Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 27. fundi í Ed., 7. des., utan dagskrár, mælti Gils Guðmundsson: Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár, er sú, að á föstudaginn var birtist opinberlega tilkynning frá utanrrn. þess efnis, að Atlantshafsbandalaginu hefði verið heimilað að gera tilteknar framkvæmdir í Hvalfirði. Hér er að vísu ekki spánnýtt mál á ferðinni. Það hefur lengi verið á döfinni, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt og það mátti því búast við því eftir það, sem á undan var gengið, að eitthvað frekara gerðist í því máli heldur en orðið var. En allt fram að þessu hefur þetta mál verið á umræðu-, athugana- eða áþreifanastigi. En nú er þetta mál komið á nýtt stig, þar sem ljóst er af þeirri tilkynningu, sem ég gat um, að hæstv. ríkisstj. hefur heimilað tilteknar framkvæmdir á þessu svæði. Ég lít svo á, að hér sé um svo alvarlegt mál að ræða, að það sé vissulega full ástæða til þess, að Alþingi láti það til sín taka. Það er greinilegt, bæði af því, sem áður hefur gerzt í þessu máli, til að mynda hér á Alþingi í fyrra, svo og því, sem í ljós kemur af hinni opinberu tilkynningu frá því á föstudaginn, að núv. ríkisstj. er staðráðin í því að ganga fram hjá Alþingi í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Varðandi málið var flutt hér í sameinuðu þingi þáltill. í fyrra, en þannig fór um hana, að hún fékkst aðeins rædd, að því er mig minnir, á einum einasta fundi og síðan ekki söguna meir. Og enginn afstaða fékkst tekin til málsins á Alþingi. Einhver kann nú að spyrja: Er þetta mál þannig vaxið, að sérstök ástæða sé til þess, að Alþingi hafi afskipti af því, eða er þetta mál, sem eðlilegt má telja, að ríkisstj. ein fjalli um og afgreiði? Þetta er spurningin um tvennt: Í fyrsta lagi um eðli málsins og í öðru lagi, hvort málið sé svo stórt, að ástæða sé til, að Alþingi láti það til sín taka. Hæstv: ríkistj. segist leyfa þessar framkvæmdir, sem hér er um að ræða, á grundvelli herstöðvasamningsins, sem gerður var við Bandaríkin árið 1951 og jafnframt leggur hæstv. ríkisstj. á það mjög ríka áherzlu, hefur gert það áður og gerir ekki síður nú, að hér sé um eitthvert smámál að ræða, þarna sé aðeins um það að ræða að endurnýja eigin olíubirgðastöð þá, sem hefur verið í Hvalfirði um tveggja áratuga skeið. Það eigi að byggja fjóra nýja olíugeyma; það eigi að smíða einn vatnsgeymi, það eigi að byggja nýja bryggju og staðsetja þarna nokkur legufæri. Og það kemur greinilega fram í tilkynningunni, að á þetta er litið af hálfu hæstv. ríkisstj. eða það á að láta líta svo út af hennar hálfu, að þetta sé ákaflega lítið mál og þar af leiðandi sé ekki aðra að spyrja um það og sjálfsagt, að því er virðist, að verða við svona lítilli bón. Ég leyfi mér að fara örfáum orðum um þetta stóra mál hér utan dagskrár, en skal ekki fara mjög langt út í það að þessu sinni. Ég vil leggja á það höfuðáherzlu, að ég tel það skyldu Alþingis að gera sér ljósa grein fyrir því, hvað hér er raunverulega um að ræða eða a.m.k. hvað hér getur verið á ferðinni. Þetta mál verður að skoðast í því ljósi, hvað áður hefur gerzt. Það verður að skoðast í því ljósi einnig; hversu hæstv. núv. ríkisstj. hefur staðið að málum og það einmitt viðkvæmum utanríkismálum, málum, sem lúta að öryggi okkar og sæmd sem þjóðar. Þetta Hvalfjarðarmál á langan aðdraganda, og ég ætla ekki að fara að rekja hann. Það munu vera allt að því 10 ár, síðan íslenzkum stjórnarvöldum bárust tilmæli um það, að því er ég hygg frá Bandaríkjunum, en e.t.v. á vegum Atlantshafsbandalagins, að mega koma upp í Hvalfirði öflugri og varanlegri flotastöð, mun jafnvel hafa verið imprað á því að fá leyfi um slíkt til 99 ára, þ.e. um óralanga framtíð. Það er einnig vitað, að hernaðarsérfræðingar og þá sérstaklega flotasérfræðingar hafa lengi haft augastað á Hvalfirði sem hentugri bækistöð fyrir herskipaflota. Eftir að kjarnorkuvopn komu til sögunnar, einkum eftir að kafbátar voru búnir slíkum tækjum, urðu þess háttar bækistöðvar herflota mjög viðkvæm og mjög erfið vandamál. Hættan af slíkum flotastöðvum var og er flestum ljós, svo og það, að því fleiri og því dreifðari sem þess háttar stöðvar yrðu, þá gæti það aukið á spennuna í alþjóðamálum og jafnvel aukið líkurnar á því, að allt gæti farið í bál og brand. Þess vegna eru flestar þjóðir mjög á verði í sambandi við þessi viðkvæmu mál. Ég skal aðeins nefna frændþjóðir okkar, Norðmenn og Dani. Þær hafa margsinnis gefið yfirlýsingar í sambandi við þessi mál, sem benda á hina fyllstu varfærni af þeirra hálfu. Þegar svo var komið, að menn gerðu sér ljóst, hversu stórlega aukin hætta gat orðið af því að hafa herbækistöð í landi sínu, þrengdist eðlilega um og var erfiðara að finna stöðvar fyrir slíkan flota. Og því er ekki að leyna, að af hálfu hinna stóru hernaðarþjóða hefur verið hafður sérstakur augastaður á Íslandi og þá e.t.v. alveg sérstaklega á Hvalfirði. Á því svæði, sem segja má, að væri hættusvæði í sambandi við hernaðarmannvirki eða herstöð af einhverju tagi í Hvalfirði, búa að vísu um eða yfir 100 þús. manns. Þetta er mikill eða lítill fólksfjöldi eftir því, hvernig á það er litið, hvort það er litið á það frá sjónarmiði stórra og mjög mannmargra þjóða eða hvort það er litið á það frá sjónarmiði okkar Íslendinga, að á þessu svæði býr hálf íslenzka þjóðin. Tilmælunum um framsal eða leigu á landi í Hvalfirði undir flotastöð var á sínum tíma hafnað, undir flotastöð til langs tíma. Þeim tilmælum var hafnað. En málið var ekki þar með úr sögunni. Ég hygg, að það sé rétt, að þau tilmæli hafi verið ítrekuð og það hafi jafnvel verið leitazt við að finna nýjar leiðir til þess að koma málinu á einhvern hátt í framkvæmd, e.t.v. í minna mæli, e.t.v. í áföngum, ef ekki vildi betur til. Það, sem ég og ég hygg að margir fleiri óttist, er það, að nú sé ætlun a.m.k. vissra aðila að gera tilraun til þess að framkvæma einhverjar slíkar fyrirætlanir smátt og smátt í áföngum og að heimildin, sem nú hefur verið veitt af hæstv. ríkisstj., geti verið fyrsta sporið, fyrsti áfanginn á þeirri leið. Eins og ég sagði áðan, er reynt að láta líta svo út sem þetta sé ákaflega lítið mál, það sé í rauninni ekki um annað að ræða en, að manni skilst, næstum óhjákvæmilegt viðhald á þeirri olíubirgðastöð, sem þarna hefur verið síðan á styrjaldarárunum. Sú birgðastöð hefur þó verið í íslenzkri eigu hin síðari ár og hvers vegna á þá að leyfa erlendum aðila, leyfa herbandalagi að koma sér þarna upp slíkri olíu- og benzínbirgðastöð, svo að maður nefni nú það eitt? Hvers vegna endilega á þessum stað, þeim stað, sem erlendir herfræðingar hafa hvað eftir annað lagt sérstaka áherzlu á, að væri hentugur sem herskipa- og jafnvel kafbátahöfn? Og hvers vegna að heimila sama erlenda aðila jafnframt þessu bryggjugerð, staðsetningu legufæra og byggingu vatnsgeymis handa skipaflota? Ég held, að allir, sem hugsa þetta mál, sjái að hér býr eitthvað annað og meira undir heldur, en viðhald einnar olíubirgðastöðvar, hæfilega stórrar fyrir hið fámenna herlið á Keflavíkurflugvelli og jafnframt einhverrar varastöðvar fyrir íslenzka aðila. Ég lít þannig á, að Alþingi verði að krefjast skýrra svara af hæstv. ríkisstj. um það, hvað raunverulega býr að baki þessum aðgerðum. Ég held, að það þurfi ekki að fara um það mörgum orðum, að það er algerlega rangt, sem verið er að láta skína í, að þarna sé um að ræða ósköp venjulegt viðhald þessarar olíubirgðastöðvar, sem þarna hefur verið. Ég tel ástæðulítið að fara mörgum orðum um þá röksemd, ef röksemd skyldi kalla, sem helzt hefur verið hampað í stuðningsblöðum stjórnarinnar á laugardag og sunnudag, að þessar framkvæmdir séu í og með eða kannske einna helzt til þess gerðar að draga burst úr nefi Olíufélagsins h/f, sem hefur haft þarna olíu- og benzínbækistöð, og blöðin leggja á það áherzlu, að á þeim bæ séu nefnilega samvinnumenn og framsóknarmenn innan veggja og þess vegna komi vel á vondan, ef gróði þeirra í þessu efni minnkaði eitthvað verulega. Í fyrsta lagi hef ég nú haldið, að innan Olíufélagsins h/f væri slíkt samkrull mattadora, a.m.k. úr Framsóknar- og Sjálfstfl. eða sem tilheyra þeim flokkum, að það væri dálítið líkt á komið og hjá Molbúunum forðum - eða kannske hafa það verið Bakkabræður, sem þekktu ekki lengur í sundur á sér fæturna. Ég er enginn talsmaður Olíufélagsins h/f og ég mun ekki harma hlutskipti neins, sem kynni að missa af einhverjum hernámsgróða, stórum eða smáum. En væri það ekki nokkuð dýru verði keypt að koma upp nýrri herbækistöð á vegum erlendra aðila til þess að svipta Olíufélagið einhverjum gróðamöguleikum í sambandi við varnarliðið, sem svo er kallað? Ég held, að ef þetta hefði í og með eða jafnvel sérstaklega vakað fyrir ráðamönnum, væru til þess ýmis önnur ráð. Ég skal aðeins nefna tvö. Það gagngerðasta væri að sjálfsögðu að segja upp herstöðvasamningnum og lofa herliðinu að fara úr landi. En þeim hv. stjórnarsinnum, sem þykir þetta of róttækt, vil ég hins vegar benda á, að það væri vissulega hægt fyrir ríkið að taka birgðastöðina í Hvalfirði eignar- eða leigunámi og sjá síðan um rekstur hennar og það viðhald, sem nauðsynlegt kynni að þykja miðað við allar aðstæður og eftir mati íslenzkra aðila. Nei, ég held, að staðhæfingin um það, að Atlantshafsbandalaginu sé veitt þessi heimild til þess að annast viðhald núverandi birgðastöðvar í Hvalfirði, eigi ekki að þurfa að blekkja nokkurn mann. Að svo miklu leyti sem þörf var og er á slíkri birgðastöð, er hægt að leysa það mál á allt annan og Íslendingum miklu hættu minni og geðfelldari hátt. Í lok tilkynningar utanrrn., þeirrar sem ég nefndi hér í upphafi máls míns, er eins og varpað sé svolítilli birtu á það, sem hér er í rauninni verið að framkvæma. Þar segir í lokin, að tilgangur þessarar nýju mannvirkjagerðar sé sá, að þau mannvirki séu til taks, sem þarna á að byggja, ef til ófriðar kemur eða dregur. Og nú vil ég spyrja í sambandi við þetta, sérstaklega við þetta orðalag: Hver á að ákveða það, hvenær ástandið í heimsmálum er talið það alvarlegt, að heimilt sé og rétt samkv. þessu samkomulagi að nota þessa bækistöð, gera hana að herskipahöfn eða kafbátalægi raunhæfu? Varla eru það Íslendingar, sem koma til með að ákveða þetta. Ætli það séu ekki heldur hinir herfróðu menn, fulltrúar þess aðila, sem kemur til með að eiga þessa bækistöð fyrirhuguðu í Hvalfirði? Ætli það verði ekki þeirra mat á því, hvort styrjaldarhætta sé það mikil, að ástæða sé til að koma hingað með herskipaflota? í því sambandi má minna á það, að þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið, var því á sínum tíma heitið, að hér skyldi ekki vera her á friðartímum. Árið 1951 var íslenzkum ráðamönnum sagt, að nú væri hættuástandið svo mikið, nú væri ný heimsstyrjöld yfirvofandi og þess vegna yrði herinn að koma og hann hefur setið hér síðan samfellt í meira en 13 ár. Mundi ekki eitthvað slíkt, eitthvað svipað geta gerzt a.m.k. að því er varðar þessa fyrirhuguðu stöð í Hvalfirði? Ég heiti á hv. alþm. aðgera sér ljósan kjarna þessa máls gera sér það fyllilega ljóst, að þetta er stórmál og getur verið örlagaríkt mál. Hér er allt annað og meira á ferðinni heldur en að viðhalda og endurnýja þessa olíubirgðastöð, sem verið hefur í Hvalfirði. Fram að þessu hefur þar ekki verið um annað að ræða, en allmarga olíu- og benzíntanka og aðeins aðstöðu fyrir venjulegt olíutankskip til þess að athafna sig á þessum stað. Nú er hins vegar stefnt að því að reisa þarna birgðastöð fyrir herskip, birgðastöð með sérstakri bryggju og legufærum, afgreiðslu olíu, vatns og þá vitanlega annarra vista, jafnvel gæti farið þarna fram afgreiðsla hergagna, ef því væri að skipta. Þetta nýja hernaðarmannvirki er að sögn sjálfrar ríkisstj. Íslands samkv. tilkynningunni á föstudaginn ætlað til notkunar í styrjöld eða þegar ráðamenn Atlantshafsbandalagsins telja, að til styrjaldar kunni að draga. Ég býst við, að það verði ekki aðrir en þeir, sem kveða upp úr um það, hvenær til styrjaldar kunni að draga. Ég ætla ekki að fjölyrða um hættuna, sem af þessu getur stafað, að hægt verði að breyta Hvalfirði svo að segja á einni nóttu í herskipalægi. Ég læt nægja um það efni að vitna til skýrslu, sem sérfræðingur hæstv. ríkisstj. um almannavarnir hefur samið og öllum er kunn síðan í fyrra. Ég vil að síðustu segja það, að ég tel það furðu gegna, að hæstv. ríkisstj. skuli gera þetta samkomulag um auknar hernámsframkvæmdir hér í landinu, á sama tíma og friðarhorfur hafa þó farið verulega vaxandi og til að mynda Bandaríkin hafa nýlega ákveðið að leggja niður mikinn fjölda herstöðva víðs vegar um heim. Og það er ekki síður furðulegt, að hæstv. ríkisstj, skuli leyfa sér að gera að Alþingi forspurðu samning eða samkomulag við erlendan aðila um nýja herbækistöð, um afhendingu nýs landssvæðis, afhendingu aðstöðu til handa herskipaflota, að athafna sig í íslenzkri landhelgi og á íslenzku landi. Um það eru þó skýlaus ákvæði í stjórnarskrá okkar, að ekki megi semja við erlenda aðila um kvaðir á íslenzku landi, án þess að samþykki Alþingis komi til. Ég mótmæli því, að Alþingi og utanrmn. þess skuli sniðgengin og hunzuð hreinlega í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég lít svo á, að Alþingi beri skylda til að fjalla um málið, krefjast nauðsynlegra upplýsinga og taka síðan afstöðu til þess á þinglegan og lögformlegan hátt. Einhliða afgreiðsla þess af hálfu ríkisstj. er, að því er mér sýnist, gerræði og lögleysa, og því skal harðlega mótmælt.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hefur Guðmundur Í. Guðmundsson, hæstv. utanrrh., verið á sjúkrahúsi að undanförnu og þó að hann hafi nú fengið leyfi til að fara heim, er heilsa hans ekki talin þannig, að hann geti sinnt störfum fyrst um sinn a.m.k. Hv. þd. verður því að gera sér að góðu, að ég svari þessu, sem hér hefur verið flutt utan dagskrár, nokkrum orðum, þó að ég vitaskuld sé ekki málinu jafnkunnugur og hæstv. utanrrh. En ýmislegu því viðkomandi, a.m.k. öllu því, sem hefur verið borið undir ríkisstj. alla, hef ég fylgzt með og þekki þess vegna nokkuð. Það er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi eða flm. þessa máls utan dagskrár sagði, að þetta er ekki spánnýtt mál. Það hefur verið hér til umr. áður á hv. Alþingi og rætt mjög, a.m.k. tvisvar. Það var haustið 1963, sem hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, flutti fsp. vegna fréttatilkynningar, sem birzt hafði um þetta mál og var birt 7. ágúst 1963 og hljóðaði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Undanfarið hafa farið fram umr. um, að Atlantshafsbandalagið endurnýjaði og fjölgaði olíugeymum í Hvalfirði og bætti afgreiðsluskilyrði þar. Athuganir eru nú að hefjast um staðsetningu nýrra geyma, ef til framkvæmda kemur.“ Þessa fréttatilkynningu sendi ríkisstj. frá sér um málið 7. ágúst í fyrra. Af því tilefni spurði svo hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, eins og ég sagði, um máli, og það var mjög ýtarlega rætt og hæstv. utanrrh. gerði þá mjög nákvæma grein fyrir málinu öllu. Síðar eða í desembermánuði 1963, var rædd till., sem fram hafði verið borin um það, ef ég man rétt, að ekkert yrði í þessum málum gert, án þess að samþykkis Alþingis yrði leitað og einnig þá gerði ráðh. mjög ýtarlega grein fyrir málinu. Svörin við þessum aths., sem hér hafa komið fram utan dagskrár, er því að langmestu leyti að finna í þessum tveim ræðum hæstv. utanrrh., sem hann flutti í október og desember 1963. Þessar upplýsingar, sem hann flutti þá, voru í fyrsta lagi um það, hvað hefði verið farið fram á af hálfu Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins og í öðru lagi, hvað samþykkt hefði verið að ræða sem möguleika. Og það, sem samþykkt var að ræða sem möguleika, var þetta, sem nú hefur verið samþykkt að gera, að heimila Bandaríkjunum og Atlantshafsbandalaginu að byggja olíugeyma í Hvalfirði ásamt bryggju vegna afnota geymanna og aðstöðu fyrir legufæri skipa samkv. framkvæmdaáætlun Atlantshafsbandalagsins. Í þessari tilkynningu felst það, að það hefur verið orðið við þeirri beiðni, sem fram hefur komið um að endurnýja þann olíugeymakost, sem nú er í Hvalfirði og er í eigu Olíufélagsins h/f. en hefur verið leigður Atlantshafsbandalaginu eða Bandaríkjunum til þess að hafa þar birgðastöð fyrir varabirgðir sínar. Þessir geymar, sem þarna eru í Hvalfirði, voru flestir byggðir árin 1942 og 1943 og eru þess vegna orðnir yfir 20 ára gamlir. Í stríðslok voru þeir seldir Olíufélaginu og fram til 1950–1951 voru þeir notaðir til birgðageymslu fyrir landsmenn, en þá voru þeir teknir á leigu til birgðageymslu fyrir Atlantshafsbandalagið. Það hefur bæði í umr. 1963, í fyrra og núna komið fram eða verið haft mjög á oddi, að þessi leyfisveiting, sem nú hefur verið gerð, væri óheimil, án þess að til kasta Alþingis kæmi og Alþingi tæki þá málið til meðferðar, annaðhvort til samþykktar eða synjunar. Ríkisstj. hefur hins vegar bent á það, að samkv. samningnum, sem gerður var 1951 við Bandaríkin, séu þau ákvæði, sem heimili, að ríkisstj. veiti aðstöðu til mannvirkjagerðar, eftir því sem samkomulag verður um milli ríkisstj. og bandarísku stjórnarinnar. Málið hefur þess vegna verið borið undir Alþingi og Alþingi hefur samþykkt þennan samning, sem gerður var 1951 og ber í sér þá heimild, sem fullkomlega nægir til þess að veita þau leyfi, sem hér hefur verið farið fram á. Þetta er líka samhljóða þeim praxis, sem verið hefur um þessi mál á síðustu 12–13 árum, frá því að samningurinn við Bandaríkin var gerður 1951. Það var ekki leitað samþykkis Alþingis, þegar lóranstöðin var reist á Gufuskálum. Og hún var fyrst og fremst rökstudd sem fjarskiptatæki fyrir Atlantshafsbandalagið, þó að hins vegar hafi hún einnig orðið að miklu gagni fyrir landsmenn sjálfa. Það var ekki heldur leitað samþykkis Alþingis, þegar radarstöðvarnar voru reistar á Straumnesi, Hlíðarfjalli og Stokkanesi. Á öllum þessum stöðum settust varnarliðsmenn að og land var látið í té undir þessi mannvirki, án þess að leitað væri til Alþingis. Þetta sýnir, hvernig menn hafa allan þann tíma, sem liðinn er, síðan þessi samningur var gerður, trúað því og raunar vitað það, að þetta var heimilt, án þess að leitað yrði eftir nýrri samþykkt frá Alþingi. Benda má á það einnig, að þegar Olíufélagið leigði Atlantshafsbandalaginu eða Bandaríkjunum geyma sína í Hvalfirði, var ekki leitað til Alþingis um það, að þeir fengju þá aðstöðu þar, sem þeir nú hafa. Ég tel þess vegna, að sú athugasemd, að ekki hafi verið heimilt að gera þetta samkomulag án samþykkis Alþingis nú, hafa ekki við nein rök að styðjast. Þá vaknar spurningin um það, hvort þessi framkvæmd sé nauðsynleg. Bandaríkjamenn hafa haldið því fram, að þessir geymar, sem byggðir voru fyrir rúmum 2 árum og byggðir þá úr lélegu efni, eins og tíðkaðist mjög á styrjaldarárunum, séu nú orðnir ónýtir og þeir geti ekki haft full not af þeim lengur. Þetta hefur ríkisstj. fallizt á og það er ein aðalástæðan til þess, að endurnýjun hefur verið leyfð. Og ég sé nú sannast sagna ekki mikinn mun á því, hvort eitthvert félag hér á Íslandi leigir Atlantshafsbandalaginu eða Bandaríkjunum þá aðstöðu, sem þeir þurfa í Hvalfirði fyrir skipakomur og annað slíkt í því sambandi eða hvort þeir fá aðstöðu til þess að gera þetta sjálfir. Í öðru tilfellinu er það að vísu innlent félag, sem er nokkurs konar leppur fyrir starfsemina, en í hinu tilfellinu eiga þeir mannvirkin sjálfir og samkv. samningnum frá 1951 erum við skuldbundnir til að veita þeim þá aðstöðu, sem við teljum nauðsynlega til þess að sinna því hlutverki, sem þeir eru hér kallaðir til að gegna. M.ö.o.: ég sé ekki neina ástæðu til þess, að við höfum nein sérstök óþægindi af því frekar, hvort Bandaríkjamenn sjálfir byggja þessa geyma eða hvort einhver og einhver hér á Íslandi ljær þeim þá til afnota í alveg nákvæmlega sama augnamiði. Hv. 5. þm. Reykn. spurði: Er málið svo stórt, að Alþingi beri um það að fjalla, eða er það svo smátt, að það sé ekki þess vert að bera það fram hér á Alþingi? Út af þessu vil ég aðeins segja það, að af þeim orðum, sem ég nú sagt, get ég ekki litið á þetta sem stórmál, því að munurinn á stöðinni í Hvalfirði eins og hún var og eins og hún verður, er eftir mínu viti nánast enginn. Það verður í báðum tilfellunum höfð hér birgðageymsla, varabirgðageymsla fyrir herskipaflota Atlantshafsbandalagsins, til þess að geta gripið til á styrjaldar- eða hættutímum og þannig verður þetta áfram, að þessi birgðageymsla verður hér aðeins í öðru formi. Hv. þm. sagði, að hér yrði að gæta fyllstu varfærni og ég er alveg sammála honum um það. Það er nauðsynlegt og það er sjálfsagt og það tel ég, að ríkisstj. hafi gert, sem m.a. kemur fram í því, að hún hefur ekki tekið til greina allar óskir, sem fram hafa komið í þessu máli, hvorki fyrr né síðar og í öðru lagi, að í samkomulaginu, sem nú er gert, er greinilega tekið fram, að öll afnot þessara tækja og þessarar aðstöðu séu háð samþykki íslenzku ríkisstj. Hvað býr þá hér á bak við? spyr hv. þm. Og raunar fann hann ekki nema eitt svar við því, hvað hér byggi á bak við. Það væri að svipta Olíufélagið gróða. Nú veit ég að vísu, að Olíufélagið hefur haft allmikinn hagnað af þessari starfsemi, en ég hygg, að það komi engum til hugar, að þessar ráðstafanir sé verið að gera, hvorki af hálfu Bandaríkjanna né af íslenzku ríkisstj., sérstaklega í því augnamiði að koma í veg fyrir, að Olíufélagið geti haft einhvern hagnað af sinni geymaeign þarna á staðnum. En annað hef ég ekki heyrt, að á bak við þessa ráðstöfun byggi. Ráðstöfunina tel ég eðlilega, vegna þess að hér er eingöngu um endurnýjun að ræða og ekkert annað. Þá sagði hv. þm. í lokin, að sér þætti það ískyggilegt, að hér væri verið að stofna til nýrra herstöðva, þegar friðarhorfur í heiminum eru vaxandi. Nú skal ég út af fyrir sig ekki dæma um það, hvort friðarhorfur eru vaxandi eða ekki. Það má vel vera, að þær séu það og við skulum vona, að þær séu það. En af hverju eru þær vaxandi? Þær eru þá fyrst og fremst vaxandi vegna þess, að Atlantshafsbandalagið hefur sýnt sig sem það sterkan varnaraðila, að á meðan það hefur aðstöðu til þess að gegna því hlutverki að verja þau lönd, sem að bandalaginu standa, muni það koma í veg fyrir styrjaldarhættu. Og ég tel, að einmitt þessi aðgerð, sem hér er verið að hefja í Hvalfirði, sé einn liðurinn í því að gera Atlantshafsbandalaginu fært að sinna sínu hlutverki og uppfylla þannig, að friðarhorfur í heiminum geti farið vaxandi. Ég held, að ég hafi þá ekki fleira um þetta að segja. Ég vísa alveg á bug, að hér sé um nokkurt stjórnarskrárbrot að ræða, eins og hv. þm. vildi láta liggja að, heldur sé þessi samningsgerð eða þetta samkomulag fullkomlega heimilt samkv. þeim samningi, sem Alþingi samþykkti árið 1951.



Herra forseti. Þar sem umr. hafa hér verið vaktar um fyrirhugaðar framkvæmdir NATO í Hvalfirði, þykir mér rétt að undirstrika og rifja upp með örfáum orðum, hver afstaða Framsfl. hefur verið og er til þvílíkra framkvæmda. En eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., kom þetta mál fyrst á dagskrá sumarið 1963, þó að það ætti sér að vísu nokkuð lengri aðdraganda, eins og ég mun síðar nokkuð að víkja. En þá, þann 7. ágúst, var gefin út sú fréttatilkynning frá utanrrn., sem hæstv. ráðh. las hér áðan. Framsóknarmönnum þótti þessi tilkynning, þegar þeir heyrðu hana, þannig vaxin, að ástæða væri til að athuga nánar, hvað þar byggi á bak við. Þess vegna óskuðu fulltrúar Framsfl. eftir viðtali víð hæstv. utanrrh., hvað hann fúslega lét í té og gengu á hans fund 8. ágúst eða strax daginn eftir að þessi fréttatilkynning var birt, og leituðu upplýsinga hjá honum um þær samningaviðræður, sem yfir hefðu staðið að undanförnu. Utanrrh. gaf þá þær upplýsingar, að viðræður hefðu farið fram um, að ég held að segja megi, allverulega stækkun eða ný mannvirki í Hvalfirði, þar sem hann nefndi, ef ég man rétt, að rætt hefði verið um byggingu 25–28 olíugeyma. Enn fremur hefði verið rætt um og viðræðurnar snúizt um byggingu á hafskipabryggju eða hafskipabryggjum, þar sem stór skip gætu bæði landað olíu og tekið á móti olíu og í þriðja lagi, að það hefði verið rætt um byggingu eða steypu og festingu legufæra í botni Hvalfjarðar, þar sem stór skip gætu við legið, en tók þó jafnframt fram, að notkun slíkra legufæra mundi, ef til kæmi, verða háð samþykki ríkisstj. hverju sinni. Þá upplýsti ráðh., að ríkisstj. mundi ekki telja sér skylt að leggja þessa samninga, sem gerðir kynnu að verða, fyrir Alþingi til samþykktar. Að fengnum þessum upplýsingum hélt framkvæmdastjórn Framsfl. fund næsta dag á eftir, 9. ágúst og gerði þá ályktun um þetta mál og sendi þá ályktun þegar í stað til utanrrh. Í upphafi þeirra ályktunar og þess bréfs, sem ríkisstj. var þá sent, var það nokkuð rakið, að áður fyrr og nokkur ár þá að undanförnu, þó að nokkurt hlé kunni að hafa verið á því um sinn, hafði verið eftir því sótt af hálfu Atlantshafsbandalagsins eða varnarliðs Bandaríkjanna fyrir þess hönd að fá að gera hernaðarleg mannvirki í Hvalfirði. Það var minnt á þetta í þessari samþykkt og jafnframt minnt á, að þessum tilmælum hefði jafnan verið eindregið vísað á hug. Síðan sagði svo í þessari ályktun, að í tilefni af viðræðum Atlantshafsbandalagsins og ríkisstj. lýsir Framsfl. sig andvígan því, að aukinn verði herbúnaður í Hvalfirði með byggingu nýrra flotamannvirkja eða á annan hátt og skorar á ríkisstj. að ljá ekki máls á samningum um slíkt. Eins og hæstv. ráðh. vék að í ræðu sinni hér áðan, bar svo hv. 1. þm. Austf., formaður Framsfl., fram fsp. um það í þingbyrjun, þá næsta haust, hvað þessum samningsviðræðum liði og var í sambandi við þá fsp. og þær umr., sem þá fóru fram, undirstrikuð og lögð áherzla á þessa afstöðu Framsfl. til þessa máls. Afstaða flokksins nú er að sjálfsögðu óbreytt. Flokkurinn er andvígur þeim samningum, sem nú eru sagðir hafa verið gerðir um þessi efni, þó að vísu sé í þeim samningum gengið nokkru skemmra, a.m.k. að því er varðar tölu þeirra geyma, sem byggja á, heldur en rætt mun hafa verið um í öndverðu. En það breytir vitaskuld ekki eðli málsins. Og ég vil einmitt nota þetta tækifæri til þess að ítreka þessa afstöðu og stefnu Framsfl. til þessa máls. En eins og kom fram í ræðum þeirra hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðh., er æðilangt orðið síðan fyrst var sett fram ósk af hálfu þeirra aðila, sem ég áðan nefndi, um hernaðarmannvirki í Hvalfirði. Þau tilmæli munu fyrst hafa komið fram, þegar Framsfl. átti aðild að ríkisstj. En þá strax var Framsfl. þeim tilmælum algerlega andvígur og beitti áhrifum sínum í þá átt, að þeim væri alveg hafnað. Ég skal ekkert um það fullyrða, af því að mér er ekki um það persónulega kunnugt, hver hefur verið afstaða fulltrúa annarra flokka þá í ríkisstj., en ég veit það og þori að fullyrða, að þessi var afstaða Framsfl. Niðurstaðan þá var og sú, að þessum málaleitunum var algerlega hafnað. Og þessi tilmæli munu hafa verið ítrekuð nokkrum sinnum, eftir því sem ég bezt veit, en niðurstaðan varð jafnan sú hin sama þar til nú á stjórnarárum núv. hæstv. ríkisstj. Rökin fyrir því, að þessum tilmælum hefur verið hafnað, liggja nokkuð í augum uppi. Það var yfirlýst stefna, þegar Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu, að hér skyldi ekki staðsettur her á friðartímum. Þó að aðstæðurnar breyttust á þá lund, að ekki þótti fært að standa gegn því, að hér væri varnarlið staðsett vegna ófriðarhættu, sem þá var talin yfirvofandi, hefur stefna Framsfl, í sjálfu sér verið alveg óbreytt, að því er þetta atriði varðar, að hann vill ekki, að hér í landinu sé her á friðartímum. Og í samræmi við þá stefnu vill hann forðast allar aðgerðir, sem geta orðið til þess að torvelda það, að varnarliðið hverfi úr landinu svo fljótt sem ástæður annars leyfa að okkar dómi. En það er augljóst mál, að ef lagt er í miklar framkvæmdir og hernaðarleg mannvirki á stað eins og Hvalfirði, þá gæti það a.m.k. orðið til þess að torvelda það, að varnarliðið hyrfi af landi brott, þó að aðstæður breyttust þannig í veröldinni, að friðvænlegar horfði. Það er þess vegna nokkuð augljóst, að nýjar herstöðvar hér á landi, hvar sem væri og aukning herbúnaðar í Hvalfirði mundi ekki vera í samræmi við þá yfirlýsingu, sem gefin var á sínum tíma af fyrirsvarsmönnum þriggja stjórnmálaflokka. Enn fremur er það, að þegar á að meta þær framkvæmdir, sem nú hafa verið leyfðar, verður að líta á það, hvað farið hefur verið fram á áður í þessum efnum. En eins og hv. þm. sjálfsagt öllum er kunnugt, var það, sem á sínum tíma var farið fram á og var reyndar upplýst um það, ef ég man rétt, í umr. hér í fyrra, miklum mun meira, en þó nú hefur verið leyft. En ég a.m.k. óttast það, að þegar nú hefur verið fallizt á að stefnu til að veita bandalaginu eða varnarliðinu á þess vegum, þessa aðstöðu í Hvalfirði, sem hér er um tefla, muni þar aðeins vera um fyrsta skrefið að ræða, og ég óttast, að síðar meir muni koma fram tilmæli um aukningu á þessum mannvirkjum og þá held ég, að verði miklu verri aðstaða, en áður var, að standa gegn því, að þessi mannvirki séu aukin, þegar einu sinni er búið að leyfa byrjunina. Það verður hægara að sækja á og má sjálfsagt þá kannske benda á ýmis rök, sem frá sjónarmiði Atlantshafsbandalagsins gerðu það æskilegt, að stöðin þar væri aukin. Og þá væri synjun af hálfu íslenzkra yfirvalda kannske í litlu samhengi við það að leyfa þessar byrjunaraðgerðir, því að vitaskuld er hér verið að leyfa nýja mannvirkjagerð. Ég ætla alls ekki að fara að ræða það hér, sem hæstv. ráðh. var að víkja að í sinni ræðu, að blanda saman þeirri olíustöð, sem þar hefur verið og þessum framkvæmdum, sem nú á að gera. Af því, sem ég hef hér drepið á, vona ég, að það sé ljóst, sem reyndar var áður af fyrri umr., sem farið höfðu fram hér um þessi mál, hver afstaða Framsfl. hefur verið og er til þessara mála, að hann er því andvígur, að þessi hernaðarmannvirki eða mannvirki, sem nota má í sambandi við hernað, séu reist þarna í Hvalfirði. Það má vitaskuld segja, að þegar litið er á þessar framkvæmdir út af fyrir sig einangraðar, sé þarna ekki um stórkostlegar framkvæmdir að tefla. En það væri að mínum dómi óskynsamlegt að líta þannig á, heldur er rétt að gera sér þegar ljóst í upphafi, hvern dilk þetta muni draga á eftir sér. Ég vil svo að lokum undirstrika það, sem kom reyndar líka fram í umr. á Alþingi í fyrra, að Framsfl. taldi þá og telur enn sjálfsagt, að um mál þetta væri fjallað á Alþingi, áður en frá samningum væri gengið. Og alveg sérstaklega vil ég benda á að hvernig sem menn annars kunna að líta á þetta mál og hvort sem menn telja, að Alþingi eigi stjórnskipulegan rétt á því að fjalla um það eða ekki, þá getur hitt ekki vafizt fyrir neinum, að það er skylt samkv. lögum að leggja þetta mál fyrir utanrmn. Það er svo augljóst, að um það getur engin deila orðið, því að utanrmn. á ekki aðeins að fjalla um þau mál, sem eru þingmál í venjulegri merkingu, hún á ekki aðeins að fjalla um þau mál, sem lögð eru fyrir Alþingi, heldur á hún að vera ríkisstj. til ráðuneytis um utanríkismál jafnt um þingtímann sem utan þingtímans. Það á að bera undir hana utanríkismál almennt og það er engum blöðum um það að fletta, að þetta mál er þannig vaxið, að það hefði átt að bera undir utanrmn. og það verður að telja það mjög miður farið, að hér hefur ekki verið farið að lögum í þessu efni, vegna þess að ef málið hefði verið borið undir utanrmn., áður en frá samningum var gengið, svo sem nú virðist hafa verið gert samkv. tilkynningu ríkisstj., þá hefði það gefið fulltrúum stjórnarandstöðunnar í utanrmn. færi á að kynna sér málið, áður en það var komið á það lokastig og þá hefði það gefið þeim færi á því að hreyfa málinu hér á Alþingi, þannig að Alþingi hefði þá enn á ný getað átt þess kost að taka afstöðu til þess, áður en frá samningum væri gengið. Ég vil þess vegna alveg sérstaklega mælast til þess, að hæstv. ráðh. geri grein fyrir því, hvers vegna málið var ekki lagt fyrir utanrmn., en að því vék hann alls ekki í sinni frumræðu, þó að hann leitaðist við að færa fram þau rök, sem færð voru fram í fyrra fyrir því, að ekki þyrfti samkv. stjórnarskránni að leggja málið fyrir Alþingi. En hvað sem allri stjórnarskrá líður í þessu sambandi, þá held ég, að fram hjá því verði ekki komizt, að málið hefði átt að leggja fyrir utanrmn. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri að sinni. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja frekar, hver afstaða Framsfl. hefur verið, nema þá tilefni gefist til þess að fara nánar út í þau efni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði í ræðu hæstv. sjútvmrh., sem ég vildi gera stuttlega að umtalsefni. Hæstv. ríkisstj. hefur nýlega veitt NATO aðstöðu til athafna í Hvalfirði. Því hefur verið haldið fram, að hér væri um að ræða brot á stjórnarskrá landsins. Hæstv. ráðh. mótmælti því algerlega og taldi, að hér hefði hvorki verið framið stjórnarskrár- né lagabrot. Rök hans voru þau, að sams konar verknaður hefði svo oft verið framinn áður af stjórnarvöldum á umliðnum árum. Ég vil aðeins vekja athygli á þessu og spyrja: Eru þetta nú ekki heldur hæpin og jafnvel varhugaverð rök, að það nægi til þess að afsaka einhvern verknað, að hann hafi svo oft verið framinn áður og geti því ekki talizt lagabrot? En eins og okkur öllum er kunnugt hér, hafa íslenzk stjórnarvöld, það er rétt, oftlega framið sams konar verknað áður í viðskiptum sínum við NATO og Bandaríkjaher. En því mun næstum ávallt hafa verið mótmælt af vissum hópum manna í landinu og aldrei viðurkennt af öllum, að hér væri farið að lögum. Þá ræddi hæstv. ráðh. lítillega um friðarhorfurnar í heiminum og vildi ekki neita, að þær væru máske eitthvað betri ó seinni tíð. En ef svo væri, væri það ekki sízt aðgerðum Atlantshafsbandalagsins að þakka. Nú leyfir hæstv. ríkisstj. NATO auknar athafnir hér á landi í vígbúnaðarskyni. Ég hygg, að ég hafi skilið hæstv. ráðh. rétt, að hann líti svo á, að aukinn vígbúnaður NATO á Íslandi muni frekar bæta friðarhorfur í heiminum en veikja þær. Það litur hver sínum augum á silfrið. Íslenzkir ráðh. líta kannske þessum augum á málið. Starfsbræður þeirra í Noregi og Danmörku virðast líta allt öðrum augum á sama mál. Þar hafa bæði forsrh. Noregs og utanrrh. Danmerkur nú nýlega lýst því yfir, að þeir séu andvígir því, að NATO-her verði búinn kjarnorkuvopnum og segja, að lönd sín muni ekki taka þátt í slíkum NATO-her. Hvers vegna? Það er vegna þess, að þeir líta svo á, að aukinn vígbúnaður NATO í heiminum í dag spilli friðarhorfum, en bæti þær ekki. Hér virðast íslenzk stjórnvöld líta þveröfugt á málið, telja sig, að því er mér heyrist, vera að efla frið í heiminum eða friðarútlit með því að bæta aðstöðu NATO á Íslandi til aukins vígbúnaðar. Það er eins og hér var tekið fram áðan, að þetta eina skref, sem íslenzk stjórnarvöld hafa stigið nú í afstöðunni til NATO og Bandaríkjahers, er í sjálfu sér ekki svo ákaflega stórt eða mikilvægt, ef ekkert væri á undan gengið. En það má segja, að allar götur síðan 1946 hefur ekki linnt á tilslökunum við hinn útlenda her á Íslandi. Það er þetta, sem er svo alvarlegt. Það er hvert skrefið á fætur öðru stigið í þá átt að afsala réttindum í hendur útlendra hervelda. Ég held, að íslenzk stjórnarvöld hafi aldrei neitað þessum erlendu aðilum um nokkurn hlut? Undantekning er, að tilmælunum um flotahöfn í Hvalfirði til 99 ára var hafnað. En er ekki verið að veita það nú eða hliðstætt og samsvarandi? Er ekki verið að stíga í átt til þess í nokkrum skrefum í staðinn fyrir að taka það í einu skrefi, eins og farið var fram á í upphafi? Það var athyglisvert í ræðu hæstv. ráðh. hér áðan, að hann talaði nokkuð um olíugeyma. En ég held, að hann hafi varla minnzt á hafskipabryggjuna og legufæri skipanna, sem er þó ekki síður mikilvægt atriði í þessu sambandi. Ég skil það vel, að bæði hæstv. sjútvmrh. og aðrir hæstv. ráðh. hliðri sér hjá að fara að ræða þessi mál og rökræða þau, því að aðstaðan er svo veik hjá þeim. Röksemdir eru ekki margar fyrir því að ívilna þannig ár eftir ár og eitt skiptið eftir annað þessum erlendu stórþjóðum, sem hér eiga hlut að máll. Sú afsökun, sem hæstv. ríkisstj. hefur á takteinum og mikið er notuð, er að með því að við ekki leggjum NATO til herafla og með því að við leggjum ekki annað í beinan kostnað vegna aðildarinnar að NATO, beri okkur að gefa öll þessi leyfi, sem gefin hafa verið á umliðnum árum. Þetta er dálítið sérkennileg afsökun. Í henni felst það, að úr því að við erum svo heppnir að hafa engar fjárhagslegar byrðar í sambandi við aðildina að NATO, beri okkur skylda til að veita NATO allt annað, sem um er beðið. Fyrir það eigum við að þakka, hvort sem það eru menningarleg verðmæti eða umráðin yfir landi okkar. Danir og Norðmenn hafa hvað eftir annað neitað NATO um bækistöðvar í löndum sínum. Þeir hafa afdráttarlaust hafnað því, að í Danmörku og Noregi yrðu nokkurn tíma erlendar herstöðvar eða erlendur her. Hvers vegna gera Danir og Norðmenn þetta? Hæstv. ríkisstj. mundi segja: Það er af því, að þeir hafa sjálfir her. En þetta er ekki rétt. Tyrkir eru í NATO og þeir hafa her. Samt leyfa þeir herstöðvar og erlendan her í landi sínu, svo að þetta er ekki nægileg skýring. Nei, Danir og Norðmenn gera sér fulla grein fyrir þeim hættum, sem smáþjóð er af því að hafa til lengdar erlendar bækistöðvar í landi sínu. Ég minnist á þetta til þess að sýna fram á, hversu erfið aðstaða hæstv. ríkisstj. er í þessum málum yfirleitt, hversu hún hlýtur að standa rökþrota í umr. um þessi mál. Ég gat þess áðan, að í einu einasta tilfelli hefði hinum erlendu herveldum verið neitað um leyfi. Þeim var að vísu neitað um fleiri leyfi, en þau hafa öll verið veitt nú þegar. Einu sinni höfðu íslenzkir ráðamenn hátt um það, að á Íslandi skyldi aldrei leyfður her né herstöðvar á friðartímum. Þessar fullyrðingar eru fyrir löngu orðnar markleysa. Herinn er kominn og herstöðvarnar. Skyldi það ekki geta farið eins um þetta eina, sem þeim hefur verið neitað hingað til, flotastöð í Hvalfirði til 99 ára? Er ekki að fara á sömu leið um þá synjun og þær synjanir, sem ég nefndi áðan í sambandi við her og herstöðvar í landinu?



Herra forseti. Það eru nokkur atriði í tilefni af ræðu hæstv. félmrh., sem ég vildi gera hér stuttlega að umtalsefni. Mér virtist, að það væri einkum þrennt, sem hæstv. ráðh. vildi leggja áherzlu á í vörn sinni fyrir þeim samningi, sem nú hefur verið gerður. Það væri í fyrsta lagi það, að sú olíu- og benzínbirgðastöð, sem verið hefur og er í Hvalfirði, væri orðin úrelt, þ.e.a.s. olíugeymarnir þar væru yfir 20 ára gamlir og þyrftu þess vegna endurnýjunar, þess vegna hefði verið eðlilegt að gera slíkan samning, sem hæstv. ríkisstj. hefur nú gert. Í öðru lagi taldi hæstv. ráðh., að ekki hefði verið ástæða til þess að bera slíkan samning sem þennan undir Alþingi á neinu stigi málsins, vegna þess að ákvæði herstöðvarsamningsins við Bandaríkin giltu í því efni og það væri á grundvelli þess samnings, sem nú hefur verið samið. Og í þriðja lagi lagði hæstv. ráðh. á það ríka áherzlu, sem líka hefur verið gert að meginatriði eða verulegu atriði í fréttatilkynningu ríkisstj. og í skrifum stjórnarblaðanna um málið, að það sé í rauninni ekki um neinn eðlismun að ræða, þó að þessar framkvæmdir verði gerðar í Hvalfirði; frá því, sem verið hefur. Ég ætla að fara um þessi atriði fáeinum orðum hvert um sig. Það er þá fyrst, að hér sé um eðlilega framkvæmd að ræða til endurnýjunar á þeirri birgðastöð, sem í Hvalfirði hefur verið og þar er í dag. Ég held, að það þurfi ekki að fara um það mörgum orðum, að þarna er um allt annað og meira að ræða í raun heldur, en endurnýjun þeirrar stöðvar. Eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, er þar í dag ekki um aðra aðstöðu að ræða af sjó heldur en þá, að venjuleg olíuflutningatankskip geta athafnað sig þar. Þar er engin aðstaða til annars. En eftir að upp væru komin þau mannvirki, sem þar eiga að koma samkv. samningnum, auk nýrra olíutanka, þ.e.a.s. vatnsgeymir, bryggja eða bryggjur og legufæri fyrir skip, er eins og ég hélt fram í fyrri ræðu minni, í einu vetfangi, á einni svipstundu hægt að breyta þessari stöð í herskipalægi, þar sem herskip gætu athafnað sig til hverra þeirra hluta, sem þau teldu sig þurfa, þau gætu ekki aðeins fengið þar olíu, heldur einnig vatn og með notkun bryggna gætu þau einnig birgt sig upp af vistum og meira að segja hergögnum, ef því væri að skipta. Hér er þess vegna reginmunur á. Ég skal ekki fara langt út í rökræður um það, hvort það fái staðizt hjá hæstv. ríkisstj., að hægt hafi verið að byggja þessa samningagerð á herstöðvasamningnum frá 1951. Í sjálfu sér er það ekki kjarni þessa máls, þó að vitanlega skipti það máli og það verulegu máli, hvort hæstv. ríkisstj. hefur hlýtt þarna lögum og jafnvel stjórnarskrá eða ekki. En um þetta vil ég aðeins segja það, að það virðist þó upplýst, að hér sé um að ræða samningagerð við annan aðila, en samið var við 1951. Hér er ekki um að ræða samning við Bandaríki Norður-Ameríku, eins og herstöðvasamningurinn frá 1951 er þó samningur við, heldur er samið við annan aðila, þ.e.a.s. NATO, hernaðarbandalag margra ríkja. Og m.a. vegna þess virðist mér mjög svo hæpið, að ekki sé meira sagt, að skjóta sér á bak við þann samning. En jafnframt vil ég spyrja: Hverjar eru í rauninni skoðanir hæstv. ríkisstj. á því, hvað leyfilegt sé samkv. hinum svokallaða varnarsamningi frá 1951? Það væri mjög æskilegt, að það kæmi skýrt og greinilega fram, hvort hægt sé að hennar dómi að leggja í þann samning slíkan skilning, að ríkisstj. geti sem eini íslenzki aðilinn samið um ný og ný landssvæði, jafnvel nýjar herstöðvar, án þess að spyrja Alþingi neitt um það, hvað hún geri í því efni. Það væri mjög fróðlegt að fá skýr svör við því, hvað hæstv, ríkisstj. telur, að þessi samningur gefi íslenzkum stjórnarvöldum einum víðtæka heimild til slíkrar samningagerðar. Þá kem ég aðeins að þriðja atriðinu, sem lögð er á rík áherzla, bæði hjá hæstv. félmrh. hér áðan og í blöðum stjórnarflokkanna. Það er, að þetta sé í rauninni ákaflega lítið mál, að þarna sé eingöngu um að ræða endurnýjun þeirrar olíu- og benzínbirgðastöðvar, sem nú er í Hvalfirði. Ég held, að það sé ástæðulaust að fara mörgum orðum um þessa staðhæfingu, svo fjarstæð er hún, er menn leiða hugann að henni. En því miður, vil ég segja, er þetta ekki í fyrsta sinn, sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur í viðkvæmum utanríkismálum gert tilraunir til þess að láta hlutina líta öðruvísi út, en þeir eru, gert tilraun til þess að blekkja. Ég ætla ekki að fara langt aftur í tímann og ekki að nefna mörg mál í því sambandi. Ég vil aðeins nefna sjónvarpsmálið, af því að það er nú tiltölulega nýtt og er öllum kunnugt. Þess er skemmst að minnast, að hér var í fyrstu heimilað að setja upp á Vellinum litla stöð, sjónvarpsstöð, sem bundin var við Völlinn einan. Svo liðu fáein ár. Ég held, að það hafi verið árið 1961, sem sagt var: Þessi stöð er lítil og úr sér gengin og nú leyfum við, sögðu hæstv. ráðamenn, stækkun þessarar stöðvar úr 50 wöttum, ef ég man rétt, í 250 wött og það var látið fylgja með þá, að þetta væri í sjálfu sér sáralítil eða jafnvel engin breyting, stöðin nýja mundi ekki ná til miklu fleiri aðila en gamla stöðin og það var jafnframt fullyrt, að það væri ekki hægt að fá minni stöð en þessa. En hver hefur reynslan orðið? Reynslan hefur orðið sú, að hvorugt þessara atriða hefur reynzt sannleikanum samkvæmt. Annað tveggja hefur því skeð, að þeir, sem ábyrgðina bera í þessu máli, hafi sakir vanþekkingar á sínum tíma eða annars verra gefið skakkar upplýsingar um þetta mál. Og þegar maður minnist þess, að hæstv. ríkisstj. hefur leyft sér slík og þvílík vinnubrögð í öðrum málum, þá er kannske ekki furða, þó að menn séu dálítið tortryggnir í sambandi við það mál, sem hér er til umræðu, þessa Hvalfjarðarstöð. Mér þykir miður, að hæstv. utanrrh. skuli vera forfallaður nú, þegar þessi mál eru hér enn til umr. og auðsjáanlega komin á lokastig og í rauninni samkv. því, sem hæstv. ríkisstj. hefur tilkynnt, búinn og gerður hlutur. Ég hefði viljað spyrja hann nokkurra spurninga um málið, en þar sem hann er forfallaður, þá verður það að bíða og ég ætla að láta nægja að beina enn aðeins einni fyrirspurn til hæstv. félmrh. í sambandi við þetta mál, og hún er þessi: Hvaða tímatakmörk eru í þessum nýja samningi? Hvaða uppsagnarákvæði gilda um hann? Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. geti og vilji upplýsa þetta.



Herra forseti. Það er ekki ýkjamargt, sem ég þarf að svara. Hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði grein fyrir stefnu Framsfl. í þessu máli og að hún væri sú sama og hún hefði verið og hef ég vitaskuld ekkert við það að athuga, þó að hins vegar hafi komið fram og verið bent á atriði í því sambandi, sem ekki samrýmast þeirri afstöðu flokksins, sem hv. þm. vill vera láta, en þar á ég við, án þess að fara út í það frekar, þær upplýsingar, sem gefnar voru um afstöðu utanrrh. Framsfl. 1955–56, þegar hann var formaður Atlantshafsbandalagsins. En ég skal ekki ræða um það frekar, um það var deilt, en ég skal ekki taka það upp á ný hér. Hv. þm. vildi líka, að málið yrði borið undir utanrmn. og taldi skylt, að það væri gert. En honum er það jafnkunnugt og mér, af hverju mál yfirleitt eru að litlu eða að engu leyti borin undir utanrmn. Það er vegna þess, að hún hefur sýnt sig að meira eða minna leyti ófæra í starfi, og m.a. utanrrh. hefur ekki viljað leggja mál fyrir hana, eins og hann mundi hafa gert, ef allt hefði þar verið með eðlilegum hætti. Hv. 9. þm. Reykv. sagði, að ég hefði sagt, að rökin í þessu máli væru þau, að þetta hefði margsinnis verið gert og þessi framkvæmd nú helgaðist af því. Þetta er alveg rangt. Þetta sagði ég ekkí. Ég sagði hins vegar, að framkvæmd þessa viðbótarsamnings, sem nú hefur verið gerður, byggðist á því, að það væri fullkomlega heimilað í samningnum, sem gerður var 1951 og margsinnis hefur verið vitnað til, eins og sýndi sig um framkvæmd ýmissa annarra mála áður, þ.e.a.s. það, sem ég taldi afleiðingu af samningnum 1951, það vildi hann telja, að ég hefði borið fram sem rök fyrir þessari afgreiðslu nú. En þetta er bara ekki svo, heldur alveg öfugt. Ég benti á það, að ýmsar framkvæmdir, sem gerður hefur verið samningur um, hliðstæðar, hefðu sýnt það, að þar hefði eins og nú verið byggt á ákvæðum samningsins frá 1951. Þá taldi ég, að aukinn styrkur Atlantshafsbandalagsins yrði til þess að auka friðarhorfur í heiminum. Þetta taldi hv. þm., að væri rangt, vegna þess að Danir og Norðmenn væru á móti NATO-kjarnorkuher. Þessi afstaða Dana og Norðmanna sé ég ekki, að þurfi að sanna eða auka líkurnar fyrir hans máli, því að þótt Danmörk og Noregur séu á móti að hafa uppi kjarnorkuher, þá hafa þessar þjóðir báðar vígbúizt mjög greinilega innan takmarka NATO og eru svo langt, langt á undan þeim viðbúnaði, sem hér hefur verið hafður uppi, að það er ekkert sambærilegt. En munurinn er bara sá, að bæði Danir og Norðmenn geta og hafa haft möguleika til þess að gera þetta sjálfir, en það höfum við ekki. Þá sagði hv. þm. einnig, að Danir og Norðmenn hefðu neitað um bækistöðvar. Það er rétt. En það byggist bara á því, að þeir hafa komið þessum bækistöðvum upp sjálfir og reka þær sjálfir. Þá sagði hv. 5. þm. Reykn., að rök mín í málinu hefðu verið aðallega þrenn og ræddi þau: í fyrsta lagi, að geymarnir væru taldir ónýtir, það er rétt, að óþarft væri að bera þetta undir Alþingi vegna samningsins frá 1951., það er líka rétt og að ekki væri hér um eðlismun að ræða frá því, sem verið hefði. Hann sagði, að þetta væri fjarstætt og tilraun til að blekkja. Þessu vil ég mótmæla. Hvað hafði skeð? Það hafði skeð það, að einkafyrirtæki hér í landinu hafði tekið að sér að leigja Bandaríkjamönnum aðstöðu til þess að geyma olíu og flytja hana þar til og frá. Þessi aðstaða, sem félagið veitti, var notuð, á meðan olíugeymarnir voru nothæfir að dómi þeirra, sem á því töldu sig hafa bezt vit. Það, sem kemur nú, er það, að þeir byggja sér sína geyma sjálfir og nota þá nákvæmlega á sama hátt og hinir fyrri geymar voru notaðir, til þess að geyma varabirgðir af olíu á þessum stað. Það var þarna stofnað til varðgæzlu af hálfu varnarliðsins, lítil stöð byggð í Hvalfirði til þess að annast þarna umsjón að vissu leyti með þessum birgðum. Þessi stöð verður væntanlega rekin áfram alveg eins og hingað til og að ég ætla óbreytt. Það, sem skeður, er þess vegna aðeins, að hér er um að ræða formlegan mismun, en ekki raunverulegan. Þeir fá að nota hér geyma, alveg eins og þeir hafa áður gert. Þeir fá að skipta um olíu í tönkunum, alveg eins og þeir hafa áður gert. En munurinn er bara sá, að nú komast geymarnir í eigu þeirra sjálfra og eru notaðir alveg eins og hinir fyrri. Þá sagði hv. þm., að þetta væru ekki samningar við sama aðila og áður. Það er ekki rétt nema að nokkru leyti. Þessar framkvæmdir, sem nú á að gera í Hvalfirði, eru kostaðar af framkvæmdasjóði Atlantshafsbandalagsins. Fé til þessa framkvæmdasjóðs er safnað hjá öllum þátttökulöndunum nema Íslandi. En í reglum um sjóðinn er gert ráð fyrir því, að hann kosti ekki þessi mannvirki nema að nokkru leyti, heldur kosti það land, sem aðstaðan er byggð í, það, sem á vantar. Í þessu tilfelli gerist það, að Bandaríkjamenn taka að sér að greiða þann hlut, sem vantar á kostnaðinn frá Atlantshafsbandalagsframkvæmdasjóðnum, og þess vegna var þessi samningur gerður við Bandaríkin, sama aðila og við gerðum samninginn við 1951. Þá spurði þm., hvað stjórnin teldi leyfilegt á grundvelli samningsins frá 1951. Við erum samkv. honum skuldbundnir til þess að veita þá aðstöðu, sem ríkisstjórn Íslands og Atlantshafsbandalagið koma sér saman um, að sé nauðsynleg. Það, sem rúmast innan þess skilnings, er heimilt fyrir ríkisstj. að veita að hennar dómi og meir en heimilt, henni er það skylt, á meðan hún er þátttakandi í Atlantshafsbandalaginu. Ef það ætti að fylgja þeirri reglu og þeim hugsanagangi, sem hér hefur komið fram, aðallega hjá hv. Alþb.-mönnum og enda að nokkru leyti hjá fulltrúa Framsfl., þá væri að mínu viti hreinlega réttara að segja sig úr Atlantshafsbandalaginu, ef við teljum okkur ekki færa um að uppfylla þær skyldur, sem okkur ber, á meðan við erum þátttakendur í samtökunum. Nú hefur það ekki verið gert, og ég hygg, að yfirgnæfandi meiri hluti íslenzku þjóðarinnar sé ekki á því, að svo verði gert. Þá spurði hv. þm. í lokin: Hvaða tímatakmörk gilda um þennan samning? Og hvað er að segja um uppsögn á samningnum? Þetta hefði hann getað sparað sér, ef hann hefði athugað fréttatilkynninguna vel, því að í niðurlagi hennar stendur, að um mannvirkin og framkvæmdirnar í Hvalfirði gildi uppsagnarákvæði varnarsamningsins frá 8. maí 1951, þannig að það fer ekki á milli mála. Ég ætla, að það hafi svo ekki verið meira, sem þarf að taka fram í þetta skipti.