Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, fjallar um það, að breytt verði útflutningsgjaldi af sjávarafurðum, sem nú er tekið með nokkuð mismunandi hætti eftir því, um hvaða útflutningsvöru er að ræða. Gjaldið verði jafnað og komi á allar útflutningsvörur sjávarútvegsins að jöfnu, og tekjuskiptingunni verði breytt nokkuð, þó þannig, að fjórir þeir aðilar, sem nú njóta aðallega tekna af þessu gjaldi, haldi tekjum sínum áfram með nokkuð breyttri skiptingu. Í lögum er raunar ákveðið, að lítill hluti af útflutningsgjaldi renni í ríkissjóð, en það mun á síðustu árum hafa verið einnig látið renna til þeirra aðila, sem gjöld þessi fá að öðru leyti, svo að í framkvæmd mun þar ekki vera um stóra breytingu að ræða. Hið almenna gjald, útflutningsgjald af sjávarafurðum nú, er 21/4%, með þeirri undantekningu þó, að nokkru minna gjald er af saltsíld, þ.e.a.s. 13/4%, og enn minna af saltfiski eða 3/4%. Af síldarmjöli er tekið útflutningsgjald, sem svarar einum eyri á kg. Ef frv. það, sem hér liggur fyrir, verður að l., þá verður gjald af öllum þessum útflutningsvörum 21/4%, og það er gert ráð fyrir því, að þessi breyting komi Fiskveiðasjóði Íslands að haldi, þar sem hann á að fá alla tekjuaukninguna, sem skapast við samþykkt þessa frv., og raunar ögninni betur. Það er líklegt, að sá sjóður, sem allir viðurkenna nú að þarf mjög á auknum tekjum að halda, fái með samþykkt þessa frv. auknar tekjur sem svarar 41/2 millj. kr. árlega. Sjútvn. hefur rætt þetta mál og athugað og er sammála um, að hér sé um þess háttar mál að ræða, að vert sé, að það fái framgang, og leggur samhljóða til, að frv. verði samþ. Eins og um getur í nál. á þskj. 580, áskilur einn nm., Sigurður Ágústsson, sér rétt til þess að fylgja eða flytja brtt. við frv., en þegar endanleg afgreiðsla málsins var í sjútvn., var Pétur Ottesen, hv. þm. Borgf., ekki viðstaddur á nefndarfundi. N. mælir með því, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Eins og frsm. þessa frv. hefur tekið fram og um er getið í nál., var ég ekki viðstaddur við endanlega afgreiðslu þessa máls, sökum þess að ég var þá við jarðarför uppi í Borgarfirði. Það er mjög rétt, að fiskveiðasjóður hefur þess mikla þörf, að tekjur hans verði auknar. Hann hefur stórfelldu hlutverki að gegna fyrir sjávarútveginn, þar sem hann er sú aðalstofnun, sem útvegsmenn geta snúið sér til í sambandi við öflun atvinnutækja, bæði skipakaupa, byggingu hraðfrystihúsa og annarra framkvæmda í sambandi við fiskvinnsluna. Fiskveiðasjóði er því ærin fjárþörf. Það mun vera fyrir tveimur árum eða svo, sem framlag ríkissjóðs til fiskveiðasjóðs var nokkuð hækkað, en það er nú 2 millj. kr. á ári. Á öndverðu þessu þingi var borið fram frv. um hækkun á framlagi ríkissjóðs til fiskveiðasjóðs. Að flutningi þessa frv. stóðu 5. þm. Reykv. (JóhH), þm. Snæf. (SÁ), 2. þm. Reykv. (BÓ), þm. Ísaf. (KJJ) og 2. þm. Eyf. (MJ). Í því frv. lögðu þeir til, að framlag ríkissjóðs til fiskveiðasjóðs yrði hækkað upp í 12 millj. kr. á ári. Þessu frv. var vísað til sjútvn. og hefur legið þar síðan og ekki fengizt á því jákvæð afgreiðsla. Nú er hér með þessu frv. gert ráð fyrir að auka tekjur fiskveiðasjóðs með nýju álagi á útfluttar sjávarafurðir, og hefur hv. frsm. sjútvn. gefið nokkra skýringu á því, í hverju þessi hækkun er fólgin. Hún kemur aðallega niður á saltfiski, sem að verulegu leyti hefur verið nú um skeið undanþeginn slíkum tolli, einnig á saltsild og svo á síldarmjöll, þannig að útflutningsgjaldið fellur nú jafnt á allar sjávarafurðir, og viðbótin, sem gert er ráð fyrir að verði milli 3 og 4 millj., rennur til fiskveiðasjóðs. Hv. þm. var með dálítið hærri tölur, og má vera, að það sé líka rétt, því að þetta er náttúrlega ekki nema áætlunartölur, eins og sakir standa, því að það er vitanlega útflutningsmagnið, sem gerir út um það. En vissulega er hér um að ræða nokkra tekjuaukningu eða von um tekjuaukningu fyrir fiskveiðasjóð, sem mikil þörf er á. En hins vegar ber þess að geta í sambandi við þetta mál, að eins og sakir standa nú, sé ég ekki verulegan mun á því, hvort þetta fé til fiskveiðasjóðs er veitt beint úr ríkissjóði ellegar gert er ráð fyrir því, að það verði greitt með þeim hætti, sem hér er lagt til. Eins og allir vita, verður að styðja og bera uppi framleiðsluna að verulegu leyti með beinum styrkjum og framlagi úr ríkissjóði, svo að það er alveg sýnt, að að óbreyttum aðstæðum eru útvegsmenn engan veginn þess megnugir að taka að sér aukin útflutningsgjöld eða aukna skatta í sambandi við þennan atvinnurekstur. Afleiðingin af þessu að óbreyttum aðstæðum yrði að sjálfsögðu sú, að framlagið eða stuðningurinn, sem kemur frá því opinbera, yrði að hækka í samsvörun við þetta. Náttúrlega geta aðstæðurnar breytzt, og það er að vona, að svo geti farið. En miðað við ástandið nú, þegar verið er að afgreiða þetta mál af Alþingi, er í sjálfu sér ekki á því neinn munur, hvort þetta er veitt sem beint framlag úr ríkissjóði ellegar útveginum er gert að greiða þennan skatt. Ég vildi aðeins benda á þetta í sambandi við það, að frv. um framlag úr ríkissjóði til fiskveiðasjóðs hefur legið fyrir n. og ekki hlotið þar afgreiðslu, en fær það svo aftur í þessu formi, að á þessu er ekki, eins og sakir standa, neinn munur. Við þá skiptingu, sem nú er lagt til að verði á útflutningsgjaldinu á milli þeirra aðila, sem þess eiga að njóta, sem er að langsamlega mestu leyti fiskveiðasjóður, er gert ráð fyrir því, að öll aukningin falli til fiskveiðasjóðs, og er það sjálfsagt, miðað við þörfina, mjög réttmætt. En hlutur hinna lækkar líka nokkuð frá því, sem verið hefur, þ.e. til rannsóknarstofnunar útvegsins, Landssambands ísl. útvegsmanna og fiskimálasjóðs. Hlutur þeirra lækkar nokkuð frá því, sem verið hefur, en hins vegar kemur þar upp á móti fyrir þessa aðila, að þetta framlag þeim til handa hefur verið tímabundið, en nú hefur sú tímabinding verið felld niður. Nú njóta þeir því þessa framlags, sem hér er ákveðið, á meðan ekki kemur til ný breyting á löggjöfinni, og felur það að sjálfsögðu í sér nokkurt öryggi til handa þessum aðilum, sem þarna njóta góðs af þessu útflutningsgjaldi. Rannsóknarstofnun sjávarútvegsins er að reisa mikið hús fyrir sína starfsemi, og á því er mjög mikil þörf. Fiskifélag Íslands hefur með höndum framkvæmdir á þessu, eins og kunnugt er, en í þeirri stofnun, rannsóknarstofnun sjávarútvegsins, er unnið að mjög mikilsverðum þætti í útvegsmálum okkar í sambandi við sölu afurðanna á erlendan markað. Þar eru gerðar rannsóknir, sem salan á sumum tegundum varanna í verulegum atriðum byggist á og krafizt er að í fullu lagi sé af hinum erlendu kaupendum. Fiskimálasjóður vinnur einnig að mikilsverðu hlutverki hér hjá okkur, og Landssamband ísi. útvegsmanna, heildarsamtök útvegsmanna í landinu, njóta hér líka nokkurs góðs af, og er það að sjálfsögðu vel farið. Ég vildi aðeins, um leið og mál þetta verður nú afgr. hér við 2. umr., gera þess grein frá mínu sjónarmiði, að í sjálfu sér er hér ákaflega lítill munur á, hvort málið er afgreitt í þessu formi, eins og sakir standa nú, eða þessi stuðningur hefði verið veittur með beinu framlagi frá ríkissjóði.



Herra forseti. Ég þarf aðeins að leiðrétta eitt atriði í ræðu hv. þm. Borgf. Það er á misskilningi byggt hjá honum, að ekki hafi fengizt afgreiðsla á frv. til laga um Fiskveiðasjóð Íslands, 18. máli Alþ. Sjútvn. hefur afgreitt það mál. Hún var að vísu ekki sammála um þá afgreiðslu, og það féll í minn hlut að hafa hér framsögu fyrir meiri hl. n., en málið var tekið fyrir til 2. umr. og vísað til ríkisstj. Hef ég fengið afrit af bréfi því, sem Alþ. hefur sent ríkisstj. um það mál, en þar segir: „Hér með er ráðuneytinu tilkynnt, að frv. til laga um breyting á l. nr. 40 16. maí 1955, um Fiskveiðasjóð Íslands, á þskj. 18, var á fundi Nd. í dag, er málið var til framhalds 2. umr., vísað til ríkisstjórnarinnar samkvæmt till. frá meiri hl. sjútvn. Var sú till. samþ. með 17:10 atkv.“ Ég gat þess í minni framsöguræðu fyrir þeirri till. að vísa málinu til ríkisstj., að það væri engan veginn meining meiri hl. sjútvn. að koma í veg fyrir það, eins og sumir hv. sjálfstæðismenn vildu nú vera láta, að málið fengi eðlilega afgreiðslu, heldur væri þessi afstaða meiri hl. sjútvn. byggð á því, að það gætu allt eins vel komið til greina aðrar leiðir til þess að afla fiskveiðasjóði aukinna tekna heldur en beint ríkisframlag. Og það frv., sem hér er nú til umr. og afgreiðslu, stendur að sjálfsögðu í nokkuð beinu sambandi við þá afgreiðslu, sem varð á því frv., sem hv. þm. Borgf. gat um. Hér eru sem sagt till. ríkisstj. um aukið framlag til fiskveiðasjóðs í þessu frv., sem liggur fyrir. Varðandi það, hversu miklar auknar tekjur þetta frv., ef að l. verður, gefur fiskveiðasjóði, skal ég taka fram, að sú tala, sem ég nefndi, um það bil 41/2 millj., er byggð á útreikningi, sem gerður mun hafa verið í atvmrn., þar sem lagðar eru til grundvallar þær upplýsingar, sem fyrir lágu um útflutninginn 1956. En eins og getið er um í athugasemdunum við lagafrv., voru tekjur fiskveiðasjóðs af þeim útflutningi 11 millj. 316 þús., en ef fiskveiðasjóði hefðu verið reiknaðar tekjur samkv. þeim till., sem hér eru gerðar í þessu frv., þá hefðu tekjur hans af þeim sama útflutningi orðið 15 millj. 741 þús., eða tekjuhækkun 4 millj. 425 þús. Þetta er að sjálfsögðu alltaf breytilegt frá ári til árs eftir því, hvað útflutningurinn er mikill, og ég vildi mega vænta þess, að það væri ekki fjarri lagi að áætla, að þetta mundi auka tekjur fiskveiðasjóðs um 41/2 millj. árlega. Ég skal að lokum taka undir það með hv. þm. Borgf., að það er ekki ýkja mikill munur á því, hvort framlag til fiskveiðasjóðs er veitt beint úr ríkissjóði eða með þeim hætti, sem hér er lagt til. Það er nú einu sinni svo í okkar þjóðfélagi, að þegar við rekjum það, hvaðan tekjurnar eru yfirleitt upprunnar, komum við oftast nær niður í einn og sama stað, að langverulegastur hluti þeirra er upprunninn hjá útveginum sjálfum. Og það er vissulega alveg rétt hjá hv. þm. Borgf., að eðlismunur er ekki stór á því, hvort tekjurnar eru teknar með þessum hætti eða veittar beint úr ríkissjóði. En ég vænti þess, að með samþykkt þessa frv. verði bætt úr brýnustu þörf fiskveiðasjóðs. Enda þótt mér sé ljóst, að ekki muni út af þeim sjóði fljóta þrátt fyrir samþykkt þessa frv., þá vona ég þó, að þar verði bætt úr brýnustu þörfunum og að það megi takast að halda starfsemi þess sjóðs áfram, þannig að hann megi koma sjávarútvegi landsmanna að sem allra mestu gagni.



Ég held, að það hafi byggzt á því, að hv. frsm. hafi ekki heyrt það, sem ég sagði, að misskilningur hafi komið fram í þessu hjá mér. Ég sagði, að málið hefði ekki fengið neina jákvæða afgreiðslu í n. Þetta var það, sem ég sagði um afgreiðslu málsins í n., en hún var neikvæð til lausnar á málinu, eins og það lá þá fyrir. Um hitt atriðið er það rétt, að eins og sakir standa nú og hv. frsm. hefur tekið undir, þá náttúrlega skiptir það ekki miklu máli, hvort tekjurnar eru auknar með nýjum tolli á sjávarútveginn eða féð er greitt beint úr ríkissjóði. En þetta gildir aðeins meðan svo stendur, að hlutfallið í landinu er þannig milli afurðaverðs og kaupgjalds, að ekki er hægt að reka atvinnuvegina öðruvísi en með beinu fjárframlagi úr ríkissjóði. Þegar hlutfallið er þannig orðið, að atvinnuvegirnir eru reknir án nokkurra slíkra styrkja, horfir málið allt öðruvísi við.



Herra forseti. Þegar ég sá þetta frv., sem hér liggur fyrir, um útflutningsgjald af sjávarafurðum, datt mér í hug hið gamla máltæki, að ekki er öll vitleysan eins, því að það að fara að hækka útflutningsgjald af sjávarafurðum virðist mér vera fráleitara en flest annað, sem komið getur til mála, eins og nú standa sakir í okkar þjóðfélagi. Öll útflutningsgjöld, hvort sem er á sjávarafurðir eða landbúnaðarafurðir, ætti að afnema, því að ósanngjarnari gjaldstofn er ekki, eins og nú standa sakir, hægt að finna, vegna þess að öll útflutningsframleiðsla er rekin með miklum halla, sem verður að bæta upp úr ríkissjóði. Ég held, að það væri þess vegna sanni nær að breyta þessu frv. í það horf að afnema útflutningsgjöld af sjávarafurðum heldur en að hækka þau, og ég fæ ekki séð, að það sé sambærilegt að auka tekjur fiskveiðasjóðs með framlagi úr ríkissjóði eða með útflutningsgjaldi af sjávarafurðum, því að það er ekki sami grundvöllur sem þar liggur fyrir. Ég efast ekkert um, að það sé rétt, það vitum við, að það er mikil tekjuþörf fyrir fiskveiðasjóð eins og flesta okkar sjóði og peningastofnanir nú, en að hugsa sér að gera það með þessum hætti, það tel ég vera fráleitara en flest annað, sem hægt er að hugsa sér. Ég mun því alveg hiklaust greiða atkv. gegn þessu frv.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram, að ég sé ekki neina ástæðu til þess að greiða atkv. nm einstakar gr. þessa frv., sem ég er alveg á móti, og mun sýna það við lok atkvgr., að ég er frv. öllu saman í heild sinni andvígur. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 18:1 atkv.



Herra forseti. Þetta frv. var flutt í hv. Ed. og hlaut samhljóða samþykki þeirrar deildar án nokkurra breytinga. Gildandi lög um menntamálaráð og menningarsjóð eru nú nær 30 ára gömul. Sá tekjustofn, sem menningarsjóði þar var tryggður, hefur á undanförnum árum veitt honum 500–600 þús. kr. árlegar tekjur. Þessi tekjustofn hefur undanfarin ár reynzt allsendis ónógur, til þess að þeim verkefnum væri sinnt, sem menningarsjóði var í hinum upphaflegu lögum ætlað að sinna. Þá hefur menningarsjóður og ekki getað tekið að sér ný hlutverk, sem þó verður að teljast fullkomlega eðlilegt og tímabært með tilliti til þess, hve langur tími er liðinn, síðan menningarsjóði upphaflega var markað hlutverk, eða fyrir tæpum 30 árum. Það verður því að teljast fullkomlega tímabært að taka lög þessi til endurskoðunar í ljósi fenginnar reynslu og breyttra tíma og þá ekki hvað sízt að tryggja menningarsjóði auknar tekjur frá því, sem verið hefur s.l. þrjá áratugi, til þess bæði að geta sinnt rækilegar þeim verkefnum, sem honum voru í upphafi falin, og enn fremur til þess að geta tekizt á hendur ný verkefni. Samkvæmt gildandi lögum er hlutverk menningarsjóðs þríþætt: bókaútgáfa, kaup á listaverkum í listasafn ríkisins og stuðningur við náttúrufræðirannsóknir. Tveim fyrstnefndu verkefnunum hefur ekki verið unnt að sinna, svo sem nauðsynlegt hefði verið, sökum fjárskorts. Hins vegar hefur svo viljað til, að undanfarin ár a.m.k. hefur nokkurt fé verið afgangs af þeim hluta sjóðsins, sem ætlaður er til styrktar náttúrufræðirannsóknum, en samkv. gildandi lögum skal tekjum sjóðsins skipt í þrjá jafna hluta: til bókaútgáfu, til kaupa á listaverkum og til náttúrufræðirannsókna. Ég skal ekki um það fjölyrða, hvert gagn gæti orðið að því að efla bókaútgáfu menningarsjóðs. Ég skal ekki heldur um það fjölyrða, hversu nytsamt það væri að geta aukið kaup á listaverkum í listasafn ríkisins. Ég ætla, að nytsemi hvors tveggja sé svo almennt viðurkennd hér á hinu háa Alþ., að ekki þurfi að orðlengja þessu til rökstuðnings. Hins vegar ætla ég að leyfa mér að fara fáeinum orðum um þau nýju verkefni, sem ég tel æskilegt að menningarsjóður geti tekið að sinna og gert er ráð fyrir í þessu frv. að hann muni sinna og ætlunin er að gera honum kleift að sinna með þeirri tekjuöflun, sem gert er ráð fyrir í öðru frv., sem enn er til afgreiðslu í hv. Ed., þ.e. frv. til breytinga á gildandi l. um skemmtanaskatt. Þar er gert ráð fyrir nýrri tekjuöflun, sem ætlazt er til að muni afla um 2 millj. kr. tekna, er ganga skuli í menningarsjóð. Hin nýju verkefni, sem sjóðnum er ætlað að annast, ef till. um hina nýju tekjuöflun ná fram að ganga, eru fyrst og fremst þessi: Það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að menningarsjóður styrki rannsóknir á sviði raunvísinda og hugvísinda með föstu árlegu framlagi í vísindasjóð, en fyrir hv. Ed. liggur einnig frv. um stofnun slíks sjóðs, og er þar gert ráð fyrir, að sá sjóður fái árlega a. m. k. 800 þús. kr. framlag úr menningarsjóði. Þá er ætlunin, að vísindasjóður taki að mestu leyti að sér núverandi hlutverk náttúrufræðideildar menningarsjóðs, sem haft hefur til umráða allt að 200 þús. kr. á ári undanfarin ár. Þó er í frv. gert ráð fyrir því, að menningarsjóður styrki eftir sem áður ýmsar athuganir á náttúru landsins, og eru þar einkum hafðar í huga athuganir leikmanna, sem ekki verður búizt við að vísindasjóður muni styrkja sérstaklega til slíkra rannsókna. Hugmyndin er m.ö.o. sú, að vísindasjóður styrki einkum og sér í lagi fræðimenn til náttúrufræðiathugunar, en menningarsjóður hafi eftir sem áður heimild til þess að styðja slíkar athuganir, sem gerðar eru af hálfu leikmanna. Þá er í þessu frv. gert ráð fyrir því, að menningarsjóður geti styrkt íslenzkar menningar- og fræðslukvikmyndir, annaðhvort látið gera þær sjálfur eða stuðlað að gerð þeirra af hálfu Íslendinga og stutt á annan hátt innlenda kvikmyndagerð. Íslenzk kvikmyndagerð er þegar komin af fyrsta bernskuskeiði. Þar hafa ýmsir Íslendingar unnið merkilegt og mjög þarft brautryðjendaverk, sem æskilegt væri að geta stutt meira en kleift hefur verið og betur en kleift hefur verið. Meðal annarra nútíma menningarþjóða hefur gerð menningarkvikmynda fyrir löngu rutt sér til rúms, en hér á landi hefur ríkisvaldið fram að þessu lítt sem ekki gefið gaum að þeim óþrjótandi verkefnum, sem bíða íslenzkrar kvikmyndagerðar. Í gildandi fjárl. er að vísu nokkur fjárveiting til þess að láta gera kvikmyndir af kunnum Íslendingum, og sömuleiðis hefur menningarsjóður þegar hafið undirbúning að því, að gerðar verði stuttar kvikmyndir um íslenzka listamenn. Hefur einstaklingur t.d. gert kvikmynd um Ásgrím Jónsson listmálara, og fleiri slíkar kvikmyndir munu vera í undirbúningi. Yrði mun hægara um vik í þessum efnum og framkvæmdir meiri en ella, ef skilyrði væru til þess að láta hér í té nokkurn opinberan stuðning. Er kominn tími til, að nútíma kvikmyndatækni verði tekin í þjónustu íslenzkra menningar- og fræðslumála í ríkari mæli en átt hefur sér stað undanfarið. Einnig ber til þess nauðsyn að gera kvikmyndir um atvinnuvegi og þjóðhætti ýmsa, sem gætu orðið æskulýð landsins til hagnýtrar fræðslu um þessi efni og mundu varðveita komandi kynslóðum fjölmargt úr íslenzkum menningararfi, sem hætt er við að glataðist, ef ekki væri notuð sú tækni, sem kvikmyndagerðin nú ræður yfir. Þá er og gert ráð fyrir því, að menningarsjóður hafi skilyrði til aukins stuðnings við íslenzka tónlist og íslenzka myndlist, bæði tónlistar- og myndlistarfræðsluna og sjálfa listsköpunina. Í því sambandi má nefna, að æskilegt væri, að gerðar væru góðar eftirlíkingar málverka í eigu listasafns ríkisins, en tækni á því sviði er orðin frábær. Væri eðlilegt að láta slíkar eftirlíkingar í té skólum og öðrum opinberum stofnunum. Einnig mætti, ef slík söfn eftirlíkinga yrðu gerð, efna til umferðarsýninga í skólum og á samkomustöðum á slíkum myndum í stað þess að þurfa að flytja málverkin sjálf, og mundu listamenn og listaverk þannig komast með nokkrum hætti í nánari snertingu við almenning í landinu en nú er unnt að láta gerast. Þá er og gert ráð fyrir því, að menningarsjóður með binum auknu fjárráðum sínum auki stuðning sinn við iðkun þjóðlegra fræða, svo sem á sviði ættfræði, staðfræði, örnefnasöfnunar, almennrar menningarsögu o.s.frv. Athugun menntmrn. hefur leitt í ljós, að til þess að menningarsjóður geti staðið undir nauðsynlegri eflingu á hinum fyrri verkefnum sínum og kostað þessi nýju verkefni, þurfi tekjur hans að aukast um a. m. k. 2 millj. kr., en það er einmitt sú fjárhæð, sem miðað er við að afla í því frv. um breyt. á gildandi lögum um skemmtanaskatt, sem ég vék að áðan. Í desembermánuði s.l. fól menntmrn. 5 mönnum að endurskoða gildandi lög um menningarsjóð og menntamálaráð, þeim Friðfinni Ólafssyni forstjóra, er var formaður nefndarinnar, Gils Guðmundssyni skrifstofustjóra, Hauk Snorrasyni ritstjóra, Jakob Benediktssyni magister og Vilhjálmi Þ. Gíslasyni útvarpsstjóra. Nefndin varð sammála um till. sínar til ráðuneytisins, og þetta frv. er í öllum aðalatriðum samhljóða till. n. Þó ber þess að geta, að n. gerði ráð fyrir því, að í stað einstakra styrkja, sem nú eru veittir í fjárl. til nafngreindra vísindamanna, fræðimanna og listamanna, kæmi ein fjárhæð, sem rynni í menningarsjóð, en menntamálaráð úthlutaði síðan. Er þessi hugmynd til athugunar, þegar fjárl. verða undirbúin næst, síðar á þessu ári. Að síðustu skal ég svo fara örfáum orðum um helztu breytingar og nýmæli laganna og rekja þar einstakar greinar. Samkvæmt 2. gr. skal menntamálaráð gera árlega áætlun um tekjur og gjöld menningarsjóðs, en ekki gert ráð fyrir því, að tekjum sjóðsins sé skipt fyrir fram í ákveðnum hlutföllum, svo sem nú er gert samkvæmt gildandi lögum. Í 3. gr. er fjallað um þá nýju tekjuöflunarleið sem ég hef þegar getið um, auk þess sem gert er ráð fyrir, að núverandi tekjustofn haldist óbreyttur. Í 4. gr. er um það fjallað, hvernig ætlazt er til, að tekjum menningarsjóðs skuli varið, og gat ég um það áðan, að með þessu frv. eru verkefni sjóðsins aukin allverulega, auk þess sem svo er ráð fyrir gert, að unnt verði að sinna bæði bókaútgáfu og listaverkakaupum betur en hægt hefur verið hingað til. Alþjóð er kunnugt um hina merku og umfangsmiklu bókaútgáfu sjóðsins, en hvað listaverkakaupunum viðvíkur er rétt að benda alveg sérstaklega á það, að verð á hlutgengum íslenzkum listaverkum hefur á undanförnum hálfum öðrum áratug hækkað svo mjög, að reynzt hefur algerlega ókleift að festa kaup á nema litlum hluta þeirra listaverka, sem æskilegt og jafnvel sjálfsagt er að komist í eigu listasafns ríkisins, og á þetta ekki hvað sízt við um verk hinna viðurkenndustu íslenzku listamanna. Þá er þess að geta, að á meðan Eimskipafélag Íslands naut skattfrelsis, veitti það árlega um 80 ókeypis farmiða milli Íslands og annarra landa, og úthlutaði menntamálaráð þessum farmiðum. Þetta féll niður, um leið og Eimskipafélagið hætti að njóta skattfrelsisins. Í frv. er gert ráð fyrir því, að menntamálaráð geti varið nokkru af fé menningarsjóðs í því skyni að úthluta ókeypis farmiðum milli Íslands og annarra landa. Reynslan varð sú, að þessir ókeypis farmiðar komu mörgum efnalitlum námsmanni, fræðimanni og listamanni að miklu gagni og gerðu þeim kleifar kynningarferðir til annarra landa, sem þeim að öðrum kosti hefðu verið algerlega ókleifar og þeir hefðu farið fullkomlega á mis við. Er því talið rétt, að þessi starfsemi verði tekin upp aftur, og þess þá að vænta, að hún komi að ekki minna gagni en hún gerði áður. Í 5. gr. frv. er það nýmæli, að verja skuli a.m.k. 5% af árlegum heildartekjum menningarsjóðs í sérstakan sjóð, er nefnist stofndeild menningarsjóðs, og er menntamálaráði heimilt að fengnu samþykki ráðh. að verja fé stofndeildar til kaupa á fasteignum, sem notaðar yrðu í þágu menningarmála, m.a. í þágu menntamálaráðs og menningarsjóðs sjálfs. Öll starfsemi sjóðsins og ráðsins fer nú fram í leiguhúsnæði á ýmsum stöðum í bænum, og háir það starfseminni að sjálfsögðu mjög verulega, en einkum bókaútgáfa sjóðsins krefst allmikils húsnæðis. Þá er í 8. gr. frv. gert ráð fyrir því, að starf framkvæmdastjóra eða skrifstofustjóra menntamálaráðs og menningarsjóðs verði föst staða, er ráðh. veiti, en hingað til hefur menntamálaráð ráðið framkvæmdastjóra. Samkvæmt gildandi lögum er skrifstofukostnaður menntamálaráðs greiddur af skrifstofukostnaði stjórnarráðsins, en hér eru ákvæði um það felld niður, svo að afleiðingin yrði sú, að menningarsjóður yrði sjálfur að greiða skrifstofukostnað sinn, og virðist það ekki vera óeðlilegt með tilliti til þess tekjuauka, sem gert er ráð fyrir að hann fái. Með þessu vona ég að ég hafi drepið á meginatriði þess frv., sem hér er um að ræða, og getið þeirra helztu nýjunga, sem í því felast. Að svo mæltu vil ég leyfa mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv. (BBen) gat þess, sem rétt er, að fleiri en ein n. hefði fjallað um undirbúning þeirra þriggja frv., sem lögð voru samtímís fyrir hið háa Alþingi í s.l. viku, og hann gat þess jafnframt, að hann saknaði þess að sjá ekki rakið í grg. frumvarpanna, hvað af einstökum ákvæðum þeirra mætti rekja til starfs eða hugmynda hvers einstaks aðila, sem um þetta mál hefði fjallað undanfarið. Það er sjálfsagt, að þingnefnd fái alla aðstöðu til þess að kynna sér þau nál., sem menntmrn. hafa borizt varðandi þessi mál. Ég taldi við undirbúning sjálfra frv., að grg. þeirra mundu verða of viðamiklar, ef gera ætti þessu atriði nákvæm skil. Þær eru þegar alllangar, finnst kannske sumum of ýtarlegar, en ef hefði átt að rekja meginatriðin í grg. þeirra n., sem um málið hafa fjallað, hefði það óneitanlega lengzt mjög verulega. Hitt er sjálfsagt, að þingnefnd fái aðstöðu til þess að kynna sér þetta, og ég tel einmitt vera réttan vettvang, að málið sé athugað þar, og skal veita þeirri n., sem fær málið til meðferðar hér, þau gögn í þessu máli, sem hún óskar eftir, og þá fyrst og fremst þau nál., sem þessar n. hafa skilað menntmrn. Hv. þm. gat þess, að um þetta mál hefðu í raun og veru fjallað tvær n. þann tíma, sent ég hefði verið menntmrh. Við þetta vildi ég aðeins bæta, að af hálfu fyrrv. stjórnar voru starfandi tvær n. samhliða til þess að fjalla um þau mál, sem fjallað er um í þessum frv. 6. júlí 1956 fól fyrrv. menntmrh. tveim mönnum, þeim Þorvaldi Garðari Kristjánssyni lögfræðingi og Ásgeiri Péturssyni deildarstjóra í menntmrn., að endurskoða gildandi lög um skemmtanaskatt og þjóðleikhús og félagsheimili. Þeir tvímenningarnir skiluðu sínum till. til rn. 9. apríl s.l. Auk þess hafði fyrrv. ríkisstj. eða fyrrv. menntmrh., eins og hann sjálfur gat um í ræðu sinni, á sínum tíma skipað sérstaka n. til þess að gera till. um stofnun vísindasjóðs. Sú n. hafði ekki það verkefni að fjalla neitt um löggjöfina um menningarsjóð og menntamálaráð. Ég þóttist hins vegar sjá, þegar ég hafði kynnt mér nokkuð störf þessara tveggja n., sem starfandi voru á vegum fyrrv. ríkisstj., að einnig væri nauðsynlegt að endurskoða gildandi lög um menningarsjóð og menntamálaráð, og þess vegna var það, sem ég skipaði n. þá, sem ég gat um áðan í framsöguræðu minni, fyrst með. það verkefni eitt að endurskoða gildandi lög um menningarsjóð og menntamálaráð. Þegar ég síðan fékk till. n., sem fjallað hafði um málefni vísindasjóðsins, og hafði rætt það mál ýtarlega bæði við nm. sjálfa og aðra aðila og gerði mér ljóst, að till. hennar um fjáröflunina fyrst og fremst væru ekki líklegar til þess, að um þær gæti orðið samkomulag, fól ég n., sem ég upphaflega hafði beðið um að endurskoða gildandi lög um menningarsjóð og menntamálaráð, einnig að athuga þetta mál nánar, og það tel ég vera fullkomlega eðlileg vinnubrögð; þegar líkur eru til þess, að hugmyndir eins aðilans, sem um málið hefur fjallað, nái ekki allar fram að ganga, þá sé málið athugað betur. Í stað þess að skipa nýja n. í málið fól ég n., sem þegar hafði fengið annað skylt verkefni, sem engin önnur n. hafði fjallað um, að athuga þetta mál betur. Sú n. vann á þessu sviði gott og gagnlegt starf. Ég beið alllengi eftir niðurstöðu þeirra manna, sem falið hafði verið að endurskoða lög um félagsheimili og skemmtanaskatt og þjóðleikhús, vildi ekki leggja fram endanlegar till. mínar í því máli, fyrr en álit þeirra manna lægi fyrir, því að þeir voru báðir þeim málum kunnugir. En það álit lá ekki fyrir fyrr en 9. apríl s.l., og vona ég, að með því sé. þeim orðum bv. þm. svarað, að málið sé síðbúið af minni hálfu. Það voru ekki skilyrði til þess fyrr en eftir 9. apríl s.l. að gera heildartillögur um þetta mál á grundvelli athugana aðila, sem höfðu málið með höndum ýmist frá fyrrv. ráðh. eða frá mér. Auðvitað hefði verið æskilegt, að þessi mál hefðu getað komið fyrr fyrir hið háa Alþingi. En með tilliti til þess, að síðasta álitið frá mönnum, sem höfðu til þess umboð að fjalla um það, lá ekki fyrir fyrr en 9. apríl, hygg ég, að menntmrn. verði ekki með neinni sanngirni sakað um að hafa haft málið óeðlilega lengi í sínum höndum. Hv. þm. spurði um, hvort menntamálaráð hefði beinlínis fjallað um það frv., sem hér er nú til 1. umr. Því er til að svara, að tveir menntamálaráðsmenn áttu einmitt sæti í þeirri n., sem ég fól að endurskoða l. um menningarsjóð og menntamálaráð, þ.e. þeir Haukur Snorrason ritstjóri og Vilhjálmur Þ. Gíslason útvarpsstjóri. Enn fremur átti skrifstofustjóri menntamálaráðs sæti í nefndinni, Gils Guðmundsson, og hef ég gert ráð fyrir því, að með því móti væri fullt tillit tekið til þeirra sjónarmiða, sem menntamálaráð kynni að vilja koma á framfæri varðandi þetta. Að því er ég bezt veit, hefur innan menntamálaráðs ekki verið neinn ágreiningur um þau nýmæli, sem brotið er upp á í þessu frv., og það form, sem þetta frv. hefur. Meginvandinn í sambandi við eflingu menningarsjóðs er að sjálfsögðu, með hverjum hætti skuli aflað þeirra tekna, sem mér skilst að enginn ágreiningur sé um að nauðsyn sé að afla. Það er og að sjálfsögðu það mál, sem lengst hefur vafizt fyrir mér og þeim mönnum öðrum, sem málið hafa undirbúið bæði í nefndum og í menntmrn. N. sú, sem falið var að fjalla um vísindasjóðsmálið, gerði aðrar till. um tekjuöflun en þær, sem gert er ráð fyrir í þessum stjórnarfrv., og gat hv. þm. um það. Ég skal ekki rekja það í einstökum atriðum, það mundi verða of langt mál, en meginatriði þeirra tekjuöflunartillagna var það, að leggja skyldi gjald á selt áfengi og selt öl og gosdrykki, eins og hv. þm. gat um í ræðu sinni. Þetta var auðvitað það af till. n., sem fyrst og fremst kom til athugunar og afstöðu þurfti að taka til. En niðurstaðan varð sú, að þessi skattstofn væri ekki heppilegur með tilliti til þess, hvernig á hann hefur verið hlaðið undanfarin ár og nú alveg nýlega. Þær skemmtanir, sem gert er ráð fyrir að verði nú skattlagðar örlítið meira í þágu menningarsjóðs en gert hefur verið hingað til, eru dansleikir og kvikmyndasýningar, en það er einmitt meginskattstofn skemmtanaskattsins. Var hann í upphafi eingöngu til byggingar þjóðieikhúss og hefur síðan verið varið auk þess til að styrkja byggingu félagsheimila og til lestrarfélaga og kennslukvikmynda og að nokkru til rekstrar sinfóníuhljómsveitar. Mönnum fannst, að þeim tekjum, sem hingað til hefði verið aflað með skattlagningu aðallega þessara skemmtana, dansleikja og kvikmyndasýninga, hefði verið varið til mála, sem væru svo náskyld þeim málum, sem hér þyrfti að styrkja til viðbótar, að eðlilegt væri að nota þennan skattstofn frekar. Skemmtanir hafa til þessa allar götur síðan 1923 verið skattlagðar í þágu menningarmála. Með tilliti til þess, að langt er síðan þessi skattur hefur verið aukinn nokkuð og því fer mjög fjarri, að þessi skattur geri þessar umræddu skemmtanir óeðlilega dýrar, varð niðurstaðan sú að bæta nokkru við þennan skatt. Ástæðan til þess, að ekki var einfaldlega farin sú leið að hækka skemmtanaskattinn, var sú, að þá hefðu allar þær stofnanir, sem nú njóta undanþágu frá skemmtanaskattinum, ekki heldur þurft að greiða hækkun skemmtanaskattsins, og með því móti hefðu tekjur af viðbótinni orðið miklu minni en ella. Það, sem nú er gert ráð fyrir, er það, að allar þær skemmtanir, sem upphaflega var gert ráð fyrir að væru skemmtanaskattsskyldar, skuli greiða þetta viðbótargjald, og drýgir það tekjurnar mjög verulega. Ég vil geta þess, þó að það snerti að vísu ekki beinlínis þetta frv., sem hér er um að ræða, að þrátt fyrir þetta smávægilega viðbótargjald á aðgangseyri dansleikja og kvikmyndasýninga verður aðgangseyrir að þessum skemmtunum talsvert lægri hlutfallslega en hann var, áður en sú mikla verðhækkunaralda hófst, sem hér hefur risið s.l. 15 ár. Aðgangseyrir hér á Íslandi að þessum skemmtunum er og enn allmiklu lægri en hann er af hliðstæðum skemmtunum í nágrannalöndum þrátt fyrir þetta smávægilega viðbótargjald.

Má hann ekki halda áfram að vera það:?

Jú, jú, auðvitað mætti hann það og það væri líka að sjálfsögðu æskilegt, að hann gæti orðið það. En þegar einhvers staðar þarf að afla tekna, er auðvitað um að velja, hvaða skattstofn geti komið til greina, og það var einmitt það, sem ég var að rökstyðja áðan, að með tilliti til eðlis þeirra verkefna, sem ætti að styrkja, var þessi skattstofn talinn koma einna helzt til greina og að áfengi, öl og gosdrykkir væru óeðlilegri skattstofu í þessu sambandi, auk þess sem margbúið væri að auka þann skattstofn á allra síðustu árum, jafnvel allra síðustu mánuðum. En það játa ég auðvitað, að alltaf er álitamál, hvar afla eigi tekna, þó að menn séu sammála um, að tekjurnar eigi að nota í góðu skyni. Að síðustu vil ég varðandi hugleiðingar hv. 1. þm. Reykv. í niðurlagi sinnar ræðu aðeins láta þess getið með örfáum orðum, að það er a. m. k. ekki mín skoðun, að þó að bókaútgáfa menningarsjóðs yrði efld verulega og þó að hann m.a. hæfi útgáfu tímarits, þá yrði bókaútgáfan eða tímaritið að einu eða neinu leyti til þess að fela eða styðja sjónarmið eins eða neins af hinum stríðandi aðilum í þjóðfélaginu, ekki til þess að efla sjónarmið þeirra, sem hafa á hendi hin pólitísku völd hverju sinni. Slíkt tel ég að engu leyti geta verið og ekki mega vera verkefni slíkrar útgáfu, sem styrkt er af opinberu fé, heldur eigi hún að sjálfsögðu að kappkosta að nota ekki aðstöðu sína til þess að beita áhrifum í þeim málum, sem eru viðkvæm þjóðfélagsleg deilumál hverju sinni. Með því á ég auðvitað ekki við, að slík útgáfustarfsemi eigi að láta deilur samtímans algerlega fram hjá sér fara. Þá yrði hún mörkuð lognmollusjónarmiðum og mundi engan veginn gera það gagn, sem hún á að gera. Það er skoðun mín, að slík útgáfa sem þessi, sem nýtur opinbers styrks, eigi að forðast að styðja einn af hinum stríðandi aðilum á kostnað annars. Þar á að gæta viðsýnis og frjálslyndis með því að gefa rúm þeim skoðunum, sem efst eru á baugi hverju sinni í menningarmálum og þjóðfélagsmálum, og það er hægt að gera það á annan hátt en þann að taka eina skoðunina fram yfir aðra eða efla eina óeðlilega á kostnað annarrar.



Herra forseti. Ég efast mjög um haldgæði þeirra kenninga, sem hæstv. menntmrh. lét uppi um möguleika þess að gefa slíkt tímarit út án þess að það yrði einum eða öðrum aðila til framdráttar, ef það á annað borð á ekki að verða um of litlaust, svipað og segja verður að margt af útgáfuverkum þessarar stofnunar hingað til hefur verið og hefur haft þau áhrif, að aðrir hafa orðið að taka að sér sumt af þeim störfum, sem menn í fyrstu ætluðust til að þessari útgáfu yrðu fengin. Og ég sé engan veginn, að það sé óeðlileg þróun, heldur þvert á móti, og úr því mun reynslan skera. Það er auðvelt að tala fagurlega um slíka útgáfu, áður en hún er reynd, en það er bezt að bíða og sjá, hvernig til tekst, úr því að ráðið sýnist vera, að í þetta verði lagt. Ég vil lýsa undrun minni yfir því, að fram skuli koma, að menntamálaráð skuli ekki hafa fengið þetta frv. til umsagnar. Ég tel alveg fráleitt að veita því ekki kost á að segja sína skoðun á málinn, og ég treysti hv. n. til þess að afla þeirrar umsagnar. Ég hef auðvitað ekkert að athuga við það, þó að hæstv. ráðh. hafi skipað þá viðbótarnefnd við allar aðrar n., svo sem hann gerði, til athugunar þessa máls. Það var í hans valdi. Ég hefði talið eðlilegra, eins og á stóð, að gefa öðrum aðilum, sem um málið hafa fjallað, færi á því að segja sitt álit, en mér skilst af orðum ráðh., að svo hafi ekki verið gert. Ég vil einnig taka fram, að óhjákvæmilegt var, að starf vísindasjóðsnefndarinnar fjallaði meira og minna um verkefni menntamálaráðs. Það var ljóst frá upphafi og gat aldrei öðruvísi farið heldur en að inn á sömu málin væri komið að verulegu leyti, þegar af því að menntamálaráð hefur hingað til haft það fyrir eitt aðalverkefni að styðja þessi mál, svo að í því gætti nokkurs misskilnings hjá hæstv. ráðh. En sérstaklega vildi ég vekja athygli á því, að hæstv. ráðh. gat ekki um það, hversu óviðfelldið er, að þingið skuli fá málið til meðferðar svo seint. Ég skil alveg afstöðu hæstv. ráðh., að hann hafi þurft langan tíma til að velta málinu fyrir sér, og í því fólst engin ádeila frá mér til hans, því að ég veit það manna bezt, að hér er um mjög vandasamt mál að ræða og eðlilegt, að ráðh. þurfi að hafa sinn tíma til að hugsa um það. En vandinn hverfur ekki, þó að það sé komið út úr stjórnarráðinu, heldur hvílir vandinn einnig á Alþ., og það er til lítils gagns að leggja flókin mál þess eðlís, sem hér liggja fyrir, fyrir Alþingi, eftir að sýnt er, að það er alveg útilokað, að það hafi nokkurn tíma til þess að hugsa alvarlega um málin, og það fullyrði ég, að þannig sé komið nú. En einkanlega vildi ég leggja áherzlu á, að það er mjög misráðið að taka fé til þessara þarfa af þeirri almenningsskemmtun, sem hollust er og bezt, en sleppa þeirri, sem verst er. Það tjáir ekki að segja eins og hæstv. ráðh., að kvikmyndahúsin og dansleikir hafi þurft að standa undir sams konar starfrækslu fram að þessu. Það er alveg eins hægt að svara því, að það var ætlazt til þess, að áfengisgróði stæði undir henni áður fyrri. Á meðan hér var að verulegu leyti bann á áfengi, var ætlazt til þess, að þær miklu tekjur, sem þá fengust af sektum á smygli, rynnu til þessa sjóðs, og var hugsað sem veruleg uppistaða í hans tekjuöflun. Eftir að bannið var afnumið að öllu leyti, hvarf sá skattstofn að mestu, og þá var einmitt sérstaklega eðlilegt, að sá lögmæti áfengisgróði rynni til sjóðsins í hins stað, svo að þessi röksemd hæstv. ráðh. snýst í raun og veru alveg gegn honum sjálfum, þegar málið er skoðað ofan í kjölinn. Þessi sjónarmið eru þó auðvitað aukaatriði. Það, sem mestu máli skiptir, er, að annars vegar þurfa sveitarfélögin hvert á sínum stað á þessum tekjum að halda til menningarmála innan síns umdæmis, en hins vegar er það verulegt atriði að gera kvikmyndahúsin svo fýsileg, að menn fari þangað fremur en að þeir sæki hinar óhollari skemmtanir. Og það er einmitt mjög athyglisvert, sem ráðh. gat um, að kvikmyndahúsin hér selji sína miða ódýrar en gert sé annars staðar. En kynni það ekki að vera ein skýringin á því, að drykkjuskapur er þrátt fyrir allt og þótt okkur ógni hann mun minni á Íslandi en í öðrum nálægum löndum? Og höfum við ástæðu til þess að taka upp baráttuna á móti því ástandi?



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Það er eitt, sem ég vil taka fram til viðbótar því, sem ég hef sagt um málið fram að þessu, til skýringar því, að þessi frv. skuli hafa verið lögð fyrir hið háa Alþingi, þótt langt sé liðið á þingið. Um þau atriði hefur verið talsvert rætt í hv. Ed., bæði í sambandi við frv., sem þar hefur verið á döfinni síðan snemma í vetur um félagsheimilasjóð, breyt. á l. um félagsheimilasjóð, og frv. um skemmtanaskatt, sem nú hefur verið nýlagt fyrir hv. Ed. Það er hv. 1. þm. Reykv. (BBen) áreiðanlega mjög vel kunnugt, að brýna nauðsyn ber til þess að setja skýrari reglur um innheimtu skemmtanaskattsins heldur en verið hafa í gildi undanfarin ár, og veit ég ekki annað en að við séum sammála um það, ef ég man rétt orðaskipti, sem milli okkar fóru um það efni fyrir skömmu hér í hv. deild. Einmitt í hv. Ed. hefur verið mjög fast eftir því gengið af hálfu nokkurra þm. Sjálfstfl., að þessu þingi lyki ekki án þess, að flutt yrði frv. um hreyt. á skemmtanaskattslögum og þar með tillögur um nýja skiptingu á tekjum af skemmtanaskatti, þar sem gert væri ráð fyrir aukinni hlutdeild félagsbeimilasjóðs í tekjum af skemmtanaskattinum. En það felst einmitt í frv. um skemmtanaskatt, sem nú liggur fyrir, að hlutdeild félagsheimilasjóðs er aukin úr 35% í 50%, og það er mjög nauðsynlegt vegna félagsheimilasjóðsins, að sú breyting nái fram að ganga og geti tekið gildi þegar á miðju þessu ári, eins og lagt er til í því frv. Sömuleiðis var og er bráðnauðsynlegt, að reglurnar um undanþágu undan greiðslu skemmtanaskatts séu endurskoðaðar, eins og gert er ráð fyrir í frv. um skemmtanaskattinn, ef tekjurnar af skemmtanaskattinum eiga ekki að vera í nokkurri hættu, eiga beinlínis ekki að vera í verulegri hættu. Þetta er ein ástæðan til þess, að ég tel alveg brýna nauðsyn bera til þess, að þessi frv. séu afgr. þegar á þessu þingi, a.m.k. skemmtanaskattsfrv., og þá taldi ég rétt að afgreiða málin í heild, eins og hér hefur verið lagt til. Hv. þm. sagðist skilja, að ég hefði þurft nokkurn tíma til þess að hugleiða þessi mál, þar sem þau séu vandasöm, svo sem þau sannarlega eru. Þótt ég að vísu hafi hugleitt þau meira eða minna í allan vetur, þar sem ég vissi, að þau voru á döfinni, vil ég aðeins endurtaka það, að síðasta nál., siðasta álitið frá stjórnskipaðri n., lá þó ekki fyrir fyrr en 9. apríl s.l., þ.e. álit þeirra Þorvalds Garðars Kristjánssonar og Ásgeirs Péturssonar, sem falið var að endurskoða skemmtanaskattslögin og félagsheimilalögin. Þar hafði ráðuneytið mikið gagn af till. þeirra eða athugunum þeirra varðandi skemmtanaskattinn og þjóðleikhús. Hins vegar voru till. um breyt. á l. um félagsheimili það margbrotnar, að ég treysti mér ekki til þess að undirbúa frv. um þau efni fyrir þetta þing, og mun það verða undirbúið fyrir næsta þing.



Herra forseti. Landbn. Nd. hefur orðið sammála um að flytja brtt. þá, sem er á þskj. 561, við 16. gr. Greinin mundi þá hljóða þannig, að í staðinn fyrir 2. málsgr. koma tvær málsgr., svo hljóðandi: „Eigi má veiða fisk í ósum í ár eða ósum í stöðuvötn og eigi 100 metra upp frá slíkum ósum eða 250 metra niður frá þeim. Eigi má heldur veiða fisk í ósum úr stöðuvötnum þeim, er lax eða göngusilungur fer um, né 50 metra upp eða niður frá slíkum ósum. Ráðherra getur eftir till. veiðimálastjóra veitt undanþágu að nokkru leyti eða öllu frá banni því, er ræðir um í 1. og 2. málsgr., þar sem svo hagar til, að veiði í ós eða við er eigi talin skaðvænleg.“ Eins og þessi brtt. ber með sér, er hér tekið upp orðrétt sama ákvæði og var og er í gildandi lögum, þ.e.a.s., það er tekið upp það, sem við á, úr 15. gr. núgildandi laga. Verði þessi brtt. n. samþ., þá gildir að sjálfsögðu bann við því að veiða með stöng í árósum eða ósum í stöðuvötnum. Um þetta atriði í frv. hefur verið allmikið deilt, og n. gat fyrir sitt leyti fallizt á þessa breytingu og þar með gengið til móts við þá, sem mest höfðu út á það atriði frv. að setja, sem var það, að veiða mætti á stöng o.s.frv. í árósum og víðar. Þá hefur landbn. enn fremur orðið sammála um að leggja hér fram skrifl. brtt. við frv., við 18. gr., að upphaf greinarinnar orðist svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. október 1957, og eru jafnframt úr gildi numin“ o.s.frv. Orsakirnar fyrir því, að við flytjum þessa brtt., eru þær m.a., að nú þegar er lax- og silungsveiði hafin, og að dómi þeirra manna, sem bezt telja sig þekkja til, mun vera allmiklum örðugleikum bundið að láta lögin ná til veiðitímabilsins í sumar. Að öllu athuguðu gat n. fyrir sitt leyti gengizt inn á það, að l. öðluðust ekki gildi fyrr en 1. október 1957. Aðrar brtt. flytur n. ekki, og sé ég ekki ástæðu til að svo komnu máli að orðlengja frekar um þetta mál, en vil endurtaka það, að meiri hl. landbn. Nd. mælir eindregið með því, að þessar brtt. verði samþ. og frv. í heild.



Herra forseti. Allshn. tók málið fyrir á fundi sínum í gær og varð ekki sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. mælir með því, að frv. verði samþ. óbreytt eins og Ed. hafði afgr. það, sbr. nál. 578. Einu nefndarmanna var fjarverandi, Björn Ólafsson, en einn nefndarmanna, hv. 1. þm. Reykv. (BBen), taldi sig vera ósammála frv. og mun gera grein fyrir sinni afstöðu til málsins. Aðalinnihald þessa frv. er það, að það er breyting á hlutafélagalögunum. Í grg. um málið segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í l. um hlutafélög er svo fyrir mælt, að enginn hluthafi geti farið með meira en 1/5 hluta samanlagðra atkv. í félagi. Vafalaust er, að þetta ákvæði hefur verið sett í lög í þeim tilgangi að sporna við óeðlilegu valdi einstakra fésterkra manna og auka áhrif hinna, sem minni getu hafa til fjárframlaga. Með aukinni þátttöku bæjar og sveitarfélaga, samvinnufélaga, ríkisins og ríkisstofnana í atvinnurekstri hafa allar aðstæður mjög breytzt frá því, er nefnd l. voru sett. Er nú svo komið, að það ákvæði, sem frv. þetta fjallar um breytingu á, hefur að því er þessa aðila varðar þveröfug áhrif við það, sem upphaflega var til ætlazt. Telja verður, að bæjarfélög, samvinnufélög og ríkið eða stofnanir þess séu jafnan fulltrúar svo margra einstaklinga, að full ástæða sé og nauðsyn beri til að undanþiggja þá aðila nefndu takmörkunarákvæði um atkvæðisrétt, svo að tryggð verði sanngjörn og eðlileg áhrif þeirra á rekstur hlutafélaga, sem þeir eru meðeigendur að.“ Þetta er grg., sem fylgdi með frv. Ed. hefur þegar afgr. málið mjög lítið breytt frá því, sem það var upprunalega. Lög um hlutafélög eru orðin allgömul. Þau eru frá árinu 1921 og hefur f engu, að ég held, verið breytt frá þeim tíma. Í 31. gr. laganna er ákveðið, eins og getur um í grg., að enginn einn hluthafi megi fara með meira en 1/5 hluta samanlagðra atkv. í félaginu. Það er nú vitað, að síðan þessi lög voru sett, eða fyrir 36 árum, hafa orðið mjög miklar breytingar í okkar atvinnulífi m.a. Þessi breyting liggur m.a. í því, að bæði ríki og bær eru þegar orðin stórir þátttakendur í atvinnulífinu. Það virðist ekki vera óeðlilegt, að þessum aðilum verði veittur meiri réttur á gang mála í slíkum félögum, sem þeir eru hluthafar í, heldur en verið hefur. Það mun ekki vera óalgengt, að bæjarfélögin hafi meiri hl. hlutafjárins, án þess þó að fá að ráða meiru en 1/5 eða fara með meira atkvæðamagn en sem svarar 1/5 hluta samanlagðra atkvæða í félaginu. Þetta virðist vera mjög úrelt og full ástæða til þess, að því sé breytt. Ástæðurnar, sem m.a. geta legið til þess, að nauðsynlegt er að breyta þessum l., eru þær, að vald þessara aðila, sem þarna hafa látið í mjög mikla fjármuni, eru stórir hluthafar í, er eins og l. eru núna mjög takmarkað, og þeir einstaklingar, sem eru þarna hluthafar í, geta undir mörgum kringumstæðum algerlega ráðið stefnu og starfssviði þessara félaga, jafnvel þó að þeir séu að miklum minni hluta hluthafar, og ég get ekki séð, að það sé út af fyrir sig rétt. Það er þegar orðin viðurkennd staðreynd, sem ekki þýðir að bera á móti, hvort sem mönnum líkar það nú betur eða verr, að ríki og bær gerast æ stærri þátttakendur í framleiðslunni, svo að segja með hverju ári sem líður. Það eru fleiri samtök, sem þarna koma til greina. Það eru ýmis samtök, sem fólkið í landinu hefur myndað, m.a. samvinnufélögin, sem hafa á ýmsum stöðum orðið þátttakendur í slíkum félagsskap eða slíkum atvinnurekstri. Má þar t.d. benda á allstórt atvinnufyrirtæki, eitt stærsta atvinnufyrirtæki norðanlands, þar sem er Útgerðarfélag Akureyrarkaupstaðar. Þetta mál hefur þar verið allmikið rætt, og mér er kunnugt um það, að bæjarstjórn Akureyrar er því fylgjandi, að þessu ákvæði hlutafélagalaganna verði breytt einmitt í samræmi við það, sem hér er lagt til í þessu frv. Mér er ekki kunnugt um það, hvort samþykkt bæjarstjórnar Akureyrarkaupstaðar liggur hér fyrir, en hitt veit ég, að slík samþykkt hefur verið gerð og bæjarstjórnin þar mun leggja allmikið upp úr því að fá ákvæði hlutafélagalaganna breytt. Ég skal nú ekki hafa langa framsöguræðu um þetta mál. Það er mjög skýrt, hvað hér er átt við. Menn geta svo deilt um eðli málsins, hvort þetta sé til bóta eða ekki bóta. Álit meiri hl. allshn. er, að þetta ákvæði sé nauðsynlegt, og meiri hl. mælir eindregið með því, að frv. nái fram að ganga. Að lokinni þessari umr. vil ég leggja til við hæstv. forseta, að málinu verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Svo sem fram kemur í nál. mínu, tel ég, að málið hafi að því leyti fengið ranga meðferð í n., að þar var neitað að bera upp þá till., að leita skyldi umsagnar um málið. Ég tel tvímælalaust, að eftir réttum fundarsköpum hafi verið skylt að bera þá till. undir atkv. í nefndinni, hverja skoðun sem menn svo höfðu á till., hvort sem þeir voru með henni eða á móti. En þar sem ég tel, að þarna muni hafa verið frekar um mistök að ræða en vilja til þess að gera rangt, skal ég ekki frekar rekja það eða fara um það fleiri orðum, nema tilefni gefist til, heldur snúa mér að meginefni málsins og þá því fyrst og fremst, hvort ástæða sé til að athuga þetta mál betur eða ekki. Ég játa, að það má færa rök bæði með eða á móti því, hvort skerða eigi atkvæðisrétt hluthafa í hlutafélögum eða ekki. Það er t.d. vafasamt, hvort aðili, sem á e.t.v. 48 eða 49%, eigi að þurfa að una því, að aðilar, sem eiga e.t.v. aðeins rúmlega 20%, geti með því að bindast samtökum á móti honum ráðið öllu í félaginu. Þetta er áhorfsmál, og má tæra mörg rök bæði með og á móti um alla aðila. Sérstaklega má færa rök fyrir því, ef vitað er, að félagsheild eigi hlut, þá sé ósanngjarnt, að honum megi ekki beita til fulls, og er þó á það að líta, að félagsheildin kemur fram sem einn aðili og það er aðeins einn aðili, sem getur farið með hennar umboð, og jafnhættulegt fyrir sameigendurna, að sá eini aðili kúgi þá, eins og hver annar aðili, og félagsheildinni ætti a.m.k. oft að vera í lófa lagið að komast hjá því, að á hennar rétt yrði gengið, með því að skipta hlutafjáreign sinni upp á fleiri aðila. Hér má færa rök með og á móti. Eftirtektarvert er þó, að þeir ágætu fræðimenn, hæstaréttardómararnir Árni Tryggvason og dr. Þórður Eyjólfsson, sem fengnir voru til þess að endurskoða hlutafélagalögin á sínum tíma, töldu ekki ástæðu til að breyta þessu, heldur vildu láta reglurnar haldast óbreyttar, og er það í samræmi við það, sem yfirleitt tíðkast um þessi efni hjá öðrum menningarþjóðum. Það er eins athyglisvert, að till. alveg sams konar að efni og þetta frv. var borin fram hér í hv. deild á þinginu 1953 af núverandi hæstv. forseta deildarinnar, Einari Olgeirssyni, og sú till. var felld með atkv. nokkurra manna úr núverandi stjórnarflokkum, sem enn eiga sæti hér í deildinni, og verður fróðlegt að sjá, hvernig þeirra afstaða verður að þessu sinni, hvort hér sé um að ræða eitt af þeim málum, þar sem beita eigi kúgun og flokksofríki, eða menn megi hafa um það frjálsa sannfæringu og þá eru horfur til þess, miðað við fyrri afstöðu, að þetta frv. verði fellt. Það er að vísu rétt, að hlutafélagalagafrv., sem fram var borið á Alþingi bæði 1952 og 1953, samið af þeim ágætu mönnum, sem ég gat um, náði ekki fram að ganga og hefur ekki verið flutt síðan. Það er ekkert launungarmál, að það strandaði fyrst og fremst á Framsfl. Ýmsir töldu, að ákvæðin væru of flókin, og bentu á, að sú hefði reynslan einmitt orðið í Svíþjóð, sem sérstaklega hafði verið höfð til fyrirmyndar við þessa lagasetningu. Þessar eru ástæðurnar, sem kunnugum mönnum eru vitaðar, fyrir því, að ekki var haldið áfram að svo stöddu við að koma fram því frv. um hlutafélagalög, sem samið hafði verið að minni tilhlutan. En hvað sem því líður, var þar unnið ákaflega merkilegt grundvallarverk, og það er enginn vafi á því, að af núlifandi Íslendingum eru fáir eða engir, sem betur eru að sér í þessum efnum en þeir, sem þetta frv. sömdu, þeir hæstaréttardómararnir Árni Tryggvason og dr. Þórður Eyjólfsson. Þess vegna taldi ég alveg einsýnt, að þegar þetta frv., sem hér liggur fyrir, ætti að athuga, væri nauðsynlegt að fá þeirra umsögn um það. Það var að vísu bent á, að skammt væri eftir þingtíma og hæpið væri, að þeir gætu lokið umsögninni. Því til að svara er það, að það var hægt að setja þeim frest, t.d. til vikuloka nú, og ef stjórnarliðið vildi engu að síður koma málinu fram, mundi í næstu viku verða nægur tími til þess, enda hefði verið hægt að komast að samningum við okkur sjálfstæðismenn um það, að við tefðum ekki fyrir málinu, hver sem okkar afstaða til þess að öðru leyti hefði verið. Ég vil líka vekja athygli á því, að í gær, eftir að fundur var haldinn í allshn. og komið í veg fyrir, að þetta mál yrði sent til umsagnar eða greitt yrði atkv. um það, samþ. menntmn. Ed. að senda mikilsvert mál til umsagnar háskólaráðs og mun að vísu hafa sett því þröngan tímafrest til að skila sínu áliti. En sú samþykkt stjórnarliðsins þar sýnir, að það er ekki einhlít mótbára, að hér hafi skort tíma til þess að leita umsagnar. En eins og ég segi, það er auðvitað mestu máli vert að gera sér grein fyrir: Er þörf á að athuga þetta mál nánar? - Og eins og ég einnig tók fram, þá er sök sér, hvað menn gera í málinu varðandi framtíðina. Það má segja, að það getur verið heppilegt eða óheppilegt að taka upp það fyrirkomulag, sem í frv. er stungið upp á. En a.m.k. er það víst, að ef frv. er samþ. og hlutafélög stofnuð að þeirri löggjöf gildandi, þá getur í raun og veru enginn hluthafi kvartað undan því, þó að þeirri löggjöf sé beitt. Þá hefur hann lagt fé sitt fram, gerzt aðili að félagsskap með það í huga, að þessir væru skilmálarnir. Og það er ekki komið aftan að honum, hann er ekki á neinn hátt blekktur, heldur leggur hann sitt fé fram og aðild með ákveðnar forsendur í huga. Hitt er svo miklu varhugaverðara, ef menn ætla að láta þessa löggjöf, eins og mér skilst tilætlunin vera, ná til þeirra hlutafélaga, sem þegar er búið að stofna og hafa starfað. Þegar hæstv. forseti þessarar deildar, Einar Olgeirsson, lagði til sams konar brtt. á þinginu 1953, sagði hann, með leyfi hæstv. forseta, eins og ég hef prentað upp í mínu nál.: „Nú má vel vera, að í sumum af þeim útgerðarfélögum, sem ég sérstaklega hef hugsað um í þessu sambandi og þegar eru til, séu ákvæði í stofnsamningi, sem séu samkomulag á milli stofnenda um einhvern annan hátt á, og að svo miklu leyti sem slíkur háttur brýtur ekki í bága við lög, getur slíkt máske haldizt. Hins vegar að svo miklu leyti sem ný félög yrðu mynduð með þessu fyrirkomulagi sem hlutafélög, þá mundi þetta ákvæði gilda, ef þetta væri samþ., og ef til vill yrði á ýmsan hátt hægt að laga þetta með góðu samkomulagi, ef lögunum yrði breytt eins og ég legg til, í þeim félögum, sem nú þegar eru starfandi. Þessi ummæli eru að vísu nokkuð óljós. En þar liggur þó alveg sú rétta hugsun til grundvallar, að þessi ákvæði er hægt að setja varðandi framtíðina án þess að spyrja um það kóng eða klerk. Hins vegar er ákaflega hæpið, að þetta geti gilt varðandi þau félög, sem þegar er búið að stofna, nema með góðu samkomulagi aðila, eins og Einar Olgeirsson sagði. Og ég verð að láta uppi fullkomnar efasemdir um það, að það muni standast fyrir dómstólum að breyta þessu ákvæði með löggjöf, ef aðilar vilja ekki sætta sig við það, að þá sé hægt að breyta því bóta- og áhrifalaust fyrir aðila að öðru leyti en því, að þeir eigi að þola aukinn atkvæðisrétt sumra aðila annarra að félögunum. Og ég bendi á, að þó að auðvitað slík fyrirmæli í stofnsamningi um takmörkun á atkvæðisrétti geri þetta enn þá óljósara, eins og segir í ummælum Einars Olgeirssonar frá þinginu 1953, þá gildir í raun og veru alveg það sama, þó að þetta sé ekki berum orðum tekið fram í stofnsamningi, af því að þetta eru landsins lög gildandi, sem hver einasti maður, er athuga vill sinn gang, hefur í huga, þegar hann leggur fram fé í hlutafélag, að þá veit hann, að enginn einn aðili má fara með meira en 1/5 af atkvæðamagninu. Ég fæ ekki séð, að það sé hægt að nema þá takmörkun úr gildi með einföldum lögum, án þess að aðilar fái þá a.m.k. rétt til þess að leysa upp félagið og ná eignum sínum út úr félaginu. Það eru algerlega brostnar forsendur fyrir félagasamtökunum, og þess vegna hljóta reglurnar um brostnar forsendur að koma til greina. Nú játa ég fúslega, að á þeim stutta tíma, sem ég hef haft til umhugsunar þessa frv., sem er í rann og veru ekki nema siðan um helgi, að málið kom sérstaklega til minnar meðferðar eða íhugunar, þá hef ég auðvitað ekki getað athugað málið nema mjög fljótlega, og ég er ekki sérfræðingur í þessum efnum og skal þess vegna ekki endanlega segja til um, hvað dómstólar kunna að ákveða, og það veit í raun og veru enginn, fyrr en þar að kemur, en þeim mun meiri ástæða er til þess að athuga áður, hvaða afleiðingar samþykkt frv. hefur varðandi þau félög, sem nú eru starfandi, - athuga, hvort þeim tilgangi verður náð, sem hv. frsm., Gunnar Jóhannsson, talaði um, t.d. varðandi Útgerðarfélag Akureyrar. Það er greinilegt, að ef lögin verða til flókinna, margfaldra og tímafrekra málaferla, sem enginn veit fyrir fram hvernig enda muni, þá er að vissu leyti verr farið en heima setið. Ja, við skulum segja t.d. varðandi Útgerðarfélag Akureyrar. Það er sagt: Það félag stendur í raun og veru straum af útgerð togaranna þar, og það er mjög óeðlilegt, að þess atkvæðaréttur sé takmarkaður. - Ja, látum það vera. að bærinn vilji ekki una því að lúta þeirri takmörkun, að aðrir ráði meira félaginu en hann sjálfur. Ég spyr: Hefur þá ekki bærinn það í hendi sér með því að neita að borga hallann af rekstrinum að fá þau umráð yfir félaginu nú þegar, sem hann óskar, og er slík aðferð á nokkurn hátt frekar harðhent en að breyta lögunum og fá í skjóli mjög hæpinna laga meira vald en aðilar upphaflega höfðu samið um? Ég fæ ekki séð, að bærinn sé á nokkurn hátt betur staddur með þessari löggjöf heldur en hann mundi nú þegar vera, ef hann vill beita því áhrifavaldi, sem hann hefur. Og þannig mætti telja áfram. En það er alveg ljóst, að það er í raun og veru um hrein svik að ræða, ef menn hafa verið fengnir til þess að leggja fé fram í fyrirtæki á þeirri forsendu, að atkvæðamagn skiptist eftir ákveðnum reglum, og svo á að breyta þeim forsendum, þeim reglum, án þess að allir aðilar sætti sig við eða samþykki. Hér er komið nærri einu grundvallaratriði íslenzkrar löggjafar á þann veg, að þetta mál er í raun og veru miklu stærra en það í fljótu bragði virðist. Það er ekki aðeins, að veríð sé í raun og veru að breyta reglum, setja nýjar starfs- eða leikreglur án samþykkis allra aðila af þeim aðila, sem í bili hefur völdin, eins og við sjáum að á að gera af hv. Alþ. í sambandi við bankalöggjöfina, sem hér liggur fyrir, og er það þó ærið hæpið, heldur er hérna beinlínis verið að fara inn á svið fjármálaréttarins, hagga fjárhagsskuldbindingum, sem fjöldi manna í góðri trú hefur á sig tekið og byggt upp sitt starfslíf á. Og ég þykist að vísu sjá þess nokkur merki, að það sé fastráðið að knýja þetta frv. fram, en ég vil mjög alvarlega vara við þeim afleiðingum, sem þetta getur haft, og ég vil segja eins og er: það getur komið sér vel fyrir einhvern flokk í dag eða flokka að fá þessi völd, það getur í öðrum tilfellum alveg eins vel komið sér fyrir annan flokk að fá þau, svo að það tjáir ekki að líta á þessi mál frá hreinu flokkssjónarmiði. Og ég vek sérstaka athygli á því varðandi það eina fyrirtæki, sem hér hefur verið tekið til umr., Útgerðarfélag Akureyrar, að þar sýnist alls ekki á þessu þurfa að halda, ef bæjarstjórnin vill í raun og veru ná yfirráðum yfir fyrirtækinu. En hér er miklu meira í húfi en okkar venjulegu flokksdeilur, hér er um að ræða helgi samningsréttarins, öryggi manna í viðskiptum og trú þeirra á því, að það megi leggja fé fram til framkvæmda og uppbyggingar í því trausti, að grundvellinum verði ekki með einhliða lagasetningu kippt burt þá og þegar. Ég segi: Liggur nú svo mikið á þessari löggjöf, að ekki megi athuga málið til hlítar og fá umsögn þeirra hæstaréttardómara, sem ég gat um, t.d. lagadeildarinnar til viðbótar, og skoða málið ögn betur, hvað menn í raun og veru eru að framkvæma? Það væri til dæmis, og við því væri ekkert að segja, ef menn vildu breyta þessu, að þetta gilti einungis um ný félög. Ég mundi að vísu vera á móti þeirri lagasetningu, af því að ég tel ekki efnisástæður standa til hennar, og ég tel, að það sé óvíst, hversu holl áhrif hún hefur í heild. En það er ekki hnekkt neinum þeim grundvallaratriðum, sem ég nú drap á: Trú manna á gildi samninga og trú manna á það, að þeir geti treyst því, þegar þeir leggja fé sitt fram, að farið verði eftir settum og algildum reglum. Eins og ég sagði, er vafalaust talað fyrir daufum eyrum, en það er þá ekki mín sök. Ég hef varað menn við, og þeir bera þá ábyrgðina, sem þessar hæpnu ráðstafanir vilja gera.



Herra forseti. Ég kvaddi mér nú hljóðs bæði af efnisástæðum og svo einnig vegna þess, að stundvísi hæstv. forseta er farin að verða svo nákvæm, að það mátti eins búast við því eftir þeirri reynslu, sem við höfum, að umr. yrði lokið, þar sem frsm. minni hl. er ekki í þingsalnum, þegar umr. nú halda áfram, en mér er kunnugt um það, að hann hefur haft í undirbúningi að flytja skriflega brtt. við málið og mun gera grein fyrir því, enda hygg ég, að hann sé hér alveg á næstu grösum, alveg á sama hátt og sá þm. Sjálfstfl., sem á mælendaskrá var hér í gærkvöld, þegar umr. var slitið að ófyrirsynju. Ég skal í þessum umr. aðeins binda mig við það atriði, sem meginmáli skiptir í sambandi við þetta mál, sem hér fyrir liggur, og það er í raun og veru það, hvort sú breyting, sem hér er gert ráð fyrir að samþ. á hlutafélagalögunum, á eðli málsins samkvæmt að geta tekið til eldri félaga, sem stofnuð eru, þegar ástæður eru þannig, að eldri ákvæðin gilda, og gildi þeirra hefur verið forsenda fyrir stofnun félaganna og þeim stofnsamningum, sem gerðir hafa veríð. Það hefur réttilega verið bent á það í nál. minni hl., að áður á þingi hafa þau sjónarmið fram komið, að það út af fyrir sig er atriði, hvort menn vilja gera þessa breytingu á hlutafélagalögunum í sambandi við þær félagsstofnanir, sem eiga sér stað héðan í frá. Hitt er svo allt annað, hvort með slíkri löggjöf er hægt að breyta eða hvort slík löggjöf getur náð til félaga, sem áður eru stofnuð, og eldri samninga um þetta atriði. Í sjálfu sér virðist það vera fullkomlega hæpið lagalega séð, að það fengi staðizt. Það er ekki aðeins, að þetta hafi komið fram hjá hæstv. núverandi forseta deildarinnar í umr. um þetta mál 1953, heldur er einnig kunnugt um, að aðrir hv. dm. hafa látið í ljós þessar sömu skoðanir, bæði undir meðferð málsins, við málflutninginn og við atkvgr. Ég tel því, að það skipti miklu máli og sé rétt, að menn íhugi þetta betur og að deildin freisti þess að færa þetta mál í það horf, sem virðist vera mjög eðlilegt, að skilja algerlega hér á milli, hvort ákvæði laganna eigi að taka til eldri félaga eða eingöngu þeirra, sem stofnuð eru eftir að lögin taka gildi.



Herra forseti. Þetta frv. er að nokkru leyti ávöxtur af starfi n., sem skipuð var í tíð fyrrverandi ríkisstj., formlega af mér, en með samkomulagi innan ríkisstj., sérstaklega milli mín og hæstv. þáverandi félmrh., Steingríms Steinþórssonar, og er frv. í nánum tengslum, eins og hæstv. menntmrh. gerði grein fyrir, við önnur frv., sem enn liggja fyrir hv. Ed. Það er ljóst, að tímabært var orðið að endurskoða þessa löggjöf, og ber því að fagna, að árangur hefur orðið af. Hins vegar er ljóst, að þetta frv. er nokkuð annars eðlis en þær till., sem sú nefnd samdi, er ég áður gat um og skipuð var af fyrrv. ríkisstj. Mér finnst það á vanta við grg. þessa frv. og þó sérstaklega grg. um frv. um vísindasjóða, að glögglega komi fram, í hverju breytingarnar eru fólgnar. Það er að vísu auðvitað í höndum hæstv. menntmrh. að breyta till. stjórnskipaðra nefnda. Slíkt þarf ekki að taka fram, að til þess hefur hann fullan rétt, og sjálfsagt er, að hann geri það, eftir því sem honum þykir henta. Hann hafði þá aðferð í þessu máli að skipa aðra nefnd til viðbótar hinni fyrri. Það er að vísu óvenjulegra, að sú aðferð sé höfð. Ég skal þó ekkert setja út á það, - það var sjálfsagt á hans valdi að gera það, - en fyrir bragðið er í allri þessari frumvarpagerð mjög erfitt að átta sig á, hvað kemur frá hverjum, frá fyrstu n., frá annarri n. og svo loksins frá hæstv. menntmrh. sjálfum og menntamálaráðinu. Nú skal ég auðvitað ekki segja, að það skipti öllu máli að vita, hvaðan hvert ákvæði um sig er upprunnið. En vissulega hefur það þó a.m.k. fræðilega þýðingu, og fróðlegsatriðin eru ætíð nokkurs virði, og ég tel, að þegar þessi vinnubrögð eru viðhöfð, þurfi að fylgja nánari grg. en þessum frv. fylgir um það, hvað hver um sig af aðilunum hefur lagt til, vegna þess að það gerir mönnum auðveldara að átta sig á viðfangsefnunum. Það er hægara að sjá, hvar í vandinn og vafinn liggur, ef allar till. liggja ljóst fyrir, sem fram hafa verið bornar, og menn geta borið þær saman, heldur en einungis ef ein till. er borin fram og ekki gerð grein fyrir neinum öðrum. Ég vil því mælast til þess, að hinu háa Alþingi verði gerð grein fyrir þessu nánar, hverjar hinar mismunandi till. eru. N. getur auðveldlega aflað sér upplýsinga um það og látið þær þá koma fram í sínu nál. Þá vildi ég einnig beina því til hæstv. ráðh., að hann léti uppi, hvort menntamálaráðið hefur fengið þessar till. til umsagnar. Ég veitti því ekki athygli, að þess væri getið í frv. Það kann að hafa farið fram hjá mér. En vegna þess að þar eru menn, sem starfa að þessum málum, er mikilsvert, að þeirra álit fáist bæði í heild og hvers einstaks. Sjálfsagt hefur þess verið leitað, en þá er nauðsynlegt, að þingheimur fái vitneskju um það. Eins er það ekki óeðlilegt, að leitað hafi verið álits þeirrar upphaflegu n., sem sett var til athugunar málsins. Ég geri einnig ráð fyrir, að svo hafi verið gert. En hafi svo verið, þarf sú grg., sem n. gerði fyrir afstöðu til hinna endanlegu till., einnig að koma fram. Ég minnist þess, að þegar ég hafði slík mál til meðferðar, var það minn háttur að leita samkomulags við þær n., sem skipaðar höfðu verið til meðferðar málanna, og man ég ekki, að breytingar hafi verið á gerðar einstökum atriðum nema með fullu samkomulagi við n. eða þá sérstök grein hafi verið gerð fyrir, af hverju frávikin áttu sér stað. Þetta er einungis til almennrar athugunar, ef svo má segja, og að svo miklu leyti sem upplýsingar kunna ekki að liggja nú þegar fyrir, þá treysti ég hv. n. til þess að afla þeirra í sínu starfi. Um frv. sjálft vil ég taka undir það með hæstv. menntmrh., að nauðsyn var á því að afla meira fjár til þessara starfa. Hins vegar verð ég að segja það nú þegar, að ég er ekki samþykkur fjáröflunarleiðinni. Ég hygg, að fyrsta n., sem skipuð var til athugunar þessum málum, hafi lagt megináherzlu á, að tekið yrði af áfengisgróða fé til þeirrar vísindastarfsemi, sem hér er um að ræða. Mér er ljóst, að mjög er hlaðið á þá bikkju, en hún er líka sú, sem reynist óvenju traust og gefa vel af sér jafnt nú og áður, svo að ég hygg, að það væri alveg óhætt að taka fé til hliðar úr þeim sjóði. En ég hef verið því andvígur áður og lét það t.d. uppi við forustumenn hljómsveitarmálanna á sínum tíma, sem hreyfðu því við mig, hvort skynsamlegt mundi vera að leggja aukaskatt á kvikmyndahús til hljómsveitar hér. Ég taldi, að það væri mjög óráðlegt. Ég held, að það sé óhyggilegt og geri starfsemi nytjafyrirtækja lítt vinsæla, að lagður sé á slíkur beinn skattur til þeirra á jafnalmenna neyzluvöru og telja verður að kvikmyndirnar séu. Og ég vil sérstaklega vekja athygli á því og leggja á það megináherzlu, að kvikmyndir eru sannast sagt bezta almenningsskemmtun, sem völ er á hér á landi. Menn geta margt sett út á kvikmyndahúsin, og það er rétt, að þeirra myndir eru misjafnar, en ég held, að engum, sem þekkir til bæjarlífs, hér í Reykjavík a.m.k., geti blandazt hugur um það, að ólíkt heldur vilja menn t.d. vita unglinga í kvikmyndahúsi en hvort heldur á dansleik eða drykkjustað. Og það á ekki einungis við um unglinga. Fyrir roskna menn gildir það ekki síður, að það er mikil dægradvöl að því að fara í kvikmyndahús, og þar fá menn oft hollustu og beztu skemmtunina. Ég held, að það sé mjög misráðið að íþyngja þeirri almenningsskemmtun með enn einum skatti, að það sé miklu skynsamlegra að taka skatt til slíkra nytja, sem hér er um að ræða, af því, sem óþarfara er og óhollara en kvikmyndaferðir. Ég skal ekki fjölyrða um þetta. Þetta er ekki nýtt viðhorf hjá mér, heldur hef ég haft þessa sannfæringu lengi, og það er ekki af því, að ég vilji spilla fyrir framgangi þessa frv., að ég vík að þessu. Ég hef áður, eins og ég hef sagt, aðvarað áhugamenn í menningarmálum um að ætla að tengja þau við nýjan skatt á kvikmyndahús, og ég vil enn vara við því í þessu sambandi. Um þarfirnar, sem hér er að ræða, má auðvitað margt segja. Ég tek undir það, að margt af þessu ber að styrkja og þarf að styrkja meira en gert hefur verið. Það verður þó að segja eins og er, að starfsemi menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins hefur um sumt að undanförnu verið miður heppileg. Sumt af þeim bókum, sem þessi stofnun hefur gefið út, er allsendis óþarft að gefa út af opinberri hálfu og með opinberum kostnaði. Og það er eðlilegt, að ef menn vilja gefa út slíkar bækur, þá sé það gert af fyrirtækjum, sem standa undir sínum kostnaði sjálf. Aftur á móti tek ég fram, að t.d. verk eins og Íslandslýsing er vonlaust að unnið verði nema með töluverðri meðgjöf, en það er mikið nytjaverk, og það er eðlilegt, að einmitt opinber aðili, eins og hér er um að ræða, taki slíka útgáfu að sér. En það hefur ekki hingað til strandað á útgáfufyrirtækinu, heldur á því, að vísindamennirnir hafa ekki enn talið sig reiðubúna til þess að inna þetta verk af höndum. Um annað, sem ég las einhvers staðar í morgun, að til stæði að gefa út almennt bókmenntatímarit, hlutlaust, skemmtilegt og fræðandi, um bókmenntir og annað slíkt, þá verð ég að láta uppi nú þegar miklar efasemdir um, að slík útgáfa takist. Ég er einmitt hræddur um það og vek athygli á því, að útgáfa menningarsjóðs að undanförnu hafi verið svo skelþunn sem raun ber vitni um vegna þess, að þar er um opinbera útgáfu að ræða, og þegar sætta á marga aðila við útgáfuna, þá falla burt öll deiluatriðin, en deiluatriðin eru oft merki um, að um lífræna starfsemi sé að ræða, fjör og vöxt. Þess vegna hefur ekki tekizt að blása neinum lífsanda í jafnmerkt tímarit og Andvara. Það er vegna þess, að þar er verið að sætta ólík sjónarmið. Og þó að eigi að koma slíkri útgáfu í eitthvað nýtízkulegra horf, þá er ég ósköp hræddur um, að það verði fljótt, sem menn reka sig á, að hlutleysisins sé erfitt að gæta, og þá spyrja menn eðlilega: Ja, á að fara að halda uppi með opinberum kostnaði útgáfu, sem er þessum til hags í dag, öðrum til hags á morgun, eftir því, hver við völd er í þjóðfélaginu hverju sinni? Ég held, að það sé miklu skynsamlegra að láta hina stríðandi þætti í þjóðfélaginu standa að þessari útgáfu, og við vitum, að þar er stríðið ekki takmarkað eingöngu við hin stjórnmálalegu viðhorf, heldur koma þar inn líka mjög mismunandi viðhorf til lista og menningar, sem eiga ekkert skylt við stjórnmálaágreining. Ég skal ekki ræða þetta meira. Ég vildi láta þessar ábendingar koma fram nú við 1. umr., en að öðru leyti fagna því, að sá ávöxtur er þó orðinn af því endurskoðunarstarfi, sem hafið var, að þessi frumvörp eru komin fram. En ég vil þó að lokum geta þess, að ég tel miður farið, að hæstv. ráðh. skuli vera svo síðbúinn með þessi frv., vegna þess að eðlilegt væri, að þm. gæfist nokkru lengur kostur á að athuga slík mál en nú verður færi til, ef ætlunin er að knýja þau fram fyrir þinglok. Ég hefði talið eðlilegra, að hæstv. ráðh. léti sér nægja að leggja frumvörpin nú fram og leyfa þeim að vera til athugunar til haustþingsins. Hans gerð er engu að siður. En hér er ekki um slíkt pólitískt deilumál að ræða eða valdabaráttu, svipaða og um bankalöggjöfina, sem gerir það, hvort sem menn eru með henni eða móti, skiljanlegt, að valdhafarnir, úr því að þeir leggja inn á þessa braut á annað borð, vilja hafa því sem fyrst lokið. Það sjónarmið get ég skilið, þó að ég sé samt ekki að mæla með löggjöfinni, það er allt annað mál. En um slíka löggjöf sem þessa horfir öðruvísi við, og það er ekki nema sanngjarnt, að þm. fái meiri tíma en þeim er ætlaður nú, að því er virðist, til þess að athuga þessi mál ofan í kjölinn. Ráðh. sjálfur hefur haft marga mánuði til þess að velta þeim fyrir sér, og þess vegna er ekki óeðlilegt, að þm., sem fyrst sjá þessi frv. í síðustu viku, eru síðan önnum kafnir dag með nótt í fundahöldum og kynna sér þau mest varðandi deilumál, sem fyrir hendi eru, óski eftir því að fá frekara færi en horfur eru á, til þess að þeim gefist tóm til að athuga málin. Það á við um þetta eins og önnur mál, að meiri hl. hefur auðvitað í hendi sér að knýja það fram, sem hann vill. En bezt er kapp með forsjá, og reynslan er sú, að það borgar sig oft ekki að beita aflinu víðar en þar sem þess er óhjákvæmileg þörf að mati þess, sem telur sig vera sterkari um sinn.