Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur lengi verið í lögum, að samvinnufélögunum væri skylt að leggja í varasjóð vissan hundraðshluta af viðskiptum. Fyrir þessu lágu eðlileg rök, þegar það var í lög sett, en nú sýnist ekki vera ástæða til þess að hafa þetta ákvæði lengur í lögum. Ekki er meiri ástæða til þess að skylda samvinnufélög til að leggja þannig í varasjóð, en hver önnur félög í landinu. Er því lagt til, að þetta ákvæði verði fellt niður. Á hinn bóginn er lagt til, að áfram standi það ákvæði, að þeim sé skylt að leggja í varasjóð allan hagnað af utanfélagsmannaviðskiptum. Ég vil leyfa mér að leggja til, að þessu máli verði vísað til hv. allshn. að lokinni 1. umr.



Herra forseti. Í þessu frv. eru nokkur höfuðatriði, sem ég vildi leyfa mér að gera stutta grein fyrir við þessa 1. umr. málsins. Þá er þess fyrst að minnast, að þegar skattalöggjöfin var til heildarendurskoðunar um árið, var lokið við þann kafla löggjafarinnar, sem fjallaði um skattgreiðslur einstaklinga, en aftur á móti varð ekki lokið þá að endurskoða þann kafla laganna, sem fjallaði um skattgreiðslur félaga. Að vísu var sá kafli einnig endurskoðaður af þeim mönnum, sem áttu þá sæti í n. til þess að íhuga skattamálin, en það mál komst ekki svo langt, að hægt væri að byggja upp nýja löggjöf um félagaskattinn. Þetta mál hefur verið til athugunar síðan, og er nú að finna í þessu frv. till. um úrlausn í þessu efni. Það er enginn vafi á því, að mikil nauðsyn er á, að fjölbreytni aukist í atvinnulífi landsmanna, m.a. þarf iðnaðurinn að taka vexti í mörgum greinum. Mörg af þeim verkefnum, sem þarf að taka fyrir, eru stór, til þeirra þarf mikið fjármagn, og það þurfa víða að koma til samtök margra og félagsskapur til þess, að þau geti orðið leyst. Vafalaust er æskilegast, að sem flestir geti orðið beinir þátttakendur í atvinnurekstri og framleiðslu á einhverja lund. En þegar verkefnin eru stórfelld og stórfelldari en svo, að einstaklingar ráði vel við þau, þá verða menn að leggja saman í eitt fé og atorku, til þess að vel megi fara. Mörg af þeim verkefnum, sem óleyst eru, eru þannig vaxin, að æskilegt væri að leysa þau með mjög almennri þátttöku í félögum. Enginn vafi er á því, að skattalöggjöfin hefur veruleg áhrif á atvinnumálin. Í nútímaþjóðfélagi hefur það mjög mikla þýðingu t.d., hvernig félög eru skattlögð. Við höfum undanfarið haft hér mjög stighækkandi skatta á félögum, einkum síðan 1940, að lögleiddur var stríðsgróðaskatturinn. En þessi tilhögun hefur ekki gefizt vel. Í fyrsta lagi hefur þessi tilhögun gert mjög erfitt fyrir um fjármagnsmyndun yfirleitt í félögum, allt of erfitt fyrir. Í annan stað hefur þessi mjög stighækkandi skattur á félögum fælt frá því að stofna myndarleg félög til þess að glíma við örðug verkefni. Þessi háttur hefur líka ýtt undir menn að dreifa efnahagsstarfseminni í mörg smærri félög, og hefur þetta vafalaust orðið til baga. Reynt hefur verið að bæta úr þessum ágöllum, sem menn hafa komið auga á, með því að leyfa mjög ríflegar fyrningarafskriftir á vissum þýðingarmiklum tækjum, sem þarf að kaupa til atvinnurekstrar. En þótt það sé mjög þýðingarmikið og geri mikið gagn að leyfa slíkar ríflegar fyrningarafskriftir til þess að byggja þannig upp fjármagn, þá er það ekki fullnægjandi. Meira að segja getur farið svo, ef ákaflega langt er gengið í því efni, en skattalög hörð að öðru leyti, að það ýti jafnvel undir ýmsa óeðlilega fjárfestingu. Og félög, sem eru að byggja sig upp og hafa lítið fjármagn í byrjun til að kaupa fyrir atvinnutæki og litinn aðgang að lánsfé, fá ekki notið þeirra hlunninda, sem fyrningarafskriftirnar veita, vegna þess að þau komast ekki yfir tækin, sem leyft er að afskrifa ríflega. Eins og ég gat um áðan með örfáum orðum, hafa þessi mál verið alllengi í athugun, sérstaklega á vegum fjmrn. Þessi athugun hefur tekið langan tíma, því að málið er mjög vandasamt viðfangs og margir erfiðleikar hafa reynzt á leiðinni. Hér hefur einnig blandazt inn í, að auk hinna mjög stighækkandi skatta, sem hafa verið lögleiddir til ríkissjóðs og sveitarfélaga sameiginlega með stríðsgróðaskattslögunum, hefur lengi tíðkazt hér að leggja á til tekjuöflunar, fyrir sveitar- og bæjarfélög, svokölluð veltuútsvör. Og þetta veltuútsvaramál hefur alla tíð blandazt inn í þetta efni og gert það enn torveldara viðfangs, en ella hefði verið. Það má segja, að vandamálið hafi verið tvíþætt: annars vegar, hvernig skattleggja skyldi félögin til ríkissjóðs, og hins vegar, hvernig skattleggja skyldi þau til sveitarfélaganna. En það hefur æ betur og betur komið í ljós, eftir því sem meira hefur verið unnið að þessu máli, að það er ákaflega vafasamt að bíða með það að stíga nokkurt skref í þessu máli, þangað til hægt verður að leysa báða þætti þess. Það liggur í því, að til þess að leysa veltuútsvaramálið þarf að endurskoða fjárhagsgrundvöll bæjar- og sveitarfélaga, og það hefur mjög glöggt komið í ljós, að það er ekki létt verk. Þess vegna hef ég að þaulathuguðu máli og þeir, sem með mér hafa mest verið til ráðuneytis um þetta mál, og ríkisstj. komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að afnema nú stighækkandi skatt á öllum félögum, og ættu þá félögin að greiða jafnan hundraðshluta af tekjum sínum öll saman. Hefur það orðið að ráði að beita sér fyrir þessari lausn á vandamálinu, enda þótt veltuútsvaramálið sé þá að sjálfsögðu ekki leyst um leið, eins og þetta frv. ber með sér. Fyrir þessari breytingu sýnast vera mjög skynsamleg rök auk þeirra, sem ég hef raunar þegar drepið á. Það er í fyrsta lagi, að stærri félög verða óstarfhæf eða lítt starfhæf, ef stighækkun er mjög veruleg, því að þau þurfa að eignast fjármagn, eins og ég hef drepið á, en geta ekki að ráði safnað fjármagni, ef stighækkunin er jafnstórfelld og hún var lögleidd 1940. Þá kemur einnig til, að stighækkandi skattur kemur til hjá einstaklingunum, þegar arði er úthlutað úr félögunum. Ég gat þess áðan, að í þessu frv. væri ekki fjallað um veituútsvörin, og það mál er þá óleyst eftir sem áður, því að það kostar endurskoðun á fjármálum bæjar- og sveitarfélaga, en slíkt hefur ekki reynzt neitt áhlaupaverk, eins og ég tók fram. En hér var um tvennt að ræða, annars vegar að láta allt óbreytt enn um óákveðinn tíma varðandi skattlagningu félaga, þótt aðkallandi nauðsyn væri á því að breyta skattstiganum til ríkisins, eða þá að taka þennan mikilvæga þátt, þ.e.a.s. skattgreiðslurnar til ríkisins, út úr til úrlausnar út af fyrir sig og gera ný lagaákvæði um það, hvernig félög skuli greiða skatt til ríkisins, leysa þann merka áfanga sér í lagi. Og eftir að hafa glímt við þetta mál nú missirum og raunar árum saman, hikaði ég ekki við að taka þennan kost, þegar ég fann, að það mundi vera hægt að fá fylgi fyrir skynsamlegri úrlausn. Því er það, að nú liggur þetta frv. hér fyrir, þar sem gert er ráð fyrir þessu nýmæli, að í stað hinna mjög stighækkandi skatta á félögin verði lagður á þau einn skattur, hlutfallslega jafn á félögin öll. Ég skal geta þess, að við höfum fylgzt allvel með í því, hvað gerzt hefur í þessum málum annars staðar undanfarið, og rétt er að taka það fram, eins og raunar er gert í grg., að í Noregi og Svíþjóð hefur nú sá háttur verið upp tekinn, sem gert er ráð fyrir að hér verði framvegis um skattlagningu á félög, en í Danmörku er að vísu nokkuð annar háttur á hafður, þótt þar sé ekki sami háttur eins og hér var. Í Danmörku greiða t.d. hlutafélögin skatt eftir því, hversu hagnaður þeirra er hár samanborið við innborgað hlutafé. Ég hika ekki við að láta í ljós þá skoðun, að ég tel hér um mjög merkilegt nýmæli að ræða. Þá vil ég næst greina frá, að í þessu frv. eru ný ákvæði um lækkun skatta á lágum tekjum, en eins og hv. þm. vafalaust rekur minni til, þá var lögfest lækkun á skatti á lágum tekjum hér í fyrra, en nú er gert ráð fyrir að lækka þennan skatt enn meira, en þá var ákveðið, og eru nýmælin þau, að í staðinn fyrir 331/3% lækkun á að koma 50% lækkun, og gert er ráð fyrir því, að tekjuhámarkið sé miðað við 55 þús. kr. hreinar tekjur hjá hjónum með tvö börn, en í fyrra var miðað við 47.500 kr. hreinar tekjur hjóna með eitt barn á framfæri. Þá er í því sambandi leiðrétt óeðlilegt þrep, sem varð í skattstiganum í fyrra við þessar breytingar og ýmsir bentu þá á, en tóm vannst ekki til þess að laga þá. Þessi breyting kemur hv. þm. vafalaust ekki á óvart, því að ríkisstj. hafði lýst því yfir, að hún mundi beita sér fyrir frekari lækkun á skatti á lágum tekjum, en orðinn var. Þá eru ákvæði í frv, um að auka þann sérstaka frádrátt, sem fiskimönnum er heimilaður í skattalögunum, og hækka hann úr 500 kr. á mánuði upp í 850 kr. á mánuði. Þessi frádráttur er veittur fiskimönnum umfram þann frádrátt, sem þeir hafa vegna sjófatakostnaðar, eins og hv. þm. vafalaust kannast við, og rökin fyrir þessum sérstaka frádrætti fiskimönnum til handa umfram aðra eru þau fyrst og fremst, að þeir eru langvistum fjarverandi frá heimilum sínum og geta því alls ekki unnið fyrir sjálfa sig neitt líkt við það, sem aðrir geta við komið, sem að staðaldri starfa heima hjá sér. Eins og við vitum, þá er því þannig varið, að langflestir vinna sér mjög mikið til hags í frístundum sínum heima við, og þær tekjur þurfa þeir, ef þeir vinna að byggingum t.d., ekki að telja með skattskyldum tekjum. Fiskimenn geta yfirleitt alls ekki komið þessu við. Er litið svo á af þeim, sem standa að þessu máli, að með þessu sé verið að jafna þann aðstöðumun. Loks vil ég minna á, að í frv. eru ný ákvæði um eignarskatt. Þegar ákveðið var að gera nýtt fasteignamat, var um leið sett í lög, að breyta skyldi sköttum þannig, að skattabyrðin í heild ykist ekki við það, að fasteignamatinu væri breytt. Í samræmi við þetta eru hér till. um eignarskattinn, þar sem skattstiganum er breytt þannig, að gert er ráð fyrir því, að hann gefi í heild til ríkisins jafnmikið og áður þrátt fyrir hækkun fasteignamatsins. Verður þá nýja fasteignamatið aðeins til þess að auka samræmið í því, hvernig eignarskatturinn kemur niður. En eins og við vitum, var áður í því geysilega mikið ósamræmi, því að menn urðu að telja meginhluta eigna sinna, aðrar en fasteignir, fram með nokkurn veginn gangverði, en fasteignirnar voru áður taldar langt undir verði. Loks vil ég minna á, að enn eitt veigamikið atriði er í athugun varðandi skattalöggjöfina, og það eru skattgreiðslur hjóna eða samsköttun hjóna, en þeim athugunum er ekki að fullu lokið. Það mál er þannig vaxið, að það þarf að athugast í sambandi við tekjuöflun til að mæta rýrnun á skatttekjum ríkisins, sem verulegar breytingar á lögum um þetta efni mundu hafa í för með sér, og það er af þessum ástæðum, sem það atriði er ekki með í þessu frv. Ég hef þá greint frá höfuðatriðum málsins og vildi leyfa mér að óska eftir því, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að lokinni þessari 1. umr.



Herra forseti. Það má segja, að núverandi opinber skattheimta hafi undanfarin ár og sé enn að murka lífið úr því hagkerfi, sem við búum við. Þessi aðferð til þess að útrýma því hagkerfi, sem við búum við eins og önnur Vesturlönd, er að sjálfsögðu í samræmi við skoðanir vissra flokka í landinu, sem vilja koma á því kerfi, sem þeir berjast fyrir, en það er, að enginn einstaklingur megi eiga nokkuð, heldur að ríkið eigi allt. Þess vegna er allur rekstur í landinu, eins og sakir standa, byggður á sandi, meðan við verðum að þola þá opinberu skattheimtu, sem við búum við í dag. Þessi skattheimta er ein aðaluppistaðan í verðbólgunni. Menn láta sér yfirleitt ekki koma til hugar, að skattheimta geti haft mjög mikil áhrif á verðbólguna. En skattheimtan er ein aðaluppistaðan í verðbólgunni í dag, vegna þess að hún ýtir undir mjög mikla óheilbrigða eyðslu og hún eykur óhemjulega þrýsting á allar útlánastofnanir landsins. Skattheimtan er ein aðalástæðan fyrir því, hversu hátt útlánin eru komin í lánastofnunum þjóðarinnar. Og það veldur að sjálfsögðu því, að þessir peningar fara í umferð og til eyðslu. Ef skattalögin væru byggð á heilbrigðum grundvelli, mundi þeim félögum, sem hafa rekstur með höndum í landinu, verða leyft að safna sjóðum til þess að geta haldið rekstrinum gangandi. Í dag er ekki því að heilsa. Því félagsformi, sem mest er notað hérna, hlutafélagsforminu, er ekki leyft að halda eftir neinu af tekjum sínum, þegar ríki og bær eru búin að gera sínar kröfur. Til þess að geta starfað, verða svo þessi félög að flýja á náðir bankanna til þess að fá rekstrarfé. Það er ekki einungis svo, að þeim sé synjað um að safna rekstrarfé, heldur ganga skattarnir svo nærri félögunum, að þau verða að borga nokkuð af sköttunum af eignum sínum á hverju ári. Sumir halda, að þetta sé ekkert alvörumál og að ekki liggi á að leiðrétta svona meinsemd í þjóðlífinu. En það er annað verra, sem þetta ástand leiðir af sér. Það gerir alla menn í landinu að skattsvikurum, sem geta komið því við,og það er alvarlegt ástand. Allt þetta hefur svo valdið því, að meginhluti þjóðarinnar ber slíka fyrirlitningu fyrir skattalögum og opinberri skattheimtu, að skattheimtan nær hvergi tilgangi sínum í dag. Þetta er alvarlegasta hliðin á þessu alvarlega máli, sem margir forráðamenn þjóðarinnar hafa ekki viljað hlusta á undanfarin ár. En nú er meinsemdin að koma svo greinilega í ljós, að ekki er hægt lengur að skella við þessu skolleyrunum. Ef þjóðin vill, að atvinnurekstur geti þrifizt hér í landinu, verður að breyta opinberri skattheimtu frá því, sem hún er í dag. Það má segja, að skattabrjálsemin sé í hámarki hér í landinu, og síðasta dæmið er stóreignaskatturinn, sem á var lagður á síðasta þingi og átti að innheimta 80 milljónir kr. hjá gjaldendum. En nú er upplýst, að hann innheimtir ekki 80, heldur 135 millj. kr. Hann er 70% hærri, en þingið ætlaðist til, að hann yrði. Eignirnar eru því nær undantekningarlaust, - ég fullyrði það, - því nær undantekningarlaust virtar á hæsta söluverði. Flestir þeirra, sem greiða þennan skatt, greiða hann af fasteignum, því að það eru aðallega fasteignirnar, sem koma skatthæðinni upp. Margir, fjöldamargir af gjaldendum skattsins eiga eingöngu fasteignir, sem eru notaðar við framleiðslu. Þeir, sem eiga eignir, sem eru notaðar til framleiðslu, eru allir í vandræðum með rekstrarfé. Það er á takmörkum hjá mörgum, að þeir geti rekið þessar framleiðslueignir, vegna þess að þá skortir rekstrarfé. Af þessum mönnum á að taka hundruð þúsunda og sumum milljónir króna. Þeir geta hvergi tekið þessar fjárhæðir nema úr eignum, Þeir mega ekki draga skattinn frá tekjum, og skattalögin, eins og þau eru nú, heimila þeim ekki að halda neinu eftir af því, sem þeir þéna á árinu. Til þess að geta greitt skattinn verða þeir að selja eignirnar. Annað geta þeir ekki gert. Og þá kemur spurningin um það, hver geti keypt þær, svo að þeir geti borgað skattinn. Eitt gott dæmi er hér rétt við húsdyrnar. Það er stóreign, sem einn einstaklingur á, og þessi eign er notuð til almenningsþarfa. Hún er einhver nauðsynlegasta byggingin í Reykjavík. Þessi maður, að ég held, á ekki neitt annað, en þessa byggingu, en hún er mjög verðmikil. Þessi maður á að greiða þúsund krónur á dag í 10 ár í stóreignaskatt og vexti. Hvernig á nú þessi maður að fara að greiða skattinn? Hann fær ekki að halda neinu eftir af tekjum sínum. Hann getur því ekki borgað hann af tekjunum. Hann hefur engar aðrar útgöngudyr, en að selja eignina til þess að borga skattinn. En ef til vill hefur það líka verið hugmyndin á bak við þessar ráðstafanir, að menn yrðu að selja eignirnar og ríkissjóður að yfirtaka þær. Nefna mætti fjöldamörg fleiri dæmi þessu lík, en þetta sýnir, hversu geysileg skammsýni hefur ráðið, þegar þessi skattur var á settur, eins og ástandið er í landinu í dag. Ef menn syntu í peningum, syntu í lausafé og rekstrarfé, þá væri öðru máli að gegna. Þá mætti hugsa sér, að þeir gætu borgað þetta. En því miður er nú ekki því að heilsa. Hvað því frv. viðvíkur, sem hér er til umræðu, verð ég að segja, að það er spor í rétta átt. Það er talsvert mikið spor í rétta átt, ég verð að viðurkenna það. Með þessu frv. er stríðsgróðaskatturinn afnuminn, og þá er afnumið það haft, sem fyrirmunaði öllum stærri rekstri í landinu að geta notið sín. Það er settur einn skattur, 25%. Að vísu er ekki mikið við því að segja. En mér sýndist í grg., að hæstv. fjmrh. ætlaði sér nú samt sem áður ekki að láta ríkissjóð verða fyrir neinum halla af þessari breytingu. Hér er því ekki um neina fórn að ræða af hendi ríkissjóðs, Mér fyndist þó, - og ég vil beina því til hæstv. fjmrh., - mér fyndist, að ríkissjóður gæti vel lækkað skatta, án þess að það sé tekið með hinni hendinni, sem gefið er með annarri. Gæti vel verið, að það væri alveg eins hollt að lækka skattana á þann veg og láta það koma framleiðslunni í landinu til góða. Það er í öðru lagi hækkun á skattfrjálsri arðsútborgun, sem raunar er ekki nema ofur eðlilegt, þegar vextir eru komnir upp í 71/2–8%. Það er þó samt sem áður talsvert betra, en áður var. Í þriðja lagi eiga öll félög að greiða skattinn, eftir því sem mér skilst, bæði hlutafélög og samvinnufélög. Eru þá sett hvað þessa skattgreiðslu snertir á sama grundvöll bæði félagsformin. En þó að þetta sé spor í rétta átt, verð ég þó að láta í ljós þá skoðun, að litlu sé bjargað fyrir atvinnureksturinn í landinu, meðan engar skorður eru settar við álagningu útsvara. Hæstv. fjmrh. gat þess í ræðu sinni, að hann hefði ekki treyst sér til þess að fara lengra í þetta skipti, en að láta breytinguna ná til félagakafla skattalaganna. En ég vil benda á, að þó að það sé gott að fá þessa breytingu, getur hún orðið að engu, með því að engar skorður eru settar við álagningu útsvaranna, og á ég þar aðallega við veltuútsvarið. Eins og allir vita, er þetta útsvar lagt á einstaklinga og félög án nokkurs tillits til afkomu þeirra eða eigna. Ég efast um, að til sé nokkurt land í heiminum, þar sem slík skattheimta er viðhöfð. Ég er ekki út af fyrir sig að álasa bæjar- og sveitarfélögunum í þessu efni. Ég veit vel, að þau hafa þungan bagga að bera og hafa gert þetta út úr neyð. En sú skylda hvílir og hefur hvílt á stjórn landsins og þá fyrst og fremst hæstv. fjmrh. að koma þessu á réttan grundvöll. Og fyrr en það er gert, verður þessi breyting, sem hér er borin fram í dag, vægast sagt afar vafasöm og mjög vafasamt, hvort hún kemur framleiðslu og atvinnuvegum landsins að nokkru gagni, meðan útsvarshlið málsins er alveg óleyst. Það er nú svo stutt síðan frv. var lagt fram, að menn hafa ekki haft tíma til þess að gera sér grein fyrir því, hvað kynni nú að vanta í frv. Það er gott, það sem gott er í því, en ég efast ekki um, að sitt hvað sé, sem vantar og ætti að vera í frv. Ég vil t.d. benda á, að við endurskoðun skattalaganna á undanförnum árum í mþn. lögðu sjálfstæðismenn áherzlu á það, að breyting yrði gerð á ákvæðum um frádrátt frá skatti vegna taps. Nú má færa tap aðeins á milli tveggja ára. Það hefur verið margsýnt fram á, að það er óheilbrigt að synja mönnum um að færa tap á milli fleiri ára, en tveggja, ef þeir verða fyrir miklum töpum. Það á að vera grundvallarhugsun laganna, að skattgreiðandinn megi draga frá heiðarleg töp, svo lengi sem þau eru til. Þetta og fleira verður vafalaust athugað nánar við meðferð frv. í n. En hvernig sem um slíkar till. fer, þá vil ég þó endurtaka það, sem ég sagði, að ég tel það stórt spor í rétta átt, sem hér hefur verið stigið, þó að ýmislegt vanti á, að það nái fullkomlega tilgangi sínum.



Herra forseti. Mér þykir dálítið annað hljóð í hv. 2. þm. Reykv. (BÓ), þegar hann ræðir þetta frv. nú, heldur en var í síðasta skiptið, þegar hann ræddi hér um tekjuskattsfrv., sem þá lágu fyrir. Þá var verið að gera nokkra breyt, viðvíkjandi tekjuskatti sjómanna eða réttara sagt á frádrætti þeirra, og hv. 2. þm. Reykv. kom upp, eins og oft í skattamálum, fyrir hönd Sjálfstfl. og sagði, að nú væri allt of lítið að gert, það yrði að ganga miklu lengra í slíku og sjómenn ættu það að öllu leyti skilið, og flutti jafnvel till. um slíkt. Það er nú ofur lítið um sjómenn í þessu frv., sem liggur hérna fyrir. En hv. 2. þm. Reykv. og Sjálfstfl. hefur líklega alveg gleymt því að gera neinar brtt. viðvíkjandi því að ganga ofur lítið lengra viðvíkjandi sjómönnunum, því að mér heyrðist á hv. 2. þm. Reykv., að hann hefði orðið svo feginn yfir 1., 2. og 3. gr. í þessu frv., að það hefði bókstaflega ekki komizt að í hans huga, að muna nú eftir þeim till., sem Sjálfstfl. væri vanur að gera til þess að bæta kjör alþýðunnar, eftir að hann væri kominn í stjórnarandstöðu. Ánægjan yfir þeim tilslökunum, sem átti að gera gagnvart auðvaldinu, var svo mikil, að það komst ekkert að hjá hv. 2. þm. Reykv. annað en að lýsa ánægju sinni yfir slíkum tilslökunum, og er ríkisstj. sannarlega ekki vön að fá slíkar ánægjuyfirlýsingar úr þeirri átt.

Það liggur fyrir frv. frá Sjálfstfl. um þetta

. Já, það er ekki verið að ítreka það, þegar hv. 2. þm. Reykv. er að ræða um þessi mál. Hann var búinn að steingleyma því sjálfur, að það væri nokkurt slíkt frv. til, annars hefði hann minnt á það. Nú komst ekkert annað að, en ánægjan yfir fyrstu greinunum í þessu frv., og ég held, að það sé fyllilega rétt, bæði hjá hæstv. fjmrh, og hv. 2. þm. Reykv., sem báðir fyrst og fremst hafa gert þessar fyrri greinar frv., sem fyrir liggur, að umræðuefni, að það mun verða litið svo á seinna meir, sem þar sé um aðalatriði í þessu frv. að ræða. Það er ýmislegt gott í síðari greinum þessa frv., margt sem samið hefur verið um og hefur staðið til um nokkurn tíma að ætti að ná fram að ganga, bæði viðvíkjandi kjörum sjómanna, viðvíkjandi lækkun skatta á lágtekjum og öðru slíku. En eins og greinilegt er af þeim umr., sem nú þegar hafa orðið um þetta mál, verða þessi hagsmunamál alþýðu manna auðsjáanlega ekki aðalatriðið í þeim umr., sem hérna fara fram, enda er þar að vísu ofurlítið haldið áfram á braut, sem barizt hefur verið fyrir undanfarið, en þar sem um er að ræða fyrri hluta frv. viðvíkjandi breytingunni á hlutafélagaskattinum, þar er hins vegar farið inn á nýjar brautir af hálfu ríkisstj. Og ég mun nú gera það að nokkru umtalsefni. Ég vil um leið láta það hins vegar í ljós, að ég álít, að það, sem hæstv. fjmrh. minntist á viðvíkjandi hjónaskattinum, þurfi helzt að fylgjast með þessu, en ekki bíða seinni tíma eða annarrar löggjafar. Það er þá viðvíkjandi hlutafélagaskattinum og þeim brtt., sem gerðar eru út af honum. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að skattalögin hefðu verið að murka lífið úr því kapítalistíska hagkerfi, sem við búum við. Hann vildi, skildist mér, alveg sérstaklega kenna það stríðsgróðaskattinum og þeim lögum, sem í sambandi við hann voru sett, og bætti því hins vegar auðvitað við, að þetta, að skattalögin vildu murka svona lífið úr því kapítalistíska þjóðfélagi, það væri náttúrlega gert af þeim, sem vilja það kapítalistíska þjóðfélag feigt. Ég vil nú minna hann á, hverjir það eru, sem vilja það kapítalistíska þjóðfélag feigt að hans áliti. Stríðsgróðaskatturinn var settur 5. maí 1941, og þá var það gamla þjóðstjórnin, sem setti hann, og undir lögin skrifa Hermann Jónasson, Eysteinn Jónsson, Jakob Möller, Ólafur Thors og Stefán Jóh. Stefánsson. Ég veit ekki, hvort það er einmitt meining hv. 2. þm. Reykv. að álíta, að það hafi verið þessir menn, sem hafi sett þennan skatt með tilliti til þess, að þeir vildu endilega hið kapítalistíska skipulag feigt. Ef það væru hins vegar einhverjir menn þar í, sem hefðu endilega viljað þetta kapítalistíska þjóðfélag feigt á þeim tíma, þá gafst nú kannske tækifæri árið eftir til að breyta þarna ofurlítið um. Þá voru núverandi lög um stríðsgróðaskattinn sett, og þau voru gefin út 20. maí 1941 og þá var nefnilega komið upp í 200 þús. kr. hámarkið. Og hver gaf þau lög út? Þau eru undirskrifuð af Jakob Möller, fjmrh. Sjálfstfl., þannig að mér sýnist hv. þm. vera að fara að dylgja nokkuð skarplega að Sjálfstfl. um, að hann vilji það kapítalistíska þjóðfélag feigt. Þá var Sjálfstfl. einn í ríkisstj. á Íslandi, þegar þau lög voru gefin út. Það er ekki það, sem veldur, hvað þarna er, að þau sósíalistísku áhrif hafi verið svo mikil. Það er allt annar hlutur. Og ég held, að það sé alveg rétt, að við gerum okkur það greinilega ljóst, því að ég velt alveg, að þessi breyting, sem hér er að fara fram, mun upp á seinni tímann þykja marka nokkur tímamót í íslenzkri skattalöggjöf, eins og líka hv. 2. þm. Reykv. tók réttilega fram. Það hefur verið svo með okkar þjóðfélag, frá því að kapítalisminn yfirleitt fór að ryðja sér til rúms í því fyrir og um aldamótin, að þetta útlenda auðvaldsskipulag, sem áður var, berst hingað til lands í bændaþjóðfélag, sem hafði mjög eindregnar og ákveðnar hugmyndir viðvíkjandi auðmagni og auðvaldi, og það er engum efa bundið, að afstaða bænda almennt hér á Íslandi og allrar alþýðu um aldamótin er sú að vera hrædd við allt, sem heitir auðmagn. Það stafaði þegar af þeirri reynslu, sem þeir Íslendingar hlutu, sem fluttust til Ameríku, til Kanada og Bandaríkjanna, á síðari hluta síðustu aldar. Þeir urðu skelfdir við að komast í kynni við það auðvald, sem þar ríkti. Og við, sem enn þá munum fyrstu áratugi þessarar aldar hér, vitum, hvernig það gagnsýrði allt íslenzkt þjóðfélag, þessi ótti við, að hér kynni líka að koma upp auðvald. Og það er mér kært að minnast meira að segja á þær kennslubækur, sem maður sjálfur lærði í skóla, eins og Karls Finnbogasonar, - meira að segja í landafræðikennslubókunum þá var þessi ótti sterkur. Og það hefur allan tímann verið svo hér á Íslandi, að okkar bændaþjóðfélag hefur óttazt tilkomu auðmagns í landinu og með hvers konar löggjöf raunverulega reynt að setja skorður við því. Það hefur verið ótti fátækrar, smárrar, frumstæðrar bændaþjóðar við, að mikið fjármagn gæti safnazt á einstakra manna hendur og orðið þess vegna þjóðinni ofjarl. Og þau dæmi, sem þeir höfðu séð fyrir sér, einmitt af því, hvernig slíkt auðmagn hafði skapazt, hve voldugt það hafði orðið, þau ollu því, að menn voru smeykir. Þessi andstaða hefur raunverulega mótað okkar tekjuskattslöggjöf alla leið síðan. Meira að segja hefur Sjálfstfl., þegar hann hefur farið einn með stjórn, ekki farið varhluta af þessari ákaflega sterku andúð, sem hefur verið svona rótgróin hjá þessari bændaþjóð. Þess vegna hefur raunverulega tekjuskattslöggjöfin á Íslandi verið þannig, að stórgróði hefur verið bannaður. Við höfum oft orðað þetta, og ég held, að við höfum verið sammála, 2. þm. Reykv. (BÓ) og ég, um okkar skilgreiningu á þessu, þó að við rekjum orsakirnar misjafnt, ég hef orðað þetta þannig hér áður fyrr, að kapítalisminn væri bannaður á Íslandi og hann yrði að þrífast hér í banni laganna með skattsvikum og gjaldeyrissvikum. Og ég held, að það sé nokkurn veginn rétt, að það er ekki vegna þess, að við sósíalistar höfum verið svo voldugir, að við höfum verið að útrýma honum, - ég man sérstaklega eftir, að ég sagði þetta oft við fjmrh. Sjálfstfl., sem við einu sinni sátum í ríkisstj. með, og hann samþykkti þetta algerlega, - heldur var þetta vegna þess, að þarna var á ferðinni ákaflega sterk, frumstæð hvöt hjá varfærinni bændaþjóð, sem vildi ekki hleypa sér út í neinar gönur í þessum efnum. Þess vegna hefur auðvaldið á Íslandi orðið að þrífast í hálfgerðu banni laganna, með skattsvikum og öllu mögulegu slíku, vegna þess, hve auðmagnsþróuninni hefur verið þröngur stakkur skorinn frá upphafi. Og það er rétt einmitt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan, að þetta hefði gert alla, sem geta það, að skattsvikurum. Á þessu eru vissulega tvær hliðar. Það mundu vera ýmsir, sem e.t.v. kynnu að óska eftir því, að kapítalismi gæti þróazt hér á löglegan hátt og gróði myndazt á löglegan hátt. En sannleikurinn er, að afstaða þjóðarinnar gagnvart gróðamyndun hefur verið sú, að gróðamyndun væri siðferðislega forboðin, og á því hefur þetta raunverulega byggzt. Og það er ekkert undarlegt. Það á rót sína að rekja til þess, að okkar þjóð, sem um aldir er búin að vera nýlenduþjóð, búin að vera þjóð, sem lætur arðræna sig og sér allan gróðann hverfa út úr landinu og hatar þess vegna gróðamyndun og fyrirlítur hana og finnst hún hátt upp hafin yfir slíkt athæfi, - afstaða slíkrar þjóðar verður auðvitað allt önnur en þjóðar, þar sem gróðamyndun á sér stað í landinu sjálfu. Við skulum muna eftir því, að þegar borgarastéttin brýzt til valda í Englandi og byrjar að skapa sér gróða, þá gerir hún það undir þeirri forsendu, að það sé ákaflega kristilegt athæfi að safna saman auð. Púrítanisminn enski verður eins og hennar trúarkenning um það, hve það sé eðlilegt og guði þóknanlegt að vera sparsamur og iðinn og duglegur og safna auð og eyða honum ekki. Hún á þess vegna mjög sterkar rætur í íslenzku þjóðlífi og í íslenzkri þjóð, þessi andstaða á móti gróða. Og það er engum efa bundið, að það væri það bezta fyrir íslenzka þjóð, ef hún gæti þróazt á þann veg, að hún þyrfti aldrei að viðurkenna auðmagnsmyndun eða gróðamyndun sem löglegan atvinnuveg. Það væri bezt, ef hún gæti þróazt á þann veg, að hún gæti fengið að hlaupa sem mest yfir kapítalismann sem slíkt stig. Það veit enginn, hvað mikið kann að fara forgörðum hjá okkar þjóð, þegar verður farið að líta svo á, að gróðamyndun sé eðlilegur hlutur, löglegur og jafnvel lofsamlegur. Allar áminningar Hallgríms Péturssonar eða hverra annarra sem er, svo að ég tali nú ekki um kristninnar, það fer að verða nokkuð lítið úr þeim, þegar farið er að ganga inn á það sem löglegt athæfi í einu þjóðfélagi.

Mega menn spara?

Sparnaður og gróði er alveg sitthvað, og gróði skapast ekki fyrir sparnað, heldur fyrir arðrán, og það ættu þeir, sem eru í slíkri aðstöðu eins og hv. 2. þm. Reykv., að gera sér ljóst. Þess vegna er, þegar svona mál koma fram eins og þessi hérna, úr mjög vöndu að ráða, og það er rétt a.m.k., að þeir, sem setja svona mál í gegn, geri sér alveg fyllilega ljóst, hvað af því kann að hljótast. Hin rökin eru svo aftur vissulega þung, að eigi á annað borð gróðamyndun að eiga sér stað í landinu og vilji menn ýta undir hana, þá sé ákaflega hart að gera það á þann veg, að menn þurfi um leið að vera lögbrjótar og að almenningsálitið verði þannig, að raunverulega sé það afsakað, það sé eiginlega ekki talið nema eðlilegt, að menn hafi einhvern veginn reynt að komast hjá þessu. Mér skildist á hv. 2. þm. Reykv., að það mundi nú raunverulega vera hans hugmynd, ef jafnstórar tilslakanir væru gerðar eins og þær, sem hérna felast í, að stighækkandi skatturinn á hlutafélög verði afnuminn og í staðinn settur 25% skattur, sem sé jafn á öllum, smáum sem stórum, þá mundi líka ýmislegt eiga að fara að breytast hjá kapítalistunum sjálfum, hjá auðfélögunum sjálfum, það yrði líka að ganga út frá því, að þau færu að gerast tiltölulega heiðarleg, a.m.k. í því að telja fram til skatts. Og ég get nú raunverulega ekki skilið, að þetta frv. sé flutt í öðru skyni, en því af hálfu hæstv. ríkisstj., en að einmitt það eigi að vera höfuðtilgangurinn, þannig að ef eitthvað svipað ætti að halda áfram eins og verið hefur um skattsvik á Íslandi fram að þessu, hvað hlutafélög snertir, þá sé ekki til neins unnið með þessu frv., sem hérna liggur fyrir. Mér skilst, að forsendurnar fyrir þessu frv. hljóti að vera þær, að það verði að vera algerlega umbreytt hvað snertir framtalningu af hálfu hlutafélaga upp frá þessu. Við vitum ósköp vel, að hlutafélög hafa haft öll möguleg ráð í þessum samböndum, og sum stærstu hlutafélögin, sem mynduð hafa verið, hafa jafnvel farið inn á alls konar kúnstir í þessu sambandi, eins og útdeilingu arðs með 30 ára skuldabréfum og annað slíkt, fyrir utan svo öll þau skattsvik, alla þá eyðslu, sem var í sambandi við þetta og er, og annað slíkt. Ég held, að það sé rétt fyrir okkur að gera okkur það ljóst, þegar við ræðum um breyt. í þessu efni, að í þessum gömlu, grónu kapítalistísku löndum, eins og Englandi og Bandaríkjunum, eru skattsvik undantekning hjá auðfélögum. Almennt séð er rétt talið fram í þessum löndum. Ég hef stundum orðið var við það, þegar maður hefur sagt það við menn hér heima, að þeir hafa orðið undrandi: Hví í ósköpunum skyldu þeir ekki svíkja skatt í Ameríku eða Englandi eins og hér? Samt sem áður er þetta svo, að þetta mun vera rétt, og ég hef heyrt það staðhæft og get ekki á móti því borið, að það mundi vera svo t.d. í London, ef firma færi fram á það við lögfræðifirma að búa út falska skattskýrslu, að hvert einasta lögfræðifirma mundi vísa því frá sér. Þau eru ekki mörg í Reykjavík, sem mundu gera það, þannig að þegar verið er að ræða um hlut eins og þetta, þá hlytu þeir, sem með því eru, að ætla sér að stuðla að alveg gerbreyttri afstöðu, ekki bara hjá almenningi, heldur líka hjá þeim félögum, sem í hlut eiga. Það er eitt frá sósíalistísku sjónarmiði, sem gæti sérstaklega mælt með því, að þessi breyting verði á. Það er, að með því skattkerfi, sem verið hefur t.d. í Bandaríkjunum og í Englandi, þá getur maður lesið það í hinum opinberu skýrslum alveg nákvæmlega, hve mikil gróðamyndun er í landinu, hvað t.d. stærstu hlutafélögin græða og borið þetta saman við, hvaða vinnulaun þessi félög borga út. Og þessir stóru amerísku hringar, - það er oft og tíðum ekki fjarri því, að gróðinn, sem þeir hafa, sé jafnhár vinnulaununum, sem þeir borga, sem sé af hverjum verkamanni hefðu þeir raunverulega jafnmikið upp úr hans vinnukrafti eins og þeir borga honum fyrir vinnukraftinn. Það væri náttúrlega mjög gott, ef á annað borð hefði verið lögleitt kapítalistískt þjóðfélag á Íslandi, að maður hefði getað haft slíkar skýrslur til þess að geta vitnað í um þann gróða, sem myndazt hefur á Íslandi. Og ég get ekki skilið annað, en það hljóti að vera einn tilgangurinn með þessari aðferð gagnvart hlutafélögunum, að þarna verði algerlega umbreytt og að öll sú gróðamyndun, sem fram fer, fái algerlega að koma fram og það opinberlega, þannig að um það þurfi ekki að rífast. Hingað til höfum við í öllum þeim umræðum, sem fram fara um efnahagsmál og þjóðhagsmál á Íslandi, alltaf orðið að gizka á þennan lið. En ég er hræddur um, að það verði að vera tvennt til staðar í sambandi við slíkt. Það er annars vegar, að það verði fylgzt á allt annan hátt, en verið hefur, með öllum skattframtölum hlutafélaganna, og enn fremur tryggt, að svo miklu leyti sem eftirlit er með slíku, að það gangi, jafnt yfir. Ég veit ekki, hvort meiningin er að halda áfram þeirri reglu, sem verið hefur, að menn geti svo að segja talið fram sjálfir og svo og svo mikið af þeim hlutafélögum, sem starfandi eru í þjóðfélaginu, geti skammtað sér skattinn sjálf eftir sem áður. Þá mundi þetta bara þýða lækkun fyrir þau. Og ég vildi gjarnan heyra það, ekki endilega núna, heldur við áframhaldandi umr. um þetta mál og í n., hvort það ætti að breyta öllu því framtalskerfi, sem verið hefur hér fram að þessu. Mér liggur nær að halda, að það yrði að taka til mjög alvarlegrar endurskoðunar alla aðferð við bókhald á Íslandi, ef svona á að breyta hlutafélagalögum. Það má mikið vera, ef það væri ekki rétt, að það opinbera yfirleitt teldi fram fyrir þessi fyrirtæki. A.m.k. þarf að hafa mjög góða gát þarna á, meðan þetta er að breytast. Það er ekki búið í einu vetfangi að kippa í lag þeirri spillingu, sem átt hefur sér stað í sambandi við þetta mál. Og það væri ákaflega æskilegt sem sagt að heyra, hvernig menn hugsi sér það framkvæmt, því að ef ekkert breytist með þetta, þá er þessi hluti frv. að öllu leyti bara til ills eins, þá fórnar hann því eftirliti, sem þjóðfélagið þarna getur haft með kapítalmynduninni í landinu, réttara sagt þeim ráðstöfunum, sem það þannig gerir til að hindra hana, en í staðinn fyrir að gera kapítalismann löglegan meira eða minna og auðsöfnunina léti það skattsvikin viðhaldast. Ég segi þetta vegna þess, að ég vil, að þeir, sem með þessu eru, geri sér alveg ljóst, hvers konar breytingar eru að verða með þessu, en einnig vegna hins, að ég álít að nokkru leyti brotið blað með svona löggjöf viðvíkjandi þeirri afstöðu, sem hefur annars mótað skattalöggjöf Íslands frá upphafi þessarar aldar, - þeirri gömlu afstöðu bændaþjóðarinnar að óttast auðmagnið, vilja ekki mynda það og fordæma gróðann sem raunverulega siðferðislega ranglátan og eigi þess vegna ekki að eiga sér stað. Menn eiga ekki að geta grætt. Það er það eina, sem hefur staðið á bak við þá hugmynd, sem ráðið hefur í sambandi við skattalögin. En svo er önnur hlið á þessu máli, sem líka er vert að menn átti sig vel á og ég veit ekki, hvort menn hafa gert sér fyllilega ljóst allir í sambandi við þetta mál. Það er afstaðan gagnvart miklu fjármagni. Það hafa ekki getað verið til á Íslandi stór hlutafélög. Það hefur verið hægt að reka smá hlutafélög og þau næstum því með þessu móti, sem við hv. 2. þm. Reykv. vorum að lýsa áðan, en stór hlutafélög hafa bókstaflega ekki getað verið til, vegna þess að það var ekki nokkur minnsti möguleiki fyrir þau að geta skilað neinum gróða. Við skulum sérstaklega hugsa okkur, að eftir skattalöggjöf Sjálfstfl. um stríðsgróðaskattinn var bókstaflega alveg loku fyrir það skotið, þegar 200 þús. kr. tekjur voru settar sem svo að segja hámark, sem menn gætu grætt. Hvernig var hægt að mynda hlutafélag, sem hefði kannske 10, 20, 30, 40 millj. kr. hlutafé, og ætla því að mega ekki græða meira, en 200 þús. kr.? Hefur þetta bara verið tóm tilviljun, eða stafar það af því, að við höfum látið setja gamlar tölur í löggjöfina? Ég held, að það, sem þarna hefur búið á bak við, hafi verið það, að þjóðin hefur verið almennt á móti því, að það væri hægt að mynda stór hlutafélög í landinu, og löggjöfin, eins og hún hefur verið fram að þessu, hefur komið í veg fyrir slíkt. Þjóðin óttast stór hlutafélög. Þessi afstaða þjóðarinnar almennt hefur skapað það fyrirbrigði, að íslenzku þjóðinni hefur þótt það sjálfsagt, að þegar eitthvað mikið þyrfti að gera, þá yrði þjóðin öll að leggjast á eitt, engir einstaklingar að taka sig út úr, og ef þyrfti að gera einhverja stóra hluti í þessum efnum, þá yrði það að vera heildarátak þjóðarinnar. Og þetta hefur verið ekki aðeins skoðun sósíalistísku flokkanna í landinu, þetta hefur líka verið skoðun Framsóknarfl. og Sjálfstfl. Þegar menn hafa lagt í stórvirki eins og t.d. sementsverksmiðjuna, þá hefur það þótt sjálfsagður hlutur, að þetta væri þjóðareign, alveg sjálfsagður hlutur, og þegar rætt hefur verið mál eins og með áburðarverksmiðjuna, þá er það aðeins sérstök tilviljun, vegna sérstakra aðstæðna að, að ofurlitlu leyti skuli hlutafélagsformi leyft að komast þar að með ríkisfyrirtæki. Þetta hefur stafað af því, að þjóðin hefur verið hrædd við stórt fjármagn í fárra manna höndum, og hafi þurft að koma upp stórum atvinnufyrirtækjum, þar sem þurft hefur mikið fjármagn, hefur þess vegna þjóðin álitið sjálfsagt, að þjóðin ætti þau. Þetta hefur verið svo sjálfsagt í meðvitund fólks, að þegar meira að segja Sjálfstfl. og Framsfl, eru einir í ríkisstj. hér um nokkurt skeið á undanförnum áratug, og þegar ég veit að lagt var allmikið að þeim að láta sementsverksmiðjuna verða einkafyrirtæki eða hlutafélag, þótt ekki væri nema hlutafélag að nafninu til, þá stóðu þessir tveir flokkar á móti því og hindruðu það, og sementsverksmiðjan er enn ríkisfyrirtæki og þjóðareign. Nú sagði hæstv. fjmrh., að það væru mikil verkefni fram undan, m.a. í sambandi við iðnað, og þess vegna væri rétt, að nokkur breyting yrði gerð á skattalögunum, sem gerði það mögulegt, að menn gætu myndað stærri hlutafélög. Ég hefði fyrir mitt leyti kosið, að það væri áfram skoðun þjóðarinnar og þar með líka Sjálfst.- og Framsfl., að þegar við þyrftum að leggja í stór fyrirtæki, sem útheimtu svo mikið fjármagn, að íslenzkir einstaklingar gætu ekki lagt í það, þá legði þjóðin í það sem heild og það yrði fyrst og fremst þjóðareign, sem reist yrði við okkar stóriðjufyrirtæki, t.d. við okkar fossa, og að svo miklu leyti sem eitthvað af fyrirtækjum yrði einstaklingseign, þá væru það frekar þau smærri. Hins vegar dylst mér ekki, að í sambandi við þá breytingu, sem hér er verið að gera, opnast viss möguleiki, sem hingað til hefur ekki verið til og ég fyrir mitt leyti er hræddur við, að útlent auðmagn geti komið inn í landið, án þess að við getum haft eins mikið eftirlit með því og við höfum getað gert og höfum gert fram að þessu. Það er vitanlegt, að hér á Íslandi er ákaflega lítið útlent auðvald starfandi í landinu, svo lítið, að það má næstum því segja, að það sé ekki neitt. Það hefur þýtt m.ö.o., að jafnt íslenzk borgarastétt, sem hér hefur eignazt nokkrar eignir, sem íslenzk bæði bændaalþýða og önnur alþýða hefur eignazt það, sem til er á landinu af fyrirtækjum, og á það sjálf. Ég gæti trúað að sumu leyti, að Ísland væri af þeim löndum, þar sem á annað borð ríkir kapítalistískt skipulag, þá væri það eitt af þeim löndum, þar sem íbúarnir sjálfir, hvort heldur það eru nú kapítalistar, verkamenn, bændur eða aðrir, ættu sem næst því 100% af öllum þeim fyrirtækjum, sem í landinu væru. Hið erlenda auðmagn í landinu er hverfandi lítið. Og við vitum ósköp vel, af hverju þetta stafar. Þetta stafar af því, að það hefur eðlilega ekki verið girnilegt fyrir erlent auðmagn að leggja fé í fyrirtæki í þessu landi, vegna þess að þau gátu ekki gefið gróða, gátu a.m.k. ekki gefið gróða á löglegan hátt, og fyrir útlent fjármagn var afar erfitt að ætla að gefa slíkan gróða á ólöglegan hátt. Íslenzkir einstaklingar, sem eru hnútunum kunnugir, hefðu kannske getað einhvern veginn, eins og talað hefur verið um, snúið sig út úr slíku, en fyrir útlendinga var það bókstaflega óhugsandi. Það er hins vegar engum efa bundið, að með þessari breytingu á tekjuskattslögunum opnast hvað tekjuskattinn snertir möguleikar fyrir því, að útlendu auðmagni, að svo miklu leyti sem það eftir íslenzkum lögum getur starfað, - og það mundi geta starfað hér nokkuð í íslenzkum hlutafélögum, - því eru opnaðir möguleikar til að taka þátt í íslenzkum hlutafélögum með þessu móti. Ég veit, að það er hægt að færa ýmis rök að slíku, að það gæti verið heppilegt fyrir íslenzkt atvinnulíf, - ef menn vilja í því kapítalistíska þróun, þá gæti það verið heppilegt, að slíkir möguleikar væru opnaðir í landi, þar sem eins mikið er eftir að gera og hjá okkur. Ég hef áður lýst því, og skal ekki endurtaka hér mína skoðun í því efni, að ég álít, að slík þróun yrði bezt með því að, að svo miklu leyti sem við þyrftum að fá erlent fjármagn, þá tækjum við það að láni, ríkið sem slíkt, og hagnýttum það hér innanlands, ýmist í fyrirtæki, sem ríkið sjálft á, eða jafnvel að einhverju leyti lánað einstaklingum, þegar um minni fyrirtæki væri að ræða. En ég vil minna á, að einmitt sú mikla þróun, sem átt hefur sér stað á Íslandi, það sem af er þessari öld, og sú þróun, þar sem verkamenn, bændur og borgarar raunverulega hafa lagzt á eitt um að byggja okkar land upp og hafa unnið stórvirki í því sambandi, - þessi þróun, þessi efnahagslega þróun hefur gerzt þannig, að þjóðin hefur verið efnahagslega mjög sjálfstæð hvað það snertir, að útlent auðmagn kemst ekki inn í landið. Menn hafa átt þetta sjálfir. Við höfum getað deilt um það, hvernig það skiptist okkar á milli, einstaklinganna á Íslandi, stéttanna og annað slíkt. En í heild hefur útkoman orðið þessi: Íslendingar hafa átt þetta sjálfir. Og ég held, að það sé svo dýrmætur hlutur, hvað mikið sem við kunnum nú að kvarta, þegar okkur kemur illa saman, liggjum í deilum og öllu mögulegu slíku, að þá eigum við að athuga ákaflega vel, áður en við sleppum því. Það þýðir, að ég álít, að við þurfum að vera ákaflega vel á verði gagnvart þeim möguleika, sem opnast fyrir erlent fjármagn hvað breytinguna á tekjuskattinum snertir að komast inn í íslenzkt atvinnulíf og verzlunarlíf, - möguleika, sem hingað til hefur ekki verið til. Það getur verið stór hætta á ferðum í þessu sambandi, og sé útlent auðmagn einu sinni komið inn í ríkum mæli, þá fylgir því sú hætta, að Íslendingar ráða ekki við það og að jafnvel slíkt útlent auðmagn geti náð tökum á ekki aðeins efnahagslífi landsins, heldur jafnvel stjórnmálalífi landsins. Við þurfum ekki að líta til annars, en meira að segja þeirrar baráttu, sem menn hafa jafnan oft orðið að heyja bæði í Noregi og Danmörku viðvíkjandi slíkum áhrifum, og hafa samt þær þjóðir að mörgu leyti reynt að vera á verði. Ég vil þess vegna í sambandi við þennan þátt löggjafarinnar hvetja til ýtrustu varúðar um, að menn átti sig vel á því, hvaða breyting þarna er að verða, og geri sérljóst, að henni fylgir hætta, jafnvel stór hætta. Ég tók eftir því, að hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan, að það hefði verið ein aðferðin við að reyna að leyfa mönnum að græða að hafa afskriftirnar miklar. Kom ekki hv. 2. þm. Reykv. eitthvað inn á það, að við hefðum verið að hagræða því í sambandi við atvinnufyrirtækin og annað slíkt?  Ég vil vekja athygli á því, að með þeirri breytingu, sem hérna er gerð á tekjuskattslögunum, er enginn munur gerður þarna á. Það fjármagn, sem sett er í verzlun, fær sömu aðstöðu og sama rétt í sambandi við gróðamyndun og það fjármagn, sem sett er í atvinnurekstur eða framleiðslu á einn eða annan hátt. Þetta álít ég mjög varasamt. Það er ekki það mikið um fjármagn á Íslandi eða fjármagn, sem við ráðum yfir, að við höfum efni á því að láta fjármagn yfirleitt leika lausum hala, og skattalögin, svo gölluð sem þau hafa verið, og jafnvel með þeirri spillingu, sem þau hafa oft skapað, þá hafa þau þarna verið visst aðhald. Það hefur verið hægt að veita undanþágu í skattalögunum viðvíkjandi framleiðslunni, sem ekki hefur verið gerð viðvíkjandi verzluninni. Hins vegar er það vitanlegt, að meinið í öllu efnahagslífi Íslands, eitt stóra meinið í öllu efnahagslífi Íslands á þessari öld hefur verið það, að fjármagnið hefur alltaf streymt of mikið í verzlunina, en of lítið í framleiðslutækin. Þetta var strax niðurstaða, sem sú fyrsta stjórn, sem Framsfl. og Alþfl. mynduðu hér á Íslandi, 1934 til 1937–38, komst að, og sú bezta rannsókn, sem enn þá hefur verið gerð á efnahag Íslands, sú skýrsla, sem Rauðka, eins og hún var kölluð, sem skipulagsnefnd atvinnumála samdi þá, komst einmitt að þeirri niðurstöðu, að það fjármagn, sem streymdi í verzlunina, væri allt of mikið. Það var þá um 100 millj. kr., sem hún taldi að væri í verzluninni á Íslandi, á sama tíma sem í öllum sjávarútveginum var t.d. bara 22 millj. kr. fjármagn. Og þetta er raunverulega átumeinið í íslenzku þjóðfélagi, að verzlunarauðmagnið hefur verið of áhrifaríkt í öllu atvinnulífi Íslands og í öllu efnahagslífi Íslands á þessari öld og hefur alltaf haft svo sterk pólitísk völd í landinu, að það hefur raunverulega getað skammtað þeim atvinnurekstri, sem er í framleiðslunni, aðstæðurnar, - og þetta er hættulegt. Ég álít, að það hefði einmitt með tilliti til þess líka, sem hæstv. fjmrh. minntist nú á, að það væru stór verkefni fram undan, eins og í sambandi við iðnað og annað slíkt, þá hefði verið ákaflega rétt að athuga í þessu sambandi, hvort það hefði einmitt ekki átt að draga í sambandi við samþykkt svona laga úr þeim möguleikum, sem verzluninni væru gefnir. Það er siður en svo, að við þyrftum að uppörva til meiri fjármagnsmyndunar í verzlunarhlutafélögum á Íslandi. Það lægi nær fyrir okkur að þjóðnýta olíufélögin og láta ríkið reka þau, heldur en að fara að ýta undir, að það mynduðust á fleiri sviðum sterk hlutafélög, sem settu fjármagn þjóðar og einstaklinga í verzlunarreksturinn fyrst og fremst. Ég held, að það væri eitt af því, sem þyrfti að taka til athugunar við þetta mál í nefnd og í framhaldsumr. um það. Svo vil ég að síðustu segja það, og það er nú að sumu leyti líka í sambandi við það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að mér fannst hann eiginlega fullbráðlátur. Mér fannst bera nokkuð mikið á því, að verzlunarauðvaldið í Reykjavík lýsti ánægju sinni yfir þessu frv. og ætlaðist nú til að fara að fá eitthvað meira. Hann lauk sínu máli með því að segja, að það væri nú litlu bjargað við þetta frv., þó að hann segði, að það væri talsverð bót að því, meðan engar skorður væru reistar við álagningu útsvara. Það er svo sem auðséð, hvað stórkapítalið hjá okkur á Íslandi muni fara fram á næst. Ég vek greinilega athygli á því í sambandi við þetta frv., að með því eru numdar úr lögum þær skorður, sem hingað til hafa verið fyrir bæjarfélög, að þau megi ekki leggja útsvör á aðila, sem hafa 200 þús. kr. skattskyldar tekjur eða þar yfir, þannig að þessar 200 þús. kr. hafa sem sé verið loftið, sem maður hefur rekið sig upp undir í slíku sambandi. Þetta hámark er nú afnumið, um leið og lögin um stríðsgróðaskatt eru afnumin. Að vísu ber að muna það, að svo og svo mikið af stríðsgróðaskattinum hefur verið greitt aftur til bæjanna, en þetta þýðir hins vegar, að þeir bæir, sem hafa t.d. mikið af auðfélögum innan sinna vébanda, fá nú aðstöðu, - og við skulum nú segja, að kapítalistarnir í landinu fari að verða mjög duglegir og fari að telja miklu réttar fram, en hingað til, því að þeirra gróði sýnir sig að vera miklu meiri, en þeir hafa viljað af láta fram að þessu, þá er gefið, að bæir, við skulum segja eins og sá, sem ég er fulltrúi fyrir, Reykjavík, geta þá farið að leggja miklu meiri útsvör á þessi auðfélög, og því finnst mér að hv. 2. þm. Reykv., sem líka er fulltrúi Reykjavíkur hér og almennings í Reykjavík, eftir því sem hann telur, og allra stétta, hefði nú átt að vera dálítið ánægður yfir. Þetta þýðir, að fólk hér í Reykjavík má vafalaust eftir samþykkt þessara laga búast við því, að sú þunga útsvarsbyrði, sem hvílt hefur á verkamönnum og millistéttafólki, fari nú að minnka, vegna þess að nú geta auðfélögin farið að bera þarna þó nokkuð miklu meira, en verið hefur hingað til. Hv. 2. þm. Reykv. veit, hve þungt hefur verið kvartað undan miklum útsvörum í Reykjavík og að þau hafa bæði þótt hækka mjög ört, heildarupphæðin, og þyngjast á láglaunamönnum og ekki hvað sízt á meðaltekjumönnum. Það er þó aldrei meiningin hjá auðmannastéttinni í Reykjavík að koma næst með þá kröfu, að það eigi að fara að takmarka einhvern rétt okkar kæra sveitarfélags til þess að leggja útsvör á þá ríkustu í þessu sambandi? Mér heyrðist jafnvel hv. 2. þm. Reykv. telja þessa ágætu löggjöf, sem hann var annars að lýsa svo mikilli ánægju yfir, fara að gerast harla vafasama, þegar hann kom að því, að nú væri eftir útsvarsrétturinn og álagning hans hjá sveitarfélögunum á Íslandi. Ég vil um leið lýsa ánægju minni yfir því, að sá réttur er þó ekki af tekinn, heldur þvert á móti aukinn með þessu, þannig að ef stjórnarvöld skyldu ekki standa nægilega vel á verði í sambandi við þær tilslakanir, sem nú eru gerðar um tekjuskattinn, þá er þó sveitarfélögunum á Íslandi enn veittur sá gamli réttur, sem þau hafa haft svo að segja frá alda öðli til þess að standa á verði um hag íbúanna og almennings. En það er svo sem auðséð, hvaðan árásin muni koma á þann rétt. Hins vegar er það engum efa bundið, að þó að hægt verði að breyta þessu viðvíkjandi tekjuskattinum og sú mjög vafasama tilraun verði gerð, þá verður öðru máli að gegna viðvíkjandi útsvörunum. Þar kemur áreiðanlega til með að verða staðið harðar á móti, að nokkur breyting verði á, hvernig sem auðmannastéttin kann að sækja það. Og frá sjónarmiði sveitarfélaganna er það engum efa bundið, að ýmis þeirra munu vafalaust fagna því að fá þann rétt, sem þau fá með þessu. Ég vildi láta þessar athugasemdir mínar koma fram við 1. umr. málsins, því að ég álít alltaf gott við hverja löggjöf, sem samþ. er, að menn hugsi sem allra ýtarlegast um, hverja afleiðingu hún kann að hafa. Hafi ég miklað eitthvað fyrir mér af þeim hættum, sem ég hef séð, þá þætti mér vænt um, ef svo reyndist. En höfuðatriðið fyrir mér hefur verið hitt að vara við þeirri hættu, sem ég sé í þessu, og þeirri miklu breytingu, sem með því verður á því kerfi, sem ríkt hefur viðvíkjandi tekjuskatti á Íslandi, það sem af er þessari öld.



Áður en lengra er haldið, vil ég segja aðeins örfá orð út af þeim tveimur ræðum, sem þegar hafa verið haldnar. Hv. 3. þm. Reykv. (EOI) sagði m.a., að sér sýndist sá ágalli á þessu frv., að með því væri afnumin sú sérstaða, sem ýmis framleiðsla eða ýmis atvinnurekstur hefði haft í skattalöggjöfinni, en allt nú gert jafnt að þessu leyti, bæði verzlunaratvinnurekstur og framleiðsluatvinnurekstur og iðnaðaratvinnurekstur. Þetta er vafalaust byggt á misskilningi hjá hv. þm. Í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir að nema neitt úr lögum af þeim ákvæðum, sem fyrir eru um sérstakar afskriftir, t.d. á ýmsum framleiðslutækjum og iðnaðartækjum, þannig að sá mismunur, sem áður hefur verið gerður í þessu efni, helzt alveg þrátt fyrir þessar nýju tillögur. Hv. 3. þm. Reykv. drap nokkuð á, að mjög vafasamt mundi vera, að heppilegt væri að gera mögulegt að stofna til stórra hlutafélaga eða víðtæks félagsskapar af því tagi, - en gat um, sem rétt er, að eins og skattalöggjöfin hefur verið, þá hefur slíkt verið mjög torvelt, - þetta væri mjög vafasamt. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé eitt okkar mesta mein, hve fjármagnsmyndunin í landinu sé lítil og hefur lengi verið. Þar er náttúrlega ekki skattalöggjöfin ein, sem kemur til greina, heldur er það líka sú verðbólguþróun, sem hér hefur verið áratugum saman, og er allt of langt mál að ræða það í einstökum atriðum. Ég held, að það sé talsverð hætta á því, að Íslendingar verði allt of háðir erlendu fjármagni varðandi framfarir sínar á næstunni, ef ekki tekst að bæta mjög úr í þessu efni og auka stórlega fjármagnsmyndun í landinu sjálfu. Ég álit, að það eigi að grípa til ýmissa nýrra úrræða í því efni, eins og t.d. þeirra að reyna meira, en áður hefur verið þær leiðir að stofna félagsskap, t.d. hlutafélög, um þýðingarmikil verkefni og reyna að fá almenning til þátttöku í þeim hlutafélögum. Í mínum augum standa mál þannig, að þetta frv, ætti að geta greitt mjög fyrir því, að þessi leið væri farin, meira en gert hefur verið. Auk þess mundi þetta frv. greiða fyrir því, að samvinnufélögin, sem eru, eins og við vitum, félög almennings í landinu, geti komið þessu við. En þarna hafa ákvæði skattalaganna mjög verið til trafala, bæði varðandi starfsemi hlutafélaga og samvinnufélaga. Ég álít því mjög nauðsynlegt að breyta til einmitt í þessa átt, eins og ég raunar færði rök fyrir af minni hendi í framsögu málsins. Hv. 3. þm. Reykv. (EOI) taldi skatteftirlit hér ákaflega lélegt, og ég held, að hann hafi tekið þannig til orða, að nærri stappi, að menn skammti sér skattinn sjálfir. Þetta er auðvitað alveg ofmælt hjá hv. þm., þó að skatteftirlit þyrfti að vera hér mun betra, en tekizt hefur að gera það. Sérstaklega vil ég upplýsa, að það hefur verið unnið verulega að því undanfarið að auka þetta aðhald, og verður áfram unnið að því að auka það og gera það sem bezt og fullkomnast, því að það er vitanlega mjög þýðingarmikið, að þetta eftirlit geti verið sem bezt. Þá var það út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. (BÓ). Ég vildi segja aðeins örfá orð út af henni. Hann taldi, að ákvæði frv. um breytta til högun á félagaskattinum væri mjög til bóta eða a.m.k. talsvert mikið spor í rétta átt, eins og hann tók til orða. En hann sagði í því sambandi, að þó yrði að taka það fram, að það væri litlu bjargað, á meðan ekki væru settar skorður við álagningu útsvara. Ég verð að segja, að mér þykir þetta nokkuð eftirtektarverð ummæli af hendi hv. 2. þm. Reykv., sem er fulltrúi hér á þingi fyrir Sjálfstfl., en eins og við vitum, þá er Sjálfstfl. meirihlutaflokkur í Reykjavík. Í Reykjavík er mjög mikill atvinnurekstur, þ. á m. iðnaðarrekstur, og þessi ummæli hv. þm. jafngilda því, að það sé til lítils, þó að ríkið lækki skattana, á meðan Sjálfstfl. fær að leika lausum hala með skattálagningu sína í Reykjavík. Þetta er skýr og hrein yfirlýsing frá hv. 2. þm. Reykv. um þetta m.ö.o., að meiri hl. Sjálfstfl. í höfuðborginni sé líklegur til þess að ofsækja menn þannig með skattálögum og útsvarsálögum, að löggjöf eins og þessi, jafn stórfellda breytingu sem hún hefur í för með sér um greiðslu skatta til ríkisins, geti orðið gerð að engu í framkvæmdinni, þessi meirihluti í Rvík sé líklegur til þess að búa þannig að mönnum. Þetta er að vísu nokkuð í samræmi við reynslu þá, sem orðið hefur í þessu efni. En það er a.m.k. mjög merkilegt að fá slíka yfirlýsingu hér á Alþingi frá einum merkasta þm. Sjálfstfl., og þeim, sem er venjulega framsögumaður flokksins hér í skattamálum. Þá sagði þessi hv. þm., að síðasta dæmið um skattabrjálæðið væri álagning stóreignaskattsins. Ég skal ekki fara mjög út í það, því að stóreignaskatturinn er ekki hér til umr. En sjálfstæðismenn kölluðu það ekki neitt brjálæði að leggja á stóreignaskatt, þegar þeir áttu sjálfir frumkvæði að slíkum skatti 1950. Þá var ekki talað um það úr þeirra herbúðum, að þar væri um nokkurt brjálæði að ræða. Loks minntist hv. 2. þm. Reykv. á, að skattheimtan hér undanfarið hefði verið að smámurka lífið úr efnahagskerfinu, en forráðamenn landsins hefðu ekki viljað hlusta á réttmætar aðvaranir um þetta mál. Hv. 2. þm. Reykv. og hv. sjálfstæðismönnum er nauðsynlegt að festa sér það í minni, að þegar löggjöfin var sett um að hækka sérstaklega beinu skattana og löggjöfin um stríðsgróðaskattinn og lengst var gengið í þessum efnum og vafalaust þannig gengið fram, að lýsing hv. 2. þm. Reykv. er auðvitað sérstaklega meint um það, þá var það Sjálfstfl., sem hafði fjármálaforustuna. Mörgum mun kannske koma þetta dálítið kynlega fyrir, þegar áróður Sjálfstfl. fyrr og síðar í þessum efnum er athugaður. En þetta er ómótmælanleg staðreynd. Og síðan hefur yfirleitt verið unnið í þá stefnu jafnt og þétt að lækka beinu skattana frá því, sem þeir voru, þegar Sjálfstfl. hafði fjármálaforustuna í landinu. Þetta vildi ég taka fram út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. Það er ekki viðeigandi annað, en að draga athygli manna að þessum atriðum, fyrst hv. þingmaður fór að ræða um þau sér í lagi.



Herra forseti. Mér þykir ástæða til að fara um þetta frv. fáeinum orðum, áður en það fer til nefndar. Ég skal þó ekki fara langt í því að fara hér að ræða mjög almennt um skattamál og fjárhagsmál yfirleitt. En ég get þó ekki leynt því, að ég get ekki stillt mig um út af næstsíðustu ræðu að lýsa undrun minni yfir því, að hv. 3. þm. Reykv. (EOl), sem er, eins og allir vita, greindur maður að eðlisfari, skuli vera enn svo blindur af öfgum, að hann skuli geta lagt sig í það að halda hér langa ræðu um það, hvílík hætta sé á auðvaldsmyndun og auðvaldsráðum í þessu landi. Ég undrast þetta meira núna en áður, vegna þess að það er kunnugt, að þessi hv. þm. er einn af áhrifamestu valdamönnum í núverandi stjórnarflokkum. Að öðru leyti hlýtur það að vekja undrun, þegar talað er um svona hluti, þegar það blasir við sem höfuðvandamál á hverju Alþingi, hvernig eigi að fara að því að láta framleiðsluna í landinu ganga, af því að það getur enginn atvinnuvegur þrifizt nema með stórfelldum meðlögum frá ríkinu, sem kölluð hafa verið millifærsla frá launastéttunum og yfir í atvinnureksturinn. Nú er það svo, að skattamál og gjaldamál yfirleitt eru að verða höfuðvandamál í okkar þjóðfélagi. Þegar komið er svo, að tollar og skattar og útsvör eru orðin meira en 10 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu á ári, þá gefur það auga leið, hvílíkur voði er hér fyrir dyrum. Hv. þm. muna það nú sjálfsagt, að einn af mikilhæfustu þm., sem var hér fyrir síðustu kosningar, lagði það til fyrir nokkrum árum að afnema tekjuskattslögin alveg, og einn af fulltrúum hér á Alþingi í stjórnarflokkunum hefur nú tekið töluvert rækilega undir þá kröfu, hv. 5. landsk, þm., og ég verð að segja það, að það er ekkert undarlegt, þó að mönnum detti svona hlutir í hug, þegar þeir kynna sér ástandið á þessu sviði eins og það er. En ég fyrir mitt leyti er nú ekki svo bjartsýnn, að ég geti látið mér detta það í hug að afnema tekjuskatt, því að það er í sjálfu sér eðlilegt gjald. Tekjuskattur er eðlilegt gjald og hefur verið það og í raun og veru ekkert undarlegt við það, þó að hann sé á lagður. En það er annað, sem er óeðlilegt og fullkomlega óréttmætt á þessu sviði, og það er það, hvernig tekjuskattslögin eru, hvernig þau hafa verið notuð, því að þau hafa verið í því formi, að það má segja, að það sé í rauninni ekki annað, en að miklu leyti ræningjastarfsemi, vegna þess að það er í mörgum efnum, sem allar tekjur manna eru hirtar til þess opinbera og stundum jafnvel meira en það. Ég fyrir mitt leyti tel, að það, sem hér er farið fram á í þessu frv. varðandi félögin, hlutafélögin og samvinnufélögin, það að hafa prósentvís jafnan skatt á öllum, það sé sú rétta aðferð, og þess vegna tel ég, að það stefni mjög til bóta, að því er þessa aðila snertir. En ég vil láta það ná meira, en til félaganna. Ég vil láta það ná til einstaklinganna allra líka, og það vil ég biðja hv. fjhn. að athuga, hvort hún gæti ekki fallizt á það. Það kann nú að vera til of mikils mælzt að búast við því. En ég vil þó segja, að það er sú rétta aðferð um álagningu tekjuskatts í mínum augum, að hann sé eðlilegt prósentgjald, að t.d. sá maður, sem hefur 20 þús, kr. tekjur, borgi sinn fimmta hluta af því, sem maður, sem hefur 100 þús. kr. tekjur, borgar, en ekki að vera að nota þessa aðferð, tekjuskattsaðferðina, til þess að jafna tekjur manna á þann hátt, því að til þess eru nóg önnur ráð og miklu eðlilegra að gera það þá með því að koma í veg fyrir það, t.d. í launakerfinu, að það sé meiri mismunur á milli tekna manna. En þess vegna minnist ég á þetta, að ég veit og það er í raun og veru alkunnugt orðið í þessu landi, að tekjuskattsaðferðin og útsvörin lúta þar að nokkru leyti sömu reglu, - hún miðar að því að draga úr og lama mjög stórkostlega tekjuviðleitni margra manna. Það er kunnugt, bæði um skipstjóra, stýrimenn og marga aðra tiltölulega hálaunaða menn, að þegar þeir eru komnir að vissu tekjuhámarki á hverju ári, þá hugsa þeir sem svo: Ja, það er þýðingarlaust fyrir mig að halda áfram, það er betra fyrir mig að hætta, heldur en að láta ríkið og bæjarfélagið hirða allt, sem ég afla hér eftir. - Og á margvíslegan hátt miðar þetta að því að lama tekjuviðleitni og sjálfsbjargarviðleitni fólksins að hafa þessa aðferð, eins og hún er og hefur verið. Um leið og ég lýsi þess vegna fylgi mínu við það að breyta þessu varðandi félögin, þá vil ég lýsa þeirri skoðun, að ég álít, að þetta eigi að gilda alveg eins varðandi einstaklingana. Nú er það svo, að það er komið í ljós á margvíslegan hátt, að hér er komið út í svo miklar öfgar, að það er ekki á neinu viti byggt. M.a. get ég bent hv. þingmönnum á það, að í ríkisreikningnum, sem ég hef hérna við höndina og er fyrir árið 1956, stendur, að það er óinnheimt af sköttum í árslok þess árs 37 millj. kr. eða rúmlega það, og samtímis er frá því sagt í þeim reikningi, að á því ári var fellt niður sem ófáanlegt af sköttum nokkuð á fjórðu millj. kr. Þetta hefur alltaf verið að færast meira og meira í það horf, að skattarnir hafi verið óinnheimtanlegir að meiri og meiri hluta, og við yfirskoðunarmenn, sem árlega finnum að þessu og gerum kröfu til þess til fjmrn., að það hafi með þessu sterkara eftirlit, fáum alltaf þau svör, að það sé haft svo sterkt eftirlit og gengið svo hart eftir sköttunum, að lengra verði ekki komizt í því efni. En þrátt fyrir það stefnir alltaf í þessa átt, og þetta hefur það komizt lengst, í árslok 1956, sem er nú þó ekki í rauninni í árslokin, því að reikningi er ekki lokað, fyrr en töluvert langt er komið fram á næsta ár á eftir, og ég efast ekki um, að á árinu 1957 hafi þetta hækkað töluvert mikið frá því, sem var 1956. Þá er það annað í þessu sambandi, sem vert er að taka til athugunar og ástæða er til að ræða um ævinlega, þegar talað er um tekjuskattslög eða breytingu á þeim, og það er, að það sé fyrir það girt, sem nú er í lögum og nú er í framkvæmd, að það sé ekki einasta lagt á raunverulegar tekjur, heldur tilbúnar tekjur, sem eru engar tekjur. Og það stærsta í því efni er sú regla, sem upp var tekin 1942 og er í rauninni alger fjarstæða, að leggja skatt á skatt, þannig að það sé ekki heimilt að draga skatt og útsvar, sem þarf að borga á skattárinu, frá tekjum, áður en skattur er á þær lagður, eins og áður var og eðlilegt verður að teljast. Þá skal ég nefna það og skjóta því til hv. fjhn., sem fær þetta mál til meðferðar, að það eru vissir aðilar í okkar atvinnustarfsemi, sem ég fyrir mitt leyti álít að eigi að vera algerlega skattfrjálsir, vegna þess að það er ekki starfsemi, sem er til þess að auka tekjur, og það eru vinnslustöðvar, sem vinna úr vörum fyrir framleiðsluna, eins og sláturhús og mjólkurbú. Það er mjög mikið öðru máli að gegna með slíkar stofnanir heldur en með almenna verzlun, hvort sem það er samvinnufélag, kaupmaður eða hvernig sem það er. Að leggja háa skatta og há útsvör á þessar stofnanir, það álit ég alveg fjarstæðu, því að það kemur eðlilega fram í því, að það verður þá, eins og núna er komið, að borga þeim mun meira með vörunum, sem þessar stofnanir eru að gera söluhæfar, heldur en ella mundi vera. Ég álít því, að það eigi að vera reglan, að þessar stofnanir eigi að vera algerlega skattfrjálsar. Hitt getur miklu frekar komið til mála, að önnur verzlun og viðskipti séu undir sömu reglum. Þá vil ég minnast aðeins á það, sem kemur fram aðallega í skýringunum við 1. gr. þessa frv., að þau réttindi, sem ætlazt er til að samvinnu eða sameignarfélög hafi samkvæmt þessum lögum, gildi eingöngu, þegar um er að ræða félög, þar sem í eru þrír menn eða fleiri. Þetta vil ég biðja hv. fjhn. að athuga mjög rækilega, því að þetta kemur mjög í bága við lög, sem samþykkt voru hér á síðasta þingi um landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Í 14. gr. þeirra laga stendur svo hljóðandi ákvæði, með leyfi hæstv. forseta, sem er annar liður: „Ef tveir eða fleiri bændur stofna til búskapar á sömu jörð með því að reka á henni félagsbú í stað þess að stofna á henni nýbýli, er heimilt að veita þeim aðstoð til ræktunar og bygginga, þannig að um sömu aðstoð til bændafjölgunarinnar sé að ræða og veita bæri, ef nýbýlamenn ættu í hlut.“ Og svo er minnzt á skilyrði fyrir þessum ákvæðum. Þess vegna vil ég halda því fram, að það sé algerlega rangt og verði að breytast í þessu frv., að það þurfi endilega að vera þrír menn eða fleiri, sem eru í félagi, til þess að njóta þeirra hlunninda, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, því að það eigi að vera heimilt alveg eins, þótt það séu ekki nema tveir menn eða þrír. En samkv. grg. fyrir þessu frv. á það að gilda aðeins, ef um er að ræða þrjá menn eða fleiri. Um einstök atriði í frv. skal ég svo ekki fara fleiri orðum. Ég hef ekki haft tækifæri til þess enn þá að bera það alveg saman við lögin. En að þessu leyti tel ég það stefna mjög í rétta átt, varðandi félögin, eins og ég tók fram áðan, að jafna skattinn og gera hann prósentuskatt, og sum önnur ákvæði þess stefna til bóta, en þó engan veginn nægilega langt til þess, að við getum verið ánægðir með þá breytingu frá því ástandi, sem nú er. Ég get svo að lokum ekki stillt mig um það að segja örfá orð út af því, sem hér kom fram síðast í ræðu hæstv. fjmrh., þegar hann fór að tala um útsvarsálagningar og eins og venjulega stefndi fyrst og fremst hér að Reykjavík. Þessi hæstv. ráðh. var að tala um það, eins og hann hefur oft gert áður, að það hefðu verið miklu hærri skattar, þegar sjálfstæðismenn voru í stjórn, heldur en þeir væru nú. Sú röksemd er hrein blekking, vegna þess að skattarnir á þeirri tíð voru miðaðir við miklu lægra tekjuhlutfall, en nú er, síðan dýrtíðin hefur margfaldazt svo gífurlega, sem raun er á. Og ef maður ber saman tölurnar, - eins og ég hef gert bæði í ræðu og blaðagrein, - ber saman þær raunverulegu tölur, sem út koma, þá sýnir það sig, að skattarnir eru alltaf að hækka og þeir hækka eins og kallað er sjálfkrafa, vegna þess að eftir því sem tekjurnar hækka, eftir því hækka skattarnir, sérstaklega á hinum hærri tekjum. Þetta ættu allir menn að geta séð, sem kynna sér, hvernig með það er farið. Varðandi álagningu útsvara, þá mætti nátttúrlega margt um það segja. En það er furðulegt að hlusta á þá menn, sem standa mest fyrir skatta- og tollaálagningu hér í okkar landi, eins og hæstv. fjmrh. gerir, undrast á því, að sveitar- og bæjarfélög verði að taka útsvör og leggja þau á borgarana. Meginhlutinn af þeim útsvörum, sem á eru lögð í sveitarfélögunum, er til að standa undir útgjöldum, sem sveitarfélög eru yfirleitt að sligast undan úti um allt land og eru sprottin af löggjöf, sem sett hefur verið af Alþingi, og eru þannig til komin, að sveitar- og bæjarstjórnir komast ekki undan því að innheimta gjöld fyrir þeim. En aðferðin, sem við blasir, þegar verið er að taka tekjurnar og fjármunina af einstaklingum, er svipuð því, að maður færi að heyflekk með vélarýtu og tæki ofan af flekknum og ýtti því öllu saman, eins og ríkið gerir með sinni skatta- og tollaálagningu, og segði svo við þá, sem á eftir koma, eins og nú er sagt við sveitar- og bæjarstjórnirnar: Gerið svo vel. Þið megið hirða rökin. - Þetta er aðferðin, og einmitt þess vegna er það svo að eðlilegum hætti, þegar búið er að raka ofan af tekjum einstaklinganna og fyrirtækjanna og félaganna af ríkinu og sveitar- og bæjarstjórnirnar koma svo á eftir, að í flestum efnum verði enn þá ískyggilegra og örðugra að innheimta og leggja á útsvörin, sem - eins og ég tók fram - eru þannig til komin, að það er verið að hirða rökin, sem ríkið skilur eftir. Nú hafa sagt mér það menn, sem fást nokkuð við að undirbúa skattskýrslur hér í bænum, að ástandið sé nú almennt ekki betra en það, að það sé hjá flestum mönnum, sem þó hafa talsvert háar tekjur, þannig, að þeir hafa ekkert eftir til að borga vexti og afborganir af sínum skuldum. Nú verða menn þess vegna, þegar þeir eru að metast á um ríkisskatta og útsvör til sveitar- og bæjarfélaga, að gera sér grein fyrir aðstöðunni, og hún er þessi, að ríkið er búið að koma á undan og svo koma hinir á eftir. Þess vegna er á því mjög mikil nauðsyn og eiginlega skömm að því fyrir Alþingi, að það skuli ekki vera búið að ganga frá því fyrir löngu að leggja skatt, tekjuskatt og útsvar, á samtímis, það sé gert í einu lagi og því skipt á milli. Ég tel, að það sé mjög hæpin leið, eins og farið hefur verið fram á að eðlilegum hætti, að sveitar- og bæjarstjórnirnar fái réttindi til tolla- eða söluskattsálöguvalds, hitt eigi að vera, að það eigi að leggja beinu skattana á í einu lagi og skipta þeim svo á milli, en ekki setja sveitarfélögin í þær kvíar, sem þau eru sett í með þeirri aðferð, sem nú er viðhöfð. Að öðru leyti skal ég svo ekki fjölyrða um þetta mál nú við þessa umr., nema frekara tilefni gefist til. En ég vil mega vænta þess, að hv. fjhn. taki þau atriði, sem ég hef hér minnzt á og þá ekki stríða algerlega í bága við hennar skoðanir, taki þau til athugunar við meðferð þessa máls.



Herra forseti. Ég skal ekki nema að litlu leyti blanda mér inn í þær almennu umræður, sem þegar hafa átt sér stað um þetta mál hér og sérstaklega komu nú fram í ýmsum almennum sjónarmiðum hv. 3. þm. Reykv., sem eru vissulega töluvert gagnstæð öðrum almennum sjónarmiðum, sem fram voru sett af hæstv. fjmrh. En það eru þó nokkur önnur almenn sjónarmið, sem ég vil víkja að á þessu stigi málsins. Hins vegar mun ég ekki nú að neinu ræða einstök atriði eða efni þessa frv. við 1. umr. og tel eðlilegra, að slíkar umræður fari fram eftir athugun málsins í nefnd. Reynsla mín er öll í þá átt, að það séu fá mál sem skattamál að því leyti, hversu mikla athugun þarf við að hafa, áður en gengið er annaðhvort frá breytingum á skattalögunum eða nýmæli í þeim efnum. Og hefur það æ komið fram, t.d. undir meðferð mála hér á þinginu og í nefndum, að eftir á hefur komið í ljós, að í raun og veru var ýmist gengið að einhverju leyti í aðrar áttir, en menn gerðu ráð fyrir eða a.m.k. með öðru móti, og þarf af þessum sökum að hafa sérstaka varúð við og hafa samráð við sérfræðinga og kunnáttumenn í þessum efnum, áður en Alþingi gengur endanlega frá breytingum eða nýmælum, eins og hér er um að ræða. Ég vil hins vegar minnast á þann aðdraganda, sem hefur verið að þessu máli og ekki hefur komið fram í umræðunum hér, að það var samþykkt hér á þingi 1951 þáltill. sjálfstæðismanna um heildarendurskoðun á skattalöggjöfinni og tekjuskiptingu og verkaskiptingu ríkisins og bæjar- og sveitarfélaga. Þessi þál. var að vísu ekki löng, og vildi ég mega leyfa mér að vitna til hennar, með leyfi forseta, en hún var á þessa leið: „Alþingi ályktar að beina þeirri áskorun til ríkisstj., að hún beiti sér fyrir heildarendurskoðun laga um skatta og útsvör, sem stefni að því, að lögfest verði heilsteypt kerfi skattamála, sem byggist á eðlilegri og samræmdri tekju- og verkaskiptingu ríkisins annars vegar og bæjar- og sveitarfélaga hins vegar. Sé jafnframt við það miðað að ofþyngja ekki einstaklingum, hjónum, félögum og atvinnurekstri í opinberum gjöldum, tryggt samræmi og jafnrétti við álagningu gjaldanna, sem mundi auðvelda eftirlit með því, að framtöl séu rétt. Lögð skal einnig áherzla á að gera skattalöggjöfina svo einfalda og auðvelda í framkvæmd sem frekast er unnt. Rannsókn og undirbúningi málsins sé hraðað svo, að ríkisstjórnin leggi frumvarp til laga um málið fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Þetta var sem sagt samþykkt 1951, og nú er 1958, og við erum enn með þó aðeins eina grein af endurskoðun skattalöggjafarinnar, sem ályktað var fyrir sjö árum að láta fram fara heildarendurskoðun á. Þegar ríkisstj. var mynduð að loknum alþingiskosningum 1953 undir forsæti sjálfstæðismanna, var það eitt af atriðunum, sem tekin voru upp í stjórnarsamninginn, að ganga frá heildarendurskoðun skattalöggjafarinnar. Þá hafði starfað mþn. og hélt áfram störfum við endurskoðun skattalöggjafarinnar. Ég vil telja það mjög miður, að lagzt skuli hafa niður starfsemi mþn., því að mér er ekki kunnugt um annað, en hún hafi á vissu stigi málsins lagzt niður, því að ég tel, að þá hafi ekki verið nema litlum þætti þeirrar endurskoðunar lokið, sem ályktað var 1951 að framkvæma. Og við endurskoðun slíkrar löggjafar er mjög nauðsynlegt að starfi á milli þinga sérstakar nefndir með þeirri aðstoð sérfræðinga, sem bezt er völ á, og hefði átt að halda því áfram. Ég held ég fari rétt með, að það muni hafa verið komið alllangt á veg síðari hluta árs eða haustið 1955 varðandi till. innan mþn. um einmitt skattlagningu félaga, en þá hafi hins vegar upp úr slitnað af nokkuð sérstökum ástæðum, eins og ég geri ráð fyrir að menn reki minni til, m.a. vegna deilumála, sem þá voru uppi um skattlagningu á samvinnufélögin og Samband ísl. samvinnufélaga sérstaklega og rétt m.a. sveitarfélaga til útsvarsálagningar á þau, og veit ég ekki, hvort eftir þennan tíma hefur nokkuð verið unnið í mþn. að lausn þessara mála. Nú er mér ekki kunnugt um, að hve miklu leyti þær till., sem hér eru lagðar fram, eru að miklu eða litlu leyti í samræmi við niðurstöður, sem þá voru fengnar, en ég tel, að það sé mjög fróðlegt að athuga það og að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, eigi einmitt að hagnýta sér þá athugun og rannsókn málsins, sem þegar hafði farið fram í mþn., þegar hún gengur frá þessu máli. Ég sagði áðan, að nú eftir 7 ár, frá því að þessi samþykkt var gerð á Alþingi um heildarendurskoðun skattalöggjafarinnar, væri lagt fram frv. um einn þáttinn, þ.e.a.s. sérstaklega um skattlagningu félaga, auk þess sem ýmis önnur einstök og sérstök ákvæði eru í þessu frv., svo sem hv. þingmönnum er ljóst, bæði varðandi eignarskatt, skattfrádrátt sjómanna og nýmæli einhver um skattlagningu hjóna, þó að það séu ekki nein grundvallaratriði, sem þar er um að ræða. En þá er annar meginþáttur endurskoðunar um skattalöggjöfina eftir, og það er sá þáttur, sem snýr að bæjar- og sveitarfélögunum, og vil ég nota þetta tækifæri við 1. umr. málsins til þess að vekja athygli á því. Bæjar- og sveitarfélögin hafa í vaxandi mæli á undanförnum árum, eins og nokkuð hefur verið vikið hér að, verið í örðugleikum varðandi tekjuöflun sína til þess að standa undir þeim margvíslegu útgjöldum, sem bæjar- og sveitarfélögin hafa haft, ekki aðeins útgjöldum, sem þau hafa sjálf ákveðið að ráðast í og óhjákvæmilega orðið sjálf að taka ákvarðanir um, heldur einnig útgjöldum, sem löggjafarvaldið hefur lagt á þessa aðila. Þess vegna hafa verið uppi raddir um það hér á þingi fyrr og síðar og margvíslegar áskoranir hafa borizt Alþ. frá þingum bæjar- og sveitarfélaganna, að það mætti ekki dragast að rétta hlut bæjar- og sveitarfélaganna, annaðhvort með þeim hætti, að þeim yrðu af löggjöfinni ákveðnir nýir og auknir tekjustofnar, miðað við það, sem verið hefur, eða þá að ríkið sjálft taki að einhverju leyti að sér þau útgjöld, sem það á undanförnum árum með löggjöf frá Alþingi hefur lagt á bæjar- og sveitarfélögin. Og ég minni á, að fyrir hv. Alþ. nú liggur frv. frá hv. 6. þm. Reykv., Gunnari Thoroddsen borgarstjóra, um hluta sveitarfélaga af söluskatti, og er það frv., sem nú er flutt í annað sinn og var flutt í fyrsta skipti á s.l. þingi, um það, að bæjar- og sveitarfélögin fái tiltekinn hluta af söluskatti til ríkissjóðs, meðan hann er á lagður eða svipaður skattur og hann hefur verið, og að þessi tiltekni hluti, sem bæjar- og sveitarfélögunum sé ætlaður af söluskattinum, renni í jöfnunarsjóð sveitarfélaganna og síðan útdeilt á milli bæjar- og sveitarfélaganna eftir nánar tilteknum reglum. Þetta mál mun hafa verið rætt á ráðstefnum og fundum bæjarstjóra og Sambands ísl. sveitarfélaga og eiga rætur sínar að rekja til ályktana, sem þar hafa verið gerðar um þetta mál og byggzt hafa á nauðsyn sveitarfélaganna. Ég held, að hvað sem líður þeim breytingum, sem hér eru lagðar til á tekjuskattslöggjöfinni, þá verði ekki til lengdar umflúið að taka til alvarlegrar meðferðar aðstöðu bæjar- og sveitarfélaganna. Ég skal ekki fjölyrða um þetta eða hafa um þetta fleiri orð nú. Alþingi gefst aðstaða til að taka afstöðu til frv. þess, sem ég vék að áðan og flutt er af hv. 6. þm. Reykv. En þetta mál er miklu alvarlegra og meira virði en svo, að það verði afgreitt með einhverjum nánast að segja barnalegum og alvörulausum staðhæfingum um útsvarsálagningu sveitar- og bæjarfélaganna, eins og fram komu hér áðan hjá hæstv. fjmrh. Hann var hógvær í sinni ræðu fyrst í stað og talaði efnislega um þetta mál. Síðan breytti nokkuð um tón, og það var greinilegt, að þá var hæstv. ráðh. hættur að tala fyrir þingmennina, heldur var hann þá farinn að gefa tóninn fyrir Tímann, farinn að gefa tóninn varðandi það, sem ætti að koma í málgagni Framsfl. daginn eftir, og þá skipti alveg um, enda var þá hæstv. ráðh. genginn svo langt, að hann vildi leiða það af ummælum hv. 2. þm. Reykv. hér, að hann hefði í raun og veru gefið yfirlýsingu um, að það þýddi ekki að breyta skattalöggjöfinni, meðan Sjálfstfl. fengi að leika lausum hala í Reykjavík eða í stjórn bæjarmálefna í Reykjavík. Ég held nú ekki, að hæstv. fjmrh. ætti að tala svona, meðan ekki er lengra liðið frá úrslitum bæjarstjórnarkosninga hér í Reykjavík, en raun ber vitni um, sem skýrt bera það með sér, að Reykvíkingar eru ekkert hræddir við að fela sjálfstæðismönnum meirihlutaaðstöðu og vaxandi áhrif og völd í stjórn sinna bæjarmálefna. Og það er algerlega úr lausu lofti gripið og strákslegur útúrsnúningur hjá hæstv. ráðh. að leyfa sér að draga þær niðurstöður og ályktanir af ummælum hv. 2. þm. Reykv., sem hann gerði. En varðandi hins vegar útsvörin í Reykjavík, þá vita Reykvíkingar það, enda var það margsinnis sannað í umræðum og blaðaskrifum fyrir bæjarstjórnarkosningarnar, að annars staðar á landinu eru útsvör í bæjar og sveitarfélögum, ekki lægri en hér í Reykjavík. Á þetta ekki aðeins við um það, að útsvörin séu lægri á einstaklingum eða fjölskyldum með tilsvarandi tekjur, hér heldur en annars staðar á landinu, heldur og einnig hitt, að um það, sem atvinnurekstrinum hefur verið örðugast, og það eru veltuútsvörin, þá er það einnig staðreynd, að þau eru bæði og hafa verið lægri hér í Reykjavík, en annars staðar, eða m.ö.o., að það hafa á undanförnum árum verið lögð lægri veltuútsvör prósentvís á hér í Reykjavík, en í öðrum bæjar- og sveitarfélögum. Um þetta liggja fyrir bæði ýtarlegar skýrslur og grg., sem ekki verða hraktar. Loksins vil ég leiðrétta nokkuð það, sem hæstv. fjmrh. talaði hér um stóreignaskattinn og skaut inn í þetta mál, en snertir í sjálfu sér ekki málið sjálft, að sjálfstæðismenn hefðu haft forgöngu um að leggja á stóreignaskattinn 1950 með lögunum um gengisbreytingu o.fl. En í því efni verða menn að hafa í huga og minnast þess, að ég man ekki betur, en sá skattur kæmi þá í staðinn fyrir annan skatt, sem áður hafði verið ákvarðaður og ég held að hafi verið eignaraukaskatturinn í stjórnartíð fyrstu stjórnar Alþýðuflokksins á Íslandi, svo að forgangan að þessu leyti hafi ekki þá komið til, heldur tók þessi skattheimta við af annarri skattheimtu, sem lögfest hafði verið, en ekki var búið að framkvæma, og framkvæmd hennar féll niður. Stóreignaskatturinn á þeim tíma var þess vegna á margan hátt allt annars eðlis, en sá stóreignaskattur, sem lagður var á af núverandi hæstv. ríkisstj., bæði vegna þess, að í eðli sínu tekur hann við af skatti, sem ætlaður var á eignaraukningu, sem átt hafði sér stað á stríðsárunum og upp úr stríðsárunum, á þeim tíma, sem hvað mest umrót hafði verið í efnahagslífi landsmanna, og að öðru leyti var þessi skattur í sambandi við ýmsar aðrar veigamiklar ráðstafanir í atvinnulífinu og efnahagslífinu, sem fyrst og fremst miðuðu að því, eins og gengisbreytingin, að skjóta stoðum undir útflutningsframleiðslu og atvinnurekstur landsmanna. Engu slíku var til að jafna, þegar stóreignaskatturinn var á lagður í tíð núverandi hæstv. ríkisstj. Að einu leyti enn má segja, að hann hafi þá tæplega heldur verið tímabær, vegna þess að, að verulegu leyti er enn ógreiddur sá stóreignaskattur, sem lagður var á með löggjöfinni 1950 og átti vist að greiðast þá eins og nú á næstu tíu árum. Ég vil svo að lokum um þetta mál segja, að ég geri ráð fyrir því þegar á þessu stigi málsins, að ýmis ákvæði þess séu til bóta. Það er ástæða til þess að fagna því, að hér er gerð nokkur breyting á skattlagningu hjóna, og höfum við sjálfstæðismenn borið hvað eftir annað fram tillögur um það á undanförnum þingum í ýmsu formi og þó sérstaklega og nú upp á síðkastið um það, að tekin væri upp sérsköttun hjóna. Enda þótt það sé ekki gert með þessu frv., þá kemur fram í því eða grg, þess, að það mál sé í nánari athugun, og er að vænta, að ekki líði á löngu þangað til á þessu atriði fáist verulegar breytingar frá því, sem verið hefur. En ég lýk svo máli mínu með því að árétta það, að mál eins og þetta er eðlilegast að ræða í einstökum atriðum, eftir að það hefur fengið þá sérstöku athugun, sem því ber að fá í nefnd, og sérstaklega segi ég þetta einnig vegna þess, að málið mun koma til nefndar, sem ég á sjálfur sæti í.