Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg hefi br.till. á þgskj. 495, sem eg hefi persónulega leyft mér að koma fram með, hún er sem sé ekki frá fjárlaganefndinni, heldur mér einum, Hún fer fram á að veita Kristínu Sveinbjarnardóttir 300 kr. styrk í viðbót við eftirlaun hennar. Eg verð að játa, að það sem gaf mér kjark til þess að koma með þessa breytingartill. var, að deildin hafði samþykt við 2. umræðu að veita Guðrúnu Pétursdóttir sams konar styrk. Hefði sú fjárveiting ekki verið samþykt, hefði eg sennilega ekki komið fram með þessa breyt.till. Menn verða að viðurkenna, að það stendur líkt á um þessar konur, þær eru báðar prófastsekkjur, menn þeirra voru báðir menn, sem leyst hafa störf sín í þarfir þjóðfélagsins mæta vel af hendi. Um Kjartan Einarsson má næstum segja að hann væri prófastur frá því er hann skrapp frá prestaskólaborðinu. Hygg eg, að eg þurfi ekki að vera að skýra það fyrir mönnum, hve mikils metinn hann var og hve góðs maklegur, en ekkja hans er nú fjárhagslega illa stödd. Eg verð að játa að það er dálítill mismunur á þessum konum að því leyti, að maður Guðrúnar átti um nokkur ár sæti á Alþingi, en maður þessarar aldrei. En það eitt, að maðurinn var þingmaður í nokkur ár, ætti ekki að vega svo mikið, að ekkja hana væri eingöngu eða aðallega þess vegna styrkt, og frekar en sú ekkja sem eg hefi hér borið fram. Enda er eg sannfærður um, að síra Kjartan hefir verið eins fær og ef til vill færari um að vera þingmaður en margir þeir menn, er á þingi hafa setið og getað átt þar sæti lengur en flestir aðrir, ef hann hefði að eins sjálfur viljað. Það er líka að því að gæta, að það er efnalegur mismunur á þessum ekkjum, þessi ekkja hefir ekki nema 180 kr. eftirlaun, auk þess sem hún er efnaminni. Síra Kjartan var fremur fátækur maður. Bar margt til þess, var hann bæði gestrisinn og greiðvikinn maður og átti á hinn bóginn við mikla örðugleika að stríða, þar sem fyrri kona hana var mjög heilsulaus alla tíð. Auk þess vildi svo slysalega til, að kirkjan í Holti fauk, er nýbúið var að byggja hana og varð hann að kosta að öllu leyti úr eigin vasa að byggja hana upp aftur. Þótt hagur hana batnaði mikið síðustu árin, var þó ekki um nein veruleg efni að ræða. Eg tel það ekki nein efni, þótt eftir hann kunni að vera 4 eða 5 þús. kr. - eg skal ekki segja hvort heldur - sem eiga svo að skiftast milli konu og barna. Að vísu get eg hugsað, að menn segi, að ekkjan eigi efnaðan bróður, sem geti styrkt hana. Það er að vísu satt, en mér er kunnugt um, að hún hefir ekki hingað til þegið styrk af honum og mundi helzt kjósa að þurfa þess ekki í framtíðinni. En sýnilegt má það hverjum einum vera, að án einhvera viðbótarstyrks getur þessi kona tæplega lifað. Fyrir efnalitla konu eru 180 kr. ekkert til að lifa á, og það því síður, þar sem hún telur sér skylt að annast eða sjá um háaldraða eftirlifandi móður manns síns, sömul. barn hans kornungt og annað uppeldisbarn. Vona eg þess vegna að þeir inir sömu Sem greiddu atkvæði með styrknum til ekkju síra Jens Pálssonar, greiði einnig atkvæði með styrkveitingu til þessarar konu. Á þgskj. 518 er brt. frá háttv. þingm. Skagf. (Ó. Br.), minnist ég aðallega á hana vegna þess, að hún snertir mitt kjördæmi; hún er um það að hækka vexti á útlánum úr viðlagasjóði. Verð eg að segja, að ef þessi brt. nær fram að ganga, þá er það sama og að drepa fyrirtæki Rangárvallasýslu, að kaupa jörðina Stórólfshvol til þess að hún verði læknisætur, og bygt verði á henni sjúkraskýli, það er eins gott hreint og beint að neita Rangvellingum um þennan styrk og að samþykkja þessa tillögu. Áhrifin af henni, ef hún næði fram að ganga, yrðu þau, að sýslan neyddist til þess að greiða 1400 kr. á ári í afborgun og vexti af láni þessu, en það væri henni algerlega um megn. Þessi jörð, er hér um ræðir, liggur mjög haganlega fyrir læknishéraðið, en að hafa ekkert ákveðið læknissetur í héraðinu, getur komið til að þýða það sama sem héraðið verði læknislaust. Eins og sakir standa og koma til að standa, þá er ekki hægt að koma þessu svo fyrir, að það ekki hljóti að verða mikil byrði á sýslufélaginu, með því að eg býst ekki við, að það þætti réttlátt að hækka leiguna við lækninn, svo að byrðin kæmi til að hvíla á honum. En þótt svo sé, þá skiftir það miklu máli, hversu mikil sú byrði kemur til að verða. Sjá allir, að ef tillaga fjárlaganefndarinnar nær fram að ganga, verður þetta næsta nógu mikil byrði á sýslunni, en eg býst samt við, að ef þingið stendur við að veita þetta lán með 6% vöxtum í 28 ár, komist þetta fyrirtæki bráðlega. En ef brt. háttv. þm. Skagf. verður samþ., er loku fyrir það skotið. Vona eg því að þessi tillaga fjárlaganefndar fái að standa og að brt. háttv. þingm. Skagf. nái ekki samþykki hvað þennan lið snertir. Hvað aðrar breytingartillögur snertir, get eg ekki verið að eyða tíma í að minnast á þær, þar sem eg er í fjárlaganefndinni og mun að sjálfsögðu fylgja tillögum hennar að mestu, en fyrir þeim hefir háttv. framsögum. fjárlaganefndar gert ýtarlega grein, bæði að því er snertir tillögur þær, sem nefndin sjálf hefir gert og undirtektir hennar undir þær brtill. sem fram eru komnar frá einstökum þingmönnum.



Þótt nú sé nokkuð liðið frá 2. umr., þá hefir fjárlaganefndin samt haft nauman tíma til að taka frumvarpið til athugunar, eina og það nú er orðið, og því síður breyt.till., sem nú eru framkomnar frá einstökum þingmönnum. Flestar breyt.till. komu ekki fram fyr en í gærkveldi, en ýmsar eru ókomnar, þar á meðal framhaldsnefndarálitið og brt. nefndarinnar. Geymi eg mér að minnast á þær þangað til þær eru komnar. Eftir því sem mér hefir reiknast, nema hækkanir á fjárlögunum við 2. umr. samtala 254330 kr., að frádregnum lækkunum, sem nema nál. 90 þús. kr. Af þessum hækkunum stafar mikið frá nefndinni, en þó tiltölulega meira frá einstökum þingmönnum; eru þar á meðal ýmsar breyt.till., sem komu svo seint, að hvorki nefndin né deildin hafði nægan tíma til að athuga þær. Þessar hækkanir hafa þau áhrif á fjárhagaáætlunina, að komið hefir fram tekjuhalli, sem nemur rúmum 166 þúa. kr., þrátt fyrir hækkunina á tekjuáætluninni. Þannig liggur frumvarpið fyrir nú. Þó er þess ennfremur að gæta, að gengið hefir verið alveg fram hjá 13. gr. C., samgöngum á sjó. Það má búsat við því, að þar sem stjórnin hefir sett þennan lið nokkuru lægra en áður var, muni þurfa að hækka hann. Um samgöngumálin hefir nú fjallað sérstök nefnd og má búast við því, að tillögur hennar um þennan lið verði að mestu samþyktar. Þær breyt.till. eru nú fram komnar og nema hækkanirnar 71 þús. kr. og hefir fjárlaganefndin fallist á þær yfirleitt. Auk þess liggja fyrir frá einstökum þingmönnum tillögur til hækkunar á þessum lið. Loks er þess að gæta, að aðallækkunin, sem gerð var við 2. umr., stafaði af því, að menn urðu ekki ásáttir um, hvora ána ætti að brúa, Eyjafjarðará eða Jökulsá, og urðu þær lyktir á, að hvorug komst að. Hér er því naumast um sparnað að ræða, heldur að eins frest. En Ed. setur að líkindum inn aðra hvora brúna, svo þar má búast við, að bætist við tekjuhallann minat 70 þús. kr. Ef nú tekjuhallinn heldst, eins og hann er nú, og till. samgöngumálanefndarinnar verða samþyktar, sem gera má ráð fyrir og ef Ed. setur inn í fjárlögin aðra hvora brúna, þá er tekjuhallinn kominn upp í nærfelt 308 þús. kr. Ein sparnaðartillaga liggur fyrir við 13. gr. E, um að fella burt Ingólfshöfðavitann. Mér þykir lítt sæmilegt að leggja ekkert til vitabygginga í þetta sinn; hvað sem um þetta vitastæði er að segja, þá kemur ekki til mála að setja engan vita í staðinn. Menn verða að athuga, að tekjur, sem landssjóður hefir af vitunum, nema fyllilega vitakoatnaði, þótt einn viti sé bygður á fjárhagatímabili. Þá er tillaga um að lækka um 10–15 þús. kr. fjárveiting til aðgerðar á dómkirkjunni. Það er spurning um, hvort þetta getur talizt sparnaðartillaga, með því að viðgerðin er talin bráðnauðsynleg fyrir ekki minna fé en 20 þús. krónur. Að öðru leyti virðast menn ekki hafa mikla löngun til að spara, nema þá helzt háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.). Þá skal eg snúa mér að hinum einsöku breyt.till. Um leið skal eg taka það fram fyrir nefndarinnar hönd, að henni þykir þessi straumur í fjáreyðsluáttina mjög óálitlegur og mun beita sér af alefli gegn honum; þótt hún hafi - mestu tilhneiging til að hallast að nokkurum þeirra, þá verður nefndin yfirleitt andstæð öllum hækkandi tillögum. Tek eg þá breyt.till. eftir röðinni. Við 12. gr. er 1. breyt.till. á þgskj. 536. Það er að eins orðabreyting, og hirði eg ekki að stæla um hana. Þá er 13. gr. B. Þar liggja fyrir brtill. um 15 þús. kr. hækkun á fjárveitingum til vega. Vegaféð er nú eftir frumv. með mesta móti og er nefndin mótfallin því, að hækka það meira. Læt eg það nægja, sem svar gegn öllum þessum brtill. Þó skal eg geta þess viðvíkjandi brtill. á þgskj. 548, um 5000 kr. fjárveiting til að breikka veginn í kömbum og steinlíma ræsi í veginum milli Reykjavíkur og Ölfusárbrúar, að nefndin Veit ekki til þess, að fyrir liggi nokkurt álit landsverkfræðingsins um þetta; ef þessa væri brýn þörf, mundi hann hafa komið fram með ósk um að hækka féð til viðhalds flutningabrauta. Þar ætti fjárveiting til þessa heima. Þá eru hér og brtill. um fjárveiting til tveggja brúa, og er hvorttveggja uppvakning frá 2. umr., og álit eg hæpið, að þær geti komið til atkvæða nú, því að ef mönnum helzt uppi að fara slíka krókavegi, þá eru þingsköpin að vettugi virð. Brúin á Bleikdalsá er lækkuð um 100 kr. frá því sem var við 2. umr., sem gjósarsýsla á að leggja fram, og sjá allir, að slíkt er engin teljandi efnisbreyting. Á móti þessu legst nefndin algerlega og sömuleiðis hinni brúnni, Þverá í Eyjafirði. Sama er að segja um fjárveiting til vegarins milli Grindavíkur og Keflavíkur, sem feld var við 2. umr. Um brtill. á þgskj. 529, um fjárveiting til að ryðja akfæran veg frá Kópaskersvogi inn að Jökulsárbrú í öxarfirði, er sama að segja, að nefndin hefir ekki getað fallist á hana. Úr þessu byðgarlagi lá fyrir fjárlaganefndinni umsókn um styrk til að brúa á eina á Langanesströndum; einn maður í fjárlaganefndinni flutti hana þar, en hún féll við atkvgr. í nefndinni; samt er ekki loku fyrir það skotið, að hún komist að í Ed. Nefndin getur ekki fallist á þessa brtill. þm. N.-Þing., en verður þó að játa, að þessi brtill. á þgskj. 529 sé sanngjörnust þeirra, sem nú hefi eg nefnt. Þá sný eg að brtill. á þgskj. 487 og 494 við 13. gr. C. Fjárlaganefndin hefir skýrt frá skoðun sinni á þessum brtill. í framhaldsnefndarálitinu, þgskj. 556, sem menn geta lesið, þegar það kemur úr prentun nú í dag. Nefndin hefir fallist á brtill. á þgskj. 487 í öllum aðalatriðunum, bæði um tilhögun og skilyrði. Nefndin lítur svo á, að rétt sé að veita stjórninni nokkurt fé til að láta rannsaka samgöngur vorar á sjó, úr því að vér ætlum oss nú að taka þær í vorar hendur. Það er leitt, hve þingið hefir átt lítinn kost á upplýsingum um sik mál. Þótt stjórnin hafi útvegað tilboðin, hefir þingið engar skýrslur haft til samanburðar, hvorki um flutningaþörf, útgerðarkostnað né annað. Sama er að segja um bátana, nema Faxaflóabátinn. Sjálfsagt er að taka ferðir þeirra með í inni fyrirhuguðu rannsókn. Því að þótt þingmennirnir séu alstaðar af landinu, hafa fæstir þekking annarstaðar en rétt í kringum sig, og enginn hefi haft næga yfirlitsþekking til að dæma um þetta mál. Þótt nú fjárlaganefndin hafi fallist á að veita fé til rannsóknar þessa máls, þá getur hún þó ekki lagt með því, að nú verði sett upp eins konar föst samgöngumálastjórn, og leggur því til, að breytt sé fyrirsögnni í 1. á þgskj. 487, þannig að fjárveitingin sé veitt til undirbúnings. Auðvitað hefir nefndin ekki á móti því, að stjórnin fái sérstaka menn til að rannsaka málið, en hún vill að eins ekki binda þingið framvegis við fastan starfsmann að svo komnu í því efni. Tilætlunin er, að ið fyrirhugaða ísl. eimskipafélag taki við öllum samgöngunum og þar með stjórn þeirra, og hefir því stjórnin tæplega þörf til slíka aðstoðarmanns, þegar það er komið á laggirnar. Viðvíkjandi þeim ágreiningi, sem varð í samgöngumálanefndinni og kom fram í brtill. um skilyrðið fyrir styrkveitingu til Eimskipafélagains, þá er líkt ástatt í fjárlaganefndinni. Meiri hlutinn þar er sömu skoðunar og meiri hluti samgöngumálanefndarinnar, en sumir nefndarmenn eru aftur fylgjandi minni hluta hennar. Sérstakt kappsmál er þetta þó ekki, og hafa nefndarmenn nokkurn veginn óbundnar hendur, hvernig þeir greiða atkvæði. Nefndin hefir fundið ástæðu til að hækka styrkinn til Faxaflóabátsins og Breiðafjarðarbátsins um 2000 kr. árlega til ina fyrri og 1000 kr. til ins síðari á ári. Væntir nefndin því þess, að tillögumenn brtill. um það, að hækka styrkinn til Breiðafjarðarbátsins upp í 10.000 kr., taki þá tillögu aftur og láti sér þetta lynda. Ef samkomulag verður ekki, getur það spilt fyrir þeim gullna meðalvegi. Þá hefir komið fram brtill. frá nokkrum háttv. þm. um það, að teknar sé á fjárlögin árlega 50.000 kr. til að kaupa hluti í Eimskipafélaginu. Nefndin hefir ekki getað fallist á þessa tillögu. Það er ekkert fé fyrir hendi til þessa, sérstaklega þegar lítið er til fyrri samþyktar deildarinnar í fjármálum, að verja 100.000 kr. árlega til styrktar Landsbankanum. Um hlutakaup í Eimskipafélaginu vill nefndin láta sitja við frumv. samgöngumálanefndarinnar, sem nú er gengið til 3. umr. hér í deildinni. Þar er að visu hluttaka landssjóðs bundin því skilyrði, að félagið taki að sér strandferðirnar. Meiri hluti nefndarinnar lítur svo á, að ekki megi ganga fram hjá þessu ákvæði og ástæðulaust sé að vera að styrkja félagið, ef það geti ekki eða vilji ekki taka að sér það, sem okkur er brýnust þörfin á strandferðirnar. Þá hefir háttv. þm. Borf. (Kr. J.) lagt það til, að styrkurinn til Hvíárbátsins sé færður upp í 800 kr. Nefndin getur ekki fallist á þá tillögu, en vill fara meðalmeginn og láta styrkinn vera 600 krónur. Þá hefi eg ekki meira um samgöngur á sjó að segja. Þá kem eg að 13. gr., D. og E. liðnum. Háttv. 1. þm. Skgf. (Ól. Br.) hefir borið fram brtill. á þgskj. 517, sem fer fram á það, að breyting, sú sem samkvæmt tillögum fjárlaganefndarinnar var gerð við 2. umr. á liðnum um rekstrarkostnað Við símana, til hækkunar á launum 2 starfsmanna, verði færð aftur í samt lag. Þessi liður var hækkaður um 400 kr., sem var launaviðbót þeirra Gísla Jónssonar stöðvar stjóra og Smiths símaverkfræðings. Væntanlega færir háttv. þm. ástæður fyrir þessari brtill. sinni, en nefndin hefir ekki getað fallist á hana. Hún skoðar þetta eðlilega og sanngjarna hækkun, enda óviðkunnanlegt að kippa aftur að sér hendinni, þegar búið er að ákveða við 2. umr. Þá er á þgskj. 492 brtill. frá háttv. þm. Snæf. (H. St.) um það, að veita 100 kr. árlega til leiðarljóss á Svartabakka við Stykkishólm. Þetta hefir staðið á fjárlögum áður með 75 kr. Og getur nefndin fallist á, að þetta fé sé veitt. Þá er brtill. á þgskj. 526, frá háttv. þingm. S.-MúI. o. fl., um það, að fjárveitingin til vitabyggingar á Ingólfshöfða sé feld burt. Þessi tillaga er líklega fram komin fyrir það, að þeir álíta vitann illa settan á þessum stað og mun þá tilætlun þeirra, að háttv. Ed. lagfæri þetta á þá lund, að vitinn skuli settur í Meðallandi. Því að ekki get eg trúað því, að þeir ætlist til þess, að Suðurland fái engan vita á þessu fjárhagstímabili. Eg hefi átt tal um þetta við nokkra menn, sem vit hafa á, t. d. við kapteininn á Botniu, sem hefir farið hér um afarlengi og er flestum Íslendingum að góðu kunnur. Hann kvaðst hafa stungið upp á því fyrir löngu, að viti væri settur á þessum stað. Hann sagði, að það væri hiklaust réttast að setja fyrst vita á þeim stöðum, sem skærust lengst í sjó fram. Það væri því nauðsynlegt að setja vita á þessum stað. Hann kannaðist við það, að heppilegt væri fyrir fiskiskip að hafa vita á Meðallandi, en fyrir skip, er til landsins kæmu, væri mest þörf á vita á Ingólfshöfða. Viti á Meðallandi væri þeim skipum alls ónógur. Nefndin álítur því óhyggilegt að taka þennan lið burtu og leggur á móti brtill. Þá er sparnaðartillaga frá háttv. þm. N.- Þing. (B. Sv.) á þgskj. 523, um að færa styrkinn til aðgerðar á dómkirkjunni niður í 5000 krónur, eða til vara 10.004 kr. Eg veit ekki, hvað vakað hefir fyrir háttv. þingmanni í þessu efni. Geti hann sýnt sæmilega áætlun um það, að þetta fé muni nægja, þá býst eg við, að nefndin gæti fallist á tillögu hans. En eg er hræddur um, að hann hafi ekki betri áætlanir en þær sem fyrir nefndinni lágu og sýndu ljóslega, að ekki mátti veita minna fé til aðgerðarinnar, ef hún ætti að verða sæmileg, en nefndin fór fram á. Nefndin lítur svo á, að það væri ekki sómasamlegt, að hafa kirkjuna í þeirri hættu, sem hún er nú í, og ef gert væri við hana á annað borð, þá ætti að hafa verkið almennilegt. Þá er brtill. á þgskj. 549, frá háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.) o. fl.. um 1000 kr. styrk til að láta afskrifa og ljósmynda skjöl, Íslandi viðkomandi, á ríkisskjalasafni Dana. Það væri skemtilegt, ef við gætum náð í slík skjöl og önnur, sem okkar sögu viðkoma, en nefndin getur ekki séð, að hægt sé að sinna sérhverju, sem skemtilegt er og gagnlegt. Fimtánda grein hækkar býsna mikið þótt þessu sé slept. Þá eru 3 brtill. um styrk til málaranáms. Á þgskj. 542, um styrk til Júlíönu Sveinsdóttur til að ljúka námi á listaháskólanum í Khöfn, 400 kr. hvort ár. Það er sams konar fjárveiting og veitt var Kristínu Jónsdóttur við 2. umræðu, en nefndin hafði mælt á móti, eins og öllum tillögum um að styrkja menn til málaranáma. nema tillögunni um Kjarval, sem hún lét afskiftalausa. Nefndin er í þessu efni sama hugar og áður, og verður því að leggja á móti þessum brtill. Sama er að segja um brtill. á þgskj. 540. Aftur á móti er á þgskj.525, 1. lið, breyt.-till. um það, að hækka styrkinn til Kjarvals um 200 kr. Nefndin lætur þessa tillögu afskiftalausa og hefir alveg óbundnar hendur. Fyrst honum er veittur styrkur á annað borð, munar minstu um þessar 200 kr. Þá er seinna á sama þgskj. farið fram á, að styrkurinn til Íþróttafélagsins sé hækkaður um 300 kr. á ári, og á þskj. 535 er breyt.till. um, að sá styrkur verði hækkaður um 500 kr. fyrra árið. Nefndin var í efa um, þegar þessi styrkbeiðni var fyret rædd; hvort hún ætti að taka Íþróttafélagið inn á fjárlögin. Hún var hrædd um, að það kynni að draga þann dilk á eftir sér, að þessi styrkur yrði að staðaldri á fjárlögunum - og það væri í raun og veru dálítið vafasamt, hvort mikið væri í það varið, að vekja þá hugsun hjá mönnum, að flýja strax til landssjóðs og menn vildu koma einhverju nytsamlegu í framkvæmd. Samt sem áður komst hún að þeirri niðurstöðu, sökum þess, hve vilji og starfsemi félagsins er virðingar og viðurkenningarvert, að leggja til, að því yrði veittar 500 kr., og þetta var samþykt við 2. umræðu. Eg hefi átt tal við formann Íþróttafélagsins, og var ekki annað á honum að heyra, en hann væri þinginu mjög þakklátur og ánægður með þennan styrk. Nefndin álítur því ekki, að ástæða sé til að hækka þennan lið og verður því að leggja á móti breytingartillögunni. þgskj. 555 fer háttv. þm. Dal. (B. J.) fram á það, að Ríkharði Jónssyni, sem veittar voru til náms við 2. umr. 1000 kr., verði í viðbót veittar aðrar 1000 kr. til Rómaferðar. Nefndin viðurkennir hæfileika þessa efnilega manns og vill gera sitt til að styrkja hann. Hafa nefndarmenn óbundnar hendur í þessu atriði. Þá fer háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) á þgskj. 544 fram á það, að styrkurinn til Guðm. skálds Guðmundssonar verði hækkaður upp í 2000 kr., eða til vara 1600 kr. Nefndin hefir ekki séð ástæðu til að hækka fremur þennan skáldstyrk en aðra og leggur því á móti þessari tillögu. Þá fer háttv. þm. Dal. á þgskj. 524 fram á það, að veittar verði alt að 4000 kr. til þess að þýða á þýzku og gefa út bók Einars háskólakennara Arnórssonar um réttarstöðu Íslands. Nefndin hefir ekki getað áttað sig á því, hve mikið væri í þetta borið. Þeir sem ekki hafa lesið bókina, treysta sér ekki til að mæla með breytingartillögunni. Eg fyrir mitt leyti kannast við, að eg hefi ekki vit á að dæma um slíka bók. En menn verða að vera vissir um að bókin yrði landinu ekki til neins vansa. Eg segi þetta ekki af því, að eg hafi neinn grun um neina sérstaka galla á bókinni. En mér finst athugavert að samþykkja slíka tillögu áður en menn hafa vissu sína um, að bókin sé til mikils gagns og sóma bókmentum vorum; því að um norræn söguvísindi þurfum vér að vera afar-vandir að virðingu vorri. Meiri hluti nefndarinnar leggur á móti því, að tillagan verði samþykt. Þá vildi þingm. Dal. breyta fjárveitingunum, sem samþyktar voru við 2. umræðu, 2400 kr. fyrra árið til kaupa á höggmyndum og 2000 kr. til málverkakaupa seinna árið í 2400 kr. hvort árið til höggmyndakaupa og það skilyrði sé sett, að 5/6 hlutar fjárins gangi til þess að kaupa verk Einars Jónssonar. Nefndin hefir lagt á móti styrk til málara, en vildi bæta úr því með þessari tillögu sinni, að einhverju fé yrði varið til málverkakaupa - það væri kannske eins heppilegur styrkur málurunum og bein fjárveiting. Þess skal getið, að nefndin gekk út frá því sem gefnu, að það yrði einkum Einar Jónsson sem nyti góðs af þessu fé til höggmyndakaupa, án þess að hendur stjórnarinnar væru bundnar í því efni. Treysti hún stjórninni til að gæta allrar rétt sýni og smekkvísi í þessu og verður því að leggja á móti brtill. Breytingartillögur við 16. gr. nema til hækkunar samtals 35000 krónum. Það er þá fyrst brtill. frá háttv. 1. þingm. Árn., um það, að styrkurinn sem ákveðinn er til rannsóknar vatnsveitu um Skeið og Flóa,. gangi að eins til rannsóknar Flóaáveitu. Nefndin hefir ekki séð ástæðu til að breyta þessu ákvæði.  (Sigurður Sigurðsson: Rannsókn á Skeiðunum er lokið)  . Ef henni er lokið, þá gerir ekkert til, þótt þetta ákvæði standi, því að fénu verður þá ekki varið til hennar. En sé henni ekki lokið og ákvæðinu er breytt, þá er áreíðanlegt að beiðni kemur fram aftur um fé til rannsóknar þessarar á Skeiðunum - ekki elzt þar sem svo virðist, sem þessum héruðum sé það ákaflega viðkvæmt, að leggja út nokkurn eyri til þeirra framfarafyrirtækja, sem þar er lagt út 1. Á þgskj. 527 er brtill. frá háttv. þm. N: Þing. (B. Sv.) og 1. þm. Rangv. (E. J.) um 1000 kr. styrk í viðurkenningarskyni til Þorvalds bónda Björnssonar. Þessi tillaga hefir legið fyrir Alþingi áður og var eg þá á móti henni. Sama hugar er eg enn. Eg álit það sé til lítils sóma bændastéttinni, að verið sé að setja menn af þeirri stétt í þessa grein fjárlaganna. Og ef það er ekki henni til sóma, þá er það heldur ekki manninum sjálfum til sóma. Eg mun því greiða atkvæði á móti þessari tillögu. Þá er á þgskj. 545 brtill. frá háttv. þm. Dal. (B. J.) um atyrk til Þorv. hreppstjóra Þorvarðasonar í viðurkenningarskyni. Þessi maður hefir átt fleiri börn en flestir aðrir hér á landi, hefir komið þeim vel upp og einnig verið hreppstjóri í 40 ár. Ef honum virðist einhver sómi í þessari fjárveitingu, þá hefir nefndin ekki á móti brtill. En spursmál er, hvort ekki mætti sýna honum sóma á einhvern annan hátt viðfeldnari, því að þurfalingur er hann ekki með svo mörg mannvænleg börn uppkomin. Þá er á þgskj. 541 brtill. frá 1. þm. Rangv. (E. J.) um það, að hlutafélaginu Ingólfi á Eyrarbakka sé veittur styrkur til þess að halda uppi vöruflutningum á bifreið milli Eyrarbakka, Stokkaeyrar og Reykjavíkur og um Árnessýslu. Fjárlaganefndin fór fram á sams konar fjárveiting til Sveins Oddssonar beinlínis sem tilraun, og er algerlega á móti því að farið sé að styrkja fleiri tilraunir heldur en þær, sem þegar er búið að samþykkja, frá Reykjavík austur um sveitir og á Fagradal. Nefndin hefir litið svo á, að það væri nóg að gera eina slíka tilraun í bráðina, því að það er ekki gott að segja, hvort þetta getur verið til frambúðar, nema með breytingu á vegunum, þó að þessi eina tilraun með mannflutninga hér sunnanlands í ár hafi gefist fremur vel. Hitt er ekki gott að segja, hvort nefndin hefði frekar sint þessari málaleitun eða Sveins Oddssonar, ef þessi hefði komið á undan. En það mælir helzt með Sveini, að hann hefir gert tilraunir á eigin ábyrgð og kostnað í ár, og væri því undarlegt, að hann væri ekki látinn ganga fyrir, þar sem hann hefir lagt töluvert í sölurnar. Þgskj. 554 er till. frá háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) um, að breyta orðalagi 29. liðs 16. gr. Það er viðvíkjandi fjárveitingunni til eftirlits með silfurbergsnámunni í Helgustaðafjalli. Till. fer ekki fram á annað en að fjárveitingin sé fastbundin við núverandi eftirlitsmann. Jafnvel þó að fjárlaganefndinni séu ekki kunnar neinar ástæður móti því, að sami eftirlitsmaður verði framvegis og verið hefir hingað til, þá hefir hún ekki viljað binda fjárveitinguna við nafn, og getur því ekki verið með þessari tillögu. Loks er við þessa grein br.till. á þskj. 546 frá þm. Dal. (B. J.), og veit eg nú ekki, hvað breyt.till. hans eru orðnar margar. Till. er í 2 liðum, og er fyrri liðurinn um fjárveitingu til viðskiftaráðunauts, 15000 kr. á ári, þannig sundurliðaður: a. Laun viðskiftaráðunauts 4000 kr. b. Ferðakostnaður . . . . . . . 2000 - c. Skrifatofufé . . . . . . . . . . . 1000 - d. Til aðstoðarmanna. . . . . . 8000 - Nefndina furðaði ekki svo mjög á, að svona till. kæmi frá viðskiftaráðunautnum, en hana furðaði hitt meira, að hann skyldi ekki fara fram á að fella burtu liðina, sem samþyktir voru við 2. umr. til verzlunarerindsreka. Það virðist vera fullmikið af því góða, að samþykkja þetta í viðbót við hitt. Nefndin hefir átt aðalþáttinn í því, að þessir 2 verzlunarerindrekar, sem búið er að samþykkja, kæmust inn í fjárlögin, og vakti það fyrir nefndinni frá upphafi, að þessir menn yrðu ekki að öllu leyti gerðir út á kostnað landssjóðs, heldur að fullum helmingi á kostnað samvinnufélaga og verzlunafélaga. Hún áleit að það væri heppilegra að fara þessa leiðina til að tryggja það, að í stöðurnar fengjust duglegir menn, sem gætu orðið að verulegu gagni, heldur en fara þá leið, sem reynd hefir verið undanfarið. En þessi tillaga viðskiftaráðunautsins virðist miða til þess, að halda áfram í sama horfinu og verið hefir. Nefndin vill alls ekki hafa skifti á þessu fyrirkomulagi og því, sem hún hefir sjálf stungið upp á. Þá er 2. liðurinn í br.till. um það, að tengja ekki fjárframlagið til Sambands íslenzkra samvinnufélaga og Sláturfélags Suðurlands við nöfn þessara félaga. Eg veit ekki, hvað hefir vakað fyrir háttv. þm., en ef það er það, að hann hefir viljað færa þetta í samræmi við seinni liðinn, sem ekki er bundinn við neitt nafn, þá skal eg geta þess, um þann lið, að það kom ekki fram frá neinu sambandi eða samvinnufélagi nein beiðni um þetta, en ef fjárlaganefndin hefði fengið beiðni frá einhverju samvinnufélagi í landinu um slíkan styrk, þá er enginn vafi á því að hún hefði miklu fremur kosið að binda fjárveitinguna við nafn þess. Eg verð að halda því fram af fullum krafti, að það er in fylsta trygging fólgin í því, að það eru þessi sambönd, sem hafa málið með höndum, og væri því meiningarlaust að fella niður nöfn þessara félaga. Þá er nú ekki mikið eftir af þessum br.till. Á þgskj. 495 er br.till. frá einum nefndarmanninum, háttv. 2. þingm. Rang. (E. P.), um styrk til ekkjufrúar Kristínar Sveinbjarnardóttur frá Holti undir Eyjafjöllum, 300 kr. á ári. Nefndin getur, eftir atvikum, verið þessari tillögu meðmælt. Þá er á þgskj. 506 tillaga frá öðrum nefndarmanni, háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), um að veita 25,000 kr. lán úr viðlagasjóði til áveitu úr Þjórsá á Skeiðin. Lánið ávaxtist með 41/2%, afborgunarlaust fyrstu 2 árin, og borgist síðan á 20 árum með jöfnum afborgunum. Nefndin hefir verið á móti því, að fara frekara í lánveitingar en orðið er, - það er orðið allálitleg upphæð, eitthvað um 140,000 kr., - en eigi að síður mun hún ekki gera þetta að neinu kappsmáli, því að það er áreiðanlega þarflegt fyrirtæki, sem hér er um að ræða. Á þgskj. 488 fer háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) fram á, að hækka lánsheimildina til símalagninga um 10,000 kr. Hann hefir þar vafalaust fyrir augum, að Súgandafjarðarsíminn geti fengið það lán, sem óskað hefir verið. Nefndin er ekki með að bæta við þessar lánsheimildir, en mun þó ekki leggja beint á móti þessu. Þá er enn á þgskj. 518 nokkrar br.till. frá háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.) um, að breyta lánskjörunum í 20. gr. Jafnvel þótt nefndin gæti fallist á að breyta lánskjörunum nokkuð, þá þykir henni hér of lagt farið, og getur ekki fallist á þessar till. eins og þær liggja fyrir. Nefndinni gafst ekki tími til að taka þetta mál til rækilegrar meðferðar, og skal eg ekki fara lengra út í það. Þá hefi eg nú farið yfir þessar br.till., og er það leiðinlegt verk og líklega enn leiðinlegra að hlusta á. Kem eg þá loks að br.till. nefndarinnar sjálfrar á þgskj. 557. Þær eru að nokkru leyti orðabreytingar, og skal eg stuttlega gera grein fyrir þeim. Þriðji liðurinn er við 13. gr. B. (I. 2.) um, að hækka fjárveitinguna til Verkfróðra aðstoðarmanna um 2700 kr. seinna árið. Svo er mál með vexti, að fjárlaganefndin fekk í gær tillögu frá stjórnarráðinu um, að hækka þennan lið, og byggir stjórnarráðið þessa tillögu sína á erindi frá búnaðarþinginu, þar sem farið er fram á fjárveitingu til þess að hingað geti fengist vatnsvirkjafróður maður. Það hefir oft verið tilfinnanlegt, að hafa ekki slíkan mann til að standa fyrir etærri vatnsveitingafyrirtækjum og vörnum við vatnágangi, og hefir stundum þurft að fá útlenda menn til rannsókna á slíku, en þegar innlendir menn hafa verið brúkaðir, hefir mest verið leitað til verkfræðings landsins og hefir hann við það tafist frá öðrum nauðsynlegum störfum sínum. Nú hefir þetta verið borið undir verkfræðing landsins, og hefir hann komið fram með ítarlegt álitsskjal og leggur til að auka fjárveitingu til verkfræðings landsins, svo að hann geti bætt við sig verkfróðum manni, er verði honum til aðstoðar bæði í þessu augnamiði og svo við störf hans yfir höfuð. Telur hann heppilegra að sameina þetta, því að stundum sé mikið að gera við vegalagningar, en aftur stundum meira við vatnsveitingarannsóknir. Býst hann því við, að þetta verði sparlegra, og hyggur, að komast megi af með 2700 kr. á ári, 2000 kr. til aðstoðarmannsins og hitt til ferðalaga. Fjárlaganefndin felst á að taka þetta til greina, en álítur málið þó ekki svo undirbúið, að ástæða sé til að veita þessa viðbót fyr en seinna árið. Fyrir nefndinni hafði legið beiðni frá skólastjóranum á Hvanneyri um styrk til smíðakenslu. Það var ekki við öðru að búast en að þessi beiðni kæmi fram, úr því að búið er að veita bændaskólanum á Hólum slíkan styrk, og því fremur mátti búast við þessu, þar sem skólastjórinn hefir þegar komið upp dálitlum vísi til smíðakenslu. Fjárlaganefndin hefir því fallist á að veita 600 kr. á ári í þessu skyni. Þá er 6. breyt.till. nefndarinnar við 14. gr. Hún fer í þá átt, að taka unglingaskólana á Núpi, Ísafirði og Seyðisfirði og skólann á Hvítárbakka, og slengja þeim saman við aðra unglingsskóla, þannig, að til þeirra allra sé veitt ein fjárhæð, og er hún hækkuð um það sem þessir fjórir skólar hafa haft samtals. Er þetta gert til að koma meiru samræmi á þessu. efni eftirleiðis. Fyrir þessu eru færðar nokkrar ástæður í framhaldsnefndarálitinu, og skal eg ekki orðlengja meira um það. Eg vona, að þeir háttv. þm., sem hlut eiga að máli fyrir hönd þessara skóla, geti fallist á þetta, því að það á hvort sem er ekki að saka þá neitt. Viðvíkjandi 15. gr. fer nefndin fram á þá breytingu, að fé, því sem samþykt var við 2. umr. að veita til samningar handritaskrár, megi einnig verja til þess að halda áfram samningu spjaldskrár. Nefndinni hefir verið skýrt frá, að það sé nauðsynlegt að halda þessu verki áfram, og í öðru lagi, að til sé maður, sem geti leyst verkið af hendi, og vildi nefndin ekki hafa á móti því. Þá eru 8. og 9. liður í brtill. nefndarinnar að eins til að breyta formi, og vona eg að allir fallist á að það sé til bóta. Það þurfti að færa fyrirsögnina á 16. gr. til samræmis við efnið, og að öðru leyti til að gera niðurröðun liðanna eðlilegri og heppilegri. 10. liðurinn er um að veita 2500 kr. til húsabóta á skógræktarjörðinni Vöglum. Landssjóður á þessa jörð, en skógarvörðurinn, sem þar býr, á við svo léleg húsakynni að búa og þröng, að slíkt er fádæmi. Eg hefi oft komið þangað og er þessu kunnugur, og tel eg ómögulegt fyrir manninn að haldast þar við nema umbót sé gerð á byggingunni, en óhugsanlegt að hann byggi sjálfur. Það er góður og gegn maður, sem í hlut á, og hefir hann sagt, að hann færi í burt ef hann fengi ekki betri húsakynni. Stjórnarráðið hefir lagt þessa breyt.till. fyrir fjárlaganefndina, og nefndin hefir fallist á hana. Þá er næsti liður sömuleiðis eftir tillögu stjórnarráðsins um styrk til dýralækningabókar. Það stendur nú á samningi þessarar bókar, svo að styrkurinn, sem nú er á fjárl., verður ekki notaður fyr en eftir lok fjárhagstímabilsins. Það hefir enn fremur komið í ljós, að bókin verður miklu stærri og þar af leiðandi dýrari heldur en við hafði verið búist, og er því farið fram á 900 kr. atyrk til útgáfunnar, en þar af eru 300 kr. bara endurveiting. Loks hefir Búnaðarfélag Íslands skorað á þing og stjórn að veita styrk til leiðbeiningar í húsagerð til sveita. Það vill nú svo til, að hér er nú til maður, sem áður var timbursmiður, en hefir dvalið 5 ár erlendis og lagt sig eftir húsagerð sérstaklega, svo að það er hægt að benda á mann, sem getur tekið þetta að sér nú þegar. Stjórnarráðið hefir farið fram á nokkru hærri fjáveitingu hvort árið í þessu skyni, en nefndin hefir leyft sér að gera það að tillögu sinni að veita 1000 kr. Það er sú minsta upphæð, sem hægt er að komast af með, og vona eg að háttv. þingmenn verði ekki á móti þessari litlu en þarflegu fjárveitingu. Þá skal eg vekja athygli á því, að breyt.till. við 18. gr. stafar af því, að ekkjufrú Anna Johnsen er dáin fyrir 3–4 árum, og sýnist því vera tilgangslítið að veita henni styrk á fjárlögum. Eg skal geta þess, að talan 750 kr. er prentvilla, á að vera 150 kr. Þá hefir nefndin leyft sér að koma fram með breyt.till. um, að óviss útgjöld Verði hækkuð úr 8000 kr. upp í 18000 kr. Þetta er hækkun, sem ekki verður hjá komist, og stafar hún af uppbót til Sameinaða eimskipafélagsins á kolaverðtolli. Eg ætla svo ekki að tala fleira að sinni, og eg vona að eg þurfi ekki að taka aftur til máls, fyr en þá ef til vill í endalok umræðunnar.



Það var auðheyrt á háttv. framsögumanni fjárlaganefndarinnar, að hún er hörð í horn að taka gegn fjárbeiðnum á þessu þingi. Eg er því - eftir því sem á stendur háttv. framsögumanni þakklátur fyrir það, hvernig hann tók í brtill. mína á þgskj. 529, um 1000 kr. fjárveitingu hvort árið til þess að ryðja akfæran veg frá Kópaskersvogi inn að Jökulsárbrú í Öxarfirði. Lýsti háttv. framsögum yfir því, að þetta væri sanngjarnasta brtill., sem fram hefði komið við þennan lið fjárlagafrumvarpsins. Það sýnir því að hér er ekki farið fram á neinn óþarfa, þegar háttv. framsögumaður segir þetta og er umsögn hans því meir metandi, sem hann er maður gagnkunnugur á þessum slóðum, og veit því hvað hann er að fara með. Hann sagði líka, að nú væri meira lagt til vega en nokkru sinni hefði áður verið, og þó var hann þessari beiðni hlyntur. Þetta sýnir því alt saman, hve þessi vegur er nauðsynlegur og beiðnin sanngjörn. Er því óþarfi fyrir mig að mæla mikið með þessari breyt.-till. Þessi vegur verður flutningabraut eftir endilöngu héraðinu og kemur þrem hreppum að gagni. En hann er ekki talinn í vegalögunum, þótt aðstaðan sé alveg in sama sem annarstaðar, þar sem vegir eru kostaðir að miklu eða öllu leyti af landsfé, og mun það valda, að hann liggur um heldur fámennar sveitir. En þó hann sé ekki talinn í vegalögunum í tölu flutningabrauta, þá er þó rétturinn inn sami fyrir því. Vona eg því að þingmenn greiði ekki atkvæði á móti þessari tillögu, heldur taki henni vel. Þá ber eg fram brtill. á þgskj. 548 ásamt þingm. Dal., og fer hún fram á að veittar verði 5000 kr. fyrra árið til þess að breikka veginn í Kömbum og steinlíma ræsi í veginum milli Reykjavíkur og Ölfusárbrúar. Nú vita menn, að veittar hafa verið 5000 kr. til þess að reyna bifreiðar á þessum vegi, en það er ósýnt að þær komi að notum, nema vegurinn í gömbum verði lgaður. Væri það ilt, ef sú fjárveiting yrði að engum notum, af því að vegurinn er nær ófær á einstöku stöðum. Nú er vegurinn í Kömbum svo krappur á þrem stöðum, að varla er hægt að fara hann á þessari bifreið, hvað þá á bifreið, sem hefði aftan í sér flutningsvagn. Háttv. framsögum. fjárlaganefndar var þessari till. andvígur, af því að áætlun um, hvað viðgerðin á veginum mundi kosta, vantaði. Það er rétt, það hefir engin áætlun verið gerð um það. En tíminn hefir verið of knappur til þess. En eg hefi talað við menn, sem eru þessum vegi gagnkunnugir og hafa vit á vegagerðum og þeir telja, að ekki muni þurfa nema 3–4 þús. kr. til þessarar viðgerðar á veginum í gömbum. En auk þess þarf að lagfæra veginn austur að Ölfusárbrú á öðrum stöðum. Trébrýrnar á veginum eru afleitar; þær standa hærra en vegurinn, plankarnir eru grautfúnir og margir brotnir, svo að hættulegt er að fara yfir þær, bæði fyrir sjálfrenninga og aðra vagna. Þessar brýr þarf því nauðsynlega að lagfæra. Nú er sennilegt, að nokkur afgangur yrði af þessum 5000 kr., þegar búið væri að gera við Kambaveginn, og mætti þá nota hann til þess að lagfæra þessar brýr eða aðrar skemdir á veginum austur. Auk þess sem brýrnar eru fánar og brotnar, þá eru þær líka mun mjórri en vegurinn. Tillaga mín er því bæði þarfleg og nauðsynleg. Brtill. á eg á þgskj. 534, sem eg hefi borið fram með 2. þm. Rvk., er fer fram á að styrkurinn til Íþróttasambands Íslands verði hækkaður úr 500 kr. upp í 1000 kr. fyrra árið. Þessa brtill. höfum Við borið fram eftir tilmælum Íþróttasambandsins. Svo er mál vaxið, að Íþróttasambandið hefir mikinn hug á að styrkja Erling Pálsson til þess að fara utan og framast í sundi. Hann er mjög efnilegur sundmaður og því sennilegt, að hann geti komið að góðu gagni sem sundkennari. Faðir hans hefir það starf með höndum nú og gæti hann þá síðar tekið það starf að sér. Er því mjög nytsamlegt að hann læri sund til fulls. Er brýnt gagn að því að styðja svo góða íþrótt sem sundið. Þessi fjárbeiðni er líka í eitt skifti fyrir öll, að eins 500 kr. eitt ár. Og er þessi upphæð hverfandi, ef borin er saman við það sem lagt er til annarar kenslu, en eg verð þó að telja þessa íþrótt fult eins gagnlega sem margt það sem kent er í skólum, svo sem t.d. danska og biblíusögur og annar slíkur hégómi. Vona eg fastlega, að háttv. deild taki þessari tillögu vel. Þá er brtill. á þgskj. 540, sem fer fram á að Gísla Jónssyni málara í Hafnarfirði verði veittur 1000 kr. styrkur fyrra árið. Gísli hefir stundað þessa íþrótt upp á eigin spýtur í mörg ár og hefir mikla hvöt til þessa. Er hann mjög efnilegur að sögn þeirra manna, sem bezt vit hafa á, og leggur mikinn hug á að framast í þessari list. Hefi eg talað um hann við Kjarval málara og segir hann, að Gísli hafi glögt og skarpt auga og fari furðu vel með samsetningu lita. Vona eg því, að þingið hlaupi undir bagga með þessum efnilega ástundunarsama listamanni. Þá flytjum við 1. þm. Rangv. brtill. á þgskj. 527 um það, að fyrverandi alþingismanni Þorvaldi Björnssyni verði í viðurkenningarskyni veittar 1000 kr. fyrra árið. Skal eg vera fáorður um þessa brtill., því að 1. þm. Rangv . mun mæla betur með henni. Þorvaldur frá Eyri er svo þjóðkunnur maður, að engin ástæða er til þess að tala um, hve maklegur hann er þessarar viðurkenningar. Hann hefir allan sinn aldur verið höfðingi í sinni sveit og verið landinu til sóma fyrir gestrisni bæði við innlenda og útlenda. Hann hefir og verið hinn mesti frömuður dáða og framkvæmda í héraði sínu. En á seinni árum hefir hann orðið fyrir miklu óhappi. Hann reyndi fyrstur hérlendra manna botnvörpuútveg, var óheppinn um mannahald og mishepnaðist. Síðan hafa aðrir fetað í fótapor hans og gengið betur. En hann var sá sem braut ísinn fyrir botnvörpuútveginum, en hlaut ekki það happ af, sem seinni botnvörpuútgerðarmenn hafa haft. Þá er brtill. á þgskj. 554, um það að 16. gr. 29 orðist þannig: Til núverandi eftirlitsmanns með því, að samningur um silfurbergsnám í Helgustaðafjalli sé haldinn . . . 1000 kr. hvort árið. Þetta er að eins lagfæring á greininni. Þar var talin nauðsyn á að hafa eftirlit með silfurbergsnámunni og áætlaðar til þess 1000 kr. hvort árið. Hér í minni brtill, er að eins farið fram á að maðurinn, sem áður hefir haft eftirlitið á hendi, haldi því áfram. Þótti mér og fleirum tilhlýðilegt að taka þetta beint fram, þar sem núverandi eftirlitsmaður er góðu maklegur, því að hann var sá fyrsti, sem sýndi landssjóði, að hægt væri að hafa meiri arð af námunni en verið hafði meðan Tuliníus rak hana. Svo hefi eg hér brtill. um lækkun á fjárveitingum, sem áætlaðar eru í fjárlögunum. Önnur brtill. er á þgskj. 523, að í stað 20,000 komi 5000. Og til vara: Í stað 20,000 komi 10,000. Þetta er um fjárveitingu til viðgerðar á dómkirkjunni í Reykjavík. Mér kom það alveg óvart, að dómkirkjan væri komin á svo fallandi fót, að nú yrði að snara í hana svo miklu fé til þess að gera við hana. Fyrir tveim árum var gert við þakið á henni, og er undarlegt að menn gerðu ekki meira við hana þá um leið, hefði þess verið brýn þörf. Þegar hagur landssjóðs er svo bágborinn, sem nú er, finst mér fjarstæða að hann veiti svo mikið fé til þessarar alóþörfu viðgerðar. Finst mér, að bæjarsjóður sé ekki of góður til þess að leggja til þetta fé, ef bráð þörf skyldi kalla. Þó sé eg ekki tiltækilegt að leggja það til, að landssjóðsstyrkur til þessa verði niður feldur, en mér sýnist hann fullsómasamlegur (og reyndar alt of hár), þótt hann sé ekki nema 5000 krónur. Má gera talsvert við svo einfalt hús með svo miklu fé. Enn er brtill. á þgskj. 526, og hefi eg borið hana fram með 1. þm. S.- Múl. Hún fer fram á að styrkurinn til Ingólfshöfðavitans falli burtu. Það ber til þessarar brtill., að við höfum átt tal við ýmsa skipstjóra, flesta íslenzku skipstjórana, og þeir telja alls enga nauðsyn á því að setja þennan vita á Ingólfshöfða. En aftur hafa þeir talið bráðnauðsynlegt að bygður yrði viti á Meðallandstöngum. Þar þyrfti vita, hvort sem viti væri á Ingólfshöfða eða ekki, og viti á Meðallandstanga er því ekki sparaður þótt þessi viti verði settur. Sögðu þeir, að íslenzk skip hefðu ekkert gagn af víta á Ingólfshöfða, en miklu fremur, ef viti væri á Meðallandströndum. Þetta hafa bæði íslenzkir og danskir skipstjórar sagt. Þeir sem helzt mundu hafa gagn af vita á Ingólfshöfða, eru þýzkir botnvörpungar, því að þeir veiða þar í landhelgi. Íslenzkir botnvörpungar hafa engin not af vita þessum, því að þeir eru ekki á veiðum í landhelgi og hafast lítt við á þeim slóðum. Skip, sem koma til landsins frá útlöndum, hafa nauðalítið gagn af honum, því að þau taka land annarataðar. Þau skip, sem ætla til Austfjarða, koma að landi við Hornið eystra, en þau skip, sem ætla vestur um, koma að landi við Hjörleifshöfða eða Dyrhólma. Nú er kominn viti á Hjörleifshöfða, og nægir hann þeim, sem þar koma til landsins. Eins finst mér óþarfi í þessu máli að vera að vitna í leiðarljósið á Botniu, sem nefnt hefir verið sem nokkurs konar »autoritet«. Þá álit eg betra að tala við íslenzka skipstjóra og spyrja álits þeirra. Hitt sannar alls ekkert, þó að hægt sé að fá tvo eða þrjá danska skipstjóra til þess að mæla með þessu eða öðru, þegar 20 íslenzkir skipstjórar mæla á móti því. Þó háttv. flutningsm. finnist það ótilhlýðilegt, að þessi fjárveiting til Ingólfshöfðavitans sé aftekin sakir þess að allmikið vitagjald er lagt á skip, þá verður þó að gæta þess, að nú eru komnir margir vitar, sem landið kostar, en í annan stað sjálfsagt, að vitarnir séu þar, sem þeir verða skipunum að sem mestum notum. Og þegar engin brýn þörf er á þessum vita, veit eg ekki, til hvers menn eru að veita stórfé til þess að byggja hann.



Herra forseti! Það eru eru ein 5–6 atriði, sem eg vil minnast á. Fyrst er það brt. á þgskj. 502 um að hækka styrkinn til mótorbáts á Hvítá í Borgarfirði. Eg er viss um, að ef nefndin hefði vitað um gagn það, sem þessi bátur gerir, þá mundi henni ekki hafa vaxið í augum að leggja fram þessar 800 kr., sem farið er fram á að veittar verði. Eg hefi líka heyrt, að ef þessi styrkur fáist ekki, þá verði að hætta ferðunum. Slíkt finst mér ótækt. Þá vildi eg minnast á tillöguna á þgskj. 526, sem er um Ingólfshöfðavitann, að leggja styrkinn til hans niður. Við tillögumenn neitum því ekki, að vitinn sé til gagns, en við lítum á, hve mikið til gagns og hverjum til gagns. Það hefir verið sagt, að skip sem komi hingað til landa og ekki fari fastar millílandaferðir, taki land við Ingólfshöfða. Þetta segja sjómenn að sé vitleysa. Ef skipið ætlar til austurlandsins þá tekur það land ekki sunnar en við Eystra-Horn; en ætli það til Suðurlands eða Vesturlands, þá tekur það land við Dyrhólaey. Einu skipin, sem land taka við Ingólfshöfða, eru útlendir botnvörpungar, sem eru þar vanalega að veiðum í landhelgi. Það gæti nú verið, að einhver héldi því fram, að það væri mannúðarskylda af okkur Íslendingum að byggja þennan vita. Þeim vil eg svara því, að við eigum fyrst að byggja vita þar sem löndum okkar eða viðskiftamönnum er hættast við að stranda, og síðan hugsa um útlenda fiskiþjófa. Við Ingólfshöfða er íslenzkum skipum ekki hætt við að stranda, af því að Íslendingar eru þar aldrei að veiðum, af því að þar eru engin fiskimið nema í landhelgi. Það hefir verið sagt, að vitinn á Meðallandstanga sé of dýr til að byggja hann nú. Þetta kann að vera rétt. Þess vegna er heldur ekki farið fram á að hann verði bygður nú. Spurningin verður þá þessi: Eigum við að byggja ódýru og gagnminstu vitana nú. Eða eigum við að bíða þangað til við getum bygt þá dýrari, sem jafnframt er mest nauðsynin á? Eg held að ekki geti orðið um það skiftar skoðanir, að við eigum að bíða. Meðallandstangavitinn er dýrari, en líka margfalt gagnameiri. Og hann er landsmönnum vorum til gagns; en hinn varla eða ekki. Við eigum því að bíða þangað til við getum bygt Meðallandsvitann. Brt á þgskj. 528 er að eins orðabreyting; orðunum »yfir Fagradal« skotið inn í. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að fjárlaganefndin hefir lagt til, að fjárveitingin yrði ekki bundin við nafn Þórarins Tuliniusar. Þegar við æsktum eftir þessari fjárveitingu, vissum við ekki að nokkur annar maður mundi vilja takast þetta á hendur. Ef svo er að einhver annar vilji takast þetta á hendur fyrir sama styrk, þá er það gott. Eg sé þá ekkert á móti því, að þeim manni yrði falið að fara ferðirnar. Eg efast ekki um að landsstjórnin muni veita þeim manni styrkinn, sem Múlasýslurnar óska. Eg get því ekki séð neitt á móti því, að brt. nefndarinnar verði samþykt. Brt. á þskj. 549 um að inn í 15. gr. komi nýr liður, sem veiti fé til að ljósmynda skjöl í »Ríkisskjalasafninu« danska, er mjög þörf. Eg tel fulla nauðsyn á að veitt fáist fé til þessa, því að mörg skjölin snerta sögu þessa lands og er þeirra þörf hingað á safnið. Eg vona að þessari tillögu verði vel tekið. Þá ætla eg lítillega að minnast á kirkjugerðina. Í því máli fylgi eg þeim, sem alveg vilja fella burtu liðinn. Að minsta kosti vil eg ekki veita meira en svo, að víst geti verið að kirkjan ekki falli. Söfnuðinum hefir oftsinnis verið boðið að taka að sér kirkjuna. Hann hefir ætíð neitað því þverlega. Mér finst nú, að þingið ætti að skamta svo úr hnefa framlög sín til kirkjunnar, að söfnuðurinn fengi að finna til talaverðra óþæginda. Hér í deildinni var einu sinni sá forseti, sem svelti menn til að þegja. Hann veitti oft ekkert fundarhlé, þótt talað hefði verið 3–4 stundir, fyrri en þingmenn höfðu þagnað. Sömu aðferð vil eg láta hafa í þessu. Eg vil ekki láta gera neitt við kirkjuna, svo að söfnurinn verði að taka hana að sér, ef hann vill hafa viðunandi húsaskjól. Ef söfnuðurinn færi fram á að fá talsvert háa fúlgu sem meðlag með kirkjunni eitt skifti fyrir öll, þá skyldi eg vera með því. En með þessu get eg ekki verið. Það er nú búið að segja margt og mikið um styrkinn til »Eimskipafélagsins«. Eg vil að eins taka það fram, að eg er fylgjandi því, að veita félaginu 40 þús. kr. seinna árið. Þetta er sama upphæð sem »Sameinað« félag hefir úr ríkissjóði. Við megum ekki búa okkar unga félag ver úr garði heldur en danska félagið er gert. Það á að keppa við danska félagið og við megum búsat við, að Sam. fél. beiti alls konar þrælatökum, t. d. að það lækki flutn.gjald mikið eða ef til vill taki að sér að flytja fyrir ekkert. Hinu get eg ekki verið með, að þvinga félagið til að taka að sér strandferðirnar, þótt því séu boðnar til þess 400 þús. kr. Eg lít svo á, að langheppilegast væri að félagið myndaðist af hluttöku einstakra manna. Um að hækka vextina af lánum til landssjóðs, er eg alveg samdóma háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.). Eg lít svo á, að nóg sé gefið samt í þessum lánum, þótt vextirnir yrðu 5%. Þótt reiknaðir Væru 6%; þá er það samt fyrir neðan núverandi vaxtahæð. Vextirnir eru nú 61/2%. Þá er loks ein brtill. frá nefndinni á þgskj. 557, sem eg vil leggjast á móti af alefli. Hún leggur til, að breyta orðinu »sjálfrenningur« í »bifreið«. Sjálfrenningur er nákvæm og góð þýðing á »automobil«. Það táknar að vagninn hreyfist af sjálfum sér; þ. e. a. s. að hreyfiaflið sé í vagninum sjálfum. En »bifreið«. Hvað táknar nú bifreið? Það táknar vagn(reið) sem bifast. Er nokkur vagn til, sem ekki bifast ? Ekki vildi eg eiga að aka í honum, ef til væri. »Bifreið« getur líka táknað vagn, sem titrar. Þekkir nokkur vagn, sem ekki titrar?  (Einar Jónsson: Eg þekki það)  . Þingmaðurinn verður eflaust frægur fyrir þá uppgötvun. Enginn annar maður í heiminum þekkir vagna, sem renna án alls titrings. »Bifreið« er heldur ekki orðið fast í málinu. Það hefir lítið á prenti sést og aldrei heyrst í tali fyrri en nú í vor. Og þó svo væri, þá sýnir reynslan, að mjög auðvelt er að útrýma röngum orðmyndum. Fyrir nokkrum árum sást ekki í nokkru blaði né heyrðist sagt annað en »botnverpingur«. Svo var bent á að það væri röng mynd og botnvörpungur væri rétta myndin. Nú má heita að aldrei heyrist annað en »botnvörpungur«. Eg vildi að nefndin vildi trúa mér til þess, að orðið »bifreið« er vitleysa, og taka þessa tillögu sína aftur. Ef hún gerir það ekki, þá skora eg á deildina að fella tillöguna.



Mér hefði þótt gaman að rekja feril fjárlaganefndarinnar og Stefnu hennar í tillögum hennar um fjárveitingar. En tíminn hefir ekki enst mér til þessa, og verð eg því að sleppa því. En þegar mér entist ekki tími til að rekja feril nefndarinnar, þá skilst mér líka, að henni hefir heldur ekki enst tíminn til að rekja þær götur, er greiðastar voru. Því miður get eg ekki gert þetta, sem bæði hefði getað verið til gamans og gagns. Vil eg því láta mér nægja að fara nokkrum orðum um breytingartillögurnar. Vil eg þá fyrst tala um þær. sem bornar eru fram af öðrum mönnum, og svo á eftir minnast á minar eigin. Það er þá fyrst brtill. á þgskj. 520. Hún fer fram á, að 700 kr. verði veittar til að gera steinsteypubrú á Þverá hina syðri í Eyjafirði. Eg er eindregið m eð þessari brtill., og vil eg minna menn á, að það var fyrir mína hand vömm, að hún var ekki samþykt við 2. umr. Eg vissi ekki af því fyr en of seint þegar hún var borin upp. Bað eg þá skrifara að telja mig með þeim, sem samþyktu hana, en hann taldi sér það ekki fært. Þetta segi eg að eins svo menn skilji, því eg ekki greiddi atkvæði mitt með henni við 2. umr. Er því full ástæða fyrir mig nú að greiða atkvæði mitt með henni. Og það mun eg gera. Breyt.till. á þgskj. 518 frá 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um lán úr viðlagasjóði, að lánin séu veitt gegn 5% vöxtum, í stað 4%. Þessari breyt.till. ætla eg að fylgja. Er það auðsætt að háttv. þm. Skagf. hefir reiknað þetta með skynsemd, og að með svona lánum er land ið ekki að gefa neitt. Því ef landasjóður tekur lán með 41/2%, þá er hann skaðlaus að lána með þessum kjörum. Þennan reikning tel eg réttan þangað til háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) getur fært mér heim sanninn um það að hann geti reiknað það betur. - Nú, það er leiðinlegt að þingmaðurinn er ekki við. Og eg sé að svo er um fleiri, sem eg þyrfti að tala ögn við. Enn -jæja, það verður þá að hafa það. Breyt.till. háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) á- þgskj. 502 um aukinn styrk til mótorbátsferða á Hvítá í Borgarfirði er í alla staði sanngjörn. Á Hvítá eru bátsferðir örðugar vegna útfiris og erfiðs straums. Og er ekki of mikið þó 500 kr. yrðu veittar til þeirra bátsferða í samanburði við aðrar fjárveitingar. Þá vil eg veita mitt orðafulltingi brt. á þgr,kj. 549 frá háttv. þm. N.-Þing. (B. SV.) og 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.) um að veita 1000 kr. hvort árið til þess að afskrifa og ljósmynda skjöl í útlendum skjalasöfnum, er snerta Ísland. Tel eg fullkomna nauðsyn á að þetta fé verði veitt. Skjalasöfn Dana hafa neitað að lána hingað skjöl, sem við verðum því að afrita þar, eða taka ljósmyndir af, sem eg tel það bezta. Annars er þetta byrjunin til töluverðra útgjalda fyrir landssjóð, svo framarlega sem Árna Magnússonar safnið verður ekki flutt hingað, og verðum við því að ljósmynda alt í því safni - ekki alt í einu, heldur smám saman, og mun því að líkindum þessi útgjaldaliður standa í mörg ár á fjárlögunum. Eg nefni þetta af því eg hygg að ekki muni mörg þing líða þangað til þetta atriði verður tekið fyrir. Á þgskj. 544 .leggur 2. þm. G.-K. (B. Kr.) það til, að hækkaður verði skáldastyrkur Guðm. Guðmundssonar úr 1200 kr. upp í 2000 kr., eða til vara upp í 1600 kr. Vil eg mæla ið bezta með þessari breyt.till. Hefi eg ekkert skilið í því, hví Guðm. Guðmundsson skuli hafa verið settur skör lægra en hin skáldin. Ekkert skáldanna okkar er þó formfegurra en hann, ekkert frjóvsamara, og ekkert lyriskara. Og nú hefir hann fyllilega náð þeim þroska, sem hin skáldin hafa náð. Vil eg mínu máli til sönnunar nefna: Friður á jörðu og Ljósaskifti. Þó mér hugni ekki vel hið fyrra, þá er það þó vel gert, frá skáldlistarinnar sjónarmiði. Mér hugnar það ekki af því að mitt hugrenningalíf er ekki á því svæði. Það er ekkert við það athuga frá listarinnar og skáldskaparins sjónarmiði. En Ljósaskifti er verk, sem fá eða engin verk íslenzkra skálda geta tekið fram. Ef það er ætlun þingsins, að hætta að veita svona styrk, þá ætti það nú að hækka í þetta sinn, til þess að bera eins og svanurinn, sem syngur fegurst þegar hann er að bana kominn. Ein breyt.till. er frá háttv. 1. þm. Rang. (E. J.), sem eg er á móti. Það er styrkur til kaupfélaganna Ingólfs og Heklu til þess að hafa sjálfrenninga í förum á vegunum eystra. - Það orð er bezta orðið, sem eg þekki yfir þá vagna, sem hafa hreyfivélina í sjálfum sér. Ekki er nú svo að skilja, að eg hafi á móti samgöngubót, þeirri sem er að þessum flutningjatækjum. En við 2. umr. var eg einnig á móti því, að Sveinn Oddson fengi styrk, þann sem þá var talað um til þessa. Og það er af því, að eg álít styrkinn of háan í samanburði við ferðirnar. Það er ekki. svo litið, 5 þús. kr., og engum skilyrðum bundið. Landið gæti sjálft keypt sér ágætan vagn fyrir þetta og haldið honum í ferðum og grætt á því. Eg tala nú ekki um það, ef fyrst á að gefa Sveini fyrir einum vagni og svo þessum félögum fyrir öðrum. Það eru til Íslendingar, Sem kunna að fara með sjálfrenninga., og eg þekki einn, sem verið hefir í Stafangri og hefir skrifað mér þaðan, og vildi eg heldur vísa landssjóði á að taka hann í sína þjónustu, en að vera að gefa mönnum vagna. Flutningar þessir eiga að geta borgað sig sjálfir, og þá ætti sízt að þurfa að styrkja þá að öllu. Þeir sem hafa haft þá með höndum í sumar, hafa tekið margfalt verð við það sem tíðkast ytra, t.d. í Danmörku og Noregi. Þar borga eg 2 kr. á klukkustund fyrir vagninn allan, og get verið við 4. mann, en þessir menn taka 4 kr. af hverjum manni á þeim tíma, og hafa þá 16 kr. upp úr vagninum. Þetta ætti að geta borgað sig, jafnvel þótt það væri lækkað dálítið, og 5 þús. kr. eru ekki lengi að koma með þessu lagi. Þó að vagnar þessir séu góðir og þægilegir, þá hygg eg að kaupa megi þá »pípu« of dýrt, eins og aðrar. Ein till. frá háttv. nefnd á þgskj. 557 er þess efnis, að kosta verkfróðan aðstoðarmann til þess að mæla fyrir menn vatnsveitur, og hygg eg að það sé þarft fyrir búnaðinn, að þeir sem þess þurfa, geti fengið slíkan mann til þess að skoða þess háttar fyrir sig, og aftra því,. að lagt sé út í það sem óráðlegt er, en leiðbeina til þess sem er framkvæmanlegt. Alt slíkt ætti ætíð að vera áætlað helzt löngu áður en í fyrirtækin er ráðist, og væri gott að hafa skrá yfir staði þar sem vatnsveita á að koma, og hvernig henni á að hátta. Þótt menn gætu eigi ráðist í verkið þegar, þá fengju þó þeir sem selja og kaupa eignir hér á landi miklu réttari hugmynd um verðgildi þeirra eftir en áður, því að það hleypir stórum fram verði hvers staðar, ef hann liggur vei við vatnsveitu. Eg ætla að Eggert bóndi Eiríksson Briem hafi fyrstur hreyft þessu hér á búnaðarþingi, en það litlar undirtektir fengið. Því er það nú vel, að háttv. nefnd hefir komið því hingað, og gott er að þessi maður sé í samráði og samvinnu með landsverkfræðingnum. Hann getur þá unnið með honum að öðru, ef hann hefir lítið að gera við þetta og er það sparnaður. Eg skal ekki fara mörgum orðum um br.till. um, að færa saman styrkinn til unglingsskólanna. Það var mín till., og gleður það mig, að nefndinni hefir unnist tími til að koma henni að. Þá kem eg að till. um húsagerð. Allir vita, hve mikils virði það er, að kunna að byggja vel og haganlega. Nú hafa flest hús á landi voru verið bygð upp á síðustu 30 árum, og hafa menn lært á því, að það er hér um bil sama sem að fleygja peningum sínum í sjóinn, að verja þeim í timburhús, sem fúna og falla á fám árum. Það hefðu þeir aldrei gert, ef þeir hefðu þá kunnað að steinsteypu, eða þorað að trúa því, að torfbæir séu betri en timburhús, og að einhver skynsemi sé í þúsund árá gömlu byggingarlagi voru, og að ekki hafi allir, sem það höfðu, verið það heimskari en þeir sem nú lifa. Eg þekki mann, sem heitir Jóhann Franklín Kristjánsson og dvalið hefir í Noregi og numið þar húsagerð. Hann hefir góð meðmæli kennara sinna og er eljumaður mikill. Talaði eg við hann í Osló og fann, að hann er greindur maður, áhugamikill og óeigingjarn í öllu sínu æði, og ef hann fær að lifa, mun hann vinna almenningi mikið gagn. Og það er gott að háttv. nefnd hefir viljað sinna þessu, því að ekki hefði verið von á jafnmiklu fylgi, ef eg hefði flutt það einn. Þá hefi eg það að athuga við 15. liðinn í br.till. nefndarinnar, að það væri nógu gaman að vita, hvort þessari konu hafa verið sendir þessir peningar, ef hún er dáin fyrir 3 árum. Veitingin stendur í fjárlagafrumv., og gæti verið, að þetta hefði ekki verið fullkunnugt fyrra árið, en síðara árið hefði féð átt að vera endursent. Svo man eg nú ekki eftir fleiri br.till. frá öðrum, sem eg vildi veita orðafullting, þótt eg ef til vill kunni að greiða atkvæði með fleirum. En það yrði seint, ef hver maður vildi tala um allar brt. Eg get verið stuttorður um br.till. við 6. lið 12. gr., því að þar er nefndin með. Þá eigum við br.till. á þgskj. 489, háttv. þm. Snæf. (H. S.) og eg, um að veita 10 þús. kr. á ári til Breiðafjarðarbátsins. Eg talaði um það við 2. umr., og vona eg, að háttv. þm. muni það, enda hefir háttv. meðflutn.m. minn líka talað um það. Eg tók þá br.till. aftur, eftir till. nefndarinnar. Aðra br.till. á eg á þgskj. 558, ásamt háttv. þm. N.-Þing (B. Sv.), þess efnis, að breikkaður verði vegurinn í Kömbum, svo að ekki sé lífshætta að fara hann á sjálfrenningi, og hefir hv. meðflutn.m. minn talað fyrir því. Þá á eg br.till. á þgskj. 525. Þar legg eg til, að styrkurinn til Jóh. S. Kjarvals málara verði hækkaður úr 800 kr. upp í þús. kr. fyrra árið. Mér kom það á óvart og þótti leitt, að hv. deild skyldi vilja neita þessum manni um hæfilegan námsstyrk, þar sem hann mun vera sá efnilegasti, sem við eigum í þeirri grein. Meðferð hans á litum er svo ágæt, að heita má einsdæmi um mann, sem eigi hefir haft meira tækifæri en hann til þess að nema slíkt. Gott dæmi þessa er það, að þegar hann var um tíma í London fyrir nokkru, þá gerði hann þar mynd eina með vatnslitum og náði þegar í hana nákvæmlega þessum enska þjóðlega blæ, sem varla þekkist annarstaðar. Því er sem sé svo farið, að ýmsar þjóðir eiga sinn sérkennilega blæ á málverkum, sem aðrir hafa ekki. Það er því sýnilega marghæfur maður, sem nær slíku svo fljótt, og má búast við miklu af honum. Hitt eru engin undur, þó að sjá megi galla á verkum hans. Hann er að byrja að læra, og til þess sækir hann um styrk. Væri hann fullnuma orðinn, þá þyrfti hann ekki þess með, en það er sjálfsagt, að styrkja, þegar gáfurnar sjást svona tvímælalaust. En sem stendur eigum vér engan, sem málar andlistmyndir, sem að teljandi sé, en þessi maður ætlar einmitt að gera það að aðalstarfi sínu. Meðal annars hefir hann nýlega gert vangamynd af mér, og er hún alllík og vel lifandi, og ber, eins og flest frá hans hendi, auðkenni listamanns, sem kann að lífga verk sín, og þegar svo er um 3 eða 4 fyrstu vangamyndirnar hans, þá er við góðu að búast í framtíðinni. Og þessi maður ætlar að sýna oss Íslendingum það, sem vér eigum fegurst í endurminningum þjóðar vorrar og klæða það holdi og blóði. Þá eigum vér ekki lengur þær myndir í hugskoti voru eingöngu, heldur í sýnilegu gervi frá hendi góðs listamanns. Þessi viðbót, sem eg fer fram á, er ekki nema 200 kr. fyrra árið, en lítið dregur vesalan, og svo er um þennan mann, sem orðið hefir að éta kálmeti í vetur til þess að geta lifað. Það kostar ekki nema 20 kr. á mánuði, en ekki verða menn feitir af því. Eg hverf nú frá þessu að sinni, og sný mér að styrknum til Ríkharðs Jónssonar. Þessi 2. liður br.till. minnar á þgskj. 225 er tekinn aftur, af því að hann er þar ekki réttur að formi til, en kemur inn í atkv.skrá í sama stað af öðru þgskj., þar sem miðað er við 1000 kr. síðara árið til Rómferðar. Það hefir einhvern tíma verið sagt eitthvað á þá leið um latínuna, að enn stjórni hún hálfri Evrópu úr gröfinni, drambsöm, köld og stirð. Og kunnugt er það, hve mikil áhrif hún hefir haft á bókmentir vor Íslendinga og annara þjóða siðan á miðöldum. Má vera, að vér getum komist af án grísku og latinu, en hitt er víst, að hvorki vér né aðrar þjóðir komast af án grískrar og latneskrar menningar og lista. En leifar þeirra eru, svo sem kunnugt er, hvergi fleiri saman komnar, en í Rómaborg, og því er það, að enginn listamaður má án þess vera, sér að skaðlausu, að koma þar og dvelja. Þar er þeirra fyrirheitna land og þar er alt sem dýrast er af fornlistinni, sem enn þá stendur jafnfætis því, sem hefir gert verið síðan, og hefir meira að segja drotnað svo yfir listasmekk manna á öllum öldum, að varla hefir verið annað meira að hafst, en líkja eftir henni. Einn af fám, sem ekki hafa stælt hana beinlínis, er Einar Jónsson frá Galtafelli, sem er einkennilega sérstæður og íslenzkur í list sinni. Það skyldi því engan furða á því, þótt eg vilji bæta þessum krónum við Ríkharð í þessu skyni. Því að Rómferðir eru enn meira áríðandi fyrir list nútímana, en þær voru fyrir sálir manna á miðöldunum, og þóttu þær þó eigi óþarfar: »Tvisvar hefir hundur þinn runnið til Róms, og myndi renna ið þriðja sinn«, stendur þar. Önnur ástæðan til þess, að veita nú þennan styrk, er líka sú, að fái maðurinn hann ekki nú, þá fær hann hann á næsta þingi, þar sem hann er svo efnilegur sem hann er og fjárveiting til hans hefir fengið svo góðar undirtektir hér á þingi. Og þá verður honum sennilega ekki áætlað minna en 1800–2000 kr., því að hann verður þó að vera þar eitt ár eða meira. Annars hefir hann engin not fararinnar. Listamenn mega ekki hegða sér eins og ferðamenn, þannig, að þeir þjóti þreyttir frá einu til annars, til þess eins, að þeir geti sagt að þeir hafi séð alt. Eins og eg hefi sagt, er það ekki annað en sparnaður, að veita manninum þessar þús. kr. nú, því að til þess níundi hann klífa þrítugan hamarinn, að láta sér það nægja, en meira fengi hann síðar. Vona eg því að þetta nái fram að ganga, þar sem nefndin hefir eigi mælt á móti því sérstaklega, en betra hefði þó verið ef hún hefði viljað fylgja því eindregið. Þá er enn breyt.till. á þgskj. 525, 3. lið, um að hækka styrkinn til Íþróttasambands Íslands um 300 kr. á ári. Það er gert til þess, að Erlingur Pálsson geti komist utan til þess, að sjá þar aðferðir og æfingar manna í þeirri íþróttagrein, sem hann er nú fremstur í allra manna hér á landi, en það er sund. Sundiþróttín er svo nytsöm íþrótt, að ekki verður sagt, að það sé of mikið þó að landssjóður leggi til hennar 500–600 kr. Það er að minsta kosti ekki of mikið, þegar það er borið saman við það, að konu hér í Reykjavík er veitt álíka upphæð til að kenna almenna leikfimi, og karlmanni sama upphæð í sama skyni. En samanburðurinn verður dálítið leiðinlegur, ef sundíþróttin kemst ekki í hálfkvisti við leikfimina, sem hver maður getur þó lært af sjálfum sér af sænskum leikfimisbókum. Þessa tillögu ætla eg samt að taka aftur, af því að önnur tillaga í líku skyni hefir verið borin fram, svo að eg vissi ekki af. Hún fer fram á, að styrkurinn til Íþróttasambands Íslands verði hækkaður um 500 kr., til þess að gera því bært að styrkja Erling til utanfarinnar. Þá kem eg að tillögu minni um, að Alþingi veiti alt að 4000 kr. til þess að gefa út á þýzka tungu bók Einars. háskólakennara Arnórssonar er nefnist »Réttarstaða Íslands«. Till. er á þgskj. 524. Eg heyrði ýmislegt undarlegt af munni háttv. framsögum. fjárlaganefndarinnar (P. J.) um þessa tillögu mína. Hann sagði, að fjárlaganefndin gæti ekki verið með þessari fjárveitingu. Eg varð alveg forviða á þessu, því að eg veit ekki, hvað er sjálfsagt, ef það er ekki þetta, þar sem það er ekki annað en endurveiting á styrk, sem staðið hefir í fjárlögunum í sama skyni, en komst aldrei til skila, líklega fyrir það, að handrit bókarinnar var ekki tilbúið nógu snemma. Annars er mér ekki vel kunnugt, hver ástæðan var, í raun og veru. Eg býst við, að háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) viti það betur, því að hann var þá. ráðherra. Eg undrast þess vegna, að fjárlaganefndin skuli í einum halaklepp leggja á móti þessari fjárveitingu.  (Lárus H. Bjarnason: Það er ekki sagt)  Jú, það var sagt, en það kann vel að vera, að það sé ekki satt, þykir mér trúlegt. Háttv. framsm. (P. J.) talaði mikið um, að menn þyrftu að vita, hvernig bókin væri úr garði gerð, og að ekkert væri í henni, sem okkur gæti orðið til skaða, áður en farið væri að veita fé til að þýða hana á útlenda tungu. Þingmenn hefðu ekki lesið bókina og gætu því ekki dæmt um hana o. s. frv. Þetta kann að vera rétt, en eg benti á, í erindi mínu til þingsins um þessa fjárveitingu, að allgóð trygging fyrir verðleikum bókarinnar væri fólgin í því, að verðlaunanefnd Jóns Sigurðssonar hefði veitt henni verðlaun. Eg hygg, að menn geti nokkurn veginn rólegir treyst Birni háskólakennara Ólsen - og það því heldur, sem hann er mótstöðumaður höfundarins í sumum atriðum, - að hann mundi ekki hafa hlaupið til að verðlauna bókina, ef hún væri eitthvert afhrak eða fjarskalega hættuleg. Annars lét eg fylgja erindi mínu bréf frá Gjelsvík háskólakennara í Oslo, sem er sjálfsagt fremstur vísindamanna á Norðurlöndum í þjóðarrétti eða stendur þar að minsta kosti jafnfætis hverjum öðrum. Hann segir í bréfi sínu, að erfitt muni vera að hrekja sannanir Einars, að Ísland sé að réttum lögum frjálst og fullvalda ríki. Eg get ekki skilið, að háttv. framsm. (P. J.) eða nefndinni þætti það ægilegt, þó að kunnugt yrði meðal erlendra þjóða, að Íslendingar væru frjáls og fullvalda þjóð að réttum lögum. Eg hygg, að það sé ekki að eins gott og nauðsynlegt, heldur muni hvert mannsbarn á landinu heimta, að þetta fái að breiðast út um heiminn, og það því fremur, sem danskir málrófsmenn skrifa langar bækur, fullar af munnskólpum, um sama efni og geta út á þýzku. Því fremur er ástæða til, að málið rétt rakið komi fyrir sjónir þýzkra manna og annara þeirra er þýzka tungu skilja. Eg nefndi í erindi mínu til þingsins, að það væri ekki lítilsverður stuðningur fyrir okkur í sjálfstæðisbaráttunni, ef við fengjum viðurkenningu vísindamanna út um heim, fyrir því, að kröfur okkar væru réttmætar, ekki að eins frá siðferðislegu sjónarmiði, heldur einnig frá sögunnar og laganna sjónarmiði. Siðferðislegan rétt til sjálfstæðis eiga allar þjóðir, en sá réttur er miklu siður viðurkendur en réttur sögunnar og laganna. Ef sá réttur okkar er sannaður, getum við átt von á orðafulltingi frá þeim er jafnvel undiroka aðrar þjóðir, t. d. Englendingum. Írland er hertekið land, og sá galli er á þjóðarréttinum enn þá, að það er talið réttmætt, að leggja undir sig lönd með því móti. Ef við bygðum kröfur okkar á náttúrlega réttinum einum, gætum við ekki átt von á stuðningi Englendinga, því að þeir mundu óttast, að Írar kæmu á hælana á okkur. En ef við gætum sýnt fram á, að við ættum fullkominn rétt til sjálfstæðis, að sögunnar og laganna dómi, þá gæti ekkert aftrað þeim frá að veita okkur sitt fulltingi, einkum þar sem skjöl frá árinu 1818 eru geymd í Lundúnum, sem sanna, að Danir tóku Ísland með engum rétti. Þeir gerðu tilraun til að semja um það, en úr þeim samningum varð ekkert. Eg hefi bent á þetta til þess að sýna fram á, hvað þeir menn eru að gera, sem vilja neita um þessa fjárveitingu. Eg vil, að hver maður undirskrifi gerðir sínar í þessu máli með nafnakalli. Eg hygg að það verði lengi í minnum haft, ef menn neita þessu. Eg fyrir mitt leyti er feginn að láta það ekki ganga til þeirra er á eftir mér lifa, að eg taki í málið eins og þeir menn gera. Eg mun hvorki hér né síðar draga úr því ámæli, er þeir menn eiga skilið, sem leggjast á móti þessu. Þá á eg aðra brtill. á sama þgskj. (524) við 15. gr. 23. Þar hefir orðið prentvilla, á að standa 23 a í stað 23. Þetta hefi eg beðið hæstv. forseta að leiðrétta, og hefir hann lofað því. Það var ekki ætlun mín að fara fram á að fjárveitingin til málverkakaupa yrði feld burtu, eins og fjárlaganefndinni hefir skilist. Þessa till. hefi eg borið upp með tilliti til þess, sem eg gat um við 2. umr., að Einar Jónsson er í vandræðum með að geyma verk sín, og að landið þarf að eignast þau. Að atkvæðagreiðslan um daginn féll svo, að honum var neitað um 4000 kr. styrk til að flytja þau heim og gefa þau landinu, skildi eg svo, að landið vildi ekki þiggja þau að gjöf, heldur kaupa þau sanngjörnu verði. En til þess þarf ríflegri upphæð en einar 1200 kr. á ári - þá upphæð, er Einari Jónssyni hefir verið gefið til styrks áður. Það er ekki hægt að fá mikið af listaverkum fyrir 2400 kr. Þá er líka að líta á það, að við eigum annan ungan og efnilegan mynd höggvara, sem við þyrftum að kaupa eitthvað af. Ef honum verða nú veittar 1000 kr. til Rómferðar, sem eg tel sjálfsagt að öllum komi saman um, þá ætti ekki illa við, að við keyptum af honum listaverk fyrir 400–800 kr. En eg tel rétt, að Einar Jónsson verði látinn sitja fyrir aðalupphæðinni. Eg tel fulla ástæðu til að binda þessa fjárveitingu við nafn, og er það þó ekki af því, að eg tortryggi stjórnina. En sá maður, sem þá fer með stjórnina, hefir sinn smekk, og við eigum ekki víst, að honum verði svo ríkt í huga að ná í einkennileg íslenzk listaverk í safn, að hann láti Einar Jónsson sitja fyrir öðrum. Hann mundi, ef til vill, kaupa það sem honum þætti sjálfum fallegast, t.d. afsteypur af verkum Alberts Þorvaldssonar. En segi bæði stjórnin og fjárlaganefndin skýrt og skorinort, að myndir Einars Jónssonar verði víst keyptar, þá hefi eg ekkert á móti því, að orðalaginu verði breytt. Mér hefir aldrei komið til hugar að vilja fella burtu fjárveitinguna til málverkakaupa. Eg hafði hugsað mér að bera fram till um, að veittar yrðu 5000 kr. hvort árið nú á fjárlögunum til þess að kaupa fyrir listaverk. Þetta mun vera nálægt því. Það var gleymsku minni um að kenna, að eg skrifaði ekki stjórninni um þetta áður en hún samdi fjárlögin, því að það hafði og ætlað. Hafði eg fengið ýmisleg drög, sem til þess voru nauðsynleg, og er eg vísa um að stjórnin hefði þá tekið þessa fjarveitingu upp í frumv. En þetta dróst úr hömlu fyrir mér þangað til fjárlaga frumv. var fullsamið Þetta sýnir, að mér hefir ekki dottið þetta í hug núna af neinni sérstakri ástæðu, og að það var ekki ófyrirsynju að eg þakkaði fjárláganefndinni till. hennar um þetta efni. Og þeirri tillögu hennar er eg ekki að breyta, heldur er eg að fullkomna hana. Enn á eg smábreytingartill. við 16. gr., sem eg þarf að geta um. Hún fer fram á að Þorvarði hreppstjóra Bergþórssyni að Leikskálum í Haukadal verði veittar 500 kr. fyrra árið, í viðurkenningarskyni fyrir dugnað og langa þjónustu. Háttv. framsögum. (P. J.) vildi gera þetta óvinsælt með því að kalla það gustukaveitingu. Eg get ekki fallist á þetta, því að fégjafir eru alment taldar fullkomlega sómasamlegar, hvort sem þær eru frá Alþingi eða öðrum. Efri deild ætlaði jafnvel um daginn að veita Steingrími heitnum Thorsteinsson 4000 kr. í þakklætisskyni fyrir alt hans starf í þarfir íslenzkra bókmenta, en var aftur á móti tregari til að veita honum full laun, það sem hann ætti eftir ólifað. Fégjöfin þótti henni lýsa meiri virðingu. Nú hefir Drottinn hagað því svo, að enginn þarf að naga sig í handarbökin yfir því fé, sem þessum manni var veitt. En svo að eg hverfi aftur að Þorvarði, þá get eg ekki skilið, að honum sé það til vansæmdar, sem þjóðskáldi er talið til mikillar virðingar. Líka get ég nefnt Torfa í Ólafsdal. Ellistyrkur hans er ekki annað en fégjöf fyrir mikið og þarflegt starf í þarfir fósturjarðarinnar. Og þannig gæti eg haldið áfram að telja. Vel má minna á það, að samþykt hefir verið að gefa sýslumanni einum og hreppstjóra fé fyrir að hafa flækst óvart til annara landa. Mér skilst, að það hljóti að vera ánægjulegt fyrir bændur, er sitja á þingi, að veita smáviðurkenningar ágætum búhöldum, er verið hafa bjargvættir manna, er mikið hefir legið á. Og það hefir þessi maður verið. Í bréfi mínu til þingsins vísaði eg á mann, sem getur sannað að eg fer rétt með það sem eg segi um Þorvarð gamla. Það er Halldór yfirdómari Daníelsson, sem var sýslumaður um eitt skeið í Dalasýslu og er þessum góða manni nákunnugur. Enn vil eg telja honum það til ágætis, að hann hefir alið upp 20 börn, af 25 sem hann hefir eignast. Margir synir hans eru nú búandi bændur þar í Dalasýslu. En það þarf ekki að vera, að þeir séu svo auðugir, að þeir eigi hægt með að standa straum af föður sínum. Það hefir gengið mikið af honum upp á síðkastið, því að hann er hættur að geta unnið fyrir sér og sínum með þeirri atorku, sem hann gerði áður. Auk þess var hann blindur um nokkurra ára skeið. Þessi fégjöf gæti því komið sér vel fyrir hann, auk gleðinnar, sem hann mundi hafa af viðurkenningunni. Eg vona að háttv. deildarmenn taki till. vel. Eg held að eg verði að biðja háttv. forseta að leyfa mér að geyma síðari hluta ræðu minnar þangað til síðar. Eg á einn lítinn lið eftir, sem heitir við- skiftaráðunautur, og um hann þarf eg að segja nokkur orð. Fundurinn hafði nú staðið í 3 klst., og var honum nú frestað þangað til kl. 5 síðd. Klukkan 5 síðd. var fundur settur aftur og umræðum haldið áfram.



Framsögumaður (P.J.) vildi halda því fram, að mótsögn væri milli tillagna minna, þeirri um kjötsala samvinnufélaganna og hinni um viðskiftaráðunautinn. En þetta er eigi annað en hugarburður hans. Því að starf það sem eg hefi haft á hendi in síðustu ár, er alt annars eðlis en starf kjötsalans og var til þess stofnað með alls ólíkum hætti. Vona eg að menn sannfærist um það áður en eg lýk máli mínu. Mun eg nú gera grein fyrir tildrögum til þess, er þessi sýslan var stofnuð, hvernig menn höfðu hugsað sér hana, hverjar undirtektir hún fekk af Íslendingum og Dönum og hverjar afleiðingar þær undirtektir höfðu. Munu menn fyrirgefa, þótt eg verði margorður hér um, því að mér er einum manna þörf á að halda líkræðu yfir sjálfum mér og auk þess yfir því starfi, sem eg hefi haft á hendi nm nokkur ár. Eg veit með vissu að mér muni ekki ætlað starfið, þótt því yrði haldið áfram; og eg þykist vita, að nú muni menn eigi vilja láta verða framhald á því. Þótt eg beri nú málið fram, þá býst eg eigi við neinum sigri, en firra vil eg sjálfan mig viti og þá sem mér vilja fylgja. Því að eg tel algerlega rangt að leggja þetta starf niður. En eg verð að mótmæla rangindunum. Vil eg eigi vera galdrakarl með múlband, sem þetta er eftir haft: Eg kenni mönnum hugarhik og helzt að sinna öngu. Því kann margur in þöglu svik að þegja við öllu röngu. Þessi þöglu svik vil eg ekki kunna. Tildrögin til þess, að viðskiftaráðunautsatarfið var hafið, voru þau er nú skal greina. Víðsvegar um land undu menn því illa, að eigi var neinn maður til þess að gæta hagsmuna landsins í viðskiftum þess við aðrar þjóðir. Varð því nokkurt umtal um það mál. Og eftir kosningar 1908 höfðu nýkosnir meiri hluta menn fund, þeir er bjuggu í Reykjavík og þar í grend, til þess að ræða með sér ýmis mál til undirbúnings undir þingið 1909. Þar á meðal var þetta mál. Þann 5. Janúar 1909 réðu þeir með sér að vinna að því, að Alþingi veiti fé til þess að hafa erlendis trúnaðarmenn og ráðunauta um hag landsins á þeim stöðum, sem þurfa þykir. Eg hefi orðrétt yfir ályktun þess fundar. Voru að þessu máli þeir Benedikt Sveinsson, Bjarni Jónsson frá Vogi, Björn Jónsson, Björn Kristjánsson, Hannes Þorsteinsson, Jens Pálsson, Jón Þorkelsson, Kristján Jónsson, Sigurður Sigurðsson og Skúli Thoroddsen. Þegar Björn Jónsson var orðinn ráðherra vakti hann máls á þessu á flokkafundi 14. Apríl, og 16. Apríl var samþykt með samhljóða atkvæðum að fylgja því fram, að veittar yrðu 10.000 krónur á auka- fjárlögum til tveggja ráðunauta, 5000 handa hvorum síðara helming ársins. Var þá og ætlast til að veittar yrðu 20.000 kr. hvort árið á fjárlögunum. Skyldu mennirnir vera tveir og hafa 10.000 kr. hvor í laun og kostnað Til styrktar máli mínu vil eg geta þess, að þetta kom ljóslega fram í umræðum um málið í efri deild. Skal eg með leyfi forseta lesa nokkur orð úr ræðu Steingríms Jónasonar, sem þá var konungkjörinn : »Hins vegar finst mér fjárupphæðin, sem til þess var ætluð, alls ekki of há, og finst mér jafnvel furðu lágt, að áætla ekki nema 5000 kr. laun (fyrir hálft ár) til slíkra manna; en úr því ráðherra hefir álitið þá upp. hæð nægja, þá er ekkert þar til að segja. Annara finst mér of mikið í ráðist nú, að fara að atofna tvö slík embætti, og samsvarar það ekki þeim sparnaðarhugmyndum, sem menn nú bera á vörum sér«. Þessi orð hans urðu til þess, að einn maður úr meiri hlutanum setti sínum flokki tvo kosti, að annað hvort yrði veitingin feld eða þá að veitt yrði til eins viðskiftaráðunauts. Þetta gat hann gert af því að meiri hlutinn hafði eigi nema eins atkvæðis yfirburði í efri deild. Með þessum hætti varð fyrirtækið aldrei nema hálft. Voru þá veittar 12.000 kr. til viðskiftaráðunauta í fjárlögunum. Þó var enn sem fyr ætlast til að sá eini reglulegi viðskiftaráðunautur hefði 10.000 krónur í laun og kostnað svo sem og varð, en 2000 voru ætluð til sérstakra sendiferða, svo sem og kom fram. Þessi voru þá tildrögin og þetta var samþykt á þinginu 1909. Síðan var viðskiftaráðunautur skipaður svo sem menn muna, því að hollvina tungum hefir orðið tíðrætt um þennan mann síðan. Undirtektir Íslendinga voru mestmegnis illmæli um manninn, og þótt ótrúlegt megi virðist, árásir á starfið sjálft. Unnu menn það til að spilla málstað landsins til þess að vinna mótstöðumanni sínum mein. Þeir menn þögðu mestmegnis, sem létu sér manninn lynda, en hinir höfðu hátt og létu móðan mása. Maður þessi var borinn tvenns konar brigzlum af sínum eigin landamönnum. Inn fyrri hluti illmælisins var fólginn í því, er nú skal greina. Fyrst var þá haldið fram, að starf þetta væri stofnað eingöngu í þágu verzlunarinnar og kölluðu óvinveitt blöð manninn verzlunarráðunaut. Var þetta gert af ásettu ráði, af því að þau hugðust með því fá betri höggstað á manninum. Þóttust geta með von um góðan árangur álasað honum fyrir, að hann hefði ónóga þekking á verzlun og væri því illa fallinn til starfans. Má vel vera að hann hafi eigi haft næga þekking á þeim hlutum, því að það verður um fáa sagt. En þeim hefir fram til þessa láðst að geta þess, hverja spekinga þeir mundu hafa til kosið. En með þessu var og gerð árás á starfið sjálft, og unnu þeir það til að ná í manninn. Hvað gerði það í þeirra augum, þótt þeir rýrðu nýja stofnun í augum þjóðarinnar og gerðu hana tortryggilega? Tilgangurinn helgar aðferðina hugsa þeir, og hann var að svala sér á mótstöðu manni. En langt var frá því, frá upphafi, að staða þessi ætti að vera svo sem þeir létu í veðri vaka. Hún átti að koma í stað þess, er aðrar þjóðir hafa ræðismenn og sendiherra. Nú vita menn, að Danir sitja þar yfir kosti vorum, með engum rétti þó, og getum vér því eigi verið frjálsir í því efni. Viðskiftaráðunauturinn var því vant við kominn. Hann mátti ekki fara inn á það svið, sem Danir telja sér, svo að eigi risi þar af deilur í ótíma, en á hina hliðina var heimtað að hann gerði sem mest. Gæti eg vel hugsað mér að óvinum hana hefði eigi tekist öllu fimlegar, þótt þeir hefði sjálfir hlotið happið. Engum af hvatamönnum þessa mála hafði komið annað til hugar, en að þetta væri vísir og upphaf þess, að vér Íslendingar hefðin ræðismenn út um lönd í líking við aðrar þjóðir, svo sem réttur vor er til. En þeir menn fóru með rangt mál, sem héldu því fram, að starf þetta væri eingöngu í þágu verzlunarviðskifta. Og þeir fóru vísa vitandi með rangt mál, því að á þinginu 1909 kom það ljóst fram, að svo var ekki, og sést á því, að mjög var seilst um hurð til lokunnar, er vöruþekking var talin helzta skilyrði þess að geta gegnt starfinu. En mun nú færa fullar sönnur á það, sem nú hefi eg sagt. Hér var í þessari sömu deild gerð fyrirspurn til ráðherra 1909 - eg ætla það væri núverandi 1. þm S.-Múl. - um það, hversu þessu starfi skyldi háttað. Svar Björns Jónssonar, sem þá var ráðherra, leyfi eg mér að lesa. Það hljóðar svo: Eg vil lýsa aftur yfir því, út af fyrirspurn háttv. 2. þm. S.-MúI. (J. Ól.), að eg ætlast til þess, að enginn sé til þessa starfa valinn (viðskiftaráðunauts) sem reki nokkra verzlun eða aðra atvinnu fyrir sjálfan sig eða aðra. Hann má ekki vera nokkurs manns umboðsmaður annars en stjórnarinnar. Hann á að vera öllum óháður og eingöngu starfsmaður landsins. Viðskiftaerindrekarnir mega alls ekki hafa umboðsmensku-starfa á hendi, því að eg tel það verzlun eða atvinnu fyrir sjálfa þá. Það er því afar-áríðandi að þeir séu sem allra óháðastir. Þetta tekur af öll tvímæli og sýnir, að aldrei var til þess ætlast, að þessi maður seldi eða keypti vörur. Enda er það vitfirring að ætla einum manni að kaupa og selja vörur fyrir alla kaupmenn á landinu. Þetta er nú ein hliðin á andróðrinum, og var stefnt á manninn, sem starfið var veitt. Stafaði þetta af því, að höfundar árásanna gátu ekki fyrirgefið honum afstöðu hans í svo nefndu sambandsmáli. En þeir létu eigi hér staðar numið, heldur reyndu að spilla fyrir honum og starfsemi hans með því, að ljósta upp þeim kvitti, að hann væri undirróðrarmaður gegn dönskum stjórnarvöldum í Íslands málum. Erindisbréfið sýnir þó, að langt var frá því, að fyrir hann væri lagður nokkur undirróður gegn Dönum, enda hefir hann aldrei gert neitt í þá átt. Þessar voru undirtektir Íslendinga. Undirtektir Dana voru svipaðar, að breyttu því sem breyta þarf sakir afstöðu þeirra til málsins. Héldu þeir því einkum á loft, að Íslendingar segðu sjálfir, að maðurinn væri undirróðrarmaður gegn Dönum. Þeir tóku því og fegins hendi að hann væri heimskur og til einskis nýtur, en þó gerðu þeir rammar árásir á hann svo sem kunnugt er. Var ráðist á hann á ríkisþingi Dana og í blöðum þeirra og jafnvel stjórn þeirra og sendiherrar báru sakir á hann í bréfum til stjórnarinnar íslenzku. Hefi eg gefið nákvæma skýrslu um þá viðureign alla í bæklingi mínum, sem eg kallaði »Skilur haf hjarta og vör«. Þá er að líta á, hverjar urðu afleiðingar af þeim undirtektum, sem nú var lýst. Af þeim hlauzt það, að maðurinn átti erfitt uppdráttar utan landa og innan. Þeir menn urðu tregir til að eiga mök við hann eða hlýða á mál hana, sem voru Dönum vinveittir eða varfærnir menn, þótt það kæmi eigi til, því að þeir héldu að þeir ættu við undirróðrarmann gegn Dönum. Þessi tortrygni átti rót sína að rekja til óhlutvendni þeirra manna hér á landi, sem vildu alt til vinna að hnekkja manninum. Hún gerði viðskiftaráðunautinum alt erfiðara til framkvæmda, en ella mundi orðið hafa, og verða menn því að halda honum til góða, þótt minna yrði úr, en heimtufrekir og fáfróðir menn kröfðust. Hér sannaðist til fulls ið fornkveðna, að án er ilt gengi nema heiman hafi. Afleiðingarnar urðu þó að einu leyti góðar. Því að alt fimbulfambið um þennan voðamann, sem sendur væri til höfuðs Dönum, vakti víða eftirtekt á landinu og högum þess. Varð að því leyti óbeinn hagur að þeim. Ein tilraunin til þess, að gera mig óvinsælan, þá er eg var orðinn viðskiftaráðunautur, var sú, að ljúga til um laun mín. Var því haldið fram í blöðum og á flestöllum mannfundum, að eg hefði 12 þúsundir króna að launum. En þetta var með öllu ósatt og sagt móti betri vitund. Nú vita allir, að eg hafði 10 þúsundir kr. í kaup og allan kostnað, en síðan 1911 eigi nema 6000 kr. Það hefir reynst örðugt að koma mönnum í skilning um, að ferðir utanlands kosti nokkuð. Þykist eg skilja, að alþýðu manna sé það ekki ljóst, en þeir menn, sem hafa gert Alþingi reikning fyrir ferðakostnaði hér innanlands, þeir ættu þó að skilja, að eitthvað muni það líka kosta að ferðast erlendis. Eitt dæmi get eg nefnt þess, hversu vel gekk að telja mönnum trú um það, að laun mín væru svo há sem skrökvað var. Það er, að eg var nýlega settur í skatt fyrir 10,000 krónum. Árstekjur mínar fyrstu árin hefði með sanngirni mátt meta 5000 kr., en síðan 1911 ekki fult svo mikið, því að auk þess, sem eg hefi gert reikning fyrir, hefi eg orðið að eyða 200 kr. á mánuði úr mínum vasa, þegar eg hefi verið á ferðalagi, því að ferðalög hafa í för með sér margan tilkostnað, sem landinu verður eigi beinlínis gerður reikningur fyrir. Hafði eg og frá upphafi einsett mér, að hafa reikninga mína svo lága, að enginn gæti véfengt þá. Enda hafa engir til þess orðið nema einn maður, sem eg sé ekki ástæðu til að láta mér sárna við. Eftirtölur um laun mín hafa verið vísavitandi tilraun til að gera mig óvinsælan og til fjandskapar við mig. Hefir tilætlunin verið sú, að telja mönnum trú, um, að starf þetta eða sýslan hafi frá upphafi verið til þess sett á stofn, að lausa í mig fé landsins. Svo ramt hefir og kveðið að öfund manna yfir þessu, að mér þykir ástæða til að sýna mönnum, hvernig reikningar mínir við þetta land standa. Eg var fjögur ár í skóla og fékk fyrsta árið 150 króna styrk, en 200 kr. á ári síðan, með vöxtum og vaxtavöxtum á vaxtafæti 0,04 var styrkur orðinn um 810 kr. árið sem eg útskrifaðist. Síðan eru nú 25 ár. Hefði nú þessi upphæð verið ávöxtuð þann tíma með sama hætti. væri hún nú orðin um 2159 krónur. Þetta hefi eg þegið af landins. Síðar var eg í þjónustu landsins um 10 ára akeið, og hafði að meðaltali 1000 krónur um árið fyrir vinnu, sem engum var annars minna goldið fyrir en 2000 kr. Tel eg mér þar vangoldnar 1000 krónur á ári. Ef það fé hefði verið ávaxtað með sama hætti sem fyr var reiknað, þá væri það nú um 11,250 krónur. Ætti eg þá eftir þessu að eiga 9091 kr. hjá landinu. Auðvitað er þetta ekki annað en sanngirniskrafa, en hún er og verulega sanngjörn. Menn sjá á þessu, að æðimikil brjóstheilindi þarf til að bregða mér um, að landið hafi alið mig um skör fram. Má nú og öfundin hvíla sig, því að eg hefi eigi heyrt þess getið, að mér muni atvinna ætluð eftir nýárið. Mundi eg og ánægður, ef landið vildi gjalda mér það verkakaup, sem eg á hjá því. - Þess vil eg geta, að eg eyði engum orðum til að svara þeim mönnum, sem hafa verið svo ósvífnir að kalla laun mín í þessi 4 ár bitling. Mætti með sama rétti kalla þeirra laun bitling. Eitt af því, sem gert hefir mér stöðu mína erfiða, er það, að stjórnin hefir sjaldan eða nálega aldrei lagt neitt ákveðið starf fyrir mig. Meðan Björn heitinn Jónsson var ráðherra, skrifaði eg honum um þetta í einkabréfum, en hann svaraði mér, að eg ætti að skapa stöðuna sjálfur. Annað atriði varð og ins sama valdandi, en það var rógurinn. Hann gerði það að verkum, að menn leituðu síður til min. En þeir sem gerðu það, þá veit eg ekki betur en þeir hafi fengið úrlausn mála sinna. En þótt mér yrði erfitt að skápa stöðuna, þá vil eg þó láta þess getið, að eg hefi skapað hana að einu leyti og skapað hana þar ljóslega. Eg hefi markað hana ljóst að því leyti, að eg hefi engin mök átt við danska ræðismenn eða sendiherra yfir höfuð. Eg taldi sýslan þessa upphaf að því, að Íslendingar vildu taka sín mál í eigin hendur og vildu því með engu móti að sendimanni sínum yrði blandað með nokkrum hætti saman við sendimenn Dana. Eg hefi að þessu leyti skapað stöðuna, að eg hefi hvorki hneigt mig né beygt fyrir neinum, og vænti eg, að eftirmenn mínir geri ið sama, svo að það sjáist, að Íslendingar eigi menn, sem þora að standa eða falla fyrir eiginn reikning. Um árangurinn af starfi mínu, skal eg ekki tala um í dag, en læt mér nægja að vísa til bæklings mins um »Viðskifti Íslendinga við aðrar þjóðir« bls. 16–17. Þar er meðal annars sýnt fram á, að goldinn var kostnaður við sendiför mína, með því að ein vörutegund lækkaði í verði fyrir mína tilstilli. Þetta meðal annars sýnir,að það margborgar sig að hafa sendimenn úti um viðskiftaheiminn, enda ættu allir þingmenn að vita það. Það mundi margborga sig, þótt miklu meira væri til kostað, en gert hefir verið. Er það allundarlegt, hversu mörgum mönnum dylst þetta. Menn virðast ekki muna eftir því, að verzlunarmagnið er orð um 30, 000,000 króna á ári. Ef þeir myndi það, þá mundu þeir og skjótt sjá, að ekki þarf miklu að muna til bóta, til þess að vel borgi sig að gjalda fyrir umbótina þetta fé, sem eg legg til að veitt verði og þótt helmingi meira væri. Það er í sannleika sagt einkennilegt að bera saman, hvað þingmenn vilja veita til ýmissa hluta annara og hvað þeir vilja gera til umbóta á viðskiftum í verzlun og öðru. Það er í alvöru talað vítavert af stjórninni og eigi síður fjárlaganefndinni, að vilja láta þessa sýslan falla niður. Manni verður að spyrja: Til hvers hefir hún verið sett á stofn, ef nú á að leggja hana niður. Líklega til þess að sýna einu sinni enn þá, að grundvallarregla Íslendinga sé ætíð að hrökkva en aldrei að stökkva. Er það nú orðið að vana og sýnir að þessi kynslóð man nú eigi til þess manns, sem hafði að einkunnarorðum: Aldrei að víkja: Væri henni þó vandalauat að fara að dæmi þessa manns, sem landið hefir átt einna beztan. Þar er nú að líta að lokum, hvað þingið vinnur annað, ef það lætur ná svo gott mál niður falla. Það er engu minna um vert en ið fyrsta, að vér fáum óvirðing annara þjóða. Þá er þær sjá að horfið er frá svo sjálfsögðu máli sem þessu, þá vita þær, hvað veldur: að Íslendingar þora ekki annað en leggja niður rófuna. Vér verðum oss til skammar, þá er aðrar þjóðir sjá, að eigi þarf annað en yglast á oss, er vér göngum eftir sjálfsögðum rétti vorum, sem haldið er fyrir oss með röngu; er þær sjá, að vér hyggjumst deyja munu fyrir sjóninni einni saman, þótt þau augu sé eigi jafnöndótt sem Þórs, sem vér eigum í móti að horfa. Þingið verður með slíku framferði tálmi fyrir framgangi góðs máls, þröskuldur á vegi þess að fram gangi réttmæt krafa vor um aukið sjálfstæði. Hér var byrjun þess, að vér fengim eigna ræðismenn og eigna sendimenn til annara þjóða. En er menn nú heykjast á svo lítilli byrjun, þá slær óhug á alla Íslendinga og þeir hugsa, að árangurslaust sé að fara fram á nokkuð það sem til bóta horfir. Og Dönum er þar með bent til kvæða, að þeirra málstað sé borgið, ef þeir hríni hátt í blöðunum og á þingum, því að Íslendingar láti þá óðara af sínu máli. Þetta er sama hugarstefnan, sem mundi lýsa sér í því, ef felt yrði að veita styrk til útgáfu bókar þeirrar sem eg nefndi í fyrri hluta ræðu minnar. Þá gleymdist mér að svara einni mótbáru og nota því tækifærið nú. Framsögumaður fjárlaganefndar taldi það viðurhlutamikíð að veita styrkinn til þeirrar bókar, því að menn þektu hana ekki og hefðu eigi vit á henni. En mér er spurn, þektu menn og höfðu vit á orðabók þeirri, sem fé var veitt til fyrir skemstu ? Þeir sem kunna að dæma um orðabækur, ættu að hafa nasasjón af því, hvort vel er ritað um sögu landsins eður eigi. Eg veit, að menn muni svara mér, að um orðabókina hafi þeir farið eftir vottorðum sérfræðinga, einkum Bjarnar Magnússonar (Ólsens). En nú stendur svo vel á um þessa bók, að Björn Magnússon Ólsen hefir sama sem gefið gefið henni vottorð, því að hann hefir veitt henni verðlaun úr sjóði Jóns Sigurðssonar. Er nú Björn vitur þegar hann dæmir um orðabók Jóns Ólafssonar, en óvitur þegar hann dæmir um bók Einars Arnórssonar? Eða haltra ef til vill röksemdir nefndarinnar? En hvorttveggja á sammerkt að því leyti, að stefnan er »ætið að víkja«, að haga sér svo sem vér vér Værim eign Dana, eins og þeir ætti oss með húð og hári svo sem til dæmis bóndinn á sauðina. Þessi stefna er þess eðlis, að hver sem henni fylgir og veit um skaðsemi hennar, eða fylgir henni viljandi og viss vitandi, - hann er landráðamaður. Þeir menn eiga engrar vægðar von og enga von fyrirgefningar. »Faðir fyrirgef þeim, þeir vita ekki hvað þeir gera« stendur í heilagri ritningu. Það er in eina fyrirgefningarvon þessara manna, ef þau orð eiga við þá. Eg hefi nú leitt full rök að því, að þessi sýslan megi ekki niður falla. Tillaga mín nú er samhljóða þeirri, sem eg bar fram 1911. En vilji þingið heldur hafa það með öðru aniði, þá það. En eg legg til, að viðskifaráðunauturinn hafi hér skrifstofu og viðakiftafulltrúa í 8 helztu viðskiftalöndum vorum, er að líkindum mætti fá fyrir 1000 krónur í skrifstofufé handa hverjum. Þar væri þá heilt kerfi, er starfað gæti að því allan ársins hring, að veita erlendum mönnum skýrslur um Ísland og Íslendingum um önnur lönd. Sjálfur væri viðskiftaráðunauturinn skrifstofustjóri, þá er hann væri heima, en mundi auk þess ferðast nokkra mánuði á ári þang að sem helzt væri þörf. Nú þykist eg vita, að mér muni eigi framvegis vera ætluð þessi staða, þótt fram gangi tillagan. En eg get bent stjórninni á mann, sem er ágætlega til starfsins fallinn, og mun eg á sínum tíma segja ráðherra það í trúnaði, hver hann er. Sá maður er áhugamaður inn mesti um alt, sem hann tekur sér fyrir hendur, einkum hefir hann mikinn áhuga á því, að fram gangi réttar, kröfur vorar til sjálfstæðis. Auk þessa er hann ríkur maður og mundi því betur sætta sig við smáskamtastefnuna en bláfátækir menn svo sem eg og mínir líkar. Í ræðulok vil eg geta þess, að engum þarf nú að koma til hugar að þetta sé matarmál fyrir mig eða sprottið af því að eg sé svo mikill »eiginhagsmuna maður«, sem einn rithöfundur hefir sagt, sá er eg ekki mun minnast á nú, en finna í fjöru síðar. Þetta þarf engum nú að koma til hugar, af því að allir vita eins vel og eg, að mér mundi bægt frá þessari stöðu, þótt henni yrði haldið áfram. Þessi brigzl, sem fyr nefndi eg, munu af því sprottin að eg greiddi atkvæði með fjárveiting til viðskiftaráðunauts, þótt hún væri bundin við mitt nafn 1911. En sú tillaga, sem þá kom til atkvæða, var svo orðuð, að eg átti um tvent að velja: annaðhvort að láta áhugamál mitt og flokks mína falla, eða láta það eigi gjalda nafns míns. Flestir þeir menn, sem báru míg þeim brigzlum, vissu vel, að þeir fóru með rangt mál, og flestir gerðu það móti betri vitund til fjandskapar við mig. Þó mun eg eigi gjalda þeim heiftir fyrir, af því að skapferli mínu er svo háttað, að eg get eigi alið með mér reiðina, þótt menn beiti mig rógi og brigzlum. En fyrirlitning mína skulu þeir hafa frá insta hjartans grunni.

Matthías Ólafsson : Eg skal lofa því, að verða ekki mjög langorður. Eg á bara eina brt. á þgskj. 488, sem fer fram á að hækka símalánið til Súgandafjarðarsímana úr 15 þús. kr. upp í 20 þús. kr. En það var ekki vegna hennar að eg stóð upp. Eg hefi nefnilega ekki mikla von um að hún verði samþykt. Og ég ætla að láta það ráðast. En það var vegna brtill., sem fjárlaganefndin hefir komið fram með og fer í þá átt, að alt fé, sem ætlað er til unglingaskóla, komi í einn lið og verði veitt til þeirra 14,000 kr. Þetta er auðsjáanlega gert til þess, að Núpaskólinn verði ekki nefndur sérstaklega á fjárlögunum. Nefndinni er eitthvað í nöp við þann skóla; hún vildi láta fella styrkinn til hans við 2. umr., en þegar það ekki tókat, þá er reynt að finna nýtt ráð og það er þetta. Nefndin hefir lagt til að veita 14,000 kr. á fjárlögunum til unglingaskóla, og er þá þar með talinn Hvítárbakkaskólinn, sem á að fá 30 kr. fyrir hvern nemanda. Mér er ekkert í nöp við Hvítárbakkaskólann og ætla ekki að leggja á móti honum, en nefndin hefir með þessu móti dregið undan 750 kr. frá því sem samþykt var við 2. umr. Áður voru áætlaðar 14,750 kr. til unglingaskóla, en nú vill nefndin ekki veita nema 14,000 kr. Háttv. framsögum. fjárlagan. (P. J.) sagði, að ekki væri ætlast til að skólarnir mistu nokkurs í við þessa breytingu. Eg skil ekki, hvernig hann vili koma þessu heim og saman. Eg get ekki betur séð, en að einhver hljóti að missa þessar 750 kr., sem vantar. Það sem nefndina og mig greinir á um er ».principið«. Eg vil láta tilgreina, hvaða skólar eigi að njóta góðs af styrkveitingunni, en það vill nefndin ekki. Eg get ómögulega séð, hvaða hætta getur af því stafað. Eg vona því að allir, þeir sem greiddu atkvæði með styrknum til Núpsskólans við 2. umr., greiði líka nú atkvæði móti brtill. nefndarinnar. Því að þá greinir líka á Við nefndina um »principið«. Úr því að eg á annað borð stóð upp, skal eg lítillega minnast á vitamálin. Því hefir verið haldið fram af háttv. þm. N.-Þing. (B. SV.), að ekki eigi að byggja Vita fyrri en að hægt sé að byggja á Meðallandstanga. Eg hefi nú gert mér alt far um að finna út, hvar fyrst eigi að byggja vita, og er á þeirri skoðun, að við, sem tökum flestum þjóðum hærra vitagjald, megum ekki láta neitt ár líða svo, að við ekki byggjum vita. Og eg hygg að fyrsti vitinn eigi að vera á Ingólfshöfða. Það hefir verið sagt, að sá viti yrði mest reistur fyrir útlendinga. Útlendingar borga alt eða mest alt, sem við fáum í landssjóð fyrir vitagjald. Það er því ekki nema rétt að við reisum vita þar sem þeir hafa þeirra mest not. Skipsskrokkarnir á söndunum eystra eru líka ljósasti votturinn þess, að vitans á Ingólfshöfða er þörf. Þar ferst fjöldinn allur af botnvörpungum, og það á ekki að standa þessari vitabyggingu í vegi, að þeir eru okkur engir aufúsugestir.

Kristján Jónsson : Eg á eina brt. við þennan kafla fjárlaganna á þgskj. 502, Sem fer í þá átt, að hækka styrkinn til mótorbátsferða á Hvítá í Borgarfirði upp í 800 kr. Til þessa hefir áður verið lagt í 50 kr. ef landsfé. Stjórnin hefir lagt til, að þessi styrkur yrði lækkaður ofan í 600 kr. Og nú hefir samgöngumálanefndin lagt til að lækka styrkinn enn niður í 400 kr. Eg verð nú að segja það, að þessi lækkunartillaga er ekki á neinum rökum bygð, heldur er hún alveg út í bláinn. Mér dettur ekki í hug að álasa háttv. samgöngumálanefnd fyrir þessa tilögu sína, því að eg veit að hún stafar af ókunnugleika. Eg hefi líka talað við suma af háttv. nefndarmönnum síðan eg vissi af tillögunni, og telja þeir sig ekki ófúsa á að vera með einhverri hækkun á framlaginu. Þörfin á reglubundnum mótorbátsferðum eftir Hvítá til og frá Borgarnesi er áreiðanlega mikil. Hvítá er mikið vatnsfali. Víðast ófær nema á ferju. Enda engin vöð á henni nema Langholtsvað, sem þó varla má Vað heita, því að það er orðið nær ófært. Brú er heldur engin á ánni fyrri en uppi á Kláffossi, sem er fyrir ofan Deildartungu, fyrir ofan alla aðalbygð héraðsins. Áin er því mikill farartálmi fyrir þá sem búa sunnan við hana og neðar en Kláffossbrú, og þeir er margir, er byggja þetta blómlega hérað; er umferð þar in mesta, og vöruflutningaþörf mikil, og er því sannarlega þörf á að létt sé fyrir henni. Við Borgarfjörð eru engar hafnir, nema þessi í Borgarnesi, ef höfn skal kalla. Flutningabraut Borgarfjarðar kemur heldur ekki að gagni fyrir menn, sem búa á því svæði, sunnan Hvítár, því að hún liggur öll í Mýrasýslu norðan árinnar upp að Kláffossbrú. Héraðsmenn eru því neyddir til að flytja vörur sínar eftir Hvítá. Þörfin fyrir flutningabót er svo mikil, að það hefir verið skorað á mig að koma því til vegar við þingið, að brú yrði bygð á Hvítá neðarlega hjá Ferjukoti, en eg hefi enn ekki farið fram á það, séð að það mundi verða árangurslaust. Hitt sýnist mér fjarri allri sanngirni, að fara að lækka þennan litla styrk, þar sem þörfin er svo brýn. Leiðin, sem mótorbáturinn verður að fara, er vond, því að áin breytir sér sífelt, svo að sandrif eru komin eftir stuttan tíma þar sem álar voru áður. Af þessu leiðir aftur, að erfitt er að fá báta til þess að halda uppi þessum ferðum. Ef tillagið verður lækkað, verður vafalaust að hætta ferðunum, og er það mikill skaði fyrir héraðið. Mér virðist nú það vera sjálfsagt að það eigi að fella tillögu samgöngumálanefndarinnar, og eg vona að það verði gert. Ef þingið hins vegar sér sér ekki fært að samþykkja mína tillögu, þá vona eg það að minsta kosti samþykki þó tillögu stjórnarinnar. Eg vænti þess, að þingið liti vingjarnlega á þessa fjárbón mína og athugi, að það er smáræði eitt, sem eg hefi farið fram á í fjárveitingarakyni til handa mínu kjördæmi, svo að það verður eigi talinn vottur um heimtufrekju, er eg fer fram á að þetta lítilræði sé veitt til nauðsynjafyrirtækis í héraðinu.



Eg skal ekki lengja umræður. Hér liggja fyrir 2 brtill., sem eg er við riðinn. Skal eg fyrst snúa mér að brtill. á þgskj. 541, um að styrkur verði veittur til kaupfélaganna Heklu og Ingólfs til að halda uppi vöruflutningum á sjálfrenningum um Árnes- og Rangárvallasýslu, 4000 kr. f. á. Beiðni um þetta var fyrst í gær lögð fram á lestrarsalinn, og býst eg því ekki við að háttv. þingdeildarmenn hafi kynt sér hana. Vil eg því með leyfi hæstv. forseta lesa hana upp - hefi hana hér með höndum.  Nú hefir verið tekinn inn á fjárlögin styrktur til Sveins Oddssonar til að halda uppi mótorvagnaferðum frá Rvík austur. Forstöðumenn þessara kaupfélaga skuldbinda sig til þess að sjálfrenningur þeirra skuli bera að minsta kosti 2000 pd., eða hálfu meira heldur en Sveins Oddssonar. Þeir skuldbinda sig til að haga gjaldinu eftir gjaldakrá, sem stjórnarráðið samþykki. Sömuleiðis ferðaáætlun eftir samþykki stjórnarráðsins. Það er alkunnugt að á vorin liggur oft snjór á Hellisheiði, svo að vögnum er ekki unt við að koma. þetta þarf ekki að óttast á Vegunum frá Stokkseyri og Eyrarbakka um Árnes- og Rangárvallasýslur. Þess vegna geta sjálfrenningsferðir byrjað þar miklu fyr. Eg álít, að þessi beiðni sé að minsta kosti eins sanngjörn og beiðni Sveins Oddssonar, að honum ólöstuðum. Mér er óhætt að fullyrða það, að í byrjun Maí er alstaðar orðið snjólaust á bygðu bóli í austursýslunum, en þá liggur oft þungur snjór á Hellisheiði. Um þann tíma árs er hættast við að hestar bænda séu magrir og illa færir um að draga þunga vagna. Auk þess verður flutningsgjaldið ódýrara frá Stokkseyri og Eyrarbakka en frá Reykjavík. Háttv. framsögum. sagði ekki ástæðu til að gera nema eina tilraun um þetta. Eg er samþykkur því, að óheppilegt sé að gera tilraunir víðs vegar um landið, en ef nokkurstaðar á að gera slíkar tilraunir, álít eg að byrja eigi frá Eyrarbakka og Stokkseyri, miklu fremur en héðan úr Reykjavík, af framangreindri ástæðu. Þá er brtill. á þgskj. 527, um 1000 kr. viðurkenning til handa fyrverandi alþingismanni Þorvaldi Björnssyni. Hv. þingm. N.-Þing. hefir nú mælt með þessari tillögu. Á þinginu 1909 kom líka fram tillaga um þetta. Menn könnuðust við verðleika hans þá, en strykaður var hann út af fjárlögunum þá. Hér á í hlut mesti búnaðarfrömuður. Var hann um eitt skeið einn inn mesti bóndi í Rangárvallasýslu og rausnarmaður inn mesti. Síðan flutti hann hingað til Reykjavíkur og komst í efnaþrot. Er hann nú áttræður að aldri. Það er kallað nauðsynlegt að verðlauna skáld og listamenn. En hví má þá ekki verðlauna þá bændur, sem landinu hafa orðið til nytsemdar og sæmdar ? Hví þarf þingið að skammast ein fyrir það ? Eg vil benda mönnum á að lesa Alþt. 1909, B. bls. 335–336. Þar er að finna ummæli um þennan mann og eru þau að öllu sönn. Þar er hann talinn einn af merkustu bændum þessa lands, gestrisinn og hjálpfús öllum framar. 40 stórgripi hefir hann gefið fátækum í sinni búskapartíð, og í hallærinu 1882 varð hann hjálparhella margra fátækra heimila. Eg sé ekki betur en að slíka menn eigi að heiðra, og eg veit, að honum mundi þykja vænt um í elli sinni að þingið sýndi honum sóma með því að veita honum þessa litlu upphæð, og fáir mundu þeir vera, sem teldu hana eftir, sem annars þekkja hann og hans afrek. Enn hefir Þorvaldur sýnt stórmensku, þótt aldraður Sé og féþurfi, með því að láta gera stórkostlega fyrirhleðslu á Svarðbælisá, sem hægt væri að lýsa frekara ef þörf sýndist. Eg vona, að deildin sinni þessari tillögu.



Eg stend upp til þess að fara nokkurum orðum um þá einu brtill., sem eg er riðinn við nú. Hún er á þgskj. 534, flutt af mér og háttv. þm. N.-Þing. (B. SV.). Breyt.till. fer fram á það að hækka styrkinn til Íþróttasambanda Íslands um 500 krónur fyrra árið. Háttv. þingm. N.-Þing. hefir minst á breyt.till. og getið þess, að styrkhækkunin sé aðallega ætluð til þess að Íþróttasambandið geti miðlað Erlingi Pálssyni styrk nokkurn til utanfarar. Nefndin hefir getið þessa í áliti sínu, en telur, að Íþróttasambandið geti kostað Erling til utanfarar án aukins styrks. En af svo lítilli upphæð, sem sambandinu er ætlað í fjárlögunum, getur það ekkert miðlað Erlingi. Því veitir sannarlega ekki af þeim styrk til þess að halda í horfinu íþróttum hérlendis; dugir þar ekki að slaka til, ef framfarir og líf á að haldast í íþróttunum. Það hefir verið tekið fram hér í dag, að Erlingur er efnilegur maður í sinni íþrótt, svo að með afbrigðum má heita. Til samanburðar skal eg geta þess, að hann er ekki að eins langfremsti sundmaður hérlendra manna, heldur jafnast hann á við fremstu sundmenn sumra þjóða annara. Hann hefir synt hér 500 stikna sund á 8. mín. 23 sek. En sundmeistari Dana, Saxtorph, synti 1908 sömu Vegarlengd á 8 mín. 43 sek., en ári síðar á 8 min. 132/5 sek., og hefir það sund hraðast synt verið í Danmörku, Þess er enn að gæta, að þá er Erlingur synti sundið, það er áður getur, hafði hann engan við að keppa og varð að snúa við, í rétt horn, 43 sinnum, og dró það mjög úr hraðanum. Um svo efnilegan mann er það ekki að undra, að hann fýsi utan að læra framar íþrótt sína en hér er kostur. Er það ætlun hana að gerast síðan kennari hér. Eg þarf ekki á að benda, hver nauðsyn ber til að hafa hér vel hæfan kennara í þessari íþrótt. Er hér um þá íþrótt að ræða, sem eigi að eins er fögur, holl og gagnleg, heldur á fjöldi manna líf sitt undir því að kunna þá íþrótt, ekki sízt sjómennirnir. Oft er um það talað hér, að brúa þurfi ár, vegna mannhættu, og varið til þess svo að hundruðum þúsunda kr. skiftir; tel eg það eigi eftir. En í sambandi við það verður ekki talið til mikils mælst, þótt farið sé fram á 500 kr. til þessarar íþróttar, sem verða má til að afstýra dauða margra manna. Er mönnum hentugt að kunna sundtökin, þegar svo ber að, sem oft kann verða, að menn losast við hesta í vötnum, mönnum hlekkist á á sjó o.s.frv. Að svo mæltu vænti eg þess, að deildin láti sér eigi í augum vaxa svo smáa upphæð og samþykki tillöguna.



Eg á hér eina litla brtill. á þgskj. 520, um að Veita 700 kr. f. á. til steinsteypubrúar á Þverá í Eyjafirði, þó ekki yfir 1/4 koatnaðarins Mér þykir ekki blása byrlega fyrir þessari brt., þar sem hv. framsm. jafnvel telur vafasamt, að hún megi koma til atkvæða. Það fæ eg með engu móti skilið. við 2. umr. var brt. um 800 kr. fjárveiting til þessarar brúar, án nokkurs skilyrðis, en nú er að eins farið fram á, að landssjóður veiti að eins alt að 700 kr., þó ekki yfir 1/4 byggingarkostnaðar til brúargerðarinnar. Fæ eg því ekki skilið annað, en að allir sjái, að hér er um alveg ólíkar brtill. að ræða, og neita því algerlega, að brt. mín komi í bága við þingsköpin. Eg lýsti því við 2. umr., hvernig hér hagar til, og skal ekki endurtaka það. Að eins skal eg benda á, að síðan fræðslulögin komu í gildi, liggur leið skólaskyldra barna á allstóru svæði yfir þessa á, og er því óumflýjanlegt að brúa hana. Trébrú er ekki gerlegt að setja, því að hún mundi standa að eins um nokkur ár, þangað til hún væri orðin fúin og eyðilögð, og þannig endurtaka sig alt af sama sagan og sami kostnaðurinn. En þetta er verk, sem margt mælir með að sé jafnt stutt af öðrum en þeim, sem beinlínis hafa hag af því í augnablikinu. Hér hagar svo til, að mikið til alt efni mun vera komið til brúarstæðisins, og til tals hefir komið, að verkstjóri, sá sem etendur fyrir brúargerðinni á flutningabrautaleiðinni frá Grund til Saurbæjar, segi einnig fyrir brúarsmíðinni á Þverá. Þess ber því að gæta, að úr því sem komið er, þá er ekki hægt að hrökkva eða hætta við brúarbygginguna, þar sem, eins og eg þegar hefi skýrt, að efnið er komið á brúarstöðvarnar, og því öldungis óumflýjanlegt að byrja nú þegar á verkinu. Eg skal játa, að þetta er ekki stórt vatnsfall. Að jafnaði er hægt að fara yfir það á hestum hættulaust, en á sumum tímum árs getur það orðið að skaðræðis fljóti, sem ekki er fært yfir fyr en á eyrunum niður undir Eyjafjarðará. Eg vona, að þetta mál eigi þau ítök í mönnum hér í deildinni, að það fái að ganga til háttv. Ed. Hún getur þá ráðið niðurlögum þess, ef henni þykir það horfa þannig við.



Breyt.till. mínar hafa ekki haft mikinn byr hjá háttv. framsögum., fremur en allflestar aðrar brt., sem fram hafa komið við þessa umr. Þetta kann að vera eðlilegt frá sjónarmiði nefndarinnar, sem vill hafa alla varúð og gætni um fjárhag landsins og vili henni þá verða þa8 að lokum, að leggja allar brtill. undir sama hnifinn. Eg efa nú að þessi aðferð sé heppileg hjá háttv. nefnd, því að flestar eru þó tillögurnar komnar fram að brýnni þörf landsmanna. Það væri því æskilegra, að nefndin hefði getað tekið nokkuð fleiri tillögur úr, sem hún gæti fallist á og vænta má að muni þó fram ganga ýmsar. Það ætti að mega sín mikils, sem fjárlaganefndin leggur til, og , geta verið til leiðbeiningar fyrir þingmenn, þegar þeir eru í vafa, hverju þeir eigi að greiða atkvæði. Þeir munu þá helzt vilja fylgja nefndinni, en þegar þeir sjá að hún sker alt við eitt trog, þá verða þeir efablandnir um réttdæmi hennar. Hún ætti því að sýna dálitla tilhliðrunarsemi og þá væri hún því vissari um að þingmenn greiddi atkvæði tillögum hennar. Þegar eg hefi gert grein fyrir þessum tillögum, sem eg hefi komið fram með, Vona eg að bæði nefndin og háttv. framsögum. getí orðið þeim hlynt. Þær eru fjórar alls. Fyrsta brtill. er á þgskj. 538 við Í3. gr. Hún er frá mér og háttv. samþingismanni mínum um styrk til brúargerðar á Ártúnsá á þjóðveginum á Kjalarnesi. Eg bar fram nokkuð svipaða , brtill. Við 2. umr. Háttv. framsögum. sagði, að. þetta væri sama tillaga og þá var feld, og væri hún því í rauninni, óréttmæt. En þetta er ekki rétt hjá háttv. framsm. Bæði er það, að upphæðinni er breytt - hún færð niður og sömuleiðis er það skilyrði sett fyrir styrkveitingunni, að héraðið leggi fram allan þann kostnað, sem á vantar. Verkfræðingur hefir að vísu gert kostnaðaráætlun þessu viðvíkjandi, en oft mun það reynast svo, að þessar áætlanir séu of lágar og meira fé þurfi. En nú er með brtill. loku skotið fyrir það, að um það verði sótt. Og þar sem hér er ekki að ræða um meira en 3800 kr., sem ekki á að leggja fram fyr en síðara árið, þá vona eg að háttv. deild verði ekki á móti því að leggja þetta fé fram til brúargerðar á þjóðvegi, sem landssjóður á að kosta - en héraðsbúar samt vilja leggja nokkuð á sig fyrir. Og þar sem tillagan við 2. umr. að eins féll með jöfnum atkvæðum, þá vona eg að undirtektirnar verði betri nú. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um þessa brtill. Þá er 2. brtill. á þgskj. 539, og fer fram á fjárveitingu til Grindavíkurvegarins síðara árið. Nauðsynina á þessari fjárveitingu hefi eg sýnt fram á áður og skal ekki endurtaka það - en eg verð að ítreka það, að þessi vegur hlýtur að koma, og sveitin verður að róa að því öllum árum, að hann komi sem fyrst, þar sem þetta björgulega sjópláss verður að öðrum kosti útilokað frá öllum samgöngum, bæði á sjó og landi. Eg fór fram á dálítið hærra tillag áður, og þar sem það að eins féll með jöfnum atkvæðum og nú er slegið af kröfunum, þá vona eg að þessi brt. sé ekki borin fram ófyrirsynju. Þá verð eg að minnast á brtill. á þgskj. 508, sem eg og nokkrir aðrir háttv. þm. höfum leyft okkar að koma fram með. Hún fer fram á það, að veittur sé 50 þús. kr. hvort árið til þess að kaupa hluti í Eimskipafélagi Íslands. Háttv. þingmenn skilja víst, hvers vegna þessi tillaga er komin fram, og leyfi eg mér að vona, að þeir verði mér samdóma um nauðsynina á henni. Hún er sprottin af því, að samgöngumálanefndin hafði lagt það til, að 400 þús. kr. yrðu veittar til hlutakaupa í Eimskipafélagi Íslands. Tilætlun hennar var sú, að þetta fé væri veitt með því skilyrði, að félagið tæki að sér strandferðirnar jafnframt, og var meiningin að 300 þús. kr. gengju til þeirra, en hitt til að stofna félagið. En nú vofir ein hætta yfir, að af hvorugu geti orðið vegna þess, að félagið geti ekki skuldbundið sig til þess að taka að sér strandferðirnar fyr en það er stofnað, og til þess að geta stofnast vantar það 100 þús. kr. Meiningin með þessari brtill. er því sú, að leysa, þessar 100 þús. kr. úr þessum læðingi, skilyrðinu, að félagið taki að sér strandferðir, til þess að hægt sé að atofna félagið. Eins og ákvæðið nú er, má ekki skilja við það. Við vitum það allir, að þjóðin ætlast til þess, að þingið hlaupi undir bagga með félaginu, svo að eitthvað geti orðið úr því. Og verði þessu máli hrundið af stokkunum, þá skoða eg það vott þess, að Íslendingar séu vaknaðir og sjái það, að þeir verða að vera samtaka í því, að taka sjálfir samgöngurnar í sínar hendur og hætta að leita til annara þjóða. Og Eimskipafélagið er fyrsta lífsmarkið. Aldrei hefir verið stofnað til neins fyrirtækis hér á landi, sem átt hefir jafnmiklum og almennum vinsældum að fagna. Fullorðnir og börn, ríkir og fátækir, hafa rutt sig og rúið til þess að leggja sinn skerf til, og menn bíða þess með eftirvæntingu, að þingið láti nú einnig til sín taka, svo að þetta verði ekki eins og bóla, sem óðara hjaðnar. Og það verð eg að segja, að ekki verðum við þingmenn öfundsverðir af því að koma heim til kjósenda okkar og segja þeim, að við höfum ekkert gert fyrir þetta þjóðræknisverk, sem almenningur á Íslandi er nú að vinna. Það má segja, að samgöngumálanefndin hafi á ytra borði tekið örlátlega undir þetta mál, en niðurstaðan hefir orðið sú, að það er hægt að efast um að henni hafi verið alvara að þetta kæmi að nokkru gagni. Félagið getur ekki gengið að því, að taka að sér Strandferðirnar, af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekki komið á stofna, en bráðabirgðastjórnin hefir enga heimild til að gera slíka Samninga, sem þar að auki koma í bág við hlutaútboðsskjalið. Og þótt það væri komið á stofn, þá er alls ekki víst; að það sjái sér fært að taka að sér strandferðirnar. Því að þótt þetta sé þjóðræknisverk, þá verður það þó að hlíta almennum reglum, sem gilda um öll hlutafélög, að félagið sé rekið eftir skynsamlegum og hagsmunalegum reglum. Og þótt það sé ekki neitt beint gróðafyrirtæki, mun það ekki leggja út í það, sem gæti orðið til stórtjóns. Það eina rétta er því að bíða og sjá til, hvort hægt sé að félagið taki að sér strandferðirnar strax. En fyrst verður það að komast á fót. Og það verður með því einu móti, að Alþingi veiti þessar 50 þús. kr. til hlutakaupa hvort ár, skilyrðislaust. Samgöngumálanefndin hafði líka, eina og eg hefi tekið fram, ætlað félaginu 100 þúsund kr. til þessa, þótt niðurstaðan yrði þessi. Til þess að gera þetta ennþá aðgengilegra, höfum við stungið upp á að skifta þessum 100. þús. kr. niður á bæði árin og eftir því sem mér hefir verið tjáð, kemur það að fullum notum. Og það má líka reiða sig á - og bráðabirgðastjórnin hefir látið það í ljós, að hún vildi stuðla að því - að félagið mun, þegar er það sér sér fært, taka að sér strandferðirnar. Og þá er alt komið í það horf, sem samgöngumálanefndin hefir hugsað sér. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þessa brtill., en vænti þess fastlega, að þingdeildin láti nú til sín taka og ráði vel fram úr þessu máli, sem allur landslýður bíður eftir með óþreyju og eftirvæntingu. Þá verð eg að minnast á brtill. mína á þgskj. 544 við 15. gr. Þar er farið fram á að skáldlaunin til Guðmundar Guðmundssonar séu hækkuð úr 1200 kr. helzt upp í 2000 kr., en að minsta kosti upp í 1600 kr. Fyrst verið er að meta veðleika skálda okkar hér á þinginu, þá finst mér honum vera gert alt of lágt undir höfði, því að hann er í raun og sannleika eitt af okkar beztu skáldum, sem þjóðin hefir einna mesta nautn af. Og þar fer líka það tvent saman, sem er eðlilegast skilyrði fyrir slíkum fjárveitingum, hæfileikarnir og þörfin. Hann hefir enga fasta stöðu. sem geti gefið honum trygga afkomu og hæfileikana viðurkenna allir. Eg vona því, að deildin geti fallist á þessa breytingartillögu mína. Þótt brtill, mínar séu nokkuð margar. þá eru þær svo sanngjarnar og eðlilegar, að eg vona að háttv. þingmenn geti greitt þeim öllum atkvæði.



Eg ætla að minnast dálitið á brt. við brt. samgöngumálanefndarinnar á þgskj. 487. Tveir af nefndarmönnum, hv. 1. þm. N.-Múl og eg höfum dálítið aðra skoðun en nefndin á því, hvernig eigi að orða tillöguna um framlag til Eimskipafélagsins. Meiri hlutinn vill, að framlagið verði bundið því skilyrði að félagið taki að sér strandferðirnar 1916. Þessi till. háttv. meiri hluta er með öllu gagnslaus, vegna þess, að félagið hefir ekki nema 310 þús. kr. af þeim 385 þús. kr., sem það þarf til þess að geta komist á, fót, og félagið getur ekki skuldbundið sig til þess að taka að sér strandferðirnar fyr en það er stofnað. Og fyrsta skilyrðið til þess er það, að það fái það fé, sem það getur komist minst af með. Og til þess þarf aðstoð þingsins. Frumvarp samgöngumálanefndarinnar liggur því alveg í lausu lofti, nema félagið verði stofnað. Þess vegna höfum við leyft okkur að koma fram með tillögu um það, að því verði skilyrðislaust veitt fé til þess að komast á stofn og geta byrjað með því fyrirkomulagi, sem ráð hefir verið gert fyrir og allir landamenn hafa búist við. Það er því mesta fásinna að ætla að pína upp á það strandferðunum. Það getur ekki tekið við þeim fyr en hluthafafundur hefir samþykt það, jafnvel þótt forgangsmennirnir vildu það. Þetta form fyrir styrkveitingunni, sem við atungum upp á, er því alveg nauðsynlegt. Og annað en form er það ekki, því að þingið vill leggja félaginn þessar 100 þús. kr. Þeir háttv. þingmenn, sem greiða atkvæði með okkar tillögu, greiða því atkvæði að félagið komist á stofn; hinir vilja ekki að það komist á atofn. Eg er glaður yfir því, hvað háttv. 1. þm. N.-Múl (Jóh. Jóh.) hefir frá uppha8 litið glögt á þetta mál, og honum þakklátur fyrir það, hvað einlæglega hann hefir stutt það. Eg vona að háttvirtir deildarmenn íhugi þessa tillögu og átti sig á, að það er nauðsynlegt að hún nái fram að ganga. Eg skal svo ekki að sinni fjölyrða frekar um þetta mál. Um tillöguna, sem háttv. meðþingismaður minn talaði um, viðvíkjandi brú og vegi í kjördæmi okkar, skal eg ekki fjölyrða. Hann hefir talað vel fyrir tillögunum, og vænti eg að háttv. deild láti hvora. sýsluna um sig fá það, sem þær hvor um sig hafa farið fram á. Eg held að engin sýsla hafi farið varhluta einhverrar fjárveitingar, og er því ekki rétt að þessum sýslum verði neitað um þessar litlu fjárveitingar. Eg skal svo ekki eyða tímanum með því að fara lengra út í þetta.



Mér hefir verið falið sem framsögumanni samgöngumálanefndarinnar að tala nokkuð um kaflann 13. gr. C. Eg skal ekki fara mörgum orðum um tillögur samgöngumálanefndarinnar í heild sinni, en læt mér nægja í því efni að vísa til álits hennar, sem eg vona að háttv. þingmenn hafi kynt sér. Eg skal aðallega snúa máli mínu að þeim breyt.till., sem fram hafa komið við breytingartillögur okkar. Það er þá fyrst breyt.till. á þgskj. 558 við 1. lið um undirbúning samgöngumála sjó, að til hans séu veittar 4000 kr. á ári. Þetta hefir fjárlaganefndin fallist á, en vill orða tillöguna þannig, að styrkurinn sé að eins til undirbúnings. Þetta skiftir ekki máli. Samgöngumálanefndin álítur þó, að í framtíðinni verði ekki hjá því komist að hafa fastan mann til að standa fyrir þessum málum, þó að á næsta fjárhagstímabili sé að eins um undirbúning að ræða. Að vísu ætlast nefndin til að stjórnin ráði mann til að standa fyrir undirbúningnum, en ekki að þetta verði gert að að fastri stöðu. Það getur verið mikið komið undir því, hver árangurinn af þessum tilraunum verður, hvort þingi og stjórn þyki rétt að stofna þessa stöðu. En það er ekki ólíklegt, að þegar 300 þús. kr. verða veittar á ári til samgöngmála, þá þurfi sérstakan mann til að hafa eftirlit með þeim málum. Á þgskj. 563 er breyt.till. Við tölulið IV. 1 um að styrkurinn til Faxaflóabáts 12,000 kr., sé hækkaður upp í 14,000 kr. Á fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar eru þessum bát að eins ætlaðar 12,000 kr., eins og samgöngumálanefndin hefir lagt til. Samgöngumálanefndin hefir ekki haft tækifæri til að ræða þetta, atriði, og get eg því ekki tekið neina ákveðna afstöðu til þessarar breyt. till., en eftir því sem fram kom í nefndinni, þótti henni tillagið nægilegt. Eg hygg þó, að hún muni ekki gera þetta að kappsmáli, en láti það vera á valdi deildarmanna, hvora upphæðina þeir velja. Auðvitað er það, að eftir því sem upplýstist af reikningum útgerðarinnar, var hægt að sjá, að þessi bátur er ekki vel settur fjárhagslega, og hins vegar á það að lita, að hann gerir mikið gagn, bæði að því er snertir póstflutning og mannflutning, og er landinu þannig til nokkurs aparnaðar, því virðist vera rétt að styrkja hann ríflega. Og eftir því sem útkoman hefir verið af tekjum bátsins, þá virðist vera full þörf á því að tekjurnar verði meiri, og getur því verið ástæða til að hækka styrkinn um þessar 2000 kr. Eg vil því fyrir hönd samgöngumálanefndarinnar ekki leggja á móti þessari hækkun, þótt nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að tillagið sé nægilegt. Á þgskj. 558 fer fjárlaganefndin fram á að hækka styrkinn til bátaferða á Breiðafirði um 1000 kr. eða upp í 9000 kr. En á þgskj. 489 er önnur brtill. um að hækka þennan styrk upp í 10, 000 kr. Eins og getið er um í nefndaráliti samgöngumálanefndarinnar, þá voru þessar upphæðir til þessara bátaferða settar nokkuð af handahófi, vegna þess, að fullnægjandi upplýsingar voru ekki fyrir hendi, svo að nefndin gæti verið viss um að upphæðir þær, sem hún tiltók, væru á fyllilegum rökum bygðar. Eg mun geta sagt það fyrir hönd samgöngumálanefndarinnar, að hún geti gengið inn á að hækka styrkinn upp í 9000 kr., en 10,000 kr. býst eg við að henni þyki of hátt. Þessi styrkur hefir áður verið til stærri bátsins 7000 kr. og til minni bátsins 1000 kr. Eg vil því ráða háttv. deild til að halla sér að tillögu fjárlaganefndarinnar í þessu efni, en annars mun samgöngumálanefndin auðvitað halda sér við þær upphæðir, sem hún hefir sjálf stungið upp á, þó að hún geri það hins vegar ekki að neinu kappsmáli. Annars bárust samgöngumálanefndinni sögur um, að það væri vafasamt hvort stærri báturinn á Breiðafirði væri notaður samkv. vilja og til gangi Alþingis, þar sem hann væri í höndum kaupmanns, sem ef til vill notaði hann í eigin þarfir meira en góðu hófi gegndi. En það er vafasamt, hvort þessar sögur eru á rökum bygðar, og um það treystir nefndin sér ekki að dæma, en það mun koma í ljós við þá rannsókn, sem ætlast er til að fari fram. Þá er enn breyt.till. frá fjárlaganefndinni á þgskj 558 við tölul. IV, 4, um að fyrir »Eyjafjarðarbátur« komi »Norðurlandsbátur«. Það er vel til fallin orðabreyting, því að þessi bátur er ekki einungis ætlaður Eyjafirði og mun samgöngumálanefndin fúslega fallast á þá breyt.till. Þá fer fjárlaganefndin á sama þgskj. fram á að lækka styrkinn til bátaferða frá Vestmannaeyjum til Víkur, Stokkseyrar og Eyrarbakka um 1200 kr., úr 6000 niður 4800 kr. Það er eins með þessa upphæð eins og aðrar, að hún er tiltekin nokkuð af handahófi hjá samgöngumálanefndinni. en menn úr efri deildar-nefndinni, sem kunnugir eru í þessum héruðum, álitu, að þessi upphæð væri nauðsynleg og við hinir gátum ekkert um það dæmt, og eg held reyndar að þeir hafi ekki getað það heldur. Eg held að það myndi ekki saka þó tekin væri fjárlaganefndarupphæðin, og eg get hvorki ráðið til eða frá að samþykkja þessa breyt.till. Auðvitað mun samgöngumálanefndin hér halda sér við þá upphæð, sem hún hefir lagt til, en ekki mun hún gera þetta að neinu kappsmáli. Þá er enn breyt.till. frá fjárlaganefndinni á sama þgskj., um að aftan Við liðina IV, 1.–4. og 6.–9. bætíst alt að. Þetta er breyt.till., sem samgöngumálanefndin. getur gengið að, því að þetta var hennar hugsun frá upphátt, þó að það kæmi ekki fram í tillögunum. Það er sjálfsagt, að það getur orðið mismunandi, sem útborgað er til þess ara ferða. Á þgskj. 502 er farið fram á að hækka styrk til mótorbátsferða á Hvítá í Borgarfirði. Í frumvarpi atjórnarinnar er farið fram á að hækka þennan styrk um 200 kr. frá því sem nú er, eða upp í 600 kr., en á þgskj. 502 er farið fram á að hækka styrkinn upp í 800 kr. Samgöngumálanefndin áleit að 400 kr. mættu nægja eins og hingað til, að minsta kosti þangað til að reynsla er fengin fyrir því að styrkurinn komi að tilætluðum notum. Hún vildi fara varlegar sakirnar meðan ekki hefir farið fram rannsókn um það, hversu mikið gagn þessi bátur gerði. Nefndin hafði ekki fyrir sér neinar upplýsingar, sem fullnægjandi væru. Eg geri ráð fyrir, háttv. þm. Borgf. (gr. J.) geti gefið ein einhverjar upplýsingar, en meðan þær upplýsingar eru ekki komnar fram, mun Samgöngumálanefndin halda sér við sína tillögu, eða að öðrum kosti Við tillögu stjórnarfrumvarpsins, 600 kr. Ef héraðsmenn vilja leggja á sig jafn mikið á móti, þá virðist mér það sönnun fyrir nauðsyn bátsins. Eg held fyrir mitt leyti að það sé heppilegast í þessu efni að halda meðalveginn og hallast að frv. stjórnarinnar óbreyttu. Þá kem eg að þessu stóra spursmáli um tillagið til Eimskipafélags Íslands til að halda uppi millilandaferðum. Eins og sjá má af framhaldsnefndaráliti samgöngumálanefndarinnar, þá hefir hún viljað, að bæði hluttaka í félaginu af landssjóðs hálfu og beint tillag úr landssjóði væri bundi því skilyrði, að félagið tæki að sér strandferðirnar. Nefndin var þó ekki öll á einu máli um þetta, en þetta var álit meiri hluta, nefndarinnar, og það mikils meiri hluta, ef miðað er við nefndirnar í báðum deildunum. Þetta er þó ekki svo að skilja, að félagið geti ekki fengið strax þennan 40 þús. kr. styrk, þó að það hafi engar strandferðir á næsta fjárhagstímabili, ef von er um að það byrji strandferðirnar 1916. Samgöngumálanefndin var þeirrar skoðunar, að það væri heppilegast bæði fyrir félagið og landssjóð, að millilandaferðirnar og strandferðirnar kæmust á eina hönd. Okkur gat ekki skilist, að það gæti verið mikil áhætta fyrir Eimskipafélag Íslanda, að taka að sér millilandaferðirnar og strandferðirnar fyrir sama gjald og Sameinaða eimskipafélagið hefir nú. Það vita allir, að Sameinaða eimskipafélagið siglir ekki skipum sínum hingað bara til að tapa, og það ekki af föðurlandsást til Íslands, heldur til að hafa hagnað af því. Þess vegna ætti áhættan ekki að vera svo mikil. En skyldi svo fara, að reynslan sýndi annað, kæmi það í ljós, að félagið skaðaðist á ferðunum, þá væri alt af hægt fyrir alþingi 1915 að hlaupa undir bagga, þar sem um þjóðlegt fyrirtæki er að ræða. En hitt, að þetta geti orðið því til fyrirstöðu, að félagið komist á stofn, því get eg ekki samsint. Eg veit ekki betur, en að það sé komið svo mikið fé inn, að það sé þegar hægt að stofna félagið. Eftir því sem eg man bezt, þá var gert ráð fyrir því, að ef skipið væri eitt, þá þyrfti 265,000 kr. til þess að félagið gæti stofnast, en ef skipin væru tvö, þá þyrfti 385,000 kr. En félagið hefir fullkoma heimild til að stofna sig, þótt það hafi ekki nema eitt skip til að byrja með, og það hefir nú þegar fengið inn meira fé en til þess þarf. Þetta er því ekki rétt hjá háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.). En svo er hitt atriðið, hvort félagið geti haft tvö skip. Eg sé ekki betur, en að félagið geti byrjað með tveimur skipum, þegar það nú þegar er búið að fá inn 310,000 kr. í hlutaloforðum. Og það eru mikil líkindi til að Vestur-Íslendingar leggi til drjúgan skerf, þar sem þrír menn úr þeirra hóp hafa akrifað sig fyrir 30,000 kr. Eg ímynda mér, að tillög Vestur-Íslendinga í viðbót við það, sem komið er inn hér á landi, muni nægja til þess að félagið geti haft tvö skip, án hluttöku landssjóða. En þó að þetta kynni að bregðast, þá er upp á hitt að hlaupa, að félagið getur með því að gera samning við stjórnina, gert sér von um miklu meira fé, heldur en það hefir þegar fengið. Það getur gert sér góðar vonir um 400,000 kr., og það meira að segja þótt það hafi engar strandferðir fyr en 1916. Þar sem um það er nú að ræða, hvort félagið eigi að fá þennan atyrk skilyrðislaust, þá verðum við þingmenn líka að líta til landssjóðs og stjórnarinnar. Hér liggur fyrir frumv. um það, að ef ekki takist samningar milli Eimskipafélags Íslands og stjórnarinnar, þá á stjórnin að gera ráðstafanir til að koma á fót landssjóðsútgerð, en til þess verður hún í tækan tíma að hafa fengið vitneskju um, hvort félagið tekur að sé strandferðirnar eða ekki. Henni verður ómögulegt að kaupa ný skip eða láta byggja skip, nema hún hafi til þess rúman tíma, og henni verður ómögulegt að búa út fjárlagafrumv. sitt fyrir 1916–1917 nema hún fái að vita vissu sína um þetta í siðasta lagi snemma á árinu 1915. Þess vegna er nauðsynlegt, að það skilyrði sé sett fyrir styrkveitingu til félagsins fyrir 1915, að það taki að sér strandferðirnar ekki síðar en 1916. Hins vegar skal eg taka það fram fyrir nefndarinnar hönd, að hún mun ekki gera þetta að kappamáli, en yfirláta það þinginu að skera úr því. Það eru þá ekki hundrað í hættunni, þó að þessar 40,000 kr. yrðu veittar þetta eina ár 1915, án þess að samningar tækjust. Að því er snertir hluttöku landssjóðs, þá verður samgöngumálanefndin að vera alveg á móti br.till. á þgskj. 508, þar sem farið er fram á, að landssjóður kaupi hluti í félaginu strax og án allra skilyrða. Þeirri tillögu verð eg fyrir hönd samgöngumálanefndarinnar algerlega að mótmæla. Þetta atriði í tillögu samgöngumálanefndarinnar, að gera það að skilyrði fyrir hluttöku í Eimskipafélagi Íslands, að samningar tækjust við það um strandferðirnar ekki síðar en 1916, var samþykt með öllum atkvæðum í nefndinni. Það er því mín skylda, að mæla á móti br.till. á þgskj. 508. En það er misskilningur hjá mönnum, að nefndin hafi ekki viljað hlynna að Eimskipafélaginu. Það vakti einmitt fyrir nefndinni, að hlynna sem bezt að því. Er það ekki til að hlynna að því, að landssjóður kaupi hluti í því fyrir 400,000 kr., þó það sé gegn því, að félagið haldi uppi strandferðunum? Jú! En það virðist svo sem menn hafi ekki trú á því að strandferðirnar geti borið sig. En þeir menn, sem ekki hafa trú á því, hvernig geta þeir sömu menn lagt það til, að landssjóður taki þessa útgerð að sér ? Eg held einmitt, að það sé hægara fyrir Eimskipafélagið að taka að sér strandferðirnar. Það hefir betri tök á því, því það hefir millilandaskipin. Það getur notað strandferðaferðsskipin til þess að flytja vörur sínar úr millilandaskipunum. Annars held eg, að það sé óþarfa hræðsla hjá Eimskipafélaginu að vera svo ragt að taka að sér strandferðirnar. (Björn Kristjánsson: Það hefir ekki vald til þess)  . Nei. En það hefir vald til að setja sig á stofn. Félagið er þegar búið að fá nóg fé til að kaupa eitt skip og því má stofnsetja það strax. Og nefndin fer heldur ekki fram á annað en að heimila því fé, þegar félagið er komið á stofn. Tillaga nefndarinnar er því réttari, þar sem stjórninni er að eins heimilað að veita félaginu þetta fé, ef það kemst á stofn, þegar félagið er orðið til. Það er óviðkunnanlegt að fara að heimila fé hunda félagi, sem ekki er til enn þá. Eg get ekki skilið það, sem menn hafa verið að fárast hér út af, að landsmenn mundu verða óánægðir með aðgerðir þingsins í þessu máli, og að samgöngumálanefndin vildi ekkert gera til þess að styðja félagið. Eg get ekki skilið það, þegar nefndin einmitt vill láta félagið fá 100 þús. kr. styrk á ári. Þingm. G.-K. sagði, að menn mundu ekki verða öfundsverðir að koma heim af þinginu eftir að hafa farið svona að gagnvart félaginu. Ekki öfundsverðir! Þetta er ekki á nokkrum rökum bygt. Samgöngumálanefndin var sér þess vel meðvitandi, að hún hafði ábyrgð gagnvart félaginu, og gagnvart landssjóði og stjórninni. Og því hafa tillögur hennar verið á þessa leið, sem eg hefi sagt.



Í allri þeirri löngu ræðu háttv. þm. Sfjk. (V. G.) hefir það hvergi komið fram, að hann hafi skilið orð félagsins eða lesið bréf þess til samgöngumálanefndarinnar. Háttv. þingm. hefir fullkomlega gengið fram hjá því öllu. Háttv. þm. sagði, að félagið skyldi fá styrk 1915, ef samningar tækjust við það fyrir 1916 um strandferðirnar. Mundi nokkrum manni með viti detta í hug. að atofna félag upp á slíkt styrkloforð? Nei, það dettur engum lifandi manni í hug. Þjóðinni dettur ekki í hug, að félagið verði stofnað upp á þá skilmála. Það er alveg þýðingarlaust fyrir þingið, að fyrirskipa Eimskipafélaginu það sem því dettur í hug svona alveg vanhugsað. Félagsstjórnin hefir áreiðanlega gerhugsað það mál betur en háttv. þingm. Sfjk. (V. G.). Háttv. þingmaður gleymir því, að félagsstjórnin hefir enga heimild til að taka að sér strandferðirnar. Það er aðalatriðið. Og því er þingmaðurinn alt af að fara utan um efnið. Ef nú félagið tæki að sér strandferðirnar og skaðaðist á því, ætlar þá landið að hlaupa undir bagga með því? Það er sennilegt eða hitt þó heldur. Annað mál væri það, ef tillaga kæmi um það, að félagið tæki að sér strandferðirnar og landið skyldi svo ábyrgjast allan halla af því En annara er það ekki þetta, sem er hindrunin fyrir því að mega Samþykkja tillögu samgöngumálanefndarinnar. Félagið er ekkert hrætt um það, að það mundi skaðast á strandferðunum, kæmist það á stofn, ef landstjórnin vildi styðja innlendar samgöngur, en það er vitanlegt að það vill hún ekki, og það væri hagur að það gæti sett sig á stofn sjálft án hjálpar landssjóðs. En það er það, að félagið verður að komast á fót, áður en um nokkrar strandferðir er að ræða. Háttv. þingm. sagði, að félagið gæti stofnast með einu skipi. Það er rétt. En það er ekki gert ráð fyrir því að það geri það styrklaust. Í hlutaútboðabréfunum var skýlaust gert ráð fyrir að félagið fengi ríflegan styrk úr landssjóði, 30 þús. krónur ef skipið er eitt. Og þar er gert ráð fyrir að skipin eigi að vera tvö. En aðalatriðið er það, að félagið getur ekki orðið stofnsett nema það fái styrk úr landssjóði. Þingmaðurinn var að tala um hluttöku Vestur-Islendinga í stofnun félagsins. Þó að þessir 2 Vestur-Íslendingar séu svo góðsamir að kaupa hluti í félaginu, þá eru aðrir Íslendingar, og það þeir peningasterkustu, sem ekkert leggja fram nema með því skilyrði, að landssjóður einn tæki fyrirtækið í sína hönd. Áreiðanlegs styrks er því ekki þaðan að vænta. Það er rétt það sem eg hefi sagt, að þjóðin gæti ekki gert sig ánægða með undirtektir þingsins í þessu máli, ef þær verða þær sem samgöngumálanefndin leggur til. Því að það er að gefa steina fyrir brauð. Og félagið deyr jafnt fyrir það, hvort landssjóður veiti því fé með þessum skilyrðum eða ekki. Og eg veit að félagið deyr ef svona verður farið að. Og ekki er þjóðin svo heimsk,. að hún sjái ekki í gegnum þetta net, sem verið er að breiða fyrir augun á henni með 400 þús. kr. frumvarpinu, sem leikur enn alveg í lausu lofti, og heldur hindrar en styður að félagið geti atofnast. Svona er umhyggjusemi þingsins við félagið! Ferðaáætlanir sínar yrði félagið að vera búið að gera á miðju ári 1914, svo eigi væri tími til að standa í miklu þrefi. Háttv. þingm. sagði, að mikill meiri hluti þingm. í efri deild væri með þessari tillögu samgöngumálanefndarinnar, Meiri hluta nefndarinnar hefir líklega farið eins og mér. Eg áttaði mig ekki strax á sambandinu milli tillögu háttv. þm. Stjk. og frumv. En undir eins og eg áttaði mig á því, snérist eg strax frá tillögu hans. Og sama hugsa eg að hinir hafi gert. Þeir hljóta allir að skilja það, að félagið getur ekki orðið stofnsett, ef tillaga hans verður samþykt. Þetta hugsa eg að allir skilji nema hann. Og eg er viss um það, að ef efri deildar þingmenn hafa verið hér í dag, þá hafa þeir skilið það líka. Vona eg því að háttv. þingm. Sfjk. átti eg á þessu líka, svo að félagið geti orðið stofnsett. Háttv. þm. var að tala um að það væri skrítið að menn vildu láta landssjóð taka að sér strandferðirnar, sem héldu þó að landssjóður mundi tapa á því. Nei, því fer fjarri að menn haldi það, heldur þvert á mót. Strandferðirnar geta áreiðanlega borið sig, og það ekki síður þó að félagið taki þær að sér, ef skynsamlega er á stað farið. En hver treystir því, þegar félagið á að eiga alt undir landsstjórn, sem er alveg á móti félaginu. Og nú þegar höfnin kemur, verður það að miklum mun auðveldara að halda þeim uppi en áður. Og dettur nokkrum manni í hug að Thorsfélagið eða Sameinaða félagið hafi skaðast á strandferðunum ár eftir ár ? Nei. En spurnamálið er það, hvort hagurinn hafi verið svo mikill að félögin hafi, kært sig um að hafa útgerðina, að ekki annað borgaði sig betur. Það er ekki af því, að þau hafi skaðast á þeim, að. þau voru altaf að kveina og kveina um meiri, styrk úr landssjóði, heldur af því að þau vildu græða meira. Og þegar þau ekki þykjast græða nóg, fara þau í stjórnina og biðja um breyting á samningum eina og ný reynsla er fyrir, og það hepnast ofur-vel. Menn geta því átt það víst, að sé tap á strandferðunum, þá verður landið að borga brúsann, hvort sem útlend félög reka strandferðirnar eða ekki, og auðvitað miklu meir, ef útlend félög reka þær, því þau una ekki við að vera að eins skaðlaus. Það er ekki af því að eg haldi, að landssjóður geti ekki eins vel haldið uppi strandferðum án þess að tapa á þeim, að eg er á móti þessari tillögu nefndarinnar. Nei, eg vildi einmitt að strandferðirnar kæmust í hendur landssjóðs og landsmanna. Hvers vegna taka ekki dönsk og þýzk eða dönsk og sænsk hlutafélög að sér ferðirnar milli Danmerkur og Þýzkalands og Danmerkur og Svíþjóðar, milli Kaupmannahafnar og Málmeyjar, Korsör og Kiel, Gjædser og Varnemünde og yfir Beltin? Af því þau fá það ekki. Almenningshagsmunir heimta að landið eigi skipin, sem notuð eru í þarfir landsmanna. Eg endurtek það, að þeir sem ekki vilja greiða atkvæði með þessu máli, eru á móti málinu. Þeir sem greiða atkvæði með till. á þgskj. 508, þeir vilja styðja Eimskipafélag Íslands og innlendar skipagöngur.



Eg á hérna 3 brt. og vildi eg því gera stutta grein fyrir þeim. 1. breyt.till. er á þgskj. 517 og miðar til að lækka fjárveitinguna til ritsímstöðvarinnar í Reykjavík úr 15160 kr. niður í 14760 kr. eins og hún var tiltekin í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar. Við 2. umr. Var þessi liður, 13. gr. D III, 2, a, hækkaður um 400 kr. og var það gert samkvæmt tilmælum landsímastjórans í bréfi til fjárlaganefndarinnar, þar sem hann fór fram á að laun tveggja starfsmanna við símann yrði hækkuð um 200 kr. Við hvorn þeirra. Áður höfðu laun þessara manna verið: 2400 til annars þeirra og 2600 kr. til hins. Ef laun þessara starfsmanna eru tekin til samanburðar við laun fyrsta póstafgreiðslumanns við pósthúsið í Reykjavík, þá sézt, að þeir hafa fult svo há laun, þar sem hann hefir 2400 kr. á ári og eftir því sem mér hefir verið skýrt frá, þá hefir hann miklu lengri vinnutíma en þessir starfsmenn við símann. Enn fremur má geta þess, að líklegt þykir að þessi hækkun, um 400 kr., hafi verið samþykt við 2. umr. af því að menn hafi ekki áttað sig á því, við hvaða lið frumvarpains breyt.till. var. Hygg eg að það muni rétt vera, og vona eg því að þessi hækkun verði þá feld núna. Annars er það dálítið einkennileg leið, sem þessi og fleiri málaleitanir koma hingað inn á þingið. Þær eiga að ganga í gegn um stjórnina, því þá er hægt að undirbúa þær undir þingið. Nú er oft verið að víta stjórnina fyrir það að málin komi svo illa undirbúin inn á þingið. En hvernig er hægt fyrir stjórnina að undirbúa mál, sem alveg er gengið fram hjá henni með? Menn ganga nú fram hjá stjórninni og geyma málaleitanir sínar þangað til þing er byrjað, og koma svo með þær til fjárlaganefndarinnar. Mér sýnist rétt að fjárjaganefndin vísi miklum málaleitunum frá, sem fara svona krókaleiðir, fara svona á bak við stjórnina. Það skaut því einhver fram við 2. umr., að það vildi við brenna, að símanum og símastjórninni væri gert hærra undir höfði en öðrum stofnunum landsins. En enginn gat þess þá að það væri harla einkennilegt, sem kom fram í nefndaráliti fjárlaganefndarinnar víðvíkjandi: fjárveitingu til bæjarsímans í Reykjavík. Í fjárlögunum 13. gr. D. III 2. b, er veitt til stjórnarkoatnaðar við símann 1400 kr. Nú er það uppljóst, að allmikill hluti af þessari upphæð gangi til landssímastjórans fyrir stjórn bæjarsímans. Fjárlaganefndin lætur þetta að miklu leyti átölulaust viðgangast, jafnvel þó hér sé auðsjáanlega um algerða misbrúkun fjárins að ræða. Laun landsímastjórans hafa verið ákveðin fullhá, þar sem hann hefir .ekki að eina ið fastákveðna kaup 3500 kr., heldur einnig 1500 kr. persónulega launaviðbót, svo að hann hefir alls 5000 kr. og hefir því aldrei verið ætlast til að hann fengi neina viðaukaborgun fyrir að stjórna bæjarsímanum. Það hafa allir talið heyra undir hans verkahring. Svo á eg breyt.till. á þgskj. 515, sem líka fer fram á lækkun, nefnilega þá, að styrkurinn til Hannesar Þorsteinssonar til að semja ævisögur lærðra manna íslenzkra, verði lækkaður úr 2500 kr. og niður í 2000 kr. Þess var getið við 2. umr., að þessi 2500 kr. styrkur væri miðaður við það, að þessi maður geti varið óskiftum kröftum sínum til þessa starfs. En nú verða menn að gæta þess, að þessi maður er í launaðri stöðu sem aðstoðarakjalavörður við Landsskjalasafnið með 960 kr. launum, svo hann getur ekki gefið sig eingöngu við þessu starfi. En þegar hann getur það nú ekki að öllu leyti, þá átti hann að geta gefið sig við þessu að nokkru eins þó að styrkurinn til þess yrði lækkaður niður í 2000 kr. Þessi maður hefir auk þess aðrar aukatekjur, eins og skjalaverðir hafa fyrir að afrita skjöl og handrit og þess háttar. Og í samanburði við styrki til annara manna til líkra starfa, þá er þessi 2000 kr. upphæð eftir brt. minni, í viðbót við 960 kr. kaup og aukatekjur fyrir afritanir, fullkomlega nógu há. Til dæmis má nefna orðabókarstyrkinn til Jóns Ólafssonar, sem er ákveðinn 3000 kr. og jafnframt er honum gert að skyldu að hafa ekkert annað launað starf á hendi. Honum er gert að skyldu að gefa sig ekki við neinu öðru en þessu. Breyt.till. mín á þgskj. 518 við 21 gr. fjárlaganna um hækkun á vöxtum af landssjóðslánum, fer fram á það, að téðir vextir séu færðir úr 4 upp í 5 af hundraði og byggist á því, að nú eru vextir hvervetna háir, og talsvert hærri en áður var venjulegt. Landssjóður getur ekki, sér að skaðlausu, lánað með svo lágum vöxtum. Og jafn vel þótt vextirnir væru 5%, þá væru það samt hlunnindi, að fá þau lán, ef landssjóður gæti veitt þau, því að jafnvel þau lán, sem nú eru veitt með beztum kjörum, sem sé veðdeildarlán Landsbankans, eru enn þá dýrari, þegar öllu er á botninn hvolft, því að þótt vextirnir sjálfir séu ekki ákveðnir hærri en 41/2%, þá bætist þar við ½% til stjórnarkostnaðar og varasjóðs, og enn fremur má skoða verðfallið á bankavaxtabréfunum, er Veðdeildarlánin eru afhent í, sem viðbót við vextina. Og þó eru almennir bankavextir mikið hærri, 6% eða þar yfir, og það til ýmsra nytsemdarfyrirtækja í almenningsþarfir, sem þó verða að sætta sig Við þessa háu vaxtagreiðslu. HV. framsögum. (V. G.) gat þess, að nefndin hefði ef til vili ekki verið fjarri því, að fara einhvern milliveg í þessu, og hefði eg þá búist við brt. frá henni í þá átt, t. d. að setja vextina 41/2 af hundraði. En þar að lútandi breytingartillaga hefir ekki komið fram. Það gat verið, að ástæða hefði verið til þess, að veita í einstökum tilfellum einhverja alveg sérstaka ívilnun, en yfirleitt mega það kallast góð lánskjör eftir því sem nú gerist, að fá lá með 5% vöxtum, og mættu margir lánþegar verða fegnir, ef þeir ættu kost á þeim lánskjörum. Það sem nú er mestur ágreiningurinn um, er afstaðan til Eimskipafélagsins, og tel eg það illa farið, að svo virðist, sem nokkur þvergirðingur sé kominn í það mál, í stað þess, að hver hefði átt að reyna að laga það eftir öðrum, svo að það mál gæti orðið ágreiningslaust. Það eitt út af fyrir sig hefði verið afar þýðingarmikið fyrir félagið, að þingið sýni sig þegar frá upphafi eindregið og samhuga að því máli. Félagið á örðugt uppdráttar, og fær að sjálfsögðu samkeppni við að stríða. En það mundi draga mikið úr broddinum, ef þingið vildi í orði og verki alt kapp á það leggja, að styðja félagið. Hér er úr vöndu að ráða, þar sem eigast við tvær nefndir, háttv. samgöngumálanefnd og hv. fjárlaganefnd, fyrir einstaka þm.: að greiða atkvæði. Eg mun nú samt hætta á það, að greiða atkvæði með styrknum. til Eimskipafélagsins skilyrðislaust. Meiri vafa er eg í um hluttökuna, en þó vildi eg helzt vera með henni líka, í því. trausti, að samningar tækjust við félagið um strandferðirnar, þó að þeir samningar geti ekki orðið fullgerðir fyr en félagið er komið betur á laggirnar en orðið er.



Eg ætla mér ekki að fara að tína upp breytingartillögurnar, enda er eg ánægður með ummæli hv. framsögumanns. Eg er þakklátur nefndinni fyrir það,. að hún hefir tekið upp 4 tillögur, sem stjórninni koma við, þar á meðal styrk inn til húsabóta og húsagerðarleiðbeiningar. Eg vona, að það rætist sem hv, framsögum. talaði um, að nefndin haldi fast saman um það, að láta sem minst ganga fram héðan af, sem horfi til aukinna útgjalda og samþykkja sem mest af því, sem að sparnaði lýtur. En þó er eg ekki með þeirri till., að fella burt Ingólfshöfðavitann. Eg hygg, að sú tillaga sé sprottin af ókunnugleika, því að þó hentugt kunni að vera, að hafa vita úti í Meðallandi, þá er Ingólfshöfðavitinn ekki óþarfur þar fyrir heldur eins nauðsynlegur eina og hinn, og kostar auk þess ekki nema 1/4 á við hinn. Háttv. till.manni er víst ekki kunnugt um það, að lagt hefir verið. fast plan eða framkvæmdarskrá fyrir vitabyggingar hér á landi, og það ekki í lausu lofti, heldur hafa vitafróðir menn og foringjar á eftirlitsskipinu, hver eftir annan, lagt allmikið erfiði í það. Undanfarin þing hafa líka séð nauðsynina á þessu, að fylgja fastri reglu í þessu efni, og öllum hefir komið saman um þá reglu, að reisa skuli að minsta kosti einn vita á fjárhagatímabili, enda hafa líka komið endurteknar málaleitanir um þetta frá öðrum löndum, t. d. Englandi og Þýzkalandi, og ganga menn þar að því vísu, að þessari reglu verði fylgt, svo að það væri beint ofan í það sem þing og stjórn hafa lofað, ef út af væri brugðið og enginn viti bygður nú. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) sagði, að þessi viti væri að eins handa Þjóðverjum, en eigi Íslendingum, af því að eingöngu þýzkir botnvörpungar myndu nota fiskimiðin þar um slóðir. En hvers vegna ættu Íslendingar ekki að hafa gagn af honum, ef Þjóðverjar hafa það? Það er þó víst enginn sérstakur þorskur, sem Þjóðverjar veiða hér og aðrir ekki geta notað ? Eg vona, að tillaga þessi verði feld og vitinn bygður. Sami háttv. þm. ber fram tillögu um, að breyta til með umsjónarmann silfurberganámanna, þannig, að það fé gangi til tiltekna manns, og sagði hann, að það væri að eina orðabreyting. Það er sama konar orðabreyting eins og um viðskiftaráðunautinn forðum. Það er gamla sagan, þegar þingið tekst á hendur að gera það, sem stjórnin á að gera. Eg skifti mér þá ekkert af þessu. Ef þingið vill fara að veita embætti og sýslanir með lögum, þá get eg ekki hamlað því. Að eins verður það þá sjálit að taka ábyrgðina. Stjórnin er þá ábyrgðarlaus af því. Eg áleit mér að eins skylt að vekja athygli á því, að útnefning eftirlitsmanna mundi liggja nær því að vera umboðastarf, heldur en löggjafarmálefni. Aðallega stóð eg upp til þess, að minnast á það, sem samgöngumálanefndin hefir lagt til málanna um gufuskipaferðirnar. Eg er samdóma háttv. frams.m. (V. G.) um það, að það sé mikilsvert, að strandferðir og millilandaferðir geti komist á einar og sömu hendur, og þess vegna er það rétt hjá nefndinni, að vilja skapa aðhald fyrir Eimskipafélag Íslands til þess að taka að sér strandferðirnar sem allra fyrst. Og það ætti að keppa að því, að það gæti orðið 1915. En ef styrkurinn er veittur til millilandaferða félagsins áður en það tekur að sér strandferðirnar, getur orðið örðugt að koma atrandferðunum í kring á næsta fjárhagatímabili. Háttv. nefnd getur um 3 leiðir, sem komið geti til greina að fara þangað til Eimskipafél. Íslands taki við strandferðunum, sem sé: 1. að landið taki að sér útgerðina, 2. að samið sé um þær Við Bergens-félagið, eða, 3. við Sameinaðafél. danska, ef þeir samningar séu fáanlegir. Eg hygg, hvernig sem á þetta er litið, að það sá mjög óheppilegt; að landið taki þetta að sér til bráðabirgða, til eins árs eða svo. Og samningar við Bergensfélagið verða að miðast við 5 ár, eftir tilboði þess, sem Stórþingið einnig hefir bundið fjárveiting eina við. Um Sameinaðafél. er það að segja, að það gerir það beint að skilyrði, að ekki sé á sama tíma styrkt annað félag, er keppi við það. Það þykist laust allra mála um samninga við oss um strandferðir næstu ár, ef vér styrkjum keppinaut þess. Eftir till., sem eg býst við að gangi fram, um að styrkja Eimskipafél. eftir 1915, þá er hér ekki nema um 1 ár að ræða. Hvað á þá að gera, ef Eimskipafél. verður ekki til taks til þess að taka að sér ferðirnar? Eg skil [ekki?] hvað hv. 1. þm. G.-K. á við, er hann segir, að Eimskipafél, geti ekki gefið svar nema það fái millilandastyrk strax skilmálalaust. Hvers vegna má ekki kalla saman fund á sama hátt og ef komið væri nóg hlutafé, og ráða fram úr því, hvort stofna skuli félagið með þeirri stóru viðbót, sem landið býður, og með þess skilmálum? Nú hafa menn þegar skrifað sig fyrir yfir 300 þús. kr. og 400 þús. kr. standa til boða í viðbót. Og þegar um það er að ræða, hvort stofna eigi félagið, þá hygg eg, að hægra sé að stofna það með 700,000 kr., en með 385 þús. kr., eins og gert er ráð fyrir í aprospektus, þótt byggja eigi 2 smá skip í viðbót við 2 millilandaskip? Eg er hræddur um að jafnvel 400 þús. kr. væri oflítið til þess að koma í verk bygging tveggja millilandaskipa, og að hinu sé töluvert auðveldara að koma í framkvæmd. Og ef það er rétt, sem sumir háttv. nefndarmenn og háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) halda fram, að ekki þurfi að verða tap á strandferðunum, heldur sé vís gróði svo tugum þúsunda skiftir á þeim, þá skil eg ekki, að stofnfundur væri lengi að hugsa sig um að stofna félagið með 700 þús. kr. Eg er hræddur um að till. á þgskj. 508 nái ekki tilgangi sínum, vegna athuga., sem þar stendur, um að fjárveitingin skuli falla niður, ef landið kaupir hluti fyrir 400 þús. kr. Eftir þessu er ekki hægt að veita styrkinn, að minsta kosti ekki útborga hann, fyr en útséð er um, að landið kaupi ekki hluti fyrir 400 þús. kr. En þetta er víst þveröfugt við það, sem tillögumenn ætlast til. Hversu vel sem mönnum er til ins fyrirhugaða Eimskipafélaga Íslands, verður alt af að gá að því, að við þurfum að borga fyrir strandferðirnar, og þá er að líta á fjárhaginn, hver efni eru til - Eg aðhyllist að mestu tillögu meirihluta samgöngumálanefndarinnar, en hefi þó nokkuð að athuga við sum smáatriði. Sérstaklega finst mér vanta tryggingu fyrir því, að flóabátarnir, sem nú eru til, geti gert það gagn sem nefndin ætlast til af þeim. Ef á að veita til þeirra svona stórar upphæðir, þá þarf líka að setja þeim önnur skilyrði, - en hingað til. Breiðafjarðarbáturinn núverandi er í höndum verzlunar einnar; og er sagt, að öðrum kaupmönnum geðjist lítt að flytja vörur sínar með bát keppinauts síns. Ef til Breiðafjarðarbáta á að leggja 8000 kr., þá ætti að gera það að skilyrði, að fenginn yrði annar stærri bátur og undir annari stjórn. Slíkt ið sama er að segja um Ísafjarðarbátinn. Styrkurinn til Djúpferðanna er alt of hár; ef ekki fæst stærra skip. Sá bátur, sem nú er þar, er gamall og getur ekki verið bókfærður fyrir mikið fé, né rekstrarskostnaður verið hár. Eg vil vil leiða athygli háttv. þingmanna að því, að í 13. gr. er villa, sem stafar frá stj.frv. og láðst hefir að athuga í nefndinni. Hún er sú, að dragferja á Blöndu hjá Löngumýri er talin til þjóðvega, en er á sýsluvegi. Ætti því að vera í sérstökum lið. Þetta hefir dálitla þýðingu, af því að viðhaldið hvílir á landssjóði á öllu því, sem telst til þjóðvega. Eg get þessa hér til þess, að háttv. efri deild geti tekið það til greina. Þegar hér var komið, var kl. 8 síðd. og gaf þá forseti fundarhlé til kl. 9 síðd. Kl. 9 Var umræðum fram haldið á ný.



Þó að umræður séu nú orðnar nokkuð langar, get eg ekki leitt hjá mér að segja nokkur orð. Fyrst vil eg þá víkja að breyt.till. á þskj. 560, frá mér og háttv. 1. þm. N.Múl. og brtill. fjárlaganefndar á þskj. 557. Um sjálfa brt. fjálaganefndar, þar sem hún vill færa alla unglingaskóla saman í eitt, er í rauninni ekkert að segja, og eg er með henni. En fyrir sögnina má skilja þannig, sem þetta eigi Við alla mögulega unglinga- og lýðskóla, sem kunna að verða stofnaðir í Rvík. og öðrum fjölmennum kaupstöðum. En við nánari athugun sáum við sumir, að þetta gæti leitt heldur langt, og ef til vill orðið til þess að styrkurinn til unglingaskólanna færi aðallega til skóla í stærri kaupatöðum t. d. í Reykjavík, og yrði til þess að ýta undir menn, að stofna þar fleiri skóla. Þess vegna förum við fram á í breytingartillögu okkar, að í stað fyrirsagnarinnar: Til unglingaskóla (lýðskóla) komi: Til unglingaskóla (lýðskóla) utan Reykjavíkur, Akureyrar og Hafnarfjarðar. Aðalástæðan fyrir breytingartillögunni er fyrst og fremst sú, að hér í Reykjavík er talið að þrír neðri bekkir Mentaskólans sé eins konar gagnfræðaskóli, þar sem bæði bæjarmönnum og utanbæjarmönnum gefst kostur á að stunda nám. Á Akureyri er líka gagnfræðaskóli mjög fullkominn og í Hafnarfirði er að minsta kosti góður unglingaskóli, sem sé Flensborgarskólinn. Þessir skólar allir njóta styrks á fjárlögunum. Það getur því ekki talist mikil nauðsyn, að stofna fleiri slíka skóla, hvorki á Akureyri né í Hafnarfirði. Hins vegar skal eg ekki neita því, að hér í Reykjavík er talsverð hreyfing í þá átt að stofna unglingaskóla. Hér eru áreiðanlega til tveir slíkir skólar, skólinn í Bergstaðastræti og annar til, sem haldið er uppi af konu hér í bænum. Væri nú þessi atyrkur látinn ná til allra unglingaskóla, jafnt hér í Reykjavík og annarstaðar, er hætt við að það ýtti undir að fleiri slíkir skólar yrðu stofnaðir hér, og þá mundi fara svo, að meiri hluti styrksins rynni til Reykjavíkur. En upphaflega var tilætlunin sú, að hann gengi aðallega til unglingaskóla úti um land. Þetta höfum við fyrir augum, er við ráðum til þess að það sé takmarkað, hvar skólarnir megi vera, til þess að geta notið styrksins. Hins vegar áleit fjárlaganefndin rétt, að koma slíkum skólum sem Hvítárbakkaskólanum og skólunum á Ísafirði og Seyðisfirði undir eitt, svo að þeir komi undir eftirlit fræðslumálastjórans og njóti styrks af því fé, sem veitt er til unglingaskóla. Eg vona að menn sjái, hvert breytingartillaga okkar á þskj. 560 stefnir, og verði við búnir að greiða henni atkvæði á sínum tíma, er til atkvæðagreiðslunnar kemur. Þá ætla eg í sambandi við breytingartillögur fjárlaganefndarinnar, að leyfa mér að vekja athygli háttv. deildar á 3. lið í breytingartillögum hennar á þskj. 557, viðvíkjandi aukinni fjárveitingu til verkfræðislegrar aðstoðar við áætlanir og mælingar á ýmis konar stærri vatnsvirkjum. Hækkunin nemur 2700 kr. og er að eins síðara árið, úr 4000 kr. upp í 6700 kr. Háttv. framsögum. fjárlaganefndarinnar gerði að vísu grein fyrir þessu í fyrstu ræðu sinni og háttv. þm. Dal. (B. J.) tók vel í þetta. Eg vildi að eins undirstrika það sem þessir hv. þingmenn hafa sagt, og vænti eg að tillagan fái góðan byr í deildinni. Upphaflega var ætlast til þess, að fenginn væri sérstakur vatnsvirkjafróður verkfræðingur, sem hefði yfirumsjón með slíkum verkum. Á þetta rót sína sína að rekja til síðasta Búnaðarþings, sem beindi áskorun þess efnis til Alþingis. Þörfin á slíkum manni verður æ brýnni með hverju ári. Það liggur margt við borð, sem þarf að skoða og krefst þess að sérstaklega vatnavirkjafróður verkfræðingur geri mælingar og áætlanir um það. Af því sem gera þarf í þessu efni, get eg nefnt t. d. að víða þarf að varna skemdum af vötnum í Rangárvallasýslu. Þá er in fyrirhugaða Flóaákveita og margt fleira. Á Norðurlandi liggja sömuleiðis slík fyrirtæki í loftinu. Víða verða þar miklar skemdir af vatnságangi, og mundi það heyra undir þennan mann, að ráða bót á því. Nefna má það t. d. að ráðgert er að koma á stórkostlegri vatnsveitingu í Skagafirði, og enn má minna á það í þessu sambandi, að Ytri-Þverá í Eyjafirði hefir gert þar mikinn skaða á engjum. Er það ekki annara meðfæri en verkfræðinga að fást við annað eins og þetta. Enn fremur vil eg vekja athygli hv. deildar á því, að samkvæmt tillögu -landsverkfræðingsins, er ekki ætlast til að skipaður verði í þessu skyni sérstakur vatnsvirkjafræðingur, heldur að Iandsverkfræðingnum verði fenginn annar aðstoðarmaður til þess að hann geti sjálfur, eða aðstoðarmenn hans, haft umsjón með þessum fyrirtækjum. Hann gerir grein fyrir því í bréfi til stjórnarráðsins, að það fyrirkomulag mundi verða bæði betra og ódýrara, heldur en að ráðinn yrði sérstakur maður til þess að hafa þetta með höndum. Þess ber að gæta, að vegagerð og brúargerð annars vegar og vatnsveitingar og skurðagröftur hins vegar eru mjög svo náskyld störf. Má því ætla, að einn og sami maðurinn geti haft till þessi störf með höndum jafnhliða. En það mundi að sjálfsögðu verða til mikill sparnaðar. Að svo mæltu skal eg ekki fjölyrða meira um þetta atriði, en vona að háttv. deildarmenn taki tillögunni vei og greiði henni atkvæði. Þá á eg viðaukatillögu á þgskj. 506, sem fer fram á að landsstjórninni verði heimilað að lána sýslunefnd Árnessýslu alt að 25 þús. kr. úr viðlagasjóði, ef fé verður til, til þess að koma áveitu úr Þjórsá á Skeiðin. Lánið á að ávaxtast 41/2%. Eg skal ekki fjölyrða um þessa tillögu. Fjárlaganefndin tók liðlega í hana að þessu sinni, og þar sem hún kemur nú fram í breyttri mynd frá því er áður var, bæði vaxtagreiðslan hækkuð og lánið fært niður, þá ætti hún að vera aðgengilegri fyrir ina háttv. deild. Vona eg þess vegna, að hún nái samþykki. Hins vegar gildir ið sama um þessa lánsheimild og aðrar, að til hennar verður ekki tekið nema fé sé fyrir hendi. Mér finst, þegar um viðlagasjóðslán er að ræða, þá verði menn fyrst að líta á., til hvers lánið á að nota. Þegar það á að ganga til þess að auka jarðræktina og þá um leið framleiðsluna í landinu, þá finst mér að slík lán eigi að ganga fyrir öðrum lánum, að eg ekki tali um lán til einstakra manna. Bankarnir hafa lofsamlega hlaupið undir bagga með sjávarútvegi, bæði hjálpað mönnum til þess að koma upp þilskipum og botnvörpungum, en þeir hafa hins vegar lítið gert að því að lána til þess háttar stærri jarðræktarfyrirtækja. Reyndar er þess að gæta, að þau eru ung og í barndómi og ekki heldur mörg enn þá. En þar sem hagur bankanna er ekki svo góður sem skyldi, er það nauðsynlegt, að þingið hlaupi undir bagga og heimili lán til slíkra verklegra fyrirtækja, jafnvel fremur en til nokkurs annars Að öðru leyti skal eg ekki fjölyrða meira um þetta, en eg lít svo á, að tillagan sé fullkomlega réttmæt, og vænti eg liðlegra undirtekta undir hana. Úr því að eg mintist á lán úr Viðlagasjóði, get eg ekki stilt mig um að minnast á brt. á þgskj. 518 frá háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.). Tillagan fer fram á, að vextir af flestum lánunum, er koma fyrir í 21. gr., hækki úr 4% upp í 5%. Við þetta hefi eg það að athuga, að lánin í fyrstu 5 liðunum eru smáar uppharðir, en eru hins vegar lán til mjög þarflegra fyrirtækja í landinu. Líka er þess að gæta, að þessar lánsheimildir hafa staðið lengi á fjárlögunum og verið notaðar meira eða minna. Þess vegna væri það dálítið óviðfeldið að fara nú alt í einu að breyta lánskjörunum. Þessir 5 fyrstu liðir gera ráð fyrir að lána megi bændum og samgirðingafélögum til þess að kaupa girðingaefni frá útlöndum, þurrabúðarmönnum utan kaupataða til jarðræktar og húsabóta, og sýslufélögum til símalagningar, til stofnunar smjörbúa og ostabúa og til stofnunar kornforðabúra. Eg vildi helzt mælast til, að háttv. flutnm. breytingartill. vildi taka hana aftur að því er snertir þessa 5 fyrstu liði, svo að hún verði ekki til þess að rugla menn við atkvæðagreiðsluna og þeir þess vegna greiði því atkvæði, sem síður skyldi. Það hefir mikið verið rætt um tillögur samgöngurnálanefndarinnar viðvíkjandi Eimskipafélaginu tilvonandi. Eg skal ekki fara langt út í þá sálma. En það vildi eg segja, að eg tel það rangt af þinginu, að samþykkja nokkuð það, sem gæti orðið félagsstofnuninni til hnekkis. Félagið er ekki enn komið á fót, og þó að fjársöfnunin hafi eftir atvikum gengið fremur liðlega, þá vantar þó talsvert á að henni sé þegar fullnægt. Eg álít þess vegna, að þingið megi alls ekki á þessu stigi málsins samþykkja neitt það, sem hindrað gæti stofnun félagsins eða gæti gert því erfitt fyrir í byrjuninni. Stofnun Eimskipafélagsins var eitt af því fáa, sem var sameiginleg ósk allra þingmálafunda í landinn, að þingið hlynti sem bezt að. Fyrir því væri það illa gert af þinginu, að setja þau skilyrði fyrir styrknum, er félaginu væru óaðgengileg, eða hrintu því út á aðra braut en það hafði hugsað sér að ganga frá upphafi vega sinna. Félagið hafði það aldrei fyrir augum, að taka að sér strandferðirnar. Fyrst var hugmyndin sú, að kaupa að eins eitt skip til millilandaferða, og síðar, kom mönnum í hug, að takast mætti að kaupa tvö skip. En engum datt í hug, að félagið tæki að sér strandferðirnar þegar í byrjun. Hins vegar er á það að líta, að bráðabirgðastjórnin hefir í bréfi sínu til Alþingis tekið vel, í og talið líklegt - ef samkomulag fengist við landsstjórnina - að félagið mundi innan skamms tíma sjá sér fært að taka að sér strandferðirnar. En að þvinga félagið inn á þá braut, er hættulegt fyrir framgang málsins. Það gæti valdið því, að ýmsir menn, sem hafa skrifað sig fyrir hlutum í félaginu, drægju sig til baka, og afleiðingin yrði þá sú, að félagið kæmist ekki á fót. Mér virðist, að sumir hafi horn í síðu þessa félags, sem enn er þó ekki til. Menn hafa jafnvel látið á sér skiljast, að það liti svo út, sem félagið ætlaði að verða eitthvert hættulegt stórgróðafélag. Eg veit ekki, hvaðan mönnum kemur sá vísdómur. Hins vegar er það ekkert kynlegt - ef félaginu verður annars unt að komast á fót - að það vilji ekki tapa fyrstu árin. Eg fyrir mitt leyti gæti unt félaginu að byrja þannig göngu sína, að mönnum þætti arðvænlegt að eiga fé sitt í því. Og þegar það hefir sýnt sig, að félagið ætlar. að bera sig, þá getur þingið sett því harðari kosti - eða skilyrði. Nú á það ekki við, þar sem félagið er enn ekki komið á laggirnar og því síður séð, hvernig því reiðir af. Eg vil ekki geta þess til, að þessi ýmugustur á móti félaginu eigi rót sína að rekja til þess, að menn vilji blátt áfram eyðileggja félagið áður en það kemst á fót, eða til einhvers enn lakara. Eg vil ekki gera ráð fyrir því. Af þessum ástæðum, sem eg hefi nú greint, mun eg greiða atkvæði með þeim tillögum, sem gera. félaginu auðveldast fyrir að myndast og byrja starfsemi sína. Þá ætla eg að minnast lítillega á 1. liðinn í tillögum fjárlaganefndarinnar, sem er um það, að veita alt að 900 kr. til útgáfu dýralækningabókar. Háttv. framsögum. (P. J.) mintist á það í dag, og eg ætla að ítreka það aftur, að þetta er að nokkru leyti að eins endurveitning á styrk, sem stendur í fjárlögunum í sama skyni, en ekki kemur til útborgunar fyrir þá sök, að bókin verður ekki tilbúin til prentunar á þessu fjárhagstímabili. Það, að veitingin er aukin, liggur í því, að bókin verður talsvert stærri en gert var ráð fyrir í byrjun. Útgáfa bókarinnar verður því talsvert kostnaðarsöm, ekki sízt fyrir það, að hún verður prýdd mörgum myndum, til skýringar því sem hún ræðir um. Eg vona, að þessi tillaga fái góðan byr í deildinni. Eg þori að fullyrða, að það er ósk almennings að fá handhæga dýralækningabók, sem getur orðið nokkura konar hjálp í viðlögum, að því er dýralækningar snertir. Áður en eg sezt niður ætla eg að víkja að einni breytingartillögu enn, frá háttv. þm. N.-Þing. (B. SV.) og hv. þm. Dal. (B. J.) viðvíkjandi því, að veittar verði 5000 kr. til þess að breikka veginn í gömbum og steinlíma ræsi í veginum á milli Reykjavíkur og Ölfusárbrúar. Eg kann þessum tveimur háttv. þingmönnum þakkir fyrir þessa tillögu. Eg skal taka það fram, að hvað sem liður þessum fyrirhuguðum bifreiðum hér austur, þá er viðgerðin á veginum nauðsynleg, alveg án tillits til þeirra. Það hefir oft komið fyrir að vögnum hefir hlekst á, á þessari leið. Póstvagninum hefir hlekst á, að minsta kosti einu einni eða tvisvar, og einstakir menn hafa ekki sjaldan mist vagna sína út af veginum, svo að vagnarnir hafa brotnað, hestarnir meiðst og varningurinn skemst meira eða minna. Þess vegna er brýn þörf á að gera við veginn fyr eða síðar. Það er að vísu ætlað fé til viðhalda þjóðvegum yfirleitt. En reynslan hefir sýnt, að það er alls ónógt, því að víða þarf við að gera. Þó að mikið sé gert til að halda þessum vegi við, þá er hann venjulega slæmur yfirferðar, og haust og vor er hann tíðum svo að segja ófær. Það liggur í því, að ekki var vel til hans vandað upphaflega og svo verður hann fyrir miklum áföllum af vatnságangi. En ekki liggur það sízt í því, að umferðin um hann er svo mikil, að slíka munu ekki dæmi hér á landi. Eg álít þess vegna, að fjárveitingin komi í góðar þarfir, ekki eingöngu vegna sjálfrenninganna, heldur og vegna annara vagna, póstvagnanna, smjörvagnanna o. s. frv. Eg mun því hiklaust greiða tillögunni atkvæði, hvernig svo sem aðstaða nefndarinnar er gagnvart henni að öðru leyti. Eg get nú látið staðar numið. Það er ekki tilgangur minn, að ræða allar mögulegar breytingartillögur, sem fram hafa komið. Eg mun í flestu fylgja nefndinni, eins og gefur að skilja, nema í því sem eg hefi sérstaklega gert að ágreiningi.



Eg er svo heppinn að vera ekki riðinn við margar brt., en eg ætla að minnast á nokkrar þær sem fyrir liggja. þgskj. 526 er brt. um að fjárveitingin til vitans á Ingólfshöfða verði látin falla niður. Var fært fram sem ástæða fyrir því, að íslenzkir skipstjórar haldi því fram, að þessi viti sé ekki eins nauðsynlegur og viti á Meðallandstanga. Það má vel vera að nauðsynlegt sé að byggja vita á Meðallandstanga, en mér er vel kunnugt, að það er bráðnauðsynlegt að byggja vita á Ingólfshöfða. Ströndin meðfram honum er eigi síður hættuleg en Meðallandsströndin, og víða eru þar vatnsföll með stórum ósum og ilt fyrir skipbrotsmenn að komast til bæja. Það hefir líka oft og einatt komið fyrir, að skip hafa strandað á söndunum beggja megin við höfðann, Breiðamerkursandi og Skeiðarársandi. Að vitinn sé ekki eins nauðsynlegur fyrir íslenzka botnvörpunga sem aðra, get eg eigi skilið, því að ef fiskur er þar til handa útlendingum, ætti hann eins að finnast þar handa Íslendingum. Það er líka fleiri en útlend fiskiskip, sem fara um þessar slóðir, get eg t.d. tilnefnt strandbátana og önnur milliferðaskip, er fara sunnanlands, og þar sem enginn viti er alla leið frá Dyrhólum að Vattarnesi, sjá allir, hve mikil þörf er á, að viti komi nálægt miðju þessa svæðis, einmitt fyrir farþega og flutningaskip, er fara sunnanlands. Það er því mjög nauðsynlegt að koma upp vita á Ingólfshöfða, þarf ekki langt mál til að rökstyðja það, enda hefir hæstv. ráðherra gert það. Það er ekki svo að skilja, að þetta sé mínu kjördæmi í hag, þaðan stunda menn ekki fiskveiðar á þessum slóðum, en þar eð eg er svo kunnugur á þessum stöðvum, vildi eg ekki láta því ómótmælt, að Ingólfshöfðaviti sé ónauðsynlegur, eins og sumir hafa haldið fram. Það er ekki nokkur efi á því, að það er mikið framfaraverk að fjölga vitunum; en þar sem fjárhag landsins er þannig háttað, að ekki er hægt að byggja alla vitana í einu, verður að gera það smám saman og með því að vitinn á Ingólfshöfða er svona miklum mun ódýrari en viti á Meðallandstanga, er sjálfsagt að byggja hann fyrst. Þá er till. á þskj. 523, um Dómkirkjuna í Rvík; eg mintist á hana við síðustu umræðu og nú hefir komið fram tillaga um lækkun á styrknum til hennar. Býst eg við að eg verði þeirri tillögu fylgjandi. Í blaði, sem hefir komið út í bænum í dag, er skýrt frá þessari fyrirhuguðu viðgerð. Vil eg með leyfi hæstv. forseta lesa aðalefni þessarar greinar hér upp. Hún hljóðar svo: »Gólfið á að taka upp og leggja steini, laga bekkina þannig að bökin hallist meira aftur á við og þeir verði þægilegri Útgangsdyr á að gera nýjar út að Pósthústorginu og vita þær út að Oddfellowahúsinu. Enn fremur á að gera ganga niður af loftpöllunum niður í sjálfa kirkjuna, svo komist verði hjá þrengslum þeim og troðningi, er oft er í kirkjunni, er fjölment er í henni. Loks er í hyggju að selja miðstöðvarhitun í kirkjuna«. Það má vel vera, og eg tel það víst, að þörf sé á einhverri endurbót á kirkjunni, en eg efast mjög um að þörf muni vera á svona miklu fjárframlagi, sem hér er farið frem á. Þótt það væri nú að vísu skelfing notalegt fyrir þjóðkirkjusöfnuðinn hér í Rvík, að fá miðstöðvarhitun í kirkjuna, og enn hægari og þægilegri sæti en nú eru, þá getur mér nú ekki skilist, að það kalli svo brátt að með þessi þægindi, að það ekki mætti bíða um sinn. Það sem nauðsynlegt væri að gera, er að styrkja gólfið, svo að kirkjunni væri óhætt, að hún ekki félli þótt jarðskjálfti kæmi, og til þess hygg eg að 10 þús. mundi nægja. Viðvíkjandi samgöngumálunum ætla eg að segja nokkur orð. Mér finst að þau séu að komast í óvænt efni hér á þinginu, og mér finst að í þeim málum sé smámunasemin látin ráða helzt til miklu. Það er eins og það sé einhver stífni, sem ráði tillögum manna hér um það mál. Eg er þess fullviss, að þjóðin er ekki þeim mönnum þakklát, sem að því vinna að láta smámunasemina ráða í þessu máli. Nei, þjóðin óskar einmitt eftir því, að alt sem unt er, sé gert til þess að koma málinu áleiðis í góða höfn, en hún óskar ekki eftir, að það komst í það öngþveiti, sem það nú virðist ætla að komast í. Mér finst það töluverð stífni af samgöngumálanefndinni, að gera það að skilyrði fyrir því að þingið veiti inu íslenzka Eimskipafélagi nokkurn styrk, að félagið taki að sér strandferðirnar. Eg veit reyndar, að nefndinni hefir ekki gengið nema alt ið bezta til þessarar tillögu sinnar. Hún skoðar það - og það með talsverðum rétti - lífsspursmál, að strandferðir og millilandaferðir komist á sömu hendur. Þetta mundu líka allir kjósa helzt. En þegar nú að bráðabirgðastjórnin ekki álítur að hún hafi neina heimild eða neitt vald til að lofa því fyrir fram, að taka að sér strandferðirnar, þá finst mér heldur ekki rétt að neyða það til þess. Mér finst að það væri ekki ómögulegt að láta það liggja milli hluta, hver tæki að sér strandferðirnar, þangað til að félagið væri stofnað. Hins vegar býst eg við því, að félagið muni að sjálfsögðu taka að sér strandferðirnar þegar að það væri stofnað, ef að landssjóður legði því til 400 þús. kr., og eg er á því máli, að það eigi að gera það, en ekki vil eg samt láta gera það að skilyrði fyrir styrknum til þess nú. Mér finst heldur ekki nein von að bráðabirgðastjórnin geti gengið að þessum kostum, sem samgöngumálanefndin vili láta setja félaginu. Félagið er, sem kunnugt er, ekki stofnað enn. Hluthafarnir eru út um alt land og sumir í Vesturheimi. Það er því ekki gert í flýti að koma á aðalfundi, og án hans verður félagið ekki stofnað. Heldur ekki er hægt að vita, nema hluttakan í félaginu verði almennari meðal Íslendinga í Ameríku, ef Alþingi tekur nú greiðlega við málaleitun félagsins um styrk til millilandaferða. Mér finst það skylda þingsins, þar sem svo stendur á, að sýna félaginu alla þá góðvild, sem unt er. Enn er einn vegur, sem mér hefir dottið í hug, að landssjóður skuldbindi sig til að bera allan halla, sem leiddi af útgerð strandbátanna fyrsta eða fyrstu árin. Með því móti finst mér líklegt að bráðabirgðastjórnin myndi geta gengið að þessu tilboði um styrk. Þetta yrði þá í bráðina ráð til samkomulags. Eimskipafélagið er enn sem komið er barn í reifum, sem sjálfsagt er að hjálpa til að komast á fót. Hitt er mikill ábyrgðarhluti, að setja eitthvað það á oddinn, sem gæti gert það að verkum, að barnið veslaðist upp og dæi. Út af því sem hæstv. ráðherra hefir sagt um viðaukatillögu á þgskj. 508, þá er þess að geta, að með henni er ætlast til að landssjóður kaupi hluti hvort ár í félaginu fyrir 50 þús. kr., þótt það taki ekki að sér strandferðirnar. En fari svo, að það taki að sér strandferðirnar 1916, þá verða enn keyptir hlutir fyrir 300,000 þús. kr., svo að hluttaka landssjóðs verði þá alls 400,000. Þetta er auðskilið. Það sem við eigum að gera, er að sýna félaginu alla þá góðvild, sem okkur er hægt. Þá mun félagið líka sýna landinu þá góðvild, að taka við strandferðunum, því að það er okkar heitasta ósk, að millilanda- og strandferðir komist hvorttveggja á sömu innlendu hendur. En það verður ekki nema þingið sýni félaginu alla lipurð og sanngirni.



Eg hefi leyft mér að bera fram breytingartillögu á þgskj. 542 um styrk til Júlíönu Sveinsdóttur frá Vestmannaeyjum til þess að lúka námi við listaháskólann í Kaupmannahöfn. Háttv. framaögum. fjárlaganefndar (P. J.) sagði, að nefndin gæti ekki verið með þessari tillögu, en viðurkendi samt að það stæði alveg eins á um styrkveitingu til hennar og styrkveitingu til Kristínar Jónsdóttur, sem samþykt var við 2. umr. Það stendur eins á um báðar þessar stúlkur, þær eru líkt á leið komnar og hafa báðar góð meðmæli frá kennurum sínum. Vona eg, að þeir sem voru með styrkveitingu til Kristínar Jónsdóttur, verði einnig meðmæltir styrk til þessarar konu. Skal eg svo ekki tefja umræðurnar með því að ræða þetta mál meira.



Mig hefir mjög furðað á að hlusta á umræðurnar um afskifti samgöngumálanefndarinnar af »Eimskipafélaginu«. Það hafa sumir þingmenn haldið því, fram, að nefndin hafi sýnt bæði smámunasemi og stífni í samkomulagsleitunum sínum. Ef að stífni hefir komið fram, þá er það áreiðanlega meira félagsstjórninni að kenna en nefndinni. Nefndin hefir frá upphafi reynt að gera alt, sem hún gat til að hlynna að félaginu. Það er heldur ekki rétt, að smámunasemi hafi kent hjá nefndinni. Eg get að minsta kosti ekki kallað það smámunasemi, að bjóða félaginu að leggja því til 400 þús. kr. í eitt skifti fyrir öll, og auk þess 100 þús. króna styrk á ári. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að það væri sama sem að drepa félagið, að veita því ekki styrkinn skilyrðislaust. Mig stórfurðar á að heyra slíkt, því að það er þveröfugt: nefndin styður félagið öfluglega með tillögum sínum. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) sagði, að það mundi fæla Vestur-Íslendinga frá hlutabréfakaupum í félaginu, ef styrkurinn yrði ekki veittur skilyrðislaust. Þetta er alveg öfugt. Það hefir komið fram í blöðum Vestur-Íslendinga, að þeir kysu að landssjóður hefði yfirtökin, og mundu þá jafnvel vera til með að gefa heilt skip. Og einn maður hefir lýst yfir því við ráðherra, að hann mundi vera fús til að taka 50 þús. kr. hlut í félaginu, ef landssjóður væri þar aðaltaugin, í stað 10 þús. kr. sem hann tók. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að aldrei hefði í byrjun verið hugsað til þess, að félagið tæki strandferðirnar að sér. Í útboðsskjalinu segir, að félagið treysti sér eigi að taka að sér strandferðirnar »í byrjun«. Og enn segir svo: »Vér erum eindregið þeirrar skoðunar, að fyr komist þetta ekki í lag, en skipaferðirnar séu komnar í hendur Íslendinga sjálfra, orðnar innlendar að öllu leyti«. Loks í bréfi bráðabirgðastjórnar félagsins til samgöngumálanefndanna segir svo: Það hefir frá upphafi verið hugsun forgöngumanna félagsins, að svo framarlega sem byrjunarútgerð félagsins reynist svo val, að fært þyki að færa út kvíarnar, þá verði ein in fyrsta aukning í því fólgin, að taka að sér strandferðirnar. Af þessu er það ljóst, að það hefir alt af verið tilgangur félagsins að taka að sér strandferðirnar síðar meir. Í samræmi við það leggur meiri hl. nefndarinnar það til, að félagið semji síðar við stjórnina um strandferðirnar og fái styrk til þeirra. Þetta vona eg að mönnum sé ljóst, og sýni þeir þá, að þeir liti ekki meir á hagsmuni einetakra manna en landsins í heild sinni, því að fyrst og fremst erum vér ráðsmenn landssjóðs. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að nauðsyn væri að veita Eimskipafél. Íslanda hærra styrk en Sameinaða gufuskipafélagið hefði haft, vegna samkepninnar. En hver trygging getur verið betri fyrir félagið en sú, að landssjóður verði hluthafi í félaginu að hálfu? Það gefur þá að skilja, að ef samkepnin gengur úr hófi, tekur löggjafarvaldið til sinna ráða. Hér er alls ekki um kala að ræða til félagsins, heldur þvert á móti er það markmiðið að tryggja tilveru þess sem mest. Af þessum ástæðum leggur nefndin á móti breytingartillögunni á þskj. 508, þar sem það er skilyrðislaust lagt til að veita til hlutakaupa í Eimskipafélagi Íslands 50.000 kr. á ári. Og sama er að segja um brtill. á þskj. 494. Það gleður mig að ráðherra er samþykkur nefndinni í þessu. En þar sem hæstvirtur ráðherra mintist á Björgvinjarfélagið, kom hann með nýjar upplýsingar, sem eg fyrir mitt leyti hafði ekki vitað af - nefnilega að tilboð þess væri bundið við 5 ár. Þetta virðist, ef tilboðinu væri tekið, gera það að verkum, að Eimskipafélagið geti ekki tekið að sér strandferðirnar á næstu 5 árum og virðist því vera frágangssök að taka því, úr því að Sameinaða félagið hefir lofað að taka strandferðirnar næstu 2 ár. Um hækkun á styrk til Breiðafjarðarbátsins er það að segja, að meiri hluti samgöngumálanefndarinnar álítur, að ekki sé það mál svo rannsakað, að ekki verði komist af með inn áætlaða styrk, svo að á því sé hægt að byggja. En ekki skal eg þrátta um það. Það er eins um þetta og aðra flóabáta, að það eru engin tiltök til að rannsaka það nú. Það verður hlutverk ins fyrirhugaða ráðunauts stjórnarinnar. Þetta voru þær aðalathugasemdir, sem eg hafði ætlað mér að gera. En úr því að eg stóð upp á annað borð, þá vil eg minnast á nokkrar tillögur, sem fram hafa komið. Skal eg þá fyrst minnast á brtill. á þgskj. 534 um hækkun á styrk til Íþróttasambandsins fyrra árið úr 500 kr. upp í 1000 kr. Flutn.m. hefir minst á tillöguna og sagt, að meðal annars væri þessi aukning ætluð til þess að styrkja mann til utanfarar til þess að fullkomna sig í sundlistinni. Eg get ekki stilt mig um, að mæla með þessari till., og eg held, að vér höfum verið alt of knappir í því að styrkja líkamsíþróttir. Hvað gerðu forfeður vorir? Þeir sáu það, að líkamlegur þroski og snarræði var skilyrði fyrir heilbrigði andans. Og ef vér lítum til stórþjóðanna, t. d. Englendinga, þá sjáum vér, að það er einmitt þetta, sem gerði þá duglega í baráttunni. Þetta hefir stórmikla þýðing fyrir uppeldið. Það getur leitt til, að úr dragi mörgum ósómanum, t. d. brúkun tóbaks og kaffis. Menn venjist af að sitja á veitinga- og kaffi húsum í reyk og svælu, en styrki líkamann undir beru lofti, og teigi í sig heilnæmt loft og heilbrigði. Eg legg ekki áherzlu á, að gera menn að meisturum í íþróttum, heldur hitt, að sem flestir æskumenn temji sér þær. En þá er nauðsynlegt, að til séu þeir, sem skari fram úr. Í uppeldinu eigum vér að setja merkið hátt. Og þegar einstakir menn komast hátt og verða frægir, er það til upphvatningar fyrir þá mörgu. Eg álít það því vel farið, að veita þessa litlu styrkaukning til slíks uppeldismeðals sem íþróttirnar eru. Þá skal eg minnast á brtill. á þgskj. 518. um, að hækka vöxtu af lánum úr viðlagasjóði. Mér finst þess kenna um of, að þingmenn eru meiri búmenn fyrir kjördæmi sín en fyrir landssjóð, þegar þeir lána fyrir lægri vöxtu en landssjóður greiðir fyrir lán sín. Eg skal játa það, að það geta verið fyrirtæki, sem vert er að styrkja öðrum fremur. Eg skal nefna eitt, sem mér dettur í hug: Brimbrjótinn í Bolungarvík. Eg þekki nú ekkert til Bolungarvíkur, nema eg hefi séð inn svo kallaða þingmann Bolvíkinga hér á götunum. En svo mikið veit eg, að það er einhver in mesta veiðistöð hér á landi, og mun það því hafa þýðing fyrir landið, að lending þar sé gerð hagkvæmari, án þess að eg hafi tekið nokkuru ástfóstri við Bolungarvík. Svona getur verið um fleira, en hitt er ekki réttur búskapur, að taka minni vexti af því, sem landið lánar út, heldur en það verður að greiða af lánum, þeim sem það tekur sjálft.



Flestir háttv. þm. hafa byrjað ræður sínar á því, að þeir ættu brtill. á þessu og þessu þgskj., en eg á nú enga, og er það gott, því að eg verð þá síður fyrir vonbrigðum, en það held eg, að margir verði, um það er lýkur. Aðallega ætlaði eg að minnast á afatöðu háttv. deildar ganvart Eimskipafélagi Íslands. Það mál virðist vera að komast í óvænt efni. Því að um það er skoðanamunur bæði milli tveggja nefnda og ýmsra einstakra þm. Ein tillagan er sú að landið leggi 400 þús. kr. til hlutakaupa í félaginu, móti því, að það taki að sér strandferðirnar. Önnur brtill. fer fram á það, að landið leggi fram 50 þús. kr. hvort árið sem hlutafé, og sú þriðja, að það sé styrkt með 40 þús. kr. til millilandaferða 1915, ef það kemst þá á og tekur að sér strandferðir 1916. Loks er ein till. þess efnis, að félagið fái 40 þús. kr. 1915, gegn því, að það hafi tvö millilandsskip 1915 og stjórnarráðið samþykki ferðir þeirra. Eg verð að segja það, að eg efa ekki, að allir háttv. þm. vilja þessu máli vel, en stefnurnar eru mismunandi, og það verður alvarlega að gjalda varhuga við því, að þetta mál fari, eins og aum önnur stórþýðingarmikil mál, að erfitt eða ómögulegt reynist að samþýða skoðanir manna um það, þótt þeir gjarna vildu málinu alt ið bezta. Þetta hefir orðið mörgu góðu máli að falli, en þetta má ekki fara svo. Vér verðum að gæta þess, að vér höfum í þessu efni svo að segja sagt erlendu skipafélagi stríð á hendur, og það mundi verða ómetanlegt tjón, ef ekkert yrði úr þessu nema undirbúningurinn, því að þá er það víst, að eigum vér nú við örðug kjör að búa, þá munum vér síðar sæta enn verri afarkostum, ef félagið verður að engu. Þetta má ekki verða, og þess vegna verður nú að ráða fram úr málinu á þann hátt, sem félaginu getur orðið sæmilega hagkvæmur. Það eina rétta, sem þingið, að mínu áliti, getur gert í þessu máli er að samþykkja brtill. á þgskj. 494, sem fer fram á, að þingið veiti félaginu 40 þús. kr. 1915, gegn því, að það hafi í förum 2 millilandaskip, og Stjórnarráðið samþykki ferðaáætlun þeirra. Eg skal geta þess, að mín stefna er sú, að fylgja fjárlaganefndinni svo langt sem fært er, en eina og nú horfir við, álít eg einu réttu úrlausnina að samþykkja áður nefnda tillögu, og veita 40 þús. kr. styrk með því skilyrði, sem þar er sett. Eg vona, að margir hv. þm. geti aðhylst þessa skoðun mína. Eg hygg, að fái félagið þessar 40 þús. kr., geti það tekið til starfa og þá mun það sýna sig, að frumv. um 400 þús. kr. framlag til strandferðaskipakaupa, sem nú er á leiðinni gegn um deildina, mun koma að tilætluðum notum á sínum tíma. Skal eg svo ekki verða fjölorðari um þetta. En úr því eg stóð upp á annað borð, í langar mig til að minnast fám orðum á vitana. Eg vona, að það hafi ekki orðið ástæða til þeirrar brt., sem hér liggur fyrir, að eg beindi þeirri spurningu til nefndarinnar, hvort ekki mundi hægt að fá vitann á Meðallandi bygðan fyrst. En nú hefi eg fengið sannanir fyrir því, að ekki er hægt byggja þennan vita á næsta fjárhagstímabili. Og þar sem eg hefi fengið þær upplýsingar, að vitinn á Ingólfshöfða sé bráðnauðsynlegur, þá get eg ekki verið með þeirri brt., að fella hann burtu. Það yrði að eins til þess að tefja fyrir málinu í 2 ár, og af því gæti leitt svo mikið tjón, að slíkt væri ekki forsvaranlegt. Meðallandsvitinn verður að sjálfsögðu næsti vitinn, sem tekinn verður á fjárlögin.



Breyt.till., sem eg o.fl. höfðum leyft okkur að koma fram með á þgskj. 508, hefir mætt talsverðri mótspyrnu, svo að eg sé mig knúðan til að bera hönd fyrir höfuð henni. Einkum sætti hún mótmælum frá hæstv. ráðherra og háttv. þm. Sfjk. (V. G.). Hann lýsti ánægju sinni yfir því, að hæstv. ráðherra hefði tekið í sama strenginn og hann. Eg get nú ekki sagt það sama. Eg hefði heldur kosið að hann hefði tekið í íslenzka endann, sem mér finst hér hafa verið að honum réttur, og gert það hiklaust og drengilega eins og þörf er á. Háttv. þm. Stjk. (V. G.) lagði í síðari ræðu sinni sterka áherzlu á það, að brt. næði ekki fram að ganga, og þó fer hún ekki fram á annað en það, sem samgöngumálanefndin hefir áður sagt að væri vilji hennar. Nefndin hefir lýst yfir því, að af þessum 400 þús. kr., sem hún hafði ætlað Eimskipafélaginu, skyldu 100 þús. kr. ganga til þess að koma því á stofn. Þetta hefir hún einnig ítrekað í framhaldsnefndar áliti sínu. Brtill. fer í raun og veru, eins og hefir verið margsagt, ekki fram á annað en að gera þetta skýrt og ljóst með því að veita þessar 100 þús. kr. skilyrðislaust. Hætta getur stafað af því að halda í þetta skilyrði, sú hætta, að það getur fyrirbygt það, að félagið komist á fót. Bráðabirgðastjórnin hefir hins vegar skýrt frá því, að hún muni styðja að því, að félagið taki að sér strandferðirnar. Þetta hefir samgöngumálanefndin gert sig ánægða með samt setur hún þetta skilyrði. Háttv. þm. sagði, að ekki væri ástæða til að bregða nefndinni um það, að hún vildi ekki styðja Eimskipafélagið, en þegar eg sá till. hennar, datt mér í hug ið fornkveðna: Hendurnar eru Esaús, o. s. frv. Það er svo loðið og óheilt frá þessu gengið, þar sem einmitt átti að koma hiklaust og drengilega fram. Það er svo ljóst, að félagið getur engu lofað um strandferðirnar, að það liggur í augum uppi. Með leyfi hæstv. forseta skal eg lesa upp fáar línur úr bréfi bráðabirgðastjórnarinnar til nefndarinnar. Það hljóðar svo: Í hlutaútboðsskjali, því er sent var Íslendingum og hlutafjársöfnunin til félagsins er bygð á, er skýlaust gert ráð fyrir þessu tvennu: 1. Að félagið taki ekki að sér strandferðir í byrjun. 2. Að félagið fái ríflegan landssjóðsstyrk fyrir ferðir þær, sem þar er gert ráð fyrir (þ. e. milli landa með viðkomum á ýmsum höfnum hér innan lands). Með því að hlutafjárloforð eru bygð á þessu, og því eðlilega bundin þeim skilyrðum, sem í þessu felast, þá lítum vér svo á, sem vér eigi getum kallað saman stofnfund félagsins, ef eigi er vissa fyrir því, að landasjóðsstyrkur fáist, sem eigi sé bundinn því skilyrði, að félagið skuli taka að sér að reka strandferðirnar fyrir sinn reikning. - Við teljum engan vafa á því, að væri félagið stofnað undir slíkum kringumstæðum, þá væru allir, þeir sem lofað hafa hlutafé á grundvelli hlutaútboðsins, þar með leystir frá loforðum sínum. Vér gætum því ekki gert annað en afhenda hverjum loforðagefanda aftur þann hluta hlutafjárins, sem innborgaður er þegar, og mundum því ekki geta gert ráðstafanir til þess að félagið yrði stofnað. Þessi fjárveiting er þá einmitt bundin því skilyrði, sem bráðabirgðastjórnin lýsir yfir að ekki megi binda hana. Háttv. þm. Sfjk. játaði, að ekki væri meiningin að veita þetta fé meðan félagið væri ekki til. Hann ætlaðist til að stjórnin mætti veita það, þegar félagið væri komið á stofn. En þetta er ekki hægt, því að þetta bindur hvað annað. Stjórnin getur ekki veitt féð, af því að félagið kemst ekki á stofn. Og félagið kemst ekki á stofn af því að stjórnin hefir ekki heimild til að veita því skilyrðislaust styrk. Hæstv. ráðherra sagði, að þegar mætti kalla hluthafa á stofnfund, og taldi þær 300 þús. sem inn væru komnar, nægar til þess. En það er ekki hægt, og þarf eg í því efni ekki annað en skírskota til bréfs bráðabirgðastjórnarinnar, sem eg áður nefndi. Og með leyfi að spyrja: Hvar er hættan við kaupa hluti fyrir 100 þús. kr. í þessu félagi, þegar þeir sömu menn og móti því eru, játa, að því fé sé ekki á glæ kastað í neina féglæfra ? Háttv. þm. Sfjk. spurði, hversu þeir sömu menn, sem ekki vildu láta skuldbinda Eimskipafélagið til að taka að sér strandferðirnar - tryðu ekki að þær bæru sig - gætu stungið upp á landssjóðsútgerð. Eg er alls ekki að hugsa um það, hvort strandferðirnar muni bera sig eða ekki. Þó að það sé afar mikilsvert, þá - er það ekki fyrsta spurningin, sem fyrir verður til afdráttarlausrar úrlausnar, heldur hitt, að strandferðirnar verða á nokkurn hátt að komast á íslenzkar hendur. En fyrst verður Eimskipafélagið að stofnast, áður það geti ráðist í og gert samninga um strandferðir; en síðan má vænta, að þeir samningar geti tekist og væru æskilegastir. Hæstv. ráðherra vildi snúa breyt.till. minni í villu og hélt fram, að það væri mótsögn í henni, þannig, að hún kæmi að engum notum þótt hún væri samþykt, vegna þess að þar stæði, að fjárveitingin félli niður, ef félagið tæki að sér strandferðirnar. Eg get eigi séð neina mótsögn í þessu. Það er augljóst, að taki félagið ekki að sér strandferðirnar 1914, verður 50 þús. varið til hlutakaupa, og hafi það enn ekki tekið þær að sér 1915, verður keypt fyrir aðrar 50 þús. kr. En taki það við strandferðunum annaðhvort árið, verða keyptir hlutir hlutir fyrir 400 þús. kr., og þá fellur auðvitað 50 þús. kr. fjárveitingin niður annað eða bæði árin. Eg skal játa, að það hefði mátt orða þetta ljósara, en það er óþarfi að villast ú því eins og það er. Annars hygg eg, að hafi fallið úr í prentuninni orðin »samkvæmt lögum um strandferðir«. Þá vil eg benda á það, hve mikið traust það gefur félaginu í samkepninni, ef því er slegið föstu, að landið taki þannig hiklaust og óskorað þátt í félaginu. Munu þá útlend félög kinnoka sér við því, er þau sjá, að þjóð og þing fylgjast fast að þessu máli. En sé það gjört þannig hikandi, þá mega aðrir segja: Þannig eru Íslendingar, alt af eru þeir sundurlyndir, geta hvorki verið hráir eða soðnir. Viðvíkjandi hinni tillögunni á þgskj. 494, þá virðist mér hún jafn sjálfsögð, og það fé beri sömuleiðis að veita skilyrðislaust. Mér skildist það á hæstv. ráðherra, að hann teldi Sameinaða gufuskipafélaginu óréttur gerður með því. En eg veit ekki til, að landinu beri nein skylda til að styrkja það félag. Skal eg svo ekki eyða orðum að þessu, en vil að lyktum leyfa mér að eggja háttv. þm. lögeggjan að reynast nú vel og drengilega í þessu máli.



Eg skal fyrst leyfa mér að minnast á breyt.till. háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.), sem fer fram á það að hækka vexti af lánum úr viðlabasjóði úr 4% upp í 5%. Eg get ekki verið samþykkur þessari breyt.till. Það hefir aldrei verið tilgangurinn, að því er lán þessi snertir, að landssjóður tæki að sér, að reka einskonar bankastarfsemi, heldur hefir tilætlunin einatt verið sú, að landssjóður styddi á þennan hátt ýmis nauðsynleg fyrirtæki með því, að veita þeim lán með sem vægustum kjörum, hefir heldur kosið þá leiðina, en að veita þeim beinan fjárstyrk. Það er orðin föst venja seinustu þinga, að lána fé þannig úr viðlagasjóði, ýmist til ýmsra atvinnufyrirtækja, svo sem til styrkar sjávarútveginum, landbúnaðinum, iðnaðarfyrirtækjum o.s.frv., eður til einstakra stétta, sbr. þurrabúðarmannalánin. Það mundi því óefað vekja mikla gremju og óánægju meðal landamanna, ef út af þessu væri nú brugðið. Eg mæli því með því, að brt. þessar verði feldar og greinarnar látnar standa óbreyttar eins og þær voru samþyktar við 2. umr. Þá skal eg minnast fám orðum á styrk til gufubátsferða um Ísafjarðardjúp. Fyrir þinginu hafa legið tilmæli frá Sýslunefnd Norður-Ísfirðinga, um 10 þús. kr. styrk til gufubátsferða þar, og skuldbindur sýslan sig þá jafnframt til þess, að annast póstflutningana um sýsluna. Háttv. samgöngumálanefndir hafa þó eigi séð sér fært, að sinna téðri beiðni sýslunefndarinnar í Norður-Ísafjarðarsýslu, en í stað þess hefir verið samþykt, að veita að eina 9000 kr. til þessa, og það þá jafnframt gert þó að akilyrði, að gufubáturinn fari einhverjar ferðir alla leið norður á Húnaflóa. Flutningaþörfin er mikil milli þessara staða, þ. e. Djúpsins og Húnaflóa - þar skifst á land- og sjávarafurðum, auk mikilla fólksflutninga, og strandbátarnir því mikið notaðir í téðu skyni. Á hinn bóginn hefir þó sýslunefndin í Norður-Ísafjarðarsýslu enn ekki athugað þetta, og hæpið, að gufubáturinn, sem hún hefir á að skipa, og notaður hefir verið til ferðanna um Djúpið, geti tekið ferðirnar til Húnaflóa að sér, nema þá rétt yfir bláaumartímann, enda styrkurinn óefað alt of lítill, sé um að mun stærri bát að ræða, og vona eg því; að hv. Ed. taki þetta atriði til íhugunar, þar sem eigi hafa getað orðið tök breytinga hér í deildinni. Þá skal eg, að því er snertir »Eimskipafélagið«, geta þess, að eg er hvorki samdóma fjárlaganefndinni, né samgöngumálanefndinni. Nefndir þessar vilja neyða félagið til þess, að taka að sér strandferðirnar, sem það þó - þegar í byrjun - hefir lýst yfir, að það ætli sér alls ekki að sinna, enda hefir og bráðabirgðastjórnin lýst yfir því, að hana bresti alt vald til að skuldbinda félagið í þessu efni, þar sem öll fjársöfnunin einmitt hefir verið miðuð við millilandaferðirnar einar. Geta má þess og, að alt öðru máli er að gegna um strandferðirnar, en um millilandaferðirnar. Millilandaferðirnar geta í flestum tilfellum borgað sig, en strandferðirnar gera það einatt að mun síður, nema þá með því hærri landssjóðsstyrk. Það er nú svo komið, að strandbátarnir koma nær inn á hverja vík og vog og það þótt þeir hafi atundum eða á suma staðina - lítið eða alla ekkert meðferðis, jafnvel eigi nema eitt bréf eða böggul - eða þá að skjóta einum farþega á land. En landsmenn eru orðnir þessu vanir, og geta nú ekki verið án tíðra strandferða. Og þar sem svona hagar til, að lítils er að vænta í aðra hönd, þá er það ið eina rétta, að landið taki sjálft að sér strandferðirnar, afli sér báta, annað hvort til kaups eða leigu, sem þá gætu komið við á þeim stöðum, sem landsmenn óska. Tel eg þá aðferðina landinu að mun sæmri, enda landsmönnum hagkvæmari, en hina, að vera að ginna neinn til þess, að tefla á þá tvísýnu að taka að sér ferðirnar, gegn því eða því tillagi úr landssjóði. En svo að eg eg víki aftur að »Eimskipafélagi Íslands«, þá hefir mér virst það in mesta nauðsyn, að þingið styddi það á allar lundir. En hvað gerir nú þingið? Fjárlaganefndin, - sem og samgöngumálanefndirnar - gefa því kost á 40 þús. kr. styrk 1915, og 400 þús. kr. hluttöku, en hvortteggja er bundið því skilyrði, að það taki þá að sér strandferðirnar. Þetta þykir mér hart aðgöngu fyrir félagið, og vona eg, að deildin samþykki það ekki. Þingið hefði átt að veita félaginu styrk þennan skilyrðislaust, því að þá hefði landssjóður orðið félaginu sá bakjarl, sem gerði það alveg ófellandi, í stað þess, að með hinu mótinu verður það æ vonargripur, þar sem við samkepni við félagið verður að sjálfsögðu að búast. »Sameinaða gufuskipafélagið« er öflugur keppinautur, og það gæti jafnvel fundið upp á því, að flytja vörur og farþega ókeypis til þess að eyðileggja innlenda eimskipafélagið, og gæti þá farið mjög illa fyrir frumbýlinginum, sem verður að byrja með skuldum. Þá geta og ýmis óhöpp mætt félaginu eða stjórnin farið í einhverju ólagi, ekki sízt, þar sem Íslendingar eru óvanir að standa fyrir slíkum fyrirtækjum. Vera má og, að þeir sem hafa safnað áskriftum, hafi gylt félagið og talið hér vera um gróðafyrirtæki að ræða, í stað þess að segja eins og er, að snúist getur til beggja vona um það, nema félagi njóti því öflugri stuðnings af landssjóði. Eg mun því ekki greiða atkv. með tillögum samgöngumálanefndanna í máli þessu, en mun hallast að tillögunni á þgskj. 494 frá háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) o. fl., og ljá henni atkv. mitt.



Það hafa ýmsir sagt, að samgöngumálin á sjó séu eitthvert vandamesta málið, sem þetta þing hefir til meðferðar, og eg er vísa um, að þjóðin leggur mjög mikla áherzlu á að það verði heppilega til lykta leitt. Þegar eg Sá tillögur samgöngumálanefndarinnar og fjárlaganefndarinnar, þá gerði eg mér góðar vonir um að þetta mál fengi góðan enda hér á þinginu og að bráðabirgðastjórn Eimskipafél. myndi taka þessum tillögum tveim höndum. En hún hefir tekið þeim mjög dauflega, og 1. þm. G.-K. (B. Kr.), sem talar hennar máli hér, hefir sagt, að það sé sama sem að drepa þetta fyrirtæki í fæðingunni ef tillögur samgöngumálanefndarinnar verða samþyktar. Mér skilst það aðallega, vera tvent, sem fyrir bráðbirgðastjórninni hefir vakað. Fyrst það, að ferðirnar myndu varla bera sig. En eftir því sem mér virtist á ræðu háttv. þm. G.-K. (B. Kr.), sem aðallega hefir talað hennar máli, þá álítur hann ekki að mikil hætta sé á tapi á ferðunum, þar sem hann tók fram, að þau félög, sem rekið hafa strandferðir að undanförnu, hefðu ekki tapað á þeim. Enda þarf enginn að halda, að það Sameinaða hefði haldið ferðunum uppi og gerði tilboð í þær enn, ef það tapaði á þeim. Annað atriði, sem bráðabirgðastjórnin ber fyrir, er það, að það hafi ekki verið gert ráð fyrir því í útboðsskjalinu, að félagið tæki strax að sér strandferðirnar. Mér er kunnugt um, að ýmsir litu svo á, að stjórnin byggist ekki við að hafa svo mikið fé með höndum í byrjun að það væri mögulegt, að félagið tæki strandferðirnar strax, en jafnframt var litið svo á, að hún ætlaðist til að félagið tæki að sér strandferðirnar, þegar það hefði fengið nægilegt fé til að taka að sér hvorttveggja millilandaferðir og strandferðir, þannig, að gera út tvö millilandaskip og 2 strandferðaskip, og í þeirri trú skrifuðu menn sig svo fyrir hlutum í félaginu og voru ánægðir með þessa ráðstöfun. Eftir tillögum samgöngumálanefndarinnar er ætlast til að félaginu verði lagður nægilegur styrkur til að koma á ferðum með tveimur millilandaskipum með því skilyrði, að það taki að sér Strandferðirnar 1916, og sýnist það vera hægt, þar sem lagt er til að landssjóður kaupi hluti í Eimskipafélaginu fyrir 400 þús. kr. og þess utan er þegar safnað í hlutafé fullar 300 þús. kr. Sýnist því vera nægilegt fé fengið, og get eg ómögulega skilið, að félagið skuli ekki ganga að þessum boðum og taka að sér strandferðirnar umyrðalaust með 60 þús. kr. rekstursstyrk árlega. Eins og eg tók fram áðan, var bæði eg og aðrir ánægðir með að í útboðsskjalinu var gert ráð fyrir, að félagið tæki að sér strandferðirnar sem fyrst, og eg get ekki látið mér detta í hug, að nokkur maður út um land, sem hefir lofað peningum til félagsins, myndi taka loforð sitt aftur, þó að félagið tæki strandferðirnar að sér nú þegar, heldur myndu menn þá þvert á móti láta fé sitt með miklu ljúfara geði af hendi. Það hefir verið sagt, að það myndi verða reynt með samkepni að eyðileggja félagið, og má vist búast við að svo verði. Eg get einnig hugsað mér að það yrði reynt á þann veg, að útlendingar kaupi hluti í félaginu, eða reyni að ná kaupum á þeim hlutum, sem landsmenn hafa keypt, jafnvel yfirborguðu, til þess á þann hátt að ná þeim, ef unt væri, svo að þeir gætu á þann hátt náð yfirráðum yfir því. En þetta verður bezt fyrirbygt með því, að landesjóður eigi meira en helming hlutafjárins, þá mun sú leið síður verða reynd, því þá hlýtur landssjóður alt af að hafa yfirráðin. Svo legg eg ekki lítið upp úr því, sem háttv. þm. Sfjk. sagði, að hann hefði orðið Var við það hjá Vestur-Íslendingum, er voru hér á ferð í sumar, að þeim væri miklu ljúfara að leggja í félagið, ef landasjóður ætti mikla hluti í því. Mér getur ekki dottið í hug að trúa því, að félagið kafni í fæðingunni, þó að bráðabirgðastjórnin segi þetta, að það verði ekki stofnað ef þingið haldi fast fram tillögum samgöngumálanefndarinnar. En ef félagið kafnar í fæðingunni einungis þess vegna, þá vil eg segja, að það hafi beint aldrei verið alvara að stofna Eimskipafélag Íslands, ef það strandar á því, að það taki að sér strandferðirnar með þeim kjörum, sem hér er farið fram á. Eg mun hiklaust greiða atkvæði með tillögum samgöngumálanefndarinnar, í þeirri öruggu von, að málið fái góðan enda.



Eg er ekki sá mælskumaður, að eg geti gert þeim fáu þingmönnum, sem hér eru viðstaddir, neina skemtun með því að fara að halda ræðu. En hins vegar hefi eg ekkert gaman af að tala fyrir þingtíðindin eða skrifarana. Eg fell því frá orðinu, því að það er þýðingarlaust að fara að tala yfir hálftómum þingmannastólunum. Umræðum lokið. Atkvæðagr. frestað til næsta fundar. Dagskrá: 1. Frv. til fjárlaga fyrir árin 1914 og 1915 (503, n. 556, 487, 488, 489, 492, 494, 495, 502, 506, 508, 516, 517, 518, 520, 523, 524, 525, 526, 527, 528, 529, 5.34, 536, 538, 539, 540, 541, 542, 543, 544, 545, 546, 548, 549, 554, 555, 557, 558, 560, 561, 563); frh. 3. umr. 2. Frv. til laga um umboð þjóðjarða (511, n. 532); ein umr. 3. Frv. til laga um hagstofu Íslands (134, n. 533, 566); 2. umr. 4. Frv. til laga um forðagæslu (514); 1. umr. Allir á fundi. Fundargerð síðasta fundar samþ. og staðfest. Forseti skýrði frá, að útbýtt hefði verið: I. í deildinni: Viðaukatillögu við frumv. til laga um hagstofu Íslands. Frá Ólafi Briem (566). II. frá Ed. Framhaldsnefndaráliti um frumv. til laga um breyting á lögum nr. 39, 10. Nóv. 1903, um leynilegar kosningar og hlutfallakosningar til bæjarstjórna í kaupstöðum (562). Enn fremur skýrði forseti frá, að lagt hefði verið fram á lestrarsal: 2 bréf frá stjórnarráðinu, þar sem skýrt er frá, að send hafi verið Alþingi 595 skjöl varðandi sölu kirkjujarða 1911 og 1912, og 345 skjöl, er varða sölu þjóðjarða, er seldar hafa verið síðan í þinglok 1911, og segi skjölin á skrifstofunni til sýnis. Þá var gengið til dagskrár og tekið fyrir: FRUMVARP til fjárlaga fyrir árin 1914 -1915 (stj frv., 503, n. 556, 487, 488, 489, 492, 494, 495, 502, 506, 508, 516, 517, 518, 520, 523, 524, 525, 526, 527, 528, 529, 534, 536, 538, 539, 540, 541, 542, 543, 544, 545, 546, 548, 549, 554, 555, 557, 558, 560, 561, 563); frh. 3. umr.



Eg hefi leyft mér að bera fram tvær breytingartillögur. Önnur þeirra er á þgskj. 489, og hefir hv. þm. Dal. (B. J.) flutt hana með mér. Hún fer fram á, að styrkurinn til Breiðafjarðarbátsins verði hækkaður upp í 10 þús. kr. hvort árið. Stjórnin hafði í frumv. sínu fært hann niður í 4 þús. kr. Að vísu hafði hún fært niður styrkinn til annara flóbáta, sem sé styrkinn til Faxaflóabátsins um 1/7 og styrkinn til Eyjafjarðarbátsins um 1/6. En styrkinn til þessa báts hafði hún lækkað langmest, sem sé um 3/7 eða næstum því um helming. Mér er alveg ókunnugt um, af hverju þessi mikla lækkun stafar. Hæstv. ráðherra gat þess í síðari ræðu sinni, að báturinn væri gerður út af kaupmanni og þess vegna væri hann minna notaður en ella. Eg lít svo á, að það sé svo langt frá, að styrkinn hefði átt að lækka fyrir þessa sök, miklu fremur hefði verið ástæða til að hækka hann, því að undanförnu hefir enginn fengist til að taka ferðirnar að sér með svo litlum styrk, nema þessi kaupmaður. Hins vegar er mér fullkunnugt um, að ef styrkurinn verður ekki hærri en þetta, þá er það sama sem að flóabátur um Breiðafjörð leggist niður, því að það er óhugsandi, að nokkur maður vilji taka að sér ferðirnar fyrir einar 4 þús. kr. Það hagar svo til í þessum þremur sýslum, Barðastrandasýslu, Dalasýslu og Snæfellsnes- sýslu, að þær eru að miklu leyti út úr samgöngum á sjó. Það eru mjög fáir staðir sem millilandaskipin eða strandferðaskipin koma á. Mikill hluti Barðastrandasýslu og mestöll Dalasýsla mundu, ef flóaferðir hættu, verða útilokaður frá öllum samgöngum á sjó. Í Dalasýslu er að eina einn staður, sem sé Búðardalur, sem strandbátarnir koma á, og þó ekki nema tvisvar, þrisvar á ári. Þá mundu samgöngurnar í Snæfellsnessýslu einnig stórversna, ef flóabáturinn legðist niður. Það er í rauninni ekki nema einn staður, Stykkishólmur, sem er í nokkurnvegin góðu sambandi við útlönd og aðrar hafnir innanlanda. Eins og nú standa sakir, má segja, að alt samræmi vanti í samgöngur á sjó hér við land, bæði millilandaferðir, strandferðir og flóabátaferðir. Þetta er alt í sundurlausum molum og af handahófi, eina og eðlilegt er, þar sem hér er engin siglingaskrifstofa, enginn siglingafróður maður stjórninni til aðstoðar. Menn eru alment farnir að komast að þeirri niðurstöðu, að strandferðabátarnir geti ekki þrætt upp hverja vík á landinu, þess vegna lagði samgöngumálanefndin á þinginu í fyrra það til, að smærri viðkomustöðum væri slept í strandferðaáætluninni. En eg held að mér sé óhætt að segja að það hafi ekki vakað fyrir þinginu í fyrra, að ætti að fækka flóaferðunum eða gera þær óhagkvæmari, heldur þvert á móti gera þær sem hagkvæmastar um leið og strandferðunum væri fækkað. Stjórnin hefir tekið til greina tillögur samgöngumálanefndarinnar að fækka viðkomustöðum strandbátanna; tekur það eins til Breiðafjarðar og annara staða á landinu. Viðkomustöðum strandbátanna hefir talsvert verið fækkað þar. Grundarfjörður er t. d. einhver bezta höfn á Snæfellsnesi, þangað sækja. mörg skip í vondum veðrum og veit eg ekki betur en í aðsigi sé, að gera þaðan út botnvörpunga. Á þennan stað komu strandbátarnir áður, en nú hefir sá staður verið tekinn út af áætlun. Þannig gæti eg nefnt fleiri staði, bæði í Dalasýslu, Snæfellsnesssýslu og Barðastrandarsýslu. Stefnan er að því leyti eðlileg, að það er oft lítill flutningur til og frá þessum stöðum, eða að minsta kosti of lítill til þess að það borgaði sig fyrir strandbátana að tefja sig á þeim; en hún er því að eins réttmæt að flóaferðunum fjölgi, að því skapi sem strandferðunum fækkar. Það kann að vera að sumum virðist að styrkurinn í síðustu fjárlögum til gufubátsferða á Breiðafirði, sem var 7000 kr., sé nægilegur, en eg skal geta þess, að fyrir þá upphæð hefir enginn fengist til þess að taka að sér ferðirnar nema útlendur kaupmaður nokkur í Stykkishólmi, sem jafnframt hefir getað notað ferðirnar mikið í sínar eigin þarfir. Þess vegna hefir ferðunum oft ekki verið hagað eftir þörfum almenninga. Álít eg eðlilegast að sýslufélögin tæku sjálf að sér að gera út þessa báta og höguðu ferðunum eftir flutnigsþörfum almennings, en þá mætti styrkurinn ekki vera minni en 10,000 kr. Ef fjárveitingingin í stjórnarfrumv. nær fram að ganga, er það sama sem ferðirnar séu teknar af. Með 8000 kr. styrk má búast við að fá líkar ferðir og áður hafa verið, en ef veittar verða 10,000 kr., má telja nokkurn veginn víst, að góðar flóaferðir fáist, þar sem ferðunum verður hagað eftir almennings þörfum, en ekki eftir hagsmuuum einstakra manna. Þá hefi eg breytingartillögu á þgskj. 492. Skal eg vera stuttorður um hana. Hún fer fram á 100 kr. styrk til að viðhalda leiðarljósi á Svartatanga við Stykkishólm. Í síðustu fjárlögum voru veittar 75 kr. hvort árið til þessa leiðarljóss, en nú hefir þessi fjárveiting verið strykuð út, án þess mér séu kunnar ástæðurnar til þess, því eigi er hægt að sjá þær í athugasemdum stjórnarinnar aftan við fjárlagafrumvarpið. Á þingmálafundi í Stykkishólmi var Samþykt að skora á þingið að hækka þennan styrk upp í 150 kr. og þá jafnframt gengið að því vísu, að sami styrkur og áður yrði settur á fjárlögin. Það hagar svo til, að skip, sem eru á leið til Stykkishólms, hafa ekkert til þess að átta sig á við innsiglinguna, ef ekki er haft leiðarljós þarna, og verða þau þá að liggja úti við Elliðaey þegar dimt er. Síðan þetta leiðarljós kom, hafa skip getað farið óhindrað alla leið inn að bryggju, þó dimt hafi verið. Mér er kunnugt um, að hreppsbúar hafa lagt að mun meira til vitans en þessum styrk nemur. Eg fer í breytingartillögunni ekki fram á eins háann styrk og æskt var eftir á þingmálafundinum, eg vil láta mér nægja að fara fram á 100 kr. Nefndin hefir haft góð orð um að veita styrk þennan, og vona eg að háttv. þm. taki vel í málið þegar þeir sjá, um hve litla upphæð hér er að ræða og viðkomandi hreppsbúar sýna í verkinu, að þeim er þetta áhugamál, með því að leggja að mörkum fé í þetta leiðarljós.