Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta hefur verið samþ. í Ed., og er nú tekið til 1. umr. í þessari hv. d. Það er fylgifiskur frv. til l. um Lífeyrissjóð bænda, sem hefur verið til umr. í þessari hv. d. og samþ. í hv. Ed. Með því frv., sem hér liggur fyrir, um breyt. á l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins er gert ráð fyrir að lækka framlag til stofnlánadeildarinnar í áföngum, þ. e. að innheimta búnaðarmálasjóðsgjaldið samkv. l. nr. 38 15. febr. 1945. Eins og kunnugt er, var þetta gjald lagt á til innheimtu vegna stofnlánadeildar með lögum 1962 til þess að byggja upp öfluga stofnlánadeild fyrir landbúnaðinn. Byggingar- og Ræktunarsjóður voru þá illa settir fjárhagslega, eins og kunnugt er, höfðu orðið fyrir áföllum og áttu ekki fyrir skuldum. Lög um Stofnlánadeild landbúnaðarins og þetta álag, sem lögfest var, voru menn ekki sammála um, hvort réttmætt væri. Eigi að síður var þetta lögfest, og í 8 ár hefur Stofnlánadeild landbúnaðarins notið þess að fá 1% gjald af búvörum og jafnmikið frá ríkissjóði og 0.75% af heildsöluverði frá neytendum, sem lagt er á búvöruna. Reyndar hefur komið meira en helmingsframlag úr ríkissjóði, þar sem 4 millj. kr. hafa alltaf verið greiddar árlega umfram þetta. Með þessum hætti hafa stofnlánadeildinni verið tryggðar öruggar tekjur árlega og hefur henni vaxið fiskur um hrygg á þessu tímabili. En það hefur dregið úr batanum, að deildin varð fyrir áföllum vegna gengisbreytinga 1967 og 196$. Á áratugnum 1950–1960 voru tekin erlend lán handa Byggingarsjóði og Ræktunarsjóði og endurlánuð án gengisskilyrða. En þessi lán fara nú lækkandi. Bæði er það, að nú er ekki útlit fyrir gengisbreytingu, og við skulum vona, að það verði langt að bíða, þangað til til þess þurfi að grípa, og eins hitt, að þessi lán hafa farið mikið lækkandi, svo að ekki er ástæða til að ætla annað en stofnlánadeildin haldi áfram að eflast með því framlagi, sem hún fær allt til ársins 1990. Síðan 1960 hafa búnaðarmálasjóðirnir yfirleitt fengið innlent fé til ráðstöfunar, og það útlenda fé, sem tekið hefur verið að láni hefur verið lánað með gengisskilyrðum, þannig að stofnlánadeildin verður ekki fyrir áföllum af þeim lántökum, þótt svo illa tækist til, að einhvern tíma þyrfti að grípa til gengisbreytinga. Stofnlánadeildin átti í árslok 1969 125 millj. kr. skuldlausa eign, en þegar lögin voru sett um stofnlánadeildina, var 33 millj. kr. halli, þ. e. skuldir umfram eignir. En á tímabilinu hefur orðið gengistap, og hagnaðurinn hefði orðið mun meiri, ef það hefði ekki orðið. Það er vitanlega ekkert vit í því að taka erlend lán, sem eru svo endurlánuð án gengisskilyrða. Og það er vitanlega ekkert vit í því að taka erlent lán til þess að endurlána bændum að nokkru marki, þótt það hafi verið gert yfirleitt á áratugnum 1950–1960. Það er gert ráð fyrir, að það verði haldið áfram á árunum 1971–1975 að greiða 1% gjald og tekjur stofnlánadeildarinnar verði hinar sömu, en á árunum 1976–1980 verði greitt 0.75%, á árunum 1981–1985 0.5 og á árunum 1986–1990 0.25%, og þá falli gjaldið alveg niður. Það hefur ekki verið reiknað nákvæmlega út, hversu miklar eignir stofnlánadeildin muni eiga t. d. 1980 eða 1990. En gróf áætlun hefur þó verið gerð, sem ég vil þó ekki bera ábyrgð á, en það er, að skuldlaus eign stofnlánadeildarinnar muni verða 1980 600 millj. kr. og 1990 1000 millj. kr. Það er ánægjulegt að geta þess, að Búnaðarsjóður og stofnlánadeildin hafa ekki orðið fyrir áföllum vegna tapa á lánum, sem bændum hafa verið veitt að undanförnu. Það hefur alltaf verið svo, að bændur hafa þrátt fyrir allt - og oft þrátt fyrir erfiðan efnahag - verið með þeim skilsömustu, sem lán taka. En eins og kemur fram í 1. gr. frv., þá er hér um það að ræða að lækka framlög til stofnlánadeildarinnar í áföngum. Það er gert ráð fyrir því, að gjald af útsöluverði mjólkur og rjóma og heildsöluverði annarra landbúnaðarvara skuli nema sem svarar 0.75% til ársloka 1980, 0.5% 1981–1985 og 0.25% 1986–1990 af verði þessara afurða. Við ákvörðun gjaldsins á vörum unnum úr afurðum í verðlagsgrundvelli reiknast hinar síðarnefndu á grundvallarverði að viðbættum þeim hundraðshluta sem segir í 1. málsgr. þessa tölul. 2. grein þessa frv. kveður á um það, að Stofnlánadeild landbúnaðarins greiði Lífeyrissjóði bænda á tímabilinu 1. jan. 1971 til 1. jan. 1986 fé til lífeyrisgreiðslna samkv. 17. og 18. gr. l. um Lífeyrissjóð bænda, er nemur 37.5% árlega af lífeyrisgreiðslunum. Ríkissjóður greiðir hins vegar 62.5%. Þetta verða nokkur útgjöld hjá stofnlánadeildinni. Þannig er gert ráð fyrir því, að á fyrsta ári nemi þessar greiðslur um 11 millj. kr., en þá ætti stofnlánadeildin að borga 37.5% af þeirri upphæð. Þetta hækkar svo upp í 25 millj. kr. 1980, en það er talið, að stofnlánadeildin geti tekið þetta að sér og það verði henni ekki ofviða. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að deildin greiði Lífeyrissjóði bænda framlag samkv. 6. gr. þessa frv. um Lífeyrissjóð bænda, en í þeirri grein er gert ráð fyrir, að hrökkvi tekjur sjóðsins ekki til fyrir ársútgjöldum, þá verði Stofnlánadeild landbúnaðarins skylt að leggja fram óafturkræft fé fyrir því, sem á vantar, þar til úr verður bætt samkv. ákvæðum 1. málsgr. 1. gr., þ. e. að stjórn sjóðsins skal eigi sjaldnar en fimmta hvert ár láta tryggingafræðing rannsaka fjárhag sjóðsins, og þyki honum rannsókn leiða í ljós, að fjárhagsgrundvöllur sjóðsins sé ótryggur, skal hann gera till. til sjóðsstjórnar um að efla sjóðinn. Þetta er hv. þm. vitanlega kunnugt um, þar sem frv. um Lífeyrissjóð bænda hefur verið hér til meðferðar, og þarf þess vegna ekki að fara nánar út í það, en það er gert ráð fyrir því, að stofnlánadeildin geti innt þetta af hendi án þess að skerða útlánamöguleika til venjulegra framkvæmda í landbúnaðinum. Fjárhagur hennar eða ráðstöfunarfé hennar verður einnig aukið, af því að það er gert ráð fyrir, að Lífeyrissjóðurinn verði ávaxtaður í stofnlánadeildinni, og það getur vitanlega orðið til þess, að stofnlánadeildin hafi eða fái rýmri fjárráð, vegna þess að Búnaðarbankinn geti veitt deildinni lán, ef með þarf. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara fleiri orðum um þetta mál. Þessi tvö mál, frv. um Lífeyrissjóð bænda og breyting á stofnlánadeildarlögunum, eru hvort öðru tengd, og það þarf að samþykkja þau samhliða. Ég vil láta þá von í ljósi, að þetta frv. verði samþ. á þessu þingi, að l. um Lífeyrissjóð bænda geti orðið virk frá næstu áramótum, eins og talað hefur verið um, og ég tel þá, að stigið hafi verið stórt framfaraspor fyrir bændastéttina, og með ákvæðum, sem eru í þessu frv. um það, að stofnlánadeildin hjálpi til að greiða ellilífeyri þeim bændum, sem ekki geta notið greiðslna úr Lífeyrissjóði nú fyrstu árin, sé stigið spor, sem beri að fagna og horfi til heilla og framfara. Það er rétt að geta þess, að bændasamtökin hafa samþ. frv. um Lífeyrissjóð bænda og þau hafa einnig lýst sig samþykk því frv., sem hér er um að ræða, þ. e. um breytingu á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Þar sem ég á nú sæti í þeirri n., sem fær þetta frv. til meðferðar, mun ég ekki ræða það mikið nú, en vegna ummæla hæstv. landbrh. í sambandi við Stofnlánadeild landbúnaðarins vil ég ekki láta hjá líða að taka þau ummæli aðeins hér til meðferðar. Það var ekki hægt að skilja annað á hæstv. ráðh. en þessir sjóðir hafi verið svo illa komnir, þegar vinstri stjórnin fór frá völdum, að þeir hafi verið sem sé komnir í strand. En sannleikurinn í því máli er sá, að í árslok 1958 átti Ræktunarsjóður 61.7 millj. kr., en Byggingarsjóður 43.4 millj. kr. eða þessir sjóðir samtals rúmar 105 millj. kr. En þessir tveir sjóðir voru sameinaðir 1962, og það er Stofnlánadeild landbúnaðarins. Í árslok 1969, eins og hæstv. ráðh. sagði, er eign stofnlánadeildarinnar tæpar 145 millj. kr. Það er öll eignin. Á þessum tíma hafa þó bændur borgað um 100 millj. kr. með stofnlánadeildargjaldi sínu. Þeir hafa borgað langtum hærri vexti af þessum lánum, því að vextir til byggingarlána voru 2½%, en í Ræktunarsjóði 4%. Nú eru þessir vextir 6% út á íbúðarhús, en 6½% út á aðrar byggingar og ræktun. Og ef við förum svo að athuga, hvers virði þessar krónur eru nú miðað við það, sem þær voru 1958, þá held ég, að allir hljóti að sjá, að í raun og veru er stofnlánadeildin langtum verr sett nú en hún var þá. Hæstv. ráðh. sagði, að erlendar skuldir væru ekki svo hættulegar fyrir stofnlánadeildina, vegna þess að það hefði verið tekið - og það var rétt upp 1962, að vinnslustöðvar og ræktunarsambönd urðu að taka á sig gengisáhættuna af sínum lánum. En nú er það þannig, að í árslok 1969 skuldaði deildin í erlendum gjaldeyri 354.3 millj. kr., en í innlendum lánum tæpar 563 millj. kr., hin erlendu lán eru um 38% af þeim skuldum, sem stofnlánadeildin er í. Og reynslan hefur líka sýnt í gengisfellingunum 1967 og 1968, að deildin hefur fengið allveruleg áföll af þeim gengisbreytingum. Og það er enginn vafi á því, að yrði gengisfelling á næsta ári, eins og allar líkur eru á nú, þegar kosningavíxillinn fellur, þá verða góð ráð dýr, vænti ég, þá gætu orðið ný áföll hjá stofnlánadeildinni. Ég gat ekki látið hjá líða að gera þessar aths. við ræðu hæstv. ráðh. Hitt skal ég taka undir með honum, að Lífeyrissjóður bænda er merkilegt mál, gamalt baráttumál bændastéttarinnar, sem er að komast í höfn, en á því eru þó ýmsir agnúar, sem þyrfti að laga, t. d. aðstaða þeirra bænda, sem hafa kannske búið alla sína tíð, en hafa hætt fyrir 1967; þeir komast ekki þarna að - og hvergi. Þarna er sýnilegt óréttlæti, sem þarf að laga. Ég gat um það, en ætla ekki að fara út í þá sálma nú - ég geri það e. t. v. við 2. umr. um Lífeyrissjóðinn - að greiðslurnar verða líka miðað við þær raunverulegu tekjur, sem bændastéttin hefur, sérstaklega á árunum 1974 og 1975, þegar þeir verða að borga full iðgjöld af Lífeyrissjóðnum og fullt 1% gjald í stofnlánadeildina, þungbærar fyrir bændastéttina, ef ekki verður einhver breyting á þeim tekjum, sem þeir hafa haft fram að þessu. Herra forseti. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri, nema frekari tilefni gefist til.



Herra forseti. Það verða nú sennilega aðeins örfá orð. En það er dálítið einkennilegt, að þessi hv. þm. talar í ádeilutón til núv. ríkisstj. vegna erlendu skuldanna, sem Stofnlánadeild landbúnaðarins sé í. Hann talar um, að 38% af heildarskuldum stofnlánadeildarinnar séu erlendar skuldir. Og þetta er sagt í ávítunartón til núv. ríkisstj. - alveg eins og núv. ríkisstj. beri meginábyrgðina á erlendu skuldunum. Það er vitað mál, að áður en núv. ríkisstj. var mynduð, áður en sjálfstæðismenn tóku við landbúnaðarmálunum, þá var stofnlánadeildinni útvegað erlent fé til ráðstöfunar, en ekki innlent, eins og gert hefur verið síðan, og það eru syndirnar frá þeim tímum, sem hafa orðið stofnlánadeildinni svo þungbærar. Þetta ætti hv. þm. að vita. Hann ætti að vita þetta og skilja það. Og það er enn þungur syndabagginn, sem stofnlánadeildin burðast með. Lánin frá árunum 1950–1959 - erlendu lánin - eru enn 230 millj. kr. Þessi lán voru veitt aðilum án gengisskilyrða, og þess vegna er það, að ef til gengisbreytinga kemur aftur, þá verður stofnlánadeildin fyrir halla. En erlend lán, sem hafa verið tekin hjá deildinni frá því að núv. ríkisstj. kom til valda, eru 95 millj. kr. og það hefur verið endurlánað með gengisskilyrðum, svo að það verður ekkert tap af því. Það hefur verið meginmarkmiðið að útvega bændum innlent fé til þess að útiloka gengishækkunina. Það hefur verið talað um, að vextirnir hafi hækkað, það er rétt. Þeir eru aðeins hærri nú en þeir voru, þegar erlenda féð var lánað. En hvort er það hollara og betra að vera með fjármagn, sem engin áhætta fylgir - innlent - og borga aðeins hærri vexti en vera með útlent fé og eiga svo alltaf á hættu gengisbreytingu? Mér fannst það ekki gott, þegar hv. þm. var að tala um það, að sennilega yrði nú gengisbreyting á næsta ári, vegna þess að kosningavíxillinn mundi falla á næsta ári. Hv. þm. ætti nú ekki að tala svona gáleysislega um efnahagsmálin. Hann ætti ekki að spá gengisbreytingu nú, þegar verið er að auka gjaldeyrisvarasjóðinn og atvinnureksturinn er í blóma. Þá er ekki grundvöllur fyrir gengisbreytingu. Og við skulum vona, að það komi ekki aftur sá tími, að við töpum 50% af útflutningsverðmætunum á einu til tveimur árum eins og 1967 og 1968. Að vísu hefur þessi hv. þm. sagt - og fleiri, að það hafi verið meðalútflutningur á árunum 1967 og 1968 og þess vegna hafi engin ástæða verið til að kvarta. Ég býst við því, að þessi hv. þm., sem talaði hér áðan, hafi átt kannske sem svarar 10 kúm 1958, en ég gæti trúað því, að hann hafi átt 20 kýr 1967 eða 1968. Og það er áreiðanlegt, að hefði mjólkurverðið fallið það mikið á árinu 1968, að hann hefði ekki fengið meira úr fjósinu á því ári en 1958, þá hefði hann talið það slæma útkomu á búinu. En þannig var það með íslenzka þjóðarbúið. Það hafði á þessum árum frá 1958 til 1968 tvöfaldað atvinnutækin og afkastagetu þeirra og lagt svo mikið í kostnað vegna framleiðslunnar, að það var þungbært áfall að fá ekki meiri framleiðslu á þeim tíma en á meðan framleiðslutækin voru helmingi afkastaminni. Þetta skilja allir, og er óþarft að fara mörgum orðum um það. En Stofnlánadeild landbúnaðarins er að eflast, og hún á þrátt fyrir gengistöpin skuldlausar eignir nú. Hv. þm. talar um það, að þegar framsóknarmenn fóru úr ríkisstj., þá hafi Ræktunarsjóður og Byggingarsjóður átt talsvert fé, enda þótt erlendu skuldirnar væru svona miklar og enda þótt krónan væri fallin, þegar þeir fóru frá völdum. En þegar rétta gengið var viðurkennt, kom í ljós, hvernig raunverulegur hagur þessara sjóða var; þá áttu þeir ekki fyrir skuldum. Þeir áttu 33 millj. kr. minna en ekki neitt. Þetta var sú staða, sem er nú viðurkennd af flestum eða öllum nema kannske þessum hv. þm. Þessum þm. er oft tíðrætt um hag bændastéttarinnar og hag landbúnaðarins. Ég hef alltaf viðurkennt, að bændur hafa oft og tíðum átt í erfiðleikum og árferðið hefur verið misjafnt. Hitt segja bændur yfirleitt nú, að hefði árferðið verið í meðallagi s. l. 3–4 ár, þá væri gott að búa nú. Þeir viðurkenna, að leiðrétting hefur fengizt á afurðaverðinu. En við verðum að taka með í reikninginn, að árferðið hefur versnað. Það hefur verið kuldi. Það hefur verið sprettuleysi. Það hafa verið óþurrkar, og þetta allt hefur gert landbúnaðinum mjög erfitt fyrir. Ég hef ekki heyrt þennan hv, þm. halda því fram, að tíðarfarið væri ríkisstj. að kenna, en stundum hafa fullyrðingar hans verið jafnfráleitar eins og það, að hann grípi sér þá skýringu í munn. Hv. þm. talaði hér um daginn um tekjur bænda og bar þær saman við tekjur annarra stétta. Hann vitnaði í Hagstofuna, og Tíminn flaskaði á því að trúa þessum hv. þm. og birti tölurnar eftir honum 20. f. m. Vegna þess að vitnað var í Hagstofuna, þá varð ekki hjá því komizt að spyrja Hagstofuna um það, hvort þessar tölur, sem hv. þm. las hér upp, væru frá henni komnar. En það reyndist bara ekki vera. Það voru allt aðrar tölur. Það voru skakkar tölur - rangar upplýsingar, sem hv. þm. kom með, en bar Hagstofuna fyrir því, og þær voru birtar í fyrirsögn í Tímanum 20. nóv. Í ræðu sinni um frv. þm. Framsfl. um breyt. á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins sýndi frsm. frv., Stefán Valgeirsson, fram á það, hvað tekjur bænda hafa lækkað á árunum 1963–1969, sé miðað við tekjur sjómanna, verkamanna og iðnaðarmanna, og enn fremur gat hann tekjumismunarins milli þessara stétta á tímabilinu 1954–1960. Tölurnar, sem Stefán las upp, er hann sýndi fram á þetta, og taldi frá Hagstofunni, fara hér á eftir. En þessar tölur eru ekki frá Hagstofunni. Hagstofustjóri viðurkennir ekki þessar tölur. Það er þá fyrst að geta þess, að tölurnar, sem hann talar um á árunum 1963–1966, eru tekjur kvæntra bænda. Það segir hagstofustjóri. Þetta eru heildartekjur kvæntra bænda samkv. skattframtölum, birtar í Hagtíðindum, þ. e. tölurnar frá 1963–1966, en tölurnar 1967–1969 eru allt aðrar tölur. Hagstofustjóri segir: Ég veit ekki, hvaða tölur þetta eru. Þær eru ekki fengnar frá Hagstofunni. Stefán Valgeirsson heldur því fram, að talan 149 þús. frá árinu 1969 sé frá Hagstofunni. Það eru tekjur bóndans, sagði Stefán. En ég get ekki séð, að það sé rétt, og hagstofustjóri gerir miklu meira en að segja það, að það sé ekki rétt. Stefán Valgeirsson segir, að 1967 hafi tekjur kvæntra bænda verið 95 þús. kr. Hagstofustjóri segir: Þær voru 194 þús. kr. Stefán Valgeirsson segir, að tekjur kvæntra bænda hafi 1968 verið 121 þús. kr. Hagstofustjóri segir, að þær hafi verið 197 þús. kr. Og Stefán Valgeirsson segir, að tekjur kvæntra bænda 1969 hafi verið 149 þús. kr., en hagstofustjóri segir 233 þús. kr. Þetta munar ákaflega miklu. Og það er raunalegt, að hv. þm. skuli fara svona rangt með. Ég geri ráð fyrir, að hann geri það oftar og hann hafi gleymt að geta þess, að tekjur bænda 1969 hefðu aukizt um 18% –eða talsvert meira en tekjur annarra stétta þrátt fyrir árferðið og þrátt fyrir harðindin. Nú er ég ekki að segja þetta til þess að halda því fram, að tekjur bænda séu nógu miklar eða nógu vel að þeim búið. En það er nauðsynlegt að leiðrétta þetta. Maður gerir það sjaldan að eyða tíma í það að leiðrétta það, sem þessi hv. þm. fer með. En það hlýtur að því að koma, að það verði einhvern tíma gert, þótt maður voni, að fáir taki mark á því, sem hann er að segja, þessi hv. þm. Þá eru hér tölur enn - það eru tekjur verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, sem þessi hv. þm. talaði um í sömu ræðu og eru birtar í Tímanum 20. nóv. Ég vona, að ritstjórn Tímans taki hér eftir með fyrirvara því, sem þessi hv. þm. fer með, áður en hann birtir það, sem hann er að lesa hér upp í hv. Alþ. Þetta mun eiga að vera landsmeðaltal tekna verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna samkv. árlegri úrtaksathugun með viðbótum, sem eiga að gera þessar tekjutölur sambærilegar tekjutölum bænda í fremsta dálki. En þessar tölur eru ekki frá Hagstofunni. Tölurnar frá Hagstofunni eru allt öðruvísi. Hv. þm. segir, að tekjur sjómanna, iðnaðarmanna og verkamanna 1963 hafi verið 164 þús. kr. Hagstofustjóri segir, að þær hafi verið 125 þús. kr. Þm. segir, að tekjur þessara stétta 1964 hafi verið 204 þús. kr. Hagstofustjóri segir, að þær hafi verið 162 þús. kr. Þm. segir, að tekjur þessara stétta hafi verið 1965 248 þús. kr., en hagstofustjóri segir, að þær hafi verið 199 þús. kr. Þm. segir, að tekjur þessara stétta 1966 hafi verið 289 þús. kr. Hagstofustjóri segir, að þær hafi verið 246 þús. kr. Og 1967 segir þm., að tekjur þessara stétta hafi verið 228 þús. kr. Hagstofustjóri segir, að þær hafi verið 232 þús. kr. eða 4 þús. kr. meira. Þarna er nákvæmnin. 1968 ber hagstofustjóra og þm. saman, þá voru þessar tekjur 238 þús. kr. 1969 segir þm., að tekjurnar hafi verið 277 þús. kr., en hagstofustjóri segir, að þær hafi verið 269 þús. kr. Svo kemur niðurstaðan. Það er taflan um það, hvernig tekjurnar hafi verið og hvað bændur hafi vantað mikið til þess að fá sambærilegar tekjur. Og það er reiknað í prósentum. Þegar þm. er búinn að gefa upp miklu hærri tekjur sjómanna, iðnaðarmanna og verkamanna en þeir raunverulega fengu, og lægri tekjur en bændur fengu, þá náttúrlega verður prósentubilið anzi mikið hjá honum. En það rétta er, þegar búið er að reikna dæmið rétt og nota réttar tölur, að meðaltalið verður þannig á árunum 1962–1969, að bændur vantar 13.2% til þess að ná því sama og viðmiðunarstéttirnar. Og það finnst mér alveg nóg. En það er alveg víst, að hefði árferðið verið í meðallagi síðustu 3–4 árin, þá hefðu bændur fyllilega náð því að hafa sambærilegar tekjur við aðrar stéttir. En á árunum 1954–1960, sem hv. þm. miðaði við, vantar 22.7%, og það vantar mest 1954 - þá vantar 35.2%. En hverjir fóru þá með landbúnaðarmálin? Þetta eru tölurnar, sem fengnar eru hjá Hagstofunni. En tölurnar, sem hv. þm. las hér upp og Tíminn birti - og ég er ekkert að lá blaðinu það, úr því að þm. las þær hér upp - eru bara rangar, en Hagstofan borin fyrir því. Þetta er leiðinlegur málflutningur og leiðinlegt að þurfa að rekja þetta mál á þennan máta. Það er, sem betur fer, mjög sjaldgæft hér á hv. Alþ., að menn leyfi sér að vitna í tölur frá opinberri stofnun og fara algerlega rangt með. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, en taldi eðlilegt, að þetta kæmi fram.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hóf mál sitt með því hér áðan að segja, að ég hefði sagt í ádeilutón, að erlendu skuldirnar h á stofnlánadeildinni væru 38% af skuldunum. Ég sagði bara frá staðreyndum. Þetta er svona. Og ráðh. gat ekki hrakið það. Hann gat um það, að ég hefði hér á dögunum lesið hér upp tekjutölur stéttanna, og ég hefði sagt frá því, að þessar tölur væru komnar frá Hagstofunni. Ég sagði að vísu, að ein talan væri þaðan. Ég sagði það. En Tíminn fór þannig með það - og það er rétt - að allar tölurnar væru frá Hagstofunni. Ég spurði Hagstofuna um þessa tölu sérstaklega - í síma að vísu, og hún var staðfest. En ef maður fer að athuga það, hvernig Hagstofan reiknar þetta út, þá er það nú dálítið einkennilegur hlutur. Ég hef hér fyrir framan mig Hagtíðindi - ráðh. e. t. v. líka - og á bls. 173 er fjallað um, hvernig háttað er um b-flokk eftir atvinnuvegi og vinnustétt. Og einnig stendur hér annað: búrekstur, gróðurhúsabú, garðyrkjubú, o. s. frv. 6358. Og svo er hér sagt, að t. d. séu framteljendur hér 1440 konur. Samtals séu framteljendur 8647, telur Hagstofan. Hvernig er þessi atvinnuskipting eftir þessum tölum Hagstofunnar? Hver trúir þessum tölum? Kannske ráðh., af því að þær koma frá Hagstofunni. En það er sagt hér meira á þessu blaði. Það er sagt, að meðaltekjur á framteljanda séu 154 þús. kr. Hvernig eru tölur þær, sem ráðh. var að lesa hér upp áðan í samræmi við þetta? Ég vil benda hæstv. landbrh. á, að hann ætti að setja nefnd til þess að athuga þessar tölur frá Hagstofunni og bændasamtökunum til að kryfja þetta mál til mergjar. Ég hef hér fyrir framan mig skýrslu, sem er komin frá stéttarsamtökunum, um niðurstöðu sérstaks úrtaks 60 búa á árinu 1970. Hver er niðurstaðan í því? Niðurstaðan í því er 149 647 kr. Ég hef hér skýrslu, sem hæstv. landbrh. hlustaði á á Varmalandi í sumar, þar sem formaður Stéttarsambands bænda las hana upp. Hann segir þar, með leyfi forseta: Skýrslan um úrtaksbúin sýnir nettótekjur bænda 149 þús. á móti 277 þús. hjá viðmiðunarstéttunum. Ég hef ekki heyrt, að hæstv. landbrh. hafi nokkuð haft við þessar tölur að atbuga. Hann hlustaði á þessa ræðu. Hann hefur hlustað á þessar tölur. Ef þessi tala, sem ég hef verið með, er röng, þá er þessi tala líka röng. En ég vona, að hæstv. alþm. hafi áttað sig á því, þegar ég las hér upp áðan úr þessum Hagtíðindum, að það eru einkennileg vinnubrögð, þegar Hagstofan segir, að það séu 8647 framteljendur í landbúnaði. Og meðaltekjur þessara manna séu 154 þús. kr. En þegar verið er að tala um brúttótekjur bændanna annars vegar og brúttótekjur vinnandi stétta hins vegar, þá eru það alls ekki sambærilegar tölur. Og það vona ég, að hæstv. landbrh. geri sér alveg ljósa grein fyrir. Og það er vegna þess, að í sambandi við brúttótekjur í landbúnaði eiga eftir að koma til allir vextir bæði persónulegir og vegna rekstrarins. En nú skora ég á ráðh. að tilnefna formann Stéttarsambandsins eða einhvern frá Stéttarsambandinu og hagstofustjóra til að kanna þetta mál, og ég hefði viljað mælast til þess að fá að vera með í þessari könnun, og þá getum við séð, hvað er rétt og hvað er rangt. Það þýðir náttúrlega ekki fyrir ráðh. eða þm. hér að vera með einhvern talnaleik, eins og svo oft er. Það verða að fást gögn - sambærilegar tölur - til þess að út úr því komi í raun og veru rétt niðurstaða. Í sambandi við það, sem hann var að spyrja um, þ. e. hvaðan ég hefði viðmiðunarstéttirnar, er rétt að geta þess, að þær hef ég frá fyrra tímabili í þjóðarbúskapnum - frá 1964. Ég get fundið blaðsíðutalið, ef ráðh. vill, til þess að hann átti sig á því, hvernig það er fengið. En þegar hagstofustjóri var að tala við mig einmitt um þessar tölur, þá sagði hann, að þetta væru ekki réttar tölur, vegna þess að það á að reikna það til verðlags ársins 1962, en ég er með tölur úr búnaðarskýrslum, auðvitað eins og þær eru á hverju ári, og þess vegna er þessi samanburður rangur. Það væri náttúrlega hægt að segja ýmislegt fleira um ræðu ráðh., en ég sé ekki ástæðu til þess. Ég vil þó minna á það, að það var ekki hægt að heyra annað á hans ræðu en gengisáhætta hefði verið á þeim lánum, sem bændurnir hefðu tekið, áður en hann tók við þessum málum. Ég gat ekki skilið orð hans á annan veg. Ef það hefur verið það, sem hann var að gefa í skyn, þá vil ég leiðrétta, að það er ekki rétt. Það hefur aldrei verið gengisáhætta á slíkum lánum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. þm. sagði hér áðan, að það hefði verið ein tala, sem Hagstofan hefði viðurkennt, að hefði verið rétt, en í þessari töflu, sem hann birti 20. nóv. í Tímanum, voru 30 tölur. Hagstofan viðurkenndi, að það væri ein rétt. Eigi að síður er það birt í Tímanum, að tölurnar séu fengnar hjá Hagstofunni, þ. e. þessar 30 tölur. Þannig verður ýmislegt skrýtið, þegar við förum að ræða þetta nánar. En hv. þm. spurði líka: Hver trúir tölum Hagstofunnar? Hann sagði það alveg orðrétt. Ég skrifaði það niður. Hver trúir tölum Hagstofunnar? Ég hefði nú haldið, að flestir hv. alþm. trúi tölum Hagstofunnar nema þessi þm.

Vill ekki ráðh. útskýra tölurnar?

Tölur Hagstofunnar eru það, sem við höfum til þess að byggja á, og það hefur ekki verið vefengt enn þá, að þær séu réttar. Hitt er svo alveg víst, að framteljendur eru svo miklu fleiri í landbúnaðinum en bændurnir einir, og ég efast ekkert um það, að framteljendurnir eru eins margir og Hagstofan sagði. En þegar öllum þeim fjölda er deilt í brúttótekjurnar samanlagðar, þá verða tekjurnar á hvern framteljanda miklu lægri en tekjur kvæntra bænda. Og það var það, sem við vorum að tala um hér áðan - tekjur kvæntra bænda, en ekki tekjur allra þeirra, sem í landbúnaði vinna. Það er þetta, sem við megum ekki rugla saman. En það hefur hv. þm. gert, og þess vegna er svo erfitt að rökræða við hann um þetta. En neyðarúrræði er það að grípa til þess að segja, að það sé ekkert að marka tölur Hagstofunnar. Nú er það nauðsynlegt að áliti þessa þm. að skipa n. til þess að gera könnun á þessu máli, vegna þess að heimildir vanti. En bændurnir hafa leitað til Hagstofunnar iðulega og oft á ári til þess að fá heimildir til að byggja á, og þeir, sem eru ábyrgir og tala fyrir hönd bænda í þessum efnum, vefengja ekki þessar tölur, og þeim þykir gott að fá þær og formanni Stéttarsambandsins ekki síður. Og málflutningur formanns Stéttarsambands bænda í haust, hygg ég, að hafi verið alveg eðlilegur og þar stuðzt við rök. Og hans niðurstaða er byggð á allt öðrum forsendum en þessi hv. þm. leggur út af. Það er þetta, sem er alveg nauðsynlegt, að menn geri sér grein fyrir, og ég hygg, að flestir alþm. hafi gert það, og þess vegna er ekki nauðsynlegt fyrir mig að segja fleira um þetta að sinni.



Herra forseti. Það skulu ekki verða nema fá orð, en hæstv. landbrh. sagði, að ég hefði sagt, að Hagstofan hefði viðurkennt, að ein talan væri rétt. Ég vona, að menn hafi tekið eftir því, en það, sem ég sagði, var, að ég hefði haft eina töluna eftir Hagstofunni. Ég ætla að endurtaka þetta, svo að hæstv. ráðh. skilji það. Ég efast ekkert um það út af fyrir sig, að þessar tölur frá Hagstofunni séu réttar. Ef ráðh. hefur skilið það rétt, hvernig þetta er unnið, en ef svo á að hafa þetta til viðmiðunar við svona atvinnuskiptingu, til hvers leiðir slíkur samanburður? En ráðh. hefur sýnilega heldur ekki skilið það. Hann gat enn fremur um það, að ræða formanns Stéttarsambandsins, Gunnars Guðbjartssonar, hefði verið rétt. Ég efast ekkert um það, að hún hafi verið rétt, en ég hafi bara lagt vitlausan skilning í þetta. Hvernig vill ráðh. skýra það út fyrir okkur? Hann er að tala um mismuninn á tekjum bændanna og viðmiðunarstéttanna, og hann segir, að tekjur bændanna hafi verið 149 þús. kr., cn viðmiðunarstéttanna 277, og heldur svo áfram og segir, að mismunurinn hafi verið 128 þús. kr. Það getur vel verið, að ráðh. hafi einhvern sérstakan skilning á þessari tölu, en ég get ekki séð annað en þetta sé ákaflega auðvelt að skilja - a. m. k. finnst mér það. En þar sem ég er búinn að tala tvisvar, þá vil ég ekki vera að níðast á góðvild forseta og læt þessu lokið.

Forseti (MÁM): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 3. des. 1970. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Tómas Árnason hrl., taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Eysteinn Jónsson, 1. þm. Austf. Til forseta neðri deildar.“ Kjörbréf Tómasar Árnasonar hrl. hefur áður verið skoðað og tekur hann sæti sem 1. þm. Austf. og er boðinn velkominn.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. þm. Eðvarð Sigurðssyni frv. til l. um þurrkví í Reykjavík. Í frv. er gert ráð fyrir því, að stofnað verði hlutafélag, sem hafi það að markmiði að kanna aðstæður til að koma upp og starfrækja þurrkví í Reykjavík og stuðla að því, að slíku fyrirtæki verði komið á fót. Ætlazt er til þess, að ríkið leiti fyrir sér um samvinnu við þessa félagsstofnun og er sérstaklega bent á Reykjavíkurborg í því sambandi og auk þess aðra aðila, sem áhuga kynnu að hafa. Félagi þessu er síðan ætlað að láta framkvæma hvers konar athuganir og aðgerðir til rannsóknar og skipulagningar á starfsgrundvelli þurrkvíar og undirbúnings á því, að hefjast megi handa um stofnun hennar og rekstur. Skal að því stefnt, að unnt verði að framselja árangurinn af starfsemi félagsins í hendur aðila eða aðilum, sem takast það verkefni á hendur, þannig að félagið fái tilkostnað sinn að fullu endurgoldinn. En endanlegar tillögur um stofnun þurrkvíar verði lagðar fyrir Alþ. Einnig er í frv. ákvæði um fjáröflun handa þessu væntanlega félagi, svo að það geti staðið straum af þeim undirbúningi, sem þarna er rætt um. Fyrirkomulagið er, eins og menn sjá, sniðið eftir þeirri hugmynd, sem áður hefur legið fyrir þessu þingi um undirbúning að olíuhreinsunarstöð. Það er lagt til, að þarna verði sami háttur á hafður, stofnað sérstakt félag til þess að vinna að þessum undirbúningi. Eins og menn vita, þá hafa hugmyndir um þurrkví lengi verið ræddar á Íslandi. Og einnig hér á þingi hefur aftur og aftur verið rætt um málið. Árið 1943 var samþ. á Alþ. að skipa nefnd til að athuga skilyrði til fullkominnar skipasmiðastöðvar á Íslandi. Nefndin komst m.a. að þeirri niðurstöðu, að nauðsynlegt væri að gera þurrkví og í samráði við hafnarstjórann í Reykjavík var bent sérstaklega á Elliðavoginn, nokkuð fyrir innan Klepp, svipaðar slóðir og rætt er um nú. Þessar athuganir leiddu til þess, að samþ. var einróma hér á þingi að gera breytingar á hafarlögum Reykjavíkur, en þar var kveðið á um framlag ríkisins til þurrkvíar, auk ríkisábyrgðar. En þrátt fyrir þessa einróma afstöðu Alþ. þegar á þessum árum varð ekkert úr framkvæmdum. Samt héldu athuganir áfram á ýmsan hátt, einnig á vegum verkfræðinga. Þannig gerði verkfræðifyrirtækið Höjgård & Schultz áætlun um 6.000 tonna þurrkví sunnan við Kleppshöfðann á árinu 1945. Hér á Alþ. var málið tekið upp að nýju árið 1950. Þá flutti Gísli Jónsson alþm. tillögu um þurrkví á Patreksfirði. Í meðförum Alþ. var tillögunni breytt þannig, að framkvæmd skyldi allsherjar athugun á byggingu þurrkvíar og staðarvali og var sú tillaga samþ. einróma. Síðan var framkvæmd mjög gaumgæfileg rannsókn á þessu máli öllu og annaðist Almenna byggingarfélagið verkfræðilega hlið hennar. Niðurstaðan af þessari rannsókn var ákaflega jákvæð. Ég vil leyfa mér að vitna til þess, sem segir í nál. frá þessum árum, en þar er m.a. komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Að lokum vill n. leyfa sér að taka fram, að hún er einhuga um að leggja til, að hafinn verði nú þegar undirbúningur undir að hrinda þessu máli í framkvæmd. Mundi þetta verk ekki einasta skapa mjög mikla vinnu í landinu, á meðan á byggingu hennar stendur, er dreifa mætti e.t.v. yfir þá tíma árs, sem hennar væri mest þörf, heldur mundi þurrkvíin skapa hér allt önnur og betri skilyrði til viðgerðar á skipastól landsmanna en nú er fyrir hendi, þar sem þá fyrst væru möguleikar fyrir því að nota við þau verk hagkvæmari aðferðir við alla flutninga á efni til og frá en nú er gert og á þann hátt gera viðgerðir ódýrari, fljótlegri og öruggari og skapa jafnframt möguleika fyrir stóraukinni vinnu í landinu í þeirri iðngrein í framtíðinni. Hún telur, að með þeim siglingum, sem nú eru hingað til landsins, sé tæpast forsvaranlegt að eiga engan möguleika til að taka stærri skip á land, en nú er hægt að taka í Slippinn og að úr því verði ekki bætt á neinn annan hátt betur en með byggingu þurrkvíar.“ Þetta var sem sé ákaflega jákvæð niðurstaða og þarna eru raunar taldar upp ýmsar helztu röksemdirnar fyrir því, að ráðizt verði í byggingu þurrkvíar á Íslandi. Um staðarval var það niðurstaða af þessari athugun, að tveir staðir kæmu lang helzt til greina, Hafnarfjörður og Reykjavík. Í framhaldi af þeirri niðurstöðu voru því teknar upp viðræður við ráðamenn í Hafnarfirði og Reykjavík á árinu 1954. Svörin urðu í stuttu máli þau, að ráðamenn í Hafnarfirði töldu sig ekki geta gefið nein bindandi svör um þátttöku Hafnarfjarðar eða rekstur á vegum Hafnarfjarðarbæjar. Ráðamenn í Reykjavík töldu hins vegar nauðsynlegt að fá 90% af kostnaði við þurrkví sem ríkisframlag, án þess að ríkið ætti þó nokkurn hlut í fyrirtækinu. Svo var að sjá sem mönnum hafi þótt þessar undirtektir bæjarfélaganna vera það dauflegar, að það hafi orðið til þess, að frekari athuganir strönduðu þá um skeið. Menn töldu, að ekki hefði fundizt viðunandi lausn á því, hvernig ætti að sjá þessu fyrirtæki fyrir stofnkostnaði og eðlilegum rekstri. Málið var síðan en tekið upp hér á Alþ. 1961 af þeim mikla áhugamanni, Gísla Jónssyni. Gerði hann þá tillögu um nýjar tekjur handa hafnarbótasjóði, 2% gjald af kostnaðarverði nýrra skipa og skyldi helmingur þeirra tekna renna til þess að koma upp og reka þurrkví í Reykjavík. Ýmsar aths. voru þá gerðar við þessa hugmynd Gísla og var hún að lokum afgreidd með rökstuddri dagskrá, þar sem m.a. var vísað til þess, að þurrkvíarmálið væri í athugun hjá ríkisstj., en um þá athugun heyrðist því miður ekkert meira. Á þessum árum urðu einnig víðtækar umr. um þurrkví utan þingsins. Til að mynda hefur þessi framkvæmd verið mikið áhugamál verkalýðsfélaga í málm– og skipaiðnaði og einnig verið studd af ýmsum atvinnurekendum í þeim greinum. Oft hefur verið fjallað um málið í borgarstjórn Reykjavíkur og í hafnarnefnd. Síðast komst skriður á málið, þegar Alþb.–menn í borgarstjórn báru fram till. 1967 um athugun á þurrkví í tilefni af Sundahöfn og var af því tilefni samþykkt svofelld ályktun: „Með því að 1. áfangi Sundahafnar er í byggingu, telur borgarstjórn nauðsynlegt að kanna ýtarlega þörf fyrir dráttarbraut eða þurrkví í tengslum við hina nýju höfn. Felur borgarstjórnin því hafnarstjórn að framkvæma athugun þessa og kanna jafnframt, hverjar áætlanir eru uppi hjá þeim fyrirtækjum í borginni, sem annast skipaviðgerðir og líkleg væru til þess að hefja nýsmíði fiskiskipa og athuga möguleika á samstarfi þeirra í þessu efni, eftir því sem henta þykir.“ Í hafnarstjórn var síðan þremur mönnum falið að vinna sérstaklega að þessu máli, þeim Braga Hannessyni, Guðmundi J. Guðmundssyni og Gunnari P. Guðmundssyni hafnarstjóra. Árangurinn af því starfi er m.a. rakinn í grg. Gunnars P. Guðmundssonar hafnarstjóra, sem birt er sem fskj. með frv. okkar og þar má sjá, hvernig málin standa nú. Sú saga, sem ég hef rakið hér, ber vott um æðimikinn seinagang og vafalaust væri hægt að láta þung orð falla um framtaksleysi. Þó skulum við ekki gleyma því, að allt fram undir þetta hafa aðstæður verið slíkar, að það hefur verið raunverulegt álitamál, hvort þurrkví gæti staðið undir rekstri sínum fjárhagslega, þótt almenn rök fyrir nauðsyn slíkrar stofnunar hafi verið augljós. Hins vegar hafa fjárhagslegar forsendur slíkrar framkvæmdar sífellt verið að batna, eftir því sem farskipastóll okkar hefur aukizt. Í þessu sambandi má minna á það, að þegar fjárhagslegar forsendur voru kannaðar 1955, voru íslenzk flutningaskip 24 talsins, þar af 7 stærri en 2.000 brúttólestir og 8 undir 1.000 brúttólestum. Nú eru hliðstæð skip hins vegar 40 talsins, þar af 13 stærri en 2.000 brúttólestir og 17 minni en 1.000. Hliðstæð aukning mun að sjálfsögðu halda áfram á ókomnum árum, ef hér verður eðlileg þróun í atvinnumálum. Auk þess er mikið um ferðir erlendra skipa hingað til lands og á hafsvæðunum umhverfis landið og oft er um það spurt frá erlendum aðilum, hvort viðgerðaraðstaða sé hér á landi. Er því fullkomlega eðlilegt að reikna með nokkrum tekjum af þjónustu við erlend skip. Í áætlun Gunnars B. Guðmundssonar hafnarstjóra er sú niðurstaða um rekstur væntanlegrar þurrkvíar, að rekstrartekjur af þjónustu við íslenzk skip ein saman geri ekki mikið umfram að standa undir kostnaði, eins og komizt er að orði. Sé hins vegar bætt við þá áætlun viðgerðum í þágu erlendra skipa, virðist ljóst, að rekstrarafkoma þurrkvíar geti nú þegar verið eðlileg og sæmilega traust og muni fara batnandi á ókomnum árum. En reikningsleg afkoma þurrkvíar segir ekki söguna alla. Óbein áhrif af starfsemi slíks fyrirtækis yrðu mjög mikil. Um þessar mundir er árlegur gjaldeyriskostnaður vegna skipaviðgerða okkar erlendis t.d. um 120 millj. kr., en með tilkomu þurrkvíar mundi verulegur hluti þeirrar upphæðar sparast og atvinna flytjast inn í landið. Þurrkví mundi treysta mjög málm– og skipasmíði innanlands, en þar er um að ræða einhverja mikilvægustu iðngrein Íslendinga, iðngrein sem er í mjög nánum tengslum við eðlilega atvinnuvegi okkar, fiskveiðar og siglingar. Og einnig ber að minnast þess aukna öryggis í siglingum til landsins, sem þessi framkvæmd hefði í för með sér. Í grg. hafnarstjóra er talið eðlilegt, að 1. áfangi þurrkvíar verði miðaður við 5.000–6.000 tonna stærð og jafnframt verði gert ráð fyrir stækkun upp í 10-12 þús. tonn. Miðað við núverandi verðlag er áætlað, að 1. áfangi þurrkvíar kosti um 120 millj. kr. En auk þess þarf fjölþætta aðra starfsemi í tengslum við þurrkví. Skiptir þar mestu, að í sambandi við þurrkví þarf að skapa góða aðstöðu fyrir nýsmíði stálskipa til þess að nýta á sem haganlegastan hátt vinnuafl og vélakost. Virðist eðlilegt, að í því sambandi verði athuguð sérstaklega framtíð Landssmiðjunnar, sem verið hefur olnbogabarn hæstv. ríkisstj. árum saman, en gæti fengið mjög mikilvæg verkefni í tengslum við þurrkví. Til þess að hrinda þessum framkvæmdum af stað þarf þannig allmikið fjármagn, þótt okkur sé það á engan hátt ofviða, þegar þjóðartekjur okkar eru komnar yfir 400 milljarða kr. á ári. Ég hef áður greint frá hugmyndum Gísla Jónssonar um gjald af kostnaðarverði nýrra skipa. Í grg. Gunnars B. Guðmundssonar er rætt um aðra hugmynd, að lagt verði gjald á þau skip stærri en 100 brúttólestir, sem leita hafnar á Íslandi, t.d. 10 kr. á brúttólest, innheimt einu sinni á ári. Slíkt gjald af innlendum og erlendum skipum mundi nema rúmum 9 millj. kr. á ári eins og sakir standa og ætti í upphafi að renna til þess að greiða stofnkostmað þurrkvíar. Vel má vera, að menn sjái annmarka á þessari hugmynd ekki síður en tillögu Gísla Jónssonar. En ég vil leggja áherzlu á, að menn láti ekki slík ágreiningsefni tefja fyrir framkvæmdum. Hvaða fjáröflunarleiðir sem farnar verða að forminu til, mun raunin verða sú að lokum, að upphæðirnar verða teknar úr sameiginlegum sjóði landsmanna. Hér er um að ræða mjög mikið nauðsynjamál, sameiginlegt hagsmunamál þjóðarinnar allrar. Þeir fjármunir, sem fram verða lagðir, munu skila sér aftur margfaldlega. Þar skiptir mestu máli, að þurrkvíin verði í félagslegri eign og hafi jafnt Reykjavíkurborg sem ríkissjóð að bakhjarli beint og óbeint, auk þess sem einkaaðilar verði kvaddir til sem beztrar samvinnu. Ég minntist á það í upphafi máls míns, að athugun á þessu máli hefði tekið langan tíma og stundum gengið seint. Ein af ástæðunum fyrir því er að sjálfsögðu sú, að verkefnið er svo stórt, að þeir aðilar, sem um málið hafa fjallað, hafa ekki haft raunverulegt bolmagn til þess að ráða við það. Tillaga okkar hv. þm. Eðvarðs Sigurðssonar er tilraun til þess að rífa málið upp úr þeirri sjálfheldu og tryggja þá vinnu og það fjármagn, sem til þess þarf, að hægt verði að hefjast handa sem fyrst. Eins og ég sagði áðan, leggjum við til, að hafður verði á hliðstæður háttur og rætt er um í sambandi við byggingu hugsanlegrar olíuhreinsunarstöðvar, að stofnað verði sérstakt félag til að ljúka undirbúningsrannsóknum og hrinda málinu í framkvæmd. Við teljum, að þessi aðferð sé skynsamleg, vegna þess hversu umsvifamikið og stórt verkefnið er. Í því sambandi má minna á, að enn er ólokið ýmsum mikilvægum og kostnaðarsömum athugunum á staðarvali þurrkvíar, bæði í landi og neðansjávar. Hins vegar er um það rætt í frv., að félag það, sem við gerum tillögu um, fái kostnað sinn endurgreiddan frá fyrirtækinu, þegar það hefur hafið starfrækslu, þótt raunar sé einnig hugsanlegt, að undirbúningsfélagið verði að hluta til eignaraðili að þurrkvínni og leggi þá fram tilkostnað sinn sem hlutafé. En í sambandi við þessa hugmynd viljum við flm. leggja áherzlu á, að hún er okkur ekkert sáluhjálparatriði. Telji menn eðlilegra að hafa annan hátt á, þá erum við til viðtals um hvers kyns breytingar á þessari tilhögun. Forsendur okkar eru einvörðungu þær, að nú verði teknar ákvarðanir og hafizt handa. Aldarfjórðungs bollaleggingum þarf að ljúka og athafnir þurfa að taka við. Vil ég vænta þess, að sú hugmynd hljóti góðar undirtektir hér á þingi og ekki sízt vil ég gera mér vonir um, að þetta mál njóti þess, að borgarstjórinn í Reykjavík, hv. þm. Geir Hallgrímsson, er nú í okkar hópi, en hann hefur að sjálfsögðu fylgzt vandlega með þessu máli að undanförnu og látið í ljós áhuga á framgangi þess. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þurrkvíarmálið er rætt hér á hv. Alþ., svo mikilvægt sem það er fyrir landið í heild og fyrir Reykjavík, sem er eðlilegur staður fyrir slíka þurrkví. Þurrkví í Reykjavík verður heldur ekki reist nema með einhvers konar atbeina ríkisvaldsins og þá væntanlega löggjafarvaldsins. Ástæðan til þess, að ég kveð mér hér hljóðs þegar við 1. umr. málsins, er sú, að ég vildi gjarnan koma fram með nokkrar ábendingar í tilefni af flutningi þessa frv., ábendingar, sem ég vænti, að n. sú, sem fær málið til meðferðar, taki til athugunar. En áður en ég vík að þeim ábendingum vildi ég aðeins geta um helztu röksemdir fyrir nauðsyn þurrkvíar til viðbótar því, sem hv. flm. gat um hér áðan. Það er ljóst, að núverandi dráttarbrautir í landinu geta ekki tekið á land nema hluta af skipastóli landsmanna sökum stærðar skipanna. Það er enn fremur ljóst, að hluti af þeim skipastóli, sem hægt er að taka á land, leitar viðgerða erlendis, sumpart sökum þess, að þeir fá viðgerðirnar fljótar unnar og sumpart ódýrari. Einkum var það hér áður fyrr, þegar gengisskráningin var ekki í samræmi við staðreyndir og á þann hátt flyzt mikil vinna, sem íslenzkir iðnaðarmenn eru færir um að leysa af hendi, úr landi og ekki fæst möguleiki eða sköpuð skilyrði til þess að þjálfa íslenzka iðnaðarmenn þannig, að þeir séu samkeppnis færir við starfsbræður erlendis. Þá má leiða töluverðar líkur að því, að nokkur viðgerðarþjónusta umfram það, sem nú er unnin í landinu, mundi verða framkvæmd á erlendum skipum, ef samkeppnisfær viðgerðarstöð risi hér og þá er það ekki álitamál heldur, að verulegt öryggi mundi það verða allri siglingu um Norður–Atlantshaf, ef slík viðgerðarstöð risi hér, enda munu tryggingafélögum oft berast fyrirspurnir um, hver aðstaða sé hér fyrir hendi til skipaviðgerða. Það má að vísu spyrjast fyrir um það, hvort sú uppbygging dráttarbrauta, sem átt hefur sér stað fyrir forgöngu hæstv. iðnrh. á undanförnum árum, sé ekki slík, að hún fullnægi að einhverju leyti þeim þörfum, sem þurrkví í Reykjavík mundi eiga að gera. Ég held, að svo sé ekki. Ef rekstrargrundvöllur er góður fyrir fiskiskipastól landsmanna og annan skipastól og eðlilegar afskriftir og hagnaður eiga sér stað í þeim atvinnurekstri, þá mun það vera svo, að núverandi dráttarbrautir og skipasmíðastöðvar anna alls ekki nægilega viðhaldi og endurnýjun skipastólsins, eins og hann nú er, með hagkvæmum rekstri stöðvanna. Og þess vegna mundi þurrkví, sem e.t.v. hefði viðhald helzt að verkefni sínu, þótt samhliða henni væri nauðsyn á nýskipasmíðum, ekki vera óþörf, heldur miklu fremur fullnægði hún þörfum, sem nauðsynlegt er að sinna. Ég sagði fyrst í minni ræðu, að það væri eðlileg staðsetning þurrkvíar í Reykjavík, enda hefur svo verið um talað ávallt, frá því að þessari hugmynd var fyrst hreyft. Það er ekki eingöngu vegna þess, að Reykjavík er heimahöfn flestra hinna stærri skipa siglingaflotans. Hér er og sigling tíðust þeirra erlendra skipa, sem mundu nota þjónustu slíkrar stöðvar. Þá eru og hér þeir iðnaðarmenn og þeir tæknimenn, sem nauðsynlegir eru til að vinna við slíkt fyrirtæki. Aðstæður eru og mjög góðar við Gelgjutanga, þar sem áætlanir hafa verið gerðar um byggingu þurrkvíar. En um leið og við lítum á allar þessar staðreyndir og um leið og við erum sammála um nauðsyn á byggingu þurrkvíar, þá hljótum við að gera okkur ljósa grein fyrir þeim vanda, sem þarf að ráða við, til þess að þurrkví verði að veruleika. Og sá vandi er, að þrátt fyrir bjartsýnar rekstursáætlanir mun rekstur sjálfrar þurrkvíarinnar ekki gera betur heldur en standa undir reksturskostnaði. En óbeinn hagnaður verður slíkur samt sem áður, að hann réttlætir fullkomlega framkvæmdina. Það er ætlunin, að í tengslum við þurrkví verði byggð ýmiss konar iðnaðarver og þegar fram líða stundir, munu þau e.t.v. að hluta eða jafnvel að öllu leyti geta endurgreitt þjónustu þurrkvíarinnar, en til að byrja með verður að horfast í augu við það, að stofnkostnaður þurrkvíarinnar verður að fást þegar tryggður í upphafi með stofnfjárframlögum, sem ekki er ætlazt til að beri beina vexti eða verði endurgreidd um nokkurt árabil a.m.k. Og það er þessi vandi, sem hefur verið tálmun þess að koma þurrkvíarmálinu fram. Ég vil til viðbótar því, sem getið er um í grg. hafnarstjórans í Reykjavík um þær kannanir og athuganir, sem fram hafa farið á byggingu þurrkvíar, geta þess, að töluverð athugun hefur farið fram á möguleikum þess og leiðum til að afla fjár til greiðslu stofnkostnaðar og þá yfirleitt gengið út frá því, að framlag ríkissjóðs eða hafnarbótasjóðs yrði a.m.k. 40% af framkvæmdakostnaði, eins og tíðkazt hefur t.d. um dráttarbrautir í eigu hafnarsjóða úti á landi. Og ýmis rök hníga að því, að hægt væri að fella byggingu þurrkvíar undir 75% stofnframlag ríkissjóðs, eins og gerist um dýpkun hafna og byggingu hafnargarða. Auk þessa gat hv. flm. um ábendingar og tillögur Gísla heitins Jónssonar alþm. um sérstaka skattlagningu á byggingarkostnað skipa. Önnur ábending hefur komið fram um 10 kr. gjald á hverja brúttórúmlest íslenzks skips á ári hverju sem og sams konar skattheimtu af fyrstu komu erlends skips hér í höfn á ári hverju. Seinni fjáröflunaraðferðin mundi gefa 9–10 millj. kr. árlegan tekjustofn, sem mundi vissulega hafa þýðingu í þessu efni. Nú sem stendur er það helzt á dagskrá, að ljúka verður við jarðvegskannanir til þess að fá endanlega skorið úr, hvort fyrirhuguð staðsetning þurrkvíar er reist á traustum forsendum. Kostnaður við könnun til þessarar ákvörðunar hefur verið talinn frá 500 þús. kr. til 1 millj. kr. og vissulega getur það orðið svo, að þessi könnun leiði í ljós þörf á enn frekari könnun, áður en til framkvæmda kemur. Þetta er vandamál, sem vissulega er alls ekki stórt og Reykjavíkurhöfn mun út af fyrir sig ein geta séð því borgið, enda hefur hún farið þess á leit við Orkustofnunina að annast þessa könnun fyrir sína hönd. Orkustofnunin hefur þegar hafið nokkra könnun að þessu leyti, en vegna þess að sú könnun, sem gerð var á s.l. sumri, gaf ekki fullnægjandi niðurstöðu, m.a. vegna þess að nauðsynleg tæki voru ekki til staðar, heldur bundin við önnur verkefni inni á öræfum í sambandi við virkjunarframkvæmdir, þá er þessum könnunum ekki endanlega lokið. Þá þarf í öðru lagi að fá sérfræðinga til þess að gera tillögur um uppbyggingu og áætlun um rekstur stöðvarinnar. Í því skyni hefur stjórn iðnþróunarsjóðs verið ritað og óskað eftir fyrirgreiðslu sjóðsins í þessum efnum, bæði hvað snertir lánsfjárútvegun til þess að framkvæma slíkt verk og sömuleiðis tækniaðstoð við verkið sjálft. Í sama skyni hafa viðræður átt sér stað við hæstv. iðnrh. og iðnrn., sem hafa tekið málinu mjög vel og heitið því fulltingi sínu. Samfara þessari málaleitun hafnarstjórnar til iðnþróunarsjóðs hefur Meistarafélag járniðnaðarmanna á Íslandi óskað eftir því við iðnþróunarsjóð, að fram fari könnun á aðstöðu járniðnaðar á Íslandi og hefur stjórn iðnþróunarsjóðs gert ráðstafanir til þess að fá sænskt ráðgjafarfyrirtæki til þess að hafa slíka tækniaðstoð með höndum. Ég á ekki von á því, að iðnþróunarsjóður muni telja sér fært að lána til þurrkvíarinnar sem slíkrar, en hins vegar hef ég góða von um, að hann sjái sér fært að lána til þess kostnaðar, sem er bundinn við rannsókn á uppbyggingu og rekstri þurrkvíarinnar, hönnun mannvirkisins sem slíks. Og sömuleiðis mun iðnþróunarsjóður væntanlega geta lánað til þeirra fyrirtækja, viðgerðarverkstæða og annarra mannvirkja, sem nauðsynlegt er að reisa í tengslum við slíka þurrkví. Ég hef talið nauðsynlegt að rekja þessi atriði hér við 1. umr. málsins, til þess að fram komi, að vandamálið í sambandi við þurrkví og til þess að koma því máli á betri rekspöl og hraða framkvæmdum, er e.t.v. ekki skortur á fjármagni við könnun og athugun málsins, heldur blátt áfram fjármagnsskorturinn við það að koma fyrirtækinu sjálfu á fót. Ég skil flutning þessa frv. svo og grg. hv. 1. flm. svo, að flm. hafi sniðið frv. eftir frv. til l. um olíuhreinsunarstöð og vil í því sambandi aðeins geta þess, að þar sem frv. um olíuhreinsunarstöð er flutt af hæstv. iðnrh. með þeirri röksemd, að iðnrn. sem slíkt og stóriðjunefnd áður hafi ekki tök á því að fylgja málinu frekar fram, með því að rn. sé ekki til þess búið, þá sé nauðsynlegt að stofna til sérstaks hlutafélags um könnun málsins, áður en ákveðið er að ráðast í framkvæmdir. Ég hygg, að nokkru öðru máli gegni um könnun og athugun á byggingu þurrkvíar í Reykjavík. Reykjavíkurhöfn hefur í samráði við þá aðila, sem helzt hafa hagsmuna að gæta í sambandi við uppbyggingu þurrkvíar, haft mál þetta með höndum og hefur athugun málsins verið í fullum gangi. En ég vil fagna því hins vegar, ef flutningur slíks frv. og árangur af því verður sá, að ríkisvaldið vill leggja þarna hönd á plóginn og þegar í upphafi skuldbinda sig til þess að standa að lausn þess, sem beinist helzt að fjárútvegun til framkvæmda. Ég vík þá að þeim ábendingum, sem ég vildi gera við frv., en þær eru helztar, að við 1. gr. teldi ég eðlilegt, að það væri ríkisstj. og Reykjavíkurborg, sem sameiginlega beittu sér fyrir stofnun slíks hlutafélags. Í 2. gr. tel ég óþarfa og e.t.v. til tálmunar að setja það skilyrði að a.m.k. 50% af hlutafé félagsins skuli jafnan vera í eigu ríkisins og varðandi 3.gr. vildi ég mælast til þess við hv. n., að hún kveðji sér til ráðuneytis varðandi afgreiðslu þessa máls hafnarstjóra og aðra þá, sem afskipti hafa af undirbúningi þurrkvíarmálsins og athugi í því sambandi möguleika á því að gera óþarft það millistig, sem frv. gerir ráð fyrir, nefnilega það millistig að stofna fálag eingöngu um könnun og athugun á stofnun þurrkvíar í Reykjaví:k. Ég tel alla möguleika geta verið á því, ef vel er á málum haldið, að unnt sé að kveða á um stofnun félags í því skyni að stofna þurrkví í Reykjavík og millistig um félagsstofnun, sem eingöngu hefur það á stefnuskrá sinni að athuga þessi mál, sé vonandi óþarft. Um þetta skal ég þó ekki fullyrða eða fjölyrða á þessu stigi málsins. Það er rétt, að fleiri menn fjalli um það og vegi og meti aðstæður allar, á hvaða stigi málið er núna, áður en endanlega er tekin afstaða að því leyti. En að lokum vil ég ítreka þá skoðun mína, að meginvandinn við að koma þessu þjóðnytjamáli í framkvæmd, er fjáröflun til stofnkostnaðar. Ég fagna flutningi þessa frv. í þeim anda, að það verði að liði í þeim efnum að opna skilning manna fyrir nauðsyn þessa máls og skilning manna á að horfast í augu við þetta höfuðvandamál, að með einhverju móti verði að afla óendurkræfs stofnfjárframlags til þurrkvíarinnar.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. alþm. Geir Hallgrímssyni, borgarstjóra í Reykjavik, fyrir mjög eindreginn stuðning við efni þessa máls. Hann flutti í upphafi ræðu sinnar mjög öflugar almennar röksemdir fyrir því, að hér væri hreyft mjög miklu nauðsynjamáli, sem raunar hefur verið unnið að um mjög langt skeið, eins og fram hefur komið. Hv. þm. vék í máli sínu að þróuninni í dráttarbrautarmálum að undanförnu og um það var í rauninni hægt að tala alllangt mál, því að þróunin á þeim sviðum er anzi glöggt dæmi um það, að okkur hættir æði oft við því að byggja upp atvinnutæki hér á Íslandi án eðlilegs samhengis. Ég er hræddur um, að þróunin í þeim málum hafi ekki verið studd við neina heildaráætlun, eins og þörf hefði verið og að sú þróun hafi jafnvel tafið frekar fyrir þurrkvíarframkvæmdum heldur en að ýta undir þær. En um það atriði ætla ég nú ekki að hafa lengra mál. Og ég lét þess getið í upphaflegu ræðu minni, að við flm. gerðum form þessa frv. ekki að neinu aðalatriði. Hv. þm. Geir Hallgrímsson gerði nokkrar aths. við sjálft frv. M.a. taldi hann, að í 1. gr. hefði verið eðlilegt að tala um, að ríkisstj. og Reykjavíkurborg beittu sér sameiginlega fyrir stofnun slíks félags, sem hefði það verkefni að koma upp þurrkví. Ekki hef ég neitt á móti þessu, en einhvern veginn fannst mér það vera óeðlilegt að setja um það fyrirmæli í lögum frá Alþ. hvað Reykjavíkurborg ætti að gera. Það er talað um það í frv., 2. gr., að sérstaklega skuli leitað samvinnu við Reykjavíkurborg. Ég held, að það sé naumast formlega rétt, að Alþ. geti haft annan hátt á en þann að óska eftir slíkri samvinnu í staðinn fyrir að vera að segja Reykjavíkurborg fyrir verkum á þessu sviði. En þetta er náttúrlega ekki neitt stóratriði. Með þessu frv. er gert ráð fyrir því, að ríkið hafi næsta óvenjuleg afskipti af þessu máli. Að ríkið leggi fram bæði fjármagn og vinnu í þágu þessa sérstaka málefnis. Og einmitt vegna þess að hér er um óvenjulega aðgerð að ræða, þá taldi ég eðlilegt, að ríkið ætti 50% í þessu félagi, til þess að tryggja sjónarmið sín þar á móti. En ég geri þetta ekki heldur að neinu meginatriði, síður en svo. Það má vel vera, að mál standi þannig, eins og hv. þm. sagði, að það væri hægt að komast fram hjá því millistigi að setja á laggirnar sérstakt félag, sem hefði rannsóknarstörf með höndum. Ef mál standa þannig, þá fagna ég því vissulega. Mér er kunnugt um það að, að þessu hefur verið unnið ötullega, sérstaklega núna seinustu árin, af hafnarnefnd og hafnarstjóra og ef málin eru í raun og veru komin á þann rekspöl, að ekki þurfi að gera sérstakar ráðstafanir til þess að ljúka undirbúningsrannsóknum, heldur væri hægt að taka ákvörðun um félag, sem hafi svo það verkefni að koma þessu fyrirtæki á laggirnar, þá mundi ég að sjálfsögðu fagna því. Hins vegar var tilgangur okkar flm. með þessu frv. ekki aðeins sá, að þarna væri komið á þessu kerfi, sem við tölum um, heldur að Alþ. lýsti yfir þeim skýlausa vilja sínum, að þurrkví yrði komið upp í Reykjavík og að Alþ. lýsti yfir þeim vilja sínum, að það vildi stuðla að því að koma þessu fyrirtæki upp. Þetta tel ég ákaflega mikilvægt atriði. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Geir Hallgrímsson sagði, að ríkið verður að vera aðili að þessu fyrirtæki í einhverju formi. Það er vafalaust rétt mat, að fyrstu árin verði rekstur þurrkvíar ekki sérlega arðbær, bókhaldslega séð, en engu að síður hygg ég, að slíkt fyrirtæki yrði mjög arðbært þjóðhagslega séð og ef hér verður eðlileg þróun, þá tel ég víst, að fyrirtækið geti á ekki afar löngum tíma risið undir þeim kostnaði, sem fram er lagður til þess að koma þessu fyrirtæki á laggirnar. Ég vildi sem sé fyrst og fremst þakka hv. þm. fyrir góðar undirtektir við málið og ég vil vænta þess, að hv. iðnn. fjalli um málið á jafn jákvæðan hátt og reyni að komast að niðurstöðu, sem hrekkur a.m.k. til þess, að þetta Alþ. lýsi yfir þeim vilja sínum að vilja stuðla að því að koma upp þurrkví í Reykjavík eins fljótt og þess er kostur. Og að ríkið leggi fram af sinni hálfu þá aðstoð, sem hagkvæm er talin til þess að flýta fyrir þróuninni.

Flm. (Gísli Guðmundsson) : Herra forseti. Af hálfu okkar flm. málsins var þess farið á leit við hæstv. forseta, að þetta mál yrði tekið til umr. í dag, áður en fjárlagaannríkið hefst. Og þakka ég það, að forseti hefur orðið við þeirri ósk. Frv. til l. á þskj. 202, sem við flytjum saman, þrír þm. Norðurl. e., um virkjun fallvatna í Þingeyjarsýslum, tekur til þriggja slíkra fallvatna, Laxár, Jökulsár og Skjálfandafljóts. Við flutning frv. höfum við haft tvennt í huga: Að greiða þurfi fyrir því með löggjöf, að takast megi á viðunandi hátt að leysa þá deilu, sem risið hefur út af virkjunarframkvæmdum, og að hraðað verði frambúðarlausn raforkumála á þessu svæði. En jafnframt felst það í frv., að gerð verði gangskör að því nú þegar að finna örugga leið til laxræktar ofan Laxárgljúfurs. Frv. er í fimm greinum og er efni þeirra þetta: Í 1. gr. er mælt fyrir um það, að óheimilt skuli vera að gera stíflu við Laxá hjá Brúum, nema að fengnu samþykki náttúruverndarráðs, enda hafi áður farið fram rannsókn sú, sem gert er ráð fyrir í bréfi iðnrh. dags. 13. maí s. l. um það efni. Komi til stíflugerðar með leyfi náttúruverndarráðs, skuli stífluhæðin við það miðuð, að vatnsborðshækkun árinnar vegna stíflunnar verði ekki svo mikil, að land við Birningsstaðaflóa fari undir vatn af þeim ástæðum. Loks er í greininni ákvæði um, að virkjun skuli þannig framkvæmd, að hún hindri ekki laxrækt ofan virkjunar. Samkvæmt 2. gr. ber ríkissjóði að bæta Laxárvirkjun eftir mati dómkvaddra manna það tjón, er Laxárvirkjun kann að verða fyrir, ef frv. þetta verður að lögum, vegna kostnaðar, sem stofnað hafði verið til fyrir 1. des. s. l. á þann hátt, sem fjallað er um í greininni. Í 3. gr. segir, að ríkisstj. skuli hlutast til um, að veiðimálastjóri láti fara fram og hraða rannsókn á möguleikum til að koma upp laxveiði í efri hluta Laxár og að fall í efri hluta árinnar skuli óheimilt að virkja. Með þessu falli í efri hluta árinnar er átt við það, sem fræðimenn hafa kallað virkjun Efri-Laxár eða Mývatnsvirkjun. Í 4. gr. er mælt fyrir um, að ríkisstj. skuli nú þegar láta hefja endurskoðun fyrirliggjandi áætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum við Dettifoss og rannsókn möguleika á að virkja Skjálfandafljót við Íshólsvatn. Skuli sú endurskoðun og rannsókn, sem hér um ræðir, sitja fyrir öðrum meiri háttar rannsóknum á fallvötnum landsins. En í 5. gr. segir, að lögin öðlist þegar gildi. Áður en ég ræði nánar um hinar einstöku greinar frv., tel ég rétt að rekja svo stuttlega sem unnt er aðdraganda þessa máls, sem hér liggur fyrir. Er þess þá fyrst að geta, að á austanverðu Norðurlandi er nú mjög alvarlegur skortur á raforku, en orkuþörf vaxandi þar, t. d. vegna vaxandi iðnaðar og vegna þess, að orkuveitusvæði Laxár er að stækka austur fyrir Reykjaheiði og sennilega austur fyrir Öxarfjarðarheiði. Gömlu virkjanirnar tvær við Laxá framleiða samtals um 12 mw. eða rúmlega það, ef ég man rétt, en í sambandi við þær er rekin 7 mw. olíustöð og 1½ mw. jarðhitastöð við Mývatn með dýrri orkuframleiðslu. Til úrbóta var af þeim, sem orkumálum ráða, valin sú leið að halda áfram virkjun Laxár, eins og ég kem að síðar, og töldu þeir þá framkvæmd hagkvæmasta. En gegn þessu áformi risu menn í héraði með þeim rökum, að fyrirhugaðar framkvæmdir hefðu í för með sér spjöll á verðmætum vötnum, náttúrufegurð og dýrmætum náttúrufyrirbrigðum, og að eigi skorti önnur vötn til virkjunar. Með lögum nr. 60 1965, um Laxárvirkjun, var ráðh. heimilað að veita sameignarfyrirtækinu Laxárvirkjun leyfi til að reisa allt að 12 þús. kw. raforkuver í Laxá við Brúar. Hinn 23. sept. 1969 veitti þáverandi ráðh. raforkumála Laxárvirkjun leyfi til þess að reisa fyrsta áfanga svonefndrar Gljúfurversvirkjunar í Laxá með, eins og þar segir, „um 7 þús. kw. afli í samræmi við fyrrgreinda áætlun,“ þ. e. áætlun þá, er fyrir lá um Gljúfurversvirkjun. Í áætlun þeirri var gert ráð fyrir samtals nálega 55 þús. kw. virkjun í fjórum áföngum, auk svonefndrar Suðurárveitu, sem átti að vera í því fólgin að flytja nánar tiltekið magn af vatni því, sem nú fellur í Skjálfandafljót, yfir í Kráká í Mývatnssveit og þar með í Laxá. Í leyfisbréfi ráðh. segir enn fremur: „Telji stjórn Laxárvirkjunar hagsmunum virkjunarinnar betur borgið með því að leggja í þann aukakostnað við 1. áfanga, sem með þarf til þess að búa undir stærri virkjun, og taka þá áhættu, sem því er samfara, hefur rn. út af fyrir sig ekkert við það að athuga. Hins vegar skal það tekið fram, að engin fyrirheit eru gefin um leyfi til stærri virkjunar en framangreind lög gera ráð fyrir,“ þ. e. lög nr. 60 1965. Framkvæmd 1. áfanga Gljúfurversvirkjunar hófst á s. l. sumri, og hefur þegar verið stofnað til nokkurs „aukakostnaðar“, sem að því getur miðað að „búa undir stærri virkjun“ en þá, er leyfð hefur verið og heimiluð í lögum. 8. maí 1969, eða nokkrum mánuðum áður en þetta leyfi var veitt, voru með öllum atkvæðum sýslunefndarmanna í S.-Þingeyjarsýslu samþykkt andmæli gegn áætlaðri Gljúfurversvirkjun og andmælin rökstudd. Í ályktuninni er jafnframt vakin athygli á því, að sýslunefndin telji „héraðinu hagkvæmt, að raforkuframleiðsla verði aukin með viðbótarmannvirkjum þar (þ. e. við Laxá), þótt hún hafi í för með sér hækkun vatns í Laxá ofan virkjunarinnar, allt að 18 metrum.“ Með bréfi 10. ágúst 1969 var bréflega tilkynnt ályktun aðalfundar Búnaðarsambands Suður-Þingeyinga, samþ. með 20 shlj. atkv., þar sem einnig komu fram andmæli gegn áætlaðri Gljúfurversvirkjun. Síðan segir svo í ályktuninni: „Þess vegna skorar fundurinn á stjórn Laxárvirkjunar, raforkumálastjórn ríkisins og raforkumálaráðherra að miða fyrirhugaðar framkvæmdir í Laxá í mesta lagi við 18–20 m vatnshækkun við efri stíflu í Laxárgljúfri, frá því sem nú er, og óbreytt vatnsrennsli, enda verði gengið frá nauðsynlegum samningum við héraðsbúa, áður en framkvæmdir hefjast: Þær ástæður, sem í öndverðu komu fram fyrir andmælum gegn Gljúfurversvirkjun, voru þessar helztar: Að tekið yrði bergvatn úr Skjálfandafljóti. Að við stækkun Krákár væri Mývatni og Mývatnssveit spillt. Að miklum hluta Laxárdals yrði sökkt. Að sú stífla, sem fyrirhuguð væri í Laxárgljúfri, eða milli 50–60 metra, gæti brostið og yrði hættuleg. Að laxræktarmöguleikar ofan Laxárvirkjunar yrðu að engu gerðir. Að laxveiði í neðri hluta árinnar, frá virkjun til ósa, yrði sett í hættu og náttúru vatnasvæðisins spillt. „Héraðsnefnd Þingeyinga“, sem kosin var á fundi, sem sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslu boðaði til á Húsavík, tók til starfa um þetta leyti eða litlu síðar. Hafði hún allt fram á vor 1970 forustu um andmæli gegn hinni fyrirhuguðu Gljúfurversvirkjun. Birtust um málið grg. frá héraðsnefndinni og stjórn Laxárvirkjunar, og var þetta mál rætt á ýmsum vettvangi, eins og kunnugt er. Alþm. úr Norðurlandskjördæmi eystra höfðu haustið 1969 forgöngu um, að aðilar tækju upp viðræður sín á milli með samkomulag fyrir augum. Snemma vors 1970 ræddust þessir aðilar við í Reykjavík, og jafnframt ræddu þeir við þann ráðh., sem þá hafði tekið við stjórn raforkumála. Að þeim viðræðum loknum ritaði ráðh. stjórn Laxárvirkjunar, héraðsnefndinni, sýslunefnd S.-Þingeyinga, hreppsnefndum á Laxár- og Mývatnssvæðinu og þá nýstofnuðu félagi landeigenda bréf um málið 13. maí s. l. Um þetta leyfi virðist héraðsnefndin hafa hætt störfum, en stjórn landeigendafélagsins hefur síðan komið fram fyrir hönd landeigenda og haldið uppi af þeirra hálfu andmælum, sem hér verður ekki nánar greint frá. Í ráðherrabréfinu frá 13. maí kemur fram, að ráðh. hefur skilið viðræður þær, er fram fóru milli hans, héraðsnefndarinnar og stjórnar Laxárvirkjunar, svo, að tekizt hefði, eins og það er orðað, að koma á „viðunandi samkomulagi“ um lausn málsins, en að öðru leyti er í bréfinu eins konar stefnumörkun af hálfu rn. í málinu, þó að sumt, sem þar kemur fram, sé túlkunarefni. Lýst er yfir því, að samkomulag sé um það milli rn. og Laxárvirkjunar, að „horfið sé frá áformum um Suðurárveitu“ og „hönnun fyrirtækisins endurskoðuð þar af leiðandi“. Rn. gerir það að skilyrði fyrir leyfi til framkvæmda umfram 1. áfanga (þ. e. stíflugerðir o. fl.), að „fullnægjandi sérfræðilegar rannsóknir á vatnasvæði Laxár“ fari fram. Jafnframt gefur rn. í skyn, að ekki muni verða leyfð meiri virkjun en 15 þús. kw., með 18–20 m hárri stíflu. Loks lýsir rn. yfir því, að það muni „beita sér fyrir, að hraðað verði eftir föngum rannsókn annarra virkjunarmöguleika, sem völ væri á til að fullnægja raforkuþörf hlutaðeigandi héraða, svo sem virkjun Skjálfandafljóts við Íshólsvatn, en jafnframt haldið áfram að rannsaka stærri virkjunarmöguleika með hliðsjón af stóriðju fyrir norðan, svo sem Dettifossvirkjun og samtengingu við aðrar orkuveitur: Það skal tekið fram, að bréf þetta hefur verið birt á prenti. Þetta má telja meginefni ráðherrabréfsins frá 13. maí. En ekki varð sá árangur af bréfi þessu að deilur féllu niður í virkjunarmálinu. Um það leyti, sem framkvæmd var að hefjast við Laxá, var þess af hálfu landeigenda krafizt fyrir dómi, að lögbann yrði lagt við framkvæmdum. Lögbannsbeiðni var synjað af settum setudómara, og var þá hafið annað mál á hendur Laxárvirkjun fyrir meinta ólöglega framkvæmd. Málaferli þessi standa enn yfir, en auk þess hafa andmæli gegn virkjunarframkvæmdum komið fram á annan hátt, sem kunnugt er. Hefur deilan farið harðnandi, og verður ekki betur séð en að um óviðunandi ástand sé nú að ræða í þessu máli. Seint í ágústmánuði s. l. fól ráðh. sýslumönnunum í Þingeyjar- og Eyjafjarðarsýslu að gera tilraun til að koma á samkomulagi milli stjórnar Laxárvirkjunar og stjórnar landeigendafélagsins, en sú tilraun virðist ekki hafa borið þann árangur, sem til var stofnað, og ekki heldur sáttafundur sá, er ráðh. boðaði til og haldinn var í Reykjavík 23. og 24. nóv. s. l. En að loknum þeim fundi lýsti stjórn landeigendafélagsins yfir, að hún tæki ekki þátt í frekari samkomulagsumleitunum, nema stöðvuð yrði framkvæmd, sem nú stendur yfir við Laxá (en ráðh. hafði áður tilkynnt, að slíkt teldi hann sér ekki fært). Það er ekki rétt, sem stundum er orðað svo, að baráttan í þessu máli standi milli Akureyringa og Þingeyinga. Hinir formlegu aðilar málsins eru nú annars vegar sameignarfélagið Laxárvirkjun, sem framleiðir raforku, og hins vegar félag landeigenda við Laxá og Mývatn, eftir að héraðsnefndin hætti störfum. En margir aðrir hafa lýst yfir afstöðu sinni til deilunnar, eins og kunnugt er, og fer því fjarri, að þar sé eingöngu um Akureyringa eða Þingeyinga að ræða. Miklu meira ber þó á andmælum gegn virkjuninni en meðmælum, og koma þar náttúruverndarsjónarmið mjög til greina. Hér er ekki ástæða til að rekja rök þau, er fram hafa komið með og móti Gljúfurversvirkjun. En hvað sem þeim rökum líður, getur að vandlega athuguðu máli ekki talizt fært að halda áfram virkjun Laxár gegn vilja þeirra, sem eiga ána eða land að Mývatni og hafa stofnað með sér allsherjarsamtök til að koma fram fyrir sína hönd og án samkomulags við þá. En brýna nauðsyn ber til að leysa til frambúðar orkuvandamál þeirra tveggja kaupstaða og þriggja sýslufélaga, sem hér eiga hlut að máli, og fyrst um sinn, meðan unnið er að því að ákveða annað norðlenzkt fallvatn til virkjunar og virkja það, kæmi það sér vel, ef fært þykir, að nokkur viðbótarvirkjun í Laxá geti átt sér stað, og ástæða til að ætla, að landeigendur virði þá nauðsyn sína og annarra og gangi ekki lengra í andstöðu en nauðsyn ber til. Þar sem samkomulag hefur ekki náðst með viðræðum deiluaðila, virðist nú eðlilegt, að Alþ. beiti sér fyrir lagasetningu, er verða mætti til lausnar þessu máli. Til þess eru gild rök, að Alþ. láti málið til sín taka. Í fyrsta lagi er ríkið aðili að sameignarfyrirtækinu Laxárvirkjun og tveir af fimm stjórnarmönnum þar skipaðir af ríkisvaldinu. Í öðru lagi fá rafveitur ríkisins á austanverðu Norðurlandi orku frá Laxárvirkjun og íbúar á hlutaðeigandi orkuveitusvæði eiga kröfu á að ríkið leysi orkuvandamál þeirra á einhvern hátt eins og annarra landsmanna. Í þriðja lagi er hér um að ræða, a. m. k. að verulegu leyti, náttúruverndarmál, en slík mál lætur löggjöfin nú til sín taka í vaxandi mæli. Sá virkjunaráfangi, sem nú er unnið að við Laxá, er rennslisvirkjun án stíflugerðar. Andstaða gegn rennslisvirkjun án stíflu kom ekki fram í sambandi við þetta mál í öndverðu. En við þessa rennslisvirkjun hefur, eins og fyrr var sagt, verið stofnað til nokkurra aukaframkvæmda, sem miða að meiri virkjun síðar eða jafnvel að fullri virkjun samkvæmt fyrrnefndri Gljúfurversáætlun. Þrátt fyrir ráðherrabréfið 13. maí telja landeigendur sig ekki geta treyst því, að numið verði staðar, t. d. eftir að vatnsborð árinnar hefði verið hækkað um 18–20 m, sem af ýmsum hefur verið talið líklegt til samkomulags, því að þá yrði viðbótarkostnaðurinn nú til einskis gagns. Hér virðist lagasetning þurfa að koma til. Við slíka lagasetningu verður að hafa í huga þá möguleika, sem á því eru að koma laxi upp fyrir Laxárgljúfur, og að þeir möguleikar verði ekki rýrðir, heldur efldir samhliða virkjunarframkvæmdum. Enn fremur verður með slíkri lagasetningu að hefjast handa um framtíðarlausn raforkumála, þá, sem vikið var að í ráðherrabréfinu 13. maí. Ég skal þá að lokum fara nokkrum orðum um einstakar greinar frv. og kem þá fyrst að 1. gr. Með þessari grein er það lagt undir úrskurð náttúruverndarráðs, hvort gera skuli stíflu við Laxá, en þó sett hámark á stífluhæðina, ef til kæmi, í samræmi við ráðherrabréfið og með hliðsjón ef samþykktum í héraði um þetta mál. Yrði uppistaðan í mynni Laxárdals þá ekki nema hluti af því, sem fyrirhugað var. Í sambandi við frv. það, er flutt var á síðasta þingi, um takmarkaða náttúruvernd á vatnasvæði Laxár og Mývatns, kom það fram, að andmælendur hinnar fyrirhuguðu Gljúfurversvirkjunar treystu dómi náttúruverndarráðs í þessu máli, og það hygg ég, að aðrir ættu líka að gera. Er gert ráð fyrir því, að áður en náttúruverndarráð kveður upp úrskurð á sínum tíma, liggi fyrir hin líffræðilega rannsókn, sem gert er ráð fyrir á vatnasvæði Laxár og Mývatns. Eins og kunnugt er, var frv. um takmarkaða náttúruvernd á vatnasvæði Laxár og Mývatns flutt af menntmn. Nd. í fyrra, en kom aldrei til umr. á þinginu. Fjallaði það frv. um ýmislegt annað en virkjun Laxár, og gátu sum ákvæði þess, sem ekki vörðuðu virkjunarmálið, orkað tvímælis, eins og eðlilegt var um frumsmíð lagasetningar á þessu sviði. Um 2. gr. frv. vil ég segja þetta: Ef nú er ákveðið, að stífla í Laxá við Brúar megi ekki verða hærri en 18–20 m, eða jafnvel engin stífla, ef úrskurður félli á þá leið á sínum tíma, má gera ráð fyrir, að hluti af þeim framkvæmdum, sem þegar hafa átt sér stað eða búið er að semja um, verði til einskis gagns, og þykir rétt, að ríkissjóður bæti Laxárvirkjun eftir mati tjón vegna aukakostnaðar í þessu sambandi, þó með nánar tilgreindum takmörkum. Verður þá að hafa í huga, að Orkustofnun, sem er ríkisfyrirtæki, lagði samþykki sitt á áætlunina um Gljúfurversvirkjun og átti með skipun og álitsgerð Laxárnefndar og á annan hátt án efa mikinn þátt í ákvörðun stjórnar Laxárvirkjunar á sínum tíma. Í leyfisbréfi þáv. raforkumálaráðherra 23. sept. 1969 var það líka berum orðum fram tekið, að rn. hefði „ekkert við það að athuga,“ að lagt yrði í aukakostnað við 1. áfanga til að undirbúa „stærri virkjun“. Eðlilegt var, að stjórn Laxárvirkjunar legði ákveðinn skilning í þessi ummæli ráðherraleyfisins. Af þessum ástæðum og af því að gert er ráð fyrir lagasetningu í þessum efnum, verður ekki hjá því komizt að viðurkenna ábyrgð ríkisins í þessum efnum. Varðandi 3. gr. vil ég taka þetta fram: Frá sjónarmiði landeigenda er það mjög mikilsvert, að öll Laxá geti orðið laxveiðiá, og óttast menn, að stífla í ánni o. fl. geti gert það örðugra en ella að koma þessu í kring. Greinin fjallar um þetta mál, og er í því sambandi fram tekið, að óheimilt sé að stofna til sérstakrar virkjunar á þessum hluta árinnar, enda mundi slík virkjun hindra þau fiskræktar- og laxveiðiáform, sem uppi eru, auk þess sem þar væri um að ræða auðsæ spjöll á ánni og hinu fagra umhverfi hennar. Hjá Orkustofnun hafa verið uppi ráðagerðir um slíka virkjun, þ. e. Mývatnsvirkjun, en á vegum Laxárvirkjunar hefur sú virkjun ekki verið á dagskrá, svo að mér sé kunnugt um. Um 4. gr. vil ég segja þetta: Raforkuvandamál Norðlendinga í þeim þrem sýslum og tveim kaupstöðum, sem nú eru á orkuveitusvæði Laxár, verður að leysa. Ég nefni þrjár sýslur og tel Norður-Þingeyjarsýslu með, af því að þar er verið að leggja háspennulínu til tengingar við Laxárvirkjun. Minni háttar viðbótarvirkjun við Laxá gæti í bili bætt úr hinum tilfinnanlega rafmagnsskorti, sem nú er á austanverðu Norðurlandi og verður tilfinnanlegri með hverju ári, sem líður án aðgerða. En ef Gljúfurversvirkjun verður ekki stærri en hér er gert ráð fyrir, verður þegar í stað að hefjast handa um undirbúning frambúðarráðstafana á þessu sviði, og á þeim svæðum norðanlands, sem hér er um að ræða, er vissulega enginn skortur á virkjunarhæfum fallvötnum, þó að Laxá verði látin að mestu ónotuð í þessu skyni vegna sérstöðu hennar. Snemma á þeim áratug, sem nú er að líða, og raunar að nokkru leyti fyrir þann tíma var gerð ítarleg athugun á möguleikum til stórvirkjunar í Jökulsá á Fjöllum, við Dettifoss. Að þeirri athugun lokinni gerði verkfræðifirma í New York með aðstoð Orkustofnunar áætlun um fyrirkomulag Dettifossvirkjunar og kostnað við hana, svo og um háspennulínu þaðan vestur í Eyjafjarðarsýslu, ásamt áætlun um söluverð orku frá Dettifossi. Verðlag er nú breytt frá því, sem þá var, og ástæða getur verið til viðbótarrannsókna, sem gætu e. t. v. leitt það í ljós, að virkjunin sé hagkvæmari en þá var gert ráð fyrir. Nú á síðari árum hafa verið uppi raddir um virkjun Skjálfandafljóts við Íshólsvatn, en virkjunarmöguleikar þar, sem án efa eru miklir, eru enn lítt rannsakaðir. Greinin, þ. e. 4. gr. fjallar um það, að ríkisstj. verði falið að láta nú þegar hefja endurskoðun þá á Dettifossáætlun og rannsóknir á Skjálfandafljóti, sem hér hefur verið vikið að, og að endurskoðun þessi og rannsókn sitji fyrir öðrum meiri háttar rannsóknum á fallvötnum landsins. En því aðeins, að þessi undirbúningur sitji í fyrirrúmi, verða raforkuvandamál Norðlendinga leyst í tæka tíð með virkjun, svo að viðhlítandi sé. Efni þessarar greinar er, eins og ég gat um áðan, í samræmi við margnefnt ráðherrabréf frá 13. maí s. l. Skylt er að geta þess, sem áður er fram komið, að í því bréfi er einnig gert ráð fyrir athugun á möguleikum til þess, að málið verði leyst „með samtengingu við aðrar orkuveitur“, eins og það er orðað, og mun þar vera átt við ca. 200 km háspennulínu norður yfir miðhálendi landsins frá Búrfellsvirkjun, og kann einnig að vera, að í huga sé hafður flutningur raforku að austan. Þó að þessi möguleiki hafi komið til orða, munu flm. þessa frv. ekki að svo stöddu gera tillögu um það efni. Ég skal svo ekki hafa lengri framsögu um þetta mál, en við höfum litið þannig á, flm., að þetta frv. okkar, ef að lögum verður, ætti, ef lán er með, að geta komið því til leiðar, að Laxárvirkjunardeilan leysist þannig, að allir megi vel við una, þegar hliðsjón er höfð af þróun málsins og meðferð þess hingað til. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.