Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Gildandi lög um málflytjendur eru frá árinu 1942. Var þá í fyrsta sinn sett almenn löggjöf um starfsemi málflutningsmanna, en áður höfðu meginreglur um störf þeirra verið í lögum um hæstarétt frá 1935 og í lögum um meðferð einkamála í héraði frá 1936. Engar verulegar breytingar hafa verið gerðar á lögunum á þessu 30 ára tímabili frá 1942. En stjórn Lögmannafélags Íslands hefur um nokkurt skeið talið æskilegt, að lögin yrðu endurskoðuð. Er og sízt að undra, að einhverra breytinga sé þörf, þar sem miklar breytingar hafa orðíð á aðstöðu á þessum 30 árum. Lögmönnum befur fjölgað og störf stjórnar Lögmannafélagsins orðið vandasamari og umfangsmeiri. Ég mun nú ekki fara að rekja efni þessa frv. lið fyrir lið, en vil leyfa mér að benda á, að breytingarnar frá gildandi lögum, sem ráðgerðar eru í þessu lagafrv., eru sérstaklega tvær, sem ég vil benda á. Í fyrsta lagi er sú breyting gerð á meðferð agavalds stéttarfélags lögmanna, að í stað þess, að stjórn Lögmannafélagsins fer nú með agavaldið, þá er með frv. sérstakri stofnun, svokölluðum lögmannsdómi, falið að fara með úrskurðarvald um ágreining um endurgjald fyrir málflutningsstarf lögmanns, og fer hann með sektarvaldið. Hins vegar er stjórn félagsins áfram falið að hafa almennt eftirlit með starfsháttum félagsmanna. Um þennan lögmannsdóm eru fyrirmæli í 10. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir því, að hann sé skipaður þremur mönnum, tveimur frá málflutningsmönnunum sjálfum eða lögmönnunum, en auk þess formanni, sem skipaður á að vera af Hæstarétti til þriggja ára í senn, og varaformanni til sama tíma. Bæði formaður og varaformaður skulu fullnægja skilyrðum til þess að vera skipaðir í fast dómaraembætti. Ég tel þetta ákvæði út af fyrir sig allveigamikið. Í öðru lagi er í frv. lagt til, að felld verði niður málflutningsprófraun héraðsdómslögmanna, en svo sem nánar er lýst í grg. frv., hefur prófraunin ekki haft þá þýðingu í reynd að vera staðfesting á staðgóðri starfsreynslu próftaka, því að þess eru mörg dæmi, að röskir lögfræðingar hafa lokið prófraun örfáum mánuðum eftir háskólapróf. Er því ráðgert í frv., að tveggja ára starfsreynsla a.m.k. komi í stað prófraunar. Er talið, að með þessu móti verði betur tryggt, að lögfræðingur hafi öðlazt næga reynslu til að geta starfað sjálfstætt, er hann hlýtur lögmannsréttindin. Engin breyting er hins vegar gerð á reglunum um prófraun til þess að öðlast leyfi til málflutnings fyrir Hæstarétti, að því undanskildu, að samkv. gildandi l. má þreyta raun þrisvar, en samkv. ákvæði frv. aðeins tvisvar. Ráðgert er að fella niður sérstaka heimild um, að héraðsdómslögmenn megi flytja mál fyrir Hæstarétti, en þeir, sem öðlazt hafa þann rétt, skulu þó halda honum. Það er auk þessa, sem ég hef drepið á, rétt að geta til viðbótar tveggja ráðgerðra breytinga annarra. Samkv. ákvæðum frv. er lögð skylda á héraðsdómslögmenn um að hafa opna skrifstofu, en sú skylda hvílir nú aðeins á hæstaréttarlögmönnum. Þá er skylda lögð á lögmenn um að tilkynna stjórn Lögmannafélagsins, er þeir ráða fulltrúa eða aðra lögmenn í þjónustu sína, svo og þegar þeirri ráðningu lýkur. Samsvarandi skylda er lögð á stofnanir eða félög, sem hafa embættisgenga lögfræðinga í þjónustu sinni og hyggjast notfæra sér heimild til að láta þá fara með mál fyrir héraðsdómi. Ég vil ekki lengja þessar umr. með því að fara að rekja nánar efni frv. Það er að öllu verulegu byggt á þeim l. um málflytjendur, sem ég vísaði til, en þó gerðar þessar talsvert veigamiklu breytingar, sem ég hef drepið á, og auk þess ýmsar minni háttar breytingar. Ég vil geta þess, að frv. þetta er samið af Benedikt Sigurjónssyni hæstaréttardómara, en hann hefur langa reynslu bæði sem dómari og málflutningsmaður. Það hefur stundum borið við, að kastað hefur verið steinum að lögmannastéttinni á undanförnum árum. Ég hygg, að þar hafi stéttin fremur goldið einstakra einstaklinga, en að stéttin í heild eigi skilið þau áfellisorð, sem stundum hefur verið að henni beint. En hvað um það, þá er það svo með þessa stétt, að almenningur hefur og þarf mikið saman við hana að sælda, og það er mjög æskilegt og nauðsynlegt, að hún njóti trausts og að henni sé sem bezt búið að því leyti til, að það komist ekki að óeðlileg tortryggni í garð stéttarinnar. Ég tel, að frv. og sérstaklega ákvæðin um lögmannsdóm miði í þá átt. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv, allshn.



Herra forseti. Þetta frv. er til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 14. sept. s.l., um heimild fyrir ríkisstj. til að taka leigunámi tvö hvalveiðiskip h/f Hvals. Þegar sýnt var á s.l. sumri, að ekki mundi fást viðurkenning fyrir hinni stækkuðu fiskveiðilandhelgi og koma mundi til árekstra við einstakar þjóðir í því sambandi, þótti augljóst, að skipakostur sá, sem Landhelgisgæzlan hafði þá yfir að ráða, mundi ekki nægja til vörzlu þessa svæðis, þar sem hún hafði þá aðeins tvö af stærri skipum sínum, því að það þriðja var í viðgerð. Að vísu má ekki gleyma minni skipunum, þó að menn hafi ekki getið þeirra sem vert væri, því að vitaskuld sinna þau sínum verkefnum og vinna mikið starf, og er sízt af öllu ástæða til að vanmeta það eða gleyma því, þó að þau séu ekki fær til að sinna gæzlustörfum á hinu stækkaða svæði. Þegar svona var komið, var farið að svipast um eftir leiguskipum, og kom fljótt fram það álit forráðamanna Landhelgisgæzlunnar, að heppilegustu veiðiskipin, sem hér væri völ á innanlands, væru skip Hvals h/f. Forstjóri Landhelgisgæzlunnar átti nokkrum sinnum viðtal við forstjóra þess útgerðarfélags, en þeim tókst ekki að komast að samkomulagi. Síðan kvaddi ég forstjórann á minn fund og átti viðtal við hann að viðstöddum forstjóra Landhelgisgæzlunnar og ráðuneytisstjóra í dómsmrn. Á þeim fundi varð ljóst, að það mundi ekki nást samkomulag um frjálsan leigusamning á skipunum, þar sem forstjórinn kaus heldur að leitað væri leigunámsheimildar í lögum. Það var síðan gert og þessi brbl. gefin út, og þó að þar sé samþykkt heimild til þess að taka tvö skip leigunámi, þá var horfið að því að taka eitt skip, eins og mönnum er kunnugt, stærsta skipið, Hval 9. Eftir að ákvörðun hafði verið tekin um þetta, tókst samkomulag um afhendingu skipsins og um þær breytingar, sem gerðar voru á því, svo og gjald og leigutíma, þannig að það hefur í rauninni ekki komið til ágreinings við útgerðina, eftir að þessi formlega ákvörðun lá fyrir. Eins og menn vita, er þetta skip þegar komið til gæzlustarfa. Það var deilt um það nokkuð, áður en skipið lét í haf, hversu heppilegt það væri til gæzlustarfanna. Ég skal ekkert fara út í það. Ég held, að í því sambandi hafi ógætileg orð verið látin falla, sem betur hefðu verið látin ósögð. En ég veit, að eftir að skipið er komið til þessara starfa, fylgja því góðar óskir allra. Og það má segja, að á þeim stutta tíma, sem liðinn er, hefur fengizt góð reynsla af þessu skipi og skipstjórinn, sem með það er, er ánægður. Að vísu er þetta stutt reynsla, og lengri reynsla verður auðvitað að skera úr, hversu heppilegt skipið er. Eins og ég hef, held ég, sagt einhvern tíma áður, þarf auðvitað ekki að gera ráð fyrir því, að skip, sem smíðað er til að gegna öðru hlutverki en gæzlustörfum, geti að öllu leyti hentað. Það verða alltaf einhverjir vankantar á því. Þess vegna er þetta út af fyrir sig ekki nein frambúðarlausn í þessu efni, og þess vegna hefur líka verið lögð fram þáltill., sem væntanlega verður tekin hér fyrir innan skamms, þar sem stjórnin mun leita eftir beimild til þess að láta hefja undirbúning að smíði eða kaupum á gæzluskipi af stærstu og fullkomnustu gerð. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að gera hér grein fyrir leigusamningnum eða ákvæðum þeim, sem í honum eru, en að sjálfsögðu getur sú n., sem fær málið til meðferðar, fengið hann til skoðunar, ef hún kýs það. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að fara um þetta fleiri orðum, en leyfi mér að óska þess, að því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég skal ekki hefja neinar deilur um þetta mál, en þær urðu nokkrar, þegar brbl. um leigunám hvalveiðiskipanna voru gefin út. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er fyrst og fremst sú, að það er alltaf alvarlegt og viðamikið mál, þegar löggjöf er sett um leigunám eða eignarnám, þ.e.a.s. þegar stjórnvöld landsins þurfa að beita löggjafarvaldinu til þess að taka eignir af mönnum eða leigja eignir af mönnum, enda þótt fullt verð komi fyrir, eins og segir til um í lögum okkar um framkvæmd eignarnáms. Og það má segja, að það sé þeim mun viðurhlutameira, þegar ríkisstj. telur sig knúna til þess að gefa út brbl. um jafnviðkvæmt mál og hér er um að ræða. Spurningin er um það, hvort í raun og veru hafi verið þörf á því að gefa út þessi brbl., og ég hef nokkra ástæðu til þess að ætla, að það væri fyrst og fremst meðan á vertíð skipanna stæði, sem eigandinn vildi ekki leigja þau. Viðræður munu hafa farið fram við hann með þeim hætti, sem hæstv. forsrh. lýsti, að samkomulag tókst ekki, ég hygg, að það hafi verið 4. sept. Lögin eru svo sett 14. sept. Þá er mjög liðið á vertíðina, kannske tvær vikur eftir til vertíðarloka, enda kom þá ekki til, að útgerð skipsins á hvalveiðivertíðinni yrði trufluð. Þetta, sem ég nú hef sagt, er aðeins til þess að vekja athygli á því, hversu viðurhlutamikið það er á hverjum tíma að mínum dómi að þurfa að beita heimíldum til eignarnáms og leigunáms. Nú kemur það í ljós samkv. upplýsingum hæstv. forsrh., að þessum brbl. hefur ekki verið beitt eða heimild þeirra ekki notuð, heldur hefur verið gert frjálst samkomulag við eiganda skipsins. Þetta tel ég, að hafi farið vel og það rennir að vísu stoðum undir það, að e.t.v. hafi ekki verið þörf á neinni lagasetningu um þetta, en ég hafði einmitt hugsað mér að spyrjast fyrir um, með hverjum hætti leigan hefði fram farið, og hæstv. forsrh. hefur lýst yfir, að það hafi verið gert með frjálsu samkomulagi. Það er alveg eðlilegt, finnst mér, að hann telji ekki ástæðu til þess að reifa þessa samningsgerð hér, en það megi gera í þeirri n., sem fær málið til meðferðar, grein fyrir henni. Það tel ég eðlilegan gang. Ég vil sem sagt láta í ljós þá skoðun mína, að ég tel, að það hafi farið vel, að frjálst samkomulag hafi orðið um þetta mál. þannig að ekki hafi þurft að beita heimild brbl.



Herra forseti. Það má segja, að heimild brbl. hafi verið beitt, þ.e.a.s. það var tekin ákvörðun samkv. þeim um að taka þetta eina skip leigunámi. En þegar sú ákvörðun lá formlega fyrir, náðust frjálsir samningar. Ég vil aðeins taka þetta fram.



Herra forseti. Á síðustu vetrarvertíð eða öllu heldur á loðnuvertíðinni síðustu komu upp allmikil og erfið vandamál í sambandi við löndunarmöguleika loðnuveiðiskipanna. Það barst að svo mikil loðna, einkum að löndunarhöfnunum hér á Suðvesturlandi, að það var ekki unnt að taka við öllum þeim afla, sem að landi barst, og skipin urðu að stöðva veiðar og bíða eftir löndun. Í sambandi við þetta urðu ýmiss konar óþægilegir árekstrar, og það var almennt álit þeirra, sem þarna áttu hlut að máli, að reynslan í fyrra hafi sýnt, að það yrði að koma annarri skipan á þessi mál en verið hefur, ef ekki ætti illa að fara. Við yrðum að reyna að nýta betur þá möguleika, sem við eigum, til þess að veiðiskipin geti haldið áfram veiði og til þess að þær verksmiðjur, sem fyrir hendi eru, geti haldið áfram að starfa. Í framhaldi af þessu var því beint til sjútvrn., að það hefði forgöngu um, að málið yrði kannað og till. yrði gerðar um skipulag á loðnulöndun. Rn. skipaði síðan 5 manna n., sem átti að fjalla um málið. Í n. voru aðilar þeir, sem hér eiga mestra hagsmuna að gæta, fulltrúar frá verksmiðjunum og fulltrúar frá útgerðinni, sjómönnum og útvegsmönnum. Og einnig var svo í n. fulltrúi frá sjútvrn. Það frv., sem hér liggur fyrir, er það samkomulag, sem varð í þessari n. og lagt var fyrir í nál. til rn. Hér er því um að ræða samkomulag, sem þessir aðilar gera tillögu um, þ.e.a.s. fulltrúar frá Félagi ísl. fiskimjölsframleiðenda, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Farmanna- og fiskimannasambandinu, Sjómannasambandinu og Alþýðusambandinu. Þær reglur, sem þessir aðilar leggja til, að settar verði, eru í aðalatriðum þær, að sú regla skuli almennt gilda um afgreiðslu loðnuveiðiskipa, að þau skuli fá löndun í hverri höfn í þeirri röð, sem þau koma inn í höfnina. Þetta er meginreglan, og ég hygg, að allir, sem þekkja til þessara mála, séu ásáttir um þessa reglu og telji hana til bóta, og allar aðrar reglur um meira og minna misjafnan forgangsrétt eins aðila til löndunar fram yfir annan eigi að víkja fyrir þessari meginreglu. Í öðru lagi er svo lagt til, að sérstök þriggja manna n. eigi að fara með yfirstjórn á framkvæmd þessara mála og geti hún haft allmikið vald í víssum tilvikum. Um það atriði er sérstaklega fjallað í 2. gr. frv. Í grg., sem fylgir frv., segir m.a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Meginregla frv. um löndunarröð kemur fram í 1. gr. þess. Skipulag það og tilhögun, er lýst er í 2. gr. frv., kemur því aðeins til, að um svo mikinn afla sé að ræða, að hætta sé á vandræðum vegna óhóflegrar samkeppni og/eða hagkvæmt sé að jafna loðnumagni milli verksmiðja til að tryggja þeim verkefni“. Það er enginn vafi á því, að þegar komið er að því atriði málsins, að slík n., sem þarna er gert ráð fyrir, fái það vald, sem þarna er á minnzt, þá eru ekki allir á einu máli. Ég fyrir mitt leyti teldi æskilegt, að 2. gr. frv. yrði breytt nokkuð frá því, sem þar segir nú, og það yrði sérstaklega undirstrikað í gr., sem segir í grg. frv. og ég var nú að lesa, þ.e. að nefndin skuli yfirleitt ekki geta beitt valdi sínu til þess að loka ákveðnu svæði fyrir áframhaldandi löndun á einhverju tímabili eða snúið skipum inn á annað löndunarsvæði, nema upp hafi komið slíkir erfiðleikar, að um löndunarstöðvun sé að ræða og í rauninni hálfgert neyðarástand, en þá hafi n. þetta vald. Ég fellst fullkomlega á, að þá þurfi á slíku valdi að halda, en að öðru leyti eigi n. ekki að hafa vald til þess að fyrirskipa skipum, hvert þau eigi að fara með farm sinn. Það er skoðun mín m.ö.o., að ég vil hafa reglurnar um löndun sem frjálsastar, þannig að skipstjórar og skipshafnir geti valið á milli löndunarstaða, eftir því sem þeim þykir hentugt, þó þannig, að þeir verði ávallt að sæta þeirri reglu að fá löndun í réttri röð við það, sem skipin koma í höfn. En ef til þess kemur, að um löndunarstöðvun er að ræða á tilteknu landssvæði, - sem n. yrði þá að ákveða nánar, hvernig yrði markað, - þá geti n. stöðvað um nokkurn tíma alla löndun á því svæði, þar til skaplegt rúm myndaðist fyrir veiðiflotann á nýjan leik, og snúið flotanum til annars landshluta eða þangað, sem möguleikar eru til eðlilegrar löndunar. Ég er ekki í neinum vafa um, að það er rétt, að á síðustu loðnuvertíð hefði verið öllum mjög hagkvæmt, ef svona skipulag hefði verið fyrir hendi. Þá hefði, eftir að svo var komið, að ekki var hægt að taka á mótí meiri loðnuafla í Vestmannaeyjum og eftir að fullt var hér í öllum höfnum við Faxaflóa, verið fyrirskipað að loka þessu svæði um viku eða 10 daga tímabil fyrir öllum flotanum og honum þar með snúið til annarra svæða, þar sem möguleikar voru eðlilegir til löndunar. En slíkt skipulag var þá ekki til staðar, og útkoman varð sú, að flotinn hélt sig allur hér á miðunum og menn svo að segja flugust á um hvert smáskot, sem losnaði í höfnunum hvern daginn. Þetta þýddi auðvitað í framkvæmd, að flotinn var hálfaðgerðarlaus, lítill afli barst á land og miklir erfiðleikar sköpuðust einnig hjá þeim verksmiðjum, sem hlut áttu að máli á þessu svæði, að standa undir eðlilegri vinnslu með þessu fyrirkomulagi. Ég legg áherzlu á, að reynt verði að koma sér saman um reglur varðandi þessi mál, áður en næsta loðnuvertið hefst, og það er tvímælalaust vilji þeirra aðila, sem hér eiga mestra hagsmuna að gæta, að það verði gert. Það er sjálfsagt að taka mikið tillit til þess samkomulags, sem aðilarnir hafa gert í þessum efnum, en þó er það mín afstaða, eins og ég hef sagt, að ég vil gera þar á nokkrar breytingar, sérstaklega í þá átt að taka af öll tvímæli í lögunum sjálfum um það, hvað þar er átt við, til samræmis við það, sem tekið er fram í grg. frv. og vakað hefur fyrir samningsaðilum. Af því að hér er liðið nokkuð fram yfir reglulegan fundartíma, skal ég svo ekki hafa fleiri orð um málið að þessu sinni. Ég tel miklu máli skipta að koma málinu sem fyrst til n., sem fái aðstöðu til þess að fjalla um það og bera sig saman við aðila. Að lokum óska ég eftir því, að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er vissulega að sumu leyti nýmæli í fiskveiðimálum Íslendinga, þar sem nú á að fela þriggja manna n. með tilheyrandi skrifstofubákni í Reykjavík að stjórna einum þætti þeirra, þ.e. loðnuveiðunum á komandi vetri. Á ég hér aðallega við 2. og 3. gr. frv. Þeir, sem fylgzt hafa með útgerð hér á landi þekkja án efa nokkur undantekningardæmi, þar sem útgerðarmaður hefur ætlað sér þá dul að stjórna veiði skipa sinna úr landi. Þetta hefur aldrei heppnazt, en ávallt skapað ágreining og leiðindi milli sjómanna og útgerðarmanna og orðið báðum aðilum til tjóns og ama. Reynslan hefur örugglega fært útgerðarmönnum heim sanninn um það, að hagkvæmast er að láta sjómenn sjálfa ákveða veiðarnar óhindrað og án afskipta aðila úr landi. Og ég er alveg sannfærður um, að skrifstofubákn í Reykjavík, sem á að hafa yfirstjórn þessara mála, verður mjög illa liðið af sjómönnum, auk þess sem slík ráðstöfun og frv. gerir ráð fyrir gæti í vissum tilfellum beinlínis orðið til þess að stofna lífi sjómanna í hættu alveg að óþörfu, og ættu stjórnvöld sannarlega ekki að gera sér leik að slíku. Mun ég víkja nánar að þessu atriði síðar. Ég skal viðurkenna, að ekkert er óeðlilegt við það, þó að ákvæði 1. gr. frv. séu fest í lög eða reglugerð, en hún mælir svo fyrir, að fiskimjölverksmiðjum, sé skylt að taka við afla skipa í þeirri röð, sem þau koma til hafnar. Þessu ákvæði frv. er vel hægt að una og sýnist ekkert óeðlilegt, því að vitað er, að sumar verksmiðjur, sérstaklega þær, sem gera út skip til loðnu- og síldveiða, hafa gefið eigin skipum og þeim skipum öðrum, sem þær telja sig hafa einhverra hagsmuna að gæta hjá, nokkurn forgang um löndun, og hefur þetta af eðlilegum ástæðum valdíð óánægju hjá útgerðarmönnum og sjómönnum þeirra skipa, sem sett hafa verið til hliðar. En einmitt það ákvæði 1. gr., að röð skipa skuli ráða losun á afla þeirra, er gert óvirkt með ákvæðum 3. mgr. 2. gr., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef fleiri fiskiskip æskja löndunar í verksmiðju en móttökugeta hennar leyfir, skal n. ákveða hvaða fiskiskip hafi heimild til löndunar í verksmiðjunni og um löndunarröð þeirra, þrátt fyrir ákvæði 1. gr.“. Þetta þýðir, að ef 10 skip leggjast að bryggju hjá einhverri verksmiðju og hún getur ekki tekið á móti afla nema 5 skipa, getur n. ákveðið, að 10. skipið, en ekki skip nr. 1 skuli fá löndun. Er vandséð, til hvers verið er að lögfesta ákvæði 1. gr. frv., ef n. á svo að hafa frjálsar hendur með að brjóta þá reglu, sem þar er ákveðin, ef henni sýnist svo. Ákvæði 1. gr. munu vera til komin vegna þess, að á því hefur borið undanfarnar vertíðir, sérstaklega hjá verksmiðjunum hér við Faxaflóa, að þær hafi viljað ráða því, úr hvaða skipum þær tækju afla, ef farið hefur verið að þrengjast um móttökurými. Mér er tjáð, að nokkuð hafi einnig borið á þessu hjá verksmiðjum á Austurlandi, en þó mun minna. Aftur á móti tóku fiskimjölsverksmiðjurnar í Vestmannaeyjum upp þá reglu á s.l. loðnuvertíð að taka við afla skipanna í þeirri röð, sem þau komu að landi, og höfðu heimabátar þar engan forgang, sem óneitanlega olli nokkurri óánægju hjá þeim, alveg sérstaklega þegar þeir ráku sig á það síðari hluta vertíðar, eftir að loðnuveiðarnar færðust vestur með landi og vestur fyrir Reykjanes, að þá voru Vestmannaeyjabátar settir hjá við löndun. Ég endurtek, að ég tel ákvæði 1. gr. frv. eðlilegt að fenginni reynslu undanfarinna ára og ekki eigi að brjóta það niður með ákvæðum 3. mgr. 2. gr., og beri að fella það ákvæði niður jafnt og önnur ákvæði 2. og 3. gr. Ég sagði áðan, að ég mundi víkja nánar að aðstöðu sjómanna í sambandi við þá heimild, sem 2. gr. frv. gefur hinni fyrirhuguðu n. til þess að ákveða að senda skip milli hafna. Ég tel þetta ákv. frv. vægast sagt mjög hæpið og ég er næsta undrandi yfir og tel það mikinn ábyrgðarhluta að setja nokkra n. í þá aðstöðu að ætla henni að ákveða, að þetta eða hitt skipið skuli færa sig milli hafna, en aftur annað skip, sem kannske síðar hefur komið inn í röð til löndunar hjá einhverri verksmiðju, skuli frekar fá löndun. Við getum vel ímyndað okkur, hvernig því yrði tekið af sjómönnum. ef þeir fengju fyrirmæli um það frá einhverri skrifstofu í Reykjavík, að þeir ættu að flytja sig, t.d. frá Þorlákshöfn eða Vestmannaeyjum, og sigla skipinu fyrir Reykjanes til Faxaflóahafna, alveg burtséð frá því, hvernig ástatt væri fyrir skipinu eða hversu hlaðið það væri kannske í misjöfnu veðri. Og ég spyr: Vill nokkur n. taka á sig þá ábyrgð að gefa skipstjóra fyrirmæli um að sigla fyrir Reykjanes, einhverja verstu sjóleið við Ísland, í misjöfnu veðri með drekkhlaðið skip, og hvernig færi og á samvizku hvers hvíldi það, ef sú ógæfa henti, að skip, sem vegna fyrirmæla frá skrifstofunni í Reykjavík, yrði að færa sig milli hafna og hlekktist eitthvað á á þeirri leið eða týndist? Það má mikið vera, ef nokkur n. væri þess umkomin að hafa slíkt á samvizku sinni. Ég held, að í slíkum tilfellum verði það að vera á valdi skipstjóra að meta allar aðstæður og ákveða sjálfur, hvort hann vill bíða eftir löndun eða sigla skipi sínu áfram til annarra hafna, þar sem löndun er möguleg, og gera þá að sjálfsögðu þær ráðstafanir, sem hann telur sjálfur nauðsynlegar, en stjórnskipuð n. í Reykjavík gefi honum ekki fyrirmæli. Loðnuveiðar verða án efa stundaðar af kappi á næstu vertíð eins og áður, og ef skipum hefur verið tryggt, að þau öðlist rétt til löndunar í þeirri röð, sem þau koma í höfn, á ekki að neinu leyti að binda hendur skipstjóra þeirra, hvað þeir vilja gera eða hvert þeir vilja sigla, ef aðstæður eru ekki fyrir hendi í þeirri höfn, sem næst þeim er. Þeir einir hafa aðstöðu til að dæma um það, hvað bezt og skynsamlegast er að gera undir slíkum kringumstæðum. Af þessum ástæðum tel ég ákvæði 2. gr. frv. óþörf. Í 3. gr. er að finna ákvæði um, að sjómenn skuli að sínum hluta eins og útgerðarmenn og fiskkaupendur greiða kostnað af n. og þeirri skrifstofu, sem hún kann að setja upp. Það er ekki nóg með, að taka eigi ákvörðunarrétt af skipshöfninni um það, hvert hún undir vissum kringumstæðum siglir skipi sínu, heldur á hún líka að greiða stjórnunarkostnaðinn af kaupi sínu. Ég tel annað útilokað en allur kostnaður við fyrirhugaða n., ef hún verður sett á stofn, og skrifstofu hennar verði greiddur úr ríkissjóði. Ég tel þó eðlilegast, að ákvæði 3. gr. frv. verði felld burt jafnt og ákvæði 2. gr. Ef lesnar eru aths., sem frv. fylgja, kemur enn betur í ljós en sjá má af sjálfum gr. frv., hver hinn raunverulegi tilgangur með framlagningu frv. er. Þar segir m.a. með leyfi hæstv. forseta: „Á undanförnum árum hafa skapazt vandræði í sambandi við löndun á loðnu til bræðslu, sérstaklega þó síðustu loðnuvertíð. Er það hagsmunamál bæði fiskseljenda og kaupenda, að til slíkra árekstra komi ekki.“ Og við þetta er bætt: „Þá ber að líta til þess, að þjóðhagslega getur verið hagkvæmt að stöðva löndun og beina fiskiskipum til annarra löndunarhafna“. Hið fyrra atriði, varðandi löndunina sjálfa, leysist fullkomlega með ákvæðum 1. gr. frv., og þarf raunverulega engu þar við að bæta. Hið síðara atriði, að það sé þjóðhagslega hagkvæmt að stöðva löndun á einum stað og senda skipið til annarra hafna, skýrir raunverulega, hvað fyrir n. þeirri vakir, sem samið hefur frv. Hún vill sjáanlega gefa n. þeirri, sem skipuleggja á löndunina, vald til þess að senda skip til fjarlægari löndunarhafna, þó að löndunaraðstaða sé í námunda við eða nær veiðisvæði skinanna. Þetta þýðir, að t.d. á meðan loðnuveiðar fara fram á austursvæðinu. er ætlazt til, að n. hafi heimild til þess að ákveða, ekki einasta á hvaða höfn á Austurlandi skipið landi afla sínum, heldur einnig, að skipin skuli send t.d. til Vestmannaeyja eða Þorlákshafnar, alveg burtséð frá því, hvort löndunaraðstaða er hjá nærliggjandi verksmiðju austanlands. Nákvæmlega sama gildir, þegar veiðarnar fara fram miðsvæðis. Einnig þá vill n. fá heimild til þess samkv. skýringum í grg, að senda skipin fram hjá Vestmannaeyjum eða Þorlákshöfn og til hafnar við Faxaflóa, þó að löndunaraðstaða sé enn fyrir hendi á hinum tveimur fyrrgreindu stöðum. Ég tel það alllangsótt, að slíkar ráðstafanir geti talizt þjóðhagslega hagkvæmar. Hagkvæmast hlýtur að vera fyrir sjómenn og útgerðarmenn, að skipin landi hverju sinni sem næst veiðisvæðinu. Það liggur í augum uppi, að slíkt hlýtur að gefa meiri heildarafla og sjómönnum meiri tekjur. Og áfram segir í grg. frv. með leyfi hæstv. forseta: „Skipulag það og tilhögun, er lýst er í 2. gr. frv., kemur því aðeins til, að um svo mikinn afla sé að ræða, að hætta sé á vandræðum vegna óhóflegrar samkeppni og/eða hagkvæmt sé að jafna loðnumagni milli verksmiðja til að tryggja þeim verkefni.“ Ég endurtek síðasta málsliðinn: „eða hagkvæmt sé að jafna loðnumagni milli verksmiðja til að tryggja þeim verkefni.“ Þetta segir sína sögu og segir raunverulega tilgang 2. gr. frv. N. á sem sé að fá heimild til að senda skipin fram hjá nærliggjandi löndunarstað, þó að löndunarmöguleikar séu þar, til fjarlægari hafna til að jafna loðnumagninu milli verksmiðja til að tryggja verksmiðjum nokkurn veginn jafnt hráefni. Það má vel vera, að þetta sé hagsmunamál verksmiðjanna, en það stangast örugglega á við hagsmuni sjómanna og útgerðarmanna og er þjóðhagslega séð óhagkvæmt að mínu mati. Það er enn eitt atriði, sem kemur fram í grg. frv., en ekki frv. sjálfu, en í grg. segir, með leyfi hæstv. forseta: „ N. ber ekki ábyrgð á greiðslugetu einstakra fiskkaupenda, þótt fiskseljandi verði að hlíta tilhögun laganna og stjórn n.“ Ég verð að segja, að það hljóta að teljast allharðir kostir, ef með lögum á að skylda seljendur til að selja vöru sína til ákveðins aðila, sem þeir kannske vantreysta að geti greitt fyrir hana, án þess að stjórnvöld, sem fyrirskipunina gefa, beri nokkra ábyrgð þar á. Og ég segi: Erum við ekki farin að nálgast einokunartímabilið gamla, ef menn eiga ekki lengur að vera frjálsir með, til hvaða aðila þeir beina viðskiptum sínum í þessu tilfelli? Ég vil að endingu segja þetta: Ég tel eðlilegt að setja reglugerð eða lögfesta, ef með þarf, ákvæði 1. gr. frv. um, að skip skuli eiga jafnan rétt á að landa afla sínum í þeirri röð, sem þau koma til hafnar. Ég tel þetta ákvæði nægja til að koma í veg fyrir þau vandkvæði, sem fram komu við löndun loðnuaflans á síðustu vertíð, annað þurfi þar ekki að koma til, og því séu ákvæði 2. og 3. gr. óþörf, a.m.k. sé ástæða til að láta reynsluna í vetur skera úr um, hvort svo sé ekki. Að lokum vil ég geta þess, af því að það kemur ekki fram í grg. frv. og kom ekki heldur fram í framsögur. hæstv. sjútvrh. að það er langt í frá, að samstaða sé innbyrðis hjá þeim aðilum, sem um mál þetta hafa fjallað. Hjá stjórn Landsambands ísl. útvegsmanna var málið afgreitt þannig, að af 14 stjórnarmönnum, sem mættir voru á fundinum, greiddu 5 atkv. meðmálinu, tveir voru á móti, en 7 greiddu ekki atkv. Þetta segir einnig sína sögu um álit útvegsmanna á þessu atriði. Mér er einnig kunnugt um, að bein og ákveðin andstaða er hjá sumum félögum skipstjórnarmanna og sjómanna gegn málinu, og kæmi mér ekki á óvart, þótt sjómannasamtökin í heild tækju upp andstöðu við málið, þegar þau hafa áttað sig á tilganginum með flutningi frv. og þeim heimildum, sem fyrirhuguð n. á að hafa til þess að grípa inn í störf þeirra við veiðarnar, sem eðli málsins samkvæmt hlýtur að vera eðlilegast og hagkvæmast, að sé óskert í þeirra höndum. Ég vil geta þess, að þm. Suðurl. barst í dag bréf frá Skipstjóra- og stýrimannafél. Verðanda í Vestm.eyjum, og þykir mér hlýða að lesa það hér upp, eins og það er, með leyfi hæstv. forseta, en bréfið hljóðar þannig: „Skipstjóra- og stýrimannafélagið Verðandi mótmælir harðlega fram komnu frv. til l. um loðnulandanir. Eins og allir vita, sem þessar veiðar hafa stundað, þá er loðna einn sá alhættulegasti farmur, sem fiskiskip flytja að landi, og þarf fyllstu aðgæzlu til. Með nefndu frv. eru ráðin um löndunarstað algerlega tekin af skipstjórum loðnubátanna og fengin í hendur 3 manna n., sem á að hafa aðsetur í landi. Með þessum ráðstöfunum álitum við, að upp sé kominn gífurleg slysahætta, þar sem þessi n. getur aldrei fylgzt eins vel með veðri og öðrum aðstæðum eins og skipstjórarnir gera. Þar að auki kemur ekki fram í ofangreindu frv., hvort nm. þurfi að hafa nokkurt vit á þessum málum. Teljum við fullnægjandi, að gefin sé út reglugerð, sem kveði á um, að landa skuli úr loðnubátum í verksmiðjurnar á hverjum stað í þeirri röð, sem þeir komi til hafnar. Þá lýsir félagið undrun sinni yfir vali manna þeirra, er sömdu þetta frv., þar sem enginn maður var valinn í hana frá Vestmannaeyjum, þar sem nær helmingi loðnuaflans hefur verið landað undanfarin 3 ár, og bendir það óneitanlega til þess, að frv. þetta hefur ekki átt að greiða fyrir loðnubátum, heldur verksmiðjum þeim, sem lítið loðnumagn hafa fengið undanfarin ár.“ Ég skal geta þess til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að ég hef ekki haft samband við þetta stéttarfélag og bréfið er ekki nein pöntun frá mér, heldur er það sent að eigin frumkvæði eftir þeirra fundarsamþykkt. Ég vil enn á ný að allra síðustu vekja athygli hv. alþm. á þeirri hættu, sem af því getur stafað, og þeirri ábyrgð, sem stjórnvöld taka á sig, ef einhverri skrifstofu hér í Reykjavík er gefin heimild til þess að taka raunverulega ráðin af skipstjórnarmönnum með því að veita tiltekinni n. vald til að gefa þeim bein fyrirmæli um, að viðlögðum sektum í ríkissjóð, að þeir skuli, e.t.v. á móti vilja sínum, færa kannske yfirhlaðin skip sín á milli hafna, og það jafnvel á hinum hættulegustu siglingaleiðum við strendur landsins. Ég held, að það sé bezt fyrir hv. Alþingi að þurfa ekki að gefa neitt slíkt umboð og að affarasælast sé, að allar ákvarðanir um siglingar skipanna séu í höndum skipstjórnarmannanna sjálfra. Þeir þekkja skip sín bezt og vita, hvað þeir mega bjóða þeim, og eru dómbærastir um að meta allar aðstæður. Hæstv. sjútvrh. vildi í framsögu sinni áðan draga nokkuð úr því valdi, sem hann telur að frv. veiti þeirri n., sem frv. kveður á um að eigi raunverulega að stjórna löndun skipanna, og ákvæði 2. gr. verði því aðeins virkt, að ekki séu möguleikar á móttöku hjá þeim verksmiðjum, sem næst eru skipunum, þegar þau sigla til lands til löndunar á afla sínum. Ég tel, að ef lesin er grg. frv., komi það greinilega fram, þar sem talað er um, að það sé þjóðhagslega hagkvæmt að jafna aflanum á milli hinna einstöku verksmiðja, hvað n., sem samdi frv., hefur í huga. Ég tel, að þetta komi alveg ótvírætt í ljós, ef talað er við einstaka nm., eins og ég hef átt kost á að gera. Þeir fara ekkert dult með það, að 2. gr. frv. er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að jafna loðnuaflanum á milli verksmiðjanna þannig, að verksmiðjurnar geti sem flestar farið í gang nokkurn veginn samtímis. Og ég segi, - ef þetta er rétt, eins og ég tel að grg. frv. gefi ákveðna bendingu um, og þeir menn hafa látið í ljós sem sína skoðun, er sömdu frv., - að þá erum við komnir hér inn á allhættulega braut gagnvart sjómannastéttinni. Ef það á eftir að gerast, að hægt verði að gefa skipum, sem eru fyrir Suðausturlandi eða miðsvæðis fyrir Suðurlandi, fyrirmæli um að sigla fram hjá löndunarstöðum, sem gætu tekið á móti afla þeirra, og til hafna við Faxaflóa, þá hygg ég, að það sé bezt fyrir Alþingi að hafa aldrei veitt neinni n. umboð til að gera slíkar ráðstafanir. Og ég endurtek, að 1. gr. muni leysa úr þeim vanda, sem skapast kann á næstu vertíð og hefur reyndar skapazt áður, og að ákvæði 2. gr. og 3. gr. séu gersamlega óþörf.



Herra forseti. Þar sem nokkuð er nú komið yfir venjulegan fundatíma þessarar hv. d., skal ég ekki vera mjög langorður að þessu sinni, en ég tel rétt strax við l. umr. þessa máls hér í d. að koma á framfæri þeim aths., sem ég hef við þetta frv. að gera. Það er sjálfsagt alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að það hafa ýmsir örðugleikar komið upp í sambandi við loðnulöndun hér á Suðurlandssvæðinu á síðustu loðnuvertíð, og mér finnst ekkert óeðlilegt við það, þó að reynt sé að koma á hana skipulagi, sem er framkvæmanlegt innan skynsamlegs ramma. Meginatriði þessa frv. er, að sett verði á fót n., sem sjái um skipulag á þessum þætti, og ég get sagt það strax, að ég tel það eðlilegt og æskilegt og hef ekkert við það að athuga, þótt slík n. væri sett á stofn til þess að sjá um, að verksmiðjur, sem tækju á móti loðnu til bræðslu, afgreiddu skipin eftir þeirri röð, sem þau kæmu til hafnar. En það, sem fyrst og fremst stingur mig í augu í þessu frv. eru þau skýlausu ákvæði, sem ég tel, að það feli í sér, að þessi n. fái vald til þess að skikka skip til þess að sigla milli hafna, kannske landshorna á milli, ef henni býður svo við að horfa. Ég hygg, að það sé öllum ljóst, að þarna er um að ræða farm, sem er hvað hættulegast að spila með. Einnig kemur það til. að þarna er um að ræða árstíma, sem flestra veðra er von. Ég vil því ekki á þessu stigi máls taka á mig þá ábyrgð, sem í því fælist að veita slíkri 3 manna nefnd í landi, - þó svo að hún væri skipuð hinum valinkunnustu mönnum, - veita henni vald til þess að ákveða slíkt einhliða, auk þess sem þarna er verið að skerða ákvörðunarvald viðkomandi skipstjóra. Að mínu mati getur með þessu verið stofnað til stórkostlegrar slysahættu. Þetta er það meginatriði, sem ég tel að þurfi að nema burt úr frv. Ég heyrði það á hæstv. ráðh. hér áðan, að hann er ekki alls kostar ánægður með frv., eins og það er, og hann orðaði það svo, að hann teldi æskilegt að breyta 2. gr. og gera þessar reglur sem frjálsastar. Ég er út af fyrir sig ánægður með það. Auk þessa meginatriðis, sem ég er andvígur, að fela 3 manna n. í landi algjört ákvörðunarvald undir vissum tilfellum til að skikka skip til að sigla á milli hafna, þá er í öðru lagi það ákvæði frv., sem ég tel óeðlilegt, ef slíkt skipulag yrði tekið upp og slík n. sett á laggirnar, sem hefði þetta vald og skikkaði skip til þess að fara á ákveðna löndunarhöfn, en engin bæri ábyrgð á því, að viðkomandi aðilar fengju greiðslur fyrir aflann. Ef ríkisvaldið tekur sér það vald í hendur að skikka menn til þess að landa á ákveðnum höfnum gegn vilja þeirra kannske, þá tel ég, að það sé lágmarks krafa á hendur ríkisvaldinu, að það standi ábyrgt fyrir greiðslu aflans. Það horfir allt öðruvísi við, ef skipstjórarnir sjálfir ákveða kannske í samráði við útgerð, að þeir skuli fara á þessa höfn, en svo geti viðkomandi aðili ekki staðið við greiðslu. Þarna er verið að taka þetta vald af viðkomandi aðilum, ríkisvaldið gerir það, og þá á það að mínu viti að taka á sig þær skuldbindingar, sem af því getur leitt, m.a. þessar. Ég skal ekki fjölyrða um þetta frekar að þessu sinni. Ég á sæti í þeirri n., sem kemur til með að fjalla um þetta frv., en ég vil að síðustu ítreka, að ég tel það mjög varhugavert, og trúi því vart, að ríkisvaldið og þm. almennt vilji taka á sig þá ábyrgð, sem af því getur leitt, ef slík n. yrði sett á laggirnar með því valdi, sem þetta frv., eins og það liggur nú fyrir, gerir ráð fyrir. Ég vil ekki gera það, og ég tel mjög vafasamt, að þm. almennt vilji taka þá ábyrgð á sínar herðar. sem því getur fylgt að gera slíkt.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður gerði þessu máli góð skil og flutti mál sitt hátt og snjallt, svo að menn hafa heyrt hér í öllu húsinu. Ég ætla aðeins að segja hér örfá orð vegna þess, að ég hef heyrt ýmsar raddir bjá sjómönnum, útgerðarmönnum og öðrum um þetta mál. Þeir eru ekki alls kostar ánægðir með, hvernig frv. lítur út í heild. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að afkastageta flotans hafi ekki nýtzt sem skyldi á síðustu loðnuvertið, vegna þess að ekki voru til neinar reglur um loðnulöndun. Slíkt er auðvitað óhæfa. Þessu frv. er sjálfsagt ætlað að koma veg fyrir slíkt á næstu vertíðum. Það er út af fyrir sig göfugur tilgangur. En ég hygg, að sá tilgangur geti ekki helgað þetta frv. óbreytt sem meðal við þessum vanda. Ég er sammála um, að 1. gr. frv. sé sjálfsögð meginregla, þar sem sagt er, að verksmiðjur skuli taka við aflanum í þeirri röð, sem fiskiskip koma í höfn. En það hefur borið á því, að bátum hefur verið mismunað og það gróflega í sambandi við löndun á loðnu. En hins vegar eru setningar í 2. gr. frv., sem varla er hægt að sætta sig við. Það er sérstaklega síðasta setningin í 2. málsgr. 2. gr., sem er um það, að fiskiskipum sé skylt að hlíta fyrirmælum n. um ákveðna löndunarhöfn. Það koma auðvitað til ástæður, sem gera þetta ekki mögulegt. Á þessum árstíma er veðurfar oft mjög slæmt, farmurinn ákaflega hættulegur og ströndin, þar sem veitt er undan, má heita hafnlaus frá Höfn í Hornafirði, - sem auðvitað er ekki alltaf hægt að komast inn, - og til Vestmannaeyja. Ég hef sjálfur siglt hlöðnu skipi margsinnis að vetrarlagi þessa leið frá Ingólfshöfða til Vestmannaeyja, og í sumum tilvikum hefðum við ekki viljað fá bein fyrirmæli um að fara austur á firði eða vestur fyrir Reykjanes. Það eru auðvitað tilvik, sem koma upp vegna slæms veðurs og mikillar hleðsu. Þessi áðurnefnd fyrirmæli er auðvitað ekki hægt að gefa þannig, að þau eigi að gilda fortakslaust. Þar verða ástæður að ráða. Þar sem þetta mál fer væntanlega til sjútvn., þeirrar n., sem ég á sæti í, þá mun ég ekki fjölyrða um það að þessu sinni, heldur kjósa að leggja fram brtt, í málinu, eftir að n. befur fengið málið til meðferðar.