þeirri niðurstöðu að tíminn væri ekki of skammur. Það ætti að hafa það inni í þingsályktunartillögunni, sem vonandi verður samþykkt hér á Alþingi, að félagsmálaráðherra leggi, eftir markvissa vinnu í því sambandi sem kveðið er á um í greinargerð þingsályktunartillögunnar, fram frumvarp á haustþingi 2010 um nauðsynlegar lagabreytingar og lagastoðir til þess að koma megi á fót notendastýrðri persónulegri aðstoð á Íslandi. Eins og ég skildi umræðuna í nefndinni var rökstuðningurinn fyrir því að hægt væri að gera þetta svona m.a. sá að það er mjög jákvætt viðhorf til þessa verkefnis. Þrátt fyrir allt er það komið dálítið á veg á Íslandi. Það hafa verið gerðar tilraunir með notendastýrða persónulega aðstoð víða í ýmsum sveitarfélögum og innan ráðuneytisins hefur farið fram vinna, t.d. var gefin út skýrsla árið 2007 sem tekur á ýmsum spurningum varðandi notendastýrða persónulega aðstoð og er mjög jákvæð í garð hennar. Því er hægt að byggja á ýmsu og við erum ekki alveg á byrjunarreit. Nú er bara spurning um að taka stefnumótandi ákvörðun og það felur þingsályktunartillagan í sér Það kom líka fram að sumir töldu jafnvel að farið yrði of hratt. Þá er mikilvægt að árétta að hér verður um notendastýrða persónulega aðstoð að ræða sem verður fyrst og fremst val fyrir notendur. Það er ekki hugsunin, og mikilvægt er að árétta það í ljósi þessara efasemda, að umbylta kerfinu öllu í einu vetfangi þannig að tekin verði upp notendastýrð persónuleg aðstoð og önnur tegund aðstoðar fari út úr kerfinu. Það stendur ekki til. Mikilvægt er að notendastýrðri persónulegri aðstoð verði komið þannig á að henni verði leyft að verða til frá grasrótinni og upp úr. Hugsunin er sú að þeir sem þurfa að nýta sér þessa aðstoð skilgreini hvernig hún á að vera og þeir hafi úrslitaáhrif á það hvernig þetta lítur allt saman út á endanum. Einnig er mikilvægt að árétta að þessi tegund aðstoðar mun ekki henta öllum sem þurfa aðstoð og að fyrst og fremst er mikilvægt að í haust komi vönduð löggjöf sem tryggi rétt allra sem vilja þessa tegund aðstoðar til þess að nýta sér hana á Íslandi. Það snýst um ýmislegt, t.d. að búa til lög um hvernig meta eigi þörf einstaklinga til þess að fá greiðslur til að ráða sér aðstoðarmenn, hvaða skyldur á að setja á herðar aðstoðarmönnum, það þarf að tryggja að þetta bjóðist öllum í landinu, burt séð frá búsetu, og ýmislegt fleira. Nefndin áréttar að þessir þættir og fleiri verða ræddir í því starfi sem fram undan er við útfærslu og gerð frumvarpsins. Þá ætla ég ekki að hafa þetta mikið lengra en les upp lokasetninguna í nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar. Það var einhugur um málið, með leyfi forseta: „Samþykkt tillögunnar felur í sér þá stefnumörkun að unnið verði að lagabreytingum og þær lagðar fyrir þingið haustið 2010 auk þess sem ályktunin staðfestir vilja löggjafans til að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks.“ Um það snýst málið númer eitt, tvö og þrjú. Nefndin leggur sem sagt til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Ögmundur Jónasson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir álitið skrifa hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Pétur H. Blöndal, Margrét Pétursdóttir, Guðbjartur Hannesson, Þuríður Backman, Unnur Brá Konráðsdóttir, Anna Margrét Guðjónsdóttir og sá sem hér stendur og nú hefur lokið máli sínu.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað upp og fagna því að þetta mál skuli vera komið svo langt að fram er komið nefndarálit og verið er að fara í þá mikilvægu vinnu að koma á lagaumhverfi um notendastýrða persónulega aðstoð við fólk með fötlun. Það hefur verið baráttumál samtaka fatlaðra nokkuð lengi að fólk geti stjórnað því sjálft hvaða þjónustu það fær og hverjir veita hana. Þetta er mikið mannréttindamál, eins og komið hefur fram í umræðunni. Hingað hefur komið fólk frá nágrannalöndunum og sagt frá því hvernig er að búa við þessa þjónustu þar sem hún er komin á og ég hef verið sannfærð um það frá því að umræða um notendastýrða persónulega aðstoð við fólk með fötlun kom fyrst fram að við verðum að koma henni á hér á landi. Þann stutta tíma sem ég var í félagsmálaráðuneytinu sem félagsmálaráðherra átti ég fundi með fólki sem barðist fyrir því að koma á þessari þjónustu. Ég var mjög hlynnt því og vildi gjarnan setja á laggirnar vinnu við að undirbúa löggjöf um slíkt en auðnaðist ekki tími til þess á þeim stutta tíma sem ég var í ráðuneytinu, því miður. Ég sé að það hefur ekki komið að sök því að verið er að fara af stað með þessa vinnu og ég fagna því innilega. Við vitum það sem höfum fylgst með velferðarþjónustunni hér á Íslandi á undanförnum áratugum að það hefur reynst mörgum fötluðum afar erfitt hvernig þjónustunni við þá hefur verið háttað. Ég hef margoft sagt sögur af fólki sem ég þekki persónulega sem hefur stöðugt fengið nýja ókunnuga inn á heimilið en ekkert haft um það að segja hverjir kæmu. Einhver kom á morgnana frá borginni til að klæða og annar frá ríkinu á kvöldin til að hátta og svo var nánast aldrei vitað hver kæmi næstur inn á heimilið til að veita þjónustuna. Því er mjög mikil bót á þjónustunni fram undan þegar þessi lagasetning verður komin á og farið verður að vinna eftir henni. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en óska því fólki til hamingju sem hefur barist fyrir því að koma þessari þjónustu á. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni fyrir að hafa leitt þessa vinnu og þeim sem voru í nefndinni fyrir að hafa tekið svona vel í þetta mikla mannréttinda- og þjóðþrifamál sem þessi þjónusta er fyrir þá sem þurfa á henni að halda. Ég óska fólki til hamingju með það.

Frú forseti. Það gleður mig meira en orð fá lýst að þessi þingsályktunartillaga skuli nú vera komin til 2. umr. og að hv. félags- og tryggingamálanefnd hafi farið um hana höndum og mælst til þess að hún verði samþykkt óbreytt. Ég held að það sé ekki oft í lífinu sem hver og einn fær tækifæri til að stuðla að eins byltingarkenndum grundvallarbreytingum á lífi annarra og þingmenn fá með þessari tillögu en við erum að leggja til að þeir sem þurfa á aðstoð að halda við athafnir daglegs lífs geti stýrt þeirri aðstoð sjálfir með notendastýrðri persónulegri aðstoð, kjósi þeir það. Þetta er jafnréttismál og spurning um grundvallarmannréttindi. Frú forseti. Þann 19. júní 1915 fengu íslenskar konur, 40 ára og eldri, langþráðan kosningarétt og kjörgengi til Alþingis. Hér er um að ræða sambærileg grundvallarréttindi sem eiga að vera sjálfsögð. Markmiðið er að fólk með fötlun geti almennt notið sjálfstæðis í lífi sínu til jafns við ófatlað fólk. Verði tillagan samþykkt síðar í vikunni, eins og ég vona, verður hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra falið að leggja fram tillögu að útfærslu á þjónustunni ásamt frumvarpi til nauðsynlegra lagabreytinga strax á haustþingi 2010. Ég mun ganga eftir því að það standist.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til þess að þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni fyrir að hafa haft frumkvæði að því að leggja fram þessa þingsályktunartillögu um löggjöf um notendastýrða persónulega aðstoð og gefið okkur samþingmönnum hans tækifæri til þess að fylgja honum í þeirri vegferð. Ég vil jafnframt þakka þeim fjölmörgu í samtökum fatlaðra sem hafa unnið í gegnum árin að því að vekja athygli á þeim grundvallarmannréttindum sem þessi aðstoð er, þar sem fatlaðir geta sjálfir valið hvaða þjónustu þeir fá og hvenær og hverjir veiti þá þjónustu. Þegar ég kom inn nýr þingmaður vorið 2009 þekkti ég ákaflega lítið til þessara mála og ef ekki hefði verið fyrir mjög öflugan málflutning Þroskahjálpar, ViVe-hópsins, sem stendur fyrir „virkari velferð“, og fleiri sem vígðu mig inn í heim þeirra aðstæðna sem fatlaðir búa við. Mér finnst ég vera ríkari manneskja eftir að hafa fengið að kynnast þessu fólki og ötulli baráttu þeirra. Ég vil óska þeim innilega til hamingju með þennan glæsilega árangur sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson tók að sér að landa. Síðan á að sjálfsögðu eftir að smíða löggjöfina og ég tek undir með hv. þm. Margréti Tryggvadóttur að auðvitað er það okkar hér í þinginu að sjá til þess að unnið sé samkvæmt þeim ályktunum sem við samþykkjum. Ég veit þó að í félags- og tryggingamálaráðuneyti hefur verið unnið að stefnumörkun varðandi notendastýrða persónulega aðstoð síðustu missiri þannig að þar á bæ er fólk ágætlega búið undir þá vinnu. Mig langaði að lokum að segja varðandi þetta mál að þótt það komi frá þingmanni úr stjórnarandstöðu er það enn eitt jákvætt dæmi um þau mannréttindamál sem við lögfestum. Hér erum við náttúrlega ekki að lögfesta þessi mál en við erum að kalla eftir lögfestingu grundvallarmannréttinda og þessi ríkisstjórn hefur verið ötul við það. Hún hefur jafnvel fengið ákúrur fyrir að setja mannréttindamál í forgang og taka þau fram yfir skuldavanda heimilanna, sem er að sjálfsögðu mannréttindamál líka en bara með öðru sniði. Ég held að það sé mikilvægt að við gleymum því aldrei að mannréttindi eru forsenda lýðræðissamfélags. Ef við erum ekki alltaf á vaktinni og fylgjumst með því að allir einstaklingar í samfélagi okkar njóti mannréttinda búum við ekki í raunverulegu lýðræðisþjóðfélagi. Það var mjög mikið einkenni á þeim tíma þegar allt fór hér í vitleysu, sem endaði með hruni fjármálakerfisins og gjaldmiðilsins, að það dró mjög úr lýðræði í landinu. Margir hafa talað um þöggun og í raun og veru ótta fólks við að segja skoðanir sínar. Þess vegna skulum við alltaf muna að mannréttindi eru grundvöllur lýðræðis og lýðræði og mannréttindi eru grundvöllur jafnaðar. Ég stend hér sem fulltrúi jafnaðarhugsjónarinnar á Íslandi og þar af leiðandi er það mér einstaklega mikilvægt að fá að vera þátttakandi í því að samþykkja þessa tillögu.

Frú forseti. Við ræðum nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um notendastýrða persónulega aðstoð við fólk með fötlun. Þetta mál er á margan hátt mjög athyglisvert. Í fyrsta lagi er það þingmannamál og það er ánægjulegt að sjá að þingið er í auknum mæli farið að taka þingmannamál til afgreiðslu. Að sjálfsögðu ætti að vera miklu meira um það. Það er reyndar einn galli við þessa tillögu, sem ég ætla að koma strax inn á, og það er að í tillögunni er lagt til að félags- og tryggingamálaráðherra verði falið að koma á fót notendastýrðri persónulegri aðstoð, allt í lagi með það, en að ráðherra leggi fram tillögur um útfærslu á þjónustunni ásamt frumvarpi um nauðsynlegar lagabreytingar. Mér finnst alltaf ankannalegt þegar Alþingi skorar á einhverja að semja lög. Það er náttúrlega Alþingi sjálft sem á að semja lögin og það hefði verið miklu betri bragur á því að hv. nefnd hefði skorað á sjálfa sig að flytja um þetta nauðsynlegt lagafrumvarp og fá til þess aðstoð ef á þyrfti að halda. Ég held reyndar að nefndin þurfi ekki aðstoð í þeim efnum því að hún er sennilega mjög vel fær um, með aðstoð hins ágæta nefndasviðs Alþingis, að semja svona lög. Það sem ég hef við þetta að athuga er að það stendur til að flytja málefni fatlaðra til sveitarfélaganna 1. janúar og slík tilfærsla er yfirleitt stór biti að kyngja, t.d. var það allstór biti þegar sveitarfélögin tóku yfir grunnskólann. Þess vegna finnst mér dálítið varasamt hvað menn hengja margt við aðgerðina vegna þess að hættan er sú að málin skolist til, fari úr böndunum eða að eitthvað gerist sem menn gerðu ekki ráð fyrir. Þess vegna legg ég til að þegar þessi ágætu frumvörp verða flutt á haustþingi, sem ég er mjög hlynntur, geri nefndin það bara sjálf, taki sumarið til þess og verði rösk, myndi jafnvel undirhóp sem semur frumvarp og miði þá við dagsetningu eftir að sveitarfélögin hafi tekið málefnin yfir, segjum 1. október 2011 þegar komin er kyrrð og ró á það að flytja málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna. Þó að sum tilraunasveitarfélög hafi þegar tekið þessi mál yfir og komin sé ágætisreynsla á það, bæði á Akureyri og Húsavík og mig minnir á Hornafirði, er ekki á bætandi að hlaða of miklu á þau í einu. Þetta var um tímasetninguna. Einnig þarf að gæta að því að þegar komið er með nýtt kerfi er alltaf dálítil hætta á misnotkun. Öll kerfi bjóða upp á misnotkun og þegar menn fara að stýra þjónustunni sjálfir er hættan sú að þeir fái til þess einhvern ættingja eða annan sem stendur sig svo ekki í stykkinu, þá er ekkert gert í því og þjónustan fæst ekki. Menn þurfa að gæta að því að svo verði ekki. Hins vegar hef ég verið sannfærður um að þetta þurfi ekki endilega að leiða til útgjaldaauka. Stofnanir eru nefnilega óskaplega dýrar, stundum svo dýrar að fólk trúir því ekki. Ég held að fáir trúi því að það kosti 300 þús. kr. að liggja einn dag inni á gjörgæslu, að það sé komið bílverð eftir tíu daga legu á gjörgæslu. Á bak við það stendur reyndar heilmikið af mjög færu fólki sem þarf að vera stöðugt til taks o.s.frv. Ég nefni líka að ekki margir trúa því að það kosti 160 þús. kr., minnir mig að það sé, að hafa eitt barn á leikskóla á mánuði. Ég er ekki viss um það, sérstaklega af því að það eru láglaunastörf sem standa að uppeldi þessara barna, því miður. Stofnanir verða því oft mjög dýrar og þess vegna getur vel verið að það að menn velji sér persónulega aðstoð og stýri henni sjálfir leiði til mikið skynsamlegri niðurstöðu, bæði fjárhagslega og alveg sérstaklega hvað varðar að þjónustan getur orðið betri þegar menn gera kröfur til hennar sjálfir og standa sjálfir að því að velja fólkið. Ég held því að þetta sé á margan hátt mjög gott frumvarp og finnst alveg sjálfsagt að fara í gegnum það og skoða hvort þetta sé ekki ódýrara og betra á margan hátt en sú gífurlega stofnanavæðing sem hefur verið hér. Sjálfstæðisflokkurinn hefur á þeim 18 árum sem hann var í ríkisstjórn bætt stöðu fatlaðra gífurlega mikið. Gert var mikið átak í því að bæta stöðuna. Þar með er ekki sagt að hún sé orðin góð en hún var ekki beysin fyrir, hún var vægast sagt mjög slæm. Það er sem sagt búið að gera heilmikið átak og ég held að það sé alveg sjálfsagt að menn séu á tánum og haldi áfram að bæta þjónustuna. Það þyrfti ekki endilega að vera bara gagnvart fötluðum heldur einnig öldruðum sem þurfa þjónustu og geta eflaust stýrt henni mikið betur sjálfir eða aðstandendur þeirra en einhver stofnun úti í bæ sem annast fullt af fólki. Þar er viðkomandi bara númer eða kennitala í bókunum, og nú á að sinna þessari kennitölu: Farðu svo í hina kennitöluna o.s.frv. Þá er hætt við að þetta verði dálítið sundurlaust enda hafa komið fram margar kvartanir um að þjónustan sé ekki nógu persónuleg. Ég gat því ekki annað en skrifað undir frumvarpið með fúsum vilja og var mjög áfram um það. Ég tel að þetta sé mikið framfaraskref og framhald þess sem minn ágæti flokkur hefur unnið að á síðustu tveimur áratugum eða svo í því að bæta stöðu fatlaðra.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að sjá að málið er komið úr nefnd með þessum jákvæðu formerkjum. Ég er einn af flutningsmönnum þingsályktunartillögunnar og ég held að við þingmenn getum ekki þakkað okkur frumkvæðið að því. Það var öflugur hópur fólks sem hafði forgöngu um að kalla saman nokkra þingmenn sem og fulltrúa í borgarstjórn, nánar tiltekið Jórunni Frímannsdóttur, formann velferðarráðs, og ýmsa aðila til að kynna þetta fyrir okkur og hvetja okkur til dáða til að bæta úr þeirri löggjöf sem er til staðar. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að við höldum nöfnum þessa öfluga forustufólks til haga í þessari umræðu. Þarna voru aðilar eins og Guðjón Sigurðsson, iðulega nefndur í tengslum við MND-félagið. Hann er reyndar ekki bara formaður þar heldur formaður í alþjóðasamtökum MND og að ég held eini Íslendingurinn sem hefur gegnt slíkri stöðu. Sömuleiðis annar ötull baráttumaður, Sigursteinn Másson, og Svanur Kristjánsson háskólaprófessor sem hefur barist mjög mikið fyrir málefnum geðfatlaðra. Í grófum dráttum er það þannig að þeir kölluðu okkur saman til að fara yfir þessi mál. Við funduðum nokkrum sinnum í Garðabæ ásamt fleira góðu fólki. Sá aðili sem hefur kannski gengið hvað lengst í að kynna þessa hugmyndafræði er Evald Krogh og er danskur forustumaður á þessum vettvangi. Hann er mjög fatlaður, er í hjólastól, en hann hefur hins vegar notendastýrða þjónustu sem gerir að verkum að honum er, ég segi ekki allir vegir færir, en hann er í það minnsta sá öflugasti einstaklingur sem ég hef kynnst. Hann er ötull baráttumaður og gætir hagsmuna félagasamtaka sinna í heimalandi sínu en er sömuleiðis mjög virkur þátttakandi í þjóðfélaginu. Út á það gengur þetta mál, að fleiri geti verið virkir þátttakendur í þjóðfélaginu. Við Íslendingar höfum byggt upp að mörgu leyti mjög gott fyrirkomulag. Við höfum sett metnað í að veita góða þjónustu sem við köllum velferðarþjónustu en við höfum nokkuð mikið farið stofnanaleiðina og fyrst og fremst byggt upp stofnanir fyrir fólk sem á við fötlun að stríða. Þetta á við fleira fólk en bara fatlaða. Þessi hugmyndafræði gengur út á að það sé betra fyrir fólk sem þarf á þjónustunni að halda að hafa hana notendastýrða. Hún mun einnig gera það að verkum að fólkið á auðveldara með að taka virkan þátt í daglegu lífi og láta gott af sér leiða því að framlag þess er ekki lítið. Það er auðvitað mjög mikill hagur fyrir þjóðfélagið að fleiri geti tekið virkan þátt í því. Í hugmyndafræði NPA, notendastýrðri persónulegri aðstoð, felst það markmið að fólk geti látið gott af sér leiða og notið sín í þjóðfélaginu. Að við ætlum að fara þessa leið kallar líka á að við skoðum þessa hluti út frá fleiri forsendum. Við höfum, eins og ég nefndi áður, lagt mikið upp úr stofnanauppbyggingu. Hjúkrunarrými hér á landi eru t.d. fleiri miðað við höfðatölu en á flestum ef ekki öllum stöðum annars staðar á Norðurlöndunum. Ég held að það komi mörgum á óvart, miðað við hvernig umræðan hefur verið. Nú er það alveg ljóst að við þurfum á hjúkrunarheimilum að halda og eftir því sem þjóðin eldist þá munum við auðvitað þurfa meiri slíka þjónustu. Hins vegar eiga hjúkrunarheimili líka við þá sem yngri eru. Hjúkrunarheimili eru sjúkrastofnanir en ekki félagslegt úrræði. Þau eru rekin faglega af heilbrigðisstarfsfólki. Við höfum að vísu stigið mjög skrýtin skref núna á síðustu mánuðum hvað varðar hjúkrunarheimili. Einhverra hluta vegna fóru menn þá leið að færa hluta af hjúkrunarheimilum yfir í félags- og tryggingamálaráðuneytið. Þrátt fyrir að kallað væri eftir röksemdum um það komu engar slíkar fram í umræðunni. Hér fór fram frasakennd umræða rétt fyrir jólin þegar menn voru að ganga frá þessum málum í skjóli nætur. Það var það afskaplega óskynsamlegt svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Það er afskaplega vont þegar menn fara í málaflokka eins og þessa - það á auðvitað við alla málaflokka en sérstaklega málaflokka eins og þessa - eins ófaglega og raun bar vitni þá. Þarna var um hrein og klár hrossakaup að ræða á milli ráðherra í þessum viðkvæma málaflokki. Sú mikla umræða sem varð um það endurspeglaði það svo sannarlega. Ef við ætlum okkur að gera það sem við viljum, þ.e. að veita þjónustu á heimsmælikvarða þrátt fyrir að minni fjármunir verði á milli handanna, þá getum við ekki leyft okkur að vinna með þessum hætti. Við getum það ekki. Það er afskaplega mikilvægt að við vinnum þetta mál þannig því þetta snýr ekki bara að þinginu. Þetta snýr ekki bara að þeim ráðuneytum sem að málinu koma, sem eru fleiri en eitt, heldur líka að sveitarfélögunum. Hér hefur komið fram að menn eru að flytja málaflokkinn yfir til sveitarfélaganna og það hefur lengi verið á stefnuskránni. Það mun kalla fram ákveðið flækjustig. Þess þá heldur er mikilvægt að við göngum þannig fram að engar hindranir verði á leiðinni að þeim markmiðum sem við erum sammála um, að ég tel, á þinginu. Flutningsmenn þingsályktunartillögunnar eru úr öllum flokkum og eftir því sem ég best veit er stuðningur við málið í öllum flokkum. Stuðningur kom einnig úr öllum flokkum þegar nefndin gekk frá þessu. Ég held að þetta sé dæmi um það að þegar öflugir forustumenn með öflug grasrótarsamtök á bak við sig fara af stað, vinna faglega - ég nefndi nöfn Guðjóns Sigurðssonar, Sigursteins Mássonar og Svans Kristjánssonar - og kynna málið fyrir okkur og einstaklingum sem eru í forustu fyrir þessum málaflokkum, er hægt að ná mjög góðri niðurstöðu. Þetta mál á uppruna sinn á Íslandi, annars staðar en í þingsal. Það á uppruna sinn hjá fólki sem hefur kynnst þessari þjónustu í þeim löndum sem við viljum oftast bera okkur saman við, í það minnsta þegar um er að ræða góða hluti. Mér finnst mikilvægt að minnast á þetta öfluga forustufólk. Það er í mínum huga algjörar hetjur. Ég dáist að því hvernig það vinnur og er lánsamur að hafa fengið tækifæri til að starfa með því. Það var einhvern tíma sagt um Thor Jensen að hann hefði verið það eina góða sem kom frá Danmörku. Evald Krogh er í það minnsta góð sending frá Danmörku. Við erum heppin að hann skuli hafa tekið ástfóstri við land og þjóð og hafi verið óþreytandi við að kynna hin ýmsu mál fyrir okkur og efla samskiptin á milli Íslands og Danmerkur. Það er auðvitað bara eitt skref að samþykkja þingsályktunartillöguna. Það á síðan eftir að koma framkvæmdinni til skila. Þá er mjög mikilvægt að fjárlaganefnd þingsins komi að málinu frá fyrstu stigum og menn átti sig á því hvernig hægt er að framkvæma þetta. Og þá, virðulegi forseti, verða menn að hafa allt undir. Menn þurfa að hafa allan málaflokkinn undir. Ef menn samþykkja tillöguna verða menn að átta sig á því að við erum að færa áhersluna yfir í notendastýrða þjónustu. Þangað stefnum við. Það er mjög mikil stefnubreyting frá því sem verið hefur, en áherslan hefur verið nær eingöngu á uppbyggingu stofnana. Það er gríðarlega mikilvægt að menn átti sig á að þetta þýðir tilfærslu á fjármunum. Menn þurfa því að fara yfir áætlanir sem uppi hafa verið um stofnanauppbyggingu, ef þetta á ekki bara að vera eitthvað sem við fögnum núna en kemst síðan ekki í framkvæmd. Þetta nýja umhverfi þýðir að fleiri einstaklingar geta tekið virkan þátt í samfélaginu heldur en núna. Við stefnum þangað. Það er enginn vafi í mínum huga að þetta er mikið gæfuspor. Þegar maður hefur séð þetta í framkvæmd, og það er fyrst og fremst í öðrum löndum, þá sér maður svo ekki verður um villst að þetta er skynsamleg leið. Á fundunum sem við áttum í hópnum með því fólki sem ég nefndi fórum við svo sannarlega líka yfir fjármálahliðina. Það var athyglisvert sem kom fram hjá Evald Krogh og í þeim gögnum sem aflað var, að í löndum eins og Svíþjóð og Danmörku þar sem menn hafa farið þessa leið, hefur þetta ekki aukið kostnaðinn. Þvert á móti hefur þetta verið mun hagkvæmara fyrir þessa einstaklinga og kostað minna en ef menn hefðu farið í þessa hefðbundnu stofnanauppbyggingu. Það er nefnilega svo að á þeim stofnunum sem við byggjum upp, telur ekki bara byggingarkostnaðurinn, rekstrarkostnaðurinn og húsnæðið. Það er ekki síður að þar er mjög margt starfsfólk, faglegt og gott starfsfólk. Við viljum fara þá leið að faglegt og gott starfsfólk sinni þessu fólki sem ræður í rauninni því hvernig það gerist. Það miðar út frá sínum eigin þörfum. Það hefur auðvitað ákveðinn kostnað í för með sér en oftar en ekki minni en felst í hefðbundnu leiðinni sem við höfum farið. Sömuleiðis kallar þetta fram aukna virkni þeirra sem njóta þjónustunnar, sem er kannski erfitt að meta í krónum og aurum en er eitthvað sem allir hagnast á. Það er alveg sama við hvaða mælikvarða er miðað. Við þurfum auðvitað ekki bara hugarfarsbreytingu í þinginu og þessar lagabreytingar. Sveitarfélögin þurfa líka að sjá spila með, sem þýðir að við þurfum að vinna þetta með sveitarfélögunum. Þetta er samvinna á milli allra aðila, sveitarfélaganna, ríkisvaldsins og þeirra samtaka sem hafa félagsmenn sem nýta sér þessa þjónustu. Við höfum fyrirmyndirnar. Í Svíþjóð njóta 15.000 manns persónulegrar aðstoðar sem er stýrt af notendunum sjálfum. Þar er fjöldi aðstoðarmannanna 50.000. Það er svolítið magnað að ef þetta verður heimfært upp á Ísland væru um 250 Íslendingar sem fengju notendastýrða persónulega aðstoð og stétt aðstoðarmannanna væri 1.500 manns. Hvenær skyldu Svíar hafa sett lög eins og þessi? Þeir gerðu það árið 1994 í miðri sinni eigin bankakreppu þannig að hér stígum við líkt skref og þeir gerðu á svipuðum tíma í sögu þessara þjóða. Virðulegi forseti. Ég fagna þessu og ég er ánægður að sjá niðurstöðu í vinnu fólks sem vinnur alla daga af hugsjón og í sjálfboðastarfi fyrir fatlað fólk. Þetta fólk hefur komið málinu hingað og síðan er það okkar að ljúka þessum kafla í verkefninu. Ég vil nota tækifærið, virðulegi forseti, og þakka öllum þeim sem að málum hafa komið, fyrir framlag þeirra og hlakka til að fá að vinna áfram að þessum málum.

Virðulegi forseti. Í dag er gleðidagur fyrir fólk sem unnið hefur að málefnum fólks með fötlun því að unnist hefur mikill áfangasigur í því að gera þjónustu við það persónulega og notendastýrða, að fara raunverulega úr talsvert miðstýrðri og stofnanalegri þjónustu yfir í persónulega og notendastýrða þjónustu sem skiptir afar miklu máli. Fólk með fötlun er fólk sem getur í raun og veru lifað eðlilegu lífi. Hægt er að minnka þær hamlanir sem fötlunin getur valdið með því að láta fólkinu í té þá þjónustu sem það þarf á að halda til að geta lifað sjálfstæðu lífi. Þannig skiptir miklu máli að markmiðið með þessari þingsályktunartillögu, sem vonandi skilar sér síðan í löggjöf í haust, er það að fatlað fólk geti almennt notið sjálfstæðis í lífi sínu til jafns við ófatlað fólk. Þetta skiptir okkur mjög miklu máli. Mér finnst líka skipta mjög miklu máli þegar við erum komin með þessa stefnuyfirlýsingu um málefni fólks með fötlun að við vinnum markvisst og ákveðið að því að skapa samfélag án aðgreiningar, af því að aðgreiningin og hömlunin er fyrst og fremst til staðar vegna þess að búnar eru til einhverjar takmarkanir sem má gjarnan ryðja úr vegi með réttri þjónustu. Ég held að það sé góður tímarammi að setja þessa löggjöf af stað í haust þegar við flytjum þennan málaflokk yfir til sveitarfélaganna vegna þess að þetta er sannkölluð nærþjónusta, sem er sú þjónusta sem sveitarfélögunum fer svo vel að vinna. Ég held að þá sé góður tími til þess. En að sjálfsögðu verðum við að tryggja það að sveitarfélögin fái það fjármagn sem til þarf til að geta sinnt þessari þjónustu eins vel og þörf er á. Mig langar til að minnast á að í málaflokki fatlaðra er afar hæft fagfólk sem við getum nýtt mjög vel til að koma þessari þjónustu á. Notendastýrð persónuleg aðstoð er auðvitað ekki alveg ný á Íslandi. Sem betur fer vitum við að nokkrir einstaklingar sem búa við fötlun hafa notið þjónustu af þessu tagi en fólk hefur þurft að berjast sérstaklega fyrir henni vegna þess að hún hefur í raun og veru ekki verið til í kerfinu. Þetta er því mikil réttarbót að koma þessu máli í gegn. Mig langar líka til að benda á það sem kemur fram í greinargerð með tillögunni að það er í raun og veru tvöfaldur ávinningur af þessari þjónustu. Bæði er verið að vinna að aukinni virkni þjóðfélagsþegna og auka möguleika fatlaðs fólks til að verða þátttakendur í atvinnulífinu og í einkalífi auk þess sem við erum vonandi að skapa innihaldsrík og gefandi störf sem ekki veitir af núna þar sem því miður eru um 15 þúsund einstaklingar skráðir á atvinnuleysisskrá. Ég held að þetta sé afar þarft og gott mál. Ég óska bæði baráttufólkinu á meðal fólks með fötlun og eins flutningsmönnum tillögunnar til hamingju og ég hlakka til að fylgjast með málinu áfram.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér í seinni umr. þingsályktunartillögu um notendastýrða persónulega aðstoð við fólk með fötlun. Ég fagnaði þessari þingsályktunartillögu og ég fagna líka því nefndaráliti sem hér liggur fyrir vegna þess, frú forseti, að með þessu gefst fötluðum einstaklingum tækifæri til að velja hvers konar þjónustu þeir telja að nýtist þeim best. Það mun að mínu mati skipta mestu fyrir hinn fatlaða að ráða því sjálfur hvers konar þjónustu hann fær og þess vegna fagna ég þingsályktunartillögunni. Ég óska þess að fram komin þingsályktunartillaga í þessa veru verði einnig til þess að þingið fari í endurskoðun löggjafar t.d. þegar horft er til og tekið er mið af örorku einstaklinga og örorkubótum, að við breytum því hugarfari sem ríkt hefur fram til þessa og metum starfsorku einstaklingsins fyrst og örorkuna síðar, að við styðjum sem flesta einstaklinga, hvers konar fötlun eða hömlun sem þeir eiga við að stríða, til almennrar þátttöku í samfélaginu. Það hlýtur að skipta hvern og einn einstakling afar miklu máli. Við sem erum heilbrigð íhugum það væntanlega sjaldnast hve mikill fengur er fólginn í því að vera almennur þátttakandi í samfélaginu, að hafa til þess réttinn, hafa til þess valið og vera þar. Hinir fötluðu eiga að sjálfsögðu réttinn en þeir eru oft bundnir því að hafa í raun og veru ekkert val vegna þess að umhverfið hefur verið með þeim hætti fram til þessa. Vonandi erum við með þessari þingsályktunartillögu að stíga skref til að bæta og auðga líf þeirra einstaklinga sem búa við hvers konar fötlun, hún getur verið misjöfn eins og við vitum, og það er þá val einstaklingsins hvers konar þjónustu hann óskar eftir að fá og hver veitir hana. Og með þessari þingsályktunartillögu hverfum við frá því sem oft hefur verið nær okkur í hugsun, að koma fólki fyrir einhvers staðar þar sem það er í samfélagi við aðra sem eru áþekkir hvað varðar fötlun og sumir eru fatlaðri en aðrir, að koma fólki fyrir inni á ýmiss konar stofnunum. Með þeirri hugmyndafræði sem hér er lögð fram erum við væntanlega að hverfa frá slíku. Ég get tekið sem dæmi um slíka stofnanahugsun að í mínu sveitarfélagi, Mosfellsbæ og Mosfellssveit, voru til skamms tíma tvær stórar stofnanir, annars vegar Tjaldanes og hins vegar Skálatún. Tjaldanes hefur verið lagt niður en Skálatún er enn við lýði. Þar fer fram afar merkilegt og gott uppbyggingarstarf. Sveitarfélagið Mosfellsbær hefur stundum óskað eftir því, og reyndar margoft, að aðrir fatlaðir einstaklingar sem búa á sambýlum í sveitarfélaginu Mosfellsbæ geti fengið að nýta sér þá þjónustu sem fram fer í margs konar uppbyggingu, í handavinnu, í ýmiss konar vinnu og þjálfun á Skálatúni. Nei, við þurfum að keyra fatlaða einstaklinga á sambýlum í Mosfellsbæ annaðhvort í Kópavog eða Hafnarfjörð þrátt fyrir að hafa þessa glæsilegu, góðu og uppbyggjandi stofnun í sveitarfélagi okkar vegna þess að það er einhver rígur á milli þess sem heitir svæðisþjónustan og sjálfseignarstofnunin Skálatún. Þá erum við ekki að horfa til þess sem skiptir máli fyrir hina fötluðu einstaklinga sem verið er að þjónusta, við erum ekki að velta því fyrir okkur hvað er best fyrir þá vegna þess að að sitja í bifreið frá Mosfellsbæ til Hafnarfjarðar tvisvar í dag í stað þess að geta gengið til vinnustaðar er eitthvað sem vegur ekki alveg jafnt ef horft er til einstaklingsins. Frú forseti. Það sem verður kannski mikilvægast, nái þessi þingsályktunartillaga fram að ganga og það sem verður kannski viðamest er hvað muni standa í því frumvarpi sem lagt verður fram. Hver verður kostnaðurinn við það að færa og breyta þjónustunni í það sem hér er lagt til? Það skiptir meginmáli þegar farið er í þá vinnu að löggjafinn verði í nánu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélögin í heild vegna þess að við ætlum að færa málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna um áramótin 2010/2011. Það er alveg ljóst að í upphafi munu ekki allir fatlaðir fallast á eða óska eftir notendastýrðri persónulegri þjónustu en þeim einstaklingum sem óska eftir slíku mun örugglega fjölga hratt. En þessa þjónustu verður að kostnaðargreina eins og alla aðra og ríkið, sem hefur stýrt þessum málaflokki sjálft fram til þessa, verður að vera tilbúið til að sjá sveitarfélögunum fyrir tekjustofnum til að þau geti sinnt þjónustunni, ekki bara eins og hún er í dag heldur líka með tilliti til þeirra breytinga sem þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir. Frú forseti. Það er ánægjulegt að sjá tillögu sem þessa. Það er ánægjulegt að við skulum vera að veita fólki val um hvernig það vill lifa sínu lífi, fólki sem stofnanir eða aðrir hafa hingað til oft hugsað fyrir. Hér hafa einstaklingar val og það finnst mér skipta meginmáli. Við erum án efa, frú forseti, að styðja einstaklinga til almennrar og meiri þátttöku í samfélaginu en ýmsir fatlaðir einstaklingar hafa notið fram til þessa. Það eru og verða mestu lífsgæðin sem löggjafinn getur veitt því fólki. Það á náttúrlega ekki að tala um „þetta fólk“ heldur einstaklinga sem á einn eða annan hátt eru fatlaðir. Það er stærsta gjöfin, það eru mestu lífsgæðin sem Alþingi getur veitt fólki sem býr við einhvers konar fötlun, verði þessi þingsályktunartillaga að veruleika. Síðan þurfa ríki og sveitarfélög að hafa kjark til að setja það fjármagn sem til þarf í notendastýrða persónulega aðstoð fyrir fólk með fötlun svo að hún komi að gagni. Það skiptir meginmáli hvernig það verður gert og þar dugar ekkert hálfkák, frú forseti.

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um notendastýrða persónulega aðstoð við fólk með fötlun. Ég fagna því að þessi tillaga sé komin fram og er komin til 2. umr. í þinginu. Flutningsmaður hennar, hv. þm. Guðmundur Steingrímsson, fékk meðflutningsmenn úr öllum þingflokkum og ber að fagna því. Vinnubrögðin í félagsmálanefnd tel ég hafa verið til fyrirmyndar miðað við aðrar nefndir sem ég hef starfað með í þinginu og það er mjög ánægjulegt að sjá að tillagan nái fram að ganga. Það kemur talsvert á óvart en engu að síður ber að fagna því sérstaklega þegar við náum að vinna málin með þessum hætti. Ég óskaði eftir utandagskrárumræðu í þinginu fyrr í vetur varðandi málefni fatlaðra og sérstaklega um þá hlið sem snýr að flutningi verkefnisins yfir til sveitarfélaga. Þar ræddu margir þingmenn úr öllum flokkum um að þrátt fyrir að syrt hafi í álinn í fjármálum þjóðarinnar, sé algerlega nauðsynlegt að allir séu meðvitaðir um að í málefnum fatlaðra er enn verk að vinna. Nú stendur til að flytja þann málaflokk yfir til sveitarfélaganna. Samningaviðræður eru enn í gangi um með hvaða hætti það skuli gert og verið er að greina þjónustuþörfina. Það er alveg ljóst að enn á eftir að fara yfir ákveðna þætti. Þeir þættir sem ég hef mestar áhyggjur af snúa að þeim svæðum þar sem lítil þjónusta hefur verið í boði. Ég hef einnig áhyggjur af því með hvaða hætti þeim einstaklingum sem þurfa á þjónustu að halda verði tryggð slík þjónusta. Ég vonast til þess að menn vinni vel að tilfærslunni og skoði ekki eingöngu biðlistana sem fyrir liggja þegar menn greina þjónustuþörf á hverju svæði, heldur að menn séu meðvitaðir um að á þeim svæðum þar sem lítil eða engin þjónusta hefur verið í boði er til staðar dulin þörf eftir þjónustu. Hún kemur til með að koma fram þegar sveitarfélögin hafa tekið við þessu mikilvæga verkefni. Þingsályktunartillagan um notendastýrða persónulega aðstoð sem við ræðum hér, er mikilvægt skref til að bæta þjónustu við fólk með fötlun. Það er mjög mikilvægt að líta til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og þar er viðurkennt að fatlað fólk hefur rétt til að lifa í samfélaginu og eiga valkosti til jafns við aðra. Með þessari tillögu staðfestum við í þinginu þetta. Þetta er mjög mikilvægt skref og mikilvægur dagur í sögu okkar. Mér þykir gott, miðað við þá umræðu sem átti sér stað í fyrrnefndri utandagskrárumræðu, að menn hafi haldið vöku sinni og ætli sér að klára þetta mál. Í tillögunni felst ekki annað en að ráðherra ber að leggja fram tillögu að útfærslu á þjónustunni ásamt frumvarpi til nauðsynlegra lagabreytinga á haustþingi 2010. Þegar ráðherra leggur fram tillögur sínar næsta haust eigum við eftir að ræða málið aftur og ræða hvernig frumvarp til nauðsynlegra lagabreytinga muni líta út. Það er alveg ljóst að við erum ekki að stíga skrefið til fulls heldur erum við að taka mikilvægt skref í rétta átt. Menn hafa spurt með hvaða hætti þetta komi inn í umræðuna varðandi yfirfærslu verkefnisins til sveitarfélaganna. Sveitarfélögin vilja að sjálfsögðu að það séu skýrar línur um hvaða verkefni nákvæmlega þau taki yfir, hvaða fjármunir muni fylgja o.s.frv. Þetta er sú umræða sem við munum taka í haust þegar ramminn hefur verið skýrður og þegar það mikilvæga skref hefur verið stigið að ráðherrann leggi fram tillögu að útfærslunni. Ég tel algerlega ljóst að flestir eru sammála um að þetta skref og þessar tillögur verði unnar í náinni samvinnu við þá aðila sem þurfa á þjónustunni að halda og eins við þá sem veita þessa þjónustu. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að til séu uppskriftir að málinu og uppskrift að því með hvaða hætti á að innleiða þjónustuna sem að sjálfsögðu er hægt að gera í skrefum. Við skulum átta okkur á því. Við í félags- og tryggingamálanefnd urðum að sjálfsögðu vör við það í störfum okkar og í þeim umsögnum sem okkur bárust um tillöguna að flestallir aðilar fögnuðu þingsályktunartillögunni. Vissulega höfðu margir áhyggjur af tímarammanum og af því að þetta yrði ekki nógu vel unnið þar sem tímaramminn yrði þröngur. En ég tel að hægt sé að gera góða hluti ef viljinn er fyrir hendi og ég hef fulla trú á því að félags- og tryggingamálaráðuneytið nái að leggja fram útfærðar tillögur um það hvernig þjónustu samkvæmt þingsályktunartillögunni gæti verið háttað. Það þýðir ekkert annað en vera bjartsýnn. Ef viljinn er fyrir hendi er alltaf hægt að finna leið. Miðað við fund sem félags- og tryggingamálanefnd átti með fulltrúum úr ráðuneytinu er alveg ljóst að tíminn er knappur en þetta er samt ekki óvinnandi vegur. Ég tel að þegar málið kemur til þingsins í haust munum við eiga góðar umræður. Þá eigum við eftir að útfæra með hvaða hætti þjónustan verður innleidd. Ég tel augljóst að það verði gert í skrefum. Síðan má ekki gleyma því að við yfirfærslu málaflokksins um málefni fatlaðra til sveitarfélaganna þá opnast möguleiki á samnýtingu þjónustu heima fyrir í sveitarfélögunum. Það sést í þeim sveitarfélögum sem þegar hafa tekið að sér málaflokkinn sem reynslusveitarfélög, að þessi þáttur hefur komið mjög vel út. Ég nefni sem dæmi sveitarfélagið Hornafjörð og eins Vestmannaeyjabæ þar sem þetta hefur tekist með miklum ágætum. Notendur þjónustunnar hafa verið ánægðir með hvernig sveitarfélögunum hefur lánast að sinna þessum verkefnum. Það er auðvitað svo að íbúum á hverjum stað finnst gott að geta leitað beint til síns nærsamfélags, beint til sveitarfélagsins varðandi þjónustu. Þess vegna tel ég að þetta sé rétt skref en hins vegar verður að halda vel utan um þetta. Menn þurfa að átta sig á skilgreiningunum og í hverju verkefnin felast nákvæmlega. Jafnframt þarf að undirbúa vel með hvaða hætti á að byggja upp þjónustu þar sem hún hefur ekki verið byggð upp á undanförnum árum en full þörf er á. Ég nefni dæmi eins og t.d. sveitirnar fyrir austan Þjórsá þar sem íbúar hafa sótt mestalla þjónustu sína til Árborgarsvæðisins eða höfuðborgarinnar. Það er í ýmis horn að líta en ég tel að yfirfærslan sé skref í rétta átt. Menn eiga að sjálfsögðu eftir að leggja lokahönd á þá vinnu. Frú forseti. Við stígum mikilvægt skref í dag til að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks og að sjálfsögðu fögnum við því öll sem hér erum. Ég tel að sú vinna sem unnin hefur verið í nefndinni sé til fyrirmyndar og ég hlakka til að sjá þær tillögur sem ráðherra og félags- og tryggingamálaráðuneytið hefur sumarið til að vinna. Ég mun vonandi geta tekið þátt í að útfæra þær þegar þær verða lagðar fram í þinginu á komandi hausti.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir sem hér hafa tekið til máls fagna þeirri tillögu sem komin er til afgreiðslu. Ég vil segja við tillöguflytjanda hv. þm. Guðmund Steingrímsson að það eina leiðinlega við tillöguna var að ég fékk ekki tækifæri til að flytja hana með honum. Ég var afar ánægður að sjá að hún var flutt og ég er ánægður að fá tækifæri til að vera með á nefndaráliti um þetta skref í réttindamálum og, eins og hér hefur verið orðað, í mannréttindamálum fólks með fötlun. Það þarf í sjálfu sér ekki að bæta miklu við það sem hér hefur verið sagt. Hér er tekið fyrsta skrefið. Fram undan eru mikilvæg verkefni varðandi málefni fólks með fötlun. Þá á ég við yfirfærsluna til sveitarfélaganna og það þarf auðvitað að vanda mjög vel til. Ég skal segja það í hreinskilni að þegar við byrjuðum niðurskurðinn eftir hrunið og þurftum að taka á öllum málum og þar með talið að skera niður bætur og greiðslur til þeirra sem við skertan hlut búa, var það gríðarlega sárt. Það er það auðvitað enn, þegar við reynum að stilla samfélaginu upp á nýtt miðað við þann fjárhag sem ríkissjóður hefur. Þegar hér voru á pöllunum aðilar frá hagsmunasamtökunum að mótmæla þá hitti ég hluta af þeim hóp. Ég vakti athygli þeirra á því hvað það skipti gríðarlega miklu máli að einmitt þetta fólk í samfélagi okkar hefði sjálft skoðanir á því með hvaða hætti við gerðum þessa hluti, með hvaða hætti við byggðum því réttlátara og betra samfélag. Það hefur fylgt því afar vel eftir. Það tók mig á orðinu og raunar hafa sjálfsagt fleiri haft þetta á orði við viðkomandi aðila sem hafa unnið gríðarlega góða vinnu og komið fram með hugmyndir um það hvernig þau vilja að að þeim sé búið í samfélaginu. Allt snýst þetta um það að við viljum að allir einstaklingar sem búa hér búi við mannréttindi, þau sömu réttindi að geta lifað og tekið þátt í samfélaginu með sem virkustum hætti. Ég tel að tillagan sé skref í þá átt og fagna henni sérstaklega og þakka þeim sem hér hafa unnið. Nefndaráætlun var þannig að fjárlaganefnd var sett á sama tíma og félags- og tryggingamálanefnd og ég hef því einfaldlega haft lítið tækifæri til að starfa með félags- og tryggingamálanefnd. Í þau skipti sem ég hef fengið að koma í nefndina hefur verið sérlega ánægjulegt að fylgjast með hvernig hún hefur unnið. Þar hafa allir unnið sem einn að því að finna sem bestar lausnir enda hafa komið gríðarlega góðar og vandaðar tillögur frá nefndinni. Ég vona og veit að það verður áfram. Ég tek til máls fyrst og fremst til að fagna tillögunni og hlakka til að fylgjast með hver næstu skrefin verða og taka þátt í áframhaldandi bættri þjónustu og bættum mannréttindum fyrir alla Íslendinga, þar með talið fólk með fötlun.

Virðulegur forseti. Mig langar til að gera athugasemd við dagskrá fundarins það sem eftir er kvölds. Það hefur dregist úr hófi að fjalla um mál sem eru á dagskrá í dag, m.a. vegna þess að fjölmargir þingmenn þurftu að gera grein fyrir atkvæði sínu þegar greidd voru atkvæði um gagnaver. Þess vegna langar mig að fara þess á leit við hæstv. forseta Alþingis að frumvarpinu um stjórnlagaþing, sem er á dagskrá á eftir fjórum öðrum málum, verði frestað til morguns. Stjórnlagaþing er mjög mikilvægt mál, það þarf mikla umræðu og mér finnst ekki við hæfi að hún fari fram að næturlagi á Alþingi. Ég tel rétt að stjórnlagaþingið verið flutt til morguns og haft sem fyrsta mál á dagskrá á morgun til að fólk geti fylgst með því yfir daginn. Það er yfirleitt meira um fjölmiðla og fréttir af þingi á daginn en á kvöldin og næturnar og þetta mál er þannig vaxið að ég held að það veiti ekkert af því að almenningur sé vel upplýstur um umræðuna sem mun fara fram um það.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir orð hv. þm. Þórs Saaris. Ég tel að það færi ekki vel ef umræða um stjórnlagaþingið, sem ljóst er að verður viðamikil og ítarleg og skiptir miklu máli, fær ekki næga athygli. Þar eru sjónarmið með og á móti því frumvarpi sem liggur fyrir en auðvitað er óhjákvæmilegt að aðrir þættir sem varða stjórnskipunarmálefni blandist þar inn í. Það er mikilvægt að sú umræða fái athygli og rými í dagskrá þingsins sem hæfir viðfangsefninu. Því tel ég að athugasemd hv. þingmanns sé fyllilega réttmæt og þess virði að hæstv. forseti taki hana til athugunar, að hún taki vel í þá málaleitan sem hv. þingmaður kom fram með í ræðu sinni.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Þór Saari og styð beiðni hans eða hvatningu til hæstv. forseta að flytja umræður um stjórnlagaþingið til morguns. Það er einfaldlega enginn bragur á því. Ég trúi ekki að hæstv. forsætisráðherra, sem hefur lýst því yfir að þetta sé stóra forgangsmálið á lista ríkisstjórnarinnar, telji þetta vera rétta tímann til að ræða það mál. Við eigum enn þá eftir að fara yfir nokkur mál áður en að stjórnlagaþingi er komið. Við sjáum og þekkjum af reynslunni að bekkurinn er ekki þétt setinn á kvöldfundum og við stjórnarandstæðingar erum yfirleitt í meiri hluta. Því tek ég undir þessa beiðni og legg til að hún fái 

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 38/2005, um happdrætti, frá allsherjarnefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur frá dómsmála- og mannréttindaráðuneyti. Umsagnir bárust um málið frá Krabbameinsfélaginu, Íslenskum getraunum og Íslenskri getspá. Með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði skýrt á um að bann við að auglýsa, kynna eða miðla upplýsingum um happdrætti, sem ekki hefur leyfi samkvæmt lögum um happdrætti, taki einnig til starfsemi sem rekin er erlendis. Nefndin fjallaði um frumvarpið sem felur í sér að b-liður 1. mgr. 11. gr. laganna er tekinn upp í heild þó að einungis sé verið að bæta við hann. Nefndin telur að þegar litið er til sjónarmiða um skýrleika í lagasetningu sé rétt að leggja til viðbót við stafliðinn án þess að hreyft sé við honum öllum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. gr. orðist svo: Við b-lið 1. mgr. 11. gr. laganna bætist: óháð því hvort starfsemi þess er rekin hérlendis eða erlendis. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir og Ólöf Nordal voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Þór Saari, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur álitinu. Undir það rita, auk undirritaðs, hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, Birgir Ármannsson, Ögmundur Jónasson, Gunnar Bragi Sveinsson og Þráinn Bertelsson.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um happdrætti og nefndarálit frá hv. allsherjarnefnd sem fjallaði um þetta mál. Það er reyndar ekki margt tekið fram í frumvarpinu nema það að menn vilja, til að skýra lagatextann, eingöngu hafa viðbót við núverandi lagatexta en ekki taka upp alla setninguna og ég get alveg fallist á það. Það sem ég sakna er í fyrsta lagi umræða um á hve veikum grunni menn byggja slíka lagasetningu, þar sem nú er netið búið að taka yfir og það getur verið mjög erfitt að átta sig á því hvaðan efni er upprunnið. Ef t.d. eitthvert happdrætti eða fjárhættuspil er á netinu, sem er víst allt of mikið um, getur verið mjög erfitt að átta sig á hvaðan það kemur og einnig hvernig menn eiga að bregðast við, hvernig hægt er að stöðva það eða refsa mönnum fyrir að taka þátt í því. Þetta frumvarp fjallar reyndar meira um auglýsingar en netið er líka fullt af auglýsingum. Ég hef fengið ótaldar auglýsingar um að menn geti spilað alls konar áhættuspil á netinu. Ég kann ekki að nefna það allt saman. Ég hef að sjálfsögðu ekki tekið þátt í því en það rignir yfir mann auglýsingum og ég sé ekki að þetta frumvarp taki á því á nokkurn hátt. Mér finnst því kannski að verið sé að viðurkenna ákveðinn vanmátt. Það sem ég kom hingað upp til að ræða aðallega eru áhrif happdrætta á spilafíkn og fíkn yfirleitt. Fíkn er vaxandi á ýmsum sviðum. Það er þetta „gamla og góða“, áfengisfíkn eða fyllirí, fyllibyttur og slík örlög. Síðan hefur komið yfir þjóðina fíkniefnafíkn - það liggur í orðinu fíkniefni - en það eru eiturlyf af ýmsum toga, reykingar o.s.frv. Einnig má nefna átfíkn, að menn verða akfeitir eða lenda í ákveðinni fíkn, og svo er það spilafíknin sem er mjög slæm og hættuleg og hefur leikið margar fjölskyldur grátt. Það er ekki minnst á það í þessu frumvarpi. Mér hefði þótt að í nefndarálitinu ætti að ræða um þessar fíknir, sérstaklega spilafíknina. Það er dálítið merkilegt að aðilar sem stunda „góð störf“, eins og háskólinn og líknarfélög ýmiss konar, hafa notað spilakassa og happdrætti sér til tekjuöflunar en um leið ala þeir á fíkninni. Þeir hafa meira að segja notað ágóðann sem þeir fá af þessari fíkniefnasölu - ef líta má þannig á að happdrætti sé fíkniefni - til að lækna sjúklinga af spilafíkn, t.d. SÁÁ. Mér finnst það eiginlega vera hámark hræsninnar eða undarlegs siðferðis að nota ágóðann af söluhappdrætti sem getur stuðlað að spilafíkn til að lækna spilafíkn. Ég hef stundum rætt um þessi fíknimál og tel að menn beiti ansi slæmum úrræðum. Við erum með mjög sterkt eftirlit með eiturlyfjum, boð og bönn og ég veit ekki hvað. Reykingar eru reyndar leyfðar en með mjög miklum takmörkunum og áfengi sömuleiðis. Fólk með átfíkn hefur farið í dýrar og stórhættulegar aðgerðir til að laga afleiðingar offitunnar með því að stytta meltingarveginn. Það er mjög hættuleg aðgerð og eiginlega dálítið á svig við það sem raunverulega er að gerast, þ.e. að manneskjan er með fíkn og er þar af leiðandi viljalaus. Ég vildi gjarnan að hv. allsherjarnefnd ræddi þetta mál og skoðaði hvort ekki mætti leyfa fólki að afsala sér sjálfræði í einhvern tíma, segjum tvö ár, til að berjast við fíknina. Þau úrræði sem menn nota í dag eru skammtímavistun á Vogi í tíu daga, hvíldarinnlögn eða lengri meðferð sem sjúklingurinn, hinn viljalausi, getur brotið hvenær sem er. Hann getur sagt: Ég nenni þessu ekki lengur, ég er hættur. Ég ætla aftur að fara að drekka, reykja eða gera það sem fíknin kallar á. Þetta fólk hefur ekki frjálsan vilja, það er vandamálið. Mér finnst að menn ættu að horfast í augu við það og ég vildi gjarnan að dómarar fengju leyfi til að svipta menn sjálfræði í kannski tvö ár, að sjálfsögðu að beiðni viðkomandi. Hún mætti vera margítrekuð þannig að það væri alveg á hreinu að þetta væri vilji viðkomandi og hann áttaði sig á því að hann væri viljalaus gagnvart þessum fjanda sínum. Þá væri hann sviptur sjálfræði og neyddur til að halda meðferð áfram út í gegn, t.d. varðandi átfíkn að menn væru settir á þannig fæði að þeir léttust. Það er miklu hættuminna en að fara í hættulega uppskurði. Fíklum með spilafíkn væri hjálpað að vinna bug á fíkninni með sérfræðingum í ákveðinn tíma og þeir hefðu ekkert um það að segja og gætu ekki hætt við meðferðina, sem oft og tíðum er mjög dýr, hvenær sem er. Þetta vildi ég sagt hafa af því að við erum að ræða um happdrætti. Bæði er það þessi vanmáttur ríkisvaldsins til að banna auglýsingar sem dynja yfir menn í gegnum netið erlendis frá og eins umræða um spilafíknina sem er því miður fylgifiskur happdrætta.

Hæstv. forseti. Það eru í upphafi tvö atriði í ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals sem ég vildi bregðast við með nokkrum hætti. Annars vegar er auðvitað um það að ræða að frumvarpið felur auðvitað í sér afar þrönga og afmarkaða nálgun á það viðfangsefni sem happdrættismál almennt eru. Því þótti ekki tilefni til þess í allsherjarnefnd að fjalla um málið á jafnbreiðum og víðtækum grunni og hv. þingmaður gerði og má taka undir allt sem hann sagði í því sambandi. Þetta eru viðfangsefni sem virkilega er ástæða til þess að velta fyrir sér en við sem sátum í allsherjarnefnd og afgreiddum þetta mál, töldum ekki tilefni til þess þar sem hér er um að ræða mjög þrönga breytingu á lögunum að ræða sem lúta einungis að mjög afmörkuðum atriðum eða raunar aðeins einu atriði. Hitt atriðið sem hann nefnir - og tengist kannski því fyrra - er það sem lýtur að endurskoðun eða nýrri nálgun löggjafans að málefnum sem varða happdrætti og fjárhættuspil. Mörg af þeim happdrættum sem hér eru rekin með fullum leyfum eru einhvers konar fjárhættuspil með sínum hætti. Það gerir það auðvitað að verkum að ef við ætlum að fara í þá heildarendurskoðun þurfum við að taka miklu fleiri þætti til, bæði lagaleg atriði og ekki síður siðferðislegar spurningar eins og þær sem hv. þingmaður vék að. Ég get tekið undir þær hugleiðingar sem hann bar fram í ræðu sinni í öllum atriðum, að fíknirnar eru fyrir hendi og stundum erum við bara að fást við ákveðnar afleiðingar af þeim en miklu síður við rætur vandans sem við er að glíma. Svo að ég víki að efni frumvarpsins sem slíks felur það í sér þá breytingu að verið er að reyna að skýra ákvæði laganna sem fjallar um bann við auglýsingum á happdrætti eða happdrættum sem ekki njóta lögvarins leyfis yfirvalda. Eins og menn þekkja þarf sérstök leyfi til þess að reka happdrættisstarfsemi hér á landi. Þau eru veitt á tiltölulega þröngum forsendum þannig að það er tiltölulega afmarkaður fjöldi aðila sem getur efnt til slíkra happdrætta. Menn hafa séð tilhneigingu til að auglýsa starfsemi sem ekki hefur slík leyfi hér á landi. Stundum er um að ræða starfsemi sem á sér stað utan landsteinanna en er engu að síður kynnt með þeim hætti að augljóst er að verið er að beina athyglinni fyrst og fremst að íslenskum viðskiptavinum. Það má segja að frumvarpið feli í sér viðleitni löggjafans til að sporna við kynningu eða auglýsingu á slíkri starfsemi, þ.e. starfsemi sem ekki nýtur starfsleyfa hér á landi. Ég held að það hafi verið mat okkar sem sátum í allsherjarnefnd og afgreiddum þetta mál að hér væri um virðingarverð markmið að ræða. Ég get að minnsta kosti sagt fyrir mitt leyti að ég tel að í ákveðnum tilvikum geti frumvarpið gert það að verkum að auðveldara sé að stöðva kynningarstarfsemi af þessu tagi. Hins vegar er alveg rétt sem fram hefur komið að úrræðið er ófullkomið að því leyti að það getur verið erfitt að ná yfir alla þá kynningarstarfsemi sem á sér stað t.d. á netinu. Það er ekki vandamál sem er bundið við Ísland heldur er það vandamál sem er auðvitað fyrir hendi um allan heim. Viðleitni ríkisvalds til að setja því mörk sem á sér stað á internetinu er töluverðar skorður settar vegna eðlis internetsins. Ég held því að við getum ekki gert okkur væntingar um að það sé með öllu hægt að taka fyrir einhverja kynningarstarfsemi af þessu tagi þó að þetta frumvarp nái fram að ganga. Miðað við t.d. dóma sem hafa fallið hér á landi á þessu sviði hygg ég þó að það megi stöðva ákveðna tegund kynningar sem á sér stað í þessum efnum. Þrátt fyrir að frumvarpið sé ekki stórt í sniðum og feli ekki í sér róttækar breytingar tel ég að það stuðli að þróun í rétta átt þótt það nái kannski ekki að fullu þeim markmiðum sem við vildum ná fram, einfaldlega vegna þess hversu erfitt getur reynst að stýra þeirri umfjöllun, kynningu sem annarri umfjöllun sem á sér stað á internetinu. En á þeim forsendum skrifaði ég og skrifuðum við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í nefndinni undir álitið og styðjum málið og vonumst til þess að það verði samþykkt. Að lokum vildi ég hins vegar geta þess, hæstv. forseti, að það hefur verið rætt og komið fram oftar en einu sinni, að á vegum dómsmálaráðuneytisins hefur verið í gangi ákveðin vinna í sambandi við endurskoðun á happdrættislöggjöfinni. Ég bind auðvitað vonir við að í þeirri vinnu, bæði á vegum ráðuneytisins og eins þegar málið kemur til kasta þingsins, verði hægt að fjalla um málin í því víðtæka samhengi sem hv. þm. Pétur Blöndal vakti máls á.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að nú hyllir undir að þetta frumvarp verði að lögum en með því er kveðið á um skýrari reglur um bann sem eigi að gilda við happdrættum sem eru erlend en rekin hér á landi og auglýst á íslenskum vefmiðlum. Happdrætti er kurteist orð sem er notað um spilavíti. Spilavíti eru mikið böl hér á landi. Því miður er það svo að ýmis þjóðþrifasamtök, Rauði krossinn, Landsbjörg, SÁÁ, Háskóli Íslands og nokkrar aðrar slíkar stofnanir, eru að hluta til reknar með fjármagni sem á uppruna sinn í vasa spilafíkla. Þetta er nöturlegt því að öll viljum við veg þessara stofnana sem mestan, hygg ég. Okkur ber að reyna að finna betri tekjustofna en vasann á ógæfufólki, því að þótt einhverjir hafi gaman af því að spila endrum og eins, í spilakössum eða jafnvel taka þátt í spilaleik hjá spilavíti á netinu, eru þeir miklu fleiri sem gera það vegna þess að fíkn hefur tekið völdin. Í rauninni má tala um að það séu tveir háðir fíkninni, þeir sem ráða ekki við hana sjálfir og hlaupa í spilavítin og hinir sem eru háðir fjármagninu sem þannig er fengið. Ég man eftir því að þegar ég fór fyrst að skipta mér af þessum málum hér í þessum ræðustól fyrir einum 15 árum, furðaði ég mig alltaf á því hve fáir tóku þátt í þeirri umræðu. Ég rakti það til þess að þetta væri ekkert óskaplega vinsælt því að þetta var strax lagt út á þann veg af hálfu margra, að verið væri að ráðast á þau samtök sem ég nefndi hér. Það var náttúrlega alls ekki hugsunin heldur hitt að ræða jafnframt hvernig hægt væri að finna þeim aðilum tekjulindir sem sköðuðu ekki fólk. Hæstv. forseti. Ég kem hér fyrst og fremst upp til að lýsa ánægju minni með það að frumvarpið verði að lögum, enn eitt skrefið stigið í þá átt sem ég held að við eigum að stefna, að banna spilavíti algjörlega, þessa spilakassa. Þessir spilakassar sem við sjáum í búðunum og í verslunum eru uppistaðan í spilavítunum í Las Vegas og við eigum ekki að líða svona starfsemi hér í okkar þjóðfélagi.

Virðulegi forseti. Ég var hálfpartinn að vona að ég kæmist gegnum minn stutta og fyrirsjáanlega feril á Alþingi Íslendinga án þess að þurfa að sitja undir ræðuhöldum af því tagi sem hv. þm. Pétur Blöndal leyfði sér að hafa uppi í þessum ræðustól. Fíkn er grafalvarlegur hlutur. Fíkn er helsta böl vestrænna þjóða í nútímanum. Að standa í ræðustól löggjafarsamkundunnar og stinga upp á því að fíklar verði sviptir borgaralegum réttindum, þó ekki nema svo sem í tvö ár eins og hv. þingmaður stakk upp á, er þvílíkt hneyksli að ég á ekki orð til yfir svona málflutning. Á seinni tímum hefur runnið upp fyrir mönnum að fíkn er einhvers konar sjúkdómur. Vísindin átta sig ekki á því hvers konar sjúkdómur þetta er, geta ekki enn þá sett fingurinn á það af hverju hann stafar og þaðan af síður hvernig hægt er að lækna þessa fíkn. Við erum ekki komin lengra en svo að með fortölum og handleiðslu er reynt að láta það renna upp fyrir sjúklingunum að eina von þeirra í lífinu til að geta öðlast eðlilegt líf sé í þeirra eigin höndum. Ef þeir vilji nógu einlæglega læknast af fíkninni eigi þeir möguleika. Möguleikar alkóhólista t.d., áfengissjúklings, á því að læknast af fíkn sinni án þess að hún eyðileggi fyrir honum meginhluta ævinnar, án þess að hún stytti ævina, eru u.þ.b. 5%. Það er nú allt og sumt. Það þætti ekki merkileg lækning við krabbameini ef læknirinn segði að það sem heilbrigðisþjónustan byði upp á væri ákveðið hvíldarheimili þar sem þú getur verið, elsku vinur, og reynt með hugarorkunni og góðum vilja að lækna þá plágu sem hefur tekið sér bólfestu í þér og svo vona ég bara að þér gangi vel. Það er hægt að sækja styrktarhópa þar sem menn sitja nafnlausir saman og reyna í hópefli að styrkja hver annan til þess að komast frá þessu. Fólk með þennan sjúkdóm vill hv. þm. Pétur H. Blöndal svipta sjálfræði en þó ekki í nema tvö ár af mannúðarástæðum. En ég spyr á móti: Af hverju bara tvö ár, af hverju ekki ævilangt? Af hverju að láta við það sitja að svipta menn sjálfræði? Af hverju ekki að loka þá inni einhvers staðar? Af hverju ekki sérstakar búðir fyrir fíkla, læstar fangabúðir? Af hverju ekki heildarlausn á vandanum? Ég veit það ekki. Ég reikna ekki með að til sé svar við spurningu minni. Ég vek aðeins athygli á því og kem hér upp til þess að reyna að gera þingheimi það ljóst að fíkn er eitt af því sem við kunnum lítil skil á og kunnum enga lækningu við. Við ráðum ekkert við hana. Þess vegna ber okkur að fara varlega og gera okkar besta á afskaplega frumstæðan máta með mannúðlegri afstöðu til fíknar og fíkla og gera það sem í okkar valdi stendur til þess að þau litlu meðöl sem standa þeim til boða séu tiltæk. Núna vísum við fyrst og fremst til þess með mikilli hneykslan að samtök eins og SÁÁ hafi hluta af tekjum sínum af spilakössum. Þetta þykir alveg svakalegt. Það er vegna þess að þeim ágætu samtökum standa ekki aðrar tekjur til boða. Af hverju er Háskólinn að verulegu leyti fjármagnaður af happdrætti? Jú, það er vegna þess að Háskólanum standa ekki aðrar tekjur til boða í staðinn fyrir það. Ég geri mér það ljóst, eins og væntanlega þeim sem fjölluðu um frumvarpið í allsherjarnefnd, að þótt það takmarki möguleika alls konar aðila til að setja af stað fjárhættuspil af einhverju tagi, er nútíminn þannig að internetið er komið til skjalanna og internetið er eins og fíknin sjálf, það er stjórnlaust og það þekkir engin landamæri. Við stöndum jafnráðalaus gagnvart því að hemja internetið og að hemja fíknina. En í frumvarpinu birtist góður vilji og ákveðinn skilningur á því að vandamál sé til staðar. Skilningur á því að vandamál sé til staðar er fyrsta skrefið að lausn vandamálsins, lausn sem ég vona að felist ekki í sviptingu borgaralegra réttinda.

Frú forseti. Ég stend mig oft að því að segja eitthvað og undirstrika ekki nægilega forsendur þess vegna þess að svo virðist vera að fólk heyri sumt en sumt ekki. Ég ætla að endurtaka það sem ég sagði og ég sagði það reyndar í tvígang að það fólk sem þess óskar getur sjálft látið svipta sig sjálfræði. Ég mundi vilja ganga lengra. Menn þyrftu að ítreka fyrir framan dómara í tvígang að þeir vildu raunverulega ráða bót á vanda sínum með því að viðurkenna þá staðreynd að þeir hefðu ekki lengur vilja. Það er nauðsynlegt að hafa vilja til að hafa sjálfræði. Maður sem vill eða langar til að vinna bug á fíkniefnavanda sínum eða spilafíkn eða hvað það er og þarf að fara í gegnum langa meðferð, segjum í sex mánuði, getur núna hvenær sem er afturkallað þá ákvörðun sína og hætt við þegar fíknin kallar, 

Frú forseti. Það vona ég að guð gefi að hv. þm. Pétur H. Blöndal skilji sjálfur hvað hann var að segja því að ekki geri ég það. Hvað í ósköpunum er það í löggjöf okkar sem stendur í vegi fyrir því að aðili sem óskar eftir því að vera sviptur sjálfræði fái þá ósk sína uppfyllta? Hvað er því til fyrirstöðu? Þarf einhverja lagasetningu til að þetta áhugamál þingmannsins geti orðið að veruleika eða er þetta veruleiki? Er þetta einhvers konar „Catch 22“ regla, að sá sem óskar þess að vera sviptur sjálfræði sé svo heilbrigður að það sé ekki ástæða til að svipta hann sjálfræði? Sé sú regla einhvers staðar í íslenskum lögum þá þekki ég hana ekki en hins vegar fagna ég því ef hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur endurskoðað afstöðu sína við ræðu mína og er ekki lengur á því að þetta sé æskilegt. Ef hann telur hins vegar að þetta sé ekki æskilegt hvers vegna vill hann þá að þetta sé gert? Hvers vegna vill hann þá að það sé rýmkað fyrir því að einhverjir hópar af fíklum sem hann hlýtur að vita um en ég veit ekki um sem óska eftir því og eiga enga ósk heitari í veröldinni en að vera sviptir sjálfræði fái það. Mér finnst það bara mannúðlegt að allir þeir sem óska þess að vera sviptir sjálfræði fái það. Hins vegar lít ég fíkn og ráðaleysi okkar gagnvart henni það alvarlegum augum að ég nenni ekki að hafa hana að fíflskaparmálum.

Frú forseti. Þetta síðasta kann ég ekki að meta. Mér finnst virkilega móðgandi og niðurlægjandi að heyra þetta. Ég er að þessu af fullri alvöru. Ég sagði það í ræðu minni áðan að ég þarf ekki að skipta um skoðun. Ég sagði í ræðu minni áðan að þeir sem þess óska geti verið sviptir sjálfræði ef þeir óska þess sjálfir. Hv. þingmaður heyrði ekki þessa viðbót. Ég get ekki gert að því. Hann getur hlustað á ræðuna á netinu en ég er að þessu í fullri alvöru. Menn geta ekki óskað eftir því í dag að vera sviptir sjálfræði, því að þeir geta hvenær sem er afturkallað þá ákvörðun og þá eru þeir ekki lengur sviptir sjálfræði. Ég er að tala um að fólk sem er langt leitt og sér það sjálft og langar virkilega til að ráða bót á sínum vanda geti óskað eftir því við dómara að vera svipt sjálfræði í eitt eða tvö ár vegna þess að það er eina lausnin sem það sér á vandanum. Ég er að tala um að fólk geri þetta sjálft. Það eru mjög margir fíklar sem eru langt leiddir og sjá nákvæmlega hvert stefnir. Þeir sjá það nákvæmlega en þeir ráða ekki við stöðuna og geta í dag ekki óskað eftir því að vera sviptir sjálfræði, vegna þess að þeir geta hvenær sem er afturkallað það. Ég ætla að biðja hv. þingmann að fara ekki að gera mér það upp að ég segi þetta af einhverri léttúð. Mér finnst það alveg svakalegt þegar hv. þingmaður segir það, frú forseti. Mér er bara misboðið.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breyting á lögum um gjaldþrotaskipti og fleira, lögum um nauðungarsölu, lögum um lögmenn og á innheimtulögum, með síðari breytingum, um réttarstöðu skuldara frá allsherjarnefnd. Með frumvarpinu eru lagðar til fjölmargar breytingar, m.a. að skiptastjóri í þrotabúi geti heimilað einstaklingi að búa áfram í allt að tólf mánuði í húsnæði í eigu búsins eða halda umráðum einstakra lausafjármuna þess gegn greiðslu leigu. Sama gildir við nauðungarsölu á eign. Þá er lagt til að við nauðungarsölu á fasteignum eða lausafé geti kröfuhafi sem telur sig ekki hafa fengið kröfu sína greidda einungis krafist þess mismunar sem er á eftirstöðvum kröfunnar og þess sem er markaðsvirði eignarinnar við samþykkt boðsins. Einnig er lagt til að dómsmálaráðherra gefi út leiðbeiningar fyrir lögmenn um það endurgjald sem þeir mega áskilja sér við innheimtu peningakrafna. Þá er löginnheimta skilgreind og enn fremur kveðið á um að lögmanni sé óheimilt að áskilja sér endurgjald af þeim hluta kröfunnar sem gjaldfelld er vegna vanskila á greiðslu afborgunar og vaxta. Ég vil gera sérstaklega að umtalsefni 4. gr. frumvarpsins svo ég taki hana sérstaklega út en að öðru leyti talar þetta nefndarálit fyrir sig sjálft. Þar er fjallað um uppgjör skulda við nauðungarsölu á eign en reglan tekur til allra sem kunna að eiga réttindi yfir eign en ekki eingöngu þess sem hefur gerst kaupandi að eign með nauðungarsölu eins og gildandi lög kveða á um. Þannig er einungis hægt að krefja gerðarþola eða ábyrgðarmann hans um mismun af eftirstöðvum skuldar og markaðsvirði eigna. Nefndin telur að þessi regla leiði til sanngjarnari niðurstöðu fyrir gerðarþola og ábyrgðarmann skuldar sem tryggð hefur verið með veði þar sem sá sem telur sig ekki hafa fengið fulla greiðslu kröfu við nauðungarsölu þarf að sýna fram á að markaðsvirði eignarinnar hafi ekki dugað til greiðslu skuldarinnar. Gildir þetta hvort sem er fyrir þann sem keypt hefur eign á nauðungarsölu sem og aðra sem átt hafa veð í eigninni. Þá er einnig lagt til að skuldari geti að eigin frumkvæði höfðað mál á hendur kröfuhafa til að fá skuldirnar færðar eða felldar niður í samræmi við framangreinda reglu. Nefndin telur að í þessu frumvarpi felist mikilvægar réttarbætur fyrir einstaklinga í greiðsluerfiðleikum og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: Við 2. gr. Í stað orðanna „einnig er skiptastjóra“ komi: Þá er skiptastjóra. Við 3. gr. bætist nýr málsliður svohljóðandi: Sýslumanni er heimilt að áskilja að gerðarþoli setji tryggingu fyrir spjöllum sem kunna að verða á íbúðarhúsnæði. Hv. þm. Birgir Ármannsson og Gunnar Bragi Sveinsson skrifa undir álitið með fyrirvara. Steinunn Valdís Óskarsdóttir og Ólöf Nordal voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en hv. þm. Þór Saari, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undir það rita auk þess sem hér stendur hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, Birgir Ármannsson, með fyrirvara sem fyrr segir, Ögmundur Jónasson, Valgerður Bjarnadóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, með fyrirvara, og hv. þm. Þráinn Bertelsson.

Frú forseti. Ég hygg og vona að í heild njóti þetta frumvarp víðtæks stuðnings á Alþingi. Ástæðan fyrir því að ég tel mig knúinn til að koma upp í andsvar við hv. formann allsherjarnefndar, Róbert Marshall, er í raun að inna hann eftir því hvað störfum allsherjarnefndar líður er viðkoma öðrum málum sem eru kannski enn mikilvægari. Þetta frumvarp leysir vanda þeirra sem þegar eru komnir í þrot en fyrir allsherjarnefnd liggja a.m.k. tvö frumvörp sem ég veit um sem hugsanlega gætu orðið þeim til nota sem ekki eru alveg komnir að fótum fram, eða a.m.k. annað þeirra, svokallað lyklafrumvarp hv. þm. Lilju Mósesdóttur. Ég vil bara spyrja: Á ég von á því að við getum farið að fjalla um lyklafrumvarpið, hugsanlega með nauðsynlegum breytingum, eins og ég hef áður vakið athygli á að þurfi að gera á því, og einnig annað frumvarp þar sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir er fyrsti flutningsmaður, um fyrningarfresti í gjaldþroti, sem ég tel að sé einnig mikilvægt. Mér finnst nauðsynlegt að þegar við fjöllum um það frumvarp sem hér er, sem er um breytingar á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. og lögum um nauðungarsölu, þá viti þingheimur hvort við eigum nú þegar sjö dagar lifa eftir af þingi, ef starfsáætlun Alþingis nær fram að ganga … 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Frá því í síðustu viku hefur verið fjallað í þrígang á fundum allsherjarnefndar um svokallað frumvarp um samningsveð eða lyklafrumvarpið eins og það hefur verið kallað í opinberri umræðu. Fram hafa farið umtalsverðar umræður um málið og ýmsum steinum velt við í þeim efnum. Ég geri ráð fyrir því að haldið verði áfram í þessari viku að fjalla um málið en ég get ekki sagt fyrir um það á þessari stundu hvort við náum að koma því inn í þingið, það eru fáir dagar eftir. Það eru stór álitamál uppi er varða 2. gr. frumvarpsins sem snýr að afturvirkni þeirra laga sem menn, lögfróðari en sá er hér stendur, hafa varað við og ég tel ástæðu til þess að hlusta vel eftir þeim röddum. Þess vegna var það sem ég fjallaði sérstaklega um 4. gr. þeirra laga sem við fjöllum um hér en þar er farið í gjaldþrotameðferðina afturvirkt eins langt og hægt er í lagasetningu að mínu mati, þ.e. það tekur þá til þeirra samninga sem þegar hafa verið gerðir. Sjónarmiðið sjálft í frumvarpi hv. þm. Lilju Mósesdóttur er virðingarvert og eitthvað sem menn vilja held ég allir í hv. allsherjarnefnd reyna að mæta með einhverjum hætti. Það verður áfram gert en við viljum vanda til vinnunnar og þeirrar lagasetningar sem þar færi fram en ég tel mjög mörgum spurningum ósvarað í því efni, ekki síst í ljósi mjög afgerandi álits Seðlabanka Íslands um það mál.

Ég þakka hv. formanni allsherjarnefndar fyrir svörin. Þau valda mér að vísu vonbrigðum. Ég hef sjálfur lesið álit Seðlabankans á frumvarpi því sem ég gerði hér að umtalsefni áðan, svokölluðu lyklafrumvarpi Lilju Mósesdóttur og fleiri. Það er dálítið „býrókratískt“ álit og leitar ekki eftir því að finna lausn á þeim vanda sem við blasir. Ég bara trúi því ekki að allsherjarnefnd sem er búin að hafa þetta frumvarp til umfjöllunar í hálft ár - í hálft ár - ætli ekki að koma frumvarpinu til umræðu hér á þingi þannig að við getum tekið efnislega afstöðu til málsins. Ég skora á hv. formann allsherjarnefndar, Róbert Marshall, að lýsa því hér yfir í þingsal að hann muni beita öllum sínum ráðum sem nýr formaður allsherjarnefndar til að koma málinu hingað í þingsal þannig að við getum farið að ræða það. Ég trúi ekki öðru en að það sé létt verk fyrir formann allsherjarnefndar að gefa það loforð enda hygg ég að þar með sé meiri hluti allsherjarnefndar að leggja málið fram.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessi áskorunarorð. Auðvitað er það svo að með því að fjalla um málið inni í allsherjarnefnd og með því að hafa gert það í þrígang þar á síðustu fjórum eða fimm dögum er verið að taka málið til mikillar efnislegrar umræðu og að sjálfsögðu mun það að henni lokinni koma til umræðu hér í þingsal. Hins vegar eru álitaefni uppi sem menn vilja fá frekari svör við. Það er það sem ég nefndi hér áðan varðandi afturvirkni þessara laga sem kveðið er á um í 2. gr. sem þarf sérstaklega að taka á vegna þess að fari menn í þá átt getur það skapað ríkinu umtalsverða skaðabótaskyldu. Það getur verið að þingmenn mundu samt sem áður komast að þeirri niðurstöðu að það væri ásættanleg skaðabótaskylda sem skapaðist, þ.e. að menn mundu einfaldlega vilja binda virkni laganna eða afturvirkni þeirra við eitthvert ákveðið tímabil sem miðaðist t.d. við síðustu tvö eða þrjú árin. Þá mundi ég fyrir mitt leyti vilja vita hversu háar upphæðir gæti verið um að ræða, hversu miklar skaðabætur gæti ríkinu verið dæmt að greiða, vegna þess að ég tel alveg klárt að menn þurfi að hafa fast land undir fótum áður en lengra er haldið í svo stóru máli, sérstaklega í ljósi þeirrar stöðu sem ríkissjóður er í nú um mundir. Ég ítreka því það sem ég hef sagt áður: Það er verið að taka málið til efnislegrar umræðu. Það hefði átt að fjalla meira um það í störfum allsherjarnefndar, ég get tekið undir það, við hefðum átt að vera komin lengra með málið. En þar hafa verið mörg risavaxin mál sem lúta að réttarstöðu skuldara og lýðræðisumbótum sem mikið er kallað eftir þannig að við verðum einfaldlega að sætta okkur við að það er ekki komið lengra. Við munum halda áfram umfjöllun þess og það mun koma til umræðu hér í þingsal.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að taka undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni um að frumvarpið sé þó skref í rétta átt, það er alltaf verið að bæta við þau úrræði sem eru fyrir heimilin í landinu. Við byrjuðum að ræða þetta hér fyrir ári og þá kölluðum við sjálfstæðismenn eftir því að menn færu í alvöruaðgerð eins og við kölluðum það. Þá var því svarað að allt sem þyrfti að gera og væri nauðsynlegt fyrir heimilin í landinu væri þegar búið að gera. Síðan erum við búin að taka hér nokkur frumvörp og búin að afgreiða sum og sum eru í nefndum. Mig langar að spyrja hv. þm. Róbert Marshall, sem er formaður allsherjarnefndar, hvort hann geti upplýst mig um það hver var afskriftakrafan á milli gömlu og nýju bankanna þegar íbúðalánin voru færð þar á milli. Ég hef ekki fengið svör við því enn þá og er margbúinn að spyrja að því hér. Getur hv. þingmaður svarað mér því? Eins langar mig að spyrja hann að því hvort hann geti tekið undir það sem ég tel að hafi verið mistök þegar menn stofnuðu nýju bankana og reistu þá við að skynsamlegra hefði verið að taka öll íbúðalánin sem voru í gömlu bönkunum í þrotabúunum og færa þau inn í Íbúðalánasjóð með þeim afföllum sem þeim fylgdu. Þá hefðum við kannski getað gert eitthvað meira og raunhæfara fyrir þau heimili sem eru í miklum vanda. Að mínu viti hefði það verið miklu skynsamlegra. Við sjáum það núna á fyrsta starfandi ári bankanna að þeir skiluðu tugum milljarða í hagnað sem ég tel að sé annars vegar út af vaxtamun og hins vegar út af því að þeir tóku íbúðalánin yfir á þessu verði og hafa ekki skilað afskriftum til heimilanna. Því vil ég spyrja hv. þingmann þessara tveggja spurninga, hvort hann geti upplýst mig um afskriftakröfuna milli gömlu og nýju bankanna og hvort hann geti tekið undir að það hafi verið mistök að færa þau ekki beint yfir í Íbúðalánasjóð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég get því miður ekki svarað þessum spurningum. Ég kynnti mér einfaldlega ekki þessi mál áður en ég mælti fyrir þessum frumvörpum sem hér um ræðir. Ég er viss um að það er hægt að nálgast þessar upplýsingar á netinu með því að „gúgla“ þær.

Virðulegi forseti. Ég átti kannski von á því að hv. þingmaður gæti ekki upplýst mig um afskriftakröfuna á milli gömlu og nýju bankanna en ég ætla að endurtaka seinni spurningu mína um það hvort hann geti hugsanlega tekið undir þá skoðun mína að það hafi verið mistök að færa ekki íbúðalánin út úr þrotabúunum eða út úr gömlu bönkunum inn í Íbúðalánasjóð þannig að það væri með afgerandi hætti hægt að láta afskriftirnar ganga til heimilanna í landinu en ekki til að nýta þær til þess að rukka heimilin af fullum krafti og til þess að endurreisa bankana. Það var þetta sem ég var að spyrja að og ég tel að þetta hafi verið ákveðin mistök. Ég vil líka vekja athygli á því ef einstaklingur eða fjölskylda hafði verið með íbúðalán, sem hefur kannski verið með 50% veðhlutfalli á húseigninni, og síðan varð gengishrunið og krónan féll í lok árs 2008, þá tvöfaldaðist skuldin. Eigi að síður er þetta fólk þeir einstaklingar sem fá engar afskriftir vegna þess að þeir eru á jaðrinum. Þetta er fólk sem er alveg við það að gefast upp, það má orða það þannig að vatnið fljóti upp undir neðri vörina. Ég hef sagt það áður og segi það enn að ef það er nokkuð nærri lagi að nýi bankinn hafi tekið kröfuna yfir á hálfvirði er hann í raun og veru að rukka fólkið um helmingi hærri vexti en þeir eiga að vera vegna þess að hann fær kröfuna á helmingsafslætti og rukkar áfram sömu vexti á allar kröfur. Mér finnst þetta mjög óréttlátt og eru vextir nú nógu háir á Íslandi. Hægt er að færa efnisleg rök fyrir því sem ég er að segja. Nýi bankinn rukkar viðkomandi fjölskyldur og heimili í landinu um helmingi hærri vexti vegna þess að hann tekur kröfuna yfir á hálfvirði.

Hæstv. forseti. Frumvarpið sem hér liggur fyrir hefur fengið ágæta umfjöllun á vettvangi allsherjarnefndar og hv. formaður nefndarinnar, Róbert Marshall, gerði ágæta grein fyrir helstu efnisatriðum þess áðan. Það er ljóst að það tekur á ákveðnum þáttum sem varða þá sem komnir eru í þá afleitu stöðu að vera annað hvort undir gjaldþrotaskiptum eða að eignir þeirra eru komnar á nauðungarsölu. Á sama hátt er tekið á ákveðnum atriðum sem varða breytingu á lögum um lögmenn og innheimtulögum. Það er gert til hagræðis að setja þetta saman í eitt frumvarp þó að um sé að ræða mál sem eru ekki endilega nátengd efnislega, þ.e. breytingarnar á lögmannalögunum og breytingarnar á innheimtulögunum geta tekið til mun fleiri tilvika en þeirra sérhæfðu tilvika sem vísað er til varðandi breytingu á gjaldþrotaskiptalögunum og lögunum um nauðungarsöluna. Varðandi þær breytingar sem er gerð grein fyrir í 1. og 2. kafla um gjaldþrotaskipti og nauðungarsölu er fyrst og fremst verið að framlengja tímabundna heimild sem var samþykkt á þingi í fyrra, um að þeir sem lenda í þeirri stöðu að heimili eða bú þeirra eru undir gjaldþrotaskiptum eða heimili þeirra komin í nauðungarsölu, hafi rétt til þess að búa þar áfram í allt að tólf mánuði að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Við erum sem sagt fyrst og fremst að framlengja þessa heimild, í staðinn fyrir að um sé að ræða tímabundna heimild sem var samþykkt þegar reynt var að bregðast við afleiðingum bankahrunsins með tímabundnum aðgerðum. Það er verið að gera þessa réttarstöðu í rauninni að almennri reglu og um það er ekki neinn sérstakur ágreiningur, um það er allgóð samstaða. Það þykir eðlilegt að gefa einstaklingum sem lenda í þessari vondu stöðu tækifæri eða aðlögunartíma til þess að búa sig undir þá breytingu og það mikla rask sem þetta hefur fyrir þá og fjölskyldur þeirra, með lengri fresti en hugsanlega væri fyrir hendi ella, og það er verið að einfalda ferlið við að ákveða aðlögunartímann. Allt er þetta jákvætt og í sjálfu sér mannúðlegt og mótast auðvitað af því að í efnahagsástandinu, sem við höfum búið við frá hruni haustið 2008, hafa auðvitað miklu fleiri einstaklingar og heimili lent í þessari stöðu en verið hefur til þessa. Þetta er því hluti af viðleitni stjórnvalda og Alþingis til þess að auðvelda stöðuna í þeim tilvikum. Það er verið að koma til móts við þá skuldara sem í rauninni eru komnir út í horn, eru komnir út í það að búin eru komin í gjaldþrotaskipti eða heimilin á nauðungarsölu, og létta þeim lífið við þær erfiðu aðstæður. Það er mjög jákvætt. Hins vegar er auðvitað alveg rétt eins og kom fram, ekki síst í andsvörum við ræðu hv. formanns allsherjarnefndar, að hér er auðvitað um að ræða aðeins lítið brot af þeim aðgerðum sem nauðsynlegar eru til þess að koma til móts við heimilin og fjölskyldurnar í landinu. Þetta er bara örlítið skref í þá átt, jákvætt að sönnu, en aðeins um að ræða mjög þrönga og afmarkaða lausn á vanda hóps sem vonandi verður sem smæstur. Frumvarpið sem slíkt felur ekki í sér víðtækari lausnir eins og sum önnur þeirra frumvarpa sem vikið var að í andsvörum áðan og bíða umræðu á þingi. Út af því vil ég koma á framfæri að það eru auðvitað mál af þessum toga, þetta mál og eins þau mál sem vikið var að hér í umræðunni að framan, sem við eigum að einbeita okkur að á þingi þessa dagana. Vandinn er fyrir hendi, hann er sár, ekki bara fyrir hundruð og þúsundir einstaklinga heldur jafnvel fyrir tugþúsundir einstaklinga í landinu. Vandinn snýr að því að hið mikla áfall sem við urðum fyrir í efnahagsmálum hefur sett svo ótalmarga í þá aðstöðu að eiga í vandræðum með að ná endum saman, eiga í vandræðum með að eiga fyrir afborgunum af lánum og helstu lífsnauðsynjum. Þess vegna þarf að bregðast við með víðtækum og margvíslegum hætti og það eru þau mál sem við eigum að einbeita okkur að á þinginu og eigum ekki að dreifa athyglinni, sérstaklega þegar tíminn er knappur, í umræðu um önnur mál sem ekki liggur á með sama hætti. Fjölmörg dæmi eru um slík mál sem ekki liggur á og getum við rætt þau síðar ef ástæða þykir til. Það sem endurspeglaðist í andsvörunum áðan, þegar hv. þingmenn fóru að inna hv. formann allsherjarnefndar eftir stöðu nokkurra annarra mála, er líka til vitnis um annað. Það er til vitnis um að þessi mál eru í mörgum pörtum. Aðgerðir til hjálpar heimilum og einstaklingum eru í mörgum pörtum og eru til umræðu í fleiri en einni og fleiri en tveimur nefndum í þinginu. Ég hef stundum nefnt innan allsherjarnefndar að það skorti nokkuð á að við þingmenn hefðum heildarsýn yfir stöðu mála sem eru til umfjöllunar. Það er einkum um að ræða skörun milli mála sem eru á borði allsherjarnefndar og lúta að réttarfarslöggjöf, eins og löggjöf sem varðar gjaldþrotaskipti, nauðungarsölu og þess háttar, og síðan mála sem snerta með öðrum hætti skuldastöðu heimilanna og eru til meðferðar á vettvangi félagsmálanefndar. Ég hef hvatt til þess að þess væri gætt við afgreiðslu þeirra mála að þar yrði samhengi á milli og samræmi, svo það væri auðveldara fyrir okkur sem fjöllum um þessi mál og greiðum atkvæði um þau þegar þar að kemur, að átta okkur á því hvað við erum að gera, hvaða breytingum við náum fram og hvað stendur þá hugsanlega út af borðinu, hvað við eigum eftir að klára. Nú er það svo að allsherjarnefnd var kannski með afmarkaðri mál, þau sem snúa beinlínis að réttarfarslögunum, og félagsmálanefnd fjallar um þetta á víðtækari grunni. Ég vil því nota þetta tækifæri, af því að allsherjarnefnd hefur klárað ákveðin mál í þessu sambandi, að hv. félagsmálanefnd kynni sér það sem hefur verið gert af okkar hálfu og gæti þess að gera ekki lagabreytingar sem hugsanlega kunna í einhverjum tilvikum að stangast á við það sem við höfum samþykkt á vettvangi allsherjarnefndar. Nóg um það. Ef ég sný mér að efnisatriðum frumvarpsins, þá vil ég endurtaka að þær breytingar sem hér eru boðaðar eru jákvæðar og til bóta svo langt sem þær ná. Það eru hins vegar ákveðin atriði þarna sem æskilegt hefði verið að skýra nánar. Það skýrir að ég undirritaði nefndarálit með fyrirvara. Það má líta á þessi orð mín sem skýringu á þeim fyrirvara. Hann lýtur sem sagt ekki að neinu leyti að þeim meginbreytingum sem felast í frumvarpinu heldur að afmörkuðum atriðum í textanum. Það eru vandamál sem mér fannst kannski að þyrfti að skoða betur og gætu hugsanlega valdið vandkvæðum í framkvæmd, því að í frumvarpstextanum er vísað til atriða sem eru að einhverju leyti mjög huglæg eða menn geta a.m.k. skilið með mismunandi hætti. Ef ég fer yfir þetta í stuttu máli þá er vísað til þess í 1. gr. að fyrir afnot einstaklings sem fær að dvelja áfram á heimili sínu eða fær að dveljast áfram í því húsnæði sem orðin er eign þrotabús hans, skuli greidd leiga sem nemi a.m.k. þeim kostnaði sem þrotabúið ber af eigninni. Þetta getur valdið ákveðnum vafa í framkvæmd og lýtur að þeim kostnaði sem þrotabúið ber af eigninni. Nú kann að vera að skiptastjórar, sem hafa valdið í þessum efnum, meðhöndli með mismunandi hætti mál sem kunna að öðru leyti að vera sambærileg, þegar þeir fara að meta kostnaðinn sem þrotabú ber af eigninni. Það er hægt að skilja þetta þröngt þannig að það sé aðeins um að ræða beinan útlagðan kostnað en það er líka hugsanlegt að einhverjir telji ástæðu til þess að skoða þetta með víðtækari hætti. Þessu varpa ég fram í umræðunni, þetta er atriði sem þarf að huga að. Mér er ekki kunnugt um að þetta hafi valdið vandræðum á þeim tólf mánuðum sem eru liðnir frá því að bráðabirgðaákvæðið, sem er nokkurn veginn samhljóða, var samþykkt. Þetta kann þó að vera atriði sem huga ber að þegar farið verður nánar yfir málin. Sama á við í 3. gr. þar sem fjallað er um nauðungarsölurnar, að einstaklingur sem lendir í því að selja á heimili hans nauðungarsölu getur dvalist þar áfram í allt að tólf mánuði gegn greiðslu sem rennur til kaupanda og svarar að mati sýslumanns til hæfilegrar húsaleigu. Erfitt getur verið að meta hvað sé hæfileg húsaleiga. Þarna eru hugtök í lagatextanum sem kann að vera erfitt að meta. Það má auðvitað segja að samþykkt ákvæða af þessu tagi getur leitt til ákveðinna vandræða við að framfylgja ákvæðinu þegar á það reynir. Síðan er rétt að vekja athygli á öðru. Þegar svo háttar til að búið er að selja hús eða íbúð nauðungarsölu og sýslumaður metur hæfilega húsaleigu og leggur það fyrir að viðkomandi fái að búa þar í tólf mánuði gegn því að greiða hæfilega húsaleigu, þá getur auðvitað skapast sú staða að viðkomandi borgi einfaldlega ekki eða borgi bara í byrjun og hætti svo að borga. Þá kunna að skapast vandræði þegar bregðast á við því. Auðvitað getur sá sem kaupir eign farið aftur til sýslumanns og fengið ákvörðunina endurskoðaða en það er hætt við því að það ferli sé dálítið tafsamt og eins að sá sem kaupir eignina, lendi í því að fá ekki hugsanlegt tjón sitt bætt. Ég kann ekki lausnina á þessu og er þess vegna ekki með neina breytingartillögu hvað þetta atriði varðar en ég vildi vekja athygli á því að þetta er atriði sem getur valdið ákveðnum vandkvæðum í framkvæmd. Ég ætla ekki tímans vegna að fjalla um önnur atriði frumvarpsins nema það sem lýtur að því sem fram kemur í 6. gr. og varðar leiðbeiningar handa lögmönnum sem gert er ráð fyrir að dómsmálaráðherra gefi út. Nefndin stóð frammi fyrir ákveðnu álitaefni í þessu sambandi, sem er vikið að í nefndarálitinu, að talið hefur verið að leiðbeiningar af þessu tagi, a.m.k. þegar þær voru gefnar út af Lögmannafélaginu, geti falið í sér samkeppnishindranir. Samkeppniseftirlitið kom slíkum sjónarmiðum á framfæri þegar málið kom til umfjöllunar í allsherjarnefnd. Nefndin taldi hins vegar ekki ástæðu til þess að gera breytingu á frumvarpinu í ljósi þeirra athugasemda, með vísan til þess að það væri álitamál að hvaða marki samkeppnissjónarmið kæmu þarna að. Hins vegar er það auðvitað spurning, sem ég kann ekki svarið við, hvort ráðherra eigi að leita álits hjá Lögmannafélaginu varðandi gjaldskrá eða ekki. Ég held að niðurstaða nefndarinnar hafi verið skynsamleg í þessu. Hins vegar má spyrja hvaða stöðu leiðbeiningar sem ráðherra gefur út hafa í þessu sambandi. Þetta er ekki gjaldskrá. Spurningin er sú hvort leiðbeiningarnar verða settar í reglugerðarformi eða einhverju sambærilegu formi. Í mínum huga er því ekki klárt, ef við getum orðað það svo, hvaða afleiðingar það kynni að hafa ef lögmaður færi ekki eftir leiðbeiningunum. Að því leyti er þetta ákvæði sem vekur spurningar frekar en að svara þeim. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa ræðuna lengri að sinni. Eins og ég sagði í upphafi var samstaða um afgreiðslu málsins í nefndinni. Við teljum að það sé mikilvægt að með þessum hætti sé komið til móts við þá sem lent hafa í þeirri stöðu að eignir þeirra eru annaðhvort komnar á nauðungarsölu eða bú þeirra komið til gjaldþrotaskipta. Þetta er auðvitað, eins og ég sagði líka, bara hluti af lausn á vanda sem því miður virðist vera mikill og vaxandi. Við heyrum af því í fjölmiðlum og sjáum upplýsingar um að sífellt fleiri einstaklingar og raunar fyrirtæki líka eru að lenda í þeirri stöðu að lenda í gjaldþrotaskiptum og eiga yfir höfði sér nauðungarsölur. Nýjar tölur frá Seðlabankanum sýna glöggt að fram til þessa hefur fjöldi heimila sem eru í þeirri stöðu trúlega verið stórlega vanmetinn. Við skulum því ekki gera lítið úr þessu. Við skulum hins vegar, hæstv. forseti, jafnframt viðurkenna að hér er aðeins um að ræða brot af þeim lausnum sem við á þingi þurfum að færa fram til þess að aðstoða heimilin og fyrirtækin í landinu til að komast í gegnum þær miklu efnahagsþrengingar sem við eigum nú við að stríða.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti. Málið hefur verið til umræðu í allsherjarnefnd um nokkra hríð og er hluti mála sem snúa að greiðsluvanda heimilanna. Við höfum talað fyrir því, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í allsherjarnefnd, að setja meginþungann á afgreiðslu mála úr nefndinni sem mæta greiðsluvanda heimila og smærri fyrirtækja. Frumvarpið er vissulega liður í því sem við þingmenn Sjálfstæðisflokksins styðjum, enda er það til þess fallið að bæta bráðavanda einstaklinga sem standa frammi fyrir verulegum greiðsluörðugleikum. Þetta frumvarp er samið að tilhlutan réttarfarsnefndar. Það er ekkert launungarmál að réttarfarsnefnd hefur oft og tíðum gert athugasemdir við úrræði sem hægt væri að grípa til til þess að bjarga heimilum í landinu. Í þessum stól hef ég áður sagt að gjaldþrotarétturinn eða fullnusturéttarfarið hafi að sjálfsögðu ekki verið hugsað til þess að mæta gríðarlegum vandræðum stórs hluta íslensku burðarásfjölskyldunnar þar sem elsti fjölskyldumeðlimurinn er undir fertugu. Þetta fjölskyldumynstur er sérstaklega gert að umtalsefni í nýrri skýrslu Seðlabankans. Þessar réttarreglur voru alls ekki hugsaðar með það fyrir augum að allt að 40% heimila lenti í vandræðum eins og fram kemur í skýrslu Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleikann. Það má segja margt um það sem hefur gerst hér eftir hrunið og það sem gerðist í aðdraganda hrunsins en eitt er alveg víst að okkur hefur mistekist að mæta þeim bráðavanda sem stafar að íslenskum heimilum. Okkur hefur ekki tekist að koma með úrræði sem hjálpa fólki sem getur enn greitt skuldir sínar. Við höfum fyrst og fremst smíðað úrræði handa fólki sem þegar er komið á leiðarenda, ef svo má segja, með skuldavanda sinn. Því hefur verið forðað frá þeirri niðurlægingu að verða gjaldþrota. Við höfum ekki enn þá náð samkomulagi um hvernig hægt er að fækka þeim sem lenda í þessum bráðavanda. Í upphafi þingfundar í dag var rætt um hvernig skipulagi þingsins væri háttað núna síðustu dagana. Ég hef velt fyrir mér undanfarna daga - svo að maður tali bara hreint út og sé ekki að skreyta hlutina með neinum hætti: Hvernig getum við alþingismenn, sem sýslum með hin ýmsu mál er snúa að greiðsluvanda heimilanna í hinum ýmsu nefndum þingsins, tekið málin það föstum tökum að við náum utan um vandann og komið með tillögur? Við höfum ítrekað frestað nauðungarsölum. Í frumvarpinu er reyndar, sem ég á von á að verði að lögum innan tíðar, gert ráð fyrir breytingum á lögum um nauðungarsölur sem auðvelda mun fólki að búa lengur í íbúðum sínum eftir að nauðungarsala hefur orðið. Við höfum ítrekað frestað nauðungarsölum og ég hygg að þar hafi fulltrúar allra flokka komið að. Það var gert til að skapa svigrúm fyrir hugmyndum um lausn málsins. Staðreyndin er auðvitað sú að það hefur verið mun tafsamara, frú forseti. Í upphafi gerðum við ráð fyrir að kostnaðurinn sem hlytist af töfunum lenti með fullum þunga á þessum sömu fjölskyldum. Þótt menn hafi í þessu tilviki hugsað sér tíma til þess að skapa svigrúm er þetta ekkert annað en gálgafrestur fyrir fjölskyldurnar sem fyrir þessu verða. Það er ekkert mikilvægara fyrir okkur alþingismenn um þessar mundir en að snúa okkur einvörðungu að því að leysa vanda þessara fjölskyldna og ekki síður þeirra fyrirtækja sem hafa orðið fyrir barðinu á bankahruninu. Íslenskt atvinnulíf er borið uppi af litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Meiri hlutinn vinnur ekki hjá einstökum stórfyrirtækjum heldur hjá fjölda smærri fyrirtækja. Þau ollu ekki hruninu sem varð með falli íslensku bankanna. Vandræði þeirra fyrirtækja er afleiðing bankahrunsins. Ef okkur Íslendingum og alþingismönnum tekst ekki að snúa bökum saman og hugsa með öðrum hætti en við höfum áður gert, óttast ég mjög að þessar þrengingar muni standa lengur en þörf er á. Frá haustinu 2008 hafa sprottið upp mörg grasrótarsamtök. Þau hafa eytt ómældum tíma í að finna leiðir til hjálpar íslenskum fjölskyldum. Mörgum finnst sumar þessara leiða afskaplega róttækar og í sumum tilvikum jaðra við það að geta valdið ríkinu skaðabótaábyrgð eða með einhverjum hætti mismunað þeim sem áttu hlutabréf eða skulduðu bönkum fé. Mér finnst að við ættum frekar að spyrja: Hvaða afleiðingar hefur það fyrir uppbyggingu íslensks samfélags ef ungar barnafjölskyldur flytjast unnvörpum af landi brott? Hvaða afleiðingar hefur það fyrir endurreisnina ef fjölskyldur, þar sem foreldrar eru undir fertugu, með ung börn, finnst þær knúnar til þess að fara héðan vegna þess að úrræði eru ekki fyrir hendi? Ekkert okkar getur hugsað þá hugsun til enda og við vitum það náttúrlega öll að þannig náum við ekki tökum á vandanum. Í allsherjarnefnd eru fleiri mál sem snúa beint að vanda heimilanna. Það er rétt sem hv. þm. Róbert Marshall formaður allsherjarnefndar sagði í andsvari við hv. þm. Óla Björn Kárason, þar sem fjallað var um lyklafrumvarpið, en það nafn kemur frá hv. þm. Lilju Mósesdóttur, að þetta mál auk annarra, t.d. fyrningar, hafi verið til umræðu í allsherjarnefnd. Það er líka rétt hjá hv. þm. Róberti Marshall að fjöldamargar athugasemdir hafa borist um málið. Ég segi fyrir mig, og nú tala ég út frá menntun minni sem lögfræðingur, að fyrir fram hef ég alls konar efasemdir um að það sé hægt að hleypa frumvarpinu í gegn. Ég held að það sé kominn tími til þess að ég horfi fram hjá því stundarkorn og velti fyrir mér hvort hægt sé að sníða ákveðna annmarka af til þess að koma til hjálpar, ekki síst þegar menn í öðrum nefndum þingsins virðast hafa uppi áform um úrræði þar sem þessi hugsun er fyrir hendi. Lyklafrumvarpið fjallar fyrst og fremst um afturvirkni laga, sem er mjög viðkvæmt mál og alvarlegt. Í hv. félagsmálanefnd er verið að endurskrifa eða endurskoða frumvarp frá hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra sem varðar greiðsluaðlögun og úrræði fyrir fjölskyldur sem eiga fleiri en eina eign og möguleikann á því að menn geti skilað inn lykli seinni eigna. Það veldur mér miklum áhyggjum að í sumum nefndum þingsins er fjallað um úrræði af þessum toga, á meðan aðrar nefndir gera það ekki. Sums staðar er því velt fyrir sér hvort hægt sé að ganga róttækari leiðir, annars staðar velta menn fyrir sér allt öðrum hlutum. Það eru þessir þættir sem valda mér hvað mestum áhyggjum í þessari hreingerningu, eða hvað við viljum kalla það, eftir bankahrunið þegar við reynum að breyta og búa til ný úrræði. Fjárlaganefnd ræðir þetta einnig þegar fjárlagagerð er undirbúin, hægri höndin veit ekki hvað sú vinstri gerir. Ég óttast að ef okkur alþingismönnum tekst ekki að finna úrræði sem stenst skoðun muni dómstólar reka menn til baka með þær hugmyndir sem lagðar hafa verið fram. Þá eykst vandi íslenskra fjölskyldna. Ef okkur tekst ekki í sameiningu að finna leiðir til þess að mæta þeim þá eykst vandi þeirra og í framhaldinu lengist efnahagslægðin. Staða íslenskra heimila er nefnilega ekkert annað en efnahagsleg ógn, þetta er hvorki félagslegt vandamál né vandi fullnusturéttar. Þetta er efnahagslegt vandamál og það þarf að taka á því á þeim nótum. Það er efnahagslegt vandamál þegar það stendur í skýrslu Seðlabankans að menn telja að tafir og úrræðaleysi hjá okkur öllum hafi valdið því að kreppan getur hugsanlega lengst. Og við þekkjum það frá öðrum löndum að vandinn eykst ef menn ná ekki tökum á þessum hlutum. Ég held að það sé full ástæða fyrir hv. alþingismenn að leggja nú þegar til hliðar öll önnur mál en þau sem snúa nákvæmlega að þessu. Ég veit að ýmis önnur mál af hálfu stjórnarmeirihlutans eru brýn, t.d. þau sem eru kölluð lýðræðisumbætur. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim. Ég er alveg sannfærð um að það er ýmislegt sem þar þarf að vinna. Á dagskrá í dag er t.d. frumvarp til laga um stjórnlagaþing. Við sjálfstæðismenn segjum í nefndaráliti okkar að við gerum okkur grein fyrir því að endurbæta þarf stjórnarskrána. En núna liggja verkefnin hér, þessa dagana er ekkert annað sem skiptir máli en akkúrat þetta. Gert er ráð fyrir því að þingið fari heim 15. júní. Það liggja 108 mál inni í nefndum þingsins eða bíða afgreiðslu og það er alveg augljóst að menn verða að forgangsraða með einhverjum hætti. Ég vil forgangsraða í þágu íslenskra fjölskyldna Í mörgum nefndum þingsins eru uppi ýmis sjónarmið, mér dettur ekki í hug að það sé ekki áhugamál allra þingmanna að koma þessum málum í gegn, en okkur skortir einhverja leið til þess og komast að einhverri raunverulegri niðurstöðu. Það er það sem okkur skortir. Þetta er ekki í fyrsta skiptið sem það gerist að þingið er tregt eða seint til að finna viðeigandi lausnir á ákveðnum málum. Í þessu tilviki megum við ekki bregðast. Um leið og ég segi að málið sé góðra gjalda vert þá mun ég styðja það eins og ég mun styðja öll mál sem munu bæta hag þeirra sem verst standa. Við verðum að líta til þeirra sem eru í spennitreyju teygjulána og verða það næstu áratugi ef ekki verður breyting á. Flestir vilja nefnilega borga skuldir sínar. Fyrir alla er þetta spurning um reisn að geta staðið við það sem þeir hafa skrifað upp á. Og þegar aðrir menn hafa komið fjölskyldum í þessa óleysanlegu stöðu er það okkar að leysa úr því og koma skikki á það. Ég vil bara fyrir mitt leyti, og ég veit að þau sjónarmið liggja fyrir í hv. allsherjarnefnd þar sem ég á sæti, leggja mikla vinnu af mörkum til þess að mæta þessum vanda, jafnvel þótt það þýði að maður þurfi að snúa aðeins frá því sem maður lærði í skólanum um að ákveðnir hlutir tengdir gjaldþrotarétti þurfi að vera með ákveðnum hætti. Lengi var dálítið erfitt fyrir mig að segja þetta, en mér finnst það vera tilraunarinnar virði svo hægt sé að komast að niðurstöðu um þann mikla vanda sem hér er. Við skulum síðan sjá hvort við náum saman um það. Ég held að það sé vilji þingmanna í öllum flokkum að gera það. Fyrir páska ræddum við hér í þingsal um málefni heimilanna. Auðvitað höfum við alltaf rætt þetta öðru hvoru í allsherjarnefnd. Sú ákvörðun var tekin að rétt væri að fela ákveðinni þingnefnd að fjalla um þetta mál og var hv. efnahags- og skattanefnd falið að afla upplýsinga um það hvort hægt væri að koma með hugmyndir um niðurfærslu eða leiðréttingu á höfuðstól fasteignaveðlána. Ég veit ekki almennilega hvernig sú vinna gengur í efnahags- og skattanefnd en ég hygg að menn séu enn þá að afla upplýsinga eða finna út hvernig svigrúmið er. Ég óttast það samt að við séum að renna út á tíma með það. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins og ég held fleiri flokkar, hafa um nokkurt skeið haldið þeim sjónarmiðum uppi að ef ekkert annað gildi verðum við að færa höfuðstólinn niður og ég held að við séum aftur komin á þann stað núna. Sumarið er komið, þingið kemur ekki aftur saman fyrr en í september, nauðungarsölur hefjast í október eða nóvember og það er alveg klárt að við getum ekki frestað þeim endalaust. Það kemur alltaf að því að það verði ekkert fleira gert fyrir þá sem eru komnir á endastöð. Það kemur alltaf að því að við verðum að láta þau úrræði ganga sinn gang. Ég vona að við verðum þá a.m.k. búin að gera okkur grein fyrir því hvernig við getum hjálpað þeim sem geta rétt svo borgað. Fram kemur í stöðugleikaspá Seðlabankans að líkur séu á því að hópurinn sem inniheldur fjölskyldur undir fertugu með gengistryggð lán og getur rétt svo borgað fari stækkandi. Hann mun lenda í verulegum vandræðum á næstu missirum. Það hlýtur að vera verkefnið sem við getum sameinast um. Ég held að sum þau úrræði sem við kynntum haustið 2008 og var í raun og veru forveri greiðsluaðlögunarinnar sem nú er verið að breyta í félags- og tryggingamálanefnd, gagnaðist þeim sem voru þegar í vandræðum af ýmsum öðrum orsökum. En meginstabbi fólks sem finnur þetta högg eru bara venjulegir Íslendingar, venjulegt fólk, barnafólk og aftur barnafólk. Það er sá hópur sem ég hef alveg gríðarlegar áhyggjur af. Ég vil þakka hv. allsherjarnefnd fyrir mjög gott samstarf í málum sem að þessum verkefnum snúa og hvet jafnframt stjórnarmeirihlutann í nefndinni til þess að halda áfram á þessari braut, setja málin á dagskrá og finna leiðir til þess að leysa úr þeim og muna að 15. júní er handan við hornið. Við höfum bara örfáa daga í september til þess að koma með úrræði og gera okkur grein fyrir því að þótt asinn sé mikill þurfum við að vanda okkur. Ég vildi svo óska þess að við næðum saman um hluti sem snúa beint að hagsmunum íslenskra fjölskyldna og minni og meðalstórra fyrirtækja til þess að hraða þeirri endurreisn sem við bíðum svo óskaplega mikið eftir.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp frá allsherjarnefnd sem fjallar í grunninn um það að fólk geti búið áfram í íbúð sinni ef búið er að selja hana á nauðungarsölu. Sett eru ákvæði um að menn eigi að borga hæfilega leigu sem ekki er minni en kostnaður skiptastjóra af íbúðinni o.s.frv. Þetta er náttúrlega lausn sem er nauðsynleg en hún nær til þeirra sem eru í reynd komnir á endastöð, þegar fólk hefur misst eignir sínar á nauðungarsölu. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt að það sé þannig að fólk geti búið áfram í eign sinni, jafnvel í einhvern tíma, þótt því sé ekki ætlaður langur tími í frumvarpinu. Það kemur kannski í veg fyrir að menn flýi til útlanda. Ég held að það ættum við að óttast mest og ættum að fylgjast vel með því, hv. þingmenn, brottflutningi ungs fólks til útlanda. Það flytur út vegna atvinnuleysis, vegna þess að það missir húsnæðið og vegna þess að launin erlendis, í erlendri mynt, eru miklu, miklu hærri en laun hér á landi sem eru í innlendri mynt sem hefur lækkað mjög mikið. Þetta held ég að sé mjög alvarlegt ef þetta verður niðurstaðan. Þess vegna styð ég frumvarpið mjög. Mér finnst að öll þessi mál þurfi að ræða í heild. Þau eru rædd í þrem nefndum þingsins á sama tíma. Í efnahags- og skattanefnd er rætt um bílafrumvarpið þar sem á að lækka skuldir sem hvíla á bifreiðum, gengistryggðar skuldir sem oft hafa leikið fjölskyldur mjög grátt. Menn keyptu kannski bíl fyrir 2 milljónir og allt í einu var lánið sem tekið var komið í 4 milljónir og bíllinn jafnvel búinn að lækka nokkuð í verði. Venjulegar fjölskyldur geta því lent í töluverðum vanda út af venjulegum bílakaupum svo að maður tali nú ekki um stærri kaupum sem voru kannski - ja, ég veit ekki hvað á að kalla það þegar nánast félaust fólk kaupir jeppa með lánum alveg í botn. Það getur maður kannski flokkað undir að menn séu óábyrgir. Við hv. þingmenn erum í þeirri stöðu að mjög lítið er vitað um stöðu þessara 100 þúsund heimila í landinu. Seðlabankinn gerði ákveðna könnun, það vantaði reyndar vissa þætti inn í hana, og hún var ágæt á sínum tíma, en það er komið rúmt ár síðan. Við vitum í rauninni ekki hver staðan er í dag nema að mjög sennilega hefur hún versnað. Mér segir svo hugur að 10% þessara heimila séu í óleysanlegum vanda, það blasi ekkert annað við þeim en gjaldþrot. Þá er þessi leið, sem við ræðum hér, „góð“ fyrir það fólk. Auðvitað væri betra að menn færu í samninga við kröfuhafa svo þeir héldu íbúðinni og héldu áfram að borga af lánum sínum eins og þeir geta. Fólk hefur lent í atvinnuleysi, fólk hefur lent í tekjumissi og fólk hefur lent í því að lán hafa hækkað mjög mikið. 10% heimila eru í óleysanlegum vanda, önnur 15% eru sennilega í mjög miklum vanda. Það er bara ósköp venjulegt fólk sem er komið alveg upp undir höku í skuldum og á mjög erfitt með að komast af þó að það berjist í bökkum og hafi það af. 25% eru sennilega í nokkrum vanda en svo eru sennilega 50% heimila sem eru í sæmilegri stöðu miðað við að við urðum fyrir áfalli og miðað við verðbólgu og annað slíkt. Ákveðinn hluti þeirra eru leigjendur sem skulda þar af leiðandi mjög lítið eða ekki neitt en þurfa náttúrlega að borga síhækkandi leigu af jafnvel lækkandi launum. Einhver hlutinn er skuldlaus eða skuldlítill. Vandinn er því mjög margur og misvísandi. Bílalánin, eins og ég nefndi áðan, eru í efnahags- og skattanefnd. Í félagsmálanefnd, af öllum nefndum, ræðum við heilmikið um peninga þessa dagana og afföll og slíkt. Þar ræðum við t.d. að flutt verði frumvarp um fólk sem á tvær eignir, þannig að lyklafrumvarpið frá hv. þm. Lilju Mósesdóttur, sem rætt var hér áðan, virki á aðra eignina, að menn geti sem sagt nánast skilað henni. Nánast, segi ég, vegna þess að það sem situr eftir af skuldum breytist þá í almennar kröfur. Síðan ræðum við frumvarp um umboðsmann skuldara sem verður töluvert mikið breytt í nefndinni, vænti ég, en verður flutt sem slíkt. Svo er meiningin að nefndin flytji frumvarp sem er nánast nýtt vegna þess að frumvarpinu frá hæstv. félagsmálaráðherra hefur verið breytt svo mikið. Það gengur út á horft sé á stöðu heimilisins, allar eignir og skuldir o.s.frv. og það í reynd gert upp þannig að eftir sitji skuldir sem eru viðráðanlegar. Þetta yrði gert í frjálsum samningum milli kröfuhafa og skuldarans og ef frjálsir samningar nást ekki af einhverjum ástæðum verði farið í þvinguð úrræði. Þetta er það sem unnið er að í þessum mismunandi nefndum. Þótt ekki séu nema sex dagar eftir af störfum þingsins er meiningin að klára þessi mál. Ég hef unnið mjög hart í félagsmálanefnd ásamt fleirum að því að reyna að finna á þessu lausn. Allt krefst þetta hraða og ég held að vandinn sé sá að stjórnsýslan og hv. þingmenn átti sig ekki á magninu. Ef 10% heimila eru í óleysanlegum vanda þýðir það tíu þúsund heimili. Ef við klárum 100 heimili á dag tekur það 100 daga, það er bara þannig. Við klárum náttúrlega aldrei 100 á dag, það er borin von. Ég er bara að benda á umfangið. Menn þurfa að búa til kerfi sem er svo einfalt og hraðvirkt að það ráði við slíkan fjölda af fólki með skikkanlegum hætti. Við það glímum við í hv. félagsmálanefnd. Margt fólk hefur neikvæða eiginfjárstöðu, margt fólk ræður ekki við greiðslubyrðina og það er búið að finna úrræði fyrir það. Greiðslubyrðin er lækkuð og lánin lengd. Það nýtist ákveðnum hópi. Verið er að skoða mjög mörg mál. Eitt af því sem þessi hugmynd í félagsmálanefnd gengur út á, snýst um innkallaðar kröfur sem birtast í Lögbirtingablaðinu, eins og í gamla daga. Það tekur tíma og það er niðurlægjandi. Það er niðurlægjandi fyrir fólk að sjá nafn sitt í Lögbirtingi, sérstaklega þegar það fer í rauninni saklaust í þá stöðu, hefur lent í einhverjum aðstæðum, t.d. atvinnuleysi í kjölfar hrunsins, og á í rauninni ekki neina sök á því. Það var ekki í neinni óráðsíu eða neinu slíku en lendir allt í einu í því að fá auglýsingu í Lögbirtingablaðinu. Ég hef hugleitt það, spurt að því og verið að skoða í alvöru hvort koma ætti upp svokölluðum kröfubanka þar sem allir kröfuhafar landsins gætu lýst kröfum sínum á kennitölu. Þá er eiginlega ekkert annað en kennitala á móti kennitölu, sem segir að þessi kennitala telji að hin kennitalan skuldi sér. Þegar einhver fer í greiðsluaðlögun er kennitala hans gefin upp og þá fást allir þeir aðilar sem hugsanlega eiga á hann kröfu. Þeim er þá sendur tölvupóstur og óskað eftir því að þeir lýsi kröfunum. Þetta yrði miklu hraðvirkari og miklu mannúðlegri leið og um leið líka áhrifameiri vegna þess að það lesa ekki allir Lögbirtingablaðið. Til dæmis ef amma gamla á kröfu á dóttursoninn getur hún lýst kröfunni í þessum banka, hún segir bara kennitölu sína og kennitölu drengsins. Hún fær síðan sent bréf þegar hún á að lýsa kröfu á hann því að það er mjög mikilvægt að öllum kröfum sé lýst þegar málin eru gerð upp. Það er því verið að vinna að því að gera þetta eins hraðvirkt og hægt er til að ráða við þetta magn. Þau 15% heimili sem ég nefndi og eru í mjög miklum vanda eru 15 þúsund manns, hvorki meira né minna. Stjórnsýslan, dómskerfið og umboðsmaður skuldara þurfa að leysa mjög mikinn fjölda af málum. Von mín er sú að þegar kominn verður ákveðinn ferill á þetta, segjum í frjálsum samningum, fari að myndast ákveðnar reglur sem menn geta farið eftir. Þá geta menn gert þetta nánast sjálfir með kröfuhöfum sínum. Þetta er sem sagt það sem unnið er að í hinum ýmsu nefndum og mér þætti mjög mikilvægt að menn einbeittu sér að þessu. Í þinginu er verið að ræða alls konar mál og maður er svo að segja bundinn á fundum frá morgni til kvölds í stað þess að vinna í nefndum að lausn þeirra mála sem skipta heimilin svo miklu máli. Það er ekki bara þetta. Stærsti vandinn fyrir utan gengistryggðu lánin, sérstaklega íbúðalánin sem geta hækkað úr 30 milljónum upp í 60, sem er gjörsamlega óbærilegt fyrir venjulegar fjölskyldur, sérstaklega þegar eignin hækkar ekki neitt, er atvinnuleysið. Atvinnuleysið er náttúrlega alveg skelfilegt. Við tókum í dag til afgreiðslu mál um gagnaver á Suðurnesjum sem ég var afskaplega hlynntur og er mjög ánægður með að það skuli hafa verið samþykkt. En ég gat ómögulega greitt því atkvæði sjálfur eins og ég lýsti í atkvæðaskýringu þótt mig langaði mjög mikið til að standa að því. Ég tel að svona eigum við einmitt að skapa atvinnu, með hundrað störfum hér, hundrað störfum þar, fimm hundruð störfum þar, þetta safnast allt þegar saman kemur. Það er mjög nauðsynlegt að ráða bug á atvinnuleysinu því að ég tel að það eigi nokkuð drjúgan þátt í að gera stöðu heimilanna óleysanlega eða illleysanlega. Ég hugsa að ef 10–15% heimilanna fengju atvinnu mundi það laga stöðuna heilmikið. Nokkuð mikið hefur verið rætt um almenna niðurfellingu skulda. Ég hef margoft bent á að það kæmi þeim líka til góða sem eru ekki í vandræðum, þeim 50% sem eru í sæmilegri stöðu og þeim 20% til viðbótar sem ráða við vandann. Og þetta kostar. Talið er að 20% niðurfelling skulda mundi kosta um 200 milljarða og jafnvel meira en það, 280 milljarða. Það mundi samt ekki laga stöðuna hjá þeim sem verst eru settir. Það mundi ekki laga stöðuna hjá þeim sem eru gjaldþrota þótt skuldirnar yrðu lækkaðar um 20%. Við sætum eftir sem áður uppi með vandann. 280 milljarðar eru þvílíkir peningar að við gætum sennilega haft þrjú skattlaus ár á Íslandi fyrir þá. Menn geta nú ímyndað sér hvað það mundi þýða í að hvetja áfram atvinnulíf og atvinnu. Menn þekkja það, hér var einu sinni skattlaust ár og þá var mikið fjör á vinnumarkaði. Kostnaðurinn af almennri niðurfellingu er þvílíkur að ég get ekki séð að það sé nokkur lausn. Það kemur niður á lífeyrissjóðunum, það kemur niður á Íbúðalánasjóði og það kemur niður á bönkunum. Ætli eigendum þeirra, kröfuhöfunum, sem flestir eru erlendir bankar, þyki þeir ekki hafa tapað nóg á Íslandi þótt ekki bætist við að bankarnir þurfi að afskrifa megineign sína sem er krafa á hinn almenna Íslending? Ég hugsa að það mundi bara leiða til málaferla. Þetta ræðum við einmitt í efnahags- og skattanefnd varðandi niðurfellingu á bílalánum, þ.e. hvort þau standist stjórnarskrá. Það er sem sagt vandinn á þeim bæ. Ég held að menn þurfi að vinna hart að því að búa til kerfi sem leysir þennan vanda þannig að hvert heimili í vanda sé í reynd gert upp og fundin lausn sem gerir það að verkum að menn geta haldið eign sinni, búið áfram í henni og borgað af þeim skuldum sem þeir ráða við. Aðrar skuldir yrðu niðurfelldar. Að þessari lausn vinnur hv. félagsmálanefnd hörðum höndum og hv. efnahags- og skattanefnd sömuleiðis varðandi bílalánin.

Virðulegi forseti. Ætli það sé ekki að verða eitt og hálft ár síðan ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna tók við völdum. Lagt var af stað upp í þá vegferð með mikil og háleit markmið sem ríkisstjórnin taldi að væru brýnust fram undan. Það var mikið lagt upp úr því af hálfu hæstvirtra ráðherra, ekki síst hæstv. forsætisráðherra, að reisa þyrfti skjaldborg um heimilin í landinu. Samfylkingin lofaði því að reist yrði velferðarbrú yfir í velferðarkerfið. Þegar maður hlustaði á kosningaloforð þessara tveggja flokka og las stefnuyfirlýsingu þeirra eftir að ríkisstjórnin tók við og var kynnt þá hugðist hún gera allt fyrir alla, þannig voru áformin. Það átti að bjarga heimilunum í landinu, það átti að koma hjólum efnahagslífsins af stað á nýjan leik og reisa landið upp úr hruninu. Nú er eitt og hálft ár liðið frá því að þessi ríkisstjórn tók við og því miður hefur afar lítið gerst. Ríkisstjórninni hefur ekki lánast að standa við þau loforð sem gefin voru. Auðvitað hafa ýmis loforð, t.d. Vinstri grænna, verið svikin eins og aðildarmálið, aðildarumsóknin að Evrópusambandinu, og reyndar fleiri mál sýna, afstaðan í Icesave-málinu og samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Raunar er það orðið þannig að Vinstri hreyfingin – grænt framboð er orðin uppiskroppa með loforð sem hægt er að svíkja. Það versta í öllum þessum málum er að það hefur ekki verið staðið við gefin loforð gagnvart heimilum og fyrirtækjum í landinu. Skjaldborgin hefur aldrei risið, velferðarbrúin er á einhverju byrjunarstigi og allan þennan tíma hafa heimilin í landinu blætt fyrir aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar. Frumvarpið sem hér er til umfjöllunar varðar bætta réttarstöðu skuldara. Í nefndaráliti allsherjarnefndar segir að með frumvarpinu séu lagðar til fjölmargar breytingar, m.a. að skiptastjóri í þrotabúi geti heimilað einstaklingi að búa áfram í húsnæði í eigu búsins í allt að tólf mánuði eða að halda umráðum einstakra lausafjármuna þess gegn greiðslu leigu. Þetta eru út af fyrir sig breytingar af hinu góða enda sé ég að þingmenn allra flokka skrifa undir nefndarálitið sem þýðir að það er ekki pólitískur ágreiningur. Hv. þingmenn eru þeirrar skoðunar að frumvarpið beri að samþykkja og ég hygg að ég muni taka undir með þeim. Staðreyndin er sú að frumvarpið endurspeglar og varpar ljósi á það að með þessum úrræðum sem lögð eru til er gripið allt of seint inn í málefni skuldara þessa lands. Vilji menn á annað borð leysa skuldavanda heimilanna þurfa að koma fram úrræði sem bæta réttarstöðu þeirra áður en allt er komið í óefni. Í þessu máli er gert ráð fyrir því að gripið sé til aðgerða þegar heimilin eru komin í svo erfið mál, svo mikla og sterka fjárhagslega spennitreyju, að þau þurfa á sérstökum úrræðum að halda. Ég tel að ríkisstjórnin hefði átt að átta sig á þessu löngu fyrr. Ég minni á að í þessum þingsal höfum við áður rætt um endurnýjaða viljayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Ég benti á það í umræðu fyrir nokkuð löngu síðan að í þeirri viljayfirlýsingu er mælt svo fyrir, eða ríkisstjórnin gefur Alþjóðagjaldeyrissjóðnum fyrirheit, að ekki verði ráðist í frekari aðgerðir til hjálpar heimilunum í landinu eftir, að ég hygg, október eða nóvember á þessu ári. Þetta þýðir að öllu óbreyttu mun holskefla nauðungarsala gagnvart fjölskyldum og heimilum sem eru í vanda skella á á sama tíma og ríkisstjórnin hefur skuldbundið sig til þess að grípa ekki til neinna frekari sértækra aðgerða gagnvart heimilunum. Þetta er auðvitað mikið áhyggjuefni. Við sjálfstæðismenn höfum bent á það hér að fram hafa komið tillögur sem vert er að skoða. Ég nefni sem dæmi lyklafrumvarpið svokallaða sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir flutti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Ólöfu Nordal að það má ýmislegt um það segja. Við sem erum lögfræðingar getum haldið því fram að ýmis sjónarmið og reglur sem þar koma fram séu kannski ekki í samræmi við þær meginreglur sem almennt eru taldar gilda á þessu sviði. En frumvarpið sýnir þó góðan vilja til þess að ganga lengra til bjargar heimilum og skuldsettu fólki í landinu en ríkisstjórnin er reiðubúin að stíga. Þó svo að það séu eflaust einhver ákvæði í frumvarpinu sem maður mundi undir venjulegum kringumstæðum hafa ákveðnar efasemdir um eða setja spurningarmerki við, er það þannig að við þurfum að taka frumvarpið til efnislegrar umræðu hér í þinginu og kanna hvort það sé þingmeirihluti fyrir því og þá með þeim breytingum sem nauðsynlegar eru á málinu. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekki verið reiðubúnir til þess að stíga þessi skref og ganga lengra. Það er miður því að eins og ég kom inn á hér áðan má búast við því að í október eða nóvember skelli á holskefla nauðungaruppboða þegar tímafrestir sem gefnir voru eru liðnir. Það sem verra er að núna fáum við upplýsingar um það víðs vegar úr kerfinu að skuldastaða heimilanna sé töluvert verri en menn höfðu reiknað með. Þá vísa ég til að mynda til nýútkominnar skýrslu eða úttektar Seðlabanka Íslands sem varpaði ljósi á að það eru fleiri heimili en áður var talið í fjárhagslegum vandræðum og skuldastaðan er verri en talið var. Þar við bætist að efnahagsástand í landinu er slæmt. Verðbólga er enn þá há þannig að verðlag hefur hækkað, launin hafa lækkað, skattar hækkað og allt þetta leiðir til þess að ráðstöfunartekjur heimilanna hafa minnkað. Þar fyrir utan er atvinnuleysið enn of mikið og ríkisstjórnin hefur þverskallast við að grípa þau tækifæri sem þó eru til staðar í atvinnuuppbyggingu. Það er við þessar aðstæður sem menn ætla að ræða um réttarstöðu skuldara og reyna að bæta hag þeirra. Ég hefði talið, eins og ég sagði áður, að ríkisstjórnin ætti að leggja til róttækari hugmyndir sem hefðu nýst fólki betur fyrr í ferlinu en kæmu ekki til skoðunar og athugunar þegar allt er í óefni komið. Ég sé ekki betur en að meiri hluti þingmanna sé fylgjandi þeim sjónarmiðum sem mælt er fyrir í frumvarpinu. Hér segir, eins og ég kom inn á áðan, að í frumvarpinu er lagt til að skiptastjóri þrotabús geti heimilað einstaklingi að búa áfram í allt að 12 mánuði í húsnæði sem er í eigu búsins eða halda umráðum einstakra lausafjármuna þess gegn greiðslu leigu. Þetta er auðvitað mikilvægt. Þegar ljóst er að heimili eða einstaklingar eru komin í þrot er mikilvægt að þeim sé veitt svigrúm til þess að koma sér fjárhagslega aftur á lappir til þess að endurskipuleggja framtíð sína þegar fyrir liggur að viðkomandi hefur ekki lengur tök á eða fjárhagslega getu til þess að búa í sínu eigin húsnæði. Inn í þetta spilast margvísleg sjónarmið. Það er auðvitað ekkert gamanmál fyrir fólk að missa heimili sín. Fyrir suma er það félagslega erfitt gagnvart umhverfi sínu að horfast í augu við eignamissi, eignarýrnun eða eignaminnkun eins og þessa. Þessir hlutir snerta ekki bara foreldra heldur einnig börn. Þau sækja skóla í tilteknu hverfi og þurfa hugsanlega að horfa fram á einhverjar breytingar í sambandi við það hvernig komið er fyrir fjölskyldunni. Í nefndarálitinu sem hér liggur frammi sé ég að tekið er tillit til þessara atriða. Ég tel mikilvægt að þeir hv. þingmenn sem undir þetta nefndarálit rita séu reiðubúnir að leggja til að fólk fái svigrúm til þess að fóta sig á nýjan leik eftir fjárhagslegt áfall. Hér koma fram ýmis önnur sjónarmið sem eru athyglisverð. Í frumvarpinu er lögð til heimild handa skiptastjóra að heimila einstaklingi að búa áfram í húsnæði sem hann hefur misst í allt að 12 mánuði, sem er ekki lengur háð því skilyrði að veðhafar samþykki ráðstöfunina. Þetta er út af fyrir sig ný regla í gjaldþrotaréttinum. Venjulega er það þannig þegar bú manna eru tekin til skipta og skiptastjórar taka þau yfir þá starfa þeir í þágu kröfuhafanna sem eiga kröfu í búið. Við þessar aðstæður er lögð til sú nýja regla að skiptastjóri fái aukna heimild frá því sem áður var. Það hlýtur að helgast af þeirri stöðu og þeim aðstæðum sem þessu frumvarpi er ætlað að mæta. Í nefndarálitinu segir líka að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir að skiptastjóri geti ákveðið að greidd verði leiga fyrir afnotin sem nemur a.m.k. þeim kostnaði sem þrotabúið ber af eigninni. Ég tel þessa reglu vera sanngjarna gagnvart þeim sem eftir þessu þurfa að leita. Það getur auðvitað verið erfitt að vega og meta hvað telst til hæfilegrar húsaleigu í skilningi frumvarpsins. Ég sé að hv. nefnd hefur síðan velt því töluvert fyrir sér hvort ákvæði húsaleigulaga eigi almennt að gilda við þær aðstæður sem frumvarpinu er ætlað að taka á. Sömuleiðis er því velt upp hvort eðlilegt sé að krefja þrotamenn um tryggingu fyrir leigugreiðslum eða skemmdum á eigum. Nú er það þannig að aðstæður eru mjög mismunandi í hverju máli fyrir sig. Ég er þeirrar skoðunar að eðlilegt er að greiða a.m.k. einhverja lágmarksleigu fyrir afnot og eftir því sem kostur er væri auðvitað eðlilegt að menn legðu fram tryggingu gagnvart því tjóni sem kann að hljótast. Ef við horfumst hins vegar í augu við raunveruleikann þá tel ég að þeir sem þurfa að leita úrræða sem hér er um að ræða séu væntanlega ekki aflögufærir um að leggja fram háar tryggingar eða greiða háar bætur. Ég fæ því ekki betur séð en að nefndin taki tillit til þessara atriða og það er vel. Það eru auðvitað fjölmörg önnur atriði hérna í þessu frumvarpi sem vert væri að nefna eins og uppgjör skulda við nauðungarsölu og þær reglur sem koma fram um gjaldtöku lögmanna. Ég held að ég muni að þessu sinni ekki fjalla nánar um þau atriði en ég ítreka það að ég tel að hér sé verið að stíga rétt skref gagnvart skuldurum þessa lands. Ég ítreka enn aftur það sem ég sagði áðan að með þessu frumvarpi bregst ríkisstjórnin allt of seint við öllu skuldaferlinu. Menn hefðu þurft að grípa til einhverra aðgerða sem hefðu nýst fólki fyrr, áður en allt er nánast komið í óefni eins og í þeim tilvikum sem hér um ræðir. Viðhorf mín til málsins, frú forseti, eru jákvæð og ég geri ráð fyrir því að þetta mál muni hljóta ágætis brautargengi á þinginu.

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann út í ræðu hans vegna þess að hann sagði að stjórnvöld hefðu brugðist of seint við. Ef maður skoðar úttekt Seðlabankans frá því 12. apríl 2010 og þróun á getu heimila til að standa undir greiðslubyrði lána og lágmarksframfærslu kemur fram að hlutfall heimila sem náði ekki endum saman eða átti innan við 50 þús. kr. afgangs á mánuði fyrir bankahrun á tímabilinu frá janúar fram í október árið 2008 fór úr 20% heimila upp í 25% heimila, og hlutfall heimila sem náði ekki endum saman fyrir bankahrun fór úr 11% í janúar 2008 upp í 16% í október 2008 samkvæmt þessum tölum sem Seðlabankinn birti á dögunum. Því spyr ég, vegna þess að hv. þingmaður var einmitt á þeim tíma hér á þingi og í ríkisstjórn: Til hvaða aðgerða greip hv. þingmaður til þess að mæta vanda þessa fólks á þeim tíma?

Frú forseti. Ég hélt margar ræður um málefni heimilanna, bæði hér úr þessum ræðustól og sömuleiðis á öðrum vettvangi stjórnmála og m.a. þegar fyrirséð var að fjölmörg heimili mundu eiga í vandamálum þá talaði ég fyrir ýmsum af þeim úrræðum sem hér er talað fyrir. Ég get nefnt að ég, öfugt við hv. þingmann, hef reynt að berjast gegn því að skattar á þetta fólk séu hækkaðir. Við höfum verið ósammála um það og þar með hef ég verið talsmaður þess að ráðstöfunarfé heimilanna yrði ekki skert. Að sama skapi hygg ég að ég hafi talað fyrir meiri atvinnuuppbyggingu, t.d. í stóriðju á öðrum sviðum en hv. þingmaður eða sá stjórnmálaflokkur sem hann tilheyrir hefur treyst sér til að gera þannig að það eru auðvitað ýmis sjónarmið sem ég hef haft uppi varðandi það tímabil sem hv. þingmaður nefnir þarna. Ég er ekki með þessar tölur reyndar fyrir framan mig. Ég skal alveg viðurkenna að það mátti vel gera meira á þeim tíma og þá voru í ríkisstjórn, ef ég man rétt, sá flokkur sem ég tilheyri og sömuleiðis sá flokkur sem hv. þingmaður tilheyrir. Ég skal fallast á það að sú ríkisstjórn sem þá var við völd hefði mátt gera meira fyrir þau heimili sem þarna eru nefnd en gert var.

Virðulegur forseti. Ég vil ekki fara að skattyrðast við hv. þingmann um þessi mál. Ég vildi einfaldlega að það væri sagt hér í umræðunni að staða fjölda heimila var orðin býsna alvarleg í aðdraganda hrunsins og lágu fyrir tölur þess efnis. Ég vildi líka geta þess sérstaklega í þessari umræðu að hér er þó altént mál sem þingheimur allur er sammála um að bæti verulega réttarstöðu heimila og skuldara. Ég held að ágætt sé að hafa það í huga sem uppeldisfræðin kennir okkur að ekki eigi að skamma börnin þegar þau sýna loksins æskilega hegðun og þess vegna ætti það að vera forgangsmál hjá stjórnarandstöðunni í þessu máli að hrósa því sem vel er gert. Auðvitað er það svo að á ýmsum sviðum var brugðist of seint við og þessar tölur sem eru nefndar í samantekt úr Seðlabankanum sýna að strax í upphafi árs 2008 voru 20% heimila sem náðu ekki endum saman eða áttu innan við 50 þús. kr. afgangs á mánuði fyrir bankahrun og þau fór upp í 25% á örfáum mánuðum. Hlutfall heimila sem náði bara alls ekki endum saman fyrir bankahrun var 11% í byrjun árs 2008 og komið í 16% í hruninu sjálfu í október eða þar um bil. Skjaldborgin og velferðarbrúin sem mönnum verður tíðrætt um í hinni opinberu umræðu nú á dögum hefðu því mátt koma nokkuð fyrr og fyrir þann tíma er núverandi ríkisstjórn tók við.

Frú forseti. Ég vona að hv. þingmaður misskilji mig ekki. Ég lýsti því yfir að viðhorf mín gagnvart þessu máli væru jákvæð og ég er alveg reiðubúinn til þess að hrósa hv. þingmanni og ríkisstjórninni fyrir þau úrræði sem þar koma fram. Ég lýsti því yfir áðan að ég hef meira að segja talað fyrir ýmsum af þeim sjónarmiðum sem þarna eru lögð til. Ég minnist þess t.d. að í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins sem ég tók þátt í sneri eitt af þeim stefnumálum sem ég talaði fyrir einmitt að því að heimila fólki að búa í íbúðum sínum í einhvern tíma eftir nauðungarsölu og mælti þar fyrir því að reynt yrði að lina högg þeirra sem mundu fyrirsjáanlega lenda í vanda. Svo ég ítreki það sem ég sagði áðan er alveg rétt að menn hefðu mátt grípa fyrr inn í, vera með úrræði og hugmyndir sem gengju lengra og hefðu getað nýst heimilunum betur. Það á bæði við um núverandi ríkisstjórn og þá ríkisstjórn sem var áður og jafnvel þær ríkisstjórnir sem voru hér við völd þar áður. Ég minnist þess t.d. að minn góði vinur Einar Oddur Kristjánsson heitinn hafði á hverju ári uppi mikil varnaðarorð um stöðuna í ríkisfjármálunum og framtíðarefnahagshorfur á Íslandi. Ef menn fara yfir þær ræður sem hann hélt hér í þinginu, a.m.k. eina eldmessu á ári, þá komu þar fram spádómar sem því miður hafa ýmsir ræst. Það má kannski segja að þingið hafi á árum áður 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti viðskiptanefndar um breyting á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um ársreikninga. Frumvarp þetta byggist að miklu leyti á skýrslu um vernd minni hluthafa í hlutafélögum og einkahlutafélögum sem Lagastofnun Háskóla Íslands samdi fyrir viðskiptaráðherra í kjölfar bankahrunsins. Margir hafa kallað eftir slíkri vinnu og vísa ég þar sérstaklega til þingsályktunartillögu sem flutt var á 136. og 137. löggjafarþingi af þingflokki sjálfstæðismanna sem fjallar um stöðu minni hluthafa. Í þessu frumvarpi eru einnig lagðar til breyttar reglur um starfskjör stjórnar og æðstu stjórnenda í hlutafélögum og einkahlutafélögum á grundvelli nýrra EES-tilmæla. Helstu ákvæði frumvarpsins sem miða að því að styrkja minnihlutavernd og byggjast á skýrslu Lagastofnunar HÍ eru þau að hluthafi mun geta krafist dóms um innlausn hlutar hans ef veigamikil rök standa til þess. Einnig mun ráðgjafi hluthafa njóta málfrelsis á hluthafafundum. Lagðar eru til breyttar reglur um boðun á hluthafafundi og skerpt á upplýsingaskyldu stjórnar og framkvæmdastjórnar. Einnig er lagt til að samþykki hluthafafundar þurfi til að binda félag, sé gerður samningur milli þess og forsvarsmanna þess eða tengdra aðila. Ætla ég nú í máli mínu að tæpa á helstu nýmælum þessa frumvarps. Í 2. gr. er nýmæli um að hluthafi geti krafist dóms fyrir því að félagið innleysi hlut hans í félaginu ef veigamikil rök standa til þess og honum verði gert kleift að losna úr því af ákveðnum ástæðum. Það er gert að skilyrði að innlausn leiði ekki til umtalsverðs tjóns fyrir félagið eða leiði með öðrum hætti til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir það. Í 6. gr. og 12. gr. er lagt til að orðið ,,bersýnilega“ falli brott á tveimur stöðum í lögunum en talið er að þetta geti styrkt stöðu minni hluthafa þar sem líkur á ágreiningi um hvort skilyrðið um „bersýnilega“ eigi við verði ekki fyrir hendi. Í 8. gr. er lagt til að ráðgjafi hluthafa njóti málfrelsis á hluthafafundum og umboð umboðsmanns hluthafa gildi í eitt ár í stað fimm. Í 9. gr. er gert ráð fyrir að ekki þurfi 10% hlutafjár til að gera kröfu um aukafund, eins og nú er í íslenskum hlutafélagalögum og sambærilegum dönskum og sænskum lögum, heldur nægi 5%. Í 10. gr. er gert ráð fyrir því sem aðalreglu að boða þurfi til hluthafafundar í hlutafélögum með skemmst tveggja vikna fyrirvara í stað viku fyrirvara eins og í gildandi lögum. Þá er í 11. gr. lagt til að skerpt verði á upplýsingarétti félagsstjórnar og framkvæmdastjóra með þeim hætti að það verði gert að skilyrði að tjón verði að teljast verulegt til að félagsstjórn eða framkvæmdastjóri geti vikist undan því að veita upplýsingar. Í 13. gr. er lagt til að samþykki hluthafafundar þurfi til að binda félag þegar gerður er samningur að raunvirði meira en 1/20 hlutafjár milli félagsins og ýmissa forsvarsaðila þess eða tengdra aðila. Í þeim tilgangi að gera ákvæðið viðurhlutaminna og betur framkvæmanlegt leggur nefndin til að miðað verði við 1/10 hlutafjár og lágmarksfjárhæð samnings sem ákvæðið nær til verði að svara til lágmarksfjárhæð hlutafjár í hlutafélögum. Nefndin vill hins vegar árétta að ákvæðið á ekki við t.d. samninga sem eru gerðir í tengslum við eðlilegan rekstur félagsins en samsvarandi ákvæði um einkahlutafélög er einnig að finna í þessu frumvarpi. Í 4. gr. er gert ráð fyrir breytingu á 3. mgr. 55. gr. laga um hlutafélög í þeim tilgangi að takmarka heimild stjórnar í hlutafélögum þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði, eða á markaðstorgi fjármálagerninga eins og það er kallað, til að ákveða þá fjárhæð sem félagið má reiða fram sem endurgjald fyrir kaup á eigin hlutum. Ákvæðin taka líka til sölu á eigin hlutum þessara félaga. Gert er ráð fyrir því að miðað skuli við síðasta skráða dagslokagengi á markaði áður en samningur var gerður til að draga úr líkum á kaupum á yfirverði eða sölu á undirverði. Þá er rétt að tæpa á breytingu þeirri sem gert er ráð fyrir í 7. gr. frumvarpsins sem er breyting á 79. gr. a hlutafélagalaga vegna nýrra tilmæla framkvæmdastjórnar ESB. Þau snerta starfskjör stjórnenda í félögum sem hafa fjármálagerninga sína tekna til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Starfskjarastefna í félögum þykir stundum hafa tekið mið af skammtímasjónarmiðum og er nú m.a. leitast við að hafa árangur félaga í huga, setja takmörk á breytilega þætti starfskjaranna, fresta útborgunum og miða t.d. við þrjú til fimm ár, gera ráð fyrir endurgreiðslum í vissum tilvikum og reyna að tryggja að starfslokagreiðslur séu ekki inntar af hendi í kjölfar slaks árangurs. Þá er gert ráð fyrir að stjórnarmenn skuli ekki njóta kaupréttar á hlutum. Í 28. gr. er gert ráð fyrir breytingu á 2. mgr. 96. gr. laga nr. 3/2006, um ársreikninga, þannig að 1/10 hlutafjárins nægi í stað 1/5 til að samþykkja tilnefningu á endurskoðanda minni hluta sem taki þátt í endurskoðunarstörfum með kjörnum endurskoðanda til næsta aðalfundar. Þetta er talið stuðla að aukinni minnihlutavernd. Nefndin leggur til að við frumvarpið bætist tvær nýjar greinar þess efnis að 136. gr. laga um hlutafélög og 110. gr. laga um einkahlutafélög falli brott en þar eru sérákvæði um málshöfðunarfresti. Verði breytingartillagan samþykkt takmarkast málshöfðanir vegna skaðabóta á grundvelli 134. og 135. gr. laga um hlutafélög og 108. og 109. gr. laga um einkahlutafélög af almennum reglum um tómlæti og fyrningu kröfuréttinda. Gert er ráð fyrir því að ákvæðið sé afturvirkt, sbr. breytingu nefndarinnar á 30. gr. frumvarpsins. Breytingin felur í sér að í stað þess að mál skuli höfðað innan tveggja ára frá því að bótaskyld háttsemi átti sér stað gildi almennur fyrningarfrestur skaðabótakrafna sem er fjögur ár frá þeim degi sem tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ber ábyrgð á því skv. 9. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007. Þau lög öðluðust gildi 1. janúar 2008 og eiga einungis við um þær kröfur sem stofnast hafa eftir gildistöku þeirra. Að þessu sögðu vil ég ítreka það sem ég sagði í upphafi að það var tiltölulega mikil sátt um þetta mál á vettvangi viðskiptanefndar, enda er þetta mál í góðu samræmi við vilja ríkisstjórnar og ekki síst þær tillögur til þingsályktunar um stöðu minni hluthafa sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson og fleiri lögðu fram á 136. og 137. löggjafarþingi. Þar var lagt til að nefnd yrði skipuð til að skoða stöðu minni hluthafa en eins og ég greindi frá byggir þetta frumvarp sem nú er fram komið á vinnu Lagastofnunar Háskóla Íslands sem fór mjög ítarlega í gegnum hlutafélagalögin og lagði til þær breytingar sem ég hef gert grein fyrir í ræðu minni. Undir þetta nefndarálit rita hv. þm. Lilja Mósesdóttir, formaður viðskiptanefndar, Magnús Orri Schram, Árni Þór Sigurðsson, Mörður Árnason, Jónína Rós Guðmundsdóttir og Margrét Tryggvadóttir. Hv. þm. Eygló Harðardóttir og Sigurður Kári Kristjánsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson er á þessu nefndaráliti með fyrirvara. Ég vil þakka viðskiptanefnd fyrir góða vinnu innan nefndarinnar við gerð þessa nefndarálits og tel að hér sé á ferð þarft frumvarp sem þurfi að verða að lögum á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa yfirferð. Eins og hann nefndi er um að ræða mál sem hefur breiða pólitíska skírskotun, m.a. vísaði hv. þingmaður í að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hefur flutt frumvörp á nokkrum þingum til að styrkja vernd minni hluta. Fyrir því að styrkja vernd minni hluta eru bæði siðferðisleg og hagfræðileg rök. Auðvitað er grundvallaratriði að sá sem á meiri hluta í félagi ráði því en það er hvorki réttlátt né skynsamlegt að hann geti gengið á rétt minni hlutans. Hér er verið að gera tilraun til þess - ekki í fyrsta skipti í íslenskri lagasetningu, ég held að fyrsta skiptið hafi verið árið 1978, ef ég man rétt, og þá með nokkurri einföldun - að takmarka vald meiri hlutans, t.d. til að taka ákvarðanir sem geta hreint og klárt minnkað eign minni hlutans eða verðmæti hans og sömuleiðis hagnað fyrirtækisins. Kannski er róttækasta breytingin að í ákveðnum tilfellum getur minni hlutinn farið fram á að félagið kaupi út sinn hlut. Um þetta urðu ansi miklar umræður af því að þetta er kannski ekki jafn einfalt og virðist vera. Sumir umsagnaraðilar komu t.d. með þau sjónarmið að þar sem meiri hlutinn væri í rauninni að skaða og skerða virðið í félaginu, og þar af leiðandi skaða minni hluthafa, væri eðlilegt að bætur væru sóttar til viðkomandi eigenda meiri hlutans en ekki í félagið sjálft. Rökin voru einfaldlega þau að eðlilegt væri að sá aðili sem ylli skaðanum, þó svo að sá skaði á félaginu gæti verið hagsmunir fyrir þennan aðila, þ.e. meirihlutaaðilann, þyrfti að greiða fyrir eða bæta skaðann með einhverjum hætti. Vísað var í norskar fyrirmyndir og þær skoðaðar. Í vinnslu nefndarinnar voru norskir dómar sérstaklega skoðaðir hvað þetta varðar af því að upp kom það sjónarmið að það gæti verið illframkvæmanlegt að fara þá leið að sækja á félagið og kannski ekki réttlátt. Niðurstaðan í örstuttu máli var sú, virðulegi forseti, að þetta virðist hafa gengið þokkalega hjá frændum okkar Norðmönnum og því fara menn þá leið í frumvarpinu. Það er auðvitað eilífðarmál að fylgjast með þróun á þessu sviði en enginn vafi er á því að það er mjög skynsamlegt að leita leiða til að vernda minni hlutann. Mýmörg dæmi eru um það, bæði í einkahlutafélögum og hlutafélögum, að ákvarðanir meiri hlutans hafa orðið til að skaða, ekki bara viðkomandi eiganda minni hluta hlutafjár heldur oftar en ekki í leiðinni verðmæti viðkomandi félags. Virðulegi forseti. Ég tel að þetta mál hafi fengið góða umfjöllun í nefndinni og umræðan hefur verið góð. Við vitum auðvitað aldrei þegar við göngum frá svona hvort við höfum náð að loka fyrir alla leka og höfum örugglega ekki gert það. Við teljum þó að þetta mál sé til bóta og þess vegna styðjum við það. Einnig teljum við að það sé í anda þess sem við sjálfstæðismenn höfum flutt áður. Ég hef sjálfur verið meðflutningsmaður á þeim frumvörpum sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hefur lagt fram hvað varðar þessi mál. Svo sannarlega hefur maður séð ýmis dæmi þess að hagsmunir minni hluta hafa verið stórlega fyrir borð bornir og heyrt ýmsar sögur af því að fólk hafi misst stóran hluta eigna sinna og jafnvel aleiguna þegar þannig hefur verið gengið fram. Virðulegi forseti. Ég vonast til að við séum að stíga skref til að bæta fyrirtækjamenninguna og efnahagsumhverfið í landinu og ég lýsi því yfir að við munum styðja þetta mál.

Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um frumvarpið sem við ræðum nú, þ.e. frumvarp til laga um breyting á lögum um hlutafélög, einkahlutafélög og ársreikninga, sem varðar minnihlutavernd og fleira. Ég vildi hins vegar geta þess, úr því að það kemur fram í lok þessa nefndarálits að ég hafi verið fjarverandi við afgreiðslu málsins, að það er rétt, ég þurfti því miður af persónulegum ástæðum að víkja af fundi skömmu áður en málið var tekið út úr hv. viðskiptanefnd og gat þar af leiðandi ekki verið viðstaddur afgreiðslu málsins. Ég hafði tekið þátt í umræðum um það áður og hefði ég verið viðstaddur afgreiðsluna hefði ég skrifað undir nefndarálitið en gert við það örlítinn fyrirvara, skulum við segja. Ég vil þakka nefndarmönnum í viðskiptanefnd, bæði hv. þm. Lilju Mósesdóttur og Magnúsi Orra Schram, fyrir gott samstarf í tengslum við þetta mál. Við þingmenn Sjálfstæðisflokksins höfum um nokkuð langt skeið talað fyrir breytingum á lögum um hlutafélög og einkahlutafélög sem lúta að minnihlutavernd. Þar hefur farið fremstur í okkar hópi hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sem hefur oftar en einu sinni og oftar en tvisvar flutt frumvörp sem mæla fyrir um aukna vernd minni hluthafa í hlutafélögum. Sjálfur hef ég tekið að mér að flytja mál sem tengjast því á meðan hv. þingmaður gegndi embætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Við eigum því okkar sögu í tengslum við þennan málaflokk og því tökum við auðvitað þeim hugmyndum sem fram koma í frumvarpinu með opnum huga og styðjum þær í grundvallaratriðum. Eins og kemur fram í nefndarálitinu byggir frumvarpið á skýrslu um vernd minni hluthafa í hlutafélögum og einkahlutafélögum sem Lagastofnun Íslands samdi fyrir viðskiptaráðherra í kjölfar bankahrunsins. Ég ætla ekki að fara yfir allar tillögurnar sem þar koma fram og gerð er grein fyrir í því ágæta nefndaráliti en þær eru, tel ég, að miklum hluta til góða. Það helst í hendur við það sem ég sagði áðan og kemur fram í nefndarálitinu að tilgangur frumvarpsins er fyrst og fremst að styrkja vernd minni hluthafa í hlutafélögum og einkahlutafélögum. Við sem höfum talað fyrir málstað minni hluthafa í gegnum tíðina hljótum að styðja þau meginsjónarmið sem þar koma fram. Ég sagði áðan að hefði ég getað verið viðstaddur afgreiðslu málsins hefði ég undirritað nefndarálitið með fyrirvara. Sá fyrirvari hefði lotið að því sem kemur fram í 13. gr. Þar er lagt til að samþykki hluthafafundar þurfi til að binda félag þegar gerður er samningur að raunvirði meira en 1/20 hlutafjár milli félagsins og ýmissa forsvarsmanna þess eða tengdra aðila. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Í þeim tilgangi að gera ákvæðið viðurhlutaminna og betur framkvæmanlegt leggur nefndin til að miðað verði við 1/10 hlutafjár og lágmarksfjárhæð samnings sem ákvæðið nær til verði að svara til lágmarksfjárhæð hlutafjár í hlutafélögum. Einnig leggur nefndin til að ákvæðið nái ekki til samninga fjármálafyrirtækja, vátryggingafélaga og félaga sem hafa verðbréf sín tekin til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði eða markaðstorgi fjármálagerninga.“ Ég tel að nefndin hafi gert rétt með því að gera þessa breytingu sem gerð er grein fyrir, að miða við 1/10 frekar en 1/20 hlutafjár þegar um er að ræða samninga sem þarna er fjallað um. Fyrirvari minn hefði snúið að því að ég hafði nokkrar áhyggjur af því, þegar þetta atriði var til umfjöllunar í nefndinni, að það gengi upp í framkvæmd. Mér sýnist þó miðað við þær breytingar sem gerðar hafa verið, sem ég tel nota bene að séu til bóta, að meiri hlutinn hafi fært málið í þann búning að það ætti að ganga upp. Að öðru leyti vil ég lýsa jákvæðu viðhorfi í garð þessa máls og geri ekki ráð fyrir öðru en að það verði samþykkt sem lög á þinginu. Með því tel ég að stigin verði mikilvæg skref til þess að styrkja og auka vernd minni hluthafa í hlutafélögum.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp sem við ræðum er að mínu mati merkilegt og gott mál. Það er á vissan hátt svar við þeim álitamálum sem komu upp í kjölfar efnahagshrunsins en einnig svar við ábendingum margra okkar í gegnum tíðina sem lúta að vernd minni hluthafanna, minni hluta hluthafa sem stundum eru kallaðir svo. Þetta mál er ekki einfalt, eins og margoft hefur verið vakin athygli á og m.a. er rakið í athugasemdum við lagafrumvarpið. Vitaskuld hafa reglur um minnihlutavernd sín takmörk. Það er til lítils fyrir einstaklinga sem hafa með sér samtök um að kaupa fyrirtæki og komast þar til meirihlutaáhrifa ef þau meirihlutaáhrif duga ekki til þess að ráða mestu um stjórn félagsins. Það er út af fyrir sig sjálfsagður hlutur og þarf ekki að orðlengja um að við hljótum að virða þetta meginsjónarmið. Grundvöllurinn fyrir því að gera menn áhugasama um að kaupa sig til áhrifa í atvinnurekstri er að þeir hafi einhver ráð um það hvernig fyrirtækjunum er ráðið og stjórnað. Það breytir hins vegar ekki því að til þess að þessi mál gangi öll vel fyrir sig verða líka að vera til skýrar reglur um það hver réttur minni hluthafa er. Minni hluthafar eru oft og tíðum einstaklingar sem hafa af ýmsum ástæðum áhuga á því að taka þátt í atvinnurekstri, án þess þó að vilja vera ráðandi eða mótandi um reksturinn sjálfan en vilja auðvitað hafa af því beina fjárhagslega hagsmuni, að farið sé þannig með rekstur fyrirtækisins að þeir hafi af því ábata. Þess vegna er eðlilegt að þeir hafi aðkomu að þeim málum til þess að verja eigin hagsmuni. Því var oft haldið fram áður að í rauninni væri ekki ástæða til þess að hafa miklar áhyggjur af stöðu minni hluthafa vegna þess að stjórn fyrirtækis hefði það hlutverk með höndum að tryggja rekstur viðkomandi fyrirtækis og þess vegna færu hagsmunir minni hluthafanna og stjórnar fyrirtækisins alltaf saman. Þetta hljómar kannski vel og ekkert ósennilega þegar það er sagt svona í fyrsta sinn en reynslan hefur sýnt okkur annað. Það sem við höfum séð núna eftir hrunið, m.a. í rannsóknarskýrslu Alþingis, er að hagsmunir hluthafanna hafa einfaldlega ekki verið tryggðir af stjórnum ýmissa fyrirtækja, þar hafa allt aðrar hvatir ráðið för. Menn hafa verið að skara eld að eigin köku. Ýmsir stjórnarmenn hafa ótæpilega gengið erinda stærstu hluthafanna, jafnvel þótt það hafi haft skaðvænleg áhrif á viðkomandi fyrirtæki og hagsmuni hinna minni hluthafa. Það er svo sem ekki nýtt að vandi minni hluthafa blasi við og þess vegna flutti ég ein tvö frumvörp á fyrri þingum með hv. þingmönnum úr öllum þingflokkum sem þá voru á Alþingi, m.a. núverandi hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, til þess að reyna að tryggja að hægt væri að bregðast við aðstæðum sem kynnu að koma upp þar sem litlir hluthafar væru í vonlausri stöðu með sín mál. Dæmi: Sú staða kann að koma upp að lítill hluthafi finni að hann sé algjörlega áhrifalaus. Hann hefur enga möguleika á því að beita hlutafjárvaldi sínu til þess að hafa eitthvað með það að gera hvert fyrirtækið stefnir. Hann er í rauninni læstur inni með hlutafé sitt. Það hefur ekki myndast markaðsverðmæti vegna þess að hlutabréfin hafa ekki gengið kaupum og sölum og þess vegna getur stóri hluthafinn, meiri hluta hluthafinn, nánast boðið þeim litla upp á hvaða býtti sem er. Slík dæmi rak á fjörur mínar og gerðu það að verkum að ég taldi nauðsynlegt að við reyndum að breyta þessum lögum. Því lagði ég fram frumvarp, eins og ég sagði áðan, sem hafði þetta að markmiði. Í þessu frumvarpi getur að líta ýmis atriði sem eru á vissan hátt svar við þessu. Það er ekki farin nákvæmlega sú leið sem við hv. þingmenn lögðum til á þeim tíma en leiðin er heldur ekki aðalatriðið, aðalatriðið er markmiðið og hvort menn nái markmiðinu. Ég hygg að þegar grannt er skoðað megi færa fyrir því rök að bæði 2. gr. og 4. gr. þessa frumvarps séu á vissan hátt svar við því sem við vorum að velta fyrir okkur og lögðum til breytingar á. Í fyrsta lagi er í 2. gr. opnað á að ef sérstakar aðstæður og veigamikil rök standi til þess geti minni hluthafinn krafist dóms um innlausn hlutar síns. Fyrir því eru sett sérstök skilyrði: Ef talið er að forsvarsmenn fyrirtækisins hafi brotið gegn ákvæðum laga um einkahlutafélög um öflun ótilhlýðilegra hagsmuna, eða aðrir hluthafar í félaginu hafi misbeitt áhrifum sínum, eða staðið hafi yfir djúpstæður og langvarandi ágreiningur, geti minni hluthafarnir krafist dóms til þess að fá úr þessum málum skorið og því hvert verðmæti hlutafjárins sé. Hitt atriðið sem getur að líta í 4. gr. frumvarpsins, sem ég hygg að sé líka gríðarlega mikilvægt og muni örugglega koma oft til álita, er að í hlutafélögum sem ekki eru skráð hlutafélög, hinum dæmigerðu litlu eða meðalstóru hlutafélögum, geta hluthafar sem ráða yfir minnst 5% hlutafjár krafist þess við stjórn félagsins innan mánaðar eftir að stjórnin tilkynnir um samning að endurskoðanda, öðrum en endurskoðanda félagsins, verði falið að meta að hve miklu leyti hann sé sanngjarn og efnislega rökstuddur. Í þessu felst auðvitað heilmikið skjól og möguleiki til þess að draga fram hið raunverulega verðmat. Minni hluthafinn getur eftir þetta staðið miklu sterkar og fastar í ístaðinu til þess að verja hagsmuni sína. Menn velta því dálítið fyrir sér núna hvers vegna við erum yfir höfuð að ræða um hagsmuni minni hluthafanna. Ég held að fyrir því séu ýmis rök. Í fyrsta lagi er gríðarlega mikilvægt að fólkið í landinu geti átt þess kost að taka þátt í endurreisn atvinnulífsins með því að festa fé sitt sem áhættufjármagn í atvinnurekstri. Atvinnulífið okkar þarf mjög á fjármunum að halda. Það eru líka ýmis tækifæri núna til þess að fjárfesta í ýmsum atvinnugreinum en þá kemur alltaf upp spurningin um traust. Það er kjarni málsins að mínu mati í þessu sambandi, að við reynum að byggja upp traust. Að þau skilaboð berist til fólksins í landinu, hvort sem það eru þingmenn, forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar eða almenningur annar, að menn hafi traust á því að fjárfesta í atvinnurekstri. Þetta traust hefur beðið hnekki. Það traust sem við þurfum á að halda er ekki lengur til staðar. Menn hika við að leggja fjármuni í áhætturekstur vegna þess að menn hafa í mörgum tilvikum brennt sig ansi illa í þeim efnum. Þess vegna er svo mikilvægt fyrir okkur að búa þannig um hnútana í lagaumhverfinu að það verði til traust svo að áhugasamir aðilar um að taka þátt í fjárfestingu í atvinnurekstri, menn sem vilja gjarnan og hafa kannski leyndar hvatir til þess að verða kapítalistar, geti leyst þessar hvatir sínar úr læðingi og orðið kapítalistar, jafnvel þótt þeir séu nokkuð við aldur.  Í annan stað er það markmið í sjálfu sér að stuðla að virkri þátttöku almennings í atvinnurekstri. Við vitum að í því felst tiltekin valddreifing og möguleiki á, ef vel tekst til í atvinnurekstri, að menn geti auðgast og notið ávöxtunar af því. Þetta getur í raun og veru verið aðferð til að bæta lífskjör almennings í landinu, eins og oft gerðist þegar vel tókst til í atvinnurekstrinum hér áður fyrr. Í þriðja lagi vil ég nefna í þessu sambandi að ef við getum laðað almenning að því að taka þátt í atvinnurekstri mun það fyrirkomulag líka stuðla að því að auðvelda fjármögnun atvinnulífsins. Á því þurfum við mjög að halda. Fjármagn er af skornum skammti. Það er dýrt og þess vegna skiptir mjög miklu máli ef hægt er að laða sem flesta að því að taka þátt í atvinnurekstrinum. Ég vildi með öðrum orðum, virðulegi forseti, aðeins setja þessi mál í pólitískt samhengi, sem ég held að skipti miklu máli. Við erum ekki bara að ræða tæknilegar úrlausnir heldur erum að gera þetta í ákveðnum tilgangi sem ég hef farið nokkrum orðum um. Ég vil eins og aðrir fagna því að það er að takast mjög breið pólitísk samstaða um að treysta minnihlutaverndina. Mér sýnist með öðrum orðum að það sé að verða til breið pólitísk samstaða um að reyna að hvetja almenning til þess að verða þátttakendur í atvinnulífinu. Það fólk er ekki lengur litið hornauga sem leggur fé sitt inn í atvinnurekstur í landinu. Það er heilmikill áfangasigur að þrátt fyrir það hrun sem orðið hefur í efnahagslífi okkar og þá dómsdagsdóma sem kveðnir hafa verið upp um það fyrirkomulag að almenningur taki þátt í atvinnulífinu og leggi fé sitt þangað erum við með þessari lagasetningu, að ég hygg, að leggja drög að því að endurreisa það bráðnauðsynlega traust sem beið svo mikinn hnekki. Ég vil eins og aðrir þakka bæði forustu nefndarinnar og nefndarmönnum fyrir gott starf í þessum efnum og fagna því að gamlar hugsjónir geti ræst.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á lögum um úrvinnslugjald, nr. 162/2002, með síðari breytingum. Nefndin hefur fengið á sinn fund Sigurbjörgu Sæmundsdóttur frá umhverfisráðuneyti og Ólaf Kjartansson og Guðlaug Sverrisson frá Úrvinnslusjóði. Þá bárust umsagnir frá Umhverfisstofnun, tollstjóranum í Reykjavík, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, ríkisskattstjóra, Félagi heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa og Bændasamtökum Íslands. Í frumvarpinu eru lagðar til þrjár breytingar á lögum um úrvinnslugjald: Í fyrsta lagi er lögð til hækkun úrvinnslugjalds á pappírs-, pappa- og plastumbúðir, heyrúlluplast, halógeneruð efnasambönd, ísósýanöt, olíumálningu og blýsýrurafgeyma. Í annan stað er lögð til hækkun úrvinnslugjalds á lífræn leysiefni og í þriðja lagi er lagt til að hefja innheimtu úrvinnslugjalds af fleiri tollnúmerum leysiefna. Nefndin hefur fjallað um framangreinda endurskoðun gjalda sem er ætlað að draga úr sjóðshalla sem orðið hefur í ákveðnum uppgjörsflokkum, en lögum samkvæmt skal tekjum hvers uppgjörsflokks eingöngu varið til að mæta gjöldum þess flokks og hver flokkur skal vera fjárhagslega sjálfstæður. Nefndin telur rétt að árétta að sú hækkun sem frumvarpið felur í sér vegur ekki upp fyrri lækkun sem varð þegar gjald á heyrúlluplast og plastumbúðir var sameinað í einn vöruflokk með sama gjaldi í ársbyrjun 2008. Miðað er við að magntengd greiðsla til þjónustuaðila hækki um 5% milli áranna 2009 og 2010 og skilahlutfall aukist hlutfallslega á milli ára. Frumvarpinu er því ætlað að tryggja að nægt fjármagn sé til reksturs Úrvinnslusjóðs þar sem tekjur af úrvinnslugjaldi renna óskiptar til úrvinnslu úrgangs á vegum sjóðsins að frádregnu 0,5% umsýslugjaldi sem rennur í ríkissjóð. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þingmenn Birgitta Jónsdóttir og Vigdís Hauksdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta nefndaráliti rita auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Ólína Þorvarðardóttir, Birgir Ármannsson, Margrét Pétursdóttir, Kristján Þór Júlíusson, Anna Margrét Guðjónsdóttir og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. Hæstv. forseti. Nefndin var samstiga og sammála við afgreiðslu þessa máls og árétta ég það sem nefndin kvað á um, að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um stofnun opinbers hlutafélags um vegaframkvæmdir. Frumvarp þetta var unnið í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu í samstarfi við Vegagerðina. Með stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í kjölfar efnahagshrunsins um að ná jöfnuði í ríkisfjármálum var óhjákvæmilegt að gripið yrði til róttækra aðgerða, þar með talið með verulegum niðurskurði verklegra framkvæmda og með því að setja skorður við frekari skuldaaukningu ríkissjóðs. Þessar aðgerðir eru í samræmi við og byggðar á samstarfsáætluninni við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Í kjölfarið hefur orðið verulegur niðurskurður í vegaframkvæmdum frá því sem upphaflega var áformað þó að miklar framkvæmdir séu í gangi á þessu ári eða fyrir hvorki meira né minna en 11,5 milljarða kr. Við þessar aðstæður hefur verið horft til annarra valkosta til þess að auka atvinnu og til að flýta mikilvægum samgönguframkvæmdum sem annars þyrftu að bíða. Auk hefðbundinnar fjármögnunar samgönguframkvæmda hefur verið horft til aðkomu lífeyrissjóðanna að fjármögnun stærri vegaframkvæmda með öðru fyrirkomulagi fjármögnunar, þ.e. með veggjaldi. Tilgangurinn með frumvarpi þessu er að skapa nauðsynlega umgjörð um aðkomu lífeyrissjóðanna að fjármögnun vegaframkvæmda sem lið í endurreisn atvinnulífs með innspýtingu nýs fjármagns til að draga úr atvinnuleysi og um leið að flýta arðbærum stórframkvæmdum í vegamálum. Lykilatriði við þá leið er að ekki verði um frekari skuldbindingar ríkissjóðs að ræða vegna þessara framkvæmda, þ.e. að þær verði fjármagnaðar með öðrum hætti en skuldsetningu eða ábyrgð ríkissjóðs. Lífeyrissjóðirnir verða því að meta hvert verkefni fyrir sig, áhættu af lánveitingunni og arðsemi verkefnisins. Skuldbinding hins nýja hlutafélags mun felast í því að innheimta veggjald í tiltekinn tíma til að standa undir árlegum endurgreiðslum lána frá lífeyrissjóðunum. Virðulegi forseti. Í 5. gr. vegalaga, nr. 80/2007, er að finna heimild Vegagerðarinnar, með fyrirvara um samþykki samgönguráðherra, til að stofna félag eða félög sem hafi það hlutverk að sinna framkvæmda- og þjónustuverkefnum stofnunarinnar. Þessi heimild vegalaga var sett við aðrar aðstæður en eru í þjóðfélaginu í dag og ríma ekki við þær kröfur sem gera verður við núverandi aðstæður. Ýmsar þjóðir hafa lagt á tímabundin veggjöld á afmörkuðum vegaköflum í því skyni að flýta einstökum framkvæmdum. Norðmenn hafa verið fremstir í flokki þjóða í gjaldtöku af þessu tagi og hafa tekjustofnar af henni þróast frá 30% af heildarframlögum á 9. áratugnum í um 50% eins og það er í dag. Hér á landi eru tvö dæmi um veggjöld til að flýta framkvæmdum, þ.e. vegna Reykjanesbrautar á 7. áratugnum og vegna Hvalfjarðarganga á 10. áratugnum. Eins og áður sagði hefur staða efnahagsmála hér á landi og alvarleg staða ríkissjóðs leitt til skoðunar á aðkomu lífeyrissjóðanna eða annarra fjárfesta að fjármögnun vegaframkvæmda auk annarra framkvæmda í landinu. Forsendur aðkomu lífeyrissjóðanna eru einkum þær að sjóðirnir fái viðunandi arð af fjárfestingum sínum, fjárfestingarnar séu þjóðhagslega arðbærar og ríkið taki ekki á sig neinar skuldbindingar sem færa verður sem lán í bókum þess. Með frumvarpi þessu er lagt til að stofnað verði hlutafélag til að standa að tilteknum vegaframkvæmdum án þess að til komi ábyrgð ríkissjóðs á viðkomandi verkefnum. Félaginu verður heimilað að annast rekstur, viðhald og lagningu vega, þar með talið áætlanagerð, hönnun, umhverfismat, útboð, samningsgerð við verktaka, eftirlit og annað sem nauðsynlegt er til að ljúka megi framkvæmd. Um leið er opnað fyrir þann möguleika að fyrirkomulagið verði óbreytt frá því sem nú er, þ.e. hinu nýja félagi er veitt heimild til að semja um kaup einstakra eða allra verkþátta af Vegagerðinni eða annast þá sjálft. Gert er ráð fyrir að sú leið verði valin sem leiði til mestrar hagkvæmni í rekstri hjá félaginu. Gert er ráð fyrir að hlutafélagið afhendi Vegagerðinni viðkomandi vegarkafla til rekstrar að aflokinni byggingu og hlutverk félagsins verði síðan að afla fjár með veggjöldum til afborgunar lána af framkvæmdunum, nema ákveðið verði að veggjöldin skuli einnig ná til kostnaðar við rekstur og viðhald. Við frumútreikning á veggjöldunum hefur verið við það miðað að kostnaður við hverja framkvæmd verði greiddur á 25–35 árum og jafnvel 40 árum. Veggjöldin eru reiknuð miðað við núverandi umferð en við eðlilegar aðstæður má reikna með umferðaraukningu á þessu tímabili. Með aukningu umferðar gefst svigrúm til lækkunar gjaldanna með tímanum líkt og gerst hefur með Hvalfjarðargöng. Þá þarf einnig að gera ráð fyrir því í samningum við lánveitendur að í einstaka tilvikum náist ekki að endurgreiða lánin á áætluðum tíma og því þarf að vera svigrúm til að lengja lán. Gert er ráð fyrir að veggjöld verði afnumin þegar kostnaður við viðkomandi framkvæmd hefur verið að fullu greiddur. Í aðalatriðum er gengið út frá því að hver einstök framkvæmd verði sjálfbær þannig að veggjöld sem tekin eru á tilteknum vegi greiði upp framkvæmdakostnað við hann. Einnig kemur til álita að framkvæmdir á sama svæði verði gerðar upp í einu lagi. Sem dæmi má nefna vegina út frá höfuðborgarsvæðinu, þ.e. Suðurlandsveg, Vesturlandsveg og Reykjanesbraut. Hæstv. forseti. Ég vík nú að athugasemdum við helstu greinar frumvarpsins. Í 1. gr. frumvarpsins er ráðherra veitt heimild til að stofna opinbert hlutafélag sem hefur það að markmiði að standa að lagningu tiltekinna vega ásamt nauðsynlegum undirbúningi. Eins og áður hefur komið fram er tilgangur frumvarpsins að stofna fyrirtæki til þess að skapa umgjörð um stærri vegaframkvæmdir sem byggjast á gjaldtöku af notendum en leiði jafnframt ekki til aukinna skuldbindinga ríkissjóðs. Í 2. gr. er tilgangi félagsins lýst en hann er að annast lagningu vega auk þeirrar áætlanagerðar sem af því leiðir, þar með talið hönnun, útboð, samningsgerð við verktaka og annað sem nauðsynlegt er til að ljúka megi framkvæmd. Gert er ráð fyrir að tilgangi félagsins verði nánar lýst í samþykktum þess, en nauðsynlegt kann að vera að tilgangi félagsins verði að einhverju leyti breytt frá því sem kveðið er á um við stofnun þess, og verða slíkar breytingar þá gerðar á hluthafafundi í félaginu í samræmi við ákvæði hlutafélagalaga um breytingar á samþykktum. Í 3. gr. er fjallað um hlutafé félagsins og forræði þess. Skal hlutafé við stofnun félagsins vera 20 millj. kr. og greiðast úr ríkissjóði. Mun fjármálaráðherra fara með hlut ríkisins og framkvæmd laganna. Í greininni kemur einnig fram að ákvæði laga um hlutafélög gilda um félagið ef ekki er kveðið á um annað í lögum þessum. Í 4. gr. er fjallað um stjórn félagsins og skal hún skipuð þremur mönnum og jafnmörgum til vara. Skal stjórnin vinna að verkefnum sem félaginu eru falin í samráði og samvinnu við helstu hagsmunaaðila verkefna. Í 4. mgr. er kveðið á um að stjórnarmenn og framkvæmdastjóri skuli hvorki taka þátt í meðferð mála þar sem þeir eiga hagsmuna að gæta né mála er varða aðila sem eru þeim tengdir persónulega eða fjárhagslega. Rétt þykir að leggja áherslu á kröfur um hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra við meðferð mála og undirstrika að þeir komi ekki að afgreiðslu máls þar sem þeir eiga hagsmuna að gæta eða eru tengdir eða skyldir aðilum sem hafa slíka stöðu í samræmi við góðar stjórnsýslureglur. Í 5. gr. er kveðið á um heimild ráðherra til að gera samninga við félagið um uppbyggingu, rekstur og viðhald vega í samræmi við markmið stjórnvalda og stefnumótun í samgöngumálum á hverjum tíma. Rétt þykir að skýra heimild þessa efnis sé að finna í lögum til þeirrar samningsgerðar þannig að ekki verði vafi um þær í ljósi samkeppnis- eða útboðsreglna. Í 6. gr. er kveðið á um gjaldskrá félagsins en einn megintilgangur félagsins er að annast ákveðin verkefni gegn gjaldi. Gjaldinu er ætlað að standa undir öllum kostnaði við undirbúning og framkvæmd mannvirkja auk eftirlits og kostnaðar við álagningu og innheimtu gjalda. Í 2. mgr. er sérstaklega kveðið á um að eigandi ökutækis eða umráðamaður, ef um kaupleigu er að ræða, beri ábyrgð á greiðslu gjalda en það er gert til að skerpa á skyldu eiganda eða umráðamanns til greiðslu veggjalda en gjöldin eru aðfararhæf án undangengins dóms eða sáttar ef til vanskila kemur. Hæstv. forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mjög áhugavert mál sem ég er fyrirfram fremur jákvæður fyrir. Það felur í sér að hæstv. ráðherra fær heimild til að stofna hlutafélag um vegagerð. Þetta er mjög víðtæk heimild og á þessu stigi geri ég engar athugasemdir við það út af fyrir sig. Það vekur hins vegar athygli mína að um er að ræða stjórnarfrumvarp tveggja stjórnmálaflokka, Samfylkingarinnar og VG. Í ranni VG hafa menn nú verið fremur lítt hrifnir af hugmyndum eins og þeim að stofna opinber hlutafélög, hvað þá að fela opinberum hlutafélögum að leggja vegi og annast rekstur þeirra. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort frumvarpið njóti ekki örugglega stuðnings stjórnarflokkanna. Það er kannski sérkennilegt að spyrja um það þegar um er að ræða frumvarp sem ráðherra í ríkisstjórn mælir fyrir en reynslan af þessari ríkisstjórn er hins vegar þannig að maður veit aldrei almennilega hvort frumvörpin sem kölluð eru stjórnarfrumvörp séu það að öllu leyti. Er t.d. öruggt að allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar standi að þessu frumvarpi? Liggur fyrir skilyrðislaust samþykki þingflokka beggja stjórnmálaflokkanna fyrir málinu? Við vitum að þetta hefur dálítið þvælst fyrir í nefnd sem skipuð var af hæstv. fjármálaráðherra og hafði það hlutverk með höndum að hrinda í framkvæmd ýmiss konar undirbúningi að einkaframkvæmdum, m.a. vegna pólitísks ágreinings um fyrirkomulagið. Þess vegna er mjög mikilvægt fyrir okkur að það sé strax skýrt við fyrstu umræðu hver staða málsins er, hver sé hin pólitíska staða þess, hvort um sé að ræða stjórnarfrumvarp og hvort það njóti stuðnings beggja stjórnarflokkanna, skilmálalaust og skilyrðislaust.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þingmanni fyrir það sem hann sagði í byrjun, að þetta væri áhugavert mál, þessi víðtæka heimild. Eins og ég gat um í ræðu minni þá væri þetta í þriðja skiptið sem slíkt væri gert. Þetta var gert með Hvalfjarðargöngin þegar Spölur var stofnaður. Hér er farið í svipað far. Já, þetta er stjórnarfrumvarp að sjálfsögðu. Samþykkt var í ríkisstjórn og í stjórnarflokkunum að leggja frumvarp mitt fram til umræðu og afgreiðslu á Alþingi. Ég á enga aðra von í brjósti en frumvarpið njóti víðtæks stuðnings allra. Ég hef undanfarna daga og síðast í dag átt fundi með þremur þingflokkum, ákaflega góða fundi eins og hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson veit. Þar voru reifaðar hugmyndir um þessar stórframkvæmdir í vegamálum, m.a. til að skapa atvinnu en ekki bara til að skapa atvinnu, heldur byggja arðbæra, góða vegi og auka umferðaröryggi eins mikið og hægt er. Þessar umræður í öllum þingflokkum hafa verið ákaflega gagnlegar og mikilvægar og góðar. Þess vegna vona ég, virðulegi forseti, að það verði þverpólitísk sátt um málið og það afgreitt héðan þannig. Eins og ég hef rætt um við þingflokkana, er hugmynd mín líka að skipa þverpólitíska nefnd til að vinna að frekari útfærslu á þessum atriðum, þar með talið nýrri aðferð við tekjuöflun til vegagerðar eins og ég hef kynnt, rafræna innheimtu. Ég trúi ekki öðru, virðulegi forseti, en að við stjórnmálamenn sem sitjum á Alþingi, fulltrúar allra flokka, fulltrúar fólksins í landinu, förum upp á háan hól og horfum yfir og vinnum þetta í sátt og samlyndi því að þetta er mikið þjóðþrifamál. Þetta er mikið hagsmunamál til framtíðar hvað varðar vegagerð og rekstur vegakerfisins.

Virðulegi forseti. Það má eiginlega til sanns vegar færa að ekkert sé eins og áður var. Einu sinni var það nú þannig að samstarfsflokkur hæstv. ráðherra í ríkisstjórn hefði haldið miklar ræður þegar svona frumvarp hefði komið fram og sagt okkur margar sögur um vonsku frjálshyggjunnar og hvernig færi þegar markaðinum væri afhent uppbygging á innviðum samfélagsins. Svona breytast nú tímarnir og mennirnir með. Nú er það svo að það er ríkisstjórn vinstri flokkanna, með þátttöku VG, sem leggur fram frumvarp með skilyrðislausum stuðningi VG um að fara svona einkavæðingarleið getum við sagt - einkavæðing er kannski ekki alveg rétt - fara frá þeirri ríkisforsjá sem við höfum haft um vegagerðina í landinu. Ég er ekki á móti þessari leið, ég er hins vegar að vekja athygli á því að í þessu felast dálítil pólitísk tíðindi, sem mér finnst óþarfi að liggi í þagnargildi. Yfirlýsing hæstv. ráðherra var mjög skýr. Það er fullur stuðningur við málið í báðum stjórnarflokkunum, engir fyrirvarar hafa verið kunngerðir eða dúkkað upp eins og í ýmsum öðrum málum. Það er áhugavert að svona sé þetta. Ég styð auðvitað að við getum aukið vegaframkvæmdir í landinu og hraðað þeim með þeirri aðferðafræði sem hæstv. ráðherra kynnir hér. Auðvitað eigum við eftir að skoða útfærsluna og það allt saman, þannig að hér eru uppi allir fyrirvarar. Stóru tíðindin eru hin pólitísku tíðindi sem orðið hafa, vinstri flokkarnir í landinu hafa náð saman um að stofna opinbert hlutafélag um að leggja vegi í landinu. Það eru heilmikil tíðindi.

Hæstv. forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir jákvæða ræðu um frumvarpið. Ég vil þó segja, virðulegi forseti, af því að orðið „einkaframkvæmd“ kom fram í máli hans, að þetta er ekki bein einkaframkvæmd sem slík. Einkaframkvæmd er, eins og rætt hefur verið um það hingað til, ef verkefnið er fyrst boðið út til einhverra aðila, einhver býður best og sá fær verkefnið. Þá aflar hann fjár með útboði, hannar verkið, vinnur það, rekur vegina o.s.frv. Það er hin eiginlega einkaframkvæmd. Hér förum við í raun og veru aðra leið. Þetta er opinbert hlutafélag, 100% í eigu ríkisins, og er í raun og veru Vegagerðin, þó með ohf-i fyrir aftan. Félagið fer í framkvæmdina og býður út verkefnið. Vegagerðin stendur í verkefninu, hannar og undirbýr og allt það og undirbúningsferillinn er ef til vill langur. Þetta félag getur keypt gögn af Vegagerðinni og farið í framkvæmdina, aflað fjár með lánum frá lífeyrissjóðum en ekki endilega útboði, þó má gera það líka, vegna þess að fleiri hafa lýst því yfir að þeir séu tilbúnir að fjármagna svona verk, fleiri aðilar eru til í það. Svo er verkið unnið en ekki endilega séð um rekstur, hér er frekar átt við að hefðbundnir vegir séu í rekstri eins og annað vegakerfi landsmanna, en ekki sem slíkir í einkaframkvæmd. Þetta var sú leið sem var valin. Á ágætri ráðstefnu í janúar þar sem við fengum marga Norðmenn frá norsku vegagerðinni til að fræða okkur um þetta, var ég hrifnastur af þessari leið. Norðmenn eru hins vegar 

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra nánar út í hugmyndirnar sem þessu tengjast, gjaldtökuna og veggjaldið og það nýja kerfi sem boðað er, þar sem hægt verður að fylgjast með notkun og keyrslu ökutækja. Eins og ég skil hana, er hugmyndin sú að skattleggja eftir notkuninni. Einnig vil ég nefna fjármögnunina, einhvern veginn verður að borga lán lífeyrissjóðanna til baka og þá með veggjöldum eða þessu nýja kerfi. Nefnd hafa verið verkefni sem fyrirhugað er að fara í, Suðurlandsvegur, Vesturlandsvegur, og það sem eftir er af Reykjanesbraut. Ég tek eftir því að framkvæmdir annars staðar á landinu eru ekki nefndar eins og t.d. Héðinsfjarðargöngin í nágrenni við hæstv. ráðherra. Er það ekki rétt skilið hjá mér að kerfið eigi að ná til landsins alls og að fylgjast eigi með keyrslu og notkun bifreiða og skattleggja eftir því? Er nokkuð því til fyrirstöðu að það verði látið gilda fyrir allar framkvæmdir hér eftir? Það verði þá metið hvað Héðinsfjarðargöngin kosta út af fyrir sig, hvað Reykjanesbrautin kostar og síðan rukkað eftir því. Eða á þetta bara að ná til vegaframkvæmda út úr höfuðborginni? Eins og sagt er í greinargerð með frumvarpinu eru tvö dæmi um veggjöld hér á landi til að 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg í stuttu andsvari. Hún spyr um gjaldtökuna og hvernig hún verði í framtíðinni. Það skal tekið skýrt fram, virðulegi forseti, að hugsunin er sú að endurgreiðslur á lánum frá lífeyrissjóðunum, ef af þeim verður, komi aldrei til fyrr en að lokinni framkvæmd, árin 2014/2015. Ég hef sagt, virðulegi forseti, að ég tel að við eigum að taka upp besta kerfið sem verið er að hanna í Evrópu. Búið er að taka það í notkun í nokkrum löndum. Það verði rafræn innheimta í gegnum gervihnött. Þá falla öll önnur gjöld niður, eins og olíugjöld og bensíngjöld, og verður aðeins um eitt gjald að ræða. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði, þetta eru hálfgerð notkunargjöld, notendagjöld eftir stað og stund. Þessi tækni hefur geysilega mikla möguleika í för með sér. Með henni er möguleiki á að taka tillit t.d. til búsetu manna. Ef menn eiga um langan veg að fara til þess að sækja vinnu eða fara í skóla, er hægt að setja inn í kerfið að viðkomandi aðili sé háður afslætti vegna keyrslu til og frá vinnu, eða fari langan veg til skóla. Einnig má taka tillit til flutningskostnaðar, eða taka tillit til þess ef menn keyra á ónýtum, gömlum moldarvegum eins og á sunnanverðum Vestfjörðum um þessar mundir. Möguleikarnir eru óteljandi. Þess vegna segi ég, virðulegi forseti, og það er svar mitt við spurningu frá hv. þingmanni, sem velti henni upp, að það sé verkefni hinnar þverpólitísku nefndar að fara í gegnum þetta allt. Hún hefur góðan tíma til að gera heildartillögur um heildarfjáröflun til vegagerðar og rekstur vegakerfisins. Þá er að mínu mati allt undir hvað það varðar - allt undir. Það þarf ákveðna fjárupphæð til að reka vegakerfið og það þarf ákveðna upphæð til að byggja nýja vegi og við þurfum hugsanlega ákveðna upphæð til að standa straum af afborgunum af lánum og því sem við gerum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi en að hæstv. ráðherra hugsaði þetta þannig að gjaldtakan, þetta nýja kerfi, þetta framsækna besta rafræna kerfi sem fer í gervihnöttinn, gæti einmitt verið með þeim hætti sem ég spurði um. Það er þá hægt að rukka fyrir Héðinsfjarðargöng, fyrir Óshlíðargöng og fyrir öll þessi göng fyrir vestan og austan sem gerð hafa verið og engin gjaldtaka er á. Það tel ég vera mikilvæga forsendu ef hugsunin er að setja á fót slíkt kerfi vegna þess að það verður aldrei um það sátt að gjaldtakan sé bara á einstökum framkvæmdum á einstöku landsvæði heldur yrði að gera hana að heildstæðu kerfi þar sem farið væri eftir einhverjum almennum reglum. Ég óttast hins vegar að það verði erfitt að koma slíku kerfi á vegna þess að ég man eftir því þegar olíugjaldinu var komið á á sínum tíma. Þá átti að gera það þannig en svo var farið að taka tillit til alls konar sjónarmiða og alls konar gerða af ökutækjum og eftir atvinnugreinum o.s.frv. Þannig var kerfið sem átti að vera svo einfalt orðið afskaplega flókið og þau almennu sjónarmið sem lagt var upp með í upphafi urðu undir. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða þessi sjónarmið vegna þess að ef það á einhvern tímann að nást sátt um að setja veggjald á þá vegi sem fólk er búið að bíða eftir í áratugi, ég nefni t.d. Suðurlandsveginn, er ekki mikill skilningur eða þolinmæði hjá íbúum Suðurlands sem keyra þá og eru búnir að fá loforð eftir loforð um að vegirnir komi. Nú koma þeir 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður nefndi hið framsækna kerfi sem ég gerði hér að umtalsefni. Það er sennilega alveg hárrétt orð yfir það. Þetta er mjög framsækið kerfi vegna þeirra möguleika sem það býður upp á. Skal ég enn einu sinni ítreka það, virðulegi forseti, að kerfið verður aldrei tekið upp nema með fullkominni sátt við Persónuvernd og að persónuverndarsjónarmið verði höfð í heiðri þannig að þau verði ekki misnotuð á einn eða neinn hátt. Þetta framsækna kerfi eins og hv. þingmaður kallar það býður m.a. upp á að þegar bíll keyrir um borð í ferju, tökum það sem dæmi, þá tifi það inn í kerfið og þar með gjaldið líka. Þar með þarf viðkomandi ekki að borga í ferjuna. Við getum t.d. sagt ef við viljum mismuna á jákvæðan hátt: Íbúar tiltekinna svæða sem þurfa að fara í ferju geta verið á afsláttarkjörum meðan aðrir, ferðamenn eða aðrir, borga hærra. Þannig getur jafnaðarmannahugsjónin komið mjög vel fram í kerfinu til að koma til móts við íbúa og jafna aðstöðu manna, sama hvort það er í ferðum þeirra prívat eða vegna flutningskostnaðar. Almenna reglan? Jú, það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. Hv. þingmaður talar um lituðu olíuna eða olíukerfið sem við tókum upp þar sem við ætluðum að leggja af þungaskattskerfið til einföldunar. Það náðist nú ekki. Þungaskatturinn lifir enn þá, því miður, en litaða olíukerfið - eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði á þingflokksfundi hjá sjálfstæðismönnum í dag þá man ég þá tíð þegar ég og hv. þingmaður töluðum frekar fyrir því að taka upp GPS-staðsetningartækin, eða þetta kerfi, í þá bíla sem áttu að vera á lituðu olíunni. Það hefði betur verið gert, virðulegi forseti, þá væri ekki verið að misnota það kerfi eins og því miður ýmislegt bendir til að sé gert.

Frú forseti. Ég kem upp til að ræða frumvarp til laga um stofnun opinbers hlutafélags um vegaframkvæmdir sem hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hefur nú mælt fyrir. Í frumvarpinu er gengið út frá því að lífeyrissjóðirnir fjármagni stærri vegaframkvæmdir í kjölfar verulegs niðurskurðar eins og lesa má úr samgönguáætlun sem nú liggur fyrir þinginu. Þá er einnig gert ráð fyrir að tekin verði upp veggjöld sem eru ekki ný af nálinni á Íslandi en þó er gert ráð fyrir samkvæmt frumvarpinu að þau verði víðtækari en áður hefur þekkst hér á landi. Hvað varðar fjármögnun stærri vegaframkvæmda tel ég rétt að stjórn hins opinbera hlutafélags, ef af verður, skoði fleiri kosti en lífeyrissjóðina sem leið til að fjármagna hugsanlegar framkvæmdir. Vil ég í því sambandi helst nefna Evrópska fjárfestingarbankann og jafnvel aðrar fjármálastofnanir tengdar Evrópusambandinu sem allar líkur eru á að opnist okkur Íslendingum þegar við fáum formlega stöðu aðildarviðræðuríkis, hugsanlega eftir tíu daga. Á heimasíðu Evrópska fjárfestingarbankans er að finna yfirlit yfir lánveitingar og reyndar líka fjármögnun ýmissa verkefna til ríkja sem eiga í formlegum aðildarviðræðum við sambandið. Markmið bankans með þessum lánveitingum er að stuðla að því að hugsanleg aðildarríki standi jafnfætis núverandi aðildarríkjum þegar og ef til aðildar kemur. Á heimasíðunni má m.a. sjá að áhersla hefur verið lögð á að lána til stórra samgönguverkefna, ýmist á föstum eða breytilegum vöxtum. Nú skal ég ekki segja til um hvaða kjör okkur Íslendingum mun bjóðast hjá Evrópska fjárfestingarbankanum en tel þó skynsamlegt að kanna hvaða kostir bjóðast í þeim efnum enda gæti komið sér vel að hafa úr fleiri en einni fjármögnunarleið að velja þegar kemur að því að leita leiða til fjármögnunar stórra vegaframkvæmda. Einnig kunna aðrir kostir að vera í boði sem ég ekki þekki en hæstv. ráðherra kann kannski einhver frekari skil á. Nú liggur ekki endilega fyrir hvaða vegarkafla hugsanlegt hlutafélag mun telja eftirsóknarvert að ráðast í en umræðan í þessu sambandi hefur einkum beinst að stóru stofnbrautunum út frá höfuðborginni, þ.e. Suðurlandsvegi, Vesturlandsvegi og Reykjanesbraut. Ég tel skynsamlegt að horfa á stofnbrautir út frá höfuðborginni sem eina heild, enda rímar það vel við hugmyndir um að skilgreina Suðvesturhorn landsins sem eitt sóknarsvæði. Til þess að svo megi verða er mikilvægt að tryggja góðar samgöngur innan svæðisins þar sem tveir þriðju hlutar landsmanna búa. Reyndar kemur aftur upp í hugann sú staðreynd að við Íslendingar fáum væntanlega innan skamms formlega stöðu aðildarviðræðuríkis gagnvart Evrópusambandinu. Það þýðir m.a. að við munum hefja vinnu við að undirbúa tengingu íslenska samgöngunetsins við hið samevrópska samgöngunet sem gengur undir heitinu TEN-kerfið. Með leyfi frú forseta, Trans-European Network. Það kann að hljóma mjög undarlega í eyrum fólks að íslenska samgöngukerfið verði skilgreint sem hluti af hinu evrópska en staðreyndin er reyndar sú að við höfum verið hluti af þessu kerfi í nokkur ár, aðallega að nafninu til. Við höfum ekki tekið þátt í mótun stefnu og þróunarverkefnum á sviði samgöngumála og það er sá þáttur sem við munum fá þjálfun í á næstu missirum núna þegar kemur að því að vera aðildarviðræðuríki. Ég er sannfærð um að við getum lært ýmislegt af öðrum þjóðum í samgöngumálum þar sem áhersla er lögð á vistvænar samgöngur og samþættingu allra samgöngumáta. Af því að ég minntist á samgöngur á Suðvesturhorni landsins má geta þess að sérstakt stuðningskerfi er að finna innan Evrópusambandsins sem vinnur sérstaklega að því að þróa lausnir og leita fjármögnunar í samgöngumálum á borgarsvæðum og í nágrannasveitarfélögum þeirra. Ég tel að við getum sótt ýmislegt í þá smiðju þegar og ef til þess kemur að við verðum hluti af þessu samfélagi. Aðildarríki Evrópusambandsins fá styrki frá sambandinu til að viðhalda sínum hluta af TEN-netinu og munum við Íslendingar eflaust geta sótt í þá sjóði ef til aðildar kemur. Ég bind talsvert miklar vonir við að sú þjálfun sem við munum eiga rétt á á komandi missirum og þeim upplýsingum og fræðslu sem ég gat um áðan muni reynast okkur farsæl og því hef ég lagt til að fulltrúar í samgöngunefnd fái að taka þátt í þeirri vinnu og verði þannig betur í stakk búnir til að fjalla um og móta samgöngustefnu til 12 ára sem lögð verður fram á komandi haustþingi. Þá að veggjöldum, frú forseti. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að hinu opinbera hlutafélagi verði heimilt að innheimta gjald fyrir notkun á mannvirkjunum. Gert er ráð fyrir að gjaldið standi undir kostaði við undirbúning og framkvæmd viðkomandi mannvirkja auk eftirlits, kostnaðar við innheimtu, viðhald og rekstur. Erfitt er að segja til um hvert gjaldið verður eða hvort það verður mismunandi eftir því hvaða stofnbraut er ekin. Þó verður að teljast líklegt að eitt og sama gjaldið verði innheimt á þessum þremur stofnbrautum, a.m.k. ef af framkvæmdum verður, og þær fjármagnaðar og skipulagðar sem ein heild. Í mínum huga er það grundvallaratriði að gæta jafnræðis í þessum efnum og finnst mér því sjálfsagt að teknir verði upp vegtollar á öðrum dýrum umferðarmannvirkjum, eins og í Héðinsfjarðargöngum og Bolungarvíkurgöngum, ef ákveðið verður að taka upp veggjöld á Suðurlandsvegi, Reykjanesbraut og Vesturlandsvegi. Það er að mínu viti algjörlega óásættanlegt og deili ég þar með skoðunum hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur að reisa tollmúra umhverfis höfuðborgina innan sóknarsvæðis Suðvesturlands en láta aðra landshluta njóta góðs af því að framkvæmdir þar eru kostaðar af ríkissjóði. Íbúar á Suðurlandi og Reykjanesi eiga ekki að þurfa að greiða toll ef þeir sækja vinnu og þjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Frú forseti. Það er stór ákvörðun að taka upp veggjald á þjóðvegum landsins. Hún stríðir á vissan hátt gegn jafnaðarhugsjóninni sem við í Samfylkingunni höfum að leiðarljósi. Aðstæður nú eru hins vegar þannig að við þurfum að styðjast við bjargráð sem ekki eru endilega efst á óskalistanum, m.a. til að skapa störf í landinu og hrinda í framkvæmd arðbærum og skynsamlegum framkvæmdum. Með því að taka einstakar stórar framkvæmdir út fyrir sviga samgönguáætlunar og fjármagna þær með þessum hætti getum við vonandi á sama tíma reynt að halda við núverandi vegakerfi um allt land. Eins og fram kom í máli hæstv. samgönguráðherra hér áðan þá munum við að mörgu leyti feta í fótspor frænda okkar í Noregi sem hafa 70 ára reynslu af notkun veggjalda við að fjármagna stórar framkvæmdir. Það hefur einmitt verið eftirtektarvert að fylgjast með því hvernig áhersla eða hlutfall vegafjár hefur aukist ár frá ári í vegagerð þeirra. Mér finnst mikilvægt að líta á sérstök veggjöld sem tímabundna aðgerð til að fjármagna sérstakar framkvæmdir og með þessari GPS-tækni sem rætt hefur verið um hér í þessu sambandi verður auðveldara að innheimta þessi gjöld. Þá er líka mikilvægt fyrir neytendur að þeir verði vel upplýstir um skattlagningu á akstur þegar þar að kemur. Að öðru leyti finnst mér þessi tækni mjög áhugaverð og ég held tvímælalaust að við verðum að stuðla að því að innleiða hana þegar færi gefst, árið 2017 eða fljótlega upp úr því. Ég tel að frumvarp til laga um stofnun opinbers hlutafélags um vegaframkvæmdir sé góðra gjalda vert. Ég ítreka þá skoðun mína að væntanlegt hlutafélag leiti eftir lánsfé víðar en hjá lífeyrissjóðunum og ég nefni aftur sérstaka lánastofnanir Evrópusambandsins í því samhengi. Þau lánakjör sem hlutafélaginu bjóðast munu ráða miklu um það hversu há veggjöldin verða. Það er því nauðsynlegt að geta valið á milli lánveitenda þegar og ef til þess kemur að þetta opinbera hlutafélag verður stofnað.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um stofnun einkahlutafélags í eigu ríkisins til að fara í einkaframkvæmdir í vegamálum. Ástæðan fyrir því að þetta gekk svona fram er mjög einföld. Það er vegna þess að við erum í raun og veru að uppfylla skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um að við megum ekki taka á okkur meiri kostnað inn í ríkissjóð eða færa skuldbindingar sem lán í bókum ríkissjóðs vegna þessara framkvæmda. Þá er hugsunin sú að farið verði í ákveðna framkvæmd sem er hugsanlega fjármögnuð af lífeyrissjóðunum. Þeir eru oftast nefndir í þessu sambandi og er líka hægt að vitna í stöðugleikasáttmálann. Síðan munu notendagjöldin greiða upp kostnað við framkvæmdina þannig að þetta þýði ekki aukaútgjöld fyrir ríkissjóð. Mig langar aðeins að koma inn á kunnuglegan texta sem kom frá fjármálaráðuneytinu í umsögn um frumvarpið. Þar segir, með leyfi forseta: „Þeir aðilar sem koma að fjármögnun vegaframkvæmda verða því sjálfir að leggja mat á og taka sjálfir á sig þá áhættu sem kann að felast í tekjuáætlunum tiltekinna framkvæmda.“ Þetta er nánast orðrétt eins og sagt er í sambandi við byggingu nýs landspítala. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að skoðun mín er sú að ef einhver vafi er á að tekjuáætlun muni standa undir framkvæmdinni muni þeir aðilar sem taka framkvæmdina að sér gera ávöxtunarkröfu til að tekjuáætlun standi undir framkvæmdinni. Mér finnst menn skauta dálítið létt fram hjá þessu. Ef tekjuáætlun verður lakari koma að sjálfsögðu annaðhvort hærri vegtollar eða hærri ávöxtunarkrafa á verkið í heild sinni, þannig að það sé alveg skýrt. Ég vil taka fram að ég tek frekar jákvætt í þetta mál og tel það mjög gott til að koma efnahagslífinu af stað aftur. Ég hef þó vissar efasemdir um það og tel að við þurfum að fara varlega. Ég vil fyrst nefna að í þessu tilfelli erum við að fara í einkaframkvæmdir með þessu félagi, en eins og fram kemur í samgönguáætlun eru uppi áætlanir um að fara í 33,3 milljarða framkvæmdir í vegáætlunum, þ.e. menn fara í einkaframkvæmd, bjóða verkið út, reka það og greiða með notendagjöldum. Á sama tíma erum við með 6,5 og 6 milljarða eða 7 og 7,5 milljarða í vegáætlunum 2011 og 2012 sem þýðir í raun og veru að af því að við ræðum fjögurra ára áætlun til 2014 erum við farin að setja stærri hluta inn í framkvæmdaþátt í vegagerð en við höfum sett í almennan þátt. Einnig vil ég benda á að eins og ég sagði í upphafi máls míns erum við raunverulega að gera þetta til að hafa framkvæmdirnar fyrir utan efnahag ríkisins, fyrir utan ríkisreikninginn sjálfan. Mér telst til að þegar og ef þetta mál verður klárað verðum við komin með um 120 milljarða fyrir utan efnahag ríkissjóðs, þ.e. ef Landspítalinn verður byggður og farið verður í þessar vegaframkvæmdir, tónlistarhús og hjúkrunarheimili. Þetta eru á bilinu 110 til 120 milljarðar og ég set mjög stórt spurningarmerki við það. Ég tel að við séum komin út á mjög hála braut. Ég verð líka að minna á að þegar við afgreiddum fjárlög sl. haust gerðum við ákveðið samkomulag við stóriðjufyrirtækin um að þau greiddu fyrirfram skatta á árunum 2010, 2011 og 2012 sem byrjað verður að greiða til baka á árunum 2013, 2014 og 2015, en það eru um 1.200 millj. á ári. Við verðum aðeins að dempa okkur og átta okkur á umfangi ríkisfjármálanna í heild sinni því að það er ekki skynsamlegt að halda endalaust áfram á þessari braut. Ástandið er hins vegar þannig að þetta er gert til að koma hjólum atvinnulífsins af stað og líka til að uppfylla þau skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að við megum ekki færa skuldbindingar, þótt þær séu það sannarlega, inn í bækur ríkisins. Það hefur verið rætt um tækni við að innheimta gjöldin sem er svokölluð GPS-tækni eða rafræn innheimta. Ég held að hún sé skynsamleg til framtíðar og í frumvarpinu koma reyndar fram ákveðin rök sem hníga að því að hitt muni fjara út og verða úrelt á nokkrum árum þegar notkun á umhverfisvænum bílum eykst. Ég tel þá tækni til mikilla hagsbóta og hæstv. ráðherra fór vel yfir að hægt sé að nýta hana á marga vegu, hvort heldur menn fara um borð í ferjur, í gegnum göng eða hvernig sem það er. Einnig er hugsanlegt að setja einhvern afslátt þar inn. Ég er þó dálítið hugsi yfir því sem gerist á tímabilinu 2014–2017. Áætlað er að við verðum búin að taka í notkun fyrstu framkvæmdina árið 2014 en þetta kerfi verður ekki tilbúið til innheimtu fyrr en árið 2017. Upphaflega var áætlunin sú að kerfið yrði tilbúið til innheimtu árið 2011 en því hefur verið seinkað um sex ár og ekki er útilokað að því seinki enn meira. Þá verða tvær aðferðir hugsanlegar og jafnvel fleiri. Önnur gæti verið sú að ekki væru greidd veggjöld eða vegtollar fyrr en árið eftir að hægt yrði að hafa þess konar innheimtu og hin að tekið yrði af vegafé viðkomandi árs til að greiða framkvæmdirnar niður. Þá kem ég aftur að því sem ég sagði áðan, virðulegi forseti, að sennilega færi stærsti hlutinn, ef ekki allt vegaféð, í að standa undir afborgunum og vöxtum af þessum framkvæmdum. Við munum að sjálfsögðu skoða þetta. Síðan verð ég líka að taka undir með hv. þm. Önnu Margréti Guðjónsdóttur og Ragnheiði E. Árnadóttur um að það er ekki sanngjarnt að fara í framkvæmdir sem eru nauðsynlegar fyrir ákveðna íbúa landsins, t.d. í Hveragerði eða á Reykjanesi, til að þeir geti sótt vinnu og að þeir þurfi að borga vegtoll en aðrir ekki. Það er ekki sanngjarnt og verður aldrei. Við þekkjum það með Hvalfjarðargöngin að þau hafa kostað mikið á því svæði og fyrir þá sem nýta þau. Menn verða að taka þetta í heild sinni og gæta sanngirni gagnvart öllum, þótt ég sé í öðru kjördæmi. Ég vil líka koma örlítið inn á að þó að þetta mál fari til úrvinnslu í hv. samgöngunefnd tek ég heils hugar undir, og tók sérstaklega eftir því þegar hæstv. ráðherra sagði það áðan, að það væri skynsamlegt að skipa þverpólitíska nefnd sem skoðaði alla vinkla á þessu máli, kosti og galla. Ég hef einnig rakið hvort við förum óvarlega eða fram úr okkur í einkaframkvæmdum og því að taka fyrir utan ríkisreikning, sem og það sem komið hefur fram í máli hv. þingmanna og snýr að þeim íbúum sem þessar framkvæmdir ná til en ekki að öðrum, þar sem framkvæmdir eru fjármagnaðar með vegafé almennt og íbúarnir þurfa því ekki að greiða vegtolla. Við erum sannarlega að marka nýja braut og taka vegtolla í miklu víðari skilningi en við höfum gert áður. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að við förum vel yfir þetta. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. ráðherra um að málið verði unnið þannig að við getum rætt það á þverpólitískan hátt og vonandi komist að niðurstöðu. Ég ítreka, virðulegi forseti, að ég tek jákvætt í þetta mál en vara hins vegar við því að mjög stór hluti af fjárlögum ríkisins sé tekinn fyrir utan efnahag og komi ekki fram í ríkisreikningi.

Hæstv. forseti. Ég þakka öllum þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðu að kvöldi um þetta frumvarp. Mér finnst það hafa fengið virkilega góðar viðtökur og er mjög þakklátur fyrir það. Ég tek undir það sem hv. síðasti ræðumaður, Ásbjörn Óttarsson, sagði um þverpólitíska nefnd sem hefur tíma til að fara í gegnum þetta, útfæra og finna, eins og hv. þingmaður sagði, sanngjörnustu leiðina þannig að sem mest og breiðust sátt náist um framkvæmdina og breytt gjaldheimtukerfi eða tekjuöflunarkerfi til framtíðar. Okkur liggur á að hleypa lífi í atvinnumarkaðinn. Ég verð að segja alveg eins og er, og ég hef sagt það áður, að í ár vinnum við í vegagerð fyrir hvorki meira né minna en 11,5 milljarða kr. Það er há upphæð á þessu erfiðleikaári en á næsta ári er ekki ráðstafað nema 1,5 milljörðum kr. Það er vegna þess að mörg verk klárast á þessu ári og árið 2012 eru ekki verk inni nema fyrir 500 millj. kr. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson, sem situr í samgöngunefnd og ræðir þessi mál af mikilli þekkingu, gat um ríkishlutann eða samgönguáætlunina, að við höfum útboðsmöguleika á verkum upp á 6 milljarða, verkum sem við munum bjóða út síðar á þessu ári til að koma þessu í gang. Sá stóri hluti sem hér er inni er hvorki meira né minna en 32–33 milljarðar, með Vaðlaheiðargöngum, á þessu fjögurra ára tímabili. Við verðum að átta okkur á því að e.t.v. fer þetta yfir á árið 2015 ef við komumst seinna af stað en við mundum þá halda að við hefðum gert virkilega vel við þessa atvinnugrein. Ég óttast það sem ég sá á vef RÚV áðan þar sem sagði, með leyfi forseta: „Öllum starfsmönnum Ræktunarsambands Flóa og Skeiða á Selfossi, 60 talsins, verður sagt upp frá næstu mánaðamótum. Ástæðan er sú að engin verkefni liggja fyrir í haust en fyrirtækið er eitt hið stærsta í landinu í almennri verktakastarfsemi eins og í vegagerð, vatnsborunum og þungaflutningum.“ Nú er það svo, virðulegi forseti, að framkvæmt verður fyrir 11,5 milljarða á þessu ári, á næsta ári komumst við í að vinna verk fyrir 6 til 7 milljarða og á þarnæsta ári, 2012, líka fyrir um 6 milljarða - þetta eru töluverðar framkvæmdir í sögulegu tilliti miðað við hlutfall af vergri landsframleiðslu. Samt sem áður þurfum við að gera meira. Það vantar svo marga til að kaupa verk af þessari atvinnustétt, þ.e. það vantar sveitarfélög, almenning og fyrirtæki. Ríkið er langstærsti aðilinn í þessum bransa í dag og í þeim verkum sem eru í gangi. Þess vegna talaði ríkisstjórnin um að gera þetta svona, gefa í með lánum frá lífeyrissjóðnum o.s.frv. Hv. þingmaður spurði hvað gerðist á árunum 2014–2017, eða við skulum segja 2015–2017 ef hið nýja kerfi verður ekki tilbúið. Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að það sé ástæðan fyrir því að Hollendingar ætla að gera þetta árið 2017. Ég bíð eftir gögnum frá Hollandi um það. Það getur verið að einhverjar aðrar ástæður séu fyrir því en tæknin. En hv. þingmaður nefndi tvær leiðir sem ég tek heils hugar undir að vert sé að skoða, vegna þess að ekki eyðum við peningum í annað kerfi á meðan eða kaupum kerfi sem ekki er framtíðarkerfi. Einn af plúsunum við þetta kerfi er að þegar evrópskir bílar koma til Íslands fara þeir beint inn í þetta samevrópska kerfi. Eins ef við förum með bílana okkar út fer það inn í sama kerfi þannig að þetta verður samræmt. Hv. þingmaður talaði líka um arðsemi, fjármögnun og allt það. Það er alveg rétt sem fram kom að inni í því sem talað er um eru vangaveltur um hver umferðin verði. Verður hún meiri eða minni en áætlanir gera ráð fyrir á meðan lífeyrissjóðirnir meta sitt? Það er alveg rétt. Menn telja að við fáum verri vaxtakjör vegna þess að við getum ekki sett á þetta ríkisábyrgð. Það er alveg ljóst. Ef við gætum sett á þetta ríkisábyrgð fengjum við betri kjör, en þá þyrftum við líka að færa þetta í ríkisreikning. Nú telst ég ekki talsmaður þess að við fölsum það mál. Hér er verið að tala um að stofna opinbert hlutafélag sem á að afla fjár á annan hátt en með skatttekjum og þess vegna er eðlilegt að það sé utan við, líkt og Spölur hefur verið frá upphafi Hvalfjarðarganga. Spölur hefur aldrei verið færður inn í ríkisreikning. Ég vil líka þakka hv. þm. Önnu Margréti Guðjónsdóttur fyrir ræðu hennar og það sem hún færði í tal. Það er ákaflega merkilegt og ég hef áður hlustað á hv. þingmann fjalla um möguleika á því að fleiri komi að þessu en lífeyrissjóðirnir. Það er alveg hárrétt. Til mín hafa komið erlendir aðilar, að vísu fyrir nokkuð mörgum mánuðum síðan, sem spurðu út í þetta og höfðu jafnvel áhuga á að koma með fjármagn inn í slíkar framkvæmdir. Þeir sáu sér hag í því en ég hef ekki heyrt í þeim upp á síðkastið. Hv. þingmaður nefnir Evrópska fjárfestingarbankann, hvort einhverjir möguleikar opnist ef við verðum í aðildarviðræðum landa á næstunni. Sannarlega er það, eins og hv. þingmaður sagði, virkilega af hinu góða að við leitum til fleiri aðila eða fleiri aðilar vilji bjóða okkur peninga. Þó að það hafi ekki komið fram gagnvart vegaframkvæmdunum sem slíkum hafa komið fram varðandi samgöngumiðstöð og stækkun flugstöðvar á Akureyri óformlegar sendingar frá ákveðnum bönkum um að þeir geti hugsað sér að taka þátt í fjármögnun verkefnanna, sem eru náttúrlega miklu minni en það sem hér um ræðir. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að lengja þinghaldið meira um þetta mál. Ég fagna því sem komið hefur fram frá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni, Ragnheiði E. Árnadóttur, Ásbirni Óttarssyni og Önnu Margréti Guðjónsdóttur. Viðbrögð við málinu hafa verið ákaflega jákvæð og vonandi fær það virkilega góða vinnu í samgöngunefnd sem slíkri og að þar verði unnið hratt og vel, vegna þess að okkur liggur á. Síðan er það aftur útfærsluatriði varðandi hið nýja tekjuöflunarkerfi með þverpólitískri nefnd sem ég hef líka nefnt við forustumenn allra flokka á Alþingi. Allir hafa tekið vel í það vegna þess að þar höfum við meiri tíma til að finna upp sanngjarnt kerfi sem við Íslendingar getum sætt okkur við, vegna þess að það borgar enginn annar en við sjálf rekstur vegakerfisins. Í dag borgum við í raun og veru vegtolla með olíugjaldi og bensíngjaldi þegar við ferðumst um vegina og eftir því sem við ferðumst meira og eyðum meira eldsneyti því meira borgum við til ríkissjóðs. Þess vegna þurfum við að finna sanngjarnara kerfi sem virkar fyrir alla sem ferðast um vegina, sama hver orkugjafinn er. Þetta er tvímælalaust framtíðin sem ég hef gert að umtalsefni. Virðulegi forseti. Síðustu orð mín skulu vera til þeirra þingmanna sem hafa tjáð sig um frumvarpið með kærum þökkum fyrir jákvæð viðbrögð. Ég vona að það fari til samgöngunefndar og verði unnið þar vel. Ég hygg að við getum myndað þverpólitíska samstöðu um þetta þjóðþrifa- og framfaramál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um stjórn vatnamála sem starfandi umhverfisráðherra í fjarveru hæstv. umhverfisráðherra Svandísar Svavarsdóttur. Hér er um að ræða innleiðingu tilskipunar sem Evrópusambandið samþykkti árið 2000 sem var tilskipun um aðgerðaramma bandalagsins um stefnu í vatnamálum sem nefnd hefur verið vatnatilskipunin. Hér er um að ræða rammalöggjöf sem var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar hinn 28. september 2007. Ákvörðunin var staðfest af Alþingi með þingsályktun 6. desember sama ár og er frumvarp þetta lagt fram til að innleiða skipunina í íslenskan rétt. Markmið frumvarpsins er að kveða á um verndun vatns, hindra rýrnun vatnsgæða og bæta ástand vistkerfa vatna og votlendis og vistkerfa sem beinlínis eru háð vatni til að tryggja heildstæða vernd vatns. Frumvarpinu er ætlað að tryggja sjálfbæra nýtingu vatns sem byggist á langtímavernd vatnsauðlindarinnar sem er ein dýrmætasta auðlind jarðarinnar. Markmiðið endurspeglar mikilvægi vatnsauðlindarinnar og nauðsyn þess að vel sé gengið um hana en frumvarpið miðar að því að byggja langtímavernd og því markmiði sé náð með heildstæðum hætti þannig að horft sé bæði til verndar og nýtingar. Hér á landi hafa ýmsar reglugerðir verið settar í þeim tilgangi að koma í veg fyrir eða draga úr mengun vatns og fjölmargar Evrópureglugerðir hafa verið settar er varða mengun vatns og hafa þær verið teknar upp á grundvelli EES-samningsins. Þar er vísað í meginatriðum til Evrópureglugerðanna um sama efni sem nú falla undir vatnatilskipunina. Vatnatilskipunin tekur þó ekki eingöngu til mengunar því að undir tilskipunina fellur nánast allt sem getur haft áhrif á ástand vatns og lífríki vatna. Tilskipunin gerir ráð fyrir samþættingu í stjórn vatnamála og að fjallað sé um málefni vatns heildstætt. Hún tekur til verndar á vatni og vistkerfum í vötnum og vistkerfum sem tengjast vötnum, þar með talið til sjálfbærrar nýtingar á vatni með verndarsjónarmið að leiðarljósi. Vatnsgæði eru skilgreind með hliðsjón af líffræði, efnafræði og umgerð vatna. Meginmarkmið tilskipunarinnar er annars vegar að hindra að vatnsgæði rýrni meira en orðið er og hins vegar að bæta ástand vatna í þeim tilfellum þar sem það er mögulegt samfara nýtingu þeirra. Markmiðin eru þríþætt og endurspeglast í frumvarpinu. Í fyrsta lagi eru hin almennu verndarsjónarmið, í öðru lagi að laga stjórnkerfi að því að taka heildstætt á vatnamálum og framkvæma aðgerðir til að bæta úr ástandi vatns, koma á samræmdum mats- og eftirlitskerfi og söfnun og miðlægri greiningu upplýsinga um ástand vatnsumhverfisins til að stjórnvöld hafi nauðsynlegar upplýsingar til að taka ákvörðun um skynsamlega sjálfbæra stefnumörkun í vatnamálum. Í þriðja og síðasta lagi er að koma á samræmi við almenning sem byggist á gagnsæi og birtingu upplýsinga. Nú er ljóst að nokkur kostnaður mun óhjákvæmilega fylgja því að tryggja langtímavernd vatnsauðlindarinnar og hindra frekari rýrnun vatnsgæða þannig að gæðum auðlindarinnar hraki ekki. Í umhverfisráðuneytinu er hafinn undirbúningur að því að skoða gjaldtöku á atvinnurekstur sem nýtir vatnsauðlindina í samræmi við hina almennu mengunarbótareglu og nytjagreiðsluregluna. Í nytjagreiðslureglunni felst að þeir sem nýta auðlindir skuli standa undir nauðsynlegum eftirlitskostnaði sem tryggir að ekki sé gengið á viðkomandi auðlindir. Undir starfsemi sem nýtir sér vatnsauðlindina með einum eða öðrum hætti hér á landi falla til að mynda vatnsaflsvirkjanir, vatnsveitur, landbúnaðarstarfsemi, fráveitur, mengandi atvinnurekstur og matvælaframleiðsla. Vinna þarf sérstakt lagafrumvarp til að mæla fyrir um slíka gjaldtöku og verður lögð rík áhersla á að skapa víðtæka sátt um hana en gert er ráð fyrir að hún geti staðið undir stórum hluta framkvæmd vatnatilskipunarinnar hér á landi og verður lögð áhersla á að ekki verði stofnað til óþarfa kostnaðar við þá framkvæmd og hún verði í senn einföld og hagkvæm. Frumvarpið sem hér er til umræðu er sett fram í fimm köflum. Í I. kafla er ákvæði um markmið og gildissvið og skilgreiningar. II. kafli fjallar hins vegar um hvaða stjórnvöld fara með stjórn vatnamála og er lagt til að sett verði á laggirnar svokallað vatnaráð. Umhverfisstofnun og sveitarfélög gegna þar líka hlutverki við að framfylgja ákvæðum laganna. Vatnasvæðanefndum er ætlað að vera samstarfsvettvangur stjórnvalda og hagsmunaaðila og afla upplýsinga um viðkomandi svæði. Þá er í kaflanum gerð grein fyrir hlutverki rannsóknastofnana og samráðsaðila sem ráðgjafarnefndar við framkvæmd vatnsverndar. Gert er ráð fyrir að bæði ráðgjafarnefndir og ráðgjafarnefnd fagstofnana og eftirlitsaðila og ráðgjafarnefnd tiltekinna hagsmunaaðila og frjálsra félagasamtaka á sviði náttúruverndar og umhverfismála verði stjórnvöldum til ráðgjafar. Enn fremur er lagt til að eitt vatnaumdæmi verði hér á landi og er gerð grein fyrir afmörkun vatnaumdæmis í viðauka I sem fylgir frumvarpinu. Í III. kafla frumvarpsins er að finna ákvæði um þau umhverfismarkmið sem þarf að ná til að uppfylla kröfur um gæði vatns og í hvaða tilvikum er hægt að víkja frá kröfum um umhverfismarkmið. Í IV. kafla er gerð grein fyrir vatnastjórnunaráætlun, aðgerða- og vöktunaráætlun en þær áætlanir eru tæki til að ná fram í heildstæðri verndun vatns og gerð er grein fyrir hvernig ætlunin er að fylgja þeim eftir. Gert er ráð fyrir að unnin verði stöðuskýrsla til að sýna fram á núverandi ástand vatns. Í V. kafla frumvarpsins eru ákvæði um hvernig eigi að kynna vatnastjórnunaráætlunina til að ná fram sem víðtækustu samráði við gerð hennar og hvaða réttaráhrif hún mun hafa gagnvart gerð skipulags og útgáfu leyfa. Vatnaumdæmið sem gert er ráð fyrir að landið myndi mynda stjórnsýslueiningu um þá þætti sem þarf að vinna að vegna vatnsverndar. Ekki var talin þörf á að hafa fleiri vatnaumdæmi en eitt hér á landi því að Ísland er eyja og ekki með aðliggjandi vatnasvæði við önnur lönd, svo og vegna vatnafars hér á landi. Eitt vatnaumdæmi eykur skilvirkni við stjórnun vatnsverndar, tryggir meiri yfirsýn og samræmdari vinnu og vinnubrögð. Gert er ráð fyrir að vatnaráð sem skipað verði fulltrúum ríkis og sveitarfélaga hafi yfirumsjón með starfi vatnaumdæmisins. Því skal skipt í vatnasvæði samkvæmt ákvörðun í reglugerð og á hverju vatnasvæði skal starfrækt vatnasvæðanefnd og eru fulltrúar frá sveitarfélögum viðkomandi vatnasvæðis, heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga á svæðinu og frá Umhverfisstofnun í nefndinni. Vatnaráðið mun hafa mjög þýðingarmiklu hlutverki að gegna. Umhverfisráðherra mun skipa það til fimm ára í senn samkvæmt tillögum frumvarpsins en þar er lagt til að Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefni tvo fulltrúa, iðnaðarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tilnefni hvor um sig einn og umhverfisráðherra skipi formann án tilnefningar. Hér er því um að ræða stjórnvald sem er skipað fulltrúum bæði ríkis og sveitarfélaga. Þetta er í samræmi við það sjónarmið að eðlilegt sé að líta á framkvæmd þeirra verkefna sem frumvarpið mælir fyrir um sem sameiginlegt viðfangsefni ríkis og sveitarfélaga. Yfirstjórn vatnsverndar á landsvísu er í höndum umhverfisráðherra og vatnaráðs en ýmis umfangsmikil verkefni er varða stjórnsýslu vatnamála eru á forræði viðkomandi sveitarstjórna. Sveitarfélögin fara þannig með skipulagsvald, veitingu starfsleyfa fyrir mengandi starfsemi og framkvæmdaleyfa og annast eftirlit og framkvæmd vatnsverndar að miklu leyti. Stjórnsýsla vatnamála er á höndum margra sem koma með einum eða öðrum hætti að ákvörðunum er snerta vatn. Því er lagt til að vatnaráð verði skipað fulltrúum þeirra ráðuneyta sem fara með stjórn vatnamála hér á landi og sveitarfélaganna sem fara með veigamikinn þátt í framkvæmd vatnsverndar til að tryggja aðkomu allra þeirra sem fara með stjórn og framkvæmd vatnsverndar. Hlutverk vatnaráðs er að móta stefnu um stjórn vatnamála í samræmi við markmið laganna. Meginverkefni ráðsins er að hafa yfirumsjón með starfi Umhverfisstofnunar við gerð tillögu að vöktunaráætlun, aðgerðaáætlun og vatnastjórnunaráætlun fyrir vatnaumdæmi og gera tillögur til umhverfisráðherra um staðfestingu þessara áætlana. Í yfirumsjóninni felst m.a. að taka efnislega afstöðu til tillagna Umhverfisstofnunar og gæta þess að framangreindar áætlanir hafi verið unnar í samræmi við ákvæði laganna verði frumvarp þetta að lögum. Lagt er til að Umhverfisstofnun annist daglegan rekstur og umsýslu vatnaráðs og sé vatnaráði til ráðgjafar. Jafnframt er eins og áður sagði gert ráð fyrir að vatnaumdæminu verði skipt í nokkur vatnasvæði og vatnasvæðanefndirnar starfi á hverju svæði en hlutverk þeirra verður að samræma vinnu við gerð skýrslna og áætlana fyrir viðkomandi svæði. Umhverfisstofnun er ætlað að annast alla stjórnsýslu í samræmi við ákvæði frumvarpsins og ber þannig að samræma vinnu við gerð þeirra áætlana í nánu samráði við viðkomandi sveitarfélög, vatnasvæðanefndir og ráðgjafarnefndir. Sérstaklega eru tilgreind hlutverk Veðurstofu Íslands, Hafrannsóknastofnunarinnar og Veiðimálastofnunar vegna mikilvægis þessara stofnana varðandi öflun gagna og upplýsinga fyrir framkvæmd frumvarpsins. Mikil áhersla er lögð á víðtækt samráð við ráðgjafarnefndir og að þær og vatnasvæðanefndir leggi fram nauðsynlegar upplýsingar og gögn vegna þess starfs sem vinna þarf að á grundvelli frumvarpsins. Rík áhersla er lögð á opinbera upplýsingagjöf og samráð við almenning við framkvæmdina sem á að tryggja gagnsæi við gerð áætlana og að öllum sjónarmiðum verði komið á framfæri. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að unnin verði heildstæð vatnastjórnunaráætlun með tilheyrandi aðgerðaáætlun fyrir árið 2015. Umhverfisstofnun á að annast gerð tillögu að vatnastjórnunaráætlun fyrir vatnaumdæmi í samvinnu við sveitarfélög. Umhverfisráðherra ber svo að staðfesta fyrstu vatnastjórnunaráætlunina eigi síðar en 1. janúar 2018. Vatnastjórnunaráætlunin á að vera almenn lýsing á eiginleikum vatnaumdæmisins og flokkun vatnshlota, lýsing á umtalsverðu álagi og áhrifum af starfsemi á ástand vatns í vatnaumdæminu og skráning á vernduðum svæðum og öllum vatnshlotum við neysluvatnstöku, en vatnshlot er einmitt nýyrði í frumvarpinu og snýr að einingu vatns. Áætlunin á að innihalda greinargerð um vöktun og niðurstöðu vöktunar er gera skal í samræmi við vöktunaráætlanir. Í vatnastjórnunaráætluninni skal skilgreina umhverfismarkmið fyrir vatnshlot á Íslandi, fjalla um skiptingu vatnaumdæmis í vatnasvæði og gera samantekt á aðgerðaáætlun og yfirlit yfir nánari aðgerðir og samráði við almenning. Virkt samráð við almenning, frjáls félagasamtök, atvinnulíf og aðra hagsmunaaðila er grunnur að því að vel takist til í stjórnun vatnamála hér á landi. Umhverfisstofnun er ætlað að annast gerð tillögu að aðgerðaáætlun fyrir vatnaumdæmi Íslands er tekur til þeirra ráðstafana sem nauðsynlegar eru til að ná fram þeim umhverfismarkmiðum sem sett hafa verið fyrir hvert vatnshlot í vatnaumdæminu en vatnshlot er skilgreint sem eining af vatni, oft afmörkuð sem t.d. allt það vatn sem er að finna í einu stöðuvatni, á eða strandsjó. Gert er ráð fyrir að aðgerðaáætlun verði hluti af vatnastjórnunaráætlun. Í aðgerðaáætlun skal telja upp þær ráðstafanir sem kveðið er á um í lögum og reglugerðum og enn fremur þær viðbótarráðstafanir sem lagt er til að ráðist verði í til að settum umhverfismarkmiðum verði náð. Aðgerðaáætlun skal liggja fyrir í síðasta lagi árið 2018. Umhverfisstofnun á jafnframt að gera áætlun um vöktun á ástandi yfirborðsvatns, grunnvatns og vöktun svæða sem njóta verndar innan vatnaumdæmisins. Skal vöktunaráætlunin veita heildarsýn á ástand vatnshlota eða einingar vatns. Vöktunaráætlun skal liggja fyrir eigi síðar en árið 2015 en þá skal Umhverfisstofnun einnig annast gerð stöðuskýrslu fyrir vatnasvæði í samvinnu við viðkomandi vatnasvæðanefnd og skal skýrslan liggja fyrir árið 2013. Í stöðuskýrslu skal koma fram lýsing á vatnshlotum og upplýsingar um gerð þeirra, um flokkun vatns og lýsing á helsta álagi og áhrifum af starfsemi manna á ástand vatns. Í samræmi við stöðuskýrslu þarf síðan að vinna vöktunaráætlun. Þetta kann að virka flókið í eyrum einhverra en eigi að síður er ætlunin með þessu að einfalda í raun stjórnsýsluna sem hér er mælt fyrir og mestu máli skiptir að hún verði skilvirk og samhæfð fyrir allt vatn, hún verði gagnsæ og lýðræðisleg. Frumvarpið mælir því fyrir um stjórnarfyrirkomulag til að tryggja markmiðin sem snúast um langtímaverndun vatns, að setja upp kröfur um umhverfismarkmið og kveður á um hvernig þeim verði náð. Frumvarpið kallar enn fremur á að settar verði reglugerðir til að útfæra ýmsa þætti frumvarpsins. Vatnatilskipuninni fylgja tíu viðaukar og varða þeir m.a. fyrirmæli um nánari útfærslu ákvæða tilskipunarinnar. Einn viðaukinn sem fjallar um efni vatnastjórnaráætlunarinnar fylgir frumvarpinu og er áhugavert lesefni fyrir hv. þingmenn sem munu kynna sér þessi mál. Eins og hér hefur komið fram er verið að horfa til lengri tíma og er lögunum ætlað að koma til fullra framkvæmda á nokkuð löngum tíma eða frá gildistöku laganna til ársins 2024. Það er rétt að nefna það hér að eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur lagt ríka áherslu á að innleiðingu tilskipunarinnar verði flýtt og hefur sent íslenskum stjórnvöldum rökstutt álit um aðgerðir af þeirra hálfu og tilkynnt að stofnunin fari að undirbúa dómsmál í haust ef tilskipunin verði ekki innleidd í íslenskan rétt fyrir þann tíma þannig að það er mjög mikilvægt að mælt sé fyrir þessu hér. Ég hef, hæstv. forseti, gert grein fyrir helstu efnisatriðum og mun nú leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfisnefndar að lokinni 1. umr. og málið verði þar tekið til umfjöllunar og reikna með að þar verði löng, góð og ítarleg umfjöllun um þessa miklu og dýrmætu auðlind.