Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mál það, sem hér er nú tekið til 1. umr., er hingað komið frá hv. Ed. og eins og menn sjá er um að ræða allmikinn lagabálk, ef að lögum verður. Greinar frv. eru samtals 70, skipt í sex kafla. Umræður í hv. Ed. urðu allnokkrar um frv. og fáeinar brtt. komu fram við það. Hins vegar voru sáralitlar breytingar gerðar á frv. í meðförum hv. Ed., þ. e. aðeins við 28. og 32. gr. sem naumast geta talist efnismiklar breytingar. Þær breyta í engu þeirri meginstefnu sem frv. felur í sér og eins og það var úr garði gert af hálfu þeirrar nefndar sem samdi frv. Ég vil því leggja áherslu á í upphafi 1. umr. um málið að þótt þessar smábreytingar hafi verið gerðar er frv. að anda og efni óbreytt eins og þingskapalaganefnd gekk frá því. Ég verð því að álíta að mikil samstaða sé meðal þm. og þingflokka um þetta mál. Vona ég að þetta álit mitt standist dóm reynslunnar hér í hv. Nd. Reyndar þarf engan að undra þótt þetta frv. eigi góðu fylgi að fagna á hv. Alþingi þar sem aðdragandi þess og undirbúningur hefur byggst á mjög breiðum pólitískum grundvelli. Frv. var samið af milliþinganefnd sem í áttu sæti fulltrúar allra þingflokka og allt starfandi alþm. sem í nefndinni sátu. Eins og fram kemur í grg. fyrir þessu frv. varð samkomulag um það á síðasta reglulegu Alþingi milli forseta Alþingis og formanna þingflokka að leggja til að níu manna nefnd alþm. yrði falið að endurskoða gildandi lög um þingsköp. Var í því samkomulagi gert ráð fyrir að aðalforsetar þingsins, þrír, sætu í nefndinni ásamt einum fulltrúa frá hverjum þingflokki. Var flutt till. til þál. um þetta efni og var hún samþykkt í Alþingi 15. des. 1983. Samkvæmt þessari þál. kaus Alþingi sex alþm. í nefndina auk þingforsetanna þriggja. Skipuðu nefndina eftirtaldir alþm.: Þorv. Garðar Kristjánsson, forseti Sþ., Salome Þorkelsdóttir, forseti Ed., Ingvar Gíslason, forseti Nd., Helgi Seljan, fulltrúi Alþb., Eiður Guðnason, fulltrúi Alþfl., Stefán Benediktsson, fulltrúi BJ, Ólafur Jóhannesson, fulltrúi Framsfl., Kristín Halldórsdóttir, fulltrúi SK og Friðjón Þórðarson frá Sjálfstfl. Samtals níu nefndarmenn, fimm úr hópi fylgismanna ríkisstjórnar og fjórir stjórnarandstæðingar. Við andlát Ólafs Jóhannessonar tók Páll Pétursson sæti hans. Formaður nefndarinnar var Þorv. Garðar Kristjánsson, varaformaður Ingvar Gíslason og ritari Helgi Seljan. Starfsmaður nefndarinnar var Friðrik Ólafsson skrifstofustjóri Alþingis. Alls hélt nefndin 21 eða 22 bókaða fundi að ég ætla. Árangurinn af starfi nefndarinnar var frv. það til þingskapalaga sem lagt var fyrir Ed. Alþingis í síðasta mánuði og hefur nú borist þessari hv. þd. til meðferðar. Flm. frv. eru þeir nm. úr þingskapanefnd sem sæti eiga í Ed., þ. e. Þorv. Garðar Kristjánsson, Salome Þorkelsdóttir, Helgi Seljan, Eiður Guðnason og Stefán Benediktsson. Að sjálfsögðu eiga þeir nm. sem sæti eiga í Nd. hlut að flutningi málsins þótt með óbeinum hætti sé af formsástæðum. Ekki fer milli mála að þingskapanefndin starfaði vel undir góðri stjórn forseta Sþ. Framan af nefndarstarfinu var lögð áhersla á almennar umræður um þingsköpin þar sem nm. lýstu skoðunum sínum og viðhorfum. Voru þær umræður afar gagnlegar, enda komu fram flest þau sjónarmið sem ætla má að uppi séu um kosti og galla gildandi þingskapa. Ítarlegar umræður um almenn viðhorf í þingskapamálum, þ. e. á skipulagi þingsins, urðu strax til þess að fækka álitaefnum og ágreiningsatriðum sem að sjálfsögðu komu fyrir þótt ekki væri það í sérstaklega ríkum mæli. Og því meira sem álitaefnin voru rædd í sambandi við nákvæma yfirferð hverrar einustu greinar gildandi þingskapalaga fækkaði ágreiningsefnum og álitaefnum að sama skapi og lauk með því að nefndin stóð einhuga að samningu frv. og lagði sameiginlega til að það yrði lagt fyrir Alþingi í þeirri gerð sem nefndin hafði gengið frá því. Nefndin varð snemma sammála um eitt atriði sem e. t. v. er fremur formsatriði en efnisatriði. en það var að flytja, ef svo má taka til orða, „sjálfstætt“ frv. til þingskapa, þ. e. að flytja ekki frv. til breytinga á gildandi þingskapalögum, þ. e. lögum nr. 15/1936, eins og alloft hefur verið gert. Þótt því fari fjarri að um einhvers konar gerbreytingu sé að ræða á gildandi þingskapalögum er víst að hér er um víðtækari endurskoðun á þingsköpum að ræða en átt hefur sér stað s. l. 48 ár. En leyfist mér, herra forseti, að leggja áherslu á að hér er um endurskoðun á þingsköpum að ræða en ekki grundvallarbreytingu á þeim. Það skýrir að vísu ekki málið að fullu, en sýnir þó að sínu leyti það, sem ég er að segja, að greinatala þessa frv. er hin sama og í gildandi lögum, þ. e. 70 greinar, og kaflaskipting og kaflaheiti eru hin sömu í lögunum og frv. Mér telst svo til að af þessum 70 greinum séu 35, eða helmingur greinanna, óbreyttar að efni miðað við lögin. En það merkir auðvitað, og skal það ekkert undan dregið, að 35 lagagreinum er breytt meira eða minna þannig að efni og orðalag er ekki hið sama og í gildandi lögum. En ástæðan til þessara mörgu breytinga og á það vil ég leggja mikla áherslu er það mat þingskapanefndarinnar að ýmis þróun í tímans rás geri slíkar breytingar ýmist eðlilegar ef ekki beinlínis nauðsynlegar. Er óhætt að fullyrða að nefndin vann ekki eftir því óæskilega boðorði að breyta breytinganna vegna. Þvert á móti kom það skýrt fram í nefndarstarfinu að nefndarmenn vildu viðhalda þinghefðum og öllu því sem vel hefur reynst í starfi þingsins s. l. 140 ár frá því að Alþingi var endurreist og tók að starfa sem þjóðkjörið þing í nútímaskilningi að segja má. Alþingi voru að vísu ekki sett formleg þingskapalög fyrr en árið 1876, tveimur árum eftir að þinginu var breytt úr ráðgjafarþingi í löggjafarsamkomu. En það er fróðlegt að minnast þess að þingmenn þess tíma voru ekki í vandræðum með að finna nafn á starfsreglur þingsins og kalla þingsköp, en ekki einhverju öðru flatneskjulegra nafni. Starfsreglur og starfsskipulag hins forna Alþingis Íslendinga hétu þingsköp og í Grágás heitir einn kaflinn þingskapabálkur og þar er um að ræða þingskapalög þess tíma. Orðið sköp merkir hér skipulag og er skylt sögnunum að skapa og að skipa. Í forn-norskum lögum, en frá Norðmönnum höfðu Íslendingar þinghefðir, er að finna orðin þingskipan og þingskipunarbálkur, sem eru, næstum að segja, nútímalegri og gagnsærri orð en þingsköp þó við viljum síst skipti á þessum orðum og allra síst við sem sátum í þingskapanefnd og eigum það sameiginlegt að vera fastheldnir á hefðir og ekki breytingagjörn nema nauðsyn krefji. Það er staðreynd að þrátt fyrir allvíðtækar breytingar sem gerðar voru á þingskapalögum 1915 og aftur 1936 eru þingskapalögin frá 1976 meginstofninn í gildandi þingsköpum og verða svo áfram eftir að þetta frv. tekur lagagildi, ef það tekur gildi sem lög. Ég mun nú leitast við að gera nokkra grein fyrir hinum veigamestu breytingum eða nýmælum sem þetta frv. hefur að geyma. Geta breytingar þessar ýmist verið efnisbreytingar eða formbreytingar. Meðal þeirra breytinga, sem vert er að minnast sérstaklega á, nefni ég eftirfarandi: „1. Stjórn þingsins er efld með skipulegum og markvissum vinnubrögðum. Að þessu lúta ákvæði um hlutverk forseta þingsins og ákvæði um verkefni fastanefnda þingsins, svo og ákvæði í 18. gr. og í 28. gr. sem stuðla að því að þingmálum sé útbýtt tímanlega svo að meðferð mála verði dreift sem jafnast á þingtímann. 2. Fjölgað er fastanefndum í Sþ. með því að gera þar ráð fyrir félagsmálanefnd og þau ákvæði er að finna í 15. gr. þessa frv. 3. Settar eru reglur um hnitmiðaðri meðferð þáltill. en verið hefur. Stuðlað er að því að till. til þál. verði aðeins bornar fram í Sþ. Tvær umræður þarf um allar þáltill. til þess að þær nái samþykki til fullnaðar. Tímalengd fyrri umr. er takmörkuð nema um sé að ræða tillögur um tiltekin mikilvæg mál. Reglur þessar miða að því að meira ráðrúm gefist til eiginlegra löggjafarstarfa í þingdeildum. 4. Breytt er reglum um fsp. þannig að umræðan er bundin má segja einungis við fyrirspyrjanda og viðkomandi ráðherra og ræðutími styttur. Með þessu er komið í veg fyrir að almenn umræða drepi á dreif sjálfri fsp. og tilgangi fyrirspyrjanda með henni. Jafnframt gefur þetta meira svigrúm til löggjafarstarfa þingsins með því að umfang fsp. í þingstörfum minnkar. 5. Sett eru ákvæði um umræður utan dagskrár, en um það efni hefur ekkert verið að finna í þingsköpum þótt umræður utan dagskrár eigi sér orðið mjög langa hefð, og mun ég koma nánar að þessu afriði hér á eftir. Þær breytingar í frv. sem eru fólgnar í lögfestingu á venjum sem fylgt hefur verið í framkvæmd eru annars af ýmsum toga spunnar, t. d. það að varamaður sem gerist aðalmaður tekur sæti í þeirri þd. sem sá sat í sem hvarf af þingi. Fjvn. er heimilað að skipa undirnefnd til starfa í sérstökum verkefnum milli þinga. Þetta hefur verið svo í reynd nú um nokkuð mörg ár. Munnleg skýrsla ráðherra til Alþingis er heimiluð ef ekki verður komið við að prenta skýrslu eða ekki þykir ástæða til. Kveðið er á um málsmeðferð ef þm. forfallast svo að nauðsyn krefji að varamaður taki sæti hans á meðan. Fram er tekið að hvort heldur Sþ. eða þd. megi vísa máli til ríkisstjórnar eða einstakra ráðherra. Ef fram kemur ósk um nafnakall er ákveðið að við henni skuli orðið. Alli eru þetta eðlilegar breytingar, eins konar leiðréttingar eða úrbætur sem varla geta orðið deiluefni. Þau ákvæði frv., sem fela í sér umorðun eða formbreytingu á gildandi þingsköpum án efnisbreytinga, er að finna á víð og dreif í frv. Þar er að nefna t. d. hlutverk forseta við framkvæmdastjórn Alþingis og skipan og verkefni skrifstofustjóra Alþingis. Því orðalagi sem var eða er nú í gildandi lögum er gerð tillaga um að breyta verulega, enda kom í ljós við yfirlestur þess kafla þingskapanna að flest af því sem þar stendur er ákaflega úrelt að orðalagi og erfitt að festa það öllu lengur í lögum. Og þá er kaflinn um útvarpsumræðu að miklu leyti umorðaður án þess að þar sé um eiginlegar efnisbreytingar að ræða. Ákvæði gildandi þingskapa, sem felld eru niður í frv. þessu, varða ýmis efni. T. d. eru vinnunefndir svokallaðar lagðar niður, þær hafa aldrei verið virkar, en í vinnunefndum eru formenn nefnda og þessar vinnunefndir hafa í áranna rás ekki sýnt að þær hafi mikið praktískt gildi. Óhlutbundin kosning í nefndir er afnumin. Felld er niður 29. gr. gildandi þingskapa um ávarp þd. eða Sþ. til forseta lýðveldisins, en að sjálfsögðu standa ákvæði 38. gr. stjórnarskrárinnar um þetta efni óhögguð. Okkur þótti óþarfi að taka þetta ákvæði beint úr stjórnarskránni inn í þingsköpin eins og nú er. Slíkt er auðvitað alger óþarfi og varla viðeigandi. Felld eru niður ákvæði sem lúta að því að taka mál út af dagskrá og fá mál tekin á dagskrá. Af þessari upptalningu má sjá að víða er komið við í breytingum frá gildandi lögum, en ég legg enn áherslu á að í engu tilfelli er ráðist í breytingar að ástæðulausu. Nefndin hefur að sjálfsögðu gild rök fyrir brtt. sínum og telur sig síst af öllu vera að breyta megingrundvelli gildandi þingskapa, hvað þá því meginmarkmiði sem þingsköp hafa, en það er: 1. Að búa þinginu almennt það skipulag og slík starfsskilyrði að það sé fært um að sinna hlutverki sínu sem löggjafarsamkoma. 2. Að tryggja þingmönnum málfrelsi og önnur lýðræðisleg réttindi, og eru þá ekki síst höfð í huga lýðræðisleg réttindi minni hluta þingsins eða stjórnarandstöðu og einstakra þm. 3. Að sjá til þess að meirihlutavilji þingsins sé virtur í samræmi við meginreglur lýðræðisins sem virks stjórnarforms. 4. Að treysta virðingu þingsins og góða reglu með skipulagsbundinni fundarstjórn. Ekki er ég í vafa um að öllum þessum meginmarkmiðum þingskapa er fullnægt með ákvæðum þessa frv. sem hér er til umræðu. Þetta frv. miðar að því að treysta skipulag þingsins og stjórn þess. Það tryggir þm. málfrelsi og möguleika til þess að lýsa skoðunum sínum og fylgja þeim eftir með þingræðislegum hætti. Frv. virðir rétt minni hluta og tryggir meiri hlutanum það vald sem lýðræðislegt stjórnarform gerir ráð fyrir. Þetta frv. hefur að geyma ákvæði sem treysta virðingu þingsins og tryggja góða reglu á þingfundum. Og reyndar á ég ekki von á að neinn beri brigður á þessar skoðanir mínar og kannske óþarfi að telja það svo nákvæmlega upp. Þó er ekki því að leyna að í Ed. kom sú skoðun fram hjá einum hv. þm. að með þessu frv. væri verið að skerða málfrelsi þm. Einn þm. af 20 hélt fram slíkri skoðun. Ekki hafði þessi hv. þm. mikinn hljómgrunn fyrir þessa skoðun sína, næstum engan held ég, og ég vona að hv. þm. Nd. átti sig á að hér er um mikinn misskilning að ræða. Satt er það að finna má í þessu frv. ákvæði um hraðari meðferð og afgreiðslu þáltill. og fsp. en nú tíðkast. Í því sambandi, þ. e. til þess að tryggja sem skjótasta afgreiðslu mála, er gert ráð fyrir að þm. temji sér knappan og hnitmiðaðan ræðustíl sem er sérstakt ræðuform og síst áhrifaminna né minna metið af smekkmönnum á mál og stíl en maraþonræður og linnulausar málskrafstölur þar sem kjarni máls týnist í endurtekningum og stagli um aukaatriði. Það er ekki eðlileg lýðræðisást sem knýr menn til að flytja langar ræður og þeir sem aðhyllast stutt og hnitmiðað ræðuform eru ekki fyrir þá sök andstæðingar lýðræðis. Síður en svo. Einar Þveræingur og Abraham Lincoln voru ekki minni ræðusnillingar en Adolf Hitler né að þeim skytist fremur í réttsýni en honum. Einar Þveræingur og Abraham Lincoln tömdu sér gagnorðan ræðustíl, en Adolf Hitler flutti langlokur. Ræður Einars Þveræings og Abrahams Lincolns skírskota til lýðræðissinna og þeirra, sem frelsi unna, og þær lesa menn upp aftur og aftur, kynslóð eftir kynslóð, en ræður Adolfs Hitlers ná einskis manns eyrum nú á dögum. Það er því alls ekki sjálfgefið að verið sé að fara inn á braut takmörkunar á málfrelsi þegar settar eru reglur um sérstaka meðferð tiltekinna þingmála, í þessu tilfelli fsp. og sumra þáltill., því að þessar fyrirhuguðu breytingar eiga ekki að ná til allra þáltill., þ. e. ekki þeirra sem fjalla um stjórnskipun, utanríkis- og varnarmál eða staðfestingu framkvæmdaáætlana, alþjóðasamninga eða milliríkjasamninga. Hvað fsp. varðar tekur breytingin til þess, að umræðan yrði fyrst og fremst bundin við fyrirspyrjanda og þann ráðherra sem hlut á að máli, en ekki gert ráð fyrir almennum umræðum um fsp. og þó með þeim fyrirvara að hver þm. getur gert stutta athugasemd ef honum þykir ómaklega að sér vikið eða öðrum mönnum eða efnisatriðum málsins ekki gerð rétt skil. Hér er því ekkert tilefni til þess að tala um höft á málfrelsi og satt að segja undarlegt að slíkri ásökun skuli vera hreyft. Ég held þvert á móti að það mundi gefa fsp. og fyrirspurnatímum Alþingis aukið gildi ef þessar fyrirhuguðu breytingar næðu fram að ganga. Ég vík þá aftur að þeim breytingum sem ráðgerðar eru varðandi lengd ræðutíma í sambandi við þáltill. Þar hlýt ég að leggja áherslu á að sú takmörkun ræðutíma sem tillaga er um á eingöngu við tilteknar þáltill. og auk þess er takmörkunin aðeins bundin við fyrri umr. um viðkomandi mál. Það eru engar tímatakmarkanir við síðari umr. mála. Og eins og ég var að enda við að segja ná þessar tímatakmarkanir ekki til tillagna sem fjalla um stjórnskipun, utanríkis- og varnarmál eða staðfestingu framkvæmdaáætlana, alþjóðasamninga og milliríkjasamninga. Takmörkun ræðutímans í sambandi við þáltill. er sú að frsm. till. hefur skv. þessum ákvæðum í frv. 15 mínútur til framsögu við fyrri umr. og má tala tvisvar, þ. e. samtals 30 mínútur. Aðrir þm. hafa 8 mínútur til umráða í þessu tilfelli og mega þeir einnig tala tvisvar, samtals 16 mínútur. Ráðherrar hafa sama tíma og aðrir þm., þ. e. 2 x 8 mínútur. Ég vil geta þess til fróðleiks að það tók Abraham Lincoln um 3 mínútur að flytja Gettysborgarávarpið. Margir telja að ef hann hefði lengt það um helming mundu áhrif þess hafa minnkað um helming. Ég spyr hv. þdm.: Er ástæða til að tala um að verið sé að þrengja málfrelsi manna þótt nauðsyn nútímaþinghalds krefjist þess að menn temji sér gagnorðan ræðustíl í einstöku falli? Og leyfist mér, herra forseti, að minna á og undirstrika sérstaklega að reglur um meðferð lagafrumvarpa eru með öllu óbreyttar frá því sem gildandi lög ákveða. Þar er ekki stafkrók breytt. Þar gildir enn sú almenna regla að ekki eru settar neinar hömlur á ræðutíma. Ég vona því, herra forseti, að þó að einn hv. þm. í Ed. hafi hreyft athugasemdum um fyrirhugaðar tímatakmarkanir í sambandi við vissar þáltill. og fsp. átti menn sig á ástæðum þess að þessar tillögur eru gerðar og geri sér grein fyrir að hér er ekki um neina skerðingu á tjáningarfrelsi að ræða. Sá, sem slíku heldur fram, fer með ansi miklar öfgar að mínum dómi. Tilgangurinn með þessum breytingum er að gera þingstörfin skjótari og skilvirkari, að ekki sé beinlínis sagt að verið sé að lyfta þinginu, einkum umræðum í Sþ., upp úr þeirri lægð þreytu og leiðinda sem þingið er fallið í svo að afleiðingar þess liggja á mörgum þm. eins og mara. Málþófið í Sþ. er farið að orka lamandi á fjölda þm., þeir hafa hvorki sálar- né líkamsþrek til að sitja undir slíkum ósköpum og telja sér ekki skylt að þola þá nauð sem það er að hlusta endalaust á misjafnlega vel fluttar maraþonræður eða sviðsettar umræður um einhvern hégóma sem þeir vilja ekki hafa sérstök afskipti af og telja sig auk þess hafa rétt til að bregðast við með þögn og afskiptaleysi, jafnvel fjarvistum. Ég held að þingflokkar og einstakir þm. ættu að bregðast við þeirri hættu að Alþingi breytist í „málskrafssamkundu“, svo notað sé orð núverandi forseta sameinaðs Alþingis, með því að virða og skilja þær reglur sem þingskapanefnd hefur orðið ásátt um að leggja fyrir þingið sem endurbætur á gildandi þingskapalögum. Áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, þá ætla ég að víkja að eftirtektarverðu nýmæli sem boðað er í þessu frv. og aðeins hefur verið minnst á áður. Ég leyfi mér að nefna ákvæði 32. gr. um umræður utan dagskrár og ég leyfi mér að kalla það nýmæli vegna þess að þetta er í fyrsta skipti sem það er lagt til að lögfestur sé réttur þm. til þess að kveðja sér hljóðs utan dagskrár og taka upp mál fyrirvaralítið án þess að þau séu í venjulegum búningi þingmáls. Þessi réttur er nýmæli í lögum. Hitt er annað mál að umræður utan dagskrár hafa tíðkast um langa hríð og hafa öðlast sinn sess í starfsemi þingsins. Hér er því verið að lögfesta þingvenju og í því er nýmæli í 32. gr. 2. mgr. fólgið fyrst og fremst. En nýmæli í 32. gr. eru þó ekki eingöngu formlegs eðlis, það er ekki aðeins verið að staðfesta viðtekna venju. Nýmælið snertir einnig efni þessa máls. Að mínum dómi er með 32. gr. verið að auka rétt þm. til að hreyfa máli utan dagskrár frá því sem nú er. Mér hefur verið sagt að einhver þm. í hv. Ed. hafi haldið því fram að í 32. gr. þessa frv. væru ákvæði sem skertu rétt þm. til að kveðja sér hljóðs utan dagskrár. Ef það er satt, sem ég naumast trúi, að einhver þm. hafi látið slíka skoðun í ljós, þá er mér óskiljanlegt út frá hvaða forsendum hann gengur. Ég fæ ekki séð að 32. gr. frv. gefi tilefni til að halda því fram að verið sé að skerða rétt þm. þegar bæði er verið að lögfesta reglur um þennan rétt þm. og útvíkka réttinn. Eins og ég skil 32. gr. er hinum venjuhelgaða rétti fundinn lagastafur í 2. mgr. 32. gr. Það er verið að lögfesta rétt sem venjan hefur helgað og skilyrðin til þess að þm. geti neytt þessa réttar eru hugsuð þau sömu og gilt hafa í samskiptum forseta og þm. um þetta efni í áratugi. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja mikla áherslu á þennan skilning minn, ekki síst vegna þess að ég þykist gera mér góða grein fyrir gildi umræðna utan dagskrár og ég tel mig ekki í hópi þeirra sem hafa stundum haft við orð að umræður utan dagskrár hafi vaxið svo að þær eigi hlut að töfum eða hægagangi í þingstörfum. Þetta er að mínum dómi misskilningur. Utandagskrárumræður tefja þingstörf miklu minna en margir vilja vera láta. Hins vegar væri illa farið ef þetta lýðræðislega form yrði misnotað. Ég vona að aldrei þurfi til þess að koma. En þm. vita nú rétt sinn í þessu. Og ég tel það ekki skaða veg og virðingu þingsins þótt viðkomandi forseta sé ætlað að hafa nokkurt tilsjónarvald um framkvæmd þessa réttar þm., enda hefur svo ætíð verið og ekki komið að sök. Ofríki forseta er enginn meginkvilli í starfsháttum Alþingis. Yfirleitt held ég að auðvelt sé að hræra þá menn til sanngirni sem veljast til að vera forsetar og reyndar vil ég ganga svo langt að halda því fram að í þingsköpum eigi beinlínis að ganga út frá því að forsetar þekki skyldur sínar sem vörslumenn lýðræðislegra réttinda og þinglegrar hegðunar. Og nú vil ég, herra forseti, beina athygli hv. þm. sérstaklega að fyrri málsgr. 32. gr. frv. Ef það er svo að síðari málsgreinin sé aðeins lögfesting á viðtekinni þingvenju, þá er alveg víst að í fyrri málsgr. 32. gr. felst nýmæli sem ég tel að sé útvíkkun á rétti þm. til þess að taka upp mál utan dagskrár, eins konar viðbót við þann rétt sem þm. hafa haft samkvæmt venju í nokkra áratugi. Ef vel tekst til gæti þetta ákvæði hleypt fjöri í starfsemi sameinaðs Alþingis sem því miður liður fyrir langlokuræður og leiðindamas. Í þessari frvgr. er gert ráð fyrir því að á venjulegum fundartíma, þ. e. á dagtíma þingsins í Sþ., geti þm. tekið upp í örstuttu máli einhver þau málefni sem þeir vilja vekja sérstaka athygli á, hvort heldur í formi yfirlýsinga eða fyrirspurnar. Ræðutími er hugsaður mjög takmarkaður, 3 mínútur fyrir málshefjanda og 2 mínútur fyrir aðra þm. Þó má hver þm. tala tvisvar í slíkum umræðum. Þetta ákvæði er algert nýmæli og ætti að geta gefist vel, ef rétt er á haldið, og fjörga þingstörf. Herra forseti. Ég mun nú láta þessu máli mínu lokið. Að sjálfsögðu legg ég til að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. En jafnframt legg ég til, enda er um það samkomulag og það er sami háttur og var í Ed., að það verði kosin sérstök nefnd, níu manna nefnd, til þess að fjalla um þetta mál. Og ég held að með því þá sé unnt að tryggja að allir þingflokkar eigi fulltrúa í nefnd sem fjallar um þetta mál, því að ef málinu væri vísað til allshn., sem auðvitað kæmi til greina, þá stendur svo á að a. m. k. einn þingflokkurinn á þar ekki fulltrúa. Ég vænti þess svo, herra forseti, að þegar þessari umr. lýkur verði málinu vísað til 2. umr. og jafnframt verði tekið undir þá tillögu mína að kosin verði sérstök níu manna nefnd til að fjalla um frv.



Herra forseti. Út af þessu þingmáli, sem hér liggur fyrir, ætla ég ekki að setja á langar ræður og þannig að fylgja áskorunum hæstv. forseta deildarinnar, enda hef ég ekki haldið langar ræður í þessari deild, eins og hæstv. forseti veit, og ætla að takmarka mig hér við þau aðalatriði sem máli skipta, eins og venjulega er gert hér í hv. Nd. hvernig sem það er í Sþ., en mér skildist á hæstv. forseta að þar væri mikið mas eins og hann komst hér að orði áðan. Ég legg áherslu á það í fyrsta lagi, herra forseti, hvað er mikilvægt að um svona mál ríki gott samkomulag og þegar ég tala um gott samkomulag held ég að það sé nauðsynlegt að skilgreina það þannig, að þingflokkarnir hafi fjallað um málið og í meginatriðum fellt sig við það áður en það er lagt fram. Það er alveg bersýnilegt af umr. í Ed., sem er nauðsynlegt fyrir Nd.-menn að lesa, að í Ed. var ágreiningur um þetta mál. Hv. 3. þm. Norðurl. v., þó að hann hafi aðeins einn rætt um þessi mál með þeim hætti sem hann gerði, á auðvitað sinn lýðræðislega rétt, að á hann sé hlustað og tillit sé tekið til hans. Við meðferð málsins í hv. Ed. lagði hann fram brtt. á þskj. 839 þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er mál svo mikilvægt að dómi þingflokks að þörf er meiri umræðna við 1. umr. málsins og gert er ráð fyrir í 3. mgr. og skal þá tilkynna það forseta áður en umr. hefst. Gilda þá ekki tímamörk 3. mgr. Hver þingflokkur má þó aðeins nota sér þessa heimild þrisvar á hverju þingi.“ Hérna er m. ö. o. verið að opna fyrir það að þingflokkur geti óskað eftir sérstakri umræðu um ákveðin mál þegar þingflokkurinn telur það brýnt og nauðsynlegt. Hér er sem sagt ekki verið að gera tillögu um það að kasta þessu verki þingskapanefndarinnar á dyr. Hér er verið að gera tillögu um að þær reglur sem þar er gert ráð fyrir séu undanþægar að því leytinu til að þingflokkarnir geti þarna borið fram ákveðna ósk um aðra meðferð. En 3. mgr. 28. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við fyrri umr. hefur flm. allt að 15 mínútum til framsögu fyrir till. og aðrir þm. og ráðh. allt að 5 mínútum. Hver ræðumaður má tala tvisvar. Þá er þessari umr. er lokið er leitað atkv. um hvort till. eigi að ganga til 2. umr. og nefndar.“ Og síðan bætir hv. þm. Ragnar Arnalds við þessum setningum: „Nú er mál svo mikilvægt að dómi þingflokks að þörf er meiri umræðna við 1. umr. málsins en gert er ráð fyrir í 3. mgr. og skal þá tilkynna það forseta áður en umr. hefst. Gilda þá ekki tímamörk 3. mgr. Hver þingflokkur má þó aðeins nota sér þessa heimild þrisvar á hverju þingi.“ Ég tel að þessi till. hv. þm. Ragnars Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., sé tilraun til þess að tryggja betur en gert er í þessu frv. rétt stjórnarandstöðunnar og ég held að við hljótum öll að vera sammála um að það er mikilvægt að stjórnarandstaða hafi sem skýrast afmarkaðan rétt til þess að hafa áhrif á þingstörfin og þinghaldið því að það er ekkert lýðræði til án stjórnarandstöðu. Ég vil biðja hv. þingskapanefnd Nd., sem kosin verður, að taka tillit til þessara sjónarmiða. Hérna er ekkert verið að fara fram á að einhverjir menn megi flytja maraþonræður og mas um þáltill. og fsp. og utan dagskrár og ég veit ekki hvað og hvað. Hér er einfaldlega verið að gera tillögu um reglu sem auðveldar stjórnarandstöðu þátttöku í störfum þingsins án þess að það á neinn hátt þurfi að trufla eða tefja eðlilegan framgang þingmála. Ég varð satt að segja undrandi á því. miðað við það hve ég hef reynt hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson að mikilli sanngirni, með hve afdráttarlausum hætti hann lokaði á þessa till. hv. 3. þm. Norðurl. v. og ég vil fara fram á það við hv. þm. Ingvar Gíslason, sem ég fyrir mitt leyti mundi treysta vel til þess að leiða þingskapanefndina í Nd. þegar hún verður kosin, eða hver sem það nú verður vil ég fara þess á leit við hæstv. forseta þessarar deildar, að hann hugleiði hvort ekki er hægt að ná betra samkomulagi um málið hér í hv. Nd. en tókst í Ed. með því að hann beiti sér fyrir því að á einhvern hátt verði komið til móts við þau sjónarmið sem flutt eru í till. á þskj. 839. Einnig vil ég ítreka, vegna þess að það er mjög mikilvægt upp á störf Alþingis framvegis, skilning forseta Nd., hv. þm. Ingvars Gíslasonar, á 32. gr. þessa frv. Hann segir: 2. mgr. frv. er staðfesting í lögum á þeirri almennu reglu sem gilt hefur. Og 1. mgr. frv. er viðbót við þann almenna rétt sem gilt hefur. Þess vegna segir hann: Það er því rangt, sem hv. þm. Ragnar Arnalds heldur fram, að með þessu sé verið að þrengja. Ef hæstv. forsetar þingsins eru tilbúnir að taka undir þessa túlkun hæstv. forseta Nd. verð ég að segja að í þessu ákvæði getur verið um að ræða atriði sem er til verulegra bóta. Mér þótti vænt um þessa túlkun hæstv. forseta Nd. vegna þess hversu hún var afdráttarlaus í þessu efni, en ég spyr ítrekað um þetta til þess að þar fari, - a. m. k. í mínum huga og þá væntanlega þd. þegar hún skoðar þetta og þm.. ekki á þessu þingi heldur síðar, þegar menn fara að ræða um þessi mál, - ekkert á milli mála að þarna sé verið að auka við hinn almenna rétt, 1. mgr. sé viðbót við þann rétt sem menn hafa haft hér í 100 ár, allan þann tíma svo að segja sem Alþingi hefur starfað, þegar utandagskrárumr. hafa verið í gangi án þess að um þær hafi verið nein sérstök lagaákvæði, heldur hafa myndast um þær mjög afdráttarlausar hefðir. Ég vil einnig segja í tilefni af þessu, herra forseti, að ég hefði talið æskilegt að það hefði eitthvað verið tekið á starfsemi deildanna og nefndanna. Þetta er ekki nógu gott í Sþ, og það er gott að setja þar ákveðnar reglur, en reglur mega ekki vera þannig að þær séu á kostnað lýðræðisins. En það er gott að setja reglur. En ég verð að segja að mér hefur fundist að vinnubrögð nefnda hér í deildum Alþingis séu satt að segja alveg með endemum á köflum. Ég leyfi mér að segja það. Það er legið með mál, mánuðum saman jafnvel, án þess að senda þau til umsagnar og málin eru ekki tekin til meðferðar í nefndum. Forsetum þingsins er engin grein gerð fyrir málunum né öðrum aðilum eða þm., ekki einu sinni flm. sem væri kannske eðlilegt að gera grein fyrir stöðu mála. Þetta þýðir aðhaldsleysi og agaleysi í meðförum þingsins á málum yfirleitt. Ég held að í þingskapalögum hefðu mátt vera ákvæði með reglum um skil nefnda og vinnubrögð nefnda, hversu lengi á þingnefnd að vera með mál og hvenær á hún að gera forseta grein fyrir máli og hvenær á hún að gera þinginu grein fyrir máli. Ég er ekki að segja að þingnefndin þurfi að fella mál eða leggja til að það verði samþykkt, heldur að hún geri grein fyrir málinu. Hvað hefur hún gert í málinu? Að hvaða niðurstöðu hefur hún komist varðandi þetta mál? Hún hefur kannske komist að þeirri niðurstöðu að sóma Alþingis verði best borgið með því að málið komi aldrei inn í fundarsali þingsins á ný, það sé svo vitlaust og heimskulegt. Þá það. En það ætti að liggja fyrir bókuð niðurstaða í nefndinni um meðferð á málinu. Ég er ekki að ætlast til þess að nefndir afgreiði með samþykki eða synjun öll mál sem til þeirra koma. Þetta er auðvitað þvílíkur haugur af málum að það er hætt við að það verði ólag á slíkum afgreiðslum svo að ég segi ekki meira. Ég hefði gjarnan getað hugsað mér að sjá einhverjar slíkar breytingar á þingsköpum. Þá er annað smáatriði, en þó stórt, sem ég hefði getað hugsað mér að sjá gerða breytingu á í þingskópum. Það er að það verði kveðið á um að atkvgr. um mál skuli fara fram þegar að umr. lokinni, á sama fundi, þannig að það sé ekki hægt að slíta í sundur umr., eins og nú er gert, aftur og aftur af því að menn nenna ekki að mæta við umr. og atkvgr. Núverandi fyrirkomulag hefur það í för með sér að menn mæta ekki langtímum saman á þingfundi og það fara fram hér umræður dag eftir dag, viku eftir viku með álíka þátttöku í þingsalnum og nú er. Það er oft einn hæstv. ráðh. sem mætir, forseti og síðan þrír til fjórir þm. Og af hverju er þetta? Það er vegna þess að menn telja að það sé ekkert að gerast hér annað en tal og aftur tal, þeir þurfi ekki að sýna afstöðu sína og taka þátt í hinum lýðræðislegu störfum fyrr en að atkvgr. kemur. Svo er umr., eins og þetta stendur núna, lokið. Atkvgr. fer fram nokkrum dögum seinna. Þá koma þm. í salinn. Atkvæðavélar stjórnarliðsins dragnast hér inn ein af annarri, oft syfjaðar, þegar þessar umr. fara fram seint á kvöldum, til þess að greiða atkv., hengslast við það, en umræðan og skoðanaskiptin í þessum sal eru ekki til. Þetta er auðvitað til skammar. Það á að reyna að setja reglur um að hér sé um að ræða eðlilegar umræður og umræður eru ekki mónólóg. Umræða er skoðanaskipti. Ég mundi gráta það þurrum tárum þó að ég sæi að það væru takmarkaðar eitthvað ræður hér í deildunum, þær stæðu kannske í hálftíma að hámarki. Ég er ekki að gera kröfur um nein Gettysborgarávörp, eins og hæstv. forseti gerir, auðvitað embættisskyldu sinni samkvæmt. Hann á að gera miklar kröfur til þm. Ég er ekki að gera kröfur um slíkt, heldur að ræða sé takmörkuð við hálftíma eða 40 mínútur hér í deildunum. Ég held að það gæti mjög vel komið til greina að setja slíkar hömlur, það sé búið til agaðra andrúmsloft hér, eðlilegra vinnuandrúmsloft en tekst að skapa hér í deildunum. Ég þekki lítið til hv. Ed., en þetta á allavega við um hv. Nd. Ég er ekki að biðja um svigrúm fyrir maraþonræður og mas. Ég er ekki að biðja um það. Það er þrekraun að þurfa að sitja undir því eins og hæstv. forseti benti hér á. Ég er ekki að biðja um svigrúm til slíks. Ég er að biðja um að það verði settar reglur þannig að hér sé um eðlileg lýðræðisleg skoðanaskipti að ræða, menn flytji rök með eða móti ákveðnum málum, því að ræða í þingi á að vera rök en ekki fyrst og fremst demagógía. Til þess að koma frá sér rökum þurfa menn ekki nema 30 í mesta lagi 40 mínútur, jafnvel þó að um sé að ræða gífurlega stór mál. Ég fer sem sagt fram á það, herra forseti, um leið og ég vara við öllum tilraunum til að þrengja rétt stjórnarandstöðunnar og þar með lýðræðisins yfirleitt í þessum efnum, að menn hugleiði hvort ekki sé hægt að skapa hér vinnureglur sem veita þm. aðhald þannig að menn gegni sínum störfum, menn komist í það að lesa sína pappíra og menn hafi hér skoðanaskipti. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða úr þessum ræðustól, herra forseti, að það fari hér í gegn á hverju ári tugir mála sem fjöldi þm. hefur aldrei lesið. Ég leyfi mér að fullyrða að stundum sé svo slaklega unnið í nefndum þingsins að það séu afgreidd mál án þess að þau séu lesin frá orði til orðs. Ég fullyrði að það eru til dæmi um slíkt. Þetta gengur ekki. Vinnubrögð af þessu tagi ýta undir virðingarleysi fyrir þingræðinu og lýðræðinu, þetta kæruleysi og þessi trassaskapur við að sækja þingfundi og taka þátt í störfum þingsins með skikkanlegum hætti. Það má heita að sá maður sé að verða eins og sérvitringur í þessum þingsal sem heldur reiðu á málum og setur sig inn í mál og tekur með skikkanlegum hætti þátt í umr., vegna þess að það tíðkast ekki nú orðið, og ég fullyrði að á þeim 20 árum sem ég þekki til hér í þinginu frá því að ég sat hér uppi sem þingfréttaritari hefur orðið á þessu veruleg breyting til hins verra. Ég fer fram á það við hæstv. forseta Nd., sem er sanngjarn maður og hefur setið hér lengi, að hann íhugi hvaða starfsreglur er hægt að setja sem stuðli að agaðri, lýðræðislegri og um leið heiðarlegri vinnubrögðum og málefnalegri en nú eru tíðkuð hér á hv. Alþingi. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti, og ég vænti þess að þetta mál fái eðlilegan framgang á þessu þingi. Það er mikið verk að breyta þingskapalögum og það er rétt að gera það með hóflegum hætti. Það á ekki að rasa þar að neinu. Menn eiga ekki að vera að steypa þar um öllum hlutum á stuttum tíma. Þingið er þannig stofnun að við eigum að umgangast hana af fullri tillitssemi og böðulsgangur yfir minni hluta, þó að lítill sé, á ekki að liðast hér. Það þarf að setja reglur sem tryggja að það sé ekki liðið.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri, þegar rætt er frv. til l. um þingsköp Alþingis, til að ræða annað mál sem ég tel þó að falli tvímælalaust undir það og sé hluti af því málefni sem hér er til umr., en það er Alþingi sem vinnustaður, vinnutilhögun og starfsaðstaða hér á þinginu. Þau mál eru í höndum forseta og starfsmanna þingsins eins og annar daglegur rekstur þess og ég sé ekki að annar kostur gefist betri til að fjalla lítillega um þau mál en nú þegar til umræðu eru þingsköp Alþingis. Sá sem hér talar hefur ekki áratuga reynslu af því að starfa hér, hvorki sem þm. né þingfréttaritari né annað slíkt. Þetta er mitt annað þing, herra forseti, og þar fyrir utan hafði ég sáralítil kynni af því sem hér fer fram. En stundum er sagt að glöggt sé gests augað og það er kannske ekki verra að einhver láti til sín heyra sem ekki er í hópi þeirra sem lengsta hafa starfsreynsluna hér. Það hefur a. m. k. ekki farið hjá því að ég hef nokkuð hugleitt þennan minn nýja vinnustað þau tæpu tvö ár sem ég hef hér starfað. Eitt af því sem ég vildi gjarnan ræða, fyrir utan þá almennu starfsaðstöðu sem þm. og starfsfólk þingsins búa hér við, eru vinnubrögð og vinnuskipulag, t. a. m. vinnubrögð þingnefnda og starfsaðstæður þingnefnda. Ég er þeirrar skoðunar að það standi störfum í þingnefndum fyrir þrifum að þær skuli ekki hafa á sínum snærum aðstoðarfólk eða fasta starfskrafta sem samræma og fylgja fram málum í viðkomandi n. Ég teldi það, herra forseti, lágmark að ráðnir yrðu til starfa hér á Alþingi til að byrja með tveir til fjórir menn sem skiptu á milli sín að aðstoða nokkrar þingnefndir hver og mætti þá, að mínu viti, koma í veg fyrir ýmislegt af því sem hv. 3. þm. Reykv. rakti í sinni ræðu og er síst til framdráttar greiðum störfum hv. Alþingis. Ég tel að þetta mundi einnig auka sjálfstæði þingsins og auka sjálfstæði þingnefnda og gera þingnefndum kleift að skoða mál óháð þeim aðilum sem í upphafi hafa lagt til upplýsingar eða unnið mál upp í hendur þingsins. Það er iðulega svo, a. m. k. er það mín reynsla af störfum í þingnefndum, að sömu menn og gert hafa frv.-drög eða lagt til upplýsingar um mál eru kallaðir fyrir þingnefndir og hafa eðli málsins samkv. langmest áhrif á þá umfjöllun sem síðan verður í n. um viðkomandi mál. Þau störf sem önnum kafnir þm. geta ekki bætt á sig sjálfir lenda iðulega hjá slíkum aðstoðarmönnum sem kallaðir eru utan í frá til að ræða viðkomandi mál. Ég tel með öllu óeðlilegt að Alþingi sjálft og þm. sjálfir skuli ekki hafa á sínum vegum aðstoðarfólk til að sinna þessu verki. Nú kann það vel að vera, herra forseti, að ýmsir telji það óþarft, jafnvel óæskilegt, að Alþingi sem slíkt auki sjálfstæði sitt og möguleika til óháðrar umfjöllunar með þessum hætti. Ýmsir munu eflaust telja að það sé hreinlega til óþurftar að þingið sem slíkt vinni að málunum með þessum hætti. Ég er á öndverðri skoðun, herra forseti, og ég tel það þingræðislega nauðsyn að Alþingi nái að auka sjálfstæði sitt og gera sjálft sig óháðara en það er því embættismannakerfi sem að verulegu leyti leggur mál upp í hendur þingsins. Ég tel einnig, herra forseti, að starfsaðstaða einstakra þm. sé ekki nógu góð. Ég mundi telja það lágmark að ráðnir yrðu til starfa hér á Alþingi starfskraftar sem yrðu til persónulegrar aðstoðar einstökum þingmönnum. Til að byrja með mætti hugsa sér að ráðinn yrði ritari eða aðstoðarmaður í hálfu starfi handa hverjum þingmanni. Jafnvel væri hugsanlegt að tveir þm. sameinuðust um slíkan aðstoðarmann í hálfu starfi eða svo til að byrja með. Ég er þeirrar skoðunar um þetta og um starfsmenn þingnefnda, að fljótt kæmi í ljós að þörfin fyrir slíka starfsmenn er mikil og að þeim yrði þá bætt við á næstu árum og hver þingnefnd fengi sinn starfsmann eða því sem næst og hver þm. fengi sinn sérstaka aðstoðarmann. Nú kunna ýmsir að gagnrýna þetta á þeim forsendum að hér sé verið að bæta við báknið og það sé síst til fyrirmyndar að Alþingi sjálft standi að því að hlaða undir sjálft sig með þessum hætti. En ég bið menn að hugleiða það andartak og alveg sérstaklega ættu hæstv. forsetar þingsins að athuga hvað Alþingi er að segja um sjálft sig og um þau störf sem hér eru unnin með því að meta ekki þýðingu þeirra meir en svo og þörfina meira en svo að ekki standi t. a. m. einstökum þm. til boða þjónusta sem sérhverjum deildarstjóra eða yfirmanni í opinberum stofnunum yfirleitt stendur til boða. Og ég vil spyrja: Telja menn ekki að finna megi víða í hinu opinbera kerfi og eins í einkarekstri menn sem sinna störfum sem hvergi nálgast þau ábyrgðarstörf sem unnin eru af þm., en hafa þó næstum að segja á hverjum fingri aðstoðarmenn til að létta sér störfin? Ég er persónulega alveg óhræddur við það. herra forseti, og ég vil að það komi fram að ég teldi það síst of í lagt þó að hverjum þm. stæði til boða aðstoðarmaður í fullu starfi. Einnig tel ég að í það minnsta hinar viðameiri þingnefndir ættu að hafa sinn sérstaka aðstoðarmann, helst sérfróðan um þau málefni sem þar eru til umfjöllunar. Einnig kæmi það til að þau tengsl sem hv. Alþingi hefur við ýmsar stofnanir og út í frá, út fyrir landsteinana, yrðu með þessum hætti miklu markvissari og þessir sérfróðu starfsmenn þingsins, t. a. m. sérstakir aðstoðarmenn utanrmn., gætu fylgt sendinefndum í þessum erindagerðum. Ég hef sjálfur farið á vegum hv. Alþingis í eina slíka sendiferð og það fór ekki fram hjá neinum að íslenska sendinefndin var nánast sú eina þar sem ekki hafði sérstaka aðstoðarmenn frá því þjóðþingi sem þar var að senda nefnd til starfa. Ég held, herra forseti, að hv. Alþingi eigi síst allra að vanmeta þýðingu sína og starfa sinna í þjóðfélaginu með þessum hætti. Ég held þvert á móti að alþm. og hv. Alþingi eigi að búa við sem best starfsskilyrði, þau bestu sem hægt er að búa því, að sjálfsögðu innan hófsemdarmarka. Ég er hér ekki að tala um ástæðulaust bruðl að mínu mati, herra forseti. Ég held að víða sé fjármunum varið á gáleysislegri hátt en þann þó hv. Alþingi leggi til þess nokkurt fé að bæta starfsaðstöðu sína, létta starfsálag á það starfsfólk Alþingis sem hér er fyrir og vissulega líður fyrir þessa skipan mála og auka afköst og bæta markviss vinnubrögð hér á Alþingi. Ég vil taka það sérstaklega fram, herra forseti, vegna þessara ummæla sem ég læt hér falla að ég er ekki að gagnrýna það ágæta starfsfólk sem hér vinnur og er alls góðs maklegt og vinnur að mínu viti ómetanleg störf við erfiðar aðstæður og leggur mikið af mörkum. Ég vil hins vegar gagnrýna hv. Alþingi sjálft fyrir að búa þessu fólki ekki þær starfsaðstæður sem skyldi og reyndar ekki sjálfu sér. Ég held að ekki sé hægt að slíta umræður um þingsköp úr tengslum við umræður um starfsaðstöðu og starfsfólk hv. Alþingis. Það sem að mínu mati stendur markvissum vinnubrögðum og eðlilegri starfsaðstöðu þingsins og einstakra þm. fyrir þrifum hér er óheppileg húsaskipan. Ég tel að hér vanti þjónustubyggingu sem hefur upp á að bjóða þá tæknilegu möguleika sem nútímatækni býður besta, eðlilega vinnuaðstöðu fyrir einstaka þm. og fyrir þingnefndir, nægjanlegt húsrými fyrir hvern þm. til að hafa við hendina sinn aðstoðarmann eða sína aðstoðarmenn og einnig við hendina aðstöðu fyrir minni fundi. Innan veggja þessarar byggingar þarf að sjálfsögðu að vera allur sá fjarskipta- og miðlunarbúnaður sem nútímatækni býður upp á, aðgangur að upplýsingum, bæði innan þings og tengsl við upplýsingabanka utan þings, og síðan hvers kyns samskiptatæki, símatæki, telextæki, tölvur, tölvusambönd o. s. frv. Hér er, herra forseti, eins og okkur er báðum mætavel kunnugt, iðulega unninn langur vinnudagur. Þingnefndir hefja gjarnan störf að morgni og síðan taka við þingfundir og jafnvel kvöldfundir og iðulega er hér unnið fram á kvöld eða fram yfir miðnætti. Starfsfólk það sem vinnur til hliðar við þingsali og aðstoðar við störf þingsins tekur einnig á sig þennan langa vinnudag með hv. þm. Engu að síður er þannig búið að mönnum hér að hér er engin búningsaðstaða, hér eru engar sturtur, hér eru engin hvíldarherbergi og hér er af engu tagi sá aðbúnaður sem ég tel að á vinnustað sem slíkum eigi að vera. Ég vil láta þetta koma fram hér, herra forseti. Það finnst eflaust einhverjum að hér sé hégómaskapur á ferðinni og hreyft ómerkilegu máli þegar rædd eru sjálf þingsköp Alþingis, en ég er þeirrar skoðunar að það sé Alþingi ekki sæmandi að búa á þann hátt að sjálfu sér og starfsfólki sínu sem gert hefur verið á undanförnum árum, í öllu falli sé ekki sæmandi að haga málum þannig áfram án þess að beita sér fyrir úrbótum. Ég tel að úr þessu þurfi að bæta hið snarasta að verulegu leyti eftir því sem hægt er og það sé ekki réttlætanlegt að bíða eftir einhverjum framtíðarúrbótum hvað varðar húsnæði og annað hér, a. m. k. hvað þetta síðasta áhrærir. Það er auðvelt að finna aðstöðu fyrir slíkt í húsum í nágrenninu sem þegar eru í eigu Alþingis. Herra forseti. Ég vildi láta þessar aths. mínar koma hér fram. Ég hef leitt nokkuð hugann að þessum málum að undanförnu og ekki síst í tengslum við umræður og aths. sem iðulega heyrast, bæði hér innan veggja hv. Alþingis og ekki síður úti í þjóðfélaginu, um þverrandi virðingu þessarar stofnunar. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, og það skulu vera mín síðustu orð, að vegsemd og virðing Alþingis eigi fyrst og fremst að vera borin uppi og vaxa af störfum þess sjálfs, annað sé hégómi, það sé t. d. hégómi hvort þm. gegna skyldustörfum sínum dag frá degi í svörtum klæðisfötum eður ei. Störfin og vinnubrögðin og það sem eftir hv. Alþingi liggur eru þau kjarnaatriði sem eiga að vera aðalatriðin, og eins og ég segi: vegsemd og virðing Alþingis skal borin uppi af slíkum hlutum og engu öðru. Herra forseti. Ég hef ekki miklar aths. við frv. þetta að öðru leyti að gera umfram þær sem hv. 3. þm. Reykv, kom á framfæri og ég tek undir í öllum aðalatriðum. Það er tímanna tákn að undir þessari umr. um þingsköp Alþingis, sem á að fjalla um starfsskilyrði, starfsmöguleika og starfhætti þingsins, skuli sifja þrír, fjórir og fimm þm. Það ætti kannske að vera okkur áminning um það hversu mikilvægt það er að á þessum málum verði tekið. Ég vil láta það koma fram að ég tel ótækt að þingskapanefnd ljúki svo störfum sínum og gangi svo frá þessum málum að ekki verði á einhvern hátt tekið á því vandamáli sem eru slælegar mætingar þm. og það virðingarleysi sem þeir sýna sjálfum sér og þeirri stöðu sem þeir hafa verið kosnir til með þeirri framkomu sinni.



Það eru ekki fleiri á mælendaskrá. Ég vil taka það fram að frsm. þessa máls á mjög óhægt um að taka þátt í umr. nú. En eigi að síður telur forseti rétt að ef ekki kveðja sér fleiri hljóðs verði þessari umr. lokið nú, en að frekari umræður verði og nánari við 2. umr. málsins.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyt. á lögum nr. 74/1974, um meðferð opinberra mála. Þann 8. febr. s. l. skipaði dómsmrh. nefnd til að gera tillögur um hraðari og skilvirkari meðferð skatta- og efnahagsbrota í dómskerfinu. Í nefndinni áttu sæti: Þorsteinn Geirsson ráðuneytisstjóri, formaður, Þórður Björnsson ríkissaksóknari, Gunnlaugur Briem yfirsakadómari, Hallvarður Einvarðsson rannsóknarlögreglustjóri og Garðar Valdimarsson skattrannsóknastjóri. Ritari nefndarinnar var Þorsteinn A. Jónsson deildarstjóri. Var nefndinni gert að hraða störfum og skila áliti eigi síðar en 1. mars s. l. Í fréttatilkynningu sem gefin var út 8. febrúar segir m. a. „Að undanförnu hefur að tilhlutan dómsmrh. farið fram athugun á ferli skattsvika og efnahagsbrota í dómskerfinu allt frá því að kæra kemur fram um meint brot og þar til endanlegur dómur fellur. Ljóst er að mál af þessu tagi hafa í ýmsum tilvikum dregist meira en góðu hófi gegnir og liggja til þess ýmsar orsakir. Mál þessi eru mörg mjög flókin og umfangsmikil og reynir mjög á sérþekkingu, m. a. á skatta- og bókhaldslögum, við rannsókn, meðferð þeirra og úrlausn. Fjöldi kæru- og sakamála af öllu tagi hefur farið vaxandi undanfarin ár og mikið vinnuálag er á þeim embættum sem um málin fjalla. Að mati dómsmrh. ber brýna nauðsyn til að meðferð skatta- og efnahagsbrota í dómskerfinu verði hraðað svo sem kostur er.“ Starf nefndarinnar mótaðist af þeim skamma tíma sem hún hafði til stefnu og takmarkaði hún því tillögur sínar um hraðari meðferð mála við breytingar sem unnt er að láta þegar koma til framkvæmda. Nefndin ákvað að þeir nm. sem vinna beint við meðferð skatta- og efnahagsbrota settu á blað tillögur sínar og bárust nefndinni umsagnir þessara aðila sem hún tók síðan til ítarlegrar athugunar. Helstu atriðin sem fram komu í umræðum nefndarinnar voru: 1. Nýlega lét Guðmundur Skaftason af starfi sem ráðunautur Rannsóknarlögreglu ríkisins í skatta- og efnahagsbrotum. Nauðsynlegt er að Rannsóknarlögregla ríkisins hafi aðgang að sérfróðum manni á þessu sviði og hugsanlega geti hann einnig starfað í þágu ríkissaksóknara. 2. Fá mál vegna skattabrota ganga til dómstóla. Þeim hefur þó fjölgað að undanförnu. Flest eru afgreidd af ríkisskattanefnd. Í dag eru óafgreidd 10–12 skattamál á ýmsum stigum í dómskerfinu. Á árinu 1984 voru fimm mál send dómskerfinu vegna brota á skattalögum. Skattrannsóknastjóri telur ekki ólíklegt að á næstunni verði sú tala svipuð. Einnig hefur stórum efnahagsbrotum fjölgað og bendir ekkert til að á því verði breyting. 3. Eðlilegt er að hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins verði sérstök deild sem fjalli um skatta- og efnahagsbrot. 4. Nm. telja ekki æskilegt að stofna sérdeildir við embætti ríkissaksóknara og sakadóm Reykjavíkur. Að láta skatta- og efnahagsbrot fá forgang sé stjórnunaratriði viðkomandi yfirmanna. Ef fjölgað verði um einn lögfræðing hjá embætti ríkissaksóknara og einn dómara við sakadóm Reykjavíkur vegna þessara mála verði hægt að fela sérstökum starfsmanni ríkissaksóknara að sinna þessum málum sem forgangsverkefni og fylgja þeim eftir hjá dómstólum með munnlegum flutningi þeirra. Þá væri einnig hægt að koma því þannig fyrir að skatta- og efnahagsbrot verði falin sérstökum dómurum þannig að þeir öðlist meiri æfingu og reynslu í meðferð slíkra mála en verið hefur. 5. Nm. telja að það verði til að flýta málum ef einungis verði til kvaddur einn meðdómari í stað tveggja eins og nú er lögskylt ef þeir eru til kvaddir. 6. Nm. vænta þess að það verði til að flýta og bæta meðferð stórra og umfangsmikilla skatta- og efnahagsbrota ef þau verði dæmd í Reykjavík. Í framhaldi af þessum niðurstöðum gerði nefndin eftirfarandi tillögur: 1. Að ráðinn verði einn lögfræðingur til embættis ríkissaksóknara og að einn saksóknari þar hafi það sem forgangsverkefni að annast ætluð skatta- og efnahagsbrot og hafa á hendi sókn í stærri málum fyrir sakadómi. 2. Að dómurum við sakadóm Reykjavíkur verði fjölgað um tvo vegna skatta- og efnahagsbrota og að lögð verði áhersla á að dómarar þeir sem falin er meðferð mála út af ætluðum skatta- og efnahagsbrotum hafi eða öðlist æfingu og reynslu í slíkum málum. 3. Að hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins verði stofnuð sérstök deild sem rannsaki skatta- og efnahagsbrot. Að ráðnir verði fjórir rannsóknarlögreglumenn til Rannsóknarlögreglu ríkisins vegna þessara mála. þar af tveir lögreglufulltrúar. 4. Að lagt verði fyrir Alþingi frv. sem nefndin samdi um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála sem felur í sér: A. Að meðdómandi geti verið einn. B. Að umfangsmikil og vandasöm mál vegna skatta- og efnahagsbrota verði að jafnaði rekin fyrir sakadómi Reykjavíkur. 5. Að nú þegar verði ráðinn sérfróður maður í skatta- og efnahagsbrotum er starfi sem ráðunautur í þágu Rannsóknarlögreglu ríkisins og ríkissaksóknara. Ríkisstj. hefur fallist á þessar tillögur nefndarinnar að því leyti sem þær eru framkvæmdaratriði og er nú verið að vinna að framgangi þeirra. Í samræmi við þessar till. flutti ég frv. það sem hér er til umr. og hv. Ed. hefur þegar afgreitt. Ég vænti þess að hv. Nd. muni einnig fallast á að afgreiða málið nú á þessu þingi og legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Lagafrv. það sem hér kemur fyrir hv. Nd. er þannig til komið að í gildandi lögum um kerfisbundna skráningu á upplýsingum er varða einkamálefni, nr. 63/1981, er mælt fyrir um að dómsmrh. skuli láta endurskoða lögin og leggja frv. þar að lútandi fyrir Alþingi í þingbyrjun haustið 1984. Það varð að ráði, sem eðlilegt má telja, að fela tölvunefnd að vinna að þeirri endurskoðun, en hún hefur starfað samkv. lögunum í nærri þrjú ár, frá því að lögin tóku gildi. Sá kostur var tekinn að bera frv. þetta fram með þeim breytingum frá gildandi lögum sem nm. voru sammála um að mæla með að gerðar yrðu á lögunum. Þær aðrar hugmyndir um breytingar sem ræddar voru í nefndinni, en ekki var einhugur um, koma fram í bréfi tölvunefndar sem rakið er í athugasemdum við frv. Þær breytingar, sem í frv. þessu eru gerðar tillögur um að verði gerðar á lögunum, eru yfirleitt ekki veigamiklar, enda telur tölvunefnd að lögin hafi reynst vel í framkvæmd og ekki hafi komið fram verulegir gallar á þeim. Dómsmrn. er sammála nefndinni í þessu mati hennar á reynslu af framkvæmd laganna. Má þá jafnframt hafa í huga að tölvunefnd hefur haft með höndum mjög veigamikil frumherjastörf þar sem hvort tveggja er að sú tækni sem að mestu er fjallað um er í hugum flestra nýstárleg og viðbrögð til hagsmunagæslu í því samhengi mjög ný af nálinni og raunar sífellt í mótun, svo ör sem tækniþróun er á þessu sviði. Eins og áður var sagt eru brtt., sem í frv. felast, yfirleitt ekki veigamiklar. en ein sker sig þó úr og er þess að vænta að hún muni þykja tímabær. Er það ákvæði í nýrri málsgr. sem bætist við 13. gr. laganna og fjallar um neytenda- og skoðanakannanir. Er þar að finna fyrirmæli um vinnubrögð þeirra sem framkvæma neytenda- og skoðanakannanir sem falla undir ákvæði laganna. Er rétt að skoða þau ákvæði í samhengi við 1. gr. laganna. Er þess vænst að hv. alþm. muni skoða þessi ákvæði náið og má vonast til þess að mönnum þyki hófsamlega á þessu mikilsverða málefni tekið. Hv. Ed. hefur þegar athugað frv. og afgreitt það. Hún féllst á þær brtt. sem lagðar eru fram í frv. og gerði ekki aðrar breytingar á því en þær að setja á ný inn í frv. grein sem kveði á um að endurskoðun laganna skuli aftur fara fram innan þriggja ára og breyting þá lögð fyrir Alþingi þar sem þau falla úr gildi í árslok 1988. Enda þótt nokkur reynslutími sé nú kominn á gildi þessara laga og þau hafi staðist vel, og af þeim sökum var fellt niður slíkt endurskoðunarákvæði í upphaflega frv., má segja að það sé eðlilegt, vegna þess hvað örar breytingar og framfarir eru á sviði þessarar tækni, að þau séu endurskoðuð aftur eftir þrjú ár. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.