Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti Ríkisreikningurinn fyrir árið 1970 er hér til 1. umr. á hv. Alþ. í dag. Frv. til samþykktar á ríkisreikningi var lagt fram á síðasta þingi, en kom ekki til afgreiðslu þá og er því endurflutt nú. Reikningurinn var afhentur þm. í okt. 1971 fyrir 1. umr. á Alþ. um fjárlagafrv. árið 1972. Reikningurinn hafði þá verið afhentur yfirskoðunarmönnum ríkisreiknings til meðferðar. Þeir luku starfi sínu 2. maí á s l. voru, og var reikningurinn þá lagður fram til meðferðar Alþ., eins og áður segir. Vegna þess dráttar á afgreiðslu reikningsins þykir hér rétt að vekja athygli á nokkrum atriðum við frágang ríkisreiknings almennt. Með l. nr. 52 frá 1966 voru gerðar allmiklar breytingar á framsetningu ríkisreiknings og fjárl., er fólu m. a. í sér, að reikningnum var ætlað að gefa yfirlit yfir mun fleiri þætti ríkisfjármála en áður og sýna reikninga allra ríkisstofnana, fyrirtækja og sjóða ríkisins, annarra en banka og lánastofnana. Hin nýja framsetning hófst með gerð ríkisreiknings fyrir árið 1968, og frá því hefur reikningurinn verið lagður fram á Alþ. við 1. umr. fjárl. hins næsta árs án aths. yfirskoðunarmanna, er lokið hafa sínu starfi nokkru eftir áramót, og reikningurinn þá verið lagður fyrir Alþ. til afgreiðslu. Nauðsynlegt er að gera ráðstafanir til að hraða meira allri meðferð ríkisreikningsins, og þarf ríkisbókhaldið að ljúka frágangi ríkisreikningsins til Alþ. og yfirskoðunarmanna eigi síðar en í apríl eða maí eftir lok reikningsárs, þannig að yfirskoðunarmenn ríkisreikningsins, sem kjörnir eru af Alþ., geti afgreitt sínar aths. og úrskurði að hausti og Alþ. tekið afstöðu til reikningsins, áður en fjárlög fyrir næsta ár koma til meðferðar þess, og reikningurinn geti þar með orðið meiri stuðningur við fjárlagaafgreiðsluna en hingað til. Reikningsuppgjörið hefur stefnt í þessa átt, og er vonazt til þess, að unnt verði að leggja A-hluta reiknings fyrir árið 1972 fram á Alþ. nú í vor og B-hluta reikningsins í haust í þingbyrjun. Seinagangur í ársuppgjöri mjög marga ríkisaðila, bæði þeirra, sem tilheyra A- og B-hluta, hafa valdið þeim drætti, sem orðið hefur á framlagningu reikningsins af hálfu ríkisbókhalds. Hins vegar hefur aðstaðan að þessu leyti batnað verulega, eftir að ríkisbókhaldið tók upp þá þjónustu við ríkisstofnanir, er þess hafa óskað, að annast bókhald og ársuppgjör þeirra, er áður sinntu því sjálfar, margar hverjar við erfiðar aðstæður. Þessi þjónusta ríkisbókhaldsins hefur farið mjög vaxandi síðustu tvö árin og mælzt vel fyrir hjá þeim stofnunum, sem hennar hafa notið. Um 70 stofnanir hafa á síðustu rúmum tveimur árum gengið inn í þessa þjónustu ríkisbókhaldsins. Þess er að vænta, að sama þróun verði í bókhaldsmálum þeirra ríkisstofnana, sem eigi eru það stórar í sniðum, að eigin bókhaldsúrvinnsla henti betur. Í þessu sambandi má einnig geta þess, að undirbúningur að úrvinnslu bókhaldsins í skýrsluvélum hefur farið fram á vegum ríkisbókhaldsins, og er ætlunin að hefja úrvinnslu alveg á næstunni eftir kerfi, sem hentar öllum ríkisstofnunum. Þessi atriði eiga öll að stuðla að skjótari frágangi ríkisreikningsins af hálfu ríkisbókhaldsins, þannig að reikningurinn verði að vori hverju lagður fram á Alþ., þótt hann komi ekki til meðferðar þingsins fyrr en haustið eftir: Við 1. umr. fjárl. fyrir árið 1972, sem fram fór í okt. 1971, gerði fjmrh. grein fyrir helztu atriðum ríkisreikningsins fyrir árið 1970 og lagði jafnframt fram sérstaka grg. um sama efni til glöggvunar þm. á helztu atriðum um afkomu ríkissjóðs. Eigi er því nein ástæða til að fara nú mörgum orðum um þann ríkisreikning, sem hér liggur fyrir til samþykktar. Tekjur reyndust, eins og áður er fram tekið, 9 milljarðar og 800 millj. kr., gjöld 9 milljarðar 352 milli. kr. og rekstrarafgangur 448 millj. kr. Frv. til fjáraukalaga felur þetta og í sér. Þá er rétt að víkja að aths. yfirskoðunarmanna. Aths. þeirra við ríkisreikninginn fyrir árið 1970 beindist að ýmsum þáttum í fjármálum ríkisstofnana og rn., sem þeir fengu fullnægjandi svör við eða gerðu till. um. Ákveðin atriði eru til athugunar í framtíðinni. Með till. þeirra í ríkisreikningi birtist einnig yfirlit um nefndafjölda og nefndarþóknun eftir rn. árið 1970, sem tekið var úr fjölrituðu hefti um það efni, teknu saman af fjárlaga- og hagsýslustofnuninni. Yfirskoðunarmenn höfðu um nokkurt skeið óskað eftir slíkum upplýsingum, og slíkt fjölritað yfirlit fylgdi ríkisreikningi fyrir árið 1971, þegar hann var lagður fram á Alþ. s. l. haust. Er gert ráð fyrir, að þeirri reglu verði fylgt framvegis. Af þeim málum, sem yfirskoðunarmenn spurðust fyrir um í aths. um ríkisreikninginn fyrir árið 1970, fjallaði eitt um kostnað við breytingu á húsnæði sjónvarpsins að Laugaveg 176 fyrir matar- og kaffistofu stofnunarinnar. Því máli vísa yfirskoðunarmenn til ákvörðunar og aðgerða Alþingis. Skal því hér gerð nokkur grein fyrir því máli, en nánari atriði um aths. yfirskoðunarmanna og svör við þeim er að finna í ríkisreikningi fyrir árið 1970. Eins og kunnugt er, var hluti húseignarinnar á Laugavegi 176 keyptur fyrir skrifstofuhúsnæði og vinnudeildir sjónvarpsins, matar- og kaffistofu og lítill fundarsalur, ásamt tilheyrandi gögnum, geymslum og snyrtiaðstöðu, og var talinn 330 fermetrar eða nálægt 1000 rúmmetrum að stærð allar hæðirnar. Kostnaðaráætlun arkitekts við lagfæringar á þessu húsnæði var 4 millj. 59 þús. kr. Var það án þóknunar verkfræðings og arkitekts, sem ekki var tekin með í þessa kostnaðaráætlun. Kostnaðurinn við breytinguna varð hins vegar tæpar 12 millj. kr. um mitt árið 1971 og er nú orðinn eitthvað yfir 12 millj., að því er bezt verður vitað. Orsakir þessa mikla kostnaðar umfram áætlun eru einkum taldar hækkun byggingarkostnaðar á því tímabili, sem endurbæturnar ná yfir, meiri endurnýjunarþörf húsnæðisins en áætlað var og hærri kostnaður vegna þess, að eigi hafði gefizt ráðrúm til nægjanlegrar undirbúningsvinnu, áður en til framkvæmda kom. Yfirskoðunarmenn ríkisreikningsins leggja til, að mat á því fari fram af óvilhöllum dómkvöddum mönnum, hvort vinna við þessar framkvæmdir hafi orðið óeðlilega dýr, og þar með verði tekin af öll tvímæli um réttmæti þeirra reikninga og framkvæmdakostnað allan, sem hér um ræðir. Sýnist eðlilegt, að Alþ. taki afstöðu til málsins á þessum grundvelli. Rétt er að vekja athygli á því, að eigi hafði verið leitað heimildar menntmrn. til þessarar sérstöku breytingar, enda taldi sjónvarpið þær endurbætur hluta af húsmálinu í heild. Ég sé ekki ástæðu til við þessa umr., nema tilefni gefist til, að gera hér frekari grein fyrir ríkisreikningnum fyrir árið 1970. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn., og verð að leyfa mér að biðja n. að vinna að framgangi málsins með nokkrum hraða, af því að það er svo seint á ferðinni sem raun her vitni.



Herra forseti. Það er fagnaðarefni, að frv. um skólakerfi og grunnskóla skulu nú hafa verið lögð fyrir Alþ. En nokkuð skyggir það á fögnuðinn, að frv. skuli öðru sinni koma svo seint, fram, að nú verður varla hægt að búast við endanlegri afgreiðslu þeirra, nema Alþ. taki vægt á málinu og athugi það ekki eins gaumgæfilega og er ástæða til. Bent hefur verið á með miklum rétti, að þessi frv. hafi verið óvenjulega vel og ítarlega undirbúin, en ég vil vekja athygli manna á því, að hversu vel sem embættismenn eða aðrir undirbúa frv. í hendur Alþ., getur slíkur undirbúningur aldrei komið í staðinn fyrir eðlilega meðferð á þinginu. Alþ. hlýtur að líta öðrum augum á upplýsingar, aðstæður, óskir, kröfur og hagsmuni í landinu heldur en embættismenn, að öðrum kosti væri ekki þörf á neinu þingi. Ýmsar fleiri ástæður munu gera erfitt að ljúka afgreiðslu málanna á þessu þingi. Ég vil t. d. benda á, að grunnskólafrv. leggur slíkar skyldur á herðar landshlutasamtökum sveitarfélaga, að það er með öllu óhugsandi að afgreiða skólafrv., áður en sett hafa verið lög um þessi landshlutasamtök. Enn hefur frv. um landshlutasamtökin ekki komið fram, og þar er um að ræða algerlega nýtt mál, nýtt viðfangsefni, sem ég býst við, að Alþ. muni ætla sér að vinna af vandvirkni, svo að ég er ekki bjartsýnn á, að því verki ljúki í vor, úr því að frv. hefur ekki séð dagsins ljós enn þá. Þessi tvö frv. fela í sér margvíslegar og mjög mikilvægar breytingar á skólakerfi og skólaskyldu í landinu. Allur þorri þessara breytinga eru framfarir, sem hefðu þurft að verða fyrir löngu, og er því jafnmikill áhugi minn og annarra, sem um málið hafa rætt, að hraða afgreiðslu þess, ef þess er nokkur kostur og vissulega mega ekki aftur líða tvö ár, svo að lítið gerist í málinu, eins og nú hefur orðið, síðan það var fyrst lagt fram á Alþ. Ýmsir virðast telja, að mikilvægasta atriðið í frv. sé lenging skólaskyldunnar í 16 ára aldur. Ég lít svo á, að lenging skólaskyldunnar sé aðeins eitt atriði í því sem er kjarni frv., en það er stóraukið jafnrétti ungs fólks á Íslandi til skólamenntunar. Lenging skólaskyldunnar þýðir ekki, að við tökum heilan árgang og bætum honum inn í skólana. 80% eða svo af 16 ára börnum eru nú þegar í skólum, og við lengjum skólaskylduna aðeins til þess að tryggja þeim, sem ekki sækja skóla á þessum aldri, jafnrétti, en við vitum, að þau börn eru fyrst og fremst í dreifbýlinu. Ég skil það vel, þegar skólastjórar segja, að þeir vilji heldur hafa 16 ára börnin af fúsum vilja í skólanum heldur en til þess neydd af skólaskyldu. Menn geta leyft sér slíkt í þéttbýlinu, þar sem þessi börn koma á skólabekk hvort sem er. En það er erfiðara hvað snertir hin. Það er líka deilt um lengingu skólaársins, og við heyrum mikið talað um, að íslenzk börn eigi að fá langt sumarfrí til þess að vera úti í náttúrunni, til þess að vinna í heyskap og aðra heilbrigða atvinnu. Þetta var gott, meðan það gat gengið. En þetta er rómantík liðinna tíma. Þær þúsundir barna, sem streyma út úr skólunum hér á Íslandi, þegar þeim lýkur á vorin, fá ekki atvinnu við heyskap eða saltfisk í sólskini. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að nútímaþjóðfélag, iðnvætt og tæknivætt, getur ekki tekið við þessum stóru aldursflokkum og veitt þeim arðbæra og holla atvinnu í nokkrar vikur. Það hlýtur því að fara svo, að skólinn verði að lengjast upp í það, sem tíðkast hjá flestum nágrannaþjóðum okkar. Við þurfum samt sem áður að gera stórauknar ráðstafanir til þess, að börnin hafi holl verkefni á sumrin, búa til fyrir þau hina rómantísku vinnu í stuttan tíma, jafnvel þó að hún sé ekki til á arðbæran og eðlilegan hátt. Menn benda á námsleiða í þessu sambandi. Það er að sjálfsögðu hægt að lækna námsleiða með því að leggja námið niður. En ef það væri gert, er ég hræddur um, að það muni koma annar leiði í staðinn. Ég lít svo á, að lenging skólaskyldunnar sé aðeins hluti af þeirri breytingu til aukins jafnréttis fyrir skólabörn á öllum aldri, sem felst í frv. Fyrst og fremst hefur verið rætt um nauðsyn á auknu jafnrétti barna eftir búsetu, og samkv. þessu frv. mun ýmislegt gerast, sem stefnir í rétta átt á því sviði. En ég vil benda á, að skólakerfi, tiltölulega ófullkomið skólakerfi, eins og okkar skólakerfi er þrátt fyrir allt, er miðað við einhvers konar meðalbörn, en eftir því sem tímar hafa liðið og fleiri af þeim börnum, sem fæðast, komast á legg, þá hefur þeim fjölgað, sem eru að einhverju leyti afbrigðileg frá þessu meðaltali. Og það er jafnmikið misrétti að pína barn, sem getur verið miklum hæfileikum búið á einhverju takmörkuðu sviði, í gegnum skólavél, sem er ekki fyrir það sniðin, eins og að láta barn á útkjálka landsins sitja heima. Á þessu sviði, að taka tillit til mismunar einstaklinganna og reyna að veita þeim skólagöngu, sem að einhverju leyti er sniðin við séróskir, þarfir og aðstæður barnanna, er verið að stíga stórt og þýðingarmikið skref með því frv., sem við höfum til afgreiðslu. Það verður stóraukið jafnrétti til framhaldsnáms tvímælalaust. Það verður stóraukið jafnrétti héraða með dreifingu valdsins á fræðsluskrifstofunum. Það verður stóraukið jafnrétti í námsaðstöðu með því að koma upp bókasöfnum og öðru, sem þeim þarf að fylgja. Enda þótt bækur séu svo til á hverju heimili á Íslandi, eru þær ekki alls staðar, og það mun jafna aðstöðu barnanna að geta gengið að góðum bókasöfnum í skólunum. Það verður stóraukið jafnrétti að auka akstur barna til og frá skólunum. Hefur mikið misrétti falizt í því að láta börnin vera e. t. v. tvær vikur heima og tvær vikur í skóla. Þau hafa orðið fyrir óþægindum og misst af ýmsu, auk þess sem þau hafa við þær aðstæður yfirleitt notið styttra náms en önnur skólabörn. Og að lokum mun það verða mikið jafnréttisskref, þegar að því kemur, að hægt verður að láta börnin ljúka skólavinnunni í skólanum, þannig að þau geti komið heim að loknu dagsverki eins og annað fólk á heimilinu - að undanskilinni húsfreyjunni - og þurfi ekki að sitja fram eftir kvöldum við að vinna heimaverkefni, þegar aðrir hvílast. Við skulum þó gera okkur ljóst, að þetta er miklu stærra verkefni en nokkur virðist sjá fyrir í dag, og ég minni á það, sem einn hv. þm. benti á í umr. í gær, að þessu fylgir óhjákvæmilega, að börnin verða að fá aðstöðu til að borða a. m. k. eina máltíð í skólanum. Það ætti okkur Íslendingum ekki að þykja neitt fráleitt, því að við seljum þús. tonn af fiski í hádegisverð skólabarna í öðrum löndum. Þetta, sem ég hef talið upp, er allt hið jákvæða. Þetta frv. stefnir í jafnréttisátt á sviði skólamálanna, í jafnréttisátt fyrir unga fólkið, sem á að njóta skólakerfisins. Ég skal ekki eyða meiri tíma í að ræða um meginatriði frv. eða heildarstefnu þess, enda er ég henni í flestum aðalatriðum sammála, og um það hefur þegar verið allmikið rætt, heldur mun ég reyna að greiða fyrir því, að málið fái fljótan framgang með því að ræða um nokkur einstök atriði frv., sem ég tel, að verði að íhuga nánar bæði í n. og í d. þingsins. Samkv. 11. gr. er gert ráð fyrir fræðsluráðum, sem eiga að starfa í héruðunum með fræðsluskrifstofum og fræðslustjórum. Gert er ráð fyrir, að í þessum ráðum verði 5 menn kjörnir af viðkomandi landshlutasamtökum. Þetta er gott og blessað og eðlilegt, en síðar í gr. er gert ráð fyrir því, að sérstök ákvæði skuli vera um fundasetu fulltrúa kennarasamtaka o. s. frv. Þarna er verið að skapa tvo flokka af fræðsluráðsmönnum, hina æðri og hina óæðri. Í hinum æðra flokki verða pólitísku fulltrúarnir frá landshlutasamtökunum. Í hinum óæðra flokki með takmarkaðan rétt verða sjálfir skólamennirnir, kennarar og skólastjórar. Ég legg eindregið til, að fræðsluráðin verði stækkuð upp í 7 menn og bætt verði við fulltrúum fyrir skólastjóra og kennara á hverju svæði. Við vitum, að sveitarstjórnirnar munu yfirleitt hafa tilhneigingu til að kjósa pólitíska menn í þessi störf. Sízt af öllu ætti að hallmæla pólitískum mönnum í þessari stofnun, en engu að síður tel ég, að það væri hollt, að fræðsluráðin væru blönduð fulltrúum sveitarfélaganna og fulltrúum frá kennara- og skólastjórahópum þeim, sem í hlut eiga. Þá vantar algerlega í 11. gr. ákvæði um skipun formanns í fræðsluráðin, og er auðvelt að bæta úr því. Í 14. gr. er talað um fræðslustjóra og allt það, sem hann eigi að gera, m. ö. o. þau verkefni, sem vinna á í fræðsluskrifstofum héraðanna. Þau eru ærið mörg, talin upp í 8 liðum, en þó finnst mér, að það vanti þarna enn ný og mikilvæg atriði. Fræðsluskrifstofurnar í héruðunum þurfa að verða kennslufræðilegar miðstöðvar og einnig miðstöðvar fyrir hvers konar nýsi- og kennslutækni. Slíkar miðstöðvar eru til í öllum nágrannalöndum okkar, og það er byrjað að koma einni slíkri upp hér í Reykjavík. Ég tel, að það eigi að stefna að þessu, enda er það verkefni, sem hægt er að vinna smám saman, eftir því sem efni og aðstæður leyfa. Í 17. gr. er talað um, að sveitarfélögum sé heimilt að ráða skólafulltrúa, ef þau vilja, og greiða kostnaðinn sjálf. Það er að vísu ekki mikil rausn að heimila þetta. En ég vil benda á, að þetta sakleysislega ákvæði skýlir því vandamáli, að nú þegar eru til fræðslustjórar og fræðsluskrifstofur í Kópavogi og Hafnarfirði, og það mundi vera skref aftur á bak, ef afnema ætti þær skrifstofur. Ég efast um, að sveitarfélögin mundu sætta sig við það. Mér finnst engin frágangssök, að sveitarfélög, sem hafa 10 þús. eða fleiri íbúa, geti haft fræðsluskrifstofur og fræðslustjóra, en ekki upp á sömu kjör og fræðsluskrifstofur kjördæmanna hvað kostnað snertir. Mér finnst, að ríkissjóður ætti að taka takmarkaðan þátt í kostnaði við þær skrifstofur, en þær eiga rétt á sér. Við skulum minnast þess, að t. d. Kópavogur eða Hafnarfjörður hafa fleiri íbúa en sum af kjördæmum landsins. Það geta líka skapazt vandamál vegna fjöldans, og ég tel, að það sé hægt án mikilla erfiðleika að leysa þetta vandamál. Í 18. gr. kemur að skólanefndum, og þar er hið sama uppi á teningnum og með fræðsluráðin. Kennarar hafa mjög takmarkaðan rétt til aðildar. Þeir eru nefndir og þeir mega sitja fundi með málfrelsi og tillögurétti, en ekki fullum rétti. Ég held, að við ættum líka að stíga skrefið til fulls og láta kennara hafa fulltrúa í skólanefndum. Það mundi að minni hyggju vera í samræmi við þann anda skólalýðræðis, sem hefur einkennt hvert einasta frv. um skóla, sem gert hefur verið að lögum hér á Alþ um alllangt árabil. Það má segja það sama um skólanefndir og fræðsluráð, það mun gefast vel að blanda það lið og hafa annars vegar fulltrúa sveitarfélaga og hins vegar fulltrúum skólanna sjálfra úr hópi kennara, sem þar starfa. Í 23 gr. stendur setning, sem Alþ. hlýtur að hnjóta um : „Röðun framkvæmda“ - þ. e. a. s. framkvæmd við skólabyggingar - „miðist við, hvar skólabyggingaþörf er brýnust að áliti rn: Ef þetta væri samþykkt, væri fjárveitingavaldi afsalað til einstaks rn., sem ég býst ekki við, að Alþ. geri. Það er óhjákvæmilegt, að ákvörðun um röðun framkvæmda verði endanlega í höndum Alþ., vonandi þó í formi skipulegra áætlana, sem vel hafa gefizt á öðrum sviðum. Í 32. gr. er fjallað um skipun kennara og hefur einn ræðumaður þegar bent á þá keðju skriffinnsku, sem á að þurfa til þess, að einn kennari verði skipaður eða settur í starf einhvers staðar á landinu. Ef á þetta er litið, þegar skólastjóri talar við skólanefnd og skólanefnd talar við fræðslustjóra og fræðslustjóri talar við rn. og rn. auglýsir og kennaraefni sækir um til skólanefndar og skólanefnd veitir umsögn, skólastjóri veitir umsögn og fræðslustjóri veitir umsögn og rn. á loks endanlega að gefa út bréf upp á einn kennara, þá sjá menn, að skriffinnskan þarna, er orðin hlægileg. Í sambandi við fræðslustjórana í héruðunum hefur verið nokkur deila um, hvort þeir eigi, að vera menn sveitarstjórnanna eða menn rn. Ég er þeirrar skoðunar eindregið, að fræðslustjórarnir eigi að vera menn rn., þeir eigi að hafa tengsl við menntmrn. og vera í raun og veru hluti þess, Ef svo er, er miklu auðveldara að láta ákvörðun um kennararáðningu í hendur fræðsluráðs og fræðslustjóra, og það tel ég, að við eigum tvímælalaust að gera - og stytta þessa bréfakeðju. Deila má að sjálfsögðu á sama hátt um skipun skólastjóra og aðstoðarskólastjóra, en á þessu stigi hef ég ekki kosið að gera við það athugasemd, og mætti sjá, hver reynslan yrði af því að flytja skipun kennaranna til, áður en tekin yrði ákvörðun um, hvort eitthvað svipað verður gert með skólastjóra og aðstoðarskólastjóra. Þó eru rök fyrir því, að rn. hafi með skipun þeirra yfirmanna skólastofnananna að gera, öllu sterkari. 34. gr. er mjög merkileg, því að þar er gert ráð fyrir, að menntmrn. skipi að fenginni umsögn skólanefndar skólaráðskonu við heimavistarskóla, þar sem 30 nemendur eða fleiri samtímis eru í heimavist, m. ö. o. skólaráðskonurnar eiga að verða fastir ríkisstarfsmenn. Ég hef hlustað á skemmtilegar umræður á fundi í mínu kjördæmi um þetta, þar sem embættismaður hældi sér annars vegar af því, að hér væri um miklar framfarir að ræða, en skólastjóri í heimavistarskóla benti á, að ef einn boldangskvenmaður í eldhúsinu væri búin að fá fasta skipun sem opinber embættismaður, gæti hún gert skólastjóranum lífið gersamlega óbærilegt. Þetta var að vísu sagt meira í gamni en alvöru, og ég tek það ekki alvarlega. En ég ætla að spyrja um annað. Við vitum það, að skv. íslenzkri málvenju - og í þeirri málvenju felst töluvert meira en bara málvenjan - þá getur kona verið maður. Kona er t. d. alþm. En mig langar til að spyrja þá, sem standa að þessu frv.: Getur maður verið kona? Getur karlmaður verið ráðskona? Ef svo er ekki, þá er hér annað mál, sem þeir, sem vilja berjast fyrir réttindum karlfólksins, væntanlega undir forustu hv. 4. landsk. þm., verða að taka til höndunum við og reyna að hindra, að þarna sé búin til ríkisstaða, sem er eingöngu ætluð kvenþjóðinni, en karlmenn fá ekki að koma nálægt. Held ég, að ég þekki eitt dæmi þess, að karlmaður hafi annazt matseld í stórum heimavistarskóla, og er ekkert því til fyrirstöðu. Í þessu sambandi vil ég einnig benda á, að matseld, bæði fyrir hópa starfsfólks og skóla, er mjög mikið vandamál nú á dögum frá ýmsum hliðum séð, og ég vil minna á, að það er nýlega búið að samþykkja lög um hótel- og veitingaskóla, þar sem matsveinar og brytar hljóta menntun sína. Og ég vil gjarnan benda á, að rétt væri að íhuga um leið og þetta starf verður gert að föstu starfi, hvort ekki sé rétt að gera einhverjar kröfur um menntun. Það er til ríkisskóli, sem menntar fólk á þessu sviði, bæði með allítarlegri menntun og líka með skyndimenntun á námskeiðum. Í 49. gr. er talað um, að til þess að hafa 8. og 9. bekk þurfi meðalfjöldi nemenda að vera 15 eða meira. Ég vil aðeins nefna það, að ég hef heyrt allmikla gagnrýni á þetta frá dreifbýlinu. Það getur staðið þannig á, að skólinn sé fyrir hendi og starfsmenn séu fyrir hendi, það þurfi ekki að leggja í aukakostnað, þó að bekkjunum sé haldið uppi. Ég legg því til, að þetta atriði verði endurskoðað, ef ekki afnumið. 6. og 9. kafli fjalla um ýmiss konar sérkennslu fyrir afbrigðileg börn, sálfræðiþjónustu og félagsráðgjafaþjónustu í skólunum. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í upphafi, að ég tel, að í þessum köflum felist réttlætismál, sem er eitt af stærstu framfaraatriðum í þessu frv. Við skulum að vísu gera okkur ljóst, að það mun taka nokkur ár að fá sálfræðinga og félagsráðgjafa, og við skulum líka gera okkur ljóst, að því verður víðs fjarri, að þessi mál verði leyst, þótt að sálfræðingar og félagsráðgjafar verði í öllum kjördæmum. En þetta er skref í rétta átt, nauðsynlegt skref og réttlætismál fyrir öll þau börn, sem eiga hlut að máli. 8. kafli fjallar um skólarannsóknir, og tel ég, að stofnun þeirrar deildar menntmrn. hafi á sínum tíma verið hið merkasta spor í alla staði. Þetta er að vísu eina starfsdeildin í rn., sem fjallað er um í þessum lögum, en það kann að vera, að ekkert sé við það að athuga. Hins vegar vil ég benda á, að skólarannsóknir hafa enn sem komið er takmarkazt við námsefnið sjálft og endurskoðun á því, sem vissulega er kjarninn í öllu skólastarfi. En ég vil koma því að, hvort ekki sé rétt, af því að skólarannsóknir fá nú víða stórfé með fastri prósentu af kostnaði við skóla, - ég hygg, að það séu um 25 millj. kr. á ári, - hvort ekki sé rétt að fela skólarannsóknum að kanna fleira en námsefnið, hvort ekki sé rétt, að haldið sé uppi rannsóknarstarfsemi varðandi kennslutæki og annað slíkt, sem skiptir nú meira máli með hverju ári. Og þá vil ég benda á, hvort ekki sé rétt að láta fara fram á vegum skólarannsókna athuganir t. d. á húsgögnum skólanna. Við, sem hér erum inni, þurfum oft að sitja fundi og m. a. oft í skólunum. Þegar ég hef setið fundi í barna- og gagnfræðaskólum, hefur mér oft orðið hugsað til þess, hvort þau húsgögn, sem þar eru, væru ekki hrein pyntingartæki fyrir unglingana og börnin okkar, sem eru 1/3 stærri en við vorum á þeirra aldri, og hvort það sé í samræmi við lífskjör Íslendinga í dag, að það skuli t. d, vera jafnstórir stólar og jafnstór borð í bekkjum, þar sem getur verið helmings stærðarmunur á nemendum. Menn þurfa ekki annað en að ganga að barnaskóla til þess að sjá þetta, ef það þekkir ekki hver og einn af eigin reynslu. Mér finnst ekkert fráleitt, að með svo miklum fjármunum láti skólarannsóknir fram fara eða stuðli að athugunum á svona hlutum. Ég veit, að það kunna að vera aðrir aðilar, bæði í einkaframtaki og á vegum þess opinbera, sem hafa meira með slíka hluti að gera, en skólarannsóknir ættu að koma hinu mannlega sjónarmiði nemandans til skila til tæknifræðinganna, sem framleiða þessa hluti. Ég tel, að skólarannsóknir ættu líka að taka þátt í því að búa til forskriftir að skólahúsum. Það eru aðrar deildir, - eitt sinn var í menntmrn. byggingadeild, en hefur nú verið flutt til, - sem annast teikningar að skólum og staðla þær, en ég tel, að það þurfi einhverjir aðilar, sem eru ekki arkitektar eða byggingarmeistarar að menntun, heldur eru skólamenn, að sjá skólabyggingar fyrir sér frá sjónarmiði mannfólksins, sem á að vinna í þeim, nemendanna og kennaranna. Þessir aðilar verða líka að láta í sér heyra varðandi undirbúning undir skólabyggingar, teikningar að þeim. Ég held, að það ætti að víkka verksvið skólarannsókna og a. m. k. koma að möguleikum til þess, að slíkt sem þetta yrði meðal þeirra verkefna, sem skólarannsóknir taka að sér. Nú vil ég geta þess, að skólarannsóknadeildin er sjálf mjög lítil, hefur 3 eða 4 starfsmenn, en hún hefur þann hátt á að ráða menn til að vinna sérstök verkefni. Kennarar fara e. t. v. úr starfi í ½ ár eða eyða hálfu starfi í heilt ár í að vinna ákveðin verkefni fyrir skólarannsóknir. Þannig starfa á vegum þeirra 60–70 manns að jafnaði. Með þessu sama kerfi væri lítill vandi með nokkrum tilkostnaði að vinna að verkum, sem ná út fyrir þann ramma, sem skólarannsóknir hafa helgað sér til þessa. Í 10. kafla er fjallað um bókasöfn, og hann er vissulega ein merkasta nýjungin í þessu frv. Bókaþjóðin mikla er nú loksins að átta sig á því, að það eigi að vera bókasöfn í skólum. E. t. v. hefur tjónið ekki orðið mjög mikið vegna þess, hve bókaeign er mikil á heimilum. En það er ekki einhlítt, og það er vissulega til þess kominn tími, að lögð sé áherzla á að koma upp góðum bókasöfnum í skólum. Svo langt sem þetta nær, er þetta góð, merk og mikil gr. En svo kemur 3. mgr. Þar stendur: „Heimilt er með samþykki menntmrn. að koma upp deildum í skólabókasöfnum fyrir hljómplötur og hljómbönd til notkunar í skólanum og til útleigu innan skólahverfisins.“ Þeir, sem semja þetta frv., virðast sem sagt hafa orðið varir við, að það séu nú til hljómplötur og hljómbönd, en lengra nær ekki þeirra skilningur, ef dæma má eftir frv., í allri þeirri ótrúlega fjölbreyttu nútímatækni, sem notuð er við kennslu og í skólabókasöfnum nágrannlanda okkar, þar sem þessi mál eru komin á sæmilegan rekspöl. Og höfundar frv. hafa ekki látið sér segjast, þótt þeir hafi fengið mjög greinargott erindi um þetta frá Bókavarðafélagi Íslands. Það er prentaður hluti af því í bókinni, en því hefur ekki verið sinnt. Nú á dögum verður skólabókasafn að hafa meira eða minna filmur, filmuræmur, tónhönd, plötur, litskuggamyndir, glærur og ýmist myndaefni, eftirprentanir, fjölritað efni og fleira slíkt, svo og tæki til þess, að börnin getið gengið að þessu efni og notað það. Við hugsum e. t. v. enn þannig, að þessi sýningartæki séu undraverkfæri, sem kennarar einir geti snert á, en það merklega í tækninni á þessu sviði nú á dögum er e. t. v. ekki furðutækin, sem fram hafa komið, heldur hitt, að litlu, venjulegu tækin eru orðin svo einföld og traust, að þau eru komin úr höndum kennaranna í hendur barnanna. Þar gera þau margfalt gagn. Ég veit, að það mun reynast okkur ærið dýrt verkefni að koma upp skólabókasöfnum með bókum og blöðum einum saman. Það skiptir litlu máli, hvort við settum 25 eða 50 millj. kr. í það í dag. Það væri hægt að eyða því á skynsamlegan og góðan hátt. Menn kunna að segja: Er þá rétt fyrir okkur að setja markið miklu hærra með því að ætla okkur að gera þetta að almennum miðlasöfnum eins og tíðkast í skólum í löndunum í kringum okkur? Ég vil benda á, að við eigum ekki að setja upp skólabókasöfn, sem við vitum um leið, að eru orðin úrelt. Því meira fé sem við ætlum að setja í þetta verkefni, því meiri ástæða er til þess að gera bókasöfnin ekki þannig úr garði í byrjun, að þau verði orðin að forngripum eftir 3–5 ár. Þetta er ekki eins erfitt fjárhagslega og menn skyldu halda, vegna þess að það er nú þegar til í skólunum allmikið af hinum ýmsu tækjum, sem til þessara hluta þarf. Þau eru notuð í sumum skólum, en í öðrum ekki, en þau eru til. Og hér er aðallega um að ræða að sýna þá forsjálni að undirbúa skólabókasöfnin, sérstaklega hvað húsrými snertir, þannig, að hægt verði að láta þau þróast inn á þær brautir, sem þau eru komin á í öllum nágrannalöndum okkar. Herra forseti. Það hefði mátt nefna fjöldamörg önnur atriði, sem ástæða er til að ræða um og athuga, en ég mun láta hér staðar numið að sinni. Ég hygg, að þessi fáu atriði, sem ég hef gert að efnislegu umræðuefni, ættu að nægja til að sýna mönnum fram á, að það er mikið að athuga og mikið að tala um enn í sambandi við þetta frv. Hitt er rétt, að þetta mál er þess eðlis, að það er hægt að halda áfram endurskoðun þess endalaust og finna á hverju ári nokkrar skynsamlegar breytingar. Við verðum einhvers staðar að draga línu. Ég vænti þess, að Alþ. láti þetta mál ekki fara um hendur sínar án þess að hafa athugað það gaumgæfilega, en með góðum vinnubrögðum og snörum handtökum kann að vera, að hægt sé að gera það fyrir lok þingsins.



Herra forseti. Það orkar ekki tvímælis, að það er vandasamt viðfangsefni að setja löggjöf, sem leggur grundvöllinn að undirstöðumenntun þjóðarinnar um komandi framtíð. Þetta viðfangsefni liggur nú fyrir hv. Alþ. í formi þeirra frv., sem hér eru til umr. þessi frv., sem hér eru flutt, eiga sér nokkuð langan aðdraganda og undirbúning, eins og lýst hefur verið. Ég vil lýsa því yfir, að svo vandasamt mál sem þetta ber fremur að gefa sér enn aukinn tíma til þess að skoða í öllum atriðum heldur en að flaustra því af nú á þeim stutta tíma, sem eftir er þessa þings, og fer það saman við skoðanir ýmissa annarra ræðumanna, sem hér hafa þegar talað. Núgildandi fræðslulög frá 1946 eru orðin yfir aldarfjórðungsgögnum. Þrátt fyrir það eru þau enn ekki komin til framkvæmda í öllum atriðum eða í öllum skólahverfum. Það hefur verið verðugt verkefni á undanförnum árum að sjá til þess, að gildandi löggjöf kæmi til framkvæmda og að þar bæru ekki einstakir hópar þjóðfélagsins skarðan hlut frá borði, eins og raun ber vitni um. Þótt þau frv., sem hér eru til umr., yrðu lögfest á þessu þingi, er gert ráð fyrir því, að þau yrðu naumast komin til framkvæmda fyrr en að 10 árum liðnum. Grunur minn er sá, að þessi tími kynni að lengjast eitthvað, og er þar stuðningur við þá skoðun mína, sem ég hef lýst hér í upphafi, að við skulum ekki flaustra af málunum, við skulum skoða þau gaumgæfilega, og Alþ. verður að gera sér grein fyrir afleiðingum þess að samþykkja slík frv. í öllum greinum. Þau sjónarmið, sem ég tel, að brýnast sé að hafa í huga við setningu slíkra laga, sem hér eru til umr., eru : Í fyrsta lagi, að fyllsta jafnréttis sé gætt milli þegna þjóðfélagsins, hvar sem þeir búa, og á milli nemenda þrátt fyrir mismunandi aðstöðu þeirra fjárhagslega. Í annan stað, að þess sé gætt, svo sem kostur er, að árangur skólastarfsins verði sá, sem til er ætlazt, ekki einasta að auka menntun þegnanna, heldur einnig menningu þeirra. Ég skal taka það fram, að eftir þessu frv. sýnist mér stefnan vera sú að gæta jafnréttis meðal þegnanna, bæði frá landfræðilegu og fjárhagslegu sjónarmiði, og er það vel. Ég lít hins vegar svo á, að leiðirnar að þessu markmiði geti orkað tvímælis og þar megi fara eftir fleiri vegum. Í þessu sambandi vil ég lýsa því hér yfir, að ég efast mjög um, að sú lenging skólaskyldunnar, sem frv. fela í sér, sé heillavænleg. Og ég lýsi því enn fremur yfir, að ég tel, að lenging skólaársins sé varhugaverð. svo að ekki sé meira sagt, og skal ég reyna að styðja þessa skoðun mína nokkrum orðum. Á undanförnum árum hefur það valdið vaxandi áhyggjum í þjóðfélaginu, hversu tengsl fólksins, sem er í skólum landsins - og þá ekki sízt æðri skólum - við atvinnulífið hafa farið þverrandi og að skólakerfið hefur sýnzt vera með því marki brennt, að það jafnvel verki í þá átt, að fólk fjarlægist atvinnuhætti þjóðarinnar. Í sambandi við lagasetningu af þessu tagi er nauðsynlegt að gefa því sérstakan gaum, hvernig megi ráða bót á þessu. Nú er það svo, að ef skólaár skyldunáms er lengt upp í 9 mánuði, þá sýnist mér, að þar sé verið að stefna í þveröfuga átt í þessu efni. Það er stefnt að því að halda nemendum á skyldunámsstigi inni í skólum svo lengi, að miklu minni tími gefst til en ella, að þeir geti kynnzt af eigin raun og tekið þátt í atvinnulífi þjóðarinnar til sjávar og sveita. En það er einmitt að minni hyggju stórkostlegt uppeldislegt atriði, sem jafnframt hefur þjóðhagslegt gildi. Það hefur verið eitt af einkennum skólakerfisins íslenzka, að nemendur hafa getað aflað sér tekna með því að stunda atvinnu að sumarlagi og staðið þannig sjálfir að nokkru undir þeim kostnaði, sem þeir leggja í við nám sitt. Með því að lengja skólatímann er mjög skertur sá tími, sem nemendum gefst til að afla sér tekna í þessu skyni. Um lengingu skólaskyldunnar er það að segja, að mér sýnist það orka mjög tvímælis, hvort það sé til góðs. Er það víst, að fræðsluskylda sé ekki jafnheppileg leið? Því hefur verið haldið fram, að fræðsluskylda hafi brugðizt hlutverki sínu hér á landi, og það er tekið sem dæmi því til sönnunar, að nemendur í landinu, eftir að skólaskyldu lýkur, sæki ekki framhaldsnám nema sem svarar rúmlega 80% og að meiri hluti hinna 20% nemendanna sé úr strjálbýli og smærri sjávarplássum. Þetta vilja þeir, sem leggja til, að skólaskylda verði aukin, taka sem sönnun fyrir því, að fræðsluskyldan hafi brugðizt. Ég er ekki á sömu skoðun. Fræðsluskyldan hefur að mínu mati brugðizt að þessu leyti vegna þess, að ríkisvaldið hefur ekki lagt fram nægilegt fé til þess að koma áfram skólabyggingum og skapa aðstöðu til þess, að fræðsluskylda gæti komið að notum. Það hefur ekki tekizt að koma upp nægum skólamannvirkjum í heimabyggðum nemenda, svo að þeir gætu með góði móti sótt skóla og aflað sér fræðslu eins og hugur þeirra hefur staðið til. Ef þessum þætti hefði verið hrundið í framkvæmd, ef ríkisvaldið hefði haft úr nægum fjármunum að spila og getað komið upp skólamannvirkjum úti um land, svo að þeirra væri hvergi skortur, þá hygg ég, að þessi mikli munur, sem kemur fram í aths. með frv. um skólasókn nemenda úr strjálbýli og þéttbýli, væri ekki fyrir hendi. Ég lít svo á, að sú skoðun, sem ég hreyfi hér um efasemdir og andmæli við lengingu skólaskyldu og skólaársins, sé engin hjáróma rödd. Í aths. með þessu frv. eru prentaðar umsagnir ýmissa aðila, sem fengið hafa frv. til meðferðar, og fjölmargir þessara aðila hafa gagnrýnt lengingu skólaskyldunnar og lengingu skólaársins. Ég vil einnig minna á það hér, að skólastjórafundur gagnfræðanámsins, sem haldin var á Reykjum í Hrútafirði 1971, andmælti lengingu skólaskyldunnar. Þar eru þó að verki menn, sem gerzt þekkja, og þar eru ábyggilega ekki menn, sem vilja veg unglinganna og námsferil þeirra illt hér á landi. Ég minni einnig á það, að á þingi Fjórðungssambands Norðlendinga á síðasta hausti var lengingu skólaársins sérstaklega andmælt. Það má heita undrunarefni, hvað margir skólamenn, sem ég hef hitt, hafa borið í brjósti miklar efasemdir og andstöðu við þá lengingu skólaskyldunnar, sem ráðgerð er í þessum frv., og meginorsökin til þessara skoðana skólamannanna sjálfra er sú, að þeir hafa orðið þess varir, hve kennslan gengur betur, eftir að skyldunámi sleppir. Það verkar ekki vel á unga fólkið, að því sé sagt fyrir um það, hvað það eigi að læra, hvenær það eigi að læra og hvað lengi það eigi að læra. Í röðum skólafólks á skylduskyldunámsstigi er jafnan nokkur hópur, sem tekur ekki slíkum fyrirmælum ofan að með jafnaðargeði. Þetta fólk myndar kjarna þess ungafólks í þjóðfélaginu, sem mest hefur borið á með uppreisnarhug gegn yfirvöldum, löggæzlu, jafnvel foreldrum og skólakerfinu í heild. Ég hygg, að þarna sé að miklu leyti að finna rótina undir þeirri uppreisnargirni, sem svo mjög verður vart hjá nokkrum hópi fólks. Þó að ég tali hér um þennan hluta unga fólksins, er sjálfsagt að láta það koma ljóst fram, að hér er ekki um að ræða nema fámennan hóp miðað við heildina. En sá hópur eitrar út frá sér, hann torveldar skólastarfið, og hann kemur af stað vandræðum síðar meir í þjóðfélaginu, eins og raun hefur borið vitni. Þarna er meginorsökin fyrir því, að skólamennirnir sjálfir, einkum á miðskólastigi, hafa margir látið það í ljós, að þeir telji lengingu skólaskyldunnar og lengingu skólaársins fremur til hins verra en hins betra. Hitt er svo augljóst mál, að ef ekki væri horfið að þessari leið, þá þarf að gæta þess, að fræðsluskyldunni sé við haldið og hún aukin, þannig að hún sé ekki orðin tóm, heldur geti nemendur allir, hvar sem þeir búa á landinu og án tillits til fjárhagsástæðna, sótt sér það nám, sem hugur þeirra stendur til, og valið sér námsbrautir og lífsstarf við hæfi. Hv. 8. landsk., sem hér talaði næstur á undan mér, taldi, að það væri rómantík liðinna tíma, að börn og unglingar á skólaaldri þyrftu að kynnast atvinnulífi þjóðarinnar og gætu fengið störf við sitt hæfi á þessum tíma. Ég er honum alls ekki sammála. Ég lít svo á, að það sé ekki síður þörf á því fyrir börn og unglinga þéttbýlisins, en fyrir sömu aldursflokka úr strjálbýli að kynnast atvinnulífi og taka þátt í því frá blautu barnsheini. Og ég hygg, að allir landsmenn viti, hvað foreldrar í þéttbýli leggja mikið upp úr því að koma börnum sínum í snertingu við einhverja tegund atvinnulífs, þegar á unga aldri. Ég lít svo á, að ef ekki væri horfið að þeirri lengingu skólaársins, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, og þar með felldur niður nokkur kostnaður, sem þeirri lengingu skólaársins er samfara, mætti taka nokkra fjármuni til þess að auðvelda börnum og unglingum í þessum aldursflokkum að kynnast atvinnulífinu, efna til námskeiða og stofna sumarbúðir, þar sem þau gætu lagt hönd á plóginn í tengslum við atvinnulífið við sjó og í sveit, þjóðfélaginu til heilla og sjálfum sér til hagsbóta og sáluhjálpar. Ég skal ekki fara mörgum fleiri orðum um þennan þátt málsins. Það er þó ljóst, að ef lengingu skólaskyldunnar væri hafnað og lengingu skólaársins hafnað, þá er viðhaldið í því kerfi, sem forsvarsmenn þessa frv. hafa kallað, að myndi gjá á milli skólaskyldunnar og framhaldsmenntunar í landinu, bæði í menntaskólum og sérskólum. Þarna er vitaskuld nokkur hnútur, sem þarf að leysa. En ef þetta stig fræðslukerfisins væri með þeim hætti, sem ég hef nefnt, að fræðsluskyldu væri viðhaldið, hygg ég, að nemendum væru brautirnar opnar. Ég skal þá ekki fara fleiri orðum um þennan þátt. Ég hafði hugsað mér að drepa á nokkrar af einstökum gr. frv. Þegar hefur verið drepið á flest af því, sem ég hafði hugsað mér að ræða um. T. d. minnti hv. 8. landsk., sem talaði hér áðan, á bekkjardeildirnar, en það getur verið mjög bagalegt á einstökum stöðum, ef ekki fengist leyfi til þess að halda uppi bekkjardeildum á seinni stigum skyldunámsins fyrir færri nemendur en 15. Það hefur verið minnzt á það kerfi, sem ætlað er að koma upp af fræðsluskrifstofum, ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu, og þann þátt, sem í þessu kerfi er ætlað að vera fólginn um dreifingu valdsins í yfirstjórn skólamálanna. Í þessum þætti málsins er að mínu viti sérstök ástæða til þess að gefa því gaum, að kerfið sé ekki flækt um of og að með þessu sé ekki einungis verið að fjölga þeim þrepum, sem þarf að ganga upp í gegnum yfirstjórn fræðslumálanna, til þess að ákvarðanir verði teknar. Það þarf að greina, svo sem frekast má vera, á milli ákvörðunarvalds fræðsluumdæmanna, fræðsluskrifstofanna og fræðsluráðanna í héruðunum og rn. Þetta atriði hygg ég, að sú n., sem þetta frv. fær til meðferðar, ætti að taka til sérstakrar athugunar. Einnig vil ég drepa hér á 24. gr. frv., sem hefur verið gagnrýnd í mín eyru. Þar eru birtar reglur um það, hvernig með skuli fara skiptingu kostnaðar á milli einstakra sveitarfélaga, sem mynda sama skólahverfi, ef ekki næst samkomulag. Og þar segir, að skiptingin skuli miðast við eftirfarandi meginatriði: a. Íbúafjölda. b. Tekjur sveitarfélaganna næstliðið ár. c. Þann barnafjölda, sem hverju sveitarfélagi ber að senda í skólann. d. Kennslustundafjölda samkv. námsskrá í þeim bekkjum, sem aðild sveitarfélagsins miðast við. Það, sem sérstaklega er við þetta að athuga, er b-liðurinn, að miða við tekjur sveitarfélagsins næstliðið ár. Allir, sem til þekkja í strjálbýli, vita, að þau tilvik geta komið, að einstök sveitarfélög, sem standa saman um byggingu samskóla og mynda eitt skólahverfi, geta hent þau tilvik, að mjög mismunandi þurfi að leggja á íbúana eftir sveitarfélögunum útsvör og önnur gjöld til sveitarfélags. Ef svo bæri t. d. við, að eitt af þessum sveitarfélögum þyrfti að kaupa jörð, sem ella lenti í höndum aðila, sem óæskilegt væri talið, og kosta til þess milljónum króna, þá gefur auga leið, að það þyrfti að afla sveitarfélaginu meiri tekna. Ef einhver sérstök óhöpp bæri að höndum, sem sveitarfélagið þyrfti sjálft að ráða bót á, þá þyrfti einnig að auka tekjur þessa sveitarfélags með þyngri gjöldum á þegnana. Og ef eitthvert sveitarfélagið er með á prjónunum sérstakar framkvæmdir af öðru tagi, sem kosta fé, þá gildir allt að einu hið sama. Það væri þá í hæsta máta óréttlátt að miða við þennan stofn. Miklu réttara er að miða við t. d. álagðan tekjuskatt, því að þar er grundvöllur fundinn, sem er hinn sami stofn fyrir alla aðila skólahverfisins og mismunar ekki sveitarfélögunum eftir þeirri aðstöðu, sem þau lenda í að öðru leyti. Og í síðasta lagi má benda á, að forráðamenn einstakra sveitarfélaga geta hagað álagningu sinni á þegnana með hliðsjón af þessari gr., ef hún stendur óbreytt, og hygginn sveitarstjórnarmaður mundi, ef fært væri, draga úr álögunum á þegnana og afla sveitarfélaginu minni tekna til þess að losna við að borga meiri hlut til samskóla. Ég hygg, að ég þurfi ekki að skýra það meira, sem mér finnst að þessari gr., og vænti, að hún verði tekin til athugunar við skoðun málsins. Ég skal ekki víkja að fleiri gr. Það eru nokkrar fleiri, sem ég hafði í huga, en að þeim hefur þegar verið vikið af öðrum ræðumönnum. Fram hefur komið, að talið er, að kostnaðaraukning við þá breytingu, sem fyrirhuguð er eftir þessum frv., sé 290 millj. kr. á rekstri skólanna. Hæstv. ráðh. sagði hér í fyrradag, að enginn vissi, hvað breytingin mundi kosta í stofnkostnaði skólanna. Ég hygg, að það séu harla óvenjuleg vinnubrögð að leggja frv. fram á Alþ., sem vitað er, að kosti slíka fjármuni sem þetta frv. og gera ekki tilraun til þess að leggja fram neinar áætlanir um það, hvað það muni kosta. Og ég tel það harla ólíklegt, að frv. verði afgreitt, ef ekki verður gerð grein fyrir því, hvaða fjármuni það muni kosta ríkið á komandi árum, ef það yrði samþykkt. Það er vitaskuld eitt af þeim meginatriðum, sem hv. Alþ. þarf að taka tillit til við afgreiðslu stórmála, hvaða fjármagn þarf til þess að hrinda þeim í framkvæmd. Ég skal ljúka þessum orðum mínum með því að segja, að fjölmargt í þessu frv. er að mínu mati til hins betra. Ég endurtek það, sem ég minnti á í upphafi, að jafnréttishugsjónin, sem fram kemur í frv., er í samræmi við eitt af þeim meginsjónarmiðum, sem samning slíks frv. hlýtur að verða að hyggjast á. En sá grunur læðist að mér, að þótt þetta frv. væri afgreitt á þessu þingi, þá yrði jafnréttið viðurkennt að fullu á pappírnum, en hætt er við, að þegar því er fýst yfir, að ætla megi, að það muni taka a. m. k. áratug að ná því, að lögin yrðu framkvæmd, þá mundi enn sem fyrr hlutur þeirra, sem versta eiga aðstöðuna, liggja eftir og jafnréttið ekki verða í raun mikils virði fyrir þá. Þennan ugg minn vil ég þegar láta koma fram og vænti þess, að reynt verði að synda fram hjá því, að þessi uggur minn reynist vera réttur, ef frv. verður afgreitt. Ég lýsi því enn yfir, að höfuðtilgangur að öðru leyti en hvað jafnrétti snertir hlýtur að miðast við það að sjá til þess, að árangur skólastarfsins verði sem beztur, að þar verði sinnt mismunandi eiginleikum nemendanna, þeim gefist kostur á að búa sig undir fjölþætt lífsstarf og að með aukinni menntun fylgi aukin menning. Og aukin menning, hygg ég, að verði ekki síður tryggð með því að skapa fullnægjandi aðstæður fyrir nemendur til að sækja skólanám af frjálsum vilja með fræðsluskyldu, án þess að skólaskyldan sé lengd og skólaárið lengt.



Herra forseti. Það er mikið verk að lesa yfir frv. til l. um skólakerfi og grunnskóla, hvað þá heldur að kynna sér málið til nokkurrar hlítar. Í grg, frv. um grunnskóla segir, að það hafi raunar verið í smíðum síðan 4. júlí 1969. Það er því komið hátt á 4. ár. Þar hafa margir lagt hönd að verki, margvíslegra gagna verið aflað og umsagnir látnar í té úr ýmsum áttum um frv. í heild og ýmsa einstaka þætti þess. Nú er það lagt fyrir Alþ. í annað sinn. Merkur skólamaður sagði í ræðu fyrir tæpum tveimur árum m. a.: „Sumir stjórnmálamenn virðast allt fram á þennan dag hafa talið sér trú um, að menntamál séu nokkurs konar einkanöldursefni skólamanna, sem ekki komi alvörustjórnmálum við. Aftur á móti sé stórpólitíkin næstum eingöngu í því fólgin að halda hjólum efnahagslífsins gangandi með gengisfellingum og uppbótum á víxl, sem ekki skal út af fyrir sig vanmetið, enda hefur það verið höfuðviðfangsefni íslenzkra stjórnmála síðasta aldarfjórðunginn.“ Það er rétt, sem þarna er að vikið, að oft vill það verða svo, að óþarflega mikið af þingtímanum eyðist í karp um alls kyns ráðstafanir í efnahagsmálum. Andinn verður að þoka fyrir efninu og bíða átekta um sinn, svo sem oft vill verða. Það er ekki ætlun mín að ræða þetta frv. til l. um grunnskóla í löngu máli að þessu sinni. En örfá orð og aths. fannst mér rétt að láta falla nú þegar við 1. umr. málsins í hv. d., því að vel má fallast á það, sem segir í grg. frv., að vafasamt er, að nokkur löggjöf leggi þýðingarmeiri grundvöll fyrir þjóðarheild og einstaklinga en sú löggjöf, sem ákveður hina almennu grundvallarmenntun landsmanna. Og rétt er það, að tími virðist kominn til að endurskoða fræðslulöggjöfina. Svo sem kunnugt er, voru hin fyrstu fræðslulög samþ. á Alþ. árið 1907 og skólaskyldu komið á. Þau voru endurskoðuð 1926, 1936 og 1946. Hefði sennilega ekki verið úr vegi að halda því tempói áfram og endurskoða lögin á 10 ára fresti, þar sem bent hefur verið á í þessum umr., að löggjöf sem þessi þurfi í raun og veru að vera í stöðugri endurskoðun. Hitt er svo annað mál, að hversu góð og nýtízkuleg sem löggjöfin er á þessu sviði, þá veltur á miklu, hvernig á málum er haldið í framkvæmd, og kannske veltur þar á mestu. Hæstv. menntmrh. gat þess í framsöguræðu sinni, að Íslendingar verðu um 3600 millj. kr. til skólamála í ár eða sem svaraði 16.8% af heildarútgjöldum fjárl. Hér er um mikið fé að ræða. Þjóðin leggur mikið á sig til að mennta og annast unga fólkið og uppeldi þess. Það er erfitt að segja, hvort þetta svarar kostnaði. Reynslan er þar ein til leiðbeiningar. En ekki fæst allt fyrir peninga. Manngildið verður ekki metið til fjár. Einn af vinum mínum, sem ég sendi þetta frv. til skoðunar og athugunar, endursendi mér það með svofelldri áritun á forsíðu: „Þetta frv. þarf að skoða sérstaklega með þarfir og getu dreifbýlisins í huga.“ Og þetta er hverju orði sannara. Það verður eitt af því erfiðasta að jafna aðstöðu nemenda til náms, hvar sem þeir eiga heima í landinu, svo sjálfsagt og óhjákvæmilegt sem það er. Það er rætt um lengingu skólaskyldunnar upp í 9 ár. Ég verð að játa, að ég hef ekki enn öðlast sannfæringu fyrir því, að þar sé rétt spor stigið. hað er e. t. v. meðfram vegna þess, að ég þekkti og þekki svo margt sannmenntað og gagnmenntað fólk með litla eða nær enga skólagöngu að baki, sem hefur valdið þeim verkefnum, sem lífið hefur fært því í hendur, svo vel, að betur verður ekki gert, og tileinkað sér mikinn fróðleik og ómælda þekkingu á mörgum sviðum. En þá segja aðrir: Félagsleg þróun í nútímaþjóðfélagi er ör. Sú þróun kallar á sérmenntað fólk á æ fleiri sviðum. - Þessu er líklega ekki þægilegt að andmæla. Þá er stefnt að því að lengja skólatímann árlega upp í 9 mánuði. Hér finnst mér einnig, að þurfi að athuga málið vel. Bæði um þetta atriði og hið fyrra vitna höfundar frv. mjög til hinna Norðurlandanna. Það fer að sjálfsögðu vel á því að skyggnast um borð og bekki hjá frændþjóðum okkar og nágrönnum að þessu leyti. Þó er bezt að hafa slíka athugun til hliðsjónar, en ekki eftirspurnar eða fordæmis nema þá að mjög vel athuguðu máli. Enn sem fyrr sýnist mér, að íslenzka þjóðin þurfi víðar að vinna en á skólabekkjum. Og það eru margir unglingar, sem vilja miklu heldur komast sem fyrst út í atvinnulífið, ef þeir hafa alla burði til, en sitja í skóla, sem þeir hafa engan áhuga á. Ég er nær viss um, að mörgum knáum strák fer eitthvað á þá leið, þegar hann ber saman skólann og hin fengsælu fiskimið, t. d. á Breiðarfirði, að honum finnist skólinn vera sem svartur hamar miðað við glampandi sjóinn. Hann kynni þá að hugsa eitthvað svipað og Jónas forðum á ferð sinni fyrir Ólafsvíkurenni: „Hvort á nú heldur að halda í hamarinn svartan inn, ellegar út betur - til þín, Eggert, kunningi minn?“ Það er hverjum manni hollt og lífsnauðsynlegt að hafa náin kynni af atvinnulífi þjóðar sinnar frá bernsku og æsku. Við lærum fyrir lífið, en ekki skólann, hefur oft verið sagt. Satt er það, að menn mega aldrei gerast skólaþrælar, en góður skólaþegn er sæmdarheiti á hverjum manni. Í 2. gr. frv. þessa um grunnskóla segir m. a.: „Skólinn skal temja nemendum víðsýni og efla skilning þeirra á mannlegum kjörum og umhverfi, á íslenzku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum og skyldum einstaklingsins við samfélagið.“ Það er að sjálfsögðu margt athyglisvert og ágætt í þessu frv., sem of langt yrði upp að telja: Samfellt skólakerfi, jöfnun námsaðstöðu og menntunarjafnrétti, greiður menntavegur þeim, sem hann vilja ganga, svo að nokkuð sé nefnt. En ég ætla ekki í þessum fáu orðum að fjalla um einstakar gr. frv., þó að ástæða hefði verið til þess, en aðeins láta það verða mín síðustu orð að þessu sinni, að við uppeldi og fræðslu hinna ungu íslendinga verði hér eftir sem hingað til lögð rík áherzla á það, sem þjóðinni hefur reynzt haldbezt á umliðnum öldum, þ. e. kennslu í kristnum fræðum og almennu siðgæði.



Herra forseti. Það væri vissulega ástæða til, þegar rætt er um svo yfirgripsmikið og fjölþætt mál sem hér er til umr., að eyða alllöngum tíma í að ræða það. Ég ætla þó ekki að þessu sinni að vera langorður um þetta mál, en vil samt þegar við 1. umr. víkja aðeins örfáum orðum að því og þó sérstaklega að tveimur atriðum þess. Það er vissulega rétt, sem hér hefur verið sagt, að ég held af flestum hv. þm., sem til máls hafa tekið, að þetta mál er yfirgripsmikið og víðtækt. Skóla- og fræðslumál eru kannske sá málaflokkur, sem snertir hvað mest hvern og einn þjóðfélagsþegn hjá hverri einustu fjölskyldu í þessu landi, og það er því ekki lítils um vert, þegar fjallað er um slíkt mál og löggjöf sett, að vel sé til þess vandað og málið unnið eins og bezt verður á kosið. Ég held, að um undirbúning þessa máls megi segja, að hann hafi verið til fyrirmyndar. En þótt svo hafi verið, að málið sé vel í hendur Alþ. búið, held ég og vil undirstrika það, að það er síður en svo, að málið þurfi ekki að fá vandlega skoðun og meðferð hér í þinginu. Það má sjálfsagt alltaf um það deila, hvort nægilega hafi verið tekið tillit til sjónarmiða og reynslu þeirra manna utan þéttbýlissvæðanna, sem þessum málum eru gjörkunnugir. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé því miður of lítið að því gert að hafa einmitt þessa aðila með allt frá byrjun, þannig að fullt tillit sé tekið til sjónarmiða og staðreynda að því er varðar staðhætti utan Reykjavíkursvæðisins allt frá byrjun. Það á ekki við um þetta mál eingöngu, það á við miklu víðar. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að gerbreyta þyrfti fræðslukerfinu í landinu á þann veg, að það sé sem samrýmanlegast þörfum þjóðarinnar og þeim atvinnuháttum, sem við búum við, þ. e. að verkleg menntun í þágu atvinnuveganna í landinu væri aukin. Þó að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé ekki nein gerbylting að því er varðar skólakerfið, er þó, að ég held, flest af því, sem þar er, til bóta og margt mjög verulega. Þar má t. d. nefna dreifingu valdsins út í héruðin með tilkomu fræðsluskrifstofa og sérfræðiþjónustu og fræðslustjóra, sem ég held, að sé í raun og veru fyrsta raunhæfa skrefið, sem stigið hefur verið í þá átt að færa út frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar hið raunverulega vald og stjórnunarkerfi, og færi betur, að fleiri skref lík því fylgdu á eftir. Einnig mætti nefna rétt hinna smærri skóla, sem aukinn er með breyttum útreikningi skólakostnaðar, svo og að ráð er fyrir því gert, að ríkið greiði jafnóðum mánaðarlega sinn hluta af skólakostnaði, sem ekki hefur áður verið. Margt fleira mætti auðvitað nefna, en ég sleppi því að sinni. Aðalerindi mitt hér í ræðustól var að gera að umtalsefni tvö atriði þessa frv., eins og ég sagði áðan, þ. e. lengingu skólaskyldu um eitt ár frá því, sem nú er, og árlega lengingu skólahaldsins. Mér er það mjög til efs, að stefnt sé í rétta átt með lengingu skólaskyldu. Námsleiði er þekkt orð og því miður verður kannske námsleiða vart í æ ríkara mæli. Það er vitað, að nokkur hluti nemenda, sem nú er skyldaður til skólagöngu í 8 ár, er af mismunandi ástæðum þess vanmegnugur að inna af hendi þá skyldu. Það er enginn vafi á því, að margir einstaklingar hafa beðið og bíða tjón bæði á sál og líkama af því að vera neyddir til að stunda nám svo og svo lengi, burtséð frá hæfni þeirra og getu til námsins. Hv. 8. landsk. þm. sagði hér áðan, að það væri liðin rómantík, að unglingar ættu þess kost að fara, eins og hann orðaði það, að ég held, út í sveitir og athafnalífið. Ég er ekki sammála þessum hv. þm. um þetta. Það má vera, að þetta sé liðin tíð hér á þéttbýlissvæðinu. En þetta er ekki liðin tíð í sveitum og í sjávarþorpum víðs vegar í kringum landið. Þar helzt enn sú rómantík, ef rómantík skyldi kalla, að æskufólk, unglingar allt frá 13 ára aldri, eigi þess kost að vera í nánum tengslum og náinni snertingu við það athafnalíf, sem er í kringum það, og það umhverfi og líf, sem það hrærist í hverju sinni. Lenging skólaskyldu er, að því er ég bezt fæ séð, fyrst og fremst studd þeim rökum, að hingað til hafi um 82% nemenda á aldrinum 15–16 ára, þ. e. a. s. eftir að núverandi skólaskyldu 1ýkur, haldið áfram námi. Í mínum huga eru þetta ekki nægilega sterk rök til þess, að nú eigi að lengja skólaskyldu um eitt ár. Ég held nefnilega, að stór hluti þessara 82% nemenda haldi ekki áfram námi vegna námslöngunar, heldur vegna hins, og þar komum við aftur að hinni rómantísku hlið málsins, sem hv. 8. landsk. þm. talaði um, að hér á þéttbýlissvæðinu er í langflestum tilfellum ekki í annað hús að venda fyrir þennan aldursflokk en að fara í 3. bekk gagnfræðastigsins. Þessu er oft á annan veg farið í dreifbýlinu. Þar eru unglingar á þessu aldursskeiði í miklu meiri og nánari tengslum við atvinnulífið. Og þá kem ég að síðara atriðinu, þ, e. lengingu árlegs skólatíma. Ég er einnig mjög efins um það, að árleg lenging skólatíma í 9 mánuði stefni í rétta átt. Ég held, að það sé enginn vafi á því, að slíkt orkar enn meira til aukins námsleiða. Þó að nám sé að mínu mati gott og nauðsynlegt, er hitt eigi síður nauðsyn, að hver og einn eigi þess kost að vera í sem nánustum tengslum við það umhverfi, sem hann lifir og hrærist í, ekki þó sízt atvinnulífið í hinum ýmsu myndum þess. Niðurstaða mín um þessi tvö atriði, þ. e. lengingu skólaskyldunnar um eitt ár og árlega lengingu skólahaldsins, er því neikvæð. En hvað sem þessu líður, er rétt að hafa í huga, að löggjöfin sem slík sker ekki úr um það, hvernig til tekst. Það fer fyrst og fremst eftir því, hvernig til tekst hjá þeim, sem koma til með að framkvæma löggjöfina, framkvæma starfið. En verði þetta frv. grundvöllur að aukinni og hagnýtri menntun, menntun, sem ekki er svo til eingöngu miðuð við bóklegt nám, þá er vel. Hjá þjóð sem okkur Íslendingum, sem erum aðeins um 200 þús. manns, hlýtur það að vera takmörkunum háð, hversu miklum fjármunum þjóðin hefur efni á að ráðstafa til þessa. Það er því ekki lítils um vert, að fræðslukerfið sé sniðið og mótað þannig, að það sé sem samrýmanlegast þörfum þjóðarinnar og þeim atvinnuháttum, sem þjóðin býr við. Það ber því að mínu viti tvímælalaust að stefna að aukinni verkmenntun meðal þjóðarinnar, menntun, sem hingað til hefur að allt of miklu leyti verið vanrækt. Ég sagði áðan, að ég skyldi ekki verða langorður um þetta mál. Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég hef áður lýst, að margt eða allflest af því, sem frv. hefur fram að færa, stefni að mínu viti í rétta átt. En ég dreg mjög í efa, vægast sagt, að lenging skólaskyldu og árleg lenging skólahalds sé það, sem við þurfum fyrst og fremst á að halda á þessum tíma. Ég mælist eindregið til þess, að þau tvö atriði verði vel skoðuð, áður en málið verður endanlega afgreitt hér í þinginu.



Herra forseti. Það hafa verið haldnar margar góðar ræður hér, og ég skal ekki verða mjög langorður, vegna þess að það vill þá oft verða um endurtekningar að ræða. Þetta er viðamikið frv. og er hægt að tala lengi um það, en ég ætla ekki að gera það. Enda er vafasamt, hve mikla þýðingu það hefur, að við förum hér upp og teljum upp ótal atriði, sem okkur finnst að. Það er búið að hafa mikið fyrir samningu á þessu frv. Það var víst samið fyrir 2–3 árum, eða jafnvel byrjað á því fyrr, og svo var frv. endurskoðað. Mér hefur skilizt, að 5 manna n. eða eitthvað slíkt hafi verið að ferðast um landið, halda fundi og ræða þetta við fólkið. Ég hef heyrt, að þeir hafi ýmsar aðfinnslur fengið á þessum fundum og margir hafi haft ýmislegt við frv. að athuga. En er árangurinn nokkur af þessum fundum? Hefur nokkurt tillit verið tekið til, þeirra aths., sem menn hafa verið að gera? Ég hef frétt, að það hafi verið haldinn fundur hér í bænum. Ég vissi ekki, hversu margir töluðu, hvort það voru 5, sem töluðu. En þá stóð upp einn ræðumaður og sagði, að unglingarnir mundu verða allþreyttir á náminu, eftir að vera búnir að sitja í 9 ár í skóla, ef ræðurnar, sem yfir þeim væru haldnar, væru ámóta skemmtilegar og hefðu verið hjá þessum mönnum, sem sömdu frv. Það mundi vera kominn allmikill leiði í þá. Menn koma á ýmsan hátt orðum að hugsunum sínum, eins og gengur. Ég hef t. d. mjög mikið út á það að setja að lengja námstíma árlega, sérstaklega að gera það að skilyrði. Ég álít, að það þurfi að setja sérstakar reglur fyrir dreyfbýlið og þéttbýlið í þessu efni. Ég skil það vel, að í kaupstöðunum geti foreldrar sætt sig við þetta, því að þeir eru í vandræðum með börnin, ef mæðurnar vinna úti, að geta ekki komið þeim í sveit, og það kostar sína peninga. Ég get trúað því, að þeim þyki gott að láta krakkana dunda þarna í 9 mánuði á hverju ári og kennarana líta eftir þeim. En það er bara allt annað viðhorf fyrir okkur í dreifbýlinu. Það er ekki hægt að telja mér trú um, að það sé nauðsynlegt fyrir unglingana að sitja í 9 mánuði í 9 ár til þess að læra þessi fræði, sem gerðar eru kröfur til, að þeir kunni, þegar þeir ljúka skyldunáminu. Menn læra ekki mest á því að vera langan tíma við nám. Menn læra mest á því að halda vel áfram, meðan þeir eru við það, og hafa góða kennslu. Á þeim skóla, sem við höfum haft, héraðsskóla í Austur-Húnavatnssýslu, veit ég ekki betur en yngri börnin hafi verið svona 3 mánuði í skóla á ári. Þau hafa verið heima til skiptis, viku- eða hálfsmánaðarlega, og átt þá að læra heima. Þess er skilyrðislaust krafizt, að börnin séu í skóla, skilst mér, eða þá í viðurkenndum einkaakólum. En þau geta lært heima hjá sér. Í sveitinni t. d. geta foreldrar í mörgum tilfellum kennt börnunum heima. Það er miklu hagkvæmara nám fyrir ungu börnin en að vera í fjölmennum skólum. Svo á vitalega að gera kröfur til, að þau taki próf. Til hvers á að vera neyða fólk til þess að láta börn í 9 mánaða skóla, ef þess gerist ekki þörf? Það er auk þess orðið þannig með fálkshald í sveitinni, að ógerlegt er fyrir bændur að búa, ef unglingarnir fá ekki að vera heima vor og haust, þeir geta það ekki. Með vinnustyttingu og fleiri ráðstöfunum er búið að gera það þannig, að fólkið streymir frá þeim atvinnuvegum, þar sem það þarf að vinna 7 daga vikunnar, og vill vinna 4–5 daga. Bændur eiga ekki kost á að fá hjálp. Ef þeirra eigin börn hjálpa þeim ekki, geta þeir ekki búið. Ég held, að menntmn. ætti að athuga, að hið sama á ekki við í dreifbýlinu eða a. m. k. í sveitunum og jafnvel ekki í minni kauptúnunum eins og í stærri bæjunum. Auk þess held ég, að það verði ekki til þess að örva námfýsi unglinganna að sitja 9 mánuði í skóla á ári. Það er þannig með manninn eins og dýrin, það er ekki ýkjamikill munur á sálarlífi þeirra, því hef ég oft tekið eftir. Það má vera, að við séum eitthvað greindari, en tilfinningalífið er ekki ólíkt. Það er þannig með mikla hestamenn, að þeir gera ekki gæðing úr hestinum með því að vera alltaf að kippa í tauminn og slá í hann, en þeir gera hestinn að g;æðingi með hví að láta hann sækja á. Ýmsir kennarar og skólastjórar hafa sagt mér, að það sé um þriðjungur af nemendunum, sem eigi mjög erfitt með að læra, þriðjungur sé sæmilegur, geti lært, og þriðjungur eigi létt með það. Þetta eru náttúrlega grófar tölur, en þetta hafa sagt mér menn, sem hafa fengizt við kennslu. En því á þá að vera að neyða þá, sem ekki hafa hæfileika í þessa átt, til þess að vera allt of lengi á skólabekkjunum? Við lifum ekki eingöngu á bóklegum fræðum, og sem betur fer eru einstaklingarnir hver öðrum ólíkir. Hugir einstaklinganna beinast í ýmsar áttir, og þá á að lofa unglingunum að fara að starfa að því, sem þeir eru hneigðastir fyrir. Það þurfa allir að fá undirbúningsfræðslu, en svo á að lofa þeim að fara að leita að því starfi, sem þeir hafa mesta ánægju af, eða til þeirra atvinnugreina, sem þeir hafa mesta ánægju af að starfa við. Ég er því algerlega á móti því að gera það að skyldu, að unglingarnir séu svona lengi í skóla, og í öðru lagi vil ég, að það sé gerður meiri greinarmunur á dreifbýlinu og þéttbýlinu hvað þetta snertir. Ég vil, að það sé viðurkennt, að unglingarnir megi læra heima, ef þeir koma og ganga undir próf, þá séu þeir frjálsir að því, það sé gleggra tekið fram um það. Eitt er það með heimangönguskólana, að tekið er fram í frv., að það eigi að gera sem mest að því að flytja börnin á milli. Ég sé ekki, að það sé nokkur hagspeki í þessu. Barnið þarf að borða, hvort sem það er heima hjá foreldrum sínum eða í heimavistarskólum, og þeir eru tiltölulega mjög ódýrir. Það er ekki lítill kostnaður við að flytja á milli. Bílstjórarnir taka textakaup. Þetta kostar stórfé, og annað það, að veðráttan í ýmsum landshlutum er þannig, að það er alls ekki neitt á slíku að byggja. Það er ekki þægilegt að ferðast með unga krakka í stórhríðum og ófærð, þannig að ég held að það verði ekki neinn þjóðarhagur að því að flytja krakkana á milli daglega. Það fer meira en lítill tími í þessar milliferðir. Þar sem ég þekki til, er alltaf verið að flytja unglingana á milli. Ég held, að það sé alveg eins gott að lofa þeim að vera um helgarnar í skólanum, láta þau halda áfram að læra þann tíma, sem þau eru þar. Ef námstíminn er ekki nema 6 mánuðir á vetri, má vera, að kennararnir þyrftu að kenna fleiri klukkutíma á dag. En það er þá hægt að bæta þeim það upp þannig, að þeir kenni færri mánuði. Þá geta þeir farið að vinna eitthvað annað. Það má vel vera, að í bæjunum séu foreldrarnir fegnir, að börnin séu lengi í skóla. En við erum það alls ekki í sveitinni. Við viljum miklu heldur, að þau haldi sig betur að náminu, meðan þau eru við það, og tíminn sé skemmri. Hv. 8. landsk. þm., Benedikt Gröndal hélt hér ágæta ræðu áðan, og mér líkaði margt mjög vel, sem hann sagði. En hann kom lítið inn á fjárhagshliðina, hefur sennilega ekkert gaman af að tala um peningamál. En fjárhagshliðin er ekkert aukaatriði. Það er verið að tala um, að þetta auki kostnaðinn um nærri 300 millj. á ári, en það er í lausu lofti. Um þetta er ógerlegt að segja, fyrr en reynslan sker úr því. Satt að segja er ég í miklum vafa um, að þetta frv, sé til nokkurra bóta frá fyrri lögum. Það má deila um þessar landsprófsreglur, hvort þær eru réttar eða rangar, og það er ósköp þægilegt að breyta þeim án þess að fara að umbylta kerfinu að meira eða minna leyti. Það má deila um ýmislegt viðvíkjandi því. En ég held, að það sé ekkert óeðlilegt, að eftir fullnaðarpróf sé unglingunum gert að skyldu að læra tvo vetur, en ég efast um, að það sé til bóta, að þeir bæti einum vetri við og menntaskólastigið styttist aftur um eitt ár. Sannleikurinn er sá með þessa blessaða stúdenta, þeir eiga að vera 9 ár í skyldunámi, 9 mánuði á ári, og svo 3 ár í menntaskólanum og koma svo úr menntaskólanum og kunna alls ekkert til þess að hafa sig áfram í lífinu, hafa varla vald á móðurmáli sínu. Þá eiga þeir fyrst að fara að búa sig undir lífið, læra þær greinar, sem þeir ætla að gera að lífsstarfi sínu. Er þessi tími ekki orðinn allt of langur, og er ekki komin þreyta í þessa blessaða unglinga? Og einkennilegt er það, að svo að segja allir afkastamestu menn í þjóðfélaginu hafa verið stutt í skóla. Það má nefnilega deila um það hvort námsmenn tapa ekki meiru á þessari löngu skólagöngu en þeir vinna. Þá koma blessuð ráðin, þessi endalausu ráð. Í kringum skólastjórana eiga nú að koma kennarafélög og aðstoðarskólastjóri, svo eiga að koma foreldrafélög, og ég held nemendafélög, og allir eiga þeir að skiptast á skoðunum við þessa vesalings skólastjóra. Það skrifaði einn skólastjóri ekki ólaglega grein um daginn í Morgunblaðið, heitir Oddur Sigurjónsson, gamall sveitungi minn, og var ekki beint orðfagur út í þetta. Hann kann betur við, hugsa ég, að fá að ráða einhverju um það, hvernig skólanum er stjórnað, sem hann er skólastjóri í. En það má öllu ofbjóða. Það er munur á, hvort þessir aumingja skólastjórar þurfa alltaf að vera að eiga viðtöl við einhver félög, fá einhverjar áminningar eða þeir eiga að ráða öllu. Það er sjálfsagt að hafa eftirlit með skólakerfinu. En það ætti þá ekkert síður að koma ofan frá en neðan frá. Svo eiga að koma aðstoðarskólastjórar og það eiga nú að vera sérreglur um þá, hvað kennsluskyldan á að vera mikil hjá þeim. Ég veit ekki um skólastjórann, hvort hann á að kenna, ef kennararnir eru fleiri en 10. Það er hægt að ganga of langt í þessu, að menn séu á einlægum fundum og ráðstefnum, en vinni lítið. Svo kemur grunnskólaráð, svo kemur sérstök skólarannsóknadeild í rn., og svo kemur sálfræðiþjónustan. Það er bara, að þessir sálfræðingar þurfi ekki helzt á sálfræðilækningu að halda. Ýmsir hafa sagt mér, að afskipti þeirra af fræðslumálunum væru lítið til bóta. Ég heyrði eftir Árna sáluga Pálssyni, að hann hefði sagt um einhvern sálfræðing, að það þyrfti heila deild á geðveikrahæli fyrir bara einn þeirra. Það er sjálfsagt að sýna börnunum nærgætni og nákvæmni, en það er búið að gera kennaraskólann að kennaraháskóla, þeir eiga fyrst að verða stúdentar, áður en þeir fá inntöku, og svo eiga þeir að vera 3–4 ár að læra, helst aðallega sálfræði. Ég hélt nú, að skólastjórarnir eða kennarar, sem útskrifast frá þessari virðulegu stofnun, ættu að vera búnir að læra eitthvað í sálfræði, þannig að ekki þyrfti að vera að kenna þeim sjálfum sálfræði eða segja þeim, hvernig þeir ættu að koma fram við börnin og unglingana. Ég held, að það mætti spara eitthvað af þessum ráðum og n. og ekki þurfi að búa til sérstaka skólarannsóknadeild í rn. Satt að segja er kostnaður við rn, orðinn alveg nógur. Ég held, að það nægði að hafa einn eftirlitsmann til þess að fylgjast með þessu, það þyrfti ekki heila deild. Það væri hægt að hafa þetta allt saman ódýrara og viðaminna. Þetta er ekki aðalatriði. En ég er í miklum vafa um, að frv. yrði nokkuð til bóta, og þetta að fara að lengja skyldunámsstigið og stytta svo aftur menntaskólanámið, er það ekki bara til að tefja um eitt ár fyrir þeim, sem vilja fara í eitthvað annað, og þurfa þeir ekki að taka mikið af þessu námi upp, t. d. í iðnskólunum. Þeir, sem fara í iðnaðinn? Og þeir, sem fara í sjávarútveginn, þurfa að læra vélstjórn eða læra að verða skipstjórar, og þá kemur sama námið, a. m. k. tungumálakennsla o. fl. að einhverju leyti. Ég er í miklum vafa um, til hve mikilla bóta frv. er, og ákaflega vafasamt, hvað öll þessi blessuð ráð og nefndir gera mikið gagn. Það er sjálfsagt að hafa eftirlit með kennslunni, en það á fyrst og fremst að koma frá stjórnvöldunum. Það er hægt að hafa þetta ósköp einfalt. En ég vona, að n. athugi þetta. Þessu frv. liggur ekkert á, og væntanlega sofnar það á þessu þingi, þannig að það fer ekki gegnum báðar d., og þá er hægt að athuga það betur að vetri. En ég held, að það verði enginn vitur á því að sitja marga áratugi í skóla. Það hefur sjaldan orðið mikið úr mönnum, sem hafa hangið lengi í skóla. Það er betra að halda sig betur að náminu, meðan það er, og læra það, sem er nytsamt og þarft, snúa sér svo að því að starfa.



Herra forseti. Ég sé nú, að það er nokkuð langt liðið á fundartíma, svo að ég verð sennilega stuttorðari um þetta frv. en ég ætlaði. Í þessu frv. er, eins og hér hefur komið fram, margt nýmæla, sem horfa til mikilla bóta, og vil ég þá sérstaklega benda enn einu sinni, eins og hér hefur komið fram, á dreifingu valdsins, sem stefnt er að með frv. Á hitt er svo að líta, að margt í þessu frv. þarf skoðunar við og orkar tvímælis, enda er hér um að ræða viðamikla lagasetningu, sem er ætlað að eiga við ákaflega ólík skilyrði í skólamálum eftir því, hvar er í landinu. Til þess að gera hv. d. örstutta grein fyrir því, hversu ólíkar aðstæður eru í þessum efnum, vil ég aðeins gera hér grein fyrir nokkrum tölum í þessu sambandi út af skólamálum á Norðurlandi, sem ég hef aflað mér. Þar í fjórðungnum eru 53 barnaskólar, og þar af eru 47 fastir skólar, 17 heimavistarskólar og 6 farskólar. Í barnaskólum fjórðungsins eru 4259 nemendur. Aðeins 8 af barnaskólunum hafa yfir 100 nemendur og fasta bekkjarskipan. Allir aðrir skólar hafa 2–3 aldursflokka saman í bekk. Í þessum skólum starfa 173 fastir kennarar, og af þeim eru 22% réttindalausir. Stundakennarar eru 103. Í fjórðungnum starfa 18 unglingaskólar, og eru þeir allir í tengslum við barnastigið og undir sömu stjórn. Þar eru aðeins 4 miðskólar, en þeir eru á Hvammstanga, Skagaströnd, í Lundi og að Hrafnagili. Fjögurra vetra gagnfræðaskólar eru níu talsins, þar af eru fimm í kaupstöðum, einn á Blönduósi, einn á Dalvík og tveir héraðsskólar. Fjöldi nemenda í bekkjardeildum gagnfræðastigsins er í 1. bekk 722 nemendur, í 2. bekk 661 og í 3. bekk 600, þannig að í þeim bekk, sem verður 9. bekkur grunnskóla og menn hér hafa talið, að þyrfti að lengja skólaskyldu til að fá fleiri nemendur í, virðast vera svo til jafnmargir og í 2. bekk. Þar kann að vera um misjafna tölu í árgöngum að ræða, sem ég hef ekki tiltæka hér, sú skýring kann að vera á þessu. En það, sem ég fyrst og fremst vildi gera að umræðuefni, áður en mál þetta færi í n., var einmitt lenging skólaskyldunnar. Í grg. frv. er þannig komizt að orði, að enn sem fyrr sé miðað við það meginatriði, að skólaskylda skuli vera 9 ár, eða á aldrinum 7–16 ára. Forsendur fyrir lengingu þessari fundust n. vera ótvíræðar. Við athugun kemur í ljós, að um 82% unglinga stunduðu nám í 3. bekk gagnfræðaskóla árið 1968–1969, sbr. fskj. 2, en þetta hundraðshlutfall hefur hækkað lítillega síðan. 3. bekkur gagnfræðastigs er sami bekkur og kemur til með að verða 9. og efsti bekkur grunnskóla. Svo segir hér, með leyfi forseta: „Við athugun kemur í ljós, að hlutfallslegur meiri hluti þeirra er búsettur í dreifbýli“, þ. e. a. s. 18%, sem ekki koma til náms í 9. bekk eða 3. bekk, eins og nú er, „ýmist sveitum eða smærri sjávarþorpum, þar sem þessi bekkur er ekki fyrir hendi. Af því m. a. dregur n. þá ályktun, að hér þurfi að gera þjóðfélagslegt átak til úrbóta.“ Nú er það út af fyrir sig gott og blessað, að það liggi ljóst fyrir, að meiri hl. af þessum 18% unglinga sé úr strjálbýli. En hitt hefði verið æskilegra, að það hefði komið glöggt fram, hvort einhver verulegur hluti af þessu fólki, bæði í þéttbýli og strjálbýli, væri þannig af guði gerður, ef svo mætti segja, að það hefði ekki erindi í þennan bekk. Það hefði og gjarnan mátt fylgja þessu meiri grg. um það, af hvaða ástæðum þessi 18% sækja ekki þennan bekk. Þá hefði að mínu viti verið meiri grundvöllur fyrir því, að hv. Alþ. gæti tekið raunsæja ákvörðun um það, hvernig ætti að snúast í þessu máli, því að það getur verið, sé einungis um að ræða, að hér sé vandamál, sem fyrst og fremst varðar strjálbýlið, að hægt sé að taka á þessu með öðrum hætti en þeim að lengja skólaskylduna einfaldlega um eitt ár. Í því sambandi vil ég líka minna á það, að í þessu frv. eru settar nokkrar skorður við því, hversu litlar skólaeiningarnar megi vera, og það er mjög mikið vandamál víða í strjálbýlinu, þ. e. a. s. skorður eru settar að því leyti til, að ríkið tekur ekki nema tiltekinn þátt í þeim skólaeiningum, sem verða minni en um getur í frv., og er talan 15 í bekkjardeild nefnd þar sem lágmark. Þetta veit ég, að yrði mjög mikið vandamál víða í strjálbýlinu og mundi, eins og frá frv. er gengið, leggja verulegar fjárhagsbyrðar á herðar þeirra litlu sveitarfélaga, sem að þessum skólaeiningum standa, ef ekki er sett undir þann leka, áður en frv. verður afgreitt. Þess vegna finnst mér, að það sé dálítið vafasamt, að þetta frv. sé eins mikill akkur fyrir strjálar byggðir og margir vilja vera láta. Ég vil undirstrika það, og taka skýrt fram, að mér finnst hugsjón þeirra ákaflega góðra gjalda verð og tek undir hana heils hugar. Við eigum auðvitað að reyna að gera þetta frv. þannig úr garði, að sem allra mestur jöfnuður verði til náms í landinu, bæði eftir efnum og ástæðum fólks og eftir búsetu. Hitt er svo annað mál, að við þurfum að gaumgæfa það, hvort við erum í raun og veru að vinna að þessu marki, sem við erum að setja. Þegar það er fyrst og fremst talið, að forsenda fyrir þessu ákvæði um lengingu skólaskyldunnar og lengingu árlegs skólaárs sé jafnréttisatriði fyrir strjálbýlið, finnst mér, að við eigum að staldra við og spyrja: Hvernig gætum við náð þessu marki á annan hátt, ef við vildum ná því að jafna aðstöðu þeirra, sem í strjálbýlinu búa? Ég vil enda mál mitt með því að spyrja hæstv. menntmrh. eftir því, hvort farið hafi fram gaumgæfileg athugun á því, af hvaða ástæðum 18% af unglingum koma ekki í 3. bekk, hvort þar sé um að ræða athugun, sem sýni, að svo og svo margir komi ekki í 3. bekk vegna þess, að þeir eigi ekki erindi í 3. bekk af gáfnaástæðum, þ. e. a. s. þá skorti námsgetu til þess, eða þar komi til efnahagur eða búseta. Ég hefði gjarnan viljað, að gaumgæfileg athugun á þessu atriði væri fyrir hendi, vegna þess að þetta er í frv. alger forsenda fyrir því, að okkur er ætlað að samþykkja lengda skólaskyldu á Íslandi.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að fagna því, að hér hafa farið fram málefnalegar og ítarlegar umr. um þetta mikilsverða mál. Eins og gefur að skilja hefur margt borið á góma, þegar svo umfangsmikil þskj. eru til umr. og frv. um grunnskóla, og ég hef að sjálfsögðu ekki tök á því að gera viðhlítandi skil nema nokkrum hluta þeirra atriða, sem fram hafa komið í umr. Ég vil hefja mál mitt með því að víkja að nokkrum smáatriðum, kannske aukaatriðum, sem mér finnst þó ekki hægt að víkjast undan að drepa á. Vil ég sérstaklega nefna, að í ræðu hv. 9. landsk. þm. var því haldið fram, að a. m. k. einhverjir af þeim, sem stóðu að því að endurskoða frv. um grunnskóla, hugsuðu það sem undirstöðu róttækrar byltingar, a. m. k. í skólakerfinu, ef ekki í þjóðfélaginu. Hv. þm. ætti ekki að getast illa að orðinu róttækur. Hann hefur, að ég bezt man, sjálfur borið fram stefnu, sem hann vildi kalla róttæka íhaldsstefnu. En það er nú ekki aðalatriði málsins, heldur að hann virðist hafa algerlega misskilið þau ummæli, sem einn af nm. í grunnskólanefnd viðhafði í blaðaviðtali, þegar hann heldur því fram, að þar sé boðuð róttæk bylting. Orðrétt - með leyfi hæstv. forseta - sagði hv. þm. svo: „Mér til nokkurra vonbrigða kom fram í blaðaviðtali nú í síðustu viku við einn ágætan nm., sem vann að undirbúningi þessa frv., að hann liti svo á, að frv. fæli í sér mjög róttæka byltingu“. Þessi nm., Ingólfur Þorkelsson kennari, segir í blaðaviðtalinu, og er þar að svara ádeilu á frv. og þann málatilbúnað, sem í því felst, - hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hann er gerbyltingamaður, það erum við ekki. Við viljum róttækar breytingar, en ekki gerbyltingu.“ Hér er því um misskilning að ræða á viðhöfðum ummælum. Annað atriði í ræðu hv. 9, landsk. vil ég einnig gera hér að umtalsefni sérstaklega, þar sem hann viðhafði þau orð, að hyggilegt hefði verið að gefa þm. kost á að fylgjast betur með gerð frv. en raun hefði á orðið. Ég vil vekja athygli á því, að allir kynningarfundir, sem haldnir voru um frv., áður en þau voru lögð fram á þingi, voru rækilega auglýstir opinberlega og á ýmsa þessa fundi úti um land komu þm. hlutaðeigandi kjördæma. Fundurinn í Reykjavík var ekki sízt auglýstur, en þangað sá ég engan þm. búsettan í Reykjavík koma og hlýða á mál manna. En þetta er, eins og ég sagði, aukaatriði. Meginatriðið er að sjálfsögðu, hvort menn telja, að rétt sé stefnt í meginatriðum með þeirri stefnu í skólamálum, sem mótuð er í þessum tveimur frv. Mér til mikillar ánægju hefur komið í ljós, að mikill meiri hl. ræðumanna telur, að þar sé rétt stefnt og það sé orðið tímabært að gera þær breytingar á íslenzku skólakerfi, sem miðað er að með þessum frv. Þær breytingar eru, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, aðallega tvíþættar. Annars vegar er um það að ræða að tryggja sem bezt jafnrétti nemenda í öllum landshlutum til að geta stundað nám að því marki, sem veitir þeim rétt til inngöngu í framhaldsskóla. Þetta er höfuðatriðið, að brúa bilið milli skyldunáms og framhaldsnáms. Höfuðatriðið er ekki svo og svo mörg námsár eða svo og svo margir námsmánuðir á hverjum námsvetri, heldur að grunnskólinn, hinn almenni skóli, veiti hverjum þeim, sem um hann fer, réttindi til þess, þegar að því námi loknu eða siðar á ævinni, að setjast í framhaldsskóla til að afla sér sérþekkingar og framhaldsnáms. Þetta er kjarninn í jafnréttisákvæðum frv. Það er að margathuguðu máli niðurstaða þeirra, sem um þetta mál hafa fjallað. Ef við Íslendingar ætlum að halda okkar skólakerfi, bæði almennu fræðslunni og sérmenntuninni, á því stigi, sem nútíma þjóðfélag krefst og krafizt er í þeim þjóðfélögum, sem við erum skyldastir og berum okkur helzt saman við, sleppum við ekki með skemmra skólahald en ráð er gert fyrir í þessum frv., ef við ætlum að skila út úr skyldunáminu nemendum fullfærum um að takast á við sérnám. Hér koma til námskröfur í ýmsum greinum. Sérnámið verður æ sérhæfðara. Okkur er því nauðugur einn kostur, ef á að skila úr skyldunáminu nemendum færum um að takast á við auknar námskröfur í þeim greinum, sem mestu skipta í nútímaþjóðfélagi. Fyrir okkur Íslendinga er þetta sérstaklega torvelt vegna þess, að við verðum smæðar okkar vegna að vera miklu háðari erlendu námsefni í ýmsum sérgreinum en aðrir. Þess vegna verðum við að hefja kennslu í erlendum fungumálum fyrr og leggja meiri áherzlu á hana en flestir aðrir. Þetta er óhjákvæmilegt, eins og aðstaða okkar er. Þetta er að sjálfsögðu eitt af atriðunum, sem valda því, að til þess að úr skyldunáminu komi nemendur undir framhaldsnám búnir, þurfum við að lengja skólaskylduna frá því, sem nú er. Í þessu sambandi er því haldið fram, einnig af sumum hv. þm. hér, að það sé óþarfi að lengja skólaskylduna, það nægi að koma á fræðsluskyldu, þar sem betur sé fyrir því séð, að fræðsluskilyrðin séu fyrir hendi. En þá komum við að því, við hvað á að miða þessi fræðsluskilyrði. Er eðlilegt við þau skilyrði, sem ríkja á Íslandi, að ríki og sveitarfélög komi upp byggingum og annarri aðstöðu, sem til skólahalds þarf, í rauninni eftir getgátum. Við erum þannig settir, að til þess að verja fénu, sem við höfum til fræðslumála, á sem hagkvæmastan hátt, þurfum við að þekkja nokkurn veginn fjölda þeirra nemenda, sem við þurfum að miða við. Þar getum við ekki leyft okkur mjög mikið óvissurúm. Þó að talað sé um, að hægt sé að koma upp fræðsluskilyrðum úti um landsbyggðina án skólaskyldu, er það bjargföst skoðun mín, að fjárveitingavaldið, jafnt hér á Alþ. og í sveitarfélögunum, ræðst ekki í það upp á von og óvon að leggja fram það fjármagn, sem til þarf. Við verðum að vinna markvisst að þessu máli ekki síður en öðrum. Hæstv. forseti. hefur farið þess á leit við mig, að ég fresti máli mínu og verð ég að sjálfsögðu við þeirri ósk.