Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Eftir fjóra daga eru liðin þrjú ár frá því að Seðlabankinn tók fyrstu ákvörðunina um meiri háttar lækkun stýrivaxta til að bregðast við Covid. Þessi dagsetning er áhyggjuefni fyrir fjölskyldurnar sem tóku skynsamlega ákvörðun og festu vexti á húsnæðislánum sínum til þriggja ára. Á árinu munu 4.451 heimili fá yfir sig holskeflu vaxtahækkana þegar binditími vaxtanna þeirra rennur út. Þessi heimili verða fyrir alvarlegum skelli þegar snjóhengjan losnar. Við gætum verið að sjá vaxtagreiðslur þessa hóps stökkbreytast. Fyrir fólk sem er að greiða 200.000 kr. í vexti á mánuði, miðað við 4% fasta vexti, skiptir 1% hækkun vaxta miklu máli og kostar þennan einstakling um 50.000 kr. á mánuði. 4% vaxtahækkun myndi tvöfalda greiðslubyrðina sem færi þá í 400.000 kr. á mánuði. Hvernig getur venjuleg fjölskylda á meðallaunum ráðið við slíkt? Einu svör fjármálaráðherra og seðlabankastjóra eru að fólk geti þá bara farið aftur í verðtryggð lán, sem staðfestir að efnahags- og peningastjórnin hefur mistekist. Boðað lágvaxtaumhverfi í aðdraganda síðustu kosninga var því ekkert annað en tálsýn. Nú hefur fyrirtæki sem tengist ráðherra í ríkisstjórn hækkað verðskrá þar sem launabreytingum er að fullu hent út í verðskrána, en ekki bara launahækkununum heldur líka afturvirkni kjarasamninga. Það er veruleg hætta á því að önnur fyrirtæki fylgi í kjölfarið og það mun þýða að við erum búin að tapa í baráttunni við verðbólguna og munum sjá heimilin í landinu verða undir. Hin ráðalausa ríkisstjórn, sem ákvað sjálf í síðustu 

Virðulegi forseti. Við blasa stórkostlegar og vaxandi álögur á millilandaflugfélög og farþega þeirra samkvæmt ákvörðun Evrópusambandsins um sérstakrar ETS-álögur, sem leggjast þyngst á þau flugfélög og flugfarþega sem lengst þurfa að fljúga til að komast til og frá heimalandi sínu. Ólíkt flestum Evrópubúum eigum við þess ekki nokkurn kost að bruna á milli ólíkra staða eða þjóðlanda á vistvænum rafmagnsbílum og aldrei í samanlagðri sögu íslenskrar utanríkisþjónustu hafa verið haldnir jafn margir fundir með ráðamönnum í Brussel til að þessar álögur verði mildaðar með hliðsjón af óhjákvæmilegu flugi til og frá Íslandi, sem af augljósum ástæðum er tvisvar til þrisvar sinnum lengra en almennt gildir um flugleiðir milli Evrópulanda. Samgönguráðherra Íslands mun hafa átt á annan tug funda með kollegum sínum ytra og forsætisráðherra okkar beitt sér alveg sérstaklega, allt fyrir gýg. Svarið er stutt og laggott: Nei. Hér getur að líta enn eitt dæmið um hvernig blinda auga Brusselverja er snúið að augljósri sérstöðu Íslands, eins og skattar og álögur á Íslendinga séu ekki feykinógar fyrir. Að óbreyttu munu ETS-gjöldin nema um 50 evrum á hvert flug frá Íslandi til Evrópu og mun meira sé til að mynda flogið til Tenerife eða lengra. 15.000 kr. íslenskar ofan á hvern farmiða og fram og til baka - takk fyrir. Margföldum það með öllum þeim sætum sem seld eru af Icelandair, Play og fjölmörgum flugfélögum öðrum sem hingað fljúga. Hér er um æðimarga milljarða að ræða og ljóst að íslenskri ferðaþjónustu er stefnt í uppnám. Millilendingar milljóna farþega munu að óbreyttu að færast til Bretlands sem ekki lýtur lengur fyrirmælum frá Brussel. Útflutningi á ferskum fiski sem fluttur er með flugi er stefnt í uppnám og áður óþekktir átthagafjötrar verða kynntir til leiks hinum efnaminnstu í samfélaginu með álögum sem nema næstum jafn háum upphæðum og ódýrustu flugfarseðlarnir hafa verið boðnir á til þessa. Til að koma til móts við okkur býðst okkur að sækja um í 

Virðulegi forseti. Ég hef um hríð alið manninn annars staðar en hér á hinu háa Alþingi, nánar tiltekið í heimi skáldskapar, við lestur á skáldsögum og þess háttar starfs míns vegna. En þegar ég sat hér í gær og hlýddi á umræður um það hvort leyfð skyldi fyrirspurn hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar varðandi greinargerð setts ríkisendurskoðanda í svokölluðu Lindarhvolsmáli fóru að renna á mig tvær grímur og ég velti því fyrir mér hvort ég væri kannski kominn í heim skáldskaparins úr heimi veruleikans. Þar tókst ýmsum hv. þingmönnum að hætti hússins að gera frekar einfalt mál að geysilega flóknu lagalegu álitamáli sem einungis væri á færi slyngustu lögspekinga að ráða fram úr. Samt snýst málið bara um bréf sem manni er sent og það hvort maður megi opna það bréf. Fyrrnefndur settur ríkisendurskoðandi telur sig sem sagt eiga erindi við þingheim, hann vill upplýsa þingheim um það sem hann telur sig hafa orðið áskynja og hann sendir þingheimi þess vegna bréf, sendir því erindi. Þá reynist yfir fjallvegi að fara af lagalegum álitamálum og vanköntum og tormerkjum og hindrunum og við þessu tiltölulega einfalda erindi er brugðist með vífilengjum svo að enn hefur þingheimur ekki verið upplýstur um þetta erindi. Í þeim heimi þar sem ég hef dvalið að undanförnu, heimi skáldsagna og ævintýra, getur vissulega allt gerst en sem gamalreyndur lesandi get ég þó sagt að það má alveg bóka eitt: Ef það kemur fram bréf í skáldsögu og því bréfi er síðan stungið undir stól og þau fá ekki að sjá sem bréfið er ætlað, þá er það segin saga að það endar alltaf illa.

Herra forseti. Það var dapurlegt að taka þátt í atkvæðagreiðslunni í gær um fyrirspurnina vegna Lindarhvols. Í stað þess að standa með rétti þingmanna og almennings til að fá upplýsingar um mál sem varðar eigur almennings upp á hundruð milljarða er reistur hár og voldugur þagnarmúr þar sem forseti Alþingis er verkstjórinn. Það liggur fyrir klárt og kvitt að settur ríkisendurskoðandi sendir forseta þingsins afrakstur vinnu sinnar um Lindarhvol og þessi ríkisendurskoðandi vill að forseti birti afraksturinn og deili með öðrum þingmönnum, enda lítur Sigurður Þórðarson, ríkisendurskoðandi í þessu tiltekna máli, svo á að hann sé í vinnu fyrir almenning sem eigi rétt á að vita hvers hann varð vísari í störfum sínum. Þar með er málið á forræði þingsins. Forseti þingsins neitaði að birta greinargerðina þrátt fyrir að allir aðrir í forsætisnefnd hafi viljað aflétta leyndinni. Það var síðan staðfest með nýrri atkvæðagreiðslu í nefndinni í gær. Fleiri stjórnarliðar stigu svo fram í atkvæðagreiðslunni í þingsal og sögðust vilja birta gagnið. Sú spurning er því orðin verulega áleitin hvort það sé hreinlega svo að ekki bara meiri hluti forsætisnefndar heldur líka meiri hluti þingsins vilji birta greinargerðina. Þau rök hafa heyrst að birting vegi að sjálfstæði Ríkisendurskoðunar. Þeir sem nota þau rök verða að íhuga það með sjálfum sér að Alþingi fer sjálft með veigamikið eftirlitshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það eftirlitshlutverk verður að virkja þegar fyrir liggur að tveir fyrrverandi ríkisendurskoðendur, sem báðir hafa rannsakað starfsemi Lindarhvols, eru ekki sammála um hvað gekk þar á þegar eigur almennings voru seldar. Ætlar Alþingi Íslendinga að umgangast eftirlitshlutverk sitt með þeim hætti að öðrum sé trúað í blindni en ekki hinum, án þess að hafa séð öll gögn málsins? Er það virkilega svo að þegar settur ríkisendurskoðandi, sem er trúnaðarmaður Alþingis og kosinn af þinginu, vill opinbera vinnu sína í þágu almennings sé það forseta þingsins að setja greinargerðina ofan í skúffu, 

Virðulegi forseti. Endóvikan hófst í gær. Hvað er Endóvika? Jú, það er vika til vitundarvakningar og fræðslu sem vekur verðskuldaða athygli á endómetríósu, sem einnig kallast legslímuflakk, sjúkdómur sem ekki mátti tala um í áranna raðir. Endómetríósa, eða endó til styttingar, hrjáir konur og einstaklinga sem fæðast í kvenlíkama. Sjúkdómurinn er þeim þungbær, hann er krónískur fjölkerfasjúkdómur og afar sársaukafullur. Af þeim sem hafa sjúkdóminn eru um 60% með einkenni og um 20% með mjög sár einkenni. Endó leiðir til yfirborðsþekju endómetríósufrumna á líffærin sem bregðast við mánaðarlegum hormónabreytingum kvenlíkamans og valda bólgum og jafnvel innvortis blæðingum. Þetta er ekki tæmandi talning einkenna en þau eiga það öll sameiginlegt að reynast sársaukafull. Þetta er skæður sjúkdómur og það er löngu tímabært að við viðurkennum alvarleika hans og bregðumst við af fullri alvöru. Því er einstaklega ánægjulegt að sjá heilbrigðiskerfið taka meðhöndlun sjúkdómsins föstum tökum. Fræðsla hefur bæst til muna og ekki er lengur hvíslað um sjúkdóminn. Ásamt þessu hefur hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, staðfest samning Sjúkratrygginga Íslands við Klíníkina um kaup á aðgerðum vegna sjúkdómsins. Samningurinn er stórt skref sem kemur til með að bæta líf margra. Á sama tíma fá einstaklingar sem sjúkdómurinn hrjáir loksins viðurkenningu á því sem raunverulega er að hrjá þá. Sjúkdómurinn er ekki lengur túrverkir sem á bara að harka af sér heldur er þetta alvarlegur og sársaukafullur sjúkdómur sem hægt er að meðhöndla. Ég vil hvetja þingmenn til að sækja sér auknar upplýsingar og fræðast um þennan sjúkdóm sem hefur ásótt svo marga eins og draugur, færa hann í ljósið og styðja við þau sem sjúkdómurinn hrjáir, bæði persónulega og hér á þingi.

Virðulegur forseti. Mikilvægt er að missa aldrei sjónar á því hvar verðmætasköpun verður til í okkar samfélagi því að hún stendur undir mikilvægum rekstri á vegum ríkisins og alhliða innviðauppbyggingu um allt land. Mig langar til að beina sjónum mínum að einni mikilvægri tekjulind; ferðamannastraumi til landsins. Við vitum öll hvað það gerði okkur í tekjulegu tilliti þegar ferðamannastraumurinn stöðvaðist í heimsfaraldrinum. Við verðum að draga lærdóm af þessu tímabili og tryggja greiðar flugsamgöngur til landsins þrátt fyrir mögulegt eldgosatímabil, slæm veðurskilyrði og uppákomur á Keflavíkurflugvelli sem geta auðveldlega skrúfað fyrir ferðamannastraum til landsins og ógna þannig um leið flugöryggi. Mitt erindi í dag gengur út á nauðsynlega uppbyggingu varaflugvalla. Fyrsta flugstefna Íslands leit dagsins ljós í nóvember 2019. Í henni kemur skýrt fram að stutt verði við uppbyggingu Akureyrar- og Egilsstaðaflugvallar sem alþjóðlegra fluggátta. Áhersla er lögð á að flugvellirnir mæti sem best þörfum flugrekenda fyrir varaflugvelli hér á landi og Egilsstaðaflugvöllur verði að því leyti í forgangi. Ég endurtek: Egilsstaðaflugvöllur verði að því leyti í forgangi. Ég hef ekki séð mörg skref í þessa átt. Egilsstaðaflugvöllur er löngu tilbúinn fyrir þá mikilvægu uppbyggingu. Hönnun liggur fyrir og gildandi aðalskipulag er í takt við þá uppbyggingu. Egilsstaðaflugvöllur er á allt öðru veðursvæði en Keflavíkurflugvöllur og aðflug með eindæmum gott. Þau rök vega því þungt í flugstefnunni. Gríðarleg verðmætasköpun er á Austurlandi, horft er til útflutnings á fiskafurðum frá Egilsstaðaflugvelli, en til þess þarf uppbygging á flugvellinum að fara í gang. Þarna eru tækifæri til að efla svæðið, efla verðmætasköpun, stórauka útflutningstekjur og síðast en ekki síst að tryggja flugöryggi. Ég bið því um fullan kraft í uppbyggingu Egilsstaðaflugvallar eins og flugstefna Íslands kveður á um. Þannig sinnum við mikilvægu flugöryggi, eflum verðmætasköpun og tryggjum ávallt ferðamannastraum til landsins, sem er gríðarlega mikilvægt.

Virðulegi forseti. Greiðar flugsamgöngur við útlönd eru mikilvægar. Á undanförnum árum hafa stjórnvöld stigið markviss skref sem stuðla að uppbyggingu alþjóðaflugs á landsbyggðinni, skref sem hafa skilað góðum árangri. Árangurinn hefur gagnast alþjóðlegum ferðalöngum og ekki síður almenningi og fyrirtækjum hérlendis og aukið samkeppnishæfni landsins. Dæmi um aðgerðir stjórnvalda eru t.d. flugþróunarsjóður, sem settur var á laggirnar til að styðja flugfélög í að þróa og markaðssetja beint alþjóðaflug til Akureyrar og Egilsstaða. Fjármunum hefur sérstaklega verið varið til markaðsstofa svæðisins til að efla kynningu á flugvöllunum á Akureyri og Egilsstöðum sem alþjóðaflugvöllum og aukinn slagkraftur hefur verið settur í markaðssetningu á landshlutunum sem vænlegum áfangastöðum með beinu millilandaflugi. Fjárfest hefur verið í innviðum á svæðinu og frumvarp hefur verið lagt fram um varaflugvallargjald, sem ætlað er að bregðast við og tryggja fjármagn til uppbyggingar varaflugvalla sem og þeirra þjónustuvalla sem eru víðs vegar um land. Greiðar samgöngur við útlönd hafa mikilvæg áhrif á byggðir landsins og má segja að stofnun Niceair hafi verið ein af stærri byggðaaðgerðum sem ráðist hefur verið í; byggðaaðgerð sem hefur gífurleg áhrif á samfélagið í heild, ánægju íbúa og lífsgæði þeirra sem aukast til muna. Það er ánægjulegt að sjá raunverulegan árangur af aðgerðum stjórnvalda en þar eru fólgin mikilvæg skilaboð um stefnu ríkisstjórnarinnar í ferðaþjónustu: Hana skal efla um allt land. Í ár verður metfjöldi áfangastaða í boði frá landsbyggðinni. Nýjar flugtengingar skipta miklu máli fyrir atvinnuþróun svæðisins og auka verulega möguleika á að styrkja ferðaþjónustu þar sem við sjáum að hún hefur aukist. Þeim ber að þakka sem hafa í mörg ár barist fyrir auknu millilandaflugi um þessa flugvelli; 

Herra forseti, ágætu þingmenn. Ég veit ekki hvort þið trúið en ég ætla að tala líka um flug á landsbyggðinni. Þetta er svolítið þema í dag í störfum þingsins. Eitt mikilvægasta verkefnið í tengslum við íslenska ferðaþjónustu er að skapa forsendur fyrir betri dreifingu erlendra ferðamanna um allt land. Allt Ísland allt árið, hefur lengi verið slagorð þess sem hér stendur. Það er þjóðhagslega mikilvægt að nýta betur þær fjárfestingar sem nú eru til staðar í innviðum sem tengjast ferðaþjónustunni allt árið. Millilandaflug um Akureyrar- og Egilsstaðaflugvöll gegnir stóru hlutverki í þessu sambandi. Það hefur náðst mikill árangur á síðustu árum og mikilvægt er að efla áfram þessar fluggáttir inn í landið. Í sumar mun flugfélagið Condor fljúga í fyrsta skipti til Egilsstaðaflugvallar og Akureyrarflugvallar. Auk þess munu Niceair, Edelweiss og Transavia fljúga til og frá Akureyrarflugvelli. Aldrei hefur verið flogið til jafn margra staða í reglulegu flugi og gert verður í sumar. Áfangastaðirnir erlendis eru Kaupmannahöfn, Düsseldorf, Tenerife, Alicante, Zürich og Frankfurt, eins og kom fram í frétt RÚV í gær. Rétt er að sá hér litlu fræi í tengslum við hugmyndir um uppbyggingu Kjalvegar. Hlutfall þeirra erlendu ferðamanna sem sækja Ísland og leigja sér bílaleigubíl fer sífellt vaxandi. Á þessu ári má reikna með að 60–70% erlendra ferðamanna leigi sér bíl sem hefur mikil áhrif á það hvernig erlendir ferðamenn dreifast um landið. Nýr Kjalvegur myndi að mati þess sem hér stendur hafa mikil áhrif í þá átt að stuðla að betri dreifingu ferðamanna um Ísland. Í þessu samhengi er rétt að benda á að vöxtur ferðaþjónustunnar á síðustu 10–15 árum hefur byggt upp þúsundir nýrra starfa á landsbyggðinni. Bættar samgöngur, hvort sem litið er til uppbyggingar alþjóðaflugvallanna á Akureyri og Egilsstöðum eða uppbyggingar sem snýr að hálendisvegum, eru þættir sem munu hafa mikil áhrif á uppbyggingu ferðaþjónustunnar til langrar framtíðar og sérstaklega þær byggðir sem standa fjærst suðvesturhorni landsins. Forseti. 

Herra forseti. Ég kem hér upp í kjölfar þriggja stjórnarþingmanna úr Norðausturkjördæmi sem tala um alþjóðaflug og alþjóðaflug um flugvelli í því kjördæmi. En minn tilgangur hér er að vekja athygli á því ófremdarástandi sem skapaðist í liðinni viku þegar ekki tókst að manna sjúkraflug fyrir mann sem hafði loksins fengið hið gleðilega kall að utan, frá Svíþjóð, um að lifur væri fundin sem hægt væri að græða í hann. Maðurinn hafði beðið lifrarígræðslu um nokkra hríð og loksins barst símtalið um miðnætti og honum bauðst að koma en varð auðvitað að koma innan skamms tíma enda er ekki hægt að geyma líffæri í langan tíma. Það þarf að hefja aðgerð strax. Því miður kom í ljós að ekki var hægt að manna flugvél Ernis til að fara í þessa ferð þannig að það var ákveðið að leita annarra leiða, hvort það væri eitthvert annað flugfélag sem gæti sinnt þessu kalli. En því miður reyndist svo ekki vera. Flugvél Landhelgisgæslunnar, sem dómsmálaráðherra kynnti á dögunum að hann ætlaði að selja til að eiga fyrir öðrum rekstri, var ekki tiltæk. Hún var væntanlega í leigu erlendis til að Landhelgisgæslan gæti jú rekið sig. Svo fór sem fór, maðurinn komst ekki í þessa lífsnauðsynlegu aðgerð í Svíþjóð. Þetta er staða heilbrigðismála á Íslandi í dag. Þetta er staða innviða á Íslandi í dag og öryggismála. Flugvél Landhelgisgæslunnar er ekki tæk. Það eru samningar við flugrekstraraðila sem hafa tekið að sér að annast flug milli landa með veika sjúklinga í lífsnauðsynlegar aðgerðir en það var ekki hægt að manna þá vél. 

Herra forseti. Gistiúrræði fyrir flóttafólk klárast í þessari viku. Þetta kemur fram hjá aðgerðastjóra móttöku flóttafólks. Búið er að hreinsa upp leigumarkaðinn svo að flóttafólk fái húsnæði. Þetta hefur að sjálfsögðu mikil áhrif á leigumarkaðinn almennt og sérstaklega á ungt fólk sem býr hér og vill byrja sinn búskap með því að leigja. Nú eru liðnir rétt rúmlega tveir mánuðir af árinu og fjöldi þeirra sem sótt hafa um hæli á Íslandi er kominn í 1.000. Meiri hlutinn er frá Venesúela, fleiri en frá hinu stríðshrjáða landi Úkraínu. Ísland er sérstaklega auglýst í Venesúela sem land með gott velferðarkerfi. Meginástæðan fyrir þessum mikla fjölda umsókna frá Venesúela er sú að við komuna til landsins fær fólk fjögurra ára dvalarleyfi með sömu réttindi í velferðarkerfinu og Íslendingar. Þetta vita þeir að sjálfsögðu sem kaupa sér farmiða til Íslands frá Venesúela. Þriggja manna nefnd, kærunefnd útlendingamála, hefur ákveðið að þannig skuli þetta vera. En hvernig taka önnur lönd á umsóknum frá Venesúela? Noregur veitir engum frá Venesúela fjögurra ára vernd. Í janúar komu sjö umsóknir frá Venesúela til Noregs, á Íslandi voru þær 166. Í febrúar komu þrjár umsóknir til Noregs frá Venesúela, á Íslandi voru þær 238. Svíþjóð vísar um 80% allra umsókna frá Venesúela frá. Spánn neitaði 10.000 umsóknum frá Venesúela á síðasta ári og veitir engum fjögurra ára vernd. Herra forseti. Í úrskurði kærunefndar um Venesúela segir m.a. að þar í landi sé skortur á hreinu vatni. Það eru 86 lönd með verra vatn en Venesúela. 

Virðulegur forseti. Að fólk í sárafátækt sé að borga 50.000–60.000 kr. á mánuði í skatta er gróft fjárhagslegt ofbeldi og síðan koma hryðjuverkin þar ofan á með keðjuverkandi skerðingum. Fátæka fólkið okkar er að leigja hreysi, óíbúðarhæfar íbúðir sem eru ekki boðlegar skepnum, hvað þá fólki með börn sem veikjast síðan vegna vosbúðar og myglu. Þá hækkar leigan um tugþúsundir króna og fólk á ekki fyrir henni, hvað þá fyrir mat og öðrum nauðsynjum fyrir sig og hvað þá fyrir börnin sín. En ríkisstjórnin sefur og sefur á verðinum og leyfir verðbólgunni að æða áfram öllum til bölvunar og þegar hún rumskar smá annað slagið gerir hún ekkert nema lofsyngja stýrivaxtahækkanir seðlabankastjóra. Stýrivaxtahryðjuverkin munu halda áfram því talið er að næsta hækkun Seðlabankans verði 1% í viðbót. Ef það gengur eftir verða stýrivextir 7,5% og verðbólgan hækkar og það sem verra er, unga fólkið okkar, sem var platað af sömu aðilum sem töluðu um lágvaxtalandið Ísland, missir eigur sínar og tapar öllu sínu sparifé. Að senda unga fólkinu vaxtareikning upp á 150.000–200.000 kr. aukalega á mánuði og koma með því greiðslubyrðinni í 300.000–500.000 kr. er eitt það grófasta fjárhagslega ofbeldi sem sést hefur hér á Íslandi. Hvað er til ráða? Jú, hækkum persónuafsláttinn strax þannig að 400.000 kr. á mánuði, verði skatta- og skerðingarlausar og hættum um leið að láta forstjóra sem eru með meðallaun upp á 7,1 milljón á mánuði fá 60.000 kr. í persónuafslátt frá ríkinu. Þetta er það eina sem virkar, að hækka persónuafsláttinn, það skilar sér best til þeirra sem lifa ekki, hvað þá tóra á launum undir fátæktarmörkum í dag. Hjálpum strax fátæka fólkinu sem á ekki fyrir húsaleigu, mat og hvað þá öðrum nauðsynjum og verður því að leita til hjálparsamtaka eftir mataraðstoð og nauðsynjum fyrir börnin sín sem lifa með þeim í sárafátækt í boði ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Fyrir 14 mánuðum spurði ég innviðaráðherra hér hvað liði framkvæmdum við uppbyggingu Vatnsnesvegar. Enn hefur lítið gerst og þá bendi ég á að vegurinn er á kafla umferðarmesti malarvegurinn í landshlutanum og á landinu öllu. Vegurinn er stórhættulegur og úr sér genginn og stendur engan veginn undir þeirri umferð sem um hann fer. Þar er ekki einungis vaxandi umferð ferðamanna, sem skiptir miklu fyrir héraðið, heldur er vegurinn lífæð byggðarinnar og er ekið daglega með skólabörn um holótta, skemmda vegi þar sem jafnvel stuttar vegalengdir verða að dagpörtum á ferðalagi við ömurlegar og viðsjárverðar aðstæður. Ég vil því ítreka hér enn og aftur að nauðsynlegt er að byggja upp veginn, breikka hann og leggja á hann bundið slitlag sem allra fyrst. Í svörum ráðherra kom fram góður hugur en verk eru til alls fyrst. Vatnsnesvegur hefur verið áætlaður á þriðja tímabili samgönguáætlunar, nokkuð sem íbúar landshlutans geta ekki við unað og við sem hér störfum ættum ekki að gera heldur. Við þurfum að setja meira fé eyrnamerkt í tengivegina. Ef svo stór verkefni eru annars vegar þurfum við að setja sérstaklega fjármuni í þau til að geta klárað þau. Í stjórnarsáttmála segir, með leyfi forseta: „Markvisst verður unnið að lagningu bundins slitlags á tengivegi til að styðja við atvinnu- og byggðaþróun og auðvelda skólaakstur á svæðum sem nú búa við malarvegi.“ Sú stefnumörkun verður að koma fram með skýrum hætti í nýrri samgönguáætlun sem er í vinnslu. Umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis bíður enn eftir að fá drög að henni í hendur. Ég vil hér leggja ríka áherslu á að svigrúm gefist á vormánuðum fyrir umhverfis- og samgöngunefnd að vinna og setja mark sitt á áætlunina eins og er lögbundið hlutverk hennar. Þá er mikilvægt að forgangsröðun og áherslur nefndarinnar liggi fyrir samhliða vinnu og afgreiðslu fimm ára fjármálaáætlunar.

Hæstv. forseti. Í gær var dreift til þingsins fyrirspurn minni til fjármála- og efnahagsráðherra og það að vonum, svo að ég leyfi mér að vitna í fyrirspurn mína, með leyfi forseta: „Hvernig miðar áfram þeirri vinnu að „draga úr jaðaráhrifum tekjutenginga og tekjuskatts í almannatryggingum og gera kerfið gagnsærra og réttlátara“, eins og segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2021 þar sem einnig kemur fram að ríkisstjórnin ætli að bæta afkomu ellilífeyristaka og líta sérstaklega til þeirra sem lakast standa? Hvernig sér ráðherra fyrir sér næstu skref í kjölfarið?“ Óskað er eftir skriflegu svari. Ég sagði hér fyrr að fyrirspurninni væri beint að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, enda þekktur fyrir þá stefnu sína að lækka skatta og álögur, að vísu á þá best settu. En hvers vegna ekki einmitt á þá lakast settu? Það er með ólíkindum hversu skattalögin og skerðingarákvæði almannatrygginga rekast hvert á annars horn. Í skattalögum njóta almennir borgarar ýmissa frítekjumarka, eins og t.d. vegna ávöxtunar sparifjár sem safnar lágum neikvæðum vöxtum. Eins eru leigutekjur eingöngu taldar til tekna að helmingi fjárhæðar vegna þess kostnaðar sem leigusali ber vegna húsnæðisins. En þegar kemur að ellilífeyristakanum þá telst hvort tveggja að fullu tekjur og skerðir því af fullum þunga lífeyri frá almannatryggingum. Neikvæðir vextir teljast til tekna. Og eldri borgari, sem vill búa áfram í eigin húsnæði og leigja að hluta frá sér, bæði til tekjuöflunar og öryggis, að vera í nálægð við aðra, er gert það illa kleift vegna þessa. Ég bíð í ofvæni eftir svari ráðherra.

Forseti. Já, er hann óþolinmóður? spurði lögreglukona í Bjarkarhlíð þegar ég greindi henni frá því að maðurinn hefði hringt í mig 88 sinnum á fjögurra klukkustunda bili. Spurning mín laut að því hvort ég gæti kært ofsóknirnar til lögreglunnar hér á landi þrátt fyrir að gerandinn væri staddur erlendis. - Er hann óþolinmóður? Árið 2016 var heimilisofbeldi gert refsivert hér á landi - 2016. Það var síðan ekki fyrr en 2021 sem svokallað umsáturseinelti var gert refsivert samkvæmt íslenskum lögum. Fram að því giltu ákvæði um nálgunarbann og brottvísun af heimili sem sjaldan var beitt. Hvers vegna? Ég held að viðbrögð lögreglukonunnar, sem ég lýsti hér rétt áðan svari þeirri spurningu með hreinum ágætum; vegna brenglaðra viðhorfa í kerfinu til heimilisofbeldis og þolenda þess. Í löngu og sláandi viðtali í Heimildinni fyrir örfáum dögum birtist viðtal við móður sem reynt hefur að koma sjálfri sér og barni sínu undan ofbeldi og ofsóknum föður barnsins í fimm ár. Í fimm löng ár hefur daglegt líf þeirra mæðginanna einkennst af miklu og ítrekuðu áreiti, hótunum og annars konar ofbeldi af hálfu mannsins. Maðurinn hefur hlotið dóm fyrir ofbeldið, sem gerist nánast aldrei. Hann hefur ítrekað verið látinn sæta nálgunarbanni, sem gerist nánast aldrei. Þrátt fyrir allt þetta er barnið þvingað. Það er borið skelfingu lostið í fang ofbeldismannsins, öskurgrátandi á hjálp, á stuðning, á vernd. Barnið hrópar móður sína sem með lögum er í senn skylt og bannað að vernda það gegn ofbeldinu. Barnið hrópar á kerfið sem stendur alfarið með ofbeldismanninum. Kerfið verndar ofbeldismenn sem meiða börn með því að berja móður þeirra, verndara, öryggi, stoð og styttu. Eftir stendur einungis drottinn sjálfur til þess að koma barninu til bjargar. En hann er augljóslega ekki til. - Forseti. Hvað er að?

Virðulegur forseti. Fluttar voru út vörur frá Íslandi fyrir 73,8 milljarða í febrúar 2023 en innflutningurinn nam 99,7 milljörðum, samkvæmt nýjum bráðabirgðatölum frá Hagstofunni. Vöruviðskipti okkar voru okkur því óhagstæð um 26,9 milljarða en til samanburðar voru vöruviðskiptin óhagstæð um 15,1 milljarð í febrúar 2022, á gengi hvors árs fyrir sig. Ljóst er að innflutningur okkar er okkur mjög dýr og munurinn milli ára er gríðarlegur. Fyrir því eru ýmsar ástæður eins og við vitum. Verðmæti vöruútflutnings jókst um 24,9% á 12 mánaða tímabili. Iðnaðarvörur voru 57% af öllum útflutningi og jókst verðmæti þeirra um 35%. Sjávarafurðir eru 35% og jókst verðmæti þeirra um 16,3% miðað við 12 mánaða tímabil. Verðmæti vöruinnflutnings jókst um 30,9% á 12 mánaða tímabili og verðmæti hrá- og rekstrarvöru jókst um 15%. Verðmæti fjárfestingarvara jókst um 13% og verðmæti eldsneytis um 37,9%, samanborið við árið á undan. Verðmæti vöruinnflutnings á 12 mánaða tímabili jókst um 30,9% á gengi hvors árs fyrir sig og aukningin var mest í eldsneyti, hrá- og rekstrarvörum og fjárfestingarvörum. Virðulegi forseti. Viðskiptajöfnuðurinn fyrir síðustu 12 mánuði er okkur verulega óhagstæður. Í þessum ræðustól höfum við verið að ræða um stöðu efnahagsmálanna og verðbólgu í landinu. Af þessu er kristalskýrt að við erum að flytja inn verðbólgu í stórum stíl. Þetta er ekki eina ástæðan fyrir þeirri verðbólgu sem við búum við í dag en þetta hefur svo sannarlega áhrif og við þurfum að horfast í augu við það.

Virðulegi forseti. Ég kynni hér meirihlutaálit utanríkismálanefndar um þá tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 69/2021, nr. 70/2021 og nr. 270/2022 um breytingu við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingólf Friðriksson frá utanríkisráðuneyti og Daða Ólafsson og Ragnheiði Guðnadóttur frá menningar- og viðskiptaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd eftirfarandi ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar: Í fyrsta lagi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 69/2021 frá 5. febrúar 2021, um breytingu á viðauka við EES-samninginn er varðar neytendavernd og að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuráðsþingsins og ráðsins því tengt frá 27. nóvember 2019, um breytingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins hvað varðar betri framfylgd og nútímavæðingu reglna Sambandsins um neytendavernd. Í öðru lagi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 70/2021 frá 5. febrúar 2002, um breytingu á viðauka við EES-samninginn sem varðar neytendavernd og að fella inn í samninginn eftirfarandi gerðir: a. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2019/770 frá 20. maí 2019, um tiltekna þætti varðandi samninga um afhendingu á stafrænu efni og stafrænni þjónustu. b. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2019/771 frá 20. maí 2019 um tiltekna þætti varðandi samninga um sölu á vörum, um breytingu á reglugerð þar að lútandi og tilskipun og um niðurfellingu tilskipunar því tengt. Í þriðja lagi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 270/2022 frá 23. september 2022, um breytingar á viðauka er varðar félagarétt við EES-samninginn og að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um breytingu á tilskipun að því er varðar notkun stafrænna tóla og ferla í félagarétti. Framsetning tillögunnar telst að mati meiri hlutans í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og leggur meiri hlutinn til að tillagan verði samþykkt. Birgir Þórarinsson og Jóhann Friðrik Friðriksson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álit þetta í samræmi við heimild í 4. mgr. 28. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis, sbr. 2. mgr. 29. gr. þingskapa. Undir álitið rita Bjarni Jónsson, Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um gjaldfrjálsar tannréttingar fyrir börn. „Alþingi ályktar að tannréttingar barna verði gjaldfrjálsar og felur heilbrigðisráðherra að leggja fram frumvarp þess efnis eigi síðar en í maí 2023.“ Svo hljóðar nú umrædd þingsályktunartillaga, herra forseti. Tillaga sama efnis var lögð fram á 152. löggjafarþingi, en áður hafði Ágúst Ólafur Ágústsson, þingmaður Samfylkingar, verið fyrsti flutningsmaður samhljóða tillögu á 151. löggjafarþingi. Með tillögu þessari er lagt til að Alþingi álykti að tannréttingar barna verði gjaldfrjálsar og að heilbrigðisráðherra verði falið að leggja fram frumvarp þess efnis eigi síðar en í maí næstkomandi. Tannréttingar barna heyra undir heilbrigðismál þeirra og telja flutningsmenn óboðlegt að börnum sé mismunað eftir efnahag foreldra og leggja því til að tannréttingar barna verði gerðar gjaldfrjálsar eins og tannlækningar barna sem voru gerðar að fullu gjaldfrjálsar árið 2018. Kostnaður við tannréttingameðferð barns getur hæglega farið yfir 1 milljón króna, ég held að í dag sé kostnaðurinn nærri 2 milljónum, og tekur meðferðin að meðaltali þrjú ár. Foreldrar bera nú kostnaðinn og efnaminni foreldrar veigra sér við að ráðast í tannréttingar barna sinna. Tann- og bitskekkjur erfast gjarnan innan fjölskyldna og því getur töluverður kostnaður lagst á þær þegar fleiri en einn fjölskyldumeðlimur getur þurft á tannréttingum að halda. Þessi staða er ólíðandi og því er mikilvægt að Alþingi gefi út viljayfirlýsingu um að börnum verði ekki mismunað þegar kemur að tannréttingum. Samningur Sjúkratrygginga Íslands og Tannlæknafélags Íslands um tannlækningar barna tók gildi 15. maí 2013 með undirritun Guðbjarts Hannessonar velferðarráðherra. Samningurinn var innleiddur í áföngum þar sem markmiðið var að tannlækningar fyrir börn 17 ára og yngri yrðu þeim að kostnaðarlausu að undanskildu árlegu komugjaldi. Til að byrja með tók samningurinn til barna 15, 16 og 17 ára, en svo koll af kolli bættust við fleiri árgangar samkvæmt tímasettri áætlun þar til hann náði til allra barna þegar innleiðingunni lauk að fullu 1. janúar 2018. Ég minni á að á þessum tíma var Samfylkingin ásamt Vinstri grænum í ríkisstjórn að taka til eftir efnahagshrunið. Engu að síður höfðu þau það hugrekki að koma þessu á. Samkvæmt samningnum greiða Sjúkratryggingar Íslands nú að fullu fyrir tannlækningar barna, 17 ára og yngri, fyrir utan 2.500 kr. árlegt komugjald. Árið 2021 var gert ráð fyrir að kostnaðurinn verði 2,6 milljarðar kr. en ég er ekki með nýjustu tölur, fyrir 2022. Um 30% af hverjum árgangi nýta sér nú þjónustu tannréttingalækna. Áætla má að kostnaður við gjaldfrjálsar tannréttingar barna geti þannig numið um 1,5 milljörðum kr. sem er langtum lægri en kostnaðurinn við allar tannlækningar barna. Markmið samningsins um tannlækningar barna er að börn yngri en 18 ára fái nauðsynlega tannlæknaþjónustu óháð efnahag foreldra. Að mati flutningsmanna á slíkt markmið einnig við þegar kemur að tannréttingum barna. Núverandi kerfi mismunar börnum eftir efnahag foreldra enda geta tannréttingar fyrir börn verið mjög kostnaðarsamar og dæmi eru um að meðferðir hafi kostað á aðra milljón króna. Efnaminni foreldrar hafa því augljóslega ekki sömu möguleika og þeir sem meira hafa á milli handanna til að tryggja börnum sínum nauðsynlegar tannréttingar. Að mati bæði núverandi og þáverandi formanns Tannréttingafélags Íslands er nokkuð algengt að foreldrar sjái sér ekki fært að láta rétta tennur barna sinna vegna mikils kostnaðar. Það er því alveg ljóst að félitlar fjölskyldur hafa ekki efni á að senda börn sín í tannréttingar, hvað þá ef mörg börn innan sömu fjölskyldu þurfa á tannréttingum að halda. Í þeim tilfellum þar sem nauðsynlegt þykir að barn undirgangist tannréttingameðferð er langoftast um að ræða bit- eða tannskekkju sem er meðfæddur galli og því ekki hægt að koma í veg fyrir það. Benda má á að hið opinbera greiðir að fullu fyrir aðgerðir til að bæta úr meðfæddum göllum hjá börnum annars staðar í líkamanum en í tyggingarfærum. Fram til ársins 1992 var í gildi samningur á milli tannréttingasérfræðinga og Tryggingastofnunar ríkisins um endurgreiðslu á tannréttingum. Samningurinn náði til flestra tryggðra sjúklinga með bit- og tannskekkjur og var verulegur hluti af tannréttingakostnaði endurgreiddur. Í ársbyrjun 1992 voru hins vegar sett lög sem bundu enda á allar endurgreiðslur vegna venjulegra tannréttinga. Það þýddi að þeir sjúklingar sem þurftu á tannréttingum að halda fengu um tíma ekkert endurgreitt. Nú greiða Sjúkratryggingar Íslands hins vegar hluta kostnaðar vegna nauðsynlegra tannréttinga samkvæmt ákvæðum IV. og V. kafla reglugerðar nr. 451/2013, en skilyrði er að tannréttingasérfræðingur veiti þjónustuna. Sjúkratryggingar Íslands veita 100.000 kr. styrk vegna tannréttingameðferðar með föstum spöngum og er nánar tilgreint í þingsályktunartillögunni hvernig þessu er öllu til hagað. Þessi 100.000 kr. styrkur hefur ekki verið uppfærður í 20 ár, þ.e. fjárhæðin. Það er ekki einu sinni haldið í við verðlagsþróun. Flutningsmenn telja því ljóst að þessir styrkir dugi oft skammt, 100.000 kr. eru auðvitað bara dropi í hafið þegar kemur að kostnaði við þetta. Eins og áður segir er kostnaðurinn við tannréttingar barna nærri 2 milljónum. Ef um alvarlegri tilvik er að ræða þá greiða Sjúkratryggingar Íslands 95% af einhverjum kostnaði, en oft þurfa foreldrar að standa í ströngu við að sanna fyrir Sjúkratryggingum Íslands að barn sem t.d. hefur lent í alvarlegu slysi hefði kannski ekki seinna á lífsleiðinni þurft á einhvers konar á tannréttingum að halda. Þannig að við erum auðvitað að tala um ýmiss konar mismunun. Veittir eru styrkir fyrir tveimur ferðum vegna tannréttinga á ári en skilyrði fyrir slíkum ferðum er að viðkomandi njóti styrks vegna tannréttinga og þá er þetta auðvitað engan veginn nægilegt. Það er einnig lagt til að auk nauðsynlegra tannréttinga sem gerðar eru af læknisfræðilegum ástæðum verði aðrar tannréttingar sem tannlæknir metur að bæti lífsgæði barns einnig gerðar gjaldfrjálsar. Auðvitað er ekki gert ráð fyrir að allar mögulegar tannréttingar barna verði gjaldfrjálsar, svo sem þar sem eingöngu er um að ræða útlitslegar tannréttingar eða eitthvað þess háttar. En það þarf alltaf að vera mat sérfræðings að um sé að ræða slíka aðgerð, að það sé nauðsynlegt fyrir barnið. Við vitum jú að mjög mikil skekkja getur einnig leitt til þess að tennur detta hreinlega úr. Það er lögð áhersla á það í tillögunni að heilbrigðisráðuneytið hafi samráð við tannlækna og tannréttingasérfræðinga við samningu frumvarpsins. Þá leggja flutningsmenn áherslu á að gjaldfrelsið taki gildi sem fyrst og eðlilegt markmið væri næsta fjárlagaár. Því er lagt til að heilbrigðisráðherra leggi fram frumvarp eigi síðar en í maí 2023 sem þá gæti fengið afgreiðslu næsta haust vegna fjárlagaársins 2024. Aðeins varðandi stöðuna á Norðurlöndunum, en þar eru tannréttingar barna styrktar mun meira en á Íslandi. Í Noregi hefur t.d. lengi verið við lýði umfangsmikið endurgreiðslukerfi þar sem kostnaður við tannréttingameðferð er endurgreiddur í samræmi við umfang bit- eða tannskekkju annars vegar og fjölda systkina sem þurfa tannréttingu hins vegar. Þannig er tekið tillit til stærðar fjölskyldna. Ég myndi telja að það væri mjög ákjósanlegt að gera það líka hér. Þar eru þrír endurgreiðsluhópar skilgreindir eftir umfangi skekkjunnar. Er það nánar tilgreint í þingsályktunartillögunni og ætla ég ekki að þreyta þingheim með upptalningu á þessum skilgreiningum sem þar eru. Það er hægur leikur fyrir hv. velferðarnefnd að fá frekari upplýsingar um fyrirkomulagið á Norðurlöndunum og ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að reyna að vera einhvers staðar á svipuðum slóðum og norræn velferðarríki af því að við viljum jú á tyllidögum kalla okkur norrænt velferðarríki. Ég held að með samþykkt þessarar þingsályktunartillögu færumst við nær því sem þekkist á Norðurlöndum og nær því að geta kallað okkur norrænt velferðarríki. Að þessari umræðu lokinni legg ég til að þingsályktunartillagan verði send til hv. velferðarnefndar til meðferðar og vonandi samþykkis.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmanni, Helgu Völu Helgadóttur, ásamt öðrum fyrir þessa tillögu sem ég get ekki annað en tekið undir. Mig langar aðeins til að spyrja út í það, af því að hér er heilmikil greinargerð og farið ofan í marga þætti og kostnaðaráætlun - það kemur hérna fram með ferðir vegna tannréttinga á ári - hvort flutningsmenn hafi kynnt sér eitthvað frekar og greint þann kostnað sem núverandi kerfi hefur í för með sér í mismunun hvað varðar búsetu barna eða þeirra sem eru að fara í tannréttingar. Það er ekki nóg með að það séu tvær ferðir á ári, því að kostnaðurinn er ekki bara fólginn í fargjaldinu heldur er líka uppihald, vinnutap foreldra og annað slíkt. Mér skilst að tvær ferðir á ári dugi skammt, því þótt um eðlilegar eða venjulegar tannréttingar sé að ræða þá þarf að fara fleiri ferðir. Hafa flutningsmenn eitthvað kynnt sér það hvernig þessu er háttað núna og hve mikil mismununin er í núverandi kerfi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Það er skýr mismunun. Það er mismunun milli höfuðborgar og landsbyggðar þegar kemur að heilbrigðisþjónustu, t.d. nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu eins og þessari. Tvær ferðir á ári, þegar um er að ræða meðfæddan tanngalla eða eftir slys, eru engan veginn nægjanlegar. Það var ekki farið í þá rannsókn en ég hvet hv. velferðarnefnd til að skoða það. Það mun gagnast öllum, bæði þeim sem búa nærri höfuðborginni sem og þeim sem búa fjarri henni, ef tannréttingaþjónustan verður a.m.k. gerð gjaldfrjáls. Það mun gagnast öllum. Þetta er mikið réttlætismál fyrir allan almenning á Íslandi, ekki síst réttlætismál fyrir börn. Þetta er heilbrigðisþjónusta fyrir börn og ég held að við eigum bara að standa saman um að afgreiða þetta. Þó að við séum hér í dag að glíma við verðbólgu og erfitt efnahagsástand þá gátum við tekið af skarið undir forystu Guðbjarts heitins Hannessonar, sem þá var félagsmálaráðherra, eða velferðarráðherra eða hvað það hét þá, og heilbrigðisráðherra. Hann fór í þetta verkefni þá. Ríkisstjórnin stóð saman að því. Hér erum við að leggja þetta til enn einu sinni að við tökum nú tannréttingarnar inn, af því að þetta er risastórt velferðarmál. Það getur haft mjög alvarlegar afleiðingar til framtíðar fyrir ungt fólk að glíma við mikla tannskekkju.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svörin og tek undir að þetta skiptir mjög miklu máli. Breytingar í þessa átt eru mikilvægar fyrir alla landsmenn, hvort sem er í höfuðborginni eða úti á landi, og þá líka hvað varðar t.d. þjónustu við þá sem eru í tannréttingum. Ég man t.d. að um nokkurra ára skeið kom sérfræðingur vestur á Ísafjörð, því að þetta snýst stundum bara um að skrúfa einhverja skrúfu og bæta við einhverjum teygjum og skoða. Hann gat tekið jafnvel 20 einstaklinga fyrir á einum degi eða eitthvað slíkt. Þetta er alveg gríðarlegur kostnaður og fólk horfir í það áður en það tekur ákvörðun um að fara með börnin sín í tannréttingar sem ekki eru endilega lífsnauðsynlegar eða nauðsynlegar, kannski bara útlitslega séð eða einhver skekkja sem getur síðan haft áhrif inn í framtíðina með höfuðverk, skökku tannbiti og öllu þessu. Ég hvet því velferðarnefnd til að skoða þetta vel og fá til sín einhverja sérfræðinga sem geta bent á margt í þessu sambandi sem ekki kemur endilega fram hér og eins samanburðinn við Norðurlönd og um allt land.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir velvilja í garð þessarar tillögu. Ég tek undir það sem hún sagði, að það er margs konar annar kostnaður sem fellur til. Nú var sú sem hér stendur búsett á Vestfjörðum og þurfti að fara í fjölmargar ferðir til höfuðborgarinnar, til sérfræðinga, vegna tanna barna þannig að mér kunnugt um þann mikla ójöfnuð sem þar var, að hafa ekki þennan sérfræðing í heimabyggð. Það þarf að styrkja heilbrigðiskerfið allt. En við þurfum að taka tennurnar inn. Það er mjög skrýtið að við höfum tekið ákvörðun um að hafa tennur einhvern veginn til hliðar við líkama þegar kemur að kostnaðarþátttöku. Tennur og hugur þurfa að komast inn í sjúkratryggingakostnaðinn okkar. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um það.

Herra forseti. Í mínum huga er einn þjóðfélagshópur í landinu sem í heild sinni er í viðkvæmri stöðu. Öll börn eru í viðkvæmri stöðu. Það er eðli málsins vegna óásættanlegt að börnum sé mismunað eftir efnahag foreldra. Við öll í þessum sal ættum að geta verið sammála um að það sé óboðlegt að börnum sé mismunað eftir efnahag foreldra í því tilliti sem um er rætt í þessari mikilvægu þingsályktunartillögu sem hér hefur verið lögð fram af hv. 4. þm. Reykv. n., Helgu Völu Helgadóttur. Tökum dæmi: Sjúkratryggingar Íslands veita 100.000 kr. styrk vegna tannréttingameðferðar með föstum spöngum á a.m.k. tíu fullorðinstennur annars gómsins en 150.000 kr. styrk vegna meðferðar á báðum gómum. Eins og fram kemur hefur þessi styrkupphæð ekki breyst í 20 ár og ekki einu sinni haldið í við verðlagsþróun. Algengur kostnaður við tannréttingar barna er um 800.000–1,2 millj. kr. Í löndum í kringum okkur eru tannréttingar fyrir börn niðurgreiddar. Það er hluti af því að jafna stöðu barna og fjölskyldna þannig að efnaminni fjölskyldur þurfi ekki að neita börnum sínum um nauðsynlegar tannréttingar. Það er ótrúlegt og í raun sorglegt að stjórnvöld líti ekki á þetta sem hluta af nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu. Hvers konar samfélag er það? Við erum búin að ræða þetta í áratugi og allt of lengi. Þegar við jafnaðarfólk vorum í ríkisstjórn, eins og komið hefur fram, var Guðbjartur Hannesson heitinn velferðarráðherra. Þá var gengið til samninga við tannlækna og úr varð kerfi eins og er annars staðar þar sem ekki þarf að greiða fyrir tannlækningar barna nema að mjög litlu leyti. Markmið samningsins um tannlækningar barna er að börn yngri en 18 ára fái nauðsynlega tannlæknaþjónustu óháð efnahag foreldra. Eins og kemur fram í greinargerðinni með málinu er nauðsynlegt að slíkt markmið eigi við þegar kemur að tannréttingum barna. Ég hef trú á því að þetta sé þannig tillaga að við ættum að geta náð samstöðu um að fela heilbrigðisráðherra að vinna málið áfram og taka í framhaldinu á þessu óréttlæti.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda og lögum um vinnumarkaðsaðgerðir vegna sameiningar Vinnumálastofnunar og Fjölmenningarseturs. Hér á landi hefur almennt verið lögð áhersla á að auka tækifæri innflytjenda og umsækjenda um alþjóðlega vernd til félagslegrar þátttöku og virkni í íslensku samfélagi sem og á vinnumarkaði. Jafnframt hefur verið lögð áhersla á tækifæri sem felast í ólíkum bakgrunni landsmanna og því að nýta þekkingu innflytjenda til að efla íslenskt samfélag. Í því skyni að ná sem mestum árangri í þjónustu við innflytjendur, flóttafólk og umsækjendur um alþjóðlega vernd, sem er á ábyrgðarsviði ráðuneytis míns, er að mínu mati mikilvægt að þjónustan verði sameinuð hjá einni stofnun. Það felur í sér sameiningu Vinnumálastofnunar og Fjölmenningarseturs. Með frumvarpinu er því lagt til Vinnumálastofnun taki við hlutverki, verkefnum, réttindum og skyldum, eignum og skuldbindingum Fjölmenningarseturs. Sameiningu Vinnumálastofnunar og Fjölmenningarseturs er þannig ætlað að ná fram samlegðaráhrifum, m.a. í því skyni að innflytjendur, flóttafólk og umsækjendur um alþjóðlega vernd geti leitað á einn stað vegna þeirrar þjónustu sem þeim stendur til boða og stjórnvöldum er ætlað að veita á málefnasviði ráðuneytisins. Ég tel í þessu sambandi mikilvægt að taka hér skýrt fram að við sameiningu stofnananna tveggja er gert ráð fyrir að allt starfsfólk Fjölmenningarseturs sem er í starfi við sameininguna verði starfsfólk Vinnumálastofnunar, ef það svo óskar. Þó er gert ráð fyrir að embætti forstjóra Fjölmenningarseturs verði lagt niður. Með frumvarpinu er þannig gert ráð fyrir að störf hjá Fjölmenningarsetri verði ekki lögð niður þrátt fyrir að stofnunin verði lögð niður heldur muni starfsfólk Fjölmenningarseturs sem er í starfi við sameiningu stofnananna verða starfsfólk Vinnumálastofnunar. Ég tel rétt að árétta hér að með frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar á þeim verkefnum sem stjórnvöldum ber að sinna samkvæmt lögum um málefni innflytjenda. Verði frumvarpið óbreytt að lögum bætast því öll þau mikilvægu verkefni sem Fjölmenningarsetur hefur sinnt fram til þessa og falla undir málefnasvið stofnunarinnar við þau verkefni sem falla undir málefnasvið Vinnumálastofnunar á grundvelli ýmissa laga. Er þannig með sameiningu Fjölmenningarseturs og Vinnumálastofnunar gert ráð fyrir að ná megi fram tilteknum samlegðaráhrifum auk þess sem sameining stofnananna er liður í því að einfalda samstarf ríkis og sveitarfélaga í málaflokknum og gera alla þjónustu skilvirkari. Ég geri því ráð fyrir að til verði öflug þjónustustofnun sem m.a. veiti umsækjendum um alþjóðlega vernd þjónustu auk þess sem stofnunin veiti þeim sem fá verndarveitingu hér á landi eða flytjast hingað til lands á öðrum forsendum aðstoð við inngildingu í íslenskt samfélag. Virðulegi forseti. Fjölmenningarsetur er ríkisstofnun með aðalskrifstofu á Ísafirði en stærsti hluti starfsfólks stofnunarinnar starfar þó í Reykjavík. Ég tek heils hugar undir það sem fram kom í umsögn Ísafjarðarbæjar við frumvarpið í samráðsgátt stjórnvalda þess efnis að efla þurfi þjónustustöð Vinnumálastofnunar á Ísafirði. Á sama tíma og frumvarpið gerir ráð fyrir að Fjölmenningarsetur verði lagt niður við sameiningu stofnananna tveggja er því stefnt að því að fjölga störfum hjá þjónustustöð Vinnumálastofnunar á Ísafirði og geri ég ráð fyrir að fljótlega eftir sameiningu stofnananna sjái þess stað í starfsemi Vinnumálastofnunar á Ísafirði. Að mínu mati hefur góður árangur náðst víðs vegar um landið með eflingu starfsemi Vinnumálastofnunar á landsvísu og má þar nefna starfsemi Fæðingarorlofssjóðs á Hvammstanga og greiðslustofu atvinnuleysistrygginga á Skagaströnd. Stofnunin er því vel í stakk búin að efla þjónustustöð sína á Ísafirði. Sem liður í því að tryggja skilvirka þjónustu Vinnumálastofnunar um land allt til lengri tíma litið er jafnframt gert ráð fyrir því í frumvarpinu að lögfest verði að Vinnumálastofnun skuli reka þjónustustöðvar um land allt. Er þá við það miðað að minnst ein þjónustustöð skuli vera á Austurlandi, höfuðborgarsvæðinu, Norðurlandi eystra, Norðurlandi vestra, Suðurlandi, Suðurnesjum, Vestfjörðum og Vesturlandi. Vinnumálastofnun rekur þegar þjónustustöðvar í öllum framangreindum landshlutum og felur sú lagabreyting sem hér um ræðir því ekki í sér breytingu á skipulagi þjónustustöðva Vinnumálastofnunar frá því sem nú er. Virðulegi forseti. Ljóst er að verkefni Vinnumálastofnunar hafa tekið nokkrum breytingum að undanförnu og hefur stofnuninni m.a. verið falið aukið hlutverk í tengslum við þjónustu við flóttafólk og til viðbótar mun stofnunin gegna mikilvægu hlutverki þegar kemur að þjónustu við innflytjendur verði þetta frumvarp að lögum. Auk þess sinnir Vinnumálastofnun afar mikilvægu hlutverki á öðrum sviðum á grundvelli hinna ýmsu laga og er starfsemi stofnunarinnar því orðin afar víðfeðm. Þrátt fyrir að í þessu skrefi sé ekki lagt til að heiti Vinnumálastofnunar taki breytingum til að endurspegla breytt hlutverk stofnunarinnar legg ég samt sem áður mikla áherslu á þau verkefni sem Fjölmenningarsetur hefur fram til þessa sinnt og þau fái nauðsynlegt vægi í starfsemi Vinnumálastofnunar í kjölfar þeirrar sameiningar sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir og mun ég fylgja því eftir við stofnunina verði frumvarpið að lögum. Ég útiloka þó alls ekki þann möguleika að þegar frá líður verði ef til vill tilefni til að skoða hvort til álita komi að breyta heiti stofnunarinnar þannig að það endurspegli betur en nú alla þá fjölbreyttu starfsemi sem fram fer hjá stofnuninni. Ég tel það þó ekki tímabært þar sem mér þykir líklegt að málefnasvið Vinnumálastofnunar eigi eftir að taka frekari breytingum á komandi misserum. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Hér er verið að sameina stofnanir eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega og hann nefndi í því sambandi samlegðaráhrif. Þegar maður heyrir það hugtak þá veltir maður fyrir sér: Er það ekki sparnaður sem felst í samlegðaráhrifum? En að sama skapi sagði hæstv. ráðherra að það væri verið að fjölga störfum, fjölga ríkisstörfum. Nú hefur það verið gagnrýnt að þeim hefur fjölgað mjög mikið á undanförnum misserum. Ég dreg ekki úr mikilvægi Vinnumálastofnunar. Sem betur fer er atvinnuleysi lítið núna og ég geri ráð fyrir því að mikið af þeim störfum sem Vinnumálastofnun er að sinna núna tengist umsækjendum um alþjóðlega vernd eða flóttamönnum. Sá kostnaður sem hefur hlaðist upp á ríkissjóð vegna umsókna um alþjóðlega vernd er orðinn verulegur. Á síðasta ári eru þetta a.m.k. 10 milljarðar og hér streyma inn umsóknir um alþjóðlega vernd. Það eru komnar þúsund umsóknir núna á fyrstu tveimur mánuðum þessa árs og allt saman kostar þetta mikla peninga. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Í hverju felst sparnaðurinn þegar er verið að sameina svona stofnanir? Er ekki eðlilegt að því fylgi sparnaður og meiri skilvirkni og jafnvel fækkun starfa en hér nefndi hæstv. ráðherra að það væri verið að fjölga störfum? Ég vil biðja hæstv. ráðherra að fara yfir hver kostnaðurinn er sem fylgir þessu verkefni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er gert ráð fyrir því að með þessari sameiningu verði ákveðin samlegðaráhrif og líkt og hv. þingmaður nefndi sérstaklega er líklegt að skilvirknin aukist, ekki síst vegna þess að í dag erum við með tvær stofnanir að sinna verkefnum sem svo ágætlega geta heyrt undir eina. Að einhverju leyti er um skörun að ræða í starfseminni einfaldlega vegna þess að báðar eru stofnanirnar að þjónusta umsækjendur um alþjóðlega vernd og innflytjendur, hvort sem það er flóttafólk eða aðrir innflytjendur. Það í rauninni kallar á það að færa starfsemina alla undir eina hendi því þá ertu að nálgast þær upplýsingar á einum stað en ekki tveimur, því alltaf er það eitthvað sem fólk spyr um sem kannski heyrir undir tvær stofnanir í dag og er ekki endilega að spyrja réttu stofnunina. Ég held að skilvirknin aukist alveg klárlega. Hvað varðar samlegðaráhrifin þá held ég að það verði ekki mikill sparnaður af sameiningu þessara tveggja stofnana. Þó verður einum forstöðumanni minna, það er kannski meginsparnaðurinn fjárhagslega, en miðað við umfang þessa málaflokks þá getum við ekki séð fyrir okkur að við séum að fækka starfsfólki og sennilega væri það frekar í hina áttina, einfaldlega vegna þess að þessi málaflokkur hefur vaxið það mikið. Ég nefndi hins vegar að við myndum styrkja Vinnumálastofnun á Ísafirði með fjölgun starfa en það er ekki beinlínis tengt þessari sameiningu að öðru leyti en því að höfuðstöðvar Fjölmenningarseturs eru núna á Ísafirði og þess vegna viljum við mæta því, út frá byggðarlegum sjónarmiðum, að efla starfsemi stofnunarinnar á því svæði.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég hef alltaf verið talsmaður þess að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni en við verðum líka að horfa aðeins í það að þessi málaflokkur sem lýtur sérstaklega að hælisleitendum og innflytjendum hefur vaxið alveg gríðarlega á skömmum tíma og kostnaðurinn eftir því. Eins og hæstv. ráðherra sagði hefur umfangið aukist mikið. Þess vegna verðum við að leita allra leiða, að mínum dómi, til þess að reyna að draga úr þessum kostnaði. Það eru engin teikn á lofti um að sá kostnaður sé að minnka, þvert á móti, eins og ég sagði í mínu fyrra andsvari, þá fjölgar hér stöðugt umsóknum um alþjóðlega vernd og þetta er að verða verulega íþyngjandi fyrir húsnæðismarkaðinn sem er nánast sprunginn og fyrir ríkissjóð. Þegar upphæðin er komin í 10 milljarða á ári þá sjá allir að þetta er að verða íþyngjandi fyrir ríkissjóð. Þess vegna, að mínum dómi, þarf að leita allra leiða til þess að draga úr þessum kostnaði og ég hefði viljað sjá það að hæstv. ráðherra væri hér að flytja okkur fréttir um það að þessi sameining, þessi samlegðaráhrif, hefði í för með sér sparnað. Ég tek vissulega undir það með hæstv. ráðherra að það er gott að starfsemin er komin á einn stað, það er alltaf gott að einfalda hlutina, og að þeir sem þurfa að sækja sér þessa þjónustu leiti á einn stað. Ég dreg ekki úr mikilvægi Vinnumálastofnunar, sérstaklega hvað varðar vinnumarkaðinn og úrræði og annað slíkt þegar atvinnuleysi ber á góma 

Hæstv. forseti. Líkt og ég sagði í fyrra andsvari, ef við tölum um þetta fjárhagslega, peningalega, þá sparast starf eins forstöðumanns. En ég held að það væri algert glapræði ef ég væri að tilkynna það hér að það yrði einhver annar sparnaður af þessari sameiningu miðað við þá stöðu sem við erum með í málaflokknum í dag. Ég held að hv. þingmaður sjái það með mér að miðað við þá gríðarlegu fjölgun sem hefur orðið á umsækjendum um alþjóðlega vernd hér á landi þá ráðum við ekki við hana með færra fólki heldur en við höfum í dag og það væri þá frekar að það þyrfti tímabundið að bæta þar í. En almennt séð tel ég að þessi sameining muni fyrst og fremst auka skilvirkni og líka til lengri tíma litið. Þegar búið er að sameina stofnanirnar og keyra saman þá verkferla og verkefni sem stofnanirnar hafa hvor um sig í dag þá verður til meiri skilvirkni til lengri tíma litið og þá getum við kannski farið að tala um að það gæti sparað okkur ekki bara fjármuni heldur líka tíma og sparað þeim ómældan tíma sem í dag eru að sækja þjónustu til tveggja stofnana.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp og tala fyrir því. Ég er búin að vera að kynna mér það og hafði í fyrstunni svolitlar áhyggjur af þessu þar sem er verið að leggja niður höfuðstöðvar Fjölmenningarseturs sem er vissulega í mínu kjördæmi, á Ísafirði, og er mjög mikilvægt. En öllum breytingum fylgir tækifæri og ég held að ef vel er á spöðum haldið þá verði þetta tækifæri til þess að efla Vinnumálastofnun enn frekar á svæðinu sem hefur unnið mjög mikilvægt starf og er mikilvæg þessum hóp sérstaklega fyrir vestan og fleiri stofnanir, bæði á vegum ríkis og sveitarfélaga, eins og t.d. bara Fjölmenningarsetur sem gegnir mjög mikilvægu hlutverki fyrir þennan hóp því að hlutfall erlendra ríkisborgara fyrir vestan, á Vestfjörðum, er næsthæst. Það eru bara Suðurnesin sem toppa það. Þetta eru yfir 20% íbúa á Vestfjörðum og ég held að sparnað eigi ekki að nota í þessu máli. Allar þær krónur sem fara í að styrkja þessa hópa til að taka þátt í samfélaginu eru mjög mikilvægar og ég held að við eigum frekar að horfa til þess enn frekar að nýta okkur þau tækifæri sem eru til á staðnum. Og til að leggja fram einhverja spurningu þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi farið fram samtal við Vinnumálastofnun fyrir vestan og hvar þessi vinna sé stödd núna, að styrkja Vinnumálastofnun þar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langar að byrja á því að segja að með þessu frumvarpi, verði það að lögum, erum við að stíga mjög mikilvægt skref í því að lögfesta þjónustustöðvar Vinnumálastofnunar um allt land. Þannig er það ekki í dag. Við erum þannig líka með aðgerð í byggðamálum í þessu frumvarpi, sem er ekki mjög stórt en við erum með mjög mikilvæga byggðaaðgerð inni í því sem nær langt út fyrir í rauninni Fjölmenningarsetur á Ísafirði. Ég held að það sé mikið gæfuskref ef við getum sameinast um það. Við megum heldur ekki gleyma því að sú starfsemi sem Fjölmenningarsetur sinnir í dag, sem sinnir auðvitað öllu landinu, er núna á tveimur stöðum; er með starfsemi í Reykjavík og á Ísafirði. En með þessari sameiningu getum við horft fram á það að það sé einfaldara fyrir sameinaða stofnun að sinna þeim verkefnum í meira návígi við fólk úti um allt land og það er líka jákvætt. En síðan aðeins að því samtali sem hefur átt sér stað fyrir vestan, á Ísafirði. Ég átti fund með bæjarstjórninni í nóvember, ef ég man rétt, þar sem ég kynnti þessi áform og kynnti líka þau áform að efla starfsstöð Vinnumálastofnunar á Ísafirði. Þar eru tvö stöðugildi í dag og rúmlega tvö hjá Fjölmenningarsetri. Við erum að miða við að það haldi áfram, við myndum byrja á því að bæta við tveimur stöðugildum í sérstök verkefni, ný verkefni sem eru þá í vinnslu og útfærslu hjá Vinnumálastofnun, sem ég veit að er ekki komin á endastöð með það eða með lokatillögur, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hvet hann áfram í þessari vinnu. Eins og ég segi eru þetta allt mjög mikilvæg störf og mikilvæg starfsemi á þessum stöðum hvað varðar þennan hóp og ég tala nú ekki um að hlutfallið t.d. í Súðavík er yfir 33%, 33% íbúanna eru af erlendum uppruna, ég man ekki hvort það eru sjö eða átta tungumál töluð í skólanum, í svona litlum skóla sem telur kannski ekki 20 nemendur þannig að þetta er allt vinna. Ég gleymdi að minnast á menntaskólann líka, að fylgja innflytjendum frá leikskólaaldri og upp í það að þau eru farin að sækja vinnu og annað. Þetta er allt mjög mikilvægt og þarf að taka inn í þetta samtal. Ég vonast til þess að þetta nái fram að ganga eins og markmiðin eru hér í frumvarpinu. Það er betur heima setið en af stað farið ef það gengur ekki eftir og ég hvet bara ráðherrann til dáða og ég treysti honum til að halda því samtali áfram.

Hæstv. forseti. Já, ég tek bara undir með hv. þingmanni að þetta er mjög mikilvægt og líkt og ég sagði í fyrra andsvari er mikilvægt að við séum að lögfesta þjónustustöðvarnar úti um allt land hjá Vinnumálastofnun. En ef við tökum sérstaklega Vinnumálastofnun á Ísafirði þá er það auðvitað breyting þegar stofnun hefur höfuðstöðvar sínar úti á landi og það er vissulega ekki lengur, verði þessi breyting að lögum. Það má kannski segja að það í sjálfu sér sé neikvætt en á móti kemur, tel ég alla vega, að það sé mikilvægara að við getum eflt þá starfsstöð sem þarna er fyrir hendi og gefið henni ný verkefni. Það sem hefur verið rætt í því samhengi er að koma á miðstöð rafrænnar þjónustu fyrir pólska innflytjendur á Íslandi og er það verkefni sem Vinnumálastofnun mun þróa áfram, verði frumvarp þetta að lögum. Það er eitthvað sem gæti hlaðið utan á sig og búið til eitthvað sem yrði enn þá stærra sem starfsstöð á Ísafirði. Ég bind alla vega vonir við að svo geti orðið og jafnvel gæti slík miðstöð tekið til fleiri tungumála heldur en pólsku í framtíðinni og til fleiri stofnana heldur en akkúrat Vinnumálastofnunar við það að gera rafræna þjónustu fyrir innflytjendur betri en hún er í dag. Reynsla Vinnumálastofnunar er sú að sú rafræna þjónusta sem er ekki á íslensku skili sér ekki nægilega til notendanna þannig að það þarf eitthvert átak í að nýta kosti rafrænnar þjónustu betur heldur en er í dag.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir tillögu til þingsályktunar um fjarnám á háskólastigi, mikilvægt mál sem ég er hæstánægð að fá loksins að mæla fyrir hér í þingsal. Meðflutningsmenn á tillögunni eru hv. þingmenn Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Inga Sæland, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Það er sem sagt talsverður fjöldi þingmanna sem stendur að þessari tillögu ásamt þeirri sem hér stendur. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að skipa starfshóp til að vinna aðgerðaáætlun um frekari eflingu fjarnáms með áherslu á þróun stafrænna kennsluhátta á háskólastigi. Markmið vinnunnar, sem hér er lagt til að farið verði í, verði að greina hvernig íslenskir háskólar geti ávallt verið í fremstu röð í notkun stafrænna kennsluhátta og þannig aukið aðgengi að námi og gæði alls náms, hvort sem nemandi stundar námið innan veggja háskóla eða í fjarnámi. Þá er lagt til að í vinnu starfshópsins verði sérstaklega lögð áhersla á sex punkta eða meginviðfangsefni. Í fyrsta lagi gæði og þróun stafrænna kennsluhátta. Í öðru lagi aukið framboð fjarnáms, bæði einstakra námsleiða og einstakra námskeiða. Í þriðja lagi að allt nám sem mögulegt er að verði fjarnám verði það, nema eðli námsins krefjist staðnáms sérstaklega. Í fjórða lagi að réttindi og hlutverk nemenda verði skilgreind, hvort sem þeir stunda fjar- eða staðnám. Í fimmta lagi samfélagslegt hlutverk háskóla og í sjötta lagi hlutverk stjórnvalda í stuðningi og hvatningu við fjarnám á háskólastigi. Lagt er til að starfshópurinn skili niðurstöðu til ráðherra fyrir árslok 2023 og ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðunni. Þetta er í fjórða sinn sem þingsályktunartillagan er flutt en í fyrsta skipti sem mælt er fyrir henni hér í þingsal. Fyrsta tillagan var flutt árið 2015 en var uppfærð og verulega breytt á síðasta ári og er flutt óbreytt núna. Eins og kunnugt er hefur almennri færni í notkun stafrænnar miðlunar, fjarvinnu og fjarkennslu farið mikið fram á síðustu árum, raunar tekið stökkbreytingu. Tæknin hefur líka þróast hratt og allt viðmót batnað. Það er mikilvægt að við nýtum okkur þessar staðreyndir til að tryggja aðgang að námi óháð aðstæðum einstaklinga og til að tryggja samfélögum aðgang að nauðsynlegri þekkingu, t.d. til að veita þá þjónustu sem við mælum fyrir í lögum. Möguleikarnir á að nota stafræna kennsluhætti til að tryggja aðgengi að námi og bestu aðstæður til náms og kennslu aukast stöðugt. Samhliða vex að sjálfsögðu krafa samfélagsins um að allt nám á háskólastigi sem mögulegt er að bjóða fram með stafrænum hætti verði í boði. Tillagan eins og hún liggur hér fyrir álít ég að sé í góðu samræmi við stjórnarsáttmálann þar sem segir m.a. að gert verði átak í netvæðingu náms og aðgengi að stafrænu háskólanámi á Íslandi, sem eykur aðgengi að menntun óháð búsetu og aðstæðum. Í greinargerð með tillögunni er töluvert farið yfir ávinning samfélagsins af því að auka framboð á fjarnámi og aðgengi að stafrænu háskólanámi á Íslandi, enda er sá ávinningur mikill og ég ætla aðeins að koma inn á það. Samkeppnishæfni byggða og þjóða byggist á menntun íbúa og fjárfesting í menntun er því fjárfesting til framtíðar. Skipulag skólastarfs hefur haft áhrif á þróun samfélaga um aldir og mun gera það um ókomin ár. Ég held að þetta sé staðreynd sem er oft vanmetin þegar rætt er um framboð á háskólanámi. Góð grunnmenntun, læsi og talnaskilningur, samskiptafærni, vellíðan og forvitni er samt sem áður undirstaða alls náms og grundvöllur þess að einstaklingar geti bætt við sig þekkingu og tekist á við þjóðfélagsbreytingar alla ævi, þannig að þótt við getum boðið fram stafrænt nám þá má ekki gleyma grunninum sem lagður er í leikskólum og grunnskólum. Grunnurinn nýtist best ef aðgengi einstaklinga, atvinnugreina og byggðarlaga að háskólanámi er tryggt á sem flestum sviðum. Möguleikarnir á aðgengi fyrir alla hafa aldrei verið betri en nú. Öflugt fjarnám getur auðveldað íslenskum háskólum að koma til móts við kröfur atvinnulífsins, ólíkra landsbyggðarlaga og einstaklinga sem búa við ólíkar aðstæður. Ólíkar aðstæður einstaklinga felast ekki bara í því hvort þeir búa í dreifbýli eða þéttbýli og geta líka verið heimilisaðstæður sem ekki bjóða upp á mætingu á skólastað á hverjum degi þótt íbúðin sé við hliðina á háskólanum. Það geta verið aðrar skyldur einstaklinganna, þátttaka í afreksíþróttum, keppni fyrir hönd landsins eða ýmislegt annað sem hefur áhrif á möguleikana til að sækja staðnám daglega. Öflugt fjarnám þarf að vera til staðar í námsleiðum í grunnnámi og framhaldsnámi þar sem háskólanám er liður í símenntun einstaklinga og viðhaldi þekkingar innan stofnana og fyrirtækja. Þá getur aukið framboð fjarnáms gegnt veigamiklu hlutverki í byggðaþróun með almennri hækkun á menntunarstigi og möguleikum til að bregðast við þörf fyrir menntun á ákveðnum sviðum á tilteknum landsvæðum. Aukið aðgengi helst í hendur við 2. gr. laga um háskóla þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Hlutverk háskóla er að stuðla að sköpun og miðlun þekkingar og færni til nemenda og samfélagsins alls. Starf háskóla miðar að því að styrkja innviði íslensks samfélags og stöðu þess í alþjóðlegu tilliti með hagsmuni komandi kynslóða að leiðarljósi.“ Í dreifbýlum samfélögum á norðlægum slóðum hefur þróunin víðast orðið sú að háskólar hafa fengið skilgreint hlutverk í þjónustu við dreifbýl svæði. Þetta hlutverk er þá leyst með því að starfrækja net háskólasvæða, útibúa eða námsvera. Má þar t.d. benda á Háskólann í Tromsø í Noregi, Oulu í Finnlandi, nokkra skóla í Norður-Kanada og skóla í dreifbýli Skotlands. Hér á landi hafa aftur á móti símenntunarmiðstöðvar gegnt mikilvægu hlutverki í þjónustu við fjarnema á háskólastigi og við miðlun fjarnáms á háskólastigi í aldarfjórðung. Á síðustu árum hafa nýjar náms- og kennsluaðferðir rutt sér til rúms sem nýtast vel bæði í hefðbundnu háskólanám og fjarnámi. Þetta eru aðferðir eins og spegluð kennsla og ýmsar nýjar leiðir við framsetningu vandaðrar netkennslu, bæði fyrirlestra og leiða til að virkja nemendur til þátttöku. Svo er rétt að muna eftir því að hugtökin dreifnám eða sveigjanlegt nám eru oft einnig notuð um fjarnám. Aukið framboð fjarnáms getur ekki bara styrkt byggðir og verið liður í byggðaþróun heldur líka bætt samkeppnisstöðu landsins með auknum möguleikum til að miðla sérþekkingu innan lands milli byggðarlaga, frá landsbyggð til borgar og öfugt, og verið tækifæri til að miðla sérhæfðri þekkingu Íslendinga til alþjóðasamfélagsins, t.d. á sviði sjávarútvegs, siglinga, nýtingar jarðhita og jafnréttismála. Aftur að tillögunni og því verkefni sem lagt er til að farið verði í. Bilið á milli fjarnáms og staðnáms minnkar sífellt með aukinni notkun stafrænna kennsluhátta og þar með er framboð á góðu fjarnámi orðið liður í að bjóða upp á gæðanám. Slíkt nám byggist á bestu mögulegu tækni og þjálfar nemendur í vinnuaðferðum framtíðarinnar. Því má telja eðlilegt að fjarnám sé hluti af kjarnastarfsemi háskóla, enda mikilvægt að háskólar noti stafræna kennsluhætti til að ná til fjölbreytts hóps námsmanna og til að ná til þekkingar hvar sem er í heiminum. Eins og ég kom inn á í upphafi eru áherslurnar sem lagt er til að verði farið í í vinnu starfshópsins í sex liðum. Langar mig að koma svolítið ítarlega inn á alla vega eitt verkefnið, sem er samfélagslegt hlutverk háskóla við að tryggja öllum íbúum landsins aðgang að þekkingu - það verði skoðað sérstaklega - og hvort þörf sé á að breyta kröfum stjórnvalda til háskóla í lögum til að þetta verði tryggt. Eins að í vinnunni verði tekið til skoðunar hvort skólarnir hefðu kannski mismunandi hlutverk á þessu sviði í samræmi við áherslur og sérhæfingu þeirra í milli. Þar með er lögð áhersla á að móta samstarfsvettvang háskóla og samstarf þeirra við símenntunarmiðstöðvarnar nánar. Þá hafa í gegnum tíðina ítrekað komið upp hugmyndir um stofnun netháskóla eða samstarfsnets fyrir allt fjarnám á háskólastigi í landinu. Áhersla er lögð á að það verði allt tekið til skoðunar hvernig þetta samspil geti skilað sem bestum árangri. Þá er einnig í þessu samhengi bent á að það sé mikilvægt að skoða hvert hlutverk stjórnvalda er í stuðningi og hvatningu við fjarnám í háskólum, sem eru býsna sjálfstæðir, og hvernig því hlutverki stjórnvalda verði best við komið. Þá er bent á að mikilvægt sé að auk fulltrúa háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis komi að vinnu starfshópsins fulltrúar allra háskólanna, sérfræðingar í kennslufræðum og fulltrúar símenntunarmiðstöðva af öllu landinu. Í greinargerðinni eru líka dregnar saman upplýsingar úr svari mennta- og menningarmálaráðherra frá 151. löggjafarþingi við fyrirspurn sem sú sem hér stendur lagði fram. Í svarinu kom fram hvað hver og einn háskóli væri að gera tengt fjarnámi eða sveigjanlegu námi. Yfir þetta er farið í greinargerðinni og ekki ætla ég að fara ofan í það hér, en mér er hins vegar ljúft að geta þess að ég tel að það sé nú loksins, eftir hátt í 20 ára stöðnun á þessu sviði, veruleg hreyfing á málum. Á kynningardögum háskólanna þessa dagana er verið að kynna aukið framboð fjarnáms á ýmsum sviðum. En betur má ef duga skal. Við þurfum að hreyfa okkur hraðar, því aðgengi að námi hefur bein áhrif á tækifæri einstaklinga og jafnrétti til náms, en það felast líka miklir almannahagsmunir í því að nauðsynleg þekking sé til staðar í samfélögum og byggðum um allt land. Það eru hagsmunir einstakra byggða og samfélagsins alls að hægt sé að veita þjónustu þar sem hennar er þörf. Þess vegna verður að leggja áherslu á að bjóða upp á fjarnám í greinum fyrir fólk sem vill t.d. mennta sig í að þjónusta börn og fjölskyldur um land allt, t.d. nám til starfsréttinda sem byggir ofan á grunnnám á háskólastigi eins og talmeinafræði, ljósmóðurfræði o.fl. Virðulegi forseti. Að lokum legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um endurskoðun á lagaumhverfi fyrir smávirkjanir. Ég er 1. flutningsmaður en ásamt mér eru hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson á tillögunni. Tillagan segir að Alþingi álykti að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að endurskoða lög og reglugerðir sem gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana með það að markmiði að einfalda umsóknarferli í tengslum við þær. Endurskoðun verði lokið og tillaga um aðgerðaáætlun kynnt Alþingi eigi síðar en í lok árs 2023. Í greinargerðinni kemur fram að þessi þingsályktunartillaga hafi verið lögð fram á 150. þingi fyrst og þetta er því í þriðja eða fjórða skiptið sem við leggjum hana fram núna með breytingum á greinargerð í samræmi við ný lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana og er nú endurflutt. Með tillögunni er lagt til að Alþingi feli umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að endurskoða lög og reglugerðir sem gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana með það að markmiði að einfalda regluverk og umsóknarferli í tengslum við þær. Í umsögn Orkustofnunar sem barst á 151. löggjafarþingi segir: „Orkustofnun tekur undir þörf þess að einfalda það regluverk sem um smávirkjanir gildir og telur ástæðu til þess að girt sé fyrir að umfang þess komi í veg fyrir hagkvæma nýtingu auðlinda hérlendis, m.a. lítilla aðila sem vilja virkja bæjarlækinn á sínu landi til eigin nota.“ Smávirkjanir, þá erum við að tala um virkjanir með uppsett rafafl 200 kW til 10 MW, eru tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Framkvæmdum er í 1. viðauka við lögin skipt í flokka A og B með hliðsjón af því mati sem skal fara fram. Framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki A skulu ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum. Í flokki B eru tilgreindar þær framkvæmdir sem kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og metið er í hverju tilviki með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort þær skuli háðar mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögunum, sbr. einnig 2. viðauka. Sama á við um framkvæmdir sem eru að umfangi undir viðmiðunarmörkum í flokki B ef þær eru fyrirhugaðar á verndarsvæði. Smávirkjanir eru í flokki B samkvæmt tölulið 3.15 í 1. viðauka. Síðan er metið í hverju tilviki fyrir sig hvort framkvæmd sé háð mati á umhverfisáhrifum. Skipulagsstofnun tekur ákvörðun um hvort virkjanir í flokki B skuli háðar fullu mati á umhverfisáhrifum og framkvæmdaraðila ber því að skila greinargerð um fyrirhugaða framkvæmd til stofnunarinnar sem sker úr um það. Í 2. viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum eru tilgreindar fjölmargar viðmiðanir sem líta ber til við mat á framkvæmdum í flokki B. Áhrif framkvæmdar ber t.d. að skoða með tilliti til umfangs umhverfisáhrifa, þ.e. stærðar svæðis eða fjölda fólks sem verður líklega fyrir áhrifum af framkvæmdinni. Einnig eru þar taldir þættir eins og fjölbreytileiki áhrifa, tíðni og afturkræfni áhrifa og samlegðaráhrif með áhrifum annarra framkvæmda. Þær kröfur sem gerðar eru til smávirkjana sem falla í flokk B eru íþyngjandi fyrir t.d. bændur sem vilja virkja bæjarlækinn og því er vert að athuga hvort ekki þyrfti að hækka viðmiðið í 3.15. Nú er ferlið þannig að hinn venjulegi bóndi hefur ekki bolmagn til þess að ljúka því vegna kostnaðar og flækjustigs. Reynslan sýnir að kröfur leyfisveitenda vegna framkvæmda í flokki B og flokki C samkvæmt eldri lögum um mat á umhverfisáhrifum höfðu þróast í átt að fullu umhverfismati. Ferlið við leyfisveitingar fyrir smávirkjanir hefur því verið kostnaðarsamt, þungt og tímafrekt og ekki í samræmi við framkvæmdir í öðrum geirum sem eru sambærilegar að umfangi, eins og t.d. í landbúnaði og ferðaþjónustu. Það hefur getað tekið tvö til þrjú ár að fá leyfi til að byggja litla eða meðalstóra virkjun og jafnvel lengri tíma. Dæmi eru um að einstaklingar hafi lagt út í mikinn kostnað til að afla leyfa fyrir smávirkjanir áður en niðurstaða liggur fyrir um hvort leyfi fáist fyrir framkvæmdinni. Bændur sem vilja byggja litla virkjun heima á bænum þurfa því að uppfylla sömu skilyrði og ef um stórvirkjun væri að ræða með tilheyrandi kostnaði. Smávirkjanir eru t.d. settar undir sama hatt og stórar virkjanir þegar kemur að kröfum um öryggisstjórnunarkerfi sem þýðir að þeir bera hlutfallslega hærri kostnað af þeim. Auk þess rennur sá ábati sem smávirkjanir skapa raforkukerfinu, með því að létta af því álagi vegna lækkaðrar úttektar frá Landsneti, að mestu til dreifiveitna og Landsnets. Reglugerð um framkvæmd raforkulaga segir m.a. til um skiptingu þess ábata sem smávirkjanir skapa raforkukerfinu og ljóst er að endurskoða þarf reglugerðina með tilliti til smávirkjananna. Smávirkjanir eru nauðsynlegar fyrir raforkuöryggi og þær eru umhverfisvænir orkugjafar þar sem þær stuðla að minni útblæstri óæskilegra efna sem hafa áhrif á hitastig jarðar. Mannvirki og náttúrurask eru oft að fullu afturkræfar framkvæmdir. Þá er ekki verið að sökkva stórum landsvæðum undir lón eins og með stórvirkjunum. Smávirkjanir tengjast raforkukerfinu um dreifiveitur landsins og styrkja þannig þær flutningsleiðir. Með þeim er því verið að nýta, styrkja og bæta rekstur þess raforkukerfis sem nú þegar hefur verið byggt upp af samfélaginu. Smávirkjanir geta nýst sem varaafl séu dreifiveitur með kerfi sem getur tekið við slíku varaafli. Því geta smávirkjanir bætt varaafl á þeim stöðum þar sem það hefur sárlega vantað. Hefur sérstaklega verið bent á þetta í kjölfar óveðurs sem gekk yfir landið í desember 2019 og olli víðtæku rafmagnsleysi um norðanvert landið. Orkustofnun hóf í lok árs 2016 smávirkjanaverkefni með það að markmiði að efla raforkuframleiðslu á landsbyggðinni og auka þannig orkuöryggi. Þess má geta að þær virkjanir sem eru á Vestfjörðum flokkast nær allar undir smávirkjanir. Stofnunin birti nýlega sjö skýrslur um möguleika á smærri vatnsaflsvirkjunum víða um land. Í skýrslunni Smávirkjanir, sem kom út árið 2018, kemur fram að hugmyndina að smávirkjanaverkefninu megi rekja til alvarlegrar stöðu í raforkuöryggismálum. Lítið sé um álitlega virkjunarkosti í þriðja áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar og endurbætur á flutningskerfi raforku á milli landshluta hafi gengið erfiðlega. Uppbygging smávirkjana sé því mikilvæg til að halda í við aukna eftirspurn eftir rafmagni vegna fólksfjölgunar á Íslandi og fleiri þátta. Þetta eru byggðasjónarmið, sérstaklega á þeim svæðum þar sem flutningskerfið ræður ekki við frekari uppbyggingu á atvinnustarfsemi. Ávinningurinn af uppsetningu þeirra skilar sér í auknum tekjustraumi til landeigenda, bænda og sveitarfélaga og styrkir með því grundvöllinn fyrir búsetu víða um land. Með því að auðvelda ferlið við uppbyggingu smávirkjana væri einnig unnið í samræmi við stefnumótandi byggðaáætlun 2018–2024 sem Alþingi samþykkti. Eitt verkefnismarkmiða aðgerðaáætlunar byggðaáætlunarinnar er samkvæmt kafla B.3 eftirfarandi: „Að kanna og styðja möguleika á aukinni raforkuframleiðslu á landsbyggðinni með smávirkjunum og efla þar með orkuöryggi á landsvísu.“ Norðmenn hafa náð góðum árangri á þessu sviði. Þar hefur ein stofnun, NVE, umsjón með leyfisveitingum. Hún hefur kortlagt mögulega virkjunarkosti en norsk stjórnvöld lögðu til fjármagn svo að hægt væri að kortleggja alla virkjunarkosti í vatnsafli og nota reiknilíkön svipuð þeim sem Vatnaskil og Veðurstofan hafa yfir að ráða hér á landi til að spá fyrir um rennsli í vatnsföllum. Fyrirtæki hafa sprottið upp sem taka að sér undirbúning fyrir byggingu virkjana. Leyfisveitingaferlið í Noregi er styttra og skilvirkara og stofnanir vinna þar frekar saman. Einnig eru settar fram skilgreiningar um hæsta og lægsta yfirborð á inntakslónum og fleira. Allar upplýsingar um leyfin eru opinberar og ekki má byrja að byggja fyrr en NVE hefur veitt leyfi fyrir framkvæmdinni. Líkt og rakið hefur verið hér að framan er ferlið frá hugmynd að smávirkjun til tengingar við raforkukerfið kostnaðarsamt og tímafrekt. Þrátt fyrir margar jákvæðar breytingar með nýjum lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana frá 2021 eru viðmiðunarmörk virkjana sem falla í B-flokk óbreytt. Flutningsmenn telja því mikilvægt að fram fari endurskoðun á lögum og regluverki í tengslum við leyfisveitingar til uppbyggingar smávirkjana og benda á að t.d. mætti horfa til Noregs í því sambandi. Að lokum vísa ég þessari þingsályktunartillögu inn í atvinnuveganefnd.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa tillögu sem ég styð heils hugar. Það er svo sannarlega tímabært að endurskoða lög og reglugerðir sem gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana og einfalda umsóknarferlið. Það tel ég að sé afar mikilvægt. Ég er sammála því sem kemur fram í þessari tillögu og kemur fram í greinargerðinni um að smávirkjanir séu nauðsynlegar. Þær eru svo sannarlega nauðsynlegar og eiga sér náttúrlega mjög merka sögu hér á Íslandi, eins og t.d. í Skaftárhreppi þar sem voru miklir frumkvöðlar á þessu sviði. Að sjálfsögðu skiptir þetta máli hvað varðar varaafl, eins og kom fram, og auk þess er þetta byggðasjónarmið. Hér er á ferðinni góð tillaga sem ég vona að fái framgang hér í þinginu. Almennt séð þurfum við náttúrlega að auka raforkuframleiðsluna í landinu. Bara til að mæta markmiðum okkar í loftslagsmálum þá skilst mér að það þurfi að auka framleiðslu í landinu um allt að 3.000 mW sem er gríðarlega mikið. Þessar smávirkjanir eru að sjálfsögðu umhverfisvænar og eru lítið skref í þá átt að gera okkur minna háð þeim, eigum við að segja bara eldsneytisgjöfum sem við erum að nota í dag þegar kemur t.d. að rafmagnsbílunum. Þetta er umhverfisvænn orkumáti, svo sannarlega. En mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort í þessu sambandi hafi verið skoðaðar t.d. sólarorkustöðvar sem hægt er að koma upp með tiltölulega einfaldri leið, hvort það hafi verið skoðað að þeir sem setja upp þann búnað myndu t.d. geta selt rafmagn á netið, hvort hv. þingmaður þekki hvernig regluverkinu er háttað í kringum það. Ég tel að það sé áhugavert fyrir þá sem vilja taka þátt í þessu verkefni okkar að stuðla að umhverfisvænum orkugjöfum í landinu. Við eigum náttúrlega margar og góðar auðlindir í þessum efnum. Þar er auk þess hægt að nýta sólarorkuna. Ef hv. þingmaður gæti kannski aðeins komið inn á það hvort hún þekki eitthvað til í þessum efnum. Síðan 

Forseti vill geta þess að klukkan er ekki í ólagi heldur gleymdi forseti sér, enda var hv. þingmaður kominn verulega fram úr sínum ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið og áhuga hans á þessu máli sem er mikilvægt. Smávirkjanir eru náttúrlega umhverfisvænar af því að við erum ekki að tala um stór miðlunarlón. Þetta eru bara rennslisvirkjanir og maður hefur séð að þær hafa verið að spretta upp víða um landið. Þegar maður keyrir fram hjá og það eru einhver ár, jafnvel kannski bara þrjú ár, liðin frá framkvæmdinni þá er það eina sem vekur athygli manns, það er stöðvarhúsið. Allt annað er óbreytt. Ég held að það skipti miklu máli. Fyrir utan það styrkir þetta dreifikerfið. Við þekkjum það fyrir vestan þar sem við erum ekki hringtengd og dreifikerfið skiptir miklu máli og er viðkvæmt þar sem það er ofan jarðar og berskjaldað fyrir veðrum og vindum. Þá hafa þeir verið að nýta þessar virkjanir til þess að geta lokað kerfinu. Í Önundarfirði til dæmis eru þrjár smávirkjanir og þeir geta þá lokað kerfinu og keyrt á þeim bara. Þetta skiptir máli fyrir þá sem eru á þeim svæðum. Hv. þingmaður kom inn á sólarorkuna. Nú þekki ég bara alls ekki neitt umhverfið í kringum það. Sjálfsagt er það öðruvísi að einhverju leyti. Ég held að það sé góð tillaga að taka það með inn í og skoða umhverfið í kringum það, sem þó er öðruvísi en hvað varðar t.d. smávirkjanir þar sem þarf að kanna fuglalíf og annað. Ég bara veit þetta ekki. Ég hef ekki kunnáttu til að svara þessari spurningu. En hugmyndin er góð og allra gjalda vert að skoða það betur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætis andsvar. Ég svo sem geri ekki ráð fyrir að hv. þingmaður hafi kynnt sér sólarorkuna sérstaklega. Ég nefndi þetta bara í þessu samhengi vegna þess að þarna er líka önnur leið til þess að vera með smá rafmagnsframleiðslu sem getur skipt okkur máli og er umhverfisvæn, umfram allt umhverfisvæn. Það sem mig langaði aðeins að koma inn á í síðara andsvari er að mér finnst mjög gott hvernig lögð er áhersla á mikilvægi smávirkjana í þessari tillögu og að einfalda allt ferlið í þeim. Það hefur því miður ekki verið raunin og þess eru dæmi, bara nýleg dæmi, að smávirkjanir, eins og t.d. í Hverfisfljóti í Skaftárhreppi, undir 10 mW, þar var framkvæmdaleyfinu hafnað. Ég þekki það mál aðeins, hef aðeins kynnt mér það. Eftir margra ára vandaða undirbúningsvinnu ákvað kærunefnd að synja þessu framkvæmdaleyfi, sem vekur mann til umhugsunar um hver sé hinn raunverulegi áhugi fyrir því að virkja með smávirkjunum þegar við horfum síðan fram á að það er verið að kæra og að ákveðnum hópi fólks sé mjög í nöp við slíkar virkjanir þó að litlar séu. Þetta er kannski ekki eiginleg fyrirspurn til hv. þingmanns heldur bara vangaveltur um það 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Viðhorf til smávirkjana. Mér finnst almenningur í landinu, alla vega þar sem ég þekki til, nokkuð jákvæður þar sem fólk sér, sem þekkir til þar sem þær hafa verið að rísa, hvað þær skipta miklu máli og hve lítil umhverfisleg áhrif þær hafa í raun. Orkustofnun hefur verið að byggja undir þessa skoðun bæði með rannsóknum og því að taka út svæði, hvar sé möguleiki á virkjunum. Það er náttúrlega margt í kringum þetta. Eins og hv. þingmaður nefnir er verið að kæra og allt það. Í þessu frumvarpi er ekki verið að taka fyrir neinar kæruleiðir almennings. Þær eru varðar í öðrum þáttum og geta líka verið mikilvægar og skipta máli. Það er bara verið að einfalda það reglukerfi sem snýr að því. Maður hefur talað við þá sem hafa verið að framkvæma og byggja slíkar virkjanir og það er verið svona að ganga á milli Pontíusar og Pílatusar í þessu sambandi og, eins og hefur komið t.d. fram í umræðu um fiskeldi, að samræma svolítið verklag stofnana þegar að þessu kemur. Það skiptir máli í þessu eins og öðru að það sé ekki verið að hefja nýtt ferli við hverja stofnun heldur láta þær svolítið talað saman kannski í þessu ferli.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um aukna verðmætasköpun við nýtingu þörunga. Með mér á málinu eru hv. þingmenn Þórarinn Ingi Pétursson, Ágúst Bjarni Garðarsson og Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir. Þingsályktunartillagan var áður lögð fram á 151. löggjafarþingi af Silju Dögg Gunnarsdóttur, þáverandi þingmanni Framsóknar, og var svo endurflutt á 152. löggjafarþingi af þeirri sem hér stendur með nokkrum breytingum, en er nú endurflutt nær óbreytt síðan þá. Tillagan felur í sér að Alþingi feli matvælaráðherra í samráði við umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að skipa starfshóp sem hafi það að markmiði að kanna möguleika á aukinni verðmætasköpun við nýtingu þörunga. Starfshópurinn leggi áherslu á eftirfarandi: 1. Hvernig lög og reglur styðji við sjálfbæra nýtingu á þörungum sem vaxa villtir eða eru ræktaðir í sjó eða á landi. 2. Hvernig efla megi rannsóknir og nýsköpun um land allt sem varði öflun þörunga, nýtingu þeirra sem og framleiðslu og markaðssetningu á vörum úr þeim. 3. Hvernig styrkja megi eftirlitsaðila og auka sérfræðiþekkingu um þörungaræktun innan viðeigandi stofnana. Í tillögunni sem er lögð hér fram kemur fram að starfshópurinn skili skýrslu með tillögum Alþingis eigi síðar en 1. mars 2023. Sú dagsetning er liðin. Við þurfum náttúrlega að veita lengri frest þá. Þó að mál séu snemmkomin inn á haustþingi getur á þinghaldi hægt af ýmsum ástæðum. Vaxandi markaður er fyrir þörunga og afurðir þeirra í heiminum en villtir þörungar eru takmörkuð auðlind. Þetta eru oft og tíðum mjög dýrar vörur og skapa því mikil verðmæti. Hér á landi eru, eins og við vitum öll, kjöraðstæður fyrir bæði öflun og ræktun þörunga úr sjó ásamt ræktun á landi. Löggjöfin sem við styðjumst enn við er annars vegar lög um fiskeldi, sem nær þá utan um ræktun þörunga á landi, eða alla vega að einhverju leyti. Svo erum við með nýleg lög sem fjalla um nýtingu sjávargróðurs. Mikilvægt er að gera grein fyrir hvernig lög og reglur styðja við sjálfbæra nýtingu á þörungum og hvort lögin nái yfir það verkefni sem við stöndum frammi fyrir þegar kemur að vexti og nýtingu á þörungum. Með úttekt á lögunum má vinna áfram að því að bæta lagarammann greininni til heilla og okkur öllum. Þá er einnig mikilvægt að kanna af fullri alvöru hvernig efla megi rannsóknir og nýsköpun um land allt sem varði öflun þörunga, nýtingu þeirra, sem og framleiðslu og markaðssetningu á vörum úr þeim. Þá þekkjum við úr umræðunni úr laxeldinu mikilvægi þess að styrkja eftirlitsaðila og eftirlitsstofnanir ríkisins og við þurfum að búa yfir nægri sérþekkingu um greinina. Þá er mikilvægt að nýting þörunga sé gerð með sjálfbærum hætti og að stundaðar verði rannsóknir sem hafi það að markmiði að hafa eftirlit með áhrifum á öflun þörunga á lífríkið. Aðeins þannig getum við staðið vörð um náttúruna. Þetta er mjög mikilvægt því að þegar við ætlum að ganga á þessa auðlind þarf að huga að því hvernig við getum þá styrkt hana og skilað henni aftur inn í framtíðina. Á dögunum var kynnt skýrsla alþjóðlega ráðgjafarfyrirtækisins Boston Consulting Group um stöðu og framtíð lagareldis á Íslandi. Var þar komið inn á þörungaeldi og tækifæri og áskoranir í þörungaeldi á Íslandi. Í skýrslunni segir að þörungarækt í heiminum hafi færst í vöxt til að mæta aukinni eftirspurn og bæta framleiðslustýringu. Er þar fjallað um hvernig skipta megi þörungaeldi í tvær talsvert ólíkar undirgreinar, smá- og stórþörungaframleiðslu og ólíkar aðferðir eru notaðar við ræktun, uppskeru og vinnslu. Áætlaður er verulegur vöxtur í smáþörungaeldi og nýtingu þörunga úr sjó. Hér erum við að tala um grein sem getur skilað af sér mörgum milljörðum í þjóðarbúið. Nú standa yfir tilraunir með ræktun á stórþörungum í sjó en í skýrslunni kemur fram að vöntun sé á sértækum reglum og stendur það vexti greinarinnar fyrir þrifum. Þá segir jafnframt í skýrslunni að þrátt fyrir skort á sértækum reglum bendi nýlegar fjárfestingar til þess að aðilar á markaði búist við vexti í framleiðslu stórþörunga. Íslandsþari hefur fjárfest fyrir 13,5 milljónir evra í þangvinnslustöð fyrir stórþara á Húsavík og stórtæk áform eru um þangvinnslu í Stykkishólmi. Einnig hefur verið fjárfest í þangvinnslu og þurrkunaraðstöð á Reykhólum við Breiðafjörð þar sem notast er við jarðhita. Með leyfi forseta vil ég lesa upp samantekt úr skýrslunni varðandi þörungaeldi á Íslandi en þar segir: „Ísland getur stutt við þörungaeldi með því að fylgja fordæmi nágrannaríkja sem hafa sett stefnur og reglur til að ýta undir sjálfbæran vöxt greinarinnar. Sértækt regluverk um smáþörungaframleiðslu á Íslandi er ekki til en vöntun á því mun sennilega ekki hamla vexti verulega. Krafa um skráningu á framleiðslumagni, tegundum og tengdum framleiðsluferlum, gæti hins vegar nýst stjórnvöldum til að styðja betur við greinina og auðvelda nýjum aðilum að taka sín fyrstu skref. Að auki gæti aukinn fyrirsjáanleiki varðandi aðgengi að helstu aðföngum (vatni og orku) stuðlað að frekari vexti greinarinnar. Sérstök löggjöf um stórþörungaræktun á Íslandi er ekki til og hefur það staðið í vegi fyrir vexti í greininni. Hægt væri að læra af reynslu Norðmanna, Færeyinga, Dana og Skota og þeim aðgerðum sem þar hafa verið innleiddar til að styðja við vöxt. Aðgerðir eins og að gefa stórþörungaeldi gaum í stefnumótun, veiting tímabundinna þróunarleyfa, setja gildistíma rekstrarleyfa til nægilega langs tíma og gerð skýrs reglu- og leyfisveitingakerfis fyrir sjálfbæra stórþörungaframleiðslu hafa allar skilað árangri. Fyrsta skrefið gæti verið að koma á þróunarleyfum, líkt og gert hefur verið með góðum árangri í Færeyjum og Noregi. Samhliða þróunarleyfum er hægt að stunda rannsóknir sem kanna umhverfisáhrif og vinna að langtímaregluverki eins og í Noregi. Stefnumótun líkt og í Skotlandi myndi einnig skapa fyrirsjáanleika fyrir frumkvöðla og fjárfesta. Enn fremur, í ljósi þess að stórþörungaeldi er ung grein felst ávinningur í því að verðleggja leyfi og eftirlitskostnað þannig að hann hvetji til fjárfestingar og frumkvöðlastarfsemi. Verð á leyfum gæti einnig tekið mið af hugsanlegum umhverfisávinningi þ.e. möguleikum stórþörungaeldis til að minnka umhverfisáhrif fiskeldis og/eða kolefnisbindingu.“ Við höfum greinilega mörg og góð tækifæri ef við einbeitum okkur að því hvernig við getum tryggt aukna verðmætasköpun við nýtingu þörunga. Heimsmarkaður fyrir þörunga er stór og hann fer vaxandi. Við vitum að þjóðir í Asíu hafa lengi stundað umfangsmikla framleiðslu á þörungum og svæði í Norður-Ameríku eru komin með dágóða reynslu. Hollendingar eru nokkuð framarlega á þessu sviði, bæði varðandi smáþörunga og ræktun þangs á strengjum. Þjóðir nær og fjær eru komnar vel áleiðis og engin ástæða fyrir okkur að dragast aftur úr. Virðulegi forseti. Hér á landi eru ýmis fyrirtæki komin af stað í þessum málum. Ber þar helst að nefna Reykhóla þar sem þangs hefur verið aflað við Breiðafjörð. Sú framleiðsla hefur skipt sköpum fyrir það byggðarlag. Þetta er því ekki síður byggðamál ef við sjáum þarna tækifæri til vaxtar vítt og breitt um landið. Ég læt þetta duga og vonast til að fá góða umræðu í atvinnuveganefnd sem þetta fer væntanlega til, virðulegi forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða fyrir íslenska þjóð til framtíðar. Ég legg til að málinu verði því vísað til atvinnuveganefndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir tillöguna. Hér er á ferðinni mjög áhugaverð tillaga að mínu mati. Hv. þingmaður nefndi það að fyrrum þingmaður, Silja Dögg Gunnarsdóttir, hefði flutt þessa tillögu á 151. þingi, að mig minnir. Fyrrverandi hv. þingmaður skrifaði meira að segja ágæta bók um þörunga, mjög áhugaverða bók sem ég hef lesið og þakka fyrir hana. Það er margt mjög áhugavert sem kemur fram í þessari tillögu og bara sögulega líka. Hér er áhugaverður kafli þar sem fjallað er um nýtingu þörunga og meðal annars minnst á fyrstu heimildir um iðnaðarframleiðslu á þangi hér á landi á 17. öld, auk þess einnig meðal annars í Noregi, margt mjög áhugavert. Einnig fannst mér áhugavert að sjá það hér að þörungar eru fjórum sinnum virkari en trén í að binda koltvísýring. Það finnst mér vera mjög áhugavert, sérstaklega í allri þessari kolefnisumræðu sem við erum nú þátttakendur í og er mikilvægt að sinna þegar kemur að loftslagsmálunum. Það er gaman að lesa þessa tillögu. Hún er mjög áhugaverð og sannarlega mikilvægt að þessir möguleikar verði kannaðir til að auka okkar verðmætasköpun í nýtingu þörunga. Mér finnst einnig áhugavert þegar talað er um fyrirtæki sem hafa komið að þessu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann um rannsóknastyrki til nýsköpunar við nýtingu þörunga. Hvert er aðgengið að slíkum styrkjum? Þekkir hv. þingmaður þetta fyrirkomulag 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir áhuga á málinu og góða umsögn. Ég tek undir þetta hjá honum. að það skiptir máli að byggja vel undir þessa atvinnugrein. Þetta á sér langa sögu en þótt við getum farið allt aftur til 17. aldar þegar hér fór fram ýmis iðnaðarframleiðsla á þangi þá getum við kallað þetta nýsköpunargrein hér á landi. Ég tel að þeir sem hafa sótt styrki hvað varðar þessa framleiðslu eigi jafna möguleika inn í þá sjóði sem eru til þess bærir að sækja í hvað þetta varðar. Ég þekki ekki nákvæmlega hvort þeim hafi sérstaklega verið hampað eða hafnað. En ég tel mjög mikilvægt, af því að þessi vinna sem fer fram er mikil undirbúningsvinna og er mjög mikilvæg, og að það felist góður ávinningur í því, að styrkja og tryggja þessa framleiðslu hér á landi, eins og kom fram í þessari greiningu hjá Boston Consulting Group. Þetta er vaxandi grein í heiminum og til verðmætasköpunar og það eru mikil verðmæti þarna undir. Ég held að það sé allra góðra gjalda vert að styrkja þá rannsakendur sem eru að þróa það að rækta þörunga til manneldis og vörur úr þeim.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er nú þannig, eins og kemur hér fram, að þessi nýsköpun og þessi fyrirtækjarekstur þegar kemur að nýtingu þörunga er að stórum hluta á byrjunarstigi. Þó svo að við þekkjum náttúrlega mörg hver þörungaverksmiðjuna á Reykhólum finnst mér mjög áhugaverður vinkill á þessu öllu saman að reyna að virkja t.d. bara þá bændur sem búa á sjávarjörðum og hafa aðstöðu til að að nýta þörunga, að við mundum reyna að styðja við bakið á svona litlum nýsköpunarfyrirtækjum þannig að þá verði auðvelt aðgengi að rannsóknarstyrkjum. Það tel ég vera mjög mikilvægt vegna þess að þetta er, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, mjög vaxandi grein og mikil hollustuvara sem er hér um að ræða. Við Íslendingar eigum mikla auðlind í okkar þörungum. Það kemur t.d. fram í greinargerðinni að að mati Hafrannsóknastofnunar sé árleg frumframleiðsla plöntusvifs innan 200 mílna lögsögu Íslands um einn milljarður tonna. Þetta er gríðarlegt magn og þarna liggja náttúrlega heilmikil tækifæri. Við eigum að styðja við bakið á frumkvöðlum hvað þetta varðar. Þar eru náttúrlega rannsóknarstyrkirnir til nýsköpunar afar mikilvægir. Ég vildi bara ljúka þessu á þeim nótum að hvetja hv. þingmann, sem greinilega hefur mikinn áhuga á þessum málum, að beita sér fyrir því að rannsóknarstyrkirnir verði aðgengilegir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni aftur fyrir áhugann og spurningarnar og hvatninguna sem ég tek bara inn í þessa vinnu. Eins og hv. þingmaður kom inn á er vaxandi áhugi á þessari grein. Sjálfur hafði maður kannski ekki, áður en maður fór að skoða þessi mál, mikið hugmyndaflug fyrir öllum þeim vörutegundum sem hægt er að framleiða eða bæta í úr þessum gróðri. Hv. þingmaður nefndi hérna bók Silju Daggar Gunnarsdóttur um þörungatínslu og nýtingu á þeim. Ég held að þetta séu bara fyrstu skrefin í því að við erum að sýna þessu meiri áhuga. Maður var kannski að horfa sérstaklega t.d. til Breiðafjarðar í þessu efni en við getum farið miklu víðar. Það er hafin framleiðsla og rannsóknir t.d. í Ísafjarðardjúpi, í Jökulfjörðum og á fleiri stöðum. Það er allt góðra gjalda vert og ég held að þetta sé óþrjótandi. Ef við horfum bara til umhverfislegra þátta er þetta mjög kolefnisbindandi gróður. Og hvað er sjórinn, er hann ekki 70% af ummáli jarðar eða eitthvað? Þannig að þetta er akur sem er óplægður í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um eignarhald í laxeldi. „Alþingi ályktar að fela matvælaráðherra að skipa starfshóp sem hafi það að markmiði að: a. koma fram með tillögur um hvernig takmarka megi samþjöppun eignarhalds á laxeldisleyfum, b. skoða hvort takmarka eigi eignarhald erlendra aðila á laxeldisleyfum. Ráðherra leggi niðurstöður starfshópsins fyrir Alþingi eigi síðar en 30. september 2023. Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 152. löggjafarþingi og er nú endurflutt. Ekki bárust margar umsagnir um málið á 152. löggjafarþingi en ítrekað var mikilvægi þess að taka til sérstakrar skoðunar takmörkun á eignarhaldi og frekari samþjöppun framleiðsluheimilda í fiskeldi. Í umsögn ÍS 47 ehf. og Hábrúnar hf. kom m.a. fram að 95% framleiðsluheimilda samkvæmt útgefnum rekstrarleyfum til sjókvíaeldis væru í höndunum á tveimur norskum fyrirtækjasamstæðum. Teldist það afar óheppilegt þar sem um væri að ræða tvo ráðandi aðila á Íslandi í yfirburðastöðu, t.d. gagnvart ríki og sveitarfélögum, íslenskum frumkvöðlafélögum í fiskeldi, birgjum og starfsmönnum. Fiskeldi á Íslandi er ung atvinnugrein í örum vexti en mikill uppgangur hefur verið í fiskeldi á heimsvísu undanfarna áratugi. Gríðarleg framþróun hefur einnig orðið í laxeldi í nágrannalöndum okkar í Norður-Atlantshafi; laxeldi er til að mynda umfangsmeira í hagkerfi Noregs en hefðbundinn sjávarútvegur. Mikilvægt er að horfa til þróunar í nágrannalöndum og nýta þá reynslu sem þar hefur orðið til svo að hægt verði að byggja upp heilbrigða starfsemi hér á landi. Eignarhald laxeldisfyrirtækja á Íslandi hefur þróast þannig að mikil samþjöppun hefur orðið, eins og áður er sagt, sem getur leitt til þess að fáein fyrirtæki verði allsráðandi. Í nýútkominni skýrslu ríkisendurskoðanda, Sjókvíaeldi – stjórnsýsluúttekt, kemur fram að á síðustu árum hafi eignarhald þeirra félaga sem leggja stund á sjókvíaeldi þjappast nokkuð saman. Þrjú félög eru ráðandi og eru 14 af 16 rekstrarleyfum sjókvíaeldis á hendi félaga undir yfirráðum þriggja norskra fyrirtækja. Í þessum rekstri sem öðrum er stærðarhagkvæmni mikilsverð en við ákveðna stærð verða til óæskileg áhrif, m.a. á atvinnuöryggi þeirra sem starfa í greininni. Lög um fiskeldi setja ekki skorður við framsali á rekstrarleyfum í laxeldi, en framsal, leiga og veðsetning á rekstrarleyfum er þó háð samþykki Matvælastofnunar. Hugsanlegt er að einn aðili eignist öll gild rekstrarleyfi og stýri þannig allri framleiðslu á eldisfiski og seiðaeldi á sjó og landi. Við það skapast sú hætta að einn aðili stjórni stórum landsvæðum með þeim afleiðingum að samfélög, sveitarstjórnir og stjórnvöld eigi meira undir honum en góðu hófi gegnir. Þá ná samkeppnislög illa utan um samþjöppun í laxeldi á Íslandi þar sem laxeldisfyrirtæki selja meginþorra framleiðslu sinnar úr landi. Flutningsmenn benda á að í fiskeldislögum í Færeyjum er að finna ákvæði sem banna það að lögaðili eignist meira en helming útgefinna laxeldisleyfa. Þar er einnig að finna ákvæði um að enginn lögaðili, sem er ekki búsettur í Færeyjum, geti átt meira en 20% af atkvæðisbærum hlutum í fyrirtækjum sem hafa laxeldisleyfi. Rætt er um það í Noregi að leiða sambærileg ákvæði í lög. Laxeldisfyrirtæki á Íslandi eru í meirihlutaeigu útlendinga og útlit fyrir verulega samþjöppun á því eignarhaldi. Í íslenskum lögum er ekki að finna takmarkanir á eignarhaldi erlendra aðila í fiskeldi. Flutningsmenn telja brýnt að athugað verði hvort takmarka beri slíkt eignarhald erlendra aðila. Líta má til þess að í lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri er ákvæði um að fiskveiðar í íslenskri efnahagslögsögu séu eingöngu heimilar fyrirtækjum sem eru ekki í eigu erlendra aðila að meira leyti en 25% sé miðað við hlutafé eða stofnfé. Flutningsmenn telja mikilvægt að kannað verði hvort setja þarf sambærilegar reglur að því er snertir laxeldi. Virðulegi forseti. Flutningsmönnum þykir áríðandi að tryggt verði með lagasetningu að laxeldi á Íslandi verði ekki í eigu örfárra aðila, að fjölbreytni ríki í greininni og að eignarhald verði staðbundið. Miklu varðar að samhliða uppbyggingu laxeldis á Íslandi verði gengið úr skugga um að atvinnulíf og mannlíf á viðkomandi svæðum blómstri. Vissulega er ekki unnt að tryggja með dreifðu eignarhaldi að slátrun eða vinnsla eldisfisks verði á tilteknum stað. Með betri tengingu við byggðina sem í hlut á verða þó auknar líkur til þess að ákvarðanir verði teknar með tilliti til hennar. Við framþróun laxeldisfyrirtækja á Íslandi þarf að horfa til byggðasjónarmiða og sjá til þess að eldið skili tekjum til þess samfélags þar sem fyrirtækin eru staðsett. Flutningsmenn eru hlynntir laxeldi á Íslandi en telja þýðingarmikið að greinin verði ekki í eigu örfárra aðila. Laxeldi á Íslandi verður að vaxa og dafna í sátt við umhverfi og samfélag. Að svo sögðu vísa ég málinu til atvinnuveganefndar, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um flutning höfuðstöðva Rariks ohf. á landsbyggðina. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Stefán Vagn Stefánsson og Ingibjörg Isaksen. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að stefna að flutningi höfuðstöðva Rariks ohf. á landsbyggðina og að kanna á grundvelli hagsmuna félagsins hvar væri hentugast að byggja upp höfuðstöðvarnar og efla starfsstöðvar Rariks um landið.“ Í greinargerð segir, með leyfi forseta: „Rarik ohf. er opinbert hlutafélag sem stofnað var 1. ágúst 2006 og tók þá við rekstri Rafmagnsveitna ríkisins. Meginhlutverk Rariks ohf. er að afla raforku og dreifa henni með hagkvæmum hætti til almennings og atvinnulífs. Um 90% af dreifikerfi raforku í landinu eru í umsjón félagsins, m.a. í flestum sveitarfélögum utan höfuðborgarsvæðisins, Reykjanesskaga og Vestfjarða, að því er fram kemur á heimasíðu þess. Mikilvægi Rariks ohf. fyrir samfélagið í heild er óumdeilt. Höfuðstöðvar Rariks ohf. eru í Reykjavík. Rarik ohf. er vinnuveitandi um 200 starfsmanna, sem starfa víða um landið. Af þeim starfa um 60 manns á höfuðborgarsvæðinu. Mikill meiri hluti opinberra stofnana og hlutafélaga er á höfuðborgarsvæðinu og sömuleiðis eru flestar höfuðstöðvar opinberra stofnana og hlutafélaga þar. Þetta leiðir til þess að yfirgnæfandi fjöldi opinberra starfa stendur einungis einstaklingum á höfuðborgarsvæðinu eða í nærliggjandi byggðum til boða, eðli málsins samkvæmt. Í IX. kafla grundvallarstefnuskrár Framsóknarflokksins kemur fram að flokkurinn telji það til grundvallarréttinda að fólki sé kleift að velja sér búsetu á landinu þar sem það kýs. Til þess að uppfylla það markmið þarf að tryggja ákveðin búsetuskilyrði um allt land. Með því er m.a. átt við að tryggð séu fjölbreytt atvinnutækifæri um allt land. Með dreifingu opinberra starfa, t.d. í höfuðstöðvum Rariks ohf., mundi hið opinbera stuðla að fjölbreyttum atvinnutækifærum um allt land. Á þann hátt er hægt að jafna búsetuskilyrði og gera fólki kleift að velja sér búsetu þar sem það kýs ásamt því að koma í veg fyrir mismunun sem gerir greinarmun á fólki eftir búsetu.“ Með því að skapa atvinnutækfæri á landsbyggðinni getum við hvatt fólk til að búa áfram í heimabyggð. Flutningur starfa út á land skapar tekjustofna á staðbundnum svæðum og tryggir þar vöxt fyrirtækja og þjónustu. Dreifing opinberra starfa um landið er ekki aðeins til bóta fyrir fólk á landsbyggðinni heldur einnig fyrir samfélagið í heild. Tillaga þessi var lögð fram á 151. löggjafarþingi og bárust þá umsagnir frá Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra sem tóku undir sjónarmið sem hér eru nefnd. Þá sagði í umsögn stjórnar Vestfjarðastofu að flutningur Rarik út á land, eins og hér er lagður til, eigi ekki að fela í sér að stefnt sé að uppbyggingu höfuðstöðva á einum stað heldur eigi að horfa til þess að nýta tækifærið og dreifa núverandi starfsemi höfuðstöðva á starfsstöðvar um land allt og byggja þar á framþróun í tækni og stjórnun fyrirtækja og stofnana. Allt eru þetta sjónarmið sem eru mikilvæg til að vega og meta. „Eins og nefnt er að framan hefur Rarik ohf. umsjón með 90% af dreifikerfi raforku í landinu, en það nær til Vesturlands, Norðurlands, Austurlands og Suðurlands og 43 þéttbýliskjarna víðs vegar um landið. Af þessu er ljóst að starfsemin er viðamikil og dreifð um landið allt. Finna má bækistöðvar félagsins m.a. á Selfossi, Höfn í Hornafirði, Seyðisfirði, Sauðárkróki, Siglufirði og í Ólafsvík. Meginstarfsemi Rariks ohf. fer fram á landsbyggðinni auk þess sem allar virkjanir félagsins eru þar. Þó eru höfuðstöðvar félagsins í Reykjavík. Núverandi staðsetning höfuðstöðvanna er ekki talin endurspegla starfsemina jafn vel og hægt væri. Fólksfækkun á landsbyggðinni vegna flutninga til höfuðborgarsvæðisins hefur lengi verið meginvandamál samfélaga á landsbyggðinni. Meðal helstu ástæðna fólksfækkunarinnar er skortur á störfum og lítil fjölbreytni starfa. Atvinnuöryggi og fjölbreytni starfa tryggir stöðugleika í íbúafjölda, laðar frekar til sín nýja íbúa og stuðlar að því að ungt fólk snúi heim aftur eftir nám. Skortur á fjölbreytni skekkir hlutfall þeirra aldurshópa sem eru almennt virkastir á vinnumarkaðinum. Þetta leiðir til fækkunar íbúa sem hefur í för með sér skerðingu á útsvarstekjum sveitarfélaga. Mikilvægt er að tryggja jöfn búsetuskilyrði um land allt. Með því að dreifa ríkisstörfum jafnt um landið er hægt að tryggja öllum landsmönnum jöfn tækifæri ásamt því að halda landinu öllu í blómlegri byggð. Það er þó aðeins gert við rétt skilyrði, sem flutningsmenn telja vera fyrir hendi í tilviki flutnings Rariks ohf. á landsbyggðina.“ Mig langar bara til þess að endurtaka það að starfsemi Rariks, virkjanir, fer fram á landsbyggðinni en höfuðstöðvarnar eru í Reykjavík. Það er því þess virði að skoða þetta virkilega í því ljósi að það megi segja að það megi þá flytja höfuðstöðvarnar heim. Við verðum að skoða þetta heildrænt og með hag allrar landsbyggðarinnar í huga. Þess vegna legg ég þessa tillögu fram og óska eftir málefnalegri umræðu í atvinnuveganefnd. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu um uppbyggingu klasa opinberra fyrirtækja og stofnana. Flutningsmenn, auk þess sem hér stendur, eru hv. þingmenn Þórarinn Ingi Pétursson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Sigmar Guðmundsson. Tillagan felur í sér að Alþingi feli fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sem geri tillögu að uppbyggingu klasa opinberra fyrirtækja og stofnana. Markmið starfshópsins verði að koma opinberum fyrirtækjum og stofnunum fyrir á sama stað til þess að ná fram rekstrarlegri hagræðingu og öðrum samlegðaráhrifum, svo sem þegar kemur að þekkingu. Þá er lagt til að unnið verði að uppbyggingu slíks klasa í nánu samstarfi við einkaaðila og þar til bær sveitarfélög. Lagt er upp með að starfshópurinn skili tillögu sinni fyrir árslok 2023. Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 152. löggjafarþingi (371. mál) en náði ekki fram að ganga. Umræða um mikilvægi klasasamstarfs hefur farið vaxandi undanfarin ár því að klasar hafa sannað að þeir auka samkeppnishæfni og verðmætasköpun í samfélaginu. Willum Þór Þórsson, hæstv. heilbrigðisráðherra en þá hv. þingmaður, fékk á 150. löggjafarþingi samþykkta þingsályktunartillögu um mótun klasastefnu sem fæli í sér fyrirkomulag um hvernig hið opinbera gæti eflt stoðkerfi atvinnulífsins á landsvísu í samvinnu við atvinnulífið, rannsókna- og menntastofnanir, sveitarfélögin og aðra hagsmunaaðila sem málið snertir. Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, þáverandi hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra og nú hæstv. utanríkisráðherra, birti svo klasastefnu í mars árið 2021 og var margt áhugavert að finna í henni. Nýta má hugmyndafræði klasasamstarfs til að efla samvinnu opinberra fyrirtækja og stofnana, stuðla að hagræðingu og færa núverandi ástand í þeim málum til betri vegar. Með uppbyggingu opinbers klasa er mögulegt að hagræða enn frekar í ríkisrekstri og bæta skipulag á mörgum sviðum, t.d. í rekstri stofnana. Opinbert klasasamstarf getur aukið framleiðni og nýsköpun og þannig leitt til aukinnar verðmætasköpunar. Uppbygging klasa opinberra fyrirtækja og stofnana getur skilað umtalsverðri rekstrarlegri hagræðingu og gera mætti ráð fyrir 5–6.000 m² skrifstofuhúsnæði þar sem ynnu og störfuðu á bilinu 250–300 starfsmenn nokkurra lítilla opinberra fyrirtækja og stofnana. Þetta gætum við séð víðs vegar um landið. Með slíkri útfærslu mætti ná fram hagræðingu fyrir þau samlegðaráhrif sem yrðu í rekstri þeirra fyrirtækja og stofnana sem þar væru til húsa. Þar má nefna sameiginlegan rekstur tölvukerfa, móttöku, mötuneytis og svo auðvitað húsnæðis. Flestar stofnanir eru staðsettar í Reykjavík. Við höfum séð opinberar stofnanir og fyrirtæki flytja í nýtt húsnæði og getur það verið af ýmsum ástæðum. Hins vegar er það mat þess sem hér stendur að þegar slíkir flutningar eiga sér stað þá sé það ekki gert með nægilega skynsamlegum hætti. Horfa þarf frekar til rekstrarlegra áhrifa líkt og lagt er upp með í þessari þingsályktunartillögu. Heppilegast er að klasi sem þessi verði á slóðum þar sem nýta megi umferðarmannvirki betur, í þeim skilningi að umferð að klasanum verði í gagnstæða átt við mestan umferðarþunga nú svo að takast megi að létta á honum. Mælst er til að starfshópurinn taki tillit til allra þessara þátta við tillögugerð sína. Það má gera með þeim hætti að staðsetja klasann þannig að umferð að klasanum verði í gagnstæða átt við mestan umferðarþunga þá tíma dags sem við þekkjum öll, að morgni og seinni part dags þegar fólk fer í og úr vinnu og skóla. Þá er rétt að horfa til staðsetningar þar sem finna megi hágæðaalmenningssamgöngur. Þannig nýttust umferðarmannvirki vel og væri það stórt umhverfismál. Virðulegur forseti. Stundum eru lausnirnar einfaldar og beint fyrir framan okkur. Það eina sem þarf er vilji til góðra verka. Hægt er að ná fram opinberum klasa sem þessum með betri nýtingu á umferðarmannvirkjum og almennt minni sóun í kerfinu, m.a. sóun á opinberum fjármunum og tíma fólks. Að þessu sögðu tel ég að þetta geti verið ein ódýrasta, besta og skilvirkasta samgöngubót sem íbúar höfuðborgarsvæðisins og landsins alls geta fengið. Til viðbótar tel ég þetta sérstaklega góða leið til að ná fram þverfaglegu samstarfi ólíkra starfa, fyrirtækja og stofnana. Ég hef nú í þessari stuttu ræðu minni gert grein fyrir þingsályktunartillögunni og legg til, virðulegur forseti, að henni verði vísað til fjárlaganefndar og vonast til að hún fái góða umfjöllun þar.

Virðulegi forseti. Ég endurflyt nú að nýju tillögu til þingsályktunar um upplýsingamiðlun um heimilisofbeldismál. Þessi tillaga var flutt á 150., 151. og 152. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu. Það er breið pólitísk samstaða um málið og við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að við grípum styrkum höndum utan um þennan viðkvæma hóp og brjótum upp ákveðinn vítahring sem myndast hefur í þessum málum. Við höfum verið að stíga stór og stöndug skref í áttina að því að bæta verkferla hjá lögreglu og þá hefur einnig verið gripið til mikilvægra réttarúrbóta fyrir þolendur ofbeldis. Þó er göngunni ekki lokið og við eigum fleiri skref eftir. Baráttan er ekki búin og við erum enn að sjá allt of háar tölur um tíðni heimilisofbeldis. Síðustu þrjá mánuði ársins 2021 voru útköllin 129 í Reykjavík einni og sér og árið áður á sama tíma voru þau 136 talsins. Árið 2021 voru samtals 590 útköll hjá lögreglu vegna heimilisofbeldis í Reykjavík. Voru 45,5% útkalla í desember vegna heimilisofbeldis af hendi maka. Þolendur heimilisofbeldis veigra sér oft við því að tilkynna lögreglu um ofbeldið enda gerandinn oft einstaklingur sem er nákominn þolanda. Í smærri sveitarfélögum þar sem íbúar þekkja flestir hver annan getur það ekki síður verið þungbært að tilkynna um heimilisofbeldi. Því er mikilvægt að þau stjórnvöld sem starfa náið með íbúunum hafi víðtækar heimildir til þess að eiga frumkvæði að því að grípa inn í og eiga samstarf við önnur stjórnvöld um viðbrögð við slíkum brotum. Þótt verklagsreglur ríkislögreglustjóra hafi tryggt samstarf lögreglu við önnur stjórnvöld þarf samstarfið einnig að verða formfast í hina áttina, þ.e. með tilkynningum félagsmálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda og menntastofnana til lögreglu og með samstarfi þeirra á milli að frumkvæði annarra yfirvalda. En til þess að slík upplýsingagjöf geti átt sér stað með skilvirkum hætti, með hagsmuni brotaþola að leiðarljósi, þarf skýrari lagaheimildir til upplýsingamiðlunar. Allt samráð milli stofnana samfélagsins þarf að eiga sér stað með þátttöku og samþykki brotaþola. Þegar ástæða er til að ætla að barn hafi orðið vitni að heimilisofbeldi eða orðið þolandi þess þarf þó að tryggja að skilyrði um þátttöku og samþykki brotaþola komi ekki í veg fyrir inngrip stjórnvalda sem sé andstætt hagsmunum barnsins. Kanna þarf hvort rýmka þurfi og skilgreina betur tilkynningarskyldu stjórnvalda, sem hafa afskipti af málum barna, til barnaverndarnefndar. Hagsmunir barns skulu alltaf vera í fyrirrúmi og þetta höfum við ítrekað staðfest, m.a. með samþykkt og innleiðingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Heimilisofbeldi á heimili barns varðar það alltaf hvort sem barnið verður fyrir því eða ekki. Foreldrar og forráðamenn barns eru helstu fyrirmyndir þess og það lærir af þeim bæði meðvitað og ómeðvitað. Þessu fylgir ábyrgð. Ofbeldi, hótanir og ógnandi hegðun eru ekki réttar leiðir til að takast á við reiði, erfiði eða mótlæti. Börn læra af foreldrum og forráðamönnum hvernig bregðast eigi við áreiti. Heimilisofbeldi getur haft sálræn áhrif á barn til frambúðar og það er sárt að vita af því að börn lifi við slíkar aðstæður hér á landi og við eigum ekki að hætta vinnu okkar gegn heimilisofbeldi. Það er í þágu allra viðkomandi. Virðulegur forseti. Í samráðsgátt stjórnvalda þann 21. desember sl. birtust áform um fyrirhugað lagafrumvarp frá heilbrigðisráðuneytinu um það að lögfesta skýra heimild fyrir heilbrigðisstarfsmenn til að upplýsa lögreglu um heimilisofbeldismál sem rata inn á borð heilbrigðisstarfsmanna að höfðu samráði við þolandann til að miðla nauðsynlegum upplýsingum til lögreglu í málum vegna sérstaklega hættulegra einstaklinga. Þar kemur einnig fram að ef um ítrekaðar komur vegna heimilisofbeldis á heilbrigðisstofnanir er að ræða, ef ófrísk kona kemur á heilbrigðisstofnun í kjölfar heimilisofbeldis eða ef þolandi greinir frá því að hafa verið tekinn kyrkingartaki í tengslum við heimilisofbeldi myndi samræmt verklag heilbrigðisstofnana vegna móttöku þolenda ofbeldis virkjast og lögregla þegar í stað upplýst um málið að höfðu samráði við þolanda. Það er mikilvægt að slíkt samráð sé til staðar svo það verði ekki fælandi fyrir þolendur að leita sér heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmenn líti ekki á það sem þvingun því að rannsóknir hafa sýnt fram á að skyldutilkynning er slæm ef hún er ekki í samráði við sjúklinginn, bæði fyrir þolanda og heilbrigðisstarfsmanninn. Með fyrirhuguðu lagafrumvarpi yrði sett skýr lagaheimild fyrir heilbrigðisstarfsfólk til að taka við og miðla upplýsingum til lögreglu vegna sérstaklega hættulegra einstaklinga að fengnu rökstuddu mati lögreglu um að viðkomandi einstaklingur sé verulega hættulegur. Miðlun þeirra upplýsinga færi þá fram á lokuðum fundum í formi þverfaglegs samráðs og að frumkvæði lögreglu. Þetta er almannaheillamál og mikilvægt skref því samkvæmt 2. gr. mannréttindasáttmála Evrópu ber okkur að vernda rétt hvers manns til lífs með lögum. Eins og staðan er í dag eru heilbrigðisstarfsmenn bundnir fyllstu þagmælsku samkvæmt lögum um heilbrigðisstarfsmenn og mega aðeins víkja frá þagnarskyldunni vegna brýnnar nauðsynjar á grundvelli samþykkis sjúklings eða ákvæðum annarra laga líkt og barnaverndarlaga og þess háttar. Skilyrði um þessa brýnu nauðsyn getur talist uppfyllt í heimilisofbeldismálum en það hefur reynst vera mjög matskennt og ekki til þess fallið að hagur og öryggi þolenda sé í forgrunni. Það skiptir máli vegna alvarleika heimilisofbeldismála gagnvart þolendum og jafnvel þeim börnum sem á heimilinu búa og stöðu þolenda almennt. Í ljósi þess að heimildir til að tilkynna lögreglu um heimilisofbeldi eru óljósar er brýnt að endurskoða lögin og veita heilbrigðisstarfsfólki sérstaka heimild til að tilkynna lögreglu um heimilisofbeldi. Slík lagabreyting myndi hafa það í för með sér að lögreglu yrði í auknum mæli gert kleift að veita aðstoð sína þar sem líkur eru á að þolendur heimilisofbeldis veigri sér oft við að leita réttar síns og þekki jafnvel réttindi sín ekki nægilega vel. Án lagabreytingar geta lög og reglur hvað varðar þagnarskyldu hamlað framgangi mála hjá lögreglu og jafnvel komið í veg fyrir að þolendur fái viðunandi aðstoð í réttarkerfinu og réttar upplýsingar um réttarstöðu sína. Fyrirhugað frumvarp er fagnaðarefni í þessu samhengi og skýrt og mikilvægt skref í rétta átt til að tryggja öryggi þolenda heimilisofbeldis og þeirra barna sem verða fyrir áhrifum þess. Með framangreindum aðgerðum er markmiðið að tryggja sem jafnast aðgengi þolenda að stuðningi og heilbrigðisþjónustu óháð búsetu, efnahag eða öðrum aðstæðum. Þá hefur einnig verið lagt til að ráðist verði í vinnu á skipulagðri fræðslu fyrir heilbrigðisstarfsfólk en það er yfirleitt einstaklingarnir sem fyrst mæta þolendum eftir ofbeldi. Lengi hefur verið kallað eftir skýrum aðgerðum í þessum málaflokki og því mikið fagnaðarefni að við séum að sjá breytingar og alvöruaðgerðir í þágu þolenda og okkur ber að tryggja faglega og trausta þjónustu við þolendur með þeim hætti að þeir upplifi raunverulega og trygga aðstoð eftir áfallið því þarna er um að ræða einstaklinga þar sem traust þeirra hefur verið brotið með mjög grófum hætti. Þessar aðgerðir eru sannarlega þáttur í því að tryggja öryggi og þjónustu við þolendur heimilisofbeldis. Virðulegur forseti. Markmið þessarar þingsályktunartillögu er að ganga enn frekar í miðlun upplýsinga og að núverandi kerfi verði endurskoðað með það fyrir augum að einfalda barnaverndaryfirvöldum, félagsmálayfirvöldum, heilbrigðisyfirvöldum og menntamálayfirvöldum að miðla upplýsingum sín á milli og til lögreglu. Ég bind miklar vonir við að við getum tryggt þessa upplýsingamiðlun sem hér um ræðir. Við verðum að skapa þær forsendur í okkar samfélagi fyrir fjölskyldur og fyrir börnin okkar að þau búi við öryggi. Þau eiga að njóta þeirra grundvallarréttinda að búa við öryggi án ofbeldis og ógnar á þeim stað sem á að vera friðhelgur griðastaður. Við eigum öll þann óskilyrðisbundna rétt skilið.

Virðulegi forseti. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi og er nú endurflutt nær óbreytt. Með frumvarpi þessu er lagt til að 2. mgr. 12. gr. og 5. mgr. 6. gr. a áfengislaga falli brott en samkvæmt ákvæðunum skulu áfengisútsölustaðir vera lokaðir á helgidögum þjóðkirkjunnar, sumardaginn fyrsta, 1. maí, 17. júní og fyrsta mánudag í ágúst. Af ákvæðunum leiðir að áfengisútsölustöðum er óheimilt að hafa opið á sunnudögum og öðrum tilgreindum dagsetningum. Slíkt bann við opnunartíma staða sem selja áfengi og sölu frá framleiðslustað samræmist ekki tíðaranda samfélagsins. Breytingin sem lögð er til með frumvarpi þessu stuðlar að frelsi til að veita og sækja þjónustu á framangreindum dögum. Með tilkomu nýrra áfengisverslana, sérstaklega netverslana, er talið að veita þurfi áfengisútsölustöðum rýmri heimildir til að bregðast við tilkomu nýrra verslunarhátta. Frumvarp þetta gerir t.d. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins auðveldara að opna dyr sínar fyrir neytendum þegar þeim hentar best. Að mati flutningsmanna er eðlilegt að áfengisútsölustaðir hafi rétt til að ákveða opnunartíma án þess að það sé skilyrt í lögum. Breytingin sem lögð er til með frumvarpi þessu felur einungis í sér að heimilt verður að hafa áfengisútsölustaði á fyrrgreindum dagsetningum opna, ekki er þó um skyldu að ræða. Það er talið vera í samræmi við sambærilegar reglur annars staðar á Norðurlöndunum. Opnunartími ríkisrekinna áfengisverslana á Norðurlöndunum er almennt ákveðinn með öðrum hætti en lagasetningu. Stjórnir, reglugerðir og ákvarðanir ráðuneyta ráða för við slíka ákvarðanatöku. Slíkt veitir þeim verslunum rýmra frelsi til að ráða sínum opnunartíma og breyta honum ef ástæða er talin vera til þess. Sem dæmi má nefna að í Svíþjóð er opnunartími hjá Systembolaget ákveðinn af stjórn félagsins og í Finnlandi er opnunartími Alko ákveðinn með reglugerð ráðherra. Opnunarbann áfengisútsölustaða á þessum dagsetningum kann að leiða til þess að einstaklingar leiti annarra leiða til að nálgast vörurnar á þeim tíma. Þær leiðir geta m.a. verið áfengiskaup af aðilum sem framleiða og selja áfengi án tilskilinna leyfa og í bága við lög og reglur, en ákveðin áhætta getur falist í vörum sem keyptar eru á þann hátt þar sem þær eru ekki framleiddar í samræmi við reglur og viðurkennda staðla. Einnig eru slíkar vörur almennt sterkari, þ.e. innihalda meira magn af vínanda, og geta verið skaðlegar heilsu fólks. Að mati flutningsmanna er frumvarpið til þess fallið að áfengi verði áfram selt í öruggu umhverfi þar sem eftirlit er með aldurstakmörkum og stuðlað að forvörnum. Þá telja flutningsmenn að mikilvægt sé að blása til stórsóknar í forvörnum meðal annars með því að auka það fjármagn sem eyrnamerkt er forvörnum og setja upp áætlun sem endurmetin verði með reglubundnum hætti. Meginefni frumvarpsins snýr að því að auka þjónustu við neytendur og að enn sé viðhaft tilgreint eftirlit með sölu áfengis. Þetta frumvarp er til þess fallið að auka þjónustu við neytendur. Markmið þess er að auka þjónustu í öruggu umhverfi þar sem eftirlit er viðhaft, líkt og fram hefur komið, og lýðheilsusjónarmið ráða för. Vínbúðin sýnir þá samfélagslegu ábyrgð sem henni ber og tekur þátt í mikilvægu forvarnastarfi. Það er vel hægt að auka þjónustu til neytenda, til að mynda með því að opna vínbúðir á sunnudögum, án þess að gefa áfengisverslun frjálsa. Virðulegur forseti. Líkt og ég kom inn á þá höfum við rekið ríkisútsölu á áfengi líkt og í Svíþjóð, Finnlandi og fleiri löndum, meðan frjálsara er um söluna í Danmörku og Noregi. Það er ekki að ástæðulausu að við viljum halda sölunni í stýrðu umhverfi, sérstaklega þegar við horfum til lýðheilsusjónarmiða. Reynslan hefur sýnt okkur að það reynist vel, ekki eingöngu hér á landi heldur einnig í Svíþjóð. Þar var fýsileiki þess að gera áfengissölu frjálsa skoðaður og niðurstaðan reyndist sú að gallarnir við fyrirkomulagið vógu þyngra en kostirnir. Það var því ákveðið að halda núverandi fyrirkomulagi í höndum ríkisins þar sem aðgengi er stýrt á traustan hátt í samræmi við lög og reglur, en það er það sem við viljum; að hafa aðgengi og geta verslað áfengi í því örugga umhverfi sem sérverslun hefur upp á að bjóða. Með því að rýmka opnunartíma erum við að auka þjónustu verslana, aðlaga okkur að breyttum tíðaranda og verslunarhegðun og á sama tíma erum við að koma til móts við frjálslyndari sjónarmið, án þess þó að galopna allt upp á gátt og gefa sölu áfengis frjálsa með ófyrirséðum afleiðingum. Fyrrum dómsmálaráðherra lagði fram frumvarp haustið 2020 sem m.a. kvað á um það að gefa undanþágu frá einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á áfengi í smásölu til neytenda og heimila netverslun á áfengi í smásölu. Frumvarpið var ekki samþykkt af ríkisstjórn og var því lagt fram að nýju að framangreindu ákvæði frátöldu. Augljóst er að það er ekki pólitískur vilji til að stíga það skref til fulls og því er hér komin fram málamiðlun sem flestir ættu að geta fellt sig við. Frumvarpið er lagt fram með það að markmiði að vera tilraun til sáttar milli öfgapóla, svo við þurfum ekki ítrekað að takast á um sömu sjónarmiðin, en hér er komið fram nýtt sjónarmið sem flestir ættu að geta fellt sig við eins og áður hefur verið sagt. Verði frumvarpið að lögum þurfum við ekki að fylgjast með boðberum hinnar fullkomnu frjálshyggju galopna áform sín um vín í matvöruverslanir, því enn er ljóst að það er ekki sátt um þá nálgun í samfélaginu. Það verður að huga að lýðheilsusjónarmiðum þegar við tökum þessa umræðu og aukið aðgengi og minna eftirlit er líklegra til að auka neyslu áfengis og vísa ég þar í rannsóknir sem framkvæmdar voru í Svíþjóð. Þær voru nokkuð skýrar. Þá má einnig færa sterk rök fyrir því að betri bragur sé á að hafa þetta í sérverslun þar sem fólk þarf að gera sér ferð í búð til að versla áfengi, þó að það væri ekki nema bara af tillitssemi við fólk sem á við áfengisvanda að stríða og er í baráttu við það og þarf ekki að vera freistað í hvert sinn sem það fer í matvöruverslun. Það eru að mínu mati sjálfsögð mannréttindi að geta farið óáreittur um samfélag og geta valið sjálfur að fara í sérverslun sem selur áfengi, og að við búum til kerfi í kringum áfengisverslun á Íslandi sem leggur áherslu á öflugar forvarnir og lýðheilsu. Slíkt gerum við með ábyrgum hætti í gegnum núverandi fyrirkomulag. Þar að auki höldum við uppi heilbrigðri endurnýjun og styðjum við lítil brugghús hér á landi með því að hafa þetta í höndum ríkisins, sem ber að tryggja heilbrigða samkeppni allra sem kjósa að koma vörum sínum á markað hér á landi. Þannig tryggjum við íslenska framleiðslu og okkur í Framsókn leiðist það ekki. Vöðum ekki í villu og svíma í frjálshyggjuumræðunni, aukum þjónustu undir tryggu eftirliti og sameinumst um þessa raunhæfu og skynsamlegu lausn sem mætir ólíkum hagsmunum.

Virðulegi forseti. Af þessari ræðu er alveg ljóst að Framsóknarflokkurinn mun verða mikill þrándur í götu þegar netverslunarfrumvarp kemur frá dómsmálaráðherra. Það er líka ljóst að Framsókn ætlar að standa í vegi fyrir því að fá vín í búðir. Það er alveg ljóst af þessari ræðu. Samt er það búið að vera þannig á undanförnum árum að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins hefur farið yfir í að verða Vínbúðin, yfir í að auka aðgengi, meðan yfirlýst markmið ríkisins hefur verið fram til þessa að ÁTVR, Vínbúðin, eigi að vera til staðar til þess að hafa hemil á fólki, að hafa aga á fólki og vera ekki að treysta fólki of mikið. Ég einfaldlega treysti fólki til þess að ráða sér sjálft. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að ganga alla leið og setja vín í búðir. Ég verð að segja að ef við skoðum þróunina á umliðnum árum, ef við skoðum bara rannsóknir frá 1991 frá Rannsóknum og greiningu til ársins í dag, þegar höftin voru meiri, bjór var rétt að byrja, þá var áfengisneysla miklu meiri. Hvað hefur gerst? Með auknum forvörnum og fræðslu eru íslensk ungmenni, sem voru með mestu neyslu innan OECD, núna komin í þá minnstu, út af forvörnum, út af fræðslu. Samt hefur aðgengi að áfengi aukist með árunum, með tilkomu frábærra matsölustaða auðvitað en líka því að Vínbúðin er komin víða úti á landi, víða bara með barnavöruverslunum og fleira sem hliðarbúskap. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er ekki nokkur von til þess að við fáum að sjá glitta í eitthvað opið, einhvern opinn faðm Framsóknar þegar kemur að því að treysta fólki í þessum efnum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og heyrist þá erum við að leggja þetta fram með ákveðin frjálslyndissjónarmið í huga. Ég vil sjá þetta skref stigið, sjá afleiðingarnar af því og svo getum við farið að taka umræðuna um enn frjálsari markað með áfengissölu og hvernig við ætlum að stíga þau skref til framtíðar. Ég er bara ekki enn þá sannfærð um að það sé rétta leiðin að fara með tilliti til lýðheilsusjónarmiða. Já, ég tek undir það með hv. þingmanni að við eigum að treysta fólki, við eigum að gera það ábyrgt fyrir sinni eigin heilsu og neyslu. Ég er að leggja þetta til sem eins konar málamiðlun milli tveggja póla þannig að við getum stigið þetta skref með heilbrigðum og skynsamlegum hætti án þess þó að gefa þetta allt frjálst. Þetta var mín skynsamlega nálgun á það hvernig við getum opnað þetta örlítið án þess þó að stíga alla leið því að ég er ekki enn þá sannfærð um að það sé rétta leiðin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er alveg ljóst að okkur greinir þarna á en ég vil draga það fram að miðað við þann ramma sem við búum við núna þá er bara sjálfsagt að styðja þetta mál. En mér finnst við alltaf vera í einhverjum blekkingaleik og við þorum ekki að taka þessi skref í átt að frelsi loksins þegar við fáum tækifæri til að stíga þau skref. Það er flokkur með flokki hv. þingmanns í ríkisstjórn sem kennir sig við frelsi en gerir síðan ekki rass í því að auka frelsi hér í hinum ýmsu efnum, hvort sem það er að treysta fólki til að kaupa sér vín í búðum eða annað. Jú, jú, undir þessum ramma og undir þessari regnhlíf þá er þetta bara fínt og eðlilegt, en ég verð að segja að við erum búin að sjá alla þessa þróun, þessa víkkun, og ég vil undirstrika að síðastliðin 22 ár erum við búin að sjá það að opnun Vínbúðarinnar í átt að meiri aðkomu og greiðara aðgengi hefur ekki leitt af sér aukna vímuefna- og áfengisneyslu ungmenna miðað við þær greiningar sem liggja fyrir. En ég verð líka að draga fram að eftir að hafa hlustað á hv. þingmann komandi úr Framsóknarflokknum þá finnst mér þetta vera dálítið séríslenskt framsóknarferli, að rýmka opnunartíma en treysta ekki fólki til að hafa áfengi í búðum. Mér finnst þetta bara vera sérafbrigði sem hlýtur að vera að einhverju leyti tengt Framsóknarflokknum sjálfum. Ég vil ganga alla leið. Ég vil ekki þetta séríslenska framsóknarfrelsi. Ég vil bara treysta fólki. Punktur.

Forseti minnir þingmenn á að gæta hófs í orðavali og það hvort flokkar gera eða gera ekki rass í málum er væntanlega komið á grátt svæði varðandi það hversu litskrúðug við megum vera í máli hér.

Ég tek áminningu forseta og biðst afsökunar.

Sú afsökun er móttekin og lítið mál að verða við.

Það er bara svo sárt að sjá ekkert gert í þessum efnum.

Forseti skilur þingmenn sem grípa til litríks orðalags mjög vel.

Virðulegi forseti. Ég þakka seinna andsvarið og mér finnst þessi orðræða um frelsi mjög athyglisverð því að við sem erum á þessum vettvangi þurfum að átta okkur á því að frelsi fylgir ábyrgð og við þurfum að stíga ábyrg skref í áttina að einhvers konar frelsi. Við getum ekki gert það án þess að það sé einhver skoðun á bak við það. Eins og ég sagði áðan í mínu fyrra andsvari þá er ég bara ekki sannfærð um að þetta sé rétta nálgunin í þá átt að öðlast einhvers konar frelsi með ábyrgð þegar kemur að þessu. Einhvern tímann mun kannski skoðun mín vera önnur en á þessum tímapunkti er ég að leggja þetta fram í þeirri viðleitni að koma til móts við ákveðin sjónarmið en ég er ekki alveg tilbúin að setja áfengi í matvöruverslanir. Netverslanir með áfengi, það er eitthvað sem ég er alveg opin fyrir en ég get ekki talað fyrir restina af mínum meðflutningsmönnum á þessu frumvarpi. Ég get bara tjáð mína skoðun hvað varðar spurninguna um netverslun með áfengi. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu ef það er enn þá gert í þessu örugga og ábyrga umhverfi. En svo finnst mér líka að við þurfum að horfa til þessa: Fyrirtækin sem eru í einkasölu með áfengi, án þess að það sé ríkið sem er með hattinn, erum við að tala um að þau séu hagnaðardrifin og er það endilega gott fyrir neytendur?

Virðulegi forseti. Bara örstutt inn í þessa umræðu. Mér finnst einmitt allar þessar litlu opnanir, allt þetta litla svigrúm sem hefur verið veitt af mikilli miskunn frá ríkisvaldinu út í gegnum vínbúðirnar, mér finnst einmitt fólkið hafa svarað þessu með ábyrgð. Þetta litla frelsi sem hefur þó áunnist, það hefur tvímælalaust verið þannig að fólk hefur sýnt ábyrgð. Við verðum einfaldlega að horfast í augu við það að markaðurinn finnur á endanum leið í gegnum þetta allt saman. Netverslanirnar sem slíkar eru m.a. ein birtingarmynd þess. Ég verð að segja að það ætti öllum að vera ljóst núna að með tilkomu internetsins er fyrirkomulag áfengismála hér á Íslandi auðvitað barn síns tíma. Það er þannig og það hefur engin áhrif til skertara aðgengis eða hvað það er sem menn eru að reyna að vernda fullorðið fólk fyrir sem hefur alveg stjórn á sínu lífi. Þannig að við skulum bara fókusera á að treysta fólki, einblína á það að efla áfram forvarnir. Það hefur verið gert og við eigum að fara þá leið í stað þess að vera með boð og bönn. Fyrst ég er nú komin hingað upp að tala um alls konar frelsi þá held ég til að mynda að við eigum að fylgja eftir því sem kom fram í skýrslu til þáverandi fjármálaráðherra, Steingríms J. Sigfússonar, frá nefnd sem fór yfir áfengislögin, m.a. auglýsingar varðandi áfengi. Ég held að það sé skref sem við eigum að taka, ekki bara að við eigum að treysta fólki heldur getur það líka haft jákvæð áhrif á fjölmiðlamarkaðinn, það getur haft áhrif í þá veru að við aukum veltu á þeim markaði, en við líka undirstrikum að fólki er treystandi. Við verðum að horfast í augu við það, talandi um netið enn og aftur, að við erum með þessar auglýsingar hér um allt. Af hverju eiga þá ekki Íslendingar, talandi um miðlana hér líka, að fá bita af þeirri köku? Ég hefði kosið að sjá ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokkinn innan borðs taka af skarið og að hún myndi einu sinni mæta raunveruleikanum eins og í þessu eina máli, bara svona einu sinni til að klukka raunveruleikann og segja: Hér erum við og við skiljum ykkur og við skulum ekki hafa lengur þetta beisli á okkur sem við erum búin að vera með í ákveðinni sýndarmennsku og sýndarveruleika í gegnum öll þessi ár. Í stað þess er hún enn og aftur að stinga hausnum í sandinn og mér finnst það miður. Mér finnst við ættum að nota hvert tækifæri sem við fáum og gefst hérna í þinginu. Mér er minnisstætt til að mynda þetta litla frelsiskref sem við í Viðreisn fengum hér til afgreiðslu í þinginu varðandi það að leggja niður mannanafnanefnd. Ég er ekki að gagnrýna þingflokk hv. þingmanns, Framsóknarflokkinn. Þau voru bara samkvæm sjálfum sér. En enn og aftur þá gat Sjálfstæðisflokkurinn, sem var búinn að tala um frelsi í mannanöfnum og fleira, ekki gert annað en að fella málið. Þannig að við erum að fá hér ítrekað tækifæri eftir tækifæri til að opna á þessa mynd sem við höfum, að við klukkum þennan raunveruleika sem við búum við, þennan nútíma sem við búum við, og aukum frelsi í þessum málum. Þess vegna segi ég: Treystum fólki. Það er kominn tími til í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Hér má segja að sé ákveðið frelsismál sem ýtir undir valfrelsi fólks þegar kemur að því að velja skóla með börnum sínum og fyrir þau. Það kemur kannski ekki á óvart að þetta mál er endurflutt í ljósi þess sem ég var að nefna áðan, að það er ekki mikill hljómgrunnur fyrir því að ýta svona svigrúms- og frelsismálum í gegnum þetta þing meðan við höfum þessa ríkisstjórn. Þetta mál hefur verið flutt áður á þremur löggjafarþingum. Með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á lögum um grunnskóla frá 2008, um lögbundin fjárframlög úr sveitarsjóði með það að markmiði að jafna stöðu foreldra óháð því hvort þeir sendi börn sín í sjálfstætt rekinn grunnskóla eða grunnskóla sem rekinn er af sveitarfélagi. Samkvæmt gildandi lögum er framkvæmdin varðandi umrædd framlög þannig að sjálfstætt rekinn grunnskóli sem gert hefur þjónustusamning skv. 43. gr. a laganna á rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar vegna nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi sem skólinn starfar í. Þetta er til að ýta undir valfrelsi sem var nýlunda á sínum tíma. Samkvæmt ákvæðinu skal framlagið nema að lágmarki 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum í landinu á hvern nemanda samkvæmt útreikningi Hagstofu Íslands. Síðan er kveðið á um það í lokamálslið 1. mgr. ákvæðisins að framangreint hlutfall gildi fyrir skóla með allt að 200 nemendur en framlagið skuli vera að lágmarki 70% fyrir hvern nemanda umfram þann fjölda. Mér er málið skylt þar sem ég var menntamálaráðherra þá og mikill ágreiningur var um þetta á sínum tíma. En við sem stóðum að þeirri ríkisstjórn gátum ýtt þessu máli áfram og þess vegna var komist að samkomulagi, m.a. við sveitarstjórnir og sveitarstjórnarfulltrúa en líka hér inni í þinginu, um að þetta yrði með þessum hætti, að það væri í raun risaskref að viðurkenna valfrelsi foreldra og barna til að velja sér skóla og ákveða í hvaða skóla farið væri í. Framlagið úr sveitarsjóði yrði þá að lágmarki 75% eins og þarna er eða 70% ef skólarnir væru stærri. Síðan höfum við séð jákvæða þróun. Við höfum séð að það er síður en svo þannig að sjálfstætt starfandi grunnskólar séu ógn við jöfn tækifæri í landinu, miklu frekar hafa þeir ýtt undir flóru skóla sem getur boðið upp á alls konar hluti. Alveg eins og hinir opinberu hafa sjálfstætt starfandi skólar sín sérkenni og það er mikilvægt fyrir börn. Ég hef oft tekið börnin mín þrjú sem dæmi. Hvert og eitt þeirra er mjög mismunandi og ég hefði ekki viljað missa af því að geta valið á milli skóla, þótt valið hafi beinst að því að fara í skóla á milli sveitarfélaga. Á endanum hugsa foreldrar alltaf um það sem er best fyrir börnin, með kostum og göllum, og það sem þarf til að styðja við þau. Því var þetta lykilatriði sem við fengum í gegn á sínum tíma. Við sáum að eftir að þetta ákvæði varð að lögum reið Garðabær á vaðið á sínum tíma, undir öruggri forystu Ásdísar Höllu Bragadóttur bæjarstjóra, og samdi m.a. við Hjallastefnuna. Þá var ákveðið að framlögin til Hjallastefnunnar af hálfu bæjarins yrðu 100%, gegn því að ekki væru rukkuð skólagjöld. Það var einmitt þannig sem við vonuðumst til að sveitarfélögin færu að, að þau myndu ákveða þetta sjálf. Þeirra sjálfsákvörðunarréttur var ekki skertur, þau gátu ákveðið hvernig skólasamfélag þau byggðu upp og fóru síðan í svona samtal eins og var gert á sínum tíma milli Garðabæjar og Hjallastefnunnar, allt til þess að fólk gæti valið um fjölbreyttar skólaleiðir fyrir börnin sín. Að mati flutningsmanna er gildandi ákvæði 43. gr. b síst til þess fallið að létta greiðslubyrði foreldra og þannig stuðla að því að val þeirra á skólum fyrir börn sín grundvallist á faglegum forsendum en ekki kostnaði. Að sama skapi hafa slíkar takmarkanir hamlandi áhrif á framþróun annarra skólastofnana en þeirra sem eingöngu og alfarið eru reknar af sveitarfélögum. Við flutningsmenn teljum að þær opinberu hömlur sem eftir eru á starfsemi skóla skerði til muna umbreytingar í skólakerfi og raski jafnræði aðila til að sinna mismunandi þörfum nemenda. Það er óumdeilt að þeim mun lægri sem framlög eru með hverjum nemanda, þeim mun meiri kostnaður fellur á foreldra og þar af leiðandi verður sá kostnaður ríkari áhrifaþáttur við val á skóla en aðrir þættir sem slíkt val ætti með réttu að grundvallast á, svo sem hvaða úrræði henti þörfum barna hverju sinni. Hærri framlög með nemendum eru einnig í samræmi við þá skoðun flutningsmanna að fé fylgi nemanda óháð eignarhaldi viðkomandi skóla, þ.e. því hvort skóli er rekinn sjálfstætt eða af hinu opinbera. Það er því skoðun flutningsmanna að núverandi 75% lágmark feli í sér ákveðna mismunun gagnvart foreldrum sem velja sjálfstætt rekna skóla fyrir börn sín enda munu þeir greiða umtalsverð skólagjöld ólíkt þeim foreldrum sem senda börn sín í opinbera grunnskóla. Í ljósi þessa er það mat flutningsmanna að hækka þurfi framlög til sjálfstætt starfandi grunnskóla til að koma í veg fyrir að skólagjöld falli á foreldra í þeim mæli sem nú er. Í þeim tilvikum þegar foreldrum er gert að greiða slík gjöld þá verða þau að vera hófstillt þannig að val á grunnskólanámi hverju sinni verði út frá því hvað henti barninu hverju sinni en óháð efnahag foreldra að sem allra mestu leyti. Flutningsmenn vilja benda á að bæði í innlendri löggjöf og alþjóðasamningum er kveðið á um rétt barna til náms og um frelsi foreldra til að velja skóla fyrir börn sín, aðra en þá sem stofnaðir eru af opinberum stjórnvöldum. Má í því samhengi m.a. vísa til 2. mgr. 3. gr. grunnskólalaga sem kveður á um skyldu foreldra að gæta hagsmuna barna sinna á skólaskyldualdri sem og ábyrgð foreldra á námi barna sinna. Skylda þessi í grunnskólalögum er samofin foreldraskyldum og forsjá barns eins og þær skyldur eru settar fram í barnalögum. Í 28. gr. barnalaga er kveðið á um inntak forsjár en í 2. mgr. ákvæðisins segir að foreldrum beri að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum. Þá segir í 4. mgr. ákvæðisins að foreldrum beri að afla barni sínu lögmæltrar fræðslu og ala með því iðjusemi og siðgæði. Einnig beri foreldrum að stuðla eftir mætti að því að barn þeirra fái menntun og starfsþjálfun í samræmi við hæfileika þess og áhugamál. Þetta er mikilvægt atriði. Þá ber í þessu samhengi einnig að vekja athygli á 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að öllum skuli tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Í 3. mgr. sama ákvæðis segir að tryggja skuli börnum í lögum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefjist. Af ákvæðum alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að og varða réttindi barna og menntun má m.a. nefna 2. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Í þessu samhengi er rétt að ítreka sérstaklega ákvæði 3. mgr. 13. gr. síðastnefnda samningsins þar sem segir: „Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum takast á hendur að virða frelsi foreldra og, þegar við á, lögráðamanna til þess að velja skóla fyrir börn sín, aðra en þá sem stofnaðir eru af opinberum stjórnvöldum, sem hafa sambærileg lágmarksmenntunarskilyrði og þau sem sett eru eða samþykkt kunna að vera af ríkinu og að ábyrgjast trúarlega og siðferðilega menntun barna þeirra í samræmi við þeirra eigin sannfæringu.“ Af framangreindu má því ráða að íslenska ríkinu beri skylda til að víkja til hliðar þeim hindrunum sem standa í vegi fyrir frelsi foreldra er viðkemur vali þeirra á menntun og fræðslu sem þeim finnst við hæfi með þarfir barnsins að leiðarljósi óháð rekstrarformi skóla, efnahag eða öðrum atvikum. Núverandi lagaumhverfi er ekki til þess fallið að stuðla að slíku frjálsu vali óháð efnahag og öðrum atvikum á meðan mikill greinarmunur er gerður á framlagi eftir rekstrarformi grunnskóla, þ.e. eftir því hvort um er að ræða sjálfstætt rekinn grunnskóla eða opinberan. Þetta fer auðvitað eftir sveitarfélögum hverju sinni og ég vil líka geta þess að heima í Hafnarfirði hefur verið tekin - hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson getur komið og leiðrétt mig ef svo er ekki - svipuð stefna og í Garðabæ á sínum tíma; að láta í raun fé fylgja barni þegar kemur að samningum við einkarekna skóla, líklega með það í huga að það er líka á ábyrgð foreldra að tryggja sem best menntunarúrræði fyrir börnin sín. Þá verða þeir um leið að hafa frelsi til að velja þau úrræði. Við mælumst til þess að sú hlutfallstala sem nú er mælt fyrir um í 2. málslið 1. mgr. 43. gr. b grunnskólalaga verði færð úr 75% í 90%. Þá má spyrja: Af hverju ekki 100%? Það er út af því að bæði sveitarfélögin og sjálfstætt starfandi skólar hafa talið mikilvægt að sveitarfélögin og þessir aðilar hafi svigrúm til að semja sín á milli. Það má hins vegar alveg færa rök fyrir því að þetta eigi bara að vera 100% og á móti verði engin skólagjöld. Við teljum rétt að viðhalda þeirri reglu að fjárframlög á nemanda lækki séu nemendur viðkomandi skóla fleiri en 200, sbr. lokamálslið 1. mgr. 43. gr. b, og leggja til að lágmarksframlag á nemanda umfram 200 nemendur í skóla hækki úr 70% í 85% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar grunnskóla í landinu sem reknir eru af sveitarfélögum. Það er mikilvægt atriði að við vitum nákvæmlega hvert viðmiðið er. Þar er náttúrlega líka höfð hliðsjón af stjórnarskrárvörðum rétti sveitarfélaga til að ráða málefnum sínum sjálf sem við verðum að virða, sbr. 78. gr. stjórnarskrárinnar, sem og fjárstjórnarvaldi sveitarfélaga. Við erum að reyna að vega sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga á móti rétti foreldra, skyldu þeirra og ábyrgð til þess að velja leiðina. Því erum við að reyna að feta þessa leið, til að ná þessum sjónarmiðum saman. Við höfum séð ágætisframkvæmd á þessum lögum víða um samfélagið, en misjafn háttur er á. Ég leyni því ekki að framan af á síðasta kjörtímabili voru ekki allir flokkar í þáverandi meiri hluta í borginni sammála því að gæta að sjálfstætt starfandi og reknum skólum. En nú er meiri hlutinn í borginni breyttur og orðið hefur enn frekari breyting á, m.a. með tilkomu Framsóknar í meiri hluta í Reykjavík. Hafa verður í huga að um er að ræða lögbundin framlög sveitarfélaga með börnum sem lögheimili hafa í viðkomandi sveitarfélagi og þeim ber skylda til að bjóða upp á námsúrræði fyrir, þ.e. að sveitarfélögum ber skylda til þess að bjóða upp á þessi námsúrræði. Þar af leiðandi er um að ræða börn sem sveitarfélögum ber að tryggja skólavist og standa straum af kostnaði við hana. Frumvarpi þessu er ætlað að styrkja fjölbreytni í skólakerfinu, þar á meðal starfsemi sjálfstætt starfandi skóla, með því að tryggja að sanngjörn framlög fylgi börnum óháð vali foreldra á skóla og óháð efnahag. Ég vonast til þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta mál sem allra fyrst fyrir þannig að við getum afgreitt það fyrir vorið. Ég veit að ég er bjartsýn en málið er ansi gott.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fína ræðu og í raun og veru gott mál. Við eigum það sameiginlegt, ég og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, að vera ekki bara Hafnfirðingar heldur erum við líka FH-ingar og höldum með Liverpool. Það vantar bara að hún gangi til liðs við Framsókn. Að öllu gamni slepptu þá er margt gott í þessu máli eins og hv. þingmaður fór yfir. Ég get alveg tekið undir ýmislegt og hún beindi því eiginlega að mér þegar hún minntist á Hafnarfjörð og það skref sem við stigum - ég leyfi mér að segja við - á síðasta kjörtímabili sveitarstjórnarmála, að ekkert gjald væri tekið fyrir barn sem er til að mynda í Hjallastefnukerfinu og í sjálfstætt starfandi skóla, sem ég tel í raun og veru bara réttlætismál. Við erum, eins og hv. þingmaður kom inn á, að létta undir með fólki og jafna stöðu íbúa í sveitarfélaginu. En sá hængur er auðvitað á að stólafjöldinn er takmörkuð gæði. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann, til að fá einhverja sýn frá þingmanninum, út í það hvernig við getum brugðist við til að fjölga stólunum og ná þessu á breiðari vettvangi, hvernig við getum jafnað tækifæri meira með því að fjölga og gera það aðlaðandi fyrir sjálfstætt starfandi skóla að koma inn í sveitarfélögin. Ég ætlaði auk þess að koma kannski inn á Reykjavíkurborg í seinna andsvari mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ágústi Bjarna Garðarssyni fyrir sterkt innlegg og innkomu, enda með mikla reynslu úr bæjarpólitíkinni heima í Hafnarfirði. Þar var mjög mikilvægt skref tekið sem er fagnaðarefni. Það sem ég sá alltaf fyrir mér á sínum tíma, fyrir þessum 500 árum síðan þegar maður var í ráðherrastól og barðist fyrir þessu ákvæði, er að sveitarfélögin myndu nýta sér þetta og nú hefur Hafnarfjörður gert það, áður Garðabær og fleiri sveitarfélög sem ég hef ekki alveg tölu á. Til að fjölga skólum þarf rekstrargrundvöllurinn náttúrulega að vera tryggur, en ég held að hvatar þurfi að vera innbyggðir inn í menntakerfið sem slíkt til að fólk sjái líka félagslegan og menntunarlegan ávinning af því að setja á laggirnar skóla, annaðhvort sjálfstætt starfandi eða í samvinnu við sveitarfélög. En ég held líka að til þess að bjóða upp á sem mesta fjölbreytni - talandi um heima í Hafnarfirði, þá erum við þar með frábæra opinbera skóla en þeir eru ekki endilega líkir. Mér finnst það vera svolítið skemmtilegt að mismunandi áherslur eru innan skólanna eftir því hvernig skólastjórnin gefur tóninn. Við sjáum það t.d. líka hér í Reykjavík að sumir skólar hafa lagt meiri áherslu á raungreinar, skáklistina eða fleira meðan aðrir leggja áherslu á annað. Ég held að hluti af því að ýta undir valfrelsi í skólakerfinu fyrir börn og foreldra sé að þau geti séð skóla sem sinna af mikilli árvekni menningu, listum, íþróttum eða hvað það er. Því þarf að vera innbyggður hvati. Það fer ekkert endilega eftir því hvort við séum að hugsa um sjálfstætt starfandi eða opinbera skóla. Við þurfum bara góða skóla og almennt séð á Íslandi erum við lánsöm að vera með góða og sterka skóla. En það þurfa að vera hvatar í kerfinu og hvatar bæði fyrir skólastjórnendur og kennarana okkar til að stíga enn frekari skref 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og tek heils hugar undir það sem fram kom í máli hennar. Ég held einmitt að lykilatriðið í þessu öllu saman sé að við séum sammála um eitt: Að byggja upp öflugt skóla- og menntakerfi fyrir börnin okkar. Hvort sem það eru opinberir eða sjálfstætt starfandi skólar breytir mig svo sem litlu máli, en bara að þeir búi við sömu umgjörð og veiti börnunum okkar góða menntun. Svo ég fari kannski aftur inn í það sem ég byrjaði á í fyrra andsvari mínu, þá lít ég svo á enn í dag - ég vona að við þróumst áfram og þessum stólum og sjálfstætt starfandi skólum fjölgi - að þetta séu í raun takmörkuð gæði. Þess vegna held ég að þessi viðmið hafi verið varðandi 75%, vegna þess að sveitarfélögin verða líka að geta réttlætt það að greiða 100%. Við erum í raun og veru - ég ætla ekki að segja að úthluta, en ég vona að þingmaðurinn skilji hvert ég er að fara - ef allir myndu velja að fara í Hjallastefnuna þá yrði skólinn fljótt sprunginn. Þarna eru líka krakkar í vinahópum og slíkt sem vilja kannski elta sína félaga, hvort sem þau eru í sama íþróttafélagi eða innan sama hverfis. Þetta tengist því hvernig við leysum þessi vandamál til framtíðar. Varðandi Reykjavík þá leikur mér forvitni á að vita, af því að nú var Viðreisn í meiri hluta á síðasta kjörtímabili og er þar enn, hvers vegna ekki hafi verið hreyft meira við þessum málum þar.

Virðulegur forseti. Aðeins út af síðasta atriðinu varðandi Reykjavíkurborg. Það á ekki að koma neinum á óvart, því að á síðasta kjörtímabili voru fjórir flokkar og með fullri virðingu fyrir Vinstri grænum þá eru þau með ákveðna skólapólitík og ekki er endilega mikið svigrúm innan þeirra raða til að ýta undir sjálfstætt starfandi skóla. Reynt var að gera sem best menn gátu, meiri hlutinn stóð að mínu mati með þeim skólum sem fyrir eru á svæðinu og gerði það ágætlega en ég hefði gjarnan viljað sjá stærri skref tekin til þess að sýna enn meiri skilning gagnvart sjálfstætt starfandi skólum í Reykjavík. Nú vil ég segja að Viðreisn sé komin með dyggan bandamann í þessu, sem er m.a. Framsóknarflokkurinn, sem sér tækifærin í því að hafa fjölbreytni í skólakerfinu. Þegar þetta mál var samþykkt á sínum tíma, varðandi þessi 75%, þá var það m.a. eftir langa veru í ríkisstjórn með Framsóknarflokknum sem studdi þetta mál eindregið. Því er þetta bara hluti af því sem gengur og gerist í pólitík, en mér finnst þróunin vera jákvæð í borginni varðandi það að styðja vel við sjálfstætt starfandi skóla og ég vona að hún haldi áfram. Varðandi skóla og að þetta séu takmörkuð gæði, þá held ég að við ættum ekki bara að líta á sjálfstætt starfandi skóla. Við sjáum það líka meðal allra opinberu skólanna að stundum er meiri tíska að fara í ákveðna skóla heldur en aðra og getur það verið út af íþróttafélögum eða einhverju sem er í gangi. Því eru þetta hlutir sem við þurfum almennt að hafa í huga varðandi það hvernig við úthlutum stólunum og sætunum í skólunum. En fyrst og síðast þurfum við að halda áfram að byggja upp öflugt menntakerfi með þessum sterku kennurum sem við höfum og það er mikilvægt að hlúa vel að kennaramenntuninni, sem hefur verið gert á umliðnum árum.

Virðulegur forseti. Þetta mál er beint í tengslum við stefnu Viðreisnar um að þeir sem njóta einkaréttar á afnotum yfir okkar sameiginlegu fiskveiðiauðlind sýni a.m.k. gegnsæi í sinni skráningu á skipulegum hlutabréfamarkaði, að við tryggjum dreifða eignaraðild, þessi grunnprinsipp sem okkur finnst öllum sjálfsögð. Ég bind reyndar vonir við að í þessari stóru nefnd, sem mér sýnist sem hæstv. ráðherra nefni líka Auðlindina okkar, þó að þar þokist ekki mikið áfram, að þar geti þetta mál eða mál svipaðs eðlis náð fram að ganga af því að þetta er eðlilegt skref að taka; að skerpa á reglum varðandi skráningu fyrirtækjanna á skipulegum hlutabréfamarkaði og ekki síður hitt hvernig við dreifum eignaraðild. Það sé raunverulega þannig að það sé alveg ljóst hverjir það eru sem eru með 12% af heildaraflahlutdeild og það geti enginn einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, farið með meira en tiltekinn hluta af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti innan félagsins. Þannig að þetta tikkar í þau box, tikkar í aukið gegnsæi, líka aukinn skilning almennings á því hvernig sjávarútvegsfyrirtæki eru rekin og hverjir eiga þau. Ef okkur er í raun annt um að það gildi hér einhver hámarksaflahlutdeild og það sé dreifð eignaraðild þá á fólk einmitt að horfa til þessa frumvarps sem við erum núna að mæla fyrir aftur í fjórða sinn. Frumvarpið hefur þríþættan tilgang. Í fyrsta lagi er því ætlað að auka gagnsæi fjárhagsupplýsinga með kröfum um skráningu á skipulegum hlutabréfamarkaði. Í öðru lagi felur það í sér kröfu um dreifða eignaraðild stærri útgerðarfyrirtækja. Í þriðja lagi afmarkar það með skýrari hætti en gildandi lög það hámark í heildaraflahlutdeild sem einstakir aðilar eða tengdir aðilar geta ráðið yfir. Þetta er að mínu mati líka ágæt leið til að koma til móts við þá réttlætiskennd sem almenningi hefur líka fundist hafa verið misboðið á umliðnum misserum og árum. Þetta eru svona þær lágmarksbreytingar sem við þurfum að sjá gerast í fiskveiðistjórnarmálum okkar. Ný lög um stjórn fiskveiða voru sett 1990 að frumkvæði ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Alþýðubandalags, Alþýðuflokks og Borgaraflokks og höfðu að geyma ákvæði um frjálst framsal aflaheimilda. Því var ætlað að stuðla að aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri útgerðarfyrirtækja. Í þeim lögum voru engar hömlur lagðar á stærð fyrirtækja, af hálfu þessarar vinstri stjórnar, og engar kröfur um dreift eignarhald. Þetta var engu að síður mikilvægt ákvæði til þess að ná ákveðinni hagræðingu. Þegar sýnt var að verulegur árangur hafði náðst í aukinni hagræðingu og við sáum að ákveðnum tilgangi laganna hafði verið náð og hagkvæmni í rekstri, t.d. með samruna fyrirtækja, beitti þáverandi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sér fyrir því árið 1998 að ákvæði voru sett í lögin sem mæltu fyrir um hámark aflahlutdeildar hverrar útgerðar í einstökum tegundum og 12% heildaraflahlutdeild. Það var sem sagt hægri stjórn sem setti takmörkunina á heildaraflahlutdeildina. Þá var jafnframt gert ráð fyrir að stærð eignarhluta í einstökum útgerðarfyrirtækjum yrði takmörkuð við 20% færi heildaraflahlutdeild þeirra yfir 8%. Það ákvæði vel að merkja, um þessa ákveðnu takmörkun upp á 20%, var síðan fellt úr lögunum árið 2002 fyrir forgöngu ríkisstjórnar þessara sömu flokka. Það reyndi því í rauninni aldrei á það í framkvæmd. Tilgangurinn með nýju lögunum frá 1998 var að stuðla að dreifðari eignaraðild og að mínu mati meiri sátt um sjávarútveginn og koma í veg fyrir að aflaheimildir söfnuðust á fáar hendur. Þá voru þegar uppi þær raddir að aflaheimildirnar væru að safnast á fáar hendur. Hvað ætli þær raddir hefðu sagt í dag? Á þessum tíma voru öll útgerðarfyrirtæki langt innan við þau mörk sem lögin kváðu á um. Stærsta félagið þá réði yfir 4,81% heildaraflahlutdeildar. Um lagasetningunni árið 1998 ríkti algjör einhugur á Alþingi en djúpstæður ágreiningur reis um rýmkun ákvæðanna árið 2002 með niðurfellingu kröfunnar um dreift eignarhald allra stærstu fyrirtækjanna. Á síðustu árum og einkum frá árinu 2020 hefur samþjöppun í sjávarútvegi aukist nokkuð. Samkvæmt nýjustu viðhorfskönnunum hefur stór hluti þjóðarinnar verulegar áhyggjur af þessari þróun. Nokkur fyrirtæki eru þegar farin að nálgast lögbundin mörk, en eitt þeirra fór um hríð yfir hlutdeildarmörkin árið 2021 og nú er útlit fyrir að annað fyrirtæki fari yfir lögbundið hámark vegna þorskveiða, að öllu óbreyttu. Og vel að merkja, það fyrirtæki hefur líklega farið yfir það, eftir að Vísir var keyptur. Þá er verulegt álitaefni hvort krafan um 50% eignaraðild, svo að aðilar teljist vera tengdir, dugi til að ná markmiðum laganna. Vel er hugsanlegt að um raunveruleg yfirráð geti verið að tefla í einhverjum tilvikum þó að eignaraðild sé undir 50% mörkunum. Eins geta menn haft áhrif á rekstur annars aðila með lánveitingum eða fjárhagslegri fyrirgreiðslu eins og við þekkjum. Í þessu ljósi má segja að reynslan hafi sýnt að rök standi til þess að afmarka þessi lagaákvæði með skýrari hætti svo að þau megi ná tilgangi sínum og það verði einu sinni hlustað á það sem fólkið í landinu er að kalla eftir. Þá þykir eðlilegt að stærri útgerðarfyrirtæki séu skráð á almennum hlutabréfamarkaði til þess að tryggja betur gegnsæi af því að skráningu á hlutabréfamarkaði fylgja mjög ríkar kröfur um gegnsæi í rekstri fyrirtækja og eignarhaldi, þetta verði gert til þess að tryggja betur gegnsæi í meðferð upplýsinga og í viðskiptum með hlutafé. Jafnframt er ástæða til að endurvekja hugmyndir um takmarkaða hámarkseignaraðild að allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum eða 10%. Það hlutfall vísar til skilgreiningar laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, á virkum eignarhlut í fyrirtæki. Til þess að mæta þessum markmiðum er í frumvarpinu gert ráð fyrir veigamikilli breytingu með því að líta á aðila sem tengda í merkingu laganna ef einn aðili ræður yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild og annar á 10% hlutafjár eða meira í hinu fyrrnefnda. Þetta þýðir að eigi aðili 10% hlut í útgerðarfyrirtæki þar sem annar aðilinn ræður yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild er aflahlutdeild þeirra lögð saman til þess að meta hvort hún fari yfir mörkin. Þetta á einnig við ef óbein eignaraðild er með þessum hætti. Einnig þykir rétt að telja aðila tengda ef annar ræður yfir meira en 1% heildaraflahlutdeildar og á kröfur á hinn þannig að ætla megi að sá fyrrnefndi geti haft áhrif á reksturinn. Aðilum er skylt að upplýsa Fiskistofu um þess háttar tengsl. Þá er gert ráð fyrir að öll útgerðarfyrirtæki sem fara með 1% heildaraflahlutdeildar eða meira skuli skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Þetta gerir kröfur um meira gagnsæi varðandi upplýsingar og viðskipti með hlutabréf og dreifðari eignaraðild. Jafnframt er gert ráð fyrir að í útgerðarfyrirtækjum sem fara með 8–12% heildaraflahlutdeildar eigi enginn aðili, einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, meira en 10% af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti í viðkomandi aðila. Þessu ákvæði er ætlað að koma í veg fyrir frekari samþjöppun eignaraðildar í allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum. Ákvæði frumvarpsins koma til viðbótar þeim ákvæðum sem mælt er fyrir um í gildandi lögum. Þau standa því óhögguð eftir sem áður. Frumvarpið hefur fyrst og fremst áhrif á stærri fyrirtæki. Möguleikar þeirra til frekari samþjöppunar eru þrengdir frá því sem er og kröfur um dreift eignarhald og gegnsæi umtalsvert meiri. Minni og meðalstór fyrirtæki hafa á hinn bóginn sömu möguleika og áður til að hagræða í rekstri með því að sameinast. Ekki er á það fallist að kröfur um skráningu á almennum hlutabréfamarkaði eða takmarkanir á hlutafjáreign einstakra aðila í allra stærstu útgerðarfélögunum hindri hagræðingu í rekstri. Við höfum séð það svo sannarlega ekki hindra eitt eða neitt. Mig langar aðeins að fara betur yfir greinar frumvarpsins, ég hef ekki gert það áður í þau skipti sem ég hef flutt framsögu með þessu máli, 1. og 2. gr. Í a-lið 1. gr. er lagt til að skilgreining á tengdum aðilum verði rýmkuð verulega þegar kemur að mati á því hvort hámarki heildaraflahlutdeildar sé náð. Rýmkuð skilgreining á tengdum aðilum. Bætt er við nýjum töluliðum sem kveða á um að aðilar séu tengdir ef annar ræður yfir, eins og ég gat um áðan, 1% heildaraflahlutdeildar eða meira og hinn á a.m.k. 10% eignarhlut í þeim fyrrnefnda. Þetta þýðir að eigi útgerðarfyrirtækið 10% hlut eða meira í öðru útgerðarfyrirtæki og annað þeirra ræður yfir meira en 1% heildaraflahlutdeildar er hlutdeild beggja lögð saman til þess að meta hvort þau séu innan 12% hámarksins. Þá er líka gert ráð fyrir því að aðilar teljist tengdir ef annar aðili ræður yfir meira en 1% heildaraflahlutdeildar og á jafnframt kröfur á hinn, eins og ég gat um áðan, þannig að þau fjármálatengsl geti haft áhrif á reksturinn. Í b-lið 1. gr. er lagt til að við 13. gr. laganna bætist ný málsgrein sem mælir fyrir um að öll útgerðarfyrirtæki sem ráða yfir 1% heildaraflahlutdeildar skuli skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Jafnframt er mælt fyrir um að í þeim útgerðarfyrirtækjum sem ráða yfir 8–12% heildaraflahlutdeildar geti enginn einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, farið með meira en 10% hlutafjár eða atkvæðisréttar. Það er mikilvægt að ítreka þetta, ég fór yfir þetta áðan. Þetta er gríðarlega mikilvægt atriði og er hluti af því sem við í Viðreisn teljum mikilvægt að gera til þess að byggja upp traust og trúverðugleika á þessari mikilvægu atvinnugrein sem sjávarútvegurinn er. Það er hægt að fara leiðir til þess að byggja upp traust í samfélaginu, m.a. með því að hafa reglur skýrar varðandi gegnsæi, varðandi kröfur um upplýsingar og varðandi dreifða eignaraðild. Mig langar síðan að draga fram að í 2. gr. er ákveðið svigrúm. Það er ákvæði til bráðabirgða. Það þykir rétt að gefa þeim fyrirtækjum sem fyrir gildistöku laganna eru yfir þeim nýju mörkum sem kveðið er á um í a-lið 1. gr. frumvarpsins, tíu ára aðlögun. Það skiptir máli. Þau fá tíu ára aðlögun til að gæta þess að þau geti fylgt eftir þessu frumvarpi sem vonandi verður einhvern tíma að lögum. Eðlilegt er talið að gefa eins árs frest til þess að skrá fyrirtæki sem ráða yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild á almennan hlutabréfamarkað þegar lögin taka gildi. Þá þykir hæfilegt að gefa 20 ára frest til þess að fullnægja ákvæðum um hámarkseignarhlut í fyrirtækjum sem ráða yfir 8–12% af heildaraflahlutdeild við gildistöku laganna. Þeir sem kunna að fara yfir 12% eftir gildistöku laganna verða að uppfylla skilyrði um hámarkshlutafjáreign um leið og þær aðstæður skapast. Við erum að setja fram skýrari kröfur um gegnsæi, skýrari kröfur um upplýsingar, skýrari kröfur um það að við eigum ekki að vera að fara svolítið í kringum reglurnar og anda laganna og vilja löggjafans eins og verið er í rauninni að gera nú. Ég viðurkenni það alveg að við erum að skerpa á og gera skýrari og strangari reglur um stærri fyrirtæki um leið og við erum að auka svigrúm og möguleika lítilla og meðalstórra fyrirtækja til samþjöppunar og hagræðingar. Við eigum að þróa, þroska og efla íslenskan sjávarútveg áfram. Þetta er undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, einn af nokkrum í dag og hefur þróast með þeim hætti á umliðnum árum og áratugum að við getum öll verið stolt af. En við vitum það vel að það er alltaf eitt stórt atriði sem er eftir og það er að fólk fái meira traust á sjávarútvegi á grunni þess að gera skýrari kröfur um gegnsæi og upplýsingar annars vegar og hins vegar að þjóðin fái eðlilega hlutdeild í þeim arði sem fiskveiðiauðlindin gefur útgerðinni og þjóðarbúinu. Þetta frumvarp er partur í því að vinna að meiri sátt um þessa mikilvægu atvinnugrein okkar. Við erum ekki að kollvarpa neinu kerfi hér. Við erum einfaldlega að setja fram skýrari reglur til eigenda aflahlutdeildar núna í sjávarútvegi. Ég held að fólk eigi að taka svona máli fagnandi því að þetta er skref í þá átt að öll þjóðin geti sameinast um þennan grundvallaratvinnuveg okkar sem eru fiskveiðar í landhelgi Íslands.

Virðulegi forseti. Í dag fer fram hér á Alþingi fyrri umræða þingsályktunartillögu minnar varðandi fjármögnun á tækjakosti til bráðagreiningar á heilsugæslunni á Egilsstöðum. Það er þakkarvert að þingsályktunartillaga mín sé komin á skrið, á sína mikilvægu vegferð að koma bráðaþjónustu í lag á Austurlandi. Það er lífsbjargandi úrræði að framkvæma upplýsta greiningu og faglega meðferð á sem stystum tíma. Þannig stöndum við vörð um rétt okkar til heilbrigðisþjónustu, bætum vinnuumhverfi lækna og stuðlum að því að læknar treysti sér frekar til að starfa í vinnuumhverfi á þeim stað sem er í rauninni í lengstu flugleið frá sérhæfðu bráðaþjónustunni. Þrátt fyrir útgjöld mun aukinn tækjakostur einnig leiða til sparnaðar og tel ég efalaust að greiningartækin verði fljót að borga sig upp því hvert sjúkraflug til Egilsstaða kostar yfir 1 millj. kr. Sjúkraflug verða færri, bæði vegna vissu um heilsufar fólks og vegna þess að hægt verður að bregðast strax við með lyfjum í kjölfar greiningar og stoppa þannig lífsógnandi ástand sem hefur skapast. Í mörgum tilvikum kemur í kjölfar greiningar í ljós að ástand einstaklings sé ekki lífsógnandi og ekki þörf á sjúkraflugi. Og þó að komi til sjúkraflugs eftir fullbráðagreiningu þá heldur fólk lífi sínu, heilsu sinni og margir geta farið aftur út á vinnumarkaðinn og borgað áfram sína skatta til samfélagsins. Við þurfum oft að ná hausnum upp úr sandinum til að sjá yfir sviðið og sjá bestu lausnina. Austurland er gríðarlega víðfeðmt svæði sem nær yfir 15.000 km² svæði og er í lengstu flugleið frá sérhæfðu heilbrigðisþjónustunni, sérhæfðri bráðaþjónustu. Að auki er Fjórðungssjúkrahúsið okkar staðsett í Neskaupstað í útjaðri Austurlands og þurfa því flestir íbúar Austurlands að ferðast um langan veg til að njóta þeirrar þjónustu sem sjúkrahúsið býður upp á. Þegar um bráðaþjónustu er að ræða getur hver mínúta skilið á milli feigs og ófeigs. Það er því ólíðandi að sjúklingur þurfi að eyða dýrmætum tíma sínum í að ferðast langa leið til Neskaupstaðar til þess eins að fá þá greiningu að nauðsynlegt sé að lífsbjargandi meðferð fari fram á Landspítalanum og þar sem ekki er víst að sjúklingur í þörf fyrir bráðaþjónustu hafi heldur þann tíma sem þetta ferðalag krefst. Læknavísindin í dag ganga út á öfluga tækni til að hægt sé að veita bestu heilbrigðisþjónustu hverju sinni. Árið 2023 hlýtur það að vera lágmarkskrafa að heilbrigðisstarfsfólki á landsbyggðinni sé tryggður nauðsynlegur tækjakostur hverju sinni. Mönnunarvandi lækna á landsbyggðinni er oft nefndur og ýmsar hugmyndir um af hverju hann stafar en ef aðstæður eru þannig að hvorki tækni né fullnægjandi tækjakostur er til staðar í þeirra vinnuumhverfi, svo fjarri Landspítalanum, þá skil ég vel að læknar hugsi sig tvisvar um að starfa við þær aðstæður. Líf og heilsa fólks er undir því komið að rétt upplýst viðbrögð séu viðhöfð hverju sinni á sem skemmstum tíma. Þann tækjakost sárvantar á bráðamóttökunni á Egilsstöðum, í sveitarfélagi sem er um 10% af heild af flatarmáli landsins og þrír fjallvegir á leið fólks að þjónustunni í dag. Þegar þangað er komið þá vantar tækjakostinn til að bjarga lífi þeirra og heilsu árið 2023. Í þingsályktunartillögu minni þá eru þetta lykilatriði: Austurland er yfir 15.000 km². Á Egilsstöðum er alþjóðaflugvöllur, sjúkraflugvöllur og miðja Austurlands. Fjórðungssjúkrahúsið er staðsett í útjaðri Austurlands og ekki möguleiki að keyra alla frá Austurlandi þangað til bráðagreiningar. Eftir langan ferðatíma bráðveiks fólks á Austurlandi til að fá faglega greiningu tekur við bið eftir sjúkraflugi og sjúkraflugið suður. Mínúturnar skipta líka máli á Austurlandi í bráðaerindum því Austurland er í lengstu flugleið frá sérhæfðri bráðaþjónustu eða um 400 km í flugleið. Samband sveitarfélaga á Austurlandi hefur í bókunum sínum lagt áherslu á að fullbráðagreining fari fram bæði í Neskaupstað og á Egilsstöðum vegna staðsetningar við flugvellina. Fullnægjandi greiningartæki vantar á bráðamóttökunni á Egilsstöðum þar sem alþjóðaflugvöllurinn er og sjúkraflug kemur að og er því vinnuaðstaða lækna þar til skammar og aðstæður íbúa lífshættulegar í bráðafasanum. Þessi rök eru grundvöllur þess að ég legg fram þingsályktunartillögu mína hér til fyrri umræðu í dag. Þá hefur hæstv. heilbrigðisráðherra sýnt málinu áhuga sem ég vona að sé merki um jákvæðar undirtektir hans. Ég vonast til að halda því samtali áfram þó að ég sé aðeins hér inni á þingi í skamman tíma. Virðulegi forseti. Nú þurfum við öll að sameinast um að standa vörð um líf og heilsu íbúa Austurlands og tryggja með tækjakaupum eins öfluga bráðaþjónustu og hægt er, svo fjarri Landspítalanum sem þeir íbúar eru. Ég legg svo til að að lokinni fyrri umræðu gangi málið til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa þingsályktunartillögu og vil lýsa því í byrjun yfir að ég er samþykkur henni þó að ég sé ekki einn af flutningsmönnum hennar, enda var ég ekki staddur á þinginu þegar hún var fyrst lögð fram. En hvað um það. Hv. þingmaður fór hér vel yfir þær aðstæður sem fólk býr við víða hér á landi þó að hér hafi sérstaklega verið talað um Austurland sem er kannski hvað fjærst og erfitt yfir að fara. En þessar aðstæður eru víða og því mikilvægt að horfa til þess grundvallarréttar sem við höfum öll til að búa við bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu óháð staðsetningu, óháð því hvar við búum. Þá skiptir einmitt tækjakosturinn miklu máli og að við tryggjum það að sá tækjakostur sé til staðar á hverjum stað sem þarf. Núna á tækniöld, ef má segja svo, er nýsköpunin og þróunin í fjarlækningatækjum, greiningartækjum og öðru orðin svo mikil og því öflugri sem þessi tæki eru því betri eru aðstæður því að hinn vandinn sem er líka uppi, það eru ekki bara fjarlægðirnar landfræðilega, er mönnunarvandi og því betri sem allir innviðir eru og umgjörðin þá treysta fleiri sér til að vinna við þessar aðstæður og fara út á land og vinna. Þá er líka kannski hægt að bregðast við með sérhæfðri aðstoð. Í þessu ljósi öllu saman, út af þessari þróun og þessum aðstæðum, lagði þáverandi hv. velferðarnefnd fram þingsályktunartillögu um mótun stefnu um bráðaþjónustu utan spítala árið 2019 og hún var samþykkt hér í þinginu 7. maí 2019. Þar var heilbrigðisráðherra falið að móta þessa stefnu um bráðaþjónustu utan spítala. Þar var hugmyndin að það yrði gerð miðstöð sem myndi vera stuðningur við bráðaþjónustu hringinn í kringum landið og hvernig mætti gera þetta sem best. Núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sett á starfshóp sem mun skila skýrslu um þetta sem ég ber miklar væntingar til að fari að líta dagsins ljós og er þá í þessum anda sem sú þingsályktunartillaga sem hér er lögð fram og við erum að ræða núna. Inn í þetta koma líka innviðir eins og sjúkraflug, sjúkraþyrlur, sjúkraflutningar almennt og sérhæfing heilbrigðisstarfsfólks eftir aðstæðum og hvernig við samnýtum þetta allt saman. Allt hjálpast þetta að við að stytta viðbragðstímann, tryggja mönnunina, að fleiri treysti sér til að fara í þetta, og að bæta árangur af því að tíminn skiptir gríðarlega miklu máli. Því vildi ég bara koma hér upp og taka undir þær tillögur sem þessi þingsályktunartillaga boðar og minna á þá þingsályktunartillögu sem Alþingi samþykkti 7. maí 2019. Það er mjög mikilvægt að fá þessa bráðaþjónustustefnu fram sem fyrst og einhverjar aðgerðir í því til að við tryggjum sem bestu heilbrigðisþjónustu um allt land.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér í dag fyrir þingsályktunartillögu um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar- og Egilsstaðaflugvelli. Flutningsmenn málsins að þessu sinni eru tveir; sá sem hér stendur ásamt hv. þm. Bergþóri Ólasyni. Sjálfur hef ég lengi haft þá skoðun að Alexandersflugvöllur sé hinn ákjósanlegasti kostur þegar litið er til varaflugvalla og lagði ég meðal annars fram fyrirspurnir þess efnis sem varaþingmaður Norðvesturkjördæmis. Megininntak þessarar þingsályktunar, sem við ræðum hér í dag, er sem hér segir: Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að láta gera ítarlega athugun á kostum þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Þá er ráðherra falið að kynna þær niðurstöður með vorinu. Helstu ástæður þess eru meðal annras heppileg landfræðileg lega Alexandersflugvallar með tilliti til jarðhræringa og/eða eldgosa sem hamlað geta flugsamgöngum en við höfum verið rækilega minnt á eldfjallavirkni í nágrenni höfuðborgarsvæðisins og á Reykjanesi og þá áhættu sem það skapaði fyrir millilandaflug á undanförnum árum. Ég tel mikla þörf á varaflugvelli þar sem aðstæður til lendingar og flugtaks eru sem bestar, ekki mjög fjarri Keflavíkurflugvelli og einnig flugvellinum á Akureyri og ljóst að aðrir flugvellir uppfylla þau skilyrði ekki eins vel. Alexandersflugvöllur á Sauðárkróki er aðeins 120 km frá Akureyri. Milli Sauðárkróks og Reykjavíkur eru um 295 km. Milli Akureyrar og Reykjavíkur eru um 390 km, milli Reykjavíkur og Egilsstaða um 650 km og milli Akureyrar og Egilsstaða um 265 km. Það er því töluverður munur á vegalengdum og ferðatíma á milli Egilsstaða og Reykjavíkur annars vegar og Sauðárkróks og Reykjavíkur hins vegar. Í gögnum frá Vegagerðinni frá árinu 2019 kemur fram að þjóðvegurinn frá Sauðárkróki til Reykjavíkur hafi aðeins verið lokaður í 0,7 daga á ári frá árinu 2011 en á sama tíma hafi þjóðvegurinn frá Egilsstöðum til Reykjavíkur lokast í 2,5 daga á ári á syðri leiðinni en 9,7 daga ef norðurleið var farin. Færð á vegum hlýtur að teljast mikilvæg í þessu samhengi. Flugvöllurinn sjálfur er vel staðsettur þar sem aðflug er gott, fjörðurinn víður og lítið um hindranir. Flugvöllurinn vísar í norður og suður sem eru einnig ríkjandi vindáttir í Skagafirði. Þá er staðsetning vallarins hagstæð með tilliti til snjóa og álags á flugbrautum. Málið kom fyrst fram á 144. löggjafarþingi, þá í flutningi Ásmundar Einars Daðasonar og hefur síðustu árin verið flutt af Sigurði Páli Jónssyni. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja að öryggi samgangna þarf að tryggja með sem bestum hætti, hvort sem um er að ræða samgöngur á jörðu, sjó eða í lofti. Nú eru fjórir meginflugvellir á Íslandi, Reykjavíkurflugvöllur, Keflavíkurflugvöllur, Egilsstaðaflugvöllur og Akureyrarflugvöllur. Þessir flugvellir gegna allir mikilvægu hlutverki í samgöngum innan lands og á milli landa sem farþega- og vöruflutningavellir og sem öryggistæki. Ég tel einsýnt að verulegur ávinningur verði af uppbyggingu við Alexandersflugvöll og tel ljóst að slíkur flugvöllur muni þjóna Akureyri og Egilsstöðum vel sem varaflugvöllur og tryggja og treysta þá mikilvægu starfsemi sem þar er rekin í sambandi við ferðaþjónustu og flug almennt. Að því sögðu vænti ég þess að tillagan fái góða og gegna vinnu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd.

Frú forseti. Hvernig breytum við hugarfari? Þetta frumvarp snýst dálítið um það. Hvernig breytum við hugarfari þeirra sem skipuleggja umferðarmannvirki, þeirra sem skipuleggja vegakerfið? Hvernig fáum við fólk til að hugsa öðruvísi um það hvernig við komumst á milli staða? Ein aðferð er að skipta um núllpunkt. Í dag er það þannig að í umferðarlögum er núllpunkturinn á vegakerfinu settur við 50 km í þéttbýli. Öll frávik frá 50 km hámarkshraða á vegum í þéttbýli þarf að rökstyðja sérstaklega. Það hefur verið gert víða, t.d. hefur Reykjavíkurborg um árabil verið með skýra stefnu um lækkun umferðarhraða, sérstaklega þar sem byggð er þéttust og mestar líkur eru á að óvarðir vegfarendur séu á sama plani og bílar, þar sem slysahættan er sem sagt mest og eykst eftir því sem hraði bílanna en meiri. Reykjavíkurborg hefur gert þetta en þarf alltaf að rökstyðja þá ákvörðun í hvert sinn. Í hvert sinn sem er vikið frá 50 km þarf það að vera með rökum. Hér er lagt til að núllpunkturinn verði færður frá 50 km niður í 30 km. Ef þetta frumvarp yrði að lögum á morgun þá myndi það ekki breyta einni einustu götu við samþykkt laganna. Það myndi hins vegar breyta því hvernig ákvarðanir væru teknar í framhaldinu. Hægt og bítandi myndi það breyta því hvernig fólkið sem skipuleggur gatnakerfið okkar hugsar um það. Hvers vegna þurfum við að gera þetta? Jú, það eru nokkrar ástæður. Í fyrsta lagi langar mig að nefna að þau markmið sem eru t.d. sett í háveg þegar samgönguáætlun er gerð stangast oft á. Fjögur meginmarkmið samgönguáætlunar um greiðar, hagkvæmar, öruggar og umhverfislega sjálfbærar samgöngur virka ekki alltaf saman. Stundum þarf að gefa málamiðlun af einu af þessum markmiðum til að ná öðru fram. Ef greiðar samgöngur þýða hraðar samgöngur í þéttbýli þá eru þær ekki endilega jafn öruggar fyrir óvarða vegfarendur. Þessi togstreita innan markmiða samgönguáætlunar getur valdið vandræðum eins og við sáum fyrir nokkrum misserum þegar íbúar í Vesturbæ Reykjavíkur voru að beita sér fyrir því að lækka hámarkshraða á Hringbrautinni vegna hættu sem þeim þótti stafa af umferðinni gagnvart viðkvæmustu óvörðu vegfarendunum, börnunum sem áttu leið yfir þessa stofnbraut. Veghaldarinn, sem í þessu tilviki er Vegagerðin, var ekki á sama máli fyrst um sinn þannig að það þurfti að togast þarna á. Niðurstaða náðist að lokum og hámarkshraði var lækkaður niður í 40 km í þágu öryggis. En hvað næst fram með því að lækka hámarkshraða svona almennt? Það eru fjögur meginmarkmið sem mig langar að nefna hér og það áhugaverða við þessi fjögur meginmarkmiðið er að þetta eru markmið stjórnvalda sjálfra þannig að ég vil meina að það frumvarp sem við ræðum hér í dag sé eitthvað sem stjórnvöld hefðu átt að leggja fram í eigin nafni fyrir mörgum árum ef þau vildu ná raunverulegum árangri á fjórum sviðum í sinni stefnu. Í fyrsta lagi langar mig að nefna öryggi. Það segir sig nánast sjálft að krafturinn í árekstrum er meiri eftir því sem ökutæki er á meiri hraða. Það er reginmunur á líkum á alvarlegum meiðslum eða dauðsföllum ef bíl er ekið á gangandi vegfaranda eftir því hvort bíllinn er á 30 km hraða eða 50 km hraða. Annað geta verið meiðsl, hitt nánast alltaf alvarleg slys eða dauðsfall. Þess vegna hefur verið mörkuð sú stefna í umferðaröryggisáætlun Reykjavíkurborgar að draga úr umferðarhraða en þetta er stefna sem íslenska ríkið hefur líka markað sér en hefur ekki framfylgt af einhverju viti. Ráðherrar íslensku ríkisstjórnarinnar standa t.d. að svokallaðri Stokkhólmsyfirlýsingu þar sem stendur að það eigi að hafa leyfðan hámarkshraða 30 km á klukkustund á svæðum þar sem viðkvæmir vegfarendur eru innan um bifreiðar. Þessi yfirlýsing var síðan unnin inn í ályktun sem var samþykkt á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í ágúst 2020. Ísland var meðal ríkja sem fluttu þessa ályktun þannig að Ísland er á alþjóðavísu málsvari svokallaðrar núllstefnu í umferðaröryggismálum, þeirrar stefnu sem kveður á um að það skuli stefna á 0 banaslys í umferðinni. Þetta er markmið sem er kannski erfitt að ná en aðgerðir eiga að miða að þessu. Í því sjónarmiði dugar ekki að láta nægja upplýsingaherferðir eða það að reisa vegrið á milli veghelminga eða ýmsar svona yfirborðsbreytingar. Það þarf að breyta grundvelli vegakerfisins, hraðanum sem er stærsti öryggisþátturinn og hann þarf að lækka. Þetta hafa íslensk stjórnvöld sett sér sem markmið en hafa ekki framfylgt af neinu viti. Þau gætu stigið skref í þá átt með því að samþykkja lækkun hámarkshraða, að breyta núllpunktinum og viðmiðinu. Þetta var fyrsta atriðið, öryggið. Annað atriði sem mig langar að nefna eru loftgæði. Við upplifðum hér í byrjun árs alveg stjarnfræðilega loftmengun á höfuðborgarsvæðinu þegar köfnunarefnisdíoxíð mældist yfir viðmiðunarmörkum svo oft fyrstu viku ársins að allur kvóti ársins ást upp. Þetta er ástand sem skapast vegna bruna í bensín- og dísilvélum, sem eru sem betur fer á útleið, þannig að það er hægt að ná markmiðum um samdrátt í þessari losun án þess að draga einu sinni úr umferð eða hægja á henni. Þarna nægir í rauninni að skipta um mótor en eftir stendur svifrykið. En við erum væntanlega að fara að sigla inn í það tímabil á næstu vikum að undan dekkjum bíla, og gildir þá einu hvort þeir ganga fyrir bensíni eða rafmagni, spænist ryk sem umlykur hér allt og svífur ofan í lungu og hefur slæm áhrif á heilsufar. Stjórnvöld hafa sett sér markmið um að draga úr dauðsföllum af völdum loftmengunar, markmið sem í loftgæðaáætlun stjórnvalda segir að eigi að ná m.a. með aðgerðum gagnvart umferð. Hvaða aðgerðir geta það verið? Jú, færri bílar sem aka minna og fara hægar. Hér er lagt til að það að bílar fari hægar verði sterkari þáttur í þessum aðgerðum. Þriðji punkturinn, þriðji meginábatinn af þessari breytingu sem mig langar að nefna, eru jákvæð áhrif á loftslagsmál vegna þess að því hraðar sem ökutæki fer, því meiri orku þarf það. Því meiri orku sem þarf til að knýja ökutæki, því meiru brennir það af eldsneyti, þannig að með því að hægja á umferðinni þar sem hægt er þá minnkar einfaldlega losun gróðurhúsalofttegunda. Þarna erum við aftur með markmið sem stjórnvöld hafa sett sér og vegasamgöngur eru einn af stóru póstunum, vegasamgöngur eru, svo maður sé jákvæður, sóknarfæri fyrir stjórnvöld að ná árangri í loftslagsmálum ef þau gera raunverulegar kerfisbreytingar. Sú er hins vegar ekki raunin til þessa sem endurspeglast í því að á milli áranna 2020 og 2021 jókst losun frá vegasamgöngum á landinu um 4% á sama tíma og hún á samkvæmt áætlunum stjórnvalda og alþjóðlegum skuldbindingum að dragast saman ár frá ári. Lægri umferðarhraði er liður í að ná þessu fram. Fjórði þátturinn sem leiðir af lækkun umferðarhraða er að skipulag þéttbýlis getur verið allt annað og miklu skemmtilegra. Því hraðar sem umferðin fer því breiðari þurfa akbrautir að vera, því lengra út frá akbraut þurfa veghelgunarsvæði svokölluð að ná. Með því að hægja á umferðinni má grenna allt vegakerfið. Þar með skapast pláss fyrir gangstéttir, hjólastíga, ýmislegt sem styður við bæði sjálfbærar samgöngur en líka bara skemmtilegra umhverfi. Þetta eykur líka öryggistilfinningu fólks þannig að því líður betur með að senda börn á hjólum í skóla eða gangandi. Því líður betur með að hjóla á götum þegar umferðarhraðinn er lægri en þegar hann er hærri, og allt verður þetta að - hvað er aftur andheitið við vítahring? Allt verður þetta til þess að magna upp jákvæðu áhrifin hvert af öðru. Þessir fjórir meginþættir; aukið öryggi, bætt loftgæði, jákvæð áhrif á loftslagið og möguleikar á skemmtilegra skipulagi, finnst mér vera þeir fjórir stóru þættir sem lækkun umferðarhraða skilar. Rétt að lokum, vegna þess að ég hef kannski talað svolítið mikið út frá þéttbýlinu hérna á höfuðborgarsvæðinu, langar mig að nefna síðan áhrifin á þéttbýli úti um landið, smærri þéttbýli, vegna þess að ef við sjáum fyrir okkur bara nánast staðlaðan þéttbýlisstað úti á landi þá vex hann upp í kringum þjóðveg, þá er þjóðvegur sem fer í gegnum bæinn og er ólíkur öðrum götum í sveitarfélaginu að því leyti að Vegagerðin er veghaldari þar. Þetta þýðir að það er ekki fólkið sem sinnir skipulagi heima fyrir sem ákveður hver umferðarhraðinn á að vera þarna og annaðhvort hefur kannski ekki djúpan áhuga á því að berjast fyrir lækkun umferðarhraða eða nennir ekki að standa í stappi við Vegagerðina þannig að fólk sem t.d. býr öðrum megin við þjóðveginn sem fer í gegnum þorpið en sendir börnin sín í skóla sem er hinum megin er miklum mun líklegra til að skutla börnum í skóla en fólkið sem býr sömu megin við þjóðveginn og skólinn er. Þetta gerir fólk náttúrlega af því það er með áhyggjur. Það er hrætt um börnin sín. Það treystir ekki þessu umferðarmannvirki sem fer í gegnum þorpið. Þess vegna skiptir máli, ekki bara fyrir Hringbrautina eða vegi á höfuðborgarsvæðinu, að þetta sé tekið fastari tökum og samræmdum heldur líka og kannski ekki síður fyrir litlu þorpin úti um land þar sem við hljótum enn að vilja geta haldið í það að börn séu nokkuð örugg í nærumhverfinu, geti hlaupið á milli íþróttaæfinga, skóla og heimilis áhyggjulaus. Það gerist ekki nema með alvöruaðgerðum varðandi umferðaröryggi. Þetta sýnist mér vera það sem ég þarf að klára til að gera grein fyrir þessu máli. Þetta frumvarp, eins og ég hef nú talað um, snýst bara um að lögfesta þróun sem hefur verið í gangi sums staðar í þéttbýli á Íslandi um áraskeið en er þar að auki á fullu blússi víða um heim. Við höfum séð samsvarandi aðgerðir koma til framkvæmda t.d. í Hollandi, Skotlandi, Belgíu, Frakklandi, Lúxemborg og á Spáni. Með því að samþykkja þetta frumvarp myndum við einfaldlega stíga sama skref, skref sem ég held að sé óhjákvæmilegt að verði stigið hér á endanum. Svona breyting er þar að auki í samræmi við það markmið sem við erum með í umferðarlögum, að vernda líf og heilsu vegfarenda og gæta jafnræðis á milli samgöngumáta og taka tillit til umhverfissjónarmiða. Þetta kemur allt saman í einn punkt þegar við erum að tala um hægara tempó í þéttbýlinu og er þar að auki í samræmi við yfirlýsingar ríkisins á alþjóðavísu, eins og ég hef komið inn á. Það sem vantar hins vegar er að ríkið sé með í liði þegar kemur að því að skipuleggja með þessum hætti í þéttbýlinu. Með því að festa þann liðsauka í lög þá getum við farið að vinna saman áfram veginn en bara róleg.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir sína framsögu og að taka þetta mál upp, þ.e. umferðaröryggi og umhverfismál tengd umferð. Ég get tekið undir markmið hv. þingmanns, það er mjög mikilvægt að umferð innan þéttbýlis sé bara róleg og góð en gangi greitt fyrir sig, að það sé hvati fyrir íbúana að keyra á sem öruggastan og umhverfisvænastan hátt. En hvort lagasetning þar sem Alþingi Íslendinga segir sveitarfélögunum fyrir verkum, enn ein slík lagasetning, sé rétta leiðin - þar er ég ekki sammála hv. þingmanni. Svona breytingar eru mjög kostnaðarsamar og þarna fer þetta strax í deilurnar um hvort eigi að lækka eða hækka hámarkshraðann. Ég vil spyrja hv. þingmann að því hvort það sé ekki miklu nær að uppfæra eða setja orkuna í það eða taka umræðuna um það hvernig hægt sé að draga úr umferðarhraða og hvetja til virkra samgöngumáta. Með skipulagi og umhverfi er hægt að draga úr umferðarhraða og í kjölfarið hafa hámarkshraðann 30. Ég held nú að flest stærri sveitarfélög landsins og bara flest sveitarfélög landsins séu almennt að gera 30 að hámarkshraða innan bæjar. Þannig að ég hugsa að það liggi miklu meira á því, og ég spyr hvort hv. þingmaður taki undir það, að fá almennilega umræðu um þetta og fræða um það hvernig hægt er að beita skipulagsmálum og uppbyggingu samgönguinnviða svo þessi markmið náist.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr hvort lagasetning þar sem sveitarfélagi er sagt fyrir verkum sé endilega rétta leiðin. Þetta frumvarp breytir því ekkert hvað sveitarfélögum er sagt mikið fyrir verkum vegna þess að sveitarfélögum er í dag sagt fyrir verkum með það að það eigi að vera 50 km hámarkshraði í þéttbýli. Hér með þessu frumvarpi er lagt til að það viðmið sé einfaldlega fært í 30 km. Eftir sem áður þá geti sveitarfélög rökstutt annan hámarkshraða ef aðstæður leyfa eða sveitarfélagið telur ríka hagsmuni mæla með því. Í dag er það þannig, og það er einmitt rétt sem hv. þingmaður nefnir, að flest sveitarfélög eru að stefna í áttina að 30 km á sínum vegum en þurfa þá, t.d. með þennan þráð sem liggur á forræði Vegagerðarinnar í gegnum sveitarfélagið, að eiga í einhverjum miklum samningaviðræðum við þann veghaldara til að ná fram sömu hraðatakmörkunum á þeim búti innan sinna sveitarfélagamarka. Hér er einfaldlega lagt til að í staðinn fyrir að þurfa að rökstyðja allar breytingar frá 50 og niður að 30, sem sveitarfélögin eru að stefna að, þá mætum við sveitarfélögunum hjá 30, þar sem ég held að þau vilji flest liggja. Ef þau vilja fara hærra þá þurfi að rökstyðja það. Það myndi hins vegar, að mig grunar, aðallega lenda á Vegagerðinni sem innan þéttbýlis er veghaldari á þeim umferðarmannvirkjum þar sem hraðinn er mestur. Innan Reykjavíkur ræður Vegagerðin yfir 70 km af vegum og það eru eiginlega allir þeir bútar þar sem hraðinn er hærri en 50 km í Reykjavík.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé einmitt gott stýritæki varðandi umferðarhraða að geta haft sumar götur með 50 km, sumar 30, ef við viljum stýra umferðinni frekar inn á 50 km göturnar sem liggja kannski fjær íbúðarhverfum þar sem börn eru meira á ferð og annað slíkt. Og varðandi vegi Vegagerðarinnar held ég að það sé nú almennt vilji til að færa þá frá mesta þéttbýlinu, þeir fari til hliðar, þó að það sé umdeilt, en eftir því sem umferðin þyngist meira er vilji til að draga úr umferðinni í þéttbýlinu með því að leiða þjóðveginn fram hjá sveitarfélögunum þannig að inn til þeirra fari einungis sú umferð sem þangað þarf að fara. Mig langar að spyrja í síðara andsvari hv. þingmann út í það hvort honum finnist það jafn mikilvægt og mér að samgöngurnar verði greiðari þannig að bílar geti keyrt hægar en haldið meiri meðalhraða. Meðalhraði flýtir ferðunum. Ef þú getur haldið meðalhraða þá eru færri sem gefa í og fara hraðar, fara yfir leyfileg hraðatakmörk. Fólk þarf sjaldnar að nota orku til að stöðva og taka af stað. Ég spyr hvort greiðari samgöngur séu ekki líka mikilvægar í þessu, bæði út frá öryggis- og loftslagssjónarmiði. Það þurfa náttúrlega að vera líka greiðar samgöngur fyrir virka samgöngumáta með göngubrúm og undirgöngum og öðru slíku og sérstígum svo að fleiri kjósi að nýta þá. En sama hvaða samgöngumáta fólk velur, er ekki hv. þingmaður sammála því að greiðar samgöngur séu gríðarlega mikilvægar?

Frú forseti. Fyrst örstutt viðbót við það sem við vorum að ræða í fyrra andsvari, við sem vinir sveitarfélaganna. Það er kannski ágætt að benda á að þessi breyting sem er lögð til í þessu frumvarpi færir líka ákvörðun um hámarkshraða innan marka sveitarfélags í hendur skipulagsyfirvalda hver sem veghaldarinn er. Í dag er það ekki þannig. Í dag ræður Vegagerðin lögum og lofum á þeim vegum sem hún stýrir innan þess þannig að það er verið að færa skipulagsyfirvöldum á hverjum stað aukin verkfæri. Varðandi það hvort við eigum að stefna að greiðari samgöngum þá lendum við náttúrlega í smá klemmu vegna þess að sérstaklega þar sem byggð er þéttust, þar sem flest fólk býr, þá fara ólíkir samgöngumátar að rekast hver á annan eins og umhverfis- og samgöngunefnd fékk að kynnast þegar við heimsóttum Transport for London hér fyrr í vetur. Þá þarf stundum að forgangsraða og þá voru þau með haganlega píramída þar sem, að mig minnir, efst voru þau með almenningssamgöngur. Ef eitthvað kom upp á og ef einhver tappi myndaðist þá þyrfti að tryggja að þar færu ekki að myndast einhverjar tafir. Síðan komu virku ferðamátarnir, gangandi og hjólandi, hjólandi sérstaklega, mikið net hjólastíga þar. Neðst í þessum píramída voru síðan einkabílar. Stundum þarf bara að forgangsraða tíma þeirra sem eru í umferðinni þannig að þeir samgöngumátar sem mestu skila til umhverfisins og skila líka mestum jákvæðum áhrifum að ýmsu öðru leyti njóti forgangs. Þannig að jú, ég styð það að umferð gangi greitt fyrir sig en hún getur ekki öll verið greið alltaf. 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og fjallar þetta frumvarp um heimilishjálp. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru Óli Björn Kárason, Diljá Mist Einarsdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir og Guðrún Hafsteinsdóttir. Þetta er í þriðja sinn sem málið er flutt og hefur tvisvar komið áður en ekki náð fram að ganga. Með frumvarpi þessu er lögð til heimild til skattalegs frádráttar vegna heimilishjálpar sem felur í sér að draga má fjárhæð að hámarki 1.800.000 kr. á ári frá tekjuskattsstofni einstaklings, þ.e. sem nemur að meðaltali 150.000 kr. á mánuði. Það mætti sem sagt kaupa sér einhvers konar heimilishjálp fyrir allt að 150.000 kr. á mánuði til frádráttar tekjuskatts. Frádrættinum er ætlað að ná til starfa sem innt eru af hendi hér á landi á heimili einstaklings og í sumarbústað þar sem einstaklingur dvelur. Sama á við um slík störf í bílskúr og geymslum, afmörkuðum garði og í innkeyrslu umhverfis heimili eða sumarbústað einstaklings. Til slíkra starfa teljast t.d. hefðbundin heimilisstörf, svo sem þrif og hreingerningar, hefðbundin garðyrkjustörf eða snjómokstur á gangstéttum og í innkeyrslu að heimili. Þegar húsfélag fjöleignarhúss annast greiðslu kostnaðar úr sameiginlegum sjóði vegna slíkra starfa á sameign getur einstaklingur dregið sinn hlut í þeim kostnaði frá tekjuskattsstofni sínum. Þá er ákvæðinu jafnframt ætlað að ná til annars konar umönnunar, svo sem umönnunar heimilismanna vegna veikinda eða fötlunar, umönnunar barna, sem felur m.a. í sér aðstoð við heimavinnu og fleira skólatengt, ásamt því að fylgja börnum í og úr leikskóla, skóla og frístundastarfi. Ákvæðinu er einnig ætlað að taka til aðstoðar við einstakling í tengslum við ferðir til og frá heimili, t.d. ferðir á heilsugæslustöð, í banka eða annað sambærilegt. Markmiðið með frumvarpi þessu er m.a. að sporna við svartri atvinnustarfsemi auk þess sem hægt verður að auka réttindi þess fólks sem vinnur í dag þau störf sem hér eru talin. Með því er m.a. átt við lífeyrisgreiðslur og atvinnuleysisbætur. Flutningsmenn telja að með lögfestingu skattafrádráttar vegna aðkeyptrar heimilishjálpar sé komið til móts við einstaklinga og fjölskyldur, einkum barnafjölskyldur, með margvíslegum hætti. Þá mun breytingin einnig gagnast eldri borgurum sem vilja búa áfram á eigin heimili en þurfa á þjónustu að halda við almenn heimilisþrif og önnur létt heimilisstörf. Sambærilegar heimildir til skattalegs frádráttar er m.a. að finna í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi þó að útfærslan sé misjöfn eftir löndum. Árið 2011 gerðu sænsk skattyfirvöld könnun á áhrifum frádráttarins. Hún leiddi í ljós að svört starfsemi, en undir þá skilgreiningu fellur m.a. vinna við heimilishjálp, hefði minnkað um 10% á milli áranna 2005 og 2011. Sambærilega sögu er að segja frá Danmörku en dönsk skattyfirvöld hafa fengið fleiri tilkynningar frá almenningi um svarta atvinnustarfsemi eftir að hægt var að draga frá tekjuskattsstofni á þessum grundvelli. Við flutningsmenn teljum að hér sé mál sem hefur margþætt, jákvæð áhrif í för með sér og teljum gríðarlega mikilvægt að það nái fram að ganga. Það er mikilvægt að draga úr svartri atvinnustarfsemi. Það er mjög mikilvægt að það fólk sem starfar við hin ýmsu störf, eins og ég hef farið yfir hér, geti skapað sér einhvers konar réttindi, komi eitthvað upp á í þessum störfum eða hjá þeim. Í þriðja lagi getur þetta aukið frelsi og létt undir með svo mörgum, getur fjölgað gæðastundum innan fjölskyldna, getur veitt þeim sem eiga erfitt með hreyfigetu og annað slíkt aukið frelsi og svigrúm og lengi mætti telja. Leggjum við því til að þetta verði unnið hratt og vel með von um að Alþingi afgreiði þetta hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um orlof húsmæðra, nr. 53/1972, með síðari breytingum. Ásamt mér eru flutningsmenn Guðrún Hafsteinsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson. Þetta er í sjötta sinn sem þetta mál er lagt fram hér og hefur verið lagt fram fimm sinnum áður. Frumvarpið er núna endurflutt óbreytt og er ætlað að fella úr gildi lög um orlof húsmæðra, þó með þeim möguleika orlofsnefndir fái svigrúm til að starfa áfram til 1. júní 2023, þar sem margar nefndir hafa þegar skipulagt orlofsferðir eða hafið skipulagningu slíkra ferða, eins ótrúlegt og það nú er. Orlof húsmæðra á sér langa forsögu og kom fyrsta ríkisstyrkta húsmæðraorlofið til framkvæmda árið 1958 þegar sérstök fjárveiting var samþykkt vegna orlofs og sumardvalar húsmæðra á barnmörgum heimilum. Árið 1960 voru lögfest lög um orlof húsmæðra, nr. 45/1960. Ný heildarlög voru svo sett árið 1972 í kjölfar endurskoðunar og þeim hefur verið lítillega breytt fjórum sinnum, síðast árið 2011. Tilgangur laganna var að lögfesta viðurkenningu á þjóðfélagslegu mikilvægi ólaunaðra starfa og veita húsmæðrum orlofsréttindi líkt og launþegum. Lögin gerðu því ráð fyrir að ríkissjóður og sveitarfélög veittu fé til orlofsnefnda sem skipulegðu orlof húsmæðra. Rétt til orlofsins á sérhver kona sem veitir eða hefur veitt heimili forstöðu án launagreiðslu fyrir það starf. Í athugasemdum við frumvarp til laga um orlof húsmæðra segir enn fremur: „Þar sem húsmæður fá engin laun fyrir störf sín, m.a. við að ala upp næstu kynslóð, væri það verðug viðurkenning af hálfu þjóðfélagsins, að í fjárlögum væru ætlaðar a.m.k. kr. 100,00 á ári fyrir hverja húsmóður í landinu, í því skyni að gefa nokkrum hluta þeirra kost á orlofi og hvíld frá störfum.“ Lögin voru sett á þeim tíma þegar barnauppeldi og heimilishald var að mestu í höndum kvenna og stór hluti þeirra starfaði einungis á heimilum án þess að til kæmu launagreiðslur. Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar og margt áunnist í jafnréttisbaráttu. Barnauppeldi er nú sameiginlega á ábyrgð beggja foreldra, konur eru virkari þátttakendur á vinnumarkaði en áður var og mynda meiri hluta þeirra nemenda sem stunda nám við háskóla landsins. Á þeim heimilum þar sem einungis annað foreldri vinnur utan heimilis eru mun meiri líkur en áður var á því að feðurnir kjósi að sinna börnum og búi. Hvað varðandi jafnrétti kynjanna langar mig að fara aðeins yfir sögu málsins. Lengi hefur verið til umræðu að leggja niður orlof húsmæðra. Er m.a. talið að um tímaskekkju sé að ræða enda hafa lögin verið umdeild vegna jafnréttissjónarmiða. Árið 1999 taldi Dröfn Farestveit, formaður orlofsnefndar húsmæðra í Reykjavík, að að því mundi koma að orlofið yrði lagt af og sagði: „Það er enn þá full þörf á orlofinu. Ég gæti ímyndað mér að innan tíu ára yrði tímabært að breyta þessu vegna breyttra þjóðfélagsaðstæðna.“ Það eru sem sagt 24 ár síðan hún sagði þetta. Á síðustu 23 árum hafa miklar breytingar orðið í átt til jafnréttis og jafnræðis og mikilvægt að haldið sé áfram að skapa samfélag og lagaumhverfi sem hefur í hávegum jafnan rétt og stöðu karla, kvenna og annarra kynja, hvort sem það er á vinnumarkaði eða utan hans. Ekki má þó gera lítið úr þeirri réttarbót sem lögin voru á sínum tíma enda höfðu húsmæður þá jafnan lítið milli handanna, þær fengu lítil eða engin laun eða greiðslur fyrir heimilishald, heimili voru oft barnmörg og vinnan við húsrekstur ströng. Margt hefur breyst til batnaðar á síðustu áratugum og foreldrar sem kjósa að vera heima í stað þess að starfa úti á almennum vinnumarkaði eiga lögbundinn rétt á ýmsum greiðslum. Einnig er vert að hafa í huga að orlof húsmæðra stendur jafnt þeim konum til boða sem starfa heima við og á almennum vinnumarkaði. Er því um að ræða niðurgreiðslur orlofs fyrir ákveðinn hóp samfélagsins, þ.e. konur sem veita eða veitt hafa heimili forstöðu en ekki körlum sem eru í sömu stöðu. Vegna breytinga á vinnumarkaði og stöðu kvenna má ætla að stór hluti þeirra sem þegið hafa húsmæðraorlof undanfarinn áratug eigi lögbundinn rétt til orlofs. 8. febrúar 2012 kvað kærunefnd jafnréttismála upp úrskurð í máli þar sem deilt var um hvort orlofsnefnd Kvenfélagasambands Gullbringu- og Kjósarsýslu hefði brotið gegn þágildandi lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, þegar hún synjaði karli um að taka þátt í orlofsferð húsmæðra til Slóveníu. Niðurstaða kærunefndarinnar var að fyrirkomulagið sem lög nr. 53/1972 fælu í sér teldust sértækar aðgerðir sem væru heimilar samkvæmt 2. mgr. 24. gr. jafnréttislaga, nr. 10/2008, og því hefði orlofsnefndin ekki brotið gegn þeim lögum með synjuninni. Athygli vekur að í forsendum úrskurðarins tekur kærunefndin sérstaklega fram að undir verksvið hennar falli eingöngu umfjöllun um hvort jafnréttislög hafi verið brotin en hún fjalli hvorki um hvort önnur löggjöf gangi gegn stjórnarskrá né taki af skarið um hvort æskilegt sé að taka til athugunar breytingar á gildandi lögum. Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, voru felld úr gildi með lögum nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Upphafsorð 1. gr. laganna hljóða svo: „Markmið laga þessara er að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli kyns og koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Allt fólk skal eiga jafnan möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kyni.“ Í ljósi fyrrnefndrar niðurstöðu kærunefndarinnar verður hér fullyrt að efni laga um orlof húsmæðra fari gegn meginreglu íslenskrar stjórnskipunar um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum, enda ljóst að lög um orlof húsmæðra taki ekki tillit til heimavinnandi karlmanna né heldur einstaklinga af öðrum kynjum sem sinna börnum og búi. Þetta mál kemur líka inn á sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga. Árið 2008 var gerður samstarfssáttmáli ríkis og sveitarfélaga þar sem m.a. er lögð rík áhersla á að sjálfstjórnarréttur sveitarfélaga sé virtur og löggjöf og reglugerð sé með þeim hætti að sveitarfélög hafi svigrúm til að haga verkefnum sínum og athöfnum með hliðsjón af staðbundnum aðstæðum og viðhorfum. Á síðustu árum hafa mörg verkefni verið færð frá ríkisvaldi til sveitarfélaganna til að efla sveitarstjórnarstigið og gera verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga skýrari og einfaldari. Þá hefur einnig verið haft uppi það sjónarmið að sveitarfélög séu færari en ríkið um að meta hvar þörf sé á fjármagni í félagsleg verkefni. Fram til 1972 hvíldi greiðsluskylda fyrir orlof húsmæðra á ríkissjóði, þótt gert væri ráð fyrir framlögum bæjar- og hreppsfélaga. Árið 1972 komu ný heildarlög þar sem kveðið var á um að ríkissjóður skyldi greiða árlega upphæð sem svaraði til minnst 100 kr. á hverja húsmóður í landinu og sveitarfélög skyldu greiða minnst 50% á móti því framlagi ríkissjóðs. Með lögum nr. 61/1978 var sú breyting gerð að sveitarfélögum einum bar að greiða til orlofs húsmæðra sem nemur 100 kr. á hvern íbúa sveitarfélagsins og tekur upphæðin breytingum miðað við vísitölu. Fjárframlög til orlofs húsmæðra koma nú einungis frá sveitarfélögum. Sveitarfélögin hafa því gagnrýnt þetta mikið og kallað eftir sjálfsstjórnarrétti sínum og vilja að þetta falli brott. En vilji sveitarfélög styrkja einstaklinga til orlofs er ekkert sem stendur í vegi fyrir því að það sé gert á jafnréttisgrundvelli með tilliti til félagslegra viðmiða. Orlofsnefndir geta starfað áfram þrátt fyrir að lög um orlof húsmæðra falli úr gildi. Ekkert virðist koma í veg fyrir að slíkir styrkir verði einnig veittir húsfeðrum og einstaklingum af öðrum kynjum og framkvæmdin þannig útvíkkuð og samræmd ríkjandi viðhorfum. Afnám laga um orlof húsmæðra mun í raun gefa sveitarfélögunum meira svigrúm til að forgangsraða ráðstöfun fjármuna þannig að þeim verði veitt í þau verkefni sem sveitarfélögin sjálf telja brýnust. Aðstæður innan sveitarfélaga eru mismunandi. Sú skylda sem lögin leggja á herðar þeirra er almenn. Af þeim sökum hafa einstök sveitarfélög í raun ekki haft svigrúm til að taka tillit til þess hvort þátttaka húsmæðra á vinnumarkaði er mikil eða lítil. Þá hefur sveitarfélögunum enn síður verið fært að taka tillit til annarra aðstæðna húsmæðra. Þrátt fyrir að ljóst megi telja að staða kvenna sé ekki enn orðin jöfn stöðu karla þegar horft er til launakjara og atvinnuþátttöku verður ekki hjá því litið að viðhorf til vinnu og kjara kvenna hafa gjörbreyst. Fullyrða má að möguleikar þeirra hafi aukist, a.m.k. sem þeirri viðhorfsbreytingu nemur. Af þeim sökum er orðið mjög erfitt að réttlæta þá jákvæðu mismunun sem lögin fela í sér. Að sama skapi er erfitt að réttlæta að almannafé verði áfram ráðstafað samkvæmt almennum lögum um orlof húsmæðra þegar forsendur þeirra hafa tekið svo miklum breytingum. Hefur spurning jafnvel vaknað um að hvaða marki húsmæðraorlof sé greitt til kvenna sem eigi vegna heimilisstarfa skertan orlofs- eða lífeyrisrétt. Eins og ég kom inn á áðan er mikill vilji hjá bæjarstjórnum að afnema þessa skyldu, þennan orlofsrétt kvenna. Það hafa líka komið fram samtök sem vilja greina það hvað það eru margir eftir í þessari stöðu sem eiga ekkert orlof, hvað það eru margar konur sem eru enn þá húsmæður samkvæmt upphaflegum markmiðum laganna. Ég held að þau kerfi sem sveitarfélögin hafa núna geti vel mætt því ef eitthvað svoleiðis er uppi. En að lokum vil ég bara segja að Alþingi setti fyrst lög um orlof húsmæðra árið 1960 og gildandi lög eru frá 1972. Lögin eru sett í þeim anda sem ríkti þá og miðast við þjóðfélag þess tíma. Sem betur fer hefur ýmislegt breyst til batnaðar, margt hefur áunnist í jafnréttisbaráttu og ljóst má vera að lögin eru í andstöðu við jafnréttissjónarmið. Það er því skylda Alþingis að afnema þau strax. Ekki má gera lítið úr þeim félagslegu áhrifum sem orlofsferðir húsmæðra hafa haft fyrir þær konur sem þær hafa farið. Verði lögin afnumin geta orlofsnefndirnar haldið áfram að skipuleggja ferðir kjósi þær svo. Aðkoma sveitarfélaganna yrði valkvæð og það sem mestu máli skiptir, íbúum væri ekki mismunað á grundvelli kynferðis. Ég legg til að Alþingi taki þetta mál til þóknanlegrar meðferðar og afgreiði sem fyrst. Það kemur mér í raun á óvart hvað við höfum þurft að flytja þetta oft sem þingmannamál, af hverju ríkisstjórnin hafi ekki bara brugðist við þessu. Ef Alþingi tekst ekki að klára þetta núna vona ég að hæstv. ríkisstjórn bregðist við hratt og örugglega.