Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (SE): Jeg vil leyfa mjer að skýra háttv. deild frá því, að jeg hefi þriðjudaginn 4. mars símað hans hátign konunginum lausnarbeiðni mína. Tildrög til þessarar ályktunar eru þessi: Sunnudaginn 24. febr. kom nefnd frá nýstofnuðum Íhaldsflokki þingsins til mín og skýrði mjer frá því, að í flokknum væru 20 þingmenn, og hann væri þannig stærsti flokkur þingsins, og tjáðu þeir sig reiðubúna til þess að taka við stjórninni og óskuðu, að jeg bæði um lausn. Jeg spurði þá um, hvort þeir hefðu meiri hluta þings að baki sjer, en þeir kváðu nei við því. Lýsti jeg þá yfir því, að þótt jeg væri nokkurnveginn ákveðinn með sjálfum mjer um, hvernig bæri að svara þessari málaleitun, þá mundi jeg þó, áður en jeg gæfi nokkurt svar, ráðfæra mig við samverkamann minn í stjórninni, atvinnumálaráðherra Klemens Jónsson, og þann flokk, sem jeg væri í, Sjálfstæðisflokkinn. Jeg skýrði svo samverkamanni mínum á stjórninni frá þessu sama dag. Eftir að hann hafði ráðfært sig við Framsóknarflokkinn, skýrði hann mjer frá, að hann mundi beiðast lausnar úr stjórninni og að flokkur hans óskaði ekki, eins og sakir stæðu nú, að eiga þar mann. Eftir að þessi niðurstaða var fengin, skýrði jeg þeim flokki, sem jeg er í, frá því, að jeg liti svo á, að mín afstaða í þinginu væri orðin svo veik, að ekki væri rjett, að jeg færi með stjórnina, og símaði lausnarbeiðni mína, eins og jeg gat um hjer í upphafi. Hans hátign konungurinn hefir í gærkvöldi sent mjer eftirfarandi símskeyti, er jeg leyfi mjer hjer með að lesa upp: „Forsætisráðherra Sigurður Eggerz, Reykjavík. Eftir að vjer höfum móttekið skeyti yðar, dags. 4. þ. m., veitist yður hjer með sem forsætisráðherra og dóms- og kirkjumálaráðherra, og atvinnu- og samgöngumálaráðherra Klemens Jónssyni, er einnig veitir forstöðu fjármálaráðuneytinu, lausn í náð frá ráðherraembættunum, með eftirlaunum samkvæmt lögum vegna fyrri embætta, og óskum vjer jafnframt, að þjer og hann annist embættisverk ráðherranna eins og hingað til, þar til nýtt ráðuneyti verði skipað. Christian R.“

Flm. (Jónas Jónsson) Mál það, sem hjer liggur fyrir samkv. frv. á þskj. 45, hefir oft verið rætt hjer í þinginu í ýmsum myndum. Vil jeg minnast nokkuð á eldri aðdraganda þessa máls. Hann er sá, að fyrir rúmum 20 árum var maður sá, er hjer um ræðir, Bjarni Jónsson frá Vogi, kennari við latínuskólann hjer í Reykjavík. Herma skilorðir menn, sem þá voru kunnugastir í þessum bæ, og þá einkum nemendur hans, að hann hafi verið mjög góður kennari. Hafi verið sjerlega laginn á að vekja áhuga nemenda sinna fyrir náminu. En það þótti skorta á, að reglusemi hans um vínnautn væri slík sem skyldi, og fór svo að lokum, að honum var vikið frá embætti og var síðan nokkur ár atvinnulaus. Ekki þýðir að dylja það, að orð hefir leikið á, að hann hafi verið rangindum beittur í þessu efni. Hann hafi verið besti kennari skólans - og að hin raunverulega ástæða til frávikningarinnar hafi verið pólitískar ofsóknir. Er og alþjóð kunnugt, að þeir gallar, sem þóttu í fari hans, hafa verið og eru mjög algengir meðal fjölda starfsmanna þjóðarinnar, án þess að þeir hafi verið látnir valda brottrekstri. Þetta er ein meginástæða fyrir því, að embættið, sem ræðir um í frv. þessu, var stofnað handa Bjarna Jónssyni árið 1914. Þörf háskólans krafðist þess ekki og því síður þörf þjóðarinnar. Það tókst að fá samþykki Alþingis til stofnunar embættisins svo að segja eingöngu vegna þess, að það stóð í sambandi við þennan mann, sem menn vildu fá eitthvert starf í hendur, eins og til að reyna að afmá þennan gamla skugga. Er mjög ósennilegt, að embættið hefði verið stofnað handa honum, ef hann hefði ekki áður verið beittur þessum rangindum, borið saman við þann „moral“, sem hefir gilt hjer í þessum efnum. Og eftir að embættið var stofnað, komu strax fram hávr mótmæli gegn því, bæði innan þings og utan. Hjer í þessari hv. deild sýndi t. d. landlæknir með ljósum rökum fram á, hversu embætti þetta væri þýðingarlaust. Síðan hefir það verið títt umræðuefni og öllum þorra manna komið saman um að embættið væri óþarft og eingöngu stofnað fyrir ákveðinn mann. Auðvitað hefir almenningsálitið að mestu gleymt því, að hjer hafði þingið sterka afsökun, sem sje hin gömlu rangindi. Til að rökstyðja enn frekar vilja kjósenda í þessu máli má geta þess, að margir hinna nýju þingmanna slógu mjög á þá strengi, að þeir vildu afnema þetta embætti með öllu. Einn þeirra, núverandi hv.þm. V.-Sk. (JK) notaði þetta meira að segja sem aðalkosningaagnið, af því að keppinautur hans hafði einhverntíma greitt atkv. á móti því að fella niður embættið, eins og sakir stóðu þá. Jeg segi þetta til að undirstrika, hvað einstakir hv.þm. álíta, að þjóðinni liggi mjög á hjarta afnám embættisins. í hv.Nd. hefir verið borið fram frv. um afnám, en einungis um afnám embættis þessa. En ekki var það nú samt hv.þm. V.-Sk. (JK), sem bar það mál fram, heldur varð ekki betur sjeð en að hann vildi heldur hindra framgang þess. Þá er annar hv.þm. í hv.Nd., sem fyrir kosningarnar í haust lagði aðaláhersluna á afnám allrar heimspekideildar háskólans, til viðreisnar fjárhagnum. Jeg á við hv. 1. þm. Reykv. (JÞ). En nú, þegar á þing er komið, verður ekki betur sjeð en að honum hafi snúist hugur. Að vísu ber hann fram frv. um breytingar á fyrirkomulagi háskólans. En samkvæmt því á ekki að leggja alla heimspekideildina niður, heldur sameina hana annari deild - og það embætti, sem hjer um ræðir, á að vísu að hverfa úr sögunni, ásamt fleirum öðrum, en ekki fyr en einhverntíma, að samkomulag fæst við hlutaðeigandi um flutning milli embætta. Ef t. d. Bjarni Jónsson neitar því samkomulagi, þá verður engin breyting frá því sem til er, að því er hann snertir. Hjer virðist eins og hv.þm. sjeu að „gefa selbita í vasann“, lofa sparnaði, en gera svo ekki neitt, og síst það, sem strax má að liði verða. Með þessu frv. mínu er stigið spor í aðra átt. Samkvæmt því á að leggja embættið niður, í samræmi við vilja þjóðarinnar, en um leið er litið á, hvernig það varð til, og bætt úr gömlu misrjetti með því að flytja mann þennan aftur að mentaskólanum og fá honum þar starf í hendur, sem hann að allra dómi er manna færastur að inna af hendi. Ef það kæmi fyrir, að Bjarni Jónsson vildi ekki taka við hinu nýja starfi, þá fellur niður hin siðferðilega skylda þjóðarinnar að sjá honum fyrir lífsstarfi. Hjer er honum boðið jafnlaunahátt embætti sem hitt, er hann nú gegnir, og má hann þar vel við una, auk þess sem honum er uppreisn að því, að koma aftur að þeim skóla, er honum áður var vikið frá fyrir sakir, sem annars eru látnar óátaldar. Því hefir verið hreyft, að formlega væri óhugsandi að flytja mann til á þann hátt, er í frv. segir. Það gæti ráðherra aðeins gert. Jeg býst við, að þeir allralærðustu vitni í þrískiftingu valds þjóðfjelagsins í löggjafar-, framkvæmda- og dómsvald, og mun rödd hafa heyrst í þessa átt frá hv.þm. V.-Sk. (JK), einmitt þeim manni í þinginu, sem álitið er að hafi einna minst til brunns að bera allra sinna núverandi starfsbræðra af þekkingu og gáfum. En jeg fæ ekki betur sjeð en að þessi skoðun styðjist við algerða hugsunarvillu. Þetta embætti er í raun og veru stofnað og veitt þessum manni jöfnum höndum af þinginu sjálfu. Veiting konungs eða ráðherra var hjer aðeins formsatriði, með því að öllum var ljóst, handa hverjum embættið var stofnað. Enn betur sýnir embætti próf. Guðm. Finnbogasonar, sem er stofnað með lögum á hans nafn, hvert vald Alþingi hefir í þessu efni. En eins og Alþingi getur stofnað og í raun og veru veitt ákveðnum mönnum embætti, þó að formleg veiting fari síðar fram á venjulegan hátt, þá er óskiljanlegt, að það hafi ekki vald til að flytja mann á milli embætta, svo sem frv. mitt gerir ráð fyrir. Jeg þykist ekki þurfa að fjölyrða frekar um þessa hlið málsins, því að meðferð þingsins, bæði fyr og síðar, á prófessorsembættinu í hagnýtri sálarfræði við háskólann sýnir fyllilega, að það er á valdi þingsins að stofna og afnema embætti þegar þurfa þykir, og það hlýtur að hafa vald til að flytja menn milli embætta, þegar þess gerist þörf. Er því ekkert frá þessari hlið málsins því til fyrirstöðu að flytja þennan mann, sem hjer er um að ræða, frá háskólanum að mentaskólanum. Það er ef til vill óþarfi að taka það fram, að gert er ráð fyrir, að með færslu þessari sparist laun eins kennarans við mentaskólann. Því að gert er ráð fyrir, að kennarastóllinn í klassiskum fræðum við háskólann verði alveg afnuminn, því að þjóðin bað aldrei um að fá hann, þar sem mjög auðvelt var fyrir þá kennara háskólans, sem voru, að bæta við sig hinni litlu grískukenslu, sem dócentinn hefir haft á hendi. Aftur á móti hefir mentaskólinn aukist svo mjög, að stjórnin og fjárveitinganefnd neðri deildar hafa búið til við hann embætti, sem þingið hefir aldrei samþykt. Og mjer mun óhætt að fullyrða, að þau sjeu nú orðin ein fjögur, embættin, sem þannig eru til orðin. Það liggur nú í hlutarins eðli, að það hlýtur að vera miklu auðveldara fyrir þjóðfjelagið að segja upp þeim mönnum, sem þannig eru ólöglega ráðnir, heldur en núverandi grískudócent háskólans. Og þegar þess er ennfremur gætt, að maður þessi var af öllum talinn ágætur kennari, mælir það mjög með flutningnum. Er þetta ekkert last um þá menn, sem nú skipa hinar ólöglegu kennarastöður mentaskólans, þó að þeir sjeu jafnvel ekki taldir standa Bjarna Jónssyni á sporði í þessum efnum. Væri líka með flutningi þessum um leið bætt úr þeirri ávirðingu, sem gerð var í garð þessa manns, er hann var sviftur stöðu sinni við mentaskólann. Því hefir verið haldið fram, aðallega þó utan þings, að Bjarni Jónsson gæti ekki tekið að sjer kenslu í öðrum greinum við mentaskólann en þeim tveimur, er hann hefði tekið sjerstaklega háskólapróf í. En jeg býst ekki við, að honum eða stofnuninni sje gert rangt til, þó gert sje ráð fyrir, að hann geti tekið að sjer kenslu í fleiri námsgreinum, og nægir þar að benda til þess, sem tíðkast hefir og tíðkast enn við mentaskólann, að margir af kennurum hans kenna fleira en það, sem þeir hafa tekið háskólapróf í sem aðalnámsgrein. Er þetta verkefni fyrir nefnd þá að athuga, sem fær málið til meðferðar. Að síðustu vil jeg taka það fram, að jeg tel það óhyggilegt að fella þetta frv. frá nefnd, eins og hjer hefir átt sjer stað um ýms nýmæli til góðra hluta, sem fram hafa verið borin, þó aldrei nema menn sjeu málinu ekki samþykkir í öllum atriðum. Annars býst jeg við, að þetta frv., sem hjer er til umræðu, sje eitt hið auðveldasta sparnaðarfrv., sem ennþá hefir komið fram á þessu þingi. Eftir eðli sínu tel jeg, að það eigi að fara til mentamálanefndar, og legg jeg til, að því verði vísað þangað að umræðunni lokinni.

Jón Magnússon Jeg skal þegar taka það fram, að jeg ætla ekki að fara mikið út í einstök atriði í ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ), en aðeins taka það fram, að mjer er með öllu óskiljanlegt, hvernig hann getur haldið því fram, að frávikning þess kennara við mentaskólann, sem hann nefndi, hafi verið af pólitískum ástæðum, því að jeg býst við að engum núlifandi manna sje kunnugra um það en mjer. Og jeg býst líka við, að fám sje kunnugra en mjer, hver atvik lágu til stofnunar embættis hans við háskólann, og mig minnir ekki betur en háskólinn legði líka til, að það væri stofnað.

Það hefir þá verið pantað!

. Já, hv. 5. landsk.þm. (JJ) veit altaf svo mikið um rökin, sem liggja til hlutanna, en þetta var nú svona samt. En það var ekki aðallega til að gera þessar athugasemdir, að jeg kvaddi mjer hljóðs, heldur til að láta það álit mitt í ljós, að jeg tel óþarfa að vera að taka frv. það, er hjer er um að ræða, til meðferðar nú, þegar komin eru fram tvö frv. í Nd. um að leggja embætti þetta niður, og má því búast við, að þau komi hingað í einhverri mynd, og ætti þá að vera nógur tími til að athuga þessa leið, sem frv. gerir ráð fyrir, þó að hún komi að vísu í bága við 16. gr. stjórnarskrárinnar. Finst mjer því óþarfi fyrir háttv. deild að vera að eyða tíma í að ræða þetta mál nú, og vil því skjóta því til háttv.flm. (JJ), hvort hann sjái sjer ekki fært að taka málið út af dagskrá nú og bíða með það, þangað til útsjeð er, hvað háttv.Nd. gerir við frv. þau um þetta embætti, sem fyrir hana hafa verið lögð. Treysti háttv.flm. sjer ekki til þess, mun jeg greiða atkvæði á móti frv. nú, hvaða afleiðingar sem það kann svo að hafa fyrir mig.

Ingvar Pálmason Frv. það, er hjer liggur fyrir, er um fækkun embættismanna við háskólann. Um það skal jeg ekkert sjerstaklega tala, heldur um stefnur þær, er það markar meðal almennings. Það er orðin mjög almenn skoðun manna úti um land, að hinar æðri mentastofnanir okkar Íslendinga sjeu að verða og sjeu þegar orðnar okkur ofjarl. Er þetta ekki aðeins skoðun almennings úti um land, heldur og eigi allfárra hjer í Reykjavík. Sje nú þetta rjett hjá mjer, sem jeg hygg að fæstir hv. deildarmenn geti dregið í efa, þá liggur það í augum uppi, að þingið getur ekki á nokkurn hátt komið sjer undan að athuga þetta rækilega. Þegar nú athuga skal það spursmál, hvort þjóðinni sje með mentastofnunum þessum, þ. e. Hinum almenna mentaskóla og Háskóla Íslands, reistur hurðarás um öxl, með því fyrirkomulagi, sem nú er, þá ber fyrst og fremst að líta á fjárhagshliðina, en hún verður venjulega fyrst fyrir mönnum, þegar um þetta mál er rætt. Til þessara tveggja stofnana mun nú vera varið úr ríkissjóði um 350 þús. króna árlega. Þegar svo þar við er bætt námskostnaði allra nemenda við skóla þessa, sem þjóðin verður einnig að greiða, og ekki mun of hátt áætluð álíka upphæð, þá virðist þetta vera allþungur baggi á þjóðfjelaginu, og því mjög stórt spursmál, hvort þjóðinni er þetta heillavænlegt ráðlag. Að því er snertir háskólann sjerstaklega, ber þess að gæta, að mjög margir, og þar á meðal margir meðal mentamanna vorra, líta svo á, að okkur Íslendingum, sem ekki höfum nema 50–60 þúsund vinnandi menn, eða ekki fleiri menn en stór verksmiðja í iðnaðarlöndunum, sje með öllu ofvaxið að halda uppi háskóla, er staðið geti á sporði samskonar stofnunum í nágrannalöndunum. Jeg fyrir mitt leyti skal játa, að jeg aðhyllist þessa skoðun, og það er rjett að taka það fram, að skoðun þessi er ekki ný, heldur jafngömul háskólahugmyndinni. Hitt er annað mál, að okkur er nauðsynlegt að halda uppi sjerfræðiskólum í guðfræði, læknisfræði og lögfræði, og það höfum við gert um langt skeið. Og þó að það sje ein stofnun, sem allar þessar deildir sjeu sameinaðar í, ætti ekki að þurfa að verða okkur miklu dýrara, ef þess er gætt, að setja ekki á fót nýjar námsdeildir, og stofna svo við þær dýr embætti, sem þá aðeins eru tildur og prjál. En aftur á móti vil jeg geta þess, að jeg tel rjett, sökum hinnar sjerstöku aðstöðu okkar, að hafa fræðslu í norrænum fræðum við háskólann. Þá kem jeg að hinu atriðinu, sem jeg tel, að ekki skifti minna máli. Þegar athuga skal, hvort hinar æðri mentastofnanir sjeu að verða okkur ofjarl, ber fyrst að athuga, hvort þjóðfjelaginu sje holl hin afarmikla mentamannaframleiðsla. Ömmur okkar og afar sögðu, þegar feður okkar og mæður gáfu sig, að þeirra dómi, of mjög að bóklestri eða því um líku, að þeim væri nær að halda áfram að prjóna sölusokkinn sinn en liggja alt af í þessum bannsettu bókaskruddum, því að „bókvitið yrði ekki látið í askana“. En þetta breyttist; hinir námfúsu menn og mentamenn þjóðarinnar hjeldu því einmitt fram, að „bókvitið yrði látið í askana“. Og nú á síðustu tímum hafa menta- og lærdómsmennirnir sýnt þjóðinni, þó í spjespegli sje, „að bókvitið verður látið í askana“. Já, svo áþreifanlega hafa þeir sýnt það, að askar hinna lærðu manna eru nú, þó máske ekki alveg fullir, þá því sem næst, þegar aftur á móti askar þeirra, sem sitja við sölusokkinn, og þeirra, er yrkja jörðina, eða þeirra, sem með daglegri lífshættu reyna að draga gull úr greipum hins mislynda Ægis, eru aðeins með sleikju í botninum. Það er því ofur eðlilegt, að hin uppvaxandi kynslóð líti hýru auga til fullu askanna, og reyni því að komast að þeim. En eins og jeg tók fram áðan, er þetta aðeins spjespegill, sem þjóðinni er hjer sýndur. Því hin sanna velferð þjóðarinnar byggist á framleiðslunni og hinni sönnu menningu. Það mun því vera í þessu máli, eins og svo mörgum öðrum, að sannleikurinn mun liggja hjer öfganna á milli. Mjer virðist sannleikurinn í þessu máli vera sá, að hjá okkar smáu og fámennu þjóð sje of mikil framleiðsla mentamanna óholl og skaðleg, og jafnvel skaðlegri en oflítil framleiðsla á því sviði, sem líka gæti óneitanlega verið skaðleg, því að það gæti leitt til þess, að embættismenn vorir yrðu að meira eða minna leyti útlendingar, en því munum við fæstir óska eftir. Það virðist því vera skylda þingsins að fyrirbyggja það, að þjóðin lendi á glapstigum í þessu máli, hvort heldur er fjárhagslega eða menningarlega, og mjer virðist geta verið hætt við því, að svo geti farið að því er menningu snertir með of mikilli mentamannaframleiðslu. Jeg ætla mjer ekki að rökstyðja þetta frekar nú, en geta vil jeg þess, að ekki koma allir hinir æðri mentamenn þjóðfjelagsins að fullum notum, og ekki munu þeir allir búa við glæsileg lífskjör. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, stefnir í þá átt að fækka kennurum við háskólann, og það tel jeg rjetta stefnu. Annars gerir frv. þetta ráð fyrir, að maður sá, er nú skipar það embætti, er leggja á niður, verði fluttur að mentaskólanum, og mjer finst ekkert geta verið við það að athuga, því jeg tel víst, þótt jeg þekki það eigi af eigin reynd, að maður þessi sje vel til þess starfs fallinn, sem hann á að vinna þar. Jeg vil minnast á það í sambandi við þetta mál, að mjer finst ástæða til, að þingið taki til alvarlegrar athugunar, hvort eigi væri hægt að finna heppileg ráð til að draga úr kostnaði við starfsmannahald ríkisins, einnig á öðrum sviðum. Frv. það, er hjer liggur fyrir, er áreiðanlega spor í rjetta átt, spor í þá átt að draga úr kostnaði við starfsmannahald ríkisins. Að vísu er það ekki mikið, sem sparast við þetta, og því tel jeg, að svipað væri æskilegt víðar, en þess ber að gæta, að ef vjer hugsum til að spara, þá verðum vjer einhversstaðar að byrja, og vjer verðum að spara, þó upphæðirnar sjeu ekki allar stórar, því þá mun það, sem sparað verður, geta skift miljónum á endanum. Jeg tel því þá ástæðu einskisvirði, að þetta sje nart, aðalatriðið er, að þetta er byrjun á rjettri stefnu, stefnu, sem vjer verðum að mynda og halda fast á, þar til takmarkinu er náð. Hv. 4. landsk. (JM) benti á, að samskonar frv. lægi fyrir Nd., og fanst honum því ófært að vísa málinu til nefndar, en vildi láta taka það út af dagskrá. En til þess finst mjer engin ástæða. Jeg ætla ekki að tala neitt sjerstaklega um rjettmæti flutnings þessa starfsmanns á milli embætta, en vil þó geta þess, að mjer finst það eigi lítilsvert atriði, hvernig við tökum nú á því máli. Lögfræðingum finst að vísu, að slíkt sje ekki hægt að gera lögum samkvæmt, og vilja því vísa málinu frá. Jeg skal játa það, að jeg er ekki lögfróður maður, og get því eigi fyllilega dæmt um það atriði, en jeg vil benda á það, að mörgu hefir verið vel til lykta ráðið á þessu landi af ólögfróðum mönnum, og jeg ber það traust til þjóðarinnar, að svo megi enn verða. Jeg tel ekki rjett að vísa málinu frá. Ég álít, að það væri fordómur, og sá fordómur væri eigi á rökum bygður. Hinsvegar finst mjer engu tapað við að vísa málinu til nefndar, og jeg mun greiða atkvæði með því að vísa málinu til mentamálanefndar.

Flm. (Jónas Jónsson) Hv. 4. landsk. (JM) mælti á móti þessu frv. og kvaðst mundi greiða atkvæði á móti því, að því yrði vísað til nefndar, og vildi að það yrði tekið út af dagskrá. Jeg vil aðallega víkja að þeirri undarlegu viðkvæmni, er kom í ljós hjá honum í sambandi við þetta mál. Jeg fann það nú, eins og jeg raunar bjóst við, að sumum er það mjög viðkvæmt, að byrjun þessa máls sje rakin, nefnilega það, hvernig í raun og veru stóð á því, að Bjarni Jónsson frá Vogi var rekinn frá mentaskólanum. Þeir, sem óljúft er að rifja upp gamlar endurminningar, vilja ekki fara lengra út í það en að segja, að hann hafi verið sviftur embætti sökum þess, að hann hafi eigi verið reglumaður um vín. En það vita hinsvegar allir, að eigi voru bornar neinar brigður á það, að hann væri vel hæfur kennari, og meira að segja mun það hafa verið alment álitið af nemendum hans, að hann væri besti kennarinn við skólann. En nú vill svo til, að hann var algerlega á annari skoðun í landsmálum en sú stjórn, sem þá sat við völd. Það virðist því dálítið grunsamlegt, að sú stjórn skyldi svifta hann embætti, þótt hann væri eigi reglumaður á vín, einkum þegar þess er gætt, að það hefir eigi verið venja hjer að setja embættismenn af, þótt þeir væri brotlegir í þeim efnum. Því jeg veit ekki betur en að hjer hafi verið fordruknir prestar, læknar og jafnvel dómarar, og hafa þó fengið að sitja í friði í embættum sínum. Jeg þekki líka ekkert annað dæmi um röggsemi stjórnarvalda hjer gagnvart drykkfeldum embættismönnum en þetta eina, þá er þáverandi stjórn vjek andstæðingi sínum, Bjarna Jónssyni frá Vogi, frá embætti hans við mentaskólann. Og þetta virðist sjerstaklega undarlegt, þegar þess er gætt, að saman fóru dugnaður og vinsældir þessa kennara, en hinsvegar hafa ljelegir embættismenn verið látnir sitja, þótt drykkfeldir væru. Og stjórn, sem eigi hefði viljað láta koma til greina pólitíska afstöðu manna, hefði varla gert þetta, því hefði hún viljað taka einn, þá átti að taka alla. Ef á að reka þá, sem nota vín, en standa þó ágætlega í stöðu sinni að öðru leyti, þá á auðvitað því fremur að reka þá, sem drekka og eru þar að auki óhæfir embættismenn. Mjer finst að vísu eðlilegt, að það komi óþægilega við hv. 4. landsk., að leitt sje í ljós, að það hafi verið af pólitískum ástæðum, sem B. J. var vísað frá mentaskólanum, þar eð hann var stuðningsmaður þeirrar stjórnar, sem þá sat að völdum, og líklega mikið við þetta mál riðinn sem skrifstofustjóri í stjórnarráðinu. Það er því eðlilegt, að honum finnist það koma óþægilega við sig, enda ómögulegt fyrir hann að færa fram neinar varnir gegn því, nema því aðeins, að hann gæti sýnt fram á, að sama hafi verið fylgt gagnvart öðrum, en svo hefir aldrei verið. Grískudócentsembættið var því síðar stofnað, til þess að bæta B. J. þetta upp, án þess nokkur þörf væri á því embætti, enda hefir þinginu verið mjög hallmælt fyrir stofnun þess. Því hefir að vísu verið haldið fram, að háskólinn hafi óskað eftir þessu embætti. Mjer er nú ekki vel kunnugt um, hvernig það hefir verið, en þó er það svo, að þegar minst er á við prófessora háskólans, að óþörf embætti sjeu þar, svo sem grískudócentinn og prófessorsembættið í hagnýtri sálarfræði, þá segja þeir sem svo: Já, þetta er það, sem þingið hefir gefið okkur. Við höfum ekki óskað eftir þessu. Þeir hafa því ekki sóst eftir þessu, þó að máske eitthvert meinlaust vottorð hafi verið gefið, máske pantað vottorð. Enda vita allir, að hægt hefði verið fyrir guðfræðisprófessorana að kenna grískuna. Þá er því haldið fram, að þetta sje stjórnarskrárbrot. Það er altaf þetta sama; það hefir verið svo á þessu landi síðasta mannsaldurinn, að hafi eitthvað átt að gera nýtilegt til embættasparnaðar, þá hefir það altaf verið talið stjórnarskrárbrot. Menn hafa gengið með stjórnarskrána í lúkunum eins og einhvern brothættan hlut, sem varla væri þorandi að snerta á. En ef vjer nú gætum betur að, munu vera mörg stjórnarskrárbrotin, og það þau, sem menn láta sjer vel líka. Það er t. d. vafalaust stjórnarskrárbrot, að hafa ekki nema 2 ráðherra, því eftir orðum stjórnarskrárinnar mega þeir ekki vera færri en 3. En háttv. 4. landsk.þm. hefir ekkert sagt við því, enda verið besta samkomulag um að hafa það svo. En af hverju hafa menn þolað þetta? Af því að það hefir þótt gott og sparnaður. Jeg álít því, að það sje hreinn og beinn barnaskapur að koma með slíka mótbáru, og jeg veit líka, að háttv.þm. meinar ekki þetta. Háttv. þm. veit vel, að það rifnar hvorki himinn nje jörð, þótt þetta væri gert. Aðalatriðið er, að þessi breyting virðist mjög heppileg, því með þessu móti er þó dálítið sparað, en embættismaður sá, sem um er að ræða, fær atvinnu eftir sem áður. Og mjer finst þingið hafa fult vald til þessa. Þingið getur bæði leyst og bundið. Það getur bæði afnumið embætti, sem það einusinni hefir stofnað, og það á líka að geta ákveðið, að tilteknum manni skuli veitt embætti. Annars vil jeg biðja þá, sem vilja að málið sje tekið út af dagskrá, að gæta þess, að frv. þetta er í alt öðru formi en frv. það, sem liggur fyrir Nd. Er í raun og veru alt annað. Þetta frv. er fyr fram komið en frv. það, sem liggur fyrir Nd., og á því að ganga fyrir. Enda er þessi deild ekki nein undirdeild Nd., heldur eiga þær að starfa hliðstætt, og málið má því jafnt ganga fram í þessari deild og Nd. Jeg get því alls ekki orðið við tilmælum háttv.þm. um að taka málið út af dagskrá. Þá er næst það atriði, að vísa málinu til nefndar. Mjer finst vel mega vísa málinu til nefndar, þótt svipað frv. sje í nefnd í Nd. Mjer finst einmitt, að það gæti verið mjög heppilegt, að nefndirnar störfuðu jafnhliða að málinu. Það er því alls ekki af umhyggju fyrir málinu, að hv.þm. (JM) vill ekki vísa því til nefndar, því að hann mun helst vilja að það falli eða verði svæft, líklega af því, að með þessu móti má spara nokkur þúsund krónur. Ætli mótstaðan og hótanirnar um að fella málið geti ekki hinsvegar stafað af því, að það sje með því verið að ýfa upp gamalt sár, 20 ára gamalt sár, þegar talað er um að flytja B. J. frá Vogi aftur að mentaskólanum. En það er betra, að þingið skipi svo fyrir, að maðurinn skuli fá embætti við mentaskólann, heldur en ef stjórninni væri aðeins veitt heimild til þess. Það gæti vitanlega verið heppilegt fyrir stjórnina að hafa einn þm. þannig í hengingaról, að geta hótað honum að kasta honum út á gaddinn, ef hann væri ekki algerlega að hennar vilja. Einkum gæti slíkt verið hentugt fyrir minnihlutastjórn, sem væri að útvega sjer síðasta atkvæðið, að hafa þannig tangarhald á einum þingmanni. Annars er það einkennilegt, að þeir þingmenn, sem vilja ganga það langt í sparnaði, að þeir vilja hætta að láta prenta Þingtíðindin, skuli vilja drepa þetta fyrsta sparnaðarmál, sem kemur fram í deildinni. En ætli það sje af eintómum sparnaði, sem þessir hv.þm. vilja láta hætta að prenta Þingtíðindin. Skyldi það ekki líka vera það, að þeir vilja fela gerðir þingsins, og jeg mundi vart trúa því, að svo væri, ef ekki hefði meirihluti deildarmanna skjallega sannað það að svo væri. Ef þeim væri svo mikið áhugamál að spara, þá ættu t. d. tveir af þeim hv.þm., sem flytja frv. um að prenta ekki þingtíðindin, heldur að gefa sínu fátæka landi, annar 8 þús. og hinn 6 þús. kr., með dýrtíðaruppbót, sem þeir hafa í eftirlaun. Einkum þegar þess er gætt, að það er alkunnugt, að þessir menn eru með efnuðustu mönnum þessa bæjar. Það virðist því vera nær að spara þar, heldur en hætta að prenta Þingtíðindin, sem við höfum þó alt af gert, þrátt fyrir alla okkar fátækt, alt frá árinu 1845. Og það er undarlegt, að þykjast vilja spara, en vilja þó fella frv., sem gengur út á að spara 7000 kr. á ári strax. En það er ekki af því þeir vilji spara, sem þeir vilja láta hætta að prenta Þingtíðindin heldur er það af því, að þegar þm. hafa vonda samvisku, þá er gott að fela verk sín fyrir augum kjósenda. Sparnaðurinn er því aðeins vesöl yfirskinsástæða.  (Forseti HSteins: Þetta mál er ekki á dagskrá núna, en það kemur til umræðu hjer í deildinni, og það er nógur tíminn þá að ræða um það)  . Jeg veit það, en jeg vil benda mönnum á, hve fráleitt það er að vilja hætta að prenta Þingtíðindin og kæfa með því rödd þingsins, en vilja hindra, að unt sje að leggja niður alóþarft embætti og spara með því 7000 krónur á ári.

Eggert Pálsson Jeg ætla mjer ekki að fara út í líkræðu þá, sem háttv.flm. þessa frv. hjelt yfir Hannesi sáluga Hafstein, því að sú líkræða stendur á ábyrgð hans. En sem gamall flokksbróðir Hannesar get jeg hinsvegar fullyrt það, að eigi var um neina pólitík að ræða í sambandi við frávikningu Bjarna Jónssonar frá mentaskólanum, enda gat eigi verið um neina pólitíska ofsókn að ræða, því B. J. var þá ekki orðin nein pólitísk stærð, þótt allmikið hafi að honum kveðið seinna í stjórnmálunum. En þetta skal jeg ekki fara frekar út í, en það er aftur á móti mergurinn málsins, sem sje niðurlagning grískudócentsembættisins, sem jeg vildi minnast lítið eitt á. En þar um er það að segja, að jeg hefi altaf verið á móti þessu embætti. Jeg var á móti því embætti, þegar það var stofnað, sökum þess, að jeg taldi það algerlega óþarft og áleit, að prófessorar guðfræðisdeildarinnar gætu hæglega kent það, sem dócentinum var ætlað að kenna. Og sömu skoðunar er jeg enn, og mundi því síst vera á móti því, að embætti þetta yrði felt niður. En jeg er hinsvegar hissa á því, að háttv.flm. skuli ekki vilja verða við þeim tilmælum, að taka málið út af dagskrá, heldur vilja leggja kapp á að brjóta þá venju, sem altaf hefir verið fylgt á þingi, að báðar deildir hefðu ekki sama mál til meðferðar í einu. Þessi gildandi regla - og enda þingskapaákvæði - er nauðsynleg eins í þessu máli sem öðrum. Ef t. d. þetta mál væri sett í nefnd hjer í Ed. og það er þegar komið í nefnd í Nd., þá gæti þetta hæglega orðið til þess að kæfa það algerlega. Það gæti orðið til þess, að nefndirnar ætluðu hvor annari að verða fyrri til að afgreiða málið, og biðu þannig hvor eftir annari, uns eigi yrði neitt úr neinu. En vilji hinsvegar flm. endilega flytja mann þann, sem hefir grískudócentsembættið á hendi, yfir að mentaskólanum, þá liggur beinast við að skora á stjórnina með þingsályktun að gera það samkv. ákvæðinu í 16. gr. stjórnarskrárinnar. Að endingu skal jeg ítreka það, að jeg vil aftaka þetta umrædda embætti, en mjer finst við vel geta beðið þar til Nd. hefir afgreitt málið. En eins og sakir standa hjer nú, verð jeg að greiða atkvæði á móti því, að frv. sje vísað til nefndar, en styð þá tillögu, að málið verði tekið út af dagskrá.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg hefi ekki ástæðu til að bæta miklu við það, sem jeg hefi áður sagt í þessu máli, sjerstaklega þar sem engin ný rök hafa komið fram frá þeim hv.þm., sem mælt hafa á móti frv. Hinsvegar virtist mjer gæta misskilnings hjá hv. 1. þm. Rang. (EP), þar sem hann heldur því fram, að jeg hafi í fyrri ræðu minni ráðist á Hannes Hafstein. Jeg mintist eigi á hann persónulega, en aðeins á það, sem gerst hafði í stjórnartíð hans, sem mjer að vísu virtist einn af hv. deildarmönnum vildi eigna sjer. - Jeg vildi aðeins taka það fram, að mjer þykir það æðiundarlegt, að það er eins og mönnum standi það á sama, þó að hjer á landi sjeu bæði druknir prestar, læknar og sýslumenn. Það er ekki verið að ónáða þá menn, þó að þeir geri sig seka um slíkt athæfi. Jeg vildi í þessu sambandi leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hv. deildarmanna, hvort þeir taki fyrir góða og gilda vöru þá skoðun, að engir fleiri embættismenn þjóðarinnar en mentaskólakennarann eigi skilið að vera settir af fyrir ofdrykkju. Jeg veit, að það eru til þeir menn hjer á landi nú, sem vilja láta kaupa sig dýrum dómum úr embætti sínu, en eru þó druknir daglega. Og mjer er kunnugt um embættismann einn á Austurlandi, sem hefir verið fullur svo að segja daglega um margra ára skeið og gaf bæði drukkinn og veikur í rúminu vottorð, sem bygð var á kosning eins þm. í þessari hv. deild. En honum er ekki vikið frá embætti. Þá er það einnig misskilningur hjá hv. 1. þm. Rang. (EP), að það þurfi ekki nema þingsályktun til þess að fá landsstjórnina til þess að flytja menn úr einu embætti í annað. Slík uppástunga sýnir aðeins hina fáránlegu vanþekkingu þessa hv.þm. Ef einhver af hinum 4 ólöglegu kennurum við mentaskólann er látinn fara, er það hægt skaðabótalaust, og má spara heilt embætti með því að flytja grískudócentinn í hans stað. Frv. mitt er því í raun og veru aðeins trygging fyrir því, að slíkur flutningur geti átt sjer stað. Jeg veit vel, að til eru margir menn, og það menn í flokki hv.þm., sem halda því fram, að ekki megi svifta Bjarna Jónsson styrk þeim, sem hann hefir til Faustþýðingarinnar, þó að þeir viti það, að verk það er tilgangslaust. Jeg skal játa það, að jeg álít eigi hægt að leggja niður dócentsembættið, nema maður sá, sem í því situr, fái eitthvað í staðinn, vegna ranglætis þess, er maðurinn var beittur upprunalega. En jeg álít á hinn bóginn alveg nauðsynlegt að leggja embættið niður. Þar sem þetta mun vera síðasta ræða mín í máli þessu, þá vil jeg að endingu áskilja mjer rjett til stuttrar athugasemdar, ef hv.þm. Seyðf. skyldi bera brigður á orð mín um lækninn á Seyðisfirði.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að mótmæla ummælum háttv. 5. landsk. um hjeraðslækninn á Seyðisfirði. Eru það bæði ódrengilegar og svívirðilegar aðdróttanir um fjarstaddan heiðursmann, sem ekki getur borið hönd fyrir höfuð sjer, og þinginu til vansæmdar. Furðar mig á því, að forseti skuli eigi hafa vítt þessa framkomu þm. Og jeg skal taka það fram, að maður sá, er þm. þessi á við, er drengur mun betri en þm. sjálfur, og jeg efast ekki um, að hann gefur aðeins þau vottorð, sem hann getur staðið við.

Jón Magnússon Jeg ætla mjer ekki að halda langa tölu að þessu sinni, enda álít jeg það ófyrirsynja að tefja tímann með máli þessu. Hv. flm. (JJ) mintist á það, að jeg hefði komið með frv. um að fella niður prentun þingtíðindanna. Það er alveg rjett, og jeg skal játa það, að jeg tel það alveg nauðsynlegt, þó eigi væri nema vegna þessa stöðuga, óþarfa og langa skrafs hv. 5. landsk.Hv. þm. talar svo mikið, að það er þjóðinni stór kostnaður. Þá talaði hv.þm. um afskifti mín af þessu frávikningarmáli mentaskólans. Jeg skal bjóða hv.þm. að skoða till. mínar um það mál í stjórnarráðinu 1904, og geri jeg það óhræddur. Það er ennfremur misskilningur hjá hv.þm., að frávikning kennarans hafi verið af pólitískum ástæðum, því eins og öllum mun kunnugt, var maður þessi ekkert verulega kominn út í pólitík um það leyti; kom fyrst út í hana alvarlega 1908. Er því það, sem hv.þm. hefir sagt um þetta atriði, reykur einn. - Skal jeg svo eigi tefja tímann með því að vera að elta ólar við misskilning þm. og rangfærslur.

Jóhann Jósefsson Jeg ætla mjer ekki að blanda mjer inn í deilur mannamáli þessu, en vildi aðeins leyfa mjer að bæta við tilmælum frá mjer til hv.flm. (JJ) um það, að hann taki málið út af dagskrá að sinni. Skal jeg með nokkrum orðum skýra ástæðurnar fyrir þessum tilmælum mínum. Mjer væri það mjög kært, að embættaskipun þessa lands væri færð í það horf, að við það sparaðist fje, en þó því aðeins, að eigi væri brotin lög á mönnum þeim, sem hlut eiga að máli. Jeg fyrir mitt leyti hefi eigi tilhneigingu til þess að nota vald þingsins til þess að brjóta rjett á mönnum. Jeg fæ ekki betur sjeð en að þeim flokki, sem að landsstjórninni stendur, hefði átt að vera það innanhandar að fá stjórnina til að koma með undirbúnar tillögur til sparnaðar að því er þetta embætti og fleiri af líku tæi snertir. Það væri ólíkt heppilegra heldur en að demba þessum tillögum óundirbúnum inn á þingið, og eyða svo fleiri dögum til gagnslausra umræðna um málið. Álít jeg því hyggilegast, eins og nú er komið málum, að láta landsstjórnina gera samning við þá menn, sem hlut eiga að máli, en eyða ekki tíma þingsins í að þrátta um þessi mál. Nú hefir komið fram í hv.Nd. frv., sem gengur í sömu átt og frv. það, sem hjer liggur fyrir, og mun það vera gengið til nefndar þar. Vona jeg, að nefnd sú finni sæmilega lausn á málinu, og sje því eigi nauðsyn á að ræða það hjer nú. Getur það aðeins orðið til þess að tefja málið. Jeg vona, að hv. 5. landsk. (JJ) sjái sjer fært, þar sem þrír aðrir hv. deildarmenn hafa óskað þess, að taka málið út af dagskrá að svo stöddu.

Einar Árnason Jeg hefi ekki miklu við umræðurnar að bæta. Jeg stóð aðeins upp út af uppástungu þeirri, er fram er komin um það að taka málið út af dagskrá, þar sem nú væri verið að ræða svipað mál í hv.Nd. Hv. 1. þm. Rang. (EP) taldi það nýtt í þingsögunni, að samskonar mál væri rætt í báðum deildum í senn. En jeg vil upplýsa hv. þingmann um það, að þetta er alls ekki nýtt í þingsögunni. Dæmin eru mörg. Á síðasta þingi t. d. voru 2 frv. um breytingar á vörutollsl. flutt sitt í hvorri deild samtímis og sett í nefndir á svipuðum tíma. Efrideildarnefndin geymdi sitt frv. þar til sjeð voru forlög neðrideildarfrumvarpsins. Sje jeg því enga ástæðu til þess að láta ekki þetta frv. ganga til 2. umr. og nefndar.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg skil það mæta vel, að hv.þm. Seyðf. vilji leggja lækninum á Seyðisfirði liðsyrði sitt, þar sem hann hefir gefið hv.þm. 30 seðla til að fljóta á inn á þing. Alt annað væri vanþakklæti. Jeg skil það vel, að þeir sjeu vinir, og tek það ekki illa upp fyrir hv.þm., þó margir staðlausir stafir hafi komið yfir varir hans. En viðvíkjandi samanburðinum á mjer og lækninum, þá er það mjög leitt, að gamall dómari skuli hafa svo litla dómgreind, að bera saman mann, sem máske hefir drukkið 2 staup af víni alla æfina, og landskunnan drykkjumann. En hjer sannaðist máltækið: Sannleikanum verður hver sárreiðastur. Hv. þm. Seyðf. veit, að skjólstæðingur hans hjer og verndari við þingkosningar hefir verið magnaður ofdrykkjumaður um mörg ár, og að rjettu lagi hefði fyrir löngu átt að vera búið að svifta hann embætti þessvegna. Nú í haust, þegar hann var að hjálpa vini sínum, dómaranum í Rvík, inn í þingið, var hann svo illa fyrirkallaður, að hann varð að vera heima og gefa sjálfum sjer vottorð um, að hann gæti ekki mætt á kjörfundi. En í rúminu gaf hann út ávísanir um heilsufar fólks úti um bæ, sem hann gat ekki litið á. Svona eru þeir embættismenn, sem fá að vera í embætti. Hvað snertir Þingtíðindin og hv. 4. landsk. (JM), þá skal jeg taka það fram, að jeg tel ummæli hans hið mesta hrós um mig. Hv. andstæðingar Framsóknarflokksins hjer í þessari deild eru svo hræddir við dóm almennings, að þeir vilja fela sig í lokuðu þingi. Jeg þori aftur á móti að leggja hvert orð mitt undir dóm kjósenda. Það sýnir aðstöðumuninn til málefnanna. En hvað það snertir, að umr. í dag sjeu orðnar langar, þá má hv.þm. ekki gleyma því, að það er hans sök, en ekki mín. Hv. þm. Vestm. (JJós) beindi þeirri ósk til mín, að jeg tæki málið út af dagskrá. Jeg vildi alt gott fyrir þann hv.þm. gera, en þetta væri vondur hlutur, því vil jeg það ekki. Auk þess hefir það verið rjettilega tekið fram, að það er ekki einsdæmi hjer á þingi, að sama mál hafi verið rætt samtímis í báðum deildum. Það gætir nokkurs misskilnings hjá væntanlegum stuðningsmanni væntanlegrar stjórnar, er hann vildi, að stuðningsmenn fráfarandi stjórnar ljetu hana koma þessu í gegn. Jeg hefi fyrst og fremst ekki stutt stjórnina mikið, og ef jeg hefði óskað eftir því, að hún kæmi þessu fram, þá hefði það verið ómögulegt án þingssamþyktar.