Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Utanrmn. hefur fjallað um till. til þál. um staðfestingu á samningum við Færeyjar og Noreg um gagnkvæmar heimildir til veiða á kolmunna. Nefndin hefur orðið sammála um að leggja til að þessi þáltill. verði samþykkt. Þar sem framsaga var höfð um þetta mál og það skýrt þá sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið og mælist til þess, að Alþingi fallist á þáltill.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá atvmn. um till. til þál. um votheysverkun. Eins og þar segir hefur nefndin rætt till. á fundum sínum og samþ. að mæla með samþykkt till. með eftirfarandi breytingum: 1. Í stað „almennari votheysverkun“, eins og nú stendur í till., komi: aukin votheysverkun frá því sem nú er. 2. Í stað 3. og 4. liðar komi einn liður, sem verði 3. liður, svohljóðandi: endurskoða reglur um stofnlán í því skyni að auðvelda bændum að breyta yfir í votheysverkun. Það voru miklar umr. við fyrri hluta umr. um þessa till. og allir tóku vel í till., en það varð ekki samkomulag í nefndinni um að afgreiða till. óbreytta. Ég vona samt að hún nái svo breytt tilgangi sínum.



Herra forseti. Ég kem hér til að þakka hv. atvmn. fyrir að vera búin að afgreiða þetta mál og leggja til að till. til þál. um votheysverkun verði samþykkt. Nefndin hefur flutt brtt. sem hv. frsm. nefndarinnar hefur gert grein fyrir. Þessar brtt. eru tvær. Sú fyrri ber þess vott að það eru allmiklir málvöndunarmenn í þessari nefnd, eins og kannske mátti við búast. Þeir leggja til að í staðinn fyrir „almennari votheysverkun“ komi: aukin votheysverkun frá því sem nú er. Það kann að vera að þetta sé betra en það sem fyrir var. Ég leyfi mér þá að þakka nefndinni fyrir að leggja það til. 2. brtt. er um að umorða það sem segir í þáltill. í 3. og 4. tölul., þar sem kveðið er á um með hverjum hætti eigi að stuðla að aukinni votheysverkun, en í 3. tölul. till. segir: „með því að veita hærri stofnlán og framlög til byggingar votheyshlaðna en þurrheyshlaðna og 4) veita sérstök stofnlán og framlög til að breyta þurrheyshlöðum í votheyshlöður.“ Atvmn. gerir þá brtt. að fella þessa tölul. niður og láta koma í staðinn fyrir þetta einn tölul., sem verður 3. tölul., á þá leið að endurskoða reglur um stofnlán í því skyni að auðvelda bændum að breyta yfir í votheysverkun. Ég skil ekki fullkomlega hvað liggur á bak við þessa brtt., en mér sýnist að það sé auðsætt að hún útilokar ekki að það sé gert sem till. gerði ráð fyrir í 3. og 4. tölul., þ.e. að hækka stofnlán og framlög til byggingar votheyshlaðna og að veita sérstök stofnlán og framlög til þess að breyta þurrheyshlöðum í votheyshlöður. Brtt. hlýtur að fela í sér að þetta verði gert. Á forsendum þess hef ég ekki fram að færa athugasemdir við brtt. og ítreka þakkir mínar til nefndarinnar fyrir afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég vil aðeins beina þeirri fsp. til frsm. atvmn. hvort breytingin á 3. lið stafi ekki af hinu sama og hin fyrri breyting, að hér sé um málfarslega breytingu að ræða, hér sé verið að sneiða hjá óhæfilegu eignarfalli fleirtölu í orðinu hlaða, sem er hlaðna, sem er jafn-óáheyrilegt og eignarfallsendingin í fleirtölu af hryssa: hryssna, byssa: byssna. Ég beini þessari fsp. til frsm. því að ég fæ ekki séð annað en hér hafi verið tekinn mjög stór krókur til að sneiða hjá óhæfilegu eignarfalli, en meiningin sé óbreytt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða hér málvöndunaratriði, enda hefur það þegar verið gert í dag í fyrirspurnatíma á mjög röggsaman hátt og ágætan. Ég vil aðeins upplýsa það í sambandi við þessa till., sem ég tók mjög undir á sínum tíma og einmitt varðandi afgreiðslu atvmn. á henni, að á fundi sínum nýlega samþykkti stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins hækkun á lánaprósentu stofnlána til votheyshlaðna um 10%, þ.e. úr 40% í 50%, þannig að ég hygg að það atriði, sem við ræddum um hvað mest, við hv. 1. flm. þessarar till. á sínum tíma, sé komið í höfn með þessum hætti og það gildi nokkurt jafnræði nú eftir hækkun þessara stofnlána, a.m.k. frá hálfu Stofnlánadeildarinnar, í sameiginlegum lánum og styrkjum til votheysgerðar á móti þurrheyshlöðunum. Ég vil að þetta komi fram hér vegna þess að um þetta var sérstaklega rætt á okkar sameiginlega umræðufundi í vetur um þetta mál.



Herra forseti. Ég hlýt að fagna þeim upplýsingum sem hv. 2. þm. Austurl. gaf um að Stofnlánadeild landbúnaðarins hefði hækkað lán út á votheyshlöður úr 40% í 50%. En ég vil jafnframt af þessu tilefni undirstrika það, að hér er að mínu viti allt of skammt gengið. Menn draga fæturna í þessu máli. Ég minni á að fyrir fimm árum var samþykkt hér á Alþingi till. nálega eins orðuð og efnislega alveg eins og till. sem hér er til umr. Menn gerðu sér þá vonir um að það mundi leiða til þess, að breyting yrði á heyverkunaraðferðum og við yrðum ekki lengur þannig staddir að 5% af heyöflun landsmanna væru verkuð í vothey á sama tíma sem nágrannar okkar verka sitt hey í vothey svo mikið að það eru 70% af þeirra fóðuröflun verkuð í vothey. En eftir fimm ár hafði nánast ekkert gerst í þessu efni, okkur hafði ekkert miðað áfram. Ég held að það verði ekki nægilega að gert í þessum efnum nema tekin sé upp markviss skipulögð barátta fyrir breytingu á þessu sviði með miklu meiri krafti en beitt hefur verið fram til þessa.



Herra forseti. Atvmn. hefur fjallað um till. til þál. um kornrækt. Það, sem fyrst og fremst gerir slíka till. aðgengilegri nú en oft áður, er að hægt er að verka kornið eða réttara sagt þennan jarðargróður áður en um fullkomlega þroskað korn er að ræða og skila því þannig sem mjög góðu fóðri. Þess vegna hefur áhættan af kornrækt sem skepnufóðri fallið mjög mikið. Atvmn. varð sammála um að mæla með samþykkt þessarar þáltill. eins og hún er orðuð.



Herraforseti. Allshn. hefur haft till. til þál. um orlofsbúðir fyrir almenning til umfjöllunar, en meginefni hennar er að Alþingi kjósi sjö manna nefnd til að gera tillögur um hvernig nota skuli jarðeignir í eigu ríkissjóðs og stofnana ríkisins undir skipulögð orlofsbúða- og útivistarsvæði fyrir almenning. Nefndin fékk umsagnir m.a. frá Alþýðusambandi Íslands og Búnaðarfélagi Íslands og Náttúruverndarráði, landbrn. og fjmrn., og er meginniðurstaða umsagnaraðila að rétt og eðlilegt sé, að land í eigu ríkisins sé nýtt í ríkara mæli en nú er fyrir almenning, og það sé rétt að kanna frekari möguleika á að koma upp orlofsbúðum fyrir almenning. Í umsögn landbrn. kemur t.d. fram að ráðuneytið telji mikinn ávinning að samþykkt till., og lýsir ráðuneytið eindregnum vilja til að stuðla að greiðum aðgangi að ríkislandi í því skyni sem í till. felst. Kemur þar einnig fram að ráðuneytið muni veita nefndinni stuðning í því skyni að starf hennar leiði til þeirrar niðurstöðu sem að er stefnt. Eins og fram kemur á þskj. 510 hefur allshn. gert nokkra breytingu á tillgr. Þó ég sem einn af flm. þessarar till. hefði kosið að till. hefði verið afgreidd óbreytt frá nefndinni, því ég tel hana markvissari í upphaflegri mynd, get ég fallist á þessa breytingu þar sem samstaða varð í nefndinni um það meginefni sem í till. felst. Brtt. á þskj. 510 hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kjósa sjö manna nefnd til þess að kanna og gera tillögur um hvaða jarðeignir í eigu ríkisins megi nýta undir orlofsbúðir félagasamtaka og sumarhúsabyggingar einstaklinga. Nefndin skal skila skýrslu um niðurstöður til Alþingis.“ Mælir nefndin með samþykki till. á þskj. 13 um orlofsbúðir fyrir almenning með þeirri breytingu sem ég hef hér greint frá.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til umfjöllunar till. til þál. á þskj. 98 um skipun nefndar til að kanna öryggisbúnað fiski- og farskipahafna. Í till. felst að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að skipa þriggja manna nefnd til að gera heildarathugun á fiski- og farskipahöfnum landsins með tilliti til slysahættu sjómanna og annarra sem um hafnir fara. Skuli starf nefndarinnar miða að því: a) að benda á kunnar eða hugsanlegar slysagildrur við hafnarmannvirki og landgang skipa og báta, b) að benda á við hvaða hafnir landsins og á hvaða sviði sé helst og brýnust þörf úrbóta, c) að kanna aðbúnað til björgunar og slysavarna við hafnir landsins, d) að gera tillögur um leiðir til úrbóta í ofangreindu efni, sjómönnum og öðrum, sem um hafnir fara, til aukins öryggis. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það sem hér er á ferðinni, því hér er á ferðinni mikið nauðsynjamál og brýnt að þeirri heildarathugun, sem till. felur í sér á fiski-og farskipahöfnum með tilliti til slysahættu sjómanna og annarra sem um hafnir fara, verði hraðað eins og kostur er. Nefndin fékk umsagnir frá siglingamálastjóra, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Slysavarnafélagi Íslands og Vita- og hafnamálastofnun, og mæla allir þessir aðilar eindregið með samþykkt till. Er m.a. á það bent, að hinn mikli fjöldi slysa og óhappa í höfnum bendi til þess, að í einhverju sé áfátt búnaði skipa og hafna eða þeim reglum er að öryggi og umferð lúta. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 495 leggur allshn. til að till. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Mér þykir ástæða til að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu á þessu máli. Þessi till. til þál. er flutt af hv. 1. varaþm. í Vesturlandskjördæmi, Jóni Sveinssyni. Eins og kom fram við umr. málsins er hér hreyft mjög merkilegu og góðu máli og þörfu, og þess vegna er mjög mikið ánægjuefni að það skyldi nást svona góð samstaða um afgreiðslu þess. Ég vonast til að samþykkt þessarar till. verði fylgt eftir þannig að hafnar verði úrbætur á þessu sviði eins og tillgr. gerir ráð fyrir. Hér er mjög gott mál á ferð og ég vil fyrir hönd flm. þakka afgreiðslu málsins úr nefnd.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá atvmn. um till. til þál. um áætlanagerð og sérstakt átak í kalrannsóknum á Íslandi. Nefndin hefur fjallað um till. og mælir með samþykkt hennar með svofelldum breytingum: „1. Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að efla kalrannsóknir. 2. Fyrirsögnin orðist svo: Till. til þál. um eflingu kalrannsókna.“ Till. er mjög stytt frá því sem hún var upphaflega lögð fram, og til rökstuðnings þessari breytingu vil ég vitna í álit Rannsóknastofnunar landbúnaðarins þar sem m.a. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þótt hluti af kalrannsóknum geti farið fram norðanlands fer þó meginhluti þeirra fram á aðalstöðvum stofnunarinnar á Keldnaholti og á Korpu, enda er þar fyrir hendi besti tækjakostur til rannsókna. Rannsóknasvæði hafa hins vegar verið víða um Norður- og Suðurland og að nokkru leyti annars staðar á landinu. Aukinn stuðningur við stofnunina vegna kalrannsókna, bæði norðanlands og í aðalstöðvunum, er líklegur til að skila mikilsverðum árangri í baráttunni við skaða af völdum kals.“



Herra forseti. Ég þakka atvmn. fyrir þessa afgreiðslu á málinu, sem mér að vísu finnst fremur klaufaleg, en engu að síður er ég ánægður með að málið skyldi fá afgreiðslu. Ég vil benda á að í tillgr. er þess sérstaklega getið, að miðstöð þessara rannsókna verði að Möðruvöllum í Hörgárdal, og það hefur auðvitað komið við kaunin á einhverjum mönnum sem hugsa um landshluta, en ekki landið í heild. En síðan er tekið fram að þessar rannsóknir skuli vera í fullu samráði og samvinnu við Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Ég sé því engan mun á því, þó að þetta orðalag hefði fengið að halda sér. Síðan gerist það, að nefndin breytir fyrirsögn till. úr því að vera um áætlanagerð og sérstakt átak í kalrannsóknum í aðeins till, til þál. um eflingu kalrannsókna. Menn hafa greinilega ekki áttað sig á að það er býsna nauðsynlegt að gera áætlanir þegar á að eyða fjármunum eins og til kalrannsókna. Þess vegna var þetta haft þannig í till. að það þyrfti að gera áætlanir áður en ráðist yrði í framkvæmdir. Engu að síður stendur grg. till. eftir og í henni er auðvitað að finna það sem er kjarni þessa máls, þ.e. að kalskemmdir á Íslandi eru dýrustu gróðurskemmdir sem hér verða vegna þess að kalskemmdir verða á ræktuðum túnum sem kostar óhemjufé að bæta eftir að tún hafa skemmst. Þess vegna er það mikilvægara en margt annað, sem nú er gert í rannsóknum varðandi landbúnað m.a., að gera úttekt á þeim rannsóknum, sem þegar hafa verið gerðar á kali, og reyna að efla þær rannsóknir þannig að það megi koma í veg fyrir einhvern hluta af þeim kalskemmdum sem nú verða í túnum. Ég vil taka það sérstaklega fram, að enda þótt RALA taki fram í bréfi sínu að hún hafi tækjabúnað og annað til þessara kalrannsókna fremur en t.d. Möðruvellir í Hörgárdal, þá leyfi ég mér að draga það nokkuð í efa vegna þess að sá maður, sem mesta reynslu hefur af þessum rannsóknum og er nefndur í grg., Bjarni E. Guðleifsson, hefur með aðstoð hæstv. landbrh. getað nú að undanförnu fest kaup á ýmsum tækjum, sem skipta mjög miklu máli við þessar rannsóknir, og er því á margan hátt mjög vel búinn undir að gera það átak sem till. gerir ráð fyrir. Mér finnst þess vegna lakara að nefndin skyldi telja ástæðu til þessara orðalagsbreytinga, sem auðvitað gera að vissu marki minna úr till., hún verður ekki eins ákveðin, ekki eins afgerandi. En það vill oft henda okkur á hinu háa Alþingi að við viljum veikja og draga úr þeim málum sem hér eru lögð fram, ef ekki eru allir landshlutar og landshlutaþingmenn sammála um þau af einhverjum ástæðum, sem ég hef í þessu tilviki greint frá hverjar kunni að vera. Engu að síður vil ég ekki láta hjá liða að þakka nefndinni fyrir að afgreiða þetta mál og hv. þm. Eggert Haukdal sérstaklega. Ég vænti þess, að þetta mál geti fengið góðan og rösklegan framgang, því að hér þarf að gera atórátak og hefði raunar þurft að gera það fyrir mörgum árum, þegar kalskemmdir fóru að verða mjög áberandi hér á landi.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til umfjöllunar till. til þál. um ávana- og fíkniefni á þskj. 57. Um þessa till. þarf ekki að hafa mörg orð, svo kunn eru þau vandamál sem fylgja ávana- og fíkniefnaneyslu og erfiðleikarnir við að sporna við að fíkniefni berist hingað til lands. Það skal ekki vanmetið að ýmislegt hefur verið gert af hálfu stjórnvalda til að verjast innflutningi, útbreiðslu og neyslu ávana- og fíkniefna frá því að fyrst fór að bera verulega á slík u fyrir 15–20 árum. En engu að síður er ljóst að hér er um svo stórt og viðamikið og erfitt vandamál að ræða að þær baráttuaðferðir, sem notaðar eru til að verjast neyslu og útbreiðslu ávana- og fíkniefna, þurfa að vera í sífelldri endurskoðun og Alþingi þarf sérstaklega að láta þessi mál til sín taka. Á sviði löggæslunnar hefur mikið verk verið unnið, svo sem með stofnun embættis sakadómara í ávana- og fíkniefnamálum, með eflingu löggæslunnar og t.a.m. samvinnu Norðurlanda um baráttu gegn fíkniefnavandamálinu. En ég vil nefna eitt atriði sérstaklega, sem ég tel að sé varnaraðgerð sem geti skilað árangri, en e.t.v. hefur of lítill gaumur verið gefinn, en það er að stórefla alla fræðslu um skaðsemi fíkniefna og kannske sérstaklega að sú fræðsla verði skipulögð í skólum landsins. Það er ljóst að fræðsla í skólum landsins um t.a.m. skaðsemi tóbaksreykinga hefur borið góðan árangur, og ekki síður má hér ná meiri árangri en hingað til með vel skipulagðri fræðslu í skólum landsins og í ríkisfjölmiðlum um skaðsemi fíkniefna. Með þeim hætti er unnið fyrirbyggjandi starf sem örugglega mun skila árangri. Allshn. leggur til á þskj. 604 breytingu á tillgr., að hún orðist svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram heildarendurskoðun á því hvaða leiðir séu helstar til úrbóta til að hamla frekar gegn innflutningi, tilbúningi, útbreiðslu og neyslu ávana- og fíkniefna. Tillögur þar að lútandi liggi fyrir í árslok 1982.“ Nefndin mælir með að till. verði samþykkt með þeirri breytingu sem ég hef hér lýst.



Herra forseti. Ég þarf ekki mörgum orðum við þetta að bæta. Ég vil að gefnu tilefni þakka hv. allshn. fyrir jákvæða afgreiðslu þessa máls, og fyrir hönd flm. geri ég það jafnframt. Ég er sammála því sem kom fram í framsögu hv. frsm. fyrir þessu nál., nema ef vera kynni niðurlagi framsögunnar. Það hefur komið í ljós, að fræðsla um skaðsemi ávana- og fíkniefna er mjög vandmeðfarm. Það hefur víða komið fram erlendis. Hins vegar vil ég alls ekki neita því, að fræðsla þurfi að fara fram, en ég endurtek: Hún er mjög vandmeðfarin. Ég vil í þessu tilefni minna á að fyrir skemmstu kom fram frv. í Ed. þess efnis, að fræðsla um þessi mál skuli fram fara í grunnskólum landsins, og er ég einn flm. að þeirri till. þrátt fyrir þau orð sem ég hef hér flutt um efasemdir varðandi fræðslu. Hún er mjög vandmeðfarin. Ég hef engar athugasemdir fram að færa vegna þeirrar brtt., sem nefndin gerði á till., og er fullkomlega sáttur við þá breytingu. Ég vil að endingu þakka nefndinni fyrir góða afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. sem ég hef leyft mér að flytja ásamt hv. þm. Agli Jónssyni. Till. er 26 1. mál Alþingis og er á þskj. 554. Hún er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd sjö manna til þess að gera tillögur um samræmt númerakerfi yfir bújarðir í landinu, með það að markmiði að gera tölvuvinnslu margs konar þátta landbúnaðarins og upplýsingamiðlun á því sviði fljótvirkari og öruggari. Eftirgreindir aðilar skutu skipa fulltrúa í nefndina: Hagstofa Íslands, Búnaðarfélag Íslands, Stéttarsamband bænda, Fasteignamat ríkisins, Landnám ríkisins og Framleiðsluráð landbúnaðarins. Landbrh. skipar einn mann í nefndina og skal hann vera formaður hennar. Nefndin skal skila tillögum til landbrh. fyrir 1. jan. 1983.“ Um þessar mundir er notkun tölvu mjög á dagskrá, enda er margs konar vinnsla í tölvu til þess fallin að auka afköst við margs konar úrvinnslu gagna, við skipulagningu innan ýmissa starfsgreina og við miðlun og móttöku upplýsinga. Sá þáttur tölvuvinnslunnar er mjög þýðingarmikill, enda hafa einstaklingar og stofnanir hagnýtt sér slíka þjónustu aðallega erlendis frá þar sem samræming tölvukerfanna er svo skammt á veg komin hér á landi. Landbúnaðurinn hefur nú þegar tekið upp tölvunotkun í ýmsum greinum atvinnuvegarins. Hjá Búnaðarfélagi Íslands hefur búfjárræktin verið unnin í tölvu mörg undangengin ár. Ég ætla að skýrslur nautgriparæktarfélaga og sauðfjárræktarfélaga hafi verið teknar í tölvuvinnslu nokkru áður en tölvunotkun var almennt í gangi. Tölvufræðingur búfjárræktarinnar mátti því setja upp sérstakt kerfi. Síðan hefur hliðstæð úrvinnsla orðið almenn, en ýmsir algengustu lyklar kerfanna hafa ekki verið samræmdir, enda hefur enginn opinber aðili beitt sér fyrir samræmingu svo mér sé vitanlegt. Hér var verið rétt í þessu að fjalla um till. til þál. um þróunarhorfur og stefnumótun í upplýsinga- og tölvumálum. Hún hefur verið hér til umfjöllunar á Alþingi í vetur og til afgreiðslu nú í dag. Þess er því að vænta, að heildarúttekt verði gerð á stöðu þessara mála, og af þeirri úttekt má því móta framtíðarstefnu í tölvunotkun og tölvukerfum og ber að fagna því. Sú till., sem hér er til umr., varðar aðeins einn takmarkaðan þátt þessara mála, en engan veginn þýðingarlitinn þátt að mínum dómi. Ég gat þess áðan að búfjárrækt Búnaðarfélags Íslands hefði unnið í tölvu skýrslur bænda um allmörg undangengin ár - skýrslur þeirra bænda sem hafa haldið skýrslur yfir kynbótagripi sína. Fleiri og fleiri þættir eru teknir í vinnslu með sama hætti. Ég hef kosið að taka með þessari till. sérstaklega til umfjöllunar röðun bújarða í tölvukerfi til flýtisauka við upplýsingamiðlun sem allmargar stofnanir í landinu ættu að hafa í sem fyllstu samræmi. Má í því sambandi nefna Þjóðskrána, Fasteignamat ríkisins, Stéttarsamband bænda, Framleiðsluráð landbúnaðarins, Búnaðarfélag Íslands, Landnám ríkisins, veðbókarskráningu, markaskrár og merkingar stórgripa, svo nokkuð sé nefnt. Þess er rétt að geta, að alllangt er síðan Þjóðskráin tók upp ákveðna merkingu sýslufélaga og sveitarfélaga, og hefur hún nú verið tekin til afnota í flestum þeim stofnunum sem þessar merkingar þurfa að hafa. Ef tekið er til Árnessýslu heitir hún í þjóðskránni 87, en mín heimasveit heitir 09. Þessi merking er gegnumgangandi víðast hvar í stofnunum. Þó er það eins og ég gat um áðan, að sá þáttur hjá Búnaðarfélagi Íslands, sem lengst hefur verið tölvuunninn, þ.e. sauðfjárræktin, er ekki fallinn inn í þetta kerfi og þar heitir þessi sami aðili 2109. Í markaskrá heitir þessi aðili Að. Ég tel að þetta m.a. þurfi að samræma. Ef við tökum til bæjanna aftur á móti er þar ekki jafnlangt komið um samræmingu, eins og er þó um sveitarfélög og sýslufélög. Einn ákveðinn bæ hef ég sem hefur einkennisstafina 3800 hjá Þjóðskránni. Hjá Fasteignamatinu, Stéttarsambandi, Framleiðsluráði og forðagæslu og jarðrækt hefur þessi sami bær stafina 38000. Það má segja að hann hafi stafina 38, en misjafnlega marga aukastafi á eftir. Hjá Landnámi ríkisins hefur þessi sami bær númerið 21, hjá nautgriparækt Búnaðarfélags Íslands hefur þessi bær stafina 22, í sauðfjárrækt hefur hann stafina 21 og í markaskránni hefur hann stafina 20. Það er enginn vafi á að það væri mikið til hagræðis, bæði í vinnslu og upplýsingamiðlun til bænda, að þetta væri samræmt hjá öllum þessum stofnunum til þess að þær gætu leitað frekar hver til annarrar um vissa upplýsingaþætti ef þetta væri samræmt. Samræming á þessu sviði er að mínu viti algjör forsenda þess, að tölvunotkun verði hagnýtt til hlítar fyrir landbúnaðinn í heild. Fleiri aðilar munu hafa gagn af slíkri kerfisbindingu bújarða við tölvuvinnslu, svo sem skráning eigna við þinglýsingar, sem með þeim hætti tengdist fasteignaskrá til tryggingar því að eignir séu skráðar á rétta eigendur. Ég er sannfærður um að slík kerfisbinding gæti og leitt til hraðari afgreiðslu veðbókarvottorða til hins almenna notanda, og á því er fullkomin þörf. Ég á von á að ýmsir séu þeir sem líta þetta mál smáum augum og telja ekki neina höfuðnauðsyn að flytja það fram eða vinna í því. Ég er á annarri skoðun. Ég viðurkenni að vísu að sú till., sem hér var afgreidd í dag um tölvunotkun, getur leitt til þess, að samræming verði einnig gerð á þessu. En mér er ljóst að það er aðkallandi verkefni, að gera hér samræmingu á, og þess vegna ástæða til að kippa því út úr og vinna það strax til frekari afnota fyrir tölvuvinnsluna. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þessa till. mína öllu fleiri orð. Ég óska eftir því, að þegar hlé verður gert á þessari umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. okkar þm. Alþfl. um að kallað skuli saman aukaþing samkv. heimild í 22. gr. stjórnarskrárinnar í ágúst 1982 til að fjalla um og afgreiða nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland. Tilgangurinn með þessum tillöguflutningi er auðsær. Þegar lýðveldið var stofnað 1944 var notast við hina gömlu stjórnarskrá konungsríkisins með nauðsynlegum orðabreytingum, enda þótt hún væri að stofni til frá 19. öld. Hafa verið gerðar margar tilraunir til að ljúka heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, en þær hafa allar runnið út í sandinn í þá nær fjóra áratugi sem liðnir eru síðan lýðveldið var stofnað. Það hafa einungis verið gerðar einstaka breytingar sem fyrst og fremst lúta að kjördæmaskipan, og þar við hefur setið. Við Alþfl.-menn gerum nú till. um að sérstakt aukaþing, stjórnlagaþing, skuli kallað saman í ágústmánuði þessa árs til að fjalla um frv. frá stjórnarskrárnefnd sem hefur haft þetta mál til umfjöllunar samkv. samþykkt Alþingis frá 6. maí 1978. Það virðist mun líklegra til árangurs að halda slíkt sérstaki stjórnlagaþing en að blanda þessu máli saman við önnur verkefni Alþingis. Það er nauðsynlegt að takist að fá afgreidda fyrir næstu kosningar nýja stjórnarskrá. Sú stjórnarskrá á ekki einungis að ná til ákvæða varðandi kjördæmaskipan og kosningar. heldur á að vera heildarendurskoðun, á að vera nútímaleg stjórnarskrá. Við höfum fjölmörg dæmi um að það hefur dregist úr hömlu að afgreiða stjórnarskrármál. Við höfum meira að segja nýlegt dæmi þar sem fjallað var um 18 ára kosningaraldur. Það mál lenti í eindaga og vandræðum og var síðan frestað. Ég held að allir þm. hljóti að sjá að það eru mun skynsamlegri og betri vinnubrögð að ætla sér ákveðinn tíma til að sinna þessu mikilvæga verkefni, en um leið að setja sér ákveðin tímamörk um að ljúka þessu verkefni. Þannig er megintilgangur þessarar þáltill. að gefa Alþingi tóm og tíma til að fjalla vel um þessi mál og að Alþingi setji sér ákveðin tímamörk um hvenær þessu verkefni skuli lokið. Ég gat um það áðan, að sérstök stjórnarskrárnefnd hefði verið kosin samkv. samþykkt Alþingis 6. maí 1978. Sú ályktun var á þessa lund; „Alþingi ályktar, að þar sem 6 ár eru liðin síðan stjórnarskrárnefnd var kosin, og það er lengri tími en venjulegur kjörtími þingkjörinna nefnda og ráða, skuli að loknum kosningum til Alþingis tilnefna að nýju 9 menn í stjórnarskrárnefnd af hálfu þeirra stjórnmálaflokka, sem fulltrúa eiga á nýkjörnu Alþingi, og í hlutfalli við þingmannatölu þeirra. Skal hin nýja nefnd skila innan tveggja ára álitsgerð og tillögum um endurskoðun stjórnarskrárinnar og taka sérstaklega til meðferðar kjördæmaskipan, kosningaákvæði stjórnskipunarlaga, skipulag og starfshætti Alþingis og kosningalög.“ Af þessari samþykkt má ráða tvennt: Sú stjórnarskrárnefnd, sem setið hafði áður en sú sem nú situr, hafði setið í 6 ár án þess að niðurstaða fengist, og sú stjórnarskrárnefnd, sem nú er að störfum, átti að réttu lagi að ljúka af sér árið 1980, en nú er árið 1982. Með þessari till. er gefinn frestur til að ljúka störfum stjórnarskrárnefndar þar til í ágúst n.k. Ég er sannfærður um af þeim spurnum, sem ég hef haft af störfum stjórnarskrárnefndar, að það eigi að vera vel mögulegt. En hin nýja stjórnarskrá á ekki einungis að fjalla um kosningalög og kjördæmaskipan að dómi okkar Alþfl.manna. Við teljum að hin nýja stjórnarskrá verði að fela í sér ný ákvæði um mannréttindi, um umhverfismál, um dómsmál, um þjóðareign á landi, um þjóðaratkvæði og um störf Alþingis. Alþfl. hefur mótað tillögur um þessi efni og m.a. gert sérstaklega drög að nýjum III. kafla stjórnarskrárinnar, sem fjallar um störf Alþingis. Þessar tillögur hafa verið kynntar öðrum þingflokkum og stjórnarskrárnefnd, og við leggjum vitaskuld áherslu á að sem flest af þeim hugmyndum verði tekið til athugunar og afgreiðslu í hinni nýju stjórnarskrá. En ég get sérstaklega um þetta vegna þess, hversu víðtæki við teljum að það verkefni sé að setja landinu nýja stjórnarskrá. Það hefur verið siður í undanförnum breytingum að láta við það eitt sitja að líta á kjördæmaskipun og kosningalög, en það er margt fleira sem vitaskuld á að vera í hinni nýju stjórnarskrá þannig að hún verði nútímaleg. Það má geta þess, að flest lönd í grennd við okkur hafa látið fara fram endurskoðun á stjórnarskrám sínum, og þar sjást mörg hinna nútímalegri viðhorfa, t.d. bæði varðandi mannréttindi og umhverfismál svo dæmi séu tekin. Ég hef heyrt þær mótbárur við þessum tillöguflutningi okkar Alþfl.-manna, að á slíku stjórnlagaþingi, á slíku aukaþingi, gætu þm. tekið upp önnur mál til umfjöllunar og þannig yrði þetta ekki hreint stjórnlagaþing, það gæti tafið störfin. Ég vil hins vegar trúa því, að ef þingflokkarnir koma sér saman um að halda sérstakt stjórnlagaþing muni þeir standa við þá samþykkt sína og nota tímann í þetta mikilvæga verkefni. En að hinu leytinu hef ég heyrt að aukaþing þetta væri óþarft vegna þess að vitaskuld gæti Alþingi afgreitt þetta á reglulegu þingi. En þá vil ég spyrja: Er þá ekki enn fremur ástæða til að hafa áhyggjur af að einhver mál slæddust með ef menn ætla að þessu megi ljúka á venjulegu þingi? Reynslan kennir okkur vitaskuld að það hefur ekki tekist - ekki í þessa fjóra áratugi - að setja landinu nýja stjórnarskrá á venjulegum þingtíma á venjulegum þingum. Við höfum dæmin fyrir okkur, hvernig það getur dregist að afgreiða svo einfalt mál sem 18 ára kosningaraldur. Það mál lendir í eindaga og vandræðum og er síðan frestað. Þingið hefur mörgum hnöppum að hneppa og þarf mörgum störfum að sinna; og að bæta stjórnarskrármálinu sérstaklega við á venjulegum þingtíma eykur auðvitað annir og erfiði þingsins og eykur á líkur þess, að málið fáist ekki afgreitt. Þess vegna mælir allt með því, að Alþingi taki sér ákveðinn tíma til að sinna þessu verkefni, haldi sérstakt stjórnlagaþing. Ég hef líka heyrt í sambandi við þennan tillöguflutning okkar Alþfl.-manna að að loknu slíku aukaþingi og afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár yrði að efna til kosninga. Auðvitað höfum við Alþfl.-menn ekki á móti því, að kosningar séu haldnar. En ég lýsi því yfir að það mál stendur opið. Þinginu er vitaskuld í lófa lagið að fresta lokaafgreiðslu á slíku aukaþingi, eftir að umfjöllun hefur átt sér stað og niðurstaða fengist í þingflokkunum, og láta lokaafgreiðsluna vera næsta aðdraganda þeirra kosninga sem næstar yrðu. Það er sem sagt ekki meginmálið í þessu máli og óþarfi að gera það að ásteytingarsteini vegna þess að hvernig með þetta skuli fara, kosningarnar, hefur þingið gjörsamlega á valdi sínu, og um það erum við Alþfl:-menn vitaskuld opnir til viðræðna. Ég tel að það sé nauðsynlegt og það sé í rauninni krafa flestra landsmanna, að loksins megi takast að setja lýðveldinu nútímalega stjórnarskrá - stjórnarskrá sem sé í samræmi við nútímaviðhorf. Ég geri mér vonir um, að stjórnarskrárnefnd geti skilað af sér fyrir þann tíma sem hér er tilgreindur, og þykist hafa um það allgóðar upplýsingar. Jafnframt er það svo, eins og þingheimi er kunnugt, að í gangi hafa verið s.l. 9 mánuði viðræður milli formanna stjórnmálaflokkanna sem fjalla sérstaklega um kjördæmaskipun og kosningamál. Það er ekki ástæða til að rekja þær viðræður í smáatriðum, en þar hafa margvíslegar hugmyndir verið reifaðar og ég treysti mér til að segja það af þeim viðræðum, að það þurfi ekki að vera til fyrirstöðu þess, að málið geti komið til afgreiðslu og umfjöllunar á aukaþingi í ágústmánuði. Þvert á móti hefur þessu miðað það vel að mér er ekki uggur í brjósti um að flokkarnir hafi ekki getað mótað afstöðu sína með nægilega glöggum hætti fyrir þann tíma til að taka málið til umfjöllunar. Herra forseti. Ég hef hér reifað nokkrum orðum hugmyndir okkar Alþfl.-manna um sérstakt stjórnlagaþing, um aukaþing samkv. heimild 22: gr. stjórnarskrárinnar til að fjalla um og afgreiða nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland. Ég vil vænta þess, að þessi till. fái greiða afgreiðslu, vegna þess að hér er á ferðinni mál sem nauðsynlega þarf að afgreiða fyrir næstu kosningar og reynslan kennir okkur að ekki hefur tekist á undanförnum fjórum áratugum að finna tóm til að afgreiða, en það hefur ekki heldur áður verið staðið að málinu með þeim hætti sem hér er lagt til, að Alþingi ætli sér til þess sérstakan tíma og setji sér ákveðin tímamörk í þessu sambandi.



Herra forseti. Sú stjórnarskrárnefnd, sem nú er að störfum, er skipuð 9 mönnum og eiga þar allir stjórnmálaflokkar fulltrúa. Strax á fyrstu fundum þessarar nefndar var lögð fram skrá yfir þau verkefni sem lagt var til að stjórnarskrárnefndin ynni að. Það voru milli 25 og 30 atriði sem talið var nauðsynlegt að taka til athugunar í stjórnarskrármálinu. Öll þessi atriði hafa verið rædd og rakin mjög rækilega á fundum stjórnarskrárnefndarinnar. Hún hefur aflað margvíslegra gagna til upplýsinga innanlands og utan. Vitanlega er það nú eins og oft áður, að kjördæmamálið er það atriði úr stjórnarskránni sem einna mestar umr. hafa farið fram um, en þar eru fjölmörg önnur atriði, eins og ráða má af þessari verkefnaskrá sem ég nefndi. Haustið 1980 tók nefndin saman tvær skýrslur, sem hún sendi þingflokkunum og siðar fjölmiðlum. Í þessum skýrslum var annars vegar greint frá kjördæmamálinu og margvíslegum tillögum og hugmyndum í sambandi við kjördæmaskipan og kosningar til Alþingis. Í hinni skýrslunni voru rakin öll hin atriðin sem um hefur verið fjallað. Nefndin hefur haldið áfram störfum sínum og ég vil segja það hér sem formaður þessarar nefndar, að ég tel að samstarfið í nefndinni hafi verið með ágætum. Nefndarstörfum er svo vel á veg komið að ég ætla að það liggi nú nokkuð ljóst fyrir, hver tímaáætlun og starfsáætlun verði á næstunni. Gert er ráð fyrir að nefndin ljúki störfum og skili tillögum til breytinga á stjórnarskránni eða frv. til nýrrar stjórnarskrár af sér næsta haust og þannig verði möguleikar, eftir að þingflokkar og ríkisstj. hafa fjallað um málið, að leggja frv. fyrir næsta reglulegt Alþingi. Það þing fengi svo rúman tíma, nokkra mánuði, til umfjöllunar þess máls. Gert er ráð fyrir að frv. verði samþykkt á árinu 1983, þá væntanlega á vordögum, og þá skal samkvæmt stjórnarskránni rjúfa þing og efna til nýrra kosninga um stjórnarskrármálið, en þær kosningar féllu þá saman við almennar kosningar sem eiga að fara fram til Alþingis á því ári. Þing kæmi svo saman eftir þær kosningar og samþykkti stjórnarskrárfrv., þannig að það yrði að lögum, gilt sem ný stjórnarskrá eða stjórnarskrárbreyting. Við vonumst til þess í stjórnarskrárnefndinni, að slík starfs- og tímaáætlun geti staðist. Ég skal ekki fara hér á þessu stigi að ræða einstök atriði sem nefndin hefur fjallað um, en það eru í rauninni öll þau atriði sem talið hefur verið, bæði í nefndinni og utan hennar, æskilegt eða nauðsynlegt að ræða. Fjallar það að sjálfsögðu bæði um aðalvaldhafana eða handhafa stjórnvalds, um forsetavald, um Alþingi, skipun þess og störf, um dómsvaldið og ekki síst mannréttindi og fjölmargt fleira. Ég hef áður oftar en einu sinni gert grein fyrir þessum málum. Ég held að þessi vinnubrögð og áætlun, sem ég hér hef greint, séu heppilegust og hyggilegust í sambandi við stjórnarskrármálið. Þá till., sem hér liggur fyrir og hv. 1. flm. hefur gert grein fyrir, skal ég ekki ræða ítarlega, en ég vil benda á þrjú atriði í sambandi við hana. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að kalla saman aukaþing sem fjalli eingöngu um stjórnarskrá og afgreiði stjórnarskrá, eins og það var ákveðið og orðað í till. Ef menn vilja hafa sérstakt stjórnlagaþing til að afgreiða stjórnarskrá, eins og stundum hefur verið gert í öðrum löndum, þarf auðvitað, ef það stjórnlagaþing á að hafa heimild til að afgreiða mál og fjalla ekki um annað, að gera fyrst stjórnarskrárbreytingu sem felur slíku stjórnlagaþingi að taka eingöngu stjórnarskrána til meðferðar og afgreiða hana. Hér er hins vegar farið fram á að venjulegt aukaþing sé kallað saman til að fjalla um og afgreiða stjórnarskrána, og það kemur fram og má lesa út úr grg. og skýringum á þessari till., að það er ætlast til að það aukaþing fjalli ekki um önnur mál en stjórnarskrána. Nú er það þannig samkv. okkar lögum, að aukaþing hefur öll hin sömu réttindi og alþm. hafa öll þau sömu réttindi á aukaþingi og á reglulegu þingi. Á aukaþingi hefur hver þm. heimild til að bera fram frv., þáltill., fsp og annað. Nú má vera að fyrir hv. flm. vaki, að allir þm. bindist samtökum um að hreyfa engu öðru máli á þessu aukaþingi en stjórnarskrármálinu. Það má gera ráð fyrir að slíkt aukaþing stæði í 1–2 mánuði til að ljúka þessu stóra máli, og mér kæmi það heldur á óvart, ef allir þm., 60 að tölu, stilltu sig um það allan þennan tíma að minnast á nokkurt annað mál, ríkisstjórnina, efnahagsmál eða verðbólgu eða önnur slík vandamál sem fram kunna að koma, að þeir standist það í kannske á annan mánuð innan dagskrár eða utan að minnast ekki á neitt annað mál. Ég held áð það væri meiri sjálfsafneitun og sálarstyrkur en við eigum að venjast; og þyrfti í rauninni að leita til ársins 1000, þegar kristni var lögtekin, til að finna hliðstæðu eða fordæmi. Þessu verða menn að gera sér grein fyrir, að það er ekki hægt með neinum viðtólum við þm. eða samþykktum þingflokka að binda þannig hendur allra þm. Þó að einhverjar slíkar samþykktir yrðu gerðar tel ég harla ólíklegt að allir þm. færu að sitja hér ágústmánuð og septembermánuð án þess að minnast á stjórnmál, aðeins stjórnarskrárbreytinguna eina.  Næsta atriði, sem ég vil minnast á í sambandi við till., er þetta, að í henni segir að þetta aukaþing skuli afgreiða nýja stjórnarskrá. Nú þýðir þetta að þegar þetta aukaþing væri búið að afgreiða, þ.e. að samþykkja, nýja stjórnarskrá, þá skal samkv. 79. gr. stjórnarskrárinnar rjúfa þing þá þegar og efna til nýrra kosninga. Nú kemur í ljós að þetta hefur ekki verið ætlunin eða hv. flm. hafa ekki hugsað út í þetta ákvæði stjórnarskrárinnar, og þess vegna kemur fram hjá hv. 1. flm. að það megi að vísu ljúka þessu máli að mestu leyti, en það væri í lófa lagið að fresta lokaafgreiðslu á stjórnarskránni á þessu aukaþingi. M.ö.o. er þá haldið fram öðru en því sem segir í sjálfri till. að eigi að afgreiða. En ef þessi háttur þyrfti að verða á vænti ég að hv. flm. geri sér grein fyrir því, að þá yrði á næsta reglulega þingi, sem kemur saman í október, að fjalla um málið frá byrjun, því að um leið og einu þingi er lokið, því er slitið, hvort sem það er reglulegt þing eða aukaþing, falla niður öll þau þingmál sem þar hafa verið til meðferðar. Jafnvel þó að það væri komið á lokastig, kannske 3. umr. í seinni deild, verður að byrja á nýjan leik á næsta þingi. Jafnvel með þessari breytingu, sem hv. 1. flm. var nú að gera grein fyrir, er þétta allt saman ákaflega hæpið. Ég vil aðeins nefna þriðja atriðið, sem kannske má kalla formsatriði, en er það þó ekki að öllu leyti. Okkar stjórnskipun byggist nefnilega á skiptingu valds í þjóðfélaginu: framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds, og það er beint tiltekið í stjórnarskránni hvaða vald er á höndum forseta Íslands og hvað á höndum Alþingis. Nú segir í 22. gr. stjórnarskrárinnar: „Forseti lýðveldisins kveður Alþingi til aukafunda, þegar nauðsyn er til.“ Þetta þýðir auðvitað í verki eins og menn vita, að forsrh. gerir tillögu til forseta Íslands um það, hvort ástæða sé til þess eða nauðsyn að kveðja Alþingi til aukafunda, og síðan er það forseti, eftir tillögu forsrh., sem tekur ákvörðun um hvort slíkt skuli gert. Það, hvort eigi að kalla saman Alþingi til aukafunda, er því samkv.. stjórnarskránni framkvæmdavaldsathöfn á vegum forseta Íslands og forsrh. Stjórnarskráin ákveður sem sagt ekki að Alþingi sjálft geti ákveðið að koma saman til aukaþings. Þannig eru nú ákvæðin um valdskiptingu samkv. stjórnarskránni. Hitt er svo auðvitað allt annað mál, að auðvitað getur Alþingi samþykkt ályktun um að skora á forseta Íslands að kalla saman aukaþing. Hins vegar virðist till. vera byggð á því, að Alþingi hafi sjálft þetta vald, því að þetta er orðað þannig: „Alþingi ályktar, að kallað skuli saman aukaþing.“ M.ö.o. á Alþingi að ákveða að kalla saman aukaþing sem ekki stenst samkv. stjórnárskránni. Það má kalla þetta formsatriði, en það er það í rauninni ekki. Hér er um að ræða grundvallaratriði í verkaskiptingu samkv. stjórnarskránni. Náttúrlega mætti lagfæra þetta með því að breyta því á þá lund, að Alþingi álykti að skora á forseta Íslands að kalla saman aukaþing. En það er skylt, þegar svona er að farið, að benda a.m.k. á þessi atriði. Ég vil ljúka máli mínu með því að ítreka að ég tel að meðferð og væntanleg afgreiðsla stjórnarskrármálsins væri heppilegust með þeim hætti sem ég hér gerði ráð fyrir, sem sagt að stjórnarskrárnefndin skili af sér á næsta hausti og stefnt sé að því að leggja frv. til nýrrar stjórnarskrár fyrir hið reglulega Alþingi, sem kemur saman í októbermánuði, og stefna að því, að það verði afgreitt áður en því þingi lýkur, og síðan falla kosningar vegna þingrofs eftir samþykkt slíkrar nýrrar stjórnarskrár saman við hinar almennu kosningar, og þing, sem kæmi saman eftir þær kosningar, staðfesti svo stjórnarskrána til fullnaðar.



Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því ágæta yfirliti sem þingheimur fékk af hálfu hæstv. forsrh. um störf stjórnarskrárnefndar og um það, hversu vel þeim miðar. Kemur það vel heim og saman við það mat, sem ég hef á lagt, og þau tíðindi, sem ég hef haft af þeim vettvangi. Ætti þess vegna ekkert að vera því til fyrirstöðu, að í ágústmánuði gæti Alþingi tekið þessi mál til meðferðar, eins og till. okkar Alþfl.-manna fjallar um. Ég get vel fallist á þá ábendingu hæstv. forsrh., að það sé eðlilegt að orða þessa till. þannig að það sé áskorun til forseta um að þing verði kallað saman. Þetta er góð og gild ábending og fer sjálfsagt mun betur á því. En mér þótti gæta nokkurrar mótsagnar í málflutningi hæstv. forsrh. að öðru leyti. Hæstv. forsrh. talaði um að það yrði leikur einn að afgreiða stjórnarskrána, fjalla um hana í þingflokkum, í þinginu, í nefndum, eftir því sem nauðsyn krefði á venjulegu þingi á næsta ári. Þá gerði ekkert til þó öll önnur mál ættu jafnframt að koma til umfjöllunar í þinginu, þá gerði ekkert til þótt þingmenn færu upp utan dagskrár og síðan, flyttu þáltill. og fsp., þá yrði engu að síður nægur tími til að fjalla um stjórnarskrármálið. Ef hins vegar ætti að kveðja saman sérstakt aukaþing til að fjalla um þetta mál mundi það verða til mikils vansa, ef einhver þm. impraði á einhverju öðru máli, og málið væri þar með ónýtt. Það væri líklegast ekki hægt að fjalla um stjórnarskrána á slíku aukaþingi vegna þess að einhverjir tækju til máls um eitthvert annað efni. Nú hef ég ekki sömu áhyggjur og hæstv. forsrh. af skaplyndi þm. Ég trúi því, að ef þeir hafi sett sér að fjalla um þetta mál og ætlað til þess ákveðinn tíma sérstaklega, þá muni þeir haga sér í samræmi við það. En jafnvel þó svo að einhver þm. impraði á einhverju öðru máli get ég ekki séð að það eyðilegði með öllu það að fjalla um stjórnarskrármálið á sérstöku aukaþingi. Ég get ekki séð annað en tíminn til þess að fjalla um málið væri langtum betri og meiri, tómið betra en að ætla að gera það innan um önnur þingstörf sem eru ærið annasöm hér á köflum.a.m.k. er það svo, að aldrei fær nein ríkisstjórn samþykki nóg af þeim frv. til laga sem hún hefur áhuga á hverju sinni, og stöndum við nú enn einu sinni frammi fyrir því. Meginatriðið er nefnilega það, að okkur hefur ekki tekist í nær fjóra áratugi að setja hinu íslenska lýðveldi nýja stjórnarskrá og þau mál hafa viljað lenda í eindaga, jafnvel þegar einstök atriði af því tagi koma til umfjöllunar. Ég verð að segja það líka, að mér fannst að í þeim málflutningi hæstv. forsrh. að leggja sérstaka áherslu á að það yrði að byrja að nýju, ef þetta yrði tekið fyrir á næsta reglulegu þingi eftir aukaþing, fælist líka eins konar vantraust á þingmenn. að sú niðurstaða, sem þeir hefðu náð, allt það starf, sem þeir hefðu unnið á aukaþinginu. væri ónýtt. Ég hef ekki kynnst því, að þær niðurstöður. sem menn hafa komist að hér í þinginu, sú vinna. sem menn hafa lagt af mörkum, hún væri ónýt þó menn brygðu sér frá. Ég hef hins vegar vanist því, að slíkt kæmi að fullum notum, og ég er sannfærður um að svo mun einnig verða í þessu tilviki. Ég vil að lokum segja það, að ef þessari till. verður nú hafnað og þessi mál lenda í eindaga á næsta þingi hefur það enn einu sinni brugðist að það tækist að setja lýðveldinu Íslandi nýja stjórnarskrá. Ég held að þeir þm., sem hafa verið í vafa um að það ætti að kalla saman aukaþing með þessum hætti, ættu að hugleiða þetta atríði alveg sérstaklega, nefnilega það, að með þessu móti væri greitt fyrir því og það ætti að geta verið tryggt, að þetta mál fengi eðlilega umfjöllun, góða umfjöllun í þinginu og næði lokaafgreiðslu fyrir næstu kosningar, hvenær sem þær yrðu ákveðnar. Það er mikið ábyrgðarspor hjá mönnum að taka þá áhættu að þetta mál fari í sama farveg og venjulega, lendi í eindaga og ekki takist að setja lýðveldinu nýja stjórnarskrá, og það er það alveg sérstaklega þegar komið hefur fram einlæg ábending, eins og þessi hér, um hvernig megi tryggja að þetta mál fái afgreiðslu og að þingið fái góðan tíma til að fjalla um það á sérstöku þingi. Herra forseti. Ég vil svo að lokum leggja til að þessari þáltill. verði að lokinni umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Það eru þrjú atriði í þessari till. sem ég hef gert að umtalsefni. Í fyrsta lagi er ekki hægt með svona þáltill. á nokkurn hátt að tryggja að ekkert mál annað en stjórnarskráin komi til umr., eins og er megintilgangurinn með þessari till. Hún hefur að því leyti enga lagalega þýðingu því að þessum tilgangi nær þessi þáltill. ekki, eins og ég hef getið um og ekki er véfengt af hv. 1. flm. Allir þm. hafa rétt til að bera fram og ræða hvaða mál sem þeir vilja bera fram á þessu aukaþingi eins og öðrum. M.ö.o. stenst þessi meginforsenda ekki. Í öðru lagi geri ég að umtalsefni, að samkv. till. á þetta aukaþing að afgreiða stjórnarskrá, og bendi á að þar með þyrfti náttúrlega strax á eftir að rjúfa þing. Nú hefur hv. 1. flm. viðurkennt þetta með því að draga til baka og telja nú að alls ekki eigi að afgreiða hana, heldur aðeins að fjalla um hana, en geyma afgreiðsluna til næsta reglulegs þings. Þetta annað meginatriði till. er þar með fallið um sjálft sig. Í þriðja lagi benti ég á það, að Alþingi hefði samkvæmt okkar stjórnskipun ekki heimild til að ákveða að kalla saman aukaþing, heldur væri það verkefni forseta Íslands. Hv. 1. flm. hefur viðurkennt þetta og boðist til að breyta tillögunni. Þessi þrjú meginatriði till., sem ég hef gert hér að umtalsefni, eru í rauninni öll saman fallin um sjálf sig þannig að eftir stendur í raun og veru ekkert af till. annað en nöfn flutningsmanna.



Herra forseti. Í tilefni af þeim umr., sem hér hafa orðið um vinnubrögð við endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins, kemur mér í hug stórmerk blaðagrein sem nýlega birtist í málgagni hæstv. samgrh., dagblaðinu Tímanum, eftir hálærðan hagfræðing. um stjórnarskrármál. Umræddur hagfræðingur var dr. Magni Guðmundsson. Hann lagði út af því, að litlu máli skipti, svona efnahagslega séð, hver væri forsrh. svona venjulegrar verðbólguríkisstjórnar, hvort hann héti Gunnar eða Geir, slík i skipti ekki sköpum um hvernig okkur farnaðist hér í þessu landi. Hitt skipti hins vegar meginmáli, hver gegndi því virðulega embætti að vera í forsæti fyrir hinni merkustu nefnd sem nú starfar í íslenska stjórnkerfinu, sem er hæstv. stjórnarskrárnefnd. Af því tilefni er rétt að rifja upp að það má vel taka undir það með hagfræðingnum, að svo virðulegt sem embætti forsrh. er, þá er ekki síðra embætti hæstv. formanns stjórnarskrárnefndar. Um leið er rétt að minna þingheim á að sennilega er hæstv. forsrh. mesti sérfræðingur í heimi í stjórnarskrármálefnum því að enginn annar maður núlifandi meðal stjórnmálamanna hefur starfað jafnlengi og dyggilega að stjórnarskrármálum eða allt frá árinu 1946. Sem meðlimur þessarar virðulegu nefndar undir forsæti hans dettur mér ekki í hug að láta út úr mér nein gáleysisleg orð um, hversu með skuli fara, og ber mikla virðingu fyrir því, þegar hæstv. formaður stjórnarskrárnefndar lýsir því, hvað sé heppilegt og hvað sé óheppilegt í þeim vinnubrögðum. En ég vil fara örfáum orðum um starfshætti þessarar ágætu nefndar. Ég tek undir það með hæstv. forsrh. og formanni stjórnarskrárnefndar, að samstarf í þeirri nefnd hefur verið harla gott. Ég tel að nefndin hafi unnið gott starf þegar hún tók fyrir í upphafi og skilaði á haustdögum 1980 tveimur skýrslum sem afhentar voru þingflokkunum til umfjöllunar. Eins og fram hefur komið var skýrslan tvískipt. Þar var annars vegar fjallað um kjördæmaskipan og kosningalög og svo í annan stað öll þau önnur atriði á verkefnaskrá nefndarinnar sem ástæða var til að fjalla um, en ekki fjölluðu um þessi raunverulega mjög svo hápólitísku málefni. Nú má e.t.v. velta því fyrir sér, hvert starf þingflokkanna hafi verið í framhaldi af þessu. Á það er rétt að benda, að í þessum skýrslum stjórnarskrárnefndar er ekki að finna ákveðnar endanlegar tillögur. Þetta er starfsskrá, verkefnislýsing, fremur en endanlegar tillögur. Sér í lagi á þetta náttúrlega við þann þátt stjórnarskrármálsins sem pólitískt mun þykja viðkvæmastur, sem er endurskoðun kjördæmaskipunar. Það tengist óhjákvæmilega kosningalagaendurskoðun, þótt ekki sé það stjórnarskrármál. Ég tek undir það með formanni stjórnarskrárnefndar, að ég sé út af fyrir sig ekkert því til fyrirstöðu, að nefndinni sem slíkri, ef hún verður vinnusöm þegar erli Alþingis lýkur og hv. formanni hennar gefst tóm til að einbeita sér þar að störfum í krafti sinnar yfirburðaþekkingar á þeim málefnum, geti vel miðað í þeim þætti málsins sem lýtur að hinni almennu endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég tek það fram í einlægni, að ekki hvarflar að mér að efa einlægan vilja og góðan ásetning formanns nefndarinnar að ljúka því verki. Hitt er annað mál, að nú hagar svo til að því er varðar endurskoðun kjördæmaskipunar, sem ég hef kallað hið pólitíska vandamál, að það mál er endanlega í höndum alþingismanna og verður ekki frá þeim tekið. Það er alveg ljóst, að frá því að stjórnarskrárnefnd skilaði sínum skýrslum, sinni verkefnislýsingu, til þingflokkanna hefur starf nefndarinnar ekki verið eins mikið, þótt alla daga sé það ánægjulegt, og það hefur að mestu leyti snúist fyrst og fremst um afmarkaða þætti og ekki hvað síst mannréttindamál. En málið er að nokkru leyti í kyrrstöðu vegna þess að fulltrúar í stjórnarskrárnefnd eru fulltrúar þingflokkanna og þeim er það ljóst, að hvaða tillögur sem kynnu að verða lagðar þar fram eða stjórnarskrárnefndarmenn sem slíkir gætu náð samkomulagi um, sem ekki nytu stuðnings og atfylgis þingflokkanna, kæmu fyrir lítið. Endanlega er þetta mál í höndum Alþingis, og þess vegna er það, að jafnhliða störfum stjórnárskrárnefndar hafa verið í gangi viðræður milli formanna stjórnmálaflokka. Það er ekkert launungarmál, að menn búast fyrst og fremst við að þetta mál, þessi tiltekni stóri pólitíski þáttur málsins, hljóti fyrst og fremst að verða útkljáður í viðræðum innan þingflokkanna og í samkomulagstilraunum milli forustumanna þingflokkanna innbyrðis. Það er ekki hvað síst út frá þessum forsendum sem ég tel eðlilegt, ef endurskoðun stjórnarskrárinnar að öðru leyti mætti heita vel á veg komin innan stjórnarskrárnefndar, að Alþingi gæfi sér samkvæmt mörgum fordæmum um endurskoðun stjórnarskrár með þessum hætti góðan tíma til að fjalla um hinn pólitíska þátt, sem er það sem till., sem hér er á dagskrá, gerir ráð fyrir. Að því er varðar þær röksemdir sem hæstv. forsrh. og formaður stjórnarskrárnefndar hefur fært fram gegn þessari málsmeðferð, þær eru þrjár, þá hefur flm. þegar tekið þakksamlega lærðum ábendingum stjórnlagafræðingsins og formanns nefndarinnar um þau formsatriði, eins og hann kallaði sjálfur, að sjálfsagt sé að hnika til orðalagi og kveða svo á að þessi ályktun Alþingis sé í formi áskorunar til handhafa framkvæmdavalds, þ.e. forseta lýðveldisins og forsrh., um að þessi vinnubrögð skuli viðhöfð. Að því er varðar aðra mótbáruna, að samkv. 79. gr. stjórnarskrár skuli, eins og þar er sagt, rjúfa þing að lokinni afgreiðslu málsins, minnist ég þess í lærðum umræðum í stjórnarskrárnefnd, án þess að ég ætli mér þá dul að fara að kenna hæstv. forsrh. lög, að hafa numið það af hans vörum, að ýmis fordæmi væru fyrir því við endurskoðun stjórnarskrár, þ. á m. 1933–1934, að endurskoðun hafi farið fram og síðan hafi liðið langur tími, heilt þing, þar til kosningar fóru fram því til staðfestingar. Ég er ekki enn fullnuma í þeim fræðum ef þessi rök standast. 



Herra forseti. Í dag var kynntur fyrir þingflokkum listi með einum 59 málum sem hæstv. forsrh. og þar með hæstv. ríkisstj. og þeir flokkar, sem að henni standa, óska eftir að verði afgreidd fyrir þinglok. nú þegar kannske sex, sjö dagar lifa eftir af þessu þingi. Þetta er auðvitað ekkert einsdæmi. Þetta er kannske nokkuð há tala, nokkuð mikill málafjöldi, en þetta er hins vegar hinn venjulegi gangur mála. Og þegar þetta er skoðað og litið er til undanfarinna ára, hvernig halda menn að næsti þingvetur verði, sem væntanlega verður hinn síðasti þessarar ríkisstjórnar, þ.e. áður en gengið er til kosninga, ef við bætast á verkefnalista þess þings drög að alvörustjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland? Þá er ekki aðeins verið að tala um hin að mörgu leyti erfiðu mál, sem lúta að kjördæmaskipun; heldur ef farið er yfir allt sviðið, ef litið er til mannréttindamála, eins og talað hefur verið um, umhverfismála, dómsmála, mála sem snerta þjóðareign á landi, mála sem snerta þjóðaratkvæði, mála sem snerta störf Alþingis, svo að nokkuð sé nefnt. Ég hygg að það sé alveg ljóst, að ef sú leið er farin sem hér hefur komið fram að hæstv. forsrh., sem jafnframt er formaður stjórnarskrárnefndar, vill fara, þá getum við sagt okkur það með nokkurri vissu á þessu augnabliki hvað muni gerast. Það, sem mun gerast, verður væntanlega að kannske hluti af þessu, kannske litið af þessu, kannske ekkert af þessu verður afgreitt. En inn á milli hins mikla málafjölda af venjulegu tagi, sem verður hér næsta vetur, á að fara fram pólitískur strekkingur af öllum sortum og gerðum um eitt meginmál, þ.e. um kjördæmaskipun. Það verður síðan afgreitt í þinglok og þá kannske með háskalegri flýti en menn hefðu kosið bæði þá og eftir á að hyggja. Því er þetta sagt að fyrir þessu er reynsla, þetta hefur verið svo áður. Ég vil aðeins nefna eitt dæmi þessu skylt sem hér gerðist í vetur. Hér var uppi frv. um sveitarstjórnarmál. Í febrúar kom fram hugmynd frá tveimur hv. þm. í Ed., þeim Guðmundi Vésteinssyni og Ólafi Ragnari Grímssyni, um að fara með kosningaaldur niður í 18 ár, sem að því er sveitarstjórnarmál varðar er lagamál eða á heima í almennum lögum og ekki í stjórnarskrá. En tíminn var of naumur að sögn ráðamanna og embættismanna og af þessari breytingu varð ekki. Þetta er það sem koma skal - það er a.m.k. full ástæða til að óttast að þetta verði gangurinn næsta vetur að því er nýja stjórnarskrá varðar. Og hvers vegna er hægt að fullyrða það? vegna þess að ný stjórnarskrá hefur verið í smíðum allt frá árinu 1944. Af þessum ástæðum hefði maður ætlað að hæstv. forsrh., sem er þetta mál skyldara en öðrum þm. vegna þess að hann jafnframt gegnir því veigamikla embætti að vera formaður stjórnarskrárnefndar, gripi fegins hendi þá hugmynd um slíkt stjórnlagaþing sem hér er gerð till. um. Og maður hefði haldið að um þetta þyrfti ekki að vera neinn ágreiningur, heldur aðeins samkomulagsmál um útfærslu í þessum efnum. En því miður, hæstv. forsrh. hefur ekki kosið að taka þessari till. með eins jákvæðum hætti og hún er sett fram, heldur hefur hann tínt til minni háttar röksemdir gegn till. og sett sig í spor lagakennarans eina ferðina enn. En allt sýnast það vera fullkomlega minni háttar athugasemdir og einni þeirra lýsti hann sjálfur sem hreinu formsatriði í þessum efnum. Því hefur verið haldið fram hér á einu stigi málsins að þessi till. væri jafnframt till. um þingrof og nýjar kosningar. Þar með væri málið náttúrlega orðið hápólitískt að því leyti, að í till. fælist vantraust á ríkisstj. Það gefur auga leið að þeir, sem flytja þessa till., eru ekki stuðningsmenn ríkisstj. En það er engin ástæða til að blanda því tvennu saman. Það felst ekkert í þessari till. um afstöðu manna með eða á móti núverandi hæstv. ríkisstj. Þetta mál er á algerlega öðru sviði. Og það eru leidd að því rök, sem ég held að menn mótmæli ekki, að tæknilegur framgangur þessa máls getur auðveldlega orðið með þeim hætti að fram verði látnar fara fimm umr. um þessi efni og látið þar við sitja. Gerðar hafa verið athugasemdir um hvernig þm. muni hegða sér, annaðhvort á þessu þingi eða á næsta þingi, og það er alveg rétt, að þm. eru efalítið mismunandi rólegir eða órólegir. En ég held að það sé ekki nokkur ástæða til að ætla að nokkur maður muni virða að vettugi þennan vilja eða þessi vinnubrögð, og get ég djarft úr flokki talað í þeim efnum. Ég held því að þær athugasemdir, sem eiginlega hvorki hæstv. forsrh. né formaður stjórnarskrárnefndar bar fram hér, heldur lagakennari - þegar hann tekur hæstv. Alþingi í lagaskóla, - þær séu allar svo lítilvægar að þær snerti ekki aðalatriði eða kjarna málsins. Þetta er till. um vinnuhagræðingu fyrst og fremst. Og ég held að hver maður hér geti sagt sér það, að verði ekki einhver slík leið farm, heldur sú venjulega leið, getum við sagt, sem hæstv. forsrh. talar fyrir, þá er hann að sigla sínu eigin máli í strand. Satt að segja hefði ég talið að það væri einmitt ekki still forsrh. að leggja til vinnuaðferðir í þessum málum sem mjög líklega sigla málum í strand. Af því höfum við reynslu í þessum efnum. Það væri raunar fróðlegt að heyra hvað talsmenn annarra þingflokka segja um þessa till. Það má leggja á það þunga áherslu, að þetta er till. um tæknileg efni, hvernig tæknilega skuli að frágangi stjórnarskrárinnar staðið hér og af þeim einstaklingum sem fara með völd í þeim efnum. Stjórnarskrárnefnd hefur starfað lengi. Hún hefur vonandi starfað vel, ekki er það að efa. Einmitt þess vegna ætti það að vera hennar vilji og forustumanna hennar, að sú vinna sé ekki unnin fyrir gýg. Þetta er till. um að sú vinna nýtist. Reynslan er fyrir hinu. Verði sú leið farin að leggja þessa vinnu fram á reglulegu þingi bendir öll reynsla til þess, að mest af þeirri vinnu komi fyrir lítið. Það er full ástæða til að óttast að svo fari. Því væri óskandi að hæstv. forsrh. endurskoðaði þá afstöðu sína sem hann hér hefur kynnt. Sú leið, sem hér hefur verið mælt fyrir, væri áreiðanlega skynsamlegri leið.



Herra forseti. Það er leitt að hafa ekki getað hlustað á allar þær umr. sem hér hafa farið fram, en vegna þeirra orða, sem ég hef hér hlýtt á, finnst mér nauðsynlegt að láta það koma fram, að ég tel að það sé allnokkru lengri tími, sem menn hafa til þess að ganga frá till. að nýrri stjórnarskrá, en hér hefur verið getið um. Kjörtímabil það, sem nú stendur yfir, rennur ekki út fyrr en í desembermánuði 1983. Þangað til er rúmlega eitt og hálft ár. Ég tel þess vegna að þingflokkarnir hafi ærinn tíma til þess að fjalla um þær till. sem hafa verið að mótast í stjórnarskrárnefnd og í viðræðum formanna þingflokkanna og það beri á engan hátt brýna nauðsyn til þess að fara að halda sérstakt aukaþing um stjórnarskrármál. Ef menn hins vegar telja að það væri æskilegt að halda slíkt þing, þá er ég þeirrar skoðunar að það eigi að halda sumarið 1983, en ekki sumarið 1982. Það væri miklu nær að efna til slíks þings undir lok þessa kjörtímabils, en alls ekki þegar kjörtímabilið er rétt rúmlega hálfnað. Það má vel vera að það væri æskilegt að þingið kæmi saman einhvern tíma, nokkrar vikur eða svo, síðla sumars 1983 eða þegar fer að hausta, til þess að fjalla um þær till. sem settar hafa verið fram um stjórnarskrárbreytingar, en ég tel á engan hátt tímabært að það verði gert í sumar. Það verður því miður að játa, að þingflokkarnir hafa ekki vegna margvíslegra anna lagt nægilega vinnu í að ræða ýmsa þætti stjórnarskrármálsins aðra en kjördæmabreytinguna. Hins vegar hefur innan stjórnarskrárnefndar verið á síðustu mánuðum lögð allmikil vinna í að gera uppkast að orðalagi ýmissa nýrra greina í stjórnarskránni eða breytinga á öðrum greinum sem fjalla um ýmis önnur atriði en kjördæmaskipunina. Það er nú einu sinni svo, að íslenska stjórnarskráin hefur að mestu leyti verið óbreytt hvað þessi ákvæði snertir frá upphafi. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að þingflokkarnir og þjóðin fái nokkuð góðan tíma til þess að athuga þau atriði. Mér fyndist þess vegna vel koma til greina að sá háttur yrði hafður á, að með haustinu eða fyrri hluta næsta vetrar lægi fyrir uppkast að breytingum á hinum ýmsu greinum og köflum stjórnarskrárinnar og þingflokkarnir hefðu það síðan til meðferðar næsta vetur. Menn gætu svo metið það, þegar færi að vora, hvort menn vildu geyma afgreiðslu þess til haustþingsins 1983 eða hvort menn vildu efna til sérstaks aukaþings þá um haustið. Mér fyndist við hæfi að menn afgreiddu þá stjórnarskrárbreytinguna í októbermánuði eða svo 1983, skömmu áður en næstu þingkosningar fara væntanlega fram. Síðan væri hægt að kalla þing saman fljótlega upp úr áramótum 1984 að nýju og láta fara fram aðrar kosningar í kjölfarið á því og nýtt þing samkv. nýrri stjórnarskrá tæki til starfa einhvern tíma í lok fyrsta misseris eða upphafi annars misseris árið 1984. Ég var einn af þeim sem höfðu efasemdir um desemberkosningarnar 1979, en skal vissulega játa að framkvæmd þeirra kosninga tókst mun betur en ég óttaðist. Ég tel það þess vegna staðreynd í okkar þjóðfélagi nú á tímum að við getum, líkt og aðfar þjóðir, látið þingkosningar fara fram nánast á hvaða tíma ársins sem er, þótt það hafi e.t.v. ekki gilt fyrir nokkrum áratugum þegar samgönguhættir voru öðruvísi en nú. Mér finnst þess vegna gæta nokkurs bráðræðis að vilja fara að ákveða aukaþing um stjórnarskrána nú, en finnst koma til greina að við tökum það til athugunar að 12–15 mánuðum liðnum.



Herra forseti. Ég held að þessi till. um að kalla saman sérstakt aukaþing til að afgreiða nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið sé flutt í ákaflega miklum flýti. Ég held að það sé engin ástæða til að kalla saman sérstakt aukaþing til þess að fjalla um stjórnarskrána. Ég minni á það sem Alþingi hefur áður samþykkt í þessum efnum, vitna í samþykktina frá 6. maí 1978 þar sem segir: „Alþingi ályktar, að þar sem sex ár eru liðin síðan stjórnarskrárnefnd var kosin og það er lengri tími en venjulegur kjörtími þingkjörinna nefnda og ráða, skuli að loknum kosningum til Alþingis tilnefna að nýju níu menn í stjórnarskrárnefnd af hálfu þeirra stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á nýkjörnu Alþingi og í hlutfalli við þingmannatölu þeirra. Skal hin nýja nefnd skila innan tveggja ára álitsgerð og tillögum um endurskoðun stjórnarskrárinnar og taka sérstaklega til meðferðar k]ördæmaskipun, kosningaákvæði stjórnskipunarlaga, skipulag og starfshætti Alþingis og kosningalög.“ M.ö.o.: kjörtímabil stjórnarskrárnefndar er í raun og veru úti fyrir áramót 1980 samkv. þessari ályktun Alþingis. Ég vil á engan hátt gera litið úr störfum stjórnarskrárnefndar og því síður gera lítið úr því verki sem hefur verið unnið einkum af starfsmanni nefndarinnar, sem hefur verið, og þeim sérfræðingum, sem til hefur verið leitað. Þeir hafa allir sýnt mikla vandvirkni í störfum og nefndin í heild hefur fjallað um þetta. En verkefni stjórnarskrárnefndarinnár hafa fyrst og fremst snúist um fyrstu 29 greinar stjórnarskrárinnar, en mun minna um kjördæmaskipun og kosningaákvæði stjórnskipunarlaga. Hins vegar má segja að eftir að skýrslurnar voru gefnar út hafi starf nefndarinnar verið ærið slitrótt og mjög lítið í vetur, að undanskildu því að nú fyrir nokkru voru þrír fundir haldnir með stuttu millibili. Ég tel að það hefði átt að vera búið að vinna að því, einkum af formönnum stjórnmálaflokkanna, - ég er á engan hátt að kasta rýrð á formenn þingflokka með því, en ég hef talið að hitt væri vænlegra, að formenn stjórnmálaflokkanna töluðu í alvöru um þessi mál og reyndu að finna sameiginlega lausn sem helst allir flokkar gætu sætt sig við. Í grg., sem fylgir till. Alþfl., segir: „Alþfl. vill að kjördæmaskipun og kosningalöggjöf verði breytt. Að leiðarljósi verður að hafa réttlæti milli einstakra byggðarlaga, jöfnun atkvæðisréttar og hagsmuni hinna dreifðu byggða.“ Nú langar mig að spyrja: Hvernig hugsar flokkurinn sér að jafna atkvæðisréttinn? Á að gera vægi atkvæða jafnt hvar sem menn eru búsettir? Á hvern hátt á þá að tryggja hagsmuni hinna dreifðu byggða jafnhliða þessu? Síðan segir: „Stjórnarskráin þarf að tryggja að þingstyrkur stjórnmálaflokkanna sé jafnan í fullu samræmi við kjörfylgi þeirra:“ Alþfl. segist vera reiðubúinn að ræða hugmyndina um Ísland allt sem eitt kjördæmi, skiptingu landsins í kjördæmi eftir fjórðungum auk Reykjavíkur og endurbætur miðað við sömu kjördæmaskiptingu og nú gildir, og þá eigi að setja ákvæði um endurútreikning þingmannatölu hvers kjördæmis á tíu ára fresti til að hindra óeðlilega röskun. Ég tel að það taki því eiginlega ekki að nefna hugmyndina um að Ísland verði eitt kjördæmi, því um það verður aldrei samkomulag. Annar fulltrúi Alþfl. í stjórnarskrárnefndinni hefur lýst því yfir, að þetta sé ekki lengur stefnumál Alþfl., og það er ekki stefnumál hinna flokkanna heldur. Þar af leiðandi er þessi hugmynd ekki inni í þessari mynd. Hugmyndin um kjördæmi eftirfjórðungum utan Reykjavíkur hefur aldrei verið rædd neitt að ráði, hvorki í nefndinni né á milli flokka. Hins vegar hefur nokkuð verið rætt um endurbætur frá núverandi kjördæmaskipun, en þó sérstaklega að skipta a.m.k. einu kjördæmi. En þá mundu fleiri fylgja í kjölfarið, það vitum við. Ég tel aftur að ákvæðið, sem um er getið í grg. með till. þeirra Alþfl.-manna, um endurútreikning þingmannatölu hvers kjördæmis á tíu ára fresti til að hindra óeðlilega röskun, eigi fyllilega rétt á sér og ætti að ræða ítarlega. En nú er svo komið að stjórnarskrárnefndin þarf að fara eftir því hver er vilji þingflokkanna. Sjálfstfl. hefur markað afar skýra stefnu í þessu máli og rætt það bæði í flokksráði, í sérstakri fjölmennri nefnd innan flokksins og sömuleiðis mjög ítarlega á síðasta landsfundi. Þar eru, eins og í öðrum flokkum, mjög skiptar skoðanir í þessu máli. En ég held að mér sé óhætt að fullyrða að menn hafi allir sæst á að leggja til grundvallar þær breytingar sem orðið hafa frá því að síðasta kjördæmaskipun var sett og þingmannafjöldi ákveðinn. Frá þeim tíma hefur orðið veruleg breyting á fjölda fólks í einstökum kjördæmum. Því verður ekki í móti mælt, að í kjördæmi þar sem hefur fjölgað um yfir 140%, svo sem er í Reykjaneskjördæmi, þar hefur þetta hlutfall raskast mjög frá því að síðasta kjördæmaskipun var sett. Reykjavík er með rúmlega meðaltalsfjölgun yfir landið. Það hefur því hallað á Reykjavík. Við, sem tilheyrum hinum svokölluðu strjálu byggðum, viðurkennum það, a.m.k. flestir sem vilja vera sanngjarnir, að hér hefur orðið veruleg breyting frá síðustu kjördæmaskipun sem við teljum eðlilegt að sé leiðrétt. Sjálfstfl. hefur bent á að erfitt væri að ná samkomulagi um að fækka þingmönnum nokkuð. Einkum er þá Reykjaneskjördæmi haft í huga. Þar hafa menn nefnt fjölgun um þrjá til fjóra þingmenn frá núverandi þingmannafjölda, og í Reykjavík er rætt um að fjölga þingmönnum úr 12 í 15. Þá komum við aftur að því erfiða hlutskipti að úthluta uppbótarþingsætum. Flestir, sem ég hef heyrt ræða þetta mál hleypidómalaust, hafa viljað halda sig við sömu tölu uppbótarþingmanna og verið hefur um langt árabil. Aðrir vilja hafa það hámarkstölu sem fer eftir jöfnun á milli flokka. Ef við höldum lengra verðum við að játa það, að með breytingunni, sem gerð var 1958, náðist mjög þokkalegt jafnvægi á milli flokka sem hefur haldist nokkuð sæmilega allan þennan tíma, þó að nokkru meira bil hafi orðið í síðustu kosningum, þar sem Framsfl. hefur fengið tiltölulega flesta þm. kjörna eða fleiri en aðrir flokkar sem allt þetta tímabil hafa skipt uppbótarþingsætunum á milli sín. Ég tel að það sé eðlilegt við úthlutun uppbótarþingsæta að taka meira tillit til hinna stærri kjördæma, en á engan hátt að útiloka landskjörna þingmenn eða uppbótarþingmenn úr minni kjördæmunum. Ég tel fyrir mitt leyti það mjög koma til greina, að fyrsti uppbótarþingmaður komi á tölu eins og nú er, annar á hlutfall eins og nú er, en síðan þriðji og fjórði á tölur, ef það mætti verða til þess að sætta menn frekar við þessa breytingu. Þeir aðilar, sem heimta fullkomið vægi atkvæða, eru um leið að leggja það lóð á vogarskálina, að samkomulag næst ekki um afgreiðslu málsins. Þess vegna hygg ég að það sé betra fyrir alla, fyrir fjölmennu kjördæmin Reykjanes, Reykjavík og Norðurland eystra, þar sem mjög kemur til álita að fjölga um einn þingmann, að þau hagi sinni kröfugerð með þeim hætti að leitast við að vinna upp þá röskun sem orðið hefur frá því að síðasta breyting var gerð. Þetta gerir það að verkum, að við, sem erum hér fulltrúar fyrir strjálbýlið, fyrir minni kjördæmin, erum miklu frekar til viðræðna um að fylgja þeirri breytingu fram. Við getum ekki neitað því, að með því að láta þetta bíða áratugum saman er verið að kynda elda óánægju í hinum stóru kjördæmum. Ég leyfi mér að hafa þessa skoðun þó að ég viti að víða úti um land hafa menn töluverðan ótta af því sem kann að gerast. En þetta er það sem hefur verið að gerast í þessum málum, og það er eðlileg þróun. En við verðum að vera um leið nokkuð íhaldssamir því að við vitum það, að þó þeir sem búa í hinum strjálli byggðum hafi meira vægi í sambandi við kjör þingmanna á löggjafarsamkundu, þá þarf líka að taka tillit til þess, hvar Alþingi er, hvar stjórnvaldið og framkvæmdavaldið er. Það verður líka að meta í þessu tilfelli. Hér næst ekkert fram nema með því að menn sýni á báða bóga í fyrsta lagi víðsýni og í öðru lagi sanngirni. Þá er hægt að ná endum saman, þá er hægt að ná þeim árangri sem flestir landsmenn ættu að geta sætt sig við. Ég tel því að það, sem mest ríður á að gera, sé að formenn stjórnmálaflokkanna, og þá nefndir þeirra með formönnunum, setjist niður og ræði um lausn þessa máls og láti ekki þessa endurskoðun eiga sér lengri undirbúning en þegar er orðið. Þetta er orðinn óhæfilegur dráttur, sem ég ætla engum einum að kenna um, þar munu vera margir sekir. Ég hjó eftir einu í ræðu hv. 11. þm. Reykv. Hann talaði um það að kjósa á öðru misseri árið 1984. Mér þykir karl ætla að lengja kjörtímabilið. Það er gott að hann kemur inn. Hann talaði um að kjósa þegar komið væri á annað misseri árið 1984. Ég veit ekki betur en að það eigi að kjósa á fjögurra ára fresti.

Já, seinni kosninguna.

Seinni, já. Það tók ræðumaður ekki fram.

Jú, jú.

Þá hef ég misskilið hann, því ég skrifaði þetta eftir honum. En hvað sem hann lofar nú ágæti desemberkosninga, þrátt fyrir mikla andstöðu; þá held ég að allir hljóti að vera sammála um það, að þó ekki séu liðin fjögur ár í júnímánuði eigum við að halda okkur við þann mánuð sem kosningar eiga að fara fram í, og þá er það auðvitað innan fjögurra ára. Ég held að um það eigi ekki að þurfa að verða deilur, þó að okkur greini nú á um flest, Íslendinga. Við eigum ekki að gera desember að föstum kosningamánuði. En hitt tek ég alveg undir með hv. þm., að þær kosningar lukkuðust bara vel og það eru mjög breyttar aðstæður frá því sem var, en sumir hafa haldið sér alveg dauðahaldi í að það væri eiginlega dauðasynd stjórnmálamanna að fara út í vetrarkosningar. Ég tel að vegna þeirra umr., sem hér hafa átt sér stað, hafi verið nauðsynlegt að fram kæmi þetta sjónarmið mitt og einnig sjónarmið Sjálfstfl., sem hefur tekið þá ákvörðun í þessu máli að leita samninga á þeim grundvelli sem ég hef verið að skýra. Ég endurtek það svo, að ég tel ekki þörf að kalla saman sérstakt aukaþing. En á hinu er þörf, að stjórnmálaflokkarnir í landinu setjist á rökstóla, ekki hér í 60 manna þingi, heldur fyrst og fremst í nefndum, til þess að finna lausn á þessu máli. Ég er sannfærður um að það er í reynd vilji fyrir hendi hjá öllum flokkum að reyna að leysa þetta mál á eitthvað svipaðan hátt og ég hef verið að skýra hér í þessu máli mínu.



Herra forseti. Till. sú, sem hér er til umr., er till. um málsmeðferð en ekki um efnisatriði. Ég ætla því ekki að ræða um efnisatriði hugsanlegrar stjórnarskrárbreytingar eins og hv. síðasti ræðumaður gerði. Vissulega væri hægt að ræða mikið og langt mál um það, en það er ekki á dagskrá þegar rætt er um þessa till. sem aðeins fjallar um málsmeðferð, og ég tel það ekki líklegt til árangurs og til væntanlegs samkomulags hér í þinginu um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins að fara nú að ræða um efnisatriði þeirra breytinga þegar til umr. er hvernig á málinu skuli haldið. Það er vissulega ánægjulegt fyrir okkur Alþfl.-menn að hlýða á ræðu hv. 11. þm. Reykv. þar sem hann lýsir yfir að illspár hans um framkvæmd kosninganna í desembermánuði 1979 hafi ekki gengið eftir, heldur þvert á móti hafi framkvæmd þeirra verið þess eðlis, að það hafi komið honum þægilega á óvart. Það vildi svo til að það vorum við Alþfl.-menn sem fórum með framkvæmd þeirra kosninga, og vissulega er ánægjulegt að hlýða á formann þingflokks Alþb. lýsa yfir að sú framkvæmd hafi farið vel úr hendi. En veldur hver á heldur. Sá, sem þá á hélt, var hv. þm. Vilmundur Gylfason og svo að sjálfsögðu forsrh. þeirrar ríkisstj. hv. þm. Benedikt Gröndal. Og það er ekki víst, þó að þessum tveimur hv. þm. hafi farið framkvæmdin vel úr hendi, að þeim ágætu mönnum, sem fara nú með þau embætti í ríkisstj., sem þessir tveir þm. fóru með haustið 1979, muni fara jafnvel úr hendi haustkosningar í lok síns kjörtímabils. Ég vil einnig vekja athygli á því, að þeim bar ekki saman, hv. í 1. þm. Reykv. og hæstv. forsrh., um hvenær bæri að stefna að því, að stjórnarskráin yrði afgreidd eða breytingar á henni. Hv. 11. þm. Reykv. óskaði einna helst eftir að sú afgreiðsla færi ekki fram fyrr en á síðasta degi kjörtímabilsins, ekki fyrr en í desember eða að hausti 1983. Hæstv. forsrh. lýsti því hins vegar yfir, að hann teldi rétt að stefna að því, að sú afgreiðsla færi fram vorið 1983. Þessi meiningarmunur er mjög vel skiljanlegur þegar til þess er litið, að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er ekki aðeins 11. þm. Reykv., næstsíðasti þm. sem kjörinn er á þing af framboðslista í Reykjavík, heldur er hann einnig kjörinn á þing af framboðslista Alþb. Svo það er ósköp eðlilegt að sá hv. þm. vilji mjólka það sem mjólkað verður út úr þessu kjörtímabili. Allur er varinn góður. Meginatriði þessa máls, herra forseti, er að með samþykkt Alþingis 6. maí 1978 voru stjórnarskrárnefnd, sem kjörin var í framhaldi af þeirri samþykkt, falin tiltekin verkefni. Samkv. þeirri samþykkt átti hm nýja nefnd að skila af sér álitsgerð innan tveggja ára. Sá tími er nú löngu liðinn. Það eru 11/2– 2 ár síðan þessi nefnd átti að skila af sér störfum samkv. samþykkt Alþingis.

Það er rangt.

Það er rangt, segir hv. 11. þm. Reykv. Samþykktin er gerð 6, maí 1978. Í samþykktinni segir, með leyfi forseta, orðrétt: „Skal hm nýja nefnd skila innan tveggja ára álitsgerð og tillögum“ o.s.frv. Það má að réttu lagi segja að hv. nefnd hafi fengið tveggja ára starfstíma samkv. þessari ályktun frá því að hún var skipuð í árslok 1978. Um það má deila, hvort heldur starfstíminn miðist við samþykkt Alþingis eða við þann tíma sem hv. nefnd hóf störf. En það er engu að síður staðreynd að nú eru liðin 11/2–2 ár fram yfir það að þessi hv. nefnd átti að skila af sér. Einnig segir í þessari till. hvernig nefndin átti að skila af sér störfum fyrir 11/2–2 árum. Hún átti ekki að skila af sér störfum með þeim hætti að óska eftir að þingflokkarnir gæfu henni einhverjar leiðbeiningar um hina viðkvæmustu þætti í verkefnum nefndarinnar. Þvert á móti stendur í samþykki Alþingis: „Skal hin nýja nefnd skila innan tveggja ára álitsgerð og tillögum um endurskoðun stjórnarskrárinnar og taka sérstaklega til meðferðar kjördæmaskipun, kosningaákvæði stjórnskipunarlaga, skipulag og starfshætti Alþingis og kosningalög.“ Alþingi felur umræddri nefnd sérstaklega að gera tillögur um þessi vandasömu og viðkvæmu mál og nú er liðið 11/2–2 ár frá því að nefndin átti að skila af sér þessum tillögum sínum. Það má út af fyrir sig víta gagnvart forsetum Alþingis að hafa ekki gengið eftir að nefndin skilaði af sér störfum, eins og tvímælalaust er lýst yfir í samþykkt Alþingis að hún eigi að gera. Alþingi fól nefndinni ekki að óska eftir því við þingflokkana, að þeir segðu álit sitt á þessum viðkvæmu og vandasömu málum áður en hún gerði sínar tillögur. Þvert á móti fól Alþingi nefndinni að gera tillögur um þessi mál svo að þingflokkarnir gætu tekið afstöðu til tillagna nefndarinnar, og þær tillögur áttu að liggja frammi, hæstv. forsrh., fyrir 11/2–2 árum. Það er því ekki að ástæðulausu að Alþingi telur sig knúið til þess að taka upp þau mál, hvernig að afgreiðslu þessarar breytingar skuli staðið, þar sem það liggur nú fyrir að þingheimur hefur beðið í 11/2–2 ár eftir tillögum stjórnarskrárnefndar undir forsæti hæstv. forsrh.

Farðu nú að setja bremsurnar á stóryrðin áður en þú segir meiri vitleysu.

Ég geri ekki annað, herra forseti, en að vitna orðrétt í samþykkt Alþingis um þessi efni. Sú samþykkt er allsendis ótvíræð. En látum nú svo vera. Meginatriðið í till. er það, að Alþingi reyni að ná samstöðu um að gefa sér sérstakan tíma til að fjalla um breytingar á stjórnarskránni, til þess að það gerist nú ekki einu sinni enn, sem hvað eftir annað hefur gerst undir slík um kringumstæðum, að Alþingi heykist á því að afgreiða endurskoðun á stjórnarskránni vegna þess einfaldlega að þingið taki ekki til við það viðfangsefni fyrr en á elleftu stund. Menn þurfa engar áhyggjur að hafa af því, að Alþingi mun sjálfsagt gefa sér tíma, eins og jafnan áður undir slíkum kringumstæðum, til þess að afgreiða breytingar á þingmannafjölda eða skiptingu þingmanna milli kjördæma. Alþingi mun án efa gefa sér tíma til slíkrar afgreiðslu eins og það hefur ávallt áður gert undir slíkum kringumstæðum. En reynslan færir okkur heim sanninn um að hættan er ekki sú, að þetta viðfangsefni verði vanrækt, heldur hitt, að öll önnur nauðsynleg endurskoðun á stjórnarskrá lýðveldisins verði látin sitja á hakanum. Þess vegna er ósköp eðlilegt að þingflokkur Alþfl. komi við þessar aðstæður fram með tillögu um að Alþingi Íslendinga gefi sér nú, þegar skammt lifir af kjörtímabilinu og liðið er 11/2–2 ár síðan þingið átti að fá tillögur frá umræddri nefnd, þá gefi það sér sérstakan tíma til þess að ná samkomulagi um hvernig að málsmeðferðinni skuli staðið. Hæstv. forsrh. segir að hér sé um að ræða valdbrest hjá Alþingi, Alþingi geti ekki tekið ákvarðanir um mál eins og till. til þál. á þskj. 522 gerir ráð fyrir. Það er að sjálfsögðu ekkert meginatriði, heldur formsatriði. En skyldi það atriði vera með öllu fordæmalaust? Ég segi nei. Ég leyfi mér í því sambandi að vitna í ræðu forseta sameinaðs Alþingis, Eysteins Jónssonar, sem hann flutti á 87. fundi Sþ. fimmtudaginn 9. maí kl. 1.55 eftir miðnætti, eins og skráð er í Alþingistíðindum. Þetta var síðasta ræða forseta Sþ. rétt áður en þingrof fór fram þá um nóttina. Forseti sameinaðs Alþingis sagði þá, með leyfi forseta, orðrétt: „Gjarnan má segja frá því nú þegar við skiljum, vegna þess að það er þáttur í störfum þingsins, sem almenningur þó ekki þekkir, að einmitt þessa sömu viku sem pólitískar sviptingar hafa staðið hér á Alþingi hafa forustumenn stjórnmálaflokkanna unnið að því sameiginlega með þingforsetum að undirbúa þátt Alþingis í hátíðahöldum þjóðhátíðarinnar 28. júlí í sumar á Þingvöllum við Öxará. Og einmitt á þessum vikum hafa stjórnmálaflokkarnir á Alþingi náð algerri samstöðu um stórmál, sem þeir telja sameiginlega verðugt að beita sér fyrir að afgreitt verði á þeirri fagnaðarhátíð, og sú samstaða mun ekki breytast hvað sem öðru líður.“ M.ö.o.: rétt fyrir þinglausnir vorið 1974 tilkynnir forseti Sþ. að þingflokkar Alþingis hafi náð samkomulagi í fyrsta lagi um að kallað verði saman aukaþing þá um sumarið eftir að kosningar hafa farið fram og nýtt þing verið kjörið. Þessi ákvörðun er ekki tekin af þm. sem verða væntanlega á þingi eftir þær kosningar. Og það er ekki aðeins að þingflokkarnir hafi tekið ákvörðun um það með þessum hætti að boða til aukaþings, þrátt fyrir öll formsatriði, eftir þær kosningar sem þá fóru fram um vorið, heldur hafa þingflokkarnir samkv. yfirlýsingum forseta sameinaðs Alþingis einnig gert samkomulag um dagskrá þess fundar sem halda á í Alþingi, á aukaþingi sem boða á til að loknum kosningum. Herra forseti. Ég var þingfréttaritari um þetta leyti. Mér er það mætavel kunnugt, að einn af þeim mönnum, sem stóðu að því að umrætt samkomulag var gert, hvað sem öllum formsatriðum líður og öllum ákvæðum í stjórnarskrá, var þáv. formaður þingflokks sjálfstæðismanna, núv. hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen. Fordæmið fyrir umræddri afgreiðslu hefur því hæstv. forsrh. þegar sjálfur gefið. Og það er ekki aðeins að hæstv. núv. forsrh., þáv. formaður þingflokks Sjálfstfl.. hafi átt aðild að því að ákveða að efna til aukaþings sumarið eftir þær kosningar í fyrsta lagi, í öðru lagi hvaða mál skyldu vera á dagskrá þess aukaþings, heldur átti núv. hæstv. forsrh., þáv. formaður þingflokks Sjálfstfl., einnig hlut að ákvörðun um hver skyldi fylgja úr hlaði því máli sem vera ætti á dagskrá aukaþingsins þá um sumarið. Og hver skyldi sá aðili hafa verið sem ákveðið var fyrir þingrofið 1974 að fylgdi úr hlaði tiltekinni ályktun sem vera ætti aðaldagskrármálið á aukaþingi þá um sumarið? Það var hv. þm. Gunnar Thoroddsen.



Herra forseti. Ég bjóst ekki við því að það yrði ástæða til þess að tala hér á nýjan leik. En sá furðulegi málflutningur, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, formaður þingflokks Alþfl., hafði hér um störf stjórnarskrárnefndar, gefur vissulega tilefni til að segja nokkur orð. Ég tel það nokkuð alvarlegt og lít ekki á það sem hvert annað blaður, að formaður þingflokks Alþfl. skul lýsa því hér yfir, að forsetar þingsins hefðu átt að grípa inn í störf stjórnarskrárnefndar og það sé beinlínis vítavert, eins og hv. þm. orðaði það, að forsetar þingsins skuli ekki hafa skipað stjórnarskrárnefnd að skila af sér. Þingmaðurinn hafði mörg fleiri stóryrði um þetta. Kannske ber að skoða þessar yfirlýsingar sem kvöldskemmtun sem eigi ekki að taka alvarlega. En ef þessi orð eru mælt af fullri alvöru er alveg nauðsynlegt að mótmæla þeim hér. Það er mikill misskilningur að það standi í þeirri ályktun, sem Alþingi samþykkti á sínum tíma, að stjórnarskrárnefnd ætti að skila af sér, eins og þm. orðaði það, innan tveggja ára. Það stendur hvergi í þessari samþykkt - hvergi. Það, sem stendur í þessari samþykkt, er að stjórnarskrárnefnd skuli skila skýrslu og tillögum. Það gerði stjórnarskrárnefnd. Og fulltrúar allra þingflokka í stjórnarskrárnefnd voru algjörlega sammála um þau vinnubrögð sem nefndin ákvað að hafa. Það voru fulltrúar Alþfl., fyrrv. formaður Alþfl., Gylfi Þ. Gíslasón, og núv. ritstjóri Alþýðublaðsins og núv. þm., Jón Baldvin Hannibalsson. Fulltrúar þingflokkanna í stjórnarskrárnefnd gerðu sér fljótlega grein fyrir því, að þeir yrðu að vita skýran vilja þingflokkanna um hinar ýmsu hugmyndir að breytingum á stjórnarskránni sem fram höfðu komið, þeir gætu ekki einir og sér, þessir átta eða níu menn, setið sem sérskipaðir spekingar án umboðs frá þingflokkunum og kveðið upp úr með það, hvernig stjórnarskráin ætti að vera. Það væri nauðsynlegt að þessi vinna færi fram á þann hátt, að þingflokkarnir og fulltrúar þeirra ættu viðræður um afstöðu í einstökum málum. Þess vegna væri nauðsynlegt, áður en stjórnarskrárnefnd sendi frá sér endanlegar tillögur og lokaskýrslu, að fá fram umræður í þingflokkunum um þær frumhugmyndir að breytingum sem stjórnarskrárnefnd taldi að helst ætti að ræða. Það komu hvergi fram þau sjónarmið fyrr en nú frá formanni þingflokks Alþfl., að stjórnarskrárnefndin hefði að loknum þessum 24 mánuðum átt að skila af sér. Fulltrúar Alþfl. í stjórnarskrárnefnd voru ekki þeirrar skoðunar. Enginn fulltrúi annarra þingflokka var þeirrar skoðunar. Í viðræðum við formenn þingflokkanna kom alls ekki fram sú skoðun og ekki heldur frá þáv. og núv. formanni þingflokks Alþfl., Sighvati Björgvinssyni. Við getum leyft okkur ýmislegt hér í þinginu í deilum á stjórn og stjórnarandstöðu og ásakað hver annan um ýmislegt í þeim efnum. En ég tel að þær ásakanir, sem hér komu fram í garð stjórnarskrárnefndar og í garð forseta Alþingis, um að þeir væru vítaverðir fyrir að hafa ekki gripið inn í þetta mál, séu gjörsamlega ósæmandi í þessum sal. Það er mjög leitt að þær skuli koma fram frá formanni þingflokks sem við höfum átt ágæt samskipti við. Þær varpa vissum skugga á það góða samstarf sem verið hefur innan stjórnarskrárnefndar og yfirleitt milli þingflokkanna um þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið hingað til, þótt ýmsir hefðu kannske kosið að þau hefðu verið með öðrum hætti. En þess ber að geta hér, þótt ég hafi ekki talið æskilegt að fara að rifja hér upp og ræða sérstaklega þessa þætti, þessa hliðina í störfum stjórnarskrárnefndar, að það varð að bíða marga mánuði, mig minnir jafnvel upp undir 2–3 misseri, eftir að fulltrúar þingflokkanna í stjórnarskrárnefnd gætu skýrt frá því, hver væru viðhorf þingflokkanna eftir að þessi fyrsta skýrsla barst. Það var alveg ljóst að með verkum sínum sýndu þingflokkarnir, bæði þingflokkur Alþb., þingflokkur Alþfl. og aðrir þingflokkar, að þeir töldu ekki mikla nauðsyn að hraða málinu. Þessar skýrslur voru í umfjöllun á vegum þingflokkanna mánuðum saman. Það var ekki nokkur maður, síst af öllu formenn þingflokkanna, sem þá voru að standa upp og segja að nú væri bara vikuspursmál að stjórnarskrárnefnd sendi frá sér endanlegar tillögur og að víta bæri forseta þingsins fyrir að hafá ekki gripið inn í það mál. Það er fyrst í kvöld sem þær raddir heyrast. Það er hægt að rökstyðja nauðsyn þessa aukaþings og ræða það mál hér án þess að beita röksemdafærslum af þessu tagi. Ég útilokaði ekkert í minni ræðu að til greina kæmi að halda aukaþing um stjórnarskrármálið. Ég taldi einfaldlega ekki tímabært að gera það í sumar. Það getur vel komið til greina að gera það seinna. Ég get séð ýmis rök fyrir því, að það væri æskilegt að þingið hefði einhverjar vikur eða jafnvel einn eða tvo mánuði þar sem það ynni ekki að neinu öðru en þessu. Ég get séð ákveðin rök fyrir því. En svona skítkast, ómerkilegt skítkast frá formanni þingflokks Alþfl. í garð formanni stjórnarskrárnefndar og allra þeirra manna sem í stjórnarskrárnefnd sitja, þar með taldir fyrrv. formaður Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, og núv. hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, er gjörsamlega ósæmandi, vegna þess að við berum allir, sem í stjórnarskrárnefnd sitjum, jafna ábyrgð á þeim vinnubrögðum sem þar hafa verið, vegna þess að mér vitanlega hafa aldrei komið fram innan nefndarinnar ágreiningsraddir um þau vinnubrögð - aldrei. Þeim málflutningi, sem hér var hafður uppi, er þá fyrst og fremst og a.m.k. jafnhliða beint til Gylfa Þ. Gíslasonar, Jóns Baldvins Hannibalssonar, Matthíasar Bjarnasonar og annarra þeirra sem í stjórnarskrárnefnd sitja, þar með talins þess sem hér stendur. Ég er alveg reiðubúinn að ræða við hv. þm. Sighvat Björgvinsson um þessi vinnubrögð. En ég tel það ómerkilegt að koma nú fyrst og setja fram þær skoðanir sem hann gerði hér, það sé ekki vel til fallið gagnvart þingflokkunum, stjórnarskrárnefnd og formönnum stjórnmálaflokkanna. Verið er að vinna að breytingum á stjórnarskránni á öllum þessum vettvöngum af formönnum flokkanna, stjórnarskrárnefnd og þingflokkunum í sameiningu og ekki vænlegt til árangurs að vera með stóryrði og ásakanir af þessu tagi. Ef þingflokkur Alþfl. er þeirrar skoðunar, að breyta þurfi vinnubrögðum stjórnarskrárnefndar, hefði ég talið réttari vinnubrögð að fulltrúar þingflokksins í þessari sömu stjórnarskrárnefnd kæmu þar fram með þau sjónarmið. Ég hef að vísu ekki setið alveg alla fundi nefndarinnar, en ég hef aldrei heyrt þessi sjónarmið frá fulltrúum Alþfl. né nokkrum öðrum í stjórnarskrárnefnd. Ég tel þess vegna að við eigum ekki að ganga miklu lengra eftir þessum umræðustíl - svo ég noti nú orð sem einn þm. Alþfl. notaði hér í kvöld, en hefur ekki heyrst lengi hér í salnum, ekki mánuðum eða misserum saman, en gott og gaman að heyra það á nýjan leik. Sú ræða, sem formaður þingflokks Alþfl. flutti hér, er ekki sá stíll sem er vænlegur til árangurs um samstöðu þingflokkanna varðandi breytingar á stjórnarskrá Íslands.



Herra forseti. Ég vil gjarnan láta koma fram hér við þessa umr„ að ég tel að með þessari þáltill. sé ekki verið að benda á heppilegustu aðferðina til að koma á með þessum hætti næstu stjórnarskrárbreytingu, og vitna þar til þeirra umræðna sem hér hafa orðið nú á allra síðustu mínútum, þegar tveir ágætir þingflokksformenn eru komnir í hár saman af frekar litlu tilefni. Ég tel miklu heppilegra að hverfa ekki af markaðri braut, þ.e. að reyna að ná sem víðtækustu samkomulagi milli flokka, ekki á opnum þingfundum þar sem sitja 60 menn, heldur á miklu fámennari nefndarfundum, og síðan hafi nm. samráð við sína þingflokka. Framsfl. hefur tekið ákvörðun um að reyna til þrautar hvort samkomulag geti ekki tekist með öllum stjórnmálaflokkum um kjördæmaskipun á Íslandi. Við erum mjög áfram um að leita allra leiða til þess arna og höfum reyndar ekki rekist á nein ljón sem geri það ómögulegt. Ég ætla ekki að fara að ræða hér ítarlega þær breytingar sem ég tel eðlilegt að gerðar verði eða hugsanlegt að gerðar verði. Ég vil taka það fram, að við framsóknarmenn stóðum ekki að síðustu kjördæmabreytingu og berum því ekki ábyrgð á henni sem slíkri. Ég tel hins vegar að hrakspár þær, sem framsóknarmenn höfðu þá uppi, hafi ekki ræst, sem betur fer, og þessi kjördæmaskipun hafi reynst okkur tiltölulega vel og við höfum lært á hana, þ.e. mönnum hefur víðast hvar um landið tekist að byggja flokksstarf upp með hliðsjón af þessari kjördæmaskipun. Ég held að það sé skynsamlegt að halda sig við hana. Ég held, að rétt sé að jafna vægi atkvæða, og gæti vel hugsað mér að það yrði gert eitthvað að svipuðu marki og var 1959. Ég held að það sé nauðsynlegt að gæta mjög hófs um fjölgun þingmanna, þó að e.t.v. verði óhjákvæmilegt að fjölga þeim eitthvað. Ég held að til þess að jafna á milli kjördæma væri skynsamlegt að uppbótarþingmennirnir væru kosnir á tölu, en ekki á hlutfalli. Og ég tel ekki skynsamlegt að fækka þingmönnum í neinu kjördæmi. Ég hef reyndar iðulega haldið því fram, að mjög væri orðum aukið það misrétti sem menn telja nú vera t.d. á milli flokka. Á milli flokka er ekki mjög mikið misræmi. Framsfl. kemur að vísu best starfandi stjórnmálaflokka út úr núverandi kjördæmaskipan, en þó munar það ekki neinum gríðarlegum ósköpum. Framsfl. fékk t.d. í síðustu kosningum nálægt því fjórðung atkvæða. Hann hefur 17 þingmenn en ekki 15 eins og honum hefði borið eftir atkvæðatölunni ef landið hefði verið eitt kjördæmi, eða nálægt 15 þingmönnum. Við vorum heppnir í þessum kosningum og fengum þingmenn fyrir lánlega skiptingu atkvæða á milli flokka, en þetta munar ekki óskaplega á styrkleik flokkanna. Það eru eitthvað rúmir 1800 kjósendur á bak við hvern þm. Framsfl. og rétt yfir 2000 á bak við þá sein flest atkvæði hafa. Ég man nú ekki þessar tölur nákvæmlega, enda skiptir það ekki öllu máli. Ég held að það sé ekki hægt að segja að það sé óskaplegt misræmi í valdahlutföllum flokkanna. Það er náttúrlega miklu meira misræmi milli atkvæðamagns á milli kjördæma, en þó er það ekki eins ógurlegt og menn vilja sumir vera láta. Af þessum 60 þingmönnum háði 21 sína kosningabaráttu í Reykjavík eða á Reykjanesi og einungis þriðjungur þingmanna er búsettur utan Reykjavíkur- og Reykjaneskjördæma. Ég held því að menn geti ekki með rökum talið hlut þéttbýlissvæðisins hér á suðvesturhorninu hættulega fyrir borð borinn þannig að lýðræðinu og þjóðfélaginu stafi hætta af. Vetrarkosningarnar 1979 hefur borið hér á góma. Ég vil taka það fram, að mér þóttu þær ganga vel fyrir sig. Og ég tel að haustkosningar hafi afar margt til síns ágætis, m: a. að fenginni reynslu úr þessum kosningum. Það kann vel að vera að þáv. hæstv. forsrh. Benedikt Gröndal og þáv. hæstv. dómsmrh. Vilmundur Gylfason hafi átt sinn hlut að því, að þessar kosningar gengu vel. En einn var þó sá sem átti miklu stærri hlut að því hvað framkvæmd þeirra tókst vel. Það var guð atmáttugur, því að hann gaf góða tíð.

Hann er líka krati.

Hann er ekki krati, ég leyfi mér að fullyrða það. Ég tel ekki ástæðu til að samþykkja þessa till. eins og hún liggur fyrir. Ég held að mátið sé í góðum höndum hjá stjórnarskrárnefnd og undir forustu hæstv. forsrh., og ég vænti skynsamlegrar niðurstöðu af því starfi sem þar er verið að vinna.



Herra forseti. Ég verð að segja það, að ræða sú, sem hv. 11. þm. Reykv. flutti áðan úr þessum ræðustól, vakti furðu mína. Í fyrsta lagi er það fremur óvenjulegt að heyra svo stórt tekið upp í sig sem hann gerði, og erum við þó ýmsu vanir frá honum úr þessum ræðustól. Hann gerist gjarnan vandlætingarsamur við samþm. sína. Hann talaði hér um skítkast og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er svo sem ekkert óvenjulegt. Ég veit að þessi still hans er ekki til sérstakrar fyrirmyndar. Við erum svo sem vanir því, að hann gerist hér fullyrðingasamur og fari töluvert á svig við sannleikann, ef honum þykir það henta, og hirðir þá ekki um að hafa það sem sannara reynist, því miður. Í þessum umr. hefur nokkuð verið rætt um hvort, hvenær og hvernig stjórnarskrárnefnd skyldi af sér skila. En nú vill svo til, að í samþykkt Alþingis frá 6. maí 1978 er alveg skýrt til orða tekið um það, með hverjum hætti þetta skuli gerast. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar, að þar sem sex ár eru liðin síðan stjórnarskrárnefnd var kosin, og það er lengri tími en venjulegur kjörtími þingkjörinna nefnda og ráða, skuli að loknum kosningum til Alþingis tilnefna að nýju níu menn í stjórnarskrárnefnd af hálfu þeirra stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á nýkjörnu Alþingi, og í hlutfalli við þingmannatölu þeirra. Skal hin nýja nefnd skila innan tveggja ára álitsgerð og tillögum um endurskoðun stjórnarskrárinnar og taka sérstaklega til meðferðar kjördæmaskipun, kosningaákvæði stjórnskipunarlaga, skipulag og starfshætti Alþingis og kosningalög.“ Ég hef að vísu séð nokkur gögn frá þessari ágætu stjórnarskrárnefnd. Ég minnist þess hins vegar ekki, og brestur þar e.t.v. minni mitt, að hafa séð gögn um öll þau atriði sem hér eru skýrt og skilmerkilega upp talin. Hafi þau gögn ekki verið lögð fram eins og hér segir fyrir um, þá er auðvitað ljóst að ekki hefur verið farið að þessari samþykkt Alþingis. Nú skora ég á hv. 11. þm. Reykv. að leiða mig og þá okkur alla í allan sannleika um þetta, benda á tillögur og álitsgerð stjórnarskrárnefndar um öll þau atriði sem hér eru nákvæmlega upp talin. Það þýðir ekkert að koma hér aftur og aftur í þennan ræðustól og fara með hálfsannleika, fara á svig við sannleikann, láta vaða á súðum og taka það sem hentar hverju sinni. Þetta er alveg skýrt. Hér verður ekkert undan skotist ef menn vilja halda þessu til streitu. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri. En þessi ályktun Alþingís er alveg ljós og ótvíræð, það hlýtur öllum að vera ljóst.



Herra forseti. Ég tók eftir því, að hv. 11. þm. Reykv. hvarf úr salnum um leið og ég óskaði eftir að fá að svara rangfærslum hans. Það er hans mál. Þetta er ekki í fyrsta sinn, herra forseti, sem sá hv. þm. treystir á að hann geti við umr. hér á Alþingi haldið fram röngu máli í trausti þess að þm. annaðhvort hirði ekki um eða hafi ekki tíma til að ganga úr skugga um hvort fullyrðingar hv. þm. séu réttar eða rangar. Ég hef hins vegar tamið mér þá reglu, ef hv. þm. og ég lendum í deilu af þessu tagi, að ganga ávallt úr skugga um það, ef mér gefst tími til, hvort fullyrðingar hans séu réttar eða rangar. Og ég hef oftar en einu sinni staðið hv. þm. að því að skáka í því skjóli í fullyrðingum sínum, að þingbræðrum hans gefist ekki tími til að ganga úr skugga um hvort hann fari rétt eða rangt með. Hv. þm. fullyrti að í umræddri till. til þál., sem samþykkt var á Alþingi 6: maí 1978, hafi ekki verið kveðið á um starfstíma stjórnarskrárnefndinnar og lok hans. Mér gafst tími til þess að staðreyna réttmæti þeirra upplýsinga sem ég fór með gagnvart fullyrðingum hv. 11. þm. Reykv. Upphaf málsins var það, að á þinginu 1978 lagði allshn. fram á þskj. 64 J till. til þál. um skipun nefndar til að gera tillögur um breytingar á stjórnarskrá o.fl. Niðurlagsorð þeirrar till. allshn. hljóða svo, með leyfi forseta: „Nefndin skili tillögum sínum í tæka tíð svo að unnt sé að leggja þær fyrir næsta þing“ - þingið sem átti að koma saman á haustdögum 1979. Þetta var till. til þál. frá allshn. Við þessa till, fluttu hv. þm. Geir Hallgrímsson, Ólafur Jóhannesson, Lúðvík Jósepsson, Benedikt Gröndal og Magnús Torfi Ólafsson brtt. á þskj. 892, sem samþykkt var óbreytt 6. maí 1978. Í stað þeirrar tilvitnuðu greinar um starfslok stjórnarskrárnefndar, sem ég las áðan, hafði verið sett inn í þessa brtt. sú grein sem hv. þm. Eiður Guðnason las orðrétt áðan og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Skal hin nýja nefnd skila innan tveggja ára álitsgerð og tillögum um endurskoðun stjórnarskrárinnar og taka sérstaklega til meðferðar kjördæmaskipun, kosningaákvæði stjórnskipunarlaga, skipulag og starfshætti Alþingis og kosningalög.“ 5. maí vorið 1978 mælti 1. flm. þessarar brtt., þáv. hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson, fyrir þeirri till. á fundi Sþ. Hann sagði í niðurlagi ræðu sinnar, með leyfi hæstv. forseta, og var þá að tala um upphaflega tillögu allshn.: „Þá er og talinn of skammur tími að ætla stjórnarskrárnefnd að skila tillögum sínum svo fljótt að unnt sé að leggja þær fyrir næsta þing. Hins vegar er sett að hámarki til tveggja ára starfstími nefndarinnar eins og greinir frá í brtt.“ Það er lágmarkskrafa, sem gera á til forustumanna nefndar af þessu tagi, sem skipuð er eða tilnefnd samkv. samþykki Alþingis, að þeir hefji störf sín á því að gera sér grein fyrir hvað í samþykkt Alþingis fólst. Í þessari samþykkt Alþingis, eins og nánar er útlistað í ræðu 1. flm. umræddrar brtt. sem mælti fyrir henni í nafni allra fokka þingsins, var svo fyrir mælt að stjórnarskrárnefnd, sem nýtur forsætis hæstv. forsrh., átti að skila af sér störfum fyrir 11/2–2 árum.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrir það að fá að gera hér örstutta athugasemd. Ég tel það alveg nauðsynlegt vegna þess að bæði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og eins hv. þm. Eiður Guðnason virðast ekki enn hafa skilið að það var alger samstaða innan stjórnarskrárnefndar af hálfu fulltrúa allra þingflokka, fulltrúar allra þingflokka bera á því ábyrgð og það voru rétt vinnubrögð að skita skýrslu til þingflokkanna um þau tillögusvið og þær hugmyndir að breytingum sem fram höfðu komið í nefndinni. Í þeim tveimur skýrslum, sem þá voru lagðar til þingflokkanna, eru reifaðar hugmyndir að breytingum á öllum þeim atriðum sem um er getið í þeirri till. sem hér var vikið að áðan. Ég endurtek það, að ég tel það ekki rétta leið til þess að halda áfram góðum anda í samvinnu þingflokkanna um þetta efni að fara að standa hér upp nú og flytja ásakanir á formann stjórnarskrárnefndar eða aðra aðila fyrir það, að þeir beri ábyrgð á því, að hér hafi orðið um einhverja seinkun að ræða, sem ég tel alls ekki vera, vegna þess að það var orðið við þeirri skyldu að skila skýrslu á réttum tíma. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson vitnaði hér í eina setningu sem Geir Hallgrímsson mælti í umr. á sínum tíma.

Er hún ekki fyrir brtt. allra þingflokka á Alþingi?

Það er rétt, hann mælti fyrir brtt. En það er nú einu sinni svo með tillögu, sem Alþingi flytur og samþykkir, að orðalag hennar er rétthærra en ein setning hjá einum þm. Ég tel að Alþingi sjálft og sú túlkun, sem samþykkt var í stjórnarskrárnefnd af fulltrúum allra þingflokka - og aldrei hefur verið gerð athugasemd við fyrr en hér nú í kvöld mér vitanlega, á þann hátt sem hér hefur verið gert - séu réttbær aðili til að túlka þetta. Ég vil hins vegar, herra forseti, gera að orðum mínum hér að lokum þær skoðanir orðréttar sem komu fram hjá báðum þeim þm. sem töluðu á undan Geir Hallgrímssyni í þessum umr. Þeir voru auk Geirs Hallgrímssonar þeir einu þm. sem töluðu við þetta tækifæri samkvæmt Alþingistíðindum. Það vill svo skemmtilega til að þessir tveir þm., sem töluðu þarna sitt hvorum megin við Geir Hallgrímsson, eru báðir þm. Alþfl. fyrir Vestfirði nú. Sá, sem talaði á undan Geir Hallgrímssyni, er Karvel pálmason, og sá, sem talaði á eftir Geir Hallgrímssyni, er Sighvatur Björgvinsson. Ég vil lesa hér upp tilvitnanir fyrst í ræðu Karvels Pálmasonar og síðan örstutta tilvitnun í ræðu Sighvats Björgvinssonar og gera þessi ummæli þeirra félaganna, þm. Alþfl. úr Vestfjarðakjördæmi nú. að mínum orðum í þessari umr. Hv. þm. Karvel Pálmason sagði örfáum mínútum áður en Geir Hallgrímsson flutti ræðuna sem Sighvatur Björgvinsson vitnaði til orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ég er annarrar skoðunar. Ég tel að þar sé ekki við stjórnarskrárnefnd að sakast. Þessar breytingar á kosningalögum hefði verið hægt að gera hér á Alþingi hefði verið vilji eða áhugi fyrir því, burt séð frá því hvað starfi stjórnarskrárnefndar leið. Ég vil vísa á bug aðdróttunum um það, að stjórnarskrárnefnd sé fyrst og fremst Þrándur í götu og sökudólgur fyrir því, að ekkert hafi gerst í breytingum varðandi þessi mál nú á þessu þingi. Og sérstaklega vil ég þó vísa á bug þeim áróðri, sem mikið hefur verið uppi hafður. og sakfellingu á formann stjórnarskrárnefndar sem ég tel að hafi verið að ástæðulausu sakfelldur um vanrækslu í störfum, til þess að fara að tala um það hér sérstaklega nú.“ Ég vil beina því til hv. þm. Sighvats Björgvinssonar að áður en hann talar hér næst lesi hann þessa ræðu félaga síns, hv. þm. Karvels Pálmasonar, og lesi einnig ræðu sína, sem hann flutti einni mínútu eftir að Geir Hallgrímsson mælti þau orð sem hann vitnaði til áðan. Ég mun ljúka mínu máli með því að lesa tilvitnun úr þessari ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar og gera öll hans orð að mínum. Sighvatur Björgvinsson sagði við þetta tækifæri. með leyfi hæstv. forseta: „Það er ekki vandalaust að gera þær breytingar sem rætt hefur verið um að gera þurfi. Reynslan sýnir okkur að það hefur ávallt tekið talsverðan tíma og þurft talsvert mikið til að þær breytingar yrðu gerðar. Flokkarnir hafa verið að safna að sér gögnum alveg eins og stjórnarskrárnefnd. Innan flokkanna eru ýmsar hugmyndir og tillögur sem ræddar hafa verið. Það hefur einfaldlega ekki verið tímabært hjá flokkunum að taka neina flokkslega afstöðu enn þá til þeirra hugmynda sem fram hafa komið. Það er skýringin á því hvernig á því stendur að stjórnarskrárnefnd hefur ekki skilað tillögum. Ég tel það ákaflega lítilmannlegt af flokkanna hálfu að ætla að afsaka þennan seinagang með því að skjóta sér á bak við formann stjórnarskrárnefndar.“ Herra forseti. Tilvitnun lýkur. Þessar síðustu setningar í ræðu Sighvats Björgvinssonar eru mun gáfulegri en þær ræður sem hann hefur flutt hér í kvöld.



Herra forseti. Hér hefur komið til allsnarpra orðaskipta milli formanna þingflokka um erindisbréf og tímamörk þau sem stjórnarskrárnefnd hafa verið sett, þ.e. hvernig túlka beri það sem segir í samþykktri þál. þar sem verkefni nefndarinnar er lýst, að hún skuli skila álitsgerð og tillögum innan tveggja ára. Ég vek athygli á því, að hv. þm. Matthías Bjarnason, sem einnig á sæti í stjórnarskrárnefnd, hreyfði þessu máli fyrst hér í þessum umr. þar sem það kom fram í ræðu hans, að hann liti svo á að starfstíma stjórnarskrárnefndar hefði lokið í desembermánuði 1980 - nefndin hóf störf í desember 1978 - þ.e. innan tveggja ára. Þetta rifjar upp fyrir mér að innan nefndarinnar hefur þetta mál verið á dagskrá þ.e. spurst hefur verið fyrir um og rætt á fundum nefndarinnar hvernig túlka beri erindisbréfið og vár reyndar gert í upphafi. Sú umr. var einnig tekin upp síðar. Það er auðvitað til marks um það, hvílíks álits formaður stjórnarskrárnefndar nýtur í stjórnfræðilegum efnum, að bæði honum og starfsmanni nefndarinnar bar saman um þá lögfræðilegu skýringu, að hér væri um að ræða að skila álitsgerð og tillögum, og það hefði nefndin gert, þá var þeirri lagaskýringu treyst. Þetta vil ég taka fram vegna þess að í ræðu hv. 11. þm. Reykv. kom það fram að allir fulltrúar í stjórnarskrárnefnd, og ég tek undir það með honum, allir hljóta þeir að bera ábyrgð á því að hafa litið svo á að þessi skýring væri rétt, að þeir væru sammála um þetta. Ég vil láta það koma fram, að í slíkum efnum leita menn náttúrlega lagaskýringa hinna færustu manna. Í annan stað hefur hér mikið verið rætt um hvort sé meiri sök stjórnarskrárnefndar fyrir að túlka umboð sitt með þessum hætti eða þingflokkanna sjálfra, sem hafa a.m.k. fengið tillögur og álitsgerðir stjórnarskrárnefndar í hendur, án þess að fyrir liggi að þeir hafi innan eðlilegra tímamarka tekið afstöðu til þeirra eða keyrt málið áfram með öðrum hætti. Það fer ekkert á milli mála hvert verkefni stjórnarskrárnefndar er, þrátt fyrir þessar deilur um tímamörkin. Stjórnarskrárnefnd var ætlað, eins og margbúið er að lesa hér upp, að skila tillögum og álitsgerðum til þingflokka og endanlega frv. að nýrri stjórnarskrá. Um leið er það alveg ljóst, að sá hápólitíski þáttur þessa máls, sem lýtur að kjördæmaskipun og kosningalögum, er á valdi þingflokka, og það mál verður ekki útkljáð eða afgreitt nema að frumkvæði og fyrir tilstilli þingflokka. Menn hafa keppst hér við að lýsa því yfir, að þeir væru reiðubúnir til þess að vinna að samkomulagi milli þingflokka um það mál, og um það snýst hin pólitíska lausn. Það liggur alveg ljóst fyrir að mínu mati og ég hygg flestra stjórnarskrárnefndarmanna, að hvað sem líður störfum nefndarinnar sem slíkrar að öðrum þáttum endurskoðunar stjórnarskrár mun það ekki vera á valdi nefndarinnar, þó að hún geti formsins vegna skilað tillögum, að útkljá það mál. Til þess þarf að koma atbeini þingflokkanna og Alþingis. Og það er einmitt með hliðsjón af því sem tillaga þingmanna Alþfl. um tilhögun vinnubragða Alþingis við lausn málsins er flutt.



Herra forseti. Sú deila, sem hér hefur komið upp, snertir ekki meginkjarna þess máls sem um er rætt hér, en hún varpar mjög skýru ljósi á hversu yfirborðskennd er gjarnan sú kunnátta sem hv. 11. þm. Reykv. tileinkar sér og fer með hingað upp í ræðustólinn. Ég sagði það þegar hv. þm. hljóp fram í símann áðan, að ég hefði gert það að reglu, að ef ég hefði tíma til í þinginu þegar hann fer með yfirlýsingar eins og hann fór með hér áðan, þá kannaði ég sannleiksgildi þeirra, því að hv. þm. skákar gjarnan í því skjóli að þm., sem hann ræðir við, hafi ekki tíma eða aðstöðu til að kanna sannleiksgildi slíkra fullyrðinga. Ég hef hvað eftir annað staðið hv. þm. að því að fara ekki rétt með. Er mér það sérstaklega í minni þegar hann bar útvarpsfréttamann fyrir tilteknum upplýsingum til sín um afskipti þm. á vegum Alþfl. af fréttaflutningi útvarpsins, sem sá útvarpsfréttamaður harðneitaði að hafa nokkru sinni sagt og mætti hér fyrir utan þingdyr til þess að staðfesta það, en hv. 11. þm. Reykv. skákaði í því skjóli að hér innan veggja hefur sá starfsmaður útvarpsins ekki málfrelsi. Með nákvæmlega sama hætti reyndi hv. þm. að skjóta sér á bak við fullyrðingar í trausti þess; að ekki væri hægt að ganga úr skugga um það, hvort þær væru réttar eða rangar. Það gerði ég og það kom að sjálfsögðu í ljós, að fullyrðingar hv. þm. voru rangar. Yfirborðsmennskan er svo mikil í hans málflutningi að hann gefur sér ekki einu sinni tækifæri til þess að kanna það, að þau orð, sem hann hafði eftir mér og hv. þm. Karvel Pálmasyni um störf stjórnárskrárnefndar, sem við mæltum á Alþingi 5. maí 1978, voru um nefnd sem þá var verið að leysa frá störfum og hafði engan afmarkaðan skilafrest. Sú nefnd er ekki lengur til. Formaður þeirrar nefndar var þáv. hv. alþm. Hannibal Valdimarsson, fyrrv. hæstv. félmrh. Við vorum að tala um sakfellingar gagnvart þeirri nefnd og honum. Það var verið að leysa þá nefnd frá störfum vegna þess að hún hafði engan afmarkaðan starfstíma. Það er vaninn þegar leitað er skýringa á lagasetningum frá Alþingi, ef þær eru ekki ótvíræðar í lagatextanum sjálfum, að leita þeirra annaðhvort í grg. með umræddum lögum eða þáltill. eða í ræðu flm. sem mælir fyrir umræddri till. Skýringin er ekki í neinni grg. með umræddri brtt. við till. til þál. frá allshn., sem ég ræddi um áðan, því að grg. með þeirri brtt. er engin. Hv. þm. Geir Hallgrímsson; þáv. forsrh., var á Alþingi 5. maí ekki að flytja ósköp venjulega ræðu, eins og ætla mætti af málflutningi hv. 11. þm. Reykv., heldur að mæla fyrir brtt. sem hann flutti ásamt hv. þm. Ólafi Jóhannessyni, Lúðvík Jósepssyni, Benedikt Gröndal og Magnúsi Torfa Ólafssyni fyrir hönd allra þingflokka Alþingis, og í þessari ræðu er að finna afdráttarlausa skýringu á hvernig beri að skilja þá raunar afdráttarlausu síðustu mgr., sem margoft hefur verið vitnað í í umræddri samþykkt. Skýringin er ákaflega ljós hjá frsm. nefndarinnar. Hún er sú, eins og þar segir, áð sett sé að hámarki til tveggja ára starfsemi nefndarinnar. M.ö.o.: starfstími nefndarinnar sem um er að ræða, er liðinn fyrir a.m.k. 11/2 ári og umboð hennar því í meira lagi vafasamt eftir að sá starfstími er liðinn. Það væri hins vegar undarleg lagaskýring, ef nefndir, sem kjörnar væru af Alþingi og settur ákveðinn starfstími, ættu að taka að sér lagaskýringar á því, hversu langan starfstíma Alþingi hafi ætlað þeim til starfa. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er þannig t.d. formaður fjh.- og viðskn., sem kosin er af hv. Ed. Alþingis, og þess er að vænta, að starfstími þeirrar nefndar sé ekki miklu lengri a.m.k. en starfstími hvers þings. Nú kynni svo að fara, að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson næði ekki endurkjöri í næstu kosningum. Gæti hann þá samkv. því tekið að sér þá lagaskýringu, að útskýra það að raunverulega hafi til þess verið ætlast, þegar hann var kjörinn í fjh.- og viðskn. Ed. Alþingis og kjörinn til formanns í þeirri nefnd, að hann gegndi því starfi fram yfir þann starfstíma sem Alþingi ætlaðist til að sú nefnd. starfaði? Ég vænti þess varla, að fólki mundi þykja það mjög líkleg lagaskýring. En kjarninn í þessu máli er einfaldlega sá, að það er eins og vant er þegar hv. þm. kemur með fullyrðingar af þessu tagi, að þær þola sjaldnast skoðun.



Herra forseti. Vegna orða hv. 2. þm. Reykn., Kjartans Jóhannssonar, vil ég taka það fram, að mér hefur náttúrlega aldrei dottið í hug að stjórnarskrármálið yrði ekki rætt á Alþingi. Það, sem ég átti við, var að það væri óskynsamlegt að fara að leiða þingheim saman, þ. á m. hina ágætu kollega mína, formenn þingflokka Alþfl. og Alþb., á opinberum vettvangi í miðri gúrkutíðinni í sumar, þegar fátt skeður fréttnæmt fyrir blaðamenn, til þess að ræða viðkvæm mál eins og kjördæmaskipun og kosningalög. Ég held að það sé réttari aðferð að reyna fyrst að ná samkomulagi í nefnd og á milli þingflokka, áður en umræða hefst á þingfundum að viðstöddum blaða- og fréttamönnum, því annars væru hv. þm. - og vitna ég þá til þeirrar reynslu sem við höfum fengið á þessum fundi í kvöld - vísir til þess að fara í hár saman og það finnst mér illa farið með tímann, satt að segja. Þetta samkomulag sé ég ekki að verði komið á í ágúst í sumar, enda er alveg nógur tími til stefnu þó að svo verði ekki. Ég held að það sé viturlegra að hafa fleira fyrir stafni á þinginu þegar þetta verður til meðferðar. Menn geta sinnt ýmsum öðrum þingstörfum jafnvel þó að verið sé jafnframt að fjalla um mikilvæg mál eins og stjórnarskrármálið.



Herra forseti. Ég gerði aðeins stuttlega að umtalsefni hér áðan samþykkt Alþingis frá 6. maí 1978. Það varð hv. 11. þm. Reykv. tilefni til þess að segja hér um hvað hefði orðið samstaða í stjórnarskrárnefnd. Málið er bara það, að þegar Alþingi Íslendinga hefur sett stjórnarskrárnefnd ákveðnar reglur skiptir engu máli þótt nefndin verði sammála um eitthvað annað. Það hlýtur að vera vilji Alþingis sem er æðstu lög í þeim efnum. Verði nefndin sammála um einhverjar aðrar starfsreglur en Alþingi hefur sett henni, þá er nefndin auðvitað komin út fyrir sitt starfssvið. Þess vegna hlýtur að vera alveg sama um hvað næst samstaða í stjórnarskrárnefnd, það er samþykkt Alþingis frá 6. maí 1978 sem er grundvöllurinn og starfsregla nefndarinnar. Það skiptir auðvitað öllu máli í þessu sambandi, ekki hvað menn kunna að verða sammála um í nefndinni sjálfri.



Herra forseti. Það er til regla, gömul, góð og gild í íslensku réttarfari, að andmæli eða mótmæli séu of seint fram komin þegar tilefni hefur verið til þeirra áður, en ekki verið notað, og verða þá ekki tekin til greina. Nú gerist það einkennilega í þessum umr., eftir að búið er að sýna fram á hversu vanhugsuð tillaga Alþfl. um aukaþing er, að þá grípur formaður þingflokksins allt í einu til þess að halda því fram, að stjórnarskrárnefndin sé búin fyrir löngu - eða í des. 1980 - að missa sitt umboð og hafi enga heimild til þess að starfa.  Eins og hér hefur verið gerð grein fyrir og sérstaklega af hv. 11. þm. Reykv., segir ekki í ályktun Alþingis sjálfri neitt um það, að nefndin skuli hætta störfum eftir tvö ár. Það liggur fyrir að nefndin skilaði álitsgerð, greinargerð til þingflokkanna, áður en hún hafði starfað í tvö ár. Hins vegar var það auðvitað ljóst, að af mörgum ástæðum, m.a. hversu langan tíma hefur tekið fyrir þingflokkana að fjalla um þessar greinargerðir nefndarinnar og af ýmsum öðrum ástæðum, var útilokað að ljúka störfum og hafa tilbúið frv. til nýrrar stjórnarskrár í des. 1980. Hér hafa starfað áður stjórnarskrárnefndir undir forustu hinna ágætustu manna. Ein þeirra starfaði undir formennsku Gísla Sveinssonar, formaður annarrar var Sigurður Eggerz, þriðju Bjarni Benediksson, fjórðu Hannibal Valdimarsson. Allir þessir ágætu menn lögðu sig fram um það að reyna að ná árangri. Margvíslegir erfiðleikar komu þar fram, m.a. mikið sundurþykki um kjördæmamál, en margt og margt fleira. Ég fullyrði það og af nokkrum kunnugleika, að þeirri nefnd, sem nú hefur starfað, hefur skilað miklu betur áfram og er komin miklu lengra í áttina til að ná árangri og niðurstöðu heldur en þessum fyrri nefndum. Þegar þessi nefnd var skipuð, hún verður til samkv. ályktun Alþingis, nefndarmenn eru tilnefndir af þingflokkunum, þá hélt ég að það væri fullkomin alvara hv. þm., eftir störf hinna fyrri nefnda, að þessi skyldi freista til hins ýtrasta að ná árangri og niðurstöðum og skila tillögum til nýrrar stjórnarskrár. Þannig hefur verið unnið að þessu máli og það er nú í sjónmáli. Í nefndinni hefur verið, eins og ég tók fram áðan, gott samstarf - mjög gott vil ég segja. Mikilla upplýsinga og gagna hefur verið aflað innanlands og utan og störfum nefndarinnar hefur miðað vel áfram. Við vonumst til þess að geta skilað okkar tillögum, skilað af okkur, eins og það er kallað, jafnvel á næsta hausti, eins og ég hef áður tekið fram. Ef á að skilja svo ályktun Alþingis frá 1978, að umboð nefndarinnar hafi fallið niður í desembermánuði 1980, hvernig í ósköpunum stendur á því, að aldrei hefur heyrst um það nein rödd frá neinum þingflokkanna, formönnum flokkanna, formönnum þingflokkanna eða forsetum Alþingis? Það er einfaldlega vegna þess að í tillögunni sjálfri er ekkert ákvæði um það, að umboð hennar falli niður tveimur árum eftir að hún var skipuð. Nefndin hefur starfað áfram með samþykki allra nefndarmanna og með beinu eða óbeinu samþykki allra þessara aðila, þingflokka, stjórnmálaflokka og alþingisforseta. Eftir að sýnt er að tillaga þeirra Alþfl.-manna fær ekki undirtektir, af þeirri einföldu ástæðu að hún er ekki til þess fallin að greiða neitt fyrir málinu, hún er því miður ekki nægilega hugsuð, þá grípur hv. formaður þingflokks Alþfl. til þess ráðs að della á nefndina, sumpart fyrir vanrækslu í störfum, en sumpart fyrir að hún starfi ekki með neinum rétti og hún sé raunar löngu liðin undir lok. Ég vil aðeins undirstrika það sem formaður stjórnarskrárnefndar, að ég tel nefndina hafa starfað og starfa enn með fullum rétti, Hún vinnur áfram að því að fullnægja sínu skylduverki og að ná því marki að skila frv. til nýrrar stjórnarskrár. Ég byggi þetta m.a á því, að það hefur aldrei komið fram nein athugasemd frá neinum þingflokki, neinum þingflokksformanni, forsetum Alþingis eða öðrum, sem hér eiga hlut að máli, við að nefndin héldi áfram störfum. Hún hefur því starfað í fullu umboði réttra aðila.