Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



, Jeg hefi leyft mjer að koma fram með nokkrar brtt. við frumv., sem jeg vil minnast á með nokkrum orðum. Fyrst er þá brtt. mín við 7. gr., þar sem farið er fram á, að niðurlag hennar sje felt burt, þ. e. það ákvæði greinarinnar, að þingmenn skuli einatt hluta um sæti, í fyrsta skifti, er á þing er komið, að kosningum um garð gengnum. Þetta er ákvæði, sem jeg kunni illa við: Hingað til hafa þingmenn einatt sjálfir valið sjer sæti, þ. e. hver tekið það sæti, sem hann feldi sig best við, og það gengið vel, eða þó að minsta kosti allþolanlega. Hina vegar mundi það geta leitt til leiðinda, og óþæginda, ef þingmenn, sem lengi hafa setið í sama sætinu, ár eftir ár, ættu síðan alt í einu að fara að skifta um sæti. Fjöldi manna er, sem kunnugt er, ekkert, nema vaninn, - vilja eigi breyta til, og sakna þess, sem þeir hafa lengi við búið, og vona jeg því, að háttv. þingdeildarmenn aðhyllist þessa brtt. mína. Þá á jeg brtt. við 8. gr., sem fer í þá átt, að í stað þess, að embættismenn þingsins sjeu kosnir fyrir allan þingtímann, þá sjeu þeir að eins kosnir til 4 vikna í senn. Ástæðurnar fyrir þessari brtt. minni eru eigi að eins þær, að mjer er kunnugt um, að á sumum löggjafarþingum eru embættismenn þingsins ekki kosnir fyrir allan þingtímann, en að eins fyrir einhvern ákveðinn tíma, heldur eru ástæður mínar öllu fremur þær, að það getur verið heppilegt, að kosningarnar gildi að eins um styttri tíma, með því að fleiri þingmenn geta þá kynst þeim störfum þingsins, er hjer um ræðir, og haft þá og unað af, að minnast þess, oft síðar, er þeir gegndu því eða því trúnaðarstarfinu á þinginu, og vona jeg því, að þessari brtt. verði vel tekið; það getur ekki leitt neitt ilt af henni, heldur þó dálítið gott. Þá á jeg enn fremur brtt. við 16. gr., sem teljast mun mega nýmæli, þar sem jeg hefi leyft mjer, að stinga upp á því, að einni fastri nefnd sje bætt við tölu föstu nefndanna, þ. e. svo nefndri lög um bótanefnd. Jeg skal játa, að nafnið er ef til vill ekki heppilega valið, en jeg hefi hugsað mjer, að verkefni þessarar nefndar ætti að vera í því fólgið, að athuga, hvort lagafrumvarp o. fl., sem fram er borið á þinginu, sje rjett, og ákjósanlegt, er frá siðferðislegu sjónarmiði er skoðað. Það er skylda hvers einstaklings, að vera sjálfan sig sí og æ umbætandi, sem unt er, þ. e.: að verða æ fastari, og eldheitari á því, að fremja eigi það, sem siðfræðilega rangt er, nje þola, að framið sje. En eins og þetta er skylda einstaklingsins, svo á og hvert þjóðfjelag einatt að stefna að hinu sama. Eitt af því, sem hvert þjóðfjelag verður því og að leggja afar-mikla áherslu á, það er það, að ekki sjeu sett, nje látin gilda önnur lög, en þau, sem siðfræðilega rjett eru. Lögin eru, sem kunnugt er, það, sem neytt er til að hlýða, og engan á að neyða, til að fremja það, sem siðfræðilega rangt er, nje til hins, að þola, að það sje framið, eða látið viðgangast. Jeg skal nú enn fremur taka dæmi máli mínu til skýringar : Ef slík nefnd, sem hjer er farið fram á, hefði verið til á Alþingi 1913, halda menn þá ekki, að hún hefði tekið í taumana, þegar fram kom tillaga um það, að veita ekki kosningarrjett, og kjörgengi í bráðina, nema fertugum konum og eldri, nje öðrum hinna nýju kjósenda yfirleitt, en þeim, sem sama aldursskilyrðinu fullnægði? Þingmenn játuðu - og því veittu þeir fertugum konum o. fl. þegar rjettinn - , að siðfræðilega skoðað bæri konum o. fl. kosningarrjetturinn, og kjörgengið, með sömu skilyrðum, sem karlmenn, er notið höfðu rjettindanna, og þó leyfa þeir sjer - þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir - að gjöra þennan greinarmuninn, sem fyrr var um getið. En myndi þá eigi »lögumbótanefndin«, ef til hefði verið, hafa sagt eitthvað á þessa leið: Eruð þjer háttv. þingm. þau börnin, að þjer vitið ekki, að tröðkun fræðilega rjettarins fylgir æ siðferðislega ábyrgðin, fyrr eða síðar? Siðferðilega ábyrgðin, sem þjer rekið yður á einhver tíma, ef ekki í þessari tilverunni þá væntanlega í þeirri næstu? Ef slík nefnd hefði verið til á löggjafarþingum þjóðanna, þá hefði þar og ekki getað verið til lög, sem skipað hefðu mönnum, að ráða á önnur þjóðerni, með hernaði. Ekki hefðu þá og heldur verið til þau lög, er skipa mönnum að skerða eða hefta sjálfstæði annarra þjóðerna. Þá hefðu og heldur ekki verið til lög, sem banna fulltíða konum og körlum að neyta kosningarrjettar, og njóta kjörgengis, o. fl. o. fl. Annars skal jeg geta þess, að jeg hefi ekki borið þessa tillögu fram af því, að jeg - eins og jeg veit þingið skipað - byggist við, að hún næði fram að ganga, heldur af því, að mjer fanst þó rjett, að máli þessu væri hreyft, og að þingmenn fengju, að lýsa á því skoðun sinni, og greiða um það atkvæði. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um oft nefnda tillögu mína, heldur víkja að annarri brtt., sem jeg á við 16. gr. Hún fer fram á það, að fella burt ákvæðið um það, að engir þingmenn megi sitja á fleirum, en tveim, af »föstu nefndunum«. Jeg kann illa við það ákvæði, því að jeg hygg, að oft gæti þó staðið svo á, að heppilegt gæti verið, að sami maður ætti sæti í 3–4 nefndum. Hann gæti verið öðrum svo að mun fremri, að það væri og ákjósanlegt, að hafa hann í fleirum en tveim nefndum. Auk þess er það og frjálslegra, að hafa það óbundið, og ætla þá þinginu sjálfu, að gæta, sem þörf gjörist, hófs í því, að ofhlaða þó eigi störfum á einstaka þing. menn. Þá hefi jeg einnig flutt brtt. í þá átt, að ekki skuli fastákveðið, að ekki megi fleiri en fimm, sitja í neinni »föstu nefndanna«. Það er nú t. d. orðinn gamall siður, að 7 menn eigi sæti í fjárlaganefnd, og væri ilt, að sú regla yrði lögð niður, þar sem fjárlaganefnd hefir einatt mikið verk að vinna, auk þess, hve nauðsynlegt það er, þegar margir flokkar eru í þinginu, að hún sje svo fjölskipuð, að hver flokkur geti komið manni að.

Frsm. meiri hl. (Jón Magnússon); Jeg mun halda mjer við brtt. eins og þær liggja fyrir, en ætla mjer ekki að ræða málið í heild sinni. Brtt. nefndarinnar hafa fengið yfirleitt góðan byr í deildinni. Er þá fyrst að minnast á 1. brtt. á þgskj. 667. Meiri hl. nefndarinnar hefir fallist á hana. Ef þessi brtt. hefði ekki komið fram, mundi nefndin hafa flutt hana. Tillagan gjörir ákvæði greinarinnar skýrari. Um 2. brtt. á sama þgskj. get jeg sagt, að hún er fremur meinlaus. Það hefir ekki verið hægt að kalla saman nefndina, til þess að taka afstöðu til hennar, en jeg hygg þó, eftir þeirri þeirri niðurstöðu, sem nefndin komst að áður, að hún eða meiri hluti hennar haldi fast við tillögur sínar að þessu leyti. Hún byggir á því, að yfirleitt sje hver þingmaður fær um að hafa framsögu í því máli, er hann fjallar um í nefnd, enda sje hann ritari nefndarinnar í því máli. Og þeir, sem ekki hafa haft sig frammi nú, munu reynast eins færir og aðrir, þegar þeir fá æfingu í störfunum. Jeg get ekki sjeð neina ástæðu til að fara að samþykkja 3. brtt.; sje ekki, að neitt sje grætt með henni. Jeg vona, að 4. brtt. verði tekin aftur. Hún er í rauninni um atriði, er búið er að fella áður í deildinni, og verði nokkur breyting gjörð í þessu efni, þá er þó nær að samþykkja brtt. á þgskj. 670. Þá vil jeg minnast á brtt. á þgskj. 670. Eftir því sem nefndin leit til, þá mundi nægilegt að hafa 5 menn í fjárveitingarnefnd, þar sem störfum fjárlaganefndar nú er skift á milli fjárveitingarnefndar og fjárhaganefndar. Það hlýtur alt af að verða náið samband milli fjárveitingarnefndar og fjárhagsnefndar, svo að breytingin yrði í raun og veru sú, að í stað þess, sem 7 manns hafa átt sæti í fjárlaganefnd yrðu það 10 manns, sem hefðu sama starfið. Jeg er ekki heldur viss um, að betra sje að hafa 7 manna nefndir en 5 manna nefndir, því að í fámennum nefndum vinnast nefndarstörfin fljótara. Að vísu gæti ef til vill verið trygður meiri kunnugleiki í 7 manna nefnd, en þegar skifta á fáum mönnum í margar fastar nefndir, þá er ekki hægt að hafa fleiri en 5 í þeim. Verð jeg því að telja óheppilegt, að gjörð sje breyting í þessu efni. Um aðrar brtt. get jeg verið stuttorður. Meiri hluti nefndarinnar er þeim öllum meira eða minna mótfallinn. Jeg verð sjerstaklega að mótmæla 2. brtt. á þgskj. 670, því að verði hún samþykt, þá er mjög dregið úr þýðingu þess ákvæðis, er samþykt var við 2. umr., og fer í þá átt, að hefta nokkuð tillögur einstakra þingmanna til aukningar útgjöldum í fjárlögunum. Viðvíkjandi 3. brtt. skal jeg geta þess, að nefndin hefir ekki beinlínis á móti henni; hún er í samræmi við till. hennar að efninu til, en jeg held að hún fari nokkuð langt; ætti ekki að ná til annars en fjarveru þingmanns frá nafnakalli. Að svipta þingmann dagkaupi sínu, ef hann er fjarstaddur, við hvaða atkvæðagreiðslu sem er, ætla jeg alt of strangt. Það er ekki dæmi til þess um þingsköp nokkurra landa, að þau gangi svona langt, jafn vel þótt þau yfirleitt sjeu mikið strangari. Þá kem jeg að brtt. háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.). Um brtt. á þgskj. 671 var talað við 2. umr. Nefndin taldi það rjett, að einhver regla væri höfð um sætaskipun þingmanna. Að öðru leyti er það aukaatriði, hvernig því er fyrir komið; væri kann ske rjettara að skipa niður í sæti eftir kjördæmum; hvert kjördæmi hafi ákveðið sæti. Þetta er auðvitað þýðingarlítið, en fyrir nefndarinnar hönd, vil jeg mæla á móti brtt. á þessu þgskj. Um brtt. á þgskj. 682 er ekki ástæða til að fara mörgum orðum. Hin er brtt. við brtt. háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), sem jeg hefi talað um. Verði hún samþykt, þá er mjer sama um þessa brtt., því að þá er ákvæðið sjálft í frumv. orðið lítils virði. Um fyrstu brtt. á þgskj. 673 er það að segja, að það kom til orða í nefndinni, að ástæða væri til þess, að láta starfstíma embættismanna þingsins ekki ná yfir, allan þingtíman. Það á sjer stað sumstaðar erlendis. Samt varð það ofan á, að breyta í þessu efni ekki frá núverandi fyrirkomulagi. Annars er nefndinni þetta lítið kappsmál. Önnur brtt. á sama þgskj. verður nefndin aftur á móti að mæla eindregið á móti. Hún brýtur alveg í bág við tilgang nefndarinnar í niðurskipuninni í fastar nefndir. Hún ætlaðist til þess, að sömu mennirnir. ættu ekki sæti í mörgum nefndum í senn; það gæti orðið til alt of mikillar tafar fyrir nefndarstörfin. Nefndin verður því alvarlega að ráða frá því, að samþykkja þessa brtt. Þá getur nefndin ekki sjeð, að þessi nýja nefnd, er háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) stingur upp á (þgskj. 688), að bætt verði við, muni koma að miklu gagni. Hún verður því að leggja á móti henni og yfirleitt halda fast við þá nefndatölu, er hún hefir stungið upp á, þangað til reynslan hefir sýnt, að þörf sje á fleiri nefndum, sem vel getur auðvitað komið fyrir. En við erum svo fáir og höfum Svo fáum mönnum á að skipa í nefndirnar, að við getum ekki í þessu efni farið eftir nefnda fjölda erlendra þinga, þar sem sumstaðar eru um 20 fastar nefndir eða fleiri. Jeg get ekki felt mig við eiðstafinn, eins og hann var samþyktur við 2. umr. Jeg hefi því tekið það ráð, að leggja til, að hann yrði feldur burtu úr þingsköpunum og sú skipun látin haldast, sem nú er. Sjerstaklega kann jeg ekki við það orðatiltæki, að þingmenn »inni lögeið«, því að eins og menn vita, þá er hann alt öðru vísi, en eiður sá, er hjer getur. Háttv. þm. Dal. (B. J.) gat um, að eiðstafur meiri hlutans væri óheppilegur, en okkur virðist þessi sýnu verri. Þess vegna er best að vera ekki að vekja deildur um þetta, en hafa það fyrirkomulag, sem nú er, og láta forsetana ráða eiðstafnum. Þá er brtt. við 11. gr., sem raunar skiftir ekki miklu máli, en nefndin leggur heldur á móti. Hún verður að álíta það heppilegra og til betri undirbúnings undir störfin við þingið, að skrifstofustjóri hafi áhrif á ráðningu starfsmanna við þingið. Vitanlega er það sjálfsagt, að hann ráði öllu um val manna á skrifstofunni, og um aðra starfamenn hygg jeg það sje hyggilegra, til þess að alt sje betur undirbúið, að hann hafi sjeð fyrir þeim að einhverju leyti.



Þetta mál virðist ætla að verða flækjur miklar, og brtt. þær, er nú hafa komið fram, sýnist mjer fremur lítið í varið. Jeg hygg því, að ráðlegast væri, að afgreiða ekki málið til fulls á þessu þingi, en breyta að eina núgildandi þingsköpunum á þann hátt, er ekki verður hjá komist vegna stjórnarskrárbreytingarinnar. Jeg skal byrja á síðasta atriðinu í ræðu háttv. framsögum. meiri hlutans (J. M.), og minna á það, að eftir mínum skilningi liggur í orðinu »má«, að skrifstofustjóri hafi heimild til þess, að gjöra tillögur um starfsmenn við þingið. Það er auðvitað sjálfsagt, a,ð hann hafi tillögurjett um starfamenn skrifstofunnar, sem beinlínis stendur undir hans stjórn, og hann ráði mestu um ráðningu þeirra. Hina vegar fæ jeg ekki sjeð, að hann þurfi að gjöra tillögur um deildarskrifara, því að þeir standa á engan hátt undir hans umsjón, og jeg er óviss um, að hann sje yfirleitt á neinn hátt kunnari hæfileikum slíkra manna en forsetar sjálfir; þess vegna er rjett, að orðalagið standi svo, að hann megi gjöra tillögur um þetta. Jeg varð hissa þegar jeg sá brtt. hv. 2. þm. Rvk. (J. M.) um að fella eiðstafinn burtu. Jeg hafði ekki hugsað mjer að þann flokk, er stóð að baki Marðareiðsins, hefði tekið það svona sárt, að hann skyldi falla. Jeg gat ekki sjeð, að aðfinslur hans að mínu orðalagi, sem vel má raunar játa, að getur staðið til bóta, væru á rökum bygðar. Það er vitanlega lögeiður, sem maðurinn vinnur að stjórnarskránni, þar sem það er eiður, ákveðinn með lögum. Auðvitað hefir enginn ætlast til þess, að hann færi að rjetta upp fingurna, þegar hann ynni eiðinn. Mjer virðist því kenna talsverðs útúrsnúnings hjá háttv, þm. (J. M.) í þessu. Annars skal jeg kannast við, að það er smávægilegt atriði, á hvaða hátt, eða í hvaða formi, þingmaður gefur yfirlýsing um, að hann muni ekki brjóta stjórnarskrána. Fyrsta brtt. mín er alveg sjálfsögð, enda kannaðist hv. frsm. meiri hl. (J. M.) við það, að sjálfsagt væri að hækka kaup akrifatofuatjóra, þar sem ætlast væri til þess, að hann annaðist prentun og útgáfu Alþingistíðindanna. Önnur brtt. mín miðar að eins að því, að hægt sje að kjósa þann mann til framsögumannns nefndar, sem best er til þess fallinn í það og það skiftið. Eftir því sem frv. er nú orðað, getur formaður aldrei verið framsögumaður í máli, en það getur oft komið fyrir, að hann sje best til þess fallinn. Þess vegna vil jeg ekki útiloka hann frá þessu starfi, og brtt. mín miðar í þá átt. Þriðja brtt. mín er svo einföld, að hún getur ekki valdið deilum. En það er viðfeldnara, að frumvarpið verði afgreitt til fullnustu með nafnakalli og vænti jeg, að háttv. þm. geti fallist á það. Fjórða brtt. er við brtt. háttv. 1. þm. G.- K. (B. K.). Verði hana brtt. samþykt, þá vil jeg líka hafa það inn í hana, að það sje að eins við 3. umr., að nefndin geti útilokað einstaka þingmenn frá tillögurjetti. Það er nóg, að þessir spekingar, sem alt af eru að tala um, að það sje hin mesta fjarstæða, að einstakir þingmenn megi koma með tillögu um 100–1000 kr. útgjöld úr landssjóði, geti útilokað þingmenn og kjördæmi frá því, að koma með þessar smá-tillögur sínar við 3. umr. Annara er jeg hræddur um það, að þessi 12 manna þingskapanefnd úr báðum deildum, hafi ekki tekið eftir því, hve dásamlega þetta ákvæði kemur niður í Ed. Þar sitja 14 manna og forseti er ætlast til að hafi atkvæðisrjett. Hvað er 2/3 úr 14? Það er 9 og brot. Til þess að koma fram fjárveitingu þar, sem nefndin leggur á móti, þarf því 10 atkvæði, eða með öðrum orðum : Það þarf einn mann eða tvo úr nefndinni, og hann þarf að hafa fengið alls aðra þingmenn en nefndarmenn. með sjer. En hvað þýðir þétta þá? Ekkert annað en það, að fjárveitingavaldið í Ed. er fengið nefndinni einni í hendur. Á þessu sjest, hversu vel meiri hlutinn hefir reiknað þetta út. Honum ætti nú að lærast, hvað þetta hefir að þýða og sjá það, að ákvæðið um 2/3 dugar ekki; það verður að finna einhverja aðra tölu, ef á að keyra þetta í gegn. Annars býst jeg varla við, að menn sjeu svo sólgnir í að fjötra sitt eigið frelsi, til þess að gjöra tillögu um fjármál, að þeir greiði þessu atkvæði, þótt þeir sjái hvernig það kemur niður í Ed. Jeg þykist nú hafa gjört það, sem í mínu valdi stendur, til þess að sýna fram á, hve rangt það er og hlægilegt, að ætla að blása tillögur manna í fjármálum upp í stórmál, sem miklu meira varði en t. d. refsilög, sem varða líf manna og æru, en engum dettur í hug, að krefjast ákveðins meiri hluta til þess, að gild sjeu. Með öðrum orðum : Smá-fjárveitingar eru gjörðar að mestu velferðarmálum landsins, og þau á að tryggja betur en nokkuð annað, að ekki komist fram. En enga trygging þarf við því, að einhver maður felli burt fjárveitingar til skaða þjóðinni. Það er alveg eins og mönnum sje ókunnugt um, að oft er meiri skaði að því, að veita ekki tiltekna fjárupphæð, heldur en að veita hana. Það er miklu nær að tryggja það, að einhver nískur maður drepi ekki fyrir manni listamenn eða listamannaefni, heldur en að sporna við því, að einstakir menn fái veittar smáupphæðir til fyrirtækja og annars, sem þeir vita vel, að full þörf er á. Mig hefir oft undrað, hve þinginu ferst oft illa við mennina, rjett eins og um hunda eða ketti væri að ræða. Menn ættu þó að vita það, að einn afburðamaður er meira virði en alt, sem stendur í fjárlögunum. Jeg vil minna menn á, að hugsa sig betur um það sem jeg sagði við 2. umr., að þetta ákvæði, sem þá gekk fram, er brot á stjórnarskránni. Jeg vil biðja menn að vara sig á dómi eftirtímana, sem vel getur komið fram fyrir næsta þing. Jeg hefi nú aðvarað menn full ljóslega.



Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. á þgskj. 670. Eins og menn muna fjell hjer við 2. umr, brtt., sem fór fram á, að fella burtu þessa síðustu málagrein 32. greinar, því miður. Nú þykir bæði mjer og fleiri þingmönnum varhugavert, að svo skuli vera fyrir mælt, að fjárlaganefndin geti felt allar fjárveitingar; nema 2/3 deildarmanna sjeu sammála um að veita þær. Þetta táknar í rauninni ekki annað en það, að 3 menn af 5, sem skipa eiga nefndina, geta ráðið öllum fjárveitingum í Ed. Jeg efast ekki um það, að þessi tillaga nefndarinnar sje fram borin í góðu skyni, sem sje til þess, að fyrirbyggja hrossakaup, sem því miður eiga sjer of oft stað. En jeg er því miður hræddur um, að þessi tillaga verði einmitt til þess, að auka hrossakaupin, með öðrum orðum, að hrossakaupin verði rekin í enn stærra stíl, til þess að hamla upp á móti fjárlaganefndinni. Tillagan mun því koma í veg fyrir það, sem vakað mun hafa fyrir nefndinni. Þess vegna legg jeg til, að fjárlaganefndin verði skipuð 7 mönnum, eina og verið hefir, því að þar með er fengin meiri trygging fyrir því, að fjárlaganefndin beiti ekki gjörræði. Og í sambandi við það legg jeg til, að öll fjárlaganefndin þurfi að vera á einu máli, til þess að krefjast þurfi 2/3 deildarmanna til að greiða atkvæði. með fjárveitingu, sem fjárlaganefndin hefir lagt á móti. Ef allir í fjárlaganefndinni eru á einu máli, þá er það trygging fyrir því, að flokkshlutdrægni komist ekki að, og þá er hættuminna, að herða á hnútunum og heimta kvalificerað majoritet. Aðalatriðið er að útiloka flokkapólitík í fjárlaganefndinni; og það tekst með þessu. Jeg veit það af reynslu þetta eina þing, sem jeg hefi setið í fjárlaganefnd, að ekkert hefir bólað á slíku, en þeir tímar geta komið, að flokkapólitíkin verði harðvítug og að hætta vofi yfir af þeim völdum. Þess vegna má gjöra ráð fyrir, að gjörðar kunni að verða þær kröfur, sem annaðhvort fjárhagurinn leyfir ekki, eða sem ekki mega komast að. En að sjálfsögðu má gjöra ráð fyrir því, að fjárlaganefndin öll beiti varlega valdi sínu, þegar hún veit, hve þröngt öðrum einstökum þingmönnum er gjört fyrir um fjárbeiðnir sínar. Úr því nú að þessi málsgrein var ekki feld við síðustu umræðu, þá vona jeg, að háttv. deild fallist á að endurbæta hana þannig, eins og jeg nú legg til. Hv. frsm. meiri hl. (J. M.) tók það fram, að nefndin væri mótfallin þessari tillögu og teldi nægilegt, að fjárlaganefndin væri skipuð 5 mönnum, vegna þess, að fjárlögin væru tvískift og annar kafli þeirra, tekjukaflinn, yrði tekinn til meðferðar í sjerstakri nefnd. Jeg get nú ekki talið það mikið verk, að athuga tekjuhliðina; aðalverkið er gjaldahliðin, og jeg veit það af reynslu, að ekki veitir af 7 mönnum til þess starfs: Þá er 53. gr. frv. Jeg get fallist á það, að fjarstaddir menn sjeu sektaðir um kaupgjaldið, ef þeir hafa ekki leyfi forseta til fjarvistar, en það kann jeg ekki við, að þingmenn sjeu sektaðir með fjesekt, þótt þeir greiði ekki atkvæði. Viðurlögin eru svo óviðeigandi og smámunaleg, að það er eins og verið væri að reka barn í skammarkrókinn, eða eins og sagt væri við óþekkan krakka: »Þú færð ekki sykurmola, fyrst þú gjörðir þetta«. Og yfir höfuð lít jeg svo á, að ekkert brot sje í því fólgið, þótt einhver hlífi sjer við að greiða atkvæði; þetta getur verið eðlilegt undir vissum kringumstæðum og jafneðlilegt getur verið, að menn tilgreini ekki ástæður. Slíkt og þvílíkt á hver þingmaður að eiga við sína kjósendur, hvort þeir vilja refsa honum fyrir þetta eftir á eða ekki. Fyrir því kýs jeg heldur, að halda gömlu reglunni, sem sje að forseti, ef honum sýnist svo, heimili greinagjörð þingmannsins fyrir því, að hann greiðir ekki atkvæði, eða sleppi honum hjá því ella. Sú regla held jeg að sje frjálslegust. Auðvitað er mjer þetta ekki kappsmál. En hin tillagan er mjer kappamál, að fjárveitingavaldið sje ekki lagt í hendur þriggja manna, eða ef til vill tveggja manna, þegar um fjárlaganefnd Ed. er að ræða.



Jeg ætla fyrst að svara háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) út af því, sem hann sagði um fimm eða sjö manna fjárlaganefnd og um takmarkanir í fjárveitingavaldinu. Það liggur í augum uppi, að því hægara er að koma fram fjáveitingum á móti tillögum fjárlaganefndar, sem sú nefnd er færri mönnum skipuð; það er hægara á móti fimm manna nefnd en á móti 7 manna nefnd. Þess vegna var það dálítið með tilliti til þess arna, að nefndirnar hugsuðu sjer, að fjárlaganefndin í Nd. yrði skipuð fimm mönnum. Háttv. þm. Dal. (B. J.) vissi vel, að nefndinni var það ljóst, að ef fimm menn ættu sæti í fjárlaganefnd Ed., væri tæplega unt að koma þar fram fjárveitingum gegn vilja hennar. Enda mun það sjaldgæft, að þar hafi fjárveiting hafst fram gegn vilja allrar nefndarinnar, en ef svo hefir komið fyrir, þá sannar undantekningin regluna. En þrátt fyrir það álíta nefndirnar engan skaða skeðan, þótt Ed. bæti ekki fjárveitingum á fjárlögin. Nefndirnar líta svo á, að fjárveitingarvaldið eigi aðallega að vera hjá Nd., og að hlutverk Ed. sje þá heldur að kippa úr heldur en hitt. Háttv. þm. Dal. (B. J.) var gramur yfir því, að reynt væri að stemma stigu fyrir einstökum fjárbeiðnum einstakra þingmanna. Allir vita, að öll fjárlögin eru einstakar fjárveitingatillögur. En hvað það snertir, að sumir menn álita eins og verið sje að gefa fjárlaganefndinni fjárveitingavald, þá er það ekki rjett: Hjer er að eins um tillögurjett að ræða og kvalificerað majoritet, sem svo er kallað, fyrir tillögur annara þingmanna en nefndarinnar. Það væri ef til vill full ástæða til þess, að hafa þetta ákvæði miklu víðtækara. Jeg vil ekki tefja umræðurnar lengur um þetta atriði. Allir háttv. þingmenn hljóta að hafa gjört sjer grein fyrir því, og það því fremur, sem oft hefir verið að því vikið á mörgum undanförnum þingum. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að girt væri fyrir það, að formenn gætu orðið framsögumenn í nefndum. Þetta er alveg rjett. Nefndirnar eru þeirrar skoðunar, að þegar svo er skift niður störfum, sem til er ætlast í frumv., og ekki hlaðið margs konar skrifarastörfum á sama manninn, þá sje ekki til ofmikils ætlast, þótt skrifararnir gjöri sig færa um að hafa framsöguna á hendi, en hins vegar ekki víst, þótt formenn hrifsi til sín framaögu, að þeir sjeu færari um hana en skrifararnir. Jeg er ekki eins og háttv. þm. Dal. (B. J.), að jeg fari með svívirðingar í garð mótstöðumannanna, eins og hann gjörir hvað eftir annað. Hann var að tala um þá, sem stæðu að baki Marðareiðsins. Jeg hefði talið rjett af forseta að ávíta háttv. þingm. fyrir slík ummæli, sjerstaklega vegna þess, að þau eru sögð móti betri vitund. Háttv. þm. Dal. (B. J.) veit það ofboð vel, að söguritarinn tekur upp eiðstafinn, að eins til þess að sýna, hvernig hann hefir gengið mann frá manni.



Ekki mun jeg ganga frá orðum mínum. En ekki lá það í þeim, að meðhaldamenn frumv. væru sama sinnis og Mörður, heldur vitnaði jeg að eins í Njálu, því það vita allir, að eiðstafurinn er þaðan tekinn eftir Merði, í viðskiftum hana og Flosa. Ef þetta á að skiljast sem svívirðing, þá er það af því, að sök bítur sekan, en ekki var sá tilgangur minn: Háttv. framsögum. meiri hl. (J. M.) getur lagt sína skoðun í orðin, þess að hann drótti þó ekki röngu að mótstöðumönnunum. Jeg skal geta þess út af því, sem jeg sagði, að ekki væri rjett að girða fyrir það, að formenn gætu orðið framsögumenn, að vel getur komið fyrir, að í tilteknu máli sje formaður nefndarinnar sá eini maður, sem vit hefir á málinu. T. d. ef lögfræðingur væri formaður í mentamálanefnd, og lögfræðilegt frumv. væri þar til meðferðar. Þá er auðvitað sá lögfróði maður sjálfkjörinn til framsögunnar. Háttv. framsögum. meiri hl. (J. M.) sagði, að fjárveitingarvaldið væri ekki lagt í hendur fjárlaganefndar. En því getur hann ekki neitað, að henni er í Nd. veitt neikvæðisvald, og í Ed. fullkomið neikvæðisvald. Það er undarlegt af meiri hlutanum, að telja sjer leyfilegt, að setja slíkt í lög, er svo mjög raskar jafnvægi í atkvæðum manna, svo að þeir, sem ekki eru fremstir í fjárlaganefndar kapphlaupinu, missa af atkvæði sínu. Þótt þetta sje ekki brot á einhverri sjerstakri grein í stjórnarskránni, þá er það brot á anda hennar og almennum jafnrjettishugmyndum. Háttv. framsögum. meiri hl. (J. M.) sagði, að jeg hefði viljað gjöra lítið úr fjárveitingarvaldi Alþingis. Þetta er ekki rjett, en mjer þótti tillögum um fjárlögin gjört hærra undir höfði en öðrum tillögum. En þetta er að eins bragð hans, sem venjulegt er í kappræðum, og vil jeg ekki ávíta hann fyrir það. Ef menn á annað borð vilja hafa þetta meiri hluta ákvæðisvald um fjárlögin, þá mæli jeg með því, að samþyktur verði 2. liður á þgskj. 670. Að svo mæltu get jeg sneitt hjá því, að segja meira, með því að hvorki hafa komið fram nýjar skýringar nje röksemdir í málinu.

Framsögum. meiri hl. (Jón Magnússon) : Mjer kom það ekki á óvart, þó að háttv. þm. Dal. (B. J.) þyrði ekki að standa við aðdróttun sína, og skal jeg svo ekki minnast á það frekar. Háttv. minni hluti vill, að þingmenn fái að láta vera að greiða atkvæði við nafnakall. Þar hlýt jeg að vera á öðru máli. Jeg verð að álíta það mjög óheppilegt, sem nú er jafnvel farið að tíðkast hjer í deildinni, að ekki greiði 1/3 deildarmanna atkvæði um áríðandi mál við nafnakall. Annarstaðar er það álitin bein skylda, að greiða atkvæði um öll mál, sem nokkru varða, nema gildar ástæður sjeu til. Nefndin leggur mikla áherslu á þetta atriði. Hafi menn ekki áttað sig á málinu, sem fyrir liggur, þá er sjálfsagt af hverjum þingmanni að segja nei, því að það er oftast ábyrgðarminst, að hafa óbreytt það ástand, sem er.



Jeg skal lýsa yfir því, að jeg hefi ekki komið með neina aðdróttun, og því þurfti jeg við enga aðdróttun að standa.

Ráðherra: Jeg á eina lítilsháttar brtt. á þgskj. 678. Það er engin efnisbreyting, heldur að eins formsatriði. Jeg vil láta 5. gr. í lögum 2. okt. 1891 umskipun dýralækna á Íslandi falla í burtu, vegna þess, að hún er orðin úrelt, þar sem amtsráð og landshöfðingi eru ná úr sögunni. Jeg vil taka efnið úr greininni og bæta því aftan við 2. gr., með þeirri breytingu, að í stað þess, sem áður stendur »amtsráð« og »landshöfðingi«, komi nú »stjórnarráðið«. Það væri ef til vill ástæða til að taka málið út af dagskrá, til þess að nefndinni gæfist færi á að athuga þetta betur.



Má jeg biðja hæstv. forseta að taka málið út af dagskrá. Forseti tók málið út af dagskrá.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Jeg þarf ekki að vera langorður um þetta frumv., því að það bar á góma, þegar rætt var um ráðstafanir út af misæri hjer í deildinni nýlega. Jeg sagði það þá, að jeg hefði sett óþarflega hátt hundraðsgjald á tekjur manna, og hefi jeg því síðan gjört brtt., sem færa þetta niður í skaplegt gjald. Jeg gat þess einnig þá, og held því fram enn, að þetta sje rjetti grundvöllurinn, að taka skatt af þeim tekjum, sem eru til. Annars býst jeg við, að stjórnin hafi gleggri hugmynd um það heldur en jeg, hve mikið fje þyrfti til þess að afstýra vandræðum, ef til misæris kæmi. Jeg hefi gjört lauslega áætlun um, hver skatturinn myndi verða, eftir breytingartillögum mínum, sem jeg vil láta skoða sem frumv., þótt þær sjeu í brtt. formi, Jeg hefi áætlað, að 275 þús. kr. fáist upp úr þessum skatti. Nú hygg jeg, að þetta, ásamt þeim tekjum, sem fást munu af hinu frumv., um stimpilgjald, sem áætla má af báðum um 300 þús. kr., gæti orðið hæfileg fjárhæð fyrir stjórnina, til þess að jafna svo niður, að misæri í verslun kæmi ekki hart niður á þeim mönnum, sem lifa af handafla sínum. Jeg álít, að þetta sje nægilegt til að borga mismuninn á hæfilegu verði og gangverði á þeim vörum, sem þeir þurfa að kaupa. Líti nú þingið ekki svo á, þá er enn þá tími til að koma fram með frumv. um tolla. Jeg býst við, að menn lofi þessu frv. að ganga til nefndar, og leyfi mjer að gjöra það að uppástungu minni, að því verði vísað til þeirrar nefndar, sem fer með lögin um stimpilgjald.

Framsögum. (Matth. Ólafsson): Jeg hefi eiginlega engu við það að bæta, sem stendur í nefndarálitinu. Þó verð jeg að geta þess, að það varð lítilsháttar ágreiningur í nefndinni um það, hvort rjett væri að tiltaka upphæðina, sem stjórnin mætti gefa fyrir eignina. Sumir nefndarmennirnir, og þar á meðal jeg, voru á þeirri skoðun, að það væri ekki rjett að gefa upp verðið. Aftur á móti vildi háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) halda því fram, að það sje efasamt, hvort þingsályktunartillaga geti gefið ráðherra leyfi til að verja fje úr landssjóði. Um það skal jeg ekki þræta, því að það er algjörlega lögfræðilegt spursmál. Nú er hjer komin brtt frá háttv, 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.) um það, að í stað orðanna »neðri deild Alþingis« komi Alþingi. Mjer sýnist þessi brtt. koma nokkuð seint fram. Jeg verð að líta svo á, að það sje alveg nóg, að önnur deildin skori á ráðherra. Jeg verð að leggja það til, að þessi brtt. verði ekki samþykt, því að hún getur orðið til þess, að málið komist ekki í gegn um þingið.

Þórarinn Benediktsson Eins og menn sjá, hefi jeg skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara. Það hefi jeg gjört aðallega af þeirri ástæðu, að mjer þótti málið ekki eins vel undirbúið eins og jeg hefði óskað. Fyrir nefndinni lá ekkert, sem benti í þá átt, fyrir hvað væri hægt að fá þá eign keypta, sem hjer um að ræða. Hins vegar býst jeg við, að það sje ekki gott að neita því, að þetta sje í sjálfu sjer nauðsynjamál, og varð það því að samkomulagi í nefndinni, að setja þetta takmark á verðið, sem sett er í brtt. á þgskj. 625. Jeg fyrir mitt leyti hefði felt mig best við, að ekkert hefði verið gjört í málinu á þessu þingi, annað en það, að fela stjórninni að útvega tilboð og gjöra annað það, sem nauðsynlegt má telja til undirbúnings. Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 704. Hún er við byrjun fyrri liðs tillögunnar á þgskj. 244, og fer fram á það, að í stað orðanna »neðri deild Alþingis« komi Alþingi. Jeg álít, að það sje sjálfsagt, að þingsályktunartillaga sem þessi, sem hefir mikil útgjöld í för með sjer, komi frá báðum deildum Alþingis. Jeg vil ekki, að sá rekspölur komist á, að fjárútgjöld sjeu heimiluð af neðri deild einni. Jeg get því að eins greitt þingsályktunatillögunni atkvæði, að báðar brtt. verði samþyktar. Að öðru leyti skal jeg ekki fjölyrða um þetta mál.

Jón Magnússon Jeg get ekki tekið undir það með meðflutningsmanni mínum, háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að jeg sje á móti þessu frumv. Hitt verð jeg að játa, að jeg bjóst aldrei við, að það mundi ganga fram óbreytt. Jeg fyrir mitt leyti legg ekki áherslu á það, hvort lagður verði á verðtollur eða vörutollur. Jeg get ímyndað mjer, að vörutollsfyrirkomulagið væri betra í framkvæmd, en mætti þó koma svo fyrir, að ekki yrði tilfinnanlegra eða óþægilegra fyrir framleiðendur. Vjer flutnm. frumv. höfðum þann aðaltilgang með frumv. þessu, að koma málinu inn á þingið, í því skyni, að fá einhvern tekjuauka fyrir landssjóð af hinni óvenjulegu verðhækkun á afurðum landsins. Og við vonuðum, að þótt deilt kynni að verða um aðferðina, þá mundi þó málinu sjálfu tekið þinglega og með stillingu. Það hefir, því miður, ekki orðið. Menn hafa látið sjer sæma að blanda illindum og ofsa inn í málið. Jeg fæ ekki skilið það hjá háttv.þm. V.-Sk. (S. E.), að hann virðist halda, að þessi skattur geti orðið til frambúðar. Allar nálægar þjóðir í hlutlausum löndum hafa gjört líkar ráðstafanir þessu, að reyna að tolla þann sjerstaka gróða, er leitt hefir af ófriðnum. Það eru ekki smásummur, sem inn fást með þessu móti. Jeg skal t. d. geta þess, að mjer er sagt, að eitt fjelag í Danmörku hafi greitt í því skyni 700,000 kr. Jeg skal ekkert um frumvarpið sjálft segja frekar að sinni. Jeg vona að eins, að háttv. deild taki þessari málaleitan sæmilega og felli ekki frumv. frá frekari meðferð, heldur láti athuga það í nefnd. Það væri undarlegt, ef það væri ekki gjört. Jeg man, að talað var um það af miklum móði hjer í háttv. deild í sumar, að óhæfa væri að stemma stigu fyrir nauðsynlegum viðskiftum, með því að kyrsetja vörur í landinu, og betra væri að taka heldur eitthvað af gróðanum til almennra þarfa. Nú er ekki farið fram á annað en að athuga, hvort ekki sje hægt að taka einhvern toll af gróða framleiðenda. Leiðina, sem fara skal, má deila um, eins og jeg áður hefi tekið fram. Meiningarnar virðast vera eins margar og mennirnir í háttv. deild. Það virðast þó flestir þeirrar skoðunar, að landssjóður þurfi tekjuauka, sjerstaklega vegna uppáfallandi kostnaðar, vegna ófriðarástandsins, og má ske tekjumissis hans vegna, en menn eru í vandræðum með að hengja bjölluna á köttinn. Og að fara að taka lán nú, álít jeg mjög svo athugaverða ráðstöfun fyrir landssjóð. En jeg hygg rjett undir öllum kringumstæðum, að reyna til þess, að ná einhvern veginn í gjöld í landssjóð, til þess að hjálpa þeim, sem bágstaddastir eru. Það hefði náttúrlega getað komið til orða að setja allar matvælaverslanir landsins undir stjórn þess opinbera, en það vantar peninga til þess líka. Eina ráðið verður því að ná í peninga, og jeg hygg, að það verði ekki gjört, nema með einhvers konar útflutningstolli. Jeg enda svo þessa ræðu mína á því, að taka það enn fram, að jeg vænti þess um fram alt, að háttv. deild taki þessu máli sæmilega og þinglega.

Ráðherra: Eftir þeim upplýsingum, sem háttv.þm.N.-Þing. (B. S.) hefir gefið, er það að sjálfsögðu rjettast, að taka málið út af dagskrá. Jeg veit auðvitað ekki, hvort þessar upplýsingar eru rjettar eða rangar, en býst þó heldur við, að þær sjeu rjettar, úr því að hann staðhæfir þetta svo fastlega. Nefndin þarf þá að leita sjer upplýsinga, fyrst og fremst með því að útvega sjer veðbókarvottorð um, hvað mikið hvílir á jörðinni.

Framsögum. (Matthías Ólafsson) Háttv. þm.N.-Þing. (B. S.) ávítar nefndina fyrir störf hennar. Honum er þó fullkunnugt um, hvernig þingið tók í þetta mál í fyrra; að það ákvað, að gjöra ekki neinar frekari ráðstafanir, fyrr en landið væri búið að eignast jörðina. Þáverandi ráðherra lagði mikla áherslu á að fá málið í sínar hendur, en eftir því sem hann segir sjálfur, hefir honum ekkert orðið ágengt. Nú vildi nefndin enn á ný fela þetta mál núverandi ráðherra. Hún vildi ekki fastákveða neina vissa upphæð, en ætlaði að trúa stjórninni fyrir því. Sje það rjett, sem háttv.þm.N.-Þing. (B. S.) sagði, að jörðin væri veðsett fyrir 80,000 kr., þá er ekki hægt að búast við, að hún fáist undir því verði. En úr því að þessar upplýsingar eru fram komnar, álít jeg nauðsynlegt að leitað verði frekari upplýsinga, og óska því, að málið verði tekið út af dagskrá.

Ráðherra: Maður veit ekki, hvað samþykt kann að verða hjer í deildinni í þessu máli, en verði heimild til stjórnarinnar samþykt til að kaupa jörðina fyrir 50,000 kr., þá er það sama sem að útiloka kaupin. Ef 80,000 kr. hvíla á eigninni, finst mjer það gjörsamlega útilokað, að hún fáist undir því verði. Ef það kæmi í ljós, að það væri ómögulegt að fá eignina keypta fyrir 50,000 kr., þá er það auðvitað hreinn og beinn barnaskapur, að samþykkja þessa tillögu um heimild fyrir stjórnina, til að verja 50,000 kr. til þessara kaupa. Forseti tók málið út af dagskrá.