Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Magnússon Eg vil aðeins gera viðlíka athugasemd eins og háttv. 1. þm. Eyf. gerði við frv., sem næst var á undan á dagskrá, nefnilega, að fyrirsögn þessa frv. svarar ekki heldur nákvæmlega til innihalds þess. Frv. fer fram á, að skip þurfi ekki að hafa sóttgæzluskírteini. Það er því máske ekki nákvæmt að kalla að lögin sé um sóttgæzluskírteini, heldur ef til vill þvert á móti. En enginn efi getur leikið á meiningunni, og því virðist óþarft að breyta fyrirsögninni, enda getur verið fullerfitt að skíra slík frumvörp sem þetta. Ef háttv.Ed. sýnist svo, getur hún breytt fyrirsögninni.

Forseti: Eg hafði hugsað mér að vekja eftirtekt á fyrirsögninni og fá henni breytt. En eins og háttv.þm. Vestm. (J. M.) tók fram, getur Ed. gert það, ef hún vill.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! - Eg þarf ekki að mæla fram með frumv. þessu; því var vel tekið hér í deildinni við 2. umr. og vænti eg hins sama nú við 3. umr.

Bjarni Jónsson Eg bjóst við, að háttv. flutningsm. frumv. mundi láta eitthvað í ljósi um það, en fyrst hann er ekki viðlátinn, skal eg fara um það nokkrum orðum. Frumv. er komið frá Torfa Bjarnasyni í Ólafsdal og er mjög nytsamt og gott að minni hyggju. Það verður aldrei ofmetið það tjón, sem bændur hafa af heyásetning, ef ekki er hagað viturlega. Öllum liggur í augum uppi, hversu mikilsvarðandi það er að koma í veg fyrir horfelli. En til þess að sveitirnar ráði sjálfar, sýnist hagkvæmast að hafa samþyktarlög um heyásetning og heyforðabúr. Fellisárið mikla, 1882, var mikið talað um að setja upp heyforðabúr, en dregist hefir þó að koma þeim upp; en það má ekki dragast lengur, því að ella kynni svo að fara, að það drægist, unz annað eins harðindaár kæmi aftur og árið 1882. Mér virðist sem nefndarmenn muni ekki vilja hafa skoðunarmenn, en slíkt er þó hin mesta nauðsyn vegna bænda, sem byrja á búskap. Skoðunarmennirnir verða þeim ráðunautar innansveitar. Til dæmis um nauðsyn þess skal eg geta þess, að sonur duglegs bónda eins, sem eg þekti, byrjaði búskap og settist í gott bú, er faðir hans fékk honum. Þetta var árið 1881-1882. Næstu fardaga, 1882, var alt féð fallið og beinin lágu í hrönnum um túnið. Þetta kom til af því að maðurinn var alinn upp í eyjum og því óvanur heyásetningu. Af þessum sökum tel eg nauðsynlegt að hafa slíka ráðunauta í sveitunum.

Pétur Jónsson Eg stend upp að eins til að geta þess, að úr 7. brtill. á þgskj. 55 hafa fallið burtu orðin »að hálfu«. Það er ekki meiningin að landssjóður greiði allan kostnaðinn, sem þar er nefndur. Út af orðum háttv.þm. Dal. (B. J.) skal eg benda honum á það, að til eru áður sérstök lög um skoðunarmenn og heyásetning, horfellislögin svokölluðu. Mætti auðvitað gera breytingar á þeim í þá átt, sem þingmaðurinn álítur nauðsynlegt. Hins vegar er með þessu frv., eins og breyt.till., ætlast til, að það verði gert ráð fyrir, að samþyktirnar geti ákveðið um heyásetningseftirlit, svo sem þarf vegna heyforðabúranna.

Hannes Hafstein Eg vil aðeins vekja athygli á, að þótt fyrirsögnin nefni alment varnarþing í víxilmálum, þá er þar með ekki átt við, að ákvæðin gildi um öll víxilmál. Frumv. er að eins um mál út af svo nefndum domicilieruðum víxlum, eins og texti frumv. ber með sér. Ákvæðin ná að eins til þeirra mála, og það hefði eiginlega verið nákvæmara, að í fyrirsögninni hefði staðið: »varnarþing í nokkrum víxilmálum«. En eg skil ekki, að það geti valdið neinum misskilningi, þótt fyrirsögnin verði samþykt, eins og hún er. Efni lagafrumvarpsins býst eg við að flestir séu samþykkir.

Flutnm. (Jón Jónsson N.-Múl.): Eg sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál, vil að eins leggja til, að nefnd verði kosin til að íhuga það; vænti eg að hin háttv. deild telji málið svo þýðingarmikið, að það sé þess vert. Hér er um stórmál að ræða fyrir heilan landsfjórðung. Eigendur skólans hafa gert tilboð um að selja hann, ekki vegna þess, að þeir vilji losna við eignina, heldur vegna hins, að þeir vilja að hann verði landinu til gagns. - Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að skipuð verði 5 manna nefnd í málið.

Ráðherrann (B. J.) Fyrirspurninni er fljótsvarað: stjórnin hefir alls ekkert gert í þessu máli. Ástæðurnar til þess eru þær, að þó að Nd. samþykti áskorun um rannsókn og undirbúning þessa máls, þá vísaði hún hvorki á fé til framkvæmda né hverja aðferð skyldi hafa við undirbúning málsins. Til eru margar aðferðir til þess að fá að vita vilja almennings, en beinasta og eina tiltækilega aðferðin er sú, að leita atkvæða allra alþingiskjósenda í landinu, en það hefir bæði kostnað og fyrirhöfn í för með sér. Þegar spurningin um aðflutningsbann á víni var lögð fyrir þjóðina, var alt öðru máli að gegna, því að þá fóru um leið fram almennar alþingiskosningar. En síðan á síðasta þingi hafa engar kosningar farið fram og stjórnin því ekki séð neina leið til þess að afla sér vitneskju um vilja kjósenda í þessu máli. Hefði átt að framkvæma téða áskorun, þurfti ekki einungis að vísa á einhverja tiltækilega leið til að komast fyrir vilja almennings, heldur löglega fjárveiting til að standast kostnaðinn, - ekki nóg að neðri deild láti í ljós ósk sína um þetta.

Ráðherrann (B. J.) Eg hefi engu við að bæta. Stend við það, sem eg hefi sagt um þetta mál. Eg hleyp ekki eftir því, þótt virðul. fyrirspyrjandi (J. J.) segi, að þetta kosti ekki mikla peninga og þó hann benti á 10 leiðir án þess að ákveða þær. Annars þykist eg ekki þurfa að taka upp ástæðurnar fyrir því að mál þetta var ekki undirbúið. Að gera hvell, er alsiða orðið. Eg tek það ekki nærri mér, þótt virðul. fyrirspyrjandi reyni að gera hvell úr þessu og mun eg hvorki blikna né blána við það.

Fyrirspyrjandi (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Eg vil geta þess, að mér þykir svar hæstv. ráðh. (B. J.) hvorki gleðilegt né fullnægjandi. Hann hefði bæði getað og átt að undirbúa málið, en hefir alls ekkert gert. Ástæðurnar; sem hann færir fyrir því, eru ófullnægjandi og hefði hann ekki átt að virða vilja þingsins að vettugi. Að því er fjárveitinguna snertir, er það ekki nægileg ástæða, að ekkert fé var veitt á fjárlögunum til þess að undirbúa mál þetta. Í fyrsta lagi kostaði slíkur undirbúningur ekki mikið og í öðru lagi hefði mátt veita fé til hans eftir á. Slíkt er oft gert, þá er um nauðsynlega fjárveitingu er að ræða. Annars var hér ekki um neinn sérstakan kostnað að ræða, að eins nokkur fyrirhöfn fyrir stjórnina að bera málið undir landsmenn, en það var blátt áfram skylda hennar, samkvæmt ályktun alþingis. Hæstv. ráðh. (B. J.) sagði, að ekki hefði verið bent á neina aðferð til þess að framkvæma mál þetta. En þetta er ekki rétt, því að síðasta þing benti á aðferðina. Það getur verið að hún sé ekki rétt, en eg álít hana rétta. Það á að bera mál þetta undir þjóðina. Stjórnin hefir ekkert gert í máli þessu og er það athugavert fyrir hana að hafa þannig lítilsvirt og traðkað vilja þjóðarinnar. Sá tími mun koma, að þetta verður alvörumál. Landsmenn una því ekki til lengdar, að vilji þeirra sé einkis virtur, hvorki í þessu máli né öðrum málum, hvort sem í hlut á landsstjórnin eða þingmenn þjóðarinnar.

Pétur Jónsson Eg legg til, að málinu sé vísað til peningamálanefndarinnar.

Fyrirspyrjandi (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Það kom flatt upp á mig, að þessi fyrirspurn yrði tekin til umræðu hér í dag; eg vissi það fyrst, þegar eg kom inn í deildina í morgun; en það gerir ekki mikið til, því að hér er um einfalt mál að ræða. Eg vil þá byrja með því, að þakka hæstv. ráðherra (B. J.) fyrir, að hann hefir tjáð sig fúsan til að svara fyrirspurninni. Svo sem kunnugt er, skoraði síðasta alþingi á stjórnina að rannsaka, hvort nokkur leið væri til þess að gera aðskilnað ríkis og kirkju og leggja síðan frumv. um það fyrir alþingi, ef henni virtist það tiltækilegt. Þessu máli er nú svo komið meðal þjóðarinnar, að fjöldamargir óska, að sem fyrst verði gerð gagnger breyting á núverandi ástandi. Eg vil taka það fram nú þegar, að eg tel sjálfsagt, að bera slíkt mál sem þetta undir alla kjósendur landsins, áður en því verður ráðið til lykta. Nú vil eg leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. um, hvað gerst hafi í þessu máli; mönnum er ekki kunnugt, að stjórnin hafi aðhafst neitt, en væntanlega getur hæstv. ráðherra nú gefið fullnægjandi skýringar.

Hannes Hafstein Flutningsm. (B. Kr.) gat þess, að það væri fyrirsjáanlegt, að landsbankinn biði tap. En eg hygg, að það sé réttast að láta það atriði liggja milli hluta að svo stöddu. Hins vegar vita menn, að bankinn hefir haft mikil útgjöld og kostnað nú seinasta ár, síðan »system« skiftin urðu, útgjöld, sem ekki er víst að ástæða sé til að »múlktera« landssjóðinn fyrir frekara en gert hefir verið. »Rannsóknarnefndin« svonefnda, kostaði 9000 kr. út af fyrir sig, að því er sagt er. Fjöldi nýrra og hálaunaðra starfsmanna kostar líka nokkuð. Þetta getur valdið því, að bankinn í svipinn hafi allmiklu minna að leggja við varasjóð sinn, heldur en tíðkast hefir að undanförnu. Slíkt þarf að athugast nákvæmlega. En um hitt, hversu mikið tjón bankinn bíði í framtíðinni getur enginn sagt nú, og er nær að reyna að fyrirbyggja það, að bankinn bíði tjón, heldur en að spenna upp einhverjar tapáætlanir, sem auðvitað ef til vill væri hægt að framfylgja, en sem engin ástæða er til að byggja á fyrirfram. Það verður að gera ráð fyrir, að allir geri sitt bezta.

Jón Sigurðsson Eg hafði búist við, að eftir því sem hæstv. ráðherra (B. J.) tók í mál þetta á síðasta þingi, mundi hann gera eitthvað til þess að hrinda því áleiðis, en það hefir hann ekki gert. Hæstv. ráðherra sagði á síðasta þingi: »Hins vegar hefi eg ávalt verið þeirrar skoðunar, þegar eg hefi hugsað um þetta mál, að æskilegast væri að með almennri atkvæðagreiðslu væri leitað atkvæða um málið, því að þótt komið hafi fram meira og minna ákveðnar skoðanir um þetta mál á meira eða minna velsóttum þingmálafundum, þá tel eg það ekki nægilegt í þessu efni«. Að vísu verður slíkt stórmál og þetta ekki leitt til lykta á örstuttum tíma, en hæstv. ráðh. (B. J.) hefði þó bæði átt og getað undirbúið það. Ef hann hefði viljað slá sér upp og sýna að hann væri »radik..l« hefði hann átt að skipa fyrir um almenna atkvæðagreiðslu í máli þessu og greiða þannig eitthvað fyrir því. Kostnaðurinn við slíka atkvæðagreiðslu hefði ekki orðið mikill og þó að ekkert fé hafi verið veitt til þessa kostnaðar á síðustu fjárlögum hefði mátt veita það eftir á. Hæstv. ráðh. (B. J.) hefir veitt eins mikla fjárupphæð, enda þótt hún hafi ekki verið heimiluð á fjárlögunum. Aðalatriðið er að hann hefði átt að gera eitthvað í máli þessu, en hann hefir alls ekkert gert og hefði verið rétt að bæta því á sínum tíma á syndaskrá hans.

Jón Sigurðsson Þegar litið er yfir sögu landsbankans, sést það, að það var vilji ekki allfárra þingmanna fyrir nokkrum árum að leggja niður landsbankann. En það tókst ekki, svo að eg skal ekki fara meira út í það. Nú hafa aðrir menn tekið við stjórn bankans. Það þótti nauðsynjaverk vegna óreglu, sem fyrri bankastjórn var borin á brýn. Eg skal ekki blanda mér í það, því að rannsókn á því stendur nú yfir. Það, sem liggur fyrir, er skattur sá, sem lagður var á landsbankann 1905 til byggingarsjóðs. Sá skattur var á hann lagður af því, að menn treystu gjaldþoli bankans og töldu sanngjarnt, að hann legði nokkuð af mörkum til sjóðs opinberra bygginga. Nú er farið fram á, að losa bankann við þetta gjald, en ekki hefi eg heyrt ástæður fyrir því, að rétt sé að létta af þessu gjaldi, og hygg eg raunar, að þær séu engar fyrir hendi. Síðan 1905 hefir veltufé bankans aukist mjög. Hann hefir að mér er sagt, tekið l½ miljón króna lán. Hafi því landsbankinn fyrir 1905 getað borgað 7500 kr., þá ætti honum ekki að vera ofvaxið eftir þessa aukningu, að greiða 15 þús. kr. Það hefir verið mikið talað um að stjórn bankans hafi verið í ólagi, og það hefir verið sagt, að lagi hafi verið komið á við brottrekstur bankastjórnarinnar 22. nóvember 1909. Þegar nú tekið er tillit bæði til þessarar lántöku og hinsvegar þess, að hagur bankans hlýtur að hafa batnað við það að fá nýja reglusama bankastjórn, þá verð eg að álíta, án þess að eg blandi mér nokkuð í bankamálið, að bankanum sé ekki of vaxið að greiða þetta árgjald. Það er og enn til stuðnings, að eftir skýrslu nýju bankastjórnarinnar var lagt í varasjóð 70 þús. kr. Og það eftir að búið var að greiða árgjaldið. Landsbankinn er landseign og ekki nema sanngjarnt að hann greiði eitthvað til almennra þarfa, ekki sízt eftir að hann hefir fengið þá stjórn, sem ætla má um, að hvorki hafi blett né hrukku. Miklu fremur hafði eg hugsað mér að ástæða væri til að hækka árgjaldið, því að svo mörgum nýjum starfsmönnum hefir verið við bætt, að viðskiftin hljóta að hafa vaxið og ágóðinn því orðið meiri; annars hefði verið ástæðulaust að fjölga starfsmönnunum. Af framantöldum ástæðum get eg ekki verið með því að fella niður árgjaldið, heldur miklu fremur þykir mér ástæða til að hækka það.

Flutnm. (Pétur Jónsson) Mér virðist fullkomlega rangt, að nokkuð geti verið athugavert við, að málið hefir verið borið fram í þessu formi. Allir vita, að það er miklu auðveldara að útvega sér styrk á fjárlögunum, heldur en með sérstökum lögum, og er það því fjarri öllum sanni, að viðsjárvert fordæmi geti skapast með þessu frumv. Samanburður háttv.þm. Mýr. (J. S.) á Torfa í Ólafsdal og Þorvaldi á Eyri, er með öllu rangur. Eg vil alls ekki rýra Þorvald, en verð að játa, að mér er ekki kunnugt, að hann hafi borið af öðrum mönnum að öðru leyti en því, að hann efnaðist venju fremur, og var stórbóndi. Það gerði hann fyrir sjálfan sig. Hitt er mér ókunnugt um, að hann hafi lagt neitt öðrum framar í sölurnar fyrir landið, og gat eg því ekki skilið, að hann ætti neinn rétt til eftirlauna, öðrum bændum fremur. Fullyrðing háttv.þm. um, að Torfi hefði gert alt á landssjóðs kostnað, er allsendis röng. Hann hefir að vísu notið styrks af landssjóði, sömuleiðis bæði af amti og sýslu, en hann hefir einmitt varið öllu sínu fé og öllum sínum kröftum til þess fyrirtækis, sem hann hefir helgað krafta sína. Hann hefir jafnframt alið upp stóra fjölskyldu í sparnaði og vinnusemi, og mundi hafa komist í góð efni, ef hann heföi ekki verið riðinn við kostnaðarsöm fyrirtæki í almennings þarfir. Eg vona því að frumv. verði samþykt.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Eg skal ekki halda langa ræðu. En byrja skal eg á því, að eg álít það bæði leiðinlegt og sorglegt, ef þessi þjóð þarf að gæta þjóðernis síns með löggjöf. Íslendinga mætti þó reka minni til þess, að það er tunga þeirra, sem þeir eiga alt að þakka, bæði að varðveitst hefir þjóðernið sjálft, og eins frægð sína meðal annara þjóða. Þeir ættu því sízt að láta skemmast þann dýrgripinn, sem þeir eiga beztan. En eg hygg, að enginn geti neitað því, að það sé skemd að breyta mannanöfnum, sem hafa haldið sér óbreytt alla tíð hingað til. Og þessi ósiður að kenna sig við afa sína og langafa, og kalla kvenfólkið syni feðra sinna eða manna sinna, en ekki dætur o. s. frv., alt er þetta ekkert annað en apakattarháttur, sem óþjóðræknir Íslendingar hafa tekið upp eftir útlendingum nú á síðari tímum, eins og mönnum hættir við að gera, þegar þeir eru að missa virðinguna fyrir sjálfum sér. Öll ónöfn bera vott um vanrækt við þjóðernið. Ekki er svo að skilja, að eg telji bót að neinum þjóðernishroka, en svo mikið á hver að virða sjálfan sig, að hann taki það góða, sem hann hefir fram yfir það illa, sem aðrir hafa. Eða hugsum oss að á kjörskrám þessa bæjar standi: »Vogi frá Jónsson Bjarni«. Hér var boðað til þingmálafundar í vetur, og á þeim skrám var t. d. Bjarnason Lárus talinn með »B«-um, og Björn Ólsen, er líka hefir ættarnafn, sömuleiðis talinn með »B«. Þetta er engin samkvæmni. Það ætti að vera nokkurn veginn sjálfsagt, enda auðveldast, að hafa skírnarnafnið fyrst. Þetta hefir leitt til þessa frumvarps, sem fer fram á það, að íslenzk mannanöfn skuli framvegis verða rituð á skrám og skýrslum samkvæmt tungu og þjóðsiðum, eins og áður var. Menn munu nú segja, að þetta sé smátt. En ef þjóðin lærir að óvirða sig í mörgu smáu, þá kemur hitt á eftir, sem stærra er. Sumir segja, að ættarnöfnin séu svo glögg og góð fyrir ættfræðingana. En nú vita það allir menn, að hvergi hefir ættfræðin blómgast eins vel og hér, og einmitt í öðrum löndum eru menn í vandræðum með ættarnöfnin, t. d. í Danmörku. Það er ekki stórt betra að heita Jensen eða Sörensen þar heldur en Jón Jónsson hér. Það má líka bæta úr samnöfnunum með kenningarnöfnum, líkt og áður var títt, en aldrei myndi Snorri goði hafa verið kallaður goði Snorri, og því síður myndi Þorgerður Egilsdóttir nokkuru sinni hafa verið kölluð fröken Skallagrímsen, eins og »Þorgils gjallandi« komst svo heppilega að orði. Eg vil nú ekki orðlengja frekar, heldur einungis segja það, að eg álít fulla ástæðu til að samþykkja frumv. þetta, með þeim breytingum, er háttv. deild kynni að þykja nauðsynlegar.

Flutnm. (Pétur Jónsson) Frv. þetta þarf ekki meðmæla við, Torfi í Ólafsdal mælir með sér sjálfur. Það er öllum kunnugt, að hann hefir helgað líf sitt framförum í landbúnaði og til þess að viðurkenna það, er frv. þetta komið fram. Það eru engar ofsögur, þótt sagt sé, að hingað til hafi landbúnaðurinn borið menning landsins öðrum atvinnuvegum fremur. Væntanlega verður svo einnig framvegis, en til þess þarf landbúnaðurinn að geta tekið þeim framförum og fullnægt þeim skilyrðum, sem breyttir tímar, auknar framfarir annarsstaðar og breytt lífskjör heimta. En í þá átt hefir enginn einn núlifandi maður unnið slíkt starf, sem Torfi í Ólafsdal. Eg vil að eins nefna tvö dæmi: Hann hefir verið aðalfrömuður búnaðarskólanna hér á landi, stofnaði fyrstur búnaðarskóla á eigin ábyrgð og varði til þess efnum sínum og kröftum. Mun það vera einmælt, að flestar framfarir í landbúnaði vorum eru þaðan sprotnar, að allmiklu leyti beint og óbeint, enda hefir skóli Torfa borið af öðrum skólum, og lærisveinar hans haft ómetanlegt gagn af þeim tíma, sem þeir voru undir hans hendi. Annað er það, hve mjög hann hefir stutt að endurbótum á búnaðarverkfærum vorum, það eru ekki eingöngu ljáirnir, sem bera hans menjar, margt annað mætti nefna, og munu slíkar endurbætur á sínum tíma verða nefndar í menningarsögu landsins. Það hefir þótt hlýða, að heiðurslaun þessi væru veitt með sérstökum lögum, en ekki á fjárlögunum, slík laun eru ekki veitt öðrum en afbragðsmönnum og þarf því enginn að óttast, að hættulegt fordæmi skapist með þessu frumv. Þess skal loks getið, að fjárlaganefndinni hefir borist skjal, þar sem Torfi skýrir frá, að hann muni ekki framvegis geta notað styrk þann, sem honum hefir áður verið veittur til verklegra framkvæmda í Ólafsdal, og sé því þýðingarlaust að halda honum áfram. Vona eg að þetta styðji að því, að frumv. fái góðar móttökur hér í deildinni.

Flutningsm. (Sigurður Gunnarsson); Eg hefi flutt frumv. þetta inn á þing, samkvæmt eindreginni ósk kjósenda minna. Eg þarf ekki að fara mörgum orðum um frv., vil að eins geta þess, að höfn sú, sem hér er um að ræða, er góð; dýpið er 5-7 fet, sandbotn og góð innsigling. Með því að nefnd hefir verið kosin í öðru löggildingarfrumv., vil eg leyfa mér að stinga upp á, að þessu frumv. sé einnig vísað til hennar.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það er einkennilegt með háttv. flutningsm. þessa frumv., að þeir tala um alla heima og geima, nema bara ekki um frumv. sjálft. Þeir ætla að nota það sem vopn á móti mér, að eg bar fram hér á þingi 1881, frumvarp þess efnis, að mönnum skyldi ekki leyft að breyta nöfnum sínum alveg út í bláinn. Þetta er alveg rétt. Eg bar það frumvarp fram og eg er samdóma því enn þann dag í dag. Hugsum okkur t. d. mann, sem heitir Meyvant, hann tekur upp á því einn góðan veðurdag að kalla sig Eymund. Slíkt ætti að vera óleyfilegt. Það er ekki til annars en að rugla heimildum, svo að erfiðara verður fyrir þá, sem eiga hann t. d. um skuldir að krefja, að hafa upp á honum. Það er alveg eins með dæmið, sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) nefndi: Maður, sem heitir Stefán Jónsson, tekur upp á því að kalla sig Loðmfjörð. Slíkt á ekki að eiga sér stað. Hvað það snertir, að skíra upp jarðir, þá er það alsendis ólöglegt. Öll bæjarnöfn eru löglega skráð í jarðabókinni frá 1861. Það er lögtekin bók og breytingar einstakra manna á nöfnum þeim, sem í hana eru skráð, eru ólögmætar. T. d. er það fullkomin lögleysa að kalla Hvammkot Fífuhvamm eða Grafarkot Grafarholt. Lögheitið er í jarðabókinni frá 1861. Þetta er nú alt saman mikið rétt, en það kemur ekki minstu vitund við því frumvarpi, sem nú er verið að bera hér fram, því að þess efni er ekki neitt annað, en að banna starfsmönnum að raða nöfnum í þeirri röð, sem þeim er hentast og greiðvirkast. Eg vil líka leyfa mér, að benda á eina afleiðingu, sem það hefir í för með sér, ef frumv. þetta verður samþykt. Með því yrði kastað í sjóinn um 8000 kr., eða meiru, sem eytt hefir verið í að skrásetja allar bækur landsbókasafnsins. Þær hafa verið skrásettar á þann hátt, sem tíðkast í öllum heiminum og er undarlegt, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), sem þó er einn í þeirri nefnd, sem hafði umsjón með þessari skrásetningu skuli nú fyrst koma með þessa breytingu. Það er skrítið að hann vill nú gera það að engu, sem hann áður hefir samþykt.  (Jón Þorkelsson: Hefi aldrei samþykt það, það var byrjað á því, áður en eg kom í nefndina)  . Háttv. þm. átti þá að fá því breytt.  (Jón Þorkelsson: Gat það ekki)  . Ónei - reyndi það víst aldrei. Jæja! En þetta yrði samt allkostnaðsöm breyting. Stundum er það líka, að menn breyta ekki sjálfir nöfnum sínum, heldur gera aðrir það í þeirra stað. Eg var nýverið að skrifa upp hjá mér skrá yfir nefndir hér í deildinni, og hverjir væru í hverri. Eg hafði af hending fyrir mér »Ísafold« og fann þar nokkrum sinnum Bjarna Jónsson frá Vogi. En eftir »Föstudaginn langa«, þegar vantraustslýsing var samþykt hér í Nd., hverfur þetta nafn, en í staðinn kemur »Vog-Bjarni«. Slíkt er algerlega óheimil breyting. Annars skal eg ekki fjölyrða um þetta. Eg vona, að málið verði strádrepið og ekki einu sinni sett í nefnd. En verði nefnd sett í það, vildi eg leggja til, að það yrði 5 manna nefnd og álít eg þá heppilegast, þar sem 5 Jónar eru í deildinni, að það yrði »Fimmjóna« nefnd.

Jón Þorkelsson Háttv. þm. Vest. (J. M.) gerðist nokkuð stórorður í garð okkar flutnm. út af 2. gr. frv., og lá við að hann væri að bregða okkur um heimsku. En eins og eg hefi áður tekið fram, var sú grein ekki að orsakalausu né óviljandi sett inn í frumv. Eg sagði það áðan, að mörg dæmi væru til þess, að nöfn manna væru rangfærð á reikningum, t. d. hefi eg fengið reikning fyrir aukaútsvari undir ólöglegu nafni. Og eg efast ekki um, að bæjarfógeti mundi hafa hikað sér við að taka lögtaki upp á slíka nafnleysu. Allar opinberar skrár hér í bæ úa og grúa af vitleysum og ósamkvæmni. Raunar hefir bæjarfógeti ekki samið þær, heldur bæjarstjórnin. En það varðar minstu máli. Hitt skiftir meiru, að hér þarf að lagfæra, og því er frumvarp þetta því ekki að ástæðulausu fram komið.

Flutningsmaður (Bjarni Jónsson) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J.Ól.) vill ekki batna. Hann heldur því enn þá fram, að við flutningsm. séum aldrei við efnið, en tölum um alt annað. Þar á hann víst við, að okkur hefir verið fjölrætt um frumvarp hans frá 1881. Nú hefir hann sjálfur sagt, að það hafi verið framflutt til þess, að menn gætu ekki vilt heimildir á sér, og sýnir þar með, að frumv. fer í sömu átt og okkar frv. Við viljum ekki láta villa heimildir á okkur né öðrum manni og því er það rangt, að eg sé á kjörskrá nefndur Jónsson Bjarni. Eg heiti það alls ekki. Eg er skírður Bjarni og faðir minn hét Jón. Það er því að villa heimild á mér, ef eg er kallaður annað en Bjarni Jónsson. Það er alveg rétt hjá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) að mörg dæmi eru til þess, að menn yfirleitt þekkja ekki nema skírnarnöfn margra manna. T. d. er Torfi í Ólafsdal alþektur maður, en fæstir munu vita, hvers son hann er. Eg gæti nefnt fleiri. Jón Ólafsson þekkja flestir, en hvað margir ætli kannist við Ólafsson Jón? Allir mundu leita að honum undir Jón - hann er og verður meðal Jónanna í hvaða Jónasambandi svo sem hann er. Undarleg mótbára er það gagnvart frumvarpi okkar, að það á að gera mönnum erfiðara að semja skrá í stafrófsröð. Eg hélt þó satt að segja, að háttv., 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), sem er orðabókahöfundur, væri kunnugt um það, að það er jafn erfitt, eða jafn létt, að raða öllum orðum eftir bókstöfum. Því skyldi þá vera erfiðara að raða sonarnöfnum en föðurnöfnum? Það er mér óskiljanlegt. Ein ástæðan móti frumvarpi okkar á að vera sú, að nái það fram að ganga, fari 8000 kr., sem landsbókasafnið hefir varið til bókaskrársetningar, til ónýtis. En má eg spyrja? Hvenær hefir alþingi veitt fé til þess að semja skrá yfir öfug mannanöfn. Mér er ekki kunnugt um það. En hafi hér verið farið að eins og ónefndur maður gerir, þegar hann les biblíuna, er víst ekki vanþörf á að endurskoða það og láta þá, sem það hafa gert, standa reikningsskap gerða sinna. Hvað ummælum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) um það, að eitt meiri hl. blað, hafi kallað mig Vog-Bjarna, viðvíkur, vil eg geta þess, að eg tel það mikið betra og réttara nafn en Jónsson Bjarni, því að Vog-Bjarni er þó símnefni mitt og hefi eg ekkert á móti því, þótt einhver nefni mig með því, en hitt er uppnefni, sem mörg af Heimastjórnarblöðunum hafa kallað mig, Voga-Bjarni, og hefi eg hugsað mér að stefna þeim fyrir það. Eg hygg nú, að menn hafi heyrt nægju sína í þetta sinn. Vona að nefnd verði kosin í málið og henni gefist tóm til að lesa gömul frumvörp Jóns Ólafssonar og sjá samkvæmni hans.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Um þetta ljósmóðurhjal háttv. 2. þm. S.-M. (J. Ó.) er það að segja, að hann er fróður maður og veit það, að Sókrates var vanur að líkja sér við ljósmóður. Hann var nú kunnur að því að leiða menn að sannleikanum, en þeir eru ekkert líkir menn. Þess háttar ljósmóðurstörf verður þessi háttv.þm. aldrei bendlaður við, nema ef hann vill leiða einhverja í gagnstæða átt við Sókrates. Ónýtist því fyrir honum samlíkingin, þótt hann hafi langt til hennar seilst. Hann var að tala um það heilmikla langloku, að hægra væri að finna nöfn manna í skrám, væri þeim raðað eftir feðranöfnum og taldi þess mörg dæmi. En þá fyrst er örðugt að finna menn á slíkum skrám, er menn vita skírnarnöfn þeirra, en ekki hvers synir þeir eru. En það er þó miklu algengara, en hitt, sem hann taldi. Þá yrðu menn að leita gegn um alt stafrófið í hvert sinn. Út af því, sem hinn háttv.þm. fann að frv. skal eg hugga hann með því, að ekki skal standa á mér, að taka upp frv. hans sjálfs frá 1881, og þá fundust honum engin vandræði í þessu, né heldur að banna að skíra konur syni einhverra manna. Hann talaði mikið um útlendinga, en það sjá allir, að hagræði er að því að hafa landlæg og útlend ættarnöfn fyrir framan, enda ófrelsi, ef útlendingar fá ekki að hafa þetta eins og þeir eru vanir; það myndi háttv.þm. sjálfur finna, ef hann væri erlendis og fólkið færi að kalla hann einhverju nafni, sem enginn kannaðist við. Það væri ofbeldi, og það vildum við ekki setja í lög. Hitt er rétt, að það mætti tiltaka, hve lengi það mætti haldast. Það er því svo langt frá, að hér sé verið að beita harðræði, að það er ekki nema andhælisskapur að finna sér þetta nokkuð til. Þó að eg í ræðu minni hafi farið dálítið lengra en frv. sjálft, þarf háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) ekki að vera að fjargviðrast út af því. Eg hefi tekið það fram, að gjarnan mætti gefa út lög í þá átt, að banna mönnum að bera annað nafn en skírnarnafn sitt og mun eg vera fús til samvinnu við háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) í því efni. Að umræðum loknum vil eg svo leyfa mér að stinga upp á þriggja manna nefnd í málið.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) Hér stendur nokkuð öðruvísi á. Tillag Íslandsbanka til landssjóðs fer ekki altaf vaxandi, en það gengur dálítið upp og niður. Hann galt í landssjóð: 1906.. kr. 8.042 1907.. - 6.279 1908.. - 14.709 1909.. - 12.063 Það er okkar skylda sem bankastjóra að gæta hags bankans og vernda hann. Það er vitanlegt, að bankinn mun bíða stórtap á næstu árum og ætti það að vera hvöt til þess að afnema þennan skatt. Þingið ætti líka að reyna að koma í veg fyrir, að bankareikningarnir sýni ávalt tap og með því að létta af þessum skatti, þótt eigi sé hann hár, væri þó spor stigið í áttina til þess að vernda traust hans. Ef þingið vissi hvað það gerði, ætti það að veita bankanum svo sem 50 þús. kr. styrk á ári í nokkur ár, svo að varasjóðurinn gæti haldist óskertur.

Jón Sigurðsson Það er ekki nema eðlilegt, að landsbankinn standi sig illa og sé lítt fær um að borga þetta, því eins og kunnugt er, hefir hann haft mörg útgjöld. Fyrst kostaði rannsóknarnefndin 9000 kr. og svo hafa þessir ólöglegu gæzlustjórar kostað hann 3000 kr. Það verður til samans 12000 kr., sem hann hefir orðið að gjalda fyrir þetta ólöglega bankafargan. Það er ekki rétt að skella þessu á landssjóð, en það gera menn með því að samþykkja þetta frumv. Það er búið að fara svo með landssjóð, að hann hefir nóg með sjálfan sig. Auk þess hefir hann í mörg horn að líta. Það er skylda þingsins að fara varlega í því að íþyngja landssjóði og losa bankann við lögboðin gjöld. Menn þurfa að þekkja sögu bankans betur en menn gera nú, áður en þeir samþykkja þetta frumv. Eg legg því til, að máli þessu sé vísað til landsbankanefndarinnar eða einhverrar annarar nefndar.

Hannes Hafstein Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) færði það sem aðalástæðu fyrir frv. sínu, að með því fengist jafnrétti milli bankanna beggja. Þetta ætla eg, að sé ekki rétt. Það gjald, sem landsbankinn greiðir, er renta af fé, sem bankinn hefir fengið hjá landssjóði. Gjald það til byggingarsjóðsins, sem lagt var á bankann 1905, var ekki sett hærra en svo, að bankinn þótti sleppa vel, jafnvel þótt gjaldið væri skoðað sem viðbót við vextina af seðlaláni landssjóðs til bankans og vel gat þetta blessast undir gömlu bankastjórninni. Íslandsbanki hefir ekkert slíkt seðlalán af landssjóði, en fyrir seðlaútgáfuréttinn greiðir hann hundraðsgjald af ágóða sínum, sem þegar er orðið allhátt. Það var að meðaltali fjögur árin 1908-1909 13386 kr. á ári og fer vaxandi. Þar að auki fylgir þar sú kvöð, sem landsbankinn er laus við, að liggja með arðlansan gullforða, til tryggingar seðlum bankans. Sé þessi »jafnréttis« hugmynd aðalástæðan, þá er hún svo léleg, að eg býst við, að eg geti ekki fallist á frv. Réttast væri þó að setja nefnd í málið, sem athugaði öll þau atriði, sem til greina gætu komið.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Frumv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt eftir einróma óskum, sem komu fram á þingmálafundunum hér í vetur, að borgarstjóri skuli eftirleiðis vera kosinn af öllum þeim, sem atkvæðisrétt hafa til bæjarstjórnarkosninga. Eg hefi af ásettu ráði ekki farið út í það í frumvarpi þessu, að setja að öðru leyti nánari reglur um kosninguna eða embættisafstöðu borgarstjórans að öðru leyti. Ákvæði um það efni eru ónóg og ófullkomin í löggjöfinni, svo sem um það, hvort hann hafi atkvæðisrétt á bæjarstjórnarfundum og hvort hann ætti ekki eiginlega að vera í fyrirsvari bæjarstjórnarinnar. Það er þannig nú, að ef maður þarf að leita réttar síns gegn bæjarstjórninni, þá verður hann að stefna öllum, sem í henni eru. Að öðru leyti er ekki ástæða til þess að fjölyrða nú að sinni um þetta frekar. Eg vona að nefnd verði kosin í málið, sem svo getur borið sig saman við bæjarstjórnina og borgarstjórann. En þess má geta, að þegar farið er að aðgæta löggjöf bæjarins, þá reynist hún nú orðin öll í sneplum og skóbótum. Það þyrfti að koma henni í eina heild. En til þess þarf afarmikinn undirbúning og tíma, sem borgarstjóri og bæjarstjórn verða til að leggja. Þau lög, sem bænum er stjórnað eftir nú, eru frá 20. apríl 1872, úrelt og margaukin og vönuð. Að lokum vil eg stinga upp á 5 manna nefnd.

Jón Þorkelsson Þó að mitt nafn hafi nokkrum sinnum verið nefnt í þessum umræðum, hefi eg þó að eins heyrt 3 menn tala þá: 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), þm. Dal. (B. J.) og 1. þm. Eyf. (H. H.) - aðra ekki. Það kom fram í ræðu hv. 1. Eyf. (H. H.), að engar reglur væru settar fyrir því í frv., hvaða afleiðingar það hefði í för með sér, ef nöfn væru ekki rétt skrásett. Hann hefði víst ekki þurft að segja þetta neinum öðrum en sjálfum sér, því að það er skýrt tekið fram í frv., að ef nafnið er rangt sett á skrá, getur viðkomandi með slíkri skrásetning hvorki bundist skyldum né öðlast réttindi. Af því leiðir auðvitað, að menn eru ekki skyldir að borga þá reikninga, sem nöfn þeirra eru rangfærð á. Og eg vil taka það fram, að það er ekki að orsakalausu, að ákvæði þetta er sett inn í frv. Bæði eg og aðrir fleiri höfum rekið okkur á það, hve oft nöfn okkar hafa verið rangt rituð. Eg hefi t. d. fengið reikning fyrir aukaútsvari, þar sem á stóð Þorkelsson Jón. Eg heiti það ekki og vil ekki vera skyldaður til að borga þá kröfu, þar sem menn ekki kunna að fara með nafn mitt. Mundi Íslandsbanki, þar sem hinn hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) er bankastjóri, taka þann víxil gildan, sem öfugt væri á rituð nöfn, svo sem Ólafsson Jón, Hafstein H. og þar fram eftir götunum? Mundi nokkur dómari skylda skuldunaut til að greiða þann víxil? Það er ekki rétt eða sæmilegt, að tala um þetta mál eins og háttv. 1. þm. Eyf. (H. H) gerði. Þetta er enginn leikur. Það er alvörumál. Ruglingur á opinberum nafnaskrám hér á landi hefir verið og er til hins mesta óhagnaðar. Og hér er nú verið að setja fastar reglur um slík efni við opinbera starfrækslu, þar sem enn eru engar reglur. Það hefir engin regla verið á stærstu lögskrám hér í Reykjavík, það þekkjum við allir, og það hefir verið til hins mesta »trafala« að nota þær og »controllera« réttleik þeirra, eins og sagt er. En með þessu frv. fáum við skipulag á þær og tilgangurinn með frumv. er sá, að bæta úr því, sem bágur eru í - en leikur enginn. Það blandast engum hugur um það, að um endilangt Ísland hefir það verið og er ennþá venja, að nefna menn að eins með skírnarnafni. Það kemur mjög oft fyrir, eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) tók fram, að menn vita alls ekki föðurnafnið, þekkja manninn ekki undir öðru nafni en fornafni, t. d. Jón frá Hólum o. s. frv. Sú venja, að nefna menn eingöngu með skírnarnafni, er orðin svo rótgróin hjá þjóðinni, að það væri stakasta ofbeldi á landsvana, að leiða það gagnstæða inn, eins og nokkrir menn, einkum hér í Reykjavík virðast hafa fyrir stafni. Fyrir slíku verður að stemma stigu, ekki eingöngu af því, að það er óþjóðlegt, heldur og vegna þess, að það er óhaganlegt. Eg er alveg samdóma hv.þm. Dal. (B. J.) í því, að það væri full ástæða til þess að athuga og setja reglur fyrir hvaða ættarnöfn megi taka upp. Hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hefir í þessu efni einnig verið þeirrar skoðunar fyrir 30 árum síðan, því að hann lagði fyrir þingið 1881 frv. þess efnis, að hver sá maður, sem í leyfisleysi tæki sér ættarnafn skyldi gjalda alt að 500 kr. sekt. Nafnbótarskatt vildi hann líka hafa, 10 kr. á hvert atkvæði í orðinu. Síðan hefir þessi háttv.þm. verið í Ameríku, þar sem það er venja meðal landa vorra að skrumskæla svo nöfn sín, að enginn þekkir þau. Og því mun hann nú kominn á aðra skoðun, en fyrir 30 árum. Var þá vel á stað farið hjá hv.þm. og málið fullkomlega þess vert, að því væri gefinn vendilegur gaumur. Eg man ekki afdrif málsins á þinginu 1881, »en hérna liggur bevísið« fyrir því, hvað háttv.þm. vildi þá. Hann talaði og mörgum orðum um það, að frumvarp þetta gengi of nærri persónulegum rétti manna, en því er til þess að svara, að það gengur ekki nær persónulegu frelsi en frumv. þingmannsins 1881, og fer jafnvel skemra en hv.þm. fór þá, því að eg man ekki betur, en hann færi líka fram á það, að ekki skyldi leyfilegt að skíra börn nema ákveðnum nöfnum. Það situr því illa á þingmanninum, að vera að bera brigsl á okkur flutningsmenn þessa frumvarps. Annars væri ekki fjarri að setja inn í frumv. ákvæði um ættarnöfn og að hver maður, sem vildi taka upp nýtt nafn, skyldi kaupa leyfi til þess. Það er ekki hvað sízt ástæða til þessa einmitt nú, þar sem margir menn á seinni tímum hafa hlaupið í að taka upp ýms nafnskrípi. Hún mun alkunn sagan úr landsbankanum, þegar maður kom inn og bað um lán. Hann var spurður að heiti og kvaðst heita Stefán Loðmfjörð. Annar gæzlustjórinn, Eiríkur Briem, sagði, að ekki væri hægt að lána þeim mönnum, sem hvergi fyndust í nokkrum bókum, enda mundi Stefáni þessum hafa orðið torvelt að ná sér í skírnarvottorð með þessu nafni á. Það eru jafnvel dæmi til þess, að menn hafa tekið upp áður kunn nöfn og stolist þannig inn í aðrar ættir. Það er því ekki vanþörf á lagaákvæðum um það, að enginn megi breyta um eða taka upp ný nöfn án leyfis og eftir ákveðnum fyrirmælum Það eru líka dæmi til þess, að kunnum jarðanöfnum hefir verið breytt upp úr þurru. Menn hafa hlaupið að þessu eins og orfinu sínu; stundum hefir það verið auglýst og stundum ekki. Hér þarf líka fastar reglur um. Eg vona nú, að háttv. deild taki máli þessu með þeirri skynsemd og alvöru, sem jafn merkilegu máli sæmir. Eg býst við, að þriggja manna nefnd verði kosin í það og það nái fram að ganga óbreytt, eða með skynsamlegum breytingum, sem frá nefndinni kunna að koma.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það er nú hvorttveggja, að eg er hvorki læknir né yfirsetukona, enda er eg því óvanur að fást við ófullburða fóstur. Öll ræða háttv.þm. Dal. (B. J.) var um eitthvert frumv., sem ekki er fætt enn þá, en snerti varla þetta frv., sem hér liggur fyrir, og það lítið að hann mintist á það, virðist hann vera því heldur andvígur. Hann talaði um ættarnöfn og þótti þau óþjóðleg. En það er ekkert í þessu frumvarpi, sem bannar mönnum ættarnöfn. Þvert á móti gerir það ættarnöfnunum enn þá hærra undir höfði, því að þau eru hér undanþegin reglunni. Þau eiga að koma á undan skírnarnöfnunum, en hin ekki. Þetta frumv. segir ekkert um það, hvort menn eigi að heita synir eða dætur feðra sinna, heldur bannar það mönnum eingöngu að raða nöfnum hentuglega eftir stafrófsröð, t. d. á niðurjöfnunarskrám o. fl. þ. h. Engum dettur í hug að skrifa sig Jónsson Bjarna, en hraðvirkara er og hentugra, að svo standi á skránum. Því að enginn á nema 1 föður, en margir heita fleiru en einu skírnarnafni, og verður þá og verktöf að, ef menn þekkja þau ekki öll í röð. Eg man eftir því, að eg þurfti einhverju sinni að athuga aldur prestsins okkar síra Jóhanns Þorkelssonar, og fór að leita í stúdentatalinu, en fann það ekki á skránni, og leitaði eg lengi, þangað til eg datt ofan á Hans Jóhann Þorkelsson. Eg var búinn að gleyma þessu nafni mannsins, og eg hygg að varla muni fleiri en svo sem 10 af sóknarbörnum hans vita um þetta heiti. Svipað þessu hefir oftar komið fyrir mig. Einu sinni t. d. fann eg hvergi Júlíus Havsteen. Eg hringdi fóninum, og spurði J. H. af hverju það stafaði, og fékk þá að vita, að hann heitir Jóhannes Júlíus Havsteen. öðru sinni var eg að leita að Skafta Jósefssyni og varð eg þá að fara gegn um stafrófið frá byrjun, þangað til eg fann Björn Skafta Jósefsson. Þetta er mál, sem ekkert snertir tungu þjóðarinnar, því menn munu nefna sig eins og áður, þrátt fyrir þetta. Þetta er eingöngu gert til hægðarauka, að raða eftir föðurnöfnunum. Eg get bent á það, að Grikkir nefna sig eins og vér, með skírnarnafni og föðurnafni. En takið grískar bókaskrár, þar er þeim raðað eftir föðurnöfnunum, því að það gera allar þjóðir undantekningarlaust. Mér virðist það satt að segja kenna nokkurs harðræðis á þessari frelsistíð, að leggja lögbann við því, að menn raði í registrum, eins og handhægast er og varla annað en trúðleikur og skrípaskapur, að koma með annað eins frv. og þetta inn á þingið. Það hefir nóg önnur markverðari verkefni. Alt þetta mikla tal háttv. flutnm. (B. J.) um óþjóðleg nöfn kemur þessu máli ekki við. Hér er hvort sem er í þessu frumv. gert ráð fyrir því, að ættarnöfn séu jafnrétthá og útlend nöfn, eða rétthærri en hin alíslenzku. Enn er það, að spurning getur orðið um það, hvenær nafn er íslenzkt og hvenær ekki. Nú heitir maðurinn Niels, og kalli sonur hans sig Nielsson, þá á það að koma á eftir skírnarnafninu, samkvæmt þessu frumv. En kalli hann sig Nielsen þá á það víst að koma á undan. Um þetta og þvílík markverð tilfelli þyrftu að vera ákvæði. Alt er þetta markleysa ein, sem er ekki eyðandi tíma til og kemur auk þess ískyggilega nærri persónufrelsinu.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) Eg skal svara fyrirspurninni þannig, að eg veit ekki til að bankinu hafi beðið neitt tap. Við höfum afhent bréfin með sama verði og við gáfum fyrir þau. Hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að tapið ætti að liggja milli hluta. 9000 kr., sem bankarannsóknin hefir kostað, hefir bankinn borgað hér um bil að hálfu, með þeim fyrirvara, að þingið skæri úr, hvort landssjóður ætti að borga það eða bankinn. Það er nógur tími að tala um aukagepla-gæzlustjóra, þegar úrskurður hæstaréttar er kominn. Hingað til hefir bankinn ekki borgað nema einum gæzlustjórum. Hvað þingið kann að gera, veit eg ekki; hvort það lætur bankann borga tvennum gæzlustjórum eða einum, en það væri óréttlátt að láta hann borga tvennum. Háttv. þm. Mýr. (J. S.) talaði mikið um það, að landssjóður hefði mikil gjöld en litlar tekjur. Eg verð að segja það, að ef allir hefðu jafnan aðgang að því að útvega sér tekjur, eins og landssjóður hefir, þá væru ekki eins mikil vandræði og nú eru. Hann talaði um, að maður þyrfti að þekkja bankann og kynna sér bankasöguna. Það var auðheyrt á því sem hann sagði, að hann þarf að kynna sér hana; og ef hann hefði ómakað sig ofan í bankann, þá hefði hann getað fengið þær upplýsingar, sem hann auðsjáanlega vantar nú. En þeir þingmenn, sem eru andvígir því, að bankarannsóknin fór fram, loka nú augunum. Fyrst er þó að hafa einhverja vissu, svo er að dæma. Þetta mál er rannsókninni alveg óviðkomandi, og harla einkennilegt, að bankafarganinu skuli vera fléttað inn í þetta mál. Og þeir menn, sem bera hag bankans fyrir brjósti, - og það vona eg að allir geri, - munu eflaust samþykkja frumv.

Benedikt Sveinsson Eg er sammála háttv. flutningsm. (P. J.) um, að tilhlýðilegt sé að veita Torfa Bjarnasyni heiðurslaun, en eg er ekki samdóma honum um formið. Mér finst nægilegt, að fjárveiting þessi komist inn í fjárlögin, eins og títt hefir verið um slíkar veitingar fyrri. Eins og kunnugt er, þá er þjóðin mótfallin eftirlaunum yfir höfuð, og mundi mælast illa fyrir, ef farið væri að veita hinum og þessum eftirlaun með sérstökum lögum. Ef til vill þykir það meiri heiður, en það tel eg litlu skifta, enda getur vel svo farið, ef þetta frumv. verður samþykt, að margir þeir menn, sem nú njóta styrks samkvæmt fjárlögunum, taki að óska hins sama forms, og þyki það viðhafnarmeira. Eg vil því leyfa mér að leggja það til, að málið verði afgreitt með svohljóðandi rökstuddri dagskrá: »Í trausti þess, að alþingi veiti skólastjóra Torfa Bjarnasyni viðunanleg heiðurslaun á fjárlögunum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«.

Jón Sigurðsson Eg hafði búist við þessu líku frumv. frá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.). Það er hans andi, sem leikur um það. Þessi dragsúgur misskilins þjóðernisrembings. En hann hefir fundið þann kost vænstan, að mæla eigi fram með því sjálfur, því að hann veit að hann er hér eins og hræða í varpi.  Það er þá fyrst, að hér á að fara að lögákveða, hvernig nöfn skuli bóka hér á landi. Eg veit nú ekki til, að ágreiningur sé um það, því að allir skrifa skírnarnöfnin fyrst. Lögin eru því fyrst og fremst óþörf, og svo ganga þau mjög nærri einstaklingsfrelsinu. Það er þetta sem sumir vilja, að setja lög um alla skapaða hluti, láta löggjafarvaldið reka nefið niður í hvern kopp og kyrnu svo að segja. En sú stefna vona eg að ekki fái að festa djúpar rætur, því að það veldur aldrei öðru en ófriði og óánægju. Um útlendinga er ekki nema sjálfsagt að gera undantekningu, því að þeir eiga ekki að gjalda þess, að þeir eru í ókunnu landi. Um innlend ættarnöfn er öllu vafasamara, en margt er það, sem mælir með þeim, einkum þegar fólkið fer að fjölga. Aðrar þjóðir hafa séð það fyrir löngu, hvílíkur ófarnaður stafar af því, að girða um of fyrir útlend áhrif, hlaða um sig nokkurs konar kínverskan múr, sem ekkert kemst inn fyrir. Eg segi fyrir mig, að eg vil feginn halda í það, sem þjóðlegt er og engu góðu glata, en séu útlendu áhrifin þannig vaxin, að þau geti orðið landi og þjóð til heilla, þá vil eg hafa þau. Og eg vil benda á Kínverja og Japana. Kínverjar bygðu endur fyrir löngu múr í kringum sig, til þess að girða fyrir öll útlend áhrif, og afleiðingin varð sú, að þeir hafa nú staðið í stað 2000 ár. Öðru máli er að gegna með Japana. Þeir hafa lært af óförum Kínverja. Þeir hafa samið sig að siðum annara þjóða, mest fyrir tilstilli keisara síns, sem er einhver frægastur maður, sem nú er uppi, sent menn til skólanáms til Evrópu o. s. frv. - Eins ættum við að gera. Þó að við enn höldum fast við okkar menningu, þá ættum við ekki að spyrna á móti framfara áhrifum frá þeim þjóðum, sem lengra eru komnar á menningarbrautinni, því að við erum orðnir allmikið á eftir. Það eina, sem eg gæti verið með í þessa átt, væri það að banna nafnaskrípi og vitlausan og óeðlilegan nafnasamsetning. En það mætti gera á annan hátt, en með lögum, og yfirleitt er þetta frumvarp þannig, að það ætti ekki að verða að lögum, og eg vona að það verði það aldrei.

Pétur Jónsson Af því hér er verið að ræða um landsbankann og útgjöld hans, þá ætla eg að gera fyrirspurn, sem að vísu ekki beinlínis snertir landsbankann, til bankastjórans. Ef ráðh. (B. J.) hefði verið viðstaddur, þá hefði eg spurt hann, en af því hann hefir ekki látið sjá sig hér, þá beini eg fyrirspurninni til bankastjórans. Það er svo frá skýrt í skilagrein, sem er aftan við landsreikninginn fyrir 1909 fyrir lánsfé því, er stjórnin fékk til þess að kaupa bankavaxtabréf landsbankans, að fram til ársloka 1909 hafi orðið rentutap á þessu láni 4664,45 kr. Eg er í vafa um, hvar þessi skaði kemur niður. Hvort hann lendir á landsbankanum eða landssjóði. Eg hefi leitað bæði í landsreikningunum og í aukafjárlögum, en ekki getað fundið, að leitað sé aukafjárveitingar á þessari upphæð. En einhvernveginn þarf hún að greiðast. Þess vegna hefi eg nú komið með þessa fyrirspurn til bankastjórans til þess að vita, hvort svo gæti verið, að landsbankinn hefði greitt hana.

Jón Magnússon Það er hv. flutningsm. B. J.) að kenna, að umræðurnar um mál þetta eru komnar inn á nokkuð óeðlilega braut. Hér er ekki um annað að tala, en að fyrirskipa, hvernig nöfn manna á opinberum skrám verði haganlegast skráð. Háttv. flutningsm. talaði mörg óþarfa orð um þjóðerni og þjóðernistilfinningu. Þetta mál kemur þjóðernistilfinningunni ekkert við. Heldur háttv. flutningsm. (B. J.), að menn geti ekki verið eins þjóðræknir, þótt þeir hafi eða taki sér ættarnafn. Halda menn að aðrar þjóðir, t. d. Norðmenn, Danir og aðrar þjóðir, hafi mist þjóðerni sitt, er þeir tóku upp ættarnöfn alment í stað þess að kenna sig við föður sinn, eins og hér tíðkast. Slíkt er hin mesta heimska og fjarstæða. Önnur heimskan er sú, að vera að blanda hér inn í reglum um viðskifti manna í milli, eins og gert er í 2, gr. Slíkt á alls ekki hér við, auk þess sem fyrirmælin eru í sjálfu sér óheppileg. Það getur vel verið, að þurfi að gefa reglur um skrásetningu mannanafna, en alstaðar annarstaðar en hér, mundi hafa verið vísað til stjórnarinnar, að setja slíkar reglur. En hér á landi þarf alt að koma frá þingmönnum. Þeir koma hver úr sínu horni með breytingar og nýmæli um alla skapaða hluti; þess vegna verður engin eining í löggjöfinni. Mér liggur í léttu rúmi, hvort nefnd verður skipuð í málið eða ei. Það væri að eins tímatöf. Réttast væri að fella frumvarpið þegar. Eg stóð aðallega upp til þess að mótmæla því, að þingmenn eigi rétt á að koma með slík frumvörp og þetta, og hafa svo í brigslum, að þeir, sem væru móti þessu frumv., væru óþjóðræknir ef ekki föðurlandssvikarar. Slíkt er óhæfa einber og mjög vítavert.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Háttv. þm. Mýr. (J. S.) hefir lagt móti frumv., að það næði fram að ganga, og fært til þess ýmsar ástæður. En þessi mótstaða hans kemur fram af því, að hann hefir ekki heyrt mína ástæðu fyrir frumv. en hún er sú, að koma á jafnrétti með báðum bönkunum. Háttv. þm. mintist á starfsfé bankans, að það hefði aukist við nýja lántöku. En það er athugandi, að fyrir lánið verður að greiða nokkuð háa vexti, svo að arðurinn verður ekki mikill. Lánið var meira tekið til að hjálpa mönnum yfirleitt og svo til að borga skuldir bankans. Háttv. þm. mintist og á fjölgun starfsmanna í bankanum. Ekki þarf sú fjölgun að vera sprottin af auknum viðskiftum. Til þess getur legið sú ástæða, að koma þarf bankanum í reglu, sem hann hefði þurft að vera í frá öndverðu. Háttv. þm. sagði enn fremur, að gjaldið væri sanngjarnt og að rétt væri að íþyngja honum með þessu gjaldi, af því að bankinn væri landseign. Það sýnist mér ekki rétt. Það er einmitt nauðsynlegt vegna þess að bankinn er landsstofnun, að hann geti notið fulls jafnréttis og trausts, og því ætti háttv.þm. að réttu lagi að styðja frumvarpið, til þess að bankinn vaxi að trausti.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Eg hefi leyft mér, að koma fram með þetta frumvarp hér í deildinni. Eins og menn munu vita, var landsbankanum gert að skyldu 1885, er hann fékk seðlaútgáfuréttinn, að greiða 1% af seðlaupphæðinni í landsjóð. Þetta greiddi bankinn alt til 1905. Þá var byltingaöld. Þá var stofnaður byggingarsjóður og bankanum íþyngt með því að tvöfalda gjaldið, svo að það varð 2%. Þetta væri nú ekki svo tiltakanlegt, ef hagur bankans væri góður. En hann á í vök að verjast og auk þess eru honum lagðar með þessu þyngri byrðar á herðar en Íslandsbanka að tiltölu. Íslandsbanki hefir rétt til að gefa úr 2½ miljón króna í seðlum gegn tryggingu í gulli, ? af því, sem er í umferð. Meðalafgjald Íslandsbanka á árunum 1906-1909 af seðlum hefir verið 13386 kr. Seðlafúlga landsbankans er 750,000 kr. og ætti hann þá að tiltölu við Íslandsbanka að greiða 6427 kr. á ári. Af þessu er augljóst, að landsbankanum er íþyngt meira að tiltölu en Íslandsbanka, og þar að auki stendur hann ver að vígi, að því leyti, að hann verður að leggja stórfé á kistubotninn fyrir veðdeildina. Eg vonast því til þeirrar sanngirni, að frumvarpið nái fram að ganga. Eg fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti nefnd í málið, en sjálfur vil eg ekki stinga upp á henni.

Jón Sigurðsson Eg get sagt hið sama sem háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), að þó að eg telji Torfa Bjarnason alls góðs maklegan fyrir æfistarf sitt og vilji því fúslega unna honum þeirra heiðurslauna, sem frumvarpið fer fram á, þá finst mér formið óheppilegt. Á síðasta þingi var svipað mál til umræðu hér í deildinni, sem sé umsókn frá einum hinum atkvæðamesta bónda landsins, Þorvaldi á Eyri, um 1000 kr. styrk í eitt skifti fyrir öll; sú umsókn mætti hinum mesta andbyr hér í deildinni, mönnum þótti ótilhlýðilegt, að bóndi væri að sækja um eftirlaun, enda vil eg játa, að bezt væri, að bændur þyrftu ekki að sækja um slíkan styrk. En úr því honum, slíkum öndvegishöld, var neitað um svo lítinn styrk, þykir mér eigi hlýða, að Torfa Bjarnasyni séu veitt eftirlaun með sérstökum lögum. Eg vil engan veginn gera lítið úr þeim áhrifum, sem hann hefir haft, en flest það, sem hann hefir unnið, hefir hann unnið á landsjóðs kostnað, og þeir menn finnast mér meira virði, sem framfarasporin hafa stigið á eigin kostnað. Trú slíkra manna er sannarlega verðlauna verð. - Eg felst því á tillögu háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) um rökstudda dagskrá.

Hannes Hafstein Hvaða skoðanir sem menn annars hafa, kemur mönnum alment saman um það, að eitthvert vit þurfi að vera í frumvörpum þeim, sem flutt eru inn á þingið, - en það finst mér ekki vera í þessu frumvarpi. Frumv. segir í 1. gr., að sú ein skuli lögmæt skrásetning mannanafna í opinberum skrám, að skírnarnöfn séu látin standa á undan föðurnafni, ef maðurinn er íslenzkur og á ekki ættarnafn en á eftir ættarheiti í nöfnum útlendra manna. Á hitt er ekki minst einu orði, hverjar afleiðingar það eigi að hafa fyrir hlutaðeiganda, ef nafn hans er rangt skrásett. Það er því ómögulegt að átta sig á því atriði t. d., sem ekki virðist hafa svo óverulega þýðingu, hvort maður eigi að missa kosningarrétt sinn fyrir það, að kjörstjórn skráir nafn hans á kjörskránni öðru vísi, en hér er ákveðið, setur föðurheiti á undan skírnarnafni eða skírnarnafn á undan ættarnafni. Er það meiningin, að kjörstjórn eigi að neita að taka við atkvæði manns fyrir slíka »galla«, og alþingi að geta ónýtt kosningar fyrir slíka galla á kjörskrám? Er yfir höfuð meiningin, að nöfnin skuli skoðast sem óskráð og öll réttindi missast, sem við skráninguna eru bundin, sé ekki þessum kreddum fylgt? Í 2. gr. frv. er fallinn burtu greinarmunurinn á Íslendingum, sem ekki hafa ættarnöfn og útlendingum. Þar er alment ákveðið, að enginn skuli skyldur til að sinna reikningskröfu, nema skírnarheitið sé tilfært á kröfuskjalinu á undan föðurnafni eða ættarnafni. Þar er þannig skipað, að því er útlendinga snertir, þveröfugt við það, sem segir í 1. gr. Á skrám á ættarnafnið að vera á undan, ella er skráningin ógild. Á reikningum á skírnarnafnið að vera á undan, annars þarf hann ekki að borga. Þetta er skýrt, þó ástæðurnar séu torskildar. Hitt sést ekki, hvort krafan á alveg að missast - falla niður sem goldin skuld, eða fyrnd krafa - ef nafnið letrast á reikninga öðru vísi en 2.gr. frv. tiltekur. Yfir höfuð virðist frumvarpið alt tóm vanhugsuð lokleysa, og er vonandi að háttv. deild sýni nú þegar eindreginn vilja sinn í að vera ekki að eyða tímanum til hégóma og felli frv. strax.