Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsmaður (Gunnar (Ólafsson): Eg get búist við því, að hv. deildarmönnum þyki þetta mál ef til vill nokkuð einkennilega borið fram, og að þeim, sumum hverjum virðist frv. ekki tímabært nú, einkum þar sem ekki er ætlast til, að það komi til framkvæmda fyrr en einhverntíma á ókominni tíð, nefnil. þegar fé verður veitt til þessa fyrirtækis í fjárlögunum. En það eru ýmsar ástæður til þess að mér fanst rétt að bera þetta mál fram á þessu þingi, þó að framkvæmdir á því geti átt nokkuð langt í land enn. Það er nokkuð sérstaklega ástatt um þessa á, Jökulsá, og öðruvísi en um allar aðrar stórár á landinu. Það er þegar búið að brúa allar aðrar ár á landinu, sem komast til jafns við hana að stærð og erfiðleikum. Hún er því sú á, sem þingi og stjórn ber nú frekar öllum öðrum ám að snúa sér að og brúa sem allra fyrst. Það er nauðsynlegt að ráða sem fyrst bót á þeim erfiðleikum og vandræðum, sem hún bakar héruðum þeim, er að henni liggja. Þessi á hefir ávalt verið illa kynt, eins meðal þeirra, sem ekki hafa séð hana, sem hinna, er þekkja hana, því að sögur hafa borist af henni um land alt. Þeir sem kynni hafa haft af henni munu og flestir játa, að þeir hafi farið með meiri virðingu yfir hana en flestar aðrar ár á landinu, og þótt all-agalegt að leggja út í hana. Því miður munu allt of fáir af hv. deildarmönnum hafa farið yfir hana eða séð hana eins slæma og hún getur stundum verið, en flestir munu þeir þó hafa haft sagnir af henni. Ánni er fljótlýst. Hún rennur á auðnum, en hefir skolað sandinum burtu, svo að nú rennur hún á hnullungagrjóti, sem hún kastar til og frá. Hún myndar víða eyrar, en grefur sig niður á öðrum svæðum. Þegar hún er lítil, er hún ekki sérlega hræðileg, en þegar hún er mikil og það er æði oft, þá rótar hún grjótinu til sem fysi, og má þá segja, að glamrið í grjótinu heyrist, er það rekst saman niðri í ánni. Við þetta bætist, að þegar hlaup eru í henni, ber hún með sér jakaplötur, sem, þó þær séu fremur þunnar, eru nægilega stórar og þungar til að setja hest flatan, er fyrir þeim verður, enda hefir það oft viljað til. Það munu líka allir játa, að stórhættulegt sé að leggja út í straumharða á í jakaburðum. En við þessa miklu erfiðleika búa, og hafa um allan aldur búið, Skaftfellingar, og að nokkru leyti líka Rangæingar. Þessara erfiðleika gætti miklu minna áður fyrr, þegar samgöngur voru minni, og Skaftfellingar fóru aðeins eina ferð á ári til Reykjavíkur eða Eyrarbakka, þó að vitanlega oft færust menn í Jökulsá, en aðrir mistu eignir sínar í hana. En síðan verzlun kom í Vík og lifna tók yfir héraðinu, hafa samgöngur vaxið mikið og ferðir til Reykjavíkur orðið miklu tíðari, og hefir það þá orðið mönnum æ tilfinnanlegra með hverju ári, hver vágestur þessi á er, og menn finna æ sárar til þess, hver vandræði það eru að búa við slíkt. Og auðvitað dregur það ekki úr óánægjunni, að menn sjá það, að þing og stjórn hafa snúið sér að öllum stórám á landinu og brúað þær, en látið Jökulsá afskiftalausa. Að vísu skal þess getið, að það hefir um langan aldur verið álitið ómögulegt að brúa þessa á, nema þá fyrir stórfé, en nú verður því ekki borið við lengur. Nú hefir verkfræðingur landsins skoðað hana og komist að þeirri niðurstöðu, að vel megi gera trygga brú á ána fyrir eigi meir en 78 þús. kr. Þegar héraðsbúar heyra það, að kostnaðurinn þurfi ekki að verða meiri, þó þetta auðvitað sé æði mikil upphæð, þá vex þeim hugur og gera kröfur til þess, að áin verði brúuð svo fljótt sem kostur er. Er þetta ástæðan til, að frv. þetta kemur fram nú. En vegna þess, að kostnaðurinn er þó æði mikill, er að eins farið fram á, að áin verði brúuð svo fljótt sem unt er, það er að segja, þegar fé verður veitt til þess í fjárlögunum. Af þessari ástæðu geta hv. þingdeildarmenn vel greitt atkv. með þessu frv., þó að þeir kunni að álíta, að ekki sé fé fyrir hendi nú til þessa fyrirtækis, því að frv. leggur engin útgjöld á landssjóð sem stendur. En á hinn bóginn verður að líta svo á, að nokkur rekspölur komist á þetta brúarmál, að það færist nær takmarki sínu, verði frv. samþykt, og þegar litið er á það, að þetta er mannskæðasta áin á landinu, þá verður það að teljast sanngjarnt, að þingið, að minsta kosti, gefi von um brú á hana áður en langt um líður. Eg skal geta þess, að á síðustu 200 árum er talið, að 40 menn hafi farist í ánni, og er það ekki lítill skattur á svo fámenna þjóð, og virðist vel þess vert að leggja mikið fé í sölurnar til að koma í veg fyrir frekari slys. Eg átti heima í Vík í 12 ár, og á þeim árum fórust 4 menn í ánni. Rétt áður en eg fluttist þangað, höfðu 2 menn druknað í henni. Eins og eg gat um áðan, get eg hugsað mér, að einhverjir háttvirtir deildarmenn muni ekki vilja greiða frv. atkvæði, vegna þess, að það yrði aðeins pappírslög. Þetta er rétt, en þó mundu slík lög færa brúarmálið nær takmarki sínu og gera héraðsbúa öruggari, þar sem þeir þá ættu von á hjálp áður en langt um liði. Enn er ótalin sú ástæða, að Skaftfellingar hafa hingað til fengið mjög litið úr landsjóði; Skaftafellssýsla hefir, af því hún er einna afskektasta sveit landsins, orðið mjög út undan í fjárveitingum. Eg vona nú, að hv.þm. játi það, að krafa sú, er frv. felur í sér sé sanngjörn og mun eg því eigi fara mikið fleiri orðum um málið meðan það mætir ekki andmælum. Eg sé ekki ástæðu til að skipa nefnd til að íhuga þetta frv.; málið er svo einfalt og auðskilið, að vart er þörf á að rannsaka það. En þó mun eg ekki leggja á móti nefndarskipun, ef hv. deildarmenn álíta hana æskilega. Eitt er þó enn, sem eg vildi geta um. Mér hafa borist áskoranir frá á annað hundrað kjósendum í Skaftafellssýslu um að fara fram á fjárveitingu til brúarinnar á þessu þingi, en það sá eg mér ekki fært, þó eg teldi það auðvitað æskilegast. Eg get getið þess, að þó að áskoranir hafi aðeins komið úr Skaftafellssýslu þá er brúarmálið engu síður áhugamál hálfrar Rangárvallarsýslu, því að þeir eiga afar oft leið yfir ána. Í þessari áskorun er það meðal annars tekið fram, að á tveim síðustu árum hafi áin grafið sig svo mikið niður, að útlit sé fyrir, að hún verði ófær meiri part ársins. Skal eg svo ekki orðlengja þetta meir, en vona að frv. fái að ganga til 2. umræðu.

Lárus H. Bjarnason : Fyrverandi stjórnarandstæðingum er ánægja að sjá manna skiftin, sem orðin eru í ráðherrasætinu, 
             . jafnvel þó, að þar muni því miður, ekki vera orðin skoðanaskifti um það málið, sem skilið hefir flokkana hingað til, enda er afstaða vor gagnvart háttv. ráðherra frjáls og óbundin að öðru leyti en því, að vér munum ekki bregða fæti fyrir hann að ástæðulausu á þessu þingi. 
             .

Lárus H. Bjarnason Þá leggur maður út í Jökulsá eða Fúlalæk, eins og eg vil heldur kalla ána á þessu stigi málsins, eftir gusuna úr „Fúlalæknum“ okkar. Eg skal játa það með háttv. flutningsmanni, að Jökulsá sé oft ekki greið yfirferðar; mislynd eins og gengur og gerist og nýjustu dæmin sanna. En þetta mál hefir fleiri hliðar, er þarf að athuga. Áin mun sem stendur ekki fjölfarin, en hinsvegar mundi brúin kosta mikið fé, um 80 þúsundir, og það sem verst er, ef satt er, að ilt muni vera að finna örugt brúarstæði. Háttv. flutningsm. ætlast að vísu ekki til, að féð verði veitt nú á fjárlögunum; en ef að líkindum lætur, mun ekki lengi dragast fjárveitingin, ef lögin ganga fram. Eða svo fór það um Jökulsá í Axarfirði, er samskonar aðferð var höfð við. Eg vil því leyfa mér að stinga upp á 3 manna nefnd.

Sigurður Stefánsson Eg get tekið undir með háttv. 5. konungkj., að full þörf sé á að athuga mál þetta rækilega. Frá mínu sjónarmiði getur það ekki komið til nokkurra mála, að þingið samþykki heimild þessa. Hæstv. ráðherra sagði hér í þingdeildinni fyrir skemstu, að hann mundi stuðla að því eftir mætti, að nokkurn vegin skapleg fjárlög næði fram að ganga á þingi þessu; en mér fyrir mitt leyti liggur nærri að draga í efa, hvort slíkt stæði í hans valdi, þrátt fyrir vafalaust bezta vilja hæstv. ráðh., eins og þeim fjárlögum er farið, sem fyrir þetta þing voru lögð. Eg vil líka leyfa mér að benda á það, að þannig löguð heimild, sem þessi, er hér er farið fram á, er altaf skoðuð sem fullkomið, bindandi loforð, og eg hefi ekki trú á því, að á næsta þingi verði miklu auðveldara að skapa viðunanleg fjárlög en nú, jafnvel þótt maður vildi spá einhverju um það, að hægt væri ef til vill að nálgast það eitthvað, að þau yrðu dálítið skaplegri. Mér dylst auðvitað ekki, að á þessi er stórhættuleg, og núna á augnablikinu var hún jafnvel svo hættuleg, að einn háttvirtra þingdeildarmanna var rétt að segja drukknaður í henni, hefði hæstv. forseti ekki komið til bjargar.

Ráðherra (Kristján Jónsson) Hér er ekki farið fram á að þessu sinni nein bein fjárframlög þegar í stað til þessarar brúar; það á einungis hér að fylgja því fordæmi, sem alþingi hefir áður gefið, að ákveðið vatnsfall skuli ganga fyrir öðrum og verða brúað jafnskjótt og fjárveitingarvaldið sér það fært að leggja fram fé til þess. - Og þetta vatnsfall, Jökulsá á Sólheimasandi, er vissulega eitt af þeimr sem sitja á í fyrirrúmi. Nú hefir sá maður, verkfræðingur landsins, er brúargerð þessa hefir átt að undirbúa, lagt fram álit sitt, og það ber það ljóslega með sér, að kostnaðurinn er engan veginn ókleifur, og að vel má brúa ána, en á því hefir áður þótt leika vafi. Mín skoðun er sú, að þessi á eigi að brúast svo fljótt sem kostur er á, og ganga fyrir öðrum vatnsföllum þessa lands í því efni. Á hverju fjárhagstímabili verður að gera eitthvað, taka fyrir og koma í framkvæmd einhverju mannvirki, því annars hlýtur að verða afturför, og þótt efni okkar séu lítil, þá megum vér engan veginn örvænta eða leggja árar í bát. Eg hygg, að hagur almennings sé nú alment að rétta við, og að fjárhagur landsins fyrir því sé að færast í betra horf, og má því vænta, að þessu fyrirtæki, sem er svo bráðnauðsynlegt, verði komið í framkvæmd áður mjög langt um líður.

Forseti: Háttv. 5. kgk. þm. hefir nú talað tvisvar í máli þessu, og get eg ekki veitt honum orðið í þriðja sinn, nema með leyfi hinnar háttv. deildar, að eins þá stutta athugasemd.

Lárus H. Bjarnason Eg hefi ekki á móti því, að þetta verði borið undir hina háttv. deild, þó að þess ætti ekki að þurfa þar sem eg hefi ekki talað nema einu sinni, vegna þess að forseti tók af mér orðið. Deildinni gefst með því færi á að víta hlutdrægni forseta.

Forseti: Háttv. þm. hefir fengið orðið tvisvar sinnum og á engan rétt á að tala oftar, hvað sem hann segir um það; vil eg því bera það undir háttv. þingdeild, hvort hann skuli tala í þriðja sinn.

Sigurður Stefánsson Það er óþarfi að bera svona lagaðan ágreining undir atkv., þegar maður heyrir greinilega hljóðið í deildinni.

Lárus H. Bjarnason Ef forseti skildi fyr en skylli í tönnunum, þá mundi hann skilja ofanígjöfina, sem hann fékk hjá hv. þingm. Ísafj.kaupst. Og skal eg að svo mæltu leyfa mér að víkja aftur að málinu, sem fyrir lá, brúargerðinni á Fúlalæk. Má vel vera og enda líklegt, að brúargerðin sé nauðsynjamál, en engu að síður verður að athuga öll atriði, sem að henni lúta, áður en tekin er ályktun um hana. Eg hefi enn ekki átt kost á að kynna mér ítarlega fjárlagafrumvarp það, er stjórnin lagði fyrir þingið, en heyrt hefi eg haft eftir manni, sem átti eitthvað við fjárlögin, að tekjuáætlunin um einn liðinn að minsta kosti sé mjög ískyggilega há. Og væri það enn ein ástæða til að fara hægt að ályktunum um gjaldahækkanir. Eg vona því, að nefnd verði sett í málið, að umr. lokinni, án nefndar má ekki ljúka máli, sem hefir í för með sér 70-80 þús. kr. kostnað fyrir landssjóðinn. Og skal eg svo ljúka máli mínu með því, að benda háttv. vini mínum þm. Ísfirðinga á, að honum gleymdist að tilgreina höfundinn að fyndninni, sem hann kastaði fram í lok ræðu sinnar. Það lá ekki við, að gusan úr forsetastólnum áðan kollvelti nokkrum.

Stefán Stefánsson (6. kgk.): Háttv. flutningsm. þessa máls tók það fram í framsöguræðu sinni, að þessi á, Jökulsá á Sólheimasandi, væri það eina vatnsfall, sem nú yrði mönnum að bana.  (Gunnar Ólafsson: Nei.)  Eg skrifaði upp eftir honum orðin, en hann hlýtur að hafa sagt þau í ógáti. Mig furðaði annars á því, að háttv. flutningsm., sem er sjálfur Skaftfellingur, skyldi segja annað eins og þetta, þar sem alkunnugt er, að nærfelt allri sýslunni er skift niður í smá skákir af ófærum stórfljótum, að baki hennar eru hraun, öræfi og jöklar, en framan við hana eyðisandar og hafnlaus brimótt strönd. Það er því ljóst, - og í því er eg hinum háttv. flutningsm. fyllilega samdóma, - að íbúar þessarar sýslu eru manna verst settir hvað samgöngur snertir, og þessvegna er auðvitað ekki nema sanngjarnt, að alt sé gert, sem unt er, til þess að greiða fyrir þeim, og þá liggur að sjálfsögðu fyrst fyrir að brúa þau af hinum mörgu illu vatnsföllum sýslunnar, sem tiltök er að brúa Eg er sammála hinum háttv.þm. Ak. í því, að bæði Héraðsvötnin og eins Eyjafjarðará séu miklu fjölfarnari yfirferðar en þessi á, sem hér er um að ræða, en hún fellur á vestur-takmörkum sýslunnar, og er því í alla staði sanngjarnt að mönnum væru opnaðar dyr inn í hið stórfagra og mikilfenglega hérað með því að brúa hana, ef það á annað borð er hægt. Mundi það eigi að eins verða beinlínis til stórhagræðis sýslubúum, en hér er að öllum líkindum um mikinn óbeinan hagnað að ræða. Um leið og Skaftafellssýsla er opnuð, mundi ferðamannastraumurinn til landsins vaxa að miklum mun, því hvergi gefur að líta Ísland í allri sinni dýrð nema í Skaftafellssýslu einni. Eg tel sjálfsagt, að nefnd verði sett í málið, og getur sú nefnd þá athugað áætlanir og teikningar, og annað það er máli þætti skifta. En ekki tel eg heppilegt, að málinu verði vísað til fjárlaganefndar hér í deildinni, því hún mun að vanda hafa nóg að starfa

Gunnar Ólafsson Eg skal ekki tala langt mál að sinni. Eg er þakklátur hinni háttvirtu deild fyrir undirtektir hennar í málinu, og þá sérstaklega þeim orðum hv. ráðherra, að þangað beri að snúa sér, sem þörfin sé mest. Háttv. þm. Ísafj.kaupst. var líka hlyntur málinu, jafnvel þótt mér skildist á honum, að fé væri ekki fyrir hendi til þess að framkvæma þetta nauðsynjaverk. Eg er líka samdóma hæstv. ráðherra um það, að þá gengur illa, ef ekki verður hægt að brúa eina á á fjárhagstímabili, og þeir menn, sem örvænta um, að slíkt komist í framkvæmd, geta sannarlega ekki haft mikla trú á framtíðinni. En eg fyrir mitt leyti er nú svo bjartsýnn, að halda það, að fjárhagsástandið muni batna svo, áður en langt um líður, að ekki þurfi þessvegna að stöðva nauðsynleg þjóðþrifa fyrirtæki. - En það er ekki þar fyrir svo að skilja, að mér detti í hug að lasta varfærnina - síður en svo. - Eg tók það fram í upphafi máls míns, að eg sæi ekki nauðsyn á nefnd í málið, en telji háttv. deild þess þörf, get eg fyrir mitt leyti gengið inn á það. Það getur verið, að eg hafi viðhaft orðin, sem hv. 6. kgk. vildi eigna mér - það man eg reyndar ekki glögt -, en það sem eg að minsta kosti vildi sagt hafa var það, að á þessi væri einhver hin mannskæðasta hér á landi. Það gladdi mig hve vingjarnlegum orðum háttv. 6. kgk. þm. fór um Skaftafellssýslu; hann hefir líka skoðað sýsluna sjálfur, og hefir glögt auga fyrir því, sem fagurt er. - Viðvíkjandi því, er háttv.þm. Akureyrar sagði, að mikið tillit yrði að taka til þess, hvort árnar væru mjög umfarnar eða ekki, þá vil eg taka það fram, að engu síður ber að taka tillit til þess, hversu hættulegar þær eru. Eg gleymdi einu áðan, sem eg ætlaði að benda á, sem sé því, að áin liggur í miðju læknishéraði, og hefir ekki ósjaldan komið fyrir, að hún hefir tept læknisvitjun, og gagnvart liggur fjölbygt hérað, og einhversstaðar verður að halda opnum dyrum, þar sem sjóleiðin er bönnuð. Eg vil að lokum taka það fram, til skýringar þeim, sem eru kvíðnir við fjárhaginn, og halda, að hér sé þingið að vinna sér um megn, að það er alls ekki ætlast til þess, að fé til fyrirtækisins verði veitt, fyr en þing og stjórn telur að fært sé.

Sigurður Stefánsson Mér virðist ekki ástæða til, að nefnd sé sett í málið, þar sem ekki getur komið til mála, að fé verði fyrir hendi næsta fjárhagstímabil, og hvaða ástæða er annars til að setja nefnd í þetta mál, sem virðist liggja svo ljóst fyrir. Önnur brú hefir einnig verið á dagskrá, sem sé á Rangá. Mun þó vera meiri þörf á brú á Fúlalæk. Það virðist bezt að láta málið hvíla sig þar til fjárlögin koma úr neðri deild. Það er ónærgætni af kjördæmum að heimta fjárframlög, en vera andvígir flestum nýjum skattálögum, vilja byrgja tekjulindirnar, sem þarf að opna til þess að koma fjárhagnum í viðunanlegt horf. Menn verða að hafa hug á að auka skattana, eftir því sem hinir fábrotnu atvinnuvegir leyfa, en binda ekki landssjóði þær byrðar að viðlagasjóður étist upp. Það er reynsla með þessar brýr, að þegar búið er að samþykkja lög um þær, þá er það skoðað sem loforð frá landssjóðs hálfu, að hún skuli koma upp á næsta fjárhagstímabili. Mér virðist það kenna nokkurskonar lævísi við landssjóðinn, þegar verið er að bera slík frumvörp, sem ekki er hægt að fullnægja, en sem binda að nokkru leyti hendur síðari þinga.

Steingrímur Jónsson Það er ekki rétt, að þó frumvarp þetta verði samþykt nú á þinginu, að með því sé gefið loforð um að fé verði veitt á næsta fjárhagstímabili. Brúin á Jökulsá í Öxarfirði hefir verið tekin sem samanburðardæmi, en hún var samþykt á aukaþinginu 1902 og veitt fé til hennar á þinginu 1903. Bæði eru þessar tvær ár varla samanberandi og svo hafði þessi brú verið á dagskrá þingsins um tuttugu ár, og var komið svo langt, að verkfræðingur rannsakaði brúarstæðið 1896 og var lögð fram nákvæm áætlun 22. maí 1897, og var þá ekki sæmandi fyrir þingið að draga málið lengur. Vegalögin voru samþykt 1894 og endurskoðuð 1907. Í því liggur ákveðið loforð um ákveðna vegagerð, sem kostar afarmikið fé, og hefir þingið ekki tekið nærri sér að fullnægja ekki þeim loforðum. Það er því ekki nauðsynlegt að veitt verði fé til brúargerðarinnar á næstu fjárlögum, þó frumvarp þetta verði samþykt nú, en á hinn bóginn er það sjálfsagt, að þessi á sé brúuð svo fljótt sem verða má.

Lárus H. Bjarnason Máli þessu mun fyrst hafa verið hreyft í neðri deild af hv. þingmanni Vestmannaeyja, en það kom þá fram í annari mynd. Var þar farið fram á að þriggja ára fresturinn frá 1. okt. 1908 yrði lengdur um 1½ eða til fyrri hluta ársins 1913. Þetta hafði verið borið undir Lagaskólann og hafði hann ekki á móti því, að svona lagaður frestur yrði veittur, en lengur vildi skólinn ekki hafa frestinn. Hér er farið fram á, að fresturinn sé lengdur um þrjú ár eða til 1. okt. 1914. En með því væri kandidötum frá Lagaskólanum skapaðir hættulegir keppinautar, þeim einum er vorkun, sem byrjaðir voru á námi við háskólann er Lagaskólinn byrjaði, því þá var ekki í annað hús að venda, og ekki ósanngjarnt, að þeir fái að ljúka sér af þar ytra, en námstíminn mun nú vera þar um 5 ár. 1. þingm. Reykvíkinga hafði getið þess að lögfræðingar frá háskólanum í Kh. kynnu ekki meira í íslenskum en lögum það, að hver hreppstjórinn gæti rekið þá á gat. Og sæti þá sízt á Sjálfstæðismönnum svokölluðum að leysa kandidata þaðan undan prófi í ísl. lögum lengur en góðu hófi gegnir. Þm. Rv. hefir nú líkl. að vanda sagt full-mikið, en þó má það til sannvegar, færast að Kph. kandídatar kunna altof lítið í sérstaklega ísl. lögum. Eða svo var það að minnsta kosti um mig. Hins vegar vona eg, að kandídatar frá Lagaskólanum verði sæmilega að sér í þeim lögum. En af því hér er um millibilsástand að ræða get eg eftir atvikum verið því fylgjandi, að fresturinn verði lengdur svo sem upprunalega er farið fram á í neðri deild. Og legg eg að svo mæltu til, að sett verði nefnd í málið.

Sigurður Stefánsson Eg hefði getað fallist á frumv. þetta eins og það var flutt í fyrstu í neðri deild, af þeim ástæðum, sem háttv. 5. kngk. þm. tók fram. Það mælir mikið með því að lengja frestinn um 1½ ár, en þegar farið er fram á að lengja hann um 3 ár, er alt öðru máli að gegna. Eg sé enga ástæðu til að lengja frestinn svo mikið. Úr því að verið er að kosta fé til þess að koma slíkum mentastofnunum sem lagaskólanum á fót, þá lít eg svo á, að löggjafarvaldið verði að gera sitt til þess, að þær blómgist sem bezt, og hlynna að þeim ekki að eins með fjárframlögum, heldur einnig á þann veg, að gera rétt þeirra sem beztan gagnvart útlendum stofnunum, svo þær verði ekki undir í samkepninni. Og eg get því síður verið með því að lengja til muna þennann frest og fjölga þannig embættisgengnum lögfræðingum frá Hafnarháskóla, þar sem jafnvel svo góður lögfræðingur sem háttv. 5. kgk. þm., segist sáralítið hafa þekt íslenzk lög, þegar hann kom frá námi í Kaupmannahöfn. Þegar svona er ástatt um kunnáttu Hafnarkandídata í íslenzkum lögum, þá sé eg enga ástæðu til að fjölga mikið embættisgengnum lögfræðingum þaðan. Þess vegna mun eg verða með því að stytta þennan 3 ára frest um 1½ ár og láta þannig sitja við það, sem upphaflega var farið fram á í n. d. Háttv. 5 kgk. þm. gat um, að það gæti komið til greina, að lengja frestinn ekki frá því sem nú er, en gefa aftur á móti heimild til að veita einstökum mönnum undanþágu eftir meðmælum lagaskólakennaranna, þegar kringumstæður þykja mæla með því. Mér blandast ekki hugur um það, að mæla eindregið móti þessari uppástungu. Eg efast ekki um, að núverandi lagaskólastjóri mundi ekki misbrúka slíka heimild, en það er engin trygging fyrir því, að hún kynni ekki að verða misbrúkuð í framtíðinni. Það gæti vel farið svo, að hreinum og beinum slæpingum væri veitt slík undanþága, og það væri verulega illa farið. Eg get því nú þegar lýst því yfir, að eg verð algerlega mótfallinn því, ef væntanleg nefnd skyldi komast að þessari niðurstöðu, - að öðru leyti finst mér hreinn óþarfi að setja nefnd í þetta mál. Það má vel stytta frestinn með einfaldri breytingu, tillögu við 2. umr. málsins.

Sigurður Hjörleifsson Eg get ekki felt mig við þá röksemdafærslu, að það sé réttmætt að lengja frestinn um 1½ ár, en hinsvegar alveg óréttmætt að lengja hann um 3 ár, mér finst að annaðhvort eigi að lengja hann verulega, eða þá alls ekkert. Annars skal eg taka það fram, að eg hefi ekki heyrt neinar ástæður, er sýni það, að nokkur nauðsyn eða sanngirni mæli með þessu frumvarpi í neinni mynd. Það má gera ráð fyrir, að fresturinn hafi upphaflega verið settur eins langur og ástæða var til, að athuguðum öllum kringumstæðum. Og eg fæ ekki séð, að neinar ástæður mæli með því að fara nú að breyta þessu. Því get eg ekki verið með frumvarpinu í neinni mynd, fyr en bent verður á, að einungis sérstakar ástæður liggi til þessarar breytingar.

Lárus H. Bjarnason Eg geri það ekki að kappsmáli, að nefnd verði sett í þetta mál. Það er alveg rétt, sem háttv.þm. Ísafjarðar sagði, að það má laga frumv. með breytingartillögu við næstu umræðu, án nokkurar nefndarskipunar. Eg stakk uppá nefnd aðeins vegna þess, að eg hefi fengið tilmæli um það frá neðri deild. Mér fanst eg geta látið það eftir, að verða við þeim tilmælum, en eg geri það sem sagt ekki að neinu kappsmáli. Háttv. þm. Akureyrar kveðst ekki sjá neina sanngirnis-ástæðu til þess að lengja frestinn neitt frá því, sem nú er. Eg skal játa það, að mér væri ljúfast að láta sitja við þann frest, sem upprunalega var settur og að þeir, sem ekki hefðu lokið prófi innan þess tíma, yrðu að taka aukapróf við lagaskólann. En sanngirnis-ástæðuna nefndi eg áðan. Lagaskólinn tók til starfa 1908. Þá voru ýmsir lögfræðingar við nám í Höfn, misjafnlega langt á veg komnir og þeim verður ekki legið á hálsi fyrir það, þó að þeir leituðu ekki heim aftur til að stunda nám við lagaskólann, því að hér er námstíminn ákveðinn 4 ár minnst, og þeir gátu ekki búist við að fá neina linun á þeirri kröfu. Þessvegna er sanngjarnt að lengja frestinn nokkuð, til þess að þessir nemendur geti lokið námi sínu áður en fresturinn er útrunninn. Þeir sem voru búnir að vera við nám í Höfn, t. d. 1 ár þegar Lagaskólinn tók til starfa, þurfa að fá frestinn framlengdan svo, að þeir geti lokið náminu á venjulegum laganámstíma þar, sem nú kvað vera talinn 5 ár. - Þetta finst mér vera sanngirnis-ástæða. Eg hef stungið upp á nefnd. En skyldi sú tillaga falla, mundi eg með aðstoð háttv.þm. Ísafj. geta borið upp breytingartillögu við næstu umræðu málsins.

Sigurður Hjörleifsson; Það situr ekki á mér að halda fram rétti Lagaskólans framar en Lagaskólastjórinn sjálfur. Samt verð eg að láta í ljósi, að mér finst varasamt að samþykkja þessa framlengingu á frestinum, því að þá er opnuð leiðin og má búast við, að á hverju þingi verði einhverjir að biðja um samskonar framlengingu. Mér finst það engin frágangssök að krefjast þess af þessum mönnum, að þeir taki aukapróf við lagaskólann, eins og gert er ráð fyrir í lagaskólalögunum. Og það er því fremur ástæða til að krefjast slíks prófs af Hafnarkandidötum, þar sem því er játað, að þá skorti nægilega þekkingu í íslenzkum lögum.

Stefán Stefánsson Eg vildi aðeins gera þá athugasemd við ræðu hv.þm. Akureyrar, að það eru engar líkur til, að samskonar málaleitanir geti komið fram síðar. Hér er um sanngirniskröfu að ræða, frá þeim, sem voru byrjaðir á laganámi í Höfn, þegar lagaskólinn tók til starfa. Þetta er eina ástæðan fyrir því að lengja frestinn, en sú ástæða er fallin burt eftir 2 ár. Þess vegna þarf ekki að óttast að samskonar kröfur komi fram framvegis.

Steingr Jónsson Á alþingi 1901 voru samþykt lög um friðun hreindýra og voru staðfest 8. nóv. sama ár. Tilgangurinn með þeirri friðun var sá að fyrirbyggja að þessari dýrategund, sem er eina veiðidýrategund landsins og til mikillar prýði, yrði algerlega útrýmt. Menn vissu ekki til að hreindýr væru annarsstaðar til en á Brúar- og Mývatnsöræfum. Menn ætluðu að fyrir vestan Jökulsá í Öxarfirði væru 4 eða 5 dýr, en fyrir austan ána 40-50. Höfðu þau verið skotin mjög síðustu árin, og fækkað stórum. Friðunartíminn er eftir lögunum 10 ár, og er útrunninn 1. jan. 1911. Á þessu árabili hafa dýrin fjölgað nokkuð. Á Brúaröræfum má ætla að þau séu nú 2-300, en það er lítið meir en þriðjungur þess sem þau voru þar fyrir 40-50 árum. Þá voru þau talin 5-600 þar. Á Mývatnsöræfum hefir þeim einnig fjölgað nokkuð, og munu vera nú um 30-40. Það er fyrirsjáanlegt, að verði dýrin skotin nú á næstu árum, þá verða þau upprætt mjög fljótt. Það er því farið fram á að friðunartíminn sé lengdur um 5 ár, og geta menn þá séð, hvort óhætt er að leyfa að skjóta þau. Eg hygg að flestir þingdeildarmenn muni vera sammála mér um það, að leitt sé að uppræta þessi dýr. Vil eg að endingu mæla með því að málið gangi til annarar umræðu.

Lárus H. Bjarnason Þetta frumvarp er orði til orðs eins og samskonar frumvarp, sem felt var hér í efri deild á síðasta þingi, með 8 atkvæðum móti 4, eftir að við háttvirtur þingmaður Ísafjarðarkaupstaðar og eg höfðum talað örfá orð á móti því. Jafnvel þingmaður Strandamanna fann ekki ástæðu til að taka til máls því til varnar. Ástæðurnar eru nákvæmlega hinar sömu nú og þá, en þær má finna í B deild alþingistíðindanna blaðsíðu 949. Stjórninni er falið að gera um kaupin fyrir hvaða verð, sem henni þóknast. - Og er það eitt út af fyrir sig ilt, þó að nú sé betri stjórn við völd en þá. Önnur ástæða móti frv. er sú, að þó kaup yrði lögleidd á jörðinni landssjóði til handa, þá gæti ábúandi heimtað hana selda sér daginn eftir. Eg býst við að ekki þurfi að eyða frekari orðum að þessu frumvarpi, og legg til að það verði felt.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg ætla að eins að segja örfá orð og mæla fram með frumv. Eg vona, að menn hafi kynt sér nefndarálitið og hefi eg engu við að bæta það, sem þar stendur. Í fjáraukalagafrumvarpi stjórnarinnar, var gert ráð fyrir 112,000 kr. útgjöldum. Nefndin hefir breytt frumv. dálítið, lækkað sum útgjöld og numið nokkur burtu. Aftur á móti hefir hún bætt inn nokkrum útgjöldum og hækkað önnur. Eg ætla ekki að fara nákvæmlega út í þau atriði nú, en aðeins geta þess, að samkv. nefndarálitinu eru útgjöldin á fjáraukalögunum fyrir árin 1910 og 1911, 118, 000 krónur. Í sambandi við þetta, skal eg geta þess, að margar breyt.till. hafa komið fram frá háttv.þm. og skal eg ekki fara lengra út í þá sálma nú, en að eins geta þess, að þessar breytingar nema um 40 þúsund kr. hækkun á fjáraukalögunum fyrir árin 1910 og 1911. Eg álít, að það sé mjög athugavert, að samþykkja þessar breyt.till. hinna háttv.þm. og eg vil benda mönnum á að fara varlega í slíkum fjárveitingum og gæta þess, að fjárhagur landssjóðs er mjög erfiður nú. Hvar ætla menn að taka alt það fé, sem þarf að brúka, ef allar breytingartillögurnar verða samþyktar? Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg skal ekki vera fjölorður, enda get eg vísað til nefndarálitsins, en þarf þó að minnast á nokkrar breyt.till., sem nefndin hefir gert við frv. stjórnarinnar. Fyrst er að minnast á brtill. við þá tillögu stjórnarinnar, að heilsuhælinu á Vífilsstöðum verði greitt fyrra árið 8333 kr., en síðara árið 15,000 kr. Hér leggur nefndin til, að heilsuhælið fái að eins 8000 kr. hvort árið. Það virðist hafa vakað fyrir stjórninni, að koma heilsuhælinu á landssjóð. En minna má á það, að þegar mál þetta var í undirbúningi, var það látið í veðri vaka, að heilsuhælið skyldi stofnað og rekið með frjálsum tillögum góðra manna, og undirtektir almennings gáfu góða von um, að þetta mundi lánast. Á síðasta þingi voru svo veittar 10,000 kr. til hælisins og ef breyt.till. nefndarinnar verður samþykt, fær það 18,000 kr. þetta ár. Það vakti fyrir nefndinni, að hærri fjárveiting væri ofvaxin fjárhag landssjóðs. Og þar að auki, þótt fjárhagur landssjóðs væri í betra lagi, þótti nefndinni það óráðlegt, að draga úr áhuga manna á að safna gjöfum og tillögum, með því að veita enn hærri styrk úr landssjóði. Áætlun um kostnaðinn við að reka hælið lá fyrir nefndinni, en sú áætlun er bygð á ágizkunum, en ekki reynslu, enda er engin reynsla enn þá fengin, þar sem hælið eigi tók fyr til starfa en í sept. síðastliðið ár. Nefndinni virtist áætlunin í mörgum greinum helzt til há; meðal útgjaldanna er t. d. 900 kr. vátryggingargjald og telur nefndin ekki ólíklegt, að því mætti sleppa, þar sem húsið er bygt úr steinsteypu og eldsvoðahættan lítil eða engin. Loks vil eg benda á eitt atriði, sem sýnir, að hælið ætti að geta komist af án mikils styrks úr landssjóði. Höfuðtekjugrein hælisins er meðgjöf sjúklinganna, en hún er ekki nema helmingur við það, sem tíðkast erlendis; ef hún væri hækkuð t. d. um 50 aura á dag, þá mundu tekjumar aukast til stórra muna. Nefndinni þótti því ekki tiltækilegt, að hafa þessa fjárveitingu hærri. Þá er ein ný till. um, að lagðar verði 5000 kr. til Reykjadalsbrautar. Til þeirrar brautar hefir talsvert fé verið lagt á gildandi fjárlögum, en talið er að það sé oflítið til þess, að brautin geti komist svo langt, að fult gagn verði að henni. Þess skal getið, að nefndin hefir orðið ásátt um, að tillagið til Reykjadalsbrautar á næstu fjárlögum verði lækkað um þessar sömu 5000 kr. Til hraðskeytasambands milli Vestmanneyja og Reykjavíkur leggur nefndin til, að veittar verði 40,000 kr. Sumir nefndarmenn héldu fram símasambandi, aðrir loftskeytasambandi. Svo sem menn mun reka minni til, var á síðasta þingi rætt um, að koma Vestmanneyjum í samband við land; var þá helzt talað um sæsíma og svo landsíma frá Garðsauka til sjávar. Eg ætla mér ekki að tala um loftskeytamálið fyrir hinni háttv. deild, eg er ekki vel fær um það, enda veit eg, að annar háttv.þm. muni gera það seinna. En þó að sumir nefndarmenn aðhyltust loftskeytasambandið, vegna þess, að það mundi eiga meiri framtíð fyrir sér og vera ódýrara en sæsími, þá samdist svo, að setja fyrir »loftskeytasamband« »hraðskeytasamband« og fela svo stjórninni að útvega allar upplýsingar um málið og ráða sem heppilegast fram úr því á sínum tíma. Annars hefir hver einstakur nefndarmaður óbundnar hendur, þegar til atkvæðagreiðslu kemur um þetta mál. Nefndin hefir lagt til, að veittar verði 7000 kr. til brautar meðfram Ingólfsfjalli. Stjórnin hefir með sérstöku bréfi skorað á nefndina um þá fjárveitingu og vegaverkfræðingurinn er henni meðmæltur. Vegurinn meðfram Ingólfsfjalli er nú ófær vögnum, og er því nauðsynlegt, að þar verði gerð akbraut, ef vegurinn austur og til Reykjavíkur á að koma að fullum notum. Þá er ein lítil fjárveiting, 300 kr., til þess að setja rautt horn í Reykjanesvita; það eru skipstjórar sameinaða gufuskipafélagsins, sem bent hafa á, að þörf væri á þessu. Eg vil í þessu sambandi geta þess, þó að ekki sé um reglulega fjárveitingu að ræða, að vitaverkfræðingurinn hefir skýrt svo frá, að nauðsyn bæri til, að hér væri upplag af ýmsum tækjum til vitanna. Hefir hann farið fram á, að stjórninni yrði veitt heimild til þess að kaupa slík tæki fyrir 4000 kr., og bendir hann á, að þá upphæð mætti taka af 9000 kr., sem menn gera sér von um að sparist af fjárveitingunni til Rifstangavita, sem nú á að byggja. Stjórnin hefir lagt til, að veittar verði 1600 kr. til aðgerða á lóð og húsi kennaraskólans. Nefndinni þótti svo sem viðgerðir á lóðinni mættu bíða, en vill veita 600 kr. til endurbóta á húsinu. Þá hefir nefndinni borist erindi frá stýrimannaskólanum um, að loftin í kenslustofunum séu orðin gömul og fornfáleg, og vill hún veita 500 kr. til nauðsynlegra viðgerða á þeim. - Stjórnin hefir skýrt frá, að landskjálftamælirinn liggi undir skemdum, vegna þess, að herbergið sé slæmt, sem hann er geymdur í, og vill nefndin veita 300 kr. til þess að ráðin verði bót á því. Nefndin leggur til, að feld verði 1000 kr. fjárveiting til Sveinbjörns Sveinbjörnssonar, til þess að gefa út rit um söngfræði; nefndin efast ekki um, að rit þetta yrði vel samið og gróði fyrir söngfræðinga að fá það, en landssjóður hefir í mörg horn að líta, og því verður nefndin að vera mótfallin þessari styrkveiting. Aftur á móti leggur öll nefndin til, að forseta bókmentafélagsins verði veittar 400 kr., sem hann hefir sótt um til þess að geta verið viðstaddur 100 ára afmælishátíð háskólans í Kristjaníu. Honum hefir verið boðið þangað af háskólanum og álítur nefndin, að sjálfsagt sé að þiggja það boð. - Þá er en ein breyt.till. viðvíkjandi bændaskólanum á Hvanneyri. Samkvæmt reglugerð skólans á að kenna þar leikfimi og glímur. Nú hefir skólastjóri skýrt frá, að hús vanti til þess; hins vegar er til nokkur afgangur af ýmiskonar efni frá því að skólahúsið var bygt á síðastliðnu ári og bendir skólastjóri á, að þennan afgang megi nota til þess að koma upp leikfimishúsi, ef nokkuð fé yrði veitt í viðbót. Þótt þessi afgangur yrði seldur, mundi ekki fást mikið fyrir hann, en hins vegar er ekki hægt að geyma hann lengi, því að hér er aðallega um steinlím að ræða. Nefndin vill því mæla fram með, að veittar verði 2000 kr. til þess að reisa leikfimishús úr steinsteypu á Hvanneyri. Þá hefi eg stuttlega farið yfir brtill. og viðaukatill. sjálfrar nefndarinnar. Eftir að nefndarálitinu var útbýtt, hafa komið ýmsar breyt.till. frá þm., og hefir nefndin íhugað þær og tekið afstöðu til sumra þeirra, en þó ekki allra. Eg vil minnast á breyt.till. á þgskj. 178 frá háttv.þm. Dal. (B. J.), þar sem farið er fram á, að »til þess að háskóli Íslands geti byrjað 17. júní þ. á., skuli veitt svo mikið fé, sem nemur mismuninum á kenslulaunum þeim, sem nú eru goldin kennurum prestaskólans, læknaskólans og lagaskólans, og þeim kenslulaunum, er gjalda skal kennurum í 4 deildum háskólans«, en sá mismunur nemur 7,400 kr. Nefndin er í heild sinni móti þessari breyt.till., þótt hér sé ekki um mikla upphæð að ræða. En það vakti fyrir nefndinni, að þessi fjárveiting mundi draga aðra miklu meiri á eftir sér, ekki sízt þegar litið er til þess, að alt er ónýtt, ef ekki er reist hús handa háskólanum. Í gær var rætt um færslu þingtímans hér í deildinni og miðuðust skoðanir margra þingmanna við það, að háskólinn gæti, ef til vill, fyrst um sinn notað alþingishúsið. En þau urðu málalok í gær, að nú er loku skotið fyrir það, og virðist því nefndinni slík fjárveiting, sem hér er farið fram á, muni ekki geta komið að neinu gagni, fyr en húsið er reist. Nefndin leggur því til, að þessi brtill. verði feld. Viðvíkjandi breyt.till. á þgskj. 182 um að veita ekkjufrú Þóru Melsted eftirlaun, þá er fjárlaganefndin henni mótfallin. Þá er breyt.till. á þgskj. 183 um fjárveitingu til nánari rannsóknar hafnarstæðis í Vestmannaeyjum. Að svo vöxnu máli treystir nefndin sér ekki til að mæla með þeirri breyt.till. Væntanlega skýrir flutnm. málið, og hefir þá hver nefndarmaður óbundnar hendur um atkvæði sitt. Breyt.till. á þgskj. 194 sér nefndin sér ekki fært að leggja með að svo stöddu. Skal eg í sambandi við það geta þess, að til tals kom í nefndinni líkt mál þessu: að kaupa bæjarsímakerfið í Reykjavík, sem mundi verða landssjóði mjög arðsamt. Slík kaup ættu að sitja fyrir. Breyt.till. á þgskj. 198, um að veita 400 kr. styrk til vélbátaferða milli Papóss og Hornafjarðar, leggur nefndin á móti af þeirri ástæðu, að fé er veitt á gildandi fjárlögum til vélbátaferða og því hægur nærri að sækja til stjórnarinnar um styrk. Breyttill. á þgskj. 199 og 204 um fjárveiting til brúargerðar á Bakkaá og Hölkná getur nefndin ekki mælt með, ekki af því að téðar fjárveitingar kunni ekki að vera nauðsynlegar, heldur af því að ekki liggur fyrir álit verkfræðings landsins, og fyrst verkfræðingurinn er nú einu sinni til, þá vill nefndin ekki ganga í berhögg við hann, því að brýr á ekki að leggja út í bláinn, heldur á að fara eftir vissri reglu. Þgskj. 211 fer fram á 3000 kr. fjárveitingu til Borgarfjarðarbrautarinnar. Nefndin leitaði álits verkfræðingsins um þessa fjárveitingu, og taldi hann hana vera óþarflega háa, því að hér væri að ræða um illfæra mýri, og mundu 2000 kr. nægja til að koma brautarendanum úr mýrinni upp í holt. Út af þessu kom nefndin fram með breytingartillögu um 2000 kr. fjárveitingu, og vill því skjóta því til háttv. flutnm. að taka sína breyt till. aftur. Skal eg svo ekki orðlengja meira um frumv. að þessu sinni.

Björn Jónsson Það er um loftskeytasambandið aðallega, sem eg ætla að tala. Eg hygg, að það sé það eina rétta, sem velja beri í þessu máli. Ráðunautur stjórnarinnar hér í símamálum, landsímastjórinn, er gallharður móti loftskeytum. Ef sími yrði lagður til Vestmannaeyja, mundi það bráðlega koma í ljós, að því fé væri algerlega á glæ kastað, og að nauðsynlegt yrði að setja upp loftskeytastöð alt um það, bæði vegna tíðra bilana á sæsímanum milli lands og eyja, eins og í Færeyjum, og vegna skipa, sem hafa loftskeytatæki. Þar að auki er búist við, að skip, sem koma við á Bretlandi og hafa 15 farþega eða fleiri verði þá og þegar skylduð með lögum til að hafa loftskeytatæki. Enn er það, að »Islandsfalk« hefir þegar fengið sér þessi tæki, og sjá allir, hversu nauðsynlegt er, að varðskipið geti notað þau hér vegna botnvörpuveiðanna. Ennfremur er mér sagt, að brezki fiskiflotinn hér við land muni vera kominn á flugstíg að koma sér upp loftskeytatækjum. Af þessu er auðsætt, að loftskeytasamband hér yrði mjög fljótt næsta arðsamt fyrirtæki, því að skip mundu brátt taka upp loftskeyti og með tímanum mundi skifta hundruðum skipin, sem notuðu sambandið. Þegar eg átti tal við forstjóra mikla norræna símafélagsins um þetta efni í vetur (Suenson) var hann í fyrstu andvígur því, en er eg lýsti fyrir honum, hversu mikill tekjuauki þetta yrði fyrir millilandasímann, félst hann á, að rétt væri að setja upp loftskeytastöð í Vestmannaeyjum. Nú hefir því verið varpað fram af símastjóranum hér, að hentast væri að leggja síma til Vestmannaeyja, en hafa loftskeytastöð hér í Reykjavík, og heldur hann, að loftskeytastöðin yrði starfrækt með sama fólki, sem hér er á símastöðinni. Ef þetta ráð væri tekið, og koma ætti síðan Skaftafellssýslum í loftskeytasamband við Reykjavík, kostaði hvorttveggja 60-65 þús. kr., og mun þó vera lágt talið; í stað þess mundi loftskeytasambandið milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja kosta í mesta lagi 40 þús. kr. Sá er ennfremur munurinn, að með loftskeytasambandi til Vestmannaeyja er fengið samband við alt landið, meira að segja við allan heiminn Þingið má ekki taka mark á óskum einstakra manna eða þingmálafunda í einu héraði; þetta snertir alt landið. Þingmálafundir eru ekki neitt yfir-alþingi, þótt sumir kunni að líta svo á. Það fer upp og niður hverjir sækja þingmálafundi, sumir eru merkismenn, en misjafn sauður í mörgu fé vitanlega; þar um ræður tilviljun mestu. En þótt þingmenn leggi áherzlu á, að talað verði um land frá Vestmannaeyjum, þá er því til að svara, að með loftskeytum má nú orðið tala í 40 rasta fjarlægð. Það er með öðrum orðum upp á Rangárvelli, og loftskeytalistin er á svo miklu framfarastigi, að búast má við að eftir örfá missiri verði hægt að tala miklu lengra. Enn er eitt ótalið, sem ríða á baggamuninn, en það er það, er sagt hafa mér sérfróðir menn, að eins og illviðri á landi hafa þau áhrif á símasamband þar, hvernig sem á því stendur, að oft heyrist mjög illa, þegar talað er langa leið, þá er að sögn enn meiri tálmi að slíku á sjó (brim), auk þess sem símanum yrði mjög hætt við slitum, og yrði það ekki lítið fé, sem til þess færi. Um sundið milli Frakklands og Englands kvað vera oft ókleift að tala, þótt tala megi viðstöðulaust aðra eins vegalengd og er frá Berlín og suður í Róm. Milli Þórshafnar og Suðureyjar á Færeyjum slitnaði síminn 13 sinnum árið sem leið, og er voði að hugsa til þess, ef hér þyrfti að bæta símann, þótt ekki væri nema helmingi sjaldnar. Eða hví skyldi hættan vera minni hér en í Færeyjum, einkum er við bætist sú hætta, sem stafar af botnvörpunum hér við land. Ef farið væri að leggja sæsíma til Vestmannaeyja yrði að halda áfram símanum austur um Skaftafellssýslu. En margfalt ódýrara væri að hafa loftskeytasamband við Vestmannaeyjar. Loftskeytastöðvar á 5 stöðum í Skaftafellssýslu, Vík, Þykkvabæ, Kirkjubæ, Öræfum og í Hornafirði, með sambandi við Vestmannaeyjar, mundu ekki kosta meira en venjulegur landsími ekki lengri veg en frá Garðsauka til Víkur í Mýrdal. Það sjá því allir, hvílíkt óvit það er, að taka ekki loftskeytasambandi vegna þessa svæðis eins, þótt ekki væri annað. Þar við bætist, að landslagi í Skaftafellssýslum er svo háttað, að ókleift er að leggja þar landsíma vegna vatna og jökla. Þá eru ekki smáræðishlunnindi að loftskeytastöð, meðal margra annara, að þær geta orðið til að bjarga lífi manna, eins og mörg dæmi eru til. Það er ábyrgst, að loftskeytastöð í Vestmannaeyjum mundi draga 350 enskar mílur. Um Ástralíueyjar, Azoreyjar og Canaríeyjar eru alstaðar notaðar loftskeytastöðvar. Mér hefir verið svo frá sagt af fróð um mönnum, að ein símabilun mundi ekki kosta landið minna en 10 þús. kr. Látum nú svo vera, að þessi sæsími ætti að vera traustari en allir aðrir sæsímar. Þótt hann slitnaði ekki nema 10 sinnum á ári, þá yrðu það 100 þús. kr., og landssjóð munar um minna en það. Þetta tilboð, sem stjórninni hefir verið gert, er yfirleitt svo ódýrt og aðgengilegt, sem frekast verður á kosið, og er það sjálfsagt mjög að þakka landa vorum, hr. Vilhjálmi Finsen. Félag þetta býðst til þess að reisa þessar stöðvar nú síðari part sumars og að starfrækja þær, landinu að kostnaðarlausu það sem eftir er árs þá. Þeirri grýlu hefir óspart verið fyrir sig brugðið hér og af miklu kappi, að það kosti svo afarmikið að starfrækja þessar stöðvar, og tekin dæmi frá Noregi. Þeir sem þá töluðu höfðu nú víst reyndar enga þekkingu á þessu, nema hvað þeir höfðu lesið það í einhverju blaði, að það hefði kostað 3-4 þús. kr. á ári að starfrækja eina stöð á Hálogalandi. En það vill nú svo til, að þessi stöð var hálfu dýrari en annarsstaðar gerist, af því að henni var svo óhaganlega fyrir komið. Þar unnu 3 menn, þar af 1 yfirmaður, stöðin var opin dag og nótt og 8 tíma vaka. Þess vegna varð þetta svo dýrt. Aðrar stöðvar, sem síðan hafa verið reistar þar, hafa reynst meira en helmingi ódýrari. Eg hygg, að þessi skýrsla ætti nú að vera nóg til þess, að engum ætti að detta í hug að fleygja jafnmiklu fé í sjóinn af þessari ástæðu. Að vísu geta menn nú reynt að segja - því »þau tíðkast hin breiðu spjótin« - að þetta sé tilbúningur, að eg segi ekki lýgi, og eg fer nærri um það, að sumum kunni að þykja það vel við eiga, þegar eg á í hlut. En eg skal benda á það, að hægt mun vera að fá fulla sönnun fyrir hverju atriði, sem hér er sagt, á undan 3. umr.

Jón Sigurðsson Eg ætla að segja fáein orð um breyt.till. á þgskj. 211. Það eru 3 þús. kr. til Borgarfjarðarbrautar, sem hér er farið fram á. Þessi vegur hvílir á landssjóði, en fé það, sem var fyrir hendi er nú þrotið, og svo stendur á, að vegarspottinn endar í ófærri mýri. Hér liggur nú fyrir ósk frá eigendum landsins og hlutaðeigandi sýslumanni um það, að fé sé veitt til þess þegar á þessu þingi, að brúa mýrina. Það er hin brýnasta nauðsyn, að það verði gert þegar á næsta sumri, því að nú er hún ekki fær nema á klaka, svo að annars verður að fara um tún og engjar, svo að brautin kemur ekki að notum, nema hún sé lengd upp í holt, sem er fyrir ofan mýrina. Eftir lauslegu samtali við verkfræðing landsins býst eg við, að þetta mundi kosta 3 þús. kr., en eg get búist við því, að breyt.till. háttv. fjárln., sem fer fram á 2 þús. kr., hafi meira fylgi, og að þar sem tilgangurinn er sá sami, þá verði hún samþykt. Hún verður borin upp fyrst, og ef hún nær fram að ganga, þá er mín till. þar með fallin. En samkvæmt upplýsingum frá háttv. framsögumanni nefndarinnar, vænti eg að minsta kosti þess, að ekki verði nein fyrirstaða fyrir að fá það, sem þar er farið fram á. Eg skal ekki að svo vöxnu máli blanda mér mikið inn í það, sem hér er til umræðu um loftskeytin til Vestmannaeyja. En eftirtektavert þótti mér það, að nú skuli það enn vera viðurkent af meðmælendum loftskeytanna, að þau séu enn þá á tilraunastiginu. 1905 var því sama haldið fram, en þá var sagt, að þau væru í svo mikilli framför, að eftir 2-3 missiri væru þau alfullkomin. Nú heyrum vér hið sama, og það segja fylgismenn þeirra. Enn er það ekki víst, hve stórt svæði þau ná út yfir. Eg álít það því hyggilega gert af háttv. fjárl.n, að leggja það að landsstjórninni verði falið að velja um, hvort heldur skal taka loftskeyti eða sæsíma, þá er hún hefir kynt sér hvorttveggja, eftir þeim upplýsingum, sem hún getur aflað sér. Sérstaklega er það rétt að fela stjórninni þetta nú, því að vér höfum stjórn, sem vér getum treyst og ekki er ástæða til að taka fram fyrir hendurnar á. Skal eg svo ekki tefja umræðurnar meira að þessu sinni.

Jón Magnússon Eg á hér tvær breyt.till., og gleður það mig, að háttv. fjárl.n. hefir tekið vel í aðra þeirra. En eg á bágt með að skilja, hvers vegna hún hafi ekki fallist einnig á hina. Eg hefi farið fram á það, að frú Þóra Melsteð fái að njóta eftirlauna frá dauðadegi manns hennar, Páls Melsteðs sagnfræðings. Mér finst sem sé sjálfsagt að ef þingið veitir henni eftirlaun á annað borð, þá fái hún þau frá þeim tíma, sem hún þarf þeirra með, þ. e. frá dauða manns hennar, sérstaklega þar sem hún er orðin svo háöldruð, komin hátt á níræðisaldur. Það gæti farið svo, að ef nú ætti að fara að draga þessa styrkveitingu í 2 ár, að þá nyti hún hennar aldrei. Enda hefir stjórninni þótt þetta svo sjálfsagt, að hún hefir þegar veitt henni eftirlaun frá 1. marz 1910, og standa þau í samræmi við eftirlaun manns hennar. Það getur verið efi um það, hvort full lagaheimild er fyrir þessu, en um það skal ekki deilt. Eg ætla ekki að fara að tala um það, hvort kona þessi eigi skilið að fá þá viðurkenningu, er hér er farið fram á. Um það eru víst allir samdóma. Hún er ekkja manns, sem þjóðin á mikið gott upp að unna, og sjálf hefir hún einnig um langan aldur um 40 ár varið öllum kröftum sínum í almennings þarfir og unnið mikið verk til þjóðþrifa. Eg vona því, að menn sjái, að það er ekki nema skylt, að hún fái styrk frá þeim tíma, er hún misti manns síns við. Að því er hina breyt.till. snertir, þá hefir fjárl.n. vikist vel við henni, eins og líka sjálfsagt er. Eg tel samt sjálfsagt að skýra nokkuð, hvernig á stendur með hana. Hún ætti að vera háttv. fjárlaganefnd kunnug, því að leitað hefir verið um höfn í Vestmannaeyjum til fjárlaganefndanna hér á þingi bæði 1907 og 1909. Árið 1909 lágu hér fyrir þinginu teikningar og áætlanir um hafnargerð frá Krabbe verkfræðingi og hefir mér ekki enn tekist að fá þeim gögnum skilað aftur síðan. Þau munu hafa lent annaðhvort hjá fjárlaganefndinni eða í stjórnarráðinu. 1908 var verkfræðingurinn í Vestmannaeyjum og mældi höfnina og gerði áætlun um kostnaðinn. Komst hann að þeirri niðurstöðu, að gera mætti nokkurn veginn góða bátahöfn með um 40 þús. kr. tilkostnaði, en ef hún ætti að koma að fullum notum, bæði fyrir báta eyjabúa og hafskip, þá þyrfti til þess miklu meira fé. Fjárlaganefndin 1907 tók það til íhugunar, hvort landið sjálft, sem á allar eyjarnar, væri ekki eiginlega skyldugt til að gera þar höfn og njóta síðan hagsmunanna af henni. En peningaleysið var því til fyrirstöðu, og eg fyrir mitt leyti hefi ekki von um það, að landssjóði sé fært að leggja svo mikið til þessa fyrst um sinn, sem með þarf. Eyjabúar byggja ekki á því heldur, en hafa nú staðráðið að gera höfn fyrir alt að 60 þús. kr. Þeir treysta því, að þetta muni borga sig, því að þeir eiga bátaútveg, sem kostar um 300 þús. kr. eða meira, og hann er í hættu staddur eins og er, og þeir hugsa sér ekki að leita styrks hjá þinginu til þessa. En þeir ætlast til þess, að þeim verði veitt þessi litla upphæð til þess að rannsaka hafnarstæðið til fullnustu, því að þeir vilja ekki leggja út í þetta stórræði, nema undan sé genginn hinn nauðsynlegi undirbúningur. Annarsstaðar hefir þótt sjálfsagt, að veita ekki einungis fé til rannsókna og undirbúnings slíkum fyrirtækjum, heldur og ? hluta af öllum kostnaðinum. Það er því lítið, sem hér er farið fram á, svo að eg get ekki hugsað mér, að neitað verði um það. Hugsunin er sú, að reyna að fá álit reynds hafnarverkfræðings um málið, og getur hann að sjálfsögðu bygt álit sitt á skýrslum, sem þegar eru fengnar. Þetta kemur ekki af vantrausti á Krabbe verkfræðingi, heldur vilja eyjaskeggjar vera öruggari um það, að óhætt sé að ráðast í fyrirtækið. Eg vona nú, að eg hafi sannfært háttv. deild um það, að hér er ekki farið fram á annað en það, sem sjálfsögð skylda sé að veita. Og eg get bætt því við, að þetta er því sanngjarnara, þar sem Vestmannaeyjar njóta ekki neinna hlunninda frá landinu til samgangna, og eru ekki vanir að betla á þingið, en leggja meira í landssjóð en nokkrir aðrir, nema ef til vill Reykvíkingar. Tekjur landssjóðs af Vestmannaeyjum nema nú meira en 40 þús. kr. á ári, og það ætti þó að vega nokkuð. Eg hefi ekki komið fram með brtill. viðvíkjandi hraðskeytasambandinu við Vestmannaeyjar, þótt eg fyrir mitt leyti álíti það sjálfsagt að koma þar á sæsímasambandi. Eg skal ekki rengja skýrslur háttv. fyrv. ráðherra (B. J.), það sem þær ná, en geta skal eg þess, að eg hefi ekki mikla trú á því, að stórar tekjur fáist af loftskeytasambandinu við farþega- eða fiskiskip. Það er vitanlegt, að símatekjurnar koma mestmegnis frá kaupmönnum og öðrum, sem hafa samskonar viðskifti. Og þótt nokkur fiskiskip kynnu að útvega sér slík tæki, þá mundu tekjurnar ekki aukast mjög mikið við það. Nú sem stendur hafa varla nokkur fiskiskip, þeirra er koma hér við land, loftskeytaáhöld. Það getur verið, að ný skip fái sér þau, en það mun kosta eitthvað 3-5 þús. kr. Það er völt ágizkun að byggja mikið á slíku. Ennfremur efast eg um, að reksturskostnaður við loftskeytin sé áætlaður nógu hátt. Það má vel vera, að þetta sé í boði nú, en ekki er ólíklegt, að félagið bjóði svo lágt meðan það er að smeygja sér inn, en hækki svo seinna, þegar það er komið vel á laggirnar hér. Það tjáir ekki að mæla á móti því, að loftskeytasamband er mikið ófullkomnara. Þótt hægt sé auðvitað að senda loftskeyti milli eyja og lands, hvað er það þó á móti því, að geta talað í síma um alt landið? Eg held, að allar ástæður háttv.þm. Barð. (B. J.) séu óábyggilegar. Sú ástæða hefir oft komið fram, að sæsími milli eyja og lands sé altaf í mikilli hættu vegna bilana, en eg skal nú reyna að sýna fram á, að sú ástæða er ekki mikils virði. Eg efast ekki um, að upplýsingar háttv.þm. Barð. (B. J.) um símann í Færeyjum séu réttar; en þar er ólíku saman jafnað. Bæði er mikill straumur milli eyjanna í Færeyjum, sem oft getur valdið skemdum, en milli Vestmannaeyja og lands er eigi tiltakanlega mikill straumur, og líka eru í sjónum við Færeyjar talsvert af smádýrum, sem geta eyðilagt þræðina, en slíkra dýra verður ekki vart hér. Við verðum að byggja á okkar eigin reynslu, en ekki annara. Líka höfum við hingað til haft betra efni í símunum og munum hafa sama efni framvegis. Símastjóri hefir getað gert við sæsíma á mótorbát og því þarf ekki svo mjög að óttast, að viðgerð verði óframkvæmanleg fyr en eftir langan tíma eða mjög dýr. Það hefir verið sagt, að auðvelt væri að hafa loftskeytasamband milli Vestmannaeyja og Skaftafellssýslu. Það er að vísu satt, en þó er ekki samjöfnuður á því fyrir héruðin og talsímasambandi. Loftskeytasambandið yrði að eins milli tveggja stöðva eða fárra að eins, en talsímanetið nær um alt landið. Það er ekkert álitsmál, að sæsíminn er sjálfsagður. Eg hefi ekki komið fram með neina breyt.till. Eg vil vita, hvort ekki sé hægt að sætta sig við breyt.till. nefndarinnar. Ef svo verður ekki, þá er hægt að breyta við 3. umr. Eg skal svo ekki þreyta menn lengur. Þetta mál er margrætt áður og eg vona að menn séu nú búnir að átta sig á því og sjá það eina rétta.

Benedikt Sveinsson Eg ætla að fara fám orðum um viðaukatill., er fer fram á fjárveitingu til þess að brúa Hölkná í Þistilfirði. Á seinasta þingi var samþykt hér í deildinni að veita fé til þess að brúa þessa á og Sandá, en háttv.Ed. vildi ekki veita fé nema til brúargerðar á Sandá. Var þó bent á, að þetta væri ósanngjarnt og óheppilegt vegna þess, að mikið fé hefði sparast við það, að báðar árnar yrðu brúaðar í einu. Það er einnig bráðnauðsynlegt að fá sem fyrst brú á Hölkná líka, því að öðrum kosti kemur hin brúin ekki að tilætluðum notum. Eg get rifjað það upp fyrir mönnum, sem eg sagði í fyrra, að á þessi er ill yfirferðar vor og haust, rennur eftir miðri sveit, og póstur hefir oft tafist við hana. Kostnaður við brúargerðina yrði ekki meir en 4500 kr., því að brúarstæðið er ágætt. Málið fékk góðar undirtektir á síðasta þingi hér í deildinni, og vil eg því vona, að háttv. deild sinni því ekki síður nú. Eg get mint á það, að talsvert fé hefir sparast við vitann á Rifstanga, svo að það er ekki mikið fé, sem landssjóður veitir til héraðsins. Þetta mál er áhugamál allra héraðsbúa og hefir verið samþykt með öllum atkvæðum á þingmálafundum þar, að óska þessarar fjárveitingar. Um loftskeytasambandið ætlaði eg ekki að fara mörgum orðum, en vil þó nota tækifærið til þess að leiðrétta dálítinn misskilning, sem kom fram í orðum háttv.þm. Mýramanna (J. S.). Hann sagði, að loftskeytin væru ennþá á tilraunastigi. Þetta er ekki rétt, heldur þvert á móti Þau eru notuð um allan heim og standast fullkomlega samkepni við eldri aðferðirnar - þráðlaus viðtalstæki eru á tilraunastigi, en loftskeytin eru ekki á tilraunastigi lengur, þótt þau séu á framfarastigi og menn geti með hverjum deginum sem líður sent loftskeyti yfir lengra og lengra bil.

Sigurður Sigurðsson Eg hefi leyft mér með ráði fjárlaganefndar að koma fram með viðaukatillöguna á þingskjali 224. Tillagan fer fram á, að landssjóður taki að sér greiðslu á eftirstöðvum af láni til Sogsbrúarinnar, en sem nú hvílir á Grímsneshreppi. Brúin var bygð 1905 og kostaði 16697 kr., þar af tók Grímsneshreppur hinn forni að sér að greiða ? hluta eða kr. 5565.33. Brúin er á flutningabraut. Nú kveða vegalögin frá 22. nóv. 1907 á um, að eftirstöðvar af lánum þeim, er sýslusjóðir hafa fengið eða tekið ábyrgð á, til brúa eða vegagerða á flutningabrautum, skuli falla niður, og að landssjóður taki að sér greiðslu á þeim. Með því nú að lán þetta til Sogsbrúarinnar er hreppslán, en ekki sýslufélagslán, þá hefir stjórnarráðið ekki séð sér fært að láta það falla niður. Hins vegar álítur stjórnarráðið og landsverkfræðingurinn, að landssjóður eigi að taka að sér greiðslu á eftirstöðvum þessa láns. Lánið hvílir nú á hreppnum og hefir hann greitt af því svo mikið, að eftirstöðvar þess eru nú kr. 4333.33. Auk þess hefir hann greitt vexti af því til 25. apríl þ. á. Tillagan fer að eins fram á, að landssjóður taki að sér greiðslu á þessum eftirstöðvum ásamt vöxtum frá 25. apríl þ. á. Þetta er bæði sanngjörn og sjálfsögð krafa, þar sem að brúin liggur nú á flutningabraut. Landsverkfræðingurinn hefir lagt það til, að landssjóður greiði þetta smám saman. En eg legg enga áherzlu á, hvort landssjóður greiðir þetta smám saman eða alt í einu. Aðalatriðið er, að hann taki að sér greiðslu á þessum eftirstöðvum ásamt vöxtum. Eg þarf ekki að útskýra þetta frekar fyrir háttv. deildarmönnum, því eg veit að þeim hefir skilist, að hér er um mjög sanngjarna kröfu að ræða, og vona eg þess vegna, að deildin samþykki tillöguna.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér að leggja til, að tillaga nefndarinnar um heilsuhælið á Vífilsstöðum verði feld. Eg get alls ekki orðið henni sammála. Nefndin segir, að áætlunin sé ekki bygð á neinni reynslu. En þetta getur ekki verið rétt, því að það er kunnugt, að maður sá, er gert hefir áætlunina, hefir fulla reynslu í þessu. Nefndin hefir lagt til, að gjald hvers sjúklings væri hækkað um 50 aura á dag, en þetta er alveg öfugt, gjaldið ætti að lækka um 50 aura á dag. Sjúklingum verður nægilega bumbult af því að greiða 1 kr. eða 1 kr. 50 aura á dag, þótt ekki sé verið að hækka það. Það er vel varið peningum að hjálpa sjúklingum. Eg legg það til, að landið geri miklu meira fyrir heilsuhælið, t. d. það, að veita ókeypis veru handa nokkrum sjúklingum. Eg skal þá víkja að breytingu þeirri, er nefndin hefir gert á hraðskeytasambandinu. Nefndin leggur til, að stjórninni sé falið á hendur að velja um, hvort hún vilji heldur loftskeytasamband eða þráðskeytasamband. En þetta er ekki rétt. Stjórnin getur ekki breytt vali sínu, ef menn eru óánægðir með það. Eg skal lýsa því yfir, að eg álít rétt að hafa loftskeytasamband. Það hlýtur að verða ódýrara að hafa loftskeytasamband en þráðskeytasamband. Hvað Vestmannaeyjasímann snertir, mundi verðmunurinn á honum og loftskeytasambandi ekki vera mjög mikill. En eg skal hins vegar taka það fram, að tekjur landssjóðs mundu verða meiri, ef við kæmum á loftskeytasambandi. Ástæðan fyrir því er sú, að skip þau, t. d. flutningaskip, botnvörpungar o. fl., er sigla hér með ströndum fram, mundu nálega daglega senda vinum og frændum skeyti. Þó mundu sérstaklega fólksflutningaskip nota þessi loftskeyti. Eg skal í sambandi við þetta geta þess, að Thorefélagið hefir þegar tekið að gera ráðstafanir til að skip þess geti notað loftskeytasamband, þá er loftskeytastöðvar komast hér á. Við þetta mundu tekjur landssjóðs aukast. Eg þykist vita, að fjölda margir farþegar á fólksflutningaskipum mundu að minsta kosti senda skeyti hingað frá Vestmannaeyjum. Eg tel það einnig stóran kost, ef fólksflutningaskip yrðu löglega skylduð til þess að hafa loftskeytatæki, því að þá mundi landið hafa þeim mun meiri ágóða af loftskeytastöðvunum. Það er ekki hægt að meta það til peninga, að hægt yrði að ná í björgunarskip með loftskeyti, þegar menn eru í sjávarháska. Bandaríkin hafa með lögum skyldað fólksflutningaskip að hafa loftskeytatæki og slíkt er einnig á döfinni í Englandi. Eg á enn óminst á eitt atriði og það er það, að Skaftafellssýslur mundu njóta góðs af því, ef loftskeytasamband yrði sett á stofn milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Þá væri hægt að setja loftskeytastöðvar í Skaftafellssýslum og mundu þær þannig geta komist í samband við landssímann og með því í samband við útlönd. Þetta mundi verða sparnaður, því að hér við bætist einnig að það mundi verða lítt mögulegt að leggja þráðskeytasamband um Skaftafellssýslur. Þar mundu ekki við þurfa margar loftskeytastöðvar. Það væri nægilegt að hafa stöð í Vík, Kirkjubæjarklaustri og í Hornafirði og mundi hver stöð ekki kosta meira en um 7000 kr. Þetta yrði ódýrara en þráðskeytasamband. Það hefir verið talað um að setja á stofn loftskeytasamband milli Englands og Ameríku með stöð á Íslandi og Grænlandi. Mundum við geta haft tekjur af þessum stöðvum okkar, er þetta kæmist í kring. - öryggi loftskeytanna þarf ekki að efa, því að það er fullreynt, að hægt er að senda slík skeyti milli Englands og Ameríku. Það er ekki nein gild ástæða á móti loftskeytasambandi, að Vestmannaeyjar mundu þá fara varhluta af talsímasambandi. Þær gætu hvort eð er ekki haft full not af þráðskeytasambandinu við landssímann. Eg skal ekki fara mörgum orðum um aðrar tillögur þær, er fram hafa komið, en mun sýna það með atkvæði mínu, hverjum þeirra eg er hlyntur. Eg vil að eins geta þess, að eg álít rétt að samþykkja tillögu þá um fjárveitingu til rannsóknar á höfninni í Vestmannaeyjum, er fram hefir komið frá háttv.þm. Vestm. (J. M.). Það er mjög áríðandi að hafa eina góða höfn á Suðurlandi og það sérstaklega ef Frakkar byrjuðu á að gera höfn í Þorlákshöfn. Svo skal eg ekki minnast á aðrar breytingartillögur, nema eina, sem eg á sjálfur á þingskjali 178, fjárveitingin til þess að háskólinn geti tekið til starfa þegar á þessu ári. Eg veit eg þarf ekki að brýna það fyrir hinum háttv.þm., hversu mikill sómi það mundi vera oss Íslendingum um allan hinn mentaða heim, og hversu þarflegt og gagnlegt það sömuleiðis mundi vera okkur, ef við ættum hér okkar eigin háskóla. Eg tala ekki um, hversu mikil hjálp og hversu mikill stuðningur það mundi vera íslenzku sjálfstæði, þegar við erum að berjast fyrir því, að fá aðra til þess að viðurkenna hinar réttmætu kröfur okkar til fullkomins sjálfstæðis. Ekkert er betur fallið, til þess að gera öðrum þjóðum ljóst og fullvissa þær um, að við séum sérstök þjóð, heldur en háskóli. Þá munu menn í öðrum löndum verða þess vísari, að hér er þjóð, sem hefir fullkominn tilverurétt og fullan rétt til þess að gera alt það, sem hún óskar sér. Það helzta, sem aðrar þjóðir vita um okkur nú er, að við erum í félagi, sem heitir Atlantshafseyjafélagið, sem við köllum Skrælingjafélag -. En allir vita, að í Grænlandi búa Eskimóar, og þeir vita líka, að Grænland er í Atlantshafseyjafélaginu, og einmitt þetta hugmyndasamband kemur því til leiðar, að menn halda að hér búi Eskimóar. Þessu hefir líka verið barið inn í þjóðirnar öldum saman, að hér byggju ekki aðrir en skrælingjar, af því skrælingjar búi í Grænlandi. Þegar háskólinn er kominn á stofn, munum við losna úr Atlantshafseyjafélaginu. Eg veit, að þeir, sem unna Íslandi, munu ekki gleyma því, hver stefnuskrá þeirra er. En ef þeir fella tillögu mína, þá berjast þeir móti sinni eigin stefnuskrá. Nú á þessu ári, 17. júní, er 100 ára afmælisdagur Jóns Sigurðssonar. Það var hann, sem fyrstur barðist fyrir stofnun háskóla hér á landi. Hann var allra manna bezt að sér í íslenzkum fræðum og þess vegna væri það vel til fallið, að við héldum hina fyrstu háskólahátíð á 100 ára afmæli hans, hér í þessum sal. Hér ætti þessi sundurlynda þjóð að koma fram á 100 ára afmæli hans sem einn maður, og sýna honum þann heiður, sem við aldrei mundum sýna nokkrum lifandi manni slíkan. Íslenzka þjóðin, sem svo oft hefir verið hrakyrt fyrir sundurlyndi og fátækt, ætti þá að sýna, að hún er einhuga um að heiðra minningu þessa manns. Það er líka kominn tími til þess að sýna, að lögin um stofnun háskóla hér á landi séu meira en dauður bókstafur. Kostnaðaraukinn er mjög lítill við að stofna háskóla. Það er ekki annað en auka laun þeirra, sem kenna nú, og svo bæta við nokkrum kennurum. Allur kostnaður yrði 7400 kr. Það er ekki svo mikið, að það sé ekki vinnandi vegur. En þá munu menn segja, að háskólinn sé húsnæðislaus. Það fór illa, að felt var hér í deildinni frumv. um flutning þingtímans. En það er ekki frágangssök að hafa háskóla hér í þinghúsinu, þótt um þingtímann sé, en það hefði verið miklu hægra, hefði þing verið haldið á þeim tíma, sem háskólinn starfar ekki. Hér uppi á lofti eru mörg herbergi, þar sem landsskjalasafnið var áður, og sömuleiðis eru mörg herbergi niðri, og það mundi ekki kosta nema 2-3 hundruð kr. að breyta þeim þannig, að við mætti una. En til þess að vera alveg viss um, að þing og háskóli komi ekki í bága hvað við annað er ekki annað en setja í nýju stjórnarskrána, að þing skuli koma saman 1. júlí. Eg fæ ekki skilið, að það sé hægt að færa fram neina skynsamlega ástæðu gegn þessari fjárveitingu. Eg get ekki stilt mig um að minnast á, að því hefir verið skrökvað, að við ætluðum ekki að veita fé til háskóla og setja hann á stofn, meðan andstæðingar okkar sætu við stýrið. Við ætluðum að fresta málinu, þangað til sá flokkur, sem eg heyri til kæmist til valda, til þess hann gæti veitt flokksmönnum embættin. Þetta er getsök um alveg ótilhlýðilega og dæmalausa »corruption«. Því þó eg ætti það alveg víst að verða prófessor eftir eitt ár, ef beðið væri með fjárveitinguna, þá mundi eg ekki vera með til þess að fresta háskólastofnuninni. Getsakir og dylgjur eins og þessar eru alveg ótilhlýðilegar. Þegar margir flokkar eru á þingi, eiga þeir að kosta kapps um, hver getur gert mest og bezt gagn. Og þessir 2 eða 3 flokkar, sem nú eru hér á þingi, munu sjá um, að enginn skerist úr leik og verði móti fjárveitingu þessari. Og eg sezt niður í þeirri von, að allir greiði atkvæði með þessari fjárveitingu. Það væri þeim öllum til sóma.

Sigurður Gunnarsson Eg á viðaukatillögu á þgskj. 199 um að veita 3 þús. kr. til brúargerðar á Bakkaá og Síki í Helgafellssveit. Eg skal taka það fram, að á þgskj. stendur 3500 kr., en það á að vera 3000 kr. Á síðasta þingi fór eg fram á það eftir ósk kjósenda minna, að nægilegt fé væri veitt til þess að brúa þverárnar á þjóðveginum norðan Snæfellsness; fjárlaganefnd neðri deildar tók vel í málið, en féð, sem háttv. efri deild veitti varð þó ekki meira en svo, að það nægði að eins til þess að brúa aðra af þessum ám, en eftir er að brúa aðra þeirra, Bakkaá, og auk þess hið svonefnda Síki. Það sjá allir, að það er mesta ómynd að láta þjóðveginn, sem á að vera akvegur, vera slitinn í sundur af tveim torfærum. Ferðamenn, sem leið þessa þurfa að fara, verða einatt á vetrardag að taka á sig stóra króka og mæta oft hrakningum við torfærur þessar. Og það eru ekki meira en 2-3 ár síðan, að pósturinn við annan mann varð úti einmitt við aðra þessa á nálægt Kerlingarskarði, Hefði hann komist yfir ána, hefði hann komist af, því það er ekki nema 15 mínútna leið til næsta bæjar. Það er annars furða, að árnar skuli ekki hafa vera brúaðar þegar um leið og vegurinn var lagður, því eins og nú er, eru ekki nærri full not að honum. Það ber líka að gæta að því, að þetta er eini vegurinn á öllu Snæfellsnesi, sem landssjóði ber að annast. Og þessi vegur á að sjálfsögðu tilkall til þess, að landssjóður kosti hann að öllu leyti. Framsögum. tók liðlega í þessa tillögu mína, en fann henni það til foráttu, að upplýsingar vantaði. Nú hefi eg aflað mér upplýsinga hjá verkfræðingi landsins og hann hefir tjáð mér, að brúa megi ána og Síkin fyrir 3 þúsund kr. Eg vonast nú til, að hin háttv. deild sjái sanngirni í því að hafa þessar torfærur ekki lengur þarna þversum á veginum. Eg skal líka geta þess, að það eru liðin 11 ár síðan byrjað var á vegagerðinni, og henni er enn ekki komið lengra en svo, að hún nær yfir einn hrepp sunnanfjalls og þó tæplega, og tæpa tvo hreppa norðanfjalls. Eg veit margir ætla að tala, svo eg skal vera stuttorður úr þessu. En þá von mína læt eg í ljósi, að þingdeildarmenn styðji ekki að eins tillögu fjárlaganefndarinnar um að leggja veg meðfram Ingólfsfjalli heldur og tillögu mína um að brúa Bakkaá og Síki. Um merkilegasta málið á fjáraukalögunum, þ. e. sambandið milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur hefir þegar töluvert verið rætt. Eg skal ekki fara neitt nánar út í þau atriði, en að eins geta þess, að eg í því máli hallast að skoðunum hins háttv.þm. Barð. (B. J.) og hins háttv.þm. Dal. (B. J.). Og eg veit það með vissu, að hinn háttv.þm. Barð. (B. J.) hefir gert sér mikið far um að afla sér upplýsinga í þessu máli, og eg ætla að lýsa yfir því, að eg mun greiða atkv. með loftskeytasambandi. Eg get tekið undir með hinum háttv.þm. Vestm. (J. M.), að nauðsyn beri til þess að rannsaka hafnarstæði í Vestmannaeyjum, og er margt, sem mælir með því, sem eg ekki skal fara frekar út í en að taka fram, að eg vil styðja svo sem fært er alt sem miðar að því að efla og tryggja atvinnuvegina, en eitt af því eru hafnamálin. Afstaða mín í háskólamálinu hygg eg sé hinum háttv. deildarmönnum svo kunn, að eg þurfi ekki að fara mörgum orðum um það mál. Að eins skal eg taka það fram, að eg er þar alveg á sama máli og háttv.þm. Dal. (B. J.). Annars mun eg með atkv. mínu sýna afstöðu mína til hinna ýmsu atriða frumvarpsins.

Stefán Stefánsson Það er fyrir tilmæli sýslunefndar Eyjafjarðarsýslu og búenda í Ólafsfirði, að við þingmenn Eyjafjarðarsýslu flytjum viðaukatillögu á þgskj. 194 um, að landsjóður kaupi símalínuna frá Dalvík til Ólafsfjarðar fyrir 7600 kr. Það er fyrir nokkrum árum síðan að Eyfirðingar fóru að leggja kapp á að byggja símalínur til helztu verstöðva í norðursýslunni. Eg minnist þess, að árið 1906 gerðu Eyfirðingar tilraun til þess að fá Skagfirðinga í félag með sér, að leggja síma frá Vatnsleysu í Skagafirði til Siglufjarðar og var sú leið mæld á kostnað Eyjafjarðarsýslu. En þá eyddu Skagfirðingar málinu og vildu ekki neitt við það eiga. Þegar svo var komið, bygðu Eyfirðingar síma á sinn kostnað frá Völlum til Dalvíkur og þaðan til Ólafsfjarðar. Það var gert árið 1908. Var þá hugmynd Eyfirðinga að halda símanum áfram frá Ólafsfirði til Siglufjarðar, en þegar til landsímastjórnarinnar kom, réð hún frá að símalína yrði lögð yfir fjallgarðinn á milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar; því var það, að eg flutti hér á síðasta þingi tillögu ásamt 1. þm. Skag. (Ó. Br.) um fjárframlag úr úr landssjóði til byggingar símalínu frá Vatnsleysu í Skagafirði til Siglufjarðar sem og var bygð síðastliðið sumar. En til þessarar símalínu (frá Vatnsleysu til Siglufjarðar) hefir Eyjafjarðarsýsla og Hvanneyrarhreppur orðið að leggja 3600 kr., þrátt fyrir það, að sjáanlegt er, að sími þessa leið til Siglufjarðar rýrir að stórum mun tekjur af Ólafsfjarðarlínunni, sem er eign héraðsbúa, og að eins af þeirri ástæðu studdi eg fjárveitinguna á síðasta þingi, að eg áleit knýjandi nauðsyn á síma til Siglufjarðar og jafnframt ávinning fyrir landsímann, en treysti því hins vegar, að Ólafsfjarðarálman yrði keypt síðar af landssjóði. Nú höfum við þingmenn sýslunnar farið fram á það, að landið keypti símann til Ólafsfjarðar fyrir ? parta af hans upphaflega verði. En bókfærður byggingarkostnaður línunnar er 11253,24 kr. Það er ekki svo að skilja að Ólafsfjarðarsíminn sé byrði eða útgjaldaauki fyrir sýslufélagi, en meðan hann er þess sérstaka eign verður að leggja á símanotendur 50 aura gjald fyrir hvert viðtalsbil, til viðhalds línunni og starfrækslu hennar; þegar þessu gjaldi yrði létt af, myndi síminn verða miklu meira notaður og tekjurnar þá meiri, en þær nú eru, meðan aukataxtinn hvílir á. Það er því mjög hófleg og sanngjörn ósk, að landssjóður kaupi þessa símalínu og borgi ? hluta af upphaflegu verði hennar, eða 7600 kr. Það ber líka að taka tillit til þess, að aðalsíminn hefir þegar fengið 4 þús. króna tekjur af Ólafsfjarðarsímanum, án þess að hafa lagt fram einn eyri til hans, og þar tekið hlut sinn á þurru landi. Í sambandi við þetta mál er einnig þess að minnast, að landsímastjórnin hefir með hálfgerðu valdboði tekið af Eyjafjarðarsýslu símalínurnar bæði til Hjalteyrar og Dalvíkur, sem voru mjög arðvænleg fyrirtæki, sérstaklega er það Hjalteyrarlínan, sem hefir sennilega borgað sig á tveim til þrem árum, svo það var til stórskaða fyrir sýsluna, að hún varð að láta hana af höndum, að eg ekki tali um talsímakerfi Akureyrarkaupstaðar, sem varð að afhenda í fullkominni óþökk við bæjarbúa. Eins og eg þegar hefi tekið fram er það aðallega vegna aukataxtans, sem á línunni hvílir, að þess er óskað, að landssjóður kaupi hana og það því fremur, sem hér á hlut að fátækt sveitarfélag, sem bæði er tilfinnanlegt og ósanngjarnt að íþyngja með óeðlilega háum símtaxta. Í Ólafsfirði eru nú um 500 íbúar og flestir þeirra búsettir í Ólafsfjarðarhorni en þar er bæði rekin allmikil verzlun og sjávarútvegur, en einmitt þessir atvinnuvegir, þurfa sérstaklega mikið að nota síma. Hvað útveginn snertir, þá munu ganga þaðan frá 30-40 véla- og róðrarbátar, og síðustu árin hefir útfluttur verkaður saltfiskur þaðan numið árlega um 1 þúsund skippundum. En svo er þess að gæta, að útvegurinn vex árlega og verzlunin þá eðlilega að því skapi. Þetta bendir á hve síminn er nauðsynlegur fyrir Ólafsfjörð, sem er afskekt útkjálkasveit. Háttv. framsögumaður fjárlaganefndarinnar (B. Þ.) gat þess, að þessi fjárveiting yrði ekki tekin til greina fyr en um leið og talsímakerfi Reykjavíkur yrði keypt. Eg er hræddur um, að það gæti þá dregist nokkuð, því nú er engin vissa fyrir því, að þingið sjái fært að ráðist sé í þau kaup. En hér er líka talsvert ólíku saman að jafna. Fyrst er það að engin ósk hefir komið fram frá Reykvíkingum um, að talsímakerfi Reykjavíkur yrði keypt, eins og á sér stað með þessa símalínu. Í öðru lagi þá hvílir enginn aukataxti á talsímakerfi Reykjavíkur, sem dregur úr notum þess, svo tekjurnar af því renna óskertar í vasa eigendanna. Það er nú von mín, að þeir, sem hafa veitt orðum mínum eftirtekt, samþykki þessar viðaukatillögur. Það er í fylsta máta sanngjörn og eðlileg ósk, að landssjóður kaupi þessa símaálmu.

Þorleifur Jónsson Eg á brtill. á þgskj. 198, sem eg vil fara nokkrum orðum um. Hún er ekki upp á mörg þúsund, hér er aðeins um litla fjárupphæð að ræða og vona eg því, að hún mæti ekki mikilli mótspyrnu. Kjósendur í Lóni hafa farið fram á, að styrkur væri veittur til vélarbátsferða milli Papaóss og Hornafjarðar. Eg hafði skrifað fjárlaganefndinni um málið, og mér heyrðist á framsm., að nefndin væri ekki mótfallin fjárveitingunni í sjálfu sér, en hann bjóst við að stjórnin hefði ef til vill einhvern afgang frá síðustu fjárlögum, sem hún gæti miðlað af. En af því að eg veit ekki hvort svo er, eða hvort nokkuð fæst hjá stjórninni til slíkra ferða í sumar, þá hefi eg álitið rétt að bera málið fram í þessu formi. En hefi nú samt fært fjárbeiðnina talsvert niður úr því, sem kjósendur óskuðu eða kröfðust, til þess að geta gert mér einhverja von um árangur. Ástæðan til þess að beðið er um þetta er sú, að viðkoma suðurlandsbátsins á Papós verður ekki að neinum verulegum notum. Skip eins og Perwie, mun ekki geta komist inn á Papós, dýpi er þar ekki nóg til þess. Skipið verður því að liggja fyrir utan ósinn og veldur það miklum óþægindum, svo var í fyrra sumar og svo verður það víst framvegis. Það gekk mjög illa að hafa samband við skipið þar úti á rúmsjó, og vörur, sem var verið að brjótast eftir í skipið, hröktust og skemdust, auk þess, sem slík uppskipun var mjög kostnaðarsöm, og eru slíkar samgöngur, sem þeir hafa við að búa þar, algerlega óviðunandi. Ef styrkurinn fengist, er meiningin að mótorbátur flytti vörur til Papós af Hornafirði og svo þaðan aftur í veg fyrir strandferðabátinn. Papós er góð höfn fyrir mótorbáta, þó að hún fullnægi ekki stórum skipum. Mundi verða stór samgöngubót að þessu, flutningar úr sveitinni og í verða léttari og hægari, og mundi því þessu fé vera vel varið. Víðast annars staðar hafa samgöngur batnað á hinum síðustu árum, en í Lóni hafa þær versnað. Verzlun sýslunnar var þar til 1897, en þá var hún flutt til Hornafjarðar. Síðan hafa menn þar orðið að sækja nauðsynjar sínar, annaðhvort yfir Almannaskarð til Hornafjarðar, eða yfir Lónsheiði til Djúpavogs, en það er allmiklum erfiðleikum bundið og er því ekki ófyrirsynju farið fram á þennan litla styrk. Eg hefi heyrt út undan mér, að ástæðulaust sé að sinna þessari styrkbeiðni, því að síðasta þingi hafi farist svo vel við Austur-Skaftafellssýslu, þá hafi verið veittar 20 þús. kr. til gufuskipaferða, aðallega vegna Austur-Skaftafellssýslu. En sannleikurinn er sá, að Suðurlandsbáturinn er engu síður fyrir Árnessýslu, Vestur-Skaftafellssýslu og syðri part Suður-Múlasýslu, en fyrir mitt kjördæmi, svo engri átt nær að eigna mínu sýslufélagi styrk þann allan, er til bátsins gengur. Eg vil því vona, að hin háttv. deild taki þessari málaleitun vel, og mun eg svo ekki fjölyrða meir um þetta. Því næst vil eg leyfa mér að minnast á annað mál, hraðskeytasambandið við Vestmannaeyjar. Margir hafa mælt með loftskeytasambandi og verð eg að taka í sama streng. Jafnvel þeir, sem ákafast andmæla loftskeytasambandi, játa þó að vér þurfum að koma sem fyrst upp loftskeytastöð, og virðist þá sjálfsagt að setja hana niður í Vestmannaeyjum, sem sjálfar þarfnast sambands. Eg efast ekki um, að slíkt samband mundi koma að góðum notum. Vel getur verið, að nokkuð langur tími líði, áður en hægt verður að tala gegnum loftið, og andmælendur loftskeytanna finna þeim það óspart til foráttu, að eigi er hægt að hafa talsamband enn sem komið er. - Því skal nú ekki neitað, að það er mjög hentugt að hafa talsímasamband, en þó getur oft verið örðugt að ná talsímasambandi á löngu svæði, þannig hefir mér t. d. reynst árangurslaust að reyna að ná sambandi við Austfirði héðan úr Reykjavík. Einstöku sinnum mun það geta tekist, en oftast er það ekki hægt. Það vakir ennfremur fyrir mér í þessu máli, að ef loftskeytastöð er komið á fót, þá geti öll hin símalausa strandlengja komist í loftskeytasamband, með tiltölulega litlum kostnaði. Eg skal játa, að það er meðfram þess vegna, að eg vil heldur styðja að því, að Vestmannaeyjar komist í loftskeytasamband en ritsímasamband, því að eg tel hæpið, að loftskeytastöð verði annars reist hér í bráð. Og líklega verður þess langt að bíða, að þessi strandlengja komist í símasamband. Eg tel það mjög hæpið, að fyrst um sinn verði hægt að bæta við nýjum símum, þar sem árlega verður að ausa út fé til að endurbæta gömlu símalínuna. Nú er t d. farið fram á á þessum fjáraukalögum, að verja 28 þús. kr. til þess að bæta sambandið milli Reykjavíkur og Akureyrar. En ef loftskeytastöð væri sett á stofn, þá væri fært að koma Skaftafellssýslum í þráðlaust samband með miklu minna kostnaði en þessu nemur. Eg hefi leitað upplýsinga hjá Vilhjálmi Finsen loftskeytafræðing um, hvað þetta mundi kosta. Hann hefir áætlað 5 stöðvar, en eg hygg að 4 væru nógar, og til að byrja með, væri jafnvel mikil bót að 2 stöðvum, annari í Vík og hinni í Hornafirði. Hann segir að allur kostnaður við að koma upp þessum smástöðvum verði eigi meiri en 5-7 þús. kr. fyrir hverja stöð. Reksturskostnað telur hann lítinn. Hann (V. Finsen) sagði, að reksturskostnaðurinn við þessar loftskeytastöðvar væri ekki meiri en við talsímastöðvarnar, og að ekki tæki meira en 2 mánuði að læra að senda og taka á móti loftskeytum. Ef nú að hægt er að koma Skaftafellssýslum á næstu árum í hraðskeytasamband fyrir að eins 12-14 þús. kr., tel eg þetta svo afarmiklar framfarir, að þær eru næstum ómetandi. Eg er hræddur um, að of langt yrði að bíða eftir því, að hægt yrði að veita fé til símalagningar á þessum svæðum. Þess vegna er rétt að koma á loftskeytasambandi milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja, meðfram með tilliti til hinna símalausu héraða sunnanlands, sem ættu um leið að geta notið góðs af því, að svo ódýrt hraðskeytasamband kæmist á.

Jón Ólafsson Það eru nokkrir liðir í þessu frumvarpi, sem eg ætlaði að tala um, og skal eg þá byrja á því, er flestir eru orðnir leiðir á, en það eru loftskeytastöðvarnar. Það eru nokkuð skrítnar upplýsingar, sem háttv.þm. A.- Sk. (Þ. J.) gaf um þær. Hann sagði að reksturskostnaðurinn við loftskeytastöð væri ekki meiri en meðal-reksturskostnaður við talsímastöð í sveit. Reksturskostnaður við talsímastöðvar í sveit er víðast 20-50 kr. Eg efa að hann nemi 50 kr. að meðaltali. En hvað kosta 2 loftskeytamenn? Eg veit að þeir eru talsvert dýrir. Eg efa að þeir gætu lært á 2 mánuðum, því að það þarf mikla nákvæmni við þessi loftskeyti þar eð þau eru tekin með heyrninni einni. En það geta aðeins þaulæfðir menn gert. Við talsímastöð getur hver óvanur starfað, en við lofskeytastöð þarf 2 lærða menn. En eins og háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) benti á, kemur áætlunin um loftskeytastöð í Vestmannaeyjum ekkert við Skaftafellssýslunum. Eg skal í sambandi við þetta minnast á símasamband við Skaftafellssýslur þar eð háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) talaði svo mikið um að koma þeim í samband við landsímann. Það er ekkert annað en að veita fé til símalínu um Skaftafellssýslur. Eg hefi séð áætlun þá, er landsímastjórinn hefir gert yfir símalagningu á þessum svæðum. Samkvæmt henni mundu allar Skaftafellssýslurnar að undanteknum Öræfunum. komast í símasamband innan skams við landsímann. Landssjóði væri alveg óhætt að leggja út í þetta fyrirtæki, því að það mundi borga sig. Það hefir verið talað um að koma á loftskeytasambandi til Vestmannaeyjar vegna þess að skip mundu nota það mikið og að slíkt yrði stór tekjugrein. En það er óþarft að setja loftskeytastöð í Vestmannaeyjum vegna skipa. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði um, að Englendingar ætluðu að koma á loftskeytasambandi milli Englands og Kanada og að þeir ætluðu að setja loftskeytastöð hér. Eg veit ekki betur en að samninga muni vera farið að leita við Danastjórn um það mál og mun þá og koma til vorra kasta um samþykki. En verði svo, þá fáum við einnig samband og auk þess tekjur af því, hið svokallaða transitgjald. Englendingar vilja eiga skeytatæki, sem hægt er að nota á ófriðartímum, því að sæsímann má höggva í sundur. Þannig fáum við allan þann hagnað, er loftskeyti hafa í för með sér oss að kostnaðarlausu og tekjur af að auki. Og ef svo er, því skyldum vér þá fara að eyða fé úr landssj.? Nefndin fer fram á, að landsstjórnin skuli ráða sambandinu til Vestmannaeyja. En eg verð að skilja nefndina, svo sem hún álíti að landsstjórninni sé ekki trúandi til þess og þessvegna eigi þingið að ákveða, að það skuli vera loftskeytasamband. En hefir þingið vit á þessu? Hefir það nokkur tök á og gögn til að dæma skynsamlega um þetta? Við getum ekki á svo stuttum tíma aflað okkur nægilegrar þekkingar. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir leitað ráða hjá öðrum. Hér er ekki að ræða um hvort vera skuli loftskeytasamband eða símasamband, heldur aðeins hvort réttara sé að alþingi eða landsstjórnin skeri úr um valið. Tel eg það miklu betra en að við förum að útkljá það á svona stuttum tíma - sem hlýtur að verða í blindni gert. Eg skal þá snúa mér að 7. gr. frv. sem er viðbót við 16. gr. fjárlaganna. Í 7. gr. er farið fram á fjárveitingu til ferðakostnaðar síldarmatsmanns. Þetta er að eins nokkur hluti af fjárveitingu til síldarmatsmannsins, því að hún er einnig á fjáraukalögunum fyrir 1908 og 1909. Þessi síldarmatsmaður hefir þannig fengið samtals kr. 1536,25 til utanfarar. Af þeim kr. 800.00 er síðasta þing veitti til tveggja síldarmatsmanna hefir hann fengið kr. 600,00, en síldarmatsmaðurinn á Siglufirði að eins kr. 200,00. Eg vildi minnast á þetta nú af því, að eg spurði oft í sumar í einu blaðinu hér, hvort það væri satt, sem hefði heyrst, að stjórnin hefði veitt þessum síldarmatsmanni um 1500 kr. Mér var ekki svarað öðruvísi en þannig, að Ísafold sagði að þetta væri ein af þessum venjulegu heimastjórnarlygum. En nú er sannleikurinn er kominn í ljós. Fráfarandi stjórn hefir nú orðið að játa þetta og biður nú um fjárveitingu á því. Skal eg ekki leggja á móti því, meðan eg heyri ekki ástæðuna fyrir fjárveitingunni. Eg hefi heyrt, að ástæðan væri sú, að heyrst hafi að hægt væri að selja síld í Ameríku. Einn stórauðugur norskur kaupmaður, sem eg þekki vel, í Chicago, er vanur að kaupa mikla síld árlega frá Stavanger. Það hefði verið nægilegt að fara til Stavanger til þess að kynna sér þar, hvernig síldin þar er útbúin. Í hinu er lítill fróðleikur, að sjá, hvernig tunnurnar eru slegnar upp í Chicago. Það er undirbúningur síldarinnar og frágangur áður en hún er send á stað, sem síldarmatsmaður þurfti að kynna sér, og til þess var staðurinn einmitt í Stafángri, og hvergi annarsstaðar. Eg býst við að háttv. fyrverandi ráðherra skýri frá því, hvort það hafi verið nauðsynlegt að senda mann til Chicago, til þess að sjá hvernig frá síld er gengið í Stafángri. Þá kem eg að breyttill. háttv.þm. Dal. (B. J.) á þgskj. 178. Eg felst algerlega á tilöguna. Skal eg taka það fram, að þótt frv. um breyting á þingtímanum hafi verið felt, er það engin ástæða til þess að fella í burtu fjárveitinguna til háskólans. Auk þess er hér í þinghúsinu nægilegt húsrúm til háskólahalds, þótt þingið sé saman. Eg minnist þess, að 1889 átti meiri hlutinn á þingi oft fundi með sér uppi á hæsta lofti, og sátu þingmenn þar á borðabunkum. Í breytingartillögunum á þgskj. 197 og 229 er farið fram á, að 2 prestsekkjum séu veitt laun úr landssjóði auk þeirra sem þær hafa að lögum. Enda þótt eg telji það ekki óþarft verk að bæta laun prestsekkna, sé eg þó enga ástæðu til þess að gera þessum 2 prestsekkjum hærra undir höfði en öllum öðrum ekkjum. Það er ranglátt að gera upp á milli þeirra. Ef breytingartillögumar verða samþyktar, áskil eg mér rétt til þess að koma með samskonar tillögur um allar aðrar prestaekkjur á landinu. Eg ætlaði ennfremur að minnast á tillöguna á þgskj. 198 frá háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) Þetta er svo lítil fjárupphæð og auk þess tel eg það skylt að styðja fjárveiting þessa, ef rétt er frá atkvæðum skýrt, þar sem sýslan fer á mis við góðar samgöngur á sjó. Eg skal að lokum minnast á breyt.till á þgskj. 199 frá háttv.þm. Snæf. (S. G.) Tillagan fer fram á 3000 þús. kr. til brúargerða á Bakká og Síki. Eg hefi séð Bakká, það er örlítil spræna. Tel eg fjárveitingu þessa með öllu óþarfa að minsta kosti ekki svo þarfa, að hún megi ekki bíða næstu fjárlaga. Þetta er nú það helzta, sem eg ætlaði að minnast á.

Einar Jónsson Eg er svo heppinn að eg á enga brtill. við frv., en vil þó minnast á einstaka breyt.till. frá öðrum. Verður þá fyrst fyrir till. nefndarinnar um heilsuhælið á Vífilsstöðum. Framsm. (B. Þ.) taldi það óviðeigandi, að landssjóður tæki á sig meiri útgjöld vegna heilsuhælisins en hingað til, og lagði það til, að sjúklingarnir væru heldur látnir borga meira með sér. En mér fyndist sanngjarnara að heldur væri létt en þyngt á sjúklingunum. Menn höfðu upphaflega búist við, að meðgjöfin með sjúklingunum yrði lægri en raun varð á. Fátæklingum er nú næstum því ókleift að vera á hælinu; þeir sem eru á sambýlisstofu verða að borga 550 kr. árlega, hinir 900 kr. En þar að auki hafa sjúklingarnir margvísleg útgjöld fyrir fatnað, ferðakostnað og ýmislegt smávegis, svo að ætla má, að hver sjúklingur verði að borga fast að 1000 kr. eða jafnvel meira. Allir hljóta að sjá, að þetta er ofvaxið fátæklingum og virðist því sanngjarnara að lækka heldur meðgjöfina en hækka. Eg skal bæta því við, að óánægjan með þessa háu meðgjöf er aðallega sprottin af því, að menn hafa veitt því eftirtekt, að heilsuhælinu hafa borist peningar mjög víða að, og geta því ekki skilið í, að sjúklingum skuli vera gerð veran á hælinu svona dýr; enda er mér kunnugt, að ef haldið verður áfram að krefjast svo hárrar meðgjafar, þá hafa margar heilsuhælisdeildir tekið sig saman um að hætta að leggja til hælisins hin ákveðnu árstillög en stofna heldur sérstaka sjúkrasjóði. Þetta gæti orðið hælinu til hins mesta tjóns. En það er góð og gild kenning, að vér eigum að bera hver annars byrðar, og því á landssjóður að hlaupa hér undir bagga til þess að létta á sjúklingunum. Öllum kemur víst saman um, að berklaveikin er hin mesta landplága, er sem fyrst þyrfti að útrýma. Þá vil eg minnast lítið eitt á hraðskeytasambandið milli Vestmanneyja og meginlands. Eg hygg að eg sé kunnugri ströndinni þar eystra en háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), sem eg efast um að nokkurn tíma hafi þar komið. Það sem sagt hefir verið um brimhljóðið, hefir verið nægilega hrakið, svo að eg þarf ekki að fjölyrða um það. - Við sjóinn þar austurfrá eru sandar miklir, og mundi síminn brátt sandverpast og vera þannig vel varinn. Lofskeytasambandið er óhentugt Vestmannaeyingum, ekki sízt vegna þess, að þeir hafa mikil viðskifti við búendur á ströndinni beint á móti og þurfa því oft að tala við þá, en það geta þeir ekki, ef loftskeytasambandið verður ofan á. Eg skal játa, að vel getur verið, að loftskeytasambandið gæfi mikið af sér, bæri sig ef til vill eins vel og sími. En ef Vestmanneyjum væri komið í samband við símann, sem liggur héðan austur að Garðsauka, þá vil eg fullyrða að það fyrirtæki mundi gefa af sér miklar og vissar tekjur. - Ein spurning hefir mér dottið í hug. Hér hefir verið mikið talað um, að við þyrftum að koma upp loftskeytastöð, til þess að geta haft þráðlaust samband við skip. Eru það íslenzk skip, sem menn eiga við? Eg hélt ekki, að skipafloti vor væri svo stór, að leggjandi væri í mikinn kostnað hans vegna á þennan hátt að svo stöddu, og óvíst sé, hvort þau hin fáu skip, sem hér eru til hafa efni á að setja loftskeytaútbúning hjá sér innanborðs á nálægum tíma. En ef hér er átt við öll skip yfir höfuð, sem um Atlantshafið ferðast, því ekki að láta gufuskipa- og útgerðarfélög hjálpa til aðkoma loftskeytum á fót? Og rangt finst mér að troða loftskeytasambandi uppá Vestmanneyinga af þeirri ástæðu, þvert á móti vilja þeirra. Eg mun samkvæmt þessu greiða atkvæði með till. nefndarinnar, þó þannig að eigi verði eingöngu miðað við loftskeytasamband, heldur hraðskeytasamband. Loks vil eg fara örfáum orðum um háskólann. Eg var honum hlyntur á síðasta þingi, og er það að flestu leyti enn þá. En eg vil aðeins vekja athygli á, að þó að háskólinn verði stofnaður 17. júní, þá tekur hann ekki til starfa fyr en í október, og vil eg því leggja til, að háskólakennararnir fái ekki laun fyr. Annað skilyrði vil eg einnig setja: að háskólinn geti fengið húsnæði hér í þinghúsinu. Ef hægt er að fá þessu hvorttveggju framgengt, þá mun eg greiða atkvæði með háskólanum, því að eg álít hann frama- og nauðsynjastofnun fyrir land og lýð.

Björn Jónsson Eg skal ekki fara langt út í það að bera mig saman við ofurmennið 1. þm. Eyf. (H. H.) að gáfum til, það yrði ef til vill til þess, að hann gerði sig að enn meira ofurmenni, og mig að enn meiri óvita. Hann heldur að eg, sem kyntist talsíma fyrir 10-11 árum ímyndi mér, að talað sé þar gegnum pípu! Eg skal benda á það, að mér sýnist það kátlegt, að þegar allar aðrar þjóðir sendast á loftskeytum yfir sund og höf, þar sem það á betur við en sími, og setja upp ótal loftskeytastöðvar um allan hnöttin - þá förum við að leggja sæsíma. Danir fyrirmyndarþjóðin - hafa nú reynt sæsíma um nokkur ár í Færeyjum, og nú eru þeir að taka þar upp þráðlaus hraðskeyti! Eins og eg gat um áður, er engin leið til þess að gera við símann, þegar hann bilar, nema fá skip til þess frá öðrum löndum (Skotlandi) og það er mælt að kosti 10,000 kr. í hvert sinn. Hinu geri eg ekki mikið úr, þótt tekist hafi að nota til þess vélarbáta inn á mjóum, lygnum fjörðum. Það hefir sagt mér maður, sem vel hefir vit á, að algengur vélarbátur taki ekki nema 200 stikur af slíkum síma. Auk þess þarf sérstök áhöld til þess að finna hvar sæsími er slitinn, og þau eru mjög dýr. Það er meira að marka, hvað sérfræðingar segja um þetta, en skáld. Öllum agentsbrigslum virðulegra mótstöðumanna minna, verð eg vísa frá mér sem einberum hégóma, og það er því kátlegra, þegar slíkt kemur frá manni, sem hamaðist gegn loftskeytunum, er vér áttum kost á þeim fyrir 5 til 6 árum með vildarkjörum, en vildi heldur leggja landið að nauðsynjalausu undir fjárhagsok annarar þjóðar með dýrum ritsíma. Hér er um það að ræða, að annað fyrirkomulagið kostar 40 þús. kr., en hitt 65 þús. kr., og sambandið við Vestmannaeyjar er þannig valið vegna þess, að þá má spara sæsímann. Eg veit vel, að senda má skeyti frá skipum samtímis til Rvíkur og Vestmannaeyja. En séu þau yfir 350 enskar mílur héðan fyrir handan Vestmannaeyjar, þá koma skeytin þangað, en ekki hingað, og ef reisa á loftskeytastöð í Rvík, þá þarf þar að auki að veita fé til sæsímans. En það tel eg hið mesta óráð, að fleygja þannig peningum í sjóinn, að taka 40 þús. kr. til sambands, sem er ótrygt, og búast má við miklum viðhaldskostnaði á, ef til vill 100 þús. kr. á ári vegna símslita. Og þótt sumir geri lítið úr þeirri hættu, þá vona eg að virðul. þm láti ekki blekkjast af því, því að þetta gæti orðið hreint og beint voðafyrirtæki. Þess ber að gæta, að það er ekki von, að stjórnin hafi vit á svona máli, heldur fer hún væntanlega eftir skýrslum annara, og notar líklega mann, sem mun hafa nauðalítið vit á loftskeytaaðferðinni og má því varla heyra hana nefnda. Þegar alt annað þrýtur, þá er brugðið fyrir sig óskum eyjaskeggja sjálfra um talsíma. Eg veit nú reyndar ekki, hversu sterkar þær óskir muni vera. En líklega eru þeir þó svo miklir föðurlandsvinir, að þeir muni fallast á það, að fleygja eigi slíku stórfé í sjóinn, þegar þeir komast í réttan skilning á því, hvílíka kosti þetta fyrirkomulag hefir til að bera fram yfir símann. Annað mál væri ef hér ætti að fara að traðka rétti þeirra á einhvern hátt, en það er alls eigi gert, síður en svo. Við loftskeytaaðferðina er lítill sem enginn annar kostnaður en að reisa stöðvarnar. Síminn er algerlega sparaður. Og þess hefir verið getið hér í dag, að viðhaldskostnaðurinn gæti numið mörgum hundruðum þúsunda, ef til vill, þegar til lengdar líður. Eg skil því ekki, hvernig nokkurt mannsbarn getur verið stundu lengur í vafa um, hverja aðferðina ætti heldur að nota. Og ef þingið væri nú svo fljótrátt og grunnhyggið, að velja sæsímann, þá mundi það sannast eftir nokkur ár, að það hefði verið hið mesta glapræði. Um það, sem sagt var um smádýrin við Færeyjar, skal eg ekkert fullyrða, en mér er nær að halda, að það sé tómur misskilningur og ekkert annað. En skyldi nú nokkuð vera hæft í þessu, eru þá þessir menn vissir um það, að hér séu engin smádýr, sem gætu nartað í símann þeirra? Að minsta kosti skil eg ekki annað, en botnvörpur gæti hæglega grandað honum. Það, að sæsímasambandið sé öruggara, er naumast svaravert. Það var það ef til vill áður en loftskeytin tóku þeim framförum, er nú hafa þau tekið. Nú veit það hvert barnið, að loftskeytasambandið getur ekki bilað, nema stöðvarnar eða áhöldin á þeim, og eins og þar er vel um alt búið, sjá þó allir, hvort það muni eigi verða margfalt fágætara en hitt, að símar bili. Það er er því hæpið, að varpa fram öðru eins og þessu, þótt vér höfum nú þegar átt því að venjast í ekki svo allfá ár. Eitt var það í óyndisúrræðavörn virðulegra mótstöðumanna minna, að litlar mundu verða tekjur af loftskeytunum, af því að svo fá skip hefðu loftskeytaáhöld. Veit eg það, að þau eru fá nú, en þeim mun óðum fjölga og stórum, óðara en líður. Eftir nokkur missiri mundu þau skifta hundruðum. Nokkur eru þegar komin, en það er ekkert móts við það sem verða mun. Margir þýzkir botnvörpungar, sem hér koma, hafa nú þegar fengið sér þessi tæki, og póstskipin eru að eins óbúin að fá þau. Því, sem sagt var af virðul. þm. um reksturskostnaðinn, geri eg ekki mikið úr. Það var eins og annað úr þeirri átt, að eins bygt á ágizkunum og spádómum. Og þegar svo hið hávirðulega fyrnefnda ofurmenni spyr mig, hvort eg haldi að sæsíminn sé pípa, af því að eg hafði haldið því fram, að brimhljóðið gæti skemt fyrir símasamtali, þá þykist eg ekki þurfa að fara langt út í slíkt. Það er líkara skrípalátum, en alvarlegum þingræðum. Ekki þarf að eyða mörgum orðum að því, hvílíkur háski gæti stafað af því, að fela stjórninni þetta mál. Hún mundi auðvitað ekkert annað gera, en fara að ráðum landsímastjórans, þótt allir viti, að hann hafði enga þekkingu á loftskeyta-aðferðinni, þegar hann kom hingað. Og í samræmi við það hefir nú líka hinn þingflokkurinn víst þegar afráðið að greiða atkvæði, svo að þessar ræður gera ekki mikið af eða á. Það munu líka hvort sem er allir skynbærir menn vera orðnir forviða á öðru eins hjali og því, að símtal sé öruggara en loftskeyti, þar sem það er margstaðreynt, að þrásinnis heyrist ekkert af því, sem talað er í sæsíma. Og þegar svo er, að við ekkert er að berjast nema hvert öfugmælið ofan í annað, þá álít eg rétt að eyða ekki tímanum í það lengur, heldur láta hér við lenda. En eg vil ítreka það, að eg vona að mikill meirihl. deildarinnar sé svo óháður, að hann taki það eina sjálfsagða og rétta, sem eru loftskeytin. Þá vil eg minnast fám orðum á eina fjárveitingu. Það er styrkur til íslenzks listamanns, Sveinbj. tónskálds Sveinbjörnssons, til þess að gefa út á íslenzku bók, kontrapunktfræði. Fróðir menn í þeirri grein segja, að meðan oss vanti hana, geti engin fullnýtileg söngkensla farið fram hjá oss, hún sé þá öll á sandi bygð. Menn munu nú segja, að þessi maður sé svo efnum búinn, að hann mætti við því, þótt hann tapaði á útgáfunni. Það getur verið, en þótt svo væri, þá er það hart, að láta hann þurfa að gefa okkur þetta úr sínum vasa. Hann er maður, sem hefir gert oss sóma erlendis, er nú kominn á elliár, og leitar varla til þingsins aftur, og finst mér því að sæmilegt væri að veita honum þetta. Þá er síldarmatsmaðurinn, sem virðul. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) kvaðst hafa spurt mig um á prenti. Eg hefi nú ekki séð þetta prent hans, fremur en margt annað, sem er svo algengt úr þeirri átt. Það sem mest reið á, var það, að maðurinn yrði fær um að dæma um það, sem hann átti að meta um, og þegar hann hafði búið sig undir starfa sinn bæði í Svíþjóð, Hollandi og í Hamborg, þá kvað hann þá ferð ónýta, nema hann færi líka til Ameríku, sem og útgerðarmenn við Eyjafjörð (Akureyri) fóru fram á. Þá, varð það að ráði, að styrkja hann til þessa. Maðurinn sjálfur var og er hrekklaus, og ef þessi styrkveiting þykir ósvinna, þá er ráð að leggja það mál fyrir landsdóm. Nú hefir maðurinn farið ferðina, svo að ef fara á að rekast í því, þá verður að höfða mál á móti mér fyrir það, að hafa eytt fé landsins að óþörfu.

Jón Þorkelsson Það er að eins lítil breyt.till, eða réttara sagt viðaukatill., við viðaukatill. á þgskj. 197, þar sem farið er fram á, að ekkju einni sé veitt dálítil fjárupphæð. Það hefir altaf verið vani að taka slíku vel, sérstaklega hefir það verið venja, að ekkjur þingmanna hafi verið látnar njóta dálítils fjárstyrks, ef um það hefir verið sótt; má t. d. nefna ekkju síra Þorkels heitins á Reynivöllum. Hér er nú farið fram á styrk til ekkju síra Einars Þórðarsonar frá Hofteigi, en í viðaukatill. minni er farið fram á litla fjárupphæð til ekkju Hjörleifs prófasts Einarssonar. Hann andaðist, eins og menn vita, í hárri elli í haust og hafði verið klerkur í hálfa öld. Kennimaður var hann með afbrigðum, svo sem kunnugt er og jafnframt var hann hinn mesti bóndi og jafnan sannur þjóðfélagsstuðningur að honum. Eljumaður var hann einstakur, en fé sínu varði hann mest til að menta börn sín. Kona þessi er seinni kona hans. Hún hefir fyrir tveim börnum að sjá og á þar að auki að sjá fyrir börnum stjúpsonar síns, sem er látinn fyrir nokkru. Hér er aðeins farið fram á 100 kr. hvert ár. Fyrverandi stjórn hefir áætlað henni á fjárlögunum 300 kr. eftirlaun. Mér finst svo mikið mæla með þessari fjárveitingu, að eg er sannfærður um að málaleitan þessari verður vel tekið, þar sem ekkjan á auk þess við lítil efni að búa. Eg skal lítið fara út í aðrar tillögur. Flestar liggja þær mér í léttu rúmi. Háskólatillögu háttv.þm. Dal. (B. J.) er eg að vísu hlyntur, en hefði þó kosið, að hún hefði legið niðri til 3. umr. svo að mér hefði gefist kostur á að bera mig saman við hann um efni hennar og orðalag. Að því er til loftskeytanna kemur, þá er eg hlyntur því máli, meðal annars vegna þess, að það virðist í heild sinni verða ódýrara, og það er sýnilega rétt, sem háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.), tók svo skýrt fram, að símasamband með suðurströnd Íslands er lítt hugsanlegt. Menn hafa talað um styrkinn til Jóns Bergsveinssonar. Hann var sjálfsagður og mun Jón sjálfur gera grein fyrir, hvernig hann hefir varið því fé í grein sem kemur í Andvara bráðlega. Eg sé, að fjárlaganefndin vill nema burtu styrkinn til Sveinbjarnar Sveinbjörnssonar. Sjálfur get eg lítt um það dæmt, hversu rétt það er, því að eg er maður úsöngvinn, en eftir upplýsingum sem eg hefi fengið frá háttv.þm. Barð. (B. J.) álít eg misráðið að fella þann styrk burtu, ekki sízt, þegar eg ber það saman við sem veita á til manns frá bókmentafélaginu til að ferðast til Kristjaníu á einhvern fund, sem auðvitað yrði ekki annað en skemtiferð. Það horfði þó til einhvers gagns, að Sveinbjörn fengi féð til söngbókarinnar, en nytsemin af hinu er mér ekki jafn auðsæ. Mér er og kunnugt um það, að ýms félög hér hafa nú nýlega fengið boð til að mæta á fundum ýmsra útlendra vísindafélaga, en þau hafa aldrei hlaupið til þingsins til þess að fá styrk til að frísproka sig þar. Það væri nær að styrkja menn til rannsóknarferða, sem gætu orðið landi og lýð að gagni. Þó að svona ferðir sé annars meinlausar, og þessi ferð er ósköp meinlaus, en peningunum er hent út til einskis.

Sigurður Gunnarsson Eg ætla að drepa á viðaukatillögu mína á þgskj. 199. Það lítur út fyrir, að vinur minn háttv. 2. þm. S. Múl. (J. Ó.) sé sorglega sjóndapur og heyrnarsljór, því ekki vil eg geta neins lakara til. Hann hefir ekki getað lesið viðaukatillöguna, því að hann sagði, að hún færi fram á 5500 kr., en hún fer að eins fram á 3000. Ennfremur virðist hann ekki hafa heyrt orð mín og er því líklega orðinn heyrnardaufur, því að ekki vil eg gizka á það, að hann hafi talað á móti betri vitund. Eg tók það fram, að venja væri að brúa torfærur á þjóðvegum og það getur hann séð, ef hann t. d. ferðast um Mýrasýslu, því á þjóðveginum þar er hver spræna brúuð, hversu lítil sem hún er. Eg hefi aldrei sagt, að þær ár, sem hér um ræðir, væru neinar stórár, en samt er mér kunnugra um þær en háttv. 2 þm. S.-Múl. (J. Ó.). Hann hefir víst ekki ferðast um þetta svæði, nema einu sinni. Það var víst þegar hann var að bjóða sig fram til þings hérna á árunum.  (Jón Ólafsson: Þetta er misskilningur)  . Það mun rétt vera, að eg fari hér rangt með, en á ferðalagi var hann eitt sinn þar vestra. Hann kveðst þá hafa séð þessar ár í leysingu í júnímán., en eg vil geta þess, að í júnímán. er aldrei vöxtur í neinum þeirra, hvorki Bakkaá, eða hinum. En það getur h. 5. kgk. þm. (L. H. B.) borið um með mér, að þessar ár geta að vetrarlagi verið vondur farartálmi, og svo er þess að gæta, er eg tók áður fram, að engin mynd er á því, að skilja eftir óbrúaðar ár á þjóðvegi árum saman. Fyrst eg stóð upp á annað borð, ætla eg að minnast á viðaukatill. frá h. þm.N.-Þing. (B. Sv ). Eg vil mæla með þeirri fjárveitingu, því að hér er um stórt svæði að ræða, sem hefir farið á mis við fjárveitingar hingað til og því mjög sanngjarnt, að þingið hlaupi þar undir bagga. Hvað loftskeytin snertir, þá hafa margar gildar ástæður verið færðar fyrir þeim, svo að eg býst við því að menn hafi þegar myndað sér sannfæringu um það mál, en eg vil aðeins benda á það, hve mikill kostnaður yrði við það að gera við sæsíma til Vestmanneyja, ef hann bilaði. Það þyrfti hjálp frá útlöndum, sem bæði mundi kosta margar þús. kr. og auk þess taka mikinn tíma. Eg býst annars við, að menn hafi þegar myndað sér skoðun um málið og skal því ekki fara lengra út í það.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg stend að eins upp til þess að lýsa undrun minni á því, að forseti skuli hafa látið það óátalið, að háttv.þm. Snæf. (S G.) hefir borið mér það á brýn, að eg hafi talað móti betri vitund.  (Sigurður Gunnarsson: Sagði það aldrei. Tók einmitt skýrt fram, að það væri ekki ætlan mín)  . Þm. sagði það; en gott, að hann vill það nú ótalað hafa.

Bjarni Jónsson Eg skal leyfa mér að gera grein fyrir því, hversvegna eg er frekara með loftskeytastöð í Vestmannaeyjum og smástöðvum austur um sýslur, heldur en loftskeytastöð í Reykjavík og símasambandi til Vestmannaeyja. - Það var rétt er háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði að hafa mætti loftskeytastöð í Reykjavík með smástöðvum austur um sýslur. Þetta fyrirkomulag mætti hafa. En það verður miklu dýrara og skal eg sýna fram á, að þetta er rétt með því að sundurliða dýrleikann, og verður það þannig: Loftskeytasamband milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja kostar 40000 kr.; 5 stöðvar austur um sýslur á 7000 kr. hver - samtals 35000 kr. Alls sambandið Reykjavík til Vestmannaeyjar ásamt 5 stöðvum 75000 kr. Loftskeytastöð í Reykjavík er áætluð að minsta kosti 25000 kr.; 5 stöðvar austur um sýslur á 20000 kr. hver; verða þá sökum fjarlægðarinnar að vera þeim mun sterkari sem verðhækkuninni nemur; samtals 100 þús. kr. þá verður: Reykjavík, 5 stöðvar í Skaftafellssýslum 25 þús. kr. + 100 þús. kr., samtals 125 þús. kr. - Þar við bætist símasamband milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja, sem áætlað er 42200 kr. Samtals 125,000 + 42,200 kr. = 167,200 kr. Loftskeytasamband milli Rvíkur og Vestmannaeyja, ásamt 5 stöðvum austur um sýslur, verður þannig 92,200 krónum ódýrara heldur en loftskeytastöð í Reykjavík ásamt 5 stöðvum austur um sýslur og sæsímasambandi við Vestmannaeyjar. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði ýmislegt um þessa hluti, þar á meðal að 2 mánaða námstími mundi ekki nægja þeim, er ætluðu að læra að síma með loftskeytaaðferð. Til sönnunar því, að tveggja mánaða námstími sé nægur, skal eg geta þess, að síðast þegar eg var á ferð í Hamborg, hitti eg þar hr. Vilhjálm Finsen, er var þar að kenna loftskeytaaðferð mönnum, sem áttu síðan að verða skeytamenn á skipum, er ganga á milli Norðurálfu og Vesturálfu og kvaðst hann kenna þeim í tvo mánuði, og eftir þann tíma tækju þeir við störfum; hygg eg þó, að Þjóðverjar og Englendingar séu svo kröfuharðir í þessum efnum, að við getum með fullri sæmd látið okkur nægja sama lærdóm í þessari grein og þeir gera. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) lagði áherzlu á það, að Englandsstjórn mundi bráðlega koma á loftskeytasambandi á milli Englands og Kanada. Mundi þá ekki verða annars kostur fyrir þá en hafa millistöðvar hér á landi og vér þannig fá loftskeytasamband fyrir ekki neitt, þess vegna ættum við ekki að vera að hugsa um að fá loftskeytastöðvar nú. Eg mun samt ekki láta þetta snjallræði þm. ginna mig til að vera á móti þessu máli nú, eða vill hinn háttv.þm. benda mér á það, hver mundi borga þau mannslíf, sem þessi leið kynni að hafa í för með sér, því að það er öllum kunnugt, að mikil hætta er að sigla um sjóinn og að mjög oft tekst að bjarga lífi manna þeirra, sem í háska eru staddir á sjó úti með aðstoð loftskeytanna. Hins vegar getur það engin áhrif haft á það, að Englendingar byggi hér stöðvar, þótt við nú byggjum þessar stöðvar, enda mundum við þá ef við vildum geta selt þeim þessar stöðvar, eða gert svo hagfelda samninga við þá um notkun á vorum stöðvum, að vér værum vel í haldnir. Eg skal svo ekki þrátta frekara um þetta, enda er það þýðingarlaust, vona að háttv. ræðumenn muni allir greiða atkvæði með till., en ekki á móti, því eg er sannfærður um, að þetta er gott mál, og eg þar af leiðandi get því eigi sveigt mig eða beygt í þessu máli.

Eggert Pálsson Eg gat ekki búist við því, að umræður um þetta mál mundu taka þá stefnu, sem þær hafa tekið, sem sé, að snúast aðallega um loftskeytasamband eða talsímasamband á milli Vestmannaeyja og meginlands. Til þess virðist ekki hin hógværa og sjálfsagða brtill. fjárl.nefndar, að orðinu »loftskeytasamband« skuli breyta í »hraðskeytasamband«, gefa neina ástæðu. Brtill. bendir einmitt í þá átt, að hollast muni vera og réttast að láta aðra, sem betri þekkingu hafa á málinu heldur en háttv. þingdm. geta haft eða betri kringumstæður til að afla sér hennar leysa hnútinn; og virðist svo, sem allir hefðu mátt þar við vel una, þar öllum var með því gert jafnt undir höfði. En fyrst nú umræðurnar hafa tekið þessa stefnu, vildi eg segja nokkur orð, ekki af því að eg hafi nokkra sérþekkingu á þessu máli, hvort heldur loftskeyta- eða talsímaaðferðum, heldur af því, að eg mun flestum þm. kunnugri á því svæði, er síminn ætti að liggja um. Eg held að það hljóti öllum að skiljast, að loftskeytastöð í Reykjavík, til þess að taka við skeytum frá skipum og senda til þeirra, stendur ekki í neinu beinu sambandi við það, hvort loftskeytastöð skuli vera í Vestmannaeyjum, heldur þá að eins óbeinu. Það er enganveginn sjálfsagt, þótt hún væri sett í Rvík, að hún ætti einnig að koma í Vestmannaeyjum. Símasamband á milli Vestm.eyja og meginlands gæti og getur verið eins réttmætt fyrir því, þótt slík loftskeytastöð kæmist upp í Rvík. Og símasambandið er réttmætt, ekki hvað sízt af þeirri ástæðu, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) tók fram, að með því kæmust eyjaskeggjar í samband við alt símakerfið um land alt; þar við bætist, að Vestmanneyingar sjálfir æskja sæsímasambands en ekki loftskeytastöðvar og liggur þá í augum uppi, að réttast er að taka slíkar kröfur til greina, einkum þar sem góð reynsla er fengin fyrir notum og endingu símans hér á landi, en alla reynslu vantar um loftskeytin. Hvað viðvíkur loftskeytastöð í Reykjavík, þá er eg að vísu ekki mótfallinn því í sjálfu sér, að hún komist á fót, en hitt ber að athuga, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) benti á, hvort vér getum ekki án nokkurs fjárframlags frá vorri hlið fengið slíkar stöðvar, og tel eg þá réttara að biðloka um nokkurn tíma og leita samninga við önnur lönd því máli viðvíkjandi, áður en í það er ráðist, einkanlega þar sem ekki er sýnilegt, að nokkuð verulegt kalli þar á eftir enn sem komið er. Eg skal svo snúa mér að því, sem eg hvarf frá, hvort heppilegra væri, þegar á alt er litið loftskeytasamband við Vestmannaeyjar eða símasamband. Þegar um þetta er að ræða, skilst mér að einkum komi til greina 4 ástæður: 1. Stofnkostnaðurinn. Eftir því sem áætlað hefir verið, mun loftskeytasambandið, þ. e. a. s. ef loftskeytastöð er komin upp í Rvík, verða lítið eitt ódýrara en símasamband frá Garðsauka til Vestm.eyja. En þar við er það að athuga, að síminn kemur til með að liggja um ? hluta af vegarlengdinni á landi. Nú stendur svo á, að óhjákvæmilegt verður innan mjög skamms tíma að leggja síma austur um Rangárvallasýslu alt austur í Vík í Mýrdal, því engin sanngirni virðist vera í því, að láta þau frjósömu og fjölmennu héruð, sem eru á þeirri leið vera lengur án símasambands. Verði nú sími lagður til Vestmannaeyja, þá sparast mikið á Mýrdalssímanum, svo mikið að óhætt mun vera að draga frá símakostnaðinum til eyjanna 12-14 þús. kr., svo að í raun og veru kostaði síminn út í eyjarnar, þegar það er dregið frá hinni áætluðu upphæð, sem yrði að ganga til símaálmunnar austur í Vík á þessu sameiginlega svæði, 16-18 þús. kr. Og fer þá vissulega að verða minst á mununum, hvað símalagningin yrði dýrari en loftskeytastöðin. 2. Starfrækslan. Beri menn saman hvort ódýrara muni vera að starfrækja loftskeytastöðvar heldur en símasamband á umræddu svæði, þá er eg fyrir mitt leyti ekki í neinum vafa um, að eins og hér stendur á muni starfræksla símans verða mun ódýrari. Við loftskeytastöðina í Vestmannaeyjum mundi undir öllum kringumstæðum ekki veita af 2 mönnum til þess að starfrækja hana. Og þótt það kunni satt að vera, að slíkir menn þurfi ekki að vera svo ýkja lærðir, þá mundu þeir þó heimta sitt fullkomna kaup, sem þegar er orðið allhátt fyrir hvern óvalinn mann sem er, og þá ekki hvað sízt fyrir mann með nokkurri sérþekkingu, enda hefir stjórnin ætlað til þess í frv. 3 þús. kr., og mun sízt of hátt sett. Það mun reynslan sýna. En á hinn bóginn mundi starfræksla símastöðvar í Vestmannaeyjum kosta sem annarsstaðar sára lítið, að minsta kosti verða ekki nema lítið brot af því sem starfræksla loftskeytastöðvar kostaði, jafnvel þótt símritara þyrfti að hafa þar einstöku sinnum. 3. Bilunarhætta. Eg skal játa það, að eg er ekki svo fróður í þeim efnum, að eg treysti mér til að dæma ótvírætt um, hve mikil eða lítil hún kunni að vera. Og eg held aðra þingdeildarmenn hljóti sömuleiðis að bresta slíka þekkingu. En eftir því sem símastjóri, sem fróðastur er allra manna hér á landi í þeim efnum, hefir skýrt frá, þá má fullyrða, að bilunarhætta sé ekki mikil á sæsíma, ef hann yrði lagður, enda bendir okkar eigin litla reynsla í þá átt, að bilunarhætta á sæsímum sé ekki mikil yfirleitt. Og þegar búast má við, að alt verði vandað sem bezt, þá virðist óhætt að fullyrða, að hún verði á þessu svæði sára lítil. Öðru máli er að gegna um loftskeytastöð. Hún hlyti jafnan að vera undirorpin mjög mikilli bilunarhættu, sérstaklega í Vestmannaeyjum. Þar er eins og menn vita, há og snarbrött fjöll og svipvindi mikið og stormasamt, svo að hætt er við að stengurnar brotni altaf meira og minna. Eg hugsa því, að þegar á alt er litið, megi leggja hvorttveggja nokkurn veginn að jöfnu, bilunarhættu sæsímans og bilunarhættu loftskeytastöðvanna. Önnur bilunin sjaldgæfari og kostnaðarsamari, hin tíðari en ódýrari. Hvað landtöku sæsímans á meginlandinu snertir, þá get eg af eigin reynslu dæmt um það, að það er fyllilega rangt sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) vildi halda fram, að bilunarhætta á sæsíma milli lands og Vestmannaeyja mundi verða mjög mikil á landtökustaðnum við Rangársand. Hver maður, sem þar er kunnur, veit það, að síminn mundi þegar fara á kaf í sandi og þar af leiðandi bilunarhætta nær því engin á þeim stað. Sama er að segja um það, er sami háttv.þm. vildi halda fram, að »trollarar« mundu slíta símann milli lands og eyja, að það nær heldur engri átt, og það af þeirri einföldu ástæðu, að »trollarar« »trolla« aldrei á þessu svæði, sem síminn á að liggja um, hverjar orsakir sem til þess kunna að liggja, sennilega annaðhvort það, að sandurinn sé svo mikill, að hann fylli vörpurnar eða botninn svo ósléttur eða þá hvorttveggja. 4. Notagildi. Það hlýtur hverjum manni að liggja í augum uppi, að notagildi símans hlýtur að verða miklu meira en notagildi loftskeytastöðva. Og af hverju? Af því að ef sími yrði lagður komast, eins og tekið hefir verið fram, Vestmannaeyingar í samband við alt landið og aðrir landsmenn við þá. Að vísu má segja, að slíkt samband geti komist á, þótt að eins loftskeytastöðvar verði reistar. En slíkt samband liggur í augum uppi að hljóti að verða afardýrt, eigi að eins fyrir landssjóðinn með tilliti til starfrækslunnar, heldur einnig fyrir hina fáu notendur þar. Fyrst yrði að greiða gjald fyrir loftskeytin og síðan fyrir símskeyti með símanum, auk þess sem talsímabandið er þar með alveg afskorið, og er það þó eflaust það sem mönnum finst þægilegast og mest er notað. Og þörfin fyrir slíkt samband er ekki síður brýn hér en annarsstaðar á landinu. Vestmannaeyjar er bæði verzlunarstaður og stórt fiskiver. Úti í Vestmannaeyjum eru æfinlega vetur og vor fjöldi manns af meginlandi, sem þarf að hafa samband sem greiðast við menn í landi og aðrir við þá. Aftur á móti á sumrum er fjöldi af Vestmanneyingum, konum og körlum, í landi í kaupavinnu og við heyskap, svo að viðtölin yrðu þannig dagleg á báða bóga, fólkinu til þæginda og landssjóði til afarmikilla tekna. En þessum þægindum yrðu menn að mestu leyti sviftir, ef loftskeytaaðferðin yrði tekin fram yfir talsímann og landssjóður þar með einnig tekjunum. Vegna alls þessa er eg því að svo vöxnu máli því hlyntari, að símasamband heldur en loftskeytasamband verði sett á stofn á milli Vestmannaeyja og meginlands, en játa þó takmörkun þekkingar minnar í þeim efnum, og get því felt mig við þá tillögu, að stjórninni sé falið að ráða fram úr þessu eftir ráði vitrustu og beztu manna, treystandi því, að hún geri það sem réttast er í þessu efni og blandi því á engan hátt inn í stórpólitíkina eða undangenginn stjórnmálaágreining. Og að flestir háttv. þingdm. geti sætt sig við það, tel eg líklegt. Eg undantek háttv.þm. Barð. (B J.). Ef hann hefði sjálfur setið í ráðherrastólnum mundi hann ekki hafa haft mikið á móti svona lagaðri breyt.till. En þegar hann er þar eigi lengur, er skiljanleg afstaða hans gagnvart breyt.till. Hún er skiljanleg af manni, sem á öllu þykist hafa vit og einn vill öllu ráða. En þótt hann beri ekki traust til þeirrar stjórnar, sem nú höfum vér, þá getur hann nú máske huggað sig við það, að hún verði ekki svo langgæð - eftir því sem vindurinn virðist nú blása hjá hinum háttv. meiri hluta. Verði vantraustsyfirlýsing sú samþykt, sem þeir herrar í meiri hlutanum hafa nú borið fram, getur vitanlega svo farið, að vér allir verðum sendir heim með sóttgæzlufrumvarpið eitt, sem samþykt lög til að hampa framan í kjósendur og aðrir menn komi því til að fjalla um málið, svo að í raun og veru kunni því á sama að standa, hvort vér samþykkjum hér nú þráðar- eða þráðlaust samband milli Vestmannaeyja og lands. En hvað sem ofan á kann að verða, held eg þó að bezt fari á því, að breyt.till. fjárlaganefndar verði nú samþykt. - Og eg fyrir mitt leyti er ekki hræddur við að við gerum okkur hlægilega í augum seinni þinga fyrir að fela þetta mál til úrlausnar þeim, sem bezt hafa skilyrðin til þess að þekkja hið rétta. Viðvíkjandi hinum öðrum breyttill., hvort heldur fjárlaganefndar eða annara, skal eg ekki fjölyrða. Að sjálfsögðu fylgi eg stefnu fjárlaganefndar, sem h. frsm. (B.Þ.) hefir tekið fram, í flestum efnum, en tel mig samt óbundinn í sumum atriðum, sem sjást mun af atkvæðagreiðslunni. En fyrst eg stóð upp, þá vildi eg jafnframt lítillega minnast á athugasemdina í nefndaráliti fjárlaganefndarinnar við síðustu gr. frv. áhrærandi Markarfljótsfyrirhleðsluna. Þótt eg fyndi ekki ástæðu til, hennar vegna, að skrifa undir álitið með fyrirvara, þá er eg samt ekki alls kostar ánægður með hana. Ekki af því að eg telji hana skaða, heldur af því, að eg tel hana lítt framkvæmanlega og þar af leiðandi gagnslausa. Það sem upp á kann að vanta áskilið fjárframlag hjá Fjallamönnum, stendur að minni hyggju eingöngu hjá jarðeigendunum en ekki hjá hreppsbúum eða hreppsnefnd. Og eg þekki engan veg til þess, að jarðeigendurnir verði þvingaðir til þess að láta nokkurt fé af hendi í þessu skyni á móti vilja sínum. En sé það hægt, skal eg ekkert á móti því hafa. En ef til þess kemur, að landeigendur leggi fram fé í þessu skyni, þá vona eg að ekki standi á fjárframlagi úr landssjóði fyrir hönd jarða þeirra, er honum heyra - að minsta kosti óbeinlínis - til, sem eru kirkjujarðir Holtsprestakalls og æði margar eru að tölunni og flestallar undiropnar meiri eða minni eyðileggingu, ef fljótið hefði fengið að ráða.

Ráðherrann (Kr. J.) Eg vil leyfa mér að tilkynna hinni háttv. deild, að eg í morgun hefi tekið á móti símskeyti frá stjórnarskrifstofunni í Höfn, sem hljóðar svo: »Deres til Hans Majestæt Kongen sendte telegrafiske Indstilling om Udnævnelse af Justitiarius Kristján Jónsson til Islands Minister og Entledigelse i Naade og med Pension af Minister Björn Jónsson bifaldet af Hans Majestæt Kongen Amalienborg 14. Marts. Bestalling for Justitiarius Kristján Jónsson til at være Minister for Island underskrven af Kongen samtidig. Krabbe«. Þetta er í íslenzkri þýðingu svohljóðandi: »Tillaga yðar, símuð til Hans Hátignar konungsins, um að justitiarius Kristján Jónsson verði skipaður ráðherra Íslands og um að ráðherra Birni Jónssyni verði veitt lausn og með eftirlaunum er samþykt af Hans Hátign konunginum á Amalíuborg þ. 14. marz. Skipunarbréf fyrir justitiarius Kristján Jónsson til að vera ráðherra fyrir Ísland samtímis undirritað af konunginum. Krabbe«. Jafnframt og eg tilkynni hinni háttv. deild þetta, skal eg geta þess, að eg hafði ástæðu til þess að ætla, að meiri hluti þingmanna mundi styðja mig, er eg tók áskorun konungs um að taka við ráðherraembættinu. Eg hafði ástæðu til að ætla, að ekki færri en 23 þingmenn mundu styðja mig eða að minsta kosti ekki amast við mér sem ráðherra. Eg hygg því, að óhætt sé að fullyrða, að hér hafi þingræðinu ekki verið traðkað eða að neinu leyti misboðið. Sem ráðherra mun eg kosta kapps um að koma á friði og ró í landinu. Ófriðaröldum þeim, er yfir landið hafa gengið um síðastliðin ár verður að lægja. Það er hið nauðsynlegasta, nauðsynlegra en alt annað. Hin pólitísku stórmál ættu að hvíla sig og liggja í þagnargildi um nokkur ár, færri eða fleiri eftir atvikum. - Á þessu þingi mun eg stuðla að því af fremsta megni, að viðunanleg fjárlög verði samþykt, og að hagfeld stjórnarskrárbreyting nái fram að ganga. Verður þá þingið að sjálfsögðu rofið. En eg lýsi því yfir, að þó að stjórnarskrárbreyting verði ekki samþykt, þá hefi eg alt um það ásett mér að rjúfa þingið, til þess þjóðinni gefist færi á að láta álit sitt í ljósi um þá atburði, er hér hafa gerst þessa síðustu dagana. Það er hún, sem á að leggja dóm á þá.

Skúli Thoroddsen Eg álít hlýða að mótmæli komi nú þegar fram gegn því, að þingræðið hefir verið brotið, er núverandi ráðherra var skipaður, þar sem Hans Hátign konunginum var það fullkunnugt, að 19 þjóðkjörnir þingmenn höfðu skriflega lýst því yfir, að þeir mundu að eins styðja einn ákveðinn mann, sem ráðherra. Auk þess hafði einn þingmaður lýst því yfir, að hann mundi styðja þennan sama mann út þingtímann, og sá 21. hafði lýst því yfir, að hann mundi láta ráðherraútnefninguna hlutlausa. Þannig lá fyrir skýlaus yfirlýsing frá meiri hluta allra þingmanna og miklum meiri hluta allra þjóðkjörinna þingmanna um, að þeir mundu ekki styðja Kristján Jónsson til ráðherraembættis, og konungi var þetta fullkunnugt. En sá maður, sem hefir gerst svo djarfur að takast á hendur ráðherraembættið, þó hann vissi, að hann ekki hefði meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna með sér og þannig brotið þingræðið, hann hefir unnið það verk, sem getur haft mjög óheillavænlegar afleiðingar fyrir landið og þjóðina. Eg vildi það kæmi fram hér í deildinni skýr mótmæli gegn gerræði því, sem hér hefir verið beitt.

Ráðherrann (Kr. J.) Eg bjóst ekki við, að umræður mundu verða hér að sinni út af yfirlýsingu og tilkynningu minni, og vil eg skjóta því til hins hæstv. forseta, hvort rétt sé, að svo verði.

Forseti: Eg taldi sanngjarnt, að einn maður úr mótflokknum fengi að segja álit sitt um ráðherraskipunina, og þá sérstaklega sá, er fyrir mestum vonbrigðunum hefir orðið.

Hannes Hafstein Úr því einn maður fær að tala, hvers vegna fá þá ekki fleiri að tala? Eg vil hafa leyfi til þess að mótmæla öllum ummælum hins háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Mér finst þar gæta alt of mjög eigin hagsmuna, með því það er kunnugt, að þessi maður hefir gert alt til þess að keppa við hinn nýskipaða ráðherra um sætið.

Skúli Thoroddsen Eg verð að taka það fram, að þeir atburðir, sem hér hafa gerst, sýna það, að það er gersamleg óhæfa, að ráðherraútnefningin sé bygð á skotspónafréttum. Hún verður að byggjast á »autoriseruðum« upplýsingum frá sameinuðu þingi.  (H. Hafstein: Gegnum forsetann?)  . En hér hefir verið farið eftir fölskum skeytum.

Framsögum. (Ólafur Briem) Nefndin, sem í þetta mál var skipuð, hefir komið fram með tvær aðalbreytingar við frumv. stjórnarinnar. önnur breytingin lýtur að stighækkuninni, þannig að erfðafjárskatturinn sem hundraðsgjald vaxi jafnt og þétt, eftir því sem arfurinn hækkar. Þó er hámarkið sett hér 5 af hundraði, þegar arfurinn hverfur til þess hjóna, er lifir hitt eða niðja hins látna. En þar af leiðir, að stighækkunin hættir, þegar arfurinn nær 40 þús. kr., með því að lágmark erfðafjárskattsins í þessum flokki er 1 af hundraði. Þegar arfurinn fellur til foreldra hins látna eða niðja þeirra, sem alment er kallað 1. síðulína, þá ætlast nefndin til að hundraðsgjaldið sé 5 af fyrstu þúsund kr. og af næstu þúsund kr. 5½ sem hækki svo jafnt þangað til erfðagjaldið er orðið 25 af hundraði, sem hér er hámark. Lágmarkið er hér sett 5 af hundraði í stað þess að í frumv. stjórnarinnar var lágmarkið 6 af hundraði. Það er eins með þessa breytingu og fyrri breytinguna, að hún nemur staðar, þegar arfurinn er orðinn 40 þús. kr. Þegar arfurinn gengur til annarar síðulínu, sem sé afa eða ömmu hins látna eða niðja þeirra eða fjarskyldari erfingja eða óskyldra, er lágmark erfðafjárskattsins sett 10 af hundraði og hámarkið 50 af hundraði. Þetta hámark er líka bundið við 40 þús. kr. Það er ef til vill hægt að segja, að það sé sett nokkuð af handahófi, en þessi varð nú niðurstaðan. Lágmarkið á 3. erfð á staflið C er fært úr 12% niður í 10%. Enn hefir nefndin stungið upp á einni breytingu á stj.frv. Í því er fyrirmælt, að þegar annað hjóna deyr og hitt situr í óskiftu búi, þá verði það þegar að borga erfðafjárskatt. Þetta áleit nefndin nokkuð hart, því að því fer svo fjarri, að hagur búsins batni að neinu leyti við dauða annars hjónanna, heldur þvert á móti. Því vill nefndin fella þetta ákvæði burt, en til þess að ná tilganginum með ákvæðinu, sem átti að varna því, að tapaðist erfðafjárskattur, hefir nefndin komið fram með nýja grein, 5. gr., sem ákveður, að ef annað hjónanna deyr, skuli gera búið upp, og ákveða hvað mikill erfðafjárskattur hefði orðið, ef búinu hefði verið skift og skal hlutaðeigandi gefa erfðafjárskýrslu, sem svo verður geymd þangað til skifti fara fram. Um gjafir er sama að segja; með 5. gr., sem er 6. breyt.till. nefndarinnar er reynt að sneiða hjá ósanngirni og þó að nokkru leyti að tryggja það, að landssjóður tapi ekki skatti af slíkum gjöfum, þótt dráttur verði á greiðslunni. Aðrar verulegar efnisbreytingar hafa eigi komið frá nefndinni. Hitt er aðallega orðabreytingar og ekki ástæða til að fjölyrða um þær.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Það er vegna almennra umkvartana í sumum norðurhreppum Eyjafjarðarsýslu, að eg ber fram þessa þingsályktunartillögu, enda lýsti þingmálafundur, er eg hélt á Dalvík, yfir óánægju að þessu leyti; sérstaklega var því beint að Thorefélaginu, sem nýtur aðallega styrks úr landssjóði, að það léti ekki svo lítið að fela neinum sérstökum manni móttöku eða afgreiðslu á slíkum farangri. Þetta er mjög bagalegt fyrir menn, sem búa í fjarlægð frá viðkomustað skipanna og annaðhvort ætla að senda eitthvað, eða eiga von á einhverju með skipunum, að vita ekkert, hvert þeir eiga að snúa sér með þau erindi sín. Þess vegna er það, að eg hefi leyft mér að flytja þessa ósk kjósenda minna í því formi að skora á stjórnina, að hún hlutist til um, að öll þau skip, eða útgerðarfélög, sem njóta landssjóðsstyrks til strandferða, hafi að sjálfsögðu ákveðinn afgreiðslumann á hverjum viðkomustað, er stendur á áætlun. Þessum umkvörtunum er sérstaklega, eins og eg gat um, beint til Thorefélagsins og furðar mig það ekki, ef það er rétt, sem eg hygg að sé, að það borgi ekki afgreiðslumönnum nema 4% af fragtinni, en hvorki fyrir farþega eða ferðir sérstaklega, í það minsta ekki á smærri viðkomustöðum, þar sem hið sameinaða mun borga auk þessa 2% farþegagjaldi, 5 kr. fyrir hverja ferð strandbátanna og 10 kr. fyrir hverja ferð millilandaskipanna. Það er því eigi að furða, þótt illa gangi fyrir Thore að útvega afgreiðslumenn á öllum viðkomustöðum, því það mundi ekki borga sig svo sérlega vel. Eg vona nú, að stjórnin hlutist til um, að hér verði ráðin bót á. Sérataklega er það óheppilegt og illa liðið, þegar afgreiðslumenn eru engir til á afskektum stöðum og dvöl skipanna því venjulegast lítil.

Sigurður Gunnarsson Eg ætlaði að eins að leyfa mér að gera sömu uppástungu og hv. flutningsm., en nú þarf þess ekki; vil eg því styðja uppástungu hans um 5 manna nefnd.

Sigurður Hjörleifsson Mér finst mál þetta ekki þannig vaxið, að ástæða sé til þess að fjölyrða um það mikið í þetta sinn, og auk þess lít eg svo á, að óþarft sé að setja það í nefnd. Það er öllum ljóst, að á landi hér eru margar fleiri ár, sem þörf er á að brúa, og ber þá frá mínu sjónarmiði að taka tillit til þess hvar þörfin er mest, og virðist mér þá liggja næst þær árnar, sem umferðin er mest yfir. Eg get bent á margar fjölfarnar ár, og illar yfirferðar, sem enn eru óbrúaðar, svo sem Eyjafjarðará. Héraðsvötnin og ýmsar fleiri stórár norðanlands, og Rangá þekkja allir. Annars er eigi alllítill vandi að dæma um slíka hluti að lítt rannsökuðu máli. En eins og eg hefi þegar tekið fram, tel eg nefnd óþarfa, og málið verði látið ganga til 2. umr. Auk þess verður bráðum skipuð hér fjárlaganefnd, og væri þá eðlilegast, að sú nefnd fjallaði um málið.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Eg finn eigi ástæðu til þess að segja neitt um þessa tillögu, þar sem hún ber það sjálf glögglega með sér, hvað efnið er. En vegna þess, að fram hefir komið viðaukatillaga, vil eg leyfa mér að stinga upp á, að 5 manna nefnd verði kosin í málið.

Ráðherra (Kr. Jónsson) Eg skal leyfa mér að skýra hv. deild frá því, að eg hefi í morgun fengið svohljóðandi símskeyti frá stjórnarskrifstofunni í Höfn: „Deres til Hans Majestæt Kongen sendte telegrafiske Indstilling om Udnævnelse af Justitiarius Kristján Jónsson til Islands Minister og Entledigelse i Naade og med Pension af Minister Björn Jónsson, bifaldet af Hans Majestæt Kongen Amalienborg, 14. Martz. Bestalling for Justitiarius Kristján Jónsson, til at være Minister for Island, underskreven af Kongen samtidig. Krabbe“. Þetta er í íslenzkri þýðingu svohljóðandi: „Tillaga yður, símuð til Hans Hátignar konungsins, um að jústitiarius Kristján Jónsson verði skipaður ráðherra Íslands, og um að ráðherra Birni Jónssyni verði veitt lausn og með eftirlaunum, er samþykt af hans Hátign konunginum, á Amalíenborg þ. 14. marz. Skipunarbréf fyrir justitiarius Kristján Jónsson, til að vera ráðherra fyrir Ísland, samtímis undirritað af konunginum. Krabbe“. Um leið og eg tilkynni þetta, vil eg leyfa mér að segja örfá orð í þessari deild, sem eg hefi setið í svo mörg ár. Hún þekkir mig, hugsunarhátt minn, vegi mína og framferði, því að hér hefi eg verið öll þau ár, sem eg hefi setið á þingi. Þykist eg því mega vænta þess, að deildin sýni mér fremur velvilja en hitt. Að því er snertir útnefningu mína, skal eg geta þess, að er eg undirgekst að taka að mér ráðherraembættið, hafði eg ástæðu til að ætla, og get enn álitið, að eg hafi mátt reiða mig á stuðning meiri hluta þingmanna. Eg hafði ástæðu til að ætla að eigi færri en 23. þm. myndu styðja mig, eða að minsta kosti eigi amast við mér sem ráðherra. Eg hygg því að óhætt sé að fullyrða, að hér hafi þingræði eigi verið traðkað eða að neinu leyti misboðið. Eg tek þetta fram vegna þess, sem fram hefir komið síðan í gær af hálfu nokkurra þingmanna. - Sem ráðherra mun eg kosta kapps um að koma á friði og ró í landinu. Ófriðaröldum þeim er yfir landið hafa gengið um síðastliðin ár verður að lægja. Það er hið nauðsynlegasta, hið eina nauðsynlega í bráðina. - Hin pólitísku stórmál ættu að fá að hvíla sig, liggja niðri um nokkur ár. Við ættum að reyna að eyða deilum í landinu, og hugsa meir um hvað landi og lýð sé gagnlegast. - Á þessu þingi mun eg stuðla að því af fremsta megni, að viðunanleg fjárlög verði samþykt, og að hagfeld stjórnarskrárbreyting nái fram að ganga. Verður þá þingið að sjálfsögðu rofið. En eg lýsi því yfir, að þó engin stjórnarskrárbreyting verði samþykt, þá hefi eg alt um það ásett mér að rjúfa þingið, til þess að þjóðinni gefist færi á að láta í ljós álit sitt um þá atburði, er hér hafa gerst. Það er hún, sem á að leggja dóm á þá.

Flutnm. (Þorleifur Jónsson); Eg vildi að eins leyfa mér að stinga upp á, að máli þessu verði vísað til hinnar nýkosnu strandferðanefndar.