Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt sex öðrum hv. þm. að flytja hér þáltill. um endurskoðun laga um þjóðvegi á þskj. 203. Þáltill. svipaðs efnis var flutt hér á Alþingi í fyrra af mér og nokkrum fleiri þm., en náði þá ekki að verða útrædd. Það er hv. alþm. vafalaust mjög vel kunnugt, að á undanförnum þingum hafa komið fram margar brtt. við lög um þjóðvegi, er flestar ganga í þá átt að lengja þjóðvegakerfið eða bæta við það frá því, sem verið hefur og er. Nú þegar málið hefur verið athugað og leitað hefur verið umsagnar vegamálastjóra, þá hefur hann talið, að þýðingarlítið væri að bæta við þjóðvegina, nema því aðeins að meiri fjárframlög væru fyrir hendi hverju sinni til þess að vinna fyrir, vegna þess, hvað enn væri mikið ógert af þeim vegum, sem þegar hafa verið samþykktir. Og það er sjálfsagt, að í þessari röksemdafærslu er mikill sannleikur og eins og á stendur sennilega rétt að taka álit hans til greina, enda hefur ekki þótt fært að verða við þessum óskum. sem fram hafa komið um aukningu á Þjóðvegakerfinu. Hins vegar er það öllum landslýð ljóst, að vegaþörf er geysilega mikil um allt land, og má segja, að það sé bæði þar, sem þéttbýli er og strjálbýli. Þó mun það víst, að vegaleysið er langtilfinnanlegast í strjálbýlinu víða hvar og það svo tilfinnanlegt, að það er ekki hægt að telja, að sum byggðarlög geti risið undir því öllu lengur, að ekki verði verulega bætt þar úr skák. Einnig þarf að endurbyggja marga eldri vegi. sem þegar eru orðnir úreltir vegna þess, hvað þeir hafa verið gerðir ófullkomnir í upphafi, sérstaklega þar, sem snjóar eru miklir, en vegaþörf á vetrum fer vaxandi. Það er líka talað um, að þurfi að steinsteypa eða endurbyggja á varanlegan hátt marga vegi, þar sem umferðin er mest. Sem sagt, hvar sem litið er, þá er vegaþörf mjög brýn, endurbygging og umbætur á vegum. Um þetta hygg ég, að ekki sé neinn ágreiningur í sjálfu sér. En það er skoðun mín, að það sé óumflýjanlegt að bæta við fjárframlög til vega á næstunni verulega frá því, sem verið hefur nú um langt skeið. Ákvæði vegalaga eru frá ýmsum tímum og allmikið dreifð, og er þess vegna mikil ástæða til að endurskoða þau og færa saman í eina heild, þótt ekki væri annað. Í öðru lagi tel ég og við flm., að við endurskoðun þá, sem við leggjum til að fram fari á lögum um þessi mál, verði leitazt við að finna eða skapa eða fá vegunum fasta tekjustofna. svo að fjárframlög til þeirra geti aukizt verulega og vegagerðin fái um leið mun meiri fjárframlög árlega en hún hefur nú. Ég ræddi nokkuð um þessi mál hér við flutning þeirrar till., sem ég nefndi áðan og var flutt hér á Alþingi í fyrra. og sé ekki ástæðu til að flytja hér langa ræðu um þetta mál. Það er augljóst öllum mönnum, að vegir, sæmilegir vegir, eins og nú er komið háttum manna, eru undirstaða þess, að menn geti haldizt við á þeim stöðum, þar sem þeir búa. Veglaus maður á veglausu heimili getur ekki lengur, eins og nú háttar samgöngum og viðskiptum manna á meðal, staðizt. Úr þessu er alveg óumflýjanlegt að bæta eins fljótt og verða má, og við höfum litið svo á, flm. þessarar tillögu, að fyrsta spor í þessa átt sé að endurskoða öll ákvæði um vegi, í fyrsta lagi með það fyrir augum að leiðrétta það misræmi, sem óneitanlega er milli ýmissa byggðarlaga um aðstöðu til vega, og í öðru lagi að finna leiðir til þess að auka fjárframlög og auka átök í þessu efni ð næstu árum til hagsbóta fyrir allan landslýð, því að það er sannleikur, að allur landslýður þarf á vegum að halda, hvar sem hann er búsettur, og meira að segja, það er hægt að rökstyðja það, að þéttbýlið þarf einnig á vegum að halda út um strjálbýlið, og þar mætast því hagsmunir beggja. Ég vænti þess, að hv. Alþingi taki þessari till. vel, og sér í lagi vænti ég þess, að hæstv. ríkisstjórn taki þessari till. vel og láti þá endurskoðun, sem hér er fram á farið að gerð verði, fram fara fyrir þann tíma, sem til er skilið í till., þ.e.a.s. áður en næsta Alþingi kemur saman, svo að fyrir geti þar legið einhverjar raunhæfar tillögur í þessu vandasama máli til verulegra úrbóta eftirleiðis, þar sem vegaástandið í landinu er verst, og einnig náttúrlega þar, sem það er eitthvað betra, en segja má, að alls staðar sé þar mikilla umbóta þörf. Ég legg svo til, að umræðu verði frestað og þessu máli skotið til hv. fjvn.



Herra forseti. Við höfum, þingmenn Norðurlandskjördæmis eystra og hv. 10. landsk. þm., leyft okkur að flytja á þskj. 109 till. til þál. um að undirbúa virkjun Jökulsár á Fjöllum til stóriðju. Ég tel mig geta lýst yfir, að hv. 5. landsk. standi einnig að þessu máli. Hann sat ekki á þingi, þegar till. var flutt, en við höfum síðan ræðzt við um þetta mál. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvörum og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi.“ Till. sama efnis var flutt á síðasta Alþ., en varð þá ekki útrædd. Í framsöguræðu, sem ég flutti um þá till., gerði ég grein fyrir þessu máli. eftir því sem ég taldi þá ástæðu til og á mínu færi vera, og þar sem nú sitja, yfirleitt á Alþingi sömu menn, tel ég ekki rétt að endurtaka nema að, litlu leyti það, sem ég sagði þá. Ég lýsti þá nokkuð hinu mikla fallvatni, sem hér er um að ræða, Jökulsá á Fjöllum, öðru nafni Jökulsá í Öxarfirði. vatnasvæði hennar, mælingum, sem gerðar hafa verið á vatnsmagni árinnar, en þær hófust fyrir meira en 50 árum, fallhæð hennar á fyrirhuguðu virkjunarsvæði. hinum sérstöku athugunum og rannsóknum á Jökulsá og umhverfl hennar, sem fram hafa farið í seinni tíð. Einnig sagði ég þá frá virkjunaráætlunum þeim, sem gerðar hafa verið nú nýlega, og aðalniðurstöðum þeirra áætlana, að því leyti sem okkur flm. voru þær niðurstöður kunnar, svo og hugmyndum verkfræðinga um að auka mjög virkjunarmöguleika með uppistöðu fyrir ofan fossa í Jökulsá. Jökulsá er, eins og kunnugt er, önnur lengsta á landsins, 206 km. Vatnasvæði hennar er 7800 km2, þar af 1700 km2 undir jökli, og hefur ekkert annað íslenzkt fljót svo stórt vatnasvæði. Minnsta rennsli árinnar er nálægt 100 m3 á sek. og allt upp í 1500–1600 m3, þegar það er mest. Meðalrennsli mun vera um 200 m3 á sek. Samanlögð fallhæð á fyrirhuguðu virkjunarsvæði mun vera um 300 m. Á síðasta. þingi var í framsöguræðu einnig nokkuð rætt um hugsanlega nýtingu orkunnar og hvað helzt hefði verið um talað, að til greina kæmi í því sambandi. Ég minnti þá líka á hugsjónir þjóðskáldsins Einars Benediktssonar og annarra aldamótamanna í sambandi við virkjun Dettifoss og varpaði fram þeirri spurningu, hvort Alþingi þætti ekki hæfa að taka til athugunar, hvort tími væri til þess kominn að láta draum skáldsins í þessu efni rætast. En við það, sem þá var sagt, þ.e.a.s. á síðasta Alþingi. má nú bæta því, að þetta mál hefur verið allmikið rætt fyrir norðan á s.l. ári. Borizt hafa ályktanir um það til Alþingis, sem liggja frammi hér í lestrarsal. m. a, frá sýslunefnd Norður-Þingeyjarsýslu og fjórðungsþingi Norðlendinga, og hafa raunar fleiri slíkar ályktanir verið gerðar. Í þessum erindum til Alþingis kemur það fram, sem kunnugt er, að á Norðurlandi er nú mikill og vaxandi áhugi fyrir því, að virkjun Jökulsár verði næsta stórvirkjun, sem ráðizt verður í hér á landi. enda mun það nú liggja nokkuð í augum uppi, að ekki sé völ á annarri virkjun hagkvæmari. Í því sambandi leyfi ég mér að vitna til bréfs raforkumálastjóra til fjvn. Alþingis, sem dags. er 6. maí s.l., en þar segir raforkumálastjóri, að rannsókn hafi leitt í ljós, að úr Jökulsá megi vinna raforku á svipuðu kostnaðarverði og stóriðjuver, svo sem alúminíumverksmiðjur, greiða fyrir orkuna víða erlendis. Að þessu athuguðu og ýmsu öðru teljum við flm. þessarar till., eins og segir í grg. till., rétt, að Alþ. lýsi yfir þeim vilja sínum, að ríkisstj. leggi allt kapp á að hraða sem mest fullnaðarathugun málsins. þannig að fullnaðaráætlun geti legið fyrir, og að jafnframt fari fram þær athuganir aðrar, sem tillagan fjallar um. Hér á landi eru, sem kunnugt er, nokkur stór, virkjanleg fallvötn. Sum þeirra er hægt að virkja á mörgum stöðum, að því er virðist. Raforkumálastjóri skýrir svo frá í fyrrnefndu bréfi sínu s.l. vor til fvn., að í þrem af þessum fallvötnum megi, eins og hann kemst að orði, jafnan vinna orku. sem nemur 13500 millj. kwst. á ári, eða sem svarar rúmlega, að mér skilst, 11/2 millj. kw. virkjun, og er þá gert ráð fyrir 20 orkuverum, þar af 2 orkuverum í Jökulsá. Þar hygg ég þó, að ekki sé gert ráð fyrir öllum möguleikum í sambandi við þessi vötn. Meðal fjögurra stærstu orkuveranna, sem þarna er gert ráð fyrir, eru Jökulsárvirkjanirnar báðar og tvær í Þjórsá, og skal ég ekki rekja það nánar. En þó að ekki sé um annað rætt en þessi þrjú fallvötn, sem greint er frá í bréfi raforkumálastjóra, sýnist mér næsta ólíklegt, að fært þyki eða hagkvæmt fyrir íslenzkt atvinnulíf að ráðast í fullvirkjun þeirra allra samtímis, jafnvel þótt fyrir lægju fullnægjandi áætlanir um virkjunarframkvæmdir og hagnýtingu orkunnar til iðnaðar. Hins vegar virðist nú vera þannig að þessum málum staðið, að unnið sé að misjafnlega langt komnum athugunum allra þessara fallvatna og líklega fleiri jöfnum höndum og þá e.t.v. með það fyrir augum, að öllum athugunum, rannsóknum og áætlunum ljúki um svipað leyti, en þær munu, eftir því sem fram hefur komið, taka langan tíma og kosta mikið fé. Mér skildist á umr. um þetta mál hér á Alþ. 26. okt. s.l., að undirbúningsrannsóknir og frumáætlanir, sem eftir er að gera við Þjórsá og Hvítá út af fyrir sig, mundu kosta a.m.k. 40 millj. kr. Þó má vera, að þetta hafi átt að skiljast svo, að í þessari upphæð væru einhverjar fleiri athuganir. Hitt er jafnframt kunnugt, og á það leyfi ég mér að benda, að þegar fyrir ári var undirbúningsvinnan við Jökulsá lengst á veg komin, og kom það reyndar glöggt fram í ræðu hæstv. raforkumálaráðherra hér á Alþ. 26. okt. s.l. Það virðist því einsætt, að leggja beri á það megináherzlu að ljúka því verki, sem þar hefur verið unnið, eins og farið er fram á í till. á þskj. 109. Ég held, að engum geti orðið mein að því, að sú vinnuaðferð sé viðhöfð. Öðrum rannsóknum og áætlunum er svo sjálfsagt að halda áfram, eftir því sem tök eru á, enda verður að gera ráð fyrir, að þær komi að notum á sínum tíma. En í fyrsta virkjunaráfangja með tilliti til stóriðju mun Jökulsá nægja og ekki trúlegt, að hægt sé að ráða við meira í bili. Það er ekki ráðlegt að vinna að öllu í einu og á einhverju þarf að byrja. Ég held meira að segja - það er mín skoðun - að skynsamlegt sé að taka til athugunar, hvort ekki sé hægt að koma á fót stóriðju með því að virkja hluta af Jökulsá, þ.e.a.s. Dettifoss einan, í 137 m falli, ca. 100–150 þús. kw. Ég tel mig hafa sterkar líkur fyrir því, að þessi Dettifossvirkjun, sem ég nú nefndi, mundi án efa verða hin ódýrasta, sem völ er á hér á landi. Þá þyrfti að athuga gaumgæfilega, hvort virkjun með þeirri orku gæti ekki orðið nægilega traust undirstaða þess, sem nefna mætti stóriðju, í smáum stíl þó, miðað við það, sem tíðkast með stórum þjóðum, og hvort iðja af því tagi gæti ekki orðið fyllilega samkeppnisfær, þegar á það er litið, að orkan yrði ódýr. Þetta er auðvitað rannsóknarefni. En af ýmsum ástæðum væri hér um æskilega niðurstöðu að ræða, æskilega byrjun, meðan þjóðin er að fikra sig áfram á þessu sviði. Slík byrjunarframkvæmd þyrfti auðvitað að vera þannig, að hún gæti án teljandi aukakostnaðar fallið inn í meiri virkjun árinnar síðar, og mér sýnist í fljótu bragði, að ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu. Spurningin er þá aðallega sú, hvort hægt er að stofna til samkeppnisfærs stóriðnaðar með því orkumagni, sem hér er um að ræða, og úr því þarf að skera. Auðvitað er ekki ástæða til að einskorða sig við alúminíumframleiðslu í því sambandi, þótt mest hafi verið um hana rætt. Fleira kann að geta komið til greina. En í sambandi við virkjun Jökulsár vil ég leyfa mér að benda á það, að fjarlægðin til sjávar og hafnargerðarskilyrði á Norðurlandi mundu ekki geta talizt óhagstæð, þegar samanburður er gerður í þeim efnum. Í sambandi við afgreiðslu þessarar till. vil ég svo aðeins að lokum drepa á eitt mikilvægt atriði í þessu máli, enda verður ekki hjá því komizt að taka afstöðu til þessa máls m.a. með það atriði í huga. Hér á Suðvesturlandi hefur skapazt elns konar miðstöð í atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar, og jafnframt hefur jafnvægið í byggð landsins raskazt svo mjög, að margir hafa áhyggjur af, ekki aðeins í öðrum landshlutum, heldur einnig hér, Í sambandi við virkjun Jökulsár á Fjöllum er hægt að skapa nýja atvinnulífsmiðstöð, að vísu í smærri stíl, hinum megin á landinu. Möguleikarnir eru til staðar. Sú framkvæmd mundi alveg ótvírætt stefna í jafnvægisátt, eins og vikið er að í lok grg. fyrir þessari till. á þskj. 109. Því mun verða veitt athygli í Þingeyjarsýslum og við Eyjafjörð, um Norðurland allt og miklu víðar, þar sem slík mál eru efst á baugi, hvort ráðamenn gefa gaum að þessu atriði málsins eða hvort menn í þess stað óska eftir fresti til að undirbúa ný reikningsdæmi nær höfuðborginni. Ég endurtek það, og ég vona, að ég megi gera það fyrir hönd okkar allra flm. þessarar till., að jafnvægið í byggð landsins á a.m.k. ekki að gleymast, þegar við Íslendingar ákveðum, að ráðizt verði í næstu stórvirkjun fallvatns hér á landi. Ég legg svo til, um leið og þessari umr. er nú frestað, sem væntanlega verður, aðmálinu verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Sú till., sem hér er fram borin af hálfu okkar þriggja þm. í Suðurlandskjördæmi, fjallar um eitt af vandamálum í Vestur-Skaftafellssýslu. Till. er á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka, hvað tiltækilegast sé að gera til að hindra frekari landspjöll af völdum Dyrhólaóss í Mýrdal.“ Svo sem alkunna er, hefur þessi ós útfall mikið austan við Dyrhólaey, og þegar sandi kastar í útfallið, sem kemur æði oft fyrir, þá getur það teppzt alveg. Við það vex ósinn mjög, og m.a. renna í hann ár, sem gera enn verr fyrir, og í stórbrimi flæðir sjórinn inn yfir fjöruna, þó einkum, að kunnugir menn telja, austan Dyrhólaeyjar og inn í ósinn. Verður ósinn þá það mikill, að hann flæðir yfir geysistórt landsvæði, leirur og engjaland nálægra jarða. Og að sjálfsögðu ber hann í þessum hamförum möl og sand á engjar og veldur auk þess landbroti og þannig mikilli eyðileggingu. Ég hef heyrt talið, að um 25–30 býli eigi engjalönd á þessu svæði, þ.e.a.s. flestallir bæir í svokölluðu Reynishverfi, Dalabæir og Dyrhólahverfi og nokkrir fleiri. Þannig er auðsætt, að í þessu efni verða öll þessi býli fyrir meiri og minni búsifjum af völdum óssins og hamfara hans. Þá má geta þess, að sandgræðsla: nokkur er hafin á hluta af þessu svæði, og það mega teljast fyrir því líkur, að uppgræðsla þessa landflæmis, sem þegar er komið í sand, megi takast, ef unnt verður að hemja ósinn, sem hefur gengið líka yfir það land, og áfram megi svo græða þarna á þessum slóðum hundruð hektara lands, þar sem áður voru leirur og sandar. En til þess að þetta megi ske, að þessi landgræðsla megi eiga sér stað, verður að finna ráð til þess að lagfæra ósinn, þannig að hann fái sem jafnast og stöðugast rennsli í sjó fram. Á Alþingi 24. febr. 1954 var samþ. þáltill., sem gengur í sömu átt og þessi tillaga okkar þremenninganna. En það er ekki kunnugt okkur flm., að nein veruleg gangskör hafi verið gerð að því að framkvæma þá þáltill. né að hún hafi leitt til nokkurrar raunhæfrar rannsóknar á þessu mikla vandamáli bændanna á þessum slóðum. Höfum við flm. leyft okkur að flytja þessa tillögu vegna þess, að það er aldrei brýnni þörf en einmitt nú að leysa úr þessu máli. Og er það von okkar, að nú megi þessi tillaga verða til þess að herða svo á, að til úrslita dragi um fullkomna rannsókn án frekari undandráttar. Og þá er ekki síður mikilsvert, að þetta mikla land, sem hér um ræðir, fái sem bezta ræktun, þegar litið er til þess, að ekki kunna að líða mörg ár, þar til hafizt verði handa um hafnargerð á þessum stað. Það er eitt af hinum mestu hagsmunamálum Sunnlendinga, alveg án vafa, að hafnargerð verði framkvæmd við Dyrhólaós. Og það er þess vegna brennandi spursmál að fá úr því leyst, hversu mikinn kostnað slík hafnargerð hafi í för með sér, þótt ekki sé gert ráð fyrir því, að hún verði alfullkomin, heldur komið þarna fyrir sæmilegri aðstöðu til þess, að bátar og smærri skip fái athafnað sig á þessum stað. Nú vill svo vel til, að það er einmitt tillaga hér uppi í þingi um það, að efnt verði til rannsóknar á hafnarstæti á þessum slóðum, og það fer mjög vel á því, að þessar báðar tillögur fylgist að. Ég vil vænta þess, að Alþingi megi sjá það, sem rétt er í þessu efni. eða, það sama sem við flm. teljum vera rétt í þessu efni, að þessi rannsókn verði látin fara fram, bæði varðandi landspjöllin og hafnargerðina. Ég vil vænta þess, að þessi till. okkar fái eðlilega afgreiðslu nú á þessu þingi. Það hefur verið ákveðin ein umreeða um þetta mál. og vil ég leyfa mér að óska þess, að málinu verði vísað við frestun þessarar umr. til fjvn. til athugunar þar.

Jón Hjartansson sýslumaður: Herra forseti. Ég kvaddi mér ekki hljóðs til þess að andmæla þessari till. á þskj. 148, síður en svo. En ég vildi einungis gefa ofur litlar upplýsingar í þessu máli. Eins og drepið er á í niðurlagi grg., var samhljóða till. samþ. hér á Alþingi 1954. Ég flutti þá till. á Alþingi, og hún var samþ. einróma. Þáv. vitamálastjóri, hæstv. núv. félmrh., kom þá austur og leit á staðhætti þarna, og án þess að nokkur ýtarleg rannsókn færi fram, leizt honum svo á, að allar verulegar aðgerðir þarna við ósinn yrðu svo ofboðslega kostnaðarsamar, að ekki væri í Það ráiðandi. Hann treysti sér ekki til að mæla með því, að það yrði gert. En það varð svo samkomulag okkar í milli, að ég reyndi að fá lítils háttar fjárveitingu til þess að ýta ósnum út, í hvert skipti þegar hann tepptist, og það mundi verða ódýrast og hagkvæmast til þess að leysa þetta, mál. Ég fékk tvívegis ofur litla fjárveitingu í þessu skyni, í fyrra skiptið að mig minnir 25 þús. kr. og 20 þús. í hið síðara skipti. Þetta fé var svo lagt til hliðar og geymt hjá vitamálastjóra, og hann greiddi síðan reikninga, sem ég sendi honum, þegar þurfti að ýta ósnum út. Ég veit ekki, hvernig fjárhagur stendur núna, en þó var það svo í vetur, að nokkru fyrir áramót þurfti ég að fá greidda nokkra, reikninga fyrir mokstur á ósnum og hringdi til vitamálastjóra og spurði hann, hvort eitthvert fé væri til, og kvað hann það vera. En ég innti ekki eftir, hversu mikið það væri, en sendi reikningana, og ég veit ekki betur en þeir hafi verið greiddir. Þetta vildi ég upplýsa, til þess að alþm. viti, að hér var þó eitthvað að gert, þótt ýtarleg rannsókn hafi ekki farið fram, - en þetta var álit þáverandi vitamálastjóra, sem ég veit að hann mundi viðurkenna, ef hann væri hér. Enginn skyldi fagna því meir en ég, ef hægt væri að gera þarna einhverjar varanlegar aðgerðir, en eins og hæstv. félmrh. benti á, þá er ég ákaflega hræddur um, að þetta yrði gífurlega kostnaðarsamt, og eins og hann áleit líka, væri vafasamur árangur, hvað sem gert yrði.



Það eru aðeins örfá orð til þess að gefa upplýsingar. - Það stóð þannig á, að um það leyti eða dálítið seinna en þáltill. sú hafði verið samþ.. sem síðasti hv. ræðumaður minntist á, hafði ég hafnarmál með höndum um tíma. Kynnti ég mér því nokkuð þetta mál, eins og skylt var, og ráðgaðist um það við vita- og hafnarmálastjóra. Það stóð þannig á, að um það leyti komu við sögu bæði fyrrv. og núv. vitamálastjóri. Niðurstaðan af þeim viðræðum varð sú, að þeir upplýstu, að til þess að hægt væri að dæma um, hvort unnt væri með kleifum kostnaði að gera höfn á þessum stað, þyrfti að athuga talsverðan tíma sandrekið með ströndinni o.fl., en það kostaði nokkurt fé að halda uppi slíkum rannsóknum. Út úr þessu kom svo, að það var settur inn á fjárlög, a.m.k. á tímabili, - ég þori ekki að segja, hvort það stendur þar enn, - nokkur póstur til þess að kosta athugun þessa. Var ætlazt til, að því yrði m.a. varið til þess að fylgjast með hreyfingum sandsins og öðrum atriðum, sem gætu haft úrslitaþýðingu við að ákveða endanlega, hvort þarna væri unnt að ráðast í hafnargerð eða ekki. Þetta vildi ég upplýsa. Ég vildi benda áhugamönnum um þetta mál á að hafa alveg sérstaklega samvinnu við hafnar- og vitamálastjórnina um, að þær athuganir fari fram, sem óhjákvæmilegar eru, til þess að skera úr þessu. En þessi skref voru stigin ásamt því, sem síðasti hv. ræðumaður gat um.



Herra forseti. Eins og fram er komið í þeim umr., sem hafa orðið um þetta mál. er ljóst, að það hefur ekkert legið opinberlega fyrir um rannsókn í þessu efni. Hitt er annað mál. að 8. landsk. (JKs) hefur upplýst um nokkra samvinnu. sem hefur farið fram á undanförnum árum á milli hans og vitamálastjóra, en það var eðlilegt og er, að við flm. vissum ekki um slíkt. Þá er það upplýst, að nokkurt fé hefur verið veitt í þessu skyni. en hvergi nærri svo, að leitt hafi til neinnar raunverulegrar rannsóknar. Það er slík rannsókn, sem um fjallar í þessari till., sem verður að fara fram, og ég veit það, að hv. 8. landsk. er okkur flm. sammála um það, enda vissi ég það fyrir, að hann hafði mikinn áhuga á þessu máli og hafði flutt tillögur í svipaða átt og hér er gert áður á þingum. En við flm. höfum sem sagt fyrst og fremst áhuga á því að fá alveg úr því skorið, hvort rannsókn geti ekki leitt í ljós, að hægt sé með sæmilegu móti að hindra frekari landspjöll á þessum slóðum og koma í veg fyrir sandfok og aðra eyðileggingu, sem verður þarna á dýrmætum engjalöndum fjölmargra jarða. Það er nú svo, og það er vitað, bæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu og víðar, að vel hefur verið hægt að koma í veg fyrir uppblástur og sandfok á stórum Landssvæðum. Að vísu hefur það ævinlega kostað nokkra fjárfúlgu, en það er fjármagn, sem fáir eða engir sjá eftir. Og þessi till. okkar er fyrst og fremst til þess fram borin að fá úr því skorið með heildarrannsókn, hvort ekki eru tiltækilegar leiðir, ein eða fleiri, sem hægt sé að fara til þess að koma í veg fyrir frekari landspjöll á þessu mikla landssvæði. Ég vona, að hv. alþm. geti vel fallizt á það eins og áður, að til þessarar umbeðnu rannsóknar verði stofnað hið allra fyrsta og til úrslita dragi um það, hvort kleift sé að koma í veg fyrir áframhaldandi landspjöll og græða upp þau landspjöll. sem þegar eru á orðin.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þrem öðrum þm. Framsfl. að flytja svofellda till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa löggjöf fyrir næsta Alþingi um fjárhagslegan stuðning við sveitarfélög til jarðhitaleitar og jarðhitaframkvæmda.“ Eins og hv. alþm. vita, er jarðhitinn ein af dýrmætustu auðlindum þessa lands og til margvíslegra nota. Enn þá nöfum við aðeins að mjög litlu leyti getað fært okkur hann í þau nyt, sem hægt er að hafa af honum, og hlýtur það að verða verkefni næstu ára að vinna að því að auka þau not til mikilla muna. Eitt af því, sem jarðhitinn er notaður til, er fjarhitun húsa. Nú þegar munu a.m.k. í fjórum bæjar- og sveitarfélögum vera hitaveltur, sem eru til mikils hagræðis fyrir íbúa þessara staða og gera það að verkum, að verulegur gjaldeyrissparnaður er að þeim fyrir þjóðarbúið. Sá galli er á, að miklu færri bæjarfélög og sveitarfélög en vildu nota fjarhitun geta það vegna fjárskorts. Það er vitað, að við túnjaðar nokkurra bæjarfélaga, t.d. í Kópavogi og víðar, er vitað um heitt vatn, sem að sjálfsögðu væri mjög hagkvæmt fyrir svo stórt bæjarfélag að geta notað til upphitunar í húsum, en af fjárhagsástæðum hefur ekki verið talið fært að leggja í kostnað við jarðhitaleit, svo að nokkru nemi, hvað þá að hægt hafi verið fyrir þetta bæjarfélag að leggja út í nokkrar framkvæmdir. sem byggjast á jarðhita. Eins og hv. alþm. vita, eru til stofnlánasjóðir fyrir vissar framkvæmdir í landinu, eins og t.d. í sambandi við sjávarútveg og landbúnað. En þeir aðilar, sem kynnu að vilja leggja út í jarðhitaframkvæmdir, t.d. ráðast í fjarhitun, hafa ekki, að því er mér er kunnugt um, nokkra möguleika til að fá lán úr slíkum stofnlánasjóðum. Við flm. þessarar þáltill. höfum því leyft okkur að leggja til, að ríkisstj. verði falið að undirbúa löggjöf fyrir næsta Alþingi, sem miðaði að því að gera þeim sveitarfélögum, er ráðast vilja í jarðhitaframkvæmdir, mögulegt að fá til slíkra framkvæmda lán til langs tíma með sæmilegum kjörum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um mál þetta. Það liggur nokkurn veginn á borðinu að Íslendingar hljóta á allra næstu árum að leggja út á nýjar brautir í framkvæmdum hér innanlands, og þá eru jarðhitaframkvæmdir áreiðanlega mjög framarlega í þeirri framkvæmdaröð. Ég legg svo til, að umr. um mál þetta verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þetta mál er gamall kunningi hér á Alþ., og þarf þess vegna ekki að fylgja því úr hlaði með mörgum orðum. Till. fjallar um það. að Seðlabankinn endurkaupi framleiðslu- og hráefnavíxla iðnaðarfyrirtækja eftir ákveðnum reglum, er settar verði með svipuðu sniði og reglur þær, er gilda um endurkaup framleiðsluvíxla sjávarútvegs og landbúnaðar. Þessu máli var fyrst hreyft hér á Alþ. veturinn 1958 af Sveini Guðmundssyni forstjóra, sem þá átti hér sæti. Hún fékk góðar undirtektir á Alþ. og var afgreidd að miklu leyti óbreytt eins og hann hafði flutt hana. Síðan eru liðin 21/2 ár, að Alþingi afgreiddi þessa till., án þess að um nokkrar fraankvæmdir hafi orðið að ræða af hálfu ríkisstjórnar ag viðkomandi banka. Þó hefur það gerzt á þessum tíma, sem síðan er liðinn, að gerðar hafa verið efnahagsráðstafanir, sem hafa stórlega aukið þörf iðnaðarins fyrir rekstrarfé, enda er nú svo komið, að stórfelldur samdráttur er hjá ýmsum iðnaðarfyrirtækjum, m.a. af rekstrarfjárskortí, og þess vegna er enn þá meiri þörf fyrir það en var þó fyrir 21/2 ári, að sú ráðstöfun sé gerð, sem till. fjallar um. Í orði kveðnu er nú oft látið svo heita, að iðnaðurinn sé einn af þremur aðalatvinnuvegum þjóðarinnar. Hins vegar er ekki hægt að segja, að þetta hafi enn verið viðurkennt í reynd. Þegar borinn er saman aðbúnaður þessara þriggja atvinnuvega, sjávarútvegs, landbúnaðar og íðnaðar, þá er ekki því að neita, að iðnaðurinn er enn á mörgum sviðum hornreka, og það gildir ekki sízt varðandi það mál sem hér liggur fyrir. Í þessum efnum býr iðnaðurinn enn þá við önnur og verri kjör en hinir tveir aðalatvinnuvegir landsins. Það er ekki nema sjálfsagt réttlætismál að úr þessu sé bætt. auk þess sem það er enn meira hagsmunamál þjóðarinnar nú orðið en áður, vegna þess að lánsfjárskorturinn er nú farinn að þrengja svo mjög að iðnaðinum, að verulegur samdráttur hefur átt sér stað og atvinnuleysi er að skapast af þeim ástæðum. Þess vegna er þess að vænta, að Alþingi taki þessari till, ekki verr nú en fyrir 21/2 ári og stuðli þannig að því, að ríkisvaldið og bankavaldið láti hana koma til framkvæmda. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri að sinni. Á seinasta þingi var svipaðri till. vísað til fjvn. og hafði hún fengið afgreiðslu þar, þó að málið væri ekki endanlega afgreitt frá :þinginu. Ég leyfi mér þess vegna að leggja til, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til fjvn. til athugunar.



Herra forseti. Till. sú til þál., er hér liggur fyrir, flutt af Hirti Hjálmarssyn, er á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að athuga. hvort ekki sé þörf á að setja reglur um veiði og verkun steinbíts, sem ætlaður er til útflutnings.“ Með till. þessari er stefnt að því, að gerðar séu ráðstafanir til þess, að sem bezt verð fáist fyrir steinbít til útflutnings, en það er mjög mikið hagsmunamál sérstaklega fyrir Vestfirðinga, því að oft er það, að steinbitur er 30–50% af afla vestfirskra skipa. Eins og getið er um í grg. með þessari till., hefur það sýnt sig, að þegar vel hefur til tekizt, hefur fengizt ágætt verð fyrir steinbitinn á erlendum markaði, svo gott, að það kom fyrir, að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna gat ekki selt þorsk- og ýsuflök í Bandaríkjunum, nema jafnframt væri selt svo og svo mikið af steinbítsflökum. Það hefur verið þannig, að ekki er hægt að gera verðmæta vöru úr steinbitnum til útflutnings nema í frystu ástandi, og þess vegna hefur verið mjög mikill verðmunur á honum til útgerðarinnar og til skipa og á þorski og ýsu, enda er það þannig með steinbítinn, að úr honum fást hvorki hrogn né lífur elns og úr þorskinum. Eina leiðin til þess, að steinbíturinn geti orðið að verðmætri útflutningsvöru, er sú, að hann sé sérstaklega vel vandaður, það sé valinn úr eingöngu bezti og feitasti fiskurinn. En steinbíturinn er mjög misjafn að gæðum eftir því, hvar hann er veiddur, og eftir því, hvenær hann er veiddur, og það eru einmitt ráðstafanir í þessa átt, sem vaka fyrir flm. þáltill. Ég vil vænta þess, að þessi till. fái vinsamlegar undirtektir hér á hv. Alþ., og leyfi mér að leggja til. að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Þessi till. fjallar um það að fela ríkisstj. að láta endurskoða löggjöfina um utanríkisráðuneyti Íslands og fulltrúa þess erlendis. Þessi löggjöf er orðin 20 ára gömul. og hafa að sjálfsögðu margar breytingar orðið á þessum málum síðan og aðstæður mjög breytt. Löggjöfin var þá undirbúin með tiltölulega litlum fyrirvara, vegna þess að Danir höfðu farið með utanríkisþjónustu okkar fram að þeim tíma, en það samband skyndilega rofnað og við þess vegna orðið að taka þjónustuna að okkur án nokkurs sérstaks undirbúnings. Af þeim ástæðum er eðlilegt, að það séu ýmsir ágallar á þessari löggjöf og nauðsynlegt sé að endurskoða hana. Einn ágallinn er m.a. sá, að í lögunum eru engin ákvæði um, hvar skuli hafa sendiráð, og þess vegna hefur í framkvæmdinni orðið allmikið handahóf, hvar Ísland hefði sendiráð í öðrum löndum. Það er áreiðanlega til bóta, að um þetta verði sett föst ákvæði í lögin um utanríkisráðuneytið og ekki stofnað til nýrra sendiráða öðruvísi en að það sé hverju sinni ákveðið með breytingu á þeim lögum. Það er lagt til í till., að þessi endurskoðun skuli fara fram í samráði við alla þingflokkana, og er þetta byggt á því, að þó að menn kannske greini á um sjálfa utanríkismálastefnuna, þá sé heppilegt, að skipan þessara mála sé ákveðin í samráði við alla flokkana, ef það er mögulegt, og að hún sjálf þurfi þess vegna ekki að vera deiluefni á milli þeirra. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta mál á þessu stigi, en legg til, að umr. verði frestað og till. vísað til utanrmn.



Herra forseti. Eins og fsp. ber með sér, er hér spurt um fjögur atriði: 1) Hverjum hafi verið veittar ríkisábyrgðir til togarakaupa á árunum 1959 og 1960. 2) Hver sé lánstími og önnur kjör á þeim lánum, sem ábyrgzt hafa verið. 3) Hve miklu lánin nemi á hvert skipanna. 4) Hve miklum hluta af kaupverði skipanna lánið nemi, m.ö.o. það komi fram, hvert kaupverð skipanna hefur verið hvers um sig. Ég þori ekki að fullyrða, hvað í gildi er af heimildum til að ábyrgjast lán til togarakaupa, en ég vil aðeins minnast á tvennt. Það er í fyrsta lagi, að í fjárlögum 1959 er heimild til þess að ábyrgjast fyrir Axel Kristjánsson eða væntanlegt hlutafélag í Hafnarfirði tiltekna fjárhæð til togarakaupa. Þá var sett 1956 löggjöf um skipakaup ríkisins, og eftir því sem ég bezt fæ vitað, mun framkvæmd þeirra laga hafa snúizt upp í, að í stað þess að ríkið keypti beinlínis skip og seldi þau aftur, hafi verið ábyrgzt lán til félaga og einstaklinga til skipakaupa. Ýmsar tilkynningar hafa komið á þessum árum um þessar framkvæmdir. Stundum hefur verið getið um, að ríkisstj. stæði fyrir skipakaupum samkv. þessum lögum, og stundum fregnir um það, að aðrir hafi keypt skip. En heildaryfirlit hefur ekki komið fram um framkvæmd þessara laga, og vænti ég, að það fáist með svörum við þeim fsp., sem hér eru nú gerðar.



Herra forseti. Það er spurt um, hverjum hafi verið veittar ríkisábyrgðir til togarakaupa árin 1959 og 1960, hver sé lánstími og önnur kjör á þeim lánum, hve miklu nemi lánin á hvert skip og hve miklum hluta af kaupverði skipanna. Ríkisábyrgðir á lánum vegna togarakaupa á árinu 1959 voru sem hér segir: 1) Hlutafélagíð Ásfjall, Hafnarfirði, vegna Keilis. Veitt ríkisábyrgð á láni að fjárhæð 720 þús. þýzk mörk. Lánið er til 5 ára með 61/2% vöxtum á ári og nemur 80% af kaupverði skipsins. 2) Bæjarútgerð Hafnarfjarðar vegna Maí. Veitt ríkisábyrgð á láni að fjárhæð 2 millj. 580 þús. þýzkra marka. Lánið er til 5 ára og vextir 6%. Lánsfjárhæðin nemur 60% af kaupverði skipsins. Varðandi þessi mál bæði er rétt að taka fram, að bæði hlutafélagið Ásfjall og bæjarútgerð Hafnarfjarðar hafa undirritað yfirlýsingu, þar sem lántakendur skuldbinda sig til þess að útvega nauðsynleg lán til þess, að þessi erlendu lán verði í reyndinni 15 ára lán. 3) Guðmundur Jörundsson, Akureyri, vegna Narfa. Ríkisábyrgð veitt á láni að fjárhæð 3468645 þýzk mörk. Lánið er til 12 ára með 61/2% vöxtum á ári og nemur 90% af grunnverði skipsins. 4) Ísbjörninn h/f, Reykjavík, vegna Freys. Ríkisábyrgð veitt á láni að fjárhæð 3728950 þýzk mörk. Lánið er til 111/2 árs með 61/2% vöxtum og nemur 85% af kaupverði skipsins. 5) H/f Ísfell, Flateyri, vegna Sigurðar. Veitt ríkisábyrgð á láni að fjárhæð 3948300 þýzk mörk. Lánið er veitt til 12 ára með 61/2% vöxtum og nemur 90% af kaupverði skipsins. 6) Síldar- og fiskimjölsverksmiðja Akraness h/f vegna Víkings. Það er sama lánsfjárhæð, greiðsluskilmálar, vaxtakjör og hluti af kaupverði og hjá Ísfelli h/f. Þessar ríkisábyrgðir voru allar veittar á árinu 1959, en engar nýjar ábyrgðir hafa verið veittar vegna togarakaupa á árinu 1960.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég vil aðeins í framhaldi af því, sem hann tók fram um þessar ábyrgðir á lánum til 5 ára, benda á, að vitaskuld ríður mikið á því, að staðið verði við þær yfirlýsingar, sem gefnar voru í sambandi við þau lán. Eftir því sem ég hef fengið upplýst í sambandi við uppgjör ríkissjóðs fyrir nóvembermánuð, mun verið búið að leggja út úr ríkissjóði vegna h/f Ásfjalls 1 millj. 832 þús. á árinu 1960 og samtals allstóra fúlgu vegna bæjarútgerðar Hafnarfjarðar, sem ég geri ráð fyrir að sé að mestu leyti vegna þess, hve þessi lán eru stutt. Það sýnist því ríða mikið á, að það geti orðið staðið við þær skuldbindingar eða yfirlýsingar, sem gefvar voru um að útvega nægilega löng lán.