Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég tel ekki þörf að hafa langa framsögu fyrir hönd fjhn. Eins og nál. ber með sér, þá er hér að mestu leyti um samkomulag að ræða, hvað þetta frv. snertir. Í brtt. n. ber mest á 2 brtt. og þó er þar ekki um efnisbreyt. að ræða. Ég segi, að sú breyt. sé ekki efnisbreyt., af því að hún hefur hvorki áhrif á tilgang frv. né heldur framkvæmd laganna. Í síðustu mgr. 2. brtt. við 3. gr. stendur eftirfarandi: „Með reglugerð er heimilt að setja þau ákvæði, er þurfa þykir, til að tryggja það, að íslenzkar afurðir og aðrar vörur, sem fluttar eru til útlanda, verði greiddar með erlendum gjaldeyri, er renni til bankanna. - Enn fremur ákvæði um það, að allur annar erlendur gjaldeyrir, sem menn eiga að eignast, renni til þeirra.“ Þar sem áðurgreind ákvæði eru í 4. gr. frv., ber n. fram skriflega brtt. við þetta til þess að leiðrétta þá endurtekningu, sem hér hefur átt sér stað. Í nál. er enn fremur prentvilla í 2. brtt. Þar stendur, að þetta sé brtt. við 4. gr. frv., en á að vera við 3. gr. Að öðru leyti má segja, að n. sé sammála um frv., því að eins og nál. ber með sér, þá eru fjórir nm. með því valdi, sem hæstv. ríkisstj. er hér með fengið í hendur. Ef um fastan. er að ræða, þá er ekki nema rétt, að Alþ. skipi menn í þær n., en þegar um er að ræða slíkar n. sem þessa, þá telur fjhn. rétt, að hæstv. ríkisstj. sé veitt óskorað vald til þess að tilnefna mennina. Með því ber hún einnig ein ábyrgð á framkvæmd l. Ég vil enn fremur geta brtt. á þskj. 176. Þar er viðbót við 5. tölul. 2. gr. þannig: „.... eða aðrar ástæður gera slíkar ráðstafanir nauðsynlegar að dómi ríkisstjórnarinnar“. Með þessu er aðeins átt við knýjandi ástæður, sem að höndum kunna að bera. Ég vil svo að lokum afhenda hæstv. for seta þessar skriflegu brtt., sem í rauninni eru aðeins smávægilegar leiðréttingar.

Forseti (JJós): Mér hafa borizt skrifl. brtt. frá hv. fjhn., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 186]. Afbrigði þarf til þess, að brtt. þessar geti komið til umr.



Ég vil aðeins lýsa yfir því, að ríkisstj. hefur ekkert að athuga við þessar brtt. hv. fjhn. og mun því ekki gera neinn ágreining út af þeim. Hv. frsm. n. tók það fram, að með brtt. á þskj. 176 væri aðeins átt við knýjandi utanaðkomandi ástæður, og þegar sá skilningur er yfirlýstur af hálfu n., þá sé ég ekkert við þá brtt. að athuga.



Ég mun ekki ræða málið almennt, því að um það hefur verið rætt allýtarlega við 1. umr., en mun segja nokkur orð út af brtt. á þskj. 176. Eins og sést á henni, þá er hún borin fram af 3 nm., en við tveir, hv. 2. þm. Rang. og ég, gátum ekki fylgt henni, af því að við töldum hér vera um talsverða efnisbreyt. að ræða. Hins vegar viljum við flytja brtt. í þá átt, að bæði Viðskiptaráð og ríkisstj. verði sammála, ef út á þessa braut er gengið. Varðandi 2. skrifl. brtt., þá tel ég eigi þurfa að óttast hana, en það er ósk mín, að hún ásamt brtt. á þskj. 176 verði teknar aftur til 3. umr., svo að n. gefist tækifæri til að athuga þær. Úr því að ekki er um stærri ágreiningsmál að ræða en þetta, þá ætti vonandi að nást samkomulag um frv. Ég mun svo ekki hafa þessi orð mín fleiri að sinni.



Ég mun verða við þeim óskum, sem fram hafa komið um að taka aftur til 3. umr. brtt. á þskj. 176, en ég sé enga ástæðu til að taka aftur skrifl. brtt., því að hún er svo einföld, að fljótlegt er að átta sig á henni. Þar er aðeins um orðabreyt. að ræða, sem hv. þm. getur fljótlega kynnt sér betur.



1 nál. er sérstaklega tekið fram, að ég hafi óbundnar hendur um ákvæði 1. gr. frv. Ég býst við, að nauðsynlegt sé, að þau ákvæði séu nokkuð rædd nú við þessa 2. umr., af því að það kom fram við 1. umr., að eðlilegt væri að láta það þá bíða. Samt heyrðist mér á sumum, sem töluðu þá af hálfu fl., að þeir væru a.m.k. í talsverðum efa um, að það væri rétt stefna, að stj. skipaði þá n., sem hér er gert ráð fyrir að setja á stofn, án þess að þ. hefði þar nokkra íhlutun. Allir þm. eru sammála um, að vald þessarar n. sé meira en nokkurrar annarrar n., sem sett hafi verið á stofn hér á landi. Hún fær rétt til að ákvarða um innflutning og verðlag á öllum vörum, sem til landsins eru fluttar. Það þýðir ekki eingöngu það að ákveða verðlag á nauðsynjavörum, það þýðir líka, hvað af atvinnuvegunum skuli fá hráefni og hvað mikið og hverjir skuli ganga fyrir, hverjir skuli sitja á hakanum o.s.frv. Skipakostur virðist nú vera lítill, og þó að menn voni, að þar rætist úr, má telja líklegt, að þessi n. hafi í hendi sér að miklu leyti að ákveða, hvernig atvinnuafkoma fjölda landsmanna verður. Nú hefur stj. að vísu með heimildum 4. gr. vald til að ákveða mjög mikið af þessu sjálf, og get ég ekki betur séð en að stj. geti í sambandi við þá reglugerð komið fram mestu eða öllu af því, sem er framkvæmdaatriði, í sambandi við þessa reglugerð. Enn fremur er vitanlegt, að stj. mundi alltaf, þó að þ. kysi t.d. fjóra menn í n., en stj. formann og starfsmenn, hafa aðaláhrifin á framkvæmdina. Það eina, sem væri breytt hér, væri þá það, að fjórir menn væru skipaðir með sérstöku tilliti til þess, að þetta ráð tæki alhliða tillit til þarfa landsmanna í þessu sambandi. Ég er á því, að það sé alls ekki sérstaklega heppilegt, þegar verið er að kjósa valdamikil ráð eins og þetta, að hinar og þessar stofnanir í landinu fái að ráða þar um val einstakra manna. Það var svo með gjaldeyrisn., að þar fékk bæði verzlunarráðið og Sambandið að ákveða um val manna, og þannig var það einnig með dómnefnd í verðlagsmálum. Það hefur líka orðið svo, að n. sem skipaðar hafa verið eftir slíkum tilnefningum, hafa alls ekki reynzt vel. Ef við eigum að tilnefna þann aðila, sem eigi að hafa ákvörðunarréttinn um skipun slíkra valdamikilla n. og ráða, þá er það Alþ., vegna þess að þar eru menn, sem almenningur hefur kosið, hefur aðgang að og getur gagnrýnt og hefur rétt til að breyta um á víssum tímum, ef honum þóknast, en aftur er ómögulegt fyrir almenning að ná á sama hátt til stofnana eins og ég nefndi, Sambandsins og Verzlunarráðsins. Valdssvið eins og þetta heyrir beinlínis undir það, sem eðlilegt er, að Alþ. hafi með að gera. Það þótti sjálfsagt í sambandi við síldarverksmiðjur ríkisins, þar sem stórmikið af framleiðslulífi þjóðarinnar er tekið undir opinbert eftir lit, að stj. og þ. hefðu áhrif á skipun slíkrar stofnunar. Um það hefur verið deilt, hversu vel það hafi tekizt, en það er þó sá eðlilegi aðili til að hafa áhrif á, hverjir færu með þetta vald. Og hvað þetta viðskiptaráð snertir, þá finnst mér eðlilegt, að þ. hafi nokkur áhrif á, hvernig það er skipað. Mér finnst misskilningur, að með því að þ. láti stj. skipa ráðið eina, þá komi það af sér allri ábyrgð, stj. taki hana alla á sig með því að ráða ein skipun ráðsins. Ef Alþ. felur stj. að skipa ráðið, tekur þ. á sig ábyrgðina af þeirri skipun með því að fela stj. það, sem Alþingi ber ábyrgð á og getur ráðið sjálft. Ég held, að nauðsynlegt sé, að hv. þm. geri sér ljóst, að hv. þm. skjóta sér ekki undan neinni ábyrgð með því að velta því á herðar ríkisstj. að skipa þessa n. Ef kjósendurnir í landinu vilja finna að þessari nefndarskipun, þó að stj. hafi sett hana, án þess að þ. hafi viljað hafa þar nein áhrif á, þá er eðlilegt, að kjósendur snúi sér til Alþ., sem gaf stj. valdið. Ef illa fer, geta kjósendur sagt: Það voruð þið, sem gáfuð stj. vald til að skipa þetta ráð. Þið gátuð ráðið því, ef þið vilduð. Því er ekki hægt að segja, að stj. ein beri ábyrgðina af skipun n., sem þingið fól henni að ráða. Nú kemur hins vegar til greina, að þessi stj. er skipuð með nokkuð sérstökum hætti. Þeir, sem í henni sitja og hafa tekið að sér að stjórna landinu á þessum erfiðu tímum fyrir hönd þ., vilja gjarnan hafa sem mest áhrif á, hvernig þau mál, sem þeir sérstaklega eiga frumkvæði að, fara úr hendi. Það getur maður vel skilið. En þar kemur einnig annað til. Alþ. vill líka ráða. Það finnur sig líka hafa ábyrgð um, hvernig fer um þessi mál. Og þá er spurningin: Getur verið góð samvinna milli stj. og rings? Ég álít, að þetta sé fyrsta málið, þar sem verulega reynir á um það. Fyrsta málið, sem stj. lagði fyrir þ., að stöðva verðhækkun til febrúarloka, samþ. þingið einróma, og var um það hin bezta samvinna að öllu leyti. Í sambandi við þetta mál kom fram við 1. umr. og líka að nokkru leyti í n., hvort ekki væri hugsanlegt, að einhvers konar samvinna gæti orðið milli stj. og þ. um skipun ráðsins. Þeirri samvinnu mætti koma fyrir á fleiri vegu en einn. Hún gæti orðið þannig, að 1. gr. væri samþ. óbreytt, en stj. skipaði hins vegar Viðskiptaráðið svo að segja í samráði við Alþ., þingflokkana, og stj. gæfi um það yfirlýsingu hér í þ., að hún ætlaði að hafa slíka samvinnu við þ. Líka væri hægt að hafa þessa samvinnu þannig, að 1. gr. væri breytt t.d. þannig, að fjórir menn í Viðskiptaráð væru kjörnir af þ. eða að það gerðist á þann hátt, að þingflokkarnir veldu þessa menn í samráði við stj. Hitt er aftur á móti ekki samvinna, ef þingið skipaði þessa menn án nokkurs tillits til þess, sem stj. óskaði eftir, eða þá hins vegar, ef stj. skipaði mennina án nokkurs tillits til vilja þ. Hér reynir því á í fyrsta sinn, hvort hægt er í erfiðu máli fyrir báða aðila að hafa samvinnu milli sín. Ég hefði viljað óska eftir, að þetta mál væri rætt nokkru betur við stj. og hún léti jafnvel frekar í ljós skoðanir sínar um 1. gr. Ég hef þess vegna ekki hugsað mér nú þegar að bera fram brtt. við 1. gr. Ég vil fyrst heyra, hvað hæstv. stj. og hv. þm. geta hugsað sér í þessu sambandi. Ég gæti alveg eins vel beðið með að bera fram brtt. þar til við 3. umr., ef hægt væri að komast að einhverju samkomulagi, því að mér er ljóst, að ef það næst ekki, þá er ekki séð fyrir afleiðingarnar af því. Þetta er sú grein, sem ég vil gera fyrir minni afstöðu í n. Ég hef engu við það að bæta, sem hv. frsm., þm. V: Ísf., sagði um frv. f.h. n., enda býst ég ekki við, að brtt. n., að þeim undanteknum, sem teknar hafa verið aftur til 3. umr., valdi neinum deilum.



Ég gat þess við 1. umr. þessa máls, að mikið væri undir því komið, á hvern veg tækist að skipa þetta fyrirhugaða viðskiptaráð og hvernig þau verkefni færu úr höndum þeim mönnum, sem væri falið það mikla og mjög vandasama starf. Þetta held ég, að sé í raun og veru þungamiðja málsins, því að flestir munu vera á einu máli um það, að æskilegt sé að hafa undir einum hatti nokkuð náskyld mál, sem dreift hefur verið til þessa milli margra n., án þess að á milli þeirra hafi verið nokkurt sérstakt samstarf. Nú hefur því verið hreyft hér á Alþ. og líka manna milli, hvort eðlilegra væri, að stj. skipaði sjálf þetta ráð, eða farið væri að því á þann veg, sem stundum hefur tíðkazt áður á Alþ., að ráðið sé að meira eða minna leyti kosið af Alþ. Það má að sjálfsögðu telja báðum aðferðunum nokkuð til gildis, en ég skil hins vegar mjög vel sjónarmið hæstv. stj., sem telur, að nokkuð mikið sé undir því komið, að valdir séu í þetta ráð menn, sem að hennar áliti séu vandanum vaxnir og þá ekki síður menn, sem líklegir væru til að geta starfað saman og geti starfað með stj. að framkvæmd málsins. Þó að það sé að nokkru leyti rétt hjá hv. 2. þm. Reykv., að það sé alls ekki ábyrgðarlaust af hálfu þ., hvernig tekst til með ráðið með því að gefa stj. umboð „in blanko“, ef svo má segja, til að skipa menn í þetta ráð, þá er það víst, að það er nokkuð á annan veg af hálfu þ. um afstöðu til framkvæmdarinnar, eftir því, hvort stj. sem nýtur ekki fastákveðins stuðnings þ., útnefnir ráðið, eða ef það er gert af þ. Með ,því að sjálft Alþ. tilnefni menn í ráðið, hefur það að vissu leyti sjálft tekið ábyrgðina, a.m.k. hver þingflokkur á þeim fulltrúa, sem hann hefur til þess valið. En ef ráðið er skipað af stj., þá er það fyrst og fremst á stj. ábyrgð, og afstaða þ. til hæstv. stj. getur nokkuð mikið á eftir utan þessa máls mótazt af því, á hvern hátt henni hefur tekizt með skipun ráðsins og á hvern hátt störf ráðsins hafa farið því úr hendi. En þar sem ekki liggur fyrir nein brtt. um þetta atriði, sé ég ekki ástæðu til að fara nánar út í það, hvort réttara sé, að stj. eða þing skipi ráðið, en vil aðeins nefna þetta atriði í sambandi við skipun ráðsins. Það er svo, að a.m.k. einn þáttur af starfi ráðsins snertir mjög verulega hag allra neytenda í landinu, sem er verðlagsákvæðið. Hins vegar er vitað, að þær stéttir manna og þeir menn, sem aðallega hafa lífsuppeldi sitt og afkomu af dreifingu varanna út meðal landsmanna, hljóta eðli málsins samkvæmt að hafa áhuga fyrir, að álagningin sé á þá lund, að hagnaður þeirra geti orðið sem mestur. Það er a.m.k. eðlileg hugsun og almennur breyzkleiki, ef svo mætti að orði kveða, að hugsa svo um sinn hag. Hins vegar er það sums staðar svo, þar sem ég hef spurnir af í nágrannalöndunum, að þegar trúnaðarmenn hafa verið skipaðir til að hafa með höndum verðlagsákvæði, hafa þeir ekki verið réttgengir til slíkra starfa, ef þeir hafa haft sérstakra hagsmuna að gæta um að halda uppi vöruverði. Þetta er í raun og veru rétt hugsun. Þessir menn eiga að vera óvilhallir dómarar um vöruverð. Þegar innflutningur er lítill, gætu þeir, sem annast dreifinguna, dregið sér óþarflega mikinn hagnað, en þeir, sem annast verðlagseftirlitið, eiga að hafa það sjónarmið, að vörurnar geti verið sem ódýrastar á markaðnum, þó með hliðsjón af því, að þeir, sem flytja inn og selja vörurnar, geti haft af því sómasamlegar og viðunandi tekjur. Ég vil því beina því til hæstv. stj., að hún athugi vel, að þeir menn, sem sérstaklega eiga að hafa verðlagseftirlitið með höndum, að það er óeðlilegt, að þeir hafi samkvæmt stöðu sinni tilhneigingu til, að gróðinn verði sem ríflegastur meðal þeirra stétta, sem sjá um dreifingu á vörum. Það má segja um suma aðra málaflokka, sem eiga að heyra undir viðskiptaráð, að þeir eru svipaðs eðlis, svo sem hvaða vörur eru fluttar inn. Það er áreiðanlegt, að það er tilhneiging hjá mörgum, sem eru kaupsýslumenn, til að flytja frekar inn þær vörur, sem mikils gróða má vænta af, en það er almennt viðurkennt, að á hinar svokölluðu óhófsvörur, skraut- og skartvörur, er leyfð mest álagning. Þær stéttir, sem hafa hagsmuna að gæta um slíkan innflutning, hafa nokkra tilhneigingu til að ota fram tota þeirra, sem hafa hagnað af slíkum innflutningi. Þar kemur aftur að því, að þeir, sem væru náskyldir þeim atvinnustéttum, sem annast slíka dreifingu, eru ekki óvilhallir dómarar, sem alþjóð fær fyllilega til að halda sanngjarnlega niðri vöruverði í landinu. Svipað mætti segja um aðra þætti, sem víðskiptaráði eru ætlaðir. Ég vil því beina því til hæstv. stj., um leið og ég ítreka það, sem ég hef áður sagt um, að val manna í víðskiptaráð hefur geypimikla þýðingu um það, hvort frv., ef að l. verður, kemur að fullu gagni, að hún taki vel til athugunar, að val þessara manna verður að miðast við það, að þeir hafi ekki sérhagsmuna að gæta í því að halda uppi vöruverði og láta flytja til landsins lítt nauðsynlegar vörur, sem gefa betri vonir um aukinn hagnað. Ég get vel gert ráð fyrir, að við 3. umr. komi fram brtt. við þetta atriði, og mér heyrðist hálfpartinn á h.v. 2. þm. Reykv., að hann væri að boða það, en það fer nokkuð eftir því, hvað hæstv. stj. segir nú um þetta atriði, en það gæti verið ástæða til að bera fram brtt. um það, að þeir einir séu réttgengir til vissra starfa í Viðskiptaráði, sem hafa ekki sérhagsmuna að gæta, sem ekki féllu saman við hagsmuni almennings. Ég vil aðeins segja að lokum, ef það verður niðurstaðan, að ríkisstj. skipi þetta ráð, sem ég vel skil, að hún óski eftir, og með því mæla gild rök, þá er óendanlega mikið undir því komið, að hæstv. stj. í einu og öllu gæti þess, að ef vel á að fara, verður að vera samvinna og gagnkvæmur skilningur milli þings og stj. Störfin geta aldrei farið vel úr hendi, ef ekki tekst að gæta vel þeirrar samvinnu, sem þarf að vera í þessu máli eins og öllum öðrum. En ég vil líka segja, að það er skylda Alþingis að gefa hæstv. stj., meðan hún situr, öll tækifæri, sem hún óskar eftir, til að framkvæma nauðsynleg málefni og láta ekki standa á hjálp sinni til að veita stj. vald til að framkvæma slík málefni, sem geta miðað til almenningsheilla.



Það eru aðeins örfá orð. Við 1. umr. málsins kom fram hjá öllum, sem þá tóku til máls, að frv. stefndi í rétta átt, það ætti að geta gert þessi mál einfaldari og betur samræmd en áður. Ég tók þá fram, og það gerðu fleiri, að mér væri hins vegar ljóst, að árangurinn af þessu færi fyrst og fremst eftir því, hvernig framkvæmdin yrði og sérstaklega, Hvernig eða hverjir yrðu valdir í viðskiptaráð og hvernig sjónarmið þeir hefðu. Þetta er meginatriðið. Það kom strax fram af hálfu hæstv. stj., að hún lítur svo á, að hún eigi fyrst og fremst að skipa í ráðið, og má segja, að það sé eðlilegt sjónarmið, þar sem hún. ber ábyrgðina á framkvæmdunum. Hins vegar hefur þ. vaxið mjög í augum að veita hæstv. stj. jafnmikið vald og hún fengi með því að skipa ein í ráðið. Ég hafði gert mér hugmynd um að fara millileið, þannig að hæstv. stj. hefði samvinnu við Alþ. um skipun ráðsins, þó að hún hefði vald til að skipa það. Enn sem komið er hefur ekki bólað á þessu, og eftir því sem ég hef heyrt, mun ekki um von á slíkri samvinnu vera að ræða. Ég tel það miður farið, að þessi leið skuli ekki hafa verið valin, en um leið og ég skýri frá, að mér eru þetta vonbrigði, vil ég lýsa yfir, að ég mun ekki láta þetta verða til þess, að ég snúist gegn frv. Ég mun vera með því að veita hæstv. stj. þessa heimild, þó að ég vildi taka þetta fram.



Herra forseti. - Þetta mál hefur verið lengi í allshn., og vil ég n. til afsökunar segja það, að það er af ástæðum, sem hún gat ekki ráðið við, því að fundartími hennar er óhagstæður og rekst á flokksfundartíma. N. er ekki sammála. Ég mun hér eingöngu tala fyrir meiri hl., en hann hefur fallizt á að mæla með, að frv. verði samþ., þó að hann vilji breyta því að nokkru leyti. Aðalbreyt. er fólgin í því að binda gildistöku l. við, að sá samningur, sem gerður var á sínum tíma við Spán og Portúgal, verði úr gildi felldur. Samkv. bréfum, sem lágu fyrir n. frá utanríkisráðuneytinu og hv. 4. þm. Reykv., er því haldið fram, að þessi samningur sé enn í gildi. Við getum ekki lagt til, að samþ. yrði það, sem riði í bág við gildandi samninga, og þess vegna leggjum við til að ný gr. komi aftan við frv., þar sem lagt er fyrir, að samningnum skuli sagt upp, en gildistaka l. miðast við, að búið sé að birta tilkynningu um uppsögnina. Síðan borgarastyrjöldin geisaði á Spáni, hafa engin veruleg viðskipti átt sér stað hvorki við Spán né Portúgal, svo að ákvæði samningsins hafa ekki verið notuð árum saman. Önnur breyt. er sú, að í stað 3/5 hluta greiddra atkvæða til þess að útsala sé leyfð, viljum við hafa einfaldan meiri hl. atkvæða. Að öðru leyti höldum við okkur við frv. eins og það var í upphafi.



Herra forseti. - Allshn. hefur ekki getað orðið sammála um afgreiðslu frv. Efni frv. er aðallega um héraðabönn, þannig að þeim útsölustöðum áfengis, sem þegar eru til, megi loka með meiri hl. samþ. Frv., svipað þessu, lá fyrir Alþ. 1939. Allshn. sendi það til utanríkisráðuneytisins, sem lét í ljós þá skoðun, að ákvæði þess riðu í bága við gildandi samning við Spán og Portúgal. Allshn. var þá sammála um að afgreiða frv. með rökst. dagskrá, þar sem vitnað var til álits utanríkisráðuneytisins. Í n. áttu sæti bæði bannmenn og andbanningar, en það þótti ótækt að samþ. l., sem færu í bág við gildandi milliríkjasamninga. N. sendi frv. aftur nú til ráðuneytisins. Svar barst, þar sem það tjáir sig sömu skoðunar og 1935, að ákvæði frv. komi í bág við samninginn. Minni hl. allshn., hv. 2. þm. Eyf. og ég, viljum afgreiða frv. á sama hátt og 1939. Ég vil taka það fram, af því að nál. 137 lá ekki fyrir í n., að þeir, sem að því standa, voru þá ekki á eitt sáttir, en hafa nú brætt sig saman og gefið út nál. Ég vil líka taka það fram, að ég mundi ekki hafa fallizt á þá afgreiðslu, því að mér finnst óviðkunnanlegt, að Alþ. samþ. frv., sem er brot á milliríkjasamningum. Í annan stað er málið með áliti meiri hl. komið á þann rekspöl, að menn þurfa að gera sér grein fyrir, hvort á að segja upp samningnum eða ekki, og því hefði verið æskilegt, að utanríkisráðherra hefði verið viðstaddur. Það, sem við verðum fyrst og fremst að gera upp við okkur í sambandi við nál. 137, er það, hvort heppilegt sé að segja upp samningnum. Hv. frsm. meiri hl. lét orð falla um það, að síðan borgarastyrjöldin var á Spáni, hafi engin viðskipti farið fram milli Íslands annars vegar og Spánar og Portúgals hinsvegar. Verzlunarskýrslur eru ekki til nýrri en frá 1940; en á því ári, mörgum árum eftir að borgarastyrjöldinni lauk, var útflutningur til Spánar frá Íslandi fyrir 6 millj., en til Portúgal fyrir 5,7 millj. Nýrri skýrslur liggja ekki fyrir, en hagstofan upplýsir, að töluverður útflutningur hafi verið bæði 1941 og 1942, en innflutningurinn nam samkv. verzlunarskýrslum 1940 1,9 millj. kr., og enn var nokkur innflutningur 1941 og 1942. Ísland nýtur beztu kjara um útflutning til þessara landa. Ég er ekki svo verzlunarfróður, að ég geti fullyrt, hvort rétt sé að segja upp þessum samningum, en ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðh., hvort þetta atriði hefur verið athugað sérstaklega, og hvort hann vill segja álit sitt á þessu máli, því að eins og ég sagði áðan, liggur það ekki fyrst og fremst fyrir, hverjum augum hv. d. lítur á héraðabönnin, heldur hvort rétt sé að segja upp milliríkjasamningunum við Spán og Portúgal.



Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að aðeins liggur fyrir nál. meiri hl., en álit minni hl. er ekki komið úr prentun, og vil ég mælast til, að málið verði ekki tekið fyrir, fyrr en það er komið.



Út af orðum hv. þm. N.-Þ. vil ég taka það fram, að það er næstum óeðlilega langur tími, sem í þetta mál fer. Ég held, að af því að liðnir eru 2 mán. síðan þing var sett, en þetta mál kom fram í byrjun þings, sé varla fært að fresta því, enda geta þm. komið með aths. við 3. umr.



Það er rétt, að málið er búið að vera nokkuð lengi á döfinni, en það er ekki langt síðan umsagnir, sem n. hafði beðið um, bárust henni. Áliti meiri hl. n. var ekki útbýtt fyrr en í gær, og minnihl. álitið er í prenti. Mér finnst því eðlilegt, að málið sé ekki tekið til umr., fyrr en bæði nál. liggja fyrir. Ég vil því óska, að málið verði tekið af dagskrá.

Forseti (JJós): Að því athuguðu, að hv. þm. N.-Þ. hefur skilað áliti til prentunar, svo og, því, að málið yrði hvort eð er að sæta afbrigðum, tek ég það ekki fyrir nú, heldur á næsta fundi, í því trausti, að þá verði nál. minni hl. komið fram.



Eins og fram kemur í nál., sem hér liggur fyrir, var ekki unnt að ná samkomulagi um afgreiðslu þessa máls. Við tveir af nm., hv. þm. V.-Ísf. og ég, skilum nál. á þskj. ~03, þar sem við leggjum til, að frv. verði samþ., en áskiljum okkur þó rétt til að flytja brtt. við það eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Hv. 2. þm. Reykv. hefur síðan skilað nál. sérstaklega á þskj. 138. Leggur hann til, að frv. verði samþ. með nokkrum breyt. Vill hann breyta 7. gr. frv., um kosningu úthlutunarn. Hann mun að sjálfsögðu gera sjálfur grein fyrir þeirri breyt. Ég vil aðeins taka það fram hér, að sá hl. n., sem stendur að nál. 103, leit svo á, að því aðeins gæti komið til greina, að stéttarfélag bílstjóra tilnefndi mann í úthlutunarn., að sá félagsskapur næði yfir land allt. Þá hafa tveir nm., þeir hv. þm. 2.-Húnv. og hv. 2. þm. Rang., lagt fram sérstakt nál. á þskj. 174, þar sem þeir leggja til, að frv. verði fellt. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð að sinni. Eins og ég gat um í upphafi, leggur þessi minni hl. n. til, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Ég hef lagt fram nál. 138, og felst í því breyt. á 7. gr. frv. Þessi brtt. fer fram á, að þriðji maður í úthlutunarn. sé tilnefndur af bifreiðastjórafélaginu Hreyfli í Rvík, en varamaður hans eftir tilnefningu Þróttar, félags vörubifreiðastjóra hér. Hún er byggð á þeirri skoðun, að ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til bílstjóranna og þeirra, sem hafa lífsuppeldi sitt af bifreiðakeyrslu, við úthlutun bifreiða. Er ætlazt til þess, að þriðji varamaður, þ.e. sá, sem útnefndur er af vörubifreiðastjórafélaginu, taki sæti í n., er um úthlutun vörubifreiða er að ræða. Þetta er til þess að tryggja, að hagur vörubifreiðastjóra sé ekki fyrir borð borinn. Það, að ég legg til, að bifreiðastjórafélögin í Rvík tilnefni þriðja mann og varamann hans í n., stafar af því, að ekki er til neitt landssamband bifreiðastjóra. Auðvitað væri sjálfsagt, ef slíkur félagsskapur væri til, að hann tilnefndi menn í n. Mér datt í hug að setja í nál. ákvæði þess efnis, til þess að hægt væri þá að breyta tilhöguninni um tilnefningu nm., þegar til komi, án þess að breyta þyrfti l. Ástæðan til þess, að ég geri þessa brtt., er sú, að óánægjan með úthlutun á bifreiðum stafar ekki sízt af því, að n. og menn hafa látið pólitísk áhrif koma til greina í sambandi við úthlutunina. En um bifreiðaeinkasöluna sem heild er ekki annað að segja en sem slík, tel ég, að hún sé heppileg og sjálfsagt að halda henni áfram. Hins vegar er svo, að hægt er að reka og stjórna henni þannig, að hún verði fremur til skaða en framdráttar hugmyndinni um opinberan rekstur. Og það, sem menn verða, um leið og þeir berjast fyrir góðu málefni, að reyna að tryggja, er, að framkvæmdirnar verði ekki þannig, að þær verði því til hnekkis. Afstaða mín til frv., sem hér um ræðir, fer eftir því, hvernig brtt. minni verður tekið.

Frsm. 3. minni hl. (Jón Pálmason). Herra forseti. Hv. þdm. hafa sjálfsagt veitt því athygli, að við hv. 2. þm. Rang., sem myndum 3. minni hl. n., höfum lagt til á þskj. 174, að frv. verði fellt. Til þess liggja þær orsakir, eins og fram er tekið í nál., að við teljum bifreiðaeinkasöluna hafa gefizt illa, og úr því að búið er að afnema hana, þá sé það engan veginn réttmætt að gera ráðstafanir til að endurvekja hana. Við lítum svo á, að það sé á allan hátt heppilegast, að þessar vörur séu allar í frjálsri verzlun, og sú reynd, sem þegar er fengin af þessari stofnun, ætti að færa mönnum nokkurn veginn heim sanninn um það, að það fyrirkomulag, sem verið hefur á þessum hlutum, er ekki heppilegt. Það, sem vakir fyrir flm., er, að það skapi ríkissjóði tekjur og þá líka bæjar- og sveitarfélögum, og að heppilegt sé að hafa alla bifreiðasölu á einni hendi. Viðvíkjandi fyrsta atriðinu, þá vil ég segja, að við hv. 2. þm. Rang. lítum svo á, að það væri mjög auðvelt að fá a.m.k. eins háar tekjur í ríkissjóð og til bæjar- og sveitarfél. með því, að þessar vörur væru í frjálsri verzlun, eins og með þessu fyrirkomulagi, án þess að varan þyrfti að verða dýrar í. Þá er víst, að meginkostnaður rekstrar einkasölu, slíkrar sem þessarar, er kostnaður, sem hægt er að komast hjá með frjálsri verzlun. Þær verzlanir, sem höfðu verzlun með vöru þessa og mundu hafa hana aftur, þyrftu ekki að auka rekstrarkostnað sinn hennar vegna að neinum mun og mundu því vera færar um að borga hærri skatta og útsvör. Í öðru lagi er þess að geta varðandi það, að betra sé að hafa bílaverzlunina alla á einni hendi, vegna þess að með því móti sé unnt að komast af með færri tegundir og hafa meiri birgðir, að reynslan hefur sannað hið gagnstæða. Tegundunum hefur fjölgað á árunum 1936 til 1941 úr 75 í 102. Og þar með er ekki öll sagan sögð, því að þær tegundir, sem bera sama nafn og nú, eru ekki hinar sömu í öllum tilfellum og 1936; það hafa orðið breytingar á þessu tímabili og þær mjög stórkostlegar. Þessi röksemd hefur því fallið um sjálfa sig í reynslunni. Ég efast um, að það yrði nokkur framför á þessu sviði, þó að einkasalan væri endurreist. Varðandi það atriði, að hægt sé að hafa meiri birgðir, ef salan er á einni hendi, þá hefur það sýnt sig, að það hefur verið meiri skortur á þessari vöru, sérstaklega fyrir stríðið, en ætla mætti, að þurft hefði að vera, ef um frjáls viðskipti hefði verið að ræða. Þar af leiðandi hafa þær birgðir, sem keyptar hafa verið nú á stríðstíma, verið keyptar hærra verði, eins og eðlilegt er, en það hefði ekki þurft að kaupa eins mikið fyrir þetta háa verð, ef birgðirnar hefðu verið fyrir. Ég þarf ekki að telja meira fram þessu til sönnunar. En ég tel, að það sé alveg eins hægt að ná tekjum af þessari vöru með talsverðum tollum og eins auknum skatti, þótt hún sé seld á frjálsum grundvelli, og mér þykir trúlegt, að hið opinbera mundi fá fullt svo miklar tekjur á þann hátt sem það fær með því að hafa einkasölu. Varðandi brtt. hv. 2. þm. Reykv. skal ég ekki að svo stöddu segja, hvort heppilegt sé að láta bílstjórafélögin hafa sæti í úthlutunarnefnd, vegna þess að ég vil ekki láta koma til greina, að einkasalan verði endurreist. En ef hún verður endurreist og n. þarf að vera, þá er tími til að athuga, hvernig hana skuli skipa. Um það, sem segir í grg. frv., að á siðasta Alþ. hafi verið lagt fram frv. til l. um að leggja niður bifreiðaeinkasöluna, en það ekki hlotið samþykki þingsins, af því að slík ráðstöfun hafi ekki þótt hyggileg, eins og á stóð, þá er því til að svara, að því fer fjarri, að hér sé farið með rétt mál. Frv. var lagt fram seint og kom ekki til þessarar þd. Það er því engin sönnun fyrir vilja Alþ., að frv. þetta var ekki samþ. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en vil mælast til þess við forseta, að hann láti ekki fara fram atkvgr. um þetta mál nema flestir hv. þdm. séu viðstaddir.

Frsm. 1. minni hl. (Skúli Guðmundsson) Hv. þm. A.-Húnv., sem hefur orð fyrir 3. minni hl. fjhn., er leggur til, að frv. verði fellt, telur, að einkasala bifreiða hafi gefizt illa. Ekki færði hann þó fram nein ákveðin rök því til stuðnings. Ég hef orðið var við, að menn blanda saman þessu tvennu: rekstri einkasölunnar og úthlutun bifreiða, og þá einkanlega þeirra, sem tekizt hefur að ná inn til landsins síðustu missiri. Það hefur orðið vart almennrar óánægju með þá úthlutun, en sú framkvæmd út af fyrir sig snertir ekki rekstur einkasölunnar, þar sem forstjórinn hefur nú í seinni tíð ráðið mjög litlu um það, hvernig bifreiðunum hefur verið úthlutað. Um það atriði, hvort hafi verið réttmæt ráðstöfun hjá hæstv. fyrrv. ríkisstj. að leggja einkasöluna niður, er það að segja, að á þeim tíma, sem það var gert, þá hefur það verið gegn vilja meiri hl. Alþ., því að þegar meiri hl. Alþ. ákvað að kjósa n. til að úthluta bifreiðunum, þá var til þess ætlazt af þessum meiri hl., að bifreiðaeinkasalan héldi áfram. Ekki færði hv. þm. heldur neitt fram þeirri skoðun sinni til stuðnings, að varan mundi verða ódýrari hjá kaupmönnum en hjá einkasölunni, enda held ég, að honum yrði mjög erfitt að sanna það mál. Það er vitaskuld rétt, að það er hægt að leggja tolla á vöruna, en það er nú þegar gert. Það er tekinn tollur af þeim bifreiðum, sem einkasalan flytur inn, og verður gert. En eins og kemur fram í fylgiskjali grg., hafa ríkissjóður og bæjar- og sýslufélög haft mjög miklar tekjur af einkasölunni, eða rúml. 1 millj. kr. árið 1941. Eitt er það enn, sem hv. frsm. 3. minni hl. fjhn. veik að, en það er sá skortur á bifreiðum, sem verið hefur undanfarið. Það hefur ekki tekizt að fullnægja eftirspurninni, og vantar mikið til. Hitt er vitanlega langt frá réttu máli, að ásaka bifreiðaeinkasöluna fyrir það, þótt ekki hafi tekizt að flytja til landsins allar þær bifreiðar, sem menn vildu fá. Þessi skortur hefði gert vart við sig eins fyrir því, þótt einkasalan hefði aldrei verið sett á stofn. Í sambandi við það vil ég vekja athygli á því, sem segir í grg., - og það hefur enginn dregið í efa -, að nú sé illt að ná í bifreiðar og aðrar þær vörur, sem einkasölunni er ætlað að verzla með, og ekki hægt nema með milligöngu þess opinbera. Og þar sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að beita sér fyrir því að fá þessa vöru, virðist það mæla með því, að einkasalan verði endurreist.

Frsm. 3. minni hl. (Jón Pálmason) Hv. þm. V.-Húnv. veik að nokkrum atriðum í fyrri ræðu minni, og skal ég nú minnast á nokkur rök hans. Hann segir, að menn blandi oft saman þessu tvennu, óánægjunni með úthlutunina og einkasölunni sjálfri. Það er rétt, þessu er oft blandað saman. En óánægjan með úthlutunina á að mínum dómi rót sína að rekja til einkasölunnar. Sú óánægja er ekki ný og ekki til orðin í tíð þeirrar stjórnar, er nýlega lét af völdum. Hún hefur verið frá því að einkasalan var stofnuð. Það hefur alltaf verið litið á það sem nokkurs konar náðarbrauð, ef einstaklingar eða stofnanir fengu bifreiðar. Þetta þekktist ekki hér áður, á meðan verzlun með bifreiðar var frjáls. Og svo er það með hverja aðra vöru, sem er í frjálsri verzlun. Það er viss pólitískur flokkur, sem stofnsetti einkasöluna, og frá honum hefur aðalóánægjan komið, síðan úthlutunarn. var kosin. En ég hygg, að það sé sama, hvaða n. eða einstaklingar úthluta bifreiðunum. Það mundi ævinlega verða meiri eða minni óánægja með þær ráðstafanir, þó að einkasala gæti verið góð út af fyrir sig. Varðandi það, að það hafi verið í andstöðu við meiri hl. Alþ., að einkasalan var lögð niður, vegna þess að hér var samþ. þáltill. um úthlutun bifreiða, þá er það engin atkvgr. um það, hvort þessi verzlun skuli starfa eða ekki. Auk þess lít ég svo á, að það sé fjarstæða að ætla að fara að skipa ríkisstj. með þál. að gera það, sem fer í bága við lögin. Í l. er tekið fram, að úthlutun bifreiða heyri undir fjmrh., og því er ekki hægt að breyta með þáltill. Varðandi það atriði, sem hv. þm. V.-Húnv. var að tala um, að ég hefði ekki fært neinar sönnur á, að hægt væri að reka verzlun með bifreiðar á ódýrari hátt á frjálsum grundvelli en í einkasölu, þá verð ég að segja það, að það liggur í hlutarins eðli. Það eru svo mörg rök, sem að því liggja hvarvetna á sviði viðskiptanna, að það eru meiri líkur til, að vara fáist lágu verði í almennri verzlun heldur en ef hún er í einkasölu. Hér eru tveir kaupfélagsstjórar, sem eiga hlut að máli: hv. þm. V.-Húnv., frsm. 1. minni hl. fjhn., sem vill láta endurreisa einkasöluna, og hv. 1. þm. Skagf., sem er flm. frv. Það er hægt að minna á, að alltaf þegar á að gera upp á milli þess, hvort það á að vera frjáls verzlun eða einkasala, þá vill svo undarlega til, að ýmsir menn, sem standa að kaupfélögum, vilja heldur einkasölu. Ég hef aldrei getað skilið þetta. Það virðist liggja í hlutarins eðli, að kaupfélögin gætu verzlað með þessa vöru eins og aðrar. Ég efast um, að Kaupfélag Skagf. eða Kaupfélag V.- Húnv. þyrftu að auka rekstrarkostnað sinn, þó að þau seldu 5–10 bifreiðar á ári. Þetta gildir jafnt um kaupfélög og um verzlanir, sem með þetta höfðu að gera, á meðan þetta var í frjálsri verzlun. Þá voru viss kaupfélög, sem höfðu umboð fyrir verksmiðjur og verzlanir með þessar vörur, og ég held það hafi ekki á einn eða neinn hátt verið framför. Þá er það þetta atriði, sem ég skal víkja örlítið að, sem sé tekjur ríkissjóðs og bæjarsjóða. Það hefur vaxið í sumra augum, hve há upphæð fengist í tekjur af bifreiðaeinkasölunni. Síðan farið var að verzla til muna nú á stríðstímunum með bifreiðar hefur enn fleirum varið þetta í augum. En ég er sannfærður um, að frjáls viðskipti hefðu, án þess að bílarnir hefðu orðið dýrari, gefið miklu meiri tekjur heldur en einkasalan hefur gefið. Viðvíkjandi því, að vöruskortur á þessu sviði sé alls ekki einkasölunni að kenna, þá er það nú atriði, sem hv. þm. V.-Húnv. getur ekkert um sagt. Ég hef mikla ástæðu til þess að ætla, að vöruskorturinn hafi einmitt verið því að kenna, að þær vörur voru teknar í einkasölu, vegna þess að miklu minna var flutt inn af þessum vörum á árunum, eftir að einkasalan var stofnuð, heldur en mundi hafa verið, ef ekki hefði verið gripið til þess ráðs. Það hefur þess vegna verið fjarri því, að þeir menn, sem hafa viljað kaupa bifreiðar í stríðsbyrjun, hafi verið nokkuð verr staddir, þó að einkasalan hefði ekki verið til. Þó að ekki hafi verið hægt að fá fluttar inn bifreiðar, síðan stríðið byrjaði, nema í gegnum einkasöluna, þá er hitt jafnvíst, að fyrir stríð hefðu fengizt fleiri bifreiðar, ef einkasalan hefði ekki verið til. Það er ekki aðeins fyrir þessar sakir, sem þægilegra hefði verið, að einkasalan hefði ekki verið til, heldur hefði það einnig haft mikla fjárhagslega þýðingu. Þá er síðasta atriðið í ræðu hv. þm. Hann sagði, að eins og nú væri komið, mundi miklum örðugleikum bundið að fá inn bifreiðar nema með aðstoð ríkisvaldsins. Þetta er náttúrlega mikið rétt, og það er nú sem stendur miklum vafa undirorpið, hvað við fáum inn af bifreiðum og hvað mikil þörf er á því að bæta við bifreiðum, eins og nú er komið. En þetta er engin sönnun fyrir því, að heppilegra sé að hafa hér einkasölu á þessu sviði. Við vorum einmitt áðan að samþ. það, að öll viðskipti í þessu landi skyldu vera undir eftirliti ríkisstj., og þar með auðvitað bifreiðar sem allt annað. Svo að þeirra hluta vegna er engin nauðsyn á því að fara að endurreisa þessa stofnun, sem yfirleitt hefur verið óvinsæl í landinu. Ég fullyrði, að það hefur verið um það mjög mikil ánægja, þegar fyrrv. fjmrh. lagði niður þessa stofnun. Þá er það atriði, sem ég vildi síðast víkja að, að jafnvel þó að það yrði ofan á hér á hæstv. Alþ., að einkasalan yrði endurreist, þá vildi ég leggja áherzlu á það, áður en það yrði gert, að lokið yrði reikningsskilum einkasölunnar, sem var, svo að mönnum gæfist kostur á að sjá, hvernig þar er umhorfs. Ég skal ekki fara frekar út í þetta að sinni, en tel það samt mikilsvert atriði.



Það er sérstaklega eitt í síðari ræðu hv. þm. A.-Húnv., sem ég sé ástæðu til að mótmæla. Hann hélt því fram, að þáltill., sem samþ. var á aukaþinginu í sumar um úthlutun bifreiða, hefði farið í bága við gildandi lög um bifreiðaeinkasöluna, því að samkv. l. heyri einkasalan undir ráðuneytið. Þetta er misskilningur, því að af sjálfsögðu gat Alþ. að gefnu tilefni tekið bifreiðaúthlutunina frá þeim, sem áður hafði hana með höndum, og fengið hana í hendur sérstakri n., án þess að breyta nokkuð l. um rekstur bifreiðaeinkasölunnar. Rekstur þeirrar stofnunar heyrir eftir sem áður undir fjmrn. Ég held nú, að þessi þáltill„ - hvernig hún er orðuð, - taki af allan vafa um þetta, að það hefur verið til þess ætlazt af meiri hl. Alþ., að einkasalan héldi áfram störfum. Ég er raunar viss um, að hv. þm. A.-Húnv. veit það jafn vel og ég, að þessi ráðstöfun, að leggja einkasöluna niður, var gerð móti vilja meiri hl. Alþ. Það stendur hér í 1. málsgr. þessarar þáltill.: „Alþingi ályktar að kjósa nefnd, er hafi með höndum úthlutun bifreiða þeirra, sem inn eru fluttar af Bifreiðaeinkasölu ríkisins.“ Hv. þm. A: Húnv. virtist furða sig á því, að kaupfélagsstjórar gætu undir nokkrum kringumstæðum verið með því, að ríkið ræki verzlun með einstaka vörutegund. Mér finnst þetta nú út af fyrir sig ekki gefa neitt tilefni til aths. Ég get vel nefnt það í þessu sambandi, að ég tel, að í sumum tilfellum sé heppilegt, að ríkið reki verzlun, t.d. með vín og tóbak. Ég tel ekki rétt að leggja niður þessar ríkisverzlanir og á sama hátt tel ég þessa bifreiðaverzlun hafa gefizt þannig, að það sé engin ástæða til að láta hana hætta nú. Ég vil því leggja til, að verzlunin verði endurreist. Þá er síðast það atriði, sem hv. þm. A-Húnv. virtist leggja töluverða áherzlu á. Hann heldur því ákveðið fram, að skortur á bifreiðum, sem gert hafi vart við sig að undanförnu, sé einkasölunni að kenna. Þessi hv. þm. vill fullyrða það, að ef einkasalan hefði ekki verið stofnuð, væri meira til af bifreiðum hér á landi. Nú skal ég ekkert segja um það, hvað mikil vöntun er á bifreiðum, sé miðað við þörf landsmanna. Ég hygg, að hún hafi virzt meiri en hún raunverulega er, og hefði þetta litið öðruvísi út, ef bifreiðunum hefði verið skipt öðruvísi á milli einstaklinga hér. En það vita allir, að það voru mjög takmarkaðar upphæðir í erlendum gjaldeyri, sem við gátum varið til bifreiðakaupa síðustu árin fyrir stríðið. Vitanlega breytir engu í því sambandi, hver flutti þessa vöru inn. Það voru ekkert meiri möguleikar til þess, að hægt hefði verið að auka bifreiðakaupin árin fyrir stríðið, þó að bifreiðarnar hefðu verið fluttar inn af einstaklingum heldur en af einkasölunni. Fleira held ég, að hafi ekki verið í ræðu hv. þm. A.-Húnv., sem ég sé ástæðu til að gera aths. við.



Eins og komið hefur fram í ræðu hv. frsm. fjhn., og raunar öllum þm. er kunnugt, var upphaflega til bifreiðaeinkasölunnar stofnað fyrst og fremst með tvennt fyrir augum. Annað var að afla ríkissjóði tekna, eins og það var orðað í grg. Hinn aðaltilgangurinn var að fækka bifreiðategundunum í landinu og stefna að því með einkasölu, að færri tegundir yrðu fluttar til landsins og þar af leiðandi þyrfti að hafa á boðstólum minna af varahlutum, sem til bifreiðanna þyrfti. Það má kannske segja, að það að fækka tegundum bifreiða í landinu horfði til bóta, að því leyti sem það stefndi að því að gera verzlunina ódýrari vegna varahlutanna, og að meiri trygging væri þá fyrir því, að varahlutir fengjust. Hins vegar má segja það með fullum rétti, að ef slík verzlun er rekin einstrengingslega eftir þessari höfuðreglu, getur það leitt til þess, að lakari tegundir haldist í notkun, en betri og nýrri tegundir eigi erfitt uppdráttar. En hins vegar er það um þetta að segja, að einkasölunni hefur ekki tekizt betur í þessum efnum en svo, eftir því sem upplýst er í nál. hv. þm. A.-Húnv. og hv. 2. þm. Rang., að tegundunum hefur ekki fækkað, heldur fjölgað til stórra muna, eða úr 75 árið 1936 í 102 1941 eða um 33%. Það tókst nú ekki betur en svona að ná þessum öðrum höfuðtilgangi einkasölunnar. Það hefur svo hins vegar ekki komið til, að aðrar bifreiðategundir hafi rutt sér til rúms hér, því að enn þá eru það aðallega sömu tegundirnar, sem hér eru í notkun, eins og var áður en einkasalan var stofnuð. Svo er hinn höfuðtilgangurinn, tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Flm. hafa gefið skýrslu um það, hvort tekjurnar hafi orðið miklar af einkasölunni, frá því að hún var stofnuð. Ég skil ekki annað en þeim, sem beittu sér fyrir því í upphafi að koma þessari einkasölu á, hafi orðið að því nokkur vonbrigði, hvað tekjurnar urðu litlar. Hagnaður af Bifreiðaeinkasölu ríkisins hefur verið sem hér segir: Til bæjar- u; Til ríkissjóðs sýslufélaga Árið 1935 ...... kr. 4369.58 kr. 1872.67 - 1936 ...... kr. 51291.33 – 21982.00 Til bæjar- og Til ríkissjóðs sýslufélaga – 1937 ...... - 101392.74 –. 34033.18 – 1938 ...... – 77498.81 –. 18628.13 – 1939 ...... – 117655.33 –. 42440.23 – 1940 ................ kr. 125428.47 – 1941 ................ - 1011227.11 Þó að reksturinn á árinu 1941 hafi gefið svona miklar tekjur, þá er ekkert á því að byggja fyrir framtíðina, að tekjurnar verði nokkuð í hlutfalli við það, vegna þess að þessar miklu tekjur á því ári eru fyrst og fremst afleiðing af ófriðnum. Það eru tekjurnar á árunum fyrir stríðið, sem verður að leggja til grundvallar fyrir því, hver gróðavon þetta sé fyrir ríkið og bæjar- og sveitarfélög. Við skulum nú taka það ár, sem hæstar gefur tekjurnar árin fyrir stríðið, en það er árið 1937. Það ár fær ríkissj. kr. 101392.74 og bæjar- og sveitarfélög kr. 34033.18. Nú á það bæjarfélag, sem einkasalan hefur aðsetur í, að fá 1/3 af þessu (þ.e. Reykjavík) eða rúm 11 þús. kr. þetta ár (1937). Ég tel, að hv. frsm. 3. minni hl. fjhn. hafi töluvert fyrir sér í því, að bærinn hefði getað fengið þessar tekjur, þó að ekki hefði verið breytt um rekstraraðferð og salan hefði verið áfram í höndum einstaklinga. Það er fullkomlega rétt, sem hann sagði, að verzlun með bifreiðar veldur ákaflega litlu um rekstrarkostnað fyrirtækisins, hvort sem bifreiðasalan sjálf er höfð með eða ekki. Öðru máli er að gegna með varahlutina, en einkasalan hefur aldrei farið þá braut að taka varahlutina með, enda ekki gert ráð fyrir því í upphafi. Ég tel alveg fullvíst, að því fari fjarri, að Reykjavík hafi grætt nokkuð á því, að einkasalan var lögleidd með bifreiðar. Ég er þess fullviss, að bifreiðasalarnir hafa vegna þessa atvinnurekstrar greitt bæjarsjóði útsvar, sem fullkomlega svarar þessum hluta, sem bærinn fær af bifreiðasölu ríkisins. Hvað halda menn nú, að rekstrarkostnaður bifreiðaeinkasölunnar sé mikill? - Fyrirtæki, sem er stofnað til þess að verzla aðeins með þessa vörutegund, þarf að sjálfsögðu að leigja húsnæði og hafa marga starfsmenn í þjónustu sinni. Mér kæmi ekki á óvart, þó að rekstrarkostnaður einkasölunnar hefði numið allt að því, sem svarar helmingi af ágóðanum þetta ár, eða um 50 þús. kr. Ég staðhæfi, að það sé ekki nokkurt vit í því fyrir ríkið að fara að stofna til einkasölufyrirkomulags með vörutegund, þar sem gróðavonin er ekki meiri en svarar tvöföldum rekstrarkostnaði fyrirtækisins. Og 100 þús. kr. sem tekjuauki fyrir ríkissjóð, - hvaða þýðingu hefur það fyrir ríkisbúskapinn, þegar tekjur ríkisins á því ári, sem hér er um að ræða, eru frá 17–20 millj. kr.? Svo á ríkið að fara að „slá sér upp“ og lögleiða einkasölu til þess að hækka tekjur sínar um 100 þús. kr. með því móti að leggja svo og svo mikið í kostnað til að afla þeirra. Áhætta nokkur verður að sjálfsögðu samfara svona rekstri, og því síður getur það verið nokkur búhnykkur fyrir ríkið að leggja út í slíkt fyrirtæki. Af því að ég geri ráð fyrir, að hv. frsm. 1. minni hl. leggi töluvert upp úr því, hvað önnur sveitarfélög heldur en aðsetursstaður einkasölunnar hafi upp úr krafsinu, þá vil ég aðeins drepa á það. Ef Rvík fær rúm 11 þús. kr., þá er eftir 23 þús., sem eiga að skiptast á milli allra bæjar- og sýslufélaga á landinu. Þetta verður að meðaltali nálægt 1 þús. kr. fyrir hvert bæjar- og sýslufélag. Ég held, að það verði ekki ákaflega mikið harmað af þessum sveitarfélögum, þó að þau væru svipt þessum tekjum. Nú, það er þannig alveg augljóst, ef litið er á þann höfuðtilgang, sem vakti fyrir ríkisstj., þegar einkasalan var stofnuð, þá fer því ákaflega fjarri, að honum hafi verið náð, og raunverulega er miklu fremur sýnt, að það var með það fyrir augum, sem fyrir ríkisstj. vakti, fullkomið óráð að leggja út í einkasölu á bifreiðum. Ég sé, að lokið er venjulegum fundartíma, og ég á töluvert eftir. Ef forseti vill fresta umr. um málið, vil ég fresta ræðu minni. [Frh.]

Forseti (JJós): Það er nú komið að lokum venjulegs fundartíma, og hv. þm. hefur tilkynnt, að hann hafi ekki lokið ræðu sinni, og annar þm. hefur kvatt sér hljóðs, svo að umr. verður frestað og málið tekið af dagskrá.