Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það hefir ekki verið mikill tími til þess að athuga þetta mál síðan það var til 1. umr. í morgun. Þó hafa nm. fjhn. átt tal um það, án þess að hægt sé að segja, að það hafi verið tekið fyrir á formlegum fundi, enda liggur ekki fyrir neitt nál. frá n. Það kom í ljós á þessum viðræðum nm., að hvorugur meðnm. minna eru nú á þessu stigi málsins við því búnir að fylgja þessu frv. Ég geri ráð fyrir, að hv. 1. þm. Reykv. hafi sömu afstöðu til málsins eins og flokksmenn hans í hv. Nd. og að hann sitji hjá við atkvgr., en hv. 11. landsk. hefir ekki tekið endanlega afstöðu til málsins. Ég fyrir mitt leyti mæli vitanlega með því, að þetta frv. verði samþ. Um ástæðurnar fyrir því, að frv. er fram komið, tel ég nægja að vísa til grg. þess. Þar er það m. a. upplýst, að það, sem þjóðin mun þurfa að greiða af erlendum skuldum á þessu ári, fyrir utan vexti af þeim, er á 5. millj. kr., og þar sem það er öllum vitað, að undanfarin ár hefir oft verið flutt inn allmikið lánsfé til landsins, þó að vel hafi árað, þá er það sjálfsagt öllum skiljanlegt, að varla mun þykja fært að taka á sig svona háa greiðslu af þeim útflutningi, sem til fellur á landinu, fyrir utan það sem þjóðin þarf til þess að lifa af. Það er mikið talað um, hvað skuldirnar séu orðnar miklar, en eins og gefnar eru upplýsingar um í grg. frv., svara þessar afborganir, sem stendur til að greiða á þessu ári, til þess, að allar skuldir ríkisins og annara yrðu greiddar upp á 20 árum. Ég held, að það þurfi ekki orðum að því að eyða, að þegar árferðið er eins og raun ber vitni, þegar fiskaflinn bregzt að miklu leyti, fiskmarkaðirnir, sem við áður höfðum hafa að mestu lokazt og fjárpestin virðist ætla að eyðileggja mikinn hluta okkar sauðfjárstofns, þá sé þess ekki að vænta, og ekkert undarlegt við það, þótt ekki sé hægt að lækka skuldirnar eins stórkostlega og í raun og veru þyrfti að gera, og ég er viss um, að það mundi oft og tíðum hafa verið talið vel sloppið að auka ekki skuldirnar í slíku árferði sem nú er. Það kann að vera, að það megi nota þetta mál pólitískt á einhvern hátt til ófrægingar hæstv. ríkisstj. og þeim flokkum, sem bana styðja, en ég er þó ekki hræddur um, að hinn skynsamari hluti þjóðarinnar a. m. k. átti sig ekki vel á því, hvað hér er um að ræða, þegar tími gefst til að skýra þetta mál og menn geta rólega um það hugsað. Ég vil vænta þess, að þeir menn, sem kynnu að verða nokkuð óráðnir um afstöðu sína til frv., greiði atkv. með því til 3. umr., til þess að málið þurfi ekki að tefjast, ef það á annað borð á að ná fram að ganga, því að vitanlega má taka þá endanlegu afstöðu til málsins, milli 2. og 3. umr., eins og að fara að tefja 2. umr. nú og koma því til leiðar, að málið verði tekið af dagskrá.

*Magnús Jónsson: Ég geri ráð fyrir, að út af þessu frv. hefðu spunnizt nokkrar umræður, ef meiri tími hefði verið til, og ég fyrir mitt leyti hefði gjarnan viljað ræða ofurlítið við hæstv. fjmrh. um þetta mál í sambandi við ýms orðaskipti okkar í milli um fjármálastjórn ríkisins undanfarin ár. Lántaka eins og þessi er náttúrlega ekkert annað en alveg fyrirsjáanlegur hlutur, eins og haldið hefir verið á fjármálum okkar undanfarin ár, en okkur hefir greint allmikið á um það, þar sem ég hefi ekki trú á þeirri einkennilegu og víst alveg einstæðu fjármálapólitík, að ætla sér að auka kaupgetuna í landinu með því að auka á gjaldeyrisörðugleikana og bjargast yfir örðugleikana með því að loka hana inni, eins og kallað er. Það er reynt að loka bana inni, eins og ef reynt væri að sjóða hrafnsegg, án þess að nokkur gufa kæmist út. Það er ýmislegt fleira í þessu máli, sem gerir það að verkum, að það er nokkuð erfitt fyrir Sjálfstfl. að taka afstöðu til þess, ekki sízt þar sem hann hefir þá sannfæringu, að í raun og veru sé til þessa máls komið af því, að hans ráði hefir ekki verið fylgt í þessu máli á neinn hátt og hann yfirleitt ekki til kvaddur á neinn hátt um fjármálastjórnina undanfarin ár. Það má einnig nefna það í þessu sambandi, að hér er um að ræða lántöku, sem ekki er ætlazt til, að verði að eyðslufé, heldur aðeins sem gjaldeyrislán, þannig að í raun og veru sé allt það fé, sem greiða á, innt af hendi af þeim aðiljum, sem eiga að greiða það, ríkissjóði, bæjar- og sveitarfélögum og einstaklingum, og er svo meiningin, að þessir aðiljar leggi fram fullvirði í íslenzkum gjaldeyri, og á sá gjaldeyrir að safnast upp hér innanlands, þangað til hann yrði smátt og smátt notaður eftir getu og þörf til þess að losa sig við hinar erlendu skuldir, en því fylgir náttúrlega töluvert traust á þeirri stj., sem hefir meðgjöf með það mikla fé, sem þannig safnast, að vera viss um, að því verði ekki varið til annars en að greiða fyrir þessari framtíðarnotkun. Og það er ómögulegt að neita því, að við sjálfstæðimenn höfum ekki góða reynslu af andstæðingum okkar í þessu efni. Ég er orðinn svo gamall í hettunni hér á þingi, að ég man til þeirra hluta, að jafnvel sjóðir, sem ákveðið hefir verið í lögum, hvernig geyma skyldi, hafa verið teknir að láni af ríkinu eins og ekkert hafi í skorizt, og það hefir viljað brenna við fram til síðari tíma, að fé, sem beinlínis var ákveðið. að skyldi fara til ákveðinnar notkunar, hefir svo ekki verið fyrir hendi, þegar til átti að taka. Það er þess vegna eðlilegt, að mönnum, sem ekki bera almennt traust til núverandi hæstv. ríkisstj., sé litið um að fá henni þetta fé í hendur sem nokkurskonar „tabú“, ósnertanlegan hlut, þessar 11–12 millj. kr., og ég er hræddur um, að þegar hörgull er á fé til framkvæmda innanlands, en kröfurnar hinsvegar miklar, þá verði krafturinn kannske ekki nógu mikill til þess að standa á móti því, að þetta fé verði í raun og veru gert að eyðslueyri. Það þarf því í vissu falli meira traust á stj., til þess að greiða þessu frv. atkv. heldur en Sjálfstfl. hefir ástæðu til að bera til hæstv. núverandi stj. Það er líka eitt atriði enn, sem ég vil minnast, sem ég tel töluvert varhugavert, og það er, hvernig eigi að geyma þetta fé. Mér er það ekki ljóst, og ég heyrði ekkert á þetta minnzt í umræðunum um málið í Nd. Ég get ekki betur séð en að allt þetta mikla fé verði að geyma vaxtalaust skilst mér helzt, og að vextirnir af hinu erlenda láni verði þess vegna hreinn og beinn skattur, því að ef á að fá bönkunum til ávöxtunar svona heppilegt fá í hlutfalli við það fjármagn, sem þeir annars ráða yfir, þá er augljóst, að við það mundi hlaupa svo mikil þensla í atvinnulífið, að það hlyti að draga stórkostlega úr möguleikunum til þess að komast úr þeirri kreppu, sem við erum að reyna að komast úr með þeirri ráðstöfun, sem hér er verið að gera. Og eftir reynslunni að dæma er ég mjög hræddur um, að það verði kannske nokkuð erfitt fyrir bankana að hafa alltaf handbært fé, hvenær sem þeir vilja, því að reynslan sýnir, að það fé, sem bankarnir setja í atvinnuvegina, er alltaf meira eða minna fast. Þarna er um að ræða verulegan skatt, því að þótt segja megi, að þetta lán verði ekki gert að eyðslueyri, þá kemur það út á eitt, það er eyðslueyrir að því leyti, að við verðum að bera vextina af því að langmestu leyti. Verði það sett á lokaðan reikning, þá er það jafnhandbært, ef ekki ætti að festa það. Á hinn bóginn verður því ekki neitað, að hverjar sem orsakirnar eru til þess, að svo er komið sem raun ber vitni, þá eru í raun og veru ekki sjáanlegar margar leiðir til út úr því ástandi, sem er. Það er erfitt að sjá, hvernig hægt er, nema þá með tilbúnum hætti, ef svo mætti segja, að komast yfir örðugleikana og greiða þessar miklu afborganir af gjaldeyri, sem til fellur á hverju ári. Ég verð næstum að segja, að það sé ógerningur, eins og nú er komið. Til þess þyrfti að kreppa svo mikið að innflutningnum, að ég get naumast séð, að það væri gerlegt, a. m. k. sennilega ekki með öðru en mjög flóknum og viðtækum ráðstöfunum, vöruskömmtun og öðru, sem ég tel mjög mikið böl, ef þyrfti að beita, þó að að því geti komið. Það er böl, sem ástæða er til að forðast í lengstu lög. Önnur leiðin er að taka þann kostinn, að stöðva greiðslur, með öllu því, sem því fylgir, og loka þannig í raun og veru um ófyrirsjáanlega framtíð möguleikunum fyrir landið til þess að taka lán til hinna nauðsynlegustu og mest arðberandi hluta. Þriðja leiðin er sú, að vonast til þess enn, að í ári batni og að hægt verði að fleyta sér yfir tímann, sem á milli líður, með því að hliðra sér hjá afborgunum og taka lán til þeirra. Vitanlega er það ekki nema bráðabirgðaráðstöfun, sem ekki getur gert neitt gagn, nema eitthvað batni í ári eða tekin sé upp gerbreytt stefna, frá því sem nú er í fjármálastjórn þjóðarinnar, sem miði að því, að úr greiðist með gjaldeyrisörðugleikana. Þessar ástæður, sem eru með og móti þessu máli fyrir sjálfstæðismönnum, hafa vafalaust valdið því, að Sjálfstfl. tók í Nd. þá afstöðu til þessa máls, að láta það afskiptalaust. Sjálfstæðismenn hafa ekki verið til ráða kvaddir um það, sem valdið hefir þeim örðugleikum, sem gerir nú þessa lántöku nauðsynlega. Ég sagði það í byrjun, þegar við komum saman í fjhn. í dag, að mér þætti líklegt, að við sjálfstæðismenn tækjum þessa afstöðu til málsins einnig hér í Ed. Eftir það hefir svo komið fram ný hlið á málinu. Þegar ég lýsti þessu yfir í n., hafði ég í huga afstöðu stjórnarflokkanna í Nd., þar sem þeir fylgdust að í afstöðu til málsins og ekki var annað sýnt en að það væri afstaða þeirra beggja í heild. En eftir það hefir komið yfirlýsing frá hv. 11. landsk. um, að hann taki ekki afstöðu til málsins. Ég segi þá fyrir mig, að ég tek ekki afstöðu til málsins, þangað til ég veit, hvaða afstöðu hv. 11. landsk. tekur til þess, eða hvað undir því býr, að hann ekki tekur afstöðu til þess. Ég geri ráð fyrir, að hér séu einhverjir samningar á bak við. Getur verið, að það séu kaup, sem mér er sama um, og líka getur vel verið, að það séu kaup, sem mér er ekki sama um og ég óska alls ekki, að séu gerð, og óska ekki að sitja hlutlaus hjá gagnvart ríkisstjórninni gegn andstöðu annars stjórnarflokksins, sem hingað til hefir verið. Ég vil, að gefnu þessu tilefni, að hv. frsm. lýsti því réttilega yfir, að ég tók þetta fram í n., lýsa nú yfir, að ég geymi fullkomlega að taka afstöðu til þessa máls, þangað til ég sé, hvaða afstöðu stuðningsflokkur ríkisstjórnarinnar tekur til þess. Hér fyrir Alþ. liggja mál, sem ég fyrir mitt leyti hefi svo mikinn áhuga á að fá afgr., að ef líf einhvers slíks máls er í veði, vil ég ekki á neinn hátt sleppa þeim tökum, sem ég get haft á þessu máli til þess að koma þeim fram. En ég óska eindregið eftir, að það verði látið í ljós, hver er afstaða Alþfl. í þessu máli.



Ég bið hv. þd. að afsaka, að ég gat ekki verið hér á fundi í morgun. Ég átti ekki kost á að mæta á þeim fundi. Ég held, að þetta mál hafi verið svo þrautrætt í hv. Nd. nýlega og einnig í eldhúsumr. í Sþ., að það sé ekki mikil ástæða til þess að fara um það sérstaklega mörgum orðum við þessa umr. Ástæðurnar fyrir flutningi frv. eru settar fram í grg. þess, og hún ber það glöggt með sér, að það er ekki gert ráð fyrir, að þessi lántaka verði til þess að auka skuldir þjóðarinnar við útlönd, þó að hún fari fram, heldur eingöngu til þess að mæta nokkrum hluta af þeim skuldagreiðslum, sem þurfa að fara fram á næstu árum, og það munu ekki vera skiptar skoðanir um þetta frv. Enda virðist mér allir hv. þm., sem um það hafa rætt, hafa viðurkennt það sem staðreynd, að ekki sé við því að búast, að hægt verði að lækka skuldirnar við útlönd um 434 millj. kr. eða þar um bil. Við höfum nú þriðja aflaleysisárið í röð. Ennfremur eigum við við að búa geysilegt verðfall á saltfiskinum. Þar að auki eigum við við að etja mikla samkeppni um saltfisksmarkaðinn, þar sem Norðmenn styrkja sína saltfisksframleiðendur í samkeppninni um markaðinn með því að greiða framleiðendum saltfisksins þar úr ríkissjóði 10 kr. á hvern saltfiskspakka, sem þeir selja til Portúgals, eða 30 kr. á hvert skippund. Það sjá allir, hvaða áhrif þetta hefir á okkar saltfisksframleiðslu ofan á aflaleysið. Það er að vísu nokkuð rætt um orsakirnar fyrir því, hvers vegna komið sé eins og komið er í fjármálum okkar, eins og það sé eitthvað óvænt. Ég ætla nú ekki að fara langt út í þær umr. að þessu sinni, enda fór hv. 1. þm. Reykv. heldur ekki langt út í það. Það hefir líka verið þaulrætt. Ég hefi haldið því fram, og held því fram enn, að undanfarið hafi tekizt að bæta mjög verulega viðskipti okkar við önnur lönd. Hitt er líka staðreynd, að af því að við höfum hætt að flytja inn erlent lánsfé, hafa gjaldeyrisörðugleikarnir orðið tilfinnanlegri, og eru nú enn tilfinnanlegri en þeir hafa áður verið. Ég skal játa, að það er kannske rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að það sé ekki mikil trygging fyrir því til frambúðar, að þetta fé, sem gert er hér ráð fyrir, að fengið verði að láni og selt þeim, sem þurfa að greiða skuldir, verði alls ekki notað til neinna nýrra framkvæmda eða nýrrar eyðslu, heldur látið aðeins liggja í sjóði til ávöxtunar. Það mundi vera sama, þó að ákvæði væru um það sett í l. nú, þá er þó ekki þar með fengin meiri trygging fyrir því. Tryggingin hlýtur að liggja í því, hvað Alþ. ákveður um þetta á hverjum tíma, og líka í því, hvernig menn treysta ríkisstjórninni, sem tekur við þessu máli, til þess að halda orð sín. Ég held því fram, að meðferð þessarar ríkisstj. á því lánsfé, sem hún hingað til hefir í hendur fengið, hafi verið í nákvæmu samræmi við það, sem hún hefir lýst yfir á Alþ. um það, þó að ekki hafi verið beint sett l. um það, hvernig því yrði varið. Það er heldur ekki víst, að það verði sú ríkisstjórn, sem nú er, sem fer með völd þann tíma allan, sem þetta fé á að verða til ávöxtunar, og því kannske ekki nægileg trygging í því fólgin, þó að þessi stjórn gefi yfirlýsingar um það, hvernig farið verði með þetta fé. Það er ekki tekið fram í einstökum atriðum í grg. frv., hvernig ávaxta eigi þetta fé. En ég hefi hugsað mér, að samið yrði við bankana, annanhvorn eða báða, um að setja féð á vöxtu, og að þá um leið yrði samið um það milli aðilja, hvernig útlánastarfseminni á þessu fé yrði hagað. Það má hugsa sér, að það þyrfti ekki að verða til neinnar sérstakrar útþenslu í útlánastarfseminni, þó að banki tæki þetta fé til ávöxtunar, m. a. vegna þess, að nú skuldar ríkissjóður allmikla upphæð í Landsbankanum, og ef þeim banka yrði falið þetta fé til ávöxtunar, mundi það verka óbeint eins og og að þessi skuld yrði greidd, þó að féð yrði lagt inn á sérstakan reikning, en þessi skuld stæði hinsvegar. Ég held, að það þurfi heldur ekki að óttast það, ef vel er að gætt að hafa samráð um þetta, að af þessu þurfi að leiða neina óeðlilega bólgu í viðskiptalífinu. Ég hefi ekki orðið var við, að slíkt hafi komið fyrir, þótt ríkissjóður greiddi árið 1935 upp lausaskuldir sínar í Landsbankanum. En það er ekki mikill eðlismunur á því fyrir bankann, hvort upphæðin er lögð inn á sérstakan reikning með sérstökum samningum um það, hvernig hún skuli látin laus á sínum tíma, eða hinu, hvort lausaskuldir eru greiddar upp tilsvarandi. Þess ber líka að gæta, að það verða aldrei nema 6 millj., sem komið geta til ráðstöfunar til útlána, því að fyrst ber að draga frá þessum 12 millj. kr. það, sem er áfallið af greiðslum, svo og kostnað við lántökuna; ennfremur 1 millj., sem fer til þess að reisa síldarverksmiðju á Raufarhöfn, og tæpar 4 millj., sem eru afborganir ríkissjóðs sjálfs. Það er gert ráð fyrir sjóðmyndun með því fé einu, sem ríkissjóður þarf ekki á að halda til greiðslu skulda. Það er einnig gert ráð fyrir því, að þeir, sem eiga að fá til kaups hluta af lánsfénu, gefi skuldbindingu um það, að þeir taki þátt í því vaxtatapi, sem kann að verða á þessum reikning. Er það sjálfsagt, að þeir, sem þarna fá forgang um gjaldeyri til greiðslu á sínum lánum, taki þátt í því á sama hátt og ríkissjóður sjálfur hlutfallslega. Það er ekki ástæða til þess að þetta vaxtatap lendi á ríkissjóði einum. Þó að þetta yrði erfitt í framkvæmd, þegar til lengdar léti, þá geri ég ráð fyrir, að það þyrfti ekki að verða verulegt vaxtatap á þessu fyrir ríkissjóð. Það er gert ráð fyrir, að þetta fé yrði svo síðar notað til aukaafborgana á útlendum skuldum. Og þó að vitaskuld sé hægt að hugsa sér, að á einhverju ákveðnu ári yrði hægt að greiða upp mikið af skuldum, vegna þess að góðæri kæmi, sem gæfi mikinn gjaldeyri, þá finnst mér ekkert athugavert við það, þótt samið væri við þá, sem ávöxtuðu þetta fé, að það þyrfti ekki að vera allt til reiðu til útborgunar á einu ári, því að það yrði ekki þörf á því að losa þetta allt á einu ári til aukaafborgunar af skuldum. Það eru 6 millj. kr., ef lánsheimildin er notuð að fullu, sem kæmu inn í landið á þremur árum, sem hér geta komið til greina sem lánsfé í sambandi við viðskipti innanlands. Og það eru ekki líkur til þess, að það fjármagn skapi neina óeðlilega bólgu í viðskipta- og atvinnulífi þjóðarinnar. Ég hefi ekki rætt við bankana um þetta atriði sérstaklega. En málið var flutt í samráði við þá. Og frá þeirra hálfu varð ég ekki var við neinn sérstakan ótta um þessa útþenslu í viðskipta- og atvinnulífinu, þó að þetta lán væri fengið. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa hér fleiri orð um þetta, því að almennt hefi ég gert grein fyrir málinu áður hér á þingi, og allir hv. þm. hafa átt kost á að kynna sér það, sem þar hefir komið fram.



Herra forseti! Ég vil ekki tefja þessar umr., en stend aðeins upp til þess að lýsa yfir því, að þar sem hæstv. fjmrh. ekki hefir fengizt til að gefa þær yfirlýsingar í sambandi við þessar lántökur, sem Kommfl. álítur fullnægjandi, þá mun ég sitja hjá við atkvgr. um málið.

*Magnús Jónsson: Ég kvaddi mér svo seint hljóðs af því, að ég var að biða eftir því að fá eitthvað að vita meira í þessu máli, sem ég var að minnast á hér í minni fyrri ræðu. En ég sé nú, að það munu ekki neinar fregnir eiga að koma af því heimili. Ég hlýt því bara að geyma mér að segja til um afstöðu mína í málinu sömuleiðis. Ég skal ekki tefja umr. með því að svara hæstv. fjmrh. miklu. Verð þó að segja, að ég hefi kannske ekki skilið eitt atriðið rétt í grg. frv., en hann sagði nú, að sjóðmyndun sú, sem hér á að vera um að ræða, eigi aðeins að vera af því fé, sem aðrir fá til kaups til greiðslu sinna skulda. Ég játa, að það stendur ekkert í grg. um aðra í því sambandi. En ég hélt, að það væri af því, að það væri talinn svo sjálfsagður hlutur, að ríkið svaraði sínum væntanlegu afborgunum og geymdi gjaldeyrinn því til útborgunar á sínum tíma. þess vegna væri ekkert tekið fram í grg. um það. Mér er ekki ljóst, hvernig ríkið ætlar að greiða sínar afborganir niður. Það mun þó varla vera meiningin, að ríkið ætli að láta undir höfuð leggjast að greiða þær á hverju ári. Mér hefir skilizt, að ríkissjóður ætli að kaupa erlendan gjaldeyri af þessu sama láni og leggja til hliðar á einhvern hátt. Ef svo er, þá er hér gert ráð fyrir, að tapist íslenzkur gjaldeyrir út úr viðskiptalífinu á þennan hátt, sem nemur um 12 millj. kr. Hæstv. fjmrh. hélt því fram, að það hefði ekki mikil áhrif á viðskipta- og atvinnulíf þjóðarinnar, þó að þessar 12 millj. kr. væru tapaðar í bili á þennan sérkennilega hátt, með því að þær væru í tiltölulega stuttan tíma dregnar út úr atvinnulífinu, þangað til úr greiðist með gjaldeyri. Hvernig hefir það nú gengið að yfirfæra seðla frá einum banka til annars? Það hafa verið settar um það ýmsar reglur. En það hefir reynzt ómögulegt fyrir bankana, sem hafa fengið seðlaútgáfu, og fengið hana aukna, að ná þessu fé úr umferð aftur. Ætli það gæti nú ekki farið eins fyrir banka að ná þessu fé, sem hér er um að ræða, út úr atvinnurekstrinum aftur, án þess að það yrði alltilfinnanlegt? Ég veit a. m. k. ekki, hvernig það á að ske. Ég veit, að þessar lántökur ríkissjóðs hjá bankanum, sem hæstv. fjmrh. nefndi, hafa ekki náð neitt svipaðri upphæð eins og þessi lán er gert ráð fyrir að nái. Enda hefir aldrei verið gert ráð fyrir að fela bönkum hér önnur eins ósköp af fé til ávöxtunar eins og nú er gert ráð fyrir, eða 12 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Ég spái því líka, að framkvæmdin liti töluvert mikið öðruvísi út eftir nokkur ár fyrir þeim, sem eiga að ná þessu fé úr umferð aftur, heldur en hæstv. fjmrh. gerir nú ráð fyrir um framkvæmd þess. Ætla ég svo ekki að hafa þessi orð mín fleiri, úr því að ég fæ ekki svar við því, sem ég óskaði að fá svar um, viðvíkjandi afstöðu Alþfl. til þessa máls. Geymi ég því mína afstöðu til málsins.



Það er ekki gert ráð fyrir beinni sjóðsmyndun af öðru af þessu fé en andvirði þess gjaldeyris, sem seldur er öðrum en ríkissjóði. Nú er von, að hv. þm. spyrji, hvað eigi að gera við þetta fé, sem ekki verður þannig selt öðrum, þar sem fjárl. eru afgreidd eins og afborganir lána ríkissjóðs eigi að greiðast af tekjum ríkisins, sem er vitanlega meiningin. Þá gæti maður hugsað sér, að þarna kæmu af tekjum ríkissjóðs um 3–1 millj. kr. umfram. Nú er það vitanlegt, að ríkissjóður hefir skuldað á síðustu árum á 4. millj. kr. í Landsbankanum. Ríkissjóður þarf að skulda á hverju ári vegna þess, að tekjur hans koma inn seinna á árinu en gjöldin, og það nemur um 21/2 millj. kr. Mér virðist skynsamlegt fyrir ríkið að losa sig við þessar lausaskuldir í Landsbankanum með þessu fjármagni og ennfremur að losa sig við að nota eins mikið lán þannig lagað, þó að það sé greitt upp að haustinu, eins og gert hefir verið. Það væri miklu hentugra að nota hluta þessa lánsfjár til að greiða þetta heldur en að leggja það í sjóð, af því að við verðum að borga miklu meiri vexti til Landsbankans heldur en af þessu fé. Og það kemur í sama stað niður fyrir bankann líka. Ég játa, að það þarf að gæta varúðar um svona mál, og það verður að vera góð samvinna um þau á milli ríkisstjórnarinnar og bankanna, til þess að ekki komi til greina sú útþensla, sem hv. 1. þm. Reykv. benti á. Hv. 1. þm. Reykv. beindi máli sínu að því, hvernig það mundi ganga að ná inn þessu fé aftur, ef bankinn lánaði það út í stuttum lánum (því að þær inn kallanir hafa alltaf tilhneigingu til að verða lengi í framkvæmd). Það er nú ekki hægt að gera ráð fyrir, að svo batni í ári í ár, að gjaldeyrisástandið leyfi yfirfærslur þess vegna til afborgana á erlendum skuldum í ár. En maður getur hugsað sér, að ef batnar í ári, fái bankarnir sitt fé aftur, sem þeir hafa lánað út af þessu fé, þannig að það fari saman, að þegar gjaldeyrisástandið leyfir yfirfærslur, eigi bankarnir skást með að láta af hendi þetta fé, sem þeir hafa fengið til ávöxtunar. Mér skilst, að það sé ekki ætlun hv. 1. þm. Reykv., að á þessari leið séu svo miklir agnúar, að hún sé ótiltækileg eins og ástandið er, heldur skilst mér þetta vera varúðarorð hjá honum í þessu efni. Og það er rétt, að það þarf að gæta þess, að ekki verði óeðlileg útþensla í viðskiptalífi þjóðarinnar í sambandi við þetta.

*Magnús Jónsson: Hæstv. fjmrh. sagði, að það mundi sennilega fara saman, að það batnaði í ári og að ríkið færi að geta yfirfært. Það má vel vera. En ég álít mestu hættuna liggja í þessu, að það mundi batna í ári, svo að mönnum virtist, bara við það, að þessir peningar kæmu inn í bankana.

Þá skapast ekki gjaldeyrir

. 1ei, en það skapast viss kraftur í atvinnurekstrinum í landinn, en ekki verðmæti, sem ætti að vera undirstaða hans.  Ég álít, að við verðum að ganga opnum augum því viðvíkjandi, að þetta lán kostar það, að við verðum að greiða meginið af vöxtum þess, án þess að geta tekið aftur vexti af þessu fé, þ. e. a. s. þeim hluta þessa láns, sem við hæstv. fjmrh. höfum nú verið að ræða sérstaklega um síðast.



Herra forseti ! Þetta mál, sem er eitt af stærstu málum þingsins frá fleiri sjónarmiðum séð, hefir legið fyrir landbn. beggja d. langan tíma af þessu þingi, og þær hafa í sameiningu haldið marga fundi um það, og nál., sem fyrir liggur á þskj. 483, er í raun og veru frá báðum landbn. Á síðasta Alþ. rakti ég ýmislegt viðvíkjandi sögu þessa máls og þarf þess vegna ekki að fara langt út í þau atriði. En vegna þess, að fallið var frá öllum umræðum um málið við 1. umr., þá held ég, að ég verði að fara dálítið út í málið almennt. Ég skal þá fyrst benda á það, að 1934, þegar talið er, að þessi veiki hafi fyrst komið upp, þá er hún aðeins á 3 bæjum, árið eftir á 29, næsta á 155, og núna í haust, er leið, á 421 bæjum. - Af þessu geta menn nokkuð markað útbreiðslu veikinnar, og þó ekki nema að nokkru, því að á svæðinu, sem veikin er nú talin vera meira og minna útbreidd á, eru hart nær 3 þús. bæir, þannig að hún er nú ekki komin á nema í kringum sjöunda hvern bæ á pestarsvæðinu, en er mjög misjafnlega útbreidd. Í þeim hreppum, sem hún lagði undir sig fyrst, er hún svo að segja komin á hvern bæ, en aftur á móti í þeim hreppum, sem hún ekki kom fyrr en á síðasta ári, er hún litið útbreidd enn. Þetta geta menn líka séð við að athuga skýrsluna, sem nál. fylgir, yfir sauðfjártölu hreppanna vestan Þjórsár og Héraðsvatna árin 1936 og 193i, og er talan fyrir árið 1937 víðast hvar tekin samkvæmt talningu fóðurbirgðaeftirlitsmanna í haust. Þarna geta menn áttað sig á því, hversu fjárfækkunin er misjöfn í hinum ýmsu hreppum, en þó ekki nema að nokkru leyti við fóðurskoðunarframtal, og þeim tveim framtölum ber yfirleitt ekki saman, enda þótt svo ætti að vera. Ég þarf ekki að tala um það, hver vágestur þessi veiki er, og heldur ekki um það, hvernig hið opinbera hefir reynt að gera allt, sem í þess valdi hefir staðið, til þess bæði að þetta útbreiðslu veikinnar og eins til þess að finna eitthvert ráð til þess að lækna hana. Þetta er í fullum gangi enn, en hver árangurinn verður, er ekki hægt að fullyrða neitt um. Hinsvegar vil ég taka það fram, að þeim útlínum, sem settar voru í fyrra, er haldið enn, því að út fyrir þær er ekki vitað, að veikin sé komin. Í fyrra var líka gengið inn á þá braut að hafa auk höfuðlínunnar, sem hér fyrir austan var Þjórsá, aðra línu nær, sem menn þá bjuggust við. að veikin mundi ekki vera komin yfir, sem sé Ölfusá og Brúará. En það sýndi sig, að veikin var komin yfir þessa línu, enda þótt hún sé ekki útbreidd á þessu belti, milli Ölfusár og Þjórsár, svo að vitað sé, nema í neðri hlutanum. Þess vegna er lagt til í frv. að halda enn uppi vörnum á báðum þessum stöðum, því að menn trúa því, sérstaklega bændur, sem á þessu belti búa, að mikill hluti þess sé enn laus við veikina. Þarna eru því tvöfaldar varnarlínur, fyrst Þjórsá og svo Brúarlínan, sem ætlazt er til samkvæmt 5. og 6. gr. frv., að ríkið kosti alveg. - Að norðanverðu hefir árið, sem leið, vörnum verið haldið uppi við Héraðsvötn og Blöndu, og þar á milli var einnig belti, þar sem veikin var mjög lítið útbreidd, og ýmsir höfðu trú á, að hægt væri að fyrirbyggja hana frekar. En nú sýndi það sig, að hún kom þar víðar upp heldur en menn höfðu búizt við, og vita menn nú, hvernig á því stóð. Þrátt fyrir þetta er enn lagt til að halda báðum þessum útlínum, samkvæmt 5. og 6. gr. frv., og er það gert með tvennt fyrir augum: annarsvegar að tefja fyrir útbreiðslu veikinnar á þessu svæði, og hinsvegar það, að ýmsir halda enn, að á framhluta þessa svæðis, fyrir framan Vatnsskarð, sé veikin enn ekki komin, og að hægt muni að hindra, að hún berist þangað. Þegar við aftur komum að vesturkanti landsins, horfir þetta nokkuð öðruvísi við. Í fyrra vor var talið líklegt, að veikin væri ekki komin út fyrir Gilsfjarðar- og Bitrufjarðarlínuna. Þar var því sett upp girðing, og svo önnur til frekara öryggis milli Hvammsfjarðar og Borðeyrar, og myndaðist þannig þar á milli samskonar beiti eins og milli Þjórsár og Brúarár á Suðurlandi og milli Blöndu og Héraðsvatna á Norðurlandi. Þetta reyndist ekki koma að gagni, því að þá var veikin komin norður fyrir Bitru- og Gilsfjarðargirðinguna. Þetta er sem sé eina höfuðútlínan, sem veikin reyndist vera komin út fyrir, af þeim, sem sett var á sýslumörk Snæfeilsnessýslu, af því að menn þar í sýslunni töldu vist, að veikin væri ekki komin þar inn meðan ýmsir aðrir litu svo á, að öruggara væri að hafa girðinguna utar, en því miður var ekki horfið að því ráði, því að veikin hefir nú komið upp fyrir utan þá línu. Nú hefir sú nefnd, sem starfað hefir að þessum málum að fyrirlagi ráðh., lagt fyrir landbn. Alþ. frv. um þetta efni í þrem höfuðköflum, þar sem hún m. a. leggur til, að höfuðlínurnar verði settar það utarlega, að vissa sé fyrir því, að veikin sé ekki komin út fyrir þær. Hún leggur til, að haldið verði við Þjórsá sem aðallínu. Yfir hana fóru á síðastl. sumri ekki nema 3 kindur, sem reyndust, þegar þær voru drepnar og skoðaðar, heilbrigðar. N. leggur einnig til, að haldið verði við Héraðsvatnalínuna. Yfir þá línu sluppu 14 kindur, sem einnig við rannsókn reyndust heilbrigðar. En þetta sýnir, að þessar varnir þarf að treysta á báðum stöðunum, svo að öruggt sé, að engin kind komist yfir línurnar. Aftur á móti lagði n. til, að girðingin á Vestfjörðum væri sett milli Kollafjarðar og Ísafjarðardjúps, og að það væri höfuðlínan að vestan. Byggist þetta á því, að yfir þá linn er ekki vitað, að nokkur kind hafi komizt, sem grunur geti verið um, að veik hafi verið. Um þetta urðu nokkrar deilur í landbn., og skiptust menn þar í tvo flokka. Það er alveg eins á Vestfjörðum nú eins og í Snæfellsnessýslu og milli Blöndu og Héraðsvatna í fyrra, að menn, sem búa á svæðinu milli Ísafjarðar og Kollafjarðar og Þorskafjarðar og Bitrufjarðar, halda því fram, að þeir hafi heilbrigt fé og að loku sé fyrir það skotið, að það geti verið smitað. Sama sögðu menn á Snæfellsnesi, milli Blöndu og Héraðsvatna og milli Þjórsár og Ölfusár í fyrra. En reynslan sýndi, að sá fjársamgangur, sem menn vissu, að verið hefði við Blöndu og Ölfusá, hafði borið með sér veikina. Og nú vitum við, að ástandið er svipað á Vestfjörðum, því að í haust sluppu 4 kindur, sem hugsanlegt var, að gætu borið með sér veikina, yfir línuna, sem sett er í frv., eins og það kemur til þessarar d., sem sé milli Steingrímsfjarðar og Þorskafjarðar. Því er ekki loku fyrir það skotið, að veikin geti verið komin upp norðan við þessa línu, og hefi ég því leyft mér á þskj. 560 að bera fram brtt. við þetta, sem tryggði það, að upp kæmi lína milli Kollafjarðar og Ísafjarðar, en það er sú lína, sem nú er öruggt um, að veikin sé ekki komin út fyrir. Ég skal viðurkenna, að það hefði verið viðkunnanlegra að hafa þessa línu með upptalningunni í 5. gr., en láta hana ekki vera sem heimild inni í 6. gr. En ég taldi þetta ekki skipta neinu máli, því að ég er viss um, að þeim, sem sjá eiga um framkvæmdir á þessu verki, dettur ekki annað í hug, ef þeir hafa einhverja ábyrgðartilfinningu, en að setja girðingu upp milli Kollafjarðar og Ísafjarðar, et þeir hafa heimild til þess, en vilja ekki eiga það á hættu að hafa línuna milli Steingrímsfjarðar og Þorskafjarðar fyrir aðallínu, því að út fyrir hana getur veikin, eins og ég áður hefi tekið fram, verið komin. Ég sem sagt bjóst við, að það mundi verða minni röskun á frv. að hafa till. svona - sem heimild í 6. gr. - en ef fram koma till. um að flytja hana yfir í 5. gr., þá fylgi ég því, þar sem það er í raun og veru réttara og í alla staði betra. Ég hygg, að með því að setja upp þessa línu vinnist fyrst og fremst það, að þá er vissa fengin fyrir því, að sá hluti af landinu, sem liggur vestan við þá línu, sleppi alveg við veikina. En með því samt sem áður að halda Þorskafjarðar- og Steingrímsfjarðarlínunni, þá tel ég nokkrar líkur fyrir því, að svæðið þar á milli muni einnig sleppa. Möguleikarnir fyrir því, að veikin hafi borizt yfir þá línu, eru fáir, en samt er það vel hugsanlegt, að veikin sé komin yfir hana. Þess vegna tel ég, að þessari línu eigi að halda, enda þótt ekki sé alveg öruggt, að veikin sé ekki komin út fyrir hana, og að hún eigi að kostast af ríkinu, en ekki að fara undir styrktargirðingar, sem i. gr. ræðir um. Þetta byggist á því, að milli þessara girðinga. Kollafjarðar- og Ísafjarðargirðingarinnar væntanlegrar annarsvegar og Steingrímsfjarðar- og Þorskafjarðargirðingarinnar væntanlegrar hinsvegar, er það svæði, sem á arðsamastan og beztan fjárstofn á öllu landinu. En ef svo fer, að veikin kemur upp á þessu svæði, þá er mikið til horfinn hér á landi sá fjárstofn, sem kallaður hefir verið „hið kollótta Kleifarfé“ og óvíða er til hreinn nema þarna. Þess vegna tel ég líka frá þessu sjónarmiði mikils um vert að fá báðar þessar girðingar. Viðvíkjandi II. kafla frv., um stuðning til bænda, sem tjón hafa beðið af völdum veikinnar, skal ég ekki neitt sérstakt segja, því að enginn ágreiningur var um þau atriði í n. Það er heldur ekki gengið inn á neina nýja stefnu aðra en þá, að nýrækt er tekin upp sem styrkhæfur liður í auknum jarðabótastyrk. En svo vil ég leyfa mér að koma með till. um það, að inn á milli H. og HI. kafla komi nýr kafli, sem verði III. kafli, og breytist kafla og greinatala samkvæmt því. Till. mjög lík þessari var flutt í Nd. af hv. þm. Borgf., sem talaði fyrir henni þar. Þessi nýi kafli gerir ráð fyrir því, að farið geti fram, þegar vissum skilyrðum er fullnægt, sem fram eru tekin í b-lið 27. gr., niðurskurður á öllu fé á ákveðnu svæði og flutningur á heilbrigðu fé inn á það, og hann skapar ramma utan um það, á hvaða grundvelli þessi fjárskipti eigi að verða. Þegar ég legg til að samþ. þennan kafla, þá byggist það á nokkrum meginatriðum, og þá fyrst og fremst á því, að ég tel, að við munum aldrei fá öruggari vissu um það, að veikin sé ekki komin út fyrir aðallínurnar, heldur en við höfum nú. Og það byggist aftur á því, að einmitt meðan féð beggja megin við höfuðútlínurnar var heilbrigt í sumar, hefir verið vissa fyrir því, að fé, sem slapp yfir þær, sýkti ekki, en þegar féð í þeim hreppum, sem liggja upp að Héraðsvötnum, fer að verða meira og minna sýkt, eru miklu meiri líkur til, að kindur, sem sleppa yfir línuna, geti verið veikar og flutt veikina með sér, heldur en í sumar, sem leið, og þótt reynt sé að gera útlínurnar svo öruggar, að engin kind sleppi yfir þær, þá er ég ekki trúaður á, að slíkt takist með öllu. - Þess vegna tel ég einmitt tímann nú í haust, sem kemur, réttastan til þess að byrja á fjárskiptum. Annað meginatriðið, sem gerir það að verkum, að ég flyt þennan kafla, er það, að þetta ástand, sem nú ríkir á þessum svæðum, setur í bændur algert vonleysi og ótrú á búskapinn. Ég er hræddur við þetta vonleysi og vil sýna bændum það, að Alþ. ætlar sér að skapa nýjan grundvöll fyrir þeirra búskap, sem geri þeim aftur kleift að eiga fé eins og áður, svo að þetta sé bara visst tímabil, sem þeir verða að ganga í gegnum, þangað til þeir aftur geti rekið búskap á þeim grundvelli, er þeir geti unað við. Gagnvart ríkissjóði áliti ég líka mörgum sinnum heppilegra að fá þessi fjárskipti sem fyrst. Það kann vel að vera, ef svo giftusamlega tækist, að einhver ráð fyndust gegn pestinni önnur heldur en fjárskipti, að ódýrara væri fyrir ríkissjóð um eitthvert árabil, að halda uppi þessum vörnum og bótum til bænda, sem nú eiga sér stað, en hitt er víst, að ef ekki rætist hér úr mjög bráðlega, þá verður það ríkissjóði mikið dýrara að halda uppi vörnum og bótum til bænda heldur en að hjálpa þeim til að skipta um fjárstofn. Þetta er alveg víst. Ég skal ekki fara neitt út í tölur gagnvart þessu. Það voru lagðar fyrir n. útreikningar þessu viðvíkjandi, en þá var nú ýmislegt að athuga frá báðum hliðum, svo að ég fer ekki neitt út í það, en vil aðeins fullyrða, sem ég áðan sagði, að það verður miklu ódýrara fyrir ríkissjóð að hjálpa bændum til þess að hafa fjárskipti á næstu 2–3 árum heldur en að styrkja þá kannske í 6–7 ár og halda uppi vörnum eins og nú er gert. Og vitanlega er hvert árið, sem liður, án þess að horfið sé að fjárskiptum, aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, því að því fyrr sem að niðurskurðinum er horfið, því skemur yrði að halda uppi styrkjum og vörnum. Ég hygg, ef svo illa fer, að horfið verði að þeirri stefnu, að halda miklum hluta bænda lifandi á jörðum sínum með ríkissjóðsframlagi einu saman, án þess að þeir geti aflað nokkurs sjálfir, þá hafi það mjög siðspillandi áhrif á hugsunarhátt manna. Mér kæmi ekki óvart, ef það yrði látið ganga svo í 5–6 ár enn, að bændur yrðu að lifa á ríkissjóði, á vegavinnusnöpum og fjárframlögum, ef þeir hefðu þol til þess svo lengi, fengju þeir þann hugsunarhátt, sem hv. þm. vildu ekki óska bændum. Með samþ. III. kaflans vil ég stuðla að því, að auka þol bænda til að standa þessar hörmungar af sér og reyna að fyrirbyggja þann hugsunarhátt, sem - sem betur fer - lítið ber á enn, en ég óttast, að eigi eftir að eflast, ef þeir eiga að lifa lengi sem styrkþegar ríkissjóðs. Þessi kafli var felldur niður í Nd., en ég hugsa, að verði hann nú settur inn í frv., þá muni hann ekki verða felldur niður í hv. Nd., enda nú í nokkuð öðru formi en þar. - Þá vænti ég þess fastlega, að hv. Ed.- menn sjái þörfina á því að láta Vestfjarðakjálkann sæta sömu kjörum og Suðurland og Norðurland, sem sé. að 2 girðingar séu kostaðar af ríkinu, og það er frekar ástæða til þess, af því að þarna er bezti fjárstofn landsins. Ég vona því, að brtt. mínar verði samþ. Þó að málið komi þannig breytt til Nd., mundi það ekki verða því að fótakefli.

*Erlendur Þorsteinsson: Eins og hv. 1. þm. N.-M. tók fram, er þetta eitt af stærstu málunum, sem fyrir Alþ. liggja, og það útgjaldafrekasta. Hv. 1. þm. N.M. hefir nú skýrt málið, þó að það hafi sennilega lítinn árangur borið, þar sem hv. þdm. sýna ekki málinu meiri áhuga en svo, að hv. 1. þm. N.-M. talaði yfir tómum stólunum. Ég ætla ekki að fara inn á málið almennt. Það hefir verið rætt á sameiginlegum fundum landbn. beggja d., og eins við framkvæmdarn. þá, sem skipuð hefir verið í málinu. Eins og frv. her með sér, vildi meiri hl. n. ekki leggja til, að tekinn yrði inn kaflinn um niðurskurð, því að nm. var ljóst, að það er ekki hægt að gera sér grein fyrir, á hvaða stigi málið er, og hvort þessar varnir komi að notum. En frá mínu sjónarmiði er það að segja, að ég er fylgjandi því, að fé verði lagt fram til þess. Ég vil ekki eiga á hættu, að ekkert verði gert, ef varnirnar kynnu að koma að notum. Hinsvegar er undirbúningur málsins svo og framkvæmd varna. að ástæða er til að átelja það, þar sem í upphafi voru settar dýrar girðingar, sem ekki hafa komið að neinum notum. Og nú hefir risið upp mikil deila á meðal þeirra manna, sem um málið hafa fjallað, rannsóknarstofu háskólans annarsvegar og nokkurra dýralækna hinsvegar, um það, hverskonar veiki sé hér um að ræða. Hv. þm. Ak. hefir í Nd. gert mjög skýra grein fyrir áliti sínu. En um þetta þýðir ekki að deila hér, heldur hitt, hvað hægt er að gera nú til að hindra, að meira tjón verði af völdum veikinnar en þegar er orðið. Eins og ég tók fram áðan, var meiri hl. landbn. sammála um að láta ekki fara fram niðurskurð, þar sem það er órannsakað mál, hvernig veikin hagar sér og hvort ósýktar kindur geta smitazt á svæðum, sem búið er að skera niður í. En það verða menn að vita með vissu, áður en til niðurskurðar kemur. Hinsvegar eru 2 hv. þm. úr landbn. þingsins ekki sammála, að því er snertir niðurskurð. Hv. þm. Borgf. vill niðurskurð á allstóru svæði í Borgarfirði, en hv. 1. þm. N.--M. vili láta skera á öðru svæði. Það er tekið fram í 5. gr. frv., hverjar aðalvarnarlínurnar skuli vera. Í frv. var ákveðið upphaflega, að aðalvarnarlinan skyldi vera frá Kollafirði til Ísafjarðar. Meiri hl. landbn. beggja d. tók aðallínuna milli Steingrímsfjarðar og Þorskafjarðar, en ætlaðist til, að linan frá Kollafirði til Ísafjarðar yrði styrkt. við vildum hafa báðar línurnar aðallínur, og rök okkar eru þau, að á svæðið milli girðinganna hafa komizt kindur af því svæði, sem sýkt var, svo að ekki var öruggt, að það væri ósýkt. Eins var það upplýst, að það mundi vera vafasamt, hvort linan á milli Kollafjarðar og Ísafjarðar yrði lögð með þeim styrk, sem ákveðinn er í frv. Nú er það og upplýst af hv. 1. þm. N.-M, að fyrir vestan þetta svæði, sem yrði þannig varið, er geysimikið af fé, sem yrði hægt að verja með aðallínu frá Kollafirði til Ísafjarðar. Ég vil því með hv. 10. landsk. þm. bera fram skrifl. brtt. um þetta. Það er óverjandi af Alþ., úr því að það á annað borð tekur málið þessum tökum, að gera það ekki svo, að að gagni verði, og það er betra að leggja nú þegar fram nægilegt fé en að eiga það á hættu, að stórir landshlutar sýkist. Það eru fáir þm. hér, sem vilja heyra rök okkar hv. 1. þm. N.-M., svo að ég skal ekki hafa mál mitt lengra. Ég býst við, að þeir, sem fjarstaddir eru, séu búnir að kyna sér málið og þykist ekki þurfa frekari skýringa við.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Það er orðinn naumur tíminn, en málið er stórt og viðamikið. Ég skal samt reyna að vera stuttorður. Þetta mál hefir verið rætt mikið í hv. Nd., og hv. 1. þm. N.--M. hefir útskýrt það hér. Ég vil fyrst taka það fram, að landbn. beggja d. komu sér saman um það ágreiningslaust, að af þeim styrk, sem er í fjárlögum til mjólkurbúa, renni fé til þess að styrkja rjómabú á pestarsvæðinu. Í fjvn. kom einnig fram það sama. Þá kem ég að þeim brtt., sem ég get ekki fallizt á. Fyrst er fjölgun girðinga eftir 5. gr. Nú horfir girðingamálið svo, að girðingar, sem þarf að gera eru.: Þjórsárgirðing .................... ...50 þús. kr. Héraðsvatnagirðing ............... 50 - – Vatnsskarðsgirðing, styrkur ....... 10 - – Girðing milli Steingrímsfjarðar og Þorskafjarðar ........................... 25 - - Viðhald eldri girðinga .................10 - - Auk þessa hefir komið til mála að styrkja ýmsar girðingar, t. d. á Snæfellsnesi 10 þús. kr., í Flóa 10 þús. kr., á Reykjanesi 10 þús. kr., á Kili 8 þús. kr., þá Drangajökulsgirðing 4 þús. kr., og loks til línunnar milli Kollafjarðar og Ísafjarðar 10 þús. kr. Þetta er svo mikil upphæð, að ég sé ekki, að ástæða sé til að halda lengur áfram. Ég sé ekki, að fjárhagur ríkissjóðs sé svo öflugur nú, að rétt sé að lögbinda fleiri girðingar, þar sem líka er heimilað samkv. l. að styrkja með 35 au. á metra slíkar girðingar eins og frá Kollafirði til Ísafjarðar, en það er mun meira en efnið kostar komið á hafnarstað. Það er talið, að efnið verði 25–28 au. á metra, og þá eru eftir h. u. b. 10 au. fyrir verkinu og flutningnum. Það virðist ekki vera óbærilegt fyrir héruðin að leggja það fram sjálf. Ennfremur er eitt, sem sýnir, hvað það er ónauðsynlegt að láta málið nú hrekjast á milli d. Í 27. gr. frv. segir svo: „Ráðherra er heimilt eftir till. framkvæmdanefndar, að gera hverja þá ráðstöfun, er hann álítur nauðsynlega, til þess að hindra útbreiðslu veikinnar og útrýma henni“. Hér er sem sé heimild fyrir ráðh. til þess að láta setja upp girðingar, ef þörf er á. En þegar búið er að lögfesta þetta, er það heimtað, hvort sem þess þarf eða ekki. Er ekki rétt að gefa mönnum undir fótinn um að eyða sem mestu. Þá vil ég snúa mér að brtt. á þskj. 5611, um nýjan kafla um heimild til fjárskipta. Ég verð að segja, að þetta er mjög erfitt mál að leysa, og ég skal játa, að það hefir ekki verið fjarri mér að telja fjárskipti rétt. En síðan ég hefi fengið meiri kynni af pestinni, hefi ég horfið frá því. Hér er ekki sá grundvöllur, sem við getum fótað okkur á. Fyrst og fremst vitum við ekki, hvort girðingar varna útbreiðslu veikinnar. Það hefir jafnvel heyrzt sú kenning, að mýs beri hana, en það mega vera þéttari girðingar en nú eru til þess að mýs sleppi ekki í gegnum. Við vitum ekki, hvort hagar, hey eða hús eru smitandi. Í þriðja er uppi deila á meðal sérfræðinga. Einn segir, að þetta sé útlend pest, sem færist yfir eins og smitandi faraldur; annar segir, að hún sé af innlendum uppruna, og þarna komi jafnvel saman fleiri pestir, og því verði veikin svo mögnuð. Öll þessi óvissa dregur úr áhuga mínum um að vilja hafa fjárskipti strax. Reynsla af rannsóknum er engin, og tilraununum í Heggstaðanesi er ekki svo langt komið, að hægt sé að byggja á þeim niðurskurð í haust. Þess vegna skorum við sumir landbúnaðarnefndarmenn á stj. að láta fram fara frekari tilraunir. Ef fjárskiptin misheppnast og pestin fer um allt landið, erum við búnir að eyðileggja þann hluta fjárins, sem mest hefir mótstöðuafl, og getum átt á hættu að útrýma sauðfjárstofninum íslenzka. Það er mjög á reiki, hvar menn vilja byrja. Hver togar í sinn skækil, en bændur eru áreiðanlega ófúsir til að skipta um stofn núna. Ég held ekki, að það sé rétt, að sú reynsla fáist í sumar, að við getum skorið úr því, hvort fjárskipti eigi að fara fram í haust. Ef við ættum það víst, að fjárskiptin heppnuðust, væri betra að ganga strax að því, en að fara að leggja í þann millj.kostnað eins og í pottinn er búið, treysti ég mér ekki til að vera með, og ég legg fastlega á móti því, að það verði samþ.



Það eru bara tvö atriði, sem ég þarf að svara. Annað er það, að mér skildist á hv. þm. Dal., að hann telja, að girðingin á milli Kollafjarðar og Ísafjarðar gæti komið síðar, ef nauðsynlegt þætti. Ég er alveg á móti þessu. Í þessu sambandi vil ég segja frá því, að við girtum í fyrravor fyrir Snæfellsnes. Ég maldaði í móinn og sagði, að við þyrftum að fara utar með girðinguna, veikin gæti verið komin lengra út á Nesið. Veikin hefir komið upp þar. Ég veit, að það er hægt að setja upp girðingu til að verja eitthvað af fé, sem er þar fyrir utan, en það er vitað, að fjársamgöngur hafa verið fram allt Snæfellsnes, allt til Ólafsvíkur, svo það mætti fara alllangt fram á nesið til að vera fyrir utan veikina. Það, sem ég vil segja, er það, að nú er ástæða til að reisa línuna frá Kollafirði til Ísafjarðar, áður en ástæða er til að ætla, að veikin sé komin yfir það svæði, en ekki að gera það þegar fleiri og færri kindur eru búnar að fara þar yfir. Það er þess vegna misskilningur, að vilja ekki byrja strax á girðingunni, og mun ég verða með brtt. hv. 11. og 10. landsk., um að láta hana koma inn í 5. gr. Viðvíkjandi fjárskiptunum vil ég segja það, að þegar hv. 6. landsk. er að tala um þá deilu, sem stendur milli dýralæknanna og rannsóknarstofu háskólans, vil ég fyrst og fremst benda á það, að 2 dýralæknar eru rannsóknarstofunni sammála, og það eru þeir, sem mest hafa fengizt við að rannsaka veikina. Hinir eru á annari skoðun, og þeim virðist hv. þm. vinveittari. Hv. þm. talaði um, að veikin gæti komið upp hvar sem vera skyldi á landinu og jafnvel í mínu kjördæmi. Því í ósköpunum vill hv. þm. þá vera að girða og við hafa aðrar varnir til heftingar útbreiðslu veikinnar, fyrst hún getur alstaðar komið þrátt fyrir allar þessar ráðstafanir? Annað hvort er að halda sér við það, að þetta sé sérstök veiki, sem eingöngu sé á þessu vissa svæði, og ekki annarsstaðar, eða þá að segja, að þetta sé gömul, landlæg veiki, og vera þá ekki með neinar varnir. Undir öllum kringumstæðum verðum við að vera sjálfum okkur samkvæmir. Vildi ég benda hv. þm. á, að ef maður hefir sagt a, þá verður maður líka að segja b.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég vil segja um hv. síðasta ræðumann, að mér virtist eftir ræðu hans, að hann færi lítið skakkar með það af ræðu minni, sem hann ekkí heyrði, en það, sem hann hlustaði á sjálfur. Ég hefi aldrei sagt það, að ég væri á sama máli og dýralæknarnir. Ég sagði, að svo gæti farið, að veikin kæmi upp í kjördæmi hv. 1. þm. N.-M. Ég hefi látið í ljós, og hv. þm. veit það vel, að ég hallast frekar að skýringu rannsóknarstofu háskólans um uppruna veikinnar en að skýringu hinna, og það er á móti betri vitund, að hv. þm. heldur því fram, að ég hafi sagt hitt. En ég vil segja, að þótt mitt álit sé þannig, þá vil ég ekki bregða fæti fyrir, að málið sé einnig rannsakað frá hinni hliðinni, og því er ég meðmæltur, að elzta dýralækni landsins gefist kostur á að athuga þetta mál, og ég tel vel farið, að komið er á leið með að gera það. Hv. síðasti ræðumaður hélt því fram, að ég hefði sagt, að það mætti síðar girða línuna milli Kollafjarðar og Ísafjarðar. Ég hélt því fram, að þótt þessi girðing væri ekki ákveðin í þessum 1., þá væri heimild fyrir ráðh. að setja hana upp, ef það væri talin nauðsyn, og benti á 27. gr. frv., sem ótvírætt veitir ráðh. þetta vald. Ef nauðsyn er talin, getur hann eftir till. framkvæmdarn. gert hverja þá ráðstöfun, sem talin er nauðsynleg til að hindra útbreiðslu veikinnar. Ég er búinn að sýna fram á, að þær girðingar, sem þegar á að gera, koma til með að kosta ein 300 þús. Því vil ég ekki, að lögfestar séu fleiri girðingar en þegar eru komnar, því að ég tel það frekar til þess að gefa mönnum undir fótinn, svo að þeir noti sér það og setji e. t. v. upp girðingar um þörf fram. Ég tel ekki, að nein vandræði muni af hljótast, þótt ekki sé farið að breyta frv. og hrekja það milli d., og ég sé ekki, að neinn skaði sé skeður, þótt brtt. þær, sem fyrir liggja, væru steindrepnar.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég ætla ekki að lengja umr., enda hefi ég ekki gert það hingað til. En þótt það sé mikið fé, sem búið er að ákveða í þessar girðingar, og okkur ofbjóði sú upphæð, þá sé ég ekki annað en að við verðum að samþ. þessa brtt. Ég hefi alltaf verið þeirrar skoðunar, að það, sem mest á ríður í þessum framkvæmdum, sé, að menn njóti, hvar sem þeir eru á landinu, sömu réttinda og aðrir. Það tel ég skipta mestu máli um þessar framkvæmdir, auk þess, að miklu máli skiptir, hvað mikið fé fer til girðinganna. En nauðsyn krefur, hversu litið, sem við vitum, á hvern hátt veikin breiðist út, þá verðum við samt að gera allt, sem í okkar valdi stendur til að hefta hana, jafnvel þótt allar girðingar reynist óþarfar. Þar' sem sú stefna hefir verið tekin upp að leggja þessar girðingar upp með Þjórsá, Blöndu og Héraðsvötnum, þá sé ég ekki, að við getum neitað Snæfellingum um þessa girðingu, enda hafa komið frá þeim sár mótmæli. Það er eðlilegt, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess, að á þessa svæði búa menn, sem lifa eingöngu á þeim fáu kindum, sem þeir hafa, og engir möguleikar fyrir því, ef veikin grípur um sig í þessum sveitarfélögum á sama hátt og hér, að þeir geti snúið sér að öðrum greinum landbúnaðarins. Þá er alveg voniaust, að þeir geti haldizt við, ef sauðféð bregzt. Þarna hagar öðruvísi til en víðast annarsstaðar, þar sem veikin er; þar er hægt að snúa sér að annari framleiðslu. Mér ofbýður, hve mikið fé fer í þetta, en við verðum að halda uppi samræmi milli þeirra, sem þessa styrkjar eiga að njóta.

* Flm. (Jónas Jónsson): Ég get verið stuttorður um þessa till., því það fylgir henni allýtarleg grg. Ég vil aðeins rifja það upp, að sýslumenn landsins hafa stöðugt meira og meira að gera. Það eru lagðar á þá nýjar skyldur bæði af Alþingi og héruðunum. En á hinn bóginn hefir aðstaða þeirra hlutfallslega versnað, eftir því sem dýrtíðin hefir aukizt, en þeim ekki bætzt nein ný hlunnindi. Þessi till. gengur út á það, að ríkisstj. láti rannsaka fyrir næsta þing, hvort um annað er að gera en koma föstu skipulagi á byggingarmál sýslumanna og reisa bústaði fyrir þá, þar sem skjöl þeirra og bækur geta verið óhult fyrir eldi, og svo að þeir þurfi ekki beinlínis að vera bundnir við sitt hús, eins og nú er, eða lenda í fjárhagslegum erfiðleikum af þeim orsökum. Það er gert ráð fyrir því í till., að sýslumenn leggi fram helming byggingarkostnaðar á móti ríkinu. Má að vísu gera ráð fyrir, að þetta mætti nokkurri mótstöðu í fyrstu. Ef byrjað væri á því að reisa t. d. einn bústað á ári, þar sem þörfin er mest, myndi eftir ca. 20 ár vera búið að sjá fyrir þessari þörf alstaðar á landinu. Ætti ekki að þurfa að koma sér mjög illa, þótt þetta yrði tekið slíkum tökum, því núv. sýslumenn eiga víða allsæmileg hús, sem eru þó að öllum jafnaði þannig, að ríkið myndi ekki vilja kaupa þau. En það er ómögulegt fyrir þjóðfélagið að sætta sig við, að bækur og skjöl sýslumannanna séu ekki geymd á óhultum stað og kannske flutt á milli í sykurkössum eða öðrum slíkum ilátum, þegar sýslumannaskipti verða.

*Magnús Jónsson: Ég vildi aðeins mæla með þessari till., því ég er viss um, að það mun sýna sig, að það verður að ganga út á þá braut, meir en verið hefir, að ríkið reyni að koma upp bústöðum fyrir sína embættismenn. Þetta hefir að vísu verið gert nokkuð bæði fyrir presta- og læknastéttina. Hér er farið fram á, hvort ekki þyki tiltækilegt að koma upp húsum yfir valdsmenn ríkisins á hverjum stað. Ég er sammála hv. flm., að til þess beri hin mesta nauðsyn. Það er enginn vafi á því, að það er betra fyrir ríkið að eiga slíka bústaði og geta þannig á nokkurn hátt launað starfsmönnum sínum með því að láta þá hafa fría íbúð. Ég hygg, að einnig hér í Reykjavík verði stefnt að því, að ríkið smám saman eignist bústaði fyrir sem flesta af sínum starfsmönnum í þeim embættum, sem telja má föst. Ég hygg, að það sé ekki önnur leið betri fyrir ríkið til þess að verða við réttmætum óskum ýmsra starfsmanna sinna um, að létt verði undir með þeim.



Ég stend ekki upp til þess að mæla móti þessari þáltill. Ég hefi lesið grg. mér til ánægju, því hún er skemmtilega skrifuð. En eitt ætla ég að fetta fingur út í. Ég kann ekki við, hvorki hér né annarsstaðar, að verið sé að höggva til dáinna manna. Í grg. er nefndur maður og tilfærður sem dæmi um menn, sem ekki eru færir um að standa í stöðu sinni. Þetta getur vel hafa verið svo, en það er samt sem áður óviðkunnanlegt að setja slíkt í grg. fyrir till. á Alþingi. Að vísu verður grg. ekki gerð að l., en hún geymist í þingskjalasafninu og verður þar talandi vottur um óhæfni þessa manns. Það er aðeins þetta sem ég vildi gera aths. við, þótt því verði ekki breytt.

* Flm. (Jónas Jónsson): Þar sem einn hv. þdm. var ekki viss um, hvort ætlun mín væri, að till. næði einnig til bæjarfógetaembætta, vil ég taka fram að það vakti líka fyrir mér, a. m. k. með öll hin stærri embætti. Út af aths. hv. 2. landsk. þm. skal ég láta þess getið, að það er á engan hátt nein tilviljun, að ég nefndi eitt nafn í grg., en það gat vitanlega verið um fleiri nöfn að ræða. Málið verður alls ekki upplýst, nema hugur manns sé leiddur að því ástandi, sem ég einmitt bendi á. Þegar stríðið skall á og verðbylgjan lyfti málafærslumönnunum í stærri bæjunum skyndilega upp í margfalt hærri laun en sýslumennirnir höfðu, varð niðurstaðan sú, að menn, sem voru allsendis óhæfir til að vera dómarar og sýslumenn, voru settir í embætti á þessu tímabili. Ég tók einmitt þennan mann sem dæmi, af því að menn eru nú löngu hættir að deila um hann. Slíkt dettur engum manni í hug. Og þar sem þarna kemur fram margra ára sjóðþurrð og vanræksla og rangindi af öllu tagi í garð sýslubúa, og þar sem þetta er allt skjalfest og sannað með dómi, þá er það komið inn í söguna og ætti því ekki að vera dm. neitt tilfinningamál. Það er algerlega óviðunandi að hugsa sér, að það þurfi nokkurn tíma að setja menn í dómaraembætti, sem ekki eru betur færir um að gegna því starfi heldur en t. d. þessi maður var. Það getur vel verið, að maðurinn hafi verið veikur, - um það veit ég ekkert. Ég held, að ég verði að nefna annað dæmi frá sama tíma, til þess að sýna, hvað þetta var mikið ólán, að duglegustu lögfræðingarnir vildu ekki líta við sýslumannsembættunum, eða þá að þeir fengu þau ekki, vegna þeirrar reglu, að láta þá eldri ganga fyrir. Böðvari Bjarkan, sem er einhver skarpasti lögfræðingur á landinu, var neitað um 2–3 sýslur, af því að maðurinn, sem sótti á móti honum, hafði eldra próf. Það er vitanlega einkennilegt þegar svona kemur fyrir, en hér var aðeins fylgt fráleitri reglu. Myndi ég ekki hafa vikið að þessu, ef hv. 2. landsk. hefði ekki bent á, að það ætti ekki að koma með svona dæmi. Það er óhjákvæmilegt að benda á, hvernig sýslumannastéttinni hefir hrakað, vegna þess að illa hefir verið að henni búið. Það, sem hefir bjargað stéttinni, er heilbrigður metnaður og áhugi röskra manna, sem hafa sætt sig við þessar illa launuðu stöður, af því að þeir hafa t. d. viljað vera á þingi og öðlazt betri aðstöðu til þess með því móti. Ég ætlast til þess, að embættin verði gerð betri og öruggari með þessum bústöðum, og að sýslumönnunum verði gert mögulegt að koma fram eins og þeim sæmir.



Sú þáltill., sem hér er um að ræða, gengur að mínum dómi í mjög rétta átt. Af þeim þremur embættismannastéttum, sem aðallega búa í svelt, má segja, að tvær séu komnar vel á veg með sín byggingarmál Það er alltaf verið að auka við húsnæðið fyrir prestana, og í nálega hverju læknishéraði er kominn upp bústaður, sem læknirinn getur gengið að, þegar hann kemur, og farið frá, þegar hann vill. Með sýslumennina gegnir allt öðru máli. Þeir verða eftir atvikum að kaupa sér hús, og þegar þeir hverfa úr einu embætti í annað eða hætta, verða þeir að sæta þeim kjörum, sem atvikin leggja þeim upp í hendurnar. Stundum geta þeir selt sæmilega, stundum fyrir hálfvirði. Þetta er mjög óþægilegt fyrir embættismennina og getur orðið til þess, að þeir séu neyddir til að hírast lengur í sínum sýslum en þeir annars vilja. Álít ég þess vegna, að þáltill. sú, sem hér um ræðir, sé mjög til bóta. En hinsvegar hefði gjarnan mátt vera sú viðbót við hana, að haldið skyldi þeirri gömlu og góðu venju, að slá sýslumannsembættunum upp, svo að sýslumenn ættu kost á að sækja og eiga von á veitingu, eftir því hvernig þeir hefðu staðið í sinni stöðu. Nú í rennu hafa verið veitt fimm sýslumanns- og bæjarfógetaembætti án þess þeim hafi verið slegið upp, og þau hafa aðeins verið veitt þeim mönnum, sem hafa talið sig til stjfl., ég held Framsfl. Það hafa náttúrlega verið góðir menn innan um. En ég tel, að menn hafi rétt til að fá að sækja um embættin. Ég verð að lýsa því yfir, að ef sá réttur næst ekki, verður að leita annara ráða, svo sem þeirra, að sýslumenn verði kosnir, alveg eins og prestar eru kosnir nú, þó að það þyki dálítið „radikal“ aðferð. Það getur engum ráðh. haldizt uppi að ósekju til lengdar að þverbrjóta þessa gömlu sjálfsögðu reglu, að embættum skuli slegið upp. Ég tel þessa þáltill. mjög til bóta, a. m. k. fyrir þá sýslumenn, sem von hafa um að geta einhverntíma skipt um embætti.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég vil lýsa ánægju minni yfir þessari þáltill., en ætla ekki að lengja umr. um hana. Það veldur ríkissjóði nokkrum kostnaði og ekki sýnt, hvenær hægt verður að ráðast í að byggja þessa bústaði, en það er áreiðanlega þarft mál. Sýslumenn skipta um sýslur og eiga þá erfitt með að selja bústaði, ef þeir hafa eignazt þá. Í samanburði við presta og lækna eiga sýslumenn einnig rétt til slikra fríðinda, eða a. m. k. ekkert óeðlilegt við að veita þeim þau. Um till. mun ekki verða mikill ágreiningur meðal framsóknarmanna, enda hefir oft verið minnzt á þetta í flokknum. Þó að ég vilji ekki fara að lenda hér í neinum eldhúsumr., vil ég svara hv. 6. landsk. fáum orðum. Það hefir ekki verið tekin upp nein ný regla um það í minni stjórnartíð að slá ekki upp embættum, heldur haldið áfram venju, sem lengi hafði áður gilt. Og það er því erfiðara að hverfa frá eldri venjum sem þær hafa haldizt lengur. Það hefir verið tekið tillit til þess, jafnhliða því, að sá, er sýsluna fékk, væri starfinn vaxinn, að hann fylgdi í stjórnmálaskoðunum sama flokki og ráðh. Þetta hafði verið svo föst venja áður en ég tók við ráðherrastarfi, að auðgert er að finna fjölda embætta, sem veitt voru með hliðsjón af stjórnmálaskoðunum. Hvernig er það, ef litið er á veiting embættanna á þeim tíma í Borgarnesi, Dölum, Ísafirði, Strandasýslu, Blönduósi, Sauðárkróki, Húsavík. austfjörðum - tveir sýslumenn -, Vík, Rangárvallasýslu og loks Árnessýslu? Niðurstaðan er ótvíræð. Af þessu geta menn séð, hvernig raðað var af fyrirrennurum mínum í sætin kringum landið. Það er öllum ljóst, hvernig þetta raskaði öllu pólitísku jafnvægi í landinu, og þó að það sé alls ekki regla til fyrirmyndar, varð ekki stefnt nær jafnvægi með öðru eftir að ég tók við starfi en að halda venjunni. Fyrirrennari minn veitti t. d. þrjú slík embætti: á Akureyri, Blönduósi og Ísafirði. Tveim þeirra embætta var aldrei slegið upp. Ég er ekki að segja, að þeir, sem embættin fengu, væru ekki góðir starfsmenn, þó að ég minni á það, að ef embættunum hefði verið slegið upp, hefði ekki komið til mála að veita t. d. Blönduós þeim manni, sem veitt var; hann hafði enga reynslu fengið í því að fara með embætti, nema lítilsháttar sem aðstoðarmaður á Akureyri. Á Ísafirði var settur maður, sem aldrei hafði komið nálægt sýslumannsstarfi. Það má segja, að ein syndin bjóði annari heim í þessu efni, en því verður varla haldið fram, að nú sé lengra gengið en áður en ég tók við starfi, heldur öllu skemmra. Ég skal láta útrætt um málið, nema alveg sérstakt tilefni gefist.



Ég skal fara að óskum hæstv. forseta að fara ekki mjög út fyrir till. sjálfa, þó að annars væru ærnar sakir til þess. En leiðrétta verð ég örlítið hjá hæstv. forsrh. Hann segir, að það hafi áður verið venja eða regla að slá ekki upp embættum. Þetta er ekki rétt. Ég veit ekki um nema tvö embætti, sem ekki var slegið upp: í Stykkishólmi og Ísafirði. Ég veit, að Akureyri var slegið upp og eins Húnavatnssýslu. Ráðh. telur, að stjórnmálaskoðanir hafi ráðið þá. Ég veit bezt, að þegar mér var veitt Dalasýsla, var ég frekar stjórnarandstæðingur en hitt; illu heilli var ég þá frekast framsóknarmaður. Samt sem áður fékk ég embættið og þurfti engan leyfis að biðja að hafa skoðanir mínar. En nú virðist sem fimm starfsmönnum hafi verið veitt embætti, án þess að þeim hafi verið slegið upp. - Þess vegna er það ákaflega eðlilegt, sem hv. flm. (JJ) sagði, að sýslumannastéttinni hafi verið að hraka.

* Frsm. (Árni Jónsson): Menn hafa nýlega heyrt ósk hæstv. forseta um að lengja ekki umr. meir en góðu hófi gegnir. Ég mun verða við því, og ekki síður fyrir þá sök, að málið er kunnugt d. áður. Hv. 2. landsk. þm. hefir flutt hér frv. á þskj 46 um stofnun uppeldisheimilis fyrir vangæf börn og unglinga, og er það eins og segir í grg. í 3. sinn, sem það er flutt. Allshn. hefir haft þetta frv. til meðferðar síðan í marz og rætt um það á nokkrum fundum, án þess að tekin hafi verið ákvörðun fyrr en alveg nýlega. En þótt nm. væru allir á einu máli um það, að þetta sé nauðsynjamál, varð þó ekki bent á, að unnt sé að koma þessu fram eins og sakir standa. Það er þannig ástatt um mörg fleiri nauðsynjamál, vegna þess hvernig nú árar. Nm. vildu láta það koma skýrt fram engu að síður, að þeir lýsa einhuga fylgi við málið, og hafa því ráðið að bera fram þessa þáltill. á þskj. 505, er hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: Efri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka, hvar vænlegast sé að stofna uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga, og gera áætlun um stofnkostnað slíks heimilis, og sé rannsókn lokið fyrir næsta Alþingi. Ég hygg, að eftir atvikum muni þessi lausn málsins fullnægja hv. flm. frv. (GL) eða hún sætti sig við hana að sinni, þótt hún hefði vitanlega heldur kosið, að málið gengi nú þegar fram. Ég vænti þess, að hv. þdm. taki vel undir þessa þáltill.



Ég mun ekki segja margt um þessa till. Ég hefi svo oft talað um málið hér í deildinni. Ég hygg, að mönnum geti ekki blandazt hugur um, að uppeldið er sá grundvöllur, sem þjóðarvelferðin hvílir á. Þjóðin getur ekki látið sig slík mál litlu skipta, og þá ekki heldur uppeldi vangæfra barna og unglinga, sem oft eru ekki meðfæri foreldranna, eða geta ekki notið viðunandi uppfósturs á heimilunum og þurfa þess vegna nauðsynlega að komast í sérstök heimili undir umsjón þeirra, sem sérstaka kunnáttu hafa í þeim efnum. Það hefir komið í ljós, að allshn. í heild lítur svipað á þetta og ég. Aðeins verð ég að segja, að n. hefir treinzt það furðanlega að komast að þessari niðurstöðu, og hér hefir verið farið óþarflega mörgum orðum um sum önnur mál, meðan þessu hefir lítið verið skeytt. Ég hygg, að það hefði aldrei orðið þingi né þjóð til ógagns, þó að nokkru lengri tíma hefði verið eytt til að ræða mál eins og þetta. Nú ber þáltill. það með sér, að meiningin muni vera að róa nokkuð í áttina, þó að seint gangi. Ekki skal ég gerast óþolinmóð. Ég veit, að Róm var ekki reist á einum degi. - Ég vonast eftir, að íslenzka þjóðin eigi eftir að eignast þá stofnun, sem orðið geti til þjóðþrifa og bjargað mörgum unglingi í náinni framtíð. Það verður að treysta því, að hæstv. ríkisstj. láti ekki undir höfuð leggjast að undirbúa málið og taki það föstum tökum í framkvæmdinni, fyrst og fremst í þeirri rannsókn, sem þáltill. fer fram á. Í grg. frv. hefi ég nokkuð farið út í það, hvernig framkvæmdum mætti hátta. Og í grg. till. er bent á ýmislegt, eins og að athuga þurfi sem fyrst um stað fyrir heimilið, um skilyrðin fyrir samstarfi bæjar- og sveitarfélaga og ríkisins, um stofnun og rekstur heimilins og um undirbúning starfskrafta. Það þarf að leita fyrir sér meðal kennara, sérstaklega í sveitum, hvort þeir fást ekki til að helga sig slíku hlutverki. Erlendis eru það einkum konur með kennaramenntun og menn úr kennarastétt, sem til þess veljast. Þá kæmi til mála að verja nokkru af því fé, sem veitt hefir verið til barnaverndar, til að styrkja efnilega menn til að kynna sér erlendis slíka uppeldisstarfsemi. Kennarar, sem árlega fara utan fleiri eða færri, ættu áreiðanlega greiðan aðgang að slíkum stofnunum í Danmörku, Svíþjóð og Noregi. Ég veit af eigin reynd, að það er svo í Danmörku. Ég kom þar t. d. á eitt slíkt heimili og átti tal við formann barnaverndarnefndarmálanna í Danmörku. Hann fór mjög hlýlegum orðum um að veita Íslendingi aðgang að námi á einhverju slíku heimili, til þess að kynna sér starf og rekstur þess háttar stofnana, og ég skildi hann svo, að dvölin yrði ekki kostnaðarsöm. Ég vænti þess, að þegar ég sé enn á ný fram á, að þetta hugsjónamál mitt og heitt áhugamál nái ekki fram að ganga, þá verði öllum skiljanlegt, að sársaukalaust er mér það ekki, þar sem ég veit, að svo margir unglingar eru í hættu staddir vegna þess að þjóðin vanrækir skyldur sínar við þá, - já, fara beinlínis illa fyrir hreina og beina handvömm þjóðarinnar. Mér svíður aðgerðaleysið og ég mun aldrei geta sætt mig við það, ef þing og stjórn taka nú ekki málið föstum tökum og hrinda því fram strax og fært þykir. Hér liggur fyrir d. í dag annað alvörumál, frv. um varnir gegn þeirri fjárpest, sem nú ógnar miklum hluta þjóðarinnar. Engum dettur annað í hug en að gera allt, sem hugsanlegt er til að stöðva þann vágest. En þegar við lítum á óknyttapestina, sem er að grípa um sig hjá æskulýðnum okkar, ætti Alþingi að hafa skilning á því, að hún er sízt hættuminni fyrir þjóðina. Ég skal ekki fara út í það, hvað við tekur, ef ekkert er gert til varnar; það fá þeir að reyna, sem við það verða að glíma á sínum tíma. Ég þakka samt sem áður hv. frsm. og hv. allshn. fyrir þann skilning, sem fram hefir komið á málefninu frá þeirra hendi, þó ég harmi það mjög, að frv. skuli ekki hafa fundið fulla náð fyrir augum þeirra. Ég sagði þó n., að hún hefði samþykki mitt til hverskonar breytinga á frv., aðeins ef meginmál þess mætti standa óhaggað, því málefnið sjálft er mér fyrir öllu, af því ég er sannfærð um, að í frv. er farin rétt leið til hjálpar vangæfum börnum þjóðarinnar.



Ég vildi bera upp þá fyrirspurn við hæstv. forseta, hvort þess væri ekki kostur að fá rædda fyrirspurn mína til hæstv. atvmrh. Hún hefir verið oft á dagskrá, en jafnan verið tekin út, og þó að ég viti, að hæstv. atvmrh. hefir mikið að gera, þá hefði ég óskað þess, ef það hefði verið unnt, að fá að ræða þetta mál við hann. Þessi fyrirspurn er um byggingu síldarverksmiðju á Raufarhöfn og er ákaflega mikið áhugamál sjómanna og bátaútvegsmanna. Ég vildi sem sagt beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að ég gæti fengið að ræða þetta mál við hæstv. ráðh. áður en þingi lýkur.

Forseti (EÁrna): Ég hafði hugsað mér að setja fund þegar að þessum fundi loknum, af því að það þarf að afgr. mál, sem breytt var og þarf að fara til Nd., og hefi ég þá ætlað mér að taka þetta mál á dagskrá um leið.