Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf frá forseta Ed.: „Reykjavík, 19. febr. 1979. Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Norðurlandskjördæmi vestra, Hannes Baldvinsson, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Þorv. Garðar Kristjánsson, Til forseta Sþ.“ forseti Ed. Hannes Baldvinsson hefur setið á þingi áður og kjörbréf hans verið rannsakað. Ég býð hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Eins og kunnugt er höfum við Íslendingar átt í Sovétríkjunum mjög mikilvægan útflutningsmarkað fyrir niðurlagða gaffalbita. Það er til marks um mikilvægi þessa markaðar, að á árinu 1978 var heildarútflutningur lagmetis 1600 tonn, þar af fóru til Sovétríkjanna rúmlega 1000 tonn. Verðmæti þess, sem fór af lagmeti til Sovétríkjanna einna, var 1100 millj. kr., sem er 69.4% af heildarverðmæti útflutts lagmetis. Þarna er því um gífurlega mikilvægan markað að ræða fyrir þessa ungu og vænlegu iðngrein. Síðustu daga hafa fjölmiðlar skýrt frá því, að enn þá hafi ekki náðst neinir samningar um sölu á gaffalbitum til Sovétríkjanna á árinu 1979. Það ríkir þess vegna fullkomin óvissa um þessi mál eins og þau standa nú. Það hefur verið skýrt frá því enn fremur í fjölmiðlunum, að þetta eigi sér þær ástæður og orsakir, að í haust hafi Sovétmenn kvartað undan göllum í þeim gaffalbitum sem þeir fengu senda. Sölustofnun lagmetis, sem hefur umsjón með sölu á þessari vöru þangað austur, sendi þá sendimenn til að semja um bætur fyrir gallana og náðist, eftir því sem mér skilst, samkomulag um að senda Sovétmönnum nýja ógallaða vöru í staðinn. Nokkru seinna í haust barst ný kvörtun frá Sovétmönnum um það sama. Þeir höfðu fundið frekari galla í gaffalbitum. En þessir gaffalbitar munu allir hafa komið frá fyrirtæki á Akureyri, sem nefnist K. Jónsson h/f. Sölustofnun lagmetis sendi síðan eftir áramótin aftur sendimenn til Sovétríkjanna og freistaði þess að semja enn á ný um bætur, og þá stóð líka til að semja um sölu á þessari framleiðsluvöru á árinu 1979. Árangurinn af þeirri för var, að því er virðist enginn, þ.e.a.s. hafa ekki náðst samningar um neina sölu á þessari vöru til Sovétríkjanna. Þarna eru mjög miklir hagsmunir í húfi. Þessu til viðbótar mun fyrirtækið K. Jónsson ekki geta staðið við samningana sem Sölustofnun lagmetis gerði um bótagreiðslur, þ.e.a.s. þetta fyrirtæki á Akureyri mun ekki hafa neina ógallaða vöru til að senda í staðinn, og þar að auki mun fyrirtækið ekki heldur hafa neitt ógallað hráefni, þannig að það getur ekki einu sinni framleitt nýja ógallaða vöru. Málin eru sem sagt öll í óvissu. Og því má bæta við, að það er annað mjög mikilvægt fyrirtæki sem annast framleiðslu á sömu vöru, Siglósíld á Siglufirði. Það fyrirtæki hefur framleitt mjög góða og viðurkennda vöru, en starfsemi þess mun núna vera í mikilli óvissu vegna þess að það hefur ekki fengist, eins og ég gat um áður, nein vissa um sölusamninga á þessu ári sem nú er byrjað að líða. Nú er það svo, að það munu vera einar þrjár opinberar stofnanir sem hafa afskipti af framleiðslu þessara afurða og sölu. Það er Framleiðslueftirlit sjávarafurða, sem mun hafa það hlutverk að athuga gæði hráefnisins. Í öðru lagi er um að tefla Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, sem ber ábyrgð á því að rannsaka hina fullunnu vöru. Og í þriðja lagi er um að ræða söluaðilann, Sölustofnun lagmetis, sem hefur það hlutverk, eins og ég hef getið um, að koma vöru til kaupenda og selja hana. Og Sölustofnun lagmetis hefur einkarétt á því að selja þessa vöru til Austur-Evrópulanda. Af þessum ástæðum og einkum því, að hér eru mjög miklir hagsmunir í veði, hef ég leyft mér að kveðja mér hér hljóðs til að spyrja hæstv. iðnrh. eftirfarandi spurninga: Hvaða skýring er á þessum mistökum, sem hafa orðið þarna, og hver er ábyrgur fyrir mistökunum? Hvað eru bótakröfur Sovétmanna háar, og hvernig er ætlunin að greiða bæturnar? Hvaða ráðstafanir hefur hæstv. iðnrh. hugsað sér að viðhafa til að koma í veg fyrir að slík mistök gerist aftur? Enn fremur: Hvaða áhrif hafa þessir atburðir á markað okkar í Sovétríkjunum fyrir gaffalbita og traust Sölustofnunar lagmetis þar eystra? Og í síðasta lagi: Er mönnum kunnugt um að samkv. stjórnarsáttmála skyldi gera nokkra úttekt á bæði innflutningsverslun, sem þegar hefur verið hafin að nokkru leyti, og líka á útflutningsverslun Íslendinga. Ég vil spyrja að síðustu: Hafa þessir atburðir það í för með sér, að ríkisstj. muni hraða þeirri úttekt á útflutningsversluninni sem stjórnarsáttmálinn gefur fyrirheit um?



Herra forseti. Það er sjálfsagt að leitast við að veita nokkur svör við þeim spurningum sem hér eru fram bornar varðandi galla í framleiðsluafurðum sem umsamið var að selja til Sovétríkjanna. Ég skal reyna að gefa í ekki mjög löngu máli yfirlit um þetta og svara þá um leið fyrirspyrjanda. Það er þá fyrst að víkja að ástæðum og hvernig hagað var viðskiptum við Sovétríkin hvað snerti sölu á gaffalbitum á s.l. ári. Þá voru gerðir við Prodintorg í Moskvu þrír samningar um sölu eða kaup þeirra á gaffalbitum, samtals um 86 098 kassa að verðmæti samtals 3 732 745 Bandaríkjadalir. Á núverandi gengi nemur það 1 milljarði og 200 þús. kr. Framleiðsla þessi var unnin af tveimur verksmiðjum sem eru aðilar að Sölustofnun lagmetis, þ.e. K. Jónsson & Co. h.f. og Lagmetisiðju ríkisins eða Siglósíld. Framleiðslan skiptist þannig milli verksmiðjanna að K. Jónsson & Co. annaðist rúm 70%, en Siglósíld tæp 30%. Vörunum var afskipað á tímabilinu febr.–nóv. 1978. Hinn 28. nóv. s.l. hafnaði Prodintorg hluta af gaffalbitum sem uppskipað hafði verið úr Ljósafossi 25. sept., og ástæðan, sem fram var borin, var slæm lykt af vörunni. Það var sem sagt skynmat. Fulltrúar frá Sölustofnun lagmetis og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins áttu fundi í Moskvu dagana 4.–6. des. Var þar samið um að bæta 6 framleiðsludaga eða sem nam 3424 kössum, að heildarverðmæti tæplega 149 þús. dollarar eða 47.3 millj. ísl. kr. á cif-verði. Höfnun Prodintorg var að öðru leyti dregin til baka. Magn það, sem hér þarf að bæta, var framleitt af K. Jónssyni hf. á Akureyri, og allar líkur eru taldar á að gallann megi rekja til ástands hráefnisins áður en það fór í sjálfa gaffalbitavinnsluna. Niðurstaðan af framangreindum viðræðum fulltrúa Sölustofnunar lagmetis og fulltrúa Prodintorg varð sú, að í febrúarmánuði 1979, þ.e. í yfirstandandi mánuði, skyldi hinu umsamda magni, 3424 kössum, afskipað héðan, en í hverjum kassa eru 100 dósir. Þess skal getið, að þá er þessir samningar fóru fram höfðu Prodintorg eigi borist niðurstöður af rannsóknum sínum á síðasta farmi af gaffalbitum er var skipað upp í Sovétríkjunum úr m/s Goðafossi 30. okt. s.l. Hinn 28. des, barst Sölustofnuninni svo skeyti frá Prodintorg þess efnis, að hafnað væri af sömu ástæðu og fyrr greinir, þ.e. slæmri lykt, hluta af þeim farmi. Varan, sem um var að ræða, var frá sama fyrirtæki, K. Jónsson hf. á Akureyri. Hinn 15. jan. s.l. fóru utan fulltrúar frá Sölustofnun lagmetis og fulltrúi frá framleiðanda. Niðurstaða viðræðna þessara manna og fulltrúa Prodintorg var sú, að fallist var á að bæta 5290 kassa sem bættir skyldu á tímabilinu mars - maí 1979. Heildarbæturnar samkv. framansögðu eru því 8 714 kassar, hver með 100 dósum, allt framleitt af K. Jónssyni & Co., heildarverðmæti í Bandaríkjadölum 379 059 eða rúmar 122 millj. ísl. kr. á núverandi gengi. Magn það, sem hér um ræðir, er 10.1% viðskiptanna við Prodintorg. Framleiðslu þeirra gaffalbita, sem K. Jónsson hf. skyldi bæta í þessum mánuði, lauk í byrjun mánaðarins. Við ítarlega sýnatöku, sem gerð var af Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, kom hins vegar í ljós, að framleiðslan var ekki talin fullnægja ákvæðum samninga um gæði. Á sama tíma annaðist Framleiðslueftirlit s jávarafurða könnun á hráefnislager K. Jónsson & Co. Segir orðrétt í skýrslu eftirlitsins m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Við skoðun kom þegar fram að stórfelldir gallar eru í síldinni og er þar einkum um að ræða súr.“ Þá segir og í sömu skýrslu: „Eru um 4/5 af þeirri síld, er skoðuð var, óhæfir til vinnslu, en um 1/5 er með vott af súr eða rétt á mörkum. Heilbrigð og góð síld fannst ekki í þeim hluta sem skoðaður var.“ Hér er um að ræða síld sem söltuð var á haustvertíð 1977. Á þessu stigi er ekki endanlega hægt að fullyrða af hverju gallinn á gaffalbitunum stafar. Þó er hægt að slá því föstu, að hann muni stafa af hráefninu. Gæti þar ýmislegt komið til greina, svo sem of lítið saltmagn, rangt hitastig og pæklun, en um þetta vil ég auðvitað ekkert fullyrða endanlega. Þetta verður rannsakað ítarlega og nauðsynlegt að komast fyrir um orsakir þessara alvarlegu skemmda. Það er vert að víkja þá að því, hvaða afleiðingar þetta gæti haft fyrir markaði í Sovétríkjunum á lagmeti sérstaklega, og að þeim ráðstöfunum sem iðnrn. hefur þegar gert varðandi þetta mál. Fulltrúar Sölustofnunar lagmetis hafa tjáð mér að náið samstarf sé á milli þeirra og viðskiptafulltrúa Sovétríkjanna hér á landi um hagkvæmustu lausn þessara mála. Iðnrn. og viðskrn. fylgjast með gangi þeirra að sjálfsögðu. Lagmetisiðja ríkisins, Siglósíld, á þegar framleitt nægilegt magn sem skoðað hefur verið eða metið til þess að láta af hendi sem fyrstu sendingu bóta, ef um slíkt semdist. Ekki er enn fullgengið frá fjárhagshlið málsins milli aðila, en þessa dagana er unnið að því af fullum krafti. Er þess vænst að það takist að ganga frá sendingu fyrir 1. mars n.k., ef samningar takast milli þeirra aðila sem ég hér nefndi. Ljóst er að þetta alvarlega mál hefur tafið samninga Sölustofnunar lagmetis við Sovétríkin um sölu gaffalbita og annars lagmetis. Á þessu stigi er ekki hægt að fullyrða hvort þetta kemur til með að skaða framtíðarviðskipti við Sovétríkin á þessu sviði. Sölustofnun lagmetis leggur höfuðáherslu á að ganga frá umsömdum bótum og hefur ástæðu til að ætla að þá er afgreiddar hafa verið febrúarbætur muni Prodintorg reiðubúið til frekari samninga. Um framleiðslueftirlit og útflutning á lagmeti gildir reglugerð nr. 221 frá 1976. Þessi reglugerð er við það miðuð að atburðir sem þessi eigi ekki að geta átt sér stað. Það verður að viðurkennast og telja að erfiðleikar hafi átt sér stað í sambandi við framkvæmd reglugerðarinnar, og meginástæðan virðist sú af lauslegri skoðun, að ekki hafi tekist að afla fjár til að standa við framkvæmd þessarar reglugerðar og greiða þeim aðilum fyrir það eftirlit sem hún gerir ráð fyrir, en ég hef þegar gert ráðstafanir og aðrar í undirbúningi til að reyna að koma þessum málum í lag. Eins og kunnugt er heyrir Framleiðslueftirlit sjávarafurða undir sjútvrn. og það hefði verið reiðubúið til að annast eftirlit, en því hefur ekki verið ætlað fjármagn til að standa undir þessu eftirliti, þó að það hafi gripið inn í í vissum tilvikum þegar sérstaklega hefur verið um beðið. Að mínu mati nær það náttúrlega engri átt, að ekki sé betur staðið að málum sem þessum, og nauðsynlegt að viðkomandi rn. taki á þeim sameiginlega. Þau mál eru nú í gangi, og ég vænti þess, að úr þessu rætist og menn læri af þeim mistökum sem hér hafa átt sér stað. Um viðskiptalega hlið málsins að því er snertir framleiðslufyrirtækið ætla ég ekki að ræða, það tel ég þessu óviðkomandi. Varðandi hins vegar áhrifin á viðskiptin við Sovétríkin, þá er það mál sem viðskrn. fjallar um sem slíkt. En ég vænti að ég hafi með þessum orðum varpað nokkru ljósi á eðli þessa máls og hvað er í gangi á vegum míns rn. í samvinnu við aðra til þess að bæta hér úr.



Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér engu við það að bæta sem hæstv. iðnrh. gerði grein fyrir að því er varðar þetta mjög svo alvarlega mál sem hér hefur komið upp. Ég legg á það áherslu að vinna þannig að þessu máli, að markaður verði tryggður fyrir afurðir okkar í Sovétríkjunum á árinu 1979, það sé meginatriðið, og í annan stað verðum við auðvitað að gera ráðstafanir innanlands til þess að tryggja að svona lagað geti ekki komið fyrir. Það er vitaskuld engin afsökun í sjálfu sér til fyrir því, að svona lagað komi upp hjá þjóð sem er jafnháð framleiðslu og útflutningi sjávarafurða og við erum að því er varðar öll lífskjör okkar í þessu landi. En ég kom hingað upp aðeins til að svara fsp. hv. 2. landsk. þm. varðandi könnun á útflutningsverslun. Mér heyrðist á honum að hann væri orðinn óþolinmóður að frétta af því að ríkisstj, setti þá könnun af stað, og ég deili þessari kennd með honum, þ.e.a.s. óþolinmæðinni. Það var snemma í okt. að ég tók þetta mál upp við sjútvrh., sem á að fjalla um þetta mál samkv. samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna ásamt viðskrh. Í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna er talað um að gerð verði úttekt á starfsemi sölusamtaka í sjávarútvegi. Þess vegna er auðvitað eðlilegt að bæði rn., sjútvrn. og viðskrn., hafi með þetta að gera. Ég fyrir mitt leyti er tilbúinn með þá hlið af þessu máli sem að mér snýr, en hæstv. sjútvrh. er hins vegar erlendis og búinn að vera nokkra daga. Ég tel enga ástæðu til að ætla annað en ríkisstj. eða ég og sjútvrh. getum tilkynnt áður en langur tími líður hvernig að þessari rannsókn á útflutningsversluninni verður staðið. Í hana verður að fara. Það er ekki þetta mál út af fyrir sig sem ýtir undir okkur í þeim efnum. Það er mörg fleiri atriði sem þar er um að ræða og nauðsynlegt að sé þannig tekið á þeim að stjórnvöld geti áttað sig sem best á því, hvort þau vinnubrögð, sem viðhöfð hafa verið um langt árabil í útflutningsmálum, eru þannig, að ástæða sé þar til einhverra breytinga. Á grundvelli slíkrar úttektar ætti, tel ég, ríkisstj. að vinna að tillögugerð í þeim efnum. En sem sagt, ég vil aðeins ítreka áhuga minn á því, að þessi könnun verði sett af stað og það fyrr en seinna, og ég vænti þess, að ríkisstj. komi því verki frá áður en langur tími líður. Ég tel að það megi ekki dragast öllu lengur að í þetta verkefni verði gengið.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að þakka fyrir svör hæstv. iðnrh. og hæstv. viðskrh. Ég vil sérstaklega þakka undirtektir viðskrh. undir könnun á útflutningsverslun sem ég held eins og hann að sé mjög brýn. Ég vil þó gera þá aths. við svar iðnrh., að hann taldi að fjárskortur hjá Framleiðslueftirliti sjávarafurða kynni að vera ein meginástæðan fyrir þeim mistökum sem urðu þarna. Það kann vel að vera rétt. Og ég fagna því að iðnrh. ætlar að kippa því máli í liðinn. En mér virðist að tveir aðrir aðilar hljóti að bera einhverja ábyrgð á þessu máli líka, þ.e.a.s. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, sem mun hafa þá skyldu lögum samkv. að rannsaka ágæti þessarar framleiðsluvöru, og enn fremur hlýtur sá söluaðili, Sölustofnun lagmetis, sem hefur það verkefni að selja vöruna og þar með þá auðvitað skyldu að haga sér þannig í sölumálum að hún fyrirgeri ekki mörkuðum okkar með mistökum, - ég tel að báðir þessir aðilar hljóti að bera þarna nokkra ábyrgð líka. Það er kannske fjárskortur hjá þeim líka. En ég vildi gjarnan vita nánar ef einhver hér á þingi gæti uppýst um það, hvaða ástæður eru til þess að þessir tveir síðari aðilar brugðust.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. afar mikið, en það er vissulega fróðlegt að hlýða á mál hæstv. iðnrh. um þetta efni, því hér er vissulega mjög alvarlegt málefni á ferðinni. Markaðurinn í Sovétríkjunum fyrir ýmsar fiskafurðir okkar, ekki síst í lagmetisiðjunni, er ákaflega mikilvægur og það skiptir vissulega máli að við rækjum skyldur okkar við þennan markað eins og aðra sem við sækjumst eftir. Þetta er því mjög svo alvarlegt mál, og ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram hjá ráðh. báðum og hjá hv. fyrirspyrjanda, hversu alvarlegt og mikilvægt þetta mál er og hversu mikilvægt er að það verði leyst þannig að það þurfi ekki að draga á eftir sér neinn slóða. Mér virtist koma greinilega fram í ræðu hæstv. iðnrh., að gallarnir á vörunni, sem send var til Sovétríkjanna, stöfuðu af hráefninu, saltsíld sem keypt var að af fyrirtækinu á Akureyri sem vann þessa vöru. Mér finnst að þetta séu mjög mikilvægar upplýsingar. Það er þó a.m.k. búið að vinna svo vel að rannsókn þessa máls, að menn vita af hverju gallarnir stafa, að gallarnir stafa af hráefninu fyrst og fremst, og það er mjög mikilvægt að rannsóknin skuli vera það langt komin. Það, sem hvað helst hlýtur að vekja okkur til umhugsunar, er það sem kom fram hjá hæstv. iðnrh., að framkvæmd reglugerðarinnar frá 1976, sem á, eins og hæstv. ráðh. tók til orða, að koma í veg fyrir að slíkt geti gerst sem þarna hefur skeð, virðist vera algerlega í handaskolum. Það er mjög illt afspurnar, og ég vil leggja á það áherslu. að ég held að það leggi mjög ríkar skyldur á hendur ríkisvaldinu um að bæta það fjárhagstjón sem fyrirtækið á Akureyri, K. Jónsson & Co., hefur orðið fyrir í þessu sambandi. Ég held að okkur sé flestum kunnugt að þetta kemur mjög hastarlega við þetta fyrirtæki, K. Jónsson & Co., sem er gamalt og gróið fyrirtæki á Akureyri og veitir þar mikla atvinnu. Það eru tugir fólks sem hafa þar nánast að segja fasta atvinnu, og fyrirtækið er nú í mjög hættulegri fjárhagslegri stöðu eftir að þetta kom upp. Ég vil sem sagt beina því til ráðh. og til þingheims, að þetta mál verði leyst á þann veg að það þurfi ekki að verða til þess að þetta gamla og gróna og ágæta fyrirtæki á Akureyri verði e.t.v. gjaldþrota eða a.m.k. svo lamað af fjárhagssökum að það hafi veruleg áhrif á rekstur þess og á afkomu tuga fólks á Akureyri.



Herra forseti. Ég hef í rauninni ekki miklu við svör hæstv. ráðh. að bæta í þessu alvarlega máli sem hér er vakin athygli á utan dagskrár. Ég vil þó gera þetta mál í stuttri ræðu að umtalsefni og vona að ég misbjóði ekki þolinmæði hæstv. forseta í þeim efnum. Í máli fyrirspyrjanda kom fram, að hann taldi að enginn árangur hefði orðið af för fulltrúa Sölustofnunar lagmetis til Sovétríkjanna núna, vegna þess að engir samningar hefðu náðst. Þetta er ekki alveg rétt að því leyti til, að þar náðist sá árangur að um þessi tjónamál var samið, og eins og fram kom í máli hæstv. iðnrh. er tjónið nokkur þröskuldur í vegi fyrir áframhaldandi samningum. Ég vil þó á það benda aðeins til upplýsingar fyrir hv. þm., fyrst þetta mál ber hér á góma, að það hefur stundum verið miklu meiri aðdragandi að samningum við Sovétmenn um gaffalbita heldur en nú er orðið á þessu ári. T.d. var svo í fyrra, að þá voru fyrstu samningar ekki undirritaðir fyrr en nokkru seinna og m.a. hafði þá þáv. hæstv. sjútvrh. átt viðtöl við kollega sinn í Sovétríkjunum um þau mál. Ég vil aðeins benda á þetta til upplýsinga. Að sjálfsögðu hefur Sölustofnun lagmetis, sem ég veit að hv. þm. vita að ég er tengdur, hef verið þar stjórnarformaður í nokkur ár, mjög miklar áhyggjur af þessu máli. Við erum að vinna að lausn þess í samráði við aðila, eins og kom fram í máli hæstv. ráðh., og hef ég engu við það að bæta. Ég vil hins vegar víkja að því sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, hv. þm. Finni Torfa, að Sölustofnun hlyti að bera sína ábyrgð á þessum mistökum eða slysi. Ég vil benda á að þetta er slys sem kemur fyrir eftir 15 ára sögu þessara Sovétviðskipta og í raun hefur sáralítið á bjátað í þessum efnum á öllum þessum langa tíma. Hann benti á að Sölustofnun lagmetis bæri hér einhverja ábyrgð á, og síst skal ég gerast dómari í þeirri sök. En ég vil á það benda, að skv, þeirri reglugerð, sem er um opinbert eftirlit á þessu sviði, eru tvær stofnanir sem annast þetta eftirlit, eins.og kom fram hjá hæstv. ráðh. Það er Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Það hefur í höndum eftirlit með lagmetisverksmiðjunum og eftirlit með hráefni. Samkv. reglugerð, sem er frá 20. maí 1976, á það líka að hafa á hendi sýnatöku af fullunninni vöru í lagmetisverksmiðjunum. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hefur síðan það eftirlitsstarf með hendi, að hún tekur við sýnum á hverjum framleiðsludegi og eftir ákveðnum reglum. Þessi sýni eru sett í gegnum rannsókn við stofuhita og ákveðinn tíma. Þarna er um að ræða vöru sem er niðurlögð, ekki niðursoðin. Að því leyti hefur hún tiltölulega stuttan geymsluþolstíma og er öllum aðilum um það kunnugt. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hefur þennan þátt á hendi og gefur útflutningsvottorð. Ég skal ekki leggja á það dóm, hvort mönnum sýnist að þessar stofnanir hafi staðið eðlilega að sínum hlut í þessu máli. Um það hafa orðið óheppileg blaðaskrif, að mér finnst, og það er kannske margt þar sem þarf að athuga þegar verið er að leggja dóm á þessa starfsemi. En ég vil aðeins benda á í þessu sambandi, af því sérstaklega var talað um Sölustofnun lagmetis, að hún bæri hér verulega ábyrgð, vekja athygli á því, að Sölustofnun lagmetis hafði að vissu leyti forgöngu um setningu þessarar reglugerðar, þ.e.a.s. hún hafði þar mjög mikið hönd í bagga. Það var iðnrn. sem hafði um þetta formlega forustu. Sölustofnun hefur æ ofan í æ lagt á það áherslu, að þessari reglugerð væri framfylgt. Ég er hér með í höndum í jósrit af bréfi sem Sölustofnun skrifaði til þessara rannsóknastofnanna á s.l. sumri og vakti athygli á því, að það hefði orðið vart nokkurra aths. við einstaka framleiðsludaga. Í bréfinu segir - ég skal lesa bréfið orðrétt, það er stutt: „Með tilvísun til viðræðna við yður svo og dæma, er upp hafa komið um neikvæða skoðun nokkra framleiðsludaga hjá framleiðendum frá því framleiðsla gaffalbita hófs að nýju í byrjun árs 1978, förum vér fram á eftirfarandi: Fyrir hönd Lagmetisiðjunnar Siglósíld, Siglufirði og K. Jónsson & Co. hf. á Akureyri er óskað eftir að fulltrúar Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins heimsæki háðar verksmiðjurnar og geri könnun á hreinlætisaðstöðu allri, svo og ástandi og geymsluaðstöðu hráefnisbirgða. Í samræmi við reglugerð um framleiðslueftirlit og útflutning á lagmeti teljum vér eðlilegt að haft sé samráð við Framleiðslueftirlit sjávarafurða.“ Þetta bréf er skrifað 8. júní 1978. Sýnir það að Sölustofnun lagmetis hefur að sínu leyti reynt að hafa áhrif á að þessum reglugerðum verði framfylgt. Ég vil sérstaklega taka það fram, að Sölustofnun lagmetis telur þessa reglugerð út af fyrir sig fullnægjandi og í alla staði eðlilega, en að það þurfi að sjá svo til að henni sé framfylgt. Um það hafa orðið deilur milli aðila, að Framleiðslueftirliti sjávarafurða hafi verið meinað fjármagn til að vinna sitt verk að þessu leyti. Ég skal ekki fara nánar út í það hér. Það er auðvitað fjárveitingavaldsins að svara fyrir það. Ég vil hins vegar, af því að ég hef átt sæti í fjvn. á undanförnum árum, segja það í þessu sambandi, að ég man ekki betur en að það væri svo, að fjvn. vildi ekki fallast á að Framleiðslueftirlit sjávarafurða þyrfti að ráða sérstaka embættismenn til að sinna þessu verkefni, heldur væri eðlilegt að bæði síldarmatsmenn og aðrir, sem hefðu eftirlit með fiskiðjuverum, gætu sinnt þessu verkefni ásamt sínum störfum. Ég held að þetta hafi verið sameiginlegt álit allra sem hlut hafa átt að máli í fjvn., þannig að ljóst sé að ekki hefur beinlínis verið um fjármál að ræða í þessu sambandi, heldur deilu um það, hvort í þessu skyni þyrfti sérstaka menn sem þá yrðu að sjálfsögðu dýrari fyrir ríkissjóð en ef aðrir, sem fyrir eru hjá viðkomandi stofnun, gætu sinnt verkefninu.



Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst taka undir viðvörun hv. þm. Ingvars Gíslasonar varðandi afleiðingarnar af því slysi sem hér hefur átt sér stað fyrir atvinnulíf í einu plássi, Akureyri, þar sem gamalgróið fyrirtæki, sem einna lengst hefur þraukað við framleiðslu á niðursoðnum sjávarafurðum til útflutnings, hefur lent í stórvandræðum, hvernig svo sem á því stendur. Nú er ljóst af þeim upplýsingum sem fram hafa komið hjá hæstv. iðnrh. og raunar hv. þm. Lárusi Jónssyni, að ábyrgðin á þessu tjóni, sem er upp á 122 millj. kr., virðist ætla að falla á fyrirtæki þetta á Akureyri, K. Jónsson & Co. Ég veit ekki sönnur á því, en það hef ég lesið í norðanblöðunum, að nú sé þannig ástatt hjá þessu fyrirtæki að það hafi sagt upp starfsfólki sínu frá og með næstu mánaðamótum, og ástæðan, sem upp er gefin, er sú, að hráefni skorti þar til framleiðslu. Nú er hæstv. sjúvtrh. eins og stundum áður fjarri góðu gamni, því æskilegt hefði verið að við hefðum fengið upplýsingar frá honum um einmitt þessi atriði sem hv. þm. Lárus Jónsson vék að áðan varðandi þann hemil sem verið hefur á starfsemi Framleiðslueftirlitsins í sambandi við gæðamat. Ég hef tilhneigingu til að trúa því, að hv. þm. Lárus Jónsson hafi getið sér rétt til áðan, að hér sé miklu fremur um að ræða stjórnunaratriði en fjárskort sem því ráði, að nokkur tregða hefur verið á eðlilegri framkvæmd eftirlits á þessu sviði. Við okkur blasa staðreyndir samkynja og kannske aðeins stigsmunur á í sambandi við áföll sem við urðum fyrir á fyrra ári við útflutning á sjávarafurðum, þar sem í ljós kom að stórkostlegar skemmdir höfðu orðið á varningi sem við fluttum út til sölu erlendis þótt með nokkuð öðrum hætti væri og tjón okkar yrði annars konar og e.t.v. ekki jafnhættulegt fyrir markaðsstöðu okkar og virðist hafa orðið á Sovétmarkaðnum. Er þar skemmst að minnast upplýsinga sem fram hafa komið um skemmdir á hundruðum tonna af fiskflökum sem flutt voru m.a. á Ameríkumarkað, og við höfum ekki fengið hér á Alþ. enn þá fullnægjandi skýringar á orsökum þess arna. Jafnvel þeir aðilar, sem þarna áttu að hafa hönd í bagga, hafa sjálfir lýst yfir að þeir gætu ekki skýrt þessar stórkostlegu skemmdir, með hvaða hætti þær hafi átt sér stað og á hvaða stigi framleiðslunnar. Það væri ákaflega æskilegt, að við þyrftum nú ekki öðru sinni að ganga í gegnum hörmungatímabil í líkingu við það sem var á árunum í kringum 1960 og fyrir þann tíma, þegar eyðilagðir voru fyrir okkur markaðir erlendis með útflutningi á gallaðri vöru og þá ekki síst í Austur-Evrópulöndunum, þegar m.a. var gengið þannig frá áliti íslenska fisksins á markaði í Austur-Þýskalandi og Tékkóslóvakíu, að austur-þýskar húsfreyjur segja enn í dag, að ef minnst sé á íslenskan fisk á heimilum þeirra þurfi þær ekki aldeilis að hafa áhyggjur af matseldinni þann daginn, því að fólkið hafi bókstaflega ekki lyst á neinu. Ég geri mér grein fyrir því, að lykt getur orðið svo slæm, hv. þm. Matthías Bjarnason, að hún munist kynslóðum saman. Og það liggur í augum uppi, að þeir erfiðleikar, sem við verðum fyrir á rússneska markaðnum af þessum sökum núna, hljóta að bitna á fleiri fyrirtækjum en K. Jónsson á Akureyri. Það liggur í augum uppi, að þessir erfiðleikar muni bitna á Siglósíld einnig. Ég vil ekki láta hjá líða við þetta tækifæri, - ekki til þess að verja K. Jónsson á Akureyri sem vafalaust ber þarna alla ábyrgð og mun bera hið endanlega fjárhagslega tjón, hjá því verður ekki komist, - en þá vil ég ekki láta hjá líða að minna á það, að á sínum tíma var framleidd, ef ég man rétt, margra mánaða framleiðsla gaffalbita hjá Siglósíld til sölu til Austur-Evrópu og kom í ljós að bragðið af þessum gaffalbitum var ekki eins og til hafði verið ætlast. Það var ekki vond lykt af þeim, þeir voru bara öðruvísi á bragðið en Rússar vildu hafa sína gaffalbita. Bragðið var eins og verkstjórum og sérfræðingum þeirra við Siglósíld þótti gott, en það var ekki eins og Rússar vildu hafa það. Ég man ekki betur en þá þyrfti að gera út sérstaka sendinefnd til Sovétríkjanna, gott ef ekki var valið pólitískt í nefndina, til þess að fá Rússa til að fallast á að borða þessa gaffalbita engu að síður. Þetta verður leiðrétt hjá mér ef þetta er misminni. En þessi vara var hráefnislega og efnislega ógölluð og hún seldist þarna með slíkum fortölum. Ég vænti þess, að hv. þm. Matthías Bjarnason, fyrrv. sjútvrh., trúi því raunar ekki að ég hafi verið að sveigja að sér persónulega þó að ég nefndi úldinn fisk. Þetta slys, sem henti í sumar er leið, verður ekki skrifað á reikning fyrrv. sjútvrh. fremur en stóra slysið fyrir 1960 verður skrifað á bak einnar ríkisstj. eða eins sjútvrh. Hér er verið að ræða um mjög alvarlegt mál sem varðar skipulagningu á fiskframleiðslu okkar til útflutnings. Það er stórhættulegt fyrir okkur vegna sérstaks eðlis þessarar vöru, þar sem fiskurinn er, að láta það henda okkur að út sé flutt og á okkar ábyrgð inn á matborð granna okkar í næstu löndum skemmdur fiskur. Mér er það minnistætt frá árinu 1961, - ég vann þá lítillega við gerð útvarpsþáttar sem var kallaður „Þátturinn um fiskinn,“ - að þá sá ég bréf t.d. sent til Sambands ísl. samvinnufélaga frá húsmóður nokkurri í Kaliforníu og fylgdi með fiskifluga í umslaginu. Hún sagðist ekkert vera á móti fiskiflugum út af fyrir sig, en hún sagðist vænta þess, að sá tími rynni ekki upp að hún þyrfti að bera þær á borð fyrir sitt fólk og ef til þess kæmi vildi hún sjálf ráða valinu, hún mundi ekki treysta sér til að kaupa hraðfrystan fisk merktan Íslandi þaðan í frá, undir engum kringumstæðum. Það er ekki ljóst mál hvernig verður raunar bætt fyrir þessa gölluðu vöru sem flutt hefur nú verið út til Sovétríkjanna frá Íslandi. Það er ekki ljóst mál. Það eitt er víst, að við höfum ekki tilbúnar ógallaðar dósir af gaffalbitum upp á 122 millj. til að flytja út á þessum tíma. Eins og ég sagði, þá er sennilegast að tjónið lendi á þessu fyrirtæki á Akureyri. Það ber hina endanlegu ábyrgð. Enginn annar var raunverulega viðstaddur til þess að meta það hráefni sem í dósirnar fór. Þó var til og í starfi íslensk stofnun sem átti að annast þetta. Við höfum ekki fengið nægilegar upplýsingar um hvernig á því stóð, að það var ekki gert. Það liggur ekki fyrir trygging fyrir því, að þetta verði gert framvegis. Ég hygg að við verðum að muna það, ef ske kynni að hæstv. sjútvrh. yrði viðstaddur hér dagstund í Sþ., að minna hann á þessi atriði eða gefa honum kost á að taka þátt í umr. um þessi mál. Ég hirði ekki að fara lengra út í upprifjanir á hinum fyrri slysum sem orðið hafa svipaðs eðlis og þetta sem við ræðum um nú. En ég fullyrði að það á að vera á valdi okkar og hlýtur að vera á valdi okkar að tryggja það að atvik eins og þetta endurtaki sig ekki.



Ég vil leyfa mér að minna hv, alþm. á það, ekki síst þá sem þingvanir eru, að misnota ekki í of löngum ræðum tækifæri til að ræða slíkt mál sem þetta, því að fram undan eru dagskrár tveggja funda, samtals 25 mál. Í þessum umr. hafa þegar talað 6 og 4 eru á mælendaskrá. Ég vil biðja þá, sem tala nú, að vera stuttorða. - En áður en ég gef næsta manni orðið vil ég til þæginda fyrir hv. alþm. geta þess, að þegar þessum umr. utan dagskrár lýkur verður gengið til dagskrár og fundum haldið áfram til kl. 16. Þá verður gefið kaffihlé í 20 mín. þangað til kl. 16.20, þá hefjast fundir að nýju og standa fram eftir degi, eftir því sem ástæða þykir til.



Herra forseti. Ég mun reyna að virða tilmæli hæstv. forseta og gerast ekki mjög langorður í sambandi við það mál sem hér hefur verið vakin athygli á. Mér finnst þó rétt að taka fram, að mér finnst slæmt að þurfa að byrja mál mitt á því að leiðrétta missagnir flokksbróður míns, Stefáns Jónssonar, um útflutning Siglósíldar og þá gamansögu sem hann var að reyna að setja í samband við það. Eins og alþm. er e.t.v. minnistætt, þá reis upp deila á milli Lagmetisiðjunnar Siglósíldar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins um gæði framleiðsluvöru Siglósíldar á þessum tíma. Það kom nefnilega í ljós að gaffalbitarnir frá Siglósíld þoldu ekki að geymast í stofuhita í 3 vikur, en það var ekki deila um bragð eða gæði að öðru leyti. Niðurstaðan í sambandi við þessa deilu og hvernig það mál var leyst var einfaldlega sú, að sýnishorn voru send beint til kaupenda, sem voru Sovétríkin í þessu tilfelli. Prodintorg, innflutningsfyrirtæki þeirra, var látið um að meta, hvort þeir teldu vöruna nothæfa eða ekki, og þeir samþykktu hana með lítilfjörlegum afslætti. Þessi framleiðsla á vegum Siglósíldar fór út og fékkst að fullu greidd. Ég læt þetta duga um sögu Stefáns. Hún er byggð á einhverjum misskilningi, sem ég kann ekki skýringar á, og ég held að það sé ekki rétt að vera að rifja það mál upp aftur, enda þjónar það ákaflega litlum tilgangi. Mér finnst að þær umr., sem hér hafa farið fram um þetta mál utan dagskrár, veki raunverulega fleiri spurningar en svarað hefur verið, þó að svör við ýmsu hafi verið greinargóð. Ég vil leyfa mér að spyrja: Hvernig má vera að fjárskortur kemur í veg fyrir að Framleiðslueftirlit sjávarafurða skoðar vöru sem K. Jónsson kaupir austur á Hornafirði, en þessi fjárskortur virðist ekki vera til staðar þegar verið er að skoða vöru sem Siglósíld kaupir á sama tíma á sama stað? Er hugsanlegt að kaupsamningar K. Jónssonar hafi gert það að verkum að Framleiðslueftirlitið hafi ekki talið sér fært og ekki heldur skylt að framkvæma þetta eftirlit, vegna þess að þeim var gert ókleift að annast það eftir þeim reglum sem gilda um eftirlit á saltsíldarframleiðslu? Ég leyfi mér að spyrja: Hvernig má það gerast í verksmiðju K. Jónssonar, að framleiddir eru rúmlega 8000 kassar, eða 15% framleiðslunnar s.l. ár, úr gölluðu hráefni? Iðnrh. hefur upplýst hér á undan að aðalástæðan fyrir skemmdunum og fyrir kvörtununum, sem borist hafa frá Prodintorg, sé sú, að unnið hafi verið úr gölluðu hráefni. En ég spyr: Hvernig má það gerast í verksmiðju með jafnlanga starfsreynslu og fyrir hendi er hjá K. Jónssyni, að 15% framleiðslunnar séu unnin úr gölluðu hráefni? Og ég spyr enn: Hvernig má það gerast, að sýnataka af þessum 15%, sem send er suður til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, ber ekki með sér að það sé verið að vinna úr gölluðu hráefni? Ég held að nauðsynlegt sé með tilliti til framtíðar lagmetisiðnaðarins á Íslandi að allt þetta mál verði kannað rækilega og gaumgæfilega og komist fyrir þau óeðlilegu vinnubrögð sem notuð hafa verið á allan hátt að því er virðist vera í sambandi við þetta mál. Ég vil leyfa mér að rifja upp, að það fór ekki fram hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins þegar Siglósíld var að framleiða út hráefni með hæpið geymsluþol. En hvernig stendur á því, að þegar K. Jónsson er að framleiða úr ónýtu hráefni kemst Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins ekki á snoðir um neitt? Ég vil líka leyfa mér að spyrja: Hvernig stendur á andvaraleysi lánastofnana, sem fjármagna hráefniskaup hjá þessum fyrirtækjum, og það þarf töluvert mikið hráefni til? Ríkisábyrgðasjóður hefur hlaupið undir bagga, bæði með ríkisfyrirtækinu Siglósíld og sömuleiðis með einkafyrirtækinu K. Jónsson, og fjármagnað þann hluta hráefniskaupanna sem lánastofnanir lána ekki út á. Hvernig má það vera að Ríkisábyrgðasjóður og bankar, sem lána út á þessi hráefniskaup, krefjast þess ekki að fyrir liggi vottorð um gæði þess hráefnis sem verið er að lána út á? Ég gæti haldið áfram að þylja hér mun fleiri spurningar, en ég skal ekki lengja þessar umr. eins og ég lofaði í upphafi. En ég vil eindregið óska þess, að þeir, sem koma til með að fjalla um og rannsaka þetta mál ofan í kjölinn, geri það gaumgæfilega þannig að komist verði fyrir rætur meinsins sem þarna hefur greinilega fengið að búa um sig í heilt ár.



Herra forseti. Það mætti margt um þetta mál segja fleira en hér hefur verið sagt, en ég held að það verði ekki leyst á Alþ. með umr. Það eru alveg réttmætar áhendingar, að ástæða sé til þess að fara ofan í saumana á máli af þessu tagi, ekki til þess að flengja einn eða annan, heldur til þess að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig, og þegar hefur ýmislegt komið fram í umr. sem sjálfsagt er að haft verði þar til hliðsjónar. Ég vil að það komi skýrt fram, að ég hef ekki í máli mínu verið að dæma um það, hvert rekja megi gallana á þeirri vöru sem framleidd var fyrir hinn sovéska markað, og ég vara hv. þm. við því að vera að kveða upp dóma um það að lítt athuguðu máli. Þetta getur að sjálfsögðu varðað það fyrirtæki sem framleiddi vöruna, og það er eðlilegt að við séum ekki að láta eitthvað frá okkur fara sem hefur hæpnar forsendur. Ég vil aðeins benda á að það sem ég gat um varðandi meðferð hráefnisins, að rekja mætti gallana til þess, þarf ekki að beina athyglinni út af fyrir sig frá framleiðanda þessarar vöru til þess sem verkaði hráefnið, ef marka má upplýsingar sem fram hafa komið í blöðum. En ég legg ekki heldur dóm á þær í þessu máli og tel þetta ekki vettvang til þess að kveða upp dóma þar að lútandi. Eitt meginatriðið, sem horfir við þessari virðulegu stofnun, finnst mér vera meðferðin á eftirlitinu með framleiðslunni og hvernig það má gerast að settar eru reglugerðir sem síðan eru ekki virtar. Mér hefur virst við athugun þessa máls að það hafi ekki verið samvinna milli þeirra rn. sem hér eiga í hlut, annars vegar iðnrn. og hins vegar sjútvrn., þegar umrædd reglugerð varðandi eftirlit með lagmeti var sett á árinu 1976. Það liggja fyrir upplýsingar um það í bréfum til viðskrn. og iðnrh, nú nýlega, að ekki hafi verið leitað álits eða samstarfs við sjútvrn. eða viðeigandi stofnanir á þess vegum þegar þessi reglugerð var sett, og ég er smeykur um að þessi vinnubrögð hafi leitt til þess, að þessir aðilar hafi ekki tekið á þessum málum eins og vera ætti og þá jafnframt til þess að leysa svo sjálfsögð atriði að unnt sé að fjármagna það eftirlit sem hér á í hlut. Og það er lærdómsríkt, finnst mér, fyrir hv. fjvn. Alþ. og þá, sem þar starfa, þetta dæmi sem hér hefur verið dregið fram, og vænta má að þess verði gætt að ekki verði látið við það eitt sitja að geta sparað nokkrar krónur vegna þess að það sýnist frambærilegt fljótt á litið. Ég er þó ekki með neinar ásakanir í garð manna, en vil aðeins benda á að það er býsna ríkt hjá stofnunum á vegum ríkisins að reyna að halda um sitt og taka ekki að sér verkefni sem hefur ekki verið gengið frá eða samið um við þær að þær annist, nema tryggt sé að þær hafi aðstöðu til þess. Stífni af þessu tagi hefur komið upp í þessu máli. Ég tel að við eigum einnig að læra af því. Ég ætla ekki að fara að rekja bréfa- og blaðaskrif hér og lengja þessar umr., en aðeins gefa þá yfirlýsingu fyrir hönd míns rn., að við munum reyna að taka á þessu máli í samvinnu við önnur rn. og reyna að fá leyst úr því. Það kom ekki á dagskrá í rn. mínu fyrr en í tengslum við þetta mál, og mér var ókunnugt um það fyrr en í kringum áramótin eða í byrjun þessa árs, að við verulega erfiðleika væri að etja í sambandi við mat á þessari framleiðslu. Ég hef átt gott samstarf við stjórn Sölustofnunar lagmetis um ýmis málefni sem varða stofnunina, og það er vilji hjá báðum aðilum að taka á málefnum hennar þannig að leyst verði úr sem flestum erfiðleikum sem þar eru á ferðinni. Ég vænti því að með góðum samtökum aðila megi bæta úr þannig að til frambúðar verði.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi kom inn á það í upphafi máls síns, að ekki lægju fyrir samningar um sölu á gaffalbitum til Sovétríkjanna á þessu ári. Hér er ekki um nýtt mál að ræða, því að þannig hefur það gengið til á undanförnum árum. Það mun láta nærri að vera nákvæmlega eitt ár síðan ég, með samþykki þáv. hæstv. viðskrh., átti viðræður við ráðh. í því rn. í Moskvu, sem fer með utanríkisviðskipti, um sölu á lagmeti. Þá lá ekkert fyrir um það, hvað yrði keypt á árinu 1978, og þá hafði ekkert slíkt komið fyrir sem hér hefur verið gert að umræðuefni. Það stóð á því í þessum viðskiptum, að við í okkar miklu verðbólgu þurftum á að halda mun hærra verði en árið á undan, en viðsemjendur, sem halda verðbólgu niðri og finnst mikið að nefna jafnvel 3–4% hækkun á milli ára, skilja ekki þessar öru verðbreytingar. Og jafnvel þó að minnst sé á kaup á olíunni, að við mundum sætta okkur við óbreytt verðlag á lagmeti ef við hefðum óbreytt verð á olíu, þá var svarið að það heyrði undir annað rn. Það undarlega skeði fyrir nokkrum árum, að lagmetisiðnaðurinn var settur undir iðnrn., en ekki undir sjútvrn., með setningu laga um lagmetisstofnunina. Hins vegar heyra stofnanir, sem hér hefur verið vitnað til, undir sjútvrn., bæði Framleiðslueftirlit sjávarafurða og sömuleiðis Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Hráefnisöflunin fyrir lagmetisiðnaðinn er tvímælalaust sjávarútvegsmál. Eðli málsins samkv. hefði þessi breyting aldrei átt að verða og ætti sannarlega að taka hana til athugunar. Ekki svo að skilja, að það sé snúist gegn núv. hæstv. iðnrh., nema síður sé. Það er fyrst og fremst vegna þess að þetta eru skyld mál, þetta eru málefni sjávarútvegsins og þar ætti þessi starfsemi öll að eiga heima. Framleiðslueftirlit sjávarafurða hefur farið fram á mjög auknar fjárveitingar á undanförnum árum. Í sjútvrn. voru tillögur þess skornar mjög verulega niður, en hins vegar lagði sjútvrn., á þeim árum sem ég var þar, til að það yrði orðið við mun fleiri tillögum Framleiðslueftirlits sjávarafurða vegna aukinna verkefna og aukinna umsvifa. Það er auðvitað ekki hægt að setja menn til þess að fylgjast með framleiðslu, nema þá sem eru hæfir til þess hver á sínu sviði. En ég verð að játa, að þó að það sé sjálfsagt að fjvn. sýni mikla aðgát í meðferð peninga, þá var þar of langt gengið á s.l. ári og sömuleiðis og ekki síður við gerð þeirra fjárl. sem nú er starfað eftir. Ég ætla ekki að blanda mér í deilur sem hafa orðið á milli ákveðinna stofnana, eins og Siglósíldar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, fyrir alllöngu. En ég legg áherslu á að það, sem hér hefur komið upp, verði rannsakað til hlítar og reynt verði að læra af þeim mistökum sem hér hafa átt sér stað, hver sem þau svo eru, til þess að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Það er sérstaklega raunalegt þegar í hlut á verksmiðja sem hefur unnið sé álit bæði innanlands og hjá viðskiptaaðilum sínum, sem eru aðallega Sovétmenn, og verður fyrir jafngeigvænlegu áfalli og hér ber raun vitni. Ég held að það sé gagnslaust fyrir alþm. að pexa út af blaðaskrifum eða deilum sem orðið hafa. Ég held að aðalatriði þessa máls sé að þau rn., sem þessi mál heyra undir, vinni að því að gera skýrslu, ítarlega hlutlausa skýrslu um hvað átt hefur sér stað og hvað komið hefur fyrir, og koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig, því að það verður að segja eins og er, að það að hafa bæði Framleiðslueftirlit sjávarafurða og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins ætti að fyrirbyggja með öllu að slíkir gallar gætu komið fyrir. Ég ætla að síðustu, til þess að hv. 4. þm. Norðurl. e. standi ekki í einhverri villu, að segja við hann, að ég kipptist ekkert við út af því, hverjum væri kennt um ýldu í fiski. Hins vegar kipptist ég svolítið við þegar hann sagði frá austur-þýska fiskinum, að lyktin væri slík enn þá, eftir 18 ár, að þeir, sem ekki hefðu verið fæddir þegar fiskurinn kom, mættu ekki einu sinni heyra íslenskan fisk nefndan. Mér fannst undarlegt hjá hv. þm. að vilja eiginlega láta liggja að því, að þetta gengi í erfðir, ef foreldrarnir fyndu slæma lykt af einhverjum mat gengi það í erfðir til barnanna sem ekki voru fædd þegar þeir urðu fyrir þessum ósköpum.



Herra forseti. Aðeins til frekari upplýsinga örstutt aths. Það kom fram í máli hv. þm. Hannesar Baldvinssonar, að það hefði ekki borið neitt á göllum í fullunninni vöru hjá K. Jónssyni á s.l. ári og Rannsóknastofnun hefði ekki orðið vör við slíkt. Það er ekki með öllu rétt, heldur var það tilefni til þess bréfs, sem ég las áðan, að það varð vart við gallaða fullunna vöru hjá Rannsóknastofnuninni, og þess vegna óskuðum við eftir að þessar báðar stofnanir, Rannsóknastofnunin og Framleiðslueftirlitið, tækju þetta mál út, eins og í bréfinu var farið fram á. Hv. þm. bar einnig saman úttekt Framleiðslueftirlits sjávarafurða á síld, sem Siglósíld fékk á Hornafirði, og síld, sem K. Jónsson keypti þar og var í rauninni söltuð þar á hans ábyrgð. Það er því rétt að fram komi það rétta í því máli, að síldin var söltuð fyrir K. Jónsson á Hornafirði.  Kannske var ástæðan fyrir því, að ég bað hæstv. forseta að leyfa mér að segja hér nokkur orð, að ég gleymdi að taka fram eitt ákveðið atriði út af ummælum fyrirspyrjanda. Hann spurði um það, hvort þessir atburðir hefðu ekki áhrif á úttekt á útflutningsversluninni, og nefndi í því sambandi einkarétt Sölustofnunar lagmetis til sölu á lagmeti í Austur-Evrópu. Ég vil undirstrika í þessu sambandi, til þess að þingheimi sé það ljóst, að hér er að sjálfsögðu ekki um einsdæmi að ræða. Það er svo með mörgum þjóðum, að það er náin samvinna milli útflytjenda, sem flytja út til Austur-Evrópulandanna, eins og t.d. gerist hér hjá SH og SÍS. Þar er mjög náin samvinna um sölu til þessara landa. Og svo er t.d. í einu nágrannalanda okkar, þar sem lagmetisiðnaðurinn er verulega öflugur, hjá Norðmönnum, sem hafa sérstaka samstarfsnefnd sem sér um öll slík útflutningsmál til austantjaldslandanna. Og hér er ekki um neina tilviljun að ræða. Í þessum löndum kaupir einn aðili vöruna. Og ef það eru margír aðilar frá sama landi að bjóða einum aðila sams konar vöru, kannske á mismunandi verði, þá sjá náttúrlega allir hvaða afleiðingar það hefur fyrir viðkomandi land. Það verður til þess að lækka vöruna í verði og torvelda mjög samningsstöðu þegar margir eru að bjóða einum aðila. Það gegnir allt öðru máli þegar um er að ræða markaðsaðstæður eins og eru á Vesturlöndum, þar sem eru margir innkaupaaðilar. Þar er að sjálfsögðu um að ræða, að margir aðilar geta verslað við þá og jafnvel á betra verði en ef um einkarétt er að ræða. Hins vegar er þetta svo - ég vil undirstrika það - að hér er um vinnuaðferð að ræða, sem við höfum notað á öðrum sviðum gagnvart Vestur-Evrópulöndunum og aðrar þjóðir nota af mjög einföldum ástæðum og af skynsamlegum ástæðum, tel ég, vegna þess að það er eðlilegt að þar sem einn aðili kaupir, þá sé einn aðili til að selja.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 330 leyft mér að bera upp fsp. við hæstv. dómsmrh. um það, hvar í dómskerfinu séu stödd nokkur mál, sem teljast megi til svokallaðra efnahagslegra afbrota. Það þarf í sjálfu sér ekki að hafa um það mörg orð, að á undanförnum árum hafa orðið allmiklar umr. hér á landi um tiltekna tegund afbrota, sem með samheiti má kalla efnahagsleg afbrot og eiga það sammerkt að þar er um að ræða afbrot þar sem einstaklingar eru að auðga sig beinlínis í efnahagslegu tilliti. Eins hafa verið uppi umr. um það, að dómskerfið hér á landi hafi ekki alls kostar verið í stakk búið að takast á við þær afbrotategundir sem hér eru gerðar að umræðuefni. Á undanförnum árum hafa fjölmiðlar fjallað um allnokkur mál af þessu tagi, og því er þessi fsp. fram borin, að hæstv. dómsmrh. upplýsi þingheim um hvar 11 mál, sem hér eru talin, séu stödd á ferli dómskerfisins. Þessi mál eru: 1. Svokallað Pundsmál. 2. Svokallað Grjótjötunsmál. 3. Mál sem kennd voru við Guðbjart heitinn Pálsson. 4. Svokallað Landsbankamál. 5. Mál sem kennd hafa verið við Friðrik Jörgensen. 6. Svokallað ávísanakeðjumál. 7. Mál læknis, sem kærður var fyrir að hafa móttekið greiðslu fyrir þjónustu sem hins vegar var ekki innt af hendi. 8. Svokallað Alþýðubankamál. 9. Svokallað Finansbankamál. 10. Svokallað Antikmál. 11. Mál sem fjölluðu um bílasala sem kærðir voru á fyrra ári.



Herra forseti. Hv. þm. spyrst fyrir um 11 mál, sem verið hafa til meðferðar hjá rannsóknarlögreglu, ríkissaksóknara og dómstólum landsins. Fyrst er spurst fyrir um mál sem kennt hefur verið við Sparisjóðinn Pundið. Gangur þess máls hjá rannsóknarlögreglu hefur verið þessi: Hinn 24. nóv. 1975 kærði maður nokkur þáv. sparisjóðsstjóra Sparisjóðsins Pundsins og annan mann, sem óháður var sparisjóðnum, fyrir meinta okurlánastarfsemi í sambandi við lánafyrirgreiðslu úr sparisjóðnum. Sá, sem kærði, hafði þá notið þessarar lánafyrirgreiðslu í þrjú ár og hafði hann þurft að greiða aukagreiðslu umfram vexti og kostnað til að fá fyrirgreiðslu út á sparisjóðshækur sem bundnar voru í sjóðnum. Rannsókn þessa máls var þegar hafin og voru bæði sparisjóðsstjórinn og hinn maðurinn, sem kærður hafði verið, úrskurðaðir til að sæta gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknarinnar. Vegna sjúkleika beggja mannanna var gæsluvarðhaldsvist þeirra stytt og var annar þeirra fluttur á sjúkrahús beint úr varðhaldinu. Hefur hann reyndar verið heilsuveill æ síðan. Í þágu rannsóknar málsins var gerð húsleit í húsakynnum sparisjóðsins og öll gögn hans athuguð. Sú rannsókn var afar tímafrek. T.d. reyndist nauðsynlegt að yfirfara alla innleggs- og úttektarmiða hlutaðeigandi sparisjóðsbóka og kanna áritun þeirra. Þá var þörf á umfangsmikilli samanburðarvinnu, sem fram fór jafnt innan sparisjóðsins sem utan. Allmargar sparisjóðsbækur voru nafnlausar og reyndist tafsamt verk að afla upplýsinga um eigendur þeirra. Margir eigendur þeirra bóka, sem athugun sættu, voru orðnir aldurhnignir og heilsuveilir og tóku yfirheyrslur því langan tíma. Rannsókn málsins hófst hjá rannsóknarlögreglunni í Reykjavík, sem þá var undir stjórn yfirsakadómarans í Reykjavík. Annaðist rannsóknarlögreglan í Reykjavik rannsókn málsins allt fram til 1. júlí 1977, þegar Rannsóknarlögregla ríkisins tók til starfa. Var málið þá framsent hinni nýju rannsóknarlögreglu til meðferðar. Jafnskjótt og Rannsóknarlögregla ríkisins hafði fengið málið til meðferðar var ákveðið að hefja á ný rannsókn þess. Var sú ákvörðun tekin með hliðsjón af því, að kannað yrði hvort um brot á XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 væri að ræða auk okurbrota. Fyrst og fremst beindist rannsóknin að því, hvort brotið hefði verið gegn 253. gr. hegningarlaga. Er í því sambandi rétt að fram komi að í forsendum gæsluvarðhaldsúrskurða þeirra, er kveðnir voru upp 25. nóv. 1975, segir að kærðir séu grunaðir um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga og þá einkum gegn fyrrnefndri 253. gr. þeirra. Brot samkv. 253. gr. hegningarlaga varða varðhaldi allt að 2 árum. Samkv. 2. tölul. 81. gr. sömu laga fyrnist sök á 5 árum þegar refsing hefði orðið varðhald um lengri tíma en eitt ár. Unnið var kappsamlega að rannsókn málsins eftir að það barst Rannsóknarlögreglu ríkisins. Fjöldi manna var yfirheyrður og gagna aflað. Um síðustu áramót var málið á lokaspretti, aðeins eftir að yfirheyra annan kærða um það sem fram hafði komið við framhaldsrannsókn. Veiktist hann þá skyndilega og lá alvarlega veikur á sjúkrahúsi langan tíma. Vegna þessara veikinda var ekki unnt að yfirheyra hann fyrr en í okt. s.l., en stöðugt var fylgst með heilsufari hans með tilliti til þess hvort hægt væri að yfirheyra hann. 13. nóv. s.l. barst rannsóknarlögreglunni læknisvottorð þess efnis, að frekari yfirheyrslur yrðu heilsu hans hættulegar. Þá var ákveðið að málið skyldi sent ríkissaksóknara til umfjöllunar. Rannsókn máls þessa hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins dróst einvörðungu vegna veikinda kærða, svo sem að framan hefur verið lýst. Rétt er einnig að taka fram, að kæranda máls þessa var bent á að skila sundurliðaðri og rökstuddri skaðabótakröfu, sem unnt væri að birta kærðu, en slík krafa barst ekki þrátt fyrir ítrekaða ósk þess efnis. Öllum er fullkunnugt um hver urðu endalok þessa máls. Ríkissaksóknari taldi ekki að ástæða væri til frekari aðgerða í máli þessu af hálfu ákæruvaldsins. Ástæðan væri sú, að sök kærðu væri fyrnd þar sem um væri að ræða meint okurbrot, en ekki brot gegn almennum hegningarlögum. Ég get bætt því hér við, að ýmsir lögfróðir menn eru ósammála um þessa niðurstöðu. Í framhaldi af þessu er rétt að það komi fram hér og nú, að innan skamms verður lagt fyrir Alþ. frv. til l. um breyt. á almennum hegningarlögum, þar sem m.a. verður gert ráð fyrir veigamiklum breytingum á fyrningarreglum laganna. Hegningarlaganefnd er nú að leggja síðustu hönd á tillögur þess efnis, en sú vinna hefur staðið alllengi, enda um vandasamt verk að ræða. Í öðru lagi er spurt um Grjótjötunsmálið. Mál þetta er til meðferðar í Sakadómi Reykjavíkur. Að því er mér var tjáð, þegar þetta svar var útbúið, 5. febr. s.l., var gert ráð fyrir að það yrði tekið til dóms 6. febr. Ég hef ekki grennslast eftir því, hvort svo hefur orðið, en það er þá a.m.k. alveg á næsta leiti. Í þriðja lagi er mál sem kennt hefur verið við Guðbjart Pálsson. Með bréfi, dags. 24. mars 1977, sendi Sakadómur Reykjavíkur ríkissaksóknara endurrit af dómsrannsókn sem þá hafði farið fram vegna meintra tollalaga- og hegningarlagabrota Guðbjarts heitins Þórðar Pálssonar. Vegna andláts Guðbjarts skömmu áður tók rannsóknardómarinn þá ákvörðun að senda ríkissaksóknara rannsóknina, eins og hún stóð þá, til athugunar og umsagnar um það, hvort ástæða væri til að halda áfram vissum þáttum rannsóknarinnar. Hinn 24. júlí 1978 sendi ríkissaksóknari Sakadómi Reykjavíkur rannsóknargögn á ný og mælti fyrir um áframhaldandi rannsókn á nokkrum þáttum málsins. Yfirsakadómarinn í Reykjavík synjaði kröfu ríkissaksóknara um dómsrannsókn með úrskurði sem ríkissaksóknari kærði aftur til Hæstaréttar. Hæstiréttur staðfesti úrskurð Sakadóms, og sendi ríkissaksóknari þá málið til Rannsóknarlögreglu ríkisins með bréfi, dags. 3. nóv. 1978. Rannsókn máls þessa hjá rannsóknarlögreglu er á byrjunarstigi, en kappkostað mun að ljúka henni sem allra fyrst. Þá er í fjórða lagi spurt um svokallað Landsbankamál. Hér er um að ræða rannsókn vegna misferlis fyrrum deildarstjóra í ábyrgðadeild Landsbankans. Mál þetta var sent ríkissaksóknara til ákvörðunar 9. f. m. og hefur þegar verið lögð mikil vinna í skoðun málsins hjá saksóknara. Rétt er að benda á við þetta tækifæri, hve rannsókn þessa umfangsmikla máls hefur gengið hratt og örugglega. Hér er um að ræða eitt stærsta mál sinnar tegundar er komið hefur upp hér á landi. Þær endurbætur, sem gerðar hafa verið á réttarkerfinu hin síðari ár, hafa sannað ágæti sitt við rannsókn þessa máls, a.m.k. virðumst við vera á réttri leið. Í fimmta lagi er spurt um mál sem kennt hefur verið við Friðrik Jörgensen. Hér er um að ræða ákæru um fjármunabrot sem segja má að hafi verið ein sorgarsaga frá upphafi. Gangur þessa einstæða máls hefur áður verið rakinn hér á hv. Alþ., svo að ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það nú, en vil þó geta þess, að málið hófst 22.12.1966 með kæru Útvegsbanka Íslands. Gangur málsins var nokkuð hraður framan af, en fyrst og fremst vegna óvæntra mannaskipta hafa orðið þarna á veralegar tafir. Þó hafa orðið áfangar í þessu máli, sem rétt er að minnast, m.a. er mér ekki ljóst að þess hafi verið getið fyrr, að 22.2.1972 ákvað saksóknari að fella niður kæru um gjaldeyrisskil, sem var mjög veigamikill þáttur í þessu máli. Var það gert að undangengnum ítarlegum rannsóknum að sjálfsögðu. Refsimál það, sem höfðað hefur verið á hendur Friðrik Jörgensen, er til meðferðar hjá Sakadómi Reykjavíkur. Að því er mér er nú tjáð hefur málflutningur ekki enn verið endanlega ákveðinn, en verður sennilega í aprílmánuði n.k. Hillir því loks undir að þessu máli í ljúki fyrir sakadómi. Gjaldþrotaskiptum á búi Friðriks Jörgensens sjálfs og Friðriks Jörgensens hf. ætti að í ljúka á tiltölulega skömmum tíma eftir að endanlegur dómur hefur fallið í refsimálinu. Og ég vil lýsa þeirri einlægu von minni, að dómsmrh. þurfi ekki að standa hér aftur að ári og lofa afgreiðslu þessa máls hjá sakadómi. Sjötta málið, sem spurt er um, er ávísanakeðjumál svokallað. Mál þetta barst ríkissaksóknara í maímánuði s.l. Síðan hefur verið unnið sleitulaust að könnun málsins hjá saksóknara. Skjöl í máli þessu eru afar umfangsmikil. T.d. eru þau geymd í 28 stórum skjalakössum. Ekki er hægt að segja fyrir á þessu stigi málsins hvenær ríkissaksóknari lýkur könnun sinni á því. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því, að rannsókn þessa máls hefur m.a. orðið til þess, að viðskiptabankarnir hafa tekið upp ný vinnubrögð við eftirlit með útgáfu ávísana. Það veldur því, að mál sem þetta á ekki að geta komið upp að nýju. Það gerir málið flókið lagalega séð, að erfitt er að greina á milli annars vegar ófullkominna vinnubragða bankanna og hins vegar misnotkunar hinna ákærðu. Í sjöunda lagi er spurst fyrir um mál læknis sem kærður var fyrir að hafa fengið greiðslu fyrir þjónustu er ekki var innt af hendi. Hinn 6. maí 1977 barst Sakadómi Reykjavíkur bréf tryggingaráðs, þar sem óskað var opinberrar rannsóknar á meintu misferli læknis nokkurs við gerð reikninga til sjúkrasamlaga. Sakadómur framseldi málið sýslumanni Kjósarsýslu, þar sem læknirinn átti lögheimili á Seltjarnarnesi. Hófst hjá því embætti rannsókn á nokkrum tilfellum, þar sem sjúklingar úr Hafnarfirði áttu hlut að máli. Stuttu eftir að Rannsóknarlögregla ríkisins tók til starfa var málið framsent henni til meðferðar. Vegna veikinda þess rannsóknarlögreglumanns, sem falin var rannsókn málsins, dróst nokkuð að rannsókn hæfist af fullum krafti. Það gerðist hins vegar um áramótin 1977–1978 og hafa tveir rannsóknarlögreglumenn unnið við hana að staðaldri, m.a. s. unnu 4 menn að henni á tímabili. Gögn hafa þegar horist frá öllum sjúkrasamlögum á landinu og hafa þegar verið yfirheyrðir 265 sjúklingar af þeim tæplega 1200 sem við sögu koma. Máli þessu fylgir að auki gífurlegur skjalafjöldi og mikil vinna hefur farið í að bera saman reikninga við aðgerðabækur og dagbækur læknisins. Á þessu stigi málsins er ekki hægt að gera sér grein fyrir því, hvenær rannsókn þess lýkur. - Má geta þess til samanburðar, að nýlokið er í Danmörku rannsókn á hliðstæðu máli. Sú rannsókn tók tvö ár og unnu við hana að staðaldri fimm rannsóknarlögreglumenn. Í áttunda lagi er spurt um Alþýðubankamál. Mál þetta er til meðferðar hjá Sakadómi Reykjavíkur. Það var dómtekið 26. f. m. og er dóms að vænta innan skamms. Í níunda lagi er spurt um Finansbankamál. Ekki er með fullu ljóst við hvaða mál fyrirspyrjandi á þegar hann spyr um „Finansbankamál“. Eigi hann við rannsókn á meintum gjaldeyris- og skattsvikum þeirra, sem innstæður áttu í Finanshanken í Danmörku, þá er því að sjálfsögðu til að svara að hér er um fleiri en eitt mál að ræða. Mál þessi bárust rannsóknardeild ríkisskattstjóra í des. 1977. Með bréfi, dags. 19. jan. 1978, skýrði gjaldeyrisdeild Seðlabanka Íslands ríkissaksóknara frá því, að þessi mál væru til rannsóknar hjá rannsóknardeild ríkisskaflstjóra. Síðan hefur saksóknari fylgst með gangi rannsóknarinnar hjá skattrannsóknarstjóra, en hefur talið rétt að bíða þess að öll málin væru afgreidd frá skattyfirvöldum áður en tekin væri ákvörðun um hvort mál yrði höfðað á hendur reikningseigendum. Nú mun rannsókn 22 mála vera lokið hjá skattrannsóknarstjóra, en u.þ.h. 30 mál eru þar enn til meðferðar. Með bréfi, dags. 6. mars 1978, fór Seðlabanki Íslands þess á leit við Rannsóknarlögreglu ríkisins að rannsókn færi fram á því, með hvaða hætti upplýsingar úr póst- og ábyrgðarbréfabók bankans hefðu komist í hendur óviðkomandi óþekkts aðila. Sú rannsókn stendur enn. Í tíunda lagi er spurt um svokallað Antikmál. Mál þetta er til meðferðar hjá Sakadómi Reykjavíkur. Óákveðið er hvenær mál þetta verður flutt, en væntanlega verður þess ekki langt að bíða. Í ellefta lagi er spurt um mál bílasala sem kærðir voru á fyrra ári. Hinn 14. sept. s.l. barst Rannsóknarlögreglu ríkisins kæra frá lögmanni í Reykjavík vegna meintra fjársvika í sambandi við bílaviðskipti. Í kjölfar þessarar kæru fylgdu fjölmargar aðrar kærur sama eðlis, auk þess sem Rannsóknarlögregla ríkisins hefur haft frumkvæði um rannsókn fjölda slíkra afbrota. Mál þessi varða meint fjársvik, skjalafals, ranga skýrslugjöf til stjórnvalda o.fl. Að meginstefnu til tengjast kærur þessar starfsemi þriggja starfandi bílasala í Reykjavík, og hefur alls 21 aðili verið kærður, ýmist fyrir beina aðild eða hlutdeild. Rannsókn flestra þessara mála er nú lokið, en önnur eru á lokastigi. Stefnt er að því að ljúka rannsókn allra þessara mála í þessum mánuði og verða þau þá send ríkissaksóknara til frekari ákvörðunar. Hér að framan hefur verið greint frá stöðu þeirra mála sem fyrirspyrjandi hefur spurst fyrir um. Nú hefur verið útbýtt á Alþ. skýrslu minni um gang dómsmála og mun ég gera nánari grein fyrir stöðu þeirra mála þegar skýrslan verður tekin til umr. hér á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir greinargóð svör hans við þessum fsp. Mér er raunar kunnugt um að hann brást skjótt við og var tilbúinn með svör fljótlega eftir að þessar spurningar komu fram, þó að dagskrá hér í Sþ. hafi svo háttað að svör hafi dregist allnokkuð, svo sem fram kom af máli hans. En allt um það á hæstv. ráðh. auðvitað góðar þakkir skildar fyrir svörin. Kjarni málsins er engu að síður sá, að það getur varla farið fram hjá neinum, sem hlýðir á svör hæstv. ráðh., að hér er enn sem fyrr við verulegan vanda í samfélagsgerð okkar að etja. Það er varla fráleitt að draga þá ályktun að öll þessi stóru mál, sem hafa orðið beinlínis áberandi þáttur í samfélagsgerð okkar á undanförnum árum, hljóta einhverja sérstaka skýringu að eiga. Mér er nær að ætla að ein meginskýring þessa sé sú óðaverðbólga sem hér hefur geisað á undanförnum árum, og manni sýnist í fljótu bragði að ekki sé óskynsamlegt að ætla að aukning þessarar tegundar afbrota gangi nokkurn veginn hönd í hönd við hraðara stig verðbólgu, eins og verið hefur allan þennan áratug. Það hefur í fleiri löndum en hér fylgt óðri verðbólgu, að verðmætamat manna brenglast meira og minna, og manni sýnist af þeirri ófögru lýsingu, sem hér var lesin upp áðan, að þessi samanburður fái staðist. Auðvitað er það svo þegar mál eins og Pundsmál virðist fyrnast að mestu fyrir misskilning í kerfinu, eins og hér var lýst. Annað stórmál, kennt við Friðrik Jörgensen, hefur staðið allt frá 1966. Ég efast ekki um góðan vilja hæstv. ráðh., að hann þurfi ekki að standa hér að ári til þess að fjalla enn um það mál. Af þessu tvennu, þó að ekki sé annað tiltekið í bili, hlýtur að vera ljóst að hér er enn sem fyrr við verulegan vanda að etja. En aðalatriði þessa máls sýnist manni þó vera það, að það má ekki gerast að hin gömlu sannindi eigi ekki lengur við: afbrot eiga ekki að borga sig. Auðvitað er það svo þegar verðbólga veður áfram og í efnahagslegum afbrotum af þessu tagi er ekki um verðtryggingar að ræða, að þá er hætt við að sá, sem hefur verið að brjóta leikreglur samfélagsins, hagnist á þeim langa drætti sem á sér stað. Þetta eru miklar hættur sem við kerfinu blasa. Það er auðvitað beinlínis hryggileg samfélagslýsing ef það, sem eigi við, er hitt: efnahagsleg afbrot beinlínis borga sig í því samfélagi og þeirri samfélagsgerð sem hér hefur verið að myndast á undanförnum árum. En það er von að spurt sé út frá svörum hæstv.ráðh.: 1) Er kerfið nægjanlega vel í stakk búið til þess að eiga við þau mál sem hér hafa verið gerð að umræðuefni? Mér er næst að ætla að svo sé ekki. 2) Er þá þetta sama dómskerfi svo yfirhlaðið störfum að málin þar hlaðist upp án þess að fá nokkra úrlausn? En allt um það ber að þakka hæstv. ráðh. fyrir greinargóð svör við þessum spurningum. Á hitt ber að lokum að leggja rækilega áherslu, að í þessum efnum ber að búa svo um hnútana að afbrot af því tagi, sem hér hafa verið gerð að umræðuefni, mega undir engum kringumstæðum borga sig. Og sé komið í veg fyrir það, þá erum við a.m.k. búin að koma í veg fyrir stóran hluta þess vanda sem hér hefur verið gerður að umræðuefni og vissulega er mikill.



Herra forseti. Ég held að það hafi komið í ljós í svörum hæstv. ráðh. að dómskerfið virðist ekki vera eins svifaseint og hv. fyrirspyrjandi virðist vilja berja inn í þjóðina. Ég held líka að við verðum að fara afskaplega varlega í að ýta það fast á eftir dómskerfinu að það fari að flýta sér um of í viðkvæmum málum. Eru margar ástæður til þess, ekki bara afbrotanna vegna, heldur líka með tillitssemi við þá, sem handteknir eru, og eins fjölskyldur þeirra og fleiri aðstandendur. Ég gerði það að gamni mínu, þegar ég vissi að hæstv. ráðh. mundi svara fsp. einhvern næstu daga, að kynna mér eitt þessara mála, bara til þess að vita nokkurn veginn hvernig það mál stæði og hver væri munurinn á þeim dómi, sem almenningur hefur þegar fellt, og á málinu eins og það stendur í dag. Og ég verð að segja alveg eins og er, að eftir situr hjá mér viss hryggð yfir því, að það skuli vera opin leið í þjóðfélagi okkar til að koma á framfæri ásökunum með alvarlegustu afleiðingum fyrir viðkomandi án þess að ótvíræðar sannanir liggi fyrir frá kæranda hálfu. Ég skal ekki segja hvor aðili það var í svonefndu Pundsmáli sem þoldi auðsjáanlega ekki þá pressu sem Pundsmálið setti á þann aðila, en hann hefur samkv. úrskurði lækna ekki haft heilsu til þess að vera yfirheyrður. Það hefur ekki verið hægt að tala við hann eins og maður talar við mann frá því að ákæra barst í þessu máli. Nú veit ég ekki hvort um er að ræða þann, sem ákærir, eða hinn, sem er kærður. En oft er það svo, að vegna skrifa í dagblöðum hefur almenningur dæmt fyrir allar ákærur. Þetta mál, sem ég reyndi að kynna mér, var mál Friðriks Jörgensens. Hann hefur verið ákærður á 15 vélrituðum blaðsíðum, þ. á m. um gjaldeyrissvik, sem voru á 9 af þessum 15 ákærusíðum. Þessar 9 ákærusíður af 15 hafa verið felldar niður. En ég hef ekki séð frá hendi rannsóknarblaðamanna að þeir hafi gert sér far um að biðja afsökunar á skrifum sínum út af þeim ákæruatriðum sem dómsvaldið hefur fellt niður, en almenningsálitið þegar dæmt viðkomandi aðila fyrir þungum sökum. 
             Herra forseti. Ég óska eftir að fá að halda ofurlítið lengur áfram. Ég held að þetta sé það alvarlegt mál að ég verði að óska eftir því að fá að halda svolítið lengur áfram. Alhæfingar í fjölmiðlum um svik þegar á byrjunarstigi rannsókna eru svo hættulegt athæfi, að hið opinbera verður að gera hegningarlöggjöfina svo úr garði að hún reynist handteknum mönnum vörn og verji viðkomandi svo að þeir eða fjölskyldur þeirra handteknu líði ekki umfram það sem eðli lögbrota gefur tilefni til. 
             Óskar forseti eftir að ég hætti?

Ég vil benda hv. ræðumanni á, að samkv. 32. gr. þingskapa hafa ræðumenn, aðrir en fyrirspyrjandi og ráðh., aðeins tvær mínútur til umráða. Og enn fremur, eftir því sem hæstv. dómsmrh. lýsti yfir áðan, mun bráðlega verða hér til umr. dómsmálaskýrsla hans.

Má ég þá ljúka orðum mínum með mjög stuttri tilvitnun í samsvarandi mál? Ég skal þá vera mjög stuttorður. Hver á að standa Sigfinni Sigurðssyni skil á mannorði hans eftir þær ákærur sem hann hefur núverið sýknaður af?



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hæstv. forseta og hæstv. dómsmrh., að eðlilegur vettvangur almennra umr. um dómsmál er að sjálfsögðu þegar hæstv. dómsmrh. flytur skýrslu sína. Þá gefst okkur þm. tækifæri til þess að gera það í lengra og ítarlegra máli en nú. Ég vil aðeins í sambandi við það, sem kom fram hjá hv. þm. Albert Guðmundssyni, vekja sérstaka athygli á því, að það er ekki síður í þágu þess, sem meint afbrot hefur unnið, að rannsókn málsins gangi greiðlega, svo að hægt sé að skera úr því án ónauðsynlegra tafa hvort: ástæða er til þess að gefa út ákæru og láta málið ganga til dóms eða ekki. Þannig er öllum í hag, hæði þeim, sem liggja undir grun, dómskerfinu í landinu, dómstólum og þeim sem við þessar rannsóknir fást og þjóðfélaginu í heild, að málin geti gengið sem allra greiðlegast fyrir sig, en þó þannig að undirbúningur sé vandaður. Það fer auðvitað ekki á milli mála, eins og kom raunar fram hjá hæstv. dómsmrh. áðan, að það hefur tekið allt of langan tíma að ganga frá rannsókn og meðferð í dómskerfinu á mörgum þeim málum sem hv. þm. Vilmundur Gylfason spurði um. Ég vil t.d. vekja athygli á því með þessi nýlegri mál sem umfangsmikil eru, hversu langur tími virðist liða frá því að rannsóknaraðilarnir skila rannsókninni af sér og þangað til saksóknari treystir sér til að gefa út ákæru eða komast að þeirri niðurstöðu að ákæra skuli ekki gefin út. Þetta er mjög óæskilegt. Ég vil sérstaklega í því sambandi minna á að við rannsókn á einu slíku umfangsmiklu máli, sem er kallað ávísanakeðjumálið, óskaði rannsóknaraðili, sem sérstaklega var skipaður, eftir því í miðjum klíðum rannsóknarinnar, þegar hann taldi nauðsynlegt að marka rannsókninni ákveðna stefnu, að saksóknari tæki ákvörðun um í hvaða átt rannsókninni ætti að beina miðað við þær upplýsingar, sem þá lágu fyrir, og hvað ríkissaksóknari hygðist gera í sambandi við væntanlega útgáfu ákærunnar. En ríkissaksóknari var ekki reiðubúinn til að gera þetta þá. Það hefur komið í ljós, að frá því að rannsókn lauk er liðinn alllangur tími. Ég held að meginatriði málsins sé það, og skal þá ljúka máli mínu á því, að það sé tryggt að maður, sem með röngum hætti aflar sér fjár, fái ekki slíkt fé með betri kjörum en sá sem aflar sér fjár með réttum hætti sem lántakandi. Því vil ég mjög ýta undir það að frv. hv. þm. Ellerts B. Schram um dómvexti fái afgreiðslu á þinginu sem nú stendur.



Herra forseti. Ég stend raunar aðeins upp til að taka undir ýmislegt af því sem hér hefur komið fram. Ég get tekið undir það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. Vitanlega verður að gæta þess, þegar máli er hraðað, að sakborningur fái öll tækifæri til að verja sig sökum. Við byggjum að sjálfsögðu á því, að enginn er sekur fyrr en sekt er sönnuð. Hitt er svo annað mál, að langur tími slíkrar málsmeðferðar hitnar einmitt oft mjög illa á sakborningi og fjölskyldu hans, og um það eru mörg dæmi. Ég hygg að einnig frá því sjónarmiði verði að tryggja þann hraða slíkrar málsmeðferðar sem frekast er unnt og hæfilegt getur talist. En ég vil jafnframt taka undir það, sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, að álagið er gífurlega mikið á rannsóknar- og dómskerfinu í heild - gífurlega mikið. Þótt vafalaust hafi orðið veruleg endurbót með Rannsóknarlögreglu ríkisins er hún ofhlaðin störfum. Svo er einnig með saksóknara. Því er í gangi nú á vegum dómsmrn, athugun á því, hvort tæknilega megi auðvelda þessum aðilum, ekki síst saksóknara ríkisins, meðferð hinna fjölmörgu mála sem þar liggja. Vel má vera að það verði unnt með breyttum starfsháttum. En menn verða einnig að gæta þess, að til þess eru margar löglegar leiðir fyrir verjanda að fá frestað sínu máli, og ekki nema hluta af þeim langa tíma, sem fer í slíka málsmeðferð, má rekja til dómstólanna sjálfra. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Í þessu tilfelli eins og flestum er rétt, að á skal að ósi stemma og taka þar sérstaklega fyrir það að menn geti hagnast á fjársvikamálum. Það er mjög stórt atriði. Ég er því með í athugun hvort fara eigi þá leið, sem hefur verið lögð til í frv., að stórhækka dómvexti, eða jafnvel hef ég óskað eftir athugun á því, hvort til greina gæti komið beinlínis að reikna verðtryggingu á slíkar dómniðurstöður, eftir á að sjálfsögðu. Úr þessu þarf að bæta og hef ég fullan hug á því.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 342 að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. sjútvrh.: „1. Verður veiði á loðnu takmörkuð við ákveðið magn á þessari vertíð? 2. Hyggst sjútvrh., ef svo verður, gera ráðstafanir til að unnt verði að framleiða í gerða sölusamninga á frystri loðnu og loðnuhrognum? Samningar þessir eru mjög verðmætir og mikilvægir fyrir framtíðarstöðu okkar á markaðnum og fiskvinnslu á Suðvesturlandi.“ Það er að sjálfsögðu ekki að ástæðulausu að þessar fsp. eru bornar fram. Við lesum nú í blöðum um till. Hafrannsóknastofnunar eða fiskifræðinga um takmörkun loðnuveiða við 350 þús. tonn til þess að tryggja nægilega mikla hrygningu og verði veiðum í bræðslu haldið í lágmarki á hrygningarsvæðum á Suður- og Suðvesturlandi. Má segja, að það séu vandræði að við þm. skulum ekki hafa fengið skýrslu fiskifræðinganna. Við höfum ekki haft aðgang að upplýsingum þeirra annars staðar en úr fjölmiðlum. Nú er það svo, að á þessu svæði sem og Vesturlandinu hafa verksmiðjur fjárfest mikið, lagt í dýran og mikinn undirbúning í auknu þróarrými, tækjum og búnaði í trausti þess að hafa eðlilega vinnslu í vetur, og á þessu svæði eru nokkrar af stærstu og öflugustu verksmiðjum landsmanna. Þá hafa margar verksmiðjur selt töluvert magn af mjöli fyrir fram og þær þyrftu nauðsynlega að hafa aðstöðu til þess að gera viðskiptamönnum sínum grein fyrir því, ef um vanefndir á samningum verður að ræða, og þyrftu því að vita þetta sem fyrst. Vinnsla loðnunnar hefur skapað starfsfólki verksmiðjanna mikla vinnu og góðar tekjur og hefur það treyst á loðnuvinnslu varðandi afkomu sína á árinu. Sama má að mestu leyti segja um frystihúsin. Þau hafa þegar lagt í dýran og mikinn undirbúningskostnað fyrir vertíðina, keypt flokkunarvélar, þvottavélar, hrognaskiljur og annan búnað til vinnslunnar. Starfsfólk þeirra treystir mjög á mikla vinnu og auknar tekjur við loðnuvinnsluna. Eins er það að afköst frystingar eru mest á suðvestursvæðinu, þar sem erfiðleikar frystiiðnaðarins hafa verið hvað mestir. Yrði loðnufrystingin því mikill búhnykkur, bæði fólkinu og frystihúsunum. Þá megum við ekki heldur gleyma stöðu okkar og samkeppni á japanska markaðnum. Við vorum þar brautryðjendur, en höfum á síðustu árum átt í harðri samkeppni við Norðmenn, Rússa og Kanadamenn og á ýmsu gengið. Nú eru skilyrði á markaðnum mjög hagstæð og ef vel tækist til gætum við styrkt þar mjög stöðu okkar að nýju. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur þegar gert samninga um sölu á 6000 tonnum af frystri loðnu og 3400 tonnum af frystum loðnuhrognum og er verðmæti samningsins um 4.5 milljarðar. Samband ísl. samvinnufélaga mun hafa gert samning nú við Japani einnig, en ég hef ekki fengið upplýsingar um hve stór sá samningur er eða hvert verðmæti hans er. Munu jafnvel fleiri söluaðilar vera í samningagerð við Japani og er vandalaust að auka við þá samninga sem þegar hafa verið gerðir. Við verðum því að gera allt sem í okkar valdi stendur til að styrkja stöðu okkar á markaðnum í Japan. Svo hefur til tekist að loðnufrysting er nú um 1100 tonn, en fram undan er að frysta loðnuhrognin og til þess að sú frysting geti farið fram þarf rúmlega 100 þús. tonn af hráefni. Virðist vera að fiskifræðingar bindi sig við töluna eða veiðimagnið 1 millj. tonna. En mér finnst einhvern veginn að þessi milljón tonna hljómi ekki reglulega sannfærandi, því að ég verð að líta svo á að fiskifræði sé ekki þau „exact“ vísindi að slík ákvörðun verði byggð á þeim rannsóknum, sem þegar hafa farið fram. Við vitum að loðnugangan, sem fer hér með landinu, hefur skipt sér. Hluti hennar hefur farið vestan við landið og er nú kominn upp að Vestfjörðum. Sýnist þar vera mikið magn á ferðinni. Skoðanir virðast vera skiptar um það magn sem kemur austan með landinu. Virðist vera álit skipstjórnarmanna að þarna sé mun meira magn á ferðinni en fiskifræðingar hafa viljað vera láta, og við höfum óskað eftir að rannsóknarskip verði sent til að skoða þessa göngu frekar en til þessa hefur verið gert. Að vísu voru fiskifræðingar búnir að kanna þetta áður en gangan kom að suðurströndinni og töldu þetta mun minna magn en verið hefði, en það mun vera álit skipstjórnarmanna, að þarna sé mjög mikið magn á ferðinni, svipað og var 1977, og því ekki ástæða til eins mikillar varfærni og fiskifræðingar vilja nú hafa. Það er búið að veiða um 256 þús. tonn, svo að það er ekki mikið eftir ef á að halda sig við þessa milljón tonna sem gerðar eru till. um. Þannig er nú ástatt, að rannsóknarskipið Árni Friðriksson mun vera að koma úr dráttarbraut og eiga að fara í rækjuleit nú þegar hann kemur úr slipp. Bjarni Sæmundsson er fyrir vestan land og á að fara í einhvers konar rannsóknir við Norður- og Vesturland. Æskilegt er að annað hvort þessara skipa verði nú þegar sent til þess að kanna gönguna sem fer hér vestur með suðurströndinni. Við vitum að vandasamar ákvarðanir eru fram undan við fiskvernd og veiðitakmarkanir þegar sókn okkar í fiskstofnana minnkar og stefna verður að hámarksverðmætasköpun úr hverjum stofni. En ákvarðanir verður að taka og verður ekki við það unað lengur, að fiskvinnslufólk og stjórnendur fyrirtækjanna hér á Suðvesturlandi fái ekki að vita hvað fram undan er á þessari komandi og yfirstandandi vertíð.



Herra forseti. Fyrri liður fsp. er þannig: „Verður veiði á loðnu takmörkuð við ákveðið magn á þessari vertíð?“ Um það vil ég segja þetta: Í skýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar um ástand nytjastofna á Íslandsmiðum og aflahorfur 1978, sem samin var í lok ársins 1977, var talið að veiðiþol íslenska loðnustofnsins væri á bilinu 1–1.5 millj. lesta árlega, en fram til þess tíma höfðu veiðar verið langt innan þeirra marka. Í skýrslunni var svo lagt til að hámarksafli tímabilsins 1. júlí 1978 til 30. júní 1979 skyldi ákveðinn við neðri mörk þessa veiðiþols, verða 1 millj. lestir. S.l. sumar og haust lagði Hafrannsóknastofnunin verulega áherslu á að finna stærð þess stofns er hrygna mundi nú á þessari vetrarvertíð, og var m.a. tekin upp ný aðferð við að mæla stærð stofnsins með bergmálsaðferðum. Segir í skýrslu stofnunarinnar, að bæði þessi aðferð og loðnumerkingar hafi gefið svipaða niðurstöðu og bendi til þess, að 1 millj. lesta afli sé hrygningarstofni ársins 1979 sem betur fer ekki ofviða. Þótti í þessari síðustu skýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar ekki ástæða til þess að endurskoða fyrri tillögu stofnunarinnar fyrr en stærð hrygningargöngunnar hefði verið endurmæld nú í þessum mánuði. Fyrstu daga þessa mánaðar var rannsóknarskipið Bjarni Sæmundsson við slíkar mælingar út af norðanverðum Austfjörðum. Þaðan hélt skipið á Vestfjarðamið til að kanna hvað hæft væri í því áliti margra, að þar væri einnig um allmiklar loðnutorfur að ræða. Fann leiðangursstjórinn, Hjálmar Vilhjálmsson, þá verulegt magn af hrygningarloðnu sunnanvert við Kögurgrunn og var hún í torfum og veiðanlegu ástandi. Þessum leiðangri lauk fyrir 10 dögum og sagði Hjálmar að honum loknum, að hann teldi ekki ráðlegt að veiða meira en 350 þús. lestir úr þeirri hrygningargöngu er var á hinni hefðbundnu slóð út af Austfjörðum, en hins vegar væri rétt að beina bræðsluveiðum að Vestfjarðaloðnunni, þar sem óvíst væri á hvaða leið hún væri og hvort hún mundi hrygna á svæði þar sem skilyrði væru til þess að klak heppnaðist. Rannsóknarskipið Bjarni Sæmundsson hafði skamma viðdvöl í landi og hélt mánudaginn 12. þ. m. aftur á loðnuslóðina út af Vestfjörðum og hefur verið þar síðan við magnmælingar og til að fylgjast með hegðun loðnunnar. Hefur leiðangursstjórinn, Hjálmar Vilhjálmsson, fundið meira magn en hann hefur áður talið að væri á ferðinni. Hefur loðna verið á suðurleið og var í gær komin að Víkurál. Gefur það vonir um að hún muni velja sér stað góðra skilyrða til að hrygna. Ekki hefur verið veiðiveður á Vestfjarðamiðum frá því á fimmtudag, en nú munu 5 bátar a.m.k. vera komnir á þetta svæði. S.l. 5 daga hefur einnig verið bræla á miðunum við Suðausturland, nema síðustu nótt og veiddust þá tæpar 13 þús. lestir. Loðnan var að mestu friðuð þennan tíma vegna veðurs. Þessari göngu hefur miðað vel áfram frá því að Hjálmar var við magnmælingar sínar suður af Langanesi í byrjun þessa mánaðar og mun gangan nú vera komin vestur undir Ingólfshöfða. Á sama tíma hefur gangan þést og komist miklu nær landi. Loðnuskipstjórar munu mjög almennt þeirrar skoðunar, eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, að bæst hefði í þessa göngu og það jafnvel verulega frá því að Hjálmar gerði mælingar sínar fyrir rúmum hálfum mánuði, þrátt fyrir það sem veitt hefur verið á þessu tímabili. Nú hafa verið veiddar 256 þús. lestir úr þessari göngu. Vonir standa til þess, að fiskifræðingar geti athugað þessa göngu á næstu dögum til að staðreyna hvort þessi skoðun loðnuskipstjóra hefur við rök að styðjast. Má segja að þá verði þekking okkar á hrygningargöngum þessa árs orðin eins fullkomin og hún getur orðið. Eins og sjá má af því, sem nú hefur verið greint frá, hafa loðnuveiðar á þessari vetrarvertíð verið stundaðar undir nánast daglegu vísindalegu eftirliti. Þykir ekki tímabært á þessari stundu að ákveða að vertíðaraflinn skuli takmarkaður við 350 þús. lestir. Rannsóknir, gæftir og veiðar næstu dagana munu væntanlega hafa úrslitaáhrif á þá ákvarðanatöku og þá einnig það, hvort veitt verður og þá hve mikið úr Vestfjarðagöngunni. Til greina kemur að beina loðnuflotanum með stjórnunaraðgerðum af suðaustursvæðinu á Vestfjarðasvæðið, t.d. í einhvern ákveðinn tíma, en ekki hefur enn þótt þörf slíkra aðgerða. Hefur friðun miðanna s.l. 5 sólarhringa vegna brælunnar haft nokkuð að segja í því efni og mun að sjálfsögðu tekið mið af því, hvenær veiðar geta vegna veðurs hafist á ný og hvaða stefnu þær muni þá taka. Veðurspá er nú slæm, bæði fyrir Vesturlandssvæðið og Ingólfshöfðasvæðið, og þykir rétt á þessu stigi málsins að bíða með að ákveða aðgerðir þar til betur verður séð hve mikilli friðun veðurguðirnir ætla að standa fyrir. Seinni liður fsp. hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Hyggst sjútvrh., ef svo verður, gera ráðstafanir til að unnt verði að framleiða í gerða sölusamninga á frystri loðnu og loðnuhrognum? Samningar þessir eru mjög verðmætir og mikilvægir fyrir framtíðarsölu okkar á markaðnum og fiskvinnslu á Suðvesturlandi.“ Um þetta vil ég segja: Til þess að unnt verði að framleiða í hina mjög mikilvægu sölusamninga, sem gerðir hafa verið um fyrsta loðnu og loðnuhrogn, er talið að veiða þurfi allt að 100 þús. lestir og má búast við að hægt verði að hefja hrognafrystingu um næstu mánaðamót eða jafnvel fyrr, en loðnufrystingin er þegar hafin. Þetta atriði er vissulega haft í huga, og verða stjórnunaraðgerðir á veiðunum, ef þeirra mun þykja þörf, miðuð við það að hægt verði að framleiða í þessa samninga. Má búast við því, ef gripið verður til aðgerða í þessu skyni eða til takmörkunar veiða að öðru leyti, að þá verði lítill eða enginn fyrirvari á því að þær aðgerðir verði látnar taka gildi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég vil taka undir með fyrirspyrjanda, þegar hann sagði frá því, hvað það væri bagalegt fyrir þá, sem ættu að standa við að framleiða í gerða sölusamninga á frystri loðnu og loðnuhrognum, að fá ekki um það vissu að veiðum verði haldið áfram til þess að vinna í þessa samninga. Jafnframt tek ég undir það sem hann sagði varðandi mikilvægi þess að uppfylla þá samninga vegna framtíðarinnar. Hins vegar er ég mjög undrandi á því svari sem hæstv. settur sjútvrh. gaf hér. Það voru vangaveltur um að veðráttan kæmi til hjálpar og eiginlega von til þess að bræla héldi áfram svo að ekkert þyrfti að gera í þessa áttina. Ég hef varla heyrt jafnaumkunarvert svar frá rn. eins og þetta svar: að hyggja á því að veðurguðirnir verði helst óviðráðanlegir þannig að engin loðna fáist og þá sé von um að hægt verði að fiska og vinna upp í gerða sölusamninga. Ætlar rn. að láta fiskifræðinga stjórna sér algerlega eða ekki? Ætlar rn. að hafa sjálfstæða skoðun í sambandi við þessar veiðar eða ætlar það enga sjálfstæða skoðun að hafa? Ég tel ekki að fiskifræðingar séu svo langt komnir að það eigi alveg að hætta veiðum þegar komin eru milljón tonn úr hafinu og ef farið yrði yfir það sé stofninn í stórhættu. Ég hef ekki orðið var við að haft sé neitt frekar vísindalegt eftirlit núna með hverjum degi, eins og settur sútvrh. sagði áðan, en verið hefur á undanförnum árum. Ég held að íslensk útgerð, bæði sjómenn, fiskvinnslufólk, útvegsmenn og fiskvinnslueigendur, eigi kröfu til þess, að rn. hafi einhverja skoðun og segi frá því hvað það ætli að gera.



Herra forseti. Ég vil þakka þau svör sem hæstv. settur sjútvrh. gaf mér, sem mér finnast í sjálfu sér ákaflega loðin og lítilvæg. Þær vangaveltur, sem þarna voru, getum við haft með okkur hver og einn sjálfur. En mér sýnist einhvern veginn að í svari hans hafi komið að vissu leyti svipað fram og ég var einmitt að gefa í skyn í mínu máli. Hann segir að fyrir veturinn hafi fundist nú mun meira magn en áður af loðnu. Það sýnist vera að það sé í sjálfu sér sami íslenski stofninn og er fyrir Vestfjörðum sem gengur vestur með suðurströndinni, og þess vegna getum við ekki leyft okkur þá bjartsýni að ætla að fiskifræðingar muni, ef svo verður að þeir verði sendir til að rannsaka gönguna með suðurströndinni, finna mun meira magn, eins og skipstjórnarmenn okkar vilja nú ætla að sé, en fiskifræðingar hafa fundið áður. Ég vil leggja áherslu á og óska þess, að rannsóknarskip verði þegar í stað sent austur með suðurströndinni til þess að fá úr því skorið, hvort ástæða sé til að takmarka þá veiði sem þarna á að fara fram eða ekki. Við megum ekki láta veðurguðunum eftir þær ákvarðanir. Þær ákvarðanir verða aðrir að taka.



Herra forseti. Það kom fram í svari mínu, að magnið fyrir Suðausturlandi mundi verða rannsakað, og það kom líka fram í svari mínu, að loðnufrysting og loðnuhrognafrysting mundi látin sitja fyrir, þannig að tekið yrði tillit til þess að upp í þá samninga verði aflað. Um útúrsnúninga hv. 1. þm. Vestf. vil ég hafa sem fæst orð. Vitanlega hefur veðrið áhrif á afla og hefur alltaf haft á Íslandi, og ef þarf að grípa til takmarkana - ég segi: ef, þá verður auðvitað að taka tillit til þess, hve mikið hefur veiðst, hæði vegna tíðar og að loðna sé til. Ég endurtek það, að loðnu- og hrognafrysting verður látin hafa forgang ef nauðsynlegt reynist að takmarka veiðar, sem alls ekki er víst, því að hingað til hefur ekki verið reiknað með að stöðvast við milljón tonnin. Enn þá er að vísu ekki búið að gefa grænt ljós á að veiða meira en 350 þús, tonn úr Suðausturlandsloðnunni. Aftur á móti er reiknað með að það megi veiða þar nokkuð til viðbótar, og vonast er eftir að talsvert magn megi veiða af Vestfjarðaloðnunni, þó að ekki sé hægt að fullyrða endanlega um það enn.



Herra forseti. Ég vil alveg mótmæla því, að ég hafi verið með útúrsnúning við hæstv. ráðh. - síður en svo. Hins vegar sagði ég það og ég endurtek það, að þetta er auðvitað ekkert svar við fsp., að ef það verður vont veður þetta lengi og ef brælan helst, þá verður ekki gripið til takmarkana, og ef þetta og hitt verður. Svo kemur hæstv. ráðh. nú aftur og segir: Vinnsla á loðnu og loðnuhrognum hér fyrir Suðvesturlandi mun hafa forgang. Á hvern hátt ætlar þá ráðh. að beita sér fyrir því að banna skipum að veiða í bræðslu? Hann verður þá að banna það og taka einhvern tíma skarið af. Það, sem ég sagði áðan, stendur alveg óhaggað og hefur ekki breyst við þessa aðra ræðu ráðh., að rn. veit ekki sitt rjúkandi ráð og þorir í hvoruga löppina að stíga.



Herra forseti. Á þskj. 342 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um ráðstafanir vegna birgðasöfnunar mjólkurafurða. Fsp. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. Til hvaða ráðstafana hyggst ríkisstj. grípa til þess að mæta þeim vanda, sem skapast hefur vegna gífurlegrar birgðasöfnunar á mjólkurafurðum, smjöri og ostum? 2. Hvaða upplýsingar liggja fyrir eða hvaða upplýsinga er unnt að afla með skyndikönnun á neyslu þessara vara í ýmsum stofnunum og vistheimilum á vegum hins opinbera eða félagasamtaka?“ Það er kunnugt, að miklar birgðir hafa safnast af mjólkurafurðum á síðustu missirum. Í árslok 1978 voru birgðir af smjöri 1338 tonn í landinu eða sem svarar að heildsöluverði 3.8 milljörðum kr. Á sama tíma voru ostabirgðir í landinu 1400 tonn. Er þetta hvort tveggja sem svarar ársneyslu þjóðarinnar á þessum vörum. Horfur eru á að þessar birgðir fari vaxandi á þessu verðlagsári og ekki hægt með vissu að segja til um hvað þær verða orðnar miklar í lok þessa verðlagsárs, ef ekki verður gripið til einhverra ráðstafana. Nú er það svo, að ef ætti að flytja þessar birgðir út, t.d. smjörbirgðirnar, er talið að verð á smjöri á erlendum markaði sé nú aðeins 405 kr. og fengist þá fyrir þetta magn um 1/2 milljarður kr. eða kringum 500 millj. kr., aðeins lítill hluti af því verðmæti sem heildsöluverðið nemur. Það vantar sem sé upp á verðið, ef smjörbirgðirnar væru fluttar á erlendan markað, um 3.3 milljarða kr. Væru ostabirgðirnar fluttar út er talið að vantaði um 1.5 milljarð kr., eða samtals um 4.8 milljarða kr. upp á heildsöluverð ef þessar vörur væru fluttar á erlendan markað. Til viðbótar við þetta er það vitað eftir horfum, að framleiðsla á þessu verðlagsári muni verða það mikil að á skorti í útflutningsbótafé til þess að fullu verði verði náð álíka fjárhæð, eða 4.7–.8 milljarða kr. Hér er um mjög mikið vandamál að ræða og birgðasöfnun, einkanlega á smjöri, hefur í för með sér að geymslukostnaður verður óhæfilegur og því naumast um annað að ræða en að koma þessari vöru í lóg að verulegu leyti með einhverjum hætti. Nokkuð öðru máli gegnir með ostabirgðirnar, vegna þess að eðlilegt er að nokkurt magn, sem svaraði 2/5 af þessu magni eða eitthvað þess háttar, væri í birgðum, vegna þess að ostarnir þurfa tíma til gerjunar í geymslu áður en þeir eru settir á markað. Þrátt fyrir það er hér um alvarlegt vandamál að ræða, sem ég hef leyft mér að spyrjast fyrir um hvaða ráðstafana hæstv. ríkisstj. hyggst grípa til að mæta. Annar liður þessarar fsp. lýtur að því, hvort fyrir liggi nokkrar upplýsingar um eða hvort unnt sé í skyndi að afla upplýsinga um hvernig neyslu þessara vara sé háttað í ýmsum opinberum stofnunum og á vistheimilum á vegum hins opinbera eða félagasamtaka. Það er ákaflega mikils virði að hugað sé að því að haga vinnslu þessara vara á þann hátt, að unnt sé að mæta þörfum markaðarins, eins og hann er á hverjum tíma. Og breytingar á þjóðfélagsháttum hafa leitt til þess, að mæta þarf markaðnum á nýjan hátt. Maður heyrir sagnir af því, að t.d. börnum í skólum, sem fá í skólastofnuninni hluta af sínu fæði, sé þar boðið kók og prins-póló eða annað slíkt, en hinar hollu landbúnaðarafurðir, sem hrannast upp sem birgðir í þjóðfélaginu, séu þar lítt á borðstólum. Enn fremur hafa heyrst sagnir um að á sumum vistheimilum hins opinbera sé smjör helst ekki horið á borð. Mér væri mikil þökk á því að fá upplýst, hvort hæstv. ráðh. getur gefið einhverjar réttar upplýsingar um þetta efni, því að ef hér er rétt með farið er um alvarlegt mál að ræða. Í sambandi við þetta mál þarf vitaskuld að huga að því á allan hátt, hvernig þessum birgðum verði komið í lóg. Hér var upplýst á Alþ. fyrir skömmu, að t.d. varnarliðið kaupi ekki þessar vörur. Væri eðlilegt a.m.k. að teknir væru upp samningar um sölu á hluta af þessu vörumagni til þeirra sem á Keflavíkurflugvelli dveljast. Ég mun ekki hafa lengri framsögu fyrir þessari fsp. Mér er ljóst að hér er um alvarlegt vandamál að ræða, og það er auðvitað beðið eftir því að heyra hvað ríkisstj. hyggst gera til að mæta þessum vanda. Ég vonast til að hæstv. ráðh. geti gefið við því einhver svör.



Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi upplýsti er hér um gífurlega mikið vandamál að ræða. Birgðir af smjöri voru 1. 1. 1979 1331 tonn og var birgðaaukning á s.l. ári 221 tonn. Birgðir af ostum voru sama dag, 1. 1. 1979, 1227 tonn og var birgðaaukning á s.l. ári 253 tonn. Mér þykir jafnframt rétt að gefa yfirlit yfir þróun þessara mála undanfarin 4 ár: 1975 var heildarframleiðsla mjólkur 108.3 millj. lítra, sala innanlands var 101.1 millj. lítra og umframframleiðsla 6.6% heildarframleiðslunnar. 1976 voru framleiddar 108.7 millj. lítra, sala innanlands 100.7 millj. lítra og umframframleiðsla 7.4%. 1977 var framleiðsla 115.5 millj. lítra, sala innanlands 91.2 millj. lítra og umframframleiðslan því 21%. 1978 var framleiðslan 120.2 millj. lítra, sala innanlands 97 millj., en umframframleiðsla 19.3%. Í ár er áætlað að umframframleiðslan verði um 24%. Mér þótti rétt að þessar tölur kæmu fram, þannig að ljóst yrði að umframframleiðsla þessi stafar ekki eingöngu af aukinni framleiðslu á mjólk, heldur einnig af nokkrum samdrætti í neyslu. Í sambandi við þann útflutning, sem nú er verið að ræða um, sem fyrst og fremst miðar að því að birgðir aukist ekki, en dragi eitthvað úr þeim, er áætlað að vöntun útflutningsbóta á mjólkurvörur sé 1 milljarður 781 millj. 588 þús. kr. á þessu verðlagsári, en þar af er vegna útflutnings á smjöri 1 milljarður 325 millj. 500 þús. kr. Þess má geta að áætlað er að vöntunin sé rúmir 3 milljarðar vegna kindakjöts. Með þessari áætlun er því heildarvöntun útflutningsbóta yfir 4.8 milljarða. Af ráðstöfunum, sem ríkisstj. bindur vonir við í þessu alvarlega máli, vil ég fyrst nefna frv. það sem flutt var í des., þar sem gert er ráð fyrir að veita Framleiðsluráði landbúnaðarins viðtækar heimildir til að sporna gegn vaxandi framleiðslu. Í sambandi við mjólkurframleiðsluna eru fyrst og fremst vonir bundnar við að draga verulega úr fóðurbætisnotkun. Að vísu er um það deilt, hvort þær ráðstafanir, sem frv. heimilar, ná þeim árangri, en sú skoðun mín er tvímælalaus, að auðveldast sé að draga úr umframframleiðslu mjólkurafurða með því að draga svo um munar úr notkun fóðurbætis. Ég hygg einnig að það sé skynsamlegasta leiðin hjá bændum. Þá draga þeir úr frumkostnaði starfsemi sinnar um leið og úr mjólkurframleiðslunni er dregið. Nú hefur því miður orðið nokkur dráttur á afgreiðslu þessa máls, en von mín er þó sú, að gripið verði til slíkra ráðstafana strax og frv. hefur fengið afgreiðslu hér á Alþ. og það geti orðið til að draga nokkuð úr þeirri aukningu sem verður á þessu ári. Hins vegar þarf fleira til og hefur verið unnið m.a. á vegum markaðsnefndar að athugun á auknum útflutningi. Ég hef sett í gang athugun á því, hvort unnt muni reynast að fá aukinn þann kvóta sem við höfum til ostaútflutnings til Bandaríkjanna. Einnig hefur verið athugað með sölu á mjólkurafurðum á Keflavíkurflugvelli. Mjólk er seld þangað, aðrar afurðir eru boðnar, en staðreyndin er sú, að ameríski herinn á kost á þessum afurðum á miklu lægra verði en hér et um að ræða. Þarna er spurning, hvort á að skylda herinn til þess að kaupa afurðir okkar, og þá einnig, hvort skylda eigi hann til að kaupa þær á fullu heildsöluverði eða hvort við Íslendingar eigum að greiða niður þessar afurðir fyrir ameríska herinn. Það mál þarf sannarlega nánari athugunar við. Þá mun ég flytja á Alþ. nú fljótlega frv. til l. um breyt. á jarðræktarlögum, þar sem ég mun fara fram á að heimilt verði að ráðstafa styrkjum á næstu 5 árum með meiri sveigjanleika en verið hefur upp á síðkastið. Sömuleiðis mun ég flytja till. til þál. um stefnumörkun í landbúnaði, þar sem ég fer einnig fram á álit Alþingis á því, hvort til greina komi að ráðstafa útflutningsbótum á nokkurn annan máta en nú hefur verið yfir heildaráætlunartímabilið. Þrátt fyrir slíkar aðgerðir er ljóst að leggja. verður á innvigtunargjald á mjólk, á því er enginn vafi, líklega yfir 16 kr. á hvern lítra. Spurningin verður hins vegar sú, hvort Alþ. er þá síðar, t.d. haustþingið, reiðubúið til þess að endurgreiða að einhverjum hluta slíkt innvigtunargjald á grundvelli þeirra upplýsinga, sem þá liggja fyrir, og þeirra ráðstafana, sem ég hef nú nefnt og mun leggja fyrir. Ég vil svo segja það um seinni hluta spurningarinnar, að ég lét þegar kanna það sem þar er spurt um. Þarna er um athyglisvert mál að ræða, en því miður virðast engar upplýsingar liggja fyrir, sem í raun og veru eru tiltækar eða hægt er að fóta sig á. Ég hef óskað eftir því, að þetta verði skoðað nánar, og skal með ánægju láta hv. fyrirspyrjanda í té þær upplýsingar sem ég fæ þegar þær liggja fyrir.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir þau svör sem hann hefur gefið. Ég vil geta þess að sá mismunur, sem fram kemur í máli hans og því sem ég rakti áðan um birgðir, kemur mér spánskt fyrir sjónir af því að þær tölur, sem ég fór með, eru fengnar frá formanni Stéttarsambands bænda sem hann gaf okkur upp á fundi í þingnefnd nú fyrir skömmu. En það skiptir ekki höfuðmáli. Hér var ekki um þann mun á þessum tölum að ræða, t.d. aðeins 7 tonn á smjörinu, að það hafi nein áhrif á þetta mál í heild. Ég verð að segja það, að í máli hæstv. ráðh. kom í rauninni ekki fram neitt sem máli skiptir til þess að ráða fram úr þessum bráða vanda. Frv. til l. um Framleiðsluráð landhúnaðarins, sem lagt var fram hér fyrir jól, leysir ekki þennan bráða vanda. Með því er aðeins ætlað að bregðast við á nokkuð fjölbreytilegri hátt en áður hefur verið gert hvernig vandanum verði dreift á herðar bænda, og má vera að það frv., ef að lögum verður, væntanlega í breyttu formi, muni hafa einhver samdráttaráhrif í för með sér til frambúðar. En það leysir ekki þennan vanda, sem orðinn er, og þar er nauðsynlegt að greina á milli. Enn fremur er rétt að gera sér grein fyrir því, að þær ráðstafanir aðrar en breyt. á jarðræktarlögum, sem hæstv. ráðh. nefndi, þál. um stefnumörkun í landbúnaði, hafa ekki áhrif á þann vanda sem orðinn er. Þau mál geta orðið hér til umfjöllunar síðar. Ég skal ekki eyða tíma í að ræða þau frekar. Hitt er svo aftur annað mál, að sá þáttur í ræðu hæstv. ráðh., sem fjallaði um markaðskönnun og markaðsleit, er auðvitað ákaflega þýðingarmikill í þessu efni. Þ. á m. kemur vitaskuld til álita - og hlýtur að koma til álita, hvort stjórnvöld eigi ekki að krefjast þess beint að varnarliðið á Keflavíkurflugvelli kaupi af okkur vörur og þá á fullu verði. Það er auðvitað engin ástæða til þess að við séum að selja varnarliðinu vörur á undirverði. Vil ég beina því til hæstv. ráðh., að hann og félagar hans í ríkisstj. athugi það frekar. Um aðra þætti í markaðsmálunum er það auðvitað að segja, að í rauninni liggur fyrir að smjörbirgðirnar seljast ekki nema fyrir ákaflega lítið verð. Þá er aðalmálið í þessu: Ætlar ríkisstj. að grípa til ráðstafana í sambandi við þessi birgðamál með þeim hætti að smjörbirgðunum sérstaklega - og jafnvel að hluta ostabirgðunum - verði komið í lóg með einhverjum hætti, og ætlar ríkisstj. að leggja fram eitthvert fé til að bæta þau stórkostlegu skakkaföll sem af því leiðir fyrir bændastéttina í landinu? Við þessu gaf hæstv. ráðh. engin svör. Ég vonast til að hann geti gert það, þó síðar verði. Um seinni lið fsp. fjölyrði ég ekki. Ég tek það gott og gilt, sem hæstv. ráðh. sagði um það mál, og vænti þess, að sú könnun verði gerð sem ég hef þar farið fram á.



Herra forseti. Ég vil aðeins undirstrika það sem hv. fyrirspyrjanda er að sjálfsögðu kunnugt, að vitanlega hefur ríkisstj. ekkert fjármagn til ráðstöfunar til að kaupa upp smjörbirgðir eða annað. Hún hefur ekkert fjármagn annað til ráðstöfunar en það sem hið háa Alþingi hefur afhent ríkisstj., og fyrst og fremst er þar um 10% útflutningsbæturnar að ræða. Ég lýsti því áðan, að ég geri mér vonir um, þegar Alþ. sér viðleitni til þess að snúa við þeirri þróun sem verið hefur í landbúnaðinum, að hið háa Alþingi fáist til þess að hlaupa undir bagga eins og gert var á s.l. hausti. Ég bind sérstaklega vonir við það.