Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. allshn. á þskj. 1210 og 1211 um frv. til laga um breyting á lögum nr. 34/1944, um þjóðfána Íslendinga. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk fulltrúa frá forsrn. á sinn fund til viðræðna um það. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið auk þess sem stuðst var við umsagnir sem bárust um svipað mál á 121. löggjafarþingi. Í frv. eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um þjóðfána Íslendinga. Helstu breytingar frumvarpsins felast í því að gert er ráð fyrir að heimilað verði að nota fánann í vörumerki, á söluvarning og umbúðir og í auglýsingum á vörum eða þjónustu með sérstöku leyfi forsætisráðuneytisins, en jafnfram er kveðið á um þess skuli gætt að viðkomandi starfsemi sé slík að gæðum að fánanum verði ekki gerð óvirðing. Nánari reglur um hvaða kröfur verði gerðar í því skyni verða settar með reglugerð. Leggur nefndin áherslu á að þær verði skýrar og samráð verði haft við Einkaleyfastofu um hvaða viðmiðanir verða nýttar í því sambandi. Áfram verður hins vegar óheimilt að nota fánann í firmamerki. Aðrar breytingar sem frumvarpið felur í sér lúta m.a. að því að lagt er til að ákvæði um fána hafnsögumanns verði felld niður. Þá er lagt til að merki forseta Íslands sé talið upp með öðrum merkjum sem lögin heimila að notuð séu í þjóðfánanum. Einnig er lagt til að ákvæði samkeppnislaga sem bannar að selja vörur af erlendum uppruna ef á umbúðir þeirra hefur verið sett mynd af íslenska fánanum verði fært í lög um þjóðfánann þar sem það þykir eiga betur heima. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frv.: Í fyrsta lagi er lagt til að fellt verði brott ákvæði 3. mgr. 12. gr. laganna þess efnis að einstökum stjórnmálaflokkum sé óheimilt að nota þjóðfána í áróðursskyni við kosningaundirbúning eða kosningar. Þykir takmörkun í lögum af þessu tagi sem aðeins nær til stjórnmálaflokka óeðlileg. Í lögskýringargögnum er ekki að finna skýringar á því að hvaða markmiði var stefnt með bannákvæðinu, en hafi ákvæðinu verið stefnt gegn því að einhver stjórnmálaflokkur reyndi að helga sér þjóðfánann umfram aðra flokka eða gerði hann að auðkenni sínu í auglýsingum virðist því markmiði þegar vera náð með banni 2. mgr. 12. gr. þar sem kveðið er á um að félögum sé óheimilt að nota þjóðfánann sem sitt einka- eða auðkennismerki. Í öðru lagi er lagt til að bætt verði við lögin nýju ákvæði þar sem kveðið er á um að skjaldarmerki Íslands sé auðkenni stjórnvalda ríkisins og að notkun þess sé þeim einum heimil. Lagt er til að ákvæði þessu verði bætt við lögin í stað þess að setja sérstök lög um skjaldarmerki Íslands þar sem slíkt er mun einfaldara og viðaminna í framkvæmd. Af þessari breytingu leiðir að gera verður til samræmingar breytingu á 2. mgr. 29. gr. samkeppnislaga, nr. 8/1993, sbr. breytingartillögu nefndarinnar við 11. gr. frumvarpsins. Þá er í tengslum við þessa breytingu lagt til að heiti laganna verði lög um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið. Einnig er lögð til orðalagsbreyting á reglugerðarheimild í 13. gr. laganna. Þá er lögð til breyting á 14. gr. laganna þess efnis að orðið varðhald verði fellt brott úr greininni til samræmis við frumvarp dómsmálaráðherra sem liggur fyrir þinginu um afnám varðhaldsrefsingar. Loks er lagt til að gerð verði breyting á ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga um vörumerki, nr. 45/1997, en þar eru tæmandi talin skilyrði þess að vörumerki verði afmáð úr vörumerkjaskrá. Leggur nefndin til að ákvæði þess efnis að ef skrásett hefur verið af misgáningi vörumerki þar sem notaður er þjóðfáni án heimildar forsætisráðuneytis skuli það afmáð úr vörumerkjaskrá að kröfu forsætisráðuneytis. Nokkrar umræður urðu í nefndinni um notkun fánans og komu þau sjónarmið fram að æskilegt væri að almenningur notaði fánann meira en raun ber vitni. Í ljósi þessa leggur nefndin áherslu á að forsrn. beiti sér á ný fyrir útgáfu handbókar um meðferð og notkun fánans og geri reglur þar um aðgengilegar almenningi en slíkt rit var gefið út á árinu 1991 en er nú uppselt. Nefndin mælir því með samþykkt frv. með áðurnefndum breytingum og rita allir nefndarmenn undir álitið að undanskildum Hjálmari Jónssyni sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um till. til þál. um bætt siðferði í opinberum rekstri. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið ýmsar umsagnir, og fengið Kristján Andra Stefánsson frá forsrn. á sinn fund. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á orðalagi tillögunnar og á heiti hennar til samræmis við það. Lagt er til að tillagan kveði á um að skipuð verði nefnd til að kanna starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslunni. Gert er ráð fyrir að nefndin semji skýrslu þar sem fjallað verði um almennar efnisreglur stjórnsýsluréttarins, stjórnkerfið og eftirlit með starfsemi stjórnvalda, afleiðingar réttarbrota í stjórnsýslunni og hvaða leiðir eru færar til úrbóta þar sem þeirra er þörf. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar með breytingum sem gerð er grein fyrir í sérstöku þingskjali. Allir nefndarmenn undirrita nál.

Herra forseti. Ég þarf út af fyrir sig ekki að hafa mörg orð um þessa tillögu vegna þess að um þá niðurstöðu sem formaður hefur mælt hér fyrir hefur tekist góð sátt í nefndinni. Að vísu er það svo að tillagan hefur tekið nokkrum breytingum frá því ég lagði hana fram í haust. Engu að síður eru markmiðin þau sömu, þ.e. að skýra betur siðferðisreglur sem gilda eigi í stjórnsýslunni og að auka ábyrgð í stjórnsýslunni, eins og fram kemur í þeim tillögum sem nefndin flytur. Allir aðilar sem leitað var umsagna hjá mæltu með samþykkt þessarar tillögu eins og Siðfræðistofnun og Samband ísl. sveitarfélaga, ASÍ og Bandalag háskólamanna svo dæmi séu nefnd. Í tillögunni sem lögð var fyrir þingið var lagt til að nefndin yrði skipuð þremur aðilum, að forsrh. skipaði nefndina og að aðili tilnefndur af forsrh. yrði formaður nefndarinnar, einn tilnefndur af Hæstarétti Íslands og einn tilnefndur af Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Niðurstaðan var engu að síður sú að binda ekki í tillöguna hvernig nefndin yrði skipuð, sem ég tel að vísu miður, vegna þess að ég legg mikla áherslu á að aðili eins og t.d. Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, sem hefur skoðað mjög þetta mál sem við fjöllum hér um, komi að því. En fulltrúi frá forsrn., sem mætti hjá nefndinni, taldi að efnistökin í nefndinni yrðu með þeim hætti að leitað yrði til margra aðila og fleiri aðila en getið var um í tillögugreininni sjálfri, og fram kom hjá honum að það væri sjálfsagt að nefndin leitaði til þeirra stofnana sem að framan getur um ákveðna þætti í starfi sínu og eðlilegt að þær komi með þeim hætti að starfi hennar. Þannig að ég treysti því, herra forseti, að við meðferð þessarar tillögu hjá framkvæmdarvaldinu, sem á að skila niðurstöðum sínum til Alþingis fyrir frestun á vorþingi 1999, verði leitað til Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um tillögu til þál. um eflingu atvinnu- og þjónustusvæða á landsbyggðinni. Í tillögunni er mælt fyrir um skipun nefndar til að móta tillögur um það hvernig efla megi atvinnu- og þjónustusvæði á landsbyggðinni í því skyni að jafna stöðu manna í dreifbýli og þéttbýli. Nú hefur verið lögð fram á Alþingi af forsætisráðherra tillaga til þingsályktunar um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001, 695. mál. Í því máli koma í meginatriðum fram markmið tillögu þessarar. Í ljósi framangreinds mælir nefndin með því að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Allir nefndarmenn allshn. undirrita nál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um staðsetningu nýrra ríkisfyrirtækja og stofnana á landsbyggðinni. Nefndin hefur fjallað um málið og var stuðst við umsagnir sem bárust á 121. löggjafarþingi frá fjöldamörgum aðilum. Í tillögunni er mælt fyrir um að undirbúin skuli stefnumörkun um hvernig tryggja megi aukna hlutdeild landsbyggðarinnar í opinberri þjónustu með því að staðsetja nýjar stofnanir og fyrirtæki ríkisins utan höfuðborgarsvæðisins þar sem það er mögulegt. Nú hefur verið lögð fram á Alþingi af forsætisráðherra tillaga til þingsályktunar um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001, 695. mál, þar sem fram koma í meginatriðum markmið tillögu þessarar. Í ljósi framangreinds mælir nefndin með því að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Allir nefndarmenn í allshn. undirrita álitið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um till. til þál. um fjarstörf og fjarvinnslu í ríkisrekstri. Nefndin hefur fjallað um málið og farið yfir umsagnir sem bárust. Í tillögunni er skorað á ríkisstjórnina að beita sér fyrir því að auka fjölbreytni atvinnulífs í dreifbýli með því að innleiða fjarvinnslu og fjarstörf í ríkisrekstri. Allsherjarnefnd tekur undir efni tillögunnar, en nú þegar er unnið að því að nýta nútímatækni á þennan hátt við vinnslu verkefna á vegum ríkisins. Í ljósi þessa leggur nefndin til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Allir nefndarmenn í allshn. skrifa undir álitið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. um till. til þál. um hámarkstíma Stjórnarráðs Íslands og ríkisstofnana til að svara erindum. Nefndin hefur fjallað um málið og studdist hún við umsagnir frá 121. löggjafarþingi frá Neytendasamtökunum og Samtökum iðnaðarins. Í tillögunni er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að setja starfsreglur um hámarkslengd þess tíma sem ráðuneyti og ríkisstofnanir mega hafa til að svara erindum sem berast. Nú þegar er að finna reglur í 9. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um málshraða, þar sem fram kemur að ákvarðanir í málum skuli teknar svo fljótt sem unnt er. Leggur nefndin til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Allir nefndarmenn í allshn. undirrita álitið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. um ritun sögu heimastjórnartímabilsins 1904--18. Nefndin hefur fjallað um málið. Í tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að láta rita sögu heimastjórnartímabilsins 1904--18 og að stefnt skuli að því að ritið verði tilbúið til útgáfu á 100 ára afmæli heimastjórnarinnar árið 2004. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar. Allir nefndarmenn í allshn. undirrita nál.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. félmn. um till. til þál. um aðgerðir til að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Öll nefndin skrifar undir þetta nál. Tillagan felur það í sér að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd með fulltrúum stjórnmálaflokka, skrifstofu jafnréttismála og Kvenréttindafélagi Íslands til að skipuleggja þverpólitískar aðgerðir til að bæta hlut kvenna í stjórnmálum. Nefndin starfi a.m.k. í fimm ár, taki til starfa hið fyrsta og hafi heimild til að ráða sér verkefnisstjóra, sem starfi á skrifstofu jafnréttismála. Nefndin annist fræðslu, auglýsingaherferðir og útgáfu og hafi allt að 5 millj. kr. til ráðstöfunar í þessu skyni árið 1998 og síðan fjárveitingar samkvæmt fjárlögum. Nefndin er sammála um að þetta sé þörf aðgerð og leggur til að tillagan verði samþykkt. Hæstv. forseti. Það var mikil eining um þessa tillögu í félmn. og það vill svo til að nú er innan við ár til alþingiskosninga og því er brýnt að tillagan verði samþykkt og þessu verkefni komið af stað þannig að þeim verkefnisstjóra og þeim sem munu annast þetta verkefni gefist tími til að hefja undirbúning og geti haft áhrif þegar stjórnmálaflokkarnir fara að undirbúa sín framboð. Ég vil taka það fram að ég tel þetta vera mjög gott mál og löngu tímabært.

Herra forseti. Hv. umhvn. hefur fjallað um 465. mál, sem er till. til þál. um skipan opinberrar nefndar um auðlindagjald. Nefndin sendi eins og vera ber málið út til umsagnar og bárust umsagnir frá ýmsum aðilum. Það voru: Bændasamtök Íslands, Skotveiðifélag Íslands, Hafrannsóknastofnun, Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum, Skipulagsstofnun, Landvernd, Lögmannafélag Íslands, félagsmálaráðuneytið, sjávarútvegsráðuneytið, Náttúruvernd ríkisins, Landgræðsla ríkisins, iðnaðarráðuneytið, Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, Náttúrufræðistofnun Íslands, Ferðamálaráð, Orkustofnun, Sjómannasamband Íslands, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands og Náttúruverndarráð. Í tillögunni er lagt til að kosin verði níu manna nefnd sem hafi það hlutverk að fjalla um auðlindir sem eru eða kunna að verða þjóðareign. Nefndinni er ætlað að skilgreina þessar auðlindir á skýran hátt og hvernig skuli með þær farið. Þá er nefndinni ætlað að kanna hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum í sameign þjóðarinnar. Meiri hluti nefndarinnar mælir með því að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Orðin ,,neðan við 100 m dýpi`` í 1. málsl. 1. mgr. tillögugreinarinnar falli brott. Meiri hluti nefndarinnar samanstendur af hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni, Hjörleifi Guttormssyni, Tómasi Inga Olrich, Láru Margréti Ragnarsdóttur, Kristjáni Pálssyni og Árna M. Mathiesen.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um till. til þál. um skipan opinberrar nefndar um auðlindagjald, sem 1. minni hluti umhvn. flytur. Nál. er á þskj. 1343 og hljóðar svo, með leyfi forseta: Þingkonur Kvennalistans hvetja eindregið til víðtækrar umræðu og umfjöllunar um auðlindir í sinni víðustu merkingu og hvernig með þær auðlindir skuli farið. Einn þáttur þeirrar umfjöllunar er hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum lands og sjávar og hvernig tryggja megi að afrakstur sameiginlegra auðlinda skili sér á sanngjarnan hátt til réttmætra eigenda og þeirra sem hagsmuna eiga að gæta. Auk þess að stefna að hámarksarðsemi þarf að leitast við að tryggja að nýting sameiginlegra auðlinda grundvallist á forsendum sjálfbærrar þróunar og byggist á öflugum rannsóknum. Vegna vanþekkingar og skorts á heildarsýn hefur verið gengið of nærri mörgum af auðlindum þessa lands og er afar nauðsynlegt að bæta vinnubrögð í því efni. Sú nefnd sem hér er gerð tillaga um er þó ekki af þeirri gerð að hún sé líkleg til að skila gagnlegum niðurstöðum. Samkvæmt henni á Alþingi að kjósa níu manna nefnd til þessa verks og engin skilyrði eru að öðru leyti um skipan slíkrar nefndar. Hér er því augljóslega aðeins um pólitíska ákvörðunarnefnd að ræða sem mun byggjast á núverandi valdahlutföllum stjórnmálaflokkanna á Alþingi. Nefndin fær heldur ekki skýrt skilgreindar forsendur í veganesti nema að því er varðar ráðstöfun auðlindagjalds sem samkvæmt tillögunni á að verja á ákveðinn hátt. Niðurstaðan í því efni er nánast gefin fyrir fram og því ólíklegt að fjallað verði um allar hliðar þess eins og nauðsynlegt er. Mikilvægt er að sem víðtækust sátt náist meðal landsmanna um vernd, nýtingu og afrakstur auðlinda lands og sjávar. Þingkonur Kvennalistans hefðu talið æskilegt að efna til faglegrar vinnu um þessi efni og fela verkið fagmönnum á sviði hagvísinda, félagsvísinda og náttúruvísinda sem fjölluðu um það út frá efnahagslegum, líffræðilegum og siðferðilegum forsendum. Á grunni slíkrar vinnu væri unnt að móta heildstæða stefnu um nýtingu auðlinda. Þeim tilgangi verður ekki náð með framkvæmd þessarar tillögu og því mun 1. minni hluti sitja hjá við afgreiðslu hennar. Kristín Halldórsdóttir skrifar undir þetta nál. Herra forseti. Við þetta er í rauninni litlu að bæta. Þetta álit lýsir nákvæmlega afstöðu okkar þingkvenna Kvennalistans til þessarar tillögu sem við teljum ekki þeirrar gerðar að hún færi okkur nær skynsamlegri niðurstöðu um gjaldtöku fyrir nýtingu auðlinda okkar til lands og sjávar. Það liggur fyrir að þessi till. hv. þm. Alþb. verður samþykkt með góðfúslegum og að því er virðist nánast fagnandi stuðningi stjórnarflokkanna. Ég vil ítreka það sem kemur fram í nál. að hér verður fyrst og fremst um pólitíska nefnd að ræða en ekki faglega og ég er út af fyrir sig sammála þeirri niðurstöðu 2. minni hluta nefndarinnar að til pólitískrar umfjöllunar um þetta mál þurfi ekki óendanlegan tíma. Hann leggur sem sé til á sérstöku þingskjali að starfslok nefndarinnar verði fyrir árslok 1998. Við þingkonur Kvennalistans sjáum hins vegar ekki að það breyti neinu og munum sitja hjá við afgreiðslu þeirrar brtt. svo og við afgreiðslu tillögunnar í heild, eins og lýst er í nál. á þskj. 1343.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 2. minni hluta umhvn. auk þess sem ég mæli fyrir brtt. frá sama minni hluta. Virðulegi forseti. Tillagan sem hér er rædd felur í sér að tekin er afstaða með auðlindagjaldi. Með því að mæla með samþykkt hennar hafa þingflokkar Alþýðubandalags, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks tekið jákvæða afstöðu til grunnhugmyndarinnar um auðlindagjald, lýst sig reiðubúna til þess að skoða hvernig með sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar skuli farið og ,,hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum í sameign þjóðarinnar,`` eins og segir orðrétt í nefndaráliti meiri hluta umhverfisnefndar, þar sem mælt er með samþykki tillögunnar. Þetta eru vissulega ánægjuleg tíðindi, þótt seint séu á ferðinni, og eru til sannindamerkis um að baráttan fyrir samræmdu auðlindagjaldi fyrir afnot af takmörkuðum auðlindum í sameign þjóðarinnar, sem háð hefur verið á undanförnum árum á opinberum vettvangi af jafnaðarmönnum og kvennalistakonum, hefur ekki aðeins fundið sívaxandi hljómgrunn meðal áhrifamikilla fjölmiðla, félagasamtaka og almennings í landinu heldur einnig breytt viðhorfum stjórnmálaflokka sem allt fram að þessu hafa verið alfarið andvígir slíkum sjónarmiðum. Ekki er aðeins kominn brestur í andstöðuna gegn auðlindagjaldi, sem hófst með tillöguflutningi um veiðileyfagjald í sjávarútvegi, heldur hafa nú allir þingflokkar á Alþingi lýst yfir vilja sínum til þess að kanna hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum í sameign þjóðarinnar eins og tillagan ber með sér. Þau stjórnmálasamtök, sem fulltrúa eiga á Alþingi og hafa sum hver fyrir margt löngu lýst fylgi við auðlindagjald, eru Alþýðuflokkur, Þjóðvaki og Kvennalisti. Eins og kemur fram í tillöguflutningi þingmanna þessara stjórnmálasamtaka á Alþingi hafa þau lokið athugun sinni á öllum framkvæmdaatriðum málsins. Auðlindir í sameign þjóðarinnar innan efnahagslögsögunnar --- í hafinu og í og á sjávarbotni --- eru nú þegar skilgreindar í lögum og auðlindir í jörðu og á eru skilgreindar í frumvarpi til laga um auðlindir í jörðu sem flutt er af þingmönnum jafnaðarmanna og Kvennalista. Þá hafa þessi sömu stjórnmálasamtök einnig fyrir löngu kannað hvernig staðið skuli að gjaldtökunni fyrir afnot af sameiginlegum auðlindum og gert tillögur um framkvæmdina í þingmálum sem lögð hafa verið fyrir Alþingi. Í tillögum um veiðileyfagjald í sjávarútvegi sem lagðar hafa verið fyrir Alþingi er framkvæmd slíkrar gjaldtöku lýst og í frumvarpi til laga um auðlindir í jörðu og frumvarpi til laga um virkjunarrétt vatnsfalla eru settar fram skýrar tillögur um hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir nýtingu auðlinda í og á landi. Jafnaðarmenn og kvennalistakonur hafa því lokið heimavinnu sinni í málinu og kynnt stefnu um hvernig skilgreina skuli sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar til lands og sjávar og hvernig staðið skuli að samræmdri gjaldtöku fyrir nýtingu slíkra auðlinda. Svo umfangsmikil og áberandi hefur umræðan verið á liðnum árum um auðlindamál og gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum í sameign þjóðarinnar að kjarni málsins, einnig hvað varðar skilgreiningar- og framkvæmdaratriði, getur ekki hafa farið fram hjá nokkrum þeim sem við stjórnmál fæst. Þeir stjórnmálaflokkar, sem fram að þessu hafa verið andvígir slíkri gjaldtöku eða ekki tekið afdráttarlausa afstöðu til málsins en hafa nú léð máls á því hvernig standa skuli að gjaldtökunni, eiga því ekki í ljósi allrar þeirrar umræðu að þurfa yfirtaks langan tíma til þess að koma sér niður á afstöðu til einberra framkvæmdaratriða. Eðlilegast væri að sjálfsögðu að flokkarnir ynnu þá heimavinnu hver fyrir sig og kynntu síðan tillögur sínar fremur en með því að fara þá leið að kjósa á Alþingi þverpólitíska nefnd til verksins. Hæpið er að svo mikil samstaða geti orðið meðal stjórnmálaflokkanna um hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum í sameign þjóðarinnar að þverpólitísk, þingkjörin nefnd geti komist að niðurstöðu um eina, sameiginlega stefnu fyrir þá alla. A.m.k. munu jafnaðarmenn ekki hverfa frá stefnu sinni í málinu fyrir atbeina nefndar sem að líkindum verður skipuð fjórum fulltrúum Sjálfstæðisflokks, tveimur fulltrúum Framsóknarflokks og einum fulltrúa frá hverjum hinna flokkanna. Stefna stjórnmálaflokka í jafnstóru máli og hér um ræðir er ákveðin af þeim sjálfum, hverjum og einum, en ekki af þverpólitískri nefnd þar sem núverandi stjórnarflokkar fara með tvo þriðju hluta atkvæða. Þá niðurstöðu meiri hluta umhverfisnefndar að fá þingkjörinni nefnd það verkefni að skilgreina auðlindir Íslands og kanna hvernig staðið skuli að gjaldtöku fyrir afnot af auðlindum í sameign þjóðarinnar ber því fremur að skilja sem svo að fulltrúar þeirra þingflokka sem nú hafa snúist til fylgis við slíkar hugmyndir vilji njóta góðs af þekkingu og vinnu þeirra stjórnmálaafla sem þegar hafa lokið athugun málsins og kynnt tillögur sínar um framkvæmdaratriðin sem fjalla á um. Þannig má vissulega flýta fyrir því að þingflokkarnir allir fái lokið heimavinnu sinni þannig að einnig þeir sem nýlega hafa snúist til fylgis við auðlindagjald geti kynnt tillögur sínar þar um fyrir þjóðinni. Miðað við slíkt vinnulag og sé gengið út frá því að full alvara sé á ferðinni er eðlilegt að stefnt sé að því að nefndin fái lokið verki sínu fyrir næstu áramót þannig að flokkunum gefist kostur á að kynna kjósendum tillögur sínar fyrir kosningar í einhverju stærsta máli sem er og verður viðfangsefni stjórnmála á Íslandi í náinni framtíð. 2. minni hluti flytur í sérstöku þingskjali breytingartillögu þar að lútandi, sem má finna á þskj. 1465. Fallist meiri hluti Alþingis ekki á þá tillögu, þannig að störfum nefndarinnar séu engin tímamörk sett, er það skoðun 2. minni hluta að tilgangurinn með samþykkt tillögunnar af hálfu stjórnarþingmanna sé sá einn að grafa málið um ókomin ár í nefnd í því skyni að geta komið sér hjá að taka afstöðu og í von um að hægt sé að friða fjölmarga fylgismenn málsins úr eigin kjósendahópi a.m.k. fram yfir næstu kosningar. Þannig var krafan um þjóðareign á miðhálendinu utan landamerkja lögbýla og einkaeignar á landi grafin í nefnd í 14 ár þrátt fyrir ítrekuð tilmæli Hæstaréttar um að lög yrðu sett um eign íslenska ríkisins á því landi og sérhagsmunirnir þannig varðir á kostnað almannahagsmuna í hálfan annan áratug. Verði þessi tillaga um skipan opinberrar nefndar um auðlindagjald samþykkt án tímamarka um lok nefndarstarfs er tilgangur þingmanna stjórnarflokkanna með því augljóslega hinn sami: að grafa málið í nefnd og þagga niður umræðuna eins lengi og framast er kostur. Þingmenn jafnaðarmanna vilja ekki stuðla að því að væntanlegur nefndarmeirihluti Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks geti þannig áfram varið sérhagsmuni á kostnað almannahagsmuna og munu því engan hlut eiga í afgreiðslu málsins. Virðulegi forseti. Ég vil einnig mæla hér fyrir brtt. sem er að finna á þskj. 1465 og er brtt. við till. til þál. um skipan opinberrar nefndar um auðlindagjald frá 2. minni hluta umhvn. 1. málsl. 1. mgr. orðist svo: Alþingi ályktar að kjósa níu manna nefnd sem starfi til ársloka 1998 og hafi það hlutverk að fjalla um auðlindir sem eru eða kunna að verða þjóðareign, m.a. öll verðmæti í sjó og á hafsbotni innan efnahagslögsögu, svo og í almenningum, afréttum og öðrum óbyggðum löndum utan heimalanda, námur í jörð, orku í rennandi vatni og jarðhita. Virðulegi forseti. Kjarni þeirrar tillögu sem ég hef mælt fyrir er sá að kveðið verði skýrt á um það hvenær nefndin skuli hafa lokið störfum, ella er hættan sú að það mál sem án efa verður eitthvert helsta umræðuefni í náinni framtíð verði grafið í nefnd. Ég vil þó jafnframt taka það fram að ef nást mætti sátt um aðra dagsetningu en þessa, þá held ég að 2. minni hluti umhvn. og þingflokkur jafnaðarmanna sé án efa tilbúinn að koma til móts við þær hugmyndir, telji menn að sá tími sem lagt er til að nefndarstörfunum verði lokið á sé ekki nægjanlegur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka meiri hluta hv. umhvn. og hv. fulltrúum í umhvn. fyrir þá afgreiðslu sem hér er en verð jafnframt um leið að lýsa því að þessi niðurstaða skiptir kannski ekki eins miklu máli og hún hefði getað gert fyrir einhverjum vikum eða örfáum vikum síðan vegna þess að á þeim tíma sem liðinn er frá því að umhvn. hv. fjallaði um þessi mál er búið að afgreiða mjög stór mál sem snerta nákvæmlega þetta svið, þau svið sem kveðið er á um í tillögunni og greinargerðinni og við umræðu um tillöguna í þinginu. Eitthvert stærsta pólitíska mál þingsins sem heitir nú Rannsóknir og nýting á auðlindum í jörðu, hefur verið afgreitt frá þinginu. Það sem hægt er að gera sér vonir um eftir samþykkt þessarar tillögu er fyrst og fremst það að vönduð vinna leiði til betri vinnubragða en hafa verið viðhöfð varðandi afgreiðslu og framsetningu þeirra mála sem hér hafa verið afgreidd með býsna miklum hraða og snerta eignarhald og nýtingu á auðlindum landsins. Ég get á vissan hátt tekið undir þá brtt. sem var verið að mæla fyrir um það að setja nefndinni ákveðin tímamörk, þ.e. að hún ljúki störfum innan ákveðins tíma. Ef þau tímamörk yrðu sett á næstu áramót þyrfti að sjálfsögðu að skipa þessa nefnd áður en þingið færi heim. Ég treysti því vel hvort sem um er að ræða þingflokka í minni hluta eða meiri hluta að menn velji til setu í slíkri nefnd fagmenn á sviði hagvísinda, félagsvísinda og náttúruvísinda eins og kemur fram í nál. 1. minni hluta umhvn. að sé nauðsyn á, þ.e. að þessi nefnd verði ekki bara pólitískt skipuð heldur verði hún skipuð fagfólki. Og ég treysti því að þingflokkarnir, eigi þeir að skipa í nefndina, hafi það að leiðarljósi að okkar færustu vísindamenn fjalli um þessar viðkvæmu auðlindir sem við eigum. Ég get samt ekki látið hjá líða að nefna það að viss tvískinnungur er á ferðinni í því að afgreiða þessa tillögu frá þinginu þegar búið er að afgreiða frv. til laga um eignarhald á nýtingu á auðlindum í jörðu, sem heitir að vísu öðru nafni í dag, og þau mál sem keyrð voru hér í gegn. Ég verð því að lýsa þeim vonum mínum að niðurstaða úr vinnu nefndarinnar liggi fyrir hið fyrsta sem gæti hugsanlega orðið um næstu áramót þó að það sé kannski fullmikið í lagt að setja tímamörk í svo skamman tíma því að mikla vinnu á eftir að vinna. Þó að búið sé að afgreiða frv. til laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu þá virðist vera að þar hafi vinnunni verið afar ábótavant við undirbúning þess frv. Miðað við þær umsagnir sem við höfum séð frá þeirri nefnd sem fjallaði um frv. og miða við þá umræðu sem hér átti sér stað þá var undirbúningurinn ekki mjög vandaður, svo maður taki ekki sterkara til orða. En ég vænti þess að sú nefnd, ef þetta nál. verður samþykkt, ljúki störfum sem allra fyrst og tek undir þá brtt. sem hér var á ferðinni, a.m.k. að menn reyni að ná sáttum um vinnulok, um dagsetningu og að sú vinna verði notuð til þess að laga það sem aflaga fór við afgreiðslu þeirra mála sem meiri hlutinn er nýlega búinn að gera að lögum hér.

Virðulegi forseti. Verið er að greiða atkvæði um tillögu 2. minni hluta þess efnis að nefndin sem kjósa á skuli ljúka störfum í árslok 1998. Það er mat þingflokks jafnaðarmanna að ef ekki er að finna í tillögunni ákvæði um hvenær nefndin skuli ljúka störfum sé hún um margt sýndarmennska þar sem ætlunin er að reyna að drepa þetta grundvallarmál, sem auðlindagjaldið er, í nefnd næstu árin. Við munum ekki standa að því og því leggjum við fram þessa tillögu en það má glöggt greina á töflunni á veggnum að tillagan hefur verið felld og að henni felldri munum við sitja hjá við afgreiðslu hennar á eftir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. allshn. á þskj. 1327 og 1328 um frv. til áfengislaga. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið og fengið gesti á fund sinn vegna þess auk þess sem nefndinni bárust margar umsagnir um málið. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði ný heildarlög um áfengi og er frumvarpið liður í umfangsmiklum breytingum sem lagðar hafa verið til í áfengis- og tóbaksmálum hér á landi. Helstu breytingar sem frumvarpið hefur í för með sér felast í því að sett verði skýrari og heildstæðari ákvæði en nú gilda um leyfi til að stunda í atvinnuskyni innflutning, heildsölu, smásölu, veitingar eða framleiðslu áfengis. Ríkislögreglustjóra er samkvæmt frumvarpinu í stað fjármálaráðherra ætlað að veita leyfi til innflutnings, heildsölu eða framleiðslu áfengis. Þá er það nýmæli í frumvarpinu að lagt er til að ÁTVR þurfi leyfi til að starfrækja hverja áfengisútsölu. Lagt er til að sveitarstjórn, hver í sínu umdæmi, veiti leyfin og þurfa útsölustaðirnir að fullnægja ákveðnum lágmarksskilyrðum, en viðkomandi sveitarstjórn er síðan heimilt að binda leyfið frekari skilyrðum. Þá er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að afnumið verði það skilyrði núgildandi laga að fjöldi íbúa sveitarfélags skuli vera yfir 1.000 til að heimilt sé að starfrækja þar áfengisútsölu. Í frumvarpinu eru einnig sett skýrari og ótvíræðari ákvæði um áfengisveitingaleyfi og skilyrði sem leyfishafar þurfa að fullnægja. Skilyrði þessi eiga að auðvelda eftirlitsaðilum að bregðast við brotum leyfishafa á löggjöfinni og skapa þar með öruggari umgjörð um mál þessi en verið hefur. Meðal þeirra skilyrða sem leyfishafar þurfa að uppfylla eru að þeir leggi fram tryggingar fyrir kröfum sem kunna að stofnast á hendur þeim vegna rekstursins og að þeir séu ekki í verulegum gjaldföllnum skuldum við hið opinbera eða lífeyrissjóði. Þá er heimilt að synja um leyfi hafi hlutaðeigandi á síðustu fimm árum verið dæmdur til refsivistar fyrir brot á tilgreindum lögum. Frumvarpið gerir ráð fyrir þeirri grundvallarbreytingu að sveitarstjórnir í stað lögreglustjóra gefi út leyfi til áfengisveitinga hver í sínu sveitarfélagi. Loks er lagt til að sett verði á stofn úrskurðarnefnd um áfengismál, en hlutverk hennar verður að leysa úr ágreiningsmálum vegna ákvarðana sem frumvarpið gerir ráð fyrir að séu í höndum sveitarstjórna. Samhliða frumvarpinu er lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögreglulögum, en í því er lagt til að stofnuð verði sérstök deild innan embættis ríkislögreglustjóra sem fari með yfirstjórn og umsjón með eftirliti með meðferð áfengis. Virðulegi forseti. Allshn. leggur til að nokkrar breytingar verði gerðar á frv. 1. Lögð er til breyting á 1. gr. þar sem fram kemur tilgangur laganna. Lagt er til að ákvæðinu verði breytt þannig að tilgangurinn verði að vinna gegn misnotkun áfengis, en það markmið er meira í samræmi við upphafsákvæði núgildandi áfengislaga. 2. Lagðar eru til breytingar á 2. gr. varðandi áfengi í duftformi. Nefndinni bárust ábendingar um að vandamál kynnu að skapast ef skilgreining frumvarpsins á áfengi nær ekki til efna sem má leysa sundur í vökva og hafa þá þann áfengisstyrkleika sem er nefndur í frumvarpinu. Því er lagt til að bætt verði við skilgreiningu á áfengi í 1. mgr. 2. gr. ákvæði þess efnis að þau efni, sem unnt er að leysa upp í vökva og hafa áfengisstyrkleika þann sem fram kemur í frumvarpinu, skuli fara með sem áfengan drykk. 3. Lagt er til að orðið ,,smásala`` verði fellt brott úr 2. mgr. 3. gr. þar sem fjallað er um leyfisveitingar til að stunda í atvinnuskyni innflutning, heildsölu eða framleiðslu áfengis. Skv. 10. gr. frumvarpsins hefur Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins einkaleyfi til smásölu áfengis og því er óþarft að kveða á um smásölu í 3. gr. 4. Á 5. gr. eru lagðar til orðalagsbreytingar. 5. Á 5. mgr. 13. gr. er lögð til breyting þess efnis að tilkynning um nýjan stjórnanda áfengisveitingastaðar skuli berast til sveitarstjórnar auk lögreglustjóra. Þykir eðlilegt að sveitarstjórn, sem leyfisveitanda, sé einnig tilkynnt um slíka breytingu. 6. Tvær breytingar eru lagðar til á 14. gr. Annars vegar á 1. mgr. ákvæðisins þar sem kveðið er á um að sveitarstjórn skuli, áður en hún veitir leyfi til áfengisveitinga á veitingastað, afla umsagnar heilbrigðisnefndar og leita álits viðkomandi byggingar- og skipulagsnefndar. Lagt er til að viðkomandi lögreglustjóri verði jafnframt umsagnaraðili áður en sveitarstjórn veitir leyfið. Bárust nefndinni ábendingar um þetta atriði og tekur hún undir það sjónarmið að lögregluyfirvöld kunna að búa yfir mikilvægum upplýsingum um umsækjendur og að til lögreglunnar berast flestar athugasemdir vegna ónæðis frá veitingastöðum. Hin breytingin sem lögð er til á 14. gr. snýr að umsagnaraðilum um reglugerð um áfengisveitingar, en nefndinni bárust margar ábendingar varðandi ákvæðið. Eðlilegast þykir að við ákvörðun um lögbundna umsagnaraðila verði tekið mið af því hvaða aðilar það eru sem sæti eiga í úrskurðarnefnd um áfengismál, en einnig þykir eðlilegt að áfengis- og vímuvarnaráð veiti umsögn. Því er lagt til að lögbundnir umsagnaraðilar um reglugerðina verði áfengis- og vímuvarnaráð, Samband íslenskra sveitarfélaga og ríkislögreglustjóri. 7. Þá er lögð til sú breyting á 1. mgr. 19. gr. að í stað þess að bannað verði að afhenda og veita bersýnilega ölvuðum manni áfengi verði kveðið á um að heimilt sé að neita að veita eða afhenda manni áfengi ef viðkomandi er áberandi ölvaður. Á 2. mgr. 19. gr. er lögð til breyting þess efnis að í stað orðsins ,,félagsherbergi`` komi ,,húsnæði félagasamtaka`` en það þykir samrýmast betur nútímamálnotkun. Þá er einnig lagt til að ákvæði varðandi húsnæði félagasamtaka verði tekið inn í fyrri málslið 2. mgr., en síðari málsliður 2. mgr. felldur brott. 8. Lagðar eru til breytingar á gildistökuákvæði frumvarpsins, en jafnframt er lagt til að bætt verði við frumvarpið ákvæði til bráðabirgða (III) þar sem kveðið verði á um að með nýjar umsóknir um áfengisveitingaleyfi skuli fara samkvæmt ákvæðum þessara laga strax frá birtingu þeirra, en gert var ráð fyrir að lögin tækju að öðru leyti gildi 1. júní. Þykir eðlilegt að umsóknir sem berast eftir birtingu laganna verði afgreiddar eftir nýjum reglum. Reyndar er það svo að þingið hefur nú staðið lengur en ætlað var þannig að væntanlega verður að koma með brtt. og gera tillögu um breytingu á gildistökuákvæðinu og seinka því. 9. Þá er lagt er til að við frumvarpið bætist ákvæði til bráðabirgða (II) þar sem kveðið er á um niðurlagningu starfs áfengisvarnaráðunautar, sbr. 26. gr. núgildandi áfengislaga, og um niðurlagningu skrifstofu áfengisvarnaráðs, sbr. 27. og 28. gr. sömu laga. Breyting þessi er lögð til þar sem að nú er til umfjöllunar á Alþingi frumvarp heilbrigðisráðherra þar sem kveðið er á um stofnun sérstaks áfengis- og vímuvarnaráðs í þeim tilgangi að efla og styrkja áfengis- og vímuvarnir, sérstaklega meðal barna og ungmenna, og sporna við afleiðingum af neyslu áfengis og annarra vímuefna. Gert er ráð fyrir að áfengis- og vímuvarnaráð taki við verkefnum áfengisvarnaráðunautar og áfengisvarnaráðs ásamt fíkniefnavörnum. 10. Loks er lagt til að við frumvarpið bætist ákvæði til bráðabirgða (IV) þar sem kveðið er á um skipan nefndar sem hafi það verkefni að kanna hvort æskilegt sé að breyta áfengiskaupaaldri hér á landi. Lagt er til að dómsmálaráðherra skipi nefndina og í henni eigi sæti sex menn. Einn fulltrúi verði tilnefndur af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, einn af áfengiseftirlitsdeild ríkislögreglustjóra, einn af landlæknisembættinu, einn af landssamtökunum Heimili og skóli og einn af Félagi framhaldsskólanema, og er lagt til að dómsmálaráðherra skipi nefndinni formann án tilnefningar. Lagt er til að nefndin vinni í samráði við allsherjarnefnd og að niðurstaða og skýrsla um starf nefndarinnar skuli lögð fyrir Alþingi í upphafi næsta þings. Meðal þátta sem nefndin á að kanna eru kostir og gallar breytinga á áfengiskaupaaldri, reynsla annarra þjóða sem breytt hafa áfengiskaupaaldri, nauðsyn á eflingu forvarna- og eftirlitsstarfs til að stuðla að jákvæðum áhrifum slíkra breytinga og hvernig standa þyrfti að undirbúningi. Auk þess skal nefndin meta áhrif þess til lengri og skemmri tíma að færa áfengiskaupaaldur niður í 18 ár, meta hvort rétt væri að færa áfengiskaupaaldurinn tímabundið niður í 18 ár til að kanna reynslu slíkra breytinga eða hvort eingöngu verði miðað við að færa aldurinn úr 20 í 18 ár að því er varðar létt vín og bjór og meta hvort rétt væri að skoða samhliða slíkri breytingu að færa aldurinn til ökuleyfis úr 17 í 18 ár og að lækka leyfilegt áfengismagn í blóði 17--20 ára við akstur í 0 prómill. Gert er ráð fyrir að kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði. Nefndin fjallaði nokkuð um ákvæði VI. kafla frumvarpsins um meðferð og neyslu áfengis en kaflinn er að mestu óbreyttur frá núgildandi lögum. M.a. var fjallað um ákvæði um áfengisauglýsingar, en í frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar á núgildandi reglum þar um. Nokkur misbrestur hefur verið á framkvæmd þessara reglna að undanförnu og deildar meiningar eru um hvort að unnt sé að framfylgja þeim. Bárust nefndinni upplýsingar um að nú væru í gangi í dómskerfinu þrjú mál þar sem ákært hefði verið fyrir brot gegn þessum ákvæðum áfengislaga og væri ætlunin að fá endanlega úr því skorið hvort ákvæðin væru fullnægjandi. Telur nefndin rétt að bíða úrlausnar dómstóla í þessum málum áður en ákvarðanir verða teknar um breytingar á reglum um áfengisauglýsingar. Einnig var rætt um ákvæði 18. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um að ungmennum yngri en 18 ára sé óheimil dvöl á veitingastað sem hefur leyfi til áfengisveitinga eftir kl. 20 á kvöldin og fram til lokunar staðarins, nema í fylgd með foreldrum sínum eða maka. Er ákvæðið óbreytt frá núgildandi lögum og komu fram þau sjónarmið í nefndinni að þörf væri á endurskoðun þess. Þykir réttara að bíða með breytingar á ákvæðinu þar til fyrir liggur niðurstaða nefndar þeirrar sem nefndin leggur til að skipuð verði, en hún á að kanna hvort æskilegt sé að breyta áfengiskaupaaldri hér á landi. Nokkuð var rætt í nefndinni um lagaskil núgildandi áfengislaga og þessara laga, bæði hvað varðar útgáfu leyfa til áfengisveitinga eftir samþykkt laganna og áður útgefin leyfi. Gerir nefndin breytingartillögu við gildistökuákvæðið og leggur til að bætt verði við frumvarpið ákvæði til bráðabirgða til að koma til móts við fyrrnefnd atriði. Hvað varðar þegar útgefin leyfi til áfengisveitinga er ljóst af ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu að þau halda gildi sínu, en öll leyfi eru tímabundin og munu þau lúta ákvæðum nýrra laga þegar kemur að endurútgáfu. Sum þessara leyfa gilda einungis varðandi veitingar á léttu víni, en í frumvarpinu er ekki að finna skilgreiningu á léttum og sterkum drykkjum, heldur er í öllum tilvikum fjallað um áfengi í heild. Slíka skilgreiningu er hins vegar að finna í frumvarpi sem nú liggur fyrir Alþingi um gjald af áfengi, sbr. 2. gr. þess frv. og verður nauðsynlegt að notast við þá skilgreiningu þar til umrædd leyfi renna út. Þá spunnust umræður í nefndinni um spíra, en með frumvarpinu er lagt til að einkaleyfi ÁTVR til innflutnings á spíra verði fellt niður. Eftir sem áður er þó gert ráð fyrir að spíri falli að hluta til undir áfengislög, þ.e. ef um er að ræða neysluhæfan vökva. Þannig verður innflutningur, sala og framleiðsla slíkra vökva leyfisskyld og er þar t.d. átt við svokallaðan læknaspíra. Hins vegar er gert ráð fyrir að aðrir vökvar sem innihalda vínanda en eru óneysluhæfir verði ekki leyfisskyldir samkvæmt áfengislögum, heldur verði settar sérstakar reglur á viðkomandi sviði þar um. Virðulegi forseti. Allshn. mælir með samþykkt frv. með ofangreindum breytingum sem ég hef gert grein fyrir og skrifa allir nefndarmenn undir álitið en Jóhanna Sigurðardóttir og Bryndís Hlöðversdóttir skrifa undir álitið með fyrirvara.

Herra forseti. Þær brtt. sem mælt hefur verið fyrir af hálfu formanns nefndarinnar styð ég allar og tel þær til bóta, en eins og fram kom í máli hennar skrifum við tveir nefndarmenn, ég og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, undir nál. með fyrirvara. Tilefni þess er m.a. brtt. sem við flytjum á þskj. 1434 sem ég vil gera grein fyrir. Eins og fram kom í máli formanns eru í frv. sett skýrari og ótvíræðari ákvæði um áfengisveitingaleyfi og skilyrði sem leyfishafar þurfa að fullnægja. Meðal þeirra skilyrða sem leyfishafar þurfa að uppfylla er að þeir leggi fram tryggingar fyrir kröfum sem kunna að stofnast á hendur þeim vegna rekstursins og að þeir séu ekki í verulegum gjaldföllnum skuldum við hið opinbera eða lífeyrissjóði. Þá kem ég að fyrri brtt. vegna þess að við sem skipum minni hlutann teljum að þetta þurfi einnig að ná til launa, þ.e. ef umsækjandi skuldar starfsmönnum eða fyrrverandi starfsmönnum sínum laun. Við teljum það ekki síður mikilvægt en ef umsækjandi skuldar t.d. lífeyrissjóðsgreiðslur eða opinber gjöld. Við teljum þó ekki rétt að undir upphæðina sem þarna er getið, 500 þús. kr. í frv., falli einnig launin þannig að hér er um sjálfstætt ákvæði að ræða, þ.e. það orðast svo að á eftir orðunum ,,hærri fjárhæð en 500.000 kr.`` í 3. mgr. komi: ef umsækjandi skuldar starfsmönnum eða fyrrverandi starfsmönnum sínum laun. Við teljum rétt að í ákvæði sem sett eru um reglugerð í 14. gr. þar sem kveðið er á um að dómsmrh. setji í reglugerð nánari reglur um áfengisveitingar, þar á meðal um veitingatíma, útgáfu leyfa, flokkun veitingastaða, húsnæði og búnað og eftirlit með starfsemi leyfishafa, væri hægt að fella þá upphæð sem þarna á að gilda eða eftir atvikum um reglugerð sem dómsmrh. ákveður um skilmálatryggingar. En við teljum mjög nauðsynlegt að undanskilja ekki launin. Síðari brtt. er við 17. gr. frv. en þar er kveðið á um að heimilt sé, þegar sérstaklega stendur á, að veita ábyrgðarmanni húsnæðis leyfi til áfengisveitinga af sérstöku tilefni. Við teljum mjög nauðsynlegt að undirstrikað sé í þessari grein að leyfi samkvæmt þessari grein feli ekki í sér heimild til að stunda áfengisveitingar í atvinnuskyni og tekin séu öll tvímæli þar af með þessari brtt. Ég vil líka fara aðeins inn á spírann sem hv. frsm. nefndi. Spurning var hvernig farið væri með dreifingu spírans eftir afnám einkaleyfis ÁTVR á dreifingu hans en samkvæmt núgildandi reglum geta viðskiptavinir heildsala verið ÁTVR, veitingahús og áfengisframleiðendur og spurningin snerist því um hverjir mega selja sjúkrahúsum eða rannsóknarstofum spíra, t.d. hvort dreifingin yrði í höndum Lyfjaverslunar ríkisins. Ég vil geta þess að ég gekk nokkuð fast eftir því að dómsmrn. hlutaðist til um að við fengjum upplýsingar um hvernig heilbrrn., sem kemur að hluta til að þessu máli, mundi standa að því og ég fékk eftirfarandi tölvupóst þar að lútandi frá Kolbeini Árnasyni, sem er fulltrúi í dómsmrn., sem ég vil lesa en þar segir svo: ,,Ráðuneytið vísar til samtala við yður varðandi þá breytingu sem frumvarp til áfengislaga sem nú liggur fyrir Alþingi gerir ráð fyrir að verði á innflutningi og sölu á spíra, annars en þess sem telst áfengi samkvæmt skilgreiningu frumvarpsins. Gert er ráð fyrir þeirri breytingu á frumvarpinu að einkaleyfi ÁTVR til innflutnings og sölu á spíra falli niður og ekki verði kveðið á um það í áfengislögum hvernig fara skuli með innflutning eða sölu hans. Við samningu frumvarpsins var gert ráð fyrir að um þessi efni yrði fjallað á sama hátt og önnur efni sem notuð eru til svipaðra verka. Ráðuneytið taldi því eðlilegast að fjallað yrði um þessi mál í heilbrigðisráðuneytinu. Dómsmálaráðuneytið hefur vakið athygli heilbrigðisráðuneytisins á þeim atriðum sem taka þarf á vegna breytinga þeirra sem gert er ráð fyrir í frumvarpi til áfengislaga hvað þetta varðar og samkvæmt upplýsingum heilbrigðisráðuneytisins mun verða brugðist við þessu verði frumvarpið að lögum.`` Við flytjum því ekki, herra forseti, brtt. við 3. gr. sem þetta félli þá undir heldur verðum við að treysta því að með dreifingu spírans verði farið með þeim hætti sem ég lýsti. Ég vil geta þess varðandi 18. gr. frv. sem nokkuð mikið var rædd í frv., þ.e. um áfengiskaupaaldurinn, að ég hef lýst því yfir að ég telji að Alþingi eigi að taka afstöðu til þess hvort lækka eigi áfengiskaupaaldurinn í 18 ár. Ýmsar umsagnir liggja fyrir um að eðlilegt sé að gera það, m.a. frá Landlæknisembættinu, lögreglunni og Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar auk þess sem Samband veitinga- og gistihúsa hafa mjög eindregið tekið undir þetta. Það hefur komið fram hjá þeim og eftirlitsmönnum að mjög erfitt sé að fylgjast með því á áfengisveitingastöðum að þeir sem eru yngri en 20 ára neyti þar ekki áfengis eða þeim sé selt áfengi. Það er auðvitað fyrir utan önnur rök sem við sem viljum lækka áfengiskaupaaldurinn höfum teflt fram í þessu máli sem ég ætla ekki að tíunda núna. Ég gerði það við 1. umr. þessa máls og boðaði þá að ég mundi flytja brtt. um lækkun á áfengiskaupaaldrinum. Eins og formaður allshn. nefndi náðist breið samstaða um það í nefndinni að sett yrði milliþinganefnd í málið sem starfa mundi í sumar og skila af sér í upphafi næsta þings þar sem hún mundi kanna ýmsa þætti sem lúta að þessu máli, kosti og galla þess að breyta áfengiskaupaaldrinum hér á landi og liti þar til reynslu annarra þjóða sem hafa breytt áfengiskaupaaldrinum og meta áhrif þess til lengri og skemmri tíma að færa áfengiskaupaaldurinn niður í 18 ár og hvaða forvarnaaðferðum þurfi að beita ef farið er í slíka breytingu. Einnig hvort rétt væri að skoða það að breyta samhliða aldrinum til ökuleyfa úr 17 í 18 ár. Ég tel það góðra gjalda vert þótt ég þurfi út af fyrir sig enga sannfæringu fyrir því að rétt sé að gera þetta. Ef það má verða til þess að um það náist breiðari samstaða á þinginu, er ég tilbúin að fallast á svo afdráttarlausa tillögu sem hér er sett fram um að tafarlaust verði farið í slíka vinnu og að þetta muni liggja fyrir í upphafi næsta þings þannig að næsta þing geti þá tekið afstöðu í því máli. Í lokin vil ég nefna að það er aldeilis fráleitt ákvæði í 18. gr. frv., og er að vísu gamalt ákvæði en ekki nýtt, þar sem vikið er að því að á veitingastað sem hefur leyfi til áfengisveitinga er ungmennum yngri en 18 ára óheimil dvöl eftir kl. 20 á kvöldin og fram til lokunar staðarins nema í fylgd með foreldrum sínum eða maka. Unglingar 16 til 18 ára mega þá ekki fara inn á þessa staði sem hafa leyfi til áfengisveitinga nema í fylgd með foreldrum sínum eða maka. Það þarf ekki mörg orð um það, herra forseti, að svona ákvæði á ekki heima í nútímalegri löggjöf og heyrir fortíðinni til og ég verð auðvitað að vænta þess að samhliða því sem nefnd dómsmrh. skoðar þetta mál, þurrki hún þetta ákvæði út úr íslenskri áfengislöggjöf, því það tilheyrir gömlum tíma.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. um frv. til laga um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra frá meiri hluta menntmn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti til umfjöllunar um það. Einnig bárust nefndinni fjölmargar umsagnir sem komu að gagni við umfjöllun málsins í menntmn. Við gerð frumvarpsins var tekið mið af því að frá hausti 1993 hefur verið hægt að stunda kennaranám við Háskólann á Akureyri. Þá var höfð hliðsjón af ákvæðum laga varðandi flutning grunnskóla til sveitarfélaga sem Alþingi samþykkti vorið 1996, svo og sérstökum samþykktum sem gerðar voru af sama tilefni. Með frumvarpinu er lögð áhersla á mikilvægi aukinnar fagmenntunar kennara. Þetta kemur fram í 5. gr. þar sem tekið er fram að kennari sem hefur sérhæft sig til kennslu í tiltekinni grein skuli hafa forgang að kennslu í grein sinni í 8.--10. bekk grunnskóla og í 15. gr. er miðað við að framhaldsskólakennari kenni þær greinar sem hann er menntaður í. Einnig er tekið fram í 11. gr. að í leyfisbréfi framhaldsskólakennara skuli tilgreina kennslugrein eða sérsvið þeirra samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Í 12. gr. frumvarpsins kemur fram að framhaldsskólakennari sem hefur aflað sér fagmenntunar verulega umfram það lágmark sem frumvarpið gerir ráð fyrir þurfi í stað 30 eininga að taka 15 einingar í kennslufræði. Lagt er til að sama gildi um kennara í iðngreinum, að uppfylltum vissum skilyrðum, en margir þeirra koma beint úr atvinnulífinu og búa yfir dýrmætri reynslu sem skólakerfinu er nauðsynleg. Þá er próf frá Kennaraskóla Íslands nú metið fullnægjandi undirbúningur í kennslufræði fyrir framhaldsskólakennara en til þessa hefur það próf aðeins gefið 15 einingar af 30 sem krafist hefur verið til kennsluréttinda við framhaldsskóla. Í 15. gr. frumvarpsins er síðan kveðið á um að skólameistara sé heimilt að ráða sérfræðing tímabundið til að kenna sérgrein sína þótt viðkomandi hafi ekki öðlast heimild til að nota starfsheitið framhaldsskólakennari. Hér er um nýmæli að ræða sem gerir skólameisturum kleift að ráða til starfa sérfræðinga sem ekki hafa kennslu sem aðalstarf en þetta getur skipt miklu máli varðandi tengsl atvinnulífs og framhaldsskóla. Í 3. gr. frumvarpsins er ákvæði þess efnis að menntamálaráðherra skuli staðfesta leyfi til að nota starfsheitið grunnskólakennari eða framhaldsskólakennari samkvæmt umsókn ríkisborgara frá ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins. Er þetta í samræmi við tilskipun 89/48/EBE sem felld var inn í íslenskt lagakerfi með lögum nr. 83/1993, um viðurkenningu á menntun og prófskírteinum, með áorðnum breytingum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að þrátt fyrir þetta ákvæði megi setja skilyrði um íslenskukunnáttu viðkomandi umsækjenda þegar það á við. Meiri hlutinn leggur áherslu á að mikilvægt er að tekið sé sérstakt tillit til stjórnunarmenntunar við ráðningu stjórnenda, bæði í grunn- og framhaldsskólum. Meiri hluti mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Ég vil sérstaklega benda á fáeinar þeirra og í fyrsta lagi vil ég nefna breytingar sem lagðar eru til á 9. gr. Þar er lögð til sú breyting á 1. tölul. 1. mgr. að í stað þess að ráða megi stundakennara ef um er að ræða minna en einn þriðja hluta starfs sé það heimilt ef um er að ræða minna en hálfa stöðu. Að öðrum kosti hefði verið um að ræða þrengingu á núverandi heimild til slíks því að skv. b-lið 2. mgr. 12. gr. núgildandi laga um sama efni má ráða stundakennara ef um er að ræða minna en hálfa stöðu. Meiri hlutinn telur ekki fyrir hendi rök fyrir þeirri þrengingu enda er hún ekki í samræmi við samkomulagið sem gert var milli ríkis og sveitarfélaga vegna flutnings grunnskólans til sveitarfélaga. Sömuleiðis háttar einnig til um breytingu sem lögð er til á 2. tölul. 1. mgr., sem er þess efnis að að hægt er að ráða stundakennara til tímabundinnar forfallakennslu eða afleysinga án þess að sú heimild verði bundin við tvo mánuði. Nauðsynlegt getur verið að ráða stundakennara til lengri tíma en tveggja mánaða því að forföll geta auðveldlega varað lengur en þann tíma, samanber t.d. barnsburðarleyfi. Einnig vil ég nefna að lögð til sú breyting á 3. mgr. 12. gr. að ráðherra verði falið að setja nánari reglur um framkvæmd þeirrar greinar. Í þriðja lagi vil ég nefna að lögð er til sú breyting á 21. gr., sem fjallar um kennslustörf í listgreinum á framhaldsskólastigi, að heimilt sé að víkja frá ákvæðum laganna þegar um er að ræða kennslustörf í sérskólum í listum og í sérstökum listnámsdeildum framhaldsskólanna. Undir nál. skrifa Sigríður Anna Þórðardóttir, Hjálmar Árnason, Arnbjörg Sveinsdóttir, Tómas Ingi Olrich, Ólafur Örn Haraldsson og Árni Johnsen.

Herra forseti. Af því að það kemur ekkert fram um það í nál. meiri hlutans þá vil ég gjarnan fá túlkun, sem ég vona að hv. formaður nefndarinnar geti komið með, á 2. tölul. 1. mgr. 12. gr., hvort hann megi skilja þannig að einstaklingur sem er með 30 einingar í svokallaðri aukagrein geti verið talinn fullgildur kennari í þeirri grein án þess að hafa nema 15 einingar í kennslufræði. Miðað við það sem hér liggur fyrir virðist sem orðið sé til eitthvað sem heitir aukagrein og þar nægi að hafa 30 einingar og slíkir aðilar þurfi ekki að hafa nema 15 einingar í kennslufræði til kennsluréttinda. Er þetta réttur skilningur?

Í 2. tölul. 12. gr. segir: ,,Leyfi til þess að nota starfsheitið framhaldsskólakennari skv. 11. gr. má aðeins veita þeim sem lokið hefur námi á háskólastigi sem veitir undirbúning til kennslu í faggrein eða á fagsviði framhaldsskóla og jafngildir a.m.k. 120 námseiningum ásamt fullgildum lokaprófum; þar af skulu 60--90 einingar vera í aðalgrein og 30--60 einingar í aukagrein; til viðbótar þessu námi komi 15 eininga nám í kennslufræði til kennsluréttinda.`` Það er alveg ljóst að hér er verið að setja niður ákvæði sem gerir þeim sem hafa þennan heildareiningafjölda, 120 námseiningar, kleift að öðlast kennsluréttindi með því að taka þá til viðbótar 15 einingar í kennslufræði. Og þau skilyrði sem hér eru sett til þess að fólk geti gert þetta eru að það skuli vera 60--90 einingar í aðalgrein og 30--60 einingar í aukagrein, nákvæmlega eftir orðanna hljóðan í greininni.

Herra forseti. Ég lít þá svo á að það sé staðfestur skilningur minn að einstaklingur með 30 einingar í grein en einungis 15 eininga nám í kennslufræði til kennsluréttinda geti talist fullgildur kennari í viðkomandi grein.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. minni hluta menntmn. um frv. um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra, en nál. er svohljóðandi: ,,Í gildandi lögum um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra er kveðið á um endurskoðun þeirra eftir fjögur ár. Frumvarp um endurskoðun laganna var fyrst lagt fram árið 1990 á 113. löggjafarþingi og síðan á 121. löggjafarþingi án þess að hljóta afgreiðslu. Löngu er tímabært að endurskoða umrædd lög. Eftir umræðu í þjóðfélaginu um nauðsyn bætts skólastarfs veldur miklum vonbrigðum að ríkisstjórnin skuli leggja fram jafnmetnaðarlaust lagafrumvarp um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra og raun ber vitni hér. Þrátt fyrir stór orð um mikilvægi þess að efla kennaramenntun í kjölfar TIMSS-rannsóknanna á árangri íslenskra grunn- og framhaldsskólanema í raungreinum í nýlegri heildarúttekt á kennaramenntun í landinu og þrátt fyrir kröfur um aukna fagmennsku framhaldsskólakennara í námsmati, mati á skólastarfi og skólanámskrárgerð í framhaldsskólalögunum ber lítið á metnaði í frumvarpinu og sums staðar er dregið úr menntunarkröfum frá því sem nú er. Mest er dregið úr kröfum um kennslufræðimenntun tveggja hópa framhaldsskólakennara, þ.e. tæknifræðinga og iðnmeistara annars vegar og þeirra sem hafa lokið 120 eininga námi eða meira á fagsviði framhaldsskóla hins vegar. Segja má að frumvarpið gengisfelli starfsréttindi framhaldsskólakennara. Þá er rýrt gildi kennararéttinda listgreinakennara í framhaldsskólum, sbr. 21. gr. frumvarpsins og breytingartillögu meiri hlutans við hana. Þetta er gert þvert á vilja samtaka kennara, þ.e. HÍK og KÍ, sem harma trúnaðarbrest sem varð milli samtakanna og menntamálaráðherra við samningu frumvarpsins, en því var breytt eftir að kennarasamtökin komu að málinu. Þetta gengur sömuleiðis þvert á vilja Félags íslenskra myndlistarkennara, en stjórn þess harmar að 30 eininga kennsluréttindanám, sem félagsmenn þeirra sækja til HÍ, er með þessu frumvarpi gert óþarft. Þetta er einnig gagnstætt vilja allra stofnana sem veita kennaramenntun, þ.e. Kennaraháskóla Íslands, Háskólans á Akureyri og Háskóla Íslands, sem mæla með að halda kröfum óbreyttum eða auka þær. Háskóli Íslands telur að skerðing á kennslufræðináminu sé í ósamræmi við tillögur matsnefndar um kennaramenntun sem mælir með að kennsluárið sé lengt, það er 40 vikur víða erlendis en 26 vikur hér, og segir að ekki megi skerða grunnmenntun kennara og að auk 30 eininga kennslufræðináms í HÍ eigi að bjóða kennslufræði greina innan BA- og BS-námsins í deildum HÍ og auka æfingakennslu. Þá hefur verið bent á margs konar fagleg og fjárhagsleg rök gegn þessari skerðingu. Þau hafa verið ítarlega kynnt nefndinni og menntamálaráðherra. Enn eitt dæmið um gengisfellingu réttinda er að með frumvarpinu eru felld úr lögunum öll ákvæði um starfsheiti og starfsréttindi sérkennara, bæði í almennum skólum og sérskólum.`` Vegna misskilnings eða einhvers konar mistaka var Félag ísl. sérkennara ekki beðið um að veita umsögn um þetta frv. sem snertir þeirra mál svo mikið en þeir sendu á síðasta stigi málsins eftir að það hafði verið afgreitt út úr menntmn. umsögn og í þeirri umsögn er svohljóðandi klausa: ,,Í 4. gr. gildandi laga eru sett fram skilyrði um menntun sérkennara sem sinna sérþörfum nemenda í almennum skólum á grunnskólastigi. Þar kemur einnig fram hvaða menntunar er krafist af sérkennara sem sinnir börnum í sérdeildum og skólum fyrir börn með sérþarfir. Þessi grein gildandi laga (4. gr.) er í samræmi við 38. gr. laga um grunnskóla frá 1995 og núgildandi reglugerð um sérkennslu. Þessar greinar hafa miðað að því að í grunnskólum og sérskólum sé fagfólk sem hefur sérfræðilega þekkingu á námi og kennslu nemenda með sérþarfir. Í frumvarpinu er ekkert minnst á menntunarkröfu til þeirra sem sinna sérkennslu nemenda sem tilheyra almennum bekkjardeildum en tekið fram að fellt sé niður ákvæði 4. gr. gildandi laga um skilyrði þess að vera skipaður eða ráðinn sérkennari við sérskóla eða sérdeildir grunnskóla. Það er rökstutt með því að þessar deildir og skólar séu hluti af almennum grunnskóla. Stjórn Félags íslenskra sérkennara telur þennan rökstuðning ófullnægjandi og bendir á að þegar gildandi lög voru sett, sem kveða á um menntun sérkennara til að sinna sérkennslu, voru nemendur með sérþarfir einnig í almennum grunnskólum. Aðrar aðstæður eru einnig óbreyttar. Ekki hafa orðið slíkar breytingar á inntaki kennaranáms né lengd þess að ætla megi að almennir kennarar séu nú færari en áður til þess að glíma við vanda barna með sérþarfir án menntaðs sérkennara. Ekkert hefur komið fram sem bendir til að nemendur með sérkennsluþarfir hafi minni þörf fyrir þekkingu sérkennarans á námi þeirra og kennslu í grunnskólum og sérskólum nú en þegar gildandi lög voru sett. Ekki verður betur séð en frumvarpið veiki stöðu barna með sérþarfir í skólakerfinu.`` Niðurstaða okkar í nefndarálitinu var að auk þess að minnka gildi menntunar sérkennara muni þetta gera erfiðara að ráða sérkennara til framhaldsskóla, eins og bent er á í umsögn Skólameistarafélags Íslands. Þetta er gert án þess að sérkennarar hafi fengið tækifæri til að veita umsögn um frumvarpið. Af þessum sökum mun minni hlutinn fara fram á að menntamálanefnd hitti fulltrúa sérkennara á milli 2. og 3. umr. Þá mun minni hlutinn flytja breytingartillögur þar að lútandi við 3. umr. ef ástæður þykja til. Í nefndaráliti meiri hlutans er því haldið fram að í frumvarpinu sé lögð áhersla á mikilvægi aukinnar fagmenntunar kennara. Í því sambandi er bent á ákvæði 5. gr. um að kennari geti fengið forgang til að kenna faggrein sína í 8.--10. bekk grunnskóla. Spyrja má, hvers vegna eingöngu í þessum bekkjum? Meiri hlutinn bendir á að í 15. gr. er miðað við að framhaldsskólakennari kenni þær greinar eða á því sviði sem hann er menntaður til. Þetta orðalag takmarkar í raun ekki að landfræðingur sem ekki hefur mikla stærðfræðiþekkingu kenni stærðfræði. Einnig er bent á að í 11. gr. er gert ráð fyrir að í leyfisbréfi framhaldsskólakennara skuli tilgreina kennslugrein þeirra eða sérsvið. Af frumvarpinu má skilja að nóg sé að hafa próf í aukagrein, þ.e. 30 einingar, til að kenna grein í framhaldsskóla. Það eru verulega minni kröfur en samkvæmt gildandi lögum þó að þetta svari þörfum smærri skóla fyrir kennara sem geta kennt fleiri en eina grein. Því verður alls ekki séð að hér séu gerðar meiri kröfur um þekkingu í faggrein en áður og ekki er farið að tilmælum KHÍ um kandídatsár eða að fjórða árinu sé bætt við B.Ed.-námið í KHÍ. Þá má benda á að ekki eru gerðar sérstakar menntunarkröfur til skólastjóra eða skólameistara umfram kennara í þessu frumvarpi, þótt annað mætti ráða af nafni frumvarpsins. Vandann við að ráða sérhæfða kennara í fámennum tæknigreinum eða öðrum greinum verður að leysa með skýrari ákvæðum í framannefndum greinum frumvarpsins, en ekki með því að skerða færni þeirra sem hafa mestu fagmenntunina til að miðla henni með því að draga úr menntun í kennslufræði. Minni hlutinn mun flytja breytingartillögur við 12. og 21. gr. í sérstöku þingskjali og styður þær breytingartillögur meiri hlutans sem vissulega eru til bóta. en þær eru nokkrar. Þær brtt. sem við leggjum til við 12. gr. er að 2. tölul. 1. mgr. falli brott og 3. tölul. 1. mgr. orðist svo: ,,námi í tæknifræði eða meistaranámi í iðngrein; til viðbótar þessu námi komi 30 eininga nám í kennslufræði til kennsluréttinda.`` Svo leggjum við til breytingu við 21. gr., um að greinin orðist svo: ,,Heimilt er að víkja frá ákvæðum laga þessara þegar um er að ræða kennslustörf í sérskólum í listum.`` Við samþykkjum ekki eins og meiri hlutinn leggur til að það verði einnig í sérstökum listnámsdeildum framhaldsskólanna.

Herra forseti. Hv. þm. sem lauk hér máli sínu, Sigríður Jóhannesdóttir, sagði í raun og veru flest af því sem þarf að segja að mínu mati um þetta mál. Við stöndum saman minni hlutinn í menntmn. að því nál. og ég ætla því ekki að vera langorð en vil aðeins ítreka nokkur af þeim atriðum sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir kom inn á. Þetta frv. um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra er að mörgu leyti tímabært frv. Það er langt síðan þessi lög voru endurskoðuð og frv. er búið að vera til meðferðar í þinginu í nokkuð langan tíma. Því miður hefur ekki náðst samstaða um það og á þessu þingi var það ekki einu sinni sent út þannig að þau mistök urðu m.a., eins og kom fram í ræðu síðasta ræðumanns, að sérkennarar voru í raun ekki upplýstir um það sem var að gerast. Þess vegna mæli ég eindregið með því að boðaður verði fundur í menntmn. á milli 2. og 3. umr. og að formanni Félags sérkennara verði gefinn kostur á að segja álit sitt á málinu. Meginmálið sem mér finnst mikið áhyggjuefni er að þó að hér sé að mörgu leyti þarft frv., þ.e. það er þörf á að endurskoða þessi lög, þá skín alls staðar í gegn þvílíkt metnaðarleysi að það er eiginlega með ólíkindum. Þetta gerist á sama tíma og það er verið að gera úttekt á kennaramenntuninni, skilað var einum þremur skýrslum um málið í vetur, og það eru TIMSS-skýrslur og alls konar námskrárvinna og annað í gangi sem ég hélt að hæstv. menntmrh. bæri einhvern metnað til. Á sama tíma er lagt fram frv. sem einkennist af þvílíku metnaðarleysi að það er varla hægt að tala um það og þar á ég einkum við tvær eða þrjár greinar frv., þ.e. 12. gr., 21. gr. og þessi ákvæði um sérkennara en eins og málið lítur út núna eru engar kröfur gerðar til sérkennara. Það er ekkert fjallað um hvaða fagkröfur eigi að gera til þeirra. Þetta tel ég vera mjög varhugavert við þær aðstæður sem núna eru í grunnskólunum þó að vissulega sé þörf á að taka á þeim málum og það höfum við gert m.a. í umræðum um þessi mál t.d. varðandi það að þroskaþjálfar þurfa svo sannarlega að fá viðunandi starfsaðstöðu í grunnskólunum og þá sem sérfræðingar. En það er engin viðleitni til þess að taka á því máli hér né heldur hverjir geta kallað sig sérkennara og hvernig á að fara með kröfur til þeirra. En langalvarlegasti annmarkinn á málinu fyrir utan þetta með sérkennarana er að mínu mati þessar tvær greinar, 12. gr. og 21. gr. Og ef ég byrja á 21. gr., þá vil ég geta þess að hún fjallar um að ákvæði þessara laga taki ekki til kennslustarfa í listgreinum á framhaldsskólastigi. Þannig var þetta upphaflega orðað í frv. Reyndar er meiri hluti nefndarinnar með brtt. þannig að þetta er orðað aðeins öðruvísi þar. Það er mjög athyglisvert að undanþiggja listgreinakennslu frá menntunarkröfum vegna þess að á undanförnum árum hafa sérstaklega myndlistarkennarar sótt mjög fast í háskólann og í Kennaraháskólann til þess að ná sér í kennsluréttindi. Núna á allt í einu með einu pennastriki að gera þeirra nám að engu, þeirra heilsársnám í uppeldis- og kennslufræðum. Þessu mótmæla myndlistarkennarar eðlilega mjög kröftuglega en rökin fyrir þessu virðast vera fyrst og fremst þau að í sérlistaskólum, t.d. í leiklistarskólanum, hafi ekki tíðkast að gera þessar kröfur til kennara. En ég vil gera mikinn greinarmun á sérskólunum, t.d. myndlistarskólanum og leiklistarskólanum annars vegar og hins vegar á myndlistarsviði framhaldsskólanna. Þar eru myndlistarkennarar eða listgreinakennarar jafnfætis öðrum kennurum og vilja vera það en með þessu frv. er verið að setja þá á annan stall. 21. gr. hljómar svo samkvæmt brtt. meiri hlutans: ,,Heimilt er að víkja frá ákvæðum laga þessara þegar um er að ræða kennslustörf í sérskólum í listum og í sérstökum listnámsdeildum framhaldsskólanna.`` Það á sem sagt að undanþiggja alla listgreinakennara frá menntunarkröfum hvort sem þeir eru í sérskólum eða í almennum framhaldsskólum og þessu erum við mótfallin, þingmenn stjórnarandstöðunnar í menntmn., og mælum með að þessi grein orðist svo: ,,Heimilt er að víkja frá ákvæðum laga þessara þegar um er að ræða kennslustörf í sérskólum í listum.`` Það er að segja við viljum viðurkenna þessa sérskóla sem að öllum líkindum eru hvort sem er eða a.m.k. fljótlega að flytjast upp á háskólastig, en það hefur ekki verið gerð krafa um kennsluréttindanám fyrir kennara á háskólastigi. Ég kem þá næst að 12. gr. frv. Þar eru gerðar tvær breytingar, reyndar þrjár og ég vil byrja á að nefna þá þriðju sem við nefnum ekki sérstaklega í nál. okkar en athygli okkar hefur verið vakin á því atriði og það er einmitt það sem hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir nefndi áðan og er enn eitt dæmið um metnaðarleysi þessa frv. Mér er vel kunnugt um að lögin sem nú eru í gildi hafa verið túlkuð þannig að ef fólk tekur 90 eininga BA-próf séu 60 einingar nauðsynlegar til þess að kenna í framhaldsskóla, fólk verður að hafa a.m.k. 60 eininga faggrein til þess að hafa réttindi inn í framhaldsskólann og 30 einingar ef það kennir í grunnskóla. Þetta hefur verið sú túlkun sem menn hafa lagt í þetta og þá hefur gjarnan verið sagt ef menn ætli að kenna í framhaldsskóla verði þeir í raun og veru að hafa tvær 60 eininga greinar eða eina 90 eininga grein, því 30 einingar gefi ekki réttindi inn í framhaldsskólann. En nú bregður svo við að í 12. tölul. þessa frv., sem fjallar eingöngu um framhaldsskólakennara en ekki um grunnskólakennara því það er alveg sérstök grein um þá, stendur: ,,Leyfi til þess að nota starfsheitið framhaldsskólakennari skv. 11. gr. má aðeins veita þeim sem lokið hefur: 1. námi á háskólastigi sem veitir undirbúning til kennslu í faggrein eða á fagsviði framhaldsskóla og jafngildir a.m.k. 90 námseiningum ásamt fullgildum lokaprófum; þar af skulu eigi færri en 60 einingar vera í aðalgrein og 30 einingar í aukagrein; til viðbótar þessu námi komi 30 eininga nám í kennslufræði til kennsluréttinda.`` Ég get ekki skilið það öðruvísi en að þarna séu 30 einingar nægjanlegar inn í framhaldsskólann. Þetta má svo túlka enn þá sterkar ef maður lítur á 2. tölul. þar sem verið er að minnka kennsluréttindaþáttinn úr 30 einingum í 15 fyrir þá sem hafa lokið meira en 90 einingum í fagnámi. Ég get því ekki skilið það öðruvísi en svo að þeir sem t.d. hafi 90 eininga próf og bæti svo við sig 30 í aukagrein, þurfi bara 15 eininga kennsluréttindanám. Það er því verið að opna á það að einstaklingar með 30 einingar í grein, jafnvel aðeins með 15 eininga kennsluréttindanámi, fái réttindi inn í framhaldsskólann. En alvarlegasta breytingin þarna í 2. tölul. er að mínu mati sú að verið er að hvetja þá sem eru með meira en 120 námseiningar, þá sem hugsanlega eru með meistarapróf eða doktorspróf, til að koma inn í framhaldsskólakennslu með því að heimila þeim að taka eingöngu 15 eininga kennsluréttindanám. Þetta er líklega vel meint ef markmiðið næðist, þ.e. að þetta fólk kæmi til kennslu, en það er gert á kostnað þess að það þurfi að kunna til verka, þ.e. að það kunni að miðla sinni grein. Við þetta hefur Háskóli Íslands gert mjög alvarlegar athugasemdir bæði vegna þess að gera má ráð fyrir að best menntaða fólkið, þ.e. fólk sem er með meistarapróf eða meira í faggrein og fer í framhaldsskólakennslu, verði leiðandi á sínu sviði, í þróunarstarfi og ýmsum frumkvöðulsverkefnum. Því er mjög vafasamt að gera minni kröfur til þess í kennslufræði eða öðru slíku og dæmir það í raun og veru úr leik til að stunda það þróunarstarf sem það annars gæti sinnt. Undir þetta tekur bæði Háskóli Íslands, Háskólinn á Akureyri, kennarasamtökin og Kennaraháskóli Íslands. Það mótmæla því allir fagaðilar að þessar kröfur séu minnkaðar. Háskóli Íslands gekk svo langt í þessu máli að hafa samband bæði við menntmn. og við hæstv. ráðherra, og ég er hér með bréf sem nefndinni barst, þar sem það var útskýrt að jafnvel þó að þessi 30 eininga krafa yrði lækkuð niður í 15 einingar fyrir þá sem væru með meistarapróf eða meira, það væri út af fyrir sig eitt mál, en nú er þetta opnara. Þar sem allir sem eru með nám sem jafngildir 120 námseiningum, þar af 60--90 einingar í aðalgrein og 30--60 einingar í aukagrein, þurfa bara 15 eininga nám í kennslufræði til kennsluréttinda. Þetta þýðir að fólk gæti tekið 30 einingar í viðbót við sitt 90 eininga nám í hverju sem er, t.d. sagnfræðingar sem taka nokkrar einingar í félagsfræði eða í hjúkrunarfræði eða hverju sem er geta komið upp í háskóla og sagt: Nú þarf ég bara 15 eininga kennsluréttindanám. Þetta er talið vera ávísun á það að nú þurfi að koma upp tvenns konar námsbrautum, t.d. í háskólunum, einni 15 eininga og einni 30 eininga því námskeiðin þar hafa verið endurskipulögð á undanförnum árum einmitt til þess að auka þátt verklega námsins, t.d. kennsluæfingar sem áður voru 5 einingar eru núna 10 einingar og það er mjög erfitt að búa til 15 eininga kúrs sem væri eins samsettur og um heils árs eða 30 eininga nám væri að ræða. Þarna er því að mati Háskóla Íslands í fyrsta lagi verið að gera minni kröfur og þetta taka Kennaraháskóli Íslands og Háskólinn á Akureyri og kennarasamtökin öll undir. Það er verið að gera minni kröfur til kennara í uppeldis- og kennslufræðum en jafnframt er verið að gera atlögu að þessu námi. Háskólinn hefur bent á að þarna þurfi bæði að koma til verulega auknar fjárveitingar og mannafli ef hægt á að vera að sinna náminu áfram þannig að hægt verði að reka tvær námsbrautir, aðra 15 eininga og hina 30 eininga, í einu. Svo ég ljúki við þetta þá leggjum við í minni hlutanum til að 2. tölul. 12. gr. verði felldur brott og að henni felldri er ekki ólíklegt að við komum með aðra brtt. sem gengur skemur en kemur þó í veg fyrir að þessi námsbraut í Háskóla Íslands verði verulega skemmd. En ég tel ekki tímabært að kynna þá tillögu nú, enda höfum við ekki lagt hana fram og verður hún væntanlega lögð fram ásamt fleiri brtt. á milli 2. og 3. umr., vonandi eftir viðræður nefndarinnar við fulltrúa Félags sérkennara. Hitt atriðið sem er mjög alvarlegt í 12. gr. er að það er verið að minnka kröfur til annars hóps framhaldsskólakennara. Það eru þeir sem hafa lokið námi í tæknifræði eða meistaranámi í iðngrein. Þeir þurfa eingöngu 15 einingar í kennslufræði í staðinn fyrir 30 einingar. Þarna er einnig rætt um samningsbundið nám og starfsreynslu. Þetta ákvæði var mjög gagnrýnt af flestum umsagnaraðilum, bæði af Kennaraháskólanum og háskólanum og fleiri aðilum, og ég tel þetta mjög vafasamt ákvæði. Verkgreinar eru ekki síður vandmeðfarnar í kennslu og það er mjög mikilvægt, ekki síst hjá okkur sem þurfum að bæta okkur verulega í verknámi og í verkgreinakennslu, að ætla að fara að gera það með því að lækka menntunarkröfurnar að þessu leyti. Ég verð því að segja, herra forseti, að þetta frv. veldur miklum vonbrigðum. Það er athyglisvert að kennarasamtökin eru mjög ósátt við að það er gefið til kynna í frv. að frv. hafi verið samið í samráði við kennarasamtökin en þau telja að það hafi átt sér stað trúnaðarbrestur þar sem ekki hafi verið rætt um að breyta þessum ákvæðum 12. gr. frv. Og það tel ég vera mjög vafasöm vinnubrögð ef heil stéttarfélög geta ekki treyst því sem um er talað í nefndarstarfi, þó að vissulega hafi ráðherra rétt á að leggja fram þau frv. sem honum sýnist. En það er vegna þessa orðalags í frv. sem mér finnst þetta mjög umhugsunarvert. Herra forseti. Ég er með margar umsagnir og væri mjög fróðlegt að fara í þær. Ég held það sé óhætt að segja að nánast í hverri einustu umsögn, frá fagaðilum, frá kennaramenntastofnunum, er komið inn á þessar greinar og þeim mótmælt. Ég tel að það sé gott markmið að reyna að ná fólki með meiri menntun, þ.e. meistarapróf eða doktorspróf inn í framhaldsskólana, en því miður held ég að það sé allt of mikið sem tapast með þeirri aðferð sem hér er lögð til. Það mætti breyta orðalaginu, eins og fulltrúar háskólans hafa ítrekað bent á, þannig að það eina sem gerðist væri að þetta lækkaði niður í 15 einingar fyrir þá sem eru með MA eða doktorspróf en að ekki væri um leið gerð atlaga að náminu og að 30 einingar í hvaða námsgrein sem er geti virkað til frádráttar úr kennsluréttindanáminu. Það var nokkuð góð sátt í nefndinni um aðrar greinar frv., en það var reyndar mjög athyglisvert hvað málefni sérkennaranna komu eiginlega ekki upp fyrr en alveg undir lokin, nema að það fékkst ekki nein umræða um 12. gr. og það var bara sagt að það væri ekki til umræðu að breyta henni. Ég hef heyrt vangaveltur í kringum þetta eins og: Við viljum heimila lögfræðingum og endurskoðendum og alls konar fólki að koma inn í framhaldsskólana og kenna án þess að þurfa að taka uppeldisfræði. Þetta er mjög sérkennilegur hugsunarháttur sem samræmist illa faglegum kröfum til þessa starfs og það er mjög umhugsunarvert á sama tíma og Kennaraháskólinn sjálfur er að óska eftir að fá að lengja B.Ed.-námið um eitt ár. Margir spá því jafnvel að framtíðin verði sú að það verði í auknum mæli meistarapróf sem verði krafan til framhaldsskólakennslu eins og er víða í nágrannalöndunum, fimm ára háskólanám. Þá erum við hér uppi á Íslandi með lélegar TIMSS-skýrslur, a.m.k. þá fyrri, vera að setja í gegnum þingið frv. sem lækkar kröfur, gerir minni kröfur til kennaramenntunar og kennara. Þetta er að mínu mati algjör tímaskekkja og ég vildi gjarnan heyra rökstuðning hæstv. menntmrh. sjálfs fyrir því að minnka kröfurnar til þessara þriggja hópa, þ.e. kröfur í uppeldis- og kennslufræðum, í fyrsta lagi til þeirra sem hafa meira en 90 námseiningar í faggrein, í öðru lagi til þeirra sem eru með tækniskólapróf eða meistaranám og munu kenna í iðnskólum eða í verknámi og í þriðja lagi til listnámskennara. Telur hæstv. ráðherra að það sé nóg að hafa fagþekkingu, þessir aðilar þurfi ekki að læra neitt í kennslufræði greinanna, þurfi ekki að læra neitt til að miðla sinni grein? Og hvers vegna þá þeir frekar en einhverjir aðrir? Það þekkja allir kennarana sem eru ofboðslega klárir og margir þekkja doktora í eðlisfræði eða stærðfræði sem eru mjög klárir í sinni grein en enginn skilur hvað þeir eru að tala um. Ég held það væri mjög vafasamur ávinningur að fá slíkt fólk inn í skólana, ef þeir kunna ekki að miðla því sem þeir þekkja í sinni grein og um leið séu þeir vanhæfari til að stunda þróunarstarf, eins og ég sagði áðan, til að semja námsefni, til að verða sérfræðingar í námsmati og allt það sem nú er verið að kenna í kennslufræðunum og sívaxandi kröfur eru um. Í áðurnefndum matsskýrslum um mat á kennaranámi eru gerðar auknar kröfur um nám í upplýsingafræðum og að slíkt verði tekið inn í kennaramenntunina. Það vita allir að það eru vaxandi kröfur í þá átt í menntakerfinu og á sama tíma á að fara að skera niður einmitt þær einingar þar sem hægt væri að koma þessu fyrir. Ég verð því að segja, herra forseti, að ég er mjög ósátt við þetta frv. og það eru margir sem fylgjast með því og trúa því ekki að það verði keyrt í gegnum þingið að þessu sinni. Ég tel að það sé slys. Ég tel að það væri mjög æskilegt að þetta mál fengi að liggja í sumar og það yrði rætt nánar, bæði við fulltrúa kennaramenntastofnananna allra þriggja og við fulltrúa sérkennara til þess að ná lendingu um bætta kennaramenntun, um kennaramenntun með metnaði í stað þess að slaka á kröfum eins og hér er gert.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður en vil aðeins minnast á þrjú atriði. Í fyrsta lagi er ekki rétt að það sé trúnaðarbrestur milli menntmrn. og kennarasamtakanna um meginefni þessa frv. Það er hins vegar alveg ljóst að kennarasamtökin hafa ekki fallist á þær breytingar á 12. gr. frv. sem mest hafa verið ræddar hér. Það lá fyrir í fyrra og liggur fyrir núna og hefur legið fyrir frá því ég flutti þetta frv. að kennarasamtökin telja æskilegt að menn taki 30 eininga nám í kennslufræði til að öðlast þau réttindi sem hér er um að ræða. Ég tel hins vegar að það séu mjög mörg og góð rök fyrir því að hafa þetta 15 einingar í þeim tilvikum sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e. ef menn hafa mikla og góða fagþekkingu í sinni grein og einnig ef þeir hafa mikla reynslu af störfum í því námi sem lýtur að tækninámi og starfsnámi. Það er í góðu samræmi við framhaldsskólalögin að þetta sé gert. Það er gerð krafa um aukna sérhæfingu samkvæmt þeim lögum og það er nauðsynlegt að auðvelda skólunum að fá slíka menn til starfa innan skólanna. Þetta er því í fullu samræmi við þær ákvarðanir sem Alþingi hefur tekið í nýjum framhaldsskólalögum og þá stefnu sem mótuð hefur verið, að efla sérhæfingu á framhaldsskólastiginu og þá þarf að sjálfsögðu einnig kennara með mikla og góða sérmenntun. Það er útúrsnúningur sem hér hefur komið fram að túlka 12. gr. með þeim hætti sem gert hefur verið. Það verður sett reglugerð á grundvelli 12. gr. eins og stendur í lokamálsgrein hennar og þar verður að sjálfsgöðu leitast við að skilgreina þetta með því markmiði sem ég hef lýst, að ætlunin er að fá til starfa í skólunum menn með sérþekkingu án þess að þeir þurfi að taka 30 einingar í uppeldis- og kennslufræði. Þeir taki 15 einingar og fái þá full réttindi til starfa sem framhaldsskólakennarar. Þetta er kjarni málsins og er að mínu mati ekki flókið að færa rök fyrir þessu þótt komið hafi fram athugasemdir frá ýmsum aðilum sem leggja meiri áherslu en ég í þessum tillögum á uppeldis- og kennslufræði, þá hafa einnig fjölmargir aðilar komið fram og lýst yfir stuðningi við þá stefnu sem mótuð er í frv. Það hafa einnig fjölmargir kennarar látið mig heyra að þetta sé skynsamleg stefna. Það er engin eining um þetta mál innan kennarasamtakanna, þótt forustusveit kennara hafi lýst þessari skoðun sinni. Ég hef rætt þetta á mörgum kennaraþingum og er óhræddur við að verja þennan málstað meðal kennara. Hann nýtur þar skilnings hjá mörgum, sérstaklega hjá nemendum líka sem meta það að unnt sé að kalla sérmenntaða menn til starfa í skólunum. Menn ættu að lesa þær umræður sem urðu t.d. í framhaldi af TIMSS-skýrslunum um þennan þátt í skólastarfinu þegar vísað er til þess að þetta sé í ósamræmi við niðurstöðurnar í TIMSS-könnuninni. Hafa menn gleymt þeim umræðum sem fóru fram um þetta mál sérstaklega þegar sú könnun birtist og vakin var athygli á því hve mörgum sérmenntuðum kennurum væri gert erfitt fyrir að komast inn í skólana, vegna ákvæðanna um uppeldis- og kennslufræðieiningarnar? Menn skulu því hafa það í huga þegar þetta mál er rætt að hér er alls ekki verið að slaka á kröfum, það er verið að gera öðruvísi kröfur en gerðar hafa verið. Það er ekki í neinu verið að slaka á kröfum um þá þekkingu sem kennarar eiga að hafa þegar þeir taka til starfa í skólunum. Þetta var um efni 12. gr. og hinn svokallaða trúnaðarbrest. Hann lýsir sér ekki í t.d. afstöðu til sérkennaranna. Þar er ekki hægt að tala um neinn trúnaðarbrest milli menntmrn. og kennarasamtakanna. Þar hafa ráðuneytið og forustumenn kennarasamtakanna verið alveg sammála um það sem stendur í frv. og er skýrt í greinargerð með frv. þar sem segir um 5. gr.: ,,Einnig eru felld út ákvæði í 4. gr. gildandi laga um skilyrði þess að vera skipaður eða ráðinn sérkennari við sérskóla eða sérdeildir grunnskóla þar sem þessar deildir og skólar eru hluti af almennum grunnskóla.`` Þetta verða menn að hafa í huga. Það er búið að endurskipuleggja grunnskólann þannig að það er ekki lengur hægt að tala um sérskóla og hinn almenna grunnskóla og þess vegna er verið að tala um að allir eigi að hafa þessi almennu réttindi. Síðan er gerð krafa til þess, eða veitt heimild til þess að í 8. til 10. bekk grunnskólans geti menn notið sinna sérréttinda og sérþekkingar eins og vikið hefur verið að. Þetta verða menn að hafa í huga þegar þeir ræða um sjónarmið sérkennaranna og þeir verða líka að hafa það í huga að þegar unnið var að samningu frv., því það er 12. gr. sem menn greindi á um, ráðuneytið og kennarasamtökin, þá var ekki ágreiningur á milli ráðuneytisins og kennarasamtakanna um þetta enda töldum við og teljum að það sé í bestu samræmi við grunnskólalögin að hafa þetta eins og það er núna, að ekki sé verið að skilja á milli sérkennara annars vegar og annars konar kennara hins vegar, heldur sé verið að ræða um almenn kennararéttindi og það sé það sem okkur er falið að gera samkvæmt grunnskólalögunum. Það eru því full rök fyrir því að taka ekki hóp sérkennara sérstaklega út úr heldur ber að líta á það að menn tóku þessar ákvarðanir með grunnskólalögunum. Í 2. mgr. 38. gr. laga um grunnskóla er kveðið á um það að sérmenntaðir kennarar skuli annast kennslu í sérdeildum, sérskólum þar sem því verður við komið. Það er ekkert sem bannar það að sérkennarar komi inn í sérdeildir og sérskóla en það þýðir ekki að veita þurfi þeim einhver önnur réttindi en kennurum almennt. Þetta verða menn að hafa í huga þegar þeir ræða þetta og menn verða að miða við lagarammann sem skólanum hefur verið settur, bæði grunnskólanum og framhaldsskólanum þegar þeir ræða þetta frv. Þegar grunnskólalögin mæla fyrir um það að allir nemendur hafi sama rétt til að fara í sama skóla, þá er óeðlilegt að fara að flokka allt í einu kennarana sérstaklega. Það á líka að láta sama gilda um kennarana, hvaða kennslu sem þeir sinna, samkvæmt því meginmarkmiði sem menn settu sér með grunnskólalögunum. Og þegar framhaldsskólalögin gera ráð fyrir meiri sérhæfingu bæði í starfsnámi og bóknámi þá er líka eðlilegt að þegar sett eru lög um kennarastarfið taki menn mið af því eins og gert er í 12. gr. frv. að því er framhaldsskólakennarana varðar. Menn verða því að líta á þetta í samhengi og heild þegar þeir ræða þessi mál, en ekki að slíta það úr þeim starfsramma sem kennurum er settur og menntamálayfirvöldum er settur með lögunum um grunnskólann og framhaldsskólann. Herra forseti. Ég tel að ég þurfi ekki að fara orðum um fleiri atriði í þessu frv. Það hefur raunar allt komið fram áður sem ég var að segja en þó er ástæða til að árétta þetta sérstaklega, minna menn á starfsrammann og minna menn á þær almennu reglur sem settar eru í lögunum um grunnskóla og framhaldsskóla og hafa þau í huga þegar þetta frv. er afgreitt.

Herra forseti. Aðeins fyrst um sérkennara. Ef lögin eru svona skýr að mati hæstv. menntmrh. hljótum við að velta enn frekar vöngum yfir því af hverju orðið sérkennari kemur þá fyrir í einhverri af þeim reglugerðum sem fjalla um kennslu í sérskólum eða sérkennslu innan grunnskólans, því þannig er það. Og það þyrfti þá að endurskoðast og koma frekari útskýring á því. Hins vegar vakti það athygli mína hve hæstv. ráðherra talaði af miklu öryggi um að 15 eininga námið nægði undir ákveðnum kringumstæðum. Ég vildi gjarnan að hann útskýrði fyrir okkur, því það hafa aðrir ekki getað gert, í hverju þetta 15 eininga nám ætti að vera falið. Menn tala um auknar kröfur til kennara í dag og faglegar kröfur til kennara eru ekki bara í grein heldur líka í því að kunna að miðla námsefninu. Það eru kröfur um námsmat, kröfur um mat á skólastarfi, kröfur um námsgagnagerð, kröfur um skólanámskrárgerð, kröfur um aukna þjálfun á vettvangi og kröfur um að kennari geti miðlað með nýrri tækni. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Hvað af þessu telur hann þá að sé mikilvægast að komist fyrir inni í 15 eininga náminu? Mér er það ekki ljóst eins og ég sagði. Ég hef reynt að spyrja þá sem hafa verið að kenna og hafa verið að skipuleggja nám af þessu tagi, þeim er það ekki ljóst heldur vegna þess að ef ég hef skilið málið rétt er það varla að 30 einingar nægi í dag, miðað við þær síauknu kröfur sem gerðar eru til kennara.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunum þá var það svo og hefur verið að þeir sem hafa sinnt uppeldis- og kennslufræðum telja æskilegast að það séu 30 einingar. Hins vegar hefur það líka komið fram í gögnum til hv. nefndar og í skjölum sem ég hef einnig fengið frá þeim sem starfa í Háskóla Íslands að þeir telja að það sé unnt að skipuleggja 15 eininga nám í uppeldis- og kennslufræði. Það sem þeir hafa hins vegar gert athugasemdir við er það atriði hvort krafan um fagþekkinguna sé nægilega skýr í 12. gr. Hvort þar sé nægilega fast að orði kveðið um það að menn hafi raunverulega fagþekkingu eins og hv. þm. hafa einnig rætt hér í þessum umræðum. Þeir hafa hins vegar sagt: Við getum leyst 15 eininga málið en við viljum fá skýrara skilgreint í frv. eða þá í reglugerð hvað það er sem menn þurfa að uppfylla til þess að geta sagt við okkur: Við eigum rétt á því að fá þessi réttindi eftir 15 einingar. Það liggur því alveg fyrir hjá þessum aðilum að þeir hafa sagt að þeir geti boðið 15 eininga nám sem þeir telja fullnægjandi.

Það liggur fyrir, herra forseti, segir hæstv. ráðherra að þessir aðilar telja sig geta boðið 15 eininga nám enda sé þá ákveðnum faglegum kröfum fullnægt. En svo er ekki samkvæmt frv. Það er ekki gerð krafa um masters- eða doktorspróf. Það er eingöngu talað um 120 námseiningar, sem er allt annað. Mér finnast því þessi rök eða þessi skýring hæstv. ráðherra ekki frambærileg við þessa umræðu vegna þess að hann er að tala um allt annað en þeir aðilar sem ég veit að hafa sem nauðvörn í þessu máli bent á þessa niðurstöðu sem lausn sem hugsanlega væri hægt að vinna með. Það stendur hins vegar ekki til. Það stendur jú til að keyra áfram á þetta 15 eininga nám en það stendur ekki til að gera þær faglegu kröfur sem þarna er verið að gera á móti.

Herra forseti. Eins og ég hef sagt þá er heimild til reglugerðarútgáfu á grundvelli 12. gr. og til þessara þátta verður litið við gerð reglugerðarinnar. En varðandi það að það ætti að vera mastersnám frekar heldur en það orðalag sem er þarna, sem við notum í greininni, þá vil ég spyrja hv. þm. --- að vísu er tíma hennar í andsvörum því miður lokið --- en þá vil ég segja: Það er ekki nein ein skilgreining til á mastersnámi. Það er ekki hægt að segja að mastersnám svari þessu með þeim hætti að fullnægjandi sé, því að það er engin ein skilgreining til á heitinu mastersnám eða hvað felst í því að hafa masterspróf. Þar stöndum við því frammi fyrir ákveðnum vanda. Þetta hefur allt verið þaulskoðað þannig að niðurstaðan varð sú eftir ítarlega athugun af hálfu meiri hluta nefndarinnar að hrófla ekki við þessu ákvæði. Hitt liggur ljóst fyrir að það hefur komið fram að hægt sé að veita 15 eininga nám í uppeldis- og kennslufræðum og það var það sem hv. þm. spurði mig um, hvort ég hefði nokkra hugmynd um það hvort nokkur hefði látið sér detta í hug að það væri. Svo er. En hinn þátturinn sem við þurfum að skilgreina og hér hefur komið fram að verður gert, það er inntakið í námi þeirra sem fara í þetta 15 eininga uppeldis- og kennslufræðinám.

Herra forseti. Það var fróðlegt að heyra viðbrögð hæstv. ráðherra. Það eru nokkrar spurningar sem ég vil koma með. Í fyrsta lagi andmælti ráðherrann því að þarna væru gerðar minni kröfur. Ég velti fyrir mér, hvar kröfur eru efldar? Ég get ekki séð að það sé neins staðar gert. Varðandi þennan þátt sem hæstv. ráðherrann ræddi síðast, um að það hefði ekki verið hægt að orða þetta þannig að miða við meistarapróf, þá ætla ég að leyfa honum að heyra orðalagið á tillögunni eins og við vorum búin að koma okkur saman um hana og munum hugsanlega flytja við 3. umr. Þar stendur: ,,Æðri prófgráðu frá háskólum, þ.e. meistara- eða doktorspróf sem krefst a.m.k. 120 námseininga og veitir undirbúning til kennslu í fagrein eða fagsviði framhaldsskóla. Til viðbótar þessu námi komi 15 einingar.`` Ég tel að þetta orðalag muni gera heilmikið í því að tryggja að það komi til aukin fagmenntun samfara því að kennslufræðinámið minnki. Það er því miður ekki tryggt núna því að fólk getur bætt við sig einingum úr nýrri grein þess vegna. Vissulega má taka á því með reglugerð en það væri mun æskilegra að hafa skýrara lagaákvæði og ég beini því til ráðherrans að hann taki það til skoðunar. Þá vil ég aftur koma inn á annað atriði sem er mjög varhugavert. Það stendur í 15. gr. að við það skuli miðað að framhaldsskólakennari kenni þær greinar eða á því sviði sem hann er menntaður á. Fyrir þetta er meiri hlutinn að hrósa sér í nál. En á það hefur verið bent að þetta t.d. þýði þá að ef einhver hefur 60 og 30 einingar þá geti viðkomandi framhaldsskólakennari kennt með 30 eininga nám í grein. Þetta er bein viðurkenning á því og þess vegna lækkun á þeim kröfum sem verið hafa ef hann á að kenna þær greinar sem hann er menntaður til. Hins vegar má hann kenna á því sviði sem hann er menntaður til, ef hann er t.d. menntaður sem landfræðingur þá hefur hann réttindi samkvæmt þessu frv. til að kenna stærðfræði. Þetta er ekki til þess að efla faglegar kröfur í framhaldsskólanum. Í þriðja lagi vil ég nefna sérkennara. Hvar hefur sérkennari nú tryggingu fyrir því að hans fagréttindi séu viðurkennd? Vissulega eru sérkennarar líka kennarar en það er ekki punkturinn. Punkturinn er að þeir eru búnir að mennta sig sem fagkennara, sem sérkennara, og núna er allt í einu ekkert um það í lögum, þannig að ég get ekki séð annað en að skólastjóri geti látið bara hvern sem er fá sérkennslukvóta. Eru það þær auknu kröfur sem hæstv. ráðherra er að boða?

Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hæstv. menntmrh. hvort það sé hugsanlegt að hann hafi fengið þær upplýsingar sem hann nefndi um 15 eininga kennaranám sem væri auðvelt að skipuleggja fyrir þennan hóp á andafundi? Það vill nefnilega svo til að við höfum verið að hafa samband við þær deildir kennaranáms sem skipuleggja slíkt nám og það liggur við að menn hafi reytt hár sitt, þeir hafa svo miklar áhuggjur af þessu, hvað sé eiginlega verið að meina. Hvað á að vera innifalið í þessu 15 eininga námi? Og hverju á að sleppa? Það hefur að mati þessa fólks hingað til reynst mjög erfitt að koma fyrir öllu sem þarf að kenna innan þessara 30 eininga og það hefur hvergi komið vísbending um hverju á að sleppa. Ég vil segja að það er mjög æskilegt markmið að fá inn í starfsnámsdeildir framhaldsskólanna fólk sem hefur virkilega reynslu í starfi. En það er ekki hægt að ætlast til þess, jafnvel þó að það hafi sem meistarar verið með nemendur sem slíkir, að það hafi nokkra innsýn umfram hvern sem er við það að setja fram námsefni og skipuleggja nám í skólastofu. Það er alveg sérstakt fag. Hins vegar vil ég taka undir það með hæstv. ráðherra að það er mjög æskilegt markmið að laða þetta fólk að kennslustörfum.

Herra forseti. Ég get upplýst hv. þm. um það að ég var ekki á andafundi þegar ég las þessi skjöl sem um er að ræða því að þau liggja hér fyrir og hljóta að liggja fyrir í möppu þingmannsins eins og í bréfasafni mínu. Og ég hef aldrei sagt að þetta væri auðvelt. Ég hef aldrei sagt að það væri auðvelt að veita þessa menntun í 15 einingum. Hins vegar hef ég sagt að það hafi komið fram að það er hægt að gera það. Og þegar þeir aðilar sem segja að hægt sé að gera það komu og kynntu það fyrir mér þá sögðu þeir: En við verðum að gera ríkar og markvissar kröfur um það nám sem viðkomandi hefur fengið í sínu fagi til þess að unnt sé að veita þessa menntun með þessum hætti. Og um það snýst málið en ekki um hitt hvort það sé unnt að gera þetta eða ekki. Það liggur fyrir að það er hægt. Hitt er álitaefnið, sem ég tek undir að þarf að hafa auga með, að menn fari ekki í kringum þær kröfur sem á að gera til fagþekkingarinnar. Ég tel að eins og þetta er orðað í frv. og eins og meiri hlutinn hefur gengið frá sínu máli þá sé það með skynsamlegum hætti til þess að það sé ekki verið að loka einhverjum dyrum fyrir fram gagnvart einstaklingum heldur geti menn skoðað þetta og látið þetta mál þróast eins og önnur og á grundvelli reglna sem settar eru með þessar faglegu meginkröfur að leiðarljósi.

Hæstv. forseti. Ég tek undir að það er nauðsynlegt að hafa faglegar meginkröfur að leiðarljósi og það er mjög áríðandi að við köllum það besta fólk sem völ er á til starfa í skólunum þegar við erum að kenna starfsgreinar. En það sem hefur skort á hingað til er ekki að fólk sem hefur köllun til að sinna þessum kennslustörfum hafi ekki viljað fara í þetta nám. Það hefur sótt mjög fast að fara í þetta nám. Vandamálið er að það hefur ekki verið nægilegt framboð af slíku námi til að allir gætu komist í það sem hafa áhuga á. Ég verð að segja að nú verður sjálfsagt að reka þetta 30 eininga nám áfram því að ekki hafa margir --- a.m.k. ekki allir --- margra ára reynslu af því að hafa lærlinga sem vilja fara þarna til starfa, og þá verður að reka þetta 15 eininga nám samhliða. Og ekki einfaldar það málið eða gerir það ódýrara. Mér finnst þarna verið að fara úr öskunni í eldinn, hæstv. forseti. Og ég hef áhyggjur af þessu, sérstaklega hvað viðkemur starfsmenntakennurunum sjálfum.

Herra forseti. Það eru fáein atriði sem ég vildi gera að umtalsefni nú þegar dregur að lokum þessarar umræðu. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir nefndi áðan að málið hefði ekki verið sent til umsagnar. Ég vil gera athugasemd við það vegna þess að frv. kom fyrst fram og var lagt fram til kynningar á síðasta þingi og var þá sent til umsagnar. Og við studdumst við þær umsagnir sem þá bárust þegar við fjölluðum um málið þegar það kom síðan aftur fram í vetur. Það höfðu ekki verið gerðar þær efnisbreytingar á frv. að ástæða væri til þess að senda það aftur út til umsagnar og það voru ekki gerðar athugasemdir við þá málsmeðferð í þingnefndinni. Þetta vildi ég sérstaklega taka fram. Ráðherra hefur síðan svarað hér ágætlega spurningum þingmanna varðandi sérkennarana. Hins vegar er alveg ljóst að ágreiningurinn við kennarasamtökin snýst fyrst og fremst um 12. gr. Um þá grein er ágreiningur. Kennarasamtökin komu að samningu --- eða það var starfshópur sem þeir áttu sæti í sem kom að smíði frv. en um þetta efni, 12. gr. og 15 eininga kennslufræðinámið gerðu kennarasamtökin síðan ágreining. Þau voru einfaldlega ósammála því sem varð niðurstaða í menntmrn., að slaka til frá 30 eininga kennslufræði í 15 við sérstakar aðstæður. Það hefur verið fullyrt hér að verið væri að lækka kröfur til kennara. Ég er algjörlega ósammála því. Ég tel að það séu full rök fyrir því að fara þessa leið, fyrst og fremst þau að það er önnur og verðmætari þekking sem menn eru að sækjast eftir, þ.e. aukin fagþekking í grein og líka betri samskipti skóla og atvinnulífs. Við þekkjum öll að það hefur verið gagnrýnt að fólk sem hefur mikla fagþekkingu, t.d. doktorspróf, þurfi að fara í heilsársnám í kennslufræði til að öðlast kennsluréttindi í framhaldsskóla. Margt af þessu fólki hefur þá í raun og veru ekki lagt fyrir sig kennslu í framhaldsskóla sem það annars kannski hefði viljað leggja fyrir sig ef það hefði getað öðlast kennsluréttindin, t.d. með 15 eininga námi eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Það er alveg ljóst að það er mikil þörf á því að fá inn í framhaldsskólana fólk sem er með mikla fagþekkingu í kennslugreinum. Ég tel að þau rök séu fullgild og ég vona að þetta frv., þegar það verður að lögum, verði til þess að því fólki fjölgi í framhaldsskólunum sem hefur langa og mikla fagmenntun að baki.

Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. formanni menntmn. að þessi vinnubrögð voru viðhöfð í nefndinni enda sagði ég ekkert annað en að málið hefði ekki verið sent út í vetur. Ég nefndi það vegna þess að það fólk sem sendi inn umsagnir í fyrra vissi af því en það virtist ekki átta sig alveg á því að núna væri allt í einu komið að því að afgreiða þetta frv. Það var fyrst og fremst það sem ég átti við með því að málið hefði ekki verið sent út í vetur. Það hefði verið ástæða til þess að gera það því þá hefðu kannski fleiri sett sig í stellingar til að ræða það á opinberum vettvangi.

Herra forseti. Aðeins til að víkja hér að atriði sem fram kom fyrr í umræðunni og mér fannst ekki gerð nægjanleg skil í andsvari en lýtur að sérkennslu og því sem hæstv. ráðherra sagði um sérkennslu. Hann útskýrði fyrir okkur, þolinmóður eins og góður kennari, að það hefði verið ákveðið með grunnskólalögunum að sérkennsla færi fram í grunnskólanum. Þar afleiðandi væru engir sérstakir sérkennarar til lengur heldur bara kennarar og svo væru gerðar til þeirra mismunandi kröfur. Ég held að ég fari nokkurn veginn rétt með það sem ráðherrann sagði. Ég get sagt það, herra forseti, að þetta var líka minn skilningur. En þegar sérkennarar hnipptu í hv. menntmn. vegna þessa frv. þá fór ég og skoðaði þau gögn sem fyrir liggja og ég verð að segja að mér kom það nokkuð á óvart að í reglugerð um sérkennslu, nr. 389/1996, sett 26. júní það ár og sett með heimild í 37. gr. laga nr. 66/1995, um grunnskóla, kemur fram að sérkennsla skuli vera framkvæmd af sérkennurum, ef það má orða það svo. Þar kemur fram í 3. gr. um markmið og skilgreiningu á sérkennslu, með leyfi forseta: ,,Sérkennsla felur í sér verulega breytingu á námsmarkmiðum, námsefni, námsaðstæðum og/eða kennsluaðferðum miðað við það sem öðrum nemendum á sama aldri er boðið upp á.`` En það er augljóst að hér er verið að gera verulegar kröfur umfram það sem unnt er að gera til umsjónarkennara eða bekkjarkennara hvað varðar þekkingu á sérþörfum nemenda. Og það er bætt við í a-lið 3. mgr. 3. gr., með leyfi forseta, að í sérkennslu felist m.a.: ,,Gerð rökstuddrar námsáætlunar fyrir nemendahóp eða hvern einstakling sem byggð er á upplýsingum um heildaraðstæður nemanda og á athugun og mati á stöðu hans í námi og þroska.`` Þegar síðan þessi reglugerð er skoðuð og komið að kaflanum um starfsfólk, en það er VI. kafli þessarar reglugerðar, sem ber yfirskriftina Starfsmenn, og 16. gr. er lesin, þá stendur þar, með leyfi forseta: ,,Sérkennsla skal innt af hendi af sérkennara eftir því sem við verður komið, eða undir umsjón sérkennara ef betur þykir henta að nemandi fái sérkennslu hjá umsjónarkennara eða öðrum kennurum.`` Þegar síðan reglugerðin er skoðuð frekar, og það var gert vegna þess að sérkennarar báru sig aumlega, þá kemur í ljós að hér er engin skilgreining á þeim kröfum sem til þeirra hlýtur að verða að gera, eftir að annars vegar er búið að lýsa því hvað sérkennsla er og hins vegar að segja, eins og segir í 16. gr., að sérkennslu skuli inna af hendi af sérkennara. Ég vildi bara, herra forseti, vegna þess sem áður hafði komið fram um þetta mál hér, láta það koma fram að tillögur okkar og málflutningur hvað varðar sérkennarana byggir á þessari reglugerð sem augljóslega skilur það eftir að kröfur til sérkennara verði skilgreindar í öðrum lögum og þá væntanlega í þeim lögum sem frv., sem við erum nú að fjalla um, á að lúta að.

Herra forseti. Meginstefnan er sú að sérkennslan sé hluti af almennu kennslustarfi og að sérkennarar séu þess vegna með sams konar réttindi og almennir kennarar. Telji menn síðan að þessi reglugerð um sérkennslu, sem hv. þm. vísaði til, sé gölluð að því leyti að hún geri of miklar kröfur og standist þess vegna ekki grunnskólalögin þá er sjálfsagt að taka það til endurskoðunar því ég ætla ekki að sitja undir því að sett hafi verið reglugerð sem ekki stenst grunnskólalögin og að það verði þá að skoða það frekar heldur en að fara að búa til hér einhverja nýja skiptingu í þessu frv. sem við erum nú að fjalla um. Það verður að skoða það alveg sérstaklega því ég tel að það sé samdóma álit allra sem hafa komið að þessu --- sérkennarar reka að sjálfsögðu sitt mál --- að lögin veiti þeim nægileg réttindi miðað við þær almennu kröfur sem sjálfsagt er að gera. Ef hins vegar svo fer að þessi reglugerð er lögð út á þann veg sem hv. þm. gerði, að það þurfi að setja í sérstök lög um sérkennara, þá er það spurning í mínum huga hvort ég hafi hugsanlega gengið of langt með setningu reglugerðarinnar.

Herra forseti. Ég hneigist nú til þess að skilja hæstv. ráðherra þannig að hann hafi hér verið með útúrsnúninga eða hreinlega að fara með gamanmál, vegna þess að mér finnst fráleitt að hann hafi skilið orð mín þannig að ég væri að væna hann um það að hann hefði farið út fyrir sitt eðlilega verksvið við setningu þessarar reglugerðar. Það lá engan veginn í mínum orðum. Ég var einungis að útskýra fyrir hæstv. ráðherra, vegna þeirra orða sem hann lét falla fyrr í umræðunni, af hverju minni hluta menntmn. hefði þótt eðlilegt að taka undir þær kröfur eða þau sjónarmið eins og fram kemur í áliti minni hlutans, þær kröfur eða sjónarmið sem fram koma hjá sérkennurum vegna þess að í þessari reglugerð er bæði skilgreining á því hvað sérkennsla er og einnig áskilnaður um það að sérkennsla skuli vera í höndum sérkennara. Ég var ekki að segja að ráðherrann hefði farið út fyrir eðlilegan ramma með því að setja þessa reglugerð á grundvelli 37. gr. laganna. Ég var einungis að ítreka það að fyrst þessar kröfur eru gerðar þá væri eðlilegt í framhaldi af því að gera kröfur til þeirra kennara sem um ræðir í samhengi við þær kröfur sem hér eru gerðar. Mér finnst hins vegar ástæðulaust að slá af þeim kröfum sem hér eru gerðar. Ég held að þær séu fullkomlega eðlilegar.

Ég ætla að nota tækifærið, herra forseti, og spyrja hæstv. ráðherra. Það kemur fram í umsögn Skólameistarafélagsins minnir mig að það sé mjög bagalegt að ekkert skuli vera sagt um sérkennara á framhaldsskólastigi, og það muni verða til þess að það verði erfiðara að ráða sérkennara þar inn. Yfirleitt eru sérkennarar ekki starfandi á framhaldsskólastigi. Nú eru gerðar auknar kröfur um það, bæði vegna náms fatlaðra í framhaldsskólum og einnig vegna þess að það er stefnt að því að sem flestir fari í framhaldsskóla og þá koma jafnvel ólæsir einstaklingar þangað inn. Þannig að vaxandi þörf á sérkennurum til kennslu í framhaldsskólunum er viðurkennd. Skólameistarafélagið kemur með þá ábendingu að þeim finnist bagalegt að ekkert skuli vera talað um sérkennara í framhaldsskólum í þessu frv. Þess vegna vil ég enn einu sinni spyrja, því mér finnst ekki hafa komið nægilega góð rök fyrir því hvers vegna, eins og í gömlu lögunum stendur skýrt, að til þess að vera kallaður sérkennari þurfi að hafa 30 einingar eða 60 einingar eftir því hvar kennt er. Mér finnst t.d. algjörlega óljóst nú hver skilgreiningin á sérkennara er. Hvort það sé nóg að hafa eitt ár, eins og sumir hafa, eða hvort verði að hafa tvö. Hvort það sé mismunandi eftir því hvort kennt er sérskólum eða í almennum grunnskólum og hvaða kröfur á að gera til þeirra sem hugsanlega verða ráðnir sem slíkir inn í framhaldsskólana. Þetta verður að vera skýrara og þess vegna óska ég eindregið eftir því að mennmtn. komi saman á milli 2. og 3. umr. og það verði hugað að því hvernig hægt er að tryggja að sérkennarar fái sín réttindi viðurkennd og að það verði hægt að ráða þá til framhaldsskólana.

Herra forseti. Það er alveg rétt að það vantar kafla um sérkennara á framhaldsskólastigi í þetta frv. enda á það sama við um sérkennara á framhaldsskólastigi og á grunnskólastiginu að það er búið að samþætta skólastarfið þannig að framhaldsskólakennarar sem kenna í framhaldsskóla eiga líka að vera sérkennarar ef svo ber undir, eins og menn eiga að kenna stærðfræði o.s.frv. Mér finnst því þetta svolítil hártogun, að það þurfi að skilgreina það sérstaklega í þessum lögum hvað felst í hugtakinu ,,sérkennari``. Hvers vegna ekki þá að skilgreina um aðrar námsgreinar þegar því er að skipta? Það liggur í hlutarins eðli að þeir menn sem ráðast til starfa til sérkennslu í skólunum hljóta að hafa þá menntun sem gerðar eru kröfur um til þess að menn geti sinnt sérkennslu. Það þarf ekkert að tíunda það og útlista í þessu frv. Heilbrigð skynsemi ætti að nægja til þess fyrir skólameistara og aðra til þess að átta sig á því, ef verið er að ráða fólk til að sinna sérkennslu, að kynna sér þá menntun þeirra sem um starfið sækja áður en þeir ráða það. Það er alveg hárrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að sérkennsluþátturinn, ef þannig má að orði komast, í framhaldsskólanum er að aukast. Samkvæmt lögunum um framhaldsskóla ber framhaldsskólunum að veita þessa þjónustu. En ég sé ekki hvers vegna það er ekki ákvæði þá í framhaldsskólalögunum um sérnemendur ef það þarf að vera sérstakt ákvæði í lögunum um sérkennara. Mér finnst þetta hálfhártogunarkennt hjá hv. þingmönnum að vera með þetta atriði svona.

Herra forseti. Það er mismunur á því hvort það er grunnskólinn eða framhaldsskólinn vegna þess að það er hefð fyrir því að sérkennarar eru í grunnskólum og þeir eru þar nú þegar ráðnir. En það þarf eiginlega aukna lagastoð til þess að gera það kleift að ráða þá í framhaldsskólana. Og hvar er skilgreiningu að finna á því hvað er sérkennari? Hún hefur verið í þessu frv., í þessum lögum um lögverndun. Þar hefur verið skilgreint 30 einingar eða 60 einingar í sérkennslufræðum til þess að kallast sérkennari. Nú á að afnema þau lög, hvar er það þá skilgreint? Eftir hverju á t.d. Kennaraháskólinn að fara sem er að fara að mennta sérkennara? Núna er hvergi lögfest hvaða kröfur ber að gera til sérkennara og þess vegna er nauðsynlegt að mínu mati að hafa það inni í þessu frv., bæði fyrir grunnskóla og framhaldsskóla, en ekki síst fyrir framhaldsskólana af því að það þarf einhvers konar skilgreiningu og aukna lagastoð til þess að það hægt sé að ráða þá þar inn.

Herra forseti. Varðandi inntak náms í Kennaraháskólanum þá er það Kennaraháskólinn sem skilgreinir það. Það er ekki menntmrn. sem setur Kennaraháskólanum námskrá eða háskólunum yfirleitt og það eru ekki heldur gerðar kröfur um neina sérmenntun eða kennslufræðikunnáttu hjá þeim sem kenna við þær stofnanir. Ég veit ekki hvort það á þá að álykta af því að það fólk geti ekki kennt fólki til þess að verða sérkennarar. Mér finnst þetta þannig að það eru gerðar ákveðnar kröfur, það eru sett ákveðin markmið, og þetta fólk lærir til þess að sinna þessum störfum. Hvað sem þessi lög segja þá ráða menn auðvitað starfsfólk til að kenna eftir fögum og sérkennarar eru hópur af kennurum sem ráðast til starfa í framhaldsskólunum og í grunnskólunum. Þannig er það. Og það þarf ekki að tíunda það sérstaklega í þessum lögum að mínu mati. Um inntakið í náminu er hins vegar ákveðið af Kennaraháskóla Íslands. Hvað það er sem hann kallar sérkennaranám er hans ákvörðun, eins og við mælum ekki fyrir í þessum lögum hvert er inntakið í kennaramenntuninni, hvað það er sem er kennt, en við vitum það og geta menn dregið þá ályktun af því að menn sem hafa lært stærðfræði geti kennt stærðfræði o.s.frv. Þannig að mér finnst það nú hálfeinkennilegt fyrir mig að þurfa að standa hér og predika þetta yfir prófessor í uppeldis- og kennslufræðum.

Virðulegi forseti. Þetta er ákaflega fróðleg umræða. Skil ég þá hæstv. ráðherra þannig að Kennaraháskólinn geti skipulagt tíu ára nám í sérkennslufræðum, hálfs árs nám og fimm ára nám og hvernig nám sem er og tilkynnt: Þetta er sérkennaranám, fimm ára og tíu ára og fimmtán ára og eins árs? Og kennarinn sem kæmi og spyrði hverjar væru lágmarkskröfur fengi þau svör að þær séu engar. Þetta er alls ekki nógu skýrt. Alveg á sama hátt og Háskóli Íslands skipuleggur núna eins árs nám í uppeldis- og kennslufræðum, af því það er lögbundið, og nú verður væntanlega krafa um að taka upp aðra námsbraut upp á 15 einingar, þá þurfa einhvers staðar að vera leiðbeiningar um það hvað þetta er mikið nám. En þær er ekki að finna. Það er tekið út úr þessu frv. og þess vegna er þessi stétt, heil stétt í algjöru tómarúmi, bæði þeir sem búnir eru að mennta sig til eins árs og til tveggja ára í þessum fræðum. Mér finnst t.d. mjög fróðlegt hvernig eigi að mennta sérkennara sem eru að fara inn í framhaldsskólann. Annars vegar erum við með nemendur sem eru mjög slakir, t.d. í stærðfræði og hinum ýmsu greinum, og hins vegar erum við með ólæsa nemendur eða lesblinda eða eitthvað slíkt. Hvers konar kröfur á að gera til þessara kennara? Þess vegna finnst mér mjög eðlilegt að það sé til einhvers konar skilgreining á sérkennara í þessum lögum, og hvort gera þurfi kröfu til tveggja ára náms eða eins árs náms o.s.frv. Það er mjög miður, og það hefur alls ekki verið nægilega vel útskýrt, hvers vegna þeim er alfarið sleppt í þessu frv.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til íþróttalaga frá menntmn. Mál þetta var fyrst flutt á 121. löggjafarþingi og er nú endurflutt með fáeinum breytingum. Núgildandi íþróttalög eru að stofni til frá árinu 1956, með síðari breytingum, en löggjöfin 1956 var reist á grunni hinna fyrstu almennu íþróttalaga sem sett voru árið 1940. Tilgangur þessa frumvarps er að laga almenna löggjöf um íþróttir að þeim breytingum sem orðið hafa í þjóðfélaginu á um 40 árum. Hlutverk íþrótta í þjóðlífinu verður sífellt meira og fjöldi þeirra sem leggja stund á íþróttir í einhverri mynd hefur stóraukist. Íþróttahreyfingin hefur eflst að skipulagi og styrk og aðstaða til íþróttaiðkunar batnað mikið víða um land. Við samningu frumvarpsins var lagt til grundvallar að íþróttaiðkun utan skólakerfisins fer fram innan vébanda eða á vegum frjálsra félaga að því leyti sem ekki er um einstaklingsbundin viðfangsefni að ræða. Gengið var út frá því að tilgangur lagasetningar um íþróttamál væri fyrst og fremst að mynda formlega umgjörð um atbeina hins opinbera til eflingar íþróttastarfi án íhlutunar um hvernig íþróttahreyfingin hagar störfum sínum. Íþróttakennsla í skólum fellur eðlilega undir skólalöggjöf eins og önnur skólastarfsemi. Löggjöf samkvæmt þessu frumvarpi yrði nokkru umfangsminni og einfaldari í sniðum en gildandi íþróttalög. Í tengslum við umfjöllun um frumvarpið fjallaði nefndin um skýrslu nefndar um eflingu íþróttastarfs frá desember 1997 og skýrslu nefndar um stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna frá október 1997. Helstu niðurstöður í skýrslu nefndar um eflingu íþróttastarfs eru þær að mikilvægt sé að stuðla enn frekar að samstarfi ríkis og annarra opinberra aðila við íþróttahreyfinguna svo hægt verði að efla íþróttastarfið í landinu og lögð er áhersla á forvarnagildi íþrótta fyrir holla lífshætti og heilsurækt almennings. Í skýrslu nefndar um stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna er að finna tillögur til úrbóta varðandi jafnrétti kynja til þátttöku í íþróttum. Þær tillögur miða að því að ríki og sveitarfélög gefi ákveðin skilaboð til íþróttahreyfingarinnar en þar er víða pottur brotinn í jafnréttismálum. Þannig er lagt til að allur stuðningur, fjármagn og aðstaða sem ríki og sveitarfélög veita til íþrótta skiptist hlutfallslega jafnt á milli karla og kvenna. Þá verði komið á fót jafnréttisnefnd innan íþróttahreyfingarinnar sem leggi fyrir íþróttaþing áætlun um hvernig verði best staðið að því að ná jafnrétti innan hreyfingarinnar. Rannsóknir er tengjast íþróttum verði efldar með það fyrir augum að auka vísindalega þekkingu á íþróttum kvenna. Að lokum er lagt til að menntun sem tengist íþróttum nái til fleiri þátta en verið hefur, t.d. til stjórnunar og reksturs íþróttafélaga, fjármálastjórnunar, forvarna o.s.frv. Menntamálanefnd tekur undir þau meginmarkmið og tillögur sem koma fram í báðum skýrslunum. Nefndin leggur þunga áherslu á að unnið verði markvisst að jöfnuði milli kynja til hvers konar þátttöku í íþróttum hjá öllum sem vinna að þeim málum, íþróttafélögum, sveitarfélögum og ríkinu. Nefndin telur afar áríðandi að sveitarfélögin fjalli um þessi mál og bregðist við til úrbóta. Þá telur nefndin mjög mikilvægt að í öllu starfi innan íþróttahreyfingarinnar verði lögð áhersla á samþættingu. Menntmn. mælir einróma með samþykkt frumvarpsins.

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég stíg hér í pontu er að ég skrifa undir nál. með fyrirvara og vil gera grein fyrir honum. Hann skýrist að mestu leyti með brtt. sem ég flyt ásamt öðrum fulltrúum stjórnarandstöðunnar í mennmtn., þ.e. Svanfríði Jónasdóttur og Sigríði Jóhannesdóttur. Ég vil taka undir það með formanni menntmn. að að mörgu leyti var umfjöllunin um þetta mál mjög fróðleg í nefndinni og ég fagna sérstaklega umræðunni sem átti sér stað um þrjár skýrslur sem tengjast íþróttum kvenna. Ég tel að þarna sé verið að vinna mjög gagnlegt og merkilegt starf. Ein skýrslan heitir ,,Hlutdeild kvenna í heildartekjum íþróttahreyfingarinnar``, og er unnin af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, önnur heitir ,,Íþróttaefni í dagblöðum, könnun gerð fyrir nefnd um stefnumótum í íþróttum stúlkna og kvenna``, unnin af Viðari Halldórssyni, og sú þriðja er ,,Skýrsla nefndar um stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna``. Í þessum málum er greinilega víða pottur brotinn enn þá og mjög margt sem þarf að laga. En orð eru til alls fyrst og ég tel og hef enga ástæðu til að ætla annað en að það sé vilji hjá núverandi stjórnvöldum að taka á þessum málum. Mér fannst samt sem áður þegar við skoðuðum frv. ekkert vera í því sem í raun og veru tryggði eða bæri þess merki að það væri ætlunin að sinna þessum málum fyrir utan þau ágætu orð sem koma fram í nál. Þess vegna flytjum við brtt. á þskj. 1264, annars vegar við 3. gr. og hins vegar við 8. gr. frv. og ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að gera grein fyrir þessum efnisbreytingum. Í 3. gr. stendur núna: ,,Menntamálaráðuneytið fer með yfirumsjón íþróttamála að því leyti er ríkið lætur þau til sín taka. Í því skyni aflar ráðuneytið upplýsinga um iðkun íþrótta í landinu`` --- við viljum bæta þar við: stöðu jafnréttismála í íþróttum --- og síðan kemur óbreytt: ,,og aðstöðu til íþróttastarfs og stuðlar að rannsóknum á sviði íþróttamála.`` Það er að segja við viljum að þarna komi inn í 3. gr. viðbótarorðin ,,stöðu jafnréttismála í íþróttum`` og teljum að í raun og veru sé það bara til þess að undirstrika þann vilja sem ég tel að hafi komið fram hjá meiri hluta nefndarinnar og vona svo sannarlega að meiri hluti nefndarinnar geti samþykkt þessa tillögu. Sama á við um brtt. við 8. gr. Þar er aðeins hnykkt á. Það er enginn aukakostnaður eða neitt slíkt en þar er þó verið að fjalla um fjármuni, en það kemur í ljós að það er verulegur munur á því hverju eytt í kvennaíþróttir miðað við karlaíþróttir og þess vegna leggjum við til að niðurlaginu á 8. gr. verði breytt. Nú stendur þar: ,,Í reglugerð, sem menntamálaráðherra setur að fengnum tillögum íþróttanefndar, má kveða á um skilyrði fyrir styrkveitingum úr Íþróttasjóði og hvernig umsóknum og úthlutun skuli hagað.`` --- Þarna viljum við bæta við: m.a. með tilliti til stöðu kynja í íþróttum. Þetta er í anda samþættingar, eins og hæstv. jafnréttisráðherra vill orða það og segir okkur að það sé stefna núv. ríkisstjórnar að reyna að samþætta jafnréttismálin inn í sem allra flest mál. Ég tel einmitt að þessar tillögur séu þannig tillögur. Þær kosta ekkert beint en eru til þess að minna á þessi mál og ég vona svo sannarlega að meiri hlutinn geti tekið undir þessar brtt. því að þær eru alveg í þeim anda sem um var rætt í tengslum við þær skýrslur. Ég hefði að sjálfsögðu kosið að þarna væru betri tryggingar en þá hefði þurft annars konar frv. og við látum þetta því duga að sinni. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara ítarlega í efni þessara skýrslna eða í þetta frv. Ég er í meginatriðum sammála því og tel að það sé til bóta og þess vegna ætla ég að láta þetta duga.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um till. til þál. um aðgerðir til að mæta mismunandi þörfum drengja og stúlkna í grunnskólum. Í 1. mgr. tillögugreinarinnar er kveðið á um að Alþingi álykti að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd fagfólks í uppeldis- og kennslumálum sem geri tillögur um hvaða uppeldis- og kennsluaðferðum skuli beitt í grunnskólum til að mæta betur mismunandi þörfum drengja og stúlkna, þar sem upplýsingar um misvægi í sérfræðiþjónustu, athygli kennara og námsárangri benda til að úrbóta sé þörf. Nefndin ræddi sérstaklega nauðsyn þess að skoða kennaramenntun með tilliti til þessa. Í 2. mgr. tillögugreinarinnar er lagt til að nefndin ljúki störfum fyrir vorið 1999 og að störfum hennar verði hagað þannig að tillit verði tekið til tillagna hennar við gerð nýrrar námskrár fyrir grunnskóla en að endanlegar tillögur verði síðar hluti af námskrá grunnskólans. Þar sem aðalnámskrárgerð fyrir næsta skólaár á að ljúka í sumar er það mat nefndarinnar að þessi málsgrein nái ekki tilgangi sínum og sé óþörf. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar með breytingum sem gerð er grein fyrir í nál. Menntmn. er einróma í áliti sínu.

Virðulegi forseti. Hér er um aðræða tillögu sem er flutt af Svanfríði Jónasdóttur. Hún er 1. flm. en ég flyt þessa tillögu einnig ásamt Siv Friðleifsdóttur, Sigríði Jóhannesdóttur, Arnbjörgu Sveinsdóttur og Guðmundi Árna Stefánssyni. Ég er mjög ánægð með að ákveðið hefur verið að samþykkja þessa tillögu og geri ekki athugasemdir við það að síðari mgr. skuli sleppt, þó svo að það væri ekkert verra að mínu mati að það væri tryggt að þessi sjónarmið kæmu með þessum hætti inn í námskrárnar. En ég vil sérstaklega láta í ljós ánægju með breytinguna sem er gerð að tillögu menntmn. um að jafnframt geri nefndin tillögur um viðeigandi breytingar á kennaranámi. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt ákvæði þar sem það hefur verið háð eldhugum eða áhugamálum einstakra kennara í kennaramenntun hvort tekið er á þessu af festu eða ekki og ég vil sérstaklega láta í ljós ánægju með þessa breytingu. Það urðu miklar umræður um þetta í nefndinni og ég vona svo sannarlega að með samþykkt þessarar tillögu verði breyting á kennaramenntuninni í landinu til hins betra að þessu leyti.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að spyrjast fyrir um það hvort hæstv. heilbr.- og trmrh. sé í húsinu.

Forseti mun kanna hvort hæstv. heilbrrh. er í húsinu.

Ég tel, virðulegi forseti, að það sé erfitt að ræða þessa brtt. og það mál sem hér er á dagskrá án þess að hæstv. ráðherra sé á staðnum. Við 1. umr. komu fram mjög margar spurningar til hæstv. ráðherra sem ég teldi eðlilegt að við fengjum svör við við þá umræðu sem hér er að hefjast. Fyrir rétt rúmu ári síðan, 17. apríl 1997, var ég hér með utandagskrárumræðu um setningu reglugerðar um tekjutryggingu almannatrygginga þar sem ég beindi nokkrum spurningum til hæstv. heilbr.- og trmrh. um það hvort reglugerð nr. 485/1995, sem sett er á grundvelli 17. og 18. gr. laga um almannatryggingar, ætti sér í raun stoð í lögunum. Hæstv. ráðherra sagði þá að sú reglugerð sem ráðherra hafði nýlega sett ætti sér sömu stoð í lögum og hún hefði átt þá um margra ára skeið vegna þess að þarna hefði ekki verið um neinar breytingar að ræða, þetta er reglugerð nr. 485/1995. Ég vitnaði þá m.a. í álit frá lögfræðingi, Arnmundi Backmann, þar sem hann dró í efa að til væri lagastoð fyrir setningu þessarar reglugerðar eða þessa ákvæðis þessarar reglugerðar og jafnvel að ákvæði reglugerðarinnar bryti í bága við 65. gr. stjórnarskrár. Þau svör sem þá komu frá hæstv. ráðherra voru öll í þá veru að þar sem ekki væri um neina breytingu að ræða þá væri náttúrlega sama lagastoð og hefði verið fyrir reglugerðinni. Síðan þá hefur komið álit frá umboðsmanni Alþingis þar sem hann staðfestir í sjálfu sér ekki eða kveður ekkert skýrt á um það að reglugerðin eigi sér stoð í lögum heldur gerir því skóna að þar sem ekki hafi komið fram í umræðum við breytingar á almannatryggingalögum 1993 afgerandi það sjónarmið að fella ætti niður þessa tekjutengingu almannatrygginga, að þar með mætti gera ráð fyrir að vilji Alþingis hefði verið til þess að málið yrði óbreytt frá því sem verið hefði. Flestar þær skerðingar sem gerðar eru á kjörum lífeyrisþega og þeir þurfa að þola eru framkvæmdar með setningu reglugerða og þær reglugerðir eiga flestar stoð í lögum um almannatryggingar eða öðrum lögum er varða kjör þessara hópa, og reglugerðarbreytingar hafa verið nokkuð tíðar á undanförnum árum. Í flestum tilvikum er þó um ótvíræða lagaheimild að ræða fyrir setningu reglugerðar enda verður það að vera þannig því að reglugerð getur þá aðeins tekið gildi að hún eigi sér styrka stoð í lögum. Það hefur verið dregið í efa í umræðu hér, bæði utan dagskrár og í heilbr.- og trn., að þessi margumrædda reglugerð eða þetta ákvæði hennar sem snertir skerðingu á tekjutryggingu öryrkja og ellilífeyrisþega vegna vinnu maka eða tekna maka eigi sér stoð í lögum. Til okkar á fund í heilbr.- og trn. komu fulltrúar frá Öryrkjabandalagi Íslands þar sem var farið yfir nýjustu niðurstöðu, eða úrskurð réttara sagt, umboðsmanns Alþingis og heilbr.- og trn. Alþingis fékk bréf frá kjaramálanefnd Öryrkjabandalags Íslands þar sem gerðar voru verulegar athugasemdir við niðurstöðu umboðsmanns Alþingis og afstöðu ráðuneytis og farið mjög rækilega yfir hvað áhrif þessi skerðing vegna tekna maka hefði á tekjutryggingu viðkomandi aðila. Í framhaldi af þessum fundi og eftir að hafa farið yfir rök Öryrkjabandalagsins og reyndar fleiri aðila sem hafa haft samband við okkur fulltrúa í heilbr.- og trn. var ákveðið að flytja brtt. við afgreiðslu á því frv. sem hér er til umræðu um breytingar á lögum um almannatryggingar sem er vissulega hið besta mál og er um leiðréttingar að ræða sem heilbr.- og trn. var öll sammála um að þyrfti að afgreiða. Það hefur aldrei verið dregið í efa. Hins vegar vegna þess að mjög stuttur tími var til loka þings og sá frestur sem við höfðum til þess að leggja fram sérstakt þingmál var útrunninn, a.m.k. trygging fyrir því að það yrði tekið hér á dagskrá, þá var brugðið á það ráð að bera fram brtt. við lög um almannatryggingar, brtt. sem tengist því frv. sem hér er til umræðu. Það er gert m.a. með þeim rökum að í því tilviki sem það frv. sem hæstv. ráðherra lagði fram og hér er til afgreiðslu, og allir voru sammála um að væri hið besta mál, þar er um nauðsynlegar leiðréttingar að ræða. Og við teljum að brtt. sem flutt er á þskj. 1381 af hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur, Guðnýju Guðbjörnsdóttur, Össuri Skarphéðinssyni, Kristínu Ástgeirsdóttur og þeirri sem hér stendur, að þá væri þar ekkert síður um nauðsynlegar leiðréttingar að ræða, leiðréttingar sem komu fram í umræðu fyrir rúmu ári síðan að nauðsynlegt væri að gera, að það þyrfti að taka af öll tvímæli hvað varðar rétt öryrkjans til þess að halda tekjutryggingu sinni burt séð frá tekjum maka. Það sé mannréttindamál og er þar vitnað í lög og reglugerðir sem lúta að réttindum einstaklinga í hjónabandi í mannréttindasáttmála um málefni fatlaðra sem Sameinuðu þjóðirnar hafa samþykkt og við erum aðilar að. Þess vegna væri nauðsynlegt að taka af öll tvímæli. Það kom einnig fram í umræðum í nefndinni að mönnum fannst að flestir nefndarmenn væru á þeirri skoðun að þarna væri mál sem þyrfti að skoða sérstaklega. Í því bréfi, dags. 20. apríl 1998, sem barst heilbr.- og trn. vegna þessa máls --- en fulltrúar Öryrkjabandalagsins komu að eigin beiðni fyrir heilbr.- og trn. til að kynna viðhorf sín --- ég tel rétt að lesa þetta upp því að hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir, sem hóf umræðuna, hafði ekki tíma til þess að fara yfir erindið frá kjaramálanefnd Öryrkjabandalagsins á þeim stutta tíma sem þá var eftir þar til þingflokksfundir hófust. Og þess vegna vildi ég, með leyfi forseta, lesa upp bréf þetta sem heilbr.- og trn. barst 20. apríl 1998, en þar segir: ,,Í framhaldi af utandagskrárumræðu 17. apríl 1997, ítrekuðum tilmælum Öryrkjabandalags Íslands og nýrri álitsgerð umboðsmanns Alþingis, fer kjaramálanefnd Öryrkjabandalagsins þess á leit við Alþingi að það tryggi eins fljótt og frekast er kostur að tekjur maka öryrkja skerði ekki tekjutryggingu þeirra. Eins og þingmönnum er kunnugt er hvergi í íslenskum lögum kveðið á um að öryrkjar megi ekki taka upp sambúð með heilbrigðum einstaklingum. Á hinn bóginn er búið svo um hnúta að geri þeir það missa þeir ekki aðeins uppbætur heldur fá þeir að auki litla eða enga tekjutryggingu. Í sambúð getur öryrki að hámarki fengið 43.722 kr., örorkubætur 15.123 kr. plús tekjutrygging 28.603 kr. Vegna þessara lágu tekna kemst makinn sjaldnast hjá því að leggja á sig viðbótarvinnu. Sá böggull fylgir hins vegar að tekutrygging öryrkjans byrjar að skerðast um leið og mánaðartekjur makans fara fram úr 38.677 kr. og þurrkast alveg út ef makinn nær að afla 165.802 kr. á mánuði. Nái hann því marki er öryrkinn sviptur allri tekjutryggingu og getur einungis lagt með sér í búið 15.123 kr. á mánuði. Fyrirkomulag þetta gengur þvert á þær réttarhugmyndir sem gilda um atvinnuleysisbætur, lífeyrissjóðsgreiðslur og aðrar tryggingabætur og gerir í raun ráð fyrir því að öryrkjar taki ekki upp sambúð með öðrum en þeim sem möguleika hafa á að fæða þá og klæða, taka þá algjörlega á sitt framfæri. Ekki þarf neina sérþekkingu á högum öryrkja til að sjá í hendi sér hvílík áhrif svona reglur hafa á hjónabönd fólks og möguleika til sambúðar. Ofan á þá byrði sem sjálf örorkan er kemur þetta eins og viðbótarhögg frá yfirvöldum, viðbótarrefsing fyrir það eitt að vera í hjónabandi eða sambúð. Gagnvart hjónabandi og sambúð er hér um mun alvarlegra og áþreifanlegra vandamál að ræða en önnur þau dæmi sem rakin hafa verið á opinberum vettvangi því að sú fátæktargildra sem öryrkjum er gert að sæta grefur svo undan samböndum þeirra, vígðum sem óvígðum, hvort sem þeim líkar betur eða verr enda þau gjarnan með raunverulegum skilnaði og upplausn fjölskyldna. Það hefur um nokkurra ára skeið verið á vitorði embættismanna að skerðingarákvæði þetta stríðir gegn bókstaf gildandi laga enda hafa hvorki Tryggingastofnun né heilbrrn. treyst sér til að rökstyðja það með vísan til lagaákvæða. Í stað kostnaðarsamrar lögsóknar hefur formanni kjaramálanefndar Öryrkjabandalags Íslands þótt einfaldara að leita liðsinnis umboðsmanns Alþingis sem raunar hafði fjallað um þetta mál fyrir áratug þegar lög um almannatryggingar voru önnur en þau sem nú gilda. Í úrskurði sem umboðsmaður felldi 13. mars 1997, en kemur hvergi fram í greinargerð þeirri sem Alþingi hefur nú undir höndum, sagði orðrétt: ,,Kveðið er á um rétt til örorku og tekjutryggingar í lögum nr. 117/1993, um almannatryggingar. Í 17. gr., sbr. 11. gr. þeirra laga, hefur löggjafinn tekið skýra afstöðu til þess hver skuli vera fjárhæð tekjutryggingar og hvernig sú fjárhæð skerðist vegna tekna lífeyrisþega og maka hans.`` Þessi röksemdafærsla var ekki sú sama og hann hafði áður beitt í sams konar máli, enda heimildarákvæði sem þá var vísað til ekki lengur fyrir hendi í lögum. Með bréfi, dags. 4. apríl 1997, er þessi nýja röksemdafærsla umboðsmanns hrakin með svofelldum orðum: ,,Þegar rætt er um tekjur einstaklings er átt við hann sjálfan nema annað sé tekið fram. Kemur þetta ekki aðeins fram í lagatextum á borð við sjálf almannatryggingalögin heldur hvarvetna sem einstaklingar þurfa að gera grein fyrir tekjum sínum. Í þessu sambandi gildir einu hvernig yfirvöld kjósa að skattleggja tekjur hjóna, enda þar um annað mál að ræða. Í 17. gr. laga um almannatryggingar er einungis tekið fram að hafi bótategi tekjur umfram tiltekin mörk skuli skerða tekjutryggingu hans um ákveðna prósentu þess sem umfram er. Til að forðast endurtekningar er í lok greinarinnar tekið fram að um tekjutrygginguna gildi ákvæði 11. gr. eftir því sem við eigi, þ.e. um annað en það sem þegar hefur komið skýrt og greinilega fram. En jafnvel þó að við féllumst á að ákvæði 11. gr. ættu líka að gilda um þau atriði sem á svo ljósan og umbúðalausan hátt er kveðið á um í sjálfri 17. gr., þá vill nú svo til að þar sem fjallað er um skerðingu vegna atvinnutekna í 11. gr. segir að lífeyri skuli skerða ef árstekjur einstaklinga eða hjóna hvors um sig fari yfir tiltekið mark. Hér er með öðrum orðum alveg sérstaklega tekið fram að atvinnutekjur maka megi alls ekki skerða lífeyri bótaþegans. Skýrara getur það naumast verið. Geti einhver vafi leikið á um hvað átt er við í 17. gr. ætti þetta samsvarandi ákvæði 11. greinar að taka af öll tvímæli ef það á líka að gilda um það sem á svo ótvíræðan hátt er tekið fram í 17. gr.`` Að fengnum þessum gagnrökum ákvað umboðsmaður að taka úrskurð sinn til endurskoðunar og ritaði nú heilbrrh. bréf þar sem farið er fram á að ráðherra geri grein fyrir lagagrundvelli reglugerðar sinnar. Í bréfinu, sem dagsett er 6. maí 1997, segir: ,,Til mín hefur leitað Garðar Óskar Sverrisson, Kaplaskjólsvegi 53 í Reykjavík. Beinist kvörtun hans að skerðingu tekjutryggingar örorkulífeyrisþega vegna tekna maka sem ekki njóti elli- eða örorkulífeyris, sbr. 4. gr. reglugerðar nr. 485/1995, um tekjutryggingu, samkvæmt lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993. Af ofangreindu tilefni er þess óskað, sbr. 7. og 9. gr. laga nr. 13/1987, um umboðsmann Alþingis, að heilbr.- og trmrn. geri grein fyrir lagagrundvelli framangreinds ákvæðis reglugerðar nr. 485/1995 og skýri viðhorf sitt til kvörtunar Garðars Óskars.`` Eftir hálfs árs bið, ófullnægjandi viðleitni ráðuneytis til svars og ítrekanir umboðsmanns birtist loks greinargerð frá embættismönnum ráðherra þar sem einkum er stiklað á stóru um sögu almannatrygginga, vísað í greinargerðir og ræður sem stjórnmálamenn fyrri tíðar höfðu látið frá sér fara við aðstæður sem voru á flestan hátt gerólíkar þeim sem við nú búum við, bæði í þjóðfélagslegu og lagalegu tilliti. Eftir talsverða umfjöllun um svokallaðan hjónalífeyri, sem er þó málinu óviðkomandi eins og skýrt má sjá í tilvitnuðu bréfi umboðsmanns, er reynt að leiða rök að því að Alþingi hafi gengið eitthvað annað til en fram kemur í bókstaf laganna. Meginrökin voru þessi: ,,Ráðuneytið telur að fyrirliggjandi gögn vegna setningar laga nr. 117/1993 bendi til þess að ekki hafi verið ætlun löggjafans að fella á brott heimild til setningar reglugerðar á grundvelli 17. gr. laga.`` Hér er með öðrum orðum tekið undir það að í gildandi lögum er hvergi að finna heimild til umræddrar skerðingar á tekjutryggingu þótt ráðuneytið víki sér því miður undan því að fjalla um það hve berlega reglugerð þess brýtur gegn þeim réttindum sem skýrt og greinilega er kveðið á um í 17. gr. laganna. Í nýjasta áliti sínu, dags. 13. apríl sl., vefengir umboðsmaður Alþingis ekki þann skilning að í gildandi lög skorti heimild til setningar þeirrar reglugerðar sem hér um ræðir. Í áliti hans kemur fram að slíka heimild sé ekki lengur að finna í almannatryggingalögum. Hins vegar álítur hann að þar sem áður hafi verið í lögum ákvæði, sem hafi heimilað umrædda reglugerð og afnám þess hafi verið samþykkt þegjandi og hljóðalaust, megi líta svo á að Alþingi hafi ekki ætlað sér að breyta neinu. Í þessu þriðja áliti umboðsmanns sættir hann sig með öðrum orðum við þá túlkun ráðuneytisins að einhvers konar mistök hafi ráðið því að lögin séu eins og þau eru, því í lögskýringargögnum sé ekkert ,,sem bendi til þess, að átt hafi að auka rétt lífeyrisþega að þessu leyti,`` en slík breyting hefði kallað á sérstaka greinargerð, ,,m.a. um áhrif hennar á útgjöld ríkissjóðs.`` Þetta segir í áliti umboðsmanns þótt skýrt og greinilega komi fram á öðrum stað í hans eigin áliti sú skoðun ráðuneytisins að óbreytt fyrirkomulag bitni einungis á innan við 150 öryrkjum og sé þegar á heildina er litið heppilegt fyrir mikinn meiri hluta lífeyrisþega. Í stað þess að fallast á þá skoðun ráðuneytisins ,,að ekki hafi verið ætlun löggjafans`` að samþykkja þau lög sem sett voru er nær að ætla að þingmönnum hafi einfaldlega þótt 17. gr. laganna nógu skýr og tæmandi til að þarflaust væri að hafa þar inni ákvæði sem heimilaði ráðherra að setja sérstaka reglugerð um framkvæmd hennar, reglugerð sem e.t.v. tæki til baka þau réttindi sem í lagagreininni er kveðið svo skýrt og greinilega á um. Enda má af samtölum við þingmenn miklu fremur ráða að þorra þeirra hafi verið alls ókunnugt um hvernig ráðherra beitti og beitir enn því heimildarákvæði sem áður var í lögunum en er þar ekki lengur að finna. En þrátt fyrir þetta allra nýjasta álit sitt segir umboðsmaður að það sé á hinn bóginn skoðun sín ,,að lagaákvæði um þau réttindi sem hér er um að ræða séu hvorki nægjanlega aðgengileg né skýr, þar á meðal um það hvaða takmörkunum þau megi binda.`` Segir hann að umræddum lagaákvæðum sé að þessu leyti áfátt. Þá endurtekur hann það álit sitt frá 1988 að deila megi um hvort umrædd skerðingarákvæði geti talist réttlát eða heppileg. ,,Var það skoðun mín,`` segir hann, ,,að ástæða væri til að taka þessar reglur til athugunar og taka á ný afstöðu til þess hvort þær ættu að haldast óbreyttar. Þá taldi ég eðlilegt að í lögum væri afmarkað nánar en þá væri gert hvaða skilyrði mætti setja í reglugerð fyrir því að menn nytu umræddrar tekjutryggingar.`` Ekki kemur á óvart að umboðsmaður telji að ekki aðeins séu lagaákvæðin óskýr heldur orki það þar að auki tvímælis að reglugerðin geti talist réttlát enda hefur verið á það bent að hún brjóti ekki aðeins gegn jafnræðisreglum stjórnsýslulaga heldur einnig gegn nýjustu ákvæðum sjálfrar stjórnarskrárinnar. Þá er óhjákvæmilegt að líta til þess að þegar reglugerð ráðuneytisins var upphaflega sett var ekki búið að setja lög um heimilisuppbót og sérstaka heimilisuppbót einstaklingum til handa. Á þeim árum heyrði það að auki til undantekninga fremur en reglu að bæði hjón ynnu utan heimilis. Nú hefur gerbreyting orðið á þessu enda kveða gildandi hjúskaparlög skýrt á um að hjón skuli sameiginlega sjá fjölskyldum sínum farborða og skipta milli sín útgjöldum vegna heimilisrekstursins og framfærslu fjölskyldunnar. Með reglugerð sinni kemur heilbrrn. í veg fyrir að öryrkjar geti uppfyllt þessa lagaskyldu. Reglugerðin gerir þá að lögbrjótum gagnvart mökum sínum og börnum. Í þessu sambandi er rétt að minna á að síðasta prestastefna samþykkti að beina því til Alþingis að leiðrétta þetta ranglæti, ranglæti sem prestar fullyrða að stefni hjónaböndum öryrkja í voða. Til viðbótar er rétt að minna á að síðan upphafleg lög um almannatryggingar voru sett höfum við skuldbundið okkur til að uppfylla tvo mannréttindasáttmála, mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og sáttmála Evrópu. Að auki erum við nú aðilar að meginreglum Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra sem nýlega voru kynntar á Alþingi en í þeim er alveg sérstakur bálkur þar sem segir að aðildarríkin skuli tryggja að öryrkjum sé ekki mismunað í möguleikum til hjónabands og fjölskyldulífs. Umboðsmaður Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra, Bengt Lindqvist, sem á að hafa eftirlit með því að mannréttindi fatlaðra séu í heiðri höfð, sá ástæðu til að gagnrýna það opinberlega í desember sl. hvernig reglugerð íslenskra stjórnvalda takmarkar möguleika fatlaðra til hjónabands og fjölskyldulífs. Kjaramálanefnd Öryrkjabandalags Íslands vonar að þingmenn sjái sér fært að taka sem fyrst á þessu alvarlega máli svo það böl sem stöðugt hlýst af núgildandi fyrirkomulagi megi einhvern endi taka. En vegna seinagangs hjá ráðuneyti og umboðsmanni hefur mál þetta nú þegar tafist um heilt ár. Áður en það verður tekið fyrir mundi kjaramálanefnd Öryrkjabandalags Íslands vilja fá að skýra fyrir heilbr.- og trn. málstað öryrkja í þessu máli. Með virðingu og þökk, fyrir hönd kjaramálanefndar Öryrkjabandalags Íslands, Garðar Sverrisson og Helgi Seljan.`` Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég taldi rétt að lesa þetta upp frá orði til orðs er að það gerist ekki aftur að umboðsmaður Alþingis fái til sín mál þar sem hann leitar eftir, fer yfir umræðu á Alþingi, og telur að þingheimur hafi ekki viljað breyta vegna þess að ekki hafi verið haft orð á hvert ranglætið er. Ég er sammála því sem fram kemur í bréfi kjaramálanefndar Öryrkjabandalags Íslands að 17. gr. sé það skýr að það sé algjör óþarfi að bæta þar inn reglugerðarheimild til ráðherra nema ef hv. þm. hafa haft þá fyrirætlan að skerða tekjutrygginguna. En vegna þess að hv. þm. höfðu ekki þá ætlan að skerða tekjutrygginguna var ekki sett þarna inn heimild til handa ráðherra til setningar reglugerðar. Ég hef rætt við þó nokkra lögfræðinga um túlkun hæstv. ráðherra eftir utandagskrárumræðuna sem átti sér stað 17. apríl 1997 --- ég tel rétt, virðulegi forseti, að leyfa þeim hæstv. ráðherra og formanni heilbr.- og trn. að ljúka samtali sínu. Það er sjálfsagt að bíða.

Viltu aðeins bíða.

Það er sjálfsagt að bíða og þegar þau hafa lokið samtali ...

Forseti vill biðja hv. þm. og ráðherra að leyfa þingmanninum að ljúka máli sínu.

Eitt af þeim atriðum sem umboðsmaður Alþingis tekur sérstaklega fyrir er að ekki hafi verið reiknaður út kostnaðarauki því samfara að þessir 150 eintaklingar sem þarna skerðast, sem hann telur að séu einungis innan við 150 öryrkjar, að ástæða þess að ekki hafi verið reiknaður út kostnaðarauki vegna þessa megi ætla að sé sú að annar kostnaður sparist verulega ef staðið væri við greiðslu á fullri tekjutryggingu. Hæstv. ráðherra nefndi í umræðu í dag að umönnunarbætur vegna langveikra barna hefðu verið hækkaðar verulega. Í kostnaðaráætlun með því frv., eða a.m.k. umsögn sem barst frá fjárlagaskrifstofu fjmrn., kom ekki fram að þetta hefði í för með sér neinn kostnaðarauka, einfaldlega vegna þess að það var verið að gera þær breytingar að það var skorið niður annars staðar á móti. Kostnaðaraukinn vegna þeirrar leiðréttingar sem þarna átti sér stað fyrir ákveðinn hluta foreldra langveikra barna var óverulegur þannig að ekki var talin nein sérstök ástæða til þess að taka það fyrir í umræðum á Alþingi. Og ég man ekki eftir því að þingmenn væru margorðir um að þetta ákvæði hefði haft í för með sér kostnaðarauka. Því má í raun og veru ætla að þetta hafi verið hugsað þannig að þessu væri mætt með sparnaði á öðrum sviðum, eins og reyndar hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir kom inn á þegar hún mælti fyrir tillögunni. Hæstv. ráðherra hefur ítrekað, bæði við utandagskrárumræðuna fyrir ári, og reyndar síðar komið inn á það, að þarna sé um að ræða ákvæði sem hafi staðið óbreytt árum saman og þess vegna hafi bara verið sjálfsagt að láta það standa óbreytt því ekkert hafi breyst. Það er rangt. Við höfum á nokkrum undanförnum árum gerst aðilar að alþjóðlegum samningum, eins og kemur fram í þessu bréfi frá kjaramálanefnd Öryrkjabandalags Íslands. Ég vil gjarnan trúa því að þegar Alþingi undirgengst það að íslensk stjórnvöld undirriti alþjóðlega samninga þar sem við göngumst undir ákveðnar skuldbindingar þá meinum við eitthvað með því þó ég verði að viðurkenna að á ýmsum sviðum finnst mér þessir samningar hafa haft afskaplega takmarkað gildi. Ég vil þar nefna annan málaflokk sem skiptir verulegu máli en það eru umhverfismálin þar sem við höfum undirgengist og tekið þátt í þó nokkrum alþjóðlegum samningum sem virðast síðan ekki skipta neinu máli þegar er verið að afgreiða frumvörp frá Alþingi Íslendinga sem ganga í allt aðra átt heldur en þær skuldbindingar segja til um. En gagnvart mannréttindasáttmálanum, gagnvart meginreglum Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra þá vil ég gjarnan trúa því að það sé ekki bara undirritun sem ekkert eigi að fylgja, heldur eigi athafnir að fylgja orðum, að við ætlum okkur að standa við þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist. Ég vil gjarnan trúa því líka að á tímum þar sem hæstv. ríkisstjórn og ráðherrarnir fara hér hver um annan þveran vítt og breitt um landið, í alla fjölmiðla landsins, talandi um þetta góðæri sem skilar miklum tekjum í ríkissjóð og hefur gert það á undanförnum árum, góðærið hefur skilað tekjum í ríkissjóð. Ég vil gjarnan trúa því að menn ætli sér að nýta þessar auknu tekjur fyrir þá sem minna mega sín í þjóðfélaginu, ekki síst sá flokkur sem fór hér í kosningar fyrir rúmlega þremur árum síðan með kjörorðið Fólk í fyrirrúmi. Hvaða fólk var þar í fyrirrúmi? Hvaða þjóðfélagshópar voru það? Það voru ekki bara ungu námsmennirnir sem allir ætluðu að verða lögfræðingar eða tannlæknar í auglýsingunum frá Framsfl. Við skulum vona að það hafi líka verið þeir þjóðfélagshópar sem mega sín minna og hafa haft mjög lélegar tekjur og framfærslu mörg undanfarin ár, að það hafi verið ætlun Framsfl. að þegar betur áraði þá væru það þessir hópar þjóðfélagsþegna sem fyrst nytu ágóðans. En svo er ekki. Og það er með ólíkindum, ef hér er aðeins um að ræða um 150 einstaklinga, að það skuli ekki hafa verið gert á þessu ári af hæstv. ráðherra sem aftur og aftur er búinn að senda út sögu almannatrygginga, því að svörin eru helst fólgin í því að farið er vítt og breitt yfir sögu almannatryggina, þegar spurt er um skerðingu á tekjutryggingu öryrkja, þá fær maður söguna. Það hefur bæði gerst hér í ræðustól á Alþingi og eins virðist það vera, miðað við það bréf sem ég fór yfir frá kjaramálanefnd Öryrkjabandalags Íslands, að það sé helsti háttur á að svara ekki spurningunni með öðru en því að rekja sögu almannatrygginga. Það vill svo vel til að líklega þekkja þá sögu fáir betur en einmitt fulltrúar A-flokkanna, Alþb. og Alþfl., hv. þm. þessara tveggja flokka.

Nýi flokkurinn.

Nýi flokkurinn, segir hv. formaður heilbr.- og trn. Má vera að nýi flokkurinn sem boðað hefur verið að verði stofnaður og ætlar að breyta kvótakerfinu ætli sér að láta öryrkjana og þá sem minna mega sín í þjóðfélaginu sérstaklega njóta þeirra úrbóta sem þar verða á ferðinni. Það má vera. Batnandi fólki er best að lifa, en ég man nú ekki eftir því að þeir fulltrúar sem fara fyrir þeim flokki hafi barist neitt sérstaklega fyrir þessum hópi þjóðfélagsþegna á sínum tíma. En má vera. En það stendur engu að síður upp á hæstv. heilbrrh. að leiðrétta þessa mismunun. Og það getur ekki talist okkur sæmandi, sérstaklega ekki á tímum margumrædds góðæris, þá getur það varla talist okkur sæmandi að laga ekki óréttlætið sem þessir einstaklingar búa við. Í bréfi kjaramálanefndar Öryrkjabandalags Íslands kemur fram í upphafi að það sé í raun og veru verið að stuðla að því að öryrki geti ekki bundist í sambúð, vígðri eða óvígðri, heilbrigðum einstaklingum. Ég held nú að því miður sé þarna um víðtækari áhrif að ræða vegna þess að öryrki, sem hefur eitthvað skerta starfsgetu en vinnur þó hlutastarf úti, sé í sjálfu sér ekki lengi að ná þeim tekjum sem til þarf til þess að skerðingin byrji. Það er 38.677 kr. á mánuði. Það er kominn tími til fyrir löngu síðan í þessu velferðarþjóðfélagi að við hættum að tala um þær greiðslur sem öryrkjar fá sem einhverjar sérstakar ölmusubætur. Það er löngu kominn tími til að þeirri umræðu ljúki. En henni lýkur ekki. Og sá hugsanagangur, sem liggur að baki þeirri ákvörðun að skerða tekjutryggingu öryrkja þegar tekjur maka hans ná 38.677 kr. á mánuði, er nú ekki til þess fallinn að draga úr þessu viðhorfi. Að þarna sé um ölmusugreiðslur að ræða sem viðkomandi einstaklingur skuli fá --- nema hann fari að búa með einhverjum sem gæti náð í tekjur, þessar líka háu tekjur, 38.677 kr. á mánuði, að þá skuli mega skerða þær greiðslur sem þessi einstaklingur fær frá samfélaginu. Við höfum viljað státa af samábyrgð, að þessi litla þjóð búi yfir sérstakri kennd sem er þessi samábyrgð, að við látum okkur varða um kjör hvers annars. Þessi hugsjón er fyrir bí miðað við störf og stefnu þessarar ríkisstjórnar. Á hátíðastundum og þar fyrir utan í ræðustól þegar hæstv. ráðherra kemur hér og segir okkur að hér komi hver sendinefndin á fætur annarri frá milljónaþjóðunum til þess að segja okkur hvað við búum við ofsalega gott kerfi, heilbrigðiskerfi og tryggingakerfi og allt sé þetta til fyrirmyndar, og allar þessar sendinefndir séu alveg óskaplega hrifnar af öllu því sem við höfum, þá veltir maður því oft fyrir sér ef þessar sendinefndir sem koma fengju þá spurningu frá hæstv. ráðherra: Gætuð þið nú kannski ekki bara búið til svona kerfi ef það væri gildandi eitt kerfi fyrir hvert úthverfi ykkar stórborga, þar sem búa kannski jafnmargir einstaklingar og á öllu Íslandi? --- Er ekki bara auðveldara fyrir okkur við þær aðstæður sem við búum við að vera með góð kerfi sem við getum státað af hvar sem er og þessari samábyrgð sem við viljum að stjórni verkum okkar? Er það ekki bara tiltölulega auðveldara heldur en þar sem um er að ræða kerfi milljónaþjóðfélaga? Það kemur reyndar fram í bréfi Öryrkjabandalagsins til heilbr.- og trn. að gerð hafi verið athugasemd af þeim fulltrúa Sameinuðu þjóðanna sem á að fylgja því eftir að reglum Sameinuðu þjóðanna sé framfylgt. Hann hafi í desember sl. séð sérstaka ástæðu til þess að gera athugasemd við það hvernig við framfylgjum þessum reglum hér á landi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að í öllum sínum ræðum og alls staðar í fjölmiðlum tekur hún ævinlega upp þann vitnisburð að við séum hér með eitthvert besta heilbrigðiskerfi sem gerist í veröldinni: Hefur hæstv. ráðherra í hyggju að taka eins mikið mark á orðum þessa einstaklings, sem kemur hér til þess að athuga hvort við framfylgjum reglum sem settar eru varðandi allan aðbúnað öryrkja í landinu? Hefur hæstv. ráðherra hug á því að halda þeirri niðurstöðu, sem hann hefur kynnt, eins á lofti eins og því hrósi sem hæstv. ráðherra hefur fengið frá sendinefndum sem hafa skoðað sérstaklega heilbrigðiskerfið og hún hefur kynnt okkur svo rækilega? Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi fengið þær athugasemdir sem þessi umboðsmaður Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra gerði. Einnig hvort hæstv. ráðherra hafi hug á því í ljósi þess að þessi mál voru sérstaklega tekin upp í utandagskrárumræðu 17. apríl á síðasta ári --- þar sem hæstv. ráðherra var með þau rök helst að þar sem þetta hefði alltaf verið svona þá ætti þetta að vera svona áfram --- hvort hæstv. ráðherra hafi hug á því eftir þá umræðu sem þar átti sér stað að kynna hv. þm. sérstaklega niðurstöðu þessa einstaklings, umboðsmanns Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra, ef ráðuneytið á þær athugasemdir til í skjalasafni sínu. Ég býst við að svo hljóti að vera og hæstv. ráðherra og starfsmenn ráðuneytis hafi kynnt sér þær sérstaklega um leið og þeir fóru yfir sögu almannatrygginga áður en umboðsmanni Alþingis var svarað eða Öryrkjabandalaginu eða farið var hér í ræðustól á Alþingi. Það væri kannski rétt að skoða þær athugasemdir sem hefðu verið gerðar í ljósi þeirra söguskýringa sem hér hafa verið hafðar uppi. Virðulegi forseti. Þetta mál sem hér er til umræðu og hefur verið tekið upp áður og búið er að leita eftir áliti umboðsmanns Alþingis og svarað var svona seint --- og það er líka rétt að krefja ráðherrann hæstv. svara við því hvers vegna það var svona erfitt fyrir ráðuneytið og hvers vegna það dróst svona að ráðuneytið svaraði þeim spurningum sem umboðsmaður Alþingis hafði sent. Hvað er það sem veldur því að það vafðist fyrir ráðuneytinu mánuðum saman að senda umboðsmanni Alþingis svör við þeim spurningum sem ráðuneytið hafði fengið? Hvaða ástæður liggja þar að baki? Ég býst við að fyrir umræðuna 17. apríl í fyrra hafi verið farið yfir þessi mál öll í ráðuneytinu. Þær spurningar sem hæstv. ráðherra fékk þá beindust allar að framkvæmd 17. og 18. gr. laga um almannatryggingar og hvort þetta bryti í bága við 65. gr. stjórnarskrár. Þannig að þær spurningar sem ráðuneytið fær í framhaldi af því frá umboðsmanni Alþingis eru í nákvæmlega sama dúr og hæstv. ráðherra svaraði hér fyrir ári síðan. Hvers vegna vafðist það þá svo fyrir ráðuneytinu að senda umboðsmanni Alþingis þau svör sem beðið var um? Það væri fróðlegt að heyra skýringar hæstv. ráðherra á því. En við höfum fengið fleiri gögn frá Öryrkjabandalaginu sem ég tel, virðulegi forseti, í ljósi þess að umboðsmaður Alþingis taldi að við hefðum samþykkt eitthvað allt annað en við samþykktum, af því við hefðum ekki rætt málin út frá nýjum forsendum frá því sem áður hafði verið. Og mér finnst þetta satt að segja mjög merkileg niðurstaða. Það er mjög merkileg túlkun frá umboðsmanni Alþingis og heilbrrn. að við höfum hér á Alþingi verið að afgreiða lög en meint eitthvað allt annað en það sem stendur í lagagreinunum. Það er umhugsunarvert fyrir forsn. ef það er almenn túlkun að Alþingi geti verið að samþykkja eitthvað allt annað en það sem stendur skýrt í þeim greinum sem hér eru samþykktar. Ég fór að skoða hvernig atkvæðagreiðslan hafði verið varðandi þessa 17. gr. Mér sýnist að hún hafi verið samþykkt samhljóða, sem er þá bara einróma vilji þingsins að það sé staðið að verki eins og um getur án þess að veita hæstv. ráðherra nokkra heimild til að breyta því með reglugerð. Þess vegna er sú túlkun umhugsunarverð fyrir þingið og fyrir hv. þm. alla að það hafi ekki verið ætlun löggjafans að fella á brott heimild til setningar reglugerðar á grundvelli 17. gr. laga. Það er niðurstaða ráðuneytis, sem er út af fyrir sig líka mjög merkileg, að ráðuneytið skuli túlka heimild sína til þess að setja reglugerð í þá veru að Alþingi hafi bara samþykkt eitthvað allt annað heldur en það ætlaði. Það hafi ætlað að veita hæstv. ráðherra þessa heimild en það hafi orðið út undan, bara rétt sisvona. Og af því að hæstv. ráðherra heldur að hv. þm. hafi bara gleymt þessu og þetta hafi orðið út undan þá er allt í lagi að setja reglugerðina. Það er mjög skýrt, og það hefur komið fram hjá öllum þeim lögfræðingum sem ég hef haft samband við út af þessari reglugerð og 17. og 18. gr. almannatryggingalaga, að reglugerð er aðeins heimilt að setja að hún eigi sér styrka stoð í lögum. Um leið og hægt er að efast um gildi reglugerðarinnar vegna þess að hún eigi sér ekki þessa lagastoð þá hafi hún ekkert lagagildi. Þá hafi hún ekkert gildi og þá sé óheimilt að vinna eftir henni. Og þess vegna er þetta enn merkilegri skilningur umboðsmanns Alþingis og hæstv. ráðherra og starfsmanna ráðuneytis, þessi lagatúlkun sem verður örugglega lengi í minnum höfð, að Alþingi hafi ætlað að samþykkja eitthvað allt annað heldur en það samþykkti samhljóða og stendur í lagagreininni. Það er ótrúlegt að sjá þessa niðurstöðu, það er hreint alveg með ólíkindum. Maður veltir því fyrir sér í framhaldi af þessari túlkun, ef farið yrði með þetta mál fyrir dómstóla, hvort niðurstaða dómstóla yrði byggð á því líka að hugsanlega hefðu alþingismenn ætlað sér að samþykkja eitthvað allt annað en þeir gerðu og þess vegna sé hægt að dæma á allt annan hátt heldur en lög gera ráð fyrir. Þetta er umhugsunarvert og hættuleg þróun ef þetta er það sem koma skal í störfum ráðuneyta. Reyndar hefur það gerst í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar að reglugerðarheimildir eru mjög víðtækar og í sumum tilvikum er um að ræða reglugerð í nánast hverju einasta ákvæði laga sem veita ráðherrum mjög mikið vald, allt of mikið vald miðað við það hvernig þeir hafa farið með það í þessari hæstv. ríkisstjórn því þeir hafa ekki kunnað að beita því fyrir þá sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. En til þess að taka af allan vafa um hver sé vilji þeirra sem flytja þessa brtt. og til þess að menn velti því nú ekki fyrir sér lengi hver hafi verið hinn raunverulegi vilji þá tel ég rétt að fara yfir þá punkta sem við höfum fengið frá fulltrúum Öryrkjabandalagsins, lesa þá upp hér frá orði til orðs. Það er líka gott fyrir okkur að hafa það í Alþingistíðindum þannig að sjónarmið Öryrkjabandalagsins og þeirra baráttumál, sem hefur tekið allt of langan tíma að fá úrlausn á og alveg merkilegt í ljósi þess --- svo ég komi nú inn á það aftur --- að umboðsmaður Alþingis telur að þetta séu 150 einstaklingar, það er alveg merkilegt hvað það hefur vafist fyrir hæstv. ráðherra og öllum þeim embættismannahópi sem er í heilbr.- og trmrn. að leysa þetta mál þannig að það standist þá alþjóðlegu samninga sem við höfum undirritað og að við sýnum öryrkjum þá virðingu sem þeim ber sem manneskjum, sem hluta af þessu þjóðfélagi sem við viljum gjarnan, a.m.k. þeir sem eru í stjórnarandstöðu, að einkennist af samkennd og umhyggju okkar hvert fyrir öðru. Ég tel rétt, virðulegi forseti, að fara yfir nokkra aðra minnispunkta sem hafa komið frá Öryrkjabandalaginu til þess að vilji þeirra sé alveg skýr og aldrei skuli það gerast aftur að það komi fram álit, hvorki frá hæstv. ráðherra, ráðuneytinu, umboðsmanni Alþingis né neinum þeim sem á að fjalla um þetta mál að viljinn hafi ekki legið fyrir og vandamálið hafi ekki verið þingheimi ljóst. Það er líka rétt að fara yfir þetta vegna þess að ég treysti því að þeir þingmenn sem ekki eru viðstaddir umræðuna a.m.k. lesi og fari yfir þingtíðindin og kynni sér um hvað þetta mál snýst. Þetta er mannréttindamál, þetta snýst um virðingu okkar fyrir samborgurunum og það er mjög hart hvað hún er orðin lítil og hvað hægt er að vera hnarreistur þegar maður gengur á réttindum samborgaranna. Það er merkileg upplifun að sjá það æ ofan í æ hér úr þessum ræðustól. En þess vegna ætla ég að fara yfir þetta frá orði til orðs, og það byrjar svona, með leyfi forseta: ,,Vegna sífelldra tilvísana í fortíðina mætti minna núv. hæstv. heilbrrh. á að sú meginhugsun sem liggur að baki almannatryggingum kom skýrt fram hjá sjálfum höfundum laganna árið 1935 en í nefndarálitinu segja þeir: ,,Alþýðutryggingar eru í því fólgnar, ef haldið er hreinu tryggingaformi, að gera ráðstafanir til þess að hver borgari þjóðfélagsins tryggi sig og þjóðfélagið gegn því að þurfa að leita á náðir þess af orsökum sem hann getur tryggt sig fyrir gegn árlegu gjaldi sem hverjum heilbrigðum vinnandi manni á að vera viðráðanlegt. Tryggingastofnun ríkisins, sem frv. gerir ráð fyrir að verði stofnuð, geri honum þetta kleift.`` Í þessari stuttu tilvitnun koma tvö grundvallaratriði fram. Annars vegar að í almannatryggingum felist hrein persónutrygging og hins vegar að um tryggingafélag sé að ræða. En eins og önnur tryggingafélög hafa þróast, þar á meðal Atvinnuleysistryggingasjóður, er fráleitt að líða almannatryggingum að firra sig ábyrgð ef hinn tryggði leyfir sér að ganga í hjónaband eða taka upp sambúð, firra sig ábyrgð og koma tryggingaskyldunni yfir á makann. Þetta er ekki einungis fráleitt heldur stríðir þetta gegn þeim mannréttindasáttmálum og alþjóðasamningum sem Ísland hefur skuldbundið sig til að virða, að ekki sé nú talað um okkar eigin lög og stjórnarskrá. Í inngangsorðum mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna, sem samþykkt var á allsherjarþinginu hinn 10. des. 1948, segir í 1. mgr.: ,,Það ber að viðurkenna, að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin, og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.`` Og strax í 2. gr. sama sáttmála segir: ,,Hver maður skal eiga kröfu á réttindum þeim og því frjálsræði, sem fólgin eru í yfirlýsingu þessari, og skal þar engan greinarmun gera vegna kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðernis, uppruna, eigna, ætternis eða annarra aðstæðna.`` Um jafnrétti til hjúskapar og fjölskyldustofnunar er fjallað í 16. gr. og er þar sérstaklega kveðið á um hlutverk fjölskyldunnar og skyldur ríkisins gagnvart henni en þar segir m.a.: ,,Fjölskydan er í eðli sínu frumeining þjóðfélagsins, og ber þjóðfélagi og ríki að vernda hana.`` Í 25. gr. segir enn fremur: ,,Hver maður á kröfu til lífskjara, sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan hans sjálfs og fjölskyldu hans. Telst þar til matur, klæðnaður, húsnæði, læknishjálp og nauðsynleg félagshjálp, svo og réttindi til öryggis gegn atvinnuleysi, veikindum, örorku, fyrirvinnumissi, elli eða öðrum áföllum, sem skorti valda og hann getur ekki við gert.`` Í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem samþykktur var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1966 og undirritaður af Íslands hálfu þann 30. des. 1966, segir í 26. gr.: ,,Allir eru jafnir fyrir lögum og eiga rétt á sömu lagavernd án nokkurrar mismununar. Lögin skulu því í þessu skyni banna hvers konar mismunun og ábyrgjast öllum mönnum jafna og raunhæfa vernd gegn mismunun svo sem vegna kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúarbragða, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðernisuppruna eða félagslegs uppruna og ætternis eða annarra aðstæðna.`` Í öðrum samningi, alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem samþykktur var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og undirritaður af Íslands hálfu 30. des. 1968, segir í 2. gr.: ,,Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum takast á hendur að ábyrjast að réttindum þeim sem greind eru í samningi þessum muni verða framfylgt án nokkurrar mismununar vegna kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúarbragða, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðernisuppruna eða félagslegs uppruna, eigna, ætternis eða annarra aðstæðna.`` Í 10. gr. sama samnings segir m.a.: ,,Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum viðurkenna að mesta mögulega vernd og aðstoð skuli látin fjölskyldunni í té, en hún er hin eðlilega grundvallarhópeining þjóðfélagsins, sérstaklega við stofnun hennar og á meðan hún er ábyrg fyrir umönnun og menntun framfærsluskyldra barna.`` Í 11. gr. segir m.a.: ,,Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum viðurkenna rétt sérhvers manns til viðunandi lífsafkomu fyrir hann sjálfan og fjölskyldu hans, þar á meðal viðunandi fæðis, klæða og húsnæðis.```` Skyldi það vera þannig að þeir tekjumöguleikar sem öryrkinn hefur, sem byrja að skerðast þegar náðst hafa 38 þús. kr. mánaðartekjur makans, að þau eigi við þarna? Í mannréttindasáttmála Evrópu, sáttmála sem kom við sögu í 14 hæstaréttardómum hérlendis á síðasta ári er í 12. gr. kveðið á um rétt karla og kvenna til að ganga í hjónaband og stofna fjölskyldu. 14. gr. sáttmálans hljóðar svo: ,,Réttindi þau og frelsi sem lýst er í samningi þessum skulu tryggð án nokkurs manngreinarálits svo sem vegna kynferðis, litarháttar, tungu, trúarbragða, stjórnmála- eða annarra skoðana, þjóðernis eða þjóðfélagsstöðu, tengsla við þjóðernisminnihluta, eigna, uppruna eða annarrar stöðu.`` Í meginreglum Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra, sem heita raunar ,,Grundvallarreglur Sameinuðu þjóðanna um jöfn tækifæri fatlaðs fólks``, er í 8. reglu kveðið á um að aðildarríkin séu ábyrg fyrir og skuli tryggja hverjum fötluðum einstkalingi félagslegt öryggi og fullnægjandi tekjutryggingu. Í 6. lið sömu reglu segir enn fremur: ,,Ekki skyldi dregið úr tekjutryggingu eða hún felld niður fyrr en hinn fatlaði er orðinn fær um að afla sér viðunandi og öruggra tekna.`` Ég endurtek: Ekki skyldi dregið úr tekjutryggingu eða hún felld niður fyrr en hinn fatlaði --- hinn fatlaði, ekki maki hans heldur hinn fatlaði --- er orðinn fær um að afla sér viðunandi og öruggra tekna. Og enn fremur segir í inngangi 9. reglu, orðrétt: ,,Aðildarríkin skyldu stuðla að því að fötluðum sé kleift að taka virkan þátt í fjölskyldulífi. Þau skyldu tryggja réttindi fatlaðra til mannlegrar reisnar og tryggja að fötluðum sé ekki mismunað með lögum hvað varðar kynferðissambönd, hjónaband og barneignir.`` Virðulegi forseti. Lokaspurning mín til hæstv. ráðherra er þessi: Telur hæstv. ráðherra að reglugerð nr. 485/1995 standist þessar reglur? Telur hæstv. ráðherra að með reglugerðinni tryggi hún fötluðum þann rétt sem þessar reglur kveða á um?

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Fyrst ein spurning: Hver kjör skyldu öryrkjum vera búin á Íslandi í dag? Öryrki sem býr einn getur í hæsta lagi fengið rúmar 63 þús. kr. á mánuði. Þetta eru ekki miklir peningar í þjóðfélagi sem er að færa lágmarkslaun upp í 70 þús. kr. og þykir flestum það vera allt of lágt. En þetta á við um öryrkja sem býr einn því í sambúð getur öryrki að hámarki fengið 43.722 kr., þ.e. örorkubætur að upphæð rúmlega 15 þús. kr. og tekjutryggingu sem nemur 28.600 kr. Það segir sig sjálft að við slík kjör leitast makinn við að afla viðbótartekna en geri hann það skerðist tekjutryggingin. Hún byrjar að skerðast afli makinn 38.677 kr. á mánuði og þurrkast alveg út ef hann nær að afla 165.800 kr. á mánuði. Nái hann því marki er öryrkinn sviptur allri tekjutryggingu og getur einungis lagt með sér í búið rúmar 15 þús. kr. á mánuði. Þetta eru ekki há viðmiðunarmörk, að tekjutrygging skuli byrja að skerðast við 38.600 kr. og þurrkast alveg út við 165.800 kr. á mánuði. Hafa menn hugsað út í það hver viðmiðunarmörkin eru sem skattyfirvöld og sú ríkisstjórn sem stýrir þessu landi okkar setur fólki sem hefur framfæri sitt af fjármagnsgróða, sem hefur tekjur af vöxtum af fjármagni? Hver skyldu skattleysismörkin þar vera? Hver skyldu þau vera? Þau eru 5,9 millj. --- 5,9 millj. kr. geta hjónin aflað án þess að greiða eina einustu krónu til samfélagsins. Og ríkisstjórn sem setur skattleysismörk fjármagnsgróða hjá hjónum í 5,9 millj. refsar öryrkjanum sem vogar sér að ganga í hjónaband og færir tekjur hans niður úr rúmum 63 þús. kr. í 15 þús. kr. Þetta er að gerast á Íslandi í dag og ég hvet hv. alþingismenn til að fylgjast með réttindabaráttu Öryrkjabandalagsins til að hnekkja þessu ranglæti og við sem sitjum á Alþingi eigum að taka þar undir. Ég ætla að vitna hér í örfáar setningar úr greinargerð kjaramálanefndar Öryrkjabandalagsins, sem Helgi Seljan og Garðar Sverrisson rita nöfn sín undir. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Fyrirkomulag þetta gengur þvert á þær réttarhugmyndir sem gilda um atvinnuleysisbætur, lífeyrissjóðsgreiðslur og aðrar tryggingabætur og gerir í raun ráð fyrir því að öryrkjar taki ekki upp sambúð með öðrum en þeim sem möguleika hafa á að fæða þá og klæða, taka þá algerlega á sitt framfæri. Ekki þarf neina sérþekkingu á högum öryrkja til að sjá í hendi sér hvílík áhrif svona reglur hafa á hjónabönd fólks og möguleika til sambúðar. Ofan á þá byrði sem sjálf örorkan er kemur þetta eins og viðbótarhögg frá yfirvöldum, viðbótarrefsing fyrir það eitt að vera í hjónabandi eða sambúð.`` Hæstv. forseti. Þetta stríðir gegn heilbrigðri skynsemi. Þetta stríðir gegn allri sanngirni. Þetta stríðir gegn mannréttindum og mannréttindabrot ber að afnema skilyrðislaust og undanbragðalaust og það ber að gera það þegar í stað.

Herra forseti. Aðeins örstutt innlegg í umræðuna. Fyrir helgi held ég að ég hafi rökstutt við fyrri hluta þessarar umræðu með ærnum rökum að þessa skerðingarreglu tekjutryggingarinnar ætti að afnema. Ég sýndi fram á það hvernig mannréttindi öryrkja eru fótum troðin með þessari skerðingarreglu. Hér í kvöld hafa komið enn frekari rök sem hníga að því að niðurstaða mín í ræðunni fyrir helgina hafi verið rétt. Bréfið frá kjaramálanefnd Öryrkjabandalagsins og málflutningur þeirra tveggja þingmanna sem hafa talað hér í kvöld sýna það svo ekki verður um villst að það er verið að brjóta mannréttindi á öryrkjum með þessari skerðingarreglu. Ég fór vandlega yfir málið í ræðu minni þegar ég mælti fyrir brtt. okkar fulltrúanna í heilbr.- og trn. auk hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur, og áður en hæstv. ráðherra kemur hér í stólinn til þess að svara þeim spurningum sem varpað hefur verið til hennar, vil ég ítreka þær spurningar sem ég lagði fram í ræðu minni: Finnst hæstv. ráðherra boðlegt að láta þessa skerðingarreglu viðgangast áfram í ljósi þeirra raka sem komið hafa fram um hversu óréttlát og niðurlægjandi hún er? Mun hæstv. ráðherra fara að óskum umboðsmanns Alþingis um skýrari lagasetningu um tekjutrygginguna, en 27 síðna álit umboðsmanns er í raun ákall, ákall til þingsins um skýrari lagasetningu. Og síðast en ekki síst: Mun ráðherra tryggja rétt einstaklings til tekjutryggingar óháð tekjum maka svo mannréttindi verði ekki brotin á öryrkjum áfram? Það er mjög áríðandi og mikilvægt, herra forseti, að það komi svör við þessum spurningum og öðrum spurningum sem þingmenn hafa varpað fram til ráðherrans í umræðu um þetta stóra réttlætismál.

Virðulegi forseti. Við höfum verið að ræða í kvöld og reyndar í síðustu viku einnig frv. til laga um verulegar réttarbætur fyrir mjög marga einstaklinga hér á landi og Íslendinga sem dveljast erlendis. Um þetta frv. sem verið hefur í heilbr.- og trn. hefur verið mikil samstaða og ég heyri að þingmenn eru tilbúnir að afgreiða málið hér á hinu háa Alþingi áður en þingstörfum lýkur í vor. Það tel ég afar mikilvægt. Við þetta frv. sem ég lagði fram eftir áramót, og verður vonandi að lögum innan tíðar, sem verður mikil réttarbót fyrir hundruð Íslendinga, hefur komið fram mjög viðamikil brtt. frá nokkrum hv. þm. Brtt. hefur verið rædd hér og ýmis rök færð fyrir því að rétt sé að bæta henni við það frv. sem hér liggur fyrir. Ég hef látið skoða þessa brtt. nokkuð ítarlega bæði í heilbrrn. og eins í Tryggingastofnuninni og ég verð að láta það koma hér fram að brtt. er ekki í samræmi við ábendingar og álit umboðsmanns Alþingis eins og hér hefur verið ýjað að varðandi tekjutrygginguna. Svo umfangsmikla breytingu sem hér er lögð til er ekki hægt að gera á þeim fáu dögum sem eftir lifir þings. Nýjasta úttekt sem Tryggingastofnun hefur látið gera fyrir heilbrrn. varðandi þessi mál er sú að brtt., ef hún er tekin alveg hrá, kostar 360--400 millj. kr. Það er 360--400 millj. kr. útgjaldaaukning fyrir heilbr.- og trmrn. og ekki í samræmi við fyrstu úttekt sem gerð var, þar sem Tryggingastofnun vildi meina að svo margir mundu missa lífeyrisgreiðslur við þetta að þetta mundi spara ríkinu 60 milljónir, sem mér fannst nú alltaf ótrúlegt og ekki í samræmi við það sem við vildum láta fram ganga. En miðað við þá úttekt sem þegar hefur verið gerð, og ég er tilbúin að dreifa til fulltrúa heilbr.- og trn., þá er þetta útkoman. Ég tel það affarasælast fyrir okkur að vinna þetta mál í sumar og gera það þannig að það komi þeim til góða sem mest þurfa á að halda, í stað þess að samþykkja hér brtt. sem er mjög hrá og ekki fullkomlega unnin, heldur gefa okkur tíma til hausts til að vinna hana. En ég vona að sú brtt. sem hér liggur fyrir verði ekki til þess að góðu máli sem liggur hér á borðum þingmanna verði frestað til hausts.

Herra forseti. Það eru allir sammála um að það eru réttarbætur í frv. sem er hér til umræðu og við erum öll sammála um að það þurfi að samþykkja það. En það eru líka miklar réttarbætur í þeirri brtt. sem liggur fyrir, réttarbætur fyrir fólk sem verið er að brjóta á mannréttindi. Réttarbætur fyrir fólk sem á erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér. Breytingartillagan er gerð í samráði við lögfræðinga sem eru sérfræðingar í almannatryggingum og hún er mjög skýr. Hún segir: Tekjur maka hafi ekki áhrif á tekjutryggingu lífeyrisþega. Þetta getur ekki verið skýrara. Og þetta er í samræmi við alla þá mannréttindasáttmála, mannréttindayfirlýsingar, lagasetningu og annað sem við höfum undirgengist og sett í þinginu. Það að þetta kosti 360--400 millj. kr., ég er ekki þess umkomin að meta það, en það kostar að vera lýðræðisþjóð, það kostar að hafa í heiðri mannréttindi og skerðingarreglan eins og hún er er mannréttindabrot og við getum ekki látið þau viðgangast og því eigum við að breyta þessu. Við getum ekki brotið á lítilmagnanum í þjóðfélaginu bara af því það kostar að brjóta ekki mannréttindi. Okkur ber að leiðrétta þetta. Þessi regla á ekki að líðast og ég trúi ekki öðru en ráðherrann sjái það eftir öll þau rök sem hafa komið fram í málinu að það verður að taka á þessu og leiðrétta þetta óréttlæti og þetta misrétti. Ég vonast bara til að ráðherrann sjái ljósið eftir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég er fegin að heyra að hv. þm. ætlar ekki að tefja það mál sem hér liggur fyrir sem er mjög mikilvægt að ljúka fyrir þinglok, þ.e. þær réttarbætur sem hér eru á borðum þingmanna og við þurfum að ljúka. Hv. þm. hefur lagt fram brtt. og fært fyrir henni rök og segir að lögfræðingur hafi aðstoðað sig við að semja brtt. og að baki búi útreikningar, en við verðum samt að viðurkenna það, hv. þm., að það lágu engir útreikningar bak við tillögu hv. þm. Það er rétt sem hv. þm. segir að það kostar að vera lýðræðisþjóð en það er rétt að þær tillögur sem fram koma séu þess eðlis að búið sé að vinna þær til fullnustu og ég held að hv. þm. hljóti að viðurkenna að svo er ekki.

Herra forseti. Auðvitað er erfitt að reikna þetta út vegna þess að við höfum ekki tölur um á hversu mörgum er brotið. Það er fjöldi fólks sem býr hvort í sínu lagi vegna þess að þessi regla viðgengst, og getur ekki verið í sambúð, fjölskyldur eru tvístraðar. Þessi regla hefur varanleg áhrif á samskipti fólks í fjölskyldum. Það er ekki hægt að reikna það nákvæmlega út hvað það kostar að leiðrétta þetta, hvorki fyrir hæstv. ráðherra né mig, það er alveg ljóst. Það kostar að hafa mannréttindi í heiðri. Það kostar peninga, vissulega, en við eigum ekki að láta þetta viðgangast. Ég ítreka að það eru réttarbætur í frv. en það eru ekki síður réttarbætur í brtt. og það á ekkert síður að taka hana til afgreiðslu hér og vera ekki að tefja hana. Við eigum auðvitað að afgreiða allar þessar réttarbætur sem liggja á borðum okkar, ekkert síður brtt. en aðrar réttarbætur. Ég minnist þess þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir þessu frv. að þetta væru aðallega réttarbætur fyrir Íslendinga búsetta erlendis. Auðvitað þurfum við að auka réttarbæturnar fyrir þá og lögfesta þær, en ekkert síður fyrir Íslendinga sem búa hérlendis og búa við þessa skerðingarreglu. Við þurfum að breyta þeim lögum líka. Þetta eru allt réttarbætur sem þarf að leiðrétta og koma í lög, ekkert síður brtt. en þær breytingar sem eru í frv. hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Samkvæmt upplýsingum sem fram hafa komið og ráðuneytið hefur byggt á ætla menn að 150 einstaklingar verði fyrir skerðingu af þessum sökum. Nú er ráðherra að upplýsa okkur um að breyting á þessu fyrirkomulagi mundi kosta 360 til 400 millj. kr. og þætti mér vænt um að fá skýringar ráðherrans á þessum tölum.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að dreifa þeim gögnum sem fyrir liggja en samkvæmt þeim útreikningum sem gerðir hafa verið varðandi hjón, vegna ellilífeyris, vegna ellilífeyris sjómanna, vegna örorkulífeyris, vegna endurhæfingarlífeyris og vegna slysa og örorku, sem allir koma inn í þetta, þá kemur þessi tala út. Ég held að menn verði að spyrja sig alvarlega að því: Á engin tekjutenging að vera varðandi lífeyrisbætur?

Ekki gagnvart tekjum maka, út á það gengur breytingin.

Forseti vill biðja hv. þm. að gefa hljóð.

Hæstv. forseti. Við erum að tala um fyrirkomulag sem færir tekjur einstaklings úr rúmum 63 þús. kr. niður í 15 þús. kr. á mánuði og gerir þennan einstakling algerlega upp á maka sinn kominn. Og þótt það kostaði 1.000 millj., þótt það kostaði 2.000 þús. millj. bæri að laga þetta. Við eigum ekki að una þessum mannréttindabrotum og það ber að laga þetta þegar í stað.

Virðulegi forseti. Það kann vel að vera að við eigum að færa til í þjóðfélaginu einhverja milljarða en við þurfum að vanda þá vinnu og ég er þeirrar skoðunar að það eigi að vera einhver tekjutenging varðandi lífeyrisbætur. Ég held að við getum aldrei styrkt þá sem minnst hafa án þess að til komi einhver tekjutenging því að sem betur fer er til fólk í þjóðfélaginu sem hefur töluverðar tekjur og mér finnst engin ástæða til að almannatryggingar séu að bæta verulega þar við og það er það sem ég tel að við eigum að nota sumarið í að skoða mjög vel.

Virðulegi forseti. Það er til fólk í þessu þjóðfélagi sem hefur verulegar tekjur. Það er rétt. Það eru líka til hjón, fullfrísk, þar sem hvort um sig hefur verulegar tekjur og engum hefur dottið í hug að bjóða öðru þeirra upp á það að vinna fyrir lægri laun vegna þess að makinn hafi svo góðar tekjur, að það skuli skerða laun annars hjóna. Ef tekjur maka eru yfir ákveðnu marki, þá þurfi ekki að borga hinum svo há laun. Þá gætum við þingmenn t.d. verið á afar misjöfnum launum, vegna þess að tekjur maka okkar eru afar misjafnar. En engum hefur dottið í hug að skerða tekjur okkar þess vegna. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra hefur ekki svarað neinu. Það hefur aldrei staðið til hjá okkur að stoppa frv. sem hæstv. ráðherra lagði fram, aldrei, og þó þarf ekki að tyggja það upp aftur og aftur að mikið sé nú gott að við ætlum ekki að stoppa það, það hefur bara aldrei staðið til og er fráleitt að halda áfram að tuða á því hér í ræðustól að það hafi nú hugsanlega kannski staðið til hjá okkur. Það er eins og í áliti umboðsmanns Alþingis og ráðuneytisins, það er alltaf verið að ætla okkur eitthvað annað en það sem við erum að gera. Við erum að fara fram á leiðréttingu hér til viðbótar þeirri nauðsynlegu leiðréttingu sem hæstv. ráðherra er að gera. Ég spurði hæstv. ráðherra: Standast verk hæstv. ráðherra og ákvarðanir meginreglur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra? Standast þessi verk, þessar ákvarðanir? Tekjur maka eiga ekki að skerða tekjur öryrkjans. Hann er einstaklingur og við erum að tala um tekjur en ekki ölmusugreiðslur. Við erum ekki að tala um ölmusugreiðslur. Það eru ekki forréttindi þeirra sem hafa miklar tekjur að geta þess vegna búið með öryrkja. Þetta er ekki þannig að við séum að tala um eitthvert forréttindamál.

Virðulegi forseti. Ég fór í ræðu minni yfir bréf í mörgum liðum frá Öryrkjabandalagi Íslands. Ég gæti þess vegna lesið það upp aftur frá orði til orðs. Ég beindi spurningum í framhaldi af því erindi sem þarna var sent til heilbr.- og trn. þar sem þess er krafist að við þingmenn svörum, og þess krafist að hæstv. ráðherra svari og ég á afar erfitt með að trúa því, virðulegi forseti, að einu svörin sem koma hér fram séu þau að þessi tillaga sem við höfum flutt hér, nokkrir hv. þm. kosti 360--400 millj., algjörlega órökstutt, bara eitthvað svona út í loftið. Ekki neinn rökstuðningur þar um. Það hefði verið eðlilegt í ljósi þess að þessi umræða er búin að vera á dagskrá nokkuð lengi að dreifa þá þessum gögnum. Hæstv. ráðherra sagði líka að það þyrfti að vinna þetta svo ofsalega vel í sumar þannig að þetta nýttist þeim sem mest þurfa á að halda. Hæstv. ráðherra sagði okkur ekki hverjir það eru sem mest þurfa á þessu að halda. Hverjir eru það nákvæmlega? Hvernig skiptir hæstv. ráðherra þessum einstaklingum, þessum hópi þjóðfélagsþegna niður í þrep? Hverjir eru það sem þurfa að mati hæstv. ráðherra á aðstoðinni að halda? Og þá vil ég ekki fá einhver þau svör að það séu bara þeir sem eru í lægstu tekjuhópunum. Hverjir eru það? Á hverjum bitnar þetta allra mest? Hæstv. ráðherra og ráðuneytið hefur haft ansi langan tíma til að skoða málið og mjög langan tíma til að svara öllum þeim fyrirspurnum sem hefur verið beint til ráðuneytis og hæstv. ráðherra. Ég vil ekki trúa því að hæstv. ráðherra hafi ekki manndóm í sér til að koma og svara því: Brýtur þessi reglugerð, framkvæmd hennar, ákvörðun ráðherra, í bága við þær reglur sem við höfum undirgengist, meginreglur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra? Ég skal fara yfir þær aftur, virðulegi forseti. Það er nauðsynlegt að gera það þar sem hæstv. ráðherra svaraði ekki og ég hlýt að halda að það hafi verið vegna þess að það sem ég sagði hafi farið fram hjá henni en ekki vegna þess að hæstv. ráðherra ætli ekki að svara. Meginreglur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra, þ.e. grundvallarreglur Sameinuðu þjóðanna um jöfn tækifæri fatlaðs fólks. Í 8. reglu er kveðið á um að aðildarríkin séu ábyrg fyrir og skuli tryggja hverjum fötluðum einstaklingi félagslegt öryggi og fullnægjandi tekjutryggingu. Telur hæstv. ráðherra að þetta sé gert hér á landi? Í 6. lið sömu reglu segir enn fremur að ekki skuli dregið úr tekjutryggingu eða hún felld niður fyrr en hinn fatlaði sé orðinn fær um að afla sér viðunandi og öruggra tekna. Brýtur reglugerð nr. 485/1995 að mati ráðherra í bága við þennan 6. lið 8. reglu í grundvallarreglum Sameinuðu þjóðanna um jöfn tækifæri fatlaðs fólks? Jafnframt, virðulegi forseti, segir í inngangi 9. reglu orðrétt: ,,Aðildarríkin skulu stuðla að því að fötluðum sé kleift að taka virkan þátt í fjölskyldulífi. Þau skulu tryggja réttindi fatlaðra til mannlegrar reisnar og tryggja að fötluðum sé ekki mismunað með lögum hvað varðar kynferðissambönd, hjónaband og barneignir.`` Er reglugerð nr. 485/1995 í samræmi við þessa 9. grundvallarreglu Sameinuðu þjóðanna um jöfn tækifæri fatlaðs fólks? Ég hlýt að fara fram á það að hæstv. ráðherra svari þessum spurningum og svari því hvernig hæstv. ríkisstjórn, hvernig ráðuneytið, hvernig hæstv. heilbrrh. ætlar að flokka fatlað fólk, hverjir skuli njóta fullrar tekjutryggingar og hverjir ekki en brjóta samt ekki í bága við þessar reglur og mannréttindasáttmála Evrópu þar sem segir í 14. gr. sáttmálans að réttindi þau og frelsi sem lýst er í samningi þessum skuli tryggð án nokkurs manngreinarálits. Telur hæstv. ráðherra að reglugerð nr. 485/1995 standist mannréttindasáttmála Evrópu og aðrar þær reglur sem við höfum undirritað hjá Sameinuðu þjóðunum? Og telur hæstv. ráðherra að við getum með fullri reisn, staðið hér og sagt að við mismunum ekki aðilum á grundvelli sjónarmiða sem eru byggð á kynferði, kynþætti, litarhætti, þjóðerni, trúarbrögðum, stjórnmálaskoðunum, þjóðfélagsstöðu, ætterni eða öðrum sambærilegum ástæðum eða á grundvelli 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Telur hæstv. ráðherra að við getum staðið hér og sagt: Íbúum þessa lands, þegnum þessa lands er ekki mismunað. Við stöndum ekki fyrir slíkri mismunun og reglugerð nr. 485/1995 mismunar ekki fólki og stuðlar ekki að þessari mismunun.

Herra forseti. Ég kem upp í andsvari til að taka undir málflutning hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur og einnig vegna þess að ég hef ekki tök á því að koma aftur inn í umræðuna þar sem ég hef nýtt ræðutíma minn en ég vil vekja athygli á því að allar réttarhugmyndir um tryggingabætur eru í þá veru að einstaklingurinn fær tryggingagreiðslurnar án tillits til tekna maka. Dæmi um það eru atvinnuleysistryggingarnar. Einstaklingurinn sem missir vinnuna fær atvinnuleysistryggingabæturnar sínar, án tillits til þess hvað maki hans er með í tekjur. Hvers vegna eiga ekki að gilda sömu reglur um lífeyristryggingarnar og um allar aðrar tryggingar? Af hverju eiga ekki að gilda sömu réttarhugmyndir um lífeyristryggingarnar eins og um atvinnuleysistryggingarnar, eins og um allar aðrar tryggingar? Hvers vegna eiga ekki að gilda sömu reglur um öryrkjabæturnar og tekjutrygginguna til þeirra? Hvað er öðruvísi við þann hóp? Hann er búinn að missa heilsuna. Sá sem hefur misst atvinnuna fær fullar greiðslur. Það eiga sem sagt að gilda aðrar reglur um þann sem hefur misst heilsuna og er mun verr settur en sá atvinnulausi í flestum tilvikum. Það verða að koma svör frá hæstv. ráðherra, herra forseti, við þeim spurningum sem lagðar hafa verið fram, bæði um réttarhugmyndirnar, aðrar hugmyndir en í venjulegum tryggingarrétti. Hvers vegna eiga þær ekki að gilda um almannatryggingarnar líka?

Forseti vill minna hv. þm. á að fara varlega í að nýta sér andsvarsheimildirnar til áframhaldandi ræðuhalda.

Virðulegi forseti. Brjóta þær reglur sem settar voru 1995 í bága við alþjóðasamþykktir? Brjóta þær í bága við mannréttindasáttmála? Það er spurningin sem hv. þm. lagði fram og hefur lagt fram áður. Reglugerðin hefði ekki verið sett ef það hefði verið sú tilfinning sem legið hefði til grundvallar þegar reglugerðin var sett og það er ekkert sem bendir til þess að við séum að brjóta alþjóðasamþykktir, enda var það ekki ætlunin. Ég held því að hv. þm. sem spurði hefði getað svarað sér sjálf varðandi þetta atriði. Varðandi það á hverju almannatryggingahugsjónin er byggð, þá er hún er byggð á sameiginlegri framfærsluskyldu hjóna. Hvort sem mönnum finnst það réttlátt eða óréttlátt þá er það grundvallarhugmyndin og öll uppbyggingin byggist á því. Og þegar þessi brtt. kemur fram þurfum við að skoða miklu fleiri þætti því þetta tengist hvað öðru, einmitt vegna þess að þetta er byggt upp á grundvallarhugmyndinni um gagnkvæma framfærsluskyldu. Þetta verða menn að hafa í huga þegar þeir ætla að gera þær grundvallarbreytingar sem hér eru lagðar fram og menn segja að heilbr.- og trmrn. hafi haft nægan tíma til að fara ofan í kjölinn á þessu máli. Við höfum ekki haft langan tíma og við höfum lagt okkur fram við að setja menn í vinnu við að skoða þetta frá grunni og við erum daglega að fá nýjar upplýsingar sem gerir það að verkum að það er erfitt að samþykkja þessa tillögu eins og ég sagði, eins og hún kemur af kúnni frá hv. þm., án þess að allt það sem býr að baki sé lagt til grundvallar. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir fór mikinn áðan og sagði að ég hefði endurtekið í sífellu að ég gleddist þó yfir því að menn ætluðu að samþykkja frv. sem liggur fyrir frá ríkisstjórninni um verulegar réttarbætur, en ég segi það, hv. þm., að ég er farin að efast um að við getum glaðst yfir því, því mér sýnist að menn ætli að ræða aðra þætti, sem eru mikilvægir, ég viðurkenni fúslega að það eru mikilvæg málefni, en ef menn ætla að kaffæra sig án þess að ljúka því sem fyrir liggur, þá er ég orðin svartsýn á að menn ætli að ljúka þessum mikilvægu málum sem liggja á borðum þingmanna.

Virðulegi forseti. Þetta var mjög merkileg, stutt ræða hjá hæstv. ráðherra um tillögu eins og hún kæmi af kúnni og að hér værum við, eftir að hafa staðið --- ætli það sé ekki farið að nálgast að vera tveir tímar, til að ræða um réttindi öryrkja, værum bara hreint að kaffæra okkur í málinu. Þetta var mjög merkileg ræða og svaraði engu öðru en því að það væri tilfinning heilbrrn. að þetta bryti ekki í bága við alþjóðlegar samþykktir. Þá bara spyr ég enn einu sinni, þar sem segir í meginreglum Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra: ,,Ekki skal dregið úr tekjutryggingu eða hún felld niður fyrr en hinn fatlaði er orðinn fær um að afla sér viðunandi og öruggra tekna.`` Brýtur það ekki í bága við þetta ákvæði, þó að ekki væru önnur tekin inn? Hæstv. ráðherra segir að þetta byggi á gagnkvæmri sameiginlegri framfærsluskyldu hjóna. Gagnkvæmri framfærsluskyldu hjóna. Ég get ekki séð annað en að reglugerð ráðherrans geri þetta allsendis ómerkt vegna þess að annar aðilinn er skertur. Það er byrjað að skerða tekjur annars aðilans um leið og tekjur hins ná rétt rúmum 38 þús. kr. á mánuði. Og með fullri virðingu fyrir hv. þm. þá efast ég um að það séu margir þingmenn hér inni sem teldu að þar væru komnar það háar tekjur að fara mætti að skerða þær án þess þó að skerða möguleikana til framfærslu. Þetta er gagnkvæm framfærsluskylda sem þýðir að hún er sett yfir á annan aðilann þegar um öryrkja er að ræða. En hæstv. ráðherra hefur engu svarað, ekki nokkrum sköpuðum hlut. Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra hefur ekki alltaf talið sig þurfa langan tíma til undirbúnings. Ég minni á viðamikið frv., stærsta pólitíska málið á þessu þingi sem hent var hingað inn, gagnagrunninn margfræga.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra talar um að reglugerðin hefði ekki verið sett ef þetta hefði verið brot á öllum þessum lögum og mannréttindasáttmálum sem við töldum til og spurðum út í. Reglugerðin var sett án þess að hafa stoð í lögum. Þannig eru nú vinnubrögðin á þeim bæ. Reglugerðin var sett árið 1995 án þess að hún hefði stoð í lögum eftir að lög höfðu verið sett 1993 um það að ráðherrann hefði ekki heimild til að setja þarna reglugerð. Hæstv. ráðherra talar um gagnkvæma framfærsluskyldu. Það hefur margsinnis komið fram í málflutningi okkar þingmanna sem höfum rætt um þetta frv. og þessa brtt. að þessi skerðingarregla kemur í veg fyrir að öryrkjar geti uppfyllt ákvæði gildandi hjúskaparlaga um það að hjón sjái fjölskyldu sinni sameiginlega farborða. Það er alveg ljóst. Og ég ætla ekki að fara að lengja þessa umræðu með því að tína þetta allt til aftur. Ég er búin að margsegja þetta og kom með þessi rök öllsömul í langri ræðu í síðustu viku. Það er alveg ljóst að það er verið að brjóta þarna á stórum hópi fólks og að reglugerðin var sett án þess að eiga nokkra stoð í lögum, tveimur árum eftir að lögin voru sett.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leiðrétta hv. þm. sem sagði að reglugerðin ætti sér ekki stoð í lögum. Það er ekki álit umboðsmanns Alþingis. Skýrt tekið fram segir umboðsmaður Alþingis alls ekki að hún eigi sér ekki stoð í lögum, heldur segir hann að það þurfi að skýra lögin og það er svolítið annað mál.

Herra forseti. Ég er nú farin að halda að hæstv. ráðherra hafi ekkert lesið þetta álit frá umboðsmanni Alþingis upp á 27 síður. Það er alveg rétt að umboðsmaður er með ákall til Alþingis um að það verði skýr lagasetning. Engu að síður kemur fram í þessu áliti að ekki sé stoð fyrir þessari reglugerð. Það er alveg morgunljóst fyrir þann sem hefur lesið álitið. Það er alveg ljóst.

Virðulegi forseti. Það sem kom fram síðast hjá hv. þm. er algjör oftúlkun á því sem umboðsmaður Alþingis segir í áliti sínu. Og yfir það hafa fleiri lögfræðingar farið. Það sem hv. þm. er að tala um varðandi þær 27 síður sem komu frá umboðsmanni, þá er það ekki rétt að þetta eigi sér ekki stoð í lögum og það er rangt hjá þingmanninum að koma margsinnis upp og fullyrða slíkt því að það geta allir lesið í áliti umboðsmanns.