Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um vinnumiðlun sem er 49. mál Nd. Frv. hefur verið afgreitt í Nd. með tiltölulega litlum breytingum. Sú breyting, sem þar var gerð, var fyrst og fremst við 3. gr. þar sem BSRB er bætt við þá aðila sem eiga að vera í ráðgjafarnefnd þeirri sem frv. gerir ráð fyrir. Það blandast víst fáum hugur um að Íslendingar lifa á umbrotatímum. Á vissan hátt má segja að íslenskt þjóðlíf standi á tímamótum. Við höfum fram til þessa byggt sókn okkar til bættra lífskjara m. a. á mikilli fjárfestingu í fiskiskipum og fiskvinnslu sem um skeið leiddi til aukins afla. Það er mat margra að við núverandi skipulag fiskveiða höfum við náð hámarks afrakstri fiskimiða í kringum landið. Þess vegna verði bætt lífskjör að byggjast á betri nýtingu þeirra hráefna sem við höfum, hagnýtingu nýrrar tækni við framleiðsluna og bættri menntun og þjálfun mannaflans. Mín skoðun er að um ókomna framtíð byggist afkoma í þessu landi á afrakstri sjávarútvegs og fiskvinnslu, arður þessara starfsgreina muni áfram ráða lífskjörum á Íslandi. Þótt sjávarútvegurinn eigi við tímabundna erfiðleika að etja megum við ekki láta það hafa þau áhrif að dregið verði úr fjárfestingu í nýrri tækni og betri tækjum í þessari atvinnugrein. Ef sjávarútvegur og fiskiðnaður dragast aftur úr leiðir það til enn verri afkomu þess fólks sem starfar við þessar undirstöðugreinar í þjóðfélagi okkar. Ef það gerist er hætt við að lítið verði til skiptanna fyrir aðrar starfsstéttir. Það er eins og ýmsir séu hættir að skilja þessar einföldu staðreyndir í þjóðfélaginu. Þess vegna legg ég áherslu á það að fjárfesting í nýjum tækjum, ekki síst í fiskvinnslunni, svo og öðrum atvinnugreinum er forsenda bættra lífskjara. En það er ekki nóg að fjárfesta í nýjum tækjum og auka fjölbreytnina í atvinnulífinu ef ekki er fyrir hendi starfsfólk sem hefur rétta menntun og síðast en ekki síst þjálfun til að takast á við ný verkefni sem ný tækni og nýjar atvinnugreinar krefjast. Þar er þörf á menntun og hvers kyns þjálfun. Þjóð, sem ætlar og verður að stofna til nýsköpunar og aukinnar fjölbreytni í atvinnulífinu, verður að átta sig á samhengi hlutanna. Það er ekki hægt að stofna til nýsköpunar í atvinnulífinu, nýsköpunar sem krefst menntunar, ef ekki er til starfskrafturinn til að koma slíku í framkvæmd. Fjölbreytni í atvinnulífi krefst betur menntaðs og sérhæfðara starfsfólks. Af þessum ástæðum er margt sem bendir til þess að sífellt erfiðara verði fyrir atvinnurekendur að fá það starfsfólk sem reksturinn krefst og fyrir launþegann að fá vinnu við sitt hæfi. Það er hér sem vinnumiðlun hefur gífurlega miklu þjóðhagslegu hlutverki að gegna. Meginhlutverk hennar á að vera að leiða saman launþega og atvinnurekanda og stuðla þar með að sem allra bestri nýtingu mannafla og atvinnutækja, þ. e. að sú menntun og starfsþjálfun, sem launþegi hefur, nýtist sem best þegar út í atvinnulífið er komið og að flóknum og dýrum atvinnutækjum stjórni þeir sem hafa til þess rétta þjálfun. Þetta hlutverk hefur íslensk vinnumiðlun ekki rækt sem skyldi. Starf hennar fram til þessa hefur í allt of ríkum mæli takmarkast við skráningu tölulegra upplýsinga og því skrifræði sem tengist greiðslu atvinnuleysisbóta. Á þessu verður að verða breyting. Þess vegna er flutt það frv. um vinnumiðlun sem hér er á dagskrá. Fyrsta löggjöfin, sem snertir vinnumiðlun, voru lög nr. 57/1928 um atvinnuleysisskýrslur. Í þeim lögum, sem voru aðeins fjórar greinar, var bæjarstjórnum gert skylt að safna fjórum sinnum á ári skýrslum um atvinnu og atvinnuleysi sjómanna, verkamanna, verkakvenna og iðnaðarmanna. Mikill misbrestur mun hafa verið á þessari skýrslusöfnun utan Reykjavíkur og eftir þrjú ár gafst Hagstofan upp við að innheimta skýrslurnar. Fyrir bragðið er nánast engin vitneskja fyrir hendi um atvinnuástand utan Reykjavíkur í tölfræðilegum gögnum frá kreppuárunum upp úr 1929. Á árunum eftir 1929 verða menn varir við böl atvinnuleysisvofunnar. Sú reynsla verður þeim sem það upplifðu víti til varnaðar. Eymd, vonleysi, glötun tímaskyns, missir sjálfsvirðingar, slakari heilsa voru sjúkdómseinkenni atvinnuleysisins. Það var upp úr þessum jarðvegi sem skilningur á mikilvægu hlutverki vinnumiðlunarinnar spratt. Í ársbyrjun 1935 samþykkti Alþingi fyrstu lögin um vinnumiðlun lög nr. 4 frá 9. jan. 1935. Í þeim er kveðið á um það að í hverjum kaupstað skuli stofnuð vinnumiðlunarskrifstofa eftir ákvörðun bæjarstjórnar eða atvinnumálaráðherra. Enn voru sett lög um vinnumiðlun 1951, lög nr. 41. Í 1. gr. þeirra er gerð sú meginbreyting að skyldu sveitarfélaga til að reka vinnumiðlun er breytt í heimild. Auk þess er kveðið á um það að þær vinnumiðlunarskrifstofur, sem þá voru starfandi skv. lögum frá árinu 1935, skuli hætta störfum frá 1. mars 1951. Loks voru sett ný lög um vinnumiðlun árið 1956, lög nr. 52. Voru þau sett í tengslum við nýja löggjöf um atvinnuleysistryggingar það sama ár. Það er því orðið löngu tímabært að endurskoða vinnumiðlunarlögin og laga þau að þeim gífurlegu þjóðfélagsbreytingum sem hafa átt sér stað frá setningu þeirra, ekki síst frá árinu 1971 þegar hrein bylting hófst í byggða- og atvinnumálum hér á landi. Með bréfi dags. 22. okt. 1981 skipaði fyrrv. félmrh. nefnd er skyldi endurskoða lög nr. 52/1956, um vinnumiðlun, með síðari breytingum. Í nefndina voru skipaðir Sigurður Guðgeirsson prentari, formaður, Björn Björnsson viðskiptafræðingur, Bragi Friðriksson framkvæmdastjóri, Eyjólfur Jónson framkvæmdastjóri og Garðar Sigurgeirsson viðskiptafræðingur. Eftir fráfall Sigurðar Guðgeirssonar var Þóra Hjaltadóttir hagfræðingur skipuð formaður í hans stað. Óskar Hallgrímsson, deildarstjóri vinnumálaskrifstofu félmrn., var skipaður ritari nefndarinnar. Í skipunarbréfi nefndarinnar var henni falið að kanna sérstaklega eftirfarandi atriði: 1. Hver sé eðlileg verkaskipting ríkis og sveitarfélaga hvað vinnumiðlun og atvinnuleysisskráningu snertir. 2. Hvernig tryggja megi sem virkasta vinnumiðlun sem hafi jafnan haldgóðar upplýsingar um þau atvinnutækifæri er í boði eru á hverjum tíma víðs vegar um landið. 3. Hvort það eigi að vera verkefni vinnumiðlunar að sinna þörfum fólks með sérþarfir, t. d. öryrkja eða aldraðra, eða hvort fela beri það verkefni öðrum aðilum. 4. Hvernig efla megi tengsl vinnumiðlunar í landinu við aðila vinnumarkaðarins og Atvinnuleysistryggingasjóð með það fyrir augum að koma á virkara samstarfi þessara aðila. Enn fremur var nefndinni falið að kynna sér löggjöf um vinnumiðlun á öðrum Norðurlöndum með það sérstaklega í huga að Ísland gerðist aðili að samningi um sameiginlegan vinnumarkað á Norðurlöndum og að æskilegt yrði af þeim ástæðum að samræma ákvæði laga hér á landi því sem þar gildir. Í grg. með tillögum að lagafrv., sem nefndin sendi félmrh. 28. mars 1984, kemur fram sú sameiginlega skoðun hennar að vinnumiðlun og atvinnuleysisskráning þurfi að vera fyrir hendi um land allt og framkvæmdin eigi að vera verkefni sveitarstjórna en yfirstjórnin hjá Vinnumálaskrifstofu félmrn. Þá kemur fram sú einróma skoðun nefndarinnar að mjög þurfi að auka þá þjónustu sem vinnumiðlun lætur í té, bæði gagnvart atvinnuleitendum og atvinnurekendum, og gera vinnumiðluninni kleift að sinna þeim fjölþættu verkefnum sem í raun eru á hana lagðar. Nefndin telur mikið skorta á að vinnumiðlunin hafi sinnt því þjónustuhlutverki sem hún á að sinna. Hún bendir á í grg. að góðu heilli hafi atvinnuástand víðast hvar verið með þeim hætti síðustu árin að ekki hafi reynt alvarlega á vinnumiðlunina. Hins vegar leggur nefndin áherslu á það, sem fram kom hér að framan í þessari framsöguræðu minni, að í þjóðfélagi, sem sífellt tekur yfir fjölþættari atvinnustarfsemi, verði þörfin fyrir virka vinnumiðlun meiri með hverju ári burtséð frá því hvort um atvinnuleysi er að ræða eða ekki. Nefndin telur að eðlileg hreyfing vinnuafls milli atvinnugreina þurfi að geta átt sér stað og komi til kasta vinnumiðlunar um upplýsingagjöf, bæði til atvinnurekenda og þeirra sem óska eftir að breyta um vinnu. Atvinnuleit fyrir fatlaða og aðra hópa með sérþarfir þurfi einnig að stórauka, m. a. með samvinnu við samtök og stofnanir er fari með málefni þeirra. Endurskoðunarnefndin er sammála um það að veigamikill þáttur í starfi vinnumiðlunar eigi að vera fólginn í því að veita stjórnvöldum og öðrum, sem á slíku þurfa að halda, tímanlega vísbendingu um hreyfingar á vinnumarkaði, hvort sem um er að ræða þenslu eða samdrátt. Nefndin telur að í þessu skyni sé nauðsynlegt að vinnumiðlunin fái sem gleggstar upplýsingar um atvinnuástandið á vinnumarkaði, þ. á m. um laus störf. Til að ná þessu markmiði leggur nefndin til að komið verði á véltæku gagnavinnslukerfi undir yfirumsjón Vinnumálaskrifstofu félmrn. Ég vík nánar að þessum þætti síðar í ræðu minni. Varðandi eflingu vinnumiðlunarinnar leggur nefndin eftirfarandi til: - að skylda til að annast vinnumiðlun verði takmörkuð við sveitarfélög með a. m. k. 500 íbúa - að landinu verði skipt í atvinnusvæði eftir atvinnuháttum og staðháttum - að sveitarfélögum á hverju svæði verði gert að hafa samstarf um allt er lýtur að vinnumiðlun - að stefnt verði að því að koma upp véltæku gagnavinnslukerfi sem m. a. auðveldi fámennari sveitarfélögum að annast vinnumiðlun án óhóflegs kostnaðar og skrifræðis. Endurskoðunarnefndin fjallar um stjórn vinnumiðlunarinnar í grg. sinni og telur rétt að aðilar vinnumarkaðarins fái beina aðild að yfirstjórn vinnumiðlunarinnar með þeim hætti að Vinnumálaskrifstofunni verði sett sérstök ráðgjafarnefnd. Hlutverk ráðgjafarnefndarinnar er að gera tillögur um stefnumörkun í þeim málum sem undir Vinnumálaskrifstofuna falla. Þá telur nefndin eðlilegt að heildarsamtök sveitarfélaga og Atvinnuleysistryggingasjóður fái aðild að ráðgjafarnefndinni. Enn fremur er það álit hennar að aðilar vinnumarkaðarins fái beina aðild að stjórnarnefndum þeim sem gert er ráð fyrir hjá hverri sveitarstjórn sem skylt er að annast vinnumiðlun, sbr. 9. gr. frv. Með þessu telur nefndin að unnt eigi að verða að koma á virku samstarfi ríkis, sveitarstjórna og aðila vinnumarkaðarins um atvinnumál á breiðum grundvelli. Nefndin víkur stuttlega í grg. sinni að samningi um sameiginlegan vinnumarkað Norðurlanda sem var undirritaður 6. mars 1982 og tók gildi 1. ágúst 1983, en skv. honum njóta norrænir ríkisborgarar sama réttar og heimamenn varðandi þjónustu af hálfu vinnumiðlunarinnar. Ofangreind atriði eru kjarninn úr grg. endurskoðunarnefndarinnar sem hún lét fylgja með tillögum sínum um ný lög um vinnumiðlun. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að eyða tíma hér til að útskýra einstakar greinar frv., en út frá þessari skilgreiningu tel ég eðlilegt að vinnumiðlunin sjái um þjónustu við aðila vinnumarkaðarins í samvinnu við og undir yfirstjórn Vinnumálaskrifstofunnar vegna þess að hún er í beinum tengslum við vinnumarkaðinn. Hins vegar fari Vinnumálaskrifstofa rn. með samskipti við stjórnvöld vinnumála á hinum Norðurlöndunum og beri ábyrgð á að sinna þeim skyldum sem samningurinn milli Norðurlandanna felur í sér gagnvart þeim. Ég vil sérstaklega vekja athygli á c-lið 11. gr. sem fjallar um sérstaka þjónustu vinnumiðlunarinnar. Skv. þessum lið geta unglingar, fatlaðir og aldraðir leitað til vinnumiðlunar og óskað aðstoðar hennar við leit að vinnu við þeirra hæfi. Í IV. kafla frv. er nýmæli. Hann fjallar um gagnavinnslukerfi. Í 13. gr. frv. er heimildarákvæði fyrir félmrh. um að hann geti ákveðið, að höfðu samráði við hlutaðeigandi aðila, að vinnumiðlun taki upp véltæka gagnavinnslu allra upplýsinga um atvinnuástand, atvinnuleysi, atvinnutækifæri og atvinnuleysisbætur. Skv. greininni er gert ráð fyrir að Vinnumálaskrifstofan hafi yfirumsjón með gagnavinnslukerfi vinnumiðlunar og setji nánari reglur um meðferð þess og rekstur í samvinnu við sveitarfélög og Atvinnuleysistryggingasjóð. Í þessu sambandi vil ég geta þess að félmrn. hefur í samvinnu við Reykjavíkurborg, Atvinnuleysistryggingasjóð og fjmrn. þegar hafið undirbúning að stofnun véltæks gagnavinnslukerfis vinnumiðlunar. Veturinn 1983–1984 voru hannaðar fyrstu tillögur að slíku kerfi. Þessar tillögur hafa verið til nánari athugunar. Enn fremur hafa starfsmenn félmrn. bæði kynnt sér þá tölvuvæðingu sem hefur átt sér stað á þessu sviði í Finnlandi og Svíþjóð í tengslum við vinnumálafundi sem haldnir hafa verið í þessum löndum og tekið þátt í starfshópum Norrænu vinnumarkaðsnefndarinnar sem hefur það sérstaka verkefni að fjalla um notkun tölvutækni við vinnumiðlun á Norðurlöndum. Rn. hefur þannig þegar dregið saman nokkurt magn upplýsinga um þetta málefni. Það er ljóst að hér er um umfangsmikið verkefni að ræða sem verður ekki leyst nema með náinni samvinnu við sveitarfélögin og aðila vinnumarkaðarins. Það er enn fremur ljóst að mesta vinnan liggur í því að skilgreina þau verkefni og þá þjónustu sem gagnavinnslukerfið á að annast. Hér er okkur Íslendingum nokkur vandi á höndum vegna þess hvað starfsemi vinnumiðlunar er frumstæð. Þess vegna er það spurning hvort ekki sé rétt að fulltrúar ríkisvaldsins, sveitarfélaganna og aðilar vinnumarkaðarins setjist niður og ræði um framtíðarskipulag og starfshætti vinnumiðlunarinnar á grundvelli þess lagafrv. sem hér liggur fyrir og í framhaldi af því verði unnið að skipulagningu gagnavinnslukerfis vinnumiðlunar. Ég legg áherslu á að ríkisvaldið hefur áhuga á framgangi þessa máls. Í því sambandi vil ég benda á að í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir að 1.5 millj. kr. verði varið til þessa verkefnis. Í 14. gr. er einnig að finna nýmæli sem að vísu var ekki samstaða um í endurskoðunarnefndinni. Þar er kveðið á um það að þegar vinnumiðlun hefur komið á véltæku gagnavinnslukerfi geti ráðherra með reglugerð ákveðið að öllum, sem hafa með höndum fastan atvinnurekstur með aðkeyptu vinnuafli og hafa fjóra eða fleiri starfsmenn í þjónustu sinni, skuli skylt að tilkynna hlutaðeigandi vinnumiðlun öll laus störf á þeirra vegum, enda sé tryggt að vinnumiðlunin geti tekið við slíkum upplýsingum með viðunandi hætti. Áður en slík reglugerð er gefin út á að leita umsagna helstu samtaka atvinnurekenda og verður þetta ekki gert nema um það verði fullt samkomulag. Á þetta vil ég leggja áherslu. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirrar grg. sem með sama frv. fylgir. Ég gat þess í upphafi máls míns að íslenskt þjóðfélag hafi tekið stakkaskiptum frá því núgildandi lög um vinnumiðlun voru sett. Fjölbreytnin í atvinnulífinu hefur aukist og menntun einstaklinga orðið margbreytilegri. Vinnumiðlunin á að sjá til þess að atvinnurekandinn fái þann starfskraft sem reksturinn krefst og einstaklingurinn fái atvinnu í samræmi við þá menntun og starfsreynslu sem hann hefur. Hlutverk vinnumiðlunarinnar á einnig að vera að stuðla að nægri og jafnri vinnu um land allt og auka hreyfanleika vinnuaflsins á milli atvinnugreina. Á þennan hátt getur vinnumiðlun tryggt sem besta nýtingu framleiðslutækja og mannafla og á þann hátt aukið afrakstur þjóðarbúsins sem er öllum þegnum til hagsbóta. Það frv. til l. um vinnumiðlun, sem hér er fylgt úr hlaði, miðar að þessu. Það byggir á þeim grundvallarsjónarmiðum að vinnumiðlun eigi að vera frjáls, hlut-. laus og endurgjaldslaus þjónusta við þá sem óska liðsinnis hennar. Það byggir á því sjónarmiði að sjálfstæði sveitarfélaganna eigi að vera sem mest og þess vegna eigi þau að annast þennan málaflokk undir yfirstjórn félmrn. Til þess að minnka skrifræði og gera vinnumiðlunina sem skjótvirkasta gerir frv. ráð fyrir hagnýtingu véltæks upplýsingakerfis. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Davíð Aðalsteinsson Hæstv. forseti. Það er rétt, sem kom fram í máli hv. 2. þm. Austurl., að félmn. hefur borist bréf um það mál sem hv. 2. þm. Austurl. kynnti hér. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Að sjálfsögðu verður það bréf tekið til frekari umfjöllunar í félmn. þar sem vonandi verða allir nm. viðlátnir. Ég stóð fyrst og fremst upp við þessa umr. til þess að fá örlítið nánari útlistun á örfáum atriðum í frv. Ég tel að það geti sparað tíma í umfjöllun um það í n. Það er þá fyrst varðandi 4. gr. frv., 2. mgr. sem hljóðar svo, en þá er átt við ráðgjafarnefndina: „Nefndin getur haft frumkvæði að því að gerðar verði áætlanir um aðgerðir sem hrinda megi í framkvæmd ef horfur eru á samdrætti eða breytingum í atvinnuháttum er leitt geta til atvinnuleysis hvort sem er á einstökum stöðum, í tilteknum starfsgreinum eða landinu í heild.“ Eins og fram hefur komið er þetta ákvæði nýmæli í slíkum lögum um vinnumiðlun. Þeim spurningum hlýtur maður að velta fyrir sér þegar þess er getið að nefndin geti haft frumkvæði að því að gerðar verði áætlanir og hrint þeim í framkvæmd. Reyndar er ekki getið um það eða skýrt ákveðið í þessu frv. hver það er sem hugsanlega hrindir slíkum áætlunum í framkvæmd. Þó er að því vikið í grg. og verður best skilið að það sé raunar nefndin sjálf, þ. e. ráðgjafarnefndin. Nú hlýtur sú spurning að leita á hugann hversu víðtækt þetta vald er sem fengið er þarna í hendur ráðgjafarnefndinni. Það er deginum ljósara að fjölmargir aðilar hafa með höndum atvinnurekstur og atvinnustarfsemi á hverjum stað. Um alls konar rekstrarform er að ræða, bæði hálfopinberan rekstur og einkarekstur. Er virkilega gert ráð fyrir því að ráðgjafarnefndin geti látið frá sér fara og jafnvel hrint í framkvæmd áætlunum um aðgerðir í afvinnumálum sem varða ef að líkum lætur í mörgum tilvikum í mjög ríkum mæli einkaaðila í rekstri, starfsháttu þeirra, mannaráðningar, mannahald og fyrirkomulag að ýmsu leyti? Það er óumflýjanlegt að nokkuð ljóst liggi fyrir hvað við er átt í þessu efni. Í öðru lagi langar mig til að fá örlítið nánar útskýrt hvað átt er við í 7. gr. frv. þar sem vikið er að því að landinu skuli skipt í atvinnusvæði þannig að sveitarfélög, sem landfræðilega og atvinnulega hafa svipaðra hagsmuna að gæta, teljist á sama atvinnusvæði. Nú get ég vel ímyndað mér hvað þarna er átt við í stærstum dráttum. Hins vegar leiði ég hugann að því fyrir það fyrsta hvenær er fyrirhugað á grundvelli reglugerðar, verði þessi atvinnusvæði ákveðin, að skiptingunni verði lokið og í öðru lagi hvort menn hafi bak við eyrað í framhaldi af þessari breytingu á skipan atvinnusvæðanna að breyta rétti einstaklinga til atvinnuleysisbóta. Þá á ég við hvort tveggja með tilliti til aðildar að verkalýðsfélagi og sveitfesti viðkomandi einstaklings. Í þriðja lagi langar mig að víkja örfáum orðum að eins konar fyrirframgerðri lögskýringu félmn. Nd. en í 3. lið nál. stendur svo, með leyfi forseta: „Í frv. tekur hugtakið „atvinnuleitandi“ til þeirra sem eru í starfi en leita eftir öðru starfi. Hugtakið „atvinnuumsækjandi“ tekur til þeirra sem ekki eru í starfi." Nú segi ég alveg eins og er að mig brestur skilning á þessu tvennu. Minn málskilningur segir mér að „atvinnuleitandi“ sé yfir höfuð sá aðili sem leitar eftir vinnu, einu gildi hvort hann er í annarri vinnu nú þegar eða hvort hann er atvinnulaus. En „atvinnuumsækjandi“ getur skv. mínum skilningi hvort tveggja verið í atvinnu eða atvinnulaus en hann sækir um annað starf eða sækir um tiltekið starf og er þar af leiðandi atvinnuumsækjandi. Enda er í 11. gr. frv. tíunduð þjónusta við atvinnuleitendur og það er nokkuð löng upptalning. Þá er tíunduð þjónusta við atvinnurekendur. C-liður fjallar um sérstaka þjónustu. Stafliðirnir eru þrír í þessari grein. En það er eins og skv. þessari fyrirframgerðu lögskýringu félmn. Nd. sé engin þjónusta við atvinnuumsækjendur en skv. fyrirframgerðri lögskýringu eru það einmitt þeir sem ekki eru í starfi. Minn skilningur segir mér að þrátt fyrir allt sé þó vinnumiðlun ekki síst til þess fallin að koma þeim til starfa sem ekki eru í starfi. Ég vil sem sagt fá nánari skýringar á þessum fyrirframgerðu lögskýringum félmn. Nd., „atvinnuleitandi“ - „atvinnuumsækjandi“. Varðandi 13. gr. þá má vel vera að nauðsynlegt sé að taka fram í lögum þegar heimila skal uppsetningu vélgengs kerfis, þ. e. gagnavinnslukerfis. Hins vegar lætur maður sér til hugar koma á þessum öru breytingatímum í allri tækni, hvort sem það varðar skrifstofuhald eða annað, að einhvern tíma hefði staðið í lögum við upphaf ritvélarinnar að heimilt væri þegar þar að kæmi að hafa ritvél á skrifstofunni. En það má vel vera að þetta sé nauðsynlegt vegna tölvukerfis að þessu leyti. 15. gr. finnst mér nokkuð fortakslaus gagnvart atvinnurekendum. Gert er ráð fyrir því að aðila sem hefur fjóra eða fleiri starfsmenn í þjónustu sinni sé hægt að beita sektum tilkynni hann ekki um laus störf. Það er reyndar á það minnst í nál. félmn. Nd. að haft verði samráð við samtök atvinnurekenda í þessu efni. Vil ég leggja áherslu á það, ekki síst þar til reynsla er fengin af því skipulagi sem lögin gera ráð fyrir að verði upp tekið. Virðulegi forseti. Ég hef ekki fleira um þetta að segja. En eins og ég gat um í upphafi máls míns tel ég eðlilegt til þess að spara tíma að nokkrar skýringar verði gefnar á þeim atriðum sem ég hef um getið.



Virðulegi forseti. Ég verð reyndar að segja strax að málflutningur minn mun að einhverju leyti verða ámóta á að hlýða og hv. 5. þm. Vesturl. Ég sé að hann hefur rekið sig á mörg þau sömu atriði sem ég hef rekið mig á í þessu frv. Ég leyfi mér að segja að þetta sé afskaplega vitlaust frv. um ágætt málefni. Ég sé fyrir mér að vinnumiðlun sé fyrst og fremst ákveðin skuldbinding af hálfu yfirvalda, þ. e. ríkis og sveitarfélaga, til að fyrir hendi séu sem víðast um allt land upplýsingar um atvinnuástand, þ. e. framboð og eftirspurn eftir vinnuafli, þannig að þeir, sem í atvinnuleit eru, geti haft aðgang að þessum upplýsingum og þeir, sem eru að leita að starfsfólki, geti haft aðgang að þeim. Ég sé ekki betur en lögin geri ráð fyrir því að stjórnvöld skuldbindi sig til að tryggja hér á landi ákveðið atvinnuástand. Ef þessi skuldbinding er tekin alvarlega geta orðið býsna skondnir hlutir úr því. „Markmið vinnumiðlunar er að stuðla að nægri og jafnri atvinnu um land allt.“ Það er stórt orð Hákot. Það er ekki lítið verkefni sem þarna er tekist á hendur. Hingað til hefur stjórnvöldum ekki tekist að uppfylla loforð af þessu tagi og ég á ekki von á því að þau geti það neitt frekar í framtíðinni. Síðan er það loforð að stuðla að „nægjanlegu framboði vinnuafls fyrir atvinnuvegi þjóðarinnar“. Ef maður væri ekki orðinn svo vanur því að orðalag í frumvörpum og lögum væri oft og tíðum mjög heimskulegt gæti maður skilið þetta þannig að ríkisstjórn Íslands ásamt sveitarfélögum ætlaði sér að koma upp eins konar útungunarstöð á vinnuafli fyrir atvinnuvegi þjóðarinnar til að tryggja að aldrei þyrfti að lenda þar í neinu hallæri.

Framleiðsluhvatning.

Framleiðsluhvatning, já. Við eigum kannske von á því að hér komi til viðbótar löggjöf um verðlaun til mæðra sem miðist við ákveðinn fjölda barna. Eina vitið í þessum tveim setningum, sem teljast til 1. gr., er það að vinnumiðlunina skuli starfrækja eftir því sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum og reglugerð og að vinnumiðlunin skuli í þessu skyni hafa endurgjaldslausa meðalgöngu milli þeirra sem leita eftir atvinnu og atvinnurekenda sem leita eftir vinnuafli. Þetta er hlutverk vinnumiðlunarinnar. Hitt er bara orðagjálfur sem hefur enga merkingu og er algerlega nauðsynjalaust að halda því inni í þessu frv. Síðan er reyndar búið að koma hér upp embætti og nefnd sem á að hittast mánaðarlega til að gera allt og ekkert. Fyrir þessa nefnd skulu lagðar upplýsingar um atvinnuástand, atvinnuleysi og atvinnutækifæri á landinu öllu ásamt skýringum á orsökum og breytingum á atvinnuástandi, enn fremur tekin fyrir önnur mál sem Vinnumálaskrifstofan, aðrir opinberir aðilar eða einstakir fulltrúar tilnefningaraðila óska eftir að tekið sé á dagskrá og snerta hlutverk nefndarinnar. Þarna er búið að koma upp einni af mörgum minni háttar ríkisstjórnum í þessu landi þar sem menn ætla sér að sitja mánaðarlega í einhverjum klúbb og fjalla um árangur og vandamál í atvinnumálum landsins án þess að hafa í raun og veru nokkurt umboð til að gera neitt í þeim efnum en hafandi þarna ákveðinn vettvang til að láta ljós sitt skína. Ég get ekki séð að þessi ráðgjafarnefnd lofi góðu. Með tilliti til margra atriða í þessu frv. hefði ég mjög gjarnan kosið að þessum lögum yrði séð fyrir sólarlagsákvæði og væri þá litið á þau sem tilraun til ákveðins tíma og árangur þessara framkvæmda allra yrði metinn eins fljótt og hægt væri til að gera mætti sér grein fyrir hvort tilraunin hefði svarað kostnaði. Í 7. gr. frv. er tekist á við eitt höfuðdeilumál undanfarinna ára og áratuga í íslensku stjórnarfari. Í athugasemdum með frv. segir um þessa grein: „Í greininni er það nýmæli að landinu skuli skipt í tiltekin atvinnusvæði með tilliti til legu og atvinnuhátta og að sveitarfélög innan hvers svæðis hafi samstarf um vinnumiðlun eftir því sem tök eru á. Með ákvæðum greinarinnar er stefnt að því að gera vinnumiðlun sem virkasta á hverju svæði, auka hreyfanleik vinnuafls milli nærliggjandi sveitarfélaga og nýta sem best atvinnuframboð.“ Við skulum nú horfa fram hjá því að Íslendingar búa við það ástand í dag að ekki er um neinn hreyfanleika vinnuafls lengur að ræða. Stjórnvöld eru búin að koma því þannig fyrir að menn búa hér við slíka átthagafjötra að þeir geta sig hvergi hreyft. Ef þér býðst einhvers staðar atvinna langt frá þinni heimabyggð átt þú lítinn kost að nýta hana öðruvísi en að selja eign þína á einhverju undirmálsverði, tapa þar stórkostlegum fjármunum og hafa hugsanlega ekki efni á því nema með miklum harmkvælum að kaupa þér eign á næsta stað og þar fram eftir götunum. Þetta er nú aukaatriði. Hér er verið að búa til nokkurs konar nýja stjórnsýsluskiptingu, sameiningu sveitarfélaga, bara undir öðru formerki. Nú hefur mönnum ekki tekist frá stofnun lýðveldisins að sameina sveitarfélög með þeim hætti sem menn hafa óskað sér. Hvað er það sem sannfærir menn um það að þeim takist það hér frekar en annars staðar? Og ef mönnum tekst það ekki sem gert er ráð fyrir í þessari grein er sá tilgangur laganna fallinn að stuðla að nægri og jafnri atvinnu og nægjanlegu framboði vinnuafls. Takist ekki að ná því markmiði sem sett er fram í 7. gr. eru þetta og verða ekkert annað en einfaldar og gagnlegar upplýsingaskrifstofur. Hvers vegna gátu menn ekki verið svo raunsæir að horfast í augu við þessa staðreynd og hafa lögin einfaldlega þannig, ekki að ætla sér að leysa vandann með einhvers konar utanborðsríkisstjórn sem þessi ráðgjafarnefnd er og svo hins vegar að leysa vanda sameiningar sveitarfélaga með 7. gr. í lögum sem varla nokkur maður hér á landi hefur tekið eftir að verið er að fjalla um hér innan veggja, að ætla sér að leysa þannig nokkur af þeim meiri háttar vandamálum sem Alþingi hefur verið að brasa við undanfarin ár og áratugi? Það er víða hægt að grípa niður. Ein bein spurning er hér til hæstv. ráðh. varðandi 17. gr. Þar segir: „Einkaaðilum er óheimilt að reka vinnumiðlun í ágóðaskyni.“ Síðan geta menn lesið áfram það sem þar stendur. Greinin fjallar um það hverjum félmrh. getur leyft að reka vinnumiðlun. Þýðir þetta að þeim vinnumiðlunarskrifstofum, sem nú eru starfandi, verði að loka? Er þeim bönnuð starfsemi? Má Hagvangur ekki stunda vinnumiðlun eftir þessu að dæma? Ég tel ekki smekklegt að tína hér til fleiri nöfn. En hér eru starfandi þegar þó nokkrar skrifstofur sem stunda vinnumiðlun með nokkuð góðum árangri að ég tel fyrir alla hlutaðeigandi aðila og væru ekki að þessu ef þær hefðu ekki af þessu einhvern ábata, býst ég við. Er þeim þetta þar með ekki lengur heimilt þegar við erum búin að samþykkja þessi lög eða er hérna eins og oft áður kannske ekki alveg að marka það sem sagt er í frv.? Í heild get ég sagt að tilfinning mín af þessum lögum er ekki góð. Þetta er frv. þar sem menn hafa ekki virkilega sest á afturfæturna og hugsað: Hvað erum við að gera og hvað ætlum við að gera? Hverju getum við raunverulega náð sem löggjafar annars vegar og sem framkvæmdavald hins vegar? Sá draumur, sem birtist í þessum lögum, er draumur sem ég get líklega frekar nú en oft áður veðjað þó nokkuð miklu um að aldrei rætist.



Virðulegi forseti. Hér hafa tveir hv. þm. komið upp og rætt nokkuð um þetta frv. Ég verð nú að segja við hv. 8. þm. Reykv., að mér finnst hann taka nokkuð djúpt í árinni þegar hann segir að hér sé um vitlaust frv. að ræða þó um gott mál sé. Ég vænti þess að hv. þm. átti sig á því að hér er um frv. að ræða sem aðilar vinnumarkaðarins, fulltrúar sveitarfélaganna og sá aðili sem fer með atvinnuleysistryggingamál hafa samið í sameiningu og náð samkomulagi um að hér sé verið að gera það sem þörf er á á þessu sviði á breiðum grundvelli. Ég fullyrði að þessir aðilar, fulltrúar launþega, fulltrúar atvinnurekenda, fulltrúar sveitarfélaga og fulltrúi Atvinnuleysistryggingasjóðs, hafa lagt sig fram um að semja þetta frv., sem í engu hefur verið breytt frá þeirra tillögum, á þann veg að það spanni yfir það helsta sem nauðsynlegt er að sé bundið í lögum um þessi vinnuréttarmál. Ég vil einnig benda hv. þm. á að við erum líka bundin af samningi um hinn sameiginlega norræna vinnumarkað sem Ísland hefur gerst aðili að. Í okkar löggjöf þarf ýmsu að breyta svo að hægt sé að fullnægja þeim skyldum sem þar eru lagðar á herðar íslenskum stjórnvöldum, ekki síst á sviði vinnumiðlunar. Þetta er ákaflega mikilvægt mál og er ekki tími hér eða aðstæður til að skýra það nánar, en ég vil benda hv. þd. á það og hv. félmn. Ed. að að sjálfsögðu getur nefndin fengið allar upplýsingar frá þeim aðilum sem hér eiga hlut að máli til frekari útskýringar á þeim rökum sem liggja á bak við samningu þessa frv. og einstakra greina. Síðasti hv. ræðumaður talaði hér um átthagafjötra í sambandi við það að reyna að stuðla að meiri hreyfanleika á vinnuafli hér á landi. Auðvitað er það alveg ljóst og sveitarfélögin hafa gert sér grein fyrir því að til þess að ná árangri á þessu sviði er brýn nauðsyn að geta haft meira samstarf og meiri hreyfanleika milli sveitarfélaga að því er varðar einmitt þetta verkefni, vinnumiðlun. Þar af leiðandi eru það sveitarfélögin sjálf sem leggja til þessa tilhögun með fullu samþykki launþegahreyfingarinnar í landinu. Hér er því ekki um neitt bull að ræða heldur þrauthugsað atriði til þess að ná fram árangri, en ekki nein hugmynd um að koma aftan að hlutunum og þvinga fram samruna sveitarfélaganna með þessu frv. Það er frjálst samstarf sveitarfélaga sem verið er að undirstrika í þessu sambandi. Að mati þeirra aðila sem að þessu frv. standa, sveitarfélaga og vinnumarkaðarins, er talin nauðsyn á því að ákvæði um þetta séu bundin í lögum, enda er málið mikilvægt. Að því er varðar 17. gr., sem hv. 8. þm. Reykv. var að tala um, vil ég lesa hér skýringu á þeirri grein. Hún hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Skv. gildandi lögum er almenn vinnumiðlun í ágóðaskyni óheimil. Rétt þykir að takmarka bannið við einkaaðila en ráðherra verði heimilað að leyfa stéttarfélögum, félögum atvinnurekenda, svo og námsmannasamtökum, að annast vinnumiðlun fyrir skjólstæðinga sína enda sé það gert án endurgjalds og að fengnum meðmælum hlutaðeigandi sveitarstjórnar. Tekið skal fram að bann við vinnumiðlun einkaaðila tekur ekki til þeirrar starfsemi sem færst hefur í vöxt að undanförnu að fyrirtæki, er annast ráðgjafarstörf, hafi með höndum ráðningarþjónustu til sérhæfðra starfa enda sé slík starfsemi rekin atvinnuleitendum að kostnaðarlausu.“ Ég held að þetta sé nægjanlegt svar við athugasemd hv. þm. um þetta atriði. Af því að hv. 5. þm. Vesturl., sem er formaður félmn., kom hér inn á nokkur atriði vil ég ítreka það enn að ég vænti þess að hv. félmn., sem ég efast ekkert um að vill fara vandlega yfir þetta mál og fá allar upplýsingar, fái til viðræðu bæði einhverja þeirra sem sömdu frv. og eins fulltrúa rn. til þess að fara yfir einstök atriði svo að ekkert fari milli mála við hvað er átt í frv. Hv. 5. þm. Vesturl. spurði sérstaklega um 3. og 4. gr., um ráðgjafarnefndina. Ráðgjafarnefndin er skipuð fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, Sambands ísl. sveitarfélaga og Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég vil taka það fram vegna orða hv. 2. þm. Austurl. um sérstaka þjónustu fyrir fatlaða að ég hef ekkert á móti því að fulltrúar fatlaðra eigi aðild að ráðgjafarnefndinni. Ég viðurkenni þörfina á þeirri þjónustu og þó að gert sé ráð fyrir því að þau mál séu leyst á vegum yfirstjórnar um málefni fatlaðra skv. gildandi lögum þá má vel vera að fleiri aðilar geti átt fulltrúa í ráðgjafarnefndinni þó að nefndin sem samdi frv. eða félmn. Nd. vildi ekki bæta því hér inn í. En í sambandi við það nýmæli að nefndin geti haft frumkvæði þegar gerðar verða áætlanir um aðgerðir sem hrinda megi í framkvæmd ef horfur eru á samdrætti eða breytingum á atvinnuháttum held ég að það hljóti að vera alveg ljóst að á þessu er nauðsyn og slíkt hlutverk sem þarna kæmi fram mundi leiða af sér hugmyndir sem yrði komið til stjórnvalda, því að ríkisstjórn á hverjum tíma þyrfti sennilega að grípa í taumana ef viðkomandi sveitarfélag eða það svæði sem í hlut ætti réði ekki við ástandið. Við höfum núna nýtt dæmi um þetta. Það er atvinnuleysið í Hafnarfirði. Sveitarstjórnin þar virðist eiga í erfiðleikum við að útvega vinnu fyrir á annað hundrað manns sem missa atvinnuna vegna þess að tiltekið fyrirtæki er ekki starfrækt. Þarna væri vissulega æskilegt að slíkur hópur sem hér er tilnefndur skv. 3. gr. hefði ákveðnar tillögur til að leysa vandann. Það má vel vera að stjórnvöld, ríkisstjórnin í þessu tilviki, ætti þá hægara með að framfylgja ákveðinni tillögu sem allir þessir aðilar hefðu komið sér saman um. En í öllu falli er þetta sett fram til þess að gera þessa stjórn virkari við að koma í veg fyrir atvinnuleysi á viðkomandi svæðum. Ég tel þess vegna mjög mikilvægt að ráðgjafarnefndin fái einnig þetta hlutverk ef á þarf að halda, og þess getur vissulega alltaf orðið þörf þó að þessi mál séu e. t. v. ekki mjög ofarlega í okkar hugum nú, þar sem tekist hefur að mestu leyti að forða atvinnuleysi frá þessari þjóð. Þó eru ýmis svæði sem eiga í sérstökum erfiðleikum og slík ráðgjafarnefnd gæti vissulega greitt götu þeirra og séð um að skynsamlega væri á málum tekið. Ég veit ekki satt að segja hvort ég á að fara mikið út í umræður um þetta mál. Ég geri ráð fyrir að menn átti sig á því í sambandi við 7. gr. frv. að ekki er verið að breyta rétti einstaklingsins til atvinnuleysisbóta, heldur er verið að reyna að stuðla að því að eðlilegri hreyfanleiki verði milli atvinnusvæða heldur en nú er. Það er ákaflega óeðlilegt að ekki skuli vera möguleiki á því að færa vinnuafl til milli nærliggjandi byggðarlaga þegar skortur er á fólki í vissum atvinnugreinum á öðrum staðnum en fólk á atvinnuleysisskrá á hinum staðnum. Það er auðvitað nauðsynlegt að finna á þessu eðlilega lausn og ég trúi því að betra og markvissara skipulag á vinnumiðlun muni leysa úr þessu. Það er best að aðrir en ég útskýri það fyrir hv. nefnd hvað er átt við með atvinnuleitendum og atvinnuumsækjendum. Um þetta atriði má sjálfsagt þrátta fram og aftur en ég held að það ætti ekki að þurfa miklar bollaleggingar til að skilja hvað þarna er átt við. Ég get ekki séð það. Auðvitað getur verið mismunur á þessu eftir eðli þeirrar atvinnu sem um er að ræða. Eins og hér hefur verið nefnt þá þurfi kannske að leita uppi sérstakar atvinnugreinar fyrir suma þeirra sem skortir atvinnu. Það má vel vera að það verði sérhæft atriði. Við getum tekið sem dæmi fatlað fólk. Það er ekki víst að þar dugi einföld umsókn. Það getur þurft að gera ráðstafanir til að leita að atvinnu fyrir slíkt fólk. Ég sé ekki, virðulegi forseti, ásfæðu til að ræða þetta nánar. Ég vil aðeins segja það í sambandi við tölvuvæðinguna að ef málið væri svo einfalt að það dygði að kaupa ritvél eða eitthvað þess háttar, þá þyrfti þetta ekki að vera í frv. En tölvuvæðing í sambandi við vinnumiðlun er mjög mikilvægt mál og vandasamt og það verður ekki gert nema með samstarfi allra aðila. Það er einnig í því máli ákaflega vandmeðfarið atriði. T. d. er um vissar persónuupplýsingar að ræða sem þarf að setja ákveðnar reglur um. Ég tel þess vegna eðlilegt að vandað sé til allrar málsmeðferðar. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá fulltrúum rn., fulltrúum Reykjavíkurborgar og vinnumarkaðarins að dæma er hér um mikilvægt atriði að ræða og þetta snertir ekki hvað síst hið samnorræna samstarf um vinnumiðlun, sem ég minntist hér á áðan. Nýjustu tillögur sem eru að berast um þetta mál og nefndin getur að sjálfsögðu fengið upplýsingar um sýna glöggt hvað hér er um vandasamt atriði að ræða og mikilvægt.



Virðulegi forseti. Ég tel að félmrh. sé okkur skuldugur um nokkrar orðskýringar, a. m. k. skýringar á því sem hann hefur sagt hér. Fyrst vildi ég gjarnan fá skýringar á því margnefnda fyrirbæri, sem oft kemur fram í umræðum manna í millum en ég hef aldrei séð framkvæmt að neinu ráði, a. m. k. ekki hér á Íslandi, þessum margumtalaða möguleika til flutnings á vinnuafli milli atvinnusvæða, hvernig menn hugsa sér slíkt framkvæmt. Hér er verið að tala um það að taka manneskjur og flytja þær af einum stað á annan. Ég vildi gjarnan fá í stuttu máli lýsingu á því hvernig menn hugsa sér slíkt eigi sér stað. Við þekkjum dæmi úr mannkynssögunni aftan úr öldum um mikla þjóðflutninga. Við þekkjum þess einnig dæmi úr nútímasögu, annaðhvort vegna einhverra gífurlegra náttúruhamfara sem eiga sér stað eða annarrar óáranar eins og það stjórnarfar sem er í sumum löndum sem gerir ráð fyrir að svona aðgerðir séu hluti af stjórnvaldsaðgerðum. Sér hæstv. ráðh. það fyrir sér að fólk af norðanverðu Snæfellsnesi, þar sem verður einhverra hluta vegna lítið um atvinnu vegna aflabrests í Breiðafirði, sem við skulum nú guði sé lof vona að aldrei verði, sé flutt þjóðflutningum niður í Borgarfjörð af því að þar er nóg að gera í landbúnaði þá dagana? Eða hvernig sér hæstv. ráðh. fyrir sér flutning á vinnuafli innan þessa umrædda kjördæmis hér fyrir norðan? Ég segi þetta vegna þess að þetta atriði bar á góma í ræðu hæstv. ráðh. Þetta er atriði sem ég hef oft heyrt nefnt en aldrei fengið neinar skýringar á og ég ætla að vona að hæstv. ráðh. hafi ekki verið að tala um það hér án þess að hann hafi þrauthugsað hvernig slíkir hlutir gætu gerst. Ég mótmæli eindregið þeim lögskýringum sem fram komu í sambandi við 17. gr. frv. Ég les það hér að einkaaðilum er óheimilt að reka vinnumiðlun í ágóðaskyni. Ég get ekki tekið gildar lögskýringar þær sem hér koma fram í aths.: „Tekið skal fram að bann við vinnumiðlun einkaaðila tekur ekki til þeirrar starfsemi sem færst hefur í vöxt að undanförnu að fyrirtæki, er annast ráðgjafarstörf, hafi með höndum ráðningarþjónustu til sérhæfðra starfa „enda sé slík starfsemi rekin atvinnuleitendum að kostnaðarlausu.“ Það segir sig sjálft að hún er það og hefur verið það. Eða hvaða störf á þessu landi eru ekki sérhæfð? Ég veit ekki betur en þau fyrirtæki, sem annast hér ráðningarþjónustu, miðli störfum nánast af hvaða tagi sem er, hvort sem það er framkvæmdastjóri með sérhæfingu, verkfræðingur, tæknifræðingur, tækniteiknari eða einhvers konar sérhæfður vinnukraftur eins og tölvari eða þá einfaldlega skrifstofukraftur, hverju nafni sem hann nefnist, eins og það orð er nú leiðinlegt. Og hver ætlar svo að hafa eftirlit með því að þessi eða hin einkavinnumiðlunin sé ekki að koma skrifstofustúlku eða manni í störf þessa stundina heldur verkfræðingi? Hver á að hafa eftirlit með því? Hvaða lögregla á að fylgjast með því? Er það siðgæðiseftirlitið eða verður komið upp sérstöku lögregluembætti í þessum efnum? Hæstv. félmrh. gat þess að gagnavinnsluuppsetning á þessu upplýsingakerfi væri gífurlega stórt og umfangsmikið verk. Það er trúlega alveg rétt hjá honum. Þess vegna er það ekki á færi neins eins aðila að standa að uppsetningu slíks kerfis. Þess vegna hefðu einföld lögmál lífsins leitt til þess að menn hefðu orðið að bindast samtökum um slíkt. Það er gífurleg árátta á okkar landi að binda alla hluti í lög. Það er eins og menn séu ekki enn farnir að átta sig á því að lög binda ekki bara rétt, þau hafa mjög sterka tilhneigingu að leiða til skyldna eftir því sem á liður. Lög eru í eðli sínu alltaf íhaldssöm. Hugmyndirnar, sem til laga leiða, geta oft og tíðum verið mjög róttækar, en þegar búið er að binda þessar hugmyndir í lög og þær eru orðnar á ábyrgð valdsins, þá verða þær íhaldssamar og verða að valdatæki. Þess vegna tel ég hæpið og óábyrgt að nota það orðalag í löggjöf sem leitt getur til klúðurs og útúrsnúnings og hugsanlega til fáránlegra krafna sem hægt er að útleiða af asnalegu orðalagi eins og ég minntist á í upphafi máls míns að ég tel vera í 1. gr. frv. Og það skiptir engu máli hversu margir aðilar stóðu að gerð frv. Hæstv. félmrh. getur bara spurt framkvæmdastjóra SÍS hvort hann telji gæði verkanna aukast eftir því sem fleiri standa að þeim. Ég minnist þess að hafa heyrt þann ágæta mann halda því fram á almannafæri að því færri sem menn væru, sem að verkefnum stæðu, því betur væru þau unnin. En ég hrekk ekkert frá þeirri fullyrðingu sem ég hélt fram hér áðan. Af lestri þessa frv. til laga tel ég að 1. gr. sé óþarfa bull og engin ástæða til að hafa hana inni með þeim hætti sem hún er þarna og lögin alveg jafngóð ef þessu bulli er sleppt. Eins get ég ekki orðið sammála hæstv. félmrh. um gagnsemi þessarar ráðgjafarnefndar. Hann sagðist vænta þess að hún gerði stjórn virkari. Ég get ekki séð hvaða munur er á því hvort ráðleggingar, ráðgjöf eða hugmyndir um úrræði í atvinnumálum koma frá nefnd sem þessari eða frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar. Ég get ekki séð að ráð sem koma frá ráðgjafarnefnd sem þessari séu neitt betri en þau sem koma frá ríkisstjórn Íslands. Ég get aftur á móti séð það að ef ráð koma frá slíkri ráðgjafarnefnd og eru síðan framkvæmd annaðhvort af bæjarstjórn Hafnarfjarðar eða ríkisstjórn Íslands og ef ráðin síðan ekki duga, þá geti viðkomandi ráðherra í næsta kosningaleiðangri kennt ráðgjafarnefndinni um. Hennar ráð voru óholl. Þetta segi ég vegna þess að þessu fyrirbæri mætir maður svo oft í íslensku stjórnarfari, og maður getur ekki látið hjá líða að leita þessara undankomuleiða sem stjórnvöld oft og tíðum smíða inn í löggjöf til þess að gera ábyrgð sína á framkvæmd löggjafarinnar það óræða að hægt sé að skjóta sér undan henni þegar með þarf. Þann eina tilgang sé ég í þessari ráðgjafarnefnd og ég held að ef við stöndum hér eftir fimm ár, hæstv. félmrh. og ég, og tölum saman, þá verði ekki með nokkru móti hægt að sanna það að þessi ráðgjafarnefnd hafi skilað nokkru gagni.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Í ágústmánuði 1983 skipaði samgrn. nefnd til að endurskoða gildandi lög um veitingasölu, gististaðahald o. fl., en þau lög eru frá árinu 1963 og því orðin 22 ára gömul. Miðað við þær öru breytingar og miklu þróun sem hefur orðið í þessum málum undanfarna tvo áratugi var full þörf þessarar endurskoðunar. Raunar er orðið nokkuð langt síðan mönnum varð ljóst að lög þyrfti um starfsemi þessa. Þannig eru lögin frá 1963 byggð á eldri lagabálki allt frá árinu 1926. Í nefndinni sem samdi frv. sem hér liggur fyrir áttu sæti Lúðvík Hjálmtýsson þáv. ferðamálastjóri, sem þá var formaður nefndarinnar, Hólmfríður Árnadóttir, sem var framkvæmdastjóri Sambands veitinga- og gistihúsa, og Kolbrún Harðardóttir heilbrigðisráðunautur. Frv. er flutt hér í svo til óbreyttum búningi frá því sem þessi nefnd skilaði því. Aðeins er skotið inn í 2. gr. ákvæði sem til varð í lögum nr. 57 frá 1982 og fjallar um að nafn á fyrirtæki og/eða atvinnustarfsemi skuli falla að hljóðkerfi og beygingum í íslensku máli. Af hálfu rn. hefur hins vegar verið farið gaumgæfilega yfir efni þessa frv. og lítils háttar breytingar gerðar á framsetningu þess. Þetta frv. er töluvert frábrugðið gildandi lögum. Þannig er greinum fækkað verulega og felld eru niður ákvæði sem tekin hafa verið upp í önnur lög sem jafnframt ná til veifinga- og gistihúsa. Einnig eru felld út ákvæði sem ekki eiga heima í lögum um veitingasölu og gististaðahald, svo og ákvæði sem vegna breyttra aðstæðna eru orðin úrelt. Ákvæði þessa frv. ná yfir alla sölu á gistingu, hvort heldur er á almennum gististöðum eða einkaheimilum. Einnig ná þau til allrar veitingasölu sem almenningur á aðgang að, þ. e. að undanskildum mötuneytum og stofnunum. Loksins ná ákvæðin til leigu á samkomusölum til funda eða skemmtanahalds, hvort sem er með veitingum eða án þeirra. Í 8. og 9. gr. þessa frv. er leitast við að flokka þá starfsemi sem undir frv. fellur. Við þá skiptingu er það fyrst og fremst haft í huga að gesturinn geti gert sér sem gleggsta hugmynd um þá starfsemi og þjónustu sem í boði er og að árétta að öll sala á veitingum og gistingu, sem almenningur á aðgang að, fellur undir þessi lagaákvæði. Eins og menn sjá af þessu frv. er það frekar einfalt í sniðum, enda gert ráð fyrir því að nánari ákvæði verði sett með reglugerð þar sem reglugerðin er sveigjanlegri og auðveldara um breytingar á henni með breyttum starfsháttum og aðstæðum í þessari atvinnugrein sem er eins og ég fyrr sagði í örri þróun. Sérstaklega er þörf á að ákveða í reglugerð um búnað gististaða og veitingastaða. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. á þessu stigi málsins, enda þarfnast margar af þeim 15 greinum, sem frv. er skipt í, ekki sérstakrar skýringar. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni frv., eins og hæstv. ráðh. kom inn á, sem er býsna einfalt í sniðum, en kveður nánar á um réttindi og skyldur þeirra sem við þennan rekstur fást. Fljótt á litið virðist margt til bóta þar. Þó verð ég ævinlega tortrygginn sé ætlunin að setja lagaramma sem felur í sér fyrst og fremst að vísa í reglugerðir sem ráðuneytin sjá alfarið um, svo sem segir í 14. gr. þessara laga. Ég viðurkenni að eflaust er erfitt að setja allt saman inn í lagagr., en með þessu reglugerðafargani, eins og ég vil kalla það, er Alþingi í mörgu að afsala sér valdi. Þess eru jafnvel dæmi, sem Alþingi er lítill sómi að, að úr ágreiningi hafi verið leyst í þingnefndum um túlkun eða skilgreiningu á einhverju með því að setja stutt og laggott inn í lagagr. setninguna: nánari ákvæði skulu sett í reglugerð. Ég kem inn á þetta hér vegna þess að það er ljóst að meginmálið og framkvæmdin felast í þeirri reglugerð sem ráðh. setur. Samband veitinga- og gistihúsa og Hollustuvernd ríkisins eiga að vísu að koma við sögu og er ekkert nema gott um það að segja. En vissulega er nauðsynlegt, sem ég hef vakið athygli á hér áður, að þingnefndir fái aftur til meðferðar og skoðunar reglugerðir við hin ýmsu frumvörp sem við erum hér að samþykkja og færa út alla framkvæmd þeirra og geta jafnvel orkað tvímælis varðandi lagagreinarnar sjálfar. Nú kemur þetta frv. t. d. ekki beinlínis inn á viðkvæm atriði sem snerta áfengislöggjöf okkar, vínveitingar og leyfi til þeirra, þannig að ég fer ekki inn á það mál, en með ákveðinni flokkun, sem kemur svo nánar inn í reglugerð örugglega skv. 9. gr., er gefin vísbending um hvernig að þessum málum skuli staðið. Það vekur athygli að í aths. með 10. gr. frv. segir, með leyfi virðulegs forseta: „Mjög takmarkaðar tölulegar upplýsingar eru til um ýmsa þætti ferðaþjónustunnar. Háir þetta allri skipulagningu greinarinnar. Er vilji bæði meðal einkaaðila og opinberra til að bæta þar úr“, og er nú gott ef rétt er með farið. Þá er kannske komið tilefnið þess að ég kvaddi mér hljóðs og ætla að segja hér örfá orð. Það varðar kannske ekki frv. sjálft í eðli sínu, en mjög nátengt því er málið engu að síður. Aðstaða og aðstæður varðandi öll þessi mál eru ákaflega misjafnar hér á landi. Að reka gistihús í alfaraleið eða á afskekktum stöðum er sitt hvað. Hótelrekstur á höfuðborgarsvæðinu eða landsbyggðinni yfirleitt er líka sitt hvað. Á síðustu þingum höfum við hv. þm. Skúli Alexandersson og Steingrímur J. Sigfússon flutt till. um athugun á leiðum til aðstoðar og úrbóta á þeim stöðum sem verst eru í sveit settir, en eru þó með gistiþjónustu af einhverju tagi og þurfa að reka þá þjónustu allan ársins hring til þess að unnt sé að veita ferðalöngum, þó fáir kunni að vera, nauðsynlegan beina og gistingu. Þessi till. hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að leita allra tiltækra leiða til að tryggja þeim aðilum, er veita þjónustu á landsbyggðinni með gistingu og greiðasölu, sem bestan grundvöll til uppbyggingar og rekstrar. Ríkisstj. skal í þessu efni leita samráðs við þá er helst eiga hagsmuna að gæta, svo sem ferðamálaráð, sveitarfélög og rekstraraðila.“ Ég minni á þessa till. í tengslum við heildarlagaramma um veitinga- og gististaði, svo mjög sem þetta mál brennur á mönnum víða úti um land. Oft er þar yfir sumarið nægilegt ferðamannamagn til þess að standa nokkurn veginn undir rekstrargjöldum, en veturinn getur aldrei fært neinar þær tekjur sem duga þó að allt sé í lágmarki í tilkostnaði þann tíma. Ég held að að þessu þurfi að huga miklu meira en gert hefur verið. Ég veit að ferðamálaráð hefur, eitthvað fjallað um þetta mál, a. m. k. gert könnun á því, en ég hef ekki séð neinar tillögur frá því um leiðir til úrbóta til þess að gera þessa nauðsynlegu þjónustu mögulega á afskekktum stöðum þannig að hún sé viðunandi. Þjónustan verður að vera fyrir hendi. Þetta hafa sveitarstjórnarmenn víða gert sér ljóst og sveitarfélögin hafa þannig víða komið inn í þessa mynd til hjálpar. Mér hefur dottið í hug að vissulega væri ástæða til að taka einhvers konar jöfnunargjald af þessum rekstri í heild. Ég efast ekki um að það yrði óvinsælt af þeim sem besta hafa aðstöðuna og græða þá um leið hvað mest, en það væri vissulega ástæða til þess að vera með einhvers konar jöfnunargjald af þessum rekstri sem kæmi til aðstoðar þeim sem þurfa að reka þessa þjónustu, þessa lífsnauðsynlegu þjónustu vildi ég jafnvel nefna það, víða úti á landsbyggðinni sem engan veginn getur staðið undir sér. Ég veit að þetta er vandamál mjög víða. Ég veit líka að Alþingi hefur verið með á fjárlögum sérstaka afgreiðslu á ákveðnum stöðum, - sem snertir ekki beint veitinga- og gististaði, en áningarstaði skulum við segja, - en í mjög takmörkuðum mæli. Það er ljóst af samtölum við þá aðila sem ég þekki til að þeir standa hreinlega ekki undir þessum rekstri, þeir geta ekki við hann staðið, og það þarf því að leita einhverra leiða til að aðstoða þá og finna eitthvert það form sem væri þeim til framdráttar til þess að geta stundað sína nauðsynlegu þjónustu. Ég gat ekki stillt mig um að vekja athygli á þessu um leið og frv. um veitinga- og gististaði er rætt í heild sinni.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Forsaga þessa máls er sú, að sett var bráðabirgða ákvæði í lög nr. 1 11. febr. 1983, um Olíusjóð fiskiskipa, þess efnis að Alþingi skyldi kjósa fjóra menn í nefnd til að endurskoða lög um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Mál þetta er því komið upp vegna forgöngu Alþingis og hefði á vissan hátt verið eðlilegra að sjútvn. hefði flutt það, en af því gat ekki orðið og er því málið flutt sem ríkisstjórnarfrv. Á sínum tíma kaus Alþingi hv. þm. Matthías Bjarnason, Garðar Sigurðsson og Sighvat Björgvinsson og Martein Friðriksson forstjóra í þessa nefnd. Sjútvrh. skipaði Jón Sigurðsson formann nefndarinnar og síðan voru tilnefndir frá hagsmunasamtökum þeir Ingólfur Stefánsson, Kristján Ragnarsson, Óskar Vigfússon og Sigurður Einarsson. Síðar tók hv. þm. Pétur Sigurðsson sæti Matthíasar Bjarnasonar í nefndinni. Frv. það sem hér um ræðir er samhljóða því frv. sem nefndin skilaði af sér og eru breytingar helstar þessar: Í fyrsta lagi er fækkað fulltrúum í ráðinu úr tólf í átta. Í öðru lagi er sett inn nýtt lagaákvæði er heimilar Verðlagsráði að gefa verðlagningu á tilteknum fisktegundum frjálsa ef sérstaklega stendur á að mati ráðsins, enda sé um það einróma samkomulag. Það þykir rétt að hafa slíka heimild ef þannig stendur á. Það er að sjálfsögðu ekki vitað í hvaða tilvikum slíkt gæti orðið, en þó er það svo, að ef sérstakar aðstæður koma upp, markaðserfiðleikar og önnur slík atriði, getur verið eðlilegra að hafa verðið frjálst fremur en að verðlagningin standi í vegi fyrir veiðum og vinnslu. Það er þó sett það skilyrði að um þetta sé einróma samkomulag í ráðinu. Í þriðja lagi er nýtt lagaákvæði sem kveður á um að Verðlagsráð skuli haga verðákvörðunum sínum þannig að þær stuðli að bættri meðferð afla þannig að ávallt verði tekið mið af gæðum sjávarafla við verðákvarðanir eftir því sem markaðsaðstæður bjóða. Í fjórða lagi verði í lögin bætt nýju ákvæði þess efnis að þegar Verðlagsráð vísar ágreiningsatriðum til yfirnefndar skuli fylgja grg. um þau atriði sem samkomulag er um. Í fimmta lagi er að ákvæði um skipan sérstakra fulltrúa við verðlagningu á rækju, hörpudiski og grásleppuhrognum verði fellt niður. Hér er um allnokkrar breytingar að ræða, en þó verður starfsemi Verðlagsráðs með svipuðum hætti og áður. Hér er því fyrst og fremst um breytingar að ræða sem menn telja eðlilegar í ljósi reynslunnar. Hins vegar kemur skýrt fram í þessu frv. að þeir, sem að samningu þess standa, telja eðlilegt að verðlagning sjávarafla verði með svipuðum hætti og verið hefur. Það hefur komið fram hjá ýmsum aðilum að ástæða sé til að ekki séu nein slík afskipti höfð af verðlagningu sjávarafla og eðlilegra sé að sú verðlagning sé algerlega frjáls. Ég tel að slíkar hugmyndir séu mjög vanhugsaðar þar sem við búum við þær aðstæður hér á landi að markaðir eru mjög litlir. Ýmist getur það verið þannig eða að í einu byggðarlagi sé aðeins einn fiskverkandi og 1–2 skip sem veiða fyrir viðkomandi fiskverkunarstöð. Það hljóta allir að sjá að ekki er um það að ræða að koma á uppboðsmarkaði við slíkar aðstæður. Ég vil einnig taka það fram að það er mikill misskilningu að verðlagningin sé meira og minna með afskiptum stjórnvalda. Það er að vísu rétt að formaður yfirnefndar er skipaður af stjórnvöldum. Hins vegar hefur hann mikið sjálfstæði í sínum ákvörðunum. Hann leitast við að ná sem víðtækustu samkomulagi á hverjum tíma með tilliti til rekstraraðstæðna og markaðsaðstæðna. Það er alls ekki rétt að hann beri ákvarðanir sínar undir stjórnvöld. Hann þarf að sjálfsögðu að hafa mikið samráð við ríkisstjórnir á hverjum tíma vegna mikilvægis sjávarútvegsins í landinu, en ég tel af þeirri reynslu sem ég hef haft af þessum málum að sjálfstæði hans sem formanns yfirnefndar sé miklu meira en almennt kemur fram í umr., enda tel ég það eðlilegt. Ég vil að lokinni þessari umr. leggja til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Virðulegi forseti. Hér sjáum við bragarbót á starfsháttum Verðlagsráðs sjávarútvegsins svo langt sem þetta frv. nær. Ég vil ítreka skoðun mína varðandi 10. gr. frv. sem varðar yfirnefnd. Eins og hæstv. ráðh. kom að áðan varðandi oddamann yfirnefndar Verðlagsráðs tel ég algerlega óeðlilegt að með því móti að hann hafi atkvæðisrétt í þessari nefnd komi ríkisstj. beint inn í ákvörðun um verðlagningu á fiskafla. Hæstv. ráðh. sagði áðan að hér væri ekki um afskipti að ræða, heldur samráð. Við höfum orðið þess vitni á þingum, bæði fyrir ári og núna, að í kjölfar ákvarðana um verð á sjávarafla fylgja nokkur frumvörp um tilfærslur á milli sjóða og ýmsa hagræðingu, sem þeir telja vera, sem skerðir skiptahlut sjómanna. Ef þetta eru ekki afskipti stjórnvalda, hvað er það þá? Þetta er alltaf í beinu samhengi við verðákvörðun Verðlagsráðs. Í greinargerðum með frv. sem lögð hafa verið fram hefur komið fram að þetta væri vegna verðákvarðana Verðlagsráðs. Ég tel að tími sé kominn til þess að atkvæðið væri tekið af oddamanni og viðsemjendur fengju sér milligöngumann án atkvæðisréttar. Þrátt fyrir það teldi ég réttast að yfirnefndin yrði felld niður. Ég veit að margir telja að sé yfirnefnd felld niður verði Verðlagsráð óstarfhæft. Það er gengið út frá því að hagsmunir fiskvinnslunnar og útgerðarinnar geti alls ekki farið saman eða m. ö. o. að fiskvinnsla og útgerð geti ekki komist að samkomulagi nema hafa yfir höfði sér oddamann sem taki ábyrgð á þeim samningum sem gerðir eru. Það má með sanni segja að að óbreyttu fyrirkomulagi verðum við að taka þátt í þessum darraðardansi um ókomna framtíð. Hæstv. ráðh. kom áðan að minni stöðum. Þar er jafnvel bara ein fiskverkunarstöð og tveir bátar sem leggja upp hjá sömu fiskverkunarstöðinni. Við vitum dæmi þess að þrátt fyrir að það sé bara ein fiskverkunarstöð á stað hefur viðkomandi fiskverkunarstöð borgað yfirverð fyrir fisk. Það er nefnilega nauðsynlegt fyrir fiskverkunarstöðvar að fá fisk. Það er engin ástæða til þess að ekki komi upp á borðið hvað er greitt mikið fyrir fiskinn. Séu borguð 10% ofan á fiskaflann kemur það ekki til skipta til sjómanna. Einnig er borgað undir borðið í veiðiútbúnaði sem fiskverkunarstöðin leggur til. Þar tíðkast viss yfirborgun líka. Þetta er látið viðgangast. Og við vitum að kvótinn er keyptur héðan og þaðan að. Borgar þá fiskverkunarstöðin jafnvel helming af því sem kvótinn kostar. Þannig eru yfirborganir með ýmsu móti. Ég tel að það eigi alfarið að vera í höndum fiskvinnslu og útgerðar hvernig viðskiptum er háttað og ríkisstj. eigi alls ekki að grípa inn í með einum eða öðrum hætti.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þetta frv. sem mér sýnist í flestum atriðum vera til bóta frá þeim lögum sem gilda. Málefni Verðlagsráðs hafa svo sem áður borið á góma í þessari hv. deild og þá einkum og sér í lagi í sambandi við frv., sem hér var til umr. í vetur, um að fella skyldi niður ákvæði um yfirnefnd Verðlagsráðs. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að ég tel að það komi ekki til greina annað en að einhvers konar áfrýjunardómstóll sé fyrir hendi því að það fer auðvitað svo, eins og í vinnudeilum almennt, að menn ná ekki alltaf samkomulagi. Við vitum að jafnvel þó að ríkisstj. vilji ekki á hverjum tíma hafa nein eða sem allra minnst afskipti af vinnudeilum telur hún nauðsynlegt að skipa sáttasemjara. Hlutverk oddamanns Verðlagsráðs sjávarútvegsins er einmitt slíkt sáttasemjarastarf. Við þekkjum það líka að í kjölfar kjarasamninga á hinum almenna vinnumarkaði fylgja mjög oft frumvörp og ýmsar ráðstafanir sem ríkisvaldið telur sér skylt að gera og hefur reyndar fallist á að gera í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað meðan á samningum stóð. Þessar lagabreytingar hafa verið gerðar til þess að liðka fyrir að samningar gætu tekist. Ég vil sem sagt ítreka að það er að mínu viti ekki nokkur leið eins og er að komast hjá því að hafa einhvern áfrýjunardómstól. Mín vegna mætti það vera oddamaður frá Hæstarétti eða hvaðan sem er, en til einhvers dómstóls verður að vera hægt að skjóta því máli þegar ekki næst samkomulag um fiskverð, svo mikið er í húfi fyrir íslenskan þjóðarbúskap og almenning í landinu. Það er eitt atriði í þessu frv. sem ég hef aðeins velt fyrir mér hvernig skyldi framfylgt. Það segir hér í 8. gr.: „Jafnframt skal Verðlagsráð haga verðákvörðunum sínum þannig að þær stuðli að bættri meðferð afla“. Nú verðleggur Verðlagsráð fisk eftir gæðum hans. Það getur verið erfitt, þó það sé framkvæmanlegt, að fylgja því eftir að verðákvörðun fyrir fram skuli stuðla að bættri meðferð afla. Verðmunur á gæðaflokkum er að sjálfsögðu mál út af fyrir sig. Ég er aðeins að velta því fyrir mér hvernig þessu atriði skuli framfylgt með öðrum leiðum en auðvitað hefur alltaf verið, að verðmunur er á fiski eftir gæðum og það hefur verið á ýmsa vegu, en stundum mikill verðmunur.



Herra forseti. Það var út af síðustu orðum hv. 5. þm. Norðurl. e. sem ég kom hingað upp til að segja nokkur orð. Hann var að tala um þá breytingu sem í þessu frv. felst um að Verðlagsráð skuli í verðákvörðunum sínum stuðla að bættri meðferð. Mér finnst hann að ýmsu leyti efast um að slíkt gæti átt sér stað. Ég tel einmitt að sá þáttur þurfi að vera ríkari í verðákvörðun en verið hefur hingað til. Ég fagna því þessari ákvörðun og vil lýsa yfir stuðningi mínum við frv. Raunverulega er hér verið að laga áður góða löggjöf og löggjöf sem við þurfum að hafa hvað snertir verðákvörðun á fiski. Ég bendi á að á undanförnum árum hefur sú ánægjulega þróun átt sér stað að með aukinni vinnu um borð í skipum, sérstaklega um borð í bátum, með því að setja fisk í kör, hefur fengist mikið betri meðferð á fiski og þar af leiðandi aukið verðmæti aflans. Í verðákvörðun hingað til hefur það ekki verið tekið til greina. Það hefur ekkert verið tekið til greina nema fullkomin kössun, ísun og slæging. Eins og hv. 8. landsk. þm. benti á hefur það verið gert með samkomulagi milli útgerðar og fiskvinnslu að bæta þarna við verði. Mér er kunnugt um það, þó að sú aðferð sé ekki notuð, að það sé laumast fram hjá skiptum. En þetta hefur ekki komið inn í verðákvörðun. Þess vegna fagna ég því að í frv. sem við erum að fjalla um hér er upp tekin nýbreytni og einmitt kannske til þess að viðurkenna aukið vinnuálag og meiri kostnað útgerðar í sambandi við meðferð á fiski. Sjálfsagt mætti taka ýmsa fleiri þætti til greina við fiskverðsákvörðun sem eðlilegt er og sjálfsagt að meta. Það mætti ýmislegt segja í sambandi við oddamanninn og áhrif ríkisstj. á verðlagsákvörðun, en ég held að ég verði við óskum formanns sjútvn. Við skulum geyma það þar til við komum saman í nefndinni að spjalla um það.



Virðulegi forseti. Þetta mál hefur nú tafist nokkuð af þeim sérstöku ástæðum að það tók nokkurn tíma að ná samkomulagi um innheimtuaðferðir. Eftir að 3. umr. hófst komu athugasemdir frá fjmrn., nokkuð seint fram komnar, og var síðan skilað í formi brtt. sem fluttar hafa verið af menntmn. og er samkomulag um. Þær brtt. tengjast allar nákvæmara orðalagi til þess að taka af allan vafa og ég vil leyfa mér að lesa þær hér: Við 1. gr. Greinin orðist svo: „Hver maður í þjóðkirkjunni, sem orðinn er 16 ára á tekjuárinu og er heimilisfastur hér á landi samkv. ákvæðum 1. gr. laga nr. 75/1981 og á er lagt útsvar samkv. lögum nr. 73/1980, skal greiða sóknargjald ár hvert samkv. lögum þessum. Sóknargjald rennur til þeirrar sóknar þar sem gjaldþegn átti lögheimili hinn 1. des. á tekjuárinu.“ Í öðru lagi er lagt til að 4. gr. orðist svo: „Hver sá, sem telst til skráðs trúfélags, sbr. lög nr. 18/ 1975, skal greiða til trúfélags síns eigi lægri fjárhæð en honum hefði annars borið að greiða til þjóðkirkjunnar, þó aldrei meira en 0.4 af hundraði af útsvarsstofni, sbr. 2. gr.“ Við 6. gr. er lagt er til að 2. mgr. orðist svo: „Framangreind gjöld hlíta sömu reglum og útsvör eftir því sem við getur átt nema annars sé getið, þ. á m. um kærur og úrskurð þeirra. Um gjalddaga, ábyrgð kaupgreiðenda á gjöldum, innheimtuúrræði, þ. á m. tilkall innheimtumanns til greiðslu úr kaupi gjaldþegns og ábyrgð hjóna á gjöldum hvors annars, svo og um dráttarvexti og innheimtu að öðru leyti skulu gilda ákvæði XIII. kafla laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum. Gjöld þessi og dráttarvextir eru lögtakskræf samkv. lögum nr. 29/ 1985.“ Þá er enn fremur lagt til að 3. mgr. 6. gr. orðist svo: „Að lokinni álagningu gjalda samkv. l. kafla laga þessara getur sóknarnefnd ákveðið, að fenginni umsögn gjaldanda, að lækka eða fella niður álögð gjöld samkv. lögum þessum þegar svo stendur á sem greinir í 27. gr. laga nr. 73/1980. Á sama hátt getur stjórn skráðs trúfélags eða ríkisskattstjóri lækkað eða fellt niður álögð gjöld sem um er rætt í II. kafla laga þessara.“ Ég vil taka fram að þarna stendur innan sviga „háskólaráð“. Þar urðu mistök í handriti. Það er ljóst að þó að þeir sem eru utan þjóðkirkju eða safnaða skuli greiða til Háskólasjóðs hefur háskólaráð ekkert með það að gera og er eðlilegast að ríkisskattstjóri sinni þá þeim, sem óska eftir að það verði fellt niður, eftir ákveðnum reglum. Að sjálfsögðu gilda sömu reglur og um önnur gjöld varðandi niðurfellingu ellilífeyrisþega og annarra aðila, en þarna er um að ræða einhver sérstök tilvik og er eðlilegast að ríkisskattstjóri ákveði það. Þá er brtt. við 7. gr. Greinin orðist svo: „Innheimtumenn ríkissjóðs skulu annast innheimtu gjalda samkv. lögum þessum. Innheimtuþóknun skal vera 1% og rennur hún í ríkissjóð. Ríkissjóður skal ársfjórðungslega standa sóknarnefndum og öðrum þeim, sem gjald á að renna til, skil á innheimtu gjaldi samkv. lögum þessum.“ Loks er lagt til að aftan við 9. gr. bætist: „og að höfðu samráði við fjmrn. varðandi atriði er snerta framkvæmd álagningar eða innheimtu.“ Það hafa áður komið fram brtt. við þetta, en þær snerta ekki beinlínis það sem hér er um að ræða, og einnig hefur hv. 3. þm. Norðurl. v. lagt fram brtt. sem hann hefur gert grein fyrir. Það hefur verið mikið fjallað um þessi mál og ég vænti þess að hér komi till. um ákvæði til bráðabirgða um innheimtuna. Það eru alltaf viðkvæm mál og þarf að ganga svo frá að það rekist ekki á önnur lög eða reglur sem um það gilda, en væntanlega verður nánari grein gerð fyrir því hér á eftir. Ég hef þá lokið að gera grein fyrir þessum brtt. og orðalagstill. sem komu eftir að umr. hófst, en eins og ég tók fram í upphafi eru þær frá fjmrn. Hefði verið æskilegt að þær till. hefðu komið fram fyrr. Þetta mál hefur tafist allmikið, en ég vænti þess að það eigi nú greiða leið áfram.



Virðulegi forseti. Í 4. brtt. hv. menntmn. er lagt til að innheimtumenn ríkissjóðs skuli annast innheimtu gjalda samkv. lögum þessum. Þess vegna vil ég leyfa mér að bera fram brtt. Hún er þannig, að ákvæði til bráðabirgða orðist svo: „Á meðan innheimtumaður ríkissjóðs nýtur óbreyttra lögkjara samkv. bráðabirgðaákvæði laga nr. 41/1984 skal innheimtuþóknun samkv. 2. málsl. 7. gr. laga þessara renna til innheimtumanns.“ Þegar kjör innheimtumanna ríkissjóðs voru sett undir Kjaradóm höfðu þeir heimild til að velja hvort þeir færu þá leið að halda þeim kjörum, sem þeir höfðu haft, næstu árin eða til 1990. Til þess að samræmi sé í því, þannig að þessi innheimta falli á sama hátt undir það bráðabirgðaákvæði, er þessi brtt. flutt.



Virðulegi forseti. Ég hef fylgst með þeim breytingum sem gerð er tillaga um af hálfu menntmn. á frv. um sóknargjöld og er þeim tillögum öllum samþykkur. Ég held að þær horfi allar til bóta. Ég minni hins vegar á að ég hef flutt till. um atriði í frv. sem ég tel að skipti enn meira máli, en það er að sóknargjöldin verði aldrei hærri en 0.4% af útsvarsskyldum tekjum og geti sem sagt ekki rokið upp í 0.8% eins og frv. gerir ráð fyrir. Það tel ég óhóflegt og ástæðulaust, óþarft með öllu, og tel að vanda safnaðar, sem hugsanlega þyrfti á svo mikilli álagningu að halda, ætti frekar að leysa þannig að 10% af sóknargjöldum rynnu í jöfnunarsjóð og gengju þá til þeirra sem sannanlega þyrftu sérstaklega á því að halda. Ég minni á að það er býsna mikil aukning á skattlagningu í þeim tilvikum þegar sóknargjöld fara upp í 0.8% og verður að teljast bæði óhæfilegt og óþarft.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. á þskj. 669 um Sementsverksmiðju ríkisins sem við flytjum Alþb.-mennirnir í Ed. Við umr. um stjfrv. um Sementsverksmiðju ríkisins, þar sem lagt er til að fyrirtækið verði gert að hlutafélagi, lét ég þau orð falla í lok ræðu minnar að ég teldi vel farið með það mál ef hv. iðnn., sem hefði það til umfjöllunar, gæti tekið upp það frv. sem hæstv. iðnrh. flutti hér á þingi í fyrra um Sementsverksmiðjuna og að það yrði það frv. sem við gætum síðan samþykkt. Til þess að svo mætti verða flytjum við það frv. sem ég er hér að fjalla um. Það er að vísu nokkuð breytt frá því frv. sem ráðh. lagði hér fram í fyrravor, en að meginhluta samt það frv. Á árinu 1983 skipaði Sverrir Hermannsson iðnrh. nefnd til þess að semja það frv. sem var lagt fram á vordögum. Í þeirri nefnd voru Ásgeir Pétursson bæjarfógeti og núverandi stjórnarformaður Sementsverksmiðjunnar, Björgvin Sigurðsson og Eiríkur Tómasson hæstaréttarlögmenn. Ef það frv., sem þeir sömdu og lagt var fram í fyrravor, hefði verið lagt fram aftur í þinginu, eins og nefnt var í aths. með þessu frv., er líklegt að með nokkrum breytingum hefði það hlotið samþykki Alþingis og ábyggilega ef þm. Framsfl. og Sjálfstfl. hefðu staðið að því stjfrv. eins öfluglega og þeir standa með flestum öðrum stjfrv. Sömu rök fylgja frv. okkar og fylgdu því frv. sem lagt var fram . . .  Það eru sömu rök sem fylgja þessu frv. og fylgdu því frv. sem ég hef nefnt hér áður. Þau voru þau fyrst og fremst að þörf væri á því að Sementsverksmiðjan fengi sérstök lög, en hún hafði starfað eftir heimildarlögum frá 1948 og því væri orðið tímabært að sefja verksmiðjunni heildarlög um rekstur hennar og stjórnun. Áður hafði reyndar verið skipuð nefnd til að semja lög um Sementsverksmiðjuna og skilaði hún frv. 1970, en það frv. varð ekki að lögum. Frv. þessu er ætlað að leysa af hólmi fyrrgreind heimildarlög og setja fyrirtækinu varanlegan starfsgrundvöll. Er því í þessu frv. að finna ýmis nýmæli um rekstur og stjórnun, atriði er varða fjármál, öryggismál, heilbrigðiskröfur, ráðstafanir gegn mengun og önnur sambærileg efni. Með samþykkt þessa frv. okkar Alþb.-manna verða Sementsverksmiðjunni sett lög sem skapa fyrirtækinu framtíðarstarfsgrundvöll. Ítrekuð er staða þess sem ríkisfyrirtækis, starfsfólki tryggður réttur til að hafa áhrif á stjórn þess, tekinn upp sá háttur að fyrirtækið haldi ársfund þar sem Alþingi og rn. fái aðstöðu til að fylgjast með starfsemi fyrirtækisins og ræða hana, um leið og aðrir viðskipta- og hagsmunaaðilar geta komið með ábendingar sínar um hvaðeina sem betur má fara hjá verksmiðjunni. Með ársfundi fengju stjórn og framkvæmdastjórar fyrirtækisins aukið aðhald og æskilegan vettvang til að gera almenningi grein fyrir gerðum sínum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara yfir hverja grein þessa frv. Um stöðu Sementsverksmiðjunnar var rætt ítarlega við umræðu um frv. ráðh. Ég legg til að við lok þessarar umr. verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Virðulegi forseti. Ég lýsti því við upphaf 2. umr. um þetta frv. að ég sæi á því vissa annmarka og tilgreindi þá. Í framhaldi af því hef ég lagt fram brtt. við frv. þar sem ég legg til að ráðstöfun bankans á því fé sem myndast fyrir tilverknað þessa frv. skuli háð samþykki Alþingis. Tel ég það mjög nauðsynlegt til þess að tilgangi þess verði náð. Eins og ég lýsti í orðum mínum í upphafi tel ég aðalvandann sem skapast hefur út af innlánsbindingu stafa af því að hér var aldrei um raunverulega frystingu fjármagns að ræða þar sem því var ráðstafað með öðrum hætti. Nú er þessi till. það seint fram komin að búið er að fjalla um málið í nefnd og kannske erfitt að taka hana til afgreiðslu við 2. umr. þannig að ég tel heppilegast að lýsa því yfir að ég dragi hana til baka til 3. umr.



Virðulegi forseti. Enn er þetta hitamál komið til umr., hefur raunar lengi verið á dagskrá hér í deild. Ég vil fyrst finna að því að hér skuli ekki vera viðlátinn hæstv. viðskrh., en ef ég man rétt óskaði 9. þm. Reykv. eftir því að fram kæmu við þessa umr. peningapólitísk markmið ríkisstj. og raunar ýmis önnur markmið sem varða þetta frv. Ég vil þess vegna fyrir hans hönd og raunar mína eigin jafnframt mælast til þess að viðkomandi hæstv. ráðh. geri við þessa umr. grein fyrir því sem um var beðið og ég var að nefna. Ég held að það hljóti að vera útlátalítið og raunar útlátalaust að slíkar upp lýsingar, sem þar var beðið um, komi fram við umr. Ég ætla að vona að hæstv. ráðh. hafi verið gert viðvart um þessa umr. Nú er mér ekki kunnugt um hvort hann er í húsinu eða ekki. Það má segja að erfitt sé að ræða þessi mál svona slitrótt, ef ég má svo að orði komast. Það er langt síðan mælt var fyrir nál. og þess vegna óhægara um vik en ella að ræða málið. Mér þykir nokkuð áberandi í allri umr., og ekki síst af hálfu flm. þessa frv. sem hér er um að ræða, að lítið er gert úr þeirri stjórnunaraðgerð sem innlánsbindingunni var a. m. k. ætlað að vera á sínum tíma. Það þarf ekki að rekja það hér, það hefur svo margoft komið fram, að um 1980, enda þótt þá væri 28% binding í reynd, virkaði bindingin ekki sem það stjórntæki sem ætlast var til, einfaldlega vegna þess að útstreymi fjár til þjónustu við atvinnuvegina var meira en sem nam innlánsbindingunni. Ástæðan fyrir því að þá voru veittar auknar heimildir til innlánsbindingar, sem voru að vísu aðeins notaðar að hluta, var einmitt þessi. Hitt er nokkuð athyglisvert að í lögunum frá 1957, þegar Landsbanka var skipt upp í viðskiptabanka og seðlabanka, voru engar takmarkanir á slíkum heimildum, þ. e. innlánsbindingu. Að vísu var hún ekki framkvæmd fyrr en eftir stofnun Seðlabankans. Heimildir voru til 25% bindingar. Það var 1979, eins og kunnugt er, sem þessi prósenta var hækkuð upp í 28%. Ég hygg að það megi lengi della um til hvers slík binding leiðir, hvað hún er virkur þáttur í almennri efnahagsmálastjórn. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur lengi gert lítið úr innlánsbindingu og telur hana raunar undirrót margs ills þó ég kveði ekki fastar að orði. Hinu getum við ekki litið fram hjá að innlánsbinding af líku tagi og hér er er viðhöfð sums staðar þar sem peningamarkaður er vanþróaður  Nú geri ég ráð fyrir því að sá samanburður sem er í huga hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar sé fyrst og fremst varðandi þau lönd sem næst eru, vestræn ríki þar sem peningamarkaðir eru alla jafna þróaðri en hjá okkur. Og það er laukrétt, sem fram hefur komið hjá honum, að hlutverk seðlabanka í þessum löndum er að mörgu leyti mjög frábrugðið því sem hér er. En í þessari umr. um frv. hefur verið vikið að því að lög um Seðlabanka væru í endurskoðun, þar af leiðandi hlutverk Seðlabankans yfirleitt, og einhvern veginn finnst mér eðlilegt að bíða með svo miklar breytingar eins og hér er raunar gert ráð fyrir þangað til a. m. k. frumvarpsdrög um Seðlabanka liggja fyrir. Nú vil ég taka það fram að ég hef ekki enn þá fengið nægjanlegan rökstuðning fyrir innlánsbindingarprósentu eins og staðan er í dag. Þó sýnist mér að sú innlánsbinding, 18%, sem kemur núna til framkvæmda sé lágmark með tilliti til ýmissa okkar aðstæðna. Ég veit að hv. þm. Eyjólfi Konráði Jónssyni er fullkunnugt um að að hluta til stendur þessi innlánsbinding undir okkar gjaldeyrisforða og að hluta til skuldum viðskiptabankakerfisins við Seðlabankann. Þá er ég ekki með afurðalán í huga. Mér þótti nokkuð einkennileg afstaða hv. þm. Ragnars Arnalds, hv. 3. þm. Norðurl. v., í þessu máli. Ég get ekki að því gert. Mér fannst rökstuðningur hv. þm. bókstaflega þannig að nú hefðu ríkisstj. og stjórnarflokkarnir aukið allt frjálsræði í peningamálum til mikillar óþurftar, og fyrst stjórnarflokkarnir hefðu tekið þessa ákvörðun væri eðlilegast að gefa allt laust. Mér fannst rökstuðningurinn þannig. - Það skyldi þá bara taka því og því styddi hann þetta frv. og styddi það að 2 milljörðum yrði varpað hér út á hinn frjálsa peningamarkað. Ég biðst forláts mistúlki ég þá röksemdafærslu sem mér virtist hv. 3. þm. Norðurl. v. viðhafa. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að tala um þetta lengi. Það hefur verið vikið að því að vinnubrögð n. hafi verið mjög vönduð. Ég ætla alls ekki að fara að halda því fram að vinnubrögðin hafi verið óvönduð. Mér dytti aldrei í hug að halda því fram. Hins vegar sakna ég þess að í nál. skuli ekki vera sagt frá viðhorfum þeirra mektugu fulltrúa sem sóttu fundi n. Það er getið um að forsvarsaðilar viðskiptabankanna hafi mælt með því að þetta frv. næði fram að ganga, en það er ekki eitt orð um viðhorf þess aðila sem stjórnar fyrst og fremst þeirri stofnun sem lagðar eru ýmsar skyldur á herðar skv. lögum um Seðlabanka. En ég segi: Með frv. er verið að hluta til að kippa burtu að hluta til þeim myndugleika sem sú stofnun hugsanlega getur sýnt um stjórnun peningamála. Menn geta deilt um stefnur. Ég gat þess í upphafi míns máls að hér hefði verið beðið um að hæstv. viðskrh. gæfi upplýsingar. Hv. 9. þm. Reykv. gerði það. Ég hafði raunar gert það líka fyrr við þessar umr. Reyndar fékk ég málinu frestað á sínum tíma vegna þess að mér þótti peningapólitískt markmið ríkisstj. ekki liggja nógu skýrt fyrir. Nú hef ég engin plögg í höndunum um það efni. Hins vegar hef ég leitast við að afla mér upplýsinga um það og ekki síst í samtölum við hæstv. ráðh. Ekkert hefur komið fram sem mér virðist réttlæta það að samþykkja þetta frv. Þetta frv. er ekki smámál. Ég vara við því að þm. láti stjórnast í afstöðu sinni til þess af einhverjum tilfinningahita til ákveðinna stofnana í landinu. Ég fer fram á að skýr rödd hæstv. viðskrh. komi fram við þessar umr.



Það kom fram hjá hv. 5. þm. Vesturl. að hann óskar eftir að heyra skýra rödd hæstv. viðskrh. í þessu máli. En nú vill svo til að hæstv. viðskrh. getur ekki verið hér. Hann er bundinn á fundi annars staðar, utan þinghússins.  Fundarhlé.



Það er enn verið að leita eftir því að ná sambandi við hæstv. viðskrh. Það er satt að segja heldur ólíklegt að það takist á þeim stutta tíma sem er til fundarloka, en ég ætla þó að biðja hv. þdm. að hafa biðlund í svo sem eina til tvær mínútur.

Er hann týndur? Ég vona að hann hafi verið tryggður.

Nei, hæstv. ráðh. er ekki týndur. Það hefur komið fram að hann er upptekinn á fundi annars staðar. Það næst ekki samband við hæstv. viðskrh. Þar af leiðandi verður að fresta þessari umr.



Virðulegi forseti. Ætli séu ekki senn fjórar vikur síðan þetta mál kom hér til 2. umr. og ef ég man rétt óskaði hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, 5. þm. Vesturl., eftir frestun umr. Við því var orðið. Þegar málið kom næst til umr. óskaði hv. 9. þm. Reykv., Haraldur Ólafsson, eftir frestun.  Mér finnst satt að segja, virðulegi forseti, að í þessu máli hafi verið tekið fullt tillit til óska þm. um frestun og sé ekkert því til fyrirstöðu að málið sé látið ganga til atkvæða nú og að hæstv. viðskrh. veiti umbeðnar upplýsingar við 3. umr. málsins. Ég sé ekki annað en að í öllu tilliti hafi verið orðið við óskum um frestun og mér finnst því í rauninni ekki eðlilegt og ekki góð vinnubrögð að fresta þessu máli enn einu sinni. Ég virði það og met að forseti skuli taka tillit til óska þm., en hér finnst mér að hafi verið gengið einum of langt því að ég held að þegar hafi fullt tillit verið tekið til óska um frestun og upplýsingar og geti beðið 3. umr. að fá þær upplýsingar sem hv. 5. þm. Vesturl. óskaði eftir frá hæstv. viðskrh. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að málið gangi til atkvæða. Það hefur fengið fullkomlega eðlilega umfjöllun í n. og sú umfjöllun sem fer hér fram við 2. umr. heldur nú í þá átt að verða óeðlileg. Málið er auðvitað að menn verða að gera upp hug sinn til þessa máls og hafa til þess afstöðu og það gera menn með því að láta málið ganga til atkvæða.



Það kom fram í máli hv. 5. landsk. þm. að hv. 9. þm. Reykv. hafi beðið um upplýsingar frá hæstv. ráðh. svo sem hv. 5. þm. Vesturl. ítrekaði hér áðan fyrir hans hönd og sína. Það er venjan að forseti reyni að verða við slíkum óskum frá hverjum sem í hlut á. Þar sem ekki hefur tekist að ná sambandi við hæstv. viðskrh. og útséð um að hann komi á þennan fund, verður orðið við óskum þm. Umr. er hér með frestað og málið tekið út af dagskrá.