Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, það er 211. mál á þskj. 226. Frá því á árinu 1976, þegar sett voru sérstök lög um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, hafa verið í gildi tvenn lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Önnur þeirra eru framangreind lög, nr. 29/1976. Skv. þeim lögum fer Bandalag starfsmanna ríkis og bæja með umboð til þess að gera aðalkjarasamning við fjmrn. fyrir hönd aðildarfélaga sinna en þau annast hins vegar gerð sérkjarasamninga. Að því er tekur til starfsmanna sveitarfélaga fara einstök félög þeirra með umboð til gerðar aðalkjarasamnings og sérkjarasamnings við viðkomandi sveitarstjórnir. Skv. lögum þessum hefur Bandalag starfsmanna ríkis og bæja rétt til að gera allsherjarverkfall í þeim tilgangi að knýja á um gerð aðalkjarasamnings. Verkfallsréttur þessi er þó takmarkaður á ýmsan hátt og aðdragandi verkfalls með öðrum hætti en á almennum vinnumarkaði. Hin lögin, er að þessu lúta, eru lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna frá 1973 en þau eru með síðari breytingum, sbr. lög nr. 62/1985. Þau lög gilda nú um Launamálaráð ríkisstarfsmanna innan Bandalags háskólamanna og Bandalag kennarafélaga, en það fékk fyrr á þessu ári viðurkenningu til samningsgerðar sem heildarsamtök skv. þeim lögum. Auk þess gerir Læknafélag Íslands kjarasamninga fyrir sjúkrahúslækna á grundvelli þeirra laga. Meginmunur þessara tvennra laga liggur í því að í þeim síðarnefndu er ekki heimild til verkfallsákvörðunar. Um þá starfsmenn sem undir þau lög falla gilda því lög nr. 33/1915, um verkfall opinberra starfsmanna. Á undanförnum árum hefur æ gleggra komið í ljós að ýmsir annmarkar eru á núverandi skipan samningamála. M.a. hefur það komið fram í ágreiningi milli samningsaðila um túlkun á lögunum, bæði í verkfalli Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í október 1984 og í málsmeðferð í málum Bandalags háskólamanna fyrir kjaradómi á síðasta ári. Enn fremur hefur það sýnt sig að núgildandi lög hafa ekki til að bera þann sveigjanleika sem nauðsynlegur er og hefur það m.a. leitt til klofnings og útgöngu einstakra félaga, bæði úr Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Bandalagi háskólamanna. Í allmörgum samningaviðræðum á undanförnum árum hefur Bandalag starfsmanna ríkis og bæja borið fram þá ósk að lögum um samningsrétt bandalagsins yrði breytt á þann veg að samningsréttur og verkfallsréttur flyttust til einstakra aðildarfélaga bandalagsins. Ekki var tekið undir þessar óskir af fjmrn. fyrr en í febrúar á þessu ári þegar fjmrn. lýsti sig reiðubúið til þess að vinna að breytingu á löggjöfinni í þá átt sem óskir bandalagsins hnigu en með vissum skilmálum varðandi takmörkun á umfangi og framkvæmd verkfalla. Í viðræðum við hin bandalögin kom í ljós að þar var einnig vilji fyrir hendi til að vinna að hliðstæðum breytingum og var við gerð kjarasamninga við öll bandalögin á fyrri hluta ársins ákveðið að aðilar að hverjum samningi um sig skyldu undirbúa endurskoðun núgildandi laga um samningamál opinberra starfsmanna. Á þessu stigi málsins hafði fjmrn. gert viðsemjendum sínum grein fyrir grundvallarviðhorfum sínum til breytinga á lögum um kjarasamninga. En þessi voru helstu atriðin sem þá komu fram: Í fyrsta lagi að ein lög giltu fyrir alla ríkisstarfsmenn að þessu leyti, óháð félagsskipan og heildarsamtökum. Í öðru lagi að samningsréttur verði í höndum einstakra stéttarfélaga í stað bandalaga stéttarfélaganna. Í þriðja lagi að verkfallsréttur fylgi samningsrétti en með svipuðum takmörkunum og verið hafa í framkvæmd hjá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Í fjórða lagi að starfsmenn stjórnarráðs og lögreglumenn hefðu ekki verkfallsrétt og vinnuskylda í verkfalli hvíldi einnig á starfsmönnum við nauðsynlegustu öryggis- og heilsugæslu. Í fimmta lagi að kjaradeilunefnd yrði lögð niður og verkefni hennar leyst með öðrum hætti. I sjötta lagi að skylda sáttasemjara til að leggja fram sáttatillögu yrði afnumin. Áður en gengið yrði að því verki að semja lagafrv. í samræmi við þessi atriði taldi fjmrn. rétt að kanna viðhorf þeirra stétta sem ráðgert var að ekki hefðu verkfallsrétt. Voru þau mál rædd í tengslum við sérkjarasamninga við Landssamband lögreglumanna og Tollvarðafélag Íslands. Lauk þeim viðræðum með samkomulagi við þessa aðila um flutning frv. um breytingu á lögum um lögreglumenn er banni þeim verkfall. Það frv. hefur nú verið lagt fram og í grg. þess koma fram þau viðhorf sem liggja til grundvallar og verða því ekki rakin hér frekar. Meginrökin fyrir sérstökum lögum um samningsrétt opinberra starfsmanna felast annars vegar í sérstöðu þeirra hvað ráðningarkjör varðar og hins vegar í sérstöðu ríkisins sem vinnuveitanda og þeim skyldum sem ríkið hefur lögum samkvæmt á ýmsum sviðum og ekki má verða háð verkfalli hvort sinnt verður eða ekki. Eftir fyrstu fundi í nefndum með hverju bandalagi um sig þar sem kynntar voru fyrstu hugmyndir um breytingar á núgildandi kjarasamningalögum ákváðu bandalögin að ganga sameiginlega til þessara viðræðna og undirbúningsvinnu. Skipuðu þessir aðilar sameiginlega viðræðunefnd sem skilaði af sér 24. nóv. s.l. frv. þessu og samkomulagi allra þessara aðila, fjmrn. og fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga um að vinna því brautargengi. Í grg. með frv. er gerð ítarleg grein fyrir breyttum og nýjum efnisatriðum og skulu þau ekki rakin hér í einstökum atriðum. En rétt er þó að draga saman þau meginatriði sem greina frv. þetta frá núgildandi lögum og skýra þau viðhorf sem þar liggja að baki. Í núgildandi lögum er umboð til að gera samninga annars vegar bundið við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og hins vegar við þau heildarsamtök sem fjmrh. veitir viðurkenningu skv. lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Umboð til að gera aðalkjarasamning er með þessum hætti takmarkað við fáa aðila og umboð til að gera sérkjarasamninga er í höndum þeirra félaga sem geta og vilja vera aðilar að þessum heildarsamtökum. Í fyrirliggjandi frv. er umboð til samningsgerðar ekki bundið með þessum hætti en gert ráð fyrir að hvert það stéttarfélag starfsmanna ríkis eða sveitarfélaga sem uppfyllir tiltekin almenn skilyrði geti orðið samningsaðili óháð því hvort það er innan heildarsamtaka eða ekki. Gildandi lög eru fyrst og fremst miðuð við ríkið og starfsmenn þess en um samninga starfsmanna sveitarfélaga hafa gilt ákvæði reglugerðar sem sett hefur verið með þeim lögum. Ákvæði fyrirliggjandi frv. eru miðuð við að þau geti tekið til sveitarfélaga og starfsmanna þeirra með sama hætti og til ríkisins og starfsmanna þess. Heimild til verkfalls, sem skv. gildandi lögum nær einungis til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, færi skv. frv. til einstakra stéttarfélaga. Takmarkanir á verkfallsrétti og ákvæði um aðdraganda verkfallsboðunar eru á ýmsan hátt hliðstæð því sem nú gildir um Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Frávikin eru fyrst og fremst fólgin í því er varðar sáttasemjara og sáttatillögu við boðun verkfalls annars vegar og hins vegar með hvaða hætti undanþágur frá verkfalli eru ákveðnar. Skv. núgildandi lögum ber sáttasemjara að leggja fram sáttatillögu ef verkfall er boðað. Allsherjaratkvæðagreiðsla fer fram um tillöguna og ráða úrslit hennar því hvort til verkfalls kemur eða ekki. Í frv. er ekki gert ráð fyrir skyldu sáttasemjara til að leggja fram sáttatillögu. Um aðild hans að kjaradeilu mun því fara eftir lögum nr. 33/1978, um sáttastörf í vinnudeilum. Í gildandi lögum hefur sérstök nefnd, kjaradeilunefnd, það hlutverk að ákveða hverjir skuli vinna þrátt fyrir verkfall í þeim tilgangi að tryggð sé nauðsynleg öryggis- og heilsugæsla. Fyrirkomulag þetta og starfsemi kjaradeilunefndar hefur sætt harðri gagnrýni í síðustu verkföllum. Í stað þessa fyrirkomulags gerir frv. ráð fyrir því að annars vegar verði birtur tæmandi listi yfir þau störf sem undanþegin eru verkfalli og hins vegar að undanþágur verði veittar til að koma í veg fyrir neyðarástand. Slíkar undanþágur yrðu háðar samþykki tveggja fulltrúa sem deiluaðilar skipa. Í þeim lögum sem um Bandalag háskólamanna og Bandalag kennarafélaga gilda er hlutverk sáttasemjara það að koma á viðræðum milli aðila og kanna möguleika á samkomulagi. Takist það ekki innan tiltekinna tímamarka er málinu vísað til Kjaradóms. Ákvæði þessi falla nú niður og þar með hlutverk Kjaradóms í kjaradeilum félaga opinberra starfsmanna. Gildissvið laganna er sama og þeirra laga sem það leysir af hólmi, þ.e. opinberir starfsmenn ríkisins og sveitarfélaga með þeim undantekningum sem í lögunum greinir. Lögin taka hins vegar ekki til starfsmanna sem ráðnir eru skv. samningum almennra verkalýðsfélaga en um þá samninga gilda þeirra eigin samningar, svo og lög nr. 19/1979 um laun í veikindum og rétt til uppsagnarfrests og aðild að lífeyrissjóðum viðkomandi stéttarfélags. Þeir sem heyra undir reglugerð um veikindarétt starfsmanna og eiga aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins munu lúta þeim reglum sem frv. þetta mælir fyrir um. Samningsumboð fyrir hönd starfsmanna verður skv. frv. hjá öllum þeim félögum sem nú eru með samninga og að auki er gert ráð fyrir að ný félög geti fengið þann rétt uppfylli þau tiltekin skilyrði. Þar er um að tefla fagfélög eða stofnanafélög af ákveðinni stærð eða að öðrum kosti almennt félag annarra starfsmanna hjá sama vinnuveitanda. Ekki er gert ráð fyrir að fleiri en eitt félag semji um sömu störf sem háð eru lögformlegum skilyrðum. Undantekning frá þessu er þó núverandi félög á meðan félagsskipan helst óbreytt. Ákvæði laganna um verkföll eru um margt hliðstæð gildandi ákvæðum um verkfall Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Í 29. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eru talin upp ýmis störf sem eru undanþegin verkfalli. Gera þau ráð fyrir því að flutt verði sérstakt frv. um breytingu á þeim lögum þess efnis að inn í þá upptalningu starfa, sem nú er fyrir, bætist þeir starfsmenn stjórnarráðsins sem ekki er þar þegar að finna, svo og starfsmenn ríkissaksóknara og ríkislögmannsembættis. Meginrök fyrir sérákvæðum um starfsmenn stjórnarráðsins eru þau að ekki sé eðlilegt né rétt að æðstu stjórnsýslustofnanir ríkisins sé unnt að lama með verkfallsaðgerðum. Í núgildandi lögum var tekið tillit til þessa með þeim hætti að verkfallsheimild náði ekki til deildarstjóra og skrifstofustjóra, auk þess sem félagar í Bandalagi háskólamanna höfðu ekki verkfallsrétt. Þá var starfsfólk forsætisráðuneytis, utanríkisráðuneytis og launadeildar fjármálaráðuneytis einnig undanskilið. Heimild til verkfalls var því takmörkuð við tiltölulega lítinn hóp starfsmanna. Óbreytt fyrirkomulag að þessu leyti getur ekki talist heppilegt, hvorki fyrir stjórnarráðið eða starfsmenn þess. Þá þykir rétt að undanskilja starfsmenn embætta ríkissaksóknara og ríkislögmanns þar sem þau embætti kunna að fá mál tengd verkfallinu til lagalegrar umfjöllunar. Fulltrúar heildarsamtaka Bandalags starfsmanna ríkis og bæja eru ekki meðmæltir breytingu þessari en telja hana þó ekki frágangssök. Áður hefur verið getið þeirra ákvæða sem ætlað er að gilda um lögreglumenn ríkisins en til þeirra teljast einnig tollverðir. Í undirbúningi að þessari löggjöf um kjarasamninga opinberra starfsmanna hafa fulltrúar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja ítrekað andstöðu sína gegn þessari breytingu og lagt til að lögreglumenn og tollverðir yrðu undanskildir verkfalli með sama hætti og þær starfsstéttir sem sinna öðrum öryggisgæslustörfum eða heilbrigðisþjónustu. Ríkisstjórnin telur á hinn bóginn óhjákvæmilegt að tryggja fullkomna löggæslu í landinu hvernig sem á stendur. Og um þetta atriði er ekki ágreiningur við viðkomandi stéttarfélög. Í frv. eru ákvæði þess efnis að þeim sem starfa við nauðsynlegustu öryggisgæslu og heilbrigðisþjónustu skuli ekki heimilt að taka þátt í verkfalli. Efnislega er hér um hliðstætt ákvæði og nú er í lögum um Bandalag starfsmanna ríkis og bæja að ræða. En í stað þess að í þeim lögum var sérstakri nefnd, kjaradeilunefnd, falið að úrskurða hverjir skyldu starfa á grundvelli þess er hér farin sú leið að birtur verður árlega listi um þessi störf. Tilgangurinn með þessari breytingu er sá að losna við þær deilur sem snerust um störf þeirrar nefndar í síðasta verkfalli og ætla má að erfitt sé að útiloka að upp blossi á ný ef slík nefnd er að störfum þegar verkfall er skollið á. Fylgiskjal með frv. er listi um þau störf hjá ríki og nokkrum hluta sveitarfélaga sem aðilar eru sammála um að eigi að skipa slíka skrá. Skrám þessum er síðan ætlað að vera fyrirmynd að hliðstæðum listum yfir starfsmenn annarra stofnana sem ekki hefur unnist tími til að fullgera nú. Vegna þessa frv. ber nauðsyn til að gera breytingu á lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna og að setja lög um Kjaradóm en lagaákvæði um hann eru í öðrum þeim lögum sem úr gildi falla ef það frv. sem hér er mælt fyrir verður að lögum. Lagfrv. um þessi efni verða lögð fram hér á Alþingi innan tíðar. Herra forseti. Ég hef í máli mínu rakið aðdraganda og helstu atriði þess frv. sem hér liggur fyrir. Mál þetta er brýnt. Miklu skiptir að samskipti og samningar um kaup og kjör milli ríkis og sveitarfélaga og starfsmanna þeirra geti farið fram með eðlilegum hætti og skv. leikreglum sem báðir aðilar viðurkenna. En svo er ekki eins og nú standa sakir. Með hliðsjón af því að samningstímabil núgildandi samninga er senn á enda er brýnt að hið háa Alþingi afgreiði mál þetta hið fyrsta og áður en gert verður þinghlé vegna jóla. Ég mælist því til þess við hv. þingdeild að hún fyrir sitt leyti greiði fyrir afgreiðslu málsins. Að samningu þessa frv. unnu með fjmrn. öll heildarsamtök opinberra starfsmanna en innan þeirra eru næstum allir þeir starfsmenn sem lögin munu taka til, ef samþykkt verða. Fulltrúar þessara aðila hafa lagt fram mikið starf og sýnt mikinn samstarfsvilja í þeim tilgangi að tryggja málinu brautargengi. Fullkomin samstaða er milli þeirra og fjmrn. um frv. þetta og ágreiningur um einstök atriði var lagður til hliðar í stað þess að láta hann spilla öðrum málum brýnni og mikilvægari sem full samstaða er um. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh. og viðskn.



Virðulegi forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir er í raun og veru samningur milli félaga opinberra starfsmanna annars vegar, þ.e. Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Launamálaráðs ríkisstarfsmanna innan BHM og Bandalags kennarafélaga og opinberra aðila sveitarfélaga og ríkisins hins vegar. Þessi samningur eða niðurstaða verður til með bókun sem er dagsett í fjmrn. 24. nóvember s.l. Þetta mál kemur síðan til umræðu á Alþingi þegar fáeinir dagar eru liðnir af desember og það er ætlast til þess að hv. Alþingi setji stimpil á þetta og afgreiði málið núna á þeim þremur vikum sem eftir eru fram að jólum. Það er auðvitað slæmt að standa svona að málum, að stilla þinginu með þessum hætti upp við vegg. Þó að hér sé vafalaust um að ræða hið ágætasta mál, samkvæmt því sem ég hef kynnt mér, er hitt ljóst að með þessum takmarkaða tíma er réttur alþm. og möguleikar til að hafa áhrif á málið og texta frv. rýrður mjög verulega. Ég held að við meðferð svona mála þurfi stjórnvöld að temja sér önnur vinnubrögð, þ.e. þau að a.m.k. fulltrúar stjórnarandstöðuflokka fái auk ríkisstjórnarinnar möguleika á því að fylgjast með gerð máls af þessu tagi á undirbúningsstigi. Ég held að það sé mjög mikils um vert að um mál af þessu tagi sé víðtækt samkomulag, ekki aðeins milli ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins, heldur líka innan þingsins. Og ég tel að það sé gagnrýni vert að ganga frá máli af þessu tagi af hálfu ríkisstjórnarinnar án þess að gefa stjórnarandstöðuflokkum formlega möguleika á því að hafa áhrif á málið eða a.m.k. að fylgjast með gerð þess svo að segja frá degi til dags á meðan þetta mál er að verða til sem frv. Svo vill til að ég á sæti í þeirri nefnd sem fær þetta mál til meðferðar þannig að ég mun ekki eyða löngum tíma í að fara yfir efnisatriði frv. Ég mun fyrir mitt leyti óska eftir því í nefndinni að á vettvang hennar verði kallaðir fulltrúar samtaka opinberra starfsmanna, þeirra sem undirrituðu textann í fjmrn. 24. nóvember s.l., og óska eftir því að farið verði yfir þetta frv. grein fyrir grein í nefndinni eins og sæmir í vönduðum vinnubrögðum þingnefnda. Ég tek það hins vegar fram, fyrst og fremst vegna þeirra óska sem fram hafa komið af hálfu samtaka opinberra starfsmanna, að ég mun fyrir mitt leyti gera það sem ég get til að greiða fyrir því að þetta frv. fái sem skjótasta meðferð en áskilja mér, auðvitað, allan rétt til þess að reyna að tryggja að sú meðferð sem málið fær í þinginu verði vönduð í alla staði. Ég vil aðeins víkja að því, í fyrsta lagi, varðandi efnisatriði þessa máls að ég hefði talið eðlilegt að ákvæði þessa frv. næðu til tollvarða og lögreglumanna með sama hætti og gildir um aðra opinbera starfsmenn. Ég tel að það sé óeðlilegt að þessir hópar séu algjörlega fyrir utan mál af þessu tagi. Og ég bendi á að þeir möguleikar sem opinberir starfsmenn hafa skv. þessu frv. til að þrýsta á í kjaradeilum og verkföllum eru í raun og veru mjög víða fremur gagnvart einstaklingum sem þjónustu eiga að njóta af hálfu ríkisins heldur en ríkinu sjálfu. Ég tel að þessar takmarkanir gagnvart lögreglumönnum og þó sérstaklega tollvörðum, veiki í raun og veru stöðu samtaka opinberra starfsmanna frá því sem verið hefur og vera þarf ef aðilar eiga að geta tekist á um kaup og kjör með eðlilegum hætti. Ég vil víkja þessu næst, virðulegi forseti, að 5. og 6. gr. frv., en í 5. gr. er kveðið á um skilyrði þess að félög opinberra starfsmanna geti verið samningsaðilar. Þar er tekið fram í 3. tölul. 5. gr. að eitt skilyrðanna sé að félag taki til a.m.k. 2/3 starfsmanna sem undir lögin heyra og eru í starfsstétt með lögformleg starfsréttindi eða uppfylla skilyrði um formlega menntun sem jafna má til slíkra starfsréttinda og að þeir félagsmenn séu 40 eða fleiri. Ég spyr hæstv. fjmrh. að því hvort það hafi verið rætt í viðræðum við opinbera starfsmenn hvaða líkur eru á að þessi skilyrði 5. gr. breyti félagslegri uppbyggingu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja frá því sem nú er. Ég hygg að svo geti farið. Kannske eru menn með vísvitandi hætti að stuðla að breytingu á félagslegri uppbyggingu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Ég vil alla vega inna hæstv. fjmrh. eftir því hvort um það er að ræða, en í 6. gr. frv., síðustu málsgr., segir: "Stofnun nýs félags, sem fer með samningsumboð skv. 5. gr., skal tilkynna a.m.k. þremur mánuðum fyrir lok samningstímabils þeirra kjarasamninga sem gilda fyrir félagsmenn hins nýja félags." Þessi málsgr. bendir til þess alveg ótvírætt að 40 manna hópur opinberra starfsmanna, sem að öðru leyti uppfyllir skilyrði 5. gr., geti, ef hann tilkynnir það innan þriggja mánaða, gert kröfur sem fullgilt stéttarfélag fyrir hönd síns hóps. Ég skil það svo, og ég vænti að það sé tryggt, að hér sé um einhliða rétt hinna opinberu starfsmanna að ræða og það þurfi ekki annað en að uppfylla þessa tilkynningarforsendu. Það sé ekki á færi fjmrn. að vefengja á neinn hátt þessa tilkynningu skv. 3. málsgr. 6. gr. ef félagið að öðru leyti uppfyllir ákvæði þessa frv., þ.e. 5. gr. þess. Ég vil taka það fram þessu næst, virðulegi forseti, að ég tel að það sé til bóta að fella kjaradeilunefndina niður og að koma annarri skipan á mál en gert var ráð fyrir undir kjaradeilunefndinni. Það var alltaf mjög erfitt fyrirkomulag, olli stöðugum deilum í kjaraátökum. Þess vegna var óhjákvæmilegt að leita annarra leiða en gert var ráð fyrir í gildandi lögum. Á þessum forsendum gerist það síðan að settur er upp ákveðinn listi jafnframt því sem losað er um ýmis ákvæði vegna kjarasamninga og verkfalla opinberra starfsmanna, t.d. varðandi skyldur sáttasemjara til að leggja fram tillögu í kjaradeilum á ákveðnu stigi kjaradeilunnar. Í 11. gr. er hins vegar um að ræða ákvæði sem er áframhaldandi binding á möguleikum opinberra starfsmanna, en þar segir: "Kjarasamningur framlengist um sex mánuði í senn með óbreyttum uppsagnarfresti hafi honum eigi verið sagt upp réttilega." Venjan er sú samkvæmt lögunum um stéttarfélög og vinnudeilur að samningsaðilar koma sér saman um hversu langir frestir eru teknir þegar um er að ræða uppsögn kjarasamninga og eða framlengingu þeirra. Þess vegna slær það mig þannig - nema flutt verði önnur og meira sannfærandi rök en þau að þetta sé eins og í gildandi lögum - að þarna sé um að ræða ákvæði sem sé í rauninni óeðlilegt miðað við hvað er að gerast í þessu frv. að öðru leyti. Ég vil a.m.k. áskilja mér allan rétt til að skoða þetta ákvæði 11. gr. miklu nánar. Ég tel, eins og ég sagði áðan, virðulegi forseti, að það sé ekki ástæða til að fjölyrða frekar um mál þetta við 1. umr. vegna þess að að sjálfsögðu verði aðilar málsins kallaðir fyrir fjh.- og viðskn. þegar hún fær þetta mál til meðferðar. Ég vil þó að lokum inna eftir einu atriði varðandi III. kafla frv., sem fjallar um verkföll, 14.-25. gr. Ég sé ekki í þessum greinum ákvæði um samúðarvinnustöðvanir og inni hæstv. fjmrh. eftir því hvort það beri að skilja kafla frv. svo að um samúðarvinnustöðvanir opinberra starfsmanna gildi þess vegna hin almennu lög um stéttarfélög og vinnudeilur eða hvort um þetta mál hafi verið fjallað með öðrum hætti í viðræðum fjmrn. við samtök opinberra starfsmanna. Hér er um að ræða mjög mikilvægt atriði varðandi samskipti samtaka launafólks, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og annarra samtaka opinberra starfsmanna annars vegar og Alþýðusambands Íslands hins vegar. Það er eðlilegt að svo miklu leyti sem nokkur kostur er að svipaðar reglur gildi um þessa hluti hjá þessum samtökum þannig að ekki komi til árekstra á m.illi þeirra þegar um er að ræða framkvæmd vinnudeilna á hvaða stigi sem þær kunna að vera. Ég tel þetta vera stórmál í þessu sambandi og óska eftir því að fjmrh. þegar við 1. umr. greini frá því hvað hafi farið á milli aðilanna um samúðarvinnustöðvanir og ákvarðanir um þær. Þá er ég auðvitað ekki aðeins að tala um hugsanlegar samúðarvinnustöðvanir félaga innan samtaka opinberra starfsmanna. Ég er líka að tala um samúðarvinnustöðvanir sem talið væri nauðsynlegt að grípa til vegna verkfalla sem í gangi væru á vegum Alþýðusambandsfélaganna, verkfalla sem háð eru innan þess ramma sem lögin um stéttarfélög og vinnudeilur gera ráð fyrir.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð við 1. umr. málsins. Ég hef tækifæri til þess sem formaður þeirrar nefndar sem málið fer til að lokinni þessari umræðu að fjalla nánar um það þar. Ég vil þó við 1. umr. málsins láta í ljós ánægju mína yfir þessu frv. Þarna er um samning að ræða sem ég held að hafi tekist dável og hafi verið unnið skynsamlega að og ég kann þeim þakkir sem festu hann á blað. Það er alveg ljóst að á þeim lögum sem í gildi eru hafa komið í ljós ýmsir annmarkar og ágreiningur hefur risið um túlkun á ýmsum ákvæðum laganna. Þannig held ég að fullkomin ástæða sé til að finna betra form á þessi vandasömu og viðkvæmu samskipti. Ég held að það hafi verið unnið skynsamlega að undirbúningi þessarar lagasetningar hér til og ég vonast eftir því að Alþingi beri jafnframt gæfu til að vinna skynsamlega að sínum hluta. Einn nefndarmaður, hv. 3. þm. Reykv., var með ákveðnar óskir um málsmeðferð í nefndinni. Ég get skýrt frá því strax að ég mun reyna að verða við óskum hans um að nefndarmenn fái þær upplýsingar sem þeir óska eftir. Ég mun hins vegar jafnframt reyna að hraða meðferð málsins í nefndinni og halda langa fundi og tíða. Ég treysti því að nefndarmenn sjái sér fært að mæta vel og reiðulega og vinna að málinu af gaumgæfni. Ég held að flest þau ákvæði, sem hér er lagt til að breytt verði, séu til bóta. Ég lýsi sem sagt ánægju minni með þetta frv. og ánægju okkar framsóknarmanna. Og ég mun reyna að verða við þeim óskum sem hv. 3. þm. Reykv. setti fram varðandi málsmeðferð í fjh.- og viðskn. deildarinnar.



Frú forseti. Ég þakka þær undirtektir sem fram hafa komið í ræðum hv. 3. þm. Reykv. og 2. þm. Norðurl. v. og þann vilja sem fram hefur komið að greiða fyrir framgangi málsins. Auðvitað er það svo að það er skammur tími til stefnu og á marga lund hefði verið æskilegt að Alþingi hefði getað tekið lengri tíma til umfjöllunar um svo mikilvægt mál. Það var reyndar ásetningur ríkisstjórnarinnar að leggja þetta mál fram fyrr á þinginu, en við töldum að það bæri að gefa sér tíma til að freista þess að ná samstöðu við þau heildarsamtök sem hér eiga hlut að máli. Ég tel mjög mikilvægt að sá tími sem notaður var í því skyni hefur borið þennan árangur og samtök opinberra starfsmanna hafa lagt sig fram um að ná hér samkomulagi. Það hefur auðvitað gert að verkum að málið er að því leyti betur undirbúið en ella þegar það kemur nú fyrir Alþingi. Vegna ummæla hv. 3. þm. Reykv. um 5. gr. frv. og spurningar um hvort henni væri ætlað að hafa áhrif á félagslega uppbyggingu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þá er því til að svara að það er ekki stefnt að því með frv. að hafa nein áhrif á uppbyggingu félagslegrar skipunar opinberra starfsmanna. Það hefur frá öndverðu í þessu starfi verið afstaða fjmrn. að opinberir starfsmenn ættu að ráða því sjálfir með hvaða hætti þeir haga skipulagi og uppbyggingu félagsstarfs síns. Hér er hins vegar gert ráð fyrir að félög opinberra starfsmanna geti breytt sínu skipulagi ef þau kjósa svo. Hér eru sett þau skilyrði sem menn urðu sammála um að félög yrðu að uppfylla til að njóta réttinda samkvæmt þessu frv. og það er ekki, eins og fram kemur af greininni, á neinn hátt háð samþykki ráðuneytisins. Séu skilyrðin uppfyllt hafa þau félög sem í hlut eiga þann rétt sem lögin mæla fyrir um. Að því er varðar spurningu um samúðarvinnustöðvun kemur glöggt fram í III. kafla frv. og 14. gr. þess að það er gert ráð fyrir að heimild til að gera verkfall sé í þeim tilgangi að stuðla að framgangi krafna sinna í deilu um kjarasamning. Það er m.ö.o. ekki gert ráð fyrir því í þessum lögum frekar en þeim lögum sem í gildi hafa verið um verkfall opinberra starfsmanna að verkfall opinberra starfsmanna sé gert í öðrum tilgangi en að hafa áhrif á framgang þeirra krafna sem viðkomandi félög opinberra starfsmanna hafa sett fram. Þó að eðlilegt sé að svipaðar meginreglur gildi um samningsrétt og fyrirkomulag samninga hjá opinberum starfsmönnum og félögum á almennum vinnumarkaði er það auðvitað svo að það gilda að ýmsu leyti önnur sjónarmið varðandi opinbera starfsmenn. Því er hér fyrst og fremst að því stefnt að tryggja þennan rétt að þessu leyti. Mér er ekki kunnugt um að í viðræðum aðila í þeim viðræðunefndum sem fjölluðu um frv. af hálfu opinberra starfsmanna annars vegar og hins vegar af hálfu fjmrn. hafi komið fram athugasemdir við þessa skipan málsins.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir hans ábendingar og vil láta það koma hérna fram þegar við 1. umr. af minni hálfu að ég tel það mjög veigamikinn galla á frv. og þessari löggjöf í heild þegar með þessum hætti er reynt að byggja hindranir á milli félaga opinberra starfsmanna annars vegar og verkalýðsfélaga á hinum almenna launamarkaði hins vegar að því er varðar samúðarvinnustöðvanir. Við höfum þegar nokkra reynslu í þessum efnum þar sem til árekstra hefur komið og ég óttast að þó að mjög margt í þessu frv. sé til bóta geti þetta ákvæði og hin þrönga túlkun fjmrh. á ákvæðum frv. orðið til þess að fjölga árekstrum framvegis en ekki fækka milli hinna almennu verkalýðsfélaga annars vegar og félaga opinberra starfsmanna hins vegar. Ég tók hins vegar glöggt eftir því sem hæstv. ráðh. sagði í lok máls síns varðandi það að þetta mál hefði ekki komið til umræðu við meðferð málsins milli fjmrn. og BSRB. Ég mun þess vegna inna forvígismenn BSRB, BHM og Bandalags kennarafélaga eftir því hverju það sæti að þessi mál hafi ekki sérstaklega komið til meðferðar.



Virðulegi forseti. Frv. það sem hér liggur fyrir um breytingu á lögum nr. 32 frá 12. maí 1978, um hlutafélög, er árangur af nefndarstarfi þeirrar nefndar sem viðskrh. skipaði 11. jan. 1984 til þess m.a. að endurskoða lög nr. 32/1978, um hlutafélög, og koma með tillögur um nauðsynlegar úrbætur með hliðsjón af fenginni reynslu af framkvæmd laganna, einkum hvað snertir smærri hlutafélög. Endurskoðun á lögunum um hlutafélög er og í samræmi við þáltill. er samþykkt var hér á Alþingi í ársbyrjun 1982 um að fela ríkisstjórninni að standa að slíkri endurskoðun laganna. Frv. þetta er því áfangi í annars víðtækari endurskoðun áðurgreindrar nefndar á félagalöggjöfinni. Í þá nefnd sem samdi frv. voru skipaðir Árni Vilhjálmsson prófessor, sem var formaður nefndarinnar, Baldur Guðlaugsson lögmaður, Björn Líndal lögfræðingur, Gísli Ólafsson forstjóri og Guðmundur Skaptason lögmaður Hreinn Loftsson lögfræðingur var starfsmaður nefndarinnar fram í september 1984, en þá tók við af honum Sigurbjörn Magnússon fulltrúi. Ástæður þess að hrint er af stað endurskoðun svo stuttu eftir að lög voru sett um þetta efni eru þær að fljótlega eftir setningu laganna 1978 varð vart gagnrýni á þau og var hún á því byggð að hin nýju lög gengju í ýmsum atriðum á svig við lagasetningarstefnu hinna Norðurlandanna varðandi t.a.m. lágmarksfjölda hluthafa og fjölda stofnenda. Með frv. því sem nú liggur hér fyrir er því lögð til veigamikil samræming á lögum okkar og nágrannalandanna um fjölda stofnenda og hluthafa. Komið er í veg fyrir málamyndahluthafa og þar með stuðlað að aukinni hagræðingu við stofnun hlutafélaga. Fleiri mikilvægar breytingar er að finna í frv. þessu. Skall hér látið nægja að geta þeirra er helstar má telja., en vísað til frv. í heild um nánari útlistun þeirra. Auk fyrr nefndra breytinga er hér gerð sú tillaga að lágmarksfjárhæð sem hlutafé þarf að nema til þess að hlutafélag verði stofnað verði 300 000 kr. og skuli breytast í samræmi við lánskjaravísitölu. Er það gert til að koma í veg fyrir að verðlagsbreytingar eins og þær er hér hafa orðið rýri gildi viðmiðunarinnar. Lagt er til að sett verði í lögin ákvæði er bæti stöðu hluthafa þegar stjórn hefur synjað hluthafa um leyfi til að selja hlut sinn og gert ráð fyrir að hluthafi geti þá krafist þess að félagið leysi til sín hlutina sem um ræðir. Hér er og að finna tillögur um að ekki verði tekin til úrlausnar mál á hluthafafundi er ekki hafa verið greind í dagskrá nema með samþykki allra mættra hluthafa í stað 2/3 hluta þeirra svo sem nú er. Í frv. er einnig að finna ákvæði er leyfa mun, verði frv. þetta að lögum, að stjórn smærri hlutafélaga verði skipuð aðeins einum eða tveimur mönnum og er ákvæði þetta í fullu samræmi við tillögur frv. að öðru leyti. Auk þeirra atriða sem hér hafa verið rakin og lúta að stjórn og skipulagi hlutafélaga eru í þessu frv. margar mikilvægar breytingar lagðar til um að fella ákvæði hlutafélagalaganna að þeim breytingum sem orðið hafa á reikningsskilareglum hér á landi á síðustu árum og gera ýmsar aðrar nauðsynlegar lagabreytingar á gildandi reglum um ársreikninga. Taka breytingar þessar m.a. til sanngjarnari reglna um ráðstöfun á endurmatssjóði auk aðlögunarreglna um gerð rekstrarreikninga. Enn fremur er í frv. lagt til að nú verði lögfest sú skipan að í stað þess að ráðherra geti veitt aðgang að ársreikningum allra hlutafélaga verði einungis heimilt að veita almennan aðgang að ársreikningum hlutafélaga sem leggja engar hömlur á heimild hluthafa til meðferðar á hlutum sínum. Tillaga þessi er í samræmi við þá skoðun að núgildandi lagaákvæði og framkvæmd þeirra verði að teljast óheppileg. Jafnframt er nauðsynlegt að stuðla að því að hlutafélagaskrá geti rækt eftirlitshlutverk sitt á þann hátt er lögin gera ráð fyrir. Loks má geta að í frv. því sem hér var lagt fram eru gerðar tillögur um umtalsverðar breytingar á reglum er varða slit hlutafélaga og jafnframt er um að ræða endurbætur á verklagsreglum sem kveða á um hvernig skuli staðið að slitum hlutafélaga. Má telja að mikil bót sé að að fá slíkar reglur inn í gildandi lög um þetta efni. Virðulegi forseti. Ég hef rakið í stórum dráttum helstu atriði er frv. þetta tekur til. En fjölda annarra er sleppt og vel hefði mátt geta þeirra nú þegar frv. er fylgt úr hlaði, en í stað þess leyfi ég mér að vísa til hinna prentuðu athugasemda með frv. sem eru ítarlegar. Að lokum vil ég geta þess að frv. þetta hefur verið sent til umsagnar ýmissa aðila eða samtaka þeirra og hefur það almennt hlotið góðan hljómgrunn. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Frú forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um tollalög sem er 196. mál á þskj. 207. Það var eitt af fyrstu málum núverandi ríkisstjórnar að beita sér fyrir breytingum á tollalöggjöfinni. Vorið 1983 voru sett bráðabirgðalög til að koma tollalækkunum til framkvæmda. Breyting sú á tollum var þó aðeins liður í áformum um gagngera endurskoðun á ríkisfjármálunum. Það hefur verið að því stefnt og að því unnið að gera veigamiklar breytingar á þeirri löggjöf sem mælir fyrir um tekjuöflun ríkisins, m.a. til að efla atvinnustarfsemi og atvinnuuppbyggingu og bæta starfsskilyrði atvinnuveganna. Endurskoðun tollskrárlaga svo og annarra tekjustofna ríkisins hefur verið við það miðuð að atvinnuvegunum verði almennt gert jafnt undir höfði að því er varðar aðflutningsgjöld. Þá hefur verið lagt fram á Alþingi frv. til laga um virðisaukaskatt sem miðar að því að eyða uppsöfnunaráhrifum söluskatts skv. gildandi söluskattslögum. Í mars s.l. voru í tengslum við gerð kjarasamninga gerðar verulegar breytingar á tollskrárlögum þar sem tollar voru lækkaðir og samræmdir á matvælum og ýmsum nauðsynlegum rafmagnsheimilistækjum, auk þess sem horfið var frá þeirri gífurlegu skattheimtu sem verið hafði á bifreiðum. Þessar breytingar hafa tvímælalaust dregið stórlega úr útgjöldum heimilanna sem var ein af meginkröfum samningsaðila og ein af meginforsendum þess að þeir víðtæku samningar á vinnumarkaðnum sem gerðir voru í byrjun þessa árs náðust. Frv. það sem hér liggur fyrir er liður í þeim áformum að einfalda þann þátt tekjuöflunarkerfis ríkissjóðs sem lýtur að innheimtu og álagningu aðflutningsgjalda og með þeim hætti að gera það skilvirkara en um leið að draga úr kostnaði sem bæði innflutningsverslunin og ríkissjóður óhjákvæmilega hljóta að axla við núverandi aðstæður. Leitað hefur verið til ýmissa hagsmunaaðila sem málið varðar og í ýmsum efnum höfð hliðsjón af ábendingum þeirra um fjölmörg atriði. Að undanförnu hefur jafnframt verið unnið að endurskoðun þeirra gjalda sem lögð eru á innfluttar vörur og vörur framleiddar innanlands með það fyrir augum að fækka gjaldstofnum, eyða uppsöfnunaráhrifum aðflutningsgjalda í innlendri framleiðslu og að öðru leyti með niðurfellingu eða lækkun aðflutningsgjalda í því skyni að efla atvinnustarfsemi og atvinnuuppbyggingu. Megintilgangur með framlagningu þessa frv. er hins vegar þessi: 1. Að setja heildarlöggjöf um tollheimtu og tolleftirlit þannig að jafnt viðskiptavinir tollyfirvalda sem þau sjálf séu vitandi um réttindi og skyldur varðandi innflutning og útflutning á vörum. 2. Að gera tollmeðferð á vörum sem einfaldasta og taka upp vinnubrögð sem nútímalegir viðskiptahættir krefjast. 3. Að gera yfirstjórn tollamála markvissari, m.a. með því að fela ríkistollstjóra að hafa eftirlit með og samræma störf tollstjóra í einstökum tollumdæmum. 4. Að breyta tollumdæmum þannig að sem mestrar hagkvæmni gæti í rekstri tollembætta og dregið verði sem mest úr kostnaði innflytjenda og farmflytjenda af tolleftirliti. 5. Að kveða skýrt á um yfirstjórn tollgæslunnar, samræma störf tollgæslumanna og að öðru leyti efla tollgæslu. 6. Að taka upp greiðslufrest á aðflutningsgjöldum í þeim tilgangi að stytta birgðahald og geymslutíma hjá innflytjendum og um leið geymslukostnað sem leiða ætti til lækkunar vöruverðs. 7. Að setja skýrari reglur um úrlausn ágreiningsmála til að stuðla að sem mestu réttaröryggi við úrlausn tollamála. Það er ekki úr vegi að rifja upp helstu almenn sjónarmið sem gæta þarf þegar lagt er af stað við undirbúning og gerð nýs tekjuöflunarkerfis fyrir ríkissjóð eða breytingu á einstökum þáttum þess eins og tollakerfinu. Megintilgangur með flestum sköttum er að afla fjár til þess að standa undir opinberri þjónustu og framkvæmd. Frá sjónarmiði fjáröflunar skiptir mestu að gjaldstofnarnir séu almennir og stórir þannig að afla megi mikilla tekna með sem minnstum tilkostnaði og sem minnstri áhættu á undandrætti. Ljóst er að með þeirri ákvörðun sem tekin var 1970, er ákveðið var að Ísland gerðist aðili að EFTA og síðar með samningi við Evrópubandalagið á árinu 1973, voru lífdagar tolla sem fjáröflunartækis í raun og veru taldir. Fram til þess tíma höfðu þeir verið ein megintekjulind ríkissjóðs auk þess sem kostnaður af innheimtu þeirra var hlutfallslega lítill og hætta á undandrætti sömuleiðis ekki mjög mikil. Eins og sjá má af fjárlagafrv. fyrir árið 1987 er gert ráð fyrir að tollar verði aðeins tæp 7% af heildartekjum ríkissjóðs en þeir voru um 30% árið 1969 þegar ákvörðun um aðild okkar að Fríverslunarbandalaginu var tekin. Það þarf því ekki að hafa mörg orð um það hvernig núverandi tollakerfi fellur að þeim meginsjónarmiðum sem nefnd hafa verið. Annað sjónarmið sem hafa verður í huga við breytingu á skattkerfi er tekjujöfnunin. Öll skattlagning hefur tekjuskiptingaráhrif hvort sem að því er stefnt eða ekki. Þótt lagt hafi verið af stað 1970 með góð áform í huga m.a. um samræmda tollun vara er deginum ljósara að núverandi skipan bæði tollskrárinnar og eins þeirra tekjustofna sem hróflað hefur verið upp við hlið hennar virkar í mörgum tilvikum í þveröfuga átt. Prentaðar bækur eru t.d. tollfrjálsar meðan efni bóka, lesið upp á segulband, ber á annað hundrað prósent gjöld. Þessi mismunun jafnar augljóslega ekki tekjur milli sjáandi og ósjáandi svo að dæmi séu nefnd. Þótt tekjujöfnunarmarkmiðinu sé almennt reynt að ná með beinni skattlagningu á tekjur manna og eignir auk greiðslna í gegnum almannatryggingakerfið er ekki síður hægt að hafa áhrif á tekjuskiptingu með óbeinni skattlagningu, með því að skattleggja vörur með mismunandi hætti og hafa þar með áhrif á ráðstöfunartekjur manna á ýmsa lund. Þriðja atriðið sem hvers konar skattlagning hefur áhrif á er svonefnd efnahagsleg hvatning sem hagkerfið veitir til starfa, sparnaðar og framtaks. Þá er víst að tekjuöflun hins opinbera og framkvæmd hennar hefur áhrif á ráðstöfun framleiðsluþáttanna milli atvinnugreina, á val milli framleiðsluaðferða, neysluvöru og þjónustu, neyslu og sparnaðar, vinnu og tómstunda og yfirleitt á alla ráðstöfun efnislegra gagna og gæða í hagkerfinu. Engum dylst að uppbygging tollakerfisins skiptir miklu máli í þessu tilliti og er hverjum manni kunnugt að frá 1970 hefur verið stefnt að því til að mynda að auka möguleika iðnaðarins til þess að taka við vinnuafli frá öðrum atvinnugreinum, svo og nýju vinnuafli sem árlega bætist við á vinnumarkaðinn. Tekjuöflunarkerfið snertir hvern samfélagsborgara og hagsmuni hans beint og óbeint og er af þeim sökum eitt viðkvæmasta ákvörðunarefni stjórnvalda. Meginreglur þær sem gilda um álagningu og innheimtu aðflutningsgjalda er nú að finna í þrennum lögum. Í fyrsta lagi gilda um álagningu aðflutningsgjalda lög nr. 120 frá 1976, um tollskrá o.fl. Í lögum nr. 59/1969, um tollheimtu og tolleftirlit, eru meginákvæðin um yfirstjórn tollamála, tollstjórnina, tollsvæði, tollhafnir o.fl. Þriðju lögin sem fjalla um tollmeðferð á vörum eru lög nr. 43/1960, um tollvörugeymslur o.fl. Í þessum lögum er að finna ákvæði er varða rekstur almennra tollvörugeymslna, tollfrjálsar forðageymslur, tollfrjálsar verslanir og svokallaðar flutningsgeymslur. Í þessum þrennum lögum er gripið á öllum helstu þáttum er snerta tollmeðferð og tollheimtu í tengslum við innflutning og útflutning á vörum. Eðlilegast er að efnisákvæðum er snerta ákveðið réttarsvið sé skipað saman í einn lagabálk. Með því fæst betri yfirsýn yfir gildandi rétt á viðkomandi sviði, réttarskipanin verður gleggri og ætla má að síður verði hætta á að ósamræmis gæti í einstökum atriðum. Við heildarendurskoðun á tollskrárlögum var þegar ákveðið að semja frv. er tæki til allra meginþátta tollkerfisins og er tollafrumvarpið árangur þess starfs. Meginefni tollskrárlaganna frá 1976 er tollnafnaskrá með tolltöxtum sem er eins og menn kannast við byggð á svonefndri Brussel-tollnafnaskrá frá árinu 1963. Í frv. því til tollalaga sem hér liggur fyrir er gert ráð fyrir því að fyrirkomulagi tollnafnaskrárinnar verði breytt þannig að hún verði ekki lengur hluti af efnisákvæðum laganna heldur verði tollnafnaskráin viðauki við lögin ásamt tolltöxtum sem hafa lagagildi. Er gert ráð fyrir að sérstakt ákvæði verði tekið upp er auðveldi ýmsar tæknilegar breytingar á tollskránni og hægt verði að leiðrétta hana þannig að texti skrárinnar endurspegli m.a. sem nákvæmast tollun vara og dragi þannig úr hættu á mismunun tollmeðferðar á vörum eftir innflytjendum eins og nú er raunin vegna fjölmargra undanþága sem er að finna í auglýsingum og einstökum ráðuneytisbréfum. Þannig er gert ráð fyrir að taka megi upp ný tollskrárnúmer í tollskrána í þeim tilvikum þegar tollar eru samræmdir á vörum sem gerðar eru úr mismunandi efnum eða fella niður, t.d. þegar framleiðsla er hafin innanlands á vörum sem samningar Íslands við Fríverslunarbandalagið og Evrópubandalagið taka til. Jafnframt verður hægt að taka upp ný tollskrárnúmer til þess að auðvelda framleiðendum innlendra vara að átta sig á samkeppnisstöðu sinni gagnvart innlendum aðilum eða viðkomandi hagsmunasamtökum, eða ríkinu að fylgjast með innflutningsverslun landsmanna. Heimildin felur jafnframt í sér möguleika til þess að leggja af tollskrárnúmer sem kunna að vera orðin dauður bókstafur vegna breyttra framleiðsluhátta. Loks er lagt til að sérstök heimild verði tekin upp til þess að aðlaga tollskrána þeim breytingum sem kunna að verða samþykktar af tollnafnaskrá Tollasamvinnuráðsins varðandi flokkun vara í tollskrám. Í júní 1983 var lagður fram samningur af hálfu Tollasamvinnuráðsins um nýja vöruflokkun í tollskrá sem nefndur hefur verið Samræmda skráin. Gert er ráð fyrir að þau lönd sem gerast aðilar að skránni taki hana upp 1. jan. 1988. Samningur þessi hefur þegar verið undirritaður af Íslands hálfu og mun hljóta staðfestingu síðar. Unnið hefur verið að því í fjmrn. að undanförnu að undirbúa upptöku þessarar skrár. Þar sem mjög æskilegt er að tengja upptöku skrárinnar þeirri tölvuvinnslu sem fyrirhuguð er á næstunni og forðast þannig tvöfaldan forritunarkostnað er stefnt að því að Samræmda skráin verði tekin upp á sama tíma. Yrði farið að fordæmi annarra landa í því sambandi. Með lögum nr. 59/1969, um tollheimtu og tolleftirlit, var tekið upp það nýmæli að fjmrh. gæti falið tollstjóranum í Reykjavík yfirstjórn ákveðinna þátta tollamála eftir því sem henta þætti. Jafnframt var ákveðið að setja við embættið tollgæslustjóra er annaðist, auk starfa sinna við tollstjóraembættið í Reykjavík, yfirstjórn tollgæslunnar utan Reykjavíkur í umboði tollstjórans í Reykjavík, allt eftir nánari ákvörðun fjmrh. Fram til þessa hefur fjmrh. ekki nema að mjög takmörkuðu leyti notfært sér þá heimild sem hann hefur lögum samkvæmt til þess að fela tollstjóranum í Reykjavík slíka yfirstjórn. Sama gildir um störf tollgæslustjóra. Á síðasta þingi voru sett lög um Ríkisendurskoðun. Samkvæmt þeim er Ríkisendurskoðun færð undir Alþingi og þiggur því vald sitt og umboð frá því. Ljóst er að breyting þessi útheimtir að gerðar verði á starfsemi Ríkisendurskoðunar einhverjar breytingar og mun það óhjákvæmilega hafa áhrif á starfssvið hennar, ekki hvað síst endurskoðun tollskjala sem nú heyrir undir sérstaka tolladeild í Ríkisendurskoðun. Má gera ráð fyrir að deildin í núverandi mynd verði lögð niður og verkefni hennar tvinnuð öðrum skyldum þáttum eins og almennu eftirliti með innheimtu annarra opinberra gjalda en aðflutningsgjalda. Þessi breyting mun krefjast endurskipulagningar á endurskoðun tollskjala almennt hjá tollstjórum. Nefnd breyting á stöðu Ríkisendurskoðunar í ríkiskerfinu er þó ekki eina ástæðan sem kallar á breytta yfirstjórn tollamála. Unnið hefur verið að tölvuvæðingu embættis tollstjórans í Reykjavík. Tölvuvinnsla innflutnings, bæði að því er varðar innheimtu aðflutningsgjalda og eins öflun upplýsinga til ýmiss konar skýrslugerðar, og síðar tölvuvinnsla útflutnings mun hafa í för með sér verulegar breytingar á starfsemi embættis tollstjórans í Reykjavík og síðar hafa áhrif á starfsemi ýmissa annarra embætta, stofnana og aðila sem við það eiga viðskipti á ýmsum sviðum. Stefnt er að því að undirbúningi að tölvuvinnslunni verði að fullu lokið í júlí n.k. og tölvuvinnsla allra aðflutningsskjala verði hafin 1. september. Meðal þeirra breytinga sem gert er ráð fyrir að verði í kjölfar tölvuvæðingarinnar er að starfsemi tolladeildar Ríkisendurskoðunar flytjist yfir til embættis tollstjórans í Reykjavík, svo og endurskoðun tollafgreiðslna hjá öðrum tollembættum. Embætti tollstjórans hefur um áratuga skeið annast tollafgreiðslu á nær öllum innflutningi landsmanna eða milli 80 og 90%. Við það embætti hefur einnig vegna umfangs innflutnings og útflutnings skapast ákveðin verkaskipting varðandi tollafgreiðslur. Embættið í Reykjavík hefur því á að skipa mannafla sem er að mörgu leyti sérhæfður í ýmsum greinum tollamála, t.d. vörugreiningu, endurskoðun tollskjala, tollgæslu o.fl. Meðal annars af þeim ástæðum sem hér hafa verið raktar og vegna þess öryggis sem tryggja verður vegna hagsmuna ríkissjóðs við tekjuöflun við núverandi aðstæður er lagt til að tekin verði upp heimild til að fela tollstjóranum í Reykjavík að gegna starfi ríkistollstjóra er hafi eftirlit og boðvald yfir tollstjórum í öðrum tollumdæmum en Reykjavík og kveðið verði nánar á um það í lögum hvaða verkefni honum skuli falin. Samkvæmt tollalögunum er gert ráð fyrir að við embætti tollstjóra starfi eins og nú tollgæslustjóri sem fari með stjórn tollgæslunnar í landinu. Kveðið er í tillögunum nánar á um ýmis verkefni sem tollgæslustjóra er falið að sinna, eins og fjárreiður tollgæslunnar, ráðningu og stjórnun tollgæslumanna og eftirlit með störfum þeirra og samræmingu. Til þess að efla tollgæsluna í starfi og gera störf hennar virkari og auka jafnframt varnað við brotum á tollalöggjöfinni er lagt til að tekið verði upp skýrt lagaákvæði er heimili tollgæslustjóra að senda tollgæslumenn milli tollumdæma til sérstaks tolleftirlits. Með þeim hætti má veita tollgæslumönnum í einstökum tollumdæmum fyrirvaralaust aukna aðstoð þegar ástæða er talin til og koma við eftirliti sem oft og tíðum skilar ekki árangri nema beitt sé hreyfanlegum mannafla. Slíkt heimildarákvæði er í raun forsenda þess að samvinna, sem lagður hefur verið grundvöllur að með samningum við erlend tollyfirvöld, komi að fullum notum við þau löggæslustörf sem tollgæslunni er ætlað að sinna. Um úrlausn ágreiningsmála vegna tollmeðferðar vöru gilda ákvæði 36. gr. gildandi tollskrárlaga. Þar er kveðið á um að fjmrh. eigi fullnaðarúrskurð m.a. um það hvar flokka skuli vöru í tollskrá, svo og hvað telja skuli eðlis- og tollverð vöru. Jafnframt er ráðherra veitt heimild til þess að skipa sérstaka nefnd og fela henni að gera tillögur um úrskurði þá sem fjallað er um í greininni. Frá því þetta var tekið í lög hefur meðferð þess valds sem í greininni felst verið með ýmsum hætti. Ýmist hefur úrlausn mála verið í höndum einstakra starfsmanna fjmrn., sem kveðið hafa upp úrskurði um tollflokkun vara eða tollverð, eða skipuð hefur verið nefnd til þess að gera tillögur til fjmrh. um úrlausn máls en starfsmenn tolladeildar ráðuneytisins síðan úrskurðað formlega um úrlausn máls fyrir hönd ráðherra. Miklu varðar að sem mest festa sé í framkvæmd varðandi úrlausn þeirra ágreiningsmála sem upp kunna að rísa vegna framkvæmdar tollskrárlaga. Í fyrsta lagi er æskilegt að mál hafi hlotið viðeigandi meðferð hjá viðkomandi tollstjórum. Er því lagt til að sérstaklega verði kveðið á um málsmeðferð hjá tollstjórum sem tryggja á sem vandaðasta meðferð á fyrstu stigum tollmeðferðar vöru. Í öðru lagi verður að tryggja þeim sem hagsmuna eiga að gæta, bæði innflytjanda og ríkisvaldinu, áfrýjunarrétt þegar úrlausn tollyfirvalds þykir orka tvímælis. Verður að telja eðlilegast að úrskurðarvald þetta sé í höndum aðila sem starfi sjálfstætt við hlið stjórnsýsluaðila á vettvangi tollamála. Á undanfarandi árum hafa ágreiningsmál á þessu sviði aukist stórlega, en orsaka þess er m.a. að leita í aukinni innflutningsverslun landsmanna, fjölbreyttara vöruvali og flóknum fríverslunarsamningum sem hafa haft áhrif á gerð tollskrárinnar. Starf þeirra sem séð hafa um úrlausn þessara mála er orðið það umfangsmikið að fyllsta ástæða er til þess annars vegar að setja á stofn nefnd er hafi á að skipa minnst einum föstum starfsmanni og hins vegar að beina málum af þessu tagi í ákveðinn farveg er um gildi fastmótaðar reglur. Skipun tollanefndar með þeim hætti ætti að stuðla að meira réttaröryggi við úrlausn tollamála og jafnframt að flýta úrskurðum. Á undanförnum árum hafa miklar umræður farið fram um upptöku svonefndrar tollkrítar. Tvívegis hafa verið skipaðar nefndir til þess að gera tillögur til fjmrh. um greiðslufrest á aðflutningsgjöldum og frumvörp um upptöku slíks fyrirkomulags ítrekað verið lögð fram á Alþingi en ekki hlotið afgreiðslu. Í tillögum þeim sem liggja fyrir er enn á ný hreyft hugmyndinni um greiðslufrest vegna innflutnings á vörum. Gert er ráð fyrir að frv. það sem hér liggur fyrir komi til framkvæmda frá og með 1. jan. 1987. Tölvuvæðingu við embætti tollstjórans í Reykjavík verður, eins og sagt hefur verið, lokið 1. sept. 1987, þar á meðal að taka upp sérstakt tölvuvætt bókhald vegna greiðslufrests. Ljóst er hins vegar að hann mun hafa áhrif á tekjustreymi í ríkissjóð sem taka verður tillit til við gerð fjárlaga. Þykir eðlilegast að greiðslufresturinn verði tekinn upp 1. jan. 1988 og við undirbúning fjárlaga fyrir það ár verði gert ráð fyrir nefndum breytingum en tíminn fram til þess verði notaður til þess að undirbúa framkvæmdina að öðru leyti. Greiðslufrestur á aðflutningsgjöldum í öðrum tollumdæmum verður síðan tekinn upp eftir því sem önnur tollembætti tengjast embætti tollstjórans í Reykjavík. Í tengslum við nefndan greiðslufrest er gert ráð fyrir að reglunum um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála verði breytt, þ.e. þeim ákvæðum er kveða á um að eigi megi tollafgreiða vöru nema staðfesting gjaldeyrisbanka liggi fyrir um að greiðsla hafi verið innt af hendi eða greiðsla tryggð með öðrum hætti. Verði það ofan á mun kvöðin um bankastimplun falla niður, enda mun hún í óbreyttri mynd koma í veg fyrir það hagræði sem að er stefnt með greiðslufresti. Reglur um bankastimplun voru settar 1950. Ástæðan fyrir því var að sumir innflytjendur pöntuðu vörur frá útlöndum án þess að hafa innflutnings og gjaldeyrisleyfi og söfnuðust slíkar vörur því upp hér á hafnarbakkanum. Af þessum svokölluðu hafnarbakkavörum hlutust margs konar vandræði, m.a. umkvartanir erlendra sendiráða yfir vanskilum íslenskra innflytjenda og enn fremur leiddi það stundum til þess að innflytjendur, sem fylgdu öllum reglum um innflutning, voru afskiptir þegar leyfi voru veitt til innflutnings á þessum vörum. Þáverandi viðskrh., sem setti þessar reglur. vildi þar með eyða þessum órétti og jafnframt því óorði sem komst á viðskipti Íslands við erlend fyrirtæki. Bankastimplunin hefur því í reynd veitt erlendum aðilum tryggingu fyrir því að vörur yrðu ekki afhentar án þess að þær yrðu fyrst greiddar eða greiðsla tryggð. Slík gæsla tollyfirvalda á hagsmunum erlendra seljenda á sér engar forsendur nú, m.a. vegna almenns frelsis í innflutningsmálum, en veldur hins vegar innflytjendum og tollyfirvöldum verulegu óhagræði. Til fróðleiks má nefna að í öllum helstu viðskiptalöndum Íslands hefur fyrir löngu verið horfið frá slíku eftirliti af hálfu tollyfirvalda og mun Finnland, sem auk Íslands hafði í reglum um tolleftirlit slík ákvæði, hafa fellt þau úr gildi fyrir nokkrum árum. Þótt skammt sé í að greiðslufrestur verði tekinn upp er nú í undirbúningi, m.a. við embætti tollstjóra í Reykjavík, að afgreiðslan verði einfölduð með þeim hætti að innflytjendum verði um miðjan desember heimilað að greiða aðflutningsgjöld í tveimur vörugeymslum farmflytjanda í umdæminu án viðkomu á skrifstofu embættisins. Er af þessu augljóst hagræði fyrir innflytjendur. Samkvæmt gildandi lögum eru hvorki innflytjendur né útflytjendur skráðir hjá viðkomandi tollstjórum. Í frv. er gert ráð fyrir að veruleg breyting verði á tollafgreiðsluháttum að þessu leyti. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að innflytjandi geti tekið vöruna beint frá farmflytjanda án greiðslu aðflutningsgjalda. Til þess að svo megi verða er ljóst að taka verður upp breytta skráningu á þeim vörum sem farmflytjandi lætur frá sér fara. Skráning varanna verður að byggjast á því að um sé að ræða innflytjendur sem hafa fengið sérstaka heimild frá tollyfirvöldum til þess að fá slíka tollafgreiðslu og er því sérstök skráning innflytjenda hjá tollyfirvaldi óhjákvæmileg. Fyrst og fremst er gert ráð fyrir að þeir innflytjendur verði skráðir sem stunda innflutning sem aðalatvinnu. Í þessu sambandi verður að gera ráð fyrir að framleiðslufyrirtæki, sem flytja sjálf inn vörur til framleiðslu sinnar, verði einnig skráð. Aðrir, svo sem einstaklingar sem flytja vörur inn til persónulegra nota eða fá vörur sendar að gjöf, verða ekki skráðir. Gert er ráð fyrir að útflytjendur verði skráðir með sama hætti. Segja má að vísir að slíkri skráningu hafi komið til við upptöku græna hliðsins við embætti tollstjórans í Reykjavík sem er leiðin til hraðari tollafgreiðslu fyrir þá innflytjendur sem sýnt hafa í samskiptum sínum við tollyfirvöld að flóknar reglur, sem nú gilda, koma á engan hátt í veg fyrir rétta tollskýrslugerð. Á árinu 1972 skipaði þáv. fjmrh. nefnd til að hafa með höndum undirbúning að stofnun fríhafnar hér á landi. Nefnd þessi kynnti sér rekstur fríhafna erlendis. Aflaði hún sér gagna um rekstur og störf fríhafna í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð, m.a. um þær réttarreglur sem liggja slíkri starfsemi til grundvallar. Í áliti nefndarinnar var komist að þeirri niðurstöðu að mjög tímabært væri að hefja starfrækslu fríhafnar hér á landi. Taldi nefndin að slík starfsemi yrði til þess fallin að einfalda og auðvelda innflutningsverslun til landsins auk þess sem skapast mundu möguleikar til aðvinnslu á vörum áður en þær væru teknar til tollmeðferðar. Enn fremur segir í áliti nefndarinnar að við þetta mundu opnast möguleikar í sambandi við svokallaða transit-vöru eða gegnumflutningsvöru, svo og samsetningu á vöru að hluta, umpökkun o.fl. Nefndin skilaði með áliti sínu drögum að frv. sem hún lagði til fjmrh. og hann lagði fram á Alþingi. Það hefur hins vegar aldrei komist til framkvæmda. Tvívegis hefur komið til kasta Alþingis till. til þál. um tollfrjálst iðnaðarsvæði við Keflavíkurflugvöll. Tillögur þessa efnis hafa verið fluttar en ekki verið samþykktar. Í frv. er lagt til að tekið verði upp heimildarákvæði til handa ríkisstjórninni til að leyfa rekstur tollfrjáls svæðis eða frísvæðis. Rekstur frísvæðis opnar möguleika á ýmsum atvinnutækifærum, bæði í verslun og iðnaði. Skilyrði til þess að koma upp slíku svæði er að nokkru leyti fyrir hendi nú þegar. Mannvirki þau sem fyrir hendi eru, t.d. á Keflavíkurflugvelli, eru á engan hátt fullnýtt. Hér að framan hefur verið rakið meginefni þeirra breytinga sem ríkisstjórnin telur tímabært að gerðar verði á tollkerfinu til þess m.a. að færa afgreiðsluhætti í það horf að þeir falli sem best að breyttum viðskiptaháttum og flutningum á vörum til og frá landinu. Breyttir viðskiptahættir, aukin verslun og skjalaflóð því samfara krefjast meiri hraða og nútímalegri vinnslu þeirra gagna sem tollafgreiðsla hlýtur ávallt að byggjast á. Með frv. þessu hefur vonandi tekist að draga upp þann ramma sem varðar leiðina að þessum markmiðum án þess að hagsmunir ríkisins af innheimtu gjalda og löggæslu hafi verið skertir. Hversu vel tekst til er hins vegar ávallt komið undir nánari útfærslu einstakra atriða og ekki síður þeim aðilum sem eftir lögunum eiga að starfa og blása í þau lífi. Fjölmörg önnur atriði mætti auðvitað nefna sem felast í frv. en ég vísa að því leyti til almennra athugasemda sem fylgja með frv. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.og viðskn.



Herra forseti. Frv. það sem ég legg hér fram er til endurskoðunar á gildandi lögum um skipulag á fólksflutningum með langferðabifreiðum nr. 29 frá 23. mars 1983. Frv. er samið í samgrn. Enda þótt gildandi lög um þetta efni séu aðeins rúmlega þriggja ára gömul liggja fyrir því brýnar ástæður að ég legg þetta frv. fram nú. Ég legg áherslu á að frv. verði afgreitt eins fljótt og unnt er. Fyrir því liggja m.a. þær ástæður að skipunartími núverandi skipulagsnefndar fólksflutninga rennur út nú um áramótin og að sérleyfi fyrir nýtt fimm ára sérleyfistímabil verða veitt í byrjun næsta árs. Meginbreytingarnar í þessu frv. frá gildandi lögum eru þessar: 1. Umferðarmáladeild er lögð niður og 5. gr. í gildandi lögum því felld út. 2. Skattur á sérleyfishafa og hópferðaleyfishafa er afnuminn. 3. Ákvæði um rétt sveitarfélaga til einkaréttar á rekstri strætisvagna eru gerð skýrari og víðtækari en nú er. 4. Fulltrúum í skipulagsnefnd er fækkað úr sjö í fimm. Auk þessara breytinga eru gerðar tillögur um ýmsar minni háttar lagfæringar. Með þessum breytingum er stefnt að því að framkvæmd þessara mála verði einfaldari og ódýrari en nú er jafnframt því sem stefnt er að auknu frjálsræði í þessum mikilvæga málaflokki eins og ég mun frekar gera grein fyrir hér á eftir. Verkefnum umferðarmáladeildar hefur fækkað verulega á síðustu árum. Þannig eru hópferðaleyfi nú gefin út til fimm ára í senn í stað eins árs áður, eða til sama tíma og sérleyfin gilda. Á þessu ári var Umferðarmiðstöðin seld Félagi sérleyfishafa og Bifreiðastöð Íslands og fækkaði þá enn þeim verkefnum sem deildin hafði. Annar þeirra tveggja starfsmanna sem deildin hefur, þ.e. forstöðumaður deildarinnar, fer á eftirlaun nú um áramótin. Ætlunin er að flytja þau verkefni sem eftir verða í deildinni, fyrst og fremst útgáfu sérleyfa og hópferðaleyfa, sem eru gefin út eins og ég hef þegar sagt til fimm ára í senn, til ráðuneytisins og þá án þess að auka þar við starfsfólki. Rétt er að taka það fram að útgáfu leiðabókar verður hætt en hún hefur verið gefin út árlega allt frá því að Póstur og sími hafði skipulag fólksflutninga með höndum. Eðlilegt er að útgáfa bókarinnar, ef hún þykir nauðsynleg, sé í höndum flutningsaðila sjálfra eins og er í öðrum greinum flutninga. Í gildandi lögum er ákvæði um að greitt skuli gjald af hverju farþegasæti í leyfisskyldum bifreiðum og skuli því varið til að standa straum af kostnaði við rekstur skipulagsnefndar fólksflutninga og umferðarmáladeildar. Þetta gjald er áætlað í fjárlögum fyrir næsta ár 3 millj. kr. Við það að umferðarmáladeildin er lögð niður fellur þetta gjald eðlilega niður en kostnaður við rekstur skipulagsnefndar fólksflutninga er ekki teljandi. Eins og ég sagði áður eru ákvæði um rétt sveitarfélaga til einkaréttar á rekstri strætisvagna gerð skýrari og víðtækari en nú er. Ástæðan fyrir þessu er að á vegum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og samgrn. hefur að undanförnu verið unnið töluvert mikið að könnun á hagkvæmni samræmingar á almenningsvagnasamgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Áhugi sveitarfélaganna á þessu máli er verulegur og horfur á ýmsum breytingum á almenningsvagnasamgöngum á þessu svæði. Í gildandi lögum er einkaleyfi bæjarfélags til strætisvagnareksturs einungis fyrir akstur innanbæjar. Nauðsynlegt er að þetta ákvæði gildi einnig um akstur til nærliggjandi sveitarfélaga. Hjá því verður ekki komist þegar um er að ræða þéttbýl sveitarfélög sem eru sambyggð eða allt að því, eins og Reykjavík, Kópavogur, Garðabær og Hafnarfjörður. Raunar má segja að þetta ákvæði hafi þegar komið til framkvæmda þar sem er akstur Strætisvagna Kópavogs til Reykjavíkur. Fari svo að sveitarfélög yfirtaki rekstur sérleyfis samkvæmt þessu ákvæði finnst mér rétt að undirstrika að í frv. er haldið óbreyttu ákvæði gildandi laga um það að ráðherra skuli heimilt að binda einkaleyfi því skilyrði að einkaleyfishafinn skuli skuldbundinn að kaupa þær fasteignir og bifreiðar, sem notaðar höfðu verið til reksturs á viðkomandi leið og teljast nauðsynlegar til hans, á verði sem samkomulag verður um milli aðila. Með þessu á að verða tryggt að sérleyfishafinn verði ekki fyrir fjárhagslegum skakkaföllum þótt viðkomandi sveitarfélag yfirtaki sérleyfið í formi einkaleyfis. Loks er lagt til í frv. að fækkað verði um tvo fulltrúa í skipulagsnefnd fólksflutninga, úr sjö í fimm. Lagt er til að aðild Búnaðarfélagsins að nefndinni falli niður. Að vísu er aðild þess að nefndinni orðin næsta gömul eða allt frá árinu 1945. Hins vegar hefur orðið gjörbreyting á þjóðfélaginu á þessum áratugum, ekki hvað síst í samgöngum og skipulagningu þeirra. Tel ég að því hlutverki sem fulltrúa Búnaðarfélagsins var ætlað að gegna í upphafi verði jafn vel gegnt af fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga sem fyrir er í nefndinni. Jafnframt tel ég rétt að gera þeim sem aðild eiga að nefndinni jafnt undir höfði og því er fulltrúum Félags sérleyfishafa fækkað úr tveimur í einn. Fulltrúi Alþýðusambands Íslands er fulltrúi launþega að sérleyfis- og hópferðaakstri í skipulagsnefndinni. Ég hef gert grein fyrir þeim meginbreytingum sem þetta frv. felur í sér frá gildandi lögum, en auk þess eru ýmsar minni háttar breytingar sem gerð er grein fyrir í athugasemdum við einstakar greinar frv. Ég vona að í máli mínu hafi komið skýrt fram hvers vegna ég legg þetta frv. fram nú og óska eftir því að Alþingi reyni að hraða afgreiðslu þess af þeim ástæðum sem ég hef áður greint frá. Svo að ég dragi þær ástæður fram í örfáum orðum í lok máls míns eru þær að skipunartími núverandi skipulagsnefndar rennur út um áramótin, fyrir dyrum er veiting sérleyfa fyrir allt landið, verkefni umferðarmáladeildar hafa dregist verulega saman svo að ekki er þörf fyrir hana lengur og loks er með frv. reynt að greiða fyrir þeirri endurskipulagningu á almenningssamgöngum sem fyrirsjáanleg er á höfuðborgarsvæðinu. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l., sem er að finna á þskj. 182, um jarðhitaréttindi. Flm. ásamt mér eru aðrir hv. þm. Alþb. hér í deildinni. Frv. þetta er gamall kunningi. Það hefur verið flutt áður í þingdeildinni, fyrst sem stjfrv. seint á starfsferli ríkisstjórnar dr. Gunnars Thoroddsens, og þá með vissum fyrirvörum af hálfu sjálfstæðismanna sem stóðu að þeirri ríkisstjórn, en síðan sem þmfrv. og var í fyrra vísað til hv. iðnn. sem fjallaði nokkuð um málið en afgreiddi það ekki frá sér. Efnislega fjallar þetta frv. um það að lýst verði sem almannaeign jarðhita sem liggur dýpra en 100 m undir yfirborði landareigna, eins og fram kemur í 6. gr. frv., en landeigendur geti ráðið yfir jarðhita sem er grynnra eða á yfirborði. Skv. frv. er tekið tillit til þess sem gerst hefur í þessum málum. Þannig er veittur ákveðinn aðlögunartími skv. 8. gr. fyrir þá sem borað hafa eftir jarðhita og byrjað hagnýtingu hans með réttri heimild fyrir 1. jan. 1987. Það er skv. 11. gr. gert ráð fyrir því að sveitarfélag sem á land á jarðhitasvæði við gildistöku laga þessara skuli hafa forgangsrétt til að fá leyfi skv. 9. gr. til jarðhitarannsókna og svokallað jarðhitaleyfi skv. 10. gr. frv. Hér er um stórmál að ræða, stefnumörkun í máli sem oft hefur borið á góma á hv. Alþingi, og er það rakið í grg. með frv. þessu, en það mun hafa verið 1956 sem máli þessu fyrst var hreyft hér og þá af hv. þáv. þm. Ólafi Jóhannessyni. Ég hef rakið það fyrr hér í umræðum um þetta mál að þingskörungar eins og Ólafur Jóhannesson og Bjarni Benediktsson höfðu áhuga á að fá lögfesta almenna stefnu í þessum efnum svipað og fram kemur í þessu frv. og tóku ekki undir þau sjónarmið, sem heyrðust frá sumum andmælendum og heyrast enn, að stefnumörkun af þessu tagi stangist á við 67. gr. stjórnarskrárinnar varðandi eignarrétt. Allt er þetta rakið í ítarlegri grg. með þessu frv. og færð rök fyrir því, m.a. með tilvitnun í þá hv. þm. og lagaprófessora sem ég nefndi áðan, að lagasetning af þessu tagi brjóti ekki í bága við stjórnarskrá lýðveldisins. Það er einnig bent á að löggjöf svipuð þessu og stefnumótun hefur verið gerð í löndum sem ráða yfir jarðhita, þar á meðal í Bandaríkjunum og Nýja-Sjálandi og ýmsum fleiri ríkjum, og það er minnt á dóma sem fallið hafa um þessi efni þar sem mál af svipuðu tagi hafa gengið undir dóma í vestrænum löndum og sem staðfest hafa þau viðhorf, sem hér endurspeglast, að með löggjöf sé unnt að kveða á um yfirráðarétt yfir auðlind eins og jarðhita. Ég minni á það hér, herra forseti, að þegar þetta mál var flutt á tveimur fyrri þingum kom fram hjá fyrrv. hæstv. iðnrh. Sverri Hermannssyni að hann teldi vera nauðsynjamál að marka stefnu um eignarrétt yfir jarðhita og í iðnrn. hefði verið unnið áframhaldandi að þessu máli og það væri að vænta tillagna af hálfu stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar, um þessi efni. Það hefur hins vegar ekkert komið inn í þingið og ég hef ekki séð að boðað sé neitt frv. um þetta efni af hálfu ríkisstjórnarinnar, en vegna þess að hæstv. núv. iðnrh. er hér viðstaddur umræðuna og hæstv. fyrrv. iðnrh. er hér einnig þætti mér vænt um ef það kæmi fram hver séu viðhorf núverandi stjórnvalda til þessara mála og hvort ekki megi vænta þess að hæstv. iðnrh. stuðli að því að mál þetta megi fá þinglega afgreiðslu og þá málsmeðferð í hv. iðnn., sem ég legg til að fái mál þetta enn og aftur til meðferðar, að unnt sé að taka á því og afgreiða frv. um þetta efni hér í þinginu. Ég minni einnig á að þm. Alþfl. hafa flutt um þetta efni frv. á fyrri þingum og ég held að það sé enginn ágreiningur á milli okkar í þeim efnum. Frv. það sem þm. Alþfl. í þessari deild lögðu fram á síðasta þingi varðaði að vísu takmarkaðra efni, þ.e. háhitann eingöngu, og byggði á frv. sem Magnús Kjartansson fyrrv. ráðherra lagði fram á sinni tíð, en þetta frv. tekur almennt til jarðhita og dregur almennar markalínur sem ég held að sé mjög æskilegt að dregnar verði í þessum efnum. Það væri mjög æskilegt að tekist gæti breið samvinna í þinginu um þetta stóra mál milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Þetta er ekki mál sem einn hugur ríkir um, a.m.k. ekki hjá núverandi stjórnarflokkum eftir því sem ég hef í þeim heyrt. Þar eru greindar meiningar um þetta mál. En nauðsynin á að höggva á þennan hnút er mikil með tilliti til þess að við reynum að nýta þessa auðlind okkar, jarðhitann, og stunda rannsóknir sem nauðsynlegar eru til farsællar hagnýtingar á þessari auðlind. Herra forseti. Ég ætla ekki að taka meiri tíma í að mæla fyrir þessu máli, en vænti þess að um það geti tekist góð samvinna í hv. iðnn. deildarinnar



Hæstv. forseti. Hv. 5. þm. Austurl. hefur nú mælt fyrir frv. á þskj. 182, en það er frv. til l. um jarðhitaréttindi. Ég tek undir það með hv. 5. þm. Austurl. að þetta er stórt og mikið mál. En um eignarrétt og umráðarétt jarðhita gilda áþekkar reglur og um vatnsorku. Í 10. gr. vatnalaganna segir að um hveri og laugar skuli fara eftir 9. gr. með þeim takmörkunum sem nánar eru tilteknar. Samkvæmt þeim er landeiganda heimilt að hagnýta sér til orkuvinnslu slík minni háttar vötn, svo sem jarðvatn, regnvatn og leysinga, sem á landareignum safnast, lindir, dý og tjarnir sem eiga að hafa stöðugt rennsli ofanjarðar. Hér skal það ósagt látið hvort slíkt sé í reynd kostur svo að einhverju máli skipti, en í vatnalögunum er gert ráð fyrir því að því er best verður séð. Ákvæði 9. gr. orkulaganna nr. 58 frá 1967 skiptir á hinn bóginn öllu meira máli um rétt landeiganda til hagnýtingar jarðhita, en þar segir: "Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita úr landareigninni þó með þeim takmörkunum sem þessi lög tilgreina." Í 10. gr. er nánar kveðið á um heimildir landeiganda. Honum er heimilt að hagnýta sér jarðhita eins og honum þykir best henta til heimilisþarfa, framleiðslu og iðnaðar. Þá er kveðið á um rétt hans til mannvirkjagerðar í því skyni að hagnýta megi jarðhitann. Í lok greinarinnar segir að landeiganda sé heimilt að bora á landareign sinni eftir jarðhita og vinna hann til hvers konar nota. Hér er landeiganda veittur víðtækur réttur til hagnýtingar, þ.e. að því hversu langt niður þessi réttur nær. Sú kenning hefur verið orðuð að eignarráð nái svo langt niður sem nauðsynlegt er til þess að hann geti haft þau not af landi sínu sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti yfir fasteignum, hvað sem það nú merkir. Ólafur Jóhannesson prófessor, fyrrv. ráðherra, hefur bent á í Tímariti lögfræðinga 1956 að jarðhiti í náttúrlegum hverum eða laugum eða yfirborði jarðar fylgi landareign þeirri sem hann er í. Réttur landeiganda til jarðhitans er ekki takmarkaður við ákveðið dýpi, t.d. metratölu, heldur verður að meta það í hverju tilfelli með hliðsjón af réttmætri þörf landeiganda, almenningshagsmunum og vandkvæðum þeim sem eru á því að skipta jarðhita, sem djúpt liggur, milli margra eigenda. Sú aðalregla er að framan greinir er í samræmi við það sem gildir um vatnaréttindi og námuréttindi að íslenskum lögum. Þótt jarðhiti undir yfirborði jarðar sé óneitanlega nokkurs annars eðlis en málmur eða málmblendingar sem liggja kyrrir í jörðu og hagnýting jarðhitans sé að sumu leyti frábrugðin nýtingu vatnsorku miðast þó við að svipuð sjónarmið geti gilt. Réttindum landeigenda virðast litlar hömlur settar. Ef landeigandi hefur fjárhagslegt bolmagn til að hagnýta sér jarðhita djúpt í jörðu virðist tæplega hægt að banna honum það nema breyting á lögum komi til. Að sjálfsögðu yrði hagnýting að vera öðrum að meinalausu og sætti auðvitað þeim almennu takmörkunum sem lög gera ráð fyrir. Oft hefur verið talað um að sett yrði sú lagaregla að hverri landareign fylgdi aðeins réttur til hagnýtingar jarðhita í jörðu og undir yfirborði jarðar í allt að 100 m dýpi. Miðað við dómvenju verður þó að ætla að slík ákvæði gætu staðist þrátt fyrir eignarréttarákvæði í 67. gr. stjórnarskrárinnar. Í lögum um rétt landeiganda til eignarumráða á jarðhita eru settar margs konar almennar takmarkanir. 1. Skv. 10. gr. a-lið vatnalaga er landeiganda óheimilt að spilla hverum, laugum og ölkeldum í landi sínu eins og þar er nánar lýst. Í 46. gr. orkulaga er ákvæði sama efnis. Þá koma einnig til náttúruverndarlögin. 2. Skv. 10. gr. b-lið um skyldu til þess gegn greiðslu að láta í té vatn, land og efni úr landi til sundlaugar og sundskála til afnota í almenningsþarfir. 3. Í 13. gr. orkulaga er ráðstöfunarréttur á jarðhita takmarkaður á þann veg að bannað er að undanskilja landareign sinni jarðhitaréttindi nema með sérstöku leyfi ráðherra. Almennt bann af þessu tagi gildir ekki um vatnsréttindi. Hins vegar er í vatnalögum bannað að skilja tiltekin vatnsréttindi við landareign nema lagaheimild komi til, sbr. 15. gr. 4. Skv. 7. gr. orkulaga er áskilið leyfi ríkisvaldsins til ákveðinnar notkunar jarðhita svipað og gert er um vatnsnot almennt. Leyfi Alþingis er áskilið til að reisa og reka orkuver stærra en 2000 kw og leyfi iðnrh. ef um er að ræða raforkuver 200-2000 kw. Þetta ákvæði á jafnt við um gufuaflsstöðvar og vatnsaflsstöðvar. Mér skilst að svo sé litið á að á löndum sem eru einungis afréttareign, á almenningum og öðrum eigendalausum svæðum geti allir hagnýtt sér jarðhitaorku innan þeirra marka sem landslög setja, sbr. líka vatnalög, orkulög og náttúruverndarlög. Um þetta frv., sem hér er til umræðu, má því í stuttu máli segja, eins og kom fram hjá hv. frummælanda, að þetta er gamall kunningi sem alþm. þekkja. Frv. sem ganga í þessa átt hafa verið flutt á Alþingi aftur og aftur og ekki náð fram að ganga. Ekki hefur heldur orðið úr því að samþykkja frv. sem hafa gengið út á það að lýsa þjóðareign landsvæði sem eignarheimildir einstaklinga eða annarra lögaðila finnast ekki fyrir. Þetta skyldi einnig taka til jarðhita og vatnsréttinda. Í því sambandi er vitnað í dóm Hæstaréttar frá 28. des. 1981, en þar kemur fram að ríkið krafðist viðurkenningar á beinum eignarrétti sínum á Landmannaafrétti. Niðurstaða meiri hluta Hæstaréttar varð sú að ríkið hafi ekki fært fram lagastoð sem einkaeignarréttur til landsvæðis þessa verður reistur á og eigi verður slík krafa byggð á almennum lagarökum og lagaviðhorfum. Í dómum meiri hluta segir enn fremur eftirfarandi: "Hins vegar verður að telja að handhafar ríkisvaldsins, sem til þess eru bærir, geti í skjóli valdheimilda sinna sett reglur um meðferð og nýtingu landsvæðis þess, sem hér er um að ræða." Alþingi hefur ekki sett slíkar reglur. Það hefur ekki reynst pólitískur vilji til slíks og ég efast um að það sé reiðubúið til slíks á þessu stigi málsins. M.a. með hliðsjón af því sem ég hef nú rakið stendur nú yfir í iðnrn. sérstök könnun á þessum málum. Í sambandi við samningu frv. um vatns- og jarðhitaréttindi hafa komið upp nýjar hugmyndir um hvernig hugsanlega mætti ráða fram úr þessum málum. Það er ekki enn fullséð að það muni takast, en ég held þó að það sé ómaksins virði að beðið sé eftir því hvernig til tekst. Vona ég að hv. flm. þessa frv. sé mér sammála um það.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir innlegg hans í þessa umræðu. Það er gagnlegt að heyra sjónarmið framkvæmdarvaldsins og þeirra sem með viðkomandi málaflokk fara í Stjórnarráði Íslands. Ég heyrði ekki á máli ráðherrans að hann vefengdi út af fyrir sig að það væri fullur réttur Alþingis að setja lög um þetta efni án þess að það bryti í nokkru í bága við stjórnarskrá lýðveldisins og ég lýsi ánægju minni með að ekkert kom fram í máli ráðherrans það er ég heyrði sem drægi það í efa. Hæstv. ráðh. vitnaði í hæstaréttardóm varðandi eignar- og yfirráðarétt á afréttarlandi eða landi norðan Tungnaár, dóm sem féll 1981, og ef ég man rétt er þar beinlínis hvatt til þess að Alþingi setji lög og reglur um meðferð á slíkum landareignum og landsvæðum svo að það stendur í rauninni upp á Alþingi að gera hreint fyrir sínum dyrum varðandi þessi mikilsverðu mál, jarðhitaréttindi, en einnig raunar vatnsréttindi, en um orku fallvatna hef ég ásamt fleiri hv. þm. ítrekað flutt frv. inn í þingið síðustu árin. Ég heyrði að hæstv. ráðh. greindi frá að verið væri eitthvað að fjalla um þessi mál í ráðuneyti hans og þar væru á kreiki nýjar hugmyndir sem ráðherrann hins vegar ekki greindi okkur nánar frá í hverju væru fólgnar, einhver ný tök þessara mála, og bað um skilning á því að um þær hugmyndir yrði fjallað og tekinn tími til þess. Mér finnst þetta mál hafa dregist þegar verulega úr hömlu og það þurfi að vinda að því bráðan bug að vinna sig fram úr því. Það verður ekki gert með því að að þessum málum verði unnið án tengsla við Alþingi og umræðu um þessi mál hér í þinginu í kyrrþey uppi í stjórnarráði. Það væri þá lágmark að þær hugmyndir yrðu kynntar í hv. iðnn. þingsins. Ég spyr hæstv. ráðh. að því hvort hann vilji stuðla að því fyrir sitt leyti að þau gögn, sem fyrir liggja og varða þær hugmyndir sem ráðherrann vék að, verði fram reidd í sambandi við meðferð þessa máls í hv. iðnn. Það held ég að væri gott framhald á þessari umræðu og mundi kannske verða til þess að þoka henni svolítið áfram þó að ég kysi vissulega að menn reyndu að setja lög nú þegar á þessu þingi um þessi mál. Ég er ekki að segja að þær tillögur sem liggja fyrir í þessu frv. séu þær einu sem ég gæti hugsað mér í þessum efnum. Það mætti hugsa sér tillögur sem kannske næðu ekki að fullu þeirri stefnumörkun sem hér er um að ræða en tryggðu samt eðlileg yfirráð almannavaldsins yfir þessari mikilsverðu auðlind. Ég vænti þess að hæstv. ráðh. tjái sig um það efni hvort hann sé reiðubúinn að veita hv. iðnn. þessarar deildar aðgang að þeim tillögum sem hafa verið til umræðu í ráðuneyti hans þannig að iðnn. geti fjallað um það með hliðsjón af þeim hugmyndum.



Hæstv. forseti. Ég vil á þessu stigi taka undir á ný með hv. 5. þm. Austurl. að hér er um gríðarlega stórt mál að ræða. Ég vil að sjálfsögðu stuðla að því að öll mál sem lögð eru fyrir Alþingi fái þinglega afgreiðslu. Ég tek líka undir að það er nauðsynlegt í svona stóru máli að þar myndist breið samvinna og ég óska eftir samvinnu í þessu máli sem og í mörgum öðrum sem við getum átt samleið í. Ég vil undirstrika og staðfesta að ég vefengi ekki rétt Alþingis til að setja lög um hvað sem er. Það er bara eitt sem ég óttast, að tími vinnist ekki til að koma þessu máli fram á þessu þingi. En ég skal ekki útiloka það. Það væri ekki hreinskilni af mér að taka ákveðið undir að það væri hægt að koma málinu fram á þessu þingi. Það get ég ekki gert af því að ég trúi ekki á það sjálfur. Að sjálfsögðu ber mér skylda til sem ráðherra að veita hv. þm. og þingnefnd allar upplýsingar um þá vinnu sem á sér stað í ráðuneytinu og ég mun beita mér fyrir því að svo verði gert. Eitt af því sem mér er minnisstæðast úr þeim samtölum sem við höfum átt um þessi mál í undirbúningi að frv. í ráðuneytinu er t.d. hvernig á að tryggja rétt landeiganda þar sem vitað er að hiti er í jörðu gegn landeiganda sem kannske á land við hliðina á því landi og í seinna tilfellinu er enginn jarðhiti í landinu- hvernig á að tryggja að hann hafi ekki rétt til að bora á ská og eigna sér hita náungans. T.d. þetta er ekkert auðvelt mál. Það eru mörg svona mál sem eru í athugun. En ég tek yfirleitt undir allt það sem kom fram hjá hv. 5. þm. Austurl. og mun kanna það nú þegar hvort ég get ekki látið hann hafa einhver þau gögn og helst öll sem fyrir liggja í könnunum í ráðuneytinu og varða þetta mál. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.