Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég flyt á þskj. 95 frv. til l. um breytingu á lögum um almannatryggingar ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur og Steingrími J. Sigfússyni. Þetta frv. er nú flutt hér í fimmta sinn, hefur ekki hlotið afgreiðslu á undanförnum þingum, verið vísað til nefndar, en hv. heilbr.- og trn. hefur ekki komið málinu frá sér og því er það enn flutt vegna þess að þingið hefur ekki fengist til að taka afstöðu til þessa máls. Hér er um að ræða mál sem snertir alla þá fatlaða í landinu sem þurfa að leita til Tryggingastofnunar ríkisins með örorkumatsúrskurð og ég tel að það sé í rauninni ekki vansalaust af hv. Alþingi að taka ekki á máli af þessu tagi þegar líka er vitað að samtök fatlaðra hafa ítrekað verið með óskir, tillögur og kröfur um að örorkumatsmálum verði breytt eitthvað í þá átt sem hér er gerð tillaga um, en ég tek það fram að ég teldi að hvers konar afgreiðsla á málinu væri þinginu fremur til sóma en láta þetta mál liggja enn þá einu sinni óafgreitt. Frv. er tvær greinar. Þar er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því að breyta 12. gr., en á eftir henni komi nokkrar nýjar málsgr. sem orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: "Úrskurður tryggingayfirlæknis tekur gildi strax og hann liggur fyrir og frá þeim tíma er örorkan skapaðist. Nú er öryrki óánægður með úrskurð tryggingayfirlæknis og getur hann þá óskað eftir skriflegri greinargerð læknisins um forsendur matsins. Þeirri greinargerð ásamt athugasemdum skal öryrkinn síðan vísa skriflega til úrskurðar örorkumatsnefndar. Í örorkumatsnefnd eiga sæti þrír menn: 1. Öryrkjabandalag Íslands tilnefnir einn mann. 2. Hæstiréttur tilnefnir einn mann. Hann skal vera læknir og vera formaður matsnefndarinnar. 3. Heilbr.- og trmrn. tilnefnir einn mann og skal hann vera lögfræðingur. Auk aðalmanna skulu tilnefndir varamenn. Nefndin skal í störfum sínum hafa hliðsjón af öllum þeim þáttum sem b-liður 1. mgr. þessarar greinar gerir ráð fyrir. Þá skal nefndin einnig taka tillit til félagslegra sjónarmiða við úrskurði sína." Það má segja að þetta sé annað meginatriði þessa frv., að tryggingayfirlæknir eigi ekki einasta að taka tillit til heilsufars viðkomandi einstaklings heldur eigi líka að athuga hinar félagslegu aðstæður sem þessi einstaklingur á við að búa og er þá farið inn á svipaðar brautir og farnar hafa verið um áratuga skeið í almannatryggingalöggjöf grannlanda okkar. Í grg. segir síðan: "Þetta frv. er nú flutt á Alþingi í fimmta sinn. Frá fyrri þingum liggja fyrir ítarlegar umsagnir. Verður nú að gera þá kröfu til Alþingis að þetta mál verði afgreitt á yfirstandandi þingi." Sumarið 1985 héldu samtök öryrkja fund þar sem m.a. var fjallað sérstaklega um frv. þetta. Lýstu samtökin eindregnum stuðningi við þá málsmeðferð sem hér er gerð tillaga um og kemur samþykkt Öryrkjabandalagsins fram sem fskj. með þessu plaggi, en í niðurstöðu Öryrkjabandalagsins segir svo: "Öryrkjabandalag Íslands mælir með samþykkt frv., en telur æskilegt að eftirfarandi breytingar verði gerðar" og síðan eru þær taldar upp. Þetta er umsögn um frv. frá 1985 og þessar tillögur Öryrkjabandalagsins hafa allar verið teknar inn í núverandi gerð frv. Ég tel ekki, herra forseti, ástæðu til þess að fara ítarlega yfir þetta efni. Hér er um svo sjálfsagt mannréttindamál að ræða, hefði ég haldið, að það hefði átt að vera vandalaust fyrir þingið að taka afstöðu í þessu efni. Tryggingayfirlæknir er, eins og kunnugt er, skv. gildandi almannatryggingalögum einvaldur um örorkumat. Ég held að það hljóti að vera bæði frá sjónarmiði viðskiptamanna trygginganna og líka frá sjónarmiði tryggingayfirlæknis sjálfs mjög óheppilegt að þetta vald liggi hjá einum manni. Þess vegna er sú tillaga gerð að mynduð verði úrskurðarnefnd með þeim hætti sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég hef tekið eftir því á undanförnum þingum að ýmsir þm. virðast telja að hér sé um að ræða smámál sem menn eigi í rauninni ekki að leggja mikla vinnu í að skoða, smámál sem sé allt í lagi þó að liggi hér í þinginu þing eftir þing. Ég bendi á að þetta mál snertir lífsafkomu fleiri þúsunda manna í þessu landi. Það er fólk sem á að vísu mjög erfitt með að fylgja sínum kröfum eftir. Það getur ekki gert kjarakröfur á sama hátt og menn t.d. á almennum launamarkaði með því að leggja niður vinnu og fara í verkföll. Þetta fólk á allt undir því að sjónarmið, sem borin eru fram með rökum og á grundvelli réttlætistilfinningar, nái eyrum alþm. Ég skora á hv. heilbr.- og trn. þessarar deildar að sjá svo til að á þessu þingi verði þetta frv. afgreitt, annaðhvort eins og það liggur hér fyrir eða með breytingum sem deildin teldi nauðsynlegt að gera. Ég held að það sé mjög óheppilegt að þingið láti mál af þessu tagi liggja hjá sér árum saman. Ég veit að mjög stór hluti þm. í öllum flokkum er sammála þeirri tillögu sem hér er gerð. Það eru hins vegar einhverjar aðrar ástæður sem valda því að menn hafa ekki haft döngun í sér til að taka á málinu og afgreiða það. Nú vill svo til að formaður tryggingaráðs er jafnframt formaður þingflokks Sjálfstfl. og um leið í heilbr.- og trn. þessar hv. deildar. Ég hefði því talið að það ætti að vera auðvelt að sjá til þess að þetta mál nái afgreiðslu. Ég lýsi ábyrgð á hendur þinginu í máli af þessu tagi ef menn ekki taka á því með eðlilegum og myndugum hætti hafandi í huga að þingið og þm. hafa skyldur við fatlaða og öryrkja ekki síður en aðra í þessu þjóðfélagi. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er áreiðanlega mál sem er í tíma talað. Ég hef verið umboðsmaður ýmissa sem hafa lent í því að tryggingalæknir hefur átt að úrskurða bætur þeim til handa og þeir telja í mörgum tilvikum að þeir hafi ekki náð rétti sínum þar. A.m.k. þegar slík mál koma upp verður að vera möguleiki á að vísa svona málum í úrskurð einhverra manna. Hvort þetta á endilega að vera í þessu formi getur verið umhugsunarvert, en a.m.k. er ekki hægt að líða öllu lengur að það sé aðeins einn maður sem metur þetta og þeim úrskurði sem hann gefur sé ekki hægt með neinu móti að hagga til. Það er ekki sæmandi að hafa þetta lengur á þann veg. Ég segi þessi orð vegna þess að ég er nýbúinn að standa í máli fyrir mann sem lenti í slysi. Þess vegna vil ég mælast til þess að heilbr.- og trn. skoði þetta mál mjög vel. Og þó hún fallist ekki endilega á þetta frv. óbreytt, sem ég get ekki séð að gæti ekki alveg staðist, en auðvitað á að skoða fleiri hliðar á þessu máli, er umfram allt að hægt sé að áfrýja svona málum til einhvers úrskurðaraðila.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. 3. þm. Norðurl. e. fyrir góðar undirtektir við þetta mál. Það er rétt, sem hann benti á, að hugsanlegt er að sú tilhögun sem gerð er tillaga um í þessu frv. sé kannske ekki sú heppilegasta. Það mætti efalaust hugsa sér einhverja aðra lausn í þeim efnum. Ég vil líka í tilefni af þessari umræðu taka það fram að með frv. er ég ekki að fella neinn dóm yfir störfum tryggingayfirlæknis út af fyrir sig heldur tel ég að hér sé um að ræða fyrirkomulag núna sem er óheppilegt, mjög erfitt fyrir einn embættismann að sitja uppi með vald af þessu tagi og óeðlilegt miðað við okkar stjórnskipun. Þess vegna er þetta mál flutt. Ég hef kynnst því eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. að mikill fjöldi fólks, sem hefur fengið úrskurði um sín mál hjá tryggingayfirlækni og Tryggingastofnun ríkisins, hefur talið ástæðu til að kvarta yfir úrskurðunum. Það hefur verið farið rækilega yfir úrskurðina og jafnvel verið felldur læknisfræðilegur dómur í þá átt að niðurstaða tryggingayfirlæknis sé kannske ekki alveg sú rétta, en það hefur verið svo að segja útilokað að fá málið tekið upp aftur fyrr en eftir nokkuð langan tíma. Yfirleitt tekst að fá málið tekið upp aftur eftir dálítinn tíma, en hann er í rauninni of langur miðað við þá neyð sem þetta fólk býr við. Við erum að tala um einstaklinga sem verða að láta sér nægja að lifa af 10-15 þús. kr. á mánuði. Það er yfirgengilegt að við skulum ekki vera með stjórnkerfi sem í rauninni gerir allt sem hægt er til að flýta meðferð mála vegna þessa fólks. En ég stóð upp sérstaklega til að þakka hv. 3. þm. Norðurl. e. fyrir undirtektir hans og jafnframt að endurtaka að ég tel ekki að það þurfi endilega að vera hið kórrétta form á þessu örorkumati sem hér er gerð tillaga um. Það má vafalaust hugsa sér aðra leið. Aðalatriðið er að þingið taki á málinu. Það er ekki vansalaust að menn taki ekki á svona máli. Það er einhver slappleiki í þinginu í meðferð svona mála aftur og aftur. Það verður að segja það eins og það er, eitthvert slen, einhver ræfildómur. Það er skrýtið í máli eins og þessu þegar þess er gætt að hérna er um að ræða lífsspursmál fyrir þúsundir og aftur þúsundir fatlaðra í þessu landi sem eiga í raun og veru enga leið til þess að koma sínum málum á framfæri eða koma þeim fram öðruvísi en þm. taki starfsskyldur sínar hátíðlega, nenni að skilja rökin á bak við þau mál sem hér er verið að flytja. Það er í raun og veru það eitt sem verið er að fara fram á og það er ekki mikil krafa.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Það er orðið æðilangt síðan efnisatriði þessa frv. hafa komið með einhverjum hætti til umræðu hér á Alþingi og það á ýmsum tímum, ýmist í sambandi við heildarendurskoðun tryggingalaga eða í öðru sambandi. Það ákvæði tryggingalaga sem fjallaði um tryggingadómstól tók m.a. mið af því sem um ræðir í þessu frv. Í þessu frv. er þó stungið upp á heldur einfaldari leið en þar er um að ræða. Ég get játað að ég er ein af þeim sem var alltaf í nokkrum vafa um að það ætti að búa til sérstök lög um sérstakan tryggingadómstól. Mér þótti vera um að ræða mál sem varða svo marga einstaklinga og svo algenga hluti að þar ætti fremur hið almenna dómstólakerfi að fá einhvers konar sérfræðihjálp til að leysa úr álitaefnum sem réttarstöðu manna gagnvart almannatryggingum varðar eins og um önnur réttarálitaefni í þjóðfélaginu. Hitt er svo annað mál að ég kannast mjög vel við þann vanda sem flm. þessa frv., hv. 3. þm. Reykv., nefnir og ég er sammála því, sem hann segir, að það verður að taka á þessu máli. Það eru til ýmsar leiðir sem kannske ekki er ástæða til að ræða í smáatriðum á þessu stigi. Það hafa komið fram fleiri hugmyndir. En með því að segja þetta er ég síður en svo að hafna þeirri leið sem nefnd er í þessu frv. Ég tel það rétt vera að þetta mál eigi að fá þinglega umfjöllun og við eigum að taka afstöðu til þess arna. Þau verkefni sem tryggingayfirlæknir hefur eru geysilega umfangsmikil og vandasöm og ég get ekki ímyndað mér annað en það væri jákvætt frá sjónarmiði hans embættis að fá slíkan bakhjarl eða skírskotunaraðila hvort sem það væri í þessu formi eða öðru. Í stuttu máli: Ég vil skýra frá því, því að hér er um mál að ræða sem flutt hefur verið oft, að ég er mjög fýsandi þess að þetta verði vandlega athugað, fái bæði góða athugun í heilbr.- og trmrn. eins og ég þykist vita að það fái í heilbr.- og trn. þingsins. Ég ætla ekki að fara út í sögulegar útlistanir eða söguskoðun á því sem ég ekki þekki nægilega vel. Mér er ekki alveg ljóst hvort tillaga í þessa veru kom frá hv. flm. þegar hann var ráðherra heilbrigðis- og tryggingamála og ef svo hefur ekki verið þá hvers vegna það var ekki gert. Það skiptir í raun og veru ekki máli í þessu sambandi, a.m.k. ekki lengur. Aðalatriðið er að málið fái þá skoðun sem vert er og afgreiðslu.



Herra forseti. Ég verð að byrja á því að afsaka að vegna anna hér frammi heyrði ég ekki framsöguræðu hv. 1. flm., en eins og þm. sjá er ég hér meðflm. En það sem rak mig nú upp í ræðustól er það að ég fagna því mjög hversu vel hæstv. ráðh. tekur í þetta mál. Að sumu leyti hefði ég kosið að tillaga þessi hefði verið meira í líkingu við þær tillögur sem við höfum áður flutt, en við vorum satt að segja uppgefin að reyna að fá það mál samþykkt. Það var í þá veru að ekki eingöngu tryggingayfirlæknir heldur einnig félagsráðgjafi stofnunarinnar og deildarstjóri lífeyrisdeildar stæðu að örorkumati. Við fluttum þá tillögu hvað eftir annað og hún var í raun og veru miklu skynsamlegri. Ég get tekið undir með ýmsum að það kann að vera vafasamt að skipta dómskerfinu upp í endalausa sérdómstóla. Þetta er gamalt og nýtt deilumál. En ég held reyndar að hér sé um tvö mál að ræða sem ætti að skoða bæði. Úr því að það er greinilegt á máli hæstv. ráðh. að hún vill bæta úr því ástandi sem nú ríkir í þessum málum vildi ég beina þeim tilmælum til hennar að skoða í sínu ráðuneyti tillögur þær sem við höfum flutt á síðustu árum um fyrirkomulag þessara mála því að ég bendi á að í 12. gr. almannatryggingalaga stendur í b-lið, með leyfi forseta, en þar er fjallað um hverjir eigi rétt til örorkulífeyris, þ.e. fulls lífeyris: "...eru öryrkjar til langframa á svo háu stigi að þeir eru ekki færir um að vinna sér inn 1/4 þess er andlega og líkamlega heilir menn eru vanir að vinna sér inn" - og nú bið ég menn að taka eftir - "í því sama héraði við störf sem hæfa líkamskröftum þeirra og verkkunnáttu og sanngjarnt er að ætlast til af þeim með hliðsjón af uppeldi og undanfarandi starfa". Hver heilvita maður hlýtur að sjá að hér á ekki að vera um klínískt læknisfræðilegt mat að ræða heldur mat á aðstæðum manneskjunnar miðað við þann heilsubrest sem hún hefur orðið að þola og í samhengi við aðrar hennar aðstæður. Við könnumst öll við það, sem nærri þessum málum höfum komið, að fiskverkakona frá Siglufirði, sem verður veik og getur ekki lengur stundað sín störf, er metin til 50 eða 65% örorku og er sagt að hún geti fengið sér léttari störf, t.d. skrifstofustörf. Þetta er fjarri öllu lagi og um þetta hefur verið deilt í Tryggingastofnun eins lengi og ég hef þekkt þá stofnun. Auðvitað fer verkakonan á Siglufirði ekki inn á neina skrifstofu þar í bæ og vinnur fyrir eðlilegu kaupi. Það getur vel verið að hún gæti það suður í Reykjavík, en þar eru allt aðrar aðstæður. Við erum búin að berjast við það í mörg, mörg ár að fá einhverja skipan á þessi mál því að því hefur verið haldið til streitu í Tryggingastofnun ríkisins, sem ég tel mig þekkja harla vel sem minn gamla vinnustað, að þarna ætti að vera um læknisfræðilegt mat að ræða. Það á það að vera að vissu leyti, en hreint ekki öllu skv. lögum um almannatryggingar. Ég skal ekki lengja mál mitt, herra forseti, en ég fagna því mjög að heyra orð hæstv. ráðh. Eðlilegasta afgreiðsla þessa máls væri auðvitað og æskilegust ef hæstv. ráðh. vildi skoða þessar tillögur okkar frá síðustu árum ásamt þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Vel mætti vera að ástæða væri til að samþykkja eða ganga frá lagabreytingum með hliðsjón af báðum tillögunum. Og ég held að það væri mjög gott að skoða þessar tillögur í heild og best væri að þessi mál leystust sem allra best innan stofnunarinnar svo að allir mættu vel við una. Síðan er það álitamál hvort ástæða sé svo til að stofna til dómstóls eða örorkumatsnefndar. En best væri að hæstv. ráðherra vildi skoða tillögurnar og það mundi gleðja okkur flm. ef við sæjum stjfrv. á þessu þingi um þessi mál.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka þær umræður sem fram hafa farið um þetta mál og alveg sérstaklega undirtektir hæstv. heilbr.- og trmrh. Hún spurði að því hvort ég hefði flutt um þetta mál frv. þann tíma sem ég var heilbr.- og trmrh. Svarið er já. Það gerði ég. Hins vegar neita ég því ekki að í fyrstu varð mér litið þarna sérstaklega á ákvæði almannatryggingalaganna um tryggingadómstólinn. Ég velti því fyrir mér hvort það væri hugsanlegt að setja hann á laggirnar með þeim hætti að það skilaði árangri fyrir það fólk sem hér um ræðir. Ég komst að þeirri niðurstöðu að það væri óþarflega brotamikið að setja upp tryggingadómstól til að fjalla um mál af þessu tagi og þess vegna flutti ég stjfrv. á árunum 1982-1983. Það var í fyrsta sinn sem frv. var flutt um þetta mál. Ég hafði þá líka velt því fyrir mér hvort það væri rétt að fela þetta tilteknum hópi manna innan stofnunarinnar. Í því skyni hlutaðist ég til um að Tryggingastofnun réð til sín félagsráðgjafa í störf á árinu 1981, ef ég man rétt. En ég get ekki neitað því að þó að ég beri fulla virðingu fyrir Tryggingastofnun ríkisins held ég að hún þurfi í þessu máli eins og öðrum stundum að eiga kost á utanaðkomandi ráðgjöf. Ég er ekki viss um að t.d. þessi túlkunardeila um greinina sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir vitnaði í áðan leystist á annan veg en hún gerir nú þó að málið væri sett í hendur starfsmanna Tryggingastofnunar ríkisins, yfirmanns lífeyrisdeildar og félagsráðgjafa ásamt tryggingayfirlækni eins og hún talaði um. En allt um það. Í rauninni er þetta hreint aukaatriði. Mér finnst á umræðunni að við séum sammála um að á málinu þurfi að taka og best væri ef heilbr.- og trmrn. færi yfir þetta mál og semdi frv. sem yrði þá annaðhvort flutt hér eða færi til nefndarinnar sem breyting á þessu frv. eða hvernig sem menn vilja taka á því. Ég held að það sé hins vegar alveg ljóst að hægt er að leysa þetta mál með brotaminni hætti en þeim að setja upp tryggingadómstól og að Tryggingastofnun ríkisins þurfi á því að halda að fá ákveðna utanaðkomandi ráðgjöf í máli af þessu tagi. Það er a.m.k. mín skoðun. En höfuðmarkmið mitt er að koma hreyfingu á málið. Þess vegna hef ég verið að flytja þetta frv. Ég játa fúslega að ég áttaði mig ekki á því fyrr en ég var búinn að vera í heilbrrn. í eitt ár eða svo hvað þetta var í rauninni og er erfitt mál og hvað núverandi kerfi í þessum efnum er fráleitt og þar af leiðandi brýnt að breyta því. Ég endurtek þakkir mínar til hæstv. ráðh. og er reiðubúinn til að hjálpa til við að þoka máli af þessu tagi í gegnum þingið núna í vetur.



Herra forseti. Ég kem inn í þessa umræðu til að lýsa stuðningi við það að á þessu máli verði tekið. Það vildi svo til á árunum 1981-1982 að ég lenti í því fyrir nokkra mína skjólstæðinga að eiga við mál sem tengjast þessu og fór í gegnum það staðnaða kerfi sem við búum við eða óeðlilega kerfi að mínu mati sem við búum við í þessum málum og átti m.a. fundi með ýmsum aðilum í Tryggingastofnuninni sem um þetta fjalla. Ég komst að því þar að útilokað er að una við þetta kerfi til lengdar. Ég minnist þess að á þingi sem haldið var á vegum Öryrkjabandalagsins flutti fyrrv. heilbrinrh. Magnús heitinn Kjartansson einhverja kröftugustu ræðu sem ég hef heyrt mann flytja á slíkum samkomum. Þar rakti hann sögu þessara mála í mjög myrku máli og deildi á það kerfl sem fyrir var. Auðvitað sannfærðist ég síðar um að hann hafði að mestu leyti alveg rétt fyrir sér. Þetta væri óeðlilegt og skapaði mikið misræmi og óeðlilegan mismun milli þeirra sem þurfa á þessu mati að halda og þurfa þar af leiðandi að fá þær tryggingabætur sem þeim ber miðað við þá aðstöðu sem það fólk kemst í sem lendir í þeirri óhamingju að missa vinnuþrek af ýmsum ástæðum. Þar af leiðandi styð ég að þetta mál nái fram að ganga. Ég tek undir með hæstv. heilbrmrh. að það þarf að skoða fleiri leiðir í sambandi við þetta, en aðalatriðið er að það verði hægt að finna lausn á því þannig að fólk losni út úr þeim óeðlilegu kringumstæðum, sem ég tel að í mörgum tilfellum blasi við svo til í hverjum einasta mánuði, að fólk fær þá afgreiðslu í gegnum þetta mat sem ekki er í raun og veru nein sanngirni á bak við miðað við þau vandamál sem það á við að stríða.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins, en flm. þessa máls eru hv. þm. Alþb. í þessari deild og ég þar sem 1. flm. Meginefni þessa frv. kemur fram í 1. gr. þar sem gert er ráð fyrir að því sé slegið föstu í lögum að íslenska ríkið sé eigandi allra auðlinda á og í hafsbotninum utan netlaga og svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslands nær samkvæmt lögum, alþjóðasamningum eða samningum við einstök ríki. "Auðlindir samkvæmt lögum þessum" - þ.e. tilvitnun í 1. gr. - "taka til allra ólífrænna og lífrænna auðlinda á og í hafsbotninum." Þá er gert ráð fyrir því að leyfi til hagnýtingar á efnum í hafsbotni til leitar og að efnum í eða á hafsbotni megi ekki fara fram nema með leyfi iðnrh. og sama gildi um hagnýtingu. Leyfi til hagnýtingar má ekki vera lengra en 30 ár í senn og gert er ráð fyrir því að iðnrh. setji nánari ákvæði um framkvæmd laganna. Frv. þetta var flutt á síðasta þingi og þá vísað til hv. allshn. þessarar deildar, en hún afgreiddi það ekki frá sér. En saga þessa máls er raunar eldri því að frv. sama efnis kom fram sem stjfrv. á 105. löggjafarþingi 1982, þá lagt fram í Ed., og var þá vísað til ríkisstjórnar, eins og það var orðað í nál. allshn. Ed., til skjótrar en ítarlegrar athugunar hæfustu sérfræðinga og þar var einnig lögð áhersla á að skynsamleg skipan þessara mála verði fundin sem skjótast og málið lagt fyrir næsta þing. En nú er málið statt í þeirri stöðu sem hér er mælt fyrir óafgreitt og ekkert frá hæstv. ríkisstjórn heyrst um þetta mál frekar. Við undirbúning þessa frv. var á sínum tíma vönduð málsmeðferð og það var Benedikt Sigurjónsson, fyrrv. hæstaréttardómari, nú nýlega látinn, sem kom að þessu máli með nefnd sem starfaði á vegum iðnrn. og kallaðist nefnd um hagnýtar hafsbotnsrannsóknir ef ég man rétt og var til ráðuneytis ráðherra um meðferð þessara mála. Aðdragandi þessa máls var einnig sá að fram höfðu farið nokkrar rannsóknir á landgrunninu umhverfis Ísland fyrst á árunum 1972-1973 og síðan á árinu 1978. Það voru bergmálsmælingar m.a. til þess að leiða í ljós útbreiðslu setlaga á landgrunni Íslands og það var unnið úr þessum upplýsingum á þeim tíma sem ég var iðnrh. og í tengslum við þær upplýsingar var ákveðið að bora kjarnaholu sem kölluð er í Flatey á Skjálfanda vegna þess að í ljós hafði komið veruleg setlagamyndun þar á allgóðu svæði í eins konar sigdal úti fyrir Eyjafirði og Skjálfanda. Þessari borun var ekki lokið í rauninni þegar menn þurftu að staldra við af sérstökum ástæðum og mér er ekki kunnugt um að fram hafi verið haldið því verki. Þessum málum tengist það samkomulag sem gert var milli Íslands og Norðmanna um skiptingu Jan Mayen-svæðisins og rannsóknir og hugsanlega hagnýtingu auðlinda á því svæði, annars vegar varðandi hlut Íslands og hins vegar Noregs á þessum svæðum, og í tengslum við það var undirritaður samningur milli íslenskra stjórnvalda og norskra um frekari leit og mælingar á Jan Mayen-svæðinu og úti fyrir Norðurlandi. Þær fóru fram sumarið 1985 og eru nú í úrvinnslu með aðild íslenskra sérfræðinga, en niðurstaðna af því verki mun ekki að vænta fyrr en á næsta ári. Þetta voru m.a. ítarlegri mælingar en áður höfðu verið gerðar á þessari nefndu setlagasigdæld úti fyrir Norðurlandi. Ég nefni það, sem einnig kemur fram í grg., að sovéskir aðilar óskuðu eftir að fá að gera mælingar á íslenska landgrunninu með hliðstæðum hætti og gert hafði verið á vegum annarra erlendra rannsóknaraðila hér. Beiðni um þetta kom fram 1985, en var hafnað á fyrri hluta þessa árs að frumkvæði utanrrn. sem mun hafa óttast að Rússarnir færu þarna inn á áhrifasvæði sem ekki væri æskilegt að þeir gerðu rannsóknir eða mælingar á. Ég skal ekki leggja mat á þann þátt mála, en hef heyrt á íslenskum sérfræðingum, sem að þessum undirbúningi stóðu, að þetta hafi verið ástæðulaus tortryggni, en ég hef ekki sett mig sérstaklega inn í það efni. Meginatriðið er það, og það felst í texta þessa frv. , að setja skýr ákvæði um það í lög að íslenska ríkið sé eigandi auðlinda á og í hafsbotninum og það er auðvitað lagt til vegna þess að nauðsynlegt er að þarna verði mun meira aðhafst en verið hefur til að rannsaka okkar yfirráðasvæði. Það er ein af þeim skyldum sem Ísland tekur að sér með tilkalli til landgrunnsins og eftir að hafa helgað sér landgrunnið með þeim hætti sem kveðið er á um í lögum nr. 41 frá 1979, að við stundum rannsóknir og öflum upplýsinga um þetta stóra svæði. Ég heyrði það þegar ég var að undirbúa þetta mál til endurflutnings hér að sérfræðingar kvörtuðu undan því að enginn aðili væri lengur til staðar til að ráðfæra sig við um þessi efni þar sem nefnd um hagnýtar hafsbotnsrannsóknir hefði verið lögð niður. Ég hygg að það sé hins vegar ekki rétt mat á stöðu mála, en hæstv. iðnrh. mun væntanlega greina frá því hér hvað rétt er í þeim efnum. Ég ítreka að þessi lagasetning er fyllilega tímabær. Undir þetta mál var á sínum tíma eindregið tekið af Ólafi heitnum Jóhannessyni fyrrum utanrrh., sem hafði góða þekkingu á alþjóðalögum eins og íslenskum lögum, og hann var mjög hvetjandi lagasetningar af þessu tagi og með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég vænti þess að þetta mál fái nú efnislega athugun á vegum hv. allshn., sem ég legg til að fái málið aftur til meðferðar, og fái þinglega meðferð og afgreiðslu á þessu þingi. Ég vænti þess að það verði hægt að ráða úr ef einhverjir meinbugir teljast á þessu máli, formlegir eða með öðrum hætti, og er sjálfsagt að athuga það, en aðalatriðið er að setja slíka löggjöf og auka rannsóknir á vegum Íslendinga, eftir atvikum í samvinnu við erlenda aðila, á þessu stóra svæði sem Ísland hefur helgað sér með löggjöf.



Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Austurl. hefur mælt fyrir frv. á þskj. 110. Er það frv. til laga um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlináum hafsbotnsins. Frv. þetta lýtur eins og þar segir að eignarrétti ríkisins að auðlindum á hafsbotni. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að allir sem slíkar auðlindir vilja nýta skuli sækja um leyfi til iðnrh. Það er að sjálfsögðu þýðingarmikið að íslenska ríkið hafi óskoraðan umráðarétt yfir þeim auðlindum hafsbotnsins sem með réttu tilheyra Íslandi og að ríkisstjórnin hafi á hverjum tíma nægar lagaheimildir til að sá umráðaréttur sé virkur en ekki bara orðin tóm. Umráðarétturinn þarf að ná til allra þeirra auðlinda sem rannsóknir kunna að leiða í ljós á íslensku yfirráðasvæði. Einkum og sér í lagi er þýðingarmikið að halda skynsamlega á þessum málum hvað varðar olíuleit og hugsanlegar auðlindir á hafsbotni. Meginverkefnið í könnun á hugsanlegum auðlindum á hafsbotninum umhverfis Ísland undanfarin ár hefur verið samvinnuverkefni, eins og kom fram hjá hv. 1. flm., með Norðmönnum sem felur í sér rannsóknir á setlögum á Jan Mayen-hryggnum suður af Jan Mayen. Þetta verkefni er unnið í samræmi við samkomulag Íslendinga og Norðmanna frá 1981 um sameiginlega nýtingu hafsbotnsins suður af Jan Mayen. Gagnasöfnun fór fram á árinu 1985, en úrvinnsla fer fram á yfirstandandi ári og því næsta. Af hálfu Íslands er framkvæmd þessa verkefnis í höndum Orkustofnunar, en af hálfu Norðmanna í höndum olíustofnunarinnar í Stavanger. Auk þessa verkefnis fór fram á sama tíma könnun á setlögum úti fyrir Norðurlandi í nágrenni við Flatey á Skjálfanda og er úrvinnsla þeirra mælinga einnig í gangi. Sérstök fjárveiting, nálægt 5 millj. kr., var veitt til þessara verkefna á árinu 1985 þegar gagnasöfnunin stóð yfir. Á yfirstandandi ári eru veittar til þessara verkefna 2 millj. kr. og í fjárlagafrv. fyrir árið 1987 er gert ráð fyrir 1 millj. kr. til verkefna á þessu sviði. Á vegum iðnrn. hefur starfað undanfarin ár ráðgjafarnefnd á sviði hafsbotnsrannsókna og hefur hún m.a. fjallað um óafgreidd verkefni og fjárveitingar til þeirra. Starfstími nefndarinnar rann út í maí s.l. og hefur umboð hennar ekki enn verið framlengt, en eins og ég hef í prívatsamtölum við hv. 1. flm. sagt honum mun starfstími þessarar nefndar verða framlengdur og endurnýjaður en ekki lagður niður. Það eru sérstök mistök ráðherra iðnaðarmála að starfstími nefndarinnar hefur ekki verið framlengdur eins og til hefur staðið. Það hefur dregist af ástæðum sem ég tel ekki nauðsynlegt að telja hér. Það er ljóst af því sem hér hefur verið rakið að málið er nokkuð yfirgripsmikið og þarf athugunar við. Efni þess frv. sem fyrir liggur líst mönnum ekki illa á, en hins vegar er ljóst að þær rannsóknir sem lýst var hér að framan hafa enn ekki borið árangur eða ekki þann árangur að skjótra aðgerða sé þörf í málinu. Ríkisstjórnin mun hins vegar taka málið upp jafnskjótt og þörf krefur, enda tel ég þörf á að afstaða ríkisstjórnarinnar til efnisatriða frv. sé þekkt áður en þingið afgreiðir svo þýðingarmikla lagasetningu sem hér um ræðir. Ráðgjafarnefnd iðnrn. hefur kannað á síðustu árum áhuga erlendra aðila á að leita á eigin kostnað að olíu og gasi á íslensku umráðasvæði. Ekki virðist sem mikill áhugi sé á þessu nú og kann þar að hafa sín áhrif lágt olíuverð á alþjóðavettvangi. Annað atriði, sem dregur úr áhuga, er skortur á íslenskri löggjöf sem tilgreinir réttindi slíkra aðila eftir að þeir hafa fjárfest í olíuleit á íslensku yfirráða- eða hafsvæði. Á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar hefur verið í gangi s.l. tvö ár samvinna um rannsóknir og námskeiðahald á sviði olíujarðfræði. Íslendingar hafa notið mjög góðs af þessu og m.a. tekið þátt í nokkrum námskeiðum þar sem norskir og danskir fyrirlesarar hafa annast kennsluna. Einn Íslendingur dvelst nú við Oslóarháskóla við rannsóknir á sjávarbotninum norður af landinu með sérstöku tilliti til hugsanlegra orkulinda. Dvöl hans þar er kostuð af ráðherranefndinni. Þessi vísindamaður er Karl Gunnarsson eðlisfræðingur. Enn fremur má geta þess að á vegum ráðherranefndarinnar verður haldinn hér í Reykjavík um miðjan þennan mánuð fundur um olíu- og gasvinnslu á vestanverðum Norðurlöndum. Þar verður megináhersla lögð á að ræða málin frá sjónarhóli Grænlendinga, Íslendinga og Færeyinga. Þótt líkur séu e.t.v. ekki miklar á þessari stundu á að vinnanleg olía finnist í íslenska hafsbotninum ber okkur þó að kanna sem best þá möguleika sem hugsanlegir eru þar fyrir hendi. Olíuleit er dýr og tækifæri til samvinnu við aðra aðila ætti því að nýta eftir því sem þau gefast. Ég vil að hv. flm. skilji þessi orð mín sem jákvæðar undirtektir við fram komið frv. En varðandi þá þál. sem hann greindi frá í máli sínu verð ég að segja alveg eins og er að ég minnist þess ekki að hún hafi komið fyrir á fundum þeirrar ríkisstjórnar sem ég hef setið í. Sú þál. var samþykkt áður en þessi ríkisstjórn kom til starfa og eins og fram kemur í frv. endar álit allshn. með því að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar, dags. 9. mars 1983. Það getur verið og ég efast ekkert um að þessi mál og þáltill. hafi verið rædd þegar að afstaðinni þeirri samþykkt í ríkisstjórninni sem þá sat. En ég endur tek: Ég minnist þess ekki að þetta mál hafi komið fyrir ríkisstjórnina sem ég hef setið í og ég staðfesti að nefndin sem hefur verið ráðgjafarnefnd iðnrn. er ekki lögð niður. Það hefur dregist að endurskipa hana, en það mun verða gert innan fárra daga.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir undirtektir hans varðandi þetta frv. Ég vænti þess að hæstv. ráðh. fylgi þeim sjónarmiðum eftir sem fram komu í máli hans, þ.e. að á þessu máli verði tekið einnig af hæstv. ríkisstjórn þannig að vilji hennar í þessu efni liggi fyrir og þeim sjónarmiðum komið á framfæri við þá þingnefnd sem fær málið til meðferðar þannig að hún viti um afstöðu ríkisstjórnar til lagasetningar um þetta efni. Eins og ég gat um í framsögu minni er ég auðvitað og við flm. reiðubúnir að líta með velvild á hugmyndir um breytingar, ef uppi kynnu að vera, á þeim texta sem hér liggur fyrir til umræðu. Ég vil einnig lýsa ánægju með að hæstv. ráðh. ætlar að endurskipa eða framlengja starfstíma þeirrar ráðgjafarnefndar sem á að fjalla um hafsbotnsmálefni á vegum iðnrn. Auðvitað er það alltaf matsatriði hversu lengi nefndir eru látnar starfa, en í faglegu máli sem þessu hygg ég að það sé réttmætt á meðan einhver hreyfing er á því að hafa möguleika á aðstoð og ráðgjöf frá nefnd sérfræðinga, en ég hygg að það séu einkum sérfræðingar sem sitja í þessari ráðgjafarnefnd. Þannig var það a.m.k. á þeim tíma sem ég starfaði sem ráðherra iðnaðarmála. Varðandi rannsóknir að undanförnu, sem hæstv. ráðh. vék að, er það eins og í máli hans kom fram frekar lítið sem hefur verið á döfinni alveg upp á síðkastið. En mér finnst það ekki geta verið rök fyrir því að setja ekki lög um þessi efni. Það er betra að vera búinn að móta íslenska löggjöf með tilliti til þess sem kann að gerast í þessum efnum en ekki taka fyrst á málinu ef einhverjar sérstakar ástæður koma upp sem kalla á lagasetningu. Málið er það almenns eðlis og það víðtækt að full ástæða er til að marka skýra stefnu. Hæstv. ráðh. nefndi réttilega að einnig þarf auðvitað að setja reglur ef um er að ræða einhverjar leyfisveitingar til erlendra aðila til leitar eða hagnýtingar á verðmætum og það er einnig með tilliti til þess sem svona undirstöðulöggjöf þarf að vera til staðar um þessi mál. Ég vænti þess því að á þessu verði tekið. Varðandi ályktun allshn. Ed. frá mars 1983 þar sem frv. um þetta efni var vísað til ríkisstjórnar, þá var það í lok starfstíma þáv. ríkisstjórnar og kosningar hlupu af stokkunum um það leyti sem þessi samþykkt var gerð, þannig að ég man ekki eftir því að þetta mál hafi komið frá þinginu inn á mitt borð áður en ný ríkisstjórn tók við. Þetta skiptir kannske ekki máli efnislega í þessu samhengi, en það lá fyrir vilji og viljayfirlýsing þessarar þingnefndar að á málinu yrði tekið og mótaðar tillögur um það fyrir næsta þing. Þarna kom fram vilji allra í allshn. og það sjónarmið að réttmætt væri að setja löggjöf um þetta efni og ríkisstjórn hvött til að taka á málinu milli þinga.



Virðulegur forseti. Ég veit að forveri minn, næstsíðasti má segja, hv. flm. þessa frv., hefur unnið af heilum hug og vel í þessu máli. Hann skildi það rétt, eins og ég gaf til kynna í minni ræðu, að ríkisstjórnin hefur líklega ekki fengið þetta frv. til athugunar vegna tímasetningarinnar, vegna kosningaundirbúnings og fleira. Ég skil það vel að ályktun allshn. Ed. frá þeim tíma hafi ekki komið inn á borð ráðherra á þeim tíma. En ég sé ekki að milli okkar sé neinn ágreiningur og tel að þeirri vinnu, sem hann hóf á sínum tíma, verði haldið áfram í ráðuneytinu á sömu línu. Ég fagna því að þar á milli er ekki ágreiningur. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.