Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég finn ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta mál, að svo stöddu. Frv. er öllum þm. kunnugt og kjósendur hafa víðsvegar um land, lýst yfir þeirri ósk, að það verði samþykt aftur óbreytt á þessu þingi, sem kvatt er til setu sérstaklega til að taka fullnaðarákvörðun um þetta mál. Eins og öllum háttvirtum þm. er kunnugt hafði hans Hátign konungurinn lýst yfir því, að hann mundi ekki samþykkja stjórnarskrárbreytingu, þar er ákvæðið um uppburð íslenzkra sérmála fyrir honum í ríkisráðinu, væri úr felt, nema áður hefði verið samþykt ný lög um ríkisréttarsamband Íslands og Danmerkur, er bæði alþingi og ríkisþingið hefði fallist á. En þrátt fyrir þetta lét konungurinn það að óskum Íslendinga, að hlíta þeirri málamiðlun, sem framkom og samþykt var á síðasta alþingi, að ákvæðinu um uppburð málanna í ríkisráði væri slept úr stjórnarskránni, og í stað þess lagt á vald konunga að ákveða, hvar málin skyldi borin upp fyrir honum. En jafnframt því og hann gekk að þessari miðlan lýsti hann yfir því, að hann mundi um leið og hann staðfesti stjórnarskrárbreytinguna, nota rétt þann, er 1. gr. frv. leggur honum í hendur, þannig, að ákveða í eitt skifti fyrir öll, að íslenzk mál skyldi, eins og hingað til, borin upp fyrir honum í ríkisráði hans. Og er það skilyrði fyrir staðfestingu stjórnarskrárfrumvarpsins, að Íslands ráðherra nafnsetji þann úrskurð með honum. Konungur lýsti ennfremur yfir þeim ásetningi sínum, að þá er sá úrskurður væri útgefinn, þá mundi hann í konunglegri auglýsingu, sem forsætisráðherra Dana nafnsetti, birta það í Danmörku, að hann mundi ekki samþykkja neina breyting á þessu fyrirkomulagi nema hann staðfesti lög um annað ríkisréttarsamband milli Íslands og Danmerkur, er samþ. væri af löggjafarvöldum beggja landa, þar er ný skipun væri á gerð. Til þess að íslenzkir kjósendur gengi eigi þessa duldir, þótti rétt að taka þetta skilyrði og þessa ákvörðun upp í hið konunglega opna bréf um nýjar kosningar til alþingis, er sérstaklega hnigu að spurningunni um samþykt stjórnarskrárinnar. Þetta konunglega opna bréf las eg upp hér í deildinni í fyrradag og skírskota eg til þess. Að öðru leyti álít eg óþarft að fara frekara út í málið að sinni.



Mig hefir furðað á því, síðan eg sá opna bréfið og umræðurnar á ríkisráðsfundinum, síðastliðið haust, að ráðherra hefir leyft sér að leggja slíkt til við konung. Og svo er að sjá á ræðu hæstv. ráðherra, sem það sé í samræmi við vilja síðasta alþingis, að konungur hefir í hyggju að ráðstafa uppburði íslenzkra sérmála svo sem raun er á orðin. Mig undrar það, þar sem eg átti sæti á seinasta alþ. og veit, að vilji þess var þveröfugur við það, sem hæstv. ráðh. heldur fram í umræðunum í ríkisráðinu. Það var vilji alls alþingis að nema burt ríkisráðsákvæðið úr stjórnarskránni til þess að sýna það, að það hafi verið rétt hjá hæstv. ráðherra, sem hann hélt fram 1903, að hér væri um alíslenzkt löggjafarákvæði að ræða, Sem alþingi og konungur gæti skilyrðislaust numið burt. En hér fer konungur mikið lengra en vilji seinasta alþingis var, þar sem ákveðið er, að sérmál vor skuli borin upp í ríkisráðinu um aldur og æfi, eða svo lengi sem dönsku löggjafarvaldi þóknast. Slíkt kom engum til hugar á seinasta þingi. Annars skal eg ekki orðlengja þetta frekar að sinni, því að eg vænti þess og geri það að till. minni, að 1. umr. málsins verði frestað og 7 manna nefnd kosin til að athuga það, og verður þá tækifæri til að hverfa að því síðar.



Mig furðar á því að heyra ummæli háttv. þm. Dal. (B. J.), þar sem það var öllum ljóst í fyrra og enginn þm. gekk að því gruflandi, að konungur mundi nota þann rétt, er honum var heimilaður með stjórnarskrárbreytingunni, á þann hátt, að ákveða, að málin skyldi borin upp fyrir honum í ríkisráðinu. Það eitt þótti þá skifta máli, að ríkisráðsákvæðið stæði eigi lengur í stjórnarskránni. Með því þótti öllum slegið föstu, að stjórnarskipunarlög vor heimiluðu á engan hátt dönskum stjórnarvöldum neina tilhlutun um sérmál vor, og að það, hvernig uppburði málanna fyrir konungi væri hagað væri íslenzkt sérmál, sem konungur með Íslandsráðherra réði einn. Það, sem eg hefi gert í þessu máli, hefi eg gert í þeirri sannfæringu, að með því væri fullnægt vilja alþingis. Hitt er og víst, eins og eg hefi áður skýrt háttv. þm. frá, að sú ráðstöfun á uppburði málanna, sem opna bréfið greinir, er af konungs hálfu skilyrði fyrir staðfesting hans á þessari stjórnlagabreyting. - Stjórnarskrárbreytingin nær að öðrum kosti ekki staðfestingu konungs.

Bjarni Jónsson : Það er rétt hjá hæstv. ráðherra, að þingmenn munu hafa gert ráð fyrir því, að málin yrði eftir sem áður borin upp fyrir konungi í ríkisráðinu, en hitt mun engum, eins og eg tók fram áðan, hafa komið til hugar, að gerð yrði bindandi ákvörðun um það, að þau skyldi borin þar upp um aldur og æfi, eða þangað til ríkisþingi Dana þóknaðist að samþykkja ný sambandalög milli Íslands og Danmerkur, eins og gert er ráð fyrir í opna bréfinu.

Ráðherrann (H. H.) : Eg man ekki betur, en einmitt háttv. þm. Dalam., sem var í minni hluta í stjórnarskrárnefndinni á seinasta þingi, hafi í fyrra lýst yfir því skriflega í minni hluta áliti sínu, að hann gerði ráð fyrir því sem Sjálfsögðu, að ráðherra Íslands undirskrifaði með konungi úrskurðinn um það, hvar íslenzk mál skyldi borin upp fyrir honum, og honum var það eins ljóst eins og öllum öðrum, að hann mundi kjósa til þess ríkisráðsfund. Það er alls ekkert nýtt í því, að konungur bindi samþykki sitt til breytinga á slíkum úrskurði við það, að samþykt verði áður ný sambandslög milli landanna. Fyrrverandi konungur, Friðrik VIII, lýsti yfir því við þá verandi ráðherra, Kristján Jónason, að hann gerði það að skilyrði fyrir staðfestingu stjórnarakrárbreytingar, er fæli í sér afnám ríkisráðsákvæðisins úr stjórnarskránni, að samþykt yrði ný sambandslög. Eftir konungaskiftin bar sami ráðherra þessi sömu boð frá hinum núverandi konungi vorum til alþingis. Það getur því ekki komið mönnum á óvart, þótt samskonar hugsun kæmi fram af hálfu konungs nú, þótt slept væri kröfunni um að uppburður málanna í ríkisráði væri stjórnarskráratriði, enda skildi meginþorri alþingis þessa skírskotun til nýrra sambandslaga svo á þingi 1912 og 1913, að konungur væri því hlyntur, að breyting yrði ger á ríkisréttarsambandinu, samkvæmt óskum af Íslands hálfu og gæti hugsað sér, að samkomulag gæti orðið milli beggja aðila, alþingis annarsvegar og ríkisþingsins hins vegar, um þannig lagaða breytingu á ríkisréttarsambandinu, að haga mætti uppburði málanna á annan hátt.

Skúli Thoroddsen : Þegar mér varð kunnugt um konungsúrskurðinn frá 20, okt. f. á., og umræðurnar á ríkisráðsfundinum, voru þar ýms atriði, sem eg gat ekki felt mig við. Ég gat ekki felt mig við það, að forsætisráðherra Dana færi að blanda sér í það, hvort konungurinn ætti að staðfesta stjórnarskrárbreytingu síðasta alþingis, eður eigi, þar sem eg veit ekki betur, en að þar væri um al-íslenzki sérmál að ræða, sem ekki átti að fara annara á milli en konungsins og ráðherra Íslands. Annað atriði, sem eg feldi mig þá og eigi síður illa við, var það, er ákveðið var, að jafnframt því er stjórnarakrárbreytingin yrði staðfest, skyldi og gefinn út sérstakur konungsúrskurður, þar sem ákveðið væri, að ísl. sérmál skyldi borin upp í ríkisráðinu, sem að undanförnu, og að á þessu mætti svo alls enga breytingu gera, nema samþykt hefði verið og staðfest af konungi - sambandslög, þ. e. lög um ríkisréttarsambandið milli landanna Danmerkur og Íslands, er aðra skipan gerði. Ég feldi mig illa við þetta - ekki að vísu við það, að ákveðið var að málin skyldi eftir sem áður borin fram í ríkisráðinu, því að við því höfðu allir þingmenn búist, heldur við hitt, er ákveðið var að svo skyldi standa, unz sambandslög yrði staðfest. Eins og kunnugt er, vakti það eitt fyrir þinginu, er ríkisráðsákvæðið svo nefnda var felt burt úr stjórnarskránni, að þingið vildi á þann hátt - sýnandi, að engin nauðsyn væri það í sjálfu sér, að sérmál Íslands væru borin upp fyrir konunginum í ríkisráðinu - vildi á þann hátt leggja áherzlu á það, að af sérmálum Íslands væri dönsku ráðherrunum alls engin afskifti ætlað að hafa, og þenna skilning á þýðingu úrfellingarinnar kannaðist danski forsætisráðherrann og beinum orðum við á ríkisráðsfundinum 20. okt. 1913, og kvað dönsku ráðherrana og mundu haga sér því samkvæmt, - þ. e. tjáði þá eigi munda blanda sér á sérmál Íslands. Á þenna hátt er það þá og fengið, sem alþingi vildi, og þá skiftir oss það að sjálfsögðu engu, þótt sérmál vor sé nú borin upp fyrir konunginum í ríkisráðinu, - dönsku ráðherrarnir þar þá eigi nema sem áheyrendur, að því er til sérmála vorra kemur. - Á hinn bóginn getum vér Íslendingar þó auðvitað eigi látið oss lynda, að það sé lagt á vald danska löggjafarvaldsins, hve lengi svo skuli standa. En því verður ekki neitað, að verði væntanlegur konungsúrskurður, eins og gert er ráð fyrir í opna bréfinu frá 20. okt. síðastl., eða samþykki alþingi stjórnarskrárfrumvarpið óbreytt, án þess skýr mótmæli komi fram gegn því, sem „opna bréfið“ fer fram á, þá er sérmálasviðið þrengt, réttur vor skertur og málunum svo komið, að sérmál vor verða einatt borin upp í ríkisráðinu, án þess vér getum nokkra breytingu á því gert, fyrr en sá tími kemur, er ríkisþing Dana samþykkir lög um ríkisréttarsambandið milli landanna Danmerkur og Íslands, - með öðrum orðum: þetta alíslenzka sérmál, uppburður sérmálanna fyrir konunginum, það er þá eingöngu orðið háð vilja danska löggjafarvaldsins. Það má nú að vísu ef til vill segja, að „factiskt“ hafi þetta ekki mikla þýðingu, en »formelt« og »juridiskt« (þ. e. frá formlegu og lögfræðislegu sjónarmiði) hefir það þó stórmikla þýðingu, þar sem íslenzkt sérmál er þá þannig lagt á vald danska löggjafarvaldsins, vilji þess orðinn einráður, en eigi vilji vor sjálfra. Á hinn bóginn var mér það þó ljóst, að þetta mætti ekki verða til þess, að stjórnarskrárbreyting síðasta alþingis, sem hefir í sér fólgnar margar og mjög mikilsverðar réttarbætur, sem ekki mega dragast - næði ekki fram að ganga, og því verður að gera það tvent: að gera alt til þess að Stjórnarakrárbreytingin fái framgang nú á þinginu, og jafnframt að sjá svo um, að réttur vor verði þó ekki á nokkurn hátt skertur. Eg get nú ekki séð, að ekki sé hægt að búa svo um hnútana, að ákvæði »opna bréfsins« 20. okt. 1913 verði oss ekki til baga, eða að það verði vankvæðum bundið að fá stjórnarskrárfrv. staðfest, þó að vér mótmælum ákvæðum þess, - látum þess getið, að samþykt stjórnarskrárfrumvarpsins á þinginu í sumar megi á engan hátt skilja á þá leið, að vér þar með göngumst undir það, sem í »Opna bréfinu« segir. Það er ljóst, að það tvent hefir fyrir konunginum vakað, er konungsúrskurðurinn frá 20, okt. síðastl. var gefinn út : 1. að málin skyldi borin upp í ríkisráði, og 2. að þetta ætti að vera »stabil« ákvörðun, þ. e. ákvörðun, sem ekki væri altaf verið að breyta. Hitt, þ. e. að vilja á nokkurn hátt skerða réttindi lands vors, það hefur fráleitt fyrir konunginum vakað. En tímatakmark varð að setja, að hans skoðun, og þá lá það eðlilega nær en alt annað, að benda þá á sambandslögin, þ. e. að breyting yrði þá þó að sjálfsögðu að gerast, ef í þeim yrði ákvæðið, er til kæmi. Eg sé því eigi neina ástæðu til þess að væna Hans hátign konunginn þess, að hann muni synja stjórnarskrárfrumvarpinu staðfestingar þótt þingið jafnframt því að afgreiða stjórnarskrárfrumvarpið óbreytt, samþykki þingaályktunartillögu, þar sem skorað er á ráðherra að búa svo um hnútana, að í engu ærði skert réttindi landsins. Í þingsályktunartillögunni, sem og í konungsúrskurðinum, er staðfestingu stjórnarskrárfrumvarpsins fylgir, verður þá og að sjálfsögðu að láta þess getið, að þó að þingið samþykki stjórnarakrárfrumvarpið, megi þó eigi skilja samþykt þess á nokkurn hátt svo, sem það  Ráðherra á síðan að ganga svo frá öllu, eins og þingið býr honum í hendur - og setja þá auðvitað stöðu sína að veði, svo að ekki sé réttur landsins á nokkurn hátt skertur. Ég fæ því ekki séð, að það sé annað en óþarfa grýla, að nokkuð ilt geti leitt af því - eins og ótæpt hefir þó verið gefið í skyn nú undanfarið, þótt þingið komi einarðlega fram og búi málið svo í hendur ráðherranum, sem nú hefir sagt verið. Og ef það er gert, þá hefir þingið þó efnt loforðin, sem þjóðin með réttu telur sér hafa gefin verið, og stendur þá og að mun betur að vígi á eftir, hvernig sem alt, gegn von vorri, kynni að snúast. Að lokum get eg bætt því við, að ég get vel skilið, hvers vegna hæstv. ráðherra hefir gengið að því, að sérmálin skyldi borin upp í ríkisráðinu, og að á því mætti enga breytingu gera nema ný sambandaslög væri sett, er aðra ákvörðun gerði. Í hans augum hefir það verið aðalatriðið, að Íslendingar myndi eigi æskja slíkra breytinga, og myndi því standa á sama um þetta. Hann hefir í svipinn eigi gætt þess, að þar sem ný sambandslög geta eigi skapsat nema danska ríkisþingið samþykki, þá var alt þannig lagt á valdi Dana, þ. e. Íslendingar þá eigi framar bærir um það að ákveða einir, með konungi sínum, hvar íslenzku sérmálin skuli borin upp fyrir konunginum. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en óska eins og aðrir, að málið verði sett í nefnd og 1. umr. þess frestað.

Ráðherra (H. H.) : Það var víst öllum ljóst, hver var í raun og veru tilgangur alþingis með því að taka þetta ákvæði út úr stjórnarskránni á þann hátt, sem gert var. Eg skal og leyfa mér að minna á ummæli mín um það efni í ríkisráðinu, áður en konungsúrskurðurinn var út gefinn. Þau hljóða svo, samkvæmt skýrslunni, sem birt var hér í Lögbirtingablaðinu : ». . . Alþingi hefir eigi að síður talið sér skylt að standa fast við það, að í stjórnarskránni um sérmál Íslands eigi ekki að standa ákvæði, sem gæti misskilist á þá leið, að það vald, er samkvæmt stjórnarskránni liggur eingöngu undir konung og alþingi, eða ráðherra Íslands framkvæmir fyrir konunga hönd, sé þó jafnframt lagt undir dönsk ríkisvöld. Það ætti að vera auðsætt mál, að þegar konungur eftir þessa skýringu felst á úrfellingu ákvæðisins úr stjórnarskránni, þá staðfestir hann skilning alþingis, og það, að úrskurðurinn verður útgefinn með undirskrift Íslandsráðherra eins ásamt konunginum, slær því föstu, að uppburður íslenzkra mála sé íslenzkt sérmál, sem ekki hefir verið viðurkent út á við fyrr, þótt vér höfum litið svo á og haldið því fram. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) gekk út frá því, að tilætlunin væri að taka upp í hinn væntanlega konungsúrskurð það ákvæði, að uppburði málanna verði eigi breytt, nema til komi ný sambandslög. Eg veit ekki, hvaðan hann hefir það. Þetta er ákvörðun, sem Hans hátign konungurinn er þegar búinn aðtaka og birta og ekki þarf að endurtaka. Og mér er spurn: Hvernig getum vér varnað konungi að einsetja sér þetta, eða látið hann taka það aftur? Eða hvernig getum vér bannað honum sem konungi Danmerkur að auglýsa þennan ásetning sinn í Danmörku? Ég vil spyrja hinn háttv. þm.: Hvaða veg höfum vér til þess að varna honum þess, þótt hann vildi auglýsa þar með aðstoð danskra ráðherra sinna hvern einasta íslenzkan konungsúrskurð, er honum virðist vita að Danmörku á einhvern hátt? Vér getum eigi ráðið við það. Því verður hann að ráða sjálfur. Spurningin var hér einungis sú, hvort það ætti að láta þetta alt vera á huldu og láta ekki Íslendinga vita neitt um þennan ásetning konungs, að breyta ekki úrskurðinum um uppburð málanna, fyrr en eftir á, þegar búið væri að samþykkja frumvarpið aftur, eða gera þetta strax heyrinkunnugt. Eg fyrir mitt leyti áleit réttara að láta þá vita þegar fyrirfram alt um skilyrði konungs fyrir staðfesting stjórnarakrárfrumvarpsins og þess vegna var athugasemd um þetta tekin upp í opna bréfið um nýjar kosningar.  Eg heyrði, að háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) bar kvíðboga fyrir því, að með takmörkun þeirri, er um ræðir í hinu kgl. opna bréfi 20. okt. 1913 mætti ef til vill segja, að mál vor sé á einhvern hátt lögð á vald ríkisþingsins danska, af því að ný Sambandslög geti ekki orðið til án Samþykkis ríkisþingsins. En það mætti alveg eins vel segja, að í konunglega opna bréfinu Sé allar breytingar á sambandinu milli landanna lagðar á vald alþingis Íslendinga. Hingað til hefir, eins og háttvirtum þingheimi er kunnugt, því verið haldið fram af ýmsum dönskum stjórnmálamönnum, að eins og ríkisþingið eitt ásamt konungi hefði sett stöðulögin, eins gæti danskt löggjafarvald aftur breytt þeim, og aldrei hefir fengist neitt fast loforð um það, að samþykki alþingis skuli vera skilyrði fyrir breyting á stöðulögunum. En í þessu konunglega opna bréfi er það beint sagt, að ný lög um ríkisréttarsambandið milli Danmerkur og Íslands verði ekki staðfest af konungi nema bæði alþingi og ríkisþingið hafi samþykt þau. Það hefði einhvern tíma ekki þótt lítið varið í þess konar yfirlýsingu. Ummæli konungs í opna bréfinu sýna að minsta kosti þann vilja hans og ásetning, að þó að ríkisþingið t. d, vildi setja þau lög, að Íslandsráðherrann, er eingöngu fer með sérmálin, mætti ekki koma í ríkisráð Dana og heyra, hvað þar fer fram, þá mundi konungur ekki staðfesta slík lög án samþykkis alþingis Íslendinga. Að hér geti verið um nokkurn samning að ræða gagnvart ríkisþinginu, get eg ekki séð né skilið. Hér er um ekkert annað að ræða, en venjulega íslenzka stjórnarráðstöfun. Konungur hefir auðvitað leyfi til þess að auglýsa hana, hvernig sem hann vill, og eg hefi gert skyldu mína, að láta Íslendinga þegar í stað vita, hvers vænta mátti.



Úr því að það er leyfilegt nú, að ræða málið nokkuð í heild sinni, þá vildi eg segja nokkur orð. Mikið orð hefir verið gert á því, hversu nauðsynleg þessi breyting á stjórnarskránni sé, og hversu miklar réttarbætur hún veiti. Eg fyrir mitt leyti get nú ekki betur séð, en að frumvarpið sé fremur lélegt. Mér liggur við að segja, að aðalbreytingarnar í því sé hugsunarlítil eftiröpun erlendra fordæma. Eg get heldur ekki séð betur, en að meiri hluta breytinganna sé svo farið, að enga brýna nauðsyn bar til þeirra í svipinn. Hins vegar eru margir helztu gallarnir á stjórnarfari voru - og þeir mjög tilfinnanlegir - óbreyttir eftir sem áður. Eg skal nú í örfáum orðum minnast nokkuð á helztu breytingarnar. Fyrst er þá afnám konungkjörnu þingmannanna. Nálega allir, sem á það atriði hafa minst, hafa talið það nauðsynlega framför og mikla réttarbót. Eg fyrir mitt leyti tel það vafasamt. Þeir eru nú kjörnir af stjórn, sem styðst við meiri hluta þingsins, sem aftur styðst við meiri hluta þjóðarinnar. Það hefði auðveldlega mátt haga svo til, að þeir ætti eigi lengur setu en stjórnin, sem skipar þá. Engin ástæða til að vantreysta því, að stjórnin nefndi til þessa færa menn, og væri þetta sennilega heppilegt til þess að gefa stjórnarskútunni dálitla seglfestu, svo að hún ylti síður - af tilviljun einni. Því svo er vant að vera við stjórnarskifti, að þá slæðast ýmsir með í hópinn, sem ekki reynast tryggir síðar meir. Annað atriðið er fjölgun kjósenda. Nú á að veita nálega öllum sem komnir eru til vits og ára þennan kynlega rétt, kosningarréttinn, þennan rétt, sem gerir alla jafna, hversu ólíkir sem þeir eru og gefur Jesú eitt atkvæði og Júdasi eitt. Eg held að hyggilegra hefði verið að löggjöfin hefði beðið eftir brýnni nauðsyn og einróma kröfum um það. Eg veit, að krafan er hvorki rík né þörfin brýn, þegar um þá tvo flokka er að ræða, sem nú á aðallega að bæta við: verkamenn og kvenfólk. Í þúsund ár hafa nú tveir flokkar stjórnað þessu landi: bændur og mentamenn. Nú bjóðast þessir flokkar til þess, mikið til af sjálfsdáðum, að skila af sér stjórninni í hendur verkamönnum og kvenfólki. Eg vantreysti þeim ekki, en brýna nauðsyn sé eg ekki til þessa, nú sem stendur. Þriðja breytingin er sú (21. gr.), að lög um breyting á sambandi Íslands og Danmerkur skuli borin undir atkvæði kjósenda. Þetta er framför, og svo er líka um nokkrar aðrar smærri breytingar. En þá er að tala um þær þarfir, sem ekki er bætt úr með þessu frumvarpi. - Þegar vér fengum þingræðið, þóttust menn alment hafa himin höndum tekið. Eg spáði því þá, að það myndi sýna sig, að það hefði mikla galla í för með sér, og það er nú þegar farið að koma tilfinnanlega í ljós. Þegar eina eða tveggja atkvæða munur á þingflokkum er nóg til þess, að fá einum flokki öll völd í hendur, fé og mannvirðingar, yfirleitt flest, sem menn frekast girnast, þá hlýtur slíkt að skapa flokkadeilur og innanlandsstyrjöld. Blöðin verða að flokkablöðum, harðvítugustu málflutningsblöð, sem ýmist lasta eða lofa alt, sem stjórnin gerir. Úr þessu er ekki að neinu bætt, og eg skal ekki áfella neinn fyrir það, þótt það sé ekki gert. Erlendis hafa þær tilraunir, sem gerðar hafa verið í þá átt, reynst mjög erfiðar og ekki fundist þau ráð, er dygði. Þá er æðsta stjórnin í landinu. Oft hafa heyrst raddir um það, að eitthvað sé bogið við fyrirkomulagið, sem nú er. Eitt blaðið stakk upp á því nýlega, að fjölga ráðherrum. Hafa þá þrjá, sinn úr hverjum flokki. Mönnum dettur svo margt ólíklegt í hug - eg vil ekki segja hyggilegt. Frumvarpið gerir ráð fyrir því, að fjölga megi ráðherrum með lögum, en annað hefir mönnum ekki hugkvæmst í því efni til umbóta. Þó mætti ætla, að fleira gæti komið til greina. Afleiðingin af öllu þessu er sú, að stjórnarfar vort er alt á hverfanda hveli. Nú höfum vér haft 4 sinnum stjórnarskifti á 6 árum. Þessi tíðu stjórnarskifti geta í mínum augum haft mjög svo varasamar afleiðingar. Það er við búið, að þeir, sem taka við stjórn, sé oftast óæfðir, og þeim hlýtur að veita starfið erfitt í byrjun, hvort sem er að tala um einn ráðherra eða fleiri. Það má búast við, að svo og svo mikið af stjórnartímanum gangi í það að læra að stjórna og vinna hversdaga störfin. Þjóðin hefir þá sífeldar áhyggjur út af stjórninni, rétt eins og læknir, sem þarf að vakna oft á nóttu til að sinna sjúklingi. Vafalaust mætti ráða einhverja bót á þessu. Auðvitað er enginn efi á því, að þjóðin á að geta steypt þeirri stjórn, sem hún vill ekki hafa. En þótt ekki væri gerð önnur breyting en sú t. d., að kjósa ekki nema einn þriðjung þingsins í einu, þá væri það að minni hyggju stór bót frá því, sem nú er. Nú getur eitt lítið atvik, ein vel skrifuð blaðagrein, gert byltingu og faraldur út um alt land. Það getur orðið til gagns, en það getur líka ekki siður orðið til ógagna. En með þessu væri girt fyrir það, að tilviljun ein verkaði í svipinn á fleiri en 1/3 kjördæmanna, eða kjósendanna. Eg hefi nefnt þetta að eins til dæmis um það, að það er margt og tilfinnanlegt, sem enn er ábótavant í þessu frumvarpi. Mér þætti það ekki ólíklegt, að þótt þetta frumvarp næði fram að ganga, þá ræki brátt að því, að aftur þyrfti að breyta stjórnarskránni. Og þá er aðgætandi, að enn stendur óhaggað ákvæðið um það, að til þess þurfi þingrof og þar af leiðandi aukaþing - ákvæði, sem gerir breytingar á stjórnarskránni bæði dýrar og erfiðar. Eg álít þetta illa farið. Það ætti að nægja, að láta nýjar kosningar fara fram, og þegar breyting er gerð, gæti eg trúað að það væri til batnaðar, að ekki væri breytt nema einni grein í senn. Þegar mörgum er breytt í einu, þá verður það til þess, að kjósendur fara í hrossakaup við sjálfa sig, þannig, að þegar ein breytingin þykir góð, þá eru hinar látnar fljóta með. Eg hefi viljað taka þetta fram til þess, að það sæist, að eg álít ekki allar breytingarnar bráðnauðsynlegar, og get fyrir mitt leyti ekki skoðað frumvarpið sem nokkurs konar »Brama«, sem bæti öll vor mein, eins og svo margir virðast hafa ætlað. Eigi að síður mun eg, eftir því sem nú er komið, greiða atkvæði með því, að það sé samþykt.

Skúli Thoroddsen Hæstv. ráðh. (H. H.) gat þess um konungsúrskurðinn, frá 20. okt. 1913, að þar væri um ákvörðun að ræða, sem þegar væri búið að gera, og sem - að mér skildist - yrði ekki breytt. Það er mikið rétt, að hér ræðir um ákvörðun, sem þegar hefir gerð verið, þ. e. a. s. að því leyti, að konungur hefir lýst yfir því, að hann hafi hugsað sér að haga þessu þannig, og tilkynt Dönum og Íslendingum þá fyrirætlan sína. En á þetta ber svo að líta, sem hér ræði þá aðeins um tilboð, af konungsins hálfu, svo sem hann segði: »Eg mun staðfesta stjórnarskrárfrumvarpið, en þó með skilyrði, því að jafnframt hefi eg þá hugsað mér að haga svo til, að gefinn sé út konungsúrskurður, er sé þess eðlis, að honum sé ekki breytt, nema uppburður íslenzkra sérmála í ríkisráðinu verði að hætta, vegna ákvæða í sambandslögum er sett kunna að verða«. Hér ræðir því enn eigi um annað en um einhliða tilboð af konungsins hálfu, og það, hvort það öðlast nokkurntíma gildi, eða aldrei, veltur því auðvitað algerlega á því, hvort alþingi gengur að því eður eigi. - Geri alþingi það ekki, þá fær tilboðið aldrei gildi, hvað oss snertir. - En samþykki alþingi á hinn bóginn frumv., án þess að gera nokkuð annað, þá verður eigi öðru vísi á það mál litið, en svo, að það hafi þá gengið að tilboðinu, og gert þar með bindandi samning. En þetta, er eg nú síðast nefndi, það er einmitt það, sem vér ætlum ekki að gera, og megum ekki gera. - Að minsta vakir það fyrir mér, að það verði látið koma skýrt fram, að ekki megi skilja samþykt alþingis, að því er til stjórnarskrárfrumvarpsins kemur, á þann hátt, sem það vilji á nokkurn hátt ganga að því, sem boðið er eða farið fram á í opna bréfinu frá 20. okt. 1913. Eg ætlast því til þess, að ráðherrann fari þess á leit við konung, að fá þessu breytt, og eg verð að vænta þess, að það verði létt verk. Hann mundi segja við konung eitthvað á þessa leið: »Það hefir fráleitt verið vilji yðar hátignar, að draga að nokkru leyti úr réttindum, sem Íslendingar hafa þegar viðurkend fengið, heldur hefir hitt að sjálfsögðu einungis fyrir yður vakað, að aftra því, að hringlað sé með uppburð málanna fram og aftur. - Þessu hafa Íslendingar og ekkert á móti, og í því efni þarf yðar hátign því alls ekkert að óttast«. Eg get ekki betur séð, en að þetta sé það eitt, sem fyrir konunginum hefir vakað, þ. e.: hann vill, að ákvörðunin, sem gerð er, sé varanleg ákvörðun. Dylst mér því og alls eigi, að hæstv. ráðherra (H. H.) sé aðeins að reyna að hræða menn, er hann lætur sem ákvæði »Opna bréfsins« frá 20. okt. síðastl. hafi alt aðra þýðingu, en þau hafa og geta haft. Hygg eg svo, að eg hafi svarað því, sem helzt þarf að svara í ræðu hæstv. ráðherra, og skal því ekki eyða fleiri orðum um málið að sinni.



Þetta er allmikill lagabálkur og vandasamur. Hann stendur í nánu sambandi við stjórnarskrárfrumvarp það, er nú liggur fyrir háttv. deild. Hér eru fyrst og fremst sett þau ákvæði, sem eru nauðsynleg afleiðing af hinni fyrirhuguðu stjórnarskrárbreyting, bæði um kosning þeirra 6 þingmanna, sem til er ætlast að kosnir verði hlutbundnum kosningum um land alt og enn fremur ákvæði, sem leiða af breyttum skilyrðum fyrir kosningarrétti og kjörgengi o. fl. En stjórnarskrárbreyting hlýtur og að hafa ýmsar fleiri breytingar á kosningalögunum í för með sér. Þegar kosningarrétturinn er rýmkaður, eins og gert er í stjórnarskrárfrumv., í því skyni að koma á jafnrétti til áhrifa á löggjöf og landsstjórn, þá væri það augljós mótsögn, ef ekki væri jafnframt bætt eitthvað úr því mikla misrétti, sem verið hefir í því, hvert gildi atkvæði kjósenda hafa, þannig að kjósendur fái sem jafnastan rétt einnig í því tilliti. Þessu hefir verið mjög ábótavant, svo að t. d. í einu kjördæmi, Reykjavík, gildir atkvæði í kjósenda ekki meira en atkvæði 1 kjósanda í öðru kjördæmi landsins o. s. frv. Læt eg mér nægja að svo stöddu að skírskota til athugasemdanna við frumvarpið og skýrslnanna þar, að því er snertir misrétti það, sem átt hefir sér stað að þessu leyti. Þó að stjórnin hafi ekki séð fært að koma á fullum jöfnuði í þessu, má þó talsvert laga með hóflegri breyting á kjördæmaskipuninni. Það er lagt til, að öll kjördæmin verði einmenningskjördæmi. Eg lít svo á, að ákvæði stjórnarskrárfrumv. um að þingmenn skuli kosnir í »sérstökum kjördæmum« sé fyrirskipan um þetta, enda er það í fullu samræmi við vilja undanfarinna þinga. Að láta sum kjördæmi vera tvímenningskjördæmi, en sum einmenningskjördæmi, er í sjálfu sér óheppilegt, en var þó sök sér, meðan meiri hluta kjósenda þurfti til þess að kosning væri gild. En eftir núgildandi ákvæðum, að þeir sé rétt kjörnir, er flest atkvæði fá, - og þeirri reglu þykir ekki fært að breyta vegna hreppakosninga og landshátta er það ófært. Nú getur þegar margir bjóða sig fram auðveldlega svo farið, að lítið brot ráði kosningaúrslitum. Þetta er nógu ilt í einmennu kjördæmi, en hálfu verra í tvímenningskjördæmum og veldur sérstöku misrétti meðal kjördæma. Hér er gerð tilraun til að bæta úr þessu með því að skifta öllu landinu í 34 einmenningskjördæmi. Viðvíkjandi kjördæmaskiftingunni hefir stjórnin haft til hliðsjónar eldri undirbúning og tillögur. Tilætlunin hefir verið, að slíta sem minst sundur það, sem saman á að atvinnuvegum og sameiginlegum hag; en vel má vera, að einstakir þingmenn, sem sérstaklega eru kunnugir staðháttum hinna ýmsu héraða, æski breytinga á kjördæmatakmörkunum, og kemur það þá til athugunar í væntanlegri nefnd. Til þess að létta þingmönnum athuganir í þessu efni er prentuð í athugasemdum við frumvarpið skýrsla um tölu kjósenda og íbúa í hverjum hreppi landsins eftir síðustu upplýsingum. Auk þess, sem nú hefir verið getið, hafa verið tekin upp í frumvarpið ný ákvæði um atkvæðagreiðslu sjómanna. Hingað til hefir enginn getað neytt atkvæðisréttar nema mæta sjálfur á kjörfundi. Þetta hefir sérstaklega verið óhentugt sjómönnum, sem á skip eru ráðnir. Þess vegna hefir verið reynt að haga svo til að hafa kjördag á þeim tíma, er ætla mætti, að sem flestir sjómenn væri í landi, en það hefir lánast misjafnlega. Nú er að dæmi ýmsra annara þjóða lagt til, að sjómenn geti kosið skriflega fyrir kjördag og sent atkvæði sín til kjörstjórnar, án þess þar með raskist meginreglan um leynilega atkvæðagreiðslu. Um fyrirkomulag frumvarpsins skal þess getið, að í I. kafla eru reglurnar um kjördæmakosningar, og eru það núgildandi kosningalög með þeim breytingum, sem leiða af stjórnarskrárbreytingu eða orðið hafa með síðari lögum eða stafa af breyttum kringumstæðum og öðru fyrirkomulagi kjördæma. II. kafli er um kosning þeirra 6 þingmanna, er kosnir verða hlutbundnum kosningum um land alt. Þar verður líkt snið og á hinum nýju bæjarstjórnarkosningum, þannig, að kjósendur geta tölusett nöfn á framboðslistum. III. kafli er um kosning sjómanna. Í IV. kafla eru almenn ákvæði. Að öðru leyti leyfi eg mér að skírskota til athugasemdanna aftan við frumvarpið og vona eg, að háttv. deild taki frumvarpið til velviljaðrar meðferðar.



Hér er um mikilvægt mál að ræða og vandasamt, og tel eg því sjálfsagt, að þingið telji sér skylt að taka það til rækilegrar íhugunar. Að því er sum ákvæði frumvarpsins snertir, skal eg lýsa yfir því, að eg álít ekki rétt, að þau nái fram að ganga að þessu sinni, eins og eg hefi vikið að í blaði mínu, og á eg þar þá einkum við aðra skiftingu kjördæmanna en nú er, og að tæplega sé rétt að ganga þá lengra en að skifta tvímenningskjördæmunum, sem nú eru, í einmenningskjördæmi. Sum ákvæði frumvarpsins eru á hinn bóginn bráðnauðsynleg, eins og t. d. eigi hvað sízt ákvæðin um kosning sjómanna. Eg skal að svo mæltu leyfa mér að stinga upp á 7 manna. nefnd, og leggja til, að 1. umr. sé frestað.



Eg skal ekki neita því, að í frumvarpi þessu felast ýmsar breytingar, sem nauðsynlegar eru sakir breytinga þeirra, er leiða af nýju stjórnarskránni, ef hún kemst fram. En þar að auki virðist mér frumvarpið fela í sér ýmsar breytingar, sem eru ónauðsynlegar og ekki til bóta. Á eg þar einkum við ákvæðin um breyting á kjördæmaskipun landsins. Það var ekki rétt hermt hjá hæstv. ráðherra (H H.), að síðasta þing hafi ætlast til þess, að breytingar yrði gerðar á kjördæmaskiftingunni. Þvert á móti var stjórnarskrárfrumvarpið einmitt þannig úr garði gert, að ekki þyrfti að breyta neitt núverandi kjördæmaskipan. Þess vegna var tala alþjóðkjörinna þingmanna höfð hin sama, sem tala hinna konungkjörnu þingmanna. Menn vildu með því girða fyrir, að nokkuð yrði grautað í skipan kjördæmanna. Eg verð því að líta svo á, að hæstv. ráðherra hafi með þessu frumvarpi gengið framar en rétt er og áreiðanlega lengra en síðasta þing ætlaðist til. Hæstvirtum ráðherra þótti það óviðurkvæmilegt, samfara þeirri rýmkun, sem verður á kosningarrétti, að láta tvímenningskjördæmi haldast. Misréttið yrði nú enn meira en áður, meðan meira en helming greiddra atkvæða þurfti til þess að kosning væri gild, - ekki »meiri hluta kjósenda« eins og hann kvað að orði -, en nú væri nóg að fá flest atkvæði. Eg sé ekki, að í þessu felist neitt misrétti fram yfir það, sem áður var. Síðan lögleitt var að kosning fari fram í hverjum hreppi er einmitt mikil trygging fengin fyrir því, að fleiri atkvæði þurfi til þess að komast að, heldur en meðan að eins var kosið á einum stað í kjördæminu. Kjósendum er gert miklu hægra með að nota rétt sinn. Í annan stað er þess að gæta, að síðan nokkurn veginn ákveðin flokkaskifting komst á í landinu, þá hefir frambjóðendum fækkað, því að varla eru fleiri í kjöri af hverjum flokk, en tala þingfulltrúa kjördæmisins. Áður kom það oft fyrir; að heilir hópar byði sig fram, sem alls ekkert fylgi höfðu, því voru engar skorður settar, og þá gat viljað svo til, að maður kæmist að, sem nauðalítið fylgi hafði, ef kjörfundur var illa sóttur, en maðurinn hafði t. d. eitthvert fylgi rétt kringum kjörstaðinn. Nú er óhugsandi, að nokkur komist að þingmensku nema hann hafi allmikið fylgi í kjördæminu, enda sýnir reynslan, að þingmenn eru oftast kosnir með langtum fleiri atkvæðum nú, heldur en meðan gömlu lögin giltu. Hvort kjördæmin eru einmennings eða tvímenningskjördæmi, sé eg ekki að nokkru skifti í þessu efni, enda er það víst, að tvímenningskjördæmin sjálf vilja ekki - eða að minsta kosti fæst af þeim, - láta kubba sig í tvent, og hví skyldi þingið gera það að nauðaynjalausu að þeim nauðugum? Mín skoðun er sú, að sú kjördæmaskifting, sem nú er, sé mjög eðlileg; hún er í samræmi við sýsluskifting landsins; en þeim ráða staðhættir og atburðir í sögu landsina. Sýslurnar eru heild út af fyrir sig, hver með sína sameiginlegu hagsmuni og áhugamál í viðskiftum, samvinnu- og samgöngumálum og atvinnuvegum. Út af þessari eðlilegu skiftingu er hér brugðið, svo að saman er slengt sveitum, sem ekkert hafa saman að sælda, eins og t. d. Snæfellsnessýslu og Mýrasýslu. Þetta er hvorki að óskum þingsins né héraðanna. Mönnum má vera kunnugt um það, að margir þingmálafundir nú hafa lagt á móti breytingum á, kjördæmaskipun landsins, en ekki mætti þó minna vera, en að héruðin sjálf væri að spurð, áður en slíkar breytingar eru gerðar. Eg tel það ófæru að binda kjördæmaskipun hér á landi við höfðatölu; með þeim hætti þyrfti sífelt að breyta lögunum, eftir því sem fjölgar eða fækkar í hverju kjördæmi. Eg skal líka benda á það, að í mörgum gömlum menningarlöndum eru kjördæmin næsta misjöfn að kjósendatölu. Hæstvirtum ráðherra (H. H.) miklaðist það í augum, að hér væri sjö atkvæði um þingmann í einu kjördæmi móti einu atkvæði í öðru, þar sem munurinn væri mestur og taldi þetta gífurlegt misrétti, en eg get upplýst það, að munurinn er langt um meiri í ýmsum öðrum löndum; t. d. í Englandi er stærsta sveitakjördæmið - »Romford Division of Essex« - með um 58 þús. kjósendum, en hið fámennasta - »Rutland« - með rúm 4 þús. - Í Wales hefir stærsta Sveitakjördæmið 26500 kjósendur, en hið minsta liðug 6 þúsund. Í Skotlandi eru full 26 þúsund kjósenda í fjölmennasta sveitakjördæminu, en tæp 3300 í því fámennasta. Þetta eru alt einmenningskjördæmi. Áþekkur er munurinn á stærð kjördæmanna í borgunum. Fjölmennasta borgarkjördæmið á Englandi, Wandsworth, hefir 40.000 kjósendur, en hið fámennasta, Durham, 2700. Í borgunum á Skotlandi og Wales er munur viðlíka mikill milli þeirra fjölmennustu og fámennustu. Öll þessi kjördæmi kjósa til sama þingsins, enska parlamentisins, sem er merkasta löggjafarþing í heimi. Þar eru meira en tuttugu sinnum fleiri kjósendur í fjölmennasta einmenningskjördæminu en í hinu fámennasta, án þess talin sé með fámennustu kjördæmin á Írlandi, því að þá mundi munurinn verða ennþá meiri. Írar hafa mun fleiri þingmenn í brezka þinginu en þeim ber móts við mannfjölda annara landshluta »Stóra Bretlands«. Meira að segja innan sömu borgarinnar eru kjördæmin mjög mismunandi að fólksfjölda. Jafnvel í Lundúnaborg er þessu svo farið, að stærsta kjördæmið, er sendir fulltrúa í borgarstjórnina, hefir nær 49 þúsund kjósendur, en hið minsta að eins 3800 kjósendur. Og þó sýnist það óneitanlega miklu hægra að takmarka kjördæmin við höfðatöluna innan sömu borgarinnar, heldur en í strjálbygðu og víðáttumiklu landi. Á þessu geta menn séð, að það á sér víðar stað en á Íslandi, að kjördæmin eru ekki eingöngu miðuð við höfðatölu. Það er yfir höfuð alstaðar svo, að strjálbygðir landshlutar hafa hlutfallslega fleiri þingmenn, en þeir landshlutar, sem fjölmennastir eru, enda er þetta í sjálfu sér eðlilegt. Það er miklu minni vandi að kynnast þörfum 1000 manna, sem búa í þéttbygðum stað, heldur en jafnmargra íbúa, sem eiga heima á viðáttumiklu og torsóttu landflæmi. Það er því engin ástæða til þess fyrir Reykjavík að heimta jafnmarga þingmenn sem henni ber eftir fólksfjöldanum, þó að hún mætti gjarna hafa einum þingmanni eða svo fleira, en hún hefir nú, en slík aukning mætti með engu móti vera á kostnað afskektu héraðanna, sem jafnan verður örðugast að ná rétti sínum á þinginu. Reykjavík stendur miklu betur að vígi en nokkurt annað kjördæmi á landinu með það, að hafa áhrif á vilja þingsins. Þingið er háð hér og eiga bæjarbúar því hægt með að kynna þingmönnum vilja sinn. Eg fæ ekki annað séð, en að þetta vegi talsvert á móti því, að þingmenn Reykjavíkur eru færri en vera bæri, ef eingöngu væri miðað við mannfjölda. Auk þess hygg eg, að reynslan hafi sýnt það, að hagur Reykjavíkur hafi ekki hingað til verið fyrir borð borinn af þinginu.

Ráðherra (H. H.) : Eg lít svo á, og eg skildi þingmenn þannig í fyrra, að ástæðan til þess, að ákveðið var að einungis 6 þingmenn skyldi kosnir hlutbundnum kosningum um alt landið, væri sú, að þeir vildu ekki fækka tölu þeirra þingmanna, er í kjördæmum eru kosnir, en alls eigi sú, að þeir vildu rígbinda sig við þá kjördæmaskipun, sem nú er. Eins og eg drap á áðan, get eg ekki betur séð, en að stjórnarskipunarlagafrumvarpið heimti beinlínis einmenningskjördæmi. Orðin »í sérstökum kjördæmum« virðast hljóta að hafa þá merkingu, ef þau eiga á annað borð að tákna nokkuð. Háttv. þm. er síðast talaði (B. Sv.) sagði, að flokkaskiftingin í landinu kæmi í veg fyrir það, að lítið brot kjósenda gæti ráðið úrslitum kosningar. En flokkaskipulagið hér á landi er nokkuð lauslegt enn sem komið er, og geta komið út skrítin úrslit í ýmsum kjördæmum, þrátt fyrir flokkaskiftinguna. Það eru jafnvel dæmi til þess, þrátt fyrir hana, að þau slys geta til viljað, að menn komist inn á þingið, án þess að nokkur hafi kosið þá, og án þess að nokkur vissa sé fyrir því, að þeir sitji ekki á þingi þvert á móti ósk og vilja meiri hluta kjósendanna í því kjördæmi, sem þeir eru fyrir. Sami háttv. þm. (B. Sv.) taldi nauðsyn á, að leita álits héraðanna um þetta mál, áður en ráðist væri í að breyta kjördæmaskipaninni. En það hefir einmitt verið gert. Tillögur héraðastjórnanna voru lagðar prentaðar fram á þinginu 1905 og hér hefir verið tekið tillit til þeirra. Eg skil ekki, að nokkur bót yrði að því, þó að héraðsstjórnirnar væri beðnar um nýjar tillögur. Enn sagði sami hv. þm. (B. Sv.) að það tíðkaðist ekki í menningarlöndunum að miða kjördæmin nákvæmlega við höfðatölu kjósendanna, og nefndi hann England til þess. En þó að Englendingum hafi ekki enn tekist að koma réttum jöfnuði á hjá sér í þessu efni, þá er það alls ekki eftirbreytnisvert, þvert á móti. Önnur stór mentalönd láta sér mjög ant um þetta, og sumstaðar er jafnvel tala þingmannanna ekki föst, fyrir þá sök, að svo nákvæmlega er farið eftir kjósendafjöldanum, að einn þingmaður á að vera fyrir tiltekna tölu íbúa. Í löndum þar sem kosningalagabreytingar eru á leiðinni - svo sem nú í Danmörku - er mjög mikil áherzla lögð á þetta. Hér á þinginu hafa lengi heyrst kröfur í þessa átt. Hvað eftir annað hefir verið skorað á stjórnina að taka það til rækilegrar íhugunar, hvort ekki væri unt að koma hér meiri jöfnuði á í þessu efni. Þetta er ekki nein gömul úrelt krafa, eins og hann vildi gefa í skyn. Hún var síðast borin fram á þinginu 1907. Og að henni hefir ekki verið breytt síðan kemur af því, að tillögur til sambandslagabreytingar og stjórnarskrárbreytingar hafa verið á ferðinni, er mundu leiða með sér breyting á kosningalögunum, og þá mundi þetta koma um leið til meðferðar. Á þinginu 1907 klofnaði nefndin í kosningalagamálinu, en það var eingöngu vegna ágreinings um hlutfallskosningu í stærri kjördæmum. Meiri hluti nefndarinnar hafnaði hlutfallskosningunni, en kom fram með tillögu um að skifta öllu landinu í einmenningakjördæmi, til þess að ná meiri jöfnuði. Það verður því ekki annað sagt, en að það sé í fullu samræmi við vilja þingsins, að tillaga um nýja skifting í einmenningskjördæmi er tekin upp í þetta frumvarp. Þó að nú þetta frumvarp næði fram að ganga., er langt frá því að fullkominn jöfnuður fáist. Hér er einungis gerð tilraun til að bæta úr allra argasta ranglætinu. Mér nægir að skírskota til töflu B í athugasemdunum við frumv. til þess að sýna, hversu mikið ávinst í þessa átt með breytingum þeim, er frumvarpið fer fram á. Menn sjá, að þar sem kjördæmi eru stærst, í Reykjavík, vantar 32% á að þau hafi tiltöluréttan fulltrúafjölda eftir frv. En aftur á móti hefir minsta kjördæmið, sem stungið er upp á, Vestmannaeyjar, 52% fram yfir það, sem því ber að réttu hlutfalli. Þarna er auðvitað munurinn mestur, en víðar er hann mikill. Stjórnin sá sér ekki fært að gera þetta jafnara, enda yrði það vafalaust óvinsælt að raska hér meiru en allra nauðsynlegast er.



Það er einungis stutt athugasemd, sem eg vildi gera. Það er ekki eingöngu óþarft, heldur beinlínis rangt af stjórninni að koma fram með þetta frumvarp nú. Það er á allra vitorði, að tillaga mín sem minnihlutans í stjórnarskrárnefndinni í fyrra, um að ekki skyldi kosnir nema 6 þingmenn hlutbundnum kosningum um alt landið, náði fram að ganga fyrir þá sök, að meiri hluti þingsins var á móti því, að kjördæmaskipuninni væri raskað. Það var mín höfuðástæða, er eg bar tillöguna fram og það var af þeirri ástæðu, að menn féllust á hana. Auk þess er það rangt að koma fram með þetta frv. þar sem þjóðinni hefir ekki verið gefinn kostur á að láta álit sitt í ljós um það. Þó að hún hafi gert það 1907, þá er það ekki nú og skiftir þess vegna engu máli. Þó að það sé alment, að kjördæmin sé miðuð við höfðatölu kjósendanna, þá verð eg, eftir því sem til hagar hér á landi, að hallast fremur að skoðun hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) heldur en að skoðun hæstv. ráðherra (H. H.) á því máli. Afskektum, víðáttumiklum og strjálbygðum héruðum, er miklu meiri þörf á afskiftum löggjafarvaldsins, en hinum, sem minna eru afskekt, minni um sig og þéttbygðari. Hvaða þörf höfum vér Reykvíkingar, sem allir búum á sama blettinum, á fjölda þingmanna? Það sem tryggja þarf með þingmönnunum er það, að rétt þekking á hverju kjördæmi landsins komist inn í þingið. Og um Reykjavík situr þekkingin margföld í þinginu þó að þingmenn hennar sé fáir í hlutfalli við fólksfjöldann. Við Reykvíkingar höfum fjölda blaða, og fjöldi þingmanna, sem kominn er fyrir önnur kjördæmi landsins, á hér heimili. Nei, Reykjavík hefir ekki verið og verður ekki olnbogabarn þingsins, þó að ekki verði fjölgað þingmönnum hennar. Og þó að hún hafi aldrei fengið neina fjárveitingu frá þinginu, nema til hafnarinnar - sem eg hefi reyndar altaf talið öllu landinu veitta - þá nýtur hún svo mikils af öllu því fé, sem veitt er til skólanna og allra þeirra mörgu embættismanna, sem hér eiga heima, að hún þarf ekki að kvarta. Þar að auki dregur það úr þingmannaþörf Reykjavíkur, þegar hún hefir slíkum gripum að beita fyrir vagn sinn sem þm. Árnesinga, sem oft þurfa að heimta fé til vega austur í sveitir o. fl o. fl. Enn má nefna eitt, sem dregur úr þingmannaþörf Reykjavíkur. Alþjóðkjörnu þingmennirnir 6 hljóta að meira eða minna leyti að verða Reykvíkingar. Það leiðir af sjálfu sér, að flokksstjórnirnar eiga sæti í höfuðstaðnum og auk þess er hér mest um þjóðkunna menn. Alt bendir þetta í þá áttina, að fulltrúum Reykjavíkur þurfi ekki að fjölga. Og þó að t. d. atkvæðin í Norður-Ísafjarðarsýslu hafi eitthvað dálítið meira gildi en atkvæðin í Árnessýslu, þá styðst það við það, að þörfin á afskiftum löggjafarvaldsins er meiri fyrir afskektu og fámennu sýsluna. Það er ósköp vandalítið að setja upp langar og breiðar tölutöflur - það get eg gert líka - en það er ekki altaf að tölurnar komi heim við virkileikann, og hér koma þær alls ekki heim við þá verulegu þörf.

Benedikt Sveinsson; Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir tekið af mér ómakið, svo að eg þarf ekki að vera langorður. Hann gat þess, eins og reyndar allir vita og á þingtíðindunum sést, að ástæðan til þess, að komið var fram með tillöguna um, að aðeins skyldi kosnir 6 þingmenn hlutbundnum kosningum, var sú, að menn vildu ekki raska kjördæmaskipun landsins. Og af sömu ástæðu náði þessi tillaga samþykki þingsins. Hæstv. ráðherra (H. H.) reynir að snúa út úr þessu með því að halda því fram, að tillagan hafi verið samþykt vegna þess, að menn hafi ekki viljað fækka tölu þjóðkjörinna þingmanna. Þetta er rétt það sem það nær, en hér er ekki nema hálfsögð sagan. Menn vildu ekki fækka tölu þjóðkjörinna þingmanna, vegna þess, að menn vildu ekki þurfa að hagga kjördæmaskipuninni. Hæstv. ráðherra (H. H.) hefir ekki getað hugsað setninguna til enda. Eg benti á, að eftir reynslu síðari tíma væri ekki svo sérlega mikil brögð að því, að þingmenn væri kosnir með fáum atkvæðum, með því kosningafyrirkomulagi, sem nú er. Í því sambandi bendir hæstv. ráðherra (H. H.) á það svo sem til þess að hnekkja mínu máli, að á síðari tímum sé jafnvel dæmi til þess að menn komist inn á þingið án þess, að vissa sé fyrir, »að nokkur maður sá þeim fylgjandi«, - eftir því, sem honum fórust orð. Þetta er kynleg »logik« hjá hæstv. ráðherra. Finst honum þá, að frumvarpið, sem hann ber hér fram, muni bæta úr því, að menn komist inn á þingið án þess nokkur maður sé þeim fylgjandi? Og ef honum finst það ekki, hvers vegna lét hann það ekki verða sitt fyrsta verk að ráða bót á þessu hneyksli, undir eins og hann tók eftir því? Ef nokkur hæfa eða vitneisti væri í ummælum hæstv. ráðherra um þetta atriði, þá hefði hann átt að lagfæra þennan mikla ágalla í nýju kosningarlögunum. En hann lætur það vera. Hér standa alveg sömu ákvæðin um þetta efni, sem í eldri lögunum. Það er auðséð, að ráðherra. varpar þessu fram alveg óíhugað, enda lætur honum betur að slá um sig með sinni gömlu, alþektu »skáldalogik«, bygðri á orðaleikjum og útúrsnúningum, heldur en að beita rökréttri hugsun. Í núgildandi lögum er einmitt skilyrðið strangara fyrir frambjóðendur, en það var meðan opinbera atkvæðagreiðslan var viðhöfð, því að nú er heimtuð yfirlýsing 12 manna, að minsta kosti, um að þeir sé þingmannsefninu fylgjandi, ef framboðið á að vera gilt. Um þetta virðist hv. ráðherra (H. H.) ekki hafa neina hugmynd. Auk þess virðist eðlilegra að álykta svo, þegar frambjóðandinn er aðeins einn, að sannanir vanti þá fyrir því, að nokkur maður í kjördæminu sé á móti honum, í stað þess að ráðh. ályktar svo, að þá sé allir á móti honum! Annars verður að taka vægt á hæstv. ráðh. fyrir þessa hugsunarvillu, þar sem hann mælti þetta í bræði sinni, einkum þar sem slíkt er þá ekki óvanalegt úr þeirri átt.



Frumvarpið fer sjáanlega í þá átt að reyna að skapa réttlæti á milli kjósendanna í landinu, en það er aftur spursmál, hvort það hefir tekist vel. Þessi breyting á kjördæmaskipuninni mundi verða til þess að vekja mikla gremju úti um alt land. Það hefir verið bent á, að í öðrum löndum væri kjördæmin ekki stranglega miðuð við kjósendafjöldann. Þar mun það þó vera hægara en hér, því að hér stendur alveg sérstaklega á að þessu leyti sökum hinna miklu strjálbygða og hver sýsla er svo mikið út af fyrir sig og á erfitt með að vinna með öðrum félagsheildum. Fregnir um þessa breytingu eru nýkomnar út til kjósendanna, og alstaðar þar, sem eg hefi haft spurnir af, eru menn þessu mjög mótsnúnir. Alveg jafnt hvaða stjórnmálaflokki sem menn heyra til. Í Mýrasýslu vildi enginn maður, að þessu broti af Snæfellsnessýslu væri bætt við sýsluna og gert að einu kjördæmi með henni, og sömuleiðis hygg eg, að kjósendur í Snæfellsnessýslu muni ekki hlyntir þessari breytingu. En verst mun þeim þó vera við þessa breytingu, sem búa í þeim hreppum í Snæfellsnessýslu, er eiga að ganga í kosningafélag með Mýrasýslu. Svona mun þetta vera alstaðar, þar sem nokkur breyting er fyrirhuguð á gamla fyrirkomulaginu. Mönnum er þetta alstaðar mikið tilfinningamál. Eg tel sjálfsagt, að ef almenningur ætti að segja skoðun sína á þessu máli, þá mundi hann ekki vilja, að nein breyting væri gerð. Eins og tekið hefir verið fram, er réttur Reykjavíkur lítt skertur, þó að hún hafi tiltölulega fáa þingmenn eftir fólksfjöldanum. Það hefir verið svo, og verður að líkindum svo, að margir þingmenn annara kjördæma eiga hér heimili. Og þó að um enga hreppapólitík væri að ræða, þá verður hverjum svo, að hann dregur ekki skóinn ofan af því kjördæmi, sem hann á heima i. Það má auðvitað gera ráð fyrir því, að þingmenn kjördæma utan úr landinu og sem búsettir eru í Reykjavík, hugsi mest um sín kjördæmi. En það er líka víst, að þar næst hugsa þeir mest um Reykjavík, það er kjördæmið sem þeir búa í.

Ráðherra (H. H.) Háttv. þm. Dal. (B. J.) vildi vefengja þörf Reykvíkinga á að hafa fleiri þingmenn en þeir hafa nú. Það væri svo margir þingmenn annara kjördæma landsins, sagði hann, sem heimili ætti í Reykjavík, eina og t. d. háttv. þm. sjálfur, að þeir gæti dugað Reykjavík líka. Annar háttv. þm. (B. Sv.) kvað það einnig draga úr þörfinni, að þingið væri háð hér og bæjarbúar ætti þess vegna svo hægt með að tala máli sinu við þingmennina. Nú er verið að veita kvenfólki kosningarrétt. Má ekki alveg eins segja um það: Hvaða þörf hefir kvenfólkið á þeim réttindum? Getur það ekki talað við þá, sem réttindin hafa? Slík svör sem þessi virðast mér vera æði mikið út í hött. Það er reyndar satt, að nokkuð margir þingmenn annara kjördæma eiga heimili í Reykjavík nú sem stendur. En jafnvel þótt það sé látið gott heita, að þeir þingmenn sumir hverir taki ekki meira tillit til sinna eigin kæru kjósenda, en til hagsmuna höfuðstaðarins, hvaða trygging er fyrir því, að svo verði framvegis? Er ekki kjördæmunum: frjálst að kjósa þá menn, sem þau vilja? Það er meira að segja kunnugt, að hreyfing er í landinu, sem fer í þá átt að kjósa ekki Reykvíkinga, og helzt þá menn eina, sem heimili eiga innan þeirra kjördæma, sem þeir eru kosnir fyrir. Má ekki segja, að bændaflokkshreyfingin stuðli einnig að því? Og ef svo færi, sem vel getur orðið, að enginn þingmaður verður úr Reykjavík nema þeir tveir, sem hún hefir nú rétt til að kjósa, hvað er þá orðið úr forréttindum Reykvíkinga, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) gerði svo mikið úr? Sannleikurinn er sá, að allar þær röksemdir, sem nú er komið með fyrir því, að Reykjavík þurfi ekki fleiri þingmenn en nú, þurfi ekki neitt jafnrétti í fulltrúamagni, gæti alveg eins notast sem sönnun fyrir því, að Reykjavík þurfi alla ekki að hafa neinn þingmann sérstaklega fyrir sig, og því eigi að taka af henni þá tvo, sem hún hefir nú! En ef menn viðurkenna, að Reykvíkingar eigi að hafa sömu mannréttindi og aðrir landsmenn, þá getur ekkert samræmi fengist að þessu leyti með öðru móti en því að fjölga þingmönnum Reykjavíkur. Eftir tiltölu réttri ætti Reykjavík að hafa 7 þingmenn. Hér er aðeins farið fram á að hún fái fjóra. Gagnvart því sem háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) Sagði í bræði sinni um það slys, sem eg gat um að komið gæti fyrir, að þingmaður slæðist inn á þingið, án þess að vissa sé fyrir því, að hann hafi nokkurt verulegt fylgi kjósendanna, skal eg aðeins taka fram, að eins og öllum hlýtur að hafa skilist, gat eg þessa engan veginn í þeim tilgangi, að sanna með því þörf einmenningskjördæma. Þetta slys getur, eins og dæmin sanna, eins vel komið fyrir í einmenningskjördæmum. Eg gat þess í sambandi við svar mitt gegn staðhæfingu hans um það, að flokkaskipunin í landinu komi í veg fyrir það, að óviðkunnanleg kosningaúrslit gæti leitt af ákv. gildandi laga. Flokkaskipunin, sem nú er getur ekki einu sinni varnað því, að ekki nema einn sé í kjöri. Annars sagði eg þetta fremur svona til bragðbætis, heldur en til þess að byggja á því neina sönnun



Eg hygg, að ástæðulaust sé að lengja þessa umræðu að sinni. Eg vona, að tækifæri verði til þess að ræða þetta frumvarp ítarlegar síðar. Á þessu stigi málsins eru langar umræður gersamlega óþarfar. En hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) hefir víst virzt það nauðsynlegt að sýna nú þegar, hve æstur hann er í þessu máli. Eg held, að meira tillit mundi þó tekið til orða hans, ef menn vissi ekki, að hann er þingmaður fyrir eitt af hinum allra minstu kjördæmum landsins, sem að undanförnu hefir notið miklu meiri réttar, en það hefir átt í samanburði við önnur kjördæmi landsins. Það er annars leitt að þurfa að vera að berjast á móti ataðleysum. Það er ekkert hægt að segja því til bóta, að atkvæðið eigi ekki að vera jafnrétthátt alstaðar. Það er ekki hægt að sannfæra neinn mann, sem á annað borð viðurkennir rökfræðislegar grundvallarreglur, um það, að hver borgari þjóðfélagsins eigi ekki rétt til þess að hafa jafnmikil áhrif á landsmál með atkvæði sínu og annarra. Þegar verið er að vitna til annarra landa í þessu efni, þá sýnir það ekki annað, en að þau lönd, sem vitnað er til, eru ekki komin svo langt, að þau hafi fengið leiðrétt þetta margra alda gamla misrétti. Og það, að landshættir eru mismunandi á ýmsum stöðum, eigi að réttlæta það, að sjálfsagður réttur manna sé skertur, er hreinasta fjarstæða. Héruðin hér á landi eru heldur ekki ólíkari hvað landshætti snertir, en víða á sér stað annarsstaðar - nema síður sé. T. d. mun ekki vera sá mismunur á þörfum og atvinnuvegum sýslnanna innbyrðis eins og víða á sér stað í útlöndum, þar sem héruð ganga til kosninga saman og annað þeirra lifir á akuryrkju, en hitt á kvikfjárrækt. Annars þarf ekki að benda á annað í þessu máli, en að hér er um hið stakasta misrétti að ræða, sem verður að leiðrétta strax og unt er. Og eg hygg, að það gangi illa fyrir háttv. þm. N.-Þing. að sanna það, að borgari hér í Reykjavík eigi ekki rétt til þess að hafa jafnt atkvæði um landamál og aðrir borgarar. Það er hreinasta fjarstæða, að Reykjavík hafi meiri rétt, að því er kosningu væntanlegra landskjörinna þingmanna snertir. Reykvíkingar kjósa þar að eins eftir réttri hlutfallatölu milli atkvæðisbærra manna hér og annarstaðar á landinu. Og það er sá eini rétti mæli. kvarði á þessu máli - kjósendatalan. Það er jafnrangt hjá háttv. þingm. þegar hann byggir mótbárur sínar á því, að þingið hafi ekki ætlast til þessa. Hvort, sem til þess hefir verið ætlast eða ekki, þá á að bæta úr misréttinum undir eina og augu manna opnast fyrir því. Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls, en fanst eg ekki geta hjá því komist, vegna ummæla háttv. þingm. N.-Þing, (B. Sv.). Annars hefir hæstv. ráðherra tekið flest það fram, sem segja þarf. Þó skal eg bæta því við, að mér finst frumv. stjórnarinnar ekki fara nógu langt, vegna þess, að það tekur líka tillit til landshátta, en hér er ekki um annan mælikvarða að ræða, en kjósendafjöldann, enda hefir og verið á þessu bygt alstaðar í nýjum kosningalögum frjálalyndra landa. Skal eg svo ekki lengja umræðurnar frekara að sinni.

Guðmundur Hannesson : Eg get ekki áfelt stjórnina fyrir frumvarp þetta. Í þessu máli er um tvær stefnur að ræða: Önnur stefnan er sú, að hafa einmenningskjördæmi og að tala kjósenda, sem koma á á hvern þingmann, sé sem jöfnust. Þá stefnu hefir stjórnin tekið og er eg ánægður með það. Hefði hún ekki lagt það fyrir þingið í þessari mynd, þá er enginn vafi á því, að einhver þingmaður hefði tekið það upp. Hin stefnan er sú, að fara eftir skipun sýslnanna, þessara gömlu héraða, eða jafnvel smáþjóða vil eg segja. Þessi stefna hefir einnig mikið til síns máls, vegna hinna mismunandi staðhátta. Þar sem eg þekki til, í Þingeyjar-, Eyjafjarðar-, Skagafjarðar- og Húnavatnasýslum, má nálega segja, að sýslubúar í hverri sýslu sé lítil þjóð fyrir sig, starfi og hugsi á sinn einkennilega hátt. Og stjórnin hefir einmitt líka tekið tillit til þessa í þeim héruðum, sem eg nefndi. Hvað þau snertir finst mér tillögur stjórnarinnar ekki óhyggilegar. Um aðra landshluta get eg auðvitanlega ekki sagt, en það er ekki svo hættulegt, því að hér á þinginu höfum vér menn úr öllum héruðum landsins, sem kunnir eru kringumstæðum síns héraðs. Og þá er hægra að bæta úr því, sem athugavert þykir, en ef menn hefði þurft að taka málið frá byrjun og gera allar þær athuganir, sem stjórnin hefir gert.



Þetta frv. er, eins og kunnugt er, að nokkru leyti óhjákvæmileg afleiðing af stjórnarskrárbreytingunni, ef það frumv. verður samþykt. Aftur á móti eru ýms atriði í frumvarpinu, sem ekki standa í svo nánu sambandi við stjórnarskrárbreytinguna og þá einkum ákvæðin um kjördæmaskiftinguna. Eg verð að segja það, að mér finst vel farið, að þessar tillögur hafa komið fram, einkum þar sem mér finst það bæði rétt og sjálfsagt, að sú leið sé farin, sem stungið er upp á í frumvarpinu, nefnilega að taka bæði tillit til kjósendafjöldans og staðháttanna. Og eg skil það ekki, að mikill ágreiningur geti orðið um þetta, þegar menn hafa kynt sér málið nákvæmlega. Þá tel eg ákvæðið um kosningaraðferð fjarverandi sjómanna mikils virði, og hvernig, sem um frumvarpið fer að öðru leyti, þá vona eg samt, að hægt verði að bjarga þessu ákvæði, svo að sá fjöldi manna, sem rétt hafa til þess að hafa áhrif á landsmál, verði ekki útundan. Eg hefi athugað frumvarp þetta nægilega til þess að geta lýst yfir því, að eg get fallist á aðalatriði þess og það því fremur, sem það er í samræmi við yfirlýstan vilja kjósenda minna á þingmálafundi 21. júní síðastliðinn. Þar var samþykt tillaga, sem fór nákvæmlega í sömu átt og þetta frumvarp. Það er ekki nema eðlilegt, að menn æski eftir einhverjum breytingum á frv. að því er kjördæmaskiftinguna snertir. En varhugavert tel eg að fara mikið út í það. Þegar breytt er á einum stað, er hætt við, að það geti raskað fleiru en til var ætlast. Eg álít því réttast og ákjósanlegast, að þeir háttv. þingmenn, sem agnúa finna á frumvarpinu, beri sig vandlega saman áður en þeir koma með stórvægilegar breytingar. Þá er það eitt atriði, sem mig langar til að spyrja um. Það er viðvíkjandi seinni lið 1. gr. frumv. Mér virðist þetta ákvæði óþarft þegar litið er til núgildandi stjórnarskrár og 10. gr. frumvarpsins, sem nú liggur fyrir. Jafnframt vil eg geta þess, að eg hefi verið því mótfallinn að afnema með öllu útsvarsskyldu, sem skilyrði fyrir kosningarrétti. Loks er það dálítil athugasemd viðvíkjandi 16. gr. frumv. Þar er gert ráð fyrir, að deyi einhver frambjóðenda til alþingis, þá megi nýr maður bjóða sig fram í hans stað, með styttri fresti, en hafa verði hann í tölu meðmælenda sinna helming af meðmælendum hins látna. Mér er ekki vel ljóst á hverju þetta er bygt.



Eg bjóst ekki við, að miklar umræður yrði um þetta mál á þessu stigi þess. Eg hélt, að háttv. þingmenn mundu bíða með athugasemdir sínar þangað til væntanleg nefnd hefði lokið störfum sínum. En nú hefir sú orðið raunin á, að allheitar umræður hafa orðið um málið milli einstakra þingmanna. Inn í þær ætla eg ekki að blanda mér nú. Eg býst við, að nefnd verði skipuð í málið og mér gefist kostur á að koma fram með mínar athugasemdir síðar. Þó skal eg geta þess nú þegar, að eg hefði talið það heppilegra, að þessu frumvarpi hefði verið skift í tvö frumvörp. Það er auðsætt, að verði frumvarp um breytingu á stjórnskipunarlögum landsins samþykt á þessu þingi, þá hlýtur sú breyting að hafa í för með sér nauðsynlega breytingu á gildandi kosningarlögum. Aftur á móti kemur breytingin á kjördæmaskipun landsins, sem stungið er upp á í þessu frumvarpi, stjórnarakrárbreytingunni ekki við. Þess vegna hefði eg, eins og eg tók fram, heldur kosið að frumvörpin hefði verið tvö í staðinn fyrir eitt. Eg álít varhugavert að fara að gera breyting á kjördæmaskipaninni að þjóðinni fornapurðri. Mér er fullkunnugt um, að einmitt þetta mál verður talsvert hita- og kappamál hjá þjóðinni, og því álít eg rétt að fara varlega í það og spyrja kjósendur fyrst um vilja þeirra. Að svo mæltu álit eg óþarft að fjölyrða meir um málið við þessa umræðu, en skýt þessum athugasemdum til væntanlegrar nefndar.

Ráðherrann (H. H.) : Það er að eins örstutt athugasemd út af ræðu háttv. þm. Ak. (M. Kr.). Mér heyrðist á honum, að hann áliti að seinni liður 1. gr. frumvarpsins um afnám útsvarsgreiðslu sem kosningarréttarskilyrðis, kæmi í bága við stjórnarskrána. En í 17. gr. núgildandi stjórnarskrár stendur einmitt, að breytingu megi gera á þessu skilyrði (útsvarsgreiðslunni) með einföldum lögum. Og það er einmitt tilgangur síðari liðs l. gr. frumv., að nota það ákvæði til þess að fyrirbyggja allan misskilning.

Jón Magnússon : Eg gleymdi að geta þess í fyrri ræðu minni, að það hefir verið mikið gert úr því, hversu mikill hagur Reykjavíkurkjördæmi væri að því, hve margir búsettir Reykvíkingar sitja jafnaðarlega á þingi. Jú! Það sýnir sig bezt á því, að einmitt þessir tveir háttv. þingmenn, sem eitraðastir eru út í frumvarpið, eru heimilisfastir Reykvíkingar. Eg held, að það sé ekki alt af ábati. Það er hætt við því, að þeir hugsi mest um sig og hreppapólitíkina. Eg vona, að nefnd athugi þetta mál og reyni að vinna að því, að létt verði af gömlu og rótgrónu misrétti. Úr því sem komið er, verður það líklega ekki gert nema með breyting á kjördæmaskiftingunni, þó að hugsanlegt væri að bæta nokkuð úr með því að bæta þingmönnum við í þeim kjördæmum, sem fyrir misréttinu hafa orðið, án þess að fækka þingmönnum í hinum.

Magnús Kristjánsson : Það var að eins stutt athugasemd út af seinustu orðum hæstv. ráðherra. Eg hélt því aldrei fram, að seinni liður 1. gr. frumv. kæmi í bága við stjórnarskrána. Eg spurði einungis um, hvort nauðsynlegt væri að taka þetta ákvæði upp í kosningarlögin. Hæstv. ráðherra gaf mér ekkert svar upp á hina athugasemdina, viðvíkjandi 19. gr. frumv., en það getur gjarnan beðið.



Á síðasta þingi var því hreyft af háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), að mikill bagi væri víða þar eystra að skipsflökum, sem enginn hirti og enginn vissi um eiganda að. Var þá samþykt þingsályktunartillaga, þar sem skorað var á stjórnina að taka þetta til athugunar. Þetta hefir nú verið gert, og því er þetta frumvarp fram komið. Tilgangur þess er að gera mönnum hægt fyrir að losna við skipsflökin, þó svo að útgerðarmenn og ábyrgðarfélög geti haft svigrúm til þess að bjarga því sem þau vilja bjarga og geta náð innan sanngjarns frests, og geti ekki haft ástæðu til að klaga yfir því, að íslenzk löggjöf svifti þá rétti sínum. Að öðru leyti læt eg mér nægja að vísa til athugasemdanna við frumv.



Ástæðan til þess að stjórnin hefir þótzt neydd til að koma fram með frumvarp þetta, er aðallega nú, að svo er ákveðið í samningi hennar við Bergenska gufuskipafélagið, að félaginu er því aðeins skylt að láta skip sín koma við á höfnum við Húnaflóa þegar dimma fer nótt, að vitalýsing sé þar nægileg. Eins og menn vita, þurfa skipin að flýta ferðum sínum, svo að þau hafa ekki tíma til að bíða af sér allar nætur. Vitafræðingur hefir athugað og gert áætlun um kostnaðinn, og hefi eg síðan heyrt, að ef til vill þurfi nokkru meira fé, en áætlað var (13,604 kr.). Með því að hér er um nauðsynjamál að ræða fyrir stórt hérað, hafði eg von um að háttv. þing myndi taka vel í þetta, svo að vitinn yrði reistur þegar í sumar, enda hafa þegar verið gerðar nokkrar ráðstafanir til þess, viðvíkjandi efni o. fl. Og úr því fjáraukalagafrumvarp var lagt fram á annað borð, þótti stjórninni rétt að bæta hér við tillögu um nokkrar aðrar fjárveitingar, sem sjá má í frumv. og vísa eg til hinna prentuðu athugasemda við frumvarpið þar að lútandi. En til þess að gera nokkra grein fyrir því, að fjárhagsins vegna ætti ekki að þurfa að fresta nauðsynlegum fjárveitingum til næsta þings, vil eg leyfa mér að gefa stutt yfirlit yfir það, hvernig síðastliðnu fjárhagatímabili reiddi af. Að vísu er ekki búið að ganga frá landsreikningnum fyrir árið 1913, en eg hefi hér þó fyrir mér yfirlit frá fjármálaskrifstofunni, sem byggja má á í öllu verulegu. Yfirleitt má segja að miklu betur hafi ræzt úr, en á horfðist. Eina og menn muna, var gert ráð fyrir miklum tekjuhalla á fjárhagstímabilinu 1912–1913. Tekjurnar vóru áætlaðar 2,887,400 kr., en gjöldin 3,333,567 kr. 34 aura, og tekjuhallinn þá nær hálf miljón króna, eða 446,167 kr. 34 aurar. En nú hefir farið svo, að tekjurnar urðu, bæði árin samtala 4,398,592 kr., þ. e. 1,511,192 kr. - eða nær hálfri annari milj. kr. hærri, en við var búist. Að vísu fóru gjöldin 732,061 kr. fram úr áætlun fjárlaganna, en þegar það er dregið frá tekjuaukanum, verða samt eftir 779,131 kr., og sé hinn áætlaði tekjuhalli dreginn frá því, þá verða þó enn eftir kr. 332,964, sem er hreinn tekjuafgangur, og ætti því að vera óhætt að veita það sem farið er fram á í þessu frumvarpi. Þessar miklu tekjur umfram áætlun stafa nær eingöngu af því, að skatttekjurnar hafa reynst meiri en við var búist. Þær tekjur hafa farið nær 1,400,000 kr. fram úr áætlun á fjárhagstímabilinu. Þannig hefir kaffi- og sykurtollur farið fullar 220.000 kr. fram úr áætlun, símatekjur sömuleiðis um 140.000 kr., áfengistollur um 137.000 kr., pósttekjur yfir 120.000 kr., tóbakstollur um nær 110.000 kr., vitagjaldið undir 60.000 kr. og aukatekjur um liðug 40.000 krónur, o. s. frv. - Flest alt hefir farið meira eða minna fram úr áætlun. En af því fé, sem út hefir verið borgað umfram það, er veitt er á fjárlögunum ber fyrst að nefna það, sem greitt hefir verið samkvæmt fjáraukalögum og nýjum lögum, hátt á 3. hundrað þúsunda, rentur og afborganir af lánum, sem ekki er tilfært til gjalda í fjárlögunum, yfir 200 þúsundir, alþingiskostnaður yfir 60 þúsundir, til kaupa á bæjarsíma Reykjavíkur, sem lánsheimild er fyrir, yfir 70 þúsundir kr. o. s. frv. Sé lánsheimildin til Reykjavíkursímans notuð, verður tekjuafgangur þeim mun meiri. Þetta læt eg nægja til þess að sýna, að fjárhagsins vegna þarf ekki að vísa þessu frumvarpi á bug, né kveinka sér við að flýta þeim gjöldum um eitt ár, er það fer fram á.



Eg er nú svo undarlega innrættur, að eg hefði helzt kosið, að ekki hefði verið lögð nein fjáraukalög fyrir þetta aukaþing. Eg lít svo á. að meðan ekki er háð reglulegt fjárlagaþing á hverju ári, þá sé það hál braut, að flytja fjáraukalög á aukaþingum. Síðan 1874 hafa verið haldin 4 auka. þing og þetta það 5., sem nú er að byrja, og að eins á einu þeirra hafa verið samþykt fjáraukalög, árið 1902, en hinum ekki. Og eg hefði kunnað bezt við það, að engin fjáraukalög hefði verið lögð fyrir þingið í þetta sinn, eða afgreidd frá því. Því er sem sé svo farið, að sé fjáraukalög einu sinni komin inn í þingið, þá er þess skamt að bíða, að utan um þau hlaðist breytingatillögur um aukin fjárframlög til eins og annars. Eg heyrði áðan lesið, að nú þegar væri lögð fram á lestrarsal beiðni frá einum opinberum starfsmanni um launahækkun, og þar munu fleiri á eftir fara. Eg geng út frá því sem öldungis vísu, að ef þingið fer að fást við fjármál á annað borð, þá muni rigna niður breytingatillögum við framvarpið, sem eingöngu miða að því að auka fjárgreiðslurnar. Á þessu eina aukaþingi, sem afgreitt hefir fjáraukalög, þinginu 1902, var í frumvarpi stjórnarinnar gert ráð fyrir, að upphæð greiðslnanna yrði kr. 46.130;21, en svo fór, að þegar frumvarpið fór út úr þinginu, þá var upphæðin orðin kr. 80,411,77. Með öðrum orðum: hún hafði hækkað um tæpan helming. Aðalástæðan til þess, að það frumv. kom fram, var Lagarfljótsbrúin, sem þá lá á að fullgera, og var þar um 43 þúsund kr. fjáraukningu að ræða. Nú get eg ekki séð í þetta sinn að neitt kalli að, er sé svo nauðsynlegt og sjálfsagt, að til þessarra ráða þurfi að grípa. Hæstvirtur ráðherra (H. H.) sagði, að út af samningnum við Bergenska gufuskipafélagið væri það skylda að reisa þennan vita á Grímsey í Steingrímsfirði, sem ræðir um í frumvarpinu. Hann á að kosta 14.100 krónur. Það er auðvitað nokkur upphæð og vafasamt, hvort stjórnin þykist sjá sér fært að greiða hana án fjáraukalaga. En benda vil eg á að, að oft hefir það komið fyrir - þótt reyndar hafi ekki verið um svo stórar fjárhæðir að ræða, að stjórnin hefir gripið til þess ráða, að verja fé án heimildar í fjárlögum eða fjáraukalögum, og það til miklu ónauðsynlegri útgjalda en hér er um að ræða. Það er líka til annar vegur. Það ætti að mega heimila stjórninni þetta með þingsályktunartillögu. Eg skal ekkert fullyrða um það, hvort það er lögum samkvæmt eða formlegt, en líklegt þætti mér, að það mætti nægja. Einn póstur er það í þessu frumvarpi, sem sérstaklega snertir mitt kjördæmi, Árnessýslu, og gæti eg hugsað, að einmitt þess vegna kynni sumum að þykja það eitthvað kyndugt, að eg skuli leggjast á móti frumvarpinu. Eg á hér við fjárveitinguna til undirbúnings og rannsóknar á járnbrautarstæðinu austur. En eg get upplýst það, að eg tala hér að vilja kjósenda minna. Þeim er þetta ekki það kappamál, að þeir kæri sig um að fá samþykt fjáraukalög þess vegna. Þeir þykjast vel geta beðið eitt ár, og þeir hafa samþykt svofelda tillögu þessu viðvíkjandi, sem eg hér með skal leyfa mér að lesa upp með leyfi hæstv. forseta: »Fundurinn telur undirbúning járnbrautarmálsins nauðsynlegan og aðkallandi, en vill þó heldur fresta þeim undirbúningi, heldur en að fjáraukalög gangi í gegnum þingið«. Eg þykist því vera í mínum fulla rétti gagnvart þessari fjárveitingu, þótt eg sé á móti þessu frumvarpi í heild sinni. En eg endurtek það, að aðalástæðan til þess, að eg er því andvígur, er sú, að eg óttast að fram muni koma við það breytingatillögur, er hækki upphæð þess, sem ekki er nema 34.800 kr. - hækki hana að minsta kosti tiltölulega engu minna en átti sér stað 1902, þegar hún óx alt að helmingi, og að í þeim hóp geti slæðst með ýmsar fjárgreiðslur, sem ekki eru nauðsynlegar. Og hina vegar virðist mér að þessar greiðslur, sem hér er um að ræða, muni þola að bíða í eitt ár, eins og eg þegar hefi tekið fram, og að Grímseyjarvitanum megi bjarga á annan hátt og einfaldari. Mér finst árferði og kringumstæður manna nú ekki leyfa aukin gjöld fyrir landssjóð og auk þess ætti þingið að gera sér það að reglu, að auka ekki gjöld landsmanna umfram það, sem þörf er á.



Eg stend að eins upp til þess að leggja það til, að 7 manna nefnd sé skipuð í málið, og 1. umr. þess frestað. Eg tel sem sé víst, að deildin fallist ekki á orð hins háttv. þm., sem síðast talaði, því að eg tel víst, að þjóðin standi jafnrétt fyrir því, þótt hún verji nú þegar nokkrum tugum þúsunda til ýmsra framkvæmda, í stað þess að fresta því til næsta árs.



Það hefir verið fundið að því á undanfarandi þingum þegar stjórnin hefir gripið til þess að greiða fé úr landssjóði án fjárveitingar fyrirfram, enda er bannað í stjórnarskránni að greiða gjöld, sem ekki er heimild fyrir í fjárlögum eða fjáraukalögum. En nauðsyn verður stundum að »brjóta lög« hér sem annarstaðar, og hefir ekki orðið hjá því komist, milli fjárlagaþinga, að inna af hendi ýms gjöld upp á væntanlega aukafjárlagaveiting. Hér á landi er oft sérstaklega knýjandi nauðsyn til þess, af því að þing kemur að jafnaði ekki saman nema annað hvert ár, og útgjöldin geta oft ekki beðið svo lengi. En nú, þegar þingið er hér saman komið og fyrir liggur verk, sem nauðsynlega þarf að vinna, og sem ekki verður frestað nema með því, að gera stórum bygðarlögum ógagn, þá virðist ekki nema sjálfsagt að leita heimildar þingsins, þótt aukaþing sé. Og sú heimild, sem hér er um að ræða, verður ekki gefin með þingályktunartillögu, heldur í fjárlögum eða aukafjárlögum. Ef þessu frumvarpi verður hafnað, þá hefir Húnavatnssýsla, og jafnvel fleiri, ekki það gagn af skipsferðunum, sem ráð er fyrir gert. Auk þess eru í frumv. smáatriði, sem ekki geta beðið. Það er t. d. styrkur til eins dýralækninganema erlendis, sem einungis hafði fallið burt af vangá. Menn höfðu litið skakt á og gengið út frá því, að hann lyki prófi einu ári fyrr en til stóð. Það væri ranglátt, að svifta hann styrk fyrir þennan misskilning, enda hefir hann hin beztu vottorð um dugnað og ástundun. En þessir peningar eru ekki veittir, og úr því að lögð eru fram aukafjárlög á annað borð, þá þótti sjálfsagt að setja þetta þar, og eins þennan lítilfjörlega styrk til fátækrar ekkju, samkvæmt meðmælum hlutaðeigandi embættismanna. Eg vona svo góðs til háttv. deildar, að hún sé ekki eins hrædd við ráðleysi sjálfrar sín eins og háttv. þingm. Árn. virtist vera, og skipi að minsta kosti nefnd í málið, eins og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) lagði til, og kann eg honum þakkir fyrir tillögu sína.

Bjarni Jónsson : Eg stend nú upp til þess að verja stjórnina. Eg kann því illa, að verið sé að hvetja hana til þess að taka fé í heimildarleysi og víta hana fyrir það, að leggja fjáraukalög fyrir þingið. Það er varla við því að búast, að ráðherra sé svo hræddur fyrir landsins hönd, að hann þori ekki að trúa þinginu fyrir slíku frumvarpi, af ótta við það, að það muni sóa um of fé landsins. Þetta og annað eins liggur fyrir utan hugsanagang annara en þeirra, sem annaðhvort eru afarmenni eða utan við sig.  (Sigurður Sigurðsson: Það geta nú sumir þingmenn verið hættulegir)  . Já, það veitti ekki af að bæta inn í frumv. einum lið, til þess að reisa skýli fyrir menn, sem eru miður sín í andlegum efnum.  (Sigurður Sigurðsson: Það er ekki að vita, hver fyrst færi þangað)  . Þá er að fá sér ráðunaut til þess að skera úr því.