Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef á þskj. 349 leyft mér að leggja eftirfarandi fsp. fyrir samgrh.: „1. Hvaða reglur gilda um hleðslu íslenskra fiskiskipa. 2. Er þeim reglum fylgt t.d. á loðnuveiðum? 3. Er fylgst með hæfni fiskiskipa af minni gerðum til þess að beita hinni viðamiklu loðnunót?“ Nokkrum dögum eftir að loðnuvertíð hófst, gaf að líta í dagblaði mynd af veiðiskipi, er var á leið til hafnar drekkhlaðið af loðnu. Manni virtist, að aðeins hnýfill og hekk stæði upp úr. Þegar manni verður svo hugsað til þess, að þessi skip þannig hlaðin sigla klukkustundum saman, jafnvel heilan sólarhring, stundum jafnvel umhverfis hálft landið gegnum verstu straumrastirnar í misjöfnu veðri, þá undrast maður í raun og veru, að slysin skuli ekki vera fleiri en þau eru. Á hverri vertíð verða þó óhöpp fleiri en eitt, þótt blessunarlega sjaldan hljótist manntjón af. Þó hefur því miður gerst á þessari vertíð, að mannslíf hefur tapast og skip sokkið. Augljóst virðist þó, að oft skellur hurð nærri hælum hjá þeim sjómönnum, sem þarna starfa. Fyrsti hluti fsp. beinist þess vegna að því að fá upplýsingar um það, hvernig reglum varðandi hleðslu fiskiskipa sé hagað. Loðnuvertíðin fer fram á erfiðasta og hættulegasta tíma ársins, þegar allra veðra er von. Vegna ört vaxandi verðlags á loðnu og tregfiskis á öðrum veiðum hópast nú skipin okkar, stór og smá, á loðnuveiðar. Þau munu hafa verið 65 í fyrra og nú munu þau yfir 134. Hluti af okkar loðnuskipaflota er nýlegur, stór skip, gerð til þess að flytja mikinn afla að landi, skip, þar sem lestar eru vel hólfaðar og lokun örugg. Þrátt fyrir þetta má þó rýra öryggi og sjóhæfni þessara skipa með dekklest og háum skjólborðum, þannig að sjór og afli eigi örðugt með að renna nógu ört út, þótt nauðsyn krefji. Fleiri eru þó þau hin smærri skipin, þar sem ekki er unnt að gera jafnfullkomnar öryggisráðstafanir, og enn fremur skip, sem hafa verið lengd og lestar þannig stækkaðar, en slíkar breytingar á burðarhæfni geta haft mikil áhrif á sjóhæfni skipanna. Þessi skip hafa opna ganga, þar sem erfitt reynist að fyrirbyggja, að sjór geti komist inn í skipið. Þau eru einnig mjög viðkvæm, ef lestir eru ekki fullar. Þá getur farmur slegist til, og loðnan er jafnvel verri en síldin að því leyti, að hún liggur eins og klessa. Þess vegna er b-liður fsp. minnar: Hvernig er háttað eftirlíti með því, að reglum sé framfylgt? Minnstu loðnuskipin eru án efa þau varasömustu, og þeim hefur fjölgað mjög nú á þessari vertíð. Vegna grófs garns og vegna þess, hve loðnunótin er þétt riðin, er hún mörgum sinnum þyngri en síldarnót af sömu stærð. Á síldarárunum veittist mörgum bátum erfitt að verjast áföllum, þegar verið var að spila inn nótina. Þess vegna er mjög líklegt, að þarna sé viðkvæmur punktur hjá litlu loðnubátunum. Það hlýtur því að vera mikil nauðsyn að hafa sem fullkomnasta þekkingu á hæfni bátanna og mikil ástæða til, að eftirlit sé gott, einkum þegar verið er að draga þunga nót fulla af niðþungri loðnu. Þess vegna spyr ég: Hefur athugun farið fram á hæfni litlu bátanna til að meðhöndla loðnunótina?



Herra forseti. Ég hef leitað til siglingamálastjóra um svör við þessari fsp., sem hér hefur verið borin fram og er í þremur liðum. Svör siglingamálastjóra eru svo hljóðandi: Um fyrstu spurninguna: „Hvaða reglur gilda um hleðslu íslenskra fiskiskipa?“ segir hann þetta: Í 29. gr. 1. um eftirlit með skipum segir svo: „Þau íslensk skip, sem hleðslumerkjasamþykkt, gerð í London 5. apríl 1966, nær til, skulu hafa alþjóðahleðslumerkjaskírteini. - Ráðh. setur reglur um hleðslumerki annarra íslenska skipa. - Siglingamálastjóri ákveður hleðslumerki skipa og gefur út hleðslumerkjaskírteini samkv. þeirri, er um ræðir í 1. mgr., og reglum, er ráðh. setur.“ Ef fiskiskip flytja farm milli landa, sem ekki er eigin veiði, þá skoðast þau sem flutningaskip og þurfa þá að hafa alþjóðahleðslumerki og alþjóðahleðslumerkjaskírteini. Þessi alþjóðahleðslumerki ná þó ekki til fiskiskipa í veiðiferðum. Um fiskiskip við veiðar gilda því eingöngu íslenskar reglur. Reglugerðarákvæði um takmörkun hleðslu fiskiskipa eru frá 30. des. 1963 og heita Reglur um hleðslu síldveiðiskipa á vetrarsíldveiðum. Reglur þessar hafa þó verið taldar gilda líka fyrir loðnuveiðar, enda tilgangur reglnanna óvefengjanlega að auka öryggi skipanna með takmörkun á hleðslu þeirra, og er þá loðnan engu hættuminni sem laus farmur í lest en síld. Reglur þessar gilda um öll fiskiskip, sem stunda vetrarveiðar mánuðina okt.–apríl. Á öðrum tímum árs gilda engar íslenskar reglur, sem takmarka hleðslu fiskiskipa. Hins vegar er sú krafa gerð til skipstjórnarmanna, að þeir sjái ávallt um, að skip þeirra sé hvorki svo hlaðið né vanhlaðið, að það verði talið óhaffært af þeim sökum. Fyrrgreindar reglur um hleðslu á vetrarveiðum mæla svo fyrir, að eigi megi lesta skip dýpra en að efri brún þilfars við skipshlið. Auk þess eru ýmis ákvæði í þessum reglum varðandi frágang og farm í lest og á þilfari, vatnsþétta lokun, austursop o.fl. Í öðru lagi er spurt: „Er þeim reglum fylgt t.d. á loðnuveiðum?“ Fyrir nokkrum árum, þegar veiði var mest á síld og loðnu, er ekki því að neita, að verulega voru brotnar þessar hleðslureglur. Skipaeftirlitsmenn og skipaskoðunarmenn voru þá um nokkurt skeið á verði í ýmsum höfnum til að fylgjast með ofhleðslu fiskiskipanna. Í fyrstu var einn skipaskoðunarmaður við þetta í hverri af aðallöndunarhöfnunum. Hann mældi ofhleðslu og gaf skýrslu, sem síðan kom til ákvörðunar dómstóla. Þetta eftirlit var mjög illa þokkað starf, og stofnunin missti nokkra ágæta skoðunarmenn úr starfi vegna þess. Hleðslueftirlitið hafði líka þau áhrif, að á þeim höfnum, sem eftirlitið var best, kvörtuðu heimamenn undan því, að færri skip lönduðu þar en á höfnum, þar sem eftirlitið var minna með ofhleðslunni. Þegar nokkur kærumál komu fyrir dóm, var talið, að tveir eftirlitsmenn þyrftu að vera saman við hvert skip til að mæla og votta um ofhleðslu. Var þá úr því bætt, þar sem hægt var. En þegar dómar féllu, voru sektir svo lágar, að ekkert aðhald var að þessu starfi öllu, sem auk þess kostaði Skipaskoðun stórfé á mælikvarða takmarkaðrar fjárveitingar, enda mikið af þessu starfi unnið í næturvinnu. Eftir þessa reynslu hefur Siglingamálastofnun ríkisins ekki séð sér fært að sjá um skipulegt eftirlit með hleðslu loðnuveiðiskipa við komu til hafna landsins, en treysta meira á viðtal við skipstjórnarmenn og einstakar óreglulegar eftirlitsferðir skoðunarmanna. Í fjárlagatillögum Siglingamálastofnunarinnar fyrir þetta ár, - og ég get bætt við samgrn., - var farið fram á að fá 3 skipaskoðunarmenn til viðbótar utan Reykjavíkur: einn á Ísafirði, einn á Akureyri og einn á Norðfirði, en þessari aukningu skoðunarmanna var synjað af fjárveitingavaldinu. Hér vil ég bæta því inn í þennan lestur á svari siglingamálastjóra, að ég hef nú nýlega breytt gjaldskrá fyrir skipaskoðun, þannig að hún getur sjálf staðið undir þeim mannafla, sem við höfum óskað eftir að fá til þessara starfa, og vænti ég, að þá verði sú breyting á, að ekki verði gegn því staðið af þeim aðilum, sem fjalla um aukningu á starfsliði. Síðan heldur siglingamálastjóri áfram og segir: Óhætt er að fullyrða, að skilningur skipstjórnarmanna á nauðsyn á takmörkun á hleðslu fiskiskipanna til að halda hæfilegum stöðugleik og sjóhæfni hefur aukist verulega á undanförnum árum. Þess vegna og vegna nauðsynjarinnar á almennu bættu eftirliti með smíði og viðhaldi íslenskra fiskiskipa er mjög bagaleg sú tregða til að auka og styrkja eftirlit með skipunum, einkum utan Reykjavíkursvæðisins. Því er hins vegar ekki að neita, að aukið eftirlit hefur í för með sér aukinn kostnað, og þá er matsatriði, hve mikinn kostnað ber að leggja í til að auka á þann hátt öryggi mannslífa á hafinu og öryggi íslenskra fiskiskipa. Þó að mannslífin verði ekki metin til verðs, þá er ekki ofreiknað, að íslensku fiskiskipin ein séu að verðmæti nálægt 18 milljörðum kr., og verður því að telja eðlilegt, að hagkvæmt sé, að töluverðum fjármunum sé eytt til að auka öryggi þessara verðmæta. Í þriðja lagi er spurt: „Er fylgst með hæfni fiskiskipa af minni gerðum til þess að beita hinni viðamiklu loðnunót?“ Ef fyrirspyrjandi á við, hvort opinbert eftirlit sé haft með því, hvort hægt sé að leyfa ákveðna stærð af loðnunót á ákveðnu skipi, þá er svarið neitandi. Hins vegar er hverjum skipstjórnarmanni samkv. lögum skylt að sjá um, að fiskiskip sé sjófært með þeim veiðarfæraútbúnaði, sem notaður er, eins og þegar um er að ræða hleðslu skipanna. Siglingamálastofnun ríkisins gerir kröfu um stöðugleikaútreikninga fyrir öll íslensk fiskiskip og fer yfir og metur stöðugleikann eftir útreikningunum. Mörg eldri skipanna og þá sérstaklega minni skipin hafa þó enga stöðugleikaútreikninga, en siglingamálastjóri hefur nýlega birt grein um öryggi loðnuveiðiskipa, þar sem þessi mál eru skýrð og rakin nánar til leiðbeiningar fyrir skipstjórnarmenn og útgerðarmenn. Grein þessi birtist m.a. í Siglingamálum, riti Siglingamálastofnunar ríkisins, desemberhefti 1973, og mun því hafa verið dreift til hv. alþm. Ég hef þennan lestur ekki öllu lengri. Ég vil þó bæta því við þetta svar Siglingamálastofnunarinnar, að að sjálfsögðu hef ég áhuga á því að bæta hér um, eftir því sem við verður komið. En ég tel, að grundvallarskilyrði þess, að það verði gert, sé, að gagnvart þeirri stofnun, sem á að sjá um það öryggi, sem felst í settum reglum, séu ekki dregnar um of við sig fjárveitingar til þeirra hluta og það sé hægt að ráða nauðsynlegan fjölda fastra starfsmanna til að annast það eftirlit, sem ég tel, að brýn nauðsyn sé á.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. greið og góð svör, og eins og kom fram í hans svörum, er örugglega ástæða til þess að bæta hér nokkuð um. Þegar svo er, að fiskur er nægur og verðlag hátt, er eftir miklu að slægjast, og þá er freistingin mikil að tefla á tæpasta vað, og er lítill vafi á því, að nú daglega er fjöldi af okkar sjómönnum í verulegri lífshættu. Og í raun og veru byggist það mest á hæfni og varfærni skipstjóranna, að ekki fari illa. Þess vegna er nauðsynlegt, að ráðamenn sjái byrjandi skipstjórum fyrir nauðsynlegri fræðslu í þessum efnum og einnig að starfsmenn Siglingamálastofnunarinnar séu tíðir gestir í bátum og fylgist með, hvort öryggisaðgerðir séu nægar, og jafnvel bendi stjórnendum skipa á hætturnar öðru hverju í útvarpi. Sannarlega er ástæða til að leggja á það áherslu, að ekki verði sparað fé til svo nauðsynlegra starfa. Á síldarárunum, þegar veiðarnar voru langt fram á haust, var það allalgengt, að bátunum hlekktist á, og þá komu í gildi reglur, er heimiluðu að sekta skipstjóra fyrir ofhleðslu. Vafasamt er, hvort þessar reglur gilda á loðnuveiðum, en eitthvert eftirlit, og þarf að gera ráð fyrir, að möguleg sé einhver refsing, ef úr hófi fram ógætilega er að farið. Það er alveg víst, að mörg af þeim skipum, sem nú stunda loðnuveiðar, eru ekki sérlega vel hæf, og til þess að ekki fari illa, er ekkert nema ítrasta varkárni, úrvals sjómennska, ábendingar og árverkni yfirvalda, sem getur forðað áföllum.



Herra forseti. Það er nú ekki bein aths., heldur aðeins til að árétta það, sem áður hefur gerst í sambandi við þessi öryggismál sjómanna, að mig langar að koma því að, sem sjálfsagt er á vitorði allra hv. alþm. Fyrir um það bil 4–41/2 ári var sett hér á svokölluð tilkynningarskylda, að bátar skyldu tilkynna stöðu sína tvisvar á sólarhring, hvar þeir væru. Þessi tilkynningarskylda, sem gerð var í minni ráðherratíð að tillögu Slysavarnafélags Íslands, mætti allmikilli andspyrnu á þeim tíma meðal skipstjórnarmanna. Ég hygg þó, að sú andspyrna hafi dvínað allverulega, þegar mönnum fór að skiljast, að það var ekki bara sjálf staðsetning skipsins, hvar það var að veiðum, heldur hitt, að í landi biðu kannske fimm sinnum fleiri aðilar, sem gjarnan vildu vita um stöðu skipsins. Og reynslan hefur leitt í ljós, að þarna var um skynsamlega till. Slysavarnarfélagsins að ræða, sem ég hygg, að enginn efist um í dag, þó að mætt hafi andspyrnu í upphafi. Það er vissulega hverju orði sannara í sambandi við öryggismál og ekki síst á sjó, jafnmikið og við eigum undir því, að þá verður aldrei of langt gengið í þeim efnum að kanna þessa hluti og aldrei of miklu fé til þeirra hluta eytt að fylgjast með og tryggja líf þeirra, sem að þessum störfum vinna. Hins vegar er ljóst, að hvaða lög og reglur sem við setjum hér á hv. Alþ. í þessum málum, þá verðum við um ófyrirsjáanlega framtíð að treysta á skipstjórnarhæfileika skipstjóranna. Líftaugin á milli þeirra og skipsins er sú, sem jafnvel enginn skoðunarmaður fær skilið. Þeir skilja, hvað má hlaða það skip, sem þeir eru á á hverjum tíma, og mismuninn á því, sem hlaða mátti skipið, sem þeir voru með næst á undan. En vitanlega þurfa þessir menn alveg eins og við allir eitthvert aðhald og reglur. Og ég hygg, að í þeim efnum verði aldrei nægjanlega til kostað, því að þar skortir mest á, að um nægjanlegt vinnuafl sé að ræða.



Herra forseti. Það er að gefnu tilefni, bæði í svari hæstv. ráðh. og í ræðu hv. síðasta ræðumanns. Það skal tekið undir það, að tilkynningarskyldan er líklega eitt stærsta skrefið, sem stigið hefur verið til þess að auka öryggi sjófarenda við strendur landsins. Þetta mál átti langan aðdraganda. Byrjun þess var sú, að ég flutti hér þáltill. í þinginu um daglegt eftirlit með fiskiskipum að gefnu því hörmulega tilefni, að fiskiskip með 11 manna áhöfn fórst við Reykjanes og enginn vissi um það í 3 eða 4 daga. Með fullri virðingu fyrir Slysavarnafélaginu, þá munu það hafa verið skipstjórnarmannafélögin hér í Reykjavík, sem beittu sér fyrir því, að þessari tilkynningarskyldu væri komið á fót og þá undir eftirliti og stjórn Slysavarnafélagsins, en meðal starfsmanna þar hafa alltaf verið miklir áhugamenn um þetta mál. Í svari hæstv. ráðh. kom fram, að það hafi þurft að breyta gjaldskrá Skipaskoðunarinnar, til þess að nauðsynlegu eftirliti væri haldið uppi í flotanum. Verður auðvitað að harma, að fjárveitingavaldið skuli ekki hafa sinnt ítrekuðum tilmælum skipaskoðunarstjóra eða siglingamálastjóra og félaga sjómanna, bæði yfir- og undirmanna. Um langt árabil, jafnt í tíð fyrri ríkisstj. eins og þeirrar, er nú situr, hefur verið skorað á ríkisstj. og Alþ. að gera þarna bragarbót á. Ég tel, eins og þegar hefur komið fram, að það sé alls ekki nóg að hækka þessa gjaldskrá til þess að mæta þeim kröfum, sem gerðar eru til þessarar stofnunar. En það var aðeins ein stutt fsp. í framhaldi af þessum alvörumiklu málum, sem mig langaði til að beina til ráðh. Hún er um það, hvort hann og siglingamálastjóri hafi nokkuð hugsað sér að verða við óskum manna, sem gott vit hafa á þeim málum, og óskum frá þingi Farmannasambandsins að taka upp halla- og stöðugleikaprófun á hinum minnstu þilfarsbátum. Mér er kunnugt um, að maður austan af landi átti viðtal við hæstv. ráðh. um þetta á s.l. hausti eða nú í vetur og benti þá m.a. á þau hörmulegu slys, sem hefðu orðið austanlands á skipum af þessari stærð. Er enginn vafi á því, að þar hefur bæði farið saman vanbúnaður skipanna og vankunnátta skipstjórnarmanna, sem í hlut áttu í það og það skiptið.



Herra forseti. Ég hef ekki miklu að bæta við það, sem ég hef sagt áður. En út af fsp. hv. 10. þm. Reykv. vil ég skýra frá því, að ég hef rætt þetta við siglingamálastjóra með óskum um athugun á því, hvað hægt væri að gera miklu meira í þessum efnum, og það mál er enn þá á athugunarstigi í stofnuninni. Ég hygg, að ef það strandar ekki á skorti á mannafla og fjárveitingum, þá sé þar fullur vilji fyrir því, að þessar rannsóknir eða þessar prófanir séu auknar verulega frá því, sem nú er. En eins og ég gat um áðan, er fjárhagur stofnunarinnar þröngur, og fjárveitingavaldið hefur ekki séð sér fært að verða við óskum, hvorki stofnunarinnar né þess rn., sem ég veiti forstöðu, um það fjármagn, sem við teljum, að þurfi hér til að koma. Málið er í athugun, og ég vona, að áður en langir tímar líði beri sú athugun tilætlaðan árangur.



Herra forseti. Við og við á liðnum árum hefur komið fram í fjölmiðlum, þegar skýrt hefur verið frá slysförum, björgun fólks úr lífsháska eða atvikum, þegar talið var, að fólk kynni að vera í nauðum statt, að björgunarsveit varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli hafi verið kölluð til aðstoðar og komið við sögu í slíkum tilfellum. Erfitt er að gera sér grein fyrir í fljótu bragði, hversu mikilvægt eða lítilfjörlegt þetta verkefni hefur verið, því að ekki hefur farið mikið fyrir þætti þessarar björgunardeildar í frásögnum fjölmiðla af atburðum af þessu tagi yfirleitt, þótt á það hafi verið minnst á stundum a.m.k., þegar við hefur átt undir slíkum kringumstæðum. Sjálfsagt hafa frásagnir fjölmiðla af þætti umræddrar björgunardeildar í slíkum frásögnum verið í réttu hlutfalli við mikilvægi framlags hennar í hverju tilfelli. Við skulum a.m.k. gera ráð fyrir því, að svo hafi allajafna verið. En nú er mikið talað um, að herinn á Keflavíkurflugvelli eigi að fara af landi brott. Að vísu er ekki séð fyrir, hvernig því máli reiðir af, eins og sakir standa. Samt er ekki úr vegi að mínum dómi að reyna að gera sér grein fyrir því nú þegar, hvaða afleiðingar það hefði fyrir slysavarnir, sjúkravarnir og almannavarnir í landinu, ef björgunarsveit varnarliðsins hyrfi héðan á brott, og hvort ekki sé nauðsynlegt að gera sérstakar ráðstafanir til að fylla upp í það skarð, sem eftir yrði á þessu sviði við brottför þess. Til þess að unnt sé að fá nokkra mynd af þætti varnarliðsins við framkvæmd þessara mála hér á landi með það fyrir augum, að leitast verði við að gera ráðstafanir í tíma, til þess að ekki dragi úr slysavörnum, sjúkravörnum og almannavörnum við hugsanlega brottför björgunardeildar Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli, hef ég lagt fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. utanrrh. Af svörum hans má e.t.v. ráða, hvort eða hverra aðgerða sé þörf í þessum efnum. En spurningar mínar eru þessar, þær eru á þskj. 349: „1. Hve margar flugvélar og þyrlur og af hvaða gerðum og hvaða önnur tæki notar varnarliðið á Keflavíkurflugvelli við björgunarstörf? 2. Hve mikinn mannafla notar varnarliðið beint eða óbeint við björgunarstörf? 3. Hve oft hefur björgunarsveit varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og aðrar deildir þess látið í té aðstoð við fólk í nauðum statt að beiðni opinberra aðila íslenskra á árinu 1973? Hvernig flokkast þessi aðstoð eftir tegundum neyðartilfella? 4. Telur ráðh. nokkuð því til fyrirstöðu, að Íslendingar gætu tekið þessa björgunarstarfsemi að sér?“



Herra forseti. Fyrsta spurningin er: „Hve margar flugvélar og þyrlur og af hvaða gerðum og hvaða önnur tæki notar varnarliðið á Keflavíkurflugvelli við björgunarstörf?“ Svarið er: Í björgunarsveit varnarliðsins eru 3 flugvélar af Herkúlesgerð og 3 stórar þyrlur af HH-3E-gerð. Þessi flugvélakostur er svo aukinn með öðrum flugvélum frá varnarliðinu, þegar sérstaklega stendur á, t.d. þegar umfangsmikil leit á stóru svæði stendur yfir. Auk alls konar tækja og viðleguútbúnaðar svo sem klifurútbúnaðar, sem tíðkast hjá björgunarsveitum, má nefna talstöðvar-, snjóbelta-, vatna- og fjallabifreiðar. Önnur spurning fjallar um mannaflann. Svarið við henni er: Varnarliðið hefur jafnan til taks 45 æfða þyrluflugmenn og 94 flugmenn fyrir Herkúlesvélarnar. 53 þessara manna eru eingöngu við störf hjá björgunarsveitinni á vöktum, en hinir eru til vara. Landgöngulið flotans (um 125 menn) er þjálfað til björgunarstarfa á landi og kallað út, þegar á þarf að halda, svo og læknar og hjúkrunarlið. Auk þessa má nefna þá menn, sem annast viðgerðir, eftirlit og þjónustu við flugvélar, bifreiðar og tækjakost. Þriðja spurningin er um það, hve oft björgunarsveit varnarliðsins hafi verið beðin um aðstoð á árinu 1973 og hvernig þessi aðstoð flokkist eftir tegundum neyðartilfella? Í sambandi við þessa spurningu var leitað til Slysavarnafélags Íslands, og hefur borist þaðan skýrsla um þá aðstoð, sem varnarliðið hefur látið í té, frá því að þyrlurnar HH–3E komu hingað til lands seint á árinu 1971. Þar kemur fram m.a., að á árinu 1972 hefur Slysavarnafélagið leitað alls 23 sinnum til varnarliðsins um aðstoð, en skýrslan greinir aðeins frá þeim þáttum, er snerta samstarf félagsins við varnarliðið. Ég tel þó ekki ástæðu til að fara nánar út í þessa aðstoð, þar sem í fsp. er talað um aðstoð á árinu 1973, en þá eru aðstoðarbeiðnir Slysavarnarfélagsins alls 20 og eru eins og hér greinir: 22. jan. kl. rúmlega 6 um kvöldið óskaði S & R varnarliðsins þess, að SVFÍ skipulegði leit báta norður af Garðskaga, þar sem herþota nauðlenti á sjónum í aðflugi og væri flugmannsins saknað. SVFÍ varð við þeirri beiðni, og undir miðnætti fannst ýmislegt brak úr vélinni, er sannaði örlög vélar og flugmanns. 23. jan. leit haldið áfram á Faxaflóa af þyrlum varnarliðsins og bátum frá Akranesi. Kl. um 2 var SVFÍ tilkynnt um eldsumbrotin í Vestmannaeyjum. Var þá þegar haft samband við yfirmenn S & R og þess óskað, að frekari leit á Faxaflóasvæði yrði hætt, en þyrlur og þær flugvélar, er gætu lent í Vestmannaeyjum, yrðu þegar hafðar til reiðu vegna fólksflutninga frá Vestmannaeyjum. Var þegar orðið við þeirri beiðni, og þar með hófst hinn ómetanlegi þáttur varnarliðsins við hjálp og aðstoð í Vestmannaeyjum. 2. febr. Leitar- og björgunarflugvél af Herkúlesgerð tók þátt í leit að v/b Maríu KE 84, fjögurra manna áhöfn, er farist hafði í róðri kvöldið áður, án þess að nokkurt neyðarkall heyrðist frá bátnum. Þyrlur varnarliðsins voru hafðar til reiðu, er á þyrfti að halda. 11.–21. febr. Alla þessa daga stóð yfir ein umfangmesta leit í sögu SVFÍ og jafnframt erfiðasta, en 11. febr. fórst v/b Sjöstjarnan KE 8 á leið frá Færeyjum til Íslands, en tíu manna áhöfn komst í tvo gúmmíbjörgunarbáta. Leitar- og björgunarflugvélar af Herkúlesgerð fóru tíu leitarleiðangra, flugtími þeirra samtals 64.5 klst. og leitarsvæði 16500 fersjómílur. 27. febr. Um kvöldið óskaði SVFÍ eftir sjúkraflugi til Ólafsvíkur vegna veikrar konu er þurfti að koma í sjúkrahús. Þyrla varnarliðsins var þegar send áleiðis, en varð frá að hverfa vegna dimmviðris og snjókomu á utanverðu Snæfellsnesi. 1. mars. Þyrla varnarliðsins leitaði innanverðan Faxaflóa um Snæfellsnes að v/b Íslendingi HU 16, tveggja manna áhöfn, sem farið hafði frá Reykjavík daginn áður áleiðis til Hvammstanga og ekkert frekar af ferðum hans frést. Sömuleiðis leitaði Herkúlesflugvél á djúpslóðum. 11. mars. Sótti þyrla varnarliðsins alvarlega slasaðan íslenskan sjómann til Stykkishólms, en flugbrautin þar var ófær vegna aurbleytu. Herkúlesvél aðstoðaði við sjúkraflug þyrlunnar. 27. marz. Aðstoðuðu þyrlur frá varnarliðinu við leit að Beechtcraft flugvélinni TF VOR, er týnst hafði á leið frá Akureyri til Reykjavíkur með 5 mönnum. Þyrlan flutti lík mannanna til Reykjavíkur. Auk þess flutti þyrlan rannsóknarnefnd slyssins að flaki flugvélarinnar. 6. apríl. Sótti þyrla varnarliðsins fárveika konu að Staðarfelli í Dölum og flutti hana til Reykjavíkur, þar sem hún var lögð á sjúkrahús. 29. maí. Sótti þyrla varnarliðsins hermann til Akraness, er slasast hafði í umferðarslysi. 19. júní. Aðstoðaði þyrla varnarliðsins við að losa eins hreyfils flugvél úr sandbleytu á Skeiðarársandi, er hún lenti þar með tvo erlenda jarðfræðinga. Fylgdi þyrlan vélinni til Reykjavíkur 15. júlí. Þyrla frá varnarliðinu ásamt Herkúlesvél aðstoðuðu við leit að lítilli flugvél af gerðinni Moony 21 TF-REA, er týnst hafði á leiðinni frá Reykjavik til Þórshafnar með fjórum um borð. 18. júlí. Flutti þyrla varnarliðsins slasaðan mann, er fallið hafði af hestbaki og hálsbrotnað, frá bænum Hátúnum í Skriðdal til Egilsstaða, þar sem áætlunarflugvél beið mannsins og flutti á sjúkrahús í Reykjavík. 27. júlí. Sótti þyrla varnarliðsina fárveikan botnlangasjúkling um borð í m/s Goðafoss, er staddur var um 150 sjómílur suðvestur af Garðskaga á leið frá Bandaríkjunum til Íslands, og flutti hann á spítala í Reykjavík, þar sem hann var samstundis skorinn upp. leitar- og björgunarflugvél af Herkúlesgerð var send á vettvang til að staðsetja og fylgjast með ferðum skipsins og gegndi jafnframt hlutverki radíóvita eins og jafnan í slíkum ferðum til að auðvelda flug þyrlunnar, meðan á sjúkraflugi stóð. 3. ágúst. Sótti þyrla varnarliðsins fársjúkan pólskan sjómann af verksmiðjutogaranum Virgo, er var um 90 sjómílur suður af Reykjanesi, og flutti til Reykjavíkur, þar sem hann var lagður á sjúkrahús. Herkúlesvél aðstoðaði og fylgdist með þyrlunni, meðan á fluginu stóð. 8. ágúst. Sótti þyrla varnarliðsins fjóra menn (þar af þrjá slasaða) og flutti þá til Reykjavíkur. Eins hreyfils flugvél af gerðinni Cessna 177 TFBKA hafði hlekkst á í flugtaki á flugbrautinni að Skálmarnesi á Barðaströnd. 25. ágúst. Bjargaði þyrla varnarliðsins dönskum flugmanni af Cessna 310, vél, er nauðlenti á sjónum í aðflugi á Keflavíkurflugvöll. 13 mínútum eftir að flugvélin lenti á sjónum var flugmanninum bjargað af þyrlunni. 26.–27. ágúst. Leitaði þyrla frá varnarliðinu ásamt froskmönnum úr björgunarsveitinni að íslenskum kafara, er fenginn var til að staðsetja flak flugvélarinnar, er nauðlenti á sjónum daginn áður. 28. ágúst. Sótti þyrla varnarliðsins móður og nýfætt barn til Hafnar í Hornafirði og flutti þau til Reykjavíkur, þar sem bæði voru lögð á Fæðingardeildina. Móðirin hafði misst mikið blóð við fæðinguna, og íslenskur læknir frá Fæðingardeildinni ásamt sjúkraliða þyrlunnar önnuðust konuna allan tímann, meðan á fluginu stóð. 21. nóv. Nauðlenti Navy C-117 á Sólheimasandi. Áhöfn vélarinnar, 7 manns, var flutt með þyrlu varnarliðsins til Keflavíkurflugvallar. Björgunarsveit SVFÍ - Víkverji - Vík í Mýrdal veitti varnarliðsmönnum mikla aðstoð við að gæta flugvélarinnar, auk þess sem þeir höfðu 24 klst. hlustvörslu í talstöðvarbílum við flak flugvélarinnar. Þetta var sú skýrsla, sem borist hefur frá Slysavarnafélagi Íslands um samvinnu við varnarliðið á árinu 1973 um björgunarstörf. Eins og ég sagði áðan, voru þessar beiðnir Slysavarnarfélagsins 20 á s.l. ári, en alls voru aðstoðarbeiðnir opinberra aðila samtals 52 á árinu, mest út af eldgosinu í Vestmannaeyjum. Þessu má skipta þannig, að farin voru 25 sjúkraflug, 12 leitarflug, 4 björgunarflug, og 11 ferðir voru farnar vegna brottflutnings frá hættusvæði. Á tímabilinu frá 23. jan. 1973, þegar Vestmannaeyjagosið byrjaði, og til 15. mars sama ár, lagði varnarliðið fram um 50 þús. vinnustundir til aðstoðar, t.d. fóru yfir 1000 hermenn til hjálparstarfs á Heimaey. Flugvélar varnarliðsins fluttu um 850 tonn af húsgögnum, birgðum, tækjum, búsmala og matvælum. Þær fluttu og yfir 1500 flugfarþega til og frá Heimaey. Einnig má nefna, að varnarliðið annaðist flutning á nærri 600 gámum frá Þorlákshöfn til Reykjavíkur á 5 dögum í upphafi gossins. Það lagði til slökkvibifreiðar og alls konar slökkvitæki, auk ýmiss konar útbúnaðar. Að lokum er rétt að minnast á það, að varnarliðið og Bandaríkjaher lögðu fram mikið starf við að safna saman dælum, vatnshönum og leiðslum í Bandaríkjunum fyrir kælikerfið, sem notað var gegn hraunstraumnum. Fyrir utan þá aðstoð, sem nú hefur verið minnst á, má geta þess, að samkomulag er um það við varnarliðið að flytja nýrnasjúklinga til Kaupmannahafnar, hvenær sem á þarf að halda, en þegar skipta þarf um nýra í fólki, mega ekki líða margir klukkutímar frá því að gjafari deyr og þar til nýtt nýra af réttum flokki er komið á sinn stað í líkama sjúklingsins. 4. spurningin er um það, hvort ég telji nokkuð því til fyrirstöðu, að Íslendingar geti tekið þessa björgunarstarfsemi að sér. Ég tel ekki vafa á því, að Íslendingar geti haft þessi störf með höndum, ef þeir fá fulla þjálfun. Það er hins vegar alltaf matsatriði, hve öflug slík björgunarsveit þarf að vera, til þess að fullkomið öryggi sé fyrir hendi, og um það get ég ekki dæmt. Hins vegar er ljóst, að spurningin er fyrst og fremst fjárhagslegs eðlis, og ef hafa ætti samskonar rekstur á Keflavíkurflugvelli og nú er þar í höndum varnarliðsins, er enginn vafi á því, að um mjög háar fjárhæðir væri að ræða.



Herra fremst fjárhagslegs eðlis, og ef hafa ætti samshefur komið í ræðu hæstv. utanrrh., að það björgunar- og slysavarnastarf, sem björgunarsveit varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli hefur unnið, virðist vera allmikilvægt. Ef niðurstaðan verður sú, að varnarliðið verði látið fara af landi brott með alla sína starfsemi, þá sýnist í fljótu bragði a.m.k. augljóst, að grípa verður til sérstakra ráðstafana til að fylla upp í það skarð, sem yrði eftir hvað þessa björgunarstarfsemi áhrærir. Í því efni kemur náttúrlega ýmislegt til greina, eins og t.d. að stórefla Slysavarnafélag Íslands til að sinna þessum málum betur en það hefur til þessa haft aðstöðu til. Það eru sjálfsagt ýmsar aðrar leiðir, sem þar kæmu til álita. En sé það ásetningur hv. stjórnarliða að framfylgja þeirri kröfu Alþb: manna að láta herinn fara með allt sitt hafurtask og alla sína starfsemi, áður en langt um líður, þarf að taka til höndunum tafarlaust, til þess að þessi mál komist ekki í vandræði, þegar að því kæmi.



Herra forseti. Æskilegt er, að upplýst verði, hver hefur orðið fjölgun starfsmanna í stjórnarráðinu á undanförnum árum. Þess vegna hef ég leyft mér að beina þeirri fsp. til hæstv. fjmrh., hversu margir starfsmenn hafi verið í stjórnarráðinu annars vegar 1. júlí 1971, þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum, og hins vegar 1. jan. s.l. Hef ég beðið um grg. fyrir því, hversu margir fastráðnir starfsmenn hafi verið í hverju rn. á hvorum tímanum um sig og hversu margir lausráðnir.



Herra forseti. Svar mitt við fsp. hv. 7. þm. Reykv. á þskj. 371 um starfsmenn Stjórnarráðs Íslands er miðað við fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1971 annars vegar, eins og þar var ákveðið, og 1974 hins vegar, svo að þar á að vera um sambærilegar tölur að ræða. Í forsrn. voru 5 fastir starfsmenn 1971, nú eru þeir 7 fastir og 1/2 lausráðinn, svo að fjölgunin er 21/2. Í menntmrn. voru 351/2 fastráðnir starfsmenn, enginn lausráðinn, nú eru þeir 42 fastráðnir og 1/2 maður lausráðinn, svo að fjölgunin er 7 menn. Í utanrrn. voru 25 fastráðnir, 1/2 lausráðinn, alls 251/2, nú eru þeir 25 fastráðnir, enginn lausráðinn, fækkun er 1/2 maður. Í landbrn. voru 7 starfsmenn fastráðnir, nú eru 7 menn fastráðnir og 11/2 lausráðnir, fjölgunin er 11/2 maður. Í sjútvrn. voru 5 fastráðnir, enginn lausráðinn, nú eru 6 fastráðnir, einn lausráðinn, alls 7 menn, fjölgunin 2 menn. Í dómsmrn. voru 11 fastráðnir starfsmenn, 2 lausráðnir, alls 13, nú eru 11 fastráðnir starfsmenn þar, 1 lausráðinn, og fækkunin er 1 maður. Í félmrn. voru 7 menn fastráðnir, enginn lausráðinn, nú eru 81/2 fastráðinn og 1/2 lausráðinn, hér er því um 9 menn að ræða, en fjölgunin er 2 menn. Í heilbr.- og trmrn. voru 4 menn fastráðnir, enginn lausráðinn, nú eru þar fastráðnir 9 menn, fjölgunin er 5 menn. Í fjmrn. voru 15 menn fastráðnir, nú eru fastráðnir þar 20 menn, fjölgunin er 5 menn. Í ríkisbókhaldinu voru 9 menn fastráðnir, 2 menn lausráðnir, alls 11, nú eru þar 16 menn fastráðnir, fjölgunin er 5 menn. Ríkisfjárhirslan, þar voru 5 menn fastráðnir, nú eru þar 6 fastráðnir, fjölgunin er einn maður. Í samgrn. voru 5 menn fastráðnir 1911 og 1/2 maður lausráðinn, eða 51/2 maður, nú eru 61/2 fastráðnir, 1/2 maður lausráðinn, 7 menn alls, fjölgunin 11/2 maður. Í iðnrn. voru 4 menn fastráðnir, enginn lausráðinn, nú eru þar 61/2 fastráðnir, 1 maður lausráðinn, alls 71/2, fjölgunin er 31/2. Í viðskrn. voru 11 menn fastráðnir, nú eru þar einnig 11 menn fastráðnir og 1/2 maður lausráðinn, fjölgunin er 1/2 maður. Í Hagstofu Íslands voru 25 menn fastráðnir, 4 menn lausráðnir eða alls 29, þar starfa nú 27 fastráðnir, 4 menn lausráðnir eða 31 maður, fjölgunin er 2 menn. Í ríkisendurskoðuninni voru 261/2 maður fastráðnir, 3 lausráðnir eða 291/2 maður, nú eru 301/2 maður fastráðnir, 2 lausráðnir, alls 321/2 , fjölgunin 3 menn. Í fjárlaga- og hagsýslustofnuninni voru 4 menn fastráðnir, enginn lausráðinn, nú eru þar 6 menn fastráðnir, fjölgunin er tveir menn. Alls er því um að ræða aukningu á lausráðnum og fastráðnum mönnum 42 á þessu tímabili. Til viðbótar þessu vil ég geta þess, að hjá ríkisbókhaldinu hefur orðið sú breyting á, að ríkisbókhaldið hafði á hendi uppgjör fyrir 28 stofnanir 1971, en hefur nú á hendi uppgjör fyrir 98 stofnanir. Sama er að segja um ríkisendurskoðunina, að h,já henni hefur verkefnum fjölgað verulega. Einnig er það svo með launadeild fjmrn., að á árinu 1973 fengu þar 15 þús. einstaklingar einhverjar launagreiðslur. Eru það 15% af framteljendafjölda landsins. Launaupphæðin var 4 milljarðar 400 þús. eða 10% af heildarlaunagreiðslum í landinu samkv. því, sem lesið verður úr upplýsingum um launaskatt. Launaafgreiðslum fylgir innheimta opinberra gjalda. Alls var þannig innheimt í útsvör og þinggjöld á árinu 1973 870 millj. kr., þar af Gjaldheimtan í Reykjavík með 550 millj. kr., sem er rúmlega 10% af innheimtu slíkra gjalda hjá Gjaldheimtunni. Þetta leiðir af því, að til útborgunar hjá launadeild fjmrn. hafa komið 70 stofnanir á þessu tímabili, sem hér um ræðir. Þetta svar, vona ég, að nægi hv. þm. við fsp. hans.



Herra forseti Ég þakka hæstv. fjmrh. svör hans og tel þau alveg fullnægjandi. Efni svarsins ræði ég að sjálfsögðu ekki á þessum vettvangi.



Herra forseti. Aths. skal vera örstutt. Hér er vikið að ákveðnu máli, sem snertir ekki aðeins rn., heldur embættismannabáknið í heild, og þá kemur upp í huga minn, að vinstri stjórnin í Danmörku, sem á við mikla erfiðleika í efnahagsmálum að etja eins og við Íslendingar, hefur nú í huga, að því er ég hef lesið í blöðum, að stöðva allar fastráðningar nýrra manna til ríkisins fram til 1. ágúst og taka upp þetta heildarvandamál, þ.e.a.s. fjölda starfsmanna, þörfina og athuga, hvernig málin standa. Ég held, að það væri vert í sambandi við þá efnahagsörðugleika, sem uppi eru með þjóðinni, að hæstv. fjmrh. stöðvaði um skeið frekari mannaráðningar og gerði úttekt á embættismannabákninu í heild, þannig að ekki yrði um óeðlilega fjölgun að ræða. Þetta er eitt af þeim vandamálum, sem við eigum við að glíma, og það er vert að gera þetta. Að lokum þetta: Þetta snertir ekki aðeins rn. Mér virðist Seðlabankinn hafa meira starfslið heldur en öll rn., og það er útþensla víðar en hjá rn. En við þurfum að kunna okkur hóf, og hæstv. fjmrh. ætti að taka rögg á sig og gera heildarúttekt á þörfinni og hinni eðlilegu aukningu, sem kann að teljast í rn. Það er vert að íhuga, að eitt rn., menntmrn., vex, en mér er sagt, að þjónustan minnki.



Herra forseti. Ég vil aðeins vekja athygli á því í tilefni af því, sem hv. 3. landsk. þm. sagði, að einmitt með því að færa inn til ríkisbókhaldsins, ríkisfjárhirslurnar og til endurskoðunarinnar stofnanir, sem áður höfðu sjálfstætt bókhald og sjálfstætt uppgjör, hefur verið dreginn saman mannafli hjá slíkum stofnunum og komið í veg fyrir fjölgun hjá öðrum. Ég greindi frá því, að um 70 slíkar stofnanir hefðu verið teknar inn til þessara starfsgreina, sem ég nefndi hér áðan, svo að það getur átt við, sem hv. 3. landsk. þm. benti á, að ríkisbáknið sé dregið saman, þótt þessi fjölgun hafi átt sér stað þarna.



Herra forseti. Að undanförnu hafa farið fram allmiklar umr. um jarðeignir og mál, er þær snerta, þ. á m. hvaða eignarform sé æskilegast á jörðum. Svo sem kunnugt er, liggja nú fyrir Alþ. nokkur mál, er þetta snerta, þ. á m. eitt, sem er þáltill., er miðar að því, að landið allt, þar með allar jarðeignir bænda, skuli verða ríkiseign. Þetta hefur leitt hugi manna meira en ella að því, hvernig meðferð á jarðeignum ríkisins sé háttað og hvort þar sé að finna sönnun fyrir því, að þar sé um hið æskilegasta eignarform að ræða. Flestum þeim, sem hafa fyrir augunum í sínu heimahéraði mismun á leigujörðum og sjálfseignar,jörðum bænda, virðist þó samanburðurinn vera sjálfseignarjörðunum mjög í hag hvað búskaparhætti snertir, enda þótt enginn rannsókn í þessu efni hafi farið fram. Meðal þess, sem fengur væri í að fá vitneskju um, er, hve margar af jarðeignum ríkisins séu byggðar til ábúðar, eins og lög gera ráð fyrir, og einnig væri forvitnilegt að vita, hvort sambærilegt hlutfall væri í byggingu ríkisjarða og jarða í eigu einstaklinga. Þetta efni eða þetta hlutfall, ætlast ég þó ekki til, að upplýst sé hér að þessu sinni. Svo sem kunnugt er, kveða gildandi ábúðarlög á um, að hver sá, sem á jörð og rekur ekki á henni búskap sjálfur, skuli byggja hana hæfum umsækjanda að dómi úttektarmanna. Ýmsum jörðum ríkisins er auðvitað ráðstafað samkv. l. með þeim hætti, að samrýmist ekki venjulegum búrekstri. Um þetta allt er þó eðlilegt, að fyrir liggi glöggar upplýsingar, og ætla verður, að það sé talið eðlilegt, að meðferð á jarðeignum ríkisins sé með þeim hætti, að samrýmist sem best gildandi ábúðarlögum, ekki síður en á jarðeignum einstaklinga. Með hliðsjón af þessu m.a. hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. á þskj. 371, svo hljóðandi: „1. Hvað voru ríkisjarðir margar við síðustu áramót? 2. Hve margar þeirra voru þá í lögformlegri ábúð? 3. Hvaða aðilar hafa haft afnot af öðrum jarðeignum ríkisins árið 1973 op með hvaða kjörum?“



Herra forseti. Út af fsp. hv. þm. Pálma Jónssonar á þskj. 371 vil ég geta þess, að fyrir réttu ári eða þriðjudaginn 27. febr., svaraði ég fsp., sem var hér um bil shlj. þessari fsp., frá hv. þm. Helga Seljan. Sú fsp. var í 5 liðum, en þeir voru þessir: „1. Hver er fjöldi bújarða í eigu ríkisins í hverju kjördæmi? 2. Á hve mörgum þeirra er búið sjálfstæðu búi? 3. Hve margar jarðir eru nytjaðar frá öðrum bújörðum? 4. Hve margar ríkisjarðir eru leigðar öðrum en bændum? 5. Til hve langs tíma eru jarðir að jafnaði leigðar, og eftir hvaða reglum er farið við ákvörðun um það, hverjum skuli leigja þær jarðir, er losna á hverjum tíma.“ Fsp. hv. 5. þm. Norðurl. v. nú varðandi ríkisjarðir er í þrem líðum. Svar mitt til hv. þm. Helga Seljans er að finna í 16. hefti Alþingistíðinda, sem nær yfir tímabilið 26. febr. til 1. mars 1971. Um fyrstu tvo liðina má því vísa til þessa svars. Á síðasta ári hafa orðið litlar breytingar á fjölda jarða í ríkiseign og ábúð á þeim. Jarðeignasjóður keypti 2 jarðir á árinu, en 3 jarðir voru seldar. Þannig eru ríkisjarðir nú taldar 819. Í fyrra töldust 626 jarðir í fastri ábúð. Á árinu hefur ein jörð fallið úr ábúð, en mun byggjast í vor og ein eyðijörð byggjast að nýju. 3. tölul. fsp. skil ég þannig, að spurt sé um, hverjir hafi árið 1973 haft afnot jarða í ríkiseign, sem ekki voru í fastri ábúð. Svar við þessari spurningu er þess eðlis, að ég tel ekki rétt að eyða tíma hv. Alþ. í þá upptalningu, sem því fylgir að telja upp hverja jörð eða jarðarskika. Um 120 þessara jarða hafa bændur til afnota til að bæta búskaparaðstöðu sína, mest með því að nýta jarðirnar til beitar. Sumar eru jafnframt notaðar til heyöflunar, þar sem tún eru varin og í sæmilegri rækt. Um 40 jarðir eru á vegum ríkisstofnana, þ. á m. Landgræðslu ríkisins, Skógræktar ríkisins, vitamálastjórnar o.fl. Auk þess eru allmargar eyðijarðir, sem ekki er ráðstafað og enginn hefur bein samningsbundin not af. Flestar eru jarðir þessar í byggðarlögum, sem eru algerlega komin í eyði. Ég vona, að þetta svar sé nægjanlegt fyrir hv. þm., en mun þessu til viðbótar afhenda honum lista yfir þessar jarðir og jarðarskika, sem spurt er um í 3. lið fsp., þar sem ég tel ekki vera hægt að fara að lesa hann upp hér á hv. Alþ.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Það er rétt, sem fram kom í svari hans, að fyrir ári var lögð fram hér á Alþingi fsp. svipaðs efnis, en ekki þó eins, nema að því leyti er snertir fyrstu tvo tölul. þessarar fsp. Þeir voru hins vegar hafðir með í minni fsp. sem nauðsynleg forsenda þess, að unnt væri að skýra greinilega frá því, sem spurt er um í hinum þriðja lið, og hann er vitaskuld meginatriði þeirrar fsp., sem ég hef hér lagt fram. Ég tek það fram, að ég tel það algerlega fullnægjandi hjá hæstv. ráðh., að hann gefur mér svör við þeim lið skriflega, enda þótt hann hafi drepið á nokkra grófa drætti, er snerta svar við þeim lið. Það kemur í ljós, að 193 jarðir ríkisins eru ekki í fastri ábúð samkv. ábúðarlögum, og eins og ég tók fram í minni fyrri ræðu, getur það allt verið með eðlilegum hætti, og skal ég ekki um það segja, fyrr en ég hef fengið í hendur hina skriflegu skýrslu hæstv. ráðh. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða þetta efni hér. Ég vil einungis þakka hæstv. ráðh. og vænti þess að fá hina skriflegu skýrslu hans í mínar hendur.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 379 leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um afskipti stjórnvalda af regnbogasilungseldi Skúla Pálssonar í Laxalóni. Hinn 16. apríl 1951 veitti landbrn. Skúla Pálssyni leyfi til þess að flytja til landsins regnbogasilungsstofn frá Danmörku. Ætlun Skúla var að koma hér á fót regnbogasilungseldi með það að markmiði að selja regnbogasilung á erlendan markað til neyslu. Ýmis skilyrði fylgdu leyfinu, og er ekki annað sannað en þau hafi verið uppfyllt. Nokkru eftir að Skúli flutti inn hrognin frá Danmörku, fór að bera á alvarlegum sjúkdómi í regnbogasilungnum þar í landi. Einkum var um svonefnda kýlapest að ræða, en síðar einnig veirusjúkdóma. Afleiðing þessa varð sú, að hinn 13.8. 1955 ritaði landbrn. Skúla bréf, þar sem talin er nauðsyn á því að áliti sérfræðinga öryggis vegna að rannsaka heilbrigði regnbogasilungsins í stöð hans. Í bréfinu var tekið fram, að rn. setti bann við flutningi á fiski eða hrognum frá stöðinni, þar til umrædd athugun hefði farið fram. Rn. fól veiðimálastjóra í samráði við Tilraunastöð háskólans á Keldum að framkvæma rannsóknina. Rannsóknin fór svo fram á árunum 1955 og 1956. Að rannsókn lokinni barst rn. bréf frá veiðimálastjóra, þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Er þar með umræddri rannsókn á heilbrigðisástandi regnbogasilungs í eldisstöðinni á Laxalóni lokið, og hafa kýlaveikismitberar ekki fundist í regnbogasilungi þar. Líkur fyrir, að sjúkdómurinn sé í stöðinni, eru innan við 1%, og telur Páll A. Pálsson það mikið öryggi fengið með rannsókninni, að óþarft sé að hafast frekar að. Skal því lagt til, að banni því, sem verið hefur á um burtflutning lifandi vatnafiska úr eldisstöðinni, sbr. bréf hins háa rn., dags. 13. ágúst 1955, verði aflétt “ Sú varð raunin á, að á næstu árum seldi Skúli fiska og hrogn til tveggja aðila innanlands með leyfi landbrn. En 1964 átti Skúli enn kost á að selja eldisfisk úr stöðinni, en þá synjaði rn. um leyfi og enn vegna mögulegrar smithættu. Þetta gerðist 13 árum eftir innflutning hrogna frá Danmörku og 8 árum eftir að áðurnefnt bréf um heilbrigði kom. Þetta er því furðulegra, þar sem eldisstöð Skúla er við bæjardyrnar hjá heimsþekktri dýra- og veirusjúkdómastofnun, þ.e. Tilraunastöð háskólans að Keldum, sem maður hefði haldið, að hefði mjög góða aðstöðu til þess að rannsaka sjúkdóma í dýrum. Þess vegna er 1. liður spurningar minnar þannig: „Hvernig hefur heilbrigðiseftirliti með eldisfiski í eldisstöðinni í Laxalóni verð hagað frá stofnun hennar til þessa dags? Hafa smitnæmir sjúkdómar fundist í stöðinni?“ Eldisstöð Skúla er í nágrenni einnar mestu og bestu laxveiðiár á landinu, Elliðaánna. Skúli hefur auk regnbogasilungs ræktað í stöð sinni bæði lax og bleikju á undanförnum árum. Ef yfirvöld hafa yfirleitt haft grun um sjúkdóm hjá Skúla, er vægast sagt mjög undarlegt, að þau skuli hafa heimilað honum eldi laxfiska þar. Þess vegna spyr ég, hvort komið hafi upp sjúkdómar í nálægum eldisstöðvum eða ám, er hægt sé að rekja til stöðvarinnar í Laxalóni. Mér skilst, að yfirvöld hafi í meira en 20 ár haft grun um sjúkdóm í þessum stofni. Þótt rannsóknir hafi e.t.v. ekki verið stöðugar eða fullnægjandi, er þá ekki augljóst, að ef um smitnæman sjúkdóm væri að ræða, þá mundi hann nú herja á laxfiska víða um land? Regnbogasilungur er mikil búgrein víða um heim. Í Evrópu munu vera framleidd um 70 þús. tonn árlega. En vegna sjúkdóma í stofninum erlendis eru hrogn úr heilbrigðum fiski mjög verðmæt og mjög góð útflutningsvara. Þeir útlendingar, sem hafa kynnt sér stofn Skúla, telja hann heilbrigðan, máske eina heilbrigða stofninn í Evrópu. Hins vegar er ekki hægt að nýta sölumöguleika, nema fullkomið heilbrigðisvottorð fáist, og þess vegna er honum bráð nauðsyn að fá ákvörðun sem allra fyrst um ástand stofnsins. Það sama gildir um Skúla og marga aðra, sem rekið hafa fyrirtæki í jaðri Reykjavíkur. Borgin þrengir að honum, svo að hann þarf að flytja starfsemi sína. Hann hefur þegar skapað sér möguleika á aðgengilegum stað, en fær nú ekki leyfi til þess að flytja regnbogasilunginn á hinn nýja stað. Og enn er það smitunarhættan, sem veldur. Verði ekki breyting á afstöðu yfirvalda til atvinnurekstrar Skúla, liggur ekki annað fyrir en að drepa þennan verðmæta stofn niður. Skúli hefur varið milljónum króna til þess að halda þessum stofni við í 23 ár, og mér skilst, að hann hafi fengið aðeins 49 þús. kr. styrk frá ríkinu til þess. Nú virðist hann hafa ótakmarkaða möguleika til að flytja út hrogn til sölu, og væri vægast sagt hörmulegt, ef hann þyrfti nú að gefast upp og drepa niður stofninn eftir að hafa í 23 ár barist við þetta uppeldi. Þess vegna er 3. liður spurningar minnar svo: „Sé svo ekki eftir meira en 20 ára veru regnbogasilungsstofnsins í landinu, er þá eðlilegt að neita um flutning stöðvarinnar á annan og heppilegri staði“



Herra forseti. Út af fsp. hv. 3. þm. Reykn. á þskj. 379 er svar mitt eingöngu byggt á áliti fisksjúkdómanefndar, sem fékk það mál til meðferðar, og er það álit hennar, sem ég les hér, með leyfi hæstv. forseta. Fyrsta spurningin: „Hvernig hefur heilbrigðiseftirliti með eldisfiski í eldisstöðinni í Laxalóni verið hagað frá stofnun hennar til þessa dags? Hafa smitnæmir sjúkdómar fundist í stöðinni “ Svar við þessari spurningu er þannig: Eins og kunnugt er, voru regnbogasilungshrogn flutt frá Danmörku á árinu 1951 að eldisstöðinni að Laxalóni við Grafarlæk. Af hálfu landbrn. voru þá sett ýmis skilyrði fyrir þessum innflutningi í varúðarskyni, svo sem varðandi heilbrigðisvottorð, sótthreinsun hrognanna og einangrun þeirra. Talið er að skilyrði þessi hafi ekki verið haldin að fullu af innflytjanda. Hrogn þau, sem hér um ræðir, komu frá dönskum fiskræktarmanni. Við þann bæ er veiki kennd, og það er banvænn veirusjúkdómur í regnbogasilungi, sem valdið hefur dönskum fiskræktarmönnum þyngri búsifjum en allir aðrir fisksjúkdómar undanfarna tvo áratugi og hefur kostað danska ríkið óhemju fjárútlát. Er nú reynt að útrýma sjúkdómnum með niðurskurði og fiskskiptum í þeim eldísstöðvum, þar sem hann gerir mest tjón. Fyrstu árin, eftir að regnbogasilungshrognin komu til landsins, var stofninum haldið einangruðum. Síðan var sú kvöð lögð á eiganda regnbogasilungsins, að lifandi fisk mætti ekki flytja frá Laxalóni nema með leyfi landbrn. Hins vegar hafa aldrei verið lagðar neinar hömlur af hálfu hins opinbera á ræktun og eldi regnbogasilungsins innan stöðvarinnar til slátrunar og sölu, en það var að sögn eiganda tilgangur hans með innflutningi og eldi regnbogasilungs. Til frekara öryggis voru að frumkvæði landbrn. gerðar sýklarannsóknir á regnbogasilungnum í eldisstöðinni árin 1955–1956. Einnig voru rannsakaðir fiskar úr Grafarlæk, en í hann fellur frárennsli eldisstöðvarinnar í Laxalóni, og þar hefur regnbogasilungur verið að staðaldri um margra ára skeið. Fiskar þessir voru rannsakaðir af Tilraunastöðinni á Keldum og sérstök leit gerð að sýklum þeim, sem valda kýlapest í laxfiskum. Ekki fundust sýklar þessir við rannsóknir. Miðað við úrtök þau, sem rannsökuð voru, var talið, að litlar líkur væru á því, að þessi sjúkdómur leyndist í stofninum, þótt ekki væri með öllu útilokað. Eftir því sem þekking manna á veirusjúkdómum óx síðustu áratugi, komu í ljós veirusjúkdómar í fiski víða um lönd, þar sem vatnafiskur er alinn, ekki síst í Danmörku, þaðan sem regnbogasilungurinn var kominn og áður er að vikið. Var því af stjórnvöldum talið varlegast að leyfa ekki flutning á lifandi regnbogasilungi eða hrognum til annarra staða innanlands. Í l. um lax- og silungsveiði, sem tók gildi 25. júní 1970, var gert ráð fyrir, að sjúkdómum vatnafiska sé sinnt sérstaklega. Í l. þessum er gert ráð fyrir, að n. sérfróðra manna, fisksjúkdómanefnd, starfi stjórnvöldum til ráðuneytis. Frá því snemma á árinu 1971 hefur héraðsdýralæknirinn í Reykjavík að frumkvæði fisksjúk- dómanefndar haft eftirlit með eldisstöðinni að Laxalóni sem og öðrum eldisstöðvum í umdæmi hans, sbr. reglugerð, er síðar var sett um þetta efni, nr. 70 1972. Eftirlit þetta felst í því, að dýralæknirinn kemur óvænt í heimsókn í stöðvarnar, skoðar fiskseiði og hrogn, sem þar eru í eldi, með tilliti til sjúkdómseinkenna. Ef ástæða er talin, tekur hann sýni til krufningar eða frekari rannsóknar. Þar sem aðstaða til rannsóknar á veirusjúkdómum í fiski hefur ekki verið fyrir hendi hér á landi, hafði landbrn. forgöngu um það, að fenginn var danskur fisksjúkdómasérfræðingur til þess að rannsaka sýni úr eldisstöðum hér á landi með tilliti til þess, hvort veirusjúkdómar kynnu að leynast þar. Þær rannsóknir hófust haustið 1973 og gert ráð fyrir eðli málsins skv., að þær standi yfir í eitt ár hið skemmsta. Rannsóknir á einu úrtaki frá eldisstöðinni í Laxalóni hafa þegar verið gerðar, og fundust ekki veirur í sýnunum. Blóðsýni, sem tekin voru á liðnu hausti úr stálpuðum regnbogasilungi frá Laxalóni, reyndust innihalda mótefni gegn svonefndri IPN-veiru, en óvíst, hvernig beri að túlka þær niðurstöður. Þá munu IPN-veirur hafa fundist í sumum þeim fiskum, sem aldir voru upp í Danmörku af regnbogasilungshrognum frá Laxalóni. En á því gæti verið sú skýring, að þessi silungur hafi sýkst í Danmörku, þar sem slíkar veirur eru landlægar. Af þeim ástæðum, sem hér eru raktar, og þeirri bitru og dýrkeyptu reynslu, sem Danir og aðrir hafa orðið fyrir af völdum fisksjúkdóma, hefur verið talið rétt að ljúka þeim veirurannsóknum, sem nú eru í gangi, áður en breytt verður frá þeirri stefnu, sem mörkuð hefur verið varðandi bann við flutningi á lifandi regnbogasilungi og regnbogasilungshrognum frá Laxalóni til annarra staða hér innanlands. Til þess að fyrirbyggja misskilning, sem nokkuð hefur gætt, skal tekið fram, að engar hömlur hafa verið lagðar á útflutning laxfiska eða hrogna úr laxfiskum, en hins vegar hafa ýmis lönd lagt hömlur á slíkan innflutning hin síðari ár, og veita þau aðeins innflutningsleyfi frá Íslandi gegn vissum skilyrðum hverju sinni. Önnur spurning: Hafa komið upp sjúkdómar í nálægum eldisstöðum eða ám, sem rekja mætti til eldisstöðvarinnar í Laxalóni?“ Svar: Sem betur fer er ekki vitað til þess, að staðfestir hafi verið sjúkdómar í vatnafiski, sem rekja má til eldisstöðvarinnar í Laxalóni, enda vill svo heppilega til, að vatn það, sem rennur í gegnum eldisstöðina í Laxalóni, fellur í litinn læk, Grafarlæk, beint til sjávar skamman veg. Fiskeldisstöð sú við Grafarlæk, sem hv. fyrirspyrjandi fékk á sínum tíma heimild til að reisa ásamt öðrum á landi ríkisins, fær vatn beint úr tærum uppsprettulindum í landareign ríkissjóðs, en notar ekki vatn úr Grafarlæknum, svo að vitað sé. Þriðja spurning: „Sé svo ekki eftir meira en 20 ára veru regnbogasilungsstofnsins í landinu, er þá eðlilegt að neita um flutning stöðvarinnar á annan og heppilegri stað?“ Svar: Eins og þegar hefur komið fram, stendur nú yfir rannsókn á því, hvort leynast kunni veirusjúkdómar í eldísstöðvum hérlendis, m.a. í Laxalóni. Eftir reynslu síðari ára geta smitberar leynst í eldisfiski árum saman, þar sem skilyrði eru hagstæð, án þess að nokkurn gruni. Áætlað er, að rannsókn þessi standi eitt ár hið skemmsta og verði sýni tekin á mismunandi árstímum. Óþarft ætti að vera að minna hv. alþm. á þá hörmulegu og dýrkeyptu reynslu, sem Íslendingar hafa orðið fyrir af völdum smitsjúkdóma búfjár, þrátt fyrir mikla varfærni í þeim málum, oft og tíðum. Á ég þar við hina alþekktu sauðfjársjúkdóma, mæðiveiki, garnaveiki, riðuveiki, kýlapest o.s.frv., sem hingað hafa borist með innflutningi. Þess eru mörg dæmi, að smitsjúkdómar í fiskum hafi borist landa á milli með hrognum og seiðum og oft valdið stórfelldu tjóni. Afleiðing þess er m.a. hinar ströngu hömlur á innflutningi vatnafisks og hrogna, sem ýmsar þjóðir, t.d. Bandaríkjamenn og Danir, hafa sett hin síðari ár og bitnað hafa á okkur Íslendingum. Þeim mun minni sem þekking manna er á fisksjúkdómum, miðað við sjúkdóma annarra dýrategunda, þeim mun meiri ástæða er til að sýna ítrustu varfærni í þessum málum. Við flutning regnbogasilungsstofns á nýjan stað austanfjalls ber að hafa í huga, að hér er um að ræða nýja tegund í lífríki landsins, sem gæti dreifst um stærsta vatnasvæði landsins, hvernig sem um hnútana væri búið. Hvaða afleiðingar það gæti haft, kann víst enginn full svör við. Í þessu máli mun landbrn. sem hingað til því fara með fyllstu gát. Hér hef ég lokið við lestur á bréfi því, sem er svar fisksjúkdómanefndar við fsp. þessari.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. hans ágæta svar. En ég verð að segja, að það hefði ekki alltaf þótt aðgengilegt eða gott, ef grunur væri um smitnæman sjúkdóm, hvort sem væri í mönnum eða dýrum, að vera 23 ár að komast til botns í því, hvort um þennan sjúkdóm væri að ræða eða ekki. Ég hef alltaf haldið, ef grunur væri um smitandi sjúkdóm, að eitt höfuðatriðið væri að komast sem allra fyrst að niðurstöðu um, hvort sjúkdómurinn væri fyrir hendi. Er það ekki aðeins vegna þess, sem dýrin á eða fiskana, heldur vegna fjölda annarra, allra þeirra, sem við fiskrækt fást í landinu. Ég vil taka það fram, að ég held, að það sé algerlega ósannað, að heilbrigðisvottorð hafi ekki fylgt hrognum Skúla, þegar þau komu upp. Hitt er svo annað mál, að þetta vottorð fyrirfinnst hvergi. En annað eins hefur komið fyrir á Íslandi og að eitt vottorð gæti farist fyrir í meðferð opinberra stofnana, ekki síst þar sem skipt var um stofnun, sem hafði með þessi mál að gera, á tímabilinu. Ég vil leggja áherslu á, að það er ekki óeðlilegt, þó að Skúli Pálsson sé að gefast upp á eldi þessa fisks. Hann er búinn að leggja í þetta mikið fjármagn, og mér finnst það vera mjög erfitt, ef hann á að biða endalaust eftir því, að hægt sé að ganga úr skugga um, hvort fiskurinn sé sýktur eða heilbrigður. Og ég vil sérstaklega taka þetta fram vegna þess, að ég held, að það séu alveg sérstaklega góðar aðstæður til þess að finna út, hvort um sjúkdóm geti verið að ræða, þar sem veirusjúkdómastofnun er á næsta leiti, og reyndar, eins og kom fram í svari ráðh., mun vera tekið til við að rannsaka þetta. En ég vil líka segja það, að ég hef haft samband og persónulega talað við aðila úti í Danmörku, sem hefur haft regnbogasilung frá Skúla Pálssyni í tvö ár í sinni stöð og hefur látið gera veirusjúkdómarannsóknir á stofninum og allar þær rannsóknir, sem gera þarf og krafist er þar, og hann álitur þennan stofn fullkomlega heilbrigðan. Ég held, að það væri ekki úr vegi, að rn. leitaði sér upplýsinga hjá þessum aðilum, ekki bara um heilbrigði stofnsins hjá Skúla, heldur einnig hvers virði er að eiga þennan heilbrigða stofn hér á landi og eiga kost á að selja hrogn til útflutnings næstu ár. Þessi misskilningur eða hvað á að kalla það með heilbrigðisvottorðið byggist á því, að enda þótt Skúli Pálsson kunni að geta fengið heilbrigðisvottorð hjá fisksjúkdómanefnd, þá getur hann ekki fengið fullkomið heilbrigðisvottorð. Ef ég vil fá vottorð um heilbrigði manns, er ekki nóg, að ég fái vottorð um, að hann sé ekki holdsveikur, og það er sama, sem skeður hér. Ég býst við, að Skúli geti nú orðið fengið vottorð um það, að fiskurinn hans hafi ekki kýlapest. En hins vegar getur hann ekki fengið vottorð um, að hann hafi ekki veirusjúkdóma, og meðan svo er, er útilokað, að hann geti fengið sín hrogn seld eða flutt til útlanda. Þetta ætti nú öllum okkar yfirmönnum á þessu sviði að vera ljóst, að Skúli getur ekki heldur selt matarfisk til þeirra landa, sem eru mjög varfærin á þessu sviði. Á sama hátt er það hjá okkur. Ef gin- og klaufaveiki kemur upp í einhverju landi eða ef grunur er þar um, þá er útilokað að ætla sér að flytja eina pylsu frá því landi eða nokkra þá vöru, sem gæti á nokkurn hátt borið með sér smitið. Ég vil leggja áherslu á það, að þessi árafjöldi ætti að vera besti mælikvarðinn á það, hvort fiskurinn er sjúkur eða heill. Ef hrognin hefðu í upphafi verið sjúk, hvers konar ástand búast menn við, að væri í okkar fiskræktarmálum? Verið er að varast þessa sjúkdóma einmitt vegna þess, að þeir smita gjarnan frá sér og eyðileggja stofna, sem heilbrigðir eru. Það verður ekki rætt til fullnustu um þetta á þessum vettvangi. Ég vil þó geta þess, að einmitt vegna þessa gruns hefur ýmiss konar misskilningur komið upp og varfærni gagnvart fiskum Skúla, þannig að þetta hefur að sjálfsögðu haft mjög alvarleg áhrif á alla hans starfsemi þessi mörgu ár. Það væri kannske nægjanlegt að geta um grein sem birtist í dagblaðinu Tímanum nú nýlega, þar sem þessum regnbogasilungi var líkt við minkinn. Og í Morgunblaðinu nýlega telur veiðimálastjóri, að svo geti verið, að stangveiðimenn í íslenskum ám gjaldi þess, að hrogn voru flutt inn frá Danmörku fyrir 23 árum. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. En mér finnst, að mjög sé óvenjulegt, hvernig að hefur verið farið hér, og það er fyrst og fremst ámælisvert, hve langur tími hefur farið í að rannsaka þetta mál.



Herra forseti. Ég vil nú þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Ýmsir, sem hafa fylgst með laxaræktarmálunum, hafa fylgst með þeim vanda, sem laxaræktarbóndinn Skúli Pálsson hefur átt við að etja undanfarin ár. Og þegar þær upplýsingar liggja fyrir, sem hæstv. ráðh. hefur lesið hér upp, er málið enn furðulegra. Ég hef raunar ekki miklu við að bæta orð fyrirspyrjanda. Hann talar af mikilli reynslu í þessu efni sem vísindamaður og læknir og ber skynbragð á öðrum okkar fremur, hvernig á að standa að rannsóknum og athugunum. Ég vil aðeins undirstrika það, sem kom ekki fram í ræðu hans, að Skúli gerir ekki aðeins að ala upp regnbogasilung, hann hefur alið upp lax og haft laxaklak og selur seiði út um allt land. Ef í stöðinni væri sjúkdómur eftir aldarfjórðung og hann væri útbreiddur í stöðinni í dag, væri búið að dreifa honum um allt land, það er gersamlega útilokað annað. Þetta blandast allt saman. Ég hef hér afrit af bréfum til rn. og til yfirdýralæknis, þar sem Skúli margbiður um það fyrir mörgum árum, að stöðin sé alvarlega rannsökuð og allt sé gert, sem í mannlegu valdi stendur, til þess að komast að raun um, ef einhver hætta væri hér á ferðinni. Hann er bara ekki virtur svars. Það er staðreynd. Loksins í fyrra er ráðinn hingað danskur sérfræðingur til að hefjast handa við að rannsaka þetta gaumgæfilega, og það er mjög jákvætt út af fyrir sig. Og það er mjög gleðilegt, ef þessari rannsókn lýkur á þessu ári og við fáum niðurstöðu. Það er bókstaflega lífsnauðsynlegt. Meðan þetta stendur svona, er það til tjóns fyrir fiskræktarmálin í landinu og alveg útilokað að halda því áfram. Það er raunar undravert, að maður skuli hafa barist við yfirvöldin nærri aldarfjórðung og ekki fengið jákvæðar undirtektir né eðlileg viðbrögð. Hann er bókstaflega hunsaður. Það er alveg sérstakt. Menn eru að tala um Solzhenitsyn hér á Íslandi í dag. En mætti ekki tala um svona vinnubrögð? Það er alveg furðulegt, að þetta skuli geta átt sér stað, að maður skuli berjast svona við að reyna að fá nýja atvinnugrein inn í landið og fær til þess tilskilin leyfi og allt og svo er hann settur í einangrun og það á að berja þetta niður og gera ómögulegt. Ég vil bara undirstrika það og bera þá ósk fram til hæstv. landbrh., að málinu verði hraðað og það fái sómasamlega niðurstöðu.



Herra forseti. Út af því, sem fram hefur komið í ræðu tveggja síðustu hv. ræðumanna, vil ég taka það fram, að að sjálfsögðu fer ég ekki út á það hála svell að svara í þessu máli, sem er sérfræðilegs eðlis. Ég efast ekkert um, að hv. þm. Oddur Ólafsson, 3. þm. Reykn., gerir sér grein fyrir því, að hann muni ekki sem læknir vilja láta ólæknisfróðan mann segja sér fyrir verkum í einu eða neinu, sem að slíku starfi lýtur. Þess vegna vil ég taka það fram, að niðurstaða mín, meðan ég er landbrh., hlýtur að byggjast á áliti þeirrar n., sem fer með þessi mál og lög ákveða, að skuli gera það, því að ég ætla ekki að taka á mig þá ábyrgð, sem fólgin væri í því að reyna að grípa fram fyrir hendur slíkrar sérfróðrar nefndar. Hins vegar vil ég segja það, að mín persónulegu afskipti af þessum málum sem ráðh. hafa verið þau, að á s.l. vetri komu til mín Skúli bóndi á Laxalóni og lögfræðingur hans, sem mun heita Sveinn, og ræddu þetta mál við mig. Ég hafði tal af yfirdýralækni morguninn eftir, og árangurinn af því varð sá, að þá þegar var leitað til dönsku stöðvarinnar, sem hafði með veirurannsóknir að gera, þar sem sjáanlegt er, að hér á landi er hvorki vegna mannafla né kostnaðar hægt að koma upp slíkri stöð nú. Þetta tel ég, að hafi verið gert af minni hendi eins fljótt og vel og mögulegt er. Og ég vona, að sú rannsókn, sem þessi stöð innir af hendi, leiði til niðurstöðu í þessu máli. En að sjálfsögðu mun ég halda mig við álit sérfræðinganna hér um, því að annað tel ég mér ekki fært.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 399 eftirfarandi fsp. til hæstv. iðnrh. varðandi athuganir á Sandárvirkjun í Þistilfirði. Fsp. hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Hefur verið athugað, hvort virkjun Sandár í Þistilfirði kynni að vera heppileg sem einn liður í lausn á raforkumálum á austanverðu Norðurlandi miðað við þær aðstæður, sem nú hafa skapast í orkumálum almennt, og það ástand, sem þar ríkir?“ Það hefur lengi verið áhugi á virkjun Sandár í Þistilfirði í Norður-Þingeyjarsýslu. Fyrst mun hafa verið gerð áætlun um þessa virkjun árið 1949 af Bárði Daníelssyni verkfræðingi. í lögum nr. 65 frá 8. maí 1956, 4. lið, er heimild til að virkja Sandá í Þistilfirði til raforkuvinnslu í allt að 2900 hestafla orkuveri og einnig til að leggja frá því aðalorkuveitu til Þórshafnar og Raufarhafnar eða til að leggja aðalorkuveitu frá Laxárvirkjun um Norður-Þingeyjarsýslu. Þrátt fyrir þessa heimild og væntanleg áform, sem þá hafa verið uppi um Sandárvirkjun eða að leggja línu frá Laxárvirkjun til Norður-Þingeyjarsýslu, var hvorugt gert á næstu árum, enda tók þá við tímabil í virkjunarmálum, sem nefna mætti dísilstöðvatímabil eða dísilstöðvastefnu viðreisnarstjórnarinnar sálugu, þannig að Raufarhöfn og Þórshöfn fengu sínar dísilstöðvar og sátu með það rafmagn þar til fyrir 2–3 árum, að fyrst kom lína frá Laxárvirkjun austur yfir Reykjaheiði til Kópaskers og Raufarhafnar, en nú á nýliðnu ári var það fyrst, að Þórshöfn var tengd við orkuveitukerfið. Línur þessar, sem liggja eins og landi háttar þvert á aðalvindátt á Norðurlandi, hafa þegar orðið fyrir bilunum. Þar er ákaflega mikil ísingarhætta, og reynsla er fyrir því, að línum, sem liggja þvert á norðanáttina, er ákaflega hætt við sliti af völdum ísingar. Árið 1969 voru hugmyndir um Sandárvirkjun endurvaktar og vaknaði áhugi á því að taka þær til athugunar. Þá voru eldri áætlanir dregnar fram í dagsljósið, og munu hafa verið gerðar kostnaðaráætlanir á vegum Rafmagnsveitna ríkisins og borinn saman kostnaður eða hagkvæmni þess að virkja Sandá eða leggja línu frá Laxá. Línan hefur orðið ofan á, eins og raun ber vitni. Þess má geta, að þá var áætlað, að virkjanir, sem hugsanlegar voru í Sandá, mundu kosta frá rúmlega 20–40 millj. kr. á þess tíma verðlagi. En á þeim tíma reiknuðu yfirmenn orkumála með því, að Laxá yrði fullvirkjuð. Einnig voru orkuspár allar aðrar og lægri þá heldur en reyndin hefur orðið. Nú hafa viðhorfin enn breyst verulega. Tímabundinn orkuskortur er á Norðurlandi, orkan er orðin verulega dýrari og þá sérstaklega dísilorkan, og truflanir hafa orðið á línum, eins og ég hef áður getið. Og í vetur hafa menn fengið reynslu af því víða um landið, að náttúruhamfarir hafa gert mönnum orkuna alla miklu ótryggari. Því hugsa menn miklu meira til þess, að það muni vera hyggilegt að hafa um fleiri kosti að velja í orkuöflun, og er m.a. vegna þessa, sem ég hef rakið nú, verulegur áhugi meðal héraðsmanna um, að athugað verði nákvæmlega, hvort Sandárvirkjun gæti ekki átt rétt á sér. Þó að aðalstefnan eigi sjálfsagt að vera sú að virkja stórt, vegna þess að það er að jafnaði ódýrast, er alls ekki sagt með því, að litlar virkjanir geti ekki átt fullan rétt á sér, eins og t.d. Sandárvirkjun, þar sem staðarval er þannig og tíma getur verið þannig háttað, að þær falli vel inn í heildarvirkjunarmyndina.

Heilbr._ og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég hef beðið Orkustofnun að svara fsp. hv. þm., og er svar hennar á þessa leið: Með 1. nr. 65 frá 8. maí 1956 var ríkisstj. heimilað að fela Rafmagnsveitum ríkisins að virkja Sandá í Þistilfirði til raforkuvinnslu í allt að 2900 hestafla eða 2134 kw. orkuveri og leggja frá því aðalorkuveitu til Þórshafnar og Raufarhafnar eða leggja aðalorkuveitu frá Laxárvirkjuninni um Norður-Þingeyjarsýslu. Svo sem kunnugt er, hefur þessi næstum því 20 ára virkjunarheimild ekki verið notuð, en í þess stað hafa Rafmagnsveitur ríkisins lagt aðalorkuveitu frá Laxárvirkjun til Þórshafnar og Raufarhafnar. Áður en áðurnefnd lagaheimild var samþ., lét raforkumálastjóri gera frumáætlun um virkjun Sandár. Nokkrar, en mjög takmarkaðar mælingar voru gerðar sem grundvöllur þeirrar frumáætlunar. Engar jarðfræðirannsóknir munu hafa legið fyrir, þegar áætlunin var gerð. Þessi áætlun er að sjálfsögðu úrelt fyrir löngu. Heppilegra þótti að leggja orkuveitu frá Laxá. Frekari rannsóknir hafa engar farið fram síðan við Sandá, þó með þeirri mikilsverðu undantekningu, að reglubundnar vatnamælingar hafa verið gerðar við Sandá allt síðan 1956, en vatnamælingar eru jafnan tímafrekasti þáttur virkjunarrannsókna. Ef taka ætti virkjun Sandár til endurskoðunar, liggur þessi veigamikli þáttur fyrir, en allt annað er ógert. Óhjákvæmilega yrði að endurskoða virkjunartilhögunina frá 1956 frá rótum, þar eð nú yrði virkjað inn á allt Norðurlandskerfið, en ekki eingöngu fyrir Raufarhöfn og Þórshöfn, eins og ráðgert hafði verið 1956. Nauðsynlegt yrði að kortleggja mun stærra svæði en áður, og rannsaka verður jarðfræðialistæður. Raunar er þess að vænta, að þær séu góðar, þegar á heildina er litið, en samt er ekki forsvaranlegt að ráðast í virkjun án þess að kanna það. Örðugt er að segja nákvæmlega til um, hve langan tíma þessar rannsóknir taka, en varla er þó unnt að ljúka þeim á skemmri tíma en tveimur sumrum. Ekki er þess vænst, að Sandá gefi ódýra raforku á þann mælikvarða, sem nú á tímum verður að miða við, þ.e.a.s. verð frá allt að 10 sinnum stærri virkjunum en um yrði að ræða við Sandá. Þetta er ástæðan til þess, að Sandá hefur ekki verið rannsökuð, síðan hætt var við virkjun þar upp úr 1956. Virkjun Sandár er ekki fljótvirk lausn á orkuvanda Norðurlands ná, svo sem ljóst verður af því, sem hér að framan er sagt um nauðsynlegan rannsóknartíma. Að auki mundi hún duga skammt fyrir allt Norðurland, jafnvel þótt hún yrði höfð mun stærri en ráðgert var 1956. Þess skal getið hér, þótt það snerti ekki fsp. beinlínis, að mestu vatnsorkuna á Norðausturlandi er væntanlega að finna í ám, er falla til Vopnafjarðar. Þar er allmikil vatnsorka tæknilega virkjanleg, en fátt bendir til, að virkjunarstaðir þar standi samanburð hvað kostnað varðar við þann hluta vatnsaflans í landinu, sem hagkvæmastur er.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. iðnrh. greið svör við fsp. minni. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta. Það er að sjálfsögðu Orkustofnunin, sem er sá aðili í landinu, sem fæst við þessar rannsóknir og á að meta slíkt og vega, hvert rétt sé að beina rannsóknum, og ég er ekki með neitt vantraust á hana í því efni. Ég get aðeins getið þess, að það er eins og ég sagði fyrr, það er áhugi á þessu í héraðinu. Mér er kunnugt um að heimamenn hafa litið svo til, að þetta gæti e.t.v. verið tiltölulega skjótvirk lausn og eins konar tryggingarvirkjun fyrir ákveðið svæði, sem er tengt við aðalorkuverið eða stærra orkuveitusvæðið með línum, sem hafa reynst tiltölulega veikar. Að þessum upplýsingum fengnum munu heimamenn væntanlega endurskoða afstöðu sína, og er ekki gott að segja, hvort meira verður gert í málinu eða ekki.

Óskað er skriflegs svars við þessum spurningum: 1. Hvað líður rannsóknum vegna byggingar og rekstrar sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi? 2. Hvenær er þess að vænta, að fullnaðarniðurstöður liggi fyrir, þannig að unnt sé að taka ákvörðun um það, hvort og með hvaða hætti verksmiðjan yrði byggð? Svar iðnaðarráðherra: Rannsóknaráð ríkisins skilaði skýrslu sinni um 250 000 tonna saltverksmiðju á Reykjanesi haustið 1972. Meginniðurstöður voru þær, að bygging og rekstur slíkrar verksmiðju væri tæknilega gerleg og fjárhagslega hagkvæm. Vísaði rannsóknaráð málinu síðan til ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin ákvað að leita nákvæmra umsagna um málið og fól Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen að framkvæma athugun á tæknilegum hliðum málsins og Hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins að kanna viðskiptalega og hagræna þætti. Voru þessar athuganir, sem urðu allumfangsmiklar, unnar á s.l. ári, og barst endanleg umsögn Hagrannsóknadeildar um s.l. mánaðamót. Hin tæknilega athugun málsins, sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen vann í samvinnu við bandaríska ráðgjafafyrirtækið DSS-Engineering, leiddi í ljós, að allar meginforsendur og tæknilegt fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í skýrslu rannsóknaráðs hafa staðist og eru í samræmi við niðurstöður tæknilegra rannsókna á hliðstæðum verkefnum annars staðar. Síðan eru gerðar tillögur um uppbyggingu verksmiðjunnar í þrepum á sjö ára tímabili og um nauðsynlegar vinnslutilraunir á undirbúnings- og hönnunartímanum. Niðurstöður af athugun Hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunar eru þær, að þrátt fyrir miklar verðhækkanir á ýmsum sviðum, frá því að skýrsla rannsóknaráðs var gerð, hefur hagkvæmni fyrirtækisins heldur styrkst. Áætlaður stofnkostnaður verksmiðju hefur hækkað úr 12.24 milljónum US$ upp í 14.36 milljónir US$ miðað við verðlag í október s.l. Árlegur rekstrarkostnaður hefur hækkað úr 1.72 millj. US$ samkvæmt áætlun Rannsóknaráðs ríkisins upp í 2.32 millj. US$ samkvæmt áætlun Hagrannsóknadeildar, og er það aðallega vegna hækkana launaliða á þessu tímabili. Afurðaverð hefur hins vegar einnig hækkað hlutfallslega mikið, og niðurstaðan er sú, að reiknað er með, að fyrirtækið skili 20% árlegri ávöxtun stofnfjár fyrir skatta miðað við það, að fyrirtækið standi ekki undir stofnkostnaði af vegagerð og mannvirkjagerð við útflutningshöfn. Þessi ávöxtun verður að teljast allgóð, og eru allar horfur á því, að samkeppnisstaðan batni fremur en hitt, því að þau erlendu fyrirtæki, sem framleiða sömu afurðir og saltverksmiðja með eimingu, hljóta að verða mun meira fyrir áhrifum hækkandi orkuverðs en hérlent fyrirtæki, sem byggir á nýtingu jarðvarma. Að mínu mati virðist því ekkert því til fyrirstöðu, að hafist verði handa um undirbúning, sem miðar að framkvæmdum, og hefur iðnaðarráðuneytið byrjað athugun á því, með hvaða hætti staðið yrði að málinu, og mun málið verða tekið upp í ríkisstjórninni fljótlega.