Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nú er liðinn tæpur mánuður, síðan frv. þetta var til 1. umr. hér í hv. þd. Á þessum tíma hafa farið fram viðræður milli sameiginlegrar viðræðunefndar frá Alþýðusambandi Íslands og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja annars vegar og ríkisstj. hins vegar, þar sem kannað var, hvort grundvöllur væri fyrir breytingum á þessu frv., sem báðir aðilar gætu sætt sig við. Nú er þessum viðræðum lokið, og hafa þær ekki leitt til samkomulags. Ég vil leggja áherzlu á, að í viðræðum þessum var full samstaða um öll atriði milli Alþýðusambandsins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það er athyglisvert með afstöðu launþegasamtakanna í þessu máli, að hún hefur verið mótuð á fullkomlega stéttarlegan hátt. Launamenn úr öllum stjórnmálaflokkum standa saman um stefnuna í þessu mikilsverða máli fyrir alla launþega í landinu. Þessi stefna hefur verið mörkuð af mjög fjölmennum hópi forustumanna launþegasamtakanna. Það kom svo glöggt í ljós sem verða má, að launamenn sætta sig ekki við þær efnahagsráðstafanir, sem frv. gerir ráð fyrir. Sjaldan eða aldrei hafa launþegasamtökin í landinu staðið svo einhuga saman um nokkurt mál sem þetta. Stjórn ASÍ og síðar tvær fjölmennar ráðstefnur, sem Alþýðusambandið boðaði til, stjórn BSRB og síðar aukaþing BSRB, svo og fjölmörg launþegafélög landsins hafa einum rómi lagzt gegn þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. hyggst knýja fram með þessu frv. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt opinberlega eina einustu rödd úr hópi launamanna, sem mælir þessum aðgerðum bót, og er það sannarlega óvenjulegt í okkar landi, þar sem svo skiptar skoðanir eru venjulega um landsmálin. En launþegasamtökin hafa ekki látið við það sitja að mótmæla. Þau hafa í þeim viðræðum, sem fram hafa farið undanfarið, lagt fram jákvæðar till. um, hvernig unnt sé að leysa þann vanda, sem frv. fjallar um, með öðrum hætti en þar er gert ráð fyrir. Því hefur verið lýst yfir af hálfu þeirrar n., sem launþegasamtökin tilnefndu til viðræðna við ríkisstj., að það sé ófrávíkjanlegt, að vísitala á laun haldist óslitið. Þetta er grundvallaratriði, sem launamenn hafa löngu gert sér ljóst, að ekki má hvika frá. Vísitalan er sjálfur verðmælirinn og raunar álíka gáfulegt að taka hana úr sambandi og þegar þeir láta stöðva klukkuna í franska þinginu, til þess að fjárlagafrv. verði afgreitt fyrir tilskilinn tíma. Það hefði verið miklu heiðarlegra að koma beint framan að mönnum og krefjast tiltekinnar launalækkunar heldur en þær ráðstafanir, sem frv. gerir ráð fyrir. Þá hefðu menn þó vitað, að hverju þeir gengju og hvað þeim var ætlað að taka á sig. Með ráðstöfunum ríkisstj. er verið að framkvæma stórfellda kjaraskerðingu. En ríkisstj. biður ekki um tiltekna kauplækkun, heldur á að taka verðmælinn úr sambandi nokkurn tíma, og á meðan eiga að verða svo og svo miklar verðhækkanir, sem geta orðið miklu meiri en stjórnarvöldin hafa þegar tilkynnt um. Nú er tæpur mánuður liðinn, eins og ég sagði áðan, síðan þetta frv. var til 1. umr., og ekki er nema 1½ mánuður þangað til vetrarvertíð á að hefjast. Hefur ríkisstj. á þessum mánuði gert sér nokkra grein fyrir því, hvað hún ætlar að taka til bragðs, til þess að útgerðin stöðvist ekki um áramót, m.a. vegna þess að fyrir liggur nú yfirlýsing frá eigendum hraðfrystihúsanna um, að þeir muni stöðva rekstur frystihúsanna um áramót, nema til komi gengislækkun eða aðrar þær aðgerðir í efnahagsmálum, sem bjargað geti rekstri frystihúsanna að þeirra dómi? Allir vita, að með þeim 750 millj., sem nú er verið að leggja á þjóðina, er aðeins verið að bjarga gömlum hengingarvíxli, en fram undan bíða úrlausnar hin raunverulegu vandamál atvinnuveganna. Eiga landsmenn að trúa því, að ríkisstj. landsins viti ekki sitt rjúkandi ráð, hvað til bragðs eigi að taka eftir 6 vikur til þess að koma atvinnuvegunum af stað? Hæstv. forsrh. viðurkenndi það við 1. umr., að frekari athuganir gætu gert frekari ráðstafanir nauðsynlegar. Ég held, að sá maður finnist varla, sem trúir því, að stjórnarvöldin séu ekki enn búin að gera sér ljóst, hvernig þessi mál standa. Menn gera sér grein fyrir því, að atvinnuvegir okkar hafa orðið fyrir áfalli vegna verðfalls og erfiðleika við síldveiðarnar, en almennt vona menn, og það gerir ríkisstj. líka og segist hafa ástæðu til þess að vona, að verðlagið muni fara fremur hækkandi en lækkandi á næstunni. Ef þær vonir rætast, er hér um tímabundna erfiðleika að ræða, sem ekki hefði raunar átt að vera vandasamt að mæta eftir hvert góða árið á fætur öðru undanfarið. Ég vil þá víkja að þeim leiðum, sem viðræðunefnd launþegasamtakanna benti á til þess að mæta þeim halla á fjárl., sem efnahagstill. ríkisstj. miða að. Nefndin lýsti því yfir, að hún væri reiðubúin til að ganga til samkomulags um, að tekinn yrði upp hinn nýi vísitölugrundvöllur, sem efnahagsmálafrv. gerir ráð fyrir, enda yrði vísitalan ekki skert, en tengd núverandi vísitölu miðað við þá síðustu framfærsluvísitölu, sem birt hefur verið. Rök n. fyrir þessu tilboði voru þau, að hinn nýi vísitölugrundvöllur mundi í framtíðinni vera réttlátari mælir á verðlagsbreytingarnar og því launþegum hagkvæmt, að hann verði tekinn upp, þegar fram í sækir, þótt þeir tapi á því í bili 3½%. Þarna var vissulega komið mjög langt til móts við ríkisstj. og verulegum útgjöldum létt af ríkissjóði og atvinnuvegunum. Á móti átti að koma aukin trygging launþega fyrir réttari verðlagsuppbót framvegis en hingað til. Þá taldi viðræðunefndin, að auka mætti verulega tekjur ríkissjóðs með auknu skatteftirliti og betri skattheimtu. N. fékk upplýsingar um, að svo til ekkert bókhaldseftirlit væri hér á landi, og í ljós hefur komið, að hér mun í raun ekkert eftirlit vera með gildi innkaupsreikninga innfluttra vara, en slíkt eftirlit tíðkast víða erlendis, t.d. í Danmörku. Eftirlitsleysið í sambandi við innkaupsreikningana opnar víðar gáttir til tollsvika, sérstaklega á þeim vörum, sem ekki eru háðar verðlagsákvæðum. Þótt ekki sé unnt að leggja nein sönnunargögn fram um það, bendir allt til þess, að undandráttur á söluskatti og tekjuskatti nemi afgerandi fjárhæðum fyrir afkomu ríkissjóðs. Í löndum, þar sem eftirlit með skattheimtu er talið miklu meira en hér hjá okkur, er þó talið, að skattsvik í sambandi við tekjuskatt nemi ekki undir 15%, og má þar nefna t.d. Danmörku. Og nærri má geta, hvort það er ekki mun meira hér á landi í sambandi við innheimtu beinna skatta, þar sem ekkert bókhaldseftirlit getur talizt og vitað er, að framkvæmd skattheimtu er öll í slappasta lagi. Í viðræðum þeim, sem fram hafa farið undanfarið, hefur komið í ljós vilji stjórnarvaldanna til þess að ræða um leiðir til þess að koma betra skipulagi á skattamálin, en ríkisstj. segist ekki hafa trú á því, að slík úrræði verki nægilega fljótt. Ég vil leggja áherzlu á, að ég tel, að eftirlit með innheimtu söluskatts og annarra lögboðinna skatta og tolla sé slíkt grundvallaratriði í sambandi við efnahagsmálin og þá sérstaklega í sambandi við kjör launþega, að þau mál beri að taka miklu fastari tökum en nú er gert og megi vænta af því raunhæfra kjarabóta fyrir launamenn í þessu landi. Það er á almannavitorði, að þau skatthlunnindi, sem löggjafinn hefur veitt fyrirtækjum, eru misnotuð, og er slíkt vafalaust algengara vegna skorts á eftirliti með bókhaldi fyrirtækja. Á undanförnum árum hafa verið gefin út vísitölutryggð spariskírteini í allstórum stíl, og eru þessi spariskírteini skattfrjáls og undanþegin framtalsskyldu. Þarna hefur verið veitt undanþága, sem augljóslega opnar möguleika til undandráttar á fleiri sviðum. Hér eru árlega gefin út handhafaskuldabréf í stórum stíl, og þessi verðbréf, sem bera venjulega vexti í samræmi við almenna bankavexti, ganga kaupum og sölum með miklum afföllum frá nafnverði þeirra, sennilega oft 35–40% afföllum. Engum dettur annað í hug en handhafaskuldabréfin séu jafnframt notuð til undandráttar á skattframtölum. Satt bezt að segja hníga öll rök að því, að almannarómur hafi rétt fyrir sér um það, að árlega séu framin hér skattsvik í mjög ríkum mæli. Þetta hefur óhjákvæmilega þær afleiðingar, að þeir aðilar í þjóðfélaginu, sem ekki vilja eða geta dregið undan skatti, greiða þau opinberu gjöld, sem annars ættu með löglegum hætti að koma í hlut skattsvikaranna. Auk þess gerir þetta opinberar hagskýrslur rangar og á auðvitað að valda því, að allar upplýsingar um afkomu fyrirtækja séu teknar með mikilli varúð, því að þær eru vissulega byggðar á skattframtali hlutaðeigandi aðila. Hvernig sem á málið er litið, er óhjákvæmilegt, að gert verði stórt átak til þess að bæta eftirlit með framtölum og tryggja betur en nú er gert skattheimtu og tollheimtu. Það mundi áreiðanlega valda því, að sú ofsköttun, sem hrjáir almenning í dag, gæti lagazt verulega og bætt þó hag ríkissjóða og aukið virðingu manna fyrir framkvæmd laga, sem er þó ekki þýðingarminnsta atriðið. Viðræðunefndin taldi, að unnt væri að spara umtalsverðar fjárhæðir á gjaldabálki fjárl., og þó að nefndin teldi sig ekki hafa tíma né aðstöðu til að benda þar á einstök atriði, vil ég þó nefna hér eitt atriði, en það er varðandi lántökur til framkvæmda ríkisins. N. taldi mjög eðlilegt, að í stað þess t.d. að greiða stofnkostnað pósts og síma af eigin fé stofnunarinnar, væri tekið lán til þessara framkvæmda, en áætlað er á fjárlagafrv. fyrir næsta ár, að þessar framkvæmdir nemi á því ári tæplega 150 millj. kr. Er ástæða til þess á svona tíma, að slíkar fjárhæðir séu staðgreiddar? Ég held ekki. N. benti á, að með víðtækari verðlagsákvæðum, þ.e.a.s. fleiri vörutegundir væru teknar undir verðlagsákvæði, og auknu verðlagseftirliti mætti breyta verðlagsþróuninni almenningi í hag. N. sýndist það alveg augljóst af þeim gögnum og upplýsingum, sem hún fékk í hendur, að þróunin hefur verið mjög í þá átt, síðan verðlagið var gefið frjálst í ríkara mæli en áður, að álagning verzlana hafi farið sífellt hækkandi, og athugun, sem hagstofan gerði fyrir n., bendir til þess, að þessi hafi reyndin einnig orðið að því er tekur til neyzluvara, er hafa áhrif á vísitöluna. N. lagði áherzlu á, að innlend iðnaðarframleiðsla yrði efld. Þannig mætti auka atvinnu og vinnutekjur og þar með tekjur ríkissjóðs og halda jafnvægi í þjóðarbúskapnum út á við. Í þessu skyni skyldi takmarkaður innflutningur á þeim vörum, sem unnt væri að framleiða með jafngóðum árangri í landinu sjálfu. Þá lét viðræðunefndin í ljós, að hún teldi síður en svo háskalegt, miðað við núverandi samdráttarhorfur, þó að einhver halli yrði á fjárl. næsta árs. Ríkisstj. taldi sig ekki geta fallizt á það grundvallaratriði í till. viðræðunefndar Alþýðusambandsins og BSRB, að vísitala launa héldist óslitið. Að öðru leyti gengu till. ríkisstj. í svipaða átt og þær brtt., sem fyrir liggja á þskj. 58 frá meiri hl. fjhn. Viðræðunefndin taldi, að þessar till. væru mjög veigalitlar til þess að draga úr þeirri stórfelldu kjaraskerðingu, sem launþegum er ætlað að taka á sig, og því algerlega óaðgengilegar, og var þeim því hafnað. Ég segi það alveg eins og er, að ég er alveg undrandi á því, að ríkisstj. skuli ætla að keyra þetta mál í gegnum þingið með sínum nauma þingmeirihluta, þegar það nú liggur ljóst fyrir, að verkalýðshreyfingin mun ekki una þessum ráðstöfunum og verkalýðsfélögin ætla sér í verkfallsaðgerðir, verði málið keyrt í gegn. Hv. frsm. meiri hl. lýsti því hér, hvað launþegar hefðu fengið mikið í sinn hlut á góðæristímanum. Það er sama, hve margar skýrslur verða birtar um tekjur launþega á undanförnum árum, þá hrekja þær ekki þá staðreynd, að þeir, sem höfðu góðar tekjur á þessu tímabili, öfluðu þeirra að verulegu leyti með mikilli eftirvinnu og yfirborgunum. Nú hefur hvort tveggja minnkað verulega, og sú samdráttarstefna, sem mörkuð er af ríkisstj. með þessum efnahagsaðgerðum, mun valda því, að yfirborganir og yfirvinna hverfa úr sögunni. Menn verða því að láta sér nægja dagvinnukaupið til framfæris. Það dugði mönnum ekki áður, hvað þá heldur eftir þá kjaraskerðingu, sem efnahagsaðgerðir ríkisstj. hafa í för með sér. Alvarlegast er ástandið í atvinnumálunum. Í þeim upplýsingum, sem viðræðunefnd ASÍ og BSRB fékk, kom fram, að fjárlagafrv. er byggt á því, að um verði að ræða samdrátt í byggingarstarfsemi og því sem næst stöðnun í innlendum iðnaði og þjónustustarfsemi og minnkaða eftirspurn eftir vinnuafli, þótt ekki sé reiknað með auknu framboði vinnuafls vegna fólksfjölgunar. Á slíkri samdráttarstefnu er áætlun fjárlagafrv. byggð samkv. þeim upplýsingum, sem viðræðunefndin fékk, og ekki er að furða, þótt menn óttist, að slík stefna geti hreinlega leitt til atvinnuleysis. Með þessu á m.a. að varðveita gjaldeyrissjóðinn, sem mikið var gumað af fyrir kosningar, að ætti að bjarga þjóðinni, ef að kreppti. Að dómi launþegasamtakanna verður að grípa til annarra ráða til að varðveita jafnvægi þjóðarbúskaparins út á við. En ríkisstj. fylgir í þessum efnum sömu stefnu og hún hefur frá upphafi fylgt, - stefnu, sem þegar er búin að koma atvinnuvegum landsins á kné. Það, sem nú er mest aðkallandi, er endurreisn atvinnuveganna. En til þess að slík endurreisn geti átt sér stað, þarf að breyta um stefnu og taka upp aðrar starfsaðferðir en núv. ríkisstj. gerir. Launþegasamtökin hafa lýst yfir, að þau séu reiðubúin til samvinnu um þessi mál, og þau hafa í ályktunum bent á ákveðnar leiðir í þessum efnum. Á árinu 1966 voru sett lög um hagráð. Samkv. þeim l. eiga þar sæti tveir ráðh. tilnefndir af ríkisstj. Auk þeirra tilnefna eftirtaldir aðilar hver einn fulltrúa í hagráð: Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Félag ísl. iðnrekenda, Iðja, félag verksmiðjufólks í Reykjavík, Landssamband iðnaðarmanna, Landssamband ísl. útvegsmanna, Landssamband ísl. verzlunarmanna, Samband ísl. sveitarfélaga, Sjómannasamband Íslands, Stéttarsamband bænda, Stéttarsamband fiskiðnaðarins, stjórnmálaflokkar, sem fulltrúa eiga á Alþ., Verkamannasamband Íslands, Verzlunarráð Íslands, Vinnumálasamband samvinnufélaganna og Vinnuveitendasamband Íslands. Í 17. gr. l. um hagráð segir: „Stofna skal hagráð, er sé vettvangur, þar sem fulltrúar stjórnarvalda, atvinnuvega og stéttarsambanda geti haft samráð og skipzt á skoðunum um meginstefnuna í efnahagsmálum hverju sinni.“ Og áfram segir, með leyfi hæstv. forseta, í 19. gr. 1. um hagráð: „Meginverkefni hagráðs skal vera að ræða ástand og horfur í efnahagsmálum þjóðarinnar. Efnahagsstofnunin skal leggja fyrir hagráð tvisvar á ári, í apríl og október, yfirlitsskýrslur um þróun þjóðarbúskaparins og horfur í þeim efnum, þ. á m. varðandi framleiðslu, fjárfestingu, greiðslujöfnuð, afkomu atvinnuveganna og verðlags- og kaupgjaldsmál. Þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir ríkisstj. skulu lagðar fyrir hagráð.“ Síðar í greininni segir, að skýrsla um umræður í hagráði skuli jafnan send ríkisstj. og sömuleiðis ályktanir, sem gerðar kunna að vera. Samkvæmt lögunum á Efnahagsstofnunin að leggja skýrslur fyrir hagráð tvisvar á ári, í apríl og október, eins og ég las hér áðan. Í upphafi þessa þinga var af hálfu ríkisstj. gerð grein fyrir því, að vegna erfiðleika, sem steðjuðu í efnahagsmálum þjóðarinnar, yrði óhjákvæmilegt að gera róttækar aðgerðir í efnahagsmálum, sem mundu valda mikilli kjaraskerðingu hjá almenningi. Nú skyldi maður halda, að slíkar aðstæður í efnahagsmálum hefðu orðið til þess að flýta fremur en seinka því, að skýrsla, sem Efnahagsstofnuninni ber lögum samkvæmt að leggja fyrir hagráð í október hvert ár, yrði þar fram lögð og rædd og það samráð haft við hagráð um efnahagsmálin, sem hafa ber lögum samkvæmt um heildarstefnuna í þeim málum. En því fór víðs fjarri, að þetta væri gert, og það er fyrst fyrir síðustu helgi, að þessi skýrsla var lögð fram. Umræður um hana hófust í hagráði í fyrradag, eða 13. nóv. Það er fyrst eftir að frv. ríkisstj. um efnahagsaðgerðir hefur legið tæpan mánuð fyrir Alþingi, að formaður hagráðs, hæstv. viðskmrh., sér ástæðu til þess að ræða efnahagsmálin og tillögur ríkisstj. við fulltrúa atvinnuveganna og stéttarsamtakanna, sem sæti eiga í hagráði. Það er augljóst mál, að það hefur hreint ekki verið ætlunin að leggja lögboðna skýrslu Efnahagsstofnunarinnar fyrir hagráð, fyrr en þessar efnahagsaðgerðir hefðu fengið fullnaðarafgreiðslu á Alþ. Mér er spurn: Til hvers er verið að stofna nefnd eins og hagráð, ef ekki á að hafa samráð við hana, þegar eins stendur á og nú? En hér er raunar nákvæmlega eins að unnið og um aðra þætti í afgreiðslu þessa máls. Ríkisstj. leggur frv. fyrir Alþ., og raunar höfðu afdrifaríkir þættir í efnahagsráðstöfununum þegar komið til framkvæmda, er málið kom til 1. umr. hér í hv. deild. Þá hafði verið hætt við niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum, sem teknar voru upp eftir 1. ágúst 1966, og þar með verið hækkað verðlag á fjölmörgum þýðingarmestu neyzluvörum almennings. Þegar málið var til 1. umr., lýsti hæstv. forsrh. yfir, að ríkisstj. væri reiðubúin að ræða við hvern sem væri um breytingar á frv. og tiltók sérstaklega launþegasamtökin. Þegar til kastanna kemur, er ríkisstj. ekki reiðubúin að ræða um annað en minni háttar breytingar: Það hljómar ákaflega fallega, að menn séu viljugir að hlusta á sjónarmið annarra og ræða við þá um mál, en öllu verra er, ef ætlunin hefur aldrei verið að taka neitt tillit til þeirra sjónarmiða, sem viðræðuaðilinn ber fram. En það væri sannarlega fróðlegt og gagnlegt fyrir hv. Alþ. að heyra, hvað fulltrúar atvinnuveganna í hagráði hafa um þessi mál að segja. Og hvað halda menn, að þeir segi um þessi mál? Eru þeir sammála því áliti, sem fram kemur í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar? Og vel á minnzt, ég bað forstjóra Efnahagsstofnunarinnar um eintak af skýrslu hennar um efnahagsástandið og fékk hana greiðlega. En þau skriflegu boð fylgdu með, að skýrslan væri trúnaðarmál, a. m. k. meðan umræður færu fram um hana í hagráði. Þannig er á þessum málum haldið. Á meðan Alþ. er að afgreiða efnahagsfrv., sem hæstv. forsrh. segir að sé til að rétta við hag þjóðarinnar eftir áfall, sem eigi sér ekki fordæmi síðan í heimskreppunni miklu, þegar Íslendingar misstu í einu vetfangi markaði fyrir svo til alla útflutningsframleiðslu sína, þá er skýrsla efnahagssérfræðinga ríkisstj. leyniplagg, sem ekki má birta almenningi. Ég vil beina þeim eindregnu tilmælum til hæstv. ríkisstj., að hún lyfti leyndinni af og sjái jafnframt til þess, að umr. um efnahagsmálin í hagráði verði hraðað og Alþ. send skýrsla um þær umr., til þess að skýrt komi fram álit bæði Efnahagsstofnunar ríkisins og fulltrúa atvinnustétta í hagráði, áður en þetta frv. verður afgreitt í hv. deild. Það hefur komið fram í ræðum hæstv. ráðherra, að ríkisstj. og sérfræðingar hennar geri sér enn ekki ljóst, hvort frekari ráðstafanir þurfi að gera en frv. gerir ráð fyrir vegna rekstrar ýmissa greina sjávarútvegsins á næsta ári. Þó er, eins og ég sagði áðan, ekki nema einn og hálfur mánuður þangað til vetrarvertíð á að hefjast. Það er víst ekkert vafamál, að forsvarsmenn atvinnuveganna eru ekki þeirrar skoðunar, að ekkert þurfi annað að gera en þær ráðstafanir, sem þetta frv. gerir ráð fyrir og tilkynntar hafa verið hér á Alþ. í byrjun þessa þings. Ég vil ekki trúa því, fyrr en á reynir, að ríkisstj. ætli sér að ana út í fullkomna ófæru um málefni þjóðarinnar með því að samþykkja þetta frv. Er vonandi, að þar komi til, áður en lýkur, ráð hinna gætnari manna og ábyrgari í hópi þm. stjórnarflokkanna. Ég vænti þess og trúi því, að sú órofa samstaða, sem skapazt hefur milli ASÍ og BSRB, og sá einhugur, sem mér virðist ríkja um þetta mál meðal allra launþega, verði til þess að koma í veg fyrir þá vísitöluskerðingu, sem felst í frv. ríkisstj. Ég vil að lokum taka undir það, sem fram kemur í nál. hv. minni hl. fjhn., að þetta frv. ber að fella.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að láta í ljós með örfáum orðum mikla undrun mína á ummælum hv. síðasta ræðumanns um starfsemi og fundarhöld hagráðs. Hann vitnaði í lögin um hagráð með því að lesa úr þeim nokkrar setningar, en ekki þá setningu, sem máli skiptir í því sambandi, sem hann ræddi um, en þar segir í 19. gr. laganna, með leyfi hæstv. forseta: „Efnahagsstofnunin skal leggja fyrir hagráð tvisvar á ári, í apríl og október, yfirlitsskýrslur um þróun þjóðarbúskaparins og horfur í þeim efnum, þ. á m. varðandi framleiðslu, fjárfestingu, greiðslujöfnuð, afkomu atvinnuveganna og verðlags- og kaupgjaldsmál: Þetta hefur ávallt verið gert, síðan hagráð tók til starfa. Nú í lok október lagði Efnahagsstofnunin fram ýtarlega skýrslu um öll þau mál, sem gert er ráð fyrir að hún leggi fyrir hagráðið. Og nú fyrir nokkrum dögum var fundur í hagráði til þessa að ræða þessa skýrslu, eins og gert hefur verið ávallt í mánuðinum eftir að Efnahagsstofnuninni ber að leggja skýrsluna fram. 



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, ber hæstv. ríkisstj. glöggt og ótvírætt vitni, eftir hvaða formúlu er stjórnað, hvaða hugarfar þeir menn hafa, sem línurnar leggja. Það er ef til vill ekkert undrunarefni, þótt íhaldsflokkur eins og Sjálfstfl. er skuli miða allar sinar stjórnarathafnir við hagsmuni þeirra, sem fjármagnið hafa, án tillits til nokkurs annars. En hitt ætti að koma mönnum spánskt fyrir sjónir, að Alþfl., sem þykist vinna undir merki jafnaðarstefnunnar, skuli standa einhuga að þessari stjórnarstefnu, að þeirra jöfnuður sé fólginn í því að gera þá ríku ríkari og þá fátæku enn fátækari. Finnst ekki hv. alþm. það hörð og ömurleg örlög, þegar svo er komið fyrir merkisberum Jóns Baldvinssonar og Héðins Valdimarssonar, að í athöfnum sínum skuli enginn á þessu landi vinna hatrammara á móti grundvallarstefnu flokksins en þeir sjálfir? Það góða, sem þeir segjast vilja gera, það gera þeir ekki, en það illa, sem þeir þykjast fyrst og fremst berjast á móti, það gera þeir og fylgja einhuga að eigin sögn. Ekki vil ég trúa því, að það sé af illvilja eða dómgreindarleysi, að þeir fylgja verstu íhaldsstefnu, sem nokkurn tíma hefur bólað á í þessu landi, heldur mun það vera sanni nær, að góðu og mjúku sætin, þ.e.a.s. ráðherrastólarnir, og sú aðstaða, sem þeim fylgir, séu tekin fram yfir hugsjónir og fyrirheit, þegar svo er komið, að á milli þessa þarf að velja. Hæstv. menntmrh. lýsti því yfir hér á hinu háa Alþ., að algjör samstaða væri um þetta frv. í Alþfl., já, samstaða um það að leggja á nýja nefskatta án þess að koma með neinar tillögur um, að þeir efnameiri í þjóðfélaginu yrðu látnir leggja meira til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins en þeir gera nú. Þessir háu herrar viðurkenna, að í landinu viðgangist stórfelld skattsvik, að söluskattinum sé ekki skilað nema að nokkru leyti, en þó eru litlir tilburðir til þess að bæta úr þessu. Það eru víðar en í Indlandi til heilagar kýr, sem ekki má ýja við, hvað þá meira, og því er eina úrræðið að seilast inn á hvert matarborð á landinu til þess að ná fjárl. saman. Eftir því sem munnarnir eru fleiri, sem foreldrarnir þurfa að sjá farborða, því mun meira skulu þeir þurfa að fá að bera af byrðunum, sem stjórnarherrarnir telja nú, að til þurfi til að ná endunum saman við afgreiðslu fjárl. Það er eins og mig minni það, að hér áður fyrr væru opinber gjöld lögð á eftir efnum og ástæðum, þeir efnameiri í þjóðfélaginu væru látnir bera hlutfallslega meira en þeir efnaminni. En eftir þessari nýju jafnaðarstefnu hæstv. ríkisstj. er þessu alveg snúið við. Nú er ekkert farið eftir efnum og ástæðum, heldur lagt jafnt á hvert mannsbarn og þannig íþyngt fyrst og fremst þeim, sem sízt skyldi, þ.e.a.s. barnafjölskyldunum. Það er nú komið í ljós, svo að varla verður um villzt, að boð hæstv. ríkisstj. til verkalýðsfélaganna um viðræður um efnahagsmálafrv. var ekki til þess að semja um breytingar á því til að draga úr áhrifum þess á barnmörgu fjölskyldurnar, ekki til þess að fá tillögur um aðrar leiðir til þess að ná fjárl. saman, heldur til þess að geta sagt það eftir á, að launþegasamtökin hefðu fengið sitt tækifæri til að benda á aðrar léttbærari leiðir fyrir meðlimi sina, sem þó verkuðu þannig, að fjárl. yrðu afgreidd hallalaust, en auðvitað ekki tekizt það. Enn fremur var kærkomið tækifæri að koma á svona viðræðum undir þessu yfirskini til að reyna að koma af stað óeiningu innan launþegasamtakanna, ef með þeim hætti mætti hindra aðgerðir af þeirra hálfu. En staðreynd er, að kjaraskerðingin, sem felst í þessu frv., leysir ekki að neinu leyti vanda atvinnuveganna, heldur fremur eykur þá, a. m. k. landbúnaðarins og iðnaðarins, því að versnandi lífskjör fjölmennustu stéttanna í landinu hljóta að hafa áhrif á allt viðskiptalíf í landinu. Sú staðreynd blasir nú við, að þrátt fyrir þessa lífskjaraskerðingu er enn óleystur sá vandi, sem útflutningsframleiðslan hefur við að stríða, og allir, sem eitthvað skilja á annað borð, vita það, að ýmsir helztu þættir hennar stöðvast á næstu mánuðum, nema eitthvað komi til. Það hlýtur því að vera krafa þjóðarinnar til hæstv. ríkisstj. að fá skýr og undanbragðalaus svör við því, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar að tryggja það, að útflutningsframleiðslan stöðvist ekki. Á þjóðin von á enn meiri álögum eftir nokkrar vikur? Ætla hæstv. ráðherrar að auglýsa úrræðaleysi sitt fyrir þjóðinni með því að látast ekki vita um þann háska, sem blasir við? Hafa ekki frystihúsaeigendurnir nú nýverið tilkynnt t.d., að um áramótin muni þeir loka frystihúsunum við óbreytt ástand? Nú reynir á samtakamátt launþega og bænda og þá ekki síður á forustu þessara samtaka. Hæstv. ríkisstj. skal ekki treysta því, að það sé alveg sama, hvað hún gerir, hvað ranglátt og hve fjarstæðukennt sem það er, að henni haldist það uppi. Hún getur varla vænzt þess, að fátækustu stéttirnar í landinu, bændur og láglaunafólk, láti það óátalið og afskiptalaust, að lögð sé stórfelld kjaraskerðing á þá, á sama tíma og hin nýríka stétt landsins fær að halda öllu sínu, hvort sem hún hefur auðgazt á heiðarlegan eða óheiðarlegan hátt frá lögfræðilegu sjónarmiði. Öllu eru einhver takmörk sett, og ég fullyrði, að hæstv. ríkisstj. hefur farið langt fram yfir þessi takmörk nú. Slíkar byrðar sem þessar er óhugsandi, að þjóðin líði, að á sig séu lagðar, nema þeim sé deilt niður á borgarana af réttsýni eftir efnum og ástæðum og þjóðin hafi það á tilfinningu sinni, að ástandið í efnahagsmálum sé þannig, að hjá þeim verði alls ekki komizt. Nú hafa hæstv. ráðherrar við öll möguleg og reyndar ómöguleg tækifæri básúnað það á fjálglegan hátt, hvernig viðreisnarstefnan hafi reynzt þjóðinni heillarík. Að þeirra sögn hefur kaupmáttur launa stóraukizt á viðreisnartímanum, gjaldeyristaðan batnað, almenn velmegun aukizt, og þar sem hæstv. viðskmrh. er sérfræðingur í talnalestri og hagfræðingur að mennt, þá væri fróðlegt að sjá og heyra til hans hér á hinu háa Alþ., hvernig 5 manna fjölskylda eða 4 manna fjölskylda getur lifað af 10 þús. kr. launum á mánuði, og í því dæmi sé tekinn hinn raunverulegi húsnæðiskostnaður, eins og hann er í raun og veru, en ekki eins og hann er áætlaður í vísitölunni. Það er kominn tími til, að hæstv. ríkisstj. styðjist við staðreyndir og láti óskhyggjuna lönd og leið. Ef hæstv. viðskmrh. getur sýnt okkur það svart á hvítu, að þessi laun nægi meðalfjölskyldu, miðað við núverandi verðlag, þá er ef til vill ekki mikil ástæða til að kveinka sér undan viðreisnarstefnunni og nýju álögunum, en geti hann það ekki, þá kveður hann um leið upp harðari dóm yfir stjórnarstefnunni, því að ef viðreisnarstjórnin hefur farið þannig með allt okkar efnahagslíf, að framleiðslan geti með engu móti greitt kaup, sem nægi fyrir nauðþurftum meðalfjölskyldu, þá er það þyngri dómur en sá, sem stjórnarandstaðan hefur leyft sér að kveða upp yfir hæstv. ríkisstj. Og hvað er þá orðið af öllu sjálfshólinu, sem hæstv. ráðherrar og skjaldsveinar þeirra kepptust um að útmála fyrir þjóðinni fyrir síðustu kosningar um auð og allsnægtir, sem að þeirra sögn var uppskeran af viturlegri stjórnarstefnu undanfarinna ára og mundi aukast og margfaldast, ef stjórnin fengi traust þjóðarinnar? Stjórnin fékk traust þjóðarinnar. Er uppskeran auður og allsnægtir, eins og lofað var? Var ekki líka minnzt á jafnari lífskjör, umfram allt frelsi, alls konar frelsi? Og hvernig er svo farið að því að jafna lífskjörin? Er það gert með því að taka eitthvað af þeim ríku og skipta því með einhverju móti á milli hinna fátæku? Nei, ekki alveg það. Hin nýja jafnaðarstefna, sem varð til þess að sameina Alþfl. í órofaheild undir leiðsögn heildsala og kaupmanna, er fólgin í því að gera þá fátæku fátækari, til þess að hinir ríku yrðu enn ríkari. Og frelsið er ekki ætlað þeim fátæku, enda hafa þeir sjálfsagt ekkert við það að gera. Frelsið í þessu landi er náðargjöf til þeirra ríku, það undirstrikaði hæstv. ríkisstj. rækilega, svo að ekki verður um villzt, þegar hún gaf út hinar nýju reglur um innflutning og gjaldeyrissölu nú á dögunum. Það er fjármagnið, sem skal drottna í þessu landi, þ.e.a.s. ef stjórnin ræður. I. kafli þessa frv. felur það í sér, að sú hækkun, sem hefur orðið og kann að verða á vöruverði í landinu frá 10. okt. s.l. til janúarloka 1968, hafi engin áhrif á vísitöluna og verði því launafólk og bændur að þola það bótalaust. Felldar hafa verið niður niðurgreiðslur á vöruverði, sem teknar hafa verið upp eftir 1. ágúst 1966. Afleiðing þess varð sú, að kindakjöt hækkaði um 16 kr. hvert kg., mjólk um 2 kr., smjör 43.20. II. kafli frv. er um verðstöðvun. 9. gr. frv. hefst þannig, með leyfi forseta: „Verð á hvers konar vöru má ekki vera hærra en það var 15. nóv. 1966, nema til komi samþykki réttra yfirvalda. Mega þau þá ekki leyfa neina hækkun á vöruverði, nema þau telji hana óhjákvæmilega. Leyfi til slíkrar verðhækkunar skal vera húð samþykki ríkisstj.“ Felst ekki í þessari grein, að verð á landbúnaðarvörum megi ekki hækka, þrátt fyrir það þótt yfirdómur í verðlagsmálum landbúnaðarins kæmist að þeirri niðurstöðu, að bændum landsins bæri sú hækkun lögum samkvæmt. Er það virkilega meiningin, að hæstv. ríkisstj. ætli þannig að níðast á lægst launuðu stétt landsins með lagaboði, svipta hana lögboðnum tekjum sínum? Ætlar hæstv. landbrh. að sætta sig við slíka ráðstöfun? Sé svo, skora ég á hann að segja tafarlaust af sér, heldur en að þola slíkt. Eins og hv. alþm. er kunnugt, hefst verðlagsár landbúnaðarins 1. sept. ár hvert. Þar af leiðandi á verðlagningin á búvöru að vera tilbúin þá eða sem fyrst þar á eftir. Þetta hefur gengið að vísu misjafnlega og hefur margt komið til. 1965 var nýtt verð auglýst 22. sept., í fyrra 23. sept. En nú er kominn miður nóvembermánuður og ekkert verð enn verið auglýst á þessum vörum. Þetta ástand er alveg óþolandi fyrir bændastéttina, og verður með einhverjum hætti að girða fyrir það, að slíkt geti endurtekið sig. Ég ætla ekki að ræða þessi mál meira að sinni, vil fá fyrst svör við spurningum mínum, hvort þetta frv., ef að lögum verður, hindrar verðhækkun á landbúnaðarvörum, kæmi það í ljós, að bændum bæri hækkun, sem ég efast ekki um, ef dæmt er eftir lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl. Ég get ekki stillt mig um að ræða ögn um þá fullyrðingu, sem kemur fram í grg., að landbúnaðarvörurnar vegi réttara skv. nýju vísitölunni en þeirri, sem nú gildir, þar sem neyzluvenjur þjóðarinnar hafi mjög breytzt. Við hvað er miðað, þegar hinn nýi vísitölugrundvöllur er fundinn, og hvernig er hann fundinn? Fjögurra manna fjölskylda á að hafa til ráðstöfunar 253064 kr., þegar búið er að borga tekjuskatt, útsvar og kirkjugjald og hluta af húsnæðiskostnaði, því að sá liður er langt frá því að vera raunverulegur, eins og hann er þarna settur, enda viðurkennt, að svo sé. Ef ríkisstj. ætlast til, að þjóðin taki þessa viðmiðun alvarlega og þær niðurstöður, sem þannig fúst, eru eitthvað til að byggja á, er þá ekki eðlilegt, að þess sé fyrst krafizt af launþegasamtökunum, að ríkisstj. geri fyrst ráðstafanir til þess að tryggja það, að meðallaun þessara stétta séu það, sem við er miðað? Ef launin eru nú lægri, sem enginn vafi er á, og enn eiga þau eftir að lækka, ef ekki verður breytt um stjórnarstefnu, er sú grunnur, sem þarna er byggt á, ekki fyrir hendi og því útkoman alröng. Þessir aðilar, sem miðað er við, hafa ekki í dag um eða yfir 300 þús. kr. í meðaltekjur, þó að þeir hafi haft það kannske fyrir ári. Það er þungamiðjan í þessu máli. Þegar tekjur minnka að miklum mun, eins og nú hefur átt sér stað, verður fyrst og fremst sparað á öðrum liðum en matar- og húsnæðisliðum, og þá fara þeir að vega hlutfallslega meira í hinni raunverulegu vísitölu. Það kann að vera, að nýja vísitalan sé réttari, séu ráðstöfunartekjurnar þær, sem þarna er miðað við. En þar sem tekjurnar eru nú miklu lægri, mun matarliðurinn vera réttari mælikvarði, eins og hann er í núgildandi vísitölu. Og það er hálfbroslegt og gefur til kynna, hvernig siðferðisvitund valdhafanna er, þegar það er athugað, á hverju þessi nýja vísitala er byggð. Í fyrsta lagi er miðað við allt aðrar tekjur en eru hjá þjóðinni í dag. Í öðru lagi er stuðzt við 100 úrtök, mjög takmarkaðan tíma, - ég sagði 100 úrtök. Í þriðja lagi virðist húsnæðisliðurinn aðeins vera tilbúin tala í órafjarlægð frá öllu raunverulegu. En svo er því slegið föstu, að útkoman sé rétt. En hvers vegna er því slegið föstu? Það er vegna þess, að útkoman er hagkvæm fyrir hæstv. ríkisstj., annað skiptir hana ekki máli. En þegar við bændurnir eigum í hlut, er ekki hægt að byggja á líkum fjölda búreikninga, þó að þeir nái yfir miklu lengra tímabil, byggðir á raunverulegum tölum, en ekki hugsuðum, séu studdir vinnumælingum, þar sem fulltrúi neytendanna hefur frjálsar hendur um slíkar athuganir og hefur þekkingu á að gera slíkar athuganir. Hvað veldur slíku? Það kemur sér óþægilega fyrir hæstv. ríkisstj. Þess vegna má ekki viðurkenna, að vinnuliðurinn í verðlagsgrundvellinum sé nægilega vel undirbyggður, og má því ekki byggja kaup bændanna á slíku. Sá, sem er sterkari, hefur rétt fyrir sér, er sú siðfræði, sem felst í þessu, en hvað er rétt eða rangt virðist ekki skipta neinu máli. Þegar hæstv. landbrh. lagði fram frv. sitt hér á hinu háa Alþ. um breytingu á framleiðsluráðslögunum, þá kom það þannig út í ræðu hans, að það væri nú fyrst á þessu ári, sem starfrækt væri hér búreikningaskrifstofa, og því væri á svo litlu að byggja um rekstrarkostnað og vinnumagn búanna. Það er búið að reka slíka búreikningaskrifstofu mörg ár og því fyrirsláttur einn að bera slíku við. Hitt er svo annað mál, að hún var endurskipulögð samkvæmt nýjum lögum um síðustu áramót. Og ef 100 úrtök nægja til að byggja á vísitölugrundvöll, þá ætti svipuð tala búreikninga að vera einnig grundvöllur til að byggja á vinnulið verðlagsgrundvallarins. Mér er ljóst nú, eftir að þetta frv. um breytingu á framleiðsluráðslögunum var lagt fram hér á hinu háa Alþ. og eftir að hafa hlýtt á röksemdir hæstv. landbrh. fyrir því, að nú á að búa til rökstuðning fyrir því, að í þetta sinn eigi ekki að fara eftir lögunum um að meta og virða vinnumagn grundvallarbúsins og verðleggja landbúnaðarvörurnar eftir því. Nú er sagt, að þetta sé ekki enn nógu vel rannsakað, ekki nógu vel undirbyggt. En er ekki alltaf hægt að segja það? Og er ekki full ástæða til þess að álykta af því, hvernig hæstv. ríkisstj. undirbyggir hinn nýja vísitölugrundvöll, sem að hennar sögn er hárréttur, og þegar hins vegar það er athugað, á hvaða grunni vinnuliður verðlagsgrundvallarins sé byggður, að það sé mikil hætta á því, að á valdatíma hæstv. ríkisstj. verði ekki verðlag samkvæmt gildandi lögum? Er ekki endalaust hægt að segja, að rétt sé rangt eða þetta og hitt sé ekki nógu vel undirbyggt, þegar stjórnað er út frá þeirri reglu, að sá, sem ræður, hafi alltaf rétt fyrir sér? Lögin um framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl. bera það með sér, að tilgangur þessarar lagasetningar hafi verið sá að tryggja bændastéttinni svipuð laun og launastéttirnar hafa á hverjum tíma. Öll blaðaskrif um þessa lagasetningu og ræður þeirra, sem að lagasetningunni stóðu, staðfesta þetta líka. Hver hefur svo reynslan verið? Meðaltekjur bændastéttarinnar hafa aldrei náð meðaltekjum viðmiðunarstéttanna, og þó hefur þetta bil aldrei verið meira en einmitt nú. Ef verðstöðvunarkaflinn í þessu frv. nær til þess að hindra, að bændur fái verðhækkun vegna aukins tilkostnaðar, og ekki á að taka neitt tillit til vinnumagnsins í vinnulið grundvallarins, eins og ræða hæstv. landbrh. gaf til kynna hér á dögunum, þá mun þetta bil enn aukast og setja ýmis byggðarlög í mikla hættu, að þau verði yfirgefin og fari í auðn. Hvers virði er þá þessi lagasetning bændastéttinni í heild, ef á að brjóta hana þannig niður eða sniðganga hana með málatilbúningi? Hvort er þetta landbúnaðarstefna hæstv. landbrh. eða hæstv. viðskmrh.? Ýmsum þykir nú þróunin hafa orðið sú í þessum málum, að það bendi frekar til þess, að hæstv. viðskmrh. ráði orðið mestu hvað snertir landbúnaðarmálin í ríkisstj. Sennilega vantar hann enn vinnuafl til að láta byggja banka og bankaútibú yfir allt peningaleysið. Og ef til vill ætlar hann að auka hagræðinguna í þessum peningastofnunum þjóðarinnar með því að fjölga þar enn um nokkra tugi, því að í bönkum og sparisjóðum vinna ekki nema rúmlega 2000 manns. Það er nú allt og sumt. Það hlýtur því að vera auðvelt að koma fleirum þar á jötu. Þjóðin lifir frekar á því heldur en á landbúnaði. IV. kaflinn er um farmiðagjald. Það er gert ráð fyrir, að það ákili ríkissjóðnum 60 millj. eða 8% af því, sem talið er að vanti til að ná saman hallalausum fjárlögum. Það má segja, að þessi skattur sé annars eðlis en flest það, sem hér er gert ráð fyrir að gera ríkissjóðnum til bjargar. Þarna er a. m. k. ekki seilzt upp á matarborð landsmanna. En á hitt ber að líta, að þessi skattur hittir fyrst og fremst eitt fyrirtæki í landinu, sem til þessa hefur haldið uppi mjög gagnlegri þjónustu fyrir landsbyggðina en þarna á ég við Flugfélag Íslands. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Flugfélag Íslands hefur haldið uppi föstum áætlunarferðum á alla helztu staði úti á landi. Þessi þjónusta hefur ekki staðið undir sér fjárhagslega, enda mun það fátítt erlendis, jafnvel hjá stórþjóðum, að innanlandsflug sé ekki styrkt af almannafé. En utanlandsflugið hefur skilað talsverðum hagnaði, og má segja að það hafi gert Flugfélaginu mögulega þá þjónustu, sem það hefur látið í té hér innanlands. En kunnugir telja, að með þessum farmiðaskatti sé kippt rekstrargrundvellinum undan Flugfélagi Íslands, og hlýtur slíkt að leiða af sér annaðhvort stórhækkuð fluggjöld hér innanlands eða miklu verri þjónustu, sérstaklega fyrir hina fámennari staði úti á landi, nema hvort tveggja komi til. Er þá orðinn hæpinn ávinningurinn af þessum skatti. Og hvað segir stjórnarformaður Flugfélags Íslands um þennan skatt, hv. 7. þm. Reykv., Birgir Kjaran? Er hann tilbúinn að samþykkja hann? Og verði hann lögfestur, eins og frv. gerir ráð fyrir, mundi það ekki hafa áhrif á þjónustu Flugfélagsins við landsbyggðina, annaðhvort með stórhækkuðum fargjöldum eða færri ferðum og lélegri þjónustu? V. kaflinn er um breytingu á ýmissi skattheimtu. Þar er m.a. ákvæði um að sexfalda fasteignamat á bújörðum sem undirstöðu til álagningar eignarskatts. Sízt mundi ég verða til þess að átelja skattheimtu eftir efnum og ástæðum. En hér er því miður ekki stuðzt við neinar raunverulegar eignir. Samfélagið hefur leikið bændur landsins þannig undanfarin ár, að jarðir þeirra eru nær óseljanlegar, sem er afleiðing af því, að bændur hafa um árabil verið langtekjulægsta stétt landsins. Engin samræming hefur verið gerð á skráðu fasteignamati jarða, ef til vill nánast tilviljun ein um mat hverrar einstakrar jarðar og ósamræmi ótrúlegt. Ef þessi skattur verður lögfestur, er því hrein tilviljun, hvernig hann leggst á. Verður því í mörgum tilfellum tilbúin eign notuð sem undirstaða um ákvörðun skattsins. Í grg. með frv. segir m.a., með leyfi forseta: „Margvíslegar ráðstafanir geta hér komið til greina. Það skiptir hins vegar miklu, að þær aðgerðir, sem valdar eru, séu í sem mestu samræmi við hina almennu stefnu, sem fylgt hefur verið og ætlunin er að fylgja.“ Hér er ekki farið dult með það, hvers er að vænta af hæstv. ríkisstj. og hafi einhver verið í vafa um hina almennu stefnu, þá ætti sá vafi að vera horfinn við tilkomu þessa frv. og öll vinnubrögð í sambandi við það og aðrar stjórnarathafnir þessa haustdaga, þegar aðstæðurnar gerðu það ekki lengur mögulegt að halda feluleiknum áfram, sem hófst fyrir rúmu ári, enda er nú langt til næstu kosninga og öllu óhætt. Nú er það fjármagnið, sem á að deila og drottna. Það er sú stefna, sem á að ráða. En er ekki verið að sigla hraðbyri inn í Efnahagsbandalag Evrópu leynt og ljóst? Er ekki forsendan fyrir því, að sú sigling takist og raunar sé möguleg, að lama okkar landbúnað og mikinn hluta iðnaðarins? Hvert er stefnt í þessum málum? Hvað segja okkar iðnaðarmenn? Hvað segja bændur landsins? Og nú er verið að skattleggja fátæktina, sbr. eignarskattinn á verðlausar jarðir. Ég verð að óska hæstv. landbrh. til hamingju með þá framkvæmd. Hún mun verða geymd ásamt fleiri rósum í hnappagati hans, ef landbúnaðarstefna sú, sem felst í þessu frv. og öðrum tilburðum núverandi valdhafa, nær fram að ganga. En vissulega á hæstv. landbrh. annað og betra skilið en að á minnisvarða hans verði skráð, þegar þar að kemur: „Síðasti landbúnaðarráðherrann á Íslandi.“ Ef við lendum í EBE, þá verður stutt í það, að mestallur landbúnaður leggist niður, og þá höfum við ekkert að gera lengur við landbúnaðarráðherra. Ég er þess fullviss, að hæstv. landbrh. ber hag og viðgang bændastéttarinnar fyrir brjósti ekki síður en aðrir. En margt bendir til þess, að hann skorti þrek til að standa af sér þau öfl innan stjórnarflokkanna, sem stefna vilja þjóðarskútunni inn í Efnahagsbandalagið og kæra sig kollótt um afleiðingar þess fyrir okkar atvinnuvegi. Þeir mæna á erlent fjármagn og stóriðju, og engu er líkara en þeir hafi misst alla trú á land og þjóð. En nú vill svo gæfusamlega til, að nokkrir bændur eiga sæti hér á hinu háa Alþ., sem fylgja Sjálfstfl. að málum, og það eru einmitt þeir, sem ráða örlögum bændastéttarinnar í dag og ef til vill einnig örlögum þjóðarinnar allrar. Ef þeir standa vörð um stétt sína, þá heldur landbúnaðurinn hlut sínum og hæstv. landbrh. reisn sinni, annars ekki. En ef þeir bregðast stétt sinni, þá þurfa bændur landsins að fylkja liði með launþegasamtökunum í landinu og sýna þar í verki, að íslenzkir bændur láta ekki bjóða sér allt. Það getur orðið eina leiðin til bjargar.



Herra forseti. Það mál, sem hér liggur fyrir til 2. umr., er kallað frv. til l. um efnahagsaðgerðir, en mætti eins kalla frv. til l. um refsiaðgerðir eða refsiráðstafanir gegn almenningi í landinu. Flytjandi málsins, hæstv. ríkisstj., upplýsir í grg. frv., að ráðstafanirnar, sem þar eru ráðgerðar, muni hafa í för með sér a. m. k. 7% kjararýrnun fyrir almenning í landinu, og þá rýrnun á þessi almenningur að bera, unz betur árar, að sagt er. Aðrir telja, að þessi kjaraskerðing muni nema meira eða 10–12%. Eftir allt það sólskin og heiðríkju, sem veðurspámenn hæstv. ríkisstj. bentu okkur á, að verið hefði í lofti efnahagslífsins s.l. 8 ár, alveg fram að kosningum, kemur það nokkuð flatt upp á almenning í landinu, að nú skuli þurfa að draga svo hatrammlega fyrir sól sem þetta frv. ber með sér. Að vísu hefur veðurlýsingin verið með öðrum hætti síðan um kosningar í sumar, en við minnumst þess enn með gleði, að alveg fram að þeim degi sást hvergi blika á lofti. Fólk er þess vegna almennt ekki búið að átta sig á hinni skyndilegu breytingu veðurfarsins og kannske sízt það fólk, sem var í góðri trú um það atriði, sem segir í 1. málsgr. nál. meiri hl. fjhn. um frv., en þar segir, í byrjun í 1. mgr., með leyfi forseta, að sú stefna í efnahagamálum, sem fylgt hefur verið frá upphafi stjórnarsamstarfs Alþfl. og Sjálfstfl., 1959 hafi leitt til þess, að vöxtur þjóðarframleiðslu og þjóðartekna hafi verið mjög ör, - einmitt þessi ár. Þessu fólki, sem ég var að tala um, dettur í hug og það heldur, að einmitt þessi eiginleiki stefnunnar hefði átt að vera nokkurn veginn einhlítur til þess að duga enn eina og hingað til, fyrst vöxturinn hefur byggzt á þessum eiginleika sérstaklega fram að þessu, og þess vegna trúir fólkið því ekki, að þörf sé á slíkum ráðstöfunum sem nú er verið að boða. Ég er hins vegar ekki frá því, að þörf sé á ráðstöfunum til viðreisnar þeirri viðreisn, sem fólst í leyndardómi áðurnefndrar stjórnarstefnu, og jafnvel meira að segja alveg án tillits til þess, að hallað hefur undan fæti með sölu á sumum íslenzkum afurðum á erlendum markaði. Nú er svo komið að dómi hæstv. ríkisstj., að ganga verður í vasa almennings til þess að rétta hlutina við þrátt fyrir hina góðu stefnu og þrátt fyrir mikið góðæri. Um það er að ræða hér að rétta þar við reikning ríkissjóðs og reyna að hafa hann hallalausan. Það er það, sem fyrst og fremst er boðað í sambandi við frv. En það eru margir aðrir reikningar í landinu, sem líka þarf að rétta við. Flestir framleiðendur landsins til sjávar og sveita eiga og hafa átt í vök að verjast vegna sívaxandi erfiðleika undanfarin ár, vegna rangrar stjórnarstefnu eða stjórnleysis á veigamiklum þáttum efnahagslífsins. Þetta hefur orðið svo þrátt fyrir góðærið, þrátt fyrir eindæma örlæti íslenzkrar náttúru um aflabrögð og uppskeru undanfarin ár. Framleiðslan, öflun hráefna og iðnaður er undirstaða þjóðarbúskaparins, eins og allir vita, og eftir því hvernig gengur um það, fer um afkomu almennings, þjóðarinnar og ríkissjóðs sjálfs. Frv. það, sem hér er verið að fjalla um, snýst þó ekki um þessa undirstöðu. Það er þess vegna að mínum dómi miklu eðlilegra að fara að ráðum minni hl. fjhn. heldur en meiri hl. um afgreiðslu þessa frv. En í áliti minni hl. segir orðrétt, með leyfi forseta: „Byrja þarf á því að gera sér grein fyrir stöðu atvinnuveganna og lagfæra rekstrargrundvöll þeirra. Það er eina leiðin til þess að tryggja næga atvinnu og landsmönnum lífvænlega afkomu. Í framhaldi af þeim lagfæringum ætti að mega vanta þess, að unnt yrði að ná samkomulagi við stéttasamtökin um kjaramálin.“ Þetta segir minni hl. fjhn. í áliti sínu um frv. Á meðan ekki hafa verið lagðar fram svo mikið sem ráðagerðir um lagfæringar á rekstri undirstöðuatvinnuveganna, sýnist mér, að gagnslítið hljóti að vera að bæta hag ríkissjóðs með þeim hætti, sem þetta frv. um efnahagsráðstafanir felur í sér. Í þessum umr. er líka ítrekað búið að benda á þetta, að ekki sé nú vitnað til rökstuddra álitsgerða hvaðanæva að frá atvinnurekendum sjálfum og stéttasamtökum almennings. Hér hefur líka verið af ræðumönnum, sem talað hafa gegn frv., bent á ýmsar leiðir til þess að bjarga þessu spursmáli um reikningsuppgjörið eða reikningsuppsetningu á ríkisreikningnum, m.a. af forseta ASÍ sjálfum hér í gær. Ég lít líka þannig á það, að líklega sé miklu vandaminna fyrir ríkissjóðinn að gera sitt reikningsuppgjör upp þrátt fyrir ástandið heldur en um er að ræða hjá flestum öðrum, sem þurfa um rekstrarreikning að fjalla núna. Um einstaka kafla þessa frv. skal ég ekki fjölyrða hér að þessu sinni. Um þá og frv. í heild hafa þegar farið fram ýtarlegar umr., og þær halda sjálfsagt áfram bæði hér í hæstv. Alþ. og eins úti um allt land. Nú langar mig aðeins til að víkja hér að tveimur atriðum í frv.: Í fyrsta lagi, að í 26. gr. þess er ráðgerð tólfföldun gildandi mats á fasteignum til skatts. Einhvers staðar kemur það nú niður eins og annað, sem ráðgert er þarna. Í kapítalistísku þjóðfélagi, eins og hið íslenzka þjóðfélag er enn að nafninu til, er dálítið lagt upp úr því, að eignamyndun einstaklinga og félaga geti orðið. Allir vita, hvernig komið er hlut þess fólks, sem safnað hefur sér peningaeign. Hún hefur farið sírýrnandi vegna verðbólgunnar og lækkandi gengis, og áhugi til söfnunar á peningum hefur því rénað mjög. Þetta kemur illa út á ýmsan hátt fyrir hið sameiginlega þjóðarbú. Nú á að seilast til þeirra, sem komið hafa yfir sig íbúð, myndað sér aðra fasteign, eru eigendur að jörðum. Það á raunverulega að rýra eignarhluta þeirra með stórfelldri skattlagningu, margfaldri, og draga um leið úr áhuga manna fyrir þessu, sem ég var að tala um, eignamynduninni. Að vísu verður því ekki neitað, að margir þessara manna, sem hér koma við sögu, eru þó miklu betur settir fjárhagslega en hinir, sem treyst hafa á lausaféð sem eign, en þó ekki nærri allir. Nægir í því sambandi að benda á eldra fólk, sem litlar tekjur hefur, og auk þess marga láglaunamenn. Í öðru lagi vil ég svo víkja að IV. kafla frv., sem fjallar um nýjan skatt, svokallaðan farmiðaskatt. Hann á að innheimta af öllum Íslendingum, sem komast vilja úr landi til þess að geta skoðað sig um víðar en hér heima. Skattur þessi er 3000 kr. á hvern miða. Það er nokkuð eðlislægt með mönnum að vilja færa sig úr stað. Við Íslendingar erum eyþjóð og því langt til annarra landa. Þess vegna kostar það miklu meira fé fyrir Íslending, ef hann vill sjá sig um í heiminum, heldur en með öðrum þjóðum gerist. En ég er ekkert í vafa um það, að þeim er þó jafnvel meiri þörf á þessu, að geta ferðast, heldur en einstaklingum annarra þjóða, jafnvel vegna einangrunarinnar, sem þeir hafa búið við. Skattur þessi verkar eins og átthagafjötur fyrir þá, sem ekki hafa gnótt fjár milli handanna. Og það er illt til þess að vita, ef svo fer, að fólk geti ekki leyft sér svo hollt gaman sem að ferðast um á erlendri grund, vegna þess arna, á sama tíma og almenningur allra menningarlanda eykur ferðalög sín með hverju ári sem líður og telur sér það menningarlega nauðsyn. Það ber um þetta atriði frv. eins og öll önnur atriði þess að sama brunni, að það er höggvið í þann knérunn, sem sízt skyldi. Ég læt svo máli mínu lokið. En í heild verður það að viðurkennast, að frv. er á vissan hátt í algeru samræmi við þá stefnu, sem fylgt hefur verið af núv. ríkisstj. og þingmeirihluta og verður sjálfsagt enn um sinn. Það sjáum við auðvitað um leið, ef þetta frv. fer í gegn.



Herra forseti. Þessar umr. hafa að ýmsu leyti verið mjög lærdómsríkar. En e. t. v. er eftirtektarverðast, hversu þar hefur skipt í tvö horn. Sumir hv. þm. hafa ýmist talað í gaman- eða fjarstæðutón, eins og þeir væru ekki kunnugir aðstæðum á Íslandi, hvorki nú né á síðustu árum, og fer ekki á milli mála, að í þeim hópi eru flestir hv. framsóknarmenn, einnig síðasti ræðumaður. óneitanlega var nokkuð gaman að heyra ummæli hans eftir það, sem flokksbróðir hans hafði sagt á undan um það, að ekki væri tekið af þeim ríku, en þessi hv. þm. gerði það að sérstöku ásökunarefni á frv., að það væri einmitt verið að vega að þeim, sem safnað hefðu sér eignum og hefðu þar að auki efni á að fara til útlanda. Þannig rekst eitt á annars horn hjá þessum hv. þm., og skal ég ekki elta ólar við það. Það er þó rétt að viðurkenna, að einn hv. þm., hv. 5. þm. Norðurl. e., talaði á allt annan veg um málið sjálft og virtist gera sér grein fyrir, að hér væri um raunveruleg vandamál að ræða. Hið sama verð ég að segja um þá hv. Alþb.-menn, sem hér hafa um þetta mál talað, að þó að ég sé þeim ekki sammála efnislega, þá játuðu þeir, að hér væri úr miklu vandamáli að leysa, og ræddu málefnalega bæði um vandann sjálfan og þær till., sem fram hafa verið bornar. Nú hefur það verið margtekið fram og þarf í sjálfu sér ekki frekari ítrekunar við, að á þessu síðasta ári og eftir því sem á árið hefur liðið hafa í vaxandi mæli komið í ljós örðugleikar, sem við höfum ekki átt við að etja í sama mæli á undanförnum árum. Með þessu er engan veginn sagt, að ekki hafi bæði fyrr og síðar verið misæri á Íslandi, mismunandi mikill afli og misjafnt verðlag. Þetta er engin nýjung, það er alveg rétt, og það er einmitt af þessum sökum, sem við í ríkisstj. og okkar stuðningsmenn höfum talið það höfuðnauðsyn að skjóta fleiri stoðum undir íslenzkt atvinnu- og efnahagslíf, vegna þess að við vorum okkur einnig á góðæristímabilinu meðvitandi um, að erfiður dagur kemur eftir góðan og menn verða að hafa í mörg hús að leita, ef vanda ber að höndum. Einmitt þessi mismunandi skoðun á þörf á aukinni margbreytni í íslenzku atvinnulífi hefur verið eitt af helztu deiluefnum í íslenzkum stjórnmálum nú síðustu árin og er enn þá mjög mikið deilumál. Ég hef sagt það annars staðar, en ég get ítrekað það hér, að hvort sem okkur gengur vel eða illa að leysa þann vanda, sem nú steðjar að okkur, hefur mér aldrei komið til hugar, að hann yrði auðleystur né hann yrði leystur án þess, að ríkisstj. yrði skömmuð í bak og fyrir Það hefur mér verið alveg ljóst frá upphafi. Ég er hins vegar sannfærður um það, að við kröflum okkur fram úr þessum vandamálum með einum eða öðrum hætti, þjóðin í heild. Það mikilsverða er hins vegar, að við lærum af þessum örðugleikum, að við lærum það, að við megum ekki í jafnríkum mæli og á undanförnum árum treysta á einhæfa atvinnuvegi, að við verðum að nýta allar landsins auðlindir þjóðinni til heilla. Það er sá stóri frambúðarlærdómur, sem við eigum af þessum bráðabirgðaörðugleikum að leiða, jafnframt því sem við að sjálfsögðu verðum að leitast við að leysa þessa bráðabirgðaörðugleika á þann veg, að þeir verði alþjóð sem léttbærastir og leiði ekki til þess að torvelda um of sókn til betri tíma og bættra lífskjara, sem við allir að sjálfsögðu óskum þjóðinni til handa og enginn ágreiningur er um út af fyrir sig, þó að okkur greini á um leiðir. En fram hjá þeirri staðreynd verður ekki með nokkurn móti komizt, ekki með neinum tölum, gamansemi, vísnaupplestri eða hverjum ráðum sem menn vilja þar viðhafa, - fram hjá þeirri staðreynd verður ekki komizt, að árið í ár mun, eftir því sem við sjáum í dag, veita okkur minni útflutningstekjur en síðasta ár, þannig að nema muni fjórðung til þriðjungs minnkunar. Og þetta eru meiri viðbrigði á einu ári en við höfum áður orðið fyrir á okkar starfsævi, þeirra sem nú eru á þingi, - meiri en voru á árunum 1930–1931. Það var upphaf kreppunnar miklu. En þau viðbrigði, sem við verðum nú fyrir, sýnast ætla að verða nokkru meiri eða í minnsta lagi ámóta mikil og þessi miklu viðbrigði, sem urðu upphaf kreppunnar. Hitt er svo allt annað mál, og það sannaði hv. 1. þm. Vestf. glögglega í gær, að íslenzkt þjóðfélag þolir þessi viðbrigði nú miklu betur en við höfum þolað nokkur önnur viðbrigði í okkar sögu, bæði viðbrigðin frá 1930–1931 og önnur áföll, sem við höfum orðið fyrir. Við þolum þetta miklu betur vegna þess, hversu íslenzkt þjóðfélag í heild er nú orðið vel stætt. Og þrátt fyrir allt tal okkar um örðugleika, - og þessir örðugleikar eru mjög miklir og þeir lenda á þeim atvinnugreinum, sem við viðurkennum, að eru að vissu marki undirstöðuatvinnugreinar í okkar þjóðfélagi, afla þess gjaldeyris, sem er skilyrði þess, að við getum flutt inn lífsnauðsynjar frá öðrum löndum, þá verður þó munurinn á heildartekjum þjóðarinnar allt annar og miklu minni en nemur tekjuminnkun þeirra. Það var í sumar talað um, að sú rýrnun mundi nema 4–5%. Ég álít, að það sé of lágt metið. En það er einhvers staðar þar nærri, við skulum segja um eða yfir - sennilega yfir 5%, sem þjóðartekjurnar í heild rýrna. Og við erum ekki að tala um rýrnun á kjörum almennings samkv. því frv., sem hér liggur fyrir. Sú rýrnun má ekki verða nema milli 4 og 5% samkv. þeim mælikvarða, sem verkalýðshreyfingin nú hefur viðurkennt, að sé til frambúðar og hagkvæmari fyrir sig en sá mælikvarði, sem áður hefur verið fylgt. Og jafnvel sú kjaraskerðing gerir ekki meira að verkum heldur en að almenningur verði ámóta vel settur og hann var um áramótin 1965–1966. Það er þess vegna hér ekki verið að vísa til neinna sultar- eða hörmungartíma. Það er ekki verið að segja, að við komumst aftur niður í það eymdarástand, sem við vorum í á kreppuárunum miklu, og við biðjum allar góðar vættir um að forða okkur frá, að annað eins ástand skapist aftur. En viðbrigðin núna eru fyrir þessa atvinnuvegi, sem þarna eiga hlut að máli, sannanlega jafnvel meiri en þau voru í upphafi þessarar kreppu. Nú er um að gera fyrir okkur að læra af reynslunni. Nú er um að gera fyrir okkur að láta ekki náttúruöflin blind og grimm ráða, heldur reyna að haga málum þannig, að þetta verði okkur að sem minnstum skaða og byrðarnar komi sem réttlátast niður. Alþýðusambandið telur, að þarna skorti töluvert á. Þegar borið er saman það, sem þarna ber á milli, skal ég ekki segja, hvort munurinn er eins mikill á þeirri raunverulegu lífskjaraskerðingu og ýmsir vilja vera láta. Ríkisstj. hefur borið fram þá till., að 3 stig verði bætt upp á 1½ árs bili, þannig að varanleg skerðing af þessum sökum verði ekki eins mikil og samkv. hennar upphaflegu till. Því hefur verið haldið fram og blákalt fullyrt, að í þessu fælist kaupbinding. Það hefur aldrei staðið til og er á misskilningi byggt. Á þeim fundi, sem þetta var borið fram við samtalsnefnd launþega Alþýðusambandsins og ríkisstarfsmanna, var það alveg fyrirvaralaust flutt af mér, ekki settur neinn fyrirvari á þetta tilboð, þannig að fullyrðing eins þeirra, sem þar var staddur, um, að þetta hafi verið sett sem skilyrði um kaupbindingu af minni hálfu, sprettur ekki af því, sem ég sagði þar. Ég hygg hins vegar, að hann styðjist við ummæli manna, sem höfðu talað við mig utan fundar, og eitthvað blandazt í meðförum. Hitt er rétt, að við höfum gert ráð fyrir, að ef verkalýðsfélögin bættu sér upp þessa skerðingu, ef þau bættu sér þessa skerðingu upp með grunnkaupshækkunum, væri ekki líka hægt að borga uppætur og vísitöluuppbót, og vænti ég, að allir hv. þm., sem um þetta mál vilja hugsa, geri sér fulla grein fyrir, að það er ekki sanngjarnt. Einmitt þess vegna er þetta sett sem heimild, en vitanlega er það byggt á því, að ef menn una, - sem við skulum segja í dag, að séu ekki miklar líkur til, - ef menn una þeirri lagasetningu, sem hér er sett fram, án þess að grunnkaupshækkanir verði, sé það skuldbinding af hálfu ríkisvaldsins, að þetta skuli greitt. Um þetta má ekki vera neinn vafi, og efniságreiningur getur verið nægur á milli okkar, þó að við séum ekki að búa til ágreining algerlega að tilefnislausu. Eins vil ég algerlega mótmæla því, sem hér kom fram í umr, í dag, að þess mætti vænta samkv. þessum till., að skerðingin sökum vísitölubindingarinnar yrði mun meiri en gert er ráð fyrir í frv. Það hefur einmitt verið glögglega tekið fram, að þessi upptalning er gerð vegna þess, að ríkisstj, vildi láta það ljóst koma fram, hverrar skerðingar væri að vænta, og ef einhver ný skerðing yrði, kæmi hún launþegum til bóta. Þetta veit ég, að viðsemjendur mínir úr stjórn Alþýðusambandsins staðfesta, vegna þess að þetta hefur hvað eftir annað verið fram tekið og einmitt staðfest af formanni Alþýðusambandsins á fundi í stjórnarráðinu nú í vikunni, að um þetta var út af fyrir sig enginn ágreiningur. Hitt er svo annað mál, að þeir segja, að hér sé um meiri skerðingu að ræða heldur en þeir telja sanngjarnt, að á launþega sé lögð. Það er allt annað mál. Það er efniságreiningur, sem er sjálfsagt að skoða til hlítar og ekki hafa neinar fullyrðingar um, fyrr en allar hugsanlegar leiðir eru kannaðar. En ég hef ekki talið fært, og ríkisstj. er um það sammála, að við höfum ekki talið fært, að ríkisstj. skuldbyndi sig til þess, að engin vísitöluskerðing kæmi til álita. Það væri að vísu hægt að ná samningum um það nú og sleppa út úr þeim vandræðum, sem eru í dag, með því að gefa slíkar yfirlýsingar. En ef slíkt ákvæði væri sett inn, sé ég ekki með nokkru móti samkv. neinni þeirri till., sem enn hefur verið nefnd, hvernig ætti að leysa vanda sjávarútvegsins eftir áramótin. Það má vel vera, að það þurfi eitthvað meira til, en því hefur verið lýst yfir af hálfu ríkisstj., að ef þetta frv. yrði samþ. og ef það næði efni sínu samkv. fram að ganga, mundum við hafa þær álögur, sem við teldum þörf á og umfram þyrfti að leggja til sjávarútvegsins með þeim hætti, að vísitöluákvæðið tæki þar til. Ef menn hins vegar neita þessu í dag, að slík skerðing gæti komið til greina, getur enginn stjórnandi eða sem ætlar að taka á sig ábyrgð á meðferð mála hér í framtíðinni, gefið slíka yfirlýsingu, vegna þess að hann fer í beina ófærni. Ég tel, að þetta frv. sé forsenda þess, að vandi útgerðarinnar verði leystur, það sé forsenda þess, og þótt það sé ekki öruggt, að allur vandi hennar sé þar með leystur, þá sé þetta stórt og mikilsvert skref áleiðis. Ef menn neita að stíga það skref eða gera það ónýtt, magna þeir vandann, og þá skiptir engu máli, hvort það er núverandi stjórn, samstjórn allra flokka, sem yrði kölluð þjóðstjórn eða hvaða nafni sú stjórn gengi undir, sem við tæki, að samkv. þeim till., sem enn hafa komið fram, sleppa menn ekki hjá einhverri svipaðri kjaraskerðingu og af þessu leiðir. Með þessu segi ég engan veginn, að það sé endilega útilokað, að önnur en þessi leið ein komi til greina. Ég lýsi því enn og aftur yfir, að ég er reiðubúinn til þess, bæði meðan á meðferð þessa máls stendur og eftir á, hvenær sem menn fást til alvarlegrar viðræðu, að athuga ekki sízt við verkalýðshreyfinguna og hennar fulltrúa, en einnig aðra aðila, sem þar koma við sögu, alla þá möguleika, sem geta leyst vandann. En ég og ríkisstj. erum ófáanleg til þess að fallast á till., sem hljóta að auka vandann og stefna í algera ófæru. Við skulum láta vera allar hótanir á báða bóga. Málið er allt of alvarlegt til þess. Við skulum bara nota þann tíma, sem við höfum, til þess að íhuga alla þá möguleika, sem eru fyrir hendi, öfgalaust, en með málefnalegum rökum og íhugun þeirra leiða, sem til greina koma, og kanna, hvort hægt sé að ná því, sem ná þarf. Út af fyrir sig er ríkisstj. ekki keppikefli að slíta vísitöluna í sundur, ef hægt er að ná því, sem þarf að ná, með öðrum hætti. Það skulum við kanna enn þá betur en okkur enn hefur tekizt. Hv. 9. þm. Reykv. sagði í gær, að ríkisstj. hefði ekkert viljað gera með till. viðræðunefndarinnar, formanns n., um þessa 6 punkta, sem voru settir í allt, og þá 5 punkta, sem settir voru til viðbótar þessu fyrsta óhnekkjanlega skilyrði varðandi vísitöluna. Ég vil ítreka það, sem við höfum marglýst yfir og kemur fram í hinni sameiginlegu stefnuyfirlýsingu, að ríkisstj. lagði til, að frekari viðræður færu fram um ráðstafanir til að bæta innheimtu söluskatts og skatteftirlits yfirleitt, og þetta er varðandi annan punktinn. Við erum fúsir til þess, ef verkalýðshreyfingin vill í raun og veru setja menn til þess að athuga með okkar fulltrúum þau vandamál, sem þarna þarf að leysa. Þá erum við fyllilega fúsir til þess að kanna það til hlítar. Hitt vil ég segja, að það leysir ekki okkar vanda, þó að menn fullyrði hér, að það muni skipta hundruðum millj., sem misfari vegna slaklegrar innheimtu söluskatts og tekju- og eignarskatts. Þetta eru fullyrðingar, sem enginn getur sannað. Hitt er hins vegar hægt að sanna og er óhnekkjanlegt, að innheimta þessara gjalda hefur farið batnandi og mjög batnandi hin síðustu ár, bæði varðandi söluskattinn og tekju- og eignarskatt. Og varðandi tekju- og eignarskatt er nú komið miklu strangara eftirlit heldur en var nokkru sinni áður, þ. á m. þegar okkar hv. stjórnarandstæðingar höfðu meiri áhrif í málefnum ríkisins og ríkisstj. en þeir hafa nú. Ég er ekki að ásaka þá fyrir þetta. Það er eðlilegt, að menn læri smám saman af reynslunni. En það er óhnekkjanlegt, að það er miklu strangara eftirlit heldur en var áður. Við viljum kanna það með öllum góðviljuðum mönnum, hvaða umframráðstafanir er hægt að gera. En við bendum jafnframt á, að hinir fróðustu menn telja, að það séu ekki rök fyrir því að telja, að afföll af söluskattinum séu nema nokkrir tugir milljóna. Þeir tala um 50 millj., það er mikil upphæð líka, en hitt vitum við, að fullkomin verður skattheimta aldrei. Það er talað um 5%. Það getur vel verið, að það sé meira, ég hef ekki þekkingu á þessu. En við erum reiðubúnir til þess að gera í þessu strangari ráðstafanir heldur en hingað til hafa verið gerðar, ef menn telja að athuguðu máli, að líklegt sé, að þær nái ætluðum tilgangi. En skriffinnskan ein stoðar þar ekki. Og það er ljóst, að slíkar ráðstafanir verka ekki nema á löngu tímabili. Það þarf að herða smám saman að, það tekur langan tíma. Eins og ég segi, menn læra þarna af reynslunni. En það er eðlilegt, að þeir, sem ekki hafa undanskotsmöguleika, ætlist til þess, að þessar reglur gangi jafnt yfir alla, þó að við sleppum almennum siðferðisbollaleggingum og löghlýðni og öðru slíku. Þá höfum við líka fallizt á að taka til athugunar, hvort spara mætti verulegar upphæðir á gjaldabálki fjárl., og við létum stuðning við þá viðleitni koma fram í viðræðum við n. á sínum tíma og lýstum enn yfir vilja okkar við menn frá Alþýðusambandinu s.l. þriðjudag um beina ósk um það, að þeir tilnefndu menn, sem athuguðu með okkur, hvað í þessum efnum væri hægt að gera. En það er hins vegar alveg vitað mál, að raunhæfur sparnaður kemst ekki á nema á löngum tíma. Það er hægt að gera samþykktir um að fella niður ákveðna styrki. Það er hægt að segja, að það eigi að spara svo og svo mikið. En ef það á að komast í framkvæmd og ekki verða glundroði úr, svo að verulegu nemi, þarf skipulagsbreytingar, og slíkt tekur sinn tíma. Fráleitt er, þegar menn eru að tala um það, að ríkið eigi að ganga á undan öðrum með sparnaði og það eigi að hafa hægara um vik heldur en hver einstakur að spara. Sannleikurinn er sá, að sparnaður hjá ríkinu kemur auðvitað fyrst og fremst fram í tvennu, annars vegar í lækkun launa eða í uppsögn manna eða þá, eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. vildi, að lækka framlög til skóla, hann taldi, að það gæti betra skipulag komið þar til greina. Það má vel vera, að það mætti koma ódýrari skipulagi á skólana, en það verður ekki heldur gert á einni nóttu. Það tekur langan tíma. En flestir telja, að við þurfum að verja meiru til skóla en gert hefur verið. Og yfirleitt er það svo, að bæði hv. stjórnarandstæðingar, stjórnarstuðningsmenn og allir landsmenn vilja fá sín áhugamál fram. Þar á enginn sparnaður að koma til greina. Að vísu taldi hv. þm. að það mætti draga úr ræktun í sveitum. Ég hef séð hans stóra tún, og hann þekkir það vafalaust vel, að ræktun sé ekki bændum alltaf mjög arðsamleg, ef hún er úr hófi. Hann taldi, að það væri jafnarðsamlegt fyrir bændur að draga úr ræktunaraukningunni. Þarna vitnar hann til þess, sem hann þekkir og vill láta það lenda á sér eða sínum stéttarbræðrum. Það er virðingarvert. Þetta er sjálfsagt að skoða. En ábendingarnar verða að vera í alvöru og gerðar þannig, að það geti komið að raunhæfu gagni. Og þá verður það ekki gert, nema það komi einhvers staðar við. Það skulum við hafa alveg ljóst. Það kemur einhvers staðar við. Það er að vísu hægt að vissu marki að taka lán til þess að standa undir vissum framkvæmdum. Það er sjálfsagt að athuga þetta einnig. En þá skulum við muna, að okkar vandræði nú, þessi stórkostlega minnkun á útflutningstekjunum, hafa ekki nýzt verkað til þess, að eftirspurnin eftir lánsfé hefur stórkostlega magnazt, um leið og fé, sem kemur inn í bankana til þess að standa undir þessari auknu eftirspurn, er miklu minna en áður, þannig að það er miklu meiri samkeppni um lánaféð en verið hefur, og vitanlega verður að halda þannig á málum nú, eins og ég sagði, þegar ég lagði þetta frv. fram á Alþ., að við eigum frekar að hnika til þeim föstu reglum, sem menn fylgja venjulega, til þess að geta haldið atvinnuvegunum gangandi, heldur en höggva þar á eða skerða. Þetta mál er því vissulega ekki eins einfalt og ýmsir vilja vera láta. Það er auðvitað ætíð svo, að sitthvað fer í súginn, bæði hjá þessari ríkisstj. og öllum öðrum. Það má benda á, að þetta hefði verið hægt að spara og þetta. Venjulega eru það svo litlar upphæðir, að þær skipta engu máli. Aðalatriðið er, að ríkissjóður er til þess bæði að halda uppi lífsnauðsynlegri þjónustu fyrir almenning, til þess að annast framkvæmdir í landinu, sem enginn okkar vill án vera, og til stórkostlegrar tekjujöfnunar einnig, bæði í tryggingum og niðurgreiðslum, eins og nú kemur fram, þegar niðurgreiðslurnar hafa verið minnkaðar, alveg gagnstætt því, sem ýmsir hafa haldið fram til þessa, þegar þeir hafa sagt, að niðurgreiðslurnar væru eingöngu til þess að skekkja efnahagskerfið og kasta ryki í augu almennings. Þá er einnig rætt um kröfu nefndarinnar, að verðlagsákvæði verði gerð víðtækari og verðlagseftirlit. Við höfum tekið undir, að þetta væri rétt að athuga. Ég vil hins vegar segja, að það hefur margt komið fram, sem sýnir grundvallaðan misskilning á eðli þessa máls eins og margs annars í þessum umr. Í fyrsta lagi er nú það, að bæði einstaklingsverzlun og samvinnuverzlun hafa á undanförnum árum talið, að hagur sinn væri allt of þröngur, og þetta hefur átt við bæði um smásöluverzlunina og innflutningsverzlunina. Og ég veit ekki betur en að bæði stærsti innflytjandinn, SÍS, og einn stærsti eða stærsti smásalinn í landinu, KRON, kvarti hástöfum yfir því, að sinn hlutur sé allt of þröngur. Og það eru margir, sem halda því fram, að ókyrrð hv. framsóknarmanna og tal um stefnubreytingu stafi ekki sízt af því, að þeir vilji á ný geta skapað SÍS forréttindaaðstöðu, svipað og það félag hafði áður, til þess að nýr blómgunartími geti þar hafizt, sem það virðist ekki hafa haft, meðan það hefur orðið að sitja við sama hlut og önnur fyrirtæki. Þetta skal ég ekki frekar rekja. En það er engan veginn einhlítt, þó að á það sé bent, að álagningarprósenta hafi hækkað. Það er engan veginn einhlítt. Hvorki sannar það, að slíkt hafi ekki verið nauðsynlegt til þess að fá aukinn kostnað uppbættan, en einnig hitt, sem ætíð hefur verið lögð höfuðáherzla á af öllum málsvörum verzlunar í landinu, að þeir segja: Ef prósentuálagning er höfð, þá er það til þess að ýta undir óhagkvæm innkaup, - eins og við sjáum nú af því, sem gerðist ekki alls fyrir löngu í viðureign kaupmanna og fyrirtækisins Hagkaupa. Vafalaust er Hagkaup ekki rekið sem neitt góðgerðarfyrirtæki. Vafalaust ætlar eigandi þess sér sinn ágóða af sínu fyrirtæki, ekki síður en aðrir. Vafalaust telur hann sig ná þeim ágóða með hagkvæmari innkaupum en aðrir, en út af fyrir sig ekki með lægri álagningarprósentu, a. m. k. ekki almennt.  Við sáum, að jafnvel hinum allra glöggskyggnustu mönnum, tölvísum, og þeim, sem vilja að þessu sinni ræða málin með rökum, eins og hv. 4. þm. Austf., - honum skauzt mjög, þegar hann fór að ræða um þessi mál. Hann talaði um það, að fjárfesting í verzlun hefði aukizt á síðustu 5–6 árum jafnmikið og fjárfesting eða fjármunamyndun í sjávarútvegi. Þarna sleppti hv. þm. að vísu því úr, að flestir mundu, þegar talað er um sjávarútveg, halda, að þar væru fiskvinnslustöðvar einnig meðtaldar, en þær eru ekki með í þessum tölum. Fjárfestingin þar hefur verið ámóta mikil og hvor hinna um sig. Þetta er það fyrsta, sem þarna kemur til athugunar. Enn fremur er svo það, að þegar um þessa fjárfestingu í verzlun er að ræða, þá kemur inn sitthvað annað undir þeim lið. Þar eru t.d. talin ný gistihús, hótel í landinu, þ. á m. í þessum tölum, sem hv. þm. nefndi, hið nýja Loftleiðahótel á Reykjavíkurflugvelli og fleiri sams konar byggingar um landið. En það eru ekki einungis hótelin, heldur líka olíustöðvar, sem taldar eru, þ. á m. hin mikla olíustöð eða geymir, sem var reistur á Austfjörðum ekki alls fyrir löngu. Þetta verður að hafa í huga. En þá er einnig á það að líta um báta, sem keyptir hafa verið erlendis frá, að þar hefur verðlag ekki hækkað eins mikið og hér innanlands, þar sem verðlag hefur hins vegar farið, eins og við vitum, því miður stórhækkandi, við játum allir meira en góðu hófi gegnir, svo að samanburður að þessu leyti á milli ára er ekki réttmætur, nema allt sé reiknað til fasts verðlags. Ef allt þetta er tekið með í reikninginn, þá lítur þetta dæmi allt öðruvísi út en hv. 4. þm. Austf. hélt fram. Mér er nær að halda, að þá sé fjárfesting í verzlun ekki nema kannske einn þriðjungur miðað við það, sem er í sjávarútvegi og fiskvinnslu. Nú má vel vera, að þetta sé engu að síður of mikil fjárfesting, ég skal ekkert um það segja. Hitt vitum við, að það var orðin mjög mikil þörf á byggingu verzlunarhúsnæðis hér í Reykjavík vegna þess, að allt aðrar fjárfestingarreglur hafa verið látnar gilda hér árum saman heldur en úti um land, sbr. kaupfélagahallirnar, sem reistar voru úti um land, á meðan bann var við slíkum byggingum hér í bænum. Þannig má segja, að á vissu tímabili hafi komið óeðlileg eða óvenjuleg þensla í þessar byggingar til þess að bæta úr þörf, sem hafði skapazt. Nú skilst mér, að sú þörf fari minnkandi, þannig að eftirspurnin sé mun minni en áður var. Í þessu sambandi er einnig rétt að minnast á, - það mátti kannske líka varðandi tekjur ríkissjóðs, það skiptir ekki máli, það, sem ég hygg, að hv. 9. þm. Reykv. hafi drepið á í gær, - hann taldi, að hér væri mjög mikið smygl, sem m.a. lýsti sér í því, að Seðlabankinn mundi á þessu ári hafa fengið íslenzka seðla erlendis frá, sem næmi 300 millj. kr., og taldi, að skýringin á þessu væri sú, að hér væri um stórkostlegt vörusmygl að ræða, sem hann bæði lagði í vissum tilfellum verzluninni til áfellis og í öðru lagi benti á, að ríkið gæti fengið stórauknar tekjur, ef komið væri í veg fyrir það. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, námu slík kaup Seðlabankans á tímabilinu 1. jan. til 31. ágúst 100 millj. kr., einungis 100 millj. kr. Það þótti óhæfilega há upphæð, og þess vegna var sett þessi regla um bann við útflutningi þúsund króna seðla, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. drap á í gamanræðu sinni hér í gær. En það hefur komið í ljós, að eftir að þessar reglur fóru að verka, hefur mjög verulega dregið úr þessum innflutningi, ef svo má kalla. Þarna er enn eitt dæmi þess, að nýjar og strangari reglur hafa verið settar og hafa haft nokkur áhrif, í þessu tilfelli veruleg áhrif. Það er einnig rétt, að það komi fram, - það er alveg ástæðulaust að þegja um það, - að í því viðtali, sem ég og hæstv. sjútvmrh. áttum við fulltrúa yfirmanna á farskipum nú á dögunum, var það talin ein meginástæðan fyrir því verkfalli, sem þar hefur skollið á og er mjög annars eðlis en þau viðbrögð, sem verkalýðsfélögin í heild eru nú að tala um, það skal ég játa, en þar var talið, að ein af aðalorsökunum væri nýjar og strangari gjaldeyris- og tollareglur en áður. Þetta er aðeins eitt vitni þess, að sú viðleitni ríkisstj. að framfylgja lögum betur en áður hefur þegar haft mjög veruleg áhrif. Framhjá hinu skulum við ekki ganga, að auðvitað verða bæði hér á landi eins og annars staðar einhver lögbrot, menn hafa reynt að skjóta sér fram hjá skattalögum og annarri löggjöf, það hefur verið í öllum þjóðfélögum, frá því að þau fyrst mynduðust. Það er einungis vinur vor, Brynjólfur Bjarnason, sem trúir því, að ný manngerð sé sköpuð í Rússlandi, þar sem fólkið sé orðið algott. Það var eins og goodtemplarinn, sem fór þangað austur um árið og sagði, að Sovét-Rússar væru búnir að leysa vandamál áfengisins í eitt skipti fyrir öll. A. m. k. gera þeir það ekki með því að veita ekki áfengi, það vitum við, sem höfum heimsótt þá, jafnvel hér, að þeir eru háðir mannlegum breyskleikum alveg eins og við hinir, jafnvel þótt þeir hafi haft slíka siðameistara eins og Vishinsky og aðra mannvini til þess að kenna sér manngæzku Varðandi iðnframleiðsluna er enginn ágreiningur okkar á milli um það, að að svo miklu leyti sem hægt er með jafngóðum árangri í landinu sjálfu að framleiða íslenzka vöru, á að gera það. Þar kemur hins vegar alltaf til mat, hvað er jafngóður árangur, og það má vel vera, að stjórnvöldin hafi ekki ætíð verið nógu fljót í vöfum með að breyta tollareglum, sérataklega varðandi hráefni og fullunna vöru. Það er eitt af því, sem horfir til endurskoðunar og maður getur við mann sagt, það erum ekki við frekar en aðrir, sem undir þá sök erum seldir. Varðandi 6. liðinn er aftur á móti það, að við höfum ekki talið verjanlegt, eins og sakir standa, - ég legg áherzlu á það, - að afgreiða fjárlög með tekjuhalla, vegna þess að slíkt mundi horfa til aukinnar eyðslu á okkar gjaldeyrisvarasjóði, sem þegar hefur mjög gengið á af þeim orsökum, sem ég hef áður gert grein fyrir og í raun og veru allir aðrir en nokkur hluti framsóknarmanna viðurkenna, að séu til þess lagaðar að skapa stórkostlega örðugleika fyrir landslýðinn. Ég tel þess vegna, að hv. 9. þm. Reykv. hafi sagt í sinni annars hófsömu ræðu í gær of mikið, þegar hann sagði, að ríkisstj. hefði ekkert viljað með þessar till. hafa. Það er ekki rétt. Hann gat þess að vísu líka í öðru sambandi, að við hefðum lýst því yfir, að við skyldum taka til athugunar bæði varðandi nánari skoðun á álagningu og útgjöldum ríkisins, svo að okkur ber ekki svo mikið á milli, þegar málið er skoðað ofan í kjölinn. Ég endurtek það, sem ég sagði áður, að það getur engin ríkisstj., sem er sér vitandi um þá ábyrgð, sem á henni hvílir, fallizt á till., sem hún sér, að hljóti að leiða út í ófæru. Nú segja hv. stjórnarandstæðingar: En till. ríkisstj. leiða líka út í ófæru. - Ég segi: Ef það er svo, þurfum við að skoða þetta mál enn þá betur. Við þurfum að kanna það til hlítar, áður en til hins versta kemur, hvort hér eru einhverjar leiðir, sem gera fært að afstýra vandræðum í þjóðfélaginu, - ekki að afstýra því, að þjóðin taki á sig kjaraskerðingu, það er alveg vonlaust að tala um það sem möguleika. Hitt má skoða og verður að skoða, og við erum enginn of góður til þess að leggja okkur alla fram, og við eigum ekki að láta brigzl eða hótanir eða neitt verka á okkur til þess að draga úr þeim hug okkar að kanna: Er hægt að finna réttlátari leið til þess að jafna þessari byrði heldur en er í till. ríkisstj.? Við höfum ekki enn þá fengið þær till. frá hv. stjórnarandstöðu. Við færum fullgild rök að því, að hennar till. leysa ekki þann vanda, sem hér er við að etja, þó að þar sé um sumt, eins og ég hef sagt, vikið að málefnum, sem út af fyrir sig þurfa úrlausnar og verður að vinna að því, að lausn fáist á. Ég játa, að það er rétt, sem hv. 9. þm. Reykv. segir og raunar hv. 4. þm. Reykv. tók undir, að það eru sumir þjóðfélagsþegnar, sem þegar hafa orðið fyrir barðinu á þessum samdrætti. En það eru ekki allir. Það er ljóst, að sjómenn hafa þegar orðið fyrir barðinu á þessum samdrætti. En þá er að vísu þess að gæta, að fyrir alla þá, sem ekki eru eingöngu háðir kauptryggingu, hefur vísitölubinding ekki þýðingu. Við skulum minnast þess, að vísitölubindingin hefur ekki þýðingu fyrir þá. En fyrir launþega, sem hafa misst vinnu vegna samdráttar, er það rétt, að þeir hafa orðið verr úti en fastlaunafólk, sem gengur að sínu á þurru. Og ég segi, að það er mjög mikilsvert að fá slíka ábendingu einmitt frá formanni BSRB, að vekja athygli á þessum mikla mun, sem er hjá fastlaunafólki, sem heldur sínu, hvað sem atvinnuástandinu í landinu líður, og verkalýðnum, sem verður fyrir skerðingu. Nú tel ég, að því miður verði ekki komizt hjá skerðingu einnig fyrir verkalýðinn í auknum mæli við það, sem þegar er fram komið. En þetta er sjálfsagt að hafa í huga, og það er sjálfsagt að skoða málið í ljósi þessarar ótvíræðu yfirlýsingar og einmitt þess, sem er höfuðkjarninn í málssókn hv. stjórnarandstæðinga, þegar þeir tala með rökum á móti þessu frv. Ég tel, að bæði þessi hugsun, sem þeir hafa varpað fram, og fleiri atriði geti fyllilega komið til íhugunar. Ég tel, að það sé nauðsynlegt, að þetta frv. gangi sinn gang í þinginu. Við urðum við þeirri ósk að stöðva málið - eða fresta því raunar mun lengur en upphaflega var farið fram á við okkur. En þær viðræður hafa ekki leitt til samkomulags, en sem betur fer fóru þær fram í þeim anda, að við getum vel haldið áfram að tala saman um þann vanda, sem á okkur hvílir, og vanda, sem við sleppum ekki undan. Það stendur á sama, hvort einhver er í ríkisstj., hvort hann er utan stjórnar, hvort hann er með stjórninni eða á móti, hvort hann er hátekjumaður eða lágtekjumaður, undan afleiðingum þess áfalls, sem íslenzkt þjóðarbú hefur orðið fyrir, komast menn ekki. Viðurkenning á þessu hefur skýrlega komið fram í viðræðunefndinni, og ég tel þá viðurkenningu vera ákaflega þýðingarmikla. Ég tel það líka vinning, þó að það leysi ekki það vandamál, sem við verðum að leysa, að launþegar vilja nú taka upp nýju vísitöluna. Þeir gera það að vísu vegna þess, að þeir telja það sinn frambúðarhag, og það er skýrt tekið fram af þeim. En það stendur eftir óhaggað, að ef löggjöfinni væri ekki breytt, mundu atvinnurekendur nú þurfa að borga 3½% meira en þeir þurfa samkv. nýju vísitölunni, og það er strax vinningur, það gerir þetta dæmi léttara.  En þó að verkalýðshreyfingin viti, að hún er að vinna sér til hags, er engu að síður sjálfsagt að viðurkenna, að hún gerir þetta líka af því, að hún veit, að það er þjóðarþörf. Hún gerir það vegna þess, að hún veit, að það er þjóðarþörf og það er hennar eigin þörf að sporna við afleiðingum þeirra örðugleika, sem nú er við að etja. Það sýnir svo skilninginn, sem sumir hafa á því, sem hér er um að ræða, að í Tímanum er fullyrt í morgun með mjög stórum stöfum, að ríkisstj. hafi neitað að taka við 4.4% kaupskerðingu eða kjaraskerðingu hjá verkalýðnum. Þarna hefur nú eitthvað blandazt um fróðleikinn eins og oftar hjá þessum hv. andmælendum frv. Við vitum, að það er nóg af mönnum, sem nú vilja koma illu af stað, sem vilja nota þessa örðugleika í annarlegu skyni. Ég er hins vegar sannfærður um það, að þó að okkur beri á milli, aðaltalsmönnum verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj., um lausn þessa vandamáls og hvernig hægt sé að koma fyrir sem réttlátastri skiptingu þessara byrða, er okkur öllum ljós sú ábyrgð, sem á okkur hvílir, að þjóðfélagið lendi ekki í upplausn og ekki verði farið þannig að, að hörmungartímabil eins og á árunum 1930–1940 hefjist á ný á Íslandi. Þess vegna tel ég, að það sé ástæðulaust að gera meira úr því, sem okkur ber á milli, heldur en efni standa til, heldur beri enn að leita eftir leiðum til þess að kanna til þrautar, hvort hér hljóti að verða þau átök, sem allir munu tapa á.



Herra forseti. Þegar litið er á efnahagsástand íslenzku þjóðarinnar nú, eins og því er lýst af valdhöfunum, þá verður mér fyrst hugsað til þess, sem talsmenn og frambjóðendur þeirra flokka, sem stutt hafa núverandi ríkisstjórn í 8 ár og styðja hana enn, sögðu á s. l. vori í blöðum og á framboðsfundum, þegar þeir voru að leita eftir atkvæðum kjósendanna. Þá var viðlagið í viðreisnarsöngnum það, að þeir, sem vildu efast um traustan efnahag þjóðarinnar og blómlegt atvinnulíf, væru með hrunsöng og barlómsvæl, það væri allt í topplagi, blómlegt atvinnulíf á traustum fótum, fjörugt viðskiptalíf, bankar risu upp um allar byggðir eins og blóm í túni og gætu allir séð, að það bæri vott um almenna velmegun. Álit þjóðarinnar væri alltaf að styrkjast í augum þeirra, sem erlendis fylgdust með og vit höfðu á efnahags- og peningamálum, því að gjaldeyrissjóðurinn væri alltaf að gildna og væri þá orðinn um 2000 millj. kr. Nú, það fór eins og allir vita, eins og oftast vill verða, þegar fagurt er sungið, að menn renna á hljóðið, líkt og þegar sýrenurnar forðum seiddu til sín sjófarendur. En þá fyrst, þegar menn eru komnir svo langt, að ekki verður aftur snúið um sinn, þá sjá menn, að söngurinn kom úr hálsi þeirra, sem vildu villa um fyrir öðrum til þess að ná tökum á þeim. Þannig tókst stjórnarliðinu á síðasta vori að tæla meiri hluta þjóðarinnar til að trúa því, að hér væru fram undan gull og grænir skógar, sem þeir stjórnarliðarnir sjálfir hefðu skapað og þeir einir gætu viðhaldið. En nokkrum vikum eftir kosningarnar kom í ljós, að við, sem í stjórnarandstöðunni vorum og erum, höfðum í aðalatriðum sagt rétt fyrir um það, hvað koma mundi í ljós eftir kosningarnar. Hvernig stendur nú á því, að svo skuli komið sem komið er? Þeirri spurningu þarf hver þjóðfélagsþegn að leita svars við. Stjórnarliðar hafa svarið á reiðum höndum. Þeir segja, að vond vertíð á síðasta vetri, minnkandi síldveiði og verðfall afurða eigi sökina, hins vegar sé þeirra efnahagsstefna, viðreisnin, hin eina og rétta stefna, sem allt gott beri að þakka og ein muni megna að rétta allt við aftur. Nú skal ég viðurkenna það eins og aðrir, að það hefur orðið verðfall á afurðum okkar erlendis og minni afli en í fyrra, og þess vegna neita ég því alls ekki, að það sé nokkuð mikill vandi á ferðinni. En sú þjóð, sem telur ekki nema 200 þús. sálir, en framleiddi á s.l. ári fyrir 24 milljarða kr. að markaðsverði og hefur í mörg ár haft hliðstæð framleiðsluafköst og um langt skeið hækkandi markaðsverð, þangað til það fór að lækka nú fyrir nokkrum mánuðum, hún ætti ekki að vera í vanda stödd, ef rétt stefna hefði ráðið í efnahagsmálum og dálítið meiri hagsýni verið beitt í þjóðarbúskapnum. Það er sárgrætilegt að sjá, hversu illa framleiðslutækin hafa verið notuð, þar sem sífellt er verið að leggja til hliðar dýr og góð skip t.d. og kaupa önnur í staðinn. Ekkert skipulag hefur verið á byggingu frystihúsa og fiskverkunarstöðva. Allir hafa mátt gera allt, sem þeim hefur dottið í hug, og peningar þjóðarinnar hafa farið í fjárfestingarframkvæmdir, sem áttu að verða gróðalind fyrir eigendurna, en þegar dálítið kreppir að, geta þessi fyrirtæki ekki veitt þá atvinnu, sem nauðsynleg er fyrir fólkið, vegna þess að þau bera sig ekki. Þetta hlýtur ávallt svo að fara, þegar meginatvinnurekstur landsmanna er byggður upp skipulagslaust og með það sjónarmið næstum eitt að leiðarljósi að mala eigendum sínum gróða í stað þess að hafa fyrst og fremst eða a. m. k. samhliða það markmið að veita fólki atvinnu því til lífsbjargar. Þegar þessum höfuð- og grundvallarsjónarmiðum er ekki fylgt eftir, þá mun svona fara ævinlega. Það hefur oft verið lofað og prísað af hálfu stjórnarliða, að hér væri fullkomið viðskiptafrelsi og innflutningur hvers konar vara frjáls. Þetta hljómar mjög vel í eyrum, og þær raddir, sem þetta lofa, þykja fagrar. En hræddur er ég um, að þetta hafi orðið þjóðinni alldýrt og allt hefði getað gengið, þó að hér hefðu ekki risið á svo fáum árum allar þær verzlunarhallir, sem sjá má, og þótt nokkuð minna hefði verið flutt inn af ýmsum vörum, sem íslenzkar hendur hefðu getað búið til, eins góðar eða betri en sumt af því, sem flutt hefur verið inn í landið Það er gamalt og gott máltæki eða málsháttur, að hollur er heimafenginn baggi, og það tel ég, að sé sannmæli. Það væri gott núna að eiga í gjaldeyrissjóði, þó ekki væri nema helminginn af því fé, sem farið hefur út úr landinu fyrir kex og tertur og fatnað og annað þvílíkt, sem hægt var að gera hér með jafngóðu móti og annars staðar er gert, því að sannleikurinn er sá, að það er alveg furða með hinn unga íslenzka iðnað, hvað hann hefur á skömmum tíma tekið skjótum framförum og aðlagað sig að þeim aðstæðum, sem fyrir hendi eru hér. Ég tel víst, að þeir, sem hafa mest flutt inn í landið á undanförnum árum af hinum eftirsóttu útlendu vörum, er selzt hafa jafnharðan, hafi grætt allmikið. A. m. k. verður ekki annað séð, þegar litið er á allar stórbyggingarnar, sem þeir hafa reist yfir starfsemi sína. Það er satt að segja dálítið kaldranalegt frá mínu sjónarmiði, þegar lagðar eru fram tillögur um jafnmikla skerðingu á lífskjörum alþýðu manna, að ekkert skuli bóla á því, að þeir verði að skila einhverju aftur til þjóðarinnar, þegar erfiðleikar fara í hönd, sem mikinn gróða hafa haft af verzlun og viðskiptum við almenning á undangengnum árum og hafa fengið að nota sparifé þjóðarinnar til að koma undir sig fótum með því að reisa hús og hallir og kaupa og selja vörur með stórgróða. Það er alleinkennilegt, að þegar núv. ríkisstj. á í einhverju stímabraki út af efnahagsmálum, þá er alltaf ráðizt á garðinn, þar sem hann er lægstur. Þá er farið að braska við að finna leiðir til að lækka í einhverju formi kjör þeirra, sem lægst laun hafa. Stundum er reynt að binda kaupið, eins og var hér 1963 og öllum er í fersku minni. Þá var hæstv. ríkisstj. svo skynsöm að hætta við áform sitt. Nú er það í því formi, eins og kunnugt er, að álögurnar koma harðast niður á þá, sem lægst eru launaðir. Kauptaxti verkamanna getur ekki gefið í árstekjur, ef miðað er við 8 stunda vinnu alla virka daga ársins, nema eitthvað um 140 þús. kr. Þó er önnur stétt, sem er enn lægri í tekjum, en það eru bændurnir. Þeirra meðaltekjur munu vera innan við 100 þús. kr. á ári. Ég tel, að það hefði verið eðlilegra hlutverk fyrir ríkisstj. að finna leiðir til að hækka eða a. m. k. halda í horfinu tekjum þeirra stétta, sem hér hafa verið nefndar, heldur en að leggja til kjaraskerðingu af því tagi, sem þyngst kemur niður á þeim, sem minnst hafa. Ég vil skjóta því hér inn og taka það fram, að hringlið með niðurgreiðslurnar á landbúnaðarvörunum er bændum mjög hættulegt, því að það getur valdið miklum sveiflum á neyzlu þessara vara. Stundum eru þessar vörur greiddar svo mikið niður, að það er gjafverð næstum því á þeim, en annað kastið er niðurgreiðslan mikið til alveg afnumin. Niðurgreiðslur eiga vitanlega fullan rétt á sér að vissu marki, og ég tel sjálfsagt fyrir hverja ríkisstjórn að beita þeim að einhverju leyti, þegar þörf er fyrir. En slíkt hringl sem hér hefur átt sér stað með þetta hlýtur að vera stórhættulegt og ekki sízt fyrir þá, sem framleiða þessar vörur til sölu. Hér í þessum umræðum hefur ekki verið minnzt á það, sem þó er full ástæða til að minna á, að í okkar landi er fjöldi af öldruðu fólki, sem er hætt að geta unnið. Þetta fólk reynir að treina í sér líftóruna með ellilífeyrinum sínum og er yfirleitt mjög þakklátt fyrir þann stuðning, sem það hefur fengið á þann hátt. En ég er hræddur um, að þegar þær ráðstafanir eru komnar í fullan gang, sem nú er verið að reyna að lögfesta hér á hinu háa Alþingi, þá verði lífskjör þessa aldraða fólks ekki þeirri ríkisstj. til sóma, sem er að lögfesta þessar tillögur. Það hefur verið minnzt á það, sem alveg er rétt í þessum umr., að kjaraskerðingin verður því meiri hlutfallslega sem heimilin eru stærri. Það liggur í því, að slík heimili nota hlutfallslega meira af þeim vörum, sem niðurgreiðslur eru minnkaðar á. Við það bætist svo, að í flestum tilfellum eru fyrirvinnur slíkra heimila láglaunamenn, sem vísitöluskerðingin kemur þunglega við, auk þess sem hætt er við, að samdráttur í atvinnulífinu fækki vinnustundum þessara manna, og er þegar farið að bera verulega á því. Afkoma bændanna er þannig, að þeir eru langtekjulægsta stétt vinnandi manna í landinu skv. skýrslum, sem gefnar eru út af hagstofunni, og bilið á milli þeirrar stéttar og annarra stétta hefur verið að breikka nú á síðustu missirum. Það er vitað, að bændastéttin hefur á undanförnum árum safnað lausaskuldum í stórum stíl, og er það nú að verða verulegt vandamál, hvernig þar er komið. Þar er hvoru tveggja um að kenna, erfiðleikum af völdum tíðarfars á sumum svæðum landsins og einnig versnandi afkomu vegna þeirrar efnahagsstefnu, sem hér hefur verið rekin. Og svo bætist nú þar á ofan mikið verðfall á ull og gærum og svo þær ráðstafanir, sem væntanlega með þessu efnahagsmálafrv. verða að lögum gerðar og ég geri ráð fyrir að bitna muni á bændum ekkert síður en öðrum. Ég hef alltaf talið efnahagsmálastefnu ríkisstj. mjög óheppilega fyrir okkar þjóðfélag. Okkar þjóðfélag er ungt í vissum skilningi. Við stöndum ekki á gömlum og traustum grunni efnahagslega. Íslenzka þjóðin var eins konar hjálenda eða hjáleiga frá Danmörku fram á daga okkar, sem lifum enn. Hún var mergsogin í margar aldir, eins og tíðkast enn í dag um margar nýlenduþjóðir, sem verða að hlíta annarra yfirráðum. Við höfum orðið að gera svo að segja allt, sem gert hefur verið af varanlegum umbótum í þessu landi, á einum mannsaldri. Nágrannaþjóðir okkar ýmsar búa í dag og byggja efnahagsgrundvöll sinn á verkum, sem kynslóðir margra alda voru að skapa. Við þurfum því miklu fremur en aðrir að skipuleggja og raða nauðsynlegum framkvæmdum og byggja á þann hátt trausta undirstöðu að efnahagslegu frelsi einstaklinga og þjóða. Sú ríkisstj., sem hér ræður nú, er haldin allt of mikilli trú á einhver blind lögmál, sem eigi að ráða. Þó að ég trúi því, að viss og öflug lögmál stjórni gangi himintungla, þá tel ég, að lögmálskenningar í sambandi við efnahags- og atvinnumál eigi engan rétt á sér. Ég veit, að baráttueðli manna og eigingirni veldur því, að þeir, sem ofan á verða, hrifsa það, sem þeir ná, en hinir máttarminni hafa minna og oftast of lítið, þegar þeir sem mestu ná, hafa of mikið og oft svo mikið, að þeir af þeim völdum biða tjón á sálu sinni. Ég tel þess vegna, að stjórnmálamenn og löggjafarþing og ríkisstj. eigi að stjórna og miðla milli þegnanna þeim feng, sem þjóðarbúskapurinn gefur í arð, í stað þess að láta einhverja trú á lögmál peninga og samkeppni ráða þar úrslitum, hvernig og hvað mikið hver hreppir í sinn hlut. Ég hef ekki trú á gengisfellingum, og ég tel þær hafa valdið mikilli ógæfu í okkar landi og eiga mikla sök á því, hvernig ástandið er einmitt hjá okkur í dag, því að slíkar ráðstafanir hafa alltaf ýtt undir aukna eyðslu, æsing og óeðlilegan hraða og alls konar fjárfestingu og viðskipti, sem hollara hefði verið að vinna með minni hraða. Menn missa við slíkar sveiflur í peningamálum tiltrú til sparnaðar, og þeir telja réttast margir hverjir og allt of margir að lifa hátt og láta hverri stundu nægja sína þjáningu. Á næstu árum tel ég, að þjóðin geti sparað mikið fé í sambandi við byggingu skrifstofu- og verzlunarhúsa, því að þar hefur svo mikið verið gert á síðustu árum, sem leitt hefur af sér gífurlegan kostnað fyrir þjóðina. Ég er líka viss um, að ef atvinnutækin verða nýtt betur en nú er, og á ég þar ekki sízt við fiskiflotann og fiskiðjuverin, þá má mikið spara og mikið græða frá því, sem nú er, og á þann hátt efla atvinnuvegina. Ég er líka viss um, að eitt nauðsynlegasta skipulagsmálið er það, að allir, sem veiða fisk úr sjó, verði að leggja megináherzluna á vörugæðin, en hætta að hugsa fyrst og fremst um að moka sem mestu magni í land á kostnað vörugæðanna. Ég tel víst, að löggjafarvaldið og ríkisvaldið verði að koma til í því máli og hafa forustu um nýja stefnu á þessu sviði. Ef skipulagshyggja tekur sér bólfestu í heilabúum þeirra, sem stjórna landinu, þá geta auðlindir landsins veitt næg verkefni og öllum sæmileg lífskjör, um það þarf ekkert að efast. Ég skal nefna það, sem ég tel, að ekki megi spara, því að það borgar sig ekki, þótt það sé gott að spara á mörgum sviðum, þá borgar sig ekki að spara á sumum sviðum. Og ég er ekki sammála Birni Pálssyni, hv. 5. þm. Norðurl. v., um, að það sé hægt að spara í skólamálum að nokkru ráði. Ég tel, að það megi ekki spara skólabyggingar, því að ég er viss um það, að fátt er okkar þjóð nauðsynlegra heldur en að leggja fé í það að mennta uppvaxandi kynslóð. Ég hygg, að það sé rétt, sem sagt hefur verið, að það sé einhver verðmætasta og bezta fjárfesting, sem hægt er að leggja í. Þess vegna álít ég, að þar megi ekki spara. Og ég álít líka, að við megum ekki spara á því sviði að byggja upp í landinu með vaxandi hraða vegi, góða vegi og góðar hafnir. Þessar framkvæmdir tel ég að verði að ganga fyrir, og þarna megum við ekki spara að öðru leyti en því að fara vel með fé við þessar framkvæmdir. Þá þurfum við einnig að leggja áherzlu á það að rækta landið okkar og græða auðnir og uppblásin svæði nýjum gróðri. Það eru verkefni, sem þjóðin á að leggja áherzlu á að mínum dómi. Hér þarf einnig, til þess að þjóðinni geti vegnað vel, að efla iðnað eftir mætti og reyna að vinna sem mest alla hluti í landinu sjálfu. Ég man eftir því, þegar ég var að alast upp, að þá vegnaði þeim heimilum bezt, sem reyndu að búa sem allra mest að sínu og vinna alla hluti á heimilunum sjálfum eða eins mikið og hægt var. Það mun reynast nógu erfitt í okkar skóglausa og málmsnauða landi að kaupa efni í iðnaðarvörurnar, sem ekki eru til hráefni í hér innanlands, þó að við kaupum ekki einnig vinnuna frá öðrum löndum, sem til þess þarf að breyta hráefnunum í nauðsynlega og gagnlega hluti, Gamalt og gott spakmæli, sem við kunnum öll, segir, að verður sé verkamaður launanna. Ég hef aldrei vorkennt neinum manni að vinna, sem til þess er fær, því að ég álít, að vinnan sé frumskylda hvers manns og án hennar, hvort sem hún er andleg eða líkamlegs eðlis, væri lífið lítils virði og hamingjusnautt. Þess vegna er atvinnuleysi þungt böl í hverju þjóðfélagi, þar sem svo háttar til, að atvinnuleysi verður. Ríkir menn og höfðingjar í fornöld gerðu marga af sínum verkmönnum að leysingjum, sem kallað var, þ. e. þeir gerðu þá frjálsa menn og gáfu þeim lönd. Það sýnir, hversu mikils þeir mátu vinnuna, að þeir vildu launa vel og stórmannlega veitta þjónustu. Viðreisnarstjórnin fékk á s.l. vori traust meira en helmings þjóðarinnar eða kjósenda. Hún launar illa liðveizluna, og henni ferst ekki stórmannlega að vilja nú klípa af skammti, sem ekki var of mikill fyrir hjá þeim, sem erfiðustu störfin vinna, og meira hjá þeim heldur en hjá hinum, sem hærri laun hafa og fínni störf vinna, þó að einnig þeim muni ekki veita af sínu. Ég hlustaði á það hér í gær, þegar forseti Alþýðusambands Íslands, hv. 9. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, las hér í þessum ræðustól samþykkt, sem ráðstefna Alþýðusambandsina gerði um afstöðu sína til þess frv., sem hér liggur fyrir. Mér fannst gæta í þeim tillögum, sem þar voru birtar, mjög nýstárlegs tóns, þar sem boðizt var til þess að taka á launþega, ef ég hef tekið rétt eftir, 3% eða rúmlega 3% kjaraskerðingu með því að taka upp nýju vísitöluna, sem birt hefur verið. Ef hæstv. ríkisstj. gengur ekki að slíku boði, en vill heldur taka áhættuna af verkföllum, þá er hún heillum horfin. Ríkisstj., sem vill heldur fara í stríð við allt þetta fólk, sem þarna stendur á bak við, henni er held ég ekki sjálfrátt. Hún bauð upp á víðtæka samvinnu og fær að mínu viti kostaboð hjá fjölmennustu stéttarsamtökum í landinu. Ég hygg, að þetta boð verði lengi í minnum haft fyrir það, hversu þar, í þessu tilboði, er komið vel til móts við óskir valdhafa, sem virðast í stjórnarstefnu sinni meta ýmislegt annað meir en hagsmuni vinnandi fólks í landinu. Ég álít, að efnahags-, atvinnu- og lífskjaramál alls almennings séu á því stigi nú, að það veitti ekki af að taka hverju því boði með þökkum, sem stjórn landsins fær um hjálp til þess að leysa vandann, og þess vegna undrast ég, ef boði Alþýðusambandsráðstefnunnar verður ekki tekið. Þá skil ég ekki, hvað fyrir hæstv. ríkisstj. vakir og hvernig hún hugsar sér að fara með annan sigur betri af hólmi eftir þennan leik fyrir sjálfa sig eða þjóðina, enda heyrðist mér hér áðan í ræðu forsrh., að það séu farnar að renna tvær grímur á hann í þessu efni, og væntanlega vægir hann til, enda er það eina leiðin, sem sæmandi er fyrir hæstv. ríkisstj., þ. e. að vægja til í þessu máli, það mundi verða stjórninni sjálfri, - ég er nú ekki fyrst og fremst að hugsa um hennar heiður, og þjóðinni til gagns og blessunar, ef þannig yrði farið að. Ég vil alvarlega skora á ríkisstj. að hugsa sitt mál vandlega, áður en hún hafnar þeirri leið.

Frsm. meiri hl. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Þegar lagt var fram þskj. með brtt. frá meiri hl. fjhn. þessarar hv. deildar, láðist að koma þar með brtt., sem fjallaði um verðstöðvun á tímabilinu frá 1. nóv. til gildistöku frv. þessa, sem hér er fjallað um, ef að lögum verður. Ég leyfi mér því að flytja hér skriflega brtt., sem er samhljóða grein í verðstöðvunarlögunum frá því í fyrra. Á eftir 10. gr. komi ný gr., svo hljóðandi : „Nú hefur á tímabilinu frá 1. nóv. 1967 og þar til lög þessi öðlast gildi verið ákveðin verðhækkun á vöru eða seldri þjónustu, sem fer í bága við ákvörðun ríkisstj. á grundvelli heimildar skv. 9. gr., og er þá slík verðhækkun ógild og hlutaðeigandi seljandi er skyldur að lækka verðið í það, sem það var 1. nóv. 1967.“ Ég vil nota tækifærið hér og aðeins leiðrétta eða skýra það, sem ég sagði í ræðu minni í gær varðandi það, sem hv. 4. þm. Austf. kom síðar inn á, þ.e.a.s. kaupmátt tímakaupsins. Ég sagði í ræðu minni, að hann hefði aukizt um 28% frá því 1960, en hv. þm. kom hér með fréttabréf kjararannsóknanefndar og las þar upp tölur, sem hefði mátt skilja þannig, að það, sem ég fór með, hefði verið rangt og þær tölur, sem hann las upp, mundu víkja þeim, sem ég hélt fram. Hv. þm. las alveg rétt upp þær tölur, sem standa í þessu fréttabréfi. Var það grunnvísitalan miðuð við 100 1959. Hann las aðeins upp kaupmátt tímakaupsins í almennri vinnu. Hann lét hins vegar ólesnar upp tölur frá hafnarvinnu, en þar kemur í ljós, miðað við það, sem hann las upp, að miðað við vísitöluna 100 1959 er 12.5% hækkun. Vísitalan á þessu ári, 1967, fyrsta ársfjórðungi er 112.5. Ef hins vegar er tekin vísitala kaupmáttar almennrar hafnarvinnu frá 1960 í þessari skýrslu, sem þá er 91.2, þá reiknast mér til, að hér sé um að ræða 23 eða 24% hækkun. Sé svo líka tekið með í reikninginn það, sem hér stendur, að þessi útreikningur sé án orlofs, þá er það ekki langt frá þeirri tölu, sem ég hélt fram í ræðu minni í gær. Mínar tölur byggðust að sjálfsögðu á því sjónarmiði, sem ég þar flutti, þ.e.a.s. þróun mála frá því 1960 eða frá þeim tíma, sem núverandi efnahagsstefna var upp tekin. Í hagráðsskýrslu frá því í maí er skýrsla um kaupmátt tímakaupsins, og það er grundvallað á tölunni 100 1960. Ég hef athugað framhald þeirra talna, útreiknað á sama hátt, þar er tekin inn orlofshækkun og yfirleitt allir þeir þættir í sambandi við tímakaupið, sem hægt er að reikna til tekna þeim aðila, sem það fær. Þá er meðalhækkun hjá verkamönnum, iðnverkamönnum og iðnaðarmönnum 27.9%, þ.e.a.s. 28. Hefði ég í gær áttað mig á því í mínum ræðuflutningi, að kvenhyllin væri kannske það, sem þá gilti, hefði ég átt að lesa upp tölur, sem eru hagstæðari í þessum málum, en það er um iðnverkakonur, en þær hafa fengið hækkaðan kaupmátt síns tímakaups um 60%. Meðalhækkun allra þessara aðila er 31.7%, miðað við grunntöluna 100 1960. Tölur þessar eru byggðar á skýrslu frá Efnahagsstofnuninni í vor sem leið og tölum reiknuðum út í framhaldi af því á sama hátt.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af ummælum hæstv. viðskmrh. hér fyrr við þessa umr. - Í minni fyrri ræðu hér gagnrýndi ég það mjög, að skýrsla Efnahagsstofnunarinnar, sem lögum samkvæmt á að leggja fyrir hagráð í októbermánuði ár hvert og ræðast þar, skyldi ekki hafa verið lögð fram á réttum tíma, og benti á, að einmitt hefði verið sérstök ástæða til að ræða þar efnahagsmál þjóðarinnar nú og þá sérstaklega úrræði ríkisstj., sem eru nú til umr. í sambandi við frv. um efnahagsaðgerðir, en um þessar ráðstafanir var vitað, þegar Alþ. kom saman 10. okt. s.l. Hæstv. viðskmrh. varð illt við ummæli mín um þetta greinilega, og gaf þær upplýsingar, að skýrsla Efnahagsstofnunarinnar hefði verið gefin út í október, eins og tilskilið er í lögunum. Þetta er alveg rétt hjá hæstv. viðskmrh. að því leyti, að á skýrslunni er dagsetningin 30. okt., utan á kápu skýrslunnar. En hitt er líka staðreynd, að skýrslan var ekki send meðlimum hagráðs fyrr en laust fyrir síðustu helgi og sumum þeirra ekki fyrr en eftir síðustu helgi. Þessu til sönnunar þykir mér rétt að segja frá því, að þessi skýrsla var lögð fram í kjaradómi í sambandi við málarekstur, sem þar fer fram nú um launakerfi opinberra starfsmanna, s. 1. mánudag, 13. nóv., með þeim ummælum málflutningsmanns ríkisstj., Jóns Þorsteinssonar alþm., sem er flokksbróðir hæstv. ráðh., eins og kunnugt er, að hann hefði fengið skýrsluna í hendur s.l. laugardag, en með þeim ummælum Efnahagsstofnunarinnar, að það mætti ekki opna hana fyrr en á mánudag 13. nóv., því að fyrr en á mánudag mundu ekki hafa fengið hana allir meðlimir hagráðs, þ. e. 13. nóv. Þetta sannar ótvírætt, að þessi skýrsla hefur raunverulega ekki komið út fyrr en laust fyrir miðjan nóv. í staðinn fyrir október, svo að hæstv. viðskmrh. hefði vel getað sparað sér þau hneykslunarorð, sem hann lét sér um munn fara út af ummælum mínum, fyrr við þessar umr. Því má svo bæta við, eins og ég sagði áðan, að þessi skýrsla var send kjaradómi á mánudaginn var, en af hálfu formanns hagráðs er hún túlkuð enn sem trúnaðarmál, þannig að það megi ekki útbýta henni hér á Alþ., en það gildir greinilega annað um kjaradóm, og er skýrslan þá vissulega ekki trúnaðarmál fyrir fjölda fólks. Þannig fara stjórnarvöldin með trúnaðarmál, og þannig birtist virðingin við Alþ. Ég vil ítreka það, sem ég sagði um þetta atriði við fyrri umr., að ég beini því eindregið til hæstv. viðskmrh., að hann láti alþm. í té þessa skýrslu, áður en þessari umr. lýkur, og í framhaldi af því verði alþm. látin í té skýrsla um umr. í hagráði um þessa skýrslu, þegar þeim hefur verið lokið. Ég veit ekki betur en að næsta föstudag hafi verið boðaður framhaldsfundur um þessa skýrslu. Það væri sannarlega mjög gagnlegt og nauðsynlegt fyrir Alþ. að heyra um afstöðu fulltrúa atvinnuveganna og fulltrúa atvinnustéttanna í hagráði um ástand atvinnuvega í dag og þörfina fyrir aðgerðir þeirra vegna. - Ég þarf svo ekki að hafa þessi orð fleiri, ég vildi láta þetta koma hér fram.



Herra forseti. Hér liggur fyrir til umr. frv. hæstv. ríkisstj., frv. til laga um efnahagsaðgerðir. Þetta frv. mætti harðri andstöðu þegar við 1. umr., bæði hér í hv. deild og einnig utan þings. Mjög fljótlega, eftir að málið hafði verið lagt fram, og eftir að í ljós komu þær aðgerðir, sem því fylgdu, þ.e.a.s. niðurfelling á nokkrum hluta af niðurgreiðslum á vissar vörutegundir, þá tóku að berast mótmæli frá ýmsum stéttahópum og félagasamtökum víðs vegar að af landinu. Þegar málið hafði verið rætt hér í nokkra daga og stjórnarandstaðan hafði leitt að því full rök og það raunar verið viðurkennt af talsmönnum hæstv. ríkisstj., að þetta frv. og þær aðgerðir, sem því fylgdu, næðu skammt til að leysa þann vanda, sem við var að glíma, og einnig það hafði verið gagnrýnt harðlega, á hvern hátt átti að leysa þau takmörkuðu viðfangsefni, sem frv. fjallaði um, þ.e.a.s. með því að ráðast á garðinn, þar sem hann var lægstur, þá mun hæstv. ríkisstj. hafa orðið það ljóst, að það var ekki stætt á því að keyra þetta mál áfram í gegnum þingið með þeim hraða, sem upphaflega var ætlað, heldur mundi þurfa að athuga hlutina ögn nánar. Það var því orðið við þeim tilmælum stjórnarandstöðunnar að stöðva málið, a. m. k. um sinn, leggja því við stjóra, eins og einhver orðaði það, og hæstv. ríkisstj. bauð upp á viðræður um það, samninga um einstök atriði málsins, bæði utan þings og innan. Launþegasamtökin urðu við þessum tilmælum. Þau settu sameiginlega samninganefnd á fót, Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, og formlegar viðræður hófust milli þessara aðila og hæstv. ríkisstj. mjög fljótlega, eftir að málinu var lagt. Þær hafa svo raunverulega staðið allt til þessa, eða svo að segja. Árangur af þeim viðræðum, sem þegar hafa farið fram, er allsendis ófullnægjandi að dómi beggja aðila. Launþegasamtökin gerðu það þegar í upphafi að höfuðkröfu sinni, að ekki yrðu rofin tengslin á milli kaupgjalds og vísitölu, en á það hefur ríkisstj. ekki viljað fallast. Hún hefur hins vegar boðið viss boð, sem launþegasamtökin telja ófullnægjandi, eins og t.d. 5% hækkun fjölskyldubóta og fleiri bóta almannatrygginga. Launþegasamtökin telja, sem von er, að þær bætur nái skammt. Hækkun fjölskyldubótanna nemur líklega eitthvað um 25 aurum á barn á dag, og má öllum vera ljóst, hversu sáralítið það hefur að segja á móti þeim hækkunum, sem þegar hafa orðið. Og þar sem talað er um í till. ríkisstj., sem nú eru komnar fram á þskj., í till. meiri hl. fjhn., að þessi hækkun á bótum muni verða skattfrjáls, þá held ég, að það sé að flestra dómi nánast broslegt. Þannig standa málin í dag. Einnig liggur það nú fyrir, þegar á þessari stundu, að það er hafið verkfall. Verkfall á kaupskipaflotanum stendur yfir, og það er mjög alvarlegt í sjálfu sér. Víðs vegar úti um land vantar olíu og auðvitað ýmsar fleiri verzlunarvörur, sem menn geta illa án verið, og það stendur á því að flytja afurðir landsmanna o.s.frv. Þá er það áreiðanlega vægt að orði komizt, þó að sagt sé, að útlit um vinnufrið almennt talað sé mjög ótryggilegt. En þegar mál sem sagt standa þannig, þá telur hæstv. ríkisstj. einmitt hæfilegan tíma til þess að taka aftur til við afgreiðslu frv. til l. um efnahagsaðgerðir, þá telur hún hæfilegan tíma til þess að knýja fram þetta frv. sitt hér á Alþingi. Meginefni þessa frv. er skipt í fimm kafla, Í I. kafla frv. er það raunverulega þungamiðjan að rjúfa um stund tengslin á milli vísitölu og kaupgjalds, að fella niður vísitölugreiðslu á kaup um stundarsakir, þ.e.a.s. á meðan tilteknar hækkanir eiga sér stað. Sumar eru þegar orðnar, aðrar boðaðar, eins og t.d. 18% hækkun á hitaveitugjöldum. Ef til vill má skilja orð hæstv. forsrh. áðan þannig, að þær hækkanir, sem verða kunna á tímabilinu, aðrar en þær, sem þegar eru orðnar, komi ekki þarna til greina og launþegar fái þær bættar. En ég segi: ef til vill, því að ég a. m. k. treysti mér ekki til að slá neinu föstu um það, hvernig hafi átt að skilja ummæli hæstv. forsrh. áðan, þótt ef til vill mætti skilja þau á þennan hátt. Það hefur komið í ljós og raunar ekki verið vefengt, þ. e. í grg. þeirri, sem frv. fylgir, að sá halli, sem launþegum er ætlað að bera, sé um 7.5%. Það hefur verið bent á það hér í þessum umr., að þó að ætla megi, að þannig verði það að meðaltali, þá fari það ekki á milli mála, að raunveralega verði hallinn nokkru meiri - og raunar æði miklu meiri hjá þeim tekjulægstu, sem minnst geta veitt sér, en þurfa að nota mestan hluta tekna sinna til allra brýnustu þarfa. Fulltrúar launþegasamtakanna í samninganefndinni og hvarvetna þar, sem þeir hafa látið til sín heyra, leggja á það megináherzlu, að samband á milli vísitölu og kaupgjalds sé ekki rofið. Þeir vitna til þess, að þetta samband vísitölu og kaupgjalds var tekið upp í júnísamkomulaginu, samkomulagi, sem gert var milli þáverandi hæstv. ríkisstj. og launþegasamtakanna að undangengnum allmiklum og hörðum samningum. Það er eiginlega nokkuð ljóst dæmi um stefnuleysi og hringlandahátt núv. hæstv. ríkisstj. og þingmeirihluta, hvernig staðið hefur verið að þessu máli. Því var í upphafi heitið í ágætri bók, Viðreisn, að kaupgreiðslur skyldu vera teknar úr sambandi við vísitölu. Þetta var gert og þá var því haldið fram, að þetta væri alveg höfuðnauðsyn og mundi hafa stórkostleg og heillavænleg áhrif á alla þróun efnahagsmála á Íslandi. Síðan er samið um að taka þetta samband á milli launa og vísitölu aftur upp í margnefndu júnísamkomulagi. Og það var nú ekki alveg að heyra á talsmönnum stjórnarflokkanna, að þar hefði verið um neyðarsamninga að ræða, heldur þvert á móti. Þetta samkomulag var af þeirra hálfu mjög lofað og því haldið fram, að það mundi orka mjög til blessunar á efnahagslífið, alveg eins og því hafði verið haldið fram í Viðreisn og í málflutningi fyrr, að hitt yrði til góðs, að rjúfa sambandið. Og nú kemur svo þriðja útgáfan af afstöðu stjórnarflokkanna til þessa sérstaka máls og líklega eins konar millistig á milli hinna tveggja, sem ég vék að áðan, og það er að taka vísitöluna úr sambandi um takmarkaðan tíma, á meðan vissar hækkanir fara fram, en tengja svo aftur eftir verðhækkanirnar. Í þessum 1. kafla eru svo ákvæði um það að taka upp nýja vísitölu. Hún hefur verið undirbúin fyrir nokkru, og meginmunurinn á uppbyggingu hennar og þeirrar gömlu er sá, að inn í nýju vísitöluna eru teknir fleiri neyzluflokkar en áður og þar hafa meiri áhrif ýmsir þættir neyzlunnar, sem kosta meira og vorn ekki almennir áður. En aftur á móti matvörurnar og allar brýnustu nauðþurftir vega af þessum ástæðum minna í nýju vísitölunni heldur en þær gerðu í þeirri gömlu. Við þessu er út af fyrir sig ekkert að segja. Það er eðlilegt, að það þurfi að endurskoða uppbyggingu vísitölunnar öðru hverju, og mjög eðlilegt, að þess þurfi einmitt á þeim tímum, þegar miklar breytingar verða í lífsvenjum manna og háttum, eins og orðið hefur núna á síðustu árum. Í II. kafla frv. er fjallað um verðstöðvun. Ég mun þá að ósk forseta og í samræmi við þann fundartíma, sem ákveðinn hefur verið, fresta minni ræðu og mun þá taka til að ræða II. kafla frv. síðar. [Frh.]