Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Á þskj. 327 leyfi ég mér að bera upp svo hljóðandi fsp. við hæstv. fjmrh. um kostnað vegna ráðgjafarstarfa um rekstur ríkisfyrirtækja eða stofnana: „1. Hvaða ríkisstofnanir hafa verið athugaðar í þeim tilgangi að koma á hagkvæmni og auknum sparnaði í rekstri á árunum 1974, 1975, 1976 og 1977? 2. Hverjir hafa annast þessar rannsóknir og hvað hefur hver aðili fengið í greiðslu fyrir þær? 3. Hvað hefur verið gert hjá viðkomandi stofnunum til þess að skipuleggja reksturinn í samræmi við tillögugerð, og hvað hefur það kostað?“ Það er kunnugt þeim hv. þm. sem setið hafa í fjvn., að oft hefur verið fjallað um ýmis rekstrarvandamál ákveðinna ríkisstofnana. Eru ríkisstofnanir orðnar allmargar, sem hafa verið teknar til meðferðar, ef svo má segja, og frá fjárlaga- og hagsýsludeildinni hafa komið gögn í hendur fjvn.-manna um ýmsar athuganir, er fram hafa farið, og sagt, hvað til hafi staðið. Hefur mikið verið um þessi mál rætt. En alþm. kannast líka við kjörorðið: „Báknið burt“. Það hefur heyrst undanfarið. Því leikur mér nokkur hugur á að vita, hvað hægt sé að gera í því að minnka þetta bákn, gera það hagkvæmara og þægilegra í rekstri og kostnaðarminna fyrir heildina. Ég get ekki látið hjá líða að geta þess, að ein ákveðin saga, sem ég heyrði af tilviljun í vetur, vakti undrun mína. Hún er á þá leið, að Ríkisútvarpið lét kalla á leigubifreið til að sækja aflaskýrslu í næsta hús og er þó vegalengdin á milli ekki meira en seilingarfjarlægð. Ef starfshættir margra stofnana eru með þessum hætti varðandi kostnaðarþátt, þá vil ég gjarnan að það sé tekið til umræðu af hagsýslu- og fjárlagastofnun eða nánari athugun sé gerð á ýmsum rekstri ríkisfyrirtækjanna. Maður hefur ýmislegt heyrt, og þess vegna er ekki úr vegi að fá nokkurt yfirlit yfir hvað hefur verið gert á þeim vettvangi undanfarin 4 ár.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Ég óskaði eftir því við fjárlaga- og hagsýslustofnun, þegar þessi fsp. var lögð fram, að hún gerði könnun á þeim atriðum, sem þar er spurst fyrir um. Svör mín nú eru byggð á niðurstöðum þeirrar könnunar. Það hefur að sjálfsögðu tekið lengri tíma en ég hefði kosið að fá þessi gögn til þess að geta svarað hv. þm., en hér liggja þau fyrir eins og þau hafa birst: Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Ríkisstofnanir sem athugaðar hafa verið árið 1974: Ríkisútvarp. Póstur og sími. Flugmálastjórn. Landhelgisgæslan, fríhöfn á Keflavíkurflugvelli. Vegagerð ríkisins. Tryggingastofnun ríkisins. 1975: Prentsmiðjan Gutenberg. Háskóli Íslands. Raunvísindastofnun háskólans. Rafmagnseftirlit ríkisins. Skrifstofa ríkisspítalanna. 1976: Dómsmrn., úttekt á dómskerfinu. Heilbrrn., starfsmannahald sjúkrahúsa. Innkaupastofnun ríkisins. Sameiginlegt húsnæði fyrir eftirlitsstofnanir. 1977: Bifreiðaeftirlit ríkisins. Hjúkrunarskóli Íslands. Menntmrn., verkmenntun á framhaldsskólastigi. Keflavíkurflugvöllur, tekjustofnar og rekstur fríhafnar. Skipaútgerð ríkisins, áætlun um endurskipulagningu á vörugeymslu. Gjaldheimtan í Reykjavík. Húsnæðismálastofnun ríkisins. Menntaskólinn á Ísafirði. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Lyfjaverslun ríkisins. Ferðaskrifstofa ríkisins. Svar við 2. spurningu um ráðgjafa og greiðslur til þeirra: Ríkisútvarpið: Verkfræðistofa dr. Kjartans Jóhannssonar, kaupgreiðsla, 1 875 990 kr. Guðmundur Erlendsson endurskoðandi 80 þús. kr. Póstur og sími: A. Haberstad, norskt ráðgjafarfyrirtæki, 6 865 000 kr. Verkfræðistofa dr. Kjartans Jóhannssonar 1454000 kr. Flugmálastjórn: Hagvangur hf. 890260 kr., Halldór Friðgeirsson verkfræðingur 802 700 kr. Landhelgisgæslan: Hannar sf. 785913 kr. Fríhöfn: Starfsmenn fjárlaga- og hagsýslustofnunar, enginn kostnaður. Vegagerðin: Starfsmenn Vegagerðarinnar, enginn kostnaður. Gutenberg: Starfsmenn fjárlaga- og hagsýslustofnunar, enginn kostnaður. Háskólinn: Starfsmenn fjárlaga- og hagsýslustofnunar, enginn kostnaður. Raunvísindastofnunin: Verkfræðistofa Helga G. Þórðarsonar 87 750 kr. Rafmagnseftirlit ríkisins: Hannar sf. 4 900 000 kr. Dómsmrn. - úttekt á dómskerfinu: Ingimar Hansson verkfræðingur 1 342 609 kr. Heilbrrn. - starfsmannahald sjúkrahúsa: Þórir Ólafsson hagfræðingur 1 392 642 kr. Innkaupastofnun ríkisins; Ingimar Hansson verkfræðingur 100 000 kr., ásamt Gunnari Ingibergssyni arkitekt. Sameiginlegt húsnæði - eftirlitsstofnanir ríkisins: Starfsmenn fjárlaga- og hagsýslustofnunar, enginn kostnaður. Bifreiðaeftirlitið: Hannar sf. 5 755 935 kr. Hjúkrunarskóli Íslands: Halldór Friðgeirsson 538 350 kr. Menntmrn.: Guðmundur G. Þórarinsson verkfræðingur 39 000 kr. og Ingimar Hansson verkfræðingur 1154130 kr. Keflavíkurflugvöllur: Samstarfshópar innan rn., kostnaðarlaust. Skipaútgerð ríkisins: Starfsmenn fjárlaga- og hagsýslustofnunar og Ríkisskip, kostnaðarlaust. Gjaldheimtan: Samstarfsmenn SKÝRR og Reykjavíkurborgar, þaðan hafa ekki borist reikningar. Húsnæðismálastofnun: Starfsfólk stofnunar. Menntaskólinn á Ísafirði: Verkfræðistofa Helga G. Þórðarsonar, reikningar hafa þar ekki borist. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins: Verkfræðistofa dr. Kjartans Jóhannssonar 1 913 100 kr. Tryggingastofnun ríkisins: IBM á Íslandi 6 000 000 kr. Skrifstofa ríkisspítalanna: Helgi G. Þórðarson 346 869 kr. Verkfræðistofa dr. Kjartans Jóhannssonar 1 607 730 kr. SPRI, fyrirtæki frá Stokkhólmi, 1 719 110 kr. Lyfjaverslun ríkisins: Skýrsluvélar, reikningar hafa þar ekki borist. Ferðaskrifstofa ríkisins: Starfsfólk stofnunar. Dregið saman í ráðgjafa og greiðslur til þeirra eftir árum: A. Haberstad, norskt ráðgjafarfyrirtæki: 1975 6 865 000 kr. Samtals 6 865 000 kr. - Guðmundur Erlendsson endurskoðandi: 1977 80 000 kr. Samtals 80 000 kr. - Guðmundur G. Þórarinsson verkfræðingur: 39 þús. kr. 1977. Samtals 39 000 kr. - Hagvangur: 1974 400 000 kr., 1975 494 260 kr. Samtals 890 260 kr. - Halldór Friðgeirsson verkfræðingur: 1976 501000 kr., 1977 840050 kr. Samtals 1 341 050 kr. - Hannar sf.: 1974 300 þús. kr., 1975 3 404 558 kr., 1976 4 418 645 kr., 1977 3 318 645 kr. Alls 11 441 848 kr. - Helgi G. Þórðarson verkfræðingur : 1975 425 539 kr., 1976 9 080 kr. Samtals 434619 kr.- IBM á Íslandi: 1975 3 millj. kr., 1976 3 millj. kr. Samtals 6 millj. kr. - Ingimar Hansson verkfræðingur: 1976 1 442 609 kr., 1977 1154130 kr. Samtals 2596739 kr. - Verkfræðistofa dr. Kjartans Jóhannssonar: 1974 1 801 750 kr., 1975 1 528 420 kr., 1976 803 865 kr., 1977 2 716 965 kr. Samtals 6 850 820 kr. - SPRI-Konsult frá Stokkhólmi: 1977 1719110 kr. Samtals 1 719 110 kr. - Þórir Ólafsson hagfræðingur: 1976 1 392 642 kr. Samtals 1 392 642 kr. - Samtals eru þetta 39 651 088 kr.: 2 501 570 kr. 1974, 15 713 777 kr. 1975, 11 5677 841 kr. 1976 og 9 867 900 kr. 1977. Framkvæmd tillagna : Ríkisútvarpið: Skipulagsbreytingar gerðar og ýmsar till. varðandi rekstur stofnunarinnar. Unnið hefur verið að því að framkvæma tillögur nefndar sem skipuð var til þess að gera tillögur um breytt skipulag. Veigamesta till., um að leggja niður innheimtudeild og skráningu viðtækja, hefur enn ekki verið framkvæmd. 2. Póstur og sími: Stofnunin endurskipulögð, sbr aths. með frv. til laga, 165. máli, á 98. löggjafarþingi. Í meginatriðum var um að ræða aðskilnað á stefnumörkun og rekstri, aukningu á valdreifingu og áætlanagerð. Nýting húsnæðis bætt, póstnúmerakerfi tekið upp, sem þýðir bætt vinnubrögð og aukna framleiðni. Tölvuvæðing upplýsinga í símaskrá, sala á auglýsingaplássi í símaskrá. Afgreiðsla skeyta sett í tölvuvinnslu. Opnunartími póst- og símastöðva styttur, símstöðvar sameinaðar. Viðgerða- og viðhaldsþjónusta flutt til staða utan Reykjavíkursvæðisins. Samstarf við rafveitur vegna jarðsímaframkvæmda og við Ríkisútvarpið vegna byggingar á sameiginlegri aðstöðu varðandi aðflutningskerfi sjónvarps og radíólínukerfis Pósts og síma. 3. Flugmálastjórn: Komið hefur verið á deildaskiptingu og fjármálalegu eftirliti innan stofnunarinnar, jafnframt því að bókhaldið var sett í tölvuvinnslu. Unnt er að fylgjast með fjármálum einstakra flugvalla mánaðarlega samkv. fyrir fram ákveðinni viðfangsefnaskiptingu. 4. Landhelgisgæslan: Landhelgisdeilan tafði fyrir og breytti forsendum, þannig að úrvinnsla hefur ekki átt sér stað. 5. Fríhöfn Keflavíkurflugvelli: Birgðabókhald var endurbætt, tegundafjöldi lækkaður og daglegu uppgjöri komið á í samvinnu við útibú Landsbanka Íslands. 6. Vegagerð ríkisins: Bókhaldsvinnsla endurskipulögð ásamt pappírsstreymi og vinnubrögðum þar að lútandi. Eftirlit með yfirvinnu og akstri starfsmanna. Þetta hefur leitt til fækkunar starfsfólks og bættrar áætlanagerðar varðandi rekstur og framkvæmdir stofnunarinnar. 7. Tryggingastofnun ríkisins: Tölvuvinnsla tryggingabóta upp tekin. Vinnsla hófst 1. jan. 1976. 8. Gutenberg: Skipulagsbreyting var gerð og áætlun um þróun offsetprenttækni, jafnframt því að dregið yrði úr prentun með hefðbundinni aðferð, þ. e. a. s. blýsetningu. 9. Háskóli Íslands: Lækkun prófkostnaðar með því að hætta að hafa prófdómara við skrifleg próf. 10. Raunvísindastofnun háskólans: Verkaskipting við ákvæðisvinnu ræstingakvenna. 11. Rafmagnseftirlit ríkisins: Tillögur um skipulag Rafmagnseftirlits ríkisins og skipan eftirlits. Úttekt á raffangaprófun. Skipulagsbreytingar hafa komið til framkvæmda að hluta, en áfram er unnið að þeim. 12. Skrifstofa ríkisspítalanna: Endurskipulagning á þjónustu vaktmanna á Landspítala. Vinnutilhögun hefur að mestu verið breytt í þá átt sem lagt var til. Athugun á vinnuskipulagi við hjúkrun á legudeildum Landspítala og Vífilsstaðaspítala. Endurskipulagning á þjónustukerfi sótthreinsunardeildar Landspítalans. Unnið er samkv. þessum till. að endurskipulagningu. Athugun á sjúklingabókhaldi með tilliti til endurskipulagningar, niðurstöður liggja þar ekki fyrir. 13. Dómsmrn.: Úttekt á dómskerfinu frá sjónarmiði skipulagningar og stjórnunar. Niðurstöður sendar réttarfarsnefnd, og má vísa til skýrslu dómsmrh. hér á þingi fyrir skömmu. 14. Heilbrrn.: Úrtakskönnun á starfsmannahaldi 10 sjúkrahúsa úti um land gerð í þeim tilgangi að kanna breytingar á fjölda starfsmanna, breytingar á hlutfalli yfirvinnu og launahækkanir starfsfólks. Unnið fyrir daggjaldanefnd. 15. Innkaupastofnun ríkisins: Athugun á skipulagi og starfsháttum. 16. Eftirlitsstofnanir: Rafmagnseftirlitíð, Öryggiseftirlitið, Heilbrigðiseftirlitið og Löggildingaskrifstofan - skipulagning á starfsemi þessara stofnana. 17. Bifreiðaeftirlit ríkisins: Almenn athugun á einstökum verkþáttum, aðallega vegna fyrirhugaðra flutninga. 18. Hjúkrunarskóli Íslands: Skipulagsbreytingar sem fela í sér kennsluáætlun 4 ár fram í tímann. 19. Menntmrn.: Verkmenntun á framhaldsskólastigi frá sjónarmiði fjárhagslegrar hagkvæmni. 20. Keflavíkurflugvöllur - tekjustofnar og rekstur Fríhafnar: Unnið er að athugun á tekjustofnum Keflavíkurflugvallar og rekstri Fríhafnar. 21. Skipaútgerð ríkisins: Gerð var áætlun um endurskipulagningu á vörugeymslu fyrir Skipaútgerð ríkisins. Enn fremur tengist hagræðing við uppskipun og útskipun þessu verkefni. 22. Gjaldheimtan í Reykjavík: Athugun var gerð á starfs- og vinnuháttum Gjaldheimtunnar og liggja fyrir tillögur til endurbóta á því. 23. Húsnæðismálastofnun ríkisins: Unnið er að því að koma á launahvetjandi kerfi og verkbókhaldi. 24. Menntaskólinn á Ísafirði: Unnið er að því að koma á tímamældum ákvæðum við ræstingastörf. 25. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins: Unnið er að athugun á vinnuskipulagi og verðlagningu. 26. Lyfjaverslun ríkisins: Unnið er að gagngerðum endurbótum á húsnæði og tækjakosti. 27. Ferðaskrifstofa ríkisins: Hagræðing í rekstri Edduhótela og breytingar á uppsetningu bókhalds. Ég hef lokið lestri mínum, herra forseti. Ég biðst velvirðingar á því, að ég hef tekið meiri tíma en þingsköp gera ráð fyrir, en ég vildi um leið nota tækifærið til þess að benda á, að þegar slíkar fsp. koma eins og hér eru, enda þótt ekki sé óskað eftir skriflegu svari, þá teldi ég rétt að forseti tæki til athugunar, hvort ekki væri ástæða til, þó ekki sé beðið um skriflegt svar, einmitt í slíku tilfelli sem þessu að hafa það skriflegt.



Mér er ljúft að verða við ábendingu hæstv. fjmrh. þann tíma sem ég á eftir að stjórna þingfundum.



Herra forseti. Ég vildi aðeins í tilefni af því, sem komið hefur fram í sambandi við þær upplýsingar, sem hér voru gefnar, óska eftir því að þeim upplýsingum, sem hæstv. fjmrh. gaf, verði dreift prentuðum til allra þm. Hér var um svo mikilvægar upplýsingar að ræða, að ég býst við að allir þm. vilji gjarnan fá að kanna þær betur. Mér sýndist t. d., að svonefnd ráðgjafarþjónusta væri þegar farin að vaxa hvað kostnað snertir yfir höfuð þeim kostnaði sem er á embættunum sjálfum sumum hverjum. En hvað um það, hér var um slíkar upplýsingar að ræða, að ég óska eftir því, að þeim verði dreift prentuðum meðal þm. Ég tek því undir það, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. Hann fann sjálfur, að á slíku þurfti að halda. Í þessu tilfelli liggur alveg augljóslega fyrir, að eðlilegt er að þetta sé geri. Ég fer fram á það verði gert í þessu tilfelli.



Herra forseti. Það er sjálfsagt að verða við beiðni hv. 2. þm. Austurl. Lokaorð mín áðan voru einmitt sögð til þess að vekja athygli á því, að slík svör sem ég gaf áðan eru eðlilegri skrifleg en þau séu gefin í þeim hefðbundna fsp.- tíma sem þingsköp gera ráð fyrir. Það var að sjálfsögðu von og vísa hæstv. forseta að taka slíkar ábendingar strax til greina, og veit ég að þingheimur er sammála um að þau svör, sem gefin eru undir slíkum kringumstæðum, séu betri skrifleg en eytt sé tíma til upplestrar á slíku.



Herra forseti. Ég ber fram fsp. í fjarveru Magnúsar Kjartanssonar til menntmrh. Hún er svo hljóðandi: „Er væntanleg þjóðarbókhlaða þannig hönnuð að fatlað fólk, m. a. í hjólastólum, eigi greiða leið um húsið allt og geti gegnt þar störfum?“ Ég tel ekki þörf á að útskýra þessa fsp.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) : Herra forseti. Vegna þessarar fsp. hefur rn. beðið arkitekta þjóðarbókhlöðuhússins að gera grein fyrir aðstöðu þeirri sem fötluðu fólki er þar búin. Fer frásögn þeirra hér á eftir: Aðalinngangur í bókhlöðuna verður að sunnan og er gert ráð fyrir að gengið verði inn á 2. hæð. Eru annars vegar til hægri fyrst nokkrar tröppur, þá pallur og nokkrar tröppur til viðbótar, uns komið er upp á skörina. Þeir, sem aftur á móti eiga erfitt með að ganga tröppur eða eru t. a. m. í hjólastól, fara til vinstri upp aflíðandi brú, fyrst góðan spöl til vesturs og síðan til austurs og eru þá komnir með hægu móti upp á inngönguhæðina. Þegar inn í safnið kemur er gert ráð fyrir að þeir, sem geta ekki gengið stigana, hvort heldur er niður á jarðhæðina eða upp á efri hæðirnar tvær, noti lyftur safnsins, sem ætlaðar eru þeim og starfsliði safnsins, einkum vegna bókaflutninga milli hæða. En öllum þorra gesta er ætlað að ganga stigana. Í tveim af þremur lyftum safnsins verður gott hjólastólsrými. Loks skal þess getið, að sérstök snyrtiaðstaða er í safninu fyrir fatlað fólk. Leiðbeiningar verða látnar í té þegar við komuna inn í safnið, þannig að engin hætta verður á að ekki verði í hvívetna greidd gata þeirra, er örðugt eiga um gang. Á vesturhlið hússins og jarðhæð er enn fremur inngangur ætlaður starfsliði safnsins og er þaðan vitaskuld greiður aðgangur að lyftum hússins. Vegna hins tvíþætta hlutverks hússins, að vera í senn landsbókasafn og háskólabókasafn, þótti langhentugast að gengið yrði inn í bókhlöðuna á 2. hæð, þar sem verður eins konar miðstöð bókhlöðunnar. Með þessari lausn sparast enn fremur að hafa lyfturnar til annarra þarfa en áður hafa verið greindar. Þetta er frásögn hönnuða. Þessu til viðbótar þykir mér rétt að geta þess, að á fundi menntmrh. Norðurlanda í Reykjavík 14. júní 1974 voru ráðh. sammála um að leggja áherslu á að í menningarsamstarfi beri að taka sérstakt tillit til fatlaðra og búa þannig í haginn fyrir þá, að þeir geti í sem ríkustum mæli tekið þátt í og notið þess sem um er að ræða á sviði menningarmála. Að því er menntmrn. Íslands varðar, þá sendi það orðsendingu um þetta efni til fjölmiðla 15. júlí 1974 og var þar beint þeim tilmælum til allra, sem hanna byggingar er varða starfssvið menntmrn. að einhverju leyti, svo sem skólahús, félagsheimili, safnahús o. s. frv., að þess sé vandlega gætt að gera fötluðu fólki sem auðveldast að komast inn í húsin og fara um þau. Í bréfi til Arkitektafélags Íslands og Sambands ísl. sveitarfélaga 11. mars 1975 minnti rn. á þetta mál og æskti góðrar og árangursríkrar samvinnu allra, er um þessi mál fjalla. Einnig var þá minnt á málið í fréttabréfi rn. Í auglýsingu 9. febr. 1978 hefur rn. enn minnt á þessi viðhorf sín og tekið fram í auglýsingunni, að það muni ekki fallast á teikningar að byggingum nema framangreindra atriða sé gætt. Með þessari auglýsingu vildi menntmrn. árétta þann skilning sinn í eitt skipti fyrir öll, að hér sé um grundvallaratriði að ræða sem ekki megi sniðganga þegar opinberar byggingar eru hannaðar. Þetta vildi ég láta koma fram um leið og ég svaraði þeim beinu spurningum sem til rn. var beint.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin. Það gleður mig, að a. m. k. menntmrn. skuli ætla að ganga á undan með góðu fordæmi og ekki láta hanna fleiri opinberar byggingar þar sem fatlaðir geta ekki farið ferða sinna. En ég vil minna á það enn, að það er ekki að ófyrirsynju sem minnt er á, að tekið skuli tillit til þessara hluta við hönnun opinberra bygginga sem ætlaðar eru allri alþýðu manna til afnota og starfa í. Og ég vil ítreka það, sem ég hef áður lagt áherslu á í þessu sambandi, að ekki sé aðeins tekið tillit til fatlaðra í hönnun nýrra bygginga, heldur sé einnig unnið að lagfæringu eldri bygginga með þetta sjónarmið fyrir augum.

Fyrirspyrjandi (Jónas Árnason) : Herra forseti. Á þskj. 413 er svo hljóðandi fsp., sem ég hef leyft mér að beina til hæstv. menntmrh.: „Hvað hyggst menntmrn. gera til hátíðabrigða í tilefni af því, að á þessu ári eru liðnar átta aldir frá fæðingu Snorra Sturlusonar?“



Herra forseti. Já, það er eðlilegt að um þetta sé spurt, en hins vegar verð ég að segja eins og er, að þetta hefur að vísu verið rætt, en endanleg ákvörðun hefur ekki verið um það tekin. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, að eðlilegt sé að minnast þessa afmælis, en gera eigi það á látlausan, en auðvitað virðulegan hátt, sem talist gæti samboðinn minningunni um afrek Snorra í þágu íslensks máls og íslenskrar menningar. Ég tel t. d. ekki ástæðu til þess, ef svo mætti segja, að endurtaka stóra Snorrahátíð í Reykholti nú á þessu ári, heldur eigi fremur að fara aðrar leiðir. En því miður get ég ekki skýrt frá endanlegum niðurstöðum menntmrn. um þetta efni.



Herra forseti. Fyrirsögn þessarar fsp. er um hátíðabrigði vegna stórafmælis Snorra Sturlusonar. Það er alls ekki með ólíkindum að hv. alþm. beri af því nokkrar áhyggjur, hvort þetta merkisár frá fæðingu Snorra Sturlusonar verði látið hjá líða án þess að hans sé í nokkru getið, ekki síst með tilliti til þess, að á engu þingi eða engu kjörtímabili munu alþm. hafa látið svo mjög í ljós elsku sína á tungu þeirra Egils og Snorra eins og því sem nú er að líða. Meginástæðan fyrir því, að ég kveð mér nú hljóðs, er aftur á móti sú, að ég hef grun um eða mér hefur verið sagt af fróðum mönnum, að það sé nú málvenja að orðið „afmæli“ sé aðeins haft um fæðingardag lifandi manna. Snorri hefði átt 800 ára afmæli í ár ef hann hefði lifað og væri þá, eins og að líkum lætur, fjörgamall maður. Ég veit ekki sönnur á því, að nokkur maður hafi átt 800 ára afmæli. Fjöldi fólks hefði hins vegar átt 800 ára afmæli ef það hefði lifað svo lengi. En það er sannarlega vel þess virði að minnast þess, að 800 ár eru liðin frá fæðingu orðsnillingsins og skáldsins Snorra Sturlusonar og þess þá með, að hann hefði átt 800 ára afmæli ef hann hefði lifað. Þessa má minnast með ýmsum hætti. T. d. væri ekkert óviðeigandi að beina því til almennings, ef ekki beinlínis að skylda fólk með lögum til þess að taka sér fyrir fyrirmyndar framsögn og málfar þeirra 13 alþm., sem best eru máli farnir. Þar væru ráðh. 6 náttúrlega sjálfkjörnir, en það mætti fela hv. þm. Sverri Hermannssyni að tilnefna hina 7 og haldi þeir þá út þessu málfari sínu árið á enda. Sá er þó annmarki á, að fæðingarár Snorra er víst ekki alveg á hreinu. Sumir segja að það hafi verið 1179, en aðrir 1178. Ef við eigum að vera viss, þá mundi fæðingarhátíðin sem sagt hlaupa á tveimur árum og svo lengi má ekki skylda neinn Borgfirðing t. d. til að stæla málfar hæstv. ráðh. Halldórs E. Sigurðssonar, þó í minningu Snorra Sturlusonar sé, þó ég vilji hreint ekki setja neitt út á það. En um ártíð Snorra Sturlusonar virðast fræðimenn hins vegar vera nokkurn veginn sammála, að það hafi verið árið 1241 sem þeir Árni beiskur stungu hann undir kamrinum í Reykholti. Till. mín er sú, að við biðum með hátíðahöldin til ártíðarinnar 2041. þegar efalítið má telja að 800 ár séu liðin frá dauða Snorra, en ákvörðun má náttúrlega taka um hátíðahöldin nú þegar. Að vísu má til sanns vegar færa, að þeim Íslendingum, sem þá verða uppi, verði ekki í jafnfersku minni málfar hinna snjöllustu alþm., eins og þeirra sem nú eru hér. En við getum fundið einhverja aðra merkilega leið til þess að halda minningu Snorra Sturlusonar á lofti, hvort heldur verður nú í tilefni af fæðingu hans fyrir 800–900 árum eða dauðdaga hans, sem fólki er að vísu ekki eins kært að minnast og bar að með dálítið vandræðalegum hætti fyrir 746 árum, sem verða 800 ár árið 2041. Á þetta vil ég sem sagt leggja áherslu, að hvort heldur sem það verður nú ártíðin, sem við minnumst, eða fæðingarárið, þá er ekki ráð nema í tíma sé tekið að upphugsa ráð til þess að minnast þess arna með verðugum hætti.

Fyrirspyrjandi (Jónas Árnason) : Herra forseti. Mér er „nokk“ sama hvað hv. þm. Stefán Jónsson segir um merkingu orðsins „afmæli“. Það getur verið vafamál, hvort þetta stórafmæli, sem ég nefni, er þetta árið eða næsta, en það er afmæli. Vegna þess, að ég er varkár maður að því er varðar móðurmálið, þá ráðgaðist ég - áður en ég lagði fram fsp. - við einn flokksbróður okkar Stefáns Jónssonar, þann sem ég lít á sem nokkurs konar móðurmálsakademíu í þingflokki okkar, Gils Guðmundsson, og hann lagði blessun sína yfir þetta. Sama gerði Jóhannes Halldórsson, sem er, trúi ég, ekki minni íslenskumaður en Gils Guðmundsson. Og hér frammi á skrifstofunni er orðabók Blöndals, eintak það, sem ég held hér á. Það er ekki víst að allir hv. þm. viti að þessi bók er þarna. En kannske mættum við fletta oftar upp í henni. Reyndar bið ég menn að fara varlega með þetta eintak. Án efa er þetta eitt hið verðmætasta eintak, sem til er af þessari bók. Fyrrv. skrifstofustjóri Alþingis, Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi, bætti á spássíu mörgum og dýrmætum skýringum, þannig að við getum fræðst hér um móðurmálið ekki aðeins af Sigfúsi Blöndal, heldur einnig af þeim mikla íslenskumanni Jóni Sigurðssyni. Nú vil svo til, að ég hef gleymt gleraugunum á borði mínu, þannig að ég get ekki lesið þetta smáletur.

Þú getur fengið mín lánuð.

Þökk fyrir. Það fer vel á því, að það séu borgfirsk gleraugu sem ég nú nota. Mér finnst nú reyndar, að maður sjái betur í gegnum hægra heldur en vinstra auga. En í þessari ágætu bók stendur þetta: „afmæli, Fødselsdag; (minningarhátíð),“ - svo kemur aftur danska: „Aarsdag, Mindedag“, - og svo til nánari skýringar: „afmæli þess, að þá voru 1000 ár liðin, síðan kristni var lögleidd.“ Ég held að það fari ekkert á milli mála að hér nota ég rétt orð. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans við fsp. minni. Mér urðu það hins vegar vonbrigði að heyra, að þeir séu ekki búnir að gera það upp við sig í menntmrn., hvort eða hvernig þeir ætla að minnast þessa 800 ára afmælis. Ærinn hefur nú verið tími til að undirbúa það. En ég tek undir það með ráðh., að það er síður en svo viðeigandi að fara að hefja eitthvert fýrverkeri í tilefni af þessu. Kannske væri þessa afmælis best minnst með því að menn læsu hin miklu og góðu verk Snorra Sturlusonar. Að lokum skal þess getið, með tilliti til afstöðu hv. þm. Stefáns Jónssonar, að það er kannske meiri ástæða til þess fyrir mig að flytja þessa fsp. heldur en hann. Kannske er Snorri Sturluson töluvert miklu meira lifandi fyrir mér en honum. Þá á ég ekki við það, að hann hafi síður en ég lesið verk Snorra Sturlusonar. En Snorri hefur verið nágranni minn, stytta hans hefur verið fyrir augum mér núna undanfarin ár næstum daglega, og lái mér hver sem vill þó að ég vilji hvetja til þess, að menn minnist þess, þegar 800 ár eru liðin frá fæðingu hans. Stytta sú, sem Norðmenn gáfu okkur á Snorrahátíðinni 1947, er eins og menn vita gerð af Vigeland hinum norska, nokkuð góð stytta. Þó hef ég orðið var við það, þegar menn koma í Reykholt, að þá undrast þeir nokkuð stærð þeirrar bókar, sem Snorri hefur undir handleggnum og er að fara, að því er virðist, í göngutúr með. Hún er tvisvar til þrisvar sinnum stærri en þessi bók. Og ég svara því þá til, að þessi bók sé kannske ekki eingöngu þarna fyrir bókmenntaáhuga Snorra, heldur sé hún í og með þáttur í líkamsæfingum hjá þeim gamla - þ. e. a. s. „trimmi“.



Herra forseti. Ég fer ekki fram á það, að móðurmálskunnátta mín sé borin saman við kunnáttu Snorra Sturlusonar, hvað þá að ég fari fram á að menn setji mig upp að hliðinni á þeim snillingunum Stefáni Jónssyni og Jónasi Árnasyni. En ég geri ráð fyrir því, að við séum frekar að tala um þessa till. eða þessa fsp., sem hér er borin fram, en rekja fyrir þingheimi hversu fróðir menn séu í móðurmálinu. Þess vegna leyfi ég mér að standa hér upp, bæði til gamans og fróðleiks fyrir þingheim, til þess að upplýsa að Ríkisútvarpið hefur tekið þá ákvörðun að láta gera kvikmynd um Snorra, ævi hans og störf. Þessi kvikmynd mun verða gerð í samvinnu við norrænar sjónvarpsstöðvar og þá sérstaklega við hina norsku sjónvarpsstöð, en Norðmenn sýndu þessari hugmynd mjög mikinn áhuga strax þegar hún var færð í tal við þá og þeir munu taka að verulegu leyti þátt í kostnaðinum af gerð þessarar kvikmyndar. Ég skal taka það fram, að þessi ákvörðun var tekin áður en Stefán Jónsson setti fram hugmynd sína um að vert væri frekar að halda upp á ártíð Snorra en afmæli hans, en hingað til hefur verið venja hér á landi að halda frekar upp á það, þegar menn hafa fæðst en þegar þeir hafa dáið. Við skulum láta liggja á milli hluta, hvort Snorri fæddist árinu fyrr eða síðar, en það hefur verið almennt viðurkennt og er miðað við að hann hafi fæðst á árinu 1178, og við látum við það standa að svo stöddu.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að fara út í umr. um móðurmálið, en mér datt hins vegar í hug og ætla að segja frá því, að komið hefur fyrir á hv. Alþ. að 800 ára afmæli eða ártíð hafi komið nokkuð til umtals. Ég minnist þess, að þegar Skálholtsstóll átti slíkt afmæli fékk þáverandi fjvn. bréf frá þeirri nefnd, sem stóð fyrir hátíðahöldum þeim sem þar fóru fram, og í því bréfi sagði, að hátíð þessa hefði borið að með bráðum hætti. Það þótti fjárveitinganefndarmönnum þess tíma nokkuð kynlegt, að slíkt hefði gerst. Hins vegar vil ég segja það í sambandi við að minnast þessa atburðar, - ég vil halda mig við töluna 8 í þessu sambandi og ekki fara að breyta því, - að þá tel ég, og reyndar verða þeir fleiri sem um það verða að fjalla, en mér finnst að Reykholtsstaður eigi fyrst og fremst að njóta þessa atburðar eða þessarar ártíðar eða afmælis, það sé fyrst og fremst staðurinn sjálfur og það sem mætti verða honum til prýðis og fegrunar, sem njóta skyldi. Það mætti vel hugsa sér, að Skógrækt ríkisins legði í Snorragarð meira en gert hefur verið, því að því verki hefur ekki verið sinnt sem skyldi. Það er fyrst og fremst það, sem mér fyndist að þyrfti að gera. Hitt vitum við hv. 5. þm. Vesturl. báðir, að ef sá gamli væri nú uppi, þá væri hann á kjörskrá í kjördæmi okkar, og ég hef haldið því fram, að hann mundi vera kjósandi minn, þ. e. a. s. ef hann væri ekki keppinautur. Um það þori ég nú ekki að dæma, en mér þykir líklegra að Snorri væri keppinautur en venjulegur kjósandi.

Fyrirspyrjandi Jónas Árnason : Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir það að leyfa mér að segja enn örfá orð. Ég fagna þeirri frétt, að sjónvarpið ætlar að gera kvikmynd í tilefni af 800 ára afmæli Snorra Sturlusonar. Það er gott. En þá um leið hlýtur maður að harma það, að sá maður, sem mest og hest hefði getað lagt sjónvarpinu lið í því efni, séra Einar Guðnason, skuli nú látinn. En það vill svo vel til reyndar, að til er kvikmynd þar sem rætt er við séra Einar um Reykholt og fleira því viðkomandi. En sannleikurinn er sá, að besta aðferðin til að minnast þess stórafmælis væri náttúrlega sú að taka ákvörðun um einhverjar þær framkvæmdir í Reykholti sem væru minningu Snorra Sturlusonar til sóma. Það er satt að segja kominn tími til þess, að við förum að gera eitthvað í sambandi við það mál. Ég held ég muni það rétt, að hv. þm. Benedikt Gröndal sé einn af þeim sem sitja í svokallaðri Reykholísnefnd, og væri fróðlegt að heyra frá honum, ef eitthvað stendur til, t. d. það að efnt verði til einhverra þeirra mannvirkja í Reykholti sem mættu verða minningu gamla mannsins til sóma. Svo í lokin í sambandi við það sem hæstv. samgrh. sagði hér áðan: Það er rétt, að sjálfsagt væri að hátíðahöldin væru fyrst og fremst í Reykholti. Ég segi þetta þó ekki eingöngu fyrir það, að þetta er í kjördæmi okkar beggja, hæstv. samgrh. Ég vil þó bæta því við. að maðurinn fæddist vestur í Dölum, í Hvammi, og þar mætti gjarnan efna til einhverrar hátíðar. Enda vill svo vel til, að Hvammur er líka í kjördæmi okkar hæstv. samgrh.

Forseti (Friðjón Þórðarson) : Ég vil minna hv. alþm. á að vera stuttorða og gagnorða. Snorri var sjálfur stuttorður og gagnorður og orðhagasti maður Sturlungaaldar. Það er talið, að ekki séu eftir honum hafðar í Íslendingasögu nema tvær setningar orðréttar: „Út vil ek“ og „Eigi skal höggva.“



Herra forseti. Um leið og ég fagna því, að þetta er komið til umr. opinberlega, vil ég svara hv. síðasta ræðumanni með því að minna á, að á haustinu 1956, þegar bæði hæstv. samgrh. og ég vorum nýir þm., minnir mig að við höfum báðir flutt till. um að sett yrði Reykholtsnefnd, sem átti að gera eitthvað fyrir Reykholt sem sögustað. Nefndin kom nokkrum sinnum saman á næstu árum og meginverkefni hennar var að hindra að nýbyggingar skólans og annað, sem þarna hefur verið reist, yrði byggt á miðju svæðinu, þar sem talið er að bestu manna yfirsýn að Snorrabær hafi verið, þannig að nýbyggingar gætu ekki eyðilagt þann hluta staðarins, sem e. t. v. kynni að geyma minjar sem við þekkjum ekki enn þá, því að ekki er enn búið að grafa út Snorragöng. Það hefur ekki enn verið aðstaða til þess vegna eldri bygginga. Þegar að því kemur að grafið verði inn í sjálfan gamla hólinn veit enginn hvað kann að finnast. Þessi verndarstarfsemi frá sögulegu sjónarmiði, jafnframt því sem bæði Alþ. og aðrir gerðu það sem þeir gátu fyrir skólann á þessum stað, hefur verið meginverkefni nefndarinnar ásamt ýmsum smærri verkefnum sem ég hirði ekki að nefna hér, en snerta viðhald á Snorralaug og önnur stærri framkvæmdamál.