Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 28., 35. og 36. fundi í Sþ., 23. marz, 5. og 6. apríl, var till. tekin til einnar umr. Forseti tók málið af dagskrá.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir um auknar krabbameinsvarnir, felur í sér áskorun á ríkisstj. um að beita sér fyrir því í samráði við Krabbameinsfélag Íslands og heilbrigðisyfirvöld landsins, að krabbameinsvarnir verði efldar, svo sem frekast má verða. Í þeim tilgangi verði m.a. lögð áherzla á: a) að efla allar rannsóknir, sem nauðsynlegar eru við greiningu á krabbameini, b) að auka stuðning við öflun fullkomnustu tækja til rannsókna og lækninga á krabbameini, c) að bæta aðstöðu leitarstöðva Krabbameinsfélags Íslands og athuga, hvort tiltækilegt sé að stofna leitarstöðvar utan Reykjavíkur, d) að aukin verði almenn fræðslustarfsemi um sjúkdóminn. Um síðustu aldamót voru eftirfarandi sjúkdómar algengastir og skæðastir á Íslandi: Sullaveiki, holdsveiki, barnaveiki, taugaveiki og berklaveiki. Nú hefur þessum sjúkdómum verið útrýmt að undanskilinni berklaveikinni, sem þó hefur minnkað stór kostlega síðustu áratugina. Það er athyglisvert, að tveim fyrstnefndu sjúkdómunum hefur aðallega verið útrýmt með sérstökum varnarráðstöfunum, sem byggzt hafa á heilbrigðislöggjöf. Árið 1890 voru sett lög um sullaveikivarnir. áður en þau komu til sögunnar, mun hér um bil fimmti hver fullburða Íslendingur hafa smitazt af sullaveiki. Fyrsta áratug þessarar löggjafar mun tólfti hver Íslendingur hafa smitazt, næstu 10–20 árin nálega 1 af hverjum 150 og eftir árið 1920, þ.e.a.s. 30 árum eftir að þessi lög voru sett, er aðeins vitað um örfá tilfelli af sullaveikismitun. Lög um varnir gegn holdsveiki voru sett árið 1898 eða um svipað leyti og Laugarnesspítalinn tók til starfa, og 20 árum síðar var útrýming þessa sjúkdóms svo vel á veg komin, að Guðmundur heitinn Hannesson spáði því þá, að sjúkdómurinn yrði að mestu horfinn úr landinu um miðja öldina, þ.e. um 1950. Hefur sá spádómur reynzt næsta réttur. Hér var um að ræða sjúkdóma af þekktum orsökum, en með krabbamein horfir málið öðruvísi við, þar sem orsakir þess eru óþekktar enn. Læknar telja nú fullvíst, að verulegum árangri í baráttunni gegn krabbameini megi ná með vel skipulögðum aðgerðum, og skal hér bent á nokkur atriði því til stuðnings. Með frumurannsóknum má í mörgum tilfellum greina sjúkdóminn fyrr en með öðrum aðferðum. Með þessari aðferð má að áliti lækna finna krabbamein í legi hjá 4% sjúklinga á aldrinum 30–50 ára, sem hafa svo óljós byrjunareinkenni, að sjúkdómurinn verður ekki greindur með öðrum aðferðum. Með rannsóknum, sem framkvæmdar voru í brezku borginni Birmingham á 2500 sjúklingum með eðlilegum röntgenmyndum af maga, fannst krabbamein hjá 1% með frumurannsóknaaðferðinni. Með þessari aðferð er oft hægt að greina krabbamein, að því er læknar telja, mjög snemma, og því fyrr sem krabbameinið er greint, því betri eru batahorfur. Reynsla í Bandaríkjunum hefur t.d. sýnt, að á krabbaleitarstöðvum er hægt að finna krabbamein hjá 8–10% þeirra sjúklinga, sem telja sig heilbrigða. Hér á landi þarfnast nálega 500 sjúklingar árlega sjúkrahúsvistar vegna krabbameins, og eru að jafnaði 50 þeirra innan fertugs. Árlega deyja hér úr krabbameini um 200 manns, og er það næstalgengasta dánarorsökin. Krabbamein kostar meiri þjáningu fyrir einstaklinga en flestir aðrir sjúkdómar og ærið fé fyrir þjóðfélagið vegna vinnutaps, sjúkrahúsvistar o.s.frv. Að vísu kostar meira að greina krabbamein á byrjunarstigi en eftir að einkennin eru orðin ljós, en árangur af lækningunni er því betri, því fyrr sem sjúkdómurinn finnst. Ég skal ekki hætta mér út á þá braut að ræða um þennan sjúkdóm, sem þessi till. fjallar um, frá læknisfræðilegu sjónarmiði. Til þess mundi mig bresta alla þekkingu. En við flm. till. höfum leyft okkur að leita greinargerðar um þau úrræði, sem tiltækilegust eru til aukinna krabbameinsvarna, hjá samtökum lækna hér í Reykjavík. Áður en ég kem að lokaniðurstöðum þeirrar greinargerðar, vildi ég minna á það, að hér á landi hefur verið unnið mikið og þjóðnýtt starf af hálfu ýmissa ágætra lækna og nýstofnaðra krabbameinsvarnasamtaka í því skyni að efla varnirnar gegn þessum skelfilega sjúkdómi. Það, sem stjórn Læknafélags Reykjavíkur telur í stuttu máli sagt tiltækast til skjóts árangurs af auknum krabbameinsvörnum, eru eftirfarandi atriði, og stikla ég þá aðeins á nokkrum höfuðatriðum: 1) Að sköpuð verði aðstaða til þess hér á landi að framkvæma frumurannsóknir í stórum stíl. 2) Að bætt verði aðstaða til almennra vefjarannsókna, þannig að þær gangi fljótar en nú getur orðið. 3) Að hraðað verði sjúkrahúsbyggingum, þannig að sjúklingar þurfi ekki að bíða, hvorki eftir rannsókn né meðferð, þegar grunur eða vissa er um sjúkdóminn. 4) Að athugun fari fram á því, hvort hægt sé að auka kennslu við læknadeild háskólans í greiningu krabbameins. 5) Að auknar verði rannsóknir á sviði kjarnorkufræða. Enn fremur aukið eftirlit með notkun röntgentækja og geislavirkra efna. 6) Betri tæki til geislalækninga verði fengin, og einnig verði sköpuð aðstaða til þess að nota geislavirk efni til sjúkdómsgreininga og aðstaða bætt við sjúkdómsgreiningar með röntgengeislum. 7) Handlækningameðferð á vissum tegundum krabbameins verði skipulögð betur en nú er. 8) Að auka afköst krabbaleitarstöðvarinnar og máske að stofna utan Reykjavíkur fleiri slíkar stöðvar. 9) Að komið verði á fastri skipan á skráningu krabbameinssjúklinga. Ég vil ljúka minni stuttu framsöguræðu fyrir þessu að áliti okkar flm. mikilvæga máli með því að láta þá ósk og von í ljós, að Alþingi taki vel þessari till., að Krabbameinsfélag Íslands og önnur samtök lækna og leikmanna í landi hér, sem vinna að því að útrýma krabbameininu, verði stórlega styrkt og að allsherjar herferð verði hafin gegn þessum sjúkdómi, sem í dag heggur stærst eða næststærst skarð í raðir Íslendinga. Ég benti á það í því stutta sögulega yfirliti, sem ég gaf hér í upphafi ræðu minnar, að einmitt með löggjöf og aðgerð Alþingis hafa stórkostlegir sigrar verið unnir í baráttunni við sjúkdómana hér í þessu landi á undanförnum áratugum. Það er þörf samstilltra átaka og víðtækra ráðstafana til þess að sigrast á krabbameininu, sem margir halda að læknavísindin standi ráðþrota gagnvart í dag, en reynslan er hins vegar smám saman að sýna, að þau geta áreiðanlega sigrazt á, eins og svo fjölmörgum öðrum bölvöldum í hópi sjúkdómanna. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að óska þess, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Í gær urðu hér í hv. d. athyglisverðar umr. um till. til þál. um síldariðnað á Vestfjörðum. Till. er flutt af hv. 1. þm. Vestf. (SB) og tveimur öðrum þm. Þessi till. felur í sér áskorun á hæstv. ríkisstj. um að láta fara fram athugun á því, hvernig stuðla megi að starfrækslu síldarverksmiðjanna á Ingólfsfirði og Djúpuvík í Árneshreppi Strandasýslu. Enn fremur er lagt til í þessari till., að athugað verði, hvar heppilegast muni verða að koma upp síldarverksmiðjum og feitfisksbræðslum annars staðar á Vestfjörðum. Í framsöguræðu sinni túlkaði hv. 1. þm. Vestf. þá skoðun sína, að verksmiðjur þessar, þ.e.a.s. á Ingólfsfirði og Djúpuvík, mundu verða óstarfræktar áfram, eins og þær hafa verið í mörg ár, nema eigendurnir fengju aðstoð ríkisins til þess að gera þær rekstrarhæfar og hefja rekstur þeirra eða ríkið annað tveggja tæki verksmiðjurnar á leigu eða jafnvel keypti þær og ræki þær sem ríkisverksmiðjur. Það var ekkert um það að villast, að hér bað hv. þm. um ríkisaðstoð við atvinnurekstur einstaklinga, eða og þó öllu heldur var bænin um það, að einstaklingar yrðu leystir frá þeim vanda og þeirri skyldu að starfrækja sjálfir sín einkafyrirtæki og að þau yrðu þjóðnýtt, notkun þeirra þannig tryggð með ríkisrekstri. Mér fannst það næsta eðlilegt, þegar hv. 3. þm. Reykv. (EOl) benti strax á, að sér þætti nýstárlegt að sjá tvo hv. þm. stjórnarliðsins einmitt nú bera fram till. um ríkisaðstoð við atvinnurekstur einstaklinga, rétt í sama mund og ríkisstj. hefði gert víðtækar ráðstafanir í efnahagsmálum, sem fyrst og fremst hefðu að sögn átt að tryggja það, að einstaklingsreksturinn í landinu gæti bjargað sér sjálfur og staðið á eigin fótum án styrkja, eins og það hét svo snoturlega í stefnuyfirlýsingum og kosningaloforðum á s.l. hausti. Og hv. 3. þm. Reykv. lét í ljós nokkra undrun sína yfir því að nú væri beðið um aðstoð ríkisins, raunar um styrki við þessa einstaklinga, eigendur umræddra atvinnufyrirtækja, til þess að geta komið þeim í rekstur, eða að ríkið, eins og ég áðan sagði, leigði þessar verksmiðjur eða keypti og tryggði þannig rekstur þeirra. Hv. frsm. tjáði það sína skoðun, að þetta væru einustu úrræðin til að koma verksmiðjunum í Djúpuvík og á Ingólfsfirði í rekstur, og hv. 3. þm. Reykv. taldi sig alveg sammála því, að það væri vissulega ekki um aðrar leiðir að ræða en þær, sem frsm. benti á, annaðhvort að aðstoða einstaklingana, hlaupa undir bagga með þeim, til þess að þeir gætu rekið þær, eða að ríkið tæki þessar verksmiðjur á leigu eða keypti þær. Eigendur verksmiðjanna hafa um mörg ár ekki verið megnugir þess að halda þeim í rekstri, og allar líkur benda til þess, að þeir verði ekki megnugir þess á næstunni. Hv. 3. þm. Reykv. fagnaði því, að stjórnarliðar. a.m.k. þessir tveir, sem eru flm. þessarar till., skyldu vera farnir að vitkast svona og hverfa frá villu síns vegar, sjá, hversu fánýtt prinsippið er, þetta að láta einstaklingsreksturinn eiga sig, hvað sem atvinnuþörf fólksins liði, og hafna þeim möguleikum, að ríkið þurfi og verði undir vissum kringumstæðum að koma hlaupandi til og aðstoða einstaklingana, sem leggja fram lið sitt í atvinnurekstrinum, eða leysa þá af hólmi og taka vandann á sig og reka a.m.k. meiri háttar atvinnufyrirtæki. Þegar þessi orðaskipti höfðu farið fram í gær, létu tveir hæstv. ráðh. til sín heyra. Þótti nú nærri höggvið stefnu stjórnarinnar, nokkuð tæpt að henni og þeim borið á brýn, að þeir væru nú hvarflandi og væru farnir að bregðast sinni eigin stefnu. Hæstv. félmrh. andmælti því, að þessi till. færi að nokkru leyti í andstæða átt við stefnu ríkisstj., en hæstv. forsrh., sem talaði tvisvar, vísaði hróðugur til hveitibrauðsdaga sinna og hv. 3. þm. Reykv., þegar þeir sátu annar þátttakandi og hinn styðjandi nýsköpunarstjórnarinnar hér á árunum, og forsrh. benti á, að þá hefði verið hafinn í stórum stíl þjóðnýttur rekstur í þessu landi, togarareksturinn. þá hefði hinum nýja flota verið komið í bæjarrekstur, - vissulega er það þjóðnýtingarform, enginn getur um það deilt, - og gerðist þá m.a. Reykjavík undir stjórn sjálfstæðismanna útgerðaraðili að nokkrum togurum. Mér skildist á forsrh., að hann viðurkenndi, að hér væri verið að biðja um þjóðnýtingu, en það hneykslaði hann ekkert, því að hann hefði áður fengizt við slíkt, og gæti hann fallizt á, að þetta væri eina úrræðið, undir vissum kringumstæðum a.m.k. Mér finnst þetta sýna, hvílíkur pólitískur fimleikameistari hæstv. forsrh. er oft og tíðum, því að það er sannarlega nokkuð vel af sér vikið að koma því heim og saman að vera formaður fyrir flokki, sem hefur hið frjálsa framtak einstaklingsins og samkeppnisstefnuna sem grundvöll, hyrningarstein, og geta einnig verið þjóðnýtingarpostuli, en þetta tekst hæstv. forsrh. mætavel og kannske einhverjum fleiri í hans liði. Það var þegar þessar umr. höfðu farið hér fram, sem ég kvaddi mér hljóðs og hafði aðeins talað í nokkrar mínútur, þegar hæstv. forseti óskaði þess, að ég gerði hlé á ræðu minni sökum annríkis ríkisstj., og varð ég að sjálfsögðu við þeim tilmælum hæstv. forseta að fresta ræðu minni þar til síðar. En þetta er í annað sinn með stuttu millibili sem slíkum tilmælum hefur verið til mín beint í upphafi ræðu, og sannfærðist ég m.a. af því um, hversu ríkisstjórn vor standi í ströngu dags daglega, þegar hún hvað eftir annað getur ekki þyrmt þingfundartíma Alþingis, heldur tekur hann til eigin fundarhalda sinna. Ég játa það að vísu fúslega, að slíkt getur komið fyrir, en þó tel ég ekki heppilegt eða æskilegt að trufla störf þingsins daglega að kalla með fundastússi ríkisstj., hæstv. ríkisstj. ætti helzt að mínu viti að velja sínum fundum annan tíma en Alþingis. Ég hóf mál mitt í gær með því að lýsa fullum stuðningi við till., og ég endurtek það. Ég tel þó að vísu, að hún hefði mátt vera nokkru ákveðnari, eða nánar tiltekið hefði ég óskað, að aðgerðir ríkisvaldsins, sem um er beðið, skyldu við það miðast, að þessar síldarverksmiðjur gætu orðið rekstrarhæfar fyrir næstu síldarvertíð, þó að tíminn sé naumur, og má vera, að það vaki fyrir tillögumönnum, þó að þeir tali um, að ráðstafanirnar eigi að miðast við það, að þessar verksmiðjur verði rekstrarhæfar og notaðar í framtíðinni. En sérstaklega fagnaði ég því að sjá hv. 1. þm. Vestf. í hópi þeirra manna, sem óskuðu ettir ríkisafskiptum og helzt ríkisrekstri meiri háttar atvinnutækja. Ég vitnaði í þeim orðum, sem ég hafði sagt, áður en ég frestaði máli mínu, til ummæla flm. í grg. till., þar sem segir: „Reynslan sýnir, að hið opinbera eitt hefur bolmagn til þess að eiga og reka síldarverksmiðjur í öllum landshlutum.“ Þetta er vissulega hárrétt. Það er þjóðarbúskapnum nauðsyn, að verksmiðjur, síldarverksmiðjur, séu í rekstrarhæfu standi í öllum landshlutum, því að með því einu móti getum við hagnýtt verðmæti þessarar duttlungaskepnu sem síldin er, hvar sem hún kann að stinga upp kollinum og fara að vaða við landið. Undir þessum biðtíma eftir síldinni, sem stundum verður ærið langur, sbr. t.d. Faxaverksmiðjuna hérna úti í Örfirisey, rísa fæstir einstaklingar fjárhagslega og eru þá magnþrota, þegar til á að taka og þarf að hefjast handa, En venjulegast er, að byrði þessa langa biðtíma leggist á bankana og þar með í rauninni á almenning. Og fyrst svo er, virðist langsamlega eðlilegast, að ríkisrekstur taki við og beri þannig ekki aðeins töpin, gripi ekki inn í, þegar einhverjar ófarir hafa orðið í rekstri einstaklinganna, heldur hafi einnig möguleika til þess að hljóta gróðann, þegar hann verður og afli glæðist. Það virðist því vera langeðlilegast, að ríkisrekstur sé á slíkum fyrirtækjum og það sé ekki aðeins kallað á ríkið, þegar í nauðir rekur, þegar einstaklingana ber upp á sker. Ég veit, að það er lífsreynsla hv. 1. þm. Vestf., sem hefur gert hann fylgjandi ríkisrekstri, eins og þessi till. hans sýnir, og ég met hann mann að meiri fyrir það að hafa tekið þessari kennslu frá hinni vísu móður, reynslunni. Hann vitnar einmitt til reynslunnar á Vestfjörðum í grg. till. Hann minnir m.a. á Hesteyrarverksmiðjuna. Hún var einkafyrirtæki, hlutafélagið Kveldúlfur var eigandinn, og í því fyrirtæki mun hæstv. núv. forsrh. hafa verið einna mestur ráðamaður, eins og ég minntist á í gær, áður en hann sópaði sínu liði héðan úr þingsalnum. Það er rétt, sem í grg. stendur, að á meðan verksmiðjan var rekin, var að henni mikil atvinnubót í Sléttuhreppi, en Sléttuhreppur var í þá tíð einn fjölmennasti hreppur Norður-Ísafjarðarsýslu. Ég hygg, að það hafi verið á 7. hundrað íbúa í Sléttuhreppi, þegar hann stóð með blóma. Það mætti því raunar kveða fastar að orði en að verksmiðjan hafi verið góð atvinnubót, meðan hún var rekin, því að verksmiðjan var eini atvinnugrundvöllurinn, sem fólkið hafði þarna á að byggja ásamt smábúskap, sem flestir stunduðu jafnframt. Það er líka rétt, sem síðar stendur í grg., að það hafði örlagaríkar afleiðingar fyrir byggðarlagið, þegar rekstur verksmiðjunnar lagðist niður. Hvers vegna lagðist rekstur verksmiðjunnar niður, og hverjar urðu afleiðingarnar af því, að rekstri þessarar verksmiðju var skyndilega hætt? Afleiðingarnar urðu þær, að kauptúnin Sæból, Látur og Hesteyri hurfu, eru ekki lengur til. Fólkið varð atvinnutækjalaust að flýja þaðan smám saman eftir allmiklar atvinnuleysisþjáningar um nokkurt skeið. Þessi þrjú þorp eru ekki lengur til, og það sem meira er, Sléttuhreppur allur er horfinn úr tölu byggðra sveitarfélaga á Íslandi, það er ekki einn einasti maður í Sléttuhreppi nú. Grundvöllur atvinnulífsins hrundi í rúst, þegar Hesteyrarverksmiðjan skyndilega hætti rekstri og svo að kalla engin atvinnutæki önnur voru í byggðarlaginu. Orsökin til þess, að verksmiðjan hætti rekstri, var sú, að þetta var einkafyrirtæki. Einstaklingar áttu atvinnutækið, verksmiðjuna, og atvinnutækið var stofnað vegna gróðavonar, ekki vegna fólksins, sem byggði Sléttuhrepp. Og nú kom í ljós, að það var að áliti eigendanna, og sjálfsagt hefur það verið rétt mat hjá þeim, talið gróðavænlegra að reka verksmiðju á þeim árum, sem í hönd fóru, miðsvæðis norðanlands, og þá var stofnað til síldarverksmiðju á Hjalteyri við Eyjafjörð, en Hesteyrarverksmiðjan lögð niður. Hún grotnaði svo niður þarna á nokkrum árum og ég hef það seinast til hennar frétt, að þegar stóreignaskatturinn var lagður á hið fyrra sinn, þá hafi ruslinu á Hesteyri verið á þann hátt varið að leggja það sem greiðslu upp í stóreignaskattinn til ríkisins. Flm. þessarar till. víkja undir lok grg. sinnar að síldarverksmiðjunum á Ingólfsfirði og Djúpuvík, sem báðar eru, eins og fyrr er sagt, í einkarekstri og hafa ekki verið starfræktar í mörg ár, og tillögumennirnir komast auðvitað að þeirri niðurstöðu, að við svo búið megi ekki standa, að þessar verksmiðjur séu ónotaðar. Orðrétt segja þeir um þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir íbúa nyrztu byggðarlaganna í Strandasýslu hlýtur það að hafa mjög mikla þýðingu, að þessi atvinnutæki séu í gangi. Hefur Árneshreppur, sem verksmiðjurnar eru í, á undanförnum árum átt við mikla erfiðleika að stríða, vegna þess að þau hafa ekki verið rekin.“ Og þetta er vissulega hverju orði sannara. Árneshreppur hefur komizt í mikla erfiðleika, vegna þess að einstaklingsframtakið hefur átt þarna atvinnutæki, sem fólkið treysti á sem atvinnutæki fyrir sig og sínar þarfir, en hafa ekki árum saman verið rekin. Ég tók eftir því, að í framsöguræðu sinni í gær rakti hv. 1. þm. Vestf. þessa harmsögu Árneshrepps, þessa harmsögu einkaframtaksins - vil ég segja - í Árneshreppi nokkru nánar, því að þá lýsti hann því allnákvæmlega, hvernig kauptúnið Djúpavík, sem hefði risið upp í kringum verksmiðjuna þar og verksmiðjureksturinn, væri nú að tærast upp og deyja, eins og Hesteyrar-, Sæbóls- og Látrakauptún áður, þegar Hesteyrarverksmiðjan hætti sínum rekstri. Ingólfsfjörður er nú líka ömurlegur eyðistaður móts við það, sem verið gæti, ef verksmiðjan þar væri í rekstri. Ingólfsfjörður stendur þannig nú og hefur staðið um nokkurt skeið í skugga einstaklingsframtaksins, en ekki í neinni sólardýrð frá því. Í sambandi við þessa till. get ég ekki að því gert, að hugur minn hvarflar að því, hvernig einkaframtakið og einstaklingsreksturinn hafi yfirleitt gefizt vestfirzku atvinnulífi, vestfirzku alþýðufólki. Í því, sem nú hefur verið sagt, hefur verið nokkuð minnzt á Sléttuhrepp og örlög hans, og till. sjálf er beint borin fram vegna þess, hvernig nú horfi fyrir öðru sveitarfélagi á Vestfjörðum, nefnilega Árneshreppi, þ.e.a.s. ef ríkisaðstoð eða helzt ríkisrekstur komi ekki til bjargar. En rifjum upp nokkur atriði. Það getur aldrei orðið til tjóns, það getur aldrei orðið til annars en að minna menn á sögulegar staðreyndir, sem e.t.v. er hægt að læra nokkuð af, þegar menn eru nú að hugleiða um afstöðu sína til ýmissa rekstrarforma í atvinnulífinu, einkarekstrar, samvinnurekstrar, bæjarrekstrar, ríkisrekstrar o.s.frv. Mig langar þá til að leiða hugann fyrst að litlu kauptúni vestur á fjörðum, sem heitir Bíldudalur. Þegar Milljónafélagið svokallaða hætti þar störfum, - ég held, að það hafi verið 1913 eða 1914, það byrjaði víst rekstur á Bíldudal 1907, tók þar við af miklum athafnamanni, Pétri heitnum Thorsteinsson, og það má segja, að þá var atvinnulíf með mjög miklum blóma um skeið á Bíldudal, meðan Pétur Thorsteinsson var þar með sinn atvinnurekstur, svo kom nokkur lægð, þegar hann hætti, Milljónafélagið tók við, það var þó ekki alvarlegt og ekki langvarandi, - en þegar Milljónafélagið gafst upp 1913, þá fór allt í kaldakol í þessu litla kauptúni, og það tímabil varð nokkuð erfitt fólkinu við Arnarfjörð. Það er mér í barnsminni, þá átti ég heima þar við fjörðinn. Þegar svo sá einkaatvinnurekandi. sem tók við eftir Milljónafélagið, Hannes heitinn Stephensen, aftur missti fótanna með sinn atvinnurekstur 1925 og allt stöðvaðist á Bíldudal, allt atvinnulíf um nokkurt skeið, þá var mjög skuggalegt þar um að litast og mjög dapurlegt að lifa fyrir alþýðufólkið, og var það þá annað áfallið, sem fólkið þar hafði fengið á fárra ára fresti af völdum fallvaltleika einstaklingsframtaksins. Verkamaður á Bíldudal, Ingivaldur Nikulásson, hefur vikið að þessu nokkrum orðum í ritgerð, sem hann skrifaði fyrir löngu og sagði - með leyfi hæstv. forseta - um það ástand, sem þarna skapaðist, þetta, sem ég nú vil leyfa mér að lesa. Hann segir: „Nú fór inneignamönnunum ekki að litast á blikuna, því að inneignir voru miklar eftir slíkt aflasumar, sem þá hafði verið. Verkafólk átti einnig allmiklar inneignir, því að þegar það ætlaði að taka lífsnauðsynjar sínar upp á veturinn, voru vörur þrotnar, og voru framtíðarhorfur því mjög ískyggilegar, engin vinna um veturinn, eins og nærri má geta með slíkri kyrrstöðu. Loks kom Einar M. Jónasson sýslumaður og lokaði. Það var í marzmánuði 1926. Töpuðu margir þar allmiklum inneignum, og verkafólk fékk varla meira en helming inneigna sinna einu eða tveimur árum seinna. Íslandsbanki fékk verzlunarstaðinn og aðrar fasteignir verzlunarinnar. Nú þótti allskuggalegt útlit, atvinnutíminn fór í hönd og ekki neitt til neins. Þetta atvinnuleysistímabil Bílddælinga varð mjög alvarlegt. Nú keypti staðinn af Íslandsbanka maður, sem hafði verið í þjónustu fyrirtækja Hannesar Stephensens, Ágúst heitinn Sigurðsson, og hóf nú atvinnurekstur á ný. Jú, það batnaði nokkuð um atvinnurekstur og atvinnuástand þar um skeið, en svo lauk því tímabili, og þá kom langt hörmunga- og atvinnuleysis- og eymdartímabil yfir Bíldudal, þegar Ágústs Sigurðssonar-tímabilinu lauk, margra ára tímabil. En það dagaði á ný svolítið, það mátti heita dagsbrún, því að þá kom Gísli Jónsson til skjalanna, - hinn raunverulegi hv. 1. þm. Vestf. nú, og þá hófst Gísla-tímabilið, en því lauk líka, og þegar því lauk, þá var líka enn sem fyrr dapurlegt um að litast á Bíldudal, dauft atvinnulíf, mikið atvinnuleysi, lágar tekjur hjá verkafólki, enginn blómi í búi. Enn þá einu sinni hafði einkaatvinnurekstur á Bíldudal brugðizt fólkinu þar. Og nú höfðu Bílddælingar fengið nóg af einstaklingsframtakinu. Nú réðust þeir í það af sinni fátækt að láta sveitarfélagið koma fótum undir hraðfrystihús og byggja það upp, og þeir hafa síðan keypt og endurbætt fiskimjölsverksmiðju, sem hafði verið órekin þarna í einstaklingseign í mörg ár, og síðan tóku þeir, einnig hreppsfélagið, að kaupa báta, nokkrir einstaklingar gerðu það líka, það skal ekki vanmetið, - og seinasta átakið hjá þeim var svo að kaupa togskipið Pétur Thorsteinsson, og nú þegar atvinnulífið er komið á hinn samfélagslega grundvöll, þá er þó a.m.k. nú þannig ástatt á Bíldudal, að þar er eins mikið vinnuerfiði á fólkið lagt og það þolir, og á s.l. vetri og í fyrra urðu Bílddælingar að fá fólk að til að afkasta þeirri vinnu, sem að barst á landi og sjó. Mér finnst þessi saga Bíldudals vera táknræn um það, hvernig einstaklingsrekstur hefur gefizt einu litlu kauptúni á Vestfjörðum. Það er engin tilviljun, einkaframtakið er ekki búið að bila þarna einu sinni, ekki tvisvar, ekki þrisvar, heldur fjórum sinnum á einni mannsævi. Svo mikið er víst um þau atvinnutæki, sem nú hvíla á félagsframtaki fólksins sjálfs, - það getur ekki flutt sig um set, þó að einhvers staðar kynni að ára betur fjárhagslega til þess að reka fyrirtækin, þau eru þó fest um varanlega framtíð á staðnum, og fjármagnið, sem fólkið leggur í þau, verður líka samfélagsins eign á staðnum. Ég sagði það á fundum fyrir síðustu kosningar vestur á Flateyri, að þar væri að vísu blómlegt atvinnulíf og hefði verið á undanförnum árum, en ég skyldi segja það, þó að mig langaði ekki til að tala illa um fjarstaddan mann, Einar Sigurðsson, að ég óttaðist það þó einna helzt í atvinnulífinu á Vestfjörðum, að grundvöllurinn undir atvinnulífinu þar kynni að bila, líkt og blómlegur einstaklingsrekstur hefði brugðizt fólkinu m.a. á Bíldudal og víðar annars staðar á Vestfjörðum áður hvað eftir annað. Og nú, þegar ég hef hv. 3. þm. Austf. (EinS) hér innan þingsalanna, þá segi ég þetta hér, af því að ég er ekki gefinn fyrir að baktala menn. Ég óttast það, að harmsaga eigi eftir að gerast í atvinnulífinu á Flateyri, áþekk því, sem gerzt hefur hvað eftir annað á Bíldudal og ég hef verið að lýsa hér að undanförnu, ekki af því, að ég telji Einar Sigurðsson ólíklegan til þess að vera atorkumikinn atvinnurekanda, en það er af því, að atvinnureksturinn þarna er byggður á einstaklingsherðum. Öll önnur atvinnutæki svo að segja hafa vikið fyrir því, að þessi atvinnutæki Einars Sigurðssonar hafa þurft á öllum kröftum fólksins á staðnum að halda. Ef þetta brysti, væri þarna komið neyðarástand, engin önnur atvinnutæki til að grípa til, og þyrfti a.m.k. nokkuð langan tíma til þess að bæta þar úr. Það er ekki einstaklinganna sök, að svona fer. Þetta eru gallar skipulagsins, að einstaklingsreksturinn getur blómgazt um skeið, en hann getur líka brostið, þegar minnst vonum varir, og þá bitnar það ekki á einstaklingnum, sem atvinnureksturinn rak, heldur á fólkinu sjálfu.

Ég vil biðja hv. alþm. að reyna að halda sér að því máli, sem hér er á dagskrá.

Ég þykist nú ekki kunna betur að halda mér að málinu en að ræða um opinberan rekstur. sem till. fjallar um.

Það er meiningin að reyna að afgr. sem flest af þessum till., sem hér eru á dagskrá, og ef umr. eiga að ganga í þá átt, sem hv. ræðumaður leikur nú, þá er ég hræddur um, að þær verði fáar afgr. hér í kvöld. og þess vegna vil ég eindregið mælast til þess af hv. alþm., að hann haldi sér sem bezt að till. sjálfri.

Ég tek ekki þessum áminningum hæstv. forseta með góðu. Ég hef ekki eytt þingtímanum hér með miklum ofsalegum ræðuhöldum, og ég hef ekki talað langan tíma enn þá og hef ekki vikið frá efni till. Ég tel þetta tilefnislaust og vil spyrja hæstv. forseta að því, hvort hann vilji taka orðið af mér aftur eða mælast til þess. að ég hætti, eins og hann gerði í gær, - nema stjórnin gæti komið sér saman um að halda fund núna aftur, þegar þm. hafa verið kallaðir saman að kvöldi til til þess að ræða mál. Það væri þó alltaf úrræði. Viðvíkjandi Flateyri vil ég nú láta í ljós þá von mína, að grundvöllurinn undir atvinnurekstri Einars Sigurðssonar sé ekki að bresta, það sé ekki verið að höggva upp togarana, a.m.k. ef svo er, þá sé verið að undirbúa það, að ný atvinnutæki komi þangað í staðinn, svo að a.m.k. nokkur aðdragandi verði að því, að þessi fyrirtæki stöðvist, og fólkið gæti þá haft svigrúm til að búa sig undir að byggja upp á eigin spýtur. Ég held, að það sé ekkert ofmælt, að það, sem er verst við einstaklingsframtakið, er það litla öryggi, sem það skapar fólkinu í byggðarlögunum, það getur blómgazt um nokkur ár, en sagan hefur endurtekið sig þráfaldlega og birzt alltaf í þeirri sömu mynd, að þetta getur hrunið, þegar minnst varir, og þarf ekkert óæri eða illæri til, því að það þarf ekki annað en að gróðavonirnar teygi huga atvinnurekandans á einhverja aðra staði. Ég veit, að ef ég minnist örlítið á einstaklingsframtakið viðvíkjandi þeim kaupstað, sem við hv. 1. þm. Vestf., 1. flm. þessarar till., þekkjum báðir vel, Ísafirði, þá kemur okkur saman um það áreiðanlega, að þar hafi líka tekizt sorglega til á stundum með einstaklingsframtakið. Ég hygg, að við munum báðir 1926, þegar nálega allur vélbátafloti Vestfjarða, fiskiflotinn, var seldur burt úr bænum á einu ári. Þá var ekki bjart um að litast á Ísafirði. Allir stóru bátarnir svokölluðu voru seldir burt á einu missiri. Þá greip fólkið til þess á neyðarinnar stund að stofna til útgerðarfélagsskapar - það var alveg nýtt í sögunni - á samvinnugrundvelli, og það var á stuttum tíma komið upp sjö vélbáta flota í stað flota einstaklingsframtaksins, sem hvarf. Og það er einmitt meðflm. þessarar till., sem er nú forstöðumaður þess fyrirtækis, sem þá um margra ára skeið var aðalbjargræði Ísfirðinga í atvinnulífi þeirra, eftir að einkaframtakið hafði hrunið í rúst, brugðizt. Miklu síðar gerðist það ævintýri í sögu einkaframtaksins á Ísafirði, að skuldugur útgerðarmaður tók sig skyndilega og fyrirvaralaust upp og fluttist með fjögur vélskip sín, öll myndarleg, þrjá 60 tonna báta og eitt skip, sem var á annað hundrað tonn, ekki milli hafna á Íslandi, ekki af því að hann sæi hilla undir gróðavænlegri aðstöðu annars staðar á Íslandi til útgerðarinnar, nei, hann vippaði sér til Nýfundnalands með skipin. Og til Ísafjarðar komu þau ekki aftur sem atvinnutæki. Þetta hliðarhopp tók einstaklingsframtakið þarna. Og fólkið sat eftir fjórum fiskiskipum fátækara að því er snerti atvinnuöryggið. Þeirrar atvinnu, sem þessi skip höfðu skapað og gátu skapað, nutu bæjarbúar ekki framar. Og nú get ég glatt hæstv. forseta með því, að mitt mál verður nú ekki mjög miklu lengra. Þetta verður engin Maraþonræða. ekki upp á marga klukkutíma, henni fer senn að ljúka. En ég má þó til með, af því að það er í svo nánu sambandi við efni þessarar till. og alveg nýtt af nálinni, að minnast á það, að ég sá núna í vetur í norðlenzku blaði frásögn af því, hvernig einstaklingsframtakið hefði eiginlega brugðizt vonum Akureyringa. Frá þessu var sagt í hinu norðlenzka blaði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Rétt eftir stríðið var stofnað til togaraútgerðar á Akureyri. Annan togarann, Jörund, átti einstaklingur, Guðmundur Jörundsson. Fyrir tveim árum seldi hann skipið til Stykkishólms.“ Sú saga er hæstv. forseta og mér báðum vel kunnug. „Nú er hann að kaupa að nýju helmingi stærri togara eða 1000 rúmlesta skip. Þegar hann fékk leyfi fyrir hinum nýja togara, ákvað hann að flytja suður til Reykjavíkur og gera út þaðan. Á sínum tíma studdi bærinn hann til að kaupa Jörund, og var það eðlileg.“ Ég get skotið því hér inn í, að það var líka ríkið, sem studdi að því, að skipið fluttist til Stykkishólms, í vændum þess, að þessi útgerðarmaður héldi áfram sínum rekstri og kæmi honum jafnvel í stórbrotnara og myndarlegra horf, og dugnaður Guðmundar Jörundssonar ætlaði virkilega ekki að bregðast í því. Síðan segir í blaðinu: „Útgerðin gekk vel, því að eigandinn var dugmikill, og allmiklir fjármunir söfnuðust í eins manns hönd vegna útgerðarinnar og hagkvæmrar sölu togarans.“ - sem var m.a. fyrir ríkisafskipti og ríkisaðstoð. „Þessir fjármunir flytjast nú til höfuðstaðarins. Í viðtali við Morgunblaðið nú nýlega hefur svo Guðmundur látið hafa þau ummæli eftir sér, sem mjög eru til þess fallin að vekja ótrú á togaraútgerð frá Akureyri. Þessi sami maður hefur verið frambjóðandi á lista Sjálfstfl. hér við Eyjafjörð,“ segir blaðið. Síðan segir: „Að hinum togaranum, Kaldbak, stóð almenningur í bænum. Sú útgerð hefur að vísu orðið fyrir áföllum, sem þó verður fremur rakin til einstaklinga en til almenningssamtaka. Skipin eru þó orðin fjögur, og búið er að koma upp miklu hraðfrystihúsi. Þessi skip hafa skotið styrkum stoðum undir bæinn. Þau hafa skapað atvinnu handa fjölda manns, sennilega framfærslu beina eða óbeina fyrir 1500–2000 manns. Dæmin, sem hér hafa verið tekin af útgerð einstaklinga og félaga, sýna, að almenningur á viðkomandi stöðum þarf að hafa hönd í bagga um útgerðina, því þó svo getur farið, jafnvel hjá hinum harðfengustu og ágætustu framkvæmdamönnum, sem vissulega eru virðingarverðir, að þeim segist svo hugur um einhvern daginn, að betra sé að flytja allt sitt á brott og byrja á öðrum stað.“ - ég vildi nú segja líka: eða öðru landi eða annarri heimsálfu, - „án tillits til þess, hverjum afleiðingum það veldur á brottfararstað, að öflug atvinnutæki hverfi þaðan. Viðkomandi staður verður þá að byrja á því á nýjan leik að byggja sér upp ný atvinnutæki, einstaklingar eða félög.“ Þetta stóð í hinu norðlenzka blaði, og er þetta eins og andsvar einmitt eða þáttur í því efni, sem felst í þeirri till., sem við erum hér að ræða um. Þegar við lítum nú yfir það, sem ég hef sagt, þá sýnist mér ekki betur en reynslan beri einkaframtalinu í atvinnurekstri það vitni, að einkaframtakið hafi verið fólkinu brigðult oft og á mörgum stöðum, að ég ekki segi svikult. Oft hefur það brugðizt, þegar verst gegndi, leitt langvarandi skort og atvinnuleysi yfir byggðarlög og lagt nokkur þeirra í eyði. Einmitt þegar ég lít yfir þennan val allan saman, þá skil ég vel, að hv. 1. þm. Vestf. ákalli ríkisvaldið og biðji um aðstoð þess til þess að afstýra þeim voða og því stórtjóni, sem orðið hefur, eins og sagan sannar, víða á Vestfjörðum og raunar auðvitað í öllum landshlutum, en kannske farið allra grálegast með vissa staði í hinu fyrrv. kjördæmi hv. 1. þm. Vestf. Það er staðreynd, að þegar fýkur í öll skjól, þá leita jafnvel hörðustu samkeppnismenn til hins þjóðnýtta rekstrarforms í meiri háttar atvinnurekstri, þ.e.a.s. annaðhvort samvinnurekstrar, bæjarrekstrar eða ríkisrekstrar. En allt þetta er samfélagslegur rekstur, þjóðnýtt rekstrarform, og ég geri ekki mikið upp á milli þess, hvert formið er valið, eftir því sem það virðist henta bezt, Það er að koma atvinnurekstrinum, a.m.k. stórrekstrinum, á herðar og í hendur samfélagsins. Og það virðist vera svo, að slíkar sorgarsögur er ekki svo algengt að geta rakið, þar sem fólkið hefur byggt upp atvinnurekstur sinn á samfélagslegum grundvelli, og það er einmitt það, sem nú er verið að kalla á að gert verði í Árneshreppi að því er snertir tvö atvinnufyrirtæki einstaklinga, að þeim verði nú komið í samfélagslegan rekstur, svo að það sveitarfélag, sem þau eru staðsett í, þurfi ekki að horfast í augu við þá ógn að verða e.t.v. lagt í auðn.

Forseti (SÁ): Ég vil mjög eindregið beina þeim tilmælum til hv. þingmanna, að þeir reyni sem bezt að halda sér að þeim málum, sem eru á dagskrá. Við höfum hér á dagskrá átján þáltill., og það væri æskilegt, að sem flestar þeirra gætu komið til umr., þar sem hv. alþingismenn eru ónáðaðir hingað í þingsal á þessum tíma sólarhringsins með það í huga að reyna að fá sem flestar af þessum till. afgreiddar til nefndar.



Herra forseti. Ég skal reyna að verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að vera eins stuttorður og ég get. Í framsöguræðu hv. 1. þm. Vestf. (SB) fyrir till. á þskj. 145 ræddi þm. um, að nauðsyn bæri til, að ríkisstj. yrði falið að rannsaka, á hvern hátt yrði heppilegast að hefja aftur starfrækslu á síldarverksmiðjum á Ingólfsfirði og Djúpuvík. Þá ræddi hv. þm. nokkuð nauðsyn þess, að komið yrði upp einhvers staðar á Vestfjörðum síldarverksmiðjum og feitfisksbræðslum. Frsm. taldi, að annaðhvort ættu ríkisverksmiðjurnar, þ.e.a.s. síldarverksmiðjur ríkisins, að kaupa eða leigja verksmiðjurnar eða það opinbera fengi einstaklinga eða félög, sem nú eiga þessar verksmiðjur, til þess að koma þeim í rekstrarhæft ástand. Rökin fyrir þessu taldi hv. þm. þau m.a., að nokkur undanfarin ár hefðu sumarsíldveiðarnar hafizt norður af Vestfjörðum og síldveiði að haustinu til hefði farið ört vaxandi úti fyrir Vestfjörðum. Ég skal strax taka það fram, að ég er að miklu leyti sammála hv. þm. um nauðsyn þess, að verksmiðjur þær, sem nú eru til, svo sem á Ingólfsfirði og Djúpuvík, séu starfræktar þannig, að þær geti tekið á móti síld til vinnslu strax í vor, ef svo skyldi verða, að mikið magn síldar veiddist vestarlega á Húnaflóa eða út af Horni. En í þessu sambandi má benda á, að á Skagaströnd er síldarverksmiðja ríkisins, sem hefur getað brætt um 5 þús. mál síldar á sólarhring. Nú hefur það heyrzt, að verið sé að flytja vélar úr þessari verksmiðju eitthvað austur á land, og minnkar þá vitanlega geta þeirrar verksmiðju, a.m.k. um helming. Ef þetta er rétt, bendir það ekki til þess, að forustumenn síldarverksmiðja ríkisins séu trúaðir á aukna síldveiði á vestursvæðinu. Annars er ég þeirrar skoðunar, að það sé hin mesta fjarstæða, ef það er rétt, sem sagt er, að farið sé að flytja vélar úr síldarverksmiðjunni á Skagaströnd. Það getur enginn neitt um það fullyrt, hvenær síldin fer að fiskast aftur fyrir alvöru á vestursvæðinu, og það er að miklu leyti rétt, sem fram kom í ræðu hjá hv. 1. þm, Vestf., að um vaxandi veiði hefur verið að ræða út af Húnaflóa og Horni. Þó verður ekkert um það fullyrt, hvort hér sé að verða á veruleg breyting, til þess eru allar rannsóknir á göngu síldarinnar of stutt á veg komnar. Þrátt fyrir það tel ég þó alveg sjálfsagt, að þær síldarverksmiðjur, sem til eru á Húnaflóasvæðinu, séu hafðar tilbúnar til vinnslu í byrjun síldarvertíðarinnar. Jafnframt tel ég það mestu fjarstæðu að flytja vélar frá Skagaströnd, verksmiðjunni þar, og vil hér með leyfa mér að óska þess, að hæstv. sjútvmrh. komi í veg fyrir, að slíkt verði gert. Ég sé nú reyndar, að hann er ekki við hér, en ég mun reyna að koma þessari ósk minni til hans eftir öðrum leiðum. Það má vel vera, að það sé nauðsynlegt að byggja nýjar síldarverksmiðjur á Vestfjörðum. Veiði síldar út af Vestfjörðum s.1. ár bendir því miður ekki til þess, að um mikið magn síldar hafi þar verið að ræða, en slíkt getur að sjálfsögðu breytzt til bóta hvenær sem er. Á undanförnum árum hefur verið söltuð síld á Vestfjörðum lítillega, þ.e.a.s. á Ísafirði, Súgandafirði og Bolungavík. Eftirfarandi magn hefur verið saltað á þessum stöðum: 1956 voru þar saltaðar 9 þús. tunnur, 1957 5 þús., 1958 11 þús. og 1959 800 tunnur. Auk þess var svo allmikið magn síldar fryst til beitu. Það eru töluverðar líkur fyrir því, að hægt sé að stórauka veiðimagnið frá því, sem það hefur verið, með aukinni tækni, svo sem með flotvörpu og fleiri nýjum veiðiaðferðum, en allar eru þessar nýju veiðiaðferðir þó á byrjunarstigi, þó að vonir standi vissulega til þess, að þær beri mikinn og góðan árangur. Nú eru til í landinu margar og góðar síldarverksmiðjur, sem undanfarin ár hefur stórlega vantað hráefni. Af þeim eru, eins og áður hefur verið bent á, þrjár verksmiðjur það vestarlega, að þær geta komið að miklum notum fyrir þau skip, sem veiða síld út af Húnaflóa og norðvestur af Vestfjörðum, ef þær væru allar í nothæfu standi, þannig að þær gætu hafið bræðslu, strax og síld fer að fiskast á vorin. Ég tel samt alveg sjálfsagt, að hæstv. ríkisstj. verði látin rannsaka, hvar heppilegt væri að dómi sérfróðra manna að byggja slíkar verksmiðjur á Vestfjörðum, og gerðar séu aðrar nauðsynlegar ráðstafanir og unnið að nauðsynlegum undirbúningi. Ég get samt ekki stillt mig um að benda á það, sem kemur fram í grg. fyrir till., þar sem segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Reynslan sýnir, að hið opinbera hefur eitt bolmagn til þess að eiga og reka síldarverksmiðjur í öllum landshlutum.“ Hér er skýrt og ákveðið tekið til orða og stefnan mörkuð í þessum málum, enda í fullu samræmi við þá reynslu, sem Vestfirðingar hafa fengið af rekstri einstaklinga og hlutafélaga á þessu sviði. Það er ekki svo að skilja, að það eru fleiri en Vestfirðingarnir, sem hafa fengið að kenna á blessun einstaklingsframtaksins. Þau eru allmörg byggðarlögin á Íslandi, sem hafa orðið fyrir því, að þegar erfiðleikar hafa steðjað að atvinnurekstrinum, þá hafa margir þeir ágætu menn, sem rekið hafa þar atvinnufyrirtæki, lagt upp laupana, haft sig á brott og flutt sig til þeirra staða, þar sem gróðavonin hefur verið meiri, en eftir hafa svo setið atvinnulausir verkamenn tugum og hundruðum saman. Þannig er hægt að koma með fjölmörg dæmi frá öllum byggðarlögum á Íslandi. Þetta eru staðreyndir, sem allir vita um. Hitt er svo annað mál, að það, sem er talið rétt og sjálfsagt að gera í þessum málum og kemur mjög skýrt fram í grg. fyrir till., er í algerri mótsögn við stefnu núv. hæstv. ríkisstj., eins og rækilega hefur verið bent á af hv. 3. þm. Reykv. og 4. landsk. Þá vil ég alveg sérstaklega undirstrika það, sem hv. frsm. sagði um nauðsyn þess, að okkar ágæta síld verði hagnýtt á fleiri vegu en hingað til hefur verið gert, sérstaklega að hafizt verði handa um niðursuðu á síld til útflutnings. Hér eru lög frá 1946 og 1947 um byggingu verksmiðju til niðursuðu og niðurlagningar á síld. Ekkert raunhæft hefur verið gert í því máli, og hafa því lögin um byggingu slíkrar verksmiðju, sem átti að verða á Siglufirði, verið eins og hver annar dauður bókstafur. Í fyrra flutti ég frv. til laga hér í þessari hv. deild um stofnun og rekstur verksmiðju til vinnslu sjávarafurða á Siglufirði. Málið var aldrei afgreitt frá þeirri nefnd, sem fékk það til meðferðar. Ekki bendir það til þess, að mikill áhugi eða skilningur hafi þá ríkt meðal hv. þm. um nauðsyn þess að koma á fót niðursuðu- og niðurlagningarverksmiðju fyrir síld til útflutnings á erlendan markað. Nú á þessu þingi tók ég ásamt tveimur þingmönnum frá Norðurlandskjördæmi vestra og 9. landsk. málið upp á ný og flutti þáltill., þar sem skorað er á ríkisstj. að láta gera kostnaðaráætlun á grundvelli laga frá 1947 og 1946 um byggingu og rekstur verksmiðju á Siglufirði til niðursuðu og niðurlagningar á síld og öðrum fiskafurðum. Áætluninni skal lokið fyrir 1. okt. 1960. Till. var vísað til fjvn. Nefndin hefur ekki enn þá afgreitt till. frá sér, en líklegt er þó, að það verði gert núna á næstunni. Ég heyrði það á hv. 1. þm. Vestf., að hann hefur mikinn áhuga á, að teknar verði upp nýjar og raunhæfar aðgerðir í þá átt m.a., að hafin verði niðursuða og niðurlagning á síld í stórum stíl. Ég fagna því alveg sérstaklega, að þessi hv. þm. skuli vera mér sammála í þessu stórmáli, og hver mun þá að sjálfsögðu beita sér fyrir því í sínum flokki, að nú verði hafizt handa með nauðsynlegan undirbúning, svo að raunverulegar framkvæmdir geti hafizt. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að komið verði upp niðursuðuverksmiðju á síld og öðrum fiskafurðum einhvers staðar á Vestfjörðum. Það er litlum vafa undirorpið, að sú síld, sem vanalega fiskast úti fyrir Vestfjörðum og Ísafjarðardjúpi, er eitt ágætasta hráefni til niðursuðu. Niðursuða slíkrar síldar er máske eina leiðin til þess að gera úr þeirri síld góða útflutningsvöru.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., er vissulega mikið vandamál. Það er mikill vandi á höndum hverjum þeim, sem á að stjórna fyrirtæki, þegar aflinn bregzt, en það hefur átt sér stað þarna við Húnaflóa og raunar víðar, að síldin hefur lagzt þar frá, og þeir, sem voru búnir að byggja þar upp dýr fyrirtæki, hafa setið eftir með mikið tap og lent í miklum örðugleikum. Þetta er ekkert nýtt í atvinnusögu Íslands. Það hefur þráfaldlega komið fyrir, að fiskur hefur lagzt frá, þar sem afli hefur verið góður um, skeið, og hefur þetta valdið ekki aðeins þeim, sem ráku fyrirtækin, heldur líka fólkinu, sem var í byggðarlaginu og hafði atvinnu sína í sambandi við þessa útgerð, miklu tjóni. Og það er ekkert tilefni til þess að koma með jafnheiftarlegar árásir á einkaframtakið og hv. 4. landsk. þm. (HV) gerði. Það er ekki hægt að þegja við slíkum árásum, því að þær eiga engan rétt á sér. Menn berjast oft og ég vil segja alltaf, á meðan þeir geta, til þess að halda atvinnurekstri sínum gangandi. En það er allt önnur aðstaða, sem einkareksturinn hefur en ríkis-, bæjar- og samvinnureksturinn. Þar er gerólíku saman að jafna. Einstaklingarnir mega standa þar einir og falla, þegar þeir verða fyrir tapi, en ríkisreksturinn hefur ríkissjóðinn og álögurnar á þjóðina á bak við sig, bæjarreksturinn hefur borgarana og útsvörin, og samvinnureksturinn hefur hinn sterka hring, Samband ísl. samvinnufélaga, til þess að styðja við bakið á kaupfélögunum, þegar þau hallast á einum staðnum. svo sem hefur þráfaldlega komið fyrir. Það er ólíkur aðstöðumunur þarna. Þegar einkareksturinn má berjast við að borga há útsvör til sveitarfélags, er sveitarsjóður opnaður til þess að styrkja þann atvinnurekstur, sem er í höndum sveitarfélagsins. Alveg eins er með ríkisreksturinn. Þar eru engar álögur, engin útsvör, engir skattar. Og samvinnureksturinn hefur líka haft sín forréttindi fram yfir einkareksturinn. Og svo eru þessir menn að stíga í ræðustól hér fullir vandlætingar yfir því, hversu einkareksturinn standi sig illa og hvernig hann verður stundum að gefast upp. Hv. 4. landsk. ætti miklu frekar að fara viðurkenningarorðum um einkareksturinn með sinni ójöfnu aðstöðu heldur en aðhafast það, sem hann hefur gert eða gerir hér í ræðustól, að niða niður og telja hinum rekstrinum eitt og annað til gildis og einkarekstrinum aftur annað til ófremdar, m.a. að geta ekki staðið á eigin fótum, þegar að honum sækir aflabrestur og ef til vill aðrir örðugleikar, en oftast nær er það þó aflabrestur, sem veldur honum búsifjum. Í sambandi við atvinnurekstur einstaklinga á Vestfjörðum vék hann sérstaklega að fyrirtæki mínu á Flateyri. Mér er ekkert óljúft, að hann geri það og minnist á það hér, ég ber engan kinnroða fyrir það, þvert á móti. Ég sé ekki, að aðrir geri betur að glíma við að gera út 34 ára gamla togara, sem enginn vildi nýta, og halda uppi rekstri með slíkum tækjum núna undanfarin 7 ár og útvega svo mikla atvinnu í þessu byggðarlagi, að vinna varð - mér liggur við að segja nótt og dag flesta daga. Þetta fyrirtæki greiddi eitthvað um 2½ milljón í vinnulaun á ári fyrir utan vinnulaunin á togurunum, sem hafa sjálfsagt verið upp undir það annað eins, ég man nú ekki þessar tölur nákvæmlega. Hv. þm. er að býsnast yfir því, að við höfum orðið að gefast upp við að reka þessa togara. Ég veit ekki, hvort ég á að segja frá því, hve mikið tap var á þeim s.l. ár, en það skipti mörgum milljónum. Hv. þm. kemur það sjálfsagt ekki neitt ókunnuglega fyrir, að tap sé á togurum. Það var tap á skipum, sem höfðu betri skilyrði til að vera gerð út heldur en þessir gömlu togarar, sem stórfyrirtæki í landinu voru fyrir mörgum árum uppgefin á að gera út, eins og Tryggvi Ófeigsson og Kveldúlfur. Nei, það er ekki til þess að býsnast yfir, þó að þarna gangi erfiðlega, síður en svo. Eins og ég sagði áðan, hefði hv. þm. frekar átt að dást að því, hvað hægt var að gera við jafnerfið skilyrði og þarna voru fyrir hendi. Og það er þessum hv. verkalýðsforingja - vil ég segja - til vansæmdar að vera að ráðast á þá viðleitni, sem hefur verið haldið uppi þarna til atvinnurekstrar, þegar tillit er tekið til þess, hve geysimikla atvinnu þetta hefur veitt við hin hörðustu og erfiðustu skilyrði. En nú liggur ekki annað fyrir þessum blessuðum skipum en vera seld í brotajárn. Það var ekki hægt lengur að halda þeim úti, ekki nein tök á því. Ég veit ekki. hvort hv. þm. getur hlakkað yfir því, að ég gefist upp við þennan atvinnurekstur. Ég ætla að vona, að það sé of fljótt. En það verður tíminn að leiða í ljós. Við megum alltaf heyja okkar baráttu einir. Ég hef aldrei fengið eyri í atvinnubótafé þarna, aldrei. Svo að ég nefni bara eitt dæmi: Hvað ætli hafi verið mokað miklu atvinnubótafé í þá útgerð, sem sveitarfélögin hafa rekið? Það væri fróðlegt að vita það. Ég held, að á einu ári hafi verið lagðar um 4 millj. í atvinnubótafé í Austfjarðatogarana, og hv. 1. þm. Austf. (EystJ) sagði á kjósendafundi: Ég mokaði atvinnubótafé í togarana, á meðan ég var fjmrh. - Þetta er nú heilbrigt! Það er von, að hv. 4. landsk. þurfi að býsnast yfir því, hvað við séum vesælir með svona gerólíkri aðstöðu. Og það er ekki nóg með það. Ég get ósköp vel sagt frá því líka hér, að framkvæmdastjóri Ísfells var að leggja af stað núna með skipi vestur á firði til þess að gera upp við sveitarfélagið 600 þús. í opinber gjöld. Þetta megum við hafa, einstaklingarnir, í álögum og meðgjöf með atvinnurekstri okkar. Við erum ekkert að tala um það sérstaklega, en auðvitað er þetta þungur baggi. Við höfum verið að ræða hér útsvörin undanfarna daga, og veltuútsvörin eru þungur baggi fyrir atvinnurekendur, en það er sérstaklega þungbært, þegar okkur er mismunað á þann hátt, að við megum gjalda þessar þungu álögur á sama tíma og aðrir fá styrk, á sama tíma og borgararnir borga með atvinnurekstrinum. Hvað skyldi það rýra kjör þeirra mikið? Það væri fróðlegt að vita, hvert kaupgjald þeirra væri, þegar búið væri að reikna frá það, sem verður iðulega að leggja á þetta fólk til þess að standa undir óarðbærum atvinnurekstri. Nei, það er ekkert til þess að álasa einkareksturinn fyrir, borið saman við bæjar- eða ríkisrekstrar hér á landi. Ég mundi segja, að einkareksturinn bæri langt, langt af, þegar tekið væri tillit til þess aðstöðumunar, sem hann býr við. Við getum ósköp vel rifjað upp sögu bæjarútgerðarinnar í Vestmannaeyjum. Hvað ætli hún hafi farið með margar millj., sem varð að leggja á bæjarbúa? Hvað ætli Keflavík hafi orðið að leggja mikið á sína gjaldendur vegna sinnar bæjarútgerðar? Hvað ætli bæjarútgerðin í Reykjavík hafi lagt mikið til sinnar togaraútgerðar? 30–40 millj., minnir mig, að ég hafi séð í einhverju blaði nú nýlega. Og svona mætti lengi telja. Alveg sama er á Akranesi. Það er sama, hvar gripið er niður. Alls staðar eru það álögur á borgarana, sem verða að standa undir þessu, en við einstaklingarnir megum reiða fé af höndum til bæjarfélaganna og það ekki neitt smáræði. En það má líka minnast á síldariðnaðinn, t.d. á Skagaströnd. Þar var nú ríkið. Jú, það vantaði ekki. Hvað hefur verið rekið þar? Ég held, að verksmiðjurnar hafi ekki verið settar í gang síðan, ja, hvað á maður að segja. það er víst ekki hægt að tala um flokksbróður, einu sinni var hann þó flokksbróðir, - Áki Jakobsson byggði þessar verksmiðjur í tíð nýsköpunarstjórnarinnar. En það er a.m.k. sáralítið, sem þær hafa verið starfræktar síðan. En það er ekkert við því að segja, þó að stöðva verði verksmiðjur eða fyrirtæki, þegar síldin hættir að ganga. Mér finnst það ekkert sérstakt á Hesteyri, þó að Kveldúlfur gæfist upp við að reka verksmiðjuna, eða þeir í Húnaflóa, ekki nokkurn skapaðan hlut. Það er eðlilegasti hlutur. Það er ekki hægt að ætlast til þess, enda hafa mennirnir ekkert bolmagn til þess. En fyrst minnzt var á Hesteyri, þá hljóp hv. þm. alveg yfir það, að eftir að síldin lagðist þarna frá og þar var enginn verksmiðjurekstur, lifði fólkið þarna við ágæt skilyrði við fiskveiðar á stríðsárunum og flutti svo í burtu upp úr stríðinu sæmilega efnað. Ekkert var við því að segja, það vildi ekki vera þarna og treysti ekki lengur á afkomuna, og auðvitað eru menn frjálsir í þessu landi til að færa sig á milli, hvort það er fólkið eða atvinnurekendur. Við erum nú einu sinni Íslendingar, og ég sé ekki. að það sé nokkur heil brú í því að vera að heimta, að einn maður sé alltaf á sama stað, en færi sig ekki til eftir staðháttum og eftir því t.d., sem aflabrögðin haga sér. Það, sem gerir t.d. núna gæfumuninn á Vestfjörðum og Austfjörðum, er, að nú leggst síldin upp að Austfjörðum, en ekki Vestfjörðum. Ég álít það þess vegna hálfgert tómt mál að vera að tala um starfrækslu á þessum verksmiðjum við Húnaflóa, a.m.k. í sinni upprunalegu mynd, - ég verð að segja það hreinskilnislega. Það gæti hins vegar vel verið, að hægt væri að hafa þarna niðurlagningu á síld eða einhvern minni háttar iðnað úr síld, þar sem minna hráefni þyrfti. Slíkt væri mjög vel athugandi. En ég hef ekki trú á því, eins og sakir standa, að hægt sé að reka þarna síldarbræðslu. Það er nú einu sinni svo, og Norðmenn hafa komizt að þeirri staðreynd, að síldin er ekki eitt í dag og annað á morgun. Það koma 40 og 50 ára tímabil, sem hún leggst að á einum stað eða frá. Þetta er sannað í síldarsögu Noregs. Og fyrst ég er að minnast á síldarverksmiðjurnar og hv. 4. landsk. var að dásama ríkisreksturinn, má spyrja: Hver var það, sem gafst upp á Flateyri, sem honum var nú svo tamt að tala um? Var það ekki ríkið? Rak það ekki Sólbakkaverksmiðjuna? Og hverjir voru það, sem tóku við? Var það ekki einkareksturinn? Getur þetta ekki gengið svona upp og niður í okkar þjóðfélagi? Og ég sé ekki, að það sé neitt sérstakt við það, þó að Guðmundur Jörundsson flytji togara sinn til Reykjavíkur, þar sem hann hefur betri aðstöðu til þess að gera hann út. Hann er ábyrgur fyrir sínum skuldum, og hann verður að sjá um að borga þær. Það er ekki ríkið, sem hleypur undir bagga, ef það væri 10–20% óhagstæðara að gera út togara frá Akureyri, og borgar mismuninn, Nei. Og það er eins og ég segi, við erum allir Íslendingar í sama bát. Og ég sé ekki nokkurn hlut við það að athuga, þó að við færum okkur til og frá á landinu eftir því, sem atvinnuhættir bjóða upp á. En í augum hv. 4. landsk. virðist allt, sem heitir einkarekstur, vera tómur ræningjaháttur og ekkert annað. Það er allt lagt út á þann veg. Það mætti sjálfsagt segja margt um einkareksturinn og opinbera reksturinn, en ég sé ekki ástæðu til að vera að tefja frekar tíma hv. þm. frá mikilvægum störfum. En ég gat ekki þagað við þessari hatrömmu árás á einkareksturinn hjá hv. 4. landsk.



Herra forseti. Ja, nú er bæði til umr. till. hv. 1. þm. Vestf. og hv. 3. þm. Austf. Er það ekki rétt? Maður fer ekki út fyrir efnið, þó að maður tali um till. og um hv. þm. En ég er ekki með nein syndug áform um að tala mjög lengi. Ég ætla aðeins að víkja hér að örfáum atriðum, sem hafa komið fram, síðan ég talaði. Hv. 3. þm. Austf. sagði í upphafi síns máls, að það hefði ekkert tilefni verið af minni hendi að gera jafnheiftúðlegar árásir á einstaklingsreksturinn og ég hefði gert. Í tilefni af því, að till. liggur fyrir Alþ. og er hér á dagskrá um það, að einstaklingsfyrirtæki hafi verið ónotuð árum saman og það hafi komið illa við fólkið í þeim byggðarlögum, þar sem fyrirtækin eru staðsett, og beðið um, að ríkið komi til aðstoðar þessu fólki með því að taka að sér rekstur þessara fyrirtækja eða styrkja einstaklingana, sem eiga þau, þá held ég, að fyllsta tilefni hafi gefizt til þess að líta yfir farinn veg einstaklingsrekstrar og opinbers rekstrar, a.m.k. í þessum landshluta, og það gerði ég með ræðu, sem stóð innan við klukkutíma. Tilefni held ég að liggi hér fyrir okkur á hvers manns borði í formi till. og svo staðreyndir sögunnar hins vegar, sem voru raktar. Hitt verð ég að segja, að mikill misskilningur er hjá 3. þm. Austf., ef hann stendur í þeirri meiningu, að ég hafi verið að gera persónulegar árásir á einstaklingana, sem eru að brjótast í atvinnurekstri. Ég gerði ekki persónulegar árásir á Einar Sigurðsson atvinnurekanda, hv. 3. þm. Austf. Ég gerði ekki persónulegar árásir á sæmdarmann eins og Hannes heitinn Stephensen á Bíldudal eða Ágúst heitinn Sigurðsson. Ég sagði bara, hvernig atvinnulífið blómgaðist á þessum tímum og hvernig það hrörnaði og hvernig það dó og hvernig fólkið þjáðist undir því, fór engum hrakyrðum um þá menn, sem þarna áttu hlut að máli, enda er ég þeirrar skoðunar og vildi hafa sagt það nógu skýrt í minni fyrstu ræðu, að ég teldi, að það væri skipulagið, brestir í því, sem yrðu því valdandi, að svona eyður kæmu, þegar einstaklingsreksturinn brygðist. Ég kann hins vegar vel að meta það, að skapmiklum manni, atvinnurekanda eins og hv. 3. þm. Austf„ honum hlaupi kapp í kinn og hann vilji verja ekki aðeins sig persónulega sem atvinnurekanda og sína frammistöðu, heldur einnig það skipulag, sem hann starfar undir og hann telur, en ekki ég, að sé hyrningarsteinn þjóðfélagsins og atvinnulíf þjóðarinnar eigi að byggjast upp á þeim grundvelli sem hann starfar á. Ég met það því við hann, að hann kemur hér í ræðustólinn og ræðir það hreinskilnislega og ver sitt atvinnuskipulag, eins og hann telur sig hafa aðstöðu til, og þá í leiðinni auðvitað sig og sína stéttarbræður í atvinnurekendastétt persónulega einnig, ef hann telur, að að þeim hafi verið ódrengilega vegið. Hann sagði, að ég hefði heldur átt að lofsyngja t.d. hann fyrir þann rekstur, sem hann hefur rekið á Flateyri. Ég hef ekki lastað hann fyrir þann rekstur, sem þar er. Ég hef sagt bara Flateyringum það, að ég óttaðist, að það kynni að koma slíkt eyðutímabil í þeirra atvinnulífi sem komið hefði annars staðar þrátt fyrir álíka blómlegan atvinnurekstur einstaklings og um skeið hefur verið á Flateyri. Það hefur verið blómlegur atvinnurekstur þar að undanförnu í nokkur ár. En ég óttast einmitt, að slík eyða kunni að koma þar, og það er fólkinu dýrt, það er fólkinu þjáningarfullt og það væri áreiðanlega ekki sök fyrst og fremst Einars Sigurðssonar persónulega, það væri sök þess skipulags, sem hann starfar undir og hefur oftrú á. Hann sagði t.d.: Það er ekki sanngjarnt að bera saman samvinnurekstur og einstaklingsrekstur, bæjarrekstur og einstaklingsrekstur eða ríkisrekstur og einstaklingsrekstur. - Samvinnufélögin hafa fólkið, það er rétt. En er það ekki einmitt það, sem sýnir, að það er góður grundvöllur að byggja á að hafa fólkið? Samvinnufélagsskapurinn hefur meiri ítök í fólkinu en einkaatvinnurekandinn hefur í því. Það er kostur. Það er það, sem skapar öryggi. Og ef einkaatvinnurekandinn gæti skilið það, þá mundi hann áreiðanlega telja það sem plús við rekstrarform samvinnufélaganna að styðjast við fólkið. Bæjarfélagið hefur afl fólksins í bæjarfélaginu undir sínu rekstrarformi. Það er styrkur. Þess vegna verða ekki þessar sorglegu eyður eins tíðar undir slíkum rekstri. Það bjargast lengur, þó að á bjáti, einstaklingsgetan brestur fyrr, sem eðlilegt er, og af því skapast hörmungarnar. Og svo er aftur ríkisreksturinn. Hann, eins og tekið er fram í grg. með till. hv. 1. þm. Vestf., stendur lengst, er t.d. fær um að standa undir dýrum fyrirtækjum eins og síldarverksmiðju. Þó að síldin leggist frá um mörg ár, er þá væntanlega geta til, þegar síldin kemur aftur, að setja fyrirtækið í gang. Einstaklingurinn er þrotinn að kröftum, þegar hann er búinn að verða fyrir þessu áfalli árum saman, og megnar það ekki, og þá er kallað á ríkið, og það er sú staðreynd, sem við erum að ræða hér. Einstaklingsreksturinn verður að berjast á eigin spýtur, sagði hv. 3. þm. Austf. Það er bæði rétt og ekki rétt. Meira að segja hv. 3. þm. Austf. hefur ekki eingöngu barizt á eigin spýtur. Hann hefur fengið ríkisaðstoð. Það er ekkert lastvert reyndar. En hann hefði ekki getað haldið úti sínum togurum, þessum gömlu togurum, sem hann tók að sér að reka og á sóma fyrir, nema með því að fá bátagjaldeyri á þann fisk, sem þessir togarar öfluðu, eins og vélbátar. Það var frá ríkinu, sem hann fékk það. Og hann hefur á fleiri hátt fengið aðstoð frá ríkinu. Þess vegna hefur það blessazt fram á þennan dag. En við hugsum á margan hátt gerólíkt, hv. 3. þm. Austf. og ég. Hann lítur bara á það sem eðlilegastan hlut af öllu eðlilegu, að Kveldúlfur gæfist upp á Hesteyri og flytti sig til á annan stað, sem var gróðavænlegri. Þetta er alveg eðlilegur hlutur séð frá sjónarmiði einstaklingsframtaksins. Einstaklingsframtakið byggir sinn atvinnurekstur á gróðavon, en ekki á hugmyndinni um þjónustu við fólkið. Og hvað er þá eðlilegra en þeir flytji sig til eftir gróðavoninni? Og í framhaldi af þessu segir hann: Það er ekkert eðlilegra en fólkið flytji sig til með fiskinum, með síldinni, með gróðamöguleikunum. - Það er bara ekki eins auðvelt og segja það, að fátækur maður eigi að taka sig upp frá Siglufirði, frá sínu litla húsi eða frá sínum litlu eignum þar og frá sinni staðfestu, og flytjast allt í einu suður á land eða austur á firði, eftir því sem fiskgöngur eða síldargöngur skapa atvinnumöguleika. Það er ekki þjáningarlaust og ekki auðgert fyrir þá efnaminnstu. Það er auðvelt fyrir auðugan atvinnurekanda að vippa sér til, og hann gerir það auðvitað í gróðavon, aukinni gróðavon, ef hann er að flytja sín fyrirtæki af einum stað á annan. Ég verð að segja, að það er dálítið kaldranaleg hugsun fésýslumanns, sem kemur fram í þessum orðum hv. 3. þm. Austf. að segja: Fólkið á Hesteyri, fólkið á Látrum og Sæbóli, það er eðlilegt, að það missti þarna atvinnutækin. Ég aumkast ekkert yfir það. Það fór þaðan í burtu, af því að það vildi ekki vera þarna lengur. - Undir hans mannlega svip og yfirbragði hefði ég vænzt að verða var við hlýlegri hugsanir til meðbræðranna en þessi orð hans bera vitni um. Í lok ræðu sinnar sagði hv. þm., að það gerði gæfumuninn með Austfirðingum og Vestfirðingum, að síldin lægi nú við Austfirði, en ekki við Vestfirði. Jú, jú, það er vissulega gott fyrir Austfirðinga, að síldin skuli hallast þar að núna um nokkur ár, og þá var þeim eðlilega hjálpað til að koma þar upp síldarverksmiðjum. Nú eru til verksmiðjur á Vestfjörðum. Þar hefur síldin legið við land áður, og okkur er kunnugt um sömu reynslu og Norðmenn hafa öðlazt, síldin kemur aftur á sömu slóðir eftir lengri eða skemmri tímabil. Um 1920 lá hún við Vestfirði alveg sérstaklega. Síðan eru um 40 ár, og hún hefur verið að færast núna á vestursvæðið smátt og smátt, Við getum þess vegna búizt við, að það komi sams konar síldargengd við Vestfirði innan fárra ára eins og var 1920, og þá hefur ríkið enga síldarverksmiðju á Vestfjörðum í rekstrarhæfu lagi, aðeins eru þessar tvær verksmiðjur í einstaklingsrekstri, sem þeir orka ekki að hreyfa. Þetta er ekki góður búskapur. Það þyrfti sannarlega til þess að skapa aukið öryggi í okkar atvinnulífi og til þess að vera betur við því búinn að moka upp síldinni, ef hún leggst að Vestfjörðum, að vera þar ein eða tvær góðar síldarverksmiðjur, sem ríkið ætti og héldi þar við, meðan síldin leggst ekki þar að, en hefði rekstrartilbúna, þegar síldin kæmi á þær slóðir. Og það er einmitt þetta, sem hv. 1. þm. Vestf. kom auga á. Einstaklingarnir, sem eiga þarna verksmiðjur, orka ekki að halda þeim rekstrarhæfum. Þær verða þess vegna, ef þær eru í einstaklingseign, óviðbúnar, órekstrarhæfar, þegar síldin kann að leggjast að Vestfjörðum. Þess vegna þarf ríkið að eiga þarna verksmiðju. Ég er honum alveg hjartanlega sammála um það. Og það er rétt, sem í grg. segir, sé ríkið eigandi að verksmiðjum í öllum landshlutum, má það búast við, að það verði að standa undir óhreyfðri verksmiðju á þessum eða hinum staðnum. En ekkert er eðlilegra. Þetta er gjaldeyrisöflun fyrir þjóðfélagið, þetta er sameiginlegt starf fyrir skipshöfnina á þessum eina báti, sem hv. 3. þm. Austf. var einmitt að tala um, þó að tekinn sé toppurinn af gróðanum á öðrum verksmiðjum, þar sem síldin leggst fastast að, til þess að skapa öryggi í öðrum landshluta. Við erum eitt samfélag, og það er eðlilegt, að ríkið geri þetta, en ekki einstaklingar, og þetta er ríkið líklegt til þess að geta, en alveg víst, að einstaklingarnir geta það ekki, jafnvel ekki þeir allra ríkustu. Ég sé nú ekki ástæðu til að segja miklu meira. Ég hef í þessari minni seinni ræðu enn undirstrikað það, að ég er algerlega fylgjandi framkominni till. og tel, að hún byggist á mikilli þörf fólksins í Vestfjarðakjördæmi, tel, að ríkið komi þar eitt til greina að eiga verksmiðju, sem e.t.v. þyrfti að halda órekinni í nokkur ár enn, en gæti líka gefið þjóðarbúinu miklar tekjur, sem annars nýttust ekki, ef síldin eftir 40–50 ára fjarveru kæmi aftur að Vestfjörðum, síldin notaðist ekki, nema þar væri verksmiðja rekstrarhæf. Ef hæstv. forseti væri ekki orðinn svona áþolinmóður, gæti ég farið mjög lofsamlegum orðum um marga einstaklingsatvinnurekendur og mundi þá aðallega lofprísa þá, þegar skilyrðin eru þeim hagkvæm og allt blómgaðist, því að það gerir það annað veifið hjá þeim, en það er eins og í sorglegri sögu, svo koma eyðurnar og svo koma skuggalegu tímabilin, þegar gallar einstaklingsrekstrarskipulagsins bitna á fólkinu sjálfu með margfalt meiri þunga og alvarlegar en á atvinnurekendunum sjálfum, jafnvel þó að þeir stundum fari þráðbeint á hausinn.



Herra forseti. Við höfum fjórir þm. leyft okkur að flytja þessa till. um hagnýtingu síldaraflans. Meðflm. mínir eru hv. 4. þm. Reykn., hv. 3. þm. Norðurl. v. og hv. 4. þm. Vestf. Till. er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir því, að athugaðir verði til hlítar möguleikar á að hagnýta síldarafla landsmanna betur en nú er gert og þá einkum með það fyrir augum, að sem mestur hluti síldarinnar verði fluttur út sem fullunnin neyzluvara.“ Till. samhljóða þessari lá fyrir síðasta Alþingi, flutt af mér og fleirum, en var ekki afgreidd. Allshn., sem falið var að athuga hana, skilaði aldrei áliti sínu. Hér getur þó varla verið um ágreiningsefni að ræða. Það er ekki umdeilanlegt, að Íslendingum er nauðsynlegt að gera allar gjaldeyrisvörur sínar sem verðmestar. Enn fremur er það staðreynd, að Íslendingar fara ekki búmannlega með síldarafla sinn. Hv. 1. þm. Vestf. minntist réttilega á þetta í ræðu hér í gær, og hv. 11. landsk. þm. minntist einnig á þetta áðan og tók undir um það, að hér væri mál, sem þyrfti að gefa gaum, það er betri hagnýtingu síldaraflans. Að því leyti sem síldaraflinn er nú ekki bræddur, gerður að mjöli til skepnufóðurs og áburðar og lýsi til iðnaðar, er hann fluttur að mestu út sem saltsíld, sem aðrar þjóðir vinna svo úr ýmiss konar hnossgæti til sölu á matborðin hjá sér og enn fremur til að selja enn öðrum þjóðum sem sína vöru. Eru Norðmenn og Svíar þar fremstir í flokki. Það er talið, að síld sé sú fisktegund, sem megi gera einna fjölbreytilegasta söluvöru úr til manneldis. Sérstaklega þykir síldin hæf til niðursuðu og niðurlagningar í dósir. Síldin, sem gengur undir nafninu Íslandssíld erlendis og veidd er aðallega úti fyrir Norður- og Austurlandi, hefur það orð á sér að vera allra síldartegunda bezt til matargerðar. Íslendingar gera það, sem þeir geta, til þess að veiða þessa síld. Ekki er hægt að deila á þá fyrir það að draga af sér við að reyna að ausa henni upp úr sjónum og koma henni á land. Og í landi er söltunarhæfa síldin af mikilli fimi sett í tunnur. Við það er vakað dag og nótt, þegar á liggur. Allir, sem vettlingi geta valdið, fara þá til vinnu, til þess að koma síldinni í tunnurnar, jafnvel Kata gamla í Vörinni kemur úr körinni, eins og Halldór Kiljan segir frá í sögunni af því, þegar síldin kom eftir 17 ára fjarveru til Austurlands einu sinni. Og menn eru glaðir, þegar síðasta síldartunnan fer um borð frá hverri höfn. En hvað tekur svo við? Oft og einatt verður þá margt fólk í verstöðvunum atvinnulítið langtímum saman. En saltsíldin, sem flutt var um borð, verður verkefni í verksmiðjum erlendis, þangað fer atvinnan við að breyta henni í ýmiss konar verðmikið lostæti. Þetta er léleg búmennska. Tækifærum til þess að breyta í erlendan gjaldeyri íslenzkri vinnu er þannig ár eftir ár glatað. Á þessu verður að ráða bót. Það er engu síður mikilsvert en að veiða meiri síld, þótt auðvitað sé sjálfsagt að leggja kapp á það að veiða sem mest, Sigurður Pétursson gerlafræðingur hefur margt fróðlegt ritað og rætt um nauðsyn þess, að Íslendingar vinni matvælavörur úr hráefnaframleiðslu sinni. Ég leyfði mér að vitna í hann, þegar ég gerði grein fyrir till. þessari í fyrra. Síðan ég gerði það hefur hann skrifað mjög fróðlega áhugamannsgrein í Tímarit Verkfræðingafélags Íslands, 4. hefti, 1959, um niðursuðuiðnað á Íslandi. Þar segir hann, að þegar sé talað um niðursuðuiðnað, sé átt við tvennt: í fyrsta lagi niðursuðu matvæla og í öðru lagi niðurlagningu matvæla. Niðursoðin eru þau matvæli, segir hann, sem sett eru í þétt ílát og síðan hituð til þess að koma í veg fyrir gerla- og sveppagróður. Niðurlögð eru þau matvæli, sem sett eru í smásöluumbúðir og rotvarin eru með salti, sykri, sýru eða öðrum rotvarnarefnum. Um síldina segir Sigurður Pétursson orðrétt í þessu sambandi, með leyfi hæstv. forseta: „Langsamlega bezti fiskurinn, sem við höfum hér til niðursuðu og niðurlagningar er síldin, bæði smá og stór, ný eða söltuð. Slík uppspretta fyrsta flokks matvæla sem síldin er hér við Ísland á hvergi sinn líka. Eggjahvítuefnin eru nauðsynlegustu næringarefni mannsins og ásamt feitinni þau dýrmætustu, en úr þeim fiski fást báðar þessar fæðutegundir í ríkum mæli. Meðal annars fiskmetis ber síldin af um næringargildi og bragðgæði, ef hún er vel verkuð og matreidd af kunnáttu, og síld veidd á Íslandsmiðum ber af annarri síld, enda heimsfræg. Má segja, að það nálgist að vera glæpur gagnvart mannkyninu að veiða Íslandssíld til bræðslu. Frá næringarfræðilegu sjónarmiði er það líka rangt að nota þennan ágæta fisk til fóðurs alldýra, því að afurðir þeirra dýra standa síldinni ekki framar sem mannafæða. Eggjahvíturíkt fóður handa alidýrum má vinna úr verðminni fiski og fiskúrgangi.“ Þetta, sem ég nú hef lesið, er tekið upp úr grein Sigurðar Péturssonar gerlafræðings í Tímariti Verkfræðingafélagsins. Og þetta styður mjög sterklega þessa till., sem hér liggur fyrir. Niðurstöður þessa sérfræðings í greininni eru þær, að hefja þurfi víðtæka könnun á erlendum mörkuðum fyrir íslenzkar afurðir niðursoðnar, fá hingað erlenda kunnáttumenn í niðursuðutækni og matreiðslu slíkrar vöru og senda íslenzka menn til útlanda til þess að vinna þar í niðursuðuverksmiðjum. Skipulag í þeim efnum fæst ekki nema fyrir forgöngu ríkisins. Till. á að ýta undir ríkisforgönguna í einhverju því formi, sem við athugun þætti bezt henta. Árið 1955 flutti fjvn. till. til þál. um, að ríkisstj. þá kveddi til þess sérfróða menn að athuga gaumgæfilega, með hverjum hætti yrði komið upp hér á landi fullkominni niðursuðu á sjávarafurðum. Enn fremur skyldi rannsakað jafnframt, hvernig ríkið gæti greitt götu þeirra aðila, einstaklinga eða félaga, sem stofna vilja til slíks iðnaðar. Þáltill. var samþykkt. Þáv. stjórn skipaði nefndina. Þessir menn voru skipaðir í nefndina: dr. Jakob Sigurðsson, Gunnar Flóvents skrifstofustjóri síldarútvegsnefndar, Jóhann Guðmundsson skrifstofumaður og dr. Sigurður Pétursson gerlafræðingur. Dr. Jakob Sigurðsson, sem var formaður nefndarinnar, hefur góðfúslega leyft mér að lesa samrit af áliti nefndarinnar og fylgiskjöl, sem með álitinu voru afgreidd, en n. skilaði áliti í desember 1955. Er þar mikinn fróðleik að finna, sem getur verið mikilsverð undirstaða fyrir athugun þá um hagnýtingu síldaraflans, sem þessi till., sem ég er að fylgja úr hlaði, ræðir sérstaklega um. Í nál. er tekið fram, að nefndin telji eðlilegt, að lögð verði sérstök áherzla á niðursoðna og niðurlagða síld, vegna þess að þar virðast vera langmestir möguleikar til þess að byggja upp þýðingarmikinn útflutning, sem unnið geti sér varanlega hylli í ýmsum löndum. Enn fremur vil ég taka upp úr álitinu orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, eftirfarandi: „Það liggur fyrir samkvæmt ýmsum upplýsingum, sem fengizt hafa, að af þeim hráefnum, sem þegar hafa skapað grundvöll undir mikilvægan niðursuðuiðnað erlendis og fáanleg eru hér við land, er síldin hið eina, sem máli skiptir, og ber því fyrst og fremst að beina athyglinni að henni, þegar rætt er um möguleika til stóriðnaðar.“ Í nái. segir einnig, að Norðurlandssíldin sé bezta hráefni til síldariðnaðar, sem nokkurs staðar sé hægt að fá, og síldin við Suðvesturland einnig að ýmsu leyti æskilegt hráefni til niðursuðu. Tilraunir þær, sem þegar hafa verið gerðar, hafa sýnt, segir þar, að úr henni, þ.e. Suðvesturlandssíldinni, má framleiða ýmsar góðar vörutegundir með þeim aðferðum, sem reyndar hafa verið. Það, sem gera þarf, er því að notfæra hinar ódýrustu framleiðsluaðferðir og afla vörum þessum mikilla og öruggra markaða. Það er menningarleysi á sinn hátt að flytja út hráefni eins og saltsíldina óunnið, svo að ekki sé talað um að fara þannig með mikinn hluta síldaraflans, að hann verði ekki mannamatur, úr því að heiminn skortir matvæli handa mönnum. Og strax eftir að aflatíminn er úti, hefur fólkið í ýmsum verstöðvum allt of lítið að gera, en gæti, ef rétt væri á þessum málum haldið, haft miklar tekjur af vinnu við að gera úr síldinni þær vörur, sem neytendur kjósa á matborð sín. Um leið hefði þjóðin meiri erlendan gjaldeyri upp úr síldaraflanum. Dr. Jakob Sigurðsson, sem hefur fengið mesta reynslu allra Íslendinga í þessum efnum vegna niðursuðu Fiskiðjuvers ríkisins, sem hann stóð fyrir, segir, að hægt muni vera að hafa tvöfaldan til þrefaldan gjaldeyri upp úr síld, miðað við saltsíldarsölu, með því að vinna úr síldinni á þann hátt, sem einfaldastur er, og miklu meira, ef teknar séu upp dýrari aðferðir. En hver vill hefjast handa um þetta, svo að gagni verði? Ríkið verður að mínu áliti að hafa forgönguna eða a.m.k. stýra aðgerðum og taka á sig ábyrgð, til þess að þekking, kunnátta og fullkomin vandvirkni séu viðhafðar, Án þeirra er tilgangslaust fyrir Íslendinga að ætla sér að keppa við aðrar þjóðir á mörkuðum síldarvaranna, þó að hráefnið hér sé fyrsta flokks. Mikið er undir því komið, að ekki séu farin gönuskeið, er valdi sköðum, veki ótrú og spilli söluskilyrðum. Engin fljótfærni má eiga sér stað eða loftköst, sem Íslendingum hættir stundum við til að byrja með og fara kollhnísur fyrir. Hins vegar má ekki kyrrstaðan lengur eiga sér stað í þessum efnum. Alþingi þarf að láta þetta til sín taka og fela framkvæmdastjórn þjóðfélagsins aðgerðir og þá fyrst og fremst að fela henni að leita um þetta tillagna fróðustu manna á viðkomandi sviðum. Það er tilgangurinn með þessari þáltill. að koma því til leiðar. Herra forseti. Ég legg til, að umræðunni verði frestað og till. verði vísað til athugunar og umsagnar hv. fjvn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að segja fáein orð í sambandi við þessa þáltill. Hér er vissulega um merkilegt mál að ræða, sem ég geri ráð fyrir að allir séu sammála um að tæplega megi bíða lengur raunhæfra aðgerða og úrlausnar, því að segja má, að nýting okkar á síldaraflanum sé enn á frumstiginu, og við höfum ekki efni á því að halda að okkur höndum eða láta lengur reka á reiðanum í þessu efni. Ég tel ekki ástæðu til að fara út í hin almennu atriði málsins, því að hv. frsm. hefur gert þeim góð skil. En ég vil til athugunar fyrir hv. nefnd, sem fær málið til meðferðar, vekja athygli á atriðum, sem skipta miklu máli í sambandi við síldariðnaðinn. Það er staðreynd, að við vinnslu síldarmjöls og lýsis fer allt að 30% af þurrefni síldarinnar forgörðum. Þetta er ekki nein ný uppgötvun, en samt eru t.d. síldarverksmiðjur ríkisins, sem elztar eru í starfi á þessu sviði, nú fyrst á síðustu árum að afla sér svokallaðra soðkjarnatækja til þess að fullnýta þurrefni síldarinnar. Aðrar síldarverksmiðjur, sem hafa risið upp á síðustu árum, hafa ekki haft fjárhagslegt bolmagn til að ráðast í þessar framkvæmdir, þótt þær hafi sífellt reynt að fá fé til þeirra. Þess verður að geta, að þær lánsstofnanir, sem til hefur verið leitað, virðast hafa gert sér ljósa hina þjóðhagslegu nauðsyn að láta ekki lengur 30% af þurrefni síldarinnar í vinnslu fara ár eftir ár forgörðum, en þessar lánsstofnanir hafa ýmist talið sig ekki hafa neitt fjármagn og því talið sig vanmegnugar þess að láta fé til þessara framkvæmda eða þá aðrar svo litið, að í raun og veru hefur ekki verið um að ræða, að málið leystist á þann hátt eða með þeirra aðstoð einni. Ég á í mínum fórum rekstrar- og stofnkostnaðaráætlun fyrir soðkjarnatæki í verksmiðju, sem getur afkastað um 2500–3000 málum á sólarhring, Sú verksmiðja tók s.l. sumar á móti tæplega 140 þús. málum síldar og fékk um 3000 tonn af síldarmjöli úr þeirri síld. En ef fyrir hendi hefðu verið soðvinnslutæki, þá hefði verksmiðja þessi fengið í viðbót milli 9 og 10 hundruð tonn af síldarmjöli, en þessi fram undir 10 hundruð tonn af mjöli runnu s.l. sumar í sjóinn, og sama hefur skeð hjá flestum eða öllum síldarvinnsluverksmiðjum til þessa dags. Miðað við verðlag s.l. árs, var gert ráð fyrir, að tækin með nauðsynlegum breytingum og viðaukum á verksmiðjunni í sambandi við tækin mundu kosta allt að 3½ millj. kr., og miðað við síldarmjölsverð, t.d. síðastliðið haust, hefði það síldarmjöl, fram undir 1000 tonn, selst fyrir nálega 4½ millj. kr., en aukinn rekstrarkostnaður vegna soðvinnslunnar mundi hafa numið um 2 millj. og brúttóhagnaðurinn því orðið um 2½ milljón, eða um 5/7 af stofnkostnaði, - á einu ári um 5/7 af stofnkostnaðinum. Vegna verðlagsbreytinga í sambandi við stofnkostnað og eins ef til vill í sambandi við verðfall á síldarmjöli má gera ráð fyrir, að þetta dæmi sé nú ekki algerlega raunhæft og verði ekki eins glæsileg útkoma og var s.l. ár, ef nú ætti í þetta fyrirtæki að ráðast. En það má segja. að fyrr má nú vera en hægt sé á minna en tveimur árum að borga upp svona vinnslutæki. Aðrar þjóðir, t.d. Norðmenn, munu ekki láta eina einustu síldarverksmiðju sína vanta svona tæki, en við höfum horft upp á það, eins og ég hef getið um, ár frá ári, að fram undir þriðjungur af þurrefni síldarinnar hefur farið í sjóinn. Ég geri ráð fyrir, að það verði ekki mikil breyting í þessum efnum, nema það opinbera komi til, þetta er stærra verkefni fyrir hverja og eina verksmiðju en hún ræður við fjárhagslega án aðstoðar. Ég er hér ekki að tala um fjárhagslegt framlag, heldur aðstoð ríkisvaldsins í, að lánsstofnanir þjóðarinnar láni fé til þess að koma svona tækjum upp. Ég vil því vænta þess, að sú hv. nefnd, sem fær málið til meðferðar, skoði rækilega þessa hliðsíldariðnaðarins, um leið og hún væntanlega tekur undir málflutning flytjenda þessarar þáltill., að reyna að bæta og verðauka síldaraflann með fullkomnari og betri meðferð til matvælagerðar en verið hefur. En síldarverksmiðjuvinnslan verður áfram í gildi, því þó að við tækjum nú rögg á okkur og reyndum að bæta vinnubrögð okkar í því efni að nýta betur og fullkomna matvælavinnslu í sambandi við síldveiðarnar, þá er vitanlega aldrei nema einhver hluti af síldaraflanum, sem kemur þannig að landi, að hann verði nothæfur til matvælagerðar eða matvælavinnslu, Það er í raun og veru líka annað mál, sem er ástæða til að minnast á, þó að ég geti ekki dæmt um það, hvort það mál er í dag raunhæft, og það er síldarherzluverksmiðja. Ég hef ekki kunnugleika, hef ekki kynnt mér það, hvort okkar lýsisframleiðsla er nægilega mikil til þess, að lýsisherzluverksmiðja geti grundvallazt á vinnslu þess magns. En það er sannarlega ömurleg staðreynd að geta ekki selt okkar mikla og góða lýsi, hvort sem það er síldarlýsi eða aðrar lýsistegundir, öðruvísi en sem hráefni, að þurfa að selja það sem hráefni til jafnvel keppinauta okkar, sem þá ráða algerlega verðinu, í staðinn fyrir það, að ef hægt væri að herða lýsið, sem kallað er, þá mundum við hafa miklu öruggari og víðari markað fyrir þessa ágætu og verðmiklu vöru. Ég vildi nota tækifærið og skjóta þessum atriðum fram til athugunar fyrir þá nefnd, sem væntanlega fær málið til meðferðar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 163 um samræmingu símtala og símgjalda í umdæmi bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, og hljóðar till. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að samræmd verði símgjöld og fyrirkomulag símtala milli Hafnarfjarðar, Garðahrepps, Bessastaðahrepps, Kópavogs, Seltjarnarneshrepps og Reykjavíkur, sem eru aðilar að bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, þannig að símtöl milli þessara byggðarlaga verði eigi dýrari og með sama fyrirkomulagi og innanbæjarsímtöl.“ Vegna þessarar till. vildi ég með nokkrum orðum gera grein fyrir, hvers vegna hún er fram komin svo og hver er tilgangur hennar. Mörg undanfarin ár hefur ríkt algert öngþveiti í málefnum bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar í Hafnarfirði. Segja má, að þetta ófremdarástand hafi verið með þrennum hætti. 1) Það hefur verið algerlega ómögulegt að fá afnot af nýjum síma í Hafnarfirði um langan tíma, og var svo um áramótin 1958 og 1959, að um 500 númer skorti, til þess að hægt yrði að fullnægja eftirspurninni, og var áætlun um, að um næstu áramót, þ.e.a.s. 1960 og 1961, yrðu tæp 700 númer á biðlista, og sést af þessu, í hvert öngþveiti var komið. 2) Á milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur hefur aðeins verið um 36 símrásir að ræða, en símnotendur í Hafnarfirði og nágrenni 972, en í Reykjavík tugir þúsunda. Hvernig ætlazt er til, að 36 línur fullnægi þeirri þjónustu, sem hér á að vera, innan þessa umdæmis, skilur enginn, enda ástandið þannig, að hér um bil ómögulegt er langan tíma dagsins að ná símasambandi á milli þessara svæða. 3) Þessi hluti bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, þ.e.a.s. Hafnarfjörður og nágrennið, hefur notið allt annarra kjara en stærri hluti stofnunarinnar, þ.e.a.s. Reykjavík og nágrenni, sem hins vegar er miklu stærri að flatarmáli. Símtöl frá Hafnarfirði og nágrenni geta ekki staðið lengur en í 5 mínútur og eru talin sem 3 innanbæjarsímtöl. Það, sem telst með stærra svæðinu, er Reykjavík, Seltjarnarneshreppur og Kópavogur, hins vegar með minna svæðinu Hafnarfjörður, Garðahreppur og Bessastaðahreppur. Það hljómar dálítið einkennilega, þegar það er þrisvar sinnum dýrara að hringja frá Kópavogi til Silfurtúns en frá Kópavogi til Reykjavíkur, og þannig mætti telja á ýmsan hátt. Svona hefur ástandið verið, en hins vegar eru nú fyrirhugaðar breytingar á þessu, og vil ég jafnframt skýra frá því hér. Árið 1958, þann 2. desember, var samþykkt í bæjarstjórn Hafnarfjarðar að fara þess á leit við þáverandi þm. Hafnf., núv. hæstv. félmrh., að hann flytti till. til þál. um úrbætur á símamálum Hafnfirðinga. Þetta gerði hæstv, ráðh., en þessi till. varð hins vegar ekki útrædd á því þingi, en hún var á þskj. 124. Á s.l. ári gegndi þáv. þm. Hafnf. ráðherraembætti því, sem fór með póst- og símamál. Var þá tekin ákvörðun um nokkrar úrbætur í símamálum Hafnfirðinga í samráði við póst- og símamálastjóra. Í fyrsta lagi var ákveðið að stækka stöðina í Hafnarfirði og byggja þar nýtt hús. Húsbygging þessi er nú hafin. Í öðru lagi var ákveðið að fjölga rásunum á milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur í 150, og tjáði póst- og símamálastjóri mér um daginn, að það yrði gert nú í sumar. Í þriðja lagi var ákveðið að hætta við að slíta símtölin, en þess í stað telja mínúturnar og greiða samtölin á milli þessara byggðarlaga eftir lengd símtalanna, þ.e.a.s., að það hefur engin leiðrétting fengizt á því misræmi gjaldskrárinnar, sem ég gat um hér áðan. En hvernig koma svo þessar gjaldskrárbreytingar út? Í dag kostar 5 mínútna samtal á milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur eða þessara staða kr. 2.25, en eftir breytinguna á hún að kosta 3.50, þ.e.a.s. 70 aura á mínútu. Innanbæjarsímtölin eiga hins vegar að kosta 70 aura, og eru heimiluð 600 símtöl fyrir hvern ársfjórðung. Gjaldskrárbreytingin hefur því í för með sér óhagræði fyrir þá símnotendur, sem byggja syðra símasvæðið. En nú spyr ef til vill einhver: Er þetta ekki allt í lagi, er nokkurn tíma talað svo mikið í símann á milli þessara svæða, að viðtölin hrökkvi ekki til, þau sem leyfð eru á hverjum ársfjórðungi? Samkvæmt upplýsingum frá póst- og símamálastjóra eru í notkun nú 972 númer í Hafnarfirði og nágrenni, og á fyrsta ársfjórðungi þessa árs fóru 602 símnotendur fram yfir það, sem þeir höfðu leyfi til. Þetta er aðeins þennan eina ársfjórðung, og mætti segja mér, að þegar allt árið væri liðið, mundi hver og einn einasti símnotandi hafa farið fram yfir einhvern ársfjórðunginn. Eins og sjá má af þessum tölum, eru notendur símans í Hafnarfirði og nágrenni miklu verr settir og hafa miklu meiri útgjöld vegna símans en aðrir notendur bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Umdæmi bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar eru orðin ein viðskipta- og verzlunarheild, og væri eðlilegra og réttara, að þessir aðilar, sem byggja þessa sömu heild, hefðu sömu útgjöld, hvort heldur þeir ættu heima í Hafnarfirði eða í Reykjavík. Höfuðborgin er af eðlilegum ástæðum miðdepill þessa svæðis, og beinast því viðskipti aðilanna á því að miklu leyti þangað. Þetta hefur í för með sér, að íbúar syðri hluta umdæmis bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar vilja að sjálfsögðu sitja við sama borð og þeir, sem byggja miðhluta og nyrðri hluta umdæmisins. Eða er réttlæti í því, að aðili, sem býr í vestasta hluta Reykjavíkur eða á Seltjarnarnesi, skuli greiða þrisvar sinnum minna fyrir símtal sitt, þegar hann hringir inn að Elliðaám, en aðili í Hafnarfirði, sem hringir til Reykjavíkur, en vegalengdin milli Seltjarnarness og Elliðaáa er jafnvel lengri en á milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur? Því verður ekki neitað, að þetta er ein og sama stofnunin, og það er ekkert réttlæti í því, að hún mismuni viðskiptavinum sínum. Þetta svæði er ein viðskipta- og verzlunarheild, og þar af leiðandi á ríkið ekki að ganga á undan og mismuna mönnum á þessu svæði. Þegar nú símamál Hafnfirðinga og nágranna þeirra eru að fá leiðréttingar hvað snertir tvö fyrri atriðin, sem ég gat hér um áðan, er ekki óeðlilegt og full ástæða til, að í kjölfar þess sé gerð tilraun til þess að leiðrétta það misræmi, sem ég hef áður getið um, varðandi gjöld á símtölum milli þessara svæða, enda hefur sama stofnun, póstur og sími, sýnt það á öðru sviði, að hún gerir svæðunum jafnt undir höfði, þ.e.a.s. þar sem er um póstgjöld að ræða, en þau eru hin sömu í Hafnarfirði og Reykjavík, Þá vil ég í þessu sambandi geta þess, að nú þegar hefur verið gerð leiðrétting til þess að reyna að koma á því samræmi á milli Hafnfirðinga og Reykvíkinga, sem hér er reynt að sækjast eftir, en það er með því, að hæstv. núv. ráðh., sem fer með þessi mál, hefur í samráði við póst- og símamálastjóra ákveðið að hækka innanbæjarsímtöl í Hafnarfirði úr 600 í 850, Áður hefur verið gerð tilraun til að fá leiðréttingu þessara mála. Árið 1956 ritaði þáv. þm. Hafnf., Ingólfur Flygenring, þáverandi ráðh. og gerði tilraun til þess að fá leiðréttingu þessara mála. Hann ritaði bréf um málið og óskaði leiðréttingar á þessu sérstaka atriði. Póst- og símamálastjóri taldi þá ekki hægt að sinna málinu og það væri einfaldlega af tæknilegum ástæðum, slíkt yrði ekki hægt að gera, og slíkt væri ekki mögulegt, fyrr en búið væri að leggja mun stærri streng á milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, sem hefði mun fleiri rásir þar á milli, auk þess að byggt yrði nýtt símahús í Hafnarfirði. Nú er þetta ákveðið, og nú er þetta að komast í framkvæmd. Þess vegna er ekkert því til fyrirstöðu, að þessi leiðrétting nái fram að ganga, ef ekki vantar viljann hjá þeim, sem um þessi mál fjalla. Ég hef rætt þetta við núverandi ráðherra og vildi mega vona, að þar væri um velvilja að ræða, en það eru ýmsir aðrir embættismenn, sem þarna koma til greina. Ég vil svo að lokum, herra forseti, óska eftir því, að umr. verði frestað og málinu verði vísað til hv. fjvn.

Flm: (Páll Þorsteinsson): Herra forseti. Með l. nr. 22 1952, um ný orkuver og nýjar orkuveitur rafmagnsveitna ríkisins, var ríkisstj. heimilað að fela rafmagnsveitum ríkisins að virkja Smyrlabjargaá í Austur-Skaftafellssýslu til raforkuvinnslu í allt að 1000 hestafla orkuveri og leggja frá því aðalorkuveitur til Hafnarkauptúns og um nálægar byggðir. Samkv. tíu ára áætluninni átti að framkvæma þessi verk á árunum 1958–60. Frá þessu hafði oft verið skýrt í héraðinu, mikið um þessar framkvæmdir rætt og héraðsbúar bundið við þær bjartar vonir. Hér kemur þó fleira til en áætlanir einar á stjórnartíma vinstri stjórnarinnar, þegar Hermann Jónasson fór með stjórn raforkumála, var ákveðið að kaupa efni í orkuver við Smyrlabjargaá. Var það greinilegur vottur þess, að vinstri stjórnin hafði ákveðið að standa við tíu ára áætlunina og láta virkja Smyrlabjargaá og leggja aðalorkuveitu til Hafnarkauptúns á tilsettum tíma, og hefðu þá aðalframkvæmdir við virkjunina orðið á árinu 1959. Í ágústmánuði 1958 var haldinn á Höfn í Hornafirði aðalfundur Sambands íslenzkra rafveitna, og komu á þann fund margir helztu sérfræðingar landsins í raforkumálum ásamt fulltrúum frá rafveitum, sem í sambandinu eru. Þessi hópur manna fór þá á virkjunarstað við Smyrlabjargaá. Í samræmi við ákvörðun og aðgerðir stjórnar Hermanns Jónassonar í þessu máli skýrðu ýmsir málsmetandi menn, sem í senn eru sérfræðingar og áhrifamenn á sviði raforkumála, frá því við mannfagnað, er haldinn var í héraðinu af þessu tilefni, að á árinu 1959 yrði hafizt handa um að virkja Smyrlabjargaá. Frá þessu er skýrt og þetta staðfest í ársskýrslu Sambands ísl. rafveitna fyrir árið 1958, þar sem birtur er útdráttur úr þessum ræðum. Á bls. 80 í þeirri bók segir, að Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri í Reykjavík hafi m.a. komizt þannig að orði: „Við skoðuðum í dag Smyrlabjargaána, sem byrjað verður að virkja á næsta ári. Hvort virkjuninni verður lokið á því ári, upplýsir væntanlega Jakob Gíslason, en einnig er eftir að leiða rafmagnið heim á bæina.“ Og hér segir enn fremur í þessari bók, sem vitanlega er gefin út með vitund þeirra, sem hér eiga hlut að máli, með leyfi hæstv. forseta: „Jakob Gíslason tók næstur til máls, og fórust honum orð á þessa leið: Mér er ánægja að því að koma hér. Hingað kom ég fyrst árið 1941 og þá í fylgd með Halldóri heitnum Einarssyni, einstaklega ötulum starfsmanni, sem hjá okkur vann. Við athuguðum hér virkjunarskilyrði, fyrst á eina í Nesjum, er reyndist ófullnægjandi, en síðan var tekið að athuga Smyrlabjargaána. Nú hefur verið ákveðið að hefja virkjun hennar á næsta sumri. en framkvæmdin tekur meira en eitt ár, og því er ekki hægt að fá rafmagn frá virkjuninni á næsta ári. Hér hafa um langan tíma verið smávirkjanir, en nú er að því komið að virkja hér eina á til sameiginlegra afnota. Höfn í Hornafirði er þar stærsti notandinn, og megináherzlan verður á það lögð að koma rafmagninu til sem flestra. En þó er það svo hér eins og víðar á landinu, að býlin hér falla ekki öll innan tíu ára áætlunarinnar.“ Ég legg áherzlu á það, að þetta er sagt í ágústmánuði 1958, og þegar talað er um næsta ár, er átt við árið 1959. Ákvörðun vinstri stjórnarinnar um virkjun Smyrlabjargaár og yfirlýsingar sérfræðinganna voru staðfestar í verki með því, að 1958 var efni keypt í orkuverið og pípurnar fluttar að virkjunarstað veturinn 1958–59. Þær liggja þar síðan, en vélarnar eru geymdar í Reykjavík. Þessi efniskaup nema svo miklu, að samkv. ársreikningi raforkumálaskrifstofunnar fyrir árið 1959 var um síðustu áramót búið að verja til Smyrlabjargavirkjunarinnar kr. 4 936 670.89. Ríkisstj. Emils Jónssonar settist að völdum á degi heilags Þorláks 1958. Fyrst eftir valdatöku hennar var hljótt um raforkumálin, eins og ekkert hefði í skorizt. En í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1959 komst það upp hér á hv. Alþ., að ríkisstj. Emils Jónssonar hafði ákveðið að gera stórvægilegar breyt. á tíu ára raforkuáætluninni án þess að ræða það mál á Alþ. Ein breyt. var sú, að horfið skyldi frá því að sinni að virkja Smyrlabjargaá, en í þess stað stækkuð nokkuð dísilrafstöð á Höfn og rafmagn leitt þaðan fyrst á þá sveitabæi, sem næstir eru þorpinu, en síðan skyldi rafmagn leitt frá þeirri stöð víðar um héraðið. Jafnskjótt og kunnugt varð um þessar ráðagerðir, var því harðlega mótmælt af mér og fleiri þm. hér á hv. Alþ., að horfið yrði frá því að virkja Smyrlabjargaá á árinu 1959, og í því sambandi skírskotað til aðgerða vinstri stjórnarinnar í málinu, en núverandi stjórnarflokkar tóku þau mótmæli og aðvaranir ekki til greina. Þegar fréttir af þessum breyt. á tíu ára áætluninni og brigðmælum fyrrv. ríkisstj. á gefnum fyrirheitum um virkjun Smyrlabjargaár bárust heim í hérað, brugðust hreppsnefndir fjögurra hreppa, sem hið fyrirhugaða orkuveitusvæði frá Smyrlabjargaárvirkjun nær yfir, þannig við, að þær héldu fund sameiginlega og gerðu svofellda ályktun um málið og sendu til Alþingis: „Samkvæmt tíu ára rafmagnsáætlun ríkisins var ákveðið að virkja Smyrlabjargaá í Suðursveit til rafmagnsnota fyrir a.m.k. 4 hreppa Austur-Skaftafellssýslu. Höfðu loforð verið gefin um, að framkvæmdir við virkjunina skyldu hefjast á þessu ári (þ.e. á árinu 1959). Hefur í því sambandi verið flutt í vetur nokkuð af efni á virkjunarstaðinn og hafin vegarlagning þangað. Nú höfum við frétt, að umræddar framkvæmdir munu ekki verða hafnar í sumar og dráttur muni um óvissan tíma kunna að verða á, að byrjað verði á virkjuninni. Leyfum við undirritaðir hreppsnefndarmenn okkur að mótmæla í nafni héraðsbúa slíkum drætti, þar sem með honum er gengið á bak gefinna loforða og það án þess að hafa um það nokkur samráð við forsvars. menn héraðsins. Teljum við slíkar vanefndir geta ekki til greina komið, enda beri íbúum þessa héraðs sami réttur og öðrum landsmönnum í framkvæmdum á rafvæðingaráætlunum landsins. Af framansögðu krefjumst við þess, að haldið verði áfram framkvæmdum á þessu ári og virkjuninni lokið á tilsettum tíma árið 1960.“ Nokkru áður en Alþingi var slitið s.l. vor, fluttu fimm þm. Framsfl. þáltill. um að fela ríkisstj. að framkvæma 10 ára raforkuáætlunina eins og til var ætlazt, þegar hún var gerð. Sú till. hlaut ekki fullnaðarafgreiðslu. Skömmu eftir þinglausnir s.l. vor gerði raforkumálastjóri ferð sína til Hornafjarðar. Hann kallaði þá saman á fund hreppsnefndir þær sem sent höfðu Alþ. áskorun út af þessu máli, og skýrði þær breyt. á rafmagnsmálum héraðsins, sem þá var ákveðið að gera. Vegna þeirra skýringa og annars, sem fram hefur komið í málinu, gera Austur-Skaftfellingar sér fulla grein fyrir því, hvað hér er um að tefla. En skoðun þeirra um nauðsyn þess að virkja Smyrlabjargaá hið allra fyrsta er alveg óbreytt. Viðhorf þeirra til málsins kemur skýrt fram í ályktun. sem samþ. var í einu hljóði á fulltrúafundi bænda í Austur-Skaftafellssýslu í nóv. s.l. og er sú ályktun svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Fulltrúafundur bænda í Austur-Skaftafellssýslu, haldinn að Hrollaugsstöðum í Suðursveit dagana 14.–15. nóv. 1959, harmar það, að frestað var framkvæmdum við virkjun Smyrlabjargaár frá því, sem fyrirhugað var samkv. raforkuáætluninni frá 1953. Jafnframt beinir fundurinn þeirri áskorun til stjórnar raforkumála, að hún hlutist til um, að hafizt verði handa um virkjun Smyrlabjargaár hið allra fyrsta og enn fremur að línulagningu verði flýtt svo sem unnt er.“ Í framhaldi af þessu og í samræmi við þessa ályktun bændafundar í Austur-Skaftafellssýslu flytjum við fjórir þm. Austurlandskjördæmis till. þessa til þál., sem hér liggur fyrir og er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta hefja virkjun Smyrlabjargaár í Austur-Skaftafellssýslu á árinu 1960 og hraða svo framkvæmdum við virkjunina og línulagningu frá orkuverinu, að orkuverið verði fullgert og háspennulína lögð til Hafnar í Hornafirði fyrir árslok 1961.“ Með því að hverfa frá að virkja Smyrlabjargaá á árunum 1958–60 eru vanefnd þau fyrirheit, sem Austur-Skaftfellingum höfðu verið gefin í sambandi við framkvæmd tíu ára áætlunarinnar. Ákvörðun vinstri stjórnarinnar um virkjun Smyrlabjargaár var að vettugi virt af Alþýðuflokksstjórninni og þar með komið í veg fyrir, að framkvæmdir við virkjunina væru hafnar vorið 1959. Fyrirheit sérfræðinganna um virkjun Smyrlabjargaár 1959, sem getin voru á opinberum vettvangi heima í héraði, voru þar með gerð að markleysu. Slíkar stjórnarathafnir eru óvenjulegar, enda hefur verið álitið, að ráðherraloforð sé bindandi í ýmsum greinum. Og ekki er auðvelt að sjá, hvar skal staðar nema, ef fylgja ætti þeirri reglu, að ríkisstj., sem við tekur, ógildi stjórnarathafnir fráfarandi stjórnar. Sá hæstv. ráðh., sem nú fer með stjórn raforkumála, lét svo um mælt hér á hv. Alþ. fyrir nokkru, að framkvæmdir í raforkumálum hefðu ekki dregizt saman á árinu 1959, heldur hefðu þær orðið allmiklu meiri en mörg undanfarin ár og fjárþörfinni til þeirra framkvæmda hefði verið hér um bil fullnægt. Sé þetta rétt, hefur ekki orðið sparnaður að því í raforkumálum í heild, að horfið var frá virkjun Smyrlabjargaár á því ári. Því fé, sem þangað átti að renna samkv. tíu ára áætluninni, hefur þá verið varið til framkvæmda á öðrum stöðum. Þetta sýnir ásamt öðru, að með þessum breytingum hefur átt sér stað misrétti gagnvart Austur-Skaftfellingum. Till. þessi er flutt í því skyni, að hv. Alþ. hlutist til um, að bætt verði úr misrétti á þessu sviði, svo sem kostur er, og hlutur Austur-Skaftfellinga verði réttur að þessu leyti. Ég tel eðlilegt, að umr. um þessa till. verði nú frestað og málinu vísað til hv. fjvn. til athugunar.



Herra forseti. Það væri ef til vill ástæða til að hafa allýtarlega framsögu fyrir þessari till., en vegna þess að tíminn er nú takmarkaður og margar till. aðrar hér á dagskrá, skal ég verða við þeim tilmælum forseta að fara mjög fljótlega yfir sögu. Það er nú almennt viðurkennt, að iðnaðurinn sé orðinn þriðji aðalatvinnuvegur þjóðarinnar ásamt landbúnaði og sjávarútvegi. En þó að þetta sé viðurkennt í orði, brestur mikið á, að þetta sé gert í verki. Og þetta kemur ekki sízt fram á þann hátt, sem kemur fram í þessari till., að aðalbanki þjóðarinnar, seðlabankinn, veitir iðnaðinum enn ekki sams konar réttindi og t.d. sjávarútvegi og landbúnaði hvað snertir endurkaup á framleiðslu- og hráefnavíxlum. Fyrir tveimur árum átti Sveinn Guðmundsson forstjóri hér sæti á Alþingi sem varamaður og flutti þá till. um það, að bætt væri úr þessu misrétti. Alþingi tók þessari till. vel og samþykkti till. að mestu leyti óbreytta. En þrátt fyrir það, þó að nú séu ein tvö ár liðin, síðan þessi till. var samþykkt á Alþingi, hafa ekki enn þá neinar framkvæmdir orðið hjá viðkomandi stjórnarvöldum til þess að koma þessum vilja Alþingis í framkvæmd, og þess vegna er það, sem þessi till. er flutt hér að nýju, og er stuðzt að mestu eða öllu leyti við það orðalag, sem Sveinn Guðmundsson hafði á sinni till. upphaflega og Alþingi samþykkti að mestu leyti óbreytta. Það er öllum augljóst, að svo mikil þörf sem var á því fyrir tveimur árum að samþykkja slíka till., þá er þessi þörf orðin enn þá meiri núna vegna þeirra ráðstafana, sem nýlega hafa verið gerðar í okkar efnahagsmálum og hafa það í för með sér, að iðnaðurinn þarf á stórauknu rekstrarfé að halda. Ég vil þess vegna vænta þess, að þessi till. fái ekki lakari undirtektir Alþingis nú en fyrir tveimur árum og að Alþingi sýni það á þann hátt, að það vilji viðurkenna iðnaðinn sem einn af aðalatvinnuvegum þjóðarinnar og veita honum ekki minni réttindi í sambandi við endurkaup á framleiðslu- og hráefnavíxlum hjá seðlabankanum en landbúnaði og sjávarútvegi. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en legg það til, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Það er komin hér fram till. til þál. um endurkaup seðlabankans á framleiðslu- og hráefnavíxlum iðnaðarins, og ég skil vel, að slík till. skuli koma fram. Ég held, að það sé tími til kominn, að Alþingi fari að ræða ekki aðeins það, sem snertir þau endurkaup, sem snúa að framleiðslu- og hráefnavíxlum iðnaðarins, heldur hvað snertir endurkaupin yfirleitt, bæði hvað snertir landbúnaðinn og sjávarútveginn og þá aðstoð, ef svo mætti kalla það, sem nú er látin í té af hálfu seðlabankans gagnvart atvinnuvegum þjóðarinnar. Þetta hefur nokkrum sinnum áður verið gert að umtalsefni hér á Alþingi, og það hefur oft og af mörgum þm. verið deilt á ófremdarástand, sem átti sér stað á undanförnum árum. Það ástand var það, að þegar t.d. útvegsmenn höfðu látið framleiða fisk, og það var gjaldeyrir sama sem, hann var seldur fyrir fram, og bankarnir fengu þennan gjaldeyri, - að þegar þeir ætluðu að fá lánað út á þetta og fengu víxla hjá viðskiptabönkunum og viðskiptabankarnir endurseldu þessa víxla, þá tóku bankar ríkisins af útveginum og öðrum 4½% vexti af þessu, og þetta skiptist þannig á milli bankanna, að viðskiptabankarnir, sem höfðu alla áhættuna í sambandi við þessi útlán, fengu ½%, en seðlabankinn tók til sín 4%. Það var oft deilt á þessar aðfarir, bæði hér á Alþingi og í viðskiptabönkunum, og það var meira rætt og oftar um þessi misskipti, t.d. í bankaráði Landsbankans, þar sem ég á sæti m.a. fyrir hönd Alþingis, heldur en eiginlega nokkuð annað, sem snertir viðskipti bankanna. Og þetta var ill regla, sem þarna var höfð. Það var alveg óþarfi að taka 4½% af þeim atvinnuvegum, sem framleiddu gjaldeyrinn fyrir þjóðina, og það var alveg sérstaklega ómaklegt að skipta þannig á milli viðskiptabankanna annars vegar og seðlabankans hins vegar, að það kæmi ½% í hlut viðskiptabankanna og 4% í hlut seðlabankans, sem hafði ekkert að gera með að græða. Það mátti vel lækka þetta strax niður í 2½% eða svo, láta kannske seðlabankann í mests lagi fá 1% og hina 1½%, þegar um lán var að ræða, sem átti að geta verið nokkurn veginn áhættulaust. Og ég veit, að fátt var meira áhugamál, ekki sízt útvegsmanna og hraðfrystihúsaeigenda og annarra, sem höfðu með framleiðslu útflutningsvörunnar að gera, heldur en einmitt þetta. Og stundum, þegar vinnudeilur voru, þá var því beinlínis haldið fram af hálfu hraðfrystihúsaeigenda og forustumanna Landssambands ísl. útvegsmanna. að það mundi muna meira um það fyrir hraðfrystihúsin og útveginn yfirleitt að fá vaxtalækkun, sem næmi að skera vextina niður um þriðjung, heldur en þó að kaupgjald hefði lækkað um 15%. Því er bezt að gera sér það ljóst frá upphafi, ef til vinnudeilna kemur, hverjir það eru, sem bera ábyrgð á þeim, meðan menn hafa ekki fengizt til þess að skera niður vextina eins og sjálfsagt og nauðsynlegt er að gera í þjóðfélaginu. Og það er engin ástæða til þess að taka af útvegsmönnum og öðrum, sem framleiða gjaldeyrinn, allan gjaldeyrinn og skammta þeim síðan, eins og bankarnir hafa gert, og þykjast eiga allan þennan gjaldeyri og fást ekki einu sinni til að hugsa almennilega um að láta framleiða þennan gjaldeyri. Þetta var mjög slæmt ástand, enda oft deilt á það. Hvað hefur svo gerzt síðan? Það, sem gerzt hefur síðan, er, að þetta hefur versnað um allan helming, og þegar ég segi helming, þá meina ég það bókstaflega, því að það, sem áður var 4½%, hvað er það í dag? Er það ekki 9%? Eða er það meira, það eru kannske menn hérna inni, sem geta upplýst það?  Ég átti hlut að því hér, einmitt þegar Sveinn Guðmundsson forstjóri, sem kom hér inn sem varaþingmaður Sjálfstfl. fyrir Reykjavík um tíma, flutti þessa till., sem hv. 7. þm. Reykv. (ÞÞ) nú flytur, að reyna að styðja hann í því og lagði þessu máli mitt lið, þegar talað var um það í Sþ. þá. Og mér þykir mjög leitt, að það skuli síðan ekki hafa gerzt neitt í þessum efnum. Ég er hræddur um, að það standi í sambandi við það, að svo erfitt sem var að fást við seðlabankann og hans vald, á meðan Sjálfstfl. var í stjórnarandstöðu hér, og ég fyrir mitt leyti sem góður stjórnarstuðningsmaður engu að síður vildi styðja góða till. eins og þessa, sem þessi fulltrúi Sjálfstfl. þá kom fram með, - svo erfitt sem var að fást við seðlabankann sem vald þá, þá er það margfalt verra núna, því að nú lítur helzt út fyrir, að það sé hann, sem hefur tekið yfirstjórnina á ríkisstjórninni, og kunni hún þó ekki sjálf fótum sínum vel forráð, en þó helmingi verr, eftir að seðlabankinn fór að sletta sér fram í þetta, enda heyrist mér það nú svo á þeim ráðstefnum, sem ríkisstj. boðar til hér innanlands núna með sínum embættismönnum, að þar muni fulltrúar seðlabankans og það jafnvel þó að það séu bara sendisveinarnir frá aðalbankastjóranum vaða uppi og segja fyrir um, hvað gera skuli, og ráðh. síðan hlýði. Ef einhver hæstv. ráðh. væri hér, þá gæti hann borið á móti þessu, ef þetta væri ekki satt. Ég held þess vegna, að það sé full þörf fyrir Alþ. að ræða þetta mál alvarlega, ekki aðeins hvað snertir endurkaupin á framleiðslu- og hráefnavíxlum iðnaðarins, heldur líka að skakka þannig leikinn viðvíkjandi sjávarútvegi og landbúnaði, að atvinnuvegir landsins yfirleitt njóti stuðnings af bönkum ríkisins, en bankar ríkisins séu ekki reknir til þess að hengja atvinnuvegina, eins og núna virðist vera. Sem stendur er verið að brjóta atvinnuvegina niður með þeirri bankapólitík, sem rekin er. Það er svo undarlegt með okkur, sem stöndum í allmikilli snertingu þó við verkalýðshreyfinguna, að það eru tíðari upphringingar, sem við fáum frá atvinnurekendum, kaupmönnum, handverksmönnum og öðrum, jafnvel heldur en frá verkamönnum, um, hvort við ætlum ekki að fara af stað til þess að steypa þessu kerfi, sem sé búið að koma hér á, af því að það sé að drepa atvinnureksturinn. Og ástandið er þannig, að stærstu atvinnurekendur landsins verða núna að fara og tala við blöð stjórnarinnar, eins og t.d. Alþýðublaðið, til þess að birta í því frásagnirnar um, hvernig verið sé að stöðva atvinnulífið, t.d. hérna við Faxaflóa, og eyðileggja atvinnugreinarnar. Ég held þess vegna, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að horfast í augu við það, að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar og vissulega á að afgreiða það vel, hún á að láta til sín taka, hvaða fyrirmæli Alþingi gefur seðlabankanum og öðrum um, hvernig endurkaupa skuli framleiðslu og hráefnavíxla atvinnugreinanna á Íslandi. Til þess er Alþ. kosið að stjórna þjóðarbúskapnum hér, en ekki til þess að láta einhverja embættismenn úti í bæ gera það, ábyrgðarlausa embættismenn, sem aldrei eiga að leita til neinna kjósenda hér á Íslandi, - og þegar þeir hafa leitað til þeirra, þá hafa þeir alltaf fallið. Það er þingmanna og Alþingis að stjórna þessum málum, en ekki þessara embættismanna, sem aldrei hafa verið kosnir til þess að stjórna þessu. Ég veit ósköp vel, að sumir voldugustu mennirnir, sem núna eiga að stjórna þessum málum, hafa reynt að bjóða sig fram til þings. Ég hef sjálfur staðið í því að slást við þá, og þeir hafa aldrei komizt inn. En þeir þykjast geta stjórnað landinu. og þeir þykjast ætla að segja þingmönnum fyrir, hvernig eigi að stjórna. Ég held þess vegna, að það sé fyllilega tími til kominn, að Alþ. láti til sín taka og láti þessa embættismenn vita, hver er húsbóndi á heimili þjóðarinnar. Við skulum ekki láta okkur nægja neinar frómar óskir viðvíkjandi þeim reglum, sem eigi að gilda um endurkaup framleiðsluvíxla sjávarútvegsins, landbúnaðarins og iðnaðarins. Við skulum setja þær reglur. Og ég vil leyfa mér að vona það, um leið og ég tek undir þessa till., að sjálfstæðismenn í þinginu þori að fylgja henni, þó að þeir séu í stjórnaraðstöðu núna. Ég vil leyfa mér að vona, að sú n., sem fær þetta til meðferðar, gangi þannig frá þessu máli, að það verði ekki efazt um vilja Alþingis í þessum efnum. Og það er Alþ., sem ræður þessu. Það er enginn seðlabanki til hér á Íslandi eða nein slík fyrirtæki nema vegna vilja Alþ. og nema vegna þess, að þetta Alþ. hefur ákveðið það á sínum tíma, að þessir bankar skuli vera til, og þegar Alþ. ákveður, að þeir skuli ekki vera til lengur, þá eru þeir ekki til lengur. Það er nauðsyn að láta þá embættismenn, sem þarna ráða úti í bæ og eru að brjóta niður atvinnulíf þjóðarinnar, vita af því, hvar sá aðili sé, sem hefur ábyrgðartilfinningu fyrir atvinnulífinu og lætur þeim ekki haldast svona hluti uppi. Þess vegna held ég. að sú n., sem fær þetta til meðferðar, eigi að taka þetta til rækilegrar meðferðar og setja inn í þessa till. til þál. ákvæði um, hvernig skuli endurkaupa víxlana. Það er engin ástæða til þess, að þær ákvarðanir séu teknar annars staðar en hér. Það er engin önnur stofnun en Alþingi, sem á að ráða því, vegna þess að það er til Alþ. eins, sem er leitað, ef atvinnuvegirnir ekki ganga. Og við vorum hér seinast áðan að ræða mál, sem sýna það, að hingað er komið og til okkar eru kröfurnar gerðar um, hvort einhver síldariðnaður á að vera rekinn á landinu eða ekki. Það er ekki farið til seðlabankans. Það talar víst enginn maður við seðlabankann í dag um það, hvort það eigi að verða einhver síldveiði á Íslandi og hvort það eigi að vera hægt að hagnýta hana, því að einu afskiptin, sem hann hefur haft af því máli núna, eru að reyna að koma í veg fyrir, að það verði nokkur síldarvertíð, með því að stjórna því með sínum vitlausu afskiptum af sölunni á síldarlýsi og síldarmjöli, að síldarverksmiðjurnar allar eru í vandræðum, hvernig þeirra rekstrarafkoma muni verða næsta sumar og hvaða verð eigi að ákveða út af vitlausum afskiptum, sem seðlabankinn og ríkisstj. hafa haft í frammi. Ég held þess vegna, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að taka þetta mál í allshn., sem ég legg til að það fari til, til rækilegrar umr. og ganga þannig frá þessu máli, áður en þingi lýkur, að það sé alveg ákveðið frá Alþingis hálfu, eftir hvaða reglum víxlarnir skuli endurkeyptir.