Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er um framlengingu ýmissa gjalda með viðauka. Hér er um að ræða gjöld, sem um langt árabil hafa verið framlengd ár frá ári og ekki um neinar breytingar að ræða frá þeim gjöldum, eins og þau eru samkv. núgildandi l. Sé ég því ekki ástæðu til þess að gera frv. frekar að umræðuefni, en legg til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Það fer ekki á milli mála, að afkoma íslenzku þjóðarinnar verður í ár mun lakari en hún var á s.l. ári. Einkanlega kemur þetta fram í afkomu þess atvinnuvegarins, sem fyrst og fremst stendur undir gjaldeyrisöflun þjóðarinnar, sem sagt sjávarútvegsins. Menn greinir að vísu nokkuð á um, hversu miklum hnekki útflutningsframleiðslan hafi orðið fyrir. Útvegsmenn héldu nýlega fund, þar sem þeir lýstu þeirri skoðun sinni, að gjaldeyristekjur af útflutningnum mundu í ár verða hér um bil 2000 millj. kr. minni en var á s.l. ári. En þá voru sambærilegar tekjur kringum 6000 millj., svo að þá ætti útflutningsverðmætið í ár að verða 1/3 minna en var í fyrra. Aðrir hafa nefnt lægri tölur. Efnahagsstofnunin hefur fyrir nokkru gert áætlun, þar sem hún taldi lágmark minnkunar verða kringum 1/5, en nefndi einnig töluna ¼ Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef nú fengið, eru allra nýjustu áætlanir hennar þær, að lækkunin verði um 1500 millj. kr., og þá er það, að lágmarkið sé kringum ¼ lækkun frá síðasta ári. Menn hljóta auðvitað að vera óvissir, þangað til reynslan sker úr, en ekki kæmi mér á óvart, að endanleg niðurstaða yrði þarna einhvers staðar á milli, milli 1500 og 2000 millj., þ.e.a.s. lækkun útflutningsteknanna í ár yrði ekki minni en sem næmi ¼ og gæti jafnvel nálgazt 1/3. Það er ljóst, að hér er um mjög mikla breytingu að ræða, og um orsakir þeirra breytinga er einnig svo, að ekki þarf að fara ákaflega mörgum orðum um þær. Þær liggja nokkuð í augum uppi. Það er erfið vetrarvertíð með mun minni afla en áður. Talið er, að aflamagnið hafi verið kringum 13% minna en á s.l. ári. Til viðbótar kemur lækkun á verðlagi bolfiskafurða, einkanlega hraðfrysta fiskinum. Það, sem mestu máli skiptir, eru þó mun tregari síldveiðar í sumar en áður og gífurleg lækkun á síldarverðinu, þ. e. bæði síldarmjöli og síldarlýsi. Á báðum þessum afurðum hefur lækkun verðlags átt sér stað allt fram á þennan dag. Það er að vísu svo, að nokkur staðfesta sýnist í bili vera komin a.m.k. á mjölverðið, en varðandi síldarlýsi eru menn engan veginn öruggir um, að þar sé enn komið í botn. Um þetta skal ég sem sagt ekki fjölyrða, en bæta við, að einnig fleiri afurðir hafa orðið fyrir hnekki. Humarveiði gekk treglega í sumar. Það hefur orðið veruleg verðlækkun á rækjuverði. Til viðbótar öllu þessu kemur svo það, að mun kostnaðarsamara hefur verið að ná aflanum í ár heldur en á s.l. ári. Kostnaðarhækkun innanlands vegna verðlags er að vísu ekki mikil, þó að meðalkaupgjald sé nokkru hærra í ár en var í fyrra, en mestu máli skiptir, að vetrarvertíðin var einhver sú erfiðasta, sem við lengi höfum átt við að búa. Fróðir menn telja, að hún sé sú erfiðasta frá árinu 1914 vegna þess, hversu misviðrasamt var og gæftir stopular. Þess vegna varð mun kostnaðarsamara að koma aflanum á land heldur en verið hefði í venjulegu árferði. Hið sama má segja, að sé um síldveiðarnar. Það er að vísu rétt, sem sagt hefur verið, að það hefur allmikil síld borizt á land, en þá verða menn að hafa í huga þann mikla skipakost, sem nú er til þess að ná þessum afla og möguleikana til þess að verka hann miðað við það, sem áður var. Úrslitum ræður í þessu, hversu langt hefur þurft að sækja aflann, þannig að öllum er ljóst, að það er miklu kostnaðarsamara að ná í hverja aflaeiningu nú heldur en fyrr hefur verið, þegar miðin voru tiltölulega nærri ströndum landsins, en nú hefur þurft að sigla norður í hafsauga, til þess að nokkurs afla væri von. Þegar við berum saman afkomu áranna 1967 og 1966, verðum við enn fremur að hafa í huga, að þó að árið 1966 væri mesta útflutningsár, sem við höfum haft, var þó auðfundin það ár mikil breyting frá því, sem verið hafði áður. Þjóðartekjur á úrinu 1966 uxu mun minna en á undanförnum árum, og þó að, eins og ég sagði, útflutningsverðmætin yrðu meiri þá en fyrr, lýsti það sér svo að segja eingöngu í síldar- og loðnuveiði. Afkoma á bolfiskveiðum, sérstaklega varðandi þorskveiðar, var erfiðari á árinu 1966 en undanfarin ár. Þess vegna er það, að þegar við berum afkomu atvinnuveganna nú saman við afkomuna 1966, er varðandi a.m.k. sumar atvinnugreinar síður en svo, að árið 1966 hafi verið metár, heldur var þá þegar farið að verða erfiðleika vart, bæði varðandi aflatregðu og eins varðandi lækkandi verðlag, fyrst á hraðfrystum fiski, en einnig þegar á árið leið og í vaxandi mæli á síldarafurðunum, þó að lækkun þeirra þá væri vitanlega ekki sambærileg við þá lækkun, sem á þessu ári hefur orðið. Hér hafa þess vegna orðið mjög mikil umskipti í okkar afkomu og þá einkanlega varðandi afkomu útflutningsatvinnuveganna á skömmu bili, og vitanlega hafa þeir úrslitaþýðingu fyrir afkomu annarra atvinnuvega í landinu. En til viðbótar því er þess að geta, að sums staðar hefur þetta ár einnig orðið erfitt fyrir landbúnaðinn sökum vorharðinda víðs vegar um land og misviðrasams sumars, sem að vísu sums staðar hefur verið allgott, en annars staðar erfitt. Þegar á heildina er litið og ef við berum einungis útflutningsverðmætin, sem nú eru líkleg í heild á þessu ári, saman við það, sem var á s.l. ári, og ef við gerum ráð fyrir, að þau verði a.m.k. ¼ minni en á s.l. ári var, þurfum við að fara aftur til ársins 1931 til þess að sjá svo snögg umskipti í okkar þjóðarbúskap til hins lakara. Menn muna, að á árinu 1931 hófst kreppan mikla og verðlag á því ári lækkaði frá því, sem áður hafði verið, mjög verulega og veittist erfitt um sölu á íslenzkum afurðum. Það ástand hélzt um allmörg ár og varð þó varðandi verðlagið yfirleitt litlu lakara en strax reyndist á árinu 1931, og sum árin virtist þó horfa til nokkurs bata. Breytingin frá árunum 1926–1930 til áranna 1931–1935 var, eins og ég segi, slík, að munaði liðlega fjórðungi, sennilega kringum 27%, eða ámóta miklu og þeim hnekki, sem við höfum nú orðið fyrir í okkar útflutningi á árunum 1966–1967. Þessi ár eftir 1931 eru einhver - og má segja hiklaust hin erfiðustu ár í sögu þeirra manna, sem enn eru á lífi. Nú er það að vísu svo, að við erum ólíkt betur undir það búnir að mæta erfiðleikum á árinu 1967 en við vorum á árinu 1931. Við höfum meiri gjaldeyristekjur annars staðar frá nú en við höfðum þá, svo að lækkun hjá útflutningsatvinnuvegunum hefur ekki eins mikil áhrif á þjóðarbúið í heild, og með sama hætti má segja, að stoðir okkar atvinnulífs eru orðnar miklu fleiri nú en þær voru á árinu 1931 og þar um bil. En fyrir hverja einstaka atvinnugrein, sem fyrir þvílíkum hnekki verður, má segja, að hann sé jafntilfinnanlegur nú og hann reyndist á þessu umgetna tímabili. Um það verður ekki villzt, þó að þjóðarbúið sé nú mun sterkara og möguleikar okkar til þess að afstýra því, að sams konar vandræði hlytust af eins og urðu á fyrrgreindu tímabili, séu nú ólíkt meiri. Þá leiddi af þessum erfiðleikum stórkostlegt atvinnuleysi og algera fátækt og neyð víðs vegar um land, vandræði, sem við höfum nú fulla ástæðu til þess að vona, að við getum forðazt, ef við höldum rétt á. Hins vegar tjáir ekki að neita því, að þeir örðugleikar, sem hér hafa orðið, eru mjög verulegir og mjög tilfinnanlegir. Þess er skemmst að minnast t.d., að fyrir fáum dögum varð ein af okkar vinaþjóðum, Finnland, að lækka sitt gengi um nærri 1/3 vegna örðugleika, sem þeirra atvinnurekstur hafði komizt í. Það er sökum verðlækkunar á timburafurðum, en þó er timburútflutningur hjá þeim ekki líkt því eins stór hluti af þeirra útflutningi og fiskurinn er hjá okkur, þannig að örðugleikar í þeirri einu atvinnugrein koma vitanlega mun léttar við þá heldur en við okkur varðandi útflutninginn, auk þess sem þar hefur hvorki verið um eins snöggar né eins víðtækar breytingar að ræða, að því er ég hygg, eins og hjá okkur á þessu tímabili varðandi fiskinn. En hvað sem öllum samanburði líður, er það ljóst, að hér hafa orðið snögg og mikil umskipti, sem vissulega hlýtur að vera mikill vandi að bregðast við. Og ég get út af fyrir sig tekið undir það, sem hv. 1. þm. Austf. sagði á dögunum, að þegar þannig stendur á, er nauðsynlegt, að það sé til í landinu sterk stjórn til þess að bregðast við þessum vanda. Og það var skoðun þess hv. þm., að núv. ríkisstj. væri fjarri því að hafa þann styrkleika, sem hún þyrfti á að halda. Gegn þessu vil ég einungis vitna til þess, að nú eru nýafstaðnar kosningar og við þær kosningar fengu stjórnarflokkarnir samanlagt liðlega 53% af atkvæðamagni meðal þeirra, sem að kjörborðinu gengu. Ég fullyrði, að það eru ekki ýkjamargar lýðræðisþjóðir, þar sem stjórnir hafa sterkari meiri hl. á bak við sig heldur en að þessu sinni reyndist um hina íslenzku ríkisstj. Það er víða svo, að ríkisstj. hafa um eða innan við 50% af atkvæðamagni meðal kjósenda og eru þó taldar hafa sterkan lýðræðislegan stuðning, nógu mikinn til þess að geta ráðið fram úr öllum þeim vandamálum, sem að höndum ber. Ég minni einnig á það, að á þeim erfiðleikaárum, sem ég áður minntist á og helzt mátti segja, að varðandi snögg umskipti til hins lakara séu sambærileg við það, sem nú hefur orðið hjá okkur, á árinu 1931 og þar á eftir, var það lengst af svo, að hér sátu ríkisstjórnir, sem höfðu mun minna en 50% fylgi meðal þeirra, sem atkv. greiddu, sér til stuðnings, en voru þó hiklausar í sínum ákvörðunum og reyndu að sjálfsögðu að gera það, sem þær bezt máttu, til þess að leysa aðsteðjandi vanda. Styrkleiki ríkisstjórna fer að sjálfsögðu ekki eingöngu eftir því, hversu mikinn fjölda þær hafa við að styðjast, heldur eftir hinu, hvort þær eru innbyrðis sammála, hvort þær líta svo svipuðum augum á úrlausn vandamála, að þær geti komið sér saman um lausn þeirra erfiðleika, sem við er að stríða, eða hvort þar er um eilífar innbyrðisdeilur að ræða, þannig að allt situr fast og ákvarðanir fást ekki teknar, og jafnvel þótt slíkt heppnist að lokum, verði þær svo óljósar og ófullnægjandi, að að litlu gagni komi. Eins og ég segi, er enginn efi á því, að að okkur steðjar nú slíkur vandi, að þörf er á sem allra sterkustu og öflugustu samstarfi um það, hvernig við vandanum eigi að bregðast. En þá er vitanlega það frumskilyrði, að mönnum komi saman um, hvers eðlis vandinn er, að menn greini ekki algerlega á um, hvert vandamálið er, sem leysa þarf. Nú er það vitað mál, og úr því skal ég ekki gera lítið, að mjög hafa verið uppi skiptar skoðanir um hverri stefnu skyldi fylgja í efnahagsmálum þjóðarinnar á undanförnum árum. Og ég skorast sízt af öllu undan umr. um þann ágreining, þegar efni standa til slíkra umr. En ég legg áherzlu á, að hvað sem þeim ágreiningi liður, fæ ég ekki séð, að hann skipti nokkru eða nokkru teljandi máli varðandi þann vanda, sem við nú stöndum frammi fyrir. Ég tel, að það mundi hafa komið í einn stað niður, hvaða efnahagsstefnu við hefðum fylgt undanfarin ár, þá hefðum við ekki, a.m.k. í neinu verulegu, þar með getað komizt undan þeim erfiðleikum, sem við okkur blasa að þessu sinni. Það er ljóst, að engin íslenzk ríkisstj. fær ráðið yfir árferði né yfir aflamagni, þó að þar komi auðvitað til möguleikar til þess að sigla á sjóinn og til þess að nýta aflann, þegar á land kemur. En varðandi þá aflatregðu og það misviðri, sem við höfum orðið fyrir á þessu ári og gerbreytt hafa ástandinu frá því, sem í fyrra var, og voru þó þá nokkrir örðugleikar fyrir höndum, fæ ég ekki séð, að nein íslenzk ríkisstj. hefði með nokkrum efnahagsaðgerðum getað fengið þar miklu um breytt eða neinu, sem úrslitum hefði ráðið. Þessir örðugleikar eru og hljóta að verða samfara því einhæfi okkar atvinnuvega, sem við allir þekkjum og við að vísu höfum deilt um, hvort ætti að leggja áherzlu á að reyna að gera gagngerar ráðstafanir til þess að minnka eða ekki. Við getum þó sagt, að við berum allir ábyrgð á því, að við erum svo háðir einstökum atvinnuvegum, eins og við erum háðir sjávarútveginum í dag varðandi okkar gjaldeyrisöflun. Aflabrögð hefðu ekki breytzt, hverri stefnu sem fylgt hefði verið af þeim, sem deilt hefur verið um undanfarin ár. Varðandi þá lækkun, sem orðið hefur á afurðunum erlendis, er það einnig með öllu ljóst, að engar aðgerðir okkar hefðu getað komið í veg fyrir þá lækkun nema þá að litlu leyti. Það má segja, að ef við hefðum gert frekari gangskör að því að koma upp vinnslustöðvum á okkar afurðum erlendis, svipað því, sem tekizt hefur í Bandaríkjunum, með því að reisa svipaðar stöðvar í Bretlandi og á meginlandi Evrópu, hefði e.t.v. eitthvað dregið úr verðfallinu. Hvort það hefði orðið sem nokkru nemur, skal ég ekki um segja, en víst er, að slíkar stöðvar hefði ekki þýtt að reisa, nema því aðeins að við hefðum verið búnir að ná betri samningum en enn hefur verið gert, bæði við Fríverzlunarbandalagið og Efnahagsbandalagið. Það er líka ljóst, að ef við hefðum nú verið í þessum bandalögum, hefði verðlækkunin ekki orðið eins tilfinnanleg og hún hefur verið. Það er rétt, en ágreiningurinn í íslenzkum stjórnmálum hefur ekki verið um það, að við stæðum þarna utan við, heldur hefur stjórnarandstaðan ásakað stjórnarflokkana fyrir að hafa of mikinn hug á því að ná samningum við þessi bandalög. Afleiðingin hefur orðið sú, bæði af þeirra gagnrýni og öðrum ástæðum, að við höfum engum samningum náð, svo að skoðanamunur varðandi þessi efni hefur ekki haft áhrif á þá örðugleika, sem við nú eigum við að etja. Ég þori sem sagt að fullyrða, að hvort sem orðið hefði ofan á að fylgja stefnu hv. stjórnarandstæðinga gagnstætt stefnu ríkisstj., ef þá um nokkra ákveðna stefnu hv. stjórnarandstæðinga er að ræða, sem þeir geta betur gert grein fyrir en ég, þá hefði það ekki firrt okkur þeim vanda, sem við nú erum staddir í. Það er nauðsynlegt, að menn geri sér þessa alveg grein, vegna þess að það er vonlaust, að samráð manna um lausn vanda komi að miklu gagni, nema því aðeins að þeir geri sér grein fyrir, hverjar eru frumorsakir vandans. Ef menn telja, eins og mér skildist á ummælum talsmanna hv. stjórnarandstæðinga, þegar þeir gerðu aths. við þá stjórnaryfirlýsingu, sem ég gaf hér fyrir nokkrum dögum, - ef þeir telja, að það sé vegna rangrar stefnu undanfarin ár að verulegu leyti eða mestu leyti, sem við nú erum staddir í þessum örðugleikum, er ljóst, að það tjáir lítið fyrir okkur að leita frekara samráðs. Þá nálgumst við þetta vandamál frá svo gersamlega ólíkum sjónarhól, að hætt er við, að okkar samtöl um þessi efni verði þýðingarlítil, þar verði um einskisverðar þrætur um orðna og liðna hluti að ræða, en ekki raunhæft mat á því, hvernig nú skuli við bregðast. Er mikilsvert, að menn geri sér hiklaust grein fyrir þessu. Hitt er svo annað mál að sjálfsögðu, að ákvarðanir manna um framtíðina hljóta vitanlega að verulegu leyti að fara eftir skoðun þeirra á því, sem liðið er. Það er líka rétt. En hér er þess að gæta, að fyrst verða menn að skilja orsakirnar og taka afleiðingum af þeim. Ef menn fást ekki til þess að gera sér grein fyrir eðli orsakanna, er því miður vonlítið, að þeir geti ráðið við sjálfa örðugleikana. Að sjálfsögðu æski ég þess, að sem nánast samstarf takist við hv. stjórnarandstæðinga, bæði innan þings og utan, um lausn þessara erfiðleika, en forsenda þess, að líklegt sé, að slíkt samráð beri árangur, er sú, að menn hafi sameiginlegan skilning á því, hvers eðlis vandinn nú er. Það er ljóst, að gegn slíkum erfiðleikum duga engin ein úrræði. Það er ekki til neitt allsherjar bjargráð, sem léttir af þeim vanda, sem við nú stöndum frammi fyrir. Slíkt er í sjálfu sér engin nýjung. Ég er sannfærður um, að fáir hafa yfirleitt í stjórnmálum gert meira ógagn heldur en þeir, sem ætíð telja sig hafa allsherjarúrræði við öllu, þykjast hafa örugga sannfæringu eða hafa örugga sannfæringu um kenningar, sem eiga að hafa allsherjarlausn alls þjóðfélagsvandamálsins í sér fólgnar. Slíkir menn, þó að þeir vilji vel, verða yfirleitt til mikils tjóns. Þvílík allsherjarvizka er engum gefin og leiðir yfirleitt til alveg öfugra afleiðinga en tilgangurinn upphaflega miðaði að. Það er því aðeins líklegt, að menn leysi vandamálin, að þeir fáist til þess að skoða þau eins og þau liggja fyrir, beita við lausn þeirra hinni beztu þekkingu, sem fáanleg er, og meti allar aðstæður eftir því, sem efni þá standa til, geri sér grein fyrir, að vandamálin leysast þá bezt, að mönnum takist að greina þau í sundur, leysa þau smám saman, eftir því sem nauðsyn krefur hverju sinni, og hika ekki við að gera þær ráðstafanir, sem þá þarf að gera, þó að þær leysi ekki allt, sem leysa þarf, heldur skilji, að því aðeins getur hið síðara tekizt vel, að menn hafi kjark til þess að gera í upphafi það, sem þá var nauðsynlegt, þó að þeir sjái, að þar með sé ýmislegt eftir skilið, sem síðar þurfi einnig lausnar, þegar þar að kemur. Mér er það alveg ljóst, að með þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. boðaði í sinni stjórnaryfirlýsingu, sem ráðgerðar eru í þessu frv. og í fjárlagafrv., er ekki allur þjóðfélagsvandi nú leystur og ekki allur sá vandi, sem leiðir af þeim miklu umskiptum, sem nú hafa orðið í íslenzku efnahagslífi. En ég þori að fullyrða, að ráðstafanir svipaðar þeim og með sama markmiði og ráðgerðar eru í þessu frv. og í fjárlagafrv. eru forsenda þess, að ekki fari verr en vilji okkar stendur til. Þessar ráðstafanir eru forsenda þess, að síðar verði hægt smám saman að leysa þá frekari örðugleika, sem við játum að hljóti að verða á leið okkar, þangað til betur vegnar í okkar útflutningsframleiðslu. Um þessi úrræði vil ég einnig segja það, að mér er ljóst, að vel má deila um, hvort ríkisstj. hafi í öllum einstökum atriðum hitt hið rétta meðalhóf. Ég tek sérstaklega fram varðandi lækkun niðurgreiðslna, að okkur er það ljóst, að þær hljóta að koma illa við mörg heimili. En engu að síður töldum við, að eins og á stóð væri þetta líklegasta ráðið og það, sem minnstri truflun mundi valda, og eins, að með þessu móti ynnist færi á í samráði við aðra, sem í alvöru vilja snúast við þeim vanda, sem nú blasir við, að íhuga, hvort önnur úrræði e.t.v. séu farsælli og geti jafnvel eða betur náð því marki, sem að verður að stefna. Það er greinilegt, að það hlaut að leiða til mikils glundroða og margháttaðrar spillingar, vil ég segja, ef hér á Alþ. hefðu hafizt langar umr. um það, hvort hækka ætti vöruverð með þeim hætti, sem leiðir af lækkun niðurgreiðslna. Slíka ákvörðun verður að taka með sem minnstum fyrirvara og án þess að hún vitnist. Það var ljóst, að á síðustu dögum, áður en þessi ákvörðun var tilkynnt, hafði einhver orðrómur um hana borizt, sem leiddi til þess, að einstakir aðilar voru þegar farnir að hamstra, skapa sér gróðamöguleika á annarra kostnað. Slíkt hefði þó orðið mun tilfinnanlegra og óviðráðanlegt, ef hér á Alþ. eða í samningum við fjölmenn fjöldasamtök hefðu verið teknar upp viðræður um slíkar ráðstafanir. Þessar ráðstafanir varð að gera með sem minnstum fyrirvara. Það haggar ekki því, að ef menn eftir á komast að þeirri niðurstöðu, að önnur ráð séu tiltækilegri, er hægt að breyta hér til. Þá er hægt að auka niðurgreiðslur á ný og lækka verðið. Nú gefst svigrúm til þvílíkrar efnisathugunar, sem ella væri ekki fyrir hendi. Með því er ég ekki að segja, að slíkt sé æskilegt eða að um slíkt verði að lokum samkomulag. En ég segi, að það hlýtur að vera mjög til athugunar, og ríkisstj. er síður en svo andvíg því, heldur beint hvetjandi, að það verði athugað til hlítar, hvaða aðrir möguleikar koma hér til álita. Ríkisstj. er fús til þess, bæði hér á þingi, á þingfundum, í nefndum og við fulltrúa hinna fjölmennu almannasamtaka í landinu og þá einkum stéttarfélögin, að ræða til hlítar, hvaða úrræði séu fyrir hendi og hvaða úrræði séu þá vænlegri heldur en þau, sem nú hafa verið tekin. Það var ljóst af málflutningi hv. stjórnarandstæðinga, áður en Alþ. kom saman, að þeir höfðu búizt við almennri söluskattshækkun og gerðu ráð fyrir, að till. stjórnarinnar mundu hafa þvílíka hækkun í sér fólgna. Ég minnist ekki þess, að þeir hafi þá mælt sérstaklega með þeirri ráðstöfun, heldur talið á henni öll tormerki. En það er vitanlega rétt, að almenn hækkun á söluskatti hlýtur mjög að koma til álita í þessu sambandi. Það eru ýmsar ástæður, sem liggja þó til þess, að ríkisstj. taldi ekki fært að velja þá leið. Það má að vísu segja, að hún mundi trúlega hafa leitt til þess, að vísitöluhækkun hefði orðið eitthvað minni og sú tilhögun þess vegna litið betur út á pappírnum. Vitanlega hefðu álögurnar á allan almenning ekki lézt, þótt þvílík reikningsaðferð hefði verið viðhöfð, ef menn á annað borð gera sér þess grein, að við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti, ef menn gera sér þess grein, að við komumst ekki með nokkru móti hjá að taka afleiðingum þess, sem nú er orðið varðandi okkar tekjur. Ef söluskattshækkun hefði orðið, hefði orðið mun torveldara en nú er að halda öllu verðlagi í landinu kyrru öðru en því, sem menn nú sjá fyrir, að hlýtur að hækka vegna þeirrar greinargerðar, sem þegar hefur verið gefin og fyrst og fremst leiðir af lækkun niðurgreiðslnanna. Það er vitað mál, að söluskattshækkun, sem hefði nægt í þessu sambandi, hefði hlotið að hafa í för með sér endurskoðun á verðlagi svo að segja hverrar einustu vörutegundar og þjónustu í landinu. Nú vitum við það, að álagningaraðilar, hverju nafni sem nefnast, hafa mjög um það kvartað undanfarin ár, að þeirra hlutur væri of lítill. Þar er ekki einungis um að ræða einkaatvinnurekendur, eins og kaupmenn og iðnrekendur, heldur ekki síður kaupfélög, hvort sem þau hafa einungis verzlun eða iðnrekstur með höndum. Allir segja þessir aðilar, að sinn hlutur sé of lítill. Ef þeirra vörur hefðu nú átt að hækka vegna söluskattshækkunar, hefði verið óhjákvæmilegt að taka þessar þeirra umkvartanir allar til athugunar, og ég á eftir að sjá, að mögulegt hefði verið að standa þar á móti. Vegna þess, hversu fáar vörutegundir hækka nú, er hægara en ella að standa fast á verðstöðvun í öllum öðrum tilfellum. Þá er einnig á það að líta, að svo mikil niðurgreiðsla sem við nú höfum haft þetta síðasta ár getur að vísu staðið nokkra hríð án þess að skekkja atvinnuuppbyggingu og efnahagskerfi landsins verulega, en þegar til lengdar lætur, hlýtur svo mikil niðurgreiðsla að hafa veruleg áhrif í ýmsar áttir og leiða til margra óæskilegra afleiðinga, sem menn geta betur séð, ef þeir gefa sér tíma til að skoða þessi mál ofan í kjölinn. Þá geta menn að vísu sagt: Ríkisstj, kallaði sjálf þennan vanda yfir sig með því að ákveða svo miklar niðurgreiðslur á s.l. ári sem raun ber vitni. Það er að vísu rétt og við höfum líka orðið fyrir harðri gagnrýni frá okkar andstæðingum fyrir þær sakir, sem á því tímabili áttu sumir a.m.k. ekki nógu hörð orð til fordæmingar þvílíkum stórfelldum niðurgreiðslum. En af hálfu stjórnarinnar var það ætíð fram tekið og yfir lýst, að hér væri um bráðabirgðaráðstöfun að ræða. Við gerðum ráð fyrir og vonuðum, að sú verðlagslækkun, sem á skall síðari hluta ársins 1966, mundi ekki verða til frambúðar og þess vegna væri hægt að halda við sams konar lífskjörum og við höfðum öðlazt á árinu 1966 með því að verja tekjuafgangi ársins 1966 til þess að brúa þarna bilið. Það má vel segja, að við höfum reynzt skammsýnir í þessum efnum. En hverjir okkar sáu fyrir árið 1966, þá um haustið, að verðlækkunin mundi ekki einungis standa allt árið 1967, heldur einnig magnast mjög á árinu 1967 og vaxa varðandi hinar þýðingarmestu greinar, eftir því sem á árið líður? Það er enginn vandi í þessum efnum að vera vitur eftir á. Við munum allir þær sveiflur, sem urðu á síldarlýsi síðari hluta ársins 1966. Ég minnist þess t.d., að síldarlýsið komst þá niður undir 50 pund og hækkaði síðan upp fyrir 60 pund. Þá var í einu af höfuðmálgögnum stjórnarandstæðinga sagt, að sú hækkun, sem þá nokkra daga nálgaðist 65 pund, mundi einungis vera stig upp á við. Það væri fyrirsjáanlegt, að lýsið hlyti að hækka mun meira en orðið var. Prentsvertan var naumast þornuð af þessum skrifum, þegar verðið lækkaði aftur verulega, þannig að enginn okkar hefur í þessum efnum reynzt hafa þá gáfu að sjá allt fyrir, sem að höndum hefur borið. En niðurstaðan er þessi, að við stöndum nú frammi fyrir verðfalli, sem við höfum ekki ástæðu til að ætla annað en muni standa nokkra hríð, þó að við höfum ríka ástæðu til að ætla, að það verði ekki varanlegt. Til þess liggja raunsæjar ástæður, bæði batnandi afkoma víðs vegar, hætta á kreppu, sem menn töldu yfirvofandi bæði í Þýzkalandi og Bandaríkjunum, er verið, hinn almenni matvöruskortur í mörgum löndum, sem því miður enn er fyrir hendi, og fleira kemur hér til álita. En allt eru þetta atriði, sem við getum ekki séð fyrir með vissu, og ef við fáumst ekki nú til þess að sníða okkur stakk eftir vexti, er ljóst, að við sköpum okkur mikla erfiðleika, - örðugleika, sem mun erfiðara verður að ráða við á seinna stigi heldur en nú er. Þess vegna segi ég, að þó að það gæti verið verjandi um stutta hríð að hafa svo miklar niðurgreiðslur sem gert var, er ekki þar með sagt, að það sé verjandi eða hyggilegt til lengdar. Ég skal játa hins vegar, að svo snögg umskipti sem óhjákvæmilega hlutu að verða til að ná okkar marki, hljóta að koma illa við marga, og ég endurtek það, sem ég áður sagði, að vitanlega er ríkisstj. ekki einungis fús til, heldur beinlínis hvetjandi þess, að upp verði teknar viðræður um það, hvort hægt sé að fá samkomulag um aðrar aðferðir, sem betur og léttar komi við. Ég hef þar með sem sagt þegar gefið aðvörun gegn söluskattinum. Þó er sjálfsagt að skoða þann möguleika til hlítar, og hér geta fleiri en ein leið komið til álita. Sumir segja, að það hefði átt að hækka og mætti hækka meira áfengi og tóbak, slíkar munaðarvörur. Slíkt lætur vel í munni og eyrum í bili. En þar er líka þess að gæta, að viss mörk eru fyrir. Það væri að vísu ekki svo hættulegt, þótt menn neyttu minna af þessum vörum. Ég sé það á vini mínum, hæstv. aldursforseta, að hann ætlaði að segja það, sem í huga mínum bjó, og er það mjög ánægjulegt, að við skulum nú vera sammála. Vildi ég vona, að hann héldi áfram að vera svo spegill af minni hugsun sem hann reyndist að þessu sinni. En þó er einnig þess að gæta, að við lifum ekki einir í heiminum, og ef við hækkum verðið á þessari vöru um verulega meira en gert hefur verið, er ég mjög efins um, að hægt sé að koma í veg fyrir stóraukið smygl í landinu. Við verðum að horfa á hvern hlut eins og hann er, og við skulum ekki vera þau börn að ímynda okkur, að hér sé ekki um verulega samkeppnishættu af þessum ástæðum að ræða. Það eru alveg viss mörk, sem fara má, til þess að hitt vandamálið verði okkur ekki óviðráðanlegt. Það er hins vegar enginn okkar, sem fyrir fram getur sagt, hvar þau mörk eru. Það verður meira að feta sig þar áfram heldur en menn geti haft um það brugga sannfæringu fyrir fram. Menn hafa einnig talað um, að það mætti hækka skatta á þeim, sem hátekjur hafa. Nú hefur mér skilizt að undanförnu, að stjórnarandstæðingar hv. teldu, að skattar hér á landi væru býsna háir og mjög háir miðað við það, sem annars staðar tíðkast, þegar bæði er tekið saman tekjuskattur, eignarskattur og útsvar. Einnig er ljóst, að þó að ég viti raunar, að þessir skattar séu ámóta háir og raunar hærri í sumum okkar nágrannalöndum en hjá okkur, eru einnig viss mörk í þessum efnum. Við skulum sleppa hættunni af skattsvikum, og eru þó væntanlega allir sammála um, að á síðari árum hefur verið gerð mjög veruleg gangskör að því að reyna að koma í veg fyrir skattsvik, meiri gangskör en nokkru sinni fram úr vissu marki, verður það beinlínis til þess að draga úr athafnalöngun manna, vilja manna til þess að afla sér meiri tekna. Þennan vanda þekkjum við einnig, og þetta verður vissulega að hafa í huga. Varðandi aftur á móti félagaskatt er það rétt, að hann mun vera nokkuð lægri hér en sums staðar annars staðar. Ég minni þá á, að eitt af því, sem hv. stjórnarandstæðingar hafa ásakað ríkisstj. fyrir, er, að við höfum ekki búið nógu vel að atvinnurekstrinum á undanförnum árum, og þeir hafa fært það helzt okkur til fordæmingar, hversu margir atvinnurekendur ættu nú við örðugleika að etja. En mikill hluti af okkar atvinnurekstri er einmitt rekinn í félagaformi. Við höfum fullgild svör gegn þessum ásökunum. Í fyrsta lagi það, að þangað til verðfallið hófst á miðju ári 1968 var yfirleitt hagstæð afkoma þýðingarmestu atvinnufyrirtækja í landinu. T. d. varðandi hraðfrystiiðnaðinn er nú viðurkennt, að afkoma hans hafi aldrei verið betri en á árinu 1965. Við áttum einmitt á sínum tíma í höggi við hv. stjórnarandstæðinga vegna þess, að þeir vildu ekki við skattalögin, sem voru til meðferðar á árunum 1961 og 1962, veita félögum sams konar eða jafnmikinn rétt til frádráttar og til hlunninda og til léttari skattlagningar heldur en áður hafði verið, eins og við vildum. Við vildum sem sagt búa betur að atvinnurekstrinum heldur en hv. stjórnarandstæðingar þá vildu. Að svo miklu leyti sem þeir hafa notað hin góðu ár, sem hér voru að allra dómi óhnekkjanlega fram á síðasta ár, var það okkar stefna, sem létti þeim möguleikann að leggja til hliðar, gagnstætt því, sem okkar hv. andstæðingar töldu, að við gengjum of langt í þessum efnum. En við skulum sleppa þessum deilum. Við skulum hins vegar gera okkur þess fulla grein, að það er rétt, sem hv. stjórnarandstæðingar segja nú, að atvinnurekendur eiga vitanlega í mjög miklum erfiðleikum. Það á jafnt við hraðfrystihúsaeigendur sem flesta aðra eigendur fiskiðjuvera, vegna þess að einnig þar sem verðið hefur ekki lækkað, svo að menn viti, eins og er á skreiðinni, hafa þeir ekki getað losnað við vöru sína af annarlegum ástæðum, eins og við þekkjum. Útvegsmenn eiga í örðugleikum bæði vegna aflaleysis og vegna þess að hraðfrystihúsin eiga í örðugleikum með greiðslur til þeirra. Allur annar atvinnurekstur í landinu hlýtur á skömmu bili að mótast af þeim örðugleikum, sem þessir undirstöðuatvinnurekendur verða fyrir. Þeir hljóta áður en varir - og er þegar komið fram - að segja til sín í eftirspurn iðnaðarvöru, enda taldi iðnaðurinn, að þær verðhækkanir, sem hér höfðu orðið á s.l. árum og leiddi m.a. af miklum síldveiðum og háum greiðslum, sem þar var hægt að inna af höndum, kæmu hart niður á sér. Með mikilli framleiðslu og umsetningu hefðu þeir getað staðið þetta af sér. En þegar nú dregur úr viðskiptunum vegna miklu minni tekna en áður, verða þessir atvinnurekendur fyrir miklum búsifjum. Alveg hið sama hlýtur eðli málsins samkv. að verða um verzlunina, þannig að það er alger misskilningur, þegar sumir tala eins og nú eigi fyrst og fremst að velta þessum byrðum yfir á launþegana. Atvinnurekendurnir eru búnir að verða fyrir þessum búsifjum áður og verða óhjákvæmilega fyrir þeim í enn ríkara mæli en jafnvel er ráðgert að launþegar almennt verði fyrir í þeim till., sem hér er um að ræða. Þetta sjá menn, ef þeir fást til þess að gefa sér tíma til að skoða málið ofan í kjölinn. Vitanlega er það ljóst, að útvegsmenn og fiskiðnrekendur verða þar fyrir mestum og beinustum áföllum, en frá þeim hljóta örðugleikarnir, áður en varir, að breiðast um allt þjóðfélagið. Launþegar komast ekki með nokkru móti hjá að taka að sínu leyti örðugleikana á sig, ekki sízt vegna þess, að þeir hafa fengið og í vaxandi mæli fengið hluta af stórauknum þjóðartekjum undanfarin ár. Þjóðartekjurnar jukust á tímabili meira hér en í flestum öðrum löndum. Má segja, að á viðreisnartímabilinu hafi þjóðartekjur á mann aukizt um hér um bil þriðjung. Tekjur launþega jukust töluvert meira en þessu hlutfalli nam, eins og óvefengjanlegar skýrslur sýna. Einmitt vegna þess, að þessum tekjum var þannig jafnóðum í verulegum mæli dreift út um allt þjóðfélagið launþegum til hags eins og öðrum, verður ekki með nokkru móti komizt hjá því, að launþegar verða nú að sínu leyti eins og aðrir að taka á sig hluta af þeim búsifjum, sem þjóðfélagið í heild hefur orðið fyrir. Hvort það kemur léttara niður með þessu móti eða öðru, er svo annað mál, og hvort hægt er að gera þar sérstakar ráðstafanir til þess, að það lendi ekki eins mikið á hinum barnflestu fjölskyldum og þær till. leiða til eða ákvarðanir, sem ríkisstj. nú hefur gert, það er mál, sem við getum athugað, og eins og ég hef sagt og segi enn og aftur, ríkisstj. er mjög fús til og telur sjálfsagt, að það verði athugað til hlítar. Þar kemur m.a. til greina sú hugmynd, hvort rétt sé að halda við, þegar harðnar í ári, fjölskylduuppbótum til 1. barns eða væri réttara að afnema þær og lækka þá niðurgreiðslurnar minna eða verja því fé handa hinum fjölmennari fjölskyldum. Þetta er atriði, sem ríkisstj. taldi ekki fært að breyta, en er eitt af þeim, sem menn nú hafa tekið upp eftir á og sjálfsagt er að athuga eins og öll þau atriði, sem ég áður drap á. Þá koma sumir menn og segja: Það er hvorki lækkun á niðurgreiðslum, ekki minni háttar skattalagabreytingar, það er ekki söluskattsbreyting, sem hér kemur að gagni, heldur er það gengislækkun ein, sem getur leyst þann vanda, sem hér er við að etja. - Ég hef lýst yfir því oft áður, að vitanlega væri það fásinna af nokkurri ríkisstj. að lýsa yfir því, að gengisbreyting kæmi aldrei til greina. Ég segi hins vegar nú hið sama og ég hef sagt áður: Eins og við erum staddir, er ég sannfærður um, að gengislækkun skapar okkur fleiri örðugleika heldur en þann vanda, sem hún leysir. Ég er sannfærður um það, að þeir, sem tala um gengisbreytingu, sem ætti að verða lausn, er hjálpaði sjávarútveginum, jafnvel iðnaðinum og örugglega kæmi í veg fyrir atvinnuleysi á næstu missirum, hafa ekki hugsað það mál til hlítar. Í fyrsta lagi er það: Við hvaða söluverð á okkar afurðum eigum við að miða gengisbreytingu, er nú færi fram? Eigum við að miða við það lágmark á síldarlýsi, sem nú er komið, það lágmark á hraðfrystum fiski, sem er á sumum tegundum hans í aðalmarkaðslöndunum? Eigum við að láta slíkar verðsveiflur leiða til svo örlagaríkra breytinga eins og gengishækkun óneitanlega hlýtur að vera? Nei, ég þori að fullyrða, að það þarf að skoða það mál miklu betur og kanna það mál miklu betur en gert hefur verið, til þess að menn geti varið að ákveða gengislækkun, sem þar að auki hlyti að lenda mjög hart og e.t.v. einna harðast á útvegsmönnum nú vegna þeirrar miklu endurnýjunar flotans, sem hefur átt sér stað undanfarin ár og varð m.a. möguleg vegna þeirra miklu lána, sem erlendir útflytjendur hafa veitt út á þessi skip. Ég á þess vegna eftir að sjá, að það mundi létta fyrir sjávarútveginum í heild, þó að gengisbreyting væri nú ákveðin, alveg eins og ég vil segja, að það er engin gengisbreyting, sem getur forðað okkur frá erfiðum vertíðum öðru hverju, sbr. hina mjög erfiðu vetrarvertíð á þessu ári. Það er engin gengisbreyting, sem gerir það auðveldara að ná í síldina norður við Spitzbergen, Svalbarða, heldur en ef hún er nokkra tugi mílna út frá landinu sjálfu eða upp við þess strendur. Hér er um vandamál allt annars eðlis að ræða heldur en gengisbreyting geti leyst. Þá er einnig á það að líta, að alveg eins og almenningur kemst ekki hjá því að taka á sig afleiðingar jafnstórfellds hnekkis og okkar útflutningur nú hefur orðið fyrir, þá komast atvinnurekendur auðvitað ekki heldur hjá því að taka afleiðingum þvílíkra breytinga. Þeir verða að skoða sinn atvinnurekstur alveg frá grunni, kanna til hlítar, hverju má betur fyrir koma heldur en þeir hingað til hafa gert. Að því leyti geta þessir örðugleikar, sem við vitanlega viljum allir forðast og því fer fjarri, að ég telji, að á nokkurn hátt séu okkur til góðs, - þá geta þeir orðið okkur til lærdóms. Við getum látið þá verða til þess, að við hver og einn endurskoðum betur en áður það verkefni, sem okkur er falið eða við höfum tekið að okkur að leysa. Með því móti á ég ekki við það, sem hv. 1. þm. Austf. talaði um, að nú væri ráðið að efna til einhverrar nýrrar allsherjarendurskoðunar á þjóðarbúinu, úttekt þess. Við höfum heyrt þann boðskap áður frá sömu aðilum, þegar þeir réðu mestu hér í þessu þjóðfélagi á árunum 1956 og 1957. Þá var einmitt ein meginuppistaðan í þeirra boðskap, að slík allsherjarendurskoðun og úttekt ætti að fara fram. Ég veit ekki til þess, að jafnvel nú að 10 árum liðnum hafi menn fengið að sjá þær niðurstöður, sem við þá úttekt fengust. Það tjáir ekki að ætla að sleppa frá vanda með slíkum almennum orðatiltækjum. Menn verða að gera sér grein fyrir vandamálinu sjálfu, eins og það liggur fyrir, en ekki tala um það fögrum orðum, að með einhverjum allsherjarúrræðum, sem þeir hafa sjálfir enga hugmynd um, hver séu, sé hægt að sleppa hjá þeim óþægindum, sem óhjákvæmilega eru á veginum. Alveg eins er tal um það, að nú væri hægt með vaxtalækkun eða með fleiri lánum að leysa þá erfiðleika, sem við er að etja, fullkominn misskilningur. Sannleikurinn er sá, að menn hafa gert allt of mikið úr því, hversu vextir séu þungir í ýmiss konar atvinnurekstri. Vitanlega eru þeir þungir, ef menn hafa fengið mikil lán. Einnig er of mikið úr því gert, að vextir séu miklu hærri hér en annars staðar. Ég hygg, að munur á því sé mjög lítill nú orðið, hve vextir séu hér hærri en tíðkast í flestum nágrannalöndum til sambærilegra hluta. Varðandi ýmiss konar stofnlán má segja, að við í fátæku þjóðfélagi höfum auðvitað hvergi nærri getað leyst þann vanda eins og skyldi, en þó hefur aldrei lengra verið gengið heldur en einmitt á síðustu árum. Hitt játa ég svo, að auðvitað hlýtur sveigjanleg lánaúthlutun að verða eitt af þeim úrræðum, sem nú koma til athugunar. Það er alveg ljóst mál og hefur raunar þegar komið fram í útlánum bankanna, að ef atvinna á ekki að stöðvast, er ekki hægt að hafa eins strangar útlánareglur, jafnvel þótt það frá vissu fjárhagslegu sjónarmiði væri verjanlegt og ef til vill rétt, eins og þegar allt leikur í lyndi. Það verður að gera það mögulegt, að heilbrigður atvinnurekstur í landinu geti haldið áfram, jafnvel þó að á móti blási um sinn, því að það erum við allir sammála um, að okkar höfuðverkefni, hvað sem öllum ágreiningi um minni háttar málefni líður, - okkar höfuðverkefni er að koma í veg fyrir atvinnuleysi, þannig að við lendum ekki í því sama böli og þjóðfélagið lenti í á árunum 1931–1940. Þær till., sem hér eru fram bornar, miða einmitt að því höfuðmarki, að forðast verði atvinnuleysi, að komið verði í veg fyrir, að þeir örðugleikar, sem nú steðja að fyrst og fremst atvinnuvegunum, ríkissjóði og öllum almenningi, leiði til þess, að atvinnuleysi skelli á. Um einstök atriði frv. get ég verið stuttorður. 1. kaflinn fjallar um vísitölu framfærslukostnaðar og verðlagsuppbót á laun. Eins og segir í grg. frv., varð samkomulag um það í hinu svokallaða júnísamkomulagi 1964 að beina því til réttra aðila, að reiknaður yrði nýr vísitölugrundvöllur. Það var berum orðum fram tekið í því samkomulagi, að þann nýja grundvöll mátti ekki taka upp, meðan á samningstímanum stæði, sem ráðgerður var eitt ár, nema með samkomulagi beggja aðila, og var þó sá fyrirvari hafður á, að grunnkaup hækkaði ekki. Nú kom það á daginn, að það tók miklu lengri tíma að reikna út hinn nýja grundvöll en menn höfðu haft í huga á þessum júnídögum 1964, og á það reyndi ekki, að hann væri hægt að taka í gildi, meðan á samningstímanum stæði. Síðan hafa aðilar, eftir að grundvöllurinn hinn nýi lá fyrir, ekki fengizt til að taka afstöðu til þess, hvort hinn nýja grundvöll skyldi taka upp eða ekki. Með eðlilegum hætti má segja, að það sé skiljanlegt, að hver aðili, launþegar að sínu leyti og atvinnurekendur að sínu leyti og ríkið að sínu leyti, skoði, hvernig þetta komi bezt út fyrir hann. Sú skoðun, sem fram hefur farið, leiðir til þess, að á undanförnum missirum mundi þetta að nokkru hafa komið í einn stað niður af ýmsum ástæðum, sem nánar er gerð grein fyrir í aths. frv. Það er hins vegar ljóst, að nýi grundvöllurinn speglar miklu betur efnahagsástand nútímans en grundvöllurinn fyrri gerir. Hann er reiknaður út eftir neyzluvenjum manna á árunum 1953 og 1954 og var lögfestur nokkrum árum seinna. Á þessu tímabili hefur velmegun alls almennings í landinu stórlega aukizt. Menn getur greint á, hversu það sé mikið, en engum kemur til hugar að neita því, að afkoma er miklu betri og neyzluvenjur þess vegna allt aðrar. Og það er eðlilegt, að nú sé miðað við það, sem næst verður komizt. Það, sem rétt er, en ekki það, sem kann að hafa verið rétt fyrir 14–15 árum, einkanlega þegar jafnmikil breyting hefur orðið á eins og orðið hefur á þessu tímabili. Ég bendi á það, að jafnvel þótt gert sé ráð fyrir nokkurri rýrnun lífskjara í því frv., sem hér liggur fyrir, er þar einungis verið að hverfa til þess, sem var á árunum 1965–1966, einmitt þegar þessi grundvöllur var reiknaður út, sem hér er verið að lögfesta, svo að hann mundi gefa nokkurn veginn rétta mynd af svipaðri tekjuöflun í þjóðfélaginu og ráðgert er með þeirri rýrnun lífskjara, sem menn nú því miður komast ekki hjá að taka ákvörðun um, með hverjum hætti verða skuli. Ég legg áherzlu á það, að hér er engan veginn ætlað að fara neitt aftan að mönnum eða villa um fyrir mönnum um þá breytingu á lífskjörum, sem ráðgerð er. Í grg. frv. er reiknað út, hver breytingin verði eftir núgildandi grundvelli og hver hún verði eftir hinum nýja grundvelli, þannig að fyrir þeim hnekki er ráðgert að menn verði eftir þessum tillögum. Hvernig menn vilja svo meta hann í framtíðinni, hvort á að verða eftir þessum nýja grundvelli eða ekki, það fer eftir því, hvort menn vilja gera sér rétta grein fyrir þróuninni, eða þá því, að hagsmunirnir í bili benda til annars, eða halda einhverju, sem villandi er. Ég er sannfærður um, að þegar til lengdar lætur, þá er betra að gera sér rétta grein fyrir hlutunum en ranga, og þess vegna er þessi tillaga fram borin. Jafnframt er svo ráðgert, að menn taki á sig uppbótalaust þá rýrnun lífskjara, sem nú er gerð tillaga um, en án þess að samningsfrelsi þar fyrir utan sé skert, og ef aðilar semja um að bæta sér þessa skerðingu upp með hækkuðu grunnkaupi, þá er það út af fyrir sig ekki bannað í þessu frv. Til þess hafa samningsaðilar fullt frelsi. Hins vegar hljóta þeir að gera sér grein fyrir því, að af slíku hljóti að verða aðrar afleiðingar, hvort sem þeir eða aðrir fást til að gera sér fulla grein fyrir þeim strax í dag eða ekki. Verðstöðvunarákvæðin í 2. kafla eru að meginefni til hin sömu og nú eru í lögum. Ráðgert er, að slík ákvæði haldist út allt árið 1968, einmitt vegna þess að viðbúið er, að við verðum að þola slíkt okkur óhagstætt verðlag enn um sinn. Það er þá hægt að breyta til, ef betur horfir en nú virðist. Um 3. kafla er svo, að hann lögfestir til ársloka 1968 sams konar aðstoð við sjávarútveginn og nú er í lögum, með þeirri breytingu einni, sem leiðir af því, að ákvæðin eiga að gilda fyrir árið 1968. Ég tek það skýrt fram, að þessi aðstoð, sem þarna er ráðgerð, er áreiðanlega lágmark þess, sem sjávarútvegurinn þarf á að halda, eins og nú horfir, að því viðbættu fyrir hann og aðra atvinnuvegi í landinu, að ekki leggist á hann nýjar kvaðir vegna kauphækkana. Ég hef fullan fyrirvara um það og aðvara menn skýrt, að vel má vera, að frekari athuganir, rannsóknir og framvinda geri óhjákvæmilegar frekari og róttækari ráðstafanir í þessum efnum, en rök fyrir þeim liggja ekki fyrir í dag. Til þess þarf frekari rannsókn og athuganir og gögn heldur en enn eru fyrir hendi. Hafin er ýtarleg athugun á afkomu sjávarútvegsins og þá ekki sízt hraðfrystihúsanna á árinu 1967, en henni er ekki lokið. Þá eru hafnar viðræður af hálfu fulltrúa ríkisstj. og Landssambands ísl. útvegsmanna. Til hvaða afleiðinga eða ákvarðana þær viðræður og athuganir leiða, get ég ekki frekar en aðrir sagt um í dag. Ég endurtek það, sem ég sagði fyrr í minni ræðu, að það er víst, að ráðstafanir svipaðar þessum í meginatriðum eru forsenda þess, að vandamálið að öðru leyti verði leyst. Ef menn hverfa frá því að gera í meginatriðum þær ráðstafanir, sem hér er lagt til, þá mun illa fara, þá mun þetta vandamál verða okkur óviðráðanlegt. Þá er viðbúið, að svipaðar afleiðingar komi fram og við áttum við að búa á árabilinu frá 1931–1940, og veit ég, að þeir eru fáir, sem með opnum augum og vísvitandi vilja stofna til slíkra örðugleika á ný. Um 4. kaflann varðandi farmiðagjöldin, þá hefur svipuð tillaga komið fram áður. Þá blés byrlegar fyrir okkur en nú, og þá var frá henni fallið vegna þeirra óvinsælda, sem slík tillaga hlýtur að hafa í för með sér, og óþæginda margs konar. Þau eru játuð af öllum. En eins og nú horfir, þá tel ég, að hér sé um eðlilega ráðstöfun að ræða því frekar sem það er ljóst, að það er hlutfallslega ódýrara að ferðast erlendis heldur en í landinu sjálfu og að með því að fara til útlanda og kaupa þar ýmiss konar vörur, þá njóta þeir, sem þann munað geta veitt sér, verulegra hlunninda á kostnað hinna, sem heima sitja og annaðhvort hafa ekki efni á eða önnur atvik eru slík, að þeir geti ekki farið til annarra landa. Þess vegna er hér um að ræða réttlætismál og sanngirnismál, sem að vísu kemur illa við suma, en í heild horfir til þess að auka jafnræði og réttlæti á meðal þjóðfélagsþegnanna. Varðandi 5. kafla er þar ráðgerð hækkun á eignarskatti með hækkun á fasteignamati. Ég vek einkanlega athygli á í því sambandi, að þrátt fyrir þessa hækkun á fasteignamatinu er ráðgert, að það verði innan þeirra marka, sem hið nýja fasteignamat setur. Það fasteignamat hefur dregizt lengur en í upphafi var áætlað, og því er einungis sanngjarnt, ekki sízt þegar aðrir verða að taka slíkum byrðum eins og þessar ráðstafanir hafa í för með sér, að þessi breyting sé gerð. Í nánu sambandi við hana er svo breytingin 5 28. gr., sem fækkar þeim, er eignarskatt eiga að greiða. 27. gr. um söluskatt á fleiri aðilum af hálfu ríkisins er einungis til samræmis milli ríkis og atvinnurekenda. Ákvæði 28. gr. varðandi iðgjöld til almannatrygginga eru til þess að hindra, að iðgjöldin verði óeðlilega há á þessu ári vegna þeirrar linkindar, sem á þeim var veitt á síðasta tímabili. Það hefur komið fram í því, sem ég sagði um meginatriði frv. í 2., 3. og 4. kafla, að þau eru tímabundin og eiga að gilda til ársins 1968. Sá frestur byggist á því, að við getum ekki á þessu stigi vænzt þess, að núverandi örðugleikum létti, svo að verulegu nemi, fyrr en einhvern tíma á næsta ári, ef það verður þá, sem enginn getur sagt um í dag. Hins vegar er líka ástæða, eins og ég þegar hef sagt, til þess að ætla, að hér sé um tímabundna örðugleika að ræða, - örðugleika, sem engan veginn þarf að verða eða á að verða okkur ofvaxið að ráða við, en við því aðeins munum ráða við, að þjóðin fáist nú til þess að sníða sér stakk eftir vexti og gera sér grein fyrir, hvers eðlis þessir örðugleikar eru, setji til hliðar deilur um önnur atriði, sem skiljanlegt er, að menn greini á um, en einbeiti sér nú að því að leysa þann vanda, sem að þessu sinni blasir við og er annars eðlis en við um langt árabil áður höfum þurft við að etja.



Herra forseti. Óneitanlega kvað nokkuð við annan tón hjá hæstv. forsrh. nú en þegar þessi mál almennt voru rædd mjög ofan í kjölinn síðast, þ.e.a.s. á s.l. vori í sambandi við þær alþingiskosningar, sem þá fóru fram, þegar menn voru að afla sér umboða til þess að starfa á hv. Alþ., væntanlega þetta kjörtímabil. Þú kom hæstv. forsrh. ekki fram til þess að segja þjóðinni frá því, að það væri fram undan stórkostleg verðhækkunaralda og kjaraskerðing, sem menn yrðu að taka á sig vegna þess, hvernig ástatt væri um atvinnumálefni og málefni landsins. Þá kvað við allt annan tón, sem sé þann, að ríkisstj. hefði tekið upp verðstöðvunarstefnuna, sem hvíldi á traustum grunni atvinnulífsins, það væri búið að koma málum þannig fyrir, að atvinnulífið hvíldi á traustum grunni, verðstöðvunarstefna hefði verið tekin upp, og þeir, sem vöruðu við þessum málflutningi og sögðu, að því miður væri þessu allt öðruvísi varið og stöðvunin, sem innleidd hefði verið, gæti ekki staðið nema til bráðabirgða, vegna þess að hún væri byggð á sandi, voru kallaðir boðberar barlóms og úrtölumenn, og önnur slík heiti voru þeim valin. Það er fróðlegt í þessu sambandi að minnast t.d. á það, hvernig forustublað stjórnarflokkanna í þessu tilliti hagaði sínum málflutningi. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég aðeins minna á það. Morgunblaðið sagði rúmum hálfum mánuði fyrir kosningarnar: „Þótt við vonum, að verðfallið muni ekki standa til langframa, eru engin merki þess, að verðlagið fari hækkandi á ný. Fyrir viðreisn hefði slíkt verðfall þegar í stað haft í för með sér ströng höft og kjaraskerðingu. Vegna viðreisnarinnar eru Íslendingar nú miklu betur undir það búnir að standa það af sér. Gjaldeyrisvarasjóðurinn gegnir einmitt því þýðingarmikla hlutverki að koma í veg fyrir slíkar hömlur á tímum, þegar erfiðleikar steðja að, og hann nemur nú um 2000 millj.“ Og í þeim samþykktum, sem Sjálfstfl. gerði rétt fyrir kosningarnar, stóð m.a.: „Þótt verðfall framleiðslunnar kunni að draga úr hagvexti um sinn, er efnahagur þjóðarinnar nú svo traustur, að auðið á að vera að forðast veruleg efnahagsleg vandræði, ef skynsamlega er á málum haldið.“ Og enn fremur var sagt, að stefnt verði að víðtæku samkomulagi um verðlag og kaupgjald, er treysti gengi krónunnar og tryggi atvinnuvegunum samkeppnisaðstöðu, en launþegum batnandi kjör. Þessu var haldið fram fyrir kosningarnar, að verðstöðvunin byggðist á öruggum og traustum grundvelli og ef eitthvað bæri út af meira en orðið væri, skyldu menn muna eftir gjaldeyrisvarasjóðnum, því að það væri alveg tryggt, að þá gæti hann komið til hjálpar. Hann tæki skellinn og menn þyrftu ekki að búast við neinum búsifjum á næstunni. Þetta sagði hæstv. ríkisstj., og þessu gerði hún grein fyrir frammi fyrir allri þjóðinni, þótt hún vissi jafnvel og við, að niðurgreiðslurnar, sem efnt var til í fyrravetur til þess að fela, hvernig komið var, fram yfir kosningarnar, voru þannig uppbyggðar, að til þeirra hafði raunverulega ekki verið aflað fjármuna og þær gátu ekki staðið nema um stundarsakir. Nú verður hæstv. forsrh. að stíga þau þungu skref aðeins örfáum mánuðum eftir kosningarnar að koma hér fram á hv. Alþ. og tilkynna Alþ. og þjóðinni, að einmitt þessar niðurgreiðslur, sem þeir efndu til fyrir nokkrum mánuðum, verði allar afnumdar og menn verði að taka á sig bótalaust þann skell, sem af því leiði. Það á að láta nú örstuttu eftir þessar kosningar, verðstöðvunarkosningarnar, sem voru unnar af stjórnarflokkunum á verðstöðvunarloforðunum, því að þær voru unnar á verðstöðvunarloforðunum, - að láta nú flæða yfir landið nýja verðhækkunar- og dýrtíðarbylgju upp á 750–800 millj. Og mönnum er sagt í launþegastétt og bændum, að þeir verði að taka þetta á sig bótalaust. Þetta er framkvæmd verðstöðvunarstefnunnar. Ég sagði það hér, þegar þessi mál voru til umr. um daginn, að stjórnin væri allt of veik, en hæstv. forsrh. sagði, að hún hefði á bak við sig 53% þjóðarinnar. En hvernig er það kjörfylgi fengið? Heldur hæstv. forsrh., að hann hafi traust þessa fólks í dag, sem hann fékk með þessum hætti til þess að kjósa stjórnarflokkana í júní? Dettur honum það í hug? Þessar kosningatölur segja ekkert um það, hvort menn styðja stjórnina nú, eða um það traust, sem hún nýtur. Það er engum blöðum um það að fletta og það er almennur skilningur á því í landinu, að það, sem nú er að gerast, sýnir svart á hvítu, að hæstv. ríkisstj. sveikst aftan að þjóðinni í vor og hefur ekkert umboð til þeirrar fruntalegu árásar, sem hún hyggst nú beita sér fyrir á lífskjör almennings með þeim ráðstöfunum, sem hún er að gera, vegna þess að meiri hl. er fenginn með því að streitast við að halda því fram, að engar slíkar ráðstafanir eins og þær, sem nú er gert ráð fyrir, gætu verið fram undan eða kæmu til mála. Það var svo rækilega ráðizt gegn þeim aðvörunum, sem framsóknarmenn fluttu í kosningunum í vor, að það var gert að aðalatriði kosningabaráttunnar, að einmitt væri búið að koma þessum málum þannig fyrir á traustum grundvelli atvinnulífsins og með gjaldeyriseigninni, sem kölluð var gjaldeyrisvarasjóður, að þó að verðlag lækkaði á útflutningsvörum og ýmis þvílík óhöpp kæmu fyrir, þyrfti alls ekki að grípa til neinna neyðarráðstafana af því tagi, sem hér er nú verið að framkvæma. Þessar ráðstafanir, sem hér er gert ráð fyrir, eru sumpart fólgnar í því að hætta við þær niðurgreiðslur, sem ríkisstj. hafði ákveðið, að skyldu vera í gildi meðan kosningabaráttan stóð yfir, meðan verið var að kjósa, og nemur það, að því er manni skilst, yfir 400 millj. En jafnframt er gert ráð fyrir því að leggja á nýja skatta og nýjar álögur 3 óteljandi myndum. Það verður verðhækkun á nálega öllum landbúnaðarafurðum, mjólk, osti, kjöti, kartöflum, enn fremur á smjörlíki og ýmsum öðrum vörum. Þá verður innleitt nýtt farmiðagjald, hækkuð daggjöld á sjúkrahúsum, hækkaður eignarskattur, hækkuð gjöld pósts og síma, hækkuð gjöld hljóðvarps og sjónvarps, hækkuð almenn iðgjöld trygginganna og sjúkrasamlagsgjöldin. Allar þessar hækkanir eiga að koma, og þær eru taldar nema um 750–800 millj. Gert er ráð fyrir, að þessar hækkanir allar saman muni nema um 13½ vísitölustigi, og mér skilst, að það þýði sama sem 7½% kjaraskerðingu. Sagt er, að þetta verði menn að taka á sig vegna þess, hvað menn hafi fengið mikið af góðærisgróðanum í sinn hlut, menn hafi fengið svo mikið af góðærisgróðanum í sinn hlut, að menn verði að taka á sig þessar búsifjar. Honum hafi verið dreift til almennings, gróðanum, og því verði menn nú, þegar nokkuð bjátar á, að taka á sig þessar byrðar. Athugum ofurlítið, hvernig þessi dreifing á góðærisgróðanum, á gróða þeirra uppgripaára, sem verið hafa undanfarið, hefur farið fram. Hvað er kaupgjaldið núna fyrir dagvinnuna? Hvað er það? Kaupgjald Dagsbrúnarmanna í 4. flokki, sem mér skilst að muni vera einn hæsti flokkurinn, ef Dagsbrúnarmaðurinn hefur vinnu 300 daga ársins og vinnur fulla dagvinnu alla daga, er 114 þús. kr. Kaupgjald iðnverkafólks eftir B-taxta, og það er hærri taxtinn, ekki byrjendataxtinn, er 105 þús. kr. með því að vinna 300 daga á ári allar dagsstundir, 105 þús. kr. Ef við tökum járnsmiði, þá er árskaup með því að hafa 300 vinnudaga á ári um 136 þús. kr., og rafvirkja, ef þeir hafa unnið í 8 ár, um 140 þús. kr. Það skal tekið fram, að orlofið er ekki tekið með. Hver er svo húsnæðiskostnaðurinn núna eftir 8 ára viðreisn? Þetta er kaupið eftir 8 ára viðreisn, eftir 8 ára ráðstafanir til þess að dreifa góðærisgróðanum til almennings af hálfu stjórnarflokkanna. Og hæstv. forsrh. dáðist mjög að því, hvað það hefði tekizt vel og því yrðu menn nú að sýna þegnskap og taka vel undir, þó að eitthvað strekki i. Hver er svo húsaleigan, hver er húsnæðiskostnaðurinn, sem þetta fólk verður að standa undir? Ég ætla ekki að nefna tölur. En það væri æskilegt, að hæstv. forsrh. tæki sér það fyrir hendur að reyna að gera mönnum grein fyrir því, hvernig hugsanlegt er að lifa á þessu kaupi, miðað við húsnæðiskostnaðinn eins og hann er núna, áður en hann heldur fleiri ræður í þeim stíl, sem hann hélt hér áðan til þess að dást að því, hvað þetta hefði tekizt vel. Það væri fróðlegt að heyra, hvernig hæstv. forsrh. teldi að ætti að fara að því, hvað þá heldur þegar búið væri að lækka þetta um 7½%, og yrði þó meira, ef þessar viturlegu aðferðir eru viðhafðar, sem þeir stinga upp á, því að ég geri ráð fyrir því, að það verði meira en 7½%lækkun hjá þessu fólki, því að flest af því mun lítið annað geta keypt en matinn. Og það er fyrst og fremst hann, sem á að hækka. Það er ekki að furða þó að Alþfl. hafi það eitt um þetta að segja, að hann sé þessu í einu og öllu samþykkur. Það var talað um það hér áður, að hinir og aðrir þyrftu að endurskoða rekstur sinn, og ég hef stundum talað um það, og það var dálítið gaman að því áðan, að hæstv. forsrh. var kominn með æðilangan kafla, þar sem hann lýsti yfir því, að atvinnurekendur yrðu að endurskoða rekstur sinn frá rótum, sagði hann. Þá mundi hann allt í einu eftir því, að þetta var sama orðalag og ég hef notað um þjóðarbúskapinn og ríkisbúskapinn hjá hæstv. ríkisstj., og hljóp hann þá út úr götu sinni og kom annar kafli, þar sem hann í raun og veru var að taka þetta allt aftur. Þó varð niðurstaðan sú í lokin, að það þyrftu allir að endurskoða rekstur sinn og allar sínar athafnir nema ríkisstjórnin, hún þyrfti ekki að endurskoða neitt. Þar þyrfti ekki að endurskoða neitt, því síður frá rótum. Þar hefði yfirleitt ekki verið hægt að fara skynsamlegar að en hún hefur gert á undanförnum árum og þýðingarlaust að vera að ræða um það, sagði hæstv. forsrh. Engin mistök, sem þyrfti að leiðrétta, og yfirleitt ekkert að endurskoða, því síður frá rótum. En atvinnurekendur áttu að endurskoða allt hjá sér frá rótum, og ég geri ráð fyrir, að þær fjölskyldur, sem ég hef verið að ræða hér um og hafa þessar tekjur með því að vinna 300 daga á ári, eigi að endurskoða sitt ráð frá rótum. En er það til of mikils mælzt, þegar stungið er upp á þessu, að þjóðarbúskapurinn sé endurskoðaður frá rótum, og ráðsmennska hæstv. ríkisstj.? Mér finnst það ekki vera neitt til þess að dást að, að niðurstaðan skuli vera sú eftir þau uppgripaár, sem við höfum búið við, að almenningur getur alls ekki lifað af dagkaupinu, en samt sem áður geti atvinnuvegirnir í raun og veru ekki greitt það. Er ástæða til að dást að þessari niðurstöðu eftir 8 mestu góðæri, sem þjóðin hefur nokkurn tíma búið við? Ég held ekki. Ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti að gera sér grein fyrir því, að það er alveg óhugsandi, að menn láti bjóða sér þetta. Það er alveg óhugsandi t.d., að verkalýðshreyfingin láti bjóða sér þetta án þess að hafast eitthvað að til þess að reyna að rétta hlut þessa fólks. Þetta er ekki bægt. Það er ekki hægt að knýja þessar lækkanir fram, við sjáum það á þessum dæmum, sem ég hef nefnt. Og ég er satt að segja alveg steinhissa á því, að hæstv. ríkisstj. skuli leggja þetta frv. fram. Hér er ekkert gert til þess að rétta atvinnuvegunum hjálparhönd. Þetta er eingöngu miðað við að reyna að sjá einhvern veginn ríkiskassanum borgið og þá með þessum aðferðum. Ég mundi ráðleggja hæstv. ríkisstj. að taka þetta frv. til baka eða a.m.k. leggja því rækilega við akkeri og snúa sér í þess stað að málefnum atvinnuveganna, - taka þau fram fyrir og leysa þau þannig, að kauplækkun á almennu kaupi þurfi ekki og geti ekki komið til mála, - snúa sér að málefnum atvinnuveganna með það sjónarmið í huga, en taka þetta frv. til baka, eða eins og ég segi, leggja því rækilega við akkeri. Þó að slík athugun tæki einhvern talsverðan tíma, sem hún hlýtur að taka, eins og allt er í pottinn búið, verður auðvitað að hafa það, og sá halli, sem nú er í þjóðarbúinu, verður að standa á meðan, því að eftir þessum leiðum, sem hér er stungið upp á, næst engin lausn. Því hefur verið haldið hér fram af hæstv. forsrh., að það mundi sennilega ekki vera hægt að bæta neitt um eða greiða fyrir atvinnuvegunum. Þannig væri þessi sjálfhelda, og út úr henni væri ekki hægt að komast nema eftir þessari einu leið, sem hér er stungið upp á. En í þessu efni er ég hæstv. forsrh. algerlega ósammála, alveg eins og ég er alveg ósammála þeirri fullyrðingu hæstv. forsrh., sem á sér enga stoð, að þau vandkvæði, sem við nú búum við, stafi eingöngu af aflabresti og stórkostlegu verðfalli á afurðum. Auðvitað hefur orðið minni afli núna en þegar hann hefur orðið mestur. En það er ekki minni afli en við höfum oft áður átt við að búa og það meira að segja árum saman. Og varðandi verðlagið mun það vera sönnu næst, að þó að verðfallið á útflutningsafurðunum sé mjög tilfinnanlegt, - mjög tilfinnanlegt, og ekki skal ég draga úr því, að það er mjög tilfinnanlegt vegna þess, hvað það var orðið óskaplega hátt, er sannleikurinn sá, að þegar á heildina er litið, munum við núna, jafnvel eftir þetta verðfall, búa við a.m.k. eins hagstætt verðlag og var, þegar hæstv. ríkisstj. tók við, og eins hagstætt og við höfum oft orðið að sætta okkur við áður. En þetta þýðir, að ef sómasamlega hefði verið búið að íslenzkum atvinnurekstri við þau uppgrip, sem hér hafa verið á undanförnum árum, og gífurlega hátt útflutningsverðlag, átti vitanlega að vera hægt að taka þann skell, sem varð af nokkru verðfalli, um nokkurn tíma án þess að gera ráðstafanir nokkuð í líkingu við það, sem hér er stungið upp á. Sannleikurinn er sá, að aðalástæðan til þess, hvernig komið er með okkar atvinnurekstur, og aðalástæðan fyrir þeim vanda, sem við eigum við að glíma, er vitanlega, hvernig til hefur tekizt um stjórn atvinnumála og stjórn efnahagsmála á þessu mikla góðæristímabili. Það eru staðreyndirnar í þessu máli. Verðbólgan hefur vaxið hér á Íslandi tvöfalt hraðar en áður, enda þótt hæstv. ríkisstj. teldi sig vera að reyna og framkvæma ýmsar heppilegar, nýjar hagstjórnaraðferðir. En þær reyndust þess gjörsamlega ómegnugar að draga úr verðbólgunni, því að hún fór sífellt vaxandi. Þess vegna er verðlag á Íslandi komið algerlega úr samræmi við verðlag nágrannalandanna, og þar í liggur einn höfuðvandinn, sem við er að fást í íslenzku atvinnulífi: Hann liggur í þessum verðbólguvexti, sem hér hefur orðið á undanförnum árum. Ef hér hefði orðið svipaður verðbólguvöxtur og í nágrannalöndunum eða bara álíka og hann var áður en þessi hæstv. ríkisstj. kom til, þá hefðu atvinnuvegirnir staðið miklu betur að vígi og sennilega ekki verið í neinum sérstökum vanda með það að komast yfir stutt tímabil erfiðleika af því tagi, sem við eigum nú við að fást vegna minni afla en hann hefur orðið mestur og vegna þess, að verðfall hefur orðið á íslenzkum vörum. En það er þessi verðbólguvöxtur, þessi verðbólgustefna, sem hæstv. ríkisstj. hefur staðið fyrir, sem veldur vandræðunum, og það misræmi, sem orðið er. Það er líka margt fleira, sem vert er að leggja ríka áherzlu á, og m.a. það, að hagstjórnaraðferðir hæstv. ríkisstj. hafa grafið hreinlega grunninn undan íslenzku atvinnulífi í mörgum greinum og þær reynzt alveg óbærilegar. Í því sambandi vil ég nefna t.d. stefnuna í lánamálum. Á meðan útflutningsverðmæti frá Íslandi var um eitt þús. millj. á ári, lagði Seðlabankinn inn í lánakerfið venjulega um 600–800 millj. í formi víxlaendurkaupa. Það var hans framlag inn í lánakerfið. En á undanförnum árum hefur þessu verið hagað þannig, að þótt útflutningsverðmæti hafi orðið 5–6 þús. millj. eða vaxið um 500–600%, hefur sú fúlga, sem Seðlabankinn leggur inn í lánakerfið, ekki vaxið meira en um 50–60%. Áður var allt sparifé í umferð á vegum atvinnuveganna sem rekstrarlán og á vegum almennings, en á þessum árum hefur verið tekin upp sú pólitík að draga verulegan hluta af aukningu sparifjárins inn í Seðlabankann og minnstur hluti þess hefur verið lánaður út aftur í atvinnulífið. Það hefur því verið framkvæmdur samdráttur á rekstrarlánum til atvinnuveganna, sem nemur þús. millj. á ári, miðað við það, sem áður var, enda er sannleikurinn sá, að íslenzkur atvinnurekstur hefur í öllum greinum: iðnaði, landbúnaði og sjávarútvegi, verið svo lamaður af rekstrarfjárskorti á undanförnum árum, að það hefur í raun og veru ekki verið hægt að koma við skynsamlegum atvinnurekstri í neinni grein vegna skorts á rekstrarfé. Hvernig á að vera hægt að reka fyrirtæki skynsamlega, ef rekstrarfé vantar til að kaupa hráefni, til að kaupa lífsnauðsynlegustu vélar eða framkvæma annað það, sem gera þarf, enda hefur aldrei verið nokkurt lát á vitnisburðum frá atvinnuvegunum um erfiðleika þeirra, sem af þessu hafa stafað. En hæstv. ríkisstj. hefur látið þetta algerlega eins og vind um eyru þjóta. Það hefur verið sagt: Peningarnir eru ekki til. Að svara þessu er líkast því, að verið sé að tala við börn, því að í þessu sambandi er ekkert, sem heitir, að peningarnir séu ekki til. Þetta er sem sé aðeins spurning nú um það, hvað skynsamlegt er að setja mikið peningamagn í umferð. Það er margt, sem þarf að hafa til hliðsjónar í því sambandi. Það er ekki til nein formúla um það efni, heldur verður að þreifa sig áfram og notfæra sér heilbrigða skynsemi. Við sjáum t.d., að áður en hæstv. ríkisstj. tók upp þessa stefnu, að reyna að koma á jafnvægi með því að draga inn lánveitingar og svelta atvinnulífið að rekstrarfé, var öll sparifjáraukningin sett í umferð jafnóðum og Seðlabankinn endurkeypti miklu meira tiltölulega en síðan. Samt sem áður var verðbólguvöxturinn hægari þá en hann hefur verið síðan. M. ö. o.: þessar aðfarir hæstv. ríkisstj. hafa ekki náð að lækna verðbólguna, en þær hafa lamað íslenzkt atvinnulíf, og um það er ekkert að efast, þær hafa lamað íslenzkt atvinnulíf. Þá er það orðið vitað mál, að íslenzkt atvinnulíf þolir ekki þá vexti, sem hafðir hafa verið á undanförnum árum og yfirleitt hafa verið miklu hærri en vextir í nágrannalöndunum, í þeim löndum, sem þarf að skipta við, og það eru mýmörg dæmi þess, að íslenzkir iðnrekendur t.d., sem eiga að keppa við erlendan varning, t.d. skipasmíðastöðvar og annað slíkt, hafa rekið sig á, að það er óhugsandi að reka atvinnureksturinn í samkeppni við erlendan atvinnurekstur með þeim vaxtakjörum, sem við er að búa hér. Það er því alveg augljóst, að þó að verðlækkun sú, sem orðið hefur á útflutningsvörum, sé mjög tilfinnanleg, og ekki skal ég draga úr því, þá er grundvallarkjarni þessara mála sá, að við hefðum lent í stórkostlegum vandræðum, þótt útflutningsverðið hefði ekki lækkað á okkar vörum, vegna þess að það eru grundvallarmeinsemdir í okkar atvinnulífi, sem verður að lagfæra. Þess vegna held ég fast á því, að jafnvel þó að nú væru gerðar neyðarráðstafanir til bráðabirgða til þess að reyna að fleyta sér stutta stund, mun aftur sækja í sama horfið, nema tekin sé upp alveg ný stefna í atvinnu- og efnahagsmálum. Ég vil í þessu sambandi rifja upp, hvernig þessi hæstv. ríkisstj. fór á stað 1960. Hún gerði þá hvort tveggja í senn, hún lækkaði gengið mjög verulega og lagði á óhemjulegar nýjar álögur í margs konar myndum. Við, sem vorum á móti þessum ráðstöfunum, bentum á, að þetta mundi reisa slíka dýrtíðaröldu í landinu, að það yrði ekki við neitt ráðið. Það mundi rísa ein dýrtíðaraldan af annarri og ekki verða ráðið við neitt. Við bentum á það strax þá, að sú stefna, sem þá var ákveðin í lána- og vaxtamálum, gæti alls ekki staðizt. Reynslan hefur orðið ólygnust í þessu. Það hefur borið heldur minna á þessum vandkvæðum en ella vegna þess, að verðlag á útflutningsvörum fór sífellt hækkandi og það fundust nýjar veiðiaðferðir á síld, og í framhaldi af því varð aflamok, alveg óvenjulegt. Af þessum ástæðum komu meinsemdirnar, sem voru að éta í sundur grunninn í íslenzku atvinnulífi, ekki eins greinilega í ljós næstu árin og ella hefði verið. En núna, þegar ekki er lengur hægt að styðjast við aflamokið og hið óvenjulega háa verðlag, koma þessar meinsemdir fullkomlega í ljós. Þessar ráðstafanir hæstv. ríkisstj. 1960 höfðu strax í för með sér verulega kjaraskerðingu, en henni var vel tekið í byrjun af íslenzkri verkalýðshreyfingu. Menn höfðu þá stefnu að vilja sjá til og að þessar ráðstafanir fengju reynslu. En 1961 var þannig komið, að það var óhugsandi, að launþegar í landinu gætu lengur verið aðgerðalausir, og þá var gerður á vegum verkalýðshreyfingarinnar og samvinnuhreyfingarinnar 2 ára kjarasamningur um nokkra kauphækkun. Þá var hækkandi verð á afurðum landsmanna. En hvað gerði hæstv. ríkisstj.? Í stað þess að notfæra sér þennan samning til þess að koma jöfnuði á þessi mál og kyrrð, framkvæmdi hún fruntalega og alveg ástæðulausa gengislækkun á árinu 1961 við hækkandi útflutningsverðlag, sem verkaði eins og benzín á dýrtíðarbálið, og sannleikurinn er sá, að síðan hefur hæstv. ríkisstj. aldrei ráðið við neitt, og afleiðingarnar sýna sig nú. Má ég spyrja hæstv. forseta um fundarhaldið. Það mundi henta vel fyrir mig að hafa kaflaskipti núna. [Frh.]

Eysteinn Jónsson [frh.] : Herra forseti. Það kom skýrt fram í gær, hvert er aðalefni þessa frv., sem sé að almenningur eigi að taka á sig brotalaust og bótalaust 750–800 millj. í verðhækkunum á nauðsynjum og sköttum, en þetta fé skuli ganga til þess að jafna halla ríkissjóðs, án þess að málefni atvinnuveganna séu þar með á nokkurn hátt leyst. Það vekur á hinn bóginn athygli, að ráðizt er í þetta án þess, að fram hafi farið nokkur ýtarleg endurskoðun á ríkisbúskapnum sjálfum, rekstri ríkissjóðs, hvort ekki væri mögulegt að beita þar meiri ráðdeild og koma í framkvæmd skynsamlegum sparnaðarráðstöfunum, áður en gripið er til neyðarúrræða af þessu tagi. Mundi þó margur álita með tilliti til þess, hverju hér er stefnt að, að slíkt væri ekki ófyrirsynju, því að landsmönnum er yfir höfuð nokkuð kunnugt um það ráðdeildarleysi og einstaka bruðl, sem þróazt hefur á undanförnum árum í sjálfum ríkisrekstrinum. Nær vitanlega engri átt að ráðast í annað eins og þetta, án þess að slík endurskoðun hafi farið fram áður og allt sé gert, sem unnt er, til þess að auka ráðdeild á þessu sviði. Á þetta vil ég leggja mjög mikla áherzlu. En jafnframt vil ég svo benda á það, sem fram kom hjá hæstv. forsrh. í gær og kannske vakti einna mesta athygli af því, sem hann sagði, að gera mætti ráð fyrir því, að aðrar ráðstafanir yrðu að sigla hér í kjölfarið, ráðstafanir vegna sjálfra atvinnuveganna. Hæstv. forsrh. hafði mjög skýra fyrirvara um, að slíkt væri ekki ólíklegt, enda vitum við, að ástand atvinnuveganna er þannig, að það er óhugsandi annað en til slíks komi. M. ö. o. er hugsunin sú, að þetta sé aðeins fyrsta skrefið, en eftir sé meira en lítill böggull, sennilega þá af svipuðu tagi, síðar. Og það er eitt af aðalatriðunum í sambandi við þetta mál, að það leysir ekkert. Þó að í því séu þungar byrðar og mönnum séu greidd þung högg með því, sem til stendur, leysir það ekkert þann stórfellda vanda, sem við verðum að horfast í augu við. Ég vil benda á, að það er ekki hægt að slíta þetta í sundur, og það mun hefna sín, ef það verður reynt á þann hátt, sem hæstv. ríkisstj. virðist hugsa sér, heldur verður að horfast í augu við þetta vandamál í heild. Nú er það auðséð, að um þetta eru mjög skiptar skoðanir, því að hæstv. ríkisstj. segir í raun og veru eða hæstv. forsrh. fyrir hennar hönd: Það á að byrja á þessu frv. - Það á sem sé að byrja á þessari kjaraskerðingu að hans dómi strax og jafna halla ríkissjóðs með því. En þá er viðurkennt, að eftir eru málefni atvinnuveganna og þau hljóti að koma á eftir. Síðan segir hæstv. forsrh.: Stefnan í atvinnumálum og efnahagsmálum hefur verið rétt í meginatriðum og engar verulegar bætur hægt að fá eða úrlausnir með því að breyta henni. - Ég hygg, að það fari ekkert á milli mála, að þetta er í raun og veru afstaða hæstv. ríkisstj. og þau vinnubrögð, sem hún vill viðhafa. En við segjum: Vandinn er mikill, en það verður að byrja á byrjuninni og taka málefni sjálfra atvinnuveganna fram fyrir og horfast í augu við vandann í heild, en ekki slíta út úr einstök atriði á þann hátt, sem hæstv. ríkisstj. vill gera. Og það verður að breyta grundvallarstefnunni í efnahags- og atvinnumálum. Það er undirstaða þess, að þær neyðarráðstafanir, sem kann að vera nauðsynlegt að grípa til, beri í raun og veru nokkurn árangur. Kjaramálin verður að leysa í framhaldi af þessu, en ekki ráðast í kjaraskerðingu af þessu tagi, sem hér er gert ráð fyrir, og slíta þau mál úr sambandi við önnur efni. Það er líka ágreiningur um það, af hverju vandinn stafar, og kemur hann að sjálfsögðu fram í mismunandi skoðunum á því, hvernig vinna skuli að málinu. Við höldum því sem sé fram, að vandinn stafi að verulegu leyti af því, hvernig búið hefur verið að atvinnuvegunum, og af rangri stefnu og það sé því ekki til neins, eins og ég sagði áðan, að fást við þetta nema ganga í rótina. En hæstv. forsrh. segir: Það hefur í öllum aðalatriðum verið fylgt réttri stefnu í atvinnu- og efnahagsmálum og ekki hægt að leysa neitt með því að breyta henni. Sem sé, hæstv. forsrh. heldur því fram, að það sé ekki hægt að búa betur en gert hefur verið á þjóðarbúinu, það sé ekki hægt að finna neitt að búskaparlaginu. Vandinn stafi ekki af því. heldur sé þetta allt af óviðráðanlegum ástæðum. Það veltur mikið á því að sjálfsögðu, hvort við höfum rétt fyrir okkur í þessu eða hæstv. ríkisstj., því að það er ekkert smávægilegt að gera sér grein fyrir því, hvort á búskaparháttunum hafa verið stórfelldir ágallar, sem hægt væri að laga og hjálpa þannig til þess að komast út úr þeim vanda, sem við erum nú komnir í. Ég minntist ofurlítið á þetta í fyrri hluta minnar ræðu, en ég skal fara ofurlítið nánar út í þetta vegna þess, hve þetta er þýðingarmikið atriði. Ég benti á, að ríkisstj. hefur ekkert ráðið við verðbólguna. Verðlag í landinu og framleiðslukostnaður hefur vaxið hröðum skrefum, miklu örar en í nokkru öðru nálægu landi. Með þessu er búið að færa allt íslenzkt atvinnulíf úr skorðum. Þetta læzt hæstv. ríkisstj. ekki sjá. Verðbólguþróun hefur verið hér á undanförnum árum um það bil tvöfalt hraðari en hún var, áður en núv. hæstv. ríkisstj. tók við: Vitanlega koma hér margar ástæður til greina, sem ég skal koma að síðar, en ein aðalástæðan er vitaskuld sú, að hæstv. ríkisstj. hefur harðneitað að hafa nokkra stjórn á fjárfestingunni í landinu. Við höfum í raun og veru í því eins og í nálega flestum öðrum efnum búið við algert stjórnleysi. Þetta er einn veigamikill liður í því, hvernig tekizt hefur í baráttunni við verðbólguna með þeim afleiðingum fyrir íslenzkt atvinnulíf, sem nú blasa við. Og ég endurtek í þessu sambandi það, sem kom hér fram í gær og hefur komið fram áður, að þó að verðfallið á útflutningsafurðunum, einkum í sumum greinum, sé mjög tilfinnanlegt, er verð yfirleitt að jafnaði sennilega heldur betra, hagstæðara en það var, þegar hæstv. ríkisstj. tók við og fór að framkvæma sína stefnu. Ef hæstv. ríkisstj. hefði því getað efnt það loforð sitt að hafa hemil á verðbólgunni, sem var undirstöðuloforð af hennar hendi og fyrsta boðorðið í hennar stefnuskrá, ef hún hefði getað staðið við það, hefði íslenzkt atvinnulíf staðið vel að vígi til þess að mæta þeim áföllum, sem nú hafa orðið. En það er nú öðru nær en svo hafi tekizt, heldur hefur allt verið fært í kaf með verðbólguflóðinu, sem yfir hefur dunið, en hæstv. ríkisstj. hefur verið úrræðalaus í því að stemma stigu við þeim vanda. Þess vegna er það eitt höfuðatriði í sambandi við þær ráðstafanir, sem nú þarf að gera, að finna haldbetri ráð gegn verðbólgunni, ná skynsamlegri og fastari tökum á stjórn efnahagsmálanna en verið hefur undanfarið, og kem ég að því ofurlítið síðar. Ég nefndi það líka í gær, að þær aðferðir, sem hæstv. ríkisstj. hefur reynt til þess að vega á móti ofþenslu í þjóðarbúinu, hafa reynzt lamandi og skaðlegar fyrir atvinnulífið og þá ekki sízt sú stefna, sem upp hefur verið tekin og framkvæmd í lánamálum, þ.e.a.s. peningapólitíkin, sem hefur verkað eins og eitur í þessu sambandi. Skal ég ekki endurtaka það, sem ég sagði hér í gær um það, en mun koma með nokkur dæmi um það, hvernig þessi þróun hefur orðið. Þá hefur það einkennt stefnu ríkisstj., að hún hefur gersamlega neitað að hafa nokkra forustu um uppbyggingu í atvinnulífinu. Það sýnir m.a. dæmið um það, hvernig farið hefur með togaraútgerðina, sem ég nefndi í gær. Á sömu árum og aðrar þjóðir hér í grennd við okkur hafa byggt upp nýja togaraflota og iðnað í sambandi við þann rekstur, svo að sá fiskur ryðst inn á markaðinn til keppni við okkar afurðir, hefur ríkisstj. hér setið aðgerðalaus og horft upp á það, að togaraflotinn hefur grotnað niður og er nú aðeins orðinn svipur hjá sjón. Í stað þess að hefjast handa um öflugar framkvæmdir í þessu máli í samráði við þá, sem þar hafa bezt vit á, eins og annars staðar hefur verið gert hefur hér algerlega verið látið dankast. Ég vil einnig nefna, hvernig farið hefur um þorskveiðiflotann hér. Ríkisstj. hefur algerlega skellt skollaeyrunum við öllum skynsamlegum uppástungum, sem fram hafa komið um það að gera ráðstafanir til þess að fyrirbyggja, að þorskveiðiflotinn gengi stöðugt úr sér, og hafa forgöngu um framkvæmdir til þess að endurnýja þennan flota, m.a. til þess að sjá hraðfrystiiðnaðinum fyrir hráefni. Hæstv. ríkisstj. hefur algerlega skellt skollaeyrunum við öllu, sem gengið hefur í þessa átt, með þeim afleiðingum, sem nú blasa við í hráefnisskorti frystihúsanna og erfiðleikum þeirra með reksturinn, sem ekki stafar að neinu smávægilegu leyti af hráefnisskorti. Og þetta er vegna þess, hvernig búið hefur verið að þessum útvegi. Svo purkunarlaus var hæstv. ríkisstj. í þessu sambandi, að hún lagði meira að segja sérstakar álögur á bátaútveginn til þess að standa undir hallanum af rekstri gömlu togaranna. Það voru hennar úrræði í vandamálum togaraútgerðarinnar og bátaútvegsins. Till., sem fram hafa komið hvað eftir annað, meira að segja sumar frá stjórnskipuðum mönnum, til þess að ráða bót á vandamálum þorskveiðiflotans og þar með frystihúsanna á undanförnum árum, hafa verið hreinlega hunzaðar, og er skemmst að minnast í því sambandi á það, að fundur Landssambands ísl. útvegsmanna minnti rækilega á það, hvernig farið var með síðustu till., sem komu fram í þessu sambandi. Þannig hefur verið búið að atvinnulífinu. Þannig hefur ríkt algert stjórnleysi og látið eins og þessi vandamál væru ekki til. Það hefur verið látið eins og þessi vandamál væru ekki til. Síðan er rokið upp á elleftu stundu, þegar stjórnin er raunverulega sprungin á öllu saman, allt er komið í strand, þá er rokið upp á síðustu stundu og sagt: Búskaparlagið er alveg í lagi, það hefur allt verið gert, sem í mannlegum mætti stendur, til þess að stjórna þessu skynsamlega, það er ekki um það að efast. Það þarf ekkert að endurskoða hjá okkur. Þar er allt í lagi. Það hefur allt verið gert eins vel og hægt var. Það er bara bull að vera að tala um, að það þurfi að endurskoða nokkuð í þessu tilliti eða skoða ástandið ofan í rótina. Vandkvæðin stafa bara af því, að það hefur fallið verð á síldarlýsi og öðrum afurðum. Stjórnin hefur allt í eins góðu lagi og verið getur, og þannig hefur það verið og verður áfram, því er óhætt að treysta. Það, sem þarf að gera, er, að almenningur taki á sig 750–800 millj., til þess að hægt sé að halda áfram í bili útborgunum fyrir ríkissjóð, og síðan kemur hitt á eftir, sem snertir atvinnulífið og sjálfan aðalskellinn, því að það er ekki svo sem eins og þessar 750–800 millj. eigi að fara upp í tap atvinnulífsins. Þær eiga að fara til þess, að ríkissjóður geti haldið áfram að borga út. Síðan kemur hitt á eftir. Þetta vinnulag segja þeir að sé hið eina, sem kemur til greina, og það þurfi ekkert að skoða. Þeir einu, sem þurfa að endurskoða, eru þeir, sem taka laun. Almenningur verður að endurskoða sitt heimilishald, en ríkisstj. þarf þess ekki, ekki ríkisbúskapinn, ekki stefnuna í atvinnumálum, ekki stefnuna í efnahagsmálum, þar er allt í lagi. Þetta er boðskapur þeirrar ríkisstj., sem nú situr með þetta allt saman algerlega í strandi og háði kosningabaráttuna á s.l. vori á þeim grundvelli, að allt stæði á traustum grunni. Verðstöðvunarstefnan væri komin í framkvæmd og hefði leyst vandann og það væri kosið um að halda þessari verðstöðvunarstefnu áfram. Ég hef aðeins nefnt örfáa þætti í sambandi við atvinnumálin. En ég vil nefna hérna aðeins nokkur dæmi um það fleiri en ég hef gert, hvernig þessi atvinnumálastefna og peningamálastefna hefur komið niður fyrir atvinnulífið. Ég nefni aðeins örfá einstök atriði af mýmörgum, sem mætti nefna í þessu sambandi. Það er gefið út hér rit, sem heitir Tímarit iðnaðarmanna. Í 1. hefti þessa árgangs af þessu riti er rætt um ýmis málefni iðnaðarins og ýmis einstök fyrirtæki í landinu. Það er rætt m.a. um fyrirtæki, sem heitir Bílasmiðjan, og því er lýst þar, hvernig nokkrir menn hafa af miklum myndarskap efnt til þessa fyrirtækis og ætli sér að halda þessum rekstri áfram, ef skilyrði verði til þess. Ég ætla ekki að lesa þessa grein, en ég ætla að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, eina mgr., sem sýnir ofurlítið, hvernig þessi lánastefna hæstv. ríkisstj., sem ég hef verið að lýsa, hefur komið niður í sambandi við þetta fyrirtæki. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað Sameinuðu bílasmiðjuna snertir, er mjög vafasamt, hvort eigendur hennar telja ástæðu til að brjótast áfram sömu braut og hingað til, ef enginn skilningur verður sýndur á þörfum fyrirtækisins, þegar svo mikið er í húfi.“ Það er í sambandi við uppbyggingu fyrirtækisins, sem þeir sýna fram á, að verði að eiga sér stað, annaðhvort að byggja fyrirtækið meira út eða hætta. Síðan segir: „Varðandi þetta atriði er t.d. rétt að minnast á, að eigendur fyrirtækisins, 40 talsins, starfa allir við það, og fyrirtækinu hefði ekki vaxið fiskur um hrygg eins og raun ber vitni, ef upprunalegu eigendurnir 6 hefðu ekki lagt allt sitt í að vinna að því sem mest og koma því á sem traustastan grundvöll. Eins og fyrirtækið er í dag, kostar það 15.3 millj. kr., en eina lánið, sem það hefur fengið, nemur 2.6 millj. frá iðnlánasjóði. Í Noregi mundi slíkt fyrirtæki hafa fengið 80% stofnkostnaðar að láni, en auk þess hefði það fengið að láni allt að 50% að ársrekstrarútgjöldum sem rekstrarfé.“ Þetta er það, sem þeir hafa að segja um þetta. Enn fremur er meira um þessi efni. Þeir nefna, að það sé verið að bjóða út strætisvagna fyrir Reykjavíkurborg og það hafi borizt mörg tilboð. Síðan segja þeir: „Tilboð þessa íslenzka fyrirtækis mun vera með þeim lægstu, en að einu leyti stendur það höllum fæti gagnvart erlendu keppinautunum. Þeir geta boðið allt að 7 ára lán. Slíka aðstöðu hefur Bílasmiðjan ekki. Hér mundi skipta afar miklu máli, að ríkisvaldið veitti aðstoð og gerði íslenzka fyrirtækinu kleift að bjóða sams konar lánafyrirgreiðslu.“ Þannig hefur lánastefnan, sem fylgt hefur verið, komið fram hjá þessu fyrirtæki, og þetta er lítið dæmi. Svona er þetta yfirleitt alls staðar því að lánasamdrátturinn, sem framkvæmdur hefur verið, hefur fyrst og fremst komið niður á atvinnulífinu. Það hefur mikið verið talað hér um stálskipasmiði og talsvert gert í því sambandi á undanförnum árum. Og í þessu sama hefti af Tímariti iðnaðarmanna er rætt um þetta efni og þar segir m.a.: „Hér þarf ríkisvaldið að gera ráðstafanir til þess, að fótunum sé ekki kippt undan þessari iðngrein, áður en hún hefur náð nægum þroska til þess að standa á eigin fótum, og stórauka þarf lánsfyrirgreiðslu við stöðvarnar með lægri vöxtum og betri kjörum en nú eru í boði. Athugandi er, að fiskveiðasjóður taki erlend lán til þess að fjármagna smíði skipa í innlendum stöðvum, a.m.k. að einhverjum hluta.“ Það er búið að sýna fram á, að lánakjör þau, sem þess konar fyrirtæki eiga við að búa erlendis, eru ekki á nokkurn hátt sambærileg við það, sem hér tíðkast í iðnaðinum, og samkeppni nálega útilokuð, nema breytt sé um lánapólitík. Þá vil ég gjarnan segja mönnum, hvernig ástatt er í þessum efnum á Austurlandi, þar sem atvinnurekstur hefur byggzt upp hröðum skrefum í sambandi við aukna síldarsöltun og síldarbræðslu. Þar hafa komið á laggirnar margar síldarverkunarstöðvar, en þær hafa nálega engan aðgang átt að stofnlánum og nú síðast ekki einu sinni að rekstrarlánum, því að eitt af þeim úrræðum, sem hæstv. ríkisstj. greip til framan af þessu ári, þegar fór að breytast verðlag á útflutningsvörum erlendis og gert var ráð fyrir minni umsetningu, var sem sé að herða enn meira að í lánapólitíkinni en nokkru sinni áður hafði verið gert. Þá var því bætt ofan á það, sem fyrir var, að þessar stöðvar á Austurlandi áttu engan aðgang að rekstrarlánum. Í allt sumar hefur verið unnið að því að reyna að bæta úr þessu og þá sérstaklega með það fyrir augum, að þessar stöðvar verða að leggja í verulega fjárfestingu, ef á að vera hægt að taka á móti síldinni nú í haust, síldinni, sem allir bíða eftir með öndina í hálsinum og þjóðarbúskapurinn á að byggjast á. Það er ekki hægt að salta þessa síld úti, eftir að komið er haust og kominn er vetur. Og það er ekki einu sinni nóg að byggja yfir söltunarrennurnar og fólkið, sem er að salta, heldur verður einnig að koma upp húsum fyrir síldina, eftir að hún hefur verið söltuð, því að hún verkast ekki, þegar komin eru frost, og framleiðslan stöðvast því og getur eyðilagzt. En hvernig sem farið hefur verið að og hversu miklu liði sem boðið hefur verið út í allt sumar til þess að reyna að fá fyrirgreiðslu í þessu efni, hefur hún ekki fengizt. Afleiðingin er svo sú, að ýmsar af síldarsöltunarstöðvunum á Austurlandi hafa ekki getað komið sér upp þeirri aðstöðu, sem þarf til þess að salta síld, þegar kominn er vetur. Og það mun þýða stórkostlegt framleiðslutjón, gífurlegt framleiðslutjón, eins og nú horfir með síldveiðarnar. Og þó máttu menn vita það eftir spám síldarsérfræðinganna, fiskifræðinganna, að síldin mundi koma í haust einmitt að Austurlandinu og það mundi þurfa að nýta hana þar, eftir að komið var fram á vetur. Ef hér hefði verið ríkisstj., sem hefði stjórnað skynsamlega og skilið þessi mál, hefði verið unnið að því af alúð í allt sumar með þessum framleiðendum á Austurlandi að búa allt sem bezt í haginn til þess að taka á móti síldinni í haust, þannig að ekkert færi til spillis. En þetta er aðeins lítið dæmi um það stjórnleysi og það tómlæti, sem ríkt hefur í málefnum atvinnuveganna og við súpum nú seyðið af. Í þessu sambandi get ég t.d. líka minnzt á, að vitanlega hefur þurft að byggja upp margs konar þjónustufyrirtæki fyrir útgerðina á Austurlandi í sambandi við þá miklu breytingu, sem orðið hefur þar, þar sem nálega allur bátafloti landsmanna, sem síldveiðar stundar, hefur haft þar athvarf sitt á sumrum nú undanfarið og fram á vetur. Þar hefur þurft að koma upp netagerðum og margs konar öðrum þjónustufyrirtækjum fyrir útgerðina. Hvernig hefur svo verið búið að þessum atvinnurekstri og þessari uppbyggingu? Ég þekki t.d. eina netagerð, sem hefur orðið að byggja yfir sig, því að það er ekki hægt að vinna úti við síldarnætur, þegar komið er fram á haust og fram á vetur, það er óhugsandi. Hefur þarna orðið að leggja í 5–6 millj. kr. kostnað, en fengizt stofnlán í kringum 1.3 millj. kr. Dregur fyrirtækið svo á eftir sér skuldahalann og hefur nálega ekkert rekstrarfé, og menn geta ímyndað sér, hvort þetta muni vera hagfellt fyrir reksturinn og hagfellt fyrir þá þjónustu, sem þarf að inna af hendi fyrir flotann. Þetta er aðeins lítið dæmi um þá vitleysu, sem viðgengst, og þá algeru ringulreið, sem ríkir í atvinnulífinu vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið í blindni í lánamálum landsins og öðrum efnum. Ég get ekki stillt mig um að minnast á einn búhnykk, sem hæstv. ríkisstj. hefur fundið upp og snertir landbúnaðinn, lánamálin til landbúnaðarins, en það er, að stofnlánadeildir landbúnaðarins voru þvingaðar til þess að taka upp þá stefnu að lána aðeins til einnar framkvæmdar í senn á hverju búi. Þetta var ein ráðstöfunin, sem gerð var. Vegna þess að stjórnin gafst upp við að útvega fjármagn til stofnlána í landbúnaðinum, þá var stofulánadeildin þvinguð til þess að taka upp þessa stefnu. Menn sjá svo hér um bil, hve viturlegt þetta er, en á hinn bóginn alveg einkennandi fyrir það, sem hefur verið að gerast í hverjum krók og hverjum kima í okkar þjóðarbúi undanfarið. Ef byggt er fjárhús og hlaða, sem menn vilja auðvitað byggja samtímis og í einu lagi, eins og allir heilvita menn skilja, því að það er hagfelldast, þá hefur verið lánað út á annaðhvort fjárhúsið eða hlöðuna. Og þetta er náttúrlega fyrst og fremst gert í því skyni að reyna að koma í veg fyrir of mikla fjárfestingu í þessari grein, þvinga menn með fjármagnsskorti til þess að byggja fjárhúsið fyrst og hlöðuna á eftir, eða fjósið fyrst og hlöðuna á eftir o.s.frv. Þetta er einkennandi fyrir þá vitleysu, sem hefur orðið afleiðingin af algeru stjórnleysi í fjárfestingarmálum. Hæstv. ríkisstj. og hennar menn hafa ætlað sér að stjórna þjóðarbúinu með ráðstöfunum í peningamálum einum saman, með einum saman ráðstöfunum í peningamálum, með því að passa það, að ekki færu of miklir peningar út úr bankakerfinu. Þetta hefur átt að vera hagstjórnartækið. En að það hvarfli að þessum aðilum, að það muni vera skynsamlegt að miða útlánapólitík bankanna og peningamagnið, sem er í umferð, við þarfir atvinnulífsins fyrir rekstrarfé, nei, það kemur ekki til, að hvarflað hafi að þeim, að það væri skynsamlegt að láta slíkt ráða útlánastefnunni. Þó stendur í lögum um Seðlabankann, og það er ein af hans skyldum að sjá um, að það sé í umferð hæfilegt peningamagn til þess að sjá um rekstrarfjárþarfir framleiðslunnar. Það er beinlínis ein af skyldum Seðlabankans. Það hefur eingöngu verið miðað við einhverjar formúlur, sem hafa verið búnar til á hné sér um það, hve mikið ætti að vera til af peningum. Ég minntist á það hér í gær og skal ekki endurtaka það nú, að þessi peningapólitík hefur auðvitað alls ekki leitt til þess að stöðva verðbólguna, eins og ég hef margtekið fram, en hún hefur á hinn bóginn verkað eins og eitur í atvinnulífinu. Í sambandi við þessi mál get ég ekki stillt mig um að minna á það einu sinni enn, að það hefur ekki skort aðvaranir í þessu efni frá samtökum framleiðenda. M. a. rakst ég á hér alveg nýlega eina aðvörunina enn frá sölusamtökum hraðfrystihúsanna, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í blaðinu Frost: „Aldrei er of oft lögð áherzla á það, að það verður að endurskoða lánamál hraðfrystihúsanna hið allra fyrsta með það fyrir augum, að í þeim efnum búi íslenzkur hraðfrystiiðnaður við sambærileg kjör og erlendir keppinautar.“ Það er alveg sama, hvar litið er. Það er alls staðar þetta sama, en hæstv. ríkisstj. skellir skollaeyrunum við því öllu saman. Það er líka angi af þessum sama hugsunarhætti og þessari sömu stefnu, þegar hæstv. fjmrh. kom hér fram á Alþ. og lýsti því yfir, að það væri ekki fjárhagsgrundvöllur fyrir því að nota stóru vegavinnuvélarnar og þess vegna yrði að hætta við lagningu varanlegra vega. Þegar Keflavíkurvegurinn var búinn, uppgötvuðu þeir frá þessu sama sjónarmiði, sem ég hef hér verið að lýsa, að þær yrðu að liggja, vélarnar, það væri ekki hægt að halda áfram að leggja vegina, af því að það vantaði fjárhagsgrundvöll fyrir því. Hvernig hugsa þessir menn? Er ekki skynsamlegt að nota þessar vélar og setja það peningamagn í umferð, sem þarf til þess, að þær geti gengið? Það eru örfáir menn, sem vinna við vélarnar, en þær geta leyst stórkostleg verkefni. En vélarnar eru stöðvaðar, af því að það vantar fjárhagsgrundvöll til þess að reka þær! Það vantar fjárhagsgrundvöll fyrir því að nota þær, og þeim er lagt, en menn halda áfram að eyðileggja bílana sína á vegunum, hrista þá sundur, níða þá niður, og þjóðarbúinu blæðir. En þetta er talið gott búskaparlag. Það sé engin ástæða til þess að endurskoða þetta. Það sé allt í lagi. Einhver einhvers staðar í apparatinu hefur ákveðið, að t.d. endurkaup í Seðlabankanum verði að vera svona, þau megi ekki nema meiru út á afurðirnar. Einhver hefur einhvers staðar komizt að þessari niðurstöðu. Hvort menn hafa fengið þá vitrun í draumi eða hvernig hún er fengin, veit maður ekki, eða hvort þetta er tilviljun. Ég veit ekki, eftir hvaða leiðum svona niðurstaða er fengin, sem síðan á að miða allt við. En að það sé hugsanlegt að miða peningapólitíkina við það, hvað skynsamlegt er að aðhafast í landinu, það kemur ekki til mála, hvað skynsamlegt er að gera, hvernig skynsamlegt er að nota vinnuaflið og það vélaafl, sem hægt er að hafa ráð á. Svo er okkur sagt, að það auki svo og svo mikið verðbólguna, ef það væru nú t.d. eitthvað aukin útlán úr Seðlabankanum, t.d. til þess að vegavinnuvélarnar gætu verið í gangi, það muni hafa svo vond áhrif á verðbólguna. En við sjáum nokkurn veginn, hvernig farið hefur um verðbólguna, þótt þeirra aðferðir hafi verið notaðar. Þá get ég ekki stillt mig um að minnast á eitt atriði í viðbót úr tímariti, sem heitir Iðnaðarmál, og það er í eins konar leiðara í 1. og 2. hefti 1967. Þetta er ekki langt. Ég ætla að lesa úr þessu ofurlítið, með leyfi hæstv. forseta, en þetta, sem hér stendur, segir mikla sögu um það, hvernig stjórnin er á okkar atvinnumálum og okkar þjóðarbúi. Með leyfi hæstv. forseta stendur hér, og fyrirsögnin er: Hægfara framfaramál: „Samkv. lögum er Iðnaðarmálastofnun Íslands ætlað forustuhlutverk hér á landi í stöðlunarmálum. Tilgangur stöðlunar er, eins og flestum er kunnugt, að setja samræmdar reglur um stærðir, gerðir og gæði ýmiss konar varnings, um prófunaraðferðir, um samskiptihagsmuni, aðallega í viðskiptalífinu, um merkjatákn ýmiss konar o.s.frv. í þeim tilgangi að takmarka fjölbreytileik og auðvelda viðskipti í hagkvæmnisskyni. Það verður að viðurkennast, að óhóflegur seinagangur hefur orðið á setningu staðla hér á landi, og fer ekki á milli mála, að það hefur orðið dýrt spaug, t.d. í sambandi við þróun byggingariðnaðarins. Nægir að benda á sem dæmi, að varla er byggt svo hús, að ekki þurfi að gera sérteikningar af öllum gluggum, panta gler eftir sérmáli o.s.frv. Það skeður ósjaldan, að starfsmenn IMSÍ (þ. e. Iðnaðarmálastofnunar Íslands) þurfi að útskýra fyrir aðilum, sem skynja, hvert stórmál hér er um að ræða, hverju þessi seinagangur sætir. Virðist því ekki úr vegi að skýra á þessum vettvangi frá orsökinni. Hún er einfaldlega sú, að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hefur ekki tekizt að ráða verkfræðing að stofnuninni á þeim launakjörum, sem tilskilin eru samkv. launastiga opinberra starfsmanna, til þess að helga sig stöðlunarmálum. Hefur staðið við svo búið síðan á miðju ári 1961, en þá neyddist stofnunin til að leggja á hilluna allmörg verkefni, sem að var unnið um þær mundir, öll á sviði byggingariðnaðar. Stöðlun er umfangsmikil og tímafrek starfsemi, sem verður að byggjast upp á traustum og varanlegum grundvelli. Það er því skilyrði, að stuðzt sé við haldgóða, fræðilega þekkingu og raunhæfa reynslu sérfræðinga, sem geta helgað sig verkefninu. Þar til tekst að skapa nægilega álitleg skilyrði fyrir hæfa starfskrafta til þess að sinna þessu sérhæfða verkefni, sem stöðlun er, er bætt við að íslenzkum stöðlum muni fara hægt fjölgandi.“ Síðan kemur, og það leyfi ég mér að biðja menn að hlusta vel á: „Hvert tjón hlýzt af drætti og seinagangi stöðlunar, má e. t. v. meta út frá þeirri forsendu, að Þjóðverjar telja, að stöðlun í byggingariðnaði geti haft í för með sér allt að 40% sparnað.“ Undir stendur S. B., sem ég hygg að sé framkvæmdastjóri Iðnaðarmálastofnunar Íslands. Ég veit ekki, hvort menn hafa nokkra tilhneigingu til þess að ómerkja orð þessa manns, sem hefur verið falið þetta trúnaðarstarf, en hann segir, að þessi trassaskapur og vesaldómur að hafa ekki ráðið verkfræðing í 6 ár til þess að sinna þessu verkefni sé svo alvarlegur, að Þjóðverjar telji, að stöðlun geti haft í för með sér allt að 40% sparnað í byggingariðnaðinum. Um minna mundi muna. En þetta sýnir hér um bil, hvernig stjórnin er í okkar þjóðarbúskap og með hvaða myndarskap eða hitt þó heldur er tekið á hinum þýðingarmestu málum, því að sannleikurinn er auðvitað sá, að það er ekki hægt að leysa vanda atvinnulífsins til frambúðar né kjaramál hér, nema unnt sé að ná nýjum tökum á íbúðarhúsabyggingunum. En hér upplýsir framkvstj. þessarar ríkisstofnunar, sem að þessu þýðingarmikla verkefni vinnur, að þarna hefur ekkert verið gert í 6 ár, vegna þess að stjórnin hefur ekki haft myndarskap til þess að leysa það mál að ráða einn eða fleiri verkfræðinga, hefur sett fyrir sig einhverjar kreddur í launamálum. Er nú ekki von, að ríkisstj., sem stendur á þennan hátt að málum, geri einfaldlega kröfur til þegnanna um það, að þeir taki sig á og endurskoði sinn rekstur, taki á sig allt, sem taka þarf, og segi jafnframt, að ekkert þurfi að skoða og engu að breyta í þeirri stefnu, sem hún hefur framfylgt. Sannleikurinn er sá, að við höfum búið við upplausn í þessum efnum og stjórnleysi á undanförnum árum, og þegar þessi dæmi eru skoðuð og mýmörg, sem mætti taka um það, hvernig þessi mál hafa farið úr hendi, sannfærast vitanlega allir skynsamir menn um, að það væri hægt að vinna stórvirki með því að breyta um stefnu, ganga í kjarna þessara mála og taka upp nýja stefnu í fjárfestingarmálum, atvinnu- og peningamálum. Það er ekkert ábyrgðarleysi að gera ráð fyrir því, ég legg áherzlu á, að það er alls ekkert ábyrgðarleysi að gera ráð fyrir því, að á þann hátt mætti leysa mjög mikið af þeim vanda, sem við nú stöndum frammi fyrir. En það þarf að sjálfsögðu stórfelld átök til stuðnings atvinnulífinu, það þarf að breyta algerlega um vinnuaðferðir. Í stað þess afskiptaleysis og stjórnleysis, sem ríkt hefur, verður að koma jákvæð stefna, sem byggist á því, eins og ég hef marg-margtekið fram undanfarin ár, að taka upp kröftugt og varanlegt samstarf ríkisvaldsins og einstaklingsframtaksins í öllum aðalgreinum þjóðarbúsins og ekkert síður í þjónustugreinunum, eins og íbúðarmálum og öðru slíku. Og síðan verður að nota ríkisvaldið og nota peningastofnanirnar til þess að skjóta nýjum stoðum undir atvinnulífið. Þetta á við bæði í iðnaði, sjávarútvegi, landbúnaði, íbúðarmálum og öðrum höfuðgreinum þjóðarbúsins, og ég hika ekkert við að fullyrða, að það er lífsnauðsyn að taka verulegan hluta af gjaldeyrissjóðnum í þágu þessarar uppbyggingar og þessarar endurreisnar, áður en síðasta pundið eða síðasti dollarinn verður borgaður fyrir tertubotna. Það, sem ég er að segja um þetta, hef ég ekki fundið upp. Ég er að ræða um leiðir, sem víða eru farnar, þar sem sæmilega er stjórnað, sem víða eru farnar að meira eða minna leyti. Og eftir þessum leiðum hefur víða tekizt að komast hjá skaðlegri verðbólgu, einmitt eftir þessum leiðum: Með því að taka upp áætlunarbúskap, sem er byggður á þessum undirstöðum, sem ég hef verið að rekja, og með stjórn á fjárfestingunni og forustu og samstarfi í atvinnumálum af þessu tagi, sem ég hef minnzt á. Einmitt með þessum aðferðum hefur tekizt í mörgum löndum að halda verðbólguvextinum innan hóflegra takmarka, m.a. í viðskiptalöndunum í kringum okkur. Dæmin eru ólygnust um þetta, t.d. á Norðurlöndum, og í þessum löndum hefur tekizt að láta tímakaupið, kaupgjaldið, hækka smátt og smátt miðað við vaxandi þjóðartekjur. Það væri rétt fyrir menn að bera þetta saman við þá þróun,sem er hér hjá okkur. Það er alveg víst, að ýmsar af þeim þjóðum, sem hafa náð að stjórna þessum málum farsællega, hafa ekki á undanförnum árum búið við jafnhagstæð skilyrði á margan hátt og við. En hér er okkur ætlað að trúa því, að hversu skynsamlega sem farið væri að, sé ekki hægt að koma því svo fyrir, að íslenzkir atvinnuvegir geti greitt þau laun, að menn geti lifað af dagkaupinu. Okkur er ætlað að trúa því, að það séu ekki til peningar til þess að hagnýta skynsamlega framfaramöguleika og alls ekki nein leið til þess, að þau fyrirtæki geti fengið rekstrarfé, sem afkomu okkar er þó ætlað að byggjast á. Þá er líka verið að telja okkur trú um, að við höfum ekki ráð á því að byggja skóla eins og þarf, við höfum ekki ráð á því að byggja spítala og við höfum ekki ráð á því að leggja vegi og ekki einu sinni ráð á því að nota þær stórvirku vegavinnuvélar, sem til eru í landinu, eins og ég gat um áðan. Okkur er sagt, að nú verði að fara að skera niður og herða ólina og fyrsta skrefið sé þetta frv., sem hér liggur fyrir. Ég tel mig hafa sýnt fram á, að það verður að taka algerlega nýja stefnu. Hitt er svo annað mál, að það er vitanlegt, að núv. hæstv. ríkisstj. getur ekki haft forustu fyrir því að taka slíka stefnu, því að hún er trúlaus á, að það sé til nokkur önnur leið en sú, sem hún hefur reynt með þeim árangri, sem fyrir liggur. Og hún játar, að hún sé trúlaus á það, hún játar það. Hún heldur því fram gegnum þykkt og þunnt, að það verði að fara sömu leiðina áfram og nota sömu úrræðin. Ég vil svo að lokum endurtaka það, sem ég hef sagt áður í þessari ræðu, að ég legg megináherzlu á, að ríkisstj. geri annaðhvort að taka þetta frv. til baka eða leggja því við akkeri, en í staðinn snúi menn sér að því að leysa málefni atvinnulífsins og kjaramálin síðan í framhaldi af því. En til þess að farsæl vinnubrögð geti komið til greina í því sambandi, er fyrsta atriðið, að þessi ríkisstj. víki, að hún segi af sér, enda hefði hún að sjálfsögðu átt að gera það í stað þess að leggja fram frv., sem hér liggur fyrir. Henni var skylt að gera það. Það var siðferðileg skylda hennar að gera það, vegna þess að hún hefur ekkert umboð til þess að leggja inn á þá kjaraskerðingarbraut, sem hún nú hugsar sér að byrja að feta. Það kjörfylgi, sem stjórnarflokkarnir fengu í vor, var miðað við, að hér yrði áfram framkvæmd verðstöðvunarstefna. Því var beinlínis lofað í kosningunum, og hæstv. ríkisstj. hefur enga heimild til þess að fara þveröfugt að við það, sem hún hét í kosningunum. Hæstv. forsrh. var að tala um, að það hefði verið vilji þjóðarinnar í vor, að stjórnin héldi áfram að starfa, og stjórnarflokkarnir hafi fengið meiri hl. Ég skal ekkert fullyrða þetta. Það virtist eftir kosningaúrslitunum, að svo væri. En ég fullyrði, að þetta er ekki vilji þjóðarinnar núna. Ég fullyrði, að það er vilji meiri hl. þjóðarinnar núna, að stjórnin fari frá.



Herra forseti. Þegar hæstv. forsrh. mælti fyrir frv. þessu í gær, ræddi hann aðallega um vanda atvinnuveganna og þjóðarbúsins, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar mundu lækka í ár eftir einstæðar mettekjur síðustu ára og búast mætti við því, að þjóðartekjurnar lækkuðu um nokkra hundraðshluta, og sparaði hæstv. forsrh. hvergi svarta litinn í lýsingum sínum. Voru þær lýsingar í algerri andstöðu við þær rósrauðu glansmyndir, sem þessi sami hæstv. ráðh. og flokkur hann drógu upp fyrir kosningarnar í sumar, þegar því var hátíðlega heitið, að stjórnarflokkarnir mundu ef þeir héldu völdum, halda óbreyttu gengi og óbreyttu verðlagi í landinu og tryggja batnandi lífskjör launafólks. Þessar gagnstæðu lýsingar stafa ekki af því, að síðan kosið var hafi gerzt neinir þeir atburðir, sem réttlæti svo alger umskipti. Ástæðan er einvörðungu óheiðarleiki í málflutningi, bæði fyrir kosningar og nú. Ég tel ekki ástæðu til þess, að umr. um frv. það, sem hér liggur fyrir, breytist í almennar stjórnmálaumr., þótt hæstv. forsrh. legði málið þannig fyrir. Þó þykir mér rétt að minna á örfáar meginstaðreyndir í tilefni af ræðu hans. Þótt vissulega hafi orðið mikið verðfall á ýmsum útflutningsvörum okkar í samanburði við það metverð, sem við höfum notið um skeið, er hitt engu að síður staðreynd, að meðalverð útflutningsafurðanna er nú hærra en það var, þegar viðreisnarstjórnin tók við völdum. Enda þótt hæstv. forsrh. tali mikið um erfið aflabrögð í ár, er það staðreynd, að horfur eru á, að þetta ár verði eitt af betri aflaárum í sögu þjóðarinnar. Að þjóðarbúinu steðjar því enginn sá vandi, sem hæstv. ríkisstj. taldi sig ekki geta leyst, þegar hún tók við völdum, og taldi sig raunar hafa leyst til hlítar með gengislækkunum sínum og viðreisnarkerfi. Vandi ríkisstj. ætti raunar að vera þeim mun minni sem hún hefur seinustu árin notið mestu velgengni í sögu þjóðarinnar. Þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hafa vaxið örar en í flestum löndum öðrum, og við höfum notið svo hagstæðra viðskiptakjara, að okkur hafa ár eftir ár áskotnazt milljarðar kr. af þeim ástæðum einum, án þess að við höfum þurft að leggja nokkuð á móti. Snemma á þessu ári klifaði Morgunblaðið, mál gegn hæstv. forsrh., á því, að Íslendingar væru nú komnir í hóp fjáðustu þjóða heims, væru í 4. sæti að því er varðar þjóðartekjur á mann, á eftir Bandaríkjunum, Svíþjóð og olíuríkinu Kuwait. Þótt verðlag á útflutningsvörum okkar hafi nú um sinn þokazt í átt við það, sem það var í upphafi viðreisnar, ætti þetta fjáða þjóðfélag sannarlega ekki að þurfa að ráðast sérstaklega á tekjulægstu þegna sína, allra sízt þar sem það er alkunn staðreynd, að dagvinnutekjur eru hér lægri en í nokkru nállegu þjóðfélagi með hliðstæðan efnahag. Þótt engum detti í hug að vefengja, að verðlækkanirnar séu stórfellt vandamál, er langstærsti vandinn efnahagsstefna ríkisstj. Meðan allt lék í lyndi, gróf hún undan útflutningsatvinnuvegunum með óðaverðbólgustefnu sinni, svo að þeir voru komnir í þrot og urðu að hirða sívaxandi upphæðir úr ríkissjóði, áður en kom að nokkrum verðlækkunum á afurðum okkar. Þegar á síðasta ári, meðan verðlag var enn þá hátt, var augljóst að stefna hæstv. ríkisstj. fékk ekki staðizt við íslenzkar aðstæður. Það markaðsþjóðfélag, sem hún ætlaði að festa í sessi hérlendis, braut í bága við sjálfar undirstöður efnahagskerfisins. Engu að síður heldur ríkisstj, enn fast við stefnu sína. Meginástæðan til þess, að nú er sótt að launafólki af fullkomnu tillitsleysi, er sú, að ríkisstj. vill halda áfram því sóunar- og spillingarkerfi, sem mótað hefur allt efnahagslífið, innflutning, fjárfestingu og hvers konar rekstur. Hæstv. ríkisstj. hefur hvorki að sakast við erlenda markaði né duttlunga sjávardýra, hún hefur við sig eina að sakast. En eins og ég sagði áðan, fjallar það frv., sem hér liggur fyrir, engan veginn um þann vanda atvinnuveganna, sem hæstv. forsrh. gerði að umtalsefni. Það snýst einvörðungu um það viðfangsefni hæstv. ríkisstj. að láta tekjur og gjöld standast á í fjárl. Frv. felur ekki í sér nein ný bjargráð á sviði atvinnumála, engar ráðstafanir til að firra atvinnuleysi og neyð, sem hæstv. forsrh. talaði svo fjálglega um. Öllu heldur er þetta frv. sönnun þess, að á því sviði er ekki um neina stefnu að ræða af hálfu hæstv. ríkisstj. Það, sem í þessu frv. felst, er aðeins mjög stórfelldar og ranglátar álögur á launafólk til þess að standa undir fjárlagaútgjöldum, sem eru komin yfir 6000 millj. kr. Ég mun því fyrst og fremst ræða það efni, sem hér á að vera til umr., ákvæði frv. sjálfs og þær ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. hefur framkvæmt í sambandi við þær. En áður en ég vík að efnahagsatriðum þessara ráðstafana, vil ég vekja athygli á atriði, sem er mjög veigamikið og afdrifaríkt. Þessar nýju ráðstafanir marka ný tímamót í samskiptum ríkisstj. og verkalýðssamtakanna. Í þeim samskiptum urðu, sem kunnugt er, fræg kaflaskil í júní 1964. Fram að þeim tíma hafði viðreisnarstjórnin reynt að beita verkalýðssamtökin valdboði og hörku. Kjarasamningar, sem gerðir voru 1961, voru ógiltir með nýrri gengislækkun. Haustið 1963 var hið háa Alþ. látið fjalla um lagafrv., sem bannaði eðlilega starfsemi verkalýðssamtakanna og var komið allt að endanlegri samþykkt, þegar stjórnarvöldin glúpnuðu fyrir mjög einbeittri andstöðu verkafólks úr öllum stjórnmálaflokkum. Upp úr þeim átökum þróaðist sú nýja stefna, sem kennd hefur verið við júní 1964 og stjórnarblöðin hafa einatt gumað af. Þau hafa talið ríkisstj. það til verðleika, að hún hafi haft náið samstarf við verkalýðshreyfinguna síðan, og hæstv. forsrh. lagði meira að segja á sig í nokkur ár að leika það hlutverk, sem honum mun einna fjarskyldast, reyna að birtast þjóðinni sem mildur landsfaðir og mannasættir í deilum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. Meginatriðið í júnísamkomulaginu 1964 var ákvæðið um kaupgjaldsvísitölu. Með því endurheimtu launamenn mjög veigamikil þjóðfélagsleg réttindi, og þau ákvæði hafa síðan verið traustasti hornsteinn allra kjarasamninga, sem gerðir hafa verið í landinu. En með þeim ráðstöfunum, sem þegar eru komnar til framkvæmda og koma eiga til framkvæmda á næstunni, er ríkisstj, að svíkja júnísamkomulagið, hún er einhliða að rifta öllum kjarasamningum á Íslandi, hún ætlar að hafa af launafólki 15 umsamin vísitölustig. Og ríkisstj. hafði ekki einu sinni þann hátt á, sem óhjákvæmilegur er talinn í heiðarlegum samskiptum manna, að segja júnísamkomulaginu upp, að tilkynna verkalýðssamtökunum það, sem til stæði, með hæfilegum fyrirvara og taka upp viðræður og samráð. Ríkisstj. faldi fyrirætlanir sínar fram til hinztu stundar. Hæstv. forsrh. kvaddi til sín stjórn Alþýðusambands Íslands örfáum klukkustundum áður en hann flutti boðskap sinn hér á þingi og nokkrum klukkustundum eftir að fyrsta verðhækkunarskriðan var dunin á þjóðinni. Framferði af slíku tagi er ósæmilegt og verðskuldar þunga dóma. Hitt er svo augljóst mál, að eftir þessa reynslu verður verkalýðshreyfingin að tryggja sér meira öryggi en ein saman ráðherraloforð, næst þegar hún kann að gera samninga við stjórnarvöldin. En slíkir samningar eru auðsjáanlega ekki á dagskrá hjá ríkisstj. um þessar mundir. Hún hefur tekið upp þá fyrri afstöðu sína að reyna að beita verkalýðshreyfinguna valdboði, og verkalýðshreyfingin hefur tilkynnt, að því verði ekki unað. Því blasa nú við okkur örlagarík þáttaskil, ef þetta frv. verður samþ. Að vísu stóð hæstv. forsrh. hér í ræðustólnum í gær og reyndi enn að leika hlutverk hins sanngjarna landsföður. Hann ítrekaði með mörgum tilbrigðum, að hann væri vissulega reiðubúinn til samninga við verkalýðshreyfinguna áfram, það kæmi vel til mála að breyta einu og öðru í áformum ríkisstj. Hann sagði, að þær stórfelldu verðhækkanir, sem þegar eru komnar til framkvæmda, væru í rauninni aðeins tilboð til verkalýðshreyfingarinnar. Hann væri til viðtals um að breyta þeim álögum, ef aðrir kostir byðust. Þetta er sú samningsaðstaða, sem hæstv. forsrh. vill hafa. Hann vill ekki ræða við verkalýðshreyfinguna fyrir fram. Hann vill ekki semja við hana á jafnréttisgrundvelli. Hann vill fyrst tryggja sér valdið og ekki aðeins sýna það, heldur beita því, eins og þegar hefur gerzt með verðhækkunum á hversdagslegustu neyzluvörum. Þá heldur hæstv. ráðherra, að hann hafi tryggt sér yfirburði í hvers konar samningum og viðræðum við launafólk. Þetta er sú herstjórnarlist, sem byggð er á valdinu, þar sem sá öflugi býður hinum máttarminni samninga í skjóli yfirburða sinna, að hann geti keypt af sér einn kost með því að fallast á annan. En þessi valdstefna hæstv. ráðherra er leikaraskapur. Hann hefur ekki það vald, sem hann þykist hafa. Verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur áður sannað honum, að hún lætur ekki setja sér neina lítillækkandi kosti. Eigi að taka þessi óljósu tilboð hæstv. forsrh. alvarlega, ber honum einnig að gera grein fyrir því, hvað í tilboðunum felst. Hvað er hann í raun og veru að bjóða? Í hverju eru samningsatriðin milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. fólgin? Niðurgreiðslurnar eru ekki samningsatriði. Verkalýðshreyfingin vefengir á engan hátt rétt stjórnarvalda til þess að greiða niður vöruverð eða hætta því. Eftir að hin svokallaða verðstöðvunarstefna var tekin upp í fyrrahaust, hækkaði almennt verðlag um 12 vísitölustig. Ríkisstj. vó þær verðhækkanir upp á pappírnum með því að greiða niður valdar vörutegundir. Verkalýðshreyfingin fór ekki fram á þær niðurgreiðslur, enda voru þær þannig framkvæmdar, að þær fölsuðu vísitöluna stórlega og skertu raunverulegt kaup verkafólks, eins og ég mun rekja síðar. Það er ekki brot á neinum samningum við verkalýðshreyfinguna, þótt ríkisstj. hafi nú hætt þessum niðurgreiðslum sínum, það er hins vegar brot á verðstöðvunarlögum, sem áttu að gilda til loka þessa mánaðar. Það er ekki heldur neitt brot á samningum við verkalýðshreyfinguna, þótt stjórnarvöldin ákveði að hækka hitaveitugjöld, sjúkrasamlagsgjöld, tryggingariðgjöld, póst, síma, hljóðvarp, sjónvarp, ferðalög til útlanda, fasteignaskatta, brennivín og tóbak. Verkalýðshreyfingin getur ekki hermt upp á hæstv. ríkisstj. neinar vanefndir af þeim ástæðum. Samningsatriðið milli verkalýðshreyfingarinnar og hæstv. ríkisstj. er eitt og aðeins eitt, ákvæðið um vísitölutrygginguna á kaup. Ef ríkisstj. ákveður að velta enn einni óðaverðbólguskriðu yfir þjóðina, getur verkalýðshreyfingin aðeins hermt upp á hana eitt loforð, loforðið, að verðbólgan skuli bætt með vísitölugreiðslum á kaupið. En það er einnig drengskaparloforð, gefið hátíðlega af hæstv. forsrh. í júní 1964. Ber að skilja tilboð hæstv. forsrh. svo, að hann sé reiðubúinn til samninga um að standa við þetta loforð sitt? Eða vill hann fá verkalýðshreyfinguna til að fallast á, að hann megi svíkja loforð sitt, eftir að hann er búinn að því? Þetta er það einfalda atriði, sem hæstv. ráðh. þarf að gera grein fyrir, skýrt og skilmerkilega. Ég sagði áðan, að niðurgreiðslur hæstv. ríkisstj. á hinu svokallaða verðstöðvunartímabili hefðu haft þann tilgang að skerða raunverulegt kaup launamanna og með þeim hefði hæstv. ríkisstj. verið að sniðganga júnísamkomulagið á markvissan hátt. Aðferð ríkisstj. hefur verið sú að nota veilur í sjálfum vísitölugrundvellinum til þess að hafa af launafólki hluta af þeim launauppbótum, sem fólust í júnísamkomulaginu. Landbúnaðarvörur hafa sem kunnugt er mikil áhrif á núverandi vísitölugrundvöll. Það er tiltölulega ódýrt að halda vísitölunni í skefjum með því að greiða niður verð á búvörum. Hafi orðið almenn verðhækkun í landinu, getur ríkisstj. vegið hana upp með því að endurgreiða hluta hennar í lækkuðu verði á kjöti, mjólk eða kartöflum. Þetta hefur verið meginuppistaðan í hinni svokölluðu verðstöðvun. Erfitt er að gera sér grein fyrir því, hversu mikla fjármuni ríkisstj. hefur haft af launafólki með þessari hagræðingu á vísitölunni, m.a. vegna þess, að nýja vísitalan, sú sem ætlunin er að lögfesta með þessu frv., hefur alls ekki verið birt, þótt hún hafi verið reiknuð út ársfjórðungslega síðan snemma á árinu 1966. En með því að bera saman vísitölurnar tvær hefði verið hægt að fá býsna fróðlegar vísbendingar um þessi atriði. Mér þykir rétt að greina frá því í þessu sambandi, að fyrir nokkrum vikum fór ég þess á leit við hagstofustjóra, að hann skýrði mér frá því, hvernig nýja vísitalan hefði breytzt á þessu svokallaða verðstöðvunartímabili. Nokkrum dögum síðar greindi hagstofustjóri mér frá því, að hann teldi sér sem embættismanni óheimilt að skýra mér frá þessum staðreyndum og væri það einnig afstaða kauplagsnefndar. Það er auðvitað algjörlega fráleit afstaða hjá stjórnarvöldunum að dylja þessar staðreyndir fyrir alþingismönnum og öðrum, og því hef ég lagt hér fram á hinu háa Alþingi fyrirspurn til hæstv. fjmrh. um þessi atriði En mér þykir rétt að fara þess á leit við hæstv. ráðh., að hann svari þessum spurningum nú þegar í sambandi við 1. umr. um þessi mál. Mér þykir það raunar furðuleg vinnubrögð að ætlast til þess, að Alþingi Íslendinga lögfesti nýjan vísitölugrundvöll, án þess að grundvöllurinn sé prentaður með frumvarpinu sem fylgiskjal. Hins vegar má fá nokkrar almennar hugmyndir um þær falsanir á verðlagi, sem felast í niðurgreiðslunum, með öðru móti. Kostnaður ríkisstj. af því að greiða niður hvert vísitölustig hefur verið um 30 millj. kr. Þar sem framfærsluvísitalan er nú 195 stig, kostar það því ríkissjóð um 60 millj. kr. að koma í veg fyrir 1% hækkun á kaupgjaldi. Erfitt er að meta, hversu mikil öll launafúlgan í landinu er, en maður fer allavega ekki með neinar ýkjur með því að meta hana á 12–15 milljarða kr. Sé miðað við þá tölu, mundi 1% hækkun á kaupgjaldi færa launafólki í heild 120–150 millj. kr. Það hefur sem sé kostað ríkissjóð 60 millj. kr. að koma í veg fyrir, að kaup hækkaði um 120–150 millj. Launafólk hefur bótalaust verið svikið um sömu upphæð og niðurgreiðslunum nemur og vel það. Síðan hin svokallaða verðstöðvunarstefna hófst, hafa niðurgreiðslurnar verið auknar um 12 vísitölustig. Samkvæmt þessum tölum hafa launamenn því orðið að leggja á sig bótalaust á því tímabili um eða yfir 400 millj. kr. Það er sú undirstaða, sem síðan á að bæta nær 800 millj, kr. kaupráni ofan á samkv. þessu frv. Raunar eru vísitölufalsanir ríkisstj. viðurkenndar á ákaflega skýran hátt í grg. með þessu frv., sem hér liggur fyrir. En þar segir svo á bls. 8 og 9, með leyfi hæstv. forseta: „Enda þótt núgildandi vísitölugrundvöllur hafi þannig reynzt allréttur mælikvarði á heildarverðbreytingar undanfarinna ára, gildir allt öðru máli um þær breytingar, sem nú eru ráðgerðar. Þessar breytingar eru fyrst og fremst fólgnar í lækkun niðurgreiðslna á landbúnaðarafurðum og verulegri verðhækkun þeirra afurða, sem af lækkun niðurgreiðslnanna leiðir. Sökum þess, að landbúnaðarafurðir eru hlutfallslega miklu þyngri í núgildandi vísitölugrundvelli en svarar til þeirra neyzluvenja, sem nú eru ríkjandi meðal launþega, eru þessar verðbreytingar of hátt metnar í núgildandi grundvellir hinn bóginn má gera ráð fyrir, að þær séu nokkurn veginn rétt metnar samkvæmt nýja grundvellinum.“ Ríkisstj. segir sem sé berum orðum, að núgildandi vísitala hafi verið ágæt, meðan verið var að auka niðurgreiðslurnar, því að þá höfðu þær svo blessunarlega mikil áhrif til lækkunar. Grundvöllurinn sé hins vegar ótækur, þegar dregið sé úr niðurgreiðslunum. Þá skipti allt öðru máli, þá hækki vísitalan allt of mikið og því sé nauðsynlegt að nota nýjan grundvöll við slíkar aðstæður. Þetta er kaldrifjuð viðurkenning á óheiðarleika í samskiptum við launafólk. Fróðlegt er að gefa því gaum, hvers eðlis þær álögur eru, sem felast í frumvarpi og framkvæmdum ríkisstj. þessa dagana. Það hefur í orði verið ríkjandi stefna á Íslandi um alllangt skeið, að opinberar álögur bæri að leggja á menn eftir efnum og ástæðum, þótt mikill misbrestur hafi einatt orðið á framkvæmdinni. Sú var tíð, að allverulegur hluti af tekjum ríkissjóðs var fenginn með stighækkandi tekju- og eignasköttum, en þessi hluti hefur sífellt farið minnkandi um skeið, og munar þar ekki minnst um handarverk hæstv. ríkisstj. Sú stjórn tók í staðinn upp mjög stórfelldan söluskatt og rökstuddi hann m.a. með því, að einnig hann legðist á fólk eftir efnum og ástæðum, menn ykju neyzlu sína með bættum efnahag. Sú kenning á nokkurn rétt á sér innan þröngra takmarka. En hvernig er því varið með þær álögur, sem nú hafa komið til framkvæmda og koma til framkvæmda nú á næstunni: hækkun á mjólk og mjólkurafurðum, kjöti, kjötvörum og kartöflum, allt frá þriðjungi og upp undir 100%, hækkun á farmiðum til útlanda, áfengi og tóbaki, pósti og síma, hljóðvarpi og sjónvarpi, almannatryggingagjöldum, sjúkrasamlagsgjöldum og hitaveitu? Ekki borða menn meira af dilkakjöti, þótt þeir hafi rúman efnahag. Ekki auka menn við sig mjólkurdrykkju og kartöfluát, þótt þeir hafi háar tekjur. Öllu heldur mun mega segja, að fólk með góðan efnahag auki fjölbreytni í mataræði sínu og dragi úr þessum þjóðlegu neyzluvörum. Vörur þær, sem stjórnarvöldin snarhækka, eru vafalaust mest notaðar á heimilum láglaunafólks og erfiðisvinnumanna. Á þá eru lagðar þyngstar byrðar, ekki hlutfallslega, heldur í krónum og aurum. En fyrst og fremst jafngilda þessar álögur hreinum nefsköttum, og t.d. hin stórfellda mjólkurhækkun sér fyrir því, að enginn sleppur, frá börnum í vöggu til gamalmenna. Sama máli gegnir um flestar aðrar af hinum nýju álögum: sjúkrasamlagsgjöld, tryggingaiðgjöld, hitaveitu, hljóðvarp, sjónvarp. Allt eru þetta nefskattar, sem mönnum er gert að bera án tillits til efnahags, og sama hugsunin er í allri skattheimtunni. Þeir, sem til útlanda fara, eiga að greiða sömu upphæð, hvort sem þeir skreppa til nágrannalanda eða fara í lúxusferðir umhverfis hnöttinn. Við hækkun á eignarskatti af fasteignum er ekki gerður neinn eðlismunur á venjulegu íbúðarhúsnæði og lúxusvillum eða verzlunarhöllum. Með skattheimtu af þessu tagi er verið að hverfa aftur til löngu liðinna tíma, meðan Sjálfstfl. hét enn þá Íhaldsflokkur og nefskattar þóttu sjálfsögð stefna. Ég held, að jafneindregin afturhaldssjónarmið við álögugerð hafi ekki komið fram á Íslandi áratugum saman. Fjáröflunarstefna af þessu tagi mundi ekki þykja frambærileg í nokkru nágrannalandi okkar um þessar mundir. Ég undrast ekki svo mjög, þótt ráðamenn Sjálfstfl. séu nú að hverfa til hinnar fornu nefskattastefnu íhaldsins. Þess hefur séð merki, eftir að hæstv. forsrh. tók við forustu þess flokks, að hann vildi sveigja flokk sinn frá þeim sósíaldemókratísku viðhorfum, sem Ólafur Thors innrætti honum um skeið. En ég verð að játa, að hin skilyrðislausa aðild Alþfl. að þessum ráðstöfunum vakti undrun mína. Í kosningunum í sumar tapaði Sjálfstfl. verulegu fylgi, einkanlega hér í Reykjavík, í kjördæmi hæstv. forsrh. Alþfl. jók hins vegar fylgi sitt allmyndarlega, ekki sízt í Reykjavík. Ein meginástæðan til þess, að innbyrðisaðstaða stjórnarflokkanna breyttist á þennan hátt, er vafalaust sú, að Alþfl. hélt því fram, að hann hefði gætt hinna félagslegu sjónarmiða í stjórnarsamstarfinu, hann væri málsvari hinna afskiptu og tekjulágu, hann mildaði hina hörðu peningapólitík viðreisnarinnar í þágu almennings. Tap Sjálfstfl. annars vegar og sigur Alþfl. hins vegar styrkti að sjálfsögðu mjög stöðu Alþfl.-ráðh. innan ríkisstj. Nú gafst þeim tækifæri til að sveigja stjórnarstefnuna nær þeim hugmyndum, sem boðaðar eru í stefnuskrá flokksins. Enginn efi er á því, að fylgismenn Alþfl. ætluðust til slíkra verka af ráðh. sínum, ekki sízt það nýja fylgi, sem flokknum bættist í kosningunum. En nú sjá menn árangurinn: afturhaldssamari fjáröflunarstefnu en dæmi eru um hérlendis áratugum saman, afturhvarf til gamla nefskattafyrirkomulagsins, sem brautryðjendur Alþfl. börðust gegn af hvað mestri einbeitni. Samkv. þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. er nú að framkvæma, skyldi maður ætla, að Sjálfstfl. hefði unnið yfirburðasigur í kosningunum í sumar, en Alþfl. hefði orðið svo vesæll, að hann skrimti aðeins sem próventukarl á höfuðbóli íhaldsins. Mér er spurn, og ég vænti þess, að málsvarar alþfl. svari þeim spurningum: Hvar sjást áhrif Alþfl. í þessum svokölluðu efnahagsráðstöfunum? Hverju komu ráðh. Alþfl. sérstaklega til leiðar í samræmi við boðskap sinn um félagslega stefnu? Er það e.t.v. í sambandi við tryggingarnar, þar sem breytingarnar eru fólgnar í því einu, að iðgjöld til trygginga og sjúkrasamlaga hækka til muna, en viðskiptavinir trygginganna eiga að bera bótalaust stórfelldar hækkanir á þeim hversdagslegu matvælum, sem halda lífinu í tekjulægsta fólki. á Íslandi? Hæstv. viðskmrh. hefur raunar þegar lýst yfir því, að þessar efnahagsráðstafanir með nefskattasniði séu einhver mesti gleðiatburður, sem gerzt hafi í sögu Alþfl. S. l. föstudag spurði blaðamaður Alþýðublaðsins hann, hvort þessar álögur hefðu verið samþykktar einróma í miðstjórn Alþfl. Og svar hæstv. ráðh. var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Í þau rúmlega 25 ár, sem ég hef nú starfað í Alþfl., hefur einhugur í flokknum aldrei verið meiri. Er þetta eitthvað annað heldur en ástandið á Alþb.-heimilinu. Ekki þykir mér ólíklegt, að þeir Alþb.-menn, sem áður voru í Alþfl., sjái nú, að það var misráðið að yfirgefa Alþfl., hvort sem þeir treysta sér til að snúa við eða ekki.“ Hæstv. ráðh. telur sem sé, að Alþfl. hafi nú loksins fundið ráðið til þess að hefja sig yfir þann ágreining, sem hefur staðið flokknum fyrir þrifum áratugum saman, og töfralyfið er sú einfalda ráðstöfun að hækka brýnustu matvæli með nefskattafyrirkomulagi meira en dæmi eru til í sögu þjóðarinnar. Þegar sú stefna kemur til framkvæmda, skilja allir Alþfl.-menn, hve ágreiningurinn er léttvægur í samanburði við framkvæmd hugsjónanna. Og hæstv. ráðh. gerir sér vonir um, að þegar þeir menn, sem hafa verið reknir úr Alþfl. á undanförnum áratugum eða hafa sagt skilið við hann, taki að kaupa mjólk og kjöt og kartöflur á nýja Alþfl.-verðinu, skilji þeir loksina villu sinna vega og hverfi heim sem iðrandi syndarar. Víst lýsa þessi ummæli hæstv. ráðh. mikilli sigurgleði. En ég hygg, að það ljúfa andrúmsloft, sem ráðh. finnur umlykja sig, sé ekki frá Alþfl. komið, heldur frá aðalfundi Verzlunarráðs Íslands, þar sem hæstv. ráðh. kynnti þessar ráðstafanir af mikilli ánægju. Ég tel ekkert vafamál, að þar hafi verið fullur einhugur um það, að stefna Alþfl.- ráðh. væri rétt. Hitt vita allir, að bilið á milli ráðh.-Alþfl. og launafólksins í Alþfl. hefur stöðugt verið að breikka á undanförnum árum. Um langt skeið hefur tekizt í verkalýðssamtökunum góð og vaxandi samvinna milli Alþfl.-manna og Alþb.-manna, m.a. í hörðum átökum við hæstv. núv. ríkisstj. Það er þegar komið fram, að forustumenn Alþfl. í verkalýðshreyfingunni meta þær stórfelldu árásir á lífskjörin, sem nú koma til framkvæmda, á hliðstæðan hátt og Alþb.-menn. Þeir hafa þegar tekið þátt í yfirlýsingum af hálfu verkalýðshreyfingarinnar um, að slíkum árásum verði ekki unað, þ. á m. á sjómannaráðstefnu þeirri, sem Sjómannasambandið boðaði til nú um helgina. Og vel mætti hæstv. viðskmrh. leiða hugann að því þingi, sem Samband ungra jafnaðarmanna hélt hér á síðasta ári, og ályktunum, sem þar voru gerðar. Áhugi á sósíalistískum úrræðum og sósíalistískri baráttu hefur á undanförnum árum verið að glæðast mjög meðal yngri manna í Alþfl. Og ég hygg, að hæstv. ráðh. eigi eftir að reka sig á það, að í þeim hópi er ranglát skattheimta ekki talin gleðiefni, ekki sá endanlegi sigur Alþfl., sem ráðh. telur, að bundið hafi endi á allar deilur og ágreining. Mér þykir vissulega allt benda til þess, að fólkið í Alþfl. og Alþb. muni halda áfram að jafna forn ágreiningsefni sín, en sú eining verður ekki sameiginleg gleði yfir fráleitri skattheimtu, heldur sameiginleg barátta gegn henni og þeim forustumönnum, sem nota völd og kosningasigra til að bregðast einföldustu grundvallarstefnuatriðum flokksins. Hæstv. viðskmrh. sagði í ræðu sinni á aðalfundi Verzlunarráðs Íslands, að þjóðartekjur mundu trúlega dragast saman í ár um 4–5% á mann. Hinar nýju álögur ríkisstj. mundu nema 4–5% kjaraskerðingu samkv. nýju vísitölunni, þeirri sem ríkisstj. vill nú nota. Þessar tölur sanni, að ríkisstj. sé aðeins að skipta réttlátlega niður á þegnana þeirri minnkun á sameiginlegum aflafeng, sem sé óumflýjanleg staðreynd. En slíkir talnareikningar á blaði eru afar fjarri veruleikanum sjálfum. Ef afli minnkar eða verðlag á útflutningsvörum okkar lækkar, hefur það bein og tafarlaus áhrif á atvinnuvegina og afkomu þess fólks, sem þar vinnur, án nokkurrar milligöngu ríkisstj. Lækkun á verði fiskafurða og síldarafurða birtist þegar í stað í lækkuðu kaupi sjómanna. Samdráttur hjá atvinnufyrirtækjum kemur þegar í stað fram í minni vinnu og lækkuðum ráðstöfunartekjum verkafólks. Þau kreppumerki, sem hafa einkennt efnahagslíf Íslendinga um eins árs skeið og vel það, hafa þegar höggvið stór skörð í ráðstöfunartekjur verkafólks, miklu stærri skörð en þau 4–5%, sem hæstv. ráðh. talar um. Það hefur dregið úr eftirvinnu, næturvinnu, helgidagavinnu og yfirborgunum, en í slíkar greiðslur hefur verkafólk sótt mjög verulegan hluta af tekjum sínum, sumir allt að því helming. Í ályktun, sem Félag járniðnaðarmanna hefur sent hinu háa Alþ., er m.a. talið, að tekjur þeirrar stéttar hafi nú þegar skerzt um 25–30% vegna samdráttar á atvinnu, og fjölmargar aðrar starfsstéttir kunna að greina frá hliðstæðri þróun. Meðal verkafólks er mikill og rökstuddur uggur um það, að þessi samdráttur eigi eftir að magnast svo, að mönnum verði ætlað að lifa á dagvinnu einni saman eða búa jafnvel við atvinnuskort. Við þessar aðstæður er það sannarlega hvorki verkefni ríkisstj. né Alþ. að leggja á ráðin um það, hvernig verkafólki verði gert að bera sinn hlut af 4–5% lækkun á þjóðartekjum, heldur hvernig koma eigi í veg fyrir, að sú skerðing leggist margföld á launafólk, að ranglæti í tekjuskiptingu stóraukist. Það vandamál er nú að komast á dagskrá á ómótstæðilegan hátt hjá verkalýðshreyfingunni að tryggja launafólki viðunandi heildartekjur fyrir dagvinnu eina saman. En það er staðreynd, sem allir viðurkenna, að launafólk getur ekki lifað af dagvinnutekjum sínum. Gerbreyting á því sviði er engin óraunsæ skýjaborg. Þjóðartekjur hafa á undanförnum árum hækkað tífalt meir en þeirri lækkun nemur, sem spáð er í ár, og alþjóðlegar skýrslur herma, eins og ég sagði áðan, að Ísland sé í hópi fjáðustu þjóðfélaga í heimi. Við eigum að geta tryggt launafólki sómasamlegar ráðstöfunartekjur fyrir eina saman dagvinnu, ekki síður en þau þjóðfélög umhverfis okkur, sem standa á svipuðu efnahagsstigi. Einmitt þegar kreppir að, ætti að vera sérstakt verkefni stjórnvalda, atvinnurekenda og verkalýðssamtaka að koma þeirri skipan á launamál, sem sjálfsögð er talin í nútímaþjóðfélögum umhverfis okkur, í stað þess að unnið sé að því að magna ranglætið og skerða stórlega hinn rýra kaupmátt dagvinnutekna, eins og gera á með þessu frv. og öðrum þeim ráðstöfunum, sem nú hafa dunið yfir. En hvað eigum við þá að gera? spyrja hæstv. ráðh, og málgögn þeirra. Hver er stefna stjórnarandstöðunnar önnur en gagnrýni og niðurrif? Hvernig vilja stjórnarandstæðingar láta brúa bilið milli tekna og gjalda í fjárlögum? Hvar á að taka þau hundruð millj., sem vantar, til þess að jöfnuður náist? Nú eru fjárl. ekkert einangrað fyrirbæri í þjóðlífinu, og það dæmi, sem ríkisstj. leggur fyrir Alþ., er afleiðing af stefnu hennar á undanförnum árum, óðaverðbólgu, ofvexti í þjónustustarfsemi og kaupsýslu, hnignun útflutningsatvinnuvega og iðnaðar, óskynsamlegri verðbólgufjárfestingu, spákaupmennsku og öðrum viðreisnarfyrirbærum. Við viðurkennum ekki, að sjálft dæmi ríkisstj. sé neinn óhjákvæmilegur atburður. Það er fyrst og fremst sjálfskaparviti. Við Alþb.-menn höfum bent á það árum saman, að þannig mundi fara. Við höfum gagnrýnt stefnu ríkisstj. og bent á allt önnur úrræði. Lausn okkar er fólgin í þeirri baráttu, sem hér hefur verið háð, síðan viðreisnarstefnan hófst, í þeim till., sem við höfum flutt. Samt skal ég fúslega benda hæstv. ríkisstj. á, að hún gat hæglega leyst hið heimatilbúna dæmi sitt á allt annan hátt en þann að níðast sérstaklega á launastéttunum. Raunar gæti hvert skólabarn bent hæstv. ríkisstj. á skattheimtuleiðir, sem eru miklu réttlátari en nefskattar, og ef hæstv. viðskmrh. gengi hér í nokkrar verzlanir, mundu blasa við honum vörutegundir, sem fyrr bæri að hækka en brýnustu neyzluvörur, allt frá dönskum tertubotnum og kexi til lúxusbifreiða. En ég skal benda hæstv. ríkisstj. á eina sérstaka tekjuleið, sem er nærtæk og réttlát. Þar á ég við ráðstafanir til að uppræta skattsvik á Íslandi. Fyrir nokkrum dögum var kaupmaður einu dæmdur fyrir skattsvik. Hann hafði m.a. reynzt sekur um að hafa vantalið viðskipti sín til söluskattsframtals um rúmar 10 millj. kr. og stungið söluskatti af þeirri upphæð í sinn vasa. Fyrir dómstólunum er nú annað mál, þar sem einn lítill sælgætisframleiðandi í Reykjavík er ákærður fyrir að hafa stungið undan söluskatti, sem nam hvorki meira né minna en 7 millj. kr. Þessi mál eru eftirhreytur af starfsemi sérstakrar skattrannsóknadeildar, sem sett var á laggirnar 1964. Til hennar valdist dugmikill forstöðumaður, og hann hófst þegar handa um að kanna verkefni sitt. Deild þessi birti eina opinbera skýrslu um athafnir sínar, og þar var tvennt, sem vakti sérstaka athygli. Í fyrsta lagi reyndist furðuhá hlutfallstala brotlegra í hópi þeirra, sem rannsakaðir höfðu verið. Og í annan stað reyndust fjársvik þeirra mjög há, enda þótt hér væri aðeins um að ræða minni háttar kaupsýslumenn. Í þeirri einu skýrslu, sem birt var, var greint frá því, að tekizt hefði að endurheimta svikna skatta, sem námu 35–40 millj. kr., allt frá minni háttar kaupsýslumönnum. Og brotin voru ekki sízt í því fólgin, að kaupsýslumennirnir höfðu stungið í eigin vasa söluskatti, sem þeir höfðu þegar innheimt hjá almenningi. Fljótlega tók það að vekja athygli, að rannsóknin virtist fyrst og fremst beinast að aðilum, sem ekki áttu neinn öflugan pólitískan bakhjarl í þjóðfélaginu, en meiri háttar kaupsýslumenn, hinir stóru og voldugu, virtust ekki þurfa að óttast slíkar rannsóknir. Á sama tíma tók það að kvisast, að forstöðumaður skattrannsóknadeildar væri mjög óánægður með starfsaðstöðu sína, hann teldi sig ekki fá þau vinnuskilyrði, sem óhjákvæmileg væru. Hann rækist á mjög annarlegar torfærur, um leið og hann tæki að nálgast hina miklu og voldugu kaupsýslumenn. Svo fór, að skattrannsóknastjóri sagði upp starfi sínu og ásamt honum 3 af 4 fulltrúum í deildinni. Síðan hefur verið næsta hljótt um starfsemi þessarar mikilvægu stofnunar. Ég tel, að hinar mjög svo takmörkuðu athuganir skattrannsóknadeildar hafi sannað, að skattsvik eru hér ákaflega stórfellt fjármálafyrirbæri. Sömu staðreynd getur raunar hver maður lesið út úr skattaskýrslum, úr framtölum kaupsýslumanna um innheimtan söluskatt, úr skýrslum hagstofunnar um tekjuskiptingu milli starfsstétta samkv. framtölum þeirra sjálfra. Raunar eru fjársvikin stórfelldari en hér er vikið að. Um langt skeið hefur t.d. verið í rannsókn mál eins lítils innflytjanda, sem sagður er hafa falsað faktúrur um milljónaupphæðir til þess að hafa fé af ríkissjóði, og sömuleiðis eins lítils útflytjanda, sem sakaður er um hliðstætt atferli. Ég tel engum vafa bundið, að skattsvik og söluskattsþjófnaður og annar hliðstæður fjárdráttur nemi hundruðum millj. kr. á ári hverju, og svo að menn ætli ekki, að þetta séu neinar ýkjur úr mér, vil ég minna á, að hæstv. viðskmrh. komst að sömu niðurstöðu fyrir nokkrum árum. Aðeins heiðarleg innheimta á lögboðnum gjöldum hefði fært ríkissjóði meginhlutann af þeirri upphæð, sem hann segir sig skorta til þess að ná saman endum á fjárlögum. Danir gerðu í ár breytingu á söluskattskerfi sinu, m.a. í þeim tilgangi að gera söluskattsþjófnað óframkvæmanlegan. Hefði ekki verið nær fyrir ríkisstj. Íslands að gera hliðstæðar ráðstafanir í stað þess að leggja byrðarnar á launafólk, sem er í senn sligað af verðbólgu og purkunarlausri fjárplógsstarfsemi? Þær stórfelldu álögur, sem hér eru til umr., eru eins og ég hef rakið, til marks um afar afturhaldssama skattheimtustefnu. Þær leggjast þyngst á þá, sem minnst mega sín í þjóðfélaginu, m.a. á þá, sem þegar hafa fengið að kenna á samdrættinum af margföldum þunga. Þær hlífa gersamlega fjárplógsmönnum og gróðasöfnurum, þ. á m. þeim, sem hirða miklar fjárfúlgur ófrjálsri hendi ár eftir ár. Samt munu stjórnvöldin vænta þess, að almenningur láti sér nægja möglið eitt. Fyrir því er löng reynsla, að Íslendingar hafa mikið langlundargeð, og oft hafa landsmenn sætt sig við rangláta skattheimtu, ef fólk hefur talið, að fjármunirnir færu til að leysa brýn vandamál. En hér er ekki einu sinni um það að ræða, að verið sé að leysa þau vandamál, sem brýnust eru. Hinar nýju álögur koma, eins og ég sagði áðan, aðeins lagi á bókhald ríkissjóðs, svo að tekjur og gjöld standist á. Þetta frv. snertir á engan hátt þann stórfellda vanda, sem hvarvetna blasir við í þjóðfélaginu sjálfu, í efnahagsmálum og atvinnumálum. Enda þótt III. kafli frv. fjalli um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, er þar ekkert að finna annað en framlengingu á gömlum uppbótum. Í grg. sjálfri segir: „ Ríkisstj. telur hins vegar ekki tímabært að gera nú till. um nýjar ráðstafanir vegna sjávarútvegsins.“ Þarna er það sem sé boðað og sömuleiðis í framsöguræðu hæstv. forsrh., að bandormur sá, sem hér liggur á borðum þm., kunni að lengjast til muna eftir skamman tíma, þá komi nýjar álögur á almenning, e.t.v. enn frekara afnám á niðurgreiðslum á mjólk og kjöti, ellegar hækkun á söluskatti þeim, sem nú þegar er ærin tekjulind fyrir fjárplógsmenn. Samt mun enn meiri ástæða til að óttast, að ráðstafanir ríkisstj. í þágu þjóðlegra atvinnuvega verði takmarkaðar og árangurslitlar. Ríkisstj. hefur látið sjávarútveg og fiskiðnað drabbast niður á valdaskeiði sínu. Þann tíma, sem Alþfl. hefur farið með stjórn sjávarútvegsmála, hefur togurum fækkað um 2/3. Sá hluti bátaflotans, sem aflar hráefnis handa fiskvinnslustöðvunum, hefur dregizt stórlega saman. Sumar hinna fullkomnustu fiskvinnslustöðva landsmanna eru nú lokaðar. Allt hefur þetta gerzt á mestu veitiárum, sem þjóðin hefur lifað. Margt bendir til þess, að ráðh. ætli að gráta það þurrum tárum, þótt þessi þróun verði mun hraðari, þegar við örðugleika er að etja. Af mörgum ummælum, þ. á m. í hásætisræðu hæstv. forsrh., má marka það, að framtíðarhugmyndir ríkisstj. séu einvörðungu bundnar við erlenda fjárfestingu á Íslandi, hraðari alúminframkvæmdir, sjóefnavinnslu á vegum útlendinga, olíuhreinsun á vegum Standard Oil og vafalaust erlend fyrirtæki í fiskiðnaði og jafnvel fiskveiðum. Allt bendir til þess, að hæstv. ríkisstj. ætli að hagnýta þá erfiðleika, sem hún auglýsir hvað mest, til þess annars vegar að breyta tekjuskiptingunni á Íslandi launastéttunum í óhag, eins og gert er með þessu frv., og hins vegar að breyta sjálfri gerð efnahagslífsins þannig, að erlendir aðilar verði æ umsvifameiri á því sviði. Hæstv. ríkisstj. getur því ekki með nokkrum rétti skírskotað til sanngirni og þegnskapar og þjóðhollustu eða annarra loflegra eiginleika, sem síður er að nefna í sambandi við nýja skattheimtu. Þegnskapur og þjóðhollusta er það eitt að hnekkja þessum stórfelldu og ranglátu árásum á lífskjör almennings og þeirri háskalegu framtíðarstefnu, sem í þeim felst. Ég veit, að það mun ekki gerast hér á hinu háa Alþingi. Sameinað stjórnarlið mun eflaust reiðubúið til þess að samþykkja þetta frv. En utan þingsalanna er til það afl, sem getur hnekkt þessari árás, launafólkið sjálft. Andstaðan við þessar ranglátu ráðstafanir nær langt inn í raðir stjórnarflokkanna sjálfra, og ef launafólk stendur saman án tillits til stjórnmálaskoðana, er það sterkasta þjóðfélagsafl á Íslandi, miklu sterkara en sú gjaldþrota ríkisstj., sem hér reiðir hátt til höggs. Það eru ekki ýkjamörg ár síðan núv. ríkisstj. guggnaði á því að láta samþykkja árásarfrv. gegn verkalýðssamtökunum vegna þess, hversu öflug og víðtæk andstaðan var. Þeir atburðir geta endurtekið sig - og þeir þurfa að endurtaka sig. Þar eru ekki aðeins í húfi lífskjör launafólks og sómi verkalýðshreyfingarinnar, sem samningar höfðu verið brotnir á, heldur og sjálf heildarstefnan í efnahagsmálum og atvinnumálum.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Ef hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, væri kaupfélagsstjóri, en ekki leiðtogi stjórnarandstöðuflokks, og ef velta þess kaupfélags, sem hann stýrði, hefði í fyrra verið 60 millj. kr., en mundi í ár lækka niður í 45 millj. kr., mundi þá kaupfélagsstjórinn ekki telja ástæðu til neinna sérstakra viðbragða? Mundi hann ekki telja ástæðu til þess að grípa í taumana? Ég dreg það ekki í efa, að Eysteinn Jónsson mundi vera mjög samvizkusamur kaupfélagsstjóri, og þess vegna dreg ég ekki heldur í efa, að hann mundi auðvitað telja slík umskipti, slíka stórbreytingu á rekstraraðstöðu kaupfélagsins, ástæðu til þess að endurskoða allan rekstrargrundvöll þess. Ef hv. 6. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, væri forstjóri bæjarútgerðar, en ekki fyrsti frambjóðandi flokksins í höfuðstað landsins, og ef velta bæjarútgerðarinnar hefði í fyrra verið 60 millj., en félli í ár niður í 45 millj., mundi hann þá í raun og veru ekki telja ástæðu til nokkurra aðgerða? Ég efast ekki um, að hv. þm. Magnús Kjartansson mundi verða harðduglegur atvinnurekandi eins og formaður þingflokks hans, og þess vegna efast ég ekki heldur um, að hann mundi sannarlega telja ástæðu til róttækra aðgerða vegna slíkra gagngerðra umskipta. En þetta er það einmitt, sem hefur verið að gerast í sjávarútvegi Íslendinga frá því í fyrra og til ársins í ár. Það, sem þar hefur verið að gerast, er aðeins í hundraðfalt stærri stíl en tölurnar, sem ég nefndi. Útflutningsverðmæti íslenzks sjávarútvegs var í fyrra um það bil 6000 millj. kr. Varlegar áætlanir, skynsamlegar áætlanir benda til þess, að það muni í ár verða 4500 millj. kr., m. ö. o.: veita íslenzks sjávarútvegs, tekjur íslenzks sjávarútvegs muni í ár verða um 1500 millj. kr. lægri en þær voru í fyrra. Þarf nokkurn skynsaman og ábyrgan mann að undra, að þeir, sem ábyrgð bera á stjórn landsins, telji ástæðu til að grípa til gagngerðra ráðstafana? Ríkisstj. vill hegða sér eins og hún er viss um, að Eysteinn Jónsson mundi hegða sér sem kaupfélagsstjóri og Magnús Kjartansson eða Lúðvík Jósefsson sem forstjóri bæjarútgerðar, og grípa strax eða eins fljótt og unnt er til nauðsynlegra ráðstafana. Ég veit líka, að þeir hv. þm. Eysteinn Jónsson og Magnús Kjartansson eru mjög forsjálir og ábyrgir heimilisfeður. Ef ég nefni aðeins sem reikningsdæmi til þess að taka jafna og þægilega tölu, að þeir hafi í fyrra haft 300 þús. kr. í árstekjur, en svo lækki þessar tekjur í ár um 12–15 þús. kr., þ. e. meira en 1000 kr. á mánuði, mundu þeir í raun og veru halda útgjöldum sínum óbreyttum? Mundu þeir þá safna skuldum? Mundu þeir sem heimilisfeður vilja lifa um efni fram? Það mikið þykist ég þekkja til þeirra, að þessu leyfi ég mér að svara neitandi. Þeir mundu ekki í einkalífi sínu kjósa sér það hlutskipti, velja þá braut. En þetta er einmitt það, sem hefur gerzt í þjóðarbúskap Íslendinga. Þetta er það, sem gerzt hefur á Íslandi og snertir alla Íslendinga, alla einstaklinga íslenzks þjóðfélags. Allt bendir til þess, að kaupmáttur þjóðartekna muni í ár verða a.m.k. 4–5% minni en hann var í fyrra. Tekjur allra einstaklinga þjóðfélagsins munu í ár verða 4–5% minni en þær voru í fyrra, því miður, en þetta eru staðreyndir. Og þær hljóta að snerta hvern einasta einstakling í landinu. Ég hef sannarlega ekki minnstu tilhneigingu til að draga fjöður yfir að það, sem nú er að gerast, hlýtur að gerast, verður óhjákvæmilega að gerast, er nokkur kjaraskerðing hjá öllum almenningi, hjá allri íslenzku þjóðinni, er óhjákvæmileg. Hún er afleiðing þeirra gífurlegu breytinga, sem orðið hafa síðan í fyrra á verðlagi á útflutningsvörum landsmanna, og þeirri aflatregðu, sem því miður hefur átt sér stað á þessu ári. Ég teldi alveg rangt að gera minnstu tilraun til þess að draga fjöður yfir, að þessi breyting er svo mikil og hún hefur verið svo snögg, að óhjákvæmilegt er, að hún snerti hvert einasta heimili á landinu. En þeirri spurningu má þó varpa fram, hvort þessi kjaraskerðing, sem nú er að eiga sér stað, sé óbærileg, hvort kjör íslenzks almennings séu þannig, að hann geti, þó að kjaraskerðingin sé mikil, í raun og veru borið hana og samt sem áður haft sómasamleg eða sæmileg lífskjör á eftir. Til þess að mynda sér skoðun á þessu, rökstudda skoðun, er nauðsynlegt og eina leiðin, sem til þess er fær, er að athuga breytingar á kaupmætti tímakaups einhverra ákveðinna launastétta. Það eru til vandaðir útreikningar á breytingum á kaupmætti tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna síðan 1960. Ef kaupmáttur tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna 1960 er talinn 100, - það er rétt að láta þess getið, að þær tölur, sem ég nefni um kaupmátt tímakaupsins, eru þannig fundnar, að miðað er við gömlu vísitöluna til áramóta 1967, en nýju vísitöluna á eftir, og er þetta tvímælalaust skynsamlegasta reikningsaðferðin, sem hægt er að hafa, - ef kaupmáttur tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna 1960 er talinn 100, þá hafði kaupmáttur tímakaups þessara stétta 1965 hækkað upp í 116, 16% meiri. 1966 hafði kaupmátturinn hækkað upp í 125, var hann 25% meiri en hann var 1960. Og 1. sept. s.l., þ. e. áður en þessar verðhækkanir komu til skjalanna, var kaupmáttur tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna kominn upp í 128. 1. sept. s.l. var með öðrum orðum kaupmáttur tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna 28% hærri en hann var 1960. Ég er að tala um kaupmátt tímakaupsins. Það er önnur saga, sem gjarnan má líka taka tillit til og ræða um, það er alveg rétt. Eftir að hækkanirnar eru um garð gengnar, allar þær hækkanir, sem ráð er fyrir gert í efnahagsfrv. ríkisstj., lækkar kaupmáttur tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna niður í 122.5 stig, það lækkar m. ö. o. um 4–5%. Í gr. frv. er þessi lækkun nákvæmlega talin 4,38%. Það er rétt, ég segi það enn og undirstrika, að það þarf að leggja áherzlu á það, geri enga tilraun til að skjóta mér undan sannleikanum um það efni, að kaupmáttur tímakaupsins lækkar við þessar ráðstafanir um 4–5%. En eftir sem áður er vísitala tímakaups 122,5 miðað við 100 1960. Hún er m. ö. o. 22.5% hærri en hún var 1960.  Á annað atriði langar mig til að benda í þessu sambandi, og það er, hver breyting hefur orðið á hlutdeild launþega í þjóðartekjunum á undanförnum árum. Jafnvel þótt kaupmáttur tímakaupsins væri mun hærri eftir kjaraskerðinguna en fyrir 2 árum, hvað þá fyrir 6 árum, þá mætti segja, að kjaraskerðing nú væri ástæðulaus, óeðlileg, jafnvel ranglát, ef launþegar hefðu ekki fengið fulla hlutdeild í aukningu þjóðarteknanna á undanförnum árum eða m. ö. o. launþegar hefðu verið sniðgengnir við skiptingu þjóðarteknanna á undanförnum árum. Þá mætti með miklum rökum, með öllum rétti segja, að ástæðulaust væri núna, að nokkur kjaraskerðing yrði hjá þeim, þá ættu að vera til breið bök, sem gætu borið þann tekjumissi, sem sjávarútvegurinn hefur orðið fyrir á þessu ári. En hverjar eru staðreyndirnar um þetta efni? Það eru til órækar skýrslur, óvefengdar skýrslur um breytingu atvinnu- og ráðstöfunartekna helztu launastétta á árunum 1960–65. Vegna þess, að hér er um vandmeðfarna útreikninga að ræða, ýmis álitamál, hvernig reikna beri, skal ég ekki halda mér við neina ákveðna tölu í þessum efnum, heldur nefna hámark og lágmark, ýmsa möguleika, sem geta komið til greina. Engin aðferð, sem þarna hefur komið til greina, hefur sýnt lægri útkomu, minni hækkun á atvinnu- og ráðstöfunartekjum launastétta en 33%. Sú aðferð, sem sýnir minnsta hækkun á ráðstöfunartekjum og atvinnutekjum helztu launastéttanna, sýnir 33% hækkun á 5 ára tímabilinu 1960–65, sú aðferð, sem sýnir mesta hækkun á þeim, sýnir 44% hækkun. Að meðaltali á ári er þetta frá í lægsta lagi 5.9% í hæsta lagi 7.6% hækkun á ári. Ég skal alveg láta liggja á milli hluta, hvor talan er réttari eða hvar á þessu bili sannleikurinn er. Það skiptir í þessu sambandi, sem ég hér tala um, ekki máli. En raunverulegar þjóðartekjur, - um það er ekki ágreiningur meðal sérfróðra manna, hvernig þær skuli reikna, - þær hafa á þessu sama tímabili aukizt um 32%. Þær jukust á 5 ára tímabilinu 1960–65 um 32%, eða um 5.7% á ári. M. ö. o.: lægsta reikningsaðferðin, sú aðferð, sem gefur launastéttum lægsta tekjuhækkun á þessu tímabili, sýnir örlítið meiri tekjuhækkun en varð á þjóðartekjunum. Sú, sem sýnir mesta tekjuhækkun, sýnir næstum þriðjungi meira eða 12% meiri hækkun á tekjum launastéttanna en urðu á þjóðartekjunum. Þetta tel ég taka af öll tvímæli um það, að launþegar hafa ekki aðeins fengið fulla hlutdeild í vexti þjóðarteknanna á undanförnum árum, heldur nokkru meira en það, hversu miklu meira skal ég ósagt láta. Þetta eru þær gleggstu og beztu tölur, sem í þessu efni eru til, og þær tala skýru máli. Um það má svo á hinn bóginn auðvitað deila, hvort rétt hafi verið á undanförnum árum að deila allri aukningu þjóðarteknanna út á meðal þjóðarinnar, út á meðal allra launastétta, eins og gert hefur verið, en láta ekki sjóði safnast fyrir hjá atvinnufyrirtækjum af hinni miklu aukningu þjóðarteknanna. En á það vil ég benda, að ef framkvæmdin hefði ekki orðið þessi, hefði orðið mikil óánægja, sérstaklega hjá verkalýðshreyfingunni og samtökum launamanna yfir höfuð að tala. Og sízt situr það auðvitað á hv. stjórnarandstæðingum að deila á ríkisstj. fyrir það, að þessari stefnu skuli hafa verið fylgt. Hún er einmitt í fullkomnu samræmi við það, sem þeir sjálfir telja nú, að hefði átt að gera. En tvennt verður ekki gert fyrir sömu peningana. Tvennt verður ekki gert við sama tekjuaukann. Annaðhvort lendir hann í vasa launþeganna sem auknar tekjur þeirra eða þá að hann lendir í vasa atvinnufyrirtækja sem auknir sjóðir þeirra. Fyrri kosturinn hefur verið valinn hér á landi. Hinum gífurlega tekjuauka þjóðarbúsins á undanförnum 6–7 árum hefur verið varið þannig, að hann hefur komið fram sem tekjuauki launastéttanna, eins og tölurnar, sem ég nefndi, sýndu. Þess vegna hefur hann ekki getað komið fram sem auknir sjóðir atvinnufyrirtækja. Þess vegna eru ekki til þau breiðu bök, sem nú er kallað, eftir til þess að leggja byrðarnar á vegna tekjumissis sjávarútvegsins. Þess vegna stendur íslenzkur atvinnurekstur og þá sérstaklega íslenzkir útflutningsatvinnuvegir ekki svo vel að vígi, að þeir geti tekið á sínar herðar þann tekjumissi, sem verðfallið og aflatregðan hefur haft í för með sér. Ríkisstj. gerir það sannarlega ekki að gamni sínu að leggja jafnþungbærar álögur á þjóðina og gert er og verið er að gera um þessar mundir. Hún gerir sér algerlega ljóst, að öllum almenningi er þetta ekki léttbært. En áður en ríkisstj. tók þessar ákvarðanir fyrir sitt leyti, hafði hún athugað mjög gaumgæfilega og mjög vandlega allar hugsanlegar leiðir til þess að reyna að ráða fram úr þeim vanda, sem við er að etja á þessu stigi málsins, sem sagt að tryggja það, að ekki verði 750 millj. kr. halli á ríkisbúskapnum á næsta ári. Það komu sannarlega ýmsar leiðir til greina í þessu efni og koma enn, - leiðir, sem ríkisstj. athugaði mjög vandlega og þrautræddi við stuðningsflokka sína á hinu háa Alþingi. Fyrsta leiðin, sem hefði getað komið til greina og sannarlega var hugsað mjög rækilega um, var að hækka söluskattinn. Það hefði auðvitað verið hægt að jafna allan væntanlegan halla á ríkisbúskapnum á næsta ári eingöngu með þeirri einföldu ráðstöfun að hækka söluskattinn sem því svarar. Ástæðan til þess, að ríkisstj. valdi þann kost ekki, var sú, að afleiðing þess hefði orðið almenn verðhækkun í landinu á svo að segja hverju einasta verðlagi, sem til er. Þær skipta tugþúsundum verðupphæðirnar, sem mundi þurfa að breyta, ef söluskatturinn væri hækkaður, og það er ekki á mannlegu valdi að koma í veg fyrir, þegar slík hækkun á tugþúsundum verðupphæða verður, að tryggja, að aldrei verði meiri verðhækkun en söluskattshækkunin ein gaf nákvæmlega tilefni til. Við sem erum kunnugir meðferð verðlagsmálanna, vitum vel, að hjá verðlagsnefnd hafa vikum, mánuðum, kannske árum saman legið beiðnir um ýmsar verðhækkanir, sem ekki hefur verið talin ástæða til að sinna. Ef söluskattur hækkaði verulega, mundu allar slíkar gamlar óskir, gamlar kröfur verða teknar upp að nýju, og erfitt að standa gegn þeim, og jafnvel þó að þeim yrði neitað, er erfitt að tryggja, að þeir, sem verðið ákveða, taki sér ekki það bessaleyfi að hækka verðið meira en söluskatturinn gæfi tilefni til. Ef söluskatturinn er hins vegar óbreyttur og meginstefnan er sú, að verðlag almennt í landinu skuli vera óbreytt, þó að það þurfi að hækka á ákveðnum, afmörkuðum tegundum vöru og þjónustu, vita menn, hvert verðið var, þegar það hefur verið óbreytt í langan tíma, og geta sjálfir fylgzt með því, að verðið hækki ekki. Við óttuðumst sem sagt, að í kjölfar mikilla hækkana á söluskattinum mundi fylgja almenn verðhækkunaralda, sem mundi ná yfir allt efnahagskerfið og jafnvel vara í marga mánuði, með því mundi verðbólguhjólið fara að snúast aftur. Þetta vildum við forðast. Töldum við sérstaklega launþegum mikils vert, að komið yrði í veg fyrir þetta. Önnur aðferð, sem hægt hefði verið að grípa til að einhverju eða öllu leyti, hefði auðvitað verið sú að lækka mjög verulega nokkra stærstu rekstrarliði fjárlaganna. Allir vita, að stærstu rekstrarliðir fjárlaganna eru útgjöld til trygginga og útgjöld til skólamála. Við töldum hvorugt koma til greina. Við vildum ekki skerða bætur trygginganna, við vildum ekki skerða framlög til skólamála, en þetta eru langstærstu rekstrarliðir fjárlaganna. Þriðji stærsti liður fjárlaganna er niðurgreiðslurnar, og niðurstaðan varð sú að lækka þær mjög verulega, um yfir 400 millj. kr. Sú lækkun, sem ráðgerð var, er þó ekki meiri en svo, að niðurgreiðslurnar lækka niður í það, sem þær voru 1. ágúst 1966. Þeir menn, sem núna tala um það sem óbærilega byrði, hversu mikið landbúnaðarvörurnar hækka vegna lækkunar niðurgreiðslnanna, hefðu einhvern tíma átt að nefna það á undanförnum 12 mánuðum, að það væri mikil kjarabót, hversu mikið landbúnaðarvörurnar lækkuðu þá vegna hækkunar niðurgreiðslnanna. Það hef ég aldrei lesið neitt um, hvorki í Tímanum né Þjóðviljanum, og ég hygg, að óhætt sé að leita þar alla daga þess árs, sem liðið er, það muni aldrei finnast neitt orð um það. Það, sem gerist núna, er þó ekki annað en það, að verðið á landbúnaðarvörunum hækkar um nákvæmlega jafnmikið og það lækkaði á undanförnu ári.  Fjórða og síðasta leiðin, sem hægt hefði verið að grípa til, var að hagnýta ýmsa nýja tekjustofna, sem þó yllu ekki almennri verðhækkun í landinu, og þetta var það á hinu leitinu, sem gert er nú skv. stefnu ríkisstj. Það er ákveðin hækkun á áfengi og tóbaki, það eru lögð á ferðagjöld, það er hækkun á eignarskatti og þar fram eftir götunum, sem búið er að lesa og ræða vandlega. M. ö. o.: það, sem gert er, er annars vegar lækkun niðurgreiðslnanna, sem veldur að vísu mikilli verðhækkun, en á mjög takmörkuðu sviði, og hins vegar hagnýting nýrra tekjustofna, sem ekki valda neinni almennri verðhækkun og hrinda því ekki verðbólguhjólinu af stað að nýju. Þetta tvennt er það, sem ríkisstj. hefur viljað gera og leggur til að gert verði. Og ég vil undirstrika, að þetta hefur hún gert að lokinni mjög vandlegri umhugsun. Ef þessar umr. hér og athugun Alþingis kynnu að leiða í ljós, að menn vildu heldur hækkun söluskattsins eða lækkun rekstrargjalda, eins og tryggingargjalda og skólakostnaðar, sem mér þykir afar ósennilegt, er ríkisstj. að sjálfsögðu reiðubúin til viðræðu um þessi efni. Hún vill gjarnan hlusta á allar skynsamlegar till., sem fram kunna að koma um þessi mál. En athugun hennar sjálfrar leiddi til þess, að þetta tvennt, sem ég lýsti, væri skynsamlegasta leiðin. Hv. síðasti ræðumaður, hv. 6. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, undraðist það mjög, að áframhald stjórnarsamvinnu við Sjálfstfl. og þessar ráðstafanir skyldu vera samþykktar samhljóða í miðstjórn Alþfl. En þetta var nú engu að síður svo. Þessar ráðstafanir voru samþ. mótatkvæðalaust, og það er ekki nokkur vafi á því, að ástæðan til þess var sú, að það hafði verið gerð mjög rækileg grein fyrir þeim leiðum, sem til greina kæmu til þess að jafna væntanlegan halla á fjárlögum næsta árs. Það var engin rödd uppi um það, að það væri hægt að reka þjóðarbúskapinn með 750 millj. kr. halla á næsta ári. Ég hef heldur enga till. séð um það frá hæstv. stjórnarandstæðingum, hvernig þetta eigi að koma. Það var skylda okkar, sem erum í forustu Alþfl., að gera miðstjórninni grein fyrir því, hvaða leiðir kæmu til greina. Það gerðum við mjög ýtarlega, og að loknum ýtarlegum umr. og vandlegri athugun komst miðstjórn Alþfl. mótatkvæðalaust að þeirri niðurstöðu, að það, sem ríkisstj. styngi upp á, þ. e. sumpart lækkun niðurgreiðslnanna og sumpart hagnýting nýrra tekjustofna, væri skynsamlegasta leiðin út úr þessum vanda, sem við væri að etja. En ég efast ekki um, að miðstjórn Alþfl. væri það kært að fá til umr. og athugunar till. annarra aðila um aðrar leiðir í þessum efnum. Hún væri jafnfús til að ræða þær till., þær hugmyndir, eins og þær, sem við, ráðh. flokksins, lögðum fyrir hana á sínum tíma og hún féllst að lokinni vandlegri athugun algerlega og mótatkvæðalaust á. Hitt er svo ekki nema mannlegt, að hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni þyki það mjög súrt í broti, að það skuli koma fyrir í öðrum flokki, að afstaða sé tekin í stóru máli mótatkvæðalaust. Mér þykir það ekkert undarlegt, og ég get vel skilið hans persónulegu tilfinningar í því sambandi, eina og ástandið er í Alþb, sem ekki er aðeins tvískipt, heldur a.m.k. þrískipt. Það hefur verið minnt á lýsingar formanns Alþb. á hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni hér fyrir skömmu á hinu háa Alþ., og í morgun gat allur almenningur lesið lýsingu fyrrv. formanns Sósfl., Einars Olgeirssonar, væntanlega rétta lýsingu á Hannibal Valdimarssyni. Það er enginn vandi að fletta upp lýsingum annars hvors eða beggja þessara aðila hvors á öðrum, og þær eru með þeim hætti, að ég get afskaplega vel skilið, að það veki sérstaka athygli hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, þegar Alþfl. gerir einróma ályktun. Að síðustu vil ég endurtaka, að sú stefna, sem ríkisstj. hefur markað í þessum till. sínum, er mörkuð að mjög vel yfirveguðu ráði. En engu að síður er það svo, að við gerum okkur allir algerlega ljóst, að ekki er víst, að við höfum fundið endanlega púðrið, að ekki er víst, að það, sem við höfum lagt til hér, sé bókstaflega það eina rétta í málinu. Og þess vegna vil ég taka undir þá yfirlýsingu hæstv. forsrh. hér í gær, að að sjálfsögðu er ríkisstj. reiðubúin til þess að ræða við stjórnarandstöðuna og þá alveg sérstaklega við launþegasamtökin í landinu um það, hvort stjórnarandstaðan, hvort launþegasamtökin telja einhverjar aðrar leiðir frekar koma til greina og þá hverjar þær leiðir eru. Hér er um svo alvarleg tímamót að ræða í íslenzkum efnahagsmálum, hér hafa gerzt svo alvarlegir hlutir, að það er sjálfsagt að taka á þeim af fyllstu alvöru og af fyllstu ábyrgðartilfinningu, og það yrði að sjálfsögðu ekkert gert, nema því aðeins að allar leiðir hafi verið þrautkannaðar til þess að gera það, sem þjóðarheildinni er fyrir beztu, og það vill ríkisstj. gera.

Forsrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Ég skal ekki fara í einskisvert karp við hv. stjórnarandstæðinga, sem hér hafa talað. Í þeirra málflutningi hefur lítið nýtt komið fram. Það var áberandi hjá þeim báðum hv. þm., að þeir vildu sem minnst gera úr þýðingu þeirra breyttu viðhorfa um tekjur okkar útflutningsatvinnuvega frá því, sem verið hefur, og virtist þó hv. 6, þm. Reykv. frekar viðurkenna, að þar hefði nokkurn vanda borið að höndum, heldur en hv. 1. þm. Austf., en báðir héldu því fram, að verðlækkunin væri þó ekki meiri en svo, að enn væri verðið sambærilegt við það, sem hefði verið í upphafi viðreisnartímabilsins, svo að ef ríkisstj. hefði haldið rétt á málum, þá væri þessi vandi auðleystur. En hv. þm. gleymdu því þá, sem var aðalatriði þessa máls, að þær auknu tekjur, sem hefur leitt af hækkuðu afurðaverði og aukinni veiði, hafa runnið til þess að bæta lífskjör alls almennings. Hv. viðskmrh. gerði grein fyrir því áðan, hverjir útreikningar eru fyrir hendi um það. Sjálfsagt er hægt að deila um það í einstökum atriðum, en það er ljóst, að þegar á heildina er litið, þá hafa lífskjör alls almennings raunverulega batnað a.m.k. frá því um rúman þriðjung upp undir helming frá því, sem var í árslok 1959. Það er greinilegt, að þessi stórkostlega breyting hefur orðið vegna þess, að þær miklu tekjur, sem til landsins hafa runnið, hafa komið öllum almenningi að gagni. Ef allar þessar tekjur hefðu eingöngu runnið til atvinnurekenda, þyrftu þeir vissulega nú ekki undan að kvarta, þótt þeir yrðu fyrir nokkrum áföllum í bili. En því fer fjarri, að svo sé. Nú hafa þeir að vísu einnig stórbætt sinn hag á þessu tímabili, en óhnekkjanlegt er, að launþegar, allur almenningur, hefur fengið til sín hlutfallslega meira en nemur hlutfalli þjóðartekna, sem sýnir, að atvinnurekendur hafa borgað launþegum hlutfallslega meira, hærri hluta af sínum tekjum en áður var. Þetta stendur óhagganlegt, og ef þessir hv. þm. vilja fallast á það, sem engum kemur til hugar, að almenningur í þessu landi ætti nú að taka upp sömu lífskjör og voru 1959 eða 1960, hefðu atvinnurekendur og atvinnuvegirnir ekki undan neinn að kvarta. Það eina, sem er hins vegar farið fram á, er, að menn hverfi nú um sinn aftur til þess ástands, sem þeir nutu í kringum árslok 1965 og ársbyrjun 1966 eftir hraðasta lífskjarabata, sem orðið hefur í sögu íslenzku þjóðarinnar, þann hraðasta og mesta. Þetta er auðvitað höfuðstaðreynd, sem engan veginn verður fram hjá komizt. Um hitt þurfum við svo ekki að deila, að allir vildum við hafa getað komizt hjá því að bera fram slíkar till. Við vitum ofurvel, að það er ekki vinsælt og ekki æskilegt að þurfa að bera fram slíkar till. En þeir, sem bera ábyrgð á málefnum þjóðarinnar, verða að líta á hag þjóðarheildarinnar. Þeir verða að horfa til framtíðarinnar, gæta þess, að þjóðarbúið lendi ekki í þrotum. Þeim nægir ekki útsmogin og neyðarleg illkvittni til þess að koma höggi á sína andstæðinga. Þeir þurfa að ráða málum til lykta og láta fyndna illkvittni sem vind um eyru þjóta, vita, að auðvitað eru ætíð til smámenni, sem reyna að nota sér vandræði þjóðarinnar til þess að koma höggi á þá, sem trausts hennar njóta og ábyrgð bera. Það fylgir eðli þess, að þjóðin treystir mönnum, að það eru nokkrir níðhöggar til, sem reyna að gera lítið úr því, sem vel er gert, og það er vissulega fróðlegt, að einn slíkur skuli nú hafa bætzt hér í hópinn í sölum Alþ. Báðir þessir hv. stjórnarandstæðingar héldu því fram, að ég talaði nú mjög öðrum orðum um efnahagsmálin og þann vanda, sem væri okkur á höndum, heldur en ég hefði gert á s.l. vori. Ég vil einungis af því tilefni, með leyfi hæstv. forseta, vitna til þess, sem ég sagði í síðustu umr., sem voru háðar hér á Alþ. fyrir kosningarnar, síðustu ræðu, sem ég þá flutti hér í hinum almennu stjórnmálaumr. Þá sagði ég m.a.: „Síðan á miðju s.l. ári hefur hraðfrystur fiskur farið lækkandi í verði, nú þegar yfir 10%, og óttast framleiðendur, - því miður að því er virðist ekki að ástæðulausu, - að lækkunin kunni að verða mun meiri. Á s.l. ári tóku síldarlýsi og síldarmjöl einnig stórkostlegum verðsveiflum, þannig að síldarlýsi lækkaði um 37½% frá því, að það var hæst á árinu, og síldarmjöl um 25%, og er þó rétt að geta þess, að lækkunin frá því verði, sem lagt var til grundvallar um vorið, var nokkru minni eða 29% og 15%. Hvar sem væri mundu þvílíkar verðlækkanir á aðalútflutningsvöru þjóðar vera taldar alvöruefni og raunar meira en það. Hér er um að ræða atvik, sem engin íslenzk stjórn getur ráðið við. Markaðsverð erlendis er utan valdsviðs okkar, og er þó einnig í þessu efni rétt að hugleiða skammsýni stjórnarandstæðinga. Þeir láta eins og þessar verðlækkanir skipti ýmist litlu máli eða mundu vera vel viðráðanlegar, ef annarri efnahagsstefnu hefði verið hér fylgt. Ekki hafa þeir þó einu sinni haft tilburði í þá átt að gera grein fyrir, með hvaða undrum það hefði átt að verða. Samtímis tala þeir með ýtrustu fyrirlitningu og stöðugum aðvörunum um þátttöku Íslands í hinum miklu markaðsbandalögum, sem nú starfa hér í álfu. Ríkisstj. þarf engrar áminningar við um að gæta fyllstu aðgæzlu í þeim efnum, því að slíka aðgæzlu hefur stjórnin sannarlega sýnt. Fram hjá hinu verður ekki komizt til lengdar, að ein af orsökunum fyrir hinu lága verði á síldarlýsi og því, að háar sölur á ísfiski nýtast ekki sem skyldi, er, að við erum utan þessara bandalaga og njótum þess vegna ekki tollfríðinda af veru þar. Þessi vandi blasir nú þegar við og fer fyrirsjáanlega vaxandi.“ Síðan minni ég á, að vöruútflutningur er rúmlega ¼ hluti af þjóðartekjum okkar og nær verðfallið til rúmlega 2/3 hluta af öllum okkar útflutningsvörum. Ef hið gífurlega aflamagn á síldveiðunum bætti ekki úr skák, mundi vandinn vera miklu meiri en hann þó er. Undir ræðulokin segi ég síðan: afla og verðlags sem raun ber vitni, er ógerlegt að segja fyrir um það, hverjum úrræðum þurfi að beita á hverri stundu, en frelsið mun lengst af reynast bezta leiðarstjarnan. Jafnframt ber að keppa eftir að draga úr óvissu og sveiflum, og verður það ekki sízt gert með því að skjóta fleiri stoðum undir efnahaginn, hagnýta allar auðlindir landsins.“ Þetta er í höfuðatriðum hið sama, sem við höfum verið að segja í okkar ræðum nú. En vandinn hefur reynzt miklu meiri en við gerðum ráð fyrir í vor, verðfallið hefur orðið varanlegra, miklu tilfinnanlegra, sbr. það, að þá var enn reiknað með síldarlýsisverði milli 50 og 60 pund. Nú er það komið niður í 36–37 pund og talið, að það sé engan veginn víst, að það staðnæmist þar. Talið er, að verðlækkun á hraðfrystum fiski sé meiri en nemur 10%. Framleiðendur halda því fram, að það sé nær 20%. Til viðbótar þessu kemur svo hin erfiða síldarvertíð, og þá tjáir ekki að vitna til þess, að það hafi mikið borizt á land hér í sumar. Það verður vitanlega að miða við tækin og kostnaðinn, sem hverju sinni er varið til þess að ná aflanum, og a.m.k. er það svo, að einn hv. þm., sem að vísu á ekki sæti hér í hv. d., en ég sé hér sitja, hefur skrifað undir bréf nýlega til ríkisstj. frá atvinnumálanefnd Norðurlands, þar sem talað er um aflabrest á síldveiðum, að því er ég bezt man. Og hygg ég, að þeir, sem til almennings þekkja, en eru ekki tilbúnir málsvarar verkalýðs og alþýðu þessa lands, líti sömu augum á og hv. þm. Björn Jónsson. Þá hélt hv. 6. þm. Reykv. því fram og gerði það að aðaluppistöðu í sínu máli, að ég hefði brugðizt loforðum, sem ég hefði gefið verkalýðnum í hinu svokallaða júnísamkomulagi, og gerði þá, þegar hann var að leggja áherzlu á þetta, lítið úr þýðingu niðurgreiðslna og annars þess og fór um þær háðulegum orðum, sem hann raunar hefur gert í blaði sínu langa hríð. Hann hefur talið þær til lítillar blessunar fyrir launþega gagnstætt því, sem hann gerði svo í síðari hluta ræðu sinnar, þegar honum þótti það betur henta að snúa snældu sinni í þá átt. Það verður einnig að segja, að það lætur dálítið einkennilega í eyrum okkar, sem höfum fylgzt með blaðaskrifum þessa hv. þm., að hann skuli nú meta svo mikils júnísamkomulagið. Ég veit ekki nokkurn mann á Íslandi, sem hafi hatramlegar barizt gegn þeirri samningsgerð, og síðar hefur hann átt í kapphlaupi við hv. þm. Þórarin Þórarinsson og hv. þm. Eystein Jónsson um að gera sem allra minnst úr þýðingu þess fyrir launþega landsins, enda hefur það einmitt verið eitt af aðalárásarefnum þessa hv. þm. á hv. þm. Hannibal Valdimarsson, að hann beri ábyrgð á júnísamkomulaginu og því litla, sem þá hafi verið að lotið. Nú veit ég það, að þessum hv. þm. er auðvitað sízt í huga að vilja láta illt af sér leiða. Hann heldur enn þá, að stjórnmál séu fyrst og fremst stráksskapur, leikaraskapur að reyna að stríða mönnum og annað slíkt. Hann á eftir að læra miklu betur af setu sinni á þingi, sem ég vona að vísu að verði ekki mjög löng. En jafnskarpur lendir í góðum félagsskap. Ég veit, að hv. þm. vill auðvitað jafnvel og við aðrir, þó að hann hafi tekið upp þennan misskilning í sinni baráttuaðferð. En ég segi honum í fullri alvöru, að það er mesti misskilningur, að það greiði fyrir eða auki tiltrú að vera með svikabrigzl gagnvart sínum andstæðingum. Það er höfuðskilyrði þess að geta haft áhrif í lýðræðisþjóðfélagi og áttað sig á lýðræðislegum baráttuaðferðum, að menn geti með eðlilegu móti litið misjöfnum augum á málefni. Viðhorfin eru ólík, og það er ósköp eðlilegt, að sitt sýnist hverjum, og þess vegna höfum við frelsið, að við vitum, að menn geta allir, hver í góðri trú, haft sínar ólíku skoðanir. Og hvað sem um viðskipti mín við verkalýðshreyfinguna verður sagt, frá því að ég tók við því starfi, sem ég hef nú með höndum, hef ég reynt að gæta þess vandlega, að það yrði ekki með réttu á mig borið, að ég brygðist í einu né neinu þeim skuldbindingum, sem ég hef þar gengizt undir eða átt þátt í því, að gerðar væru. Og ég vil taka það alveg ótvírætt fram, að fullyrðingar hv. þm. um það, að ég hafi brugðizt og bregðist verkalýðshreyfingunni og svíki hana nú með því að leggja til, að áhrifum verðtryggingar sé frestað um sinn, en hún að vísu haldi svo áfram aftur, - þessar ásakanir eru gersamlega haldlausar og hljóta að vera byggðar á misskilningi, vegna þess að ég vil ekki trúa því, að hann hefji sinn þingferil hér með því að segja vísvitandi ósatt frá. Það er annað en sá stráksskapur, sem hann tíðkar í skrifum og menn geta skilið, en á raunar ekki heima, þegar alvarleg mál eru rædd hér á Alþingi. Það kemur raunar glögglega fram, ef menn lesa júnísamkomulagið, að það er tímabundið og þar er ekki ætlunin að skuldbinda ríkisvaldið eða aðila til fastrar vísitölugreiðslu nema þann tíma, sem þeir samningar gildi, sem þá var verið að greiða fyrir, og raunar ekki nema því aðeins, að þeir samningar takist, án þess að grunnkaupshækkun verði. Slíkur er fyrirvarinn samkv. sjálfu júnísamkomulaginu. Ég hef fengið hér hjá skrifstofu þingsins það, sem ég þá sagði, þegar ég lagði frv. fyrir Alþingi hinn 20. okt. 1964, þá sagði ég þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Um einstakar greinar frv. sé ég ekki á þessu stigi ástæðu til þess að fjölyrða. Ég hygg, að miðað við þá ákvörðun að taka upp verðtryggingu launa sé þarna ekki um bein ágreiningsatriði að ræða, a.m.k. sem máli skipta. Á sínum tíma var það skýrt fram tekið, að skuldbinding um gildi þessara laga gilti að sjálfsögðu ekki lengur en þeir samningar eða samkomulag, sem frv. byggist á. Það þótti hins vegar ekki ástæða til þess að hafa neinn slíkan gildistíma ákveðinn í frv. sjálfu. Það verður að fara eftir aðstæðum, viðhorfum á hverjum tíma, hvað í þessum efnum er ákveðið. Frá því að vísitala fyrst var hér upp tekin, hygg ég á árinu 1939, hefur um hana gilt margháttuð og mismunandi löggjöf. Hún veitir launþegum að vissu leyti tryggingu, það er óumdeilanlegt, en hins vegar hefur hún hættur í sér fólgnar varðandi of öran verðbólguvöxt, sem einnig kemur niður á launþegum eins og öðrum landsmönnum. Það er þess vegna hvorki hægt að segja, að verðtrygging eða vísitala skuli undir öllum kringumstæðum vera lögboðin né heldur að algert bann við þessu skuli að staðaldri vera í lögum. Það verður að fara eftir ástandi og horfum í efnahagsmálum hverju sinni, hvað tiltækilegt þykir í þessum efnum. Eins og á stóð 1960 vegna þeirra breytinga, sem þá voru taldar óhjákvæmilegar og leiddi af ástandi fyrri ára, þótti ekki fært að halda fyrri ákvæðum um vísitölubindingu kaups í lögum. Þessu fylgdi aftur á móti það, að kaupgjaldssamningar voru gerðir til mjög skamms tíma. Vinnufriður varð ærið ótryggur, og þegar það kom í ljós í vor, að það var skilyrði af hálfu verkalýðshreyfingarinnar fyrir samningsgerð, sem að öðru leyti þótti viðhlítandi og átti að standa til eins árs, að verðtrygging kaups væri tekin upp að nýju á þessu tímabili og bannið úr lögum numið, þótti ekki áhorfsmál, að rétt væri að verða við þeim óskum, enda hygg ég, að það sé almannadómur, að mikið hafi áunnizt með þeim vinnufriði, sem í vor tókst að semja um.“ Þetta sagði ég orðrétt hinn 20. okt. 1964 í þessum stól. Og ég vil taka það fram, að í umr. á eftir tóku þátt tveir þm., sem voru aðilar að þessu samkomulagi og höfðu manna mest að því unnið af hálfu verkalýðshreyfingarinnar, hv. þm. Eðvarð Sigurðsson og hv. þm. Hannibal Valdimarssonar. Þeir líta allt öðruvísi á þýðingu og gildi verðtryggingar heldur en ég, en þeir gerðu enga aths. við þessar yfirlýsingar mínar. Þeir eru þeim efnislega ósamþykkir, en þeir vissu, að þetta voru þær yfirlýsingar, sem ég gaf, áður en þessi samningur var undirritaður, þannig að hann var með öllum fyrirvara gerður um það, að eftir að árstími væri liðinn frá 5. júní 1964, væru menn frjálsir um ákvarðanir varðandi verðtrygginguna eins og önnur atriði, sem þá var samið um og ekki var sérstaklega fram tekið, að skyldu gilda til lengri tíma. Þetta er höfuðatriði, sem er nauðsynlegt að menn átti sig á. Nú get ég ákaflega vel skilið, og það er allt annað mál, ef menn segja þetta rangt, það sé verið að níðast á verkalýð og launþegum með því að afnema verðlagsvísitölu. Það er málefnaleg deila. En það greiðir ekki fyrir máli að blanda inn brigzlyrðum um svik og heitrof, þegar liggja fyrir alveg gagnstæðar yfirlýsingar, fullkominn fyrirvari um, að þetta verði að skoðast eftir aðstöðu hverju sinni.



Herra forseti. Með þessu frv. og öðrum aðgerðum ríkisstj. eru lagðar á landsmenn 750 millj. kr., og eru álögurnar rökstuddar m.a. með óhagstæðu árferði og verðlækkunum á útflutningsafurðum á þessu ári, og frv. sjálft heitir „Frv. til l. um efnahagsaðgerðir“. En hér er ekki um nýjar efnahagsaðgerðir að ræða, heldur eru landsmenn nú beðnir að taka upp budduna og greiða 750 millj. kr. á ári vegna þeirra aðgerða, sem ákveðnar voru og komu til framkvæmda fyrir tæpu ári. Þessar efnahagsaðgerðir hafa síðan í fyrrahaust verið greiddar af ríkissjóði. Þá strax var vitað og vakin athygli á, að ríkissjóður mundi ekki geta staðið undir þessum aðgerðum áfram, án þess að aflað væri nýrra tekna til þess, þótt ríkisstj. vildi dylja það. Það er því ekki rétt, að sú mikla kjaraskerðing, sem frv. gerir ráð fyrir, orsakist af þeim áföllum, sem íslenzkur þjóðarbúskapur hefur orðið fyrir á þessu ári vegna aflabrests á vetrarvertíð og öðrum áföllum í sjávarútveginum. Það, sem hér er að gerast, er það eitt, að verið er að velta greiðslu á ársgömlum ráðstöfunum af ríkissjóði yfir á almenning. Þurfi nýjar efnahagsráðstafanir vegna áfallanna í sumar, verða þær áreiðanlega gerðar síðar. Það kom líka glöggt fram í ræðu hæstv. forsrh., að hann hefur sterkan fyrirvara um, að svo geti farið, að það frv., sem hér liggur fyrir, og þær ráðstafanir, sem jafnhliða hafa verið gerðar, leysi ekki þá erfiðleika, sem íslenzk efnahagsmál eiga við að etja. Hann sagði, að vel mætti vera, að frekari athugun gerði meiri ráðstafanir nauðsynlegar. Hæstv. forsrh. upplýsti einnig, að viðræður færu fram milli ríkisstj. og fulltrúa Landssambands ísl. útvegsmanna. Það er einnig á allra vitorði, að eftir nokkra daga koma eigendur hraðfrystihúsanna saman á fund, og heyrzt hefur, að forustumenn í samtökum hraðfrystihúseigenda hafi látið það boð út ganga til hraðfrystihúsanna, að fulltrúar á þessum fundi verði við því búnir að taka ákvörðun um stöðvun á rekstri frystihúsanna, ef ekki fáist að þeirra dómi viðhlítandi lausn á rekstrarerfiðleikum frystihúsanna. Ef að vanda lætur, má einnig búast við, að útgerðarmenn stöðvi fiskiskipaflotann. Það hefur ekki farið fram hjá neinum í seinni tíð, að það eru ekki bara verkalýðsfélögin, sem beita verkföllum. Þvert á móti eru það atvinnurekendur, sem beita nú orðið stöðvun atvinnutækjanna til þess að knýja ríkisvaldið inn á sínar kröfur um skiptingu þjóðarteknanna, og finnst mér ríkisstj. vel megi taka það með í reikninginn nú, þegar hún undirbýr till. sínar um ráðstafanir í efnahagsmálum. Hvernig stendur á því, að þessi vandamál eru ekki tekin til athugunar og úrlausnar í einu lagi, þegar fyrir fram er vitað, að meiri vandi en hér er um talað er innan sjónmáls? Ég vil taka undir það, sem hv. 1. þm. Austf. sagði í sinni ræðu, að ríkisstj. á að draga þetta frv. til baka, því að það virðist einungis skapa ný vandamál. Rökstuðningur ríkisstj. fyrir hinum nýju og þungbæru álögum á landsmenn er því fullkomin blekking, og veit hvert mannsbarn, hvernig á þessu stendur. Hér er á ferðinni hefðbundinn feluleikur núverandi stjórnarflokka í sambandi við undirbúning alþingiskosninga. Ríkisstj. hefur ákveðið, að lækka skuli niðurgreiðslur á helztu neyzluvörum landsmanna niður í það, sem var í ágústmánuði 1966. Þetta á að valda 410 millj. kr. lækkun á niðurgreiðslum úr ríkissjóði. Það var ekki beðið með að lækka niðurgreiðslur, þangað til það frv., sem hér liggur fyrir, yrði rætt og afgreitt hér á Alþ., heldur er þetta þegar komið til framkvæmda og margar af helztu neyzluvörum almennings hafa nú þegar stórhækkað í verði. Iðgjöld til almannatrygginganna verða hækkuð um 63 millj. kr. á ári. Það er rétt að vekja athygli á því, að eitt af því, sem lagt var bann við að hækkaði í fyrrahaust með hinni svokölluðu verðstöðvun, voru gjöld til almannatrygginganna. Almannatryggingarnar töldu sig verða að fá hækkun gjaldanna í fyrra um rúmlega 50 millj., og auðvitað verða þeir peningar einhvers staðar teknir, ef ekki annars staðar, þá úr varasjóði almannatrygginganna, og þá verður lagt á menn til að safna nýjum varasjóði, þótt síðar verði. Þess vegna er hér vissulega leikinn sami blekkingaleikurinn og í öðrum þáttum þessa máls. Hækkun daggjalda á sjúkrahúsum og hækkun sjúkrasamlagsiðgjalda á að nema 40 millj. kr. á ári. Um þetta er svipað að segja og tryggingaiðgjöldin. Ríkissjóður tók á sig óhjákvæmilega hækkun daggjalda á sjúkrahúsum í nokkra mánuði fyrir og eftir kosningar, en nú telur ríkisstj. óhætt að færa þessar hækkanir yfir á almenning. Nú á að leggja söluskatt á póst- og símagjöld og sjónvarps- og útvarpsafnotagjöld, og er þetta áætlað 40 millj. kr. og tekjuafgangur Pósts og síma á að verða 20 millj. Samtals nema þessar nýju álögur 60 millj. Tóbak og áfengi hefur þegar verið hækkað um 13%, og er áætlað, að sú hækkun nemi í auknum ríkistekjum um 60 millj. kr. Fasteignamat verður tólffaldað í kaupstöðum og í sveitum sexfaldað til álagningar eignarskatts, og á sú aukning að verða 62 millj. kr. Leggja skal nýjan skatt á farmiða til útlanda, er nemi 3000 kr. á hvern farmiða, og eru tekjur af því áætlaðar 60 millj. kr. Nýr vísitölugrundvöllur verður tekinn upp 1. marz 1968 samkv. frv., en þær verðhækkanir, sem frv. gerir ráð fyrir, og þær hækkanir, sem stafa af hækkuðu vöruverði í sambandi við lækkun á niðurgreiðslum úr ríkissjóði, verða ekki reiknaðar í hina nýju vísitölu, heldur eiga þessar hækkanir allar að bitna á almenningi sem hrein kjaraskerðing. Ríkisstj. er raunar svo hreinskilin að segja mönnum þetta, enda reiknar hún með, að 4 ár séu til næstu alþingiskosninga og óhætt sé að treysta því, að hinir reiðu kjósendur verði þá búnir að gleyma meðferðinni á sér nú og þeim svikum og skollaleik, sem leikinn var í sambandi við kjaramálin við síðustu alþingiskosningar og leikinn hefur verið við undanfarandi alþingiskosningar raunar tvennar áður. Samkv. útreikningi í grg. frv. mun verðlag hækka vegna þessara aðgerða um rúml. 7.5% miðað við núgildandi framfærsluvísitölu. Hækkun á vísitölu vöru og þjónustu mun hins vegar verða 1/5 meiri. Og þetta er sú kjaraskerðing, sem almenningur á að taka á sig bótalaust. Mest af þeim 750 millj., sem þannig er hellt yfir þjóðina, mun koma fram í auknum framfærslukostnaði hvers einstaklings. Auðvitað kemur þetta þyngst niður á þeim, sem lægst hafa launin, og fjölmennustu fjölskyldunum. Það er á allra vitorði, að stefna ríkisstj. á undanförnum árum hefur leikið atvinnuvegi þjóðarinnar svo grátt, að alvarlegur samdráttur er þegar orðinn í fjölmennum og þýðingarmiklum atvinnugreinum, og þó að áberandi atvinnuleysi sé ekki enn orðið hér á Suðurlandi, er það staðreynd, sem menn verða að horfast í augu við, að yfirvinna hefur stórlega dregizt saman og hjá fjölda fólks alveg fallið niður, auk þess sem aðrir fjölskyldumeðlimir en heimilisfyrirvinnan hafa undanfarið átt erfiðara með að fá vinnu til að afla fjölskyldunni aukinna tekna en á undanförnum árum. Þess vegna verða fleiri og fleiri að treysta á dagvinnulaunin ein saman. Þannig liggja fyrir upplýsingar um það frá Félagi járniðnaðarmanna, að tekjur járniðnaðarmanna hafi á s.l. ári minnkað um 25–30% vegna samdráttar í járniðnaðinum. Hverjar eru svo tekjur manna samkv. kjarasamningum fyrir dagvinnu eina saman, sem þannig á að rýra, eins og nú er komið fram? Ég tel rétt að nefna um þetta nokkur dæmi. Samkv. 2. taxta Dagsbrúnar er mánaðarkaupið í byrjun 8951 kr. með verðlagsuppbót, sem hækkar eftir 2 ár upp í 9399. Samkv. kjarasamningum Iðju eru byrjunarlaun 8546 á mánuði og hækka eftir 1 ár upp í 9137. Samkv. kjarasamningum rafvirkja hafa þeir byrjunarlaun 10178 kr. á mánuði, sem hækkar á 10 árum upp í 11881 kr. Hliðstæðir starfsmenn hjá ríkinu hafa laun sem hér segir: Starfsmenn í 5. launaflokki 7995 kr. í byrjun, sem hækkar á 15 árum upp í 9862 kr. á mánuði. Og starfsmenn við iðjustörf í 4. launaflokki, byrjunarlaun 7683 kr., sem hækka á 15 árum í 9495 kr. Iðnaðarmenn samkv. 10. launaflokki: byrjun 9392 á mánuði og eftir 15 ár 11429 kr. Maður, sem vinnur samkv. 2. taxta Dagsbrúnar, hámarkslaunum, hefur í árslaun tæpar 113 þús. kr. miðað við dagvinnu. Hafi hann fyrir fjögurra manna fjölskyldu að sjá, eins og er reiknað með í vísitölufjölskyldunni, má reikna með því og ég tel það varlega reiknað, að 12 þús. kr. af tekjum hans fari til þess að greiða þær verðlagshækkanir og skattahækkanir, sem ríkisstj. leggur nú á menn. Þá verða eftir hjá þessari fjölskyldu 100 þús. kr. Framfærsluvísitalan í september, sem reiknuð er, áður en þessar verðlagshækkanir verða og þessar kjararýrnanir, 7.53%, gerir ráð fyrir, að neyzla fjögurra manna fjölskyldu sé 129162 kr. á ári. Má þar við bæta, að í þeirri vísitölu er reiknað með húsnæðiskostnaði 15351 kr. á ári fyrir fjögurra manna fjölskyldu, en húsnæðisliðurinn í núgildandi vísitölu gerir það raunar að verkum, að menn hljóta að gagnrýna þessa vísitölu mjög. En nú gerir frv. um efnahagsaðgerðir, sem hér liggur fyrir, ráð fyrir því, að tekinn verði upp nýr vísitölugrundvöllur og að sú vísitala gangi í gildi 1. marz n. k., þegar búið er að koma þeirri kjaraskerðingu á, sem nú er áformuð. Í grg. frv. í sambandi við hinn nýja vísitölugrundvöll er rætt um mikla breytingu, sem orðið hafi á neyzlu manna á árunum 1954–1965. Auðvitað hefur neyzla manna breytzt á svo mörgum árum og menn hafa getað leyft sér meira með því að vinna óhóflegan vinnutíma. En heldur ríkisstj., að neyzluvenjur manna verði hinar sömu eftir þessa kjaraskerðingu og þær voru fyrir? E. t. v. fækka hæstv. ráðh. ekki ferðum sínum til útlanda, en það er áreiðanlegt, að allur þorri annarra landsmanna verður að neita sér jafnvel um brýnustu lífsnauðsynjar og mun alls ekki verða mjög stór viðskiptavinur ríkissjóðs í sambandi við farmiðaskatt, því miður. Ég er ekki einn af þeim, sem telja það vera neina goðgá, þótt launþegar landsins geti veitt sér það að ferðast til annarra landa í fríum sínum til þess að afla sér fróðleiks og ánægju. Ég tel þeim peningum alls ekki illa varið, sem notaðir eru til ferðalaga, og það eigi hreint ekki að vera forréttindi ráðh. og efnamanna að ferðast og sjá sig um í heiminum. Sannleikurinn er sá, að með þessum farmiðaskatti eru lagðar óhóflegar hömlur á frelsi manna og þessum hömlum er ekki beitt gegn þeim efnameiri, heldur hinum, sem af litlum efnum ferðast, og það ætti ríkisstj. að hafa gert sér ljóst, að ekki eru allar ferðir skemmtiferðir til útlanda. Erindi manna til útlanda eru mörg og þar á meðal eru ferðir námsmanna og sjúklinga milli landa. Og margt fleira mætti telja. Í sambandi við meðferð þessa máls vil ég gagnrýna það, að upplýsingar um nýja vísitölugrundvöllinn skuli ekki fylgja þessu frv. Ég tel það óhjákvæmilegt, til þess að alþm. geti áttað sig á þessu máli, að þeim gefist kostur á að kynna sér þennan nýja grundvöll og þá ekki síður þá skýrslu, sem hefur verið gerð um hina nýju neyzlurannsókn. Sjálfur hef ég fengið í hendur frá hagstofunni upplýsingar um hinn nýja vísitölugrundvöll, en hagstofan sá sér hins vegar ekki fært að afhenda mér skýrsluna um neyzlurannsóknina. Ég vil beina því til hæstv. ríkisstj., að hún sjái um, að alþm. fái í hendur bæði nýja vísitölugrundvöllinn og skýrsluna um neyzlurannsóknina, og þá ekki síður, að hún sjái til þess, að skýrslan um neyzlurannsóknina verði birt almenningi. Það er þeim mun nauðsynlegra, að hin nýja neyzlurannsókn verði birt opinberlega, sem nú er breytt um form á vísitölunni. Eins og kunnugt er, eru í núgildandi framfærsluvísitölu einstakir kostnaðarliðir birtir í krónutölum, og þannig liggja bæði grundvöllurinn og breytingarnar á einstökum liðum fyrir opinberlega í krónum. Í þeirri till., sem mér var fengin í hendur af hagstofunni, er ekki gert ráð fyrir að birta neinar krónutölur, heldur einungis hvern kostnaðarlið vísitölunnar í hundraðshlutum framvegis. En samkv. upplýsingum, sem ég fékk hjá hagstofunni í dag, er gert ráð fyrir í þeim till., sem nú liggja fyrir um vísitölugrundvöllinn, að neyzla vísitölufjölskyldunnar sé 235 þús. kr. á ári. Mega menn þá sjá væntanlega, hverjum erfiðleikum það muni valda fyrir þær fjölskyldur, sem ekki hafa eftir þessar ráðstafanir nema 100 þús. kr. úr að spila til lífsframfæris á ári. Í nýja vísitölugrundvellinum er gert ráð fyrir, að húsnæðisliður vísitölunnar vegi 16.21%, en í núgildandi framfærsluvísitölu gildir hann 10.69%. Samkv. þessu og þeim tölum, sem ég nefndi áðan um heildarneyzlu vísitölufjölskyldunnar, ætti húsnæðiskostnaður í nýja vísitölugrundvellinum að verða kr. 38093.50. Það er furðudjarft af ríkisstj. að koma nú fram með þessar ráðstafanir. Þó þarf enginn að furða sig á þessu í sjálfu sér, því að núv. ríkisstj. virðist aldrei hafa séð aðra lausn á vanda efnahagsmálanna en þá að leggja byrðarnar á almenning, en hlífa hinum efnameiri. Ill var hennar fyrsta ganga í kjaramálum, og það virðist ætla að sannast, að erfitt verði fyrir stjórnarflokkana að hverfa frá þeirri röngu stefnu, sem þeir hafa fylgt. Samt var eins og eitthvað rofaði til hjá ríkisstj. um skilning á þessum málum gagnvart verkalýðshreyfingunni á árinu 1964. Sá skilningsauki kom auðvitað ekki til af öðru en því, að ráðh. sáu, að verkalýðshreyfingin var of sterk til þess, að hægt væri fyrir ríkisvaldið að knésetja hana. Skilningsaukinn var hins vegar ekki meiri en svo, að aldrei hefur afstaða ríkisstj. verið verri en einmitt það sama ár gagnvart þeim stéttum, sem ekki hafa verkfallsrétt, þegar opinberum starfsmönnum var með lögleysum og ofbeldi synjað um þann rétt, sem þeir áttu lögum samkv. til kjarabóta. Í upphafi stjórnartímabilsins gerði núv. ríkisstj. þá miklu skekkju að framkvæma tvær stórfelldar gengislækkanir og afnema um leið rétt launþega til verðlagsuppbóta á laun sín. Það var raunar of seint séð, en samt sá hæstv. forsrh. það sjálfur 4 árum seinna, að þarna var ekki hyggilega að farið og kunni ekki góðri lukku að stýra að knýja í gegn efnahagsráðstafanir, stórfellda kjaraskerðingu gegn vilja alls þorra landsmanna og gegn ákveðinni andstöðu launþegasamtakanna. Slíkar aðfarir verða ekki þau bjargráð, sem þeim kann að vera ætlað að verða. Þetta viðurkenndi hæstv. forsrh., þegar rætt var um frv. til l. um verðtryggingu launa haustið 1964. Hann sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: „Að því er ég hygg er það óumdeilanlegt, að við vanda efnahagsmálanna verður ekki ráðið, nema skilningur alls almennings á bæði orsökum og úrræðum sé fyrir hendi. Ég veit ekki um neitt málefni, sem síður stoði að löggjafinn einn, Alþ. og ríkisstj., taki ákvarðanir um, ef þær styðjast ekki við glöggan skilning alls almennings á nauðsyn þeirra aðgerða, sem hverju sinni eru ákveðnar.“ Þessi ummæli hæstv. forsrh. eru rétt, og hann hefði átt að rifja þau vel upp í huga sér, áður en ríkisstj. greip til þeirra úrræða, sem hér eru komin fram í frv.-formi. Ég þykist vita, að í þessum umr. verður sunginn sami söngurinn og oft áður, að vandi sá, sem nú er við að etja í efnahagsmálum, sé að kenna of háu kaupgjaldi og kröfuhörku launþegasamtakanna. Sannleikurinn er hins vegar sá, að síðan núv. ríkisstj. kom til valda og fór að stjórna efnahagsmálum þjóðarinnar, hefur hún séð til þess, að verðlagið hefur sífellt hækkað meira en kaupgjaldið. Það eru ekki launþegasamtökin, sem bera ábyrgð á því, að verðbólgan hefur magnazt ár frá ári, heldur er þar um að kenna rangri stjórnarstefnu, sem stjórnarflokkarnir hafa fylgt þau tvö kjörtímabil, sem þeir hafa setið að völdum. Undanfarin ár hefur verið mikið góðæri hér á landi og þjóðartekjurnar vaxið meira en dæmi eru til í sögu þjóðarinnar þangað til á síðasta ári, er vöxtur þjóðarteknanna minnkaði allverulega. Ef allt hefði verið með felldu um stefnu ríkisstj. og framkvæmd hennar á undanförnum árum, hefði átt að verða hér stórfelld aukning á kaupmætti tímakaupsins. En í þessu efni hefur orðið sú öfugþróun, að þrátt fyrir óvenjulegt góðæri, metafla ár eftir ár og síhækkandi verðlag á útflutningsafurðum landsmanna allt fram á síðasta ár hefur kaupmáttur tímakaups verkamanna í almennri vinnu ekkert aukizt frá því 1. marz 1959. Á hinum Norðurlöndunum hefur þróunin gengið í þá átt, að kaupmáttur launa hefur sífellt farið vaxandi og hagur almennings batnað, og þó hafa þessi lönd einnig átt við efnahagsvandamál að fást eins og hér. Hér á landi er almennur, samningsbundinn vinnutími 44 klst. á viku, en raunverulegur vinnutími víðast hvar miklu lengri, vegna þess að kaupmáttur dagvinnukaupsins hefur ekki aukizt og launamenn þeir, sem til þess hafa haft aðstöðu og heilsu, hafa unnið miklu lengur viku hverja. En jafnframt því, sem kaupmáttur tímakaups hefur stöðugt farið vaxandi á hinum Norðurlöndunum, er þar nú verið að stytta vikulegan vinnutíma niður í 42½ klst., og sums staðar á vinnuvikan að styttast enn meira í áföngum, niður í 40 klst., og hefur þegar verið samið um það í Finnlandi að vinnutíminn styttist í 40 klst. árið 1970. Þannig er þróunin, þar sem íhaldsstjórnir fara ekki með völd. Af hálfu talsmanna ríkisstj. hefur að undanförnu verið rekinn taumlaus áróður, sem í því er fólginn, að þjóðin hafi lifað um efni fram og verði nú að súpa af því seyðið og þarna sé skýringin á vandamálunum ásamt aflabresti og verðlækkunum á íslenzkum afurðum erlendis. Blöð stjórnarflokkanna hamra á þessum áróðri, og útvarpið hefur í sumar verið notað miskunnarlaust til einhliða pólitísks áróðurs, eins og það sé orðið einkafyrirtæki ríkisstj. Ráðh. eru hlaupandi á milli alls konar funda og þinga, haldandi áróðursræður til þess að koma þeim á framfæri í fréttum útvarpsins. Hverjir hafa lifað um efni fram í þessu landi? Eru það launamenn og bændur? Halda menn, að verkamenn, bændur, iðnaðarmenn, verzlunarmenn, opinberir starfsmenn hafi haft þann auð handa á milli, að þeir hafi lifað umfram efni þjóðarinnar? Nei, launamenn hafa yfirleitt ekki þrátt fyrir mikil aflabrögð þjóðarinnar getað veitt sér mikið umfram brýnustu lífsnauðsynjar og sumir varla það. Á þessum árum hafa launþegar landsins stritað nótt með degi og með því mörgum tekizt með dugnaði að koma sér upp eigin íbúð fyrir sig og fjölskyldu sína þrátt fyrir lánsfjárskort og okurvexti. Allt þetta fólk hefur lifað við sinn deilda verð og hefur orðið að drýgja tekjur sínar með hóflausri yfirvinnu. Almenningur hefur borgað þunga skatta, og skattarnir hafa orðið miklu þyngri en þurft hefði að vera, af því að slælegt eftirlit hefur verið með framtölum til skatts og undandráttur stórkostlegur. Launþegar færast ekki undan að greiða réttmæta skatta. En það er hart fyrir þá að verða að una því að greiða stórar fjárhæðir árlega vegna undandráttar annarra. Vissulega hefur þjóðin orðið fyrir fjárhagslegum erfiðleikum á síðasta ári og þessu ári. En skyldi það vera nokkuð nýtt, að aflaleysisár komi hér og verðfall verði á einhverju af afurðum okkar um lengri eða skemmri tíma? Ef rétt hefði verið stjórnað á undanförnum aflaárum, þar sem hvert happið hefur komið eftir annað, bæði hvað magn og verð á afurðum snertir, hefði það vissulega ekki þurft að verða erfið glíma að fást við þau vandamál, sem nú eru fyrir hendi. Ég sagði, að almenningur hefði borgað þunga skatta. En stjórnarvöldin hafa eytt þessum fjármunum illa. Þau hafa sólundað miklum og óvenjulegum þjóðarauði í stjórnleysi og vitleysu. Hverjar eru framkvæmdir ríkisins á undanförnum árum? Hvar er uppbygging atvinnuveganna á vegi stödd? Hvernig er komið fyrir iðnaðinum? Og hvar fá menn fé í dag, lánsfé, til atvinnufyrirtækjanna? Hvernig er ástandið í vegamálum? Stefna ríkisstj. hefur verið að halda okurvöxtum af lánum jafnt til nauðsynlegs atvinnurekstrar og framkvæmda sem til annars. Og hvernig er svo hagnaði bankanna varið? Stórbyggingar eru reistar fyrir bankastarfsemina, og bankaútibú þjóta upp eins og gorkúlur. Seðlabankinn keypti litla lóð fyrir 10 millj., sem hækkaði allt lóðaverð í bænum upp úr öllu viti. Það kostar kannske ekki mikla fjármuni miðað við heildarútgjöld þjóðarinnar. En óviðkunnanlegt er það, að Seðlabankinn skuli nú gefa út sinn árlega kreppuboðskap úr dýrlegum veizlum, sem haldnar eru nokkrum ráðamönnum. Það mætti kannske á einfaldan hátt nefna sem dæmi um stjórnarfarið, að fyrir alþingishúsið hefur verið keypt hurð, sem kosta mun 700–800 þús. kr., og það lak með henni, og það er ekki hægt að loka henni. Í ritstjórnargrein í aðalmálgagni ríkisstj., Morgunblaðinu, er mönnum bent á, að þegar þeir vegi og meti aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum, sé gagnlegt fyrir hvern og einn að spyrja sjálfan sig þessarar spurningar: Hvernig mundi ég bregðast við, ef tekjur mínar stórlækkuðu skyndilega á einu ári? Mundi ég halda áfram sömu eyðslu og áður? Mundi ég lifa um efni fram og safna skuldum? Síðan segir, að auðvitað svari hver og einn þessari spurningu neitandi, auðvitað geri hver einstaklingur, sem stendur frammi fyrir stórlækkun tekna sinna, ráðstafanir til þess að draga úr eyðslu og neita sér um margt, sem menn áður leyfðu sér. Hæstv. viðskmrh. bar fram svipaða spurningu hér áðan til formanna stjórnarandstöðunnar, hvað þeir mundu gera, og þetta eru auðvitað hárrétt svör, sem Morgunblaðið gefur, að auðvitað mundu hyggnir menn reyna að draga eitthvað við sig, en safna ekki skuldum. En við skulum velta þessari spurningu svolítið meira fyrir okkur. Hvað mundi heimilisfaðir gera fyrst undir þessum kringumstæðum? Mundi hann byrja á því að biðja fjölskyldu sína að draga við sig mat og aðrar nauðsynjar? Vafalaust mundu fæstir gera það. Flestir mundu byrja á því að spara í bili eitthvað annað, t.d. selja bílinn sinn, og hætta í bili að halda veizlur t.d. Þannig ættu stjórnarvöldin líka að fara að, áður en þau segja almenningi að þrengja kost sinn svo mjög sem nú er gert. Mönnum er það ljóst, að þjóðarbúskapurinn hefur orðið fyrir áfalli vegna aflabrests og verðfalls. Og áfallið veldur strax erfiðleikum, af því að illa hefur verið stjórnað og til einhverra ráða þarf að grípa til björgunar. En launþegar sjá enga ástæðu til þess að taka þær byrðar einir á sig. Það, sem gera þarf fyrst, er að breyta um stjórnarstefnu og m.a., að stjórnarvöldin sjái um rétta álagningu og innheimtu þeirra skatta, sem lög standa til að þegnarnir greiði, en á það skortir áreiðanlega mikið nú. Ríkisstj. hefur neitað launamönnum um réttlátan hlut í tekjum góðærisins. Hún hefur sjálf með rangri stefnu komið atvinnuvegunum í kaldakol og gert þá óviðbúna því að mæta aflabresti og erfiðu árferði, sem jafnan þarf að gera ráð fyrir í okkar landi. Hún hefur stöðugt kynt verðbólgueldinn. Ekkert nema mesta góðæri, sem komið hefur yfir þetta land, hefði getað haldið svona ríkisstj. á floti jafnlengi og raun er á orðin. Og engin ríkisstj. hefur orðið almenningi í þessu landi dýrari en þessi. Það er gagnslaust að gera ráð fyrir því, að hún bjargi málum. Það er sjálf stjórnarstefnan, sem þarf að breytast. Þessi og aðrar ríkisstj. þurfa að læra það í eitt skipti fyrir öll, að landinu verður ekki stjórnað af viti án samráðs við launastéttirnar, eins og hæstv. forsrh. raunar var búinn að gera sér ljóst á árinu 1964, þó að hann sé búinn að gleyma því nú.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. vék hér í ræðu sinni áðan að tveimur atriðum, sem mig langar til að gera hér nokkuð að umræðuefni af þeirri ástæðu. Annars vegar var fsp. frá honum, sem hann beindi til mín og óskaði eftir, að ég svaraði hér í umr., ef ég hefði aðstöðu til, varðandi nýju vísitöluna dg ræddi um hana nokkuð í því tilefni efnislega. Það hefur verið útbýtt hér á Alþ. í dag fsp. frá hv. þm. um þetta efni, sem ég að sjálfsögðu hefði svarað á sínum tíma, en ég hef ekkert á móti því að gera það nú. Hann óskaði gjarnan eftir því, ef svar fengist við því hér í umr. Hann kvað hafa gengið mjög illa að fá upplýsingar um þessa vísitölu og hefði raunar verið synjað um upplýsingar um einstök atriði varðandi hana, er hann hefði spurt eftir því fyrir nokkru. Ég tel ekki, að það hafi verið neitt óeðlilegt, þó að það hefði verið synjað slíkra upplýsinga. Þetta mál var í rauninni óafgert. Þessi vísitala, eins og menn vita, var reiknuð út samkv. samkomulagi, sem gert var við verkalýðssamtökin 1964. Þá var ákveðið að láta fara fram nýja athugun miðað við neyzluvenjur almennings, eins og þær væru taldar hafa breytzt, því að gamla vísitalan var augljóslega orðin mjög úrelt og grundvöllur hennar, og var ákveðið, að þetta skyldi unnið af kauplagsnefnd með aðstoð hagstofunnar. Meðan ekki var tekin nein ákvörðun um það, hvað yrði um þessa vísitölu eða hvað við hana yrði gert, var ekki talin ástæða að hefja neinar opinberar umr. um hana og ekki talið heppilegt á neinn hátt, og af þeim sökum voru ekki gefnar út neinar sérstakar upplýsingar um málið. Það er rétt, að það voru reiknaðar breytingar af kauplagsnefnd í fróðleiksskyni, en ekki vegna þess, að það hefði neina efnislega þýðingu varðandi kaupgreiðslur eða aðra viðmiðun við vísitölu, þar sem þessi vísitala hafði ekki verið lögfest. En það vitanlega breytir eðli málsins, þegar nú hefur verið ákveðið að lögfesta þessa vísitölu, og það má vel segja, að það hefði átt að prenta þennan grundvöll sem fskj. með frv. Ég skal á engan hátt andmæla því. Það hefur ekki verið ætlunin að fela neitt í þessu efni, og vitanlega geta bæði þm. og að sjálfsögðu n. þingsins, sem fá þetta mál til meðferðar, fengið allar þær upplýsingar varðandi vísitöluna, sem til staðar eru. Svo sem hv. síðasti ræðumaður gat hér um, voru honum látnar í té þær upplýsingar, sem hann bað um varðandi vísitöluna á þessu stigi málsins. Og ég tel sjálfsagt og raunar útilokað að leyna þeim upplýsingum fyrir Alþ., enda þjónar það engu. Hitt er, eins og ég áðan sagði, vafasamt mál að vera að hefja umr. um slíkar athuganir, meðan þær eru á umræðustigi. Verkalýðshreyfingin hafði ekki gert upp hug sinn um það, hvort hún óskaði eftir því að lögfesta þessa vísitölu eða ekki, það er rétt. Það hefur ekki staðið á ríkisstj. að fá hana lögfesta. Það var rætt um það þegar í fyrravetur, þegar vísitalan var tilbúin, hvort ekki væri rétt, að hún yrði innleidd, og af hálfu verkalýðshreyfingarinnar hefur ekki verið látin í ljós nein ákveðin skoðun um það, hvorki neikvætt né jákvætt, sem kannske er ekki von, vegna þess að það er mikið vafamál, hvernig þessi vísitala kemur til með að líta út og hvaða áhrif hún hefur hverju sinni. Hitt er engum efa undirorpið, að hún er miklu réttari mælikvarði á neyzlugrundvöllinn og neyzluvenjurnar, eins og það er í dag. Varðandi fsp. sjálfa skal ég upplýsa það, að það var byrjað að reikna grunninn frá febrúarmánuði 1966, þá var byrjað að reikna vísitöluna eftir þessum nýja vísitölugrundvelli til fróðleiks eingöngu, og það hefur verið lokið útreikningi frá 1. febr. 1966 til 1. maí 1967. Lengra er þeim útreikningi ekki komið. Það er búið að safna gögnum yfir síðasta ársfjórðung, en það er ekki búið að vinna úr þeim gögnum enn þá. En frá 1. febr. 1966 til 1. maí 1967 hefði þessi vísitala hækkað um 7.1%. Til samanburðar má geta þess, að núgildandi vísitala hefur hækkað á þessu stigi um 6.5%, þannig að miðað við þennan tíma er sjáanlegt, að nýja vísitalan hefði á engan hátt reynzt launþegum óhagstæðari en sú gamla. Hitt er annað mál, að þetta dæmi kann að koma öðruvísi út nú, vegna þess að það er rétt, sem hér hefur komið fram, að vissar vörutegundir vega meira í gamla grundvellinum heldur en nýja, þannig að það er ekki víst, að þetta dæmi komi alltaf eins út. Nú er því haldið fram, að ástæðan til þess, að það sé lagt til að lögfesta nýju vísitöluna nú, sé að auðvelda þessar nýju efnahagsráðstafanir og sé í rauninni þarna verið að koma aftan að launþegum og taka upp einhverjar blekkingar í framtíðinni, sem geri mögulegt að halda frekar í horfinu. Ég held, að það sé ákaflega erfitt fyrir nokkurn mann að segja í dag, hvort þetta hefur nokkra þýðingu í þessa átt, - ákaflega erfitt. Það þótti tvímælalaust rétt, úr því að þessi vísitala liggur fyrir, að hún yrði lögfest og notuð sem grundvöllur. Þar sem ákveðið er að festa grundvöllinn í 100 og byggja síðan á þessum vísitölugrundvelli, þá var það aðeins eðlileg aðgerð af hálfu ríkisstj., að því er okkur fannst, að miða þá við þá vísitöluna, sem síðast hefur verið reiknuð og talin er vera eðlilegust viðmiðun. En þessi nýja vísitala hefur bæði kosti og galla frá sjónarmiði stjórnvalda og launþega. Það er miklu fleira, sem hefur áhrif á þessa vísitölu heldur en vísitöluna núna. Og það er m.a. eitt, sem menn kannske mættu hafa í huga, sem álíta að þetta sé eitthvert tilræði við launþegasamtökin, að nýju vísitöluna er í rauninni ógerlegt að greiða niður, vegna þess að hvert vísitölustig kostar óhemjufé, það kostar á annað hundrað millj., ef á að greiða niður hvert vísitölustig, vegna þess einmitt að skiptingin er á allt annan veg. Búvörurnar vega ekki nálægt því eins mikið í nýju vísitölunni og þeirri gömlu, þannig að það væri ekki hægt að hafa þær aðferðir, sem sumir telja hæpnar og hafa talið og það síðast hv. fyrirspyrjandi, að þessi aðferð væri notuð til þess að ná af mönnum með nokkrum brögðum, að greiða niður, og ylli því, að kaupið lækkaði í rauninni mun meira en sem svaraði því, sem þetta kostaði ríkissjóðinn. Og það má til sanns vegar færa. En einmitt út frá þessum sjónarhóli held ég, að það sé ekki hægt að segja, að ríkisstj. sé með þessu að auðvelda sér einhvern eftirleik í þessu máli. Mér finnst sjálfsagt, að þetta mál sé skoðað fullkomlega niður í kjölinn, og ég veit ekkert, hvort það verður talið svo mikið grundvallaratriði af hálfu ríkisstj., að það þurfi endilega að halda fast við það, ef verkalýðshreyfingin telur það vera sér eitthvert sérstakt tilræði að innleiða þessa nýju vísitölu. Við höfum alls ekki litið svo á og það er ekki hugsun okkar með þessum tillögum. Hitt atriðið, sem ég vildi gera hér sérstaklega að umtalsefni, voru ummæli hv. þm. um skattarannsóknirnar og orð hans, sem hnigu í þá átt, að ríkisstj. mundi hafa sett eitthvað fótinn fyrir þessar rannsóknir og hefði ekki mikinn áhuga á, að þeim yrði fram haldið. Það má vafalaust deila á núv. ríkisstj. fyrir marga hluti, enda hefur það verið óspart gert, en varðandi þetta efni held ég, að verði ekki á hana deilt. Það er staðreynd, að það er í fyrsta skipti í tíð núv. ríkisstj., sem hafa verið gerðar kerfisbundnar ráðstafanir til þess að uppræta skattsvik, og fyrstu róttæku aðgerðirnar í því sambandi hafa séð dagsins ljós þessi síðustu árin, frá því að skattrannsóknadeildin tók til starfa á árinu 1964. Og það má kannske þykja tíðindum sæta, að sá dómur, sem hv. þm. vitnaði í í skattsvikamáli, mun vera sá fyrsti, sem upp er kveðinn, og hygg ég þó, að enginn láti sér til hugar koma, að skattsvik séu ný bóla hér á Íslandi. Þau hafa áreiðanlega átt sér miklu lengri aldur en tíð núv. ríkisstj. Þau eru gamalkunn, og m.a. er það eitt, sem hefur valdið erfiðleikum í sambandi við skattamálin nú, að menn telja, að það hafi verið gengið of harkalega til verks með hliðsjón af því, að þetta hafi verið búið að láta líðast í áratugi. Að vísu var þetta alltaf bannað, það vita allir, og við því lagðar refsingar, en þessum refsingum var aldrei beitt. Engu að síður var skattrannsóknadeildin sett á laggirnar, og ég vil, að það liggi hér alveg skýrt fyrir, að það hefur engin tilraun verið gerð til þess að hindra starfsemi hennar á einn né neinn hátt. Það er rétt hjá hv. þm., að til forstöðu þeirrar deildar valdist hinn prýðilegasti maður, og það hefur verið mikið happ, að hann valdist til þessarar forustu vegna sinna hæfileika og sinnar sérstæðu menntunar, því að það var mikið vandamál að leggja grundvöllinn að þessu starfi, þar sem um algert brautryðjendastarf var að ræða. Ástæðan til þess, að hann hætti þessum störfum, er á engan hátt neinn ágreiningur milli hans og rn. eða mín sem fjmrh., enda hefur það skýrt komið fram. Menn geta hætt störfum af ýmsum ástæðum, og það er engum efa bundið, að það var ekki neitt sældarstarf í litlu þjóðfélagi að fást við mál eins og þessi. En það fór hins vegar svo, að þrátt fyrir ítrekuð tilmæli mín taldi skattrannsóknastjóri sér ekki mögulegt eða fært að halda starfi sínu áfram. Ég lagði áherzlu á það, að ég mundi beita mér fyrir lagabreytingum, ef þyrfti, ef það yrði til þess að gera það mögulegt, að hann sæti áfram í sínu starfi og vildi áfram gegna því. Hann taldi það ekki geta breytt neinu um sína ákvörðun. Að öðru leyti tel ég ekki viðeigandi hér að fara að ræða um okkar viðskipti í þessum efnum, en eins og ég sagði, heftu. það legið skýrt fyrir, að það hefur enginn ágreiningur átt sér stað, og þetta tel ég nauðsynlegt að komi fram, vegna þess að því hefur verið haldið fram og það nú síðast af hv. 6. þm. Reykv., að afsögn skattrannsóknastjóra bendi til þess, að honum hafi verið settir einhverjir erfiðir starfskostir eða starfsskilyrði, og jafnframt á það bent, að starfsmenn skattrannsóknadeildarinnar hafi sagt upp störfum um leið. Það er rétt, að þeir gerðu það, en það var af allt öðrum ástæðum, þó að vissu leyti tengt afsögn Guðmundar Skaftasonar að því leyti, að a.m.k. einn eða tveir þessara manna sögðu upp vegna þess, að þeir höfðu farið í þessi störf til þess að afla sér réttinda sem löggiltir endurskoðendur, og meðan þeir vissu ekki, hvort væntanlegur skattrannsóknastjóri uppfyllti þau skilyrði, að þeir gætu áfram stundað nám sitt hjá honum, vildu þeir hafa opna leið til að fara. Til allrar gæfu hefur fengizt nýr maður til þess að gegna þessu starfi, sem að vísu er engin reynsla af enn þá, en er reyndur endurskoðandi, og ég geri mér beztu vonir um, að hann, geti tekið þar við, sem Guðmundur Skaftason hætti, og aukið, en ekki minnkað það starf sem þarna er um að ræða, því að ég tek undir það með hv. 6. þm. Reykv., að hér er um hið þýðingarmesta mál að ræða. Það er engum efa bundið, að það eru auðvitað stórfelld skattsvik í landinu, bæði í tekjuskatti og vafalaust verulegt undanskot í söluskatti, sem nú er verið að gera sératakar athuganir til að kanna. En ég er ósköp hræddur um, að það sé hæpið að ávísa á það fé til þess að leysa það fjárlagadæmi, sem hér er við að stríða. Það er ásetningur okkar að halda þessum athugunum áfram, sem hafnar hafa verið nú síðustu árin í sambandi við skattamálin, og reyna að koma þeim í eðlilegt horf. Það er rétt og skiljanlegt, að þjóðfélagsborgararnir krefjist þess, að það sé látið réttlæti yfir alla ganga í þessum efnum. Það var reynt að víkja að því hér áðan, að það mundi hafa verið sérstaklega erfitt að fást við þá stóru, og var naumast öðruvísi hægt að skilja það en það hefði verið haldið yfir þeim hlífiskildi. Það er mikill misskilningur. Það hefur engin viðleitni verið í þá átt. En hitt get ég sagt, að það eru miklu minni ástæður til að halda, að stór fyrirtæki svíki undan skatti, heldur en lítil, og það er vegna þess einfaldlega, að þeirra bókhald er svo flókið og þar eru svo margir menn, sem koma við sögu, að það er skoðun skattayfirvalda, að það séu miklu minni líkur til þess, að þar eigi sér stað skattsvik. Það hefur vissulega komið til álita einnig um hin stærstu fyrirtæki, hvort þar væri ástæða til þess að gera sérstakar aðgerðir, og hafa farið fram athuganir á þessum málum. Við skulum gera okkur grein fyrir, að það, sem hefur komið fram í dagsljósið, er fyrst og fremst þar, sem hafa fundizt sakir á menn, þannig að menn mega ekki taka það sem hlutfall um skattsvik á Íslandi, þó að það séu teknir 22 af 23, eins og sagt var í upphaflegri skýrslunni, sem birt var. En það merkir auðvitað ekki, að það sé hlutfallið á milli skattsvika og réttra framtala, heldur eru ótalmargir aðrir, sem hafa verið kannaðir, og kemur þá á daginn, að ekki þykir ástæða til nánari rannsóknar. Hv. þm. sagði og að því er mér skildist sem nokkra vísbendingu enn um, að hér væri farið að draga í land, að það hefði aðeins verið birt ein skýrsla um árangur af starfi skattarannsóknadeildarinnar. Hún var upphaflega birt að tilhlutan rn. vegna umr., sem þá voru í blöðum um starfsemi skattarannsóknadeildarinnar, að það heyrðist lítið frá henni. M. a. hygg ég, að það hafi komið fram ábending um það frá blaði hv. þm. Ég taldi sjálfsagt, að slík grg. yrði birt. Síðan hefur það verið venja mín, bæði í fyrra og mun einnig verða nú, að birta grg. um þetta í fjárlagaræðu, og það er ekki ætlunin að leyna einu né neinu í þeim efnum. Þetta vildi ég nú láta koma hér fram vegna þess, að ég tel, að hér sé um ákaflega þýðingarmikið mál að ræða og nauðsynlegt, að fólk trúi því, að það sé ekki verið að draga úr þeirri starfsemi, sem sett var í gang á þessu sviði og ég er hv. þm. gersamlega sammála um að þarf að halda áfram af fullum krafti. Það er auðvitað hægt að gera þetta tortryggilegt, ef menn vilja, en þá getum við, sem að þessum málum stöndum, engan veginn varið okkur fyrir því, og það verður þá að ráðast, hvort menn trúa þeim fullyrðingum eða ekki. En þetta er sem sagt kjarni málsins og það rétta í málinu, sem ég hef hér sagt. Hv. þm. minntist á eitt atriði enn. Hann sagði, að Danir hefðu tekið upp verðaukaskattinn til þess að forðast m.a. undanskot á söluskatti, að breyta því kerfi. Þetta er nú ekki rétt. Ástæðurnar til þess, að verðaukaskatturinn var tekinn upp í Danmörku, eru af allt öðrum toga spunnar, og Danir höfðu alls ekki söluskattinn í því formi, sem við höfum hann, þannig að undanskot á söluskatti þar var í rauninni ekki heldur fyrir hendi, því að það var heildsöluskattur, sem þeir höfðu, en ekki smásöluskattur, eins og við höfum hér. Hitt er annað mál, sem er nauðsynlegt fyrir menn að íhuga hér, ef eru uppi hugmyndir um það að taka upp verðaukaskattinn, - við höfum fylgzt vel með því máli hér, - að verðaukaskatturinn leggst fyrst og fremst á neyzlu almennings. Fyrirtækin borga yfirleitt ekki þann skatt. Og ástæðan til þess m.a., að Danir taka upp þennan skatt, er, að þetta skattkerfi er gildandi í Efnahagsbandalagslöndunum, og þeir telja sér óumflýjanlegt, ef þeir gerast aðilar að Efnahagsbandalaginu, að skapa dönskum framleiðsluatvinnuvegum, sérstaklega dönskum iðnaði, þann skattalétti, sem leiðir af því að taka upp verðaukaskattinn. Svíar hafa verið með þetta lengi í athugun, og starfsbróðir minn þar sagði við mig, þegar ég spurði hann að því, hvernig stæði á því, að þeir hefðu ekki innleitt þennan skatt, að það stæði í þeim að taka 1600 millj. sænskra kr. af fyrirtækjunum og leggja það á almenning, sem mundi leiða af þessari skattaálagningu, þannig að hér er um mál að ræða, sem þarf vitanlega að skoða miklu betur, og hingað til höfum við a. m. k. verið í miklum vafa um það, hvort þetta væri heppilegt eða ekki. Þar sem fjárlagaumr. eru nú á næsta leiti, tel ég ekki ástæðu til þess að fara að ræða sérstaklega þetta frv., sem hér liggur fyrir, þó að það sé að vísu rétt, að það er veigamikill þáttur í fjárlagaafgreiðslunni og leiðir af þeim ráðstöfunum, sem hefur orðið að gera til þess að jafna hallann á fjárl. Það hefur auðvitað margt komið hér fram, sem væri fróðlegt að minnast á. Bæði hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh. hafa rætt það ýtarlega. Kjarni málsins er ljós og raunar ekki umdeildur, að það vantar 750 millj. kr. til þess að jafna halla á fjárl. Það er að vísu fordæmi fyrir því, að þessum vanda hafi verið mætt á annan hátt en ríkisstj. nú gerir. Honum var mætt, hliðstæðum vanda, í tíð vinstri stjórnarinnar með því að leggja fjárlagafrv. fyrir Alþ. með raunverulega stórfelldum halla og með þeim rökstuðningi, að ríkisstj. hefði ekki haft tíma til þess eða aðstöðu til þess að bera sig saman við stuðningsmenn sína um úrræði til þess að leysa þennan vanda, og þess vegna yrði að varpa því á herðar Alþingis. Við deildum á þær aðferðir, sem þá voru hafðar og ég tel fjarri öllu lagi, að ríkisstj. geti komið sér undan vandanum með því að varpa honum þannig yfir á herðar Alþingis, þó að það sé að vísu þess hlutverk að lokum að taka endanlegar ákvarðanir. Við töldum útilokað með öllu að leggja fjárlagafrv. fyrir Alþ. án þess að gera ákveðnar till. um það, hvernig ætti að jafna þennan halla. Eins og því hefur verið lýst af hálfu ríkisstj. er það svo annað mál, að við höfum ekki með þessu endilega haldið því fram, að þetta væru þau einu réttu úrræði og alls ekki gæti annað komið til mála. Við gerum okkur fullkomlega grein fyrir nauðsyn þess, að sem breiðust samstaða gæti orðið um lausn þessa vanda. En til þess að sú samstaða geti orðið, verða auðvitað þeir, sem eru andvígir okkar till., að játa þær forsendur, sem hlýtur að verða að byggja á, sem sé að þessi vandi er fyrir hendi og fram hjá honum verður með engu móti komizt með óljósum fullyrðingum og vafningum. Þetta er tvímælalaust vandinn, sem við eigum við að stríða í dag, og spurningin er þessi aðeins, hvernig á að mæta honum og það með ákveðnum úrræðum. Það er ekkert gagn fyrir þjóðina að heyra óljósar fullyrðingar og bollaleggingar, sem ekki eiga sér stoð í neinum veruleika. Það er hægt að hafa gagn af því að rökræða vandann og koma með ákveðnar leiðir aðrar, sem hugsanlegar væru og sjálfsagt er þá að taka til athugunar. Það er auðvitað algerlega óviðunandi og í rauninni sjálfsögð krafa, sem bæði þjóð og þing hlýtur að gera til sinnar ríkisstj., að hún leggi fram sínar ákveðnu till., hvað sem mönnum svo sýnist um þær að öðru leyti. Og þetta er skylda, sem ég tel að ríkisstj. hafi ekki brugðizt og það sé ekki hægt að saka hana fyrir það, þó að hún leggi þessar till. sínar fram. Það er tvímælalaust hennar skylda. Hvort svo með þessu er ráðizt sérstaklega á launþega og hina efnaminni í þjóðfélaginu og farnar hinar verstu leiðir, íhaldsúrræði og annað þess konar, sem minnzt hefur verið á í þessum umr., það er auðvitað fróðlegt að gera sér grein fyrir því og nauðsynlegt. En menn geta náttúrlega ekki í senn haldið því fram, sem er auðvitað staðreynd, að þjóðartekjur hafi vaxið meira en nokkru sinni áður í sögu þjóðarinnar, að allur atvinnurekstur sé í kaldakoli og þar af leiðandi sé þjóðartekjurnar ekki að finna þar og að hagur almennings hafi ekki batnað neitt og þar af leiðandi hafi hann ekki fengið þessar þjóðartekjur. Einhvers staðar hlýtur þetta fé að vera, fram hjá því verður aldrei komizt. Og þegar talað er um það, að með þessum till. ríkisstj. sé verið að hlífa hinum efnameiri, en samtímis haldið fram í hinu orðinu, að nú sé svo búið að öllum atvinnurekstri í landinu, að bæði iðnaður, sjávarútvegur og landbúnaður séu svo hart leiknir, að það þurfi stórfelldar aðgerðir þeim til handa, a. m. k. sjávarútveginum og raunar einnig iðnaðinum, hvar eru þá þessir efnameiri, sem haldið hefur verið hlífiskildi yfir og hafa dregið til sín allt þetta fé? Almenningur hlýtur að gera kröfu til, að menn á Alþ. ræði þetta og geri skilmerkilega grein fyrir því. Kjarni málsins er auðvitað sá, að það er vandi okkar í dag og það má kannske saka ríkisstj. fyrir að hafa ekki staðið betur í ístaðinu að þessu leyti, - vandi okkar í dag er sá, að við höfum dreift út öllum þjóðartekjunum, jafnóðum og þær hafa skapazt. Það má segja með réttu, að það hafi verið óeðlilega hátt verðlag á sjávarafurðum núna síðustu 2 árin og hefði verið gætt fyllsta aðhalds í því og skynsemi, hefði ekki átt að dreifa úr þessu fé. Þá hefði átt að leggja það til hliðar, til þess að atvinnuvegirnir gætu mætt verðfallinu, þegar það kæmi, og það er ekkert vit í að fara að miða lífsvenjur sínar við þessar háu tekjur. Því miður hefur þetta ekki gerzt. Það hefur ekki tekizt að halda í þetta fé, og sannast sagna hefur ekki borið á stuðningi af hálfu hv. stjórnarandstæðinga eða aðfinnslum frá þeirra hendi um það, að ríkissj. skyldi ekki gera ráðstafanir til að halda þessu fé til hliðar, nema síður sé. Þetta er ástæðan fyrir þeim vanda, sem við stöndum andspænis í dag. Við höfum deilt þessu fé upp. Við höfum hagað lífsvenjum okkar í samræmi við þessar auknu tekjur, og þess vegna auðvitað verður það tilfinnanlegt, sem við erum að gera í dag. Hefðum við haldið þessu til hliðar, verðhækkunum síðustu 2–3 ára, stæðu auðvitað atvinnuvegirnir allt öðruvísi að vígi, en þá hefði fólk ekki heldur getað notið þessara hlunninda, sem leitt hefur af dreifingu þessarar hækkunar teknanna. Um þetta má auðvitað endalaust ræða, en þetta hygg ég, að sé kjarni þess vanda, sem við eigum við að glíma, og það er svo mikið í húfi fyrir þjóðina nú að mæta þessum vandamálum á réttan hátt, að það gagnar lítið, þó að við förum að bera sakir hver á annan í því efni að hafa haldið illa á málum. Það er auðvitað ekkert einstakt nú í dag, ef maður hirðir um það að fara að rekja fortíðina, að það sé lagt til að skerða vísitölu. Það var upphaf vinstri stjórnarinnar, fyrsta ráðstöfunin, að skerða vísitölu, og síðasta ráðstöfun hennar var till. um stórfellda skerðingu vísitölu, og skyldi maður þó halda, að það hafi ekki stafað af slæmri stjórn, eins og haldið er fram, að nú stafi þessi skerðing vísitölu eingöngu af slæmri stjórn, og vinstri stjórnin bjó sannarlega ekki við neitt slæmt árferði. Það var bezta árferði, sem komið hafði þá, árið sem hún fór frá völdum. Þetta má auðvitað á benda, og þetta veit öll þjóðin. En það gagnar lítið að vera að karpa um þetta, það leysir ekki vandann, heldur að horfast í augu við hann, eins og hann blasir við. Við getum skemmt okkur við að saka hver annan um að hafa haldið óskynsamlega á málum á þessum og þessum tímabilum. En það, sem þjóðin þarf í dag, er skynsamleg úrræði og eins breið samstaða og hægt er til þess að leysa þann vanda, sem augljóslega stafar ekki af verkum neinnar ríkisstj., heldur af óviðráðanlegum ástæðum, stafar af þeim vanda, sem verðfall og aflabrestur hefur skapað. Þessi vandi er ekki svo stórfelldur, miðað við þá aðstöðu, sem við höfum í dag, að við komumst ekki yfir hann með þokkalegu móti. En hann getur orðið okkur þungt áfall, ef við bregðumst ekki við vandanum með réttum hætti.



Herra forseti. Höfuðefni þess frv., sem hér er nú til umr., eru nýjar álögur, sem nema 750–800 millj. kr. Það má eiginlega segja, að nú séu kosningavíxlar viðreisnarinnar fallnir. Þetta var fyrirsjáanlegt í vor, og þetta sögðum við stjórnarandstæðingar þá að mundi koma, en þá var annað hljóðið í stjórnarherbúðunum en nú er. Hæstv. fjmrh. var að enda við að segja, að það væri ekki umdeild þessi tala, sem hér er talað um, 750 millj. kr. Ég verð nú að segja það, að ég hef hvergi séð sundurliðun á því, hvernig þessi áætlun er byggð upp. Út af fyrir sig hef ég þó ekki aðstöðu til að deila um sjálfa töluna. Stærsti hluti þessara aðgerða er afnám á niðurgreiðslum á nauðsynjavörum almennings og er talinn nema 410 millj. kr. á ársgrundvelli. Hér er um að ræða allar brýnustu nauðþurftirnar: mjólk, kjöt, kartöflur, og þetta á að gerast án allra bóta, fólk á að taka á sig þær byrðar, sem þessu nemur. Eins og er margbúið að taka fram hér, kemur þetta harðast niður á láglaunafólki og barnafjölskyldunum, vegna þess að þetta fólk notar langstærsta hluta tekna sinna til að kaupa þessar brýnustu nauðsynjar. Ég vil segja það strax, að ég tel, að með þessu sé rofinn grundvöllur allra kjarasamninga. Skv. gildandi lögum og samningum ætti fólk að fá 8% kauphækkun til að mæta þeim verðhækkunum, sem þessar ráðstafanir fela í sér. Hér er um að ræða eins vel frágengna hluti í þeim efnum og hægt er að hafa. Af þessu leiðir, að ég hlýt að líta svo á, að þessar ráðstafanir séu í rauninni stríðsyfirlýsing gagnvart verkalýðshreyfingunni, sem hún hljóti að svara á sínum tíma. Afleiðingin hlýtur að verða nýr ófriður á vinnumarkaðinum, nýtt ófriðartímabil. Ég held, að það sé eins gott fyrir ráðamenn þjóðarinnar að hafa þetta í huga, eins og sú aðvörun, sem hæstv. forsrh. gaf hér í gær, að ef samningsaðilar á vinnumarkaðinum ætluðu að nota sér samningsfrelsið, yrðu þeir að hafa í huga afleiðingar þess. Á sama hátt mundi ég vilja segja, að hæstv. ráðh. ættu einnig að hafa þetta í huga nú. Það má segja, að þessar ráðstafanir séu því sárari einmitt fyrir láglaunafólkið og raunar alla launþega vegna þess, að þær koma til viðbótar og í kjölfar minnkandi tekna, sem orðið hafa hjá vinnandi fólki á þessu ári vegna samdráttar í atvinnulífinu. Það er kannske ekki mjög gott að mæla þetta nákvæmlega, a. m. k. ekki enn sem komið er, og þetta er mismunandi nokkuð eftir starfsgreinum og landshlutum. En við vitum það mætavel, að meira að segja hér í Reykjavík, á suðvesturhorninu, þar sem atvinna hefur verið langjöfnust og mest á undanförnum árum, lifðum við það þó á s.l. vetri, að menn voru atvinnulausir. Og atvinnuástandið fram eftir þessu ári var þannig, að mjög erfiðlega gekk t.d. skólafólki að fá sér vinnu fram eftir sumrinu. Það bar einnig á þessu nú síðsumars, en má segja, að örlítið hafi breytzt aftur í augnablikinu, þannig að aukin eftirspurn hefur verið eftir vinnuaflinu. Hæstv. forsrh. sagði í gær, að hér væri ekki aðeins um að ræða álögur á launþega, atvinnurekendur hefðu þegar orðið fyrir búsifjum áður, og sagði síðan það, sem reyndar fleiri hafa hér endurtekið, að launþegar verði nú að taka á sig byrðar og þeir hafi á undanförnum árum fengið aukna hlutdeild í þjóðartekjunum og meiri en áður. Það voru lesnar hér upp tölur áðan, sem ég ætla síðar aðeins að koma að, en af þessu tilefni hjá hæstv. forsrh. vil ég aðeins segja: Hvernig halda menn, að þessar mjög auknu þjóðartekjur séu til komnar? Það er aðallega tvennt, sem áreiðanlega þar ræður mestu. Það er sú mikla framleiðsluaukning, sem hér hefur orðið á síðari árum, annars vegar og mjög góð og hagstæð viðskiptakjör. En halda menn, að svo mikil framleiðsluaukning sem hér hefur orðið verði einvörðungu til á þann hátt, að síldarútvegurinn nær tökum á mjög góðri tækni? Svona einfalt er málið ekki. Þetta er fyrst og fremst vegna þess, að vinnandi fólk í landinu hefur lagt á sig óhemjumikil aukastörf, fyrir þetta hefur fólkið auðvitað fengið sín laun og hærri laun, vegna þess að þetta er unnið á dýrari tíma sólarhringsins en venjuleg störf eru annars unnin. Auðvitað hefur þetta aukið tekjur launafólksins, en það hefur líka staðið undir þeirri gífurlega miklu aukningu á þjóðartekjunum, sem orðið hefur. Þegar nú sjáanlegt er, að þjóðartekjur verða minni vegna verðfalls, vegna minni afla, hefur það auðvitað það í för með sér, og það höfum við þegar orðið varir við, að atvinna verður minni, dregst saman, tekjur verkafólksins verða lægri. Það er þess vegna engan veginn rétt að segja, að atvinnurekendur hafi þegar orðið fyrir búsifjum, einvörðungu þeir. Þetta á ekkert síður við um launafólkið, alls ekkert síður. Svo vitum við einnig, að hér er um byrjun að ræða. Það er í raun og veru verið að taka á máske aðeins litlum hluta þess stóra vandamáls, sem vissulega blasir við, og ekki ætla ég að draga úr því út af fyrir sig, enda sagði hæstv. forsrh. í ræðu sinni í gær, að hann vildi hafa allan fyrirvara um, að frekari ráðstafanir og róttækari þurfi að gera, - sagði að vísu, að enn væru ekki rök fyrir hendi fyrir þeim ráðstöfunum, en bæði hann og aðrir auðvitað sjá, að að þessu kemur, ef áfram stefnir eins og nú horfir. Og síðan er boðað í sömu ræðu, að hæstv. ráðh. séu til viðræðna um samninga eða úrræði við stjórnarandstöðuna, innan þings og utan, eins og það var orðað, og ekki sízt við launþegasamtökin. Okkur er nú boðið upp á samninga. En athugum ofurlítið, hvað gerzt hefur áður. Þá vil ég fyrst aðeins koma að því, að þegar um er að ræða samninga, gilda ákveðnar grundvallarreglur, sem sumpart eru skrifaðar í viðkomandi samninga eða eru óskrifuð lög, sem samningsaðilar fara eftir. Í þeim samningum, sem verkalýðshreyfingin gerir, eru ævinlega uppsagnarákvæði, fyrirvarar, og í sjálfri meðferð málanna eru lágmarks kurteisisvenjur, megi kannske orða það svo, sem báðir aðilar telja sig skuldbundna af og fara eftir, dytti ekki annað í hug, jafnvel þó að hart sé á tekizt. Nú vita það allir, að ríkisstj. þessa lands hefur verið mjög veigamikill aðili að samningum stéttarfélaganna undanfarin ár, afgerandi aðili, og nú mætti spyrja: Á þessi aðili að vera algerlega undanþeginn þeim leikreglum, sem sjálfsagt er og allir telja að sjálfsagt sé að eigi að vera gildandi í þessum viðskiptum aðilanna á vinnumarkaðinum? Ég tel, að svo ætti ekki að vera. Ég álít, að hún ætti að vera háð þessum reglum og í raun og veru sé allt annað aldeilis fráleitt. Júnísamkomulagið hefur allmikið komið hér á dagskrá. Með samkomulaginu í júní 1964 var verðtrygging að nýju tekin upp á kaup. Þetta var þríhyrndur samningur, samningur milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. og atvinnurekendanna. Þetta var bundið í sjálfu samkomulaginu. Það er rétt, sem hér var sagt áðan af hæstv. forsrh., að þetta samkomulag var gert til eins árs. Ég man ósköp vel hans yfirlýsingar, bæði meðan á sjálfum samningunum stóð og eins, sem hann endurtók hér, þegar sjálft frv. kom til meðferðar Alþingis nokkrum mánuðum síðar. Þar var rétt með farið og ég ætla ekki að fara neitt að segja, að hann segi nú annað í þessu efni en hann sagði þá. En athugum eðli júnísamkomulagsins ósköp lítið nánar. Júnísamkomulagið og verðtryggingin á kaupið er alger forsenda og grundvöllur allra samninga, sem síðan hafa verið gerðir. Ef við getum ekki treyst því, að þegar við gerum samning, - við skulum taka samninginn 1965, sem við þá gerðum, við gerum aftur samning 1966, ríkisstj. veit nákvæmlega innihald þess samnings, áður en hann er undirritaður, ef hún hefði talið, að með því væri júnísamkomulagið frá 1964 brotið og úr gildi fallið vegna okkar verknaðar, hefði náttúrlega verið skylda hennar að segja okkur það þá. Engar slíkar athugasemdir komu fram, og aðilar, atvinnurekendur og verkalýðshreyfingin, gera með sér samninga á grundvelli júnísamkomulagsins. Þetta endurtekur sig nákvæmlega ári síðar, 1966. Hefði júnísamkomulagið og verðtryggingin ekki verið í gildi, hefði ekki komið til mála, að verkalýðshreyfingin hefði samið um það kaup, sem hún samdi um 1965 og 1966, það hefði orðið allt annað. Menn geta talað hér um formsatriði. Það er rétt, júnísamkomulagið er gert til eins árs, en að mínum dómi er það í gildi á þennan hátt enn í dag, enda lögin í fullu gildi. Nú er með þessum lögum grundvöllurinn, sem byggt hefur verið á í samningum síðan 1964, tættur í sundur. Ef ríkisstj. hefði talið, að þessi grundvöllur stæðist ekki lengur, hefði samkv. öllum leikreglum í þessum efnum átt að koma til verkalýðshreyfingarinnar og segja henni það með nægum fyrirvara, í stað þess að kalla okkur á fund sama dag og búið er að framkvæma meginefni þessa frv. - ekki til þess að ræða við okkur hugsanlegar breytingar, heldur til þess að tilkynna okkur orðinn hlut. Þegar svona er að farið, vil ég ekki vera að tala um drengskap og drenglyndi í framkomu við verkalýðshreyfinguna. Það er allt annað og allt önnur lýsingarorð, sem þar ættu við. Síðan getur hæstv. forsrh. talað um ræður manna hér sem útsmogna og neyðarlega illkvittni, þegar þessi mál eru rædd. En ég vil segja það, að þegar þannig hefur verið komið fram við verkalýðshreyfinguna eins og nú er gert, er í raun og veru eftirleikurinn ekki vandasamur, og ef einn samningsaðili, því að það er ríkisstj. tvímælalaust í þessum efnum, sem ég nú hef rætt, telur sig geta upp á eindæmi gert hvað sem er til þess að umturna grundvelli gerðra samninga, getur það náttúrlega ekki verið réttur hans eins, það er útilokað, þá hljóta aðrir aðilar að hafa svipaðan eða sama rétt og telja sig geta beitt honum. Nú er, eins og ég sagði áðan, þegar svona er komið, okkur boðið upp á viðræður og einhvers konar samninga um þessi mál. Það er búið að gera ráðstafanirnar, málið komið á dagskrá hér á þingi, sjálfsagt búið að handjárna allt stjórnarliðið til þess að fylgja því eftir með þeim hraða, sem venjulega er hafður á svona málum hér í þinginu. Það er samningsaðstaðan, sem okkur er boðið upp á. En enda þótt svona sé, mun verkalýðshreyfingin, sem komið hefur fram að mínum dómi sem ábyrgur aðili hér í þjóðfélaginu, samt sem áður áreiðanlega taka til yfirvegunar þetta tilboð, strax og við hófum til þess aðstöðu. Hér hefur komið einnig á dagskrá nýi vísitölugrundvöllurinn. Það mál er ekki heldur laust við júnísamkomulagið. Það var eitt af ákvæðum júnísamkomulagsins, sem aðilar voru sammála um, að það skyldi í fyrsta lagi safnað gögnum að nýjum vísitölugrundvelli og hann reiknaður út. Það var hins vegar ákveðið líka í þessu samkomulagi, að þessi nýi grundvöllur skyldi ekki vera látinn taka gildi, nema samkomulag væri um það milli samningsaðila. Það stóð hins vegar líka í þessu júnísamkomulagi, það verð ég að játa: „á samningstímabilinu“, sem var eitt ár, hann var reyndar naumast tilbúinn og alls ekki tilbúinn á samningstímabilinu, svo að það var ekki um það að ræða að gera hann gildandi. En síðan hefur oftar en einu sinni verið rætt um þennan grundvöll, menn hafa mikið brotið heilann um hann en það hefur aldrei komið til mála og aldrei hef ég heyrt það af hálfu hæstv. ráðh. og allra sízt hæstv. fjmrh., sem við höfum kannske átt mest viðskiptin við í þessu efni, annað en það þætti sjálfsagt, að um það væri samkomulag, hvort og hvenær þessi grundvöllur ætti að taka gildi. Nú er þetta hins vegar sett fram sem orðin staðreynd, án samráðs við samningsaðila. Nú ætla ég ekki að fara að deila um þennan grundvöll út af fyrir sig. Það vita auðvitað allir, að neyzlan er allt önnur í dag en hún var á árunum 1953 og 1954, þegar gamli grundvöllurinn var lagður. Að vísu hefur hann á þeim tíma, sem síðan er liðinn, tekið allmiklum breytingum, svo að það er alls ekki rétt að segja, að það sé nákvæmlega sami grundvöllurinn og þá var lagður, neyzluvörur orðnar aðrar og aðrar neyzluvörur nú inni í þeim grundvelli en voru þá. En hvað um það, það er enginn efi á því, að neyzlan er gjörólík núna, og ég teldi, að það væri rétt allra hluta vegna, að við hefðum sem allra, allra réttasta verðlagsvísitölu í landinu. En eins og málum hefur verið háttað, hefur þetta um leið oft verið viðmiðun og beinn mælikvarði á kaupgreiðslubreytingar vegna breytinga á verðlaginu, og þegar maður hugsar um nýjan vísitölugrundvöll í ljósi þess, að hann ætti að mæla verðuppbætur á kaup í samræmi við breytt verðlag, er ekki að furða, þó að menn staldri við og hugsi sig um. Gamli vísitölugrundvöllurinn, útgjaldaupphæðin í þeim grundvelli í dag er tæp 130 þús. kr. Þessi nýi grundvöllur, sem nú er talað um og reyndar þetta frv. gerir ráð fyrir að taki gildi um áramót, er á allt annan veg. Útgjaldaupphæðin í þeim grundvelli er færð til verðlagsins í dag, 246 þús. kr., að frádregnum fjölskyldubótum. Ef maður hefur þetta í huga sem kaupgreiðslumæli, og það er ekki til þess, eins og hæstv. forsrh. sagði hér í gær, að vera að halda einhverju, sem villandi er, ekki vegna þess, það er vegna þeirra áhrifa, sem þetta kynni að hafa fyrir það fólk, sem ég a. m. k. tel mig vera fulltrúa fyrir, þá má spyrja: Er sú neyzla, sem nú er miðuð við kvartmilljón kr. útgjöld, í meira samræmi við kaupgetu þess fólks, sem hefur um 115–120 þús. kr., skulum við segja, fyrir dagvinnu sína, - er það í meira samræmi við getu þess til að kaupa vörur og þjónustu heldur en sú vísitala, sem er með útgjaldaupphæðinni 130 þús. eða mjög nálægt því að vera kannske það sama og tekjur þessa fólks eru? Þetta er vandamál, - og ég ætla ekki að fara að fullyrða það, að sá gamli grundvöllur sé betri, en þetta er vandamál, sem ekki nær nokkurri átt að fleygja frá sér lítt hugsað, heldur verður að skoða það mjög nákvæmlega. Þetta er vandinn, sem við er að eiga í þessu efni. Þá er náttúrlega ekki minna atriði, hvenær og hvernig þessi nýi grundvöllur yrði látinn taka gildi, ef menn yrðu sammála um það. Og það sjá náttúrlega allir, að undir þeim kringumstæðum, sem honum er nú ætlað að taka gildi, er það ekki hagkvæmt fyrir verkalýðshreyfinguna. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði hér áðan, að ég tel þetta mjög harða árás á launafólkið og verkalýðshreyfinguna. Varðandi fullyrðingar um það, að launþegar hafi fengið svo og svo mikla aukna hlutdeild í þjóðartekjunum, kauphækkanirnar hafi orðið slíkar, þá vil ég segja það, að sú skýrsla, sem hæstv. viðskmrh. var hér að lesa upp áðan, sannfærir mig a. m. k. ekki um það. Hér er um að ræða gamlan kunningja, sem kom mikið á dagskrá í fyrravetur í sambandi við skýrslur til hagráðs. Menn muna þá tíma. Það er aðeins tvennt, sem ég vil vekja athygli manna á í sambandi við þær tölur, sem hann nefndi hér áðan, án þess að ég ætli að ræða þær neitt nákvæmlega. Í fyrsta lagi: Þetta er miðað við áramótin 1960. Mér fyndist nú, að hæstv. viðskmrh. hefði átt að fara ofurlítið aftar, hefði átt að byrja, þegar stjórn hans flokks sat að völdum. En ef ég man rétt frá þessum umræðum í vetur, þá held ég, að ef í staðinn fyrir að miða þetta við 1. jan. 1960, þá væri það í upphafi miðað við tímabilið 1. marz 1959, þá sé það um 10 stig, sem munar. Hvers vegna? Vegna þess, að þá var hin mikla kjaraskerðing framkvæmd. Það er náttúrlega hægt að fá fínar tölur út úr þessum hlutum, ef menn fyrst lækka án þess að bæta það á neinn hátt og láta menn hafa það og setja svo töluna á 100, eins og þarna er gert, og láta menn hafa ofurlítið af þessu aftur, sem var tekið, og segja svo: Sjáið þið nú bara, hvað þið hafið fengið mikið! Það er ekki neitt smáræði, sem þið hafið fengið í auknum þjóðartekjum. - Raunverulega er það þetta, sem þessar tölur, sem hér var verið að lesa upp áðan, gera. Í öðru lagi er stytting vinnutímans á árinu 1965 reiknuð sem bein kauphækkun og kaupmáttur tímakaupsins hækkaður sem því nemur. Það er algjörlega villandi að gera þetta á þennan hátt. Atvinnurekendur reikna þetta sem bein útgjöld fyrir sig, og þeirra mat var, að þarna hefði verið um 9% kauphækkun að ræða. Á sama hátt gerir hæstv. viðskmrh. hér. En maður, sem vinnur dagvinnuna eina, og jafnvel þó að hann vinni töluverða yfirvinnu, fær nákvæmlega sama kaup og hann hefði haft áður, en hann er aðeins styttra að vinna fyrir því, hann vinnur aðeins færri klukkutíma. En kaupupphæð hans er nákvæmlega hin sama. Þetta er aðeins tvennt, sem ég vildi benda á núna, og ég hygg, að þegar búið sé að taka tillit til þess hvors tveggja, þá sé kúfurinn farinn af. Og ég efast um, að við hefðum á árinu 1965, a. m. k. ekki í byrjun ársins 1965, staðið jafnfætis því, sem við stóðum í marz 1959 eða í árslok 1959, - alls ekki jafnfætis því. Það skal ég hins vegar játa, að frá því að við gerðum samkomulagið 1964 og gjörbreytt var um stefnu gagnvart verkalýðshreyfingunni í samningamálum, þá hefur sú kauphækkun, sú lítilfjörlaga kauphækkun, sem síðan hefur verið samið um, grunnkaupshækkanirnar eru ekki miklar, - þá hafa þær nýtzt betur vegna verðtryggingarinnar, og síðan hefur kaupmáttur aukizt. Þetta er rétt, en það en fyrst og fremst á því tímabili, sem það hefur farið fram. Þessu á nú að rifta. Ég ætla ekki að tefja tímann hér lengur, en aðeins að segja, að það er ákaflega margt, sem nauðsynlegt væri hér að minnast á, og ekki sízt það, hvernig í raun og veru ríkisstj. ætlar að fara að því að tryggja það, sem ég er sammála hæstv. forsrh., að er algert grundvallaratriði, það er að tryggja sjálfa atvinnuna. Um það höfum við lítið fengið að heyra. En mér sýnist, að sú stefna, sem hér er farið inn á, verði ekki til þess og verki ekki til þess. Þetta ásamt því, sem hlyti að koma á eftir, sjálfsagt að sömu leiðum, mundi ég telja, að stuðlaði á margan hátt frekar að samdrætti, áframhaldandi samdrætti í atvinnulífinu, og þar af leiðandi enn minnkandi atvinnu. Með þessu frv. er ráðizt á garðinn, þar sem hann er lægstur, svo stórmannlegt sem það nú er. Það er krafa okkar í verkalýðshreyfingunni, að áður en þetta verður gert, áður en það kemur til mála, að á slíkt verði hlustað, þá verði að koma við hjá þeim, sem mest hafa. Það er spurt, hvar gróðinn sé. Það er sjálfsagt dálítið erfitt að svara því nákvæmlega. En ef við athugum, á hvern hátt þeir lifa, sem ekki eru með hærri skatta en láglaunafólk, hvað þeir geta veitt sér, þá er ekki nokkur vafi á því, að mikill misbrestur er á, að allt komi fram, sem þeir afla sér. Það er krafa okkar, að það verði tekið á þessum málum, það verði séð um það, að framtöl verði á annan veg en þau hafa verið. Það á að vera hægt, þar sem það augljóslega blasir við. Við vitum ákaflega vel, að skattsvikin eru sennilega ofboðsleg í þessu landi, og færustu menn hafa oft og tíðum nefnt gífurlegar tölur í þessu sambandi, m.a. hæstv. viðskmrh. Á þessu verður að taka, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, og ríkisstj. stendur beinlínis frammi fyrir því, að launafólkið í landinu hlítir ekki svona lögum, meðan það er ekki gert, lögum eins og hér er nú verið að stofna til. Auðvitað þarf ríkissjóður að reyna að ná endunum saman í sínum fjárreiðum. En við skulum hafa í huga, að það eru fleiri sem þurfa að ná endum saman, og það eru ekki sízt alþýðuheimilin í þessu landi, sem eiga sífellt verr með það, og þess vegna er það að mínu viti hreinn ódrengskapur að ráðast einmitt á þá, sem allra sízt geta staðið undir þessum byrðum, eins og gert er með þessu frv.