Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þórarinn Jónsson, framsögumaður: Nefndin hefur leyft sjer að koma með brtill. við 7. gr., sem miða að því að gera orðalag greinarinnar skýrara. Það má misskilja hana, eins og hún er nú orðuð, þannig, að í henni sje átt bæði við áveitu og samáveitu. Nefndin vill girða fyrir þennan misskilning, og leggur því til, að í staðinn fyrir „áveita“ komi „samáveita“, og vonar, að þá sje engin hætta á, að þá valdi greinin misskilningi. Hinar brtill. eru afleiðing af þessari brtill.

Jósef Björnsson, framsögumaður: Nefndin hefir leyft sjer að gera töluverðar breytingar við þetta frv., eins og það var samþykt við 2. umr. Þessar breytingartillögur eru þó meira að tölunni til en efninu, og stafa af því, að nefndin hefur viljað taka til greina sem flestar þeirra bendinga og athugasemda við frv., sem fram komu við 2. umr., eftir því, sem hún sá sjer fært. Jeg skal svo snúa mjer að þessum brtill. 1. brtill. er við 1. gr., síðustu málsgrein hennar, og fer fram á, að orðin „frá stjórnarráðinu“ falli burtu, með því að þau eru óþörf og þýðingarlaus. Þar sem orðið nafnfesti nær til allra leyfisbrjefa bæði þeirra, sem gefin eru út af stjórnarráði, og líka til konunglegra leyfisbrjefa. Þá er 2. brtill. nefndarinnar við 3. gr. um, að í stað orðsins „skal“ í 1. málsgr. komi „má“. Nefndin leit svo á, eftir því, sem kvenfrelsismálinu nú er komið, að það væri ekki rjett, að skylda konur til þess, er þær giftast, að taka upp ættarnafn manns síns, ef til væri, heldur veita þeim að eins heimild til þess. Þær geta þá sjálfar valið um, hvort þær vilja heldur halda alnafni sínu eða taka upp ættarnafn manns síns, ef til er. Þá kemur b. liður þessarar brtill., að í stað orðanna „sinnar ættar“ komi „sínu“. Um þetta hef jeg ekki annað að segja fyrir hönd nefndarinnar en það, að þetta er nauðsynleg breyting, ef konan hefur verið tvígift. Þá á hún að mega taka upp ættarnafn sitt, en ekki ættarnafn fyrra manns síns. C.-liður þessarar brtill. fer fram á, að í stað orðanna „mega ná“ komi: „getur stjórnarráðið, ef sjerstök ástæða er til, leyft að nái“ og snertir það ákvæði, er nokkur deila varð um við 2. umr., sem sje, hvort nafnskifti konu, sem skilur við mann sinn, ætti að mega ná til barna hennar eða ekki. Nefndinni þótti eðlilegast, að þetta nafnskifti mætti með sjerstöku leyfi stjórnarráðsins ná til barna hennar. Þá er 3. brtill. við 4. gr. Hún er í 3. liðum; a-liðurinn fer fram á að fella burt orðin „heimilt og“. Í greininni er sagt: „öllum er heimilt og skylt að nota löglegt ættarnafn föður síns“. Að slíkt sje heimilt liggur í orðinu „skylt“. Það er því með öllu óþarft. B.-liður fer fram á, að fyrir „jafnt“ komi „einnig", og í staðinn fyrir „sem skilgetinna“ komi: „ef faðerninu er játað“. Það er samkvæmt bendingum, sem fram hafa komið um þetta efni, að nefndin leggur þetta til. 4. brtill. er við 6. gr., og er líka í þrem liðum. Jeg skal fyrst leyfa mjer að benda á, að í a-lið hennar er prentvills. Þar stendur, að orðin í 1. málsgr. „og þar búsettur“ eigi að falla burtu. Það á að standa: „og þar er búsettur“; „er“ vantar. Þessi brttill. stendur í sambandi við næstu brtill., að á eftir „eða ættarnafn“ bætist inn í: „hjer á landi“. C. liðurinn fer fram á, að aftan við síðustu málsgrein bætist: „eftir 18 ára aldur“. Það er með öðrum orðum farið fram á, að enginn geti breytt nafni sínu oftar en einu sinni eftir 18 ára aldur. Þá er brtill. við 8. gr., að á eftir tölul. komi nýr liður, er svo hljóðar: „Skrá yfir góð, íslenzk, forn og ný fornöfn karla og kvenna, er sjerstaklega sýni, hvernig eigi að mynda konunafn af karlmannsnafni og karlmannsnafn af konu nafni. Liðatalan breytist svo eftir því. Þetta getur verið mönnum til mikillar leiðbeiningar. Þá er 6. brtill. við 11. gr. Fyrstu tveir liðirnir eru að eins orðabreytingar. 3. liðrinn fer fram á, að orðin: „og skylt“ í síðari málsgrein falli burtu, að prestum sje með öðrum orðum veitt heimild til, en ekki gert að skyldu, að neita að skíra börn nöfnum, er telja verður hneykslanleg. Það er og farið fram á, að bæta aftan við greinina orðunum: „eða rangmynduð“. Því er bætt inn hjer samkvæmt bendingu. Jeg skal bæta því við, að það mun næsta erfitt að segja, hvaða orð sjeu rángmynduð. Það er því og tvísýnt, hvort mikið er varið í þessa viðbót. 7 brtill. fer fram á, að eftir 12. gr. komi ný grein, er verði 13. gr. Hún hljóðar svo: „Fullveðja mönnum, sem nú eru uppi, er frjálst að rita fornafn sitt eða fornöfn á þann hátt, sem þeir hafa tíðkað. Útlendingum, sem hingað koma, er frjálst að rita löglegt heiti sitt á vana hátt“ Við fyrri málsgrein þessarar brttill. er fram komin brtill. á þgskj. 155 að í staðinn fyrir „fornafn", komi „nafn“. Nefndin hefur ekkert að athuga við þá brtill. Eins og háttv. deildarmenn hafa heyrt, þá er síðari málsgrein þessarar nýju greinar um það, að útlendingum sje leyft að rita nafn sitt á venjulegan hátt. Afleiðingin af þessari brtill. er næsta brtill., að 13. gr. verður 14. gr. og 14. gr. 15. gr. Þá er hjer komin brtill. frá tveim háttv. þingmönnum á þgskj. 160. En jeg skal ekki minnast á hana, fyr en jeg hef heyrt færðar ástæður fyrir henni.



Jeg er annar flutningsmaður brtill. á þgskj. 160, og þess gerist engin þörf að flytja langa ræðu fyrir henni. Jeg vona, að öllum háttv. þingdeildarmönnum sje augljóst, hvað hjer er um að ræða. Þessi litla brtill. okkar háttv. þm. Barðstr. vill koma í veg fyrir þá ósvinnu, sem mjer og mörgum öðrum þykir hin mesta misþyrming á íslenzku máli, að alíslenzkir menn skuli rita föðurnafn sitt á undan fornafninu. Þetta er allmjög tekið að tíðkast í seinni tíð, og skrár hafa verið gefnar út, t. d. talsímanotendaskráin, sem þannig hefur verið ritaðar. Þetta er og mjög óþægilegt. Til þess að geta notað slíkar skrár, verða menn fyrst að læra að gleyma íslenzkri málsvenju. Við flutningsmenn brtill. viljum eyða þessum andhælishætti. Og úr því að hjer eru á döfinni lög um þessi efni, vildum við nota tækifærið til að skjóta inn í frv. ákvæði, er komi í veg fyrir þennan ósið og ósóma.

Kemenz Jónsson, umboðsm. ráðh.: Jeg átti von á, að nefndin kæmi með margar brtill. við þessa umr. og sú von hefur rætzt. En jeg átti líka von á, að fleiri þeirra yrðu til bóta, en sú von hefur ekki rætzt. Það er aðeins ein brtill. nefndarinnar, er jeg tel til verulegra. bóta, og hún er við 4. gr., c. liður, að í stað orðanna, „sem skilgetinna“ komi: „ef faðerninu er játað“. Nefndinni var bent á þetta við 2. umr., að það væri harla óviðkunnanlegt, að láta óskilgetin börn hafa rjett til ættarnafns föður síns, hvernig sem á stóð, og þetta hefur hún tekið til greina: aðrar brtill. hennar eru meinlausar og gagnslausar, að því er mjer finst. Þetta mál fer nú til neðri deildar, og reynslan leiðir því í ljós, hvort hún lagar það nokkuð eða ekki. Brtill. á þgskj. 160 er til verulegra bóta, og hefði slíkt ákvæði, sem hún fer fram á, að setja í frv., í rauninni átt að vera í frumvarpinu, þegar það kom frá stjórninni. Jeg skal geta þess, að það hefur komið fyrir, eins og háttv. þm. Árn. (J. J.) mintist á, að skrár hjer hafa verið gefnar út, þar sem föðurnöfnin voru talin á undan fornöfnunum, og jeg veit, að stjórnarráðinu hefur verið kent um þetta. En jeg vil nota tækifærið til að lýsa yfir því, að það á engan þátt í því, að þessu var þannig fyrirkomið í talsímaskránni. Það hafði enga hugmynd um það, fyr en hún var komin út. Jeg hygg, að hún hafi verið svona útbúin, að minsta kosti meðfram af því, að niðurjöfnunarskráin var svona gerð, og var það í rauninni engin furða, þó að menn færu í sama farið, því að í niðurjöfnunarnefnd hefur átt sæti maður, er næma tilfinning hefur á íslenzku máli, og þó hefur þessi afskræmisskrá komið þaðan. Jeg vil því mæla hið bezta með þessari brtill. á þgskj. 160 og vona, að hún verði samþykt.

Jósef Björnsson, framsögumaður: Um brtill. á þgskj, 160 er það að segja, að nefndin hefur enn ekki tekið fasta afstöðu gagnvart henni. En eins og hún liggur fyrir, er í henni eitt atriði, sem þarf að taka til skoðunar og helzt að breyta. Sú spurning vaknar: Hvernig á að fara með útlenda menn, sem hjer dvelja? Það er orðin venja að nefna þá á annan veg en Íslendinga, nefna þá ættarnafni sínu, og munu fæstir þekkja fornafn margra þeirra. Það eru líka til Íslendingar, sem mönnum er kunnast ættarnafn þeirra eða eftirnafn, en fornafnið siður. Flestir munu t. d. kannast við Espólín gamla, þegar þeir heyra hann nefndan, en jeg hygg, að ýmsir viti eigi, að hann hafi heitið Jón að fornafni. Þótt mjer finnist brtill. geta staðið til bóta, mun jeg samt greiða atkvæði með henni nú í þeirri von, að hana megi laga áður en málið fer út úr þinginu, og að svo verði gert. Mjer fanst dálítil ásökun liggja í ræðu háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J ) til nefndarinnar fyrir það, að hún hefði ekki gert það, sem hún átti að gera.  (Kl. J.: Nei)  . Jeg verð líka að segja það, að nefndin hefur gert það, sem hún gat, til að vanda málið. Hitt er annað mál, að ýmislegt getur enn staðið til bóta; en það má hugga sig við það, að málið á eftir að ganga gegnum h. Nd., þar sem jeg veit að það verður athugað vandlega að nýju. Hæstv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) taldi brtill. á þgskj. 160 mikilsverða, og var ekki laust við, að hann fyndi nefndinni það til ámælis, að hún hefði eigi tekið breytingu þessa upp; datt mjer þá í hug, er jeg heyrði þetta, að skýzt skýrum sem óskýrum. Mjer hafði fundizt stjórninni sjálfri liggja næst að koma með þessa brtill. eða hafa ákvæði hennar frá upphafi í frumv. sínu.  (Kl. J.: Jeg gat þess líka í ræðu minni, að svo hefði vel mátt vera)  .



Jeg ætla að leyfa mjer að koma fram með ofurlitla athugasemd í málinu. Í 6. gr. er gert ráð fyrir, að foreldrarjetturinn nái til barnanna, til 18 ára aldurs. Þetta mun ekki vera rjett, hann mun að öðru leyti ekki ná til þeirra lengur en til 16 ára. Hjer kemur því fram ósamræmi við gildandi lög, sem þarf að að taka til athugunar og laga.



Það mun verða þörf á að laga ýmislegt í frv., eins og það mun fara úr þessari deild; en hv. Nd. á eftir að fjalla um það, og má þar koma að lagfæringum. Jeg skal geta þess út af ræðu hv. 2. þm. Árn., að sumir af lögfræðingunum í stjórnarráðinu líta svo á, að foreldrarjetturinn yfir börnunum nái til 18 ára aldurs; aðeins sje sú undantekning, að börn sjeu sjálfráð með að vista sig, úr því þau sjeu orðin 16 ára, en þetta sje undantekning frá hinni almennu reglu. Þetta atriði var einmitt tekið til skoðunar í stjórnarráðinu af þeim, sem frv. samdi.



Í sjálfu sjer hef jeg ekki á móti brtill. á þgskj. 160. Þó vildi nefndin ekki taka ákvæði hennar upp í frv., því hún sá fyrir, að það mundi valda verulegum óþægindum. Hjer eru í bæ búsettir fjöldamargir útlendingar, Almenningur þekkir eftirnafn margra þeirra en fornafn fáir. Hjer er Kristensen apotekari, ekki veit jeg fornafn hans: Kaaber alkunnur maður hjer í bæ, en ekki kann jeg að nefna fornafn hans; sama er um Fridriksen hinn norska, og svona mætti halda áfram að telja til að sýna fram á, hvílíkum óþægindum það gæti valdið, að rita ávalt fornöfn manna á undan föðurnafni eða ættarnafni í opinberum skrám eða skýrslum. Það hefði verið vandkvæðalaust að samþykkja brtill. ef í henni hefði staðið: „Ávalt skal rita fornöfn manna á undan föðurnafni en ekki ættarnafni“; þá hefði átt að rita í opinberar skrár og skýrslur: Jón Jónsson, en aftur á móti Christensen, Alfred. Þetta hefur líka alt af verið gert hjer, þangað til fyrir einum tveimur árum. Íslenzku nöfnin voru rituð að íslenzkri venju, en útlendu nöfnin eins og erlendis tíðkast, enda er það langþægilegast. Að endingu vildi jeg mælast til, að brtill. á þgskj. 160 væri borin upp í tvennu lagi til atkvæðagreiðslu, og að fyrri hlutinn væri: „Í öllum opinberum skrám og skýrslum skal ávalt rita fornöfn manna á undan föðurnafni“, en síðari liðurinn: „eða ættarnafni.“ Mundi jeg þá greiða atkv. með fyrra hlutanum en ekki síðara.



Mig furðar það, að jafnvitur maður, sem h. 6. kgk. (G. B.) skuli hafa þetta á móti brtill. á þgskj. 155, því eins og kunnugt er, þá eiga flestir útlendingar eitthvert fornafn eða einhver fornöfn. Má þá gera eitt af tvennu, að skammstafa þau, eins og jeg geri með nafn mitt, þegar jeg skrifa H. J. Kristoffersson, eða þá skrifa þau fullum stöfum. Jeg felst á það, að menn viti ekki, hvað allir útlendingar hjer búsettir heita að fornafni, en líklegt tel jeg, að þeir viti ekki heldur um nöfn allra íslendinga, og komast menn þó út af því. Jeg sje því ekki, að útásetningar h. 6. kgk. (G. B.) út á brtill. á þgskj. 155, sjeu á rökum bygðar. Hjer er ver ð um það eitt að tala, að sama gangi yfir útlendingana og landsmenn. Vona jeg, að h. 6. kgk. (G. B.) sje mjer samdóma um, að það sje í alla staði rjettmætt.

Jósef Björnsson, framsögumaður: Við þetta frv. hefur nefndin leyft sjer að gera nokkrar brtill., og eru þær á þgskj. 146 og 149. Á þgskj. 146 eru 2 brtill. Hin fyrri þeirra er við 5. gr. frv. og er í tveim liðum. Fyrri liðurinn er um, að í staðinn fyrir leyfisbrjef skuli koma nafnfesti; er það í raun rjettri ekki nema orðabreyting og er í samræmi við það, sem samþykt var í frv. næst á undan. Liðinn b á þgskj. 146 tekur nefndin aftur, en í hans stað ætlast hún til að komi þeir tveir liðir, sem eru á þgskj. 149. Fyrri liðurinn fer fram á það, að sje býlisnafnið 10 árum eldra en lög þessi, þá skuli ekkert gjald greiða fyrir nafnfestina nema skrásetningargjaldið til sýslumanns og þinglestrargjaldið. Síðari liðurinn fer fram á, að sama gjaldákvæði nái til þess, þegar tekið er upp að nýju gamalt og úrelt heiti á býli; vona jeg að h. d. sýnist breytingar þessar sanngjarnar og rjettmætar. Loks leggur nefndin það til, að fyrirsögn frv. sje breytt, og það nefnt: Frumvarp til laga 4m bæjanöfn. Þessi fyrirsögn virðist vera fullskýr, en er styttri og viðkunnanlegri en hin fyrirsögnin. Það hefur slæðzt einkennileg prentvilla inn í brtill. á þgskj. 146. Hjer stendur bæjarnöfn í staðinn fyrir bæjanöfn, og þarf að sjálfsögðu að leiðrjetta það. H. 2. þm. Árn. (J. J.) hefur komið með brtill. við 6. gr. frv. Mun hann sjálfur gera grein fyrir henni; aðeins skal jeg geta þess, að nefndin í heild sinni hefur ekki tekið sjerstaka afstöðu til brtill., en þó hygg jeg, að hún muni henni ekki mótfallin.



Jeg vil leyfa mjer að minnast lítið eitt á brtill. mína á þgskj. 147. Hún miðar að því, að lögin nái einnig til nafnaupptöku húsa og þurrabúða í kaupstöðum og sjóþorpum. Hún á að stemma stigu fyrir því, að á þessum stöðum sjeu tekin upp leiðinleg eða hlægileg skrípanöfn; það er altítt, að menn í kaupstöðum og sjóþorpum taki upp heiti alkunnra lögbýla á húsum sínum, og það jafnvel lögbýla í sömu sveit og getur það valdið töluverðum glundroða. Að sýslumanni sje heimilt að neita um þinglýsingu nafnsins og banna upptöku þess, er í samræmi við það, sem er í 3. gr., að þyki stjórnarráðinu nýupptekið nafn á býli fyrir einhverjar sakir óheppilegt, þá eigi það að endursenda beiðnina og beið anda gefast kostur á að taka upp annað nafn. Það sýnist fulltryggilegt, að gefa sýslumanni það vald, sem brtill. vill gefa honum, en umsvifaminna fyrir leyfisbeiðanda, en að þurfa að leita til stjórnarráðsins, Eins og sjá má, á brtill., að gera frumvarpið víðtækara, en gert er í 6. gr. frv., og vona jeg, að h. d. geti fallizt á hana.

Björn Þorláksson, framsögumaður: Jeg stend upp til að segja aðeins örfá orð, en vísa og vitna að öðru leyti til þess, sem nefndin sagði um málið við 2. umr. þess, og í nefndarálitið sjálft. Jeg stend fast við það, að þegar um það er að ræða, að veita Steingrími rektor Thorsteinsson heiður, þá eigi eingöngu að líta á hann sem skáld og rithöfund, en ekki sem embættismann; og að heiðursvottinn eigi og megi ekki miða við það, hvenær hann lætur af embætti. Nefndin telur sig hafa fundið hina rjettustu og sæmilegustu leið, til að láta í ljósi virðingu og þakklátsemi við hið ágæta skáld og rithöfund, þar sem hún vill, að þingið færi honum heiðursgjöf í nafni þjóðarinnar. Brtill. á þgskj. 159 fer fram á, að heiðursgjöfin sje hækkuð um 1000 kr.; á hún að sýna það, að fyrir nefndinni er þetta mál enganveginn fyrst og fremst fjármunamál, heldur principmál. Oss er ekki fast í hendi með það, hvort heiðursgjöfin er nokkuru hærri eða lægri, en oss er það áhugamál, að hinu aldraða skáldi sje sýndur sem mestur sómi, og það tel jeg bezt verða, með því að sú leið sje valin, sem nefndin hefur valið. Skal jeg svo ekki fjölyrða um málið. Jeg vil aðeins taka það fram, að þar sem tillaga nefndarinnar hefnr sætt mjög hörðum og ómaklegum mótmælum hjer í deildinni, þá legg jeg alla meðferð nefndarinnar í máli þessu óhræddur og óhikað undir dóm þjóðarinnar. Að lokum óska jeg þess, að nafnakall verði viðhaft, þegar til atkvæða er gengið.



Jeg gat þess við síðustu umæðu, að það væri samkvæmt ósk og vilja Steingríms rektors Thorsteinssons, að frumv. þetta er komið. fram. Gat jeg þess þá, að stjórnarráðinu hefði borizt brjef frá honum um málið. Þá hafði jeg brjefið ekki við hendina, en nú er það hjer, og skal jeg, með leyfi háttv. forseta lesa upp þann kafla þess, sem hjer skiftir máli, og er hann þannig: Hjer með leyfi jeg mjer að gefa hinu háa stjórnarráði til vitundar, að jeg hef í hyggju að segja af mjer rektorsembættinu fyrir næsta haust, ef alþingi á næstkomandi sumri vildi veita samþykki sitt til, að jeg megi fara frá með fullum launum, þeim sem nú eru“. Þetta hygg jeg að sýni, að frumv. er komið fram eftir ósk Steingríms rektors Thorsteinssons, eins og jeg sagði síðast. Háttv. þm. Vsk. (S. Egg.) þótti um daginn við 2. umr., þessi leið ekki heppileg, en vildi heldur, að eftirlaunaviðbótin hefði komið fram á fjárlögunum. Stjórnin athugaði þetta atriði, einkum vegna þess, að sú leið virðist að nokkru hafa vakað fyrir skáldinu Stgr. Thorsteinsson; að þetta væri gert með því að taka það upp á fjárlögin, því hann segir svo síðast í brjefi sínu: „Eftir framansögðu eru það þá tilmæli mín, að hið háa stjórnarráð vildi taka þetta erindi mitt til íhugunar og góðfúslega greiða fyrir því, að leggja það fyrir alþingi á næstu fjárlögum“. Þessa leið tók stjórnin til íhugunar, en hún leit svo á, að með því væri þessum heiðursmanni ekki sýnd næg viðurkenning, að setja þessa upphæð í fjárlögin. Stjórninni þótti það miklu fallegra form að fara þessa leið, og fanst, að þessi umsækjandi ætti það fullkomlega skilið. Stjórnin bygði þetta einnig að nokkru á ummælum umsækjanda í skjali hans, sem eru svo: „Það, sem jeg því fer fram á umfram lögmælt eftirlaun, væri því næst að skoða sem bókmentalegan styrk og viðurkenningarvott um viðleitni mína í því það sem af er æfinnar - að leggja fram minn skerf til íslenzkra bókmenta“. Það er einmitt þetta, sem stjórnin vildi sýna, og vænti jeg því þess, að þessar umræður dragist ekki úr hófi fram hjer í háttv. deild, en að þessi ummæli skáldsins mættn vera síðasta orðið í málinu.



Umboðsmaður ráðh. (Kl. J.) óskaði þess, að þessi ummæli umsækjandans yrðu síðustu orðin í málinu. í raun og veru er jeg í nokkrum vafa um, hvort sjerstök ástæða var til þess, að leggja þessi ummæli fram. Jeg tók það fram við 2, umr., að jeg áliti frv. nefndarinnar betra, það, sem jeg átti við með því, var það, að mjer finst, að þegar þingið vill fljetta lárviðarsveig, þá eigi ekki að vefja eftirlaununum um lárviðarblöðin, því þau eru þjóðinni ógeðfeld. Við vitum ekki, nema skáldið vilji fremur heiðurslaunin; það hefur ekki verið að því spurt. Þingið á að hugsa um það eitt, að finna þá aðferð, sem er fallegust, bezt viðeigandi og skáldinu mestur sómi að. Og sú leið er hiklaust heiðursverðlaunin. Frv. samþykt með 9 atkv. á móti 4 að viðhöfðu nafnakalli, eftir ósk þm. Björns Þorlákssonar, Jósefs Björnssonar og Hákonar Kristofferssonar. Já sögðu: Steingr. Jónsson, Einar Jónsson, Eiríkur Briem. Guðjón Guðlaugsson, Guðm Björnsson, Júlíus Havsteen, Sigurður Stefánsson. Nei sögðu: Björn Þorláksson, H. Kristoffersson, Jósef Björnsson, Sigurður Eggerz, Jón Jónatansson og Þórarinn Jónsson greiddu ekki atkvæði og töldust því með meiri hluta. Frumv. þá afgr. til ráðherra sem lög frá alþingi.