Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Fr. Björnsson) : Herra forseti. Allshn. hefur íhugað þessa till., sem er á þskj. 8, og vil ég leyfa mér fyrst alls að lesa upp till. sjálfa. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að leggja fyrir næsta þing till. til breytinga á kosningalögum með það fyrir augum að auðvelda utankjörfundaatkvgr.“ Eins og fram kemur í grg. fyrir þessari till., er hún í raun og veru bundin við tvö meginatriði : Í fyrra lagi á að auðvelda utankjörstaðaatkvgr. þeim kjósendum, sem erlendis dveljast, þegar kosningar nálgast. Sá hópur er nokkuð stór og hefur farið vaxandi á liðnum árum, að sjálfsögðu er einkum um að ræða námsfólk, sem sækir skóla víða um lönd, enn fremur ýmsa aðra þegna. Það eru mörg dæmi þess, hversu þessu fólki hefur oft og tíðum verið gert erfitt fyrir um að neyta atkvæðisréttar síns. Jafnvel hefur það oftlega komið fyrir, að það hefur verið því algerlega ókleift, svo þröngar eru þær lagareglur, sem gilda um utankjörfundakjör. Það er óþarft að víkja nánar að þeim reglum, sem um slíkt kjör fjalla, þær eru öllum hv. þm. kunnar. Einnig er þeim lýst í grg. að nokkru og þó fremur í ræðu frsm. um till. Það er flestra mál, sem hafa hugsað og fjallað um þetta efni, að full þörf væri á því að freista þess að breyta þessum þröngu lagaákvæðum, þannig að það yrði til rýmkunar og auðveldunar kjósendum að neyta réttar síns. Sýnist með öllu ótækt að viðhalda reglum, sem svipta fólk í mjög ríkum mæli þessum mjög dýrmæta, en þó torsótta rétti, ef nokkur kostur er að bæta úr því. Það er skoðun mín og okkar nm. allra, að þar hljóti að vera unnt að koma hæfara lagi á. Frá utanrrn. hefur n. t. d. borizt hugmynd, sem okkur í n. finnst athyglisverð, þess verð, að hún sé skoðuð mjög nákvæmlega. Ég leyfi mér að víkja aðeins að henni í örfáum orðum, þ. e. a. s. að meginatriðum hugmyndarinnar. 1) Kjósandi erlendis óskar þess með bréfi eða í símskeyti til kjörstjórnar sinnar, að hún sendi honum kjörseðil. 2) Þá athugar kjörstjórnin, hvort viðkomandi aðili sé á kjörskrá. Ef svo er, sendir kjörstjórn viðkomanda kjörseðil í ábyrgðarpósti ásamt nauðsynlegum leiðbeiningum. 3) Kjósandi útfyllir kjörseðilinn, er þar að kemur, lokar honum og fer með hann til íslenzks ræðismanns, og um leið á hann að sanna með vegabréfi eða á einhvern annan tryggilegan hátt, hver hann sé. Við seðilinn er svo fest skjal með sams konar eða líkum texta og fylgir að jafnaði utankjörfundarseðli. En neðst á þessu viðfesta skjali komi svo tilheyrandi og textabundin yfirlýsing viðkomandi ræðismanns eða þess, sem kjósandinn leitar til, að viðkomandi hafi undirritað skjalið, sem fest er við kjörseðilinn. Þarna er ekki gert ráð fyrir vitundarvottum, eins og annars er venja, og engar innfærslur í bækur af hálfu ræðismanns. Síðan er búið vel um kjörseðil og hann ásamt viðfestu skjali fenginn í hendur kjósandans, sem síðar sér um sendinguna til kjörstjórnar. Þessi er hugmyndin, sem hefur komið fram hjá utanrrn. En á sínum tíma sendi kosningalaganefnd, sem var sett á laggirnar og í starfi, að ég hygg, á árinu 1971, beiðni um, að ráðuneytið líti á þetta mál og kæmi með hugmyndir um, hvernig bezt væri að leysa það og tryggilegast, en þó um leið, að reglur yrðu ekki eins strangar og þær eru í lögum. Þetta verður að sjálfsögðu allt að vega og meta, og það verður gert í sambandi við þáltill., sem hér er til umræðu, þegar og ef hún verður samþykkt. En hvað sem öllu öðru líður, þá er alveg ljóst, að það verður að færa lagaákvæði að þessu leyti til rýmra og réttlátara forms, svo sem nokkur kostur er. Þá kem ég lítillega að hinu atriðinu, sem í raun og veru þarf að fjalla jafnframt um og er vikið að í grg. fyrir till., nefnilega því, að eðlilegt sé, um leið og ráðin er bót á aðstöðu kjósenda erlendis að neyta réttar síns, að taka til endurskoðunar ákvæði um utankjörfundakjör, að því er snertir þá, sem vegna heilsubrests komast ekki til kjörstjóra. Margt af því fólki hefur að sjálfsögðu áhuga og í raun og veru getu og fullan vilja á að taka afstöðu til kosninga. En í þessu efni er væntanlega nokkru erfiðara um vik til úrbóta. Heimakosningar svokallaðar hafa jafnan verið nokkur þyrnir í augum margra á liðnum tíma, og hefur jafnan þótt rétt að hafa nokkuð strangar reglur að því er þær varðar. Það er mikill vandi á höndum að sjálfsögðu, að semja í þessu efni reglur, svo að ekki sé slakað á nauðsynlegum kröfum um, að frá öllu sé tryggilega gengið. Við nm. höfum ekki tekið þetta atriði nema aðeins til orðræðu okkar á milli, en ekki tekið beina afstöðu til þess og sízt, hvernig leysa skuli þetta eða hvaða reglur eigi upp að taka. Ekki hafa heldur legið neinar sérstakar hugmyndir fyrir n. um það, hvað til bragðs skyldi taka, að því er þetta mál varðar. Við teljum samt eðlilegt og líkur fyrir því, að leiðir finnist til að rýmka nokkuð um gildandi lagaákvæði, og að það sé nauðsynlegt að finna einhvern hæfilegan flöt, sem mætti verða til þess að byggja á og bæta um í, þessu efni. Við höfum fengið umsögn frá Dómarafélagi Íslands, og ég leyfi mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér meginefni þeirrar umsagnar, sem er á þessa leið: „Stjórn félagsins er sammála þeirri meginstefnu, sem kemur fram í till., að þeim, sem kosningarrétt hafa, sé auðveldað að neyta hans, en leggur jafnframt áherzlu á, að ekki sé slakað á þeim kröfum um tryggilegan umbúnað við utankjörfundakosningar, sem almennt koma fram í IX kafla núgildandi laga um kosningar til Alþingis.“ Aðrar umsagnir hafa ekki borizt, en frá fleiri aðilum var óskað umsagna, og verður við svo búið að standa. Að lokum, eins og segir í nál. frá allshn., mælir n. einróma með samþykkt till., en hins vegar hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til að hafa frjálsar hendur um að bera fram brtt. eða fylgja slíkum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 336 brtt. við þá þáltill., sem hér er til umræðu. Þegar málið var hér fyrst til umræðu s. l. haust, fyrstu dagana í nóvember, gerði ég að umtalsefni ýmis atriði, sem svokölluð kosningalaganefnd hafði fjallað um og ræddi um í grg. sinni frá janúar 1971, sem um er getið í athugasemdum við þessa þáltill. Einnig ræddi ég þá um till. utanrrn. um framkvæmd utankjörstaðakosninga erlendis, sem hv. frsm. allshn. hefur reyndar rifjað upp í ræðu sinni hér áðan. Þegar þessar umr. fóru fram í Sþ., þá hafði kosningalaganefnd ekkert starfað frá því um vorið 1971. Ég reyndi að afla mér nánari upplýsinga um þetta og varð þess áskynja, að eftir að þm. höfðu fengið skrá um ráð og n. á vegum ríkisins, þá sýndi sig, að kosningalaganefndin, sem sett var á laggirnar í júní 1970, var enn til, þó að ýmsar n. hefðu verið leystar upp eða lagðar niður. En kosningalaganefndin sýndi sig sem sé að vera til enn þá, og fulltrúi sveitarstjórnasambandsins í kosningalaganefndinni, einn af þremur fulltrúum, sem í henni áttu sæti, borgarlögmaðurinn í Reykjavík, sem er formaður stjórnar Sambands íslenzkra sveitarfélaga, hann hafði ítrekað óskað eftir, að haldnir væru fundir og gengið eftir því, hvort n. ætti ekki að halda áfram sínum störfum, en hafði aldrei fengið neinar undirtektir undir það og sagði sig svo úr n. í nóv. s. l. Nú er því miður, eins og þegar þetta mál var fyrr til umr. hér í Sþ., að hæstv. dómsmrh. er ekki viðstaddur. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hann, hvort í rn. hefði verið eitthvað unnið að endurskoðun kosningalaganna, þó að n. hafi ekki komið þar nærri, og hvort breytingar og endurbætur á þeirri löggjöf hefðu að einhverju leyti verið undirbúnar í ráðuneytinu í hans ráðherratíð. Ég hafði ætlað mér að óska eftir því, ef svo væri, að hæstv. ráðherra gæfi þm. einhverjar upplýsingar um, á hvaða stigi þessi mál væru. Þegar þetta mál var til umræðu hér fyrst í haust, beindi ég því til þeirrar þn., sem fengi málið til meðferðar, að taka til athugunar annars vegar að leggja til þá breytingu, að till. yrði víðtækari, þ. e. a. s. væri ekki eingöngu bundin við utankjörstaðaatkvgr., og hins vegar, að stefnt yrði að því að leggja frv. fyrir það þing, sem nú situr, en miða ekki við það, að málið bíði næsta þings. Þetta mátti vel takast. Þáltill. var með fyrstu málum, sem fyrir þingað voru lögð, og ég vil nú þessari till. minni til stuðnings vekja athygli á því, sem segir í sjálfri grg. með frv„ en þar segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þessi till. er flutt til að knýja á um framhald þessa verks, og telja flm., að ekki megi dragast lengur en fram á næsta þing að koma til móts við sanngjarnar kröfur námsmanna í þessum efnum.“ Þarna er vikið að erfiðleikum námsmanna við að geta notið kosningaréttar, námsmanna erlendis. Nú hefur þetta mál haft ákaflega hægan framgang. Það var í byrjun nóvember, sem málið er fyrst tekið til umræðu í Sþ., síðan kemur nál. frá allshn., sem er dags. 10. febr. 1973, það er sem sé hálfur annar mánuður síðan n. gaf út sitt álit. Þegar það svo sýndi sig, að n. hafði ekki flutt neinar brtt. við frv. eða einstakir nm., þó að menn áskildu sér rétt til slíks, lagði ég fram þessa brtt, mína á þskj. 336. Ég sá fram á, eins og þá var orðið áliðið þings, að það þýddi vart að tala um fleiri atriði en utankjörstaðakosninguna. Hins vegar sýndist þá, ef till. yrði einskorðuð við utankjörstaðaatkvgr., að með sanngirni mætti ætlast til þess, að frv. yrði lagt fyrir það þing, sem nú situr, og það ætti að geta fengið afgreiðslu fyrir þinglok. En síðan nál, var útgefið er sem sé liðinn hálfur annar mánuður og hlýtur að styttast til þingloka, þó að ég viti ekki, hvað hæstv. ríkisstj. ætlast fyrir um þinghaldið. En eigi að síður finnst mér, að það sé þess virði að freista þess að fá samþ. þá brtt., sem ég hef flutt, þar sem eina breytingin er sú, að í stað þess að breytingar verði lagðar fyrir næsta þing, þá orðist till. þannig, að þær verði lagðar fyrir þingið hið allra fyrsta. Ég get alla vega ekki séð, að sú brtt. geti á nokkurn hátt veikt eða dregið úr sjálfri þáltill., eins og hún liggur fyrir, og það er þó allténd tilraun til þess að ýta við hæstv. dómsmrh. um, að gengið verði í það að undirbúa till. um þetta afmarkaða verkefni. Vil ég alveg sérstaklega taka undir það, sem áður hefur komið fram í umr. um þessa þáltill., en það er utankjörstaðaatkvgr. erlendis, en um það efni hafa komið frá utanrrn. till., sem menn virðast nú vera á nokkuð einu máli um, að ættu að geta verið framkvæmanlegar. Hitt atriðið, sem hv. frsm. allshn. minntist á, heimakosningar, hefur býst ég við, ekki hlotið neina frekari athugun, ekki var það í kosningalaganefndinni, ég fylgdist með störfum hennar, meðan ég hafði með þessi mál að gera í dómsmrn., og ég á varla von á því, að það verði unnt að hrista fram úr erminni till., sem menn geta sætt sig við, um það atriði á mjög skömmum tíma. En ég tel, og vafalaust getum við þm. verið sammála um það, að það sé skylda Alþ. að greiða fyrir því, að menn geti notað þau dýrmætu réttindi, sem kosningarétturinn er. Og ég held, að við Íslendingar höfum verið full íhaldssamir í þeim efnum, þótt ég vitaskuld viðurkenni eins og aðrir, að fara þurfi með gát til þess að fyrirbyggja alla misnotkun. En hafi á s. l. hausti verið ástæða til að leggja áherzlu á, að till. yrðu lagðar fyrir þetta þing, þá væri ástæða til þess vissulega enn augljósari nú, því að ég held, að þeir séu ekki ýkjamargir orðið, sem hafa trú á því, að hæstv. ríkisstj. muni eiga sér lengri lífdaga en í hæsta lagi til haustsins. Ef þeir kjósendur, sem þessi þáltill. á að greiða fyrir, eiga að fá aukna möguleika til þess að kjósa í næstu alþingiskosningum, er sannarlega að verða hver síðastur til þess að koma slíkri lagabreytingu í kring.



Herra forseti. Sem 1. flm. þessa máls vil ég þakka n. fyrir afgreiðslu hennar. Þegar málið kom til umr. á sínum tíma í haust, gat ég ekki mælt fyrir till. sakir þess, að ég var fjarverandi í opinberum erindagjörðum. Það kom raunar ekki að sök, þar eð till. á fleiri aðstandendur en mig og 2. flm. hennar, hv. 5. þm. Austurl. fylgdi henni þá ítarlega úr hlaði. Og nú hefur frsm. n, gert henni skil, svo að ég hef í rauninni engu við málið að bæta efnislega. Ég vil aðeins minna á, að íslenzkir námsmenn erlendis hafa sótt það af kappi undanfarin ár, að breytingar yrðu gerðar á kosningalögunum með það fyrir augum að auðvelda þeim að neyta kosningaréttar erlendis. Mér heyrist á undirtektum hv. þm., að þeir séu sammála um, að ákvæði núgildandi kosningalaga um utankjörfundaatkvgr. séu of þröng, enda koma annmarkar þeirra æ berlegar í ljós, eftir því sem námsmönnum fjölgar erlendis og þeir dreifast um fleiri lönd. Óhjákvæmilega hefur farið svo, að kvartanir berast helzt, þegar kosningar standa fyrir dyrum, og þá hefur ekki unnizt tími til að gera þær lagfæringar, sem að gagni mættu koma. Með flutningi þessarar till. höfum við, sem að henni stöndum, viljað stuðla að gagngerri endurskoðun þessara mála, þannig að unnt sé að vinna rólega og yfirvegað að þeim breytingum, sem allir telja nauðsynlegt að gera. Þá höfum við, svo sem fram kemur í till., viljað að fylgdist að endurskoðun fyrirkomulags á utankjörfundaatkvgr. erlendis og athugun á því, á hvern hátt megi gera þeim, sem dveljast á sjúkrahúsum og hliðstæðum stofnunum, kleift að neyta kosningarréttar. Á þennan tvíþætta tilgang minni ég vegna þeirrar brtt., sem hér liggur fyrir á þskj, 336, flutt af hv. 6. þm. Reykv. og hún var að enda við að gera grein fyrir. Brtt. þessa hv. þm. felur í sér, að frv. um breyt. á kosningalögum með tilliti til þessara tveggja þátta verði lagt fram þegar á þessu þingi, þ. e. a. s, fyrir þinglok í vor og nú er kominn 19. marz. Ég hygg, að ég hafi jafnmikinn áhuga á því og hv. síðasti ræðumaður, að rösklega verði unnið að þessu máli, En ég verð að lýsa þeirri skoðun minni, að ég er hrædd um, að þessi þröngu tímatakmörk, sem hún vill setja þeirri vinnu, sem fram undan er, verði einmitt til þess að ýta undir þau flýtisvinnubrögð, sem sérstaklega ber að forðast og var einmitt ætlunin að forðast. Ég hygg, að það hefði engu breytt frá minni hálfu, þó að till. hefði komið til framhaldsumræðu strax upp úr 10. febr., þegar nál. var lagt fram. Ég byggi þá skoðun mína á því, að mér virðast mál heldur sein í meðferð hér á Alþ., og það er í rauninni ekki ástæða til þess að ætla, að þetta mundi ganga neitt fljótar en önnur mál. Enn fremur hygg ég ekki, að sú undirbúningsvinna, sem þó er að nokkru unnin, sé það langt komin, að frv. hljóti að vera svo til sjálfsamið. Ég vil minna á atriðið varðandi utankjörfundaatkvgr. vegna sjúklinga. Mér vitanlega er engin undirbúningsvinna fyrir hendi um það atriði nú. Þar hljóta að koma fram ýmiss konar hugmyndir, sem tíma þarf til að íhuga og vinna að, enda eru slík mál afar viðkvæm og vandmeðfarin. En hvort undirbúningur að frv. vegna utankjörfundaatkvgr. erlendis er svo langt kominn, að það réttlæti þá meðferð málsins, sem hv. 6. þm. Reykv. leggur til, er líka allsendis óvíst. Sú undirbúningsvinna er í rauninni ekki lengra komin núna en hún var í janúarmánuði 1971, þegar hv. 6. þm. Reykv. var dómsmrh., og hafði þá ekki þótt fært að leggja fram frv. á grundvelli nefndarvinnunnar fyrir þinglok þá og kosningar. Er þess varla að vænta að tími vinnist til þess núna, þegar komið er fram í marzmánuð. Þess má líka geta, að n., sem starfaði að endurskoðun kosningal. og skilaði grg. í jan. 1971, hafði bundnar hendur varðandi athugun á breytingum á utankjörfundaatkvgr. erlendis. Till. hennar áttu að miðast við það, að notuð yrðu sams konar kjörgögn og kosningal. nú gera ráð fyrir. Utanrrn. treysti sér ekki til að mæla með neinum till. n., sem bornar voru fram á þessum grundvelli. Afleiðingin varð sú, að aðeins ein hugmynd liggur fyrir, og enda þótt hún virðist aðgengileg í fljótu bragði, hygg ég, að það sé ekki nema sanngjarnt að fara fram á, að nánari athugun verði gerð á málinu. Það verður ekki heldur séð, að kosningalaganefndin eða dómsmrn. hafi tekið afstöðu til þeirrar hugmyndar, sem ráðuneytisstjóri utanrrn. lagði fram. Þegar ég lagði málið fyrir í haust, aflaði ég mér upplýsinga í dómsmrn., hvort nokkuð hefði verið unnið frekar, og fékk þær upplýsingar, að svo hefði ekki verið. Ég hef þau gögn undir höndum, sem þá voru fyrir hendi. Ég er sammála hv. 6. þm. Reykv. um, að fróðlegt hefði verið að fá svar hæstv. dómsmrh. við því, hvort unnið hefur verið að því síðan, enda þótt mig gruni, að það hreki ekki þær staðreyndir málsins, sem ég hef hér verið að segja frá. Ég hlýt að lýsa undrun minni á því, að svo þingvanur þm., sem hv. 6 þm. Reykv. skuli í rauninni telja raunhæft að fara fram á, að frv. verði flutt þegar á þessu þingi. Ég geng út frá því, að hún hafi ætlazt til, að það yrði afgreitt á þessu þingi, og mér þykir í rauninni nánast óvirðing við málið, ef á að flaustra því af, sem ætlað er að bæta rétt manna í svo mikilvægu og viðkvæmu máli. Ég get ekki tekið alvarlega hugleiðingar hv. síðasta ræðumanns um, að kosningar standi fyrir dyrum. Ég minni af því tilefni á vantrauststill., sem hv. þm. Sjálfstfl. báru fram hér ekki alls fyrir löngu og var felld. Ég mun í ljósi þess, sem ég hef nú sagt, greiða atkv. gegn brtt.



Herra forseti. Það liggur við, að ég hefji mál mitt með svo óformlegum hætti sem að segja: Nú er ég aldeilis hissa. Hv. 4. landsk. þm., Svava Jakobsdóttir, er 1. flm. að þessari þáltill., og ég efast ekkert um, að hún eins og aðrir flm. hafi haft á því einlægan vilja í haust að greiða fyrir því, að námsmenn erlendis gætu notið kosningarréttar síns. Þegar er vitað og þrátt fyrir það, sem hv. þm. sagði, veit hún ekki síður en við öll, að líf þessarar hæstv. ríkisstj, okkar hangir á horriminni, og þó getur hún ekki fallizt á svo lítilfjörlega brtt. sem þá, að það skuli leggja hið allra fyrsta fyrir þingið till. til breytinga á kosningal. varðandi utankjörfundaratkvgr., en samþykkt slíkrar brtt. mundi ekki á nokkurn hátt veikja þáltill., eins og hún liggur nú fyrir, heldur mundi hún herða á efni till. Ég þori ekki að fullyrða, að það gæti tekizt að leggja fram og afgreiða á yfirstandandi þingi breytingar á kosningal. um þetta afmarkaða verkefni, og þó, án þess að ég þori að fullyrða það, held ég, að það ætti að mega takast um utankjörfundaratkvgr. erlendis. Um hitt atriðið er alveg ljóst, að um það er ekki hægt að ná samkomulagi, heimakosningarnar. Það er mál, sem áhyggilega þarf langtum meiri undirbúning, En hitt atriðið, sem mér heyrist nú eiginlega, að hv. þm. hafi borið alveg sérstaklega fyrir brjósti, það sýnist mér, að ætti að vera hægt að afgreiða á þinginu. Hún vitnaði til þess, að þegar ég var dómsmrh. framan af ári 1970, hafi legið fyrir hugmyndir utanrrn., sem hér hafi verið margreifaðar, um framkvæmd, sem mönnum sýnist nú, að væri möguleg og lízt nokkuð vel á, og vitnaði til þess, að þá hefðu ekki verið lagðar fram till. um breytingar á kosningal., og var þó vitað, að kosningar stóðu fyrir dyrum um sumarið. En það var bara allt annað og miklu meira verkefni, sem þá var haft í huga hjá kosningalaganefndinni, og ég held, að ég hafi minnzt á það, þegar þetta mál var fyrst til umr. í haust, að það var aðallega eitt vandamál, sem kosningalaganefndin var að glíma við og var svo leyst með samkomulagi þinaflokkanna. Og það var það, að við kosningar 1970 voru námsmenn, sem voru við nám erlendis, á Norðurlöndunum, nærri því allir fallnir út af kjörskrá, og það kom til af því, að framkvæmd manntalsskráningar í þessum löndum er með öðrum hætti en við eigum að venjast og með öðrum hætti en við höfum búizt við, að hún yrði, þegar við gerðumst aðilar að samnorrænum reglum um manntalsskráningu. Ég minntist á það þá, að ég grennslaðist eftir því hjá hagstofustjóra, hvort leiðréttingar mundi vera að vænta á framkvæmd manntalsskráningar á Norðurlöndum, einmitt með það í huga, að nú mundu væntanlega verða kosningar á árinu 1973. Það eru haldnir fundir, síðast var fundur í haust til þess að fjalla um þetta með fulltrúum frá öllum löndunum, og vonandi tekst að kippa því í lag eða alla vega að afstýra því aftur, að námsmenn falli hrönnum saman út af kjörskrá. Ég sem sé endurtek það, að mér er alveg óskiljanlegt, hvernig þeir, sem hafa viljað fylgja þessu máli eftir og hafa áhuga á því, geta lagzt á móti þessari brtt. Það væri þá að sjálfsögðu rn. að meta það, hvort hún er framkvæmanleg á þessu þingi, sem er kannske ólíklegra fyrir þær sakir, að það hefur líklega bókstaflega ekkert verið unnið í þessu máli í senn tvö ár. En ég fæ ekki séð, að þessi litla brtt. mín geti á nokkurn hátt torveldað þá framkvæmd, sem þáltill. gerir ráð fyrir.

Frsm. (Björn Fr. Björnsson) : Herra forseti. Aðeins örfá orð. Allshn. Sþ. hefur ekki tekið til athugunar á fundi þá brtt., sem liggur hér fyrir á þskj. 336. Þegar við vorum að vinna í n., komu engar till. þar fram til breytinga á þáltill. En eins og ég sagði áður, höfðu menn fyrirvara um að flytja brtt. Og það hefur ekki verið óskað eftir því, að þessi brtt. væri borin undir allshn. Ég persónulega lít svo á, að það mætti þakka fyrir það og telja mjög sæmileg vinnubrögð, ef till. frá ríkisstj. í samræmi við þáltill. kæmi fram á næsta þingi. Auk þess segir mér hugur, að það lifi fremur skammt þessa þings, þó að treinzt geti nokkuð, en fráleitt sé, að hægt sé að koma skipulegum till. í frv.- formi fyrir á þeim tíma, sem eftir er af þinghaldinu að þessu sinni. Þess vegna álít ég, að ekki sé ástæða til að samþ. þessa brtt., og enn fremur vegna þess, að ég tel, að það þurfi vandlega að athuga, hverjar og í hverju horfi till. eiga að vera til breytinga í þessu efni. Og það er sannarlega ekki auðvelt að koma með till. þannig útbúnar að meiri hl. þings falli þær í geð. Svo mikið er víst, að margnefnd kosningalaganefnd kom ekki frá sér nema tveim hugmyndum um utankjörfundakjör kjósenda erlendis, og þeim var algerlega hafnað af hálfu ráðuneytisstjóra í utanrrn. taldar óframkvæmanlegar. En þriðja hugmyndin, sem kom fram í þessu efni, var frá utanrrn., og las ég hana upp í fyrri ræðu minni. Þetta er afstaða mín til þessarar brtt. Það má kannske segja, að hefði þessi þáltill. verið afgreidd frá þingi, - við skulum segja fyrir jól, - þá hefði að sjálfsögðu öðruvísi staðið á, en nú hefur nokkur dráttur orðið á afgreiðslu þessa máls. Ég leiði alveg hest minn frá því, að allshn. Sþ. hafi ekki unnið sæmilega vel að málum og komið þeim fram. Má þakka fyrir, ef það er ekki talið heldur of mikið fljótræði af okkar hálfu, hvernig við höfum að unnið og afgr. ýmis mál, fremur en hitt. Hv. 6. þm. Reykv. drap á það, að rétt hefði verið af hálfu allshn. að taka inn í þáltill. eitthvað af þeim verkefnum, sem kosningalaganefndin hafði með að gera á sínum tíma. Hefði allshn. gert það, hefði náttúrlega undirbúningur að till. til að leggjast fyrir næsta þing dregizt mjög og vafasamt, hvort þá hefði verið yfirleitt hægt að koma málinu fram á næsta þingi. Þar er um að ræða mjög vandasöm og erfið efni, eins og t. d. kjörskrárgerð, lögheimilismál og enda fleiri efni af slíku tagi og þá ekki sízt kosningaskilyrði, sem bundin eru stjórnarskrá. Þess vegna þykir mér það einmitt vel farið og okkur fleirum í n., að þáltill, gekk þó ekki lengra en þetta, þannig að þessu afmarkaða málsatriði yrði sæmilega komið fyrir á þokkalegum tíma. Ég man nú ekki, hvenær brtt. kom fram. Það má vera, að hún hafi komið fram fyrir jól.

Hún kom fram, eftir að n. hafði skilað áliti

. Strax á eftir, einmitt það. Þá stóð ekki á brtt., og það út af fyrir sig er eðlilegt. En að lokum þetta: Ég tel, að ekki sé ástæða til að hraða undirbúningi að lokatill. í þessu máli svo, að þær skuli leggja fyrir það þing, sem nú situr, og hef ég rakið nokkur rök til þess. Hins vegar er það sjálfsagt og ekki nema eðlilegt, að ríkisstj. sjái svo til, að till. í þá átt, sem þáltill. gengur, verði lagðar fyrir næsta þing. Um spár og vonir hv. 6. þm. Reykv. um það, að ríkisstj. fari frá á þessu ári, sennilega í haust, og á eftir fylgi alþingiskosningar og þá sé gott að hafa komið fram þessum nauðsynlegu breytingum í sambandi við utankjörfundarkjör, skal ég ekkert segja. Ríkisstj, eru náttúrlega fallvaltar og hafa enzt misjafnlega. Eðlilegt er, að stjórnarandstaðan óski eftir því, að komast sem fyrst til áhrifa og forustumenn hennar setjist í ráðherrastólana. Það er auðsætt á mörgu, að marga þeirra munar í þá. Það er eðlilegt og ekki nema sjálfsagt, að menn hafi töluverðan metnað í því efni.



Herra forseti. Ég skildi orð hv. frsm. allshn. svo, að hann hefði talið felast í ræðu minni einhverjar ásakanir í garð allshn. Ég vil taka fram, að það hefur ekki verið viljandi af minni hálfu, ef mátt hefur leggja þann skilning í orð mín, síður en svo. Ég vil svo að endingu bara segja þetta: Hverju spillir það að samþykkja þessa litlu brtt? Það verður þá að metast af rn. og þeim, sem að undirbúningi standa, hvort það verði hægt, sem ég held, að ætti ekki að vera útilokað, að leggja fram till. til breytinga að því er varðar kosningarnar erlendis, en það bíður þá næsta þings eða ég veit ekki hvað lengi, eftir því sem hv. þm, talaði, að leggja fram till, um breytingar á ýmsum öðrum atriðum, sem þegar hefur verið drepið á í umr. um þessa þáltill.



Herra forseti. Mér þykir heldur miður, að hv. flm. þessarar till. eru engir hér við, en ég hafði hug á því að gera hana að umræðuefni, og þar sem hæstv. forseti hefur tekið hana hér á dagskrá, þá vil ég gera það, þó að það sé heldur undarlegt af hv. flm., sem vissu af því, að till, yrði tekin á dagskrá, að þeir skyldu ekki vera hér við og hlýða á það, sem við aðrir hv. þm, höfum að segja um þessa till. Það er nokkur tími liðinn síðan ég kvaddi mér hljóðs út af þessu máli, sem hér er á dagskrá. Ég hafði þá fyrst og fremst í huga, eftir að 1. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, flutti framsöguræðu sína, að láta í ljós nokkra undrun yfir því, að hv. flm. skyldu telja sig þurfa að leggja til við hv. Alþ., að það kjósi n. manna til þess að finna fyrir þá stefnu í byggðamálum. Á það er að líta, að hv. þm. hafa stutt hæstv, núv. ríkisstj. í nærfellt 2 ár, og flesta langminnuga menn hér á hv. Alþ. rekur áreiðanlega minni til þess, að þessir hv. þm. og raunar flestir framsóknarmenn þóttust hafa ráð undir rifi hverju í byggðamálum, áður en ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar hæstv. var mynduð, og þurfti þá enga n. að skipa til þess að finna þá stefnu. Ég er algerlega sammála hv. 2. þm. Vestf. um, að sú till., sem hér er til umr., er alls ekki, eins og fyrirsögnin ber með sér, um mótun byggðastefnu, heldur er hún um að skipa n. til þess að leita að slíkri stefnu. N. á að kanna eitt, athuga annað og leggja síðan drög að stefnu í byggðamálum fyrir þingheim. Í grg, er látin í ljós sú veika von, að þau drög sjái dagsins ljós að ári liðnu, þannig að gera má ráð fyrir því, að með þessum hætti gefist hv. Alþ. ekki kostur á því fyrr en á þinginu 1974–1975 að taka endanlega afstöðu til málsins, og er þá fyrst hægt að undirbúa ný átök í byggðamálum í samræmi við þessa till. Það er því engu líkara en þessari till. sé ætlað að slá öllum meiri háttar aðgerðum í byggðamálum á frest, þangað til algerlega öruggt sé, að núv. hæstv. ríkisstj. hafi hrökklazt frá völdum. Þetta kann að benda til þess, að hv. flm. till. sé farið að verða ljóst lánleysi hæstv. ríkisstj. í byggðamálum. Till. verður a. m. k. aldrei skilin sem traustsyfirlýsing á byggðastefnu ríkisstj., ef stefnu skyldi kalla, og er hún að því leyti góðra gjalda verð. Á hitt er að líta, að samþykkt hennar táknar algerlega óþarfa og hættulega frestun á nýjum og öflugum aðgerðum í byggðamálum. Hún er vanhugsuð og ákaflega varhugaverð, svo að ekki sé meira sagt, verði hún samþ. óbreytt. Ég hef ásamt 8 öðrum hv. þm. sjálfstæðismanna leyft mér að flytja aðra till. um nýskipan byggðamála og ný átök til þess að stuðla að hagkvæmri byggðaþróun. Till. er á þskj. 383 Sú till. er afdráttarlaus. Með henni gefst hv. Alþ. kostur á að móta þegar í stað nýja byggðastefnu og byggja á þeim grunni, sem var lagður s. l. áratug af fyrrv. ríkisstj. Ef sú till. er athuguð og sér í lagi ítarleg grg., sem henni fylgir, kemur í ljós, að þegar er fengin mikilvæg reynsla af ýmsu því, sem till. hv. þm. Steingríms Hermannssonar og fleiri gerir ráð fyrir að athuga þurfi og kanna. Þegar er fyrir hendi nægileg þekking á orsökum og afleiðingum byggðaröskunar til þess að taka þegar í stað róttækar ákvarðanir í byggðamálum. Á sama hátt er víðtæk þekking til taks um það, hvað aðrar þjóðir eru að gera í þessum málum. M. a. er vitað, að byggðamálin í næstu nágrannalöndum vekja ekki minni athygli almennings og stjórnmálamanna en sjálf umhverfismálin og umfangsmikil lagasmíð hefur átt sér stað í þessum löndum á þessu sviði hin síðustu ár. Í kjölfarið hefur einnig verið gripið til stórfelldra ráðstafana til hagkvæmrar byggðaþróunar. Um þetta liggur fyrir næg vitneskja hér á landi, til þess að unnt sé þegar í stað að taka afstöðu til till. okkar sjálfstæðismanna. Ég vil þó taka skýrt fram, að því fer fjarri, að ekki þurfi að skoða betur þá þætti byggðamálanna, sem hér er minnt á, en þeir eiga eðli málsins samkvæmt að vera sífellt í endurskoðun hjá ákveðnum aðila, og verður aldrei hægt að gera þeim skil í eitt skipti fyrir öll af nefnd. Mjög athyglisvert í þessu máli er, að fram koma svo til nákvæmlega sömu rök í grg. með till. okkar sjálfstæðismanna og í framsöguræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar, þ. e. a. s. um hættuna á aukinni byggðaröskun frá því, sem verið hefur um skeið, og einnig, að ef áframhaldandi byggðaröskun verði, sé um stórfellda verðmætafórn að ræða, bæði á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni, þ. e. a. s. að byggðavandinn sé efnahagslega og félagslega dýr þjóðinni allri, verði hann ekki leystur. Þegar þetta er skoðað, að hér er um algerlega samdóma álit að ræða, er enn þá meiri ástæða til þess að undrast, að hv. þm., sem flytja þá till., sem hér er til umr., skuli ekki krefjast tafarlausra aðgerða og beita sér fyrir því, að sú ríkisstj., sem þeir styðja, framkvæmi þær, í stað þess að óska eftir tímafrekum athugunum og drepa málinu þannig á dreif. Það er einnig athyglisvert, að fram kemur í grg, og enn þá skýrar í framsöguræðu hv. 1. flm., að flytjendur till. telja Framkvæmdastofnunina ófullnægjandi til yfirstjórnar byggðamálanna, og eins og hv. 1. flm. sagði einnig orðrétt, að dreifbýlismálin séu eins konar aukastarf í ríkisbákninu. Þeir tæpa á því í grg., að stefna beri að því að fá rn. í yfirstjórn byggðamálanna. Hvers vegna setja flm. ekki fram beina till. þess efnis, ef þeir eru þessarar skoðunar, eins og glöggt kom fram í máli 1. flm., að eitt rn. eigi að annast yfirstjórn byggðamálanna. Sú till. til þál., sem hér er til umr., gefur vissulega tilefni til miklu fleiri spurninga um stefnu framsóknarmanna í byggðamálum. Ég ætla þó að láta það ógert að sinni. Hjá því verður þó ekki komizt að vekja athygli á þeim dæmafáa málflutningi, sem þessir menn hafa gert sig seka um í þessu sviði þjóðmálanna, sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði þó að væri mikilvægara mál fyrir þjóðarbúið í heild en landhelgismálið og efnahagsmálin til samans. Fyrst vil ég fara nokkrum orðum um þá þætti byggðamálanna, sem framsóknarmenn og líklega stjórnarsinnar allir telja sig vafalaust hafa gert vel. Það er opinbert leyndarmál, að framsóknarmenn beittu sér mjög fyrir setningu laga um Framkvæmdastofnun ríkisins. Þeir féllu þó strax frá því skilyrði, sem þeir höfðu fengið inn í málefnasamning ríkisstj. og mér fannst miður, að þeir skyldu falla frá, að byggðasjóður skyldi hafa sérstaka stjórn og þannig innsigluðu þeir, að nokkur hluti byggðamálanna yrði eins konar aukastarf í ríkisbákninu, svo að notuð séu orð hv. 1. þm. Vestf. Nú hafa þeir komizt að raun um, að þessi Stofnun (með stóra essinu) sé ófullnægjandi í yfirstjórn byggðamála, enda segir mér svo hugur um, að henni hafi gefizt lítill tími til að sinna þeim málum, t. d. byggðaáætlanagerð, sem þó skyldi gera fyrir nær öll byggðarlög á landinu, að því er mér skildist af ræðum hv. stjórnarsinna, þegar verið var að koma lögum um stofnunina í gegn hér á hv. Alþ. Ég vil taka skýrt fram, að hér er ég ekki að ásaka starfslið þessarar stofnunar, sem er yfirleitt ágætisfólk. En lái þeim hver sem vill, þótt þeir sinni ekki þessum málum, þegar þeir standa allir í austri og þjóðarskútan er hriplek og liggur undir slíkum áföllum frá hálfu stjórnenda sem raun ber vitni. Á slíkum tímum gefst lítill tími til að hugleiða framtíðarstefnu. Í grg. þeirrar till., sem hér er til umr., er ekki minnzt á aðgerðir fyrrv. ríkisstj. í byggðamálum. En þar er vikið að því sem sérstöku afreki, að byggðasjóður hafi verið efldur með auknu ríkisframlagi fyrir tilstuðlan núv. hæstv. ríkisstj. Þetta er rétt út af fyrir sig. En sá böggull fylgdi skammrifi, að hæstv. ríkisstj. ákvað. að byggðasjóður skyldi lána stórfé til togarakaupa, sem margir hverjir verða gerðir út án byggðasjónarmiða. Þetta hefur gert byggðasjóð fjárvana til þess að gegna eiginlegu hlutverki sínu á óðaverðbólgutímum. Eitt af því, sem hv. þm. Framsóknar og stjórnarsinnar yfirleitt telja, að þeir hafi vel gert í byggðamálum, er vafalaust lagasetning sú, sem átti sér stað á síðasta þingi um jöfnun námsaðstöðu. Ég vil ekki draga neina fjöður yfir það hér, að þetta er merk löggjöf, og stjórnarsinnar eiga heiður skilið að sínum hluta, en lögin voru samþ. shlj., eins og menn muna, hér á hv. Alþ. Einnig er rétt að minna á, að þetta skref var stigið í framhaldi af því, að viðreisnarstjórnin tók upp fjárveitingu á fjárl. til þess að styrkja nemendur úr strjálbýli til framhaldsnáms utan heimabyggðar og sjálfstæðismenn höfðu flutt till. til þál. um að byggja með lagasetningu á þeim grunni. Fleira mætti vafalaust til tína, sem núv. hæstv. ríkisstj, gumar af að hafa komið í verk og hún telur hafa horft til heilla byggðaþróun í landinu. Hæstv. ríkisstj. tók sig til og breytti áætlun um rafvæðingu strjálbýlis, sem viðreisnarstjórnin hafði gert, þannig að hún segist stefna að því að ljúka rafvæðingunni á 3 árum í stað 4. Efndirnar eiga hins vegar eftir að koma í ljós. Vera má, að hv. flm. þeirrar till., sem hér er til umr., telji, að þáttur hv. þm. Framsóknar og annarra stjórnarsinna í því að koma framangreindum málum fram sé svo mikið afrek í byggðastarfi, að nú megi leggjast undir feld, svo að árum skipti, og fresta stórátökum, þar til n. hafi lokið umfangsmiklum athugunum og könnunum á öllum hliðum byggðamálanna. Þótt það sé sízt vanþakkað, sem gert hefur verið og hefur raunhæft gildi til þess að stuðla að hagkvæmri byggðaþróun, get ég ekki gert að því, að sé þetta skoðun hv. flm., finnst mér lítið leggjast fyrir þá kappa, sem töldu sig hafa ráð undir rifi hverju í byggðamálum, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. Þá fluttu þeir þing eftir þing frv. til l. um byggðajafnvægisstofnun ríkisins, sem vera átti sérstakt ríkisbákn og fá 2% af árlegum tekjum ríkissjóðs sem sérstakt ríkisframlag auk annarra tekna. Þá þurfi enga n. til kannana og athugana. Mér þætti undarlegt, ef ég væri einn um að spyrja með sjálfum mér, hvar og hvenær hv. þm. Framsóknar hafi glatazt sú vizka í byggðamálum og ráðsnilld, sem birtist hér áður á árum í þskj. og þeir töldu sig hafa á hraðbergi. Þetta undrast áreiðanlega fleiri en ég og þá ekki síður, að þegar hv. þm. Framsóknar tóku að sér að mynda ríkisstj. eftir 12 ára eyðimerkurgöngu, þá var það fyrsta verk þeirra að stráfella með nafnakalli hér á hv. Alþ. megintill. sínar í byggðamálum, en eins og menn rekur minni til, felldu þeir brtt. við fjárlög ársins 1972, sem fól í sér það framlag úr ríkissjóði til byggðasjóðs, sem þeir sjálfir höfðu gert till. um á undangengnum þingum. E. t. v. þarf engan að undra, að slík vinnubrögð stjórnmálaflokks, eins og framsóknarmanna í byggðamálum, að flytja þing eftir þing ákveðnar till. í stjórnarandstöðu og fella þær svo við fyrsta tækifæri, þegar þeir styðja ríkisstj., rugli menn í ríminu. Þetta kann að vera skýringin á því, að þeir flytja nú till. um, að n. manna setjist á rökstóla a. m. k. í eitt ár til þess að leita á ný að stefnu fyrir þá í byggðamálum. Því miður er það svo, að lánleysi hv. flokksbræðra flm. þessarar till. er ekki einungis fólgið í því á þessu mikilvæga sviði þjóðmálanna, sem hér er til umr., að gera till. um eitt í dag og fella þær á morgun, heldur er sú stefna, sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt í fjár- og efnahagsmálum, í megindráttum til þess fallin að auka á röskun byggðar í landinu. Á þessu hljóta flm. og allir hv. framsóknarmenn að bera þunga ábyrgð, þar sem þeir eiga að heita forustuflokkur hæstv. ríkisstj. Ég mun nú víkja örlítið að því, hvaða afleiðingar meginstefna ríkisstj. á framangreindum sviðum hefur á þróun byggðar í landinu. Flestum landsmönnum er ljóst, í hvert öngþveiti er komið í efnahagsmálum þjóðarinnar, bæði vegna stefnu hæstv. ríkisstj. og sundurlyndis og einnig nú í seinni tíð vegna utanaðkomandi örðugleika. Það er afar athyglisvert, hvernig hæstv. núv. ríkisstj. hefur æ ofan í æ leitazt við að leysa þennan vanda á kostnað landsbyggðarinnar. Þetta kom skýrt fram í ræðu hv. 2. þm. Vestf., Matthíasar Bjarnasonar, þegar þessi till. var síðast á dagskrá. Hann rakti þá í óhrekjandi tölum, hvernig niðurskurður verklegra framkvæmda, sem ríkisstj, hefur framkvæmt, hefur komið með miklu meiri þunga niður á byggðalögum úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu. Hér er óþarfi að rekja þessar tölur nánar, þær tala sínu máli og eru óhrekjandi. Ég vil enn á ný, eins og oft áður, vara við því, að reynt sé að leysa fjármálaöngþveitið, sem nú er við að glíma, með þessum hætti. Auðvelt er að sýna fram á, að niðurskurður framkvæmda, sem þyngst kemur niður á landsbyggðinni, er miklu líklegri til að auka á öngþveiti og óðaverðbólgu heldur en hitt. Við skulum taka dæmi til frekari skýringa. Á árinu 1972 var skorinn niður fjárveiting til hafnarframkvæmda á Þórshöfn á Langanesi. Þetta átti m. a. sinn þátt í, að meginhluti flota Þórshafnarbúa slitnaði frá bryggju og rak á land í aftaka óveðri, sem gerði nú í vetur. Hér var um gífurlegt tjón að ræða fyrir íbúa þorpsins og þjóðarbúið allt. Af þessu áþreifanlega dæmi má draga margan lærdóm, en hér ætla ég að benda fyrst og fremst á tvennt. Í fyrsta lagi eru verklegar framkvæmdir, svo sem í fiskihöfnum á landsbyggðinni, miklu þýðingarmeiri fyrir sjálfa tilveru viðkomandi byggðarlaga en slíkar framkvæmdir eru á höfuðborgarsvæðinu. Og í öðru lagi eru slíkar framkvæmdir hlutfallslega miklu þýðingarmeiri fyrir allt atvinnulífið úti um land en hér í þéttbýlinu við Faxaflóa. Sú hætta fylgir því augljóslega verulegum niðurskurði á verklegum framkvæmdum í landsbyggðinni, að fólk hinna ýmsu byggðarlaga fyllist vonleysi um, að skilningur stjórnvalda sé nægilegur á lífsnauðsyn ýmissa undirstöðuframkvæmda á staðnum, og það taki sig því upp og flytjist búferlum þangað, sem unnt er að hafa öruggari afkomu og lifa í félagslega þróaðra umhverfi. Sú hætta fylgir m. ö. o. slíkum niðurskurði framkvæmda á landsbyggðinni sem núv. ríkisstj. hefur framkvæmt, að þær aðgerðir auki á fólksflutninga af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Við það dregur ekki einungis úr þrótti byggðarlaganna úti um land, heldur eykst þrýstingur á húsnæðismarkaðinn hér á höfuðborgarsvæðinu og þrýstingurinn á ýmiss konar opinberar framkvæmdir hér. Afleiðingarnar eru því augljóslega þær að auka á verðbólguna og efnahagsöngþveitið auk þess að gera byggðavandann enn þá torleystari, bæði efnahagslega og félagslega. Úr því að ég er farinn að tíunda hér afleiðingar stefnu eða stefnuleysis hæstv. ríkisstj. í þróun byggðar í landinu, er ekki úr vegi að minna á þann þátt, sem e. t. v. veldur meiri röskun, þegar til lengdar lætur, heldur en niðurskurður framkvæmda, Hér á ég við þá áráttu hæstv. ríkisstj. að þenja út miðstjórnarbákn ríkisins. Það líður varla sá dagur, að hér á hv. Alþ, komi ekki fram frv. um nýja ríkisstofnun eða að stjórnarathafnir leiði ekki til stóraukins mannahalds hjá ríkisstofnunum. Engum getur dulizt, til hvers þetta leiðir, þegar haft er í huga, að nær allar þessar stofnanir eru á höfuðborgarsvæðinu. Þetta leiðir til þess, að landsmenn allir standa undir æ umfangsmeiri og fjölþættari atvinnurekstri á einum stað í landinu. Fólkið á landsbyggðinni þarf því ekki einungis að sjá á bak sívaxandi fjölda menntafólks á ríkisjötuna í Reykjavík, heldur þyngjast skattar þess árlega til þess að standa undir þessu bákni, sem þenst út með sívaxandi hraða. Með þessu er ekki öll sagan sögð. Auðvitað þarf þetta fólk, sem bætist á launaskrá hjá öllu landsfólkinu, sína þjónustu og það þarf sínar nauðsynjavörur. Þær atvinnugreinar á höfuðborgarsvæðinu, sem framleiða þessar vörur og þjónustu, þurfa því að bæta við sig starfsfólki og aðstöðu. Ég fullyrði því, að sú barnatrú valdamikilla afla í hæstv. núv. ríkisstj. að þenja út miðstjórnarbákn ríkisins dregur miklu meiri dilk á eftir sér en flesta grunar. Þessi stefna á tvímælalaust ríkan þátt í því að auka á þá þenslu, sem nú keyrir úr öllu hófi fram á einum stað á landinu, og á þar með gildan þátt í því að kynda undir verðbólgubálinu, jafnframt því sem hún stóreykur röskun byggðar í landinu. Það kórónar svo skilningsleysi hæstv. ríkisstj. á því, hvað hún er að gera í þessu efni, að hún telur sig leysa vandann með því að skera niður verklegar framkvæmdir í miklu ríkara mæli á landsbyggðinni en á því svæði landsins, þar sem hún sjálf hefur skapað þenslu og óðaverðbólgu með útþenslu ríkisbáknsins. Herra forseti. Í grg. með þáltill., sem við sjálfstæðismenn höfum flutt um byggðamál, kemur fram, að við erum algerlega sammála hv. 1. flm. þeirrar till., sem hér er til umr., um þá stórfelldu hættu, sem nú er á aukinni byggðaröskun frá því, sem verið hefur um skeið. Til viðbótar þeim rökum, sem hv. 1. flm. nefndi fyrir þessu, hef ég leyft mér að benda einnig á, að stefna hæstv. núv. ríkisstj. í fjármálum ríkisins og efnahagsmálum geri þessa hættu enn þá meiri og augljósari. Fram kemur einnig í grg. með okkar till., að við erum algerlega sammála hv. 1. flm. þessarar till., sem hér er til umr., Steingrími Hermannssyni, að aukin byggðaröskun, sem nú er vaxandi hætta á, hefur í för með sér mikla félagslega og efnahagslega verðmætafórn fyrir þjóðarbúið allt, bæði á höfuðborgarsvæðinu og í öðrum byggðum landsins. Því leggjum við fram beinar og afdráttarlausar till. hér á hv. Alþ. í byggðamálum á þskj. 383 og væntum þess, að hv. þm. geti fallizt á það með okkur, að nú þegar verði að gera ráðstafanir, nýjar og öflugar ráðstafanir, til þess að hamla gegn þeirri röskun byggðar, sem fyrirsjáanleg er og er jafnóhagkvæm þjóðarbúinu og stutt hefur verið rökum. Því má ekki fresta aðgerðum með því að samþykkja þá till., sem hér er til umr., eins og hún er nú orðuð. Það gæti frestað verulegum aðgerðum um allt of langan tíma.



Herra forseti. Þetta málefni um mörkun almennrar stefnu í byggðamálum er mjög umfangsmikið mál og ástæða til þess, að það sé rætt hér á hv. Alþ. Það hefur komið í ljós, að hér hafa verið lögð fram nokkur þingmál, sem snerta þetta mikla mál. Ég mun ekki hefja almennar deilur við hv. 5. þm. Norðurl. e. um almenna stefnu stjórnmálaflokkanna varðandi landsbyggðina. Ég vil þó taka það fram, sem alkunna er, að einn gildasti þátturinn í stefnuskrá Framsfl. hefur verið og er stuðningur við landsbyggðina. Það þarf í raun og veru ekki annað en vísa til fylgis flokksins til að sjá, hvernig fólkið hefur metið þennan þátt í stefnu hans. Hv. 5. þm. Norðurl. e. kom dálítið inn á starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins. Það er gert ráð fyrir því í lögum um hana, að ríkisstj. gefi Alþ, árlega skýrslu um störf hennar, þannig að ég mun ekki í máli mínu hér á eftir ræða sérstaklega um hana, en víkja þó nokkuð að þeim þætti starfs Framkvæmdastofnunarinnar, sem fjallar um áætlanagerð. Uppbygging landsbyggðarinnar er eitt brýnasta og stærsta mál þjóðarinnar. Um það eru áreiðanlega fleiri og fleiri sammála. Sú þróun, sem átt hefur sér stað á undanförnum áratugum, að byggðirnar úti um landið hafa verið að veikjast margar hverjar svo mjög, að við landauðn liggur, er auðvitað mjög alvarlegs eðlis. Þetta mál varðar marga þætti í okkar þjóðarbúskap og snertir mjög áætlanagerð, fjárlagagerð og auk þess almenna lagasetningu. Við umr. um þetta mál á dögunum var hv. 2, þm. Vestf., - hann er því miður ekki staddur hér í þd. núna, að ræða um muninn á afstöðu þeirra, sem nú eru fylgjandi hæstv. ríkisstj, að málum, og afstöðu þeirra til sömu mála, þegar þessir sömu hv. þm voru í stjórnarandstöðu, og þm. sagði: Tímarnir breytast og mennirnir með. Svo hittist á að ég var í þeirri andrá að lesa þingmál, sem hér hefur verið lagt fram af nokkrum þm. Sjálfstfl., till, til þál. um stofnun verðjöfnunarsjóðs vöruflutninga. Og ég verð að segja það, að ég var í einni svipan sammála hv. þm. um það, að tímarnir breytast og mennirnir með, því að við 12–13 ára setu í ríkisstj., þar sem Sjálfstfl. réð mestu, lá þetta mál í láginni að hans hálfu. Hins vegar var því oft hreyft, þótt í öðru formi væri, af þm. stjórnarandstöðunnar þá. Sérstaklega mun þó hv. 5. þm. Austf, hafa hreyft þessu máli nokkrum sinnum á þessu tímabili án þess að fá nokkrar undirtektir stjórnarliða. Síðan þessar umr. fóru fram fyrir nokkrum dögum, hefur verið lagt hér fram nýtt þingmál á þskj. 383, till. til þál. um skipulag byggðamála og auknar ráðstafanir til hagkvæmrar byggðaþróunar. Þar eru gerðar ítarlegar till. um skipulag byggðamála og margt fleira, og þar er lagt til alveg sérstaklega, að tekjur byggðasjóðs verði auknar og stefnt að því, að þær verði ekki lægri í heild en sem svarar 2% af árlegum tekjum ríkissjóðs. Þetta mundi svara til um 440–450 millj, kr., miðað við tekjur ríkissjóðs samkv. fjárl. fyrir árið 1973. Ég vil enn taka undir með hv. 2. þm. Vestf., að tímarnir breytast og mennirnir með, því að í 12–13 ára ríkisstjórnartíð Sjálfstfl. var till. um þetta efni flutt hér á Alþ. nokkrum sinnum án þess að fá nokkra áheyrn hjá þáv. stuðningsmönnum ríkisstj. En þessi till, er að mínum dómi athyglisverð og ástæða til að taka eftir henni, en þá ætla ég að vonast til þess, að þegar til framkvæmda kemur, verðum við, ég og hv. 2. þm. Vestfj., sammála um það, að þótt tímarnir breytist, þá breytist mennirnir ekki og menn geti tekið höndum saman um að gera það að veruleika, að a. m. k. 2% af tekjum ríkissjóðs verði varið til byggðasjóðs, sem á að stuðla samkv lögum að jafnvægi í byggð landsins. Vandamál byggðaþróunar eru ekki bundin við okkur Íslendinga eina eða Ísland, heldur er þetta vandamál, sem hefur verið mjög ríkur þáttur í stjórnmálum nágrannaríkja, eins og t. d. Skotlands, Noregs og Svíþjóðar. Á sínum tíma var saminn smábæklingur um vandamál byggðaþróunar í Noregi og Svíþjóð. Það var atvinnujöfnunarsjóður, sem lét taka þennan bækling saman árið 1967, og þar er gerð grein fyrir því, hvernig t, d. Norðmenn hafa unnið að þessum málefnum. Með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að lesa örfáar tilvitnanir úr þessu riti: „Norsk stjórnvöld hafa á síðustu 30 árum unnið að því að draga úr þeirri miklu efnahags- og þjóðfélagslegu röskun, sem of hraðir búferlaflutningar valda og hafa beitt ýmsum aðgerðum í því skyni, og verður hér gerð stuttlega grein fyrir þessum aðgerðum yfirleitt og síðar nánari grein fyrir starfsemi Distriktenes utbygningsfond, sem er byggðasjóður þeirra Norðmanna, en starfsemi hans hefur mesta þýðingu á þessu sviði. Þessi sjóður veitir lán, ábyrgð fyrir lánum, bæði fyrir stofnlánum og rekstrarlánum, og styrki til arðbærra framleiðslufyrirtækja á landssvæðum, sem eiga við sérstaka erfiðleika að stríða. Auk þess lætur sjóðurinn gera eða gerir sjálfur áætlanir um uppbyggingu ákveðinna landssvæða eða atvinnugreina. Og í þriðja lagi beinist starfsemi sjóðsins að því að stuðla að myndun byggðakjarna.“ Það má því segja, að þessi sjóður hafi svipuðu hlutverki að gegna í Noregi og byggðasjóður hefur hér hjá okkur, nema þá öllu víðtækara. En hjá okkur starfar byggðasjóður í nánu samstarfi við áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar. Starfsemi sjóðsins er mjög víðtæk og víðtækari en að fjalla aðeins um umsóknir um lánveitingar og lánastarfsemi. Það er bæði verkefni hans að kanna skilyrði til atvinnuuppbyggingar á einstökum landssvæðum og benda á verkefni, sem hinar ýmsu opinberu stofnanir skulu vinna að til þess að styrkja uppbyggingu landssvæðanna og koma á samstarfi þeirra í milli. Stofnun þessa sjóðs í Noregi hefur gert það kleift að hvetja og aðstoða við uppbyggingu stærri atvinnufyrirtækja í landshlutum, sem eiga við erfiðleika að stríða. Mælikvarðar þess, hvaða landssvæði skuli njóta stuðnings úr sjóðnum, eru eftirfarandi: 1. Lágar meðaltekjur á íbúa. 2. Atvinnuleysi. 3. Brottflutningur fólks. 4. Of einhliða atvinnulíf. Stjórn þessa sjóðs tekur á hverjum tíma ákvörðun um, hvort tiltekin landssvæði falla undir starfssvið sjóðsins. Það má segja, eins og ég sagði áður, að þessi sjóður starfi á mjög svipaðan hátt og byggðasjóður gerir hér, sérstaklega þegar það er haft í huga, að Framkvæmdastofnun ríkisins sér um rekstur byggðasjóðs og stjórn þeirrar stofnunar ákveður útlánastarfsemi sjóðsins, en einn af þremur meginþáttum í þeirri starfsemi, sem þar fer fram, er áætlanagerð, sem er í nánum tengslum við byggðasjóðinn. Ég hygg, að menn séu velflestir sammála um, að vinna verði að jafnvægi í byggð landsins með skipulögðu áætlanastarfi. Landsbyggðin hefur sjálf skilið þessa þörf, því að allir landshlutar hafa nú stofnsett samtök, sem yfirleitt eru nefnd samtök sveitarfélaga í viðkomandi landshluta. Þessi samtök, sem eru að eflast, hafa fengið vissa viðurkenningu í löggjöf nýlega, og það eru uppi till. um að setja sérstaka löggjöf um starfsemi landshlutasamtakanna. Eitt meginverkefni þeirra er einmitt að fjalla um áætlanagerðir í viðkomandi landshluta, og með setningu löggjafarinnar um Framkvæmdastofnun ríkisins var lögfest heimildarákvæði um, að stjórn byggðasjóðs væri heimilt að greiða landshlutasamtökum sveitarfélaga af fé sjóðsins, sem svarar 3/4 hlutum af árslaunum starfsmanns, að því tilskildu, að hann ynni að undirbúningi og gerð áætlana fyrir viðkomandi landshluta í samvinnu við áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar. Þessa heimild hefur Framkvæmdastofnunin notað. Hún notaði hana á þann hátt á síðasta ári, að það voru veittir styrkir til þessarar starfsemi landshlutasamtakanna, sem námu 500 þús. kr. á hvert þeirra miðað við heils árs starf. Það munu aðeins hafa verið tvenn samtök, sem fengu fullan styrk á síðasta ári til þessa starfs, en það væru Fjórðungssamband Norðlendinga og Samtök sveitarfélaga á Suðurlandi. Landshlutasamtökin sækja um þennan styrk, og hefur verið ákveðið að veita þeim á þessu ári til þessarar starfsemi 640 þús. kr. hverju, til að vinna sérstaklega að áætlanagerð. Það má vinna að áætlanagerð með ýmsu móti. Hún er mjög vandasöm, og það er umfangsmikið starf að gera áætlanir um uppbyggingu landshluta. Ég hygg, að tvær aðferðir komi aðallega til greina í þessum efnum. Annars vegar er það, sem ég vildi kalla bundna áætlanagerð, bundnar áætlanir, sem felst hreinlega í því að kortleggja vissan ramma í einstökum atriðum og framkvæma síðan lið fyrir lið, og svo á hinn bóginn það, sem mætti nefna frjálsa áætlanagerð eða frjálst áætlanastarf, sem grundvallast á setningu rammaáætlana, sem byggja m. a. á því að skapa skilyrði fyrir æskilegri þróun. Það er ekki bæði hægt að leiða hestinn að vatnsbóli og láta hann drekka. Hann verður að drekka sjálfur. Ef þessi hugsun er lögð til grundvallar við áætlanastarf að verulegu leyti, þá byggist hún á því að skapa skilyrði til þróunar og laða þá krafta, sem búa í fólkinu úti um landsbyggðina, til þess að hagnýta sér þessar aðstæður til að örva uppbyggingu viðkomandi landshluta. Markmið almennra byggðaáætlana er að viðhalda og þróa byggðina að því marki, sem raunhæft þykir. Er þetta gert m. a. með því að örva og styðja uppbyggingu atvinnulífs og jafnframt tekjumyndun. Það mætti skipta þessu starfi í tvo þætti: Annars vegar eru áætlanir, sem fólgnar eru í því að varðveita lágmarksjafnvægi í byggðinni, og hins vegar þróunaráætlanir, sem stefna að því hámarki, sem grundvallarskilyrði setja um auðlindir og önnur hagræn efni, svo og félagslega aðstöðu miðað við aðrar byggðir. Í allri áætlanagerð er gagnasöfnunin fyrsta verkefnið, sem ætlað er að leiða menn í sannleika um skilyrði til viðhalds byggðar og möguleika á þróun hennar. Rótin er e. t. v. vandamál hlutaðeigandi byggðar og vandleg athugun á skilyrðum til frekari þróunar. Atvinnuástandið og tækifærin til arðbærs atvinnurekstrar eru þungamiðja þeirra viðfangsefna, sem athuga þarf til undirbúnings áætlanagerðar, þannig að það mætti e. t. v. segja, að þýðingarmesti þátturinn í áætlanagerð, eins og í öllum undirbúningi mála, væri gagnasöfnun, En hún er tímafrek og vandasöm. Samræmd áætlanagerð spannar yfir mörg svið. Þau helztu eru áætlanastarf, fjárlagagerð og almenn lagasetning. Verkefni, þar sem stefnumörkunin er hjá ríkisvaldinu að mestu leyti, felast mjög í fjárlagagerðinni, í málaflokkum eins og samgöngumálum. Það hefur verið unnið í nokkurn tíma að samgönguáætlunum á vissum sviðum. Á sínum tíma var unnið að samgönguáætlun Vestfjarða, sem að vísu sá aldrei dagsins ljós á þrykki, ef svo mætti að orði komast, vegáætlun fyrir Austurland og samgönguáætlun fyrir Norðurland, sem nú eru í framkvæmd. Síðan eru málaflokkar eins og fræðslumál, heilbrigðismál, orkumál, jafnvel skattamál. Sums staðar er skattamálum eða skattaákvæðum beitt til þess að örva til uppbyggingar úti um landsbyggðina. Í sumum löndum tíðkast það að ívilna fyrirtækjum úti um landsbyggðina í skattamálum til þess að auðvelda uppbyggingu. Það hefur ekki verið gert hér, en það er leið, sem getur komið til greina. Þá eru verkefni, þar sem sveitarfélögin eru ákvarðandi eða ráða mestu um, eins og málefni aldraðs fólks, safnamál, íþróttamál, æskulýðsmál og félagsheimili, gatnagerð, íbúðamál, hitaveitur, vatnsveitur, skipulagsmál, og fleira mætti nefna. Svo er í þriðja lagi atvinnulífið. Þar má fyrst nefna rannsókn á vinnumarkaðinum, skiptingu atvinnugreina og athugun á ýmsum grundvallaratriðum, sem varða vinnumarkaðinn, þróunarmöguleika einstakra atvinnugreina, spá um atvinnuþróun, sem verður að byggjast á margvíslegri gagnasöfnun o. fl. Í þessu efni mætti t. d. benda á atriði í sambandi við uppbyggingu hraðfrystiiðnaðarins, þ. e. a. s. svokallaðar aflaspár, sem eru erfiðar, því að þar róa menn ekki á neitt víst, eins og kunnugt er, en það er dæmi fyrir forsendur um uppbyggingu þessarar atvinnugreinar. Ef litið er á verkefni, þar sem stefnumörkun er hjá ríkisvaldinu, kemur margt til greina. Landsbyggðina má í grundvallaratriðum e. t. v. styrkja og efla með tvennu móti: Annars vegar með ráðstöfunum hreinlega til eflingar landsbyggðinni. Þar kemur margt til. Ég nefni sem dæmi margháttaða fjárfestingu ríkisins úti á landsbyggðinni, styrki til atvinnufyrirtækja. Mörg af okkar nágrannaríkjum hafa tekið upp það fyrirkomulag að styrkja sérstaklega atvinnugreinar úti á landsbyggðinni. Sums staðar er það t. d. svo, að ríkið hefur heimild til að styrkja byggingarframkvæmdir, sem eru notaðar í atvinnurekstri, allt að 35% byggingarkostnaðar. Þá má nefna framlög til opinberrar þjónustu, skattfríðindi landsbyggðinni til handa, svo og lánastarfsemi, eins og byggðasjóðurinn rekur. Hins vegar er svo sú stefna að hefta vöxt höfuðborgarsvæðisins með ýmsum ráðstöfunum. Hin fyrrnefnda stefna stefnir að því að draga starfsemi til landsbyggðarinnar, en hin síðarnefnda að því að ýta henni frá höfuðborgarsvæðinu út á landsbyggðina. Ég álít, að fyrri aðferðin sé bæði jákvæðari og heppilegri í alla staði. Hér koma þó einnig til aðgerðir eins og staðsetning opinberra stofnana eða einstakra greina þeirra úti um landið. Einstaka þætti í starfi opinberra stofnana verður í vaxandi mæli að flytja út á landsbyggðina. Í þessum efnum starfar nú sérstök stjórnskipuð n. Þetta er vandasamt og þýðingarmikið mál, og n. skilar eflaust till. á sínum tíma. Ég minntist áðan á aðgerðir til að hafa áhrif á staðarval fyrirtækja og tók þá sem dæmi skattfríðindi til fyrirtækja, sem staðsett eru á ákveðnum svæðum, og gat þess, að ýmis lönd beita þessari aðferð, eins og t. d. Noregur, Ítalía, sérstaklega þó Suður-Ítalía og Frakkland og e. t. v. fleiri. Sums staðar er beitt tollfríðindum til innflutnings á vélum fyrir landsbyggðina. Það er nú erfiðara, eftir að efnahagsbandalög og fríverzlunarbandalög fóru að spanna yfir heimsbyggðina, ef svo mætti að orði komast. Þá er starfsemi eins og byggðasjóðs og efling hans. Á árinu 1972 lánaði byggðasjóður 500 millj. kr. til landsbyggðarinnar. Það hefur verið minnzt á það hér í þessum umr., að sumt af því lánsfé hafi verið lánað annað en út á landsbyggðina, það hafi verið lánað á þéttbýlissvæðin hér við Faxaflóa. Það er alveg rétt, að örlítill hluti af þessu var lánaður á þetta svæði og þá til kaupa á togurum. En gert er ráð fyrir því og hefur alltaf verið, að sérstakt fjármagn verði útvegað byggðasjóði vegna þessarar lánastarfsemi, því að í raun og veru er byggðasjóðurinn ekki það, sem kalla mætti almennur lánasjóður samkv. lögum, heldur sérstakur lánasjóður, sem á að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og þá koma náttúrlega til greina önnur sjónarmið en þau, sem ríkjandi eru hjá almennum lánasjóðum, sem lána með tilteknum kjörum alveg án tillits til þess, hvert lánin eru veitt. Það mætti segja, að þessi lánastarfsemi, 500 millj. kr., á einu ári, sé engin ofrausn, en þó verð ég að leggja áherzlu á það, að þetta er miklum mun meira en gert hefur verið áður í þessum efnum. Með löggjöfinni um Framkvæmdastofnun ríkisins var það lögfest, að byggðasjóður hefur tvo megintekjustofna. Annar er árlegt framlag af fjárl., 100 millj. í 10 ár, eða samtals 1 milljarður, og í öðru lagi sérstakt skattgjald af álbræðslunni í Straumsvík, sem á þessu ári mun sennilega nema, að því er áætlað er, 53 millj. kr. Auk þess hefur byggðasjóður heimild til að taka að láni 300 millj. á ári hverju í 5 ár. Ef þessar heimildir eru notaðar og unnt er að afla lánsfjár til byggðasjóðs, geta umsvif hans orðið allveruleg, ef vel er á haldið. Það er ekki að dylja, að það er vandasamt í verðbólguþjóðfélagi, eins og hægt er að kalla Ísland undanfarin 30 ár a. m. k., vaxandi vandamál að afla lánsfjár með góðum kjörum. Það er víst úr tízku að skamma verðbólguna, menn eru að gefast upp á því. Ég held, að það sé aldrei of mikið af því gert að skamma verðbólguna og aðgerðir, sem hreinlega valda verðbólgu, því að hún hefur í för með sér svo margvíslegar skaðsamlegar verkanir. Ein allra hættulegasta afleiðingin af langvarandi verðbólgu er einmitt sú, að þjóðin gengur á sitt eigið kapítal, sem eðlilegt er. Menn eyða sínu lausafé, menn vilja ekki leggja það um of inn í banka og lánastofnanir, vegna þess að verðgildi þess minnkar sífellt. Þetta hefur í för með sér, að það verður miklu minna fjármagn til ráðstöfunar hjá lánastofnunum og það verðum miklu erfiðara að afla fjár t. d. í fjárfestingarlánasjóðakerfi landsmanna. Þetta er e. t. v. einn allra hættulegasti þátturinn í langvarandi verðbólguþróun, sem getur endað með því, að þjóðina skorti algerlega fjármagn til að byggja upp atvinnulífið. Þó að byggðasjóðurinn geti haft talsverð umsvif, ef þær heimildir til lántöku eru notaðar, sem honum eru ætlaðar í lögum, er að mínum dómi fyllsta ástæða til að efla hann með hærri framlögum og það mun hærri framlögum á fjárl. en nú er gert. Þá mætti minnast til viðbótar á opinbera þjónustu, sem verður í raun og veru að vera sambærileg úti á landsbyggðinni við það, sem hún er í þéttbýlinu, til þess að menn vilji eiga þar heima. Hvað snertir heilbrigðismál og ýmislegt fleira, er alkunna, að þetta er eitt mesta vandamálið, sem hrjáir dreifbýlið. Ég vil minna hér á mál eins og vöruflutninga út á landsbyggðina. Ég veit, að t. d. austur á landi, þar sem ég er kunnugastur, eru vörur miklu dýrari en þær eru annars staðar á landinu eða a. m. k. hér í Reykjavík, vegna þess að þær eru yfirleitt fluttar inn í gegnum Reykjavík og síðan út á landið. Og þær eru náttúrlega dýrastar þar, sem flutningaleiðirnar eru lengstar. Þetta er málefni, sem oft er rætt um þar eystra, og mönnum finnst ranglæti að þurfa að búa við verðlag, sem er hærra en hér í Reykjavík. Þess vegna er þetta mál um jöfnunarsjóð vöruflutninga málefni, sem sannarlega á erindi inn í þingsali, því að við getum bókað það, að ef slíkt ástand viðgengst mjög lengi, þá hlýtur það að enda á einn veg. Það hlýtur eð enda með því, að flestir flytjast þangað sem vörurnar eru ódýrastar. Þannig er þessi þáttur í landsbyggðamálunum alls ekki þýðingarlítill og þeim mun erfiðari sem fjær dregur Reykjavík. Það er mikið mein, að innflutningsverzlunin skuli mestöll streyma í gegnum einn stað. Varðandi olíu og benzín hefur þetta verið lagfært, þannig að það er sérstakt verðjöfnunargjald á olíu og benzíni, sama verð um allt land. Væri sannarlega ástæða til að taka þetta mál til rækilegrar meðferðar. Þá er einn þáttur í málefnum landsbyggðarinnar, sem verður alvarlegri með hverju árinu, og það eru húsnæðismálin. Það má segja, að húsnæðisástandið í kauptúnum og kaupstöðum kringum landið standi vexti þessara byggðarlaga mjög fyrir þrifum og það í vaxandi mæli. Ég veit, að t. d. á Austurlandi og víðar er ástandið þannig, að ef húsnæði væri til staðar, mundi vera um að ræða talsverðan innflutning fólks. Þess vegna er efling húsnæðismála á landsbyggðinni stórmál. Ég vil geta þess, að sjálfsagt er í sambandi við Vestmannaeyjamálið, þar sem sótt er um til Viðlagasjóðs að staðsetja tilbúin hús úti á landsbyggðinni, að gengið verði til móts við það fólk. Það er liður í því að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, þótt auðvitað vonist allir til þess í lengstu lög, að Vestmanneyingar geti flutt til Vestmannaeyja á nýjan leik. En um það veit enginn maður. Skortur á hagkvæmum, ódýrum íbúðum í hinum ýmsu sveitarfélögum er geysilega mikill og áhugi sveitarstjórna mjög mikill á þessu máli og vaxandi, en geta minni sveitarfélaga er náttúrlega mjög takmörkuð í þessum efnum. Það ber nauðsyn til þess að setja í lög, að ríkissjóður eða ríkisstj, geti látið byggja hagkvæmar, ódýrar íbúðir í samvinnu við sveitarfélög utan Reykjavíkur. Þetta mætti kalla Breiðholtsframkvæmdir úti um landsbyggðina. Þegar lokið er við Breiðholtsframkvæmdirnar, sem nú er verið að framkvæma hér í Reykjavík og eru þess eðlis, að upp undir 30% af því fé, sem hið almenna húsnæðislánakerfi hefur með höndum, rennur til þeirrar starfsemi, þá er komið að landsbyggðinni að hefja byggingarstarfsemi á svipuðum grundvelli úti um landið. Ég held, að árið 1972 hafi þetta verið um 900 millj., og sennilega hafa upp undir 30% runnið beint til bygginganna í Breiðholti í Reykjavík. Það er á allra vitorði, að á undanförnum árum og áratugum hefur það verið svo, að fólk hefur sótzt eftir því að festa sparifé sitt í fasteignum í Reykjavík. Það er ekki nema eðlilegt. Auðvitað reynir fólk að tryggja sparifé sitt, og ein helzta og bezta tryggingin í þeim efnum hefur einmitt verið sú að festa það í fasteignum í Reykjavík. Þannig er það meira en hæpið, til viðbótar við þessa þróun, að Reykjavík sé gert miklu hærra undir höfði en landsbyggðinni með hinum stórkostlegu byggingarframkvæmdum í Breiðholti. Ég vonast til þess, að þegar þeim framkvæmdum er lokið, verði komið að landsbyggðinni og öllum þyki sjálfsagt að halda áfram þeirri starfsemi úti í strjálbýlinu. Eins og ég gat um áðan, mun ríkisstj. gefa Alþ. skýrslu um starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins á þessu þingi, þ. á m. um störf að áætlanagerð. Ég ætla þó aðeins að koma inn á þessi mál, af því. að ég er þeim kunnugur vegna starfs míns og að gefnu tilefni. Fyrsta verkefni, sem áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar vann við, var togaramálið. Þegar Framkvæmdastofnunin tók til starfa, var það mál í fullum gangi, eins og kunnugt er. Verið var að byggja upp togaraflotann. Fyrsta málefnið, sem stofnunin fjallaði um, var að staðsetja togarana úti um landsbyggðina til þess að auka jafnvægi í byggð landsins. Niðurstaðan varð sú, að 27 togarar dreifðust um landsbyggðina. Sumum hafði þegar verið ráðstafað, eins og t. d. togurum til Vestfjarða, eins og kunnugt er, en öðrum var ráðstafað síðar og sumum með sérstökum stuðningi úr byggðasjóði, þegar um var að ræða byggðarlög, sem stóðu höllum fæti. Annað forgangsverkefnið, sem unnið hefur verið að, er hin svokallaða hraðfrystihúsaáætlun, þ. e. a. s. uppbygging hraðfrystiiðnaðarins í landinu. Á árunum 1971–1973, ef svo fer sem ætlað er, þá er ástæða til að álíta, að fest verði í uppbyggingu í hraðfrystiiðnaðinum líklega um 1800–1900 millj. kr. Og þar er um að ræða bæði lánsfé og eigið fé þeirra fyrirtækja, sem hlut eiga að máli. Hér er um stórkostlega uppbyggingu að ræða á þessu sviði, uppbyggingu, sem hefur verið að mínum dómi vanrækt allt of lengi. Það er hægt að nefna sorgleg dæmi í sambandi við vinnslu sjávarafla. Ég get nefnt eitt dæmi, sem er athyglisvert. Á síðasta ári fékk fyrirtæki aðstoð til þess að kaupa flökunarvélasamstæðu. Það var hraðfrystihús, sem framleiddi verðmæti upp á 100 millj. kr. á árinu. Þegar þessi flökunarvélasamstæða hafði verið notuð, kom í ljós, að nýtingin á hráefninu var um 2–3% meiri en áður hafði verið, og miðað við framleiðslu þessa fyrirtækis þýddi þetta 2–3 millj. kr. til viðbótar í auknum verðmætum. Þetta sama fyrirtæki fékk einnig fyrirgreiðslu til þess að byggja kælda móttöku fyrir fiskinn og einnig til þess að kaupa kassa, sem notaðir eru í skipunum, fiskurinn er settur í kassa, og hann er síðan fluttur í þeim úr skipinu í þessa kæligeymslu, og síðan fer hann beint áfram í vélvinnslu. Það hefur komið í ljós, að nýtingin hefur vaxið um 3–4% við þessa aðgerð. Við þessar tvær aðgerðir hefur framleiðsla þessa fyrirtækis á ársgrundvelli vaxið um líklega 6–7 millj. kr. Þetta er aðeins lítið dæmi, sem gefur þó glögga hugmynd um það, hvað er í húfi, þegar um er að ræða að bæta aðstöðuna í frystiiðnaðinum til þess að vinna hráefnið. Ég held, að við Íslendingar höfum á undanförnum árum, og er þó ekkert að ásaka einn eða annan í því efni, vanrækt stórkostlega þá miklu möguleika, sem við höfum átt og eigum enn ónotaða í sambandi við það að vinna úr okkar hráefni, svo að mannsæmandi verði talið. Auðvitað hefur þetta batnað stórkostlega víða um landið á undanförnum árum. En það eru stór verkefni enn þá óunnin í þessum efnum og mikil og stór tækifæri, sem glatast á ári hverju, vegna þess að við höfum ekki búið nægilega vel að þessari atvinnugrein. Til viðbótar hefur verið samþykkt í stjórn Framkvæmdastofnunarinnar að fela áætlanadeildinni að vinna sérstaklega að þremur verkefnum í áætlanagerð: landshlutaáætlun fyrir Norðurl. v. og Strandabyggð, landshlutaáætlun, áætlun sérstaklega fyrir Norður-Þingeyjarsýslu og atvinnumálaáætlun fyrir Austurland. Eins og ég sagði frá áðan, hefur Framkvæmdastofnunin tengzt landshlutasamtökunum, eins og heimild er fyrir í lögum, þannig að þar er um að ræða mikið og vaxandi samstarf. Það var minnzt hér á áætlanagerð fyrir Suðurlandskjördæmi í umr. um annað mál. Í sambandi við það mál vildi ég geta þess, að Suðurland hefur fengið styrk til að vinna að þessu starfi. Það hefur haft náið samstarf við Framkvæmdastofnunina, og þó að ekki hafi verið talið fært að hefja áætlanagerð á því svæði vegna þeirra verkefna, sem fyrir hendi eru, þá er þar ágætt samstarf á milli, og ég vona, að það fari vaxandi. Það er auðvitað álitamál með stofnun eins og áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar, hvað á að þenja hana mikið út, hvað á að vinna þessi störf hratt. Ég er ekki viss um, að það sé rétt að þenja svona stofnun of mikið út, safna þar saman miklu liði og stækka hana, því að þessi störf eru þannig, að það þarf mikinn mannafla til þess að sinna þeim. Ég held við verðum að reyna að fara bil beggja í þessum efnum og sníða slíkri stofnun sæmilega eðlilegan stakk og ráðast að þessum brýnu verkefnum í þeirri röð, sem menn koma sér saman um, að sé réttlátust. Það er ástæða til að geta þess, að í sambandi við náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum, þessar hörmulegu náttúruhamfarir, þá gefa þær í raun og veru tilefni til nýrrar sóknar að mínu mati um uppbyggingu landsbyggðarinnar. Í því felst aukið öryggi fyrir þjóðina, þótt ekki sé sérstaklega minnzt á atvinnu- og efnahagsmál í því sambandi. Hygg ég, að margir hafi hugsað þannig í sambandi við þá hörmulegu þróun, sem þar er að gerast, að það sé mjög þýðingarmikið fyrir okkur að huga í vaxandi mæli að uppbyggingu landsbyggðarinnar hreinlega til öryggis fyrir þjóðina. Ef að okkur steðja t. d. náttúruhamfarir, þá er auðvitað stórkostlegt öryggi fólgið í því, að landsbyggðin sé sem mest byggð, og kemur margt fleira til í því sambandi.



Herra forseti. Mig langaði til að leggja hér aðeins orð í belg. Þetta er merkismál, sem hér er til umr., enda hafa margir hv. þm. mikið um það talað. Ég er meðflm. að till. um sama málefni, sem mun koma til umr. á næstunni, og mun því hafa mál mitt ekki allt of langt nú. Mig langaði bara til að vekja athygli á því, að þrátt fyrir langt mál virðist í raun og veru engum hv. þm. hafa komið til hugar, að það væru ýmsir kostir því fylgjandi að búa úti á landsbyggðinni, það gæti kannski verið jafngott eða kannski betra að búa á vissum stöðum úti á landsbyggðinni. Við höfum heyrt mikið talað um annmarka þess, mikið talað um skort á ýmsum hlutum, mikið talað um, hvað það væri miklu örðugra, hver forréttindi við hefðum hér á Faxaflóasvæðinu. Aftur á móti hefur undir öðrum kringumstæðum allmikið verið talað um ýmis verðmæti, sem fólkið úti á landsbyggðinni nýtur, en við njótum ekki í eins ríkum mæli, sem í þéttbýlinu búum. Þ. á m. hefur hér komið fram áður, að það væri þörf á breyttu gildismati, þar sem t. d. hreint loft, hrein og fögur náttúra væru metin til verðmæta. Þetta kom mér ekki sízt í hug, þegar einn virtur alþm. átti tal við mig hér niðri í salnum fyrir tveimur dögum og var að segja mér frá því, að þannig væri nú ástatt hjá sér, þar sem hann byggi hér í nágrenni alþingishússins, að hann gæti ekki opnað glugga, því að ef hann ætlaði að hleypa inn hreinu lofti, þá kæmi inn svo mengað loft, að hann yrði að loka honum strax aftur. Ég held, að á meðan við forðumst að minnast á þau hlunnindi, sem fylgja því að búa úti á landsbyggðinni, meðan við reynum með sem sterkustum orðum að lýsa einvörðungu örðugleikum dreifbýlisins, þá komumst við aldrei langt í því að fá fólk til búsetu á þessum stöðum. Frá því að ég kom hér á hv. Alþ., hef ég aðallega heyrt um það getið, hverjir annmarkar fylgdu því að búa úti á landsbyggðinni, og ég hef oft hugsað til þess unga fólks, sem kannske hefur hugsað sér að setjast að einhvers staðar úti á landinu, hvernig því yrði við að heyra allar þessar frásagnir af þeim örðugleikum, sem þar væru. Ég hef líka hugsað til þeirra, sem úti á landsbyggðinni búa, þegar þeir heyra um, hvað það sé ósköp notalegt að búa á mölinni, að þægindi séu þar stórkostleg og allar vörur miklu ódýrari, hvort þá mundi ekki fara að langa til að flytjast þangað. Er nokkur furða, þó að fólkið, sem býr úti á landsbyggðinni, langi til að flytjast á mölina, þegar það heyrir sífellt endurteknar frásagnir af þessari dásemd, sem það sé að búa þar? Ég geri mér fyllilega ljóst, að Íslendingum er full nauðsyn að hafa trausta byggð úti á landinu, að Faxaflóasvæðið er þegar yfirbyggt, og enda þótt það sé mikið framleiðslusvæði, þá er stöðvun á fjölgun þar mjög æskileg. Hins vegar, eins og ég hef áður sagt, held, ég, að við verðum að gera okkur það ljóst, að það hefur sína stóru kosti að búa úti á landi. Og ég vil gjarnan styðja einmitt að því, að rannsakaðir verði fleiri þættir en þeir, sem hér hefur verið rætt um. Mér fyndist t. d. ástæða til þess, að það væri rannsakað, hvort langlífi og heilbrigði er með öðrum hætti úti á landsbyggðinni heldur en hér í Reykjavík. Ég vil ekki trúa því, fyrr en ég sé það í tölum, að menn lifi lengur í Reykjavík, og ég vil ekki heldur trúa því, fyrr en ég sé það í tölum, að veikindadagar séu fleiri úti á landsbyggðinni en í Reykjavík. Og þeir, sem þekkja nokkuð vel til, líta svo á, að þrátt fyrir læknaskortinn úti á landinu sé það svo víðast hvar, að þau mál séu í betra lagi en í flestum öðrum löndum. Þetta byggist á því, að þetta mál hefur gerbreytzt, síðan flugþjónustan kom til sögunnar. Það var minnzt á það hér áðan, að menn þyrftu kannske að bíða í hálfan mánuð eða lengur eftir spítalaplássi úti á landinu. Skyldi þetta ekki koma fyrir á þéttbýlu svæðunum líka? Því miður gerir það það, og ég held, að það sé fullkomin ástæða til, að fram fari rannsókn á þessum atriðum, vegna þess að ef fólkið úti í strjálbýlinu treystir ekki sinni læknisþjónustu, þá þurfum við ekki að búast við, að við getum haldið því þar. Eitt af því, sem mikið hefur verið rætt hér, er verzlun og vöruverð. Ég hef líka þessa sömu sögu að segja utan af landinu og ekki sízt á Austfjörðum, að vöruverð er þar hærra en hér í Reykjavík. Þó finnst mér ekki líklegt, að þetta gildi um alla vöruflokka. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að af matvörukostnaði eru um 80% landbúnaðarvörur og fiskafurðir: Ekki ætti þessi matvara að vera dýrari úti á landi en hér í þéttbýlinu. Um húsnæðið, sem er dýrasti liður vísitölunnar, er það vitað mál, að húsnæðið er ódýrara úti í strjálbýlinu heldur en í þéttbýlinu, og enda þótt megi auðveldlega reikna það út, að dýrara sé að byggja hús úti á landi, þar sem flutningskostnaður er mikill, þá er það bæði samkv. auglýsingum og upplýsingum, að það virðist svo, að þeir byggi hagkvæmar úti á landinu og það kosti minna að byggja sér hús úti á landsbyggðinni heldur en hér í þéttbýlinu. Þetta er ósköp órökrétt, ég viðurkenni það, en nýlegar auglýsingar um ný hús til sölu hálfgerð úti á landi hafa einmitt sannfært okkur um þetta, og ég veit þarna fleiri dæmi þess, að hagkvæmni og minni spenna í atvinnulífi gerir þetta mögulegt. Þar að auki er sú sérstaða um landsbyggðina, svo að við höldum okkur við verzlunina, að þar er verzlun fyrst og fremst í höndum fólksins sjálfs og ekki bara verzlunin, heldur siglingar líka. Annað stærsta siglingafyrirtæki landsins, sem á einmitt lítil og hentug skip til vöruflutninga út um landið, er félag fólksins eða Samband ísl. samvinnufélaga. Mér virðist því, að þarna séu öll skilyrði fyrir ódýra flutninga og hagstæða verzlun. Þessi skip eru gjarnan í eigu og skrásett frá stöðum úti á landinu, og ég get ekki annað séð en þarna séu einmitt mjög góðir möguleikar á beinum flutningum milli útlanda og landsbyggðarinnar. Það er ótal margt fleira, sem mig langaði til að minnast á í þessu sambandi, en meginatriðið finnst mér vera þetta, að ég hef þá trú eftir allnáin kynni af fólki úti á landi og stöðum úti á landinu, að þar sé ekki verra að búa heldur en hér við Faxaflóa. Ég tek þó undan þá staði, þar sem atvinnuleysi hrjáir fólkið, en sem betur fer er það undantekning nú orðið. Hins vegar er aldrei hægt að líkja eftir þéttbýli í strjálbýli. Við getum ekki flutt þjóðleikhúsið okkar út á hvern bæ, og við getum ekki heldur gert fólkinu eins auðvelt fyrir úti á landsbyggðinni að stunda ýmsar íþróttir og ýmsar tómstundir og hægt er að gera hér í þéttbýlinu. En ýmislegt annað kemur í staðinn. Þeir, sem vinna aðalstörfin hér í Reykjavík, skrifstofuvinnu og iðnaðarvinnu, þurfa gjarnan að bæta klukkutíma við sinn vinnutíma til þess að stunda svonefnt „trimm“ eða aðrar íþróttir. En þjálfun líkamans fylgir gjarnan störfunum úti á landinu, og hvað sem íþróttir eru vel stundaðar, þá munu þær aldrei komast í heilsufarslegu tilliti í námunda við eðlilega lýjandi vinnu. Í öðru lagi held ég, að það sé öruggt, að streita mun ekki gera eins mikið vart við sig hjá fólki, sem býr í strjálbýli, eins og því, sem býr í þéttbýli. Streitan hefur bæði andlega og líkamlega áreynslu í för með sér og þreytu, sem öllum er til ama og skaða. Þá er eitt, sem er okkar stóra vandamál hér í þéttbýlinu, en sem betur fer ber minna á úti á landsbyggðinni, og það eru svonefnd unglingavandamál og ýmis önnur félagsleg vandamál, sem fjölbýlinu fylgja. Þetta eru kannske vandamál, sem er miklu torveldara að leysa heldur en það, hvort vantar eina verksmiðju eða hvort vantar leikhús. M. a. af þessum orsökum er örugglega æskilegt og sjálfsagt að gera allt, sem unnt er, til þess að hamla á móti mikið stækkandi þéttbýli hér á þessu svæði. Ég held, að ég gæti lengi haldið áfram að telja upp ýmsa þætti, sem ættu að gera ungu fólki fýsilegt að búa úti á landsbyggðinni. En eins og er, er það ekki auðvelt, og ég vil taka undir það, sem síðasti ræðumaður sagði, að eitt af þeim alvarlegu vandamálum, sem við er að stríða þar, er nú þrátt fyrir allt húsnæðisleysi. Og þetta húsnæðisleysi stafar af því, að íbúarnir þar hafa ekki þorað að festa fé sitt í húsnæði á staðnum, heldur byggja þá, eins og hann sagði, frekar hér í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu. Ég lít svo á, að það sé of langt að bíða með aðgerðir í þessu efni eftir því, að Breiðholtsframkvæmdirnar séu búnar. Ég held, að jafnvel mætti fá nokkra úrbót, ef t. d. sú breyting væri gerð á húsnæðismálalögunum, að sveitarstjórnum yrði heimilað að byggja næstu árin verkamannabústaði, við skulum segja 4–5 á ári á hverja 1000 íbúa, sem væru fram yfir það, sem þeim er heimilt samkv. núgildandi lögum, og nota þessa bústaði ýmist til leigu eða selja þá, eftir því sem tækifæri gæfist til. Ég sé ekki annað en þetta sé eitt af þeim málum, sem er einna nauðsynlegast, að verði kippt í lag á mörgum stöðum á landinu sem allra fyrst. En mest af öllu held ég þó, að það verði að gera landslýð ljóst, að það er gott og hagstætt heilsu, andlegri og líkamlegri, að búa úti á landinu. Ég held, úr því að m. a. stendur í stjórnarsáttmálanum, að það eigi að hafa áróður fyrir breyttu gildismati, þá eigi ekki bara að líta á mölina og göturnar og malbikið, heldur á hreina loftið, á náttúruna og á rólegheitin og skortinn á streitunni og ýmsa þá kosti, sem fylgja strjálbýlinu yfirleitt.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. Ég kom hér eiginlega gagngert í ræðustól til að þakka hv. þm. Oddi Ólafssyni fyrir þá athyglisverðu og góðu ræðu, sem hann flutti hér um þessi mál. Ég er honum alveg algerlega sammála um, að það er allt of lítið gert að því að hafa uppi áróður fyrir því, hversu gott er að búa á landsbyggðinni. Við vitum það, sem höfum búið þar og höfum verið hér í Reykjavík, að það eru margir kostir við að búa á landsbyggðinni, sem við getum haft meira á lofti er við höfum oft gert. Hitt er svo annað mál, að það eru auðvitað ýmsir vankantar þar á, og hann kom hér inn á, eitt atriði, sem ég vildi aðeins leiðrétta eða koma að. Hann mun hafa átt við, að ég talaði um það í öðru máli, að það væri svo, að menn þyrftu að bíða eftir spítalaplássi í hálfan mánuð sums staðar á landsbyggðinni. Þá átti ég við, að fólk þyrfti að gera það, hvernig sem á stæði, þótt um væri að ræða bráða sjúkdóma eða slys, þannig að það er auðvitað ástand, sem ég held, að við hv. þm. og allir geti orðið sammála um, að sé neikvætt fyrir fólk að búa við og ástæða sé til að halda því á lofti. En ég vil endurtaka það, að sú ræða, sem hv. þm. flutti hér, undirstrikar einmitt einn þátt í því, sem við höfum kannske vanrækt, sem eigum að kallast forustumenn landsbyggðarinnar, þ. e. a. s. halda því nægilega mikið á lofti, hve gott er að búa þar. Þetta hefur verið rætt víða úti um land, vegna þess að satt bezt að segja keyrir oft svartsýni og bölsýni úr hófi hjá mönnum, þegar þeir eru að tala um sín mál. Það er eins og gengur, menn eru mannlegir og horfa stundum einhliða á hlutina. En ég vil sérstaklega undirstrika það, sem hv. þm. sagði hér í þessu efni. Fyrst ég er kominn hér, vil ég einnig þakka hv. þm. Tómasi Árnasyni fyrir ræðu hans hér. Ég gat strikað undir flest af því, sem hann sagði hér um landsbyggðina, sérstaklega varðandi húsnæðismálin og þá ekki sízt um svonefnda byggðaáætlanagerð. Ég hef nokkra reynslu af slíku starfi. En það kom fram, þegar hæstv. núv. ríkisstj. var mynduð, mjög veruleg gagnrýni á það starf, sem áður hafði verið unnið í þessum efnum. En mér virðist hann hafa ákaflega svipaðar skoðanir á þeim hlutum og við, sem unnum að því á þeim árum. Og ég vænti þess, að á meðan hann vinnur í framkvæmdastofnuninni, verði unnið að þessu jafnskynsamlega og hann talaði um.