Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti ráðgerir að gera hádegishlé um klukkan 13 til klukkan 13:30 vegna fundar með formönnum þingflokka.

Borist hefur bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1521, um samanburð á framleiðslu á innlendu og innfluttu kjöti, frá Ingibjörgu Isaksen. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1367, um aðfarargerðir og hagsmuni barna, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni.

Til svara eru: Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, heilbrigðisráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir hans góða vilja og hans góða hug gagnvart því neyðarástandi sem hér ríkir vegna ópíóíðafaraldurs sem hefur herjað á okkur sem aldrei fyrr. Ég heyri að hæstv. ráðherra er með góðan hug til þess að gera það sem í hans valdi stendur til að sporna við, ef nokkur er kostur, þeim ótímabæru dauðsföllum sem við erum að horfast í augu við. Framkvæmdastjóri SÁÁ segir yfir 35 einstaklinga hafa dáið það sem af er árinu, þ.e. þeir sem hafa verið á skrá hjá SÁÁ. Það er ekki allur sá fjöldi sem þegar hefur látið lífið og aldrei eins mikill fjöldi og síðustu tvær vikur eða svo. Ég ætla fyrst og síðast að koma hingað til að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða, til að hvetja hann áfram til góðra verka og til að segja honum að það muni hvorki standa á mér né okkur í Flokki fólksins og ég býst við að allur þingheimur standi að baki ráðherra. Ég heyri að hæstv. ráðherra er farinn að gera sér grein fyrir því að það er þarna lyf sem er ekki ávanabindandi, sem veldur engum skaða en getur í raun og veru bjargað mannslífum. Það heitir Naloxone og við þurfum að fá það í lausasölu. Það er það sem liggur mér sérstaklega á hjarta núna, hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sé að koma með reglugerð, það er í hans valdi akkúrat núna, til þess að setja lyfið í lausasölu og það strax.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir hvatninguna og vil nota tækifærið og segja: Já, ef við bara horfum á tölur síðastliðinn áratug og fjölgun þeirra sem koma í viðhaldsmeðferð og fá ópíóíðagreiningu, sem við höfum verið með samning um milli Sjúkratrygginga og Vogs í áratug, þá er stöðug fjölgun. Svo finnum við kirfilega fyrir því að eitthvað er að brotna upp og gerast. Við verðum bara að horfa á þessar óyggjandi tölur og þurfum að gera fjölmargt, betur og meir. Af því að hv. þingmaður kemur inn á mjög mikilvæg skaðaminnkandi úrræði við bráðaaðstæður þar sem líf eða dauði er undir, notkun á Naloxone, þá erum við auðvitað búin að greiða fyrir því á alla þá staði þar sem við þjónustum sjúklinga sem eru að kljást við þessa erfiðu fíkn og þurfum að auka aðgengið að þessum Naloxone-úða sem hv. þingmaður nefndi hér. Við þurfum að gera fjölmargt annað en fyrst og fremst, þegar kemur að ótímabærum dauðsföllum og þeirri umræðu, þá fagna ég því að við séum að taka þetta upp og ræða á vettvangi þingsins, fjölmiðla og þeirra sem vinna við það að þjónusta sjúklinga. Það þarf sveitarfélögin og sameiginlegt átak þings og ríkisstjórnar, þvert á ráðuneyti og með sveitarfélögum, og skoða þarf skaðaminnkandi úrræði. Hvað er verið að gera vel, hvað þarf að gera meira af, hvað þarf að gera umfram og betur og hverju þarf að bæta við? Ég skal halda áfram að koma inn á þetta brýna málefni hér í seinna svari.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Við vitum að 1. júlí 2022 var aðgengi að Naloxone, bæði hjá Rauða krossinum, Frú Ragnheiði og heilbrigðisstofnunum og öðru slíku. Það hefur ekki breytt þeirri skelfingu sem er að ganga yfir núna, engan veginn. Við erum alltaf eitthvað á eftir því sem gerist í löndunum í kringum okkur. Hér ríkir hreinlega neyðarástand og það liggur alveg á ljósu að enginn sem er að djamma er í raun í stakk búinn til þess að fara á heilbrigðisstofnun eða í Frú Ragnheiði eða eitthvað til að ná í þessa skaðaminnkun og koma í veg fyrir að hann deyi af þeim eituráhrifum sem hann verður fyrir með neyslu þessara ópíóíða. Við vitum líka að það eru eitruð lyf á markaðnum núna, búið að setja Fentanyl og eitthvað enn þá hættulegra í efnin sem gerir það að verkum að viðkomandi neytandi hefur nánast ekki hugmynd um hvers hann er að neyta og er í allt annarri trú um það 

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hv. þingmanns fyrir að taka þetta mál hér upp. Við erum að skoða m.a. núna að setja Naloxone í lausasölu þó að það hafi ekki verið samþykkt af Lyfjastofnun Evrópu. Við erum að skoða með sjúkrahúsinu Vogi að bæta við þjónustu, svokallaðri viðbragðsþjónustu, og auka samvinnu við Landspítalann um þá lífsbjargandi viðhaldsmeðferð sem er veitt. Við erum að skoða þetta aukna aðgengi. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á hér, hún nefnir þetta tiltekna lyf, Fentanyl. Ég er aðeins búinn að skoða dánarmeinaskrá og þessi ótímabæru dauðsföll og hvaða lyf það eru og já, það virðist vera í gangi og þetta eru gífurlega sterk og hættuleg lyf. Það er, eins og ég nefndi hér áðan, fjölmargt sem þarf að gera. Við þurfum líka að auka forvarnir og fræðslu og ná til þeirra félagasamtaka sem eru að vinna með fjölskyldum, veita aukinn stuðning við fjölskyldur. Við þurfum að koma á þessari viðbragðsþjónustu og auka aðgengi og svo þurfum við að horfa til þessara skaðaminnkandi úrræða, frekari klíník, neyslurými. Það er verið að vinna í fjölmörgum hlutum og ég mun bara á morgun koma með minnisblað inn í ríkisstjórn sem nær utan um alla þessa þætti og við getum farið hér sameiginlega í þetta verkefni.

Herra forseti. Það er ágætt að heyra að það sé von á minnisblaði og einhverri vinnu við það að meta hvernig megi takast á við þann gríðarlega vanda sem samfélagið stendur frammi fyrir vegna fíkniefnanotkunar. En ég spyr hæstv. ráðherra hreint út núna: Mun hæstv. ráðherra halda sig við lögleiðingu fíkniefna eða afglæpavæðingu, eins og það er kallað í fegrunarskyni, við þessar aðstæður? Óhjákvæmilega mun það leiða til aukins aðgengis, aukins sýnileika fíkniefna, lægri þröskulda, minni hindrana á neyslu slíkra efna. Getur hæstv. ráðherra staðfest það núna við þingið að horfið verði frá þeim áformum?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að ræða þennan tiltekna þátt sem við höfum kallað afglæpavæðingu og snýr að því að við séum raunverulega - og hugmyndafræðin í því er að mínu viti góð, svo ég segi það hreint út - að þjónusta veikt fólk en refsum því ekki. Þetta er hins vegar eilítið snúið. Við höfum rætt þetta hér og ólíku sjónarmiðin í þessu máli, því að það á sér fjölmarga anga eins og hv. þingmaður þekkir og veit og kom m.a. inn á hér, og það hefur ekki náðst sátt um þetta í þinginu. Ég beið því með að koma með frumvarpið inn í þingið eins og upphaflega stóð til, af því að þetta frumvarp lá fyrir, og stofnaði starfshóp með öllum aðilum og notendum. Í þeim hópi, sem hefur fjallað um þetta á tíu fundum, birtast þessi ólíku sjónarmið eins og hér á þingi og það hefur ekki náðst sátt um það til að mynda hvernig skilgreining slíkra neysluskammta gæti verið og aðrar afleiðingar af því að breyta lögum í þá átt. Hins vegar hefur það birst í gegnum fundina með þessum fjölmörgu aðilum sem þekkja vel til málaflokksins, og það hefur verið þróunin erlendis, að fara bara í að horfa á skaðaminnkun í heild sinni. Þannig að ég er að taka þennan hóp áfram. Hluti af því, eins og ég sagði í andsvari við hv. þm. Ingu Sæland, eru öll þessi skaðaminnkandi úrræði sem við verðum að fara í og horfast í augu við, eins og neyslurýmin. 

Herra forseti. Ég læt mér þetta svar nægja í bili a.m.k., en spyr þá hæstv. ráðherra út í ummæli formanns Læknafélags Íslands, Steinunnar Þórðardóttur, sem segir í samtali við Morgunblaðið eða mbl.is að ný áætlun, heildstæð áætlun svokölluð, um uppbyggingu innviða heilbrigðiskerfisins til ársins 2030, sé þunn og þar komi lítið annað fram en áform um að klára byggingu Landspítala sem ætti ekki að koma neinum á óvart úr þessu; við sjáum húsin vera komin hátt yfir miðbæinn. Hvenær er von á, ef einhver von er til staðar, að áætlun birtist um raunverulegar kerfisbætur í heilbrigðiskerfinu? Eins og margir hafa bent á, t.d. fyrrverandi landlæknar, er endalaust hægt að auka framlög til heilbrigðiskerfisins en ef þú lagar ekki kerfið sjálft þá gerir það ekkert gagn.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að koma inn á þessa mikilvægu fjárfestingu í heilbrigði þjóðarinnar. Ég vil kalla þetta fjárfestingu í heilbrigði þjóðarinnar. Hún snýst auðvitað fyrst og síðast um þá sem þurfa, þjónustuþegana, og um aðbúnaðinn fyrir starfsfólkið. Það blasir algerlega við. Sú kynning sem fór fram hér á dögunum var svokölluð fyrsta áfangaskýrsla sem kom frá NLSH ohf. og NLSH-stýrihópi um mat á fasteignum og hvað við getum nýtt af eldri fasteignum, fullfjármagnaða fjárfestingu þar til meðferðarkjarna og rannsóknarhúsi verður skilað og þær dagsetningar. En fyrst og síðast er þetta auðvitað fyrir fólkið okkar, það blasir algerlega við öllum. Það kom mjög vel fram á þeirri kynningu sem við höfðum á spítalanum að þetta snerist fyrst og fremst um aðbúnaðinn fyrir fólkið okkar.

Hæstv. forseti. Okkur berast ógnvænlegar fréttir af fjölda andláta vegna lyfjaeitrunar það sem af er liðið þessu ári. Á Íslandi gengur yfir ópíóíðafaraldur með óbærilegum fórnarkostnaði fyrir okkur öll. Lyfin eru sterk, mjög ávanabindandi og bráðdrepandi. Það sýna tölur SÁÁ svo ekki verður um villst. Síðastliðin átta ár hefur einstaklingum sem fengu lyfjameðferð við ópíóíðafíkn fjölgað úr 117 í 347 manns og eru nú tæplega fjórðungur innlagna á sjúkrahúsið. Á síðasta ári voru 36% þeirra sem lögðust inn á Vog vegna ópíóíðafíknar 25 ára og yngri. Eins og fram hefur komið hafa 35 af þeim sem hafa komið á Vog látist á fyrstu þrem mánuðum þessa árs og þau eru öll undir fimmtugu. Verði ekki gripið í taumana strax þá gætum við misst 80 einstaklinga úr ópíóíðafíkn á þessu ári. Vogur sinnti 347 einstaklingum með ópíóíðafíkn árið 2022. Samkvæmt samningi sjúkrahússins við Sjúkratryggingar Íslands fær það greitt fyrir meðferð 90 einstaklinga á ári. Mismunurinn er 257 manns. Þetta gengur augljóslega ekki upp. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvaða skaðaminnkunarúrræði hyggst hann bjóða upp á í ljósi þessarar stöðu? Hvernig ætlar hann að auka aðgengi að lyfinu Naloxon? Hefur ráðherrann íhugað að koma á fót morfínklíník, með öðrum orðum neyslurými fyrir fíkla, því í því felst augljós forvörn? Síðast en ekki síst: Hyggst hæstv. heilbrigðisráðherra beita sér fyrir því að auka framlag til Sjúkratrygginga þannig að sjúkrahúsið Vogur fái greitt fyrir þann fjölda sjúklinga sem nú þegar nýtur lyfjameðferðar vegna ópíóíðafíknar?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að taka upp þetta brýna málefni. Það er brýnt, það blasir við okkur öllum, allar vísbendingar segja okkur það. Auðvitað skiptir máli að rýna gögn og tölfræði en ég vil ítreka það sem ég sagði hér fyrr í andsvari að það þarf bara eitt tilvik til og þá þurfum við að skoða hvað þarf að gera betur og hvernig. Mér fannst hv. þingmaður draga fram öll þau atriði sem við erum að setja á dagskrá og höfum reyndar verið í samtali um að ná utan um. Varðandi samning Sjúkratrygginga við sjúkrahúsið á Vogi og SÁÁ, um þessa lífsbjargandi meðferð, viðhaldsmeðferð, þá hefur hún virkað nokkuð vel. Það er mjög athyglisvert í þeim tölum að 63% af þeim sem hafa komið inn í þá meðferð frá 2014 eru í meðferðinni áfram. Það gengur ágætlega. Það er mjög mikilvægt og það segir okkur að við eigum að tryggja þá meðferð og tryggja aðgengi að henni. Ég hef líka rætt við yfirlækninn þar að auka samstarf við Landspítalann - við erum oft að horfa á svokallaða tvígreiningu þar sem fíknisjúkdómurinn og geðsjúkdómar blandast saman og þá þarf þverfaglega teymisnálgun - um viðbragðsmeðferð, þ.e. að aðgengi að viðbragðsmeðferð verði þannig að þetta gangi tiltölulega hratt fyrir sig og það fólk komist síðan áfram í þá meðferð inn á Vog. Þetta erum við að skoða. Aðgengi að Naloxone er algjört lykilatriði, að við aukum aðgengi eins og við frekast getum alls staðar og ég er að skoða hvort við getum hreinlega komið því í lausasölu.

Hæstv. forseti. Ég efast ekki um góðan vilja hæstv. heilbrigðisráðherra. Það ríkir neyðarástand og það má orða það þannig að ef orðið hefði hópslys væri búið að virkja allar áætlanir, björgunaráætlanir, í stjórnkerfinu. Ég vona að það sé hægt að treysta því að tillögur sem hæstv. ráðherra leggur fyrir ríkisstjórnina, líklega á morgun, innihaldi konkret aðgerðir til skaðaminnkunar, lausasölu á Naloxon, eins og fram hefur komið, tillögur um neyslurými sem forvarnaúrræði og síðast en ekki síst aukin fjárframlög til Sjúkrahússins Vogs svo hægt sé að halda áfram að þjónusta þann mikla fjölda sjúklinga sem glímir við ópíóíðafíkn, af því að við vitum að ef það verður ekki gripið til þessara aðgerða strax þá mun fólk halda áfram að deyja.

Hæstv. forseti. Ég vil bara ítreka þakkir fyrir þessa umræðu hér og þá samstöðu og stuðning sem ég finn fyrir hér í þinginu. Það eru þannig aðstæður uppi og það eru þannig vísbendingar um þetta málefni að það er brýnt og við getum ekki beðið. Það blasir hins vegar við að það þarf líka heildarstefnumótun til framtíðar í málaflokknum. Þessar aðgerðir, raunaðgerðir, snúa einmitt að þessari flýtimóttöku og viðbragðsþjónustu, viðhaldsmeðferðinni sem hefur sannað gildi sitt í samningum við sjúkrahúsið á Vogi. Ég er líka að vinna í því að það verði einn heildarsamningur vegna þess að önnur fíkn hefur verið á samningi sem er 1,4 milljarðar. Svo erum við með þennan einhvern veginn fastan. Þetta er oft þannig að það er blönduð neysla og ég er einmitt að láta skoða þessa þætti, að tryggja aðgengi að gagnreyndri lyfjameðferð. Við þurfum líka að ná til félagasamtaka 

Forseti. Ég á eiginlega ekki aukatekið orð, ekki afglæpavæðing eða afnám refsinga, segir ráðherra hérna í svörum við óundirbúnum fyrirspurnum. Það er sífellt verið að leita að einhverjum plástrum á núverandi refsikerfi þegar við vitum að það er fíllinn í herberginu; refsingarnar sem fólk sem á í þessum vanda glímir við, bara hræðsluna við það að verða refsað. Það lagar ekki vandann heldur gerir hann verri ef eitthvað er því að orsök fíknar er ekki efnið. Það eru erfiðleikarnir, það er tómleikinn sem fíknin fyllir upp í. Við múrum ekkert upp í tómleikann og lokum hann á bak við lás og slá og segjum: Nú er málinu reddað. Það virkar einfaldlega ekki þannig. Við þurfum í alvörunni að hugsa þetta aðeins lengra. Við þurfum að horfast í augu við það að þetta stríð gegn dópi, gegn vímuefnum, hefur ekki virkað. Það er ekki hægt að lemja það úr fólki að leita sér einhvers konar sáluhjálpar, í þessu tilviki í einhverjum efnum sem valda vandræðum. Við leysum ekki vandann með því að taka á einkennunum. Við leysum vandann með því að fara í kjarnann, með því að fara í það hvaðan vandinn er sprottinn og hann kemur úr erfiðleikum, yfirleitt úr þessum tómleika sem fólk reynir að fylla upp í, úr skorti á tengslum. Það má alveg horfa á það t.d. hvaða tengslarof urðu til að mynda í samkomutakmörkunum. Við þurfum í alvörunni að horfast í augu við þetta, ekki vera að refsa fólki fyrir vandamál sín heldur hjálpa því.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að taka upp og halda áfram með þá umræðu sem við verðum að eiga hér um þann vanda sem er að birtast okkur, þessar bráðaaðstæður, þar sem horfir sífellt til verri vegar. Við erum að horfa á þetta sem alþjóðlegt vandamál og því miður er þessi þróun víða að gerast eins og við sjáum hér síðasta áratuginn; það er eitthvað að brotna upp í samfélaginu. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það eru mjög oft flóknar orsakir, oft og tíðum félagslegs eðlis, sem liggja að baki. Þess vegna þurfum við að gera margt þegar kemur að stuðningi og meðferð við fíknisjúkdómum og sérstaklega þegar við erum að ræða þennan skelfilega ópíóíðafaraldur þar sem sterk efni eru á ferð. Við þurfum fjölbreytt úrræði og afglæpavæðing kann að vera eitt af þeim. Við höfum einhvern veginn ekki náð sátt um það hvernig því yrði fyrir komið í lögum, hvorki hér á þingi né í þeim starfshópi sem allir aðilar hafa verið þátttakendur í. Í gegnum samtalið í þeim hópi hefur það birst mér að við þurfum að takast sameiginlega á við þetta verkefni. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það leysir engan vanda að horfa á þetta sem einhvers konar glæpi. Við erum að hjálpa fólki, sjúku fólki. Það er kjarninn í þessu. Ég trúi því að einhvers konar sameiginleg sátt náist þvert yfir um að nálgast verkefnið þannig, án þess að við þurfum að fara í einhverjar skilgreiningar á því hvað eru neysluskammtar og hvað ekki.

Forseti. Það er ekkert verið að finna upp hjólið í þessum málum. Þetta hefur verið gert í öðrum löndum. Þetta er ekki svona flókið, að við þurfum einhvern veginn að vesenast í því hvernig nákvæmlega er hægt að útfæra þetta í lögum hér á Alþingi. Það á bara að byrja á að gera þetta. Við erum að spila hérna leik með líf fólks. Hæstv. ráðherra þekkir það alveg sem þjálfari þegar hann er að spila leik, kominn ekki 1–0 undir, ekki 2–0 undir, ekki 10–0 undir - hversu mörg líf erum við að tala um hérna? - þá breytum við, við skiptum um, við hættum að spila þann leik sem leiðir til þess að við töpum. Við hættum jafnvel að spila þennan fótbolta yfirleitt af því að hann kostar mannslíf. Við þurfum að velja einhvern annan leik, leik þar sem líf eru ekki undir heldur - afsakið, forseti, ég á bara erfitt með mig hérna því að skammsýni sumra þingmanna hér í óundirbúnum fyrirspurnum leggst dálítið þungt á mig. Mér finnst gríðarlega sjálfhverft einhvern veginn að horfa á þetta einhvern veginn sem - bara afsakið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég vil bara byrja á því að ítreka að þetta hvílir þungt á okkur öllum.

Gerum þá eitthvað …

Ég er búinn að fara yfir í andsvörum við aðra hv. þingmenn að það er fjölmargt sem við erum að vinna með og gera til að styðja fólk og hjálpa því í gegnum þennan skelfilega sjúkdóm, bráðdrepandi sjúkdóm þegar kemur að hættulegum efnum, fjölmörgum morfíntengdum lyfjum. Afglæpavæðingin ein og sér leysir ekki þennan vanda, eins og hv. þingmaður sjálfur fór svo réttilega yfir, kringumstæðurnar eru bara miklu flóknari en svo. Við þurfum að horfa á þetta í heild sinni í skaðaminnkandi úrræðum. Afglæpavæðing í sinni einangruðu mynd varðandi það að við séum ekki að refsa fólki er hluti af því, ég er alveg sammála. Hvernig við útfærum það, það hefur hins vegar reynst okkur flókið og það er miður. 

Gerum þá eitthvað í því.

Virðulegi forseti. Líkt og aðrir hér í dag beini ég fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra. Ríkisstjórnin kynnti nýlega það sem hún kallar heildstæða áætlun um uppbyggingu innviða í heilbrigðiskerfinu til 2030. Ofboðslega stórt nafn sem fjallar um að það á að byggja nýtt hús. Það er mikilvægt að byggja nýtt hús því spítalinn er jú löngu kominn á tíma. Steinunn Þórðardóttir, formaður Læknafélagsins, segir þó um þessa áætlun ríkisstjórnarinnar með langa nafnið, með leyfi forseta: „Þarna er ekki talað um neina aðra þætti en steinsteypuna við Hringbraut, að það eigi að klára þetta hús.“ Hér birtist aftur óþægilega skýrt að eftir sex ára setu er stefnan engin og staðan í dag er sirka þessi: Fólk sem þarf á þjónustu heimilislæknis að halda hér á höfuðborgarsvæðinu fær að heyra að næsti lausi tími sé í september. Fólk er spurt hvort það sé nokkuð í brýnni neyð. Heilsugæslan er orðin bráðaþjónusta. Hundrað prósent viðsnúningur frá orðum ríkisstjórnarinnar um að heilsugæslan eigi að vera fyrsti viðkomustaður. Á landsbyggðinni eru svæði sem er útlit fyrir að verði heimilislæknislaus. Amma og afi liggja inni á Landspítala því hjúkrunarrými eru ekki til. Börn eru á biðlistum í mörg ár. Spítalinn þarf að taka við öllum vegna þess að aðrir angar kerfisins geta ekki tekið við fólki. Fólk sem ekki kemst til heimilislæknis eða á hjúkrunarheimili fer á bráðamóttökuna þar sem það situr og bíður. Formaður Læknafélagsins talar svo um starfsfólkið, hjartað í heilbrigðiskerfinu. Hvort sem við lítum á sjúkraliða, hjúkrunarfræðinga eða lækna er engin stefna um það hvernig eigi að tryggja að nýja húsið verði mannað. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að hjúkrunarfræðingar hætti störfum vegna álags eða hvetur til þess að sérfræðilæknar velji að koma heim úr námi. Biðlistar eru í dag helsta einkenni heilbrigðiskerfisins, biðlistar eftir heilbrigðisþjónustu og biðlistar lækna eftir því að fá samning við ríkið. Hvað segir hæstv. heilbrigðisráðherra um þessi orð formanns Læknafélagsins? Hefur hún á réttu að standa?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir þessa fyrirspurn, sem er umfangsmikil. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir allar þær áskoranir sem blasa við okkur í heilbrigðiskerfinu þegar kemur að mönnun og fólkinu sem er á bak við það að veita þjónustuna. Það verður áskorun inn í framtíðina. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður dregur hér fram, að við erum að kljást við biðlista víða. Við erum líka að horfa á fjárfestinguna utan um fólkið okkar og kynningin á þessum fyrsta áfanga í uppbyggingunni fól það í sér. Uppbygging heilbrigðiskerfisins, eins og ég hef margoft sagt í þessum ræðustól, má ekki vera háð efnahagssveiflum. Velferðarkerfið okkar á ekki að vera háð efnahagssveiflunni. Hins vegar eru í félagsmálahlutanum, eðli máls samkvæmt, svokallaðir sjálfvirkir sveiflujafnarar þegar kemur að bótakerfum og slíku. Uppbyggingin þarf að byggja á langtímahugsun og þessi kynning sneri að því sem tekur mið af breytileika í þjónustuþörfum samfélagsins og nauðsyn þess að nýta okkur tækni, nýsköpun og vísindi til framþróunar og umbóta. Við þurfum einnig að tryggja heilbrigðisstarfsfólki, þeim sem á þjónustunni þurfa að halda og aðstandendum þeirra fyrsta flokks aðstæður. Um það snýst þessi kynning og fyrsti áfanginn. Það er mjög ánægjulegt að við, hæstv. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, séum að forgangsraða í þágu uppbyggingar heilbrigðisþjónustu þrátt fyrir aðhald gegn verðbólgu. Það styrkir innviði heilbrigðiskerfisins og verður dýrmætt til framtíðar í öllu því samhengi sem hv. þingmaður dró ágætlega fram, 

Virðulegi forseti. Eftir sex ára valdatíð þessarar ríkisstjórnar þá verðum við að gera aðrar og meiri kröfur til hæstv. heilbrigðisráðherra en að hann komi hér upp trekk í trekk til að lýsa stöðu, til að lýsa vanda, til að tala um brekkur, til að tala um áskoranir. Við erum að lýsa eftir svörum og stefnu. Það virðist ekki skipta máli hver málaflokkurinn er; vímuefnavandi, öldrunarþjónusta, heimilislæknar, samningar við sérfræðilækna, sálfræðiþjónusta, geðheilbrigðismál, það er bið, bið, bið, vegna þess að það er bið á svörum, bið eftir stefnu. Hæstv. ráðherra talar hér um að það þurfi langtímahugsun. Það er alveg rétt, hún er bara ekki til staðar. Það þarf líka einhver svör um það hver svörin eiga að vera til skemmri tíma, hver svörin eru gagnvart því fólki sem kemst til heimilislæknis í september. Hvar eru svörin?

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. þingmanns. Við skulum bara taka eitt dæmi. Hér liggur fyrir þinginu aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum og það eru aðgerðir sem hvíla á stefnu sem þingið samþykkt fyrir ári síðan. 

Ófjármagnaðar.

Þær eru fjármagnaðar á þessu ári og mestmegnis inn á næsta ár. 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um endurskoðendur og endurskoðun og lögum um ársreikninga á þskj. 1529, mál nr. 981. Í frumvarpinu er annars vegar að finna breytingar á lögum um endurskoðendur og endurskoðun nr. 94/2019, og hins vegar breytingar á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006. Breytingarnar á lögum um endurskoðendur og endurskoðun eru tvíþættar. Í fyrsta lagi er að finna ákvæði er lúta að endurskoðendaráði. Endurskoðendaráð skal bera ábyrgð á eftirfylgni með frammistöðu endurskoðendanefnda í samræmi við reglur ESB nr. 537/2014. Auk þess er lagt til að kveðið verði á um það í lögum að endurskoðendaráð sé sjálfstæð stjórnsýslunefnd og að endurskoðendaráð hafi heimild til að ráða sér starfsmann til að geta sinnt skyldum sínum. Í öðru lagi er að finna ákvæði er lúta að því að skýra betur stöðu siðareglna endurskoðenda og hvaða siðareglum endurskoðendum ber að fylgja. Sterk hefð er fyrir hugtakinu góð endurskoðunarvenja á Norðurlöndum og með lögum um endurskoðendur og endurskoðun, nr. 94/2019, er rennt styrkari stoðum undir það hugtak hér á landi. Lagt er til í frumvarpinu að siðareglurnar verði settar undir hugtakið góð endurskoðunarvenja sem endurskoðendum ber að fylgja á hverjum tíma. Endurskoðendur skulu fylgja siðareglum alþjóðasamtaka endurskoðenda sem er yfirgripsmikil yfirlýsing um þau gildi og þær meginreglur sem ættu að vera til leiðbeiningar í daglegum störfum endurskoðenda til að viðhalda viðurkenndu verklagi endurskoðendastéttarinnar. Samkvæmt frumvarpinu eru breytingarnar á lögum um ársreikninga einnig tvíþættar. Í fyrsta lagi lúta þær að því að innleiða ákvæði um endurskoðunarnefndir sem er að finna í tilskipun 2014/56/ESB og reglugerð Evrópusambandsins nr. 537/2014. Þar er að finna nánara ákvæði um tilnefningu nefndarmanna, hlutverk þeirra, undanþágu dótturfélags að vera með endurskoðendanefnd eigi móðurfélag 100% hlutafjár dótturfélagsins og eftirlitsskyldu endurskoðendaráðs með frammistöðu endurskoðunarnefndar. Í öðru lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar til einföldunar á stjórnsýsluframkvæmd mála þar sem lagðar hafa verið á stjórnvaldssektir vegna seinni skila ársreiknings eða samstæðureiknings félags. Lagt er til að ákvarðanir ársreikningaskrár um álagningu stjórnvaldssekta vegna seinni skila ársreiknings séu endanlegar á stjórnsýslustigi en að í undantekningartilvikum geti ársreikningaskrá, berist beiðni frá skilaskyldum aðila, lækkað eða fellt niður stjórnvaldssekt hafi óviðráðanleg atvik sannarlega valdið því að félög hafi ekki staðið skil á ársreikningi eða samstæðureikningi til opinberrar birtingar innan þeirra fresta sem kveðið er á um. Nauðsynlegt þykir að ársreikningaskrá geti tekið tillit til óvæntra eða sérstakra atvika eða aðstæðna sem kunna að koma upp í tengslum við álagningu stjórnvaldssekta. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um fiskeldi og lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á áðurnefndum lögum til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) sem fram komu í bráðabirgðaniðurstöðu stofnunarinnar í máli vegna kvörtunar sem beint hafði verið til ESA vegna veitingar rekstrarleyfa til bráðabirgða og veitingar tímabundinna undanþága frá starfsleyfi til reksturs fiskeldisstöðva og ítrekaðar voru í formlegu áminningarbréfi ESA, dags. 15. desember 2021. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um athugasemdir ESA og óskaði eftir upplýsingum frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu um samskipti þess við stofnunina í tengslum við frumvarpið, með hvaða hætti ráðuneytið teldi sig vera að mæta athugasemdum ESA með frumvarpinu og hvort ESA hefði tjáð sig með einhverjum hætti við ráðuneytið um frumvarpið og þá sérstaklega varðandi það hvort stofnunin teldi það koma til móts við athugasemdir sínar. Nefndinni barst minnisblað frá ráðuneytinu þar sem m.a. kemur fram að ráðuneytið hafi haldið ESA upplýstri um stöðu og framgang frumvarpsins. Ráðuneytið hafi svarað formlegu áminningarbréf ESA með bréfi þann 24. janúar 2022 þar sem vísað var til frumvarpsins og helstu efnisatriði þess reifuð. Á árlegum pakkafundi ESA með íslenskum stjórnvöldum í júní 2022 hafi orðið nokkur efnisleg umræða um frumvarpið og yrði að mati ráðuneytisins ekki annað ráðið en að ESA hafi fallist á sjónarmið ráðuneytisins. Aðaláherslan hafi verið á að frumvarpið næði fram að ganga. Telur meiri hlutinn því ekki ástæðu til að ætla annað en að frumvarpið komi til móts við athugasemdir stofnunarinnar. Fram komu athugasemdir um að hætta væri á því framkvæmdaaðilar skiluðu inn ófullnægjandi umhverfismati í trausti þess að fá leyfi til bráðabirgða án umhverfismats á grundvelli þessara ákvæða frumvarpsins og væri með frumvarpinu verið að útbúa leið fram hjá lögbundnu umhverfismati. Meiri hlutinn bendir á og gerir að sínum þau sjónarmið hvað þetta varðar sem fram koma í minnisblaði ráðuneytisins dags. 8. mars 2023 þar sem segir: „Hvað matsskyldar framkvæmdir varðar tekur frumvarpið aðeins til tilvika þar sem leyfi hefur verið fellt brott vegna annmarka á umhverfismati. Það þýðir að viðkomandi starfsemi hefur hlotið leyfi á grundvelli umhverfismats að undangenginni lögbundinni málsmeðferð, að uppfylltum skilyrðum, þ.m.t. að umhverfismatið hafi farið í opið samráð og að fyrir liggi álit Skipulagsstofnunar á umhverfismati viðkomandi framkvæmdar, en það leyfi síðan verið fellt úr gildi vegna tiltekinna annmarka. Verður því ekki fallist á að í því felist hvati til framkvæmdaraðila að skila inn ófullnægjandi umhverfismati í trausti þess að hljóta heimild til bráðabirgða.“ Meiri hlutinn áréttar að bráðabirgðaheimild 3. og 9. gr. frumvarpsins nær eingöngu til rekstraraðila sem farið hafa í gegnum lögbundið ferli og á einungis við í undantekningartilvikum þegar ríkar ástæður mæla með því, líkt og fram kemur í orðalagi framangreindra ákvæða frumvarpsins. Þannig er um að ræða undanþáguákvæði sem samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum ber að túlka þröngt. Þá er skilyrði fyrir veitingu bráðabirgðaheimildar að bætt verði úr annmörkum umhverfismats á gildistíma leyfis til bráðabirgða samkvæmt a-lið 16. gr. frumvarpsins. Að auki er bent á að bráðabirgðaheimild 3. gr. frumvarpsins á ekki einungis við um tilvik á sviði fiskeldis heldur felur það í sér heimild sem tekur til allrar starfsemi sem heyrir undir lög um hollustuhætti og mengunarvarnir, m.a. starfsemi sem er ekki matsskyld. Nefndin fjallaði að auki um aðkomu almennings að ferlinu en samkvæmt frumvarpinu er vikufrestur til að gera skriflegar athugasemdir. Fyrir nefndinni kom fram sú gagnrýni að fresturinn væri of stuttur. Að mati meiri hlutans er eðlilegt að tímafrestur til skila athugasemda sé styttri en hinn almenni athugasemdafrestur þegar um er að ræða bráðabirgðaleyfi enda á heimildin við um tilvik þar sem brýn þörf er á skjótri afgreiðslu. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að endanleg leyfisveiting vegna starfsemi sem hlotið hefur bráðabirgðaheimild verður afgreidd að undangengnu samráðsferli við almenning og verður hún kæranleg eins og verið hefur. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að með frumvarpinu er heimild til að veita bráðabirgðaheimild færð úr höndum ráðherra til Umhverfisstofnunar hvað varðar lög um hollustuhætti og mengunarvarnir og til Matvælastofnunar varðandi lög um fiskeldi og verður ákvörðun um veitingu undanþágu eða bráðabirgðaheimildar kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála ólíkt því sem nú er. Að mati meiri hlutans er afar mikilvægt að ákvörðun um veitingu bráðabirgðaheimildar sæti endurskoðun en með þessari breytingu er aðkoma almennings aukin frá því sem áður var. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að gildistöku laganna verði frestað til 1. júlí 2023 en á fundum nefndarinnar kom fram að nauðsynlegt væri að gefa leyfisveitendum svigrúm til undirbúnings fyrir gildistöku laganna, m.a. til að yfirfara gjaldskrár og verkferla. Þá eru lagðar til tvær lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar í áliti meiri hlutans. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Ingibjörg Isaksen, Orri Páll Jóhannsson og Ragnhildur Alda María Vilhjálmsdóttir. Bjarni Jónsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. - Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég verð að játa að það var ekki mjög auðvelt að kynna sér efni frumvarpsins. Þetta var svolítið mikið út um allt og vísað á alþingisvefinn, vísað í skjöl sem bendir til þess að ekki sé að finna tæmandi efni um lögin eins og þau liggja fyrir. En það hjálpaði heilmikið að geta kíkt á umsagnirnar um frumvarpið sem eru nokkuð skýrar og afdráttarlausar. Mig langaði að inna hv. þingmann eftir því hvort það sé raunverulega talið fullnægjandi að almenningur hafi viku til stefnu til að bregðast við og kæra. Það tekur bara heilmikinn tíma fyrir hinn almenna borgara að setja sig inn í þau efni sem gætu varðað slíka kæru. Það er ekkert hlaupið að því fyrir fólk sem almennt er ekki vant að lesa flókinn og tyrfinn lagatexta að kynna sér hvernig ætti að orða slíka kæru, hvernig ætti að leggja þetta fram þannig að almenningur geti haft einhver raunveruleg áhrif á slíka leyfisveitingu og hafi tækifæri til þess að vernda þarna réttindi sín vegna þess að hér er undir alveg gríðarlega mikilvægur mikilvægur hlutur, náttúra fjarðanna þar sem er verið að stunda sjókvíaeldi. Það eru mýmörg dæmi um að slíkt eldi hafi farið mjög illa með lífríki fjarðanna og þess vegna ætti að telja hagsmuni almennings býsna mikla og brýnt að tryggja að almenningur hafi tækifæri til þess að bregðast við.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er ekki verið að draga að neinu leyti úr þátttöku almennings í þessu og ég held að það sé mjög nauðsynlegt, svo ég taki undir það. En yfirleitt er það nú þannig að þau sem fylgjast með þessum málum gera það frá því að málið hefst og geta þá brugðist við innan ákveðins tíma og eru tilbúin að komast yfir þetta. Hvort lagatextinn sé ákveðið torf - ég held að það sé nú alltaf þannig þegar maður kemur að þessu í fyrsta skipti, hann getur verið það, og ef maður þekkir ekki til laganna þá þarf bara að bera saman og annað. Ég held að það sé í öllum málum. En ég tek undir að það er mikilvægt að almenningur komi að þessu en ég held að vika ætti alveg að duga vegna þess að yfirleitt er verið að fylgjast með þessu frá upphafi málsins.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að hún hafi komið raunverulega inn á kjarnann; við getum gefið okkur að nánast hver einasti almenni borgari sem kemur að þessum texta sé að koma honum í fyrsta skipti og muni þess vegna þurfa talsverðan tíma til að setja sig inn í það hvernig beri að túlka ýmis atriði, hvernig eigi að lesa úr þeim og hvaða úrræði séu í boði, hvaða rökstuðningur þurfi að fylgja og hvernig eigi að leggja slíka kæru fram svo hún geti haft einhver áhrif. Ef við viljum raunverulega að það sé haft eitthvert samráð við almenning þá þurfum við sem stjórnvald að horfa til þess hvort almenningur hafi einhverja raunverulega möguleika á að hafa áhrif á það sem fram fer, hvort sem það er lagasetning eða veiting leyfa. Ef slík aðkoma er í raun eingöngu í því formi að það sé tekið við erindi, það sé hlustað á það og svo ekkert gert við það, þá er það ekki samráð. Samráði þarf að fylgja einhver raunverulegur möguleiki til að hafa áhrif á það sem gerist. Það er allt of oft þannig á Íslandi að samráðið veitir almenningi engan raunverulegan möguleika til að hafa áhrif. Og eitt af lykilatriðunum í því að almenningur geti haft áhrif er að fresturinn sé fullnægjandi þannig að fólk geti kynnt sér málin og lagt fram vel rökstudda og ígrundaða kæru.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það að ég er sammála því að aðkoma almennings er mikilvæg í þessum málum sem og öðrum. Og þetta er náttúrlega ekki það fyrsta - ef fyrirtækið fer af stað til að fá leyfi fyrir fiskeldi í sjó eða á landi eða hvar sem er, þá er þetta ekki eini úrskurðurinn, málið er lengra og það eru fleiri stig. Ágreiningurinn felst kannski í þessari viku. Ég get ekki sagt að það sé nægilegt fyrir alla eða hvort vika sé heilög tala, heilagur tími. En alla vega tek ég undir það að aðkoma almennings er mikilvæg og ég held að fyrir fólk sem virkilega hefur áhuga og aðkomu og þekkingu þá ætti þetta að duga.

Herra forseti. Ég ætla að gera hér grein fyrir nefndaráliti með breytingartillögu sem ég stend að ásamt öðrum. Við erum þrír fulltrúar í umhverfis- og samgöngunefnd sem stöndum að álitinu, fulltrúar Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar í nefndinni. Ég byrja á að gera grein fyrir efni álitsins og athuga síðan hvað gefst mikill tími til frekari umræðu eftir það. Forsögu þessa máls má rekja nokkuð langt eða aftur til haustsins 2018 þegar úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála komst að þeirri niðurstöðu að fella skyldi úr gildi rekstrarleyfi og starfsleyfi Fjarðarlax og Arctic Sea til laxeldis í sjókvíum í Patreksfirði og Tálknafirði. Meiri hluti Alþingis brást ansi skjótt við þeirri niðurstöðu með því að lögfesta ákvæði sem veittu ráðherra sérstaka heimild til að veita rekstrarleyfi til bráðabirgða þrátt fyrir að mat á umhverfisáhrifum hefði verið fellt úr gildi. Hópur náttúruverndarsamtaka beindi í kjölfarið kvörtun til Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, sem skilaði niðurstöðu í desember 2021. Úrskurður ESA var býsna afgerandi. Úrskurðurinn var áfellisdómur yfir lögunum sem voru sett þarna í snarhasti, lögum nr. 108/2018, sem voru sett til að bregðast við vanda þessara tveggja laxeldisfyrirtækja. Samkvæmt úrskurðinum braut íslenska ríkið gegn EES-samningnum þar sem innleidd voru ákvæði um sérreglur sem veittu ákveðnar undanþágur frá umhverfismati með því að veita framkvæmdaraðilum svokallað bráðabirgðaleyfi. Með lögunum voru brotin ákvæði Evróputilskipunar um að gilt umhverfismat verði að liggja fyrir þegar veitt eru rekstrar- og starfsleyfi fyrir leyfisskyldar framkvæmdir og starfsemi. Enn fremur taldist það brot að útiloka almenning frá umfjöllun um bráðabirgðaleyfin og honum gert ógerlegt að kæra þau. Þetta brýtur gegn þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem íslenska ríkið tók sér á hendur með fullgildingu Árósasamningsins ofan á allt. Það er rétt og eðlilegt að bregðast við þessum ábendingum ESA, skárra væri það nú þegar við fáum rassskellingu af þessari stærðargráðu frá ESA að við bregðumst við. Rétta leiðin væri auðvitað lagafrumvarp til að taka á þessum ákvæðum sem var bætt inn 2018 en með því frumvarpi sem við ræðum hér í dag er hins vegar farin röng leið að því að bregðast við úrskurði ESA. Að mati minni hlutans hefði verið einboðið fyrir ráðherra að bregðast við afgerandi úrskurði ESA af auðmýkt og leggja einfaldlega til að fella brott hin brotlegu ákvæði. Þess í stað var valið að fara í miklar æfingar til að finna hinni brotlegu aðferðafræði varanlegan stað í lagasafninu. Ekki hefur komið fram við umfjöllun nefndarinnar hvaða knýjandi nauðsyn er á að lögfesta heimild til útgáfu bráðabirgðaleyfa með þessum hætti. Það sem gerðist 2018 voru mjög óvanalegar aðstæður og maður sér ekki alveg fyrir sér af hverju það þarf að vera með varanleg verkfæri til að taka á því. Það verður að horfa til þess að frumvarpið gengur enn lengra en gildandi lög því samkvæmt því eiga reglurnar um undanþágur frá umhverfismati nú að taka til allra starfs-, framkvæmda- og rekstrarleyfa, ekki bara til að bregðast við tilteknu ástandi sem átti sér stað 2018 í Patreksfirði og Tálknafirði heldur bara á ótilgreindu ástandi sem gæti átt sér stað í hvaða leyfisskyldu starfsemi sem er, hvar sem er um landið. Það mætti kalla þetta óútfylltan tékka. Það er verið að skapa hjáleið fram hjá reglum EES um umhverfismat. Sama hversu oft ráðherra eða meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar segja að ekki sé verið að skapa hjáleið þá er þetta það. Það dugar nefnilega ekki að segja í greinargerð eða í nefndaráliti að þetta sé ekki hjáleið þegar lagatextinn er skýr. Það er hægt að víkja frá grundvallarkröfunni um umhverfismat í ákveðnum tilvikum. Það er hjáleið, við skulum ekkert vera gaslýsa fólk með annað. Það er ekki tilgreint með fullnægjandi hætti af hálfu ráðherra í hvaða undantekningartilvikum slíkar undanþágur skuli eiga við að öðru leyti en að þær séu heimilar til að koma í veg fyrir sóun á verðmætum. Hægt er að færa rök fyrir því að allar tafir á framkvæmdum teljist vera sóun á verðmætum og því hætt við að undantekningin verði að einhvers lags meginreglu. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar bregst við ábendingum þess efnis í nefndaráliti á þann veg að gera ráð fyrir því að frumvarpið standist reglur ESA með vísan til minnisblaðs úr umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu og leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Slíkt kæruleysi gagnvart jafn alvarlegum athugasemdum og komu frá ESA bera ekki merki faglegrar lagasetningar, því miður. Rifjum líka upp að í nýlegri skýrslu frá Ríkisendurskoðun er dregin upp svört mynd af sjókvíaeldi hérlendis. Samkvæmt henni er stjórnsýsla og eftirlit með atvinnugreininni, með leyfi forseta, „veikburða og brotakennd og vart í stakk búin til að takast á við aukin umsvif greinarinnar á síðustu árum. Breytingum á lögum um fiskeldi sem var ætlað að stuðla að vexti og viðgangi greinarinnar í sátt við bæði samfélag og umhverfi var ekki fylgt eftir með því að styrkja stjórnsýslu og eftirlit þeirra stofnana sem mæðir mest á“. Eða svo ég noti sama orðalag og varðandi þau boð sem bárust frá ESA: Hér eru stjórnvöld rassskellt aftur fyrir að hafa ekki búið nógu vel í haginn. Það væri þess vegna nær að ráðherra myndi bregðast við skýrslu Ríkisendurskoðunar, samanlagt við úrskurð ESA, með því að efla eftirlit og girða fyrir mögulega misnotkun á þeim hjáleiðum sem löggjöfin býður upp á, frekar en að útvíkka möguleikana. Án viðeigandi eftirlits skapast auk þess freistnivandi til að sneiða hjá reglum á kostnað umhverfisins, á kostnað nærsamfélags þeirra framkvæmda sem um ræðir, á kostnað almennings og með óafturkræfum afleiðingum oft. Í ljósi þess skamma málsmeðferðartíma sem bráðabirgðaleyfum er markaður með frumvarpinu hefur almenningur aðeins eina viku til að senda inn athugasemd um veitingu slíks leyfis. Hér langar mig aðeins að staldra við aftur orðalag frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem tönnlast á því að það sé mikilvægt að standa vörð um aðkomu almennings. Það er ekki gert með því að hafa frestinn svona stuttan. Það er ekki hægt að segja í greinargerð með frumvarpinu eða í nefndaráliti: Við viljum endilega standa vörð um aðkomu almennings að ákvörðunum sem varða umhverfismál, en þrengja að þeim rétti í lagatextanum sjálfum. Það er ekki hægt að tala sig fram hjá því sem er verið að leggja til í frumvarpinu sjálfu. Með því að gefa almenningi aðeins eina viku til að senda inn athugasemd þá er verulega þrengt að möguleikum almennings til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Sá varnagli sem til staðar er í núgildandi lögum er sleginn út af borðinu því með breytingunum er hægt að hefja framkvæmdir sem gætu haft óafturkræfan skaða í för með sér án þess að nokkur fengi rönd við reist. Þrátt fyrir ábendingar þess efnis þráast meiri hluti nefndarinnar við að rýmka athugasemdafrestinn með sömu rökum og birtast í greinargerð frumvarpsins um að mikil verðmæti séu í húfi og mikilvægt að bráðabirgðaleyfi fáist sem fyrst. 2018 var það í þágu fiskeldisiðnaðarins. Nú er óljóst í hvers þágu það er en það getur nýst hverjum sem er. Ljóst er að hér eru það ekki hagsmunir almennings, umhverfis eða náttúru sem ráða för. Þá vil ég aftur nefna það að þrátt fyrir staðhæfingar ráðherrans um að þetta sé ekki hjáleið frá reglum EES um umhverfismat sem íslenskar reglur um umhverfismat byggjast á þá er engin leið til að líta á þetta mál öðruvísi en að þetta sé einmitt það. Með frumvarpinu stendur einfaldlega til að lögfesta leið fram hjá reglum EES um umhverfismat og aðkomu almennings að ákvörðunum í umhverfismálum. Í umhverfis- og samgöngunefnd við umfjöllun um þetta mál var leitað eftir upplýsingum um það hvort ESA hefði tjáð sig með einhverjum hætti við ráðuneytið um frumvarpið og þá sérstaklega varðandi það hvort stofnunin teldi að þessi nálgun kæmi til móts við athugasemdir sínar. Þetta fannst okkur sem kölluðum eftir þessum upplýsingum í minni hluta nefndarinnar skipta höfuðmáli til þess að íslenska ríkið fái ekki bara á baukinn hjá ESA eftir önnur þrjú ár þegar kemur í ljós að þetta frumvarp sé kannski engu skárra en það sem samþykkt var í flýti 2018. Fyrst var ráðuneytið til svars 17. janúar 2023 og í svari þess kemur fram að það hafi haldið ESA upplýstri um stöðu og framgang frumvarpsins, m.a. hafi frumvarpið verið til efnislegrar umræðu á árlegum pakkafundi ESA með íslenskum stjórnvöldum í júní 2022. Í minnisblaðinu er sagt að, með leyfi forseta, „að mati ráðuneytisins verður ekki annað ráðið en að ESA hafi fallist á sjónarmið ráðuneytisins“. Þetta er áhugavert orðalag. Það vekur nefnilega athygli hversu óljóst þetta orðalag er; að mati ráðuneytisins verður ekki annað ráðið en að ESA hafi fallist á sjónarmið ráðuneytisins. Þetta var já/nei spurning og henni er ekki svarað með já eða nei heldur bara með: Jú, ja, kannski, við höldum það. Ef ráðuneytið væri þess fullvisst að þetta frumvarp væri ekki hjáleið fram hjá meginreglum umhverfisréttar EES, ef ráðuneytið væri þess fullvisst að hér væri ekki unnið gegn þátttökurétti almennings, ef ráðuneytið væri þess fullvisst að ESA myndi ekki koma og rassskella okkur aftur í sama máli eftir einhver ár, þá ætti ráðuneytið að geta staðið undir mun meira afgerandi fullyrðingum. Ef það væri raunverulegur samhljómur á milli íslenskra stjórnvalda og ESA á þessum sameiginlegu fundum um þetta frumvarp ætti ráðuneytið að geta svarað já eða nei frekar en að fela það í orðskrúði að það sé ekki alveg með það á hreinu hvort þetta frumvarp standist kröfur ESA. Við eigum dæmi um það. Við erum ekki alltaf hérna eins og frúin í Hamborg. Ráðuneytin geta sagt já eða nei, þau geta talað skýrt. Við eigum meira að segja dæmi í öðru máli sem er hjá umhverfis- og samgöngunefnd akkúrat núna, 889. mál, sem við settum ekki inn í nefndarálitið hvað væri, en er það ekki varðandi niðurdælingu koldíoxíðs? Jú. Það er mál sem hefur komið til kasta þingsins þrisvar eða fjórum sinnum vegna þess að það gengur dálítið treglega að innleiða Evrópureglur um niðurdælingu koldíoxíðs þannig að það sé í fullu samræmi við tilskipun Evrópusambandsins þar sem við höfum fengið enn eitt frumvarpið í fangið sem ráðuneytið vonar að nái loksins að innleiða reglugerðina þannig að allir aðilar séu sáttir. Í greinargerð þess máls er að finna ítarlega umfjöllun um samtal milli stjórnvalda og ESA sem og afstöðu ESA til málsins þannig að ekki þarf að velkjast í vafa um það hvort aðilar hafi fallist á sjónarmið hvors annars. Það stendur einfaldlega í greinargerð frumvarps um niðurdælingu koldíoxíðs að aðilar séu sammála, í staðinn fyrir að skrifa það út, svo ég rifji það upp, forseti, að það verði ekki annað ráðið en að ESA hafi fallist á sjónarmið ráðuneytisins. Á lögfræðiíslensku er himinn og haf á milli þessara staðhæfinga og engin tilviljun að ráðuneytið svari með þessum hætti í þessu máli vegna þess að eins og er rakið í áliti minni hluta nefndarinnar er þetta mál ekkert á þurru. Í ljósi þess að frumvarpið snýr að gríðarlegum hagsmunum náttúrunnar og almennings lýsir minni hlutinn furðu á því að ekki sé litið til víðtækari endurskoðunar á regluverki utan um mengandi iðnað á borð við sjókvíaeldi, sé á annað borð talin ástæða til að breyta þeim lagaramma. Nærtækast er að vísa til þess að í kjölfar þess að Ríkisendurskoðun kvað upp áfellisdóm yfir allri umgjörð sjókvíaeldis lýsti matvælaráðherra því yfir að hún myndi laga lagaumhverfið og tryggja að það yrði ekki gert með plástraviðbragði heldur með því að skoða stöðuna alveg í kjölinn. Tekur minni hlutinn undir mikilvægi slíkrar nálgunar, en það frumvarp sem hér er til umfjöllunar gengur þvert gegn slíkum metnaðarfullu markmiðum - með því er lagt til að lögfesta varanlega plástur sem var settur á vegna þrýstings frá hagsmunaöflum í sjókvíaeldi og hefur aðra hagsmuni að engu. Þá bendir minni hlutinn á að nú á vorþingi hefur ríkisstjórnin boðað til leiðtogafundar Evrópuráðsins hér í Hörpu. Þar er eitt af stóru verkefnunum að ná saman ályktun um rétt fólks til heilnæms umhverfis sem hluta af þeim mannréttindum sem Evrópuráðið stendur vörð um. Á sama tíma og ríkisstjórnin stendur fyrir því að efla umhverfisrétt með þeim hætti á alþjóðavísu skýtur verulega skökku við að fjalla hér um frumvarp sem grefur undan umhverfisrétti og sér í lagi þátttökurétti almennings í umhverfismálum. Ef ríkisstjórninni er alvara með því átaki sem fram fer á vettvangi Evrópuráðsins getur hún ekki staðið fyrir því að gera þetta frumvarp að lögum. Í ljósi framangreinds telur minni hlutinn einföldustu og eðlilegustu viðbrögðin við áliti ESA vera að fella einfaldlega úr gildi þau ólög sem lögfest voru árið 2018, frekar en að festa þau enn frekar í sessi líkt og lagt er til með frumvarpi þessu. Umhverfið og almenningur eiga skilið að staðið sé faglega að ákvörðunum og að umhverfismat sé skilyrðislaus krafa fyrir framkvæmda-, rekstrar- eða starfsleyfi. Minni hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem felur í sér að í stað 1.–19. gr. komi ein ný grein, sem snýst einfaldlega um að fella brott það sem sett var í lagasafnið í bríaríi árið 2018. Þar með væri búið að bregðast við ábendingum ESA með nokkuð skýrum hætti, með því einfaldlega að segja: Já, þetta hefðum við ekki átt að gera 2018. Tökum þetta út úr lögunum. Ég hef hér lokið yfirferð um nefndarálitið sjálft. Mig langar að víkja að nokkrum punktum í viðbót vegna þess að mér finnst umfjöllun þessa máls sýna fram á ákveðna klemmu sem umhverfis- og samgöngunefnd er stundum í. Við í minni hlutanum höfum hér lagt til að samþykkja ekki það sem ráðherra leggur til af tveimur ansi veigamiklum ástæðum. Þátttökuréttur almennings skiptir öllu í umhverfismálum. Það er bara ein mikilvægasta stoð umhverfisréttar að almenningur geti haft aðkomu að ákvörðunum sem varða umhverfið. Hins vegar er grundvallaratriði að umhverfismat sé alltaf grunnurinn sem umhverfismatsskyld starfsemi byggir á. Með því að víkja frá þessum tveimur meginstoðum þá er grafið undan ákveðnum kjarna í því regluverki sem er til staðar til þess að verja náttúruna, til að verja almenning, til að standa vörð um hagsmuni þeirra sem koma á eftir okkur. Málin standa þannig að í áliti meiri hluta nefndarinnar segir: Já, já, við erum ekkert að búa til hjáleið fram hjá umhverfismati, blessaður vertu, við erum alveg að passa upp á aðkomu almennings. Hvað gerum við þegar við erum ósammála um þetta? Nefndin gerði tilraun til að fá að eiga samtal við ESA, eiga milliliðalaust samtal við ESA um það hvort þetta frumvarp kæmi til móts við þeirra áhyggjur en ESA baðst undan því að tjá sig enda væru þau með einhver mál til umfjöllunar sem tengdust þeim ákvæðum sem eru hluti af þessum lagabálki. Hvað þá? Hvar fáum við hlutlaust mat ef við í minni hlutanum tökum mark á Landvernd og öðrum náttúruverndarsamtökum sem sendu upphaflega kvörtun til ESA en meiri hluti samgöngunefndar gerir það ekki? Þetta er umhugsunarefni fyrir okkur inn í starfið fram undan. Svo langar mig að nefna rétt í lokin tvö almenn álitaefni sem þetta mál snertir á, sem er kannski ekki ástæða fyrir okkur að hafa rætt í tengslum við þetta frumvarp í sjálfu sér en sem sjókvíaeldi almennt ætti að vekja okkur til umhugsunar um. Það er annars vegar vatnatilskipun Evrópusambandsins sem hefur ekki verið litið nógu mikið til hér á landi varðandi ótal ákvarðanir þar sem hún skiptir máli, t.d. varðandi virkjunarmál þar sem umfjöllun um virkjunarmál út frá vatnatilskipuninni hefur verið nánast ósýnileg. Svo tengist náttúrlega burðarþolsmat Hafrannsóknastofnunar vatnatilskipuninni beint, hvar vatnshlot ber að fiskeldi, þar kemur sú tilskipun inn. En ég held að lagaramminn endurspegli það ekki nægilega. Svo er einn lagatæknilegur núans sem ég held við þurfum að fara að skoða, þ.e. skipulagslögsaga sveitarfélaga í kringum firði þannig að sveitarfélög sem eiga landið umhverfis fjörð eru með skipulagslögsögu út að netlögum, 115 metra frá stórstraumsfjöru. Þetta kann maður. Það þýðir að á miðjum fjörðum er oft svæði sem heyrir ekki til skipulagsvalds þeirra sveitarfélaga sem næst eru. Ég held að þetta sé glufa sem þyrfti að stoppa í og útfæra skipulagslögsögu sveitarfélaga þannig að hún dekki firði alveg. Það myndi einfalda alla stjórnsýslu varðandi þetta. Það myndi auðvelda líka almenningi að hafa eitthvað um það að segja hvað gerist á fjörðunum sem fólk býr við. Svo er eitt sem má nefna í þessu samhengi, bara eins og rispuð plata, að alltaf þegar við fjöllum um umhverfismat þá megum við ekki gleyma því að það er enn þá sá annmarki á lögum um umhverfismat sem hefur verið þar frá því að þáverandi ríkisstjórn skemmdi lögin til að réttlæta Kárahnjúkavirkjun, að álit Skipulagsstofnunar eru enn í dag bara ráðgefandi þegar kemur að umhverfismati. Sama hversu vel við búum um regluverkið annars staðar þá er alltaf þessi annmarki, þessi grundvallarannmarki á umhverfismatslögum, að þó að matið komi hræðilega út, þó að það sé sýnt fram á við faglega úttekt á öllum forsendum að þetta sé nánast óforsvaranleg framkvæmd, þá getur leyfisveitandi litið fram hjá því og veitt leyfi engu að síður. Það að sérfræðiálit Skipulagsstofnunar hafi ekki það vægi að geta virkað sem raunverulegt rautt ljós á framkvæmdir sem eiga ekki að fara áfram er eitthvað sem klagar mjög upp á þingið að laga. En ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég hef hér gert grein fyrir minnihlutaáliti sem ég stend að ásamt hv. þingmönnum Viðari Eggertssyni og Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, úr Samfylkingu og Viðreisn, þar sem við leggjum til að þingið viðurkenni að hér hafi verið gengið of langt árið 2018 og leiðin til að takast á við þann áfellisdóm sem ESA kvað upp sé ekki að reyna að fegra stöðuna með því að smyrja mistökin yfir á fleiri svið heldur bara með því að taka skref aftur á bak, fjarlægja mistökin úr lagasafninu, henda þeim aftur fyrir okkur og reyna að gera lögin betri í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir framsögu fyrir hönd minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Ég vil byrja á því að segja að við getum verið sammála um margt. Ég tek undir þessar áhyggjur varðandi svarleysi, viðbragðsleysi eða getu nefndarinnar til að raunverulega átta sig á því hver afstaða ESA er til málanna. Þetta er verkefni sem ég held að við ættum endilega að reyna að ávarpa með einhverjum ákveðnum hætti - þó að við komumst ekki mikið lengra með það í nefndinni - þegar við fáum skýr svör um það að ESA vilji ekki segja af eða á með það sem við erum að vinna með. En bara til að hnykkja á því, þá er markmið þessa frumvarps, eins og fram kemur í greinargerð, fyrst og fremst að bregðast við athugasemdum ESA sem komu fram í þessari bráðabirgðaniðurstöðu sem kom þar á undan. Allt er þetta í ferli hjá þeim. En það er líka ríflega tveggja ára gamalt, þetta áminningarbréf sem kemur frá ESA og frumvarpið varð til sem viðbragð við. Ég vil hnykkja á einu. Hv. þingmanni verður tíðrætt um að hér sé verið að búa til krók fram hjá umhverfismatinu. Það er mín afstaða, enda stend ég að áliti meiri hlutans, að hvað varðar matsskyldar framkvæmdir taki frumvarpið aðeins til tilvika þar sem leyfi hefur verið fellt brott vegna annmarka á umhverfismati, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Það þýðir að viðkomandi starfsemi hafi hlotið leyfi á grundvelli umhverfismats að undangenginni lögbundinni málsmeðferð að uppfylltum skilyrðum Umhverfisstofnunar um umhverfismat viðkomandi framkvæmdar. Svo er það fellt úr gildi vegna annmarka. Ég get því ekki fallist á það að í þessu felist hvati til framkvæmdaraðila að skila inn ófullnægjandi umhverfismati í trausti þess að hljóta heimild til bráðabirgða. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Erum við ekki örugglega sammála um að forsenda ákvörðunar hjá opinberum aðilum hlýtur alltaf að vera fullnægjandi umhverfismat áður en ráðist er í framkvæmd?

Frú forseti. Það er náttúrlega alltaf spurning hvernig er brugðist við. Ég er nefnilega sammála því markmiði frumvarpsins að bregðast við áliti ESA. Ég er ósammála því að þetta sé rétta leiðin. Á maður að nota myndlíkingu? Ég veit það ekki. Ef einhver segir: Heyrðu, félagi, þú ert að ganga upp á rangan tind, hvort eru rétt viðbrögð við þeirri ábendingu að halda áfram að vaða í villunni eða bara bakka, fara aftur á bílastæðið og keyra heim? Svo var hitt, hvati fyrir framkvæmdaraðila. Mér sýnist nú á orðalagi í nefndarálitinu að við séum ekki að tala um neitt slíkt. En ef fram koma annmarkar á umhverfismati, hvað er það? Það er forsendubrestur. Það er forsendubrestur umhverfismatsins. Mér finnst eðlilegt að fella leyfi úr gildi á grundvelli þess vegna þess að leyfið var veitt á röngum forsendum. Við þurfum ekkert að búa til einhverja ímyndaða stöðu þar sem framkvæmdaraðili hefur fundið hjá sér einhvern hvata - segjum bara að náttúran hafi verið vanmetin í umhverfismatinu á því svæði sem um er að ræða. Segjum að í ljós komi villur, að matsaðili hafi reiknað vitlaust upp úr hlutum og það hafi ekki uppgötvast fyrr en tveimur, þremur árum eftir að starfsemi fór í gang. Að horfa fram hjá þessum annmarka, 

Virðulegi forseti. Við erum alveg sammála um það, ég og hv. þingmaður, að það er ekki fær leið að horfa fram hjá því. En til þess er nú þetta viðbragð með þessu frumvarpi sem við ræðum hér. Ég heyri að við erum sammála um það, og ég átti ekki von á öðru, að fullburða umhverfismat á auðvitað alltaf að vera grundvöllur ákvarðana. En ef hins vegar kemur í ljós að það er einhver annmarki þá þarf að bregðast við því. Annað sem mig langaði að koma inn á er aðkoma almennings vegna þess að ég og hv. þingmaður höfum þá sýn, og ég veit að við erum fleiri sem deilum henni, að aðkoma almennings sé ein mikilvægasta stoð umhverfisréttarins eins og ég held að hv. þingmaður hafi orðað það. Við erum algjörlega sammála um það. Það hefur réttilega verið bent á og rætt hér fyrr í umræðum að vika til þess að koma með athugasemdir við útgáfu á bráðabirgðaleyfi eins og þetta frumvarp fjallar um sé hugsanlega of skammur tími. En mig langar að spyrja hv. þingmann þessu tengt. Nú er líka lagt til með frumvarpinu að heimildin til að veita bráðabirgðaleyfi eða bráðabirgðaheimild verði með þessu færð úr höndum ráðherrans og til hlutaðeigandi stofnana, Matvælastofnunar í grundvelli fiskeldislaganna og hins vegar Umhverfisstofnunar á grundvelli laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Þessi tilfærsla þýðir að ákvörðun um veitingu undanþágu eða bráðabirgðaheimildar verður kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, sem er mjög mikilvægur vinkill til að styðja við þessa brýnu og nauðsynlegu aðkomu almennings í umhverfisrétti. Telur hv. þingmaður að þessi breyting sem er lögð fram í frumvarpinu, sem ég vil meina og við í meiri hlutanum að sé til þess að auka aðkomu almennings - þá er ég ekki að deila um vikufrestinn - sé til þess að auka aðkomu almennings að því að gera athugasemdir og þá í tilfelli veitingar bráðabirgðaleyfa?

Frú forseti. Hv. þingmaður vill ekki meina að hér sé verið að leggja til að það megi horfa fram hjá umhverfismati. Hér stendur dálítið hnífurinn í kúnni. Ég myndi segja: Jú víst. Við erum kannski bara ósammála um það. Ef það finnst annmarki í umhverfismatinu þá má bara ýta því til hliðar og segja: Við ætlum samt að gefa leyfi til bráðabirgða í eitt ár og svo má framlengja það um annað ár.

Laga annmarka …

Þannig að í tvö ár má starfsemi vera í gangi án umhverfismats, það má horfa fram hjá því. Varðandi það að heimildin sé færð frá ráðherra og verði þar með kæranleg þá er alveg hægt að taka undir þá röksemdafærslu meiri hlutans að þar með sé verið að auka aðkomu almennings frá því sem er í ákvæðinu sem var bætt inn 2018. Þetta er samt skref aftur á bak frá almennri kröfu um aðkomu almennings að ákvörðunum í umhverfismálum. Það að heimild sem er óæskilegt að hafa í lögum sé kæranleg til kærunefndar breytir því ekki að við ættum ekki að hafa þessa heimild í lögum. Það gerir heimildina ekkert skárri þó að það sé hægt að fara einhverja kærukróka í framhaldinu. Hún á einfaldlega ekki að vera til staðar. Það er náttúrlega markmiðið sem vantar að útlista í texta greinargerðar frumvarpsins, fyrir utan það að bregðast við áfellisdómi ESA: Til hvers þarf þessa heimild í lögin? Það er eitthvað sem við höfum ekki fengið skýrt fram.

Frú forseti. Eins og ég vék að í andsvari hérna áðan þá var töluverð áskorun að reyna að setja sig inn í efni frumvarpsins þar sem það fer svolítið mikið út um allt, virðist vera hálfgerður bandormur sem þvælist í alls konar lagabálka og ef maður flettir þeim upp á vef Alþingis er ekkert endilega víst að þar sé um endanlega útgáfu skjals að ræða. Þetta er því pínulítið flókið. Eins og ég vék líka að í andsvari þá er hægt að fá lánaða dómgreind í umsögnum og þær gefa nokkuð skýrt til kynna hvað er á ferðinni. Hér erum við einfaldlega ekki að bregðast við með fullnægjandi hætti. Það er eiginlega varla annað hægt en að taka undir það að hér hefði hreinlega þurft að staldra við og endurskoða löggjöfina, taka þetta fyrirkomulag til gagngerrar endurskoðunar, enda eru mýmörg dæmi þess hverjar afleiðingar sjókvíaeldis eru. Þær eru alls ekkert alltaf afturkræfar. Það hefur víða orðið stórskaði á lífríki fjarða þar sem sjókvíaeldi hefur verið stundað. Ekki virðist vera gætt að hagsmunum almennings og náttúrunnar í frumvarpinu heldur fyrst og fremst hagsmunum þeirra sem vilja stunda þetta sjókvíaeldi. Það blasir líka eiginlega við að frumvarpið tekur ekki á þeim kvörtunum og ágreiningi sem er um þetta við Eftirlitsstofnun EFTA, eftirlitsstofnun EES-samningsins, og mun því kalla á frekari deilur. Ég er eiginlega alveg handviss um að ekki sé algengt að almenningur geti brugðist við á viku, sem er sá frestur sem þetta frumvarp veitir almenningi til að koma að athugasemdum og kærum. Svo velti ég fyrir mér, þótt þarna sé heimild til að framlengja um eitt ár, hvað ef þá er komin önnur umsögn sem er líka gölluð? Þá verður kannski orðið til einhvers konar keðjuverkandi bráðabirgðaleyfi þar sem ófullnægjandi umhverfismat og ófullnægjandi umsagnir verða þess valdandi að þetta getur staðið árum saman. Þá erum við komin með ástand sem er ekkert endilega afturkræft. Hér er bara hagsmunum almennings og náttúrunnar ekki nægilega vel fyrir komið. En það er kannski mjög viðeigandi að þetta fjalli um bráðabirgðaráðstafanir því að miðað við þann ásetning sem sjá má í þessu frumvarpi virðist vera álitið sem svo að náttúra fjarðanna sé einfaldlega til bráðabirgða, vegna þess að þetta eru ekki afturkræfar framkvæmdir. Þegar búið er að hækka sýrustig fjarðanna þannig að skeldýr og þörungar þrífast ekki lengur þar þá mun það ekki gerast á okkar ævi að lífríkið nái sér. Þess vegna finnst mér algjörlega óskiljanlegt að við ætlum að stíga svona skref sem veita framkvæmdum sem eru stórskaðlegar einhverja sérstaka undanþágu frá því að fara í lögformlegt ferli. Það er eiginlega alveg óskiljanlegt.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að ræða nefndarálit minni hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar um það mál sem hér er til umfjöllunar, frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um fiskeldi og lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana (heimildir til bráðabirgðaráðstafana o.fl.). Undir þetta álit rita hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson framsögumaður, Viðar Eggertsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Það er kannski ekki miklu við efni álitsins að bæta en ég get ekki á mér setið að koma hér upp og ræða þessi mál í samhengi skýrslu Ríkisendurskoðunar sem er til umfjöllunar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og varðar lagaframkvæmd og eftirlit með stjórnsýslu sjókvíaeldis á Íslandi. Eins og hv. þingmenn vita þá hefur sú skýrsla vakið umtalsverða athygli, hefur fengið vandaða umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þeirri umfjöllun mun væntanlega ljúka í næstu viku. Hví er ég að minnast á það? Það er vegna þess að í skýrslu Ríkisendurskoðunar er rakið hvernig við höfum byggt upp þessa atvinnugrein með ekki nógu vönduðum hætti, ekki með nógu góðu eftirliti og með lagaframkvæmd og stjórnsýslu sem er, svo vitnað sé í skýrslu Ríkisendurskoðunar, í molum og brotakennd. Eitt af því sem hefur verið gert, þó að það sé ekki aðalumfjöllunarefni skýrslunnar nema síður sé, er einmitt að fara í svona lagareddingar eins og gert var árið 2018. Nú sat ég ekki á þingi þegar það var samþykkt en hef aðeins kynnt mér tilurð þess að það var gert og hef aldrei getað sannfærst um nauðsyn þeirrar lagasetningar. Ég hef ekki séð rökin fyrir því og þau rök sem helst hafa verið nefnd, að koma í veg fyrir sóun á verðmætum, er auðvitað mjög auðvelt að nota með mjög breiðri skírskotun þegar um þessi mál er rætt. Þess vegna verð ég að segja eins og er að eftir að úrskurður ESA féll yfir þessari lagasetningu þar sem fram kom með skýrum hætti að íslenska ríkið hefði brotið gegn EES-samningnum, þar sem innleiddar höfðu verið sérreglur sem veittu ákveðnar undanþágur frá umhverfismati, þá hefur mér þótt það einkennileg vegferð að framkvæmdarvaldið leggi svona mikla áherslu á að lögfesta gjörninginn eins og hann var 2018 eftir að hafa fengið þennan úrskurð frá Eftirlitsstofnun EFTA. Ég viðurkenni að ég skil alveg hinn pólitíska tilgang með málinu, en ef við tökum okkur alvarlega sem fylgjendur umhverfisréttar og meginreglna hans og fylgjendur þess að mat á umhverfisáhrifum framkvæmda verði að gilda og halda gildi sínu og eftir því skuli farið við veitingu framkvæmdaleyfa og rekstrarleyfa þá er ekki í lagi að hanna þessar hjáleiðir. Í umræðunni um þetta frumvarp og þau nefndarálit sem fyrir liggja hefur verið farið yfir að þarna sé ein vika þar sem almenningur getur skilað inn umsögnum. Vissulega er hægt að kæra til úrskurðarnefndar bráðabirgðaleyfi sem veitt yrði þá. En er það nógu gott? Ég held að það sé spurningin sem þingmenn þurfa að svara. Er það nógu góð framkvæmd þegar við erum að leggja til grundvallar mat á umhverfisáhrifum framkvæmda sem þessara sem verða að standast þær gæðakröfur sem við viljum gera? Þá er ég að vísa í sjókvíaeldi í fjörðum í kringum landið. Ég er þeirrar skoðunar að þó svo það geti mögulega verið að meiri hluti þingmanna í þessum sal nái með þessari lagasetningu að koma sér svo nálægt úrskurði ESA að það sé með einhverjum hætti hægt að segja að þetta sleppi, þá er það bara ekki nógu gott. Þá vil ég vísa aftur í skýrslu Ríkisendurskoðunar um sjókvíaeldi af því að hún er einn samfelldur áfellisdómur yfir stjórnsýslunni, lagaframkvæmdinni og eftirlitinu. Ég held og hygg, a.m.k. ef marka má umræðuna um þau mál hér í þingsalnum, að það sé fullur vilji til þess í öllum þingflokkum að bæta úr og bæta lagaframkvæmdina. Hæstv. matvælaráðherra hefur rætt það með mjög afgerandi hætti að hún vilji bæta þessa umgjörð. Bæta þarf lagaframkvæmdina og veita fé til eftirlits, það má ekki beina lögbundnu eftirliti í samkeppnissjóði o.s.frv. Skýrslan segir okkur að það sé vond hugmynd að slá af kröfum; faglegum kröfum, kröfum til vísindalegra rannsókna, kröfum sem við gerum vegna umhverfismatsins, reglna umhverfisréttarins o.s.frv. Það kemur einfaldlega alltaf í bakið á okkur ef við vöndum ekki vinnubrögðin. Því kem ég hér upp fyrst og fremst til að árétta stuðning þingflokks Samfylkingarinnar við þá breytingartillögu sem flutt er af minni hlutanum í þessu nefndaráliti. Til ítrekunar þá er það að mínu viti ekki nógu góð lagasetning að fara þessa leið. Hér hefur verið farið ítarlega yfir umfjöllunina í nefndinni og þau álitamál sem komið hafa til skoðunar og ég ætla að endurtaka það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hafði orð á hér þegar hann vísaði í umfjöllun hv. umhverfis- og samgöngunefndar um 889. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, þegar kemur að geymslu koldíoxíðs. Þar hefur framkvæmdarvaldið, ráðuneytið, greinilega vandað sig - það er niðurskrifað í greinargerðinni - í samskiptum við ESA til að sjá til þess að þetta sé allt í lagi. Ég er ekki sannfærð um að það hafi verið gert í þessu máli. Það kann að vera að það hafi verið gert en ég er ekki sannfærð um að svo hafi verið. Það finnst mér bagalegt af því að ég hefði haldið, þótt ekki væri nema vegna skýrslunnar frá Ríkisendurskoðun sem kom til okkar hér á hinu háa Alþingi fyrir nokkrum vikum, að það væri fullt tilefni til að vanda hér til verka með hætti sem okkur öllum þætti sómi að.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir sitt innlegg inn í þessa umræðu og tek heils hugar undir með því sem hún segir, að það er vond hugmynd að slá af faglegum kröfum og fullt tilefni til að vanda til verka. Þar erum við alveg sammála. Hv. þingmaður lýsir yfir stuðningi þingflokks Samfylkingarinnar við þetta nefndarálit. Þegar við horfum á tímaásinn þá eru ríflega tvö ár liðin frá þessari athugasemd - ESA stígur mjög fast niður vegna lagasetningarinnar frá 2018, eins og hefur verið rakið - og hér stöndum við og erum að ræða þetta nú. Í millitíðinni kemur þessi úttekt sem ég held að við séum öll sammála um að verði að bregðast við hvað varðar úttekt á lagaumgjörðinni í fiskeldi. Í því samhengi endurtek ég það sem hv. þingmaður sagði, að það er vond hugmynd að slá af faglegum kröfum. Ég veit það og tel mig skilja að við ætlum öll að vanda okkur við þá málsmeðferð í framhaldinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvað varðar tillögu minni hlutans í þessu áliti, telur hún að einfaldasta og eðlilegasta viðbragðið við þessu ríflega tveggja ára gamla áliti ESA sé að fella úr gildi þessi ólög frá 2018? Telur hv. þingmaður að við séum með því að mæta athugasemdum ESA, vitandi það að í millitíðinni öðluðumst við frekari upplýsingar um að við þurfum að vinna betur í þessum málum og erum hvergi nærri hætt, eins og komið hefur fram í máli hæstv. matvælaráðherra?

Frú forseti. Já, ég tel réttu viðbrögðin við athugasemdum ESA vera að bregðast við með þeim hætti sem minni hlutinn leggur til og hreinsa málið í raun upp á þann veg. En auðvitað er það alveg rétt sem hv. þm. Orri Páll Jóhannsson bendir á, að við erum með skýrslu Ríkisendurskoðunar til umfjöllunar og þar höfum við tækifæri til þess að laga til, betrumbæta og auka fjárveitingar til eftirlits og rannsókna í þessari atvinnugrein. Ég hygg eða vona alla vega að þegar á reynir verði nokkuð breið samstaða í þinginu um það, en samkvæmt öllum þeim upplýsingum sem ég hef undir höndum, ekki síst úr umhverfisráðuneytinu, um það hvernig farið hefur verið með þetta mál þá styð ég að sjálfsögðu þessa niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tel mig og hv. þingmann vera sammála um mikilvægi aðkomu almennings, rétt eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á, og að þetta sé ein mikilvægasta stoð umhverfisréttarins. Eðlilega erum við að ræða þetta út frá forsendum fiskeldis og eigum ekkert að hætta að gera það, enda forsaga málsins. En horfum eitt augnablik til þess að fyrir er í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir heimild til að veita bráðabirgðaleyfi. Svo reyndist ekki vera í lögum um fiskeldi frá árinu 2018 og því kom til þessa viðbragðs, sem þetta er svo enn annað viðbragð við. Í ljósi þess að löggjöfin leggur upp með að heimild sé til þess að gefa út bráðabirgðaleyfi, telur hv. þingmaður vera til bóta að með þessu frumvarpi sem um er rætt sé verið að tryggja eða auka aðkomu almennings að ákvörðuninni? Umsagnarfresturinn er hugsanlega stuttur en ákvörðunin er með þessu færð til hlutaðeigandi stofnana eins og ég fór yfir hér áðan, Matvælastofnunar í tilfelli fiskeldis og Umhverfisstofnunar í tilfelli hollustuhátta og mengunarvarna, og er hún þá kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála sem er mjög mikilvægur hlekkur í aðkomu almennings þegar kemur að ákvarðanatöku í umhverfismálum.

Frú forseti. Það má alveg orða það þannig að vikan sé til bóta. En er það rétta leiðin þegar við viljum vanda til verka og sjá til þess að við getum t.d. farið að ákvæðum Árósasamningsins og gefið almenningi það rými sem hann þarf til að kynna sér málin? Athugum það líka að þótt niðurstaðan sé kæranleg þá vitum við öll að það er umhendis að kæra. Í raun og veru er það þrautavarinn. Þó svo að náttúruverndarsamtök á Íslandi séu tiltölulega öflug þá finnst mér við ekki eiga að gera ráð fyrir því að kæruleiðin sé einhvern veginn sú leið sem verði farin hvort eð er, ég get orðað það þannig. Það er betra að gefa ríflegri umsagnarfrest og gefa almenningi fyrr færi á þátttöku í ferlinu svo að það fari ekkert á milli mála hverjar athugasemdirnar eru og að hægt sé að taka tillit til þeirra þannig að þetta endi ekki með úrskurði, yfirleitt löngu seinna, frá úrskurðarnefndinni. Auðvitað er vika til bóta en vika er afskaplega stuttur tími þegar kemur að umhverfismálum þó að hún kunni að vera langur tími í pólitík.

Frú forseti. Ég kem hingað upp rétt til að gera grein fyrir minni afstöðu. Ég er ein þeirra þriggja þingmanna sem eru á nefndaráliti minni hlutans með breytingartillögu. Afstaða mín til málsins er einfaldlega sú að það sé ekki hægt að líta fram hjá forsögu málsins og hvernig þetta mál er hingað komið. Búið er að fara rækilega yfir það hér áður. Mér finnst þeir hagsmunir sem liggja undir vera annars vegar hagsmunir umhverfis og hins vegar réttur almennings til þess að staðið sé faglega að ákvörðunum og það sjónarmið að umhverfismat eigi að vera krafan fyrir þeim leyfum sem hér er fjallað um. Hér er verið að ræða málsmeðferðartímann og ég held að það megi nú segja, án þess að farið sé með ýkjur, að þessi vikulangi frestur sé einfaldlega mjög á skjön við það sem tíðkast í stjórnsýslunni allri þegar reynt er að koma því til leiðar með virkum og raunverulegum hætti að almenningur fái að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Í því samhengi er ein vika eitthvað sem ég held að megi kalla málamyndagjörning. Þarna er í reynd ekki verið að færa almenningi neinn raunverulegan kost á að koma sjónarmiðum á framfæri og allt í þeim breytingum finnst mér bera með sér og lykta af því að hér eigi að skerða en ekki auka. Af þeirri ástæðu er ég á þessu áliti minni hlutans. Hagsmunirnir hér undir eru einfaldlega svo veigamiklir, hagsmunir umhverfisins sjálfs og hagsmunir almennings. Ég set svo spurningarmerki við þau vinnubrögð að fara með þessum hætti að lagasetningu þegar fyrir liggur skýr úrskurður ESA, að þá sé farin sú leið að ætla að föndra sig einhvern veginn út úr vandanum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á hafnalögum. Frumvarpið felur í sér breytingar á hafnalögum til innleiðingar á reglugerð (ESB) 2017/352 um að setja ramma um veitingu hafnarþjónustu og um sameiginlegar reglur um gagnsæi í fjármálum fyrir hafnir í íslenskan rétt. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Nefndin fjallaði um undanþáguákvæði áðurnefndrar Evrópureglugerðar en bent var á að í henni væri að finna ákvæði sem heimili ríkjum að ákveða að reglugerðin gildi ekki um hafnir við sjó sem staðsettar séu við ystu svæði samkvæmt 349. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins og væri rétt að skoða hvort það ætti við um íslenskar hafnir. Nefndin tekur undir þau sjónarmið ráðuneytisins sem koma fram í 5. kafla greinargerðar frumvarpsins hvað þetta varðar og telur ákvæðið ekki eiga við um íslenskar hafnir. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu: Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar samráð um gjaldtöku. Fram kemur í 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins að höfnum innan samevrópska flutninganetsins sé skylt að eiga samráð við notendur hafna um gjaldtöku sína. Í íslenskri þýðingu reglugerðarinnar er hins vegar kveðið á um skyldu til samráðs um gjaldtökustefnu. Við umfjöllun um málið kom fram að frumvarpið gengi lengra en ákvæði reglugerðarinnar að þessu leyti. Nefndin tekur undir það og bendir á að frumvarpinu er ekki ætlað að ganga lengra í innleiðingu en þörf krefur. Leggur nefndin því til breytingu þess efnis að höfnum verði skylt að hafa samráð um gjaldtökustefnu sína, þ.m.t. vegna umtalsverðra breytinga á gjaldtökunni. Sama efnislega breyting er lögð til á reglugerðarheimild ráðherra í 3. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Nefndin bendir á að upptaka hafna á álögum og afsláttum á skipagjöld samkvæmt frumvarpinu telst vera umtalsverð breyting á gjaldtöku og yrði því samráðsskyld samkvæmt ákvæðinu. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar gjaldtöku hafna með hafnarstjórn í eigu sveitarfélags, sbr. 2. gr. Samkvæmt 2. gr. frumvarpsins verður heimilt að gjaldskrár hafnar með hafnarstjórn í eigu sveitarfélags taki mið af umhverfissjónarmiðum með vísan til orkunýtni eða kolefnisnýtni siglinga. Samkvæmt 3. gr. mun hið sama gilda um hafnir sem ekki teljast til opinbers reksturs. Í minnisblaði ráðuneytisins um málið kemur fram að 40. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands setji þeirri umhverfismiðuðu gjaldtöku sem lögð er til í frumvarpinu miklar skorður. Ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Í því felst að ekki sé heimilt að framselja ákvörðunarvald um skattlagningu til stjórnvalda eða sveitarfélaga. Leggur nefndin því til að 2. gr. falli brott en beinir því til ráðuneytisins að taka ákvæðið til endurskoðunar með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem koma fram í nefndarálitinu og minnisblaði ráðuneytisins. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar gjaldtöku hafna með hafnarstjórn sem telst ekki til opinbers reksturs. Nefndin bendir á að þær hafnir teljast ekki til opinbers reksturs og því eigi þau sjónarmið sem áður voru nefnd ekki við um þær hafnir. Þrátt fyrir það leggur nefndin til orðalagsbreytingu á ákvæðinu. Umhverfisstofnun benti á að orðalag frumvarpstextans virðist ekki vísa til umhverfissjónarmiða almennt heldur eingöngu atriða sem lúta að orkunýtni eða kolefnisnýtni. Nefndin leggur til breytingu á orðalagi ákvæðisins þannig að heimildir til gjaldtöku hafna sem falla undir 20. gr. hafnalaga verði betur afmarkaðar. Nefndin telur rétt að í slíku ákvæði komi fram á grundvelli hvaða sjónarmiða afslættir eða álögur á hafnargjöld eigi að byggjast. Leggur nefndin því til breytingu þess efnis að í ákvæðinu verði kveðið á um heimild hafna sem falla undir 20. gr. til þess að taka mið af árangri í umhverfismálum, orkunýtni eða kolefnisnýtni í siglingum. Afslættir og álögur á gjöld sem tak mið af umhverfisframmistöðu skipa skuli byggjast á umhverfisvísitölu sem Samgöngustofa viðurkennir. Álag á hafnargjöld samkvæmt ákvæðinu skuli að hámarki nema 75%. Gert verði ráð fyrir því að við viðurkenningu Samgöngustofu verði litið til þess að notkun vísitölunnar hafi viðurkenningu, t.d. frá flokkunarfélagi með tilliti til markmiða um árangur í umhverfismálum, orkunýtni eða kolefnisnýtni. Leggur nefndin til að ráðherra verði heimilt að kveða á um nánari skilyrði fyrir viðurkenningu slíkrar vísitölu með reglugerð. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Andrés Ingi Jónsson, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson, Viðar Eggertsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Lilja Rafney Magnúsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þetta er kannski ekki mjög umfangsmikið eða stórt mál, en þetta getur skipt máli. Mér finnst mikilvægt að koma inn þessum umhverfissjónarmiðum hvað varðar heimildir hafna til að leggja á mismunandi gjöld eftir því hvernig skipin eru útbúin. Þá er ég sérstaklega að hugsa til skemmtiferðaskipa þar sem þau koma við víða í höfnum. Ég þekki til, eins og fyrir vestan, að þau koma inn og þetta eru mjög stór skip sem nærri því má segja að yfirtaki byggðina í þröngum firði og þau eru misjafnlega búin hvað vélarafl og útblástur snertir. Það á oft við um eldri skip að þau menga meira en þessi nýrri og á meðan tíminn og tæknin vinnur með því að það komi betri og öflugri skip sem eru með betri búnað og ganga jafnvel kannski fyrir raforku í framtíðinni þá er hér hægt að leggja álögur á þessi skip sem er þá hvati til þess að gera betur í þeim efnum. En að þessu sögðu legg ég málið hérna fyrir þingið.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti, eins og hæstv. forseti kom inn á, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, sem fjallar um orkuskipti. Ég vil bara byrja á að segja að nefndin fékk til sín talsvert af gestum og bárust sjö umsagnir sem við fórum vel yfir. Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á þessum lögum sem eru í þá veru að innleiða hvata til orkuskipta hjá bátum með krókaveiðileyfi, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Frumvarpið kemur heim og saman við áform stjórnvalda og Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi sem hafa stefnt í sameiningu að a.m.k. 50% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda vegna olíunotkunar íslenska flotans frá árinu 2005 til ársins 2030. Sú losun er í dag um 18% af þeirri heildarlosun sem er á beinni ábyrgð Íslands samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum. Í frumvarpinu er lagt til að veita bátum sem eru styttri en 15 metrar og ná allt að 45 brúttótonnum veiðileyfi með krókaaflamarki noti þeir vistvæna orkugjafa til helminga við hefðbundið jarðefnaeldsneyti. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að bátar sem nota vistvæna orkugjafa séu stærri en sem nemur stærðartakmörkunum gildandi laga, m.a. vegna þess að notkun vistvænna orkugjafa kallar á aukið rými vegna þyngdar, stærðar og lögunar orkugeyma, auk þess sem aukið rými þarf til að vera með fleiri en einn orkugjafa þar sem það á við. Þetta hefur líka m.a. áhrif á öryggi sjómanna og annað slíkt. Það komu fram sjónarmið í nefndinni um hönnun og annað slíkt sem bátar þyrftu og við fengum til okkar aðila sem eru að smíða slíka báta. Meiri hluti nefndarinnar áréttar að ekki er miðað við brúttótonnahámark í öðrum útgerðarflokkum. Þyngdartakmarkanirnar hefta hönnun skipa og geta dregið úr hvatanum til að ráðast í breytingarnar. Þess vegna fellst meiri hlutinn á þau sjónarmið og leggur til breytingar á frumvarpinu þess efnis að þær falli brott., þ.e. þyngdartakmarkanir. Í áliti meiri hlutans er lögð áhersla á að horft sé til upprunavottunar þegar kemur að því að skilgreina vistvæna orkugjafa, þ.e. að við framleiðslu slíkra orkugjafa sé ekki notast við óvistvæna grunnorku. Það er mikilvægt að árétta að þetta frumvarp tekur ekki sem slíkt á því heldur er það í höndum umhverfis- og loftslagsráðuneytisins að taka utan um slíkt, þ.e. að finna farveg fyrir upprunavottun orkunnar. Við erum líka sammála því að það sé skýrt hvaða orkugjafar teljist vera vistvænir. Það kom fram í samráðsgátt og í umsögnum var talað um að kannski þyrfti að geta þess betur hvaða orkugjafa væri átt við þannig að það var sett inn. En það er mikilvægt að halda því til haga að verði kleift að nota aðra orkugjafa en hér eru upp taldir í þessum tilgangi getur ráðherra heimilað það. Þetta er auðvitað bara eitt af mörgum grænum skrefum sem við þurfum að stíga til að ná markmiðum um orkuskipti í sjávarútvegi, eins og þessi frumvörp sem hér eru undir bera merki. Ég vil bara til að árétta, af því að það er drepið á þessu í nefndaráliti hv. minni hluta, þ.e. það sem ég var að fara hér yfir varðandi orkugjafana sem eru taldir upp og hvort fleiri geti orðið undir, þetta með heimildina þannig að það liggi alveg fyrir. Það er líka ástæða til að taka utan um það að það eru nefndir hér aðrir hlutir, svo sem línuívilnun og dagafjöldi og annað slíkt sem kannski á ekki heima akkúrat í þessu frumvarpi en við höfum átt samtöl um í tengslum við önnur mál og komum til með að eiga það inni í nefndinni í þeim málum sem fyrir henni liggja. Virðulegi forseti. Ég ætla ekkert að hafa þetta lengra. Ég legg til að málið verði samþykkt.

Frú forseti. Ég tók eftir því í nefndaráliti meiri hlutans að lagt er til að fella burt viðmiðið um brúttótonn. Ég er að velta því fyrir mér hvort það sé hugsanlega svolítið bratt farið vegna þess að það skiptir máli hvernig bátarnir eru útbúnir. Ef þessi takmörkun er alveg horfin, hvað stoppar þá framleiðendur í að gera bátana breiðari, dýpri? Þeir væru þá ekkert endilega góð sjóskip en myndu mögulega geta afkastað meiru við ákveðnar aðstæður. Það eru til söguleg dæmi um akkúrat takmarkanir á lengd skipa en þá urðu til skip sem voru einfaldlega mjög óhagstæð. Þau voru bara hækkuð og ristu mun dýpra og urðu þess vegna mjög slæm sjóskip en hagkvæm út frá rekstrarfræðilegu sjónarmiði. Ég er að velta því fyrir mér hvort þetta hafi verið hugsað alveg til enda, hvort þetta gæti ekki verið fullbratt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Eitt af því sem var talsvert mikið rætt innan nefndarinnar var einmitt hvaða áhrif þetta hefði á sjóhæfni. Lög um báta og öryggi sjómanna og ýmislegt fleira var þar undir. Þess vegna fengum við til okkar aðila sem höfðu ekki sent inn umsagnir en eru að smíða báta og eru að hugsa um þessa hluti, nákvæmlega hvað þarf að gera til að útbúa skipin með skynsamlegum hætti en þó innan stærðarmarkanna, þ.e. að lengdin ráði för en ekki endilega tonnin. Það komu tveir aðilar til okkar sem fóru mjög vel yfir þetta. Við teljum, í meiri hlutanum a.m.k., eftir að hafa rætt við þá aðila, að það að taka tonnin út en láta lengdina ráða för sé til þess fallið að gera sjóhæfari skip. Það komu fram ýmsar hugmyndir um það hvar hlutirnir gætu verið staðsettir og með hvaða hætti ef þú værir með vetni, ef þú værir með rafhlöðu o.s.frv. Það voru ólík sjónarmið. En allar hugmyndirnar voru í sjálfu sér eitthvað sem þessir sérfræðingar sem við erum að tala við töldu vera þess eðlis að það væri of hamlandi að vera bæði með lengd og tonn undir.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það þarf kannski líka að hafa í huga að mögulega myndu ekki eingöngu innlendir aðilar byggja báta sem eru nýttir hérna heldur gætu það verið aðilar út um víðan heim og við náttúrlega vitum ekkert um viðmið þeirra aðila, hvort þau skip sem eru framleidd í Suður-Evrópu eða við Miðjarðarhaf séu útbúin við annan raunveruleika en er að finna hér. Þannig að ég velti því fyrir mér hvort það hefði ekki mögulega þurft að setja í það minnsta reglugerðarheimild til að geta þá brugðist við ef við fáum einhver slík skip sem yrðu mjög óheppileg til sjóreksturs á Íslandi, nú eða þá að setja einhverjar aðrar hvaðir sem væri hægt að grípa til ef þetta fer á þann veg að það verði óheppilegt, þó að ég skilji alveg um hvað málið snýst. Það er ljóst að skip útbúið rafhlöðum verður mun þyngra en skip sem eru drifin áfram af hefðbundnum dísil- og steinolíuvélum. Það er enginn vafi á því að það þarf að bregðast við þeim veruleika en við þurfum líka að vera til búin að bregðast við öðrum veruleika ef hann kemur upp. Það þarf að vera hægt að tryggja að þau skip sem hér sigla tryggi öryggi og sjóhæfni og standist þær kröfur sem við viljum gera hér.

Frú forseti. Ég vil bara ítreka það hér að það er ekki miðað við brúttótonn að hámarki í öðrum útgerðarflokkum, þannig að því sé bara haldið til haga. Við fengum einmitt aðila fyrir nefndina sem eru m.a. að smíða skip erlendis, ekki bara hér á Íslandi, svo að það sé sagt. Það er jú talsvert fyrirtæki að ætla sér að fara í þessi orkuskipti og ekki endilega eitthvað sem menn hlaupa í á morgun eða hinn, jafnvel þótt það yrði að lögum, þetta er eitthvað sem tekur tíma. Ég ætla því að leyfa mér að halda því fram að íslenskir útgerðarmenn sem út í þetta leggja og eru í þessum krókaaflamarksveiðum séu nú skynsamari en svo að þeir fari að láta smíða fyrir sig báta sem eru óheppilegir til reksturs hér á Íslandi. Ef það myndi koma upp held ég að það yrði bara að taka á því. Ég hef bara afskaplega takmarkaða trú á að það geti gerst. Við höfum auðvitað alltaf tækifæri til breytinga ef við myndum standa frammi fyrir slíku. Þannig að ég hef ekki áhyggjur af því að bátar sem verða smíðaðir undir þessari löggjöf verði þess eðlis að þeir verði ekki góð sjóskip. Þetta er mikil fjárfesting og menn hljóta að leggja sig fram um að fá báta sem eru öruggir og eru góðir á sjónum.

Frú forseti. Já, hér erum við komin til að ræða hið fyrsta af þremur orkuskiptafrumvörpum sem koma í tengslum við sjávarútveginn. Því miður er það þannig að þó svo að það sé nú hægt að fagna því að ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra séu að reyna að hefja skrefin í átt að orkuskiptum þá fara þessi frumvörp sem hér eru komin til 2. umr. frá því að vera hreinlega nýju fötin keisarans yfir í að vera frumvörp sem eru mjög hættuleg umhverfinu. Það er því miður þannig að það er verið að reyna að gera einhverjar breytingar sem hafa ekki verið hugsaðar alveg til enda. Við horfum t.d. á þetta ákveðna frumvarp sem við erum að ræða um hér, sem fjallar um krókaaflamarksbáta og það að leyfa bátum sem eru styttri en 15 m, sem falla undir krókaaflamarksveiðar, að því skilyrði að þeir noti að lágmarki helming vistvæna orkugjafa. Þá er einmitt ágætt að byrja á því að skoða hvað það raunverulega þýðir. Jú, fyrst þurfum við kannski að skoða það hvað sé vistvænn orkugjafi. Eitt af því sem kom fram í umsögnum, umsögn Ungra umhverfissinna, ef ég man rétt, var að það var í rauninni ekki gerð krafa í frumvarpinu um að orkugjafarnir sjálfir væru vistvænir. Þegar þetta var rætt við ráðuneytið og innan nefndarinnar þá virtist gæta þess misskilnings að það einhvern veginn ætti að þurfa að vera í þessu frumvarpi, eða ráðuneytið eða eitthvert annað ráðuneyti að skilgreina hvað eru vistvænir orkugjafar og upprunavottorð og ég veit ekki hvað og hvað. En sannleikurinn er sá að það er löngu búið að skilgreina hvað er t.d. grænt vetni og hvað er grátt vetni. Munurinn á þessum tveimur hlutum er að annars vegar er vetni búið til með því að nýta endurnýjanlega orku, eins og t.d. íslenska rafmagnið, en grátt vetni er t.d. búið til með því að nota jarðefnaeldsneyti til þess að framkvæma þau efnaskipti að búa til vetnið. Það sama gildir fyrir aðra orkugjafa. Við getum líka ímyndað okkur að það væru rafhlöður í bátunum og við settum dísilrafstöð til að hlaða þær. Það væri ekki mjög umhverfis- eða vistvæn framkvæmd að gera slíkt. Ég held að allir sjái það. Það sama gildir ef þetta er vetni sem er framleitt með því að brenna dísil eða einhverri annarri olíu. Það sem við erum að segja hér er að þeir sem eiga svona báta megi fá ákveðin leyfi til að vera í krókaveiðinni ef þeir nota vistvæna orkugjafa. Þá þurfum við að hugsa hvernig við ætlum að sjá til þess að einhver setji ekki bara t.d. eina litla rafmagnsvél og einhver batterí um borð í bátinn, en hlaði þau svo aldrei og noti þau aldrei, heldur sigli bara áfram á dísilolíu og sé þar með búinn að fá leyfið, fá hlutina, en sé í rauninni ekki að gera neitt til að bæta umhverfið. Þetta ræddum við hvernig væri hægt að framkvæma en því miður urðu ekki breytingar á frumvarpinu þess efnis að reyna að laga þetta. Það var líka þannig að ég óskaði innan nefndarinnar eftir minnisblöðum frá ráðuneytinu varðandi ýmsa hluti tengda þessum reglum og þessu frumvarpi. En því miður voru svörin frá ráðuneytinu mjög rýr. Ég spurði t.d. um hvort það hafi verið gerð lífsferilsgreining á kolefnislosun í samanburði við önnur skip. Þetta er nýtt orð sem við þurfum að læra en það er þá að horfa á ferlið alveg frá a til ö og átta sig á því að við séum ekki bara að flytja til hvar kolefnislosunin á sér stað. Það eru mýmörg dæmi um það nefnilega að fólk eða fyrirtæki séu að reyna að gera eitthvað sem kemur síðan í ljós að orsakar í rauninni meiri kolefnisútblástur en gamla aðferðin. Frægt dæmi um þetta seint á tíunda áratug síðustu aldar var veitingakeðjan McDonald's í Svíþjóð sem fór í að sortera allt, allan mat, alla afganga, alla kassa, allt þetta, en svo, vegna þess að endurvinnsla á mismunandi hlutum var þvers og kruss yfir landið þá var verið að keyra með hlutina Svíþjóð þvera og endilanga á dísilbílum sem blésu út meiri koltvísýringi heldur en ef olíu hefði verið hellt yfir pappann og annað fyrir utan McDonald's og kveikt í. Þetta er lífsferilsgreiningin: Þú losar minna ef þú kveikir bara í þessu fyrir utan McDonald's frekar en að keyra þetta um hálft landið. Það sem við þurfum nefnilega líka að hugsa út í er, og við vorum nú einmitt að ræða hér áðan fyrir hlé hafnalög, að við erum ekki komin með innviðina til að sinna þessu. Ef við ætlum að vera með báta sem eru knúnir rafmagni þá er eins gott að rafmagnið sé til í höfnunum. Það dugir ekki að það sé einhver svona heimahleðsla, þ.e. örfá kílóvött, vegna þess að ég tel að sjómennirnir vilji ekki þurfa að bíða í 10–12 tíma eftir því að báturinn hlaðist áður en hann fer í það að geta farið út aftur. Margir þeirra sofa ansi lítið þessa örfáu daga sem þeir mega veiða. Þannig að við erum ekki búin að hugsa út í innviðina, flutningana, geymsluna á græna vetninu, geymsluna á græna metaninu og allt þetta. Hvernig ætlum við að flytja það á milli landshluta? Við hefðum þurft að fara í miklu meiri vinnu við að skoða alla þessa hluti og samræma þá, tryggja að í innviðaráðuneytinu sé verið að vinna með höfnunum, með sveitarfélögunum, með þeim sem ætla að framleiða þetta. Þó að það sé rosa fínt og rosa gott að geta sagt að við séum farin af stað með orkuskipti í sjávarútvegi þá verður að vera eitthvað raunverulegt þar á bak við. Hér var rætt áðan um stærðir af bátum og ég held að við í atvinnuveganefnd höfum lært meira um bátahönnun en við höfum nokkurn tímann gert um mörg önnur atriði í þeirri vinnu. Það sem kom mér eiginlega mest á óvart var að ég hélt að það væri verið að tala um þyngd og slíkt þegar var verið að tala um brúttótonn. Nei, þetta eru ekki hin evrópsku brúttótonn. Þetta eru ekki hinar alþjóðlegu skilgreiningar á brúttótonnum heldur er þetta séríslenskur útreikningur á því hvað brúttótonn er. Það er ekki eini séríslenski hluturinn sem við eigum eftir að rekast á í dag. Ég held að við þurfum að reyna að passa okkur í framtíðinni á að vera ekki að búa til hluti sem eru algerlega séruppfundin fyrirbæri sem flækja síðan að fólk geti skilið um hvað er verið að tala. Það er mjög erfitt að segja til um það hvort þetta frumvarp muni yfir höfuð hafa nokkur jákvæð áhrif á orkulosun í sjávarútvegi. Það fer allt eftir því hvaða tegundir af eldsneyti eru valdar, hvort þær eru búnar til með grænum leiðum, eftir því hvort við byggjum upp innviðina sem þarf til að hafa þær. Allt eru þetta hlutir sem hefði þurft að taka á og vinna betur í ráðuneytinu áður en þeir komu hingað inn. Ég hefði helst viljað að við hefðum þann valkost að vísa ekki til ríkisstjórnar heldur bara vísa aftur í ráðuneytið og segja: Vinnið betur, vegna þess að þetta er alls, alls ekki nógu vel hugsað. Við þurfum að gera betur vegna þess að það sem skiptir máli er ekki það að geta tékkað í eitthvert box og sagt að hér séum við byrjuð, eða hér séum við í orkuskiptum, heldur skiptir máli fyrir börn okkar og barnabörn að við séum að gera raunverulega hluti sem draga úr kolefnislosun en eru ekki bara falleg prik á blaði fyrir einhverja ráðherra til að segja: Ég er búinn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þingmaðurinn talaði um innviðauppbyggingu til að mæta þessum breytingum. Ég er svo innilega sammála því að við þurfum að byggja upp innviði, sérstaklega við hafnir, af því að nú erum við að fara af stað í þessa byltingu og breytingu; orkuskipti í sjávarútvegi. En er hv. þingmaður þá ekki sammála mér um að það þurfi meiri raforkuframleiðslu hér á landi til að mæta þessu vítt og breitt um landið? Við erum með sjávarútveg allt í kringum landið og það er mikið af skipum á þeim stöðum þar sem raforkuöryggi er mjög slæmt og vantar virkilega framleiðslu. Er þingmaðurinn sammála því að við þurfum að fara í meiri orkuframleiðslu til að mæta þessum breytingum sem við þurfum sannarlega að fara í?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég held að fyrsta skrefið sé að horfa á hvað við getum gert við dreifikerfið okkar og byggðalínuna sem er orðin allt of úrelt. Ef við horfum t.d. á að það er búist við, ef ég man rétt, tæplega 100 skemmtiferðaskipum og ferjum, Norrænu, til Seyðisfjarðar í ár. Ekkert þessara skipa getur tengt sig við rafmagn þegar þau liggja í höfninni í Seyðisfirði sem þýðir að það er verið að dæla út dísilútblæstri þarna allan tímann. Samt erum við með virkjun rétt hjá. Við erum meira að segja með virkjanir, það er önnur smærri virkjun inni í Seyðisfirði, en engar þeirra eru tengdar niður í Seyðisfjörð þó svo að það sé nú ekkert það langt. Ég held að við þurfum að hugsa kerfið okkar og fjárfestinguna okkar í því dálítið betur áður en við byrjum á því að virkja meira vegna þess að það að hafa fullt af orku en nýta hana ekki nógu vel vegna þess að dreifikerfið okkar er 50 ára gamalt og eldra á mörgum stöðum, það held ég að hafi miklu meiri áhrif. En já, við þurfum að tryggja rafmagn, hvort sem það er með betra dreifikerfi eða kannski þarf að virkja eitthvað, við vitum það ekki. Þegar búið er að skoða dreifikerfið þá þurfum við að hafa nægt rafmagn í öllum þessum höfnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að við getum verið sammála um að raforkuöryggi byggir á nokkrum atriðum, það eru flutningsleiðir, vissulega, það er raforkuframleiðsla, framboð og eftirspurn. Við vitum að það eru svæði sem hafa ekkert af þessu, ekki nægilega mikið, og þótt við byggjum upp línur sem eru ekki í hringtengingu, t.d. eins og á Vestfjörðum, á Norðausturlandi, þá eigum við ekki nóg rafmagn til að sinna þessum orkuskiptum. Þetta er mjög stórt verkefni og ég er alveg sammála því að við þurfum að hraða þessum innviðum en getum við verið sammála um að við þurfum þá að fara í meiri framleiðslu á þeim stöðum þar sem vantar virkilega upp á? Önnur spurning: Ef við ætlum að fara í að rafvæða skipin er þá ekki líka hvati í því að þeir sem komast í rafmagn, eins og t.d. Herjólfur, þó að hann sé ekki fiskiskip, sem siglir á rafmagni frá Landeyjahöfn eða Vestmannaeyjum - er þá ekki hvati vegna þess að rafmagnið er orðið miklu ódýrara en olían, alla vega um þessar mundir og ég held að það eigi ekki eftir að breytast í náinni framtíð?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég held að það sé mikilvægast að skoða heildarkerfið áður en við förum að segja að við þurfum meira af þessu eða meira af þessu. Og já, ég er hjartanlega sammála því að Vestfirðir og Norðausturland og fleiri staðir - ég meira að segja sendi í gær fyrirspurn um raforkuöryggi í mínu kjördæmi, uppi í Kjósarhreppi. Við þurfum að sjálfsögðu að horfa á raforkuöryggi um allt land og við þurfum að hugsa út fyrir boxið þar, ekki horfa og segja bara virkjanir eða bara þetta. Við þurfum að skoða hlutina betur en við erum að gera í dag. Við erum held ég öll, sérstaklega við stjórnmálamenn, of föst í því hvernig hlutirnir hafa verið gerðir í stað þess að hugsa: Hvernig gætum við gert þá ef við hugsuðum upp á nýtt? Varðandi raforkunotkunina í skipum er það að sjálfsögðu mikill kostur ef bátar losna við að þurfa að nýta dísil og það er ódýrara í flestum tilfellum. Við sem keyrum um á rafmagnsbílum sjáum það bara. Stóra vandamálið við að keyra um á rafmagnsbílum í dag er það að ef ég ætla að keyra t.d. til Húsavíkur á eftir eða í sumar mun ég lendi í því að þurfa að bíða klukkutímum saman, ekki eftir að hlaða bílinn heldur að bíða eftir því að komast í hleðslu af því að það eru raðir alls staðar. Sama mun eiga við í höfnunum ef allir ætla að hlaða smábátana sína að nóttu til. Þetta þurfum við að hugsa um.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna tímabundinna undanþága frá skipulags- og byggingarlöggjöf sem og skipulagi. Frumvarpið er liður í samhæfingu aðgerða stjórnvalda vegna málefna umsækjenda um alþjóðlega vernd og hefur það að markmiði að bregðast við bráðavanda í húsnæðismálum þess hóps sem stjórnvöld standa nú frammi fyrir. Staðan er sú að aldrei hafa fleiri komið til landsins á flótta en nú. Fjöldi þeirra frá 1. janúar í fyrra og fram í mars á þessu ári er orðinn meiri en samanlagður fjöldi allra umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi á sex ára tímabili, þ.e. 2016–2021. Frá áramótum hafa nú þegar komið 1.750 umsækjendur sem er hærri tala en árlegur heildarfjöldi umsækjenda var á tímabilinu 2016–2021. Árlegur heildarfjöldi var þá til samanburðar á bilinu 654–1.131 umsækjandi á ári hverju. Aldrei hafa fleiri sótt um alþjóðlega vernd á einu ári en í fyrra en þá var heildarfjöldi umsækjenda 4.495. Samkvæmt spá Útlendingastofnunar er gert ráð fyrir að fjöldi umsókna um vernd á þessu ári verði á bilinu 4.500–6.500 og yrði þá um að ræða mestan fjölda umsækjenda um alþjóðlega vernd á einu ári frá upphafi. Á meðan umsækjendur um alþjóðlega vernd bíða niðurstöðu umsóknar dvelja þeir í búsetuúrræðum á vegum Vinnumálastofnunar. Um mitt ár í fyrra dvöldu um 700 umsækjendur í slíkum búsetuúrræðum en nú dvelja rúmlega 1.800 umsækjendur í húsnæði á vegum stofnunarinnar. Hefur því fjöldi umsækjenda í slíkum búsetuúrræðum nærri þrefaldast á tæpum níu mánuðum. Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun má gera ráð fyrir að bæta þurfi við húsnæði fyrir um 100 manns á sjö til tíu daga fresti eða um 460 manns mánaðarlega. Skýrist það af því að fjöldi þeirra sem þurfa á húsnæði að halda á hverjum tíma er mun meiri en fjöldi þeirra sem fara úr húsnæðisúrræðum stofnunarinnar á hverjum tíma. Það bætist því sífellt í húsnæðisþörfina. Samkvæmt spá Vinnumálastofnunar er gert ráð fyrir að um komandi mánaðamót þurfi stofnunin að hafa yfir að ráða húsnæði fyrir 2.884 manneskjur miðað við 80% nýtingu á húsnæði en 1. desember nk. verði þörfin á húsnæði orðin fyrir u.þ.b. 5.800. Jafnframt er fyrirséð að mati stofnunarinnar og félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins sem fara með málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd að á komandi vikum og mánuðum muni ekki takast að tryggja nægilega mikið af hentugu íbúðarhúsnæði á leigu fyrir umræddan hóp. Því sé nauðsynlegt að stjórnvöldum gefist kostur á að nýta annað húsnæði, svo sem skrifstofuhúsnæði í eigu ríkisins, sem tímabundin búsetuúrræði fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Hér er m.a. horft til húsnæðis Hvíta bandsins við Skólavörðustíg og gamla Fæðingarheimilisins við Eiríksgötu. Þar sem slíkt húsnæði hefur ekki verið ætlað til búsetu þyrfti alla jafna að sækja sérstaklega um byggingarleyfi fyrir breyttri notkun húsnæðisins til búsetu og þyrfti sú notkun jafnframt að vera heimil á viðkomandi svæði samkvæmt aðal- eða deiliskipulagi hlutaðeigandi sveitarfélags eða viðeigandi breytingar gerðar á skipulaginu til að heimila slíka notkun. Virðulegi forseti. Að mati stjórnvalda verður að bregðast þegar í stað við skorti á húsnæði fyrir þá sem koma hingað til lands í leit að alþjóðlegri vernd. Því er frumvarpi þessu ætlað að flýta fyrir að unnt verði að taka fyrrgreint húsnæði til notkunar eða sambærilegt sem tímabundin búsetuúrræði. Til að svo megi verða er lagt til að heimilt verði að víkja tímabundið frá almennum skilyrðum og ferlum skipulags- og mannvirkjalöggjafarinnar sem og skipulagi viðkomandi sveitarfélags til að heimila til bráðabirgða breytta notkun slíks húsnæðis til búsetu. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Með því er lagt til að Skipulagsstofnun verði fengin heimild til að veita undanþágur frá lögum um mannvirki, lögum um brunavarnir, lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, skipulagslögum og þeim reglugerðum sem settar hafa verið á grundvelli umræddra laga, svo og frá skipulagi hlutaðeigandi sveitarfélags til að heimila breytta notkun húsnæðis sem tímabundins búsetuúrræðis. Hér er átt við húsnæði sem fyrir er á húsnæðismarkaði en ekki nýja húsnæðisuppbyggingu. Gert er ráð fyrir að Vinnumálastofnun óski eftir slíkri undanþágu og óskað verði eftir umsögn hlutaðeigandi sveitarfélags sem hafi tvær vikur til að veita umsögn og gera athugasemd við veitingu undanþágunnar. Mæli sveitarfélag gegn veitingu undanþágu í umsögn sinni skuli Skipulagsstofnun synja undanþágubeiðninni. Undanþága verði aðeins veitt að uppfylltum eftirfarandi skilyrðum og óheimilt að taka húsnæði í notkun til búsetu fyrr en þau hafa öll verið uppfyllt: Í fyrsta lagi þarf vottorð vegna öryggis- og lokaúttektar húsnæðis að liggja fyrir þannig að það liggi fyrir að um fullklárað húsnæði sé að ræða sem uppfylli viðkomandi öryggiskröfur miðað við samþykkta notkun þess. Þar sem húsnæðið er í framhaldinu ætlað til búsetu er jafnframt lagt til að húsnæði þurfi að uppfylla viðeigandi kröfur um brunavarnir, um öryggi og hollustuhætti og það staðfest með sérstakri skoðun byggingarfulltrúa slökkviliðs og heilbrigðiseftirlits áður en húsið er tekið í notkun. Haft var samráð við Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins við vinnslu frumvarpsins varðandi þær kröfur sem þar eru settar fram um brunavarnir. Lagt er til að sérstök brunahönnun skuli fara fram á húsnæðinu sem slökkviliðið þurfi að samþykkja. Slökkviliðinu verði þannig falið mat á því að brunavarnir séu fullnægjandi miðað við hina fyrirhuguðu notkun. Geta þar komið til sérstakar ráðstafanir, svo sem kynning á flóttaleiðum þegar flutt er í húsnæðið og öryggisgæsla. Gert er ráð fyrir að slökkviliðið geti leitað til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar eftir nánari leiðbeiningum eða ráðgjöf um framkvæmdina eftir því sem þörf er á. Standi til að gera breytingar á burðarþoli, raflögnum eða öðrum lögnum, vatns- eða loftræstilögnum er einnig gert ráð fyrir að fara þurfi fram viðeigandi hönnun hvað þær breytingar varðar. Með sama hætti er gert ráð fyrir að húsnæðið uppfylli samkvæmt mati heilbrigðiseftirlits viðeigandi kröfur um hollustuhætti miðað við fyrirhugaða notkun þess. Víkja megi þó frá einstökum skilyrðum, svo sem um fjölda handlauga í húsnæði. Aftur á móti er ekki gert ráð fyrir að heimilt verði að víkja frá skilyrðum um almennt öryggi samkvæmt 12. kafla byggingarreglugerðar. Áður en húsnæðið verður tekið í notkun þarf skoðun byggingarfulltrúa, slökkviliðs og heilbrigðiseftirlits hafa farið fram til staðfestingar á því að viðeigandi kröfur um öryggi, brunavarnir og hollustuhætti séu uppfylltar. Þá er einnig lagt til að húsnæði geti ekki verið á landnotkunarsvæði sem skilgreint er sem iðnaðarsvæði samkvæmt skipulagsreglugerð. Skýrist það af mengunarhættu sem getur verið til staðar á slíkum svæðum. Jafnframt verði hámarksfjöldi einstaklinga í hverju búsetuúrræði 250 manns en þó ekki meiri en húsrúm leyfir með tilliti til öryggis íbúanna. Hvað nærumhverfi varðar er lagt til að húsnæði þurfi að vera í nálægð við skóla sé búsetuúrræðið m.a. ætlað börnum. Einnig þurfi að lágmarki að uppfylla meiri hluta eftirfarandi fimm skilyrða um að húsnæði sé í fyrsta lagi í göngufæri við verslun og þjónustu, í öðru lagi í göngufæri við almenningssamgöngur, í þriðja lagi innan fjölbreyttrar og blandaðrar byggðar þar sem fjölbreytt þjónusta sé í boði, í fjórða lagi innan eða í jaðri íbúabyggðar og í fimmta lagi í göngufæri við friðsæl og heilnæm útivistarsvæði. Ljóst er að það getur reynst nokkur áskorun að uppfylla meiri hluta þessara skilyrða á landsbyggðinni. Því er lagt til grundvallar að skilyrði um að húsnæði sé í göngufæri við almenningssamgöngur séu uppfyllt ef Vinnumálastofnun býður íbúum upp á sérstakan samgöngukost til að tengjast kerfi almenningssamgangna. Lagt er til að í undanþágubeiðni skuli gerð grein fyrir þeim ákvæðum hlutaðeigandi löggjafar sem Vinnumálastofnun óskar eftir undanþágu frá. Þar skuli einnig gerð grein fyrir fyrirkomulagi lóðar, m.a. varðandi aðkomu, bílastæði, sorplosun, dvalarsvæði og öryggi barna og ungmenna á lóð og í nærumhverfi eftir því sem við á. Þá ber enn fremur að gera grein fyrir því hvaða starfsemi sé á lóðinni og/eða í viðkomandi húsnæði og rökstutt að búsetuúrræði og viðkomandi starfsemi geti farið saman í sama húsnæði og/eða á sömu lóð. Þess má þó geta að úttekt slökkviliðs á brunavörnum tekur einnig til þess hvort unnt sé að starfrækja búsetuúrræði í viðkomandi húsnæði í ljósi nærliggjandi starfsemi. Jafnframt er lagt til að koma skuli fram í undanþágubeiðninni hvort vatns- og fráveitukerfi muni anna þörfum að mati hlutaðeigandi veitufyrirtækis, sé það nýtt sem tímabundið búsetuúrræði. Enn fremur er lagt til að Skipulagsstofnun hafi sjálfstæða heimild til að synja um undanþágu þótt framangreind skilyrði séu uppfyllt ef heildstætt mat á aðstæðum mælir gegn veitingu hennar. Áður en til synjunar komi skuli afla umsagnar viðeigandi stjórnvalda um þær aðstæður og sjónarmið sem liggja til grundvallar matinu. Telji stofnunin að synja beri um undanþágu skuli hún senda rökstudda tillögu um það til ráðherra til staðfestingar á synjun. Aftur á móti er ekki gert ráð fyrir að unnt verði að bera ákvörðun um veitingu undanþágu undir æðra stjórnvald heldur verður slík ákvörðun endanleg á því stjórnsýslustigi. Þá er lagt til að viðkomandi sveitarfélagi beri að tilkynna lóðarhöfum og nágrönnum í grenndinni um breytta notkun viðkomandi húsnæðis til búsetu áður en það er tekið til notkunar þótt ekki sé gert ráð fyrir að hin breytta notkun verði grenndarkynnt. Einnig er gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun veiti slökkviliði nauðsynlegar upplýsingar um það fólk sem býr í húsnæðinu í því skyni að fyrir liggi réttar upplýsingar ef hætta steðjar að. Enn fremur er lagt til að slökkviliði verði heimill aðgangur að húsnæðinu til skoðunar og eftirlits, þar á meðal til myndatöku. Þá er gert ráð fyrir að ráðherra verði fengin heimild til að setja nánari fyrirmæli með reglugerðum um framkvæmd ofangreindra atriða, þar á meðal um kröfur til brunavarna, öryggis og hollustuhátta. Virðulegi forseti. Lagt er til að heimild til að veita umræddar undanþágur verði tímabundin og falli úr gildi 1. júní 2025. Jafnframt er gert ráð fyrir að undanþága frá viðeigandi skilyrðum og ferlum skipulags- og byggingarlöggjafarinnar og eftir atvikum skipulagi hlutaðeigandi sveitarfélags verði aðeins veitt til bráðabirgða til 18 mánaða. Standi til að nýta húsnæðið lengur sem tímabundið búsetuúrræði beri innan þess tíma að hefja ferlið til að afla tilskilinna leyfa. Skulu þau leyfi liggja fyrir innan þriggja ára frá því að undanþága var veitt. Fáist ekki leyfi fyrir breyttri notkun húsnæðisins þannig að búseta verði þar heimil til frambúðar ber að rýma húsnæðið eigi síðar en þremur og hálfu ári frá því að undanþágan var veitt og láta af notkun þess til búsetu. Samkvæmt mati á kostnaðaráhrifum frumvarpsins er talið að það muni ekki hafa bein fjárhagsleg áhrif. Þær breytingar sem þar eru lagðar til geta aftur á móti haft í för með sér afleiddan kostnað. Er það vegna þeirra breytinga sem gera þarf á umræddu húsnæði til þess að það uppfylli þau skilyrði sem sett eru í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að þær lagabreytingar sem hér hafa verið kynntar nái fram að ganga til að unnt sé að tryggja þeim húsnæði sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd. Að öðrum kosti þyrfti Framkvæmdasýslan – Ríkiseignir að fara eftir hefðbundnu ferli til að sækja um heimild fyrir breyttri notkun húsnæðis til búsetu. Slíkt ferli tæki lengri tíma en sú leið sem lögð er til með frumvarpinu og þyrfti því að leita annarra húsnæðislausna í millitíðinni, svo sem með fjölgun fjöldahjálparstöðva og/eða með því að taka á leigu húsnæði sem hentar síður sem tímabundið búsetuúrræði. Ljóst er að þær ráðstafanir fælu einnig í sér umtalsverðan kostnað fyrir ríkissjóð. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég verð nú að viðurkenna að maður stressast alltaf aðeins upp þegar koma fram frumvörp sem snúast um að slaka á einhverjum kröfum sem snúa að öryggi fólks þannig að ég vona að hér hafi verið búið vel um þá tímabundnu undanþágu sem hér er lagt til að festa í lög. Nefndin á töluvert verk fyrir höndum af því að þetta eru nú sennilega lengstu ákvæði íslensks lagasafns, ef þau verða samþykkt, telja hvort um sig tvær síður í frumvarpi. Man ekki eftir að hafa séð annað eins áður. Varðandi aðdragandann að þessu máli er kannski hægt að segja að þetta byrji allt saman með innrás Rússa í Úkraínu. Þá tendrast sá eldur sem hér þarf að bregðast við. Það er þannig rúmt ár sem stjórnvöld hafa haft til að gera ýmsar ráðstafanir til að tryggja fólki á flótta viðunandi húsnæði. Vissulega þarf drjúgan tíma til að fara hina hefðbundnu leið en mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í fyrsta lagi hvort þær hefðbundnu leiðir hafi verið fullreyndar á síðasta ári. Þarna nefndi ráðherrann húsnæði sem er í eigu ríkisins og ætti þess vegna að vera dálítið framarlega í forgangsröðuninni þegar kemur að því að skoða þetta. Var eitthvað af þessu reynt á síðasta ári? Í öðru lagi var þetta frumvarp boðað fyrir rúmum mánuði með tilkynningu á vef Stjórnarráðsins og satt best að segja að þá bjuggumst við hér á þingi við að frumvarpið myndi líta dagsins ljós fyrir páska. Það var talað þannig að málið væri brýnt og þyldi varla bið. Hvað veldur því að svo langur tími leið frá því að frumvarpið var boðað og þangað til að það kemur hér til kasta þingsins?

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það verður alltaf hafa varann á þegar gefinn er einhvers konar afsláttur af ferlum og þeim reglum sem við almennt höfum og ætli það sé ekki líka að hluta til skýringin á því að frumvarpið hefur aðeins tafist. Menn hafi tekið sér meiri tíma til að fara yfir ákveðna hluti. Það er hins vegar þannig að sumar af þeim spurningum sem hv. þingmaður beindi til mín varða kannski meira þá ráðherra sem hafa með þennan málaflokk að gera. Ástæðan fyrir að ég mæli fyrir þessu er að þetta varðar skipulags- og byggingarlöggjöfina en ekki forsendurnar fyrir breytingunum. Ég veit það þó og hef setið slíka fundi að Framkvæmdasýslan – Ríkiseignir hafa reynt að nýta allar þær hefðbundnu leiðir sem fyrir lágu og menn kannski gerðu sér ekki ljóst að þessi fjöldi sem hingað hefur sótt myndi halda áfram að vaxa. Ég held að við öll höfum borið þá von í brjósti að stríðinu í Úkraínu myndi ljúka hratt og vel en það virðist ekkert vera lát á því og þar af leiðandi ekki þeim fjölda flóttamanna sem þaðan kemur. Svo þekkjum við auðvitað umræðuna um þann fjölda Venesúelabúa sem hingað hefur komið og þeir jafnvel verið fleiri á sama tíma, sem kannski ekki var fyrirséð þar sem þeir hafa ekki fengið vernd í öðrum Evrópuríkjum. Ég held að vandinn hafi smátt og smátt ágerst og smátt og smátt kláraðist allt hefðbundið húsnæði og þá fór Framkvæmdasýslan – Ríkiseignir að horfa til þess að aðrar eignir í eigu ríkisins væru nýtanlegar en til þess að það yrði hægt án þess að það tæki tvö eða þrjú ár þá þyrfti að fara þessa leið. Það er ástæðan fyrir því að þetta frumvarp er komið hérna, við í innviðaráðuneytinu erum einfaldlega að bregðast við innan þess ramma sem við höfum til að hjálpa þeim aðilum sem taka á móti og sjá um móttöku flóttamanna svo þeir geti brugðist við.

Frú forseti. Nú langar mig að velta upp tveimur atriðum, bara örstuttum. Í fyrsta lagi kom fram í fréttum á síðustu dögum að þetta frumvarp hefði farið tvisvar í gegnum ríkisstjórn vegna breytinga sem hafi orðið í kjölfarið á umræðu í þingflokkum stjórnarflokkanna. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að gera okkur grein fyrir því í hverju þær breytingar fólust. Í öðru lagi langar mig að spyrja, vegna þess að hæstv. ráðherra lagði til að málið gengi til velferðarnefndar, sem vissulega heldur utan um málaflokk fólksins sem á að nýta sér þetta úrræði. En þau fern lög sem hér er lagt til að breyta eru öll á málasviði umhverfis- og samgöngunefndar þannig að ég velti fyrir mér, ekki bara vegna þess að ég vilji að öll mál fari í mína nefnd heldur bara vegna þess að þar er venjulega fjallað um þessi lög, hvort þetta sé endilega rétt vísun af hálfu ráðherrans.

Virðulegur forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, það getur alltaf verið smá umdeilanlegt í hvaða nefnd viðkomandi mál fara en húsnæðismál á sviði velferðar hafa gjarnan farið til velferðarnefndar, þar af leiðandi nokkur frumvörp sem það varða, þannig að ég held að það hafi verið niðurstaðan án þess að það hafi verið pælt sérstaklega mikið í því. Ástæðan fyrir því að frumvarpið fór tvisvar fyrir ríkisstjórn er að það var gerð ákveðin efnisleg breyting á frumvarpinu er varðaði umsagnir sveitarfélaga fyrst og fremst. Mér fannst rétt að fara bara alla leið til þess að ekki skapaðist einhver óvissa í því að málið væri komið af stað í kerfinu. Ég hef nú lent í því áður að kerfið gat ekki höndlað einhverjar prentvillur og ég fékk ekki að mæla fyrir máli hér í fyrra út af því, án þess að ég ætli að fara að ræða það sérstaklega.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og þetta frumvarp. Ég hef haft miklar skoðanir á skipulagsvaldi sveitarfélaga, skipulagsreglugerðum og skipulagslögum, hafandi þurft að vinna með það og veit hvað það getur verið flókinn lagabálkur. Ég hef fullan skilning á því að við þurfum að bregðast við mjög sérstöku ástandi sem uppi er núna en hæstv. ráðherra kom inn á að það er gert ráð fyrir og það sé alveg á hreinu að sveitarfélögin geta hafnað þessu. Með öðrum orðum erum við að segja að þessar breytingar verði aldrei gerðar nema með vilja og vitund sveitarfélaga. Ég held að það sé algjört lykilatriði. Reyndar ætla ég þó að leyfa mér að benda á það að frestur sveitarfélags til að veita umsögn skal vera tvær vikur frá því að beiðni Skipulagsstofnunar berst sveitarfélaginu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að nefndin skoði að það sé tryggt. Ég átta mig á þörfinni fyrir að vinna hratt og vel, en það þarf að tryggja að svona hlutir geti ekki farið í gegn í sumarleyfum eða með einhverjum þannig hætti að sveitarstjórn sé ekki kunnugt um það og hafi ekki tækifæri til að móta sér skoðun, enda held ég að það fari alltaf best á því að ríki og sveitarfélög vinni saman í þessu. Mig langar líka að benda á að hér er talað um að húsnæðið geti ekki verið á landnotkunarsvæðum sem eru skilgreind sem iðnaðarsvæði. Það er oft í máli manna og málskilningi manna að fólk heldur að iðnaðarsvæði séu þar sem atvinnulífið er en iðnaðarsvæði eru auðvitað samkvæmt skilgreiningum bara mengandi iðnaður; stóriðja, virkjanir og annað þess háttar. Það er auðvitað fjöldi af atvinnusvæðum eins og athafnasvæðum, held ég að það heiti í reglugerðinni, sem margir myndu halda að væru kölluð iðnaðarsvæði, þannig að við séum örugglega meðvituð um það. Þau svæði geta verið ýmiss konar og þess vegna vil ég ítreka mikilvægi þess að sveitarfélögin þurfi að koma að þessu. Til að skella inn einni spurningu í lokin, um það sem við ætlum að gera þegar þessu lýkur: Hvernig sér ráðherra fyrir sér að við munum leysa úr því í góðu samstarfi ríkis og sveitarfélaga, 

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt að sveitarfélög og ríki gangi nánast hönd í hönd í málefnum sem varða svona hluti og við í innviðaráðuneytinu höfum þess vegna lagt mjög ríka áherslu á það, eðlilega sem sveitarstjórnarráðuneyti, að allar aðgerðir sem lúta að þessum málaflokki og við eigum einhverja aðkomu að séu gerðar í nánu samráði og samtali frá fyrsta tíma við sveitarfélögin. Það var gert í þessu tilviki og haft samband við Samband íslenskra sveitarfélaga um það. Varðandi síðan þessar mismunandi byggðir er það alveg rétt, það er auðvitað um að ræða verslunar- og þjónustusvæði eða athafnasvæði þar sem er blönduð byggð en iðnaðarsvæðin eru undanskilin vegna þess að þau eru einmitt ætluð til grófari iðnaðar og geta þar af leiðandi verið mengandi. Þau koma þess vegna ekki til greina en í raun og veru öll önnur athafnasvæði atvinnulífs. Hvað ætlum við að gera til framtíðar? Í raun og veru eru þessar sérstöku aðstæður uppi þar sem við vitum eiginlega ekkert hvað margir koma hingað og eigum erfitt með að áætla það. Það er svolítið áskorunin. En ef við hugsum að það komist einhvern tímann á einhvers konar yfirstjórn og fáist sýn á það þá er mikilvægt að við mat stjórnvalda á íbúðaþörf, þ.e. viðkomandi sveitarfélags eða sveitarfélaga og síðan ríkisins í heild sinni, verði m.a. litið til þess hve mikið áætlað sé að þurfi af varanlegu húsnæði fyrir fólk á flótta sem hefur fengið alþjóðlega vernd og kýs að setjast hér að til lengri eða skemmri tíma. Það verði þar af leiðandi að gera ráð fyrir slíku húsnæði í uppbyggingaráformum stjórnvalda, enda mikilvægt að ef við erum með slíkt kerfi, sem við erum með, þá sé það hluti af því að við getum skaffað eðlilegt húsnæði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég vil í rauninni mælast til þess að þessar undanþágur verði nýttar í eins litlum mæli og mögulegt er. Það sé fyrst og fremst horft til svæða þar sem er einmitt blönduð byggð, svæða þar sem hefur kannski verið skrifstofuhúsnæði í nálægð við aðra byggð. Þegar við erum komin inn á athafnasvæði - nú þekki ég vel Sveitarfélagið Mosfellsbæ og þar er t.d. ekkert iðnaðarsvæði en þar er fullt af athafnasvæðum og það að fara að þróa íbúðarhúsnæði á slíkum svæðum er til lengri tíma mjög óæskilegt. Það tekur töluvert vald frá sveitarfélaginu og ég óttast svolítið þá pressu sem getur skapast í kjölfarið þegar aðilar eru búnir að fjárfesta í þessu húsnæði þannig að það sé auðveldast að fá arðsemina í gegnum það að leigja fólki og nota sem íbúðarhúsnæði á móti því að upphaflega var svæðið hugsað fyrst og fremst fyrir atvinnustarfsemi.

Virðulegur forseti. Ég get mjög auðveldlega tekið undir sjónarmið hv. þingmanns um að svona úrræði eigi að nota í neyð og sem minnst, enda er þetta undanþága og hún verður tímabundin. Ef menn hugsa sér að þessi breyting verði eitthvað varanlegri þá þurfi að fara í gegnum hefðbundið ferli og það er líka skrifað líka út í frumvarpinu þannig að það er talsvert hugsað fyrir því. Það er líka þannig að við vorum með starfshópa í kjölfarið á hinum hörmulega bruna á Bræðraborgarstíg og þar var einn starfshópur settur síðan til að skoða aðstæður fólks sem býr í atvinnuhúsnæði, óleyfisbyggð. Ein af niðurstöðunum þar var sú að á meðan við erum ekki búin að byggja nóg þá gætum við þurft að lögleiða slíka búsetu. Þessi hópur er að störfum og mun skila vinnu núna í vor eða í sumar. Þá gæti komið til álita að framkvæma eitthvað sambærilegt gagnvart slíkri byggð en hún yrði líka að vera tímabundin þangað til við erum búin að byggja almennilegt húsnæði yfir alla.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir framsöguna. Það er að sjálfsögðu þannig að við viljum í lengstu lög forðast að þurfa að setja fólk í fjöldahjálparstöðvar. Mig langaði aðeins koma inn á tvennt sem hæstv. ráðherra hefur nefnt nú þegar, annars vegar það að þetta fari inn í velferðarnefnd. Mér vitanlega fara ekki skipulagsmál skóla inn í allsherjar- og menntamálanefnd, rétt eins og að skipulagsmál spítala, held ég, fari ekki inn í velferðarnefnd þannig að ég hefði haldið að þetta ætti frekar að fara inn í umhverfis- og samgöngunefnd sem hefur reyndar miklu minna af málum á sinni könnu til að klára fyrir vorið heldur en hin hefur. En mig langaði líka að heyra frá hæstv. ráðherra varðandi það hversu mikið liggur á að við klárum þetta mál. Nú er liðinn rúmur mánuður frá því að fyrst byrjaði að kvisast út að það færi að koma. Er ekki mikilvægt að þingið taki sér tíma í að skoða þessar miklu undanþágur? Á endanum er jú öryggi, heilsa og líf fólks mögulega í hættu ef við vinnum ekki vinnuna okkar nógu vel hér inni á þingi. Þannig að við þurfum ekki að klára þetta hratt heldur vinna það vel.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla að taka undir með þingmanninum, ég held að það sé nokkuð augljóst að staðan sé þannig að það þurfi vissulega að vinna hratt en aðalatriðið sé að vinna þetta vel. Þegar þessu var flaggað við okkur í innviaðaráðuneytinu þá var talið að það lægi mjög á og ég held að menn hafi upplifað stöðuna þannig að þeir réðu einfaldlega ekki við ástandið sem vonandi hefur eitthvað aðeins lagast af því að við höfum ekki fundið fyrir svakalegum þrýstingi á að gera þetta þó hraðar en við erum að gera. Þar af leiðandi höfum við fengið tíma til að vanda undirbúninginn og hafa nægt samtal og samráð við aðila og fá upplýsingar frá fagaðilum eins og slökkviliðinu og slíkum aðilum. Engu að síður þá held ég að umfangið á þessum vanda sem við erum að glíma við og áskoranir séu þannig að það sé betra að klára þetta fyrr en síðar. Ég hvet nefndina til þess að gera það auðvitað á þeim hraða sem hún telur sig þurfa til að gera þetta vel og vandlega. Varðandi umræðuna um í hvaða nefndir einstök mál fara þá held ég að ég fari rétt með að niðurstaðan sé oft í samráði við Alþingi sjálft. Það er ekki ákvörðun sem ráðherra tók að velja sér nefnd. Þannig að ef það kemur upp einhver ágreiningur um það þá er oft gert út um það í þinginu sjálfu og ég hef ekki skoðun á því.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svarið og ég er mjög ánægður að heyra að við verðum að vinna þetta vel. Það er líka von mín að í þessu frumvarpi sé ekkert sem gefur afslátt á öryggi og heilsu fólks. Bara af því að þetta eru hælisleitendur sem koma erlendis frá, megum við ekki gefa afslátt á slíkum hlutum. Mig langaði í því sambandi líka að benda þeirri nefnd sem fær þetta til sín á að það eru til svokölluð lágmarksviðmið þegar kemur að fólki á flótta. Það er svokölluð Sphere-handbók sem var gefin út síðast 2018, þar sem m.a. er tekið á því hversu margir mega að vera á einum stað, hversu mörg klósett þurfi að vera, hversu mikið vatn þarf að vera aðgengilegt og allt þetta sem skiptir máli.

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að árétta það sem ég sagði hérna í ræðu minni og kemur fram þar af leiðandi í framsögu málsins. Til þess að þetta gangi upp þá mun Vinnumálastofnun, væntanlega fyrir hönd félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins, óska eftir undanþágu til að taka eitthvert húsnæði. Framkvæmdasýslan og ríkiseignir fara þá í það verkefni. Við munum án efa byrja á eignum í eigu ríkisins, það er einfaldlega hagkvæmast, og síðan er farið í það ferli sem er nánar lýst í frumvarpinu, svo að það sé sagt. Ég ætla bara að vitna í orð mín, frú forseti: „Aftur á móti er ekki gert ráð fyrir að heimilt verði að víkja frá skilyrðum um almennt öryggi samkvæmt 12. kafla byggingarreglugerðar. Áður en húsnæðið verður tekið í notkun þarf skoðun byggingarfulltrúa, slökkviliðs og heilbrigðiseftirlits hafa farið fram til staðfestingar á því að viðeigandi kröfur um öryggi, brunavarnir og hollustuhætti séu uppfylltar.“

Virðulegur forseti. Ég ætla að þakka aftur ráðherra fyrir þetta og lýsi því yfir að ég er ekki á móti þessum lögum sem hér hafa komið fram en átta mig á því að þetta er ákveðið neyðarúrræði í þeirri stöðu sem uppi er, með stríð í Evrópu þar sem okkur ber siðferðileg skylda til þess að taka á móti fólki á flótta. Við vitum hverjar aðstæður eru á húsnæðismarkaði, við ræddum það hér í sérstakri umræðu í gær. Þær eru snúnar vegna þess að framboðið er ekki í samræmi við eftirspurn og því er eðlilegt að það sé brugðist við með einhverjum hætti núna. Vegna þess að hér var rætt um að við ættum að forðast það að fara í fjöldahjálparstöðvar þá verð ég að koma þeirri skoðun minni á framfæri, sem ég hef svo sem rætt áður, að mér finnst ekki óeðlilegt og ég held að það sé til bóta að við séum með sérstakar móttökubúðir, móttökumiðstöð, þar sem við tökum á móti fólki á flótta, þar sem við veitum fyrstu hjálp og fyrstu aðstöðu og ráðgjöf og jafnframt vil ég að við byggjum upp einhvers konar móttökuskóla og hef vísað í það í ræðum hér að við í allsherjar- og menntamálanefnd heimsóttum slíka móttökumiðstöð í Danmörku. Bæði Danir og Norðmenn taka á móti öllum flóttamönnum á einum stað þar sem þessi þjónusta er veitt þar til hægt er að finna önnur úrræði og umsóknir flóttafólks eru komnar áleiðis. Þannig að ég vil bara ítreka það að ég held að við þurfum að huga að því. Það hefur verið rætt svolítið að þörf sé á einhvers konar færanlegu húsnæði eða bráðabirgðahúsnæði til að bregðast við sem lausn. Enn sem komið er hef ég ekki séð tillögur koma hingað inn og ég átta mig hreinlega ekki á hvort við þyrftum á því að halda. Það yrði alltaf að vera í samstarfi við viðkomandi sveitarfélag og skipulagsyfirvöld og innviðir og annað þyrftu að vera til staðar. Ég vil bara árétta það og koma þeirri skoðun minni á framfæri að ég held að það sé skynsamlegt í því hörmungarástandi sem við búum við með stríð í Evrópu að huga að slíkri uppbyggingu og þá líka kannski í tengslum við þá spurningu sem ég lagði fram til hæstv. ráðherra varðandi kostnaðarhliðina á þessu til framtíðar því að það að fjárfesta í færanlegri byggð eða húsnæði - er þá einhver eign sem hægt er að selja eða nýta með öðrum hætti? Ég velti því fyrir mér hvað verður um þessa fjárfestingu sem farið yrði í við að breyta húsnæði þegar stríðinu lýkur og flóttamönnum fækkar. Hvað hefur þá orðið um þann kostnað sem farið hefur í að breyta húsnæði? Það er eitt. En annað er það sem ég kannski bara hef áhyggjur af og vil þar af leiðandi ítreka í þessari umræðu, að það má aldrei fara út í svona aðgerðir nema í góðu samstarfi við viðkomandi sveitarfélag. Hæstv. ráðherra kom vel inn á það og ítrekaði það hér áðan en því miður þá vitum við það að á síðustu misserum hefur Útlendingastofnun og Vinnumálastofnun farið í það að leigja húsnæði í sveitarfélögum í miklum mæli án þess að sveitarfélagið hafi verið upplýst um það eða sé þátttakandi í því. Við vitum að þetta hefur valdið mikilli kergju. Þetta er mikið álag á sveitarfélögin og kannski skiljanlegt út frá öllum sjónarhornum því að ástandið hefur verið eins og það hefur verið. Ég vona að við séum að ná árangri með því að gera þetta samkomulag við sveitarfélögin um að taka á móti flóttamönnum og ítreka mikilvægi þess að við gerum þetta saman og við gerum þetta vel. Að því sögðu þá vil ég segja að þessir lagabálkar sem hér eru undir eru flóknir og við höfum oft á tíðum, eða alla vega ég og einhver í mínum flokki, viljað gjarnan finna leiðir til að einfalda þá eins og kostur er. En það verður að viðurkennast að skipulagsvald sveitarfélaganna er svakalega mikilvægt. Það þarf að horfa svolítið fram í tímann og þess að ef tekið er atvinnuhúsnæði sem er ekki nálægt annarri byggð og öðrum innviðum, sem nýttir eru til að þjónusta íbúa, og þessu húsnæði er breytt í byggð hver pressan verður síðar meir að það verði þannig til framtíðar. Þarna tínist til ýmis kostnaður fyrir sveitarfélag; sorphirða er eitt, brunavarnir eru annað, almenningssamgöngur, skólaakstur, félagsþjónusta fatlaðra. Allir þessir þættir skipta máli og allir þessir þættir og fleiri til eru það sem sveitarfélögin horfa á þegar þau eru að gera sitt aðalskipulag, hvernig þau skipuleggja landið sitt sem best með hagsmuni íbúanna að leiðarljósi og ekki síður hagkvæmni í rekstri. Þannig að það er mikilvægt að við gerum þetta í góðu samstarfi við sveitarfélögin sem eiga svo mikið undir.

Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða það mál sem hér var á undan varðandi stærðarmörk krókaaflamarksbáta og orkuskipti sem þar er yfirskriftin. Ég ræddi þetta hér á þingi síðustu vikuna fyrir jól þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir þessu máli ásamt tveim öðrum sem lúta að fiskveiðistjórnarkerfi landsins. Ég lýsti þá yfir miklum áhyggjum af því sem þarna lægi undir varðandi tvö þeirra mála sem sneru að þessum stærðarmörkum krókaaflamarksbáta og því máli sem verður tekið til umræðu hér á eftir varðandi svokallaðan aflvísi hjá krókaaflamarksbátum, sem gengur út á að þeir megi vera með enn öflugri vélar og stærri skrúfur, og af öllu því sem myndi fylgja í kjölfarið, en mun ræða það í annarri ræðu. Varðandi þetta mál og stækkun þessara krókaaflamarksbáta sem er boðuð í nafni orkuskipta - hver vill ekki orkuskipti? Er ekki allur heimurinn í því að reyna að gera allt sem hægt er til að skipta yfir í umhverfisvæna orkugjafa? En það er svolítið kúnstugt í þessu máli að þá skuli það vera gert með þeim hætti að kollvarpa því kerfi sem var byggt upp á árum áður, krókaaflamarkskerfið, sem gekk út á að það væri ákveðin stærð af bátum sem væri á krókaaflamarki og stærðin skipti máli. Þetta var hugsað til þess að það væru einhverjir möguleikar, líka fyrir einyrkja og minni útgerðir, að gera út báta á umhverfisvænum veiðum, ég tek það fram, á umhverfisvænum veiðum, og þeir væru þá ekki í stóra aflamarkskerfinu. En smátt og smátt hafa menn verið að reyna vitandi eða ómeðvitað að brjóta niður þetta kerfi með ýmsum hætti. Ég tel að það að hengja þetta saman, orkuskipti í smærri skipum og að stækka þessa krókaaflamarksbáta í skjóli þess, séu mjög mikil öfugmæli og mjög slæmt fyrir þá sem vilja efla smábátaflotann í landinu og koma í veg fyrir samþjöppun í greininni og styðja við byggðir landsins, að sem flestir hafi tök á því að vera með útgerðir smærri báta, að þetta safnist ekki allt á sömu hendur eins og þróunin hefur verið. Við þekkjum það alveg að samþjöppun hefur verið gífurlega mikil og stórútgerðin í aflamarkskerfinu hefur verið að kaupa upp útgerðir í krókaaflamarkskerfinu. Þetta er að færast til örfárra stórra útgerðaraðila sem eru komnir margir hverjir yfir það þak sem er miðað við í hlutdeild í aflamarki, því sem er gefið út, aflahlutdeild sem eru eitthvað um 12%. Árið 2013 var leyft að stækka þessa krókaaflamarksbáta úr 15 brúttótonnum í 30 brúttótonn. Og til hvers leiddi sú stækkun? Það er hægt að sjá það bara með tölum frá þeim tíma að það leiddi til stórfelldrar fækkunar smábáta með aflahlutdeild og þar með minnkandi vægi einyrkja í útgerð. Landssamband smábátaeigenda hefur auðvitað verið það baráttuafl sem hefur barist gegn þessari þróun og mótmælti þessu harðlega, þessu frumvarpi sem þá kom fram 2013. Og núna mótmælir það sama félag smábáta í landinu sem samanstendur af 16 svæðisfélögum, að mig minnir, þessu frumvarpi sem er um orkuskipti og tengir það við að það megi stækka þessa krókaaflamarksbáta. Það er verið að tala um að stækka þá um 50%, úr 30 tonnum yfir í 45 brúttótonn. En til að kóróna allt saman telur atvinnuveganefnd að það sé ekki nægilegt að stækka upp í 45 brúttótonn heldur verði opnað algjörlega á það hve stórir þeir mega vera. Þetta er auðvitað með ólíkindum og maður spyr sig bara: Vita menn hvert þeir eru að stefna í þessum efnum? Það er auðvitað verið að grafa algjörlega undan þessu krókaaflamarkskerfi og maður spyr sig bara, þær útgerðir sem vilja gera út stór skip með öllu sem því fylgir, fjölgun í áhöfn og fara lengra út á miðin og með allri hagkvæmni sem því getur fylgt, af hverju í ósköpunum eru þær að reyna að halda sig innan krókaaflamarkskerfisins? Af hverju eru þær ekki í aflamarkskerfinu? Það væri gott að heyra svör við því. En með þessu þá tel ég og fleiri að það sé verið að grafa undan krókaaflamarkskerfinu og það sé mjög erfitt að halda því gangandi og ég tala nú ekki um þegar lagt er til af hálfu nefndarinnar að það megi líka skoða að það verði möguleiki á að nota önnur veiðarfæri en þessi vistvænu sem hafa verið notuð á þessum krókaaflamarksbátum. Hvert eru menn að leiða þessa umræðu? Mega þessir bátar fara á dragnót og netaveiðar og nú togveiðar? Þá eru menn bara komnir á allt annan stað en upphaflega var gengið út frá með krókaaflamarkskerfið, kerfi sem væri mótvægi við þetta stóra kerfi, með umhverfisvæn veiðarfæri og fyrst og fremst hugsað fyrir smærri útgerðir einyrkja og væri til að styrkja byggð í minni sjávarplássum vítt og breitt um landið. Það er líka mjög slæmt að það sé verið að reka þetta áfram svona í áframhaldandi samþjöppun í skjóli orkuskipta. Það er hægt að stuðla að og vinna að orkuskiptum með öðrum hætti og við vitum ekkert í dag hvað verður á endanum. Sú orka sem verður nýtt í smábátum og stærri skipum verður kannski ekki endilega sama orkan. Núna er í vísindasamfélaginu verið að skoða hvað hentar dagróðrabátum og hvað skipum sem hafa lengra úthald. Það var góð grein fyrir nokkrum mánuðum í Bændablaðinu þar sem var verið að fjalla um nýtingu á og hugsanlega framleiðslu á ammoníaki hér innan lands. Svo er auðvitað vetnið og rafeldsneyti og allt mögulegt þarna undir. Það er enginn kominn til með að segja hvað á endanum verður sem hentar dagróðrabátum eða þeim sem eru úti með lengra úthald og annað í þeim efnum. Það eru engir innviðir til staðar í dag og þeir byggjast örugglega upp í samræmi við það hvað vélaverkfræðin og skipatæknin og þróunin í þessum málum velur í þeim efnum, eins og varðandi t.d. bílaflotann. Á tímabili töldu menn að stór hluti væri að fara á metan. En það breyttist bara á örfáum misserum. Það er takmarkaður áhugi á því að einkabíllinn sé knúin metani og lítil eftirspurn eftir slíkum bílum eins og ég skil það. Menn horfa frekar til þess að kaupa rafbíla. Allt er óljóst hvernig þessi þróun verður. Svo spyr maður sig líka, ef menn mega stækka bátana um helming og jafnvel hafa það algerlega opið: Hvernig verða þessir bátar varðandi stöðugleika og annað því um líkt? Enn þá er verið að tala um að þeir verði 15 metrar að lengd en megi bara stækka út í hið óendanlega. Þetta er einhvern veginn ekki alveg að ríma saman en vissulega eru bátar í dag, eftir að heimilt var að stækka þá í 30 brúttótonn, margir hverjir mjög sérstakir í laginu og ekki endilega gífurleg sjóhæfni hjá þessum bátum. Enn og aftur undirstrika ég það að það mega vera fleiri tegundir af útgerðum í landinu heldur en bara stóru útgerðirnar, ekki að allt sé að fara á sömu hendi þar sem fjármagnið er til staðar. Þar nýta menn það fjármagn og aðgengi að fjármagni til að kaupa upp þessa báta, sem hefur verið að gerast, og ég ætla ekki að nefna hvaða landsvæði eru að fara undir kannski. En menn sem þekkja til vita það alveg að það er verið að bjóða í báta hægri vinstri á þekktum útgerðarstöðum, þessa minni báta. Og þegar peningur er annars vegar er erfitt að neita því og þeir sem hafa peningana eru að kaupa upp fjölda krókaaflamarksbáta en eru stórir eigendur útgerða þar. Ég bara trúi ekki að meiri hluti atvinnuveganefndar sé ekkert að spá í því. Hvar eru byggðasjónarmiðin og hvar er vinstrimennskan og hvar er samfélagshugsunin þá hjá meiri hlutanum ef menn horfa ekkert í þetta? Mér finnst mjög mikilvægt að þetta verði skoðað enn frekar í nefndinni og þar verði t.d. Hafrannsóknastofnun fengin og horft til þess hvaða breytingar þetta hefur í för með sér, líka varðandi aðra notkun á veiðarfærum, þá innan við 12 mílur, og líka að fá úttekt hjá Byggðastofnun á því hvaða samfélagslegu áhrif svona breytingar geta haft varðandi uppkaup og samþjöppun á krókabátum í krókaaflamarkskerfinu versus hvað hefur gerst frá 2013, hver þróunin verður og hvaða afleiðingar það hefur fyrir byggðirnar og eignarhald og annað á þessum bátum og hvar það eignarhald lendir. Líka í samræmi við það að þeir aðilar eiga þá orðið eignatengsl í alls konar útgerðum. En það virðist vera erfitt hjá löggjafanum að horfa til þess að draga það allt saman, hver raunveruleg eignatengsl eru og hve langt yfir kvótaþak viðkomandi aðilar eru komnir þegar þeir eru búnir að eignast kvóta, ekki bara í stóra aflamarkskerfinu heldur líka í krókaaflamarkskerfinu, hægri vinstri en eru kannski með þetta á þeim stað að eitt og sér er það ekki yfir kvótaþaki. En þegar þetta er allt lagt saman eru menn auðvitað komnir með aflaheimildir sem fara yfir það þak. Ég bara óska eftir því að þetta verði skoðað miklu betur með þeim annmörkum sem ég hef lýst hér. Það eru auðvitað margir sem hafa haft áhyggjur af þessu, ekki bara Landssamband smábátaeigenda heldur bara einstaklingar sem stendur ekki á sama um hvernig kerfið í krókaaflamarkskerfinu er að þróast. Ég vísa, með leyfi forseta, í umsögn frá Kára Ásgrímssyni sem hefur gert út bát í 40 ár frá Borgarfirði eystri og þar segir, með leyfi forseta: „Og svo að krókabátunum! Þar tel ég að samþjöppun aflaheimilda sé þegar orðin allt of mikil. Þetta er einfalt, stærri bátur þarf meiri aflaheimildir, það er óháð orkugjafa bátsins. Og því vara ég sérstaklega við tilslökun og stærð báta í krókaaflamarki og dreg það mjög í efa að stækkun báta leiði til minni losunar gróðurhúsalofttegunda.“ Þetta er svona eitt dæmi um það sem er bara þessi venjulegi einyrki, útgerðarmaður, sem er lýsandi fyrir áhyggjur manna í þessum efnum og ég held að það verði stundum að hlusta á þessa litlu þó að þeir hafi ekki alltaf hátt. En þeirra orð vega þungt og það er erfitt að snúa þeirri þróun við þegar hún er orðin þannig að þetta er komið á fárra hendur, þessar aflaheimildir í krókaaflamarkskerfinu, og í þágu góðs málstaðar í þessu tilfelli, að það sé verið að vinna að orkuskiptum. En ég held að það megi gera margt annað þangað til það verður raunverulega hægt að sýna fram á hvaða orkugjafi hentar og hvað þarf til þess. Þá er alltaf hægt að koma með einhverjar tilslakanir en þær þurfa ekki að vera bundnar við bátastærð, að það sé skilyrt að stækkun báta sé heimil sem er auðvitað bara til að ýta undir neikvæða þróun og samþjöppun í krókaaflamarkskerfinu sem varað hefur verið við í mörg ár. Ég óska eftir því, virðulegi forseti, að málinu verði aftur vísað milli 2. og 3. umr. til atvinnuveganefndar og fengnir fleiri aðilar til að skoða þetta út frá samfélagslegum sjónarmiðum eins og Byggðastofnun, út frá notkun veiðarfæra og líka varðandi skipatækni, hvernig svona bátar eru þá varðandi sjóhæfni verandi ekki lengri en 15 metrar en mega stækka, eins og kemur fram í málinu, bara opið út í hið óendanlega. Ég held að ég vildi ekki sigla á svoleiðis bát út af Vestfjörðum.

Virðulegur forseti. Mig langaði að koma hér aðeins upp og ræða um þetta ágæta mál sem hefur verið til umfjöllunar í atvinnuveganefnd og snýr að krókaaflamarksbátunum og orkuskiptum í sjávarútvegi. Orkuskipti í sjávarútveginum er nauðsynlegt verkefni og ég held að við séum öll sammála um það að við þurfum að fara í orkuskipti í sjávarútvegi alveg eins og við erum að gera með önnur farartæki, hvort sem það eru bílar eða flugvélar. Ég fagna því að við séum komin á þann stað að geta verið að leggja hér fram og tala um frumvarp þar sem við hefjum þessa vegferð, þ.e. orkuskipti í krókaaflamarksbátum. Mig langar í ekki löngu máli að ræða það sem hefur komið hér fram, m.a. í ræðu hér á undan, varðandi þessa 15 metra og brúttótonnin. Eins og framsögumaður kom inn á í sinni upphafsræðu, ágætu upphafsræðu, kom það mjög skýrt fram í máli þeirra sem komu fyrir nefndina og hafa með það að gera að hanna og smíða svona skip að lengdin ein og sér væri nægjanlegur rammi utan um stærð þessara skipa. Það skiptir gríðarlegu máli þegar menn eru að hanna þessi skip og þessa nýju orkugjafa, hverjir sem þeir verða, hvort sem það verður ammoníak, vetni eða rafmagn, að það þarf að vera pláss í skipunum til þess að koma þeim fyrir og um það snýst málið. Málið snýst um það að eins og þessir bátar eru í laginu og hver stærðartakmörkin á þeim eru í dag þá sjá menn ekki fyrir sér að það sé hægt að hanna þessi skip öðruvísi en að stækka þau. Það hefur líka verið rætt hér hvers lags skip þetta verða, hvernig þau verða í laginu og annað og hvort þetta verði góð sjóskip eða ekki. Við höfum séð hver þróunin hefur verið á síðustu árum og hvernig menn hafa verið að teygja sig með skipin út í þau mörk sem fyrir eru með alls konar viðbótum við skipin sem hafa gert þau, eftir því sem ég kemst næst, ekki að heimsins bestu sjóskipum. En það er einmitt út af þeim takmörkunum sem eru fyrir hendi í kerfinu. Það er það sem við erum að reyna að koma í veg fyrir hér. Við viljum að skipin verði hönnuð þannig og það sé hægt að hanna þau með tilliti til þess orkugjafa sem er notaður og upp á sjólag þannig að skipið verði betri sjóskip og það fari betur um áhöfnina og síðast en ekki síst að öryggi þeirra sem vinna um borð verði tryggt. Þetta kom mjög skýrt fram í máli þeirra hönnuða sem komu fyrir nefndina og það var niðurstaða nefndarinnar og stórs meiri hluta hennar að menn skyldu ganga út frá þessum séríslensku brúttótonnum sem eru, eins og áður hefur komið fram, séríslensk og eru í raun og veru sett til þess að ramma inn ákveðið kerfi sem fyrir var. Það er mjög sérstakt í raun og veru að við séum hér á Íslandi með eitthvert sérstakt kerfi um brúttótonn sem hvergi er annars staðar. Í nefndaráliti frá minni hluta atvinnuveganefndar, og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á það í sinni ágætu ræðu hér áðan, er fjallað um flutninginn á orku til hafna. Ég ætla bara að fá að taka aðeins undir þær áhyggjur sem þar koma fram. Hvort sem það er í orkuskiptum á sjó eða landi þá er alveg ljóst að við þurfum að gera töluvert átak til að ná á þann stað sem við þurfum að vera á og viljum vera á. Ég hef trú á því, nái þetta frumvarp fram að ganga og menn sjá sér hag í því að fara að breyta um orkugjafa sem klárlega er markmið frumvarpsins, að ýta við mönnum í þá átt, að það sé náttúrlega næsti fasi sem við þurfum að vera klár í: Hvernig ætlum við að rafvæða hafnir landsins og hvernig ætlum við að flytja orkuna á þá staði þar sem er lítið um hana eða nánast ekkert í dag? Það þurfum við að fara í, hvort sem við samþykkjum þetta frumvarp eða ekki, vegna þess að orkuskiptin munu kalla á stóraukna flutningsgetu á raforku hringinn í kringum landið og þar eru hafnirnar engin undantekning. Ég er alveg sannfærður um það, hafandi verið í sveitarstjórn árum saman, að sveitarstjórnir munu keppast við það að reyna að rafvæða sínar hafnir eins og kostur er, einfaldlega til þess að ná þessum bátum til sín. Ég held að það verði ekkert ókleifur veggur, langt í frá, að fara að rafvæða hafnir landsins. Mig langaði bara að koma hingað upp og fara aðeins yfir þessa punkta hjá mér, sérstaklega varðandi stærðartakmörkin sem ég held að séu nauðsynleg til að við komum þessum orkuskiptum í gegn. Þau eru nauðsynleg fyrir verkefnið. Það var algerlega samdóma álit þeirra sem komu að það væri nægilegt að hafa lengdarmetrana sem mörk. Hitt myndi ekki skipta öllu máli. Ég hef ekki trú á því að þær útgerðir sem munu sjá sér leik á borði og vilja fara í þetta verkefni, að breyta um orkugjafa í sínum skipum, muni hanna þau með þeim hætti að þau verði ekki sjófær eða haldi ekki nægilega vel utan um þá sem þar vinna.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins frekar út í stærðarmörkin. Hann talar um að brúttótonnin verði ekki nein hindrun, að það þurfi ekki að hafa eitthvert viðmið þar. En telur hann að það sé hægt að hafa áfram 15 metrana sem inngang inn í það að komast í krókaaflamarkskerfið eins og það er í dag, en hitt sé alveg opið? Hvernig sér hann það fyrir sér, að hafa 15 metra lengd og síðan bara stækkun og stækkun ef það er algerlega opið, það verði ekki einu sinni 45 brúttótonn eins og lagt er til í frumvarpinu heldur eins og í breytingartillögunni hjá atvinnuveganefnd, bara algjörlega opið - hvernig verða þessir bátar í laginu? Eiga þeir bara að breikka og breikka? Verður ekki þrýstingur á það í framhaldinu að það gangi ekki upp að bátarnir stækki bara á breiddina af því að þeir mega ekki lengjast? Þá verður bara næsta skref í málinu að segja: Að sjálfsögðu verða bátarnir að lengjast, þú getur ekki breikkað bátinn endalaust eins og verið hefur undanfarið frá 2013. Menn hafa verið að setja alls konar óskapnað á bátana til þess að geta stækkað þá og það hefur verið á breiddina. Síðan segir nefndin að hún óski eftir því að hæstv. ráðherra skoði aukið frelsi á veiðarfæranotkun á krókaaflamarksbátum. Hvað á nefndin við? Hvaða veiðarfæri nákvæmlega er verið að tala um sem menn vilja sjá í þeim efnum önnur en þau sem eru leyfileg í dag, það væri ágætt að fá það listað upp, og í hvaða tilgangi er það nefnt hér?

Virðulegur forseti. Ég hélt að ég hefði nú verið nokkuð skýr í minni ræðu áðan. 15 metrarnir eru það takmark sem við erum með og leggjum til og við teljum að það þurfi ekkert að fara yfir það og eigi ekkert að fara yfir það. Það eru mörkin, það eru stærðarmörkin á skipunum. Alveg eins og hv. þingmaður kemur inn á þá hefur núverandi kerfi boðið upp á það, eins og hún orðaði það svo snyrtilega hér áðan, að setja alls konar óskapnað utan á þessi skip sem gerir þau að vondum sjóskipum. Með þessu, að taka þessi brúttótonn út, er að mínu mati verið að reyna að koma í veg fyrir slíkt, þú getir bara breikkað skipin örlítið, þannig að sjóhæfni þeirra verði betri fyrir vikið. Ég hef ekki trú á því að íslenskir útgerðarmenn séu svo galnir að þeir fari að smíða skip sín þannig í laginu að þeir komi þeim ekki út á sjó. Það þarf hins vegar meira pláss í þessum skipum fyrir orkugjafa framtíðarinnar, hvort sem er vetni, ammoníak eða rafmagn. Það er það sem við erum að koma til móts við í þessu frumvarpi. Það er það sem verið er að gera. Það er verið að búa til pláss í skipunum þannig að við getum farið í þessa vegferð sem ég hélt að hv. þingmaður væri algerlega sammála, komandi úr Vinstri grænum, að fara í orkuskiptin. Það er ekki hægt að gera það með núverandi stærð á þessum skipum og það er það sem er verið að koma til móts við hér.

Virðulegur forseti. Það er ekkert sem hindrar það að fara í orkuskipti á þessum skipum. Þau þurfa bara ekki að vera í krókaaflamarkskerfinu, þau eiga bara að vera þar sem þau ættu heima, í aflamarkskerfinu sem lýtur ekki þeim reglum sem settar voru um krókaaflamarksbáta, að þeir væru af ákveðinni stærð og lengd. Það er ekkert sem bannar orkuskipti í bátum, þeir eiga bara að vera á réttum stað í kerfinu. Hvað mælir gegn því? Ég myndi gjarnan vilja fá að vita það hjá hv. þingmanni. Og líka þetta varðandi veiðarfærin, hvað er atvinnuveganefnd að óska eftir við ráðherra að heimila notkun annarra veiðarfæra en eru leyfð í dag í krókaaflamarkskerfinu? Eftir hverju er verið að kalla nákvæmlega? Varðandi t.d. netaveiðar þá hefur Alþjóðahafrannsóknaráðið verið að skoða það og margir erlendis að banna jafnvel veiðar eða hætta að kaupa fisk af þeim sem eru á netaveiðum og í þeim efnum hefur grásleppan líka verið til umræðu. Eftir hverju nákvæmlega er verið að kalla? Á að setja krókaaflamarksbáta á togveiðar, netaveiðar, dragnót? Hverju er verið að kalla eftir? Og varðandi samfélagslega þáttinn, hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af honum, vitandi um þá miklu samþjöppun, sem liggur fyrir talnalega frá 2013, sem hefur orðið í krókaaflamarkskerfinu, vitandi hvernig stórútgerðin hefur verið að kaupa sig inn í það kerfi? Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því undir hvað er verið að ýta með þessu máli og að það verði þrýstingur á að 15 metrar dugi ekki ef það á að halda áfram að stækka þetta enn frekar í brúttótonnum?

Virðulegur forseti. Ef krafan verður sú að fara að lengja þessa báta umfram það sem kemur fram hér, umfram 15 metra, þá kemur það væntanlega hér til þingsins og atvinnuveganefndar. Það er ekki gert öðruvísi. Ég sé í dag engin tilefni til þess að við séum eitthvað að fara í þá vegferð. Ég held að þetta sé alveg yfirdrifið nóg, þessi breyting. Ég er ekki að tala fyrir því að þessir bátar verði lengdir, hef aldrei gert það. Ég hef hins vegar talað fyrir því að það verði gefin heimild til að auka þessa brúttótonnatölu á þessum bátum þannig að hönnuðirnir hafi einfaldlega meira svigrúm og það svigrúm sem þeir þurfa til þess að það sé hægt að breyta um orkugjafa í þessum skipum. Það er það sem ég hef verið að segja. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef þá er það bara illgerlegt í dag öðruvísi en að fara að setja einhverja tanka ofan á skipin eða utan á þau sem gera þau að enn þá verri skipum til veiða og fara enn þá verr með mannskapinn fyrir utan þá öryggishagsmuni sem þar eru undir vegna þess að við vitum alveg hvernig t.d. vetni og ammoníak er varðandi eldhættu. Það þarf að horfa á þessa þætti og það eru þessir þættir sem við erum að reyna að grípa. Aðeins varðandi samfélagsþáttinn, hvort ég hafi áhyggjur af honum. Ég held að við höfum alltaf áhyggjur af samfélagsþættinum. Við sem komum utan af landi höfum einfaldlega alltaf áhyggjur af þessum samfélagsþætti, byggðaþættinum, byggðamálunum. Ég hef áhyggjur af því. Ég hef lýst margsinnis á þingi áhyggjum mínum út af því. Ég sé hins vegar ekki þetta frumvarp sömu dökku litunum og hv. þingmaður. Ég deili ekki hennar áhyggjum hvað það varðar.

Herra forseti. Mig langaði bara rétt að koma hingað upp og gera grein fyrir fyrirvara sem ég er með á málinu, en ég sit í atvinnuveganefnd og er á meirihlutaálitinu. En áður en að því kemur þá ætla ég bara að segja að mér hefur þótt þetta fín umræða hér í þingsal. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hefur óskað eftir að málið gangi aftur til atvinnuveganefndar á milli 2. og 3. umr. og við því verður auðvitað orðið og ég held að það sé fínt að nota það tækifæri að ræða áfram þessi stærðarmörk ef það vantar einhvern skýrleika. Það var býsna vel farið yfir þetta af hálfu nefndarinnar í meðförum málsins en það má alltaf fara vel yfir málin og ég geri sannarlega ekki lítið úr áhyggjum hv. þingmanns og vangaveltum og fagna því bara að við förum betur yfir málið. Ég vildi hins vegar gera grein fyrir þessum fyrirvara sem ég var með við málið sem er í sjálfu sér ekki annar en sá að það vantar auðvitað innviði. Við erum á fleygiferð, sjávarútvegurinn er á fleygiferð í orkuskiptum og þar eins og í svo mörgu öðru höfum við verk að vinna þegar kemur að innviðauppbyggingu og það að hafa hvata til orkuskipta í þessum tegundum í krókaaflamarkskerfinu án þess endilega að hafa á sama tíma innviði í höfnunum tilbúna veldur ákveðinni misskiptingu. Það kemur vissulega fram í áliti meiri hlutans og sprettur af þessari umræðu sem átti sér stað í nefndinni um akkúrat þessi mál, að þetta sé „aðeins eitt skref af þeim mörgu grænu skrefum sem þarf að stíga til að ná markmiðum um orkuskipti í sjávarútvegi“, svo að ég lesi upp úr álitinu. Það eru vissulega fleiri mál til umræðu innan nefndarinnar sem tengjast þessu en það er mjög mikilvægt að alltaf þegar við ræðum þessi mál þá minnum við líka á það að þessa innviðauppbyggingu þarf að fara út í. Þar er líka brýn spurning: Hver ber kostnaðinn af þeirri uppbyggingu? Hvernig skiptist hann? Þá getum við farið um víðan völl og það á sannarlega ekki bara við um sjávarútveginn þó að við tölum um hafnirnar, það eru skemmtiferðaskipin og aðrir slíkir þættir þannig að þetta er alveg risamál. Ég tel bara óvarlegt annað en að nefna þetta, minna á þetta atriði í hvert skipti sem við ræðum þessi mál vegna þess að eins jákvæð og orkuskiptin eru þá er lykilatriði að við séum ekki bara að vinna að þeim í orði heldur séum við raunverulega að vinna að þeim og þá er það innviðauppbyggingin sem allt veltur á. Það var fyrirvari minn við þetta mál. Þetta var töluvert rætt í nefndinni og ég get alveg tekið undir að það er gott og það er rétt að þetta er eitt skref af mörgum en þau verða heldur ekkert fleiri endilega - eða við skulum öllu heldur segja að sú vegferð sem farin er með þessu skrefi leiðir ekki til neins nema innviðauppbyggingin sé í lagi. En kannski ræðum við þetta líka eitthvað meira í meðförum nefndarinnar af því að málið er sem sagt á leiðinni inn aftur.

Herra forseti. Ég kem bara svona rétt í lokin en eins og hér hefur komið fram tökum við málið fyrir aftur í nefndinni og förum yfir þær athugasemdir sem hér hafa verið bornar fram þó að kannski, eins og komið hefur fram líka, hafi flestar þeirra verið ræddar talsvert ítarlega. Mér láðist í upphafi, þegar ég flutti nefndarálitið, að fara yfir hverjir stæðu að því, sem er skynsamlegt að gera. Það er sú sem hér stendur og hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Haraldur Benediktsson, Tómas A. Tómasson, Þórarinn Ingi Pétursson og, eins og kom fram áðan, Hanna Katrín Friðriksson, með fyrirvara. Þetta var nú bara það sem ég ætlaði að segja.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, nr. 79/1997, aflvísir. Með þessu frumvarpi er lagt til að viðmið núgildandi laga um aflvísa verði fellt brott úr 5. og 6. gr. laganna. Markmiðið með því er að skapa hvata fyrir útgerðir til að endurnýja eða endurbæta skipakost sinn með umhverfisvænni skipum sem hafa stærri og hæggengari skrúfur. Samkvæmt frumvarpshöfundum kann samdrátturinn í olíunotkun að verða allt að 50%. Það komu fram fyrir nefndinni sjónarmið um að með því að fjarlægja aflvísisviðmið úr lögum yrði stærri bátum og skipum heimiluð veiði innan 12 mílna. Þá komu einnig fram sjónarmið um að stærri skrúfa gæti haft áhrif á losun kolefnis úr sjávarbotni. Vegna þessa er áréttað í áliti meiri hlutans að með frumvarpinu sé ekki stefnt að því að breyta þeim veiðarfærum sem heimilt er að nota innan 12 mílna. Þá kemur fram í ítarlegu minnisblaði matvælaráðuneytisins að stærð skrúfu hafi ekki áhrif á losun kolefnis frá hafsbotni. Hvað þessi sjónarmið varðar vil ég segja að hér á landi hafa ríflega 1.350 skip veiðileyfi, 1.100 þeirra lönduðu afla á síðasta ári, og það er því til mikils að vinna með frekari orkusparnaði sem við teljum að hægt sé að ná fram með þessum breytingum. Í þessu sama minnisblaði matvælaráðuneytisins til nefndarinnar kemur fram að meginþorri þessara skipa getur núna stundað veiðar fyrir innan og utan viðmiðunarlínu með mismunandi takmörkunum. Ég vil í þessu samhengi benda á 5. gr. laga um fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands þar sem settar eru takmarkanir á veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í landhelginni, takmarkanir sem lúta að veiðisvæðum og þeim tíma sem veiðar mega fara fram. Sömuleiðis eru ýmsar takmarkanir settar um stærð og gerð veiðarfæra sem dregin eru eftir hafsbotni í tilhlýðandi reglugerðum um hverjar veiðar fyrir sig. Við getum til að mynda nefnt viðurlög við plógum sem eru umfram stærðarviðmið í reglugerð um veiðar á ígulkerjum. Virðulegi forseti. Hvað togskip varðar þá held ég að mikilvægt sé að taka það fram hér að það eru örfáar undantekningar. Almennt mega togskip ekki veiða innan viðmiðunarlínu. Þær undantekningar sem hér eru undir útfærast þá miðað við stærð skipanna. Mér finnst mikilvægt að árétta að engin skip fá með þessum breytingum aðgang að veiðum innan viðmiðunarlínu. Vísað er til þess í nefndaráliti meiri hlutans að samkvæmt greinargerð frumvarpsins fer nú fram yfirgripsmikil vinna við að skilgreina viðkvæm hafsvæði og botnvistkerfi sem njóta eiga verndar gagnvart veiðarfærum sem snerta botninn. Ég vil þó koma því á framfæri að í tillögu átta í Auðlindinni okkar er lagt til að miða veiðar á ákveðnum tegundum á tilteknum svæðum frekar við stærð veiðarfæra en stærð skipa. Ég tek undir þessi sjónarmið. Við ræddum talsvert í nefndinni að það ætti ekki að vera stærð skipa í sjálfu sér sem réði því hvar og hvernig væri veitt heldur einmitt veiðarfærin sjálf. Af því að hér er verið að vitna til þess að það eru rannsóknir á áhrifum á hafsvæði utan 12 mílnanna þá hef ég trú á því og það hefur komið fram, ráðherra hefur rætt um það, að það verði einnig gert innan þeirra sem er mjög mikilvægt. Ég held að það geti orðið bara samhliða þessu og þurfi ekkert sérstaklega að bíða eftir því. Við veitum talsvert miklum fjármunum til hafrannsókna og Hafrannsóknastofnunar sem einmitt eiga að fara í að rannsaka lífríkið og vistkerfi hafsins og ég sé ekkert því til fyrirstöðu að það verði gert. Þetta er, eins og við höfum verið að ræða hér, eitt af þessum málum sem nefndin fjallar um á þessu þingi sem varðar orkuskiptin í sjávarútvegi og grænu skrefin sem við höfum ákveðið að stíga til að ná fram þeim markmiðum sem stjórnvöld hafa sett sér og sem ég tel mikilvæg. Ég geri sannarlega ekki lítið úr áhyggjum af áhrifum veiðarfæra á vistkerfi, hvorki áður né nú, en allt sem kom fram meira og minna og rökstuðningur sem við fengum var að þrátt fyrir að skrúfan væri aflmeiri þá þýddi það ekki endilega neikvæð áhrif og eiginlega síst á lífríkið, vegna þess að það væri minni hætta á því að það væri mar á fiskinum, það færi betur um hann ef það væru tvö troll frekar en eitt. Ég held að við þurfum að taka mark á þeim stofnunum sem við treystum til þess að fara með þessi mál. Við fengum svör og við getum ekki haft mjög valkvætt, finnst mér, hvenær við tökum mark á því sem sérfræðingarnir segja okkur og hvenær ekki. En sannarlega skortir okkur gríðarlega mikið rannsóknir bara almennt í hafinu og ég held að við séum öll sammála um að það sé eitthvað sem við þurfum að auka. Það kom fram við þessa umræðu að þegar verið væri að tvöfalda afköstin í færri veiðiferðum gæti það sparað allt að 30% af olíunotkun. Það var talað um það líka að þegar troll eru dregin styttra eftir hafsbotninum þá hafi þau minni áhrif og svo, eins og ég sagði áðan, að það eru aukin gæði fisksins sem talað er um þegar notuð eru fleiri en eitt troll. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta duga og geri ráð fyrir umræðu um þetta mál af hálfu þingmanna, bæði í minni hluta og í meiri hluta.

Virðulegi forseti. Nú erum við komin í annað frumvarpið sem tengist orkuskiptum sem hæstv. matvælaráðherra hefur lagt fram. Þetta er kannski eitt það hættulegasta af frumvörpunum því að hér er verið að fórna líffræðilegum fjölbreytileika og umhverfinu á kostnað loftslags. Af hverju segi ég þetta? Jú, það er að sjálfsögðu gott að stærri skrúfur dragi úr orkunotkun skipanna en það þarf að passa að það sem fengið er út úr því að draga það saman komi ekki í bakið á okkur á annan máta. Það sem ég á einna helst við þar eru tveir hlutir, annar sem við fjöllum um í nefndarálitinu en hitt sem við gátum ekki fengið viðhlítandi svör við frá ráðuneytinu og Hafrannsóknastofnun. Það er nefnilega þannig að koltvísýringur er bundinn í hafinu að miklu leyti. Við óskuðum eftir upplýsingum um hvaða áhrif það hefði að vera með stærri skrúfu hvað varðar þá hreyfingu sem þá kemst á hafið og mögulega losun við það en engin gögn fengust um það. Það sem hins vegar er mikilvægt og kom fram í umræðu okkar við ráðuneytið og aðra er að með því að stækka skrúfurnar - það er í rauninni það sem þetta gengur allt út á, aflvísirinn er enn eitt íslenska fyrirbærið sem einhver fann upp, að margfalda einhverja hluti með stærð skrúfunnar, en hér er hreinlega verið að tala um að stækka skrúfur - færðu meiri toggetu og þar af leiðandi geturðu t.d. dregið tvö troll í stað eins. Þetta staðfesti ráðuneytisfólk við okkur. Það að geta dregið tvö troll en ekki eitt gerir það að verkum að meira kolefni losnar úr sjónum og áhrifin á hafsbotninn aukast, til að mynda á þau setlög sem þar eru. Það er þessi aukna losun á kolefni í sjónum og þessi áhrif á hafsbotninn sem við teljum að hafi mögulega alvarleg áhrif á lífríkið og þann fjölbreytileika sem þar er, lífríki sem þegar er viðkvæmt fyrir öllu raski. Það er því mjög ófyrirséð hvaða áhrif þetta mun hafa. Vitað er að notkun trolls og dragnótar getur valdið auðn á miðum nærri landi, t.d. virðast hrygningarstofnar þorsks ekki hafa borið þess bætur síðastliðin 40 ár. Eins og kom fram hjá framsögumanni meiri hluta þá erum við að horfa til þess að vernda fleiri hafsvæði. Við verðum að passa að vernda ekki eitt hafsvæði en algjörlega eyðileggja önnur. Það er mikilvægt að í aðgerðum fyrir loftslagið séum við að passa að þær séu ekki á kostnað þess líffræðilega fjölbreytileika og lífríkis hafsins sem er á þessum stöðum. Ég tala nú ekki um ef - hvað kallaði ég það áðan? - lífsferilskostnaðargreining, þ.e. kolefnisgreiningin öll, sýnir okkur að það sem við erum að spara í að brenna dísil í skipinu ofan á hafinu er að losa meiri koltvísýring úr hafsbotninum og hafinu sjálfu. Þetta erum við ekki búin að rannsaka, þetta erum við ekki búin að gera. Samt ætlum við að leyfa þessar breytingar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu ræðu. Við deilum ekki sömu sýn og ekki alveg sömu skoðun á þessu máli. Við vissum það svo sem fyrir þennan þingfund þannig að það kom ekki á óvart. Mig langar aðeins að forvitnast og spyrja þingmanninn. Við í atvinnuveganefnd fengum 15. febrúar, frá skrifstofu sjávarútvegs í matvælaráðuneyti, minnisblað sem er í gögnum málsins. Þar er svarað fyrirspurn um minnisblað frá Hafrannsóknastofnun um áhrif stærri skrúfu og meira afls á CO 2-losun frá botnvörpu og samanburð á þeirri losun við þann sparnað í CO 2-útblæstri sem fæst við stærri skrúfu. Þar er svarað: „Stærð skrúfu hefur engin áhrif á hafsbotninn og losun CO 2. En stærri skrúfa getur dregið verulega úr orkunotkun eða allt að helmingi.“ Síðan er því svarað að þetta fjalli ekki um breytingar á veiðarfærum. Um áhrif stærri skrúfu á lífríkið innan viðmiðunarlínu er svarið: „Stærri skrúfa skipa hefur engin áhrif á lífríki, hvorki utan eða innan viðmiðunarlínu.“ Þetta eru þær upplýsingar sem nefndin hefur frá fagráðuneytinu sem væntanlega hefur leitað til sinna undirstofnana varðandi þetta svar. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi önnur gögn sem staðhæfi eitthvað annað og hvar þau séu því að þetta eru svörin sem við höfum fengið frá okkar færustu vísindamönnum í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta stangast á við önnur gögn sem komu fram, m.a. í umsögnum sem við fengum, ef ég man rétt, frá Ungum umhverfissinnum og Landvernd. Svarið frá ráðuneytinu var ekki fullnægjandi vegna þess að það tók ekki tillit til þessarar auknu toggetu sem síðar kom fram eftir að þetta minnisblað kom, sem að sjálfsögðu hefur meiri áhrif á hafsbotninn og umhverfið og losun úr setlögum. Það sem ég kvartaði yfir á fundum nefndarinnar og við ráðuneytið var að við fengum ekki fullnægjandi gögn til að sýna fram á að þetta hefði ekki þessi áhrif. Á meðan við fáum ekki fullnægjandi gögn hvað þetta varðar getum við ekki tekið ákvarðanir sem skapa hættu á því að hafa slæm og óafturkræf áhrif á lífríkið og valda jafnvel meiri losun. Ég vænti þess þegar ég spurði ráðuneytið þessarar spurningar að við fengjum einhver gögn um það, ekki tveggja lína svar sem ekki bendir á nein gögn.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að eyða öllum mínum tíma í þetta. Mig langar samt að segja um þessi svör sem bárust að þótt þau séu tvær línur treysti ég okkar vísindafólki til þess að á bak við þær séu upplýsingar og rannsóknir sem styðja svar stofnunarinnar. Ég treysti þessu fólki fullvel til að geta svarað þessum spurningum. Ég tel svörin vera fullnægjandi varðandi að fá hráu gögnin sem þarna liggja á bak við. Ég er viss um að það er örugglega hægt fyrir hv. þingmann og atvinnuveganefnd að fá þau gögn en þau breyta væntanlega ekki þeirri niðurstöðu sem kemur fram og stendur í þessu ágæta minnisblaði. Það er ágætt að nefna það að á sama tíma og menn kalla eftir því að það vanti frekari gögn, rannsóknir og upplýsingar, þá finnst mér svolítið hæpið að menn geti staðið í pontu á Alþingi og sagt að menn séu að losa mun meira. Ég skil ekki alveg hvernig hv. þingmaður getur staðið á þeirri fullyrðingu sinni að menn séu að losa meira ef sami þingmaður stendur hér og segir að það vanti gögn til að styðja hvort skipin losi meira eða ekki. Ég ætla bara að benda mönnum á að þeir þurfa að gæta samræmis þegar þeir koma í pontu á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum sammála um að vera ósammála, held ég, í þessu máli. Ég sagði reyndar að við værum mögulega að losa meira. Það voru gögn í umsögnum sem við fengum sem bentu til þess að rannsóknir sýndu fram á slíkt. Svörin sem við fengum í minnisblöðum frá ráðuneytinu voru því miður allt of rýr. Margt var ekki vitað og ekki skoðað. Við verðum að taka ákvarðanir út frá góðum upplýsingum. Við megum ekki fara í aðgerðir og hluti sem síðan koma í ljós að séu verri fyrir lífríkið og jörðina en ef við hefðum ekki gert neitt. Við þurfum að passa okkur á þessu þegar við tökum jafn alvarlegar ákvarðanir eins og um þetta.

Virðulegur forseti. Mig langar að ræða þetta mál sem nú er undir, sem tengist auðvitað máli sem var fyrr á dagskrá varðandi orkuskiptin. Hér í máli 538 er ræddur aflvísir og þessi mælieining vísar til þess að það er verið að mæla togkraft vélar og í þessu tilfelli er verið að taka út aflvísi, fjarlægja úr lögunum, það sé sem sagt ekki horft til hans hjá þeim bátum sem eru að veiðum innan við 12 mílur. Þá er það ekki mælieiningin sem heftir veiðar, að menn séu með þennan aflvísi sem vísar til hversu togkraftur er mikill heldur er miðað við annað, lengd báta svo sem. Ég hef og fleiri lýst yfir miklum áhyggjum af þessari þróun, að í ljósi fagurra fyrirheita um orkuskipti sé verið að leiða fram sparnað í notkun jarðefnaeldsneytis á kostnað lífríkisins, sem má auðvitað aldrei vera. Það má aldrei vera til þess að á móti séum við að gera hluti sem skaða lífríkið. Í þessu tilfelli er verið að skaða lífríkið með auknum þunga á botnveiðarfærum. Það er ekki spurning að þessi skip sem nú þurfa ekki að gangast undir það að vera með ákveðið vélarafl hafa núna möguleika, þegar vélaraflið er orðið meira, á að nota miklu öflugri botnveiðarfæri á við þessa stóru togara sem eru úti á ballarhafi. Það veldur auðvitað miklu raski á lífríkinu í sjónum. Hér var nefnt áðan af framsögumanni nefndarinnar að það ættu að fara fram rannsóknir á lífríki hafsbotnsins og í vetur var í samráðsgáttinni reglugerð frá matvælaráðuneytinu eða matvælaráðherra varðandi þá hluti að rannsaka áhrif veiðarfæra, botndreginna veiðarfæra, á lífríki sjávar utan 12 mílna. Út af hverju í ósköpunum má ekki gera þær rannsóknir fyrst á hafinu innan 12 mílna áður en það er farið að leyfa möguleika á enn öflugri botndrægum veiðarfærum á þeim slóðum? Mér vitanlega, og leiðrétti mig þá enginn, hafa ekki farið fram rannsóknir að neinu gagni á lífríki sjávar og á sjávarbotninum innan 12 mílna eða áhrifum ólíkra veiðarfæra á grunnslóð innan 12 mílna. Er ekki rétt að byrja á réttum enda hjá þeim og okkur öllum sem viljum umhverfinu vel, hvort sem það er til sjós eða lands, og hefja þessar rannsóknir og treysta vísindamönnum varðandi hvað kemur út úr því? Hvaða svæði eiga að vera friðuð og lokuð fyrir ákveðnum tegundum veiðarfæra og á hvaða svæðum er óhætt að nota mismunandi veiðarfæri? Á alþjóðavísu hefur auðvitað verið mjög gagnrýnt að veitt sé með þungum og öflugum veiðarfærum eins og botndregnum veiðarfærum. Mig langar að vísa til greinar sem Magnús Jónsson, fyrrverandi veðurfræðingur, skrifaði og lokaorðin þar eru, með leyfi forseta: „Ljóst er að veiðar með botndregnum veiðarfærum eiga í vaxandi mæli undir högg að sækja víða í heiminum. Það er því umhugsunarefni fyrir okkur á Íslandi að þáttur togveiða hér við land hefur farið sívaxandi á síðustu áratugum. Ljóst er að hvorki fræðasamfélagið, umhverfissamtök né íslensk stjórnvöld hafa gefið þessu þann gaum sem vert væri. Og enn merkilegra er að stöðugt er verið að heimila auknar veiðar með stórvirkri dragnót í landhelgi Íslands og það upp í fjörur og inn í fjarðarbotna …“ Þetta eru varnaðarorð sem koma frá vísindamanni og sami vísindamaður skrifar hér umsögn um málið í samráðsgátt fyrir hönd Drangeyjar, smábátafélags Skagafjarðar, og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Undirritaður telur þessa tillögugerð fráleita og í engu samræmi þá almennu stefnu á heimsvísu að draga úr togveiðum á fiski. Veiðar með botndregnum veiðarfærum valda stórfelldri losun á koltvísýringi umfram það sem losnar við brennslu á eldsneyti á aflvélar skips …“ - og bætir við að þetta komi fram í grein sem hann skrifaði í Morgunblaðinu og ég vitnaði til. Þetta er mikið áhyggjuefni og maður á erfitt með að skilja það að flokkur eins og Vinstri græn fari svona öfugt að, vilja með annarri hendinni auka orkuskipti en að með hinni hendinni, með afleiðingum af því, sé verið að kalla á enn þyngri og öflugri veiðarfæri innan 12 mílna á órannsökuðum svæðum sem veldur mikilli kolefnislosun. Það sé verið að skarka á öflugum togskipum langt innan við 12 mílur með öflugri veiðarfærum en leyft er í dag. Hér hefur verið talað úr ræðustól um að það sé ekki verið að breyta neinu varðandi veiðarfæri. Það eru togveiðar innan 12 mílna í dag, ákveðnar veiðar ákveðinna skipa sem hafa verið eyrnamerkt ákveðnu vélarafli, þessum aflvísi, en nú er verið að breyta því og það bannar ekkert sömu aðilum að nýta sér það afl til enn öflugri botnvörpuveiða og nýta þar veiðarfæri, hvort sem það eru botnvörpur eða hvaða þungu veiðarfæri sem ættu í hlut, sem eru sambærileg og á stórum togurum á ballarmiðum eins og ég hef nefnt hér áður. Aðeins um nefndarálitið sem fylgir þessu máli. Þar er sagt m.a.: „Eftir sem áður þurfa togskip yfir 42 metra, sem stunda togveiðar, að veiða fyrir utan 12 sjómílur frá viðmiðunarlínu, þá mega togskip undir 42 metrum en lengri en 29 metrar stunda veiðar á vissum svæðum …“ Þetta vekur athygli, að þessi skip, togskip með öflugum botnvörpum sem eru á bilinu 29–42 metrar að lengd, megi stunda veiðar á vissum svæðum upp að 4 sjómílum frá viðmiðunarlínu. Það er ekki verið að breyta því. Þá spyr maður sig: Skip sem eru styttri en 29 metrar, verður þeim heimilt að skarka með troll og stórar skrúfur bara upp við grunnslóð, sem stundum er kölluð matjurtagarður landsmanna? Það eru ýmsar spurningar sem vakna og það þarf að spyrja nánar Hafrannsóknastofnun og vísindamenn hvað er í raun undirliggjandi í þessu frumvarpi sem er svolítið falið eins og þetta, gefið í skyn en kannski ekki svarað. Eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á áðan þá var ekki hægt að veita svör við öllum spurningum minni hlutans eða hans, hv. þingmanns, í umfjöllun nefndarinnar. Ég las þessar umsagnir og svör og þar kemur: Getum ekki svarað, höfum ekki svör. Það er auðvitað grafalvarlegt í svona stóru máli þegar ekki liggja fyrir neinar rannsóknir til að byggja það á hvar má veiða og hvort það eigi að loka bara algjörlega svæðum innan 12 mílna fyrir þungum botnvörpuveiðum og þeim veiðarfærum sem eru að skarka á hafsbotninum og eyðileggja hann. Ég vitna núna í umsögn frá Landssambandi smábátaeigenda, með leyfi forseta: „Landssamband smábátaeigenda (LS) mótmælir harðlega öllum hugmyndum um aukna sókn togskipa innan 12 sjómílna fiskveiðilandhelginnar. […] Telji Hafrannsóknastofnun að auka þurfi veiðar á grunnslóð er það tillaga LS að það verði gert með veiðum dagróðrabáta sem nota umhverfisvæn veiðarfæri. LS bendir á að næg sóknargeta er fyrir hendi hjá bátum sem nota kyrrstæð veiðarfæri. Notkun trolls og dragnótar við veiðar nálægt landi skilur eftir sig eyðimörk og fiskleysi á miðum smábáta sem ekki hafa stærðar sinnar vegna möguleika á að sækja á aðrar veiðislóðir.“ Þetta þekkja smábátasjómenn og hafa sagt við mig og auðvitað fjölda annarra í ræðu og riti að þegar þessi öflugu togskip, sem eru núna til staðar og hafa möguleika til að verða enn öflugri, hafa skarkað á einhverjum hefðbundnum miðum þar sem eru krókaveiðar þá sést bara ekki fiskur þar í langan tíma. Þetta eru uppeldisstöðvar fisks og mjög mikilvægar og dýrmætar fiskslóðir. Það þyrftu auðvitað að liggja fyrir ítarlegar rannsóknir hjá Hafrannsóknastofnun áður en farið er í þessa vegferð sem er mjög gagnrýniverð, en öll gerð í nafni umhverfisverndar og orkuskipta, sem eru öfugmæli að mínu mati, því miður. Ég vil benda á rannsóknir sem hafa verið gerðar á kalkþörungabreiðum í Ísafjarðardjúpi sem virðast vera iðandi af lífi. Það kom fram í fréttum mjög nýlega að undanfarin ár hefur Michelle Lorraine Valliant stundað rannsóknir á lífríki sjávar á Vestfjörðum og sýnir ný rannsókn hennar að ungviði þorsktegunda leitar í kalkþörungabreiður í íslenskum fjörðum. Hún bendir einnig á að fiskveiðar með ákveðnum tegundum veiðarfæra, svo sem notkun dráttarnótar, geta skaðað kalkþörunga auk þess sem úrgangur frá eldiskvíum getur safnað upp lagi ofan á kalkþörungabreiðuna. Mér fyndist mjög áhugavert ef atvinnuveganefnd myndi kalla til þennan líffræðing sem þarna er nefnd til þess að fá hjá henni viðbrögð við þessu frumvarpi og umsögn og hvaða möguleikar eru á að vera með enn þá öflugri botnveiðarfæri þegar vélarkrafturinn eykst, skrúfan stækkar og vélaraflið má aukast. Ég legg því til að þessu máli verði vísað aftur inn í atvinnuveganefnd. Þetta þarf miklu betri umræðu og rýni. Það liggur ekkert á þessu. Byrjum ekki á öfugum enda. Rannsökum fyrst lífríkið á hafsbotninum og áhrif ólíkra veiðarfæra á hafsbotninn, ekki bara fyrir utan 12 mílur eins og ráðuneytið er með í skoðun núna varðandi reglugerð í samráðsgátt, varðandi þau mál. Byrjum líka hérna næst landi þar sem umhverfisvænstu veiðarnar hafa verið stundaðar, bæði línu- og handfæraveiðar. Byrjum þar, hleypum ekki þessum öflugu togurum hingað upp að matjurtagarði landsmanna í hafi til þess að eyðileggja áður en rannsóknir fara fram. Það er bara öfugsnúið. Ég vona að skynsemin ráði ferðinni en sú hugsun sé ekki bara ráðandi að drífa þetta af og sjá svo til hvað verður. Stundum þurfa menn að taka U-beygju og það getur líka skilað jákvæðum árangri að hafa skynsemina að leiðarljósi. En ég myndi líka gjarnan vilja að fleiri aðilar kæmu að þessu til að skoða þetta og nefndin kallaði til sín fleiri. Ég nefndi Hafrannsóknastofnun, líffræðinginn sem ég nefndi líka og Byggðastofnun. Þetta hefur allt samlegðaráhrif, þetta mál og fyrra frumvarpið um stækkun krókaaflamarksbátana og samþjöppun sem fylgir því í krókaaflamarkskerfinu. Ætlum við Íslendingar ekki virkilega að reyna að standa vörð um þann litla hluta sem eftir er af einyrkjum í landinu sem hafa möguleika á að vera með minni útgerð, umhverfisvæna útgerð? En í ljósi orkuskipta verða hliðaráhrifin svo neikvæð gagnvart þessu útgerðarmynstri að það væri alltaf slag niður á við til þess að þjappa saman og framtíðarmúsíkin verður að íslenskir sjómenn verði bara leiguliðar hjá stórútgerðinni sem verður komin með þetta allt undir sig. Það á ekki að blanda þessu tvennu saman, að setja svona mál upp í nafni orkuskipta sem hefur svona neikvæð áhrif, bæði umhverfisleg og samfélagsleg og byggðarleg á okkar ágæta samfélag, ef við viljum standa vörð um það.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir sína ötulu baráttu og þá einbeittu hugsjón að vernda hér eftir sem hingað til litlu sjávarplássin okkar og þær veiðar sem aldrei munu eyða lífríkinu í kringum landið, alveg sama þó að við myndum leyfa þeim að veiða aðeins meira á krókana en raun ber vitni. Þetta er nefnilega athyglisvert og svolítið mikið öfugsnúið, og öfugmæli og öfugsnúningur í öllu þessu. Verið er að tala um mengunina, loftslagsvána og allt þetta. Þess vegna eigi að gefa einhverjum risajálkum tækifæri til að draga sig inn í kálgarðinn, hreinlega upp í hjónarúm liggur við, eins og ég sagði einhvern tíma. Í fyrsta lagi tek ég 100% undir með hv. þingmanni að auðvitað þurfa að liggja mun öflugri rannsóknir að baki. Það sem gerist er að kóralar og annað slíkt, ef það er enn á lífi eftir snurvoðarbátana sem er búið að hleypa upp í fjöru, lífríkið í kringum landið þar sem þessir trukkar fá að draga uppi í fjöru - þeir munu gjörsamlega rústa botninum. Þannig að ég segi: Áfram veginn. Við gefumst ekki upp þótt á móti blási. Við sem stöndum vörð um brothættar byggðir, þessa litlu einyrkja og strandveiðisjómennina okkar látum ekki deigan síga. Í þessu tilviki er þetta eyðilegging. Í mínum huga er það algerlega svo. Það er öfugsnúningur að reyna að réttlæta þetta út á loftslagsvá á sama tíma og botninn er eyðilagður alveg upp á strönd.

Virðulegi forseti. Ég er auðvitað algerlega á sömu veiðislóðum og hv. þingmaður. Við höfum oft róið á sömu mið í þessum efnum. Mér finnst miður að það sé ekki vilji innan þingsins til að skoða þetta til hlítar. Orkuskiptin flæða yfir allt, bara að tikka í boxið, það sé frábært. Það er eitthvað þarna undirliggjandi sem er ekki eins gott og það á ekki að fara undir radarinn. Þess vegna er ég að reyna að höfða til umhverfissinna, ekki bara í mínum flokki heldur í öllum flokkum, um það að þarna er neikvætt mál sem snýr að umhverfi hafsbotnsins og losun gróðurhúsaefna. Þarna er möguleiki á að vera með svo öflug veiðarfæri umfram það sem þó er í dag. Mér finnst að þetta hafi verið barátta. Ég ólst upp í sjávarplássi. Barátta og orðræða sjómanna var allt í kringum mig. Ég hef verið formaður verkalýðs- og sjómannafélags og heyrt þá orðræðu í fjölda ára að færa þessi öflugu togskip enn lengra út fyrir 12 mílur, talað hefur verið um 20 mílur. Svo allt í einu er þetta bara komið alveg upp í kálgarðinn. Þótt þetta séu minni togarar hafa þeir sama afl og stórir togarar og hafa þar af leiðandi öflug veiðarfæri. Þess vegna bið ég um að þetta verði skoðað og ekki rasað um ráð fram því að lífríkið er viðkvæmt. Það er ekki endilega afturkræft nema á löngum tíma. Hafrannsóknastofnun hefur staðið ráðþrota gagnvart því hvers vegna hrygningarstofn þorsks hafi ekki skilað meiri nýliðun. Við þurfum að rannsaka lífríkið til að sjá hvaða áhrif veiðarfæri hafa til röskunar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, ég er virkilega sátt með að við skulum róa á sömu mið. Það er bara þannig. Ég skil af öllu hjarta hvað hv. þingmaður sagði í ræðunni. Við horfum upp á þessa samþjöppun í greininni. Við höfum upplifað hér í gegnum starfið, ég í fimm ár á þingi, hversu einbeittur vilji stórútgerðarinnar er að sölsa undir sig alla smábátaútgerðina. Þeir vilja losna við þessi litlu 5,3% af heildarpottinum sem er verið að veita til smábátaútgerðarinnar og hirða þau sjálfir. Þetta er í rauninni þyngra en tárum taki. Núna, eins og hv. þingmaður veit, erum við að slá hér í nýja Verbúð. Yfir 70% þjóðarinnar tala um spillingu í þessu kerfi, spillingu í sjávarútvegi. En nú á að fara að kvótasetja grásleppu. Það er vitað að stærri hluti strandveiðisjómanna nýtir sér þá búbót þann stutta tíma sem gefur á grásleppuna. Að koma með togskip í þessu tilviki, hreinlega upp í kálgarð, það er með hreinum ólíkindum. Ég veit ekki hvort ég sé svona ofboðslega fyndin að hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fer að skellihlæja að mér. Ég vona að það sé það.

Virðulegi forseti. Þetta er grafalvarlegt mál. Ég held að komandi kynslóðir muni þakka þeim þingmönnum sem standa vörð um lífríki sjávar og smábátaútgerð og horfa til þess að við höfum fjölbreytni í útgerðarmynstri á Íslandi sem styrkir litlu sjávarbyggðirnar um land allt.

Raunverulegir náttúruverndarsinnar.

Þá má ekki kalla hlutina öðrum nöfnum en raunveruleikinn er. Orkuskipti eru frábær, allir eru að vinna í þá átt. En eyðileggjum ekki eitthvað samfara sem er ekki umhverfisvænt að gera. Það er það sem mér finnst vera í þessu máli. Ég held að allir verði að sýna því þá virðingu sem því ber að taka mark á því sem kemur í gagnrýni á þetta mál. Auðvitað má spyrja sig út af hverju SFS eru ánægð með þetta og þessi stærri. Hvers vegna eru Landssamband smábátaeigenda og litlir einyrkjar sem sendu umsagnir óttaslegnir um afleiðingarnar? Það hefur verið barátta um þetta krókaaflamarkskerfi í fjölda ára. Það var ákveðin sáttamiðlun við kvótasetningu og framsal að til hliðar væri hluti af úthlutuðum aflaheimildum á Íslandsmiðum til smærri báta sem gerðu út á umhverfisvænar veiðar og væru fyrst og fremst að stunda veiðar nærri landi og hefðu ekki möguleika til að fara út á haf. Núna er verið, hvort sem menn vilja viðurkenna það eða ekki, að ýta undir enn frekari samþjöppun og enn frekari öflugar togveiðar innan 12 mílna án þess að það sé búið að rannsaka lífríkið, áhrif á botninn, botn sjávar, uppvöxt seiða eða neitt. Hver er skaðinn? Komum í veg fyrir skaðann með því að láta rannsaka þetta áður en við tökum ákvarðanir í þessum málum.

Herra forseti. Ég vil fá að þakka fyrir umræðuna í dag í þessu máli. Ég vil árétta það, af því að hér voru Ungir umhverfissinnar nefndir, að þeir skiluðu ekki umsögn í þessu máli. En þeir gerðu það sannarlega í málinu sem við vorum að fjalla um hér á undan og voru almennt ánægðir með það mál. Síðan vil ég líka segja að í umsögn Landverndar um þetta mál hvetja þeir nefndina til að fara vel yfir þann þátt málsins sem hér hefur verið til umræðu. Ég tel að við höfum gert það. Ég vil líka árétta það að svörin sem bárust frá Hafrannsóknastofnun og matvælaráðuneyti varðandi þetta mál, þar var svarað þeim spurningum sem sneru að þessu máli. Sannarlega má segja um málið sem við komum að næst að þar hafi skort upp á svör um eitt og annað. En í þessu máli var það svo að þeim spurningum sem bornar voru fram skriflega eftir fund nefndarinnar með þeim umsagnaraðilum og öðrum sem komu á fundinn, þeim var svarað. Ég vildi árétta þetta. Við fjöllum áfram um þetta í nefndinni í framhaldinu. Svo verð ég að gera það sem ég gerði áðan, af því að ég gleymdi að segja hverjir stæðu að þessu nefndaráliti. Það er sú sem hér stendur og hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Hanna Katrín Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Tómas A. Tómasson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Mig langaði að vekja athygli á fyrirspurn sem ég sendi fyrir nokkrum vikum til hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra varðandi auðkenningu ISNIC. Ég spurði út í það hvernig jafnræði væri háttað milli innlendra og erlendra viðskiptavina. Í svarinu var að finna afdráttarlausa fullyrðingu um að það væri ekki gert upp á milli innlendra og erlendra viðskiptavina og vísað í t.d. hvítbók internetsins og ráðherra taldi ekki neina þörf á að bregðast við því. Ég hef síðan komist að því að svarið var rangt því það er sannarlega nauðsynlegt fyrir innlenda aðila að gefa upp kennitölu. Ég ætlaði að senda fyrirspurn til forseta til að fá úr því skorið hvernig ætti að bregðast við þessu. Því var hafnað. Þá langar mig að spyrja forseta: Hvaða úrræði höfum við þingmenn þegar svo ber undir að svörin séu röng?

Herra forseti. Nú tökum við fyrir þriðja málið í þessari röð í dag sem er breyting á lögum nr. 116/2006 og fjallar um rafvæðingu smábáta. Með þessu frumvarpi erum við að breyta lögum um stjórn fiskveiða sem skapar skilyrði fyrir auknum árangri í orkuskiptum í sjávarútvegi. Þessar breytingar gera eigendum smábáta og minni fiskiskipa á strandveiðum heimilt að draga allt að 750 kg í stað 650 kg, í þorskígildum talið, af kvótabundnum tegundum í hverri veiðiferð, ef skipið er skráð sem rafknúið skip á skipaskrá. Í nefndaráliti okkar í meiri hlutanum segir m.a. að sjónarmið um að 100 kg aukning á hámarksheimild landaðs afla væri ekki nægjanleg og hvatinn til að skipta yfir í rafknúna báta þar með ekki mikill. Við tökum að vissu leyti undir þessar áhyggjur en bendum á að frumvarpið er ekki eini þátturinn sem leggur lóð á vogarskálarnar í orkuskiptum á hafi. Hvatar til grænna fjárfestinga og orkuskipta á hafi eru fjölþættir og er það skilningur meiri hlutans að áætlanir stjórnvalda gangi fremur út á að bæta í en hitt. Um fjölþættar aðgerðir er að ræða sem allar hafa það að marki að hvetja til orkuskipta á arðbæran hátt fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Hvatinn er því fjölþættur og frumvarpi því sem nefndin hefur til umfjöllunar er ætlað að bæta enn frekar úr og skapa frekari hvata. Auk þeirrar 100 kg aukningar sem um ræðir í þessu frumvarpi má nefna að sparnaður við orkukaup mun að sjálfsögðu verða allnokkur enda verðmunur mikill á olíu og raforku. Þá hafa styrkir til orkuskipta verið í boði vegna tækjabúnaðar sem nýtir endurnýjanlega orku, svo sem rafmagn, í stað olíu. Einnig eru í boði svokölluð græn lán sem almennt bera lægri vexti en önnur og eru ætluð einstaklingum og fyrirtækjum sem fjárfesta í umhverfisvænum búnaði. Ekki er allt upp talið hér, en ljóst að samlegðaráhrif þessara smærri þátta eru þó nokkur og má ætla að einstaklingar og fyrirtæki sjái hag sinn í því að ryðja brautina þegar kemur að rafvæðingu smábáta. Við höfum rætt þetta og fengið til okkar gesti sem hafa hafist handa. Við vitum að dropinn holar steininn í þessu, ekki síst í ljósi þess að breytingar gerast mjög ört og hratt í þessum orkuskiptamálum. Auðvitað ríður alltaf einhver á vaðið með þetta og kostnaður þeirra sem á eftir koma verður eðli máls samkvæmt væntanlega minni heldur en þeirra sem leggja af stað fyrstir. Þetta er ekki eitthvað sem gerist yfir nótt, en mikilvægt er að hafa lögin til staðar. Nefndin fjallaði um rafvæðingu hafna umhverfis landið, enda ljóst að orkuskipti á hafi munu ekki eiga sér stað án rafvæðingar þeirra hafna sem skip og bátar landa við. Þá fjallaði nefndin um þá staðreynd að ekki verður unnt að rafvæða allar hafnir landsins á sama tíma og þar með mun samkeppnishæfni hafna hvað varðar þjónustu við rafknúna báta og skip skekkjast. Það er óhjákvæmilegt, alveg eins og var gagnvart rafmagnsbílum. Við vitum hvernig það hófst allt saman en þjónustan hefur svo smám saman verið að aukast um land allt og það sama verður væntanlega þarna, stærri hafnirnar eru þær sem fara líklega fyrstar í þetta og vonandi munu þær minni gera það líka, ekki síst þar sem skemmtiferðaskip koma. Rekstur og þar með rafvæðing hafna er verkefni sem heyrir undir hafnir og hafnasamlög sem rekin eru af sveitarfélögum. Meiri hlutinn telur ljóst að ef vel á að takast til við uppbyggingu innviða sem tengjast orkuskiptum á sjó verði að koma til styrkir úr opinberum sjóðum. Við beinum því til ráðherra að huga vel að þessum þáttum sem ég hef farið yfir í okkar nefndaráliti. Það er auðvitað mikilvægt, eins og við þekkjum í allri orkuumræðunni, bæði um flutning og dreifingu, að til staðar séu undirstöður sem geta tekið á móti þessu. Eins og ég sagði áðan þá vitum við alveg að þetta gerist í rólegheitum og það verða ekki allir smábátar rafvæddir um leið og lögin verða samþykkt. Það er alveg ljóst að þetta er mjög kostnaðarsamt en eins og ég fór hér yfir þá myndi þetta gerast víða og væru það ekki bara þessi 100 tonn sem hér eru undir sem skipta þar máli. Það er auðvitað líka alveg ljóst að ekki allir voru sammála þeirri tölu um kostnað sem Landssamband smábátaeigenda setti fram. Það kom fram í umræðu í nefndinni við aðila að eðli máls samkvæmt, eins og ég sagði, verður þetta mjög dýrt í upphafi en þróunin er að eiga sér stað - Noregur er kominn talsvert framarlega - sem við fylgjumst væntanlega með. Við vitum auðvitað að hafist hefur verið handa við þetta nú þegar á Íslandi í samstarfi við erlenda aðila og það verður gaman að fylgjast með því. Eitt af því sem er undir í því sem þarf að skoða hvað varðar styrki úr opinberum sjóðum og annað slíkt eru t.d. tollamálin. Ábending kom um það frá þeim sem hafa verið að skoða þessi mál og ég held að það geti allt eins átt við hérna eins og í þeim ívilnunum sem voru gagnvart bílakaupum. Einhverjir töluðu um að þetta væri sýndarmennska og því er ég ósammála. Þetta er ekki sýndarmennska. Það er gott að hafa lagabókstafinn undir, hafa einhverja ívilnun og síðan auðvitað eitthvað annað sem gæti hjálpað til við að ýta þessu úr vör. Hvar værum við ef við hefðum ekki hafist handa við að rafvæða bílaflotann? Einhvers staðar þarf að byrja og þetta er skrefið í þá átt.

Virðulegi forseti. Hér komum við að máli sem ég hef valið að kalla nýju fötin keisarans. Ástæðan er sú að við getum hreinlega búist við því - þetta eru bara tölurnar sem við fengum frá ráðuneytinu - að einn, kannski tveir bátar á næstu fimm árum fari eftir þessu og það er kannski einungis vegna þess að þessi eini bátur eða tveir vilja geta fengið titillinn: Fyrsti strandveiðibáturinn sem knúinn er rafmagni. Það eru ekki nægir hvatar sem fylgja þessu frumvarpi og meiri hlutanum var bent á að það þyrfti að gera meira. Mig langaði að nefna eitt dæmi: Verið er að veita 100 kg aukaafla sem gulrót í þessu frumvarpi fyrir eigendur til að skipta yfir í rafvæddan smábát. Ef viðkomandi strandveiðimaður gæti nýtt sér þessi 100 kg á hverjum degi í þá 48 daga sem lögin leyfa - það vita flestir að dagarnir fara ekki mikið upp fyrir 30 á flestum vertíðum, en ef farið væri upp í 48 daga og ef það næðist að veiða þessi 100 kg aukalega á hverjum degi þá væru þetta kannski 1,5 til 2 milljónir í aukatekjur. Á sama tíma kom fram að það að fara í annaðhvort nýsmíði eða breytingar á bát væru alla vega 30–40 milljónir. Ef það tekur 20 ár að ná þessu til baka, einungis á þessum 100 kg, þá er það bara ekki nógu stór gulrót. Það er mikilvægt að við horfum á þetta eins og t.d. frændur okkar Norðmenn eru að gera, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir benti á, en þeir hafa nefnilega líka sett neikvæða hvata, þ.e. hvata til að draga úr því að menn noti óvistvæna orkugjafa. Þetta er oft kallað mengunarbótaregla og þannig væri kannski hægt að fá fjármagnið frá þeim sem menga til þess að gera þessa breytingu. Það er ekkert verið að horfa til þessa í frumvarpinu. Á sama tíma erum við heldur ekki með innviðina. Ég benti á það fyrr í dag og geri það aftur, að án þess að hægt sé að hraðhlaða þessa báta í höfnunum - nú veit ég ekki hversu margir bátar eru að meðaltali í hverri höfn en ef allir bátarnir ætla að reyna að hraðhlaða á sama tíma þessa nokkra klukkutíma á næturnar sem strandveiðisjómennirnir sofa þá þurfum við ansi mikið rafmagn niður í hafnirnar. Við verðum þá að byrja að skipuleggja það. Ég er ekki endilega sammála því að þar sé best að byrja stærstu höfnunum heldur eigum við að byrja á þeim höfnum þar sem byggðarlögin eru kannski minni og brothættari og lifa á strandveiðunum. Að lokum þá bendum við líka á í nefndarálitinu að við þurfum alltaf að hugsa hlutina til enda. Við bendum t.d. á að ef við ætlum að búa til nýja tegund af skipum, rafbáta, þá þýðir það að Samgöngustofa þarf að búa til alveg nýtt úttektarform og eftirlitsreglur til að fylgjast með og taka út þessa báta. En, eins og því miður gerist allt of oft hérna hjá okkur, við gleymum eftirlitshlutanum og setjum ekkert fjármagn í hann. Þetta hristir Samgöngustofa ekki bara fram úr erminni á meðan hún er líka að fylgjast með öllum hinum hlutunum sem hún þarf að fylgjast með. Hér hefðum við viljað sjá mun betri vinnubrögð og að ekki sé bara settur lítill kross á markmiðalistann og hakað þar við, heldur sé raunverulega verið að búa til raunhæfar aðgerðir sem hægt er að framkvæma, samfélaginu og loftslaginu til góðs.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir sína ágætu ræðu. Það kom fram í máli hv. þingmanns að við værum að taka of lítil skref og sömuleiðis kom þingmaðurinn inn á að það yrði kannski bara einn bátur sem færi af stað eða tveir. Ég held nefnilega að það sé ágætt. Einhvers staðar þarf að byrja og ég held að þetta sé ágætt fyrsta skref í því. Hv. þingmaður kom réttilega inn á það í sinni ræðu að innviðir væru ekki klárir, við vitum það og það vita allir. Ég beini því bara til þingmannsins hvort við getum ekki verið sammála um að það skref sem verið er að taka núna sé ágætt fyrsta skref. Við vitum líka að þróunin hefur verið gríðarhröð þegar kemur að mótorum sem ganga fyrir rafmagni. Við sáum það ekki fyrir fyrir tveimur árum síðan að við myndum fá hér vörubíla sem keyra á milli Reykjavíkur og Akureyrar knúnir rafmagni. Ég minnist þess ekki að menn hafi horft svo langt fram. Ég spái því að sú þróun sem kemur til með að verða í þessu verði hröð. Ég hef ekki svo stórkostlegar áhyggjur af því að hvatarnir sem við erum með séu of litlir, væntanlega kemur inn í þetta verð á mótorum og þeir eiga eftir að verða ódýrari. Fyrsta skrefið er alltaf dýrast þegar það er tekið, en eins og áður sagði spái ég því að þróunin eigi eftir að verða hröð. Ég hef mestar áhyggjur af því að við verðum ekki klár með alla þá innviði sem þarf þegar við þurfum að setja trilluflota landsmanna í samband.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir gott andsvar. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég sá alveg fyrir að flutningabifreiðar yrðu komnar en það er kannski af því að ég hef fylgst ansi náið með þessum geira. Ég held að þessi eini bátur sem mun kannski koma núna á næsta ári sé svipaður og flugvélin sem hæstv. forsætisráðherra fékk að fljúga með í nokkrar mínútur og lýsti því að hafa verið mjög hrædd. Við erum ekki komin í eða byrjuð á orkuskiptum í sjávarútvegi eða flugi bara af því að þau hafa átt sér stað í einum báti. Kannski væri ágætt að ríkið smíðaði einn bát og gerði þetta til að prófa, kannski er betra að vera með sýnishorn og dæmi. Við erum aðallega að benda á það í þessu nefndaráliti að við þurfum að passa að þetta verði ekki til þess að við séum að haka í boxin um að við séum byrjuð á einhverju og komin í gang með það. Nei, einn bátur af öllum þeim bátum sem fara hér út, öllum togurunum - þetta er eins og við segðum að þegar fyrsti rafbíllinn kæmi værum við komin með orkuskipti í einstaklingssamgöngum. Þróunin í tækninni mun verða hröð og er nú hraðari, það er alveg satt, en við þurfum að passa að byrja á réttum enda, sérstaklega þegar kemur að innviðunum, vegna þess að án innviðanna mun enginn gera svona báta. Annars ertu bara með snúru heiman frá þér og niður að höfn. Það er ekki að fara að ganga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Förum aðeins út í hvatana sem eru í þessu frumvarpi, en hv. þingmaður kom inn á að þeir væru hugsanlega ekki nægir. Það má draga það fram í umræðunni að það er viss hvati að geta farið - ég veit að hv. þingmaður þekkir það mun betur en eiginlega allir aðrir þingmenn hvernig þetta snýr að sprotafyrirtækjum - og sótt um styrki, græna styrki o.s.frv. þegar menn eru í þessu þróunarferli sínu. Ég hef grun um að þegar búið verður að taka skrefið og einn smábátur verður kominn á flot sem gengur fyrir rafmagni þá verði ansi margir fljótir að koma til. Það er vissulega verulegur sparnaður af því að leggja af notkun jarðefnaeldsneytis. Eyðslutölur eru töluverðar og við höfum svo sem fengið það inn í atvinnuveganefnd í tengslum við önnur mál þar sem menn hafa verið að ræða um eldsneytismagn per kíló á strandveiðum, sem er þó töluvert. Ég hallast nú að því að við getum séð þetta fyrir okkur en tek heils hugar undir með hv. þingmanni að við þurfum að taka okkur verulega á þegar kemur að innviðunum. Í sumum höfnum eru þetta margir tugir báta sem koma inn á kvöldin og þarf að setja þá alla í samband. Það verður mikið verkefni 

Virðulegi forseti. Það er oft þannig með nýsköpunarstyrki og annað að þeir eru ágætir til þess að búa til fyrsta sýnishornið um að eitthvað sé hægt, en eitt stærsta vandamálið í nýsköpun og ástæðan fyrir því að flest nýsköpunarfyrirtæki deyja er að þau kunna ekki að skalast upp frá því að geta leyst eitthvert lítið mál á Íslandi yfir í að geta leyst það út um allan heim, frá því að geta leyst það fyrir einn eða geta leyst það fyrir alla. Þar held ég að við þurfum að passa okkur. Við tökum skrefin en eigum ekki að láta þar við sitja heldur vera mjög öflug í því að fara af stað í þessa vegferð. Þegar kemur að því að sannfæra fólk þá verður að blanda saman jákvæðum og neikvæðum hvötum. Neikvæðir hvatar verða að vera þeir sem ýta mönnum í áttina að því að fara yfir í hreyfinguna og breytingarnar. Það hefur sýnt sig að mjög fáir taka skrefið ef einungis eru jákvæðir hvatar af því að það er svo erfitt að fara úr núinu og því hvernig þú ert, jafnvel þótt þú vitir að þetta sé betra fyrir loftslagið, sé ódýrara og að þú fáir meiri afla. Það er nú bara þægilegt að sigla á bátnum sem þú þekkir og hefur siglt á. Við sjáum að fólk er að keyra rafmagnsbíla og margir eru jafnvel að spá í að skipta aftur yfir í eitthvað annað af því að þeir hafa lent í alls konar vandræðum, verða rafmagnslausir á Reykjanesbrautinni og það er ekkert hægt að draga bílinn heldur þarf að fá bíl sem lyftir honum upp og fer með hann. 

Virðulegur forseti. Nú ræðum við þriðja málið sem tengist fiskveiðistjórnarkerfinu, 539. mál, rafvæðing smábáta. Það kom fram áðan í ræðu framsögumanns, hv. þingmanns, að við gætum horft til rafvæðingar einkabílsins í þessu samhengi. Ég bendi honum á að munurinn er sá að þar voru það ekki einstaklingarnir sem byrjuðu að rafvæða sína dísil- eða bensínbíla heldur voru það vélaframleiðendur sem þróuðu þetta og ég held að þannig muni það verða með smábátana, að þar verði það vélaframleiðendur sem byrja en ekki einhverjir einstaklingar heima í bílskúr eða á vélaverkstæðinu hjá sér. Þess vegna er þetta auðvitað þróun sem er í gangi á fullu, en það er ekki raunhæft að ætla einstaklingum sem slíkum að gera þetta hverjir í sínu horni. Í þessu frumvarpi er nefndur sá möguleiki að fá 100 kg meiri afla á hverjum degi og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom ágætlega inn á að hvatinn er nú kannski ekki mjög mikill ef það borgar sig upp á 20 árum að fara út í þann mikla kostnað sem einstaklingur að breyta sínum báti í rafbát. Hann gæti verið á bilinu 40–50 milljónir, enginn veit það nákvæmlega. Þess vegna tel ég, eins og ég nefndi áðan, að þetta verði vélaframleiðendur og auðvitað er allur heimurinn undir í þessum efnum. Verið er að skoða og vinna að því á þar til bærum stöðum að þróa nothæfan búnað sem má treysta á varðandi rafvæðingu skipaflotans, hvort sem það er stórskipaflotinn eða smábátaflotinn, og ég nefndi í fyrri ræðu að menn telja að jafnvel innlent ammoníak gæti komið til með að vera nýtt á stórskipaflotann í framtíðinni og væri jafnvel hentugra þar en á smærri skip. Þetta er auðvitað allt á fullri ferð en undirliggjandi í þessu frumvarpi er að reyna að skapa jákvæða hvata. Það er jákvætt en ég sé það ekki gerast í raunheimum að einstaklingar fari út í þetta sjálfir og hef ekki heyrt þá umræðu í þessum geira að menn telji það vera raunhæft, heldur frekar að það sé í höndum tilheyrandi sérfræðinga í skipasmíðum, vélbúnaðarþróun og skipatækni almennt að sinna þeim málum. Varðandi það sem kom fram áðan um orkunotkun smábáta, þessara báta sem eru til umræðu, þá er skýrsla Matís frá 2014 enn góð og gild en þar stendur að sótspor við veiðar á 1 kg af þorski á smábátum sé að meðaltali þriðjungur þess sem mælist við togveiðar. Það leikur enginn vafi á því að stjórnvöld hafa þarna möguleika á að draga úr brennslu jarðefnaeldsneytis við veiðar með því að auka hlut smábáta í kerfinu, sem ég hef talað stíft fyrir, og tryggja auðvitað strandveiðar í sumar í 48 daga, því að þetta eru umhverfisvænustu veiðarnar og með minnsta sótsporið; litlu jarðefnaeldsneyti er brennt á leiðinni á miðin, stutt er á miðin og á veiðum eru bátarnir rafvæddir. Þeir nota rafmagnsrúllur og brenna ekki neinu jarðefnaeldsneyti meðan á veiði stendur heldur má kannski segja að þeir séu „hybrid“. Þannig er það í dag og mér finnst þá þess vegna mega verðlauna þessa aðila sem stunda umhverfisvænar veiðar og nota raforku að hluta við veiðarnar. Það sem ég vildi gjarnan að yrði skoðað betur í þessu máli er að fá álit hjá Samgöngustofu og skoðunaraðilum sem taka út þessa báta varðandi haffærisskírteini. Frumherji hefur verið með þetta, ég held að það hafi eitthvað breyst en það hlýtur að vera hægt að finna út úr því hvaða aðilar þetta eru, eflaust er fleiri en einn skoðunaraðilar fyrir útgáfu haffærisskírteinis sem síðan kemur frá Samgöngustofu í framhaldinu ef allt er uppfyllt sem til fellur. Að lokum vil ég þakka fyrir þessa umræðu. Mér finnst hún hafa verið góð og auðvitað er eðlilegt að skiptar skoðanir séu í svona málum sem eru ekki einföld heldur flókin, af því að þar spila saman umhverfisleg sjónarmið og önnur sem eru neikvæð fyrir umhverfið. Góður vilji liggur á bak við öll þau þrjú mál sem hér hafa verið undir varðandi orkuskiptin, aflvísana og rafvæðingu smábátanna. Ég vil óska eftir því við forseta að hann vísi þessu máli aftur inn milli 2. og 3. umr. og fái þessa aðila sem ég nefndi, skoðunaraðila vegna haffærisskírteinis og Samgöngustofu, og einnig óska ég eftir því að fá Samgöngustofu vegna hinna tveggja málanna: 538. mál, aflvísir, og 537. mál, orkuskipti og stækkun krókaaflamarksbáta.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um framfylgd ályktana Vestnorræna ráðsins árið 2022, í fjarveru formanns þess, hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur. Frá Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd fjögurra ályktana Vestnorræna ráðsins sem samþykktar voru á ársfundi ráðsins 30.–31. ágúst 2022, um framfylgd ályktana Vestnorræna ráðsins (nr. 1/2022), um ungt fólk á Vestur-Norðurlöndum (nr. 2/2022), um útlistun og samanburð á áætlunum og fyrirkomulagi vestnorrænu landanna í náttúrutengdri ferðaþjónustu og aðgengi að náttúru (nr. 3/2022) og um vestnorrænt samstarf á sviði jafnréttis (nr. 4/2022).“ Eftirfarandi greinargerð fylgir þessu máli frá Vestnorræna ráðinu: Sú fyrsta fjallar um framfylgd ályktana Vestnorræna ráðsins. Árið 2002 var gerður samstarfssamningur milli Vestnorræna ráðsins annars vegar og ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands hins vegar. Sá samningur kveður á um árlega skýrslugjöf vestnorrænna samstarfsráðherra til Vestnorræna ráðsins um framfylgd ályktana þess. Í ályktun nr. 1/2022 hvetur ráðið samstarfsráðherrana til þess að efla árlega skýrslugjöf sína með því að skiptast á að vera í forsvari fyrir sameiginlega skýrslugerð til ráðsins. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 2/2022 er kallað eftir því að barnamálaráðherrar Vestur-Norðurlanda haldi samráðsfund á árinu 2023 þar sem þeir bæru saman reynslu og gögn landanna um stöðu ungmenna hvað varðar heilbrigði, líðan, tómstundaiðkun, samfélagsmiðlanotkun og önnur viðfangsefni með það að markmiði að greina sameiginlegar áskoranir og ræða heildstæðar aðgerðir varðandi þær. Með ályktun nr. 3/2022 skorar Vestnorræna ráðið á ríkisstjórnir Vestur-Norðurlanda að rannsaka og bera saman stefnu og fyrirkomulag landanna þriggja í náttúrutengdri ferðaþjónustu, þ.m.t. aðgengi að og verndun náttúrunnar í tengslum við vaxandi ferðaþjónustu í löndunum, með það að markmiði að greina bestu starfsvenjur. Á Vestur-Norðurlöndum hefur ferðaþjónusta vaxið mikið á undanförnum árum og hafa löndin þrjú átt í samstarfi á þessu sviði í mörg ár. Í tengslum við aukinn fjölda ferðamanna hafa komið upp ýmsar áskoranir, eins og til að mynda hvað varðar aðgang að náttúrunni og náttúruupplifun. Löggjöf, reglur og hefðir um náttúruvernd, nýting náttúrunnar, eignarréttur og aðgangur að náttúrunni er mismunandi milli Vestur-Norðurlanda. Löndin þrjú hafa ólíka reynslu af því að mæta áskorunum þegar kemur að aðgangi að náttúrunni og nærumhverfi. Í sameiginlegri markaðssetningu hafa löndin lagt áherslu á stórbrotna náttúru og náttúruupplifun. Í ljósi þessa geta vestnorrænir stjórnmálamenn lært hver af öðrum með því að bera saman bækur sínar þegar kemur að reynslu, regluverki, stefnu og aðgerðum hvað varðar náttúrutengda ferðaþjónustu á svæðinu. Fjórða ályktunin, nr. 4/2022, fjallar um jafnréttismál út frá kynjajafnrétti og réttindum hinsegin fólks. Í ályktuninni voru jafnréttisráðherrar landanna þriggja hvattir til að halda fund á árinu 2023 til að bera saman bækur sínar um framfylgd áætlunar norrænu ráðherranefndarinnar um jafnréttismál árin 2019–2024, þar á meðal viðauka við áætlunina um jöfn réttindi og möguleika hinsegin fólks. Þá voru ráðherrarnir hvattir til að leita lausna á mögulegum sameiginlegum vestnorrænum úrlausnarefnum á vettvangi jafnréttismála.