Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það þarf víst ekki að hafa mörg orð um þetta frv. um framkvæmd fyrirmæla Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Það liggur ljóst fyrir í aths. við frv., að með aðildinni að Sameinuðu þjóðunum hefur Ísland tekið á sig ýmislegar skuldbindingar og að nauðsynlegt er, sérstaklega í sambandi við 41. gr. sáttmálans, sbr. og 39. gr., að hafa lagaheimild tiltæka til þess að ríkisstj. hafi stjórnlagalega heimild til að framkvæma þær skyldur. sem hún hefur þjóðréttarlega tekið á sig með undirskrift sáttmálans. Það liggur í augum uppi, að þarna verður ekki bæði sleppt og haldið, og fyrst við erum skuldbundnir af þjóðarétti til þessara framkvæmda, verður ríkisstj. Íslands að hafa heimild í I. til að gera það, sem gera þarf. en að sjálfsögðu er það hennar túlkun, sem þarna kemur til greina um það, hver sé rétt framkvæmd, svo að ég held, að hér sé ekki nein stórhætta á ferðum fyrir Ísland. það lendi varla í neinum sérstökum vandræðum á alþjóðavettvangi fyrir samþykkt þessara laga. Ég leyfi mér að mæla með því, að frv. verði samþ. við þessa umr. og vísað til 3. umr.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt í samræmi við 28. gr. stjskr. til staðfestingar á brbl., sem út voru gefin hinn 31. ágúst í sumar, þar sem gefinn var sjóveðréttur fyrir kröfur, sem skipstjóri stofnar til vegna kaupa á nauðsynjum skipsins eða viðgerðarþjónustu, til að tryggja áframhald veiðiferðar á fiskimiðum í 300 sjómílna fjarlægð frá Íslandi eða meira. Nú er það svo, að sjóveðréttur og önnur lögveð eru náttúrlega gallagripir að því leyti, að þau rýra mjög verðgildi skipanna og gera þess vegna útgerðinni erfiðara fyrir um lánaöflun, en þó hefur þótt rétt að fara þessa leið í ýmsum tilfellum, þar sem ella kynni að vera örðugt að afla hinna brýnustu nauðsynja til skipsins eða tryggja afkomu sjómanna, sem, annars væru illa settir, ef ekki kæmu slík ákvæði til. Við höfum athugað þetta mál í sjútvn., og við höfum sannfærzt um, að það hafi verið brýn nauðsyn að gefa út þessi brbl., þau séu því réttmæt, þarna séu ný atvik, sem ekki hafi verið séð fyrir, er siglingalögin voru sett, og séu fyllilega hliðstæð þeim öðrum undantekningartilfellum, þegar sjóveðréttur er veittur fyrir ákveðnar kröfur. Með tilliti til þessa var n. sammála um að leggja til við hv. þd., að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt samkv. 28. gr. stjórnarskrárinnar til staðfestingar brbl. frá 17. maí 1968 um tilkynningarskyldu íslenzkra skipa eða réttara sagt um heimild fyrir samgmrh. til að gefa út reglugerð um tilkynningarskyldu, þar sem m.a. séu ákvæði um sektarviðurlög varðandi brot gegn ákvæðum reglugerðarinnar. Sjútvn. hefur athugað þetta frv. og er sammála um að mæla með samþykkt þess. Hún álítur, að hér hafi verið um þarft skref að ræða til aukins öryggis á sjó við Íslandsstrendur, og ekki sízt á þeim fjarlægu miðum, sem nú er farið að sækja. Hins vegar er rétt að geta þess, að athygli n. hefur beinzt að óánægju af kostnaði við tilkynningarskylduna, sem komið hefur upp í a.m.k. einum landshluta og raunar kannske víðar. Þetta mál er til nánari athugunar hjá n., og það er hugsanlegt eftir þá athugun, að n. eða einstakir nm. beri fram brtt. við frv. í því tilefni við 3. umr., en þar sem athugununum í þessu sambandi er ekki að fullu lokið enn, tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þá hlið málsins á þessu stigi, en legg til, að frvgr. verði samþ. óbreyttar og málinu vísað til 3. umr.



Herra forseti. Á þskj. 48 flyt ég ásamt hv. 3. þm. Norðurl. v., hv. 1. þm. Vesturl. og hv. 4. þm. Norðurl e. frv. til l. um Póst- og símamálastofnun Íslands. Frv. þessu er ætlað að koma í stað l. nr. 8 frá 9. jan. 1935, um stjórn og starfrækslu póst- og símamála. Ákvæði núgildandi l. um yfirstjórn póst- og símamála eru svo hljóðandi í núgildandi lögum, með leyfi hæstv. forseta, upphaf 1. gr.: „Póst- og símamálum hins íslenzka ríkis stjórnar póst- og símamálastjóri, sem hefur umsjón og eftirlit með framkvæmdum og starfrækslu pósts og síma. Póst- og símamálastjóri stendur beint undir ráðh. þeim, sem póst- og símamálin heyra undir. Konungur veitir þetta embætti.“ Fyrstu sex greinar þessa frv., sem hér eru til umr. og ætlað er að koma í stað þessara ákvæða, sem ég nú las úr núgildandi l., eru svo hljóðandi: „1. gr. Póst- og símamálastofnun Íslands er sjálfstæð stofnun, sem er eign ríkisins, en lýtur sérstakri stjórn. Ríkissjóður ber ábyrgð á öllum skuldbindingum stofnunarinnar. Heimili og varnarþing hennar er í Reykjavík. 2. gr. Yfirstjórn Póst- og símamálastofnunar Íslands er í höndum ráðh. þess, er fer með póst- og símamál, póst- og símamálaráðs og póst- og símamálastjóra. 3. gr. Ráðh. veitir embætti póst- og símamálastjóra. Laun póst- og símamálastjóra eru ákveðin í samræmi við lög nr. 55 frá 1962, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. 4. gr. Póst- og símamálaráð skipa 5 menn, sem kosnir eru hlutbundinni kosningu af Alþ. til fjögurra ára í senn ásamt jafnmörgum til vara. Ráðh. skipar einn hinna kjörnu aðalmanna formann póst- og símamálaráðs til fjögurra ára, en annan varaformann. Aðalmenn eða varamenn þeirra í póst- og símamálaráði skulu vera búsettir í Reykjavík eða svo nálægt Reykjavík, að þeim sé auðvelt að sækja fundi ráðsins hvenær sem er. Póst- og símamálaráð heldur reglulega fundi minnst tvisvar í mánuði, og skal póst- og símamálastjóri gefa ráðinu skýrslur um störf stofnunarinnar. Allar meiri háttar ákvarðanir skal póst- og símamálastjóri taka með samþykki póst- og símamálaráðs. Rísi ágreiningur milli ráðsins og póst- og símamálastjóra, skal ráðh. kveða upp úrskurð í málinu. 5. gr. Hlutverk póst- og símamálaráðs skal enn fremur vera að gæta í hvívetna hagsmuna almennings gagnvart Póst- og símamálastofnuninni og vera tengiliður hans og Alþ. við stofnunina. Heimilt er fulltrúum í póst- og símamálaráði að taka þar til umr. og afgreiðslu hvert það mál, er snertir samskipti stofnunarinnar við þá, er þjónustu hennar eiga að njóta. 6. gr. Ráðh. ákveður þóknun fyrir störf póst- og símamálaráðs.“ Þannig hljóða þessar frvgr., sem ætlað er að koma í stað þeirra ákvæða í núgildandi l. um yfirstjórn póst- og símamála, sem ég las hér áðan. Mér er það ljóst, að á þeim 32 árum, sem liðin eru frá þessari lagasetningu, hefur þessi stofnun mjög vaxið og ýmsum málum, m. a. um stjórnun stofnunarinnar, hefur verið skipað með reglugerðarákvæðum. M. a. munu vera einir þrír eða fjórir forstjórar svokallaðir innan stofnunarinnar: forstjóri hagdeildar, forstjóri radíótæknideildar, forstjóri rekstrardeildar og forstjóri símatæknideildar, og kynni hv. þd. að þykja ástæða til að samræma aðrar gr. þessa frv. við þá skipan, sem nú er komin á í þessari stofnun varðandi yfirstjórnina. Þetta höfum við flm. ekki tekið upp í frv., heldur óbreyttar aðrar gr. l., en samræmt þeim ákvæðum, sem eru í fyrstu 6 gr. frv. um nýmælin, póst- og símamálaráð. En eins og ég sagði er þessum 6 fyrstu greinum ætlað að koma í stað ákvæða gildandi laga um yfirstjórn þessarar stofnunar, og er þar lagt til, að lögfest verði nafn þessarar stofnunar, Póst- og símamálastofnun Íslands, og enn fremur, að lögfest verði, að heimili og varnarþing stofnunarinnar sé í Reykjavík og ráðh., sem fer með póst- og símamál, veiti embætti póst- og símamálastjóra. Þá eru aðalnýmæli frv. um þingkjörið póst- og símamálaráð, en í öðrum greinum þess, eins og ég sagði, eru tekin upp ákvæði núgildandi laga. Lagt er til, að póst- og símamálaráð skipi 5 menn, sem kosnir verði hlutbundinni kosningu af Alþ. til fjögurra ára í senn ásamt jafnmörgum til vara. Skal ráðh. skipa einn hinna kjörnu aðalmanna formann póst- og símamálaráðs til fjögurra ára, en annan varaformann. Aðalmenn og varamenn þeirra í póst- og símamálaráði skulu vera búsettir í Reykjavík eða svo nærri Reykjavík, að þeir geti sótt fundi ráðsins hvenær sem er með stuttum fyrirvara, og ég vil einmitt benda á í sambandi við þessi ákvæði frv., að með þessum ákvæðum er ekki komið í veg fyrir, að menn, sem lögheimili eiga fjarri höfuðborginni, verði kjörgengir til póst- og símamálaráðs, heldur sett það skilyrði, að varamaður skuli vera búsettur í Reykjavík eða nágrenni, ef þannig er ástatt um heimili aðalmanns, að hann búi fjarri höfuðborgarsvæðinu. Þá er lagt til, að póst- og símamálaráð haldi fundi tvisvar í mánuði hverjum og oftar, ef þurfa þykir, og póst- og símamálastjóri gefi ráðinu skýrslur um starfsemi og framkvæmdir stofnunarinnar, enda skal hann taka allar meiri háttar ákvarðanir um starfsemi, framkvæmdir, fjárskuldbindingar og afnotagjöld að fengnu samþykki póst- og símamálaráðs, en rísi ágreiningur um mál milli ráðsins og póst- og símamálastjóra, skal ráðh. kveða upp úrskurð í málinu og taka af skarið. Þá vil ég sérstaklega vekja athygli hv. þd. á 5. gr. frv., þar sem kveðið er nánar á um hlutverk póst- og símamálaráðs. Segir þar, að póst- og símamálaráð skuli vera tengiliður Alþ. og almennings við Póst- og símamálastofnun Íslands og sé fulltrúi í póst- og símamálaráði heimilt að taka hvert það málefni til umr. í ráðinu og afgreiðslu þar, sem snertir að þeirra dómi samskipti stofnunarinnar við þá, sem þjónustu hennar eiga að njóta. Átt er við með þessu, að hver sá, sem telur sig ekki hafa fengið leiðréttingu mála sinna hjá embættismönnum stofnunarinnar, geti snúið sér til aðalmanna eða varamanna í póst- og símamálaráði og beðið þá að kanna málið, og myndu þeir þá gera það, kanna málið til hlítar og taka þá málið fyrir í ráðinu, teldu þeir umkvartanir á rökum reistar. Stofnun pósts og síma hefur einkaleyfi hér á landi á sölu þeirrar þjónustu, sem hún veitir. Starfsemi þessarar stofnunar snertir orðið hvert heimili og rekstur hverrar einustu stofnunar og fyrirtækis í landinu. Þessi stofnun er í eigu þjóðarinnar, eigu þeirra, sem þjónustu hennar njóta, og löggjafanum ber í þessu tilviki að treysta sérstaklega rétt sinn og almennings til eftirlits og áhrifa. Í löggjöf, sem sett hefur verið undanfarna áratugi um nýjar, sjálfstæðar stofnanir á vegum ríkisins, hafa yfirleitt verið ákvæði um þingkjörnar stjórnir slíkra stofnana til eftirlits og ráðuneytis stjórnendum stofnananna. Þetta mun vera í samræmi við þá réttarvitund, sem ríkt hefur um þau mál. Og ekkert samræmi er í því, að ein allra stærsta stofnun ríkisins, stofnun pósts og síma, skuli enn standa utan slíks eftirlits og ráðuneytis kjörinna fulltrúa. Allir vita, að ráðh., sem um málefni margra rn. og fjölda stofnana fjallar í þjóðfélagi, sem verður æ flóknara, hefur enga aðstöðu eða tíma til að fylgjast nægilega vel með starfsemi svo umfangsmikillar stofnunar eins og stofnun pósts og síma er, og víst er það, að þessi stofnun á eftir að vaxa mikið á næstu árum og áratugum. Útgjöld þessarar stofnunar eru nú svipuð og öll fjárlög íslenzka ríkisins árin 1955 og 1956, en þá sátu hér 49 þm. á hv. Alþ. til að skipta þeim upphæðum. Árlega tekur Alþ. til meðferðar og skipta við fjárlagaafgreiðslu fjármagn til ýmissa málaflokka, og er þar um miklu minni upphæðir í mörgum tilvikum að ræða, mjög miklu minni en upphæðir þær, sem skipt er af embættismönnum pósts og síma í samráði við ráðherra. Alþ. skiptir vegafé t. d. á vegáætlun, fé til hafna landsins, vegáætlun er endurskoðuð meira að segja með reglulegu millibili. Alþ. skiptir fjármunum milli einstakra skóla, milli einstakra flugvalla o. s. frv. En um svo mikilvæga þjónustu við borgarana eins og póstur og sími er, og um ráðstöfun þeirra miklu fjárhæða og fjárskuldbindinga, sem þar er um að ræða, hafa hv. alþm. ekkert að segja, og engir kjörnir fulltrúar þessarar valdamestu stofnunar ríkisins eiga þar um að fjalla að undanskildum að sjálfsögðu hæstv. ráðh. Í ræðu sinni við 1. umr. fjárl. fyrir árið 1969 komst hæstv. fjmrh. svo að orði, þegar hann gerði að umtalsefni ummæli hv. 3. þm. Vesturl., Halldórs E. Sigurðssonar, um þetta mál, þ. e. skuldir og fjárhagserfiðleika Pósts og síma og fjárfestingu stofnunarinnar, með leyfi hæstv. forseta, - fjmrh.. sagði: „Ég get annars tekið undir meginhlutann af því, sem hann (þ. e. a. s. hv. 3. þm. Vesturl.) mælti um aths., hvað rétt væri að taka til athugunar umfram það, sem ég vék að. Ég er honum sammála um, að það er nauðsynlegt að athuga rækilega hag Pósts og síma. Það hefur verið reynt að fylgjast með fjárfestingarmálum Pósts og síma nú síðustu árin, þó að því miður hafi gengið dálítið erfiðlega að framfylgja því fullkomlega, að stofnunin héldi sig innan þeirra áætlana, sem gerðar hafa verið. Að öðru leyti hef ég ekki tíma til þess að fara út í erfiðleika Pósts og síma, en það mál er nú í sérstakri athugun.“ Þetta voru ummæli hæstv. fjmrh. við 1. umr. fjárl. Gjaldfallnar lausaskuldir Pósts og síma numu, þegar 1. umr. fjárl. fór fram, því að það kom fram þar, hafa numið 120 millj. kr., og hæstv. fjmrh. lét því ómótmælt í sínum aths. eða sínum andsvörum, og fjárhagur fyrirtækisins mun nú vera mjög erfiður, og mun póst- og símamálastjóri hafa farið fram á, að afnotagjöld yrðu hækkuð um 20%. Þetta kom líka fram við fjárlagaumr. Sími er sjálfsagt og nauðsynlegt tæki heimilisins, og það er bráðnauðsynlegt tæki hvers einasta fyrirtækis í þessu landi. Það mundi því bætast einn böggullinn enn við þær miklu klyfjar, sem nú mun eiga að leggja á landsfólkið og er þegar byrjað að leggja á landsfólkið í þeim efnahagsörðugleikum, sem við er nú að etja. Athygli almennings hefur mjög beinzt að Pósti og síma síðustu vikur. Veldur þar kannske mestu um mjög umdeild ákvörðun stofnunarinnar um að kaupa Sjálfstæðishúsið í Reykjavík fyrir rúmar 16 millj. kr., ekki sízt þar sem sú ákvörðun er tekin um sama leyti og fréttir berast af mjög þröngum fjárhag stofnunarinnar og ósk um 20% hækkun afnotagjalda. Það má vel vera, að það sé rétt, sem komið hefur fram hjá hæstv. póst- og símamálaráðherra í umr. hér á hv. Alþ., að með þeirri ráðstöfun hafi Pósti og síma raunverulega verið sparaðar tugmillj. kr. með möguleikum á hagkvæmari fjárfestingu og hagkvæmari rekstri. Á það skal ég engan dóm leggja, herra forseti, hef ekki til þess neina aðstöðu. En fyrir hv. Nd. liggur nú till. til þál. um skipun rannsóknarnefndar til athugunar á því máli, og þætti mér eðlilegast vissulega, að hæstv. ráðh. og embættismenn stofnunarinnar hefðu nokkurn áhuga á því að láta þá rannsóknarnefnd hreinsa sig af þeim þungu ásökunum, sem fram hafa komið í blöðum á hendur þeim í þessu sambandi. En þessi till. mun nú til athugunar í n. í hv. Nd. Ég ætla ekki að blanda þessu máli eða öðrum slíkum inn í umr. um þetta mál, sem hér er til umr., eða kveða upp neinn dóm hér í þessu sambandi, enda er tilgangurinn með flutningi þessa frv. ekki sá. Þær ásakanir, sem fram hafa komið, skal ég því ekki gera sérstaklega að umtalsefni hér, nema tilefni gefist, en tel, að þetta beri allt að þeim brunni, að rétt sé, að trúnaðarnefnd kjörin af Alþ. fái að hafa reglulegt eftirlit með starfsemi og ákvörðunum Pósts og síma. Það finnst mér hógvær og eðlileg krafa, miðað við þær aðstæður, sem ríkja í þjóðfélaginu, og umfang þessarar stofnunar, og í rauninni aðeins eðlilegar lagfæringar á 33 ára gamalli löggjöf. Því hefur verið haldið fram með réttu að mínu áliti, að með hinu sífellt flóknara þjóðfélagi verði æ meiri hætta á því, að valdið færist um of í hendur einstakra embættismanna, sem ekki þurfa að standa þjóðinni reikningsskap gerða sinna, en njóta á hinn bóginn sérstakrar verndar af löggjafans hálfu. Því er líka haldið fram, að mikil hætta sé á því með þróun hins flókna þjóðfélagskerfis, að valdið færist um of frá fólkinu og hinum kjörnu fulltrúum þess yfir til sérfræðinga og embættismanna, og um leið, að möguleikar fólksins, hinna kjörnu fulltrúa, til íhlutunar og eftirlits minnki eða hætta sé á, að þeir minnki, og um leið minnkuðu möguleikar fólksins til að leita réttar síns, ef það verður fyrir misrétti af hálfu embættismanna stjórnkerfisins. Þessi hætta er viðurkennd í menningarríkjum í nágrannalöndum, þar sem komið hefur verið upp embætti umboðsmanna eða lögsögumanna til að reyna að tryggja, að fólk geti leitað réttar síns í slíkum tilvikum. Einn þáttur þessa frv. er að draga úr þessari hættu og reyna að tryggja það, að fólk geti leitað réttar síns, ef það telur á sér brotið sem neytendur þjónustu Pósts og síma. Með þessu er út af fyrir sig ekki verið að kasta neinum steinum að núverandi stjórnendum Pósts og síma eða verið að leggja dóm á þær aths., sem oft má lesa í lesendadálkum dagblaðanna og víðar um þessi mál. En hér er um einokunarstofnun að ræða, einkasölustofnun, sem snertir líf svo að segja hvers einasta þegns þessa lands, og hér er því aðeins verið að leggja til, að þessi stofnun sé búin í þann stakk í stjórnkerfinu, sem telja verður lágmark, að hæfi slíkri einkasölustofnun í lýðræðisþjóðfélagi. Ég tel mig, herra forseti, hafa gert fullnægjandi grein fyrir þessu frv., enda fylgir því allýtarleg grg. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2, umr. og að ég ætla hv. samgmn.



Herra forseti. Ég vil aðeins í tilefni af þessu frv, og þá einnig af nokkru tilefni af því, sem hér var sagt, segja nokkur orð um þessi mál. Eins og hv. þm. hafa gert sér grein fyrir, eru einu nýmælin í þessu frv. þau að kjósa sérstakt póst- og símamálaráð og breyta nafni á pósti og síma. Póst- og símamálaráð á að vera þingkjörið og verða tengiliður á milli Alþ., og símans og almennings og símans. Póst- og símamálaráði er ætlað að fylgjast vel með rekstrinum og tryggja það, að hann fari vel úr hendi. Það er vitanlega á valdi Alþ., hvort það samþykkir lög um þetta efni, og þetta frv. fær vitanlega þinglega meðferð, og það er þá ákvörðun Alþ., hvort það telur eðlilegt og sjálfsagt, að þetta megi verða. Hv. flm, tók fram, að með því, sem hann segði með þessu frv., væri ekki verið að leggja neinn dóm á rekstur símans eða kasta neinum hnútum að stjórnendum símans. Þetta út af fyrir sig var vel mælt og af ungum manni, nýliða hér í þinginu, er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt, þótt hann flytji frv. og þótt hann jafnvel flytji frv., sem að ýmissa dómi þætti ekki alveg sjálfsagt og nauðsynlegt. Þessa minnast margir þm., sem lengi hafa verið, að þeir lögðu áherzlu á það að flytja frv. En vitanlega er með þetta eins og svo margt annað, að það orkar tvímælis, og það eru vitanlega fleiri ríkisstofnanir, sem mætti þá segja það sama um og Landssímann. Því ekki að stofna Vegamálastofnun Íslands og kjósa 5 manna þingkjörið ráð til þess að stjórna vegamálum? Því ekki að stofna Vita- og hafnarmálastofnun Íslands og kjósa þar 5 manna þingkjörið ráð? Þannig mætti nefna ýmsar fleiri ríkisstofnanir, og það gætu margir komizt að jötunni og fengið vænan bitling á því að verða kjörnir í þessi ráð. En ég geri ráð fyrir því, að það verði afstaða þm. að gera sér grein fyrir því hverju sinni, bæði með póst og síma og aðrar stofnanir, hvort þetta er nauðsynlegt. Það er út af fyrir sig eðlilegt, að Póstur og sími verði á stundum fyrir nokkurri gagnrýni, vegna þess að það er rétt, sem hér hefur verið sagt, að Póstur og sími er þjónustufyrirtæki, sem snertir allan almenning. Og stundum er vitanlega hægt að koma með eðlilega og réttmæta gagnrýni á ýmsum framkvæmdum slíks fyrirtækis. Slíkt yrði ekki útilokað, þótt þingkjörin stjórn færi með þessi mál, og stundum er sú gagnrýni, sem fram kemur, algerlega óréttmæt og óeðlileg. Það er rétt, sem hv. 1. flm. sagði hér áðan, að þessi stofnun hefur aukizt mjög mikið og vex áfram. Og lögin, sem þessi stofnun starfar eftir, eru orðin 33 ára gömul, og af þeim ástæðum væri eðlilegt, að það væri skoðað a. m. k., hvort ástæða er til þess að breyta þeim. En 1960 var síðast samin reglugerð til þess að útfæra framkvæmd þessara l., og sú reglugerð er vitanlega birt í Stjórnartíðindum, og geri ég ráð fyrir, að hv. þm. hafi kynnt sér hana. Ég sé því ekki ástæðu til þess að lesa hana hér upp, en þar er kveðið á um deildarskiptingu stofnunarinnar, og þar er kveðið á um myndun póst- og símamálastjórnar, þar sem póst- og símamálastjóri á sæti, póstmeistarinn í Reykjavík og yfirverkfræðingur og deildarstjórar stofnunarinnar. Þetta er hin svokallaða póst- og símamálastjórn, sem heldur reglulega fundi. En auk þess eru það fleiri, sem fjalla um þessa stofnun. Um starfsemi stofnunarinnar fjallar nú Alþ., þ. e. fjvn., sem tekur nákvæma skýrslu af póst- og símamálastjóra, ráðh. póst- og símamála, fjmrn., hagsýsludeildin og launamáladeild í fjmrn. og ríkisendurskoðunin. Allir þessir aðilar fjalla um málið, þannig að það er ekki hægt að segja, að hún sé eftirlitslaus, þessi stofnun. Þá er það póst- og símamálastjóri, póst- og símamálastjórnin, starfsmannaráð Landssímans og fjöldi fastra starfsmanna stofnunarinnar, sem bera þarna mikla ábyrgð og fylgjast með. En eins og ég áðan sagði, er það vitanlega Alþ., sem ákveður það, hvort kjörin skuli 5 manna n. til þess að hafa umsjón með stofnuninni. Og þá tel ég líklegt, ef út í það verður farið með Landssímann, að svo verði einnig farið með aðrar ríkisstofnanir, sem hafa mikla og viðtæka starfsemi með höndum. Það er mín skoðun, sem er orðinn nokkuð kunnugur rekstri Landssímans, að þetta sé stofnun, sem er vel rekin, vel rekin stofnun, sem veitir víðtæka þjónustu og tekur lægri gjöld fyrir þjónustuna en t. d. gerist í nágrannalöndunum. Og það er athyglisvert, þegar hér er talað um há póst- og símagjöld, að þau eru lægri en í nágrannalöndunum. En hvernig má þetta verða? Það getur ekki verið vegna þess, að stofnunin sé illa rekin. Það getur ekki verið af öðru en því, að stofnunin er vel rekin. Það er dýr flutningur á efni til Íslands, sem Landssíminn notar, og það eru miklar fjarlægðir hér í landi. En flest eða öll heimili á Íslandi hafa fengið síma, og um þjónustuna er lítið kvartað. Þjónustan er komin í nokkuð fast form, þannig að þótt kosin væri 5 manna stjórn, þá kemur það að litlu leyti í hennar hlut að skipta því fjármagni, sem síminn hefur til umráða. Það er svo ákaflega mikið af þessu, sem er komið í fast form. Að vísu er fjárfesting Landssímans á hverju ári mikil. En það hefur, held ég, aldrei heyrzt, að fjárfesting Landssímans hafi verið framkvæmd af hlutdrægni, að það hafi einhver aðili verið settur sérstaklega út undan og öðrum verið hyglað. Það hefur enginn borið það á borð. En Landssíminn hefur gert það, sem í hans valdi hefur staðið, til þess að verða við eindregnum óskum byggðarlaganna, sveitanna, kaupstaðanna og kauptúnanna, um það, að síminn geti breiðzt út og orðið almenningstæki. Og einmitt vegna þess hefur verið ráðizt í fjárfestingu, sem enginn hefur sagt, að væri of mikil eða óþörf. Fjárfesting og viðhald Landssímans 1967 var 187.2 millj. Þar af er viðhald ca. 1/3 partur eða rúml. 60 millj. kr. Sjálfvirkar stöðvar hafa verið settar víða upp á landinu og hús byggð yfir þessar stöðvar, og oft er um það kvartað, að þetta gangi ekki nógu fljótt. Það er talað um slæman fjárhag Landssímans og skuldir, gjaldfallnar skuldir. En við síðustu áramót voru eitthvað 120 millj., minnir mig, í skuldum. En það voru ekki óreiðuskuldir. Það voru skuldir, sem voru umsamdar, og þannig hefur Landssíminn alltaf verið rekinn frá fyrstu tíð, að hann hefur verið með nokkrar skuldir við hver áramót. Og við því er ekkert að segja. Þessi tala, sem hv. flm. nefndi hér áðan, mun láta nokkuð nærri nú á haustnóttum, en þetta er náttúrlega ekki tilefni til að tala um óreiðu, enda gerði þm. það ekki, hann talaði ekki um óreiðu, en vakti athygli á því, að þetta væri kannske nokkuð mikið, og vitnaði í orð fjmrh. En hæstv. fjmrh. hefur vitanlega stundum orðið var við það, að póst- og símamálastjórnin hefur leitað til hans með bráðabirgðafyrirgreiðslu. Það hefur oft komið fyrir, og sannleikurinn er sá, að póst- og símagjöldin hafa ekki verið hækkuð núna síðustu tvö árin. Þess vegna er nú það, að póst- og símamálastjóri hefur haft orð á því, að það væri þörf á því að hækka þessi gjöld. Póstur og sími geta vitanlega komizt hjá því að hækka þessi gjöld með því að draga úr fjárfestingu, með því að verða ekki við óskum þeirra, sem kalla eftir framkvæmdum. Það getur vel verið, að það sé hægt. En ég hefði nú haldið, að það væri ekki út af fyrir sig óeðlilegt, þótt póst- og símagjöldin hækkuðu eitthvað eftir 2 ár, þegar það er staðfest og af engum rengt, að þjónustan er veitt með miklu ódýrari hætti en annars staðar gerist. Það er svo rétt, að vitanlega yrði enginn glaður yfir því, ef þetta væri hækkað, því að það er allur almenningur, sem notar þetta, og síminn er vissulega nauðsynlegt tæki í nútímaþjóðfélagi. Ég get upplýst það og staðfest, sem hv. 1. flm. sagði hér áðan, að það er æðimikil umsetning hjá Pósti og síma, meira að segja mjög mikil. Rekstrartekjurnar 1967 voru 545.3 millj. Rekstrargjöld að frádregnum afskriftum 405.4 millj. Innborgaðar póstávísanir voru 864.9 millj. Útborgaðar póstávísanir 864.4 millj. Inn- og útborgað vegna orlofs 134.6 millj. Inn- og útborgað vegna skyldusparnaðar voru 18.4 millj., inn- og útborganir vegna tolla 155.6 millj., inn- og útborganir vegna útvarpstilkynninga 12 millj., inn- og útborganir vegna Ríkisútvarps og fleiri aðila 125.8 millj. Þetta gerir 3526 millj. 400 þús., þannig að þetta er mikið fjármagn, sem fer um þessa stofnun. En aðalatriðið er það, hvernig þessi rekstur er, hvort hann fer vel eða illa úr hendi. Hv. þm. sagðist ekki ætla að gera kaupin á Sjálfstæðishúsinu að umtalsefni hér eða leggja neinn dóm á þau, það gæti vel verið, að Landssíminn hafi þénað á því að kaupa húsið, og ég tel það vel sagt hjá manninum, að það gæti nú verið. Reynslan vitanlega sker úr því. Og það vil ég segja hér, úr því að þetta mál var nefnt, að ég mun leggja áherzlu á það, að till. sú, sem liggur fyrir Nd., fái afgreiðslu. Ég vil leggja áherzlu á það. Mín skoðun er sú, að eftir 5 og sérstaklega 10 ár, verði einhver hv. þm. hér í Alþ., e. t. v. sá, sem hér talaði áðan, þm. eftir 10 ár, þá verði hrósað happi yfir því, að Landssíminn festi kaup á þessari lóð á árinu 1968.



Herra forseti. Eins og hæstv. ráðh. tók reyndar fram, talaði ég heldur hógværlega fyrir mínu máli hér. En það mátti skilja á ræðu ráðh., og það er greinilegt, að ráðh. hefur lítinn áhuga á því, að þetta mál nái fram að ganga. Þó taldi hann rétt, að það fengi þinglega meðferð. Og ég mundi segja, að það væri þá nýmæli hér í þessari hv. d., að frv. stjórnarandstæðinga fái þinglega meðferð. Þau fá yfirleitt alls ekki afgreiðslu og koma aldrei úr n. Og ég vil benda fulltrúum í hv. samgmn. á þessa áskorun hæstv. ráðh. til þeirra um að afgreiða þetta mál. En ráðh. blandaði hér inn í ýmsum óskyldum atriðum þessu máli í sambandi við rekstur stofnunarinnar, pósts og síma, sem ég sagðist ekki mundu gera að umtalsefni eða leggja dóm á þær aths., sem komið hafa fram opinberlega um starfsemi stofnunarinnar. En að komnu þessu tilefni ráðh. hef ég hugsað mér að segja nokkur orð um það. Ráðh. nefndi hér, að það væri hæpið að samþykkja ákvæði um póst- og símamálaráð, og taldi reyndar eða gaf í skyn, að ein ástæðan fyrir því, að þetta væri nú flutt, væri sú, að það gæti einhver fengið einhvern aukabita í sambandi við þetta nýja ráð. Og mér skildist, að hann teldi algerar hliðstæður hafnir, þ. e. a. s. það yrði þá hafnamálaráð, og hann nefndi eitthvað fleira af slíku tagi, vegamálaráð t. d. Það væri út af fyrir sig kannske ekki svo fráleitt, að það væri komið upp vegamálaráði, þar sem ættu sæti til ráðgjafar þeir aðilar, t. d. samtakaaðilar, sem vegina nota og mestra hagsmuna hafa að gæta í sambandi við samgöngur um þessa slæmu vegi okkar. Ég skal ekki gera það að umtalsefni hérna, því að ég nefndi það í minni frumræðu, að Alþ. skiptir vegafé, það er lögð fyrir Alþ. vegáætlun. Þessi vegáætlun er meira að segja endurskoðuð af Alþ. Alþ, skiptir þessum píringi, sem nú fer í hafnir, og það er deilt um það fram og til baka, 100 þús. þar eða í hinn staðinn. Alþ. skiptir fé til flugvalla. Þó höfum við flugmálaráð. Ég veit ekki betur en hæstv. ráðh. hafi beitt sér fyrir því, að hér voru sett lög um orku, ný orkulög. Af hverju hafði hæstv. ráðh. í þessum l. ákvæði um orkumálaráð? Það var af skiljanlegum ástæðum. Það sæmir ekki réttarvitund okkar, að slíkar sjálfstæðar stofnanir í eigu ríkisins séu með öllu eftirlitslausar af ríkisins hálfu. Það er talið eðlilegt form, að það séu þingkjörnar stjórnir yfir slíkum stofnunum. Hér er um algera hliðstæðu að ræða við Orkustofnunina, nema það, að póstur og sími stendur enn utan þessa ramma. Hæstv. ráðh. nefndi, að það væri póst- og símamálastjórn. En það er embættismannastjórn. Það eru bara embættismenn stofnunarinnar, sem skipa þá stjórn, og það er einmitt það, sem ég er hér að tala um, að það þurfi kjörna fulltrúa til að hafa eftirlit með þeirri embættismannastjórn. Ráðh. heldur því fram, að þessi stofnun sé vel rekin, - hún kann að vera það kannske, - og séu þjónustugjöld stofnunarinnar, skilst manni, lægst í heimi. Og hann er víst með samanburðartölur aðallega frá Noregi. Þær hafa verið birtar í blöðunum núna upp á síðkastið í gríð og ergi. Einnig gaf hæstv. ráðh. upplýsingar um póstgjöldin hér og í Noregi í hv. Nd. fyrir nokkrum dögum. En ég vil bara spyrja: Hvernig er nú háttað kaupmætti almennings í Noregi og hér, sem kaupir þessa þjónustu? Það er eitt atriðið, sem við gætum tekið til umr., fyrst farið er út í þessa sálma. Það mætti líka spyrja í sambandi við rekstur þessara stofnana í Noregi og hér: Hver eru laun talsímakvenna hérna t. d. og talsímakvenna í Noregi, reiknað á því gengi, sem hæstv. ráðh. er nýbúinn að standa að því að ákveða? Það mætti ræða um það. En hvernig stenzt þessi fullyrðing ráðh. um, að öll þjónustugjöld Pósts og síma séu hér lægst? Ég hef hér í höndum tímaritið Frímerki frá okt. s. l. Þar eru upplýsingar um póstburðargjöld í nokkrum löndum. Þar eru nefnd bréf með hámarksþunga 20 grömm og 50 og 100 grömm, og það er reiknað á genginu 1 pund=138 kr., þ. e. a. s. gamla genginu, og kemur þannig út: Ísland 5 kr., Belgía 3.50, Danmörk 4.50, England 3 kr., forgangsbréf, en almenn gjöld 2.40, Frakkland 3.50, Holland 3.25, Ítalía 4.30, Sviss 2.70, Svíþjóð 5 kr., sama og hér, Þýzkaland 4.80, Bandaríkin 3.50, - Ísland með 5 kr., eins og ég nefndi. Ef ég tek svo prentað mál, hámarksþungi 50 gr., þá er Ísland með 2.50, Belgía 60 aura, Danmörk 2.25, England 2.50, Frakkland 2.50, Holland 1.50, Ítalía 1.40, Sviss 60 aura, Svíþjóð 2.90, Þýzkaland 1.50, Bandaríkin 1.75. Ekki eru nú öll þjónustugjöld Pósts og síma á Íslandi þau lægstu í heimi. Það kemur greinilega fram í þessu yfirliti. Og svo mætti líka spyrja, fyrst við erum að gera þennan samanburð við Noreg: Er mikill halli á rekstri Pósts og síma í Noregi? Stendur þar til að hækka stórkostlega póstburðar- og símagjöld? Ég bara spyr, fyrst farið er að ræða þetta. Eða var kannske ráðh. að segja með þessari ræðu sinni eða gefa eins konar yfirlýsingu um, að það kæmi alls ekki til mála, að þjónustugjöld Pósts og síma yrðu hækkuð á næstunni? Ef það er það, sem hæstv. ráðh. meinti, þá mundi ég óska eftir því að fá það skýrar fram. En ég ætla að leyfa mér að vitna hér aftur í ummæli hæstv. fjmrh., í andsvör hans við 1. umr. fjárl., er hann sagði orðrétt: „Ég get annars tekið undir meginhlutann af því, sem hann mælti (þ. e. a. s. hv. 3. þm. Vesturl.) um aths., hvað rétt væri að taka til athugunar umfram það, sem ég vék að. Ég er honum sammála um, að það er nauðsynlegt að athuga rækilega hag Pósts og síma. Það hefur verið reynt að fylgjast með fjárfestingarmálum Pósts og síma nú síðustu árin, þó að því miður hafi gengið dálítið erfiðlega að framfylgja því fullkomlega, að stofnunin héldi sig innan þeirra áætlana, sem gerðar hafa verið. Að öðru leyti hef ég ekki tíma til þess að fara út í erfiðleika Pósts og síma, en það mál er nú í sérstakri athugun.“ Þetta voru ummæli hæstv. fjmrh. og mér finnst, að með þessum ummælum hafi hann að nokkru svarað þeirri ræðu, sem hæstv. póst- og símamálaráðh. flutti hér áðan. En fyrst við erum farnir að tala um rekstur þessarar stofnunar almennt, þá gæti verið fróðlegt fyrir hv. þd. að kynnast t. d. áliti aðstandenda þessa tímarits, Frímerkis, á starfsemi þessarar stofnunar, og ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér svolítið úr þessu riti. Þar segir í ritstjórnargrein í októberhefti: „Það, sem einna helzt er gagnrýnt, er, að aldrei skuli vera gerð útgáfuáætlun, þannig að enginn veit fyrr en rétt fyrir hverja útgáfu, hvað er í vændum.“ - Þetta er um frímerkjaútgáfu. - „Nú virðist líka vera af það, sem áður var, að tilkynna skyldi upplög undangenginnar útgáfu, þegar sú næsta er kynnt. Þetta hvort tveggja virðist kannske leikmanni skipta afar litlu máli, en við frímerkjasafnarar vitum, að þetta tvennt, að tilkynna útgáfur með nægum fyrirvara og helzt gefa út ársáætlun og svo að gefa upp upplög, hefur afar mikið að segja við sölu frímerkjanna og sérstaklega til erlendra safna. Nú, þegar hart er í ári hjá okkur, ætti það að vera metnaður hvers Íslendings að reyna að efla útflutninginn sem mest. Það er okkar skoðun, að stórauka megi útflutning nýrra íslenzkra frímerkja, ef þessu og öðru, sem er ábótavant í sölu og kynningu íslenzkra frímerkja, er kippt í lag. Enska póststjórnin hefur undanfarin 4 ár rekið mun frjálslegri útgáfustarfsemi en áður, jafnframt því sem kynning frímerkjaútgáfu hefur verið stóraukin. Þeir hafa m. a. tilkynnt um 5 útgáfur fyrir árið 1969. Þessi starfsemi hefur borið þann árangur, að frá fjárhagsárinu 1966–1967 og 1967–1968 jókst salan úr 884 þús. pundum í 1 millj. 470 þús. pund.“ Og síðan segir meira um þetta mál í þessu riti. Enn fremur segir á bls. 78 í þessu riti á þessa leið: „Hvar í heiminum heldur þú, að það geti gerzt,“ - þetta er í viðtali, - „sem gerðist hér fyrir jólin í fyrra og stóð reyndar fram á vorið, að ekki var hægt að fá frímerki með venjulegu verðgildi hérlendis? Ef þú sendir bréf, sem kostaði kr. 2.50 að senda, þurftirðu að kaupa 2–3 frímerki til að ná þeirri upphæð og fjögurra króna frímerkið, sem notað er innanbæjar, var ekki til fyrr en hægri umferðin kom. Í fleiri mánuði þurftu menn að nota margar samstæður merkja til að koma bréfi í póst. Ég get líka nefnt sérstimpla. Póststjórnin gæti gert miklu meira af því að nota sérstimpla við ákveðin tækifæri.“ Og svo segir meira um það efni. Svo segir enn fremur í þessu riti, með leyfi hæstv. forseta: „Það, sem er að í frímerkjaútgáfunni, er, að alveg vantar auglýsingar í sambandi við hana. Sem dæmi má nefna Evrópuútgáfuna 1961, en hún seldist upp á einum degi, en það var vegna öflugrar auglýsingastarfsemi annarra, erlendra aðila, og brúttótekjur póstsins voru þann dag hvorki meira né minna en 11 millj. 500 þús. kr.“ Í ágústhefti þessa rits segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þau mistök, sem hafa orðið við þessa útgáfu,“ - það er rætt um hægri umferðar útgáfuna, - „hljóta að vekja þá spurningu meðal safnara, hver ráði frímerkjaútgáfu eða vali mynda á íslenzk frímerki. Er það nefnd manna, eða hefur einhver ákveðinn eða ákveðnir menn með þetta að gera, eða er lítið á frímerkjaútgáfuna sem algert aukastarf hjá póstmálastjórninni? Við viljum benda á, að póststjórnin mun hafa hagnazt um eða yfir 20 millj. s. l. ár á sölu frímerkja til safnara, og er ekki ólíklegt, að auka megi þá sölu mikið, ef rétt er haldið á málum. Við viljum því gera að till. okkar, að skipuð verði ráðgefandi nefnd til að fjalla um frímerkjaútgáfur og í henni eigi sæti meðal annarra t. d. tveir fulltrúar póstsins, einn skipaður af listamönnum og tveir af frímerkjasöfnurum“ o. s. frv. Það hafa því ýmsir, sem náin samskipti þurfa að eiga við þessa stofnun, ýmislegt við hennar rekstur að athuga. Það vissi ég, er ég flutti mína frumræðu. En ég stillti mig þá, því að ég vildi vera hógvær og blanda ekki óskyldum málum inn í framsögu fyrir þessu máli, sem hér er til umr. En ráðh. hefur gefið þetta tilefni, og því gat ég nú ekki stillt mig um, að þessar upplýsingar kæmust til hv. þd., sem ég hef hér dregið fram. Og ég vil þá gjarnan segja að lokum: Það er hart, að það skuli ekki vera hægt að fá keypt frímerki í höfuðborg Íslands nema standa í biðröðum við þær örfáu póststofur, sem þar eru.



Herra forseti. Mér fannst hv. ræðumaður hógvær í sinni seinni ræðu engu síður en í hinni fyrri, alveg óþarfi fyrir hann að vera að afsaka það, að hann hafi eitthvað breytt um tón í ræðunni. Mér fannst þetta allt saman hógvært og vel fram sett og ekkert út á það að setja. Og ég hef síður en svo út á það að setja, þótt hv. þm. vitni í frímerkjabækur og frímerkjasafnara. Ég hef á margan hátt mætur á frímerkjum, frímerkjabókum, og sumir frímerkjasafnarar eru kunningjar mínir. Og ég skil þá mætavel, þó að þeim gremjist, ef þeir geta ekki fengið frímerki, sem þá vantar. En það get ég upplýst, að frímerkjaútgáfan er ekkert handahófsverk, þar er yfirleitt vel athugað og metið, og það eru vissar reglur, alþjóðlegar reglur, sem þarf að fylgja við útgáfu frímerkjanna. Og það er oft erfitt um það að segja, hvernig sala á ýmsum tegundum frímerkja gengur. Það kemur ábyggilega fyrir í öðrum löndum eins og hér, að sum frímerki ganga fljótt upp og önnur seljast miður. Allt er þetta í lagi. Og ég held nú satt að segja, að það yrði erfitt að setja fyrir þennan leka, jafnvel þótt það væri komið póst- og símamálaráð. Hv. þm. las upp úr frímerkjabókum og fann það sérstaklega út, að það væru ódýrari burðargjöld í Belgíu undir ýmsa böggla. En ég ætla nú - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér upp nokkuð af því, sem ég las upp í hv. Nd. og er eftir staðfestum heimildum, sem ég er nú ekki með hér, heldur er það bara úr þeirri ræðu, sem þar var flutt. Þar er aðallega vitnað í Noreg, en einnig í fleiri lönd, þannig að afnotagjöld í Noregi með 2300 samtölum alveg eins og hér eru 7656 kr., þegar það er á Íslandi 3000 kr. Hvert samtal, sem er yfir 2300 samtöl, kostar í Noregi 2.16 kr., en á Íslandi 1.30 kr. Símskeyti innanlands kosta í Noregi 40 kr., en á Íslandi 24. Ef við tökum bréf, þá kostar í Noregi 5.20 kr. undir einfalt bréf, en 4 kr. á Íslandi. Undir póstkort kostar 4 kr. í Noregi, en 2.50 á Íslandi. Prentað mál 3.20 kr. í Noregi, en 2.50 á Íslandi. Bögglar, 1 kg, 28 kr. í Noregi, en 8.50 á Íslandi. Bögglar, 4 kg, 56 kr. í Noregi, en 15 kr. á íslandi. Póstávísanir innanlands 8 kr., í Noregi, 6 kr. á Íslandi. Póstkröfugjöld 8 kr. í Noregi, 4 kr. á Íslandi. Þetta er aðeins sýnishorn, og ég hef hér nefnt Noreg, en ef við nefnum afnotagjöldin í öðrum nágrannalöndum án þess að nefna umframsímtölin, sem eru yfirleitt einnig talsvert hærri en hér, þá er það þannig, að í Danmörku eru afnotagjöldin 6470, þegar þau eru 3000 á Íslandi, í Finnlandi 4522, í Svíþjóð 3784, í Bretlandi 5257, í Frakklandi 11180, í Vestur-Þýzkalandi 8930, í Sviss 4228, í Bandaríkjunum 10417. Þetta eru aðeins sýnishorn, og þannig mætti lengi telja. En ég vil ekkert fullyrða um, að það sé ekki hægt að finna eitthvert land í veröldinni, sem veitir ódýrari þjónustu en hér er gert, t. d. að burðargjöld í Belgíu séu að vissu leyti eitthvað lægri. Símtöl voru ekki nefnd. Um það, hvort kaupmátturinn er hér í samræmi við það, sem er erlendis, ég vil nú ekkert fullyrða um það, eins og það stendur í dag. En þannig hefur það verið, að í nágrannalöndum hefur kaupgjaldið ekki verið hærra en hér. Og það vil ég segja, að okkar talsímakonur eiga allt gott skilið. Ég vildi gjarnan, að þær gætu fengið hærra kaup. En starfssystur þeirra í nágrannalöndunum hafa ekki verið hærra launaðar, jafnvel lægra launaðar. Það er náttúrlega hægt að sannprófa, ef menn vilja endilega bera það saman, sem að vísu felst nokkur fróðleikur í, hvort hallarekstur er á pósti og síma í Noregi. Það veit ég ekki, ég hef ekki kynnt mér það. En hér á Íslandi hefur Póstur og sími ekki að jafnaði verið rekinn með halla. Ef það hefði verið gert, hefði hann ekki getað veitt þá almennu þjónustu, sem hann nú gerir. Og ég verð að segja það, að Póstur og sími er annars eðlis en margar aðrar stofnanir hér á landi. Þegar við semjum orkulög og kjósum orkuráð, er það vegna þess, að það á að fara að ráðast í framkvæmdir, nýjar framkvæmdir, sem þarf að taka afstöðu til. Aftur á móti er pósturinn kominn í fast form. Landssíminn er kominn inn á flestöll heimili. Það er nýtt fyrir marga að fá sjálfvirkar stöðvar, og það hefur enginn ágreiningur verið um það, hvernig þessar framkvæmdir eigi að koma til. Eins og ég sagði, það hefur aldrei verið deilt um það, hvort þetta væri réttlátlega framkvæmt eða ekki. Það er allt annað en það var fyrstu árin, þegar ég kom hingað. Þá var alltaf þræta um það, hvort fengist sími í þessa sveit eða hina. Nú er það ekki lengur, það er komið alls staðar. En enn í dag er þrætt um það, hvað við eigum að fá mikið fé í flugvelli, hvað á að láta mikið í Akureyrarflugvöll, hve mikið í Vestmannaeyjar, hve mikið á Ísafjörð, hve mikið á Egilsstaði o. s. frv. Og það er vitanlega eðlilegra, að það séu þingkjörin ráð, þar sem slík togstreita á sér stað. En um framkvæmdir Landssímans hefur aldrei verið nein togstreita og engin tortryggni um það eða gefið í skyn, að það væri hlutdrægni í framkvæmd. Þess vegna er þetta annars eðlis. En eins og ég sagði áðan, þá er vitanlega Póstur og sími ríkisstofnun, og það er vitanlega Alþingis að kveða á um það, hvort það vill breyta hér til.



Herra forseti. Mér finnst sérstök ástæða til þess að þakka hæstv. ráðh. fyrir, hve skynsamlega og hógværlega hann tekur þessu máli, og alveg sérstaklega vil ég fagna þeirri yfirlýsingu hans, að þetta frv. muni hljóta þinglega meðferð. Og hann gaf líka aðra yfirlýsingu um það, að hann mundi beita sér fyrir því, að samþ. mundi verða í Nd. tillaga um rannsóknarnefnd. Var það ekki?  En hvað um það, þetta frv. verður þó afgreitt hér, því að ég efast ekki um það, að hv. nm. taka tilmæli hæstv. ráðh. til greina þar um. Þetta mál er þess eðlis, að það er í sjálfu sér dálítil ástæða til þess að ræða almennt um það, hvernig háttað skuli stjórn ríkisstofnana. Það er eins og öllum er kunnugt, að fjárstjórnarvald ríkisins er í höndum Alþ. og Alþ. fylgir sínu fjárstjórnarvaldi eftir, fyrst og fremst með því að setja fyrirframáætlun um það, hvernig fjárreiðum skuli hagað, svo og síðar með því að láta kanna þetta allt af hálfu trúnaðarmanna Alþ., yfirskoðunarmanna, og síðan er svo endurskoðuðum ríkisreikningi safnað saman og hann lagður fyrir Alþ. í frv.-formi. Þegar um er að ræða ríkisstofnanir, sem sjálfstæðan fjárhag hafa, þá finnst mér eðlilegt, að Alþ, fylgi sínu fjárveitingarvaldi eftir gagnvart þeim á þann hátt að hafa hönd í bagga með stjórn þeirra. Og það gerir Alþ, líka yfirleitt. Þannig hefur það verið og er um alla ríkisbankana, að það eru kosin bankaráð, sem eiga að fylgjast með í þeim efnum. Þannig er það líka með atvinnufyrirtæki ríkisins yfirleitt. Þess vegna er kosin stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. Þess vegna er kosin stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins o. s. frv. Þannig er þessu yfirleitt háttað, og ég álít, að þetta sé eðlilegt skipulag og þetta eigi að vera almennt um ríkisstofnanir, jafnvel þó að svo sé háttað um þær, eins og að vísu er um Póst og síma, að áætlun í stórum dráttum, en lítið sundurliðuð, mun vera tekin upp í fjárlög. Það er mjög eðlilegt, að það sé fylgzt með þessum stofnunum á þennan hátt. Og það er auðvitað síður en svo, að í till. um skipun slíks ráðs felist neitt vantraust á ríkisstofnunina, enda tók ráðh. það ekki þannig og skildi það réttilega. Hann vildi að vísu ekki fallast á það, að þetta væri sambærilegt við orkumálaráð, af því að þar væri verið að ráðast í einhverjar nýjar og áður óþekktar framkvæmdir. Ég held, að það hafi verið starfandi hér lengi áður raforkuráð, sem vitaskuld er á allan hátt hliðstætt ráði, sem ætti að segja yfir Pósti og síma. Og ég held, að það hljóti að vera styrkur fyrir póst- og símamálastjóra að fá slíkt ráð sér við hlið, og ég held, að það hljóti að vera styrkur fyrir hvern embættismann að hafa slíkt ráð sér við hlið. Ég verð að segja það, að ef embættismenn líta ekki þannig á, þá er um misskilning hjá þeim að ræða að mínu viti. Það er einn áberandi galli á okkar stjórnsýslu, og hann er sá, að hún fer um of fram fyrir luktum dyrum, ef svo má segja. Þetta er viðfangsefni, sem ýmsar aðrar þjóðir hafa verið að fást við að undanförnu og reyna að leysa hjá sér og gera stjórnsýsluna opinbera í þeirri merkingu, að hún fari fram sem allra mest fyrir opnum tjöldum. Þess vegna er t. d. regla í Svíþjóð, að þar er allt opið almenningi, allar gerðabækur og því um líkt, sem varðar störf opinberra embætta og ráða, að vísu með undantekningum um þau málefni, sem leynt eiga að fara vegna öryggis ríkisins. Ef ég man rétt, hefur í Noregi starfað n. að undanförnu, sem hefur skilað áliti varðandi einmitt þetta, að gera stjórnsýsluna þannig opinbera. Ég held, að þetta þurfi embættismenn að skilja, jafnvel enn betur en þeir gera nú, að þeir eru í þjónustuhlutverki og þeir eiga að standa reikningsskil og vinna sín störf sem mest fyrir opnum tjöldum, þannig að þeir geti lagt þau hvenær sem er á borðið. Ég held, að ef hægt væri að finna heppilega reglu um þetta, þá mundi það skapa aukið og gagnkvæmt traust milli embættismanna og almennings, og þannig er það, sem við störfum hér á Alþ. Við eigum að vinna okkar verk hér í heyranda hljóði, og hér eiga allir að geta komið, hlustað og fylgzt með því, sem fram fer. Það er að vísu gagnrýnt í því sambandi, að þróunin hefur nú orðið sú, að talsvert mikið af störfum þingsins hefur færzt hér á neðri hæðina og í sali flokksherbergja, sem almenningur hefur ekki aðgang að. En ég held, að þó að það sé kannske ekki hægt að koma við almennri reglu um birtingu eða rétt almennings til þess að fylgjast nákvæmlega með öllu, þá held ég, að einmitt svona ákvæði um; að það séu þingkjörnir fulltrúar, sem fylgist með, - það sé spor í rétta átt og nái að nokkru leyti sama markmiði og stefnt er að með því að hafa stjórnsýsluna, starfsemi þess opinbera, sem mest opinbera. Það er auðvitað svo, þó að ekki sé lengur deilt um það, hvort sími sé lagður á þennan bæinn eða hinn eða í þennan hreppinn eða hinn, þá gefur það auga leið, að hjá svona umfangsmikilli stofnun koma til meðferðar mýmörg ákvörðunarefni, sem eru ákaflega þýðingarmikil, og það er viðurhlutamikið fyrir einn mann að taka ákvörðun um þetta. Sjálfsagt gerir hann það ekki heldur einn. Hann ber sig sjálfsagt saman við meðstjórnendur sína í þessu fyrirtæki og hefur samráð við ráðh. En það er eins og tekið hefur verið fram af hv. 1. flm., það er ekki það sama og það séu fulltrúar almennings, þingkjörnir fulltrúar, sem hafa aðstöðu til þess að fylgjast þarna með. Og ég held, að hæstv. ráðh. sé óhætt að treysta því, að þetta er flutt af þeim vilja að skapa meira traust um þessi mál, en ekki af áhuga á því að skapa einum eða öðrum bitling. Þetta er ekki heldur óþekkt að undanförnu, að það hafi verið fjölgað í stjórnum stofnana. Ég man það t. d., að það er ekki langt síðan hér voru afgreidd lög um Skipaútgerð ríkisins. Þeirri útgerð hafði fram til þess stjórnað einn maður, forstjóri, og það hafði verið látið duga. En ef ég man rétt, eru ákvæði í þeim l. um sérstaka stjórn þriggja manna fyrir þessari skipaútgerð, sem verður þó náttúrlega ekki á neinn hátt jafnað til stofnunar eins og Pósts og síma. En það er bara sá munurinn á, og þar er gallinn á, að það eru ekki í stjórn Skipaútgerðarinnar þingkjörnir fulltrúar, sem gjarnan hefðu mátt vera, því að mikið á fólk víða um land undir þjónustu þess fyrirtækis, heldur eru þar stjórnskipaðir fulltrúar. Þetta vildi ég aðeins taka fram, - að þetta mál, sem hérna er flutt, er að mínu viti í raun og veru þáttur í stærra máli og víðtækara viðfangsefni, þ. e. þessari spurningu, hvernig eigi að skipa stjórn sjálfstæðra ríkisstofnana þannig, að þær finni til aðhalds og þess, að þær eru virkilega og eiga að vera þjónustufyrirtæki almennings.



Herra forseti. Á þskj. 49 leyfi ég mér að flytja frv. til l. um breyt. á l. nr. 86 5. júní 1947, um þjóðleikhús. 1. gr. frv. er svo hljóðandi: „Við 3. gr. l. bætist svo hljóðandi mgr.: Heimilt skal þjóðleikhússtjóra að ráða til eins árs í senn á kjör fastra leikara í hæsta launaflokki rithöfund til að rita íslenzk leikrit. Skal viðkomandi leikritahöfundur skila minnst einu íslenzku leikverki í lok starfsárs, en það er í höndum þjóðleikhússtjóra og þjóðleikhúsráðs að ákveða, hvort eða hvenær verkið verði sýnt. Verði verkið tekið til sýningar, skal leikritahöfundurinn fá þóknun fyrir, í samræmi við það, sem höfundum íslenzkra verka er greitt fyrir leikrit þau, sem tekin eru til sýningar í þjóðleikhúsinu. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi:“ Með frv. þessu er lagt til, að þjóðleikhússtjóra verði heimilað að ráða til starfa í þjóðleikhúsinu leikritahöfund eftir eigin vali. Og skal starfstími höfundarins ákveðast eitt ár í senn. Þjóðleikhússtjóri metur það hverju sinni ásamt þjóðleikhúsráði, hvort verk þau, sem höfundur ritar á starfsárinu, þykja heppileg til sýningar í þjóðleikhúsinu. Og ætlazt er til, að höfundur haldi höfundarrétti sínum óskertum til þeirra verka, er hann semur á vegum þjóðleikhússins það ár, sem hann er á starfslaunum leikhússins. Það má öllum vera ljóst, sem eitthvað fylgjast með leiklistarlífi í þessu landi, að mikill hluti þeirra leikrita, sem hér eru sýnd árlega, er fenginn erlendis frá og þýddur á íslenzka tungu. Með flutningi þessa frv. er út af fyrir sig ekki verið að amast við erlendum leikhúsverkum almennt, heldur í rauninni verið að harma, hve lítið framboð er af íslenzkum leikritum, samtímaleikritum, til að færa upp á svið okkar leikhúsa, því að á það ber að líta, að þjóð, sem á sér þjóðleikhús og stendur í öflugri leikstarfsemi, bæði hérna í höfuðborginni og í kaupstöðum og kauptúnum og sveitum landsins, stendur höllum fæti og er sannarlega í nokkurri hættu menningarlega í þessu tilliti á þessu sviði, ef hún jafnframt þessum mikla leiklistaráhuga sínum eflir ekki sínar eigin leikbókmenntir. Það er rétt, að Íslendingum er nauðsynlegt að efla leikbókmenntir sínar. Um það vottar þessi mikli og sívaxandi leiklistaráhugi, sem ég gerði hér að umtalsefni, bæði meðal almennings og þeirra mörgu, sem leggja sig fram um að ná vænlegum árangri í leiklist, en þeim fer fjölgandi í landinu. Bezt væri að vinna að þessari eflingu innan leikhúsanna sjálfra, svo að höfundarnir séu hverju sinni í sem nánustum tengslum við leikarana og leiksvið, þar sem verk þeirra eru flutt. En það er líka eðlilegt, að leikhúsin setji ákveðin skilyrði og ákveðnar takmarkanir, sem miði að því að tryggja sem beztan og skjótastan árangur í þessu sambandi. En með því að tengja höfundana við leikhúsin, eins og hér er gert ráð fyrir varðandi þjóðleikhúsið, er verið að hjálpa leikhúsunum út úr þeim vítahring eða leggja til að gefa þjóðleikhúsinu heimild til þess að geta gripið til ráða til þess að komast úr þeim vítahring, sem erlendu leikritin verða í þjóðleikhúsinu, ef á að styðjast við þau til langframa í jafnríkum mæli og nú er og allt bendir til, því miður, að verði í framtíðinni, verði íslenzk leikritun ekki stórlega efld. Hér vantar framboð á góðum, íslenzkum leikhúsverkum og þeir, sem fylgjast með verkefnaskrám leikhúsanna, sjá, að óhjákvæmilegt er að efla íslenzkar leikbókmenntir með einhverjum ráðum, svo að þær reynist nægar þeim ágæta umbúnaði, sem þegar er fyrir hendi og fyrirhugaður er í leikhúsum okkar og einnig til að svara miklum og sívaxandi leiklistaráhuga almennings um allt land. Með því að tengja leikritahöfundana við leikhúsin og skapa þeim hin réttu starfsskilyrði og aðgang að þeirri tæknilegu aðstoð, sem þeim er nauðsynleg, sérstaklega byrjendum á þessu sviði, ætti þetta að geta tekizt. En það er rétt að leggja áherzlu á það í þessu sambandi enn frekar en ég hef þegar gert, hv. þdm., að hér er aðeins um heimildarákvæði að ræða. Þjóðleikhússtjóri og þjóðleikhúsráð metur það hverju sinni, ef þetta frv. verður að l., hvort fjárhagur þjóðleikhússins leyfir notkun heimildarinnar og enn fremur mundi hún ekki notuð væntanlega nema þjóðleikhússtjóri hefði rökstudda ástæðu til að ætla, að notkun heimildarinnar mundi verða að fullum notum fyrir þjóðleikhúsið og fengur íslenzkum leikbókmenntum. Því er þannig farið, að við eigum mjög mörgum góðum rithöfundum á að skipa, en af einhverjum ástæðum er það svo, að rithöfundar okkar hafa heldur lítið lagt sig fram við smíði leikhúsverka. Sýnist mönnum þó, að þar skjóti allskökku við þann mikla og almenna leiklistaráhuga, sem í landinu er. Það liggur í augum uppi, að ýmsir rithöfundar hljóta að hafa ýmis verk á prjónunum og ýmsar hugmyndir í huga og drög að verkum, sem mundi verða fengur að fá á leiksvið í formi leikhúsverks, leikrits, í okkar leikhúsum. Það, sem kann að valda því, að þessi verk eða þessar hugmyndir og drög verða æði treglega að leikhúsverkum, leikritum, er kannske skortur á þeirri tæknilegu aðstoð, sem leikhús og leikarar einir geta látið í té og jafnframt að öðrum þræði naumur tími höfundar til að sinna ritstörfum vegna brauðstrits til framfærslu sér og sínum og því verði hugmyndir fremur að smásögum eða skáldsögum, þegar verkin koma endanlega frá rithöfundunum, þar sem það er auðfarnari og hér á landi hefðbundnari leið í bókmenntum. Notkun þessarar heimildar, sem í þessu frv. er farið fram á til handa þjóðleikhússtjóra, mun að sjálfsögðu bera að með þeim hætti, að menn með drög að leikritum eða hugmyndir að leikritum mundu leita til þjóðleikhússtjóra eða hann til þeirra, ef hann frétti af slíkum drögum höfundar, og það væri þá algerlega á valdi þjóðleikhússtjórans sjálfs að ákveða það og meta, hvort umrædd drög að verkum gætu hæft sviði þjóðleikhússins. Það væri hans mat um það atriði og enn fremur trú hans, að höfundurinn mundi ljúka verkinu á því ári, sem hann væri á launum þjóðleikhússins, og fengi þá t. d. ársleyfi frá því starfi, sem hann gegndi, ef um mann í föstu starfi væri að ræða, sem er í langflestum tilfellum hvað snertir rithöfunda á okkar landi, því að það eru fáir, sem lifað geta af ritstörfum einum í þessu þjóðfélagi. Yrði niðurstaða þjóðleikhússtjóra jákvæð við þessar aðstæður, sem ég hef hér drepið á, og eftir þetta umrædda mat hans sjálfs, og leyfi fjárhagur þjóðleikhússins það, en fjárhagur hússins mun nú reyndar bágborinn nú, þá og væntanlega ekki fyrr mundi þjóðleikhússtjóri nota þá heimild, sem hann hefði til að ráða höfundinn til eins árs á launum leikara, verði frv. það, sem hér er til umræðu, að lögum. Það er rétt, að góð list verður trauðla sköpuð eftir pöntun fyrir peninga í boði. Hér er ekki um það að ræða með flutningi þessa frv., heldur að leggja til að feta sig inn á þá braut, að heimild verði að ráða rithöfund í eitt ár, ef þær ástæður eru fyrir hendi, að telja má fullvíst, að það mundi ríða baggamuninn varðandi það, hvort íslenzkt leikhúsverk kæmist á svið. Í þessu sambandi þátti flm. þessa frv. þó rétt að undirstrika, að hér væri ekki átt við ölmusu til handa viðkomandi höfundi með því að slá þann varnagla í 1. gr. frv., að höfundur héldi óskertum sínum höfundarrétti til þeirra verka, er hann semdi á launum leikhússins. Hér væri því um hreint framlag þjóðleikhússins að ræða til að efla íslenzkar leikbókmenntir. Þjóðleikhúsið rekur myndarlegan leiklistarskóla. Það rekur og listdansskóla og til þessarar starfsemi er varið miklu fé. Þetta er nauðsynleg starfsemi í þjóðleikhúsi, en framlagið til þeirrar undirstöðu, sem þarf að vera að hverju þjóðleikhúsi, þjóðlegar leikbókmenntir, framlagið til þeirra er of lítið. Menn gætu reyndar haft þá mótbáru gegn þeirri hugmynd, sem hér hefur verið sett fram í frv.-formi, að heppilegra væri að nota þessa peninga, sem um er að ræða, til verðlaunasamkeppni á vegum leikhússins. Slíkar verðlaunasamkeppnir hafa reyndar nokkrar verið, ef ég man rétt. En það er nú einu sinni svo, að raunverulega eru rithöfundar í sífelldri samkeppni hver við annan, og margir þeir beztu fást ekki til að taka þátt í slíkri verðlaunasamkeppni af ástæðum, sem ég tel að liggi þeim, sem kynna sér þessi mál nokkuð, í augum uppi. Þetta frv. er hógvært og lítið, og á þessum tímum mikilla fjárhagsörðugleika er hér aðeins farið fram á heimild, sem þjóðleikhússtjóri notar aðeins ef honum sýnist svo og fjárhagur þjóðleikhússins leyfir og þá væntanlega við þær aðstæður, sem ég hef hér drepið á. Herra forseti. Ég legg svo til, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Flm. (Tómas Karlsson) : Herra forseti. Á þskj. 52 flyt ég frv. til l. um viðauka við l. nr. 50 frá 5. júní 1957, um menningarsjóð og menntamálaráð. Við lögin bætist nýr kafli: „Um þýðingarsjóð. 1. gr. Menntamálaráð fer með stjórn þýðingarsjóðs. Hlutverk þess sjóðs er að veita íslenzkum rithöfundum styrki til að láta þýða verk sín á erlend tungumál með útgáfu á verkunum erlendis í huga. Menntamálaráð skal árlega, eftir að sjóður þessi hefur tekið til starfa, auglýsa eftir umsóknum um styrki úr þýðingarsjóði. menntamálaráð úthlutar styrkjum þessum, og skal úthlutun miða að því að koma íslenzkum athyglisverðum samtímabókmenntum á framfæri erlendis. Menntamálaráð skal aðstoða rithöfunda við útvegun hæfra þýðenda. Þýðingarsjóður menntamálaráðs tekur til starfa, þegar fé hefur verið veitt til hans á fjárl. Heimilt er menntamálaráði að nota hluta af starfsfé sjóðsins til að kynna íslenzk samtímaskáldverk erlendis. Menntamálaráðherra setur nánari reglugerð um nánari ákvæði um starfsemi þýðingarsjóðs. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í frv. þessu er lagt til, að stofnaður verði þýðingarsjóður, er sé í vörzlu og undir stjórn menntamálaráðs, og skal menntamálaráð úthluta styrkjum úr þessum sjóði til rithöfunda, sem vilja láta þýða skáldverk sín á erlendar tungur með útgáfu þeirra erlendis í huga. Flm. telur heppilegast, að rithöfundarnir sjálfir hafi hér algert frumkvæði og sæki um styrki úr þessum sjóði og afli sér sjálfir af eigin rammleik sambanda erlendis eða hérlendis til útgáfu verka sinna á erlendum málum. Þannig yrðu það aðeins samtímaverk, er stuðningur þessi næði til. Þá er lagt til, að menntamálaráði verði heimilað að nota starfsfé sjóðsins að hluta til að kynna íslenzk samtímaskáldverk erlendis, og hef ég þar í huga, að ýmis ríki - menningarríki vinna markvisst og skipulega að því að kynna samtímaverk rithöfunda sinna meðal annarra þjóða með útgáfu og dreifingu bæklinga og bóka, þar sem getið er höfunda og verka þeirra, og er þetta talið rithöfundum í þessum löndum mikill styrkur. Með þessu ákvæði er líka tryggt, að það fé, sem þessum sjóði yrði væntanlega árlega úthlutað á fjárl., nýttist þá með þessum hætti slíkri kynningarstarfsemi ef ekki sæktu nægilega margir rithöfundar um styrk úr sjóðnum til að láta þýða verk sín með útgáfu erlendis í huga. Eins og í hinu síðasta máli, er ég mælti hér fyrir áðan, er ég hógvær í kröfum mínum nú í sambandi við þetta frv. og þá með tilliti til þess efnahagsástands, sem ríkir nú í landinu, og ég legg því til, að það verði í hendi meiri hluta Alþingis, verði þetta frv. að lögum, hvenær fært sé að hefja starfsemi þessa þýðingarsjóðs, og því er lagt til í frv., að sjóðurinn taki þá fyrst til starfa, er fé hefur verið veitt til hans á fjárl. ríkisins. Við Íslendingar teljum okkur bókmennta- og bókaþjóð, og því hefur verið haldið fram með réttu, að hinar fornu bókmenntir okkar Íslendinga hafi átt meiri þátt í því en nokkuð annað, að við héldum við ríkri þjóðerniskennd um dimmar aldir og hófumst til sjálfstæðis undan erlendu oki. Og enginn vafi er á því, að þessar bókmenntir hafa aukið hróður okkar og skapað virðingu fyrir íslenzkri menningu. En það er nú svo, að lítil þjóð getur ekki lifað eingöngu á fornri frægð, ef hún ætlar að viðhalda sérstæðri þjóðmenningu sinni í fjölskyldu þjóðanna. Það er heldur ekki nóg, að við sköpum á Íslandi við tiltölulega mjög erfiðar aðstæður allgóðar samtímabókmenntir. Við höfum mörgum ágætum rithöfundum á að skipa. En við verðum að kynna þessar bókmenntir meðal annarra þjóða, ef við viljum halda reisn okkar í þjóðafjölskyldunni. Það er sagt svo nú, að Ísland liggi um þjóðbraut þvera nú orðið og við megum búa okkur undir sífellt nánari samskipti við aðrar þjóðir heimsins. En hvað snertir bókmenntir okkar og kynningu þeirra erlendis erum við enn, miðað við ýmsar aðrar þjóðir, tiltölulega einangraðir. Þjóðir, sem tala og skrifa á lítt þekkta tungu, eins og t. d. Finnar, Ungverjar og Íslendingar, svo að einhverjar þjóðtungur séu teknar sem dæmi, eiga við stöðuga og erfiða einangrun að stríða í menningarlegu tilliti. Einkum kemur þetta hart niður á bókmenntum þessara þjóða, meira niður á bókmenntunum en annarri listsköpun, því að tónlistin er alþjóðleg, sömuleiðis myndlistin og fleiri listir. En þráfaldlega kemur það fyrir, að úrvalshöfundar hafa ekki orðið kunnir utan heimalands síns, vegna þess að ekki var hægt að koma þeim á framfæri á fjöllesnum tungum. Hið lítt þekkta og einangraða mál, sem þeir skrifuðu á, var þeim fjötur um fót. Og hvert og eitt ríki á hagsmuna að gæta í þessu efni, og það er óhætt að fullyrða það, að eftir því sem þjóðin er fámennari, eru hagsmunirnir meiri, sem í veði eru. Viðhorf milli þjóða innbyrðis mótast líka alltaf mikið af verðmætum, sem felast í góðum listum og sterkum menningararfi, Þar hafa framúrskarandi einstaklingar, snillingarnir, meiri áhrif en tölur, sem sýna mannfjölda. Þetta á einnig við um Ísland og ekki sízt um Ísland. Nóbelsverðlaunin í bókmenntum juku miklu við stærð okkar sem þjóðar, og rithöfundar hafa bæði fyrr og síðar aukið mjög hróður landsins út á við. En sjálfsagt hefði sá bróður getað orðið enn meiri, hefði íslenzka verið lesin af milljónaþjóðum. En það hefur reynzt erfitt að koma íslenzkum skáldverkum á framfæri erlendis, m. a. vegna þess, hve fáir það eru í raun og veru, sem færir eru um það að þýða úr íslenzku á önnur tungumál. Og frá hinum Norðurlöndunum er sömu sögu að segja, þótt það sé þó ólíkt greiðara um þýðingar úr þeim málum yfir á fjöllesnustu tungur heimsins en íslenzku. Og Finnar, sem eru einangraðir í þessu tilliti eins og við, hafa t. d. farið þá leið til þess að auka möguleikana á því að fá hæfa þýðendur að ráða til sín, ég held árlega, 35 stúdenta frá háskólunum í Oxford og Cambridge í Bretlandi, stúdenta, sem leggja stund á málvísindi eða ,tungumál, ráða þá til launaðra starfa í Finnlandi til kennslu og ferðalaga milli skála þar í landi og til að þeir lærðu málið, finnsku. Þetta hefur gefið mjög góða raun og einhverjir ötulustu þýðendur af finnskri tungu á ensku munu nú vera úr hópi þessara stúdenta. - Ég skýt þessu fram aðeins til ábendingar. En þótt við séum svo einangraðir sem raun ber vitni varðandi kynningu á bókmenntum okkar, fer forvitnin um íslenzkar bókmenntir vaxandi, einkum meðal frændþjóðanna á Norðurlöndum, og fer þeim höfundum fjölgandi, sem fá bækur sínar gefnar út meðal þeirra. Hins vegar er augljóst, að hvergi er nóg að gert í þessum efnum, og ráða oft frekar tilviljanir einar en skipuleg sókn á þessum vettvangi, hver fær sín verk út gefin og hver ekki. Í nokkur ár hafa tvö skáldverk verið þýdd árlega á eitthvert Norðurlandamálanna vegna aðildar Íslendinga að bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs. Þessar þýðingar hafa þegar leitt það af sér, að ein fimm eða fleiri skáldverk íslenzk hafa verið gefin út á Norðurlöndum og líka í Þýzkalandi með ágætum árangri og lofsamlegum dómum um verkin. En þar sem þátttaka íslenzkra höfunda er árlega miðuð við tvær bækur og þýðingin miðuð við einhver tvö af Norðurlandamálunum, hefur hringurinn ekki verið víkkaður, sviðið ekki verið fært nóg út, þótt þessar þýðingar hafi engu að síður borið góðan árangur. En fyrst svona hefur vel tekizt með þessar þýðingar og þótt þær hafi aðeins, eins og ég sagði, náð til tiltölulega mjög lítils tungumálasvæðis, Norðurlanda og Þýzkalands, er ástæða til að ætla, að enn betur mundi ganga, ef sviðið væri fært út og leitað væri eftir þýðingum á fleiri tungumál og hef ég þar efst í huga enska tungu. En með það fyrir augum að afla viðurkenningar á íslenzkri sérstöðu í menningarlegu tilliti sem öðru og færa mönnum heim sanninn um það, að við séum fulltækir meðlimir í samfélagi þjóðanna, einnig og ekki sízt hinnar virtustu listgreinar, er nauðsynlegt að hlutast til um það, að auknar verði þýðingar íslenzkra skáldrita á erlend tungumál, og sá er tilgangur þessa frv. Ég tel svo, herra forseti, ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið, en legg til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.