Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jón Skaftason) : Virðulegi forseti. Frv. þetta um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir fjallar um efni sem eðli málsins samkvæmt er mikið tilfinningamál og mannréttindamál og varðar því miklu að um þau gildi skynsamleg lög er hafi stuðning í almenningsálitinu. Gerð slíkra laga hlýtur að verulegu leyti að markast af þjóðfélagsástæðum á hverjum stað. Offjölgunarvandamál sumra þjóða knýr valdhafa til að lögleiða frjálsar fóstureyðingar. Alrátt ríkisvald tekur fyrst og fremst mið af stjórnarstefnunni, t. d. ef fjölga þarf í herjum viðkomandi lands, við gerð slíkra laga. Við íslendingar erum ekki neyddir til slíks. Mannfjöldinn hér mætti gjarnan vera meiri. Það mundi bæta lífskjörin. Og við höfum engan her sem betur fer. Sjónarmið okkar, sem að lagasetningu um þessi efni vinnum, hljóta því að mótast af þörfinni fyrir mannúðleg og skynsamleg lög í þessum efnum. Við erum vel vitandi að hér erum við að fjalla um rétt einstaklingsins til lífsins, en hann er undirstaða allra mannréttinda. Við setningu slíkra laga getum við gjarnan litið til reynslu þeirra þjóða sem næstar eru okkur og skyldastar. Heilbr.- og trn. þessarar d, hefur undanfarna mánuði haft frv. þetta til athugunar og meðferðar og hefur niðurstaðan orðið sú, að n. hefur klofnað í afstöðu til frv. Meiri hl., sem skipaður er 5 nm., leggur til að frv. verði samþ. með nokkrum breyt. sem við flytjum á sérstöku þskj., en minni hl., hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, skilar séráliti sem hann gerir grein fyrir hér á eftir Áður en ég geri frekari grein fyrir frv. og þeim brtt. sem n. flytur, þykir mér hlýða að skýra í stuttu máli gildandi lög um þessi efni og skýra í nokkrum atriðum frá framkvæmd þeirra. Lög nr. 38 frá 1935 fjalla um leiðbeiningar fyrir konur um varnir gegn því að verða barnshafandi og um fóstureyðingar. Lög nr. 16 frá 1938 heimila í viðeigandi tilfellum aðgerðir á fólki er komi í veg fyrir að það auki kyn sitt. Lögin frá 1935 fjalla um: 1. Varnir gegn því að verða barnshafandi. 2. Um vananir. 3. Um fóstureyðingar. Lög þessi eru nú úrelt á margan hátt sem eðlilegt er og í þau vantar ítarleg ákvæði um ráðgjöf og fræðslu um kynlíf og barneignir. Fóstureyðing skv. þeim er því aðeins heimil að lífi konu sé hætta búin af því að ganga með og ala barn. Sé fóstur eldra en 8 vikna þurfa knýjandi ástæður að vera fyrir hendi til þess að fóstureyðing sé heimil. Félagslegar ástæður einar heimila ekki fóstureyðingu skv. þessum lögum. Aðgerð skal fara fram á viðurkenndu sjúkrahúsi og vera rökstudd með grg. tveggja lækna um nauðsyn aðgerðarinnar og sé annar þeirra yfirlæknir viðkomandi sjúkrahúss. Lögin frá 1938 fjalla um: 1. Afkynjanir. 2. Vananir. 3. Fóstureyðingar. Samkv. þessum l. er fóstureyðing leyfð ef ástæða er til að ætla að afkvæmi fæðist vanskapað eða fáviti eða þess háttar eða ef konu hefur verið nauðgað, enda hafi hún þá kært ofbeldisverkið. Í l. er gengið út frá því að 3 manna nefnd sérfróðra manna ásamt landlækni úrskurði beiðnir um fóstureyðingar, afkynjanir og vananir. Á tímabilinu frá 1950–1970 urðu fóstureyðingar skv. þessum lögum fæstar 45 á ári, en flestar 107. Á árabilinu 1950–1960 voru þær að meðaltali 57 á ári, en árin 1961–1970 83 að meðaltali á ári. En ef við tökum tímabilið frá 1964–1974, þá urðu þær að meðaltali 123 á ári. Árið 1971 urðu fóstureyðingar 143, 1972 152, 1973 223 og 1974 hef ég upplýsingar um að þær muni hafa verið eitthvað í kringum 220. Samkvæmt upplýsingum frá breskum heilbrigðisyfirvöldum voru auk þess framkvæmdar í Bretlandi á árunum 1971–1974 115 fóstureyðingar á íslenskum konum eða að meðaltali 23 á ári. En síðasta árið, árið 1974, urðu þær þó aðeins 16. Langflestar fóstureyðingar hér á landi hafa verið framkvæmdar á Fæðingardeild Landspítalans, en nokkrar á sjúkrahúsum á Akureyri, Ísafirði, Akranesi, Neskaupstað og nokkrum stöðum til viðbótar. Ekki liggja fyrir neinar upplýsingar um synjanir á umsóknum um fóstureyðingar skv. l. frá 1935, en skv. töflu nr. 10 á bls. 46 í riti heilbr.og trmrn., nr. 4 frá 1973, um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, hafa á árabilinu frá 1964–1970 borist 259 umsóknir um vananir og fóstureyðingar á grundvelli laganna frá 1938, og upplýsingar er að finna um það að á þessum tíma hafi 22 af þessum beiðnum um fóstureyðingar verið synjað. Af framangreindum upplýsingum svo og öðrum, sem í riti þessu má finna, er ljóst að fóstureyðingum hefur fjölgað ár frá ári hin síðari árin þrátt fyrir nokkuð þröngan lagagrundvöll. Ræður þar sennilega mestu um sú staðreynd að læknar virðast í vaxandi mæli taka tillit til félagslegra aðstæðna þeirra kvenna, er sækja um fóstureyðingu. Þrátt fyrir talsvert frjálslyndi í framkvæmd þessara laga fer ekki á milli mála þörfin á nýrri lagasetningu um þessi efni, ekki síst fyrir þá sök að nærri öll ákvæði um ráðgjöf og fræðslu um kynlíf og barneignir vantar í þessi lög og er ástand þessara mála hér á landi í hinum mesta ólestri. Að koma í veg fyrir óvelkomna þungun er að sjálfsögðu miklu æskilegra fyrir einstaklinginn og þjóðfélagið heldur en eyðing fósturs sem flestir telja algert neyðarúrræði. Nm. eru allir algerlega sammála um þetta og um þörfina á nýjum lögum er bæti m. a. úr þessari vöntun. Hinn 19. nóv. 1973 fylgdi þáv. heilbr.- og trmrh. Magnús Kjartansson úr hlaði frv. til l. um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Frv. þetta var samið af n., sem upphaflega var skipuð 6. mars 1970 af þáverandi heilbr.- og trmrh. Eggert G. Þorsteinssyni. Ekki skal starfsemi n. þessarar tíunduð hér, heldur vísast til rits heilbr.- og trmrn., nr. 4 frá 1973, um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Þar er að finna álit n., grg. og frv. það er að ofan greinir frá. Að lokinni 1. umr. um frv. þetta var því vísað til heilbr.- og trn. Frv. þetta olli miklum deilum, jafnt utan þings sem innan. Einkum var deilt um 9. gr. frv., en þar var lagt til að fóstureyðing yrði heimiluð að ósk konu væri hún búsett hérlendis eða ætti hún íslenskt ríkisfang, væri aðgerðin framkvæmd fyrir 12. viku meðgöngu og ef engar læknisfræðilegar ástæður mæltu gegn slíkri aðgerð. Var hér lagt til að svokallaðar frjálsar fóstureyðingar yrðu leiddar í lög. Margar skriflegar athugasemdir bárust til heilbr.- og trmrn. og til Alþ. Voru þær langflestar á þá leið að óvarlegt væri að heimila algerlega frjálsar fóstureyðingar hér á landi. Að öðru leyti voru athugasemdir lítt færðar fram og yfirleitt var lýst yfir stuðningi við aðrar gr. frv. og þær taldar til mikilla bóta. Afdrif þessa frv. urðu þau að það kom aldrei til 2. umr. hér á hv. Alþ. og nál. frá heilbr.- og trn. sá aldrei dagsins ljós Hinn 1. nóv. 1974 skipaði heilbr.- og trmrh. Matthías Bjarnason n. til að undirbúa endurframlagningu þessa frv. N. var ætlað að kanna athugasemdir þær, sem fram hefðu komið við upphaflega gerð frv., og gera till. til rn. um hvort og að hve miklu leyti taka skyldi tillit til einstakra athugasemda. N. skipuðu Ingimar Sigurðsson fulltrúi í heilbr.- og trmrn., Ellert B. Schram alþm. og Halldór Ásgrímsson alþm. N. hélt 8 fundi, viðaði að sér öllum skriflegum athugasemdum sem borist höfðu rn. og Alþ., haldnir voru fundir með landlækni og fengin voru gögn og upplýsingar frá embætti hans. Einnig hélt n. fundi með stjórn Læknafélags Íslands. Till. n. hafa mótast af því, að nauðsyn nýrrar löggjafar sé knýjandi, og með hliðsjón af því þurfi að vera einhverjir möguleikar á því að frv. geti orðið að lögum. Því frv., sem ég er hér að mæla fyrir, endurskoðaða frv., var vísað til heilbr: og trn. 29. jan. s. l. og hefur það verið til meðferðar og athugunar í n. í rúma tvo mánuði. Frv. var að þessu sinni ekki sent út til umsagnar þar sem fyrir lágu umsagnir 11 aðila frá því í fyrra um frv. sama efnis. Aðilar þessir eru: Læknafélag Íslands, Hjúkrunarfélag Íslands, Félag ísl. kvensjúkdómalækna, Félag heimilislækna, Kvenfélagasamband Íslands, Félagsmálaráð Reykjavikurborgar, Ljósmæðrafélag Íslands Prestafélag Íslands, Samtök heilbrigðisstétta, Geðlæknafélag Íslands og Rauðsokkahreyfingin. Í öllum þessum umsögnum er um ótvíræðan stuðning við 9, gr. 1 í frv. frá í fyrra, þ. e. um stuðning við heimild til fóstureyðinga að ósk konu, aðeins að finna í tveim þessara umsagna. Allar hinar umsagnirnar lýsa andstöðu við það ákvæði eða vilja veigamiklar breytingar á því eins og það var í frv. Þrátt fyrir það að heilbr.- og trn. sendi þetta frv. ekki út bárust henni fjöldi erinda, bréfa og undirskriftalista, sem nm. hafa kynnt sér. Í einu erindi, frá Kvenréttindafélagi Íslands, er lýst fylgi við fóstureyðingar að ósk konu. Þá hefur borist fjöldi bréfa frá einstaklingum og félagasamtökum til n. og þó miklu fremur til nm. sem slíkra, þar sem kemur fram bæði andstaða og stuðningur við fóstureyðingar að ósk konu. Ég vil þá þessu næst víkja að efni fyrirliggjandi frv. og þeim breyt. sem í því er að finna frá fyrra frv., svo og brtt. þeim sem heilbr.- og trn. gerir við frv. og liggja hér frammi á þskj. 431. I. kafli frv. fjallar um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Sú breyt. er gerð í þessu frv. frá því sem var í fyrra, að lagt er til að landlæknir hafi með að gera yfirumsjón með framkvæmd slíkrar ráðgjafar og fræðslu. Er það eðlilegt þar sem hann er æðsti yfirmaður, næst heilbrrh., heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa þar sem ráðgjafarþjónusta á að fara fram skv. 3. gr. frv. Ráðgjafarþjónustan skv. þessari gr. á m.a. að veita fræðslu um notkun getnaðarvarna og útvegun þeirra, ráðgjöf fyrir fólk sem íhugar fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerðir, upplýsingar um kynlífs- og sambúðarráðgjöf, fjölskylduvernd og fræðslu um kynlíf, líffræðilega og siðferðilega fræðslu og fræðslu um ábyrgð foreldrahlutverks. Að mínu viti ætti á þessum stöðum einnig að hafa getnaðarvarnameðul til sölu á vægu verði, eins og dæmi eru um annars staðar frá. Við eftirrannsókn 76 kvenna á Fæðingardeild Landsspítalans, sem fóstri var eytt hjá árið 1966 og 1967, kom í ljós að þær höfðu ekki notað getnaðarvarnarmeðul í 82.9% tilfella og í 17.1% tilfella höfðu þessi getnaðarvarnarmeðul brugðist að sögn umræddra kvenna. Það kom líka í ljós við þessa rannsókn að 35% þessara kvenna, sem fengu fóstureyðingu framkvæmda, notuðu engar getnaðarvarnir áfram, en 43% þeirra höfðu tekið upp notkun getnaðarvarnarmeðala. Ég tel að þessar upplýsingar segi nokkra sögu. Heilbr.- og trn. leggur til að bætt verði nýjum staflið við 2. gr. frv. er verði tölul. 4 í 2. gr., svo hljóðandi: „Ráðgjöf og fræðslu varðandi þá aðstoð sem konunni stendur til boða í sambandi við meðgöngu og barnsburð“ Það er eðlilegt að konur, sem vilja ganga með og ala sín börn, eigi kost þessarar fræðslu og ráðgjafar ekkert síður en hinar, sem æskja fóstureyðingar. Þá leggur heilbr.- og trn. enn fremur til, að orðalagi 7. gr. verði breytt og hún orðist þannig: „Fræðsluyfirvöld skulu í samráði við skólayfirlækni veita fræðslu um kynlíf og siðfræði kynlífsins á skyldunámsstigi í skólum landsins. Einnig skal veita þessa fræðslu á öðrum námsstigum.“ Nm. telja eðlilegt að fræðsluyfirvöld beri alfarið ábyrgð á þessari fræðslu í skólum landsins og að þessi fræðsla fari fram í sambandi við annað almennt námsefni bæði á skyldunámsstigi og á öðrum námsstigum. Mætti fella þessa kennslu inn í t. d. heilsufræðinám, náttúrufræðinám og jafnvel nám í félagsfræðum, sem eðlilegan hluta af þessu námsefni. Enginn vafi er á því að ástand þessara mála í skólum landsins er víðast hvar mjög bágborið og þar sem kennsla kann að vera í sæmilegu lagi sé það að þakka fremur framtakssemi og skilningi einstakra kennara sem leggja sig fram í þessum efnum umfram laga- og kennsluskyldu. Ég lít svo á að ákvæði frv. í I. kafla þess séu e. t. v. þau mikilvægustu sem í þessu frv. felast yfirleitt og takist framkvæmd þeirra vel eða jafnvel þótt það yrði ekki nema sæmilega, þá hygg ég að margt gott mundi af því leiða að lögfesta þessi ákvæði. M. a. yrði þá væntanlega færra um fóstureyðingar en ella. En eins og ég hef áður getið um, þá erum við í n. allir sammála um að fóstureyðingar séu hreint neyðarbrauð. Ég kem þá að II. kafla frv., um fóstureyðingar, en einmitt um hann og þá fyrst og fremst um ákvæði 9. gr. 1 ríkir ágreiningur í n. 8. gr. frv. eins og það er nú skilgreinir við hvað sé átt með fóstureyðingu. Við hana hefur verið bætt frá því, sem var í fyrra frv., orðunum: „áður en fóstrið hefur náð lífvænlegum þroska“. 9. gr. 1 í frv. hljóðar nú þannig: „Fóstureyðing er heimil: 1. Félagslegar ástæður: Þegar ætla má, að þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu óbærileg vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna. Við slíkar aðstæður skal tekið tillit til eftirfarandi: a) Hafi kona alið mörg börn með stuttu millibili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði. b) Eigi konan við að búa bágar heimilisaðstæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu. c) Þegar konan getur ekki vegna æsku og þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt. d) Annarra ástæðna, séu þær fyllilega sambærilegar við ofangreindar ástæður.“ Í frv. í þeirri mynd, sem það var í fyrra, hljóðaði tilsvarandi gr., 9. gr. l., þannig: „Fóstureyðing er heimil að ósk konu, sem búsett er hér á landi eða hefur íslenskan ríkisborgararétt, ef aðgerðin er framkvæmd fyrir lok 12. viku meðgöngutímans og ef engar læknisfræðilegar ástæður mæla á móti aðgerð. Skilyrði er að konan hafi verið frædd um áhættu samfara aðgerð og hafi hlotið fræðslu um hvaða félagsleg aðstoð stendur til boða í þjóðfélaginu fyrir þungaða konu og við barnsburð.“ Mér finnst það nokkuð athyglisvert að í frv. frá í fyrra fæ ég a. m. k. ekki séð í frvgr. eða í grg. þessar læknisfræðilegu ástæður skilgreindar nánar, svo sem ég tel þó að nauðsynlegt hefði verið að gera. Verður að ætla að höfundar frv. hafi haft í huga fyrst og fremst bráða, tímabundna sjúkdóma, t. d. eins og lungnabólgu, eða smitsjúkdóma sem hár hiti fylgir og þegar fóstureyðingu gæti verið hættulegt að framkvæma. Breyting á 9. gr. 1, frá því sem hún var í fyrra og til þess sem hún er nú, er í því fólgin að í stað þess að heimila fóstureyðingu að ósk konu að uppfylltum vissum skilyrðum, þ. e. um lengd meðgöngutíma, um að engar læknisfræðilegar ástæður mæli gegn aðgerð, að konan hafi verið frædd um áhættu samfara aðgerð og um hvaða félagsleg aðstoð standi henni til boða vilji hún fæða barnið, er í þessu frv. lagt til að heimila fóstureyðingu af félagslegum ástæðum þegar ætla má að þungun og tilkoma barns verði konunni eða hennar nánustu mjög erfið vegna félagslegra aðstæðna og eru taldar upp stafaliðum a–d nokkrar slíkar ástæður, þó hvergi tæmandi, sbr. d-lið, er segir: „Annarra ástæðna séu þær fyllilega sambærilegar við ofangreindar ástæður.“ Við 9. gr. 1 í frv. hefur heilbr: og trn. gert tvær minni háttar brtt. á þskj. 431. Sú fyrri er að í stað orðsins „óbærileg“ í upphafi komi: of erfið - og að orðið „fátæktar“ í b-lið falli brott. Er hér um minni háttar breytingar að ræða, sem enginn styr stendur um í n. að því er ég tel, heldur er deiluefnið sjálft efni 9. gr. 1. Ég hef áður vikið að því að flestar þær umsagnir, sem heilbr.- og trn. bárust í fyrra, voru andvígar heimild til fóstureyðinga að ósk konu. Ég hef vikið að því, að ég telji mikilvægt að löggjöf um jafnviðkvæmt efni og fóstureyðingar eru byggi á traustum grunni og fylgd meiri hl. þeirra þjóðfélagsþegna sem við þau ákvæði eiga að búa. Þótt erfitt sé að sanna hver meirihlutavilji frjálsra borgara sé í máli sem þessu, þá gefa þó umsagnir þessar nokkra vísbendingu í þeim efnum, og persónulega er ég alveg sammála þeirri skoðun sem fram kemur í grg. frá stjórn Læknafélags Íslands, þar sem segir að frv. í sinni núverandi mynd sé skynsamlegur meðalvegur og gengið sé í því eins langt og hugsanlegt sé við ríkjandi aðstæður til móts við óskir konunnar um sjálfsákvörðunarrétt í þessum efnum. Ég vil rökstyðja þessa skoðun mína. Aðrir nm. er skipa meiri hl. munu setja fram rök sín fyrir afstöðu sinni í þessum efnum ef þeim svo sýnist. Í fyrsta lagi er ég fylgjandi frjálslyndri fóstureyðingarlöggjöf, en á móti frjálsum fóstureyðingum, eins og það er kallað. Ég hygg, að sú meginstefna eigi miklu fylgi að fagna í réttarvitund almennings á Íslandi í góðum takt við þróun þjóðfélagsmála og framfara í læknavísindum. Ekki verður með rökum deilt um að með ákvæðunum um að félagslegar ástæður einar sér nægi til þess að fá fóstureyðingu gerða er löggjöfin verulega rýmkuð frá því sem er og framkvæmd öll gerð auðveldari og samræmdari um allt land og skriffinnskuminni en verið hefur til þessa. Í stað þess að endanleg ákvörðunartaka um fóstureyðingu var skv. l. frá 1935 að langmestu leyti í höndum yfirlækna á Fæðingardeild Landsspítalans í Reykjavík og Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri og skv. l. frá 1938 í höndum læknisnefndarinnar svokölluðu, þá munu eftir lögfestingu þessa frv. kvensjúkdómalæknar eða skurðlæknar á 12–13 sjúkrahúsum utan Reykjavíkur og nokkrum sjúkrahúsum í Reykjavík, að því er ég best veit 3–4, hafa þetta úrskurðarvald í fullri samvinnu við þá konu, sem fóstureyðingar æskir, sem getur rökstutt óskir sínar með skýrum ákvæðum í lögum. Ef þetta fyrirkomulag verður sjálfsákvörðunarrétti konunnar verulegur fjötur um fót í framkvæmd, þá verð ég a. m. k. hissa. En tveggja lækna vottorð er að mínu viti nauðsynlegt frá samfélagslegu sjónarmiði, m. a. vegna þess að sjúkrahúsakerfi landsins og starfslið sjúkrahúsanna er ekki undir það búið að mæta stórauknum kröfum um fóstureyðingar án þess að það komi niður á þjónustu við konur, sem geta verið haldnar alvarlegum sjúkdómum. Ég óttast nefnilega að frjálsar fóstureyðingar leiði til meira skeytingarleysis um notkun getnaðarvarna og að á fóstureyðinguna verði nánast litið sem getnaðarvörn í sjálfu sér, og ég óttast mikla fjölgun fóstureyðinga sem afleiðingu þess að lögtaka frjálsar fóstureyðingar. Þetta er ekki út í bláinn sagt því að erlend reynsla, þar sem löggjöf hefur verið breytt í þessa áttina, leyfir mér að álykta á þennan veg. Vil ég fara inn á nokkur dæmi þessu til sönnunar. Í 41. og 42. tbl. sænska læknablaðsins frá 1973 eru greinar eftir kvensjúkdómalækninn Elisabet Sjövall sem athugað hefur áhrif frjálsra fóstureyðinga á notkun getnaðarvarna í Gautaborg. Kemst hún að þeirri niðurstöðu að skeytingarleysi um notkun þeirra hafi verulega aukist þar. Af konum, segir hún, á aldrinum 16–19 ára, sem fengu fóstureyðingu 1971, fengu 24.5% fóstureyðingu aftur innan 11/2 árs frá því að fóstureyðing var gerð. Þrátt fyrir hátíðlegar yfirlýsingar um að slíkt gerðist aldrei á Íslandi er fróðlegt að hugleiða afleiðingarnar ef svo yrði. Á Íslandi eru nú um 42 000 konur á aldrinum 15–44 ára. Skv. upplýsingum, sem fengist hafa við rannsóknir á krabbameinsstöðinni hér í Reykjavík, notuðu um 40% þeirra pilluna og um 15% þeirra lykkju eða samtals 55%, þ. e. 23 þús. konur með öruggar getnaðarvarnir. Ef frjálsar fóstureyðingar mundu leiða til 1% minnkaðrar notkunar getnaðarvarna getum við af þeim sökum fengið 230 óvelkomnar þunganir á einu ári. Og hugsuðum við okkur 5% minnkun í notkun getnaðarvarna væri möguleiki á 1150 óvelkomnum þungunum á einu ári. Þannig gæti löggjöf sem ætlað væri að leysa vanda fyrir fámennan hóp kvenna orðið til að skapa sama vanda fyrir mörgum sinnum stærri hóp kvenna. Kæruleysið í þessum efnum er vitanlega ekki sök konunnar einnar, heldur ekkert síður karlmannsins. Fjölgun fóstureyðinga í mörgum löndum hefur verið mjög mikil þar sem fóstureyðingar í reynd hafa verið gefnar frjálsar. Sem dæmi um þetta vil ég geta þessara dæma: Árið 1969 voru fóstureyðingar í Danmörku 7 474, en 1973, eftir að löggjöf hafði verið færð mjög í frjálslyndisátt, 18 750. Í Finnlandi voru fóstureyðingar 1969 8175, en 1973 23 200, í Noregi 6 270 árið 1969, en 14000 árið 1973, og í Svíþjóð voru þær 1969 13 735, en 26 000 árið 1973. Af upplýsingum, sem má finna í heilbrigðisskýrslum sem Sameinuðu þjóðirnar gefa út, má sjá, að í New York-ríki í Bandaríkjunum var árið 1970 löggjöf um fóstureyðingar breytt í þá áttina, að frjálsar fóstureyðingar voru uppteknar. 1971 voru skráðar fóstureyðingar í New Yorkríki 173 900. Árið 1972 urðu þær 228 100. Í Japan voru lög um fóstureyðingar færð í það horf að þar voru heimilaðar fóstureyðingar að ósk konu árið 1949. Á árunum 1949–1972 voru skráðar leyfðar fóstureyðingar í Japan um 20 millj., og við rannsókn, sem gerð var í höfuðborg Japans, Tokíó, á 1 284 konum, sem fengið höfðu fóstureyðingu gerða á árunum 1967–1972, kom í ljós að 60% þeirra höfðu fengið fóstureyðingu einu sinni áður og 31% þeirra höfðu fengið fóstureyðingu tvívegis eða oftar áður. Í upplýsingum í þessu riti er talið að fóstureyðingar í Japan svari til um 30% eða nálægt 1/3 af fæðingartakmörkunum þar í landi. Ég hef eins og aðrir nm. fengið fjölda bréfa frá einstaklingum þar sem skorað er á mig að tryggja fullan sjálfsákvörðunarrétt konunnar um það hvort hún ali barn það, sem hún elur undir belti, eða ekki. Af því, sem ég hef áður sagt, er ljóst að frv. þetta er mjög frjálslegt í þessum efnum, og reynslan af framkvæmd hinna eldri laga bendir einnig til mikils frjálslyndis, sbr. fjölgun fóstureyðinga í landinu sem ég hef vikið að. Landlæknir upplýsir að aðeins um 2% þeirra kvenna, er sótt hafa um fóstureyðingu s. l. tvö ár skv. l. 1938, hafi gengið bónleiðar til búðar. Takmarkanir á sjálfsákvörðunarrétti kvenna til fóstureyðinga skv. þessu frv. eru að mínu mati ekki miklar, en eru nauðsynlegar vegna þjóðfélagshagsmuna. Dæmi slíkra takmarkana á sjálfsákvörðunarrétti einstaklinganna, bæði meðal okkar þjóðar og í öðrum siðmenntuðum löndum, eru mörg og sér þess vott í löggjöf þeirra. Það leiðir af þeirri einföldu staðreynd að einstaklingurinn verður í athöfnum sínum að taka tillit til annarra einstaklinga og þess þjóðfélags, sem hann lifir og hrærist í, og ýmissa annarra atriða, sem viðurkennt er að ríkisvaldið verði að skipa um sambúðarháttu manna á meðal með löggjöf sem í mörgum tilfellum takmarkar sjálfsákvörðunarrétt þeirra sem við lög þurfa að búa. Ég fæ ekki betur séð en að kona, sem eftir að við höfum samþ. þetta frv. æskir fóstureyðingar á grundvelli þess, eigi skýran, lögvarinn rétt til þess að fá hana framkvæmda, ekki einasta af læknisfræðilegum ástæðum, heldur og af mjög mörgum félagslegum ástæðum. Konan þekkir þennan rétt sinn og hún getur rökstutt kröfur sínar með því að vitna til þessara laga. Hún hefur það tryggt á marga vegu skv. frv. að læknar geti ekki tekið þennan rétt af henni á ólögmætan hátt. Það er konan sem eftir samþykkt frv. tekur ákvörðunina um að leita læknis til þess að fá fóstureyðingu. Hún hefur að mínu viti nánast sjálfdæmi um þá ákvörðun ef hún vill. Það er mat konunnar á eigin aðstæðum sem lagt yrði til grundvallar þegar um er að ræða mat á félagslegum ástæðum. Mér finnst að við karlmenn mættum öllu frekar örvænta um rétt barnsföðurins í þessum efnum, og hefði kannske verið ástæða fyrir okkur til þess að gera einhverjar breytingar á frv. þó að við höfum látið vera að gera það enn sem komið er a. m. k. Og ég hef þá skoðun að fóstrið eigi líka vissulega nokkurn rétt í þessu efni. Í öðru lagi er fóstureyðing ekki hættulaus aðgerð og hefur áhrif á heilsu konu, líkamlega og sálarlega. Afstaða lækna og hjúkrunarkvenna, sem gerst þekkja til fóstureyðinga, hefur haft mikil áhrif á skoðanir mínar um þetta deiluefni í frv. Óhætt er að fullyrða að stærstur hluti þessara heilbrigðisstétta sé andvígur frjálsum fóstureyðingum. Aðalfundur læknafélags Íslands s. l. haust lýsti einróma andstöðu við frjálsar fóstureyðingar. Félagsfundur sérfræðinga í kvennasjúkdómum, haldinn 10. jan. 1974, lýsti einróma andstöðu við frjálsar fóstureyðingar. Fjöldi starfandi hjúkrunarkvenna hefur einnig lýst andstöðu við frjálsar fóstureyðingar. Og hingað til Alþ. hafa fyrir nokkrum dögum borist undirskriftir 190 hjúkrunarkvenna í Reykjavík og nágrenni þar sem þær mótmæla eindregið ákvæðum um rétt til fóstureyðinga að ósk konu. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa örstuttan kafla úr inngangsorðum að þessum undirskriftarlista, en þar segir svo: „Skyldustörf hjúkrunarkvenna við fóstureyðingu fela í sér eyðingu á lífi. Því teljum við að fyrir fóstureyðingu þurfi að liggja gildar heilsufars- og félagslegar ástæður. Að öðrum kosti teljum við að vinna við þessi störf sé brot á þeim siðareglum sem okkur ber að virða. Í alþjóðasiðareglum hjúkrunarkvenna segir: „Hjúkrunarkona skal nota þekkingu sína og þjálfun til þess að vernda líf, lina þjáningar og efla heilbrigði og einnig að taka ábyrgan þátt í störfum annarra þjóðfélagsþegna til eflingar heilbrigðismála og annarra velferðarmála.“ Verði frv. samþ. í sinni upprunalegu mynd munum við mælast til þess að inn í frv. verði felld ákvæði um að hjúkrunarkonan þurfi ekki að vinna við framkvæmd umræddra aðgerða.“ Læknar og hjúkrunarkonur eru í reynd beinir aðilar að fóstureyðingum því að þessar heilbrigðisstéttir eiga að framkvæma þá aðgerð. Á rök þeirra tel ég því skylt að hlýða og leggja nokkuð upp úr. Í þriðja lagi tel ég frv., eins og það er nú, hæfilegan áfanga í þróun fóstureyðingarlöggjafar hér á landi. Þegar ég segi: hæfilegur áfangi, tek ég mið af þróun þessara mála meðal þjóða sem okkur eru skyldastar og þjóðfélagshættir líkastir, þ. e. á Norðurlöndum. Því marki, að fóstureyðing að ósk konu sé heimil skv. l., er þar nýlega náð, og sums staðar eru þessar heimildir ekki ennþá í l., eins og t. d. í Noregi. Ég tel eðlilegt að bíða frekari reynslu þaðan áður en við stígum skrefið á enda, m. a. fyrir þá sök að við höfum fréttir af því að sumar þjóðir, eins og pólverjar, rúmenar og búlgarar, sem lögleitt höfðu frjálsar fóstureyðingar, séu nú horfnar frá þeirri leið. Sé maður í vafa um ágæti einhvers er góð regla að hafa skrefið styttra en lengra. Í apríl á síðasta ári lagði norska ríkisstj. fram í Stórþinginu frv. um fjölskyldumál og fleira, þar sem ráð var gert fyrir því að konan gæti sjálf ákveðið fóstureyðingu á fyrstu 12 vikum meðgöngutímans, en það frv. náði ekki fram að ganga. Nú er unnið þar í landi að því að rýmka gildandi lög um fóstureyðingar og gera þannig úr garði, að viðurkenndar verði félagslegar ástæður sem grundvöllur fóstureyðinga og að samþykki eins læknis dugi til að fá fóstureyðingu gerða á 12 fyrstu vikum meðgöngutímans. Í Finnlandi eru félagslegar ástæður grundvöllur fóstureyðinga að ósk konu. Sé konan eldri en 40 ára eða yngri en 17 ára eða hafi hún alið 4 börn nægir samþykki eins læknis til að fá fóstureyðingu á sjúkrahúsi. Annars þarf samþykki tveggja lækna eða heilbrigðisyfirvalda. Þetta gildir til 16. viku meðgöngutímans. Þessar reglur eru í lög teknar í Finnlandi árið 1970. Í Svíþjóð hefur konan ákvörðunarrétt til þess að láta eyða fóstri á 12 fyrstu vikum meðgöngutímans eftir að hafa haft samráð við lækna og fram að 18. viku meðgöngutímans eftir að hafa haft samráð við félagsráðgjafa og lækni. Þessar reglur eru skv. nýjum 1. og gilda aðeins frá byrjun þessa árs, 1975. Í Danmörku hefur konan fullan ákvörðunarrétt til þess að láta eyða fóstri á 12 fyrstu vikum meðgöngutímans. Þær reglur gilda frá 1. okt. 1973. Það er því rangt, sem við höfum heyrt iðulega í umr. um þessi fóstureyðingamál hér á landi, að á Norðurlöndum sé það viðtekin regla að fóstureyðingar að ósk konu séu heimilar. Þessar upplýsingar, sem ég flyt þingheimi um efni gildandi laga í þessum löndum skera þar alveg ótvírætt úr. Deilan um ákvæði 9. gr. í frv., eins og það er nú og eins og það var í fyrra, er e. t. v. í reynd meiri í orði en á borði. Úr því mun reynslan skera. Deilan stendur um það hvort aðgerðarlæknir eigi að hafa rétt til þess að neita um fóstureyðingu sjái hann enga frambærilega ástæðu fyrir nauðsyn aðgerðar. Ég held og trúi, að enginn ábyrgur læknir taki slíka ákvörðun nema að vel athuguðu máli, og hlýtur afstaða hans að mótast af áhættunni, sem aðgerð er samfara, og hins vegar því hvaða vanda fóstureyðingin eigi að leysa. Telji kona úrskurð læknis rangan getur hún áfrýjað honum til n. þriggja manna, skv. 28. gr. frv., er úrskurðar ágreiningsefnið innan viku. Ég tel þetta ákvæði eðlilegt, um sinn a. m. k., af ástæðum sem ég hef þegar gert grein fyrir. Heilbr: og trn. flytur brtt. við 11. gr. frv. til þess að gera ákvæði hennar skýrari. Brtt. er þannig: „Við 11. gr. 1. málsgr. orðist þannig: Áður en fóstureyðing má fara fram verður að liggja fyrir skrifleg rökstudd grg. tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa sé eingöngu um félagslegar ástæður að ræða, enda sé hann starfandi í viðkomandi heilsugæsluumdæmi. Annar þessara lækna sé sérfræðingur í kvensjúkdómum eða almennum skurðaðgerðum við það sjúkrahús þar sem aðgerðin fer fram, en hinn að jafnaði sá læknir eð félagsráðgjafi sem ráðlagt hefur konunni að leita sjúkrahúss þessara erinda.“ Skv. þessu þarf skrifleg grg. tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa, sé hann starfandi í því heilsugæsluumdæmi sem aðgerð fer fram í, að liggja fyrir áður en fóstureyðing er framkvæmd. Skv. því yrði annar aðilinn að grg. að vera starfandi sérfræðingur í almennum skurðlækningum eða kvensjúkdómum við þá stofnun, sem aðgerðin er fyrirhuguð á. Það er öryggi að mínu viti í því að tveir aðilar fjalli um umsóknina og ætti að tryggja réttlátara mat á aðstæðum. Fáir aðilar hafa eins góða innsýn í heimilishagi fólks og héraðs- og heimilislæknar sem oftast eru tíðir gestir á mörgum heimilum við fjölbreyttar aðstæður og kynnast persónulegum vandamálum fjölskyldumeðlima. 5. brtt. heilbr.- og trn. er við 12. gr. Hún er aðeins til leiðréttingar á prentvillu, sem þar var að finna. Brtt. er um það, að í stað orðsins „óhlutlægan“ í niðurlagi gr. komi: óhlutdrægan. 6. brtt. n. lýtur að breyt. á 13. gr. Leggur n. til að 5. tölul. 2. málsgr. orðist þannig: „Hætti konan við aðgerð ber henni að staðfesta þann vilja sinn skriflega. Sé konu synjað um aðgerð á sjúkrahúsi skal henni og þeim, er undir grg. rita, tilkynnt það strax skriflega. Getur konan þá tafarlaust leitað þeirra úrræða sem kveðið er á um í 28. gr., og er þeim, sem undir grg. hefur ritað, skylt að aðstoða hana í þeim efnum.“ Niðurlagsgr. sem er í frv. er þannig: „Hafi konu verði synjað um aðgerð í einu sjúkrahúsi er ekki heimilt að framkvæma aðgerðina á öðru sjúkrahúsi nema leyfi n. komi til“ - fellur skv. þessari breytingu niður. 7. brtt. n. er við 15. gr. frv., en n. leggur til að hún orðist þannig: „Einungis læknar mega framkvæma fóstureyðingu. Fóstureyðingu má aðeins framkvæma í sjúkrahúsum, þar sem sérfræðingar á sviði kvenlækninga eða sérfræðingur í almennum skurðlækningum starfar og ráðh. hefur viðurkennt í þessu skyni.“ Ég hef þá gert grein fyrir þeim brtt. sem n. flytur við ákvæði í II. kafla þessa frv. um fóstureyðingar. III. kafli frv. fjallar um ófrjósemisaðgerðir. Aðalbreytingin í þessum kafla frá fyrra frv. er sú að ófrjósemisaðgerð er heimil að ósk viðkomandi hafi hann náð 25 ára aldri, enda mæli engar læknisfræðilegar ástæður gegn slíku. Sé viðkomandi yngri en 25 ára þarf að fylg ja beiðni rökstudd, skrifleg grg. tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa. Annar þessara lækna, sá sem aðgerðina framkvæmir, skal vera sérfræðingur í kvensjúkdómum, þvagfæraskurðlækningum eða almennum skurðlækningum. Undanþágu frá þessu ákvæði má þó veita skv. 2. málsgr. 23. gr. frv. 8. brtt., sem n. flytur, er til samræmis við 19. gr. og hljóðar þannig, að á eftir orðunum „ástæður fyrir aðgerð“ í 2. málsgr. bætist: enda sé hann starfandi í viðkomandi heilsugæsluumdæmi. IV. kafli frv. fjallar um almenn ákvæði. Litlar breytingar eru gerðar í honum frá því sem frv. í sinni fyrri mynd hafði að geyma. Þó er breyt. gerð á 28. gr., þar sem fjallað er um að ef ágreiningur rísi um hvort framkvæma eigi fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerð, þá skuli málinu vísað til landlæknis, - í stað þess að í fyrra frv. stóð „heilbrigðisyfirvalda“ stendur nú: landlæknis. Heilbr.- og trn. flytur svo brtt. við 26. gr. frv. er hljóðar þannig: „Heilbrigðisyfirvöldum ber að hafa eftirlit með framkvæmd l. og sjá um að á sjúkrahúsum ríkisins sé hægt að framkvæma þær aðgerðir sem l. gera ráð fyrir, sbr. þó 15. gr. Stuðla ber að samræmi í framkvæmd þeirra í öllum landshlutum. Þeim, er starfa að framkvæmd laganna, skal því veitt fræðsla og leiðbeiningar í þessu skyni.“ Ástæðan fyrir þessari brtt. er sú að nm. vilja tryggja það með að taka beint upp í l. að aðstaða, tækjabúnaður og annað, sé fyrir hendi í þeim sjúkrahúsum sem viðurkenningu hljóta af hálfu heilbrigðisyfirvalda til þess að framkvæma þessar aðgerðir. Síðasta brtt. n. er svo við 28. gr. frv. Það eru tvær smávægilegar breyt. sem n. gerir við 28. gr. Í fyrsta lagi, að í stað orðanna „skal hann þá“ - þ. e. a. s. landlæknir þegar honum berst kæra - í 1. málsgr. komi: skal hann tafarlaust. Og í öðru lagi að á eftir orðinu „þrír menn“ - um skipun úrskurðarnefndar skv. 28. gr. - bætist: og jafnmargir varamenn. Þessar brtt. eru fluttar til þess að tryggja sem mestan hraða í afgreiðslu slíkra kærumála út af neitun fóstureyðinga og til að tryggja að kæru eða beiðni, sem herst til landlæknis, sé skilað strax til n. og n. geti verið starfhæf þó að einn eða fleiri af aðalmönnum falli frá, með því að skipa jafnframt varamenn til þess að taka sæti í forföllum aðalmanna í nefndinni. Ég hef þá lokið að mæla fyrir áliti meiri hl. heilbr: og trn. sem leggur, sem fyrr segir, til að frv. verði samþ. með þeim breyt. sem ég hef lýst. Ég vil að lokum draga saman í nokkrum meginatriðum ástæðurnar fyrir afstöðu minni til frv. Ég hef gert grein fyrir afstöðu n., en vildi leyfa mér til viðbótar því að taka þetta fram um afstöðu mína í þessum efnum: 1) Ég er fylgjandi frjálslyndri fóstureyðingarlöggjöf, en andvígur frjálsum fóstureyðingum. 2) Ég er fylgjandi tveggja lækna vottorði sem skilyrði fóstureyðinga. Ég lít á það sem skyldu læknis að vernda sjúkling gagnvart utanaðkomandi hættu, hvort sem hún stafar frá umhverfinu eða sjúklingnum sjálfum. Það verður að reikna með þeim möguleika að undir vissum kringumstæðum - ég endurtek það - undir vissum kringumstæðum viti læknir betur en jafnvel konan, hvað henni er fyrir bestu. 3) Verði kunngert fyrir fram, að konur geti á fyrstu 12 vikum meðgöngutíma fengið fóstureyðingu án þess að færa fram nokkur frambærilegar ástæður fyrir slíkri ósk, eru miklar líkur að mínu viti að það leiði til misnotkunar. 4) Slíkt fyrirkomulag frjálsra fóstureyðinga gæti mjög auðveldlega leitt til mikillar fjölgunar þeirra og það mundi að mínu viti draga úr þörfinni og viðleitninni til fræðslu um þessi mál, eins og reynt er að bjóða af hálfu þjóðfélagsins með ákvæðum í 1. kafla frv. Undir mikla fjölgun fóstureyðinga er hvorki að mínu viti sjúkrabúsakerfi landsins né starfslið þess undirbúið án þess að það kæmi niður á einhverju öðru. Að síðustu vil ég lýsa þeirri skoðun minni að fóstrið sem slíkt eigi nokkurn rétt til vaxtar og til þess að verða að sjálfstæðum einstaklingi, og ég tel að sá réttur væri fyrir borð borinn með frjálsum fóstureyðingum, eins og ég hef raunar áður vikið að. Ég tel afar mikinn misskilning þegar það er talið vantraust á konum og skerðing á sjálfsákvörðunarrétti þeirra ef sjálfdæmi þeirra um líf fóstursins er ekki virt. Þá er ekki litið á fóstur sem sjálfstætt líf, heldur aðeins sem hluta af lífi og líkama móðurinnar.

Frsm. minni hl. (Magnús Kjartansson) : Hæstv. forseti. Eins og ég læt getið í nál. minn, þá er ég þeirrar skoðunar að merkasti kafli þessa frv. sé I. kafli þess sem fjallar um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Ég tel að þessi kafli sé mikilvægastur vegna þess að hann snertir alla íslendinga, hvern einasta mann. Þarna er tekið á ákaflega mikilvægum sviðum mannlegs lífs og gerð grein fyrir því hvernig um þau skuli fjallað bæði í skyldunámsstigi í skólakerfinu og eins vegna heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa og annarra hliðstæðra stofnana. Þetta er þáttur sem hefur verið vanræktur mjög herfilega hér á Íslandi til skamms tíma, og það hefur leitt til þess að fáfræði á þessum sviðum hefur verið ákaflega algeng hér á Íslandi og að ég hygg nú um skeið algengari en í mörgum öðrum löndum. Ég er í sjálfu sér mjög ánægður yfir því að svo virðist sem alþm. allir séu sammála því að þessi I. kafli nái fram að ganga og verði að lögum. Þetta sýnir mjög verulega hugarfarsbreytingu sem orðið hefur hér á Íslandi á tiltölulega stuttum tíma. Ég er sannfærður um að fyrir ekki ýkjamörgum árum hefði till. um það, að tekin væri upp fræðsla um kynlíf og siðfræði kynlífs á skyldunámsskeiði í skólum landsins, mætt harðri andstöðu bæði hér á Alþingi og á meðal almennings. Menn hefðu haldið því fram að þar væru skólarnir að fjalla um mál sem alls ekki ætti að fjalla um á þeim vettvangi. Þarna væri verið að halda að börnum fræðslu sem væri ekki aðeins óþörf, heldur ósæmileg. Þannig voru viðhorfin hér á Íslandi fyrir tiltölulega fáum árum og þess vegna eru það að mínu mati allmikil tíðindi að allir virðast nú vera sammála um að á þessum þætti verði að taka á eðlilegan hátt bæði í skólakerfinu og annars staðar í þjóðfélagskerfi okkar. Ég held að þetta skipti ákaflega miklu máli, vegna þess að traust þekking á kynlífi og siðgæði kynlífs er að mínu mati ein af forsendum þess að fólk geti lifað heilbrigðu og eðlilegu lífi, og það eiga ákvæði þessi kafla fyrst og fremst að tryggja. Þess vegna er þetta aðalatriði frv. og það skiptir ákaflega miklu máli að framkvæmd þessa kafla verði bæði flýtt og unnið að honum af myndarskap. Við endurskoðun frv. kom til það annarlega ákvæði að skólayfirlæknir ætti að sjá um framkvæmd og uppbyggingu fræðslustarfs um kynlíf og siðfræði kynlífs, líkt og kynlíf sé einhver sjúkdómur, líkt og kynlíf heyri undir lækna, en ekki eðlilegt mannlegt líf. N. hefur sem betur fer fallist á að fella þetta fráleita ákvæði niður. Fræðsluyfirvöldum er falið að gegna þessu verkefni, en í samráði við skólayfirlækni. Við það er ekkert að athuga. En þetta á að vera eðlileg kennsla sem falli á eðlilegan hátt að öðru kennsluefni og verði á engan hátt flokkuð til neinna feimnismála. Þetta er mjög stórt mál, eins og ég gat um áðan. Þetta kemur til með að verða æðikostnaðarsamt, og ég vænti þess að hæstv. ríkisstj., sem stendur að flutningi þessa frv., ætli næga fjármuni til að framkvæma það eins fljótt og unnt er þrátt fyrir niðurskurðarhótanir sínar. En sem sagt um þessi atriði hefur sama og ekkert verið deilt. Það eina, sem deilt hefur verið um í raun og veru, er ákvæði sem var í frv. eins og það var flutt upphaflega meðan ég gegndi störfum heilbr.- og trmrh. Það var ákvæði 9. gr. um heimild til fóstureyðingar að ósk konu. Ég vil minna menn á hvað stóð í þessari gr., á fyrri hluta hennar. Hún var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Fóstureyðing er heimil að ósk konu sem búsett er hér á landi eða hefur íslenskan ríkisborgararétt ef aðgerðin er framkvæmd fyrir lok 12. viku meðgöngutímans og ef engar læknisfræðilegar ástæður mæla á móti aðgerð. Skilyrði er að konan hafi verið frædd um áhættu samfara aðgerð og hafi hlotið fræðslu um hvaða félagsleg aðstoð stendur til boða í þjóðfélaginu fyrir þungaða konu og við barnsburð.“ Því hefur verið haldið fram, m. a. af hv. þm. Jóni Skaftasyni, að þarna sé um að ræða till. um frjálsar fóstureyðingar og þetta orðalag er jafnan notað í umræðum fjölmiðla. Þetta er fjarri sanni, eins og hver maður sér sem les greinina. Þarna er ekki um neinar frjálsar fóstureyðingar að ræða. Það eru sett mjög skýr skilyrði: Í fyrsta lagi að lengd meðgöngutímans verði að vera innan við 12 vikur, í öðru lagi að engar læknisfræðilegar ástæður mæli gegn aðgerð og í þriðja lagi að konan fái fræðslu um það, hvaða félagsleg aðstoð standi henni til boða í þjóðfélaginu og hvaða áhættur eru samfara aðgerð. Þetta eru þau mörk sem þarna eru sett, og við skulum gera okkur ljóst að þetta eru mjög skýr mörk. Hver einasta kona, sem lendir í slíkum vanda, yrði að ganga í gegnum það að láta lækni athuga sig, ræða við sig, ráðgast við sig, leggja á ráðin með sér, enn fremur að ræða við félagsráðgjafa og ræða málin þar, taka við sjónarmiðum annarra, vega þau og meta. Þetta eru ekki frjálsar fóstureyðingar. En endanlega valdið, ákvörðunarvaldið, sem einhvers staðar verður að vera, það er gert ráð fyrir að það verði að lokum í höndum konunnar þegar búið er að standa að málinu eins og gert er ráð fyrir í þessum kafla. Um þetta atriði hefur mikið verið rætt og ritað á Íslandi um langt skeið. Ég hef heyrt margar ákaflega fallegar ræður og ég hef lesið mjög vel skrifaðar greinar um það, hver undur og stórmerki það eru þegar nýtt barn fæðist í heiminn. Ég held að allir heilbrigðir menn hljóti að taka undir það að fæðing barns er eitt af undrum veraldar og ætti helst enginn einstaklingur að missa af því að eiga aðild að slíku undri. En hvers vegna er verið að skrifa greinar og halda ræður um jafnsjálfsögð mannleg viðbrögð eins og þetta. Með þessu er verið að dylgja um það að á Íslandi sé hópur einstaklinga sem sé andstæður þessum mannlegu viðhorfum, sem vilji fóstureyðingu fóstureyðingarinnar vegna. Því er hreinlega haldið fram að hópur íslenskra kvenna bíði eftir því fullur löngunar og eftirvæntingar að fá framkvæmda fóstureyðingu og muni jafnvel standa í biðröð til þess að ná þessu eftirsóknarverða marki. Ég mótmæli þessum ósæmilega málflutningi. Ég staðhæfi - og það hlýtur hver einasti maður að gera - að það er hvorki til á Íslandi né í nokkru öðru landi á heimsbyggðinni ein einasta kona sem óskar eftir því að þurfa að lenda í þeirri þungbæru raun að láta eyða fóstri sínu. Staðhæfingar um hið gagnstæða eru óheiðarlegar og ósæmilegar og stangast svo á við heilbrigða skynsemi að naumast ætti að þurfa að eyða orðum að þeim. Engu að síður hefur þetta fráleita viðhorf verið uppistaðan í flestum þeim greinum og ræðum sem ég hef séð og lýsa andstöðu við ákvörðunarvald konu. Og þegar öðrum eru þannig gerðar upp fráleitar skoðanir og tilfinningar, þá er auðvelt að skreyta fordæminguna með hvers konar stóryrðum eins og margir hafa því miður gert. Enda þótt viðhorf allra til fæðingar barns sé á eina og sömu lund, þá er það staðreynd, sem engir vefengja nema þá einhverjir örfáir ofstækismenn, að upp geta komið aðstæður sem gera barnsburð mjög erfiðan eða óbærilegan jafnt af læknisfræðilegum og sálrænum ástæðum. Við ættum ekki að þurfa að deila nú um þessa staðreynd. Hún var viðurkennd með löggjöf hérlendis fyrir 40 árum. Hér liggur ekki fyrir nein till. um að afnema þau lög, sem sett voru 1935, eða lögin frá 1938, heldur telja stuðningsmenn þessa frv., sem hér liggur fyrir, að það sé verið að gera þessa gömlu löggjöf rýmri, mannlegri og í meira samræmi við siðgæðisviðhorf okkar tíma. Ég sé því ekki ástæðu til þess að rökræða það hér hvort fóstureyðingar geti verið réttlætanlegar sem neyðarúrræði. Um það virðast mér allir alþm., sem betur fer, vera sammála og vafalaust þjóðin öll. Spurningin er hins vegar sú og sú ein, hver á að taka ákvörðun, konan sjálf eða einhverjir sérfræðingar á sviði læknisfræði, lögfræði og félagsmála. Ég lít svo á að engir sérfræðingar séu bærir um að taka slíka ákvörðun fyrir aðra. Þeir geta vissulega gefið góð ráð og þess ber að gæta að það sé tryggt að þau ráð verði tiltæk. En ákvörðun af þessu tagi er svo persónubundin, svo nátengd skaphöfn og tilfinningum einstaklingsins að enginn getur tekið hana nema einstaklingurinn sjálfur. Þannig er um ákaflega margar ákvarðanir í mannlegu lífi. Hver einstaklingur verður að gera upp persónubundin vandamál við samvisku sína og enginn annar er til þess fær. Þetta er dæmigert vandamál af þessu tagi. Hv. þm. Jón Skaftason vék í ræðu sinni áðan að ýmsum atriðum og mér þótti röksemdarfærsla hans ganga æðimikið á skjön í ýmsum atriðum. Hann hélt því m. a. fram að fóstureyðingum mundi fjölga mjög ef ákvæðinu væri breytt í það horf sem ég lagði upphaflega til hér á þingi, og hann las í því sambandi upp tölur frá Norðurlöndum um fjölgun sem orðið hafi á fóstureyðingum á síðustu árum og voru þær tölur miðaðar við árið 1973. Hann las fyrir okkur um Finnland, Noreg, Svíþjóð og Danmörku. Það var ekki búið að breyta neinum lögum um fóstureyðingar á Norðurlöndum 1973. Þessar breytingar eru ekki til komnar af því. Það er ekki búið að breyta neinum lögum í Noregi um þetta efni. Lagabreyting var felld í Noregi.  Raunar voru ýmsar aðrar reikningskúnstir hans ákaflega einkennilegar, eins og þegar hann vildi halda því fram að ákvörðunarvald konu um fóstureyðingu innan þeirra marka, sem ég gat um áðan, gæti leitt til þess að konur hættu að nota getnaðarvarnir. Ég er ákaflega vantrúaður á speki af þessu tagi af þeim ástæðum sem ég gat um áðan. En í reikningskúnstum sínum varð niðurstaða þessa hv. þm. sú að ef um 5% kvenna hættu að nota getnaðarvarnir af þeim sem notuðu þær núna, þá mundu svo og svo mörg börn fæðast á Íslandi næsta árið þar á eftir. Þessar tölur voru við það miðaðar að allar þessar konur, hættu að nota getnaðarvarnir, mundu eignast barn. Hvers konar þekking er þetta eiginlega á líffræði. Heldur hv. þm. að konur eigi barn á hverju einasta ári þó að þær noti ekki getnaðarvarnir? Ég hygg að samkv. þeim tölum, sem fyrir liggja, láti nærri að þarna geti verið um fjórðung kvenna að ræða, en ekki allan þann fjölda sem hv. þm. var að tilgreina. Svo var það ákaflega einkennilegt í máli þessa hv. þm. að hann sagði í öðru orðinu að frv. í þeirri mynd, sem ég flutti það, kynni að leiða til þess að fóstureyðingum fjölgaði stórlega á Íslandi, en hann sagði í hinu orðinu að hann teldi að það yrði ekki ýkjamikill munur á þeirri framkvæmd sem yrði samkv. þessum afar frjálslyndu lögum, sem hann var að mæla fyrir, og þeirri gerð sem ég lagði til. Hann sagði það hvort tveggja í senn, þessi hv. þm. Ef það er rétt að á framkvæmdinni verði lítill munur, ef það verða ámóta margar fóstureyðingar eftir hvorri gerðinni sem er, þá fellur þessi röksemdafærsla þm. gjörsamlega um sjálfa sig. Það var nú sitthvað fleira, sem hv. þm. minntist á, sem ástæða væri til að gera athugasemdir við. T. d. lagði hann ákaflega þunga áherslu á það hvað læknar væru andvígir þeirri tilhögun sem ég gerði till, um í hinni fyrri gerð frv. Mér er kunnugt um það að forráðamenn læknasamtakanna eru andvígir þeirri tilhögun. En þetta hefur aldrei verið borið undir lækna almennt á neinn viðhlítandi hátt. Um þetta hefur verið fjallað á fulltrúafundi, þröngum fulltrúafundi innan læknasamtakanna. Það voru greidd atkv. um þetta á almennum læknafundi hér í Reykjavík þegar komið var fram yfir miðnætti og samþ. till. með 26 atkv. gegn 10. Við höfum hins vegar samþykktir frá geðlæknum, frá læknanemum sem ganga í þveröfuga átt. En hvatir þessara lækna, sem eru forustumenn læknasamtakanna, hafa komið ákaflega einkennilega fram í sumu af því sem þeir hafa sagt. Þeir hafa ekki verið með sjónarmið siðgæðis eða mannúðar. Þeir hafa verið að kvarta undan því að það væri verið að draga frá þeim vald, - vald til að taka ákvarðanir um örlög annars fólks. Ég er þeirrar skoðunar að ekkert slíkt vald eigi læknar að hafa eða neinir aðrir sérfræðingar þegar um er að ræða persónubundin vandamál af þessu tagi. Við ræðum stundum hér á Íslandi um rétt einstaklingsins, og einn tiltekinn stjórnmálaflokkur telur sig vera sérstakan málsvara einstaklingsréttarins. Hann hefur það orð ákaflega mikið uppi. En þegar maður fer að kanna nánar hvenær þetta ágæta orð er notað, þá kemur í ljós að það er fyrst og fremst notað í sambandi við efnahagsmál, að einstaklingar eigi að fá tækifæri og frelsi til þess að hagnast á kostnað annarra. Þegar um er að ræða annars konar frelsi, það frelsi sem ég tel skipta mestu máli, það frelsi að einstaklingurinn geti notið hámarksfrelsis í frjálsu þjóðfélagi, þá stendur á þessum hv. flokki að hafa áhuga á frelsi einstaklingsins. Ég hef tekið eftir því að a. m. k. allverulegur hluti af forustumönnum Sjálfstfl. virðist vera algjörlega andvígur því að frjáls ákvörðunarréttur komi til mála á þessu persónubundna sviði. Það hefur mikið verið rætt um siðgæði í sambandi við þetta mál, og ég gerði grein fyrir því áðan að viðhorf mín mótast af því siðgæðismati, að ég tel að þetta vandamál verði einstaklingurinn að gera upp við sig sjálfur. Siðgæði okkar er ofið af ákaflega mörgum þáttum, eins og við vitum. Biskupinn yfir Íslandi hefur t. d. sent okkur bréf og vitnað til hins kristilega siðgæðis sem er ákaflega ríkur þáttur í viðhorfum okkar allra, hvort sem við gerum okkur grein fyrir því eða ekki. En siðgæði eins og kristin kirkja hefur reynt að innræta þjóðinni nú í næstum því 10 aldir, það er eigind sem á að koma fram í lífi og viðhorfum einstaklinganna sjálfra. Því aðeins hefur siðgæðiskenning náð markmiði sínu að hún gagnsýri þegnana, að þeir breyti í samræmi við hana. Ef slík siðgæðisvitund væri uppi hjá íslendingum hvað þetta atriði varðar, þá þyrfti að sjálfsögðu ekki að setja neinar slíkar reglur. En biskupinn yfir Íslandi tekur málið ekki frá þessum forsendum. Hann telur að honum hafi ekki tekist að koma inn þeim siðgæðisviðhorfum sem hann aðhyllist, og þá vill hann fá að stjórna siðgæðisviðhorfum almennings með eins konar páfabréfi sem hann gefur út í skrifstofu sinni. Ég er algerlega andvígur því að nokkur maður, hvort sem hann er biskup eða annað, hafi neina slíka heimild til þess að kveða á um viðkvæmustu siðgæðisviðhorf almennings. Hv. þm. Jón Skaftason sagði áðan að ef konur fengju það ákvörðunarvald sem rætt var um að veita þeim, þá kynni það að koma fyrir að konur tækju óviturlegar ákvarðanir. Ekki dreg ég það í efa. Það kemur vafalaust fyrir. En það kemur ekki síður fyrir um þær ákvarðanir sem sérfræðingarnir taka, hinir lærðu menn á sviði læknisfræði, lögfræði og félagsmála. Þeir geta líka tekið rangar ákvarðanir eins og hægt er að rekja mörg dæmi um. Þess vegna er ekki verið að skera neitt úr um það hvort teknar verði almennt séð réttar eða rangar ákvarðanir með þessum ákvæðum í væntanlegum lögum. Það er aðeins verið að skera úr um það að ákvörðunin verði ekki skilin frá þeirri persónu sem í vandanum stendur, hún verði að gera vandamálið upp við sig sjálf. Það er meginatriði að þessi ákvörðun verði persónubundin og að kona, sem tekur slíka ákvörðun, geti engum um kennt nema þá sjálfri sér ef hún sér ástæðu til að harma það sem hún hefur gert. Ég tel það ekki vera neitt keppikefli að fóstureyðingum fjölgi, miklu heldur hið gagnstæða. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að kappkosta að efla sem mest þá félagslegu þætti þjóðfélagsins sem valda því að konur lendi ekki í neinum efnahagslegum eða félagslegum vanda í sambandi við barneignir. Við eigum að gera allt sem við getum til þess og einnig til þess að auka þekkingu eins og um er fjallað í I. kafla frv. Það er ekki fyrr en að neyðarúrræðinu kemur sem spurningin kemur upp: Hver á að ákveða? Á það hefur verið bent réttilega að í löndum, þar sem ákvörðunarréttur konu hefur verið lögfestur, - ég á þá ekki við þær tölur sem hv. þm. Jón Skaftason var með sem ekki stóðust, heldur raunverulegar tölur um þróunina, - hafi fóstureyðingum fjölgað, og það er alveg rétt. En í þessum löndum hefur verið svo ástatt að þar hefur verið ákaflega mikið um ólöglegar fóstureyðingar. Ég hygg að þeir, sem eitthvað þekkja til í grannlöndunum, viti að ólöglegar fóstureyðingar voru og hafa verið um langt skeið smánarblettur á þessum þjóðfélögum. Þær voru það í ákaflega ríkum mæli á kreppuárunum fyrir stríð þegar harðast svarf að fólki, en hafa haldið áfram alla tíð síðan. Sú fjölgun, sem nú kemur fram í dagsljósið, stafar ekki síst af því að konur, sem áður leituðu til kuklara, eiga þess nú kost að fá þessa aðgerð framkvæmda við tryggilegar aðstæður. Ég hygg að ólöglegar fóstureyðingar hafi verið færri á Íslandi en í öðrum löndum. Að vísu hef ég enga örugga vitneskju um það og enginn sá sem ég hef um það spurt. Það er hægt að sanna dæmi um slíkar ólöglegar fóstureyðingar og raunar einnig sem læknar hafa staðið að, en engu að síður hygg ég að þetta hafi verið sjaldgæft hér á Íslandi. Því þurfum við ekki að óttast að af þessum ástæðum komi fram í dagsljósið hlutir sem hingað til hafa verið duldir. Hv. þm. Jón Skaftason sagði áðan í ræðu sinni að hann teldi mikla hættu á því að konur færu að taka upp fóstureyðingar í stað getnaðarvarna. Ég hef minnst á þetta áður en ég vil minnast á það enn einu sinni, því að mér finnst þessi kenning vera svo fráleit að ég undrast að nokkur maður með fulla dómgreind skuli taka hana sér í munn. Fóstureyðing er það alvarlegt mál að það gerir enginu maður sér leik að því að þurfa að lenda í þeim vanda. Það gerir það enginn maður að leik sínum eða vitandi vits. Og ég tel það vera móðgun við dómgreind íslenskra kvenna að vera með málflutning af þessu tagi. Það er margt fleira sem ástæða væri til að minnast á í þessu sambandi. Ég hef svo oft talað hér um þetta mál að mér finnst ég alltaf vera að endurtaka sömu röksemdirnar, og maður verður nú leiður á því sjálfur. En vil minnast á eitt atriði enn þá sem skiptir ákaflega miklu máli í þessu sambandi, og það er um viðhorf íslendinga til barneigna. Hér á Íslandi þykir það - sem, betur fer - alla vega ekki mikill ljóður á stúlku sem ekki er gift þó að hún eignist barn. Þannig hefur það verið á Íslandi um mjög langt skeið og þannig er það enn sem betur fer, segi ég. Í ýmsum nágrannalöndum okkar hefur ástandið verið þannig að ungar stúlkur, sem lent hafa í slíkum vanda, hafa kramist undir siðferðilegu fargi foreldra sinna og aðstandenda og umhverfisins, og það hefur hrakið ýmsar slíkar stúlkur til þess að grípa til hvers kyns örþrifaráða. Við þurfum sem betur fer ekki að óttast slík viðhorf hér á Íslandi í sama mæli og annars staðar, og það er í mínum huga enn ein röksemd fyrir því að við þurfum ekki að gera ráð fyrir, þó að tekin væri upp ákvörðun um rétt konu innan þeirra marka sem ég gat um áðan, að fóstureyðingum mundi fjölga óeðlilega. Það mundu að vísu vafalaust flytjast inn í landið þær fóstureyðingar á íslenskum konum sem sannað hefur verið að framkvæmdar hafa verið í Bretlandi, en þær voru 115 á síðustu 5 árum. Það hafa verið forréttindi kvenna sem hafa haft fjármuni, sem hafa haft þekkingu, sem hafa haft aðstöðu, að fara til annarra landa og láta framkvæma fóstureyðingu þar, þar sem löggjöf hefur verið frjálslegri en hér. En þetta hefur ekki verið réttur þeirra kvenna sem hefur skort fé eða þekkingu eða sambönd - þeirra kvenna sem samt hafa vafalaust lent í miklu meiri vanda en hinar. Ég er þeirrar skoðunar að við getum ekki til frambúðar haft hér á Íslandi kerfi sem sé á aðra lund en tíðkast í nágrannalöndum okkar. Þá erum við aðeins að ýta undir þetta tvöfalda siðgæði, að þeir sem eiga fjármuni, þeir sem hafa þekkingu og sambönd, þeir geli fengið sinn vanda leystan á allt annan hátt en annað fólk. Ég hef tekið þátt í því ásamt nefndinni að standa að þeim brtt. sem hv. þm. Jón Skaftason gerði hér grein fyrir. Ég tel að þær séu til bóta í sjálfu sér og ég mun greiða þeim atkv. ef þær brtt., sem ég flyt, verða ekki samþ. Þó er ein till. sem ég vil gera aths. við. Í upptalningunni um félagslegar ástæður, sem heimiluðu fóstureyðingu, var fellt niðul. orðið „fátækt“, og rökin voru þau að í þessu ágæta velferðarþjóðfélagi, sem við búum í, sé í sjálfu sér ósæmilegt að nefna orðið „fátækt“. Ekki er ég nú öldungis viss um að þetta sé rétt. Hitt er rétt að orðið „fátækt“ hefur skipt mjög um merkingu. Það hefur allt aðra merkingu nú en það hafði fyrir aðeins örfáum áratugum. það er að sjálfsögðu afstætt og önnur slík hugtök. En ég held að það sé ekki tímabært að uppræta orðið „fátækt“ úr málinu. Ég held að við ættum ekki að gera það og ég held að þessi till. hafi verið vottur um fullmikla viðkvæmni hjá mínum ágætu meðnefndarmönnum. Að lokum vil ég segja þetta: Ég flyt á þskj. 429 brtt. sem eru á þá leið að ákvæði 9. gr. verði eins og þau voru í hinu upphaflega frv. og 11. gr. og 13. gr. breytist í samræmi við það, þannig að þarna verði um að ræða ákvörðunarvald konu innan vissra takmarka eins og ég gat um áðan. Ég vil leggja áherslu að lokum á það meginatriði að við, sem teljum að konan eigi að hafa ákvörðunarrétt innan skýrra marka, erum ekki að hvetja til kæruleysis og lausungar, heldur erum við að gera hið gagnstæða. Við erum að leggja ábyrgðina á þann sem á að bera ábyrgðina sjálfur, þ. e. a. s. konuna. Við erum að auka vanda hennar. Við erum að gera henni alveg ljóst að hún ber ein afleiðingar gerða sinni. Hún getur ekki skotið sér á bak við neina sérfræðinga og kennt þeim um ef hún iðrast þeirrar ákvörðunar sem tekin hefur verið. Hún verður að horfast í augu við sjálfa sig. Ég verð að segja það eins og er að ég undrast hroka þeirra sérfræðinga sem telja sig til þess bæra að taka slíkar persónubundnar og örlagaríkar ákvarðanir fyrir aðra. En sá hroki hefur því miður komið fram hjá litlum hópi lækna, þótt sérfræði á þröngu sviði læknavísinda þurfi síður en svo að gera nokkurn mann hæfan til þess að skilja eða meta aðstöðu konu sem horfist í augu við þann vanda hvort hún eigi að láta eyða þunga eða ekki. Það eitt er í samræmi við hugmyndir mínar um frelsi og ábyrgð einstaklingsins að hann taki slíkar ákvarðanir sjálfur eftir það hugarstríð og þá sjálfskönnun sem slíkri ákvörðun hlýtur að fylgja. Ég vil ekki að einstaklingar séu á þessu sviði frekar en öðrum hluti af einhverju ómennsku kerfi sem segi fyrir um það hvað einstaklingur má eða má ekki á sviði persónubundinna ákvarðana.



Herra forseti. Mitt aðalerindi í ræðustól er að gera með örfáum orðum grein fyrir afstöðu minni til þess máls sem hér er nú til umræðu. Það mun ekki of sterkt til orða tekið þó að sagt sé að hér er á dagskrá mjög viðkvæmt og vandmeðfarið mál í þess orðs fyllstu merkingu. Frv. þetta, sem almennt gengur undir nafninu frv. um fóstureyðingar, var lagt fram á Alþ. árið 1973, og þó að ekki yrðu miklar umr; um það á hv. Alþ. kom þó berlega í ljós að um það voru mjög skiptar skoðanir, ekki aðeins meðal alþm., heldur og ekki síður meðal almennings í landinu sem hefur allt frá því að málið kom fram mjög rætt það og skipst á skoðunum þar um. Þá, eins og mér hefur virst nú, voru fyrst og fremst skiptar skoðanir um þau ákvæði sem 9. gr. þess frv. þá fól í sér, þ. e. um hvort leyfa ætti fóstureyðingu að ósk konu. Um þetta ákvæði voru, eins og ég sagði áðan, mjög deildar meiningar. Umsagnir, blaðaskrif og umræður um þetta mál hafa leitt í ljós að meðal almennings í landinu eru skiptar skoðanir um það hversu langt eigi að ganga í frjálsræðisátt að því er varðar fóstureyðingar. Það frv., sem nú liggur hér fyrir til umr., er að því leyti breytt frá hinu fyrra að þetta mjög svo umdeilda mál, sem þá var, er fellt út, þ. e. a. s. að ósk konu geti ráðið ákvörðun um fóstureyðingu. Eigi að síður er ég þeirrar skoðunar að 9. gr., eins og hún nú er í frv., og er hér til umr., gangi of langt í frjálsræðisátt að því er þetta varðar. Mun ég koma að því frekar síðar. Margt í þessu frv., sem hér er nú verið að ræða, er eigi að síður eins og í hinu fyrra mjög til bóta og jákvætt og þá fyrst og fremst, að ég tel, þau ákvæði frv. sem fjalla um ráðgjöf og fræðslu að því er varðar kynlíf og barneignir. Ég er sömu skoðunar og margir aðrir hv. alþm. hafa tekið fram að um allt of langt árabil hafi verið vanrækt að upplýsa almenning í þessum efnum, sem eru í sjálfu sér ekkert annað en einn angi og ekki hvað minnst um verður af mannlegu lífi og samskiptum kynja í þessum efnum. Þær umr., sem átt hafa sér stað um þetta nú eins og áður, hafa kannske - ég segi kannske - eðlilega snúist fyrst og fremst um sjálfsákvörðun konu til þess að láta framkvæma fóstureyðingu. Umr. þessar hafa að mínu áliti verið um margt athyglisverðar, margt fram komið í þeim sem er athyglisvert. En þessar umr. hafa í engu breytt skoðun minni í þeim efnum, að ég tel að hér sé um að ræða, þegar talað er um fóstureyðingu, eyðingu lífs að mínu áliti. Hér er ekki verið að ræða einvörðungu um sjálfsákvörðunarrétt konunnar eða móðurinnar. Ég tel að líka eigi að taka inn í þessar umr. ákvörðunarrétt föðurins og kannske ekki síst þess lífs sem kviknað er, þ. e. fóstursins, og verði að gæta þess að það eigi málsvara fyrir þeim rétti sem því ber skilyrðislaust eftir að líf hefur kviknað. Ég vil ekki gera lítið úr því að sjálfsákvörðunarréttur konu í þessum efnum sé allmikilvægur. En ég vil ekki undir neinum kringumstæðum ganga fram hjá hinum tveimur einstaklingunum sem þarna eiga hlut að máli. Í mínum huga, þegar þessi mál eru á dagskrá, er það fyrst og fremst spurningin um viðhorf til lífsins. Ég er ekki í neinum vafa um það og það er mín persónulega sannfæring að fóstureyðingu má undir vissum tilvikum telja nauðsynlega aðgerð, en hún á að mínum skilningi og minni sannfæringu að vera aðeins læknisfræðileg. Ég tel að í nútímaþjóðfélagi, siðmenntuðu menningarþjóðfélagi eins og við íslendingar viljum telja okkur til, eigi ekki að vera fyrir hendi einar né neinar félagslegar aðstæður sem geta leitt til ákvörðunar um það að lífi sé eytt. Það er skylda þjóðfélagsins að mínu áliti - ótvíræð skylda - að haga svo málum að engar slíkar félagslegar aðstæður geti verið fyrir hendi í þjóðfélaginu að þær geti verið grundvöllur að slíkri framkvæmd. Ég vil taka það sérstaklega fram að ég tala hér fyrir mig persónulega. Ég á ekki von á því að einn eða neinn stjórnmálaflokkur geri slíkt mál að flokksmáli. Hér verður að ráða persónuleg afstaða hvers og eins einstaklings til þessa máls. Það er vissulega rétt, sem bæði hér hefur komið fram og annars staðar, að þær skyldur, sem ég tel að hvíli á þjóðfélaginu um að skapa lífsskilyrði hverjum og einum einstaklingi á þann veg að engar félagslegar aðstæður eigi að geta verið orsök að slíkri framkvæmd, þær hafa vissulega verið vanræktar. Ég fagna því sérstaklega og tek undir það með bæði hv. síðasta ræðumanni og öðrum þeim, sem látið hafa það í ljós, að ég tel að því er þennan kafla frv. varðar að hann sé kannske hvað merkilegastur í frv. En ég tel þó galla bæði í þessu frv. svo og hinu fyrra að stjórnvöld skuli ekki hafa látið fylgja a. m. k. lauslegar athuganir um það hversu miklum fjármunum þyrfti að verja af hálfu ríkissjóðs, ríkisvaldsins, til þess að geta komið þessum málum í þann farveg og á það stig sem frv. bæði gera ráð fyrir. Ég treysti því að núv. hæstv. ríkisstj. - og hef reyndar enga ástæðu til að ætla annað en hún sjái svo um að verði þetta frv. að lögum, þá muni ekki skorta fjármagn til þess að þessi þáttur og aðrir þættir þessa máls nái fram að ganga. Það er að sjálfsögðu rétt að sú löggjöf, sem gildir um þessi mál í okkar, landi og var á sínum tíma mjög frjálsleg talin, er á margan hátt vafalaust orðin úrelt þar sem svo langur tími er liðinn síðan hún var sett. Ég hygg því að það sé tímabært að breyta þeirri löggjöf á þann veg að leggja þá skyldu á herðar samfélaginu að allir eigi kost á ráðgjöf og fræðslu um kynlíf og barneignir og ábyrgð foreldrahlutverksins. Einnig virðist mér sjálfsagt að setja lagaákvæði um að veita öllum fræðslu og ráðgjöf um notkun getnaðarvarna og útvegun þeirra og leggja þjóðfélaginu, samfélaginu, á herðar ríkar skyldur um félagslega aðstoð í sambandi við þungun og barnsburð. Í raun og veru virðist auðsætt, að ef svo er ástatt að verðandi móðir sjái fram á neyð af félagslegum orsökum, þá beri samfélaginu að koma í veg fyrir hina félagslegu neyð svo að bæði verði lífi barns og móður borgið. Það er, eins og ég sagði áðan, mitt grundvallarsjónarmið og mín grundvallarskoðun til þessara mála, þ. e. að fóstureyðing, eyðing lífs eigi þá og þá einvörðungu rétt á sér ef lífi móður eða barns er stefnt í hættu nema slík aðgerð sé framkvæmd. Eins og fram kemur í nál. því sem hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og trn. gerði grein fyrir, þá hef ég skrifað undir það nál., þó með þeim fyrirvara að vera ekki bundinn af samþykkt við 9. gr. 1, sem ég hef vikið hér að áður. Það eru hinar félagslegu aðstæður sem sá fyrirvari gildir um. Mér er nær að halda að það komi til með að reynast rétt, það sem hv. frsm. meiri hl. gat um áðan og hv. síðasti ræðumaður taldi vera þversögn að sumu leyti í ræðu hv. þm., að það verði kannske í meginatriðum rétt að þessi löggjöf eða þetta frv. þegar það verður samþ. eins og það nú liggur fyrir með öllum heimildum varðandi félagslegar aðstæður, þá verði það ekki langt frá því að verða í framkvæmd eins og hið fyrra frv., hefði það náð fram að ganga. Ég er þeirrar skoðunar að það megi jafnvel ótrúlegustu hluti flokka undir félagslegar aðstæður. Eins og ég hef áður vikið að byggist minn fyrirvari varðandi fylgi við gr. 9. 1 fyrst og fremst á þessu. Ég vona a. m. k. að allflestir, ef ekki allir hv. alþm., og sem flestir íslendingar hafi horft á mynd í sjónvarpinu fyrir nokkru sem var sýnd að gefnu tilefni þegar þetta mál var á dagskrá þá. Ég horfði á hana og ég fyrir mitt leyti sannfærðist enn frekar um það eftir að hafa horft á þá mynd að hér er full og brýn nauðsyn á að fara með gát. Ég held líka að reynsla þeirra þjóða, sem hvað lengst hafa gengið í frjálsræði í þessum efnum, sýni það og eigi að vera okkur til varnaðar í þessum efnum. Það verður erfiðara að mínu áliti að stíga skrefið til baka eftir að það er búið að taka það of langt. Ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa um þetta frekari orð. Ég hygg að öllum sé ljós afstaða mín til þessa máls. Ég hef ekki farið og fer ekki í neinar grafgötur með hana. Þetta er mín sannfæring, mitt persónulega grundvallarviðhorf til lífsins, eins og ég hef orðað það. Eins og ég sagði áðan, ég tel að siðmenntað nútíma velmegunarþjóðfélag, eins og við íslendingar teljum okkur til og vissulega erum, eigi að búa þannig að hverjum einasta einstaklingi í landinu að engar félagslegar aðstæður geti orðið orsök eða grundvöllur að aðgerð eins og hér er talað um. Og ég vil að síðustu segja það að það er mín skoðun að þjóðfélagið eigi að láta hvern og einn einstakling hafa það á tilfinningunni að hann sé ábyrgur gerða sinna í þessu sem öðru. Það er grundvallaratriði að hver og einn einasti þjóðfélagsþegn hafi það á tilfinningunni að hann eigi að vera ábyrgur sinna gerða og kannske ekki síst í þessum efnum, Af framansögðu hygg ég að það sé öllum ljóst, en ég vil þó ítreka það, að við atkvgr, þessa máls mun ég greiða atkv. gegn gr. 9. 1 eins og hún nú er.



Herra forseti: Ég á sæti í heilbr.- og trn. þessarar d. og stend því að till. meiri hl. n. ásamt þeim tveimur meðnm. mínum sem hér hafa talað svo og öðrum nm. Ég vek athygli á því að n. í heild stendur að þessum brtt. sem prentaðar eru á þskj. 431. Það hefur verið nokkuð um það talað að aðallega karlmenn hafi fjallað um þetta mál á undirbúningsstigum þess og þar sem segja má að ég hafi nokkra sérstöðu í þessari þn. vegna þess að ég er sú eina af nm. sem hef staðið í því sjálf að ganga með og fæða börn þá sé ég ástæðu til þess að greina nokkru nánar frá mínum viðhorfum til þessara mála en beinlínis kemur fram í nál. okkar. Ég vil þá fyrst nefna það, að ég tel að það málefni, sem frv. um fóstureyðingar fjallar um, sé ekki sérmál kvenna. Við erum að fjalla um málefni barna, málefni foreldra, málefni sem varðar allt þjóðfélagið. Það hafa miklar umr., sem hafa verið mjög tilfinningabundnar, farið fram í landi okkar og raunar fleiri löndum mánuðum saman og árum saman um þetta mál. Ég tel að um þetta mál hafi verið fjallað á þann hátt að mönnum hafi hætt til að segja mörg ótímabær orð og mörg vanhugsuð orð. Í fyrsta lagi tel ég að það sé grundvallarmisskilningur að við séum að fjalla um kvenréttindamál. Ég tel mig vera kvenréttindakonu í þess orðs fyllstu merkingu og þá á ég við að ég vil reyna að vinna að því að jafnrétti karla og kvenna sé sem mest í þjóðfélaginu. Ég held að þegar því er haldið fram að það sé sjálfsagður réttur konu að mega eyða því lífi sem hún ber undir belti eða eins og það er orðað stundum: ráða því sjálf hvort hún gengur með, fæðir og elur upp það barn sem hún á von á, þá séum við að tala um kvenréttindamál á villigötum. Mér er ómögulegt að líta á það sem sjálfsagðan rétt einnar manneskju að eyða lífi og allra síst þegar um það líf er að ræða sem á fyrir höndum að verða að manneskju, líf sem er algerlega komið undir því að það fái næringu úr líkama þeirrar móður sem tekur þessa ákvörðun. Ég held því að hin mjög svo útbreiddi talsmáti, sjálfsákvörðunarréttur konu til fóstureyðingar, feli í sér margar mótsagnir. Í fyrsta lagi er hægt að tala þarna um ákvörðunarrétt, ef menn líta svo á að um eitthvert réttindamál sé að ræða, en ekki sjálfsákvörðunarrétt. Það er eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, ekki konan ein sem á í hlut. Hún á ekki ein hlut að máli, það er faðir barnsins eða þungans skulum við segja og það er það líf sem kviknað er innra með henni og hún verður að taka ákvörðun um ef hún á að ráða því sjálf og ein hvort það fær að þróast áfram eða ekki. Mér finnst því rangt að tala um í þessu sambandi sjálfsákvörðun konunnar. Hins vegar finnst mér rétt að tala um sjálfsákvörðun konunnar á fyrra stigi, Það varð sannarlega gjörbreyting á sjálfsákvörðunarrétti kvenna þegar sú merka læknisfræðilega uppgötvun var gerð sem leiddi til þess að notkun pillunnar svonefndu varð útbreidd. Nú á dögum eiga konur að hafa sjálfsákvörðunarrétt um það hvort barn er getið eða ekki, og það er það sem skiptir máli. Og það er ekki aðeins það að konur eigi að hafa sjálfsákvörðunarrétt um það hvort barn er getið, það er sjálfsagt, - karlmaðurinn þarf líka að virða þennan rétt hennar og þarna liggur hætta í því að tala um að það sé réttindamál fyrir konu að fóstureyðingar verði lögleiddar frjálsar. Ég leyfi mér að nota orðalagið frjálsar því að ég lít svo á að það sé raunverulega það sem yrði staðreynd ef að lögum yrði sú hugmynd sem hv. þm. Magnús Kjartansson talaði um áðan og var í fyrra stjórnarfrumvarpi um þetta mál, 9. gr. þess. Í því sambandi tala menn - og m. a. sá hv. þm. - af mikilli vandlætingu um það viðhorf sem felst í ótta manna um það að frjáls fóstureyðing eða réttur til frjálsrar fóstureyðingar gæti leitt til þess að menn notuðu síður getnaðarvarnir, eða öllu heldur eins og hv. þm. sagði, að konur hættu að nota getnaðarvarnir. Þetta hafa menn bæði hér á þingi og utan þess túlkað fyrst. og fremst sem vantraust á konum. Ég spyr: En karlmönnum? Er það aðeins konan ein sem á að sjá um getnaðarvarnir? Gera menn sér ljóst að það er margt fólk sem er svo ástatt um að það nýtur aldrei þeirrar hamingju að lifa kynlífi annaðhvort í varanlegu ástarsambandi eða hjónabandi? Það er á þessu sviði lífsins háð ýmiss konar skyndikynnum. Ég veit ekki hvort menn gera sér ljóst, hversu umkomulaus kona getur verið undir svona kringumstæðum. Ég veit ekki heldur hvort menn gera sér ljóst eða hafa hugsað út í að ef í lögum landsins væri heimilt án nokkurra vafninga - eða ég get ekki kallað það neina vafninga - að fá fóstri eytt þrátt fyrir fortölur og leiðbeiningar annarra, að einungis slík löggjöf mundi svipta konu vissri réttarvernd sem hún hefur í dag og ég tel að löggjöfin eigi að veita henni. Það er ekki aðeins á þessu augnabliki - nú er ég að tala um það augnablik sem máli skiptir og sjaldan er kannske talað um í þessum umr., þ. e. a. s. þegar barnið er getið - það er líka síðar. Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa lifað þá aðstöðu að sitja andspænis þungaðri konu sem útlistar fyrir manni að hún hafi tilkynnt barnsföður sínum að hún væri þunguð. Henni bregður að vísu í fyrstu, hún reynir að átta sig á staðreyndum málsins og ákveður að það sé ekkert víst að hún hafi síðar í lífinu möguleika á að eignast barn. Hún tekur þá ákvörðun að hún skuli ganga með þetta barn og fæða það, fer og segir barnsföður sínum hvernig ástatt er, og maðurinn segir við hana: Nú, ef þú ert ófrísk, þá skal ég kosta fyrir þig ferð til útlanda og þú lætur eyða þessu fóstri og minnist ekki á þetta við nokkurn mann. Ef þú gerir það ekki þá skaltu fá að standa í því að fara í mál til að feðra barn þitt, því að ég neita að gangast við þessum þunga og þú hefur engar sannanir. - Ég leyfi mér að nefna dæmi af þessu tagi vegna þess að sjálf hef ég verið í þeirri aðstöðu að tala við konur sem svona er ástatt um þó nokkrum sinnum. Ég starfaði nefnilega um 8 ára skeið við stofnun sem hafði mikið með málefni mæðra í vanda - skulum við segja - eða væntanlegra mæðra að gera, og ég verð að játa að af kynnum mínum af þeim vandamálum, sem ég varð vör við þá, hefur afstaða mín í dag mjög mótast. Nú kann að vera að einhverjum konum, sem eru bæði svo vel að sér og á allan hátt viljasterkar, segi sem svo: Ja, við erum alveg færar um að ákveða sjálfar hvort við látum eyða því fóstri sem við göngum með eða ekki, - að þeim finnist þessi afstaða móðgandi. En ég leyfi mér að segja að þær, sem svo stendur á um, ættu síst að þurfa á vernd þessarar löggjafar að halda. Ég lit svo á að þessi löggjöf eigi að vernda lítilmagnann. Og það er alveg sama hvað við vefjum þetta mál í miklar silkiumbúðir, við komumst ekki hjá því að viðurkenna að það er fjöldi kvenna sem ekki bara núna, heldur áratugum saman og væntanlega öldum saman hafa átt í vanda af þeim sökum - kannske m. a. og ekki síst vegna þess að karlmaðurinn hefur ekki virt sjálfsákvörðunarrétt konunnar. Halda menn að það muni fremur verða til þess að karlmaður virði sjálfsákvörðunarrétt konu að svipta hana þeirri réttarvernd sem felst í því að löggjöfin segi tvímælalaust að fóstureyðing sé ekki heimil hvenær sem er, jafnvel ekki hvenær sem er á fyrstu 12 vikum meðgöngutímans. Þessi sjónarmið vil ég hér láta koma fram til að leggja áherslu á það að hér er ekki um kvenréttindamál að ræða. Það er ekki réttarbót fyrir konu að lögleiða það að hún geti gengið hvenær sem er - ja, við skulum ekki gleyma því að nefna alltaf þessar fyrstu 12 vikur meðgöngutímans - fengið fóstureyðingu þrátt fyrir leiðbeiningar sem henni standa til boða eða væntanlega standa til boða af þjóðfélagsins hálfu. Með þessu er ég ekki að segja að konur mundu að sjálfsögðu fara og biðja um fóstureyðingu. Ég legg enn áherslu á að það er ótrúleg sálarangist sem konur geta staðið í aðstöðu eins og ég nefndi hér áðan. Ef kona veit að löggjöfin heimilar henni að láta að þessari kröfu barnsföður, eins og ég lýsti hér áðan, sem segði: „Láttu eyða þínu fóstri, annars skalt þú þurfa að fara í hart til þess að feðra barnið, - þá kann vel að vera að þessi kona lendi í þeirri aðstöðu að geta ekki dregið þau rök sem mundu vera nægjanleg fyrir dómi til að feðra þetta barn, Slík hótun er eitt það alvarlegasta sem barnshafandi kona getur staðið andspænis ef um er að ræða einstæða móður sem gerir sér ljóst að fæðing barnsins og uppeldi þess kemur til með að hvíla á hennar herðum og hún vill svo sannanlega fá að stuðla að því að barn hennar fái að njóta þess sjálfsagða réttar sem er að eiga föður. Nú vil ég víkja að öðru atriði sem oft er nefnt þegar menn færa rök fyrir því að fóstureyðing eigi að vera frjáls. Fjöldinn allur - ég segi fjöldinn allur miðað við það hve mörg bréf hafa borist okkur þm. í seinni tíð sem mæla með því að fóstureyðing verði gefin frjáls - fjöldinn allur af a. m. k. þessum bréfriturum heldur því fram að hér sé um mál að ræða sem konan ein beri alla ábyrgð á. Konan, segja margir, á að hafa rétt til þess að ákveða að láta eyða þessu fóstri vegna þess að það er hvort sem er hún ein sem ber alla ábyrgð á þunganum, fæðingu barnsins, uppeldi þess og umönnun. Ég spyr: Hvar hefur þetta fólk verið á undanförnum mörgum áratugum? Ég veit ekki betur, hvort sem við köllum okkur kvenréttindakonur eða jafnréttindafólk eða hvað við eigum að kalla það, en við viljum þó öll væntanlega viðurkenna að það er ekki bara konan sem ber ábyrgð á uppeldi barnsins. Það kann að vera að einhverjir barnsfeður, sem ekki vilja gangast við börnum sínum, vilji líta svo á og yrðu þeirri stundu fegnastir að það yrði kveðið á um það í löggjöf með einhverjum hætti að konan ein beri ábyrgð á þessu. Barátta okkar í áratugi og margar, margar réttarbætur í löggjöfinni hafa byggst á því að það eru báðir foreldrar, sem bera ábyrgð á uppeldi barnsins. Því miður höfum við ekki náð nægilega langt á þessu sviði. Hvað t. d. um meðlagsskyldu feðra? Er það ekki viðurkenning löggjafarinnar á því að þeir eigi að bera ábyrgð á uppeldi barnsins? Mér er mætavel ljóst að það ákvæði nær allt of skammt. En við erum ekki aðeins að tala um börn utan hjónabands. Hvað um öll hjónabandsbörnin eða öll börnin sem fæðast í sambúð foreldra sinna og alast upp hjá báðum foreldrum. Ég veit ekki betur en bæði karlmaðurinn og konan beri ábyrgð á uppeldi þessara barna. Mér finnst það uppgjöf að segja árið 1975: Konan ein ber ábyrgð á uppeldi barns. Mér finnst það fráleitt. Hv. þm. Magnús Kjartansson átti varla nógu sterk orð til að lýsa því hve undarlega og hrokafull siðgæðisviðhorf fælust í afstöðu þess fólks sem óttaðist að fóstureyðingarlöggjöf drægi úr getnaðarvörnum. Síðar í ræðu sinni sagði hv. sami þm. um lækna - þá var hann að tala um lækna sem höfðu önnur sjónarmið en hann sjálfur, hv. þm.: Ekki mótast sjónarmið þeirra af siðgæði og mannúð, læknanna, heldur óska þeir eftir valdi yfir öðru fólki o. s. frv. - Ég leyfi mér að mótmæla þessum ummælum algerlega. Vitanlega eru sjónarmið lækna mismunandi eins og annars fólks. Við höfum ekki vald til þess, hvorki biskup, eins og hv. þm. sagði, að ákveða um viðhorf annars fólks né heldur hv. þm. Magnús Kjartansson að kveða á um það af hvaða siðgæðisrótum viðhorf manna eru runnin. Ég geri mér vel ljóst að hin mismunandi sjónarmið í þessu máli - þau a. m, k. sem ég veit um - miðast við að ná sem mestum framförum á þessu sviði. Mér dettur ekki í hug annað en að trúa því að þeim, sem óska eftir því að löggjöfin gefi fóstureyðingar frjálsar, gangi gott eitt til. Það fólk trúir því einfaldlega að í þessu felist engin hætta og það er alltaf látið fylgja með: Fóstureyðing er náttúrlega neyðarúrræði. Það er rétt og þess vegna skulum við hafa löggjöfina þannig að það sjáist á löggjöfinni að hún sé neyðarúrræði. Þetta fólk segir líka: Að sjálfsögðu er það skilyrði fyrir því að frjálsar fóstureyðingar séu í lög leiddar að mönnum standi til boða mjög góð og mikil upplýsingaþjónusta um ýmiss konar aðstoð, félagslega og annars konar, auk almennrar aukinnar kynlífsfræðslu. Í landinu eru starfandi, ég held 13 eða 14 félagsráðgjafar. Þetta upplýsingastarf um félagslega aðstoð á að mestu að vera í þeirra höndum, og löggjöfin gerir ráð fyrir að ef frjáls fóstureyðing yrði lögleidd yrði að koma á mjög miklu fræðslukerfi. Það upplýsingakerfi væri að mínu viti mjög til bóta hvort sem við lögleiðum frjálsa fóstureyðingu eða ekki. En við skulum bara horfast í augu við þá staðreynd að þetta kerfi kemst ekki upp á næstu árum. Við höfum einfaldlega ekki fólk til að sinna því, og þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til greina að hafa heimildina jafnopna og gert var ráð fyrir í fyrra stjórnarfrv. og alltaf var sagt að byggðist á þeirri forsendu að þessi upplýsingaþjónusta væri fyrir hendi. Það er því ljóst að af praktískum ástæðum væri ekki hægt að lögleiða það fyrirkomulag. Hv. þm. Magnús Kjartansson lagði mikla áherslu á það viðhorf sitt að með því að lögleiða frjálsar fóstureyðingar væri verið að viðurkenna að konan yrði að standa ein að þessari ákvörðun, það yrði að gera henni ljóst að hún bæri ein afleiðingarnar, hún hefði við engan að sakast ef fóstri hennar væri eytt gæti engum um kennt nema sjálfri sér, eins og hv. þm. sagði. Ég verð að segja að þetta finnst mér harkalegt viðhorf. Ég skil rök hv. þm. fyrir þessu viðhorfi og fljótt á litið gæti þetta virst rökrétt. En sé nú svo sem hv. þm. segir og ég hef ekki ástæðu til að bera brigður á að hann líti svo á að kona sem æskir fóstureyðingar sé í algerri neyð, annaðhvort andlega eða af öðrum ástæðum, þá er henni þörf á því að hafa einhvern til að taka þessa ákvörðun með sér.  Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því að kona - eða konur skulum við segja sem eru barnshafandi, þær eru ákaflega misjafnar eins og annað fólk og það er afskaplega einstaklingsbundið hvaða áhrif vitneskjan um þungun hefur á konuna. Margar konur - það kannast vafalaust flestir þingmenn við - þær einfaldlega eru þannig gerðar að þær eru ekki í sínu eðlilega formi, ef svo má segja, þegar þær vita að þær eru þungaðar. Fyrir margar kostar þetta alveg nýtt mat á ýmsum viðhorfum til daglegs lífs. Þetta getur verið geysilega mikil breyting á lífi einnar konu og haft í för með sér mörg ný viðhorf sem koma í einni bendu inn í líf konunnar af þessu tilefni. Við það bætist að margar konur eru meira og minna lasburða fyrstu vikur meðgöngutímans og niðurdregnar af þeim sökum. Hlutur, sem manni finnst ósköp auðvelt að framkvæma þegar maður ekki á von á neinu barni, getur orðið að feikilegum erfiðleika á fyrstu vikum meðgöngutímans. Þetta kannast afskaplega margar konur við þó að margar séu svo heppnar að losna við þessa erfiðleika. En þetta er atriði sem gerir það að verkum að það getur valdið verulegri hættu á því að kona gefist upp fyrir þeim erfiðleikum sem það getur haft í för með sér að ganga með, fæða barn og ala það upp. En hún fer þá líka á mis við þá hamingju sem þessu fylgir. - Ég held að þessi atriði, sem ég hef talið upp hér, sýni mönnum fram á að það er ekki rétt að tala um það að löggjöf um frjálsa fóstureyðingu feli í sér réttarbót fyrir konur. Ég hafði, herra forseti, hugsað mér satt að segja að ræða miklu fleiri atriði, en mér er ljóst að tímans vegna verður að gera hlé á fundinum og ég áskil mér þá rétt til að taka til máls síðar í umr. En áður en ég lýk máli mínu um þetta eina atriði, sem ég hef fjallað um, vil ég leggja á það áherslu að frv., sem hér er til umr., með þeim brtt. sem meiri hl. n. hefur lagt til, ef þær verða samþ., mun fela í sér verulega rýmkun frá núgildandi löggjöf. Það má raunar segja að frv. feli í sér bókstaflega alla þá rýmkun á löggjöfinni sem hægt er að hugsa sér án þess þó að gefa heimild til fóstureyðingar algerlega frjálsa. Ég held að við höfum gengið eins langt í frjálsræðisátt og fært er miðað við ríkjandi aðstæður. Ég held líka að við séum með frv. og okkar brtt. að lögfesta þá framkvæmd sem nú er á þessum málum hér á landi, - þá framkvæmd sem nú tíðkast á eldri löggjöfinni. En eldri löggjöfin er þannig að hún hefur fólgna í sér vissa hættu á mistökum í framkvæmdinni, og við gerum nokkrar brtt. sem ég tel mjög veigamiklar í þá átt að forðast mistök. Ég vil aðeins að lokum vekja athygli á einmitt þessum brtt. sem ég held að verði til þess annars vegar að ganga enn lengra í þá átt að auka ákvörðunarvald konunnar og líka lengra í þá átt að flýta möguleikanum á framkvæmd og í þriðja lagi - og það er mikilvægast að mínu mati - að við reynum í löggjöfinni að slá varnagla við því að það verði neitað að framkvæma fóstureyðingu sem konan hefur heimild til að fá. Við gerum till. um það að heilbrigðisstjórnin sjái til þess að á sjúkrahúsum ríkisins verði hægt að framkvæma þessa aðgerð. Við viljum forða því að fyrir geti komið þau hryllilegu mistök að kona, sem e, t. v. er komin á skurðarborð, sé send heim aftur, hafi hún í höndunum fyllilega löglega heimild til fóstureyðingar. Komi það fyrir að sjúkrahús neiti konum um aðgerð, þá gerum við till. sem eykur rétt konunnar frá því sem er í frv. sem var lagt fram í vetur til þess að hraða framkvæmdum. Hún getur sjálf og umsvifalaust snúið sér beint til nefndar sem leggur úrskurð á málið innan einnar viku. Við gerum einnig frekari brtt. að því er varðar þetta atriði til að tryggja að ýmiss konar atvik verði ekki til þess að tefja þetta mál. 
             Herra forseti. Ég er kannske sjálf í þessum stól ekki allt of umburðarlynd við ræðumenn stundum, en mig langar til þess - með leyfi hæstv. forseta - að fá að lesa aðeins eitt bréf sem varðar þetta mál. Þá langar mig að koma aftur að því sem skýrði þann ótta, sem ég og fleiri bera í brjósti, við að gefa heimild til fóstureyðingar algerlega frjálsa sem ég tel að sé samkv. till, hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar t. d. Það, sem bæði ég og fleiri hafa fært fram gegn því, var, eins og ég sagði áðan, viss ótti við að notkun getnaðarvarna minnkaði. Menn telja þetta hneykslanlegt viðhorf og segja að þarna sé ekkert samband á milli. En til að sýna fram á, að þessi ótti hefur við rök að styðjast, vil ég leyfa mér að lesa upp bréf sem sent var til þm. frá þeirri virðulegu stofnun Stúdentaráði Háskóla Íslands. Það hljóðar svo: „Níundi fundur Stúdentaráðs Háskóla Íslands, haldinn þann 23. febr. 1975, lýsir yfir andstöðu sinni við þær breyt. sem orðið hafa á frv. til laga um kynferðisfræðslu og fóstureyðingar.“ - Svo segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það er skýlaus réttur hverrar konu að eiga kost á fóstureyðingu meðan ekki er völ á ókeypis fullkomnum getnaðarvörnum sem eru án aukaverkana.“ Herra forseti. Ég þarf ekki að lesa lengra í þessu bréfi. Aðeins þessi orð sýna það viðhorf karlmanna sem ég óttast að geti orðið of ríkjandi hjá sumum hverjum a. m. k. ef við lögleiðum frjálsar fóstureyðingar.