Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Á þskj. 772 er frv. til laga um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra. Frv. þessa efnis var lagt fram á 121. löggjafarþingi en varð eigi útrætt. Hér er frv. lagt fram að nýju nánast óbreytt en þó er lagt til að breytt verði ákvæði varðandi skil sveitarstjórna til menntmrn. á upplýsingum um menntun grunnskólakennara. Þetta ákvæði er fellt niður í ljósi þess að kennaraskrá grunnskóla er ekki lengur í umsjá menntmrn. Aðrar breytingar á frv. frá því að það var lagt fram á 121. löggjafarþingi lúta að orðalagi eða tæknilegum atriðum. Kveikjan að því að frv. var samið má segja að leiði af flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna, sem Alþingi samþykkti vorið 1996, svo og sérstökum samþykktum sem gerðar voru af sama tilefni. Undirbúningur að gerð frv. fór fram í menntmrn. og síðan var efnt til viðræðna við fulltrúa kennarasamtakanna, þ.e. Hins íslenska kennarafélags og Kennarasambands Íslands. Frv. er skipt í tvo hluta og fjallar fyrri hlutinn um grunnskóla og sá síðari um framhaldsskóla. Með þessu verða lögin aðgengilegri og framsetning skýrari en í gildandi lögum. Með frv. er m.a. leitast við að leggja áherslu á þýðingu aukinnar fagmenntunar kennara. Þetta kemur fram í 5. gr. þar sem tekið er fram að kennari, sem hefur sérhæft sig til kennslu í tiltekinni grein, skuli hafa forgang til kennslu í sinni grein í 8.--10. bekk grunnskóla og í 15. gr. er miðað við að framhaldsskólakennari kenni þær greinar sem hann er menntaður til. Einnig er tekið fram í 11. gr. að í leyfisbréfi framhaldsskólakennara skuli tilgreina kennslugrein eða sérsvið þeirra samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Þá kemur fram í 12. gr. frv. að framhaldsskólakennari, sem hefur aflað sér fagmenntunar sem er verulega umfram það lágmark sem frumvarpið gerir ráð fyrir sem almennri reglu, þurfi aðeins að taka 15 einingar í kennslufræði. Lagt er til að sama gildi um kennara í iðngreinum, að uppfylltum vissum skilyrðum, en margir þeirra koma beint úr atvinnulífinu og búa yfir dýrmætri reynslu sem skólakerfinu er nauðsynleg. Í núgildandi lögum er gert ráð fyrir að menn ljúki 30 einingum í kennslufræði en hér er sem sagt gert ráð fyrir að í tveimur tilvikum dugi mönnum að taka 15 einingar í kennslufræðum, þ.e. ef þeir hafa aflað sér fagmenntunar sem er verulega umfram það lágmark sem frv. gerir ráð fyrir og hins vegar ef um kennara í iðngreinum er að ræða enda hafi þeir öðlast mikla reynslu í atvinnulífinu og gengið menntunarveginn á enda í sinni iðngrein. Þá er kveðið á um það í frv. að próf frá Kennaraskóla Íslands sé fullnægjandi undirbúningur í kennslufræði fyrir framhaldsskólakennara. Til þessa hefur þetta próf aðeins gefið 15 einingar af 30 sem krafist hefur verið til kennsluréttinda við framhaldsskóla. Allmargir kennarar munu fá réttindi til kennslu við framhaldsskóla samkvæmt þessu ákvæði. Í 2. og 12. gr. frv. er kveðið á um að heimilt sé að meta kennslureynslu sem hluta af kennslufræði til kennsluréttinda samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð og er þetta nýmæli. Í frv. eru ákvæði þess efnis að menntamálaráðherra skuli staðfesta leyfi til að nota starfsheitið grunnskólakennari eða framhaldsskólakennari samkvæmt umsókn ríkisborgara frá ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins. Er þetta í samræmi við tilskipun 89/48/EBE sem felld var inn í íslenskt lagakerfi með lögum nr. 83/1993, um viðurkenningu á menntun og prófskírteinum, með áorðnum breytingum. Í 7. gr. gildandi laga er kveðið á um menntun kennara við tiltekna sérskóla og í tilteknu sérnámi. Þessi upptalning er felld brott, sjá 15. gr. frv., og í staðinn er lagt til að kveðið verði á um þessi atriði í reglugerð. Þessi breyting er nauðsynleg vegna örrar þróunar á vinnumarkaði og þar af leiðandi breytilegra krafna til skólakerfisins hvað varðar námsframboð. Ákvæði laganna um matsnefndir, sbr. 4. og 14. gr., eru einfölduð. Ákvæði um starfshætti nefndanna eru felld brott og er lagt til að kveðið verði á um þessi atriði í reglugerð. Í 15. gr. frv. er kveðið á um að skólameistara sé heimilt að ráða sérfræðing tímabundið til að kenna sína sérgrein án þess að viðkomandi hafi öðlast heimild til að nota starfsheitið framhaldsskólakennari. Þessi heimild miðast við að um sé að ræða kennslu sem nemur sex kennslustundum á viku eða minna. Hér er um nýmæli að ræða sem gerir skólameisturum kleift að ráða til starfa sérfræðinga sem ekki hafa kennslu sem aðalstarf en þetta getur skipt miklu máli varðandi tengsl atvinnulífs og framhaldsskóla. Í 21. gr. frv. er kveðið á um að lögin taki ekki til kennslu í listgreinum á framhaldsskólastigi. Þetta er gert til þess að auðvelda framhaldsskólum að fá til starfa viðurkennda listamenn en það er vandkvæðum bundið samkvæmt gildandi lögum. Að lokum hafa ákvæði um undanþágunefndir verið endurskoðuð í ljósi stjórnsýslulaga og staða nefndanna sem lægra settra stjórnvalda gerð skýrari. Hlutverk þeirra er eftir sem áður að fjalla um heimild til ráðningar þegar enginn umsækjandi uppfyllir skilyrði laganna um menntun. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum frv. að því er varðar breytingar frá núgildandi lögum. Rétt er að taka fram að af hálfu Hins íslenska kennarafélags hafa menn hreyft athugasemdum og gagnrýnt þá tillögu sem í frv. er um að stytta kennslufræðinámið úr 30 einingum í 15 einingar í þeim tilvikum sem getið er um í 12. gr. frv. Um þetta hef ég rætt við forustumenn Hins íslenska kennarafélags og mér er ljóst að sjónarmið þeirra ganga þvert á þetta ákvæði frv., sérstaklega að því er varðar það sem segir um kennara í iðngreinum. Síðast í gær átti ég fund með stjórn Hins íslenska kennarafélags þar sem þetta sjónarmið var áréttað af hálfu þeirra. Af minni hálfu eru þau rök hins vegar fyrir þessum tillögum, sérstaklega að því er varðar kennara í iðngreinum, að ég tel mjög brýnt að opna leiðir og stuðla að betra sambandi ef ég má orða það svo á milli atvinnulífsins og framhaldsskólanna. Lögin um framhaldsskóla, sem Alþingi samþykkti og gengu í gildi 1. ágúst 1996, gera ráð fyrir því að sambandið á milli framhaldsskóla og atvinnulífsins verði stóreflt. Ég tel að með þessu ákvæði í frv. sé komið til móts við þau sjónarmið og stuðlað að því að skólarnir geti ráðið til starfa hjá sér fólk sem hefur mikla reynslu í atvinnulífinu og skólarnir opni þannig frekar dyr sínar fyrir samstarfi við atvinnulífið. Herra forseti. Með þessum orðum legg ég frv. fram og óska eftir því að því verði að lokinni umræðu vísað til hv. menntmn. og 2. umr.

Herra forseti. Það frv. sem liggur fyrir er svipað því frv. sem lagt var fram í fyrra. Þó hefur verið gerð á því ein mjög veigamikil, alvarleg og róttæk breyting frá síðasta þingi, breyting sem er ágreiningur um við kennarasamtökin eins og kom mjög lauslega fram í máli hæstv. menntmrh. áðan. Eins og frv. var lagt fyrir á síðasta þingi hafði það einnig falið í sér ágreiningsatriði sem m.a. er gerð grein fyrir í bréfi sem kennarasamtökin, Kennarasamband Íslands og Hið íslenska kennarafélag, skrifuðu menntmrh. 17. apríl 1997. Þar kemur fram að kennarafélögin telja að tímabært hafi verið að endurskoða lögverndunarlögin og eru sátt við ýmsar breytingar sem frv. felur í sér, t.d. að nú verður kennslugrein eða sérsvið tilgreind í leyfisbréfi framhaldsskólakennara o.s.frv. en síðan gagnrýna kennarasamtökin það að í frv. er gert ráð fyrir því að gjaldfella uppeldis- og kennslufræðimenntun frá því sem nú er eða eins og segir í bréfi kennarasamtakanna, með leyfi forseta: ,,Það er eitthvað alvarlega bogið við þá ákvörðun að minnka kröfur um menntun framhaldsskólakennara í uppeldis- og kennslufræði á sama tíma og ný lög og reglugerðir um framhaldsskólann gera auknar kröfur til fagmennsku kennarans, t.d. í námsmati, mati á skólastarfi og skólanámskrárgerð.`` Í bréfi kennarasamtakanna er einnig vitnað til þeirra áforma sem þá voru uppi en nú eru orðin að veruleika um að sameina uppeldisháskólana og þar segir einnig um það mál, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þessarar þróunar að sameina uppeldisháskólana, sem er mjög jákvæð þróun, verður ofangreind breyting á lögverndunarlögum að teljast afar sérkennileg.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Nú er skortur á kennurum með kennsluréttindi í raungreinum og ýmsum iðn- og tæknigreinum en það er ekki rétt að leysa það vandamál með því að gjaldfella menntun framhaldsskólakennara.`` Þetta er mál sem við ræddum talsvert á síðasta þingi en þó ræddum við það alveg sérstaklega að við framlagningu málsins og undirbúning myndaðist trúnaðarbrestur á milli kennarasamtakanna og hæstv. menntmrh. vegna þess að eftir að starfshópur hafði skilað af sér til ráðuneytisins og samtaka kennara breytti menntmrh. frumvarpsdrögunum einhliða, án þess að ræða það við kennarasamtökin, á mjög róttækan hátt að því er varðar þennan þátt sem lýtur að uppeldis- og kennslufræðimenntun framhaldsskólakennara. Um það mál sagði svo í bréfi kennarasamtakanna, með leyfi forseta: ,,Eftir að starfshópurinn hafði skilað af sér ákvað menntamálaráðherra Björn Bjarnason hins vegar að beita valdi sínu og breyta frumvarpsdrögunum á ofangreindan hátt. Þetta teljum við ekki lýðræðisleg vinnubrögð og hörmum þann trúnaðarbrest sem þessi ákvörðun ráðherra orsakar á milli kennarafélaganna og menntmrn. Við lítum þennan trúnaðarbrest sérstaklega alvarlegum augum í ljósi þess mikla og mikilvæga samstarfs sem nú stendur yfir við að hrinda í framkvæmd nýjum lögum um framhaldsskólann og endurskoðun aðalnámskráa fyrir grunn- og framhaldsskólastigið.`` Þessi alvarlegu gagnrýnisefni sem komu fram á síðasta þingi, sem lúta bæði að vinnubrögðum og að efni málsins, voru út af fyrir sig rækilega rædd þá og ég vil taka undir þau sjónarmið sem fram koma í þessum bréfum að því er varðar vinnubrögð menntmrn. alveg sérstaklega því að ég tel að þau séu óeðlileg og óheppileg miðað við þann anda sem þarf að ríkja milli ráðuneytisins og kennarasamtakanna. Það er þeim mun brýnna nú en áður var að þessi andi sé góður vegna þess að það er í sjálfu sér mjög lítið af málefnum grunnskólans sem eftir er í menntmrn. og mér finnst einhvern veginn af viðbrögðum ráðherra, eiginlega við öllum vandamálum sem koma upp í málefnum grunnskólans í seinni tíð, að hann vilji helst henda grunnskólanum algerlega út úr ráðuneytinu og vilji ekkert nálægt grunnskólanum koma að öðru leyti en því að hann vill bersýnilega ráða því áfram hvernig námskráin verður skrifuð niður. Að öðru leyti sýnist mér að grunnskólinn sé að verða hrein hornreka í menntmrn. og að flutningurinn til sveitarfélaganna sé notaður sem yfirvarp og skálkaskjól til að losa sig við allar skyldur gagnvart grunnskólunum nema þá að skrifa niður námskrá grunnskólans. Eins og frv. lítur út núna er bætt um betur í þessu efni og gert er ráð fyrir því að kennaraskránni verði hent út úr lögunum og það eru vissulega stórtíðindi miðað við þær umræður sem farið hafa fram. Kennarasamtökin halda því t.d. fram að gengið hafi verið út frá því við flutning skólans yfir til sveitarfélaganna að kennaraskráin yrði áfram í ráðuneytinu, eða eins og segir í grein eftir varaformann Kennarasambands Íslands, Guðrúnu Ebbu Ólafsdóttur, í Kennarablaðinu fyrir nokkru, með leyfi forseta: ,,Í undirbúningnum fyrir flutning grunnskóla frá ríki til sveitarfélaga var gert ráð fyrir því að kennaraskráin yrði áfram í menntmrn. enda var ekki áætlaður kostnaður vegna hennar í tekjuyfirfærslunni. Því til sönnunar má benda á bréf til menntmrh. frá verkefnisstjórn um flutning grunnskólans og tillögur réttindanefndar. Hafi verið rætt um að menntmrh. héldi skrána ,,fyrst um sinn`` telja kennarafélögin að enn sé ekki komin full reynsla af flutningnum og því ástæða til að bíða með að taka ákvörðun um breytingu. Kennarafélögin líta á það sem brot á samkomulagi um flutninginn ef ekki er tryggt að kennaraskráin verði með óbreyttum hætti.`` Þetta var úr grein eftir varaformann Kennarasambands Íslands, Guðrúnu Ebbu Ólafsdóttur. Í grein eftir þær Elnu Katrínu Jóndóttur og Guðrúnu Ebbu Ólafsdóttur í sama blaði er fjallað um þessi mál mjög rækilega og þar er sagt frá því að það fyrsta sem kennarasamtökin fréttu af þessum áformum menntmrh., að henda kennaraskránni út úr ráðuneytinu, var í fréttabréfi menntmrn. Það var ekki þannig að haft væri samband við kennarasamtökin og þau látin vita af því að þetta væri hugmyndin heldur var byrjað á því að senda það út í fréttabréfi menntmrn., eða eins og segir í grein þeirra Elnu Katrínar Jónsdóttur og Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur, með leyfi forseta: ,,Í fréttabréfi menntmrn. í des. sl. er skýrt frá því að ráðuneytið muni hætta að halda kennaraskrá fyrir grunn- og tónlistarskóla frá og með 1. janúar 1998 en starfsmenn ráðuneytisins fá tíma til loka febrúar til að ganga frá gögnum og færa inn upplýsingar sem bárust fyrir áramót. Þá segir orðrétt í fréttinni [og er vitnað í fréttabréf menntmrn.]: ,,Að því loknu er gert ráð fyrir að Samband íslenskra sveitarfélaga og samtök kennara taki við kennaraskránni og haldi henni við.```` --- Síðan segir í grein þeirra stallsystra: ,,Hvorki Samband íslenskra sveitarfélaga né kennarafélögin hafa fallist á að taka við kennaraskránni enda hefur aldrei verið formlega farið fram á það, a.m.k. ekki við kennarafélögin enda eru þau ekki rekstraraðili skólanna.`` Síðar segir í sömu grein, með leyfi forseta: ,,Í fréttabréfi menntmrn. er einnig sagt frá því að námsmatsnefndin muni flytjast úr ráðuneytinu. Skipan hennar og verksvið er bundið í kjarasamningum, nánar tiltekið í grein 1.3.2.1.2, en þar segir að námsmatsnefnd skuli skipuð`` eins og þar greinir. Af þessu tilefni og út af einhliða ákvörðunum hæstv. menntmrh. og undarlegum aðferðum við að tilkynna kennurum þær ákvarðanir settu kennarafélögin fram kröfur til menntmrn. að það ,,sendi öllum kennurum og skólastjórum stöðu yfir stigamat samkvæmt kennaraskránni eins og hún var 1. janúar. sl. og gefi þeim jafnframt tíma til að gera athugasemdir. ... Kennarafélögin ásamt Sambandi íslenskra sveitarfélaga fóru fram á sérstakan fund um kennaraskrána og þá ákvörðun að vísa námsmatsnefndinni út úr ráðuneytinu. Sá fundur var haldinn þriðjudaginn 20. janúar sl. Á fundinum féllst menntmrn. á ofangreindar kröfur kennarafélaganna og jafnframt á að taka við upplýsingum um viðbótarnám til 1. mars nk. Ráðuneytið er enn fremur tilbúið að skipa áfram oddamann í námsmatsnefndinni. Enn hefur ekki verið tekin ákvörðun um vörslu kennaraskrárinnar eftir 1. mars nk.`` Þetta var úr grein Elnu Katrínar Jónsdóttur og Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur í Kennarablaðinu. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið í dag frá kennarasamtökunum eru í gangi samningaviðræður um hvernig verður farið með þessa kennaraskrá og þeim viðræðum er ekki lokið. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að mér finnst að stöðugt sé verið að stofna þeirri gríðarlegu vinnu sem fram hefur farið í menntmrn., hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga og hjá kennarasamtökunum í hættu með þeim undarlegu vinnubrögðum sem tíðkast gagnvart kennarasamtökunum í seinni tíð. Aftur og aftur eru teknar einhliða ákvarðanir. Nefndarálitum er breytt áður frumvarpsdrög eru lögð fyrir Alþingi. Aldrei er talað við þá aðila sem semja þau frumvarpsdrög heldur er þeim breytt einhliða án þess að tala við nokkurn mann. Auðvitað er það þannig að ráðherrann hefur valdið og hann leyfir kennurunum svo sannarlega að finna að hann hefur valdið í þessum málum. Í öðru lagi er mjög veigamiklum atriðum, sem kennarar telja jafnvel að hafi verið gengið út frá sem forsendu flutningsins til sveitarfélaganna, einnig breytt og tilkynnt um það í fréttabréfum menntmrn. án þess að talað sé um það við kennarana. Í þriðja lagi er einnig athyglisvert að þetta frumvarp skuli vera lagt fram á Alþingi og mælt fyrir því af hæstv. menntmrh. í þessum sal án þess að gera grein fyrir því að samningaviðræður standi yfir við kennarasamtökin um þessi mál. Ég vil að lokum nota tækifærið til að inna hæstv. menntmrh. eftir því hvort hann telji ekki óhjákvæmilegt að afgreiðsla þessa máls bíði a.m.k. í þessari virðulegu stofnun þangað til niðurstöður fást í þeim efnum hvað verður um kennaraskrána, hver heldur hana og verður sátt um meðferð hennar á milli ráuneytisins, kennarasamtakanna og Sambands ísl. Sveitarfélaga. Samband ísl. sveitarfélaga telur sig ekki hafa gengið frá málum í einstökum atriðum að því er kennaraskrána varðar. Ég tel að þau fljótfærnislegu og valdsmannslegu vinnubrögð í menntmrn. gætu stofnað flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna í verulega hættu og það ber að harma, því að í grófum dráttum hefur sú tilfærsla gengið allvel og greinilegt að sveitarfélögin eru að laga sig að þessum nýja veruleika. En eftir stendur þessi spurning: Er það ætlun menntmrh. að knýja þetta mál í gegnum þingið án þess að ákvarðanir hafi verið teknar um það í sátt við kennara og aðra og sveitarfélögin hvað verður um kennaraskrána og hver heldur hana? Að öðru leyti hlýt ég að vísa til þeirrar meðferðar sem þetta mikilvæga mál hlýtur að fá í hv. menntmn.

Herra forseeti. Ég lít á ræðu hv. þm. sem sögulegt yfirlit því að það er alrangt að halda því fram að samstarf ráðuneytisins við Hið ísl. kennarafélag sé slæmt. Það er mjög gott samstarf við forustumenn Hins ísl. kennarafélags. Það er ljóst að við erum ekki sammála um þennan þátt sem hv. þm. vék að, og ég vék sjálfur að. Það lýtur sérstaklega þó að þeim sem hafa iðnréttindi og kennslu iðngreina í framhaldsskólum. Það er því sögulegur ágreiningur og heyrir sögunni til það bréf sem hv. þm. las og var það staðfest m.a. á fundi sem ég átti með stjórn Hins ísl. kennarafélags í gær. Það er ekkert sem ber í milli ráðuneytisins og stjórnar Hins ísl. kennarafélags sem segir að ágreiningur eða tortryggni sé í okkar samskiptum. Varðandi kennaraskrána sem hv. þm. las svona sem sagnfræði, því að málinu hefur að sjálfsögðu miðað frá því að þær ákvarðanir voru teknar og það hefur verið unnið að því. Það liggja fyrir tillögur frá Sambandi ísl. sveitarfélaga um hvernig unnt verði að standa vel að þessu. Ráðuneytið hefur fallist á þær tillögur og kennarasamtökin hafa fylgst nákvæmlega með því og var m.a. rætt ítarlega á fundi mínum með stjórn Hins ísl. kennarafélags í gær og farið yfir málið. Og hvað varðar námsmatsnefndirnar þá er það líka auðleyst mál ef menn vilja koma sér saman um það og ráðuneytið hefur lýst vilja sínum til að gera það með þeim hætti að kennarasamtökin geti vel við þetta unað. Um afstöðu ráðuneytisins til grunnskólans er einnig alrangt hjá hv. þm. að grunnskólinn sé hornreka í ráðuneytinu. Þvert á móti hefur ráðuneytið starfað nákvæmlega samkvæmt grunnskólalögunum og tekið á öllum þeim málum sem grunnskólann varðar í samræmi við lögin. Við erum núna að vinna að aðalnámskránni og það er rétt, en það er líka okkar lagaskylda í samræmi við ákvæði í grunnskólalögunum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessar ábendingar en ég tók eftir því að hann sagði frá fundum sínum með Hinu ísl. kennarafélagi. Hann nefndi ekki að hann hefði rætt sérstaklega við Kennarasamband Íslands um þau mál sem hér er verið að ræða um. Það er auðvitað bersýnilegt að það er fyrst og fremst Kennarasamband Íslands sem þessi kennaraskrá og spurningin um hana snýr að. Þess vegna er óhjákvæmilegt að fram komi hjá hæstv. ráðherra svar við þeirri spurningu: Ætlast hann til þess af Alþingi að það afgreiði þetta frv. án þess að samkomulag, skýrt samkomulag, liggi fyrir við alla aðila, bæði kennarasamtökin og Samband ísl. sveitarfélaga um málið? Í öðru lagi varðandi stöðu grunnskólans í menntmrn. þá ætla ég hvorki að endurtaka það sem ég sagði né mótmæla því sem hæstv. ráðherra sagði því þar stendur bara fullyrðing gegn fullyrðingu og hefur ekkert upp á sig að halda þeirri þrætu áfram. Ég bendi honum hins vegar á að tala við kennara vegna þess að það er útbreidd óánægja í kennarastéttinni og skólum landsins með vinnubrögð ráðuneytisins í þessum efnum.

Herra forseti. Ég hef rætt þessi mál um kennaraskrána við Eirík Jónsson, formann Kennarasambands Íslands, og honum hefur alveg verið ljós minn hugur í þessu máli. Ég hef einnig rætt þetta við forustumenn Sambands ísl. sveitarfélaga og tel ég að komin sé niðurstaða í málinu sem er ásættanleg fyrir alla aðila. Það er sjálfsagt fyrir hv. menntmn. að kynna sér stöðu málsins. Ráðuneytið er að undirbúa útsendingar á þeim bréfum sem hv. þm. las um í sínum upplestri úr gögnum frá kennarasamtökunum og um stöðu kennaranna. Ég verð að segja, herra forseti, að ég er mjög undrandi að heyra þessar dylgjur um menntmrn. og grunnskólann án þess að það sé sagt fullum fetum hvar það er sem menn telja að ráðuneytið hafi brugðist og það sé útbeidd skoðun meðal kennara að menntmrn. hafi brugðist þeim eða grunnskólanum eftir að grunnskólinn var fluttur til sveitarfélaganna. Ég verð að skora á hv. þm. að færa betri rök fyrir máli sínu svo að unnt sé að bregðast við, en ekki tala í hálfkveðnum vísum um þá hluti og benda ekki á nein atriði sem valda þessum leiðindum eða tortryggni í garð ráðuneytisins meðal grunnskólakennara. Ég hef ekki orðið var við þetta. Ég er í góðu sambandi við kennara, bæði framhaldsskólakennarar og grunnskólakennarar hafa greiðan aðgang að mér, þannig að það kemur mér í opna skjöldu að heyra þennan málflutning hv. þm.

Herra forseti. Það væri velkomið að fara yfir þessi mál enda hef ég mjög oft gert það en það þýðir ekki neitt vegna þess að hæstv. menntmrh. segir alltaf: Það er mjög gott samband við kennarana, mjög gott samband við skólana. Og það er alveg sama hvað sagt er, það er ekki bara sama hvað ég segi, látum það nú vera, það er líka sama hvað kennararnir segja, og ekki nóg með það heldur líka sama hvað þeir skrifa í sín blöð. Menntmrh. segir alltaf: Heyrðu, það er mjög gott samband við kennarana, mjög gott samband við kennarasamtökin, en málið er bara ekki þannig. Hæstv. ráðherra ber höfðinu við steininn, því miður, í þessu máli og hlustar ekki á rök. Eins er það í því máli er varðar kennaraskrána. Hann fullyrðir að mjög gott samband sé við Kennarasamband Íslands, og kennarasamtökin um kennaraskrána, um meðferð hennar. Það er ekki rétt. Niðurstaða í þeim efnum liggur ekki fyrir. Samkvæmt upplýsingum sem ég fékk frá Kennarasambandi Íslands fyrir klukkustund kom það greinilega fram að niðurstaða í þessu máli liggur ekki fyrir. Þannig að hæstv. menntmrh. neitar bara að horfast í augu við þær staðreyndir sem eru óþægilegar fyrir hann. Það er vissulega okkar vandi á Alþingi að rökræða við hæstv. ráðherra við slíkar aðstæður en það er sérstaklega vandi skólakerfisins.

Herra forseti. Ég vil fagna því að þetta frv. er aftur komið fram. Eins og kom fram í framsöguræðu hæstv. menntmrh. var frv. flutt í fyrra eða á síðasta þingi en var þá ekki útrætt. Það er hins vegar fyllilega tímbært að sett verði ný lög um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra og það frv. sem hér liggur fyrir er mörgu leyti gott og tímabært. Það er alveg ljóst að það sem helst kemur til með að valda ágreiningi varðandi frv. sem hér liggur frammi er 12. gr. Ég held að mjög mikilvægt sé að hv. menntmn. skoði það mál alveg sérstaklega vegna þess að þar takast auðvitað á tvö mikilvæg sjónarmið, annars vegar sjónarmið kennarasamtakanna og einnig Kennaraháskólans að aukin fagmenntun kennara sé ekki bara faggreinar heldur líka uppeldis- og kennslufræði og þess vegna sýna þessir aðilar því mikið viðnám að verið sé að slá af í þeim efnum. En á móti koma þau viðhorf sem hæstv. menntrh. túlkar og snúa að því að opna verði leiðir og stuðla að samvinnu og samstarfi atvinnulífs og skóla. Hægt er að hafa samúð með báðum þessum sjónarmiðum og þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé að hv. menntmn. taki þetta sérstaklega fyrir og skoði allar mögulegar leiðir til að brúa það bil sem greinilega er þarna á milli aðila. Það sem strandar kannski á að mörgu leyti og hefur strandað á varðandi það að sú fagmenntun sem felst í uppeldis- og kennslufræði gæti verið jafnmikil innan skólanna og æskilegt hefði verið, eru fjárveitingar til réttindanáms. Ljóst er að fleiri leiðbeinendur og þeir sem eru með fagréttindi eða fagnám af einhverju tagi sækja um réttindanám á hverju ári en komast að. Skref í því að efla uppeldis- og kennslufræðiþekkingu innan skólanna væri að auka fjárveitingar til réttindanámsins þannig að fleiri kæmust til slíks náms. Herra forseti. Ég kom með fyrirspurn til hæstv. menntmrh. fyrir nokkru síðan þar sem ég spurði m.a. um það hversu margir leiðbeinendur hefðu lokið réttindanámi síðan lögin voru sett um lögverndun árið 1986 og hversu margir þeirra væru við kennslu. Það er ljóst af þeim svörum sem ég fékk að mjög hátt hlutfall, eða nær 80%, þeirra sem fara í réttindanám staðnæmist síðan við kennslu og það er hærra hlutfall en hlutfall þeirra sem útskrifast úr kennaranámi. Þess vegna er þetta mjög mikilvægur þáttur í menntun kennara á Íslandi. Ég vil fara yfir nokkur atriði þessa frv. sem mér finnst annaðhvort ástæða til að gera athugasemdir við eða lýsa skoðun minni á í einhverjum efnum. Í fyrsta lagi finnst mér mikilvæg sú áhersla að leggja meira upp úr þýðingu aukinnar fagmenntunar kennara að svo miklu leyti sem hún snýr að faggreininni sjálfri og fram kemur hér í frv. Í 5. gr. frv. er sérstaklega vísað í kennslugreinar í 8.--10. bekk. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort ástæða er til þess að tilgreina þessa bekki sérstaklega. Það hefur komið fram vilji til þess innan Kennaraháskólans --- ekki er ólíklegt að fleiri kennaramenntunarstofnanir velti því fyrir sér --- að bjóða upp á sérnám kennara sem kenna t.d. byrjendum eða yngri börnum. Þá er spurning hvort það eigi að festa í lögum nákvæmlega 8.--10. bekk því að ef farið verður að mennta kennara með það sem sérgrein að kenna byrjendum, má velta því fyrir sér hvort þeir eigi þá ekki að njóta sama forgangs til þeirra starfa og aðrir, eða þeir sem hér er getið um. Í öðru lagi fagna ég því að gamla kennaraprófið skuli nú fá þann sess sem það hefur átt skilið hvað varðar mat á uppeldis- og kennslufræði, þ.e. að það próf skuli þykja fullgilt til kennslu á framhaldsskólastigi. Mér fannst alltaf dálítið merkilegt að gamla kennaraprófið skyldi nægja til að kenna byrjendum og grunnskólabörnum þar sem að mínu mati er enn þá brýnna að menn hafi staðgóða uppeldis- og kennslufræði sem hluta af sinni þekkingu en í framhaldsskólanum. Þess vegna finnst mér þetta vera skref sem er mjög eðlilegt og gott að er stigið. Ég velti fyrir mér ákvæði 2. gr. og 12. gr. frv. þar sem talað er um að heimilt sé að meta kennslureynslu sem hluta af kennslufræðum til kennsluréttinda. Ég þykist sjá í hendi mér að að einhverju leyti er reiknað með því að þetta mat eigi að ríma við 3. lið 12. gr. þar sem gerð er krafa um annaðhvort 15 eininga próf í uppeldis- og kennslufræði eða 30 eininga eftir reynslu manna. Mér finnst eðlilegt að litið sé til þessa. Hins vegar veltur á miklu hvernig sú reglugerð verður sem um þetta verður sett. Ég velti því líka fyrir mér, herra forseti, varðandi 3. gr. hvort það þurfi að taka eitthvað fram í lögum um íslenskuþekkingu þeirra kennara sem fá leyfi til að nota starfsheitið grunnskólakennari samkvæmt umsókn ríkisborgara frá ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það er spurning hvort það sé tekið fram annars staðar og þurfi þess vegna ekki. Í 6. gr. frv. sjáum við ruglingslegan texta sem stafar af því að ákveðnir hlutar laga sem snúa að stöðu kennara voru teknir óbreyttir yfir þegar grunnskólinn fór yfir til sveitarfélaganna. Ég met það a.m.k. svo að þetta hljóti að vera leifar af slíku sem við munum koma til með að laga að breyttum veruleika jafnharðan og kennarasamtökin semja við sína nýju viðsemjendur um aðra skipan þessara mála sem ég hef reiknað með að hljóti að verða vegna þess að hér, eins og menn lesa 6. gr., hlýtur að vera um fyrirkomulag að ræða sem þarf að einfalda einhvern veginn og ekki ólíklegt að þess muni sjá stað í samningum á milli aðila. Ég ætla ekki að setja á langa ræðu um þetta frv. eins og það liggur fyrir. Fjallað verður um ýmsar greinar þess og ákvæði í hv. menntmn. En eins og ég sagði áðan er mikilvægast að menn reyni að ná saman um stærsta ágreiningsatriðið og í rauninni eina ágreiningsatriðið sem skiptir máli, þ.e. þá afslætti sem talið er að verið sé að gefa í 12. gr., vegna þess að mikilvægt er að það sé ákveðin sátt um það eftir hvaða leiðum kennarar fá réttindi sín. Það þarf jafnframt að hafa í huga að við þær breytingar sem hafa orðið og eru að verða í umhverfi skólanna og í umhverfi kennara, verður kennslufræði líklega mikilvægara fag á næstu árum en hún hefur verið. Verið er að setja nýjar kröfur á skólana og kennarana um námsmat og mat á skólastarfi. Það krefst aukinnar þekkingar á eðli náms og kennslu sem hlýtur þá að leiða af auknu kennslufræðinámi. Sömuleiðis met ég það svo, herra forseti, að breyting á sviði fjarskipta sem hefur leitt af sér og mun sýna okkur í æ ríkari mæli nýja upplýsingatækni, geri líka nýjar kennslufræðilegar kröfur vegna þess að miðað við þetta breytta umhverfi sem við bæði sjáum nú þegar inni í skólunum og sjáum fyrir, er ljóst að kennarar hafa þurft og verða í auknum mæli að breyta kennsluaðferðum sínum og einnig að þróa námsefni og framsetningu þess í takt við nýja tækni. Þess vegna, herra forseti, held ég að mjög mikilvægt sé að við skoðum mjög vel í hv. nefnd hvernig við getum náð þessum sjónarmiðum saman, þ.e. þeim sjónarmiðum sem sannarlega og réttilega leggja áherslu á aukna uppeldis- og kennslufræði í námi kennara annars vegar og hins vegar því sjónarmiði sem leggur áherslu á að opna leiðir og stuðla að samvinnu og samstarfi atvinnulífs og skóla. Endurskoðun á kennaranámi og umfjöllun um kennaranám hlýtur einnig að taka mið af þessum breyttu aðstæðum. Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því að ég fái í hv. nefnd tilefni til að fjalla um og kalla eftir upplýsingum um önnur atriði sem mér finnst ástæða til að ræða.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um listskreytingar opinberra bygginga og Listskreytingasjóð ríkisins, á þskj. 773. Á vegum menntmrn. hefur verið samið frv. það sem hér er lagt fram um listskreytingar opinberra bygginga og Listskreytingasjóð ríkisins. Verði það að lögum leysa þau af hólmi núgildandi lög um Listskreytingasjóð ríkisins, nr. 71/1990, með síðari breytingum. Frv. er að mestu byggt á tillögum tveggja nefnda sem fjallað hafa um þessi mál að tilhlutan menntmrn. á undanförnum árum. Megintilgangur frv. er að tryggja svo sem auðið er framkvæmd þeirrar meginreglu að listskreyting sé þáttur í hverri byggingu sem reist er á vegum ríkisins með því að lögbinda að 1% af heildarkostnaði við bygginguna skuli varið í þessu skyni. Að því er nýbyggingar varðar verður það á ábyrgð þeirra sem forræði hafa um hverja byggingarframkvæmd að lagaskyldu í þessu efni sé framfylgt en leita skal faglegrar ráðgjafar um listskreytinguna. Hlutverk Listskreytingasjóðs ríkisins að því er fjárframlög til listskreytinga varðar verður samkvæmt frv. bundið við opinberar byggingar sem fullgerðar eru við gildistöku nýrra laga, svo og útisvæði sem ríkið hefur forræði á. Jafnframt verður stjórn sjóðsins til ráðgjafar um listskreytingu í þeim mannvirkjum sem lögin taka til. Fjárveiting til sjóðsins fer eftir ákvörðun Alþingis í fjárlögum hverju sinni. Með þeirri tilhögun sem frumvarpið mælir fyrir um er gert ráð fyrir að ákveðnir fjármunir renni milliliðalaust til listskreytingar í hverri nýrri byggingu sem ríkið stendur að en jafnframt leitast við að tryggja faglegan grundvöll ákvarðana um það viðfangsefni eins og aðra þætti byggingarframkvæmdanna. Lengi var gert ráð fyrir því í lögum að fjárhæð sem svaraði 1% álagi á samanlagðar fjárveitingar ríkissjóðs til byggingarframkvæmda samkvæmt A-hluta fjárlaga rynni til Listskreytingasjóðs ríkisins og stjórn hans úthlutaði styrkjum til listskreytingar á grundvelli umsókna. Lög um þetta efni voru upphaflega sett árið 1982. Allt frá byrjun varð á því mikill misbrestur að þessari viðmiðun um ríkisframlag til sjóðsins væri framfylgt og árið 1995 var hún formlega afnumin. Í þessu frv. er farin sú leið að tengja fjármögnun listskreytingar hverri einstakri byggingu, enda verði listskreytingin skylduþáttur sem taka skal tillit til við undirbúning og áætlanagerð vegna framkvæmdanna. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara yfir einstakar greinar frv. eða athugasemdir við þær en ég hef í þessu stutta máli lýst megintilgangi frv. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað eftir þessa umræðu til hv. menntmn. og 2. umr.

Herra forseti. Ég held að megintilgangur þessa frv. sé afskaplega góður. Mér sýnist að hér sé verið að gera tilraun til að ná fram því markmiði sem við höfum séð áður, þ.e. að tiltekin prósenta, í þessu tilfelli 1% af heildarbyggingarkostnaði, fari til listskreytinga. Um þetta hygg ég að hafi verið almenn samstaða og verði áfram. En eins og fram kom í máli hæstv. menntmrh., og kemur einnig fram í athugasemdum við frv. sjálft, hurfu menn frá því um tíma að hafa ákvæði um 1% af byggingarkostnaði í lögum. Þá var í rauninni annars konar fyrirkomulag, þ.e. að tiltekin fjárhæð átti að renna í sjóð og síðan var úthlutað úr honum. Herra forseti. Ég held að það geti verið til bóta að gera þá tilraun að hafa þessi fjárframlög milliliðalaust en ekki í sjóð. Þá eru meiri líkur á því að við ákvæðið verði staðið. Hins vegar hlýt ég að velta því fyrir mér, vegna þess að hér hefur mikið verið fjallað um markaða tekjustofna við fjárlagagerð, hvort um sé að ræða afturhvarf í stefnu ríkisstjórnarinnar frá þeirri ákvörðun eða þeim markmiðum sem hér hefur verið lýst, en þau hafa eindregið verið gegn mörkuðum tekjustofnum. Að sumu leyti hefur mér fundist að markaðir tekjustofnar væru oft blekkingar þegar verið er að setja lög, eins konar dúsa fyrir þá sem gagnrýnir hafa verið, enda hefur það því miður oft komið í ljós að við þá hefur ekki verið staðið. Það þekkja menn af hinum fjölmörgu ,,þrátt-fyrir``-ákvæðum fjárlaga á hverju ári. En eins og ég gat um, herra forseti, hefur þessum ákvæðum fækkað vegna þess að það hefur verið stefna ríkisstjórnarinnar að hverfa frá mörkuðum tekjustofnum. Hér er hins vegar verið að taka slíkt upp. Herra forseti. Ég styð þessa tilraun sem mér sýnist vera lagt út í --- ég vil kalla þetta tilraun því að við eigum eftir að sjá hvernig þetta gengur --- vegna þess að ég, eins og ég sagði áðan, styð megintilgang frv. sem er að tryggja þá meginreglu að listskreyting verði þáttur í hverri byggingu sem reist er. Ég veiti því athygli, herra forseti, að þegar hér er fjallað um opinberar byggingar og svæði þá er fyrst og fremst fjallað um það sem heyrir undir ríkið. Í gildandi lögum er vikið að sveitarfélögunum í 2. gr. en þar segir með leyfi forseta: ,,Heimilt skal einnig að veita úr sjóðnum styrki vegna listaverka sem komið er fyrir á almannafæri á vegum ríkis eða sveitarfélaga þótt ekki sé í beinum tengslum við opinberar byggingar.`` Ég held, herra forseti, að þetta hafi verið afar mikilvægt ákvæði fyrir sveitarfélög. Ég veit að einhver þeirra nýttu sér þennan möguleika og hann varð til þess að listaverk risu þar sem þau hefðu ella líklega ekki gert. Það væri fengur að því ef hæstv. menntmrh. vildi upplýsa af hverju hlutur sveitarfélaganna er enginn í þessu frv. Ég tek eftir því að Samband ísl. sveitarfélaga hefur átt fulltrúa þeirri nefnd sem endurskoðaði lögin en hins vegar kemur ekki fram hvort það hafi verið að vilja þeirra að sveitarfélögin eru ekki aðilar að þessu lengur. Mér finnst þetta, herra forseti, þeim mun erfiðara að horfast í augu við þar sem ljóst er að þeim byggingum sem ríkið stendur að innan sveitarfélaganna hefur farið fækkandi. Þá er ég fyrst og fremst að hugsa um landsbyggðarsveitarfélögin sem eru ekki með margar ríkisstofnanir. Þetta ákvæði ætti því ekki að virka mikið nema sveitarfélögin taki sig þá til og hafi uppi heitstrengingar um það að horfa með sama móti til mála hjá sér sem auðvitað væri óskandi. Ég held að hér sé lagt í gott mál sem ætti að geta skilað listinni í landinu verkefnum og þroska. Ég styð því megintilgang þessa frv.

Herra forseti. Lög um listskreytingar voru fyrst sett hér árið 1982. Þau voru sett að frumkvæði þáv. menntmrh., Ingvars Gíslasonar. Hann beitti sér fyrir því að frv. um þau efni yrði að lögum við óvenju erfiðar aðstæður. Sjálfstfl. var mjög andvígur því á þeim tíma, beitti sér gegn frv. og reyndi það sem hann gat til að tefja málið. Sem betur fer tókst ekki að spilla fyrir því og eyðileggja. Þetta varð að lögum. Hins vegar er það rétt sem fram kom hér að erfiðlega hefur gengið að fá menn til þess að standa við þetta 1% viðmiðunarákvæði. Raunar var ég aldrei viss um að það væri mjög skynsamlegt að gera það nákvæmlega þannig. Auðvitað verður ákvörðun um fjármuni til listskreytinga að fylgja ákvörðun um fjármuni til viðkomandi byggingar. Þannig liggur málið eiginlega. Af frv., eins og það lítur út, virðist mér að þar sé ákveðin uppgjöf. Ekki er aðeins talað um listskreytingar heldur einnig umhverfi. Við frágang á opinberum byggingum þarf oft að setja í nánasta umhverfi viðkomandi bygginga talsverða fjármuni, og hefði stundum betur verið lagt í það eins og menn sjá t.d. í kringum Kennaraháskólann og Sjómannaskólann. Ég óttast að kröfur um að ganga snyrtilega frá umhverfi í kringum opinberar byggingar verði til þess að lítið fari til listskreytinganna. Ég sé í umsögn fjmrn. um þetta mál að fjmrn. veit í raun og veru ekki hvernig það á að taka á því. Ég skil umsögn fjmrn. þannig að í þetta verkefni fari nú 8 millj. kr. Ráðuneytið gerir hins vegar ráð fyrir því að helmingurinn af þeirri upphæð sem áætlað er 1% af kostnaði við allar opinberar byggingar, þ.e. milli 9 og 16 millj. kr., fari til listskreytinga og það sem eftir er til umhverfismála. Mér sýnist að þessi áætlun fjmrn. sé algjörlega skot út í loftið. Í raun og veru geti menn ekkert sagt til um hvaða afleiðingar þetta frv. hefur ef það verður samþykkt. Það er einnig sérkennilegt að hugsa um þetta frv. út frá því að menntmrh. ræður litlu um opinberar byggingar. Það eru eingöngu menningarbyggingarnar sem hann hefur um að segja og síðan eru aðrar byggingar meira og minna á vegum annarra, fyrir utan framhaldsskólana í seinni tíð. Að öðru leyti eru þetta ekki síst heilsugæslustofnanir og sjúkrahús sem hér er talað um og auðvitað geysilega mikilvægt að þær fylgi með. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. menntmrh. um það hvernig hann sjái þetta fyrir sér. Gerir hann ráð fyrir því að menn verði bundnir af því að setja peninga í listskreytingar? Eða geta þeir alltaf valið um? Þá óttast ég að valið yrði að setja peningana í lóðina, ef ég þekki okkur rétt. Ég gæti best trúað því miðað við það hvernig aðstæður eru oft þegar lokið er við smíði opinberrar byggingar. Í öðru lagi vildi ég spyrja hæstv. ráðherra hvað hann veit um afstöðu samtaka listamanna varðandi þetta mál. Hæstv. fyrrv. menntmrh., Ólafur G. Einarsson, skipaði nefnd til að fjalla um þetta mál á síðasta kjörtímabili. Það var ekki síst í ljósi þeirrar erfiðu reynslu menntmrh. af því að fá menn til að standa við þetta 1%. Það á ekki við um síðustu ríkisstjórn frekar en ýmsar aðrar. Það hefur alltaf gengið illa. Í þeirri nefnd voru fulltrúar frá samtökum listamanna. Ég hugsa að það hefði verið til bóta ef álit þeirra hefði að einhverju leyti verið tengt frv., t.d. sem fylgiskjal. En þar sem þeirra álit fylgir ekki þá ber ég þessa spurningu fram við hæstv. menntmrh.

Herra forseti. Varðandi hlut listamanna að þessu máli þá er það rétt að þeir hafa setið í nefndum. Þeir sátu í nefnd sem hæstv. fyrrv. menntmrh. skipaði og einnig nefnd sem ég skipaði 16. júlí 1996. Þeir hafa komið að þessari tillögugerð. Endanleg gerð frv. er samin í menntmrn. og hefur ekki verið borin sérstaklega undir samtök listamanna. Ég get því ekki vísað til þess að þau hafi formlega sagt álit sitt á þessari frumvarpsgerð. Ég tel eðlilegt að það komi fram í störfum nefndarinnar en hins vegar hafa listamenn verið mjög ákafir stuðningsmenn þess að tekið verði upp nýtt fyrirkomulag varðandi listskreytingar í opinberum byggingum og fjárveitingar til þeirra. Ég vænti þess að náist samstaða um þetta mál hér á Alþingi og verði vilja lýst til þess að framfylgja þessu frv. eins og það er, þá komi það til móts við þau sjónarmið sem listamenn hafa haft. Í viðræðum við listamenn hefur komið fram að þeir telja æskilegt að stjórn Listskreytingasjóðs hafi meira vald en gert er ráð fyrir í þessu frv. Af frv. á að vera ljóst að stjórnin á að vera til ráðgjafar vegna nýbygginga en ákveður ekki listaverk í þeim byggingum. Hún er þar ráðgefandi aðili og ég taldi skynsamlegra að fara inn á þá braut. Með því hefðu byggingarnefndirnar sjálfar endanlegt ákvörðunarvald um listskreytinguna en gætu leitað ráðgjafar hjá stjórn Listskreytingasjóðs. Ég tel að margir listamenn séu þeirrar skoðunar að stjórn Listskreytingasjóðs ætti frekar að taka um þetta ákvarðanir og þá væri, að þeirra mati, tryggður sá faglegi vettvangur sem ætti að ráða þessu. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel að byggingarnefndirnar eigi að hafa síðasta orðið. Ég tel að það verði frekar hvati til þess að menn líti til þessara hluta þegar þeir ákvarða framgang byggingarframkvæmdanna. Eins og hér er sagt og bent hefur verið á, er mælt fyrir um það í 1. gr. frv. að verja skuli einu prósenti af heildarbyggingarkostnaði opinberrar byggingar til listskreytinga hennar og umhverfis hennar. Ég lít þannig á, varðandi það sem hv. þm. Svavar Gestsson vék að, að þetta fari ekki í umhverfismál frekar en listskreytingar. Ég lít þannig á að það séu listskreytingar í byggingunni sjálfri, listskreytingar utan húss, höggmyndir eða annað slíkt sem þarna er vísað til en ekki verið að vísa til frágangs á lóð. Það eru slík atriði sem menn hafa talað um, þ.e. að unnt sé að kosta af þessu byggingarfé listaverk sem ekki einungis séu innan dyra heldur einnig umhverfis bygginguna eða í nágrenni hennar og þar með hluti af byggingunni. Ég túlka þetta ekki sem framlag til umhverfismála, í þeim skilningi sem menn leggja í það orð, eða lóðafrágang, nema hann sé þá með listrænu sniði og hluti af heildstæðu listaverki. Þannig vil ég túlka þetta ákvæði en sjálfsagt er fyrir hv. nefnd að fara ofan í orðalagið ef þetta teldist ná yfir lóðafrágang sem alls ekki var ætlan mín með flutningi frv. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir spurði hvort ríkisstjórnin væri með þessu að hverfa af þeirri braut sem hún markaði með að hafa ekki bundna tekjustofna. Ég lít ekki á þetta sem bundinn tekjustofn. Ég lít á þetta sem skilgreiningu á byggingarkostnaði, að menn eigi alltaf að reikna með því að 1% af kostnaði við byggingu opinberra húsa fari til listaverka. Ég lít því ekki á þetta sem markaðan tekjustofn, heldur sem meginreglu sem fylgt er, fari menn að frv. og verði það gert að lögum. Varðandi hlut sveitarfélaganna, herra forseti, hef ég í þeim frv. sem ég flutt, t.d. um almenningsbókasöfn á síðasta þingi og í þessu frv., markað þá stefnu að skuldbinda ekki sveitarfélögin á nokkurn hátt. Sérstök málefni þarf að taka upp í samvinnu við sveitarfélögin en ekki skuldbinda þau með einum eða öðrum hætti. Í þessu frv. eru engar kvaðir lagðar á sveitarfélögin og því ekki gert ráð fyrir því að þau geti sótt um í Listskreytingasjóðinn. Ef sveitarfélögin vilja eiga aðilda að Listskreytingasjóði, leggja honum til fjármagn og hafa þetta undir einum hatti sameiginlegt verkefni ríkisins og sveitarfélaganna, þá er það athugunarefni sem ekki er gert ráð fyrir í þessu frv. Eins og fram kemur verður breyting á skipan stjórnar Listskreytingasjóðs þannig að fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga hverfur úr stjórninni sem er í góðu samræmi við þá meginstefnu sem frv. mótar. Þegar talað er um opinberar byggingar, þá eigum við við byggingar á vegum ríkisins en ekki sveitarfélaganna. Þetta er sú einfalda meginstefna sem mótuð var með frv. og talið að gott væri í þessu efni eins og flestum öðrum að hafa hreinar línur í samskiptum ríkisins og sveitarfélaganna. Það er meginástæðan fyrir því að frv. þetta er lagt fram.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá útskýringu á 1. gr. frv. varðandi umhverfi sem mér finnst benda til að kannski þurfi að skrifa hana aðeins skýrar. Ég er sammála þeirri útskýringu hæstv. menntmrh. Hins vegar þarf að vera glöggt hvað átt er við. Í öðru lagi vek ég athygli á því að þeirri stefnu sem mótuð var á síðasta kjörtímabili, að hafa sérstakt samráð við listamenn í sambandi við frágang á þessa frv. hafi ekki verið fylgt. Ég held að það sé þeim mun nauðsynlegra að menntmn. kalli talsmenn listamanna fyrir áður en frá málinu verður gengið. Ég óttast að í rauninni sé ekki framför í frv. heldur afturför og uppgjöf. Og þó að menn geti gagnrýnt það að Alþingi hafi lítið staðið við þetta eina prósent til listskreytinga í opinberum byggingum, t.d. úti á landi, þá skiptir samt máli að svona ákvæði skyldi hafa orðið til í lögum. Það hjálpaði menntmrh. til þess að ýta á að þarna væru teknar mikilvægar ákvarðanir. Ég óttast því að með því að taka þetta út hafi fjmrn. eða þeim sem fara með yfirstjórn opinberra framkvæmda verið afhent málið. Þar með vantar hið menningarlega sjónarhorn að málinu. Ég tel að það gæti verið til bóta að skrifa hinar menningarlegu áherslur og kröfur skarpar inn í frv. en nú er gert ef menn vilja ekki líta á það sem hreina uppgjöf að breyta lögunum eins og þar er gert ráð fyrir.

Herra forseti. Frv. til íþróttalaga var lagt fram sem stjórnarfrv. á 121. löggjafarþingi en varð eigi útrætt. Ég lagði þá frv. fram með því fororði að það færi til athugunar og skoðunar í nefnd um eflingu íþróttastarfs og byggði þá tillögu mína á því að ég vænti þess að samþykkt yrði á Alþingi, 121. þingi, till. til þál. sem lá fyrir og það gekk eftir. Nefnd starfaði síðan í sumar um eflingu íþróttastarfs á grundvelli þáltill. og hún fjallaði um frv. meðal annarra starfa sinna sem eru mjög mikilvæg og liggja fyrir í ítarlegri skýrslu sem kynnt var þingmönnum fyrir jólin. Einnig læt ég þess getið að á síðasta sumri og síðasta ári starfaði önnur nefnd á grundvelli þáltill., þ.e. nefnd sem kannaði hlut kvenna í íþróttum og sú nefnd skilaði einnig mjög athyglisverðri skýrslu um málefnið sem hún fjallaði um. Á síðasta ári var því fjallað ítarlega um málefni íþrótta á vettvangi menntmrn. í þessum tveimur nefndum og þær skýrslur sem nefndirnar unnu liggja nú fyrir og ég vænti þess að hv. menntmn. taki skýrslurnar til athugunar í meðferð sinni á þessu frv. til íþróttalaga. Ég held að mjög mikilvægt sé fyrir hv. menntmn. að kynna sér skýrslurnar. Þar koma fram mikilvægar upplýsingar um stöðu íþróttamála, stöðu kvenna í íþróttum og stöðu íþróttamála almennt og hvernig best væri að því staðið að efla íþróttastarfið með auknu samstarfi ríkis, sveitarfélaga og íþróttahreyfingarinnar. Ég skora á hv. nefnd að hún taki skýrslurnar til meðferðar samhliða því sem hún fjallar um frv. til íþróttalaga þannig að menn fái heildstæða mynd af stöðu íþróttamálanna og nefndin leggi mat á það og láti þess getið í áliti sínu, ef ég má fara fram á það, hvernig hún telur best staðið að þessum málum í ljósi þessara skýrslna þegar hún fjallar um frv. Íþróttahreyfingin væntir mikils af samstarfi við Alþingi og ríkisvaldið um málefni íþróttanna og það er alveg ljóst að nauðsynlegt er að um sameiginlegt átak allra stjórnvalda í landinu og hinna frjálsu íþróttahreyfinga verði að ræða. Frv. hefur ekki tekið miklum breytingum frá því að það var lagt fram á síðasta þingi. Ef ég get um þær breytingar sem helstar eru er lagt til að fjölgað verði í íþróttanefnd um tvo, annars vegar samkvæmt tilnefningu stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga og hins vegar samkvæmt tilnefningu íþróttakennaraskorar Kennaraháskóla Íslands en auk þessara aðila tilnefna Íþrótta- og Ólympíusamband og Ungmennafélag Íslands fulltrúa í nefndina en formaður íþróttanefndar er skipaður af menntmrh. án tilnefningar. Mér finnst þetta mikilvæg breyting á íþróttanefndinni, að hún nái til sveitarfélaganna og nái einnig til kennaraskorarinnar í Kennaraháskóla Íslands þar sem farið er með málefni íþrótta. Eins og við vitum var íþróttakennslan færð á háskólastig með lögunum um Kennaraháskóla Íslands sem tóku gildi 1. jan. sl. Annað atriði sem hefur verið talsvert mikið til umræðu er staða Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands annars vegar og Ungmennafélags Íslands hins vegar. Á grundvelli þess álits sem kom frá nefndinni um eflingu íþróttastarfs hefur 5. gr. frv. verið breytt frá því að hún var lögð fram og kynnt á síðasta þingi og hún hljóðar nú þannig: ,,Íþróttastarfsemi utan skóla byggist á frjálsu framtaki landsmanna. Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands er æðsti aðili frjálsrar íþróttastarfsemi í landinu og í erlendum samskiptum íþróttahreyfingarinnar. Ungmennafélag Íslands eru sjálfstæð félagasamtök á sviði íþrótta.`` Ég lít þannig á að með þessu orðalagi sé komin á góð sátt um þessa grein og að menn velkist ekki í vafa um það, ef það hefur verið í huga einhverra vegna orðalags á greininni eins og hún var lögð fram á síðasta þingi, hvernig á þessum málum er tekið og um þetta efni hefur náðst góð samstaða og náðist í nefndinni um eflingu íþróttastarfs og ég vona að á hinu háa Alþingi verði menn einnig sammála um að sú niðurstaða, eins og orðalagið er í 5. gr. núna, sé viðunandi miðað við það mál sem fjallað er um í greininni. Ég veit ekki, herra forseti, hvort ástæða er fyrir mig að fara yfir einstök atriði í frv. Ég gerði það við framlagningu þess á síðasta þingi en þó vil ég geta nokkurra helstu breytinganna, þ.e. að fellt er brott ákvæði um íþróttafulltrúa í menntmrn. en gert ráð fyrir að ráðuneytið fari sem fyrr með yfirumsjón íþróttamála af hálfu ríkisins. Fulltrúum í íþróttanefnd er fjölgað úr þremur í fimm og hlutverki nefndarinnar er breytt nokkuð. Verksvið Íþróttasjóðs er rýmkað og gert ráð fyrir að úthlutun fjár úr honum sé í höndum menntmrh. að fengnum tillögum íþróttanefndar. Ákvæði er varða tilhögun á aðstöðu til íþróttakennslu í skólum eru felld brott en skírskotað til skólalöggjafar. Gert er ráð fyrir lögfestingu heimildar fyrir aðild ríkisins að samningum um stofnun og starfsemi íþróttamiðstöðva í samvinnu við sveitarfélög og íþróttasamtök, enda miðist þjónusta stöðvanna við landið allt. Hér er t.d. veitt með þessu lagaheimild fyrir ríkið að standa að vetraríþróttamiðstöðinni á Akureyri sem er að hefja starfsemi sína og samþykkt hefur verið að veita fé til á næstu árum til uppbyggingar aðstöðu á Akureyri í samræmi við reglugerð og tilgang þeirrar samvinnu sem stofnað hefur verið til. Menntmrh. er ætluð forganga um setningu reglna um öryggisráðstafanir við íþróttamannvirki. Þetta er mjög brýnt ákvæði. Felld eru brott ýmis sérstök ákvæði er tengjast styrkveitingum, m.a. til íþróttamannvirkja en gert ráð fyrir heimild til að setja ákveðin skilyrði fyrir styrkveitingum úr Íþróttasjóði í reglugerð. Þetta eru meginatriðin sem ég stikla á, herra forseti, án þess að fara frekar út í frv. eða rekja einstök atriði þess. Ég vil að lokum, herra forseti, gera grein fyrir því að eftir að nefndin um eflingu íþróttastarfs skilaði tillögum sínum og áliti í desembermánuði sl. hefur ráðuneytið stofnað til viðræðna við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands, m.a. um afreksmannasjóð og hvernig ríkisvaldið gæti komið að því að efla afreksmannasjóð fyrir íþróttamenn. Einnig hefur því verið beint til íþróttanefndar af hálfu ráðuneytisins að hún fjallaði um hugmyndir varðandi þjóðarleikvanga sem er ein af hugmyndunum sem reifaðar eru í skýrslunni. Það er því verið að vinna að ýmsum málefnum samkvæmt tillögum nefndarinnar um eflingu íþróttastarfs og ég ítreka það sem ég sagði áður, herra forseti, að mér þætti mjög æskilegt ef hv. menntmn. tæki skýrslurnar til athugunar við afgreiðslu málsins. Herra forseti, ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en legg til að frv. verði vísað til hv. menntmn. og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir frv. sem ég tel allrar athygli vert um leið og ég læt í ljós ánægju mína með þá ábendingu hæstv. menntmrh. að menntmn. taki til umfjöllunar samhliða frv. nýlegar skýrslur um konur og íþróttir. Um leið vil ég láta í ljós vonbrigði yfir því að þetta nýframkomna frv. sé nær óbreytt frá því það var lagt fram í fyrra og spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki að nefndar skýrslur kalli á lagabreytingar og þá um leið um breytingar á frv. Ef ekki, til hvers á nefndin þá að að fjalla um skýrslurnar samhliða þessu máli?

Herra forseti. Ég mæltist aðallega til þess að nefndin fjallaði um skýrslurnar til að fá úr því skorið hvort hv. menntmn. teldi ekki, af því hún fjallaði um þær þáltill. sem liggja að baki skýrslunum, að um fullnægjandi verk væri að ræða hjá þeim nefndum sem skýrslurnar unnu. Mér finnst mjög æskilegt í meðferð mála af þessu tagi þegar starf er unnið á grundvelli þingsályktunartillagna að ráðuneytið og aðrir fái ábendingar frá þeirri nefnd sem fjallar um málið í þinginu, hvort það sé eitthvað frekar sem þurfi að athuga í ljósi þess sem gerst hefur og það finnst mér bara til marks um góð og vönduð vinnubrögð. Í sjálfu sér sé ég ekkert í þeim skýrslum sem kalla á breytingar í þessu frv. enda fjallaði nefndin um eflingu íþróttastarfs sérstaklega um frv. og gat gert hvaða tillögur um breytingar á því sem hún kaus en hún taldi ekki ástæðu til þess að breyta ákvæðum í frv. umfram það sem ég hef þegar rakið. Ég vil einnig geta þess að í 2. gr. stendur: ,,Samstarf ríkis og sveitarfélaga við hina frjálsu íþróttahreyfingu skal taka mið af gildi íþróttaiðkunar fyrir uppeldis- og forvarnastarf.`` Þarna er mjög mikilvægt nýtt ákvæði sem hefur ekki verið í lögum sem kemur inn á marga þætti. Undir þessu ákvæði er hægt að sinna mörgum þáttum sem menn fjalla einmitt um í skýrslunni um eflingu íþróttastarfs, um stöðu kvenna í íþróttahreyfingunni þannig að þessi ákvæði eru almennt orðuð og í krafti þeirra getur ráðuneytið komið að þessum málum öðruvísi en áður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. ráðherra fyrir svörin. Þau skýrðu vel til hvers hann ætlast af nefndinni að mínu mati. Ég held að þetta ákvæði sem hann nefndi um fyrirbyggjandi starf sé mjög mikilvægt varðandi þessar nýframkomnu skýrslur. Ýmislegt fleira er verulega umhugsunarvert og ekki síst fjármál íþróttahreyfingarinnar og hvernig þau koma inn á íþróttir kvenna. Ég mun beita mér fyrir því að það verði sérstaklega athugað við meðferð frv.

Herra forseti. Ég met það svo að það frv. sem hér liggur fyrir ef að lögum verður myndi í grófum dráttum hæfilegan ramma um íþróttastarf í landinu. Það er tiltölulega hófsamt hvað varðar bein fyrirmæli eða afskipti af hvernig slíkt skal fara fram og mér sýnist að eigi að síður sé hér inni flest af því sem þyrfti að vera til að allir fái notið sín, bæði frjáls félagasamtök og einnig er ákveðinn stuðningur við starf hins opinbera að íþróttamálum. Ég met það svo, herra forseti, að ákvæði 2. gr. sem áðan var getið um sé mikilvægt, þ.e. hvert samstarfi hins opinbera við hina frjálsu íþróttahreyfingu skuli beint. Það hefur verið vilji opinberra aðila, og ég þekki það frá sveitarfélögunum, til að beina fjármagni til íþrótta sérstaklega að því starfi sem fram fer með börnum og ungmennum. Ég lít svo á að ákvæðið inni í frv. muni, ef að lögum verður, verða ákveðinn styrkur við þá stefnumótun sem hefur falist í því. Sömuleiðis vil ég fara aðeins inn á það sem getið var um áðan, sem hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir gat um, og snýr að stöðu kvenna í íþróttum. Þær upplýsingar sem við höfum verið að fá um stöðu þeirra, hvort sem er í gegnum skýrslur eða eftir öðrum leiðum, eru þannig að maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort inn í ramma um íþróttastarf í landinu þurfi ekki að koma jafnréttisákvæði. Það er alveg ljóst að einhverra hluta vegna hefur telpum og drengjum verið gert mjög mishátt undir höfði innan íþróttahreyfingarinnar, reyndar ekki bara innan íþróttahreyfingarinnar því að við sjáum það líka á allri umfjöllun um íþróttir í fjölmiðlum og annars staðar, að því sem karlarnir eru að gera er lyft mun hærra en því sem konur eru að gera. Þess vegna, herra forseti, velti ég því fyrir mér og við munum áreiðanlega skoða það í umfjöllun hv. nefndar hvort ástæða er til að setja jafnréttisákvæði inn í löggjöfina, hvort það er nauðsynlegur hluti af ramma um íþróttastarfið til að tryggt sé að tekið sé tillit til þeirra þátta sem við teljum mikilvæga. Hér er fjallað um Íþróttasjóð sem hingað til hefur verið skipt af fjárln. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, er það Íþróttasjóður sem veitir fjárframlög innan þess liðar sem heitir 02-989 á fjárlögum ríkisins. Vegna þess hvernig gildandi lög gera ráð fyrir að úthlutað sé úr sjóðnum kemur hann ekki fyrir sem slíkur á fjárlögum heldur einungis skiptingin og ég velti því fyrir mér hvort þar sé um að ræða fjármuni úr Íþróttasjóðnum, en mér sýnist að samanlagt sé um að ræða 14 millj. og 800 þús. kr. Það eru sannarlega ekki miklir peningar en það væri áhugavert að vita hvort að hér er um þennan sama sjóð að ræða. Annað atriði langar mig að nefna. Það er áhugavert að bera saman gildandi lög og það frv. til íþróttalaga sem hér liggur fyrir. Í gildandi lögum er í 1. gr. stefnt að því að auka ekki bara heilbrigði manna og hreysti, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., heldur einnig líkamsfegurð, vinnuþrek og táp. Þetta er afskaplega hátimbrað orðalag sem hér kemur fyrir og ég get svo sem skilið að menn treysti sér ekki lengur til þess að stefna að slíku í löggjöf, en óneitanlega er orðalagið skemmtilegt. Í öðru lagi, herra forseti, og það er nú aðeins alvarlegra, væri fróðlegt að fá að vita meira um 5. gr. Sátt milli hverra hefur náðst þar? Fyrir þann sem er ekki innvígður í þá deilu sem þarna hefur nú verið leidd til einhverra lykta er satt að segja síðasti málsliðurinn, þ.e. sá að Ungmennafélag Íslands séu sjálfstæð félagasamtök á sviði íþrótta, eins og hortittur í þessari grein. Maður áttar sig ekki alveg á því af hverju þurfi að taka sérstaklega fram í íþróttalögum að Ungmennafélag Íslands séu sjálfstæð félagasamtök á sviði íþrótta. Það er ljóst og hér kemur fram að Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands er æðsti aðili frjálsrar íþróttastarfsemi í landinu og auðvitað þarf að taka það fram. Maður getur jafnvel velt því fyrir sér hvort það þyrfti að taka fleira fram eins og er í gildandi lögum, um ábyrgð og hlutverk Íþrótta- og Ólympíusambandsins. En ég átta mig ekki alveg á þessari setningu þarna sem lýtur að ungmennafélaginu. Ég ímynda mér, miðað við þau orð sem hér voru látin falla um sátt einhverra, að kannski sé þetta orðalag hugsað sem nokkur sárabót. En ég átta mig ekki á deilunni þannig að það væri fróðlegt ef hægt er á þessum vettvangi að útskýra það nánar, ella verður eftir því leitað á vettvangi hv. nefndar. Ég held að það sé alveg rétt sem hér hefur verið nefnt að það er gagnlegt fyrir hv. menntmn. að kynna sér og fara sameiginlega yfir þær skýrslur sem komu nú í desember um stöðu íþróttamála og stöðu kvenna í íþróttamálum og ég hlýt að líta svo á að ef hv. nefnd sýnist að efni þeirra gefi tilefni til breytinga á þessu frv. muni nefndin geta náð samstöðu um slíkt.

Herra forseti. Varðandi spurninguna um Íþróttasjóð þá gerir íþróttanefndin núna tillögu til fjárln. um skiptingu þessa fjár. Hér er mælt fyrir um að sjóðurinn verði í höndum menntmrh. og nefndin gerir tillögu til menntmrh. í staðinn fyrir að gera tillögu til fjárlaganefndar eins og nú er. Og það eru þessar 14,8 milljónir sem hv. þm. vék að. Varðandi 5. gr. veit ég ekki nema að hv. þm. ætti að kynnast launhelgum íþróttahreyfingarinnar í nefndinni um þetta atriði og átta sig á því þar hvað hér er um að ræða. Hér er um mikilvægt atriði að ræða varðandi farsælan framgang þessa frv. En ég held að það væri rétt að menn ræddu það á vettvangi nefndarinnar. Einnig vek ég athygli á ítarlegri skýrslu sem nefndarmenn geta fengið, þ.e. fylgiskjali með skýrslunni um eflingu íþróttastarfs þar sem eru allar fundargerðir nefndarinnar sem fjallaði um þetta. Þar geta menn líka kynnst umræðum um málið þannig að sjálfsagt er að hv. nefnd fái aðgang að þeirri skýrslu líka þegar hún fer yfir þetta mál.

Virðulegi forseti. Í ljósi nýrra alvarlegra upplýsinga sem fram hafa komið hefur þingflokkur jafnaðarmanna óskað eftir umræðu utan dagskrár um embættisfærslur ráðherra. Við höfum óskað eftir því að umræðan fari fram á mánudag svo að tryggt sé að nauðsynlegar upplýsingar liggi fyrir og að hæstv. ráðherrum, Þorsteini Pálssyni og Halldóri Ásgrímssyni, gefist ráðrúm til að undirbúa svör sín, m.a. um að þinginu hafi verið veittar villandi upplýsingar og um meinta aðild þeirra að reynslulausn dæmds sakamanns. Með vísan til þessa teljum við einnig sanngjarnt að 96. mál, um ráðherraábyrgð, sem fjallar um að ráðherra gefi Alþingi rangar eða villandi upplýsingar og er á dagskrá fundarins í dag, verði tekið út af dagskrá og rætt í tengslum við þetta mál eftir helgi.

Forseta sýnist að þessari ósk hefði mátt koma á framfæri við forseta með venjubundnum hætti en óskin er meðtekin. Það er sjálfsagt að verða við beiðni um að níunda dagskrármálið, ráðherraábyrgð, verði tekið út af dagskrá og það er hér með gert.

Herra forseti. Ég vil fyrst lýsa ánægju minni með það að komið skuli vera fram frv. til íþróttalaga. Gildandi íþróttalög eru komin nokkuð til ára sinna. Þau voru upphaflega sett árið 1940 og þeim breytt nokkuð árið 1956 og aftur árið 1972. Síðan hefur nokkrum sinnum staðið til að setja ný íþróttalög og m.a. verið skipaðar nefndir til að undirbúa slíka lagasmíð, síðast árið 1992. Ekki leiddi það nefndarstarf til þess að frv. til íþróttalaga liti dagsins ljós á Alþingi. En á síðasta þingi flutti hæstv. menntmrh. hins vegar slíkt frv. sem hér er endurflutt lítillega breytt. Á þeim aldarfjórðungi sem liðið hefur síðan síðasta breyting var gerð á íþróttalögum hefur margt breyst á þessu sviði og því mjög tímabært að færa íþróttalögin að nútímanum. Hlutverk íþrótta í þjóðlífinu eykst stöðugt eins og sést best á síauknum fjölda þeirra sem leggja stund á íþróttir í einhverri mynd. Íþróttahreyfingin er langfjölmennust félagasamtaka landsins og starfsemi hennar spannar yfir vítt svið, ekki bara leiki og keppni heldur fjölþætt félagsstarf og ekki síst öflugt forvarnastarf. Á undanförnum árum hefur frítími fólks aukist og jafnframt fer ungt fólk seinna út á vinnumarkaðinn en áður. Af þessu leiðir að tómstundir og tómstundastarf verður sífellt ríkari þáttur í lífi landsmanna. Skilningur á gildi íþrótta sem þætti í heilbrigðum og hollum lífsháttum eykst stöðugt og æ fleiri átta sig á því að iðkun íþrótta, hvort heldur er til keppni eða afþreyingar, skiptir miklu máli fyrir vellíðan, félagsþroska og uppeldi. Það er ástæða til að vekja athygli á niðurstöðum rannsóknar sem gerð var á vegum Rannsóknastofnunar uppeldis- og menntamála árið 1992 og vitnað er til í athugasemdum með þessu frv. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Niðurstöður þessarar rannsóknar sýna að þeir unglingar sem iðka íþróttir og eru í góðri líkamlegri þjálfun eru ekki eins líklegir til að reykja, drekka eða neyta fíkniefna og þeir sem ekki ástunda íþróttir eða eru í lélegri þjálfun. Þeir segjast að jafnaði fá hærri einkunnir í skóla, telja sig betur undirbúna fyrir kennslustundir og líður betur í skólanum.`` Ég held að þessar niðurstöður segi okkur skýrt að öflugur stuðningur við íþróttastarfið í landinu er einhver besta varnaraðgerð sem við eigum gegn sívaxandi notkun vímuefna. Í 1. gr. frv. er hugtakið íþrótt skilgreint sem hvers konar líkamleg þjálfun er stefnir að því að auka líkamlegt og andlegt atgervi, heilbrigði og hreysti. Það skiptir miklu að vel sé staðið að íþróttastarfinu í landinu og að lagarammi þessarar starfsemi sé skýr án þess þó að ríkið sé þar með of mikil afskipti. Og þetta frv. er einmitt þeirrar gerðar. Meðal þeirra breytinga sem frv. gerir ráð fyrir er fjölgun fulltrúa í íþróttanefnd úr þremur í fimm, auk þess sem hlutverki nefndarinnar er breytt nokkuð eins og hæstv. menntmrh. gat um í ræðu sinni. Ég er almennt þeirrar skoðunar að nefndir séu því skilvirkari sem þær eru fámennari. Samt tel ég þessa breytingu til bóta og að það muni styrkja starf nefndarinnar að fulltrúi frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og annar frá íþróttakennaraskor Kennaraháskólans taki þar sæti, en til þessa hefur nefndin verið skipuð fulltrúum ÍSÍ og UMFÍ ásamt formanni sem tilnefndur er af ráðherra. Vorið 1997 samþykkti Alþingi till. til þál. um eflingu íþróttastarfs sem ég flutti ásamt níu öðrum hv. þingmönnum úr öllum þingflokkum. Þar var ályktað um skipun nefndar til að gera tillögu um að efla íþróttahreyfinguna og samskipti ríkisvalds og annarra opinberra aðila við hreyfinguna og stuðning við íþróttastarfið í landinu. Þessi nefnd, sem hæstv. menntmrh. skipaði undir forustu Ásgerðar Halldórsdóttur, vann mjög gott starf og skilaði ítarlegri skýrslu með fjölmörgum tillögum í desember sl. Ég vil taka undir það sem hæstv. menntmrh. sagði um ágæti þessarar skýrslu. Það kemur fram í athugasemdum með þessu frv. að tillögur nefndarinnar hafi verið hafðar til hliðsjónar. Í 13. gr. frv. er menntmrh. heimilt að eiga aðild að samningum um stofnun og starfsemi íþróttamiðstöðva í samvinnu við sveitarfélög og íþróttasamtök, enda miðist þjónusta stöðvanna við landið allt en fjárhagsleg aðild ríkisins að slíku samstarfi verði háð fjárveitingum í fjárlögum. Ein af ábendingum nefndarinnar sem fram kemur í skýrslu hennar um eflingu íþróttastarfs, er einmitt að komið verði á samvinnu ríkis, sveitarfélaga og íþróttahreyfingar um byggingu þjóðarleikvanga í ýmsum greinum. Þegar verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga var breytt um áramótin 1989/1990 yfirtóku sveitarfélögin það verkefni að byggja íþróttamannvirki, en fram að þeim tíma hafði ríkið veitt stuðning í þessu augnamiði með framlögum úr Íþróttasjóði ríkisins að því tilskildu að mannvirkin uppfylltu ákveðnar alþjóðlegar kröfur. Ekki voru þó allir endar hnýttir því að hvert sveitarfélag lagði áherslu á að koma upp íþróttaaðstöðu fyrir íbúa sína og það var í hendi hvers sveitarfélags hvaða kröfur um staðla hvert íþróttamannvirki uppfyllti. Á þeim árum sem síðan eru liðin hefur vissulega verið byggð upp myndarleg íþróttaaðstaða víða um land en hvergi var hvatning fyrir einhvern aðila til að byggja íþróttamannvirki sem uppfylltu kröfur samkvæmt alþjóðlegum stöðlum fyrir landskeppnir eða alþjóðlegar keppnir. Íþróttahreyfingin hefur þurft að standa frammi fyrir stórum vandamálum af þeim sökum, t.d. þegar heimsmeistaramótið í handknattleik fór hér fram árið 1995, þó að þau mál væru að lokum farsællega leyst eftir nokkrum krókaleiðum. Með lagasetningunni frá árinu 1989 voru sérsambönd íþróttahreyfingarinnar nánast skilin eftir á vergangi því að hvergi var ákvæði eða hvatning til sveitarfélaganna til að leysa úr brýnni þörf fyrir íþróttamannvirki sem uppfylla skilyrði fyrir landskeppnir og alþjóðleg mót. Hér hillir hins vegar undir lausn á þessu vandamáli, en í 13. gr. frv. er menntmrh. heimilt að eiga aðild að samningum um stofnun og starfsemi íþróttamiðstöðva í samvinnu við sveitarfélög og íþróttasamtök, enda miðist þjónusta stöðvanna við landið allt. Í skýrslu nefndarinnar er þjóðarleikvangur skilgreindur sem íþróttaaðstaða sem tengist sérstaklega ákveðinni íþróttagrein. Hér er um íþróttamannvirki að ræða sem þegar er til staðar eða eftir á að reisa. Hver íþróttagrein sem hér á landi er stunduð fær því fastan samastað eða þjóðarleikvang. Einkenni þessa staðar væri að þar væru fullkomnar aðstæður til keppni og æfinga viðkomandi greinar. Hér er því um löglegar aðstæður að ræða sem nota má til keppni á landsmótum eða mótum landa á milli, Evrópukeppni, heimsmeistarakeppni o.s.frv. Í dag má segja að þjóðarleikvangar séu til staðar fyrir nokkrar íþróttagreinar, t.d. vetraríþróttamiðstöðin á Akureyri fyrir vetraríþróttir, Laugardalsvöllurinn fyrir knattspyrnu og frjálsar íþróttir og Laugardalshöllin fyrir handknattleik og körfuknattleik. En sambærileg aðstaða er ekki til staðar fyrir ýmsar aðrar íþróttagreinar, t.d. ekki 50 metra löng viðurkennd, yfirbyggð keppnislaug fyrir sundíþróttina eða aðstaða til stórmóta í frjálsum íþróttum innan húss, sem vissulega væri gaman að hafa til staðar nú þegar við höfum eignast heimsmeistara á því sviði. Við erum fámenn þjóð sem verðum að sníða okkur stakk eftir vexti en smátt og smátt mun okkur vafalaust takast að skapa þessar aðstæður fyrir fleiri íþróttagreinar. Í 6. gr. frv. er kveðið á um að Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og Ungmennafélag Íslands annist skiptingu landsins í íþróttahéruð og breytingu á þeim, en í gildandi lögum annast íþróttanefnd þessa skiptingu í samráði við þessi fyrrnefndu íþróttasamtök. Búast má við talsverðri breytingu á skiptingu landsins í íþróttahéruð í kjölfar þeirrar miklu sameiningar sveitarfélaga sem nú á sér stað víða um land. Ég tel það eðlilegt að íþróttasamtökin sjálf skipti landinu í íþróttahéruð og tek undir það sem kemur fram í athugasemdum með frv., að hæpnar forsendur virðast fyrir því að lögskipa íhlutun ríkisvaldsins um það fyrirkomulag. Ég vil eindregið hvetja alla þá sem hafa áhuga á íþróttum og gildi þeirra í nútímaþjóðfélagi til að kynna sér skýrslu nefndar um eflingu íþróttastarfs. Í skýrslunni er vakin athygli á að margt bendi til þess að nýrri öld muni fylgja enn hraðari breytingar en á þeirri öld sem nú er að líða. Stórstígar tækniframfarir munu eiga sér stað, aukið frjálsræði í viðskiptum og samskiptum og þessu fylgir að vinnutími verður styttri, frítími einstaklinga og fjölskyldna eykst og tómstundum á eftir að fjölga. Íþróttir eiga eftir að verða mun fyrirferðarmeiri en þær eru þar sem einstaklingurinn og fjölskyldan verða í brennidepli. Í þjóðfélagi okkar sem annars staðar í heiminum eru afreksíþróttir afar vinsælt skemmtiefni og stór liður í samskiptum ríkja á alþjóðavettvangi. Fátt vekur meiri ánægju og athygli en þegar íslenskir íþróttamenn vinna góð afrek og frækna sigra á alþjóðavettvangi og hlutverk afreksíþrótta er einnig mikilvægt í þeim tilgangi að laða æskufólk að íþróttastarfi. Þetta sýnir vel hve samtvinnaðar afreksíþróttir eru öðru íþróttastarfi þar sem stjörnur afreksíþrótta eru fyrirmyndir æskufólks. Það er rétt að minna á þátttöku barna og unglinga í íþróttum. Þar er fjöldinn mestur. Börnin og unglingarnir sækja ekki einungis í íþróttirnar heldur í þann félagsskap sem fylgir íþróttastarfinu. Þar fá þau að vinna að tómstundaiðju með félögum sínum auk þess sem þau fá bæði hvatningu og ánægju út úr starfinu. Umbunin er oft fólgin í þátttöku í leik og keppni að viðbættri þeirri gleði og ánægju sem fylgir því að gera sitt besta og ná persónulega góðum árangri. Slíkt eykur einnig sjálfsvirðingu og styrkir sjálfsmyndina. Þá er það einnig markmið að bæta líkamlegt atgervi, móta með sér nýjan lífsstíl sem felst í líkams- og heilsurækt og hollum lífsháttum. Þessi lífsstíll getur orðið einhver besta vörn unglingsins til að standast ýmsar freistingar sem verða á vegi æskumannsins. Oft og tíðum fylgir þessi lífsstíll einstaklingnum allt lífið, því hvað ungur nemur, gamall temur. Nauðsynlegt er að hvetja til aukinnar þátttöku fullorðinna en flest bendir til að hún eigi eftir að aukast til muna frá því sem nú er. Slík aukning er í samræmi við þann skilning sem nú fer vaxandi á gildi líkams- og heilsuræktar. Íþróttahreyfingin hefur á hendi veigamikið hlutverk því ljóst er að samfélagslegt gildi íþrótta er mikið. Hafa verður í huga að starf íþróttafélaga byggist að verulegum hluta á sjálfboðastarfi og eru nánast öll stjórnunarstörf hreyfingarinnar unnin í sjálfboðavinnu. Þá er reynt að stilla iðkendagjöldum í hóf til að sem flestir geti stundað íþróttir sem veldur því að mörg íþróttafélög berjast fjárhagslega í bökkum. Í þessu sambandi hefur komið fram áhugaverð stefna varðandi samstarf á sviði íþrótta. Hér er um að ræða samvinnu sveitarfélaga og skóla annars vegar og íþróttahreyfingar í nánu samstarfi við foreldra hins vegar. Við þetta þróunarstarf eru bundnar miklar vonir. Á komandi öld er afar áríðandi að hver einstaklingur hafi til að bera þroska og hæfni til að velja og hafna því ýmsar freistingar munu verða enn áleitnari en nú er. Margt bendir til að vímuefni verði enn aðgengilegri og ódýrari en nú, auk þess sem auðveldara verði að nálgast þau. Þar sem vel er á málum haldið hefur það sýnt sig að öflugt íþróttastarf getur átt drjúgan þátt í að sporna við að börn og unglingar villist inn á braut vímuefna og þeirra neikvæðu afleiðinga sem slíkum efnum fylgja. Í þessu sambandi er áfengi og tóbak ekki undanskilið. Ég vil taka undir þessar skoðanir nefndar um eflingu íþróttastarfs og vek sérstaka athygli á hve íþróttirnar eru tengdar nútímalífsstíl, heilbrigði og hollum lífsvenjum. Herra forseti. Ég hef e.t.v. farið nokkuð út fyrir efni þessa frv. og leyft mér að minna á mikilvægi íþrótta í nútímaþjóðfélagi. Ég tel eins og ég sagði í upphafi máls míns að íþróttalög eigi að vera einföld og skýr eins og frv. gerir ráð fyrir, en jafnframt eigi ríki og sveitarfélög að styðja íþróttastarfið í landinu myndarlega. Ég er ekki í vafa um að því fé sem ríkið ver til þessara mála er vel varið og það stuðlar að heilbrigðara og hamingjusamara lífi ótal einstaklinga vítt og breitt um landið. Ég tek undir það sem hæstv. menntmrh. sagði í ræðu sinni, að íþróttahreyfingin væntir mikils af samstarfi við Alþingi og ríkisstjórn. Þetta samstarf er að mínu áliti sem betur fer gott og hæstv. menntmrh. hefur sýnt þessum þýðingarmikla málaflokki mikinn áhuga og velvild.

Herra forseti. Ég fagna framlagningu frv. um íþróttalög og tel það ágætis ramma utan um íþróttastarf í landinu. Íþróttastarf á Íslandi er mikið að vöxtum og líklega er íþróttahreyfingin ein alfjölmennasta félagsmálahreyfing landsins. Markmið laganna er að allir landsmenn eigi kost á að iðka íþróttir og taka mið af gildi í uppeldis- og íþróttastarfi. Við Íslendingar þurfum að reka mjög hvetjandi íþróttapólitík, ekki einungis fyrir ungmenni þessa lands heldur alla. Gildi íþrótta er margþætt. Íþróttaiðkan hefur í för með sér uppeldislegt gildi. Ungt fólk lærir að virða reglur sem ber að fara eftir. Ungt fólk lærir ákveðinn aga á íþróttavöllunum fyrir utan það að félagsleg samskipti eru heilmikil gegnum íþróttirnar. Þess vegna þarf að vanda mjög til þegar leiðbeinendur eru valdir til að sjá um þjálfun ungmenna og þess vegna skiptir mjög miklu máli að íþróttakennaraskorin í Kennaraháskóla Íslands á Laugarvatni móti mjög ákveðna stefnu hvað þetta varðar, bæði með tilliti til uppeldislegs gildis íþrótta fyrir börn og einnig fyrir frjáls félagasamtök. Mjög miklu máli skiptir að skólinn sinni því hlutverki sínu sem allra best. Ég er einn þeirra sem fara mjög gjarnan á svokallaðar líkamsræktarstöðvar og í allt of mörgum tilfellum er ekki fagfólk á þessum stöðvum. Þó er þetta mismunandi eftir líkamsræktarstöðvum. En það skiptir mjög miklu máli þegar verið er að leiðbeina almenningi að kunna til verka. Þess vegna endurtek ég það hve miklu máli skiptir að eigendur stöðvanna hafi í vinnu fólk með réttindi sem hefur lært að kenna íþróttir. Það hefur komið fram í máli manna þegar fjallað er um íþróttalögin að rannsóknir sýna að mun minni líkur eru til að ungmenni sem stunda íþróttir leiðist út í óreglu. Þetta hefur líka hvetjandi áhrif fyrir námsmenn og reyndar alla. Íþróttir eru iðkaðar í grunnskólum landsins. Almenningur stundar í auknum mæli íþróttir í mjög mörgum greinum og auk þess eigum við sem betur fer ýmsa afreksmenn sem ber að sinna sérstaklega. Við höfum ekki í umræðunni komið inn á gildi kynningarstarfs íþrótta fyrir einstök byggðarlög. Við sjáum það á Íslandi að einstaka byggðarlög hafa skapað mjög góða aðstöðu til íþróttaiðkunar. Á móti kemur að hægt er í raun að tala um ákveðna íþróttamenningu á þessum stöðum. Þegar nefnd er knattspyrna dettur mönnum yfirleitt Akranes í hug sem er ekki stór bær á alþjóðamælikvarða en hefur skapað ákaflega góðan ramma utan um knattspyrnuiðkan hér á landi og eru Skagamenn þar fremstir í flokki. Þegar nefndur er körfubolti dettur mönnum á sama hátt Keflavík í hug. Í handknattleik voru Hafnfirðingar lengi vel í fremsta flokki. Það hefur hugsanlega orðið einhver breyting á því á síðustu missirum, herra forseti, en það er einmitt eitt af því sem gerist í íþróttunum að sigrar skiptast á milli byggðarlaga. Ég er að benda á gildi kynningarstarfs fyrir viðkomandi byggðarlög í íþróttastarfi. Það er hægt að segja að hverri krónu sem sveitarfélög verja til að byggja upp íþróttastarfsemi sé vel varið, bæði varðandi forvarnastarf og kynningarstarf fyrir viðkomandi byggðarlag. Það er ákveðið áhyggjuefni hve kvennaíþróttum er gert lægra undir höfði en karlaíþróttum, og þetta kemur strax fram í íþróttaiðkan ungra kvenna. Ég hlustaði á það í fréttum ekki alls fyrir löngu að t.d. þjálfarar í meistaraflokki kvenna í afreksíþróttum eru á svipuðum launum og þeir sem þjálfa barna- og unglingaflokka í karlagreinum. Þetta er mikið alvöruefni og þessu verðum við að sjálfsögðu að breyta vegna þess að íþróttir eru fyrir alla og það þarf að vera ákveðið jafnrétti hvað þátttöku varðar. Hver veit nema frækileg frammistaða Völu Flosadóttur sem er heimsmeistari í stangarstökki verði til þess að opna augu okkar enn betur fyrir því hversu mikils virði það er að íþróttir séu fyrir alla? Hún er í raun og veru að undirstrika það að konur eru jafningjar karla í íþróttum. Við verðum að breyta þessum áherslum í íþróttum, þ.e. að jafnmikið fé verður að renna til iðkunar íþrótta kvenna og íþrótta karla. Eins skiptir miklu máli að hafa það í huga að þegar íþróttafélög ná miklum árangri, t.d. í meistaraflokki, renna oft og tíðum miklir fjármunir til meistaraflokksins en ungmennastarfið gleymist. Þetta eru atriði sem vert er að hafa í huga. Svo ég víki örlítið nánar að frv. sjálfu þá fagna ég því ef menn hafa komist að samkomulagi í 5. gr. frv. um Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands annars vegar og starfsemi Ungmennafélags Íslands hins vegar. Ég hygg að þessu sé svipað varið á Norðurlöndum eins og fram kemur í 5. gr. Þessi stóru félagasamtök hafa ákveðnum hlutverkum að gegna. Við eigum að virða þær hefðir sem skapast hafa vegna þess að bæði ÍSÍ og UMFÍ vinna mjög gott starf hvort á sinn hátt. Það gleður mig að sjá í 8. gr. frv. að Íþróttasjóður verður enn við lýði, en í gegnum árin hafa menn verið að ræða um að leggja Íþróttasjóð niður. Eins og fram hefur komið í umræðunni er að vísu tiltölulega litlum peningum varið í dag til Íþróttasjóðs eða tæplega 15 millj. kr. Það eru auðvitað mjög litlir peningar sem dreifast reyndar á mjög marga aðila og hafa komið sér býsna vel. Ég er mjög fylgjandi því að Íþróttasjóður verði við lýði og við þurfum að styrkja starfsemi hans. Mig langar að spyrja hæstv. menntmrh. hvort það sé ekki réttur skilningur hjá mér að engin breyting sé á því að jöfnunarsjóður greiði nú hlutdeild í íþróttahúsabyggingum eins og verið hefur, þ.e. eftir ákveðnum normum og stöðlum, miðað við íbúafjölda, stærð húsa o.s.frv. Er ekki gert ráð fyrir að þau lög og þær reglur sem gilt hafa um byggingu íþróttahúsa séu enn í gildi, eða stendur jafnvel til að Íþróttasjóður komi til með að sjá um þátt ríkisins í íþróttahúsabyggingum? Mig langar að spyrja um þetta til að fá það alveg á hreint. Ég endurtek að ég fagna mjög þessu frv. og tel að því fé sem varið er til íþrótta sé vel varið, hvort heldur er til byggingarframkvæmda á íþróttahúsum, íþróttavöllum, íþróttasvæðum eða til þess að aðstoða ungt fólk og gamalt til að stunda íþróttir.

Virðulegi forseti. Ég tek undir hv. þm. um það hróplega misrétti sem er í íþróttahreyfingunni, bæði varðandi laun þjálfara kvennaflokka í samanburði við karlaflokka og almennt um fjármagn til kvennaíþrótta. Á nýafstaðinni ráðstefnu um heilbrigði kvenna veitti Vanda Sigurgeirsdóttir upplýsingar sem voru mjög sláandi og vöktu almenna reiði ráðstefnugesta. Það er svo sannarlega athyglisvert að fyrsti heimsmeistari okkar í íþróttum skuli vera kona, Vala Flosadóttir, þrátt fyrir það að aðeins örlítið fjármagn af því sem Íslendingar hafa veitt til íþrótta hafi farið til kvenna. Þessu verður að breyta og ég vona að þetta frv. verði til þess.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur fyrir að taka undir þau atriði sem ég benti á í ræðu minni áðan. Það má skjóta því inn sem er á vissan hátt kannski alvörumál líka að Vala Flosadóttir hefur fengið íþróttalegt uppeldi sitt að stórum hluta í Svíþjóð en við erum svo heppin að hún er íslenskur ríkisborgari þannig að við eigum öll saman þennan heiður en við getum í raun og veru vart þakkað okkur það nema að litlu leyti. En mig langar að benda á að hér eigum við enn eitt sameiginlegt áhugamál, við framsóknarmenn og Kvennalistinn, þ.e. að koma á jöfnuði í íþróttaiðkun á Íslandi.

Virðulegi forseti. Það mun vera rétt að Vala Flosadóttir hefur að mestu leyti alist upp í Svíþjóð og fengið íþróttauppeldi sitt þar enda tel ég að það hefði varla verið mögulegt miðað við þær aðstæður sem íslenskum íþróttastúlkum eru boðnar að ná þeim árangri sem hún hefur gert. Ég held því að þetta ætti að vera okkur hvatning til að bæta þar úr.

Herra forseti. Ég vil fagna því frv. sem er til umræðu í dag. Ljóst er að lengi hefur staðið til að endurskoða löggjöf um þennan mikilvæga málaflokk og það er afar brýnt að málið fái framgang og því ber að fagna að hæstv. menntmrh. hefur látið til sín taka á þessu sviði í ráðuneyti sínu sem og á öðrum sviðum. Skipulegt íþróttastarf er hluti af skipulegri menningarstarfsemi í landinu og skipulegt íþróttastarf treystir almennt stoðir uppeldis- og menntamála. Ég tek undir það sem hv. þm. Guðjón Guðmundsson gat um áðan í góðri ræðu sinni að 13. gr. frv. er afar mikilvæg. Hún styrkir lagagrundvöllinn undir því sem hefur þegar verið gert á þessu sviði og á eflaust eftir að gegna mjög þýðingarmiklu hlutverki í framtíðinni. Það var skynsamlegt þegar verkaskipting var ákveðin milli ríkis og sveitarfélaga fyrir nokkrum árum að láta íþróttamálin í hendur sveitarfélaganna á hverjum stað en á sama hátt var mjög nauðsynlegt að stíga viðbótarskref og skilgreina hvernig væri hægt að ýta undir íþróttastarfsemi sem væri miðuð við landið allt. Þetta er afar mikilvægt skref. Fyrrverandi menntmrh. steig ákveðin skref í þessa átt og núverandi menntmrh. hefur sýnt þessu áhuga og skilning sem staðfestist í frv. Við þurfum að ýta undir aðstöðu og kynningarstarfsemi sem miðast við íþróttir og íþróttagreinar og þjónustu sem beinist að öllu landinu þar sem aðstæður eru fyrir hendi og þar sem þær koma að gagni fyrir þjóðina í heild. Þetta er ekki síst mikilvægt vegna þess að hér á landi búum við við veðurfarslegar aðstæður sem hafa skapað ákveðin vandamál með þjóðinni. Ekki er hægt að neita því að veturinn þykir hér langur og strangur. Vetrartíminn, sem við köllum því lýsandi orði skammdegi, leggst þungt á margt fólk og dregur úr útivist og íþróttaiðkun í mesta skammdeginu. Langur vetur er því hluti af lífsskilyrðum þjóðarinnar og við þurfum eftir því sem við getum að ýta undir að þjóðin líti á langan vetur sem vettvang útivistar og heilbrigðra lífshátta ekki síður en sumarið. Það er því liður í því að sætta þjóðina við landið og veðurfarið að efla íþróttir og útivist sem mest við getum. Að vísu eru mjög breyttir tíma frá því sem áður var þegar vetrarhörkur þýddu felli og það var ekki að ástæðulausu sem þjóðin gaf hörðum vetrum alveg sérstök nöfn, eins og Fellir og Píningur. Það var eiginlega meitlað inn í þjóðarsálina að veturinn var hættulegur tími eins og hafið var hættulegt svæði. Við bjuggum við hættulegar aðstæður á Íslandi og það hefur grópast sterkt inn í þjóðarsálina en við eigum og getum nú við þær tæknilegu aðstæður sem við búum við, lifað hér mjög góðu lífi, svo góðu lífi að hér geta lífskjör verið með því allra besta sem gerist í heiminum, og eru það raunar nú þegar. Það er því full ástæða til þess að nota öll tækifæri til þess að sætta þjóðina enn betur en nú er við landið og veðurfarið. Ekki er ástæða til að fara niðrandi orðum um þetta land eins og stundum heyrist, því miður. Þegar talað er um klakann og skerið þá er það gert vegna þess að landið er borið saman við sólríkari strendur en það er þá gert á þann hátt að þar er verið að vanmeta þá möguleika sem við Íslendingar búum við til að lifa hollu og góðu líferni því að hér eru sérstaklega góðar aðstæður til að njóta útivistar og íþrótta. Þetta vildi ég nefna sérstaklega vegna þess að mér finnst að í þessu frv., þá ekki síst í 13. gr., sé opnað á að ríkið taki þátt í því að efla verulega íþróttir og ég held að það sé mikið mennta- og menningarmál. Ég vil undirstrika það sem komið hefur fram í máli margra ræðumanna, ekki síst hjá hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni, að íþróttahreyfing landsins stendur undir afar mikilvægu uppeldisstarfi. Fórnfýsi þeirra sem starfa launalaust í þessari hreyfingu, standa á bak við íþróttahreyfinguna, er afar mikils virði og þetta starf er ómetanlegt framlag til menningarmála, til forvarnamála og þar með jafnframt til heilbrigðismála. Það er rétt, þótt við séum að fara út fyrir efni frv. í sjálfu sér, að velta því fyrir sér hvers vegna íþróttir vekja svona mikinn áhuga hjá fólki. Hver er ástæðan fyrir því? Íþróttaáhugi stendur afar djúpum rótum í mannlegu eðli og þótt íþróttirnar þjóni ólíkum tilgangi nú, borið saman við fortíðina, hefur mikilvægi þeirra ekkert minnkað. Skipulögð líkamsþjálfun var öldum og árþúsundum saman hluti af undirbúningi undir lífsbaráttuna í breiðustu merkingu þess orðs. Þessi þáttur hefur að sjálfsögðu vikið eftir því sem tækniframfarir hafa gert lífsbaráttuna auðveldari og líkamlegt atgervi hefur skipt minna máli fyrir afkomu fólks. En eftir því sem tæknin hefur ýtt undir kyrrsetu og dregið úr útvist og hreyfingu verður einmitt starfsemi íþróttafélaganna og starfsemi sveitarfélaga og ríkis á sviði íþrótta mikilvægari þáttur í menningu og heilbrigðum lífsháttum. Mannslíkaminn, en líka mannsandinn, er gegnum árþúsundin mótaður af aðstæðum sem hafa krafist líkamlegs atgervis og þótt þessar aðstæður hafi breyst hefur maðurinn í raun jafnmikla eðlisþörf fyrir hreyfingu og líkamlegt atgervi nú eins og áður og þeirri þörf þarf að sinna. Ég vil geta þess í lokin að ég tel að þetta frv. sé gott frv., það er einfalt, það er tekið á því sem máli skiptir og ég mun reyna eftir því sem ég get að greiða götu þess sem fyrst í gegnum þingið.

Herra forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða sem ljóst er að þingmenn hafa mikinn áhuga á. Í grg. með frv. er lögð áhersla á að starfsemi íþrótta í landinu fari nú fram við allt önnur skilyrði en var fyrr á öldinni. Undir þetta vil ég taka. Mér finnst sú umfjöllun sem sett er fram í grg. mjög skynsamleg, að gengið sé út frá því að tilgangur lagasetningar um íþróttamál sé fyrst og fremst að mynda formlega umgjörð um atbeina hins opinbera til eflingar íþróttastarfi, án íhlutunar um hvernig íþróttahreyfingin hagar störfum sínum. Mér finnst að mjög vel hafi tekist til í þessu frv. hvað þetta varðar og ég tel líka mikilvægt að þær umræður sem orðið hafa eru mjög jákvæðar. Ýmsar ábendingar hafa komið fram sem ég veit að munu koma að góðu gagni við umfjöllun málsins í hv. menntmn. og ég tel alveg sjálfsagt að nefndin taki til athugunar þær ágætu skýrslur sem komu út fyrir jólin þar sem er afrakstur af nefndaskipan, bæði um stöðu kvenna í íþróttum og líka um eflingu íþróttastarfs. Ég tel að þar hafi verið unnið afar gott starf sem sé allrar athygli vert. En það sem varð til þess að ég vildi leggja sérstaklega orð í belg um þetta mikilvæga mál voru ummæli hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar áðan um að það væri sameiginlegt áhugamál Kvennalistans og Framsóknarflokksins að efla íþróttaiðkun kvenna. Ég tel að þetta sé sameiginlegt áhugamál allra flokka og flokkarnir hafa sýnt það í verki hér í þinginu með því að þingmenn hafa flutt saman þingsályktunartillögur og umræður hafa margsinnis orðið um þetta mál. Ég tel því að þetta sé sameiginlegt áhugamál allra flokka en ekki bara Framsfl. og Kvennalistans.

Herra forseti. Ég þakka ágætar umræður um þetta mikilvæga mál, málefnalegar umræður og þau sjónarmið sem fram hafa komið. Sérstaklega vakti athygli mína ræða hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar, sem er jafnframt formaður íþróttanefndar ríkisins og var 1. flm. þáltill. sem samþykkt var á síðasta þingi um eflingu íþróttastarfs. Það var mikilvægt að heyra sjónarmið hans til þessara mála vegna starfa hans á vegum íþróttahreyfingarinnar eða í tengslum við hana og á vegum íþróttanefndar ríkisins sem fær aukið hlutverk með þessu frv. Eins og ég hef skilið umræðurnar eru allar líkur til þess að frv. verði samþykkt á hinu háa Alþingi og ekki séu deilur um meginefni þess þótt auðvitað kunni menn að vilja líta á orðalag í einstökum greinum. Eins og ég gat um er í 2. gr. gert ráð fyrir því að það geti orðið samstarf ríkis og sveitarfélaga við hina frjálsu íþróttahreyfingu þar sem tekið er mið af gildi íþróttaiðkunar fyrir uppeldis- og forvarnastarf. Ég vek einnig athygli á því almenna ákvæði sem er í 3. gr. frv. um hlutverk menntmrn. og skyldu þess, eins og greinin er orðuð, til að afla upplýsinga um iðkun íþrótta í landinu og aðstöðu til íþróttastarfs og stuðla að rannsóknum á sviði íþróttamála. Í ljós hefur komið m.a. í því nefndarstarfi sem hefur verið unnið að þessi þáttur er ekki síst mikilvægur. Að aflað sé upplýsinga, það liggi fyrir upplýsingar eins og t.d. umræðurnar um stöðu kvenna í íþróttum benda til, að menn telja mjög mikilsvert að þær upplýsingar liggja nú fyrir og geta þess vegna betur gripið á þeim viðfangsefnum sem skýrslan um það mál leiðir í ljós. Ég tek undir það sem menn hafa sagt um hið glæsilega íþróttaafrek Völu Flosadóttur, fyrsta heimsmeistara okkar í frjálsum íþróttum, og tel ég æskilegt og vona að hún komi fljótlega til landsins og þá fái menn tækifæri til þess að hylla hana eins og ber við slíkan afreksmann í íþróttum eins og Vala er. Fleiri afreksmenn eigum við að sjálfsögðu í íþróttum en hún hefur náð lengst af Íslendingum í frjálsum íþróttum og er vert að halda nafni hennar á lofti og hylla hana með þeim hætti sem okkur er fært. Eins og ég segi þá vona ég að hún komi bráðlega til landsins og við getum sýnt henni þann sóma sem henni ber hér á landi. Sérstaklega var vikið að því að í líkamsræktarstöðvum væru ekki fagmenn. Ég vil láta þess getið við hv. þingmenn að það kom til álita og hefur legið fyrir í drögum að frv. til íþróttalaga að þar yrði tekið sérstaklega á málefnum líkamsræktarstöðva og heilsuræktarstöðva. Hins vegar valdi ég þann kost í frv. að fara ekki inn á það svið. En ef menn lesa t.d. skýrslu nefndarinnar um eflingu íþróttastarfs og umfjöllun hennar um þetta frv. þá kemur það sjónarmið þar fram að nauðsynlegt sé að huga að því hvort eigi að setja sérstakar reglur eða lög um líkamsræktarstöðvar og heilsuræktarstöðvar. Mér finnst það alveg sérgreint viðfangsefni og eigi ekki að fara inn í almennan lagabálk um íþróttamálefni. Ég árétta þessa skoðun mína hér því að þetta málefni hefur oft komið til umræðu þegar fjallað er um íþróttalög, hvort eigi að gera lágmarkskröfur varðandi líkamsræktarstöðvar og heilsuræktarstöðvar. Ég tel að það sé sérstakt úrlausnarefni ef menn vilja setja slík ákvæði í lög og eigi ekki heima í almennum íþróttalögum. Spurt var hvort breyting væri á greiðslum jöfnunarsjóðs til íþróttamannvirkja með þessu frv., það er ekki. Ekki er vikið að því máli enda fellur það ekki undir íþróttalögin, þar er um aðra lagabálka að ræða þegar litið er til þeirra þátta. Herra forseti. Í lokin þakka ég hv. þingmönnum fyrir málefnalegt framlag til umræðunnar. Það er ljóst að á Alþingi eru sterkir málsvarar fyrir íþróttahreyfinguna og ég vænti þess að sá áhugi sem fram hefur komið í umræðunum skili sér í greiðri afgreiðslu hv. menntmn. á frv. Ég fagna sérstaklega þeim ummælum formanns nefndarinnar að í nefndinni verði einnig fjallað um skýrsluna um stöðu kvenna í íþróttum og eflingu íþróttastarfs.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á grunnskólalögum, nr. 66/1995, en það er 199. mál á þskj. 208. Meðflm. mínir að frv. eru hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, Guðný Guðbjörnsdóttir, Guðrún Helgadóttir og Rannveig Guðmundsdóttir. Með frv. er gert ráð fyrir því að fulltrúar nemenda eigi rétt til setu bæði á kennarafundum og skólanefndarfundum með málfrelsi og tillögurétti þegar fjallað er um mál sem snerta beint hagsmuni nemenda í viðkomandi skóla. Herra forseti. Samningurinn um réttindi barna, oftast nefndur barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, var undirritaður fyrir Íslands hönd 26. janúar 1990 og með samþykkt þingsályktunar á Alþingi 13. maí 1992 var ríkisstjórninni heimilað að fullgilda samninginn fyrir Íslands hönd. Það var gert hinn 28. október sama ár. Með fullgildingu barnasáttmálans skuldbinda íslensk yfirvöld sig til að tryggja íslenskum börnum öll þau réttindi sem þeim eru tryggð í sáttmálanum. Frá því að barnasáttmálinn var undirritaður af Íslands hálfu hefur íslenskur réttur víða verið aðlagaður ákvæðum barnasáttmálans og hafa verið gerðar ýmsar réttarbætur í því sambandi. Í byrjun árs 1996 bárust athugasemdir barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna þar sem lýst var ánægju með ýmsa þá þætti en það voru líka gerðar athugasemdir við aðra þætti um framkvæmd íslenskra stjórnvalda. Ég vil, herra forseti, nota tækifærið og nefna nokkra þá þætti þar sem vel hefur verið unnið í samræmi við sáttmálann en þar ber hæst að í VI. kafla stjórnarskrárinnar hefur verið lögfest ákvæði þar sem segir að börnum skuli í lögum tryggð vernd og umönnun. Með lögum nr. 58/1992, um vernd barna og ungmenna, var starfsháttum Barnaverndarráðs breytt og lögfestar voru reglur um starfsaðferðir og málsmeðferð barnaverndarnefnda. Við úrlausn barnaverndarmála var lögfestur réttur barna til að tjá sig um málið, og þegar sérstaklega stendur á heimilað að skipa barni eða ungmenni sérstakan talsmann. Árið 1995 var Barnaverndarstofa sett á laggirnar en tilvist hennar skapar ákveðna festu og samfellu í störfum barnaverndaryfirvalda og skapar barnaverndarmálum góðan ramma. Þá hafa barnalögin verið endurbætt og afnumin hugtökin skilgetið og óskilgetið barn og réttur barna þannig jafnaður að lögum. Árið 1994 var síðan stofnað embætti umboðsmanns barna og þannig sköpuð umgjörð og aðstaða til að lyfta málefnum barna, þörfum þeirra og réttindum og þannig að styrkja stöðu þeirra. Þó eru dæmi um löggjöf sem sett hefur verið frá því að barnasáttmálinn var undirritaður og staðfestur þar sem löggjafanum virðist hafa yfirsést. Dæmi um það eru núgildandi grunnskólalög. Í ljósi þess er þetta frv. fram komið en meginefni þess er, eins og ég gat um, að grunnskólanemum verði með lögum tryggður formlegur réttur til þess að setja fram skoðanir sínar og viðhorf varðandi þá þætti skólastarfsins sem með beinum hætti snerta hagsmuni þeirra. Í 12 gr. barnasáttmálans segir, með leyfi forseta: ,,Aðildarríki skulu tryggja barni sem getur myndað eigin skoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska.`` Flest börn dvelja stóran hluta dagsins í skóla og viðurkennt er að skólinn hefur mikil áhrif á uppeldi og félagsmótun barna og ungmenna. Fyrir mörg börn er skólinn bæði leik- og vinnustaður. Því er mikilvægt að börn og unglingar eigi þess kosta að setja formlega og skipulega fram skoðanir sínar og álit á skipulagi vinnunnar, aðstöðu sem þeim er búin og vinnubrögðum sem notuð eru á þessum mikilvæga vinnu-, uppeldis- og leikstað sínum. Í núgildandi lögum um grunnskóla er hlutur foreldra við stjórn grunnskólans og möguleikar til að hafa áhrif á störf hans auknir frá því sem var. Er það vel vegna þess að það er nokkuð ljóst þegar skoðaðar eru þær athuganir sem gerðar hafa verið á skólastarfi a.m.k. erlendis, ég veit ekki hvort þær athuganir hafi nokkurn tíma farið fram hérlendis, að einn af stóru lyklunum að góðu starfi í skólunum er þátttaka og afskipti foreldra. En í þessum sömu lögum er réttur nemenda til að geta formlega komið skoðunum sínum á framfæri um skipulag skólastarfsins eða annað sem hefur bein áhrif á aðstæður þeirra skertur frá áður gildandi lögum. Í eldri grunnskólalögum var gert ráð fyrir því að fulltrúi nemenda eða nemendaráðs ætti rétt til setu á fundum skólastjóra og kennararáðs svo og á kennarafundum með málfrelsi og tillögurétti þegar rætt er um skipulag skólastarfs. Við setningu núgildandi laga var þetta ákvæði fellt út með þeim rökstuðningi í grg. að rétt þætti að hafa það á valdi hvers skóla hvernig formlegri aðild nemenda að stjórn skólans væri fyrir komið. Í ljósi ákvæða barnasáttmálans um að börnum skuli tryggður réttur til að láta í ljós skoðanir á öllum málum sem þau varða teljum við flm. rétt að afdráttarlaus ákvæði séu í grunnskólalögum þess efnis að börn eigi þennan rétt án tillits til aðstæðna í viðkomandi skóla. Það er ólíklegt að nemendur sæki það almennt að tekin verði afstaða í hverjum skóla fyrir sig til þess hvort þeir fái aðild og þá hvernig að stjórn skólans. Þá virðist það vera alfarið á valdi skólans hvernig hann tekur á slíkri ósk komi hún fram. Flm. telja heldur ekki rétt að staða nemenda til að koma skoðunum sínum skipulega á framfæri sé svo miklu lakari að lögum en annarra sem koma að skólastarfinu sem og foreldra. Með frv. er því gert ráð fyrir því að fulltrúar nemenda eigi rétt til setu bæði á kennarafundum og skólanefndarfundum með málfrelsi og tillögurétti þegar fjallað er um mál sem snerta beint hagsmuni nemenda í viðkomandi skóla. Gert er ráð fyrir því að fulltrúar nemenda verði ætíð tveir og þannig tekið tillit til þess að staða barna er veikari en staða hinna fullorðnu. Ætla má að það styrki stöðu nemenda að þeir séu jafnan tveir við þessar aðstæður. Í eldri lögum var ekki ákvæði þess efnis að fulltrúar nemenda ættu rétt til setu á skólanefndarfundum þegar fjallað væri um málefni sem snerta hagsmuni nemenda sérstaklega eins og hér er gerð tillaga um. Í eldri grunnskólalögum var einnig ákvæði um skólaráð sem skipað skyldi fulltrúum starfsfólks skóla, foreldra og nemenda. Skólum var þó heimilt að sækja um undanþágu frá þessu ákvæði og fámenni nefnt sem gild ástæða. Ákvæði þess efnis í núgildandi lögum að skólastjóri skuli a.m.k. tvisvar á ári boða til sameiginlegs fundar kennararáðs, foreldraráðs og nemendaráðs til að veita upplýsingar um skólastarfið og til að fjalla um starfsemi þessara ráða er e.t.v. sambærilegt við eldri ákvæði um skólaráð. Þetta ákvæði kemur alls ekki í stað ákvæðis um rétt barna til að koma skoðunum sínum á framfæri enda, eins og segir í lögunum, hugsað sem vettvangur þar sem skólayfirvöld koma upplýsingum sínum á framfæri og fjalla um starfsemi ráðanna, foreldraráðs, kennararáðs og nemendaráðs. Í þessu sambandi er líka rétt að geta þess að ekki er skylda samkvæmt lögum að nemendaráð séu í hverjum skóla heldur er það heimilt. Með barnasáttmálanum er börnum veittur réttur til að láta í ljós skoðanir sínar um öll mál sem snerta þau sjálf. Samkvæmt íslenskum rétti fá alþjóðlegir samningar ekki sjálfkrafa lagagildi þó að þeir hafi verið fullgiltir heldur þarf löggjafinn að taka sérstaklega á þeim ákvæðum sem hinn staðfesti samningur kann að fela í sér. Ég rakti fyrr í ræðu minni, herra forseti, nokkur þau ákvæði þar sem löggjafinn hefur þegar tekið á ákvæðum sem lúta að réttindum barna til bóta fyrir börn. Til að tryggja, betur en nú er, formlegan farveg fyrir nemendur grunnskólans til að láta í ljós skoðun sína á málefnum skólans eru þetta frv. lagt fram, á þskj. 208, um breytingu á grunnskólalögum. Í 1. gr. er lagt til að nemendum sé bætt við í upptalningu 4. mgr. 13. gr. laganna á þeim sem rétt eiga til setu á fundum skólanefndar þegar fjallað er um skipulag skólastarfsins eða önnur bein hagsmunamál nemenda. Í ljósi þeirra verkefna sem skólanefnd eru falin þykir eðlilegt að nemendur eigi rétt til setu á fundum skólanefnda með málfrelsi og tillögurétti þegar skólanefnd fjallar um málefni sem snerta nemendur í viðkomandi skóla sérstaklega en í sumum skólahverfum eru fleiri en einn skóli. Skólanefnd staðfestir m.a. áætlun um starfstíma nemenda ár hvert og fylgist með námi og kennslu, skólanefnd getur gert tillögur til skólastjóra um umbætur í skólastarfi og skólanefnd fylgist með og stuðlar að því að jafnan sé fyrir hendi fullnægjandi húsnæði og annar aðbúnaður, þar með talin útivistar- og leiksvæði nemenda. Allt eru þetta verkefni sem eðlilegt er að nemendur fái að láta í ljós skoðun á þegar um þau er fjallað. Ég tók eftir því, herra forseti, á ágætum málfundi um stöðu ungmenna með virkri þátttöku félagsmiðstöðva sem umboðsmaður barna gekkst fyrir á Akureyri sl. haust, að nemendum fyrrv. Gagnfræðaskóla Akureyrar fannst sér hafa verið misboðið freklega þegar ákvarðanir voru teknar um grundvallarbreytingu á skólanum þeirra. Það var gert án þess að þeim væri gefinn kostur á að tjá sig um þær breytingar. Þeim var formlega greint frá yfirvofandi breytingu rétt áður en endanleg ákvörðun var staðfest. Þau höfðu verið sniðgengin af skólayfirvöldum við allan undirbúning. Þeim ekki verið gefinn kostur á að koma skoðunum sínum á framfæri. Þetta var ekki til þess fallið að gera þau jákvæð og skilningsrík gagnvart því umróti sem breytingin hafði í för með sér. Í þessu tilviki var verið að fella saman tvo gamalgróna skóla, Barnaskóla Akureyrar og Gagnfræðaskóla Akureyrar og gera að einum heildstæðum grunnskóla. Þá er lagt til að ný málsgrein bætist við 13. gr. laganna sem fjallar um fyrirkomulag kosninga á fulltrúum nemenda til setu á skólanefndarfundum. Rétt þykir að nemendur kjósi fulltrúa beint úr sínum hópi þar sem einungis er heimilt en ekki skylt samkvæmt núgildandi lögum að stofna nemendaráð. Einnig þykir rétt að fulltrúar nemenda séu tveir svo þeir hafi stuðning hvor af öðrum. Með því yrði tekið tillit til veikrar stöðu barna gagnvart hinum fullorðnu. Samkvæmt 2. gr. frv. á að fella nýja 2. mgr. inn í 17. gr. Með málsgreininni er gert ráð fyrir því að nemendur, eða nemendaráð, eigi tvo fulltrúa á kennarafundum. Þetta er stutt sömu rökum og sett eru fram fyrir tveimur fulltrúum nemenda í skólanefnd, þ.e. að þeir styrki hvor annan vegna veikrar stöðu barna gagnvart hinum fullorðnu. Á seinni árum, herra forseti, hefur umræða um mannréttindamál farið mjög vaxandi. Ég hef velt því fyrir mér hvernig á því stóð að réttur barna til þess að láta í ljós skoðanir sínar og hafa áhrif á það sem þau varðar, fór forgörðum við lagasetninguna um grunnskóla vorið 1995. Af umræðum sem þá urðu og þeim brtt. sem fram voru bornar er ljóst að hugur þingmanna var á þeim tíma ekki bundinn við nemendur og þeirra rétt. Menn voru greinilega mjög uppteknir, mér liggur við að segja helteknir, af yfirvofandi flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna, þeim breytingum á réttindum kennara sem því kynnu að fylgja og þeim breytingum sem grunnskólanum væri ætlað að takast á við á næstu árum. Nú getum við, herra forseti, hins vegar farið af sæmilegri yfirvegun yfir lögin og fært ákvæði um réttindi einstaklinga til betri vegar og nær umræðunni. Eins og ég sagði fyrr, álít ég að þau ákvæði sem lutu að rétti barna hafi ekki fengið þá athygli sem þau verðskulda. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Á þskj. 735 hef ég leyft mér að bera fram frv. til laga um afnám laga um gjald af kvikmyndasýningum en þau lög eru nr. 28 og voru sett 4. febrúar 1952. Í frv. er lagt til að lög þessi öðlist þegar gildi. Í ljós hefur komið að sveitarstjórnir nýta ekki heimild í lögunum um álagningu og innheimtu gjalds af aðgangseyri að kvikmyndasýningum, öðrum en íslenskum kvikmyndum og fræðslumyndum, allt að 10%, sem verja skal til menningar- og líknarfélaga í viðkomandi sveitarfélagi. Í svari menntamálaráðherra við fyrirspurn flutningsmanns á þessu þingi kom fram að leitað var upplýsinga frá öllum kaupstöðum landsins. Svör bárust frá 17 og í ljós kom að enginn þeirra nýtir sér lengur þessa lagaheimild. Reykjavíkurborg og Akureyrarkaupstaður gerðu það en hættu því fyrir nokkrum árum. Þykir því ekki lengur forsenda fyrir umræddum lögum og er lagt til að þau verði afnumin. Með frv. þessu fylgir sem fskj. svar menntmrh. við fyrirspurn flutningsmanns um gjald af kvikmyndasýningum sem borin var fram fyrr á þessu þingi og kemur fram í svarinu það sem vitnað er til í greinargerðinni. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta frv. Að öðru leyti skýrir það sig sjálft. Ég legg til að málinu verði vísað til 2.umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um starfsemi og fjárreiður stjórnmálasamtaka. Frv. þetta hefur verið flutt á þremur síðustu þingum en ekki náð fram að ganga. Tilgangur frv. er ekki síst sá að gera fjármál stjórnmálaflokka opin og sýnileg og setja stjórnmálamönnum reglur í starfi sínu innan flokkanna. Leynd sem er í kringum fjármál stjórnmálaflokka er einungis til þess fallin að auka á tortryggni almennings í garð stjórnmálaflokka. Sama gildir ef leynd hvílir yfir háum styrkjum frá einstaklingum eða fyrirtækjum til stjórnmálaflokka. Hætta getur skapast í slíkum tilvikum á hagsmunaárekstrum sem leitt geta til óeðlilegrar afgreiðslu mála í stjórnsýslu þar sem fáum aðilum er hyglað á kostnað heildarinnar. Almennt er lítið vitað um fjármál stjórnmálaflokkanna hér á landi, enda eru þeir hvorki framtalsskyldir né skattskyldir, aðeins bókhaldsskyldir. Þó er greinilegt að mikið fjármagn fer oft og tíðum gegnum fjárhirslur þeirra, ekki síst í kosningabaráttunni. Auk frjálsra framlaga eru íslenskir stjórnmálaflokkar fjármagnaðir úr ríkissjóði og það er einmitt það sem knýr ekki síst á um að setja lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna og að reikningar þeirra verði birtir opinberlega. Herra forseti. Frv. er ítarlegt og þar er lagt til annars vegar að settur verði almennur lagarammi um starfsemi stjórnmálasamtakanna en hins vegar er kveðið á um fjárreiður þeirra. Segja má að það sem lýtur að fjárreiðum stjórnmálaflokkanna sé einkum tvíþætt. Það er í fyrsta lagi að stjórnmálasamtök verði framtalsskyld og gert að skila skattframtali en reikningar þeirra skuli endurskoðaðir af löggiltum endurskoðendum og birtir opinberlega. Í öðru lagi að stjórnmálasamtökum verði óheimilt að taka við fjárframlögum eða ígildi þeirra frá einstökum aðilum sem fara yfir 300 þús. kr. á ári nema að birta nafn þess styrktaraðila opinberlega, en víða í vestrænum löndum hafa verið lögfestar strangar reglur í þessu sambandi til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Skortur á vönduðum vinnubrögðum í stjórnmálum og stjórnsýslu leiðir oft til trúnaðarbrests milli stjórnvalda og fólksins í landinu. Margt bendir til að ekki gæti nægilega faglegra vinnubragða í stjórnsýslu og stefnumótun hins opinbera á Íslandi. Lagafrumvarpi þessu er ætlað að setja stjórnmálamönnum reglur í starfi sínu innan flokkanna og gera starfsemi stjórnmálasamtaka og fjárreiður þeirra sýnilegri en áður hefur verið. Herra forseti. Þegar mælt var fyrir þessu máli á undanförnum þingum óskaði ég eftir nærveru forsrh. við umræðu um þetta mál. Hann sýndi okkur þann heiður, að mig minnir á síðasta þingi, að vera viðstaddur umræðuna og láta í ljós álit sitt á þessu frv. sem hér er til umræðu. Það verður að segjast eins og er að viðbrögð hæstv. forsrh. vöktu mér ekki mikla bjartsýni um það að hann væri sérstakur áhugamaður um að ná fram löggjöf um fjárreiður stjórnmálaflokkanna. En nefnd er að störfum á vegum forsrn. Forsætisráðherra skipaði nefnd árið 1994 til að fjalla um og undirbúa frumvarp til laga um fjárhagslegan stuðning við stjórnmálaflokka og þá þætti sem slíkum stuðningi tengjast. Nefnd hefur verið að störfum síðan 1994 og virðist lítt miða í störfum hennar og síðustu spurnir sem ég hef af starfinu er að hún hefur ekki komið saman í eitt ár. Því er ávallt borið við í umfjöllun nefnda um þetta mál að verið sé að vinna málið á vettvangi forsrn. Ég verð að segja, herra forseti, að ég er nú orðin ansi óþolinmóð að bíða eftir niðurstöðum þessarar nefndar vegna þess að allan vilja virðist vanta til að hún skili niðurstöðum sínum. Þegar þing kom saman í haust lagði ríkisstjórnin fram málefnaskrá sína fyrir þetta þing og þar mátti sjá á málaskrá forsrn. að forsrh. hafði í hyggju að leggja þetta mál fram á þessu þingi. Ég er orðin ansi svartsýn á að það geti orðið, ekki síst þegar ég hef þær spurnir af starfi nefndarinnar að hún hafi ekki komið saman í eitt ár. Þess vegna hefði verið æskilegt, herra forseti --- og því dvel ég aðeins við þennan punkt --- að hæstv. forsrh. hefði verið viðstaddur umræðuna þannig að hann hefði getað upplýst þingið um hvað störfum nefndarinnar miðar og vil ég spyrja hvort hæstv. forsrh. sé í húsinu?

Nei, hæstv. forsrh. er ekki í húsinu.

Það er miður að þessari umræðu þurfi að ljúka án þess að við höfum fengið upplýst hvað starfi nefndarinnar miðar. Ég geri ráð fyrir að nefndin sem fær þetta mál til umfjöllunar muni kalla fulltrúa forsrn. fyrir þannig að hægt sé að frá fram, a.m.k. í umfjöllun nefndar um málið, hvað starfi nefndar forsrh. miðar í þessu efni. Við samningu frv. hefur víða verið leitað fanga og reynt að nýta það sem hefur þótt vænlegt til eftirbreytni en það á sér enga beina fyrirmynd, hvorki innlenda né erlenda. Sennilega var það á árinu 1975 að Benedikt Gröndal lagði fram frv. til laga um stjórnmálaflokka sem ekki náði fram að ganga. Í því frv. var að finna ítarleg ákvæði um starfsemi stjórnmálaflokka svo og reglur um fjárframlög til þeirra, en frv. náði aðeins til stjórnmálaflokka sem bjóða fram til Alþingis. Einnig hefur Kvennalistinn, ef ég man rétt, flutt þingsályktunartillögu um að hugað verði að því að setja lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna. Þetta mál hefur því komið fyrir þingið í nokkur skipti án þess að það hafi verið útkljáð. Í frv. því sem ég mæli fyrir er farin sú leið að setja lagaramma um starfsemi allra stjórnmálaflokka, einnig þeirra sem bjóða fram til sveitarstjórna, en ég sé engin haldbær rök fyrir því að stjórnmálasamtök sem bjóða fram til sveitarstjórna þurfi ekki að búa við nauðsynlegt aðhald löggjafans. II. kafli nær hins vegar aðeins til stjórnmálasamtaka sem bjóða fram til Alþingis, en í ákvæði til bráðabirgða II er lagt til að dómsmrh. undirbúi löggjöf í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga sem tryggi framboðum til sveitarstjórna framlög úr sveitarsjóðum. Á Íslandi hefur lengi tíðkast að einstaklingar og fyrirtæki styrki fjárhagslega þá stjórnmálaflokka sem þeir styðja. Það getur vissulega skapað tortryggni að leynd skuli hvíla yfir háum styrkjum frá einstaklingum eða fyrirtækjum, enda er það óeðlilegt. Hætta getur vissulega einnig verið á hagsmunaárekstrum. Auk frjálsra framlaga eru íslenskir stjórnmálaflokkar fjármagnaðir af ríkissjóði. Þetta er gert til þess öðrum þræði að jafna aðstöðu flokkanna. Það samræmist ekki hugmyndum manna um lýðræði ef aðeins fjárhagslega sterk samtök geta boðið fram til Alþingis. Í annan stað sporna ríkisstyrkir við þeirri tegund af fyrirgreiðslupólitík þegar stjórnmálasamtök verða óeðlilega háð styrktaraðilum. Samkvæmt upplýsingum stjórnmálafræðinga við Háskóla Íslands er upplýsingaskylda stjórnvalda um fjárreiður undantekingalítið fyrir hendi í nágrannalöndum okkar. Innan stjórnmálafræðinnar er talið nauðsynlegt að stjórnmálaflokkar geri grein fyrir fjárreiðum sínum hvort sem um er að ræða ráðstöfun fjármuna af opinberu fé eða framlög frá fyrirtækjum og einstaklingum. Slík lagasetning í anda þess sem frumvarpið gerir ráð fyrir er nauðsynleg til að eyða tortryggni og auka tiltrú almennings á stjórnmálaflokkum og lýðræðislegum stjórnarháttum. Í umræðum sem verið hafa á undanförnum árum á Alþingi um frv. hafa komið fram ýmsar ábendingar sem ég tel rétt að nefndin, sem fær málið til skoðunar, kanni sérstaklega. Má þar t.d. nefna hvort hámark eigi að vera á leyfðum framlögum einstaklinga og fyrirtækja til stjórnmálasamtaka, hvort aðskilja eigi kosningastarf frá annarri starfsemi stjórnmálaflokka, hvort setja eigi reglur um prófkjör, þar með talinn fjárhagslegan ramma þeirra, hvort takmarka eigi umfang auglýsinga í kosningabaráttu, hvort setja eigi reglur um birtingu skoðanakannana rétt fyrir kjördag og hvort þingmenn eigi að leggja fram lista yfir öll störf og þátttöku í nefndum utan þings. Öll þau atriði, sem ég hef nefnt og ábendingar hafa komið fram í umræðum manna í þingsölum um málið, tel ég þess virði að eigi að skoða sérstaklega og t.d. hafa oft komið fram hugmyndir og tillögur um að setja eigi fjárhagslegan ramma sem takmarkar umfang auglýsinga í kosningabaráttuni. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að mótaðar verði lögbundnar reglur um ríkisframlög sem allir stjórnmálaflokkar geti gengið að. Rétt þykir að hafa sérstök lagaákvæði um sérfræðiaðstoð fyrir þingflokka, enda eru greiðslur fyrir sérfræðiaðstoð eingöngu ætlaðar, eins og nafnið bendir til, til aðstoðar þingflokkum. Með því að fella lög nr. 56/1971, um sérfræðilega aðstoð fyrir þingflokka, inn í frumvarpið verður sjónarmiðum um lagasamræmi náð og krafan um eftirlit með ráðstöfun styrksins verður virkari. Þegar ég hef mælt fyrir þessu frv. á undanförnum þingum hef ég ávallt lagt áherslu á hve brýnt væri að lögfesta frv. um fjárreiður stjórnmálasamtaka og ég held að þeir atburðir sem urðu í ársbyrjun sýni ljóslega að mjög brýnt er að þingið manni sig upp í að setja lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna. Það er einu sinni svo að aðeins sérfræðiaðstoðin hefur raunverulega lagastoð en önnur fjárframlög, sem eru einungis samþykkt á fjárlögum, sem fara til annars en sérfræðiaðstoðar. Það á sér því ekki lagastoð nema í fjárlögum og það hef ég gagnrýnt vegna þess að það er stærsti liðurinn í þeim tæplega 180 millj. sem rennur á fjárlögum til stjórnmálaflokkanna. Ég hef líka gagnrýnt, herra forseti, að nefnd óháðra aðila utan þings skuli ekki ákveða hve há fjárlög eða tillögur um hve háum fjárlögum er varið til stjórnmálaflokka af opinberu fé heldur séu það þingflokkarnir sjálfir sem ákveði hverju sinni hver sú fjárhæð eigi að vera. Ég held líka að það hafi komið í ljós síðustu vikum að sú nefnd sem hefur það verkefni utan þings að útdeila þessu fé síðan til stjórnmálaflokkanna vinnur eftir mjög ómarkvissum og ósamræmdum reglum og líka hefur komið fram að hún hefur beitt --- ég vil leyfa mér að segja það --- geðþóttaákvörðunum þegar hún hefur ákvarðað hvernig þingmenn utan flokka á hverjum tíma hafa fengið framlög. Ég ætla ekki að rifja umræðuna frekar upp sem hefur farið fram á síðustu vikum um þetta mál þó að ég gæti vissulega gert það en vil einungis benda á, herra forseti, að hún tekur af allan vafa, ef einhver hefur velkst í vafa um að það væri nauðsynlegt að setja lög um fjárreiður stjórnmálaflokka. Við verðum að geta búið við það að ekki ríki tortryggni úti í þjóðfélaginu í garð stjórnmálaflokkanna um þessi framlög, hvernig þau eru ákvörðuð og hvernig þeim er ráðstafað og auðvitað er grundvallaratriði að flokkarnir séu framtalsskyldir og skili skattframtölum. Ég held að segja megi að allir stjórnmálaflokkar, að ég best veit, hafi birt ársreikninga sína með einum eða öðrum hætti opinberlega nema þá Sjálfstfl. sem er athyglisvert út af fyrir sig. Það er með misjöfnum hætti sem stjórnmálaflokkarnir hafa birt opinberlega reikninga sína. En ef það er gert eins og hér er lagt er til, þar sem væri um samræmd reikningsskil að ræða, þá væri miklu meiri festa í öllum þessum málum og markvissara staðið að því af hálfu stjórnmálaflokkanna að kynna opinberlega ársreikninga sína. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frv. nema tilefni gefist til. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 2. umr. og allshn. Herra forseti. Þetta frv. hefur gengið til allshn. á síðustu þremur þingum. Segja má að það hafi nánast enga umfjöllun fengið á þremur síðustu þingum í allshn. nema að málinu hefur verið vísað til nefndar þrátt fyrir ítrekaða tilraun flm. sem á sæti í þeirri nefnd að fá umfjöllun um málið í allshn. Því mun ég leggja mikið kapp á að nefndin fjalli nú um málið og eftir atvikum mun ég leita atbeina forseta til að málið verði tekið þar fyrir ef nauðsyn krefur.

Herra forseti. Hér er flutt frv. sem vekur margar spurningar og ég efa ekki að tilgangurinn með flutningnum sé góður. Það má segja sem svo að félagafrelsi er eitt af þeim grundvallaratriðum sem lýðræðið byggir á. Og lýðræðið er þeim mun lengra þróað sem minna er af skráðum reglum og meira af óskráðum leikreglum sem menn virða. Þannig má t.d. segja að Englendingar hafi komist upp með það og geta búið við það að hafa enga stjórnarskrá og farnast nokkuð vel en Weimar-lýðveldið þýska hafði trúlega þá fullkomnustu stjórnarskrá sem nokkurn tíma hefur verið útbúin í þessum heimi. Og þar fór nú allt sem fór. Ég minnist þess að menn hafa rætt mikið um fjárreiður stjórnmálaflokka og hvernig þeir fái peninga sína. Auðvitað er það svo að stjórnmálaflokkarnir fá peninga frá einhverjum. Þeir fá peninga frá innlendum aðilum og undir einum kringumstæðum var það sannað á Alþingi að þeir fengu peninga erlendis frá. Það var Alþýðuflokkurinn sem átti hlut að máli, það var Benedikt Gröndal sem upplýsti að þeir hefðu fengið peninga frá Noregi. Jafnframt var gefin yfirlýsing um að gefin yrði nánari skýring á því en sú skýring kom aldrei. Við vissum það þá að CIA hafði undir höndum þó nokkuð fjármagn sem þeir dreifðu til Alþjóðasambands jafnaðarmanna sem var svo dreift út um allan heim og við því fékkst aldrei svar hvort að þessir peningar væru norskir peningar eða hvort að þeir væru komnir inn í flokkssjóði Norðmanna með þessum hætti og hefðu komið til landsins frá því landi sem þá var tvímælalaust talið að væri einna best til að þvo peninga til að koma þeim heim til Íslands sakir vinfengis Íslendinga og Norðmanna. Nú er ég ekki að segja þetta til að halda því fram að Alþfl. sé eini flokkurinn sem hafi fengið erlent fé. Ég hef engin gögn í höndum til fullyrða slíka hluti. Oft verið sagt að systurflokkar jafnaðarmanna í Evrópu hafi litið á það sem hlutverk hjá sér að stunda visst trúboð fyrir jafnaðarmannastefnuna í heiminum og vafalaust gengið gott eitt til. Hins vegar sækir mjög að mér hvort ekki þurfi að vera jafnræði gagnvart félagafrelsi. Ef stjórnmálaflokkar eiga að vera skattskyldir hvers vegna ekki trúfélögin? Hvers vegna eiga trúfélögin ekki að vera skattskyld? Hvers vegna á að halda þá þeirri glufu opinni? Og hvað með önnur félög?

Gripið fram í.

Framtalsskylt, svo að þú þarft að skila þá öllum gögnum. En þurfa trúfélögin að skila öllum gögnum? Hvað með virðisaukaskatt o.fl.? Hvað með heimildir til að þiggja gjafir þar inn í? Og hvað með möguleika þar í gegn? Ég held að menn séu komnir út á mjög hálan ís. Og ég vil segja að ég sé ekki betur en að 4. gr. muni leggja niður starfsemi Kvennalistans. ,,Stjórnmálasamtök skulu gæta jafnræðis milli félagsmanna sinna í starfi sínu og skipulagi.`` Ef karlmenn eru í Kvennalistanum, stuðningsmenn hans og félagar, eins og ég veit ekki betur en að sé, væri skylda samkvæmt þessu að hafa þá einnig á framboðslistum. Þetta verður ekki skilið á annan veg. Jafnræði er ekki jafnræði ef sumir eiga að vera þar algjörir þjónar og aðrir eigi aftur á móti að vera herrarnir sem hafi allt í hendi sér. Ég vil líka bæta því við að þegar menn setja upp svona kerfi hlýtur maður að spyrja: Hverjir verða eftirlitsaðilar með hverjum? Eftirlitsaðilarnir verða alltaf hinir ríkjandi stjórnmálaflokkar. Hinir sterku verða þeir sem líta eftir hinum veiku. Í þessu tilfelli hefðu fyrst og fremst verið tveir stjórnmálaflokkar á Íslandi í gegnum tíðina sem hefðu verið eftirlitsaðilar á hina stjórnmálaflokkana, þ.e. Sjálfstfl. og Framsfl. Að vísu eru þess dæmi að aðrir hafi farið með dómsmál hér á landi en það hefur verið í mjög skamman tíma. Þá spyr maður sjálfan sig: Er það til að styrkja lýðræðið í landinu að stjórnarandstaðan búi við að eftirlitsaðilarnir yfir starfsemi þeirra séu hin ríkjandi stjórnmálaöfl í landinu? Hefði verkalýðshreyfingin átt gott með það þegar hún studdi Alþfl. á sínum tíma og harkan var hvað mest í íslenskum stjórnmálum? Hefði það auðveldað henni baráttuna að þurfa að ganga með reikninga sína á fund ríkjandi stjórnmálaafla og leggja fram hverjir væru aðalstyrktaraðilar samtakanna? Þetta eru spurningar sem hljóta að vakna. Ég játa að ég veit að það getur farið út í öfgar hversu miklu er eytt í auglýsingar. Það getur líka farið út í öfgar hversu mikið fé stjórnmálaflokkar hafa til ráðstöfunar. Svo er nú skaparanum fyrir að þakka að Íslendingar hafa haft þá dómgreind til að bera að fjármagnsstyrkur hefur ekki alltaf ráðið úrslitum í kosningum. Seinustu forsetakosningar eru dæmi um þetta. Þar réð fjármagn ekki úrslitum. Ég hygg að segja megi svo um allar forsetakosningar á Íslandi. Íslenska þjóðin hefur séð í gegnum óhófið og haft það aðhald með sínum óskráðu siðareglum að veruleg farsæld hefur ríkt í þeim efnum. Mér finnst það veikleiki í starfi löggjafarþings Íslendinga, þannig er það á Norðurlöndum og víðast í Evrópu, þegar alltaf er gengið út frá stjórnmálaflokkunum sem grunneiningunni. Aðeins einu sinni er gengið út frá þingmönnum sem grunneiningu. Það er þegar hlutað er út sætum í þinginu. Þá eru þingmenn allir jafnir, ganga hér upp og ná sér í kúlu, þar sem skráð er hvaða sæti þeir hafa. Þeir einu sem nutu þó ekki jafnréttis hvað þetta snertir voru ritararnir því þeim var alltaf úthlutað vissum sætum. Við þurfum að fara til Bandaríkjanna til að sjá að litið sé á þingmennina sem grunneininguna. Stuðningurinn við stjórnmálaöfl þar í landi er stuðningur við viðkomandi þingmenn. Þeir fá jafna upphæð hver og einn til þess að vinna að framgangi sinna mála. Annars vegar fá þeir upphæð til að nota í sínum kjördæmum og hins vegar upphæð til að sinna bæði málum í Washington. Þetta kerfi er mjög merkilegt hvað það snertir að það byggir á algjöru jafnræði milli þingmanna. Ég er þeirrar skoðunar að þetta kerfi sé bæði betra og réttlátara en það kerfi sem við höfum. Okkar kerfi byggir á því að flokksræðið ræður skiptingu fjármagnsins eftir að það er komið til forustumanna flokkanna og þar með borin von um að jafnræði ríki í skiptingunni eftir það. Segja má að þeir ráði ríkjum hverju sinni hafi mest að segja um notkun peningana. Hitt kerfið mundi t.d. eyða öllum misskilningi um það hvernig skipta ætti fjármunum, eftir að þeir eru komnir til þingsins. 7. gr. vekur sérstaka athygli mína. ,,Stjórnmálasamtök skulu setja reglur um störf kjörinna fulltrúa sinna og birta þær opinberlega.`` Eitt af því sem alltaf hefur verið mikið átakamál er svarið við spurningunni: Er þingmaður fulltrúi þeirra sem kusu hann eða stjórnmálaaflanna sem hann bauð sig fram fyrir? Þetta er stór siðferðileg spurning. Það verður að segja hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur til hróss að hún hefur staðið föst á að vera fulltrúi þess stjórnmálaafls sem hún var kosin fyrir á sama tíma og hennar félagar hafa valið þann kost að söðla yfir. Á seinasta kjörtímabili gerðist hins vegar það að hún yfirgaf hópinn á miðju tímabili. Þarna komum við að stóru álitamáli sem stjórnarskráin hefur tekið harða afstöðu til. Stjórnarskráin segir einfaldlega að þingmaðurinn sé ekki bundinn af neinu nema sannfæringu sinni. Þeir sem setið hafa í sveitarstjórnum hafa litið svo á að eftir að þeir séu kosnir séu þeir aðeins bundnir af sannfæringu sinni. Ef þetta frv. yrði gert að lögum mætti segja að samkvæmt lögum gætu stjórnmálasamtök sett þá reglu að ef einhver því lýsti yfir að hann hygðist yfirgefa þá fylkingu sem hann áður studdi þá bæri honum að segja af sér öllum trúnaðarstörfum sem hann hefði fengið í gegnum kosningar. Ég veit ekki hvers vegna á að setja þetta hér inn en reglur eru reglur. Mestu snillingarnir í að semja reglur áður fyrr voru farísearnir. Þeir höfðu útbúið svo mikið af reglum að þær voru farnar að standa þeim fyrir þrifum. En auðvitað settu þeir reglu ofan á reglu. Í dag er það Evrópusambandið með sitt skrifræði sem er að ná þeim árangri að enginn maður veit lengur hvaða lög eða reglur eru í gildi. Með þeim vangaveltum sem ég set hér fram er ég fyrst og fremst að velta upp ýmsum möguleikum um það hvernig þetta verkar og gæti verkað. Hér stendur í 6. gr.: ,,Æðsta vald í málefnum stjórnmálasamtaka skal vera í höndum félagsmanna eða fulltrúa þeirra á landsfundi eða öðrum sambærilegum vettvangi.`` Í þeim stjórnmálaflokki sem ég hef aðhyllst hefur landsfundur vissulega haft mikið að segja en uppröðun á lista hefur t.d. alfarið og ávallt verið í höndum hvers kjördæmasambands fyrir sig. Það yrði heldur betur hvellur ef mönnum dytti í hug að hafa þá miðstýringu að þessu væri stjórnað frá einum stað, frá landsfundi. Það eru því margar hliðar á þessu máli. Hér kemur að 8. gr. Það er gamalt deiluefni, hvort stjórnmálasamtökum eigi að vera heimilt að skrá niður upplýsingar á kjörstað. Það ákvæði, að hafa trúnaðarmenn á kjörstað, var upprunalega hugsað af þeirri lýðræðislegu ástæðu að minnihlutaöflin í þjóðfélaginu gætu fylgst með því að hin ríkjandi öfl færu að lögum á kjörstað. Flestir vita trúlega að nokkrum sinnum hefur það komið fyrir í Reykjavík að maður hafi komið á kjörstað, ætlað að kjósa en verið tjáð að búið væri að kjósa fyrir hann. Eins vita allir var kosningasvindl vestur á fjörðum. Þar höfðu sjómenn kosið utan kjörstaðar en urðu að koma í land vegna vélabilunar. Þeim bar þá að kjósa á kjörstað og vildu fá þessi utankjörstaðaratkvæði sín til baka. Þá kom í ljós að bókstafurinn sem þeir hugðu þar var ekki sá sami og þeir höfðu sett. Eftirlit með valdaöflum samfélagsins á kjörstað er þess vegna réttur minni hlutans til að koma í veg fyrir að meiri hlutinn sem skipar starfsmennina, fái framgengt vilja sínum til þess að stunda kosningasvindl. Allir vita að menn hafa verið sendir frá Sameinuðu þjóðunum til að fylgjast með á kjörstað. Eitt af því sem menn hafa gjarnan viljað kanna er það hverjir kjósa. Það má vel vera að of langt hafi verið gengið. Í sumum tilfellum hefur það þó orðið til þess að menn hafi ekki fengið að kjósa á tveimur stöðum þó þeir hafi ætlað sér að gera það. 2. gr. er mjög afgerandi: ,,Við skráningu stjórnmálasamtaka hjá dómsmálaráðuneyti skal leggja fram lög samtakanna og stefnuskrá. Stjórnmálasamtök skulu birta opinberlega lög sín, stefnuskrár og stefnumarkandi samþykktir.`` Ég hélt að allir stjórnmálaflokkar stefndu að því að birta sínar stefnuskrár og stefnumarkandi samþykktir. Ég hélt að þeir reyndu að útbúa samþykktirnar á þann veg að það yrði til að auka þeim kjörfylgi og bæta stöðu þeirra. En þarna er það sett upp að hugsanlega sé eitthvað í stefnuskrá og stefnumarkandi samþykktum sem sé ekki birt, heldur geymt á bak við, og hugsanlega notað ef menn fái völdin. Jafnvel Hitler skrifaði heila bók til að gera grein fyrir stefnu sinni. Menn trúðu bara illa að honum væri alvara með skrifum sínum. En þar kom fram hvað hann ætlaði að gera í öllum aðalatriðum og þurfti ekki að kalla eftir því. Þarna kemur aftur á móti spurningin: Hvað ef stjórnmálasamtök fara svo ekki eftir stefnu sinni? Ef stjórnmálasamtök hafa skráð eina stefnu hjá dómsmrn. en fara svo ekki eftir stefnunni, er það þá orðið refsivert athæfi? Hvernig ber að skilja það? Hvernig á að taka á slíku? Varla eru settar reglur með það fyrir augum að allt í lagi sé að brjóta þær. Allt til þessa höfum við haft það þannig að ef stjórnmálasamtök standa ekki við stefnuskrá sína og aðrir telja sér feng í því, þá hefur sú orrusta staðið innan Alþingis Íslendinga, á ritvellinum og fjölmiðlum þar sem þeim hefur verið borið á brýn að þeir hafi svikið stefnuskrá sína. Allt í einu er þetta komið inn í dómsmrn. til eftirlits og aðhalds. Ég ætla að halda áfram að fara yfir þetta. 9. gr. fjallar um að þeim beri að skila skattframtali. Þegar ég las þetta hélt ég í einfeldni minni að þeir einir skiluðu skattframtali sem væru skattskyldir. Ég hef aldrei heyrt að menn væru látnir skila skattframtali nema þeir ættu að borga skatta. Ég hef ekki farið yfir lögin um tekjuskatt og eignarskatt til að átta mig á því hvort gert sé ráð fyrir þeim möguleika ef einhver skilar skattframtali með stórum hagnaði, t.d. stjórnmálaflokkur, þá finnst mér ólíklegt annað en að krafa yrði gerð um að hann greiddi skatt. Orð mín má enginn skilja svo að ég sjái ekki eitt og annað jákvætt við að setja reglur. En ég endurtek að reglurnar eru fyrst og fremst ætlaðar hinum stóru til að líta eftir þeim smáu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Vestf. yfirgripsmikla ræðu þar sem drepið var á ýmis mál. En eitt atriði í ræðu hans kallar mig upp í ræðustól. Það var að sá annars ágæti og sómakæri hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, skuli hafa verið að fiska í gruggugu vatni með dylgjur um lausafregnir frá árum áður, um meint fjármagn til Alþfl. frá systurflokkum. Hér bætti hann um betur og heldur því fram að ekki hafi verið um að ræða stuðning og samvinnu systurflokka heldur bandaríska dollara frá leyniþjónustunni CIA. Ég átti nú von á öðru en að menn færu að hræra í þessu grugguga vatni og hafa uppi þessar dylgjur. Þær eru auðvitað ekkert annað en órökstuddar vangaveltur sem hefur fyrir löngu verið vísað frá sem fullkomnum ósannindum. Hins vegar vakna upp spurningar í þessu sambandi. Umræðan var á sínum tíma og hefur allar götur síðan verið á ákveðnum villigötum þegar kemur að samskiptum stjórnmálaflokka við systurhreyfingar í útlöndum. Ég vek á því athygli að enginn hefur nokkru sinni gert við það athugasemdir þegar systursamtök verkalýðshreyfingarinnar styðja við Íslendinga og öfugt í verkfallsátökum með fjárframlögum og öðru slíku. Ég hef ævinlega verið þeirrar skoðunar og er enn, að að mörgu leyti eru það eðlilegri samskipti að stjórnmálahreyfingar þvert á lönd styðji hver aðra í baráttu sinni fyrir sameiginlegum hugsjónum, geri það fyrir opnum tjöldum, heldur en hitt að stjórnmálaflokkar hér eigi það undir innlendum fyrirtækjum, ég nefni gamlar gróusögur í því sambandi, samvinnuflokkinn og Framsóknarflokkinn. Það er auðvitað gjörsamlega eðlisólíkt þegar við erum að ræða um mikilvægi þess að alþingismenn og stjórnmálaflokkar séu óháðir óeðlilegum þrýstingi. Það eru þeir auðvitað eftir sem áður þó að þeir njóti samstarfs við systurhreyfingar í stjórnmálum.

Herra forseti. Það er fyrst til að taka að hér voru engar órökstuddar gróusögur. Þetta var upplýst á sínum tíma og jafnframt upplýsti Benedikt Gröndal að hann mundi skýra málið betur. Það vita það allir sem eitthvað vita um pólitíska sögu að CIA á sínum tíma --- þá er ég ekki að tala um að þeir peningar komi frá CIA, auðvitað koma peningarnir frá Bandaríkjaþingi í fjárlögum þeirra, CIA býr ekki til peninga --- dreifði peningum til jafnaðarmannaflokka Evrópu, Alþjóðasambands jafnaðarmanna, til þess að sporna gegn kommúnisma í heiminum. Hvers lags söguleg vanþekking er það ef menn þora ekki að viðurkenna þessa staðreynd? Hvað er að ef menn þora ekki að viðurkenna þetta? Það brast ekki kjarkinn hjá dönskum jafnaðarmönnum að viðurkenna að þeir hefðu vitað um kjarnorkuvopnin á Grænlandi, þótt þeir hefðu þagað yfir því lengi. Þetta eru staðreyndir, þetta eru staðreyndir kalda stríðsins, þetta vita allir. Það vita líka allir að Sovétríkin dældu fé víða út um heimsbyggðina til að byggja upp pólitískt afl. Þeir studdu t.d. Castro á Kúbu. Þetta er vitað svo maður nefni dæmi. Ég hygg að hv. þm. hafi mismælt sig þegar hann talaði um samvinnuflokkinn, ég hygg hann hafi átt við samvinnuhreyfinguna. Og það er ekkert vafaatriði að samvinnuhreyfingin studdi Framsfl. Hver efast um það að Jónas hafi notið stuðnings samvinnuhreyfingarinnar? Hver efast um það að Sjálfstfl. hafi notið stuðnings stórfyrirtækja á Íslandi, efast nokkur um það? Menn mega ekki koma hér upp og tala eins og þeir viti ekki nokkurn skapaðan hlut um þessi mál.

Virðulegi forseti. Það var mikil bjartsýni af minni hálfu að reikna með að ég gæti átt eðlileg skoðanaskipti við hv. þm. um þessi efni. Það er auðvitað deginum ljósara og rétt að upplýsa það í eitt skipti fyrir öll, ef hv. þm. vill ekki kannast við það, að Alþfl. hefur aldrei og mun aldrei njóta fjármuna frá CIA, það er bara svo einfalt. Mér dettur ekki í hug við þessar kringumstæður að halda því fram eitt andartak að náin samskipti Framsfl. og Búlgaríukommúnista hafi verið með óeðlilegum hætti eða að einhverjir fjármunir frá Sovétríkjunum hafi runnið hingað til lands. Mér dettur ekki í hug að halda slíkri vitleysu fram þó að auðvitað mætti með svipuðum rökum og hv. þm. gerði áðan færa rök að því í gegnum þá kanala sem hann nefndi. Ég er hins vegar að segja það, og það er auðvitað meginatriði þessa máls, að mér finnst umræða um fjármál stjórnmálaflokka og stuðning til þeirra héðan og þaðan stundum vera á villigötum. Ég var að undirstrika það að að mörgu leyti er eðlilegra og heiðarlegra að stjórnmálaflokkar njóti stuðnings af einum eða öðrum toga frá almenningi, frá stofnunum sem eru sömu lífsskoðunar og þeir sjálfir en að sækja það frá óskyldum aðilum. Hafi mér orðið á mismæli áðan og ég talað um samvinnuflokkinn, þá voru þau dálítið kúnstug mismæli því að auðvitað var það stundum þannig að ekki samvinnuhreyfingin heldur Samband ísl. samvinnufélaga og fyrirtækjanet þess voru stundum nefnd í sömu andrá og Framsfl. Það getur því vel verið að ruglingurinn hafi stafað af því einu, og biðst ég velvirðingar á því. En þar er vissulega um að ræða hagsmuni sem eru óeðlilegir á ýmsan hátt. Fyrirtækjanetið er auðvitað allt annar handleggur en málfundahreyfing eins og samvinnuhreyfingin. Þarna verðum við að gera glöggan greinarmun á, virðulegi forseti.

Herra forseti. Það er líka staðreynd að samvinnuhreyfingin naut stuðnings miklu fleiri aðila en framsóknarmanna.

Sambandið.

Jafnaðarmenn studdu samvinnuhreyfinguna 

Í Hafnarfirði líka.

Og þannig er hægt að fara yfir þetta. Ég er bara hissa á því að menn telji að það sé allt í lagi að stórfyrirtæki styðji vissa flokka en aftur á móti að svona fyrirtæki megi ekki styðja aðra. Ég er sannfærður um að Alþfl. hefur fengið stuðning frá samvinnuhreyfingunni á Íslandi. En mikið væri nú fróðlegt ef þeir mætu menn, Guðmundir Í. og Stefán Jóhann væru nú til staðar og segðu sannleikann um fjáröflun Alþfl. Ég gæti trúað því að við Guðmundur yrðum nú báðir mun fróðari á eftir,

Hv. þm., á að segja.

... hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, svo allt sé með réttu, því það er ekki ætlun mín á nokkurn hátt að vega að hans persónu eða æru Alþfl. En ég vil undirstrika það að ég tel þá peninga sem Roosevelt hefur sent af stað eða Truman ekki óhreinni peninga heldur en þá sem hafa komið frá Evrópu og því jafnaðarmannaliði sem þar er.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni fyrir þátttöku í þessum umræðum þó að mér finnist að hann hafi a.m.k. sums staðar þegar hann fór yfir greinar frv. misskilið tilganginn og hugsunina á bak við hinar ýmsu greinar sem hann rakti sig í gegnum. Ég vil sérstaklega nefna 7. gr. frv. sem kveður á um að stjórnmálasamtök skuli setja reglur um störf kjörinna fulltrúa sinna og birta þær opinberlega. Hver er tilgangurinn á bak við þetta? Þetta er gert á ýmsum þjóðþingum og er hugsað á þann hátt að þingmennirnir leggi fram lista yfir öll störf sín og þátttöku í nefndum utan þings. Sem dæmi um slíkar reglur væri að alþingismenn birtu í lok hvers árs opinberlega lista yfir öll störf og þátttöku í nefndum sem þeir inna af hendi utan þings. Þetta gæti verið skynsamlegt til að hindra hagsmunaárekstra eða eyða grun um um hagsmunatengsl. Þá er ég t.d. að ræða um það þegar einhver stjórnmálaflokkur hefur það prinsipp að þingmenn hans eigi ekki að sitja í bankaráðum eða sjóðum eða fyrirtækjum á vegum hins opinbera eða stofnunum sem hafa útlánastarfsemi með höndum. Ég held að það væri mjög eðlilegt að stjórnmálaflokkar hefðu slík prinsipp. Mér finnst ekki eðlilegt að þingmenn séu t.d. í bankaráðum, í fyrirtækjum, eigi sæti í fyrirtækjum eins og hjá Pósti og síma og sitji þar í stjórn og eigi svo sæti hér á löggjafarsamkomunni og hafi síðan eftirlit með þessu sama fyrirtæki. Það er ekki verið að segja að setja eigi slíkar reglur heldur er það bara eðlilegt ef stjórnmálaflokkar hafa þessi prinsipp að það sé þá birt opinberlega að þeir telji eðlilegt að sínir fulltrúar, sem sæti eiga á þingi, eigi t.d. ekki í sitja í stjórnum og nefndum og fyrirtækjum og bankaráðum utan þings sem ekki samræmist þingstörfunum. Ég tel það ekki samræmast þingstörfunum, þó að sumir stjórnmálaflokkar hafi þennan háttinn á.

Herra forseti. Það skýrist nú margt í þessari umræðu. En hins vegar sýnist mér ef þetta væri markmið að það væri þá miklu skynsamlegra að fara að dæmi Þjóðverja sem setja bara ákveðnar reglur um það hvað þingmenn yfir höfuð megi hafa miklar tekjur fram yfir það að vera þingmenn og það sé þá eitthvert jafnræði í því. En það er ekkert vafaatriði að það hefur komið mjög sterkt inn í þessa mynd, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að þingmenn hafa verið láglaunahópur miðað við ýmis önnur félagsleg störf sem menn hafa verið að vinna. Bæjarstjórar eða sveitarstjórar svo maður nefni dæmi um störf, hafa oft verið miklu betur launaðir. Það hefur kallað á það sem má kalla sérkenni Íslands í þessum efnum að menn hafa verið í tveimur stöðum oft og tíðum. Og kannski var það grunnurinn að því að menn gætu verið fjárhagslega sjálfstæðir og staðið þannig fastari fyrir, að þeir hefðu meiri tekjur. En á sama tíma og forseti ASÍ hefur komið fram og hellt sér yfir þingmenn fyrir laun þá hafa allir vitað að hann hefur verið á tvöföldum launum á við þingmenn. Það er því ekkert skrýtið þó að spurt sé: Hvert er markmiðið? Ég held nefnilega að það sé staðreynd að allar svona reglur eins og þarna er verið að tala um, ef þjóðin vill ákveðna hluti þá kemur það fram í kosningum hvaða leikreglur hún vill að gildi. Ef stjórnmálaflokkum er refsað fyrir það í kosningum að þeir hafa t.d. haft þennan háttinn á og misnotað það, þá á það að koma fram í kosningunum sjálfum. Þjóðin á að vera sá aðhaldsaðili sem lítur eftir þingmönnum umfram alla aðra.

Herra forseti. 7. gr. þessa frv. snýst ekki um tekjur þingmanna eða laun þeirra. Hún snýst um ákveðið prinsipp, ákveðið siðferði í íslenskum stjórnmálum, sem snýst um að þingmenn geti sinnt skyldum sínum með þeim hætti að þeir geti haft eðlilegt eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu, sem ég tel að þeir eigi erfiðara með ef þeir sitja í stofnunum sem lána út peninga, í bankaráði, í fyrirtækjum á vegum hins opinbera, sem þeir síðan eiga að hafa eftirlit með. Herra forseti. Ég ítreka það að þessi grein snýst ekki um laun þingmanna, hún snýst um prinsipp og siðferði í íslenskum stjórnmálum og að við hér inni gætum þess að ekki sé um að ræða óeðlilega hagsmunaárekstra í störfum á vegum framkvæmdarvaldsins og innan þingsins.

Herra forseti. Það gætir viss misskilnings hjá hv. þm. varðandi það að meginatriði þingsins er að setja lög og samkvæmt því skipulagi sem hér er, þá búum við ekki við þrískiptingu valdsins. Við búum við það að Alþingi Íslendinga ber ábyrgð á framkvæmdarvaldinu. Við búum við það kerfi að við höfum forsætisráðherra sem ber ábyrgð en ekki forseta sem ber ábyrgð. Þess vegna er ávallt rúmur helmingur þingsins og vel það ekki í eftirlitshlutverkinu. Hann er í því að stjórna landinu beinlínis í gegnum þessa ráðherra sína. Þetta er sannleikurinn um íslenska kerfið. Þetta veit hv. þm. mætavel, hefur verið ráðherra í ríkisstjórnum Íslands. Eftirlitshlutverkið er ekki höfuðhlutverk íslenska þingsins eins og það er útbúið, við erum ekki með bandaríska þingið. Ef Íslendingar vilja breyta þessu, sem væri siðbót út af fyrir sig, þá eigum við að leggja það niður að hafa forsætisráðherra. Þá eigum við að fela forsetanum völdin og hafa þrískiptingu valdsins. Það er grundvallaratriðið. Og þá yrði virkileg siðbót í þessum efnum því að þá fengi Alþingi annað hlutverk. Þá yrði það orðið eftirlitsaðilinn ásamt löggjafanum en ekki að það væri að vasast í framkvæmdarvaldinu. En mér finnst út í hött að telja að þingmaður geti borið ábyrgð á fjárreiðum ríkissjóðs, stærsta sjóðnum sem um er að ræða. Hvaða sjóður er stærri? Getur það verið meiri spilling að láta mann í stjórn hjá sjóð sem er kannski með 10 millj. en setja mann í stjórn á ríkissjóði sjálfum, sem er stærsti sjóðurinn, sem er með á annað hundrað milljarða undir höndum? Ég næ ekki áttum í því að hægt sé að sakfella annan en undanskilja hinn.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um starfsemi og fjárreiður stjórnmálasamtaka. Nýlega er afstaðið hið árlega fárviðri í fjölmiðlum sem á sér gjarnan stað um það leyti sem þingið samþykkir árleg framlög sín til stjórnmálaflokkanna og þegar þeim fjármunum er úthlutað. Við síðustu úthlutun kom glöggt í ljós hve reglur þær sem stuðst hefur verið við eru óskýrar, einkum er varðar stöðu þingmanna utan flokka. Í allri þessari vinnu kom fram merk yfirlýsing frá formanni þeirrar nefndar sem sér um að úthluta þessu fé um að þörf væri á að setja lög eða a.m.k. skýrari reglur um þessi mál. Þetta var afar merkileg yfirlýsing í ljósi þess að það hefur verið afstaða fulltrúa Sjálfstfl. í þeim nefndum, sem skipaðar hafa verið til að smíða slík lög, að Sjálfstfl. sé á móti opinberum stuðningi við stjórnmálaflokka. Þótt afstaðan hafi verið skýr og kannski vegna þess, hefur það fjármagn sem veitt hefur verið til starfsemi stjórnmálaflokka verið hálfpartinn falið með því að það hefur verið kallað útgáfustyrkur til þingflokka. Þróun úthlutunarreglnanna hefur verið athyglisverð þar sem stærsti stjórnmálaflokkurinn virðist smám saman hafa hagnast á þeim breytingum sem gerðar hafa verið. Til dæmis var 47% af upphæðinni varið þannig að skipt var jafnt milli þingflokka fyrst þegar Kvennalistinn kom að þessum málum, árið 1984, en nú er þessi upphæð komin niður í 12,5% og síðan fer úthlutunin eftir atkvæðum í síðustu kosningum. Með öðrum orðum hefur Sjálfstfl. hagnast mest á því ástandi sem ríkt hefur og þrátt fyrir andstöðu hans við að opinbert fé fari til stjórnmálaflokkanna fær hann mest. Nú tel ég að sú skoðun eigi sér æ fleiri talsmenn að það beri að setja skýrari reglur og helst lög um þessi mál og ég fagna því svo sannarlega ef þeirri skoðun er að vaxa fylgi innan Sjálfstfl. sem og annarra flokka. Við kvennalistakonur höfum flutt þáltill. á Alþingi um að sett verði lög um þessi mál og því fögnum við því frv. sem liggur fyrir og er til umræðu. Fyrsti flm., hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, hefur gert skýra grein fyrir frv. og ég ætla því ekki að fara efnislega nákvæmlega í einstakar greinar þess. Ég tel að frv. eigi að fá alvarlega skoðun, hvort sem það verður notað sem hinn endanlegi grunnur fyrir löggjöf eða skýrari reglur um þessi mál sem sátt næst um á Alþingi. Ég sit í hv. allshn. og mun styðja að þetta mál fái alvarlega umræðu þar en það er rétt, eins og kom áðan fram, að þótt þetta frv. hafi verið lagt fram nokkrum sinnum hefur það aldrei fengið efnislega umræðu í nefndinni, fremur en mörg önnur stjórnarandstöðufrv. Að mínu mati er tími til kominn að íslenska þjóðin og forsvarsmenn stjórnmálaflokkanna viðurkenni að opinberir styrkir til stjórnmálaflokka eru liður í því að styrkja lýðræðið í landinu. Ég hef kynnt mér hvernig þessum málum er fyrir komið í nágrannalöndunum og það er alveg ljóst að víðast hvar þykir eðlilegt að opinbert fé sé veitt til þessara mála. Annað býður upp á spillingu og skerðir lýðræðið. Varðandi ábendingu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar áðan um að 4. gr. frv. stríði gegn starfsemi Kvennalistans ég ekki verið sammála honum um það en í 4. gr. segir: ,,Stjórnmálasamtök skulu gæta jafnræðis milli félagsmanna sinna í starfi sínu og skipulagi.`` Karlar eiga rétt á að ganga í Kvennalistann og þar eru vissulega nokkrir karlar meðlimir en það þarf þó alls ekki að tryggja að þeir komist á framboðslista eða í fulltrúastöður. Ég leyfi mér að fullyrða að hlutfallslegt misrétti sé ekki meira innan Kvennalistans en í öðrum flokkum, þ.e. þar eru víðast hvar margar konur meðlimir en ákaflega fáar sem komast í fulltrúastöður. En þessa grein þarf hv. nefnd að sjálfsögðu að kanna vel eins og aðrar og ég mun svo sannarlega vera til í þá umræðu. Annað sem kom fram í orðum hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar var að í Bandaríkjunum sé stuðningur beint við þingmenn en ekki við stjórnmálaflokka. Mér er ekki ljóst hvort hann er þarna að tala um eitthvað sem við mundum kalla sambærilegt við sérfræðiaðstoð, eða hvort hann er að tala um það sem við köllum útgáfumál þingflokka þannig að ég get ekki rætt það nákvæmlega. Ég velti því fyrir mér hvort þetta fyrirkomulag í Bandaríkjunum skýri hugtök sem voru t.d. notuð í greinargerð þeirrar nefndar sem úthlutaði styrk til stjórnmálaflokkanna þar sem talað var um þingmannshluta sem er að mati okkar út í hött vegna þess að skiptingin og sú regla sem hefur verið notuð er sú að 12,5% hefur verið skipt jafnt milli þingflokka og hinum 87,5% til flokkanna eftir atkvæðum í síðustu kosningum. Ég tel að þarna séu hugsanlega einhver áhrif frá bandarísku kerfi sem fram kom hjá formanni þessarar nefndar en hér hefur yfirleitt ekki verið talað um þingmannshluta vegna þess að þetta er skiptiregla sem hefur ávallt verið notuð um þessa upphæð, a.m.k. svo lengi sem ég veit til. Það er hins vegar nokkuð frábrugðið með sérfræðiaðstoðina því að hún fer annars vegar eftir þingmannafjölda og hins vegar fer samkvæmt lögum nokkur hluti til þingflokka. Ég skal ekkert fullyrða um það, hæstv. forseti, hvaða reglur eigi að nota ef ný lög verða sett, en vek athygli á því að víða tíðkast sú regla að flokkur sem er í stjórnarandstöðu fær meira fé en flokkar sem eru í stjórn vegna þess að stjórnarflokkarnir eiga yfirleitt mun greiðari aðgang að sérfræðingum ráðuneyta og ríkisstofnana en stjórnarandstaðan. Þetta ætti að mínu mati að hafa í huga en lykilatriðið er að reglur verði skýrar og helst lögbundnar þannig að ekki verði hentistefna sem ræður því hvernig úthlutun er hverju sinni. Hæstv. forseti. Að lokum tek ég fram að öll fjármál Kvennalistans eru yfirfarin af löggiltum endurskoðendum og fjármálin og reikningarnir eru opnir hverjum sem vill. Svona hefur þetta verið lengi. Samtökin kosta miklu til og leggja mjög mikla áherslu á að allar fjárreiður Kvennalistans séu á hreinu. Samtökin gefa út tímaritið Veru og tvö fréttabréf og þau voru skuldlaus við síðustu áramót. Virðulegi forseti. Vonandi verður það að veruleika fyrir næstu áramót að þessi mál verði komin í betra horf en þau eru nú. Fulltrúi Kvennalistans í nefnd þeirri, sem á formlega að vera að búa til lög eða reglur um þessi mál, hefur beðið um fund í nefndinni eða mun gera það á næstu dögum í þeirri von að flýta fyrir málefnalegri lausn á þessu mikilvæga lýðræðismáli og að þegar til næstu úthlutunar kemur geti málið gengið friðsamlega fyrir sig.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja orð í belg í umræðuna og segja fyrst að ég tel þarft mál að vekja athygli á þessu viðfangsefni og er sammála flutningsmönnum að nauðsyn er að gera bragarbót á í þeim efnum sem málið tekur til og þar er víða pottur brotinn þótt ég geti ekki tekið undir allt sem fram kemur í atugasemdum með frv. eða í einstökum greinum þess. Ég er sammála því að setja þarf sérstaka löggjöf um fjárframlög til stjórnmálaflokka eða stjórnmálastarfsemi. Ég er ekki viss um að rétt sé að binda framlögin við flokk sem starfi á landsvísu. Ég er líka sammála því að það þarf að vera í lögum, hvort sem það er í sérstökum lögum eða almennum lögum, ákvæði um að stjórnmálaflokkar og samtök geri grein fyrir fjárreiðum sínum, geri ársreikninga og láti löggilta endurskoðendur fara yfir fjármál sín og árita reikningana og að þessir reikningar séu opinber gögn þannig að öllum sé a.m.k. heimilt að nálgast þau og hugsanlega kæmi til athugunar að gera kröfu um birtingu upplýsinganna en þó er ég ekki viss um að nauðsyn sé á því. Ég held að nægjanlegt væri að aðgangur að ársreikningum og gögnum um fjármál flokkanna væri greiður hverjum sem það vill. Þá tel ég líka nauðsynlegt að í lögum sem kveða á um að stjórnmálaflokkarnir hafi sömu skyldur og atvinnurekendur að því marki sem starfsemi þeirra lýtur að því að hafa starfsfólk í vinnu þurfi auðvitað að gera grein fyrir launagreiðslum sínum, skila nauðsynlegum gjöldum því tengdum og gera skattyfirvöldum grein fyrir þessum gögnum. Þá er líka eðlilegt að stjórnmálaflokkar lúti sömu lögum og reglum og aðrir hvað varðar framtal og skil á virðisaukaskatti. Öll þau atriði sem ég hef talið upp tel ég nauðsynlegt að séu skýr og ljós, þannig að ljóst sé að stjórnmálasamtök eða stjórnmálaflokkar séu hluti af almennri löggjöf og falli undir sömu kvaðir og öðrum eru settar í þessum efnum. Að því marki tek ég undir efni frv. og hvet til þess að hv. allshn. taki málið til alvarlegrar athugunar og leitist við að afgreiða frá sér löggjöf sem tekur á þeim þáttum sem ég hef nefnt. Þó er ekki svo að ég taki undir allt sem í frv. stendur og ég vil leyfa mér, herra forseti, að fara aðeins yfir þau efnisatriði sem í því eru og rekja viðhorf mín til þeirra. Ég vil fyrst taka fram hvað varðar 1. gr. frv. sem kveður á um skyldu til þess að skrá stjórnmálasamtök hjá dómsmrn., að ég skil lagatextann þannig að þarna sé um að ræða einfalda tilkynningu samtakanna til ráðuneytisins. Ef það þýðir hins vegar eitthvað annað þannig að ráuneytið hafi það í sinni hendi að ákveða hvort það tekur við skráningunni og viðurkennir hana gilda þá tel ég það mjög alvarlegt mál því að við megum ekki undir neinum kringumstæðum að mínu viti fela einu ráðuneyti úrskurðarvald um það hvaða samtök ákveða að vera stjórnmálasamtök. Ákvörðunarvald í þeim efnum verður að vera í höndum samtakanna sjálfra. Ég tek undir athugasemdir sem fram hafa komið hjá hv. 2. þm. Vestf. um síðari málslið 2. gr. frv. Ég tel eðlilegt að stjórnmálasamtök leggi fram lög sín og stefnuskrá. En á hinn bóginn tel ég kvaðir sem er að finna í 2. málslið 2. gr. um að samtökin birti opinberlega lög sín, stefnuskrár og stefnumarkandi samþykktir vera óþarfar með öllu. Mér er ekki alveg ljóst hvað þýðir að birta opinberlega. Það gæti þýtt að birta t.d. í Morgunblaðinu. Og ef það er kvöðin þá geta því fylgt umtalsverðir fjármunir. Ég tel að þennan hluta 2. gr. ætti að fella brott. Það leiðir af eðli máls ef samtök eru stjórnmálasamtök að þá er það þeirra hlutverk að afla fylgis við viðhorf sem þau setja fram og það geta þau ekki gert ef þau lúra á stefnuskrám sínum og stefnumarkandi samþykktum. Það þarf því ekki að mínu mati að setja kvöð um að það skuli vera aðgengilegt. Þá tel ég að 3. og 4. gr. frv. megi fella brott og séu óþarfar. Meira að segja held ég að ekki sé til bóta að hafa þær í frv. Ég tel t.d. varðandi 3. gr., kvöðina um það að stjórnmálasamtök séu opin öllum landsmönnum, vera óeðlilega. Það á að vera réttur stjórnmálasamtakanna, þeirra sem skipuleggja sig í samtökum, að ákveða þessa hluti. Og eins og 3. gr. er sett fram í frv. þá felur hún kvöð í sér fyrir einn stjórnmálaflokk að viðurkenna sem fullgildan félagsmann einhvern í öðrum stjórnmálaflokki. Samkvæmt 3. gr. frv. er óheimilt að banna manni að skrá sig í einn stjórnmálaflokk þó að hann sé félagi í öðrum, einum eða fleiri stjórnmálaflokkum því það segir í 3. gr. að stjórnmálasamtök skuli opin öllum landsmönnum kvaðalaust. Mér finnst þetta ekki eðlilegt skilyrði. 4. gr. finnst mér óþarfi. Það á líka að vera að mínu mati á valdi þeirra sem skipuleggja sig í stjórnmálasamtök að ákveða hvernig þeir starfa innbyrðis. Það er ekki eðlilegt að mínu viti að setja þá lögboðnu kvöð að þau skuli gæta jafnræðis meðal félagsmanna sinna. Mér finnst það ekki eðlileg krafa. Mér finnst það eðlilegt sjónarmið að menn hafi það því að ég er þeirrar skoðunar að það eigi að vera jafnræði á milli manna. En það geta verið menn í þjóðfélaginu sem vilja stofna samtök sem byggja á öðrum viðhorfum, sem finnst ekkert eðlilegt að jafnræði sé í einhverjum skilningi. Og eigum við að banna þeim að skipuleggja sig í samtök til að vinna sínum skoðun fylgi? Það finnst mér ekki. Þannig að ég mundi leggja til að 4. gr. frv. yrði felld brott. 5. gr. er að mínu viti eðlileg og sjálfsögð, að það sé skýrt kveðið á um það að óheimilt sé að skrá menn í stjórnmálasamtök að þeim forspurðum. Við höfum því miður mörg dæmi þess, einkanlega frá Sjálfstfl. sem hefur boðið ungu fólki á sínar samkomur og beitt því sem skráningu í flokkinn þannig að þegar ungmennin hafa þekkst boðið um að mæta á dansleik eða á einhverja samkomu, þá hefur það jafngilt því að vera skráð í flokkinn jafnvel þó þau hafi aldrei undirritað neitt af því tagi. Um þetta veit ég mörg dæmi, herra forseti, og veit að fleiri þingmenn eru kunnugir þessu. Mér finnst eðlilegt að reistar séu skorður við svona starfsemi af hálfu stjórnmálaflokks. Ég vil svo segja líka, herra forseti, um 6., 7. og 8. gr. frv. að mér finnst þær óþarfar. Ég er ekki að segja endilega að ég sé ósammála því sem í þeim stendur en mér finnst þær óþarfar út frá því viðhorfi að löggjafinn á ekki að setja reglur um það hvernig samtök skipuleggja sig inn á við eða hvort að ákveðin viðhorf eigi að hafa meiri stuðning innan þeirra en önnur viðhorf. Það á að vera mál þeirra sem skipuleggja sig í félög hvernig þeir starfa og hvaða viðhorf þeir setja fram. Í því felst hugtakið félagafrelsi. Ég er sammála því sem kemur fram í 9. gr. um að stjórnmálasamtök eigi að vera bókhaldsskyld, leggja fram ársrreikninga og framtöl að því marki sem það lýtur að skattskyldri starfsemi eins og greiðslu launa, virðisaukaskatti og því um líku. Ég er líka sammála því sem kemur fram á bls. 2 í 2. mgr. 9. gr. um að það eigi að árita reikninga stjórnmálasamtaka af löggiltum endurskoðanda og leggja þá fyrir fundi í samtökunum og þeir eigi að vera aðgengilegir almenningi. Og ég minni á það til þess að halda því til haga að í Alþb. eru ársreikningar þess áritaðir og yfirfarnir af löggiltum endurskoðendum. Ég tel því að allir landsmenn megi treysta því að þeir eru réttir. Um II. kafla frv. um ríkisframlög til stjórnmálasamtaka vil ég segja að ég er almennt sammála því að ríkisvaldið á að styrkja stjórnmálasamtök. Þau eiga að fá framlög úr ríkissjóði til starfsemi sinnar eftir almennum reglum sem menn koma sér saman um. Ég vil segja um þá umræðu sem varð um daginn um úthlutun þess styrks sem er á fjárlögum að nokkur tvískinnungur er í þessum málum um þessar mundir af hálfu Alþingis. Að formi til er um að ræða úthlutun fjár til þingmanna og þingflokka undir heitinu sérfræðiaðstoð og útgáfustyrkur. En ekki er um að ræða í núgildandi fyrirkomulagi að stjórnmálasamtök fái styrk. Þessu er úthlutað þannig að aðeins þau stjórnmálasamtök sem hafa fengið þingmann kjörinn eiga rétt á peningum. Ég tel það mjög bagalegt og skerða lýðræðið í landinu og möguleika til lýðræðislegrar umræðu af hálfu þeirra samtaka sem ekki hafa fengið kjörinn fulltrúa á Alþingi að þeim stendur ekki til boða neinn stuðningur af hálfu ríkisvaldsins. Það eiga að vera almennar reglur um það að slíkum samtökum standi til boða styrkur. Ég vil gera mikinn greinarmun á framlögum til stjórnmálasamtaka annars vegar og framlögum til þingflokka og þingmanna hins vegar. Það er tvennt ólíkt að mínu viti. Það kerfi sem við höfum í dag að formi til, að styrkja þingmenn og þingflokka sem í raun er styrkur til stjórnmálaflokka, er ómögulegt kerfi. Það hefur gert þingmenn afar veika í faglegum undirbúningi þingmála og flókinni umræðu gagnvart sérfræðingum framkvæmdarvaldsins. Þingmenn hér hafa búið við fremur slæman aðbúnað að þessu leyti þó að hann hafi vissulega batnað á seinni árum. Ég nefni sem dæmi Evrópuþingið í Brussel og verður ekki dregið í efa að þar eru flokkarnir sterkar einingar sem mikið tillit er tekið til við skipulagningu þingsins. En hver þingmaður fær styrk á Evrópuþinginu. Það er styrkur til þingmannsins. Hann fær styrk. Og það er enginn smástyrkur. Það eru 700 þúsund kr. á mánuði sem eru veittar til þess að þingmaðurinn geti haldið úti útgáfustarfsemi eða sambandi við sína kjósendur eða ráðið sér aðstoðarmann. Það er hans að ákveða það. Ég held nefnilega að við þurfum að gera hvort tveggja, skipuleggja betur stuðning Alþingis við stjórnmálastarfsemi í landinu og hins vegar skipuleggja betur stuðning við þingmenn. Ég vil leggja nokkra áherslu á það að menn beini stuðningnum meira að þingmönnum en þingflokkum. Við vitum að það er nauðsynlegt að skipa sér í flokka og það hafa mörg dæmi sannað að er nauðsynlegt til þess að ná árangri. En við verðum að hafa jafnvægi milli styrks flokksins og styrks einstaklingsins í flokknum. Mér finnst að á seinni árum hafi flokkurinn styrkst. Forustumenn stjórnmálaflokkanna hafa orðið miklu öflugri tök á sínum flokki, ákvörðunum um hvað skuli gert og ekki gert á hverjum tíma, ekki hvað síst þegar flokkarnir eru í ríkisstjórn. Staða þingmannanna innan flokksins er fremur veik. Og því meiri áherslu sem við leggjum á flokkinn þeim mun veikari verður staða hvers þingmanns. Því held ég að til þess að jafnvægi sé í þessum hlutum þurfi stuðningurinn að fylgja manninum í ríkari mæli en nú er þannig að hver þingmaður hafi nokkurt afl í sjálfum sér sem flokkinn munar um, sem hann geti beitt til þess að ná jafnvægi í völdunum, togstreitunni innan flokksins. Við megum ekki búa til kerfi sem er hannað fyrir forustumenn flokkanna. Við verðum að búa til kerfi sem gefur öllum fulltrúunum 63 sæmilega styrka stöðu til að vinna út frá. Þar með höfum við gefið kjósendunum um land allt ákveðinn áhrifamátt sem þeir annars hafa ekki. Herra forseti. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem fram er komið í mínu máli og vil almennt endurtaka það að ég tel rétt að skoða þetta þingmál af nokkurri alvöru og í ljósi þeirra sjónarmiða sem ég hef sett fram og þeirra athugasemda sem ég hef sett fram um einstakar greinar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þátttöku í þessari umræðu sem var á margan hátt athyglisverð og málefnaleg. Mér heyrist koma fram í máli hv. þm. að hann hafi marga fyrirvara við kannski þann þátt frv. sem snýr að skipulagi stjórnmálaflokkanna en hann sé mjög jákvæður fyrir því sem er meginmál þessa frv., þ.e. að stjórnmálaflokkarnir birti ársreikninga sína opinberlega og að þeir séu framtals- og skattskyldir. Það hefur mér fundist líka koma fram í máli annarra sem hér hafa talað og það eru fulltrúar allra flokka nema Sjálfstfl., sem er út af fyrir sig athyglisvert, en Sjálfstfl. hefur helst beitt sér gegn því að sett yrðu lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna. Ég vil bara segja í tilefni orða síðasta ræðumanns að mér eru einstök ákvæði í frv. sem snerta skipulag stjórnmálaflokkanna út af fyrir sig ekkert heilög. Meginatriði og kjarni frv. er að birta ársreikningana opinberlega, að þeir séu framtals- og skattskyldir og líka það ákvæði, sem ég man nú ekki hvort hv. þm. fór inn á, að setja ákveðið þak á framlög frá einstaklingum, en á því held ég að þurfi á einn eða annan hátt að taka í þinginu. Þess vegna fagna ég þeirri umræðu sem fram hefur farið hér um þetta mál.

Herra forseti. Ég var ekki kominn á leiðarenda að fjalla um greinar frv. og ætla að snúa mér að 10. gr. þar sem sett er hámarksupphæð um hvað einstaklingur eða félag má greiða til stjórnmálasamtaka án þess að þess sé getið hver sá einstaklingur er. Þetta er út af fyrir sig fallegt á pappírnum en ég held að í framkvæmd yrði þetta þannig að það yrði enginn sem færi yfir þessa upphæð. Það yrðu bara skrásettir ótal margir leppar sem sæju um að koma þessum peningum á framfæri. Ég sé ekki að það ætti að vera mikið vandamál fyrir stjórnmálaflokkana yfir höfuð að gæta þess að enginn borgaði nema 299.990 kr. Það er nefnilega svo að hægt er að fara í kringum þetta út og suður. Það er líka hægt að fara í kringum þetta á þann hátt að flokkarnir gefa út happdrættismiða og þeir seldir. Það er hvergi skylda að skrá það hver kaupir happdrættismiðana. Hver ætlar að segja fyrir um það ef Sjálfstfl. gefur út happdrættismiða að eitthvert stórfyrirtæki kaupi ekki bara helminginn af miðunum? Hvernig ætla menn að sjá við þessu? Heldur þetta? Eru menn ekki að útbúa sér leikreglur sem eru einskis virði vegna þess að þær halda ekki nokkurn skapaðn hlut? Mér sýnist nefnilega að það þurfi að hugsa þetta mjög ,,grundigt``. Ef menn eru í alvöru að setja svona lagað upp í þeirri trú að þeir séu að skapa einhverjar leikreglur væri miklu meiri spurning að setja þak, hversu mikið stjórnmálaflokkur mætti vera með af fjármunum miðað við hvern alþingismann í umferð í kosningum, en þá vaknar hin spurningin: Er ekki hægt að fara í kringum það líka? Geta fyrirtæki ekki haft starfsmenn á launum og skráð þá hjá sér, en látið í reynd viðkomandi starfsmann vinna fyrir stjórnmálaflokk? Er sú leið ekki opin? Er ekki hægt að skrá síma á einhvern annan en þann sem borgar hann? Leyninúmer sem hringt er úr. Það eru ótal möguleikar. Er ekki hægt að hafa rangt verð á húsnæði? Geta ekki stéttarfélög komið inn í þetta mál líka og notað sína starfskrafta, sem þeir eru með þó nokkuð mikið af, til að taka þátt í aðalátökum kosninga, og er þetta ekki einnig gert? Heldur þetta? Ég ætla að víkja örlítið aftur að 3. og 4. gr. og lesa þær saman, því ég las 4. gr. þegar ég vakti athygli á því að mér sýndist að Kvennalistinn yrði útilokaður. Ef 3. og 4. gr. eru lesnar saman gæti það t.d. gerst að Sjálfstfl. tæki ákvörðun um að 5.000 félagar í Reykjavík skyldu allir ganga í Kvennalistann. Það er skylda samkvæmt 3. gr. að taka á móti þeim. Og svo er næsta kvöð. Það er skylda að hafa jafnræði meðal þeirra sem eru komnir í félagið. Og þá er ég nú hræddur um að þrátt fyrir að hv. 19. þm. Reykv., Guðný Guðbjörnsdóttir, sé sannfærð um að þær héldu velli, er ég ekki viss nema svo færi að þær lentu bara undir Sjálfstfl. undir þessum kringumstæðum. Ég er bara ekki viss nema það mundi gerast. Þær yrðu þá að safna ansi vel liði ef þær ættu að sleppa. Það er nefnilega kannski hollt að hugleiða þetta dálítið út frá því hvernig slíkt kerfi hefði virkað þegar þeir sem stjórnuðu landinu eða öðrum löndum vildu hafa svona kerfi til að koma stjórnarandstöðu undir. Hvernig hefði Hitler notað slíkt kerfi? Hefði hann haft dómsmálaráðherra til að taka á móti skráningum og þar fram eftir götunum? Hefði hann tapað gögnunum? Týnt þeim bara, eða nokkurn tímann tekið á móti þeim? Það hafa nú horfið pappírar hér hjá embættum. Ég veit ekki betur en Alþfl. hafi verið krítískur á dómsmrn. En allt í einu á að setja allt traust á dómsmrn. Er búið að ræða þetta mál við þingmann flokksins frá Suðurlandi, ég spyr nú bara beint að því, ef þetta er skipulagið? Er eitthvað sem segir að Alþingi Íslendinga sé í þeirri stöðu, og þingið og flokkarnir, að það þurfi nauðsynlega að setja þetta undir framkvæmdarvaldið? Geta menn þá ekki alveg eins treyst forseta þingsins til að taka á móti skráningu stjórnmálaflokka í landinu? Eða er talið fullvíst að þar sitji slíkur skúrkur að honum sé síður treystandi en dómsmrh.? Þetta verða menn að gera upp við sig. Vilja menn endilega að þingið sé alltaf sett undir framkvæmdarvaldið, að passað sé vel upp á það? Ég segi nei. Ég vil undirstrika það, alveg eins og mér er ljóst að ég hygg að allir stjórnmálaflokkar á Íslandi noti löggilta endurskoðendur til að fara yfir sína reikninga, gæti verið jákvætt að láta birta þessa reikninga. Það gæti verið jákvætt, og að setja einhverjar leikreglur um það. En ég vara mjög ákveðið við því að menn falli niður í gryfjuna sem farísearnir fóru í forðum, að setja reglur um allt og trúa að þeir hafi frelsað heiminn með tiltækinu. Þeir voru búnir að ganga þannig frá því að ef asninn datt í brunninn á sunnudegi mátti ekki hífa hann upp. Menn urðu að standa hringinn í kringum brunninn og horfa á hann drukkna þar og eitra vatnið fyrir fjölskylduna. Þannig voru reglurnar. Það mátti heldur ekki lækna sjúka á sunnudegi. Þeir urðu að deyja drottni sínum. Farísearnir voru með þetta allt á hreinu og höfðu reglur fyrir alla hluti. Ég vona að þeir sem setjast niður og skoða þetta átti sig á því að það eru hin óskráðu siðalögmál samfélagsins sem hljóta að fylgja hverri þjóð og það er það sem gerir þjóð að menningarþjóð og aðgreinir hana frá öðrum þjóðum sem láta það gerast trekk í trekk að einræðisherrar hrifsi völdin og haldi þeim. Spurningin er hve rík er lýðræðisástin í brjósti íslensku þjóðarinnar, hefur hún þrek til að fylgja því eftir? Þarf alltaf að vera einhver húsbóndi sem skipar fyrir sem siðameistari? --- Svona átt þú að vera. Ég held að það sé ekki gott kerfi. Ég held að aðhaldið hljóti alltaf að verða að koma frá kjósendunum í landinu. Þeir setja þessa menn til valda. Ef þeir bregðast eru það kjósendurnir sem eiga að setja þá af. En ég er líka sannfærður um að bandarískt lýðræði er miklu fullkomnara en það íslenska og miklu meira vald sem kjósendur þar hafa til að hafa áhrif í kosningum en hér á landi. Þeir fá að kjósa um miklu fleira og það er miklu eðlilegra. Ég vil líka minna á, af því við erum að takast á um þessa hluti, að núverandi forseti Íslands flutti mjög athyglisvert frv. á Alþingi Íslendinga sem snerist einmitt um skiptingu valdsins, þ.e. hverjir ættu að skipa hæstaréttardómara, og taldi að það ætti að vera þingið sem hefði neitunarvald gagnvart skipuninni en ekki bara ráðherra einn sem skipaði þá. Ég teldi það mikla framför ef þetta kæmist á. Og ég ekki með neinar aðdróttanir til þeirra dómsmálaráðherra sem hafa skipað menn í þessar stöður. Ég er aðeins að undirstrika að með þessu móti mundu þeir líka losna við að hafa einhverja leppalúða á herðunum sem endilega teldu að þeir ættu nú rétt á starfinu þótt flestir aðrir vissu að þeir væru ekki hæfir til starfsins. Það væri hægt að segja: Við getum prófað hvort þingið samþykkir. Ég veit að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir flytur þetta frv. í góðri trú. Það er ég sannfærður um. Ég hef verið á Alþingi alllengi með þeim þingmanni og mér er ljóst að góðar hugmyndir eru á bak við, þ.e. viljinn til að skapa meira réttlæti, en hættan liggur í því ef menn trúa að hægt sé að stjórna öllu með reglum og lögum. Það er ekki hægt að stjórna siðvæðingu þjóðar með reglum og lögum. Það verður að koma innan frá að miklu leyti.

Herra forseti. Þetta frv. er nú miklu betra en ég hélt og gerði mér raunverulega grein fyrir. Ég hafði satt að segja ekki hugarflug til að sjá að frv. gæti leitt til þess að fjölga félögum í Kvennalistanum um 5.000. Ég tel þetta vissulega mjög jákvætt og velti því fyrir mér hvort ekki sé hægt að búa svo í haginn að hægt sé að fjölga félögum í Kvennalistanum enn meir. Þetta er satt að segja mjög athyglisvert innlegg í umræðuna sem kemur úr frjóum huga hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar, verð ég að segja. Varðandi 10. gr. sem ég tel mjög mikilvæga í frv., þ.e. að stjórnmálasamtökum er heimilt að taka við framlagi eða ígildi þess frá einstökum aðila, einstaklingum eða fyrirtækjum þó þannig að framlagið fari ekki yfir 300.000 kr. Hv. þm. sér fyrir sér drauga í hverju einasta horni þegar hann les frv. og talar um leppa hér og þar sem munu koma þannig að stjórnmálaflokkarnir muni geta haldið því sem þeir hafa og er sjálfsagt að vitna þar til Sjálfstfl. einkum og sér í lagi. Mér finnst það ekki góð skilaboð úr þingsölum að við séum að segja að þegar við loksins mönnum okkur upp í það að setja lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna förum við á sama tíma að gefa okkur það að leið sé í þessu til að fara á bak við lögin o.s.frv. Við erum ekki eina landið sem hefur sett slíkar skorður, ef af verður. Ég vil minna t.d. á Noreg sem um síðustu áramót setti sér einmitt lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna, þar sem var að finna ákvæði um það að ef framlag frá einstaklingi eða fyrirtæki færi yfir 20 þús. norskar kr., sem er þá svipuð upphæð og hér um ræðir, skuli birta nafn viðkomandi opinberlega. Ég get nefnt fleiri lönd, ég get nefnt Bandaríkin. Upphæðin sem þar er tilgreind er alveg ótrúlega lág sem gerir það að verkum að birta þarf nafn viðkomandi opinberlega. Það má líka hugsa sér að fara þá leið að setja heildarþak á hvað stjórnmálaflokkar mega þiggja frá einstaklingum og opinberum aðilum, ef menn telja það auðveldara eftirlits.

Herra forseti. Ég held að allmargir hafi tekið þátt í þeim prakkaraskap á Íslandi að vilja hafa áhrif í skoðanakönnun á önnur stjórnmálaöfl en þeir hafa stutt í gegnum tíðina. Ég held að það sé ekkert nýtt og benti einfaldlega á þá leið sem þarna væri opnuð. En út af fyrir sig hef ég engar áhyggjur af 3. gr. Hún stenst einfaldlega ekki stjórnarskrána, svo einfalt er það mál. Félagafrelsi byggist á því annars vegar að mega stofna félög og mega setja sér reglur um hvaða skilyrði menn þurfa að uppfylla til að geta gengið í þau félög. Menn yrðu þá að afnema stjórnarskrána ef þeir ætluðu að gera þetta ákvæði að lögum. Ég hef ekki miklar áhyggjur af þessu því þetta er út af fyrir sig bara nokkuð sem mönnum getur dottið í hug að setja í lög en hefur þó ekki lagagildi. Hitt er svo annað mál að við erum eftir ýmsum leiðum að reyna að skapa leikreglur sem við teljum góðar og heiðarlegar og mönnum finnst að þá eigi ekki að horfa neitt á hvernig hægt væri að fara í kringum þær. Það sé bara hlutur sem eigi ekki að líta á. Samt er það nú svo t.d. þegar við setjum skattalög, þá hefur það fyrst og fremst gildi í lagasetningunni hvort mönnum hafi tekist að búa lögin þannig úr garði að ekki sé auðvelt að fara í kringum þau. Hafi það mistekist hefur lagasetningin sem heild líka mistekist. Það var þetta atriði sem ég vildi vekja athygli á, en ekki hitt að einhver einn sérstakur stjórnmálaflokkur þyldi þetta ekki. Ég held það yrði svo að ekki nema einn stjórnmálaflokkur gæti þolað það að öllum væri alveg frjálst að ganga í hann. Ég held að hinir hafi ekki fjölmenni til að ráða sínum málum ef það væri þannig að allir mættu ganga í alla stjórnmálaflokkana.

Virðulegi forseti. Það eru orðnir nokkrir dagar síðan að umræða um frv. til laga um breytingar á lögum um fæðingarorlof fór fram á Alþingi og var það í annað skipti sem frv. var á dagskrá. Ég vona að við getum lokið umræðunni í dag og komið þessu ágæta frv. til nefndar. Ég var spurð að ýmsu í tengslum við þetta frv. og framtíðarskipun mála varðandi fæðingarorlof. Þar sem svo langt er liðið frá því að umræðan var ætla ég að fara nokkrum orðum um það sem gerst hefur á undanförnum missirum varðandi fæðingarorlofsmál. Það eru tvö ár síðan ég skipaði nefnd sem fékk það verkefni að endurskoða heildarlöggjöf um fæðingarorlof. Að því máli komu launþegar í landinu og fulltrúar atvinnulífsins og eftir mikla vinnu lauk nefndarstarfi þeirra án þess að tillögur kæmu. En það var ætlast til þess af nefndinni í fyrsta lagi að jafna rétt fólks til fæðingarorlofs og í öðru lagi að lengja hann. Í framhaldi af því að þessi nefnd gat ekki komið sér saman um hvernig skipa ætti málum lagði ég fram frv. á Alþingi sem var samþykkt. Það var nokkur réttarbót varðandi lengingu fæðingarorlofs til fjölburaforeldra, til foreldra sem eiga veik börn, til mæðra sem eru veikar eftir fæðingu og einnig til foreldra sem taka fósturbörn. Þessu frv. var vel tekið á Alþingi og hlaut það flýtimeðferð og hefur komið mörgum til góða. Í öðru lagi lagði ég fram frv. um fæðingarorlof feðra og er það orðið að lögum að feður fá nú hálfan mánuð í fæðingarorlof. Eftir að ljóst varð að nefndin sem ég ræddi um áðan og fékk það hlutverk að endurskoða heildarlöggjöfina, gat ekki komið sér saman hefur verið starfandi hópur innan heilbrrn., félmrn. og fjmrn. sem mun koma með tilögur um næstu skref í málinu. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að fæðingarorlof er mjög mikilvægur réttur og lykill að góðu fjölskyldulífi er að foreldrar fái tíma og tækifæri til að vera samvistum við börn sín. Grundvallaratriði er að foreldrar hafi jafnan rétt til þess og það er fyrst og fremst réttur barnanna að foreldrar hafi jafnan rétt til fæðingarorlofs. Hv. þingmenn spurðu ýmissa spurninga og 1. flm. frv., hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir, spurði hvort einhver lapsus væri varðandi framkvæmd þeirra frv. sem ég hér áður minntist á. Svo er ekki af hendi heilbrrn. eða Tryggingastofnunar. En þær breytingar sem ég lagði fram eru einungis varðandi almannatryggingakerfið, á almenna vinnumarkaðnum, því að lög um fæðingarorlof, nr. 57/1987, taka til foreldra án tillits til þess hvar þeir starfa. Í 2. gr. laganna kemur fram að foreldrar eigi rétt á fæðingarorlofi í sex mánuði, samanber þó ákvæði almannatryggingalaga um lengingu fæðingarorlofs af sérstökum ástæðum. Það er ljóst að ríkisstarfsmenn eiga sama rétt til lengingar leyfis samkvæmt lögunum og starfsmenn á almennum vinnumarkaði. Samkvæmt starfsmannalögum frá 1996 skal samið um laun ríkisstarfsmanna í fæðingarorlofi en samkvæmt bráðabirgðaákvæði með lögum skal reglugerð nr. 410/1989, um barnsburðarleyfi, gilda þar til um annað hefur verið samið. Þar sem ekki hefur verið samið um breytingar á þessum rétti eiga ríkisstarfsmenn, sem eiga rétt á framlengingu leyfis samkvæmt breytingum á fæðingarorlofslögum sl. vor, því einungis rétt á greiðslum Tryggingastofnunar ríkisins þegar launagreiðslum samkvæmt reglugerðinni sleppir. Kjarasamningar ríkisstarfsmanna eru sem kunnugt er á forræði fjmrh. og því rétt að fyrirspurnin sem slík beinist til fjmrn. því að ég get aðeins svarað fyrir það sem kemur inn á svið Tryggingastofnunar eða almannatryggingakerfisins. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði einnig nokkurra spurninga, m.a. hver væri framtíðarsýn þeirrar sem hér stendur varðandi fæðingarorlof. Ég hef nú þegar rakið það. Mín framtíðarsýn er sú að meiri jöfnuður ríki varðandi fæðingarorlof og að í framhaldi af því verði fæðingarorlof lengt. Hv. þm. spurði einnig að því hvort tilskipunum Evrópusambandsins sé fullnægt og hvort mér sé kunnugt um þær tilskipanir. Mér er kunnugt um þær. Ég hef einmitt fengið álit lögfræðinga á því hvort við fullnægjum þeim tilskipunum og með leyfi hæstv. forseta mun ég lesa upp það lögfræðiálit: ,,Eins og áður hefur komið fram er íslenska kerfið að mörgu leyti ólíkt því sem gerist í löndum innan ESB og EES. Miðað við þau lönd má telja að réttur foreldra í fæðingarorlofi sé allvel tryggður hér á landi þannig að fæðingarorlof er lengra hér á landi en í flestum aðildarlöndum ESB. Réttur láglaunakvenna og kvenna í hlutastarfi er sennilega betur tryggður en víðast annars staðar og sama er að segja um rétt námsmanna. Sé hins vegar eingöngu litið til annarra norrænna landa eru greiðslur þar, a.m.k. til kvenna sem hafa miðlungstekjur eða hærri, mun hærri en kvenna á almennum vinnumarkaði hér á landi.`` Þetta svarar fyrirspurn hv. þm. um það hvort að við séum ekki samkvæmt lögum og reglum að uppfylla þau skilyrði sem okkur eru sett. En aðalatriðið er, eins og ég kom inn á, að mjög mikilvægt er að jafna þennan rétt og ég tel mjög mikilvægt að frv. sem hér liggur fyrir fari fljótt til hv. heilbrn. til umfjöllunar. Auðvitað er gengið töluvert langt í þessu frv. og í öðru skemur. Mér finnst t.d. það sem kemur fram í 2. gr. frv. vera mjög til athugunar, þ.e. að konur fái fæðingarorlof mánuði áður en þær eignast barnið. Þetta tókum við einmitt fyrir í þessari margumræddu nefnd sem ég skipaði. Þá var það álit þeirra sem þar sátu að ekki ætti að lögfesta þetta. En mér finnst gott að þetta komi fram í þessu frv. því að mér finnst rétt að endurskoða það.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þá ræðu sem hún flutti hér og við erum kannski nokkurs vísari um skoðun hennar á þessu máli. Þó vildi ég spyrja hana um þennan hóp félmrn., fjmrn. og heilbrrn. sem er að skoða næstu skref í málinu. Hvert er markmiðið hjá hópnum? Hefur ráðherra sett þessum hópi erindisbréf? Og að hverju er þessi hópur að vinna? Er hann að skoða hvernig eigi að skipuleggja vinnubrögðin varðandi það að leggja drög að framtíðarfyrirkomulagi þessara mála? Er hann að vinna að undirbúningi löggjafar? Vinnur þessi hópur í samráði við aðila vinnumarkaðarins og hver er hugsunin þarna á bak við? Hvenær á hópurinn að skila af sér? Mér finnast verkefni þessa starfshóps mjög óljós og mér líst satt að segja ekki vel á að það séu bara fulltrúar þriggja ráðuneyta sem séu að koma sér saman um skipulag á fæðingarorlofsmálum. Það kann ekki góðri lukku að stýra ef t.d. á að halda stjórnarandstöðunni frá því eða, að ég tali nú ekki um, aðilum vinnumarkaðarins. Varðandi tilskipunina sem ráðherra nefndi þá stendur að aðildarfélögin séu skyldug að lögbinda a.m.k. 14 vikna fæðingarorlof með óskertum launum. Þótt fólk á almennum vinnumarkaði sem er kannski með 80--90 þús. kr. mánaðarlaun, hafi lengra fæðingarorlof en 14 vikur þá er það ekki með fyrstu 14 vikurnar t.d. á óskertum launum. Ég lít a.m.k. þannig á þessa tilskipun að það þurfi að lögbinda a.m.k. 14 vikna fæðingarorlof með óskertum launum eða dagpeningum, eins og hér stendur. Mér finnst það því ekki vera fullnægjandi sem fram kom í svörum ráðherra varðandi þetta atriði, jafnvel þó að hún hafi látið lögfræðing skoða það. Ég spyr um þessi tvö atriði, herra forseti.

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr um það hvernig þessi hópur sem starfar innan ráðuneytanna muni vinna. Þessi hópur er að móta næstu skref. Við fullgiltum hér fyrir nokkrum dögum foreldraorlof og það sem félmrn. hefur lagt fram kemur mjög inn á foreldraorlof, tillögu um fullgildingu á foreldraorlofi. Það er því mjög mikilvægt að félmrn. komi þarna að og eins fjmrn. því að næstu skref kosta töluvert mikla peninga og því meiri eftir því sem við tökum fleiri skref. Þessi mál verða ávallt samningsatriði, líka á vinnumarkaðnum. Við munum því aldrei geta lokið þessu máli án þess að kalla aftur til þá fulltrúa sem voru í fyrri nefndinni og þá er ég að tala um fulltrúa launþega og atvinnurekenda. Á seinni stigum kemur að sjálfsögðu til kasta stjórnarandstöðunnar varðandi þessi mál. Það er lýðræðislegt. En þar sem þessir mikilvægu aðilar, launþegar í landinu, hafa ekki getað komið sér saman um stefnuna verður það að fara fram innan ráðuneytanna áður en lengra er haldið. Varðandi önnur atriði fyrirspurnar hv. þm. um Evrópska efnahagssvæðið og tilskipanir þeirra, þá hef ég farið ítarlega yfir lögfræðiálit sem ég tel að hafi verið fullnægjandi svar.

Herra forseti. Mér finnst enn nokkuð óljóst hvert verksvið þessarar nefndar er og hvaða erindisbréf hún hefur frá ráðherra. Mér heyrist á ráðherra að þessi ráðuneytisnefnd sé fyrst og fremst að skoða hvernig standa eigi að framkvæmd ákveðinnar tilskipunar varðandi foreldraorlof. Ég vil því spyrja ráðherrann beinnar spurningar: Hefur nefndin það erindisbréf og það verkefni að leita leiða til þess að jafna rétt fólks á almennum og opinberum markaði til fæðingarorlofs? Hefur hún það í erindisbréfi frá ráðherra eða á sínu verksviði að vinna að því hvernig við getum lengt fæðingarorlof, t.d. í áföngum? Hefur hún það á sínu verksviði að skoða hvernig breyta eigi fjármögnunarfyrirkomulaginu svo ég nefni þrjá grundvallarþætti sem eru í frv. sem við ræðum hér? Ef hún er einungis að skoða hvernig uppfylla eigi þessa tilskipun, þá finnst mér hún ekki vera að móta þessa framtíðarsýn sem við viljum sjá í fæðingarorlofsmálum. Hæstv. ráðherra nefndi að stjórnarandstaðan mundi á síðari stigum koma að þessu máli. Aðeins nánar um það, herra forseti, frá hæstv. ráðherra: Á ráðherrann við að stjórnarandstaðan komi að málinu þegar það er komið í fullum búningi frá ráðherra inn til þingsins? Eða á hæstv. ráðherra við það að fulltrúar stjórnarandstöðunnar fái að koma að málinu á undirbúningsstigi áður en það verður fullmótað í stjfrv.?

Virðulegi forseti. Það kom ekki fram áðan í andsvari hjá mér að þessi hópur hefur ekki erindisbréf sem slíkt. Þetta er hópur sem er að vinna að samhæfingu varðandi fæðingarorlofsmálin. Ég ætlast ekki til að hópurinn komi með endanlegar tillögur því eins og ég sagði áðan þá verða fulltrúar vinnumarkaðarins að koma að því máli, launþegar fyrst og fremst. Hv. þm. spurði líka að því að hverju hópurinn væri að vinna og það kom skýrt fram í ræðu minni að hverju við erum að vinna. Við erum fyrst og fremst að vinna að því að jafna rétt foreldra til fæðingarorlofs og í öðru lagi að lengja það. Þessi tvö atriði eru grundvallaratriði og hópurinn er að koma sér saman um hvernig þeim verður best framfylgt, áður en við köllum til þá sem ég hef hér um rætt og ...

En stjórnarandstaðan ...

Hv. þm. kallar fram í og spyr hvort stjórnarandstaðan komi að þessu á frumstigi. Reynsla okkar er sú varðandi svo viðamikil og flókin mál að mikilvægt er að hafa stjórnarandstöðuna með, en fyrst og fremst, af því þetta er samningamál við aðila vinnumarkaðarins, verðum við að vera komin lengra í því áður en stjórnarandstaðan er kölluð til.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingar á lögum um fæðingarorlof, að ég held í þriðja sinn til 1. umr. eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra. Ég er 1. flm. þessa frv. en einnig flytja fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokkanna frv. með mér ásamt Kristínu Halldórsdóttur og Kristínu Ástgeirsdóttur. Þegar ég mælti fyrir málinu 28. janúar sl. endaði ég á að gera grein fyrir forsendum kostnaðar án þess að setja fram nákvæma kostnaðaráætlun. Ég endaði á því að þrátt fyrir mikinn kostnað sé nauðsynlegt að leggja traustan grunn að tengslum milli foreldra og barna á fyrsta æviárinu því vanræksla og þeytingur á ungbörnum mun koma niður á þessum einstaklingum, foreldrum þeirra og öllu þjóðfélaginu ella síðar. Því tel ég að við verðum að setja markmiðið hátt að þessu leyti eins og önnur Norðurlönd hafa gert og tímabært að jafna kjör allra íslenskra foreldra, og þá á ég við að jafna þau upp á við, og lengja orlofið upp í 12 mánuði í áföngum á fullum launum með sjálfstæðum rétti beggja foreldra. Þetta er mjög mikilvægt uppeldismál fyrir þjóðfélagið allt og um leið stórt skref til jafnréttis kynjanna. Fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokkanna standa að þessu máli og því er það von mín að það fái góðar undirtektir í þinginu. Veruleg umræða um fæðingarorlof á sér nú stað í velflestum OECD-landanna, um vaxandi atvinnuþátttöku kvenna á öllum sviðum og þá kröfu að foreldrar sitji við sama borð varðandi réttindi og skyldur til fæðingarorlofs. Stórfyrirtæki og atvinnurekendur sýna málinu yfirleitt mikinn áhuga því mikið er í húfi, ekki síst þegar um sérhæfðan mannafla er að ræða. Fæðingarorlofskerfið hefur ekki þróast í takt við breytingarnar í þjóðfélaginu. Fólk eignast æ færri börn, foreldrar af báðum kynjum vinna að jafnaði utan heimilis og æ fleiri líta á það sem sjálfsögð mannréttindi barna jafnt sem mæðra og feðra að fá að njóta samvista á fyrsta æviári barnsins. Ekki verður lengur unað við ríkjandi ástand og því er þetta frv. flutt. Á nýlokinni ráðstefnu um heilbrigði kvenna kom til umræðu hin þreytta ofurkona nútímans, sem hefur reyndar borið á góma í þingsölum áður, og versnandi lífslíkur íslenskra kvenna, en lífslíkur þeirra hafa hrapað úr 1. sæti OECD-landanna í það 10. á tíu árum. Á þessari ráðstefnu var því haldið fram að lykilatriðið til að jafna álag vegna heimilisstarfa og uppeldis barna sé einmitt það að báðir foreldrar fái fæðingarorlof í 12 mánuði alls. Það var starfsmaður karlanefndar sem hélt þessu fram og mælti með að mæður fái fjóra mánuði, feður fjóra mánuði og síðan gætu þau skipt með sér fjórum mánuðum. Hér er lagt til að mæðrum verði tryggðir sex mánuðir, feður fái sérstakan rétt til þriggja mánuða, og þrír mánuðir verði valfrjálsir fyrir foreldra. Niðurstaðan gæti verið sú sama, en meginástæðan fyrir því að mæðrum eru hér tryggðir sex mánuðir er í fyrsta lagi það sjónarmið að konur þurfa að fá tækifæri til að jafna sig eftir barnsburð, þ.e. umfram feður, og að barnið þarf oft sérstaklega á móður sinni að halda vegna brjóstagjafar. En það breytir ekki því að þetta frv. getur alveg samræmst því að foreldrar skipti þessu jafnt á milli sín. Ég tel að þótt sjónarmiðið sé athyglisvert, sem kom fram á þessari ráðstefnu, sé það kannski fullmikil bjartsýni að telja að þetta leysi öll vandamál ofurkonunnar. En það var mjög skemmtileg tilviljun að á sama tíma og þessi ráðstefna stóð yfir var einmitt verið að mæla fyrir þessu frv. hér á þinginu. Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og hæstv. heilbrrh. fyrir svörin. Ég vil bæta við spurningu sem kemur til vegna nýfallins hæstaréttardóms, sem reyndar féll í millitíðinni frá því málið var rætt fyrst, þ.e. í máli 208/1997, kærunefnd jafnréttismála gagnvart Sigurði Torfa Guðmundssyni. Telur ráðherra að þessi dómur kalli á frekari endurskoðun á lögum um fæðingarorlof en stefna ríkisstjórnarinnar segir til um? Ég er þá að vitna til fyrirliggjandi jafnréttisáætlunar, en í þeirri áætlun verður ekki séð að ætlunin sé að lengja orlofið, eins og ráðherra hélt fram áðan, heldur eingöngu að jafna rétt foreldra. Það kemur heldur ekki skýrt fram að ætlunin sé gera sjálfstæðan rétt feðra mun sterkari en hann er núna, þ.e. þessar tvær vikur. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort sá dómur breyti einhverju eða hvort áhrifin verði eingöngu þau að ríkisstarfsmenn, feður, geti tekið hluta af rétti sem eiginkonur þeirra eiga í raun og veru, þ.e. þeir geti tekið hluta orlofsins á launum. Mér finnst sú upplýsing sem kom fram hjá ráðherranum áðan mjög athyglisverð að lagabreytingin varðandi nýburana tryggi ekki laun, þ.e. að allir ríkisstarfsmenn sem nú eru í fjölburafæðingarorlofi eða bankastarfsmenn, eða þingmenn þess vegna, fái eingöngu greidd laun samkvæmt ákvæðum Tryggingastofnununar en ekki full laun eins og samningar þeirra gera að öðru leyti ráð fyrir. Þetta tel ég mikinn lapsus og nauðsynlegt að breyta. Tíðkast hefur á Alþingi að frv. um fæðingarorlof hafi fengið umfjöllun í heilbr.- og trn. Ég tel að þetta frv. eigi að fara í þá nefnd en þar sem hér er í raun og veru um mjög mikilvægt vinnumarkaðsmál að ræða líka, mæli ég með því að nefndin fái umsögn félmn. jafnframt því að þetta tengist beint atvinnureynslu og réttindum á vinnumarkaði. En það er ljóst að þessi mál heyra nú undir kjarasamninga, meira og minna, t.d. ríkisstarfsmanna, og þar sem þeir eru fastir til ársins 2000 er ljóst að þessu verður ekki breytt nema með lögum fyrir þann tíma. Þess má geta að í áðurnefndri jafnréttisáætlun ríkisstjórnarinnar frá 1998 til 2001 er gert ráð fyrir að reynsla af því að feður fái tveggja vikna fæðingarorlof verði metin í byrjun árs 1999 með viðtölum og spurningum til þeirra sem orlofsins nutu á árinu 1998. Þetta tel ég lofsvert og minnir á merka tilraun sem nú er verið að gera í Reykjavíkurborg með styrk frá Evrópusambandinu. Vonandi verður sú tilraun og tilheyrandi rannsókn til þess að fleiri sveitarfélög en Reykjavík og Reykjanes taki sig á í því að heimila feðrum að taka fæðingarorlof og helst ætti sá réttur að verða óháður rétti móður. Mín tilfinning er sú að þetta þyki æ sjálfsagðara mál og fyrst og fremst sé spurning um hvenær nægilegur pólitískur vilji verði til staðar til að koma fæðingarorlofsmálum í viðunandi horf, ekki hvort. Það er ekki að sjá á áðurnefndri jafnréttisáætlun ríkisstjórnarinnar að ríkisstjórnin stefni hátt í þessum málum, því miður. Eingöngu er lagt til að jafna rétt foreldra, það er ekki ljóst hvort á að jafna rétt feðra og mæðra og ekkert kemur fram um lengingu. En ég fagna því sem segir í lið 6.5. um feðrafræðslu til verðandi feðra. Hæstv. forseti. Ég tel að þetta mál sé mikilvægt og það er í raun og veru mjög ergilegt hve umræðan teygðist yfir á marga daga, því hún kristallaðist kannski aldrei almennilega. Ég vil að lokum mælast til þess að frv. fái ítarlega umfjöllun í nefnd og verði sent út víða og vona að það fái góða umfjöllun. Varðandi athugasemdir hæstv. ráðherra um 2. gr., þá tel ég að þar sé helsta nýmælið að feður fái tveggja vikna fæðingarorlof eins og kemur fram í greinargerð. Önnur nýmæli eru ekki að mínu mati í þeirri grein.

Virðulegi forseti. Hv. þm. spurði spurninga varðandi hæstaréttardóm sem féll fyrir nokkrum dögum og hvort sá dómur muni hafa áhrif á framhaldið varðandi fæðingarorlofsmál. Ég býst við að svo sé, en það er of fljótt að segja til um það. Þarna féll dómur varðandi ríkisstarfsmann og eðlilegt að húsbóndi þess ríkisstarfsmanns svari því. Hv. þm. minntist á ráðstefnu sem haldin var um heilsufar kvenna og þar var réttilega rætt um að þetta væri einn af mörgum lyklum til farsælla fjölskyldulífs, eins og hv. þm. sagði, að lengja fæðingarorlof. Hv. þm. talaði um að ríkisstjórnin væri ekki metnaðarfull í tillögum sínum. Ég tel það ekki vera rétt og tel að ríkisstjórnin hafi sýnt vilja sinn í verki með því að lengja fæðingarorlof hjá þeim sem mest þurfa á þeirri lengingu að halda og það hafi verið mjög mikilvægt skref. Ríkisstjórnin hefur þó borið gæfu til að setja í lög að feður fá fæðingarorlof í fyrsta skipti, þótt ekki sé það langt. Ég tel því að nú þegar sé búið að stíga mjög mikilvæg skref og næsta skref sé jöfnunin, áður en við tökum lenginguna. Jöfnunin er auðvitað geysilega mikilvægt jafnréttismál fyrir foreldra.

Virðulegi forseti. Vissulega hefur ríkisstjórnin stigið lítil skref í rétta átt. Þó er þar á verulegur annmarki að ekki skuli jafnframt hafa verið tryggt að sömu laun væru greidd fyrir viðbótarmánuðina og fyrir hina. Ég fagna því hinum fremur jákvæða tón hjá hæstv. ráðherra vegna þessa frv. Ég tel að mikilvægt sé að við komumst á svipaðan stall í umræðunni og nágrannalöndin. Það er langt frá því að svo sé. Mér er kunnugt um að áherslur ráðherrans á jöfnun hafa verið túlkaðar þannig að verið sé að jafna niður á við. Auðvitað kemur það ekki til greina að þeir sem hafa samið um sex mánuði fari að skerða sín kjör. Annað kostar peninga og það virðist ekki hafa verið vilji fyrir því. En ég get vissulega sætt mig við að fyrsta skrefið yrði að allir fengju sex mánuði á fullum launum og síðan yrði farið í að lengja það. Ég vil endurtaka fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur frá því áðan. Þýða þessar góðu undirtektir að ráðherrann sé tilbúinn að hleypa fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna að endurskoðun á stjórnarfrumvarpi um fæðingarorlof?

Virðulegi forseti. Ég svaraði hv. þm. áðan. Áður en að því kemur að stjórnarandstaðan komi að málinu tel ég mikilvægt að launþegar og atvinnurekendur sýni samningsvilja. Þetta er, eins og ég sagði áðan, samningamál. Ég held að það hafi komið fram hver stefna stjórnarandstöðunnar er í þessu máli. Það er gott innlegg í þessa umræðu og ég þakka fyrir það.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á skattalögum, nr. 75/1981, með síðari breytingum. Flm. eru auk mín þingmennirnir Árni M. Mathiesen, Einar K. Guðfinnsson, Guðjón Guðmundsson, Tómas Ingi Olrich og Árni R. Árnason. Frv. þetta var flutt á síðasta þingi en ekki afgreitt. Það verður því lagt fram að nýju í þeirri trú að afgreiðsla þess takist á vorþingi. Á mörgum sviðum er nú unnið að því að efla rannsóknir og þróunarstarf. Það er gert í þeim tilgangi að koma á fót nýrri framleiðslu, auka framleiðni, bæta afkomu atvinnulífsins og um leið þjóðarbúsins sem heildar. Þessa verður vart innan rannsókna- og háskólastofnana. Í alþjóðlegu samstarfi eru umtalsverðir fjármunir lagðir til margs konar rannsókna- og vísindastarfsemi sem verður fyrr eða síðar lykill að framförum. Við flm. metum það svo að nauðsynlegt sé að hvetja atvinnulífið, jafnt sem einstaklinga sem stunda atvinnustarfsemi, til að leggja fjármuni til rannsókna- og þróunarstarfsemi. Það má m.a. gera með því að beita skattkerfinu svo sem frv. gerir ráð fyrir. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að gera grein fyrir frumvarpinu. Framfarir og framþróun í atvinnulífinu byggjast að verulegu leyti á rannsóknum. Mörg dæmi eru um mikinn kostnað við rannsóknir og þróun sem fyrirtæki og einstaklingar hafa þurft að leggja í til að hefja starfsemi eða þróa starfsemi sína. Fleiri dæmi eru eflaust um að rannsóknir hafi ekki farið fram áður en fjárfest var í búnaði, tækjum og byggingum sem engan arð báru en koma hefði mátt í veg fyrir með rannsóknum. Slík tilvik hafa kostað þjóðarbúið mikið. Það er því skoðun flutningsmanna að hvetja eigi til rannsókna og hvers konar þróunarstarfa. Það leiði til framfara, auki hagsæld og skili sér til ríkissjóðs með tekjum af öflugra atvinnulífi. Rannsóknaverkefni af ýmsu tagi eru atvinnulífinu afar mikilvæg og brýn. Sé litið til nýrrar aldar er augljóst að auka verður þann þátt. Því er mikilvægt að fyrirtæki fái hvatningu eins og hér er gert ráð fyrir til að efla rannsóknir á öllum sviðum. Þar með yrðu rannsóknir hagnýtari þar sem þær miðuðust við þarfir atvinnulífsins. Sú kenning er viðurkennd að vöxtur atvinnulífsins á komandi árum felist í uppbyggingu smárra fyrirtækja. Lítil fyrirtæki hafa ekki burði til að sinna miklum rannsóknum eða þróun en með hvatningu eins og þeirri sem frumvarpið gerir ráð fyrir gætu þau sinnt slíkri starfsemi í samstarfi við stærri fyrirtæki, auk þess sem svigrúm og möguleikar þeirra til þess að stunda rannsóknir og þróun á eigin vegum ykjust. Það er mat flutningsmanna að samþykkt frumvarpsins muni auka rannsókna- og þróunarstarf í smærri fyrirtækjum, svo og þátttöku stærri fyrirtækja í því starfi. Það hefur lengi verið markmið að auka hlut fyrirtækja í fjármögnun og framkvæmd rannsókna. Með stofnun Rannsóknasjóðs í vörslu Rannsóknarráðs Íslands var stigið mikilvægt skref í þá átt og hefur það sýnt sig að þátttaka fyrirtækja í rannsóknum hefur aukist. Markmiðið með frumvarpi þessu er að auka hlut fyrirtækja í fjármögnun og framkvæmd rannsókna enn frekar. Enn fremur að auðvelda öflun einkaleyfa og hlutafjár á vegum eigenda fyrirtækja með vinnuframlagi við viðurkenndar rannsóknir og þróunarstörf. Það mun síðan draga úr þörf fyrir sérstakar aðgerðir af hálfu hins opinbera. 1. gr. frv. miðar að því að heimila einstaklingum að sækja um lækkun á tekjuskatti vegna framlaga og vinnuframlags til rannsókna- og þróunarstarfa. Í 1. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Við A-lið 1. mgr. 30. gr. laganna bætist nýr töluliður sem orðast svo: Tekjur skv. 2. mgr. A-liðar 7. gr. sem aflað er við rannsókna- eða þróunarverkefni að fjárhæð allt að 500.000 kr. Skilyrði þess að skattstjóri veiti slíka undanþágu er að umsögn liggi fyrir um verkefnið frá Rannsóknarráði Íslands sem hafi staðfest það sem rannsókna- og þróunarverkefni og skráð sem slíkt. Fjármálaráðherra skal setja reglur um nánari framkvæmd þessa ákvæðis.`` Í greinargerð og athugasemd við 1. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Greinin gerir ráð fyrir tilfellum þar sem einstaklingar taka þátt í þróunar- og rannsóknaverkefnum. Til slíkra verkefna telst t.d. öflun verkefna erlendis sem í mörgum tilfellum skila ekki arði fyrr en eftir langan tíma. Einnig er um að ræða verkefni sem lítil einstaklingsfyrirtæki vinna að, t.d. þróun nýrrar framleiðsluvöru þar sem langur tími líður þar til hún skilar arði. Oft á tíðum byggist verðmætasköpunin í slíkum verkefnum á mikilli og fórnfúsri vinnu þeirra einstaklinga sem leggja vinnuframlag sitt til viðkomandi verkefnis. Ekki er hægt að sýna vinnuframlag í bókhaldi því að þá þarf að greiða tekjuskatt af því. Þetta leiðir til þess að verðlagning á verkefninu verður röng og oft heftir það framgang verkefnanna. Enn fremur er hægt að nefna dæmi um verkefnaöflun erlendis þar sem gerðir hafa verið samningar um kostnaðarþátttöku innlenda aðilans sem í mörgum tilfellum er vinnuframlag. Í mörgum tilfellum verður slík kostnaðarþátttaka erfiðari, sérstaklega hjá minni fyrirtækjum, því að greiða þarf tekjuskatt af vinnuframlaginu. Ákvæðið miðast við að heimilt verði að sækja um lækkun á tekjuskattsstofni þeirra einstaklinga, sem leggja fram vinnu í rannsókna- og þróunarverkefni, um 500.000 kr., þar til ljóst verður hvort verkefnið skilar arði eða ekki. Fá verður viðurkenningu Rannsóknarráðs á því að verkefnið teljist rannsókna- og þróunarverkefni og veitir skattstjóri síðan heimild. Fjárhæðin er óveruleg miðað við þá vinnu sem venjulega er lögð í rannsókna- og þróunarverkefni og verður í flestum tilvikum aðeins lítill hluti heildarkostnaðar vegna vinnu.`` 2. gr. frv. miðar að sama marki, þ.e. að skapa skilyrði til þess að lækka skattgreiðslur. 2. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við 31. gr. laganna bætist nýr töluliður er orðast svo: Jafnháa fjárhæð og færð hefur verið til gjalda sem rekstrarkostnaður skv. 1. tölul. við rannsókna- og þróunarverkefni samkvæmt nánari skilyrðum sem fjármálaráðherra setur í reglugerð. Frádráttur þessi skal einungis heimill fyrir verkefnabundna rannsókna- og þróunarstarfsemi sem Rannsóknarráð Íslands hefur staðfest.`` Þannig hljóðar 2. gr. Sem skýring við 2. gr. frv. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Lagt er til að fyrirtæki sem stunda markvisst rannsókna- og þróunarstarf fái heimild til að gjaldfæra tvöfaldan þann kostnað sem þau hafa lagt í þróun eða rannsóknir. Þetta er beinlínis gert til að lækka skattskyldar tekjur viðkomandi fyrirtækja og hvetja fyrirtæki til þess að leggja fjármuni í rannsókna- og þróunarstörf. Erfitt er að meta áhrif heimildarákvæða 2. gr. frumvarpsins. Hægt er þó að benda á þrjú atriði: Með því að lækka skattstofn fyrirtækja mun afkoma þeirra batna. Áhrif á möguleika fyrirtækjanna til þess að ráða meiru um eigin framtíð án þess að þurfa að hætta öllu til eða takmarka getu sína við að bregðast við breyttum ytri aðstæðum sem áhrif hafa á reksturinn. Líkur á auknum framlögum fyrirtækja til rannsókna- og þróunarstarfsemi. Ekki verður með neinni vissu spáð fyrir um aukin framlög fyrirtækjanna til rannsókna- og þróunarstarfsemi ef sú heimild sem hér um ræðir verður lögfest. Þó má leiða líkur að því að aukningin verði nokkur og liggja til þess nokkrar ástæður. Með því að takmarka réttinn til að nota heimildina við þau fyrirtæki sem verja umtalsverðum fjármunum til rannsókna- og þróunarstarfsemi er verið að skapa rýmri skilyrði til slíkra verka hjá fyrirtækjum þar sem skilningur ríkir á mikilvægi rannsókna- og þróunarstarfs og á tækifærunum sem í því felast. Einnig er vert að benda á að rýmri möguleikar fyrirtækjanna til þess að fjárfesta í rannsókna- og þróunarstarfsemi sem skattaívilnun skapar ættu að geta leitt til þess að rannsóknaverkefnin verði umfangsmeiri og um leið markvissari. Því meira sem fyrirtækin leggja til einstakra verkefna þeim mun meira er í húfi að vel takist til. Þannig ætti að fást aukin trygging fyrir markvissri stjórnun verkefnanna. Geta fyrirtækjanna við núverandi aðstæður til þess að verja tiltölulega háum fjárhæðum til rannsókna- og þróunarverkefna takmarkar líklega nokkuð viðleitni til að stytta úrlausnartíma verkefnanna. Dæmi eru um að of langur tími líði uns niðurstöður rannsóknaverkefna liggja fyrir og það leiði til þess að tækifæri renna úr greipum fyrirtækja. Með samþykkt frumvarpsins ætti að fást nokkur úrlausn í þessu efni. Þetta atriði, sem og þau sem áður var getið, ræðst mest af þeim ákvörðunum sem stjórnendur fyrirtækjanna taka. Í greininni er gert ráð fyrir að skattstjóri úrskurði um heimild til frádráttar, að fenginni umsókn fyrirtækisins, en hún skal staðfest af löggiltum endurskoðanda fyrirtækisins. Það hvílir á herðum endurskoðandans að fylgja reglum um hvað telst rannsókna- og þróunarkostnaður samkvæmt ákvæðum reglugerðar sem sett yrði samkvæmt þessari grein. Þeim sem nýta sér heimildina er skylt að halda sérstakt bókhald fyrir rannsókna- og þróunarverkefnin sem fyrirtækið tekur þátt í. Í álitamálum skal skattstjóri leita umsagnar Rannsóknarráðs um hvort tæknilegt nýnæmi og framvinda verkefnisins sé þannig að fullvíst sé að alvara fylgi málum. Ráðið fær nauðsynlegar upplýsingar beint frá fyrirtækjum sem í hlut eiga. Í reglugerð skal kveðið á um hvaða kostnaðarliðir heyra til rannsókna- og þróunarkostnaðar. Við samningu reglugerðarinnar má taka mið af skilgreiningum OECD og Evrópusambandsins svo að samsvörun náist við þær aðstæður sem fyrirtækjum í samkeppnislöndum okkar eru búnar. Jafnframt verði höfð hliðsjón af alþjóðlegum reikningsskilastaðli nr. 9, en hann fjallar um reikningsskil fyrir rannsókna- og þróunarstarfsemi. Í reglugerð skal fylgja þeirri meginreglu að einungis verði meðtalinn kostnaður lögaðila sem beinlínis verður rakinn til verkefnisins sem sótt er um heimild fyrir. Stofnkostnaður lýtur öðrum reglum samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Ekki er heimilt að reikna sem eigin framlög styrki sem opinberir sjóðir veita til verkefnanna.`` Í 3. gr. frv. er fjallað um þriðja þátt þeirra hugmynda sem uppi eru um ívilnanir fyrir aðila sem vilja leggja áherslu á rannsókna- og þróunarstarf. Í greininni segir, með leyfi forseta: ,,Við 2. mgr. 31. gr. A bætist nýr stafliður, c-liður, sem orðast svo: Jafnháa fjárhæð og árlega er færð skv. b-lið þessarar málsgreinar, enda sé um að ræða kostnað fyrirtækis við öflun einkaleyfis eða hönnunarverndar til að hagnýta þekkingu sem rekstraraðili hefur sjálfur aflað með rannsókna- og þróunarstarfsemi á eigin vegum eða í samvinnu við rannsóknastofnanir. Frádráttur þessi skal einungis heimill fyrir verkefnabundna rannsókna- og þróunarstarfsemi sem Rannsóknarráð Íslands hefur staðfest.`` Í grg. með frv. segir um þessa grein: ,,Með þessu ákvæði er verið að tryggja hagsmuni íslenskra fyrirtækja vegna tækniþekkingar sem þau hafa lagt í kostnað við og aflað með rannsókna- og þróunarstarfsemi sem annaðhvort hefur verið stunduð hjá þeim sjálfum eða í vísindastofnunum, samkvæmt samningum, hvort sem um er að ræða háskólastofnanir eða aðrar. Það er mikilvægt að hvetja og styðja nýsköpunarverkefni fyrirtækjanna um leið og tryggja verður að ávinningur af rannsókna- og þróunarstarfinu hafni hjá þeim sem borið hafa kostnaðinn. Þetta ákvæði má skoða sem aukinn opinberan stuðning við rannsókna- og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna í landinu. Ekki þykir annað fært en að bæði einkaleyfishæfar uppfinningar og vörur sem þróaðar hafa verið og njóta verndar samkvæmt ákvæðum laga nr. 48/1993, um hönnunarvernd, falli undir þetta ákvæði. Gera má ráð fyrir að útlagður kostnaður fyrirtækis fram að veitingu einkaleyfis hér á landi gæti verið 200 þús. kr. Sótt er um 20--30 einkaleyfi á ári og má gera ráð fyrir að fjórða hver umsókn endi með veitingu einkaleyfis sem bundið er við Ísland. Sé gert ráð fyrir að meðalkostnaður við öflun einkaleyfis í öðrum löndum sé 250 þús. kr. og sótt sé um einkaleyfi fyrir veitt íslensk einkaleyfi í átta löndum er kostnaðurinn um 10 millj. kr. Bókfært 100% álag nemur þá tvöfaldri þeirri upphæð og tekjuminnkun hins opinbera því 5 millj. kr. frá því sem nú er. Hér er um óverulega upphæð að ræða en kostnaður fyrirtækjanna af því að sleppa einkaleyfisumsóknum getur hins vegar verið verulegur, einkum ef haft er í huga að í rannsókna- og þróunarstarfinu hefur fyrirtæki með stuðningi opinberra aðila, háskóla, rannsóknastofnana og sjóða einatt varið tugum milljóna króna í verkefnið. Mikilvægt er að tryggja frekari árangur af rannsókna- og þróunarstarfi með því að hvetja fyrirtæki til að afla einkaleyfis- og hönnunarverndar að því loknu.`` Síðustu daga höfum við verið minnt á hversu rannsókna- og vísindastofnanir og vísindastarf er orðinn mikilvægur þáttur í allri framþróun. Sú breyting á skattalögum sem frv. gerir ráð fyrir ætti að geta orðið nokkurt lóð á þá vogarskál sem atvinnulífið þarf á að halda til að auka rannsóknir og þróunarstarf. Með lækkun skatta sem nemur viðurkenndum kostnaði, ætti að geta orðið bæði hvatning og sá stuðningur sem þarf svo stjórnendur geti réttlætt þau útgjöld sem fylgja en geta ef vel tekst til orðið uppspretta arðs í atvinnulífinu og vaxandi skattstofn svo nemur margfaldri þeirri lækkun sem frv. gerir ráð fyrir að verði á sköttum fyrirtækjanna. Herra forseti. Ég hef ekki fleiri orð um það frv. sem hér er til afgreiðslu og meðferðar en ég vil leggja til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til efh.- og viðskn.

Herra forseti. Með frv. því sem ég mæli fyrir til stjórnarskipunarlaga, um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, er kveðið á um rétt kjósenda til að fara fram á að lagafrv. sem Alþingi hefur samþykkt verði borið undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Þótt oft hafi komið fram krafa um að auka rétt fólks til þjóðaratkvæðagreiðslu hefur ekkert orðið úr því. Réttur fólks til að hafa áhrif á framgang einstakra mála er bundinn við atkvæðagreiðslur um minni háttar mál svo sem opnun áfengisútsölu og hvort leyfa skuli hundahald í einstökum sveitarfélögum. Víða í grannlöndum okkar hefur verið farin sú leið að heimila þjóðaratkvæðagreiðslu og auka þannig lýðræðislegan rétt fólksins. Samkvæmt stjórnskipun okkar getur fólk einungis haft áhrif með atkvæði sínu í kosningum til Alþingis og sveitarstjórna, svo og við kjör forseta lýðveldisins. Telja verður að lýðræðinu séu þannig nokkur takmörk sett, ekki síst þar sem samsteypustjórnir virðast mun algengari hér en t.d. annars staðar á Norðurlöndum. Þannig veit fólk hér á landi sjaldnast hvaða ríkisstjórn það er að kjósa yfir sig með atkvæði sínu, auk þess sem auðveldara er fyrir samsteypustjórnir að semja sig frá loforðum og kosningastefnuskrá. Einnig má benda á í tengslum við þetta mál að með síauknu alþjóðasamstarfi er enn brýnna að fólk hafi möguleika á þjóðaratkvæðagreiðslu, ekki síst þar sem mikilvægir alþjóðlegir samningar geta haft úrslitaáhrif á framtíð þjóðarinnar. Þetta frv. hefur verið flutt á tveimur síðustu þingum og var vísað til sérnefndar á síðasta þingi. Sérnefndin fjallaði ekki um málið fyrr en undir lok þingsins, og þá var ákveðið að nefndarsviðið mundi fara yfir málið. Nefndarsviðið hafði frv. til skoðunar sl. sumar og vann mjög ítarlega og vandaða greinargerð um þjóðaratkvæðagreiðslur í löndunum víða í kringum okkur og hvernig fyrirkomulagið er á þeim, og fór yfir frv. og tillögur sem í gegnum árin hafa verið flutt á Alþingi um þetta efni. Að fengnu þessu áliti nefndarsviðsins hef ég nokkuð breytt frumvarpsgreininni sjálfri. Ég held að mikill fengur sé að nefndarálitinu og vil, með leyfi forseta, fá að vitna í örfá atriði úr greinargerð nefndarsviðs Alþingis, einkum þann kafla sem kveður á um með hvaða hætti fyrirkomulag þessara mála er í öðrum löndum. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Víða í grannlöndum okkar hefur verið farin sú leið að heimila þjóðaratkvæðagreiðslu og auka þannig lýðræðislegan rétt fólksins. Almennt er þeim ríkjum sem kenna sig við lýðræði stjórnað samkvæmt ákveðnu ferli sem nefnt er fulltrúalýðræði. Í því felst að þjóðin kýs sér fulltrúa á nokkurra ára fresti, hér alþingismenn til fjögurra ára, og veitir þeim umboð til að setja landinu lög. Íslensk stjórnskipun er reist á slíkum hugmyndum, ... Í nokkrum ríkjum hefur aftur á móti þróast önnur skipan sem er sambland af fulltrúalýðræði og beinu eða milliliðalausu lýðræði. Í því felst að hinir kjörnu fulltrúar geta ekki gert ráð fyrir óheftu frelsi fram til næstu kosninga vegna þess að meiri hluti þjóðarinnar getur hvenær sem er á kjörtímabilinu, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, gripið í taumana. Í þessu skyni er beitt aðferð sem nefnd hefur verið þjóðaratkvæði en með því er átt við atkvæðagreiðslu allra kosningarbærra manna í landinu. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar segir að Alþingi og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið og 48. gr. stjórnarskrárinnar lætur svo mælt, að alþingismenn séu eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum. Í stjórnarskránni er hvorki mælt fyrir um rétt kjósenda til þess að krefjast þess að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um frumvörp til laga né kveðið á um rétt þeirra til flutnings lagafrumvarpa. Ákvæði stjórnarskrár mæla hins vegar í tveimur tilvikum fyrir um þjóðaratkvæðagreiðslu um löggjafarmál. Annars vegar segir í 26. gr. stjórnarskrárinnar að lagafrumvarp sem forseti synji staðfestingar skuli svo fljótt sem kostur er lagt undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Hins vegar er skylt samkvæmt 2. mgr. 79. gr., sbr. 62. gr., stjórnarskrárinnar að leggja frumvarp til laga um breytingu á kirkjuskipuninni undir atkvæði allra kosningarbærra manna til samþykktar eða synjunar, og skal atkvæðagreiðslan vera leynileg. Í öðrum tilvikum er ekki um að ræða lagaskyldu til þess að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um löggjafarmálefni. Í stjórnarskrám nokkurra ríkja sem byggja á fulltrúalýðræði er að finna almenn ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur. Af stjórnarskrám Norðurlandanna koma fyrst til skoðunar ákvæði dönsku stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 42. gr. hennar getur þriðjungur þingmanna krafist þess að greitt verði þjóðaratkvæði um samþykkt lagafrumvarp. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni er krafist synjunar meiri hluta kjósenda og að lágmarki 30% allra kosningarbærra manna eigi að koma í veg fyrir að lögin taki gildi. Aftur á móti verður þjóðaratkvæðagreiðslu ekki krafist um frumvörp til fjárlaga, fjáraukalaga, bráðabirgðafjárlaga, laga um lántökur ríkisins, laga um fjölda stöðugilda hjá ríkinu, laga um launa- og lífeyrismál, laga um veitingu ríkisborgararéttar, laga um eignarnám, skattalaga auk laga vegna samningsbundinna skyldna ríkisins. Sama gildir um frumvörp um samninga við önnur ríki vegna áskilnaðar 19. gr. stjórnarskrárinnar um samþykki þingsins. Á miðjum 9. áratugnum hafði þjóðaratkvæðagreiðsla alls farið fram sex sinnum að kröfu minni hluta danska þingsins. Í þessu sambandi má geta þess að þegar tekin var ákvörðun um að afhenda Íslendingum fornritin skorti aðeins undirskriftir þriggja þingmanna til þess að ákvörðunin yrði borin undir dönsku þjóðina. Í dönsku stjórnarskránni er krafist samþykkis tveggja þinga til stjórnarskrárbreytinga, líkt og í þeirri íslensku. Ef frumvarpið er samþykkt óbreytt að loknum kosningum skal innan sex mánaða leggja það undir atkvæði allra kosningarbærra manna til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni er krafist samþykkis meiri hluta kjósenda og að lágmarki 40% allra kosningarbærra manna. Í norsku stjórnarskránni er hvorki mælt fyrir um rétt ákveðins hluta alþingismanna né þjóðarinnar til þess að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu um löggjafarmál. Aftur á móti hafa Norðmenn í tvígang verið spurðir um afstöðu sína til inngöngu Noregs í Evrópusambandið og hefur Stórþingið virt afstöðu þjóðarinnar í bæði skiptin. Við stjórnarskrárbreytingar er krafist samþykkis tveggja þinga og tveggja þriðju hluta þingmanna. Í sænsku stjórnarskránni er krafist samþykkis tveggja þinga til stjórnarskrárbreytinga. Þjóðaratkvæðagreiðsla verður haldin um breytinguna ef þriðjungur þingmanna samþykkir tillögu þess efnis. Þar verður breytingin felld með meiri hluta greiddra atkvæða enda hafi helmingur allra kosningarbærra manna tekið þátt í atkvæðagreiðslunni. Þá segir enn fremur að ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla verði ákveðin með lögum. Í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er ekki að finna ákvæði um að binda megi gildi staðfestra laga við niðurstöðu þjóðaratkvæðis og hefur fram til þessa ekki verið gripið til slíkra lagaákvæða. Aftur á móti hefur viðhorf kjósenda í nokkur skipti verið kannað á fyrri hluta þessarar aldar eftir ályktanir Alþingis. Þar var ekki um að ræða þjóðaratkvæðagreiðslur í þeirri mynd sem birtist í ákvæðum stjórnarskrárinnar og fela í sér synjunarvald þjóðarinnar heldur var um að ræða svonefndar ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Á árunum 1908 og 1933 voru greidd atkvæði um innflutningsbann á áfengi og árið 1916 um þegnskylduvinnu. Jafnframt hefur tvisvar komið til þjóðaratkvæðagreiðslu vegna fyrirmæla stjórnarskrár. Á árinu 1918 var frumvarp til svonefndra sambandslaga lagt undir atkvæði þjóðarinnar. Frumvarpið var samþykkt og lögin staðfest af konungi, og gengu í gildi þann 1. desember 1918. Árið 1944 voru greidd atkvæði um lýðveldisstjórnarskrána og niðurfellingu sambandslagasamningsins samkvæmt fyrirmælum þeirra stjórnarskipunarlaga sem þá giltu. Hér á landi hefur af og til komið til umræðu annars vegar hvort setja eigi í stjórnarskrá ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur og hins vegar hvort leggja skuli ákveðin mál sem hafa legið fyrir Alþingi undir atkvæði þjóðarinnar. Fyrir hartnær þremur áratugum komst Þór Vilhjálmsson svo að orði, með leyfi forseta: ,,Hitt skiptir meira máli, hvort til greina komi að fela kjósendum sjálfum löggjafarvald með þjóðaratkvæðagreiðslum í meira mæli en nú er. Sjálfur tel ég svo vera, og ég álít einnig hugsanlegt að afnema hið svokallaða neitunarvald forsetans um leið og sett eru ný stjórnarskrárákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur. Meginrökin sem mæla með þjóðaratkvæðagreiðslum eru þau, að við kosningu Alþingismanna er valið milli pólitískra meginstefna, í sumum tilvikum er þó kosið með tilliti til nokkurra mála eða jafnvel eins máls. Kjósandinn veit, í hvaða anda frambjóðendur á lista þeim, sem hann setur krossinn á, muni haga störfum sínum á Alþingi. Hann veit einnig um afstöðu þeirra til fáeinna tiltekinna mála. En á kjörtímabilinu þurfa þeir frambjóðendur, sem náð hafa kosningu, að greiða atkvæði um mörg mál, sem alls ekki hafa verið rædd í kosningabaráttunni og umbjóðendur þingmanna hafa því ekki átt kost á að taka tillit til, þegar þeir greiddu atkvæði. Ef um er að ræða algeng viðfangsefni stjórnmálamanna, er þó líklegt, að afstaðan ráðist af sjónarmiðum, sem um var kunnugt, þegar kosið var. Sé hins vegar um mál að ræða, sem lítt eru skyld hinu daglega stjórnmálaamstri, getur afstaða þingmannsins komið umbjóðendum hans í opna skjöldu. Af þessum sökum tel ég heppilegast, að þjóðaratkvæðagreiðslur séu viðhafðar, þegar um slík mál er að tefla. Nefna má sem dæmi áfengismál, minkaeldi og annað slíkt. Hins vegar virðist mér minni ástæða til að gera þjóðaratkvæðagreiðslur að eins konar áfrýjunarleið á stórpólitískum ákvörðunum ...`` Með hliðsjón af framangreindum orðum virðist Þór Vilhjálmsson telja að til greina komi að í stjórnarskrá verði tekin upp ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur og um leið komi til greina að afnema hið svonefnda neitunarvald forsetans. Þjóðaratkvæðagreiðslur sé heppilegast að viðhafa í málum sem lítt eru skyld hinu daglega stjórnmálaamstri en minni ástæða sé til að gera þjóðaratkvæðagreiðslur að eins konar áfrýjunarleið á stórpólitískum málum. Nokkrum árum síðar rita bæði Gunnar Thoroddsen og Hannibal Valdimarsson í Andvara um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Meðal þeirra atriða sem Gunnar Thoroddsen nefnir er endurskoðun ákvæða stjórnarskrárinnar um valdsvið og verkefni forseta Íslands og setning reglna um það, hvenær heimilt skuli eða skylt að bera mikilvæg mál undir þjóðaratkvæði. Í ritgerð Hannibals Valdimarssonar kemur fram að hann telji að því fari fjarri ,,að öll mál --- þótt stórmál séu --- séu til þess fallin að bera þau undir úrskurð kjósenda. Málið ... [þurfi] að vera þess eðlis, að hægt sé að fella úrskurð um það með Jái eða Neii.`` Með leyfi forseta hef ég lokið að mestu leyti tilvitnun minni í þetta ágæta álit nefndasviðs Alþingis sem ég tel mjög gott innlegg í þetta mál, en nefndasviðið ver þó nokkrum síðum í það að gera grein fyrir ýmsum tillögum sem gegnum árin hafa verið fluttar hér á þingi og allar stefna að sama markmiði, þ.e. að hér verði hægt að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu. Og á síðari árum hafa síðan verið flutt bein frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnaskrá lýðveldisins. Tillögugreinin sem ég vil fá að lesa, með leyfi forseta, í þessu frv. orðast svo: ,,Þriðjungur kosningarbærra manna í landinu getur krafist þess að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um lagafrumvarp sem Alþingi hefur samþykkt. Krafan, studd undirskriftum þriðjungs kosningarbærra manna, skal berast forseta lýðveldisins eigi síðar en 30 dögum eftir samþykkt lagafrumvarps á Alþingi. Undirskriftasöfnun og krafa um þjóðaratkvæðagreiðslu frestar ekki gildistöku laga. Efnt skal til þjóðaratkvæðagreiðslu eigi síðar en 45 dögum eftir að forseti hefur úrskurðað um lögmæti kröfunnar. Til að úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar séu bindandi þarf meira en helmingur þeirra sem þátt taka í atkvæðagreiðslu að greiða atkvæði gegn gildi laganna, þó þannig að ávallt greiði þriðjungur kosningarbærra manna atkvæði gegn gildi laganna. Nánari reglur um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu, m.a. um kynningu á lögunum sem greiða skal atkvæði um, skulu settar í lög.`` Þannig hljóðar þessi frumvarpsgrein, virðulegi forseti, og hér hefur frá síðasta þingi verið tekið tillit til ábendinga sem fram koma í þessu áliti sem ég var að vitna í frá nefndasviði þingsins sem ítarlega hefur farið yfir frv. Ég vil aðeins fara nokkrum orðum í lokin um framkvæmdina verði frv. þetta að lögum. Í frumvarpinu eru settir fram tímafrestir varðandi undirskriftasöfnunina og atkvæðagreiðsluna. Þannig er gert ráð fyrir því að krafa um þjóðaratkvæðagreiðslu studd undirskriftum berist forseta eigi síðar en 30 dögum eftir samþykkt lagafrumvarps á Alþingi. Þjóðaratkvæðagreiðslan skal síðan fara fram eigi síðar en 45 dögum eftir að forseti hefur úrskurðað um lögmæti kröfu um atkvæðagreiðsluna. Til að úrslit þjóðaratkvæðagreiðslu séu bindandi eins og hér er lagt til, þarf meira en helmingur þeirra sem þátt taka í atkvæðagreiðslunni að greiða atkvæði gegn gildi laganna, þó þannig að þriðjungur kosningarbærra manna þarf alltaf að greiða atkvæði gegn gildistöku laganna. Þannig er um tvö sjálfstæð skilyrði að ræða. Þykir eðlilegt að gera kröfur um þátttöku ákveðins hluta kjósenda í slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu og er það gert að danskri fyrirmynd. Því er í raun miðað við að sá þriðjungur kosningarbærra manna sem knýr á um þjóðaratkvæðagreiðslu fylgi kröfunni eftir með því að mæta á kjörstað og greiða atkvæði. Til skýringar er í greinargerð, herra forseti, tekið dæmi: ,,Í apríl 1996 voru 194.705 manns á kjörskrá. Ef þá hefðu verið í gildi reglur þær sem lagðar eru til í frumvarpi þessu hefði þurft þriðjung kosningarbærra manna í landinu, eða u.þ.b. 64.900 manns, til að knýja á um að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um gildi laga. Í atkvæðagreiðslunni sjálfri hefði að lágmarki sami fjöldi þurft að greiða atkvæði gegn gildi laganna ef þátttaka hefði verið 66% eða minni. Ef hins vegar t.d. 80% þeirra sem á kjörskrá eru, eða 155.764, hefðu tekið þátt í atkvæðagreiðslunni hefði helmingur þeirra þurft að greiða atkvæði gegn gildi laganna eða 77.882 manns. Þannig þarf alltaf helmingur þeirra sem þátt tekur í atkvæðagreiðslu að greiða atkvæði gegn gildi laganna, en ef þátttaka er undir 66% dugir ekki helmingur heldur kemur þá til kasta þriðjungsreglunnar þannig að a.m.k. 33% kosningarbærra manna þarf að greiða atkvæði gegn gildi laga. Loks er mælt fyrir um það í ákvæðinu að nánari reglur um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu verði settar í lög. Meðal annars verður að telja nauðsynlegt að setja nánari reglur um kynningu á lögunum sem þjóðaratkvæðagreiðsla á að fara fram um, en nútímalöggjöf er iðulega þess eðlis að til þess að unnt sé að taka afstöðu til hennar þarf hvort tveggja þekkingu og lögskýringargögn. Einnig er þörf á því að setja nánari reglur um ýmis framkvæmdaratriði þjóðaratkvæðagreiðslu.`` Herra forseti. Mér er alveg ljóst að ýmsar aðrar leiðir eru færar í þessu efni en sú sem hér er lögð til og vel má vera að það sé álitamál sem hér er lagt til, að þriðjung kosningabærra manna í landinu þurfi til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég get vel hugsað mér að sjá lægri tölu, 10 eða 20% kosningabærra manna. Ég teldi það auka lýðræði í landinu ef samstaða næðist um slíkt þannig að flutningsmenn þessa frv. eru að sjálfsögðu opnir fyrir því. Síðan er auðvitað til önnur leið sem ég kom inn á og fram kom í greinargerð nefndasviðsins. Það er sú leið sem sums staðar hefur verið farin, þ.e. að minni hluti Alþingis geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðið mál og minnir mig að --- ég þori nú ekki alveg að fara með það --- í þýska þjóðþinginu geti 25% þingmanna krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðin mál þannig að ýmsar leiðir eru til í þessu efni og ýmsar útfærslur. Eitt er víst, herra forseti, eins og ég rakti og fram kemur í greinargerð nefndasviðs þar sem rakin er saga þeirra mála sem í gegnum árin og áratugina hafa verið hér til umfjöllunar, þingsályktanir og frv. þar sem þingmenn kalla eftir því að slíkt ákvæði sé fyrir hendi sem hægt sé raunverulega að beita, um að fólk geti gengið til þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðin málefni, að í gegnum árin hefur verið vilji fyrir því að til slíks ákvæðis væri stofnað sem hægt væri að beita. Herra forseti. Því miður hafa þau frumvörp sem snerta breytingar á stjórnarskránni og fram hafa komið hér á liðnum missirum og árum og eru að verða sífellt fleiri, fengið fremur litla umfjöllun í þingsölum og það sem verra er, herra forseti, þau fá nánast enga umfjöllun í þeirri sérnefnd sem þeim hefur verið vísað til. Ég held að hér þurfi að verða breyting á. Ég held að þessi mál séu þess eðlis að þau eigi að fá þinglega meðferð í nefnd og menn eigi að leggja vinnu í að skoða þau. til þess eru þau flutt. Herra forseti. Ég legg til í lokin að málinu verði vísað til 2. umr. og til sérstakrar sérnefndar samkvæmt þingsköpum sem frv. til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskránni fara til. En ég legg á það höfuðáherslu og mun fylgja því eftir að ekki fari eins og á síðasta þingi, þ.e. að nefndin fjallaði ekkert um þessi mál fyrr en á lokadögum þingsins eftir að ég hafði margkallað eftir því að þessi nefnd, sem skipuð var, kæmi saman og fjallaði um málið. Það má ekki endurtaka sig, virðulegi forseti, að þannig sé farið með mál sem snerta stjórnarskrárbreytingar. Eðli málsins samkvæmt þurfa þau ítarlega umfjöllun í nefnd þegar við erum að leggja til breytingar á stjórnarskránni. Ég verð að vona að breyting verði á í meðförum sérnefndar varðandi þetta mál, um breyting á stjórnarskránni að því er varðar þjóðaratkvæðagreiðslur, og fleiri mál sem þingmenn hafa áhuga á að leggja fram varðandi breytingar á stjórnarskránni. Þau eiga að fá eðlilega umfjöllun í sérnefnd annars getum við bara sleppt því, herra forseti, að vísa þessum málum til nefndar.

Herra forseti. Á þskj. 211 hef ég leyft mér að bera fram frv. til laga um breytingu á lögum þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað. Þetta er 202. mál þingsins. Frv. er stutt, aðeins tvær greinar. Í þeirri fyrri er kveðið á um að 4. gr. laganna falli brott og í hinni síðari að lög þessi öðlist þegar gildi. Með frumvarpi þessu er lagt til að brott falli 4. gr. laga um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað. Greinin kveður annars vegar á um rétt alþingismanns til leyfis frá opinberu starfi sem hann gegnir, í allt að fimm ár frá þeim tíma er hann hlýtur kosningu, og enn fremur um forgangsrétt að öðru jöfnu að sambærilegri stöðu hjá hinu opinbera þaðan í frá í önnur fimm ár. Hins vegar er ákvæði þess efnis að alþingismaður sem starfar hjá ríki eða ríkisstofnun með þingmennsku skuli njóta launa fyrir það starf samkvæmt mati viðkomandi ráðuneytis, þó aldrei hærri en 50%. Fyrra ákvæðið er nýmæli, kom fyrst í lög fyrir rúmum tveimur árum. Um það segir svo í athugasemdum við 4. gr. frumvarpsins, sem síðar varð að núgildandi lögum: ,,Eðlilegt þykir að alþingismaður geti fengið leyfi frá störfum fram á annað kjörtímabil sitt, þ.e. að hann verði að sleppa starfinu ef hann er kosinn á Alþingi í annað sinn í röð. Sanngjarnt þykir líka að þingmaður, sem þannig verður að velja milli opinbers starfs og þingmennsku, hafi tryggingu fyrir hliðstæðu starfi hjá hinu opinbera í nokkurn tíma, fimm ár, ef hann afsalar sér því starfi sem hann er skipaður eða ráðinn í. Áherslu ber að leggja á í þessu sambandi að um lágmarksrétt alþingismanns er að ræða samkvæmt greininni og ekkert því til fyrirstöðu að hann njóti rýmri réttar ef stofnun ákveður svo, en dæmi eru um það, m.a. í Háskóla Íslands. Loks ber að nefna að í 48. gr. stjórnarskrárinnar voru ákvæði hliðstæð þessu, þ.e. að embættismenn, sem kosnir eru til Alþingis, þurfi ekki ,,leyfi stjórnarinnar til þess að þiggja kosninguna``. Málsgreinin, 2. mgr. 48. gr., var hins vegar felld brott með stjórnarskipunarlögum 1991.`` Lýkur þá tilvitnun í þingskjal það sem hafði að geyma frv. til laga um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað sem samþykkt var fyrir tveimur árum. Um þetta ákvæði fórust framsögumanni, Geir H. Haarde, svo orð í ræðu sinni 15. júní 1995, með leyfi forseta: ,,Ákvæðið um rétt alþingismanna til að fá leyfi frá opinberu starfi í allt að fimm ár til þess að gegna þingmennsku er nýtt. Það er hins vegar eðlilegt að dómi okkar flutningsmanna að afsali hann sér starfinu eftir fimm ára leyfi eigi hann að öðru jöfnu forgang í allt að fimm ár frá þeim tíma að sambærilegri stöðu hjá hinu opinbera. Hér er verið að tryggja opinberum starfsmönnum sem hljóta kosningu til Alþingis ákveðin lágmarksréttindi og er að okkar dómi eðlilegt að kveða á með skýrum hætti um slíkt í lögum, en á það hefur nokkuð skort að um þetta atriði væru skýr ákvæði.`` Í framangreindum rökstuðningi fyrir lagaákvæðinu er ekki að finna nein rök sem réttlæta að veita alþingismönnum sem áður störfuðu hjá hinu opinbera starfsöryggi í allt að tíu ár. Ekki hefur verið sýnt fram á að þeim alþingismönnum sé hættara við að missa þingsæti sitt en hinum sem áður störfuðu á almennum vinnumarkaði. Verður því ekki séð að ástæða sé til þess að grípa til mismununar af þessu tagi og því lagt til að ákvæðið sé fellt brott. Þá er jafnræðis milli þegnanna ekki gætt í lagasetningunni og vafasamt verður að teljast að lagaákvæðið sé í samræmi við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Því er umrætt lagaákvæði hvorki eðlilegt né sanngjarnt. Eftir stendur þá að það verður samningsatriði milli viðkomandi stofnunar og alþingismannsins hvort hann heldur stöðu sinni, þó innan ramma gildandi lagaákvæða sem varða stofnunina. Eðlilegra verður að telja að í löggjöf um þingfararkaup séu almenn ákvæði um starfsmöguleika þingmanns að lokinni þingmennsku, fremur en sérstök ákvæði í þágu fárra eins og nú er. Síðara ákvæði lagagreinarinnar sem lagt er til að falli brott setur mörk á launagreiðslur til alþingismanns ef hann starfar hjá hinu opinbera jafnhliða þingmennskunni og er miðað við að laun hans verði að hámarki 50% af launum fyrir fullt starf. Ekki þykir eðlilegt að festa í lög ákvæði sem geta falið í sér að starfsmanni hins opinbera sé gert að vinna að einhverju leyti án þess að fá laun fyrir. Vinni starfsmaðurinn meira en hálft starf á hann að sjálfsögðu að fá laun í samræmi við starfshlutfall sitt. Lagaákvæðið gerir í raun upptæk laun fyrir vinnu umfram 50% af starfi. Slík lagasetning getur ekki talist samboðin lýðræðisríki og er því lagt til að ákvæðið sé fellt brott. Það er hins vegar annað mál hvort eðlilegt er að alþingismenn hafi aðra launaða vinnu samhliða þingmennskunni og kemur til greina að reisa skorður við því. En á meðan ekki hafa verið settar almennar reglur þar um verða allir alþingismenn að sitja við sama borð í þessum efnum og eiga það við sig og kjósendur sína hvort þeir hafi annað starf samhliða þingmennskunni. Herra forseti. Eins og fram hefur komið geri ég það að úrslitaatriði í þessum tillögum að jafnræðis sé gætt meðal alþingismanna. Einfaldasta leiðin til að ná því takmarki er að leggja til að brott falli það ákvæði sem gefur sumum alþingismönnum meiri rétt en öðrum. Hin leiðin er auðvitað til einnig, að halda því ákvæði svipuðu og er en bæta við nýjum ákvæðum sem styrkja rétt hinna sem ákvæðið nær ekki til í dag. Ég er alveg tilbúinn að ræða við aðra alþingismenn um möguleika á lagasetningu af því tagi. Markmið lagasetningarinnar yrði enda að jafna aðstöðu manna að þessu leyti. Á meðan það er talið eðlilegt að þeir sem voru á vinnumarkaði áður en þeir voru kjörnir alþingismenn, starfsmenn í verslunum, á skrifstofum, bændur eða sjómenn, njóti engra réttinda að þingstarfi sínu loknu, þá er ég algjörlega ósammála því að öðrum alþingismönnum sé tryggt starfsöryggi í allt að tíu ár. Ég greiddi atkvæði gegn því á sínum tíma að þetta yrði fest í lög og legg áherslu á að breytingar verði gerðar til þess að jafna stöðuna að þessu leyti. Það er hægt að krefjast þess að tryggja mönnum starfsöryggi að lokinni þingmennsku með sömu rökum og beitt er hjá opinberum starfsmönnum þar sem rökin eru þau að ekki sé eðlilegt að þeir fórni starfi sínu ef þeir sitja uppi, kannski innan skamms tíma, án starfs ef þeir ná ekki endurkjöri. Sama gildir gagnvart hinum, þeir fórna sínum störfum. Þeir verða að gera það. Á almennum markaði er ekki hægt að gera þá kröfu til fyrirtækja að þau hafi sömu skyldur í þessu og fyrirtæki ríkisins. Herra forseti. Ég vil ekki orðlengja þetta frekar en vænti þess að málið fái athugun á þessu þingi. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. Ég hef ekki ákveðna tillögu um hvert skuli vísa málinu en mér sýnast vera þrír möguleikar í þeim efnum. Fyrst að vísa málinu til hv. efh.- og viðskn. sem hafði til umfjöllunar frv. sem síðar varð að lögum, um þingfararkaup og þingfararkostnað alþingismanna. Í öðru lagi væri mögulegt að vísa málinu til forsn. Alþingis. Að mörgu leyti virðist mér það vera eðlilegasta fyrirkomulagið. Í þriðja lagi væri, að mínu mati, mögulegt að vísa málinu til sérstakrar nefndar. Ég geri ekki tillögu um það, herra forseti, en fel í vald forseta að gera tillögu til þingsins um hvaða nefnd fái málið til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um setningu reglna um hvalaskoðun sem er þskj. 332. Flm. eru auk mín hv. þingmenn Árni M. Mathiesen, Guðrún Helgadóttir, Ingunn St. Svavarsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Eins og flestum mun vera ljóst er ferðaþjónusta sú grein atvinnulífsins sem vaxið hefur og dafnað hvað mest hér á landi á undanförnum tveim áratugum. Vægi hennar í þjóðarbúskapnum er orðið mjög verulegt. Á síðasta ári mun tala erlendra ferðamanna hafa orðið liðlega 200 þúsund og gjaldeyristekjur af þeim numu um 22 milljörðum kr. Erfiðara er skiljanlega að kasta tölu á innlenda ferðamenn en engum dylst að Íslendingar ferðast nú orðið miklu meira um eigið land en á árum áður og skila miklum tekjum inn í ferðaþjónustuna. Augljóst er hvert helsta aðdráttaraflið er á ferðamenn, hvort heldur þeir eru innlendir eða erlendir. Fyrst og fremst er það sérstætt og fagurt landslag og íslensk náttúra í sinni fjölbreytilegu mynd. Langt fram á allra síðustu áratugi fólst íslensk ferðaþjónusta nánast í því einu að sinna brýnustu þörfum þeirra gesta sem komu til að skoða íslenska náttúru, flytja þá á milli staða, selja þeim mat og gistingu og leiðsögn eftir þörfum. Hins vegar má líkja því við sprengingu er menn áttuðu sig á þeim möguleikum sem felast í afþreyingu af ýmsu tagi. Ég ætla ekki að eyða þeim fáu mínútum sem ég hef í að telja þá möguleika upp eða lýsa nánar þróuninni á þessu sviði en sný mér að tilefni þeirrar tillögu sem hér er á dagskrá. Æ fleiri íslenskum ferðafrömuðum hefur orðið það ljóst að hafið umhverfis landið er ekki aðeins nýtilegt til veiðiskapar heldur býr það yfir ótal möguleikum til nýtingar í þágu ferðaþjónustu. Nú er siglt með ferðamenn til að sýna þeim eyjar og fuglabjörg, boðið upp á sjóstangaveiði og skoðunarferðir á torsótta staði af landi. Nýjasti möguleikinn er hvalaskoðun. Ljóst er að hvalaskoðun felur í sér mikla möguleika ekki bara á sjó heldur einnig á landi. Víða er unnið að markaðssetningu þessarar tegundar ferðaþjónustu. Mest eru umsvifin þó á Húsavík. Þaðan fóru um 14 þúsund ferðamenn í skipulagðar hvalaskoðunarferðir á liðnu sumri og er búist við um 18 þúsund manns í slíkar ferðir sumarið 1998. Þar er nú í undirbúningi opnun Hvalamiðstöðvar, upplýsinga- og fræðslumiðstöðvar þar sem frætt verður um lifnaðarhætti hvala og sögð saga hvalveiða og nýtingar hvalaafurða á liðnum árum og öldum. Ætlunin er að opna Hvalamiðstöðina á hafnarsvæðinu vorið 1998. Þar hefur reyndar einnig verið sett á stofn Strandmenningarsetrið sem býður ekki aðeins upp á hvalaskoðun heldur ferðir og fróðleik af ýmsu tagi sem tengist hafinu og ströndum landsins. Ég tel þó óhætt að fullyrða að það eru hvalirnir sem hafa mesta aðdráttaraflið í þessum ferðum. Þátttakendur í skoðunarferðum eru aldeilis ekki sviknir. Ég hef undir höndum logg-bók sumarsins 1997 frá Norðursiglingu á Húsavík. Þar segir að farið hafi verið í 384 ferðir sumarið 1997. Af þessum 384 ferðum sáust hvalir í 382 ferðum. Árangurinn var sem sagt 99,5%. Hrefnur sáust í 363 ferðum, höfrungar í 144 ferðum, hnísur í 35 ferðum, hnúfubakar í 26 ferðum, steypireyðar í 15 ferðum, andanefjur í sjö ferðum, háhyrningar í 5 ferðum og langreyðar í 4 ferðum. Ferðirnar voru farnar frá apríl til september, flestar í júlí eða 152. Alla þessa mánuði nema einn var 100% árangur. Aðeins í ágúst brást það í tveimur ferðum af 109 að hvalir sæjust. Þessi árangur mun vera á heimsmælikvarða. Sérfræðingar álíta að í þessum efnum séu nánast hvergi jafngóðir möguleikar á því að sýna hvali og hér við land. Því má með sanni segja að hvalaskoðun er leið til umhverfisvænnar nýtingar hvala hér við land. Sérfræðingar telja raunhæft að reikna með að fjöldi hvalaskoðenda muni tvöfaldast á næstu árum og verði komin í 40 þúsund um aldamótin. Áætlað er að heildartekjur þjóðarbúsins af hvalaskoðun hafi numið allt að 860 millj. kr. á síðasta ári. Margir ætla að talan sé hærri en að sumu leyti er vandasamt að áætla fjöldann. Við skulum halda okkur við þessa tölu, að hún sé a.m.k. í kringum 860 millj. kr. á síðasta ári og geti orðið á annan milljarð eftir tvö til fjögur ár ef þróunin verður sú sem ætlað er. Vegna þessa er mikið í húfi að uppbygging greinarinnar verði á faglegum forsendum og fyllsta öryggis gætt. Umferð báta í námunda við hvali er nú þegar nokkur og fer vaxandi. Sjálfsagt er að gæta varfærni í umgengni við þá, tryggja að dýrin verði ekki fyrir skaða og að mönnum og bátum stafi ekki hætta af hvölunum. Alþjóðahvalveiðiráðið hefur nýverið sett reglur um hvalaskoðun og þau lönd sem boðið hafa upp á hvalaskoðun um árabil hafa einnig sett sér reglur um þessa atvinnugrein sem hafa má til hliðsjónar við samningu reglugerðar fyrir hvalaskoðun hér við land. Okkar tillaga gerir ráð fyrir því. Ásbjörn Björgvinsson, forstöðumaður Hvalamiðstöðvarinnar á Húsavík og leiðsögumaður í hvalaskoðunarferðum hér við land síðustu fimm ár, hefur mótað eftirfarandi tillögur að lágmarksreglum sem hafa beri í heiðri við hvalaskoðun. Þessar tillögur taka mið af reglum sem tíðkast í löndum sem boðið hafa upp á hvalaskoðunarferðir um árabil. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa þær upp: 1. Ávallt skal farið eftir almennum reglum sjófarenda og öryggisákvæðum Siglingastofnunar ríkisins. 2. Í upphafi ferðar skal kynna öryggisútbúnað bátsins, staðsetningu björgunarbáta og björgunarvesta. Fara skal yfir öryggisreglur um borð, kynna áhöfn og hlutverk áhafnar fyrir þátttakendum í ferðinni. 3. Þegar bátur nálgast hval skal slegið af vél, hún sett í lausagang. 4. Ef hvalaskoðunarbátur er þegar til staðar við hvalinn/hvalina skal aðkomandi bátur ekki koma nær en 200--300 metra, þar til báturinn sem fyrir er hverfur frá eða gefur til kynna að óhætt sé að koma nær. 5. Þegar bátur nálgast hval skal ekki farið nær honum en 50 metra. Hér vil ég aðeins staldra við vegna þess að ýmsir hafa reynst hafa áhuga á málinu og hafa haft samband við mig eftir að þáltill. var lögð fram og ein af þeim ábendingum sem ég hef fengið er sú að þetta sé ekki raunhæft. Ég vænti þess að þeir sem fá tillöguna til umsagnar þegar hún er komin til nefndar muni fá tækifæri til þess að koma skoðunum sínum þar á framfæri. 6. Ekki skal nálgast hval beint framan frá né beint aftan frá. Best er að nálgast hann rólega frá hlið aftan frá. 7. Valda skal eins litlum hávaða og ónæði fyrir dýrin og frekast er mögulegt. 8. Gott er að láta bátinn reka í lausagangi, þegar komið er að hvalnum, og jafnvel drepa á vélinni, vilji hvalurinn nálgast bátinn. Hér má benda á að síðasta tillagan fer ekki saman við reglu nr. 5 þar sem fjallað er um að ekki eigi að fara nær hvalnum en 50 metra, en sannleikurinn er sá t.d. með hrefnur að þær eru mjög forvitnar um umhverfi sitt og nálgast gjarnan hvalaskoðunarbátana mjög mikið, jafnvel svo að það liggur við að fólk geti klappað þeim. 9. Ekki skal keyra vél og skrúfu á fullri ferð í námunda við hvali né breyta snögglega um stefnu. 10. Forðast skal eltingaleik við hvali. Ef hvalur fælist bátinn skal hverfa frá og leita annars staðar. 11. Ekki skal henda rusli til hvalanna eða í sjóinn. Hafa skal sorpílát á áberandi stöðum um borð í bátnum. Þetta eru þær ábendingar sem koma fram í greinargerðinni og eru einungis tillögur að lágmarksreglum. Það er ýmislegt fleira sem þyrfti að hafa í huga við uppbyggingu þjónustu á þessu sviði. Vorið 1995 var haldið námskeið í hvalaskoðun hér á landi og augljós þörf fyrir fleiri slík til að tryggja fagleg vinnubrögð þeirra sem starfa í greininni sem er svo ný sem raun ber vitni. Námskeiðið var haldið að frumkvæði Marks Carwardine, bresks blaðamanns og sérfræðings í hvalaskoðun, sem hefur ferðast mikið og skrifað fjölda greina um Ísland á undanförnum árum. Hann lýsir þeirri skoðun sinni í nýlegri blaðagrein að Ísland hafi algjöra sérstöðu á þessu sviði, það sé orðið Mekka hvalaskoðenda hvaðanæva að. Þann orðstír er brýnt að varðveita. Í fylgiskjali með tillögunni eru ýmsar tölur úr skýrslu Ásbjarnar Björgvinssonar um hvalaskoðun á Íslandi árið 1997. Þar eru talin upp þau fyrirtæki sem hafa boðið upp á hvalaskoðunarferðir það ár og þau eru þrettán talsins. Ekki er ólíklegt að einhver fleiri fyrirtæki hafi boðið upp á hvalaskoðun í tengslum við sjóstangaveiðiferðir en þetta er það sem tiltækt er. Einnig eru tölur yfir fjölda farþega en þegar skýrslan var samin var heildarfjöldi ferðamanna sem farið höfðu í hvalaskoðunarferðir kominn yfir 20 þúsund og þar af er áætlað að Íslendingar hafi verið um 2.000--2.500 en erlendir ferðamenn 18.000--18.500 manns og þar af gagngert vegna hvalaskoðunarferða 2.000 manns. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara nánar út í þetta enda orðið áliðið á föstudegi og fáir til að hlusta, hvað þá til að taka þátt í umræðunni. Ég vona engu að síður að þetta þingmál hafi fengið þá athygli sem það á skilið og verði tekið til gaumgæfilegrar athugunar. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til síðari umr. og hv. samgn.