Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Auðunn Jónsson Áður en ég vík nokkrum orðum að hæstv.ríkisstj., vil ég spyrja hæstv.forsrh. að því, hvort hv. 2. þm. Árn. hafi mælt fyrir munn stj. þau orð, sem hann lét falla um sambandslögin í þessari hv. d. í gær. Ef svo væri, fyndist mér ástæða til að hafa eldhúsdaginn a. m. k. einum degi lengur. Hv. þm. byrjaði á að lýsa því yfir, að hann hefði verið á móti sambandslögunum 1918. Vegna jafnréttisákvæðisins sagði hann að hann og forseti þessarar deildar hefðu verið lögunum mótfallnir og greitt atkv. gegn þeim. Þetta þótti mér ekki ótrúlegt, og ég hefi alltaf álitið þetta rétt. En svo fer hv.þm. að reyna að sannfæra deildina um það, að jafnréttisákvæðið sé ekki hættulegt. Hann dregur fram öll þau gögn ,sem hann getur, til að sýna, að hér sé engin hætta á ferðum. Hann reynir að sýna fram á það, að Danir hafi ekkert reynt síðan árið 1918 til að „vinna“ landið. Hann segir, að ef Danir hefðu ætlað að „vinna“ landið á þennan hátt, hefðu þeir þegar farið að reka hér atvinnuvegi, en það hafi þeir alls ekki gert, og því sé allt hættulaust. Þess vegna, segir hv.þm., að það sé hættulaust, þó að Danir hafi þennan rétt áfram. Nú er það vitað, að Danir hafa haft mikinn hug á því, að reka hér á Íslandi stórútgerð, en það, sem hefir heft þær framkvæmdir, er m. a. máske veigamesta ástæðan, það, að þeir eru ekki vissir um að fá haldið jafnréttisákvæðinu eftir 1943. Ég vona, að þessi orð hv.þm. standi fyrir hans eiginn reikning, en séu ekki töluð fyrir munn hæstv.ríkisstj. Ég vænti þess, að hæstv.forsrh. geti gefið þá yfirlýsingu, að þetta sé ekki mælt að hans vilja. Öðru máli er að gegna um hæstv.dómsmrh. Hann virðist vera sammála hv. 2. þm. Árn. Ég skal ekki auka mikið þá glóð, sem þessa dagana hefir verið kynt að hæstv.ríkisstj., sérstaklega þar sem það er mín sannfæring, að mestur hluti af afglöpum stj. sé að kenna skapbrestum eins ráðh., þess ráðh., sem mestu ræður í stj., nefnilega hæstv. núv. dómsmrh. Mér finnst, að til hæstv. dómsmrh megi rekja nálega öll mistök og hlutdrægni í embættaveitingum, sem núv. ríkisstj hefir framið; fjáreyðslur og annað, sem hæstv. stj. hefir verið borið á brýn, má, rekja til þess mikla skapbrests hæstv.dómsmrh., sem lýsir sér í takmarkalausu hatri og ofsóknum á hendur heilum stéttum og heilum flokkum manna. Þess eru mörg dæmi, að hæstv. ráðh. hefir gert sér hina mestu hneisu og komið flokksmönnum sínum í vandræði vegna þessa leiða skapbrests, sem keyrir svo úr hófi, að sumir segja, að það gangi geðbilun næst. Það þarf ekki að taka mörg dæmi, sem sýna þetta. Hv. þdm. þekkja þau svo vel; ég vil aðeins benda á hæstarétt og ofsóknir hæstv. ráðh. gegn honum. Áður en hæstiréttur dæmdi tvo vissa dóma, heyrðist ekki eitt orð frá hæstv. ráðh. í þá átt, að hæstiréttur væri ekki hinn bezti. En þegar hæstiréttur hafði dæmt í máli S. Í. S. gegn Birni Kristjánssyni og máli Garðars Gíslasonar gegn ritstjóra Tímans, þá varð annað uppi á teningnum. Dómurinn dæmdi í þessum málum öðruvísi en hæstv. ráðh. hefði óskað. Það er nú oftast svo, að annarhvor málsaðili er óánægður með dómana, og stundum jafnvel báðir. En það hefir ekki komið fyrir áður, að sá maður, sem á að gæta réttar og laga í landinu og halda vörð um hæstarétt, verði til að hefja ofsókn einmitt á þá stofnun, hæstarétt ríkisins. En það hefir þessi hæstv. ráðh. gert, og það svo, að með eindæmum er. Fyrst reyndi hæstv. ráðh. að vekja vantraust á hæstarétti hér innanlands með því að skrifa um hann lævíslegar blaðagreinar. En svo fer hann að beita meiri hörku, og þar að kemur, að hann kemur með málið á Alþing. Hann viðhefir þau orð um réttinn, sem verst verða sögð um vondan dómstól, segir, að hann hafi framið „jústits-morð“. En allt þetta er honum ekki nóg. Hann fer að reyna að lítilsvirða réttinn í öðrum löndum. Tækifæri til þess fékk hann, þegar enskur botnvörpungur var tekinn hér við land og sektaður. Til þess að ná sér niðri á hæstarétti, gefur hann þessum botnvörpungi upp sakir. Þetta gerði hæstv. ráðh. til þess að það sæist erlendis, að dómsmrh. landsins treysti ekki æðsta dómstóli landsins til að dæma rétta dóma, og að ráðh. yrði að taka í taumana vegna þess, að hæstiréttur hefði ekki dæmt rétt. Það er ekki verið að hugsa um, hver áhrif þetta geti haft á álit okkar í augum erlendra þjóða. Nei, sóma landsins er stefnt í voða og tvísýnu til að reyna að hnekkja áliti hæstaréttar erlendis. Af þessu gæti auðvitað leitt það, að nábúaþjóðir okkar álitu, að við Íslendingar værum ekki færir um að dæma mál okkar eða fara með sjálfstjórn okkar. Það hefir komið fyrir, að smáþjóð hafi verið svipt sjálfstjórn sinni fyrir minni sakir en þetta. Sem betur fer hafa erlendar þjóðir séð í gegnum svikavef ráðherrans. Það er því vonandi, að í þetta sinn hafi ekki orðið verulegt tjón af þessari árás. Hæstv. ráðh. hefir fundizt, að þessi árás hefði ekki borið fullnægjandi árangur. Því liggur fyrir þinginu nú frv., sem flutt er af hálfu hæstv.dómsmrh. um að afnema hæstarétt. Hann finnur, að fyrri árásir hans á hæstarétt hafa ekki hrifið, og þess vegna reynir hann að koma hæstarétti á kné með því að beiðast þess, að Alþingi vilji leggja hann niður. Hitt athugar hann ekki, eða kærir sig ekki um, að með þessu frv. gerist hann, að dómi nærfellt allra lögfræðinga landsins, tvöfaldur eiðrofi við stjórnarskrá ríkisins. Eins og allir þm. hefir hann skrifað undir eiðstaf að gera ekkert, sem færi í bága við stjórnarskrá ríkisins, og sem embættismaður hefir hann sjálfsagt undirskrifað samskonar eiðstaf: Ég veit ekki, hvað hatur og ofsóknir eiga að ganga langt til þess að flokksmönnum hans sé nóg boðið, ef þeim ofbýður þetta ekki. A. m. k. virðist það benda til þess, að þeim þyki eitthvað athugavert við frv. um fimmtardóm, því að ekki er það komið ennþá úr nefnd í Ed. Það hefir verið reynt að afla þessu frv. fylgis með því að segja rangt til um atfylgi mætra lögfræðinga við það. Þetta er þó ekki gert opinberlega, heldur hvíslað á bak við tjöldin, eins og vani er í herbúðum hæstv.dómsmrh. Því hefir verið hvíslað, að Ólafur Lárusson prófessor hefði samið frv. og svo að segja alveg búið það undir Alþingi, en það er ekki rétt. Þetta er sagt í þeim einum tilgangi að blekkja menn til fylgis við frv., því að menn vita sem er, að prófessor Ólafur Lárusson er ágætur lögfræðingur. Eitt er það, sem alltaf fylgir svona stjórnlausu hatri og ofsóknum. Það er lítilmennskan. Lítilmennskan er óhjákvæmilegur fylgifiskur þeirra, sem beita hatri og ofsóknum. Hæstv. atvmrh. mun vissulega finna með sjálfum sér, að hann er minni maður eftir að hann, vegna gamals haturs, brýtur sjálfsagða skyldu sína um að veita Magnúsi Jochumssyni póstmálaritarastarfið. Þetta er eitt dæmi lítilmennsku hans sem afleiðing haturs, en þau eru svo óteljandi hjá hæstv.dómsmrh. Lítilmenni eins og hæstv.dómsmrh. hafa þann sið, að hæla sér bæði í ræðu og riti. Hæstv. ráðh. hefir fundið til. sinnar eigin lítilmennsku, og það er gott. Þess vegna þarf hann að skrifa fleiri en eina grein í Tímann til þess að hæla sjálfum sér. Við höfum séð 16 útgáfur af hólgrein hans, þar sem hann er að miklast yfir vindsnældunum og fatasnögunum í menntaskólanum, og 17. útgáfuna höfum við heyrt nú við eldhúsdagsumr. af vörum ráðh. Óhjákvæmileg afleiðing af hátterni þessa hæstv. ráðh. er sú, að hann gerir meira en sæmilegt er til þess að afla sér fylgis. Hann beitir þeim vopnum, sem honum finnst vera handhægust í svipinn, slær á lægstu strengi mannanna og kaupir þá til fylgis við sig. Spillingin í þessu efni er orðin svo mikil, að flestum hugsandi mönnum ofbýður. Skýrt dæmi um þetta er það, að lækni á Austurlandi er veitt lausn frá embætti og hann er settur á laun hér í Reykjavík. Það var sagt af andstöðublaði ráðh., að læknirinn ætti að vinna visst starf fyrir ríkisstj., en stjórnarblaðið sjálft andmælir því, að hann eigi að vinna þetta verk; segir það óráðið, hvað hann eigi að vinna. Hinu andmælir blaðið ekki, að maðurinn fái 6.000 kr. laun. Það sé bara alveg óákveðið, hvað hann eigi að gera. Því miður er það svo, að það er ekki laust við, að líka hér innan þingsins eigi þessi spilling sér stað. Utan um þá menn, sem beita slíkum vopnum, er alltaf hópur hálaunagráðugra lítilmenna, sem bíða þolinmóðir eftir bita eða sopa. Hér á landi hefir þessi gerspillta bardagaaðferð ekki þekkzt fyrr en núv. dómsmrh. fékk völdin í landinu. Í Ameríku tíðkast hún hinsvegar mjög, en eins og menn vita verið fordæmd og vísað á bug með fyrirlitning í hinum mestu menningarlöndum. Þeir menn, sem orðið hafa berir að slíkum bardagaaðferðum hér í Evrópu, hafa æfinlega átt mjög skamman pólitískan lífsferil. Og ég vænti þess fastlega, að svo verði einnig hér. Það sannast á nálægum árum, hvort má sín meira í fari Íslendinga, arfurinn frá hinum fáu ófrjálsu mönnum eða hinum mörgu kynbornu, sem land þetta byggðu í öndverðu. Þó að ég sé ekki í vafa um, hvor arfurinn má sín meira, get ég ekki neitað, að því miður eru allmörg dæmi þess, að til eru menn á Íslandi, sem lúta svo lágt að nota sér þennan ófögnuð og taka á móti stöðum og embættum án þess að þeir hafi nokkuð til unnið, vitandi það, að aðrir menn eru betur til starfans fallnir og eiga meiri rétt til hans. Ég vona, að þegar sú óöld er hjá liðin, sem nú ríkir, verði hún þjóðinni til varnaðar. Ég veit, að það verður svo, að beztu mennirnir munu með hryggð og fyrirlitning minnast þess, sem fram hefir farið nú um tveggja ára skeið. Það er búið við þessar umr. að telja upp mýmörg dæmi um hlutdrægni í embættaveitingum og ný embætti, sem stofnuð hafa verið vegna manna, sem ráðherrarnir þurftu að kaupa til fylgis við sig. Að ég ekki tali um það, að stj. brýtur þingræðið berlega til þess að geta hangiðvið völd. Það hefir hent sumar óhappastjórnir í öðrum löndum. Hæstv. stj. lætur líka, eins og allir vita, kúgast í sínu stærstu stefnumálum. Þess eru dæmi, að hún hefir greitt atkv. gegn sínum eigin frv. til þess að þóknast jafnaðarmönnum og hanga áfram við völdin. Um þjóðina er ekki hugsað, aðeins um völdin. Það, sem ég vildi sérstaklega víta, er hatrið, heiftin og lítilmennskan, sem eru ráðandi þættir í stjórnmálastarfi núv. dómsmrh. Það verður aldrei heilbrigt stjórnmálalíf á Íslandi fyrr en sá ráðh. lætur af völdum.

Magnús Guðmundsson Hæstv. stjórn þóttist ætla að hafa þau vinnubrögð í þessum eldhúsdagsumr., að moka frá dyrunum jafnóðum og kastað væri að þeim, en mér sýnist hún vera að gefast upp við það, enda eru haugarnir farnir að verða nokkuð stórvaxnir. Ég ætla að segja fáein orð út af því, sem hæstv.forsrh. svaraði ræðu minni. Hann sagði, að ef þingið hefði gert lítið, þá væri það mér að kenna og mínum samherjum. En ég vil ekki kannast við, að ég hafi á nokkurn hátt unnið minna eða ver að þingstörfum nú en áður. Hitt er staðreynd, að það hefir vantað stj. á þessu þingi og ábyrgð á því verða ráðh. og þeirra flokksmenn að bera. Hæstv. ráðh. fannst það vera alveg út í bláinn, og ekkert koma málinu við, skildist mér, að vera að ráðast á fyrrv. ritstjóra Tímans, Tryggva Þórhallsson. En ég hefi aldrei getað skilið sundur persónuna Tryggva Þórhallsson, í ritstjóra og ráðh. Þó að hæstv. ráðh. vilji skipta sér í tvo helminga, held ég, að þegar ritstjórinn varð ráðh., hafi engin umbreyt. orðið á persónunni. Það, sem ég var að gera, var samanburður á verkum ráðh. og orðum ritstjórans, og það tvennt er eins ólíkt og dagur og nótt. Hæstv. ráðh. fannst auðvitað óþarfi að vera að rifja upp, hvað hann sagði, áður en hann varð ráðh. Ég skil það vel, að þetta er heldur óþægilegt fyrir hann. En ef hæstv. ráðh. vill viðurkenna rétta þá setningu, sem hæstv.dómsmrh. hefir sagt um stjórnmálamenn, að gildi þeirra eigi að metast eftir því, hvernig þeir standi við það, eftir að þeir verða ráðh., sem þeir hafa sagt á undan, hlýtur hann að sjá, að réttmætt er að gera þennan samanburð líka á honum sjálfum. Það er alkunna, að hæstv.forsrh. „dependerar“ mjög af hæstv.dómsmrh. Ég vil því, að hann virði orð hans í þessu sambandi engu síður en þegar hæstv.dómsmrh. vill fá hann til einhverra miður þokkaðra verka. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði farið norður með fjáraukalögin miklu í töskunni. Ég nefndi ekki fjáraukalögin, heldur landsreikningana. En ég vil minna hæstv. ráðh. á, að það fóru fram kosningar sama árið, sem hann ólmaðist sem mest í Tímanum út af fjáraukal. Það var árið 1923. Þá fékk ég fleiri atkv. en ég hefi nokkru sinni fengið, fyrr og síðar. Hitt er rétt, að atkv. mín við síðustu kosningar voru færri en þá, en þó voru þau nógu mörg til þess, að ég hafði mikið fram yfir þá menn, sem fylgdu hæstv. ráðh. að málum. Hæstv. forsrh. gat ekki annað en viðurkennt, að skýrsla sú, sem hann gaf þinginu í fyrra um gjöld ársins 1928, hefði ekki reynst rétt, eins og ég benti á í fyrri ræðu. minni. En honum fer svo lítilmannlega, að hann kennir einhverjum ónefndum manni í stjórnarráðinu um þetta. Það er mjög handhægt að nota þá aðferð, en gallinn er aðeins, að ráðh. fer hér með rangt mál. Ég veit vel af hverju þessi mismunur stafar. Hann stafar af greiðslum tilheyrandi árinu 1928, sem fóru fram eftir að skýrslan var gefin. Þetta sama kom fram, er ég á sínum tíma gaf þinginu skýrslu um gjöld ársins 1921 og kemur ætið fram. En þá sagði hæstv. ráðh., að ég hefði gefið falsaða skýrslu, og ég vildi nú aðeins sýna honum fram á, að hann hefir þá líka gefið falsaða skýrslu. Í stað þess að viðurkenna þetta skellir hann sökinni á einhvern í stjórnarráðinu, til þess að reyna að frelsa sitt eigið skinn. En þetta er ljót aðferð og ætti að vera ósamboðin öllum ráðh. Hæstv. ráðh. spurði, af hverju við beittum hann ekki heim vopnum, sem við réðum yfir. Finnst hæstv. ráðh. ekki, að vopnunum hafi verið heitt? Þessi látalæti hæstv. ráðh. eru hlægileg. Hann þakkar okkur og þakkar, en hann er allt annað en þakklátur í hjarta sínu. Það sést vel á honum. Hæstv. ráðh. finnur að vinnubrögðum okkar. Ég skal játa, að við sjálfstæðismenn höfum komið okkur saman um, að vera ekki sí og æ að narta í hæstv. stj., og fara ekki út fyrir þann ramma, sem dagskráin heimilar okkur í það og það skiptið, eins og hæstv. ráðh. og hans flokksmenn gerðu á meðan þeir voru í stjórnarandstöðu á sínum tíma. Við tökum eldhúsdaginn til þessa og látum okkur nægja hann að miklu leyti. Hæstv. ráðh. sagði,. að ég mundi vita eins vel um stóra lánið úr Brunabótafélagi Íslands til kaupmannsins hér í bænum og hann sjálfur, en ég veit ekkert um það, nema að það stóð í einhverju sambandi við samninga við þann mann, sem olli sjóðþurðinni í Brunabótafélaginu, samninga, sem voru komnir svo langt, að hæstv. ráðh. hafði lofað manninum að gefa honum upp sakir, en sveik hann, af því að hæstv.dómsmrh. fékk hann til þess. Að öðru leyti veit ég ekkert um þetta mál. Ég vítti hæstv. ráðh. fyrir að veita lánið; það endurtek ég nú og hirði ég ekki, þótt ráðh. telji þetta illgirni. Líka kom hæstv. ráðh. að byggingunni á Hvanneyri, fjósinu og hlöðunni. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að byggingin hefði orðið dýr, en það var í raun og veru alls ekki fyrst og fremst það, sem ég var að ásaka hann fyrir, heldur hitt, að hann skyldi ekki útvega sér heimild til að borga út svo háar upphæðir, sem um var að ræða. Hann hlaut að vita það í fyrra meðan þingið stóð, að búið var að borga 80 þús. kr., og að þó var mikið eftir. Af hverju reyndi hann ekki að fá heimild? Þessu var ég aðallega að hafa á móti, en þó vil ég undirstrika, að byggingin er svo dýr, að það er alveg óforsvaranlegt. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði látið reisa íbúðarhús handa skólastjóranum á Hvanneyri, og að það hefði orðið ½ dýrara en fjósið. Þetta var nú ekki á meðan ég var atvmrh., það var árið 1920, ef ég man rétt, og þá var dýrast að byggja allra ára. Það var búið að undirbúa þessa byggingu af Sigurði heitnum Jónssyni. Íbúðarhúsið brann, og var óhjákvæmilegt að byggja það upp aftur. Annars ætla ég ekkert að afsaka þetta. Það varð að byggja húsið á óheppilegasta tíma. Þá var margfalt dýrara að byggja en þegar fjósið var byggt, svo að í raun og veru verður fjósið miklu dýrara en íbúðarhúsið. Nú getur hæstv. ráðh. reynt að telja bændum trú um, að fjósið eigi að vera dýrara eða jafndýrt og íbúðarhúsið, en þeir munu ekki trúa því, og þeir sjá strax, að kostnaðurinn er óhæfilegur, og þeir sjá líka, að það eru engin meðmæli fyrir skólann, að fé sé eytt þar um þörf fram. Um Búnaðarbankann sagði hæstv. ráðh. ekki annað en það, að það hefði verið nauðsynlegt að skipa 3 bankastjóra til að undirbúa starfsemi bankans. Þessi undirbúningur er í því fólginn að búa til eyðublöð og reglugerðir. Fyrirmynd að öllum eyðublöðum er hægt að fá í hinum bönkunum, og það er sannarlega ekki nema eins manns verk að semja reglugerðirnar. Nei, bankastjórastöðurnar voru ekki veittar af því, að þörf væri á þeim þegar í stað handa peningalausri stofnun, heldur til þess að láta góða flokksmenn fá feita bita. Til hvers er að skipa fjölda bankastjóra við peningalausan banka? Ekki er það fyrir landsmenn gert. Það sjá allir. Ég er viss um, að þessi eyðublöð og reglugerðir; sem bankastjórarnir eiga að búa til, verða dýrustu skjöl á landinu. Hæstv. ráðh. sagði, að ég mundi helzt vilja, að bankinn tæki aldrei til starfa. Það er tóm vitleysa og ég spurði ráðh., hvenær hinar deildirnar tæki til starfa. Hann svaraði því engu, svo að ég endurtek hér með spurning mína. Þá kem ég að bankaráðsformennsku hæstv.forsrh. og svari hans þar að lútandi. Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði ekki viljað taka lán eða hjálpa bankanum til að taka lán eins og fyrrv. stj. gerði. Nei, það er satt, ráðh. vildi ekki gera þetta, og því varð bankinn að loka. En hvað stóð þessi harðskeytti vilji ráðh. lengi? Jú, hann stóð þangað til ráðh. sá, að annað hvort varð stj. að fara frá eða hjálpa varð bankanum. Og þá stóð ekki á viljanum til að taka lánið, þá var sjálfsagt að gera það. En ætli það hefði ekki verið betra að gera það fyrr? Ég held það. Því segi ég: Hún hefir orðið okkur dýr, bankaráðsformennska ráðh. Fyrsta afleiðingin af ráðsmennsku hans er sú, að taka þarf stór lán til að væta úr þessu og hjálpa atvinnuvegunum. Það er undarlegt, ef hæstv.atvmrh. álítur, að það sé í þágu landsins að hugsa ekkert um bankann. Heldur hann, að bankinn og landið séu einhverjar andstæður? Slíkt er hin mesta fjarstæða. Hæstv. ráðh. óskaði, að ég hefði haft tækifæri til að halda þessa líkræðu yfir sér sem bankaráðsformanni Íslandsbanka miklu fyrr. Ég verð að taka undir það með honum. Ég vildi að það hefði verið hægt, áður en hann var búinn að koma bankanum í þetta öngþveiti. Þá hefði verið komið í veg fyrir mikið illt. Hæstv. forsrh. þakkaði mér fyrir, að ég hefði líkt sér við fálkann. En er hann viss um, að það sé þakkarvert? Ég skal segja honum hvers vegna ég geri það. Ég er gamall smali, og þegar ég í æsku gætti búfjár fyrir föður minn, sá ég fálkann á sumrum mjög oft ráðast á rjúpurnar, drepa þær og rífa í sundur. Og þegar hann var búinn að því, fór hann að garga og væla yfir því, eins og hann dauðsæi eftir aðförum sínum. Mér datt í hug að bera saman við þetta aðfarir hæstv. ráðh. við Íslandsbanka. Þær voru svipaðar. Hæstv. ráðh. hafði mikil völd, en bankinn var tæpt staddur og veikur fyrir, og hann beitti sér gagnvart bankanum eins og fálkinn við rjúpuna. Síðan sá ráðh. eftir, hvernig komið var fyrir bankanum, og leggur fram 4½ milljón til bjargar honum. Nú getur ráðh. gert það upp við sjálfan sig, hvort honum finnst ástæða til að vera upp með sér af samlíkingunni, en hann má alls ekki skilja hana svo, að ég telji það frægðarverk fyrir hann að ráða niðurlögum nauðstaddrar rjúpu, eins og Íslandsbanki var. Hæstv. forsrh. lauk ræðu sinni með því, að það væri ósæmilegt að bera mig saman við Hallgrím Kristinsson, og að ekki mætti nefna nöfn okkar í sömu andránni. Ég var ekki að gera samanburð á okkur. Ég var að bera saman skoðun H. Kr. á fjármálakreppunni 1920–21, og skoðun hæstv. ráðh. á fjáraukal. miklu. Annars veit ég ekki, hvað gæti verið ósæmilegt við það, að nefna jafnvel miklar andstæður í sömu andránni. Svo kveð ég að líkindum hæstv.forsrh. fyrir fullt og allt við þessa umr., því að eftir þessa ræðu er ég dauður. Hann gaf okkur stjórnarandstæðingum ráðleggingar um það, hvernig ætti að haga eldhúsdeginum, við ættum aðeins að prenta í Alþt. greinar úr Morgunblaðinu og Vísi. Ég skil þetta ákaflega vel, og veit að hann mundi helzt vilja þetta. Ég sé, að honum líður ekki vel þótt hann þakki og glotti.

Það er misskilningur, mér líður afarvel. - ÓTh: Nei, afarilla

. Hæstv. ráðh. getur ekki búizt við, að við högum eldhúsdeginum eftir því, sem hann óskar. Við vítum auðvitað hispurslaust það, sem vítavert er, alveg án tillits til, hvort honum líkar það betur eða ver. Eitt sagði hæstv. ráðh. enn, sem ekki er rétt, að stj. hefði heimild til að flytja fjárveitingar á fjárl. á milli ára. Hún hafði það áður, á meðan fjárveitingatímabilið var 2 ár, en alls ekki nú orðið. Sérhvert fjárhagsár er nú reikningsheild út af fyrir sig. Hæstv. ráðh. gerði grein fyrir embættaveitingum sínum, og vildi telja hv.þdm. trú um, að þær væru framkvæmdar af óhlutdrægni og samvizkusemi. En ég vil minna hann á það, sem ritstjóri Tímans sagði fyrir stuttu í blaðinu, ég veit ekki, hvort ráðh. hefir tekið eftir því. Hann sagði, að það gætu ekki aðrir fengið embætti en þeir, sem hefðu samúð með stefnu stj. Ef þessari reglu er fylgt, þá geta ekki aðrir en þeir, sem eru í stjórnarflokknum á þingi, eða fylgja stj. utan þings, fengið embætti. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. skrifar undir þessi orð ritstjórans. Ég hefi ástæðu til að halda, enda er það kunnugt, að hann hafi ekki verið ánægður með stj. Jónasar Þorbergssonar á blaðinu, og sagt er, að hann hafi keypt ritstjórann til þess að fara frá Tímanum með því að veita honum útvarpsstjórastöðuna. Það væri gaman að heyra af vörum hæstv. ráðh., hvort hann er samþykkur þessum veitingareglum, að það eigi ekki aðrir að fá embætti en þeir, sem hafa samúð með stefnu stj. Þessi ritstjóri sagði, að hæstv.forsrh. hefði sett svartan blett á hina íslenzku kirkju og sögu þjóðarinnar, með því að veita Magnúsi Jónssyni prófessorsembætti við háskólann. En ef hæstv. ráðh. vill nokkuð miklast af þessari embættisveitingu, þá vil ég benda á, að það var skylda að veita það samkv. gildandi lögum um háskóla Íslands. Það mun hæstv.dómsmrh. ekki hafa viljað, og hefir því hæstv.forsrh. forðað honum frá því að fremja lagabrot, og að vísu er það þakkarvert að hafa sómatilfinningu fyrir því að halda lög háskólans. En þetta var ekki aðalástæðan fyrir veitingu þessa embættis. Það má ekki gleyma því, að Ásmundur Guðmundsson gat ekki fengið dócentsembættið nema að Magnúsi Jónssyni væri veitt prófessorsembættið, og skólastjórinn á Eiðum gat ekki fengið það embætti, nema dócentsembættið yrði veitt. Þarna var heil keðja, sem þurfti að leysa, og það mun hafa verið aðaltilgangur hæstv. ráðh., þó að það geti litið svo út, að hann hefi með þessu verið að bjarga hæstv.dómsmrh. frá því að fremja lagabrot. Ég sé ekki ástæðu til að minnast á vegavinnukaupið, þó að ég hafi skrifað það hjá mér. Það er mjög eðlilegt, að kaupgjaldið geti ekki verið jafnt alstaðar á landinu, þar sem verðlag og dýrtíð er svo mismunandi í héruðunum. En út af frávikningu vitavarðarins á Reykjanesi vil ég beina til hæstv. ráðh. fyrirspurn um eitt atriði. Það er upplýst, að 1928 var hafin rannsókn gegn honum út af því, að hann hefði náð í spíritus, sem úthlutað var handa vitanum, og drukkið hann sjálfur. Ég vil spyrja: hvers vegna var þessi rannsókn látin falla niður? Hæstv. forsrh. talaði nokkuð um eldhúsdaginn og sagði, að þegar Framsóknarflokkurinn hefði verið í stjórnarandstöðu, þá hefði sér jafnan verið falið það einum, að halda uppi umr. og sókn á stj.

Ég sagði ekki alltaf, en það var svo á þinginu 1926

. Ég er ekkert að rengja það. En það væri drápsverk, og enginn einn maður, sem gæti annað því að gagnrýna gerðir núv. stj. Það var létt verk þegar hæstv. ráðh. var í stjórnarandstöðu, en nú þarf svo miklu að moka, að enginn einn maður gæti afkastað því. Þá vil ég aðeins geta þess, að landssímaverkfræðingnum G. Hlíðdal hafa verið greidd aukalaun fyrir að gegna störfum í forföllum landssímastjóra. Þetta er beinlínis lagabrot. Það er lagaleg skylda, að embættismenn gegni störfum yfirboðara sinna, þegar þeir eru forfallaðir, án þess að þeir geti krafizt sérstakra launa fyrir það. Það var því gersamlega rangt af hæstv. ráðh. að borga þetta út. Þá vil ég beina nokkrum orðum til hæstv. fjmrh. Mér fannst hann vera undarlega úrillur yfir því, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, og þó var ég svo hógvær þá. Áður hefir mér virzt, að hæstv. ráðh. væri skapstillingarmaður, en nú var hann óvenju óstilltur, og lítur helzt út fyrir, að bankamálið hafi umhverft skapsmunum hans. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri rangt með farið hjá mér, að ríkið hefði tekið 5½ millj. kr. lán síðastl. ár. Ég er alveg hissa á þessu, því að þetta stendur í frv., sem ráðh. hefir sjálfur flutt hér á þinginu, og fengið samþ.

Það voru teknar 2½ millj. kr.

. Já, það kann að vera. Ég sagðist ekki vita, nema eitthvað kynni að vera óeytt af þeirri umsömdu upphæð, sem í samningnum stæði, og vísa ég til ræðunnar um það. Hvernig getur hæstv. ráðh. búizt við, að ég viti upp á krónu, hvað kann að vera óeytt af láninu? En ég vil í þessu sambandi minna hann á, hvað flokksmenn hans sögðu eftir þingið 1927, þegar stj. leitaði ábyrgðarheimildar fyrir 9 millj. kr. láni í Ameríku handa Landsbankanum. Þá var sagt, og síðan endurtekið í blöðum Framsóknarflokksins, að með þeirri lántöku væri lagður 90–100 kr. skuldabaggi á hvert mannsbarn í landinu, og þó var aldrei tekin nema 1 millj. af þessu láni og borgað aftur nærri strax. Man ekki hæstv. ráðh. eftir þessu? En það kemur nú í ljós hér sem oftar, ef núv. ráðh. eru teknir sömu tökum og þeir beittu áður, þá ískra þeir og skrækja. En þeir hafa sízt ástæðu til þess, ef þeir athuga framkomu síns eigin flokks, þegar hann var í stjórnarandstöðu. Það getur vel verið, að hæstv. ráðh. geri til mín þá kristilegu kröfu, að ég eigi að gjalda illt með góðu. Og það kann að vera rétt og fallegt, en ég vil jafnan halda mér við þá gömlu reglu, að greiða í sömu mynt.

Samkv. kenningu gamla testamentisins

. Já, hún getur oft verið góð. Ég held mér þá við það, sem hæstv. fjmrh. viðurkenndi, að búið væri að taka 2½ millj kr. af þessu láni. Annars skiptir þetta ekki miklu máli, því að stj. hefir fengið heimild til 12 millj kr. lántöku, og auk þess 4½ millj. kr. handa Útvegsbankanum. Alls hefir stj. því fengið heimild til 16½ millj. kr. lántöku. Ef þessar heimildir verða notaðar í ár, verða ríkisskuldirnar í árslok orðnar um 27 millj. kr. Þetta er ómótmælanlegt. Og ég hefi gengið út frá, að stj. léki sér ekki að því að fá lánsheimildir, heldur væri tilgangurinn að nota þær. Á þessu var spádómur minn byggður, og getur enginn vitiborinn maður haft nein rök gegn þessu. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er ekkert áætlað fyrir vaxta- og afborganagreiðslur af þeim lánum, sem á að taka handa Útvegsbankanum, og ekkert er heldur áætlað fyrir afborgunum af 3 millj. kr. innskotsframlagi ríkissjóðs til Landsbankans. Það hefði þó verið varlegra, því að ekki er víst að Landsbankinn borgi það. Það er ekki rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, að Landsbankanum bæri að greiða þetta skilyrðislaust. Samkv. samningnum er honum skylt að borga 6% í vexti af innskotsfénu, þó þannig, að sú greiðsla fari ekki fram úr helmingi af ágóða bankans hvert ár. En hvað var ágóðinn af rekstri bankans árið 1928? Enginn, Hann fór allur í afskriftir á töpum, ca. 900 þús. kr. Það má vel vera, að útkoman verði betri fyrir síðastl. ár, og að bankinn græði svo á næstu árum, að hann geti greitt vexti af þessu framlagi ríkissjóðs, en ég hefi ekki séð neitt bréf fyrir því, og um það getur enginn vitað fyrirfram. Stóryrði ráðh. út af þessu eru honum því til lítils sóma. Hæstv. fjmrh. viðurkenndi, að vextir og afborganir væru of lágt reiknaðir af enska láninu, af því að ekki er tekið tillit til þess, sem lagt verður í Íslandsbanka. Ég vænti, að hæstv. ráðh. leiðrétti þetta í Ed., og, skora á hann að gera það. Þá bar hæstv. fjmrh. okkur stjórnarandstæðingum það á brýn, að við hefðum komið mjög ógætilega fram við atkvgr. um fjárl. Ég geri ráð fyrir, að hann hafi átt við fjárveitingartill., sem fluttar voru vegna míns kjördæmis til raforkuveitu. en þær voru felldar, svo að hæstv. ráðh. þurfti ekki að telja það eftir. Við fórum fram á, að ríkissj. tæki ábyrgð á ½ millj kr. láni til rafveituframkvæmda í Skagafirði, en hv. samþm. ráðh., 2. þm. Eyf., flutti till. um ábyrgðarheimild fyrir hærra láni til rafveitu á Siglufirði, og hún var samþ., en ábyrgðarbeiðni Skagfirðinga felld.

Hv. þm. hjálpaði til þess, að ábyrgðarheimild var samþ. fyrir Siglufjarðarkaupstað

. Já, víst gerði ég það. Ég áleit það gott mál og sanngjarnt að veita þessa ábyrgð. Við sjálfstæðismenn erum sanngjarnari en hæstv. ráðh. og hans flokksbræður. Við greiðum atkv. eftir málefnum, en ekki eftir því, fyrir hvaða kjördæmi þau eru. Annars hélt ég að hæstv. fjmrh. væri ekki svo illa innrættur, að hann vildi haga sér eftir því. En það er augljóst, að einhverjir hv.þdm. hafa greitt atkv. eftir kjördæmum en ekki málefnum. Annars hefði önnur ábyrgðarheimildin ekki verið felld. Hæstv. ráðh. sagði, að stjórnarflokkurinn væri varasamur í þessum efnum og stingi það mjög í stúf við okkur sjálfstæðismenn. Það sjá allir, hvort við getum stofnað til eyðslu, þar sem við erum aðeins 11 en stjórnarmenn 17 í þessari deild. Hæstv. ráðh. hefir því aðstöðu til að ráða öllu, sem hann vill, og þess vegna verður hann að bera ábyrgðina. Þá var hæstv. ráðh. eitthvað að tala um bitlinga í fjárl., en hv.þm. Borgf. hefir nú upplýst með skýrum tölum, að meiri hl. þeirra er fluttur af flokksmönnum stj. Þess vegna finnst mér það sitja illa á hæstv. stj. og sérstaklega fjmrh., að amast við því, þó að nokkrir persónustyrkir séu settir inn í fjárl., þegar hann hefir samþ. að greiða úr ríkissj. mýgrút af styrkjum og beinum til einstakra manna, sem búið er að sýna fram á, að greitt hefir verið að miklu leyti án heimildar. Það er ekkert undarlegt, þó að þm. vilji líka hafa till. um veitingu þessara bitlinga, en ekki láta stj. sitja eina að því. Hæstv. fjmrh. sagði, að það vissi enginn, hvað mikil lán yrðu tekin fyrir ríkissjóð á þessu ári, en gerir þó ráð fyrir, að einhver lán verði tekin. Þetta fer ekkert í bág við það, sem ég sagði. Ég sagði, að það væru miklar líkur til, að stj. þyrfti að taka lán, og þess vegna hefði hún tryggt sér lánsheimildina. Þá var hæstv. ráðh. eitthvað að finna að því, að ég hefði verið að spá um ókomna tímann. Ég veit ekki hvað er á móti því að gera það, a. m. k. var mér kennt, að maður ætti að bera umhyggju fyrir morgundeginum, en ekki hafa áhyggjur af honum. Og held ég, að sú regla sé góð og nauðsynleg fyrir fjmrh. að skyggnast fram í ókomna tímann. Ég var að gera mér hugmyndir um; hvernig fjárhagur ríkissjóðs mundi verða í árslok 1930. Hæstv. ráðh. hefir orðið að mynda sér spádóma um tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1931. Ég held, að allir skynsamir menn verði að hugsa dálítið fram í tímann. Ég skal ekki deila við hæstv. ráðh. unz það, hvort það hafi verið rétt að bæta ½ millj. við fyrir því, sem greitt var úr ríkissjóði í jan. þ. á. Reynslan sker úr um það. Þá var hæstv. fjmrh. að tala um, að við sjálfstæðismenn hefðum borið illa ósigurinn við síðustu kosningar. Á hverju markar hann það? Mér hefir aldrei liðið betur en síðan. Og hvaða ósigur hafa sjálfstæðismenn eiginlega beðið? Er það ósigur, að auka stórum við fylgi sitt og fá mörgum þúsundum fleiri atkv. en Framsóknarflokkurinn? Þótt Sjálfstæðisflokkurinn kæmi færri mönnum að en áður, þá jók hann við kjósendatölu sína, og það er aðalatriðið. Þá kem ég að hæstv.dómsmrh.

Það væri nú gustuk að sleppa honum

. Þetta er mín síðari ræða, svo að ég get ekki sleppt því.

Ég skal koma því til hans, sem hv. 1. þm. Skagf. óskar

. Ég veit ekki, hvort hæstv.forsrh. er svo fljótur skrifari, að hann geti það. Ég vildi þá fyrst minnast á bláu bókina, sem hæstv.dómsmrh. var með hér á eldhúsdegi í fyrra, og sagði þá, að bráðlega myndi koma út. Sagði hann, að í henni ætti að birtast útdrættir úr ýmsum dómsmálum, svo að almenningur gæti séð réttvísina í landinu. Tilgangurinn var víst sá, að grafa undan áliti hæstaréttar. Þessi bók er ekki komin fram enn, og hefir þó verið varið a. m. k. 10 þús. kr. til að gefa hana út. Hvað hefir verið gert af upplaginu? Ég hefi heyrt þá sögu, að sjálfstæðismaður, einn hafi heimsótt framsóknarmann fyrir norðan. Framsóknarmaðurinn fór út til að ná í brennivín handa gesti sínum, og á meðan varð hinum litið á bók, sem lá á borðinu, og fór að blaða í henni. Í bókinni voru útdrættir úr ýmsum dómsmálum. Þegar framsóknarmaðurinn kom aftur með brennivínið, hrifsaði hann bókina af gestinum og sagði, að þessháttar lesning væri aðeins fyrir framsóknarmenn, en ekki neina íhaldsskarfa. Ef þetta er rétt, virðist það allundarleg aðferð að gefa út bækur, sem ætlaðar eru sérstökum flokki, eða vildarvinum sérstaks ráðh., fyrir stórfé úr ríkissjóði. Ég tók eftir því, að hæstv.dómsmrh. sagðist vera búinn að senda þrjá menn utan vegna landsspítalans. Það er nú orðinn siður í landi hér, að enginn tekur við starfi nema hann fari utan áður. Menn eru jafnvel sendir utan löngu áður en embættinu er slegið upp, eins og t. d. átti sér stað um lögreglustjórann í Reykjavík. Vitanlega er ekkert annað en fyrirsláttur að vera að slá embættum upp, þegar er búið að ákveða löngu fyrirfram, hver þau hreppi. Eitt atriði vildi ég minnast á enn, sem á að vísu fremur að skrifast á reikning hæstv.atvmrh. Það er stöðvunin á Esju síðast. Ég sé á grein eftir hv. 4. þm. Reykv., að nú er bannað að vinna eftir kl. 10 að kvöldi hér í Reykjavík. Þegar Esja átti að fara síðast, var eftir að láta póstinn og nokkrar tunnur af olíu um borð kl. 10, og farþegar buðust að hjálpa til þess. Skipið var eigi að síður stöðvað í 12 tíma fyrir þessar sakir. Þetta er kannske ekki stórmál, en þó vil ég spyrja: Hvernig færi nú, ef Esja fengi hvergi afgreiðslu frá því kl. 10 að kveldi og þangað til morguninn eftir? Slíkt athæfi er ekki til að örva fólk til að flýta fyrir skipinu, þegar menn út um land frétta, að svona er farið að í höfuðstaðnum, þar sem landsstj. sjálf situr með afgreiðslumanninn sem innsta kopp í búri. Ef slíkt kæmi fyrir úti á landi, færi skipið umsvifalaust burt af þeirri höfn. Sést á þessu, að meira tillit er tekið til verkamanna hér en út um land. Þar mega þeir vaka, þótt hinir sofi.

Þetta er nú ekki almennur vilji verkamanna hér

. Nei, en þeir vita, að ef þeir hlýða ekki forsprökkunum, þá eru þeir útilokaðir frá vinnu á eftir. Þá var hæstv.dómsmrh. að tala um lagið á Áfengisverzluninni, og hve reksturinn á henni væri orðinn ódýr. Hér liggja nú fyrir reikningar verzlunarinnar frá 1928. Þá urðu forstjóraskipti á miðju ári, og til þess að rugla ekki saman reitunum voru reikningarnir hafðir aðskildir. Einn liður á þessum reikningum er rekstrarkostnaðurinn. Hann er fyrri hluta ársins kr. 42.435, en síðari hlutann kr. 52.900 eða tæpum 11.000 kr. hærri. Þetta er nú sparnaðurinn þarna. Það hefir oft verið talað um hin háu laun Mogensens, en mér er kunnugt um, að samanlögð laun forstjórans, sem nú er, og lyfjaeftirlitsmanns, eru sízt lægri. Seinni hluta ársins 1926 og árið 1927 hafði Mogensen eftirlit með lyfjabúðum, fyrir sérstaka borgun auðvitað. Útkoman er því sú, að reksturinn er dýrari en hann var áður. Það er einkenni á hæstv.dómsmrh., að hann talar ávallt um allt annað en það, sem á hann er deilt fyrir. Hann heldur hér tveggja tíma „teoretiska“ ræðu með ýmiskonar útúrdúrum og rangfærslum. En honum dettur ekki í hug að koma nálægt aðfinnslum andstæðinganna, nema ef hann rétt drepur á einstöku atriði innanum allan vaðalinn. Það er kunnugt, að hann hefir sagt nýlega, að hann hafi fundið hús í miðbænum, sem hafi verið týnt í 70 ár. Átti hann þar við bókasafnshúsið Íþöku. Þetta kemur mér undarlega fyrir sjónir, þar sem ég hefi verið svo að segja daglegur gestur í húsi þessu í þau 6 ár, sem ég var í Menntaskólanum. Skil ég satt að segja ekki í, hvernig hæstv. ráðh. ætlar að fara að komast frá slíkum ýkjum með óskertum heiðri, þar sem hver menntamaður á landinu hefir gengið út og inn í þessu húsi nærri daglega alla sína skólatíð. Mig tók sárt að heyra ummæli hæstv. ráðh. um Menntaskólann. Ég var þar í 6 ár og hefi þaðan hinar beztu minningar. Ég ber velvildarhug til allra kennara minna, og er þeim þakklátur fyrir þá fræðslu, er þeir veittu mér. Að vísu getur öllum skjátlast, og enginn er alveg eins og hann á að vera. En mér finnst það hastarlegt, að kennslumálaráðh. skuli vera að lesa upp úr afgömlum prótokollum hér á Alþingi til þess að geta svert stofnunina. Og hvað var það svo, sem hann fann? Jú, hann fann dæmi, sem ég skal ekki mæla bót, en þau eru einmitt frá þeim tíma, er rektor varð að fara frá, af því að hann hafði ekki lag á nemendunum. Þetta var fyrir 25 árum. Eftir þessu dæmir hann skólann nú á tímum. Yngsta dæmið, sem hann fann, var síðan 1916. Síðustu 14 árin hefir hann ekkert dæmi fundið, sem hann hefir haft við að athuga, eða m. ö. o. allan þann tíma, er þeir menn hafa verið ráðandi, sem hann átti að velja á milli í rektorsembættið í haust. Hér er verið að leita að gömlum blettum, löngu afmáðum, til þess að klessa á skólann aftur. Mér finnst það ómaklegt að reyna að sverta minningu Björns M. Ólsens. Hann var að sönnu til annars betur fallinn en að stjórna slíkum skóla, og fór líka frá honum þess vegna. Mér þótti það í rauninni alltaf illt að nemendur skyldu ekki vera nægilega þroskaðir til, að þola það, sem honum kann að hafa verið áfátt sem stjórnanda, svo að þeir gætu notið kennarakosta hans, sem flestum eða öllum kom saman um, að væru einstæðir. En þó að ýmislegt megi finna að skólanum eins og hann var fyrir 25 árum, þá kom það aldrei fyrir þá, sem gerðist í vetur, að heill bekkur neitaði kennslu í einni námsgrein. En hvað skeður? Kennslumálaráðh. tekur svari piltanna hér á Alþingi, og segir, að ekki sé von, að piltarnir hafi viljað leggja á sig jarðfræðinám hjá Guðm. G. Bárðarsyni. Loks sagðist hæstv. ráðh. hafa orðið var við, að einn piltur með háum einkunnum hafi orðið að sitja eftir, vegna þess að hann hafi fengið neikvæða einkunn í einni námsgrein, og með þessu hafi lífsþráður hans verið skorinn sundur. Það mun vera rétt, að þetta hafi átt sér stað, og ég hefi áður komizt í að hjálpa í slíkri aðstöðu. En hvað heldur hæstv. ráðh., að hann hafi skorið á marga lífsþræði, þegar hann lokaði Menntaskólanum að hálfu leyti? Væri ekki rétt fyrir hann að telja þá? Þá var hæstv. ráðh. að tala um bíla. Margir keyrðu í eigin bílum og enginn furða væri, þótt ríkið ætti bíl úr því að Kvöldúlfur leyfði sér það. En munurinn er bara sá, að Kvöldúlfur hefir keypt sína bíla fyrir sína peninga, en hæstv. ráðh. sína fyrir ríkisfé í fullkomnu heimildarleysi. Það kom fram í umr. í gær, að ástæðan til þess, að hæstv.dómsmrh. kallar sjálfstæðismenn íhaldsmenn er sú, að Dönum væri illa við sjálfstæðisnafnið. Það hefði komið fram spurning um það í milliríkjanefndinni, hversvegna við kölluðum okkur sjálfstæðismenn. Sömu ástæðu hafa eflaust aðrir hv.þm., sem uppnefna Sjálfstæðisflokkinn. Ég vil þá nota tækifærið til að lýsa yfir því, að ég áskil mér rétt til héðan í frá að kalla Framsókn litla Íhaldið.

Í mótsetningu við það stóra!

. Já, af því Framsóknarflokkurinn er svo miklu fámennari en Sjálfstæðisflokkurinn. Ég bið menn afsökunar fyrir fram, ef ég skyldi af vangá nefna Framsóknarflokkinn oftar.

Héðinn Valdimarsson Ég talaði að bíða með að svara, en af því að útlit er fyrir, að styttast fari í umr., tek ég nú til máls. Þegar ég minntist á það í fyrri ræðu minni, að Framsókn gerði of mikið að því að veita landbúnaðinum fjárstyrki, þá var það ekki af því, að ég ynni ekki landbúnaðinum þeirrar löggjafar, sem er honum til styrktar, heldur vakti það fyrir mér, að þessi hjálp mætti ekki vera um of á kostnað annara stétta. Nú hefir verið hallast að því á síðari árum að styrkja landbúnaðinn með lánsfé, sem lánað er með mjög lágum vöxtum. Vaxtamismuninn verður svo sjávarútvegurinn og hinar fátækari stéttir í landinu að greiða. Framsókn hélt því áður fram, að skatta ætti að leggja á eftir efnum og ástæðum. En nú er mþn. í skattamálum skilar áliti, fylgjast fulltrúar Íhalds og Framsóknar að um að láta hið gamla fyrirkomulag gilda um skattamál og verðtoll. Það er þetta misrétti, sem ég álít, að ekki geti gengið til lengdar, að taka þannig féð og leggja það til landbúnaðarins, eins og Framsóknarflokkurinn hefir gert. Ég hefi athugað þessar fjárupphæðir, sem eiga að ganga til landbúnaðarins, og það mun láta nærri, að það sé 1½ millj., sem er mikið fé. Þar að auki hafa nú á þessu þingi komið till. um styrk til heyhlaðna, 25 þús., og til framræsluskurða, 75 þús. Ég vil benda hæstv. stj. og flokki hennar á það, að þetta getur ekki gengið svona til lengdar, að vera alltaf að auka svona það fjármagn, sem fer í sveitirnar. Framsóknarflokkurinn virðist hingað til hafa verið á móti því, að kjördæmaskipun væri þannig, að fulltrúar í hverju kjördæmi væru í hlutfalli við fólksfjölda. Gamla kjördæmaskipunin er úrelt. Hún er bændum í hag. Þeir senda langflesta fulltrúa borið saman við fólksfjölda. Framsóknarmenn og íhaldsmenn vilja halda í þetta skipulag, því að hún er hagkvæm fyrir þá. En það rétta væri auðvitað það, að hvert kjördæmi sendi tiltölulega jafnmarga fulltrúa borið saman við fólksfjölda. Hæstv. forsrh, vildi afsaka embættaveitingar þær, sem ég var að tala um í sambandi við hann. Hann hélt því fram, að hann hefði sýnt andstæðingum sínum umburðarlyndi, eins og t. d. Magnúsi Jónssyni, þegar hann veitti honum prófessorsentbætti við guðfræðideild háskólans. En það er beinlínis svívirðilegt, þegar sá maður fær það embætti að uppfræða kennimenn þessa lands, sem notar þá aðstöðu til að sverta andstæðinga sína sem mest, og þegar hann veit, að orðum hans er veitt meiri athygli vegna þeirrar stöðu, sem hann er í, þá notar hann sér það með því að bera pólitískum andstæðingum sínum guðleysi og vantrú á brýn. Slíkt atferli sem þetta álít ég með öllu ósamboðið hlutverki hans sem kennara í guðfræði, en með því að setja hann í þetta embætti er beinlínis verið að verðlauna svona framferði. Það sýndi sig einnig, að maður sá, sem fékk dósentsembættið eftir hann við háskólann, séra Ásmundur Guðmundsson, var ekki að öllu leyti vel til þess fallinn. Hann sýndi sig opinberlega í því, er hann hélt ræðu við setningu Alþingis nú síðast, að hefja árás á einn stjórnmálaflokkinn, enda fannst öllum, sem vildu líta á það með sanngirni, að það væri ósæmilegt. Þetta ætti að verða til þess, að forseti læsi yfir ræður þessa manns, ef hann á eftir að halda ræðu oftar við setningu Alþingis, nema það sé stefna stj. að setja þá menn í guðfræðideildina og láta þá menn prédika við þingsetninguna, sem vinna svona á móti jafnaðarmönnum. Hæstv. forsrh. varði afsetningu vitavarðarins á Reykjanesi með því að lesa upp bréf frá vitamálastjóra. Í því bréfi kom þó ekkert fram, nema að þessi vitavörður hefði árið 1928 gert sig brotlegan gegn áfengislöggjöfinni, eftir því sem vitamálastjóri segir, en ekki, að hann hafi rækt embættisskyldu sína illa að öðru leyti en því, að hann hafi einu sinni kveikt stundarfjórðungi of seint, án þess að sönnur séu færðar fyrir því. Á móti þessum vitnisburði kemur vitnisburður allra nágranna hans, að hann hafi rækt stöðu sína vel og gætt vitans eins og vera bar, og ég verð að segja það, að þá vitnisburði met ég eins mikils. Þó að það væri rétt, að þetta hefði komið fyrir 1928, þá er engin ástæða til að setja vörðinn af embætti fyrir það 1930, enda kemur það fram í bréfi því, sem hér var lesið upp, að það hefir verið vegna deilu við vitamálastjóra á skrifstofu hans hér í bæ, en það heyrir ekki undir gæzlu vitans. Ég held, að þeim embættismönnum mundi fækka, sem héldu stöðum sínum, ef ætti að leggja svona mælikvarða á alla embættisrækslu þeirra. Viðvíkjandi því, sem hæstv.atvmrh. talaði umr lóð undir símastöðina, þá vil ég taka það fram, að ég álít, að það hefði verið sjálfsagt að kaupa lóð nærri pósthúsinu, svo að hægt hefði verið að koma á samstarfi milli pósts og síma, en eins og nú er, er það ekki hægt. Kostnaður við að flytja símann þaðan, sem hann er nú, í Thorvaldsensstræti, hlýtur að verða afarmikill, og er því sparnaður við það ekki sjáanlegur. Ef hæstv.atvmrh. hefði viljað fylgja fyrri stefnu sinni um sameiningu pósts og síma, hefði hann átt að tryggja sér það, að hægt væri að fá lóð við hliðina á nýju símastöðinni, svo að hægt væri að reisa sameiginlega byggingu yfir póst og síma. Þá vil ég aðeins minnast á eitt atriði, sem ég býst við, að mörgum finnist smávægilegt. Það er úrskurður atvmrh. um meðlag barnsföður með barni sínu. Nú er það 215–270 kr. eftir úrskurði ráðh. Flestar stúlkur, sem eiga þessi börn, hafa við örðug kjör að búa. Eftir gildandi l. á barnsfaðirinn að bera helming af framfærslukostnaði barnsins, en það er ekki vafi, að hann greiðir oft minna en helming. Eftir því, sem mér hefir verið skýrt frá, er það úrskurður forsrh., að ef móðirin getur séð fyrir afkvæmi sínu, sé faðirinn ekki skyldugur til að greiða meðlag með því. Þetta kemur ótvírætt í bág við 1. Það hlýtur að vera sama skylda á föðurnum að greiða meðlag með barni sínu, þó að hagur móðurinnar sé góður. Ég veit ekki til, að atvmrh. hafi gefið úrskurð um þetta, ef móðirin getur ekki séð fyrir barninu, en mér skilst, að faðirinn muni greiða lítilsháttar meira í staðinn fyrir það, að hann ætti að taka allan kostnaðinn á sig. Ef ráðh. veit þetta ekki, vona ég, að hann taki það til athugunar. Hæstv. forsrh. minntist þess ekki, að stj. og flokkur hennar hefði gengið sérstaklega á móti málum jafnaðarmanna. Ég skal ekki telja upp langa runu af þeim málum, en ég vil minna á þær viðtökur, sem frv. um bönnun næturvinnu við höfnina fékk. Það fékk 5 atkv. í þessari d. Enn þá sýndi það sig að verkamannafélögin gátu framkvæmt þetta án löggjafar um það, eða atbeina þingsins. Þá sást það, hvað verkamenn gátu með samtökum sínum. Nú eru í þinginu ýmis mál, sem jafnaðarmenn skiptir miklu máli að komist í framkvæmd, og gefst mönnum því tækifæri til að sýna velvilja sinn til þeirra. T. d. er nú á leiðinni frv. um takmörkun vinnutíma í síldarverksmiðjum. Það er mikið áhugamál verkamanna, sérstaklega þar sem slíkar verksmiðjur eru. Hér er líka frv. um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur, sem Alþýðuflokkurinn er mjög fylgjandi. Þá er þál. um alþýðutryggingar, sem hefir legið fyrir fleiri þingum. Mér vitanlega hefir stj. ekkert gert til framkvæmda í því máli, nema að greiða einum manni allmikla upphæð til að rannsaka það, en árangur þeirrar rannsóknar hefir ekki sézt enn. Vitanlega er það á ábyrgð Framsóknarflokksins, að nokkur hluti hans gekk í lið með íhaldsmönnum að færa kjördaginn til þess dags, sem óhagstæðastur var verkafólkinu. Þá er hér frv. um tekjuskatt og eignarskatt, sem er nú komið úr n. Það er auðvitað stefnumál Alþýðuflokksins, og var það líka hjá Framsóknarflokknum. Þess vegna er það undarlegt, hvernig þeir hafa snúizt í því máli nú. Hv. þm. Borgf. virtist undrast mjög yfir því, að ég í fyrri ræðu minni sneri mér að nokkru leyti að Íhaldsflokknum í þessari d., en hann þarf ekkert að undrast yfir því. Þó að nú sé sérstaklega ætlazt til, að þdm. beini orðum sínum til hæstv. stj., þá hlýtur þó alltaf að vera barátta á milli þingflokkanna fyrir því. Hann virtist bera brigður á það, sem ég hafði skrifað um varðskipastjórana, þá Jóhann P. Jónsson og Friðrik Ólafsson, viðvíkjandi því, þegar björgunarskipið Þór bjargaði íslenzkum togara úr landhelgi. Það hefir verið haldið réttarhald í því máli, og ég veit ekki betur en Jóhann P. Jónsson hafi þar staðfest það, sem ég hefi sagt um það mál. Sú eina afsökun, sem hann reyndi að færa fram, var það, að skipið hefði þá verið björgunarskip, en ekki varðskip. En hvað var skipið þá að reka togara úr landhelgi? Það liggur í augum uppi, að þá var Þór sem varðskip. Í öðru lagi var það upplýst, að þegar þessi togari var tekinn eða bjargað úr landhelgi, var Jóhann P. Jónsson ekki, uppi á þilfari, og þegar hann kom upp, gat hann ekki athugað, hvort mæling Friðriks Ólafssonar var rétt. Þetta sýnir, að það var ekki að ástæðulausu, að minnzt var á þetta 1927. Hv. þm. Borgf. spurði mig um kirkjumálanefndarplöggin. Ég veit ekki annað um það, en að maður úr kirkjumálan. hafði beðið mig að taka að mér eitt eða tvö af þeim málum. Ég lofaði að taka það til íhugunar, og svo einn morgun var þessi stóri pakki kominn hingað á borðið, sem hv.þm. gat um. Ég þykist vita, að hann hafi verið sendur til mín, af því form. kirkjumálan. var kunnugt um, að ég var ritari allshn. Hvað gert hefir verið síðar við hann, er mér ókunnugt um, og hefi hér með þvegið hendur mínar eins og Pílatus. Mér virtist hv.þm. reiður yfir því, að ég skyldi kalla þann flokk Íhaldsflokk, sem hann kallaði Sjálfstæðisflokk. Mér datt í hug, það sem eitt stórskáld okkar sagði við mig einu sinni, þegar ég var honum samskipa. Við vorum að tala um, að það væri ekki rétt að nefna Ameríku eftir þessum Ameríkusi, sem hefði aðeins skrifað bók um þá álfu. Þá sagði þetta skáld við mig: „Það er alveg eins og einhver dóni ofan af Akranesi færi að kalla einhvern hluta líkama síns Evrópu“. Sama held ég að megi segja um þennan svokallaða Sjálfstæðisflokk. Þeir, sem í honum eru, vilja kalla sig sjálfstæðismenn, þó að þeir hafi alltaf staðið aftast í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Svo er engin ástæða til að hafa þetta nafn, þegar allir landsmenn eru sjálfstæðir menn. Hæstv. dómsmrh. talaði um íbúðirnar í Laugarnesspítala. Hann sagði, að það væri eðlilegt af tveimur ástæðum, að spítalinn hefði verið tekinn til íbúðar; fyrst og fremst af því, að hann væri orðinn of stór fyrir sjúklingana, og svo væru þeir menn, sem þarna byggju, efnalausir og húsnæðislausir. Smitunarhættu gerði hann lítið úr. En við þetta er fyrst og fremst það að athuga, að það er engin fjárveitingarheimild til að gera við Laugarnesspítala. En fé það, sem eytt hefir verið til að „innrétta“ þessar íbúðir, mun vera um 20 þús. kr., sem þannig hafa verið teknar í heimildarleysi. Þetta eru þrjár þriggja herbergja íbúðir, tvær fimm herbergja íbúðir, og þar að auki eldhús. Það fólk, sem þarna býr, er ekki fátæklingar, sem erfiðast eiga með húsnæði, heldur er það millistéttarfólk, sem vel gæti komizt af, þó að það fengi ekki þessar íbúðir í Laugarnesi. Ef hæstv.dómsmrh. vill með þessum íbúðum bæta úr húsnæðisvandræðum, væri nær fyrir hann að láta fátækt alþýðufólk fá húsnæði í spítalanum en efnaða menn, sem vel geta séð sér fyrir húsnæði sjálfir. Hæstv. ráðh. sagði, að þessir íbúar spítalans greiddu vexti af viðgerðarkostnaðinum, en það er ekki rétt, en þó að svo væri, bætti það ekkert úr. Þarna voru lagðar 20 þús. kr. í kostnað, og ekkert kemur í staðinn nema vextirnir. En fyrir þessi herbergi í spítalanum er ekkert greitt, því að eftir því, sem hæstv.dómsmrh. segir, hefir engin húsaleiga verið greidd þarna fram á þennan dag. Það er alveg óverjandi af stj. að hún skuli taka fé ríkissjóðs til að byggja yfir vini sína og vandamenn og láta þá ekkert borga fyrir. Húsaleiga af öllum íbúðum, sem hæstv. stj. hefir lagt þarna undir, sig, mundi vera um 1.000 kr. samtals á mánuði, og það er mikið fé. Á þessu sést, hversu fráleitt þetta er hjá hæstv. ráðh. Hæstv. dómsmrh. sagði, að hann hefði leyfi til að gera þessi herbergi að íbúðum. Þar mun hann hafa átt við það, þegar form. Oddfellowfélagsins kom hingað og dróst eitthvað á, að það mætti hafa þarna íbúðir til viðbótar við spítalann. En það er ekki rétt, að hann hafi leyft að hafa íbúðir í spítalanum. Þá er annað atriði í sambandi við þetta, sem er ekki síður athugavert. Það er hættan, sem getur stafað af því, að spítalinn sé notaður til íbúðar. Form. Oddfellowa leitaði álits frægasta holdsveikralæknis Dana um það, og hann varaði sterklega við því, að spítalinn væri notaður til íbúðar. Það segir sig líka sjálft, að það er hættulegt, að bæði börn og fullorðnir menn gangi þar um, sem sjúklingar eru, en holdsveiki er svo voðalegur sjúkdómur, að einangrun er nauðsynleg. Það má nú auðvitað segja, að það sé hart að aðskilja og einangra svona nánustu vini og skyldmenni, svo sem mann og konu eða systkin, eða börn og foreldra, en það er nauðsynlegt vegna þjóðfélagsins. Þess vegna sér þjóðfélagið fyrir þessum sjúklingum, þegar þeir verða nauðugir að fara á spítala. Ef smithættan væri ekki, væri það glæpsamlegt að einangra menn svona frá öllum, sem eru þeim kærastir. Sjúkdómurinn er ekki mjög smitandi, en þó eru öll sjúkdómstilfelli holdsveikinnar smitun að kenna. Ef það kæmi fyrir, að einn einasti maður, eitt einasta barn fengi holdsveiki vegna þessara íbúða í spítalanum, væri það svo alvarlegt atriði fyrir hæstv.dómsmrh., að allt það gott, sem hann hefði unnið, mundi aldrei geta vegið upp á móti því. Væri það ekki réttast að byggja hús fyrir holdsveika menn, en nota þennan spítala fyrir aðra sjúklinga, eins og spítalalæknirinn leggur til? Ég veit, að eftir að þessir nýju íbúar spítalans komu þangað, hafa sjúklingarnir verið óánægðir með að þurfa að vera, þarna. Þeir vilja fara til heimila sinna. Þeir hugsa sem svo: „Fyrst við megum umgangast þessa íbúa í spítalanum, hvers vegna megum við ekki alveg eins umgangast skyldmenni okkar?“ Þeir vilja fá að vera á næturnar heima hjá sér, a. m. k. þeir, sem eiga heima í Reykjavík. Það sjá því allir, til hve mikilla vandræða stefnir hér, ef ekki verður séð við í tíma.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að mér hefir ekki þótt ástæða til að standa upp til andsvara eftir hverja ræðu hjá hv. andstæðingum. Ég kvaddi mér ekki hljóðs á eftir ræðu hv, þm.N.-Ísf., af því að mér þætti sérstök ástæða til að svara henni. Það var fátt í ræðu hv.þm., sem féll í minn garð. Ég stend því upp til að segja fáein orð nú, af því nú er senn kominn kaffitími, og mér virðist það hæfilega langur tími fyrir mig, en ekki svo mjög af því, að ég þurfi að svara þeim ræðum, sem beint hefir verið til mín. Hv. þm.N.-Ísf. mælti fátt í minn garð. Hann beindi aðeins til mín tveimur fyrirspurnum. Önnur var sú, hvort hv. 2. þm. Árn. hefði talað fyrir munn stj. um sjálfstæðismálið. Ég heyrði ekki ræðu hv.þm., og get því engar dóm á það lagt. En víst er hv. 2. þm. Árn. líklegur til að hafa talað vel um það mál sem önnur. Þá var hin spurningin sú, hvort ég hefði ekki fengið einhver bréf út af Tervanimálinu. Allt það, sem ég hefi séð og heyrt um það mál, bæði utanlands sem innan, frá málsmetandi mönnum, er einróma álit allra um, að rétt og sjálfsagt hafi verið að afgreiða það mál eins og gert var. Þá var það hv. 1. þm. Skagf., sem vék að mér nokkrum orðum. En af því sá hv.þm. hefir nú talað tvisvar, skal ég fara mjög vægilega út í hans ræðu. Hv. þm. talaði um þær andstæður, sem væru milli mín sem ritstjóra Tímans og sem forsrh. Ég væri nú allt annar maður en þá. Annað væri hvítt, hitt svart. Sú líking felur í sér samkv. almennri málvenju, að annað sé gott, hitt vont. Annað á við flekklausa framkomu, hitt við mjög slæma. Nú er það ljóst af ræðu hv.þm., að hann telur framkomu mína sem ráðh. ekki góða. Ég vona því, að hann sjái, hvað þetta þýðir fyrir sjálfan hann, ef allt er gott, sem ég sagði þegar ég var ritstjóri, því ýmislegt mun ég þá hafa sagt um hann. Nú veit ég, að hv.þm. meinti þetta ekki, en ég vildi sýna honum, að þetta var heldur óheppileg samlíking. Ég skal ekki fara langt út í fjáraukalögin miklu. Það skiptir vitanlega ekki miklu máli, hvenær hv.þm. byrjaði á því að flytja þau með sér í töskunni út um land. Það er rétt, að hv.þm. fékk mörg atkv. 1923, en ég skildi hann þó svo, að hann hefði flutt fjáraukalögin með sér í töskunni fyrir síðustu kosningar. Ég býst líka við, að hv.þm. hafi haft þau með sér, er hann fór förina frægu um Strandasýslu fyrir síðustu kosningar. Þó fékk ég miklu fleiri atkv. þar 1927 en ég fékk 1923. Aftur á móti fékk hv.þm. sjálfur miklu færri atkv. 1927 en 1923. Ég get því vel unað því, að mín atkv. hafa fjölgað um leið og hans atkv. hafa fækkað - hvorttveggja ef til vill vegna fjáraukalaganna í töskunni. Læt ég svo útrætt um það mál. Hv. þm. sagði, að Búnaðarbankinn hefði ekkert annað starf með höndum en að búa til eyðublöð. Þetta er vitanlega ekki rétt. Það er margt fleira, sem þarf að gera, og stj. Búnaðarbankans er búin að leysa mikið starf af hendi til undirbúnings starfi bankans. Annars býst ég við því, að bankinn flytji í nýja húsið í júní, og taki þá þegar til starfa að því leyti, sem hann er ekki þegar starfandi. Þá var það um þetta, að hv.þm. líkti mér við val. Það var að vísu mjög hjartnæm saga, sem hv.þm. sagði, frá þeim tíma, að hann var smali norður í Húnavatnssýslu. En ég held, að hv.þm. hafi ekki verið heldur heppinn þar með þá samlíkingu, að Íslandsbanki hefði verið rjúpan. Hv. þm. er yfirleitt lítið heppinn í samlíkingum sínum um mig. Þá spurði hv.þm. um, hvernig máli vitavarðarins á Reykjanesi væri varið. Ég hefi áður skýrt frá því. Rannsókn í því fór fram 1928 hjá bæjarfógetanum í Hafnarfirði, sem mun hafa gefið skýrslu um málið. En þá var ekki álitið, að nógu mikið lægi fyrir, sem gæfi tilefni til sakamálsrannsóknar eða frávikningar. En þegar vitamálastjóri hafði dregið saman öll sakaratriðin, og lagði jafnframt eindregið til, að honum væri vikið frá starfi, þá náði vitanlega engri átt fyrir mig að taka á mig þá ábyrgð að fara ekki eftir þessari eindregnu till. vitamálastjóra. Viðvíkjandi fyrirspurn hv.þm. um það, hvernig fara muni, ef ekkert skip er afgr. eftir kl. 10 á kvöldin, er það að segja, að ég get engu um það svarað. Mér er algerlega ókunnugt um það tilfelli, sem hv.þm. minntist á. Og ég hefi engan þátt átt í því, og hefi enga samúð með því. Mér er það alveg ókunnugt. Þá var það hv. 2. þm. Reykv., sem gerði nokkrar athugasemdir út af ræðu minni. Hv. þm. mælti fyrst nokkrum almennum orðum um. afstöðu ríkisins til landbúnaðarins. Hv. þm. sagði, að það, sem gert hefði verið fyrir landbúnaðinn, hefði verið gert fyrir fé úr sameiginlegum sjóði landsmanna, og því að nokkru leyti á annara kostnað. Þetta er vitanlega rétt, og á sér stað um allar þær framkvæmdir, sem ríkið lætur gera, eða styrkir á einhvern hátt. Þannig er það líka með verkamannabústaðina, hafnir, vita og hvað annað. En þegar hv.þm. les upp liði á fjárl. sem hann segir, að fari allir til sveitanna, þá er það mesti misskilningur, að það fari allt þangað. Góður hluti af jarðræktarstyrknum fer t. d. til Reykjavíkur. Í Búnaðarbankanum er sérstök deild, er á að styðja að jarðrækt í kauptúnum. Í Vestmannaeyjum hafa stór flæmi af landi verið tekin til ræktunar með aðstoð og styrk frá hinu opinbera. Hið sama er og í aðsigi víðar, með tilstyrk Búnaðarfélagsins og vélasjóðs til dráttarvélakaupa. Þessi styrkur hefir því líka náð til kaupstaða og kauptúna, og orðið til þess að bæta hag fólksins þar, enda er það ef til vill allra nauðsynlegast að stuðla að því, að það fólk fáist til að rækta í kringum sig. Hv. 2. þm. Reykv. taldi sig hafa það eftir mér, að ég hefði sagt, að menn ættu að vera umburðarlyndir við andstæðinga sína. Þetta er ekki rétt. Ég hefi einmitt sagt, að ef um mismunandi skoðanir er að ræða, þá beri að halda þeim fast fram. Hitt er annað mál, þótt stj. veiti pólitískum andstæðingi sínum stöðu. Þótt ég álíti, að hv. 1. þm. Reykv. hafi oft ranga stefnu í pólitík, þá álít ég ekki, að hann noti embættisstöðu sína í þágu pólitískra „agitationa“. Að því leyti má skipta manni í tvennt, sem mikið grín hefir verið gert að.“ Út af frávikningu vitavarðarins á Reykjanesi sagði hv. 2. þm. Reykv., að starfs- eða embættismönnum mundi bráðlega fækka, ef þeim væri vikið frá á þennan hátt. Um það vil ég bara segja það, að ef svo væri ástatt með fleiri, og bein og rökstudd tilmæli væru fyrir höndum frá þeim, sem ábyrgð bera á gerðum þeirra, um að víkja þeim frá, þá mundi ég telja skyldu mína að gera það. Hv. þm. talaði enn um landssímalóðina. Það er rétt, að flutningurinn kostar mikið. En þar sem ekki var hægt að komast hjá því að raska við þráðum, þá munar það ekki svo miklu, hvort nokkrum metrum lengra eða skemmra er farið. Hv. þm. sagði, að úr því þessi lóð hefði verið keypt, þá hefði líka átt að kaupa apótekslóðina, sem er við hliðina á þessari. En þar til er því að svara, að til þess vantaði mig heimild. Ég hafði aðeins heimild til að kaupa lóð undir símann. Hefði ég því keypt hina lóðina líka, þá hefði ég bara verið að spekúlera fyrir hönd landsins. Ef ég fengi heimild til þessa gæti vel komið til mála, að ég keypti þá lóð líka, því ég tel eins og hv.þm., að heppilegt gæti verið, að landið ætti hana líka. Þá kom hv.þm. fram með ný atriði. Eitt þeirra var um úrskurði, sem fallið höfðu í stjórnarráðinu, um barnsmeðlög. Var hv.þm. eitthvað óánægður með þá úrskurði. Ég vil upplýsa það, að stjórnarráðið ákveður að vísu, hvað háa upphæð eigi að borga, en sveita- og bæjastjórnirnar gera till. um það, og það er eitt af þeim atriðum, sem eðlilegt er að héruðin fái að ráða. Ég tel einmitt, að þetta eigi að vera eitt af sjálfsstjórnarmálum hvers héraðs. Úrskurðir stjórnarráðsins eru því í raun og veru ekki annað en form. Og mér er ekki kunnugt um, að neinar umkvartanir hafi komið fram um það efni. Þá nefndi hv. 2. þm. Reykv. nokkur mál, sem ekki geta talizt mál jafnaðarmanna frekar en annara flokka. Svo var t. d. um innlimun Skildinganess í Reykjavík. Ég fyrir mitt leyti álít sjálfsagt, að það mál nái fram að ganga. Þá nefndi hv.þm. alþýðutryggingarnar. Það mál er nú verið að rannsaka og undirbúa löggjöf um það efni. Árni Björnsson er nú að vinna að því. Þá talaði hv.þm. loks um það, að kjördagur hefði verið færður frá hausti til vors, til óhagnaðar fyrir alþýðuflokkinn. Þetta er nú verið að leiðrétta á þann hátt að hafa tvo kjördaga. Ég vil þó minna á það, að þessar aðfinnslur eru ekki að öllu leyti í samræmi við skoðanir jafnaðarmanna, þótt fulltrúar þeirra hér á þingi væru færslunni mótfallnir. Einn þeirra merkilegasti, skarpvitrasti og pennafærasti maður, fyrrverandi ritstjóri Skutuls á Ísafirði, séra Guðmundur Guðmundsson, hefir haldið því fram, að það væri til hagsmuna fyrir verkamenn að hafa kjördaginn 1. júlí. Það má því um þennan hv.þm. segja hið fornkveðna, að „ekki sér hann sína menn, svo hann ber þá líka“.

Pétur Ottesen Ég sakna nú að vísu tveggja hv. dm., sem ég vildi gjarna tala við. En ég þarf líka að tala við hæstv. ráðh., og þeir eru staddir hér. Það er þá rétt að byrja á höfðinu. Þegar hæstv.forsrh. fór að svara mér fyrir ræðu mína í fyrrakvöld, þá dró hann fram eitthvað tíu dæmi, vitanlega af miklu fleiri dæmum, þar sem ég hafði sannað, að hann hefði breytt gegn fyrri skoðun sinni. Breytni hans síðan hann varð ráðh. hefir yfirleitt verið gagnstæð orðum hans sem ritstjóra Tímans og þm. Str. á undanförnum þingum. Ég veit ekki, hvers vegna hann valdi töluna tíu. Það er, eins og kunnugt er, boðorðatalan. Mér er ekki kunnugt um, hvernig honum hefir gengið að halda þau. Hitt er víst, að þessi 10 boðorð sín hefir hann brotið öll saman. Það, sem hann færði til málsbóta fyrir snúningi sínum, var vitanlega bara viðbótarsönnun fyrir því, sem ég hafði haldið fram. Ég hafði gleymt einu, sem hann minnti á. Hann hafði borið fram frv. um að fækka dýralæknum. Það er víst eina sparnaðartilraunin.

Ein af mörgum

. Nei, það var víst aðeins sú eina, eins og hann talaði þó um embættafjöldann. Og jafnframt því taldi hann sig alltaf vin bændanna, svo að það er dálítið undarlegt, að hann skyldi bera þarna fyrst niður, þar sem þessir læknar, sem eiga að vernda bústofn bænda, eru ekki svo margir. Hann sagði, að búið hefði verið að veita fræðslumálastjórastöðuna áður en hann varð ráðh. Á þinginu 1925 bar hann fram þál. um að veita ekki þetta embætti nýjum manni fyrr en þingið hefði athugað, hvort ekki væri hægt að sameina það öðru. Og á þinginu 1927, þegar sama mál var til umr., þá greiddi hæstv.forsrh.atkv. á móti, að viðhöfðu nafnakalli. Það voru ekki liðin nema tvö ár á milli. Hæstv. ráðh. gat ekki hrakið það, að stj. hefði þyngt mikið skattana og væri á ferðinni með frv., sem þyngdu þá enn meira. Hann sagði, að útvarpsstjóri hefði ekki ákveðin laun. Hverjir hafa þá ákveðin laun? Vill, hæstv. ráðh. ekki svara strax? Nú, ég sé, að hann vill láta það bíða. Vitanlega á hann að ákveða þessi laun samkv. 1. um útvarp. Þar stendur svo: „Útvarpsstjóri skal skipaður af atvmrh. samkvæmt tillögum útvarpsráðs- og símastjóra“. Hann talaði um, að tölur lægju fyrir því, hver laun þessa manns ættu að vera. Það var fengin n. manna til að undirbúa útvarpslögin fyrir þingið og í grg. hennar er gert ráð fyrir 7500 kr. launum. En þetta er aðeins hennar till. og ekki í frumvarpsformi. En nú er hæstv. ráðh. búinn að ákveða launin 9300 kr. með 40% dýrtíðaruppbót. Hann á ekki hægt með að vísa frá sér, að hann hafi ákveðið þessi laun. Í sambandi við verðfestingu peninga sagði hæstv.forsrh., að hann væri ekki almáttugur. Ég hygg, að menn hafi ekki yfirleitt rekið upp stór augu við þá skýringu. Ég vil benda honum á, að á undanförnum þingum hefir verið boðin útrétt hönd til hjálpar við að ákveða verðfestingu peninganna. En alvaran hjá honum og flokki hans var ekki svo mikil, að hann fengist til að taka í þessa útréttu hönd. Það skyldi maður þó ekki hafa haldið eftir allan gauraganginn á þingunum 1926 og 1927, þegar vindurinn ætlaði að sprengja hann út af þessu máli. En stundum þarf ekki nema litla títuprjónsstungu til þess að hleypa vindinum út. Þó að hæstv.forsrh. viki að mér út af vínverzluninni, ætla ég að geyma hana, þangað til ég fer að tala við hæstv.dómsmrh. Þá er uppbót símaverkfræðings árin 1925–1927. Í gildandi lögum eru ákvæði um það, að þegar undirmaður verður að vinna eitthvert starf fyrir yfirmann sinn, þá er hann skyldugur til að gera það án aukaborgunar. Það má ekki undir neinum kringumstæðum halda áfram á þessari hættulegu braut, sem hæstv. ráðh. hafa gengið inn á. Um enska lánið og tryggingar þess sagði hæstv.forsrh., að hann treysti ekki núv. fulltrúa ríkisins, bankaeftirlitsmanninum, að athuga þær.

Ekki einum

. Ég fyrir mitt leyti álít, að stj. hefði verið alveg óhætt að fulltreysta honum einum til þess. En þar kemur náttúrlega fram skoðanamunur hjá mér og hæstv. ráðh. Ég vil bera fram örlitla fyrirspurn til hæstv.forsrh. út af þýðingu á erlendum lögum, hvort það er rétt, að þessi þýðing, sem búið er að greiða 1.000 kr. fyrir, hafi reynzt svo léleg, að ekki hafi verið hægt að notast við hana, heldur hafi orðið að taka verkið upp að nýju. Ég er ekki með neinar fullyrðingar um þetta, en ef einhver fótur er fyrir því, þá væri það ný sönnun fyrir því, að stj. ætti ekki að taka framhjá sínum löggilta skjalaþýðara í stjórnarráðinu, þegar um slík störf er að ræða. Þá ætlaði ég aðeins að minnast á þau svör, sem hæstv.forsrh. gaf mér við fyrirspurn minni um tekjur af eftirliti með verksmiðjum og bifreiðum. Hann sagði, að borgun fyrir þetta ætti að renna í ríkissjóð og koma sem sérstakur tekjuliður í fjárl. í framtíðinni. En ég vil benda honum á það, að eftir reglugerð um borgun fyrir eftirlitsstörf við bifreiðar, eiga allar tekjur, sem inn koma fyrir þau, að renna til eftirlitsmannanna sjálfra, hversu miklar sem þær eru. Ef það er meiningin, að þetta gjald renni til ríkisins, og þessir menn fái ákveðna borgun fyrir starf sitt úr ríkissjóði, eins og aðrir starfsmenn þess opinbera, held ég, að vissara væri að athuga reglugerðina, því að eftir henni á allt skoðunargjaldið að renna til þessara manna. Þegar hæstv.forsrh. fór að tala um n., var helzt á honum að heyra, að það væri eitt af afreksverkum hæstv. núv. stj., hve hún hefir skipað margar n.. Það sýndi áhuga stj., dugnað hennar og framfarahug, o. s. frv. Í sambandi við þetta talaði hæstv. ráðh. um það, hversu miklu starfsamari núv. stj. væri en fyrrv. stj. Það er nú svo um hvert mál sem á það er litið. Það er ekki hægt að búast við því, að hæstv. stj. sé starfsöm um undirbúning mála fyrir Alþingi, af þeirri einföldu ástæðu, að hún er gersamlega óstarfhæf á því sviði, enda sér það á í hinum aukna kostnaði við n. til undirbúnings stjfrv., auk þess sem stórfé hefir verið greitt til einstakra manna fyrir að undirbúa ýms mál, sem stj. hefir lagt fyrir þingið. Eru þess jafnvel dæmi, að hæstv. stj. hafi látið einstaka menn undirbúa mál, sem n. hafði áður haft til meðferðar, og mætti af því draga þá ályktun, að n. væri ekki allar skipaðar í þeim tilgangi að undirbúa mál fyrir þingið, heldur lægi þar annað á bak við. Það sýnir ljóslega háttsemi hæstv. stj. í þessu efni, að nýlega hefir hún látið semja reglugerð um mjög ómerkilegt atriði og sent Alþingi sem trúnaðarmál. Skal ég því ekki skýra frá því, hvaða atriði þetta er, en þessi reglugerð er 7 stuttar gr. auk aths. Fyrir samning hennar hafa verið greiddar 700 kr. til tengdaföður hæstv.forsrh. Hæstv. ráðh. talaði um þann svip, sem væri á eldhúsdeginum nú, samanborið við það, sem áður hefði verið. En hvaða svipur kemur fram á eldhúsdegi? Það er svipurinn af stjórnarfarinu í landinu eins og það er á hverjum tíma. Þá kem ég loks að því, sem hæstv.forsrh. hóf ræðu sína á, og var það, að mér léti að tala um smælkið, þ. e. smáupphæðirnar. Og hæstv. ráðh. bætti því við, að ég færi mjög vel með þetta. En það kom fram í gær, að þeir eru ekki sammála um þetta atriði, hæstv.forsrh.hæstv. fjmrh., því að þá var hæstv. fjmrh. að bera sig upp undan því, að ég seildist lengra en til smáupphæðanna, þar sem ég hefði verið að tala um fjárveitingar til hafnargerðanna og fjárstuðning til hinna ýmsu héraða, til þess að þau mættu koma sér upp raforkuveitum. Það hefir stundum komið fyrir áður, að hæstv. ráðh. hafa ekki verið sammála, og hefi ég ekki nema gaman af því að láta þá stangast út af þessu, hæstv.forsrh. og hæstv. fjmrh. Það er alkunna, að hæstv. stj. er ekki við annað verra en að minnzt sé á bitlingana, þessar smáupphæðir, sem stj. í mikilleik sínum er hátt hafin yfir að drepa á, en þegar þetta er gert, er eins og komið sé við hjartað í hæstv. stj. Af hverju? Af því að almenningur út um land lítur bitlingafarganið með fyrirlitningu. Menn líta það allt annað en hýru auga, að stj. skuli ausa út fé í fullkomnu heimildarleysi á þennan hátt. Það er illt, að Alþingi geri þetta, en ennþá óviðkunnanlegra, að hæstv. stj. skuli gera það, því að þá bætist það við, að þetta er gert í algerðu heimildarleysi. Því verður ekki neitað, að eins og bitlingafarganið er rekið nú, er það hreinasta spilling. Hefi ég á undanförnum þingum, þegar ég hefi drepið á þetta, lesið upp lista yfir aukaborganir til ýmissa manna í stjórnarráðinu, sem hæstv. stj. hefir lagt blessun sína yfir, en sá er munurinn á þessu og öðrum bitlingum, að þetta er látið koma fram sem viðbótarborgun við laun þessara manna, fyrir starf sitt á stjórnarráðsskrifstofunum. Ég hefi áður bent á það, að hæstv. stj. og ýmsir stuðningsmenn hennar hafa gripið til þess ráðs í sambandi við það, að ég hefi ráðizt á bitlingafarganið, að lýsa slíkt markleysu, með því að ég væri svo mikil smásál, að ég sæi ekki annað en smáupphæðirnar. Ég hefi áður drepið á það, sem hæstv. fjmrh. sagði um þetta í gær, en ég vil segja hæstv.forsrh. og stuðningsmönnum hans það, að það vígi, sem hæstv. ráðh. er að reyna að gera sér til varnar bitlingunum með því að lýsa mig smásál, mun reynast honum ónothæft. Loks vil ég benda hæstv.forsrh. á það, áður en ég hverf frá þessu, að smáupphæðirnar, sem hann svo kallar, eru honum ekki eins mikil hneykslunarhella og hann lætur, þegar hann getur innbyrt þær sjálfur. Hæstv. forsrh. er hálaunaður maður.

Síðan Claessen er úr sögunni

. Ég skal koma inn á það síðar, en ég held, að ég megi segja, að það, sem hæstv.forsrh. fær greitt af opinberu fé, sé komið yfir 30 þús. kr. Sé reglum ríkisgjaldn. fylgt, ætla ég, að það muni vera í kringum 36 þús. kr. Þó hefir hæstv. ráðh. ekki flökrað við að taka 1600 kr. fyrir að vera form. bankaraðs Íslandsbanka, og eftir því, sem sagt er, hefir hann ekki gert þar annað en að hirða launin. Þá hefir hæstv.forsrh. ekki heldur flökrað við því að taka 900 kr. fyrir að sitja í gengisnefndinni, þó að starf hans í þeirri n. sé ekki fólgin í öðru en að hirða launin. En ég skal ekki fara frekar út í þetta. Mér þykir hæfilent að skilja við hæstv.forsrh., þar sem við erum staddir - við tilhugsunina um þessar smáupphæðir, sem hann hefir gert sér að góðu. Þá skal ég víkja að hæstv.dómsmrh. Þarf ég ekki að svara honum miklu, af því hann drap á fátt eitt í minni ræðu, og auk þess hefir nokkrum þessum atriðum, sem hann drap á, þegar verið svarað af öðrum. Hæstv. ráðh. talaði langt mál um vínverzlunina og lýsti yfir því með mörgum fögrum orðum, að þar væri allt í fullum gangi, umsetningin yxi með hverjum deginum, sem liði, eða með öðrum orðum, að drykkjuskapurinn í landinu færi hríðvaxandi. Virtist mér sem hæstv. ráðh. hefði sérstaka ánægju af því að skýra frá þessu, en ég verð að játa það, að mér er það ekki ánægjuefni að sama skapi. Þó get ég verið sammála hæstv.dómsmrh. um það, að um vinning sé að ræða, að svo miklu leyti, sem hin aukna sala Spánarvinanna stafar af minni smyglun, þó að ég hinsvegar búist ekki við því, að hæstv.dómsmrh. hafi nein tök á að fylgjast með í þessu efni. En það eru aðrar orsakir fyrir þessum aukna drykkjuskap í landinu, og skal ég víkja nokkrum orðum að þeim. Fyrst og fremst er það nú sú algilda regla, að þegar vel árar, er notað meira af nautnavöru en ella. Í öðru lagi mun blöndunarstarfsemi stj. hafa komið mörgum á spenann, hvort sem sá speni heldur áfram að mjólka eða ekki. Hæstv. forsrh. gaf það að vísu í skyn, að blönduninni yrði hætt, en mér virðist nú sem fæst bendi í þá átt. Í þriðja lagi skrifaði hæstv.dómsmrh. grein í blað sitt, skömmu eftir stjórnarskiptin og skömmu eftir að bann hafði verið lagt við áfengisauglýsingum, þar sem hann hvatti menn lögeggjan til þess að drekka Spánarvínin eins og kaffi, en kaffið er þjóðardrykkur okkar Íslendinga, eins og kunnunt er. Og hæstv. ráðh. lagði alveg sérstaka áherzlu á það, að vín væri haft um hönd í veizlum, vegna þess að við Íslendingar værum ekki samkvæmishæfir, nema „undir áhrifum“. Nú er hæstv. ráðh. viðurkenndur sem afburða agitator, og er því ekki gott að segja, hvað þessi hvatning hans á mikinn þátt í hinum aukna drykkjuskap, en eftir þeim upplýsingum, sem hæstv. ráðh. hefir sjálfur gefið um útþenslu áfengisverzlunarinnar, býst ég við, að hann líti sjálfur svo á, að þetta hafi haft sín verulegu áhrif. Fjórðu ástæðuna til hins aukna drykkjuskapar í landinu má rekja til þeirra sterku samtaka, sem hæstv. stj. hefir bundizt í, til þess að hnekkja bindindisstarfseminni. Hæstv. stj. hefir alltaf setið á svikráðum við stórstúkuna um styrkinn til bindindisstarfseminnar. Í hvert skipti, sem hæstv. stj. hefir búið til fjárlagafrv. sitt, hefir hún lækkað þennan lið, og það er vitanlegt, að vegna áhrifa stj. í þessa átt, er styrkurinn nú lægri en undanfarin ár, og er þó augljóst mál, að eftir því sem drykkjuskapurinn eykst, er meira verk að vinna á þessu sviði. Allt það, sem ég nú hefi nefnt, á sinn verulega og mikla þátt í því, hvað drykkjuskapurinn og sala Spánarvínanna hefir aukizt hér á landi. Það er því undarlegt og með endemum, þegar þessir menn eru að brigzla öðrum um það, að þeir séu að stuðla að auknum drykkjuskap. Það er hámark hræsninnar, þegar slíkir menn telja sig stuðningsmenn og jafnvel verndarvætti bindindisstarfseminnar í landinu. Ef það er rétt, sem hæstv.forsrh. sagði, að æðsti maður Góðtemplarareglunnar hér á landi hefði verið að þakka honum fyrir eitthvað, sem hann hafði átt að gera í þágu bindindisstarfseminnar, hefir þessi maður ekki vitað, hvað hann var að gera.

Á hann samt að fá styrk?

. Styrkurinn er ekki veittur neinum sérstökum manni, hvorki þessum né öðrum, heldur er hann veittur með það fyrir augum að styðja stórstúkuna í bindindisstarfsemi sinni. Hins vegar hefir það verið svo undanfarið, að stj. hefir miðað till. sínar um þennan styrk við það, hvaða stjórnmálaskoðanir þeir menn hafa haft, sem hafa verið fyrir stúkunni. Ætti það því ekki að fæla stj. í þessu efni, að sagt er, að þessi maður hafi nýlega skriðið undir verndarvæng hennar.

Þetta sýnir, hvað stj. er óhlutdræg

. Já, eða þá hitt, að þessi maður hafi ekki flúið á náðir stj., fyrr en eftir að hún hafði gert till. sínar. Hæstv. dómsmrh. talaði mikið um það, hversu kostnaðurinn við vínverzlunina hefði minnkað mikið, síðan núv. forstj. tók við. Það liggja nú engin gögn fyrir um þetta frá síðasta ári, en mér er sagt, að hv.l.þm. Skagf. hafi upplýst það, að síðara hluta ársins 1928, þegar hæstv.dómsmrh. var tekinn við stj., hafi rekstrarkostnaður vínverzlunarinnar hækkað að minnsta kosti unt 10 þús. kr., frá því sem var fyrra hluta þess árs undir stj. fyrirrennara hans. Hæstv. dómsmrh. lét þau orð falla í gær, að það væru einungis menn úr sjálfstæðisflokknum, sem drykkju þessi Spánarvín. Ætli hæstv. ráðh. geti þá ekki gefið neinar upplýsingar um það, hvað hinir drekka? Það er rétt, að ég drepi á það, þó að það komi eldhúsdeginum ekki beint við, að hæstv.dómsmrh. verður mjög tíðrætt um Jón sál. Magnússon, og sérstaklega í sambandi við eitt mál. Það var ekki nóg með það, að hæstv. ráðh. skammaði Jón sál. Magnússon látlaust í lifanda lífi, heldur var hann ekki fyrr dáinn en hæstv. ráðh. lagðist á náinn, og síðan hefir hann alltaf haldið áfram að naga og naga. Og ég verð að bæta því við, að sú grein, sem hæstv.forsrh. skrifaði um Jón Magnússon látinn, verður honum til skammar lífs og liðnum. Hæstv. dómsmrh. er alltaf að tala um laun Eggerts Claessens, sem hann segir, að Jón sál. Magnússon hafi ákveðið 40 þús. kr. Sannleikurinn mun nú vera sá, að Jón sál. Magnússon ákvað þau helmingi lægri en hæstv.dómsmrh. vill vera láta.

Fékk Claessen þá bara 20 þús. kr.?

. Nei, hann fékk 40 þús. kr., með því að honum var ákveðin 100% dýrtíðaruppbót, en það var verk bankaráðsins, en ekki Jóns sál. Magnússonar eins. En það er ekki vandfarið með látna menn, og hægt að segja, að þeir hafi gert hitt og þetta, sem þeir hafa ekki nærri komið. Þá fór hæstv.dómsmrh., að gefnu tilefni frá mér, að draga upp mynd af munni þeim, sem gengur undir nafninu „yfirfræðslumálastjórinn“. Lýsti hann lyndiseinkennum þessa manns eins og hann væri stefnufestan sjálf, eða öllu heldur það gagnstæða. Hann hefði verið í öllum stjórnmálaflokkum, en væri, eins og stendur, í Framsóknarflokknum, og þarf þá svo sem ekki að fara í grafgötur eftir því, af hverju hann hefir fundið náð fyrir augum hæstv. stj. Hins vegar lýsti hæstv.dómsmrh. yfir því, að hann væri ekki viss um, að þessi maður yrði eilífur augnakarl í Framsóknarflokknum, og að jafnóvíst væri, hvort hann héldi því embætti, sem hann nú hefir, áfram. Hann á sem sé að fá reisupassa, þegar hann skiptir næst um stjórnmálaskoðun. Það er ekki gott að segja hvar hann lendir eftir þeirri fortíð, sem hæstv. ráðh. hefir lýst. Hæstv. dómsmrh. fór að tala um það, hvaða erindi Gísli Guðmundsson hefði átt til útlanda, og sagði, að hann hefði farið til að kynna sér kvikmyndir og kvikmyndalöggjöf erlendis. Hæstv. dómsmrh. hefir nú á tveimur undanförnum þingum flutt frv. um þetta mál, og sagt þá, að hann styddist við erlendar fyrirmyndir, og nú hefir hann í þriðja sinn komið með þetta sama frv., að frv., sem er nálega samhljóða, en í grg. þess er getið um það, að Gísli Guðmundsson hafi farið utan til að kynna sér þessi mál, en för hans virðist hafa borið lítinn árangur, enda skyldu menn ætla að ekki þyrfti að senda menn til útlanda til að kynnast erlendri löggjöf. Það má gera hér heima án nokkurrar utanferðar. Hæstv. ráðh. varð nú heldur en ekki stúrinn, þegar ég minntist á bifreiðarnar og landhelgissjóðinn. Hann reyndi að vísu að malda í móinn, en gat þó ekki annað en viðurkennt það, sem ég hafði sagt, og bætti því svo við, að þetta myndi ekki fara batnandi. Nei, við því gat enginn búizt, því að það batnar nú víst fátt hjá þessari stj., þótt það geti varla versnað. En í þessu sambandi vil ég drepa á það, að svo mikið hefir kveðið að misnotkun þessara stjórnarbíla, að menn sem fara austur að Laugarvatni eru farnir að auglýsa það í blöðunum, að þeir hafi ekki farið í stjórnarbílunum. Hæstv. dómsmrh. setur dreyrrauðan, en svona er þetta nú samt, og þjóðin er búinn að fá megnustu andstyggð á þessu háttalagi. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann og húsameistari ríkisins myndu á sumri komanda fara í bílum þessum upp í Borgarfjörð, en ég fæ nú ekki skilið, að hann hafi ekki mörgu öðru þarfara að sinna, því að mér vitanlega er hann enginn húsameistari, og jafnvel enginn meistari yfirleitt. Þá talaði hæstv.dómsmrh. um það, að landhelgisgæzlan hefði batnað, og vildi þakka sér og sínum flokki það, en hæstv. ráðh. misskilur þetta raunalega. Ég get gefið honum þær upplýsingar, að annað varðskipið var keypt af fyrrv. stj., en hv.þm. Snæf. bar fram hér á Alþingi till. um kaup á hinu, og var það samþ., og þá fæ ég ekki séð, að það sé mikið núv. stj. að þakka, þótt landhelgisgæzlan hafi skánað, því að það liggur í því einu, að skipin eru fleiri en þau voru áður. Hinsvegar vantar mikið á, að gæzlan sé eins fullkomin og hún gæti verið, en það liggur í því, að hæstv. stj. hefir látið sér sæma að misnota skipin herfilega í allskonar snattferðir, og það hefir orðið ríkinu til stórtjóns. Það er þetta, sem hæstv. ráðh. verður að gera sér ljóst, að það er kominn tími til að hætta þessu háttalagi, því að það er með öllu ósæmilegt að halda lengur áfram á þessari braut. Hæstv. ráðh. verður að hætta því, og hann getur ekki afsakað sig með því að skipin hafi verið að flytja veika menn, eða að draga báta, því að í fæstum tilfellum hefir þetta verið þannig, heldur hefir ráðh. lánað gæðingum sínum skipin til að skreppa á heim til sín eða að heiman. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri helber slúðursaga, að Ægir hefði skotið niður strompinn í Firði, og virðist mér þó, að hæstv. ráðh. ætti ekki að tala mikið um slúðursögur, því að þá heggur hann nú nokkuð nærri sjálfum sér. Hinsvegar undrar mig á því, að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér að halda því fram, að engar ákvarðanir hafi verið teknar viðvíkjandi strompinum á æðri stöðum, því að vitanlega hefir skipstjórinn á Ægi ekki verið að leika sér að því að þjóta austur fyrir land til að skjóta á strompinn, eða gert það upp á sitt eindæmi. Nei, það er engin hætta á því, að skipstjórinn á Ægi hafi tekið það upp hjá sjálfum sér að fella strompinn með því að skjóta á hann og bregða um hann böndum, því að vitanlega er verkið unnið til þess að bóndinn í Firði hafi af þessu nokkra þénustu, með því að sela múrsteinana, sem annars hefðu ekki komið honum að nokkrum notum. Þá var hæstv. ráðh. að tala um það, að lögin gengju nú jafnt yfir alla, og í því sambandi verð ég að segja það, að þetta eru dylgjur, sem eru aðeins samboðnar honum og hv. 2. þm. Reykv., en allir aðrir myndu blygðast sín fyrir slíkt þvaður. Annars verð ég að geta þess, að ég átti ekki upptökin að því, að farið var að tala um skipin og skipstjórana, heldur var það hv. 1. þm. Reykv., sem vakti máls á því, og svarar hann væntanlega fyrir sig, en þó skal ég geta þess, að mér hefði þótt eðlilegra að þakka skipstjóranum á Ægi dugnað í starfi sínu með öðru en því, að hækka hann á annara kostnað. Hæstv. dómsmrh. minntist svo á frv., sem lézt hér í Nd. fyrir nokkru, en það fjallaði um eftirlit með loftskeytum, og taldi hann það mikinn skaða, að það hefði ekki náð fram að ganga. Ég vil nú nota tækifærið og benda honum á það, að allt, sem unnizt hefði með frv. þessu, er þegar fengið í símalögunum, því að þar stendur, að stj. geti neitað að láta senda skeyti, ef hætta leiki á, að þeim sé misbeitt. Þar sem nú er grunur um, að botnvörpuskipin hafi misnotað loftskeytatæki sín, þá vil ég beinlínis átelja hæstv. stj. fyrir að hafa ekki notað heimildina. Mér er landhelgisgæzlan fullkomið áhugamál, því að ég hefi skilning á því, hve mikilsverð hún er, og því hefi ég átalið hæstv. stj. fyrir að nota skipin til starfa, sem beinlínis brjóta í bága við aðalstarf þeirra. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. fjmrh. Hann gerði tilraun til að réttlæta það, hve miklu fé hefði verið sóað til beinaverksmiðjunnar umfram það; sem heimild var til, og gat þess, að oftast væri nauðsynlegt að veita þessa styrki, en vitanlega segja allir þeir, sem um styrki sækja, að það sé til mestu nauðsynja. Hæstv. fjmrh. sagði annað, sem var næsta eftirtektarvert, þegar hann reyndi að verja þessar gerðir sínar. Hann fullyrti, að Nd. gæti ekki áfellt stj. fyrir þessar styrkveitingar, þar sem hún sjálf tæki svona marga persónustyrki upp á fjárl., en þar hefir hæstv. fjmrh. auðsjáanlega misst sjónir af því, að það er Alþingi, sem hefir fjárveitingavaldið, en ekki stj. Ég vil benda hæstv. fjmrh. á að athuga þetta mál, því að vanalega er hann gætinn í ræðum sínum, en þetta virðist vera orðinn nokkuð rótgróinn misskilningur hjá honum, sem jafnvel hv.fjvn. tók eftir, og lét frsm. sinn gefa honum réttmætar ákúrur fyrir. Ég vil vona, að þetta hafi ekki farið fram hjá honum, því að svo rækilega brýndi hv.frsm. það fyrir honum, að hann ætti að vera sparsamur, að maður skyldi ætla, að það bæri einhvern árangur. Þá talaði hæstv. fjmrh. um það, að ég hefði greitt atkv. með og staðið að ýmsum persónustyrkjum, en ég vil benda honum á það, að ég bar ekki fram einn einasta, svo að þar með er sú ásökun hans úr sögunni.

Var ekki einn launkrakki?

. Það má vel vera, að hæstv.dómsmrh. hafi átt einhverja launkrakka, en ég átti engan. Hæstv. fjmrh. sagði, að ég væri ekki eins gætinn í fjármálunum og ég hefði áður verið, og því til sönnunar nefndi hann, að ég hefði verið með hafnarfrv. og raflýsingu sveita. Hæstv. ráðh. þýðir ekki að koma með slík dæmi, því að hann ætti að vita það eins vel og aðrir, að þetta er ekki komið í fjárl., og verður ekki sett á þau fyrr en ríkissjóði er fært að leggja féð fram, en það verður metið á hverjum tíma, svo að hæstv. ráðh. getur ekki ásakað mig fyrir neina óvarkárni í þeim sökum. Ég man líka ekki betur, en að hæstv. stj. flytti í fyrra frv. um hafnarmannvirki, þar sem gert var ráð fyrir miklu hærra framlagi; en þótt ég geti ekki verið slíkri sóun samþykkur, álít ég þó,, að eitthvað beri að gera til að hrinda þeim málum í framkvæmd. Hvað rafveitumálunum viðvíkur, þá er það að segja, að menn geta ekki lengur haft lokuð augu fyrir því, hvílík nauðsyn er á að styrkur verði veittur til rafveitugerða í sveitum, og það var leikur einn að ganga fullforsvaranlega frá fjárl. þótt þetta hefði verið samþ.Hæstv. ráðh. minntist hinsvegar ekki á það, að ég og flokksbræður mínir bárum fram lækkunartill. á ýmsum útgjöldum. Þessi lækkun var að vísu ekki mikil, en þó svo mikil, að hún náði ekki fram að ganga. Ég get fullvissað hæstv. ráðh. um það, að hann þarf engan kvíðboga að bera út af mínu hugarfari, því að ég er sami gætni fjármálamaðurinn og ég áður var. Þá endaði hæstv. fjmrh. ræðu sína á dálítið einkennilegan og óvenjulegan hátt, sem ég hefi ekki orðið var við fyrr hér á þingi. Hann fór að krefja mig um skuld, en svo er mál með vexti, að Innri-Akraneshreppur fékk lán hjá ríkinu á krepputímunum eftir stríðið, og það fengu líka ýmsir aðrir hreppar. Þetta hefir hinsvegar aldrei verið neitt óskilalán, enda vextir greiddir á réttum tíma, en nú um tíma hefir verið heimilað að gefa hreppnum eftir vexti og afborganir af þessu láni. Áður stóð hreppurinn alltaf í skilum, og ef hæstv. ráðh. vill ekki trúa mér, getur hann spurt skrifstofustjóra sinn til frekara öryggis. En nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort hann ætli sér ekki að nota þá heimild, sem hann hefir til eftirgjafarinnar, því að ef hann hyggst að innheimta lán þetta, get ég bent honum á það, að hann á ekki að snúa sér til mín, þótt ég sé hreppstjóri þar, heldur til hreppsnefndarinnar. Hinsvegar get ég ekki neitað því, að þetta er virðingarverður áhugi, sem lýsir sér hjá hæstv. fjmrh., þegar hann fer að rukka frá ráðherrastól, og hlýt ég að vona, að hann sé ávallt svona röggsamur við innheimtuna. Þá held ég, að ég hafi ekki fleira að svara hæstv. ráðh. í bili, en ætla þá að snúa mér að hv. 2. þm. Reykv. Hann var að tala um það, að nú væri hann búinn að fá sönnunina bókaða fyrir því, að hann hefði ekki farið með rangt mál, er hann fullyrti, að varðskipið Óðinn hefði séð togara sigla úr landhelgi, án þess að skipta sér af. Hv. þm. hefir hinsvegar enga sönnun fengið fyrir þessu, ef hann hefir ekki annað að halda sér við en það, sem nýlega hefir birzt í Alþýðublaðinu um þetta mál, og sönnunarskyldan hvílir enn á honum viðvíkjandi því, sem hann bar fram hér á þingi 1928. Þá talaði hv. 2. þm. Reykv. um það, sem ég hafði sagt viðvíkjandi kirkjumálan., og viðurkenndi þau orð, sem ég hafði sagt. Hv. þm. fór líka að tala um nafnið á Sjálfstæðisfl., og fetaði slóð hv. 2. þm. Árn., en það hefði ég nú haldið, að væri ekki geðslegt, svo að ég segi ekki meira. Nú fengum við að heyra, af hverju sócíalistar, ásamt hæstv. stj. og broti af Framsókn, þora ekki að nefna Sjálfstæðisflokkinn réttu nafni. Það er af því, að þeir halda, að það sé móðgun við Dani. Það gengur of svona, þegar verið er að ráða gátur, að lausnin liggur svona ákaflega nærri, og í þessu tilfelli er hún líka í fullu samræmi við annað það, sem menn hafa átt að venjast úr þessari átt. Ég greip framm í fyrir hv. 2. þm. Árn. í gær, þegar hann var að tala, og gerði það nú satt að segja á óhefluðu alþýðumáli.

Jæja, þó það!

. En ég fékk fljótt staðfestingu á því, sem ég var að segja. Það var alveg rétt, og hv.þm. reiddist afskaplega af því. En fornt og þrautreynt spakmæli segir, að sannleikanum verði hver sárreiðastur. En í þessari reiði, sem var svo mikil, að skallinn á hv.þm., sem annars er nú hvítur og gljáandi, varð alveg eins og eldhnöttur, þá varpaði hann til mín nokkrum orðum. En þar sem það er nú alkunnugt, að hv.þm. hefir verið mikið upp á kvenhöndina, að minnsta kosti á sínum þroskaárum, og það er nú einu sinni svo, að „lengi er eftir lag hjá þeim, sem listir kunnu til forna“, þá hvarflaði nú hugur þm. ósjálfrátt í þá átt, enda sótti hann þangað þessa pillu, sem hann sendi mér. Hann líkti mér nefnilega við kerlingarnöldru, og að það væru komnir kerlingardrættir í andlitið á mér. Ég skal nú skjóta því hér inn í, áður en ég held lengra áfram, að það er langt frá því, að ég hafi nokkurntíma látið mér til hugar koma, að ég væri jafnmikill fríðleiksmaður og hv. 2. þm. Árn. En til þess að veita þessu kerlingartali dálítið meiri áherzlu, þá sagði hv.þm., að kerlingar væru þær leiðinlegustu manneskjur, sem til væru. En þetta held ég hafi nú verið dálítið óvarlega mælt, og að það geti verið varasamt fyrir hann að láta þessi ummæli berast austur fyrir fjall, því að mér er sagt, að hann hagi orðum sínum allt öðruvísi þegar hann fyrir kosningar er að kyssa á klæðafald kerlinganna á Eyrarbakka og biðja þær að kjósa sig. Hann hélt langa ræðu um sjálfstæðismálið og var með miklar heimspekilegar hugleiðingar um nafnið á Sjálfstæðisflokknum. Ég ætla nú ekkert að svara þessari sjálfstæðisræðu hv.þm., eða þessum heimspekihugleiðingum um nafnið á flokknum. Hv. þm. Dal. mun gera það, enda beindi hv.þm. máli sínu einkum til hans. En ég vil aðeins láta það ummælt, að þessi ræða hans er áreiðanlega sú vitlausasta sjálfstæðisræða, sem haldin hefir verið á Íslandi, og heimspeki hans áreiðanlega lakasta heimspeki, sem nokkurntíma hefir verið borin á borð í ræðu eða riti.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þegar hv. 1. þm. Skagf. hóf eldhúsdagsumr. hér um daginn, tók hann sér fyrir hendur að gefa skýrsla um skuldir ríkissjóðs. Þessi ræða hans og skýrsla er nú öll prentuð í Morgunblaðinu. Í skýrslunni greinir skuldir ríkissjóðs á árunum 1917 til 1929. Hvað öll þessi ár snertir, nema hið síðasta, þá hefir hv.þm. tölurnar upp úr landsreikningunum frá þessum árum, og eru þær sennilega rétt tilfærðar. En hvað ríkisskuldir ársins 1929 snertir, þá er mér ráðgáta, hvaðan hv.þm. koma þessar upplýsingar, því að ekki er enn búið að búa til landsreikninginn fyrir árið 1929. Hv. þm. hefir því auðsjáanlega skáldað síðasta liðinn í skýrslu sinni. Ég sýndi hv.þm. fram á það um daginn, að hann færi hér með rangt mál, en þrátt fyrir það lætur, hann nú prenta ræðuna óleiðrétta og með þessum alröngu tölum í Morgunblaðinu.

Átti ég að breyta ræðunni?

. Já, það hefði verði fullkomin ástæða til þess, eftir að hv.þm. hafði komizt að raun um, að hann fór með rangt mál. Eða gerir hv.þm. það aldrei, að leiðrétta það, sem hann fer rangt með? Þegar hv.þm. talaði áðan, vék hann mjög lítið að þessu, en reyndi með vafningum að komast hjá því að svara beint. En hv.þm. getur alls ekki með neinum vafningum eða krókum sloppið fram hjá þessu. Þetta er ákaflega einfalt mál. Útreikningur hv.þm. segir, að stj. hafi tekið 5½ millj. kr. lán á árinu, og svo bætir hann þessu við skuldir ríkisins í árslok 1928. Nú er þessu máli svo farið, sem reyndar hv.þm. veit vel sjálfur, að stj. tók ekkert 5½ millj. kr. lán á árinu. Hún fékk að vísu heimild til þess, og af henni notaði hún einungis 2½ millj. kr. Og af þessum 2½ millj. kr. gengu 2,1 millj. kr. til þess að borga skuld við Landsbankann, en sú skuld var þó talin á landsreikningunum í árslok 1928. Svo fór nokkur upphæð til þess að greiða ýmsar smærri skuldir ríkissjóðs. Ég tók fram í þingbyrjun, þegar fjárl. voru lögð fram, að skuldir ríkisins hefðu lítið breytzt á árinu. Hv. 1., þm. Skagf. leyfir sér að segja þetta blátt áfram ósatt. Og síðan segir hv.þm., að ég sé reiður við sig út af því, að hann hafi sagt þetta. En ég er alls ekki reiður, því ég læt mig slíkt litlu skipta. En hv.þm. hefir alls ekki leyfi til að koma með falskar tölur, hvorki í þessu máli eða öðrum. Ég vissi, að hér voru staddir menn frá Morgunblaðinu um daginn, og ég veit það líka, að þeir hafa skilið, að hv.þm. fór með rangt mál. Ég vil samt ekki ásaka þá, heldur hv.þm. Og ég vil gefa honum það heilræði að leiðrétta þessi ósannindi í sama blaði, sem hann lét flytja þau. Það er ekki mín vegna, því mig skiptir þetta engu, og heldur ekki sannleikans vegna, því að hann mun koma fram um síðir. Það er blátt áfram hans sjálfs vegna. Því að hann má vita það, að þessar tölur munu ekki gleymast, og þessi vísvitandi falska skýrsla, sem hann hefir gefið, mun elta hann á þingmálafundum, hvert sem hann fer. Það er betra að svara strax, og leiðrétta þetta.

Hvernig var með 9 milljónirnar 1927?

. Ég skal þá koma fyrst að enska láninu. Hv. þm. sagði, að ég hefði átt að færa það sem sjóð, það af því, sem ekki var notað. Þetta kemur nú ekki vel heim við það, sem hv.þm. gerði sjálfur, þegar hann tók enska lánið 1921. Íslenzka ríkið var skrifað fyrir því sem skuld og gaf út skuldabréf fyrir því, en þó var ekki fært á skuldalista nema það, sem ríkið tók til eigin nota. Þetta eru því með öllu óverjandi blekkingar af hálfu hv.þm. Því næst segir hv.þm., og sömuleiðis hv. 2. þm. G.-K., að eigi að taka 3 millj. kr. lán til Íslandsbanka, en hér er ekki um annað að ræða, en að ríkið tekur yfir á sig að greiða lán, sem það tók handa bankanum 1921, og bankinn hefir ekki getað staðið í skilum með, þegar hann lokaði.

Á ekki að fara að opna hann aftur?

. Nei, það á ekki að fara að opna Íslandsbanka. Það er annar banki, sem verður opnaður í hans stað. Það er annars undarlegt, að hv.þm., sem hefir verið fjmrh., skuli láta sér detta annað eins í hug og það, að ætla sér að fleyta sér út úr þessum ógöngum með vafningum um færslur á þessu láni. Sá er drengur, sem við gengur, og og hv.þm. ætti að kannast hreinskilnislega við, að hann hefir hallað réttu máli, en slíkir vafningar ganga næst lítilmennsku. Um stofnfé Landsbankans er það að segja, að ég fór þar með öldungis rétt mál, eins og hv.þm. veit með sjálfum sér. Skuldabréfið er með 6% vöxtum, og er enn í gildi. Hv. þm. tók það ennfremur fram, að of lág upphæð væri ætluð til þess í fjárl að borga vexti og afborganir af lánum. Þetta má vel vera rétt, því að svo er komið, að ríkið verður að taka að sér lán, sem það átti ekki að greiða. En ekkert slíkt lá fyrir áður en Íslandsbanki lokaði. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara lengra út í þetta að sinni. Ég hefi drepið á flest, sem á milli okkar hv. 1. þm. Skagf. hefir farið, og máli skiptir. Ég skal ekki lengja umr. með því að fara að ræða við hv.þm. um spádóma hans um fjárhagsafkomu ársins 1930: Það segir sig nokkurnveginn sjálft, að það er ekki hægt að halda eldhúsdag um það, sem ekki er komið fram, og enginn veit, hvort kemur nokkru sinni fram. Þá talaði hv.þm. um ósigur íhaldsmanna við kosningarnar 1927, og vildi kalla það sigur fyrir sinn flokk. Ég ætla nú ekki að fara að særa hv.þm. með því að taka frá honum þá gleði, sem hann kann að hafa af því að ímynda sér þetta.

Þakka fyrir

. Það er gott, að hv.þm. er glaður, og ég vil enganveginn verða til þess að trufla gleði hans. Við skulum bara báðir vera glaðir og segja að við höfum báðir sigrað.

Hvorir höfðu fleiri atkv.?

. Já, en það er eins og atkv. þeirra hafi ekki komið að fullu haldi, til þess að þeir gætu haldið völdunum, en það er þó aðalatriðið fyrir stjórnmálaflokkana, fremur en atkvæðatalan ein. Hv. þm. Borgf. þarf ég litlu að svara. Hann vildi þvo hendur sínar af því, að hafa nokkru sinni átt þátt í ógætilegri meðferð ríkisfjár. Ég skal ekki neita því, að fram til ársins 1928 hefir hv.þm. ekki gengið á undan öðrum í ógætni á þessum sviðum, en síðustu 2 árin mun hann ekki vera alveg frí af því, að eiga lausaleikskrakka, sem bitlingar mættu nefnast.

Hverja?

. Ég býst ekki við, að hv.þm. geti svarið fyrir þá launkróa, sem hann hefir átt með hv.fjvn.

Þeir eru skilgetnir

. Hv. þm. sagði, að hann og hans flokkur hefði flutt lækkunartill., sem námu 8 þús. kr., en ég vil þá minna hann á, að þeir fluttu líka hækkunartill., sem námu 11 þús. kr., og vega því fullkomlega upp á móti. Hv. þm. virðist hafa gleymt þessum till., en þær eru geymdar í þingskjölunum, og skal ég fúslega hjálpa þm. að finna þær, ef hann óskar þess. Hv. þm. var að tala um, að ég hefði verið að reka innheimtustarfsemi fyrir ríkissjóð áðan, gagnvart hreppi hv.þm., og spurði hvort það væri ekki meiningin, að hreppurinn fengi linun um vaxtagreiðslur til ríkissjóðs af skuld sinni á þessu ári. Jú, vitanlega, enda hefi ég alls ekki verið að krefja hv.þm. um neina vexti. Það mun ekki vera ætlazt til þess, enda hefir hv.þm. lýst því yfir, að hreppurinn gæti alls ekki greitt neina vexti, og má vel vera, að það sé rétt, þó ótrúlegt sé, þar sem ekki er nema um 150 kr. að ræða. Það hefir nú eyðzt allmikill tími í tilgangslaus ræðuhöld, og sé ég því ekki ástæðu til að tala lengra mál að sinni. Það eru ýms smáatriði, sem að mér snúa, og ég hefði þurft að svara, ef tími væri til, en með því að ég hefi svarað öllu því, sem máli skipti sérstaklega, þá get ég látið máli mínu lokið að svo stöddu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. er komið frá hv.Nd., var borið þar fram og samþ. með litlum breyt. Það má segja, að í því felist þrennskonar efni. Í fyrsta lagi fjallar það um fyrirkomulagið á fræðslumálastjórastarfinu og um laun þess embættismanns. Þetta er einkum að finna í 2. og 3. gr. frv. Það er ekki um mjög miklar breyt. að ræða frá því, sem er, en þó samt nokkrar. Verksvið þessa embættismanns er sett hér nokkuð rýmra heldur en það hefir verið áður, og sömuleiðis ern launin dálítið hækkuð. Ég skal geta þess í sambandi við 3. gr. frv., að þeir embættismenn, sem fræðslumálastjóri á að vera jafn að launum, eru vegamálastjóri, vitamálastjóri og húsameistari ríkisins. Þessir menn hafa nú lögum samkv. að byrjunarlaunum 5.000 kr., sem hækka á níu árum upp í 6.000 kr. Í öðru lagi fjallar frv. um væntanleg skólaráð fyrir héraðsskóla og gagnfræðaskóla. Þetta er svo ljóst í 4. og 5. gr., að ég sé ekki ástæðu til að tala neitt um það. Það er sem sé ætlazt til, að með fræðslumálastjóra verði tveir menn til ráðleggingar um störf þessara skóla, en aftur á móti er ætlazt til þess, að skólaráð, sem hugsað er til, að verði líka með fræðslumálastjóra í sambandi við barnaskólana, fari eftir lögum frá 1928 um fræðslumálanefndir. Í þriðja lagi er svo gert ráð fyrir því í þessu frv., að komið verði á fót eftirliti með kennslu í barnaskólum, svo kölluðu kennslueftirliti. Um það atriði er sérstaklega talað í 6. gr. frv.; þar er gengið út frá því, að hæfustu barnakennurum á vissum svæðum á landinu sé falið eftirlit með öðrum kennurum. Það verða sett upp einskonar umdæmi, þar sem einum hæfum kennara er falin aðstoð og leiðbeining með öðrum kennurum. Í nál. frá menntmn. á þskj. 339 kemur í ljós, hvernig afstaða n. er til frv. Einn nm., hv. 3. landsk., vill samþykkja þau atriði, er snerta fræðslumálastjórastarfið, en fella burt miðkaflann, og er í sjálfu sér vel unnt að hafa þessa aðferð. Við hinir tveir nm. leggjum til, að frv. verði samþ. í heild, þó með einni smábreyt. á 7. gr. Í stjfrv. var 7. gr. eins og gert er ráð fyrir að hún verði, ef samþ. er brtt. á þskj. 339, en þennan hluta gr. felldi hv.Nd. niður. Eins og hv.þdm. geta séð, ef þeir virða fyrir sér frv., gerir 7. gr. þess ráð fyrir að fella niður þá skyldu, sem ríkissjóður hefir samkv. l. um fræðslu barna frá 1926 til að greiða prófdómendum við vorpróf laun fyrir starfa sinn. En í núverandi mynd sinni segir 7. gr. ekkert um það, hver þarna eigi að koma í stað ríkissjóðs. - Hér er ekki um mikinn kostnað að ræða fyrir ríkissjóð. Greiðslan til prófdómenda er aðeins 6 króna dagkaup með dýrtíðaruppbót. Þar sem barnafræðslan er nú kostuð að nokkru leyti af ríkinu og að nokkru leyti af héruðunum, fannst menntmn. eðlilegt að taka upp aftur þá hugmynd hæstv. landsstj., að láta sveitar- og bæjarfélögin bera kostnaðinn og ráða prófdómendum við vorprófin. Raunar er hér um mjög smávægilegt atriði að ræða, en hv.Nd. hefir ekki breytt 7. gr. svo, að hún geti staðizt, svo að óhjákvæmilegt er að senda henni frv. aftur til meðferðar. Sakar þá ekki, þótt reynt sé, hvort hún vill fallast á þessa breytingu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég er mjög þakklátur hv.menntmn. í heild fyrir meðferð þessa frv., og vil ég geta þess, að brtt. hennar um kostnað af prófdómendum tel ég vera til bóta. Ég þykist þurfa að skýra lítillega, hvað fyrir stj. vakti, þegar hún setti inn í frv. þau ákvæði, sem hv. 3. landsk. vill nú nema burt. Það er meiningin, að í allstórum héruðum úti um landið, og eins hér í bænum, verði einn kennari, sem færi á milli skólanna í umdæmi sínu og samræmi kennsluna. Eiginlega hefði fræðslumálastjóri þurft að geta ferðazt um milli skólanna, en það hefir þó aldrei getað orðið. Það var vitanlega alveg óhugsandi fyrir jafngamlan mann og Jón heitinn Þórarinsson, meðan hann gegndi þessu embætti, en væri þó sök sér nú, er yngri maður hefir tekið við. En samgöngurnar eru þannig hér innanlands, að enginn maður fengist til að taka að sér fræðslumálastjóraembættið með þessari kvöð, að vera hvern vetur á sífelldu ferðalagi. Því hefir verið tekið upp þetta ráð, sem er í miðkafla frv., til að skapa eftirlit með kennslunni, og á að eyða peningunum, sem farið hafa til að kosta prófdómendurna, til þessa eftirlits. En kostnaðurinn við prófin mundi þá leggjast á hlutaðeigandi bæjar- og sveitarfélög, og þessi kostnaður er ekki svo mikill, að hann yrði þeim verulegur baggi. - Nú er hið mesta ósamræmi innbyrðis milli fræðslunnar á ýmsum stöðum í landinu. Jafnvel er það svo hér í Reykjavík, að kennslan í ýmsum bekkjum með börn á sama aldri er mjög mismunandi. En það stendur til bóta, þegar hinn nýi barnaskóli tekur til starfa. Það, að þetta skuli eiga sér stað hér í Reykjavík, er þó gott dæmi um skipulagsleysið í þessum málum. - Það er sem sagt tilætlunin, að eftirlitsmenn hverrar sýslu heimsæki skólana þar og komi samræmi á kennsluna. En fræðslumálastjórnin yrði aftur að hafa námskeið hér öðru hverju, t. d. einu sinni á 5 árum, til að samræma hjá eftirlitsmönnunum. Þetta er svipað eins og t. d. á sér stað með kjötmatsmennina. Gegnum þessa eftirlitsmenn er ætlazt til, að fáist meira líf og samræmi í kennsluna úti um land. Því álít ég vera eyðilagt hálft frv. og vel það, ef gengið er inn á brtt.hv. 3. landsk.

Jón Þorláksson Ég er á móti þeim kafla frv., sem tveir síðustu hv. ræðumenn hafa gert að umtalsefni, sakir þess, að þetta verður æðikostnaðarsamt fyrir ríkissjóð, en gagnið af því mjög vafasamt. Ég veit, að þetta verður ósköp viðkunnanlegt fyrir kennarana, sem valdir verða til þess að ríða eða aka í bifreið milli skólanna í héraði sínu, og eitthvað kann e. t. v. að vinnast fyrir skólana, sem þeir heimsækja. En á móti þessum kostum vegur það fyllilega, að meira los hlýtur að komast á kennsluna í þeirra eigin skólum, meðan þeir eru í burtu. Vil ég í þessu sambandi geta þess, að ég og fleiri í menntmn. höfum skilið frv. svo, sem eftirlitskennarinn eigi áfram að hafa kennslu í skóla sínum eða að sjá sjálfur fyrir manni í sinn stað, meðan hann er í eftirlitsferðunum. Annað en þetta verður ekki lesið út úr orðum frv., hver sem tilætlunin kann að vera hjá hæstv. stjórn. Yfirleitt finnst mér skriffinnskan og eftirlitsbáknin vera farin að keyra mjög úr hófi hjá hæstv. núv. landsstj., og þó einkum hjá hæstv.dómsmrh. Mér hefir talizt, að nú myndu vera orðin eitthvað 6 eða 7 stig frá barnakennaranum til ráðherrans í kennslumálum, ef frv. nær fram að ganga. En sakir þess, hversu mikið fámenni er hér, álít ég, að spara megi a. m. k. suma þá milliliði, sem nauðsynlegir kunna að vera í fjölmennari löndum. Af þessum ástæðum er það, að ég tel nóg að samþykkja þau atriði frv., sem lúta að lagasetningu um starfssvið fræðslumálastjóra, en um það vantar enn lög.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Ég ætla þessu næst að víkja að nokkrum einstökum ummælum úr ræðu hæstv.dómsmrh., sem ég hafði ritað hjá mér. Hann talaði svo um brtt. mína, að með henni væri verið að bæta einhverjum kumbalda á frv., taka Reykjavík út úr og skapa hlunnindi fyrir Reykjavík, sem ekki ætti að hafa sérstök hlunnindi og ekki meiri rétt en aðrir. Þetta er allt saman hugarburður. 18. gr. í hans eigin frv. er ekkert annað en sérákvæði fyrir Reykjavík, og það, sem ég fer fram á, er ekkert annað en að þeim sérákvæðum sé hagað á skynsamlegri hátt en ráðh. hefir fundið upp á. Það er með þessari brtt. ekki farið fram á neitt annað fyrir Reykjavík af ríkisins hálfu heldur en það sama, sem felst í stjfrv., sem sé 90 þús. kr. framlag til byggingar. Og ég sé ekki, að það sé neinn sérréttur fyrir Reykjavík, þótt stungið sé upp á því, að þessum 90 þús. kr. sé varið á skynsamlegan hátt, en ekki óskynsamlegan. Ekki getur það orðið neinn kumbaldi á frv. Annars verð ég að segja, að þótt lög um alþýðufræðslu í Reykjavík fengju inn í sig einhver sérákvæði og að einhverju leyti annað snið en í öðrum kaupstöðum, þá væri það ekkert annað en eðlileg afleiðing af því, hvað Reykjavík er miklu stærri. Það er ekkert annað en ímyndun ein, að fari nokkuð sérstaklega vel á því að teygja undir alveg samstæða löggjöf staði, sem svo ólíkt stendur á um sent t. d. Reykjavík og Siglufjörð eða Norðfjörð. Það er náttúrlega bara hugarburður, að af því að eitthvað hæfi fyrir Norðfjörð, megi ómögulega hafa það öðruvísi fyrir Reykjavík. Þá gerði hæstv. ráðh. ráð fyrir, að hér væri farið fram á, að ríkið tæki að sér verzlunarfræðslu og iðnfræðslu, og ef svo væri gert, ætti að gera það með heildarlöggjöf. Hann viðurkenndi, að iðnfræðslan mundi renna saman við gagnfræðamenntun, og gat þess, að þegar hefði verið stigið slíkt spor í Hafnarfirði. En nú er ekki með minni brtt. farið fram á það; hún lætur afskiptalaust, hvort ríkið taki að sér verzlunarfræðslu og iðnfræðslu. Hitt get ég sagt hæstv. ráðh., að hann er líka kominn út á ímyndunarbraut, ef hann heldur, að með samstæðri löggjöf fyrir alla kaupstaði sé hægt að ákveða um slíka fræðslu, svo að í nokkru lagi sé. Það er að vísu svo, að frumfræðslan í þessum greinum þarf að vera hin sama í öllum þeim kaupstöðum, sem annars eru svo mannmargir, að þeir séu færir um að halda henni uppi. En það verður óhjákvæmilega að sjá fyrir aukinni framhaldsfræðslu, og ekki má búast við, að unnt sé að gera það í hverjum kaupstað, því að Reykjavík ein hefir aðstöðu og mannfjölda til þess að halda uppi þeim greinum. Það er því hugarburður og reykur, að hægt sé að setja heildarlöggjöf án þess að gera sérákvæði fyrir Reykjavík. En í minni brtt. er ekki farið fram á nein slík sérákvæði. Hæstv. ráðh. talaði um það ranglæti að taka Reykjavík út úr. Þetta er hugarburður líka. Það getur aldrei orðið neitt ranglæti, meðan ekki er farið fram á annað en að í Reykjavík sé framkvæmdur sá hluti kennslunnar, sem ekki er kleift að halda uppi nema á einum stað í landinu. Liggur þetta í rauninni alveg utan við mínar till. og þetta frv. Þá þótti mér skrítið, þegar ráðh. staðhæfði, að stj. bæri ekki skylda til þess að rannsaka þörfina á verklegri fræðslu. Það er fáránlegt að heyra slíkt af munni þessa ráðh., þar sem nú stendur svo á, að hann er fyrsti sérstaklegi skólamaðurinn, sem á sæti hér sem kennslumálaráðh. Hann er ekki ennþá búinn að skilja þarfir þjóðarinnar á sviði kennslumálanna betur en svo, að hann telur sér og stjórnarskrifstofunni óviðkomandi að rannsaka þarfirnar á verklegri fræðslu, sem getur ekki þýtt annað en þá sérstaklegu fræðslu, sem hæfir hverri atvinnugrein. Ég þykist ekki þurfa að hrekja það með öðru en benda á þetta. Síðan hefir hæstv. ráðh. líklega fundið, að veila var í þessu, því þá fór hann að bera fyrir sig tómlæti bæjarstjórnar Reykjavíkur. Hafði hann aðeins eina ástæðu, að bæjarstj. hefði fellt á síðastl. vetri fjárveitingu til skóla með bráðabirgða-ungmennafræðslu, sem hér hefir starfað í tvö ár. Hann vildi í ræðu sinni eins og í grg. kenna um þetta einungis trassaskap og skilningsskorti hjá bæjarstj. og óvild hennar gegn því að auka fræðsluna í bænum. Hann segist svo sem þekkja bæjarstj. Reykjavíkur, og það sé ekki sér að kenna, að hún hafi ekki viljað láta fé til þessa skóla. En sannleikurinn er sá, að þetta ósamkomulag milli ráðh. og meiri hl. bæjarstj. stafar alls ekki af áhugaleysi hennar fyrir menntamálum höfuðstaðarins, heldur af því, að ráðh. er sérstaklega stirður viðskiptis við bæjarstj., þar sem hann ber kala til hennar og bæjarins, eins og stöðugt kemur fram, og svo vegna hins, að till. hans í skólamálum Reykjavíkur leggja ekki þann byrjunargrundvöll, sem bæjarbúar geta sætt sig við. Og því er eðlileg afstaða bæjarstj., að banda frá sér till. hans um að tildra upp undirstöðu, sem verður að ryðja burtu síðar og ekki er í samræmi við vilja bæjarbúa, sem heldur vilja bíða og þrauka, í von um að fá skilningsbetri ráðh. heldur en nú er, eða að með vaxandi aldri verði hægt að koma inn hjá honum skilningi á skólaþörfum bæjarbúa. Sökin er því öll hæstv. ráðh. megin. Þegar hann finnur það að brtt. minni, að ég hefi orðað hana á venjulegan hátt um að heimila að leggja fé úr ríkissjóði gegn framlögum annarsstaðar að, og segir, að ég sé þar með að fleyga málið og stofna til þess, að ekkert verði aðhafzt, þá skal ég aðeins svara með því að bjóða honum það, að ef hann vill fela mér meðferð málsins í einn mánuð, skal ég vera búinn að fá samþykki hlutaðeiganda til að koma upp þeim myndarlega skóla, sem Reykvíkingar þrá, ef það strandar þá ekki á hæstv. ráðh. En hann getur það ekki, því að framkoma hans hefir aldrei verið þannig, að hægt væri að bera nokkurt traust til hans í þessa átt. Öllum bæjarbúum er það líka ljóst, að þessi byrjunarbygging yfir ungmennaskólann, eða Ingimarsskólann svonefnda, og sem ráðh. þakkar sér, er svo ófullnægjandi úrlausn á fræðsluþörf bæjarins, að þeim má á sama standa, hvort á næstu árum verður haldið lengra eða skemmra áfram á þeim grundvelli. Það þarf ekki annað en líta yfir þær upplýsingar, sem ég hefi gefið í mínu nál., til að sjá, að það skiptir minnstu, hvorum megin hryggjar þetta liggur. Þessi skóli gerir ekki annað en að veita nokkrum unglingum samskonar fræðslu og veitt er í 7. og 8. bekk í barnaskólanum, en sem eru orðnir of gamlir til þess að njóta fræðslu þar. Ég vil ekki segja, að skólinn sé þýðingarlaus, en hann er svo örlítill partur af því, sem bærinn þarfnast, að engin von er til þess, að meiri hl. bæjarstj. sætti sig við að byggja ofan á þann mjög svo mjóa stöpul, sem þar er lagður undir. Nú á að ráða bót á þessum mistökum ráðh. með því að orða 18. gr. frv. þannig, að bæjarstj. Reykjavíkur verði lögþvinguð til þess að leggja fraan fé til þessa ómyndarlega skóla, sem ráðh. vill láta Reykvíkingum nægja. Ég mun ekkert fullyrða um það, hvernig sá hildarleikur fer, ef í það verður ráðizt, en tek kröftuglega undir með hv. 6. landsk., að með dálítilli lipurð væri hægt að ráða fram úr þessu, en ég hefi enga trú á, að sú lipurð sé til í kennslumálaráðuneytinu eins og nú stendur. Ég er í raun og veru áður búinn að svara þeim ummælum, sem ég henti á lofti, að með brtt. væri verið að svíkja Verzlunar- og Iðnskólann inn á landið. Það væru nú engin sérleg svik við landið, þótt þessi kennsla væri umbætt. En brtt. felur ekkert slíkt í sér. Hæstv. ráðh. fór því næst að hæla sér af afrekum sínum í menntamálum, eins og honum er títt, og minntist þá á einhverja lögun á kennslustörfum í Menntaskólanum. Ég held, að það sé einsdæmi um andlega fátækt hjá hæstv. ráðh., að þurfa að grípa til þess að skrifa hólgreinar um sig í blöðin fyrir að hann ætlaði að láta setja upp nokkra fatasnaga. Þá taldi hæstv. ráðh. alveg rangt að hjálpa kaupmönnum til að koma sér upp skóla. Ég hefi vikið að því áður, hve hraparlegur misskilningur það er á þörfum þjóðarinnar að ímynda sér, að fræðsla um verzlunarmálefni hafi ekki þýðingu fyrir aðra en þá kaupmenn, sem uppi eru á þeim tíma, sem skólinn er haldinn. Ég vildi vona, að orð mín orkuðu einhvers um að koma þeirri hugmynd inn hjá ráðh., að hann fer villur vegar, og vænti þess, að hann sýni vaxandi og batnandi ráðherramanndóm í því að snúa frá villu síns vegar og sjá, að landinu er eins nauðsynlegt eftir hæfi og getu að leggja fram fé til að eignast menntaða verzlunarstétt eins og að eignast aðrar stéttir vel menntaðar. Ég hefi nú svarað því, sem hæstv. ráðh. sagði um upptalningu þessara skóla í Reykjavík. Hann getur ekki komizt hjá því, að hann hefir afneitað, að þessir skólar væru til. Reykvíkingar hafa auðvitað tekið við því litla, sem að þeim hefir verið rétt frá hinu opinbera, en mest hafa þeir sjálfir borið og bera uppi, aðallega með skólagjöldum nemenda. En svo fór hæstv. ráðh. eins og til þess að hnekkja því, sem ég hafði sagt um þörf iðnaðarmannastéttarinnar, sem er fjölmennasta stéttin, og verzlunarstéttarinnar, sem er næstfjölmennust, að tala um, að aðrar stéttir væru fjölmennari, og nefndi húsmæður og ólærða verkamenn. Ég fór í minni stéttaskiptingu eftir því, sem venja er til og gert er í okkar hagskýrslum, og getur hæstv. ráðh. lesið um það í manntalsskýrslum frá 1920. En um húsmæður verð ég að segja það, að það er svo algengt; að konur taki að sér þá lífsstöðu, að það getur varla talizt sérmenntun fyrir sérstaka stétt, heldur almennt fyrir kvenfólkið. Fæstar vita hverjar muni lenda í þeirri stöðu, og mikill þorri þeirra fær not fyrir þá þekkingu. Ég vil þess vegna í raun og veru telja húsmæðrafræðsluna sem nauðsynlegan hluta af almennri kvennafræðslu, fremur en sem sérfræðslu fyrir sérstaka atvinnugrein. Þá eru ólærðir verkamenn. Hér í Reykjavík eru þeir miklu fámennari heldur en verzlunar- og iðnaðarmannastéttirnar, ef trúa má opinberum hagskýrslum. Svo er líka með þá, að í stétt hinna ólærðu verkamanna veljast kannske helzt þeir, sem sami ráðh. hefir réttilega bent á á fundi að hafa frekar hæfileika til þess að starfa beint í þarfir frumframleiðslunnar heldur en að stunda skólanám. Ég held því, að það væri misráðið, ef ætti að koma upp sérfræðslu fyrir þá, áður en farið er að hugsa um að koma sérmenntun fyrir iðnaðarmanna- og verzlunarstéttirnar í sæmilegt horf. Hæstv. ráðh. endaði ræðu sína með því að gefa vonir um hvað iðnfræðsluna snerti, að yrði byggt ofan á þennan grundvöll á næstu árum; en hann sagði með ennþá ákveðnari orðum í ræðulokin, að verzlunarfræðslan ætti aldrei að koma þar inn, verzlunarmenn gætu passað sína menntun sjálfir. Ég bendi aðeins á þetta til þess að sýna, að það er ekki ófyrirsynju, að ég hefi reynt að koma inn hjá hæstv. ráðh. ofurlitlum skilningi á því, að ef hann lítur á hagsmuni þjóðarheildarinnar, þá fer hann mjög villur vegar í þessum ummælum sínum. Mér var ánægja að heyra lipurlegar undirtektir hv. 6. landsk. um það, að ekki þyrfti að láta við það standa, sem í raun og veru er talið fram í 18. gr.stjfrv., heldur mætti með lipurð nota það sem grundvöll til að ná mestu - eða jafnvel öllu - af því, sem ég fer fram á. En þó þótti mér sá ljóður vera á hans skoðun, að hann segist vera á móti styrk til verzlunarskóla. Það er afstaða, sem Alþingi verður að yfirgefa, svo framarlega sem menn vilja láta sér annt um, að menntunarskortur standi þjóðinni ekki á neinu sviði verulega fyrir þrifum. Því það er kannske hvergi eins mikil hætta á, að þjóðin biði tjón af menntunarskorti, eins og ef verzlunarstéttin er ekki nægilega menntuð. Út af því, sem hv. 6. landsk. sagði svo um lánsheimildina í 20. gr. frv., get ég í raun og veru alveg tekið undir með honum. Ég endurtek þá spurningu til hæstv. stj., hvað mikil fjárhæð muni felast í þessari lánsheimild. Að vísu virðist fjármálastj. komin á það lausabrokk hjá hæstv. núv. ríkisstj., að ekki muni miklu, hvort lánsheimild er í einum lagabálkinum fleira eða færra. Þó finnst mér, þar sem hv. 6. landsk., sem er flokksmaður hæstv. stj., hefir réttilega fest augun á því sama og ég, að hæstv. stj. ætti að gefa okkur báðum einhverja úrlausn, þó hún hefði e. t. v. ekki viljað svara mér einum.

Frsm. meiri hl. (Erlingur Friðjónsson) Hv. 3. landsk. helgaði fyrri hluta ræðu sinnar því, sem ég sagði um þetta mál í gær. Skrifaði ég hjá mér örfá atriði, sem ég vildi ræða um við hann dálítið nánar. Hv. 3. landsk. sagði, að enginn mundi neita því, að verzlunar- og iðnaðarfólk væri alþýðufólk.  Þá sagði hv. 3. landsk. til sönnunar því, hvað nauðsynlegt væri að mennta verzlunarstéttina sem bezt, að afkoma þjóðarinnar færi ekki eftir því, hvað mikið aflaðist, heldur eftir því, hvað mikið fengist fyrir aflann. Sé það rétt hjá hv.þm., að verzlunarstéttin geti ráðið, hvaða verð er á sjávarafurðum, þá er óhætt að segja, að henni hefir stórlega mistekizt að verða þjóðinni að því liði, sem hún hefði getað orðið. Mér er spurn: Heldur hv. 3. landsk., að nauðsynlegt sé að taka verzlunarmenntunina úr höndum verzlunarstéttarinnar sjálfrar og láta hið opinbera sjá um hana, til þess að verzl.mennirnir geti orðið að því gagni fyrir þjóðfélagið, sem hann álítur þá geta orðið? Mér finnst, að maður, sem eins mikla trú hefir á frjálsu framtaki einstaklingsins eins og hv. 3. landsk., ætti sízt að halda því fram, að taka eigi af kaupmönnunum aðstöðuna til að mennta vinnufólk sitt, sem síðar tekur svo við verzlunarfyrirtækjunum, og fá hana í hendur þjóðinni í heild. Slík skoðun kemur mjög í bága við það, sem þessi hv.þm. hefir áður haldið fram, bæði í ræðu og riti. Ég skal ekki draga það í efa, að mikils sé um það vert, að verzlunarstéttin sé vel menntuð. En ég efast um, að hún verði sérstaklega vel menntuð, ef taka á unglingana á aldrinum 13–16 ára til að troða í þá verzlunarþekkingu. Ég er hræddur um, að sú þekking, sem þroskalausir og hugsunarlitlir unglingar taka við, geri verzlunarstéttina aldrei færa um það hlutverk, sem hv. 3. landsk. telur hana hafa. Líka mætti benda á það, að þó menntuð verzlunarstétt eigi hlut að máli, skortir ekki æfinlega mistök í verzlunarmálunum. Nægir því til sönnunar að benda á ástandið, sem nú ríkir í Bandaríkjunum í Ameríku. Er það talið stafa af mistökum verzlunarstéttarinnar, og er hún þó betur menntuð þar en víðast annarsstaðar. Verzlunarþekking er því ekki einhlít til að gera verzlunarmenn hæfa til síns hlutverks. Og ef ríkið á að taka verzlunarfræðsluna að fullu í sínar hendur og þjóðin í heild að leggja fram fé til hennar, þá verður að gerbreyta öllu fyrirkomulagi hennar frá því, sem nú er, til þess að hún komi að notum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það, sem hv. 3. landsk. beindi til mín. Ég geri ráð fyrir, að það hafi ekki sannfært aðra hv. dm., og mig sannfærði það áreiðanlega ekki.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það eru ekki nema tiltölulega fá orð, sem ég þarf að beina til hv. 3. landsk. Við erum víst sammála um meginhluta frv. Það er aðeins 3. brtt.hv. meiri hl., sem okkur greinir á um. Ég vildi aðeins spyrja hv.þm., hvað hann telur unnið við að fella niður það ákvæði 4. gr. frv., að leyfi kennslumálastj. þurfi til að hafa 3. bekk í gagnfræðaskólunum; ég hefi ekki tekið eftir, að hann hafi minnzt á það atriði. Ég tel þetta að vísu ekki skipta sérlega miklu máli; það er dálítið kostnaðaratriði fyrir ríkissjóð, hvort hafðar eru 3 ársdeildir í skólum eða ekki.  Aðalatriðið er það, að hv. 3. landsk. fellst á það almenna skipulag, sem í frv. felst, nema að því er snertir Reykjavík; fyrir hana vill hann fá meiri fríðindi. Þar vill hann láta ríkið binda sér á herðar skyldur við skóla, sem áður hafa verið á einstakra manna höndum. Eftir hans till. er alveg óbundið, hvað mikið aðrir aðilar geta krafizt, að ríkið leggi fram til þessara skóla. Ríkið yrði eftir þeim að leggja fram fé til Verzlunarskólans og Iðnskólans, þó ekki kæmi nema 10% annarsstaðar frá. Ef ekki væri látið að kröfum aðstandenda þessara skóla, væri gagnfræðaskólabyggingunni siglt í strand eftir 3. brtt.hv. 3. landsk.Hv. 3. landsk. hefir líka játað, að þetta væri pólitík gegn mér; andstæðingar mínir vildu ekki, að neitt væri lagt til skólabyggingarinnar fyrr en annar maður er kominn í kennslumálaráðh.sæti. Er það einkennileg ástæða hjá hv. 3. landsk., sem veit, að ég hefi verið miklu hlynntari skólamálum Reykvíkinga og gert miklu meira fyrir þau en hann sjálfur, þegar hann var ráðh. Ég hefi unnið að umbótum á þeim tveimur ríkisskólum, sem hér eru, og ég hefi komið í gegn frv. um eina eiginlega aþýðuskólann, sem hér er. Sundhallarmálið hefi ég neyðzt til að berja fram gegn andstöðu margra flokksmanna hv. 3. landsk., sérstaklega meiri hl. bæjarstj. Ef litið er á skólamál Reykvíkinga, má segja, að aðaleinkenni á vinnubrögðum forráðamannanna hafi verið vanræksla og áhugaleysi. Hv. 3. landsk. datt ekki í hug að láta Menntaskólann hafa svo mikið sem skuggamyndavél, þegar um var beðið í hans ráðherratíð, og fóru þó tekjur ríkissjóðs það ár 8 millj. kr. fram úr áætlun. Barnaskólinn hefir verið yfirfyllur. Þar er ekkert bókasafn. Kennsluáhöld yfirleitt svo lítil, sem hugsazt getur, og öll aðbúð barnanna léleg. Þennan skóla hafa nú vinir hv. 3. landsk. haft undir sinni hendi. Það, sem hv. 3. landsk. getur ásakað mig fyrir, er aðeins það, að ég hefi ekki verið eins sofandi gagnvart skólamálunum og íhaldið. Ég vil koma hér upp stórum gagnfræðaskóla fyrir pilta og stúlkur, og að sá skóli geti vaxið eftir þörfum bæjarins. Það virðist hv. 3. landsk. ekki vilja, því hann er nú búinn að játa, að hann vilji koma þessum fleyg inn í frv. til þess að stöðva skólabygginguna, a. m. k. í bili. Þurfti brtt. þó ekki skýringar við, því gr. skýrir sig sjálf. Það er munur á því, hvernig Vestfirðingar hlynna að skólanum á Núpi, hvað Borgfirðingar, Þingeyingar og Árnesingar hafa lagt til sinna skóla, og svo aftur deyfðinni og svefninum gagnvart skólanum hér, þar sem íhaldið er í meiri hl. Ég hefi heyrt haft eftir borgarstjóranum hér og hv. 3. landsk., er hann var í bæjarstjórn, að allur þorri manna þyrfti ekki aðra fræðslu en að læra skrift og lestur. Það getur verið, að þessi ummæli séu eitthvað afbökuð, en þau eru í góðu samræmi við það, sem hv. 3. landsk. sagði um stefnu íhaldsmanna í fræðslumálum í Lögréttugreininni 1908. Ég sé, að hv.þm. brosir.  Þessi eilífi sannleikur, sem hv. 3. landsk. tók upp eftir öðrum 1908, stendur óhaggaður enn. Með brtt. þeirri, sem hv. 3. landsk. flytur nú, og þeim ræðum, sem hann hefir látið fylgja henni, sannar hann enn einu sinni, að íhaldsmenn kæra sig ekki um alþýðuskóla. Þeir vita, að þeir kosta dálítið. Og ég veit ekki, hvort þeir álíta aukna alþýðufræðslu nokkra bót fyrir þá andans stefnu, sem þeir fylgja. Í stuttu máli sagt: brtt.hv. 3. landsk. miðar að því, að ekki verði byggt yfir þann skóla, sem samþ. var fyrir 2 árum að stofna hér í Reykjavík. Við hv. 3. landsk. erum víst ekki svo mjög ósammála um iðnfræðsluna í sjálfu sér, en ég tel, að Iðnskólinn hér í Reykjavík, Iðnskólinn á Akureyri og Iðnskólinn í Hafnarfirði eigi að fylgjast að. Mér finnst engin sanngirni í því að setja Iðnskólann hér skör hærra en hina. Mér þykir einkennilegt, að hv. 3. landsk. skuli halda því fram, að svo ólíkar ástæður séu hér í Reykjavík og á Siglufirði eða á Norðfirði, að ekki geti gilt sömu lög um almenna fræðslu hér og þar. Slíkt er ekki annað en höfuðstaðargorgeir, sem fellur um sjálfan sig, ef reynt er að rökstyðja hann. Það er eins og ef Englendingar segðu, að ekki mætti hafa samskonar barnafræðslu í London og Rochdale. Slíkt væri ekki annað en fjarstæða. Börnin eru eflaust lík í Reykjavík og á Siglufirði. Og járnsmiðir t. d. vinna víst mjög líka vinnu í Reykjav. og á Norðf. Á þessum stöðum eiga að vera alveg eins góðir skólar og hér. Ég veit vel, að hér í Reykjavík er mjög margt af svo skynsömu fólki, að því dettur alls ekki í hug, að það standi neitt ofar öðrum mönnum, og kærir sig ekki um nein hlunnindi fram yfir aðra landshluta. Hv. þm. Ak. hrakti flestar þær ástæður, sem hv. 3. landsk. taldi til þess, að ríkið ætti að taka við verzlunarmenntuninni að svo stöddu. Ég held hann hafi þó gleymt að drepa á það atriði, hvort þjóðinni er nokkur hagur að því, að verzlunum og verzlunarfólki fjölgi í landinu. Um þörfina á stærri skóla en til er nú fyrir kaupmannastétt landsins er það að segja, að til er fjöldi fólks, sem ekki vill vinna að erfiðri vinnu, - þess vegna er kaupmannafjöldinn í Reykjavík langt frá að vera blessun, heldur er það mesta böl Reykjavíkur og eitt stærsta böl landsins að hafa allt of stóra milliliðastétt, langt fram yfir alla þörf, til þess að dreifa vörunum. Það er þess vegna ákaflega langt frá, að verzlanir á Norðfirði og Siglufirði, sem hafa þennan 3. flokks rétt hjá hv. 3. landsk., eigi að borga skatt til þess að koma upp stofnun til þess að fjölga ennþá meir hinum óþörfu búðum í Reykjavík. Það er rétt út af fyrir sig, að þetta sé komið undir því, hvernig sala tekst á afurðum. En álítur hv.þm. kaupmannastéttina svo illa menntaða, að það stafi harðæri af því, að hún geti ekki selt nægilega vel? Við skulum ganga inn á, að hún sé það, og landið skaðist af því. En segjum, að það kæmu 2–3 heildsalar, sem hefðu yfirburðamenntun og seldu betur þess vegna, - myndi gróðinn fyrst og fremst ganga til almennings? Ég held, að hv.þm. hafi ekki verið með á nótunum í sinni ræðu. Því að það er dálítið annað, sem veldur því í landinu, að sannvirði vara kemur fram. Það eru ekki kaupmenn, heldur kaupfélögin. Þau hafa byggt upp allt það, sem gefizt hefir sæmilega í landinu til að tryggja afurðasöluna. Hann veit það kannske ekki, hv.þm., að smásöluverð á Íslandi lækkaði fyrir liðugum 50 árum um 25–30%, þegar kaupfélögin komu. Það voru danskir kaupmenn, sjálfsagt margir vel lærðir af dönskum verzlunarskólum, sem bjuggu svona að fólkinu. Sveitaverzlunin í landinu hvílir algerlega á kaupfélögunum og Sambandinu, sem ekki munu búast við að þurfa að fá menn frá verzlunarskóla kaupmanna til þess að selja fyrir sig. Þau hafa fullkomlega getað haldið á sínu, og meira en það, í þeim efnum. Einn hv.þm. þessarar deildar, ekki lakast menntaður og greindur maður, hv. 1. þm. G.-K., spreytti sig mikið á því hérna á árunum að keppa við kaupfélögin um sölu íslenzkra afurða. Hann sendi m. a. sauði til Englands, og er það eitthvert mesta hneykslið í allri sögu bændaverzlunar á Íslandi. Úr þessu fyrirtæki varð ekkert nema ófögnuður, bændur fengu sama og ekkert fyrir sauðina, og kaupmaðurinn skaðaðist sjálfur. Nú má nefna annað. Hvernig gekk síldarverzlunin hjá þessum ágætu, sérmenntuðu mönnum? Það var allt í eymd og vesaldómi. Bankar töpuðu milljónum á síldinni, verkafólkið fékk ekki kaupið, útlendingar voru sviknir o. s. frv. Það varð því að gera lög og taka af þessum banka. Hvað er um saltfisksöluna, stærstu verzlun, sem Ísland rekur nú? Það eru aðallega útlendir leppar, sem hafa hana á hendi. Meiri hl. heildsölunnar er framkvæmd af mönnum, sem ekki geta staðið í skilum með útsvar og eru í margföldum óskilum við bankana. Það er komið það orð á, að það geti enginn maður snert á saltfiski nema hann sé af þessu tægi. Ég held hv.þm. ætti sannarlega að hugsa um það, hvernig hans stéttarbræðrum hefir gengið að fást við síldina og saltfiskinn, og bera það saman við afkomu sveitakarlanna, sem hjálpa sér sjálfir og hafa ekki þurft að vera upp á kaupmenn komnir um sölu sinna afurða né þurft að leita uppgjafa á sínum skuldum í bönkunum. Sannleikurinn er sá, að þessi stétt, sem hv.þm. er að mæla með sem sérstökum velgerðamönnum þjóðarinnar, hefir valdið megninu af þeirri fjárkreppu, sem er. Og það er alls ekki af því, að kaupmenn séu allir svo illa menntaðir eða heimskir, heldur eru þeir á skökkum vegi. Þeir „spekúlera“, þeir hugsa ekki um annað en að græða sjálfir. Það var ekki af vöntun á bókfærslu, að Íslandsbanki gaf Copland 1200 þús. kr. Síðan hefir skuld hans vaxið um nokkur hundruð þúsunda. Hér er bara verið að vinna með skökkum aðferðum. Hv. 3. landsk. skilur þetta víst ekki, enda er hann ekkert að hugsa um að koma á sjálfseignaverzlun fyrir almenning í staðinn fyrir braskið. En það fyrirkomulag mun á sínum tíma gera verzlun með sjávarafurðir heilbrigðari en nú og tryggja gróðann í hendur almennings. Nokkur partur af ræðu hv.þm. laut að því, að snilld kaupmanna í að selja skapi árgæzku. Það hefir líka sýnt sig, eða hitt þó heldur. Ætli það sé ekki miklu fremur rétt, sem Jón Jacobson landsbókavörður sagði eitt sinn norður í Skagafirði, að leið Íslendinga til velsældar lægi yfir grafir kaupmanna. Þetta sagði þessi mæti flokksbróðir hv.þm. Hv. þm. sagði, að bæjarstj. vildi ekkert gera fyrir almenna menntun í bænum, af því að meiri hl. hennar vildi ekki semja við mig. Hv. þm. vili því láta opna ríkissjóð upp á gátt fyrir iðnaðarmenn og kaupmenn alveg ótakmarkað. En samt sem áður mælir hann á móti till., að stj. megi hafa heimild til að taka lán og byggja. Nú eru í alþýðuskólanum hér tæplega 100 ungmenni. Í Reykjavík eru um 400 fermingarbörn. Við skulum rétt gera ráð fyrir, að öll fermingarbörn verði tvo vetur í unglingaskóla, þótt það sé vitanlega of ríflega áætlað, en það eru þá 800 ungmenni í einu. Svo kemur húsmæðrafræðslan í ofanálag, Iðnskólinn og Verzlunarskólinn, en að landið hafi ekki nema 20 þús. kr. í fjárlögum til þess að bæta úr þessari þörf. Ég verð að segja, að þeir, sem eru með þeirri eyðslu t. d. að taka ábyrgð á öllum skuldbindingum Íslandsbanka að órannsökuðu máli, þeir eiga ekki að bregða sér við það, þótt stj. hafi leyfi til að nota ca. 200 þús. kr. í skóla, sem eiga að geta staðið í margar aldir og sem knýjandi nauðsyn er að koma upp. Og ég get sagt það, að lítið þakklæti munu þeir þm. fá, sem hægja fyrst og fremst 6–7 kaupstöðum frá að njóta góðs af þessum lögum, og ennfremur Borgfirðingum, Mýramönnum, Vestfirðingum, Strandamönnum og Húnvetningum frá því að hafa gagn af því fé, sem þeir ætla til sinna skóla. Hvers vegna á ekki að lofa Vestfirðingum að njóta þess, að þeir eru búnir að draga saman 30-40 þús. með súrum sveita? Og sama hafa gert Húnvetningar og Strandamenn, til þess að mennta sín börn. Þessir menn hafa sýnt framúrskarandi áhuga, sem stingur mjög í stúf við áhugaleysið hér í bænum. Væri það nokkur meining, að Alþingi segði, að það sé ekki nægur hemill á stjórnina, að það verður að leggja helming á móti frá bæjum og héruðum? Hv. þm. spurði, hvað það yrði mikil upphæð. Hvað miðar hv.þm. við langan tíma? En ég get sagt það, að þetta fer eftir því, hve mikið héruðin leggja fram. Borgfirðingar og Mýramenn ætla að leggja fram 80 þús. kr. í skóla í sumar. Strandamenn og Húnvetningar hafa lofað 35 þús. kr., Vestfirðingar um 40 þús. kr. Hér höfum við ákveðnar upphæðir, sem allar eiga fyllsta rétt á sér, að mætt verði af ríkisins hálfu. Hafnfirðingar hugsa sér á næsta ári að byrja að endurreisa Flensborgarskóla. Er ekki ósennilegt, að þeir mundu þurfa 30–40 þús. kr. Ég hefi nú gert ráð fyrir 90 þús. kr. á þremur árum til gagnfræðaskólans hér. En ef till.hv.þm. eiga að ráða og bæta á við öllum mögulegum stofnunum, sem eru einkafyrirtæki og engin áætlun liggur fyrir um, þá er ómögulegt að segja, hvað mikið það kostar. Ég hefi talið upp þá, sem bíða beinlínis með sín framlög, til þess að ríkið rétti sína hönd á móti. En þetta getur komið til á næstu 4–5 árum. En ég álít ekkert góðverk gagnvart alþýðufræðslu landsins að játa þessi fórnfúsu héruð bíða meðan við hinsvegar ausum peningum í að byggja yfir Verzlunarskólann, sem kemur landinu ekkert við, en er atvinnustofnun hinnar fjölmennu kaupmannastéttar hér í bænum.

Páll Hermannsson Ég hefði viljað minna á brtt. frá hv.þm. Ak. á þskj. 295. Hún er við 13. gr. þessa frv. og er um skólagjöld, að þau falli niður í gagnfræðaskólum fyrir íbúa þeirra bæja, sem skólarnir standa í. Á þetta atriði var minnzt í n., en ekki var fallizt á skoðun tilllögumanns eða röksemdir um þetta. Það er nú svona með þessa skóla, að þeir eru bornir upp að nokkru leyti af ríkinu, en þó líklega að meira leyti af bæjunum sjálfum. Þess vegna þurfa þeir að sjálfsögðu á allmiklu fé að halda árlega. Þó að það gæti litið svo út, að það komi nokkuð í sama stað niður, hvort aðstandendur þeirra ungu manna, sem skólann sækja, greiði kostnaðinn með hluta af sínum útsvörum eða greiði skólagjöld fyrir sín börn, þá hygg ég, að undir sumum kringumstæðum yrði nokkur munur á þessu. N. er alveg sammála um, að sjálfsagt væri, að þeir fátækustu væru lausir við skólagjöld. Enda gerir frv. ráð fyrir, að alltaf verði helmingur nemenda undanþeginn skólagjöldum. Ég verð nú að álíta aðstöðumun þeirra, sem skólann sækja, svo mikinn, að þó að það sé ekki nema réttlátt að lofa sumum að losna við skólagjöld, þá sé líka réttlátt og sanngjarnt að láta þá, sem betur eru stæðir, greiða þau. Mér hafði nú dottið í hug að koma með breyt. einmitt um það að hækka ögn skólagjöldin. Nú er í gr. gert ráð fyrir, að skólagjöld innanbæjarnemenda verði 20 kr. fyrir stúlkur, en 40 kr. fyrir pilta. Þetta finnst mér það allra lægsta, sem hægt er að stinga upp á. En vegna þessa skoðanamunar í n. féll ég frá því, svona til samkomulags, en lét mér nægja það, sem stóð í frv. En hvað sem upphæð skólagjalds liður, þá finnst mér það liggja í hlutarins eðli, að það geti talizt fyllilega réttlátt að láta nemendur frá efnuðum heimilum greiða slík gjöld, enda þótt allir þeir fátækari séu undanþegnir. Ég skal ekki blanda mér að öðru leyti neitt inn í þær löngu umr., sem fram hafa farið um þetta mál. Mér virðist eiginlega, að að sumu leyti sé gengið út fyrir frv. sjálft. Ég hafði ekki beinlínis búizt við því, að hv. samnm. minn, 3. landsk., mundi skýra alveg svona nákvæmlega frá atriðum, sem áttu sér stað í n. En af því að rétt er skýrt frá, þá er náttúrlega ekkert við það að athuga. Hann skýrði rétt frá, að ég lét í n. það álit í ljós, að ég féllist á þau rök, sem hann þar bar fram viðvíkjandi því, hvort heppilegast og ódýrast mundi fyrir framtíðina hvað snertir byggingarkostnað að hafa hliðsjón af þeim stóru, almennu skólum, sem eru í Reykjavík. Þegar maður sérstaklega lítur á Gagnfræðaskólann og Iðnskólann t. d., þá virðist mér það augljóst, að þar sem annar er dagskóli, en hinn hlýtur að vera aðallega kvöldskóli, þá muni það að sjálfsögðu verða heppilegasta lausnin á húsnæðisþörf þeirra að taka tillit til þessa, þegar ráðizt verður í að byggja. Þetta virðast mér yfirleitt allir viðurkenna. Hæstv. stj. hefir a. m. k. að nokkru leyti látið þá skoðun í ljós, að svona bæri að líta á þetta. Mér virðist þarna um að ræða fyrirkomulagsatriði, sem ekki eru rannsökuð til fulls. Og ég treysti vel hæstv. stj. til þess að leysa þessi atriði skynsamlega, eftir að hún hefir látið það álit uppi, að þetta ætti að athugast og takast til greina. Ýms atriði í þessu efni hafa ekki komið skýrt fram, t. d. hvort byggja ætti eitt hús eða fleiri á sama stað. Þetta er mér ekki vel ljóst, enda hefi ég ekki beinlínis þurft að taka afstöðu til þess. Ég fyrir mitt leyti hefði vel getað gengið inn á þá uppástungu, sem hv. 3. landsk. bar fram í n. En sökum þess, að hæstv. stj. hafði að nokkru leyti tjáð sig fylgjandi sömu stefnu, þá fann ég ekki ástæðu til að taka þessa skoðun inn í brtt., ég trúði hæstv. stj. vel til að ráða málinu til lykta. Af þessu leiðir svo aftur það, að ég get ekki fallizt á 3. brtt.hv.þm., þar sem hún gengur nokkuð lengra en uppástunga hans í nefndinni.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) * Ég vil byrja með að þakka hv. form. menntmn., 2. þm.N.-M., fyrir þá viðurkenningu á stefnu minni í þessu máli, sem hann lét í ljós, bæði nú í ræðu sinni og í nefndinni. Það getur vel verið, að það sé ekki alvenjulegt að skýra svo frá því, sem fram kemur í nefndum. En mér fannst sérstök ástæða til þess að þessu sinni. Ég er yfir höfuð ekki spar á að segja það, sem ég álít rétt að segja, en ég gæti þess eftir beztu vitund og getu að segja satt. Og það gladdi mig að heyra viðurkenningu hv. 2. þm.N.-M., að svo hafi ég gert í þetta sinn, þó að ég raunar þyrfti hennar ekki með. Ég þarf lítið orðakast að eiga við hv.þm. Ak. Hann sagði á einum stað í ræðu sinni, að hann væri samþykkur því, að ríkið tæki að sér iðnmenntunina og verzlunarmenntunina.

Ég sagðist vel geta gengið inn á það seinna meir

. Já. Þá tel ég ekki, að neinn ágreiningur sé okkar á milli í þessu máli, sem vert er að gera að umtalsefni. Ég hefi ekki farið lengra en það, að ég hefi borið fram sem mitt álit, að ríkið ætti að styrkja og styðja þessa kennslu nokkru ríflegar en það hingað til hefir gert. En við hv.þm. Ak. getum eflaust mætzt einhversstaðar að því er snertir framlag ríkissjóðs til þessa, úr því að við erum sammála um höfuðatriðið.

Ég vildi breyta allmiklu í kennslunni

. Já, hvernig farið er að kenna, því ræður hver tími fyrir sig. Hver tími fullnægir þörfinni á þann hátt, sem hann álítur beztan. Og yfir höfuð er ég ekki sérlega hrifinn af því að setja í skólalöggjöf ítarleg ákvæði um það, hvað kenna skuli. Hv. þm. reyndi að hrekja þetta með því að minna á framtak einstaklingsins, en um það er nú ekki hægt að tala í þessu sambandi, því að ríkið er nú farið að taka að sér skólana og reka þá alveg eins og póst og síma. Þegar svo er komið, að aðalþungi þessara mála hlýtur að hvíla á ríkissjóði, þá er það ljóst, að einstaklingurinn getur ekki keppt við alla þá skóla, sem ríkið rekur, án þess að fá til þess styrk frá því opinbera. Ég get látið mér það í léttu rúmi liggja, að hv.þm. sagði, að orð mín hefðu ekki sannfært sig, en ég vil þó vona, að við getum átt samleið síðar, þegar þessi mál koma næst til umr. Ég vil ekki fara að stríða hv.þm. með því að fara að tala um alþýðuna og hverjir það séu, sem má kalla alþýðumenn, en mér kom það dálítið einkennilega fyrir sjónir, þegar hv.þm. fór að tala um, að iðnaðarmenn gætu ekki talizt til hennar, því að ég hélt, að hann væri sjálfur iðnaðarmaður.

Hann er nú fleira en það

. Út af ræðu hæstv.dómsmrh. þarf ég ekki að eyða mörgum orðum, en vil þó segja það, að hafi maður verið í nokkrum vafa um, að hann væri ekki líklegur til að leggja gott til þessara mála, þá hlýtur sá vafi að vera horfinn, eftir að menn hafa heyrt ræðu hans. Hann heldur því fram, þrátt fyrir brtt. mína, að ég vilji útvega Reykjavík meiri fríðindi, en eins og hv.þdm. er kunnugt, hefi ég leitazt við að leysa málið á þann hátt, að útgjöld ríkisins aukist ekki sökum þessa. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri sökum pólitískrar andstöðu gegn sér, að bæjarstj. vildi ekki byggja, og að ég hefði sagt það. Þetta er auðvitað með öllu rangt, því að ég hefi aldrei hugsað þetta, hvað þá heldur að ég hafi sagt það. Hitt sagði ég, að hæstv. ráðh. væri svo ósamvinnuþýður, að menn kysu heldur að bíða eftir ráðherraskiptum eða stefnubreytingu hjá honum. Það er ekki af neinum pólitískum ástæðum, sem ég mæli gegn þessu frv., heldur af því, að ég álít það byggt á skökkum grundvelli, eins og ég hefi greinilega sýnt fram á. Þá kom hæstv. ráðh. með ofurlítinn sjálfshólskafla að vanda, og sagðist hafa unnið miklu betur að skólamálunum en ég hefði gert, en til þess er því að svara, að það er engin furða, þótt hann hafi haft meiri afskipti af þeim málum en ég, þar sem hann hefir nú um alllangt skeið verið kennslumálaráðh., en það hefi ég aldrei verið. Hinsvegar skal ég benda á það, að hæstv. ráðh. hefir nú engum ósköpum að grobba af, þótt hann hafi verið viðriðinn stofnun unglingaskóla, að því er hann sagði. Ég hefi sjálfur stuðlað að því, að fjölmennasti unglingaskólinn á landinu var stofnsettur, en þar á ég við Iðnskólann. Þá hældi hæstv. ráðh. sér af meðferðinni á Menntaskólanum og þeim umbótum, sem hann hefði látið gera þar, og það má vel vera, að hann geti talið þeim mönnum trú um, að hann hafi komið þar miklu góðu til vegar, sem ekki þekkja til skólans. Hinsvegar er það nú komið svo, að skólinn mun engin bæjarprýði, enda vil ég og allir þeir, sem vilja skólanum vel, tala sem minnst um ástandið þar eins og það er nú. Hitt er víst, að hæstv. ráðh. ferst ekki að tala mikið um ástandið í barnaskólanum, þegar eins er umhorfs í Menntaskólanum og þar er nú. Ég hefi ekki komið með neinn fleyg til að stöðva þetta frv., heldur hefi ég aðeins bent á gallana og viljað endurbæta það, svo að það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðh. að bera mér það á brýn, að ég standi á móti alþýðumenntun, en það sé hann, sem berjist fyrir henni á allan hátt. Ekki hafði hæstv. ráðh. skilið staf af því, þar sem ég bar saman Reykjavík og Siglufjörð. Ég sagði, að það væri bein afleiðing af því, að Reykjavík væri höfuðstaður landsins, að þar hlytu flestir skólar að eiga aðsetur sitt; hitt er auðvitað alveg utan úr þokunni, þegar hæstv. ráðh. vill halda því fram að ég hafi sagt, að barnaskólarnir þurfi ekki að vera eins. Ég hefi haldið því gagnstæða fram, og eins hinu, að æskilegt væri, að unglingaskólar væru sem víðast á landinu, en þessi rangfærsla hæstv. ráðh. er auðvitað gerð í því augnamiði einu, að láta Tímann flytja rangar skýrslur út um sveitir landsins af því, sem gerist hér á þingi, og reyna að telja bændum trú um, að ég standi á móti menntun barna þeirra, en berjist fyrir sérréttindum Reykvíkinga. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, að ég hefði sagt, að nauðsyn bæri til, að við fengjum vel menntaða verzlunarstétt, en þar gerði hann sig beran að andúð gegn henni og viðhafði þau orð, að hann kærði sig ekki um að fjölga búðum í Reykjavík. Hæstv. ráðh. getur ekki skilið það, að eftir því, sem menntun verzlunarstéttarinnar eykst, eftir því verða sett strangari skilyrði fyrir því, að mönnum sé leyft að reka verzlun, og því erfiðara verður fyrir menn að fá að setja upp búðarholur í Reykjavík og annarsstaðar, eins og hæstv. ráðh. orðaði það. Hæstv. ráðh. hefir því einnig misskilið þetta gersamlega, en satt að segja hefir hið opinbera ekki gert svo mikið fyrir verzlunarstéttina, að hægt sé að gera miklar kröfur til hennar. Ég veit það líka, að enginn þessara hv.þdm., nema hæstv. ráðh. - af því að hann hugsar öðruvísi en aðrir menn - ætlast til mikils af þessari stétt, sem hið opinbera hefir gert svo lítið fyrir, og þess vegna munu öll þau hnífilyrði, sem hæstv. ráðh, veitir henni, verða tekin sem markleysa ein. Hér er ekki verið að tala um þá menn, sem nú eru uppi, heldur framtíðina, en það er auðheyrt á orðum hæstv. ráðh., að fyrir honum vakir, að verzlunarstéttin sé óþörf, sökum þess, að þegar frjáls verzlun hverfi, muni verða séð fyrir mönnum í einokunarhreiðrin. Þarna er hæstv. ráðh. á sama máli og flokksbræður hans - sócíalistarnir -, en andvígur Framsóknarflokknum og yfirlýstum vilja hæstv.forsrh., sem vill stuðla að frjálsri verzlun, enda þætti mér einkennilegt, ef þessi ummæli hæstv. ráðh. ættu að standa í vegi fyrir menntun heillar stéttar um ókomin ár. Auðvitað var það vitleysa hjá hæstv. ráðh., er hann sagði, að ég hefði boðizt til að taka við ráðherrastörfum í einn mánuð, en hitt sagði ég, að ég skyldi með ánægju vinna þetta verk fyrir hann, og er það í fullu samræmi við það, að flest þau verk, sem stj. lætur framkvæma, eru unnin í skrifstofum úti í bæ, en minnst af þessum verkum unnin í stjórnarráðinu. Þá vék hæstv. ráðh. að því, að ég væri á móti þeim kostnaði, sem 20. gr. felur í sér, en ég er nú ekki farinn að láta neitt uppi um það, heldur spurði ég aðeins, hvað vænta mætti, að sá kostnaður yrði mikill. Hæstv. ráðh. svaraði því þannig, að alltaf mætti setja ákvæði, sem takmörkuðu útgjöldin, og nú bið ég eftir því, að hæstv. stj. leggi fram till. þess efnis. Þá held ég, að ég hafi ekki fleira að segja að sinni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég ætlaði aðeins að beina nokkrum orðum til hv. 3. landsk. Þetta mál er nú að vísu að mestu útrætt milli okkar, en ég vildi skjóta því að honum, að ef nú væri eldhúsdagur í þessari hv. deild, þá gætum við talað um Menntaskólann og ástand hans frekara en við gerum nú, en hitt álít ég ósæmandi, að bera fram slíkar dylgjur um þá stofnun eins og hv. 3. landsk. gerði nú. Hann má líka vara sig á því, því að eins getur farið fyrir honum og þremur ritstjórum Morgunblaðsins, sem höfðu borið út róg og lygi um skólann, en urðu svo að éta allt ofan í sig aftur.

Jón Jónsson Ég þarf ekki að bæta miklu við það, sem ég sagði í gær, enda viðurkenndi hv. 3. landsk., að þetta mætti laga með lipurð á báða bóga, enda vona ég, að full samvinna fáist um skólamálin og byggingu handa skólunum. Ég verð að segja það, að mér finnst það dálítið hæpið hjá hv. 3. landsk., að bæjarstj. Reykjavíkur vilji ekki semja við þann ráðh., sem nú situr við völd.  Það er lagður grundvöllurinn og það er örugglega stefnt að því að koma þessu í framkvæmd, eftir því sem geta ríkissjóðs leyfir, og það finnst mér vera mjög heilbrigður grundvöllur. - Ég er frekar mótfallinn þessari lánsheimild, en ef fram kæmi, t. d. við 3. umr.; till. um einhverja ákveðna upphæð og sýnt fram á nauðsyn hennar, gæti ég kannske verið með henni.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) * Ég vildi aðeins segja hæstv.dómsmrh. það, að sumt af því, sem ég hafði í huga með ummælum mínum um Menntaskólann, mun nú hafa komið fram við eldhúsdagsumr. í hv.Nd.; ég sé a. m. k. nokkra frásögn um það í blöðunum í dag, þótt ég hafi ekki hlýtt á það þar. En hitt, sem ekki hefir verið orðað, veit hann um, og vilji hann hafa það fram, þá stendur það honum næst að hafa það fram sjálfum.

Ég tek ekki á móti neinum dylgjum um þetta

.

Frsm. meiri hl. (Erlingur Friðjónsson) Hv. 3. landsk. minntist á till. mína um breyt. á niðurfellingu á skólagjöldum í kaupstöðum og lýsti yfir því, að hann væri mótfallinn þessari brtt. Mér var kunnugt um það. En ég færði þær ástæður fyrir brtt. minni, að þar sem um unglingaskóla væri að ræða, þ. e. a. s. nemendurnir væru 13–16 ára unglingar, þá væru þeir á engan hátt færir um að leggja með sér þau skólagjöld, enda þótt þau væru ekki há. Og þar sem ríkissjóður og bæjarsjóður eiga að kosta þessa skóla, þá teldi ég ekki nema rétt, að bæjarsjóður kostaði skólann að öllu því leyti, sem ríkissjóður ekki kostar hann. Þetta var aðalástæða mín, að ég ekki taldi þessa nemendur færa um að greiða skólagjöld. Ég býst ekki við, að þessi kenning mín hafi mikinn byr í þessari hv. d., ekki af því, að ég álíti hana ekki rétta, heldur af því, að þessari sanngirniskröfu hefir ekki verði tekið vel hér yfirleitt á undanförnum þingum. En þótt ég telji það frekar réttlætandi, að skólagjöld séu við þá skóla, þar sem þroskaðir menn ganga til mennta, þá gegnir allt öðru máli um þessa unglingaskóla. Hv. 3. landsk. gerði ráð fyrir því, að það gæti orðið samkomulag okkar á milli um það, að ríkið tæki í sínar hendur rekstur verzlunar- og iðnskóla, og byggði það á ummælum mínum, þar sem ég hefði látið í ljós, að ég mundi geta gengið inn á þetta síðar meir. En ég lét það fylgja þeim ummælum, að ég teldi, að það ætti að breyta öllu um ætlunarverk þeirra skóla frá því, sem nú er, og ég get sagt hv. 3. landsk. það, að breytingarnar á þeim grundvelli séu sócíalistískar, og ef hv.þm. vill ganga inn á þetta með mér, sem ég bjóst við, að hann mundi renna grun í að lægi á bak við, þá er ég mjög ánægður með að hafa fengið svo sterkan og einlægan garp samkeppninnar yfir til okkar jafnaðarmanna, að ég gæti vel haldið einhvern dag helgan í tilefni af þessum sigri okkar jafnaðarmanna, og gæti sá dagur heitið Jónsmessa. Hv. þm. hélt því líka fram, að þar sem nú væri kominn ríkisrekstur á skólamálin yfirleitt í öðru en þessum tveim greinum, væri sjálfsagt að taka ríkisrekstur líka á verzlunar- og iðnkennslu. Þetta er náttúrlega mjög skemmtileg yfirlýsing um það, hvað ríkisrekstur á þessu sviði hefir gengið vel, úr því að hv.þm. telur sjálfsagt að taka þetta úr höndum þeirra öflugu einstaklinga, sem hafa stjórnað þessu, og verð ég að lýsa ánægju minni yfir því, að hv.þm. heldur fram þessari skoðun. Hv. þm. var að spyrja um það, hvort ég væri ekki iðnaðarmaður. Ég er það að nokkru leyti, en eins og stendur er ég að mestu leyti vinnuhjú nokkuð margra manna, sem hafa með samtökum sínum gert mig að framkvæmdarstjóra fyrir kaupfélagi þeirra. Það er nóg til þess, að ég tel mig meðal alþýðumanna, og ég er þar í vinnuhjúa tölu, þar vil ég vera og vonast til að fá að verða talinn með þeirri stétt, það sem ég á að fá að vera í návist hv. 3. landsk. hér í heimi. Þá vildi ég segja fáein orð viðvíkjandi lántökunni, sem hv. 6. landsk. var að tala um. Ég held, að það sé hyggilegt að taka dálítið lán til byggingar þessara skóla, af þeirri ástæðu, að það mundi annars komast misjafnlega snemma af stað að stofna þessa skóla á hinum ýmsu stöðum, þar sem nú er fyrir sterk löngun hlutaðeigenda í þessu tilliti. Í raun og veru gerðist ekki annað en það, að í staðinn fyrir að leggja fram í næstu fimm ára fjárl. nokkra upphæð til skólanna, setjum svo, að byggðir væru 1–2 á ári, þú væri hægt að taka lán og byggja fyrir jafnmikið fyrsta árið og byggt væri fyrir á fimm árum.

Væri það ekki eins um allar framkvæmdir?

. Þetta gæti vitanlega átt við um allar framkvæmdir, en það getur verið jafnheilbrigt fyrir því, þótt það eigi víðar við.