Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Eins og grg. ber með sér, hefur menntmn. flutt þetta frv. að beiðni kirkjumálaráðherra, og geri ég ráð fyrir, að hann skýri nánar frv. Eins og grg. getur um, hafa einstakir nm. óbundnar hendur við afgreiðslu málsins og er það flutt af n. eftir venju um slík mál, en hins vegar liggur það í hlutarins eðli, að n. hefði ekki flutt málið, ef hún hefði ekki álitið það nauðsynlegt og aðkallandi. Verði málinu nú vísað til 2. umr., mun n. að sjálfsögðu óska eftir að taka málið til nánari yfirvegunar, þar sem tími hefur verið mjög naumur til að athuga það.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka menntmn., að hún hefur tekið málið að sér. Það er vitanlega ekki hægt að ætlast til, að hún hafi haft tíma til að athuga málið út í æsar, og því eðlilegt, að einstakir nm. hafi óbundnar hendur um afgreiðslu málsins. Ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið, er sú, að löggjöfin um þetta efni er úrelt og stangast á við raunveruleikann. T. d. er í 2. gr. þessara gömlu laga ákvæði um, að ekki megi styrkja einn prestsbústað meira en 12 þús. kr. og ekki lána nema 8 þús. Nú er veitt til þessa á fjárl. um ½ millj., en það hrekkur ekki til nema 3–4 bústaða. - Frv. var samið af biskupsskrifstofunni, og valdi ég þann kost að láta það koma óbreytt fyrir þingið, enda þótt ég æski ef til vill einhverra breyt. á því. Aðalákvæði þessa frv. felast í 16. gr. Þar er bæði ákvæði um styrk til hýsingar og svo um, hvernig endurgreiðslu skuli hagað. Um það skipulag, sem hér er lagt til, kann að vera nokkur ágreiningur. Hins vegar hefur það verið venja, að ríkið greiddi til hýsingar prestssetra, enda sýnist það allmikil nauðsyn, þar sem oft eiga í hlut ungir og eignalausir menn, sem orðið hafa að verja öllum sínum tekjum til náms. Kaflinn um peningshús er svipaður og í gömlu lögunum. Ég mun ekki ræða þetta frekar við þessa umr., en vænti, að málinu verði hraðað og það nái fram að ganga, því að það hafa nú þegar skapazt örðugleikar í þessu sambandi, sem erfitt er að ráða fram úr nema með breyt. á núgildandi lögum.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að þetta frv. fari til menntmn. að lokinni þessari umr., og vildi því strax við þessa 1. umr. benda á nokkur atriði, ef n. vildi taka þau til athugunar, þegar hún fjallar um málið. Skv. 2. gr, er gert ráð fyrir, að biskup og húsameistari ríkisins fjalli um þessi mál. Ég teldi eðlilegra, að fyrir annan hvorn þessara aðila kæmi skipulagsstjóri. Skv. 5. gr. er gert ráð fyrir að byggja að minnsta kosti 4 prestsseturshús árlega. Eftir núgildandi verðlagi mundu þau kosta að minnsta kosti 14 hundruð þús., ef gert er ráð fyrir sama kostnaði og við læknabústaði, og vildi ég, að n. gerði sér ljóst, hvert slíkt stefnir, enda ber fjárlfrv. þess ljósan vott, að svipaðar till. koma víðar að. En ég vil leiða athygli að því, hversu gífurlega bagga slíkt bindur ríkissjóði. Hvað snertir 7. gr., tel ég, að viðkomandi prestur ætti að bera allan kostnað af þeim breyt., sem hann óskar eftir, en hins vegar teldi ég hyggilegast, að slíkar breyt. væru ekki heimilar nema undir vissum kringumstæðum, vegna þess að þær geta haft í för með sér erfiðleika, þegar prestaskipti verða á staðnum. Þá tel ég miður heppilega þá kvöð, sem lögð er á í 9. gr. um, að bæjar- eða sveitarfélag leggi til lóðir. Slíkt getur haft í för með sér svo óhóflegan kostnað fyrir viðkomandi bæjar- eða sveitarfélag. - Þá er ég á móti 12. gr., sem fjallar um viðhald hússins, og tel heppilegra að láta viðkomandi prest gjalda fulla leigu, en af henni verði svo viðhald hússins greitt. Hitt fyrirkomulagið setur það í hættu, að húsinu verði viðhaldið, sem síðar getur valdið stórtjóni, sem að sjálfsögðu kæmi niður á ríkissjóði. Í 16, gr. er talað um, að ríkið leggi kvaðalaust fram 3/5 kostnaðar. Þessu er ég algerlega á móti. Ég álít heppilegast, þegar komið er inn á þá braut, að ríkið byggi yfir opinbera starfsmenn, að ríkið eigi að öllu umrædd hús, en í móti komi alveg fullkomin húsaleiga. Það er að mörgu leyti eðlilegt, að ríkið verði að byggja þessi hús, vegna þess að þessir starfsmenn eru oft á tíðum ekki nema stuttan tíma á sama stað og því ekki eðlilegt, að þeir geti lagt í byggingarkostnað, en hins vegar á að vera vorkunnarlaust að láta þessa menn, sem nú eru mjög sómasamlega launaðir, gjalda fulla húsaleigu. Þessi mál horfa nefnilega allt öðruvísi við nú en áður, þegar húsnæðið raunverulega var nokkur hluti launanna. Í 2. kafla 23. gr., um endurgreiðslu samkv. 22. gr., þá skil ég ekki, hvernig það á að bera sig, að ekki sé nema 1% afborgun. Eftir því ættu húsin að endast í 100 ár, en það þykir gott, ef slík hús endast í 20–25 ár, og yrði því hér um beinan styrk úr ríkissjóði að ræða, og ég segi ekki nema það, að það yrði eitthvað sagt, ef bændur almennt færu fram á slíkt. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram nú við 1. umr., ef n. vildi taka það til íhugunar við meðferð málsins. Mér er það ljóst, að víða þarf að byggja, en ég tel enga þörf á, að það verði gert í neinu styrkjaformi ofan á þau háu laun, sem þessir starfsmenn ríkisins hafa nú eftir launalögunum.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég tel sjálfsagt, að þessar aths. frá þm. Barð. verði athugaðar, þó að ég hafi ekki hugsað mér eins víðtækar breyt, á frv. og þessi hv. þm. En eins og ég tók fram, hefur frv. verið flutt óbreytt, og því alls ekki óeðlilegt, að á því þurfi að gera ýmsar breyt. Hvað því viðvíkur, að 1,4 millj. þurfi til að byggja 4 prestsseturshús á ári, þá leyfi ég mér að efast um það. Ég veit ekki til, að neitt hús, sem byggt hefur verið, hafi kostað þá upphæð, og með þeim fjárveitingum, sem verið hafa undanfarin ár, hefur verið hægt að byggja kringum 3 hús, rúm 3 eða tæp 4,eftir því hvort veitt hefur verið 500–600 þúsund. Verðlagið hefur verið 140–150–180 þús. fyrir þau prestsseturshús, sem lokið hefur verið við og mér er kunnugt um. Ef hins vegar verðlagið hefur hækkað eins og hv. þm. vill vera láta, hrekkur það vitanlega ekki til, heldur yrði að hækka fjárveitinguna í hlutfalli við verðlagið. Hvað viðvíkur því, sem hann sagði, að það væri hæpið, að presturinn fengi að ráða nokkru um, hvernig húsið væri byggt, þá hefur það verið svo, að ef viðkomandi maður hefur viljað gera einhverjar smábreytingar af persónulegum ástæðum, t. d. vegna barnafjölda eða þess háttar, þá hefur hann fengið að ráða slíkum breytingum. Þá kom hann að 9. gr. og sagðist alveg vera á móti því, að bæjar- eða sveitarfélagi væri skylt að leggja til ókeypis hentuga lóð. Þetta undrar mig ákaflega. Þegar ríkissjóður leggur fram allt annað, þá sé ég ekkert óeðlilegt við, að krafa komi fram um, að hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarfélag leggi fram lóð undir húsið. Mörg þeirra geta það sér alveg að meinalausu og hafa þegar gert það og þakkað fyrir að fá að gera það til að fá húsið byggt. Út af 11. gr. segir hv. þm., að æskilegt væri, að íbúðarhús væru ekki brunatryggð svo hátt, að það opinbera þyrfti ekki að leggja neitt fram tryggingarfénu til viðbótar til að endurbyggja húsið. Það er nú svo. Ég efast um, að þetta sé hægt. Sum þessara húsa eru léleg timburhús. Þegar þau eru endurbyggð, eru þau færð í nútíma horf, gerð miklu betri en áður og gengið miklu betur frá þeim, og er þá eðlilegt, að það kosti miklu meira en þá upphæð, sem gamla húsið hefur verið tryggt fyrir. Þá er það 12. gr., sem hann hefur steytt fæti við. Hann taldi mjög varhugavert, að presturinn eigi að sjá um viðhald á húsi sínu. Það hefur verið gert ráð fyrir að fara þá leið í frv., að embættismaðurinn annist sjálfur viðhaldið og greiði þeim mun minni leigu. Um það má deila, hvor leiðin sé heppilegri. Ég tel, að í ýmsum tilfellum geti verið hægara fyrir viðkomandi mann að annast viðhaldið, og sérstaklega ætti það að vera hvöt fyrir hann að fara betur með húsið en að það opinbera sjái um viðhaldið og prestur greiði hærri leigu. Enn fremur kann það í ýmsum tilfellum að vera ódýrara með þessu móti. Ég tel því, að þessar tvær leiðir komi fullkomlega jafnt til álita. Hv. þm. segir, að 14. gr. sé sennilega óþörf, vegna þess að ákveðið sé í öðrum l., að íbúðarhús skuli vátryggð. Það er að vísu rétt, svo langt sem það nær, en það er fleira í þessari gr. Þar er ákvæði um það, hver skuli greiða iðgjaldið, og það er rétt að taka fram, að viðkomandi embættismaður skuli greiða það. Þá var hann mjög ósammála 16. gr. frv. Hann áleit, að samkvæmt 3. tölul. ætti viðkomandi embættismaður að greiða af upphæðinni þessar ákveðnu prósentur ásamt því vísitöluálagi, sem hann fær greidd á laun sín, og á þann hátt skyldi borga allt með fullu vísitöluálagi í krónum. Þetta þýðir ekkert annað en það, að hann skuli greiða sama vísitöluálag, þ. e. a. s. sama prósentvísálag og hann fær greitt á laun sín. Það má kannske orða þetta skýrar, en þessi er meiningin, og það er ekki hægt að lesa annað út úr gr., eins og hún er þarna orðuð. En þetta er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að hann vill slá föstu, að viðkomandi manni yrði gert að greiða fyrir notkun hússins nákvæmlega í hlutfalli við það, sem húsið kostar, ekki borga neinn styrk frá ríkinu, heldur sé húsið gert upp og viðkomandi maður látinn standa straum af öllum byggingarkostnaðinum. Við skulum athuga, hvernig þetta tekur sig út. Hann talaði um, að 4 hús yrðu byggð fyrir 1,4 millj. kr. Þá skilst mér, að hvert hús kosti 350 þús. kr. Með núverandi lánskjörum má telja, að vextir og afborganir séu 6½%. Það verða 22750 kr. Laun prests eru nú 24 þús. kr. Þá hefur hann eftir til að lifa á 1250 kr. Þannig kemur dæmið út, ef fylgt er þeirri aðferð, sem hann vill hafa, og byggt á þeim tölum, sem hann nefnir í sambandi við byggingarkostnaðinn. Ég er ekki prestvígður maður, en mig mundi ekki langa til að fara í prestsembætti og verða að borga þessa húsaleigu og hafa svo eftir 1250 kr. til að lifa á. En þetta sýnir, hvaða vandamál við höfum með höndum. Þetta sýnir, að ekki er hægt að ganga að þessu eins þráðbeint og hann vill vera láta. Ég fer svo ekki lengra út í þetta mál. Það er margt, sem ég er ósammála og vil gjarnan, að sé athugað. Ég vil benda á, að eins og málið liggur fyrir, þá er ekki hægt að ganga frá því eins og maður skyldi ætla, að beinast lægi við. Það standa nú auð prestssetur úti um allt land, ég vil ekki segja svo að tugum skiptir, en nokkuð yfir tug, og í mörgum tilfellum er það af því, að ekki er til viðunandi húsnæði fyrir prestana, þótt þar kunni einnig að koma til greina fleiri orsakir. Ef menn vilja halda uppi þessari skipan, sem nú er um þessi mál, þá verður eitthvað að gera til að bæta úr. Ef menn vilja hverfa frá því, þá er það annað mál, og má þá taka málið á öðrum grundvelli. En eins og það horfir við, þá verður ekki hjá því komizt, að málið sé tekið til gagngerðrar endurskoðunar miðað við l. frá 1931 og fært í eitthvað svipað form því, sem hér liggur fyrir.