Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Jónsson) Sjútvn. hefir haft þetta frv. til meðferðar, og er álit hennar prentað á þskj. 174. Þetta mál er mjög vel undirbúið. Það hefir verið athugað á þingi 1917 af sjútvn. beggja deilda og lagt með því af þeim báðum, og auk þess samþykt af háttv.Ed. þá og þessari háttv. deild til 3. umr. Og frá þeim tíma er frv. svo að segja óbreytt, nema að því er snertir hlutfallið milli framlags ríkissjóðs og hafnarsjóðs. Framlag ríkissjóðs var áður einn fjórði, en er nú ákveðið einn þriðji á móts við framlag hafnarsjóðsins. Nú sje jeg á þskj. 204, að háttv.flm. (J. A. J.) hefir sjálfur komið fram með brtt. um að færa þetta aftur í gamla horfið. Hefir hann gert það vegna þess, að hann vill ekki láta málið stranda hjer nú á þessu eina atriði. Sjútvn. mælir með frv. eins og það var upphaflega; þykir henni það sanngjarnt og í samræmi við þá hefð, sem er komin á það, að ríkissjóðsstyrkur til bryggjugerða er miðaður við einn þriðja kostnaðar. Auk þess er það vafamál, hvort þetta er nema formsatriði, þar sem upphæðin er fastákveðin 150 þús. kr. og líkur til, að kostnaður verði svo mikill, að þetta komi í einn stað niður. Háttv. fjvn. hefir birt álit sitt á þskj. 199. Get jeg ekki neitað því, að mjer finst fjvn. fara dálítið út fyrir ramma sinn, þar sem hún segist ekki geta mælt með frv. eða fjárhagshlið þess. Það var óþarfi af fjvn. að láta uppi álit sitt um frv. sjálft. Álits hennar var aðeins leitað um fjárhagshliðina. Auk þess er það álitamál, hvort hún hefir nokkuð um þetta mál að segja, þar sem ekki verður veitt fjeð fyr en í næstu fjárlögum. Það sýnist því nægur tími fyrir hana að neita, þegar til hennar kasta kemur. Það er og allhart að neita Ísfirðingum um samþykt á þessum lögum. Þeim er áhugamál að fá þau og þau gefa þeim rjett til þess að leggja á dálítið gjald. Sjútvn. leggur því eindregið til, að frv. þetta nái fram að ganga óbreytt.

Jón Auðunn Jónsson Jeg get verið þakklátur háttv. sjútvn. fyrir undirtektir hennar í þessu máli, en hefi síður ástæðu til að þakka háttv.fjvn. En jeg vænti þess nú, ef brtt. mín á þskj. 204, sem jeg hefi flutt í samráði við bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar, nær fram að ganga, þá hafi fjvn. heldur ekki neitt við frv. að athuga. Háttv. sjútvn. hafði ekkert á móti því, að ríkissjóður styrkti hafnarbætur á Ísafirði með einum þriðja kostnaðar, og þar sem jeg nú hefi komið fram með brtt. um, að ríkissjóðsstyrkurinn verði lækkaður niður í einn fjórða kostnaðar, vænti jeg, að allir háttv.þm. muni geta samþykt frv. Mjer skildist svo, að fjvn. væri á móti frv. í heild sinni, en það mun vera að því er fjárhagshliðina snertir. En þetta frv. snertir ekkert fjárhag ríkissjóðs nema þá til bóta. Það gerir hafnarsjóð Ísafjarðar færari til að framkvæma endurbætur á höfninni, sem svo aftur leiðir til aukins sjávarútvegs og þar af leiðandi aukinna tekna fyrir ríkissjóð. Jeg veit ekki betur en að Ísafjarðarkaupstaður og Ísafjarðarsýsla hafi að undanförnu verið drýgsta mjólkurkýr í ríkissjóðinn, en til Ísafjarðar hefir ekkert fje verið veitt úr ríkissjóði, nema til almennrar barnafræðslu og unglingaskóla. Því virðist mjer ekki ósanngjarnt, að ríkissjóður veiti nokkurt fje til endurbóta á höfninni þar, sjerstaklega þegar bæjarsjóðnum er mjög um megn að rísa undir slíkum framkvæmdum.

Magnús Pjetursson Þótt fjvn. hafi ekki ætlað að tala um þetta mál nú, þá þykir mjer rjett að gera aths. við það, sem hjer hefir verið sagt. Háttv. frsm. (M. J.) þótti fjvn. hafa farið út fyrir verksvið sitt, að leggja á móti frv. nú. En þar við er það fyrst að athuga, að fjvn. lagði ekki á móti frv. í heild sinni, heldur að því er snertir fjárhagsatriði þess, og nægir í því að benda til fyrirsagnarinnar á þskj. 199, sem er „Álit um fjárhagsatriði frv. til hafnarlaga fyrir Ísafjörð“. En út af því að það heyrði ei nú undir fjvn. að fjalla um þetta, heldur væri nógur tími fyrir hana þegar það atriði kæmi til kasta fjárveitingavaldsins samkvæmt 1. gr. frv., er þess að geta, að þegar búið er að lögheimila, að veitt sje fje til einhverra mannvirkja, þá gengur það á undan öðrum mannvirkjum, sem ólögboðin eru. En fjárveitinganefnd áleit, að önnur mannvirki á þessu sviði væru nauðsynlegri en þetta, en svo vildi hún ekki heldur með bendingum í lögum gefa fyrirheit um fjárframlög til stórmannvirkja á þessum tímum, þegar allar framkvæmdir verða að lúta í lægra haldi fyrir lögboðnum gjöldum. Mundi slíkt koma undarlega fyrir sjónir.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Í frv. því, sem hjer liggur fyrir, eru dregin saman gildandi lög og tilskipanir um rjett til fiskiveiða í landhelgi, og auk þess nokkru bætt við, sem einkum er sniðið eftir norskri löggjöf um sama efni. Aðalbreytingin er sú frá því, sem nú er, að ríkisborgararjettur á að verða skilyrði fyrir rjettindunum, en nú er búseta skilyrðið. Sjávarútvegsnefnd, sem hefir haft málið til meðferðar, felst á frv., svo sem sjá má á nál. á þskj. 188, og leggur nefndin til, að á því verði gerðar nokkrar breytingar. Þessar breytingar eru ekki efnislegar, heldur aðeins orðabreytingar, og þarf jeg ekki út í það að fara. Þó má geta þess, að b-liður 3. brtt. við 13. gr. er fram borinn vegna þess, að um ólöglegar botnvörpuveiðar eru gerð sjerskilin sektarákvæði.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Við fyrstu umr. þessa máls var gerð grein fyrir, hvernig þetta frv. er til komið og hvaða breytingar það gerir á gildandi lögum, en þær eru hvorki margar nje stórvægilegar. Um hina konunglegu tilskipun, sem nefnd er í 2. gr. frv., skal þess getið, að fyrir henni var einnig gert ráð í síðustu lögum, og jeg hygg, að það megi ganga út frá, að ákvæði laganna hafi nú náð þeirri fullkomnun, að eigi þurfi lengi að standa á þessari tilskipun, að minsta kosti ekki 10 ár, eins og nú hefir átt sjer stað. Í 6. gr. er ákveðið, að eftirlit með öryggi skipa og skoðanir á þeim skuli heyra undir atvinnumálaráðuneytið. Það hefir verið ætlast til, að skrár yfir íslensk skip væru til í stjórnarráðinu, en í fyrra var fundið að því, að þessar skrár væru ekki í góðu lagi. Ætti að vera hægt að kippa þessu í lag á næstu 1–2 árum. Annað hefi jeg ekki að segja, komi ekki fram brtt. eða fyrirspurnir.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Kennari sá, sem nafngreindur er í þessari till., hefir nú starfað að kenslu í 30 ár. Samt fór svo, þegar sett var í kennarastöðurnar eftir nýju lögunum fyrir tveimur árum, að honum var ekki fengin kennarastaða, enda þótt hann sækti og fengi meðmæli skólanefndar. Nú hefir hann kvartað til Alþingis um þetta, og þykir sem sjer hafi verið órjettur ger. Fylgir þessari kvörtun umsögn 14 manna, og það sumra mætra manna, svo sem síra Janusar Jónssonar og Árna prófasts í Görðum, og próf. Guðm. Finnbogasonar. Nú hafði nefndin ekki getað athugað þetta mál svo, að hún gæti tekið ákvörðun. Þess vegna fer hún fram á, að stjórnin verði látin rannsaka málið. Þetta er þann veg vaxið, að það er ekki dómstólamál. Maðurinn á enga kröfu að lögum, en hann virðist eiga sanngirniskröfu, þótt jeg hins vegar vilji hvorki dæma nje afsaka þá menn, sem hjer eiga hlut að máli. En fjárveitinganefnd virðist, sem allir þeir, er til þingsins leita, eigi að ná rjetti sínum. En þar sem þingið getur ekki lagt dóm á málið sjálft, þá verður það að fela stjórninni rannsókn málsins. Þess vegna vona jeg, að enginn hv.þm. mæli gegn því, að hæstv. stjórn rannsaki þetta mál, sem hjer um ræðir, og bæti, ef brotið hefir verið.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg vil aðeins geta þess, að mjer virðist þessi maður enga lagalega kröfu eiga til skaðabóta. Því stjórnin er í veitingunni ekki bundin við tillögu skólanefndar. Að öðru leyti hefi jeg ekkert á móti því að athuga málið.

Jón Þorláksson Mjer finst það nokkuð undarlegt að vísa þessu máli til stjórnarinnar til rannsóknar, þegar maðurinn ber sig einmitt upp undan aðgerðum stjórnarinnar. Þetta er alveg sama sem þingið segðist ekki vilja sinna málaleitun hans. Mætti verja þetta með því einu, að stjórnarskifti hafa orðið, en það rjettlætir í engu þessa meðferð málsins alment.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Mjer sýnist þetta mál ekki flókið. Hæstv. stjórn getur vel rannsakað, hvað farið hefir á milli þessa manns og fræðslumálastjóra, og sjerstaklega þar sem skift hefir verið um menn í stjórninni. Mjer finst ekki til mikils mælst, þótt farið sje fram á, að þingið sinni þessu máli, svo sem till. gerir ráð fyrir. Og þótt fræðslumálastjóri sje fús til að skýra og verja sínar gerðir, eins og hæstv.forsrh. (S. E.) sagði, þá sannar það ekkert. Hæstv. stjóra verður þá að leggja nýtt mat á gerðir hans. Og þetta mætti jafnvel skipa sömu stjórn að gera.

Þorsteinn Jónsson Jeg lít líkt á þetta mál og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Það er undarlegt að skipa stjórninni að rannsaka sínar eigin gerðir, nema því aðeins, að þá reglu eigi að taka upp, þegar stjórnarskifti verða, að skipa nýju stjórninni að rannsaka allar embættaveitingar fráfarandi stjórnar. Býst jeg við, að oft geti þótt rík ástæða til þess. Stjórnarandstæðingar telja venjulega helming allra embættaveitinga verandi stjórnar ranglátar. En hins vegar stendur nú svo vel á, að stjórnin getur athugað þetta í vor, um leið og skipað verður í kennarastöðurnar. Jeg vil því leggja til, að máli þessu verði vísað til stjórnarinnar.

Jón Þorláksson Jeg vil benda hv.frsm. (B. J.) á það, að hv. fjárveitinganefnd hefir aðgang að stjórnarráði og fræðslumálastjóra til þess að fá þær skýrslur um málið, sem nauðsynlegar voru til þess að geta lagt dóm á það. Hjer er því engin ástæða til að vísa málinu aftur heim til stjórnarinnar. Hitt er rjett hjá hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), að stjórnin fær nú í sumar nýtt tækifæri til þess að bæta úr þessu, þegar hún veitir kennarastöðurnar.

Frsm. (Bjarni Jónsson) „Jeg er nú svo gamall sem á grönum má sjá, og hefi þó aldrei sjeð jafnlangan gaur í jafnlítilli grýtu“. Og þó þykir mjer það undarlegast, er forvörður allra kennara reynir að flækja málið, og drepa þannig niður vonir þessa fyrverandi stjettarbróður síns. Jeg man þó til þess, er verið var að setja þessi lög um skipun barnakennara og laun þeirra, að þá barðist þessi hv.þm. (Þorst. J.) fyrir því, að enga mætti skipa kennara aðra en þá, sem tekið hefðu kennarapróf, en þó varð það að samkomulagi, að gamlir kennarar skyldu ekki verða hraktir burtu. Og öll var nú ræða þessa hv.þm. (Þorst. J.) heldur kyndug. Byrjaði hann á því að telja ófært að segja stjórninni að rannsaka málið, en endaði á því að leggja til, að því yrði vísað til stjórnarinnar. Og til hvers á að vísa því til stjórnarinnar? Til þess að hún setjist á það? Ef svo er ekki, þá er það til þess sama sem þingsályktunartillagan fer fram á.

Einar Þorgilsson Jeg hefi litlu við að bæta það, sem hv.frsm. (B. J.) hefir sagt. Jeg er líka ekki svo kunnugur málinu sem skyldi. En jeg hefi lesið brjef þessa manns og ummæli og vottorð mætra manna, sem því fylgdu og jeg legg mikið upp úr. En mjer virðist svo, sem sumir þeir hv.þdm., sem talað hafa, sjeu eitthvað feimnir við að láta till. þessa ganga fram. Jeg vil leggja áherslu á það, sem hv.frsm. (B. J.) benti á, að hliðstæðu máli þessu hefir hjer einmitt verið vísað til stjórnarinnar til rannsóknar, ekki síst þar sem aðili á ekki aðra leið færa í þessu máli en að leita til þings og stjórnar, og finnur sig misrjetti beittan. Og vafalaust er eitthvað bogið við þetta mál, þar sem þessi maður hefir verið kennari í mörg ár og hefir ágætra manna meðmæli mörg og góð. Mjer virðist því alt mæla með því, að þetta mál fái að ganga þá leið, sem fjárveitinganefnd ætlar því, og upplýsist þar, svo fram geti komið allar rjettar ástæður, bæði með og móti.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg skildi hv. 1. þm. G.-K. (E. Þ.) svo, sem hann teldi mig vilja dylja eitthvað í þessu máli. En þá hygg jeg, að hv.þm. haldi mig of góðan, ef þeir hugsa, að jeg vilji halda svo fast hlífiskildi yfir fyrverandi stjórn, að jeg vilji fela það, sem mjer þætti grunsamlegt í gerðum hennar. Annars get jeg ekki sjeð, að hjer liggi fyrir nein skaðabótaskylda að lögum. Stjórninni er heimilt að veita embætti hverjum sem hún vill, og er ekki bundin við neinar fastákveðnar reglur í því efni, t. d. aldur eða annað slíkt. Það getur því ávalt verið álitamál, ef margir eru umsækjendur, hverjum stjórnin eigi að veita embættið, og auðvitað eiga hinir, sem ekki fá embættið, enga lögmæta skaðabótakröfu á hendur stjórninni. Jeg hygg því algerlega ómögulegt fyrir þennan mann að koma fram með neinar lögmætar kröfur til skaðabóta.

Þorsteinn Jónsson Jeg gat nú raunar ekki sjeð, að orð mín þyrftu að vekja mikla reiði hjá hv.frsm. (B. J.). Jeg ætlaði mjer á engan hátt að skaða þennan mann, sem um er rætt. En jeg hefði talið það langt um betra fyrir hann, að fjárveitinganefnd hefði ekki dregið hann hjer inn í umræður, heldur aðeins skrifað stjórninni álit sitt á þessu máli og beðið hana að rannsaka það. Jeg hefi engan dóm lagt á það, hvort hæstv. fyrv. stjórn hefir breytt rjett gagnvart þessum manni eða ekki. Þinginu hefir ekki borist nema álit annars málsaðilja, og meðan er málið ekki nema hálfsjeð. Jeg sje því ekkert á móti því að vísa málinu til stjórnarinnar, og getur hún þá rjett hluta þess manns, ef henni finst, að hann hafi verið röngu beittur. Getur stjórnin það með því að setja hann í kennarastöðu.

Jakob Möller Jeg er algerlega sammála hv. fjárveitinganefnd og henni þakklátur fyrir, hvernig hún hefir tekið í þetta mál, þó að það sje ekki mjer skylt. Mjer finst, að það sje það minsta, sem þingið getur gert, úr því því hefir ekki sýnst málaleitunin með öllu ástæðulaus, að fela stjórninni að rannsaka málið, enda virðist það útlátalítið. Jeg verð að halda því fram, að mótbárurnar gegn því að skora á stjórnina að rannsaka þetta, sjeu harla veigalitlar. Ef um það væri að ræða að skora á stjórnina að rannsaka sínar eigin gerðir, þá teldi jeg vafasamt, að hún gæti sætt sig við slíkt. En þegar ný stjórn á að rannsaka gerðir fyrverandi stjórnar, þá sje jeg ekkert á móti því og hygg, að þar megi vænta hlutlausrar rannsóknar. Út af orðum hæstv. forsætisráðherra (S. E.) vil jeg vekja athygli hans á því, að það er ekki rjett að bera þetta saman við venjulega veitingu embætta. Því hjer er í raun og veru um það að ræða, að maður hefir verið settur frá embætti. Hann hefir gegnt stöðu við þennan skóla mörg ár undanfarið. Og þó að slíkt sje ekki bein veiting, þá hefir þó maðurinn í raun rjettri verið settur frá. Því er það ekki rjett að afsaka fyrverandi stjórn með því, að hún hafi haft frjálsar hendur um veitingu embættisins. Og þegar hann svo hefir vottorð margra ágætra manna, þá sýnist full ástæða til að rannsaka þetta. Það mun að vísu rjett, að þessi maður hefir ekki rjett til skaðabóta. En einmitt vegna þess, að maðurinn er þannig rjettlaus, er því meiri ástæða til að rannsaka mál hans rækilega.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg mintist á skaðabótakröfurnar vegna þess, að á þær er drepið í greinargerðinni. Hitt er satt, að maðurinn hefir getað orðið fyrir rangindum, þótt ekki eigi hann kröfu til skaðabóta að lögum. Er jeg því alls ekki á móti því, að stjórnin rannsaki málið.

Hákon Kristófersson Hæstv. forsætisráðherra (S. E.) tók það fram, að ekki væri fylgt föstum reglum um embættaveitingar. Þessi ummæli þóttu mjer einkennileg, af því hann hefir sagt við mig „prívat“, að það væri einmitt farið eftir ákveðnum reglum. Jeg vildi því spyrja hæstv.forsrh. (S. E.), hvort hann hafi beinlínis skift skoðun í þessu efni, því jeg veit, að hann hefir hingað til í embættaveitingum farið eftir aldri, en ekki verðleikum. Og er það langt frá mjer að ásaka hann fyrir það, að veita elsta umsækjanda. Aðeins vildi jeg slá því föstu, að sá skilningur hæstv.forsrh. (S. E.), að ekki sje jafnaðarlega tekið tillit til aldurs að öðru jöfnu, er að mínu viti alveg nýr. Því vildi jeg framtíðarinnar vegna vekja athygli á því, að hæstv.forsrh. (S. E.) hefir bæði sagt mjer, að þessari reglu væri fylgt, og eins haldið uppi vörnum fyrir að mínu áliti óforsvaranlegum embættaveitingum, einungis með það fyrir augum, að umsækjandi var gamall. Því skal jeg þó ekki móti mæla, að slíkt getur verið mesta óhæfa og þjóðfjelaginu til skaðræðis; það sýna dæmin. Hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) sló því fram, að það væri misráðið af fjárveitinganefnd að draga þennan kennara inn í opinberar umræður. Jeg lít öðruvísi á það mál, og sýnist mjer fjvn. hafa í alla staði komið sómasamlega fram. Jeg hygg, að það vaki fyrir fjárveitinganefnd, að stjórnin rannsaki málið og setji þennan mann aftur inn í sína fyrri sýslan, ef kvartanir hans reynast á rökum bygðar. Og jeg hygg, að svo muni vera, úr því foreldrar, börn og fræðslunefnd. eru öll óánægð yfir þessari stjórnarráðstöfun. Það sýnist svo, að eini ókosturinn við þennan mann sje sá, að hann er ekki sloppinn út úr kennaraskólanum.

Forsætisráðherra (S. E.) Hv. þm. Barð. (H. K.) komu á óvart ummæli mín um embættaveitingar. Við höfum nú talað svo margt saman, bæði um þetta og annað, að jeg mundi eiga erfitt að muna slíkt alt. En vel má vera, að jeg hafi sagt, að jeg mundi veita eldri umsækjendum embætti, að öðru jöfnu, en hitt er jeg viss um, að jeg hefi aldrei sagt, að aldurinn einn ætti að ráða í slíkum efnum.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg er sammála hæstv. forsætisráðherra (S. E.) um það, að hjer er ekki að ræða um skaðabótakröfur, sóttar að lögum. Í greinargerðinni er aðeins átt við skaðabætur af sanngirni, ef stjórnin kemst að því, að þessi maður hafi verið rangindum beittur. Getur þá stjórnin úr því bætt, annaðhvort með því að veita manninum sæmilegt embætti, eða með því að semja við hann öðruvísi um málið. Fjárveitinganefnd hefir viljað forðast að fella nokkum úrskurð um þetta mál. En þar sem þessi maður hefir meðmæli margra manna, en hefir þó ekki fengið að halda embætti sínu, þá sýndist nefndinni rjett, að þessi maður fái, á þeim síðasta stað, sem hann getur flúið til, svo mikla athygli, að stjórnin rannsaki mál hans. Jeg get ekki enn skilið skjól og skjöld allra kennara, 1. þm.N.-M. (Þorst. J.). Hann sagði, að stjórnin ætti ekki að rannsaka málið, en vill þó ólmur vísa málinu til stjórnarinnar til rannsóknar. Það er alveg eins og hæstv. stjórn sje tvær stjórnir. En jeg fæ ekki sjeð nema eina. Jeg vona svo, að ekki verði rætt meira um málið og það gangi fram greiðlega.