Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú til þál., sem ég vil mæla hér fyrir, er á þskj. 240, um ræktun lerkis á Fljótsdalshéraði, og er á þessa leið: „ Alþ. ályktar að fela landbrh. að hlutast til um, að Skógrækt ríkisins hefji nú þegar ræktun lerkis á Hallormsstað eða grennd með það fyrir augum að leitast við að fullnægja þörf Íslendinga fyrir girðingarstaura.“ Þessari till. fylgir stutt greinargerð, þar sem dregin eru fram helztu rökin fyrir því, að hún er hér fram borin, en þau eru í stuttu máli þessi: að Fljótsdalshérað virðist vera bezta skógræktarhérað landsins; að lerki er fljótvaxnasta viðartegundin og sú, sem bezt hentar til þess að framleiða girðingarstaura; að eins og Fljótsdalshérað er yfirleitt einna bezt fallið til skógræktar af héruðum hér, þá er það sérstaklega að því er snertir einmitt þessa tegund viðar. Ég vil aðeins, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp stuttan kafla úr ritgerð í Ársriti Skógræktarfélags Íslands frá 1964, sem fjallar um ræktun lerkis hér á landi. Hún er eftir skógarvörðinn á Hallormsstað, Sigurð Blöndal, og þar er dregið saman á glöggan hátt allt hið helzta, sem vitað er um ræktun þessa viðar hér og niðurstöður dregnar af þeirri reynslu, sem fengin er hér á landi. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hallormsstaður: Þetta er sá staður á landinu, sem mestu lerki hefur verið plantað. Þar hefur það unnið sér fullkominn þegnrétt, því að þar hefur það borið þroskað fræ og þegar er önnur kynslóð i uppvexti. Skal nú stuttlega rakin saga lerkisins á Hallormsstað. Plöntuninni má skipta í 3 kafla: fyrsta árið 1922, annan árið 1937 og 1938 og þriðja frá árinu 1951. Búið er að planta alls 189.400 lerkiplöntum í 33 ha. Árið 1922 var plantað sex aðskildum þyrpingum af lerki, alls á þriðja hundrað trjám. Uppruni fræsins er óþekktur. Árin 1937–38 var plantað lerki á tveimur stöðum í skóginum, alls 5.850 plöntum í 0.8 ha. Annar teigurinn er Guttormslundur. Árið 1951 hófst svo aftur plöntun lerkis eftir langt hlé. Síðan hefur lerki verið plantað flest árin að Hallormsstað. Af þessu sést, að það er komin allgóð reynsla. Aðeins þar og í Eyjafirði er nokkuð til að ráði af lerki frá því fyrir 1851. Ef lögð er saman reynsla af eldri árgöngunum og hinum yngri, getum við slegið því föstu, að lerkiræktin er örugg á þessum tveimur svæðum. Aðrir staðir á Héraði: Laust eftir 1920 voru gerðir trjágarðar víða við bæi á Héraði. M.a. var lerki plantað í þá flesta. Eru þannig til smáþyrpingar eða einstök tré frá þessum tíma, allt utan frá Héraðsflóa og inn í Fljótsdal. Þessir litlu lundir gefa ofur litla vísbendingu um vaxtarskilyrði lerkisins og svo vel vill til, að þetta lerki er allt af árganginum, sem plantað var á Hallormsstað 1922, svo að viss samanburður fæst við skilyrðin þar. Fljótsdalahérað hefur sérstöðu af dölum Íslands í því, hversu lágt það liggur yfir sjávarmál langt inni í landi. Þegar komið er 85 km inn frá Héraðsflóa að Valþjófsstað, er hæðin yfir sjávarmál ekki nema um 40 metrar. Á Héraði eru því betri aðstæður til þess en annars staðar á landinu að gera sér grein fyrir því, hver áhrif nálægð hafsins hefur á trjágróður, án þess að áhrifa gæti af hækkun landsins. Kemur greinilega í ljós, að vöxtur lerkisins fer jafnt og þétt batnandi, eftir því sem lengra kemur inn í dalinn. Nær þetta bæði til trjáhæðar og lögunar. Árið 1938 var 800 lerkitrjám plantað á Eiðum, en sá staður er nokkuð utan við mitt Hérað. Þessi plöntun fór vel af stað, en stórskemmdist 1952 í norðanveðri, sem kom seint í maí eftir undanfarandi hlýindi. Munu trén seint losna við þau örkuml, er af kalinu leiddi. En lerkitré af sama kvæmi, sem voru fyrir ofan mitt Hérað, skemmdust ekkert né heldur elzta lerkið í Hjaltastaðaþinghá, sem áðan var getið. Árið 1951 hófst svo plöntun lerkis á nokkrum stöðum á Upphéraði, eins og víða á landinu. Af því er svipaða sögu að segja og því, sem hér hefur verið rakið frá Eyjafirði. Það hefur vaxið vel, enda þótt því sé alls staðar plantað í rýran móajarðveg nema í Ranaskógi í Fljótsdal. Þar er vöxturinn betri,en á Hallormsstað, ef nokkuð er.“ Og enn segir, með leyfi hæstv. forseta: „Suður- og Suðvesturland: Í þessum landshlutum hefur litlu verið plantað, sem vonlegt er. Í Múlakoti og í Haukadal í Biskupstungum eru til örlítil sýnishorn frá 1938. Í Haukadal hafa trén lengi borið merki vanþrifa og í Múlakoti skemmdust þau allmikið í páskahretinu 1963. Í Reykjavík eru lerkitré til allvíða í görðum. Þessi tré eru víða snotur, en vöxtur þeirra fremur hægur, en þau stóðu sig furðanlega í páskahretinu 1963. Frá árinu 1951 hefur ofur litlu af lerki verið plantað við og við, bæði í Heiðmörk og Haukadal. Í Haukadal hafa trén skemmzt dálítið og vöxturinn verið hægur. Í Heiðmörk hefur það stundum skemmzt allmikið í vorhretum, einkum 1963.“ Ég hef leyft mér að lesa upp þennan kafla, til þess að menn sjái, við hvað ég sérstaklega styðst, þegar ég flyt þessa þáltill., en það eru, eins og ég hef reynt að koma að í grg., þau rök. að einmitt á Fljótsdalshéraði mun vera auðveldast og öruggast að framleiða lerki. Það má segja, að það ætti ekki að skipta, máli, hvort hér væri um allsherjarræktun að ræða, hvort sem væri til stauraframleiðslu eða annars. En ég vil benda á það, að samkvæmt reynslu í því efni, og er þá um reynslu á Hallormsstað að ræða, þá kemur í ljós, að til þess að fá góða girðingarstaura þarf að planta með sérstökum hætti. Það þarf að rækta samfelld svæði, planta miklu þéttara en ef fyrirhuguð er ræktun á stærri viði til lengri tíma. Þess vegna þarf að gera sér grein fyrir því þegar í upphafi, í hvaða skyni þessi ræktun er gerð. Það er oft minnzt á fábreytni framleiðslu okkar og atvinnuvega. Þetta er að vísu ekki stór liður, þegar um framleiðslu- eða atvinnumál er að ræða. En það gildir þó alltaf hinn gamli málsháttur, að það er kornið, sem fyllir mælinn. Þess vegna eigum við aldrei að vanmeta þá þætti, sem hægt er að snúa sér að í framleiðslumálum okkar, ekki heldur þá þeirra, sem kannske virðast vera litlir í fyrstu. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Ég vænti, að menn hafi áttað sig á að það liggja sérstök rök að baki þessari till., einmitt að benda á ákveðna ræktun á þessu ákveðna svæði. Þess vegna vænti ég, að hún fái góðar undirtektir hér á hv. Alþ. Ég vil leyfa mér að leggja til, að þessari umr. verði nú frestað og till. verði vísað til hv. fjvn.

Flm. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að endurflytja hér till. til þál. á þskj. 144 um símagjöld á Suðurnesjum. Till. þessi var flutt á síðasta þingi, en náði þá ekki fram að ganga og fylgir tillögunni nú sama grg. og fylgdi henni þá og er efnislega samhljóða till., sem flutt var árið 1960 af hv. núv. 3. þm. Reykn., en enn þá hefur sú breyting, sem ályktunin gerir ráð fyrir, ekki komið til framkvæmda. Þess vegna er till. þessi flutt enn, nú í þriðja sinn. Svo sem þskj. ber með sér, er efnið það að fá samræmingu á símagjöldum Suðurnesjamanna, t.d. á borð við afnotagjöld þess fólks, er byggir landssvæðið frá Reykjavík suður til Hafnarfjarðar. Ákvörðun um sama afnotagjald á þessu byggðasvæði er m.a. byggð á þeim staðreyndum, að stór hluti íbúanna æskir þess, sækir á sameiginlega vinnustaði og náin félagsleg samskipti eru á milli byggðarlaga, sem eru á svæðinu frá Viðey við Reykjavík að Hvaleyrarholti við Hafnarfjörð. Fyrir örfáum árum hélt sjálfvirknin innreið sína, í símaþjónustuna hér á landi og vinnur nú verk margra handa, öllum þeim, er njóta, til mikils hagkvæmnisauka. Eðlilega hafa ýmsir byrjunar örðugleikar orðið samfara hinni miklu byltingu, sem sjálfvirknin hefur haft í för með sér. Næst á eftir fyrrnefndu landssvæði hélt sjálfvirkni talsímans innreið sína á Reykjanesskagann, en símnotendur þar telja sig misrétti beitta miðað við landssvæðið frá Reykjavík til Hafnarfjarðar. Að því er virðist liggja nákvæmlega sams konar rök til þess, að íbúar Suðurnesja sitji við sama borð í þessum efnum og í mörgum atriðum e.t.v. enn ríkari þörf, ef hliðsjón væri af því höfð, hve atvinnuvegir íbúanna á Suðurnesjum eru einhæfir, þ.e. bundnir við sjó og sjávarstörf og þar af leiðandi í orðsins fyllstu merkingu háðir duttlungum íslenzkrar veðráttu. Í dag er meginhluti fiskiflotans e.t.v. allur sunnan Reykjaness við Grindavík eða e.t.v. vestan Reykjaness í Sandgerði, en á morgun í Keflavík vegna veðráttu eða aflamöguleika. Við jafnsveiflukennda atvinnuaðstöðu kemur tækni talsímans sérstaklega að góðu haldi og er af þeim sökum mikið notuð í nauðsynlegum tilgangi. Hin dreifðu byggðarlög Suðurnesja hafa aðeins eina af- og útskipunarhöfn millilandaskipa í Keflavík. Þessi sérstaða krefst einnig mikillar símanotkunar, sem öllum, er minnstu kynni hafa af, er augljós. Við, sem búum hér á landsvæðinu frá Reykjavík til Hafnarfjarðar, teljum sjálfsagt að greiða kr. 1.10 eða rúmlega það fyrir símtalið án tillits til lengdar þess. Suðurnesjamenn greiða sama gjald fyrir hverjar 24 sek., sem þeir tala saman milli byggðarlaga þar, án viðvörunarmerkis um það, hvenær símtalinu er lokið. Hér er um ósanngjarnt misræmi að ræða, misræmi, sem vart verður lengur varið. Vegalengdin milli útvegsbæjanna á Suðurnesjum verður vart lengur talin geta staðið í vegi fyrir því, að talsímanotendur á Suðurnesjum sitji við sama borð í greiðslu afnotagjalda talsámans. Við tölum oft fjálglega um nauðsyn þess, að vel sé að sjávarútvegi og starfólki þjóðarinnar þar hlúð og spörum oft ekki fjárframlög í því skyni. Hér er aðeins farið fram á rökrétt jafnrétti þessa fólks, án stórfelldra fjárútláta. Nefnd sú, sem tillögu þessa fær væntanlega til meðferðar, verður að breyta því í till., sem nú fær ekki lengur staðizt af þeim ástæðum, hve langt er um liðið, síðan tillagan var fyrst lögð fram. Herra forseti. Ég legg til. að till. verði að loknum umræðum nú frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 116 höfum við 6 þm. Framsfl. flutt svofellda till. til þál., með leyfi hæstv. forseta.: „Alþingi ályktar að kjósa 5 manna mþn. til að athuga í samráði við fulltrúa atvinnuveganna, á hvern hátt megi efla, markaðsrannsóknir og sölustarfsemi í þágu útflutningsatvinnuvega þjóðarinnar svo og bæta gæðaeftirlit, þannig að sem beztum árangri verði náð með minnstum tilkostnaði og leggja niðurstöður fyrir næsta reglulegt Alþ.“ Tilgangurinn með tillöguflutningi þessum er að freista þess að fá mótaða stefnu í markaðsmálum og sölustarfsemi, sem byggist á nánu samstarfi fulltrúa útflutningsatvinnuveganna annars vegar og fulltrúa ríkisvaldsins hins vegar, en slíkt samstarf er nauðsynlegt til þess að kraftarnir nýtist sem bezt og til þess að tryggja samræmdar aðgerðir allra þeirra, sem að málum þessum vinna. Utanríkisverzlun Íslendinga vex nú ár frá ári að verðmæti. Fjölbreytni útflutningsins eykst einnig nokkuð. Lífskjör þjóðarinnar ákvarðast ekki hvað sízt af því, hversu til tekst um sölu afurðanna á erlendum mörkuðum. Það er því áríðandi, að sölustarfsemi og markaðsmálefni landsmanna séu í góðu lagi og keppt sé að því að endurbæta hana og auka til jafns við það, sem bezt gerist annars staðar, eftir því sem geta þjóðarinnar leyfir. Á því er ekki minnsti vafi, að margt má lagfæra í þessum málum frá því, sem nú er. Eitt af því allra nauðsynlegasta er þó að byrja á því að marka ákveðna stefnu um vinnubrögð, er laði hið opinbera og samtök atvinnuveganna auk annarra, sem með þessi mál hafa sérstaklega að gera, til samstarfs og samvinnu um þau: Ekki sízt á sviði hvers kyns markaðsupplýsinga er mikið og stórt verkefni óunnið, enda er góð markaðsupplýsingaþjónusta ein meginforsenda þess, að aukin fjárfesting í eldri og nýjum atvinnugreinum skili þeim arði, sem nauðsynlegur er, til þess að búið verði menningarlífi í landinu. Það er þannig áberandi, að Íslendingar hafa ekki enn þá komið á þeirri skipulagsbreytingu á starfsháttum utanríkisþjónustunnar, sem geri henni mögulegt að annast upplýsingasöfnun og auglýsingastarfsemi í þágu atvinnuveganna, eins og algengast er nú orðið meðal flestra þjóða. T. d. vantar algerlega sérmenntað fólk í utanríkisþjónustuna til að sinna þessu verkefni. Ég er þess ekki umkominn á þessum stað og þessari stundu að segja til um, hvernig málum þessum verði bezt fyrir komið í öllum smáatriðum, enda gengur till. sú, sem ég er nú að mæla fyrir, út á það, að kosin verði 5 manna mþn. sérfróðra manna um markaðsmálefni, sem í samráði við fulltrúa atvinnuveganna marki stefnuna í þessum málum. Ég endurtek, eins og ég sagði í upphafi að aðalatriðið er að marka stefnu í markaðsmálefnum, sem laði til samstarfs og samræmdra aðgerða í þessum mikilvægu málum og í þeim tilgangi er þessi till. flutt. Ég legg svo til, herra forseti, að máli þessu verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Flm. (Jón Skaftason) : Herra forseti. Á þskj. 140 flytjum við 4. þm. Framsfl. svofellda till. til þál., með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að ákveða nú þegar að kaupa eða láta smíða a.m.k. tvö vel útbúin síldarleitarskip til þess að annast síldarleit allan ársins hring umhverfis landið, enn fremur að efla fjárhag síldarleitarinnar, svo að unnt verði að taka leitarskip á leigu yfir mesta annatímann á sumar- og haustsíldveiðum.“ Síldarleit á sjó hefur nú verið starfrækt um 11 ára skeið með árangri, sem alþjóð þekkir. Til þessarar nauðsynlegu starfsemi í þágu síldveiðiflotans hefur ríkisvaldið útvegað leiguskip, ekki ætíð þau sömu ár eftir ár. Síldarleitin er ákaflega mikilvæg fyrir síldveiðarnar og hefur þegar sannað ágæti sitt. Hins vegar eru þeir, sem vinna að síldarleitinni, mjög óánægðir með þær úrlausnir, sem þar eru á gerðar frá ári til árs. Bæði er, að þetta fyrirkomulag, að leigja skip yfir háannatímann og setja í þau tæki, er nokkuð dýrt og eins hitt, sem er aðalatriðið, að það skapar þessari nauðsynlegu starfsemi ekki það öryggi, sem hún þarf að búa við, ef vel á að vera. Okkur flm. þessarar till. sýnist því nauðsynlegt, að ríkið kaupi hentug skip til þessara nota og búi þau þeim tækjum, sem nauðsynleg eru, til þess að þau geti sinnt því verkefni, sem þeim er ætlað. Við teljum, að sæmilega væri séð fyrir þörfum síldarleitarinnar, ef tvö skip 200–300 tonna væru keypt og þau sæmilega útbúin. Og það vill svo til, að hingað hafa verið flutt skip til landsins á undanförnum árum, þ.e.a.s. 250 lesta austur-þýzku skipin, sem nokkuð hafa verið notuð í sambandi við síldarleitina og hafa sýnt sig vera mjög nothæf til þessarar starfsemi. Það er að vísu svo, að um aðalannatímann nægir e.t.v. ekki að hafa tvö skip til síldarleitar. Bæði fer veiðisvæði sem síldin finnst á, mjög stækkandi og eins hitt, að síldveiðiskipunum fjölgar nú ört. Þess vegna gerum við ráð fyrir, að enda þótt ríkið keypti tvö síldarleitarskip, gæti orðið nauðsynlegt að leigja til viðbótar eitt eða fleiri skip, þegar nauðsyn er mest fyrir hendi. Við flm. þessa máls höfum flutt það, að ég held, á þrem þingum, án þess að till. hafi náð samþykki. Ég hef mælt fyrir málinu öll þau skipti, sem það hefur verið flutt og sé því ekki ástæðu til að orðlengja það mikið núna. Ég legg því til, að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.

Flm. (Þórarinn Þórarinsson) : Herra forseti. Efni þessarar till. er að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta fara fram, í samráði við Félag ísl. iðnrekenda og fulltrúa iðnverkafólks, athugun á samdrætti, sem orðið hefur í ýmsum iðngreinum að undanförnu. Athugun þessi skal beinast að því að finna þær orsakir, sem samdrættinum valda og hvaða ráðstafanir megi gera til að koma í veg fyrir hann. Það er kunnara, en frá þurfi að segja, að á undanförnum mánuðum hefur átt sér stað verulegur samdráttur í ýmsum iðngreinum, sérstaklega í svo kölluðum verksmiðjuiðnaði. Þessu valda að sjálfsögðu ýmsar orsakir, en sú er vafalaust veigamest, að hæstv. ríkisstj. hefur leyft innflutning á ýmsum erlendum iðnaðarvarningi án þess að búa viðkomandi íslenzkar iðngreinar undir þá samkeppni svo sem vera skyldi. Þessi samdráttur er orðinn svo alvarlegur, að samtök iðnverkafólks hér í Reykjavík. í Hafnarfirði og á Akureyri hafa kvatt til sérstakrar ráðstefnu til þess að ræða um þetta mál. Ályktunin, sem þessi ráðstefna gerði, var birt í dagblöðunum í morgun og vil ég vísa til efnis hennar þessu máli til frekari sönnunar. Og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa hér upp nokkur atriði úr þessari ályktun, en í henni segir svo m.a.: „Vill fundurinn vekja athygli á, að á undanförnum árum hafi verið gerðar þær ráðstafanir í tolla- og innflutningsmálum, sem leitt hafa til þess, að íslenzkur iðnaður á nú í vök að verjast vegna, harðnandi samkeppni við erlenda framleiðslu og hefur jafnvel orðið að heyja samkeppni við innlendar iðnaðarvörur, sem seldar eru undir eðlilegu kostnaðarverði. Á sama tíma hefur verið látið undir höfuð leggjast að veita iðnaðinum þá fyrirgreiðslu, sem nauðsynleg verður að teljast til að gera iðnaðinum kleift að mæta hinni auknu samkeppni. Er nú svo komið, að vissar greinar iðnaðarins fara halloka vegna hinnar harðnandi samkeppni og er atvinnuöryggi þeirra, sem í þeim greinum starfa, stefnt í hættu. Því skorar sameiginlegur fundur fulltrúa iðnverkafólks á hæstv. ríkisstj. að staldra við á þeirri braut, sem farin hefur verið á síðustu árum á sviði tolla- og innflutningsmála, og hefjast nú handa um aðgerðir, er miði að aukinni fyrirgreiðslu til styrktar samkeppnishæfni iðnaðarins.“ Mér finnst enn fremur rétt að vekja athygli á því í þessu sambandi, að í Alþýðublaðinu í dag birtist grein eftir kunnan iðnrekanda, þar sem segir m.a. um þessi mál á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Innflutningur hefur verið gefinn frjáls á fjölda iðnaðarvarnings, án þess að sams konar íslenzkum iðnaði hafi verið gefið nokkurt tækifæri til endurskipulagningar og aðlögunar að breyttum aðstæðum. Má til dæmis nefna fataiðnað, veiðarfæraiðnað, skóiðnað, véla-framleiðslu og kexframleiðslu.“ Ég hygg, að það, sem hér hefur verið rakið og er komið frá hinum kunnugustu mönnum á þessu sviði, nægi til að sýna, að það er nauðsyn á þeirri rannsókn, sem þessi tillaga fjallar um, þ.e. að ríkisstj. láti fara fram í samráði við Félag ísl. iðnrekenda og fulltrúa iðnverkafólks athugun á þeim samdrætti, sem orðið hefur innan iðnaðarins að undanförnu og þessi athugun nái einnig til þess, að menn geri sér grein fyrir þeim ráðstöfunum, sem gera þarf til að tryggja samkeppnishæfni íslenzks iðnaðar. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri að sinni, en leyfi mér að leggja til, að umræðum verði frestað og málinu vísað til allshn.

Flm. (Karl Kristjánsson) : Herra forseti. Við höfum allir þm. úr Norðurlandskjördæmi e. leyft okkur að leggja fram á þskj. 251 till. um stofnun garðyrkjuskóla á Akureyri eða í grennd Akureyrar. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta semja lagafrv. og leggja það fyrir næsta reglulegt Alþingi um garðyrkjuskóla ríkisins, er stofnaður verði á Akureyri eða í grennd hennar og undirbúa jafnframt framkvæmdir að stofnun hans að öðru leyti, eftir því sem við getur átt, áður en löggjöf um hann er sett.“ Einn garðyrkjuskóli er í landinu, það er garðyrkjuskólinn í Hveragerði. Ríkið rekur hann samkvæmt sérstökum lögum, sem eru miðuð við hann og þann stað, sem hann er settur á. Þessi skóli hefur starfað síðan 1939. Ekkert er á þann skóla deilt, þótt sagt sé, að nú orðið geti hann alls ekki fullnægt öllu landinu, því að það er mjög eðlilegt. Garðrækt hefur á seinni árum aukizt mjög hérlendis og orðið fjölbreyttari. Enn þarf að auka hana stórlega, til þess að vel sé. Kunnátta er nauðsynleg við þau störf ekki síður en önnur. Undirstaða kunnáttu í garðyrkju er bæði bókleg og verkleg fræðsla. Á margt er lögð stund í landi okkar á þessum sviðum, svo sem ylræktun blóma, ylræktun matjurta og ávaxta, ræktun matjurta í reitum og á opnu landi, uppeldi á trjáplöntum og öðrum garðagróðri, skrúðgarðabyggingar og hirðing skrúðgarða o.s.frv. Sérhæfingar þarf með, vegna þess að sumar greinar garðyrkju eru í svo mörgu frábrugðnar hver annarri, að þar er lítið skylt annað en nafnið. Verkaskipting á milli tveggja skóla gæti því verið að mörgu leyti hagkvæm. Slík verkaskipting milli garðyrkjuskóla tíðkast mjög erlendis. Á Norðurlandi er mikill áhugi á garðyrkju og hefur lengi verið, enda sér þess þar ljósan vott, t.d. á Akureyri. Flm. till. telja líka rétt að staðsetja skólann á Akureyri eða í nágrenni hennar, af því að á Akureyri eða í námunda við hana mundi hann njóta sín bezt. Jarðvegsskilyrði eru þar góð og veðurfarsskilyrði einnig heppileg, með tilliti til þess, sem rækta þarf við slíkan skóla. Garðmenning á Akureyri er eldri og rótgrónari, en almennt gerist í landinu. Þar eru margir garðar einstakir í sinni röð, fjölbreyttir og vænlegir til kynningar við kennslu. Þar er grasgarður, sem veitt gæti góð skilyrði til náms með kynningu á plöntugróðri og mætti hugsa sér, að þar færi fram einhver hluti verknáms við skrúðgarðyrkju. Þar eða í nánd við Akureyri er hægt að fá jarðhita til ylræktar. Á Akureyri eru skilyrði til að fá sérmenntaða kennara, sem starfa við aðra skóla, til kennslu í ýmsum undirbúningsgreinum við garðyrkjuskóla, og hefur það mikla þýðingu. Snemma á þessari öld hafði Ræktunarfélag Norðurlands árum saman garðyrkjunámskeið á vorin í gróðrarstöð sinni á Akureyri. Voru þau að vísu ekki margbrotin, en þóttu samt gefa góða raun og hafa menningarleg áhrif. Fólk, sem þau sótti, fitjaði upp á garðyrkju heima hjá sér á eftir og vakti áhuga annarra til að reyna það sama. En búnaðarsamtökin í landinu breyttu skipulagi sínu og Ræktunarfélag Norðurlands dró saman seglin og þessi starfsemi féll niður. Hins vegar virðist orðið fullkomlega tímabært, að ríkið, sem búið er að reka garðyrkjuskóla sunnanlanda í aldarfjórðung, reisi nú annan skóla á Norðurlandi. Kvenfélagasamtökin á Norðurlandi hafa samþykkt áskorun um stofnun garðyrkjuskóla norðanlands. Samband norðlenzkra kvenna hélt t.d. fund á Akureyri 9. og 10. júní s.l. ár og samþykkti áskorun til stjórnar sinnar að hlutast til um, að hlutaðeigandi stjórnarvöld ríkisins komi upp garðyrkjuskóla á Norðurlandi hið allra fyrsta til að bæta úr brýnni þörf fyrir leiðbeiningar í garðrækt, eins og komizt er að orði í ályktuninni. Benti fundurinn á, að Gróðrarstöðin á Akureyri væri nú orðin ríkiseign og mundi geta veitt aðstöðu í þessum efnum. Í Sambandi norðlenzkra kvenna, eru 7 héraðasambönd kvenfélaga, svo að það er víðtækt samband. Kvenfélagasamband Suður-Þingeyjarsýslu samþykkti sams konar ályktun út af fyrir sig. Konurnar finna, hvar skórinn kreppir í þessum efnum. Þær hafa yfirleitt enn næmari skilning, en við karlmennirnir á garðyrkjumálum eða a.m.k. ýmsum greinum þeirra. Efnislega er það tillaga og óskir kvenfélagasamtakanna fyrir norðan, sem við þm. úr Norðurlandskjördæmi eystra berum hér fram á hv. Alþ. á þskj. 251. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að umr. þessari verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.

Flm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. Sjö þm. Framsfl. bera fram till. þessa til þál. um endurskoðun skólalöggjafarinnar. Ég mun gera nokkra grein fyrir till. af hálfu flm. Tillgr. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að kjósa hlutfallskosningu 7 manna nefnd til þess að annast í samráði við hlutaðeigandi stjórnarvöld og kennarasamtökin endurskoðun á allri skólalöggjöf landsins, nema löggjöf um Háskóla Íslands. Endurskoðunin miðist fyrst og fremst við, að samhæft verði hið opinbera fræðslustarf í almennum skólum og sérskólum aðkallandi þörfum þjóðlífsins á hverjum tíma og allir fái sem jafnasta aðstöðu til náms, hvar sem þeir búa á landinu. Leita skal nefndin aðstoðar sérfræðinga eftir þörfum við endurskoðunina. Nefndin kýs sér sjálf formann. Áliti og tillögum skili nefndin til Alþingis, svo fljótt sem hún fær því við komið. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Hinn dýrmætasti auður í þjóðfélaginu er lífskraftur sjálfrar þjóðarinnar, andlegur, líkamlegur og siðferðilegur. En til þess að hann njóti sín og verði þjóðlífi til eflingar og farsældar, þarf að efla starfshæfni og siðgæði hvers einstaklings og búa honum sem bezt skilyrði til vaxtar og þroska. Þetta er undirstaða þess, að þjóðinni vegni vel í landi sínu og standist samkeppni við aðra um öflun verðmætanna úr fiskimiðunum, frjómoldinni eða með afli fossanna. Þessa undirstöðu á skólakerfið að styrkja. Sjálft skólastarfið er tvinnað tveim þáttum, sem báðir eru mikilvægir, en þeir eru uppeldi og fræðsla. Á fyrstu stigum skólakerfisins er uppeldisþátturinn gildari, en á síðari stigum þess situr í fyrirrúmi fræðsla og öflun þekkingar með eigin vinnu nemenda. Í skólakerfinu og með starfsháttum skólanna ber að dómi flm. að leggja áherzlu á að ná þessum markmiðum: Að gáfur allra njóti sín sem bezt. Með því verður í senn tryggð farsæld einstaklingsins og efling þjóðlífsins. Þá skiptir miklu, að jafnframt hinni almennu menntun sé hvors tveggja gætt, að þeir er hafa frábæra hæfileika, fái að njóta þeirra í námi og starfi og að þeir, er afbrigðilegir eru, njóti nauðsynlegrar aðhlynningar. Með menntuninni ber að styrkja siðgæði þeirra, er hennar njóta. Við eigum að kosta kapps um að varðveita þjóðernið og efla þjóðlega menningu. Með skólastarfinu ber að leggja ríka áherzlu á þær greinar, sem eru séreign þjóðarinnar og sérkenna menningu hennar, en það eru fyrst og fremst tungan, bókmenntirnar og sagan. En í skólakerfinu verður að taka tillit til þess og í vaxandi mæli, að við lifum í samfélagi þjóða og verðum að standa á svipuðu stigi og þær þjóðir, sem okkur standa næst, bæði efnahagslega og menningarlega, til að dragast ekki aftur úr öðrum og halda hlut okkar í þjóðasamfélaginu, eftir því sem aðstaða okkar leyfir. Þá verður að auka kennslu í mörgum greinum, sem í eðli sínu eru alþjóðlegar, svo sem verkfræði og tækni margs konar. Við þurfum að búa margt æskufólk undir það að tileinka sér og hagnýta nýja og aukna tæknikunnáttu. Skylt er að dómi okkar flm. að veita öllum sem jafnasta aðstöðu til náms, hvar sem þeir búa á landinu, þannig að ungmennum hvarvetna á landinu sé búin jöfn og sem bezt aðstaða til menntunar, svo að allir, er þess óska, fái notið hennar, hver við sitt hæfi. Og það er ekki nóg, að þetta sé viðurkennt í löggjöfinni, heldur verður að tryggja það í framkvæmd. Jafnframt því, að skólakerfið er gert sveigjanlegt og víðtækt, þannig að það veiti aðstöðu til æ fjölþættara náms, þarf að samhæfa skólastarfið, svo að nám í einum skóla stytti nám í öðrum, eftir því sem kostur er, svo að námsbrautin geti orðið sem greiðfærust. Skólarnir eiga með starfi sínu að kosta kapps um að efla persónulegan þroska nemenda og hlutverk þeirra á þessu sviði verður æ stærra með breyttum þjóðfélagsháttum. Íslenzk menning er að uppruna bændamenning og hefur þróazt þannig öldum saman. Hún hefur þau einkenni að koma öllum til nokkurs þroska og brýna framtak, svo að nærri ótrúlega margir láta ekki baslið smækka sig. Háþróuðum iðnaðarþjóðfélögum fylgir víða menningarleg lágstétt, sem sumar þjóðir ráða lítt við að lyfta upp eða losna við. Í þjóðfélagi okkar er stefnt að stórauknum iðnaði og verksmiðjuvinnu. Jafnframt því reynir meira á skólana, en fyrr að ná þeim áhrifum, neyta þeirra áhrifa og haga svo störfum, að í hinu íslenzka þjóðfélagi verði ekki til menningarleg lágstétt. Að sjálfsögðu hefur margt af þessu verið haft í huga við setningu eldri skólalöggjafar og þeirrar, er nú gildir. En þjóðlífshættir breytast ört og vissir þættir skólalöggjafarinnar eru orðnir gamlir. T.d. eru lög um fræðslumálastjórn 35 ára gömul. Fyrir 10 árum var með lögum verkefni fræðslumálastjóra skipt og komið á fót stofnun fjármálaeftirlits skóla. Nú er stjórn fræðslumála og undirbúningur fjárveitinga til skólaframkvæmda hjá menntmrn., fræðslumálaskrifstofu og fjármálaeftirliti skóla, en ekki samræmi í löggjöfinni um þennan þátt mála. Hin almenna skólalöggjöf, þ.e. um skólakerfi og fræðsluskyldu, barnafræðslu, gagnfræðanám og menntaskóla, er senn tvítug. Á s.l. 20 árum hafa orðið örari breytingar á þjóðlífinu, en nokkru sinni fyrr. Þéttbýli hefur stóraukizt og bæir stækkað og þar sezt að öll fólksfjölgunin, en strjálbýlið heldur varla sínum fólksfjölda og alls ekki í réttu hlutfalli við íbúafjölda landsins. Heimili í þéttbýlinu hafa ekki skilyrði til að veita jafnsterk uppeldisáhrif og sveitaheimilin gerðu. Og heimavistarskólarnir í sveitum taka til sín börn og ungmenni af sveitaheimilunum, meðan námstíminn varir og taka þar með í sínar hendur að miklu leyti það uppeldisstarf, sem sveitaheimilin önnuðust fyrrum. Þetta er að ýmsu leyti hagkvæmt og óhjákvæmilegt, enda er mikið leitað eftir fjárframlögum til að reisa heimavistarskóla. En þetta fyrirkomulag leggur skólunum ríkar skyldur á herðar, og ríkisvaldið verður að búa þeim góð skilyrði til að rækja þær skyldur. Síðan hin almenna skólalöggjöf var sett, hefur orðið gerbreyting á atvinnuháttum þjóðarinnar. Vélvæðing ryður sér til rúma í nær öllum atvinnugreinum. Þetta gildir ekki einungis gagnvart aðalatvinnuvegum þjóðarinnar og við stórar framkvæmdir. Breytingin nær einnig til margs konar iðnaðar og inn að skrifstofustólnum, þar sem vélvæðing við skrifstofustörf og hvers konar skýrslugerð ryður sér ört til rúms. Þessi öra breyting á atvinnuháttum og vinnubrögðum knýr á um endurskoðun skólalöggjafarinnar, ef þess er nægilega gætt, að fræðslukerfi landsins á hverjum tíma sé sem bezt samhæft þeim kröfum, sem gera verður með tilliti til breyttra þjóðfélagshátta og nýrrar þekkingar á sviði uppeldisog fræðslumála. Endurskoðunin á ekki samkv. till. að vera einungis miðuð við barnafræðslustigið. Hún þarf að grípa inn á svið allrar framhaldsmenntunar, bæði gagnfræðaskóla, menntaskóla og margra sérfræðiskóla, þar sem ekki sé einvörðungu fjallað um fjölda skólanna og stærð, heldur og um námsefni og kennsluhætti. Menntaskólum þarf að fjölga. Fyrir þessu þingi liggja nú þegar þrjú frv. um það efni. Það er ekki ætlun flm. þessarar till. að tefja fyrir framgangi þeirra frv., svo augljós nauðsynja- og réttlætismál sem þar eru á ferð. En námsefni og starfshætti menntaskólanna þarf að endurskoða, m.a. með tilliti til fjölbreyttari skiptingar í deildir. Iðnfræðslunni þarf að gefa gaum með tilliti til aukinnar fjölbreytni og ört vaxandi tækni. Þá telja flm. ekki sízt nauðsynlegt að kanna rækilega þörf þjóðfélagsins fyrir sérfræðiskóla í ýmsum greinum, svo sem í tækni, iðnfræðum og öðrum hagnýtum greinum, sem snerta atvinnuvegi landsins og gera till. um skipan þeirra og stöðu innan fræðslukerfisins. Á Norðurlöndum hafa lýðháskólarnir lengi starfað og þróazt samhliða samfelldu skólakerfi. Hér þarf í löggjöfinni að hafa rúm fyrir æskulýðsskóla, er geti starfað á svipuðum grundvelli og lýðháskólar í nágrannalöndunum. Þegar gildandi skólalöggjöf var sett, var að ýmsu leyti lagt út á nýjar brautir í skólastarfi hér á landi. Það verður ekki rakið í sambandi við þessa till. í einstökum atriðum, en hér skulu aðeins valin tvö atriði sem dæmi. Þá var sú breyting gerð frá eldri skipan, að barnaskólanámi skyldi ljúka við 13 ára aldur í stað 14 ára aldurs, eins og áður tíðkaðist, en nám í gagnfræðaskóla lengt um eitt ár. Síðan þessi breyting var gerð, er fermingarbarnið orðið nemandi í gagnfræðaskóla. Um þetta eru skiptar skoðanir meðal skólafróðra manna og þykir orka mjög tvímælis, hvort sú breyting, sem á sínum tíma var gerð í þessu efni, er til bóta. Í l. um gagnfræðanám segir berum orðum: „Skólar gagnfræðastigsins skulu vera sérstakir skólar og starfa í eigin húsnæði, þar sem því verður við komið. Í skólahverfum í sveitum skal þó að jafnaði starfa unglingaskóli í sambandi við barnaskólana.“ Meginreglan er samkv. orðalagi og anda gildandi laga, að nám gagnfræðastigsins, er nær til ungmenna á aldrinum 14–17 ára, fari fram í sérstökum skólum. Hitt er aðeins undantekning vegna sveitanna. En nú er svo komið í framkvæmd, að þeir, sem hafa á hendi stjórn skólamála, halda því fram sem rökum fyrir því, að ekki þurfi að reisa marga nýja héraðsskóla fyrst um sinn, að heppilegra sé og jafnvel farsælla, að allt skyldunámið, þ.e. fyrri hluti náms á gagnfræðastiginu, fari fram í sambandi við barnaskólana, ekki aðeins í sveitum, heldur í allfjölmennum og ört vaxandi kauptúnum. Eðlisfar og líkamsþroski unglinga er svipaður, hvort sem þeir alast upp í mesta þéttbýli landsins eða þar sem fámennast er. Og ef það er hollast frá uppeldisfræðilegu sjónarmiði, börnum í höfuðborginni að ganga úr barnaskóla og upp í gagnfræðaskóla við 13 ára aldur, hlýtur það líka að vera hollt börnum annars staðar á landinu. Hér á ekki að leggja til grundvallar fyrst og fremst, hvort komast megi hjá einhverjum útgjöldum, a.m.k. í bili, heldur hitt, hvað verður talið að fenginni reynslu þroskavænlegast andlega og siðferðilega hinum ungu, sem eiga að erfa landið. Og þá er full ástæða til, að hið sama sé látið gilda í löggjöf og framkvæmd í kaupstöðum og kauptúnum, svo sem Ísafirði annars vegar og Stykkishólmi hins vegar eða Neskaupstað annars vegar og Höfn í Hornafirði hins vegar, meira að segja að hið sama sé látið gilda í sjálfri höfuðborginni og annars staðar á landinu. Þetta veigamikla atriði þarf að endurskoða gaumgæfilega með tilliti til fenginnar reynslu. Með gildandi skólalöggjöf var fyrst tekið upp hið svonefnda landspróf. Það miðar að því að gera mörgum ungmennum námsbrautina greiðfærari en ella mundi. Á hinn bóginn hefur framkvæmd þessa prófs sætt allmikilli gagnrýni, einkum með tilliti til þess, að kennslustarf og nám sé um of miðað við prófkröfurnar. Nú er fengin svo löng reynsla af framkvæmd gildandi skólalöggjafar, að af henni má margt læra, m.a. í þessu efni. Við endurskoðun löggjafarinnar ber að draga rökréttar ályktanir af fenginni reynslu af landsprófinu. Gildandi lög um fræðslukerfi og skólaskyldu kveða að vísu á um skólaskyldu allra barna á aldrinum 7–15 ára. Frá því eru þó gerðar vissar undantekningar, en undanþáguákvæði l. um framkvæmd skólaskyldu ber að líta á sem bráðabirgðaákvæði, sem nauðsynleg voru á sínum tíma og réttmætt að framkvæma um sinn. En nú eru fræðslukröfur vaxandi, en skilyrði til viðunandi heimakennslu mjög erfið. Hins vegar er nú orðinn mikill aðstöðumunur til skólagöngu eftir því, hvort í hlut eiga dreifbýli eða kaupstaðir, þannig að stórlega hallar á dreifbýlið, þ.e.a.s. sveitir og hinar smærri byggðir við sjávarsíðuna. Hafa flm. ekki sízt í huga þá staðreynd, að skólaskylda barna og unglinga í sveitum er enn í framkvæmd verulegum mun skemmri og námsgreinar þar oft fábreyttari, en í kaupstöðum og hinum stærri kauptúnum. Vilja flm. benda á, að jöfnun þessa aðstöðumunar sækist allt of seint. Þá vilja flm. sérstaklega benda á vaxandi erfiðleika unglinga í sveitum og þorpum til gagnfræðanáms og nauðsyn þess flestu öðru fremur að gera mjög verulegt átak í því skyni að ryðja þeim erfiðleikum úr vegi, einkum með því að fjölga héraðsskólum í landinu. Hver sýsla er að jafnaði sérstakt fræðsluhérað. Með gildandi l. um gagnfræðanám var stefnt að því, að einn gagnfræðaskóli hið minnsta skyldi starfa í hverju fræðsluhéraði. Þrátt fyrir þetta hefur enginn nýr héraðsskóli verið reistur á landinu s.l. 15 ár. Aðsókn að þeim héraðsskólum, sem starfandi eru, hefur hin síðari ár verið svo mikil, að árlega hefur orðið að vísa fjölmörgum umsækjendum frá skólavist. Og í sumum héruðum verða vandamenn unglinga að hafa mörg útispjót til að fá skólavist þeim til handa, eftir að skyldunámi lýkur. Í l. um gagnfræðanám segir svo: „Heimilisfaðir unglings, sem skylt er að stunda gagnfræðanám, ber ábyrgð á, að hann hljóti lögboðna fræðslu og sæki lögboðin próf.“ Því sama ríkisvaldi, sem leggur heimilisföður þessa skyldu á herðar, ber ótvírætt að sjá um, að ungmenni, hvar sem þau eru á landinu, geti átt kost á aðgengilegri skólavist í gagnfræðaskóla. Samkv. gildandi lögum eiga skólar gagnfræðastigsins að greinast í tvær hliðstæðar deildir, verknámsdeild og bóknámsdeild. Barnapróf veitir rétt til inngöngu í hvora þessara deilda um sig. Enn vantar mikið á, að þetta sé þannig í framkvæmd, að barn, sem lýkur prófi, geti gengið til náms í verknámsdeild gagnfræðastigsins hvar sem er á landinu. Þetta þarf að endurskoða og endurmeta með tilliti til þess, að samræmi sé í löggjöf og framkvæmd. Af því, sem ég hef nú sagt, teljum við flm. þessarar till., að tímabært sé að efna til heildarendurskoðunar á skólakerfinu og álit margra félagasamtaka, sem gert hafa ályktanir um þessi mál, benda eindregið til þess, að margir fleiri í þjóðfélaginu hafi sömu skoðun á þessu máli og við flm. Ég legg svo til, að eftir að þessari umr. lýkur, verði till. vísað til síðari umr. og hv. fjvn.

Fyrirspyrjandi (Jónas Pétursson) : Herra forseti. Hinn 18. apríl 1962 var samþ. á Alþ. með shlj. atkv. svo hljóðandi þál.: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir, að tilraunir verði gerðar með útflutning á dilkakjöti. þar sem reyndar verði nýjar aðferðir með pökkun og verkun á kjötinu. Verði kannaðir til þrautar hugsanlegir markaðsmöguleikar fyrir dilkakjötið í hverju því formi sem gefur hagstæðast verð.“ Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh., þá sem hér er á dagskrá, hvað hafi verið gert til framkvæmda á þessari þál. Mér er að vísa kunnugt, að nokkuð hefur verið gert í málinu, en ég tel eðlilegt og raunar nauðsynlegt, að fram komi hér á hv. Alþ. upplýsingar um, hvernig þessi mál standa, Útflutningsmál okkar Íslendinga eru stórmál og það veltur á miklu, hvernig tekst með sölu á dilkakjöti okkar erlendis og að beitt sé öllum tiltækum ráðum til þess að fá sem hagstæðast verð fyrir það.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi vitnaði í þál., sem samþ. var á Alþ. 1962 og miðar að því að vinna að bættri sölu og markaðsleit fyrir útflutt dilkakjöt. Í tilefni af þessari till. var skipuð n. fjögurra manna til þess að gera sér grein fyrir þessum málum og hvað unnt væri að gera til þess að fá betra verð fyrir dilkakjötið, en við höfum enn fengið. Í þessa n. voru skipaðir Þorvaldur Guðmundsson kaupmaður, og var hann formaður n., Agnar Tryggvason frkvstj., Jón H. Bergs frkvstj. og Sveinn Tryggvason frkvstj. N. skilaði áliti á árinu 1963 og vil ég fara nokkrum orðum um það, sem í þeirri skýrslu stendur, því að n. gerði grein fyrir ýmsu, sem gert hefur verið til þess að fá betra verð fyrir útflutt dilkakjöt. Það kemur fram, sem aðrar skýrslur vitna um, að útflutningur á lambakjöti hefur átt sér stað allt frá síðustu aldamótum,og útflutningsmagnið hefur oftast verið frá 2–3 þús. tonn á ári. Eftir niðurskurðinn féll útflutningurinn auðvitað niður, en árið 1955 byrjar útflutningurinn aftur verulega og hefur verið á milli 2 og 3 þús. tonn síðan. Það hefur alltaf vantað mikið á, að hægt væri að ná fullu verði, eins og það er skráð innanlands. Það vantaði minnst á þetta 1960 eftir gengisbreytinguna, en það má segja, að hallinn hafi hækkað nokkuð síðan vegna hækkunar á innanlandsverði. Hitt væri svo rangt að segja, að lítið eða ekkert hefði verið gert í þessum markaðsmálum. Það hefur ýmislegt verið gert, þótt deila megi um árangurinn. Það kemur fram í skýrslu n., að markaðs hafi verið leitað í 12 löndum, en árangurinn hefur ekki verið eftir erfiðinu. Mestur hlutinn af kjötinu fer til Bretlands og verðið er yfirleitt lágt þar, eins og kunnugt er, en það er eini markaðurinn, sem hægt er að reiða sig nokkuð á. Þangað hafa farið 1.500–2.000 tonn á ári. Nokkuð hefur farið til Svíþjóðar, lítið til Danmerkur og til Noregs hefur verið selt árlega nokkurt magn af saltkjöti og hefur það aukizt hin síðari ár, og er gert ráð fyrir, að það verði af framleiðslu ársins 1964 um 500 tonn. Verð á saltkjöti í Noregi er mun betra, en á frystu kjöti og meðgjöf með því þess vegna mun minni. Markaðsmöguleikar hafa verið kannaðir og ýmsar tilraunir gerðar með hagnýtingu á kjötinu. Það hefur verið reynt að selja það í neytendaumbúðum. En það er talsverður kostnaður við það að brytja það niður og þegar það er sett í neytendaumbúðir, eru vissir hlutar af skrokknum, sem ganga af og það veldur mestum erfiðleikum að fá fullt verð fyrir það. Það er þess vegna mikið verk óunnið þar, ef ætti að koma kjötinu í verð í því formi, því að þar eru ýmsar hindranir á leiðinni. Þá var sérstök verkun reynd hjá SÍS á tæpum 1.100 skrokkum að tilhlutan framleiðsluráðs, þannig að kjötið var brytjað niður eftir sérstökum aðferðum og einstakir hlutar af skrokknum seldir sér fyrir allmiklu hærra verð, en þá var eftir að sjá fyrir afgöngunum og koma þeim í verð og það reyndist ekki mögulegt þá nema með miklu lægra verði og fékkst því ekki kostnaðurinn af þessu upp borinn í það sinn, þótt sjálfsagt þyki að halda þessum tilraunum áfram. Verzlunin Síld og fiskur hefur selt lítið magn beint í veitingahús á vesturströnd Bandaríkjanna, en það var aðallega hryggurinn úr lambinu. En fyrir þessi stykki úr lambinu fékkst nettó fullt verð, eins og það var selt hér innanlands. Þá var eftir að selja hina partana af skrokknum og er vitanlega enginn vandi að losna við lærin eða það bezta. En Þorvaldur Guðmundsson gerði aðra tilraun með að hagnýta allan skrokkinn með því að léttsalta og léttreykja kjötið og hakka það og koma því í gervilanga. Þannig hagnýtti hann allan skrokkinn og þetta kjöt hefur verið sett á markað hér í Reykjavík, sem flestir munu þekkja undir nafninu London lamb. Sýnishorn hefur verið farið með til London, Kaupmannahafnar og Svíþjóðar og þetta hefur alls staðar líkað vel og við þetta eru tengdar nokkrar vonir. En framleiðsluráð, Sambandið o.fl., sem hafa með þessi mál að gera, hugsa sér að halda margs konar tilraunum áfram í þessu skyni, bæði með að leita markaða í hinum ýmsu löndum og svo að verka kjötið á ýmsan hátt. Það er enginn vafi á því, að það er mikið verkefni óunnið á þessu sviði. En það er vitanlega við harða keppinauta að etja. Þar sem aðalmarkaðurinn er, í Bretlandi, er Ástralíukjötið og verðið á því er hið svokallaða heimsmarkaðsverð, sem við eigum við að keppa. Og þó að við höldum því fram, að okkar kjöt sé betra, en Ástralíukjötið, er ekki víst, að allir séu tilbúnir að samþykkja það, a.m.k. verða menn að fá tækifæri til þess að reyna það, áður en það rennur út fram yfir Ástralíukjötið, en okkar kjöt hefur verið selt á markaðinum á svipuðu verði. En aðalinnflutningur á lambakjöti Bretlands er frá Ástralíu. Þetta magn, sem frá, okkur kemur, er ekki nema 1–2%, sennilega ekki nema 1% af því, sem kemur frá Ástralíu. En sumir hafa látið sér detta í hug, að það sé ekki víst, að það verði alltaf, sem Ástralía sendi sitt kjöt til Bretlands, að Ástralíumenn muni e.t.v. innan skamms finna aðra kaupendur. Hefur þá verið vitnað til þess, að það séu ýmsar þjóðir nær Ástralíu en Bretland, sem vantar mat. Það eru hundruð millj. í Asíulöndum, sem hafa ekki mat oft og tíðum og ef þeir uppgötvuðu það, að í Ástralíu væri þetta mikla matforðabúr, gæti verið, að eitthvað af kjötinu, sem ætti að fara til Englands, yrði eftir á leiðinni og stöðvaðist t.d. á Indlandi, á Malakkaskaga eða þar austur frá. Þetta gæti svona farið, vegna þess að það er vitað, að stór hluti af jarðarbúum sveltur og þegar hugsað er út í þetta, er síður ástæða til að harma það, þótt við framleiðum örlítið meira af matvælum, en við þurfum að nota sjálfir. En það er vitanlega atriði, sem við verðum að athuga, hvernig má komast hjá því að greiða stórar uppbætur úr ríkissjóði með kjötinu og öðrum útfluttum afurðum. Með því að vinna að auknum mörkuðum, vinna að því að fá hækkað verð fyrir vöruna, er verið að vinna að því, að þessar uppbætur geti lækkað. Og það er ekki nóg að fá aðeins hærra verð fyrir kjötið, heldur ber einnig að vinna að því að gera gærurnar og ullina verðmætari, en verið hefur. Er nú verið að gera tilraunir með ullina, eins og kunnugt er, að gera hana verðmætari, en verið hefur. Það er verið að vinna að því, að við vinnum gærurnar í landinu meira, en við höfum áður gert og fáum þannig meira verðmæti fyrir þær og það er vaknaður áhugi fyrir því að nýta innmatinn og beinin betur, en við höfum gert. Megi það takast að gera verðmæti úr öllu öðru, sem af kindinni kemur, heldur en kjötinu, má hugsa sér, að verðið á kjötinu þurfi ekki að vera eins hátt og annars þyrfti að vera, því að bændurnir spyrja að því, hvað þeir fái fyrir kindina, eins og hún er, hina ýmsu hluta hennar, en ekki aðeins það, hvað þeir fá fyrir kjötið. Það er þess vegna mikið verkefni fram undan, en verkefni, sem ástæða er til að ætla að verði leyst farsællega. Það þarf ekki að búast við neinum stökkbreytingum, en aðalatriðið er að stefna í rétta átt og ég hygg, að það megi segja, að nú sé stefnt í rétta átt. Það er unnið að þessum málum og árangurinn kemur. N. sú, sem ég áðan nefndi, benti á nokkur atriði, sem hún taldi sjálfsagt að vinna sérstaklega að, gerði sem sagt um það till. Það eru till. í þrem líðum frá þessari n.: 1) Beitt verði öllum tiltækum ráðum til þess að fá aukinn innflutning á söltuðu dilkakjöti til Noregs. Þetta hefur tekizt. Að vísu gengur það allt saman hægt, vegna þess að Norðmenn telja, að þeir hafi nægilegt kjöt í landinu. En þeir hafa fengið íslenzkt saltkjöt í áratugi og íslenzka saltkjötið líkar vel í Noregi. Fólkið í Noregi vill fá það, en bændasamtökin í Noregi vilja ekki, að það verði flutt inn og það hefur þess vegna verið deila á milli bændasamtakanna og ríkisstj. um þetta. En nú höfum við leyfi fyrir útflutningi á 500 tonnum af saltkjöti af framleiðslu s.l. árs, en 1958 var útflutningurinn aðeins 128 tonn og fyrir 2 árum ekki nema 300 tonn, þannig að þetta miðar í áttina. En hvort tekst að fá meiri innflutning á saltkjöti en orðið er, skal ég ekkert fullyrða um, en að sjálfsögðu verður að því unnið og að því er hagur, vegna þess að það er á tiltölulega betra verði, en frosna kjötið. 2. till. n. er sú, að haldið verði áfram tilraunum til verkunar á kjöti í neytendaumbúðir og magn þess aukið svo, að unnt sé að hafa einhverjar birgðir af því ytra árið um kring, bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum og e.t.v. víðar, því að nauðsynlegt virðist, að um jafna sölu geti verið að ræða á kjötinu til smásala, hótela og veitingastaða árið um kring. Þetta er það, sem ég minntist á áðan, að væri verið að gera tilraunir með og er það þá í samræmi við till. nefndarinnar. Og þriðja till. er það, að samtímis því, að tilraunir með sölu á hökkuðu kjöti fara að bera einhvern árangur, er nauðsynlegt að hefja auglýsingaherferð til kynningar á gæðum dilkakjötsins erlendis. Telur n., að sú hugmynd komi fyllilega til greina, að opnaður verði veitingastaður á góðum stað í Lundúnum, þar sem hafður er á boðstólum íslenzkur matur sérstaklega, svo sem dilkakjöt, reyktur lax, skyr, fiskur og síld, humar og rækjur, Í sambandi við slíkt matsöluhús verði jafnframt aðstaða til þess að hafa íslenzkar afurðir frystar í neytendaumbúðum. Þar væri einnig rétt að hefja allumfangsmikla auglýsingastarfsemi. Slík stofnun sem hér um ræðir kostar allmikið fé og ætti að vera byggð og rekin af sölufélögum landbúnaðar og sjávarútvegs í sameiningu. Þetta eru till. n., og nú á föstudaginn var, var stofnað hlutafélag til að fullnægja þessari þriðju till. n., að stofna veitingasölu í London, til þess að kynna íslenzkar afurðir, ekki aðeins dilkakjötið, heldur og aðrar íslenzkar afurðir og til þess þaðan og þar að hefja auglýsingastarfsemi, sem n, leggur til að gert verði. Menn geta haft misjafnlega góða trú á þessu fyrirtæki. Reynslan sker vitanlega úr því, hvaða árangur það ber. En við erum margir, sem gerum okkur vonir um, að góður árangur muni af þessu fást. Að þessu fyrirtæki standa ríkið með 50%,, Sambandið með 20%, framleiðsluráð landbúnaðarins 20% og Loftleiðir h/f 10%. Hlutaféð er 5 millj. kr., og það er gert ráð fyrir, að það kosti 5 millj. kr. að opna þennan stað og koma starfseminni í gang. Hvort reksturinn getur svo staðið undir kostnaðinum að öðru leyti, því verður reynslan að skera úr. En það ber að líta á þetta að nokkru leyti sem auglýsingastarfsemi og verði halli á rekstrinum, ber að skoða það sem auglýsingakostnað, sem gefur hagnað, þótt síðar verði. Þetta er vitanlega ekkert nýmæli, að þjóðir setji á stofn sölumiðstöð í erlendri stórborg. Þetta hafa nágrannar okkar gert Danir, í mörgum stórborgum, Norðmenn einnig í nokkuð mörgum, Vestur–Þjóðverjar allvíða og Svíar eru nýbúnir að stofna slíkan stað í London, núna eftir áramótin, en Norðmenn opnuðu sína sölumiðstöð í London í nóvember. Danir hafa haft sína sölustaði þar lengi áður. Við höfum trú á því ýmsir, að framleiðsla okkar, bæði landbúnaðarframleiðslan og sjávarframleiðslan, sé þannig, að með því að kynna hana og skapa aðstöðu til þess, að hún sé til á öllum tímum, megi fá betra og hagstæðara verð, heldur en verið hefur. Það hefði verið eðlilegra, að það væri breiðari grundvöllur undir þessu fyrirtæki, að samtök sjávarútvegsins hefðu verið þarna með líka, að t.d. Flugfélag Íslands hefði verið þarna með, en það reyndist ekki fært að mynda þetta félag með öðrum hætti. En ég tel, að þetta fyrirtæki hafi tvíþættu verkefni að gegna, ekki aðeins að kynna okkar framleiðsluvörur í landbúnaði og sjávarútvegi og iðnaðarvörur, eftir því sem hægt er, heldur einnig að kynna landið og stuðla að því, að erlendir ferðamenn komi hingað og skilji hér eftir erlendan gjaldeyri. Hjá nágrönnum okkar, Norðmönnum, og flestum öðrum, Dönum, Svíum og þá ekki síður suður í Evrópu, er ferðamannaþjónusta einn aðalatvinnuvegur og gefur jafnvel mestar gjaldeyristekjur og Norðmenn hafa sem sagt jafnframt sínum sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði lifað á því að fá hundruð millj. í erlendum gjaldeyri með ferðamönnum. Við höfum vitanlega ekki efni á því að gera ekkert til þess að fá tekjur af ferðamönnum, eins og aðrar þjóðir telja sig þurfa að gera og sölustöðin í London á að vera einn þátturinn í því að kynna landið og gera það mögulegt, að erlendir ferðamenn komi hingað í auknum mæli. Ég veit ekki hvort hv. fyrirspyrjanda finnst þessi svör vera nægileg. Ég tók ekki það ráð að lesa skýrslu n. frá orði til orðs, en ég tók úr henni öll aðalatriðin, sem ég tel að máli skipti og ég ætla, að hv. alþm. viti nú, að það hefur verið talsvert gert til þess að kynna lambakjötið, til þess að fá hærra verð fyrir það og vonir standa til, að árangur komi af því starfi og þetta síðasta, með sölumiðstöðina i London, þar sem kjötið er helzt seljanlegt, gefur okkur auknar vonir um það, að eftirleiðis fáist hærra verð fyrir okkar ágæta dilkakjöt, með því að nú eru möguleikar til þess að kynna það betur en áður og verða gerðar ráðstafanir til þess, að það fáist árið um kring.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir þá ýtarlegu skýrslu, sem hann hefur gefið hér og greinargóðu svör við minni fsp. Mér þótti athyglisvert ýmislegt, sem kom fram í ræðu hans og ég vil sérstaklega láta í Ijós ánægju mína yfir því, sem nú nýlega hefur verið komið í framkvæmd, en það er opnun þessarar sölustöðvar í London, sem er fyrst og fremst árangur af starfi þeirrar n., sem hefur haft þessi mál með höndum, allt frá því að þessi þáltill. var samþ. hér eða litlu síðar. Og það er sérstök ástæða að fagna því, að enda þótt þessi till. fjallaði fyrst og fremst um sölu á dilkakjötinu, þá er gert ráð fyrir því með stofnun þessarar sölustöðvar, að þar verði einnig margar aðrar íslenzkar afurðir til sýnis og sölu, þannig að það má ætla, að af þessu geti orðið miklu víðtækara gagn heldur en að því er snertir kjötið eitt. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta. Ég vil leggja áherzlu á það, að þessu máli verði fylgt vel eftir, hér eftir sem hingað til, því að það er tvímælalaust eitt af okkar stóru hagsmunamálum að afla viðhlítandi markaðar erlendis fyrir okkar sauðfjárafurðir. Það má að vísu segja, að hingað til hafi það ekki verið neitt vandamál með sölu á gærum og ull., en liggur þó í augum uppi, að því betra verð sem fæst fyrir þær afurðir, þeim mun betur stöndum við að vígi með framleiðslu á dilkakjötinu, því að það er verðið, sem fæst fyrir þessar afurðir sameiginlega, sem segir til um, hvernig afkoma sauðfjárræktarinnar er. Ég vil sem sagt þakka ráðh. fyrir upplýsingar hans og leggja áherzlu á það, að þessu máli verði hér eftir sem hingað til fylgt eftir af festu og dugnaði. Og ég ber fullt traust til þeirra manna, sem valizt hafa til forustu í hinni nýju sölustofnun.



Herra forseti. Á síðasta Alþ. flutti hv. 4. þm. Sunnl. ásamt þrem þm. öðrum frv. til l. um breyt. á l. nr. 93 frá 5. júní 1947, um aðstoð við vatnsveitur. Á seinustu dögum þingsins var mál þetta afgr. frá hv. Alþ. og þá vísað til hæstv. ríkisstj. í trausti þess„ að hún láti fram fara athugun á málinu fyrr næsta reglulegt Alþ., eins og segir í ályktun Alþ. Á þskj. 285 höfum við hv. 4. þm. Sunnl. leyft okkur að flytja fsp. út af þessu máli, en vegna fjarveru hans hef ég hér orð fyrir okkur. Fsp. okkar er á þessa leið: „Hvað líður athugun á frv. því til breyt. á l. nr. 93 5. júní 1947, um aðstoð til vatnsveitna, sem vísað var til ríkisstj. á síðasta Alþ.?“

Sjútvmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Spurt er, eins og hv. fyrirspyrjandi lýsti hér áðan, hvað líði athugun á frv. því til breyt. á l. nr. 93 5. júní 1947, um aðstoð til vatnsveitna, sem vísað var til ríkisstj. á síðasta þingi. Þetta frv. var fljótlega eftir þinglokin sent til umsagnar vegamálastjóra, en hann er, eins og kannske flestir hv. alþm. vita, tæknilegur ráðunautur ríkisstj. um framkvæmd l. um aðstoð til vatnsveitna. Svar hefur borizt frá honum og tel ég það skýra málið bezt, að ég lesi upp umsögn vegamálastjóra, sem hann hefur skilað rn., en hún er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Í 1. gr. téðs frv. er lagt til, að í 1. mgr. 4. gr. l. nr. 93 1947 verði bætt orðinu „aðaldreifiæðar“, sem yrðu þá styrkhæfar á sama hátt og stofnæðar, vatnsgeymar, dælur og jarðboranir eru nú. Í grg. með frv. benda flm. á, að stofnæðar séu skilgreindar sem aðalleiðsla frá vatnsbóli að fyrsta dreifipunkti af þeim, sem úthluta styrk til vatnsveitna. Hins vegar sé nauðsynlegt, að styrkur nái einnig til aðaldreifiæða, ef að fullu gagni eigi að koma og eigi þetta bæði við í kauptúnum og þorpum og ekki hvað sízt í sveitum, þar sem strjálbýlt er og dreifingarkerfið því mjög víðáttumikið. Ég lít svo á,“ segir vegamálastjóri, „að það geti orðið nokkuð umfangsmikið að veita styrk til aðaldreifiæða í öllum tilvikum. Í flestum þorpum og kauptúnum yrði þá aðaldreifiæðin vatnsleiðslan að frystihúsi eða sláturhúsi staðarins eða öðrum álíka vatnsfrekum iðnaði, sem tæplega getur talizt rétt að styrkja af opinberu fé á þennan hátt. Hins vegar hefur það færzt mjög í vöxt hin síðari ár, að vatnsveitufélög hafi verið stofnuð í sveitum, og ná þau þá oftast til 5–10 býla. Hjá þessum félögum hefur víðast hvar verið um óverulegan kostnað að ræða við virkjun vatnsbóls, enginn vatnsgeymir byggður og stofnæð og aðaldreifiæð sama leiðslan, sem allir neytendur hafa verið tengdir beint við. Stofnkostnaður þessara veitna er oft mjög verulegur miðað við notendafjöldana og sökum mikillar vegalengdar milli býlanna. ~Styrkhæfur hluti stofnkostnaðar hefur því víða aðeins orðið 10–20% af heildarkostnaði og þar sem ríkisstyrkurinn er bundinn við 50% hámark, hefur heildarstyrkur til þessara félaga í sumum tilvikum aðeins orðið 5–10% af stofnkostnaði og því komið að mjög takmörkuðu gagni. Ég lít því svo á, að full þörf sé á því að styrkja þessi dreifbýlisfélög sérstaklega. Mætti þá e.t.v. bæta við 1. mgr. 4. gr. ákvæði, sem væri á þá leið, að heimilt væri að láta styrk ná til aðaldreifiæðar, þegar sjálfstæðir notendur vatnsveitufélags væru 10 eða færri.“ Þetta er umsögn vegamálastjóra um málið. En í framhaldi af þessari umsögn hans varðandi aðstoð við vatnsveitufélög í sveitum telur rn., að ná megi því marki, sem hann telur æskilegt, með rýmri skýringu á orðinu „stofnæð“ og það atriði er nú til athugunar í rn., og eru enda fordæmi fyrir því, að það hafi verið skýrt rýmra, en stofnæð væri frá vatnsbóli að fyrsta dreifipunkti. Og ef það reynist svo, að hægt sé að gera þetta án lagabreytingar, er hún að sjálfsögðu óþörf þess vegna. En að öðru leyti er ástæða til að vekja athygli á því, að svo takmörkuð sem aðstoð til vatnsveitna er samkv. núgildandi l., hefur þó ekki verið unnt að láta þessa aðstoð í té nema á lengri tíma, vegna þess að þær fjárveitingar, sem Alþingi hefur veitt til vatnsveitna, hafa hrokkið mikið til of skammt. Á síðari árum hefur fjárveiting þessi þó verið mjög hækkuð eða úr 800 þús. kr., eins og hún var á árinu 1958, í 2 millj. á þessu ári. Rn. hefur lagt til, að fjárveiting þessi væri hækkuð í 3 millj., en það hefur ekki náð fram að ganga. Þegar lokið var úthlutun styrkja fyrir árið 1964, námu ógreiddir styrkir samkv. till. vegamálastjóra 2 millj. 805 þús. kr. Síðan hafa bætzt við margar styrkheimildir og sumar mjög háar. Af þessu má vera ljóst, að þó að aðstoð til vatnsveitna verði aukin samkv. l., stoðar það ekki, nema fjárveiting úr ríkissjóði í þessu skyni fáist hækkuð, svo að verulegu nemur. Svo vænti ég, að með þessu sé fsp. hv. þm. svarað.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. svör hans. Um þau vil ég segja þetta. Í fyrsta lagi hefur sú skýring, sem vegamálastjóri gaf um aðaldreifiæð í kauptúnum eða kaupstöðum, að það mundi ná til frystihúsa eða sláturhúsa, ekki við nein sérstök rök að styðjast, heldur mundi verða skilgreining á því, hver yrði aðaldreifiæð, eins og það hefur verið í l. um stofnæð. Það mundi að sjálfsögðu vera aðalleiðslan í gegnum kaupstaðinn eða kauptúnið, sem yrði kölluð aðaldreifiæð, en ekki bundið sérstaklega við þessar stofnanir. Hitt þykir mér miklu skipta, að það atriði, sem hann vék að síðar, hæstv. ráðh., um vatnsveiturnar í sveitunum, hefur reynzt mjög erfitt þeim sveitarfélögum eða bæjarsamtökum, sem hafa staðið fyrir vatnsveitum, vegna þess að skilgreiningin á stofnæð hefur verið bundin við það, að þegar fyrsta dreifiæðin væri tekin, væri stofnæðinni lokið. Það skiptir mestu máli, að þessum ákvæðum verði þannig breytt, að þeir njóti, sem eiga að njóta og hef ég ekkert við það að athuga, þó að það verði gert með rýmri skilgreiningu á l., en verið hefur til þessa, að það verði rýmkað á þessu, því að hér, eins og kemur fram í áliti vegamálastjóra, getur verið um svo óverulegan hluta af kostnaði að ræða, að l. ná í raun og veru ekki til þessara vatnsveitna, en þeim fer mjög fjölgandi, eins og kunnugt er, á síðari árum. Ég tek svo undir það með hæstv. ráðh., að fjárveitingar til vatnsveitnanna hafa verið allt of litlar og eru enn og ég minnist þess, og ég held, að ég fari rétt með það, að ég hafi á öllum þingum reynt að fá þessu þokað nokkru hærra, en verið hefur og t. d. við síðustu afgreiðslu fjárlaga vildi ég taka undir till. rn. um að hækka fjárveitinguna í 3 millj. kr. Hér er um mjög kostnaðarsamar framkvæmdir að ræða og nauðsyn þeirra þarf ekki að skilgreina. Ég treysti hæstv. ráðh. og hans rn. til þess að beita sér fyrir lagfæringu á þessum atriðum, bæði viðvíkjandi l. og auknum fjárveitingum til framkvæmdanna.