Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Heilbr.- og félmn. hefur tekið þetta frv. til athugunar og borið það saman við gildandi lög um þetta efni. N. hefur komizt að raun um það, að í þessu frv. felast mjög litlar breytingar frá þeim lagaákvæðum, sem nú gilda, en á hinn bóginn er því svo farið, að mörg ákvæði tryggingalaganna falla úr gildi um n.k. áramót, og ber því nauðsyn til að lögfesta þetta frv., sem hér liggur fyrir nú, áður en þingi verður frestað. Heilbr.- og félmn. mælir með því, að frv. verði samþ. Einn nm. áskildi sér rétt til þess að bera fram brtt. við frv., og mun hann að sjálfsögðu gera grein fyrir þeirri breytingu hér á eftir.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir. Þær eru nú reyndar ekki nema tvær talsins, till. mínar, enda þótt ég telji, að ástæða hefði verið til að leggja til fleiri breytingar á frv. Ég hef ekki gert neinar brtt. við upphæðir ellieða örorkulífeyris að þessu sinni, og kemur það til af því, að þegar ég lagði hér fram mínar brtt., þá hafði ég fyrir mér plögg um afgreiðslu málsins í Ed., þar sem gert var ráð fyrir, að öryrkjar og ellilífeyrisþegar kæmu til með að njóta uppbótar á lífeyri sinn í samræmi við það, sem loforð hafði verið gefið af hálfu ríkisstj. um að hækkað skyldi kaup til opinberra starfsmanna. Það hefur reyndar komið í ljós, að sú hækkun, sem verður hjá öryrkjum og gamalmennum, er ákaflega lítil og alls ekki fullnægjandi, en ég hef ekki gert brtt. við þær upphæðir að þessu sinni. Þær till., sem ég hef gert, eru í fyrsta lagi um það, að þær konur, sem njóta lífeyris með börnum sínum samkvæmt lögum um almannatryggingar, skuli halda barnalífeyrinum án tillits til þess, hvort þær ganga í hjónaband eða ekki. Nú er það svo, að ekkjur, sem eiga börn innan 16 ára aldurs, njóta barnalífeyris með börnunum, en þessi lífeyrir fellur niður, eftir að konan hefur gifzt aftur og verið gift í þrjú ár. Ég sé ekki, að nein sanngirni sé í þessu, enda sætir þetta mikilli gagnrýni meðal kvenþjóðarinnar yfirleitt og það að vonum. Það, að ríkinu beri skylda til þess að borga lífeyri með börnum í því tilfelli, þegar faðirinn er látinn, er ábyrgð, sem fallið hefur á ríkið, og sé ég ekki, að nein ástæða sé til þess, að ríkið skjóti þeirri ábyrgð fram af sér, enda þótt svo fari, að viðkomandi barnsmóðir giftist öðru sinni og öðlist ef til vill möguleika á þann hátt til þess að láta sinn nýja mann framfæra þau börn, sem hún hefur átt í fyrra hjónabandi. Ég legg sem sagt til, að þessi ábyrgð, sem fallið hefur á ríkið við fráfall barnsföðurins, verði látin haldast, þar til viðkomandi barn hefur náð 16 ára aldri. Í hinu tilfellinu er um að ræða fráskildar konur eða ógiftar mæður, sem taka barnalifeyri samkv. úrskurði yfirvalds. Um þær gilda nú sömu reglur, þannig að ef þær ganga í hjónaband, þá fellur skylda Tryggingastofnunar ríkisins til greiðslu á þessum barnalífeyri niður eftir þrjú ár frá giftingu. Ég sé ekki heldur, að það sé nein ástæða til þess, að Tryggingastofnun ríkisins fellí niður fyrirgreiðslu fyrir þessar mæður, enda á Tryggingastofnunin endurkröfurétt á barnsföður eða framfærslusveit barnsföður og ætti því í flestum tilfellum eða jafnvel öllum að geta endurkrafið þann barnalífeyri, sem þannig er greiddur. Það er alveg óeðlilegt, að þegar ríkisstofnun er búin að koma á fót innheimtukerfi einmitt til þessara hluta, þá sé því innheimtukerfi gefið frí, um leið og þrjú ár eru liðin frá giftingu viðkomandi barnsmóður, og henni sjálfri gerður kostur á að innheimta þetta. Sjá allir menn mismuninn á aðstöðu móður, sem ef til vill á ekki kost á því að njóta lögfræðilegrar aðstoðar nema í takmörkuðum mæli, hve hún er miklum mun lakari til þess að ná fram rétti sínum heldur en aðstaða Tryggingastofnunar ríkisins, sem hvort eð er hefur sams konar innheimtu með höndum. Hin brtt., sem ég flyt hér á þskj. 307, gengur í þá átt, að fjölskyldubætur skuli greiðast án tillíts til þess, hvort barnalífeyrir er greiddur með hlutaðeigandi börnum eða ekki. Ég lít svo á, að það ákvæði, sem nú gildir um börn öryrkja og ellilífeyrisþega, að þau skuli ekki njóta fjölskyldubóta, sé langsvartasti bletturinn á framkvæmd okkar tryggingalöggjafar elns og er. Það fá allar fjölskyldur í landinu, sem fleiri börn hafa á framfæri sínu en eitt, fjölskyldubætur með þeim börnum, sem umfram eru eitt, alveg án tillits til efnahags. Þar er enginn undan skilinn, - ekki nema þeir einir, sem taka barnalífeyri með börnum sínum, vegna þess að þeir eru tekjulausir. Þar er oftast nær um það að ræða, að framfærendur barnanna eru öryrkjar eða ellilífeyrisþegar, og það þjóðfélag, sem hefur efni á því að greiða fjölskyldubætur með börnum án tillits til tekna foreldra, getur ekki sýnt neitt réttlæti fyrir því að undanþiggja einungis fjölskyldubótunum börn á framfæri þeirra manna, sem hafa ekki aðrar tekjur að neinu ráði en örorku- eða ellilífeyrisframfærslu.



Herra forseti. Ég tók þátt í því í n. að mæla með þessu frv., sem hér liggur fyrir, og gerði grein fyrir því, að ég mundi flytja brtt. við umr. Brtt. mín er út af því, að í frv. er enn þá framlengdur í 40. gr. 1. töluliður bráðabirgðaákvæða laganna, sem fjallar um takmörkun á lífeyrísgreiðslum, og er sagt, að þetta bráðabirgðaákvæði skuli vera í gildi til ársloka 1955. En í bráðabirgðaákvæðinu segir, að fullur ellilífeyrir og örorkulífeyrir samkv. 15. gr. laganna skuli því aðeins greiddur, að aðrar tekjur hlutaðeiganda fari ekki fram úr fullum lífeyri, en ef tekjurnar verði hærri en fullur lífeyrir, þá byrjar skerðing á ellilífeyri og hann fellur að fullu niður, ef tekjur viðkomanda hafa orðið tvöfaldur lífeyrir. Nú er fullur lífeyrir á 1. verðlagssvæði 6500 kr., og byrjar þá skerðingin á ellilífeyrinum fyrir þá ellilífeyrisþega, sem á því verðlagssvæði eru, en fullur ellilífeyrir er 4896 kr. á 2. verðlagssvæði, og ef gamalmenni, sem ellistyrks á að njóta, hefur meiri tekjur en 4896 kr., þá byrjar skerðing á ellilífeyri hans, og ellilífeyrir hans fellur niður, þegar hann hefur fengið tekjur, sem nema tvöföldum ellilífeyri, eða 9792 kr., sem ern náttúrlega engar tekjur. Nú er brtt. mín nm það í fyrsta lagi, að þetta bráðabirgðaákvæði falli niður, og byggi ég það á þeirri sanngirnisástæðu, að það var búið að binda það fastmælum, að þetta bráðabirgðaákvæði skyldi aðeins gilda fyrstu árin eftir gildístöku laganna, meðan fólk hafði ekki tekið neinn þátt í að borga í lífeyrissjóðina. Nú hefur fólk gert það, og þá er eðlilegt, að bráðabirgðaákvæðið falli niður. - Ef mönnum sýndist nú ekki að gera þá breytingu, sem má segja að sé allveruleg hreyting og kosti tryggingarnar nokkurt fé, þá má stíga skrefið smærra og ákveða að byrja ekki að skerða ellilaunin fyrr en tekjurnar hefðu farið fram úr tvöföldum lífeyri, og varatill. mín er um það. Það kostar tryggingarnar ekkert stórfé, en mundi leiðrétta tilfinnanlegt misrétti og ranglæti, sem gamla fólkið á mjög erfitt með að sætta sig við. Gamalmenni, sem er búið að fá ellilífeyri í tvö, þrjú eða fjögur ár, fær svo einhverja smáaukaþóknun fyrir eitthvert starf, sem starfskraftar þess hafa leyft að það innti af hendi, og þá falla allt í einn ellilaun þess niður. Þetta á gamla fólkið erfitt með að þola, og þetta er svo átakanlegt ranglæti, að ég held, að þó að endurskoðun laganna standi nú yfir, þá eigum við ekki að huga þessu ranglæti líf eitt ár til, heldur gera þessa breytingu núna fyrir jólin. Önnur brtt., sem ég hef leyft mér að flytja, er nokkuð annars eðlis, en hún er sprottin af því ástandi, að nú hefur gamalmenni ellistyrk eða öryrki hefur örorkulífeyri og verður svo fyrir þeirri sæmd á Alþ., að honum eru ætlaðar tvö, þrjú eða fjögur þúsund krónur sem heiðursviðurkenning á 18. gr. fjárlaganna. Hvað gerist þá? Fær hann þá ekki 2 þús. eða 3 eða 4 þús. kr. meiri greiðslu vegna þessarar heiðursviðurkenningar? Nei, þá gerist það, að þessi upphæð dregst frá örorkustyrk hans eða ellistyrk hans hjá tryggingunum og er þannig ekki að einum eyri viðbótargreiðsla til viðkomandi manns, heldur léttir aðeins á tryggingunum um sömu upphæð. Nú er það þannig, að mjög margar upphæðir á 18. gr. fjárlaga eru heiðursviðurkenning miklu fremur en lífeyrir. Ég gríp hér niður á fyrstu bls. í 18. gr. Þar er póstur með 1121.50 kr. Þessi upphæð dregst frá upphæð hans hjá tryggingunum. Hann fær ekki 1121 kr. meira. Annar póstur er hér rétt hjá með 1725 kr. Hann fær það dregið frá þeirri greiðslu, sem hann á að fá hjá tryggingunum. Ljósmóðir er hér nokkrum línum ofar. Hún á að fá 1690.50 kr. Hún fær þær ekki greiddar. Þær verða dregnar af upphæðinni, sem hún á að fá frá tryggingunum, og hún fær ekki einum eyri meira. Ég hef núna flutt till. og fengið samþ. inn á 18. gr. 4 þús. kr. upphæð til gamallar kennslukonu, sem varð að hætta sökum heyrnardepru, áður en hún varð sjötug. Ég hélt, að hún mundi nú fá þessar 4 þús. kr. í viðbót við sinn ellistyrk; hún er orðin 67 ára. Nei, þær verða dregnar frá upphæð hennar þar. Hún fær engan eyri í viðbót. Þess vegna hef ég leyft mér að flytja þessa till. Ég hafði hugsað mér að setja þetta sem skilyrði við 18. gr., að ekki mætti skerða greiðslur frá almannatryggingunum til slíks fólks, meðan upphæðin á fjárlögum næmi ekki meiru en 8 þús. kr., en þá er bent á það, að í tryggingalögunum sé ákvæði, sem valdi því, að þetta fyrirkomulag sé framkvæmt, og þetta ákvæði er í 13. gr. tryggingalaganna og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þeir, sem við gildistöku laga þessara njóta lífeyris eða eftirlauna af opinberu fé eða úr opinberum sjóðum, er sé að minnsta kosti jafnmikill og lífeyrir samkv. 15. gr., eiga ekki rétt á ellilífeyri. Ef ellilífeyrir eða eftirlaun ná eigi þeirri fjárhæð, á hlutaðeigandi rétt á því, að Tryggingastofnunin greiði það, sem á vantar, enda hafi hann náð tilskildum aldri.“ Nú er að vísu þetta ákvæði mjög vafasamt. Í fyrsta lagi vegna þess, að það á að ná til þeirra, sem njóta lífeyris eða ellilauna af opinberu fé við gildistöku laganna, og því vafasamt, að það elgi að ná til þeirra, sem síðar koma til. Í annan stað er varla hægt að kalla það lífeyri, þó að einhver hafi fengið 2–4–5 þús. kr. viðurkenningu á fjárlögum fyrir langa þjónustu hjá ríkinu. Það er ekki lífeyrir. Það er viðurkenning. Það er svona svipuð viðurkenning og að fá fálkakross, og er þó ekki hægt að koma því við að draga frá tryggingunum, þó að einhver hafi fengið slíka viðurkenningu í því formi. Ég legg nú til, að þessi síðari málsgr., sem ég nú las, síðari hluti 13. gr. laganna, verði felldur niður, og þar með væri sett undir þann leka, að smáupphæðirnar til fjölda margra manna og kvenna á 18. gr. séu skertar með því að draga viðkomandi upphæð frá, þegar kemur til greiðslu á ellilífeyri eða örorkubótum hjá tryggingunum. Þetta getur ekki skakkað tryggingarnar mjög miklu, því að eftir standa allar háu upphæðirnar á 18. gr. óskertar, en fólkið, sem hefur smáupphæðir á 18. gr., fengi að halda þeim, án þess að þær væru dregnar frá ellilífeyri eða örorkubótum hjá Tryggingastofnuninni, en Tryggingastofnunin telur sig verða að framkvæma þetta, þó að hún viðurkenni, að þetta sé ranglæti, meðan síðari hluti 13. gr. stendur í lögunum, og því er lagt til, að sá hluti gr. verði felldur niður. Ég fjölyrði ekki meira um þetta. Þetta er hvort tveggja svo augljóst réttlætismál, að það er heiður Alþ. að leiðrétta þetta hvort tveggja núna fyrir jólin, en hvorugt er stórt fjármálalegt atriði.



Frá því hefur verið skýrt hér á hv. Alþingi, að heildarendurskoðun standi nú yfir á almannatryggingalögunum, og hefur hæstv. ríkisstj. skipað sérstaka nefnd, sem hefur þetta mál nú til athugunar. - Þau atriði, sem brtt. þær fjalla um, sem hér liggja fyrir á þskj. 299, 307 og 318, eru vissulega þess eðlis, að þau eiga að koma til athugunar í sambandi við heildarendurskoðun á tryggingalöggjöfinni, sem nú fer fram. Hins vegar er þessum atriðum svo farið, að af þeim hlýtur að leiða nokkurn útgjaldaauka fyrir Tryggingastofnun ríkisins, og heilbr.- og félmn. hefur ekki fengið yfirlit yfir það, hve miklu sá útgjaldaauki muni nema. Það þarf líka að taka til athugunar, um leið og á að ákveða nýja útgjaldaauka á Tryggingastofnun ríkisins, hvort ekki sé hægt að spara á öðrum sviðum, þannig að heildarútgjöld stofnunarinnar vaxi ekki frá því, sem er og lagt er til í þessu frv. Af þessu leiðir það, að eðlilegast er, að um þetta sé fjallað af nefndinni, sem hefur málið til athugunar, og heilbr.- og félmn. virðist því rétt, að frv. sé samþ. nú eins og það liggur fyrir frá hv. Ed., en brtt. þær, sem hér hefur verið gerð grein fyrir, séu ekki samþ. að þessu sinni, heldur athugaðar nánar, þangað til heildarendurskoðunin hefur faríð fram. Hv. 3. landsk. (HV) gat um það, að þær fjárhæðir, sem veittar eru á 18. gr. fjárlaga, séu yfirleitt dregnar frá þeim greiðslum, sem Tryggingastofnun ríkisins innir af hendi. Þetta er rétt að vissu leyti, en þó munu nú þær greiðslur, sem færðar eru á 18. gr. fjárlaga, stundum vera viðbót við lífeyri úr sérstökum lífeyrissjóðum, og er ég ekki viss um, að í þeim tilfellum gildi sömu reglur. Um brtt. á þskj. 307, sem hv. 9. landsk. (KGuðj) hefur flutt, er raunar sama að segja og brtt. frá hv. 3. landsk., að af þeim hlýtur að leiða nokkurn útgjaldaauka fyrir Tryggingastofnunina, og er heilbr.- og félmn. ekki kunnugt um, hve miklu það muni nema. Hv. 9. landsk. lét þau orð falla, að um leið og Tryggingastofnunin hefði tekið að sér að greiða barnalífeyri, þá hefði stofnunin tekizt á hendur ábyrgð, sem hún ætti að standa við, jafnvel þótt ástæður aðila breyttust. Ég hygg, að þessi skoðun orki mjög tvímælis, svo að ekki sé meira sagt. Ég hygg þvert á móti, að það sé regla hjá Tryggingastofnuninni að láta endurskoða örorkumat og taka til nýrrar athugunar þær greiðslur, sem hún innir af hendi, ef ástæður aðila breytast. Og því er ekki að neita, að ástæður heimilis hafa breytzt, ef ekkja hefur gifzt aftur og fengið á þann hátt fyrirvinnu að nýju fyrir sitt heimili og þá fjölskyldu, sem hún hefur fram að færa.