Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Benedikt Gröndal) : Herra forseti. Nokkur undanfarin ár hafa þm. Alþfl. flutt þáltill. um eignarráð þjóðarinnar á landinu, gögnum þess og gæðum. Þessar till. hafa tekið nokkrum breyt., aðallega orðalagsbreyt., en hafa þó hvað innihald snertir hallast meir og meir í áttina til þess að þjóðin skuli eiga allt landið. Ég vil. herra forseti, leyfa mér, að byrja á því að lesa tillgr. eins og hún nú er orðuð á þskj. 71. „ Alþ. ályktar, að stefnt skuli að því að allt land verði alþjóðareign (eign ríkis eða sveitarfélaga), en bújarðir verði í eigu bænda þegar þeir kjósa þann hátt fremur en að hafa lönd sín að erfðafestu. Ríki og sveitarfélögum skal þó tryggður forkaupsréttur á öllu landi. Alþ. ályktar að leggja fyrir ríkisstj. að hún 1áti sérfróða menn semja frumvarp eða frumvörp að lögum um eignarráð og eignarréttindi þjóðarinnar yfir byggðu landi og óbyggðu, stöðuvötnum í byggð og óbyggðum, fallvötnum, jarðhita og hvers konar námum og vinnslu verðmæta úr jörðu, sem ekki eru þegar í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Glöggt verði kveðið á hvernig landareign og landnytjar færist úr einkaeign í eign ríkisins og hvernig bætur skuli reiknast fyrir.“ Till. þessi er, eins og heyra má, mjög víðtæk og mundi gera ráð fyrir stórkostlegum þjóðfélagsbreytingum í landi okkar. Engu að síður teljum við þm. Alþfl. að þróun mála undanfarin ár hafi í sívaxandi mæli fært mönnum heim sanninn um að þetta mál eigi rétt á sér og það er, þegar til framtíðar er litið, óhugsandi annað en þjóðin sjálf eigi landið allt. Við höfum í till. okkar að vísu gert eina veigamikla undantekningu, að bújarðir verði í eigu bænda, enda teljum við að það sé reginmunur á því, þegar eigendur landsins búa á því og nytja það, eða hinu, er þeir búa ekki á landi, sem þeir eiga, eða hagnýta það. Þessari undantekningu, sem hefur verið till. okkar, er gjarnan sleppt í andróðri gegn málinu og bændum talin trú um að Alþfl. sé að leggja til að jarðir þeirra verði af þeim teknar. Ég hygg þó, að sannleikurinn sé sá, að þetta mál sé öðru fremur hagsmunamál fyrir bændastéttina og framgangur þess muni tryggja framtíð hennar betur en flest önnur mál þegar til lengdar lætur. Hugmyndir um það, að þjóðir sem heild eigi allt land, eru að sjálfsögðu ekki nýjar af nálinni. En þróunin undanfarin ár hefur valdið því að þeim hefur vaxið ásmegin,ekki aðeins hér á landi, heldur í fjölmörgum öðrum löndum. Hagnýting landsins hefur orðið erfiðari viðfangs og hefur verið sett í mörgum löndum margs konar löggjöf um takmarkanir í því sambandi til að tryggja hagsmuni heildarinnar. Þess eru dæmi jafnvel í öflugustu auðvaldsríkjum nútímans að margs konar hlunnindi eru og hafa jafnvel lengi verið sameign, sem ekki eru það hér á landi. Ég þarf ekki að lýsa því, hvers vegna þessi þróun hefur átt sér stað. Orsakirnar hafa raunar teygt arma sína um jörðina alla, en haft áhrif í hverju einasta landi í meiri eða minni mæli og munu gera svo á næstunni. Gífurleg fjölgun mannkynsins er ein ástæða. Iðnvæðingin, sem hefur orðið til þess að maðurinn hefur lagt undir sig til eigin nota meira og meira af jörðinni, er önnur ástæða. Ýmiss konar auðlindir jarðarinnar virðast nú vera takmörkunum háðar og menn sjá fram á að þær kunni að ganga til þurrðar, og þarf ekki að rekja frekar afleiðingar af þeirri þróun. Þá hefur mengunin orðið svo margvísleg, að mönnum hefur orðið ljóst að svo getur ekki fram haldið. Þegar allt þetta kemur saman hefur það gerst að fleirum og fleirum verður ljóst hvílíkt grundvallarverðmæti landið er og hversu mikilvægt er, að vel og skipulega sé með það farið. Alþfl. lítur svo á, að það stríði gegn hagsmunum alþjóðar og réttarkennd alls þorra landsmanna að land og lóðaeigendur geti án minnstu hlutdeildar þeirra sjálfra stórhagnast á aðgerðum hins opinbera eða jafnvel á atburðum úti í heimi án þess þeir hafi nokkuð lagt fram sjálfir sem réttlæti gróða er oft á tíðum getur orðið stórfelldur. Þessi gróði getur komið til vegna breytinga á byggð, vegna hlunninda, vegna breytinga á verðlagi vöru og afurða, vegna breytinga á skipulagningu bæði þéttbýlis og í dreifbýli þar sem skipulag hefur komið til og vegna mannvirkjagerðar eða ýmissa aðgerða hins opinbera, sem oft eru ákveðnar af Alþ. og þá með það í huga að þingið eða meiri hl. þess telur þær ráðstafanir vera nauðsynlegar fyrir hagsmuni þjóðarheildarinnar. Við þurfum ekki að leita langt til að sjá og heyra dæmi um þetta hér á Íslandi í seinni tíð. Umtal um það, að ein bújörð í nágrenni Reykjavíkur kunni að seljast fyrir hálfan annan milljarð kr. þegar hennar er þörf undir íbúðarhverfi, er aðeins eitt af síðustu og grófustu dæmunum um ástand þessara mála. Þeir, sem hlýtt hafa á útvarpsþætti undanfarið, hafa heyrt kunnáttumenn víða um land gera grein fyrir því hvernig háttað er eignarhaldi jarða og hver þróun þeirra mála hefur verið, og stefnir þar víða í sömu átt. Ef við lítum á hlunnindi eða auðæfi landsins verður nú í vaxandi mæli hið sama upp á teningnum. Nú er orkukreppa um allan heim. En við höfum glaðst mjög yfir því, íslendingar, að við eigum í landi okkar feiknamikla óbeislaða orku og getum í þeim efnum aðeins ásakað sjálfa okkur fyrir að hafa ekki verið duglegri við að hagnýta og beisla þessa orku. Hér er aðallega um tvennt að ræða: annars vegar vatnsaflið og hins vegar heita vatnið. Það mun vera viðurkennt af öllum stjórnmálaflokkum og að ég hygg yfirlýst stefna ríkisstjórnar, að nú eigi á næstunni að láta hitaveituframkvæmdir og aðrar framkvæmdir til orkuframleiðslu ganga fyrir öðrum. Þetta er augljóslega skynsamleg og sjálfsögð stefna, vegna þess að með hverju húsi sem við hitum með heitu vatni getum við sparað okkur olíu sem við verðum að flytja yfir langan veg og greiða fyrir stórar upphæðir. Það er því von að mörg bæjarfélög hugsi nú til þess að koma upp hitaveitum og þeim liggur öllum nokkuð á. En það hefur komið í ljós, að mikið af þeim jarðhita, sem bæjarfélögin hafa hug á að hagnýta til hitaveitu og hentugastur er til þess, er í eigu einstaklinga. Samningar hafa víða verið teknir upp, og mér er tjáð að í a. m. k. einu tilviki hafi lögfræðingar þeirra, sem jarðhitann eiga, byrjað á að lýsa þeirri skoðun sinni að verðmæti hitans, sem fæst frá hita vatninu, sé að sjálfsögðu hið sama og gangverð olíunnar, við annað sé ekki hægt að miða. Ég skal ekki fullyrða að þeir geti knúið það fram nú þegar, að jarðhitinn á Íslandi verði metinn til jafns við olíu þegar hann er kominn inn í híbýlin og notaður, en þá gerir hann fólkinu, sem þar býr nokkurn veginn sama gagn og eitthvert ákveðið magn af olíu. En ég hygg að þeir, sem hafa glaðst yfir því hvað við eigum mikið af ónotuðum orkulindum hér á landi, hafi ekki búist við að þetta væri hugsanlegt, að það gæti komið til mála að þeir, sem eiga jarðhitann, einstaklingar, segðu við fjölmenn byggðarlög: Gerið þið svo vel, þið megið fá þennan hita, en þið verðið að greiða sama verð fyrir hitann eins og fyrir olíuna austan úr löndum! - Þetta er næsta nýstárlegt sjónarmið fyrir okkur, sem erum vön því að hitaveitur, sérstaklega þær stærstu, búa við það að bæjarfélögin eiga jarðhitann og hafa tryggt sér eignarhald á honum nógu snemma. Þess vegna hafa menn vanist við þann hugsunarhátt að heita vatnið, sem rennur upp úr jörðinni, kosti okkur nálega ekki neitt. Það er því ekki lítil breyting sem verður á öllum viðhorfum okkar þegar einkaeigendur jarðhitans boða það, að þeir eigi kröfu á að fá sama verð fyrir hitann úr iðrum jarðar eins og olían kostar okkur. Ég skal ekkert segja hvernig mál um þetta færu fyrir hæstarétti. Ég skal ekkert segja um hvernig það yrði metið af dómstólum. Við þekkjum öll eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og má vel vera að það gæti farið svo, að það reyndist löglegt að gera slíkar kröfur, þó að e. t. v. verði fyrst um sinn samið um hagstæðara verð. En ég nefni þetta sem nýtt og sláandi dæmi um það, hversu fráleitt er að auðæfi, sem við eigum í þessu landi og ekki eru allt of fjölbreytt, skuli vera í höndum einstakra manna sem hafa aðstöðu til þess að gera slíkar kröfur á hendur þjóðfélaginu fyrir afnot af þessum sömu auðæfum. Ég vil leyfa mér að fullyrða að yfirgnæfandi meiri hl. íslensku þjóðarinnar hefur haft þá tilfinningu og litið svo á, að heita vatnið væri sameign þjóðarinnar, þótt mikið af því sé það ekki. Og ég hygg, að þessi þróun mála sé enn ein röksemd fyrir þeirri kenningu okkar Alþfl. manna, að landið og hin margvíslegu auðæfi þess eigi að vera alþjóðareign og það sé í raun og veru óhugsandi til framtíðar að svo verði ekkí. Það er alveg óhugsandi. Ein af ástæðunum fyrir því, hve mat manna á landinu hefur breyst á fáum áratugum, er sú, hve þéttbýlið hefur aukist gífurlega og er það víða eðlileg afleiðing af mannfjölgun. Við höfum ekki allt of mikið af þessu að segja enn þá, því að jafnvel Reykjavík er borg af því tagi að þar getur hver sem er með 15 mín. göngu komist út í náttúruna og forðað sér af malbikinu. Engu að síður verðum við að hugsa fyrir því hvernig fólkið í þéttbýli á Íslandi á í framtíðinni að geta tekið þátt í að njóta landsins, hvernig á að tryggja því útivist og aðgang að náttúru landsins. Það verður með hverju árinu algengara, þegar menn aka um vegina á þeim mikla bílaflota, sem við nú eigum, að þar blasa við skilti um að þetta sé bannað og hitt sé bannað á girtum landsskikum. Það er alveg augljóst að mjög fljótlega verður að skipuleggja notkun landsins alls og taka m. a. tillit til hinna landlausu tugþúsunda í þéttbýlinu. Það er að vísu mikið verk að skipuleggja notkun landsins, áætla hvaða hluta þess þarf fyrir atvinnurekstur og þá auðvitað fyrst og fremst landbúnaðinn, hvaða hluta þess þarf undir byggð, sem við köllum þéttbýli og kann nú e. t. v. að verða dreifðara í framtíðinni en það er nú, enda er nú þegar komið svo að menn starfa í Reykjavík, en búa fyrir austan fjall eða undir Esju. Það þarf að taka tillit til þess hvað af landinu við viljum vernda vegna náttúruverndarsjónarmiða, það þarf að taka tillit til þess hvað af landinu við viljum taka frá fyrir fólkvanga sem útivistarsvæði, og það er mikið hagsmunamál fyrir þjóðina alla að hugsað sé fyrir því að koma byggingu sumarbústaða og sumarbúða skipulega og vel fyrir. Ef þau mál eru látin hafa sinn gang án þess að nokkur hugsi fyrir heildarsvip þeirra, þá geta orðið mörg slys víða um landið. Það eru svæði í næsta nágrenni Reykjavíkur sem eru til orðin með óskipulegri byggð sumarhúsa, sem mörg hver hafa síðar vaxið upp í að vera varanlegir bústaðir, þar sem sjá má hvernig fallegar sveitir gætu farið ef þetta væri með öllu látið óskipulagt. Þess má nefna mörg dæmi hvernig nágrannaþjóðir okkar og ýmsar fleiri hafa fyrir löngu gert sér grein fyrir því að eignarráð fallvatna t. d. séu hjá ríki eða sveitarfélögum, hvernig þessar þjóðir hafa farið með t. d. veiðivötn og önnur þau gæði sem eftirsótt eru. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta mál öllu fleiri orðum að þessu sinni, enda hygg ég að grundvallarröksemdir fyrir því, að þjóðin eigi landið, séu svo augljósar, að ég þurfi ekki að flytja um þau lengri ræðu. Ég vil þó að lokum leggja á það áherslu, að Alþfl. hefur alltaf verið þeirrar skoðunar, að land skuli með lögum byggja, og það hefur ekki hvarflað að okkur í sambandi við þetta mál eða önnur að taka eignir af mönum bótalaust, jafnvel þótt við gerum okkur ljóst að sumt, eins og t, d. jarðhitinn, hækki svo hrikalega í verði ár frá ári að það geti orðið dýrt fyrir þjóðarheildina að ná eignarhaldi á honum öllum. En ég vil taka fram, að það er ekki hugmynd okkar að það verði á nokkurn hátt gengið fram hjá eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Hitt er svo annað mál, og það snertir miklu fleira en hér er talað um, t. d. verðmæti á húsaeignum í þéttbýli og annað slíkt, að við teljum að Alþ. þurfi að íhuga hvort ekki þurfi að vera hér á landi miklu öflugri verðhækkunarskattar sem taki óeðlilegan gróða og leggi hann í sameiginlegan sjóð þjóðarheildinni til hags. Ef slík löggjöf yrði sett gæti hún haft mikil áhrif á framvindu þessara mála. Við gerum okkur ljóst, að það, sem við leggjum til, er umfangsmikið og í raun og veru fjallar till. okkar á þessu stigi aðeins um það, að sérfróðir menn verði látnir semja frv. um þessi mál, þessi frv. geti síðan komið til umr. og ef þau næðu fram að ganga, mundi að sjálfsögðu taka alllangan tíma að framkvæma eignayfirtöku ríkis eða sveitarfélaga. Og enginn vafi er á því, að það verður dýrt. En við skulum líka minnast þess, að það getur orðið mörgum sinnum dýrara við hvern áratug sem líður án þess að verkið sé hafið. Gleggsta dæmið, er það, að nú skuli lögfræðingar krefjast hins háa olíuverðs arabanna fyrir heita vatnið sem rennur úr hverunum.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér er til umr. og hv. 2. landsk. þm. hefur mælt fyrir, er vissulega stórmái og er komið þar að mjög mikilvægum þætti í því hvernig við eigum að byggja þetta land. Ég get ekki látið hjá líða að fara um þetta nokkrum orðum. Ég vil taka það strax fram, að það eru ýmis atriði í þessari þáltill. sem ganga algerlega í berhögg við þær hugmyndir sem bændastéttin í landinu almennt hefur um stöðu sína í þessu þjóðfélagi í nútíð og framtíð. Ég vil hins vegar líka taka það fram, að eignarráð á landi eru alls ekki einfalt mál, og t. d. vil ég strax taka undir það, að ég tel óeðlilegt að einstaklingar geti grætt óhemjufé á eignarráðum á landi sem verður snögglega verðmætt vegna aðgerða sem þeir eða sjálf gæði landsins eiga engan þátt í. Eins og nú er munu vera milli 4500 og 5000 bújarðir byggðar í þessu landi. Ég hef ekki nákvæma tölu u.m það, hversu margar þeirra eru í eigu þeirra bænda sem á jörðunum búa, en láta mun nærri að um 4/5 hlutar af þessum bújörðum séu í sjálfseignarábúð, en nákvæm er þessi tala ekkí. Þessar jarðir eru mjög misjafnar að almennum landsgæðum og almennu.m möguleikum til að framfleyta fólki. Þetta eru allt frá því að vera stórjarðir með margvíslegum gögnum og gæðum, bæði í ræktuðu og ræktanlegu landi, afréttarlandi og ýmiss konar hlunnindum og allt niður í það að vera jarðir sem eru erfiðar ábúðar á venjulegan mælikvarða, en geta þó sannarlega gengt miklu hlutverki í þjóðarbúskap okkar þegar á heild er litið. Ég hygg, að það sé dálítið sérstakt, að umráðin yfir þessu landi, eignarrétturinn á þessu landi, sem er í eigu, eins og ég sagði, að miklum meiri hluta þeirra sem nytja það, hann er undir flestum kringumstæðum á annan veg metinn heldur en flestar aðrar eignir sem við ráðum yfir. Ég vil nefna dæmi, öllum þeim, sem hér eru inni, er kunnugt að verðlagning á íslenskum landbúnaðarvörum fer fram samkv. sérstökum lögum. Það varpar ofurlitlu ljósi á viðhorf bóndans til landsins, að hvergi er í þessum lögum gert ráð fyrir því, að bóndinn hafi neinar tekjur af landinu sjálfu sem slíku meðan það er ekki ræktað. Það er hvergi um að ræða neins konar leigu vegna þess að búpeningurinn gangi á óræktuðu landi. Ég ætla mér ekki að fara að efna hér til mikilla umr. um verðlagningu landbúnaðarvara, en ég vil minna á þennan þátt, að það verð, sem bændum er ætlað lögum samkvæmt fyrir landbúnaðarvörur, er einungis byggt á þeim kostnaði sem þeir hafa af því að reka búskap á jörðinni. Það er ekki byggt á því að sjálft landið, beitilandið, landið sem grundvallareign gefi af sér arð í gegnum búskapinn, heldur aðeins þau mannvirki, ræktun og annar sá kostnaður sem í er lagt á landinu. Í raun og veru er það þess vegna svo, að arðurinn af sjálfu landinu til þessara nota nytjast í almenningsþágu. Ég tók eftir því í ræðu hv. 2. landsk. þm., Benedikts Gröndals, að hann nefndi það, að það væri sífellt tíðara að sæjust skilti með vegum þar sem tekið væri fram að þessi eða hin afnot af landinu eða þessi eða hinn umgangur um landið væri óheimill. Það kann vel að vera að þetta sé rétt, að þetta sé tíðara nú en það var fyrir nokkrum árum. En samt sem áður vil ég fullyrða að þetta er ákaflega fátitt. Ég minnist þess ekki að ég hafi komið nokkurs staðar að bóndabæ, þar sem stendur að vegurinn þar heim sé einkavegur. Ég minnist þess ekki, að í mínu nágrenni sé nokkurs staðar uppi skilti sem banni hinum almenna vegfaranda að ganga á landinu. En ég veit að það er ætlast til þess t. d., að hinn almenni vegfarandi eða hver sem það er raski ekki í neinu ró þess lífs sem lifir á þessu landi. Það er ekki ætlast til þess, að hann fari leyfislaust með byssu um lönd bænda nálægt heimkynnum þeirra. Og ég geri ráð fyrir því, að þótt mér sé það ekki kunnugt, að það sé allalgengt að menn ætlist til að beðið sé um leyfi ef ber eru tind til vetrarforða og annað slíkt. En ég er því ekki kunnugur, þar sem ég best þekki til, að menn hafi uppi neinar aðgerðir til þess að koma í veg fyrir að fólk geti gengið um landið og skoðað það. Það er að vísu svo, að þar sem örtröð er mest eru sums staðar hafðar uppi aðgerðir til þess að reyna að verja landið fyrir örtröðinni, einmitt á þeim stöðum sem þó er fastlega gert ráð fyrir að fólk ferðist mjög um. Í framhaldi af þessu er kannske rétt að minna á það, að til skamms, tíma voru íslendingar bændaþjóðfélag. Það mátti heita svo að allir íslendingar væru bændur allt fram undir lok síðustu aldar. Þeir voru að vísu margir leiguliðar, en þeir áttu afnotarétt af landi, ýmist sem eigendur þess eða leiguliðar. Síðan gerist sú öra þjóðfélagsþróun sem orðið hefur á þessari öld, að fólkið hefur flutt úr sveitunum til sjávarsíðunnar, og það er langt frá því að ég ætli hér að fara að harma þá þróun sérstaklega. Hún er eðlileg við þær þjóðfélagsaðstæður sem við höfum búið við, og það er ekki eðlilegt að neinn geysilegur fjöldi fólks í þessu landi lífi af landbúnaði eins og nú er háttað. Bændastéttin hefur þess vegna á vissan hátt miklu fremur en allar aðrar stéttir í landinu verið í vissri varnarstöðu. Sú stétt, sem fólkið flytur frá af einhverjum þjóðfélagslegum ástæðum, sú stétt, sem sífellt fækkar fólki í á sama tíma og fjölgar í öllum öðrum stéttum, verður á vissan hátt í varnarstöðu í þjóðfélaginu. Bændur landsins hafa á undanförnum árum alið upp mikinn fjölda fólks sem síðan hefur unnið ævistarf sitt við sjávarsíðuna. Það hefur verið fátítt að fólk hafi flutt frá sjávarsiðunni upp til sveita, þótt þess finnist dæmi. Hitt hefur gerst í stórum stíl nú á undanförnum áratugum, að ekki einungis meginhluti þess fólks, sem nær fullorðinsaldri, fer jafnótt og það er fullvaxið á vinnumarkaðinn í bæjunum, heldur hefur einnig býlunum fækkað og fólkinu, sem stundar landbúnaðinn, fækkað. Þessi staða bændanna í þjóðfélaginu eru vissulega erfið í dag. Bændur hafa að mínum dómi ekki verið eftirbátar annarra þegna þjóðfélagsins um að bæta vinnuaðferðir í sinni grein, auka framleiðslu og bæta það land, bæta þann vettvang sem þeir hafa haft til umráða. En þeir hafa samt sem áður orðið að horfa upp á það, að með mjög vaxandi framleiðslu og vaxandi hagkvæmni á ýmsan hátt hefur samt hlutur þeirra í þjóðarbúinu ekki farið að sama skapi hlutfallslega vaxandi og er ekki ástæða til að fara langt út í þá sálma. En hinu er ekki að neita, að ýmis verðmæti, sem áður var ekki mjög um hirt, hafa orðið mikilvæg á síðustu áratugum. Þar má t. d. nefna veiðirétt. Það er orðin geysileg breyting á því á skömmum tíma. Veiðiréttur í ám og vötnum er orðinn mikilvæg tekjulind í vissum landshlutum, og jarðir þær, sem eru veiðijarðir, eru orðnar eftirsóttar, sérstaklega af öðrum en bændum. Það er orðið sérstaklega eftirsótt af öðrum aðilum en bændum að fá þessar jarðir keyptar, og þær eru í háu verði þegar miðað er við það verðlag sem við getum gert ráð fyrir að venjulegur búskapur geti staðið undir á bóndabýli. Það var minnst hér mikið á jarðhitann áðan, sem er vissulega að verða mjög mikilvæg hlunnindi. Það eru mjög mikilvæg hlunnindi að hafa jarðhita á landi sínu til þess að geta hitað upp hús sitt. Og það eru vissulega mikilvæg hlunnindi fyrir þjóðina í heild, að hún eigi jarðhita sem nægir til að hita upp mikinn hluta íbúðarhúsa og annarra bygginga í landinu. Það er rétt, sem hér kom fram, að menn hafa yfirleitt fram til þessa ekki litið á jarðhita sem stórkostlega tekjulind, og meðan heita vatnið rennur upp úr jörðinni ónotað, þá er það vissulega ekki verðmætara en t. d. olíulindir sem sums staðar streymdu ónotaðar úr jörð áður fyrr. Ég veit að það má mjög um það deila, hversu hátt sé eðlilegt að meta þau hlunnindi sem jarðhiti er þegar hann kemur til nytja, og ætla ég ekki að reyna að leggja dóm á það hér. En ég vil taka undir það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að það er eðlilegt að þegar um er að ræða sölu á fasteignum, sem hafa hækkað óeðlilega í verði vegna aðgerða sveitarfélags eða fyrirhugaðra aðgerða samfélagsins á einhvern hátt, þá séu slíkar sölur skattlagðar sérstaklega. Það kunna að verða deildar meiningar um þetta, en ég er þeirrar skoðunar, að til séu ýmsar aðrar aðferðir til þess að koma í veg fyrir óeðlilegan hagnað af því að eiga land eða óeðlilega sölu landeigna heldur en að koma öllu landi í eigu ríkisins eins og stefnt er að með þeirri hugmynd sem er á bak við þessa till. Ég vil taka það skýrt fram, að í þessari till. stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar, að stefnt skuli að því að allt land verði alþjóðareign (eign ríkis eða sveitarfélaga), en bújarðir verði í eigu bænda þegar þeir kjósa þann hátt fremur en að hafa lönd sín á erfðafestu. Ríki og sveitarfélögum skal þó tryggður forkaupsréttur á öllu landi.“ Ég get ekki skilið þessi ákvæði öðruvísi en svo, að það sé beint og krókalaust að því stefnt með þessari till., að á alllöngum tíma verði allt land í eigu ríkisins og það hljóti að fara svo smám saman að það verði ekkert af landinu í eigu bænda. Ég hef rætt hér nokkuð um afnot af landinu. Ég vil taka undir það og lýsa því sem skoðun minni, að ég tel mjög nauðsynlegt að skipulagning landsins alls og skipuleg not landsins séu aukin frá því sem nú er. Ég álít, að það sé fráleitt að það sé nokkurs staðar reistur sumarbústaður á landinu án þess að hann komi inn í heildarskipulag landsins. Ég tel. að það sé algerlega nauðsynlegt að skipuleggja sumarbústaðahverfi, og ég tel líka, að það sé algerlega nauðsynlegt að skipta afnotum landsins niður þannig að það séu víss svæði sem allir landsmenn, hvort sem þeir eru þéttbýlisbúar eða ekki, eiga fullkomlega frjálsan aðgang að. Ég lýsti því áður, að ég tel að íbúar landsins hafi átt mjög frjálsan aðgang að því landi sem er í einkaeign á Íslandi í dag. En mér er ljóst að með auknu fjölmenni getur þetta nokkuð breyst. Og ég verð að lýsa því sem minni skoðun, að ég held, að viðhorfið í þessu verði nákvæmlega sama, hvort sem landið er í eigu þess, sem á því býr, eða eign alþjóðar og sá, sem býr á landinu, er leiguliði ríkisins. Það álit ég að skipti ekki máli í þessu sambandi. Það, sem þarna skiptir máli, er að það hljóta að vera einhver mörk, þar sem rekast á hagsmunir þess, sem nytjar landið til venjulegra búskaparnota, og hins, sem nytjar landið til þess að skoða það, til þess að ganga um það. Ef örtröð verður af þeim mönnum, sem vilja og vissulega þurfa að hafa land til að ganga á, þá hljóta þar að vera einhver mörk þar sem ekki verður lengra gengið, alveg á sama hátt og hér í þéttbýlinu þar sem ég hygg að menn geri ekki ráð fyrir að sé ótakmarkað gengið um lóðir við íbúðarhús. En ég vil ítreka það, að meðan ástandið er svipað því sem nú er, þá er víðast lítil ástæða til þess að amast við umferð þéttbýlisbúa um lönd bænda. Ég kom að því áðan, að bændastéttin hefur verið að undanförnu í vissri varnarstöðu. Meðalaldur bænda í dag er hár og bændum hefur farið fækkandi, jarðir og heilir sveitarhlutar hafa farið í eyði og annars staðar hafa sveitarfélög dregist saman, þannig að byggðin nær yfir minna svæði en áður. Þetta er allt saman þróun sem ég tel á ýmsan hátt eðlilega. En ég verð að lýsa því sem minni skoðun að ég fæ ekki séð að það sé á nokkurn hátt þjóðfélagsleg nauðsyn að umráðaréttur yfir jörðunum verði tekinn af bændunum. Ég tel, að bændurnir hafi umgengist land sitt á þann veg, að sú umgengni og þau not, sem þeir hafa haft af landinu, gefi ekki neitt tilefni til slíkrar ráðstöfunar sem hér er talað um. Ég get fallist á það, að þegar um er að ræða sölu jarða, verslun með jarðir, þá sé höfð á því gát fyrst og fremst þannig, að verði jarðanna sé þann veg í hóf stillt að þeir, sem vilja búa, geti keypt jarðirnar til eigin nota. Ég vil endurtaka það, að yfirleitt, þó að megi finna undantekningar frá því, þá er það svo, að það er ekki verð landsins sjálfs sem hefur ráðið um verð þegar jörð er seld. Fyrst og fremst hafa það verið byggingar og framkvæmdir á jörðunum sem gengið hafa kaupum og sölum. En þegar land verður einhverra hluta vegna sérstaklega eftirsóknarvert af þéttbýlisbúum, þá kemur upp það viðhorf að einkum þéttbýlisbúar bjóða háar upphæðir í jarðirnar, svo háar upphæðir, að bændur hafa ekki getað keppt við þá í einstökum tilfellum. Þarna tel ég að sé mjög nauðsynlegt, að sveitarfélögunum sé gert fært og kleift að eignast þau lönd, sem bændur treysta sér ekki af einhverjum ástæðum til að eignast. Ég tel, að með skipulagningu og skipulagsskyldu sé hægt að halda verði lands svo í hófi að þar verði ekki u m neinn annarlegan hagnað að ræða fremur en á hverjum öðrum fasteignum, og ég tel, að þetta beri að gera. Það hefur verið sýnt hér á þinginu, ég held á síðasta reglulegu þingi, frv. til jarðalaga og einn meginþátturinn í þessu frv. er einmitt sá, að þannig verði gengið frá að ekki sé hætta á því að einstaklingar, sem ekki ætla sér að nytja landið sjálfir, eignist það, og þar á ég fyrst og fremst við bújarðir. Hér hefur verið talsvert minnst á veiðirétt og til þess jafnað, að jafnvel í kapítalískum löndum vesturálfu sé veiðiréttur í almannaeigu. Ég vil taka það fram, eins og ég hef áður sagt, að einmitt ein ástæðan til þess að ég tel að veiðirétturinn þurfi og eigi að vera í eigu þeirra sem byggja landið, sá sem hefur tekið þann kost að vilja halda áfram að stunda þá atvinnugrein, sem við höfum kallað landbúnað, og búa í sveit, oft við þrengri kost en þéttbýlisbúinn og ýmiss konar óþægindi sem þéttbýlisbúinn sleppur við, þó að hann njóti líka ýmislegs hagræðis sem er alls ekki rétt að vanmeta, þá tel ég að það styrki byggðina í sveitunum og styrki bóndann til þess að gegna sínu hlutverki í þjóðfélaginu að hann hafi fullan umráðarétt yfir því landi sem hann býr á, hann hafi rétt til að nytja það gras sem upp úr jörðinni sprettur og hann hafi rétt til þess að hafa afnot af þeim hlunnindum sem jörðinni fylgja, hvort sem það eru veiðihlunnindi í fallvötnum, stöðuvötnum eða í sjó. Það má vafalaust um það deila, hversu verðleggja beri þessi hlunnindi. Það eru ýmis atriði sem þar koma til greina, en ég álít, að þegar rekast á alþjóðarhagsmunir og hagsmunir einstaklinga, þá höfum við lög sem heimila að þeim eignum, sem alþjóð getur ekki án verið, sé komið í hendur ríkisins með eðlilegum og löglegum hætti - á ég þar við lög um eignarnám - og það þurfi ekki að setja sérstök lög um að allt land hverfi til ríkisins þess vegna. Ég ætla ekki að hafa þetta mál öllu lengra, enda er það þegar orðið langt. En ég vil vekja athygli á því, að í þessari ályktun er gert ráð fyrir að ríkisstj. verði falið að láta sérfróða menn semja frv. að l. um eignarráð og eignarréttindi þjóðarinnar yfir byggðu landi og óbyggðu. Ég verð að viðurkenna það, að mér er ekki alvegljóst, hverjir hinir sérfróðu menn geta verið um þessa hluti. Það finnst mér dálítið óljóst. Ég veit ekki til þess að við eigum menn sem eru út af fyrir sig sérfróðir í því hvernig eignarhaldi á landi verði best fyrir komið. Ég vil svo að lokum lýsa því yfir, að ég tel þessa þáltill. ekki tímabæra og ég mun greiða atkv. á móti henni, þegar hún kemur til atkv. hér í hv. Sþ. Ég vil vænta þess, að hv. flm. kanni sem best má verða hvernig eignaraðild bænda á landinu er háttað, hvernig þeir hafa farið með þessa eignaraðild sína á landinu og hvernig landið allt hefur verið notað í alþjóðarþágu þrátt fyrir það að það hafi verið talið í eigu einstakra bænda.



Herra forseti. Á nokkrum undanförnum þingum hafa hv. þm. Alþfl. flutt till. til þál. um eignarráð á landinu, gögnum þess og gæðum. Þessi till. hefur verið ítarleg, hún hefur verið í nokkrum skýrt mörkuðum töluliðum og hún hefur haft þann tilgang að færa allt land og öll landsréttindi úr eigu einstaklinga og í hendur ríkisins. Það er rétt, sem hv. 2. landsk. þm., 1. flm. till. nú, greindi, að gerð hefur verið sú undantekning frá reglunni, að bændur geti átt bújarðir sínar eða megi eiga bújarðir sínar á meðan þeir kjósa þann hátt fremur. En þó er svo um hnúta búið, að þessi eign bændanna hlýtur að færast í hendur ríkisins fyrr eða siðar, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði grein fyrir. Ég held, að það orki ekki tvímælis að þessi tillöguflutningur á undanförnum árum hefur verið mesta aðför að eignarréttinum í þjóðfélaginu sem gerð hefur verið hér á hinu háa Alþingi. Sú till., sem nú liggur fyrir, er í nokkuð breyttu formi. Hún er óljósar orðuð en fyrri till. af sama tagi, og það er jafnvel svo, að seinni mgr. samrýmist varla þeirri fyrri. Þetta virðist vera gert til þess að reyna að slá ryki í augu fólks, að draga úr hinum beina tilgangi till., sem sé þeim að þjóðnýta landið, gögn þess og gæði, ef það mætti verða til þess að hún gengi fremur í augu fleiri en áður var. Samt sem áður liggur það ljóst fyrir, að andi till. og tilgangur allur er enn hinn sami, hann er óbreyttur frá því sem áður var, þjóðnýting landsins og að koma yfirráðum þess í hendur opinberra aðila, - nú segir: ríkis- eða sveitarfélaga, og er það ný skilgreining á því hvað sé alþjóðareign, - ef tiltekin verðmæti í eigu sveitarfélags, þá séu þau alþjóðareign. Það er ný skilgreining fyrir mér. Ég þarf kannske ekki að flytja langa ræðu um þetta mál nú, vegna þess að mér nægir að vitna til þess sem ég sagði í þessum ræðustól fyrir 2–3 árum um afstöðu mína til þessa máls. Ég vil þó láta nokkur orð falla um þetta efni. Till. eins og hún liggur nú fyrir, að stefnt verði að því „að land allt verði alþjóðareign (eign ríkis og sveitarfélaga), en bújarðir verði í eigu bænda þegar þeir kjósa þann hátt fremur en hafa lönd sín á erfðafestu,“ eins og segir í fyrri mgr., og enn fremur, að ríki og sveitarfélögum skuli „þó tryggður forkaupsréttur á öllu landi,“ er með þeim hætti, að það mætti e. t. v. skilja á þann veg að bújarðirnar í landinu ættu að verða áfram í eigu bænda sjálfra, að meginhluti af óbyggðu landi, sérstaklega afréttirnar allar, sem eru meginhluti af óbyggðu landi á Íslandi, ættu áfram að vera í eigu þeirra sem þær eru nú, vegna þess að þær eru að meginhluta í eigu sveitarfélaga, í eigu upprekstrarfélaga sem ýmist eru eitt sveitarfélag eða fleiri. Það mætti ætla, að fallvötnin, árnar, sem falla um byggðir og óbyggðir, ættu áfram að vera í eigu þeirra sem þær eiga nú, vegna þess að áin, sem rennur við túnfótinn á tiltekinni jörð, er óaðskiljanlegur hluti jarðar. Sömu sögu er að segja um stöðuvötn o. s. frv. En það kveður við annan tón þegar kemur í síðari mgr. till., því að þar er megininntakið það, að skipa skuli til þess sérfróða menn að semja frv. að l. um það, hvernig eignarráð og eignarréttindi á landi skuli færast yfir í hendur ríkisvaldsins. Og í lok þeirrar mgr. segir: „Glöggt verði kveðið á, hvernig landareign og landsnytjar færist úr einkaeign í eigu ríkisins og hvernig bætur skulu reiknast fyrir.“ Þarna kemur það sem sé ljóst fram, alveg öfugt við það sem gerðist í hinni fyrri mgr., að enn er stefnt í hina sömu átt, að það sé tilgangurinn að koma landinu öllu í eigu ríkisins, e. t. v. í sumum tilvikum í eigu sveitarfélaga, en þó er þjóðnýtingin höfuðatriði. Ég er þeirri stefnu, sem þarna kennir fram, gersamlega andvígur. Ég tel að hún sé óheppileg og mundi leiða til ástands, sem ég held að yrði ekki a. m. k. sveitum landsins og þeim, sem þar búa, til góðs. Ég vil minna á það, að nú munu vera um 800–900 jarðir og jarðeignir á landinu í eigu ríkisins. Þessar jarðir hefur ríkið nýtt með ýmsu móti. Sumar þeirra eru leigðar bændum til ábúðar, aðrar eru það ekki, þær eru eyðijarðir, og enn aðrar eru nýttar með þeim hætti sem a. m. k. umdeilanlegt er að formi til. Ég skal ekki fara lengra út í þá sálma, og væri hægt að gera það síðar ef tilefni gæfist til. Hins vegar lít ég svo á eftir minni þekkingu og mínum kunnugleika, að yfirleitt megi segja að þær jarðir, sem eru í ríkiseign, í opinberri eigu og leigðar eru bændum, þekkist nokkuð úr vegna þess að þar er yfirleitt um síðri búskap að ræða þar er ekki eins mikið keppikefli bóndans að prýða og fegra jörðina eins og er þar sem hann á ábýlisjörðina sjálfur. Slíka sögu held ég að megi rekja gegnum sveitir landsins um allt Ísland, og það er e. t. v. órækasti vitnisburður um það, hver kjölfesta sjálfseignarábúð bænda er á jörðum. Hún er að mínum dómi óumdeilanleg kjölfesta landbúnaðarins. Ef þessi eignarréttur yrði upp hafinn, þá mundi það leiða til þess að ótvírætt los kæmi á búrekstur í landinu. Það mundi leiða til þess, að sú ánægja, sem því fylgir fyrir hvern bónda að búa á eigin jörð, hyrfi, og hann legði ekki eins hart að sér við að bæta landið, gera umbætur í framkvæmdum og fegrun landsins á sínu býli. Hún mundi koma fram í því, að það yrði los á ótrúlega mörgum bóndanum, hann væri ekki lengur sjálfs sín herra á eigin landi, hann væri leiguliði hins opinbera og það hefði svo í för með sér að sú tilfinning, sem sjálfseignarbóndinn ber í brjósti gagnvart sínum búrekstri og sinni jörð, hverfur. Ég get mætavel skilið það, að hv. 2. landsk. þm. eigi erfitt með að skilja þessa tilfinningu hins íslenska bónda. Ég veit þó, að hann hefur um mörg ár haft kynni af íslenskum landbúnaði og haft kynni af mörgum íslenskum bændum, enda starfað í þeirra þágu. En þó hefur hann, að ég hygg, aldrei komist í þessa aðstöðu sjálfur. Ég held, að það væri mjög til hins verra, og tek undir það með hv. síðasta ræðumanni, hv. 6. þm. Norðurl. e., að það mundi veikja mjög byggð í sveitum landsins ef árnar yrðu skildar frá jörðunum með sérstakri lagasetningu og þær gerðar að ríkiseign, og sama er að segja um stöðuvötnin. Það mundi ótvírætt verða til þess að kippt væri spæni úr aski bóndans með þeim hætti, að ef hann ætti að lifa í þessu landi yrði að bæta upp á annan veg. Það mundi þá þýða það væntanlega, að landbúnaðarafurðir, sem oft þykja í ærið háu verði, yrðu að hækka. Það mundi einnig þýða það, að upp yrði sett sérstök stjórnarráðsskrifstofa hér í Reykjavík til þess að fara með þessi verðmæti og útdeila þeim til landslýðsins. Ég veit ekki, hvort nokkur trúir því hér inni, að með þeim hætti yrði betur á þessum málum haldið. En það er víst, að ég trúi því ekki. Eins og ég sagði áðan gagnvart hálendi landsins, þá er meginhluti þess óskorað í eigu sveitarfélaga og stundum nokkurra sveitarfélaga saman, þ. e. upprekstrarfélaga. Um nokkur landssvæði af hálendinu er deilt hver eigi, og væri auðvitað þarft að skera úr því hið fyrsta. En ég held, að það mundi einnig rýra mjög kost þeirra sem sveitir byggja, ef það ætti að taka þessa eign af sveitarfélögunum í strjálbýli. Nú er það svo, að ef hið opinbera telur sig þurfa að nýta tiltekna eign í almannaþágu, þá eru nægar lagaheimildir fyrir því að taka þær eignarnámi. Ef um er að tefla t. d. jarðhita, sem hv. frsm. ræddi mjög um, þá hefur það fram undir þetta a. m. k. verið regla, eftir því sem mér hefur verið sagt frá, í sambandi við eignarnám eða mat, hvort sem það hefur verið eignarnámsmat eða mat á jarðhitaréttindum, að þau hafa ekki verið talin í ákaflega háu verði, séu þau verðmæti óvirkjuð af þeim sem áttu. Nú kann þetta að hafa breyst á allra síðustu árum með tilliti til orkukreppunnar. En þrátt fyrir það er þarna opin leið eftir íslenskum lögum, eins og þau eru í dag, að taka þessi réttindi eignarnámi, ef almannaheill krefst, svo fremi að samningar náist ekki. Það þarf því ekki þjóðnýtingu þessara verðmæta um land allt til þess að geta nýtt þau í þágu almenningsheilla. Það er algerlega ljóst. Það er gert mikið úr því, að það þurfi að koma í veg fyrir brask með jarðir og landsréttindi. Víst er það, að þar er við vandamál að etja, og kunna að vera til ýmsar leiðir í því sem réttlætanlegt sé að fara, aðrar en þær að þjóðnýta landið allt. Hins vegar er það eitt meginatriði í slíkum tilvikum í mínum augum að búa svo um hnúta, að sveitarfélög geti nýtt forkaupsrétt, en forkaupsrétturinn, sem sveitarfélög hafa á öllu landi í sínu umdæmi, öllum jörðum, hefur verið að meira eða minna leyti óvirkur vegna fjárskorts sveitarfélaganna. Það gæti verið réttlætanlegt að taka hluta af söluverði fasteigna til sveitarfélags til þess að auðvelda sveitarfélögum að nýta kaupréttinn. Það gæti verið réttlætanlegt, þó því aðeins að verð á þeim fasteignum færi yfir venjulegt söluverð eða eitthvað tiltekið mark yfir fasteignamatsverð. Það er ein af þeim leiðum sem gætu komið til greina. Ég vil taka það fram út af þeim umr., sem hér hafa orðið í sambandi við afnot þéttbýlisfólks af landinu, að nauðsynlegt er að búa svo um hnúta að fólk geti átt frjálsan aðgang að landi. Þetta er að sumu leyti skipulagsatriði, eins og hv. 6. þm. Norðurl. e. minntist á. Að sumu leyti er það málefni hvers byggðarlags að búa svo um hnúta, að þar sé hægt að hafa frjálsan aðgang að ákveðnu landssvæði, og það er að mínum dómi heppilegast og langsamlega líklegast til þess að vel megi fara, að slíkt land sé í eigu þess byggðarlags, en ekki í ríkiseigu. Ég vil taka það fram út af sumarbústaðahverfum eða landi undir sumarbústaði, að ekki þarf að vera jafnmikið skipulagsleysi á þeim málum og oft hefur verið, vegna þess að samkv. náttúruverndarlögum er óheimilt að reisa sumarbústað á landi nema með leyfi sveitarstjórnar. Sveitarstjórn getur því eftir gildandi lögum haft á því full tök, hvernig á þeim málum er haldið, og þarf enga þjóðnýtingu til. Það er sannarlega tímabært og alveg rökrétt framhald af tímans rás að sveitarstjórnir, hvar sem er á landinu, hugi að þessu efni og í fyrsta lagi láti ekki rísa upp sumarbústaði án skipulags og taki það beinlínis til meðferðar að koma upp skipulögðum sumarbústaðahverfum þar sem það hentar. Ég tel fráleitt, að það mundi takast betur þó að með það færi einhver deild í stjórnarráðinu hér í Reykjavík. Ég skal ekki lengja þetta mál mikið, ég tel mig ekki þurfa þess vegna ræðu minnar hér fyrir 2–3 árum. Ég vil aðeins bæta því við það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði um einkavegi, þar sem frsm. ræddi um að sums staðar væri komið að lokuðum hliðum, bönnuð yfirferð yfir landið, að ég held að þetta tíðkist yfirleitt ekki á jörðum sem eru í eigu bænda sjálfra. Ég hef ekki rekið mig á það. Hins vegar verð ég var við þetta í allmörgum tilvikum á þeim stöðum þar sem land og jarðir eru í eigu annarra aðila, og það kynni svo að fara, ef tiltekin stjórnarráðsdeild færi að deila út landinu, að þá þættust þeir aðilar, sem fengið hafa afnot af því, vera þess megnugir að loka því í meira mæli en gert hefur verið til þessa. Ég held, að þjóðnýting landsins mundi verka öfugt í þessu efni. Það yrði í miklu meira mæli komið að lokuðum hliðum, í mun meira mæli stæði við tiltekinn vegarspotta: „Einkavegur. Óviðkomandi bannaður aðgangur.“ Þetta held ég að hv. 2. landsk. þm. ætti að hugsa um í sambandi við þennan tillöguflutning sinn. Ég þekki ekki það umhverfi, þar sem vegfarendur koma að lokuðum hliðum bænda, ég þekki ekki þær jarðir. E. t. v. þekkir hv. þm. Benedikt Gröndal þær. Ég held einmitt, að einnig í þessu tilviki yrði skipt um til hins verra ef landið yrði, eins og hann nefnir það, alþjóðareign. Ég ítreka aðeins þá skoðun mína, að sjálfseignarform bænda á jörðum er kjölfesta landbúnaðarins. Sé þessari kjölfestu varpað fyrir borð mun staða landbúnaðarins í framtíðinni vera ótrygg. Það mun verða ótrygg búseta bænda á jörðum og það hverfur sú tilfinning úr brjósti bænda, sem því fylgir að búa á eigin jörð. Með því væri stefnt að mínum dómi til mikilla óheilla. Ýmsir hafa velt því fyrir sér á þeim árum, sem liðin eru frá því að hv. þm. Alþfl. hófu að flytja till. af þessu tagi, hvað fyrir þeim vakir. Sumir halda því fram, að þeir séu einungis að dusta rykið af gömlum sósíalískum stefnuskráratriðum til þess að sanna, að þeir séu vinstri flokkur, til þess að koma þeirri hugsun á framfæri, að þeir séu róttækur flokkur, e. t. v. róttækari en aðrir flokkar á Íslandi. Aðrir halda, að hér sé einungis um að ræða heldur ómerkilegt áróðursplagg sem þeir séu að veifa framan í þjóðina ár eftir ár, af því að þeir telji sér það hagkvæmt fyrir vissan hluta fólks og það geti e. t. v. orðið til þess að einhverjir glepjist til fylgis við þá af þeim orsökum. Ég held, að þessi síðari tilgáta sé ekki fjarri lagi, ef litið er á framvindu þessa máls á hv. Alþ. bæði fyrr og nú. Till. þessi hefur ekki hlotið afgreiðslu Alþ. til þessa. Þess hefur ekki orðið vart, svo að ég viti, að hv. flm. till. hafi ýtt þar mikið á eftir. Ég spurði um það hjá skrifstofu Alþ., hvort fulltrúi Alþfl. í þeirri hv. þn., sem þetta mál fékk til meðferðar á síðasta Alþ., hefði skilað áliti. Svo var ekki. Nál. hefur ekki verið skilað af stuðningsmönnum þessarar till. Till. nú var flutt snemma á yfirstandandi Alþ., löngu fyrir jól. 6. mars er fyrst mælt fyrir till. Hefur hún þó lengi staðið í efstu röð á dagskrá Sþ., þess fundar er fjallar um till. til þál. Það er því a. m. k. ekki fast eftir því gengið af flm. till. að ýta henni áfram eða koma henni til afgreiðslu. Ég vil aðeins ýta á eftir því fyrir flm., að þessi till. hljóti nú afgreiðslu. Ég held, að það sé ekkert við það unnið að vera að veifa þessu máli framan í landslýðinn ár eftir ár, þing eftir þing, án þess að taka það einu sinni til formlegrar og endanlegrar afgreiðslu á Alþ. Þess vegna skora ég á þá hv. þn., sem fær þetta mál til meðferðar, að skila fljótt og vel áliti um það og taka það til afgreiðslu. Ég hef það traust á hinu háa Alþ., að ég efast ekki um hver sú afgreiðsla verður.



Herra forseti. Þessi till. um eignarráð á landinu er uppvakin hér á Alþ. eina ferðina enn og allir hv. þm. Alþfl. hafa skrifað upp á hana. Þeir eru að vísu færri á þessu þingi heldur en þeir voru í fyrra. Þetta ber vott um mikinn hugsjónaeld og stefnufestu, enda er nú þetta kannske orðið eitt eftir af fáum sósíalistískum úrræðum þessa flokks. Það er höfð svo mikil viðhöfn á málinu, að formaður flokksins, hv. þm. Benedikt Gröndal, fylgir till. sjálfur úr hlaði, en ekki hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason eða Sighvatur Björgvinsson sem hafa þó verið sporléttari upp í ræðustólinn að undanförnu. Hv. 1. flm. mælti fyrir málinu af mikilli prúðmennsku, svo sem hans var von og vísa. En þrátt fyrir það tel ég að þetta sé slæmt mál, og ég felst ekki á röksemdafærslu hans þótt prúðmannleg væri og hófsamleg. Ég er honum sammála um það, að viðskipti með jarðir, viðskipti með lönd eru mikið vandamál. Á síðasta vetri lá fyrir hv. Alþ. frv. til jarðalaga. Því miður varð það frv. ekki útrætt á því þingi. En ég vonast eftir því, að það verði lagt fram á þessu þingi og hljóti afgreiðslu, vegna þess að í því frv. eru einmitt þau ákvæði sem koma til með að geta komið þessum málum í viðunandi horf. Um það er ég sammála hv. 1. flm. að útivist er holl og nauðsynleg hverjum einstaklingi og hana er sjálfsagt að tryggja og bændur amast ekkert við henni, það er síður en svo. Það þarf að sjálfsögðu að hafa á henni skipulag, það verður að sjálfsögðu að hafa skipulag á nýtingu lands og umgengni við landið. Það er hér minnst á veiðiskapinn. Það þarf að hafa skipulag á veiði lax og silungs, því að annars blasir við rányrkja annars blasir við óbætanleg rányrkja ef þau mál eru ekki leyst á félagslegum grundvelli. Það verður að fara vel og skipulega með landið, ég er sammála hv. 1. flm. um það. Í grg. koma fram andmæli við því, að einstakir bændur hafa bannað rjúpnaveiði í löndum sínum. Mér finnst skiljanleg afstaða bænda að færa fætur við því, því að því miður held ég, að óhætt sé að fullyrða, - að hér á landi tíðkist óvitaskapur í meðferð skotvopna. Það þarf að koma miklu betri skipan á meðferð skotvopna almennt í landinu heldur en nú er. Og það hefur borið að höndum hörmulega atburði vegna eftirlitsleysis og skipulagsleysis. Það eru þess meira að segja dæmi, að bóndi, sem fór að fé sínu, varð fyrir skoti veiðimanns, og búpeningur hefur hvað eftir annað, svo að mér sé kunnugt um, orðið fyrir skotum, væntanlega slysaskotum fremur en að um beint kæruleysi hafi verið að ræða. En það er þetta um umgengnina við landið. Ég hygg,að hún verði á engan hátt betur tryggð en með eignar- og yfirráðarétti bænda, ekki betur tryggð með nokkru öðru því skipulagi sem mér kemur í hug. Þessu valda fyrst og fremst tengsl bænda við landið, bæði efnahagsleg og ekki síður tilfinningaleg. Það eru bæði tengsl bóndans við bújörð sína og kannske ekki síður við afrétt sinn. Ég held, að skásta tryggingin fyrir skynsamlegri notkun landsins, fyrir skynsamlegri varðveislu landsins sé einmitt í því fólgin að þessi réttur verði virtur áfram. Ég vil benda á að það sé alveg tvímælalaust, að búskapur á sjálfseignarjörðum sé eðlilegri en á leigujörðum. Það er að vísu hægt að nefna þess ýmis dæmi að leiguliðar hafi búið vel, þeir hafa búið vel á öllum öldum. En þess eru þó fleiri dæmi að sjálfseignarbændur hafi búið vel. Ég ætla ekki að fara að ræða hér um friðhelgi eignarréttarins. Það hafa verið fluttar einmitt um þessa till, á undanförnum þingum skilmerkilegar og fræðilegar ræður um eignarrétt, og ég held að það sé útrætt um það, að þetta sé aðför að honum. Hv. þm. Ingi Tryggvason ræddi nokkuð úr þessum ræðustól áðan um stöðu bóndans í þjóðfélaginu. Þessi þáltill. er í mínum huga að nokkru leyti angi af þeirri áráttu að vera að agnúast út í bændur. Sumir þm. Alþfl. hafa gert sig seka um það, og nú á síðustu og verstu tímum hefur annað aðalmálgagn Sjálfstfl. tekið undir þann söng og gersamlega yfirgnæft þá sem tóninn gáfu í upphafi, Þessi till. hefur ekki verið afgr. á undanförnum þingum. Ég er alveg sammála hv. þm. Pálma Jónssyni um það, að ég held að það sé kominn tími til að hún hljóti afgreiðslu. Ég vænti þess, að nú verði orðið við því og hún verði afgreidd og afgreidd á þann hátt að hún verði felld.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessa till. að þessu sinni. Fyrir nokkrum árum, þegar hún var flutt, ræddi ég um hana úr þessum ræðustól og ég þarf ekki að endurtaka neitt af því sem ég sagði þá. Þá fjallaði ég fyrst og fremst um það, hver ætti landið og hvaða tilhögun á eignarréttinum ég teldi farsælasta. Það, sem kemur mér til þess að taka til máls að þessu sinni um till., er í raun og veru aðeins tvennt sem kom fram í máli flm., hv. 2. landsk. þm., og það voru vangaveitur hans um það, á hvern hátt ætti að tryggja þéttbýlisfólki aðgang að landinu, og í öðru lagi sú fullyrðing hans, að í eignarlöndum væru uppi skilti sem bönnuðu vegfarendum eitt og annað, umferð með skotvopn og annað því líkt. Ég verð þó að segja, áður en ég sný mér að þessum tveimur þáttum, að ég sé ekki, að eins og þessi till. er upp byggð geri hún ráð fyrir í raun og veru neinum breytingum frá því sem er um eignarráðin, því að eins og kom fram í máli hv. þm. Pálma Jónssonar áðan, þá er gert ráð fyrir því að það sé kölluð alþjóðareign ef sveitarfélag á land og ríkið, því að það mun rétt vera, þau eiga megnið af hinu óbyggða landi, þó að ein og ein bújörð sé talin ná inn á hið óbyggilega land. „En bújarðir verði í eigu bænda þegar þeir kjósa þann hátt,“ segir hér, svo að mér er ekki alveg ljóst til hvers þessi till. er flutt, ef þetta er efni till., nema það komi þá í ljós, sem lítilsháttar var ýjað að áðan, að í síðari hlutanum væri verið að gera ráð fyrir allt öðru en í fyrri hlutanum. En mig langaði aðeins til að koma nánar að þessu með þéttbýlisfólkið og aðganginn að landinu. Í grg. með till. er sagt svo: „Hinn landlausi meiri hluti þjóðarinnar, sem í þéttbýli býr, hefur mikilla hagsmuna að gæta. Á þetta minna sífelldar auglýsingar í haust á banni við rjúpnaveiðum á stórum svæðum landsins.“ Eins og kom fram í máli hv. 3. þm. Norðurl. v. er í raun og veru ekkert undarlegt þótt þeir, sem hafa not af rjúpnaveiðilöndum, vilji vita af því þegar skotmaður er á ferð og óski þess vegna eftir því að menn, sem ætla sér til rjúpnaveiða, fari ekki um löndin til þess að skjóta rjúpur nema þeir biðji um leyfi. Það er ekki óskað eftir því að menn biðji um leyfi til þess að neita þeim, heldur til þess að vita um það að menn eru á ferð með skotvopn, til þess að þeir eyðileggi ekki bæði búfénað og mannfólkið, sem allt getur komið fyrir eins og menn hafa farið kæruleysislega með þessi áhöld. Ég hef af því reynslu heima á minni jörð, að þar er mikið sótt eftir því að skjóta grágæs þegar veiðitíminn er, og ég fer hiklaust til og aðvara þá menn sem koma með byssur, ef þeir hafa ekki komið heim á bæinn og beðið um leyfi. Þá er farið að athuga hverjir þar eru á ferð. En ég man ekki til þess, að ég hafi nokkurn tíma neitað manni um leyfi til þess að skjóta gæsir, nema ég hef mátt til að aðvara þá þegar á sömu svæðum hefur verið svo þétt af sauðfé að það hefur ekki verið hættandi á að skjóta á þeim landssvæðum. Það eru þess vegna engin undur þó að þessi bönn eða þessar auglýsingar um veiðibann séu settar fram. Þær eru, eins og ég segi, ekki settar fram í því skyni að það skuli alls ekki vera stundað að neinu leyti, heldur einungis til þess að maður geti haft veður af því þegar slíkir skotmenn eru á ferð. Ég vil benda á það, að þegar hefur verið gert nokkuð að því að tryggja fólki aðgang að landinu. Það má minna á þjóðgarða og fólkvanga sem þegar hafa verið settir upp. Ég þarf ekki að fara að telja þá upp. En hér í næsta nágrenninu hafa nokkur sveitarfélög, sem eiga sameiginlegt land hér uppi í heiðinni, bundist samtökum um að koma upp fólkvangi til þess að fólk hefði þar land að ferðast um. Það er þetta sem ég held að fari mjög í vöxt, vegna þess að fólkið sem býr í landinu, dreifbýlinu, og á landið, finnur það ekki síður en þeir, sem eru inni í þéttbýlissvæðunum, hvers virði það er að geta gengið um og komist í snertingu við náttúruna. Ég kvíði því þess vegna ekki að til þess að fólkið geti notið landsins þurfi að breyta um eignarráð á því. Hv. flm. sagði áðan, að í eignarlöndum væru uppi skilti sem bönnuðu vegfarendum hvaðeina. Ég verð að segja það, að ég kannast ekki við að hafa orðið þessa var. Það eru að vísu til eignarlönd sem ég sé að eru afgirt og þar stendur á hliðinu: „Einkavegur. Óviðkomandi bannaður aðgangur.“ Og svo er hengilás. En það eru ekki bændur sem hafa gengið svona frá. Það eru þeir sem hafa fengið sér sumarbústaðaland úti í dreifbýlinu, sem hafa þóst þurfa að hafa þessa aðferð til þess að vernda eign sína. Ég held að þetta sé óheppilegt og við þyrftum að hafa önnur ráð til þess að varðveita eignir okkar heldur en þær sem þarna er lýst. En ég vísa því á bug, að það sé algengt í eignarlöndum manna að setja upp bönn með skiltum svo að vegfarendur komist ekki um löndin. Hins vegar verður því ekki á móti mælt, að á þeim stöðum, sem ríkið hefur tekið til sinna afskipta í þjóðgörðum og skógræktarlöndum og fólkvöngum, þar hafa umráðamenn þessara staða neyðst til að setja upp skilti til þess að segja fólki til um það hvað því er leyfilegt og hvað ekki, svo að ég er alveg sannfærður um að þó að allt land yrði eign ríkisins, þá mundi ekki fækka þeim skiltum sem tilkynntu bann við einu og öðru, þeim mundi stórfjölga. Ég ætla ekki að lengja umr. meir en þetta um málið að þessu sinni. Ég vildi gjarnan, að afgreiðslu þess yrði hagað svo að þessu sinni að maður fengi tækifæri til að taka það betur til meðferðar við framhaldsumr.



Herra forseti. Fjórir hv. þm. hafa staðið upp til þess að andmæla þeirri till. sem hér er til umr. Þeim er það sameiginlegt að þeir líta allir á þetta mál svo til eingöngu frá sjónarhóli bænda, þeir telja frv. vera árás á bændastéttina og lesa bæði inn í till. sjálfa og þennan rökstuðning, sem með henni hefur verið fluttur, miklu meira og allt annað en þar er um að ræða. Það er t. d. fullyrt, að flm. skilji ekki tilfinningu hins íslenska bónda fyrir því að búa á eigin jörð, enda þótt það standi greinilega í till. að það er gerð sú undantekning frá grundvallarstefnu hennar að bændur skuli eiga jarðir sínar áfram. Þetta hefur verið margoft sagt, og þessi undanþága frá almennri þjóðareign er auðvitað komin af því að við skiljum þetta. Þó að við séum sósíalistískir í hugsunarhætti og verðum það sjálfsagt lengi, þá hef ég ekki séð neitt það sósíalistískt kerfi á landbúnaði að ég treysti mér til að mæla með því, og hef ég þó heimsótt bæði samyrkjubú í Rússlandi og Ísrael og einu eða tveim öðrum löndum. Bændur þurfa ekki að óttast það. Ég tel sem sagt, að andmæli hafi verið allt of þröng og út frá allt of þröngum sjónarmiðum, en að andmælendur hafi leitt hjá sér að ræða þær stórfelldu breytingar á þjóðlífi okkar, á öllum aðstæðum í heiminum, hér á landi og annars staðar, sem skapast hafa á undanförnum áratugum og viðurkennt er um allan heim að eru orðin að stórfelldum vandamálum, þéttbýlið, viðhorf þess til landsins og hagnýting auðæfa landsins o. s. frv. Þeir líta fram hjá öllum þessum stóru atriðum, nefna þau ekki á nafn, en fara með þetta eins og tilfinningamál á þeim grundvelli að gerð hafi verið með þessari till. árás á bændur sem ég neita algerlega. Það er túlkun út af fyrir sig að segja, að þrátt fyrir skýr ákvæði í till. um að bændur skuli eiga jarðir sínar áfram, þá þýði þetta að jarðir bænda muni samt lenda í ríkiseign, ef þetta mál yrði framkvæmt. En ég lít svo á að þessi túlkun sé þveröfug við augljósan bókstaf till. Þeir, sem vilja skilja þetta öfugt, verða þá að gera það, en ég tek skýrt fram að ég lít ekki svo á. Ég tel að eign bænda á bújörðum ætti að halda áfram og gæti þrátt fyrir framkvæmd þessarar till. og m. a. vegna hennar orðið miklu sterkari en hún er í dag, m. a. af því að ríkið mundi hafa möguleika til þess að veita mönnum ódýrt land ef þeir þurfa á því að halda. Ég tel sjálfsagt að leiguliðar, þeir sem vilja, eigi að fá kost á því að eignast jarðirnar með hagkvæmum kjörum. Sjálfseignarbændur hér á Alþ. og raunar víðar hafa lengi sýnt heldur litla virðingu fyrir leiguliðum í þessu landi. Skal ég að vísu ekki kveða upp neinn dóm um það, hvort þeir búa verr en aðrir, en engu að síður finnst mér að það þurfi að gefa þeim betri hlut og betri kost á að eignast jarðir sínar ef þeir óska þess. Það ætti að vera hægt innan þess ramma sem hér er um að ræða. Það var nokkur munur á málflutningi hinna fjögurra þm. Einn þeirra er í Sjálfstfl., og hefur komið í ljós undanfarna daga að hann er þar ærið langt til hægri og töluvert langt til hægri við suma af ráðh. flokksins og líklega þá stefnu sem flokkurinn hefur fylgt frá því að Ólafur Thors var ungur maður, eins og kom fram í gær. Aðrir, sem hér hafa talað, virðast vera meira félagslega hugsandi og mér fannst t. d. á hv. 6. þm. Norðurl. e. að hann hefði svipuð viðhorf og ég um ýmsar þær röksemdir sem fram er að færa fyrir þessu máli þó að hann drægi aðrar ályktanir af þeim. Það er ekki hægt að ganga fram hjá því, að vandinn er ekki við jarðirnar sem bændur eiga sjálfir og búa á. Hann er miklu meiri við allar þær jarðir og allt það land sem einstaklingar, er búa annars staðar og þá yfirleitt í þéttbýlinu og hafa peningaráð, eru að hrifsa undir sig í vaxandi mæli ár frá ári. Þetta er vandamálið. Og það er fróðlegt að heyra það, að merkisbóndi skuli segja hér, að þar sem eru skilti á girtu landi er banna eitt eða annað, þá sé það oftar á landi sem aðrir en bændur eigi. í þessu felst viðurkenning á að vandamálið snertir mjög það, að aðrir en bændur eru að seilast til eignarréttar á landinu. Og það getur ekki verið, það er óhugsandi að hugsandi bændur séu ánægðir með það, þegar peningamenn kaupa upp hálfar sveitir, helst hlunnindajarðir, t. d. meðfram ám, og leggja allt í eyði, láta standa eitt eða tvö skrauthýsi, en að öðru leyti eru blómleg héruð í eyði. Það er einmitt þetta, landþrengsli, aukinn auður og ýmislegt fleira, þessi almenna þróun mála hefur leitt til þess, að einstaklingar seilast mjög til þess að festa fé sitt á arðbæran hátt með því að eignast jarðir og þá sérstaklega jarðir sem eru hlunnindajarðir. Ég lét orð falla um það, að víða sæjust skilti með vegum sem bönnuðu eitt og annað. Ræðumenn tóku þetta mjög óstinnt upp og lögðu mér það í munn, að ég hefði verið með þessu sérstaklega að ásaka bændur sem ég nefndi alls ekki á nafn. Ég sagði, að þessi skilti og þessi bönn væru til. En þau eru, eins og hér hefur komið fram, ekkert síður á landi sem aðrir eiga. Ég get nefnt t. d. eitt mjög gott dæmi. Það er fallegur, lítill dalur ekki langt frá Reykjavík, mjög girnilegur til útivistar fyrir þéttbýli í nágrenninu. Það rennur á eftir miðjum dalnum. Það eru oft haldin mót þarna, skátamót og annað slíkt. Ferðamenn eru þar mjög oft. Öðrum megin í dalnum eru tvö býli, og þéttbýlisfólkið, sem þarna kemur, er alltaf þeim megin í dalnum. Þar fær það leyfi til þess að tjalda, til þess að halda mót, en hinn helmingur dalsins, allt sem er handan við ána, er í eign auðugs einstaklings hér í Reykjavík og þar er allt bannað og allt lokað. Þetta er glöggt dæmi um þá þróun sem við höfum varað við og teljum að megi ekki halda áfram óheft. Það er athyglisvert, að hv. 2. þm. Norðurl. v. hefur sýnilega mikinn áhuga á því, að sveitarfélögin geti hagnýtt sér þann forkaupsrétt sem þau þegar hafa á jörðum, m. ö. o. telur hann æskilegt að sveitarfélögin eignist sem mest af jörðum og þá væntanlega að það sé mun betra að þau eignist landið en að einhverjir einstaklingar annars staðar kaupi það. Þarna erum við sammála. Það má að vísu toga orðin og segja að það sé ekki alveg rökrétt að tala um þjóðareign og segja að sveitarfélagaeign geti fallið þar undir. Engu að siður er þetta efnislega þess eðlis, að við lítum svo á að það geti vel fallið saman. Það fór því aldrei svo að við værum ekki sammála um eitt verulega þýðingarmikið atríði. Ég mótmæli því algerlega, að þetta mál sé nokkur árás á bændastéttina, en lít svo á, að framkvæmd þess með tímanum mundi geta orðið til þess að tryggja verulega stöðu bændastéttarinnar, því að hún er nú einu sinni stór og áhrifamikil stétt, sem gæti gætt hagsmuna sinna mun betur við þessar aðstæður heldur en í því endalausa tafli við peningasummurnar og peningafólkið í þéttbýlinu, sem ásælist landið í allt öðrum tilgangi heldur en að búa þar og hagnýta það. Ég vil að lokum endurtaka það, að tortryggni bænda og bændaþm. í garð þessa frv. er ekki á rökum reist að minni hyggju og sú hugsun, sem er að baki frv., gengur alls ekki í þá átt. Ég vil hvetja menn til þess að líta á landið frá stærri sjónarhól, skoða það í ljósi þeirrar almennu og stórfelldu þróunar sem er að verða í heiminum og þá hér á landi líka. Með tilliti til þess teljum við að það verði með hverju ári ljósara, að til frambúðar verði langfarsælast að landið sé í eigu þjóðarinnar, ýmist ríkisins eða einstakra sveitarfélaga. Ég læt mér í léttu rúmi liggja allar ásakanir um að við höfum ekki alvarlegan áhuga á þessu máli. Þegar málið hefur komið til n. undanfarin ár hefur það verið rætt þar og fulltrúar Alþfl. hafa fljótlega heyrt hverjar skoðanir nm. vorn. Okkur hefur orðið það ljóst, og sem við vitum vei, að það er mikill meiri hl. þm. sem virðist vera andvigur frv. Það er alveg rökrétt að ýta ekki á eftir því að frv. sé fellt, vegna þess að við eru sannfærðir um að þær hugmyndir, sem í því felast, muni vinna fylgi smám saman. Það er þess vegna sem við flytjum það ár eftir ár. Og ég hygg að það sé þess vegna sem hv. 2. þm. Norðurl. v. var svo önugur út í það, að við skyldum leyfa okkur að flytja þetta mál aftur og aftur, og velti vöngum yfir því hvað kynni að valda. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að líklega gætu ýmsir glapist til fylgis við Alþfl. út af þessu máli. Ef þetta er eins vont mál og hann heldur sjálfur, mundi maður ekki ætla að það hefði þau áhrif. En það skyldi þó ekki vera að þau ummæli hans gefi einmitt til kynna, að hann óttist að þetta mál muni njóta vaxandi fylgis, eftir því sem fram líða stundir, og það sé þess vegna sem hann krefst þess að það verði sem allra fyrst afgreitt og fellt. Ég vona það að þær hugmyndir, sem í frv. felast, muni sigra að lokum, jafnvel þó að það taki sinn tíma.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir þau orð síðasta ræðumanns, að ásókn þeirra manna, sem ekki hyggjast nytja land sjálfir, er mikið vandamál. Þetta held ég að ég hafi tekið fram í fyrri ræðu minni, og ég vil taka undir það, að það þarf að finna aðferðir til þess að verslun með land færist ekki inn á það sem ég vil kalla óeðlilegar brautir, sem sumir kalla brask. En mig langar til þess í örfáum orðum að reyna að gera svolitla grein fyrir því, hvers vegna menn eru svo tortryggnir út í till. sem þessa, og mér finnst það felast í till. sjálfri. Ég tók það upp hér áðan, sem hv. 2. landsk. þm., fyrsti flm. till., tók að vísu upp, að hér stendur á þessa leið: „En bújarðir verða í eigu bænda, þegar þeir kjósa þann hátt fremur en að hafa lönd sin á erfðafestu. Ríki og sveitarfélögum skal þó tryggður forkaupsréttur á öllu landi.“ Þetta skoða ég alveg hiklaust þannig, að ef ríkissjóður vildi nota þennan forkaupsrétt gagnvart þeim sem vilja búa á landinu, þá verði ekki fram hjá því komist. Það má segja sem svo, að ef stjórnvöld eru á ákveðnu tímabili þeirrar skoðunar, að bændurnir eigi að eiga landið, og skipti verða á eignaraðild þeirra, sem hafa haldið eignarrétti á landinu, þá sé þetta í lagi, en ef á næsta tímabili kemur ríkisstj. sem er þeirrar skoðunar, að allt land eigi að renna til ríkisins, þá fari það þangað. Þannig skil ég þessi ákvæði eins og þau koma hér fram.  Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram áður, að hv. frsm. hefur flutt mál sitt hér af hófsemi og skilningi. Hann undraðist að vísu nokkuð að þeir menn, sem hér hafa risið upp, hafa túlkað sjónarmið bænda. Ég vil leyfa mér að láta þá skoðun mína í ljós, að einmitt þetta, afnotarétturinn, umráð landsins, er auðvitað meira tilfinningamál bændastéttarinnar og bændanna en nokkurra annarra í landinu. Það eru bændurnir, sem hafa tryggð við þann forna atvinnuveg að framfleyta sér á landinu, og það hlýtur alltaf að verða svo, að þeir, sem standa í nánustu sambandi við landið, líti þetta nokkuð öðrum augum en þeir, sem - oft að vísu óviljugir - urðu að hverfa frá beinum afnotum af landinu. Ég get út af fyrir sig mjög vel skilið þörf og löngun þéttbýlisbúanna til umgengni við landið. Við höfum ekki verið hér bændur í 11 aldir án þess að tengsl okkar við landið hlytu að setja djúp spor í hugsunarhátt hvers einasta manns. Þau tengsl og þau áhrif verða ekki máð út með einni kynslóð. Og ég ber fyllstu virðingu fyrir því sjónarmiði að allir eigi þess kost að njóta íslenskrar náttúru. En ég vil endurtaka það, að ég álít að eignarhaldi á jörðunum verði best komið í höndum þeirra, sem nytja landið sjálfir, bændanna og sveitarfélaganna. Þess vegna sé þessi till. að þessu leyti óþörf. Hitt vil ég líka taka fram, að ég tel mjög nauðsynlegt að sett verði löggjöf og það sem fyrst, sem miðar að því að tryggja að landið sé áfram í eigu þeirra sem nytja það, þ. e. a. s. fyrst og fremst bændanna og sveitarfélaganna. Og ég vona að við hv. frsm. þáltill. getum orðið samferða um að samþykkja slíka löggjöf, sem verði þá til trausts og halds fyrir bændastéttina í framtíðinni og þjóðinni allri til hagsældar. Ég held, herra forseti, að það sé ekki ástæða til þess að orðlengja mikið um þetta. Ég vil endurtaka það, að ef svo er, að við lesum annað út úr þessari till. en flm. meina, þá er það vegna þess að þar stendur að einhverju leyti annað en þeir hugsa. Ég vil líka leyfa mér að segja, að það kann að vera sumra manna mál að sjónarmið þeirrar stéttar, sem enn þá á, eins og kallað er, meginhluta landsins, sé nokkuð þröngt í þessu efni. En það, sem kallað er þröngt í þessu efni, er einfaldlega það sem ég var að reyna að gera grein fyrir áðan, að ég tel að bændastéttin sé með því að verja umráðaréttinn yfir landinu að verja rétt sinn til að lífa í landinu, tilverurétt sinn í landinu og virðingu sina í landinu sömuleiðis, ekki vegna þess að bændastéttin eigi að misnota á nokkurn hátt þennan rétt, heldur vegna þess að bændastéttinni sé treystandi til þess að nýta þennan rétt með sóma, sjálfri sér og þjóðinni til góðs.



Herra forseti. Það hefur í raun og veru komið í ljós, að það eru ekki í sjálfu sér eignarráð á landinu sem flm. eru að berjast fyrir, heldur eignarráð á þeim hluta þess sem einhverjir nýríkir þéttbýlismenn hafa keypt, skilst mér. Og þar sem það hefur nú nýlega komið í ljós í blöðum að ég væri ein af þessum nýríku, þá langaði mig til aðeins að skýra sjónarmið mitt í þessu efni. Það er nefnilega þannig, að til þess að kaupa land í dreifbýlinu þarf ekki neina nýríka menn, það þarf aðeins menn sem trúa á að landið sé verðmætt. Ég held að það sé óhætt að fullyrða að það hafi lengst af þurft mjög góða jörð úti á landi til að jafnast í verðmæti á við eina lélega kjallaraíbúð í Reykjavík. Og þá kem ég að því, sem drepið var á hér áðan, að jarðir mættu ekki vera dýrari en það að búskapur gæti borið þau verðmæti. Þar álít ég að sé ein grundvallarhætta, að maður, sem hefur búið á sinni jörð, hefur skapað sín verðmæti, byggt sitt hús, hann á ekki að fá endilega til baka þau verðmæti sem hann hefur lagt í jörðina, heldur andvirðið þannig að það sé hægt að búa á jörðinni, og þá miðar hann við það verðlag sem er á landbúnaðarafurðum í það og það skiptið. Ég veit vel um það, að bújarðir hér og hvar um landið hafa verið seldar langt undir einu íbúðarverði í Reykjavík, enda þótt á þeim hafi verið ágætis íbúðarhús og þar hafi verið búið að starfa mikið og mikið búið að gera. Þetta finnst mér ómaklegt, og ég held að þau ábúðarlög, sem voru hér í þinginu í fyrra, muni einmitt tryggja það að þeir, sem hafa búið á jörðunum, fái aldrei sín verðmæti til baka ef þeir þurfa að selja sínar jarðir. En varðandi þjóðnýtingu á jörðum verð ég að segja það, að í minni sveit eru tvær jarðir í ríkiseign og eru búnar að vera það mjög lengi. Ein stjórnarráðsskrifstofa hér niðri í bæ úthlutar sumarbústaðalöndum úr þessum jörðum, og þetta eru einmitt þau lönd sem eru afgirt og sveitungar og aðrir þéttbýlismenn hafa ekki greiðan aðgang að. Aftur á móti hef ég ekki séð neitt skipulag þarna og get ekki séð, að þessu sé betur skipað en þegar bændurnir láta sjálfir til einhverra, sem þeim þóknast, skika úr jörðum sínum undir sumarbústaði. Varðandi Alþfl. og þetta mál, þá virðist hann hafa mikinn áhuga á því að það sé hægt að framleiða meira af landbúnaðarvörum í þessu landi og miklar áhyggjur af því að einstaka jörð sé keypt af öðrum en þeim sem ætla að stunda landbúnað. Ég hef ekki miklar áhyggjur af þessu. M. a. eftir að ég las nál. hv. þm. Pálma Jónssonar og Eysteins Jónssonar og fleiri ágætra manna, þá sé ég ekki betur en þar standi að í öllum sýslum landsins nema einni eða tveimur er landið talið ofnýtt, þ. e. a. s. ofbeit sé ein orsök gróðureyðingar. Í hinum tveim sýslunum, sem um er getið, er sagt að landið sé fullnýtt. Meðan svo er, þá get ég ekki séð neina stórhættu í því þótt einhver hluti af landinu sé geymdur. Land eyðijarðanna er ekki tapað land, það er að einhverju leyti nýtt af nágrannajörðum, en það er geymt land og er til reiðu þegar á því þarf að halda til búskapar. Ég held að þetta sé mikið atriði, og ég held að það sé alveg nóg í augnablikinu að ríkið eigi milli 800 og 900 jarðir. Ég tek undir það, sem sagt var hér áðan, að það sæist ekki að þær væru sérstaklega betur setnar en einkajarðirnar, og ég held að það geti aðeins aukið samskipti manna í dreifbýlinu og í þéttbýlinu og geti að ýmsu leyti haft góð áhrif að menn geti eignast jarðarparta úti á landi ef þeir hafa hug á því. En varðandi hlunnindin, þá er það rétt, að víða í nágrannalöndum og t. d. í Bandaríkjunum er veiði í ánum ríkiseign og mega allir fiska þar fyrir lítið gjald. En venjan er þá líka sú, að þar er yfirleitt ekkert að fiska og yfirleitt mjög lítill áhugi. Það er kannske ekki tilviljun að hér á Íslandi, þar sem það fyrirkomulag er sem nú er verið að ráðast á, hefur fiskgengd í ám vaxið mjög mikið á undanförnum árum. Mun Ísland vera eina landið við Norður-Atlantshaf sem það á við. Varðandi önnur hlunnindi, eins og jarðhita, þá er það svo, að ég held, að það séu þrjú háhitasvæði á landinu sem eru í eigu einstaklinga, hitt mun vera í eigu sveitarfélaga. Ég held að það þurfi ekki neina sérstaka löggjöf til að tryggja að það geti verið hagnýtt til almenningsheilla ef þörf er á. Hins vegar er það rétt, að það er mikið vandamál með jarðir sem liggja að þéttbýliskjörnum, vegna þess að sú stefna sveitarfélaganna hefur verið uppi að þær þyrftu að kaupa landið, en ekki láta eigendur jarðanna selja einstakar lóðir, og hagnýta sér þá þau ákvæði laga um skipulag, að skylt er að setja 1/3 af löndum, sem tekin eru til byggðar, undir almennar þarfir sveitarfélagsins. En ég held að þetta sé ekki eins mikið framtíðarvandamál og menn vilja vera láta, vegna þess að þegar gatnagerðargjald er komið kannske upp undir millj. kr. fyrir eitt einbýlishús, þá held ég að geti varla skeð að það verði hægt að selja lóðina undir húsið á því okurverði sem um hefur verið talað hér. Ég vil leggja áherslu á það, að ég tel, að meðan fólk um allt land getur keypt eignir hér á þéttbýlissvæðunum eins og því þóknast, þá sé engin sanngirni í því að menn geti ekki keypt jarðarskika úti á landi ef þeir hafa hug á því. Ég sé ekki neina skaðsemi í því og ég ber engar áhyggjur vegna þess að hændum og þessum mönnum geti ekki komið saman. Ég hef ekki þá reynslu af því. Hins vegar held ég að það væri mikið skaðræði, ef einhverjir átthagafjötrar ættu að koma hér, ef t. d. menn í dreifbýlinu mættu ekki kaupa sér íbúð hér í Reykjavík og nýta hana á sama hátt og sumar jarðir eru nýttar þótt þær séu ekki seinar af eigendum. Ég sé ekki grundvöll til þess að það sé nokkur nauðsyn að breyta því skipulagi sem hér hefur verið um eignarráð á landi. Ég álít að það þurfi að búa þannig um hnúta að eignarrétturinn geti ekki torveldað framkvæmdir til almenningsheilla. En jafnframt finnst mér að enda þótt ríkið eigi jarðir, þar sem gera þarf framkvæmdir eins og virkjanir, þá sé eignaraðild ríkisins ekki trygging. Ábúðarrétturinn getur orðið til þess að torvelda framkvæmdir. Frá þessu þarf að ganga miklu tryggilegar en hingað til hefur verið gert, en það þarf ekki að verða til þess að allsherjarþjóðnýting fari fram.