Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Grg. með frv. því, sem hér er til umr., á þskj. 398, skýrir að fullu ástæður til þess að það hefur verið lagt fyrir Alþ. Frv. fjallar um skattfrelsi jarðstöðvar til fjarskiptasambands við umheiminn. Ég vil samt sem áður stikla á nokkrum forsendum þess að óhjákvæmilegt hefur þótt að leggja til við Alþ. þá ívilnun í skattgreiðslu sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Póstur og sími og Mikla norræna símafélagið eru bundin gagnkvæmum samningum fram til ársins 1985: Póstur og sími til símaviðskipta um sæstreng símafélagsins bæði til Evrópu og vestur um haf, en Mikla norræna símafélagið til þess að láta þessa þjónustu í té. Hin síðustu ár hefur orðið ljósara með hverju missiri hversu nauðsynlegt er að leggja annan streng frá Íslandi til Evrópu, ef fullnægja ætti með þeirri tækni fjarskiptaþörfum Íslands og Evrópu. Samkvæmt framangreindum samningi er Mikla norræna símafélagið skuldbundið til þess að leggja annan slíkan sæstreng og er til þess reiðubúið. Samkvæmt gildandi samningum væri Póstur og sími skuldbundinn til að nota sæsíma símafélagsins til loka samningstímans. Eins og kunnugt er hefur hins vegar opnast ný tækni til samskipta af þessu tagi um gervihnetti. Sú tækni er miklum mun öruggari en sæstrengir og möguleikar til aukningar miklu rýmri en með sæstrengjum. Þá kemur til viðbótar að sæstrengir verða ekki notaðir til að flytja sjónvarpsmyndir, en sá tæknibúnaður, sem notaður er til fjarskipta um gervihnött, nýtist einnig til flutnings sjónvarpsmynda. Með öðrum orðum sagt gerðu samningar af Íslands hálfu við Mikla norræna símafélagið það að verkum, að við vorum að óbreyttum samningum bundnir við sæsímatækni allar götur til ársins 1985 og bundnir viðskiptum gegnum sæstreng félagsins, þannig að rekstrargrundvöllur þeirrar miklu fjárfestingar, sem nauðsynleg er til að geta náð sambandi um gervihnött fyrir aðrar þarfir íslendinga, var í rauninni ekki til að óbreyttum samningum við símafélagið. Ljóst er hins vegar að sem lausn til frambúðar í fjarskiptatengslum Íslands við önnur lönd jafnast ekkert á við jarðstöð og gervitunglafjarskipti. Þess vegna tóku íslensk stjórnvöld upp samningaumleitanir við Mikla norræna símafélagið um að breyta samningi þeim sem félagið hafði og fyrr var getið og gilda átti fram til ársins 1985. Til að gera langa sögu stutta náðust samningar um að félagið legði fram andvirði þess sæstrengs, sem félagið hugðist leggja á næstunni, sem eignarhluta í væntanlegri jarðstöð, enda leggi íslenskir aðilar fram það sem á vantar. Mikla norræna símafélaginu eru tryggðar tekjur af sæstrengjum þeim, sem félagið þegar á og nú þjóna fjarskiptaþörfum íslendinga, en jafnframt er tryggt að jarðstöð kemur til notkunar nú þegar í sameign Pósts og síma og Mikla norræna símafélagsins. Telja verður þennan samning mjög hagstæðan fyrir íslendinga, ekki síst þegar litið er til framtíðarinnar, enda flýtir hann beinu sjónvarpssambandi íslendinga við umheiminn fyrir utan að sjá miklu betur en nokkur sæstrengur fyrir þörf landsmanna fyrir aukin viðskipti af þessu tagi. Frá og með 1985 geta íslendingar leyst til sín þann eignarhluta Mikla norræna símafélagsins í jarðstöðinni sem þá verður óafskrifaður, en 1991 munu íslendingar eignast jarðstöðina án greiðslu. Með hliðsjón af öllum aðstæðum þykir eðlilegt að innflutningur á efni til byggingar og rekstrar jarðstöðvarinnar sé undanþeginn aðflutningsgjöldum og söluskatti við innflutning, og felur 1. gr. frv. í sér ákvæði þar að lútandi. 2. gr. fjallar hins vegar um undanþágu eignaraðila og jarðstöðvarinnar frá ýmsum sköttum: tekjuskatti, eignarskatti, aðstöðugjaldi og fasteignaskatti. Ljóst er að Póstur og sími, sem er annar eignaraðill stöðvarinnar, er skattfrjáls alla vega, en að gildandi lögum mundi Mikla norræna símafélagið verða skattskylt hér í landi af starfsemi af þessu tagi. Nú er það svo að fyrirtækið hefði verið skattlaust hér á landi ef það hefði staðið við sinn samning, lagt sæstreng og rekið hann. En félagið hefur ekki getað fellt sig við að fjárfesting þess í jarðstöð eigi fremur að leiða til skattlagningar hér á landi en fjárfesting í sæstreng, ekki síst vegna þess að tekjuskattur félaga hérlendis er með öðrum hætti en samsvarandi tekjuskattur í Danmörku, sem er heimaland félagsins. Að öllum aðstæðum athuguðum hefur þótt réttmætt að verða við þessum óskum, enda ljóst að án þess gat ekki orðið af þessum hægstæðu samningum. Því er þetta frv. flutt. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta meir. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að frv. þessu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Frsm. meiri hl. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Herra forseti. Iðnn. hefur tekið mál það, sem hér er á dagskrá, til meðferðar. N. varð hins vegar ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt, en minni hl., þeir Steingrímur Hermannsson og Stefán Jónsson, leggur til að frv. verði vísað til ríkisstj. Frv. þetta gerir ráð fyrir að ríkisstj. sé heimilað að veita Andakílsárvirkjun leyfi til þess að reisa og reka vatnsaflsstöð við Kljáfoss í Hvítá í Borgarfirði með allt að 13.5 mw. afli og orkuveitu til samtengingar við orkuflutningskerfið í Borgarfirði. Þá gerir frv. ráð fyrir að heimila ríkisstj. að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lán er Andakílsárvirkjun tekur, allt að 2 200 millj. kr. eða jafngildi þeirrar upphæðar í erlendri mynt, til greiðslu þessara mannvirkja. Einnig er ríkisstj. heimilað fyrir hönd ríkissjóðs að taka lán, er komi að hluta eða öllu leyti í stað ábyrgðar, og endurlána Andakílsárvirkjun. Enn fremur er gert ráð fyrir í þessu frv. að felld verði niður aðflutningsgjöld og söluskattur af efni, tækjum og vélum til þessarar virkjunar og Andakílsárvirkjun sé undanþegin tekjuskatti, stimpilgjaldi, útsvari, aðstöðugjaldi og öðrum gjöldum til ríkis, sýslusjóða og sveitarfélaga. Er þetta í samræmi við það sem kveðið er á um þessi efni í öðrum hliðstæðum lögum. Þetta mál á sér langan aðdraganda. Undirbúningur að virkjun Kljáfoss í Hvítá má segja að hafi átt sér stað um langan tíma. Hann var hafinn á árunum 1963–1964 og þá gefið út virkjunarmat. Virkjunarrannsóknir voru svo framkvæmdar og aðrar rannsóknir síðan gerðar. Allur þessi undirbúningur hefur verið unninn að frumkvæði Andakílsárvirkjunar og á kostnað Andakílsárvirkjunar. Virkjunarmat það, sem út var gefið þegar árið 1964, bar það með sér að virkjun Hvítár við Kljáfoss væri hagstæð virkjun borið saman við aðra valkosti og með tilliti til þess öryggis sem raforkuverið mundi veita Vesturlandi. Svo sem kunnugt er, þá eru eigendur Andakílsárvirkjunar Akraneskaupstaður og Mýra- og Borgarfjarðarsýslur. Þetta frv., sem hér er til umr., var raunar flutt að beiðni stjórnar Andakílsárvirkjunar og eignaraðila virkjunarinnar. Þess má einnig geta, að fyrir hendi er algjör samstaða eigenda Andakílsárvirkjunar um að eignaraðild að fyrirhugaðri virkjun við Kljáfoss verði aukin þannig að Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla ásamt Dalasýslu verði meðeigendur orkuversins og þannig stefnt að því að öll grunnorkuvinnsla á Vesturlandi verði sameign íbúanna sem sjálfstæð Vesturlandsveita. Þá vil ég einnig láta þess getið, að Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi og fleiri aðilar, sem þetta mál snertir, hafa rætt málið á fundum sínum og gert einróma samþykktir um að skora á Alþ. og ríkisstj. að greiða fyrir því að Kljáfoss verði virkjaður og enn fremur áskorun til þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli, að þeir myndi sameign um orkuverið. Stjórn Andakílsárvirkjunar og bændur, sem lönd eiga að Hvítá þar sem landsspjöll verða vegna fyrirhugaðrar virkjunar, hafa átt með sér fund þar sem rætt var um bætur fyrir umrædd landssvæði. Á þeim fundi var algjör samstaða um málið og samkomulag um málsmeðferð ef til þess kæmi að ekki næðist samkomulag milli aðila án matsákvörðunar. Þessi virkjun, sem hér er um að ræða, er áættað að hafi 13.5 mw. afl með 88 gwst. árlegri orkuvinnslugetu, en forgangsorka er talin vera 75 gwst. Virkjunarkostnaður er áætlaður 1722 millj. kr., en að meðtöldum kostnaði við tengingu orkuversins við orkuflutningakerfið, greiðslum fyrir vatns- og landsréttindi og vöxtum á byggingartíma er stofnkostnaður alls áætlaður 2172 millj. kr. Með tilliti til þessa verður kostnaðarverð forgangsorkunnar, miðað við 40 ára afskriftatíma og 8% vexti, ásamt 0.75% stofnkostnaðar í rekstri, kr. 2.65 á kwst. Verður því að telja að miðað við stærð virkjunar virðist um hagkvæman virkjunarvalkost að ræða. Þá er ekki heldur lítandi fram hjá því, hvaða öryggi skapast fyrir íbúa Vesturlands með tilkomu slíkrar virkjunar sem þessarar. Með tilkomu Kljáfossvirkjunar þrefaldast vatnsorkuvinnsla á Vesturlandi, og með tilliti til þess, að orkuverið er í miðju Borgarfjarðarhéraði, eykur það mikið öryggi rafmagnsnotenda á svæðinu og minnkar orkutap af flutningi, en þar er einnig um mikil verðmæti að ræða. Þá skilur og á milli þessarar virkjunar og okkar stærstu virkjana á Þjórsársvæðinu að þar er virkjað á hinu eldvirka svæði, svo sem kunnugt er, en hér er ekki um slíkt að ræða. Einnig af þessum ástæðum hefur staðsetning virkjunarinnar á þessum stað þýðingu af öryggisástæðum sem óþarft er að fjölyrða um hér. Iðnn. leitaði álits um frv. þetta bæði hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkustofnun. Báðir þessir aðilar sendu n. bréf. Ég skal ekki fara að rekja efni þeirra bréfa, en aðeins taka það fram, sem er aðalatriði í þessu sambandi, að báðir þessir aðilar telja ekkert til fyrirstöðu því að sú heimild sé veitt til virkjunar sem frv. gerir ráð fyrir. Orkustofnun víkur að vísu að því, að það hefði mátt undirbúa þetta frv. betur. En af niðurstöðum Orkustofnunar er það hins vegar ljóst, að þrátt fyrir þá ágalla sem Orkustofnun telur vera hér á, en ég tel vafasamar fullyrðingar, telur Orkustofnun ekkert því til fyrirstöðu að Alþ. veiti þá heimild sem frv. gerir ráð fyrir. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, varð iðnn. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Minni hl. n. hefur lagt til að málinn verði vísað til ríkisstj., en við hin, sem erum í meiri hl., leggjum til, eins og ég hef áður sagt, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið hjá hv. frsm. meiri hl. iðnn., varð n. ekki sammála um afgreiðslu þessa máls, virkjun Hvítár í Borgarfirði. Við erum tveir sem skiluðum minnihlutaáliti, auk mín hv. þm. Stefán Jónsson. Ég vil taka það fram í upphafi, að með þessu minnihlutaáliti erum við út af fyrir sig ekki að leggjast gegn virkjun Hvítár eða dæma Kljáfoss óhæfan til virkjunar. Vel má vera og margt bendir satt að segja til þess að Kljáfoss sé heldur hentug lítil virkjun og geti fallið inn í virkjanaáform okkar íslendinga ef rétt er á málum haldið. Það er öllu fremur að við erum að mótmæla þeirri málsmeðferð, sem hefur að vísu tíðkast alllengi hér hjá okkur á hv. Alþ. við meðferð slíkra stórmála, að veita heimild og láta svo slag standa með það. Við teljum að reynslan hafi sýnt okkur að þarna eigi að breyta um starfshætti. Auk þess verður að segja að í þeim, umsögnum, sem fram hafa komið um þetta mál, er sumt þannig að okkur finnst satt að segja ákaflega hæpið fyrir hv. Alþ. að afgreiða málið með jákvæðum hætti. Eins og kom fram hjá hv. frsm. meiri hl. var málið sent til umsagnar. Það var sent til umsagnar til Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi. Umsögn samtakanna var að sjálfsögðu jákvæð. Ég segi: að sjálfsögðu, því að þau hafa þegar lagt mjög eindregið með málinu í fylgiskjali með þessu frv. Þá var það einnig sent til Rafmagnsveitna ríkisins, Orkustofnunar og Landsvirkjunar. Því miður hefur umsögn ekki borist frá Landsvirkjun, en ég hef hins vegar reynt að afla mér upplýsinga um það, sem þar er í undirbúningi, og sú umsögn mun, vænti ég, liggja fyrir þegar hv. iðnn. Nd. fjallar um málið. En það get ég sagt hér, að þar er mjög dregið í efa að þessi virkjun sé skynsamleg. Ég get hins vegar ekki tekið undir það, að umsagnir Rafmagnsveitna ríkisins og Orkustofnunar séu jákvæðar, þótt þessar stofnanir sjái ekkert við það að athuga að heimild verði veitt eins og siður hefur verið. Þvert á móti koma fram í þessum umsögnum báðum vissar efasemdir. Báðar segja að málið sé ekki það vel undirbúið að hægt sé að skoða það tæknilega. Þó er umsögn Orkustofnunar langtum meira afgerandi á þennan máta heldur en umsögn Rafmagnsveitna ríkisins. Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa aðeins úr þeirri umsögn sem hefur borið hér á góma. Þar segir m. a.: „Fylgiskjöl með frv. eru ákaflega ófullkomin, svo ófullkomin að þau eru ekki frambærileg með frv. sem lagt er fyrir Alþingi.“ Þetta getur varla kallast jákvæð umsögn. „Engin leið er að sannreyna þær fáu lauslegu kostnaðartölur sem þar eru fram settar. Orkustofnun verður því að hafa allan fyrirvara í þessari umsögn sinni varðandi áreiðanleik þeirra áætlana sem liggja fyrir um virkjun við Kljáfoss.“ Ennfremur segir í umsögn Orkustofnunar: „Kljáfossvirkjun mundi senda orku sína inn á samtengt raforkukerfi sem nær innan fárra ára frá Suðurlandi til Austurlands. Til skamms tíma var þetta kerfi miklu minna og náði aðeins yfir Suðvesturland og hluta Vesturlands: Borgarfjarðar- og Mýrasýslu. Tenging milli Suðurlands og Vesturlands var einn sæstrengur undir Hvalfjörð og er raunar svo enn. Meðan svo var mátti því með nokkrum rétti kalla að samtenging þeirra væri veik. Af þessum sökum var áður lögð allmikil áhersla á öryggissjónarmiðið í sambandi við Kljáfossvirkjun. Með tilkomu Hvalfjarðarlinu til Grundartanga og byggðalínu gjörbreytast þau viðhorf hins vegar og Vesturlandskerfið verður tengt Landsvirkjunarkerfinu á miklum mun öflugri og traustari hátt en áður var. Gildi Kljáfossvirkjunar verður hér eftir bundið við að hún geti framleitt orku á hagkvæman hátt fremur en að hún sé varastöð.“ Ég vek sérstaklega athygli á þessu, því að þessu öryggissjónarmiði hefur mjög verið haldið á lofti, einkum á fyrri árum, t. d. 1964, þegar athugun var gerð á Kljáfossi. En eins og þarna kemur fram er það gjörbreytt og verður að skoða málið frá öðrum sjónarhring. Er ljóst af því, sem ég hef nú lesið - og skal ég ekki þreyta menn á frekari slíkum lestri - að mörgu er mjög ábótavant í undirbúningi þessa máls. En eins og ég sagði í upphafi, er það kannske ekki meginatriðið, heldur sú málsmeðferð sem tíðkast hefur hjá hv. Alþ. á þessum stóru málum, og ætla ég aðeins að ræða það. Hér hefur það tíðkast lengi að Alþ. samþykkti heimildir til virkjana, og ég verð að segja það - og ég tala þar af dálítilli þekkingu því ég hef lært á þessu sviði - að það hefur oft vakið undrun mína hve þessi heimildarfrv. eru raunar lítt undirbúin. Þeim fylgir oftast lítil greinargerð, lítil tæknileg rannsókn og yfirleitt raunar litlar niðurstöður. Hins vegar er þetta samþ. í skjóli þess að hæstv. ríkisstj. muni láta fara fram nauðsynlegar athuganir áður en heimild er notuð. Staðreyndin er hins vegar sú, að ef illa fer, sem því miður hefur stundum orðið, hefur venjulega verið til þess vísað að Alþ. hafi veitt heimildina og ábyrgðin því öll þess. Við getum litið á dæmi, t. d. heimildir til virkjunar Sigöldu og Hrauneyjafoss sem var veitt í einum pakka fyrir mörgum árum, 1971. Við lásum í blöðum nýlega að nú væri verið að nota heimildina til virkjunar Hrauneyjafoss. Það hefur ekki komið aftur til Alþingis, en kemur eflaust þegar fjármagnið vantar. En verða þá einhverjir til þess að neita um lánsheimild þegar virkjunin er jafnvel af stað komin? Ég tel að skoða hefði þurft málið að nýju með tilliti til gjörbreyttra aðstæðna og hefði átt að vera skylda Alþ. að gera það með tilliti til þess, sem þróunin hefur verið á síðustu árum, frá því að upphaflega heimildin var veitt. Við veittum einnig heimild til Kröfluvirkjunar. En tekið var eftir því, að þegar Krafla var til umr. nýlega í sjónvarpi minntist enginn maður á, að þetta hefði verið heimildarfrv., heldur var hvað eftir annað sagt: Þetta var samþykkt á Alþ. og ábyrgðin er Alþingis. Ég er ekki að tala um að þarna hafi eitthvað farið úrskeiðis, um það hefur mikið verið rætt, að þarna hafi orðið óhapp, og deilt er um framkvæmdaleiðir. En staðreyndin er sú, að heimildin var veitt hér á Alþ. á grundvelli þskj. sem var, ef ég man rétt, þrjár síður eða svo, og sumt, sem segir í grg. þess þskj., hefur farið á allt annan veg. Þar er talað um aðra stærð á orkuvélum en síðan hafa verið settar niður. Þar er talað um að virkja megi í áföngum. Þar er sagt að virkjun yrði a'ð öllum líkindum lokið 1978 o. fl. Þetta mál var ekki þaulskoðað hér. Menn voru sammála um Kröfluvirkjun, og ég vil endurtaka það sem ég sagði við þær umr., að ég tel enn mjög nauðsynlegt að við höldum innreið á þetta orkusvið, þetta virkjanasvið, förum að nýta okkar jarðgufu. Ég tel sjálfsagt að það verði gert, en ætla ekki að fara út í umr. hér um ýmislegt sem kannske hefði mátt fara betur við Kröflu. Sumu hafa æðri máttarvöld ráðið. Alþingi veitti heimild til virkjunar Bessastaðaár. Sú heimild var byggð á athugun sem ungur, efnilegur námsmaður gerði úti í Kaupmannahöfn. Margir efuðust um hvort hún væri rétt. Síðan er deilt um hvort jafnvel rakvatn sé í ánni. En búið er að verja, ef ég veit rétt, nokkrum tugum millj. til byrjunarframkvæmda. Við stóðum að því nokkrir þm. Vestf. að fá heimild til virkjunar Suður-Fossár. Varið var þar nokkrum tugum millj. kr., við skulum segja 20–30 millj. kr., í veg upp að stíflustæðinu þegar mönnun var ljóst að þar var lítið efni í jarðstíflu. Áætlunin var endurskoðuð og tvöfaldaðist við þá endurskoðun. Síðan hefur ekkert verið gert þarna. Ég ræddi við orkumálastjóra fyrir helgina um þá framkvæmd. Orkustofnun var frá upphafi andsnúin þeirri framkvæmd og taldi þá áætlun, sem þar var byggt á, ekki raunhæfa. Ég sagði áðan að áætlunin tvöfaldaðist þegar hún var athuguð nánar. Orkumálastjóri segir mér að þeir séu enn þessarar skoðunar. En við töldum ekki þörf á því að fara að ráðum Orkustofnunar í þessu tilfelli og gerðum ráð fyrir að málið yrði þar vandlega athugað áður en af stað yrði farið, að engin hætta væri þarna á ferðum. Í öllum þessum tilfellum, sem ég hef nefnt, eða a. m. k. tveimur síðustu tilfellunum, sem ég hef nú nefnt, hefur hins vegar farið á nokkurn annan máta. Heimamenn, sem gjarnan vilja fá virkjun á sínu svæði, hafa þrýst á og undan hefur verið látið, framkvæmdir hafa hafist, e. t. v. í smáum stíl, athuganir fylgt á eftir og niðurstöður ekki orðið þær sem vænst var í upphafi. Ég vil enn taka það fram, að ég er alls ekki að fullyrða að svo færi með Kljáfoss - alls ekki. Vel má vera að Kljáfoss sé hentug virkjun. En niðurstaða okkar af þessum hugleiðingum er sú, að það geti alls ekki skemmt fyrir þessum virkjunaraðila að láta athuga málið vandlega, gæta að hinum ýmsu atriðum, sem kanna þarf, og leggja það síðan fyrir Alþ. og þá ekki endilega að biðja um heimild, heldur fá lög um þessa virkjun. Ætti það að koma að sök? Ætti það að tefja málið? Það mætti þá leita heimildar og fá fjármagn til slíkra rannsókna. Það væri allt annað mál. En það ætti ekki að tefja málið að athuga það vel og sýna Alþ. þá virðingu að leggja málið fyrir Alþ. vandlega undirbúið, þannig að við þurfum ekki að fá í höfuðið setningu eins og þessa frá Orkustofnun: Fskj. með frv. ákaflega ófullkomin, svo ófullkomin að þau eru ekki frambærileg með frv. sem lagt er fyrir Alþ. Mér þykir satt að segja engin furða þótt virðing Alþ. sé fremur lítil með þjóðinni þegar svona er unnið. Ég ætti erfitt með að líta til Alþ. með virðingu standandi frammi fyrir slíku sem ég hef nú lesið. Það er fleira sem þarna kemur til. Ég vil vekja athygli á því, að hæstv. iðnrh. hefur nýlega sett á fót n. til að fjalla um skipulagsmál orkuframkvæmda og rekstrar orkuvera. Hv. frsm. meiri hl. er formaður í þeirri n. Ég bind miklar vonir við störf þeirrar n. Ég bind m. a. þær vonir við störf þeirrar n., að hún muni athuga vandlega það, sem hér hefur farið úrskeiðis á undanförnum árum, og gera sér grein fyrir hvort ekki megi koma skipan raforkumála fyrir á betri máta og koma þannig í veg fyrir mistök, hvort ekki megi tryggja betri samræmingu, bæði í framkvæmdum og rekstri, hvort ekki megi tryggja betri nýtingu þess fjármagns sem við verjum til orkuframkvæmda. Og mér finnst vafasamt að vera að veita enn eina heimild fyrir enn einn landshluta til virkjunar á meðan þessi mál eru í athugun. Ég sagði áðan að aðstæður eru jafnframt breyttar frá því sem áður var, því að samtenging er nú komin á nálægt því frá Suðvesturlandi til Austfjarða, a. m. k. gerum við ráð fyrir að svo verði mjög fljótlega, að því er stefnt. Ég vil leyfa mér að lesa - með leyfi hæstv. forseta - enn úr bréfi Orkustofnunar, þar sem segir: „Orkustofnun sér ekki neitt því til fyrirstöðu að Alþ. veiti umbeðna virkjunarheimild. Hún vill jafnframt leggja áherslu á það, sem hér að ofan er rakið, að áður en til framkvæmda kemur hafi virkjunaraðilar, sem hlut eiga að máli, samræmt virkjunaráform sín innbyrðis og komist að niðurstöðu um það, hvenær heppilegast sé að ráðast í virkjun Kljáfoss með heildarhagkvæmni fyrir hið samtengda svæði fyrir augum.“ Þetta er kannske eitt aðalatriði málsins eins og nú háttar. Er til of mikils ætlast að hv. Alþ. biðji þann aðila, sem vill fá heimild til virkjunar, að athuga það mál áður en Alþ. er beðið um leyfi? Er til of mikils ætlast að þeir aðilar, sem þarna eiga hlut að máli, Andakílsárvirkjun, Landsvirkjun og Laxárvirkjun og aðrir, sem eru á þessu kerfi, setjist niður og samræmi hugmyndir sínar og segi okkur fyrir fram hvort þeir telji þessa virkjun falla inn í þetta kerfi og þá kannske jafnframt í hvaða röð? Ég fyrir mitt leyti vil m. ö. o. bíða með að veita leyfi til virkjunar, hvort sem það kallast heimild eða endanlegt leyfi, þar til athugun á þessum ýmsu þáttum liggur fyrir, bæði athugun á virkjunarkostnaði og athugun á því, hvernig þessi virkjun fellur inn í hið samtengda kerfi. Þá finnst mér sjálfsagt, ef niðurstöður af slíkri athugun verða jákvæðar, ef í ljós kemur að þessi virkjun er hagkvæm, og ekki verður hægt að vefengja á þann máta, sem gert er í bréfi Orkustofnunar, þá útreikninga sem liggja fyrir, og ef ljóst er að gætt er þeirrar samræmingar, sem er mjög mikilvæg í okkar tiltölulega litla orkukerfi sem er nú að samtengjast, sýnist mér eðlilegt að málið verði lagt að nýju fyrir Alþ. og við fjöllum um það að nýju. Þess vegna höfum við hv. þm. Stefán Jónsson lagt fram nál. á þskj. 358. Við rekjum þar í fáum orðum ástæðurnar fyrir því að við viljum vísa málinu til ríkisstj., en við leggjum jafnframt áherslu á að hagkvæmni þessarar virkjunar verði rannsökuð nánar og málið lagt fyrir Alþ. að nýju ef virkjunaraðilar að samtengdu orkukerfi komast að þeirri niðurstöðu að virkjunin sé hagkvæm og rétt sé að ráðast í virkjun Kljáfoss með heildarhagkvæmni fyrir hið samtengda svæði fyrir augum.



Herra forseti. Ég hef raunar litlu við að bæta þá ítarlegu og ágætu ræðu sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson flutti hér áðan. Það virðist vera hans dagur í dag, og ég vænti þess að hann láti það ekki bíða þangað til jafndægur á vori ber öðru sinni upp á mánudag að tala svo skynsamlega um íslensk orkumál eins og hann gerði áðan. Eins og ég segi, þá get ég tekið undir í öllum meginatriðum það sem hann sagði um þingmál þetta og gert öll hans meginrök að mínum. Ég hlýt eins og hann að taka það mikið mark á Orkustofnun sem umsagnaraðila um þetta mál að ég felli mig ekki við það að Alþ. veiti heimild til virkjunar við Kljáfoss á grundvelli gagna sem Orkustofnun telur lítið sem ekki mark á takandi og vera unnin með þeim hætti að Alþ. væri vansæmd að því að taka mark á þeim. Við höfum fyrir skemmstu reynt það, alþm., hvað það getur í raun og veru kostað að veita heimildir til virkjana ótímabundnar, eigandi það á hættu að forsendur breytist þannig að notkun þeirra heimilda af hálfu ríkisstj. getur raunverulega undir vissum kringumstæðum brotið í bága við þjóðarhag. Ég geri ráð fyrir að ein af ástæðunum fyrir því, að hæstv. ríkisstj. veitti upp úr þurru og skyndilega samþykki sitt við því að notuð yrði heimildin sem Alþ. veitti til virkjunar Hrauneyjafoss, hafi verið sú, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki kært sig um að Alþ. fjallaði um þetta mál. A. m. k. var Alþ. sniðgengið í því tilfelli. Ég tek undir það, sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði um afstöðu okkar til fyrirhugaðrar Kljáfossvirkjunar. Ég er eins og hann alls ekki þeirrar skoðunar að þar komi ekki virkjun til greina. En ég vil að málið verði athugað betur og niðurstaða þeirrar hlutlægu athugunar um hagkvæmni þessarar virkjunar látin ráða um framkvæmd þessarar virkjunar. Síðan vil ég að kannað verði hversu virkjun þessi fellur að heildaráætlunum um uppbyggingu orkuveitukerfis landsins.



Herra forseti. Það virðist ekki vera ágreiningur um það, að virkjun Kljáfoss sé hagkvæm framkvæmd. Ég skildi hv. 2. þm. Vestf. á þann veg, að hann teldi virkjunina hagkvæma, ég skrifaði það eftir honum. Hv. síðasti ræðumaður, hv. 5. þm. Norðurl. e., sagðist vera í flestum eða öllum atriðum sammála hv. 2. þm. Vestf. um þetta mál. Ég heyrði ekki hann heldur halda því fram að virkjunin væri óhagkvæm. Það hefur enginn aðili, sem hefur verið spurður um álit á þessari virkjun, haldið slíku fram. Það hefur enginn haldið slíku fram. Hér er hins vegar komin upp spurning um starfshætti, og það er það sem hv. 2. þm. Vestf. og að ég ætla hv. 5. þm. Norðurl. e. leggja áherslu á, að það þurfi að breyta um starfshætti, það þurfi að liggja nánar fyrir ýmsar upplýsingar um þessa framkvæmd áður en Alþ. veitir þá heimild sem farið er fram á með þessu frv. sem hér er til umr. Að þessu leyti eru þessir hv. þm. ósammála Rafmagnsveitu ríkisins og Orkustofnun, því að það er enginn vafi á því að Orkustofnun telur enga annmarka vera á að veita heimildina, sem hér er farið fram á, og ekki heldur Rafmagnsveitur ríkisins. M. ö. o.: þessir hv. þm. virðast gera í þessu efni meiri kröfur en Orkustofnun og Rafmagnsveitur ríkisins. Það er þeirra mál. Og það er auðvitað mál Orkustofnunar ef henni finnst, eins og fram kemur, að það hefðu mátt liggja meiri upplýsingar fyrir um þetta mál til þess að fylgja þessu frv. heldur en raun ber vitni um. En þrátt fyrir þessa formgalla að mati Orkustofnunar - og það skulum við athuga - þrátt fyrir þetta leggur Orkustofnunin til að heimildin sé veitt. Hv. 2. þm. Vestf. vitnaði í bréf Orkustofnunar og las þar upp nokkrar setningar. Ég ætla ekki að endurtaka það, en ég ætla að lesa framhaldið sem hann las ekki upp: „Þrátt fyrir þessa annmarka á framlögðum gögnum er ekki ástæða til að efast um að Kljáfossvirkjun sé hagkvæm virkjun, einkum þegar stærð hennar er höfð í huga.“ Þetta er kjarni málsins í því sambandi þegar bornar eru brigður á að Orkustofnun mæli með að veita heimildina. Þrátt fyrir það að hún geti hugsað sér og telji æskilegt að fyrir liggi betri upplýsingar, þá er þetta svo góður virkjunarvalkostur að það hefur ekki áhrif á þá niðurstöðu Orkustofnunar. Ég hef enga tilhneigingu til þess að taka ekki tillit til þess sem Orkustofnun segir. Auðvitað á að gera það. En við eigum ekki að líta svo á að það séu alger lög í þessu efni sem Orkustofnun segir. Það megum við ekki gera. Við verðum að meta málið efnislega og taka efnislega afstöðu til málsins, hvað sem Orkustofnun kann að segja. Hv. 2. þm. Vestf. nefndi Suður-Fossárvirkjun. Orkustofnun gaf umsögn um Suður-Fossárvirkjun. M. a. gerði hún því skóna, að það gæti verið stjórnarskrárbrot sem fólst - afsakið, ég er að rugla saman tveim málum, sem eru mér hugstæð, en við skulum taka fyrst Suður-Fossárvirkjun. Komið var upp í huga mér Orkubú Vestfjarða, en ég skal koma að því á eftir. En um Suður-Fossá var það svo, að eftir að fyrir lágu kostnaðaráætlanir sem gert var ráð fyrir að væru endanlegar, þá fór Orkustofnun yfir þessar áætlanir og gætti þar áreiðanlega fyllstu gagnrýni. En niðurstaða Orkustofnunar varð sú, að kostnaðaráætlun þyrfti að hækka um nokkra tugi millj. kr, 40–50 millj. eða svo. Var talið að það réði engum úrslitum um hagkvæmni þessarar virkjunar. En það, sem gat ráðið úrslitum, var það, að eftir að Orkustofnun gerir þessa aths. fer fram önnur athugun á málinu, áður en útboð fara fram, og þá hækkar kostnaðaráætlunin um helming. Ef við hefðum farið eftir niðurstöðum Orkustofnunar í þessu efni, þá er ég hræddur um að við hefðum ekki komist að sömu niðurstöðu og við höfum nú komist, að það verði að athuga allt þetta mál miklu gaumgæfilegar en gert var. Ég nefndi Orkubú Vestfjarða. Orkustofnun gerði því skóna, að það fælust þýðingarmikil ákvæði í frv. um Orkubú Vestfjarða sem gætu verið stjórnarskrárbrot, hvorki meira né minna. Við hv. 2. þm. Vestf. tókum ekkert mark á þessu. Við sáum, að þetta hafði ekki við neitt að styðjast, og létum þetta ekki hafa nein áhrif á okkur.  Ég sagði áðan, að ég hefði enga ástæðu til þess að gera lítið úr umsögnum Orkustofnunar. Ég geri mér grein fyrir því, að hún er ekki óskeikul frekar en aðrar stofnanir í okkar landi, og við verðum að meta og vega efnislega hvert mál, en ekki ganga út frá því að það sé endilega rétt. En þessar hugleiðingar um Orkustofnun eru að segja má nánast óþarfar. Þær ættu a. m. k. að vera það þegar við höfum í huga að þrátt fyrir ágalla, sem Orkustofnun telur á undirbúningi málsins, mælir hún með því að frv. verði samþykkt. Og það er lögð ákaflega mikil áhersla á að þetta frv. verði samþykkt.  Hér er um að ræða mjög þýðingarmikið mál fyrir þetta byggðarlag og byggðir Vesturlandskjördæmis. En hér er líka um að ræða anga af miklu stærra vandamáli sem er kominn tími til að reyna að finna lausn á. Það er einmitt svo, að það hefur mjög skort á rannsóknir á virkjunarskilyrðum vítt og breitt um landið. Hins vegar hafa þessar rannsóknir verið stundaðar af miklu kappi og fyrirhyggju af hálfu Landsvirkjunar á umráðasvæði Landsvirkjunar, með þeim afleiðingum, að þegar við höfum þurft að taka ákvarðanir um meiri háttar virkjanir, en þá hefur verið jafnan svo að við höfum þurft að hafa hraðan á, þá hefur ekki verið talinn tími til þess að bíða eftir frumrannsóknum og öðrum rannsóknum á öðrum virkjunarskilyrðum í landinu, þannig að það hefur orðið að taka þann kostinn sem Landsvirkjun bauð, án þess að færi fram eðlilegur samanburður á virkjunarkostum víðs vegar um landið, vegna þess að rannsóknum annars staðar var svo skammt komið. Við þurfum að breyta þessu ástandi. Þó að e. t. v. í litlu sé í þessu frv., þá miðar það að því að breyta þessu ástandi. Og menn verða líka að hafa í huga, m. a. hv. 2. þm. Vestf., að þó að stórvirkjanir og stóriðja séu góð latína, þá þarf að hyggja að fleiru en stórvirkjunum og stóriðju í orkumálum landsins. Þetta mætti líka hv. 5. þm. Norðurl. gera sér ljóst. Það er margt sem mælir með því að Alþ. samþykki það frv. sem hér liggur fyrir. Ég held að Alþ. megi ekki vera svo formfast í kröfum um gögn með slíku frv. sem þessu, að það eigi að hafna því á þeirri forsendu þegar það liggur fyrir að þeir aðilar, sem hafa verið kvaddir til að segja til um hagkvæmni þessara virkjana, mæla með virkjuninni, og þegar það liggur fyrir, að það er forsenda fyrir áframhaldandi rannsóknum og undirbúningi að þessari virkjun að þetta frv. verði samþykkt. Ég vil taka það fram, að ég get í sjálfu sér tekið undir allt, sem hv. 2. þm. Vestf. og 5. þm. Norðurl. e. sögðu um mikilvægi þess að undirbúa mál vel. Við hljótum allir að vera sammála um slíkt. Það leikur enginn vafi á því, að það er sjálfsagt að gera það. En menn verða að hafa í huga í sambandi við frv. sem þetta, að hér er um að ræða heimild til ríkisstj., og það liggur í augum uppi að ríkisstj. getur ekki tekið ákvörðun um það, hvort hún beiti þessari heimild, nema undirbúningi málsins sé haldið áfram. Og til þess að það verði gert af þeim eignaraðilum, sem vilja kosta þann undirbúning, þá þurfum við að samþykkja þetta frv. og gera þannig mögulegt að nauðsynlegur undirbúningur fari fram, svo að fyllsta öryggis verði gætt þegar ríkisstj. tekur að lokum ákvörðun um það, hvort hún beiti heimildinni eða ekki.



Herra forseti. Vegna þess að ég var bundinn við dálitlar umr. í hv. Nd. hef ég ekki heyrt allt sem hér var sagt um þetta frv., og má því vera að það verði einhverjar lítils háttar endurtekningar hjá mér á því sem aðrir hafa áður sagt. Bið ég í upphafi velvirðingar á því, ef svo kynni að fara. En þær ættu ekki að þurfa að verða margar, því að ég mun halda hér stutta ræðu. Ég vil segja það sem mína skoðun, að ég fagna þeim áhuga sem nú er á því almennt, held ég, að stefnan í raforkumálum landsmanna verði samræmd og að raforkuverin verði samtengd. Af þessu leiðir það, að ég hef alltaf verið hikandi við þær heimildir, sem Alþ. er að samþykkja fyrir virkjunum hingað og þangað, ekki síst þegar það liggur ekki ljóst fyrir hvernig tilhögun virkjunarinnar verður, hvernig hagkvæmni hennar verður og hvaða þörf er fyrir hana, eins og mér virðist um sumar þær virkjanir sem hér er lagt til að reistar verði, bæði af mér og öðrum, því að ég hef átt hlut að flutningi stjfrv. um virkjanir sem mjög er svipað ástatt með og þá sem hér er um að tefla, þannig að ég er ekki að skorast undan neinni ábyrgð í því tilliti. En það er skoðun mín að við eigum að láta fara fram úttekt og ég veit ekki annað en verið sé að gera úttekt á raforkuþörf landsmanna í næstu framtíð og hvernig henni verði best sinnt. Nú er Sigölduvirkjun senn fullgerð og vonir standa til að rafmagnið frá henni komi á markaðinn á næstunni. Það er vissara að nefna enga dagsetningu í því tilliti, það er búið að standa til síðan 1. des. og er ekki orðið enn þótt kominn sé 21. mars. En einhvern tíma rennur upp sá dagur að Sigalda fari að skila raforku, og þá hækkar hagur strympu, a. m. k. í bili. Það er búið að ákveða að fullgera samtengingarlínu milli Norður- og Suðurlands, og það er búið að fallast á að hefja virkjunarframkvæmdir við Hrauneyjafoss í Tungnaá. Auk þess er Krafla sem hugsanlega gæti skilað einhverju rafmagni þegar stundir líða fram, þannig að ég tel að það sé eins og sakir standa búið að ákveða svo mikið af virkjunarframkvæmdum að tæpast sé þörf á því nú í dag að heimila frekari virkjanir.  Ég vil svo, vegna þess að ég er enn þá stjórnarmaður í Landsvirkjun, taka það fram, að ég er ekki sömu skoðunar og hv. 5. þm. Norðurl. e. að því er tekur til þess er hann sagði um afstöðu og leyfi ríkisstj. fyrir Hrauneyjafossvirkjun. Alþ. var ekki sniðgengið. Alþ. var búið að samþykkja að heimila Landsvirkjun að reisa allt að 170 mw. raforkuver í Tungnaá við Hrauneyjafoss ásamt aðalorkuveitum. Þetta var gert með lögum frá 1971. Og í 7. gr. laga um Landsvirkjun segir að til byggingar nýrra aflstöðva og aðalorkuveitna þurfi Landsvirkjun leyfi ráðh. þess sem fer með raforkumál. Eftir þessu leyfi var leitað, þetta leyfi var fengið, og ég get ekki viðurkennt að stjórn Landsvirkjunar né iðnrh. né ríkisstj. hafi sniðgengið Alþ. að nokkru leyti hvað þetta atriði snertir. Alveg á sama hátt verður það ekki lengur mál Alþ., hvort Hvítá við Kljáfoss verður virkjuð, ef þetta frv. verður samþ. M. a. þess vegna finnst mér að það liggi ekki á því að samþykkja þetta frv. né önnur þau er að sömu málefnum lúta. Ég hef áður lýst afstöðu minni til Orkubús Vestfjarða, ég skal ekki fara að rifja upp það sem ég sagði um það atriði. Ég vil þó ítreka það, að enn sem fyrr er ég ósamþykkur þeirri stefnu sem þar er mörkuð, þ. e. a. s. að skipta landinu í litlar einingar. Við erum ekki svo stór eining, þó að við höldum allir saman, að það sé ástæða til að skipta henni.



Herra forseti. Þetta skulu vera fá orð. Hér hefur verið komið af eðlilegum ástæðum inn á orkumál almennt og kannske fyrst og fremst spurninguna um það, hvert gildi slík heimildarlög hafa sem hér er verið að fara fram á. Það hefur auðvitað komið í ljós, eins og við vitum glögglega, að það er ekki sama hvar virkjunin er eða hver aðili að henni stendur, hvernig gengur að koma þessum heimildarlögum í gegn sem ákvörðunaratriði hjá ríkisstj. Það er sem sagt sitt hvað, hvort um er að ræða heimildarlög um Hrauneyjafoss t. d. eða heimildarlög um Bessastaðaárvirkjun. Því höfum við fengið áþreifanlega að kynnast. Og það er auðvitað spurning með tillíti til þeirrar reynslu, sem er af ýmsum heimildarlögum hér, eins og rakið var af hv. 2. þm. Vestf. áðan, það er auðvitað spurning um það, hvers vegna menn í ljósi þeirrar reynslu eru yfirleitt að sækjast eftir slíkum heimildarlögum, þegar það er aðeins um heimild að ræða og alger óvissa svo um hvað í framhaldi af því verði gert. A. m. k. getum við austfirðingar ekki sagt það, að heimildarlögin um Bessastaðaárvirkjun hafi skipt neinum sköpum í orkumálum okkar eða leyst úr neinum málum okkar eystra þar, þó að við höfum svo sannarlega lagt áherslu á það á sínum tíma að fá þau heimildarlög í gegn. Áð vísu má segja að það hafi verið unnið að þessum málum í framhaldi af þeim heimildarlögum varðandi rannsóknir og annað slíkt, en raunhæfar aðgerðir hafa þar auðvitað ekki fylgt í kjölfarið, eins og öllum er kunnugt. Ég á auðvitað erfitt með að taka afstöðu til þessa máls út af fyrir sig. Ég hins vegar bendi nú á það og vil gera aths. við það sem vitnað er í áliti minni hl. iðnn., þar sem Orkustofnun segir m. a., að fskj. með frv. séu ákaflega ófullkomin, svo ófullkomin að þau séu ekki frambærileg með frv. sem lagt er fyrir Alþ. Þau eru nú býsna misjöfn, þau fskj. sem lögð eru fram með frv. hér, jafnvel stjfrv. Ég held það séu nokkuð mörg dæmi þess, að þau eru kannske ekki alltaf ákjósanleg og ekki svo sem skyldi. Ég held að þetta frv. standi fyrir sínu að því leyti til og sé hægt að vísa þessum ásökunum til föðurhúsanna að nokkru leyti, enda vill nú svo til með þessa ágætu stofnun, þó að ég ætli ekki að fara að ræða hennar störf hér yfirleitt, að kannske hefur nú einhvern tíma einhverjum þótt sem eitthvað væri ófullkomið hjá þeirri ágætu stofnun og stæðist kannske ekki alveg nákvæmlega og væri kannske ekki einu sinni frambærilegt þegar litið væri til þess sem gerst hefur. En nóg um það. Ég vil aðeins koma hér inn á það - vegna þess að það hlýtur alltaf að vera svo þegar orkumál eru rædd, þá hljótum við þm. Austurl. að finna nokkuð til í öllum okkar orkuskorti - að minnast einmitt á þau heimildarlög sem við fengum hér samþykkt og fögnuðum á sínum tíma um Bessastaðaárvirkjun. Lýst hefur verið yfir af þeim, sem þar unnu, að í raun og veru liggi nú fyrir allt að fullnaðarhönnun um þá virkjun, þar þurfi í rann aðeins ákvörðunartöku. Þá er auðvitað gremjulegt og von að austfirðingar geri um það margar ályktanir, hvers vegna ekki sé nú gert eitthvað í þessum málum, hvers vegna alltaf er haldið áfram að rannsaka og rannsaka, en síðan ráðist í eina stórvirkjunina enn á suðvesturhorninu. Menn auðvitað greinir á um það, hvers vegna þetta er svona, málið er ekki lengra komið. Þeir, sem hafa unnið að hönnun þessarar virkjunar af hálfu þess fyrirtækis sem þar hefur að unnið, segja að allar niðurstöður liggi nú fyrir. Aðrir eru með ýmsar mótbárur um, að þarna þurfi betur að athuga, af því að það þurfi að athuga betur með Fljótsdalsvirkjun og aðrar stærri virkjanir sem kæmu þar til greina. Hinir segja okkur að þarna standi þeirra starf ekkert í vegi, hreinlega ekkert þar í vegi og hindri ekki neinar frekari framkvæmdir í þeim málum, ekki einu sinni stóru LSD-virkjunina þarna eystra sem suma hefur dreymt ákaflega mikið um. Og því er von að menn greini á um það, hvað í raun og veru þurfi til þess að við fáum þarna virkjun til að sinna okkar orkumarkaði og bæta úr þeim orkuskorti sem er í dag, hvort við fáum virkjun til þess, hvort enn þurfi að rannsaka og rannsaka til þess eins eða hvort þarna sé um eitthvert viljaleysi að ræða, sem ég vil alís ekki trúa á hæstv. iðnrh., eða hvort aðilar, sem að þessu vinni, séu í raun og veru alltaf með það í huga að draga þetta á langinn þangað til fyrir liggi nógu góðar rannsóknir fyrir hreina stórvirkjun á þessu svæði og með þá vitanlega stóriðju í huga um leið. Eitthvað af þessu er vitanlega rétt, því að ég trúi a. m. k. enn og vil trúa enn þeim fullyrðingum þeirra, sem hér hafa mest og best að unnið, að það standi ekki svo margt í vegi fyrir því og þurfi ekki svo miklar viðbótarathuganir til þess að hægt sé að ráðast í þessa virkjun. Ég vildi aðeins koma þessu að hér, vegna þess að hér er rætt um heimildarlög um virkjanir og þá um leið, að í sporum þeirra ágætu þm., sem flytja þetta frv., væri ég ekki óskaplega áfram um það að fá þetta samþ. hér. Ef þeir færu tæp þrjú ár aftur í tímann, til þeirra tíma sem heimild um Bessastaðaárvirkjun var samþ. hér, þá ættu þeir nú að hugsa um hvaða gildi í raun og veru þetta hefði.

Frsm. minni hl. (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil gjarnan segja hér fáein orð í framhaldi af þeim umr., sem orðið hafa og ekki síst með tilvísun til þess, sem hv. frsm. meiri hl. sagði hér. Hann kom líklega að kjarna málsins þegar hann fór vítt og breitt, fór jafnvel að tala um Orkubú Vestfjarða og fjölmargt fleira, því að í raun og veru er ekki verið að deila hér um þessa litlu Kljáfossvirkjun, heldur er verið að deila um stefnuna í orkumálum. Stefnan í orkumálum hefur verið mjög til umr. upp á síðkastið. Fyrir hv. Alþ. liggur m. a. þáltill. um stefnuna í orkumálum, og hæstv. iðnrh. hefur, eins og ég gat um áðan, sett á fót n. til að skoða þessi mál, og þessa litlu heimild, sem hér er fjallað um, er sannarlega nauðsynlegt að skoða með tilliti til þessa. Ég verð að taka undir það sem hæstv. utanrrh. sagði hér áðan, að ég er því mótfallinn, ég tel það rangt að skipta landinu í fjölmörg lítil orkubú, skipta því upp úr. Orkumarkaður okkar er svo lítill að við þurfum að sameina þetta. Ég féllst að vísu á heimildarlög um Orkubú Vestfjarða. Það má gjarnan koma hér fram, að ég er þeirrar skoðunar eftir að hafa athugað þau mál betur, að Orkubú Vestfjarða sé vafasamt fyrirtæki. Ég held að Vestfirðirnir þurfi umfram allt annað að tengjast orkukerfi landsins og verða einn liður af orkukerfi landsins, enda hefur komið í ljós, þegar um það hefur verið fjallað, að þar þarf að gera stóra hluti til þess að Orkubú Vestfjarða hafi starfsgrundvöll. Um þetta mun þessi n. fjalla og síðan hæstv. ríkisstj. taka afstöðu til þess. Erum við að gera þessari stofnun, Andakílsárvirkjun, nokkurn greiða ef við gefum undir fótinn með virkjun þar, en ákveðum svo e. t. v. innan skamms að sameina orkuframkvæmdir í eina landsveitu og tryggja þannig þá samræmingu, bæði í framkvæmdum og í rekstri, sem er ákaflega nauðsynleg? Sumir hafa að vísu sagt að þessa samræmingu megi tryggja með því að koma á samstarfi þessara fjölmörgu aðila, og ekki neita ég því að það má. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að þetta verði langtum betur gert með því að fela einum aðila að gera till. um virkjunarstaði og sjá um rekstur. Þessi mál eru þess vegna í mótun og það væri rangt af okkur að fara að veita heimild til enn einnar virkjunar. Hv. þm. sagði að Orkustofnun mælti með samþykkt frv. Það er ekki rétt. „Orkustofnun sér ekki neitt því til fyrirstöðu,“ segir í áliti Orkustofnunar, það er auðvitað töluvert annað en að mæla með því, er hins vegar búin að gera svo alvarlegar aths. að varla verður framhjá þeim gengið, eins og ég las hér upp áðan. Hv. þm. talaði mikið um það, að Orkustofnun gerði enga aths. við þá starfshætti Alþ. að veita heimildir. Skárra væri það nú ! Við höfum ekki beðið Orkustofnun um aths. um starfshætti Alþ., og ég hugsa að því yrði heldur illa tekið ef opinber stofnun færi að gera opinberlega aths. við starfshætti Alþ. Það gerir hins vegar almenningur í vaxandi mæli og við þurfum kannske að líta einnig til þess. Alþ. hefur haft þann sið að veita heimildir nokkurn veginn eins og um hefur verið beðið, og Orkustofnun sér í þessu tilfelli ekkert því til fyrirstöðu að þeim starfsháttum verði áfram haldið. Við getum eflaust farið í kringum landið og fundið ótal virkjanir sem eru að öllum líkindum hagkvæmar. Við getum nefnt nokkuð margar, við hv. þm. í Vestfjarðarkjördæmi, sem við teljum að væri mjög gott að fá að virkja. Af hverju ekki að samþykkja þetta í einu lagi? Af hverju ekki að segja bara: Hæstv. ríkisstj. er heimilt að virkja þar sem hún telur hagkvæmt? Ég sé ekki mikinn mun á þeim starfsháttum. Við samþykkjum heimildir byggðar á gögnum sem okkar fremsta stofnun á þessu sviði segir að séu svo ófullkomin að þau séu ekki frambærileg með frv., sem lagt er fyrir Alþ., ef við samþykkjum þetta frv. Ég held að við getum alveg eins samþykkt eina slíka allsherjarheimild. Hv. þm. sagði að við teldum þessa virkjun hagkvæma. Ég sagði áðan að ég teldi persónulega líklegt að þessi virkjun væri hagkvæm, og ég vil alls ekki andmæla því. Hins vegar eru þau gögn, sem fyrir liggja, svo takmörkuð að ég treysti mér ekki til að meta það svo að afgerandi sé. Ég tek undir það sem Orkustofnun segir um það: það verður ekki metið af þessum gögnum. En mér þykir margt benda til þess, þetta er rennslisvirkjun í á þar sem rennsli er tiltölulega jafnt, og oftast er það svo að slíkar virkjanir eru hagkvæmar. Hins vegar er alls ekki þar með sagt að slíkar virkjanir henti því samtengda kerfi sem við búum við í vaxandi mæli. Það má vel vera að hinu samtengda orkukerfi henti betur toppvirkjun, virkjun sem getur geymt orkuna, geymt vatnið og miðlað því til orkuframleiðslu á toppunum. Það koma fram efasemdir um það í þessum gögnum að rennslisvirkjun henti því samtengda kerfi sem við höfum núna. Við þurfum að athuga þetta. En um það liggja ekki fyrir upplýsingar, svo að ég leggi á það áherslu. Það getur vel verið að virkjunin ein út af fyrir sig sé hagkvæm. En er hún hagkvæm fyrir heildina? Er sem sagt svarað þeirri spurningu sem er í niðurlagsorðum Orkustofnunar, að áður en ráðist er í virkjun sé nauðsynlegt að athuga virkjun Kljáfoss með heildarhagkvæmni fyrir hið samtengda svæði fyrir augum? Það er þetta sem vantar. Ég skal ekki orðlengja frekar. Ég vil leggja áherslu á það að lokum og bið menn að athuga það, að við erum hér ekki síst að ræða um þá skipan sem við viljum hafa á orkumálum. Ég hygg að við séum allir hér sammála um að það beri að stefna að samtengingu orkusvæðanna á landinu. Þeirri stefnu hefur verið fylgt. Við teljum kannske sumir að því hefði mátt hraða meira. Við erum sammála um það í grundvallaratriðum. Við erum það vegna þess að með því móti stækkar orkumarkaðurinn, með því móti verður síður þörf á því að efna til stóriðju þegar virkjað er stórt í einum landshluta. Stór orkumarkaður og hraðvaxandi tekur þá fyrr við þeirri orku sem þannig er fáanleg. Það er mikil breyting í þessu fólgin t. d. að þessu leyti. Við erum einnig allir sammála um að það eigi að samræma framkvæmdir á þessu sviði. Við erum kannske ekki sammála um hvernig það eigi að gerast, en það er í athugun. Og ég vil ljúka þessum orðum með því að segja, að ég er þeirrar skoðunar að við gerum þessum aðila engan greiða með því að vera að samþykkja heimild og með því e. t. v. að lokka þennan aðila út í frekari rannsóknir, ef því kerfi, sem við búum við, verður kollsteypt innan skamms tíma.



Herra forseti. Þessar umr. gefa mér tilefni til þess að minnast hér aðeins á nokkur meginatriði sem koma upp í hug minn. Á því er enginn vafi, að þær skoðanir hafa verið og eru uppi hjá sumum, að æskilegust lausn á raforkumálum þjóðarinnar sé að reisa nokkrar stórvirkjanir og leiða rafmagn með háspennulínum um landið allt, og hagkvæmast muni vera að halda áfram að reisa stórvirkjanir á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu þar sem við höfum nú Búrfellsvirkjun, sem kom í framhaldi af Sogsvirkjunum, Sigölduvirkjun, Hrauneyjafossvirkjun, og margir fleiri álitlegir og hagkvæmir virkjunarmöguleikar eru á þessu svæði. Það má vafalaust leiða rök að því, eins og sumir hafa talið sig hafa gert, að hagkvæmast væri fyrir þjóðina í heild og landið allt að áfram yrði haldið að virkja á þessu svæði og það sæi landinu öllu fyrir rafmagni. Ég hef oft áður lýst þeirri skoðun minni, að ég er andvígur þessari stefnu og get ekki á hana fallist. Ég tel nauðsynlegt af mörgum ástæðum að virkja viðar og að dreifa virkjunum um landið. Auðvitað er það alger forsenda að þær virkjanir, sem reistar eru, séu hagkvæmar. En það eru margar ástæður sem liggja til þess, að ég tel að sú stefna, sem ég var að lýsa, sé réttari. Það er í fyrsta lagi öryggis vegna. Hvor leiðin sem farin er þarf auðvitað að leggja háspennulínur um landið allt til að tengja það saman, hvort sem það yrðu aðeins stöðvar á einu svæði, eins og Þjórsársvæðinu, eða margar virkjanir víðs vegar um land. Samtenging er nauðsynleg, hvor leiðin sem farin er. En ég tel hins vegar að það sé of mikið öryggisleysi fyrir stóra landshluta ef þeir ættu að byggja á rafmagni, sem leitt væri frá rafstöðvum á einu tilteknu svæði, og byggja á háspennulínum sem þurfa að liggja yfir fjalllendi þar sem allra veðra er von og miklir örðugleikar á því í illviðrum á vetrum, ef eitthvað bilar, að gera við og getur tekið kannske marga daga. Ég held að ef þessi leið yrði valin, þá mundi mörgum landsmönnum þykja þröngt fyrir dyrum stundum ef bilanir yrðu í háspennulínum, eins og því miður kemur alloft fyrir hér hjá okkur, og heilir landshlutar yrðu um hríð rafmagnslausir. M. a. af þessari ástæðu tel ég brýna nauðsyn að reisa virkjanir víðar, í öllum landsfjórðungum, í ýmsum byggðarlögum. Annað atriði kemur hér einnig til. Sú stefna að halda áfram svo til eingöngu að reisa rafstöðvar á Þjórsársvæðinu leiðir einnig hugann að því, að við lifum í áhættu, það er áhættusamt land sem við búum í og þessar virkjanir eru á jarðskjálfta- og eldgosabelti, í rauninni við rætur Heklu. Þess vegna er í fyrsta lagi brýn nauðsyn að stefna að því og undirbúa það, að reist séu raforkuver annars staðar, utan þessa eldvirka beltis, og að því hefur verið unnið, m. a. með því að undirbúa virkjun í Fljótsdal, þ. e. a. s. Bessastaðaárvirkjun, og Blönduvirkjun sem hefur verið útbýtt í dag frv. um heimild til að virkja. Þessar virkjanir báðar eru utan þessa eldvirka svæðis og skapa því mikið öryggi. Hingað til hefur það verið þannig, að Landsvirkjun hefur af myndarskap og að sínu leyti, eins og Sogsvirkjun gerði áður, undirbúið hagkvæmar virkjanir, og þegar að því kemur að þarf að ráðast í nýjar virkjanir til að koma í veg fyrir orkuskort, þá er í rauninni ekki um annað að ræða fullhannað eða tilbúið til ákvörðunartöku heldur en valkosti á svæði Landsvirkjunar. Ég hef lagt á það áherslu að undirbúningi annarra virkjana væri hraðað og nefni þar sérstaklega þessa tvo möguleika: Bessastaðaárvirkjun og Blöndu, þannig að þegar að því kemur að taka þarf ákvörðun um næstu stórvirkjun á eftir Hrauneyjafossvirkjun séu fleiri valkostir til heldur en þeir einir sem Landsvirkjun hefur að bjóða. Ég hef nefnt hér tvenn rök: annars vegar öryggið í sambandi við háspennulínur yfir fjallgarða og mörg hundruð km og hins vegar í sambandi við eldvirk svæði. En að sjálfsögðu kemur fleira hér til. Það er byggðastefnan, það er jafnvægið í byggð landsins, það er tillitið til fólksins sem býr úti á landi. Auðvitað er það ákaflega mikilvægt frá byggðasjónarmiði að virkjanir séu allvíða um land, því að bæði skapar það mikla vinnu, meðan verið er að reisa þær virkjanir, og nokkra eftir að þær eru komnar í notkun. Auk þess er það mikilvægt fyrir héruðin að hafa virkjanir þar, en þurfa ekki að sækja allt til eins svæðis hér sunnanlands. Ég hef stundum undrast það, að sumir þeir menn, sem mestan áhuga hafa á byggðastefnu og jafnvægi í byggð landsins, skuli komnir á þá skoðun, að meginatriðið í orkumálum landsins sé að byggja stórar virkjanir hér sunnanlands og leiða svo rafmagnið héðan til allra annarra landshluta. Því miður gætir þess nokkuð. Í sambandi við öryggismálin er rétt að minnast á þá virkjun sem hér er rætt um, virkjun Hvítár í Borgarfirði eða Kljáfossvirkjun. Menn kynnu kannske að ætla að Vesturland ætti nú að búa við sæmilegt öryggi, þar sem það er ekki langt frá Þjórsársvæðinu þar sem þessar miklu og ágætu virkjanir eru. En sannleikurinn er sá, þegar nánar er skoðað, að hér er töluverð áhætta á ferðum. Vesturland nýtur Andakílsárvirkjunar, sem var hagkvæm virkjun og hefur reynst ákaflega vel. En hún nægir ekki fyrir þetta svæði og þess vegna þarf rafmagn héðan að sunnan. Það rafmagn er flutt m. a. með sæstreng yfir Hvalfjörð. Sá sæstrengur er nú orðinn gamall og er talið, að ef bilun verður á honum geti það orðið mjög alvarlegt mál fyrir allt Vesturland. Einu sinni hefur slík bilun komið fyrir og mun hafa tekið a. m. k. tvær vikur að gera við þá bilun. Ef slíkt gerðist nú væri það mjög alvarlegt áfall fyrir almenning á Vesturlandi og fyrir allt atvinnulíf þar. Nú má segja að úr þessu verði væntanlega bætt fyrir lok þessa árs með nýrri línu fyrir Hvalfjörð. En þetta ástand, sem lengi hefur átt sér stað, bendir okkur á að við verðum að gæta okkar í þessum efnum, láta ekki heila landshluta byggja að verulegu leyti á löngum háspennulínum. Það er því ekki að furða þó að íbúar Vesturlands og m. a. forráðamenn Andakílsárvirkjunar hafi haft í huga hvaða virkjun væri álitleg á því landssvæði til viðbótar Andakílsárvirkjun. Virkjun Kljáfoss í Hvítá er ekki ný af nálinni, því að það er komið nokkuð á annan áratug síðan undirbúningsrannsóknir hófust þar. Þetta mál hefur því verið alllengi á döfinni og rannsóknir farið fram og áætlanir gerðar. Slíkar áætlanir hafa verið endurskoðaðar oftar en einu sinni og ber allt að sama brunni, að hér sé um hagkvæma, álitlega virkjun að ræða. Ég tel því mjög eðlilegt og æskilegt að verða við óskum stjórnar Andakílsárvirkjunar og Sambands sveitarfélaga á Vesturlandi að veita heimild til þessarar virkjunar. En það er eitt sem við þurfum að hafa í huga í þessu sambandi, hvað felst í heimildarlögum til virkjunar. Er með heimildarlögum verið að slá því föstu að ráðast skuli á næstunni í virkjun? Við skulum líta á Suðurland. Í árslok 1976 var veitt virkjunarleyfi fyrir Hrauneyjafossi, rúmum 5 árum eftir að Alþ. hafði fyrir sitt leyti gengið frá þeim málum með því að samþykkja heimildarlög fyrir virkjun Hrauneyjafoss. M. ö. o.: Alþ. féllst á að veita heimild til að virkja Hrauneyjafoss árið 1971 og virkjunarleyfi er veitt rúmum 5 árum síðar. Vegna hvers? Það er vegna þess að gangur þessara mála hefur verið og verður væntanlega þessi, að þegar fyrir hendi er álitleg og hagkvæm virkjun, sem frumrannsóknir og einhverjar frekari rannsóknir hafa farið fram á, þá er málið talið það álitlegt að lagt er til að Alþ. veiti heimild. Síðan fer fram hönnun og þær rannsóknir sem þarf til viðbótar, og þegar fullnaðarrannsóknir og fullnaðarhönnun liggur fyrir tekur svo ríkisstj. ákvörðun um að beita þessari heimild sem Alþ. var búið að veita. Ég held að þess séu ekki dæmi að Alþ. samþykki heimildarlög nema að þess mati séu allar líkur til þess að um álitlega virkjun sé að ræða. Þess vegna ætla ég að alltaf séu, áður en Alþ. gengur frá slíkum málum, nokkrar undirbúningsrannsóknir og áætlanir. Og svo er um virkjun Kljáfoss, því að eins og ég gat um er það nokkuð á annan áratug sem þessar áætlanir og rannsóknir hafa átt sér stað. Hins vegar er ekki um að ræða fullnaðarrannsóknir eða fullnaðarhönnun fremur en var um Hrauneyjafoss á sínum tíma, þegar Alþ. samþykkti heimildarlögin, eða fremur en var t. d. um Bessastaðaárvirkjun þegar heimildarlögin voru samþykkt í des. 1974. Ég held að það sé byggt á misskilningi að Alþ. hafi verið sniðgengið varðandi leyfi fyrir Hrauneyjafossvirkjun, því að Alþ. hafði, eins og ég gat um, fyrir alllöngu samþykkt heimildarlög þar sem beinlínis var ráðgert að virkjunarleyfi yrði veitt á sínum tíma af ríkisstj. eða iðnrh. ef þróun mála yrði á þá lund. Það má vera að einhverjir telji að hér eigi að breyta vinnubrögðum, sem alllengi hafa viðgengist á Alþ., og að ekki verði lögð fyrir Alþ. frv. um virkjunarheimildir fyrr en virkjun er fullhönnuð, þannig að hægt sé um leið að taka ákvörðun og þá yrði það væntanlega Alþ. sem tæki þá endanlegu ákvörðun í stað ríkisstj. Ég held hins vegar að þau vinnubrögð, sem hafa verið viðhöfð, séu eðlileg, að þegar mál eru komin á það stig að rannsóknir og áætlanir benda til að virkjun sé álitleg og hagkvæm, þá sé málið lagt fyrir Alþ. og farið fram á heimild. Ef hún er veitt, þá er þar komin nokkurs konar vilja- eða stefnuyfirlýsing af hálfu Alþ. um að áfram skuli haldið þessum undirbúningi, og ef svo fer að endanleg hönnun og endanlegar áætlanir staðfesta þessar fyrri rannsóknir, þá veiti ríkisstj. virkjunarleyfi. Vitanlega getur alltaf eitthvað komið fyrir, eitthvað óvænt, sem verður til þess að rétt þyki að hætta við þau virkjunaráform og ráðast ekki í þá virkjun. En ég held að þessi vinnubrögð séu ekki óeðlileg.Ég tel því mjög eðlilegt að verða við þeim óskum sem fram hafa komið um heimild til virkjunar Kljáfoss. Hv. 7. landsk. þm. minntist í þessu sambandi á raforkumál austfirðinga, og ég tel vegna þeirra ádeilna, sem komu fram í hans máli, rétt að rekja hér aðeins hvernig þessi mál standa. Síðasti áfanginn eða nýjasti í virkjunarmálum Austurlands er virkjun Lagarfljóts eða Lagarfoss og var virkjunarleyfi veitt árið 1971 - eða líklega hefur það verið haustið 1970 sem virkjunarleyfið var veitt. Þeirri virkjun var svo lokið á s.l. ári. En sú virkjun er ekki stærri en svo, að enn er þar tilfinnanlegur raforkuskortur. Þessi voru viðhorfin, þegar stjórnarskiptin urðu haustið 1974. Það var horft fram á alvarlegt ástand, orkuskort á Austurlandi. Síðan hefur gerst tvennt: Annars vegar er brugðið við og orðið við óskum Sambands sveitarfélaga á Austurlandi haustið 1974 um að samþykkja heimildarlög fyrir virkjun Bessastaðaár, og voru þau lögfest í des. 1974, eins og ég gat um. Síðan hafa farið fram frekari rannsóknir. Þessi heimildarlög voru byggð á forrannsóknum sem bentu til þess að hér væri um álitlega virkjun að ræða, fyrst og fremst vegna hins geysilega háa falls sem þar væri fyrir hendi. Síðan hefur verið unnið að rannsóknum og áætlunargerð um þetta. Það er misskilningur hjá hv. 7. landsk. þm., að Bessastaðaárvirkjun standi þannig að hún bíði aðeins ákvarðanatöku ráðh. Þetta er ekki rétt. Rafmagnsveitum ríkisins var falinn allur undirbúningur að Bessastaðaárvirkjun eftir að lög höfðu verið samþykkt um heimild til hennar. Að sjálfsögðu er um þessi mál eins og önnur haft samband við Orkustofnun. Það er álit beggja þessara stofnana að málið sé í dag ekki tilbúið til ákvarðanatöku, og á fundi, sem ég átti bæði með orkumálastjóra og rafmagnsveitustjóra ríkisins nú alveg nýlega, þá staðfestu þeir þetta, að það þyrfti vissar athuganir áður en hægt væri að taka ákvörðun um þá virkjun. Þetta vil ég undirstrika hér, vegna þess að það hefur nokkuð verið breitt út og nú komið hér á framfæri í þingsölum af hv. 7. landsk. þm., að það standi aðeins á ákvörðun af minni hendi eða ríkisstj. þetta er sem sagt ekki rétt. En það, sem gerst hefur í tíð núv. ríkisstj. í orkumálum Austfjarða, er auðvitað fyrst og fremst þetta að samþykkt hafa verið heimildarlög um þessa virkjun í samræmi við einróma óskir manna þar eystra eða Sambands rafveitna á Austurlandi. Síðan hefur verið unnið að þessum undirbúningi, og ég vænti þess að málið fari senn að komast á það stig að hægt sé að taka ákvörðun. En um leið hefur einnig verið unnið að því að undirbúa háspennulínu frá Norðurlandi til Austurlands, og á þessu ári er ætlað að verja 500 millj. kr. til þessarar austurlínu, en þegar er að mestu búið að hanna hana og undirbúa. Þegar hvort tveggja er komið í höfn, Bessastaðaárvirkjun og háspennulína frá Norðurlandi til Austurlands, þá má segja að raforkumálum Austurlands sé sæmilega borgið, og þannig þarf að vera í sem flestum landshlutum, að sé hvort tveggja virkjun í héraðinu eða virkjanir í héraðinu og auk þess háspennulína til að tengja saman landshlutana.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths., reyndar leiðrétting við það sem hæstv. ráðh. sagði áðan. Það fer fjarri því að ég hafi fullyrt að þetta lægi þannig fyrir að hægt væri að taka ákvörðun. Ég sagði áðan, að þeir aðilar, sem hafa unnið að þessum málum, fyrirtæki sem þarna hefur unnið að, þeir aðilar teldu að það væri þannig búið að að vinna að nokkurn veginn fullnaðarhönnun lægi fyrir. Það eru þeir aðilar sem hafa fullyrt þetta, og ég tek töluvert mark á þeim, þótt það kunni vel að vera að þeim skjátlist í þessu atriði og þeir fari þar með rangt mál.

Er nú ekki rétt að byggja á því, sem rafmagnsveitustjóri ríkisins segir, hann er yfirmaður og framkvæmdastjóri rafmagnsveitnanna sem hafa þetta mál með höndum?

Jú, það kann að vera að það sé meira að marka. En ég vildi nú kannske leggja þá nokkurn veginn að jöfnu, þessa tvo aðila, því að þessir aðilar, sem þarna er um að ræða, hafa unnið mjög vel að þessu og höfðu að hluta til með forrannsóknirnar að gera einnig, þannig að ég hef tekið og viljað taka töluvert mark á þeim einnig í þessu sambandi. Hitt er rétt, að þarna greinir þessa aðila á. En það, sem ég vakti athygli á hér áðan, var fyrst og fremst það, að þessi aðili fullyrðir það, að þannig standi mál, og þarna er í raun og veru um að ræða fullyrðingu gegn fullyrðingu.

Má ég spyrja, hvaða aðili er það?

Þetta er Hönnun hf., sem hefur þarna unnið að, aðilar frá þeim. Og það hefur ekki verið breitt út neitt um það, að þetta lægi fyrir á þann hátt, nema þá frá ýmsum þessara aðila, sem þarna hafa að unnið og hafa viljað um það fullyrða, að þetta lægi ljósar fyrir heldur en Rafmagnsveitur ríkisins hafa fullyrt. Það er þessi aðili, sem ég vitna þarna í að hafi talið þessi mál lengra komin en e. t. v. kann að vera að rétt sé. Ég skal lýsa yfir fullu fylgi mínu, eins og ég hef alltaf gert, við þá samtengingu sem hér er um að ræða milli orkukerfisins í heild og Austurlandsins og það ber sannarlega að fagna henni. Ég kom ekki inn á það áðan, en hæstv. ráðh. vék að því, og það er auðvitað gert með fullu samþykki okkar. Og ég tek ekki undir þær ádeilur, sem hafa komið núna upp á síðkastið austan að hvað það snertir, að við eigum að neita ölmusurafmagni að norðan, eins og það hét í ályktun frá þeim austfirðingum nýlega.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð til viðbótar að gefnu tilefni. Hæstv. iðnrh. gerði áðan grein fyrir þörf hinna einstöku landshluta og byggðarlaga fyrir grunnaflstöðvar þannig að byggðarlögin þurfi ekki að reiða sig eingöngu á háspennulínur um langan veg og oft og tíðum viða yfir fjallvegi á þessu stormasama og ísingarsama landi. Undir þetta viðhorf hans vil ég taka. Mér finnst liggja í augum uppi, að þörf er á því að sem flest byggðarlög fái slíkar grunnaflstöðvar í öryggisskyni. Aftur á móti vil ég vekja athygli á því, er hæstv. ráðh. gerði grein fyrir háspennulínunum sem liggja munu nú innan skamms um Suðvesturland, þá liggja þær ekki aðeins frá suðri um Vesturland til norðurs, heldur liggja þær, svo sem eðli línunnar jafnan er, sömu leið til baka. Og það er nú ætlan okkar ýmissa að Norðurland verði á næstu missirum aflögufært um rafmagn til að selja suður á bóginn líka þessa sömu leið, þannig að öryggi Suðvesturlands verður þarna raunverulega tvöfalt þar sem möguleiki verður á því að fá raforku bæði af Suðurlandinu, frá Landsvirkjunarsvæðinu, og einnig að norðan um þessa sömu háspennulínu. Og því vil ég trúa, hvað sem hrakspám líður, að Kröfluvirkjun verði aflögufær á næstu missirum um slíka orku að þaðan sé hægt að selja raforku til Suðvesturlandsins eftir þessari háspennulínu. Hv. þm. og frsm. meiri hl. iðnn. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, vék því að okkur, sem stöndum að áliti minni hl. n., eins og honum hefði skyndilega komið það til hugar, að um fleira mætti nú ræða en stórvirkjanir og stóriðju. Ég er næstum því alveg viss um að hv. þm. Þorvaldi Garðari Kristjánssyni hefur ekki komið til hugar raforkuþörfin á Suðvesturlandi þegar hann greiddi atkv. með málmblendiverksmiðjunni í Hvalfirði sem á að taka u. þ. b. sexfalda þá orku til sinna nota sem nú er rætt um að heimilað verði að virkja í Kljáfossi skv. máli því er hér liggur fyrir til umr. Ég leyfði mér áðan í fyrri ræðu minni að orða það svo, að gengið hefði verið fram hjá Alþ. þegar ríkisstj. notfærði sér 5 ára gömul heimildarlög nú um áramótin, öllum á óvart, til þess að leyfa virkjun Hrauneyjafoss. Ég biðst afsökunar á því, að ég skyldi komast þannig að orði að misskilja mætti á þá lund að hér hefði ríkisstj. gerst sek um lögleysu. Það var ekki meining mín. En einmitt sú staðreynd að ríkisstj. getur notfært sér 5 ára gömul heimildarlög við gjörbreyttar aðstæður og með þeim hætti m. a. bundið landsmönnum efnahagslegar skuldbindingar, sem ættu að koma til kasta Alþ., - einmitt þessi staðreynd er ein af þeim sem við notum til rökstuðnings því áliti okkar að nú eigi að breyta um vinnubrögð og að heimildarlög af þessu tagi fram í tímann geti verið hættuleg. Ég vil vitna til þess til staðfestingar því, sem ég segi um efnahagslega bagga og skuldbindingar sem þessari ákvörðun fylgja, að hæstv. iðnrh. hefur sjálfur opinberlega nefnt þann möguleika til ráðstöfunar á orkunni, sem frá Hrauneyjafossi á að koma, að hún renni til þriðja kerskála Alusuisse í Straumsvík, og mér vitanlega hefur hæstv. Alþ. ekki fallist á neinn þriðja kerskála við Straumsvík hjá Alusuisse. Það hvarflar ekki einu sinni að mér að hæstv. ráðh. vilji að slík ráðstöfun verði gerð gegn vilja Alþ. eða án fengins samþykkis Alþ., en ég sé ekki betur en einmitt með því að heimila virkjun Hrauneyjafoss án þess að þegar sé tekin um það ákvörðun fyrir fram til hvers sú orka skuli vera notuð, þá sé verið að binda hendur Alþingis. Ég vil vekja athygli á því, að þingfl. Alþb. hefur þegar lagt fram þáltill. í þá veru að breytt verði um stefnu í þessum málum, og að því vikið að ákvörðunin um virkjun Hrauneyjafoss verði tekin til endurskoðunar þangað til búið verði að sjá fyrir eðlilegum markaði fyrir orkuna, sem þaðan fæst, til eðlilegra innanlandsnota.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Ég tel ástæðu til þess út af ummælum hv. þm. að taka það skýrt fram, að leyfi fyrir virkjun Hrauneyjafoss er ekki byggt á þeirri forsendu að þriðji kerskáli verði byggður við álverið í Straumsvík. Þó að þessi þriðji kerskáli yrði ekki reistur á næstu árum var engu að síður nauðsynlegt að veita leyfi fyrir Hrauneyjafossvirkjun. Ástæðan er sú, að orkuspár benda til þess að um eða upp úr 1980 verði fullnýtt fyrst afl og síðar orka bæði Sigölduvirkjunar og Kröfluvirkjunar, þannig að eftir 4 ár þurfi ný virkjun að vera tekin til starfa vegna almenningsnotkunar og vegna atvinnuveganna sem nota meira og minna rafmagn sem kunnugt er. M. ö. o.: leyfi fyrir virkjun Hrauneyjafoss var nauðsynlegt þó að engin ný stóriðja eða stækkun álversins kæmi til. Hins vegar er það svo, að nú er nauðsynlegt fyrir okkur, ef við viljum ekki vera dæmdir til að lifa í sífelldum orkuskorti, að reisa orkuver af þeirri fyrirhyggju að það sé nokkuð við vöxt og nægi til þess að taka á móti aukinni orkunotkun almennings og atvinnuveganna um nokkurra ára skeið frá því að virkjunin tekur til starfa. Ég ætla að bæði þegar Írafossvirkjun í Sogi og annar áfangi Laxárvirkjunar tóku til starfa á árunum milli 1950 og 1960, þá væru báðar þessar virkjanir þannig við vöxt. Þær voru ekki fullnýttar um leið og þær tóku til starfa, heldur entust þær í 6–7 ár a. m. k. Þetta sjónarmið verðum við auðvitað að hafa í huga og við verðum að kveða niður þá villukenningu, sem því miður verður stundum vart nú í dag í umr. um raforkumálín, að við eigum aldrei að virkja stærra en svo að virkjunin sé fullnýtt um leið og hún tekur til starfa. Það er auðvitað að dæma íslensku þjóðina til ævarandi orkuskorts ef þeirri villukenningu væri fylgt. Ef hins vegar yrði ákveðið að stækka álverið í Straumsvík þannig að þriðji kerskálinn yrði byggður til viðbótar, þá mundi það auðvitað þýða að kaupa yrði og koma fyrir þriðju vélasamstæðu í Hrauneyjafossvirkjun fyrr en ella. Eins og kunnugt er var nú veitt virkjunarleyfi fyrir tveimur vélasamstæðum, hvorri 70 mw. eða 140 mw. samtals, en í áætlun um þessa virkjun er gert ráð fyrir að mögulegt sé að bæta við síðar þriðju vélasamstæðunni, líka 70 mw. Þetta vildi ég láta koma hér skýrt fram, að leyfi fyrir virkjun Hrauneyjafoss er ekki byggt á þeirri forsendu að þriðji kerskálinn í álverinu verði byggður, heldur var þetta leyfi nauðsynlegt vegna almennrar notkunar.



Já, herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka til máls við þessa umr„ en vegna síðustu orða hæstv. iðnrh. sé ég mig til knúinn að gera nokkrar aths. við hans mál. Ég hjó eftir því, að hann lýsti yfir að uppi væru tvær stefnur í raforkumálum hér á landi: Önnur stefnan væri að byggja flestar stærstu virkjanirnar á svæðinu í kringum Þjórsá og reisa síðan háspennulínur sem flyttu orku þaðan vítt og breitt um byggðir landsins. Hin stefnan væri að gera ráð fyrir því, að þó að samtenging raforkukerfisins ætti sér stað væri jafnframt um að ræða grunnaflsvirkjanir sem reistar væru í hverjum landsfjórðungi. Ég vil lýsa því yfir, að ég tel að þeir séu ekki margir sem halda því fram að hin fyrri stefna, sem hæstv. ráðh. lýsti, eigi rétt á sér, þó að þeir kunni að vísu að vera til og þá ekki hvað síst meðal forsvarsmanna raforkukerfisins hér á höfuðborgarsvæðinu. A. m. k. get ég lýst því yfir hvað minn flokk snertir, Alþb., að við erum eindregið samþykkir hæstv. iðnrh. hvað það snertir, að æskilegt og nauðsynlegt er að reisa grunnaflsvirkjanir í hinum ýmsu landshlutum jafnframt því sem samtenging raforkukerfisins á sér stað. En munurinn á stefnu okkar annars vegar og stefnu hæstv. iðnrh. hins vegar í orkumálum er sá, að við viljum að virkjanir séu byggðar með hliðsjón af væntanlegri raforkuþörf, að vitað sé nokkurn veginn með vissu hvað ætlunin sé að gera við þá orku sem fæst úr virkjunum sem ákveðið er að byggja. Ég tel að það dæmi, sem hann nefndi hér áðan, þ. e. a. s. ákvörðunin um Hrauneyjafossvirkjun, sé einmitt dæmi um það hvernig rangt er að farið í þessum efnum þar sem tekin er ákvörðun um stórvirkjun án þess að fyrir liggi nokkrar áætlanir um hvernig orkunni verði varið. Hæstv. ráðh. lét þess getið, að ekki væri skynsamlegt að gera ráð fyrri því að orka virkjunar væri fullnýtt þegar eftir að virkjunin hefði verið byggð, og þetta er að sjálfsögðu laukrétt hjá hæstv. ráðh. Hitt er allt annað mál, að æskilegt er að vita, á hve mörgum árum ætlunin er að virkjunin verði fullnýtt, og reyna að haga ákvörðunum í einhverju samræmi við orkumarkaðinn. Það liggur ekkert fyrir um það, hvort ætlunin er að Hrauneyjafossvirkjun nýtist fyrst og fremst á Landsvirkjunarsvæðinu eða hvort hún á að nýtast landinu öllu. Af orðum hæstv. ráðh. virðist mega ætla að aðeins verði um Landsvirkjunarsvæðið að ræða vegna þess að hann leggur svo þunga áherslu á að byggðar verði grunnaflsvirkjanir í öðrum landshlutum. En gerir þá hæstv. ráðh. sér grein fyrir því, að miðað við almenna notkun á Landsvirkjunarsvæðinu fullnýtist ekki orka Hrauneyjafoss fyrr en að 12 árum liðnum? Það tekur tólf ár að nýta orku þessarar virkjunar, og er þá óeðlilegt þó að spurt sé hvort það sé virkilega ætlunin að fara í virkjun Hrauneyjafoss með þetta í huga, að það taki 12 ár að nýta hana? Er ekki eðlilegt að menn gruni og það með ærnum rökum að annað búi á bak við, að með þessu sé ætlunin að fara út í virkjun, sem hlýtur að tengjast stóriðjuframkvæmdum, og koma til Alþ. eftir eitt eða tvö ár og segja: Þessi virkjun var útilokuð, eins og hver maður hlýtur að sjá nema sala til stóriðju ætti sér stað? Þetta er greinilega það sem nú er verið að undirbúa. Það er verið að undirbúa jarðveginn þannig, að Alþ. og alþm. sjái sig til neydd að taka ákvörðun um stórsölu frá þessari virkjun að nokkrum árum liðnum. Hæstv. ráðh. sagði áðan að það væri ljóst að orka Kröfluvirkjunar og orka Sigölduvirkjunar yrði fullnýtt á árabilinu 1980–1981, og ekki skal þessu mótmælt. Þetta er laukrétt hjá ráðh. En það þýðir ekki endilega að þá komi engin önnur virkjun til greina þar næst á eftir en Hrauneyjafossvirkjun. Benda má á það, að Bessastaðaárvirkjun gæti verið tilbúin til notkunar jafnsnemma og Hrauneyjafossvirkjun og því ekkert því til fyrirstöðu að sú virkjun yrði næst í röðinni. Eins er um Villinganesvirkjun í Skagafirði. Hún er svo til fullhönnuð og tekur tiltölulega skamman tíma að reisa hana. Í raun og veru væri ekkert því til fyrirstöðu að þessar tvær virkjanir yrðu þær næstu sem ráðist yrði í, þannig að komið yrði í veg fyrir orkuskort á samtengdu svæði Landsvirkjunar, Laxárvirkjunar og Austurlands. Það er bersýnilegt að ákvörðunin um Hrauneyjafoss er tekin með hliðsjón af þeim áformum að ráðist verði í nýtt stóriðjuævintýri hér syðra. Þessu til viðbótar kemur svo það áform hæstv. ráðh. að ráðast í Blönduvirkjun, sem lýsir sér í nýframlögðu frv. um það efni, en eftir því sem orkuspáin, sem birt er með því frv., segir til um, er að sjálfsögðu útilokað að nokkur þörf geti verið fyrir Blönduvirkjun eftir að Hrauneyjafossvirkjun með 210 mw. og 925 gwst. er komin í gagnið, fyrr en að mjög löngum tíma liðnum. Þar virðist einnig vera að verki áform um stóriðju enda þótt ekki fáist upp gefið hver þau áform séu. Ég skal ekki reyna meira á þolinmæði herra forseta, vegna þess að ég veit að hann mun nú fljótlega fara að slíta fundi. Ég vil bara eindregið að loknum þessum hugleiðingum mínum um orkumálin almennt lýsa yfir stuðningi við þá till. sem minni hl. hæstv. iðnrn. gerir við afgreiðslu þessa máls, að þessu máli verði vísað til ríkisstj., vegna þess að mér þykir einsýnt að það verði að skoða miklu betur en gert hefur verið hvernig ætlunin er að haga stefnunni í orkumálum og nýtingu þeirrar orku, sem fyrir liggur og áformað er að fá á næstunni, áður en nýjar áákvarðanir um virkjanir eru teknar.