Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Pjetur Jónsson) : Það þarf ekki mikið að ræða um áhrif þau; er meðferð háttv. deildar við 2. umr. hefir haft á fjárlögin; það verður undir eins sjeð á tekjuhallanum í 20. gr. Það er auðsætt, að tilraunir fjárlaganefndarinnar í þá átt, að minka tekjuhallann, hafa algjörlega mishepnast. Það er eins og vant er, vandratað meðalhófið. Niðurstaðan er nú orðin sú, að tekjuhallinn fyrir þetta fjárhagstímabil er kominn upp í 300,000 kr., í staðinn fyrir að nefndin vildi koma honum niður í 110,000 kr. Háttv. deild hefir með þessu ruglað tilgangi nefndarinnar og störfum nefndarinnar að nokkru leyti. Því þegar það, sem hún vildi leggja til í sparnaðaráttina, er að vísu felt, en talsvert þó samþykt og svo síðan ýmislegt annað sett í staðinn, er nefndinni sýndist sem mætti án vera frekar en hitt, sem hún lagði til, að klipið væri af, þá er það ekkert annað en að rugla gjörðum hennar og gjöra starf hennar gagnslaust. Það sem lýsir sjer í þessu er það, að vantað hefir samhug í deildinni til að ná ákveðnu marki í sparnaðaráttina. Ekki er það þó algjörlega viljaleysi að kenna, því að það hefir komið í ljós vilji til sparnaðar hjá ýmsum, eða viljar, en viljarnir hafa ekki fylgst að, og menn hafa ekki viljað leggja neitt í sölurnar til að ná markinu, - tekist illa að vilja hið sama. Það eru þessir smáviljar, þessar persónulegu smá sannfæringar á stærð við fingurbjörg eða asklok, sem borið hefir á, en stórhug og stóran vilja hefir vantað. Það, sem nú átti að vaka fyrir mönnum, var það, að vera við búnir erfiðum kringumstæðum og hættulegum tímum, og láta sjer lynda að ýmsu væri frestað til betri tíma. Þessi sameiginlega hugsun hefði átt að grípa menn nú, að sínu leyti öldungis eins og stórhugurinn til framsóknar grípur menn stundum. Því það er engu síður nauðsynlegt, að menn sameini sig til varnar en til framsóknar. Ef menn geta ekki sameinað sig til varnar, þá er ekki heldur að vænta þess, þegar sækja á fram. Maður skyldi ætla, að háttv. þingdeildarmenn hefðu svalað sjer við 2. umræðu þessa máls, en því virðist ekki að heilsa, þar sem nú eru komnar fram 60–70 nýjar brtt., eða fleiri. Jeg hefi ekki komið tölu á þær. Þessar brtt. nema samtals 146–148 þús. kr. til hækkunar útgjaldanna, en alt að 120 þús. kr. til lækkunar. Ef taka mætti eins mikið mark á lækkunartill. og hækkunartill., þá væri ekki um mikið að sakast. Mismunurinn er þá ekki svo stór og fólginn í lögbundnum útgjöldum, 30 þús. kr. til landhelgissjóðs. Má þá segja, að lækkanir og hækkanir stæðust á. En lækkunartillögurnar eru víst fremur marklitlar, eftir þeirri reynslu, sem fengin er áður, bæði nú og fyrri. Jeg ætla fyrst að minnast á brtt. nefndarinnar. Þar standast hækkunar- og lækkunartill. nokkuð á, ef lögbundna upphæðin (Landhelgissjóðurinn) er frádregin. Því miður munu háttv. þingdeildarmenn ekki hafa lesið framhaldsnefndarálitið, svo jeg ætla mjer að rekja það upp hjer. Fjárlaganefndin hefir lagt til, að fjárveitingin til nýrra símalagninga verði 50 þús. kr. hvort árið, í stað 49500 kr. fyrra árið og 50 þús. kr. síðara árið. Það mætti ætla, ef upphæðinni fyrra árið væri svona nákvæmlega hagað, að stjórnin væri þá skuldbundin til að verja þessari fjárveitingu til alveg ákveðinna síma, en nefndin leit svo á, að fleiri símar stæðu jafnfætis en komið gæti til mála að lagðir yrðu fyrra árið, og því vill hún leggja það á vald stjórnarinnar, að greiða úr því, hvernig símalagningunni verði raðað. Fyrirheit síðasta Alþingis um símalagningar 1916 nemur alls 90 þús. kr., að frádregnu tillagi hjeraðanna, sem lesa má í Alþtíð. 1914 A. bls. 597. Þar er þó slept einum síma, Grenivíkursímanum, sem ekki getur komið til mála að fresta aftur fyrir hina, eins og brjef landssímastjórana ber með sjer. Það er því um 100 þús. kr., sem þarf til að fullnægja fyrirheitinu. Nú verða það að eins 100 þús. kr. bæði árin, sem veitt verður eftir tillögu nefndarinnar, og þó með undanþágu. Það verður því stjórnarinnar, að ráða fram úr málinu á sem sanngjarnastan hátt. Önnur brtt. nefndarinnar er um vitana. Hún leit svo á, að úr því ekki væri hægt að spara fje til vita, þá sje rjettast að láta þá alla standa jafnfætis. Hún leggur því til, að allir sömu vitar sjeu teknir upp, sem í stjórnarfrumvarpinu voru, en að sama gildi um vitana og símana, að þeir verði ekki bygðir nema fjárhagurinn leyfi. Nefndin hefir ekki viljað áætla neitt fje til reksturskostnaðar hinna nýju vita. Fyrst og fremst af því, að óvíst er að þeir verði bygðir, og í öðru lagi af því, að það liggur í augum uppi, að stjórnin hlýtur að hafa heimild til að taka fje til reksturs þeirra vita, sem bygðir eru. Þá leggur nefndin til, að tímakenslufjeð við Kennaraskólann í Reykjavík sje aukið um 800 kr. fyrra árið. Er það gjört í því skyni, að dr. Björn Bjarnason, sem nú dvelur erlendis, heilsulítill, og sem vonlítið er um að geti komið heim að svo komnu, fái að halda embætti sínu og launum næsta ár. Birni hefir verið leyft að halda kennaraembættinu, ef hann setti mann í sinn stað við kensluna. Nú stendur svo á, að sá maður, magister Sigurður Guðmundsson, sem hefir haft kensluna á hendi að undanförnu og leyst starfið prýðilega af hendi, vill ekki una sama kaupi og áður. Skólastjóri vill ekki með nokkru móti missa Sigurð frá skólanum, og nefndin hefir fallist á, að þingið ætti bæði að stuðla að því, að skólinn hefði reyndan kennara og að Björn Bjarnason þyrfti eigi að borga þessa millibilskenslu hærra en að undanförnu, og þykir tilvinnandi að hlaupa undir bagga með 800 kr. fjárveitingu. Nefndinni hafði borist erindi frá þingmönnum N.-Múlasýslu um aukinn styrk til Búnaðarskólana á Eiðum. Reglugjörð skólans hefir verið breytt svo, að meiri kensla er nauðsynleg. Auk þess hafa laun kennara skólans verið hækkuð, og dýrtíðin kemur niður á honum eins og öðrum. Nefndin hefir því fallist á að hækka styrkinn úr 2500 kr. upp í 3000 kr. Þá vill nefndin bæta þeirri athugasemd aftan við 14. gr. B. XII. 2, að ef fje það, sem veitt er í núgildandi fjárlögum til styrktar barnaskólabyggingum utan kaupstaða, verði eigi notuð til fulls, þá skuli stjórninni heimilt að veita það á næsta fjárhagstímabili í sama augnamiði. Ráðherra skýrði nefndinni frá, að 12–14 þús. kr. mundi vera óeytt í lok yfirstandandi fjárhagstímabils. Þótti nefndinni rjett að heimila að nota þetta fje næsta fjárhagstímabil, þar sem feldur var úr fjárlagafrumv. við 2. umr. 15000 kr. styrkur hvort árið í þessu augnamiði, og það gæti stungið óþægilega í stúf, ef alveg væri tekið fyrir styrkveiting í þessu skyni. Nefndin vill veita Samúel Eggertssyni 1000 kr. næsta ár, til þess að gjöra landslagsuppdrætti af Íslandi. Háttv. þm. eru kunnar tilraunir Samúels til að gjöra uppdrætti, til að skýra stigu og landafræði Íslands. Hefir hann sýnt í því mikla elju og ástundun, og er því alls góðs maklegur. Hann hefir fengið meðmæli fræðslumálastjórans, sem telur mikla þörf á góðu landlagskorti við kenslu barna og unglinga og ber gott traust til Samúels, til þess að leysa það verk sæmilega af hendi. Enn fremur leggur nefndin það til, að herra Aage Meyer Benediktsen sje veittur 500 kr. styrkur til að gefa út á dönsku ritgjörð Guðmundar Björnsonar landlæknis um þjóðfána, sem prentuð er í fánabókinni. Kunnugt er að brytt hafi á talsverðum misskilningi í Danmörku um fánamál vort, og því virðist nefndinni þarft verk að koma ritgjörðinni út á dönsku. Það hefir verið siður í meira en 20 ár, að veita 2 dýralæknaefnum styrk á ári. Styrkur þessi hefir að vísu ekki alt af verið notaður árlega. En þar sem litlar eða engar líkur eru til að hjer verði fleiri en 4 dýralæknisembætti, eitt í hverjum landsfjórðungi, og útlit fyrir að bráðum fáist nægir útlærðir menn í þau, þá er auðsætt, að ekki er nauðsynlegt að halda áfram að styrkja tvo menn til náms á ári. Það mundu þá brátt verða of margir menn í þeirri stjett. Nefndinni sýnist því hæfilegt að að eina einn maður sje styrktur til náms á ári. Þetta hefir þó ekki verulega fjárhagslega þýðingu nú. Eins og stendur eru tveir menn við nám og verða næstu ár. Nefndin leggur því til, að styrkur til dýralækninganáms sje síðara árið miðaður við einn nemanda, til merkis um að svo verði framvegis. Þá vill nefndin lækka styrkinn til bryggju í Búðardal. Nefndin hefir fengið upplýsingar um það frá landsverkfræðing, að hann hafi að eins munnlega lagt ráð á um veggjagjörð bryggjunnar, og sömuleiðis hefir nefndin fengið upplýsingar frá formanni kaupfjelagsins, að bryggjan kosti um 2800 kr. Sjest á þessu, að styrkur sá, 2000 kr., sem samþyktur var við 2. umr., hefir verið æði mikið út í bláinn, og að það er ekki ósanngjörn krafa, þegar fjárlaganefndin í upphafi heimtaði, að ákveðin skilríki lægi fyrir um bryggju þessa, lýsing, áætlun o fl. Það var hreinasta tilviljun, að þessar upplýsingar komu meðan þingið stóð yfir. Nefndin telur nóg, að þingið styrki bryggjugjörð þessa með 1000 kr. Við 18. gr. vill nefndin gjöra þá breytingu, að feld sje burtu orðin »viðbót við eftirlaun prestsekkju Ástu Þórarinsdóttur 129,94 kr.«. Í efri deild hefir sú athugasemd verið tekin í frumv. til fjáraukalaga fyrir árin 1914 og 1915, að eftirlaun nefndrar ekkju skuli reiknast 300 kr. Ef þessi orð stæðu eftir sem áður í 18. gr. fjárlaganna, mætti ef til skoða það svo, að þessa, 129,94 kr. væru viðbót við 300 kr. eftirlaun, en það er ekki til þess ætlast, og því telur nefndin rjett, að fella þessa fjárveitingu burtu þar sem hún stendur. Loks hefir nefndin fallist á, að heimila stjórninni að veita Jósef Blöndal 6000 kr. lán úr viðlagasjóði til byggingar steinsteypuhúsa í Siglufirði. Þar er símastöð og póstafgreiðsla, og maðurinn hefir ráðist í að byggja húsið, af því hann hefir þessi störf á hendi. Á húsinu hvíla, nú 4500 kr. með 1. veðrjetti, en nefndin væntir þess, að hreppsnefnd Hvanneyrarhrepps taki að sjer ábyrgð á láninu, að svo miklu leyti sem 2. veðrjettur í húsinu yrði ekki nægilegur. Þessi lánveitingarheimild sætir auðvitað sömu lögum og aðrar lánveitingaheimildir úr viðlagasjóði, að hún kemur ekki til framkvæmda, nema fje sje fyrir hendi. 3. brtt. á þgskj. 583 er ekki annað en leiðrjetting á prentvillu í frv. Þar stendur 500 kr., en á að vera 400 kr. Sömuleiðis hefir slæðst inn prentvilla í 14. gr. B. I. a. - Þar stendur 40,100 kr. - á að vera 41 þús. kr. Þá vil jeg benda á 14. gr. B. VI. 1. c. Þar hefir smíðakenslan orðið tvöföld í roðinu. Þar stendur bæði 600 og 800 kr., en tilætlunin var að eins sú, að hækka 600 kr., sem áður voru, upp í 800 kr. hvort árið. Við læknastyrkinn til Borgfirðinga, eystra, vill nefndin setja þá skýringu í athugasemd, sem virðist sjálfsögð, að styrkurinn falli burtu, ef læknir verður settur eða skipaður í Hróarstunguhjerað. Enn fremur vill nefndin setja almenna athugasemd um alla þessa styrki, þess efnis, að stjórninni sje gjörð skilagrein fyrir því árlega, hvernig styrknum sje varið. Minna má það ekki vera. Þá kemur nefndin fram með brtt. um það, að fella niður styrkinn til búnaðarfjelaganna annað árið. Gjörir hún það til þess að ná dálítið í áttina þeim tilgangi, er hún hafði með brtt. sinni við 2. umr., er fjell þá. Hún leit svo á, að það þyrfti ekki mikla sjálfsafneitun til þess að vera án þessa styrka svona í bili, þar sem að eins er um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, en landssjóði þörf á sparnaði. Jeg lít dálítið öðru vísi á þetta mál en aðrir háttv. nefndarmenn. Mjer virðist það tilgangslítið, að nema þennan styrk burtu, fyrst það er ekki gjört bæði árin. Það hefði verið bændum til mestrar sæmdar, möglunarlaust og þegjandi, að taka sjer svona lítið í mein, til þess að bæta úr vandræðum landsins. Jeg hefi áður minst á landhelgissjóðinn, að rjett sje að setja fjárveitinguna, sem lögbundin er til hans - þessar 20 þús. kr. - í fjárlögin, og þarf jeg því ekki að fara frekari orðum um það. Viðvíkjandi eftirlitinu og framkvæmd á ullarmatslögunum, hefir það komið í ljós, að 1200 kr. er oflítið fje - ómögulegt að fá menn fyrir svo lítið. Nefndin leggur því til, að sú upphæð sje hækkuð upp í 1500 kr. Þá hefir nefndin komið fram með viðaukatillögu, viðvíkjandi fjárveitingunni til þess að ryðja vörina við Ingólfshöfða. Hún vill bæta þeirri athugasemd við liðinn, að fjeð verði því að eina veitt, að orð landsverkfræðings fáist fyrir því, að fjeð komi að fullum notum. Verkfræðingur hefir aldrei rannsakað þetta til hlítar, og þykir nefndinni það miður farið, en vildi samt ekki hindra það, að þessi styrkur yrði veittur, ef vissa væri fengin fyrir því, að hann kæmi að tilætluðum notum. Þá hefi jeg farið yfir brtt. nefndarinnar á þgskj. 583. Þá hefir nefndin komið fram með brtt. á þgskj. 617, eftir umtali við 2. umr. Hún hallaðist að því, að leggjast ekki á móti, að fjárveitingin til Blönduóssbryggjunnar yrði samþykt, með því móti, að styrkurinn til Langadalsvegarins fjelli niður annað árið. Það er fram komin brtt. um að nema veginn burtu bæði árin, en nefndin getur ekki fallist á hana, en leggur til, að fella hann burtu annað árið. Þá hefir nefndin lagt það til, að skálda- og listamannastyrkurinn verði færður niður í 11 þús. kr. fyrra árið og 10 þús. kr. seinna árið. Þetta eina þúsund, sem fram yfir er fyrra árið, er endurveiting til Ríkarðs Jónssonar, því hann getur ekki notað styrk þann, er honum var veittur í núgildandi fjárlögum. Aftur á móti álítur nefndin nægilegt, að 10 þús. kr. sjeu veittar í listamannastyrk árlega. Seinni liðurinn á þingskjalinu er viðvíkjandi kenslu í hraðritun. Nefndin hafði lagt það til við 2. umræðu, að ákveðnum manni væri veittur styrkur í þessu skyni. En við nánari athugun kom hik á hana, hvort ekki væri eins rjett að veita öðrum manni, Helga Tómassyni, þenna styrk. Hún tók því tillöguna aftur við þá umræðu. Henni er áhugamál, að þessi kensla komist á, en getur ekki dæmt um það, hvort kerfið er betra, það sem Helgi Tómasson eða Vilhelm Jakobsson hefir lært. Þess vegna vill hún ekki binda þessa fjárveiting við ákveðið nafn, en leggur það til, að stjórnin hafi frjálsar hendur til ráðstöfunar í þessu efni, svo hún geti valið um. Jeg hefi nú talað alllangt mál, og ætla ekki að halda lengur áfram að sinni. Jeg hefi ekki minst á aðrar brtt. en nefndarinnar; ætla að bíða átekta með þær, þangað til flutningsmennirnir hafa gjört grein fyrir þeim. Sjálfur á jeg breytingartill. á þgskj. 620, en mun minnast á hana síðar, og þá jafnframt brtt. einstakra manna.



Jeg er skrifari strandferðanefndarinnar, og ætti því að hafa framsögu að brtt. hennar og öðrum tillögum við 13. gr. C. En eftir samkomulagi milli mín og formanns nefndarinnar, höfum við skift með okkur verkum þannig, að hann hefir framsögu að þeim brtt., er snerta strandferðirnar, þar sem þar er um samninga að ræða við fjelag, er jeg er formaður í. Aftur á móti mun jeg minnast á brtt. þær, er snerta flóabátana. En til þess að halda rjettri röð, þá skal jeg leyfa mjer að minnast áður á aðra brtt., sem jeg er líka framsögumaður að. Hún er á þgskj. 597, og er frá meiri hluta bannlaganefndarinnar. Þessi brtt. fer fram á það, að veittar sjeu í fjárlögunum 5000 kr. hvort árið, til aukins lögreglueftirlits með því, að bannlögin sjeu ekki brotin. Eins og kunnugt er, var í Ed. samþykt frumv., er gjörði talsverðar breytingar á bannlögunum. Það frumv. er nú í nefnd hjer í þessari deild. Nefndin hefir ekki getað fylgst að, en meiri hluti hennar vill þó bæta úr göllum þeim, sem á bannlögunum eru. Þessi brtt. fer í sömu átt. Nefndin lítur svo á, að eitt af aðalskilyrðunum til þess, að lögin komi að haldi, sje betra lögreglueftirlit, sjerstaklega með skipum þeim, er frá útlöndum koma. Einn nefndarmanna er háttv. 2. þm. Rvk. (J.M.), lögreglustjóri á þeim stað, þar sem best tækifæri hefir verið til þess að athuga, hvernig lögin hafa verkað. Hann er þeirrar skoðunar, að mikil bót mundi verða að því, ef fje væri veitt til þess, að hægt væri að hafa vörð úti í skipum, er þau liggja á höfnum, sjerstaklega millilandaskipunum. Slíkir verðir gætu komið í veg fyrir það, að flutt væri á land áfengi, svo að nokkru næmi, ekki að eins í Reykjavík, heldur flestum hinum stærri kaupstöðum. Jeg vænti þess, að deildin sje mjer sammála um það, að það er ekki vansalaust af þinginu, ef það gjörir enga tilraun til þess, að sjá um, að þessi lög sjeu annað og meira en pappírslög, sem menn jafnvel stæra sig af að brjóta. Þá kem jeg að brtt. við 13. gr. C, að undarskildum þeim, er. snerta strandferðirnar, og brtt. háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Það er óhjákvæmilegt, að gefa dálítið yfirlit yfir þennan annan þátt samgöngumálanna, strandferðirnar. Jeg get í þessu efni hugsað mjer tvær stefnur. Önnur er sú, að strandferðaskipin komi inn á hverja vík og höfn á landinu, sem hægt er. Þá er minni þörf á flóabátum. Þeirra þarf ekki við, nema á þeim stöðum, er strandferðaskipin geta ekki komist til. Hin stefnan er sú, að skipin komi að eins við á fáum höfnum, en við það eykst þörfin á flóabátum. Verði tillögur strandferðanefndar samþyktar, má búast við því, að strandferðirnar verði fullkomnari en nokkru sinni áður. Skipin koma við á fleiri höfnum en áður, og fleiri hjeruð hafa bein not af þeim. Þess vegna hefir nefndin ætlað minna fje til flóabáta en hingað til hefir verið veitt. Í sambandi við þetta vil jeg vekja athygli háttv. þm. á fylgiskjali 2 með nefndarálitinu. Það er skýrsla samgöngumálaráðunautarins, og hefir strandferðanefndin bygt tillögur sínar á henni. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að minni þörf sje á að styrkja flóabáta en hingað til, vegna þess, hve strandferðirnar verði góðar á komandi ári. Og hann fer í þessu efni lengra en strandferðanefndin. Jeg vænti þess, að háttv. þm. hafi lesið skýrsluna og nefndarálitið, og tel því óþarft að vera að hafa alt það upp aftur, er þar stendur. Þó skal jeg leyfa mjer að minnast á eitt aðalundir. stöðuatriði nefndarinnar í sambandi við eitt atriði, er í nefndarálitinu stendur. Nefndin hafði farið þess á leit við útgjörðarmenn flóabáta, að þeir ljetu henni í tje skýrslur um tekjur af bátunum, flutninga þeirra, farþega og flutningsgjald o. s. frv. Tvö fjelög hafa gjört þetta, og eru skýrslur þeirra prentaðar sem fylgiskjöl með nefndarálitinu. Það þarf ekki að athuga skýrslurnar lengi, til þess að sjá milli hvaða hafna bátarnir hafa mest að gjöra. Milli Víkur og Vestmannaeyja er t. d. talsverður flutningur, og þess vegna vel varið því fje, er veitt er til að styrkja bát milli þeirra hafna. En milli flestra annara viðkomustaða þess báts nemur flutningurinn nokkrum aurum árið í kring. Því verður ekki neitað, að það virðist heldur slæmur búskapur að veita stórfje úr landssjóði til óþarfa ferða milli Vestmannaeyja og vestur á bóginn. Milli Stokkseyrar og Reykjavíkur er flutningsgjaldið eftir þrjár ferðir, sem farnar eru árlega, 75 aurar. Þetta er svo hlægilegt, að það þarf ekki að útlista það með orðum, hve tilgangslaust er að styrkja slíkar ferðir. Milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur nemur gjaldið kr. 37,05. Þá vil jeg vekja eftirtekt háttv. þm. á skýrslum flóabátsins Ingólfs. Hann virðist ekki hafa mikið að gjöra á Stokkseyri; flutningsgjaldið þangað og þaðan alt árið 29 kr.; ekki heldur á Vogavík, þar er það 48 kr., Akra 99 kr. og Straumfjörð 83 kr. Þörfin er ekki svo mikil á þessum slóðum, að rjett sje að kasta út þúsundum króna, til þess að halda ferðunum við. Um styrkinn til einstakra báta skal jeg geta þess, að samgöngumálaráðunauturinn hafði lagt það til, að styrkurinn til Faxaflóabátsins yrði færður niður í 8000 kr. Tekjuafgangur fjelagsins hafði verið svo mikill síðastliðið ár, að honum virtist ástæðulaust að veita jafnmikið fje og áður. En strandferðanefndinni barst brjef frá fjelaginu, þar sem það segir, í fám orðum, að fjelagið muni ekki sætta sig við það, að styrkurinn sje færður niður, það muni þá hætta að halda uppi vetrarferðum. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að rjett mundi vera að veita fjelaginu 10 þús. kr. árlega. Þótt hún vilji ekki styrkja fyrirtæki að óþörfu, þá álítur hún samt varasamt að fara langt í því, að lækka styrkinn mikið þegar á fyrsta ári, er fyrirtækin eru farin að borga sig vel. Viðvíkjandi Breiðafjarðarbátnum skal jeg geta þess, að þar vestra hefir nýlega verið stofnað hlutafjelag, er ætlar sjer að halda uppi samgöngum um Breiðafjörð allan og Snæfellsnes sunnanvert sömuleiðis. Þetta fjelag ætlaði að byggja skip í þessum tilgangi og hefir sent þinginu uppdrætti, áætlun um tekjur og gjöld og kostnaðinn við skipa kaupin. Áætlanir þessar eru bygðar á minna skipi en því, sem nú er áformað. En á þessum áætlunum bygðu nefndirnar. Nú eru gefnar þær upplýsingar, að áformað sje að hafa stærra skip. Við það eykst útgjörðarkostnaðurinn, og fjelagið telur sig því þurfa hærri styrk. Þessar upplýsingar komu fram á síðustu stundu, og á fundi, sem nefndin átti í gær, voru ekki allir viðstaddir. Jeg get því ekki fyrir nefndarinnar hönd lýst yfir því, að hún fallist á brtt. á þgskj. 618. Þá sný jeg mjer að Ísafjarðarbátnum. Honum var ætlað að sigla á Húnaflóa, en það kom í ljós, að hann hafði ekkert þangað að gjöra, og er því óþarft að ætla þeim bát að sigla fyrir Horn, sjerstaklega af því, að strandferðirnar verða bættar. Tillaga nefndarinnar um lækkun á styrk til Eyjafjarðarbátsins er bygð aðallega á því, að með bættum strandferðum er ónauðsynlegt, að báturinn gangi með öllu Norðurlandi. Strandferðaskipið og báturinn mundu þá elta hvort annað og kroppa sína ögnina á hverjum stað, og árangurinn yrði sá, að hvorugt borgaði sig. Hins vegar hefir nefndinni þótt rjett að leggja til að styrkja ferðir um Eyjafjörð sjálfan, þar með talinn Siglufjörður, og á Húsavík og Flatey, eins og gjört er grein fyrir í áliti nefndarinnar. Þá kem jeg að ferðunum milli Vestmannaeyja og Stokkseyrar. Þar er styrkurinn samkvæmt tillögu samgöngumálaráðunautarins ætlaður 5000 kr. Þess skal getið, að samkvæmt ósk hv. þm. V.-Sk. (S. E.), þá er gjört ráð fyrir því, að styrkurinn verði tvískiftur sem sje til ferða milli Víkur og Vestmannaeyja og Stokkseyrar og Vestmannaeyja, ef hjeraðastjórnirnar koma sjer ekki saman um annað. Um aðrar styrktillögur eru skiftar skoðanir í nefndinni, og það, sem jeg segi hjer, segi jeg fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar. Komið hefir fram erindi til nefndarinnar frá háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J ) um 800 kr. hækkun til bátsins þar. En þar er jafnframt tekið fram, að ef strandferðir komist í gott lag, þá þurfi báturinn ekki að fara margar ferðir til Djúpavogs. Nú með því, að nefndin ætlast til, að strandferðirnar verði bættar, þá þykir henni ekki ástæða til að taka þetta erindi til greina. Á þgskj. 622 eru ný skilyrði, sem nefndin ætlast til, að tekin verði upp í stað hinna gömlu athugasemda. Jeg þarf ekki að fjölyrða um þau; þau eru sumpart runnin frá samgöngumálaráðunautinum, en að sumu leyti frá nefndinni sjálfri. Á þgskj. 623 er brtt. frá háttv. 1. þm. G. K. (B. K.), sem nefndin hefir ekki tekið til athugunar; en jeg þykist þó mega fullyrða, að nefndin muni ekki gjöra þá till. að kappsmáli. Um tillögu háttv. þm. Dal. (B. J ) á þgskj. 528 er það eitt að segja, að nefndin er henni samþykk. Þá er brtt. frá háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) um að fella niður styrk til bátsins upp Hvítá. Meiri hluti nefndarinnar er á því, að þessar ferðir ættu að halda áfram, jafnvel þótt upplýsingar hafi komið fram um það, að ekki muni eins mikil þörf á að styrkja þenna bát og. sumir hafa haldið fram. Þá skal jeg snúa mjer að nokkrum öðrum brtt. Jeg hefi með háttv. Í. þm. G.-K. (B. K.) farið fram á það, að Theódóri Árnasyni verði veittur styrkur til að fullkomna sig í fiðluspili. Þessi maður er víst flestum eða öllum þingmönnum kunnur, með því að hann hefir leikið á fiðlu í veitingahúsi einu hjer í bænum í sumar. Hann hefir lagt stund á fiðluspil um nokkur ár og þykir hafa góða hæfileika og vera ástundunarsamur, og hefir bestu meðmæli söngfróðra og söngelskandi manna. Með erindi hans um styrkinn fylgja meðmæli frá Árna Thorsteinsson og Sigfúsi Einarssyni, og segja þeir meðal annars, að hann sje ágætlega ástundunarsamur og námfús og sje sjerstaklega gott efni í fiðluleikara. Frá kennara hans í Winnipeg, Hall að nafni, liggja og fyrir meðmæli, sem segja, að Theódór hafi spilað þar vestra fyrir söngelskandi fólki og fengið hinar bestu undirtektir, og telur hann, að Theódór muni komast langt áleiðis. Það er ekki einskis vert að koma hjer upp fiðluspili og styrkja viðleitni manna í þá átt. Það er öllum kunnugt, sem lesið hafa sögur norsku skáldanna, hvað fiðlan hefir átt mikinn þátt í að koma einkennilegum blæ á hið norska þjóðlíf. - Jeg vona því, að háttv. deild samþykki þessa tillögu. Á þgskj. 594 fer jeg fram á styrk til kolanámurannsókna á Vestfjörðum, að því tilskildu, að þær fari fram undir umsjón námuverkfræðings. Fyrir Alþingi hafa legið tvö erindi, annað frá Námufjelagi Ísland, hitt frá Guðmundi Guðmundssyni, sem bæði fara fram á styrk eða lán til kolarannsókna. Það eru mörg ár síðan fyrst var farið að grafa eftir kolum hjer á landi. Ýmsar tilraunir hafa verið gjörðar til að rannsaka þau og gæði þeirra. Námufjelagið hefir eytt stórfje í að rannsaka þetta, en fyrirhöfnin hefir ekki borið þann árangur, að jafnist á við peningana, sem rannsóknirnar hafa kostað. Nú á síðustu árum hefir Guðmundur Guðmundsson rannsakað kolanámur hjer og fundið kol í Skorarfjalli, og eru það hin bestu sýnishorn, sem fundist hafa, eins og þingmenn hafa getað sjeð á lestrarsalnum. Þau hafa verið reynd hjer víða, t. d. hjer í þinghúsinu, og reynst brenna vel. Jeg álít, að þetta spursmál sje svo stórt og þýðingarmikið, að ekki sje vansalaust fyrir löggjafarvaldið að gjöra ekki tilraun til að rannsaka til hlítar, hvort hjer sje unt að afla kola, sem nægileg væru til eldsneytis í landinu, og ef til vill til skipa. Og þá þykir mjer ekki rjett, að horft sje í nokkrar þúsundir, þegar svo mikið liggur við. En áherslan liggur á því, að rannsóknin fari fram undir umsjón sjerfræðings, sem að sjálfsögðu þarf þá að hafa öll nauðsynleg tæki, einkanlega námubor. - Þessi erindi hafa legið fyrir fjárlaganefndinni, en hún ekki sjeð sjer fært að sinna þeim. En ef þessi tillaga verður samþykt, þá er stjórninni þar með að sjálfsögðu heimiluð ráðstöfun á styrknum, sem ef til vill gæti farið fram í samráði við báða umsækjendurna. Loks á jeg brtt. á þgskj. 595 um 20 þús. kr. lán til Hjálpræðishersins, til að koma upp gistihúsi og sjómannahæli hjer í Reykjavík. Fjárlaganefndin, sem annars er svo ör á lánveitingar, sá sjer ekki fært að sinna þessari lánbeiðni, þótt hún sje engu minna nauðsynjamál en margt það, sem tekið hefir verið til greina. Það er gjört ráð fyrir því, að þetta hús Hjálpræðishersins muni kosta 50–60 þús. kr. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa brtt. Það er öllum kunnugt, að hjer í bæ vantar gistihús handa fátækum mönnum, því að gistihæli það, sem Hjálpræðisherinn hefir haldið uppi hingað til, er orðið mjög ljelegt vegna húsakynnanna; en nú hefir herinn hugsað sjer að breyta þessu til batnaðar, og ekki er það þýðingarminna, að til er ætlast, að sett verði einnig upp sjómannahæli, bæði handa innlendum og útlendum sjómönnum, svo að þeir geti haft þar bækistöð sína. Jeg vona, að háttv. deild taki þessa brtt. til greina, sjerstaklega þar sem tekið hefir verið tillit til allra lánbeiðna, sem fram hafa komið nú, nema þessarar einu; þess vegna vænti jeg, að henni verði ekki gjört lægra undir höfði en hinum.



Fyrir hönd strandferðanefndarinnar og eftir samkomulagi við skrifara nefndarinnar ætla jeg að minnast lítils háttar á tillögur hennar. Áður en jeg fer frekar út í þetta mál, get jeg ekki stilt mig um að minnast lítillega á gang málsins. Á þinginu 1913 kom símskeyti frá Sameinaða fjelaginu, þess efnis, að fjelagið sæi sjer ekki fært að taka að sjer strandferðirnar, sem það hafði gjört tilboð um, ef styrkur væri veittur hinu íslenska Eimskipafjelagi. Þetta símskeyti gjörði menn fastari og eindregnari í þeirri skoðun, að nauðsynlegt væri, að landið rjeði sjálft yfir samgöngum sínum. Á því þingi var því horfið frá Sameinaða fjelaginu, en aftur samþykt að taka tilboði, sem þáverandi ráðherra Hannes Hafstein hafði útvegað frá Björgynjarfjelaginu, og því fjelagi veittar 30 þús. kr., en auk þess voru veittar 30 þús. - kr., til að bæta upp ferðir Björgynjarfjelagsins og um þá upphæð gjörður samningur við Thor E. Tulinius, sem gilti 1914 og 1915 og gildir til aprílloka 1916. Það var þegar búist við því á þinginu 1913, að þessar ferðir Björgynjarfjelagsins og Tuliníusar yrðu ófullnægjandi, enda hefir sú orðið raunin á. Þingið 1914 sá, að svo búið mátti ekki standa, og hóf því undirbúning og að nokkru leyti samning við Eimskipafjelagið íslenska. Þar var gjört ráð fyrir því, að fjelagið legði fram tvö ný skip, og samþykt var áætlun, sem bætti mjög strandferðirnar kring um landið. Frá Eimskipafjelagsins hálfu voru þau skilyrði sett, að landsjóður yki 100 þús. kr. við hlutafje sitt, sem sett hafði verið 400 þús. kr. á þingi 1913. Það var einnig tekið fram sem skilyrði af hálfu fjelagsins, að ef Norðurálfuófriðurinn legði stein í götu fjelagsins, væri það ekki bundið við samninginn. Nú hefir einmitt sú raun á orðið, að vegna stríðsins hefir reynst alveg ókleift að smíða þau tvö ný skip, sem ráð var fyrir gjört 1914 og í bráðabirgðasamningnum. Samkvæmt fengnum upplýsingum mundi hvort skipið nú kosta 330 þús. kr., í stað 260 þús. kr., sem ráðgjört var. Það er því fullkomlega forsvaranlegt, eins og á stendur, að fjelagið hefir ekki látið smíða skipin. Þá er nú svo komið, að skip Eimskipafjelagsins eru ekki tilbúin. Tulinius vill ekki heldur endurnýja samningana; þar á móti hefir hann boðist til að selja landssjóði strandferðaskip sitt hjer fyrir 72 þús. kr. Nefndin athugaði það boð, og komst brátt að þeirri niðurstöðu, að ekki væri takandi í mál að kaupa skipið. Þá er Björgynjarfjelagið eftir, en það hefir enga menn hjer, sem hægt sje að semja við. Nú er það kunnugt, að samkvæmt vilja þings og þjóðar á árunum 1913 og 1914, var áherslan lögð á það, að Eimskipafjelagið tæki að sjer strandferðirnar á einhvern hátt. Þess vegna leitaði nefndin samninga við Eimskipafjelagið, og geta menn kynt sjer alla málavöxtu í nefndarálitinu, svo að ekki er þörf að rekja frekar gang málsins. Jeg skal taka það fram, að samkvæmt tilboðinu er í ráði, að Eimskipafjelagið fái 75 þús. kr. árlegan Styrk, til að taka að sjer strandferðirnar, en hins vegar eru ekki sömu kröfur gjörðar til skipakostsins, sem var á þinginu 1914, enda yrði fjelagið nú að reka strandferðirnar með leigðum skipum, og er mjög óvíst um, hvers konar skip fjelagið kann að fá. Þó er gjört ráð fyrir því, að skipin verði ekki ljelegri en Austri og Vestri, en samt er ekki unt að segja um það með vissu, þótt nefndin búist við, að skipin verði ófullkomnari en til var ætlast 1914. Enn er eitt atriði, sem mjög bar á góma milli nefndarinnar og stjórnar Eimskipafjelagsins, sem sje það, að vegna ófriðarins mundi skipaleiga hækka og kol verða dýrari en ella, enda er svo nú, og væri þá óhugsandi fyrir fjelagið að reka strandferðirnar hallalaust. Og stjórn Eimskipafjelagsins lagði áherslu á, að fjelagið treystist ekki til þess að taka á sig þá áhættu, sem af atriðinu stafaði, hvorki gagnvart hluthöfum nje þjóðinni sjálfri; vildi ekki tefla í hættu fyrirtæki, sem þjóðin hefir fylgt með svo hlýjum huga. Nefndin taldi þessar ástæður rjettmætar. Grundvöllurinn undir samningnum 1914 var sá, að skipaleiga og kol yrðu með venjulegu verði. Þess vegna felst nefndin fyllilega á það, að landssjóður beri þann halla, sem af þessu hlýst. Með leyfi hæstv. forseta vildi jeg lesa upp eina grein úr áliti strandferðanefndarinnar: Eftir nokkrar bollaleggingar milli Eimskipafjel.stjórnarinnar og nefndarinnar, varð það því að samkomulagi, að til strandferðanna yrði áætluð nokkuð lægri upphæð en gert er ráð fyrir í fylgiskjali I. C, en í þess stað bættur upp halli sá, er verða kynni á rekstri ferðanna vegna ófriðarins, og að fjelagið taki að sjer ferðirnar, með þeim skilyrðum, að það fái 75 þús. kr. styrk til strandferðanna hvort árið. En ef tekjuhalli verður á útgjörð strandferðaskipanna, vegna aukavátryggingar, og þess, að skipaleiga og annað verður í hærra verði en vanalega, af orsökum stríðsins, bætir landasjóður fjelaginu hallann«. Þar sem hjer er talað um aukavátryggingu, þá má ekki skilja það svo, að búist sje við að hún hækki vegna stríðsins, en Eimskipafjelagið bjóst við, að ef það gæti trygt skip sín sjálft, þá yrði vátryggingin lægri. Að því er snertir ferðaáætlun skipanna, skal jeg geta þess, að áætlun nr. 2 er lögð til grundvallar fyrir henni. Þó er þar gjörð ein breyting til sparnaðar, og hún er sú, að seinustu ferðinni er slept og jafnframt er sú breyting gjörð, að síðasta ferðin er farin rúmri viku síðar en ætlast er til í áætluninni. Sú breyting er gjörð með sjerstöku tilliti til þess, að ætlast er til að skipin taki kjöt í síðustu ferðinni. Og þá eru einnig gjörðar nokkrar aðrar óverulegar breytingar, og skal jeg ekki minnast á þær. Aftur á móti hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að fella burtu fyrstu ferðina, eins og beðið var um. Jeg gjöri ráð fyrir því, að hafi menn kynt sjer áætlunina, þá sjái þeir, að ferðirnar verða með þessu móti betri en nokkurn tíma áður. Jeg fæ ekki betur sjeð, en að ráðist hafi vel fram úr strandferðamálum vorum. Auðvitað verður afleiðingin sú, að af því við fáum betri ferðir, verður líka aukinn kostnaður við ferðirnar. En á þessum lið útgjaldanna má síst spara. Jeg sje ekki ástæðu til að tala meira um strandferðirnar og verð að láta mjer nægja að vísa í nefndarálitið. En áður en jeg sest niður vil jeg leyfa mjer að minnast á tillögu frá háttvirtum minni hl. nefndarinnar, þar sem lagt er til að styrkurinn til millilandaferða Eimskipafjelagsins sje færður niður úr 40 þús. kr., hvort árið í 35 þús. kr. fyrra árið og 25 þús. kr. síðara árið. Meiri hluti strandferðanefndarinnar leggur ríka áherslu á, að 40 þús. kr. styrkveitingin verði látin halda sjer. Auk þess gjörði framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins það beint að skilyrði fyrir því, að fjelagið tæki að sjer strandferðirnar, að þessi styrkur yrði óbreyttur. Jeg lít svo á, að ef þessi styrkur yrði færður niður, þá riði það í bág við skýlaust loforð þingsins, um að standa fast bak við Eimskipafjelagið, og yrði Eimskipafjelagið að láta undan í samkepninni við útlendu fjelögin, þá væri það illa farið. En sjái keppinautarnir, að Alþingi standi á bak við fjelagið, þá vita þeir fyrir fram, að ekki er til neins að ætla sjer að koma Eimskipafjelaginu á knje, og þá er jeg viss um að fjelagið sigra alla keppinautana. Jeg vil því eindregið leggja til að breytingartill. verði feld. Þá á jeg sjálfur eina viðaukatillögu við fjárlögin, á þgskj. 592. Hún er um það, að styrkinn til skálda og listamanna skuli veita eftir tillögum þriggja manna nefndar. Jeg gat þess við 2. umræðu fjárlaganna, að jeg greiddi styrkveitingunni atkvæði með því skilyrði, að samþykt yrði tillaga um að stjórnin skyldi veita styrkinn eftir tillögum nefndar, en jeg var þá ekki ráðinn í, hvernig nefndin skyldi verða skipuð. Nú legg jeg til að nefndin sje skipuð þannig, að einn nefndarmaðurinn sje kjörinn af háskólaráðinu, annar af stjórn Bókmentafjelagsins, og þriðji af Stúdentafjelaginu í Reykjavík. Mjer skilst að það sje óheppileg stefna, sem tekin verður upp, ef alt er í þessu efni lagt á vald stjórnarinnar. Þótt stjórnin vildi fara vel með valdið, þá yrði hún samt áreiðanlega fyrir hnútum og brigslum út af því, hvernig hún úthlutaði fjenu. Auk þess er ekki hægt að búast við, að stjórnin hafi nokkurt vit á að meta skáldskap og fagrar listir. Hitt virðist mjer einsætt, að rjett sje að kjósa nefnd manna, sem vit hafi á að meta slíkt, og láta úthluta. styrknum eftir tillögum hennar. Ef þessi breytingartillaga mín fellur, þá vildi jeg fremur að þingið úthlutaði styrknum, eins og áður, en að alt yrði lagt á vald stjórnarinnar.



Jeg skal fyrst byrja á, að fara nokkrum orðum um fjárveitingar þær, er snerta kjördæmi mitt. Jeg hefi heyrt því fleygt, að Húnavatnssýslu væri ætlað óhæfilega mikið fje í fjárlögunum. Það er auðvitað satt, að flutningabrautir kosta mikið, en ef að er gáð, þá er upphæðin hin sama og vant er að veita til flutningabrauta, sem verið er að leggja, 15000 kr. á ári. Að eins lendir óhjákvæmlegur aukakostnaður á fyrra árinu, því að þá verður að byggja brú yfir Vatnsdalsá. Síðara árið er fjárveitingin einar 15000 kr. Eins og sjá má á frumv. stjórnarinnar, telur bæði hún og landaverkfræðingur Langadalsveginn nauðsynlegan, en fjárlaganefndin vill lækka upphæðina sem svarar fjárveitingunni til hana. Aftur hefir hún fallist á skoðun stjórnarinnar um nauðsyn vegarins, enda getur engum, sem þekkir til, blandast hugur um hana. Landsverkfræðingurinn er ekki heldur svo bruðlunarsamur á fje, að hann hefði lagt með veginum, ef ekki hefði verið full ástæða til þess. Um fjárveitinguna til Langadalsvegarins hafa komið fram tvær brtt., og fer önnur í þá átt, að fella fjárveitinguna líka síðara árið. Jeg álít að það muni verða skammgóður vermir, þótt feld sje burtu fjárveitingin síðara árið, því bráðlega verður að fullgjöra þessa braut. Það hefir komið til tala að breyta póstleiðinni og leggja hana yfir Kolugafjall til Sauðárkróks. Þessi breyting væri mjög haganleg fyrir Skagfirðinga, og skiljanlegt, að þeir sjeu henni fylgjandi, en þó mun vera úti lokað að sú leið verði farin, því landsverkfræðingurinn hefir látið í ljós við mig, að sjer hefði aldrei komið til hugar að vegurinn yrði lagður yfir Kolugafjall. Þá hefir því og verið kastað fram, að leiðin yfir Kolugafjall væri styttri. Jeg hefi mælt þetta svo nákvæmlega sem jeg hefi átt kost á, á góðum uppdrætti, og hefi rekið mig á, að svo er ekki. Leiðin yfir Kolugafjall er sem sje hjer um bil 3 dönskum mílum lengri, ef mælt er frá Blönduósi að Öxnadalsheiði. Jeg skal ekki fjölyrða um Blönduósbryggjuna að þessu sinni, en að eins geta þess, að nýlega hefir mjer borist símskeyti norðan af Blönduósi, þar sem sagt er frá því, að nú nýlega hafi Vesta orðið að snúa aftur með miklar vörur, sem legið hafa í henni síðan í vor, vegna þess að þeim varð ekki komið í land. Tvisvar hafði legið nærri, að bátshöfnin á uppskipunarbátnum hefði druknað. Ætti þetta að nægja, til þess að sýna, hvert alvöru- og nauðsynjamál bryggjan er. Um vörina við Ingólfshöfða er það að segja, að verkfróður maður hefir látið í ljós við mig, að ómögulegt verði að ryðja hana svo, að hún komi að nokkru gagni, og þykir mjer því nauðsynlegt að fjárveitingin sje því skilyrði bundin, að landsverkfræðingur álíti, að verkið geti komið að tilætluðum notum. Um hækkunina til Kennaraskólana hefi jeg ekki annað að segja, en alt hið besta. Jeg veit það af eigin reynslu, að Sigurður Guðmundsson er ágætur kennari, og mjer sýnist það vera fullkomin sanngirniskrafa, að hann fái í þetta sinn nokkurt fje til uppbótar. Þá hefir komið fram tillaga um að veita fje til lögreglueftirlits með bannlögunum. Ef það gæti orðið að gagni, myndi jeg ekki sjá eftir því, en jeg tel það mjög vafasamt, að slíkt eftirlit, sem hjer er um að ræða (vörður í skipum), sje framkvæmanlegt. Það ætti heldur að gjöra gangskör að því, að hafa betra eftirlit með þeim mönnum, sem öllum er vitanlegt að selja vín. Samúel Eggertsson hefir sótt um fje til að gjöra landslagsuppdrátt af Íslandi. Vitanlega er þetta hlutur, sem enginn getur leyst af hendi, nema hann hafi lært uppdráttagjörð. Þessi maður hefir ekki lært að gjöra landsuppdrætti og ekki er mjer kunnugt um, að hann hafi sjerþekkingu á landfræði Íslands. Nú er búið að mæla upp mikið af landinu, og ef menn vildu fá slíkan uppdrátt, sem hjer um ræðir, þá er það ofur einfalt mál. Ekki er annað en snúa sjer til þeirra manna, sem hafa fengist við mælingarnar, og kunna að vinna þetta verk. Þeir hafa til þess áhöldin, og það myndi verða tiltölulega ódýrt hjá þeim, en engin leið að gjöra þetta, nema með góðum áhöldum. Þó þetta sje mætur maður,og listfengur á marga lund, þá er ekki von að hann kunni það, sem hann hefir aldrei lært.



Jeg á hjer eina örlitla brtt. við fjárlögin á þgskj. 582. Hún fer fram á að hækka styrkinn til mótorbátsferða í Austur-Skaftafellssýslu úr 400 kr. upp í 800 kr. Nokkur undanfarin ár hefir þessi styrkur, 400 kr. á ári, verið veittur til að halda uppi þessum ferðum. Báturinn hefir gengið á milli Hornafjarðar og Papaóss aðallega, en svo hafa auk þess verið farnar 1–2 ferðir til Djúpavogs. Það hefir verið mikil tregða á því, að nokkur fengist til að taka þessar ferðir að sjer fyrir svo lítinn styrk, einkum þó ferðirnar til Djúpavogs. Undanfarin ár hefir kaupmaðurinn í Hornafirði haft þessar ferðir á hendi. Hann hafði í förum mótorbát hvort sem var, og gat þess vegna gengið að því, að taka ferðirnar að sjer fyrir þennan litla styrk. En í vor, sem leið, gat hann ekki eða vildi ekki hafa þær á hendi lengur. Þá leitaði sýslan fyrir sjer austur á bóginn til Djúpavogs, en þegar jeg fór að heiman í vor, var enginn fenginn til að halda uppi þessum ferðum. Það svar kom frá mótorbátaeigendum á Djúpavogi, að styrkurinn væri of lágur, og kváðust þeir með engu móti geta unnið það fyrir, að taka ferðirnar að sjer fyrir þennan styrk. Jeg veit síðan ekki, hvort nokkuð hefir rætst úr þessu eftir að jeg fór. Út úr þessum vandrænum fór sýslunefndin þess á leit á fundi í apríl, að landsstjórnin veitti 2000 kr. styrk til motorbátsferða í Austur-Skaftafellssýslu. Jeg hafði skrifað fjárlaganefndinni um þetta mál og mælst til, að nefndin legði það til, að styrkurinn yrði hækkaður um helming. Það er sama tillagan, sem nú liggur hjer fyrir háttv. deild. Það er mitt álit, að ef bærilegar strandferðir eru í Hornafirði, þá þurfi styrkurinn ekki að vera eins hár og sýslunefndin fór fram á. Hún fór fram á þennan styrk, 2000 kr. á ári, einkum með tilliti til vondra samgangna í Hornafirði undanfarin ár. En jeg vænti þess, að strandferðunum yrði kipt í betra horf, og fór því að eins fram á, að styrkurinn yrði hækkaður um helming. Ef nokkurn veginn bærilegar strandferðir eru á þessum slóðum, er minni þörf á mörgum ferðum milli Djúpavogs og Hornafjarðar. Við þetta miðaði jeg, og hefi því að eins farið fram á 800 kr. styrk, enda þótt sýslunefndin færi fram á 2000 kr. Jeg þóttist vita, að með þeim sparnaðaranda, sem ríkti hjer á þinginu, væri rjett að slá heldur af þeim kröfum, sem hjeraðið hafði gjört. Jeg veit ekki hverja skoðun fjárlaganefndin hefir á þessu, en jeg býst við, að það yrði erfitt að sanna, að það sje ekki þörf á þessum styrk. Það, sem háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði á móti þessu máli, var ekki annað en ljelegar málaflutningsmannsbrellur. Hann sagði, að jeg mælti sjálfur á móti þessum styrk í brjefi mínu. Úr því að einstök orð eru rifin. þannig út úr rjettu samhengi og snúið út úr þeim, verð jeg að biðja hæstv. forseta um leyfi til að lesa alt brjefið. Það hljóðar svo: »Á síðasta sýslufundi í Austur-Skaftafellssýslu var þess farið á leit við fjárveitingarvaldið, að styrkur til mótorbátaferða í Austur-Skaftafellssýslu sje hækkaður upp í alt að 2000 kr., og málaleitanir um hið sama, komu fram á ýmsum þingmálafundum. Háttvirtri fjárlaganefnd til leiðbeiningar vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um þetta mál. Undanfarin ár hefir Þórh. kaupm. Daníelsson í Hornafirði haft bátaferðir þessar á hendi, og hefir mótorbátur gengið margar ferðir milli Hornafjarðar og Papaósa og Hvalnesskróks í Lóni, og síðasta sumarið 2 ferðir milli Hornafjarðar og Djúpavogs, og hafa orðið mjög góð not af ferðum þessum fyrir almenning. En í vor, sem leið, neitaði Þórh. Daníelsson að eiga neitt við þetta lengur, þar eð styrkurinn væri svo lítill, (400 kr.) að hann skaðaðist á ferðunum. Var þá leitað til mótorbátaeigenda á Djúpavogi um það, hvort þeir vildu ekki takast á hendur ferðir þessar, og var svar komið frá þeim, rjett áður en jeg fór að heiman í miðjum júní, að þeir vildu ekki við það eiga fyrir þenna lága styrk. Veit jeg svo eigi, hvort nokkur hefir fengist til að taka ferðirnar að sjer í sumar, en býst varla við að svo verði. Út af þessu vil jeg leyfa mjer að fara þess á leit við háttv. fjárlaganefnd, að hún hækki eitthvað hinn umrædda styrk til mótorbátaferða í Austur-Skaftafellssýslu, og teldi jeg fyrir mitt leyti mikla bót, ef styrkurinn yrði hækkaðar um helming, eða upp í 800 kr. á ári, því ef strandferðir í Hornafjörð kæmist í þolanlegt lag, líkt og ráðgjört var á síðasta þingi, þá þyrfti báturinn ekki að fara margar ferðir til Djúpavogs, en ferðirnar þangað hleypa kostnaðinum mest fram. Jeg fjölyrði svo ekki frekar um þetta, en vænti þess, að háttv. fjárlaganefnd taki liðlega í mál þetta«. Af þessu munu menn geta sjeð, hvort ástæða sje til að segja, að í brjefi mínu sje því mótmælt, að styrkurinn verði hækkaður. Jeg sje ekki, hvernig háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) fer að finna það út. Mjer liggur við að segja, að það sjeu óhlutvendni, að rifa þannig orð úr rjettu samhengi og leggja í þau þveröfuga meiningu. Jeg skal svo ekki viðhafa fleiri orð um þetta mál, það er hvort sem er ekkert stórmál, hvorki fyrir hlutaðeigandi hjerað nje fjárveitingarvaldið. En það verður ekki annað sagt með sanni en að sanngjarnt sje að veita þenna styrk, sjerstaklega þegar litið er til hinna erfiðu samgangna á sjó í Austur-Skaftafallssýslu. Læt jeg svo deildina ráða, hvað hún gjörir í málinu, eftir að hafa heyrt þessar ástæður.



Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þrjár brtt., sem jeg vil minnast á með örfáum orðum. Fyrsta tillagan er, að 5000 kr. verði gefnar eftir af 10000 kr. tillagi, sem Skagafjarðarssýsla og Eyjafjarðarsýsla hafa, lagt til símalínunnar milli Sauðárkróks og Siglufjarðar. Þessa hefir verið leitað áður, þótt það hafi verið undir nokkuð ólíku formi, en alt af árangurslaust. Háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) hefir farið fram á það í Ed., að þessi símalína yrði tekin í 1. flokk, en það var felt með öllum atkvæðum gegn atkvæði flutningsmannsins eins. Jeg hefi því litið svo á, að það hefði enga þýðingu, að flytja slíka tillögu hjer, en í stað þess hefi jeg leyft mjer að flytja þessa tillögu, sem fer fram á það, að helmingur tillagsins verði gefinn eftir, en að öðru leyti engin breyting gjörð á því, í hvaða flokki línan telst, og ekki heldur farið fram á neina breytingu á því, hver kostaði stöðvarreksturinn á Siglufirði. Ástæðan til þessarar brtt. minnar er sú aðallega., að þessi símalína borgar árlega svo geysimikið fram yfir allan kostnað, að það er ósanngjarnt í mesta máta að heimta allar tekjurnar og auk þess, að sýslurnar borgi þessar 10000 kr. Til dálítillar skýringar skal jeg gefa þær upplýsingar, að þessi lína frá Vatnsleysu í Skagafirði til Siglufjarðar kostaði tæpar 30000 kr. En í stað þess, að leggja að eins þá línu, var líka lögð lína í framhald af henni frá Vatnsleysu til Sauðárkróks. Þessi vegalengd, sem er 15–16 km., er því aðallínunni óviðkomandi, en hún kostaði um 6000 kr. Upphaflega var ekki óskað eftir öðru, en að línan lægi frá Siglufirði til Vatnaleysu í Skagafirði, svo að í stað þess, sem hún þurfti ekki að kosta nema tæpar 30000 kr., hefir hún kostað 35264,34 kr. Þegar Skagafjarðarsýsla og Eyjafjarðarsýsla gengust undir það, að greiða 10000 kr. af öllu þessu fjárframlagi, var það álit manna, að línan myndi ekki gefa eins mikið af sjer eins og raun er á orðin. Reikni maður að línan hafi kostað 30000 kr. frá Siglufirði til Vatnsleysu, þá er hún nú fullkomlega borguð, því að árlega hefir hún gefið af sjer um 20%, auk vaxta og alls kostnaðar við rekstur stöðvanna og viðhald línunnar. Það væri því harla eðlileg krafa, að þessi lína yrði tekin upp í 1. flokk, eða með öðrum orðum að alt framlag hjeraðanna yrði endurgreitt og stöðvarkostnaður borgaður af símanum; en þar sem krafan kemur nú fram í þessu milda formi, þykist jeg mega vænta þess, að þingið veiti þessa mjög svo sanngjörnu eftirgjöf. Þegar jeg tek það fram, að línan gæfi af sjer 20% árlega, þá eru að eins teknar til greina þær tekjur, sem fást fyrir útfarin simasamtöl og símskeyti, en innkomin samtöl og símskeyti alls ekki talin með. Það mætti því að líkindum telja tekjurnar helmingi meiri. Jeg skil nú ekki að þingið geti gengið fram hjá þessari hóflátu kröfu, sjerstaklega þegar litið er til þess, að Vestmannaeyjalínan var þegar í byrjun tekin upp í fyrsta flokk og allur kostnaður greiddur af landssjóði. Jeg skal svo ekki fara frekari orðum um þetta atriði. Jeg hefi í örfáum dráttum leitast við að lýsa því, hversu eðlileg þessi ósk Skagfirðinga og Eyfirðinga er. Málið hefir verið rætt í báðum sýslunum á þingmálafundum, og þykir öllum það vera of langt gengið, að heimta svo mikið fjárframlag af línu, sem gefur jafnmikið af sjer í hreinar tekjur árlega. Þá á jeg aðra brtt. á þgskj. 568, og skal jeg ekki vera margorður um hana. Við 2. umræðu fjárlaganna var samþ. að veita Einari Hjaltested 3000 kr. styrk til sönglistarnáms. Mjer virtust þingmenn þá greiða atkvæði í hugsunarleysi um styrk þenna, og hefir það líklega stafað af því, að þeir hafi ekki þekt ástæður þessa manns. Jeg hefi síðan leitað mjer upplýsinga um fjárhagslega aðstöðu þessa manns, og fengið að vita, að aðstandendur hans eru góðum efnum búnir. Mjer finst því, að þótt hann fengi ekki nema 1000 kr, þá ætti það að vera góður styrkur fyrir hann með því fje, sem hann má vænta frá aðstandendum sínum hjer í Rvík. Þegar svo er að menn sinna ekki ýmsum almennum nauðsynjamálum, virðist það fremur hjáleitt, að veita fje til einstakra manna í mörgum þúsundum. Mjer er nú forvitni á að vita, hvernig menn greiða atkvæði um þessa tillögu, þegar það má, telja sem víst, að þessi maður fær nægilegt fje annarsstaðar frá. Það er sannarlega til nógu mikils mælst, að veita þessum manni 1000 kr. styrk, en þó hefi jeg sett til vara 1500 kr., ef deildarmönnum skyldi þykja 1000 kr. of smávægileg fjárveiting. Þá er þriðja brtt. mín á þgskj. 569, um að veita Benedikt barnakennara Þorkelssyni 100 kr. ellistyrk. Hann er bláfátækur maður, sem hefir stundað barnakenslu í 30–40 ár, en er nú orðinn heilsulítill og getur ekki sint öðrum störfum. Hann hefir áður sótt um ellistyrk í viðurkenningarskyni fyrir starf sitt, en fjekk þá enga áheyrn. Þessa tillögu hefi jeg flutt eftir beinni ósk hans, og af því að jeg hefi þekt manninn og starf hans frá því jeg var unglingur, þá get jeg með ljúfu geði gefið honum mín bestu meðmæli. Háttv. fjárlaganefnd hefir ekki treyst sjer til að taka upp styrkveitingu til þessa kennara, og stafar það kann ske af því, að umsókn hans hafa að þessu sinni ekki fylgt nein meðmæli frá einstökum mönnum, og kemur það til af því, að á þinginu 1913 lágu fyrir meðmæli ýmsra mætra manna með styrkbeiðni hans. Jeg man vel eftir því, að hann sýndi mjer þá vottorð frá mörgum velmetnum mönnum, og skal jeg af þeim nefna síra Jónas Jónasson og síra Helga Árnason prest í Ólafsfirði. Þessi kennari hefir unnið að sínu kennarastarfi bæði í Skagafjarðar- og Eyjafjarðarsýslum, en er þó fjelaus með öllu. Hann varð fyrir því óhappi fyrir nokkrum árum að tapa því fje, sem hann hafði smátt og smátt aurað saman til elliáranna, lánaði það kunningja sínum, í þeirri góðu trú auðvitað, að fá það aftur, en reynslan hefir orðið sú, að hann hefir ekki fengið einn eyri. Það væri því einkar vel til fallið, ef þingið sæi sjer nú fært að styrkja þenna gamla og fátæka mann, sem er búinn að slíta kröftum sínum í nytsömu starfi í þarfir fósturjarðarinnar, með því að veita honum þenna litla styrk árlega, því, eins og jeg tók fram, er hann nú ekki orðinn vinnufær, en þykir hina vegar sárt að verða að leita til sveitarinnar með framfæri sitt á gamals aldri. Jeg vil því enn leyfa mjer að mæla hið besta með þessari litlu fjárveitingu, og læt jeg svo máli mínu lokið í þeirri von, að háttv. deild sjái sjer fært að verða við þessum mjög svo eðlilegu tilmælum hans.

Björn Hallsson : Jeg held að það nálgist, að jeg tali yfir tómum bekkjum nú; mönnum eru auðsjáanlega farnar að leiðast umræður í fjárlögunum, og er það að vonum, því að þær eru orðnar langar. En jeg hefi ekki lengt hjer óþarfar umræður og vona, að menn hlusti því með þolinmæði á þau fáu orð, sem jeg ætla að segja. Jeg segi óþarfar umræður, af því að jeg lít svo á, að langar ræður breyti ekki afstöðu einstakra manna til málanna og sjeu því gagnslausar. . Jeg hefi ekki flutt áður nema eina brtt. við fjárlögin, ásamt háttv. 2. þm. N.-M. (J. J.). En hún fann ekki náð fyrir háttv. deild. Nú hefi jeg ekki við þessa umræðu flutt neina brtt., beint, en óbeint á jeg eina, er jeg vil minnast á. Jeg skrifaði háttv. fjárlaganefnd um að hækkaður yrði styrkur til búnaðarskólans á Eiðum. Undanfarið hefir styrkurinn verið 2500 kr., en meðan hann er svo lágur, samsvarar hann ekki því fje, sem rekstur skólans kostar, og á skólinn því einlægt við þröngan fjárhag að búa. Nú hefir fjárlaganefndin verið svo sanngjörn, að taka þessa styrkhækkun til greina. Ástæður fyrir þessari umsókn tók jeg fram í brjefi mínu til nefndarinnar, eins og háttv. framsm. fjárlaganefndar (P. J.) tók fram, og skal jeg taka þær hjer upp í örfáum dráttum. Á síðasta vori var samþykt ný reglugjörð fyrir skólann; var hún sniðin eftir reglugjörð bændaskólanna. Þessi nýja reglugjörð hefir í för með ser talsverð aukin útgjöld við skólahaldið. Þannig hækkar kaup kennara að mun, enda var það sanngjarnt, því kaup þeirra var lágt og þeir eru góðir kennarar og standa því vel í stöðu sinni. Hefðu þeir annars farið frá skólanum, og hann því tapað góðum kenslukröftum, því að eins og eðlilegt var, báru þeir laun sín saman við laun kennaranna við bændaskólana, en þau voru talavert hærri en á Eiðum. Það er ýmislegt fleira, sem reglugjörðin gjörir ráð fyrir, er hefir aukin fjárútgjöld í för með sjer, svo sem námsstyrkur bæði fyrir bóklegt og verklegt nám, sem hefir ekki verið áður nema við verklegt nám. Það virðist ekki vera ósanngjarnt, bæði borið saman við bændaskólana, eins og jeg hefi drepið á, og einnig borið saman við kvennaskólana, að styrkurinn til Eiðaskóla verði hækkaður. Enn fremur má benda á það, að sumum þessara skóla hefir nú verið veitt styrkuppbót, vegna hins afarháa kolaverðs, sem nú er. Jafnframt vil jeg benda á það, að háttv. Alþingi ætti ekki að þurfa að vaga í augum þessi styrkur til Eiðaskóla, þar sem hann er sú eina skólastofnun, sem er á Austurlandi, fyrir utan unglinga og barnaskóla í kaupstöðum. Þess vegna virðist öll sanngirni mæla með því, að hann sje styrktur verulega úr landssjóði. Hins vegar er mjer fullkunnugt um, hversu fjárhagur skólans er erfiður, því að jeg er í skólanefndinni og fjehirðir skólasjóðs. En á hinn bóginn er mönnum þar eystra mjög mikið áhugamál, að halda skólanum áfram, því að nýlega hefir verið reist þar vandað og risulegt skólahús, sem kostaði allmikið fje, og auk þess vilja menn ekki missa þá einu skólastofnun, sem til er á Austurlandi. Hjer er einungis farið fram á, að styrkurinn sje færður úr 2500 kr. í 3000 kr., og er því ekki nema um 500 kr. hækkun að ræða. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta, en þykist hafa ástæðu til að vonast til þess, að háttv. deild taki þessari málaleitan vel. Jeg ætla mjer ekki að fjölyrða um allan þann mikla fjölda af brtt., sem hjer eru fyrir hendi, enda væri það til þess að æra óstöðugan, að fara að rekja þær allar. Yfirleitt hallast jeg að tillögum fjárlaganefndar. Jeg vil gjarna spara og vil ekki fara í kapphlaup um að ná sem mestu úr landssjóði fyrir mitt kjördæmi. Það er þó hjer brtt. á þgskj. 594, er jeg vil minnast á. Hún er um styrk til að vinna kol. Þetta er vandræðamál; upphæðin er allhá, en fjárhagur tæpur. Þó er það engum vafa bundið, að hjer er um þýðingarmikið mál að ræða. Sýnishorn af kolunum, sem hjer eru fyrir hendi, bera það með sjer, að þótt hjer sje ekki um bestu kol að ræða, þá eru þau samt vel brúkleg. Annara er miklum erfiðleikum bundið að geta hagnýtt sjer þessar kolanámur; lending er afarslæm þarna vestur við Breiðafjörð; væri því óumflýjanlegt að gjöra þar bryggju og jafnvel höfn, en það hefði gífurlegan kostnað í för með sjer. Þó að jeg sje málinu hlyntur, get jeg samt ekki greitt þessari brtt. atkvæði mitt, vegna þess, að málið er illa undir búið, svo ómögulegt er að giska á, hver kostnaðurinn yrði. Jeg tek undir með háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), þar sem hann hefir komið fram með brtt. viðvíkjandi 3000 kr. styrk til Einars Hjaltested og vill færa hann niður í 1000 kr. Við 2. umræðu fjárlaganna var hjer haldin mjög gyllandi ræða fyrir styrk til þessa manns. Jeg hefi síðan grenslast eftir ástæðum hans, og eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, fylgi jeg að sjálfsögðu lækkuninni, frá háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), þó jeg vildi helst, að styrkurinn væri alveg feldur, því að þótt þörf geti verið á að stykja listamenn til náms, má þó ofmikið af öllu gjöra og misjafnar ástæður manna. Jeg ætla að efna loforð mitt, um að þreyta ekki um of háttv. deild með langri ræðu, en mun sýna afstöðu mína til annara brtt. með atkvæði mínu, er þar að kemur.



Jeg skal ekki vera margorður. En jeg á tvær breytingartillögur sjálfur og auk þess eina með öðrum, er jeg vildi fara um örfáum orðum. Við 2. umræðu fjárlaganna var samþykt 18000 króna tillag til Fiskifjelags Íslands. Jeg gat, eftir atvikum, verið alveg sammála gjörðum fjárlaganefndarinnar um það, að lækka þetta tillag úr 20,000 kr. niður í 18000 kr., eftir því sem nefndin rökstuddi það. En síðan hafa komið fram tilmæli um það, að styrkja kenslu í sjómannafræði á Vesturlandi. Er gjört ráð fyrir, að sá skóli yrði á Ísafirði, fyrir menn, er ætla að takast á hendur skipstjórastöðu á smærri skipum, Í Ed. hefir fjárlaganefnd samþykt, að Fiskifjelagið sjái um þennan skóla og kostnað þann, er af honum leiðir, og leggur nefndin til, að fjelaginu verði veittar 19000 kr. með því skilyrði, að það annist þessa kenslu. En mjér virðist að þá sje tillagið helst til lágt. Vil jeg því fá tillagið til fjelagsins hækkað upp í 20,000 kr., eins og Fiskifjelagið fór fram á. Jeg hefi átt tal um þetta við háttv. fjárlaganefnd, og virtist mjer hún þessu hlynt, og vona jeg því að hún og háttv. deild sjái sjer fært, að greiða atkvæði með breytingartill. þeirri, sem jeg hefi komið fram með viðvíkjandi þessari hækkun. Önnur breytingartillagan, sem jeg á, er á þgskj. 549, sem er annars eðlis og óskyld. Hún er um styrk til Hólmfríðar Árnadóttur, til þess að halda uppi kvöldskóla í Reykjavík. Hún hefir verið kennari á Ísafirði og víðar og reynst alstaðar góður kennari. Jeg þekki ekki efnahag hennar, en jeg veit að hún hefir verið í Englandi og kynt sjer kensluaðferðir og skólafyrirkomulag. Hins vegar er mjer það kunnugt, að hún er vel að sjer í enskri tungu, og fleirum þeim námsgreinum, er hún hefir kent hjer í Reykjavík. Hún hefir undanfarin ár haft kvöldskóla hjer í Reykjavík, og hefir sá skóli reynst vel. Slíkir skólar eru alveg bráðnauðsynlegir, því að þá getur sótt kvenfólk, sem annars vinnur allan daginn, en hefir kvöldstundunum yfir að ráða. Getur þeim tíma naumast verið betur varið til annars. Hún hefir sótt um 1000 króna styrk í þessu skyni. Meiri hl. fjárlaganefndar sá sjer ekki fært að taka þetta til greina. En af því að jeg er sannfærður um, að mikil þörf er á þessu, hefi jeg komið fram með breytingartillögu þá, er jeg hefi nefnt, og vonast jeg til þess, að háttv. deild samþykki þessa fjárveitingu, því að hún mun óefað að miklu gagni koma. Þá er þriðja breytingartillagan, er jeg á með öðrum manni, á þgskj. 607. Eitt af því, sem einna mestan þátt getur átt í því að draga úr slysum, er sundkensla. En sá maður, er mest hefir gjört í þessu efni, er Páll Erlingsson. Í seinni tíð hefir hann fengið Erling son sinn, er aflað hefir sjer frægðar fyrir sund erlendis, sjer til aðstoðar. Nú er Páll sjálfur orðinn gamall og farinn, og því eigi hægt að búast við því, að hann geti stundað sundkenslu af annari eins elju og meðan hann var upp á sitt hið besta. En til þess að hann geti tekið Erling sjer til aðstoðar, svo að honum sjálfum geti liðið betur og hefði minna að gjöra, höfum við farið fram á í brtt. þessari, að 1200 kr. styrk þeim, sem næsta fjárhagstímabil á að veita Reykjavíkurbæ til sundkenslu, verði breytt í 300 kr. eins og verið hefir, en 1200 kr. styrkur til að halda uppi sundkenslu verði veittur Páli. Jeg hefi átt tal við Pál um það, hvort hann sæi sjer ekki fært að leiðbeina mönnum úti um land í björgunartilraunum. Mörg slys úti um land eru því einu að kenna, að þó að menn geti fleytt sjer á sundi, þá eru þeir ófærir til að bjarga öðrum. Það kemur t. d. ekki ósjaldan fyrir, að menn, sem detta úti úr bát eða af bryggju, drukna beinlínis af því, að enginn viðstaddra kann björgunarsund. Páil kvaðst vera fús til að gjöra það, sem hann gæti í þessu, en meðan tekjur sínar væru ekki meiri, sæi hann sjer það ekki fært. Þar sem hjer er um mikið nauðsynjamál að ræða og útgjöld landssjóðs hækka að eins um 300 kr., þótt breytingartillagan verði samþykt, vonast jeg til svo góðs af háttv. deild, að menn greiði henni atkvæði sitt, ekki síst þar sem Páll er alls góðs af okkur maklegur. Þá kem jeg að brtt. annarra þingmanna. Um þær skal jeg vera fáorður. Við 2. umr. fjárlaganna greiddi jeg atkvæði á móti fjárveitingu til að ryðja vör við Ingólfshöfða. Nú hefir komið fram brtt. um þetta frá háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) á þgskj. 606, að þetta verði því að eins gjört, ef landsverkfræðingur sjái, að það komi að notum. Jeg tók það fram við 2. umræðu, að það eitt mælti á móti þessu, að hafnarfróður maður hefði ekki athugað, hvort fyrirtækið væri framkvæmanlegt, og því væri ekki hægt að segja annað en að þetta fje væri veitt í blindni. En það var ekki af því, að jeg væri því mótfallinn, að þetta væri gjört, ef vissa væri fyrir því, að það kæmi að notum. Ef athugasemd háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) verður samþykt, greiði jeg þessari fjárveitingu atkvæði mitt, og tel það í samræmi við fyrri afstöðu mína til þessa máls.



Jeg á fáeinar brtt., er jeg vil minnast á. Það er þá fyrst brtt. á þgskj 531, þar sem farið er fram á, að veitt sje síðara árið á næsta fjárhagstímabili 3900 kr. til brúargjörðar á Bleikdalsá í Kjósarsýslu. Jeg hefi flutt þetta mál þing eftir þing. Fyrst flutti jeg það 1909, og var þá lögð fram áætlun um kostnaðinn, er fyrirtækið hefði í för með sjer, gjörð af landsverkfræðingi.  (Matthías Ólafsson : Þetta hefir verið samþykt á öllum þingum síðan)  . Ekki öllum, en gildar ástæður hafa verið færðar fyrir þessu máli. Eins og kunnugt er, er á þessi á póstleið eða þjóðbraut, en beiðnin um fjárveitingu til þessarar brúargjörðar hefir sjerstaklega komið fram vegna þess, að áin er á læknisleið. Við 2. umr. fjárlaganna lýsti jeg þeim örðugleikum, sem Kjósarhreppsbúar hefðu við að stríða, er þeir leituðu læknis, en þá var feldur hjer í háttv. deild lítilfjörlegur styrkur til þess að gjöra mönnum það ljettara. Á sumardegi er áin lítil, en á haustin bólgnar hún upp, og er hlákur gjörir, er hún tæplega reið, jafnvel stundum ófær með öllu. Landsverkfræðingur hefir lagt til í , athugasemdum við tillögur um fjárveitingar til vegabóta árin 1916–17, sjá A. bls. 80, að brúargjörð á Bleikdalsá yrði látin ganga á undan flestum öðrum. Þess vegna er það ekki ósanngjarnt, að fara fram á, að brúin verði nú gjörð síðara árið, því vitanlega ætlast landsverkfræðingur til, að þetta verði gjört á næsta fjárhagstímabili. Þetta virðist því síður vera ósanngjarnt, þar sem styrkurinn, til að gjöra mönnum ekki eins erfitt að vitja læknis í Kjósarhreppi, var feldur, og því fremur virðist vera ástæða til þessa fyrir þingið, þar sem þessi sýsla fjekk ekkert fjárframlag í síðustu fjárlögum og á enga fjárframlagsvon í núverandi fjárlögum, nema ef það kynni að verða þessi fjárhæð. Borið saman við aðrar sýslur er ólíku saman að jafna. Jeg vonast því til, þar sem svo margt mælir með þessu, að það verði samþykt. Á þgskj. 623 á jeg aðra brtt. við tillögur strandferðanefndarinnar, er skoða má sem viðaukatillögu. Hún er um það, að þeir strandferðabátar, sem hafa fasta ferðaáætlun, sjeu skyldir að láta Stjórnarráðið vita, hvar þeir hafi verið staddir á hverjum tíma í lok hvers mánaðar, meðan þeir ganga eftir ferðaáætlun. Þetta gjöri jeg vegna þess, að það hefir reynst þannig, að þeir hafa oft og einatt ekki haldið áætlun, en það reynst mönnum afar bagalegt. Hefir það ekki lítinn kostnaðarauka í för með sjer, er menn verða að bíða tímum og dögum saman. Við það eyða menn peningum beinlínis og óbeinlínis, og verður ekkert úr þeim tíma, sem beðið er. Ef strandferðaskipunum er gjört að skyldu að láta stjórnarráðinu í tje skýrslu um það, hvar þau eru stödd á hverri stundu og degi, hefir stjórnarráðið sannanir í höndunum, ef kæra kemur á höndur skipunum, og getur því fremur skorið úr því máli. Væri þessu þannig háttað, yrði líka síður hætt við þessu, og skipin gættu sín betur en annars að halda áætlun. Jeg er því sannfærður um, að það væri til bóta að samþykkja þessa tillögu. Sama tillaga hefir komið fram á þgskj. 590 við fjárlögin, en jeg tek hana aftur nú. Þá kem jeg að brtt., sem jeg á á þgskj. 539. Meiri hluti háttv. fjárlaganefndar vildi láta stjórnina útbýta styrknum til skálda og listamanna. En þó hefir hún í nefndarálitinu tiltekið þær upphæðir, er henni fundust hæfilegar, og ætlast til þess, að stjórnin fari eftir því. Nú er deildinni kunnug skoðun hæstv. ráðherra á þessu, að hann skoðar þessar upphæðir sem minsta styrk og bindur sig ekki við þær að öðru leyti. Þar sem þessu er þannig farið, að ráðherra telur sig óbundinn af tillögum nefndarinnar, þá finst mjer ekki ástæða til að taka styrkinn út úr fjárlögunum, og legg jeg því til að hann sje aftur tekinn upp í þau sem áður. Aðalástæðan fyrir því, að þetta var tekið út úr fjárlögunum, er víst það, að mönnum hefir þótt leitt að tala um einstaka menn í umræðum á þingi. En þar sem menn eru nefndir á nafn við ýmsar aðrar fjárveitingar, þá er ekki ástæða til að taka hina undan, ekki síst þar sem þeir hafa haft styrkina lengi, og því ólíklegt, að mikið verði um þá deilt. En ástæðan fyrir því, að jeg vil að fjárveitingar þessar standi í fjárlögunum, er sú, að þessir menn þurfa að vita á hvað mikinn styrk þeir mega byggja, og það sem fyrst, jafnvel áður en þingi er slitið. Ekki síst vegna þess, að margir þessara manna eru fátækir, og kemur því mjög bagalega, ef styrkurinn verður ekki eins hár og þeir bjuggust við. Jeg vil því vonast til að þessar fjárveitingar verði teknar aftur upp í fjárlögin. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að ágreiningur er um, hvort gjöra eigi upp á milli Guðmundar Guðmundssonar og Guðmundar Magnússonar. Það átti að lækka styrk Guðmundar Magnússonar, en jeg legg til, að styrkur Guðmundar Guðmundssonar verði hækkaður, svo báðir hafi jafnt. Tillögur mínar í þessu efni fara því fram á, að báðir hafi 1200 kr. á ári. - Guðmundur Guðmundsson sje hækkaður um 200 kr. - En fáist það ekki fram, þá kem jeg fram með varatillögu um, að báðir fái 1000 kr. á ári. Styrkur Guðmundar Magnússonar. sje lækkaður um 200 kr. Enda gjöri jeg ráð fyrir, að hann beri meira úr býtum fyrir rit sin, þar sem hann skrifar aðallega sögur, en hinn er lyriskt; skáld. Út af því því, sem háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) sagði um efnahag aðstandenda Einars Hjaltested, skal jeg geta þess, að hann hefir þar skakt fyrir sjer. Mjer er þar kunnugra um en öðrum, og jeg veit, að þeir geta ekki hjálpað honum um fje honum til styrktar áfram, svo að hann verður að hætta söngnámi, ef þingið tekur ekki beiðni hans til greina.

Skúli Thoroddson : Jeg er hjer riðinn við brtt. á 3 þingskjölum, og skal því leyfa mjer, að gjöra grein fyrir þeim í fám orðum. Fyrsta brtt. er á þgskj 609, þar sem farið er fram á það, að í stað þess, er strandferðanefndin hefir að eina ætlað 5 þús. kr. ári til gufubátsferða um Ísafjarðardjúp, þá verði sá liður nú hækkaður upp í 6500 kr. Jeg skal geta þess, í sambandi við nefnda brtt. mína, að í núgildandi fjárlögum er liður þessi talsvert hærri, enda jafnframt ætlast þá og til þess, að báturinn fari nokkrar ferðir til Húnaflóa. Á hinn bóginn hefir niðurstaðan þó nú orðið sú, að það sje ekki heppilegt að halda sama fyrirkomulaginu framvegis, heldur sje báturinn að eins ætlaður Ísafjarðardjúpi, ásamt öðrum pörtum N.-Ísafjarðarsýslu, ef eigi og V.-Ísafjarðarsýslu, en fari þá alls eigi til Húnaflóa. En þó að þessi takmörkun hafi nú verið ráðin, þá hefir sýslunefndin í Norður-Ísafjarðarsýslu þó engu að síður litið svo á, sem til bátaferða þessara þurfi þó talsvert meiri styrk en samgöngumálaráðunauturinn, og nefndirnar, sem um málið hafa fjallað, hafa gjört ráð fyrir, eins og skjal, sem legið hefir í lesstofu Alþingis í sumar, ber með sjer. Í von um, að málið fái þá betri byr, hefi jeg þó ekki farið fram á jafn háa upphæð, sem sýslunefnd Norður-Ísfirðinga telur æskilegast, að fengist, en látið nægja, að fara að eins fram fram á 6500 kr. og til vara 5500 (ekki 5590, eins og í þgskj. stendur; það er prentvilla), og er vara krafan þá alveg samhljóða því, er samgöngumálaráðunauturinn hefir talið þurfa, og hvað sem öðru líður, þá vona jeg að menn fylgi þó tillögu hans og samþykki því að minsta kosti varatillögu mína. Önnur brtt. er á þgskj. 581, og fer í þá átt, að Einari Þorkelssyni, skrifstofustjóra Alþingis, sjeu veittar 800 kr., til þess að semja sögu landafjórðunga og hjeraða á Íslandi. Að því er tillögu þessa snertir, skal jeg og geta þess, að hún er fram komin af því, að fjárlaganefnd barst skrifleg beiðni hans í greinda átt, og getur hann þess þar, að hann hafi þegar safnað talsverðu til þessa verks, og undirbúið það. Það er og kunnugt, að maðurinn er mjög góðum hæfileikum gæddur, enda myndi hann eigi hvað eftir annað hafa verið kjörinn skrifstofustjóri þingsins, ef svo væri eigi. Sýnir skráin, sem hann hefi samið, og fylgir þingtíðindunum síðustu (um þingmanna. og forsetatal) mjög ljóslega elju hans, og áhuga, og að vel er honum því treystandi, til að leysa verkið vel af hendi. Í sambandi hjer við, skal jeg og geta þess, að jeg hefi alt af litið svo á, sem það sje mjög mikils vert, að rituð sje ekki að eins saga landsins í heild sinni, heldur og saga landsfjórðunganna og einstakra hjeraða (eða sýslna), og jafnvel einstakra sveita, og sje því rjett, að hvetja alþýðamenn eigi síður, en aðra, til þess að safna til slíks, og semja slík rit. Hvílíkur unaður það væri, að hver sveit á landinu ætti sem greinilegasta sögu sína, vel sagða, þarf jeg eigi að lýsa, nje heldur hve gagnlegt það væri, að vita glögt, hvað gjörst hefði á liðnum árum, um tíðarfar, skepnuhöld, jarðabyltingar, fædda menn og dána, giptingar, fundahöld, ritstörf o. s. frv., o. s. frv. Vetur, eftir vetur, og öld, eftir öld, væri sveitarsagan síðan lesin á kvöldvökunum, og löngu dáinna, sem þar er getið, væri þá hlýlega minst, kynslóð eftir kynslóð, - væru sendir æ nýir, og nýir, kærleiks-straumar, til góðs fyrir alla. Ekki væri þá og sá vinnumaðurinn, eða vinnukonan, nje unglingurinn, eða gamalmennið, er eigi vissi sig sögu skapandi, ef eigi þenna daginn, þá hinn, vissi sig og eftirtíðina gleðjandi, í sí og æ vaxandi mæli. Kappið, sem öllum skapaðist þá og þannig, löngunin til þess, að vera þá og, eigi öðrum síður, fyrr eða síðar, að einhverju góðu getið - yrði þá og sveitinni, og hverjum einstakling hennar, til ómetanlegs góðs, auk þess er hver sveitin vildi þá og eiga annari fegurri sögu. Íslendingar hafa og löngum haft það orð á sjer, að þeir sjeu söguþjóð, og því hygg jeg, að ýmsir geti og orðið mjer samdóma um það, að hjer sje um spor í rjetta átt að ræða. En af því að jeg veit, að menn horfa í skildinginn, þá hefi jeg til vara lagt það til, að veittar verði þó 600 kr. á ári. Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta, en vona, að tillögur mínar fái góðan byr hjer í deildinni, þótt meiri hluti fjárlaganefndar hafi ekki sjeð sjer fært, að veita málinu fylgi sitt, líklega af sparnaðarástæðum. Háttv. deildarmenn munu og án efa sjá, að jafn lítill styrkur, sem hjer um ræðir, gjörir landinu hvorki til eða frá. Hinn sanni, rjetti stórhugur á og einatt, að lýsa sjer í því, að láta eigi bugast af örðugleikunum, en halda sínu stryki, og færast þá æ því meira í aukana, sem meira að kreppir. - Hitt er lítilmenskan, að gjöra sig þá einatt þegar að vesæling, er á móti blæs, og vona jeg, að háttv. deildarmenn láti hvorki þm. Suður-Þingeyinga, nje aðra, innræta sjer þann hugsunarhátt, þótt eigi verði því neitað, að um of hafi að vísu viljað á honum brydda, á þinginu, sem nú stendur yfir. Þá vil jeg minnast á br.tillögu, á þgskj. 598, frá háttv. þm. Dal. (B. J.), um styrk til cand. mag. Jakobs Jóhannessonar, til að rita íslenska setningarskipunarfræði, og vildi jeg mæla sem best með henni. Jeg þekki pilt þenna nokkuð, og veit, að hann er gáfu- og hæfileikamaður, og efa alls eigi, að hann sje mjög vel fallinn til þess, að leysa verk þetta vel af hendi, en nauðsynin á því, að það verði sem fyrst unnið, og vel af hendi leyst, dylst að líkindum engum. Þá er jeg loks við riðinn eina brtt., ásamt háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), og hefir hann nú þegar mælt svo vel með henni, að jeg þarf þar að vísu engu við að bæta. Breytingartillagan lýtur að skáldunum og listamönnunum. Jeg felli mig alls ekki við það, að úthlutun styrksins til þeirra sje eingöngu á valdi ráðherra. Í tíð landshöfðingjadæmisins, var svo hagað, að landshöfðingi hafði einatt nokkra upphæð til umráða, er verja skyldi til eflingar vísinda og bókmenta m. m., en landshöfðingi þótti þá eigi ætíð verja fjenu svo vel, sem skyldi, og því var það ráðs tekið, að þingið skyldi útbýta styrknum. Á hinn bóginn hefir þó bólað að mun á því, á nokkrum undanförnum þingum, að sumir hafa viljað láta þessa úthlutun hverfa undir stjórnina aftur, en jeg hefi þá einatt verið því mjög mótfallinn, og er það enn. Í sambandi hjer við skal jeg og geta þess, að það er algjör misskilningur, að það hafi nokkuð að þýða, þótt fjárlaganefndin telji upp í nefndarálitinu, hverja hún telur styrksins maklegasta, með því að stjórnin er ekki bundin við það, - fjárlaganefnd í Nd. ekki það fjárveitingarvald, sem öllum sje skylt að beygja sig fyrir. Gjörum og ráð fyrir, að nefndin í Ed. nefni í nefndaráliti sínu aðra menn, en nefndin í Nd. benti á, og hvað á þá stjórnin að gjöra? Og sama er að vísu, þótt eigi sje annað en það, að þingmenn, sem utan nefndarinnar eru, telji aðra, í ræðum sínum, maklegri, en þá, sem nefndarálitið bendir á. Hins þarf og ekki að geta, hve ilt það væri, ef skáld, og aðrir listamenn, yrðu að eiga alt undir náð stjórnarinnar, og gætu þannig orðið henni háðir. Það gæti haft alt annað, en holl áhrif, eina og jeg benti á við aðra umræðu fjárlaganna, og vil jeg því mæla sem best með marg-nefndri tillögu okkar.



Jeg á hjer eina breytingartillögu á, þgskj. 585, en aðrar tvær ásamt með háttv. þm. Dal. (B. J ) á þgskj. 618 og 591. Um brtt. á þgskj. 585 skal jeg fyrst geta þess, að eins og kunnugt er, hafði hæstv. stjórn lagt það til í fjárlagafrv. sínu, að veittar yrðu 8000 kr. hvort árið til Stykkishólmsvegar, en háttvirt fjárlaganefnd kom með þá breytingartillögu, að fella niður þenna styrk síðara árið, og náði hún fram að ganga hjer við 2. umræðu. enda þótt fjárlaganefndin legði enga sjerstaka áherslu á þetta. Nú legg jeg það til í brtt. minni, að síðara árið verði þó veittar 6000 kr. til áframhalds vegarins, og vona að hv. deild taki þessu vel. Ástæðurnar til þessa eru þær, að fyrst og fremst hefir stjórnin og verkfræðingurinn mælt í fremstu röð með þessum vegi, og hefir landaverkfræðingurinn leitt rök að því, að hann eigi að ganga fyrir öllum öðrum þjóðvegum, eins og jeg gat um við 2. umr. Enda tekur nú við sá kaflinn sem verstur er yfirferðar, og vantar ekki nema herslumuninn, eins og landsverkfræðingurinn hefir lýst ítarlega í ástæðum fyrir fjárlagafrumv. Og í öðru lagi vil jeg benda á það, að til þess að framkvæma þetta verk, þarf ekki að kaupa nein útlend efni, sem nú eru margfalt dýrari en venjulega. Þess vegna eiga nú vegagjörðir síst að falla niður af öllum verklegum framkvæmdum, þar sem við eigum líka menn til slíkra verka, sem eru dýrir landinu hvort sem er. Jeg vil líka benda á það, að í þessu kjördæmi er engin flutningabraut og enginn annar þjóðvegur, sem landið styrkir, og jeg hefi sjeð það, bæði við 2. umræðu og nú, að fram hafa komið ekki svo fáar tillögur um brýr, sem þó er lakara að koma upp nú í dýrtíðinni, þar sem til þeirra þarf mikið af útlendu efni. Jeg segi ekki þetta af því, að jeg hafi á móti fjárveitingum til þeirra í sjálfu sjer, heldur af því, að mjer finst þó að vegirnir ættu að standa betur að vígi nú. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vona að þessi hóflega tillega, sem færð hefir verið niður um 2 þús. kr., finni náð fyrir augum háttv. deildar. Þá skal jeg minnast á tillöguna, sem við háttv. þingm. Dal. (B. J.) eigum á þgskj. 618, um hækkun á styrk til flóabáts á Breiðafirði, og heyrði jeg að hv. formaður fjárlaganefndar (S. B.) mintist á það mál nokkrum orðum. Jeg skal fyrst geta þess, að þetta hefir verið vandræðamál fyrir Breiðfirðinga um mörg undanfarin ár. Það hefir eigi tekist enn, að útvega almennilegan bát til þessara ferða, heldur hafa menn orðið að bjargast við óhentugan bát, sem ein útlend verslun hefir átt. Þetta hefir leitt til einveldis um áætlanir og fargjöld, og hefir það fyrirkomulag orðið dýrt, og þó langt frá því að vera fullnægjandi. Því var það, að sýslunefndirnar í Dala- og Snæfellanessýslum tóku sig saman, og nefnd manna var skipuð í fyrra, til þess að undirbúa innlent hlutafjelag, til að láta byggja og gjöra út bát, sem tæki að sjer þessar ferðir framvegis. Háttv. formaður fjárlaganefndar (S. B.) gat þess, að beiðni um styrk hefði legið fyrir fjárlaganefnd, en til allrar ólukku fylgdu þar með þær upplýsingar, sem ekki eiga lengur við, eins og málið horfir nú við. Báturinn á sem sje að verða 50 smál. að stærð og hafa 70 hesta afl og meira lestarrúm og þægindi öll en sá, er áður var, og það er ætlast til, að hann taki að sjer alla viðkomustaði kring um Breiðafjörð, frá Hellissandi og inn úr, kring um Hvammafjörð o. s. frv. Enn fremur er ætlast til, að hann fari stundum vestur í Barðastrandarsýslu og hingað til Reykjavíkur, og getur hann þá flutt útlendu vöruna beint vestur, sem er alveg nauðsynlegt. Og á sama hátt á hann að koma innlendu vörunum frá þeim auðugu hjeruðum, sem hjer er um að ræða, til Stykkishólms, og er því auðsjeð að þessi bátur; sem á að hafa svo mikla yfirferð, muni verða að margvíslegu gagni. Nú kann einhver að segja, að þegar litið sje á strandferðaáætlunina, sem sje sú sama og í fyrra, þá sje óþarfi að styrkurinn sje svo hár, sem við viljum leggja til. En það er athugandi, að strandferðirnar geta alls ekki fullnægt viðskiftaþörfinni, og allra síst gætu strandbátarnir komið á alla þá staði, er flóabáturinn myndi og þyrfti að koma á. Sje eitthvað óljóst í því, er jeg hefi tekið fram, þá mun háttv. þm. Dal. (B. J.) skýra það, þá er hann tekur til máls. Í sambandi við breytingartillöguna á þgskj. 591, þar sem við, hv. meðflutningamaður minn og jeg, förum fram á að landasjóður veiti 10000 kr. lán til bátskaupanna, eða rjettara sagt ábyrgð fyrir 10000 króna láni, þá skal jeg taka það fram, að tilætlunin er auðvitað sú, að sú ábyrgð sje veitt gegn þeirri tryggingu, er stjórnin tekur gilda. En að hinu leytinu þá ætlar hlutafjelagið að ná í það, sem á vantar með hlutafjársöfnun og viðbótarláni á einn eða annan hátt, og hlutaðeigandi sýslur hafa þegar samþykt þátttöku í þessu fyrirtæki og leggja fram 3000 kr. hvor, eða 6000 kr. alls. Hlutafjársöfnun byrjaði seint í vetur og hefir haldið áfram í vor, og ber ekki á öðru en að hún gangi ágætlega, enda er áhugi manna mikill á málinu og allir hlutaðeigendur vænta þess, að þinginu muni sýnast rjett, að rjetta nú fram höndina, til þess að styrkja þetta innlenda hlutafjelag og sýna þar með, að það vilji ekki draga kjark úr mönnum til nytsamlegra framkvæmda. Út í allar þær brtt., er nú liggja fyrir, dettur mjer ekki í hug að fara; það væri einungis til þess að tefja tímann. En jeg vil geta þess, að jeg er í mjög mörgum atriðum samþykkur fjárlaganefndinni um tillögur hennar. Jeg er og samþykkur því, að nema í burtu ýmsa þá styrki, er nefndin leggur til að afnumdir sjeu sökum þessara erfiðu tíma, sem nú eru. Jeg mun ekki fjölyrða um hinar sjerstöku ástæður til þess, en mun með atkvæði mínu sýna, að mjer er full alvara með þetta.



Jeg ætla að leyfa mjer að minnast á nokkrar af brtt. þeim, er fyrir liggja frá ýmsum þm. Á þgskj. 597 hefir komið fram tillaga um, að bætt skuli inn í 11. grein 5000 kr. hvort árið til lögreglueftirlits bannlaganna. Nefndin hefir ekki getað orðið sammála um þessa brtt., og leggur því ekkert til nje frá um samþykt á henni. Jeg fyrir mitt leyti er tillögunni ekki fylgjandi, þó auðvitað sje eftirlitið ekki nægilegt eins og það er ná. En jeg gjöri ráð fyrir því, að þetta yrði svo afarlítil bót á því, og gæti ekki orðið annað en byrjun til eftirlits, er myndi kosta tugi þúsunda fyrir landið og þó illa ná tilgangi sínum. Þetta stafar af því, að jeg álít lögin, ef ekki alveg óframkvæmanleg, þá að minsta kosti ofvaxin íslenskri lögreglu og okkur um megn. Þá er brtt. á þgskj. 584 við 13. gr. Það er athugasemd, sem háttv. Dal. (B. J.) vill að sje gjörð við vegi, alveg sams konar og athugasemdin við símana, að stjórninni sje heimilað að fresta framkvæmdum á vegalagningu, jafnvel algjörlega, ef hún álíti nauðsynlegt. Mjer þótti þessi tillaga frá háttv. þm. Dal. (B. J.) harla undarleg. En reynd ar veit jeg að þetta hefir komið í fleiri manna, jafnvel í fjárlaganefndinni, en meiri hluti hennar áleit, að varhuga. verðast af öllu væri að fresta vegagjörðum. Það er þess vegna, að mestur kostnaður við vegagjörð gengur til vinnulauna, en minst til efniskaupa, og að það gæti haft truflandi áhrif á atvinnuna landinu, að taka þannig vinnu af mönnum í eitt eða tvö ár, og taka svo þeim mun fleiri menn til vegavinnu síðar meir. Vegna þess arna hafði meiri hluti nefndarinnar á móti því, að nokkur frestur væri gefinn í þessu efni. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir bæði nú og áður flutt allmargar brtt., sem jafnan hafa miðað til hækkunar, svo að munað hefir allmiklu fje, og jeg gjöri ráð fyrir, ef allar brtt. hans hefðu verið samþyktar við 2. umræðu, að þá hefði ekki verið vanþörf á þessari athugasemd. Nú við þessa umræðu eru einnig komnar fram fjölmargar brtt. frá honum og öðrum. Mjer þykir það nú næsta undarleg fjármálapólitík, ef fresta á öllum vegagjörðum í landinu, vegna allra þeirra brtt., sem hann flytur eða leggur lið. Jeg skal minnast á það í þessu sambandi, að þá er kom til orða við aðra umræðu að fella burtu styrkinn til búnaðarfjelaganna, þá barðist háttv. þm. Dal. (B. J.) sem ákafast á móti því. Nú er það öllum kunnugt, að þessi styrkur er bútaður örsmátt niður, eins og grjónum sje kastað fyrir hænsni, svo að hann kemur að mjög litlu verulegu liði. Ætli bændum þætti nú búhnykkur að fresta bráðnauðsynlegum vegaframkvæmdum, til þess að geta fengið þessa hrognamola út um alt land? Jeg held ekki. Þá fer og háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) fram á endurgreiðslu á fje því, er Hvanneyrarhreppur lagði til Siglufjarðarsímans. Nefndin getur ekki felt sig við þessa eftirgjöf. Um þetta hefir mikið verið jagast áður, og ef það fengi nú framgang, þá er hætt við, að fleiri hreppar kæmu á eftir, er vildu fá til baka framlög sín.  (Stefán Stefánsson: Enginn með slíkri sanngirniskröfu)  . Háttv. þm. kveður engin önnur hjeruð hafa jafnmikla sanngirniskröfu. Mjer er það kunnugt og hefi orð símastjórans fyrir því, að ýmsar aðrar línur gefa hlutfallslega jafnmikið af sjer, og þó nokkur partur línunnar sje stofnlína, þá er víðar þannig ástatt, t. d. á línunni frá Húsavík að Breiðumýri. Jeg býst þó ekki við því, að Þingeyingar fari fram á endurgreiðslu, ef aðrir ganga ekki þar á undan. Þá fer háttv. þm. Dal. (B. J.) fram á persónulega launaviðbót til fornmenjavarðarins, 700 kr. hvert ár. Nefndin getur ekki fallist á þessa tillögu, og skal jeg ekki fjölyrða um ástæðurnar þrátt fyrir þau meðmæli, sem jeg býst við að háttv. flutningsmaður hennar komi með, og sem nefndinni líka eru kunnug. - Þá eru enn tvær brtt. frá háttv. þm. Dal. (B. J.). Önnur fer fram á, að feld sje niður upphæð sú, er veitt er til Bernarsambandsins í fjárlögunum. Jeg þekki að vísu ekki vel til þessa máls, en jeg hygg þó, að þessi styrkur sje veittur til þess að vernda rjett hjerlendra rithöfunda, svo að útlendir menn geti ekki þýtt rit þeirra á ýmsar tungur í heimildarleysi. Jeg býst því við, að ekki væri heppilegt að svifta rithöfunda hjer þeirri vernd, er styrkur þessi veitir. Hin tillaga háttv. þm. Dal. er sú, að feldur sje burtu styrkurinn til landmælinga hjer á landi, 5000 kr. hvort ár. Það er nú að vísu svo, að ef stríðið heldur áfram, þá er líklegt, að ekki þurfi að grípa til þessa fjár á meðan. En nefndin vili ekki fella þessa fjár veiting burtu, heldur að þessu þarfaverki sje haldið áfram af fullum krafti, svo fljótt sem auðið er, vegna þess, að hún álítur nauðsynlegt, að það komist í fulla framkvæmd hið allra fyrsta. Þá er að minnast á styrkinn til skálda og listamanna. Nefndin heldur fast við það, að hann sje veittur í einu lagi á þann hátt, sem stjórnin hefir áður lagt til. Hún álítur, að það sje ekki vert, að binda hendur stjórnarinnar alt of mikið. Að nefndin hefir áskilið, að nokkrir nafngreindir menn, sem hingað til hafa fengið styrk, haldi áfram að fá hann, kom ekki af því, að fjárlaganefndin vantreysti stjórninni, heldur er það gjört til þess, að þeir mætti eiga styrkinn vísan. Athugasemdin er því alls ekkert vantraust til stjórnarinnar, heldur að eins til tryggingar. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) taldi að það væri betra fyrir þá, sem styrks verða aðnjótandi, að vita fyrirfram hvers þeir megi vænta. Jeg veit ekki. hvað hann á við með þessu. Því jeg hygg, að styrkveitingar muni síst verða hverfulli, ef stjórnin ræður, en þingið. Það hefir oft reynst hverfult í þinginu, hverjir fengju styrkveitingar, og stundum tekið fyrir það alt í einu, sem lengi hafði staðið. Og eitt er að minsta kosti víst, að það er hægra fyrir stjórnina að veita styrk eftir verðleikum, heldur en þingið. Hjer á þingi koma menn sjer aldrei saman í smáatriðunum. Háttv. sami þingmaður var að gjöra samanburð á þeim skáldunum, Guðmundi Magnússyni og Guðmundi Guðmundssyni, og skal jeg ekki fara út í það mál. Jeg vil þó að eins benda á að skáldsagnagjörð er að minsta kosti ekki ljettari en ljóðagjörð. Ljóðagjörð hjá okkur hefir verið þannig, að skáldin hafa ort meira sjer til dægrastyttingar en af því, að lóðagjörðin gefi nokkuð af sjer, enda hefir það verið svo, að okkar bestu ljóðaskáld hafa haft eitthvað annað en ljóðagjörð að aðalstarfi. Um skáldsagnagjörðina er það að segja, að hún útheimtir mikinn tíma og mikinn lestur. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) vill láta stjórnina veita styrkinn með ráði 3 manna nefndar, og sje einn kosinn af Háskólanum, annar af Bókmentafjelaginu og þriðji af Stúdentafjelaginu í Reykjavík. Fjárlaganefndin hefir ekki tekið neina afstöðu til þessarar tillögu. Þá eru hjer 2 tillögur, önnur um að veita Brynjólfi Þórðarsyni 1000 krána styrk fyrra árið, til að stunda málaralist, og hin um veita Theodór Árnasyni 1000 kr. styrk hvort árið, til að fullkomna sig í fiðluspili. Þeir af nefndarmönnum, sem vilja að styrkurinn til skálda og listamanna sje veittur í einu lagi, geta ekki verið með þessum tillögum. Þá er brtt. frá háttv, þm. Dal. (B. J.) um að veita Jakobi Jóhannessyni 600 kr. hvort árið til að safna til og semja íslenska setningafræði. Nefndin hafði áður haft til meðferðar erindi frá þessum manni um þetta efni og ekki viljað fallast á það. Þá er ný till. frá háttv. þm. N. Ísf. (Sk. Th.), um að veita Einari skrifstofustjóra. Þorkelssyni 800 kr. styrk hvort árið, til að semja sögu landsfjórðunga og hjeraða á Íslandi, til vara 600 kr. hvort árið. Það er fráleitt, að nefndin hafi nokkuð á móti þessum manni. Hún vildi víst fremur unna honum styrks en mörgum öðrum. Hún þekkir dugnað hans og elju. En þar sem í fjárlögunum eru ekki svo litlar fjárveitingar, sem lúta að söguritum og rannsókn, þá hefir nefndin ekki getað fallist á þessa fjárveitingu þar til viðbótar. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir komið fram með till. um að fella burtu. fjárveitinguna til Miklavatnsáveitunnar í 16. gr. Nefndin var dálítið hikandi við, að þetta fje gæti komið að tilætluðum notum, eins og bent er til í nefndarálitinu, Nefndin getur þó ekki verið með því, að fella fjárveitinguna burtu, en hún hefir á sínum tíma lagt til að bæta þeirri athugasemd aftan við liðinn, að verkið verði því að eins framkvæmt, að landsverkfræðingur áliti að það komi að tilætluðum notum. Þá er tillaga frá háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) um að hækka styrkinn til Fiskifjelags Íslands upp í 20 þús. kr., gegn því, að fjelagið haldi uppi kenslu á Ísafirði handa skipstjóraefnum á smáskipum. Það er ekki hægt að segja annað en að fjárlaganefndin hafi verið rífleg við Fiskifjelagið, ekki lengra en það er á veg komið, og ekki betri en samheldnin er meðal sjómannastjettarinnar, til að efla fjelagið. Lakari voru undirtektir Alþingis við Búnaðarfjelagið þegar það var í uppvexti, og var það þó lengra á veg komið en Fiskifjelagið nú. Jeg ræð til að láta við svo búið standa. Fiskifjelagið á vöxt í vændum og styrkurinn til þess verður hækkaður á næstu árum, en að þessu sinni má við svo búið standa. Formaður fjárlaganefndarinnar (S. B.) hefir flutt tillögu um að veita 15 þús. kr. fyrra árið og 10 þús. kr. síðara árið, til kolanámurannsókna á Vestfjörðum. Nefndin hafði þetta mál til yfirvegunar, en hún gat ekki sjeð, að tök væru á því að veita fje til þess að sinni. Það skal fúslega játað, að hjer er um þarfamál að ræða, og að nauðsynlegt er, að komast að raun um sem fyrst, hvað hægt er að hafa upp úr kolanámum hjer á landi. En nefndinni þótti ekki heppilegt að leggja til svo mikið fje nú þegar, sem þurfa mundi til rækilegrar rannsóknar. Þingið þyrfti fyrst að fá að vita, hve mikið slík rannsókn kostaði, svo að hún yrði ekki neitt kák. Þá flytur háttv. 2, þm. Eyf. (St. St.) brtt. við 18. gr., um að veita Benedikt Þorkelssyni barnakennara 100 kr. styrk á ári. Nefndin hefir ekki getað fallist á hana, og er varla tilefni til að orðlengja um það mál. Jeg get ekki verið með því, að fjölga þeim stjettum, sem settar eru í fjárlögin. Flutningsmaður kom með þessi venjulegu meðmæli, að hjer ætti góður maður í hlut, kominn á efri ár, fjelaus, og þætti sárt að leita til sveitar. Þetta er það sama og segja má um svo margan manninn. En mjer er spurn. Er það ekki að leita til sveitar, að fá 100 kr. í 18. gr. fjárlaganna? Svo virðist mjer. Jeg segi fyrir mig, að heldur vildi jeg fara á minn hrepp, þar sem jeg hefi gjört eitthvert gagn, heldur en að lenda á landssjóði, sem ósjálfbjarga maður. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) flytur brtt. um, að stjórninni veitist heimild til að lána Hjálpræðishernum alt að 25 þús. kr. úr viðlagasjóði til að byggja gistihús í Reykjavík. Lánbeiðni þessi lá fyrir fjárlaganefndinni, og vildi hún ekki sinna henni að neinu. Henni er þetta þó ekki neitt kappsmál, enda þýðingarlítið að heimila þessi lán, þar sem fje er væntanlega ekki fyrir hendi. Þá er hjer heill hópur af brtt., sem jeg les ekki upp, enda veltur á minstu hvað nefndin leggur þar til málanna; um þær eru meira og minna skiftar skoðanir í nefndinni. Það er auðvitað, þegar þetta moð af brtill. er komið fram, að þá fer alt á ringulreið. Það er ekki hægt að búast við því, þegar öllu er ruglað, sem nefndin vill, að við í nefndinni verðum þá stöðugir í rásinni. Afstaða okkar breytist eftir því, hver niðurstaða verður um einstakar brtt. Þá vil jeg minnast á þær brtt., sem jeg tel mesta þýðingu hafa. Það eru brtt. strandferðanefndarinnar. Fjárlaganefndin hefir ekki tekið strandferðamálið fyrir til rækilegrar athugunar, af því að strandferðanefndin hafði það til meðferðar. Yfirleitt mun nefndin halda sjer að tillögum strandferðanefndar. Þær till. eru í sparnaðaráttina og tryggja yfirleitt landinu sæmilegar atrandferðir. Jeg ætla mjer ekki að fara inn á einstaka liði, en vil að eins skýra frá afstöðu minni til brtt. á þgskj. 618, um hækkun á styrk til Breiðafjarðarbátsins. Það er í ráði að kaupa bát til ferða á Breiðafirði, og þótti nefndinni það fallega hugsað og óskaði því máli framgangs. Fyrir strandferðanefndinni lá áætlun um verð og reksturskostnað bátsins, og fór hún eftir þeirri áætlun í tillögum sínum. Nú hefir komið í ljós á síðustu stundu, að í ráði er að stækka bátinn mikið, og því er farið fram á meiri styrk. Strandferðanefndin hefir ekki tekið afstöðu til stækkunarinnar og fjárlaganefndin ekki heldur. Ef stækka á bátinn, tel jeg það meira vafamál en áður, hvort fyrirtækið muni bera sig. Upprunalega var búist við því, að hlutafjeð yrði um 14 þús. kr. og báturinn 35 þús. krónur. En nú er áætlað, að kostnaðurinn verði 40 þúsund krónur eða meira, og tel jeg þá nauðsynlegt, að hlutafjeð sje aukið að sama skapi og báturinn stækkar. Það er sannreynt um þau fjelög, sem leitað hafa til landasjóðs, að þau hafa farið illa, af því að hlutafje þeirra hefir verið of lítið. Það þyrfti því að setja skilyrði um, að hlutafje þessa fjelaga væri hæfilega mikill partur af stofnfjenu. Á þgskj. 591 er komin fram tillaga um, að landsstjórninni veitist heimild til að taka á sig ábyrgð á alt að 10 þús. kr. láni til Flóabátsfjelags Breiðafjarðar, og var meiri hluti nefndarinnar fullkomlega hlyntur þeirri tillögu, en þegar það kom til athugunar, að hlutafje fjelagsins er ekki nema rúmlega 1/3 af bátsverðinu, þótti nefndinni viðurhluta mikið að fallast á tillöguna óbreytta, og hefir hún því komið fram með viðaukatillögu á þgskj. 634, svo hljóðandi: »Þó svo, að hlutafje fjelagsins nemi eigi minna en 45% af verði hins fyrirhugaða vjelbáts». Þetta skilyrði ætti að vera til tryggingar bæði fyrir fjelagsskapinn sjálfan og fyrir lánardrottin, hvort sem það er landssjóður eða annar. Væntanlega geta hjeruðin tekið hærri hluti í fjelaginu, svo að þetta skilyrði ætti ekki að vera því til fyrirstöðu, að lánið fengist. Jeg ætla nú ekki að tala meira um till. strandferðanefndarinnar, heldur víkja að till. hins svo kallaða minni hluta fjárlaganefndarinnar - »minni hluti« er eiginlega ekki rjettnefni, því að fjárlaganefndin hefir ekki og getur ekki klofnað. - Jeg á hjer við brtt. okkarháttv. 2. þm. Rang. (E. P.), um að lækka styrkinn til Eimskipafjelags Íslands úr 80 þús. kr. ofan í 60 þús. kr., þannig, að fyrra árið fái fjelagið 35 þús. kr., en síðara árið 25 þús. kr. Það er vitanlegt, að þegar þingið veitti 40000 kr. til stofnunar fjelagsins 1913, var ekki meiningin, að fjelagið ætti ekki að halda uppi ferðum milli landa nokkurn veginn stuðningslaust af landsfje, heldur var hjer aðallega stofnunarstyrkur til fjelagsins. Við, sem flytjum þessa brtt., lítum svo á, eina og hinir samnefndarmenn okkar, að ekki sje heppilegt að kippa styrknum af fjelaginu. En aftur á móti, að byrjunarstyrkur þessi eigi að fara smálækkandi. Háttv. þingm. V.-Sk. (S. E ) talaði um; að ekki mætti hlaupa undan bagga með fjelaginu. Þetta og sams konar tal um brtt. okkar slær alveg röngum blæ á hana. Við viljum ekki leggja neitt slíkt til, heldur einungis að styrkurinn lækki lítils háttar. En það er líka hægt að styrkja fjelagið með ýmsu móti, og fjelaginu er öflugur styrkur að því, að samningar eru komnir á milli landsstjórnarinnar annars vegar og fjelagsins hina vegar um strandferðirnar. Felaginu er það stór styrkur, geti það rekið strandferðirnar á kostnað landssjóðs. Því ætti þá að vera svo mikil stoð í því að hafa strandferðirnar, að í raun og vera ætti það að nægja. Það er ekki sagt, að fjárstyrkurinn þurfi að vera svo eða svo hár, til þess að koma fjelaginu að haldi, heldur fer það eftir því, hvað heimtað er á móti styrknum. Það er hægt fyrir þing og stjórn og landsmenn að heimta svo mikið af fjelaginu, að því væri betra að hafa engan styrk, og vera slíkum kvöðum óháðara. Jeg skal benda á það t. d., ef fjelagið, í stað þess að halda uppi fastbundnum ferðum milli Íslands og útlanda alt árið, samkvæmt núgildandi ferðaáætlunum þess, hefði tiltekið tímabil skip sín í frjálsum ferðum, þar sem flutningsgjöld væru hærri. Þetta þyrfti ekki mikið að baga oss, en gæti munað fjelagið meira en þessi lækkun á styrknum. Þá eru það þessar fjórar Hamborgarferðir, sem fjelagið hefir í áætlunum skipanna. Thorsfjelagið hafði á sínum tíma 10 þús. kr. á ári úr landssjóði til þessara 4 ferða, og þóttist ekki skaðlaust af því. Nú hefi jeg sannanir fyrir því, að þótt landssjóður hefði borgað flutning til Kaupmannahafnar eða Leith á öllum þeim Hamborgarvörum, sem komu til landsins í þessum fjórum ferðum, þá hefði það verið ljettara. Sjest þá glögt, hvaða fjárhagslegur skaði hefir orðið að slíkum ferðum. Hann sýnist mjer vert að spara Eimskipafjelaginu, og leggja því ekki fje til slíkra ferða á þessu ári. Jeg nenni ekki að orðlengja þetta frekar, þótt margt mætti segja og, ef til vill, margar upplýsingar væri hægt að gefa um ýms atriði, sem ekki er víst, að öllum háttv. þm. sjeu ljós.

Bjarni Jónsson : »Hægt í logni hreyfir sig sú hin kalda undiralda. Ver því ávalt var um þig«. Þessi orð skáldsins flugu mjer í hug, þegar jeg átti mjer einskis ills von og háttv. framsm. (P. J.) skall yfir mig sem stormbylur, með skammaryrðum. Jeg er þess ómáttugur að svara nú þegar sem skyldi ýmsum árásum hans, en mun reka í hann hnífilinn við og við á leiðinni í gegn um brtt. mínar. Jeg skal fyrst minnast á þessa nýju sparnaðarnefnd, samspyrðu fjárlaganefndar og strandferðanefndar. Þaðan var mikillar speki að vænta, enda hafa vonirnar ekki brugðist. Þetta spyrðuband heldur fram einni tegund sparnaðar, sem jeg verð að efast mikillega um, að holl sje. Það er sparnaðurinn í fjárveitingunni til innfjarðabáta. Jeg hygg, að rjettara hefði verið að spara á öðrum lið, styrkja þessa báta meira en strandferðirnar minna, því að þessi sparnaður nefndanna bitnar aðallega eða eingöngu á fátækri alþýðu, er býr afskekt og verður að borga hærra flutningsgjald. En sparnaðurinn á strandferðunum bitnar jafnt á öllum. Það er óþarfi að láta dýr skip vera að koma á þessa staði, sjaldnar en þörf er á, en oftar en svo, að það geti borgað sig: Þetta álít jeg illa til fundið; það væri öllum hlutaðeigendum betra að styrkja flóabátana. meir á þessum stöðvum. Nefndirnar hafa nú lagst báðar á eitt, að níðast á Breiðafirði. Jeg hafði raunar vænst þess, að nefndirnar vissu það, að það hagar öðruvísi til á þessum firði en öðrum. En það lítur ekki út fyrir, að þær hafi haft hugmynd um það. Jeg skal þá fræða nefndarmenn um það, að við það að fara inn á Hvammsfjörð og Gilsfjörð tefjast strandferðaskipin um 3–5 daga, en ferðirnar koma samt ekki að hálfu gagni. En jeg býst við því, að sæti nefndin í mörg ár á rökstólum - líklega þyrftu þau samt að vera nokkuð mörg, - þá mundi hún komast að þeirri niðurstöðu, að Breiðfirðingar eigi sama rjett til að fá styrk til aðdrátta og önnur hjeruð landsins. Strandferðanefndin mun segja, að áætlaðar sjeu 6 ferðir á Hvammsfjörð og 3 á Gilsfjörð. En það er ekki nema hálft gagn að sumum þessara ferða, Við skulum gefa eftir 4 ferðir á Hvamms. fjörð og 1 á Gilsfjörð, svo að þá upphæð mætti spara, er til þeirra færi, ef hækkað væri við Breiðafjarðarbátinn eins og því næmi. Vörurnar, sem fluttar eru til þessara hjeraða, nema árlega 200 þús. kr. Báturinn, sem til þessa hefir verið notaður um þessar slóðir, hefir reynst alt of lítill fyrir flutningaþörfina. Hann hefir verið styrktur með 9000 kr., og hefir þó aðallega ein verslun haft mest hlunnindi af honum. Nú á að breyta þessu fyrirkomulagi; Breiðfirðingar ætla að fá sjer bát sjálfir í líkingu við Faxaflóabátinn. Sá bátur er ætlast til að fari milli hafna sunnanvert við Jökul, á Breiðafirði og alt til Patreksfjarðar. Þetta er ekki lítil vegalengd. Það er ekki víst, að þessi bátur hafi alt af nægan farm, og verði styrkurinn ekki hækkaður, þá kemur það niður á fátækri alþýðu, sem verður að greiða hærri flutningagjöld, því að fyrirtækið má ekki farast fyrir. Jeg vona nú, að háttv. þm. hafi skilist þetta, og þeir greiði atkvæði með því, að styrkurinn verði hækkaður. Þá hefir nefndin tekið upp nýja siði í þessu máli. Hún vill veita sýslunum, sem bak við fyrirtækið standa, lán í þessu skyni en setur samt sem skilyrði fyrir lánveitingunni, að lagt verði fram hlutafje, sem nemi ákveðinni upphæð. Þetta hefir ekki verið gjört áður. Þetta á víst að vera gjört til þess að tryggja það, að landssjóður bíði ekki halla af lánveitingunni. En jeg get ekki sjeð, að það verði neitt tryggara heldur en þó ekkert hlutafje væri, þar sem tvö eða þrjú öflug sýslufjelög standa að baki fyrirtækinu. Líka virðist hlutafjeð vera sett of hátt; væri skaplegra að hafa það 40%, og mundu menn líklega ganga að því. Jeg er viss um það, að Breiðfirðingar kunna að meta það rjettilega, hve trúverðugir þeir eru álitnir. Jeg veit ekki betur, en að þetta sje eitthvert hið besta bygðarlag landsins og ætti því að ganga tregðulaust að fá styrk til svona fyrirtækis, sjerstaklega þar sem það er auðsætt, að við það getur Eimskipafjelagið sparað 3–4 ferðir á ári inn á Hvammsfjörð. Mjer þykir það ólíklegt, og trúi því ekki, að háttv. þm. láti kappgirni gegn mjer bitna á Breiðfirðingum. Jeg þarf svo ekki að fjölyrða meira um þetta, þar sem háttv. þm. Snæf. (S. (G.) hefir þegar talað um það. Jeg vona, að okkar tillaga verði samþykt, en ekki tillaga nefndarinnar, enda býst jeg við því, að hún haldi ekki eins fast við hana nú og áður. Þá skal jeg snúa mjer að öðrum brtt. Jeg hefi komið fram með brtt. um það, að styrkurinn til Miklavatnsmýraráveitunnar sje feldur burtu. Jeg lít svo á, að þetta fyrirtæki sje svo hæpið, að ekki sje út í það leggjandi að eyða meira fje til þess. Raunar bætir viðbót nefndarinnar nokkuð úr gjörir það að verkum, að fjeð verði ekki veitt, nema vissa sje fengin fyrir því, að það komi að notum. En jeg get sagt mjer það sjálfur, að á þann hátt kemur aldrei til fjárveitingarinnar, svo að jeg álít eins rjett að fella hana í burtu, til þess að hún standi ekki eins og þyrnir í augum sparnaðarmannanna á pappírnum. Þá er tillaga um það, að veita 5000 kr. styrk til Dana til þess að gjöra landmælingar hjer. Mjer er ekki kunnugt um, að við höfum nokkurn tíma beðið Dani um þetta. Jeg álít það nægilega tillátssemi af nokkur að leyfa þeim það, þótt við förum ekki að borga þeim drykkjupeninga að auki. Það álít jeg meiri hæversku en dæmi sje til. Jeg tel okkur gjörða óvirðingu með þessu, að önnur þjóð fari að gjöra slíkt óbeðið, og við að taka á móti því. Jeg vil því leggja það til, að þessi upphæð sje spöruð og liðurinn feldur. Þá er farið fram á það, að veittar sjeu 600 kr. til þess, að Ísland geti haldið áfram að vera í Bernarsambandinu. Jeg skal geta þess, að mjer hepnaðist að drepa þessa tillögu í fyrsta sinn, sem hún kom inn á þingið. En á næsta þingi var hún samþykt. Við sköðumst um mörg þúsund á því að vera í þessu sambandi, en græðum á hinn bóginn að engu leyti á því, því að það er okkur bæði til gagns og sóma, ef erlendir rithöfunnar vilja þýða ókeypis íslensk rit og gjöra þau þannig kunn í öðrum löndum. Og jeg veit, að vinir Íslendinga erlendis, leggja þetta venjulega á sig fyrir ekki neitt. Hvernig færi nú, ef þeir þurfa að borga fyrir þýðingarleyfið? Hvað margar bækur ætli yrðu þá þýddar? Mjer virðist þessi tillaga háttv. nefndar vera í ósamræmi við það, að hún vill borga manni fyrir það að þýða smáritgjörð á dönsku. Ef hún vildi vera sjálfri sjer samkvæm, þá ætti hún ekki að gjöra leik að því, að leggja stein í götu þeirra manna, er vilja koma íslenskum bókmentum á erlendar tungur. Með þessari tillögu sinni gefur nefndin sjálfri sjer mikið betur utan undir en jeg hefði nokkurn tíma getað gjört. Fyrir okkur, sem höfum verið að þýða útlendar bækur, gjörir það líklega hvorki til nje frá, hvort Íslendingar eru í Bernarsambandinu eða ekki. En það er önnur stofnun hjer, sem jeg veit að hv. framsögum. (P. J.) er vel við, sem bíður mikinn baga af því. Það er leikhúsið okkar. Það þarf á góðum leikritum að halda, og er ekki lítið í það varið, að geta gengið í heimsbókmentirnar og vinsað úr þeim eftir eigin geðþótta. En það er mjög hæpið, að leikhúsið fái hjer eftir að leika útlend leikrit endurgjaldslaust, því að menn geta ekki sett sig inn í það, hve fáment hjer er, og að leikhúsið geti ekki borgað fyrir þau leikrit, er það sýnir. En ef það á bæði að borga þýðendum og höfundum, þá verður það að leggja árar í bát, eða sýna eitthvert útþvætt ljettmeti, eins og »Æfintýri á gönguför« eða þess konar. Og þessi skaði er svo mikilfenglegur, að hann vinnur fullkomlega upp það smátjón, er einstaka höfundur kann að verða fyrir af því, að við erum ekki í Bernarsambandinu. Það mundi borga sig mikið betur fyrir landið, að bæta þessum fáu mönnum upp tjónið, en greiða ekkert til Bernarsambandsins og hefta með því bókmentastrauminn til landsins. Það getur verið, að einhver svari mjer og segi, að þetta sje hvöt fyrir íslenska höfunda til að herða sig og skrifa meira og betur. En jeg segi nei. Þetta verður til þess, að ýta undir það, að danskir eldhúsrómanar flytjist inn og verði seldir hjer í vættatali. En hafi háttv. þingmenn þau afskifti af þessu máli, sem þeir vilja; jeg þvæ mínar höndur. Jeg þarf ekki að knýja menn framar til sparnaðarins en þeir vilja sjálfir. En þar sem háttv. framsögum. (P. J.) leyfir sjer að segja, að jeg heimti meira með tillögum mínum en jeg vil spara, þá get jeg rekið það ofan í hann með tölunum sjálfum. Fjárbeiðslur, sem jeg hefi uppi nú, eru 700 kr. til fornmenjavarðar og 600 kr. til manns, til þess að semja setningafræði. Þetta nemur 1300 kr. á ári eða 2600 kr. um fjárhagstímabilið. En tillögur mínar til sparnaðar nema alls 24200 kr., eða nærfelt 10 sinnum meira en fjárbeiðnirnar. Þar með er þetta rekið ofan í háttv. framsögum. (P. J.) með órækum tölum, svo að honum tjóar ekki að kveinka sjer. Jeg er ekki að lasta fjárlaganefnd, þótt hún spari, en jafnan eru tvær hliðar á fjárhagnum, og á það er að líta, hvort meiri gróði sje að láta gjald af hendi eða láta það ógoldið. Sumt er sannarlega ekki gróði að spara. Og á þetta er að líta, en ekki töludálka fjárlaganna. En um styrjöldina og afleiðingar hennar fyrir fjárhag landsins er það að segja, að gagnalaust er að klípa 200–300 kr. af einstökum liðum, því að þetta nemur samtala ekki nema að eins 20–30 þús. kr., og hvað munar landsjóð um það? Nei, hitt er ráðið, að hafa tekjuáætlunina varlega, eins og vant er, og veita stjórninni heimild til þess að stöðva útgjöld, ef hún telur þess þörf, og þá upphæðir, sem um munar; símar og vitar eru ekki nægir. Sú athugasemd, sem sett hefir verið um þá, á alveg eina við um vegina, og til þess hefi jeg lagt. Upphæðin, sem þannig kynni að stöðvast, nemur 168 þús. kr. fyrir fjárhagstímabilið, og er það ekki alllítið í ofanálag við heimildina um síma og vita. Þessa aðferð tel jeg viturlega, og vona að menn hallist þar að. Jeg bið menn vel að gá að því, að ekki er til þess ætlast, að vegagjörðir sjeu stöðvaðar, heldur að eins að veita stjórninni heimild til þess í bili. Með þessu móti fæst nokkurt fje, að taka eitthvað, sem um munar, en ekki með því að spara einhverjar nurlupphæðir. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hefir mælt fram með brtt. á þgskj. 607, svo að jeg þarf ekki að leggja henni orð. Jeg tel það sjálfsagt, að sundkennararnir fái þetta fje og er það hið allra minsta, sem hægt er að bjóða þeim, tveim mönnum, enda þeim sett það skilyrði, að kenna björgunarsund kennaraefnum landsins, sem sjálfsagt verður gjört að skyldu að læra það, og má þá búast við, að þessi litla upphæð verði til að bjarga mörgum mannslífum. Þá sný jeg mjer að tillögu, sem jeg hefi flutt, um það, að veita Matthíasi Þórðarsyni þjóðmenjaverði 700 kr. viðbót við laun hans, sem eru 1800 kr. Þetta er í samræmi við það, að skjalavörðurinn er hækkaður upp í 3000 kr. Þessi maður hefir mikið að gjöra og hefir gjört verk sin vel, betur miklu en fyrirrennarar hans. En almenningi mun vera ókunnugt um þetta, og því tek jeg það fram. Enda segir það sig sjálft, að engin sanngirni er í því, að launa þetta starf með 1800 kr. Þá er tillaga á þgskj. 598, um að veita Jakobi Jóhannessyni 600 króna styrk á ári til að semja íslenska setningafræði. Jeg þykist vita, að öllum muni það ljóst, að vert er að leggja sjerstaka áherslu á alla íslenska fræði, sem sorglega hefir verið vanrækt, bæði á dögum feðra vorra og sjálfra vor. Jeg ætla ekki að halda langa ræðu, en að eins minna þá háttv. þingmenn, sem skólagengnir eru, á það, hve raunalega lega lítið var stutt að Íslensku, Íslandssögu og íslenskum fræðum, yfirleitt alt fram að því að vjer urðum stúdentar eða kandídatar að minsta kosti. Það er raunalegt, að engin íslensk málfræði skuli vera til á íslensku eftir Íslending. Það má kalla, að skörin hafi færst upp í bekkinn, þegar þessi mentaþjóð svo kölluð á enga málfræði á eiginni tungu, jafnvel ekki beygingarfræði, þegar kennarar enn í dag standa á því fastara en fótunum, að í Íslensku sje að eins til fjögur föll og telja locativus dativus. Það er svo langt frá því, að þetta sje sæmilegt, að ef vel ætti að vera, þyrfti þegar á þessu ári að semja kenslubók um þetta. En sem stendur getur enginn samið svo fljótt setningafræði. Sá er nú dáinn, sem jeg vissi fróðastan um þau efni, en það var Jón rektor Þorkelsson, og nú of seint að nota hana þekkingu. En þar á móti er nægur tími til þess að nota þekkingu og áhuga þess hins unga manns, sem jeg ber nú fram á bænarörmum við þingið. Í rauninni er þá hjer ekki um bón að ræða, heldur er það góðgjörð við landið, er maðurinn vill leggja á sig þetta verk við svo litlum styrk, því að verkið er miklu meira virði en styrkurinn. Í íslenskri setningafræði eru ekki til nema tvö rit, svo að jeg viti, annað gamalt eftir. Lund, danskan mann, stórgallað, og því ekki hafandi til kenslu í Íslensku, enda er það á Dönsku. Hitt er nýtt, eða svo til, eftir Nygaard, norskan mann; sú bók er miklu betri, en alt of stór til kenslu, enda framar að telja samsafn af dæmum, heldur en kenslubók, svo að úr henni þarf nánar að vinna. En setningafræði á Íslensku vantar handa öllum skólum upp í Háskóla. Það segir sig sjálft, að tvö ár nægja ekki til undirbúninga undir þetta verk, og þarf því að veita styrkinn áfram, eftir því sem þörf segir til. Og svo að jeg fari í samanburð, þá verð jeg að segja það, að miklu liggur nær að veita þennan styrk en styrk til orðabókar, sem nú er og hefir verið í fjárlögunum. Þetta segi jeg ekki af því, að jeg vilji amast við þeim manni, sem nýtur þessa atyrks, heldur af því, að jeg tel starfið ofvaxið hverjum einum manni, en þótt frækinn væri, og mundi jafnvel ekki af veita 5–6 mönnum. Þetta tók jeg fram, þegar til orða kom hjer fyrst að veita þenna orðabókarstyrk. Þessi setningafræði er þar á móti hæfilegt verkefni fyrir ungan mann, sem halda vill áfram námi sínu, en ekki lenda í matarargi og missa bestu ár ævi sinnar í arðlausa tímakenslu. Fyrir slíkan mann er þetta góður styrkur, þótt lítill sje. Mönnum mun þá vera ljós nauðsyn landsins. En um manninn er það að sega, að hann er gáfaður, iðjusamur og fátækur, svo að fram sjeu taldir allir þeir mannkostir, sem þarf til þess að njóta styrks hjerlendis. Jeg tel fátæktina til mannkosta hjer á Íslandi, og get jafnframt sagt mönnum það, að hvorki jeg nje, nokkur maður annar, sem við bókmentaleg störf fæst hjer á Íslandi, mundi hafa skap til þess, að þiggja einn eyri af landafje, ef vjer værum ekki til neyddir, sultarins vegna. Og ef minn fjárhagur breyttist til muna, þá mundu menn ekki þurfa að telja bitana ofan í grískudocentinn svo kallaða. Að svo mæltu fel jeg þessa brtt, mína góðvild háttv. deildar. Þá verður fyrir mjer tillaga háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) um nefndarskipun til að úthluta styrk til skálda og listamanna. Að þessari tillögu hallast jeg helst. Jeg hefi á undanförnum þingum oft verið sárleiður á því, að þurfa að þrátta um hæfileika og mannkosti, og jafnvel sóma manna, er boðið hafa landinu þjónustu sína. Hefir mjer bæði leiðst að þurfa að halda uppi vörnum fyrir þá, og eins hitt, að heyra árásir á þá varnarlausa og saklausa; menn, sem ekki hafa farið fram á annað en að leggja alla krafta sína í sölurnar fyrir land sitt, gegn því að verða styrktir í því, að auka þroska sinn og mentun. Því að það vita allir, að þessir menn ofurselja sig sultinum og hafa ekki annað upp úr sinni fræðigrein eða list en andlegan þroska í því, sem þeir hafa löngun til að stunda. Því er það, að á undanförnum þingum hefi jeg hallast að því, að stjórninni væri falið að veita styrk þenna. Þetta hefir nú verið tekið upp í fjárlagafrumvarp stjórnarinnar, en ekki er það eins vel ráðið og að hafa nefnd til að veita styrkinn. Bæði er, að þetta er ábyrgðarmikið fyrir stjórnina, og eins getur þetta fyrirkomulag leitt til nýrra ásókna á mentamenn og lista, svo að þegar bitlingabrigslun. um linnir, taki við stjórnarsleikjubrigsl. Því líst mjer vel á þessa tillögu um nefnd til að útbýta styrknum, og tel þar með fengna talsverða tryggingu fyrir því, að rjett verði úthlutað. Í samræmi við þetta er það, að jeg hefi ekki borið fram tillögu um námastyrk til Kjarvals málara, sem að dómi listamanna þykir fara sjerstaklega vel með liti og hugmyndir. Hann er maður stórhuga í listinni, en er enn að læra og á þroskaskeiði; en hefir ótvíræða gáfu, sem óhætt er að styrkja. Enn vantar hann styrk í 1–2 ár, til þess að ljúka námi. Hann hefir sjerstaklega huga á því, að mála myndir úr íslenskri sögu og þjóðsögu. Þetta er að skoða sem meðmæli til stjórnarinnar og ráðuneytis hennar um styrk til handa þessum manni. Slíkt hið sama vil jeg leggja meðmæli mín með öðrum ungum manni, Brynjólfi Þórðarsyni, sem háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) leggur til að styrkja. Jeg segi það mitt álit á þessum manni, að hann er sjaldgæfilega efnilegur maður, og vænti jeg, að stjórnin muni eftir honum, þegar kemur að úthlutun. Úr því að háttv. framsögum. (P. J.) er hjer nærstaddur, nota jeg tækifærið til að lýsa undran minni á því, hvernig háttv. framsögum. tók í styrkveitingu til Benedikts Þorkelssonar. Mjer koma þau orð mjög á óvart, því að mjer er sagt, að maðurinn hafi lengi lagt stund á kenslu, en sje nú gamall og hrumur, en vilji ekki komast á sveit, og er von, að gömlum kennara þyki ilt sveitarlima brennimarkið. En þótt það sje fátækrastyrkur, sem Alþingi úthlutar, þá getur verið sómasamlegt að þiggja þann styrk; að minsta kosti þykir embættismönnum svo, þeim er eftirlaun fá, er engin skyldu vera. Fjárlaganefnd hefir með rjettu lagt það til, að öðrum kennara sje veittur 800 kr. styrkur, meðan hann er veikur; hann er einn af þeim fáu mönnum, sem Alþingi hefir farist vel við, og er það algjörlega mjer að skapi, en þá því síður ætti að sjá eftir þessum fáu krónum handa manni, sem ella mundi missa mannrjettindi sín, því að, sem miður fór, komst það ákvæði inn í nýju stjórnarskrána, að mannrjettindin eru minna verð en horkindarstyrkur. Þá vík jeg að tillögu minni um styrkveiting til Einars Jónssonar. Ef tillögur þingmanna um að setja nöfn manna inn í fjárlögin ná fram að ganga, þá má það aldrei sjást í fjárlögum, að Einari sje boðnar 1500 kr., því síður sem ekkert fje er nú í fjárlögum ætlað til þess að kaupa verk hans. Hann verður að minsta kosti að fá svo mikið, að hann geti haldið áfram meðan stríðið er, og ólíklegt er að keypt verði af honum, og má skoða þetta sem hallærisráðstöfun. Að niðurlagi skal jeg geta þess, að jeg tel það blett á Alþingi í hvert skifti, sem jeg heyri minst á bitlinga, sníkjur og öll hin illu nöfn, sem heyra má á þingi og utan þings, manna á milli. Því að hvað vakir fyrir þeim, sem sækja um styrki? Þótt gengið sje gegn um allar bænarskrár til þingsins, þá er varla ein einasta, sem ekki mundi verða sint; og ætti það líka skilið, ef fjárhagurinn leyfði. En þeir, sem eru svo hepnir að verða fyrir áheyrn þingsins, eiga þeir það skilið, að vera kallaðir betlarar? Nei, jeg verð að segja, að þeir sjeu mestir höfðingjar þessa lands; þeirra gjafir eru allar höfðinglegastar, því að þeir fórnfæra sjálfum sjer þegar frá æsku fyrir fagrar hugsjónir, og ofurselja sig fátækt og mörgu illu, til þess að halda uppi sóma þjóðar sinnar. Nei, það er sannarleg þjóðarsmán, að þetta nafn skuli hafa komist á, og skömm ef menn leyfa sjer að bera í munni eftirtölur á þessum litla styrk, sem veitur er í slíku skyni. Því ef nokkrir menn á Íslandi geta þolað samanburð við þá menn, er nú ganga fram á vígvöllinn og falla þar í valinn fyrir fósturjörðina, þá eru það íslenskir vísinda- og listamenn. Því að þeir leggja orku sína, vonir sínar og líf sitt í sölurnar gegn litlu fje, háði, hrakyrðum og bríxlyrðum frá golþorskum og ýsuhausum.



Jeg á hjer enga brtt., og hefi enga fjárbón hjer fram að bera. Jeg vildi samt minnast lítið eitt á þá tillögu strandferðanefndarinnar, að hún vill færa niður þann styrk, er veittur hefir verið undanfarin ár til mótorbátsferða um Hvítá í Borgarfirði, úr 800 kr. niður í 300 kr. Jeg skal ekkert um það segja, hversu rjettlátt sje að kippa þessum styrk þannig í burtu, sökum þess, að jeg stend í töluvert nánu sambandi við fjelagið, er styrks þessa hefir notið. En jeg vildi gjarna spyrjast fyrir um það hjá háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), hvar hann hefði heyrt það talið efasamt, að nauðsyn væri á svona háum styrk. Enn fremur á hverju nefndin bygði þessa tillögu sína og í þriðja lagi hverjar ástæður háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) hefir til þess, að vilja fella styrkinn algjörlega. Jeg þykist vita, að Mýramenn og Borgfirðingar muni álíta, að allir þessir menn sjeu ekki nauðakunnugir hvernig hagar til á þessu svæði, og vildu því gjarna sjá í Þingtíðindunum, hvaðan þessir háttv. þm. hefðu fengið upplýsingar sínar. Þeir hafa að minsta kosti leitt alveg hjá sjer, að spyrja mig nokkurs um þetta mál, sem mjer er þó harla kunnugt, og þar sem jeg þá líka er þingmaður fyrir annað kjördæmið, er jeg nefndi. Jeg býst þó við, að það hefði aldrei dáleitt þá að tala við mig um þetta. Þó nú að það sje kunnugt, að háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) sje maður fróður og vel að sjer, þá munu þeir þar efra tæplega fást til þess að trúa því, hvað sem hann segir sjálfur, að hann þekki mikið til þarna af eigin reynd, og væri því gaman og fróðlegt að vita, hvaðan hann hefir fengið þekkingu sína. Jeg get líka gefið þær upplýsingar, að 300 kr. styrkur myndi ekki verða þeginn, vegna þess, að fjelagið getur ekki gengið að því, að taka á móti svo litlum styrk, og annaðhvort mun fjelagið þá hætta ferðunum eða þá að öðrum kosti reyna að halda þeim uppi með eigin tilstyrk. Jeg vil því að eins gefa háttv. deild þær upplýsingar, að þessar 300 kr. verða ekki þegnar, og því ekki til neina að vera að láta þær standa í fjárlögunum. Hæstv. ráðherra tók svo greinilega fram í ræðu einni, hvílík fjarstæða væri að fella í burtu landmælingastyrkinn, svo jeg skal ekki fjölyrða um það. En mjer þykir það mjög leiðinlegt, að þessi tillaga skuli hafa komið fram hjer í háttv. deild, því það er hvorttveggja, að þetta er hið mesta nauðaynjaverk og að við hefðum aldrei, eða að minsta kosti seint, komið þessu í verk af sjálfsdáðum. Verkið er líka prýðilega af hendi leyst. Það er þess vegna eins og verið sje verið að slá þá menn á munninn, sem verkið hafa unnið, með þessari tillögu. Jeg get heldur ekki skilið orsökina til þess, að hún skyldi koma fram, nema ef vera skyldi, að hún sje nokkurs konar tákn upp á íslensku stefnuna, er lýsir sjer svo einkennilega hjá einstaka háttv. þm. hjer í deildinni. Jeg hygg tillöguna óhyggilega og illu heilli hjer framkomna. Þá er og fram komin brtt. frá háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) um að brúa Bleikdalsá. Jeg hygg að þetta væri þarft verk; að minsta kosti kom það fram við 2. umr., að oft væri hin mesta nauðsyn á brúnni, ef læknis þyrfti að vitja, og þar að auki væri hún á póstleiðinni, og því, hvernig sem á er lítið, um mesta nauðsynjaverk að tala. Ein brtt. er enn þá, sem mig langar til þess að mæla með. Hún er á þgskj. 594, frá háttv. l. þm. Rvk. (S. B.), og fer fram á styrk til kolanámurannsókna vestan lands. Jeg held að þetta sje sannarlegt áhuga- og alvörumál, eða ætti að vera það að minsta kosti fyrir þing og þjóð. Jeg veit að vísu, að háttv. framsögum. (P. J.) kvað erfitt að leggja fram fje sem stendur til slíks. Mjer ofbýður satt að segja næstum, hve mikið hjer er hlaðið saman af fjárbænum og tillögum til fjárframlaga, en þrátt fyrir það vil jeg ekki strika yfir þessa fjárbeiðni. Jeg álít, að við höfum ekki efni á því og það sje ekki forsvaranlegt fyrir okkur, að kasta frá okkur tækifæri, sem líkindi eru til að leiði til að beisla og hagnýta fólgna fjársjóðu og verði auðsuppsprettur landsins. Jeg vil því eindregið mæla með þessari tillögu.



Eins og háttv. deild er kunnugt orðið, þá var tekjuhallinn við 2. umr. orðinn 300,000 kr. Nú hefir mjer talist svo til, að brtt. þær, sem fram hafa komið síðan, hafi aukið hann um 70,000 kr. Jeg álít alls ekki rjett að auka tekjuhallann, og jeg skal taka það fram í því sambandi, út af því, sem jeg hefi heyrt utan að mjer, að jeg hefi alla ekki stutt að tekjuhallanum með því að greiða Jökulsárbrúnni atkvæði mitt. Hún verður sem sje ekki bygð, ef landið kemst í peningavandræði. Jeg á brtt. á þgskj. 591, sem fer fram á, að 14000 kr. til Langadalsvegarins sjeu feldar í burtu. Nú sje jeg, að fjárlaganefndin stingur upp á því, að 7000 kr. sjeu feldar burtu annað árið. Jeg get vel verið þessu samþykkur og tek þá mína brtt. aftur. Jeg skal svo leyfa mjer að minnast á örfáar brtt. Ein þeirra fer fram á, að veittar sjeu, sjeu 5000 kr. hvort ár, eða 10;000 kr. alla, til eftirlits með bannlögunum. Jeg sæi alls ekki eftir þessu fje, ef jeg hjeldi að það mundi koma að notum, svo að áfengisflutningur í landið stöðvaðist, því mjer sem öðrum lögreglustjórum er það áhugamál, að landslögum sje fylgt.  (Jón Magnússon: Heyr!)  . En jeg álít þessa fjárveitingu svo litla, að hún muni ekki koma að notum. Jeg vil ekki kasta þessum 10,000 kr. í sjóinn. Háttv. meiri hluti bannlaganefndarinnar hefir ekki gert neina grein fyrir því, hvernig hann hefir hugsað sjer að þessu fje skuli varið. Jeg skal nú gjöra grein fyrir því, að þetta getur ekki komið að neinum verulegum notum. Árið 1910 komu samkvæmt skýrslunum 1651 skip til landsins. Jeg bið menn að athuga, að þau 5 ár; sem sían eru liðin, hefir skipunum fjölgað að mun. Samkvæmt þessu væri hægt að verja liðlega 3 kr. til þess að passa upp á hvert skip, sem til landsins .kemur frá útlöndum. En nú verður vel að gá að því, að það er eins mikil þörf á að athuga þau skip, er ganga í innanlandssiglingum, eins og útlend skip. Ef það væri nú gjört, þá kæmu ekki nema nokkrir aurar á hvert skip. En eigi eftirlitið að koma að nokkru gagni, þá þarf að vera maður um borð í hverju skipi, bæði millilandaskipum og fiskiskipunum okkar, sjerstaklega trollurunum. Ef við hefðum ráð á því, þá væri vel farið. En jeg býst við, að til þess þyrftum við fje, er skifti tugum þúsunda króna. Þá er enn einn liður, sem mjer kom mjög einkennilega fyrir að sjá í fjárlögunum, og hann er frá fjárlaganefndinni. Hann fer fram á að veita Aage Meyer Benedictsen 500 kr. til að gefa út á dönsku fánaritgjörð Guðmundar Björnsonar landlæknis. Það er margt skrítið, sem kemur fyrir á þessu þingi. Það væri nógu fróðlegt, að fá að vita það hjá nefndinni, hvera vegna hún vill gjöra ráðstafanir til þess að þýða þessa ritgjörð á dönsku.  (Pjetur Jónsson : Það er búið að þýða hana)  . Jeg hjelt, að það hefði ekki verið tilgangur nefndarinnar, að þýða hana - á það mál, sem fæstir töluðu. Það hefði þá alveg eina eða öllu fremur átt að þýða ritgjörðina á færeysku.  (Sveinn Björnsson: Eða hottentottisku)  . Já, eða þá það. En í alvöru talað hefði verið miklu nær að þýða þessa ritgjörð á ensku eða frönsku. Jeg sje ekki, að Alþingi hafi ástæðu til að taka íslenskar ritsmíðar og snúa þeim á dönsku í þeirri von, að einhver Dani ljeti svo lítið að lesa þær. Það væri kann ske rjett að prenta öll Alþingistíðindin á dönsku! Jeg hugsa, að þótt Danskurinn lesi þessa bók, þá veiti hún honum litlar upplýsingar um kröfur okkar um innlendan fána. Það borgar sig ekki, að fleygja í þá þessum 500 kr., því að sjálfstæði þessa lands á ekki að byggjast á skilningi Dana á okkar málum. Jeg vildi miklu heldur leggja 500 kr. fram, til þess að þessi ritgjörð yrði þýdd á eitthvert annað mál en dönsku, t. d. sænsku eða norsku, eða jafnvel færeysku. Þá vil jeg minnast örfáum orðum á brtt. á þgskj. 595 frá háttv, sessunaut mínum, 1. þm. Rvk. (S. B.), um að lána Hjálpræðishernum 25,000 kr. til að koma upp gistihúsi og sjómannahæli hjer í Reykjavík. Jeg er algjörlega mótfallinn því, að hefta þannig fje viðlagasjóðs, og það því heldur, sem hann mun ekki hafa mikið handbært fje. Það kann vel að vera, að það væri þarflegt og heppilegt, að byggja þetta hús, en þá tel jeg það líka heppilegra, að bærinn hlypi undir bagga, en ekki landssjóður. Situr ekki háttv. sessunautur minn (S. B.) í bæjarstjórn? Hann ætti heldur að reyna að beita áhrifum sínum þar og fá bæinn til að styðja þetta fyrirtæki.  (Sveinn Björnsson : Bærinn á engan viðlagasjóð)  . Jeg vil taka það fram, að það er svo víða í kauptúnum úti á landi, að það eru hrein og bein vandræði fyrir ferðamenn að fá gistingu. Reykjavík stendur miklu betur að vígi í þessu efni. Fátæk sýslufjelög hafa orðið að standa í ábyrgð fyrir 6000 kr. láni, til þess að hafa opið gistihús. Þegar fátæk sýslufjelög hafa ráðist í þetta upp á eigin býti, þá ætti Reykjavík ekki síður að geta það. Þá vil jeg taka það fram, að því er strandferðirnar snertir og millilandaferðirnar, að jeg vil alls ekki minka þá styrki, sem til þeirra eiga að ganga. Jeg veit, að strandferðirnar eru mjög ónógar á ýmsum stöðum, eða með öðrum orðum, að viðkomur strandferðaskipanna á ýmsa staði eru alt of fáar og óstöðugar. Get jeg nefnt til þess ýmsa firði í mínu kjördæmi, svo sem Stöðvarfjörð og Breiðdalsvík.



Jeg hygg, að það hafi komið ljóslega fram hjá hv. samþingism. mínum (S. B.), hvað bannl.nefndin hafði hugsað sjer, þegar hún ætlaðist til, að veitt yrði fje til aukins eftirlits með bannlögunum. Það er því í rauninni óþarft fyrir mig að segja nokkuð um það. En af því, að háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) dró það í efa, að þetta myndi að gagni koma, vil jeg leyfa mjer að sýna fram á, að þessi fjárveiting gæti gjört mjög mikið gagn. Nefndin hafði hugsað sjer að þessu fje yrði varið til viðbótareftirlits, þannig, að vörður yrði hafður í millilandaskipunum, sem hingað kæmu til lands, meðan þau lægju á höfnum inni, og má ske öðrum vöruflutninga- eða mannflutningaskipum. Mjer dettur ekki í hug að segja, að með þessu væri fengin örugg vissa fyrir því, að ekkert áfengi flyttist inn í landið. Jeg býst við, að það hafi engum komið í hug, að með þessu verði alveg komið í veg fyrir það að lögin verði brotin. En úr því að þingið hefi nú einu sinni samþykt þessi lög, þá verður það að gjöra sitt til að sporna við því, að þau verði brotin. Þessi skylda hvílir jafnt á þeim, sem bannlögunum eru í raun mótfallnir, sem hinum, er þeim eru hlyntir. Jeg hygg, að flestir lögreglustjórar myndu verða á mínu máli um það, að slíkt eftirlit, sem hjer er haft fyrir augum, mundi koma að miklu haldi. Mjer er sagt um einn lögreglustjóra, bæjarfógetann á Akureyri, Pál Einarsson, sem viðurkent er, að hafi látið sjer mjög ant um framfylgd bannlaganna, að hann telji það mjög mikils virði, að hafa vörð í skipunum. Jeg get og látið þess getið, að jeg hygg það samhuga álit allra þeirra manna hjer í Reykjavík, sem mest láta sjer ant um bannlögin, að það gæti gjört mikið gagn að hafa vörð í skipum, sem liggja hjer á höfninni. Á annan hátt er alveg ómögulegt að koma við öruggu eftirliti. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) talaði um, að árið 1910 hefðu komið hingað til landsins 1600 aðkomuskip. Jeg held að þetta hljóti að vera misskilningur. Hjer eru víst taldar allar viðkomur erlendra botnvörpunga eða annara erlendra fiskiskipa, því að með þau er að sumu leyti farið, sem komi þau frá útlöndum hvert sinn, er þau hafna sig, jafnvel þótt þau komi hjer inn dag eftir dag. En annars gjörir þetta ekki svo mikið til, því að það þarf ekki svo mjög að óttast útlend fiskiskip, sjerstaklega ekki skip frá Englandi, því að þau hafa hjer um bil aldrei áfengi með sjer nú orðið. Að vísu hafa skip frá Frakklandi áfengi með sjer, en þau hafa jafnaðarlega svo stutta viðdvöl, að lítil hætta getur af þeim staðið. Það eru að eins verslunarskipin, flutningaskipin, og einkum þau sem koma hingað stöðugt. Frá þeim stafar mest hættan, ekki einungis frá brytunum, heldur frá allri skipahöfninni, þegar hún fer að kynnast. Jeg skal bæta því við, að ef þingið gjörir ekki neinar ráðstafanir í þessa átt, þá er jeg hræddur um, að ýmsir lögregluatjórar þykist verða svo að segja, að leggja árar í bát. Jeg vona að hv. deild verði við tilmælum meiri hluta bannlaganefndarinnar og veiti þennan styrk, sem fram á er farið í þessu augnamiði. Úr því að jeg stóð upp, þá vil jeg leyfa mjer að mæla með lánveitingunni til Hjálpræðishersins. Jeg get vottað það, sem lögreglustjóri hjer í bænum, að Hjálpræðisherinn hefir unnið mikið gagn, ekki eingöngu fyrir bæinn sjálfheldur og fyrír aðkomumenn. Það er ekki hægt til þess að ætlast, að Reykjavíkurbær geti lagt mikið fje til slíks gistihúss, því að það hefir miklu meiri þýðingu fyrir aðkomumenn, heldur en bæjarmenn, sjerstaklega fyrir þá aðkomumenn, sem þarf að koma fyrir um stuttan tíma. Gisting og aðbúnaður allur er líka langt um ódýrari ferðamönnum á gistihæli hersins; heldur en annarsstaðar. Jeg vona að deildin taki vel í þessa lánbeiðni. Af því; sem jeg hefi veitt eftirtekt, er hið mesta gagn, sem leiðir af starfsemi Hjálpræðishersins, einmitt í þessa átt.



Jeg skal ekki þreyta háttv. deild með langri ræðu. Jeg vildi að eina minnast á tvo mótorbáta, sem jeg hefi ekki getað orðið sammála strandferðanefndinni um. Annar báturinn er mótorbáturinn, sem gengur um Hvítá. Þeir, sem hann nota, telja hann vera til mikils gagna, enda þótt fyrirkomulagið sje ekki sem best. En það má laga, og vil jeg eindregið mæla með því, að þessi styrkur verði veittur. Hinn mótorbáturinn er sá, sem gengar milli Víkur, Stokkseyrar, Vestmannaeyja og Eyrarbakka. Til þessa báts hafa verið veittar 6000 kr. hvort úr fjárhagstímabilsins. Gagn af ferðum. bátsins hafa helst Skaftafellssýsla og Árnessýsla. En auk þess hafa sjerstaklega 6 verslanir í Skaftafellssýslu og. Rangárvallasýslu mikil not þessara ferða. Eins og skýrslur þær um ferðir bátsins, sem lagðar hafa verið fram, sýna, er mjög mikil þörf á þessum ferðum. Og sýslubúum er þetta vel ljóst, því að áhuginn er svo mikill í þessum tveimur sýslum, sem aðallega hafa not ferðanna, að Vestur-Skaftafellssýsla hefir ætlað að reyna að kaupa bátinn, annaðhvort sjálft eða í sambandi við Árnessýslu. Til þess að það geti orðið, þarf að veita þeim þessar 6000 kr., eins og undanfarið hefir verið gjört; en svo framarlega sem styrkurinn yrði nú lækkaður, þá myndu sýslurnar ekki treysta sjer til að kaupa bátinn. Sýslubúar hafa farið fram á það við mig með sjerstöku tilliti til þess, að þeir ætli að kaupa bátinn, að jeg færi þess á leit við Alþingi, að það hækkaði styrkinn. Vegna hins erfiða fjárhaga hefi jeg þó ekki treyst mjer til að leggja það til; að styrkurinn verði hækkaður, en hins vegar vænti jeg þess fastlega, að hann fái að standa eins og hann hefir áður verið, 6000 kr. á ári. Þetta er ekki einungis áhugamál Vestur-Skaftafellssýslu, heldur einnig og engu síður Árnessýslu. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þennan lið. Háttv. framsögum. (P. J.) tók það illa upp fyrir mjer, að jeg lagði það til að Eimskipafjelagi Íslands yrðu veittar 40000 kr. Hann hefir misskilið mig, ef hann hefir haldið að jeg væri að bera honum brigsl, eina og jeg hefði haldið, að það væri hugur hans, að draga úr þeirri von, sem maður hefir gjört sjer um framtíð Eimskipafjelaga Íslands. Það hefir mjer aldrei komið í hug, en það er vitanlegt, að það hefir stórmikla þýðingu fyrir fjelagið, einmitt nú, þegar það er komið á stað, að það fái ríflegan styrk af landssjóði. Það er engin ástæða til að skera þann styrk við nögl; því að þótt ekki þyrfti að nota allan styrkinn, þá lendir hann í góðum höndum. Það þýðir heldur ekki það, að þessi styrkur verði veittur alt af áfram, en það hefir verulega þýðingu fyrir fjelagið, að finna að landssjóður standi að baki sjer. Þar sem strandferðirnar næsta ár munu reynast betur en áður, verð jeg að telja það mjög óheppilegt, að minka þennan styrk. Jeg sje svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira, en vænti að deildin taki þessu máli vel. Það er kann ske óþarfi að minnast á það, en jeg get þó ekki stilt mig um að segja nokkur orð um tillögu háttv. þm. Dal. (B. J.) þar sem hann leggur það til, að sett verði lík athugasemd um styrkinn til veganna eins og símanna. Jeg verð að leyfa mjer að mótmæla þessari tillögu, því að jeg álít, að síst af öllu megi draga úr vegalagningunni. Það er alt öðru máli að gegna um vegalagningu eða símalagningu. Annars skal jeg benda á það, að ef farið er að setja slíkar athugasemdir við alt, þá þýðir það, að stjórnin verður einráð um allar fjárveitingar og framkvæmdir, sem í sambandi við þær standa. Jeg fyrir mitt leyti tel það mjög miklu skifta, ef athugasemdin er feld burtu. Jeg skal ekki orðlengja þetta meira, en vil að lokum taka í sama strenginn og háttv. 1. og 2. þm. Rvk. (Sv. B. og J. M.) um fje það, að upphæð 5000 kr., er ætlað er til þess að greiða fyrir því, að bannlögin verði ekki brotin. Mjer virðist svo, að þetta bannlagamál og hvernig farið er með þessi lög, sje ekki neitt hjegómamál. Það er alvörumál, og vanheiður fyrir þjóðina, ef ekkert er gjört, sem þýðingu getur haft, til þess að lög þessi sjeu virt og í heiðri höfð. En eins og háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) tók fram, er ástæða til að ætla, að þessi fjárveiting hafi þýðingu, til þess að gæta bannlaganna og þeim sje ekki óvirðing gjörð. Jeg vona því, að háttv. deild taki orð hans mest til greina, því að hann hefir mesta reynslu á þessu sviði. Jeg vonast enn fremur eftir því, að háttv. deild taki þessu vél, vegna þess, að öllum ætti að vera það ljóst, hversu óumræðilega mikið það hefir að þýða, ef bannlögin yrðu betur haldin en mönnum leikur grunur á að eigi sjer stað.

Framsögum. (Pjetur Jónsson) : Jeg verð fyrir fram a:ð biðja afsökunar á því, að framsaga mín verður hvorki sköruleg nje merkileg. Jeg hefi undanfarið haft of mikið að gjöra, til þess að geta fylgt málunum eins vel og skyldi. Það hafa líka komið fram svo margar brtt., að það þyrfti skarpan ræðumann til að gjöra skýra grein fyrir þeim öllum. Áður en jeg minnist á sjálft frumv., ætla jeg að benda háttv. deildarmönnum á það, að vanalega eru afgreidd frá Alþingi fleiri lög, sem hafa fjárútgjöld í för með sjer, heldur en fjárlögin ein, ekki einungis fjáraukalög, heldur og ýms önnur lög. Jeg skal benda á, að það eru þegar samþykt hjer í þinginu ýms slík lög, og auk þess eru enn í smíðum fleiri lög, sem hafa aukin útgjöld í för með sjer. Jeg skal nú leyfa mjer að nefna nokkur af þessum lögum. Það er þá fyrst landhelgissjóðslögin; þau hækka tillagið úr landssjóði um 15000 kr. Svo eru lögum vjélstjóraskóla í Reykjavík; kostnaðurinn samkvæmt þeim er 1800 kr. Þá er breyting á lögum um stýrimannaskólann með 1000 kr. aukinn kostnað. Sjúkrasamlagslögin með 1400 kr. árlegan kostnað. Auk þess eru þegar samþykt önnur lög, sem hafa samtals að líkindum nál. 5000 kr. útgjöld árlega í för með sjer. Þau lög með aukin útgjöld, sem þegar eru samþykt, hafa því 24,200 kr. árleg útgjöld í för með sjer, eða 48,400 kr. á fjárhagstímabilinu. Nefndin hefir ráðið til, að fella burt úr fjárlagafrumv. þann lið, er snertir Landhelgissjóðinn, 5000 kr. á ári, vegna þess, að þau lög, sem þetta styðst við, ganga úr gildi fyrir nýjum lögum. Þá vil jeg drepa lauslega á þau lög með aukin útgjöld, sem enn eru óútkljáð í þinginu. Breyting á lögum um Vestmannaeyjahöfn hefir 28 þús. kr. útborgun í för með sjer. Svo eru það lög um fasteignamat, en að svo stöddu er ekki hægt að segja, hversu mikill kostnaður stafar af þeim. Sama er að segja um túnmælingalögin, og enn eru dýralæknalögin, sem sjálfsagt hafa í för með sjer auknar byrðar fyrir landssjóð. Loks má nefna þingsályktunartillögu um lífsábyrgðarfjelag, sem mun kosta 5000 krónur, ef efri deild samþykkir hana líka. Alt þetta hefir kostnað í för með sjer, og hefi jeg bent á þetta til þess að menn athuguðu það við atkvæðagreiðsluna um fjárlögin, að það er á fleira að líta heldur en tekjuhallann í fjárlagafrumv., eins og það lítur nú út. Því að fyrir utan allar þær ráðstafanir, sem stjórninni hafa verið faldar á hendur út af Norðurálfuófriðnum, er sennilegt, að vörukaup landssjóðs hljóti að geta haft mikinn kostnað í för með sjer, auk þess sem þau halda föstu fje landssjóðs. Jeg skal nú ekki dvelja lengur við þetta, en snúa mjer að sjálfu frumv. Á því hafa orðið óvenjulega miklar breytingar við meðferð Ed. Lækkanirnar, sem Ed. hefir gjört á fjárveitingum frumv., nema 172 þús. kr. Þar af er vegafje 117 þús. kr. og til búnaðarþarfa 39 þús. kr. Það eru stærstu liðirnir, eða samtals 156 þús. kr. af þessum 172 þús. kr. lækkun. En úr þessu hefir ekki orðið sjerlega mikill sparnaður, því að hækkanirnar nema 130 þús. kr. Það eru því að eina 42 þús. kr., sem sparast hafa við meðferð Ed. Jeg sagði áðan, að frumvarpið hefði orðið fyrir óvenju miklum breytingum í efri deild. Auðvitað hefir efri deild rjett til þess, að gjöra breytingar. En á hitt er að líta, að samkv. stjórnarskránni sjálfri hefir Nd. mest frumkvæði í fjármálunum, því þar er fjárlagafrumv. stjórnarinnar fyrst lagt fram, og fær sína höfuðrannsókn. Til nefndarinnar í Nd. eru send öll erindi viðvíkjandi fjármálum, og þar af leiðandi hefir það jafnan verið svo, að fjárlaganefndartillögurnar í Nd. hafa verið áhrifamestar, og áhrif Nd. yfirleitt eðlilega miklu meiri heldur en Ed. Þetta hygg jeg líka að eigi svo að vera, því að vald og áhrif Ed. í þessu efni á aðallega að vera að draga úr. Það hefir einlægt verið skoðað sem hlutverk Ed. að »kontrollera« eða draga úr því, sem kynni að vera öfgakent hjá Nd. En mjer finst breytingar Ed. að þessu sinni ekki beint fara í þá stefnu. Samvinnan milli nefndanna í Ed. og Nd. hefir þó verið meiri nú en undanfarið, því að efri deilar nefndin hefir frá upphafi fylgst miklu betur með störfum neðri deildar nefndarinnar heldur en nokkru sinni áður. Jeg gjörði mjer því vonir um, að það yrði til þess, að breytingarnar yrðu minni. En raunin hefir orðið alt önnur. Brtt. fjárlaganefndarinnar eru hjer á tveimur þingskjölum, 851 og 863. Það er hætt við að menn hafi ekki virt þær nákvæmlega fyrir sjer, þegar alt hefir gengið svo hratt, þar sem brtt. voru ekki prentaðar fyr en í gærkvöldi og útbýtt í morgun. Þó vona jeg að menn hafi kynt sjer nefndarálitið, því að það er mjög stutt. Ef brtt. nefndarinnar verða samþyktar, hefir það í för með sjer 23 þús. kr. sparnað. Það er leiðinlegt, að þurfa að telja þessar brtt. allar upp, en jeg verð þó að minnast á þær lauslega. Við 4. gr. vill nefndin setja inn sömu athugasemd og var hjer í deildinni áður, um uppgjöf á hluta af eftirstöðvum símaláns til Búðahrepps, 1500 kr. Jeg get ekki skilið, að þetta sje neitt kappamál fyrir Ed., en nefndin í Nd. er þessu mjög meðmælt. Jeg hefi ekki annað um það að segja heldur en það, sem sagt hefir verið við fyrri umræður fjárlaganna hjer í deildinni. Þá er athugasemd við 5. gr., um heimild fyrir prestinn á Breiðabólstað til að verja árgjaldi brauðsins til jarðabóta á jörðinni. Þessu hefir verið breytt í Ed. þannig, að hann sje skyldur að gjöra 8 dagsláttur í túni. Þetta þótti okkur ofhart aðgöngu, hvort heldur borið er saman við endurgjaldsrjett leiguliða, samkvæmt gildandi lögum, eða litið á það frá sanngirninnar sjónarmiði. Aftur á móti höfum við viljað reyna að koma til móts við fjárlaganefnd efri deildar og hafa skilyrðið 6 dagsláttur, í stað 5, er áður var í athugasemdinni. Það er gjörð grein fyrir í nefndarálitinu, um tilfærslu og breyting á skrifstofufje póstmeistara, og fært þar í einn lið, sem efri deild færði undir tvo. Nefndin álítur að vísu þessa skilgreining á milli verkalauna aðstoðarmanna og reglulegs skrifstofukostnaðar ekki ranga, en sýnist rjettara, að stjórnin gjöri hana, þegar hún leggur næst fjárlagafrumv. fyrir þingið. Nefndin hefir ekki heldur getað fallist á að hækka skrifstofukostnaðinn svo mikið, sem Ed. vill vera láta. Nefndin leggur því til, að lækka hann um 1000 krónur hvort árið. Þá hefir nefndin ekki getað fallist á með háttv. efri deild, að stjórninni sje heimilað að fresta vegagjörðum á flutningabrautum og þjóðvegum. Í nefndarálitinu var gjörð grein fyrir því, að efst af öllu megi draga af fje því, sem ætlað er til vegagjörða, þegar hart er í ári, þar sem það veiti mikla atvinnu. Það væri að brjála atvinnu í landinu, ef gjörðir væru bláþræðir í vegagjörðun um. Það yrði að fækka mjög því fólki, sem stundar árlega vegavinnu.. En svo ef vinna ætti upp síðar það, sem dregist hefir á langinn, yrði að fjölga þeim mun meira mönnum í vegavinnu og kippa þeim frá öðrum atvinnuvegum. Það hefir sýnt sig, að ekki hefir veitt af 300 þús. kr. fjárveitingu til landssjóðsvega á hverju fjárhagstímabili, til þess að koma í framkvæmd á 20 árum því, er vegalögin frá 1907 ákveða af vegalagningum. Þeir, sem eftir vegalagningum bíða, hafa treyst á þetta, og það eru mikil vonbrigði, ef biðin yrði lengri, einkum þeim, sem lengst sitja á hakanum. Nú er í fjárlagafrumvarpinu ekki veitt nema 270 þús. kr. alls til vegamála, og þar af fara yfir 60 þús. kr. til sýsluvega. Með öðrum orðum: Til landssjóðsvega er ekki ætlað, með launum landsverkfræðings og aðstoðarmanna hans, nema liðug 200 þús. kr. Úr þessari lækkun vill nefndin draga með því, að taka aftur upp í fjárlögin Grímsnesbraut, hækka sýsluvegi, þó eigi eins mikið og samþykt var að veita, og í þriðja lagi að taka upp fjárveitingu til Gljúfurárvegarins í Norðurárdal. Enn fremur leggur nefndin það til, að í stað athugasemdar um heimild til að fresta framkvæmdum á Húnvetningabraut, sje sett heimild til stjórnarinnar, að fresta meira eða minna eftir atvikum brúargjörðum. Gjörir nefndin þetta samkvæmt brjefi, er henni barst frá landserkfræðingi Jóni Þorlákssyni. Í því brjefi, sem er prentað sem fylgiskjal með nefndarálitinu, lætur hann þess getið, að heppilegt muni verða að fresta brúargjörðum sökum verðhækkunar á útlendu efni, er til slíkra mannvirkja fara. Háttv. Ed. hefir hækkað fjárveitingu til símastöðvar í Vestmannaeyjum um 600 kr. Nefndin hefir ekki komið fram með brtt. um að fella þessa hækkun burtu, en hún fer fram á að athugasemdin sje feld burtu. Þingið hefir sem sje ekki fallist á að veita nándar nærri alt það fje, er landssímastjóri hefir farið fram á til reksturskostnaðar, og lítið fram yfir það, er stóð í stjórnarfrumvarpinu. Fyrir því finst nefndinni óviðkunnanlegt af fjárveitingarvaldinu, að láta þessari hækkun fylgja ráðstöfun, sem ekki á sjer stað í neinum sams konar lið í símakostnaðinum, þar sem annarstaðar gæti verið alveg eins brýn nauðsyn á aukinni fjárveitingu. Þá vill nefndin fella burtu viðaukatillögu um þokulúður á Dalatanga. Nefndin hefir viljað spara fjárveitingar til vita, vegna þess, að efni er nú dýrt, er til þeirra þarf, og hefir því síður getað fallist á, að veitt væri meira í því skyni en gjört var í stjórnarfrumv. Þá kem jeg að 14. gr. B. I. a. Nefndin vill halda fast við það, er Nd. samþykti um persónulega launahækkun handa Sigurði docent Sivertsen. Hlenni virðast ástæður háttv. Ed. á móti þessu ekki hafa við rök að styðjast, sem sje, að þá sje sama ástæða fyrir hendi, ef þessi launahækkun er veitt, að hækka laun annara dócenta við Háskólann. En þetta er ekki rjett, því að það er vitanlegt, að hinir dócentarnir eiga miklu hægara að vinna sjer inn fje fyrir utan embættisstarf sitt. Nefndin heldur því eindregið fram, að laun Sigurðar Sivertsen verði hækkuð. Nefndin hefir ekki heldur getað fallist á B.-lið I. b. 1. í 14. gr., 2800 kr. til kenslu í líffærafræði og sóttkveikjufræði. Frumvarp um þetta var felt hjer áður í Nd., og það hefir því sjálfsagt ekki verið ætlun þingsins, að stofna þessa stöðu að þessu sinni. Þá er það B. I. b. 5. í sömu grein, 1000 kr. styrkur til dr. Alexanders Jóhannessonar, til að halda fyrirlestra í þýskum fræðum. Nefndinni fanst hjer vísir til nýs dócentsembættis í Háskólanum, og hjelt heppilegra, að sá vísir yrði gróðursettur að tilhlutun Háskólaráðsins, en nefndin veit ekki til að það hafi gjört neitt í því skyni. Enn fremur hefir nefndin heyrt, að þýskur maður hafi í raun og veru þetta hlutverk á hendi, en sje nú fjarverandi, vegna vegna stríðsins og í haldi í Englandi; en að stríðinu loknu er ekkert vísara en að hann komi aftur og taki þá við starfi sínu. Af þessum ástæðum vill nefndin fella þessa fjárveitingu burtu. Viðvíkjandi Mentaskólanum hefir nefndin komið fram með brtt. um að fella burt úr athugasemdinni við þann lið orðin: »Námsstyrkurinn lækki.... ganga inn í skólann«. Námsstyrkurinn lækkar í raun og veru eftir frumv. um 500 kr. síðara árið. Nefndinni fanst óviturlegt að fara að ákveða um fjárveitingar á næstu fjárhagatímabilum. En hins vegar hefir nefndin ekki lagt til, að styrkurinn yrði færður í samt lag, þó að hún fyrir sitt leyti hafi ætlast til að ekki yrði honum haggað. En nú hefir komið fram brtt. viðvíkjandi þessum lið, og mun jeg skýra afstöðu mína til hennar, er þar að kemur. Þá hefir nefndin gjört örlitla orðabreytingu við bændaskólana á Hólum og Hvanneyri, að við B. VI. 1. d. 1. og B. VI. 2. d. 1. bætist orðin: alt að, þar sem talað er um fje það, sem ætlað er til verklega náms. Sömuleiðis hefir nefndin gjört orðabreytingu við athugasemdina um kvöldskóla iðnaðarmanna á Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði. Hún er á þá leið, að orðin: »Styrkveitingar . . . . eigi iðnnemar« falli burtu. Nefndin leit svo á, að þegar þetta fje var veitt, þá hafi það verið gjört til þess að koma á, þó í smáum stíl væri, sams konar kenslu og í Reykjavík, kvöldkenslu fyrir iðnnema. Af þessari ástæðu kom nefndin með þá tillögu, að fella orðin burt. Okkur fanst upphaflega tilganginum spilt, ef kenslan væri ekki takmörkuð við iðnnema, og það gæti orðið til þess, að kvöldskólar risu upp hjer og þar, í þeirri von, að landssjóður styrkti þá. Það er í raun og veru af sömu ástæðu, að meiri hluti nefndarinnar hefir á móti styrkveitingu til Hólmfríðar Árnadóttur til kvöldakólahalds í Reykjavík. Það er ekki af því, að skólinn kunni ekki að vera góður, en, sem sagt, væri það nokkuð breiður vegur, sem landssjóður færi út á, ef fara ætti að veita fje til hvers konar skólahalds í landinu, sem væri þarft og kæmi að gagni. Háttv. Ed. hefir felt utanfararstyrk til Björns Jakobssonar. Jeg þarf ekki að taka aftur fram, hvað mælir með þessari styrkveitingu. En jeg vil benda á það, að íþróttanám og áhugi fyrir íþróttum er að aukast í landinu, og er því ekki ónauðsynlegt að styrkja þann manninn, sem er einna best fallinn hjer á landi til að kynna sjer nýjar tegundir íþrótta, og til að kenna þær og hvers konar aðrar greinir íþrótta. Nefndin heldur því fast við þá fjárveitingu í þessu skyni, er samþykt var hjer í Nd. Þá er næst viðvíkjandi Þjóðmenjasafninu í 15. gr., sem nefndin vill gjöra breytingu. Nefndinni hefir borist erindi nýlega frá þjóðmenjaverði, um að aðstoðarfjeð yrði hækkað um 200 kr. í því skyni, að hann taki að sjer málverkasafn landsins hjer í Reykjavík, raði því, semji skrá yfir það og sýni það. Til þessa þarf 200 kr. hækkun, og vill nefndin að þetta fje sje veitt, af því að hjer er þarft verk um að ræða. Þá er næst í sömu grein við 3. d. að gefa út skýrslur um safnið frá 1876. Til þess eru veittar 300 kr. Nú er ekki hægt að fá þessar skýrslur prentaðar; þess vegna er farið fram á að fjárveitingin haldi áfram, og gangi þá til þess að semja skýrslurnar. En þá væri líka rjett að setja í stað orðanna það gefa út«: að semja. Þá hefir háttv. efri deild sett inn í frumvarpið 2000 kr. fjárveitingu til aðgjörða á Þingvöllum, sem feld var hjer í neðri deild. Nefndin heldur enn fram að fella þetta, því að það vantar áætlun alla um, hversu mikið fje þurfi og hvernig aðgjörðinni eigi að haga. Áður en aðgjörðin geti komið til mála þurfi líka að breyta veginum yfir vellina, svo að fjeð fari ekki til þess. Meiri hluti nefndarinnar er því á móti þessari fjárveitingu. Þá hefir háttv. efri deild samþykt að veita 500 kr. til bókasafnsins á Seyðisfirði, til þess að kaupa gamlar bækur. Nefndin getur ekki fallist á þetta; ekki af því, að eigi sje hægt að kaupa gaml- ar, nýtar bækur fyrir 500 kr., en hún álítur þetta athugavert af því, að þá geti risið upp mörg fleiri bókasöfn og gjört sömu kröfu, og það með jafnmiklum rjetti. Meiri hluti nefndarinnar leggur til, að styrkurinn til skálda og listamanna hækki upp í það sama og samþykt var hjer í neðri deild, en efri deild hefir lækkað. En sjerstaklega er þetta gjört vegna athugasemdarinnar, er samþykt var hjer í neðri deild, um nefnd manna, er rjeði þessum styrk með stjórninni. Með 9 þús. króna upphæð á ári hefir slík nefnd svo sem úr engu að moða, af því að ganga má að því vísu, að ekki verði kipt burtu styrkjum þeim, sem að undanförnu hafa verið veittir, heldur farið að tillögum fjárlaganefndar upphaflega. Nefndin hefir komið fram með breytingartillögu um að lækka styrkinn til Hjartar Þorsteinssonar úr 1000 krónum niður í 800 kr., eins og Steingrímur Jónsson fær. En síðan hefir hún fengið upplýsingar um, að Hjörtur á eftir lengra nám en Steingrímur, og gjörir hún því þessa breytingartillögu ekki að kappamáli. Þá leggur nefndin til, að styrkurinn til Ragnars Lundborg, til að gjöra Ísland kunnugt erlendis; er samþyktur var við 3. umræðu fjárlaganna í efri deild, falli burtu. Þessi fjárveiting kom eins og skollinn úr sauðarleggnum. Það hefir víst þótt þýðingarmikið að fá þenna kunna og mikla mann til þessa, en jeg verð samt engu síður að líta svo á, að þetta hafi verið gjört af fljótfærni. Meiri hlutinn getur ekki sjeð, að nú sje heppilegur tími til þess, að ráða útlendinga til þessa starfs, og ekki heldur, að þessi maður sje svo sjerstaklega ómissandi til þess, að ekki ætti að vera hægt að gefa út bók á einni eða tveimur tungum, sem kynt gæti landið fullsæmilega, og samin væri af Íslendingum einum. Það eru til hjer færir menn til þess að lýsa landinu, bæði í andlegum og efnalegum skilningi. Ef t. d. ætti að lýsa jarðfræði landsins og landafræði, loftslagi, atvinnuvegum og þjóðarháttum, þá mætti benda á prófessor Þorvald Thoroddsen, sem er svo merkur vísindamaður og frægari rithöfundur en Ragnar Lundborg, sem allir vita. Jeg skal svo ekki fara meira út í þessa breytingartill. að sinni. Jeg gjöri ráð fyrir, að mælt verði með henni síðar til skýringar, því að enn sem komið er, er nefndinni ekki kunnugt um það, hvað með þetta á að gjöra, nema hvað þarna stendur, að þetta sje til þess að gjöra Ísland kunnugt út á við, en það má gjöra á svo margan hátt. Þá er 38.l. á atkv.skrá., styrkur til Finns Jónssonar á Kjörseyri, til að safna sögulegum fróðleik. Nefndin getur nú ekki talið það heppilegt, að safna mörgum mönnum í fjárlögin með árlegum styrk í slíku skyni. Það er nú sem stendur einn alþýðumaður með hann, Sighvatur Grímsson, og verður líklega meðan hann tórir, og virðist svo, sem við það ætti að mega hlíta. En hins vegar á hjer merkur maður í hlut, og hefir því nefndin eigi viljað synja honum viðurkenningar og ljettis, til þess að geta, framkvæmt meira í þessa átt en hann hefir getað hingað til í hjáverkum sínum, og hefir því ekki viljað neita honum um styrk, en vill sameina hann á fyrra árið, til þess að það komi fram, að ekki væri ætlast til þess, að þar yrði framhald á. Jeg fyrir mitt leyti gæti nú líka trúað því um jafnmerkan bónda og þann, er hjer á hlut að máli, að hann kynni ekkert sjerlega vel við það, að vera festur hjer á bitlingalista þingsins. 43. liður atkv.skrár er um styrk til að gefa út kenslubók í hraðritun. Það er nú ekki svo að skilja, að nefndin hafi neitt á móti þessum manni, sem þar er um að ræða, nje kerfi hans, en af því að henni þótti rjett, að stjórnin hefði frjálsar höndur, ef henni litist eitthvert annað kerfi heppilegra, þá leggur hún til, að þessi styrkur sje ekki bundinn við nafn. Þá kem jeg að 16. gr. Þar hefir nú fyrst verið feldur burtu styrkurinn til Miklavatnsáveitunnar. Það er ekki gott að mæla með þessari fjárveitingu nú, þar sem nefndin hjer hefir áður látið í ljós nokkurn beyg við hana. En hann kom til af því, að aðalskurðurinn, sem átti að taka við vatninu úr Þjórsá, reyndist ekki góður. En nú stendur svo á, að búið er að leggja í þetta fyrirtæki 20,000 kr. af hálfu jarðanna, sem þar standa að, og ef nú er hætt við það, þá verður gagnið af því ekki teljandi, en jarðirnar hins vegar illa staddar, að þurfa að greiða vexti og afborganir af þessu fje, og er því viðurhlutamikið að leggja árar í bát, þar sem alls ekki er vonlaust um, að takaat megi að ná vatninu þrátt fyrir þetta, og því leggur nefndin til að veittar verði 13 þús. kr. í þessu skyni, með athugasemd, sem á að fyrirbyggja það, að þetta fje verði lagt í neina hættu. Það á sem sje ekki að vera neinn vandi, þegar búið er að mæla vatnsstöðuna í ánni í 3–4 ár, að vita þá hvað skurðurinn þarf að vera, til þess að geta fleytt svo og svo miklu vatni, svo að hægt sje að segja um það fyrir fram, hvort áveitan muni koma að gagni, og athugasemdin gengur út á það, að ef svo er ekki, þá skuli stjórninni ekki vera heimilt að greiða fjeð. Háttv. Ed. hefir lækkað fjeð til sandgræðslunnar. Okkur þótti þar of langt gengið, en til þess að ekki verði stríð úr þessu, þá höfum við farið bil beggja, og væntum því að sætst verði á það mál. Þá er fjárveitingin í 21. lið 16. gr., til að reyna að koma á sútun skinna á Norðurlandi, 200 kr. - Okkur er óljóst hvernig menn hugsa sjer að koma á sútun skinna fyrir 200 kr., og viljum að þingið sje ekkert að sletta sjer fram í það mál. Þar sem háttv. Ed. hefir lækkað styrkinn til ungmennafjelaganna úr 2500 niður í 1500 kr., þá vill nefndin fara bil beggja og leggur til að hann verði 2 þús. kr. Enn hefir háttv. Ed tekið einn styrk, sem var í 18. gr., til Eggerts Brandssonar, og fært hann yfir í 16. gr. Nefndin hefir ekkert á móti því, að flytja styrkinn yfir í 16. gr., en finst að þá hefði átt að láta hann vera dálítið hressilegri en þetta, og leggur því til, að hann sje hækkaður upp í 500 kr. Þá er 29. liður 16. gr., sem við leggjum til að falli burt, styrkurinn til kolanámurannsókna. Það er enginn meiningamunur í nefndinni um það, að þetta mál sje þarflegt, en þegar svo er varið, að klípa þarf, jafnvel af fjárveitingum til vega og annars, sem er viðlíka bráðnauðsynlegt, þá ætti ekki að ráðast í það, sem talsvert er óvíst, hvort kemur að verulegu haldi. Við vitum ekki hvað slík rannsókn myndi kosta, t. d. hvað hæfur námufræðingur erlendur myndi setja upp, hvað nægilega stór nafar til að bora í námu kostaði með tilheyrandi tækjum o. s. frv. Þess vegna viljum við, að stjórnin útvegi upplýsingar og áætlanir um slíkt, og komum fram með sjerstaka þingsályktunartillögu um að undirbúa það fyrir næsta þing. svo að þetta er ekki annað en frestur, þangað til við getum vitað um kostnaðinn, svo að nokkuð sje verulega að marka. Þá er vatnsveitan í Vestmannaeyjum. Það mál kom nú nokkuð að, óvörum, en hins vegar er það alkunna, að vatnsleysi er svo mikið í Vestmannaeyjum, með öllum þeim fólksfjölda, sem þar er, að til vandræða horfir. Og það er langt frá því, að meiri hlutinn vilji spilla fyrir því, að úr því verði bætt, en á hinn bóginn finst honum, að Vestmannaeyjar með öllum þeim afla og öðrum gæðum, sem þar er að fá, ættu að geta lagt eitthvað til rannsóknarinnar, og þá 2000 kr. á móti 3000 kr. En ef þessi 5000 hrökkva ekki, þá væri það annað, að þetta stæði með þeirri athugasemd, að það, sem þá vantar á, skuli koma frá eyjarskeggjum sjálfum. Það er samræmisins vegna við aðrar fjárveitingar, að nefndin leggur þetta til, enda verður það ekki sagt, að illa sje farið með Vestmannaeyjar, nú á þessum harðindatímum, þar sem annað eins er lagt til að bæta þar höfnina, og gjört er. Viðvíkjandi brtt. nefndarinnar við 19. gr., um að hækka áætlunina til óvísara útgjalda upp í 30 þús. kr., skal jeg taka það fram, að hún hafði þar ekki í huga neinar fastákveðnar tölur, sem koma kunni á þann lið, því að það geta orðið fleiri eða færri tugir þúsunda eftir atvikum, heldur er þetta gjört af því, að ýmislegt þykir benda til þess, að þessi útgjöld verði nú með meira móti. Seinasti liðurinn er um það, að fella burtu lán til raflýsingar á Ísafirði. Jeg get nú sagt það fyrir mig, að jeg legg þetta ekki til af því, að jeg sje á móti því, ef peningar væru til. Jeg hefi bent á það, bæði í nefndinni og hjer í deildinni, að það væri eitt af hlutverkum þingsins, að hjálpa kaupstöðunum og kauptúnum til slíkra framkvæmda. En nú hefir háttv. Ed. felt burtu lánveitingu til Skeiðaáveitunnar, sem nefndin álítur fult eins nauðsynlegt fyrirtæki og þetta, og kann hún þá ekki við, að sú lánsheimild sje þannig tekin burt, að eins til þess, að setja þessa þar inn í staðinn, því að þá er auðsjeð að þetta er ekki gjört af fjárhagsástæðum, og vill nefndin því, að sama gangi yfir hvorttveggja. Nú liggur hjer fyrir till. um það, að lánsheimildin til Skeiðaáveitunnar sje tekin upp aftur, og verði hún samþykt, þá mun nefndin ekki heldur hafa á móti hinni lánsheimildinni. Það tekur hvort sem er aldrei til þessa, nema fje verði fyrir höndum. Jeg er nú búinn að tala lengi, en jeg þóttist neyddur til þess, og bið háttv. deild að virða á hægra veg.

Stefán Stefánsson Jeg á hjer þrjár brtt , sem allar eru gamalkunnugir gestir hjer í deildinni. Fyrst er brúin á Ólafsfjarðarós, sem var samþ. hjer á dögunum með 15:7 atkv., og hefir það veitt mjer djörfung til þess, að bera hana hjer fram aftur, þótt háttv. Ed. færi um hana svo hörðum orðum. Jeg þykist ekki þurfa að fara að segja hjer tildrög þess máls, því að jeg rakti sögu þess við 3. umræðu. Að eins skal jeg geta þess, að þarna hafa einir 136 menn lofað að greiða alt að 4 þús. kr. á ári í 4 ár, til vegar, sem alls á að kosta full 20 þús. kr., og svo hins, að þetta var eina fjárveitingin til Eyjafjarðarsýslu, sem var í fjárlagafrumvarpinu hjeðan til Ed. Jeg minnist þess ekki, að hafa heyrt, að svo fáir menn hafi boðið svo rausnarlegt boð til móts við fjárlagastyrk, og jeg treysti því þess vegna, að það hafi ekki áhrif til hina verra á þessa háttv. deild, hvernig þessi litla og hógláta tillaga hefir verið leikin í háttv. Ed. Að farið er fram á þenna styrk, byggist á því, að verkið verður að byrja á brú, sem áætlað er að kosti 3400 kr., og það treysta sveitarbúar sjer ekki til að leggja fram, svona alt í einu. Jeg hefi víst getið þess hjer áður, að þessi brú sje bara á hreppavegi, en hún á að byrja veg, sem kemur saman við sýsluveg, þegar búið er að leggja af honum 5000 faðma, og síðan verður þeim vegi haldið áfram. Jeg vænti þess, að háttv. deild taki þessu máli jafnvel og síðast. Önnur till. er um framhald akvegar frá Akureyri og inn í Öxnadal. Í stjórnarfrv. var sú upphæð tiltekin 7 þús. kr., og man jeg, að stjórnin ljet þess getið, að hún væri svo takmörkuð einungis af því, að fje skorti. Þessi fjárveiting var nú samt feld bjer með talsverðum atkvæðamun, svo að jeg sá mjer ekki fært að fara fram á meira en 3 þús. Að þessum vegi hefir nú verið unnið í sumar fyrir 5 þús. kr., sem nú eru veittar í fjárlögunum, og þegar það fje var veitt, þá var ætlast til þess, að það gengi til þess, að gjöra við torfærur frá Moldhaugnahálsi og inn að Bægisá, en verkfræðingur landsins vildi láta verja því til áframhalds vegarins svo að nú standa torfærurnar eftir, og er ógjört við þær. Jeg vil því mikillega mælast til þess, að þessi till. verði samþykt, enda mætti það undarlegt heita, ef ekki fengist svo lítil fjárhæð til vegar, sem þrír hreppar nota mest eða eingöngu til aðdrátta, þar sem nefndin hefir aftur á móti lagt til, að hækka styrkinn til Langadalsvegarins úr 3 þús. upp í 7 þús. kr., og notar hann þó ekki nema einn eða hálfur annar hreppur til aðdrátta, og báðir eru þessir vegir þó jafnt á þjóðvegarleið. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg sjái ofsjónum yfir því, þótt bætt sje við styrkinn til Langadalsvegarins, heldur af því, að það er ekki samrímanlegt að gjöra það, en ganga um leið alveg fram hjá Öxnadalsveginum, þótt þrjár sveitir noti hann, auk allrar almennrar umferðar. Síðasta brtt. mín er þess efnis, að styrkurinn til sálarfræðisrannsókna sje færður niður úr 3 þús. kr. hvort árið í 1500 kr. Sú fjárveiting er nú búin að ganga hjer á milli manna í þinginu með ýmsum breytingum, og hefi jeg alt af verið í móti henni og aldrei komið auga á það, að hún geti haft nokkra verulega eða »praktiska« þýðingu. Fyrst kom fram frv. um að stofna nýtt prófessorsembætti við Háskólann, þar sem átti að kenna hagnýta sálarfræði. Í nefndinni, sem um það mál fjallaði, var sagt, að ekki hefði verið nema einn maður með frumvarpinu. Svo var stungið upp á dócents stöðu, og þá fengust víst tveir. Síðan var þessu máli vikið frá með rökstuddri dagskrá, en upp úr því verður svo 3 þús. kr. fjárveiting á ári í fjárl., til þess að endurbæta - ja, jeg trúi vinnubrögð í landinu. Svo fór þetta hjeðan til hv. Ed., en það lítur út fyrir að »lávarðarnir« hafi ekki skilið vel, hvað meint var með þessum dýrindis vinnubrögðum, því að þeir hafa nú breytt endurbótunum á vinnubrögðunum í sálarfræðisrannsóknir, en 3 þús. kr. styrknum á ári hafa þeir þó haldið. Jeg sje nú ekki, að gagnið af þessu muni aukast neitt fyrir það, hvernig sem hringi að er með nöfnin á því, og til þess því, að ekki skuli vera varið svo miklu fje til þess, sem jeg tel, að ekki muni verða að neinum verulegum notum, þá legg jeg til, að þessi fjárhæð sje færð niður um helming, með það fyrir augum, að þessi maður, sem jeg álít að sje góðs maklegur, þurfi ekki að hætta við stöðu sína við Landsbókasafnið, en geti þó unnið að því, sem jeg tel að muni þó ef til vill geta orðið til nokkurra bóta, sem sje ef hann gæti ferðast út um sveitir ríma úr árinu og leiðbeint mönnum. Hygg jeg, að ekki sje farið verr með manninn eða styrkinn á þann hátt, en þótt veittar væru 3 þús. kr. á ári til þess að fást við einhverjar rannsóknir hjer eða í útlöndum. Hann gegnir stöðu sinni við Landsbókasafnið, en einhvern vissan tíma ætti hann svo að vera úti um alt land. Jeg held meira að segja að það væri miklu hagkvæmara, heldur en að veita honum þrjú þúsund krónur til að kynna sjer málið úti í heimi. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg sje þessu máli mótfallinn, heldur af því að jeg, eins og jeg þegar hefi tekið fram, álit hitt miklu heppilegra. Jeg sje að það er komin fram brtt. frá háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.), um að fjárveitingin hljóði upp á tilraun til að bæta vinnubrögð í landinu. Mjer fyrir mitt leyti finst það eiga betur við, að samþykkja hana, Hann gæti þá ferðast um landið á sumrum sjer til skemtunar, án þess að það ætti að vera nokkur sjerstakur skaði fyrir Landsbókasafnið, enda gæti hann þá fengið mann í sinn stað, þann tíma. Það hefir verið svo mikið um þetta mál rætt, að jeg get ekki verið að orðlengja um það, en legg málið á vald háttv. deildar. Þá hefi jeg leyft mjer að koma með brtt. við 10. lið 12. gr., um miðstöðvarhitun í Holdsveikraspítalanum, sem fer í þá átt, að heimila stjórninni að fresta þessu verki, meðan efni alt er svo miklu dýrara en venjulega. Mjer er sagt, að það sje ekki bráðnauðsynlegt, og því möguleikar á því að fresta því þangað til, að efni fæst með hæfilegu verði. Jeg heyri sagt, að reykurinn sje ekki verri nú enn hann hefir verið. En falli verðið á efninu, þá er sjálfsagt fyrir stjórnina að láta framkvæma verkið. Framsm. (P. J.) mintist á 200 króna fjárveitingu til sútunar á skinnum. Það er ekki nema von, að hann álíti það fjarstæðu. Mjer er sagt, að þessi fjárveiting sje einungis ætluð til hlutafjár söfnunar í því skyni. Það eru skósmiðir og söðlasmiðir í Skagafjarðarsýslu, sem vilja safna hlutum bæði í Húnavatnssýslu, Eyjafjarðarsýslu og svo í sinni eigin sýslu. Af því að þetta er svo lítil upphæð, þá greiði jeg atkvæði með þessu. Og sannast að segja., eru það nærri því vandræði að sækja öll skinn út úr landinu og kaupa þau við hærra verði en annars mundi vera kostur á. Fyrir nokkrum árum var byrjað á sútun skinna á Seyðisfirði, og mjer er sagt, að hún starfi enn og gangi vel. Þetta er góðra gjalda vert og óskandi, að fleiri fyrirtæki í þessari atvinnugrein kæmust á fót og gætu borið sig. Jeg fjölyrði svo ekki meira um fjárlögin að sinni, en kann að koma að þeim síðar.



Þegar jeg lít á fjárlögin. eins og þau koma nú frá háttv. Ed., þá verð jeg að segja að margt getur nú skeð. Jeg hefi nú setið á sex þingum og hefi jeg aldrei sjeð annað eins og háttv. Ed. hefir nú þóknast að fara með fjárlögin. Það er því ekki að furða, þótt háttv. þm. Nd. hafi komið n:eð margar brtt. Jeg ætla nú að minnast á nokkrar þeirra. Jeg ætla þá að byrja á þeim stóra lið, Jökulsárbrúnni. Eins og háttv. deild er kunnugt, er þetta afarstór liður, sem, ef hann ýmist er feldur eða samþyktur, kemur ákaflega miklum glundroða á Stað við samning fjárlaga. Það en óhætt að segja, að það er komin hefð á það, að brúuð sje ein stórá á hverju fjárhagstímabili, og jeg álít það ekki ofmælt, þó að jeg kalli það óforsvaranlegt að bregða þeirri venju. Við síðustu umræðu fjárlaganna hjer í deildinni, var ágreiningur um, hvora ána, Eyjafjarðará eða Jökulsá á Sólheimasandi, skyldi brúa, og það leit svo út, að Jökulsárbrúin hefði betri byr. En það dugar ekki að eyða tímanum í það að láta þær stangast; aðra hvora ána verður að brúa fyrst, því að það er að færast ofmikið í fang, að brúa þær báðar á sama fjárhagstímabilinu. En úr því að svo virðist, sem horfurnar fyrir Jökulsárbrúnni sje betri, þá á að byggja hana fyrst og svo Eyjafjarðárbrúna á eftir. En eins og jeg þegar hefi tekið fram, er það ekki forsvaranlegt að skilja við fjárlögin eins og þau koma nú frá Ed. Þessi háttv. deild hefir unnið sjer það til ágætis við þetta fjárlagasmíð sitt, að strika út hið þarfa og góða., en setja það ljelega og einskisverða í þess stað. Og allur sparnaðurinn, ef slíkt nafn á annars við, er svo einar 41 þús. kr. með öðrum orðum. þá hefir þessi háttv. Ed. eytt tugum þúsunda í óþarfa. Jeg ætla svo ekki að eyða fleiri orðum um Jökulsárbrúna, en eiga það undir sanngirni háttv. samdeildarmanna minna, hvort þeir samþykkja þenna lið. Jeg á annars bágt með að trúa því, að þeir þori að koma heim til sín, án þess þó að hafa unnið að minsta kosti eitt þarfaverk. Mig hefði nú langað til að fara nokkrum orðum um háttv. Ed. í sambandi við þetta máli, en af því að hún er ekki við, ætla jeg að spara mjer að skamma hana í þetta sinn. Jeg ætla þó að fara nokkrum orðum um ofur auðþekt fingraför háttv. þm. Vestm. (K. E.) á fjárlögum, eins og þau koma nú frá háttv. Ed. Þessi hv. þingmaður hefir ekki gleymt að skara eld að sinni köku. Hann hefir lagt það til, að hækkað verði við símstöðina í Vestmannaeyjum úr 1800 krónum og upp í 2400 kr. Jeg ætla nú að eiga það undir sanngirni samdeildarmanna minna, hvort þeir samþykkja þessa hækkun við símstöðina þar, úr því aðrar símstöðvar eru ekki hækkaðar. Annars er óþarfi að fara út í Vestmannaeyjar til að finna fingraför þessa háttv. þm. þeirra. Brtt. 861 er um dr. Alexander Jóhannesson, þar sem farið er fram á að sá liður falli burt, og tek jeg þá tillögu aftur, því að fjárlaganefndin hefir tekið hana upp. Í brtt. 847 hafði jeg farið fram á, að fella burtu fjárveitinguna um þýðing á ritgjörð Guðmundar Björnsonar í Fánanefndarálitinu, en jeg tek hana líka aftur, vegna þess, að mjer er kunnugt um, að deildin er henni mótfallin og vil ekki beitast fyrir tillögum, sem ekkert fylgi hafa. Þá er brtt. 848, um Dr. Helga Jónsson grasafræðing, sem fer í þá átt, að lækka hann úr 1800 kr. og niður í 1500 kr. Þegar þeir nafnarnir, Helgi Jónsson og Helgi Pjeturss fóru hjeðan úr deildinni, voru þeir jafnir, báðir í 1800 krónum. En nú hefir háttv. efri deild þóknast að setja Helga Pjeturss niður í 1000 kr. Jeg hefi því komið fram með þá breytingartill. að lækka Dr. Helga Jónsson niður í 1500 kr. og aðra brtt. um að hækka Helga Pjeturss upp í 1500 kr., því að jeg vil alls ekki láta hann gjalda þeirrar vanheilsu, sem kann að hafa hamlað honum frá því, að inna svo mikið verk af hendi, sem skyldi, því jeg hefi með öðrum orðum tilhneigingu til að hafa nafnana jafna. Það er þó að minsta kosti gaman að lesa ýmislegt eftir Helga Pjeturss, en jeg hefi aldrei sjeð neitt skemtilegt eftir Helga Jónsson. Svo er það brtt. 849. Þar er það einhver Jakob Jóhannesson, sem á að fara að semja íslenska setningafræði. Það getur svo sem vel verið, að jeg hefði nú skrifað fallegri setningu, ef hann hefði kent mjer, þegar jeg var ungur. En af því að jeg býst ekki við, að hann kenni mínum strákum neitt gott, þá legg jeg það til, að þessi liður falli burtu. Þá er að brtt. 850. Ja, sú þykir mjer nú dálítið undarleg og líkleg til að vera komin frá Vestmannaeyjum. Vestmannaeyinga vantar sem sje vatn og hata ekki dugnað í sjer til að finna nokkra aðra lind en landssjóð. Jeg þekki bændur, t. d. á Rangárvöllum, sem þurfa að fara tveggja tíma leið, til þess að ná sjer í hvern dropa af neytsluvatni, sem þeir þurfa með. Og nú vilja Vestmannaeyingar fá 5000 kr. til þess arna. Jeg ráðlegg þeim heiðruðu Vestmannaeyingum að nota regnvatnið sitt hægðarleikur að hafa regnvatnsbrunna við hvert einasta hús og taka alt það vatn, sem af þaki hússins kemur. Jeg segi eindregið nei við þessari fjárveitingu; það er ekki gott að vita, hversu margir kunna að koma á eftir; ekki eru öll vatnsból þægileg, og allir þeir, sem hafa við slæm vatnsból að búa, ættu þá að fara til þingsins til að fá vatn í grautinn sinn. Mitt vatnsból er ekki nógu þægilegt, enda þótt jeg hafi hreina og tæra uppsprettulæki nálægt bænum. En þó mundi jeg ekki fara til þingsins í því skyni að fá það lagað, nema því að eins að það þætti alveg sjálfsagt; ekki þætti mjer neitt að því svo sem, þótt landið leiddi vatnið inn í bæinn til mín. Annars finst mjer að Vestmannaeyingar gætu sparað sjer að senda inn á þingið bæði vatnsbeiðnina og þingmanninn, sem er hreppapólitíkus. Jeg hefi ekki komið fram með neina brtt. um þessar sálarfræðilegu rannsóknir. Frá mínu sjónarmiði hefir frv. þetta breytst mjög mikið í Ed., þar sem hún fer fram á, að styrkurinn sje veittur til sálarfræðisrannsókna í stað þess; sem Nd. vildi veita hann til vinnuvísinda, sem jeg hafði hugmynd um að gæti komið að nokkrum notum; get ekki verið með sálarfræðislegum rannsóknum, sem eru gripnar úr lausu lofti. Annars hygg jeg, að Ed. hafi farið illa að gagnvart þessum manni, sem er allra góðra gjalda verður, með því að vera að grauta nokkuð í frv. eins og það kom frá Nd. síðast, því að það er ekki sama hver skilyrðin fyrir fjárveitingunni eru. Ekki get jeg fallist á tillögu háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), því hún er hvorki hrá nje soðin. Jeg býst nú við, að mönnum þyki jeg vera orðinn nógu langorður í þetta sinn, en jeg kann .nú að koma að einhverju af þessu síðar meir.



Jeg bjóst nú raunar við því, að fleiri ættu eftir að taka til máls og að röðin væri ekki komin að mjer. Jeg ætla þá að leyfa mjer að byrja á að tala um brtt. á þgskj. 882, það er við 15. gr. 23. Það er þessi bitlingur til Dr. Guðmundar Finnbogasonar. Eins og menn sjá, þá á þetta bitlingagrey mjög erfitt uppdráttar, og eins og háttv. deild veit, þá samþykti hún þenna bitling til doktorsins, til að endurbæta vinnubrögð í landinu. Jeg hefi áður sýnt fram á það, að það væri ekki nauðsynlegt, heldur miklu fremur hlægilegt að senda Dr. Guðmund út um alt land til að bæta vinnubrögð, sem hann vitanlega kann ekkert í. Nú hefir háttv. Ed. breytt því í sálarfræðislegar rannsóknir. Jeg játa, að umsækjandinn er heimapekingur og efast því ekki um, að hann geti dótað við það alveg eins og hver annar, auk þess, sem ganga má út frá því, að þetta fyrirkomulag gefi af sjer prófessorsstöðu við Háskólann svona með tímanum. Brtt. frá mjer fer í þá átt, að fella þessa fjárveitingu. Það er ekki heldur nema vonlegt og eðlilegt, að margir þingmenn verði til að fella þessa fjárveitingu, eins og hún nú kemur frá Ed. Tillagan í máli þessu frá háttv. 1. þm. Hún. (G. H.) er dálítið skrítin, enda komin fram vegna þess, að hann og fleiri eru hræddir um að fjárveitingin strandi ella. Þess vegna er jeg hræddur um, að mennirnir hafi sent háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) út af örkinni með brtt. á þgskj. 888, sem fer fram á það, að í stað orðanna »til sálarfræðislegra rannsókna« komi: til tilrauna að bæta vinnubrögð. Jeg mun greiða atkvæði á móti þessari tillögu. Hún er að eins fram komin til þess að veiða menn með aðaltillögunni, 6000 kr. bitlingnum. Það er augsýnilegt, að fjárlaganefndin gjörir ráð fyrir því, að þessi styrkur nái fram að ganga hjer í deildinni. Það sjest meðal annars á því, að hún hefir lagt til að lækka laun aðstoðarbókavarðar við Landsbókasafnið úr 1800 kr. ofan í 1500 kr. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þenna lið. Þá á jeg brtt. við 13. gr. B. IX. á þgskj. 876 um að fella fjárveitinguna til Hamarsárbrúar í burtu. Jeg sje nú að fjárlaganefndin hefir tekið þessa till. upp, og þarf jeg því ekki að tala meira um hana. Þá er næst brtt. við 14. gr. B. X. 5 á þgskj. 878. Ed. hefir sett þar inn nýjan lið, 1000 kr. styrkveitingu til að gefa út yfirsetukvennafræði. Jeg hefi engin rök sjeð fyrir því, að þessi styrkur sje nauðsynlegur, og get því ekki ljeð honum atkvæði mitt. Annars þykir mjer efri deild hafa gjört alt of margar breytingar á frumv. eins og það fór hjeðan úr deildinni, og þessi finst mjer með öllu óþörf. Eins og menn sjá, miða allar brtt. mínar í þá átt, að minka útgjöld landssjóðs. Svo er t. d. um brtt. við 15. gr. 9 á þgskj. 881, um að fella burtu 500 kr. fjárveitingu til bókasafnsins á Seyðisfirði, til þess að kaupa gamlar bækur. Jeg þekki þetta safn og hefi fengið þar bækur, en það voru alt gamlar bækur. Hefði verið lagt til að kaupa nýjar bækur, þá hefði jeg haft ástæðu til að vera með fjárveitingu þessari. Enn á jeg brtt. við 15. gr. 2. f. um, að lækka fjárveitinguna til afskrifta og ljósmyndunar fyrir Landsskjalasafnið. Í Nd. voru veittar 1000 kr., til þessa, og það álít jeg nægilegt, og vil því spara landinu 1000 kr. á fjárhagstímabilinu. Jeg sje nú, að ýmsir fleiri hafa gjört sömu brtt. og jeg, þar á meðal háttv. 2. Rang. (E. P.) og fjárlaganefndin, en það var mjer ekki kunnugt, þegar jeg bjó til mínar tillögur í gær, og skal því hjer staðar númið.

Björn Hallsson : Jeg er með því marki brendur, eins og fleiri, að eiga brtt. við fjárlagafrv., en þær eru ekki margar, og jeg ætla mjer ekki að fara að eltast við allan þann sæg brtt., sem hjer liggur fyrir. Jeg á brtt. á þgskj. 887 við 13. gr. B. VIII., sem fer fram á, að fjárveitingin til Miðfjarðarárbrúarinnar í Skeggjastaðahreppi verði flutt yfir á fyrra árið. Jeg skal leyfa mjer að geta þess, að jeg hefi komið fram með þessa tillögu í samráði við verkfræðing landsins. Það á að byggja brú yfir Djúpá í Ljósavatnsskarði, og ætlast landsverkfræðingurinn til, að þær verði báðar samferða og að sömu menn vinni við þær. Það er ekki nema eðlilegt, að hlutaðeigendur í Norður-Múlasýslu vilji fá þessa brú sem fyrst, í staðinn fyrir þá sem fjell ofan í ána í vor. Jeg vona að háttv. deild samþykki þessa tilfærslu, það því fremur, sem feld var hjer í deildinni um daginn tillaga frá okkur þingmönnum Norður-Múlasýslu, um að landið skyldi kosta brúna að öllu. Nú er ekki farið fram á að veita nema 7000 kr. til hennar, gegn því, að það sem á vantar komi annarsstaðar frá. Nú verða Norðmýlingar í annað sinn að leggja til þessarar brúar, og er þá ekki nema sanngjarnt, að þeir fái landssjóðstillag fyrra árið, svo brúin komi nú sem fyrst að notum, því að landssjóður átti að kosta brúna að öllu leyti. Það er sanngjarnt, að flytja þessa upphæð yfir á fyrra árið, þar sem svona stendur sjerstaklega á, og auk þess mun efni að sumu leyti vera til, t. d. trje, sem þarf að hafa við steypuna, og skemmast þau því við að liggja lengi. Við allar brúargjörðir verður líklega ein athugasemd í fjárlögunum um það, að stjórnin hafi heimild til að færa brýr, sem eru á f. á: á seinna ár, og er þar af leiðandi þeim mun minni ástæða til að hafa á móti þessu. Þá er önnur brtt. sem jeg vildi minnast á. Hún er ekki frá mjer, heldur frá háttv. fjárlaganefnd. Hún leggur til, að feld sje burtu fjárveitingin til þokulúðurs á Dalatanga eystra. Háttv. Ed. samþykti þessa 1–4 þús. kr. fjárveitingu með miklum meiri hluta. Eftir því sem vitamálastjórinn hefir sagt mjer, mun þokulúður þessi kosta um 20 þús. kr. Í þingbyrjun skrifuðum við þingmenn Norður-Múlasýslu háttv. fjárlaganefnd Nd. um þennan lúður, en fengum enga áheyrn, enda var mikill sparnaðarandi ríkjandi í þinginu framan af, þótt hann sje að ýmsu leyti farinn að dofna nú. Ef mig minnir rjett, þá hefir Þorvaldur Thoroddsen sagt frá því í Íslandslýsingu sinni, að á Austfjörðum sjeu um 200 þokudagar á ári. Getur það verið góð bending um, hver þörf sje á slíkum lúðri, enda hafa heyrst háværar raddir meðal sjómanna þar eystra, um að fá þokulúður á Dalatanga, og hafa þeir sagt, að þeir vildu leggja eitthvað af mörkum til þess. Á fundi, sem við þm. Norður-Múlasýslu áttum með kjósendum í Seyðisfjarðarhreppi, kom það í ljós, að menn vildu leggja fram alt að 1/3 kostnaðarins, eða 6000 kr., ef lúður þessi yrði settur við vitann. Það má benda á það, að á þessum stöðum er mikil sigling, bæði skipa, sem koma beint upp til landsins og sömuleiðis fiskiskipa, og er því þörfin hjer mikil. Þar sem þessi tillaga hefir fengið svo góðar undirtektir í háttv. Ed., vildi jeg mega vona, að svo yrði einnig í þessari deild. Að vísu fengum við, jeg og háttv. samþingismaður minn, ekki ríflegar undirtektir hjá fjárlaganefndinni í byrjun þings. Hún sá sjer ekki fært að sinna beiðni okkar, en óvíst að hún hafi staðið sem einn maður gegn þessari fjárveitingu. Þá voru allar neitanir bygðar á þeim forsendum, að alt ætti að spara, bæði vita og annað, sem með nokkru móti væri hægt að draga. Nú eru vitarnir komnir aftur inn í fjárlögin, og væri þá rjettast að lúðurinn yrði látinn fylgja með, þar sem líka heimild verður til fyrir stjórnina að fresta öllu eftir fjárhagsástæðum. Einn háttv. þm, hefir haft orð á því, að það gæti tæpast heitið forsvaranlegt, að þingmenn kæmu heim, án þess að hafa gjört ráðstafanir til að eitthvert stórvirki yrði gjört, eins og t. d. að brúa einhverja stórá landsins. Jeg get fallist á, að það sje rjett, ef fært er að byggja eina stórbrú á hverju fjárhagstímabili. En það getur staðið svo á, að slíkt sje ómögulegt, annaðhvort af því, að fje sje ekki fyrir hendi, eða af því, að efni sje dýrt eða ófáanlegt. Og þessar ástæður eru einmitt fyrir hendi um Jökulsárbrúna, eins og brjef landsverkfræðingsins ber með sjer. Jeg tel því hyggilegt að fresta smíði þeirrar brúar, þar til það er vel framkvæmanlegt, og mun því greiða atkvæði á móti henni. Það er gott að heyra hve mikill sparnaðarmaður háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) er, eða að minsta kosti vill vera, þegar hann heldur ræður hjer í deildinni. En það er orðið dálítið hlægilegt, að heyra hann alt af vera að stagast á sama nafninu. Nafn Dr. Guðm. Finnbogasonar er nú orðið aðalefnið í sumum ræðum þessa háttvirta þingmanna. Ef því nafni væri hætt við sliti, þá er jeg hræddur um, að það væri nú farið að mást af öllum þeim eltingaleik. Það sem mest hneykslar háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.), er sú hugsun, að bak við þessa fjárveitingu liggi það, að gjörðar sjeu tilraunir til að bæta vinnubrögðin í landinu. Held jeg þó að þessum háttv. þingmanni veitti ekki af að læra vinnubrögð. Jeg get tekið undir það, að mjer fellur ekki hvernig efri deild hefir orðað þennan lið. Jeg tel það samt orðaleik hjá þeirri háttv. deild. En jeg veit að það sama vakir fyrir Dr. Guðmundi Finnbogasyni, hvernig svo sem það er orðað í fjárlögunum, og er því nokkurn veginn sama um nafnið, þótt mjer hefði þótt viðkunnanlegra að orða liðinn eins og hann var áður, sem sje »til tilrauna að bæta vinnubrögð«, eins og vakti fyrir Búnaðarfjelaginu og þessari háttv. deild hingað til. Jeg sje ekki, að það þurfi að hneyksla neinn, þó að tilraunir sjeu gjörðar til að bæta vinnubrögð í landinu; það er góð hugsun, og þarf ekki að vera svo mikið, sem vinst, til þess að fjárveitingin borgi sig, sjerstaklega þar sem hún í raun og veru er ekki nema 4800 kr. yfir fjárhagstímabilið, eins og sýnt hefir verið fram á. Annars finst mjer nú mál til komið að hætt sje að þvæla um þennan útgjaldalið. Hvort sem þessi tilraun hepnast eða ekki, þá finst mjer hún þess verð, að þetta sje reynt, þótt varið sje til hennar þessari upphæð. Málið er mikils vert, og Dr. Guðm. Finnbogason þess verður, að hann fái einhvern tíma tækifæri til að sinna því, sem hann hefir búið sig undir, en ekki kúra í bókasafni alla æfi.



Jeg þarf ekki margt að tala út af breytingartillögu minni á þgskj. 888, því að háttv. 1. þm. N.-Múl. (B. H.) hefir tekið ómakið af mjer. En út af ummælum háttv. 2. þingm. S.-Múl. (G. E.) læt jeg þess getið, að jeg hefi einn borið þá tillögu fram, og geng þar ekki að erindum neins annars. Jeg sje ekki til neins að fara að karpa meira um þetta mál. Dr. Guðm. Finnbogason hefir skýrt mjer frá, að það sje ekki að sínu undirlagi, að orðalaginu á liðnum hafi verið breytt í efri deild. Viðvíkjandi Hamarsárbrúnni vil jeg leyfa mjer að vekja athygli á því, að þessi fjárveiting var samþykt í efri deild með miklum atkvæðamun, ekki nema. tvö atkvæði í móti. Það er líka ekki nema eðlilegt, þegar málið er athugað. Það er enginn efi á því, að nauðsyn er á brúnni. Hreppurinn og sýslan mundu ekki vilja leggja fram 3–4000 krónur að nauðsynjalausu. Mjer skilst ekki betur en að það sje búmannlegt af þinginu að láta byggja brúna nú, þegar í boði er 1/3 kostnaðarins annars staðar frá. Jeg á breytingartillögu á þgskj. 886 um að Langadalsvegurinn fái að halda þeim styrk, sem veittur var til hans, þegar fjárlögin fóru hjer síðast úr deildinni. Jeg þarf ekki að orðlengja. um það mál: Deildin fær tækifæri á að sýna, hvort hún vill draga af því fje, sem áður var veitt. Um dócentsembættið við Háskólann, sem fjárlaganefndin hefir tekið svo illa í, bið jeg menn að hyggja vel að því, að hjer er um það að ræða, að fá færan og góðan fræðimann, sem hefir fengið góða undirbúningsmentun. Þingið hefir tekið skammarlega í þetta mál. Mönnum veg það í augum, að það skuli vera tíu kennarar við læknadeildina, en þá sögu má líka segja öðruvísi. Í raun og veru eru þeir ekki nema tveir, en í guðfræðisdeildinni eru þeir þrír, tveir prófessorar og einn dócent, svo að hjer er ekki farið fram á annað en það, að læknadeildin fái jafnrjetti við guðfræðisdeildina. Læknisfræðin er illræmd fyrir það um allan heim, hvað kensla í henni sje dýr og mannfrek. Um launahækkunina til dócentanna við Háskólann skal jeg ekkert tala, og ekki er jeg á móti henni, en hitt sje jeg, að sjeu dócentslaunin hækkuð, þá ber nauðsyn til að bæta hjeraðslækninum eitthvað upp þá miklu kenslu, sem hann hefir á hendi fyrir einar 800 krónur. Þá hefir komið fram tillaga um að fella burt styrkinn til þess að semja kenslubók í yfirsetukvennafræði. Jeg get ekki verið með henni. Það er þó eðlilegt, að menn skilji ekki þetta mál, ef þeir hafa ekki fengið upplýsingar um það. Bókin, sem nú er notuð, er orðin gömul, og stúlkurnar, sem koma í skólann, skilja ekki útlent mál, vel flestar, og verða þá að láta nægja það; sem til er á íslensku. Ef forstöðumaðurinn vill skrifa kenslubók; þá virðist ekki mikið þó að veittur sje til þess styrkur, svo sem 50 kr. á örkina. Þá eru kolin. Mjer finst það nokkuð í þoku, hvort eigi að veita fje til þess að rannsaka námurnar, eða veita styrk til að vinna þær. Ef á að reka kolanámur hjer eins og í útlöndum, þá þarf til þess stórfje. Háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), hefir komið fram með brtt. þess efnis, að heimilt sje að fresta því, að setja miðstöðvarhitun í holdsveikraspítalann, ef verðhækkun á efni gjörði verkið miklu dýrara en ella. Jeg er þessari tillögu hlyntur. Finst sjálfsagt, að sama athugasemdin gildi um þessa fjárveitingu og svo margar aðrar, er samþyktar hafa verið.

Framsögum. (Pjetur Jónsson) : Jeg gleymdi í framsögu minni, að minnast á eina. brtt., sem nefndin hefir leyft sjer að koma fram með. Það er 8. brtt. hennar í röðinni og fer fram á það, að fjárveitingin til Hamarsárbrúarinnar verði feld burtu. Jeg gjöri ráð fyrir því, að nefndin mundi ekki hafa hróflað við þessum lið, ef það væri ekki samræmisins vegna. Þegar fjárlögin fóru hjeðan úr deildinni, þá stóðu þau með brú á Ólafsfjarðarós, sem var líkt á komið um og þessa brú. En háttv. Ed. hefir felt hana burtu. Nú þegar nefndin leggur það til, að samþykt verði almenn athugasemd, þess efnis, að stjórnin megi fresta brúargjörðum þeim, er í fjárlögnum standa, ef ástæða virtist til, þá virðist henni síður ástæða til þess, að taka nú upp nýjar brýr í fjárlögin og vill því samræmisins vegna fella þenna lið. Háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) hefir nú komið með brtt. um það, að taka upp aftur styrkinn til brúar á Ólafsfjarðarós. Nefndin getur af sömu ástæðu og jeg gat um ekki greitt atkvæði með þessari brtt. En verði hún samþykt, þá býst jeg ekki við, að nefndin gjöri tillöguna um brúna á Hamarsá að miklu kappsmáli. Þá skal jeg minnast á fáeinar brtt. frá einstökum mönnum - þó ekki allar, því að það yrði alt of langt mál. Á þgskj.892 er brtt. við 12 gr., um styrk til Magnúsar læknis Júlíussonar. Nefndin hafði haft þetta mál til athugunar áður, en ekki getað fallist á, að rjett væri að taka hana upp. Hún verður því að mæla á móti þessari brtt. Um brtt. um Jökulsárbrúna er það að segja, að þar sem nefndin ræður frekar til þess, að hætta við brúargjörðir á þessu fjárhagstímabili, og hafði aldrei mælt með Jökulsárbrúnni, þá er hún því síður meðmælt fjárveitingunni nú. Hún hafði heldur ekki tekið neina beina afstöðu til þess, hvor brúin ætti að vera á undan, á Jökulsá eða Eyjafjarðará. Þá hefir háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) lagt það til, að teknar sjeu upp í ljárlögin, í þjóðvegaliðinn, 3000 kr. til Öxnadalsvegarins. Þetta er í sjálfu sjer ekki ósanngjarnt, en nefndin verður að halda fast álit við sitt, enda ólíklegt, að þetta gengi 1 gegnum Ed., þótt það yrði samþykt hjer. Þá hefir háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) komið fram með brtt. um það, að fella burtu eitt atriði úr athugasemdunum við flóabátana. Nefndin er algjörlega á móti þessari brtt.; telur þvert á móti skilyrðið alveg sjálfsagt. Þá er brtt. um það að fella dr. Alexander Jóhannesson burtu úr 14. gr. og flytja hann í 15. gr. Verði brtt. nefndarinnar, um að fella styrkinn burtu ekki samþykt, þá virðist henni það hlýða betur, að hafa þenna styrk í 15. gr. Þá hefir háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) lagt það til, að feldur sje burtu styrkurinn til þess að gefa út yfirsetukvennafræði. Þó að það sje ekki að tilhlutun nefndarinnar, að þessi fjárveiting er komin inn í fjárlögin, þá verður hún að telja hana svo sjálfsagða, að hún hlýtur að mæla á móti þessari brtt. Þá hefir hæstv. ráðherra lagt það til, að þjóðmenjaverði verði veitt persónuleg launaviðbót. Meiri hluti nefndarinnar er þessari brtt. hlyntur. Þá hefir háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) lagt það til á þgskj. 890, að veita Einari Hjaltested 1000 kr. hvort árið, til þess að ljúka námi í sönglist. Meiri hl. nefndarinnar er þessari brtt. hlyntur, þótt hann hafi ekki gjört það að tilögu sinni. Jeg hefi kynt mjer þetta mál sjerstaklega að því leyti, að jeg hefi sjeð brjef frá sænskum prófessor, búsettum í New York, sem þessi maður býr hjá, til foreldra hans. Mjer finst það bera þess ljósan vott og vera trygging fyrir því, að hjer er um það söngmannsefni að ræða, að ilt væri að vita til þess, að hann gæti ekki fullkomnað hæfileika sína í þessa átt. Brjefið er alls ekki ritað í þeim tilgangi, að útvega fje úr landssjóði til þessa manns. Það er að eina vingjarnlegt brjef frá manni, er stutt hefir þennan unga og efnilega mann, og styður hann áfram, þótt sjálfur sje hann fátækur. Einar á þess enga úrkosti, að halda áfram náminu, ef landið styður hann ekki; hann verður þá annað hvort að hætta eða að liggja uppi á óviðkomandi mönnum. Þá hefir háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) komið fram með tvær brtt. á þgskj. 882 og 879, hin fyrri um það, að fella burtu fjárveitinguna til (Guðm. Finnbogasonar, en hin til vara að lækka hana niður í 2000 kr. hvort árið. Meiri hlutinn er þessum brtt. mótfallinn, vill ekki láta hrófla við þessari veitingu úr því, sem hún er orðin. Þá er brtt. á þgskj. 888, þess efnis, að færa athugasemdina við liðinn í sama horf og hún var, þegar fjárlögin fóru hjeðan úr deildinni. Jeg held, að þessi brtt. sje óþörf, þótt orðalag háttv. Ed. sje ekki alveg í samræmi við tilgang þann, er Nd. veitti fjeð í. Guðm. Finnbogason hefir nefnilega lýst yfir því við nefndina, að hann muni í engu breyta til frá því, sem meiningin hefir alt af verið, þótt athugasemdin sje orðuð svona. Þess vegna er þessi brtt. að mínu áliti alveg óþörf. Þá hefir hæstv. ráðherra komið fram með brtt. um persónulega launaviðbót til Einara Sæmundsen skógvarðar. Nefndinni hafði borist beiðni þessa efnis, en sá sjer ekki fært að verða við henni og verður því að leggja móti þessari brtt. hæstv. ráðherra. Þá hefir háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) lagt það til, að felt sje burtu úr athugasemdinni við fjárveitinguna til brimbrjótsins í Bolungarvík það ákvæði, að 1/3 komi á móti annarstaðar frá. Nefndin í þessari deild hafði haldið því fram, að hjeraðið ætti að leggja fram helming á móti landssjóði; það var felt hjer, en jeg vænti þess, að háttv. deild leggist ekki svo á móti báðum nefndunum, að hún samþykki þessa brtt. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir komið fram með brtt. þess efnis, að veita Bíldudalskauptúni lán til þess að koma upp hjá sjer rafveitu. Jeg býst ekki við því, að nefndin geti verið með þessari brtt. Það skilyrði fylgir henni, að verði hún feld, þá er það lagt til, að lánaheimildin til Húsavíkur falli líka niður. Þó að mjer sje ant um þetta lán til Húsavíkur, þá get jeg ekki fengið mig til þess að fara í hrossakaup við háttv. þm. (B. J.), og jeg er jafnvel fremur á móti brtt. hans fyrir þessa sök. Þá er brtt. frá háttv. þm. Árn. (S. S. og E. A.), þess efnis, að setja inn aftur lánið til Miklavatnsáveitunnar. Nefndin er þessari brtt. hlynt. Jeg hefi áður minst á, að jeg er fjárveitingunni hlyntur, og get því ekki greitt atkvæði á móti henni. Ef hún væri samþykt nú, þá ætti lánsheimildin til raflýsingar á Ísafirði einnig fá að standa. Auðvitað er hæpið, að hægt sje að lána nokkuð úr viðlagasjóði, en jafnfætis eiga þessar heimildir að standa í fjárlögunum. Jeg hefi nú minst á hrafl af brtt. Nefndin telur ekki ástæðu til að segja fyrir fram, hvernig hún tekur öðrum tillögum einstakra manna. Mikið veltur þar á skýringum þeim, sem þeir gefa.

Ráðherra: Í þetta sinn ætla jeg að eins að minnast á brtt. þær, sem frá mjer eru runnar, en geymi mjer rjett til þess að minnast á aðrar brtt. síðar, ef mjer sýnist svo. Á þgskj. 842 á jeg brtt. við 11. gr. B. 11. (sem misprentast hefir á brtt., svo að þar stendur 11. gr. 11). Jeg sje að háttv. Dal. (B. J.) hefir flutt fram sams konar brtt., sem að vísu er 6 kr. hærri. Gjöri jeg því ráð fyrir því, að annarhvor okkar verði til að taka brtt. um þetta aftur. Þinginu blandast víst ekki hugur um það, að nauðsyn beri til þess, að hverju sýslumannsembætti fylgi járnskápur Stjórnin hafði í fjárlagafrumv. sínu lagt til, að bæta við skápum handa nokkrum sýslum og fjárlaganefndin hefir bætt nokkrum við. Nú hefir mjer verið sagt, að slíkan peningaskáp vanti í Dalasýslu. Sams konar vitneskju mun háttv. þm. þess kjördæmis (B. J.) og hafa. fengið, og þannig hefir atvikast, að við höfum óafvitandi hvor af öðrum flutt sömu brtt. Á þgskj. 845 flyt jeg brtt. við 15. gr. 3. a, um 600 kr. árlega launaviðbót til núverandi þjóðmenjavarðar. Jeg er þakklátur háttv. fjárlaganefnd eða meiri hluta hennar fyrir undirtektir hennar undir þessa brtt. Þjóðmenjavörðurinn hefir gegnt þessu starfi frá 1906, þótt ekki fengi hann veitingu fyrir starfinu fyrr en 1. júlí 1908; hafði hann í fyrstu 30 kr. um mánuðinn að launum, uns hann tók við stöðu sinni, er stofnuð var samkvæmt fornmenjalögunum 1907, og hefir síðan haft 1800 kr. um árið. Það er þjóðkunnugt, að með rjettu má segja um þennan mann, að hann er rjettur maður á rjettum stað, og er óhætt um það, að enginn af fyrirrennur um hans hefir staðið betur í þessari stöðu en hann; hefir hann skipað safninu vel niður, aukið það stórum, og sömuleiðis hefir aðsókn að safninu mjög aukist síðan hann kom að því, sem sjá má af skýrslu þeirri, er út kom um safnið í fyrra. . Á þgskj. 843 flyt jeg brtt. við 15. gr. 20, um að athugasemdin falli burtu. Jeg fæ ekki sjeð, að nefnd sú, sem ætlað er að úthluta þessum styrk, styrknum til rithöfunda og. listamanna, fái nokkuð að gjöra næsta fjárhagstímabil, með því að þingið hefir í raun rjettri ráðstafað þessum fjárhæðum að mestu leyti, því að ekki gjöri jeg ráð fyrir því, að ætlast sje til, að tekinn verði styrkurinn af þeim, sem hafa haft hann lengi, nje að hann verði minkaður. Ef háttv. þm. V.-Sk. (S. E.), sem mun hafa verið upphafsmaður þessarar nefndar, vildi endilega hafa einhverja nefnd til aðstoðar stjórninni nú og síðar, þá býst jeg við að hann gæti fundið einhverja heppilegri leið en þessa. Það er athugandi; að landstjórnin eða þingið getur ekki boðið stjórn Bókmentafjelagsins eða stjórn Stúdentafjelagsins að velja menn í þessa nefnd; til þess hefir landstjórnin ekkert vald yfir þessum fjelögum. Ef til vill er öðru máli að gegna um háskólaráðið, því að þar er þó um opinbera stofnun að ræða. Auðvitað væri það stjórninni þægilegt, að geta kastað siðferðislegri ábyrgð yfir á þessa nefnd. En hvernig færi, ef stjórnin yrði ósammála nefndinni? Ef t. d. nefndin vildi taka styrk af þeim, sem lengi hafa haft hann? Enda er svo, eins og jeg tók fram áðan, að ekkert verkefni liggur fyrir þessari nefnd á næsta fjárhagstímabili. Þá á jeg breytingartillögu á þgskj. 844 við 16. gr. 4. b, um lítils háttar launaviðbót handa Einari Sæmundsen skógverði. Hann mun hafa sótt um þessa launahækkun til nefndarinnar, og haft til þess meðmæli yfirboðara síns. Hjer á í hlut maður gáfaður, sem unnið mun hafa verk sitt óaðfinnanlega. Hann er að því leyti verr settur en aðrir skógarverðir, að hann hefir ekki bú, og getur því eigi notið þeirrar framleiðslu, er þar af rennur. Þá er við 21. gr. brtt. frá mjer og háttv. samþingismanni mínum (S. S.) á þgskj. 823, um að koma aftur inn á fjárlögin lánaheimild til Skeiðaáveitunnar. Meiri hluti fjárlaganefndarinnar, eða, ef til vill öll nefndin, hefir tjáð sig samþykka þessari brtt., enda var hún samþykt hjer í deildinni, með afar miklum atkvæðamun. Fjárlaganefndin í Ed. lagði í fyrstu til, að fella niður þennan lið, og varð það úr, en sá sig síðar um hönd, og bar upp tillöguna aftur með 1000 króna lækkun, en þá úrskurðaði forseti deildarinnar, að till. mætti ekki bera upp aftur, með því að efni hennar hefði verið felt áður. Má því telja, að það hafi verið slysni, að lánsheimildin komst ekki í gegn um Ed. Þessi liður er mönnum kunnur, og þarf jeg því ekki að fjölyrða um hann nú, en vona, að deildin láti ekki tillöguna gjalda þeirrar óhepni, er hún varð fyrir í Ed.



Jeg ætla að gjöra nokkrar athugasemdir við brtt , sem jeg hefi borið fram við fjárlögin í þetta sinn. En áður en jeg sný mjer að þeim, votta jeg þakklæti mitt háttv. þm. N.- Þing. (B. S.) fyrir þær brtt., sem hann hefir flutt fram. Jeg þarf ekki að mæla með annari þeirra, styrkveitingunni til söngmannsins Einars Hjaltested, með því að fjárlaganefndin hefir tjáð sig henni samþykka, og kann jeg henni þakkir fyrir það. Hin tillaga háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) lýtur að styrkveitingu til dr. Alexanders Jóhannessonar. Eins og menn muna, bar jeg fram tillögu Um þessa styrkveitingu hjer í deildinni, en þá lá málið ekki eins opið fyrir mönnum og nú, sem sýndi sig í því, að fjárlaganefnd Ed. hefir sýnt mjer og málefninu þann greiða, að taka fjárveitinguna upp. Tillaga háttv. þm. N.-Þ. (B. S.) fer fram á það, að flytja fjárveitinguna úr 14. gr. í 15. gr. Kemur það til af því, að sumir eru hræddir um, að hjer sje stofnað til fasts embættis, ef fjárveitingin er undir 14. gr., en það er hvorki tilgangur minn nje hins unga manna, er styrksins æskir. Hann ætlar sjer að lesa fyrir við Háskólann þessi tvö ár, og er þess full þörf nú, er Þjóðverji sá, er til þess var ætlaður, er nú hertekinn. Jeg vil einnig biðja menn vel að gæta að því, að hjer er um enga eyðslu að ræða, því að ef þessi þýski kennari hefði verið hjer, þá mundi hann eftir venjunni hafa fengið líkan styrk, líkt og franski kennarinn fjekk hjer. Nú, þar sem styrkveiting þessi er færð í 15. gr., þá má það vera mönnum auðskiljanlegt, að hjer er ekki um embættisstofnun að ræða. Jeg þarf ekki að lýsa þessum unga manni. Hann er nú hingað kominn og hefir kynst mönnum hjer. Síðan jeg mintist á hann síðast, hefir hann lokið doctorsprófi á Halli á Þýskalandi í þýskum bókmentum, Engilsaxesku og heimspekissögu; lauk hann doctorsprófinu með heiðri, svo að hann má teljast vel til þess fallinn að halda uppi þessari kenslu. Hann er ungur maður og áhugasamur, sem með dugnaði hefir brotist í gegn um nám í tveimur erlendum ríkjum. Hefir hann því sýnt sig maklegan til að fá þenna styrk, uns hann hefir »habiliterað« sig, sem kallað er, þ. e. samið ritgjörð, er veiti honum kenslurjettindi við þýska háskóla. Þá sný, jeg að brtt. mínum. Fyrst er brtt. við 11. gr. B.11, um peningaskápa handa sýslunum. Það er rjett, sem hæstv. ráðherra sagði, að svo er sem eins konar sálufjelag hafi verið með mjer og honum, er við höfum báðir orðið til að flytja tillöguna fram, án þess að vita hvor af öðrum. En með því að tillaga mín var 6 krónum dýrari og jeg þar með fæ tækifæri til að spara landssjóði 6 kr., þá lýsi jeg því hjer með yfir, að jeg tek tillögu mína aftur. Við 12. gr. 8. lið hefi jeg leyft mjer að bera upp brtt. um 1000 kr. árlegan styrk til húðsjúkdómalæknis Magnúsar Júlíussonar. Þessi ungi og efnilegi læknir hefir áður sótt til þingsins um styrk, en verið synjað um hann, mest af sparn- aðar ástæðum. Allir vita, að sjúkdómar þeir, sem hann fæst við að lækna, eru illir viðureignar, og að varhugavert er, að þeir breiðist út um landið. Jeg veit ekki betur en að það hafi verið efst á baugi í læknadeild Háskólans, að semja lög um varnir gegn útbreiðslu slíkra sjúkdóma, og ef svo hefði orðið, mundi þessi læknir hafa verið ráðinn til þess, að standa fyrir þeim vörnum. Enn fremur er á það að líta í þessari dýrtíð, sem nú heyrist oft í munni manna, að það mundi koma sjer vel fátæklingum, að geta fengið ódýrari læknishjálp við þessum sjúkdómum, svo sem verða mundi, ef læknirinn fengi styrk þann, sem hjer um ræðir. Læknarnir geta ekki lifað á starfi sínu, ef menn geta ekki borgað þeim læknishjálpina; verða þeir þá að láta af læknisstörfum og taka sjer annað fyrir höndur. Að öðru leyti skal jeg taka það fram, að jeg þekki vel mann þann, sem hjer um ræðir. Hann er maður efnilegur og áhugasamur og vel að sjer. Þá er 14. gr. B. II. 7., sem lýtur að námsstyrk til skóla þess, sem nú er kalaður mentaskóli almennur, en áður var kunnur undir nafninu »lærði skóli«. Þótt Ed. hafi margt vel gjört í fjárlögunum, þá verð jeg að telja, að henni hafi orðið mikið á, er hún lækkaði þenna styrk um 500 kr. og hnýtti þar aftan í þeirri óhæfu athugasemd, að styrkurinn skyldi lækka um þessa upphæð árlega, þangað til hann væri með öllu horfinn. Jeg ætla mjer ekki að halda hjartnæma ræðu um þetta mál, en að eins minna þá lærðu menn á, sem hjer eru, að gjöra yfirlit yfir, hverjir af vorum nýtustu mönnum mundu hafa komist áfram, ef eigi hefði þeir notið neins styrks. Jeg þarf ekki að nefna nöfn, nöfnin liggja tvenn og þrenn á tungu manna, ef menn vilja rekja stúdenta, sem útskrifast hafa á síðustu 50 árum. Afleiðingin af þessari tiltekju mundi verða sú, að aftrað yrði öllum fátækum gáfumönnum utan Reykjavíkur að ganga mentaveginn, svo að þeir einir ættu þess kost, er heima ættu í Reykjavík, eða væru synir efnamanna. Raunar eru fáir sveitamenn svo efnaðir, að þeir geti kostað syni sína í skóla. Afleiðingin yrði því sú, að fátækir menn utan bæjar gætu yfirleitt ekki komist í skóla, þótt fluggáfaðir væru. Þá væru að eins eftir efnaðir embættismenn og kaupmenn, sem gætu látið syni sína ganga skólaveginn. Ekki segi jeg, að þeir geti ekki átt gáfaða sonu, en það hefir sýnt sig, að þeir láta oft syni sína læra, sem ekki hafa gáfur til þess. En fátækir menn ganga alls ekki mentaveginn, nem þeir hafi gáfur. Þess vegna vil jeg alls ekki lækka styrkinn, heldur hækka hann eins og hann var áður, til þess að gáfaðir menn geti notið sín. Það getur farið svo, að engir nema Reykvíkingar geti notað þenna skóla. Segi jeg það ekki til þess, að niðra Reykvíkingum, nje af því, að jeg telji þá ógáfaðri en aðra menn. Jeg get hugsað mjer að það gæti komið fyrir, að einhver þingmanna á komandi tímum klöknaði, er hann færi að úthluta styrknum til mentamannanna, og er mjer þá sem jeg sjái háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) starfa að þessu verki. Athugasemd þá, er Ed. hefir hnýtt við styrkinn, vil jeg nema í burtu og geta menn þá, ef þeim sýnist svo, sett inn athugasemd þá, sem jeg hefi flutt fram á þgskj. 841. Þetta, sem jeg hefi nú sagt um lærða skólann, gildir einnig um Akureyrarskólann. Jeg vil ekki, að námsstyrkur sje lækkaður þar. Býst jeg við að tillaga mín gangi hjer greiðlega fram, vegna þess, að hún fer fram á hið sama, sem áður hefir verið samþykt hjer og til var ætlast í stjórnarfrv. Þá á jeg tillögu um lánsheimild til raflýsingar í Suðurfjarðarhreppi. Jeg fæ ekki sjeð, hvernig þingið getur neitað þessum hreppi um slíkt lán fremur en öðrum hreppum, svo sem Ísafirði og Húsavík. Ber jeg þessa tillögu alls ekki fram í því skyni, að fara í hrossakaup, sem háttv. framsm. (P. J.) nefndi svo kunnuglega. Jeg vil láta eitt yfir alla ganga, með því skilyrði, að peningar sjeu fyrir hendi. Þá hefi jeg rakið allar þær tillögur, sem frá mjer eru runnar. Þá ætla jeg að víkja að nokkrum smátillögum, sem frá öðrum eru komnar. Svo virðist, sem hjer í deildinni sje fjelag eitt, er í eru 2 menn, og mun það vera sálufjelag; á jeg þar við háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) og 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Þeir vitru tillögumenn, háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) og 2. þm. S.-Múl. (G. E.), leggja til, að fella burtu styrkinn til Vestmannaeyinga, til þess að leita að drykkjarvatni þar í eyjunum. Þeim farast viturlega orð um þetta, eins og þeirra var von og vísa; þeir leggja það nefnilega til, að Vestmannaeyingar drekki regnvatnið af húsþökunum. Auðvitað minnast þeir ekki á, hvað menn eigi að drekka þegar ekki rignir, en ef jeg ætti að geta mjer nokkura til um það, hvað þeir vilji láta menn drekka, þá finst mjer það einna best í samræmi við annað, sem þeir leggja til málanna, að ætlast til, að menn drekki sjó, þegar regnvatnið þrýtur. Líklega ætlast þeir þó til, að saltið verði áður tekið úr honum, og yrði þá landið að gjöra það. Er ekki víst að það reyndist ódýrara en að veita þennan litla styrk. Jeg man ekki eftir að hafa sjeð jafn óviturlega tillögu, sem þessa, þótt margar sjeu auðvitað vitlausar. Þetta er ein af þeim tillögum, sem ekki ætti að koma fram á Alþingi Íslendinga. Þá hafa þessir sömu vitru fjármálamenn komið fram með aðra tillögu, álíka viturlega. Þeir vilja sem sje fella styrkinn til símastöðvarinnar í Vestmannaeyjum. Þessi tillaga dæmir sig sjálf. Hún er alveg sams konar og meginið af tillögum þeirra, ein af þeim alla vitlausustu, sem sjást hjer á þinginu, og sýnir ekkert annað en að þessir herrar vilja altaf skifta sjer af öllu, sem þeir geta, en hafa vit á sárfáu. Þó kemst nú fáfræðin ekki í algleyming, fyrr en þessir sömu háttv. herrar vaða fram á orrustuvöllinn með sláturhnífinn á lofti, blóðugir upp til axla og ráðast á mentamálagreinina í fjárlögunum. Jeg ætla að benda þeim háttv. herrum á það, að flestir munu verða mjer sammála um það, að þeirra orrustuvöllur sje ekki á því sviði, en líklega skilja þeir það ekki fremur en annað. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) leggur það til, að feld sje burtu 500 kr. styrkveiting til bókasafnsins á Seyðisfirði, til þess að kaupa fyrir bækur. Varla get jeg trúað því um hann, að slátrunarlöngunin sje orðin svo mikil, að hann geti ekki sjeð granna sína á Seyðisfirði í friði, þótt engin ástæða sje fyrir hann að amast við þeim. Hitt finst mjer trúlegra, að honum finnist þessir hættugripir, bækurnar, vera helst til nærri sjer þarna fyrir austan. Ekki nema tveir firðir á milli. Þá leggur sami háttv. þm. næst til að lækka styrkinn til að binda bækur við Landsbókasafnið. Hann vill líklega sjá um það, sem best hann getur, að bækurnar verði ekki lesnar nema sem minst, og hefir því fundið upp á þessu happaráði.  (Guðmundur Eggerz: Jeg á enga tillögu um þetta)  . Jeg heyri að háttv. þm. segist enga tillögu eiga um þetta. Jeg skal gæta að, hvort mjer hefir skjátlast. - Þetta mun vera rjett hjá háttv. þm. Tillaga hans, sem jeg var með, er ekki um þetta, en lítið bætir það fyrir honum, því að hún er miklu verri en jeg bjóst við, jafnvel af honum. Jeg bjóst ekki við að jafnvel hann myndi gjörast svo djarfur að hrófla við fjárveitingunni til að láta ljósmynda bækur og skjöl á útlendum bókasöfnum. Það er svo fjarri því, að það eigi að fella burtu þennan styrk, að við ættum helst að veita fje til að láta »Phototypera« alt Árna Magnússonar safnið. Þessi tillaga háttv. þm. er því álíka viturleg og aðrar uppástungur hans. Þá kem jeg að mesta kappanum í þessari orustu hjer á fjárlagavöllum. Það er 1. þm. Rang. (E. J.). Hann veður í gegnum fylkingar, alblóðugur með hnífinn á lofti, og hlífir engum, ekki einu sinni sínum eigin flokksbræðrum, því að hann vill fella burtu styrkinn til að koma fánaskýrslu landlæknisins út á dönsku. Jeg býst ekki við; að það sje af illvilja við þennan flokksbróður sinn, sem hann leggur þetta til, heldur af því að maðurinn er veikur af »liðafallssýki«. Jeg ætla nú samt einu sinni að vera góður við heimastjórnarflokkinn og greiða atkvæði með því, að þessi styrkur fái að standa, því jeg hefi sannfrjett að Heimastjórnarmenn ætli allir sem einn að greiða atkvæði með næsta lið á eftir, styrknum til Ragnars Lundborg til að gjöra Ísland kunnugt erlendis. Þessi sami þm. (E. J.) hefir áður sýnt ást sína til lista og vísinda og gjörir það enn, með því að leggja til að styrkurinn til Jakobs Jóhannessonar falli burtu. Jakob býðst til að semja kenslubók í setningafræði fyrir þessa litlu borgun. Þessa kenslubók hefir lengi vantað tilfinnanlega við alla, skóla, þar sem íslenska er kend, og er því ekki nema sjálfsagt að veita þennan setyrk. En hv. þm. sýnir með þessu ást sína til móðurmálsins og þjóðlegra vísinda. Maðurinn, sem í hlut á, er ungur áhuga- og gáfumaður og ágætlega til þessa starfa hæfur. Fjárlaganefndin hefir ekki lagt á móti styrknum, og býst jeg því við, að háttv. 1. þm. Rang. standi einn upp með till. sinni. Sömu skil vill háttv. þm. gjöra styrknum til dr. Alexanders Jóhannssonar. Það eru náskyldar fræðigreinar, þýska og íslenska, og því er ekki nema von að hann vilji láta eitt ganga yfir báðar. Þá ræðst háttv. sami þm. næst á styrkinn til Helga bróður míns, og vill láta lækka hann um 300 kr., frá því sem hann hefir verið samþyktur áður hjer í deildinni. Jeg get fullvissað hv. deild um það, að grasafræði er þessa manns eina áhugamál, og jeg teldi það mjög illa farið, ef farið yrði að klípa af styrknum. Jeg vona því að deildin fari ekki að brjóta orð sín og taka aftur það, sem hún hefir sagt, og láti styrkinn ekki færast niður úr 1800 kr. Í þessu sambandi vil jeg einnig minna á styrkinn til dr. Helga Pjeturss. Jeg tel það illa farið, að háttv. Ed. skyldi fara að lækka hann; mjer finst að styrkirnir til þeirra nafnanna ættu að haldast í hendur, og vona því, að styrkurinn til Helga Pjeturs verði hækkaður aftur. Jeg veit ekki annað en að heilsa hans leyfi, að hann vinni fullkomna vinnu og sje því ekki ástæðu til að lækka styrkinn nú. Háttv. fjárlaganefnd Nd. hefir lagt til, að styrkurinn til Helga Pjeturss. yrði hækkaður upp í 1500 kr. úr 1000 eins og háttv. Ed. setti hann. Jeg býst við að nefndin hafi ekki þorað að hækka hann meira af ótta fyrir því, að háttv. fjárlaganefnd Ed. mundi þá færa hann aftur niður. Jeg get nú fullvissað menn um það, að þótt styrkurinn verði hækkaður upp í 1800 kr., þá dettur hv. Ed. ekki í hug að hrófla við honum. Það gleður mig að geta þakkað háttv. 1. þm. G. K. (B. K.) fyrir tilögu hans um þetta atriði. Honum var manna best trúandi til að leggja viturlega til mentamálanna, því að þótt hann sje það, sem kallað er ólærður, þá hefir hann þó aflað sjer stórmikillar þekkingar, bæði á efnafræði söng og fleiru. Þá kem jeg næst að styrkveitingunni til dr. Guðm. Finnbogasonar. Menn gjöra sjer alltítt um að fella þann styrk eða minka hann. Jeg sje ekki ástæðu til að óttast, þótt einstaka fáráðlingur, sem vitanlega hafa ekkert vit á, hvað gjöra ber í þessu máli, sjeu að fjargviðrast út af þessum styrk. Eða með öðrum orðum vilji ekki láta hagnýta þá starfskrafta, sem bestir finnast í landi voru. En jeg vil þó minnast á það, að þótt merkilegt megi virðast, þá er þó tillaga háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) öllu viturlegri en tillagan frá háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.). Það er eitthvað hreinlegra, að fella styrkinn alveg, en að naga af honum, svo að hann komi að engu haldi. Menn verða að athuga það, að það er engin von, að Guðmundur Finnbogason fari að kasta frá sjer embætti sínu, og fá minni laun en hann hefir nú, fyrir það eitt, að þessir háttv. þingmenn sýna þennan dæmalausa vísinda áhuga. En sje tilætlunin sú, að hann hafi þessar sálarrannsóknir í hjáverkum sínum, þá er það því vitlausara, því að slíkt er ómögulegt. Þá er betra að veita ekki neitt, eins og háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) vill. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) kemur með tillögu um að breyta orðalaginu á styrkveitingunni. Jeg get með sanni sagt, að mjer stendur alveg á sama um, á hvern veginn þetta er orðað, því að jeg veit, að Guðm. Finnbogason mun gjöra það að aðalstarfi sínu að rannsaka vinnuvísindi. Sama lýsti háttv. framsögum. (P. J.) yfir, og tek jeg þetta því eftir honum. Jeg skal enda ræðu mína með því að lýsa því yfir, að sjeu þessir niðurskurðarþingmenn að gjöra tillögur sínar til þess, að þóknast kjósendum sínum, þá fara þeir villir vegar. Íslensk kjósendur eru ekki svo skapi farnir, að þeir vilji ekki styrkja unga og gáfaða menn. Þeir vilja láta styrkja þá vel, en ekki veita þeim neina hungurlús, eins og þessir háttv. þingmenn, sem jeg hefi nú talað við um hríð.

Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) hefir borið fram tillögu á þgskj. 877, um lækkun styrksins til matreiðsluskólahalds á Ísafirði. (Guðm. Eggerz: Hún er tekin aftur). Nei, er hún tekin aftur? Tillagan hefði getað komið sjer mjög illa, en úr því að hún er tekin aftur, þarf jeg ekki að segja meira um það mál. Þá vil jeg taka undir það með háttv. þm. Dal. (B. J.), að rjett sje, að styðja brtt. háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), er fer í þá átt, að styrkurinn til dr. Helga Pjeturss verði látinn halda sjer, eins og hann var áður en frumv. gekk til Ed. Við vitum það allir, að maðurinn, sem hjer á hlut að máli, er duglegur vísindamaður, sem hefir ritað margt, og mikið, í útlend tímarit, um jarðfræði lands vors, og þannig gjört Ísland þar kunnugt, að minsta kosti meðal jarðfræðinganna, og þó að hann hafi kent lasleika um hríð, þá ættum vjer ekki að láta hann gjalda þess, eins og háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefir bent á, heldur ættum vjer þvert á móti að reynast honum þá æ því betur. Þá vil jeg nota tækifærið, til að láta þess getið, að jeg mun með atkvæði mínu, styðja brtt. háttv. 2. þm. Eyf. (St. St ) um styrk til brúar á Ólafsfjarðarós, enda er hún í samræmi við það, sem áður hefir verið samþykt hjer í deildinni, og hygg jeg, að deildin muni ekki hverfa frá þeirri samþykt sinni. Mjer er og kunnugt um, að fjárlaganefndin hefir látið meðlimi sína hafa óbundnar hendur að því er þetta atriði snertir. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir enn á ný komið með brtt., þess efnis, að veita Oddnýju Pálsdóttur styrk, til þess að dvelja á heilshæli erlendis. Ed. hefir felt styrk þennan niður, sem og fleira, en mjer virðist þó rjett, að taka hann nú upp aftur, og þá eigi hvað síst, er tillögumaður hefir nú fært styrkinn nokkuð niður. Hjer er um sjúkling að ræða, sem getur ekki fengið heilsubót hjer á landi, og því beint skylt, að styðja að lækning hans erlendis, ef unt er. Varhugavert þykir mjer það og, að Ed. hefir strikað burt lánsheimildina til áveitu úr Þjórsá yfir Skeiðin. Hjer er um fjöldamargar jarðir að ræða, sem myndu hafa stórgagn af þessari áveitu. Vitaskuld verður lánið ekki veitt, nema fje sje fyrir hendi, og þar að auki áformað að veita það gegn 5% vöxtum. Það er því útgjaldalítið, að samþykkja viðaukatillöguna, sem nú er borin fram hjer í deildinni, til að kippa þessu aftur í lag, og mun jeg því greiða henni atkvæði. Þá mun jeg enn fremur styrkja brtt. háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.), er að því hnígur, að styrkurinn til utanfarar kennara verði hækkaður upp í 1600 kr. og nái jafnt til barna- og unglingakennara. Mjer er ekki kunnugt um, hversu hjer að lútandi ákvæði fjárlaganna hefir að undanförnu verið beitt í framkvæmdinni, en dylst eigi, að orðunin, eins og hún er í breytingartillögunni, tekur nú þó af allan vafa, þ. e. gjörir jafn-auðvelt, að nota styrkinn, hvort er um barna- eða unglinga-kennarana ræðir, og er þá og frá því sjónarmiði einnig mjög til bóta. Jeg er eigi í neinum vafa um það, að það margborgar sig fyrir landið, að veita þennan styrk, og hann sem ríflegastan, því að við utanförina víkkar sjóndeildarhringur kennaranna, svo að þeir verða miklu hæfari til að gegna starfi sínu, en ella, og hafa þá og börnunum, og unglingunum frá mörgu að segja, er heim er komið, og vil jeg því mæla sem allra best með brtt. Sama er að segja um tillöguna, sem kom fram í Ed. um fjárveitingu til Ragnars Lundborgs. Jeg þykist vita, að sumir hjer í deildinni sjeu þessari fjárveitingu mótfallnir, en þegar þess er gætt, að nú stendur yfir heimsstyrjöld, og að mikið hefir, af sumum stórveldanna, verið um helgi rjettinda smáþjóðanna talað, þá er síst að vita, hvað verður, er til friðarsamninganna kemur, að heimsófriðnum loknum; - fer og, sem eðlilegt er, að mun eftir því, hvaða þjóðir enn bendlast við ófriðinn. En ekki er því að neita, að svo gætu atburðirnir, í heims ófriðnum, þó skipast, að það gæti þó ef til vill haft sína þýðingu, að hafa mann erlendis, sem þekkir mál vor, og vill oss af heilum hug vel. Hver veit, nema sú aldan rísi þá og, að ófriðnum loknum, að rjett sje, að smá-þjóðernin fái þá öll að njóta æ fulls þjóðarsjálfstæðis, ekki síður,en þjóðirnar, sem fjölmennari eru. Gæti eigi hugsast, að einhverir yrðu þeir atburðir, er orðið gætu þess valdandi? Siðfræðilega skoðað, vitum vjer og, að því smærri, sem þjóðin er, því rjetthærri er hún, og á hún að vera, alveg eins og hver einstaklingurinn er og æ því rjetthærri, sem hann er vesalli - sbr. þar því ljótara einatt að leika hann illa, og þá því ábyrgðar-meira. Annað mál, að að svo er nú ástandið í heiminum enn að vísu, að hann tekur hjer - sem víðar - alt öfugt, þ. e, lætur þann æ lúta, sem máttar-minni er, gjörist honum æ níðingurinn, og notar sjer bolmagn sitt, eða hnefarjettinn. En hvað sem þessu líður nú öllu, og án þess að vilja hjer orðlengja þetta frekar, mun jeg þó fyrir mitt leyti greiða atkvæði með því, að fjárveitingin til Ragnars Lundborg fái að standa. Þá á jeg enn eftir að minnast á fjárveitinganna til »brimbrjótsins« í Bolungarvík. Eins og kunnugt er, hefir Nd., er málið var rætt hjer um daginn, komist að þeirri niðurstöðu, með 17:8 atkv., að veita ætti í þetta skifti 10,000 kr. hvort árið til þessa fyrirtækis. Vjer verðum og, í þessu sambandi, að gæta að því, að á móti þeim 22 þús., sem Bolvíkingar munu þegar hafa fengið úr landssjóði til »brimbrjótsins«, hafa þeir nú þegar lagt fram 27–28 þús. kr., ef eigi meira, - man það eigi svo glögglega nú á svipinn, sem skyldi, og hefi eigi þau plöggin hjer við höndina. Jeg treysti háttv. deild til þess, að breyta ekki atkvæði sínu í þessu efni, þrátt fyrir tiltektir Ed., enda skal jeg og í þessu sambandi leyfa mjer að minna á ræðu háttv. þm. Ak. (M. K.) hjer í deildinni um daginn, þar sem hann benti á, að sjálfsagt væri, að næsta þing kæmist að einhverri fastri niðurstöðu um það, hvernig haga skuli fjárbeitingum til bryggju og hafnargjörða yfirleitt, og að tekið væri þá og jafnframt til yfirvegunar, hvort eigi væri rjett, að láta landssjóð að einhverju leyti njóta tekna af slíkum fyrirtækjum, leggi hann fjeð til, eða þó megnið af því, fram. En fráleitt verður þá niðurstaðan sú, að ætla hjeruðum, að leggja fram neitt líkt því, sem Bolvíkingar hafa nú þegar á sig lagt. Í trausti til þess, að háttv. þingmenn standi við atkvæði sín, hefi jeg því og látið farast fyrir, að koma fram með tillögu um lánsheimild til framhalds brimbrjótnum, og samkvæmt því, er Ed. ætlar hjeraðsbúum að leggja fram móti landssjóðsstyrknum, en sem jeg annars hefði neyðst til að gjöra, þ. e. bæri jeg eigi enn fyllsta traust til orðheldni virðulegra samdeildarmanna minna í máli þessu.



Jeg flyt hjer ásamt 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.) brtt. á þgskj. 864. Hún er þannig til komin, að í Nd: var samþykt að veita tveimur póstum, Arna Gíslasyni og Bjarna Ketilssyni, eftirlaunastyrk, 300 kr. á ári hvorum. Ed. hefir ekki sjeð sjer fært að fallast á þetta, þ. e. a. s., hún hefir viðurkent, að það beri að veita þessum mönnum eftirlaun, en hefir fært þau niður um 100 kr. eða niður í 200 kr. til hvors. Jeg tel það illa farið, að þetta skuli hafa verið gjört í háttv. Ed. Mjer er ekki fullljóst af hvaða ástæðu deildin hefir gjört þetta, en hinu hygg jeg að megi færa rök fyrir, að þessir menn eigi fylstu sanngirniskröfu til þessarar litlu eftirlaunaupphæðar, sem Nd. ánafnaði þeim. Jeg þekki vel ástæður Árna Gíslasonar. Hann hefir verið póstur 22 bestu ár æfi sinnar, en ljet af þeim starfa fyrir 10 árum. Þá var hann svo staddur, að hann hugðist mundu geta haft ofan af fyrir sjer, án þess að leita til landssjóðs. Hann hefir aldrei áður farið þess á leit að fá eftirlaun, þótt hann hafi átt fulla kröfu til þess. En nú þarf hann að fá styrk, því að hann hefir bæði mist efnu sín og heilsuna. Þessi maður hefir synt það, að hann ætlaði ekki að óþörfu að kroppa fje landasjóðs. Hann er þess fyllilega verður, að fá þessi eftirlaun, og það þótt hærri væru, þar sem hann hefir nú setið eftirlaunalaus í 10 ár. Ef hann hefði fengið vanaleg póstaeftirlaun, væri sú upphæð orðin 2000 kr. Hann á því fremur heimtingu á að fá þessar 300 kr., sem jeg hefi farið fram á að hann fengi, og það þótt hann lifði í 20 ár enn þá, sem varla verður reyndar, því að hann er kominn hátt á sjötugs aldur. Nú er svo komið fyrir honum, að hann þarf þessa fjár með, til þess að geta dregið fram lífið. Jeg skal ekki vera margmæltari um þetta, en skal að eins geta þess, að með flytjandi minn (Þ. B.) hefir sagt mjer, að nokkuð líkt væri ástatt fyrir hinum póstinum, Bjarna Ketilssyni. Hann hefir verið póstur í 17–18 ár, er orðinn slitinn og heilsulaus sjálfur og auk þess er kona hana og börn heilsutæp. Þörfin á að úr kjörum þessara manna verði bætt er því mjög mikil. Þetta er eina brtt. er mitt nafn stendur við, en jeg vil þó minnast örfáum orðum á einstaka fleiri brtt., er komið hafa fram. Það er þá fyrst kolamálið. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir komið fram með brtt. á þgskj. 874 um að veita Guðm. bryggjusmið Guðmundssyni 12 þús. kr. lán úr viðlagasjóði, til þess að vinna kol úr Skorahlíðum. Enn fremur hefir hv. Ed. sett í 16. gr. fjárlagafrumvarpsins 25 þús. kr. fjárveitingu til kolanámurannsókna á Íslandi. Meiri hluti fjárlagan. Nd. er þeirrar skoðunar, að fella beri þessa fjárveitingu, en skora á stjórnina að undirbúa málið undir næsta þing. Jeg hefi ekki getað fallist á þetta, og skal jeg nú gjöra grein fyrir minni skoðun þessu viðvíkjandi. Það láu tvær umsóknir fyrir þessu þingi, önnur frá Guðm. Guðmundssyni um 30–40 þús. kr. lán, hin frá námufjelagi Íslands, um 20 þús. kr. fjárveitingu til rannsókna á kolum. Umsókn þessi var þannig orðuð, að fje þetta yrði greitt aftur, ef námar fyndust, annars ekki. Guðmundur Guðmundsson hefir bæði eytt tíma og fje til rannsókna þarna vestra. Er talið að hann hafi í vor hitt svo gott lag, að tilvinnandi sje að vinna þar kol. Hann hefir tekið sýníshorn af þessum kolum og hafa þau reynst að vera góð brúnkol, óblandin leir. Það er því enginn vafi á því, að þarna hafa fundist kol, ef nóg er af þeim, sem gætu orðið nothæf og munað um, en því miður liggur þetta ekki þannig fyrir, að hægt sje að segja, að hjer sje um námu að ræða. Kolalagið er 12 cm. að þykt. Og mjer sagði maður, dr. Helgi Jónsson, er nýlega farðaðist á þesssum slóðum þar vestra og skoðaði lagið, að það gangi inn í fjallið, en ekki sje hægt að sjá hvort það þykni er innar dragi. Í vor sneri þessi maður sjer til velferðarnefndar og stjórnar, og fór fram á að landssjóður keypti dálítið sýnishorn af þessum kolum. Stjórnin pantaði þá hjá honum 60 tonn, til að komast að raun um hversu nothæf kolin væru. Jeg held að þessi 60 tonn sjeu ókomin enn, en það stafar af því hversu erfitt er að lenda þarna vestra og erfitt að vinna kolin. Þetta er það, sem um námuna er að segja, og ef litið er óvilhöllum augum á málið, þá sjer hver maður, að þetta er ekki rannsakað til hlýtar. Það er því misskilningur, að ekki sje hægt að fá hjer brúkleg kol, ef gengið er að greftinum með eitthvað handa á milli, þó hins vegar sje óvíst hversu mikið af kolum þarna kann að vera. Þetta gæti því orðið til þess að bæta úr því háa verði, sem á kolum er nú. Nú er tilgangurinn sá, að Guðmundur Guðmundsson fái lán úr viðlagasjóði, en þó sú lánaheimild sje veitt, þá getur hann ekki fengið fjeð fyrr en eftir 1. jan. 1916; en það væri nokkuð seint og auk þess er undir hælinn lagt hvort fjeð yrði þá til, gæti jafnvel farið svo, að aldrei á næsta fjárhagstímabili yrði hægt að lána fjeð, enda þótt lánsheimildin sje samþykt. Jeg bendi á þetta, til þess að sýna fram á, að ólíklegt er að þetta kæmi að liði nú í haust, eins og ýmsir halda. Hin beiðnin var frá Námufjelagi Íslands. Það hefir líka eytt tíma og peningum í kolanámurannsóknir, en ekki fundið góða kolanámu. En að hvorutveggju athuguðu, þarf meira fje til rannsókna, og þar sem þetta mál þykir mikilsvert, þá vil jeg að þingið skiljist ekki svo við, að það gjöri ekkert í því að athuga og rannsaka þetta mál, og það nú þegar. Hin eina rjetta leið er að fela stjórninni sjálfri að sjá um, að rannsóknirnar fari fram. Hvar hún ber niður, ræður hún sjálf. Ef til vill verður það hjá Guðmundi, og ef til vill annarsstaðar; því vil jeg að stjórnin ráði. Mjer hefir heyrst það á háttv. deildarmönnum, að málið sje svo mikilsvert, að skylt sje að hreyfa því. En sumir af meðnefndarmönnum mínum eru þeirrar skoðunar, að undir þessum erfiðu kringumstæðum sje ekki ástæða til að veita fje í þessu skyni, enda telja þeir óvíst, að fjeð sje nægilegt; um það vanti upplýsingar. Það er rjett, að þetta er ekki nákvæmlega áætlað, en þeir, sem einhverja nasasjón hafa af slíkum fyrirtækjum, eru vissir um, að áreiðanlega fari ekki meira en 5 þús. kr. til verkfræðings, 10 þús. kr. í verkfærakaup, og þá eru eftir 10 þús. kr. í verkalaun. Þessi upphæð virðist því nægileg. Þeim, er vilja fresta framkvæmdum í þessu efni, má benda á, að menn finna nú mjög til þess háa verðs, sem er á kolum. Ósk þeirra er því, að rannsakað sje hvort kolanámur sjeu í landinu. Yrði sú raunin á, þá má ganga að því sem vísu, að þá fengist eldsneyti með vægara og sanngjarnara verði. Og við vitum ekki nema ástandið verði enn hörmulegra með haustinu og þaðan af verra næsta haust á eftir. Væri þá ekki sárt að þurfa að naga sig í handarbökin fyrir það, að hafa nú ekkert gjört í þessum málum. Viðvíkjandi peningahliðinni vil jeg benda á það, að á þessu ári eru flutt inn 60 þús. tonn og kostar hvert 25 krónum meira en vanalega. Verðhækkunin er því alls 1½ miljón kr. 1/60 hluti af þessu borgaði fyllilega þá peninga, er hjer ræðir um. Þá skal jeg minnast fáum orðum á brtt. frá háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) á þgskj. 898, þar sem hann fer fram að frestað verði að setja miðstöðvarhita í Holdsveikraspítalann, vegna verðhækkunar á efni. Það lá fyrir fjárlaganefnd Nd. þegar frá upphafi umsókn um þessa fjárveitingu, og þar skýrt frá því, hvers konar hörmung þessir vesalingar, sem þar eru, hafa átt við að búa, vegna þess, hve eldfærin hafa verið vond. Þeir hafa jafnvel heldur kosið að sitja skjálfandi í vetrarkuldanum, heldur en þola reyk og stibbu þá., er fylti alt húsið, ef í ofnana var lagt. Nefndin sjer sjer ekki fært að taka þetta upp hjer vegna sparnaðar, en mælti með því, að ráðin yrði bót á þessu í næstu fjárlögum. En nú hefir háttv. Ed. tekið svo mikið tillit til þessa fólks, að hún vill að fjeð sje veitt nú þegar, svo að þessir aumingjar kveljist ekki lengur. Jeg vil því mæla með því, að Nd. fylgi Ed. að málum í þessu, fyrst hún hefir tekið fjárveitinguna upp í fjárlagafrumvarpið, ekki síst þar sem verðhækkunin nemur þó ekki meira en 3–4 þús. kr. Þá virðist varla vera gjörandi að horfa í þann skilding, þegar svona stendur á. Þá vil jeg minnast örfáum orðum á brtt. frá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) á þgskj. 866, þar sem farið er fram á, að feld sjeu burtu skilyrðin í athugasemdinni aftan við flóabátana. Strandferðanefnd Nd. tók upp þessi skilyrði, vegna þess, að henni virtust þau nauðsynleg til að safna skýrslum, er gjöra það unt að gjöra sjer grein fyrir, hvort ástæða sje til að styrkja þessar ferðir. Ef nokkurt vit á að vera í þessu, verður stjórnin að hafa eitthvað við að styðjast. Nefndin leggur því til, að brtt. verði feld. Út af ummælunum um Mentaskólann, vil jeg láta þess getið, að jeg, sem annars er með því að reyna að takmarka aðsókn að skólanum, var ekki þess sinnis að taka styrkinn nú sem stendur af fátækum nemendum. En jeg lít svo á, að það þurfi að reyna koma að nýju skipulagi á skólann, koma á skólagjaldi fyrir efnaða nemendur, en frípláss væru handa þeim fátækari, og þeir einir fengju styrk, er væru verulega efnilegir. Nefndin getur alveg fallist á tillögu háttv. þm. Dal. (B. J.). Hún lítur svo á, að rjett sje að nota skólagjald til þess að styrkja fátækari nemendur. Jeg hefði gjarnan viljað minnast á fleiri atriði, og helst hefði jeg viljað hafa tækifæri til þess að fara í gegnum allar breytingartillögurnar og mæla með og móti, eftir því sem jeg lít á þær, eins og sumir háttv. deildarmenn tíðka nú. En þess er enginn kostur, og verð jeg því að láta atkvæði mitt nægja um hverja einstaka þeirra. Að endingu vil jeg geta þess, af því að jeg man ekki eftir, hvort komið hafa fram upplýsingar um það, að nefndin leggur til að aðstoðarfje þjóðmenjavarðar verði hækkað um 200 kr. Ástæðan an til þess er sú, að það má skoða afráðið, að málverkasafn landsins, er geymt hefir verið hjer í Reykjavík, verði falið honum til umsjónar, raða því og semja skrá yfir það. Þetta virðist því í alla staði vera sanngjarnt, þar sem þessi maður er kunnur að því, að vera slíku starfi vel vaxinn og er samviskusamur og vandvirkur. Enda er þetta gjört til þess, sé almenningi gefist kostur á að hafa safnsins einhver not.



Heimspekingurinn úr Dalasýslu, maðurinn með tólfkóngavitið, beindi síðast orðum til mín. Jeg skal geyma það fyrst að svara honum, en vil minnast örfáum orðum á þokulúðurinn á Dalatanga, áður en jeg kem að hinum. Háttv. Ed. hefir tekið fjárveitingu í þessu skyni upp í frumvarpið, og nemur hún 14. þús. kr. Jeg er nú þeirrar skoðunar, að þessi þokulúður eigi ekki að vera á Dalatanga, heldur á Seley. En jeg hefi samt ekki treyst mjer til að fara fram á fjárveitingu til þessa, af því að mjer hefir verið sagt, að það kostaði um 30 þús. kr. að koma þessu í kring, auk reksturkostnaðar. En reksturskostnaðurinn yrði meiri á Seley en á Dalatanga, af því að eyjan er óbygð. En þó að mjer líki staðurinn, er valinn hefir verið, ekki alls kostar, þá get jeg þó gefið þessu mín bestu meðmæli. Vakir það því fyrir mjer jafnframt, ef þessi þokulúður reynist vel, að slíkt hið sama verði tekið upp á þokusvæðunum fyrir austan. Jeg hefi komið fram með breytingartillögur um að fella niður nokkra liði úr fjárlagafrumvarpinu. Fyrsta till. er um það, að fella niður 1000 kr. til að semja yfirsetukvennafræði. Jeg vænti þess, að háttv. framsögum. (P. J.) sannfærði mig um, hve mikil nauðsyn væri á þessu, en hann sagði það að eins, án þess að færa rök fyrir því, að svo væri. Jeg skora því á hann, að upplýsa þetta betur. Samkvæmt lögum nr. 15, 22. okt. 1912, um yfirsetukvennaskóla, þá var landlækni veitt 1000 kr. launaviðbót, til þess að hafa á hendi kenslu í þessari grein, til þess að trygging fengist fyrir því, að yfirsetukonur gætu leyst starf sitt sem allra best af hendi. En þá var ekkert á það minst, að gefa ætti út yfirsetukvennafræði. Það er fyrst nú, að þessi fluga hefir komist á kreik þar í háttv. Ed. Þetta virðist mjer vera sjerstaklega óþarft, þar sem prófessorar við lagadeild Háskólans, er skrifað hafa feiknin öll af kenslubókum í sinni grein, fá nálega ekkert fje til þess. Jeg skal ekki vera eins langorður og háttv. þm. Dal. (B. J.), og skal jeg því hlaupa á breytingartillögunum. Jeg hefi gjört tillögu um að fella 5 þús kr. fjárveitingu til að rannsaka vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Það er víðar erfitt en þar að ná í vatn, t. d. í Stykkishólmi. Þar verður að sækja vatn svo langan veg, að það er tveggja klukkutíma reið, og þó er ekki farið fram á neina hjálp til að bæta úr þessu. Auk þess telja margir alveg þýðingarlaust að leita að vatni í Vestmannaeyjum. Það hvað vera eins ilt að finna þar vatn, eins og speki í kollinum á háttv. þm. Dal. (B. J.). Þá ætla jeg að eins að minnast á brtt. við eina fjárveitingu, sem sje styrkinn til dr. Guðmundar Finnbogasonar. Auðvitað býst jeg við, að menn sjeu orðnir hundleiðir á umræðunum um hann, enda verður það í síðasta sinni, sem jeg minnist á hann, því að jeg er nú bráðum dauður.  (Bjarni Jónsson: Guð gefi lofaður!)  . Mjer þótti það kynlegt, sem háttv. framsögum fjárlaganefndar (P. J.) sagði um þann styrk. Það er aðgætandi, að hjer í Nd. var hann ætlaður til þess að gjöra rannsóknir og tilraunir til endurbæta á vinnubrögðum, en háttv. Ed. veitir hann til sálarfræðislegra rannsókna. Mjer skilst ekki samræmið í þessu, og jeg hygg, að það muni vera fleiri en jeg, sem álíti það vera nokkuð annað, að rannsaka sálir mannanna, en að bæta vinnubrögð þeirra. Og þótt háttv. framsögumaður haldi því fram, að það sje meiningin, ef maðurinn fái þennan styrk, þá ætli hann að verja honum til að endurbæta vinnubrögð manna, og hafi lofað því, þá sje það beinlínis í bága við fjárlögin, eins og þau koma frá Ed. Því að ef Alþingi hefir samþykt að veita t. d. 6000 kr. til einhvers vegar, þá er alls ekki heimilt að taka þær til þess að bæta t. d. sál háttv. þm. Dal. (B. J), og sama er, þótt dæminu sje snúið við.



Það hefir atvikast svo, að jeg á hjer brtt. á þgskj. 885 um utanfararstyrk handa barnar- kennurum, ásamt öðrum háttv. þingm. Háttv. Ed. hefir veitt 1000 kr. í þessu skyni, en við leggjum til, að það sje hækkað upp í 1600 kr., en þá er jafnframt ætlast til, að þeir barnakennarar, sem utan fara, gefi út skýrslu, sem ekki sje minni en ein örk prentuð, um utanför sína og árangur hennar, og útbýti henni svo gefins til allra kennara, svo að þeir, sem ekki er fært að fara utan, en verða að sitja heima, njóti þó nokkurs góðs af því, sem hinir hafa heyrt og sjeð. Jeg hygg að þau 600 króna, sem við leggjum til að bæta við í þessu skyni, myndu borga sig. Ef menn hafa trú á því á annað borð, að mentun sje nauðsynleg og að því betur sje farið, sem meira sje kent, þá hljóta þeir einnig að vilja gjöra eitthvað til þess, að kennararnir út um landið fái sem besta mentun. Hjer er því ekki farið fram á annað en gott eitt. Þá er hjer önnur brtt., sem jeg á ásamt háttv. N.-Ísf. (Sk. Th.) á þgskj. 867 um brimbrjótinn í Bolungarvík, sem sje að skilyrðið, sem háttv. Ed. hefir sett inn fyrir fjárveitingunni, sje felt burtu. Jeg hefi tekið það fram, hjer við umræður áður, að það er gjörsamlega óhugaandi, að hreppsfjelagið geti lagt fram meira fje í þessu skyni að svo komnu. Það hefir þegar bundið sjer svo þungar byrðar, að það fær naumast undir risið, og sama er að segja um sýslufjelagið, að það hefir svo margar og þungar byrðar að bera, að það getur ekki hlaupið undir bagga með Bolvíkingum. En þegar einu sinni er búið að leggja út í það, að styrkja þetta fyrirtæki, og alt útlit er fyrir, að það verði að miklu gagni, þá er ekki hyggilegt að hætta við það í miðju kafi. Það yrði til þess, að það, sem unnið er af verkinu, yrði ónýtt að meira eða minna leyti. Og ef nokkur staður ætti heimtingu á styrk úr landssjóði, þá er það Bolungarvík. Hún hefir verið sá Vitazgjafi, sem um margar aldir hefir fætt, ekki einungis þá menn alla af Vestfjörðum, sem þar hafa stundað sjó, heldur og fjölda manns úr öllum hjeruðum, sem þar liggja næst, bæði sunnan lands og norðan. Það væri því vanþakklæti af þinginu að gjöra Bolvíkingum örðugt fyrir um framkvæmd þessa mannvirkis. Þeir hafa þegar lagt þungan skatt á sig til þess og tekið stórfje að láni, og því vona jeg það, að háttv. deild fari ekki að breyta til, heldur samþykki styrkveitinguna eins og áður, án þess að setja þau skilyrði, sem ófært er að uppfylla. Svo á jeg nú ekki fleiri brtt., en aftur eiga ýmsir aðrir tillögur, sem jeg vildi gjarna segja nokkuð með eða móti. Jeg er því nú, eins og sumir aðrir, svo ólánssamur, að verða að kljást við háttv. fjárlaganefnd, og er það út af máli, sem fjell hjer í deildinni á dögunum, en var tekið upp í háttv. Ed., en nú legst nefndin aftur á móti því. Það er styrkurinn til ungfrúr Hólmfríðar Árnadóttur til kvöldskólahalds. Jeg veit ekki hvað margir háttv. þingmenn eru búnir að leggjast að þessum eina kvenmanni, en jeg verð að halda því fram, eins og áður, að skóli, eins og þessi, sje sjerstaklega nauðsynlegur hjer í Reykjavík. Hjer er svo margt fólk, sem vinnur fyrri hluta dags, en á sig sjálft á kvöldum, og það viðurkenna allir, að mentunin sje nauðsynleg, einnig fyrir vinnufólk, og ekki hafa komið rök fram gegn orðum mínum um það, að betra sje að fólkið gangi í skóla, en að það gangi á götunni eða gjöri annað verra. Jeg vona því, að þegar til þess kemur, að greiða atkvæði um tillöguna um það, að lækka þenna styrk, þá verði háttv. deildarmenn svo sanngjarnir, að þeir greiði atkvæði á móti fjárlaganefnd. Þá eru brtt. á þrem þgskj., frá háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.), háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) og háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) allar út af fjárveitingu til doktors Guðm. Finnbogasonar. Það er nú búið að tala svo mikið um hana, að það er að bera í bakkafullan lækinn, að bæta víð það; en þar sem jeg heyri að sumir hneykslast á því, að talað er um sál í sambandi við vinnu, rjett eins og sálin þurfi ekkert að vinna, það þykir mjer undarlegt. En eins og það sje ekki einmitt það, sem Guðm. Finnbogason langar til að reyna, að koma líkamanum í samband við sálina, þannig, að hann geti unnið eins og sálu gætt verkfæri. Jeg greiði engu síður atkvæði með þessu fyrir því, þótt það sje veitt til sálarfræðisrannsókna, en þótt það hefði verið stilað til þess, að leiðbeina mönnum í vinnubrögðum, því að jeg hefi nú þá skoðun, að arðurinn af þessu muni einmitt falla atvinnuvegunum í skaut. Jeg ætla að það sje háttv. þm. Dal. (B. J.), sem á brtt. á þgskj. 854 við 21. gr. 8. og 9., um raflýsing á Bíldudal. Jeg er þessari tillögu sjerlega meðmæltur og ekki ekki að þeir, sem halda fram stórlánum til sams konar fyrirtækja á einum stað, geti verið að neita harðlega um þau á öðrum, og mjer dettur í hug klausan gamla: »Ólafur pá og Ólafur uppá er ekki alveg það sama«. Jeg álít að bæði þessi lán eigi jafnan rjett á sjer, og þótt jeg mæli með þessari tillögu, þá er það ekki af því, að jeg vilji fella hitt lánið, en heldur vil jeg annað en að bæði falli. Að öðru leyti skal jeg ekki skýra frá því, hvernig jeg ætla að greiða atkvæði. Jeg mun vera þegar ráðinn í því um flest atriði, enda þótt óhæfilega stuttur tími hafi verið til að átta sig á brtt., þar sem menn fengu þær sumar ekki fyrr en í morgun.



Jeg á enga brtt. í þetta sinn en býst hins vegar við, að jeg verði við þær riðinn allar, sem fyrir liggja, áður en lykur, með atkvæði mínu. Tíminn verður að leiða það í ljós, hve heppilega það tekst, en það er mín afsökun, að enginn gjörir svo öllum líki, og við það verður að sitja. Jeg stóð aðallega upp til þess, að víkja máli mínu að háttv. fjárl.n., og þá sjerstaklega að háttv. framsögum. hennar (P. J.). Einkum er það um tvö atriði í 13. gr., sem jeg vildi tala lítið eitt. Það eru liðirnir B. II. og III., sem eru um flutningabrautir, þjóðvegi og brúagjörðir. Jeg skal geta þess þegar, að jeg get að miklu leyti fallist á stefnu og tillögur nefndarinnar, og þar á meðal það, sem stendur í nefndaráliti hennar, að hún geti ekki fallist á það með hv. Ed., að fresta, sökum árferðisins, vegagjörðum, og leggi því til breytingar í þá átt, að hækka vegafjeð. Eins er jeg fyllilega samdóma henni um hitt, sem hún segir, að ástæða gæti verið til að fresta að miklu eða öllu leyti öllum brúargjörðum, eða færa þær til að minsta kosti; og þá er jeg sömuleiðis á sama máli um athugasemd þá, sem hún hefir gjört um brýrnar. En aftur á móti virðist mjer, frá mínu sjónarmiði, sem nefndin hafi ekki tekið nógu mikið tillit til tillagna landsverkfræðingsins í brjefi til stjórnarráðsins, dags. 30. ágúst síðastl. Hún hefir fylgt því rækilega, að því er brýrnar snertir, og einnig að nokkru leyti um vegina, en ekki þó allskostar. Einkum var það niðurlag brjefsins, sem jeg hefði óskað að hún hefði fylgt betur en hún hefir gjört. Jeg vil leyfa mjer að lesa það upp með leyfi hæstv. forseta. Það hljóðar svo: »Til þess, að vel væri frá öllu gengið, þætti mjer landstjórnin einnig þurfa að hafa heimild til þess, að láta vinna meira að vegagjörðum en sem fjárveitingin til þeirra nemur, ef brúargjörð verður látin farast fyrir, vegna örðugleika á efnisútvegunum. Ástæðan til þessa er sú, að samkvæmt fyrirkomulagi því á útboðun efnis m. m., sem fyrirskipað er í áðurnefndu brjefi stjórnarráðsins 18. maí þ. á., mun verða ófært að fresta ráðningu verkamanna til brúagjörðanna, þangað til tilboð um efni í brýrnar eru fram komin, en fyrr verður ekki sjeð, hvort nauðsyn er að fella brúargjörðirnar niður. Getur það því komið fyrir, að hætt verði við brúargjörð, en menn til vinnunnar sjeu ráðnir, og þarf þá að vera heimild til þess, að láta þá vinna annað. Mætti þessi heimild vera bundin við það, að unnið væri að lögmæltum vegagjörðum, sem eru flutningabrautirnar, eða að þeim vegagjörðum á þjóðvegum og flutningabrautum, sem jeg í tillögum mínum, daga. 80. okt. f. á., hefi lagt til, að yrðu látnar ganga fyrir öðrum«. Það leiðir nú einnig af því, sem jeg hefi sagt þegar, að jeg er fyllilega samdóma verkfræðingnum um þetta, og ef háttv. nefnd hefði farið eftir þessu að öllu leyti, þá hefði hún komið með sams konar aths. við 13. gr. B. II. og III. og fólgnar eru í þessum kafla brjefa landsverkfræðingsins. Þess vegna hefði hún að mínu álíti gjarna mátt ganga lengra í því, að færa frumvarpið að þessu leyti aftur í sömu átt og það var, þegar það kom frá stjórninni, þannig, að ef brúargjörðir færust fyrir, vegna dýrleika á útlendu efni, þá yrði því meira gjört að vegagjörðinni. Þetta var það sjerstaklega, sem jeg vildi skjóta til háttv. fjárlaganefndar, ekki af því, að jeg búist við að hún geti gjört nokkuð í þessu nú við þessa umr., en hins vegar gæti hún rætt um þetta við fjárlagan. í Ed. og vitað, hvort hún mundi ekki vilja fallast á einhverja aths. í þessa átt. Svo er það að eina ein brtt. önnur, sem jeg vildi minnast á. Hún er frá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), á þgskj. 874, þar sem hann leggur til að veita Guðm. E. Guðmundssyni bryggjusmið alt að 12 þús. kr. lán úr viðlagasjóði, til þess að starfrækja kolanámu hjá Sjöundá í Barðastrandarsýslu. Jeg get nú að mörgu leyti fallist á það, sem hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði um þetta, að rannsóknin á því er ófullkomin enn þá, og er jeg þar ekki í samræmi við greinarhöf. í Morgunblaðinu í morgun, sem sem heldur því fram, að fullsannað sje, að hjer í landi sje til gnægð kola. En hitt hygg jeg sannað, að hjer sje til allmikið af brúklegum brúnkolum, og nú hefir þessi maður, sem jeg nefndi áðan, sýnt lofsverðan dugnað í því, að leita þau uppi, og komið með álitleg sýnishorn af þeim, sem hafa reynst vel. Að vísu jafnast þau ekki á við önnur kol, en hitt er fyrirsjáanlegt, að stórt gagn verður þó að þeim, ef mikið finst. Mjer er því nær skapi að styðja þessa tillögu. Það kann nú að vera sá hængur á þessu, að þótt peningarnir sjeu til í viðlagasjóði, þá fáist þeir ekki þaðan að svo stöddu, en þeir ættu þó að vera til snemma á næsta vori. Það má líka játa, að ábyrgðin, sem hann býður að veði fyrir láninu, er ekki mikils virði, en þar sem hjer er ekki nema um 12 þús. kr. að ræða, þá held jeg að áhættan þyrfti ekki að vera mikil, ef svo er hagað til, að landssjóður borgi ekki út fjeð nema smátt og smátt, og á meðan má sjá að gjörðir mannsins, og draga að sjer höndina, ef svo vill verkast. Þetta virtist mjer mundi gjöra tillöguna aðgengilegri, og þótt aldrei nema svo færi, eins og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) benti á, að eitthvað af þessu fje færi forgörðum, þá er ekki þar með sagt, að af því þyrfti að verða neitt tjón í sjálfu sjer. Jeg gat þess víst í upphafi, að jeg skyldi ekki tala lengi, eða fara út í allan þann fjölda af breytingartillögum, sem hjer liggur fyrir. Það væri líka óðs manns æði, og mun jeg því láta mjer nægja að sýna skoðun mína um hvað fyrir sig með atkv. mínu.



Það er að eins örstutt athugasemd út af 40. lið á atkvæðaskránni, sem er 19 liður í brtt. fjárlaganefndar á þingskjali 851. Brtt. þessi fer fram á, að í burtu falli athugasemdin við fjárveitingu til kvöldskóla á Seyðisfirði, Akureyri og Ísafirði. Jeg býst við, að fjárlaganefndin gjöri þetta ekki að neinu kappsmáli, því jeg gjöri ráð fyrir, að hún muni ekki hafa athugað það fullkomlega, af hvaða ástæðum efri deild vildi setja þetta inn. Þetta er þannig til komið, að ágreiningur og vafningar hafa orðið út af því; að vafi hefir leikið á því, hvort styrkur þessi skuli einungis ætlaður til styrktar iðnnemum, og aðrir komi þar ekki til greina. Styrkurinn hefir þó verið útborgaður, enda þótt fólk úr annari stjett hafi notið kenslu við skóla þessa. Það er út af þessu, sem þetta er komið inn í fjárlögin, og það virðist svo, að ekki sje nema vel við eigandi, að fyrirbyggja allan vafa í þessu máli. Auðvitað er það tilætlunin, að fyrst og fremst sjeu það iðnnemar, sem njóti góðs af styrkveitingu þessari. En þegar svo stendur á, að rúm leyfir, þá finst mjer óþarfi að útiloka aðra. Það yrði einkum alþýðufólkið, hjú og verkafólk, sem sækti kvöldskóla þessa. Jeg veit, að öllum háttv. þingmönnum er það ljóst, að einmitt þetta fólk á afarerfitt með að menta sig, eftir að barnaskólunum sleppir. Þetta fólk hefir engan tíma, nema kvöldstundirnar, og þó að þetta í raun og veru geti ekki orðið nein veruleg fræðsla, þá verður þó töluvert gagn að því. Þetta kemur í veg fyrir það, að tímanum sje að minsta kosti varið illa, því að það er óhætt að segja, að þetta hefir víða þau áhrif, að það fólk, sem sækir þessa kvöldskóla, leiðist miklu síður út í tilgangslaust göturangl. Það verður ekki beint metið til peninga, þegar fólk hugsar um að afla sjer þekkingar, í stað þess að eyða bæði tíma og fje í óþarfa. Jeg þori óhræddur að fullyrða, að engu fje, af því, sem varið er til mentamála, er betur varið en því fje, sem lagt er til kvöldskólanna. Jeg vona því, að háttv. deild sje mjer sammála um það, að bægja ekki mönnum frá því, að nota sjer kenslu í skólum þessum, þó þeir sjeu af annari stjett. Jeg finn ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta atriði, en vil mælast til þess, að háttv: fjárlaganefnd lýsi yfir því, að hún sje ekki mótfallin því, þó að þessi athugasemd standi í lögunum. Jeg hefi svo ekki meira um þetta að segja.

Þórarinn Benediktsson : Jeg hefi ekki haft ástæðu til að lengja málþófið um fjárlögin. Háttv. framsögumaður fjárlaganefndarinnur (P. J.) hefir tekið ómakið af okkur samnefndarmönnum sínum. En það er hjer eitt atriði, sem mig langar til að fara nokkrum orðum um, vegna þess, að jeg er því svo miklu kunnugri en flestir aðrir háttv. þingdeildarmenn. Það er erindi frá hreppsnefnd Búðahreppa í Suður-Múlasýslu um eftirgjöf á símaláni. Erindi þessu fylgir umsögn landssímastjórans og meðmæli hans. Þegar fjárlaganefndin hafði athugað þetta mál, lagði hún það til einróma, að eftirgjöf fengist, og er skýrt frá ástæðunum til þess í nefndarálitinu. Málinu var svo vel tekið hjer í deildinni við 2. umr. fjárlaganna og samþykt í einu hljóði. En háttv. Ed. hefir ekki farið eins mjúkum höndum um mál þetta; var það felt þar með flestum greiddum atkv. Jeg hygg, að Ed. hafi gjört þetta af ókunnugleik, því jeg skil ekki í öðru en að henni mundi hafa virst þessi eftirgjöf sanngjörn, ef hún hefði kynt sjer málið svo sem þurfti. Þegar símalínan var lögð frá Eskifirði til Búða í Fáskrúðfirði, var krafist framlaga frá sýslunni og þeim hreppum, sem góðs nytu af símanum, sem nam 7000 kr. Alls kostaði línan rúmlega 21,000 kr. Framlagi þessu var þannig skift niður, að sýslan lagði fram 2000, Búðahreppur 4000 og hinir hrepparnir 1000. Búðahreppur er því langhæstur, og landasímastjórinn ægir í brjefi, sem jeg hefi hjer fyrir framan mig, að þessi hreppur hafi lagt fram meiri upphæð til símans, en nokkur annar hreppur á landinu. Af þessu láni eru enn óborgaðar um 2880 kr., og leggur landssímastjórinn til, að hreppurinn fái eftirgjöf á 2000 kr. Fjárlaganefnd Nd. færði þessa upphæð niður í 500 kr. með það fyrir augum, að vera viss um að gjöra engum þeim rangt til, sem lagt hafa fram fje til símalagninga. Var það einróma álit nefndarinnar, að beiðni þessi væri sanngjörn og sjálfsögð, og háttv. Nd. fjelst á það fullkomlega. Jeg vona því, að háttv. deild taki málinu vel eins og áður, eftir að Ed. hefir felt það, og samþykki þessa eftirgjöf. Hjer er um fullkomna sanngirniskröfu að ræða, sem hverjum manni er ljóst, þegar hann hefir kynt sjer málið. Jeg hefi ekki þreytt háttv. deild á brtt.; skrifað undir eina brtt. með háttv. 1. þm. Reykv. (S, B.) um ellistyrk til tveggja pósta. Háttv. 1. þm. Reykv. hefir talað svo vel fyrir þessu máli, að jeg finn enga ástæðu til að bæta neinu þar við, en leyfi mjer að mæla með tillögunni sem best jeg get. Jeg get sagt það, að fjárlaganefndin álítur síst of langt farið, eina og sjá má af nefndaráliti hennar. Jeg hafði hugsað mjer að leiðrjetta misskilning, sem kom fram í ræðu hv. samþingismanna mína, þegar hann talaði um bókasafn Austuramtsins á Seyðisfirði, en jeg get sparað mjer það, því jeg veit, að hann verður leiðrjettur af öðrum, sem þykist þurfa að tala við hann um fleira. Læt jeg því staðar numið.



Í dag, þegar jeg talaði, gleymdi jeg einu atriði, sem snerti Norður-Múlasýslu, en háttv. þm. Dal. (B. J.) var svo góður að minna mig á það í síðustu ræðu sinni, og þakka jeg honum fyrir undirtektir hans þar. Það er 9. liður í 15. greininni um 500 kr. styrkveitingu til bókasafnsins á Seyðisfirði, til þess að kaupa gamlar bækur. Háttv. Ed. setti þenna lið inn í fjárlögin, og virðist mjer hann ekki vel orðaður. Fyrst og fremst er að geta þess, að þetta bókasafn heitir ekki bókasafn Seyðisfjarðar, heldur bókasafn Austuramtsins. Í öðru lagi má geta þess, að tilgangurinn til þessarar styrkbeiðni er ekki sá, að kaupa slitnar og brúkaðar bækur, heldur bækur, sem voru gefnar út áður en útgefendur fóru að senda söfnunum þær gefins, og þess vegna eru nú orðnar sumar gamlar, en óbrúkaðar samt. Þenna misskilning vildi jeg leiðrjetta, svo háttv. þm. sæu, hvernig ætlast er til að þessum styrk sje varið. Annara er þessi póstur ekki svo stór, að háttv. deild þurfi að blöskra hann, þar sem Austfirðingar hafa ekki gjört nje gjöra landssjóði þungar búsifjar í mentamálum, Þar er einungis einn skóli styrktur af landsfje, auk unglinga- og barnaskóla, sem sje Eiðaskólinn, og það eru nú ekki nema einar 2500 kr. á ári, sem honum hafa verið lagðar af landsfje, þar til nú, að háttv. Alþingi hefir verið svo sanngjarnt að hækka styrkinn í 3000 kr., sem jeg er þakklátur fyir. Mjer finst, að þinginu ætti ekki að blæða í augum, þó að við fengjum þenna styrk til bókasafns, sem er til almennra afnota fyrir allan Austfirðingafjórðung. En mjer fanst jeg verða var við dálítinn misskilning hjá háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) þar sem hann sagði, að hann hefði aldrei fengið annað en gamlar bækur af safninu, og hjelt, að þar væri ekki kostur á öðru. Jeg þekki ekki lestrarfýsn háttv. þm., en góðar heimildir hefi jeg fyrir því, að hann hefir aldrei fengið annað að láni þar en Alþingistíðindin, sem hann ætlaði að nota til þess, að búa sig undir síðustu kosningabaráttu, og einar 2 bækur aðrar. En af þessu er ljóst, að hann getur ekki dæmt um safnið, því að hann þekkir það ekkert, og dæmir því eins og blindur maður um lit. Sami maður sagði einnig, að fje þetta ætlaði bókasafnið að nota til þess, að kaupa fyrir »reyfara rómana« frá 18. öld, en þessu og því líku þarf ekki að svara; það fellur um sjált sig. Hann sagði einnig, að ekki þyrfti að bregða sjer um hlutdrægni, vegna þess, að hann væri að austan og öllu kunnugur. En jeg hugsa nú samt, að hægt sje að heimfæra það upp á hann, vegna þess, að safnið er á Seyðisfirði, en ekki á Eskifirði. Nábúakríturinn er oft töluverður. En illa situr á þessum háttv. þingmanni að snúast á móti þessu, þar sem hann, eins og aðrir Austfirðingar, er einn af eigendum safnsins, og ætti því að hafa áhuga á því, að efla það sem mest og best. Jeg ætla svo ekki að eyða fleiri orðum um þetta mál, en vona, að þessi bókapóstur verði látinn standa; hann gefur ekkert eyðslufordæmi. Jeg hefi áður minst á lið, sem fjárlaganefndin hjer í deildinni hefir ekki getað aðhylst, en sem kominn er frá Ed. En af því allmarga háttv. þm. vantaði þá í deildina, vil jeg leyfa mjer að minnast með örfáum orðum á þenna póst aftur. Jeg á hjer við fjárveitinguna til þokulúðursins á Dalatanga. Jeg er þakklátur 2. þm. S.-Múl. (G. E.) fyrir góðar undirtektir hans í þessu máli, svo sem líka var sjálfsagt, því að vitinn er á takmörkum Múlasýslnanna, og hafa, því kjósendur hans væntanlega gott af honum og lúðrinum, ef hann verður reistur við vitann. Og því var ekki nema eðlilegt, að hann mælti með honum, þótt hann þykist vera mikill sparnaðarmaður. Jeg tók það áðan fram, að mönnum væri mikill áhugi þar eystra á því að fá lúðurinn, og þeir hafa boðfram 1/3 kostnaðarins, ef landssjóður vill. leggja fram hitt. Það getur verið, að þess verði ekki kostur síðar, ef tilboðinu er hafnað nú. Nú vilja menn leggja . þetta á sig til þess að fá lúðurinn, en það getur verið, að síðar vilji menn ekki leggja fram þetta fje, og landssjóður verði þá að kosta hann að öllu. Þetta er nauðsynjamál, og jeg sje ekki, að það sje nein hætta að láta þessa fjárveitingu fylgja með, sjerstaklega þar sem hún er háð sömu athugasemd og aðrar fjárveitingar til vitamála, að hún komi ekki til framkvæmda, ef landssjóður hefir ekki handbært fje.



Það þykir heyra til að gjöra grein fyrir þeim brtt., sem menn flytja. Jeg er svo heppinn, eða óheppinn, að eiga nokkrar brtt., sem ef til vill væri rjettara að jeg víki nokkrum orðum að. En það vill nú svo vel til um þessar tillögur, að þær hafa allar verið áður til meðferðar hjer í deildinni og samþyktar. Auk þess hefir háttv. framsögum. (P. J.) tekið vel í þær, eða að minsta kosti látið í veðri vaka, að nefndin mundi ekki verða á móti þeim. Þá hefir hæstv. ráðherra minst stuttlega á eina þeirra, þá þeirra, sem við erum báðir flutningsmenn að, sem sje brtt. á þgskj. 823, og þarf jeg því ekki að segja meira um hana. Og loks hefir háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) tekið af mjer ómakið að mæla með brtt. á þgskj. 824, sem fer fram á það, að 20 þús. kr. styrkur til búnaðarfjelaganna verði veittur síðara árið. Auk þess hefir sami háttv. þm. lagt tveimur öðrum brtt., sem jeg er flutningsm. að, liðsyrði, og kann jeg honum bestu þakkir fyrir það. Af þessum ástæðum öllum er það óþarfi fyrir mig að mæla sjerstaklega með þeim till., sem jeg þykist vita að verði vel tekið í deildinni. Ástæðan til þess, að póstar þessir voru feldir í Ed., á ekki rót sína að rekja til þess, að Ed. sje þeim í sjálfu sjer óvinveitt, heldur miklu fremur og sjer í lagi til þeirrar góðu viðleitni nefndarinnar þar að spara, og í öðru lagi stafar þetta af því, að hún hefir ekki verið nægilega kunnug öllum þeim ástæðum, sem styðja og mæla með þeim fjárveitingum eða styrkjum, sem hjer er um að ræða. Jeg get þó ekki látið vera að minnast á brtt. mína á þgskj. 822 um styrk til sjúklingsins, eða fábjánans, Oddnýjar Pálsdóttur. Jeg hefi nú lækkað upphæðina, og ætti það að mæla með því, að tillagan næði fram að ganga. Jeg veit að aðalástæðan hjá Ed. fyrir því að fella þennan lið, er ekki sú, að styrkurinn sje ekki nauðsynlegur, heldur hitt, að ef fje þetta sje veitt, þá geti það leitt til þess, að komið verði með fleiri sams konar tilmæli um að koma sjúklingum á »Den gellerske Anstalt« í Kaupmannahöfn. Þetta er auðvitað ekki útilokað, en í þessu sambandi vil jeg minnast á það, sem jeg hefi tekið fram áður, að fyrir þessu er fordæmi. Og svo er hitt, að vanalega er fólk, sem svona er ástatt fyrir, skammlíft. Um brtt. á þgskj. 821, um 200 kr. styrk til húsmæðrakenslu á Eyrarbakka, skal jeg leyfa mjer að taka það fram, að hjer er alveg um sams konar og hliðstæða húsmæðrakenslu að ræða og á sjer stað á Ísafirði, þar sem er að ræða um kvenfjelagið Ósk, og sams konar fjárveitingu og til Jónínu Líndal á Akureyri. Jeg þykist vita, að aðalástæðan til þess, að tillagan fjell í Ed., hafi verið sú, að háttv. þm. hafi ekki verið kunnugt um, hvað hjer var um að ræða; en þeir hefðu getað fengið þær upplýsingar hjá mjer um það, að hjer er um sams konar kenslu að ræða og á Ísafirði og Akureyri, tveggja til þriggja mánaða kensluskeið fyrir húsmæður í sveit. Þar sem styrkurinn er svo lágur og beiðnin því hógvær, þá vænti jeg þess, að háttv. deild samþykki hann. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) hefir komið fram með brtt. um það, að færa styrkinn til kvenfjelagsins Ósk niður um nokkur hundruð krónur.  (Guðm. Eggerz: Hefi tekið hana aftur)  . Það eru einmitt meðmæli með því, að þessi styrkur verði samþyktur. Jeg veit, að hann hefir ekki komið með þá tillögu af neinum illvilja, heldur af lofsverðri tilraun til að spara. Hafi hann þökk fyrir það. Jeg skal geta þess, að einna almennust mótbáran hjer á þinginu gegn því, að styrkja matreiðslukenslu, er sú, að ekki sje ástæða til þess nú í dýrtíðinni. En jeg vil minna menn á, að það er einmitt stór ástæða til þess að koma á þessari kenslu, á námsakeiðunum er húsmæðrunum, eða húsmæðraefnunum, kent að búa til mat, miklu praktískar og ódýrar en áður hefir átt sjer stað. Þetta mælir því með fjárveitingunni,en ekki í móti. Jeg vil minna menn á, að t. d. í ófriðarlöndunum er einmitt lögð áhersla á að kenna fólki að búa til ódýran mat núna í dýrtíðinni. Svo er það t. d. í Þýzkalandi. Þar er pjesum svo þúsundum skiftir dreift út um alt landið, um mataræði og matartilbúning, og stutt námaskeið haldin um það efni, og konur sendar út um sveitir, til þess að kenna almenningi, hvernig hægt er að gjöra sjer sem mestan og bestan mat úr litlu efni. Um styrkinn til búnaðarfjelaganna þarf jeg ekki að tala frekar en búið er að gjöra. Við 2. umræðu tók jeg fram ástæðurnar fyrir því, að ekki bæri að kippa styrknum burtu bæði árin, og nú hefir háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) bent á, að það gæti haft miður góðar afleiðingar. Úr því að jeg er nú farinn að minnast á brtt, þá get jeg ekki leitt hjá mjer að geta um eina eða tvær brtt., sem liggja fyrir. Önnur er frá hæstv. ráðherra, um að athugas. við 20. lið 15. gr. falli burtu, þar sem svo er mælt fyrir, að styrknum til skálda og listamanna skuli úthlutað eftir tillögum sjerstakrar nefndar. Jafnvel þótt meiri hluti fjárlaganefndar geti ekki aðhylst þessa tillögu, þá óska jeg að hún verði samþykt, og tel illa farið, ef svo verður ekki. Jeg tel athugasemdina þýðingarlausa, bæði með tilliti til fjárveitingarinnar, sem hjer er um að ræða, og einnig að öðru leyti. Mjer finst, að hver og einn ráðherra eigi að hafa veg og vanda af úthlutun þessa styrks. Jeg vil ekki, að verið sje að dreifa ábyrgðinni á fleiri hendur. Þetta er mín bjargföst skoðun. Hin brtt., sem jeg vildi minnast á, er önnur brtt. sem fjárlaganefnd hefir gjört við 15. gr., sem sje sú, að fella. niður 2000 kr. fjárveitingu til umbóta á hinum fornhelga stað, Þingvöllum. Fjárlaganefndin leggur til að fella þennan lið burtu, og aðalástæða til þess er sú, að nú liggi ekki fyrir nein glögg áætlun um þetta verk. Jeg þori að fullyrða, að þessi upphæð, sem hjer er um að ræða, er ófullnægjandi, og hins vegar verkinu svo háttað, að það þarf helst að vinna það í einu lagi.  (Matthías Ólafsson: Veit þingmaðurinn hvað þarf að gjöra?)  . Já, jeg er því miklu kunnugri en háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Það þarf að gjöra 2000 m. langa girðingu, leggja nýjan veg, 800 m., að vísu í tvennu lagi, grafa upp farveg Öxarár á 375 m. löngum kafla. Um ekkert af þessum atriðum er til áætlun, en það er áreiðanlegt, að þessi upphæð, 2000 kr., er ófullnægjandi, enda viðurkent af fornmenjaverðinum og þeim þingmönnum, sem bera þessa fjárveitingu fyrir brjósti. Enn fremur vil jeg minna á, að næsta ár verður girðingaefni afardýrt, og því tel jeg hyggilegt að fresta verkinu. Þar með er þó ekki sagt, að verkið sje ekki nauðsynlegt, þegar það er betur undirbúið, en það mun naumast geta komið til framkvæmda, fyrr en undirbúningur er gjörður, og girðingarefni fæst ódýrara. Eins og nú stendur, er það miklum erfiðleikum bundið að ná í það, enda naumast fáanlegt. Þá á jeg smávægilega brtt. á þgskj. 826, við 6. lið 21. greinar, og fer hún fram á, að sú lánsheimild, sem þar erum að ræða, sje ekki veitt á nafn. Ef þessi maður getur ekki notað lánsheimildina, er ekki sagt, að aðrir geti ekki fært sjer hana í nyt og því rjettara að binda hana ekki við nafn. Jeg tel víst að hæstv. ráðherra veiti lánið, ef hann sjer sjer það fært, ef til vill þessum manni, er hann hefir komið sjer í samband við prentsmiðju, sem jeg tel sjálfsagt að hann gjöri, eða öðrum, sem eitthvað eru á veg komnir með að koma prentmyndagjörð á stofn og trygging er fyrir því, að hún geti komið almenningi að notum. Annars er mjer þetta ekki kappsmál, en kann einmitt betur við að styrkveitingar sjeu sem minst bundar við nöfn einstakra manna. Jeg ætla ekki að tala neitt frekar um hinar einstöku brtt., sem komnar eru fram. Jeg get sagt, að jeg mun sem fyrr fylgja þeim, sem vilja fella niður fjárveitingar, sem eru óþarfar eða þola bið. Brtt. fjárlaganefndar miða að því, að spara um 20 þús. kr., eins og háttv. framsm. sagði, og fara flestar í þá átt að færa fjárveitingarnar sem næst því, sem þær voru, þegar frumv. var samþykt hjer við 3. umræðu, en taka þó hins vegar tillit til framkomins vilja Ed. og reyna að mæta henni á miðri leið. Jeg skal ekkert um það dæma, hvernig nefndinni hefir tekist í þessu efni, en vona hins vegar að brtt. beri þess vott, að henni hafi verið þetta ríkt í huga. Aftur hafa komið fram tillögur frá einstökum mönnum, sem miða til aukinna útgjalda, og aðrar, en þó færri, sem sparnaðar miða. Þeir, sem þær hafa flutt, eiga þökk og heiður skilið fyrir, og mun jeg fylgja þeim að málum, sem frekast jeg sje mjer fært.



Jeg hefi borið fram tvær lítils háttar brtt. við frv. nú. Vill svo vel til um þær báðar, að vakist hafa upp menn til að mæla með þeim. Önnur er um fjárveiting til Einars Hjaltested. Háttv. framsm. (P. J.) tók það fram, að hann hefði sjeð ummæli um þenna mann frá sænskum prófessor í New York, sem verið hefðu mjög lofsamleg, og kvaðst þar af hafa sannfærst um, að þessi maður, Einar Hjaltested, væri maklegur þess að fá styrkinn. Jeg þarf ekki að endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt um manninn; læt mjer nægja að skírskota til þess og þeirra brjefakafla, sem jeg vísaði þá til. Að eins vil jeg leyfa mjer að benda hæstv. forseta á, að í tillögu minni er prentvilla, svo löguð, að styrkurinn á ekki að vera nema 1000 kr. fyrra árið, í stað þess, sem í tillögunni stendur, 1000 kr. hvort árið. Brtt. er alveg sams konar sem liður sá, er hjer var áður samþyktur í deildinni; býst jeg því við, að menn hafi ekki skift svo um skoðun, að þeir greiði ekki atkvæði með tillögunni, sem þá voru með liðnum. Hin brtt. mín er að eins formbreyting og fer fram á það, að styrkur til Alexanders Jóhannessonar verði fluttur úr 14. gr. í 15. Vitanlega er hjer að ræða um háskólakenslu, en með því að suma kann að ugga, að með þessu spretti upp vísir til nýs háskólaprófessors, þá hefir mjer þótt rjett að hafa styrkinn á þeim stað, sem vant er að hafa bráðabirgðastyrki, enda er það ekki tilætlan mannsins, að hann njóti styrks lengur en næsta fjárhagstímabil. Þá eru nokkrar brtt., sem jeg vil leyfa mjer að minnast á. Hæstv. ráðherra ber fram tillögu um 600 kr. launaviðbót handa þjóðmenjaverðinum. Hann hefir nú boðist til þess, að taka að sjer gæslu á myndasafni landsins. Hafði jeg hugsað mjer að koma fram með þingsályktunartillögu um að fela honum það, en þess þarf nú ekki, með því að orðið er samkomulag um þetta með honum og forsetum þingsins. Fyrir þessi auknu störf er eðlilegt, að hann fái einhverja þóknun. Í annan stað er nauðsynlegt, að umsjón sje með myndasafni landsins; hefir hún engin verið til þessa, svo að myndirnar hafa verið í hers höndum, og mildi, að ekki skuli hafa glatast. En nú, er þær eru komnar í höndur góðs manna, má búast við því, að þeim sje vel borgið. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) mælti heldur á móti því, að veitt væri fje nokkurt til þess að lagfæra Þingvöll, varna því, að áin spilli völlunum framar en orðið er o, fl. Rök hana voru þau, að fjeð væri oflítið; en þetta er misskilningur. Þessar 2000 kr., sem til viðgjörðar eru ætlaðar, eru góðar í bráðina; smátt og smátt má auka við og bæta. Hann sagði, að gjöra þyrfti veg annars staðar um völlinn en nú er; þótt kostnaður yrði við það að breyta veginum, þá þyrfti ekki að greiða hann af þessu fje, með því að vegamálastjórnin hefir lýst yfir því, að hún mundi leggja fram fje til þess. Girðing um vellina þarf ekki að vera dýr, vegna þess, að hún þarf ekki að standa lengur en vellirnir eru að gróa upp. Sama er að segja um það að grafa niður árfarveginn; það má gjöra út af - fyrir sig, án þess að aðrar framkvæmdir til umbóta þar á þingstaðnum fari fram samtímis. Það er enginn bagi, þótt lagfæringin fari ekki öll fram á sama tíma. Þykir mjer auðsýn skylda hins opinbera að hlynna að þessum fornhelga stað, einkum þar sem hið opinbera hefir gjört sitt til þess að spilla staðnum með illum vegalagningum, sem marga hafa hneykslað, eins og sjá má af einni ritgjörð dr. Finns Jónssonar og fleiri manna, er á þetta hafa minst. Háttv. þm. N.-Íaf. (Sk. Th.) hefir borið fram tillögu um að veita Guðmundi E. Guðmundssyni 12000 kr. lán, til að vinna kolanámu á Vesturlandi. Þessi tillaga er af því sprottin, að nefndur Guðmundur bryggjusmiður fór fram á 30 þús. kr. lán úr viðlagasjóði til verksins. Undirtektir undir þá beiðni hafa orðið heldur daufar, og heldur þótti mjer háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) taka dræmt í, að nokkurt fje yrði veitt til þessa. Þar talar háttv. þingmaður ekki fyrir hönd kjósenda sinna. Jeg hefi ekki orðið þess var, að almenningur hafi veitt nokkru máli betri meðmæli en þessu, eins og þráfaldlega hefir mátt sjá í blöðunum, einkum í Morgunblaðinu og Vísi, t. d. síast í morgun í Morgunblaðinu, í grein eftir síra Ólaf Ólafsson fríkirkjuprest, þar sem skorað er á þingið að bæta úr kolaskorti þeim, sem nú er hjer, með því að styðja Guðmund að þessum atvinnurekstri. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) tók það . fram, að ekki væri unt með þessu að bæta úr kolaakortinum nú, í fyrsta lagi vegna þess, að ekki væri unt að veita umrætt lán, fyrr en eftir nýjár, og í öðru lagi af því, að þótt tillagan yrði samþykt, væri óvíst, hvort nokkurt fje væri til í landssjóði, til þess að fullnægja lánsheimildinni. Jeg skal nú geta þess gagnvart fyrra atriðinu, að þótt Guðmundur Guðmundsson gæti ekki fengið landasjóðslánið fyrr en eftir nýjár, þá mundi hann þó að líkindum geta fengið lán annarsstaðar upp á þetta landssjóðslán, ef það væri heimilað. En gagnvart síðara atriðinu skal jeg benda á það, að engin vissa er fyrir því, að landssjóður verði verr staddur en áður, og í annan stað má með rjettu skoða þetta lán sem árbótarráðstöfum, og ætti það því að ganga fyrir öðrum lánum, eins og nú stendur á. Það er ekki að sjá, að háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) telji landssjóð í ýkjamiklum fjárskorti, þar sem hann ber fram tillögu um að gefa 25 þúsundir króna til kolanámurannsókna hjer á landi: Jeg býst nú við, að sú tillaga verði feld, og gjöri þá ráð fyrir, að þingmaðurinn telji landssjóðinn færan um að lána tólf þúsund kr. Að vísu er nú svo áliðið, að ilt er að ná kolum að vestan í haust, en þó mundi það ekki frágangssök. Hefir þessi maður reynst áræðinn og duglegur, og sýnt það, að hann sparar enga fyrirhöfn til þess að ná kolum. Hann hefir nú rannsakað kolanámur vestra um alllangan tíma, og telur sig nú hafa fundið stað, þar sem fá megi góð kol. Háttv. 1. þingm. Rvk. lagði áherslu á, að nú væri, vegna dýrtíðarinnar, sjerstök ástæða til þess að rannsaka kolanámur á Vestfjörðum; en ef mönnum þykir langt að bíða eftir kolum frá Guðmundi bryggjusmið, af því að hann geti ekki fengi fje til kolanáms fyrr en eftir nýjár, þá hygg jeg, að mönnum fari að leiðast eftir kolum, sem fást eiga eftir að vísindalegar rannsóknir hafa farið fram, enda óvíst, hver árangur yrði af slíkum rannsóknum fyrst um sinn, eftir þeirri reynslu, sem menn hafa hjer af »vísindalegum námurannsóknum«. Jeg get t. d. bent á hlutafjelagið »Málm«, sem stofnað var hjer í Reykjavík, til þess að vinna gull úr Vatnsmýrinni. Þetta fjelag hafði æðstu menn landsins í stjórn, mikinn höfuðstól og innborgað hlutafje nam miklu; en hvernig fór? Alt fjeð tapaðist; ekkert var gjört, og enn í dag veit enginn, hvort nokkurt gull er til í Vatnsmýrinni eða ekki. Mjer er ókunnugt um, hvort svo nefnt »Námufjelag Íslands« er áreiðanlegra, en eftir því að dæma, sem eftir það liggur, þá virðist mjer að minsta kosti ekki vera ástæða til að fá því fje í hendur. Að minsta kosti tókst því ekki giftusamlega, þegar það týndi bæði áhöldum sínum og húseignum (!) vestur í Arnarfirði, sem frægt er orðið. Jeg vænti þess nú, að þingið verði við þeirri almennu ósk, að veita Guðmundi lán til þess að halda áfram kolagreftinum þar vestra. Hann á það fyllilega skilið fyrir dugnað sinn í þessu máli. Hæstv. ráðherra spurði, hvort Guðmundur gæti sett nokkurt veð til tryggingar láninu. Eins og tekið er fram í tillögunni, þá er ætlast til að hann veðsetji námurjettindi sín og áhöld. Annað veð mun hann ekki hafa, en þótt það sje ekki fulltrygt veð, þá er á hitt að líta, að hjer er verið að gjöra tilraun til árbótar, hjálpa mönnum í Reykjavík og annarsstaðar, til þess að fá kol með skaplegu verði, og þar sem sú er jafnframt tilætlunin með lánveitingunni, þá tjáir ekki að ganga jafn ríkt eftir fulltryggu veði, sem annars væri skylt og sjálfsagt. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á, styrkinn til Ólafs Jónssonar prentmyndasmiðs. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) var, að því er mjer skildist, móti því að veita lánið, vegna þess, hvaða manni ætti að veita það. Jeg vil benda hv. þm. á það, að hjer á landi er enginn annar en þessi eini maður, sem kann þessa iðn. Jeg er viss um, að ekki þarf að óttast það, að maðurinn fái ekki nóg að gjöra. Nú, síðan ófriðurinn hófst, er alveg ómögulegt að fá myndir frá útlöndum, og yrði því nóg fyrir hann að gjöra, ef hann ætlaði sjer að fullnægja eftirspurninni. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) var hræddur um, að myndirnar kæmu ekki að almennum notum, vegna þess, að Ólafur myndi gjöra samband við einhverja vissa prentsmiðju, og yrði með því lögð einokun á myndirnar. Jeg veit ekki hver hefir komið þessari flugu í munn háttv. þm., en hitt veit jeg, að þessi skoðun hans er ekki bygð á neinum rökum. Jeg tel það alveg víst, að Ólafur myndi sjá sjer hag í því, að hafa viðskifti við sem flestar prentsmiðjur, því að með því móti fengi hann mesta atvinnuna. Ótti háttv. þm. í þessu efni er því áreiðanlega ástæðulaus.



Jeg skal byrja ræðu mína á því, að minnast á það, sem síðasti ræðumaður mintist síðast á, lánið til Ólafs Jónasonar prentmyndasmiðs. Jeg er viss um að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) meinar ekki það, sem hann hefir sagt um það mál. Þessi háttv. þingm., sem alt af vill að allir fái að njóta sín á því sviði, sem hæfileikar þeirra eru bestir: Þessi maður, sem hjer er um að ræða, vill fá lán til þess að geta rekið iðn sína. Mjer virðist ekki nema sjálfsagt að veita manninum lánið, og það er auðvitað, að stíla verður lánsheimildina upp á nafn, þegar enginn innlendur maður annar er til, sem kann þessa iðn. Jeg skal þá leyfa mjer að minna á styrkinn, til þess að launa manni við Háskólann, til þess að kenna líffærameinfræði. Jeg vona að þessi hv. deild láti það ekki á sannast, að hún sje skilningssljórri í þessu máli en háttv. Ed. Þá vildi jeg einnig minnast á liðinn, um að veita fje til að gjöra við Þingvöll. Það hefir verið minst á þetta áður í dag, og skal jeg því vera stuttorður. Einungis geta um það, að það er ekki rjett, sem sagt hefir verið, að ekki sje til neinn uppdráttur nje kostnaðaráætlun um verkið. Þetta hlýtur hvorttveggja að vera til, því það var sent til þingsins 1913, þegar fyrst var sótt um að fje yrði veitt til þessa. Jeg tel það víst, að þessi styrkur verði veittur, og skal ekki minnast á það framar. Jeg tel það rjett, að sett verði nefnd manna til aðstoðar stjórninni með úthlutun skáldstyrksins, og tel ekki ástæðu til að búast við því, að þessi nefnd verði á nokkurn hátt fjötur um fót stjórnarinnar. Jeg álít það varla svaravert, að þessar stofnanir, sem kjósa eiga nefndina, sjeu svo slæmar, að ekki sje hægt að trúa þeim til þess að velja sæmilega menn. Að minsta kosti má ekki ætla Háskólanum, að hann velji ekki vel. Háskólinn okkar hefir sáð mörgum góðum frækornum, og svo mun hann gjöra í þessu máli. Þá kem jeg að lið, sem jeg mintist ekki á í dag, vegna þess, hve sjálfsagt jeg áleit að hann yrði samþyktur. Það er styrkurinn til Ragnars Lundborg, til að gjöra Ísland kunnugt erlendis. Jeg vissi þá ekki það, sem nú er fram komið, að nokkur gjörðist svo djarfur, að mæla móti því, að þessi styrkur yrði samþyktur. Jeg veit, að menn hjer þekkja ekki Lundborg persónulega, en menn þekkja hug hans til þessa lands. Jeg þekki Lundborg persónulega, og veit að það er fríður maður og hæverskur, vel að sjer um alt, en hefir sjerstaklega lagt stund á að kynna sjer hagfræði og þjóðarjett. Hann hefir skrifað mikið um Ísland, og ber það alt sama blæinn; þar andar í hverri línu ást til landsins. Lundborg hefir í mörg ár verið ókeypis ráðunautur íslenskra kaupmanna, að því er Svíþjóð snertir, og ætti það ekki að spilla fyrir því, að hann fengi þennan styrk. Jeg get skilið það, ef sú mótbára kæmi fram, að við ættum ekki að hafa útlending til þessa starfa, heldur ættum við að gjöra það sjálfir. Þessi mótbára lætur auðvitað vel í eyrum, en hvað skyldi sá dagur heita, sem allir yrðu sammála um, hvaða maður yrði fenginn til þessa starfa. Það er hlægilegt að heyra annað eins og að það geti verið hættulegt hlutleysi voru, að samþykkja fjárveitingu til þessa, manns. Ef menn koma með slíkar fullyrðingar, þá eiga þeir að rökstyðja þær, og vísa jeg þessari fullyrðingu hjer með heim til föðurhúsanna. Jeg tel þetta tilboð Lundborgs mesta kostaboð. Hann myndi ekki fá einn eyri fyrir fyrirhöfn sína, þótt þessi styrkur yrði samþyktur. Fjeð myndi alt ganga til ferðalaga og til að gefa út rit og bæklinga um Ísland, leigja hús til ókeypis fyrirlestra o. s. frv. Hjer er því eigi um það að ræða, að veita þessum manni atvinnu. Hann. er vel efnaður maður, og býður því þessi kostaboð. Jeg vildi og eigi óska honum nje öðrum vini Íslands, að hann þyrfti að leita sjer atvinnu hjá hinum göfuglyndu fulltrúum íslensku þjóðarinnar. Jeg skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta, en leyfi mjer að biðja þess, að hæstv. forseti láti greiða atkvæði um þennan lið með nafnakalli, og læt jeg svo útrætt um fjárlögin á þessu þingi.

Sveinn Björnsson : Jeg finn mig knúðan til að segja fáein orð, af því að háttvirtum þingmanni N.-Þing. (B. S.) þótti jeg vera þversum í málinu um rannsókn á kolanámum, og taldi mig þar brjóta bág við vilja kjósenda minna. Hann gaf enn fremur í skyn, að jeg væri svona þveröfugur í málinu af því, að jeg reri undir. til þess að vinna í þágu sjerstaks fjelags, en ynni með því ógagn öllum almenningi í þessum bæ. Jeg lýsi því hjer með yfir, að þetta eru hrein ósannindi og ástæðulaus. Jeg tel það mikilvægt, að fá það rannsakað, hvort kol finnast hjer í jörðu, og jeg hefi ekki sagt neitt orð í þá átt, að leggja stein í götu þess, að Guðmundi bryggjusmið verði sýndur allur sómi fyrir afskifti sín af þessu máli. En að lána honum stórfje út í bláinn, er ekki rjett. Hann hefir rekist þarna á eitthvert eldsneyti, en hve mikið, það veit enginn. Bæði landsstjórnin og Velferðarnefndin voru sammála um að kaupa af honum 60 smálestir af þessum kolum til reynslu, en þau kol eru ekki komin enn, svo að eiginlega veit enginn frekari deili á námu hana. Það má ekki gjöra sjer neina von um, þó þetta lán fengist, að þá kæmust nokkur kol að ráði hingað á markaðinn í vetur. Það væri ef til vill vert að veita Guðmundi verðlaun fyrir dugnað, sem hann hefir sýnt í þessu máli, en hitt virðist mjer vera mjög heimskulegt, að fara að lána út stórfje til þess að vinna kol, sem enginn veit hvort eru til eða ekki. Aðdróttun háttv. þm. N.-Þing. (B. S.), um að jeg væri á móti þessu vegna hagsmuna sjerstaks fjelags, er ástæðulaus og heimildarlaus. Hann nefndi í sömu andránni bæði hf. »Málmur« og »Námufjelag Íslands«. Jeg skal leyfa mjer að lýsa yfir því, að þar er ekkert samband á milli. Jeg get í öðru lagi upplýst, að Námufjelag Íslands, sem jeg á hlut í, hefir sótt um styrk til kolanámurannsókna. En jeg hefi ekki reynt til að útvega því svo mikið sem einn eyri. Það getur enginn maður borið mjer þess vætti, að jeg hafi sagt nokkurt orð við nokkurn mann um að veita því fjelagi styrk. Jeg álít, að það eigi að vera í höndum stjórnarinnar. Jeg veit ekki, hvort háttv. þingmenn leggja trúnað á það, en fyrir mjer er málið sjálft aðalefnið. Mjer er það áhugamál, að því verði slegið föstu, hvort kol sje hjer að finna, eða hvort þessi vottur, sem þegar er fundinn, sje svo mikill, að það borgi sig að reka námugröft hjer. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en út af fyrirspurn hæstv. ráðherra vil jeg leyfa mjer að segja nokkur orð. Hann spurði, hver ætti að annast þessar kolarannsóknir. Það stendur í liðnum. Það er ætlast til að stjórnin gjöri ráðstafanir þar að lútandi. Þá spurði hann hvar ætti að fá verkfræðing. Jeg hygg, að það mundi heppilegast að fá sænskan námuverkfræðing, því að í Svíþjóð eru til námur, sem eru mjög líkar þessari námu, sem hjer er um að ræða. Í Höganäs hefir fundist náma, sem er mjög lík námunni í Dufansdal, og þar hefir verið fundin aðferð til að brenna úr kolunum leirefni, sem er mjög gott til bygginga. Það má því gjöra ráð fyrir, þótt ekki fyndust hjer kol að neinu ráði, sem góð væru til eldsneytis, þá mætti brenna úr þeim þetta byggingarefni. Enn fremur spurði hæstv. ráðherra, hvar ætti að rannsaka, og hvort landssjóður fengi nokkuð í aðra hönd. Jeg gjöri ráð fyrir, ef landið fengi slíkan verkfræðing, sem jeg mintist á áðan, til þess að líta á þessa staði, þá myndi hann verða látinn dæma um það sjálfur, hvar rjettast væri að byrja rannsóknirnar. Ef það yrði í þessari námu í Skorarhlíð, þá er líklegt, að landsstjórnin gæti samið svo um, að landssjóður fengi eitthvað í aðra hönd. Með þessu móti þykist jeg hafa svarað fyrirspurnum hæstv. ráðherra. Úr því að jeg stóð upp aftur, vil jeg minnast nokkrum orðum á brtt. á þgskj. 885, um utanfararstyrk handa barna- og unglingakennurum. Fjárlaganefndin í Ed. tók upp þetta nýmæli, af því að hún hugði, að það gæti orðið til mikils gagns, að kennarar ferðuðust til annarra landa og kyntu sjer þar kensluaðferðir þær, sem bestar þykja. Svo er ráð fyrir gjört, að styrkurinn verði veittur fyrra árið manni, sem þegar er farinn til Ameríku í þessum erindum. Í öðru nefndaráliti er bent á annan mann, og er hjer lagt til að hækka atyrkinn, til til þess að fleiri - en einn geti orðið hans aðnjótandi. Þá hefir komið fram tillaga um að fella niður styrk til kvöldskólahalds í Reykjavík handa Hólmfríði Árnadóttur. Hún hefir brotist í því, nokkra undanfarna vetur, að halda uppi kvöldskóla, sjerstaklega fyrir stúlkur úr sveit. Eftir þeim meðmælum að dæma, sem fylgja beiðni þessarar konu frá mætustu mönnum í fræðslumálum, hefir þessi skóli hennar komið að að mjög miklu gagni og er fyllilega verður þess að fá styrk. Að lokum vil jeg minnast á fjárveitinguna til Ragnars Lundborgs. Mjer þótti háttv. þm. Dal. (B. J.) taka fulldjúpt í árinni, þegar hann sagði, að það væri hneyksli fyrir hvern þingmann, sem ekki greiddi atkvæði með þessari fjárveitingu. Jeg skal taka það fram, að jeg tel þenna mann alls góðs maklegan, en hitt verð jeg að telja illa farið, að þessu skuli hafa verið hleypt inn í fjárlögin, án þess að vita fyrir fram, hvort það yrði samþykt af þinginu eða ekki. Það virðist kann ske eina vel vera útlit fyrir að þessi fjárveiting verði ekki samþykt eins og hitt, og verð jeg þess vegna að telja það illa farið, að þessi tillaga komin fram. Það er ekki hægt að ásaka þá, sem greiða atkvæði á móti tillögunni, því að það er ekki þeirra ógætni að kenna, að tillagan kom fram. Jeg skal að eins bæta því við, að jeg teldi það heppilegra, ef fje er veitt í fjárlögunum til þess að gjöra Ísland kunnugt í öðrum löndum, að það sje ekki veitt á nafn. Eins og sakir standa nú, hlýtur það að vera óheppilegt, að veita manni, sem tilheyrir þjóð, sem ekki er í sambandi við okkur, fje í þessu skyni, ekki síst eftir að búið er að færa þær ástæður fyrir fjárveitingunni, sem færðar hafa verið af einum háttv. þingmanni hjer í deildinni í dag.

Sigurður Eggerz Hæstv. ráðherra furðaði á því, að þar sem jeg hefði afhent sjer fjárlagafrumv., án þess að leggja til að sjerstök nefnd gjörði til lögur um úthlutun styrksins til skálda og listamanna, þá skuli jeg nú koma með þessa athugasemd, en þetta sýnir að hæstv. ráðherra hefir ekki heyrt ummæli mín hjer í deildinni um málið. Jeg lýsti því yfir við aðra umræðu fjárlaganna, að því að eins hefði jeg tilfært skálda og listamannastyrkinn í einni upphæð, að jeg hefði hugsað mjer að stinga upp á nefnd, til þess að gjöra tillögur til stjórnarinnar um styrkinn, en mjer hafði ekki dottið í hug, hvernig sú nefnd skyldi skipuð, er jeg samdi fjárlagafrumv., en var einráðinn í því, ef jeg hefði verið ráðherra áfram, að gjöra slíka tilögu til fjárlaganefndar. Nú hefir mjer dottið í hug fyrirkomulag nefndarinnar, eins og tillagan ber með sjer. Báðar deildir hafa fallist á tillöguna, og þar sem hún var samþykt hjer við 2. umræðu með nafnakalli, þá leyfi jeg mjer að vænta þess, að hún verði líka samþykt nú. Út af því, sem hæstv. ráðherra tók fram, viðvíkjandi atkvæðagreiðslunni um Jökulsárbrúna, vil jeg geta þess, að skýrsla mín um það var hárrjett. Jeg sagði, að hún hefði verið samþykt með 17 atkv., og þetta er alveg rjett, því að 13 sögðu já og 4 ljetu telja sig með meiri hlutanum. Jeg vænti þess, að hæstv. ráðherra kannist við það, að þetta hafi verið rjett hjá mjer.  Úr því að jeg stóð upp, vil jeg minnast á brtt. á þgskj. 851, um 1000 kr. styrk til Hjartar Þorsteinssonar. Fjárlaganefndin hefir fært þenna styrk niður um 200 kr. Jeg vil fyrir mitt leyti mæla með því, að hann fái hærri upphæðina. Þetta er efnilegur maður, sem ekki hefir sótt um styrk áður, og það munar landssjóð ekki neinu, en manninn munar það mjög miklu. Þá vil jeg að lokum minnast á fjárveitinguna til Ragnars Lundborgs. Mig furðaði á því, að þessu skyldi vera hreyft af einum stuðningsmanni stjórnarinnar. Það er óneitanlega leiðinlegt, þar sem um svo ágætan Íslandsvin er er að ræða, að fjárveiting til hans skuli hafa verið borin upp hjer í þinginu, án þess að hafa tryggingu fyrir að hún yrði samþykt. Mjer er sagt, að hæstv. ráðherra hafi ekki gjört neina athugasemd við það, að tillagan var borin upp, en jeg verð að segja, að fyrir mitt leyti hefði jeg helst óskað, að hún hefði ekki komið fram, ef það er meiningin, að hún eigi að falla. Jeg álít Íslandi lítinn sóma að því að bera upp slíka tillögu hjer í þinginu og láta hana falla. Annara skildist mjer á hæstv. ráðherra, að það gæti stafað hætta fyrir okkar »neutralitet« af því að veita þetta fje. Eftir því sem mjer skildist, átti það á einhvern hátt að standa í sambandi við stríðið. Jeg vildi leyfa mjer að óska þess, að hæstv. ráðherra skýri það nánar, á hvern hátt það megi verða.

Ráðherra: Jeg er sammála háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) um það, að þessi tillaga hefði ekki átt að koma fram, nema því að eins, að það hefði verið fulltrygt, að fjárveitingin gengi fram í þinginu. En það er ekki mín sök, að hún er fram komin. Jeg hefi aldrei lofað henni fylgi mínu. En út af því, sem háttv. þm. V.-Sk. skoraði á mig að skýra nánar frá því, að hverju leyti þetta gæti verið varhugavert í sambandi við stríðið, skal jeg að eins taka það fram, að jeg vil ekki gjarna fara að ræða það hjer, hvernig »internationale Konflikter« myndast, og vil því leiða það hjá mjer að svara þessu á annan hátt. Jeg endurtek það, að það er leiðinlegt, að þessi tillaga skuli hafa komið fram, en það er þeirra, sem báru málið fram, að tryggja framgang þess, en ekki annara.



Mjer fanst háttvirtum 1. þm. Rvk. (S. B.) vera eitthvað klaksárt af því, sem jeg sagði um lánveitinguna til G. E. Guðmundssonar, eins og það gæti orðið til að spilla kosningu hans hjer í bænum. Jeg skýrði að eins frá því, að almenningur hjer í bæ væri þessu máli mjög fylgjandi. Hann sagði nú, að hann vildi ekki beinlínis leggja á móti þessari fjárveitingu, en hitt væri víst, að það bætti ekki úr þörfum manna hjer í haust. Hann mælti jafnframt fastlega með 25 þús. kr. styrk handa Námufjelaginu til kolanámurannsókna, og ætti það í samband við kolaekluna, sem af ófriðnum stafar. Ef það gæti bætt úr þörfum manna hjer í haust, þá er ekki síður ástæða til að ætla að árangur verði af lánveitingunni til G. E. Guðmundssonar. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) mintist á., að Velferðarnefndin hefði pantað 60 smálestir af þessum kolum hjá G. E. Guðmundssyni, en ekki getað fengið þau. Sannleikurinn er sá, að það var ekki fyrr en um mitt sumar, sem þetta gjörðist, þegar ómögulegt var að fá skáp til að sækja þessar 60 smálestir. Eins og menn muna, auglýsti Guðmundur þá eftir skipi, en það reyndist ómögulegt að fá nokkurt skip. Þó fjekk hann um síðir vjelarbát til að sækja kol, en báturinn bar ekki nema 10 smálestir. Þegar kolin voru svo komin hingað, fór Guðmundur á fund landsstjórnarinnar og tilkynti henni að kolin væru komin. Landritari varð fyrir svörum, og þótti honum þetta of lítið, sagði að Velferðarnefndina munaði ekkert um það og Guðmundur mætti selja þessar tíu smálestir hverjum sem hann vildi. Háttv. 1. þm. Rvk. gat þess í þessu sambandi, að það væri ekki hægt að fullnægja kröfum Reykvíkinga með kolum úr þessari námu. Þetta getur hann ekkert fullyrt um, því að hann þekkir alls ekki þessa kolanámu og veit ekki, hvað mikil kol hún kann að hafa að geyma. En þótt svo væri, að hún fullnægði ekki bænum, þá gæti bænum orðið góður styrkur að því, að fá þaðan kol til drýginda. Guðmundur segist hafa fundið þarna kolalag, sem hann býst við að borgi sig að vinna og hann hefir flutt kol þaðan, sem mönnum hafa líkað vel, eins og sjá má af dagblöðunum. Viðvíkjandi veðinu, sem hæstv. ráðherra spurði um, skal jeg taka það fram, að námurjettindi hefir lánbeiðandi fengið til 50 ára í Sjöundárlandi, og eins hinum megin fjallanna í Patreksfirði. Þetta á að setja að veði fyrir láninu, og auk þess mannvirki öll og verkfæri, sem í sambandi við kolanámureksturinn standa. Þingið veit því, að hverju hjer er að ganga, og eins og jeg hefi áður bent á, þá er þetta nokkurs konar árbótarráðstöfun, jafnframt því að styðja þennan duglega mann, sem hefir lagt mikið í sölurnar, til þess að koma af stað þessum atvinnuvegi í landinu.



Það er ekki margt, sem jeg þarf að segja í þetta skifti. Mjer dettur ekki í hug að lá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) það, þótt hann haldi fram þessari kröfu sinni um, að styrkurinn til brimbrjóts í Bolungarvík verði veittur án skilyrðis um framlag í móti. Að eins þykir mjer það furða, að hann skuli nú vilja gjöra þetta að kappsmáli milli deildanna. Mig furðaði þó enn þá meira á háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.), að hann skyldi enn þurfa að vera að klifa svo mjög á þessu máli. Hjer er æði mikið í húfi fyrir fjárveitingarvaldið. Jeg hygg, að honum yrði þetta ljóst, ef honum yrði falið að fara kringum alt landið, og kynna sjer alt það, sem gjöra þarf í lendinga- og hafnabótum, þegar hann sjer hve yfirdrifið það verkefni er, og hvað skamt það nær, sem þingið getur gjört í þessum efnum. Þessi fyrirtæki eru svo löguð, að það hlýtur að fara nokkuð mikið eftir hagsmununum á hverjum stað, hvort eitt fyrirtækið skuli vera látið ganga fyrir öðru, og ef hagamunirnir mæla með fyrirtækinu, þá eru það hagsmunir þeirra, sem að standa, þeirra, sem sjerstaklega standa sig við að leggja á sig álögur, vegna fyrirtækisins. Ef því t. d. notendur brimbrjótsins í Bolungarvík standa ekki við að leggja fram fje til hans til jafna við landssjóð, þá get jeg ekki með neinu móti sjeð, að hann borgi sig fyrir landið. En ef landið tekur hann nú að öllu leyti á síma arma, þá er það háskalegt fordæmi, og afardýrt fyrirtæki. Jeg hefi ekki mikið viljað tala um styrkinn til Búnaðarfjelaganna. Mjer fellur illa, ef farið verður að etja kappi um þetta við háttv. Ed. Jeg held að bændur gætu gjört sjer það til sóma, að vægja í kröfum að þessu sinni. En jeg þykist sjá, að þeir ætli sjer að halda þessu til streitu, en það tel jeg þeim miklu fremur til minkunar en til gagns.

Matthías Ólafsson : Mjer dettur ekki í hug að lá hv. frsm. (P. J.), þó að hann haldi fast við sina skoðun. En hann má þá ekki heldur lá mjer, þótt jeg haldi fast við mína skoðun um brimbrjótinn, þar sem jeg er sannfærður um að hún er rjett. Mín skoðun er sú, að landssjóður eigi að gjöra þetta. Landssjóður er eign alls landsins; þar sem mest er framleiðslan, er mest lagt í landssjóð, og þar er því rjettmætt að gjörðar sjeu mestar kröfur. Þó að jeg hins vegar fallist á, að afla þurfi landssjóði tekna, þá er þar hægurinn hjá engu að síður. Það væri hægt með því að leggja á hafnargjald, er rynni í landssjóð. Þetta yrði beinn gróði, þar sem hann á hinn bóginn er óbeinn með því að leggja skatta á framleiðsluna. En ef alt af á að auka skattana á, framleiðslunni, eftir því sem þarfir landssjóðs aukast, getur farið svo að lokum, að menn verði fullþreyttir á þeim. Fræðslulögin t. d. eru ekki búin að standa lengi, en mönnum er farið að finnast, að þau sjeu þungur akattur. Sama er að segja um vegi. Það er ekki hægt að leggja góða vegi, af því að fjeð vantar til þess, en þeir vegir, sem lagðir eru, reynast svo ónýtir, að þeir verða ófærir innan skamms. Líka gengur mikið fje til síma, og það hljóta að vera einhver takmörk fyrir gjaldþoli manna. Landssjóður hefir nú lagt áður fram til þessa fyrirtækis, og ef hann kippir nú að sjer hendinni, og hættir að veita til þess, kemur það að engu haldi. Því að sje verkinu ekki haldið áfram, getur það ekki komið að tilætluðum notum; framleiðslan eykst ekki og landssjóður tapar því þeim sköttum, er hægt væri að leggja á þessa auknu framleiðslu á þessum stað. Jeg vona því, að háttv. deild sýni svo mikla sanngirni í þessu máli, að skilyrðin sjeu feld burt.



Jeg gleymdi einu atriði. Það var viðvíkjandi tillögu nefndarinnar um athugasemdina við vegafjeð, er háttv. þm. Snæf. (S. G.) mintist á. Jeg er honum sammála um það, að það er illa farið, að nefndin tók ekki tillöguna upp í sama anda og tillaga verkfræðingsins fer fram á í niðurlagi brjefs hans um þetta efni. En jeg get ekki sagt um, hvort nefndin í heild sinni hefði getað fallist á þá athugasemd. En nefndin varð að koma starfinu frá á mjög stuttum tíma, og var því ekki unt fyrir hana að kynna sjer öll plögg sem skyldi. Það mun því aðallega vera fyrir óaðgætni, að nefndin kom ekki fram með svona athugasemd, eins og hann mintist á. En ef hann vildi, að hún kæmi fram í sameinuðu þingi, þá kæmi til mála að breyta þessu í efri deild.

Framsögum. meiri hl. (Matth. Ólafsson) : Jeg hefi engu að bæta við það, sem fram kom við 2. umr. þessa máls, en vona að eina, að frv. verði samþykt.



Jeg leyfi mjer að stinga upp á, að þessu verði vísað til nefndar þeirrar, er fjallar um sveitastjórnar- og fátækramál, þegar þessari umræðu er lokið. 

Ráðherra.: Jeg skal ekki viðhafa mörg orð í þetta sinn. Jeg vil að eins leyfa mjer að minnast á fáeinar brtt. með nokkrum orðum. Það eru þá fyrst tvær brtt. á þgskj. 579. Við 2. umr. tók landsreikninganefndin það fram, að hún hefði skorað á stjórnina, að greiða ekki meira til æðstu stjórnar landsins en fjárveiting stæði til. En tilgangur nefndarinnar var ekki annar en sá, að tekin væri strax hæfileg fjárveiting, svo að ekki þyrfti að leita til aukafjárveitingar og umframgreiðslu. En nú er jeg hræddur um að fjárveitingin til skrifstofukostnaðarins hrökkvi ekki til. Dýrtíðarráðstafanirnar auka að miklum mun kostnaðinn. Símagjöldin verða t. d. töluvert hærri en vanalega, sökum hinna margvíslegu ráðstafana, er gjöra þarf fram yfir það, sem vanalegt er. Og hvort sem háttv. deild samþykkir að veita 20000 kr. til kostnaðarins eða ekki, þá hefir það engin áhrif á fjárhaginn í heild sinni. Því stjórnin og skrifstofurnar geta ekki hætt að rækja störf sín þess vegna. Jeg fyrir mitt leyti vil gjarnan gjöra alt, er í mínu valdi stendur, til þess að fullnægja óskum reikningslaganefndarinnar. Hin brtt. á þgskj. 579, er við 15 gr., 34. lið. Jeg fer fram á að hækkaður sje styrkurinn til dr. Helga Jónssonar. Nafni hans Pjeturss fær 1800 kr. styrk, og jeg get enga skynsamlega ástæðu sjeð til þess að gjöra Helga Jónsson lægri. Mjer er það kunnugt, að þessi maður stundar ágætlega sínar vísindalegu rannsóknir. Hann hefir nýlega gefið út á ensku bók um íslenska grasafræði. Hann er þar að auki alþektur elju- og starfsmaður. Jeg vil svo leyfa mjer að drepa lítið eitt á nokkrar aðrar brtt. Mjer þykir gott, að háttv. þm. Dal. (B. J.) er viðstaddur, því jeg vildi gjöra nokkrar athugasemdir við till. hans sumar, og ræðu hans. Í fyrsta lagi fer hann fram á, að fjárveitingin til Miklavatnsáveitunnar sje feld í burtu. Mig brestur, satt að segja, þekkingu til þess að svara þessu svo sem verðugt væri, en jeg efast ekki um, að háttv. samþingismaður minn (S. S.), muni hlaupa undir bagga með mjer.  (Sigurður Sigurðsson: Mjer dettur það ekki í hug, að svara honum)  . Háttv. þm. Dal. (B. J.) athugaði alveg rjettilega í einni ræðu sinni fyrir skemstu, að sumar fjárveitingar væru gróðahnykkur, þó að þær ykju reikningslegan halla í svip. Þetta er laukrjett hjá hv. þm. En hv. þm. á þá líka að draga rjettar ályktanir af þessari rjettu setningu sinni. Og ef hann gjörir það, þá brýtur þessi brtt. hans algjörlega í bága við frumsetninguna. Jeg þarf ekki að skýra það fyrir honum nje hv. deild, að áveituvatn eykur frjómagn engisins, sem á er veitt, svo að þar sprettur miklu betur eftir.  (Bjarni Jónsson: Jú, að vísu, en vatnið streymir ekki upp í móti)  . Hv. þm. skýrir frá því, að hann hafi gjört þá uppgötvun, að vatnið renni ekki upp í móti. Ekki þori jeg nú að fullyrða að engum hafi verið kunn þessi uppgötvun áður, en gjarna skal jeg unna háttv. þm. ærunnar af henni. En jeg ætla nú að gjöra ráð fyrir að þetta sje rjett, og þá kemur það algjörlega heim og saman við tilganginn, að nota sjer þetta náttúrulögmál, að vatnið rennur ekki upp á við. Tillaga háttv. þm. er því röng, ef hagnýta skal þessu nýuppfundnu fræðisetningu hans.  (Bjarni Jónsson: Það verður þá að lækka mýrina.)  Jeg hygg að verkfræðingar, er á þetta líta, álíti mögulegt að framkvæma áveitur, án þess að grípa þurfi til þessa kostaboðs háttv. þm. Dal., um að lækka mýrina, sökum þess, að yfirborð árinnur er ekki alstaðar jafnhátt yfir sjávarmál, og svo þess, að áin rennur niður í móti. Þó nú einhver mistök kunni að hafa verið á þessu í byrjun,  (Bjarni Jónsson: Það hefi jeg aldrei sagt)  , þá munu verkfræðingar álíta, að áveitan sje vel framkvæmanleg, enda þótt þeir hafi bygt á þessu nýja náttúrulögmáli, er kenna mætti við háttv. þm. Dal. (B. J.) Jeg hefi ekki annað ábyggilegra en þeirra orð fyrir mjer í þessu efni, og vona að óhætt sje að treysta því. Þá vill og háttv. þm. Dal. (B. J.) kippa á burtu styrknum til landmælinganna. Jeg stend þar algjörlega á öndverðum meið honum. Það má einu gilda, hverjir framkvæma mælingarnar. Þetta er hið mesta nauðsynjaverk, og er þar að auki prýðilega af hendi leyst. Landaverkfræðingur hefir og látið álit sitt í ljós á því, hve nauðsynlegt þetta sje, enda er það auðskilið, að allir þeir, sem við einhverjar verklegar framkvæmdir fást út um land, hafa ágætan leiðarvísi í uppdrættinum. Jeg er því samþykkur auðvitað, að skemtilegast hefði verið, að við hefðum getað leyst þetta verk af hendi sjálfir, en nú stendur svo á fyrir okkur, að okkur vantar til þess bæði fólk og fje.  (Bjarni Jónsson: Við höfum nóga menn)  . Þar sem háttv. þm. Dal. (B. J.), stingur upp á því, að burtu sje feld fjárveitingin til Bernarsambandsins, þá vil jeg ekkert fullyrða um nauðsyn þessa styrks, en jeg álít samt hyggilegra að láta fjárveitinguna halda sjer í þetta sinn og athuga málið svo nákvæmar síðar, annað hvort hjer eða í Ed. Þá hefir komið fram brtt, frá þeim háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) og háttv. 1. þm. (G.-K. (B. K.), um meðferðina á styrknum til skálda og listamanna. Jeg skal gjarna játa, að það sje gott fyrir stjórnina að fá nöfnin sett í fjárlögin. Og eftir allar þær efasemdir sem komið hafa fram um hlutdrægni stjórnarinnar, þá býst jeg við að fylgja þessum brtt. Þá hefir og komið viðaukatillaga frá háttv. þm. V.-Sk. (S. E.), er vill að 3 manna nefnd sje falið að úthluta styrknum. En mjer er satt að segja ekki ljóst hvað sú nefnd á að gjöra, þegar þingið og fjárlaganefndin í samráði hafa ráðstafað öllum styrknum fyrirfram, þó að stjórnin eigi að úthluta honum í orði kveðnu. Jeg hygg líka hendingu eina, ef þessi 3 manna nefnd væri svo skipuð, að hún hefði betra vit á að ráðstafa styrknum en þing og stjórn í sameiningu. Jeg efast mikillega um, að þessir þrír vitringar geti betur gjört, þó að þeir setjist á rökstóla. Þeir geta sannarlega orðið hlutdrægir líka. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að minnast á fleiri brtt. Jeg vil að eins geta þess, að jeg mun geta felt mig við flestar. brtt. fjárlaganefndarinnar.



Jeg hefi ekki átt margar breytingatillögur við fjárlögin. Það er að eins ein einasta brtt., sem jeg hefi flutt og nú kemur aftur. Jeg og háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) flytjum breytingartillögu á þgskj. 889, um brúargjörð á Jökulsá á Sólheimasandi. Eins og kunnugt er, samþykti þessi hv. deild að veita 78 þús. krónur til þessarar brúargjörðar. Jeg hygg, að talin hafi verið með því 17 atkvæði. Í hv. efri deild hlaut brúin 4 atkvæði, en þó að hún hlyti ekki fleiri atkvæði þar, mátti heyra það á umræðunum í deildinni, að fleiri voru henni meðmæltir. Háttv. 6. kgk. (J. Þ.) lýsti yfir því, að brúargjörðin væri mjög þörf og kjördæmið ætti skilið að fá hana, enda var líka við því að búast, því að hann barðist drengilega fyrir því 1911, að lög yrðu sett um byggingu brúar á Jökulsá. Fyrir það er jeg honum þakklátur, og jeg veit, að hlutaðeigandi hreppsbúar þar eystra eru honum þakklátir líka. Það er því vitanlega mjög leiðinlegt, að þessi háttv. þingmaður skyldi lýsa því yfir í efri deild, að sökum þess, að jeg væri flytjandi tillögunnar á þingi, þá yrði hann að vera á móti brúarmálinu í þetta skifti. Þrátt fyrir það tel jeg hann meðmæltan fjárveitingunni, og má þá telja 5 atkvæði í efri deild, þó að það slysaðist svo, að háttv. þingmaður gæti ekki verið með fjárveitingunni af pólitískum ástæðum. Jeg skal engan dóm leggja á þessa framkomu; það munu aðrir gjöra á sínum tíma. Það var síðasti konungkjörni þingmaðurinn, sem lýsti því yfir á Alþingi, að hann gæti ekki verið með máli, sem var borið fram af pólitískum mótstöðumanni hans. Einu sinni var sú skoðun uppi á þingi, og henni haldið fast fram af háttv. framsögum. (P. J.), að það ætti að vera sjálfsagt »princip« að brúa einhverja stórá á hverju fjárhagstímabili. Þetta »princip« eigum við að halda fast við. En þegar þessi brú kom til sögunnar, þá dóu þessi fallegu »princip«. Þá var það nóg að taka einhverjar smásprænur, en láta þau vatnsföll, er mannskæðust hafa verið, óbrúuð. Þetta »princip« er lítið lofsvert og athugavert, ef þingið heldur langt í þessa »princip« átt. Jeg skal ekki að þessu sinni eyða mörgum orðum í það, að sanna nauðsynina á þessari brúargjörð. Það var gjört við 2. umr. og háttv. þm. Rangv. (E. J. og E. P.) hafa sýnt rækilega fram á þörfina. Þó get jeg ekki stilt mig um að minna á það, sem venjulega er tekið til greina hjer á þingi. Á þessi hefir nú. tekið 40 mannslíf, svo að menn viti um. Sje mannslífið reiknað lágt, 25 þús. kr., þá er áin búin að taka 1 miljón kr. frá landinu. Og menn mega ekki halda, að hún skili því aftur; hún skilar því aldrei, sem hún hefir einu sinni tekið. Hún heimtar fleiri líf og heldur áfram að breiða meiri sorg yfir hjeruð þau, er hún rennur um. Alþingi getur ekki lengur skotið sjer undan því, að það þekki þörfina. Þingið 1911 skildi hana. Jeg skal ekki neita því, að það voru mjer mikil vonbrigði, hvernig háttv. Ed. tók í þetta mál, og mjer er óhætt að fullyrða, að marga mun hafa furðað á því, hvernig háttv. Ed. skildi við fjárlögin. Jeg hygg, að það sje óviturleg pólitík, að spara fje til vega- og brúagjörða, en setja í þess stað óverulegar veitingar, er litlu máli skifta. Jeg sje ekki ástæðu til þess, að orðlengja þetta. Jeg vænti þess, að háttv. Nd., er tók málinu svo vel seinast, taki því vel aftur og sýni háttv. Ed., að hún getur ekki drepið úr frv. þá drætti, er gjöra það svipmeira og fastara en annars. Hæstv. ráðherra hefir komið fram með brtt. á þgskj. 843, viðvíkjandi úthlutun styrksins til listamanna. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) mintist á það, áður en hann settist, að athugasemd mín, er samþykt var við 2. umr. og líka í Ed., væri óheppileg; það væri rangt að vera að dreifa ábyrgðinni. Jeg get ekki aðhylst þessa skoðun hv. þingmanns. Jeg tel það sjálfsagt, að Alþingi leggi sem minst af fjárveitingarvaldi sínu til stjórnarinnar, hverju nafni sem hún nefnist. Það er »princip«, sem talsvert er farið að stinga sjer niður upp á síðkastið, og jeg verð að telja það mjög óheppilegt. Menn mega engan veginn skilja orð mín svo, að þetta sje stílað til núverandi stjórnar. Yfirleitt tel jeg það óheppilegt fyrir stjórnina sjálfa, að hafa þetta vald, því að það má alt af segja, að hún noti það til þess að útvega fylgismönnum sínum eða hjeruðum, sem henni eru hlynt, pólitíska bitlinga. Og auk þess geta stjórnirnar vitanlega misbeitt þessu valdi. Hæstv. ráðherra sagði, að athugavert væri að samþykkja svona athugasemd, vegna þess, að löggjafarvaldið gæti ekki neytt Stúdentafjelagið eða Bókmentafjelagið til þess að tilnefna þessa menn. Að vísu er þetta satt, en jeg er viss um það, að neitun af hálfu þessara fjelaga er ekki að óttast. Þau munu þvert á móti telja sjer það ánægju og sóma, að verða við þessu. Sje það ekki annað, sem hæstv. ráðherra hefir á móti þessu en þetta, þá held jeg, að óhætt sje að fella brtt. hans. Jeg vænti þess, að háttv. Nd. haldi fast við fyrri samþykt sína og Ed, í þessu, og felli þessa brtt.

Ráðherra: Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) hefir andmælt brtt. minni á þgskj. 843. Jeg þarf ekki að svara honum í löngu máli; hann kannaðist við aðalástæðu mína, að það væri rjett, að Alþingi gæti ekki skipað Bókmenta- eða Stúdentafjelaginu að tilnefna menn, til þess að gjöra tillögur um úthlutun styrksins. Hann þarf ekki heldur að óttast það, að stjórnin geti ekki útnefnt mennina af jafn skynsamlegu viti, því að auðvitað er henni innan handar, að leita sjer aðstoðar hæfra manna í þessu efni. Annars skal jeg geta þess, að það er ekki jeg, heldur fyrverandi ráðherra (S. E.), sem hefir undirbúið fjárlagafrumv. og tekið upp þá stefnu, að láta stjórnina úthluta þessum styrk. Honum hefir þó láðst að taka upp þessa athugasemd. Það getur verið, að þetta hafi gleymst honum, en þó er það harla ólíklegt. Vitanlega hefir hann leyfi til að komast til æðri þekkingar. Honum virðist það kann ske varhugavert nú, að leggja þetta vald í hendur stjórnarinnar, þótt honum hafi ekki sýnst svo áður í vetur. Jeg er honum sammála um það, að það er ástæðulaust að fara lengra í því, að leggja svona vald í hendur stjórnarinnar en nauðsynlegt er. En því er nú svo farið, að stjórnin verður að framkvæma marga hluti, sem fjárveitingu þarf til. Alþingi getur ekki tekið fram öll hugsanleg skilyrði og sundurliðanir. Þá er tillaga um það að fella burtu að veita vissa upphæð í fjárlögunum til þess að kosta líffærameinfræðing við Háskólann. Ed. hefir litið rjettar á þetta mál en Nd., og vænti jeg þess, að háttv. Nd. lofi þessu nú að standa, því að jeg er sannfærður um að þetta er bráðnauðsynlegt, sjerstaklega þar sem Nd., er ekki hefir þótt of ríf í fjárveitingum, hefir sýnt það í öðrum málum, t. d. í fjárveitingu til hagnýtrar sálarfræði, að hún kann að meta andlega starfsemi. Enn fremur hafa báðardeildir samþykt að veita fje til gerlarannsókna við Búnaðarfjelag Íslands, sem ekkert kemur víð fjárveitingu þeirri, er hjer ræðir um. Jeg ætla, að þeir menn, sem best allra hjer á þingi hafa vit á þessu, þeir háttv. Í. þm. Húnv. (G. H ) 5. kgk. þm. (G. B.), hafi báðir mælt með fjárveitingunni og sýnt fram á það, að minsta kosti annar þeirra, háttv. 5. kgk. þm. (G. B.), að gerlarannsóknir Búnaðarfjelaga Íslanda eiga ekkert skylt hjer við. Út af styrkveitingu til Ragnars Lundborg, til að gjöra Ísland kunnugt erlendis, beindi háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) fyrirspurn til mín um það, hver væri afstaða mín til þess máls. Jeg get svarað því, að jeg þekki þennan mann af afspurn og hefi lesið það, sem hann hefir skrifað um íslensk efni, þótt ekki þekki jeg hann persónulega. Dylst jeg ekki við það, að þetta er mætur maður og hefir komið vel fram í garð vorn Íslendinga, svo að hann er alls sóma verður af vorri hálfu. Jeg hefi nú heyrt, hvað háttv. þm. N. Ísf. (Sk. Th.) hugsar sjer að gjört sje með þessari fjárveitingu, og eftir því, sem honum fórust orð, virðist mjer sem fjárveitingin muni ekki alveg varhugalaus. Þótt þessi háttv. þingmaður sje einn í flokki, þá skildist mjer svo, að hann talaði ekki eingöngu frá, eigin brjósti, heldur og fyrir annarra þingm. hönd. Jeg verð að telja varhugavert, að ráðast í nokkuð það, sem orkað geti tvímælis út á við, og einkanlega eru þessir tímar ekki heppilegir til framkvæmda á því, sem vjer kynnum að vilja gjöra; ef öðruvísi væri ástatt. Það hefir verið vakið máls á þessu áður, í fyrra sumar á þingi, en ekki þótt ráðlegt að sinna því af sömu ástæðum, sem sje að ekki væru hentugir tímar til þess. Þótt mjer því þyki leitt, mannsins vegna, sem jeg tel alla góðs maklegan af vorri hendi, þá get jeg ekki greitt atkvæði með þessari fjárveitingu. Þá sný jeg mjer að ullarmatinu. Maður sá., sem þetta verk hefir með höndum, hefir tjáð mjer; að það væri með öllu ófullnægjandi, að hafa fjárveitinguna að eins fyrra árið. Hann telur nauðsynlegt að hafa fjárveitingu bæði árin, því að ekki verði á einu ári unt að koma ullarmatslögunum í framkvæmd. Á þessa skoðun hefir fjárlaganefnd Ed. og deildin sjálf fallist, og þykir mjer rjett að skýra deildinni frá þessari skoðun ullarmatamannsins, ef til athugunar mætti verða háttv. fjárlaganefnd. Þá kem jeg að kolanámurannsóknunum. Hjer liggja fyrir tvær tillögur; önnur um fjárveitingu til rannsókna óákveðið, hin lánsheimild til tiltekins manns. Út af þessum tillögum skal jeg leyfa mjer að bera fram fyrirspurnir til háttv. flutningsmanna. Það má vera, að háttv. 1. þm. Reykv. (S. B.), flutningamaður fyrri tillögunnar, hafi, meðan jeg var ekki viðstaddur, gjört grein fyrir því, sem felst í fyrirspurn minni, en jeg vona, að það afsakist, að jeg. þá verð að biðja háttv. þingmann að ítreka ummæli sín. Fyrirspurn mín til hans er sú, hver annast eigi rannsókn þá, sem fara á fram, samkvæmt tillögu hans. Raunar stendur í tillögunni, að landsstjórnin eigi að hafa hönd í bagga með framkvæmd rannsóknanna. En mig girnir að fá nánari greinagjörð á því, hvar þessar rannsóknir eiga fram að fara, hvar eigi að fá verkfræðing til rannsóknanna, hver eigi námurnar og hvort landssjóður eigi að fá nokkuð í aðra hönd fyrir styrkinn. Þessi fyrirspurn gildir og að nokkru leyti um tillögu háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), en þar að auki er þetta, hverja tryggingu ætlast er til, að lánþegi skuli setja og hvort hjer er um að ræða námur, sem eru eign mannsins, eða hann hefir þær á leigu. Jeg væri þakklátur háttv. þm. N..Ísf. (Sk. Th.) fyrir upplýsingar um þetta, því að þær gætu haft áhrif á það, hverja afstöðu landsstjórnin tekur til heimildarinnar. Þá vík jeg að lánaheimildinni til myndamótasmiðs Ólafs Jónssonar. Það mun hafa verið bygt á misskilningi hjá háttv. samþingismanni mínum (S. S.), er hann kvaðst vilja tryggja það, að myndamótastofan yrði stofnun, sem ætluð væri til almenningsafnota. Það er næsta ólíklegt, að nokkur maður stofni svo myndamótastofu, að hann hugsi sjer ekki, að hver, sem þurfa þættist, gæti þar fengið myndamót. Hjer er sem sje eingöngu um verksýslan að ræða, starfsemi til að græða á. Segjum t. d., að háttv. samþingismaður minn (S. S.) vildi koma mynd af sjer í blað  (Sigurður Sigurðsson: Það vil jeg ekki)  , eða öllu heldur, að eitthvert blað bæði hann um mynd af honum. Ef hann yrði við því, þá mundi hann fara til myndasmiðs, láta þar taka mynd af sjer, fá hana síðan myndamótamanni, sem gjörði eftir henni clichée, sem svo er kallað, og eftir henni er síðan myndin prentuð í blaðinu. Sá, sem þannig hefir fengið myndamót, leigir oft myndina í hagsmunaskyni til blaða eða bóka. En hlutverk myndamótasmiðsins er það að eina, að búa til mótin og selja þau. Að öðru leyti skal jeg taka það fram, að mjer er ekki kunnugt um, að til sje nokkur maður hjerlendis, sem kunni að móta myndir, annar en þessi eini maður. Þá eru nokkrir smáliðir, sem jeg kann hvorki fjárlaganefnd nje einstökum þm. þökk fyrir, þeim er fella vilja eða lækka. Jeg á þar fyrst við tillögur um að fella burtu styrk til dr. Alexanders Jóhannessonar til þýskukenslu við Háskólann og til Jakobs Jóhannessonar til samningar á íslenskri setningarfræði. Háttv. Ed. hefir sett báðar þessar fjárveitingar inn í fjárlögin. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir lýst báðum þessum mönnum, og hefi jeg engu þar við að bæta. Þeir eru báðir mjög efnilegir menn og fullkomlega trúandi til þess, að leysa vel af hendi verk þau, sem þeim eru ætluð. Jeg skal taka það fram sjerstaklega, að nú er enginn, sem heldur uppi fyrirlestrum í Þýsku við Háskólann; sá, sem það átti að gjöra, er nú herfangi. Enn fremur vil jeg benda á það, að ef hann hefði verið hjer kyrr, þá mundi hann hafa fengið líkan styrk, sem ætlaður er hjer Alexander Jóhannessyni, svipað því sem frönskukennarinn fekk, því að ekki mundi hafa þótt rjett að gjöra upp á milli þeirra. Jeg gat þess við 2. umr. fjárlaganna hjer, að jeg vildi ekki láta færa niður styrkinn til afskrifta og ljósmynda á skjölum í söfnum í Kaupmannahöfn. Jeg er enn sömu skoðunar, og jeg leyfi mjer að skírskota til orða minna þá. Það gleður mig, að háttv. Ed. hefir tekið rjettari afstöðu til þessa máls en háttv. Nd.