Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eggert Pálsson) Þó að skylda mín sje að standa upp og mæla nokkur orð með þessu mikilvæga frumvarpi, þá gefur að skjlja, að jeg stend ekki upp til þess að halda nokkra sjerstaka fjármálaræðu, því að jeg tel mig ekki þann fjármálamann, þó að mjer hafi tekist að bjarga mínum eigin fjárhag sæmilega. Mun jeg því ekki fara að gera neitt fjármálayfirlit. Læt í því efni nægja að skírskota til yfirlits þess, sem hæstv. fjrh. (JÞ) gaf, þegar hann lagði frv. þetta fyrir neðri deild. Af yfirliti hæstv. ráðherra var fyllilega ljóst, að útkoma ársins 1925 var mjög glæsileg. En einmitt þegar svo er ástatt, er vandinn hvað mestur að búa til gætilega áætlun á næsta ári, því að þá vilja menn eðlilega byggja áætlanir sínar á útkomu síðastliðins árs, og einmitt þegar svo stendur á eins og nú, hættir mönnum við að verða of bjartsýnir, en slíkt er ætíð mjög varhugavert. Eins og öllum mun kunnugt, hafa kringumstæðurnar breyst allmjög frá því í fyrra, og má því ekki vænta eins glæsilegrar afkomu af þessu ári eins og því síðastliðna. Þess vegna er tekið fram í nál., að nefndin líti svo á, að tekjuáætlanirnar í frv. þessu verði frekar að telja óvarlegar en varlegar, sjerstaklega af því, að hv.Nd. hefir hækkað suma tekjuliðina að miklum mun. Að vísu er henni þetta vorkunnarmál, þar sem hún byggir töluvert á afkomu ársins 1925, en það er, eins og jeg sagði, varhugavert að festa um of augun á slíku, því að það skaðar minna, þó að tekjuáætlanirnar reynist frekar of lágar en of háar. Af einstökum tekjuliðum, sem Nd. hefir hækkað frá því, sem stjórnin setti þá, má fyrst nefna útflutningsgjaldið. Það hefir nefndin hækkað um 50 þús., svo nú er það áætlað 1 milj. kr. Í fjárlögunum fyrir 1926 er það áætlað 800 þús. En landsreikningurinn fyrir 1924 sýnir, að það er 969 þús. Nær þannig ekki þeirri upphæð þá, sem það er áætlað nú. Áfengistollinn hefir Nd. sömuleiðis hækkað um 50 þús. frá því, sem stjórnin setti hann, svo nú er hann, 650 þús. kr. Í fjárlögunum fyrir 1926 er hann áætlaður 530 þús. Og landsreikningurinn fyrir 1924 sýnir, að hann hefir þá ekki orðið nema 600 þús. Er því hjer um töluverða hækkun að ræða. Þá er annað aðflutningsgjald hækkað um 35 þús., svo nú er það áætlað 150 þús. hr. Í fjárlögunum fyrir 1926 er það áætlað 115 þús. Og landsreikningurinn fyrir 1924 sýnir, að það hefir orðið þá 86 þús. Þá kemur enn allveruleg hækkun á 21. lið 2. gr., víneinkasölunni. Tekjurnar af henni eru hækkaðar um 125 þús. svo nú eru þær áætlaðar 500 þús. kr. Í fjárlögunum fyrir 1926 eru tekjurnar af henni áætlaðar 375 þús., en landsreikningurinn fyrir 1924 sýnir, að þær hafa orðið 454 þús. Er því hjer um allverulega hækkun að ræða. Það er ekki nema eðlilegt, að jafnt þessi liður sem aðrir hækki á slíku ári sem 1925, því að geta manna til þess að kaupa ónauðsynlegar vörur vex vitanlega jafnt og kaupgetan til að kaupa hinar nauðsynlegu. En hjer her þess að gæta, að vonandi er, að bindindisstarfseminni vaxi svo fiskur um hrygg, að þessi kaup fari minkandi, jafnframt því, sem kaupgetan minkar líka alment. Þetta sem jeg nú hefi drepið á, er það, sem meðal annars vakir fyrir nefndinni, þar sem hún kemst svo að orði, að hún telji tekjuáætlunina frekar óvarlega en varlega. En eigi að síður sjer nefndin ekki til neins að leggja til, að tekjuáætlunin verði lækkuð af því að hún telur vafasamt, að neðri deild myndi ganga inn á það. Er tekjuáætlunin því látin halda sjer eins og Nd. gekk frá henni, og hefir fjvn. því unnið að frumvarpinu á þeim grundvelli. Eins og sjá má á frv., var tekjuhallinn á því þegar það kom frá Nd. um 198 þús. kr., og þótti nefndinni það ærið hár tekjuhalli, þegar líka þess er gætt, að heil deild á eftir að hafa frv. til meðferðar, og verður því ekki hjá því komist að bæta á það ýmsum útgjaldaliðum, með því líka reynslan er sú, að fjvn. neðri deildar hefir frekar óskir meðdeildarmanna sinna fyrir augum en óskir þeirra, sem sæti eiga í efri deild. Nefndin gat því ekki komist hjá að gera nokkrar hækkunartillögur, og nema þær alls fullum 66 þús. kr. En aftur á móti lækkaði hún ýmsa liði, sem settir voru inn í neðri deild, og var henni það fyllilega ljóst, að slík lækkun yrði ekki vel þokkuð hjá þeim, sem urðu fyrir barðinu á henni. Verður því hjer sem fyr að ekki er gott að gera öllum til geðs. Útkoman hjá nefndinni varð því sú, eins og nefndarálitið sýnir, að tekjuhallinn eykst aðeins um rúmar 12 þús. kr., og eru þó þar af 10 þús., sem aðeins er leiðrjetting á reikningsskekkju, sem bæði fjvn.Nd. og deildinni sjálfri hefir sjest yfir. Hvað snertir vinnu nefndarinnar, þá verður hún að teljast alveg forsvaranlega af hendi leyst. Eins og hv. deildarmenn rekur minni til, þá var fjárlagafrv. lagt fyrir þessa hv. deild 17. apríl og vísað til fjvn. Hefir hún skilað af sjer störfum þann 24. apríl. og haft þannig viku fyrir sjer, sem ekki getur talist mikið. Jafnframt tel jeg sjálfsagt að geta þess, að nefndin hefir ekki eingöngu starfað meðan hún hafði fjárlagafrv. til meðferðar heldur brúkað miklu meiri tíma, lesið öll skjöl, sem snerta frv., á undanförnum tímum. Alls hefir nefndin haldið 38 fundi. Hinsvegar er það ljóst, að vinnan verður ekki eins þægileg með þeirri aðferð, sem verður að hafa, þar sem nefndin fær skjölin á strjálingi, eftir því sem Nd.nefndin þykist mega missa, sem er vitanlega mikið verra og óþægilegra en að fá þau greiðlega og eftir beinni röð. Þá býst jeg við, að jeg verði að víkja að brtt., sem nefndin hefir komið fram með og eru á þskj. 402. Það er venjan, enda þótt í nál. á þskj. 411 sje gerð sem fullkomnust grein fyrir þeim, til þess að hv. deildarmenn geti frekar áttað sig á afstöðu nefndarinnar til þeirra breytinga, sem einhverju varða. Fyrsta brtt. nefndarinnar er þannig, að jeg þarf engum orðum um hana að fara. Hún er aðeins leiðrjetting á reikningsskekkju, sem hefir haldið sjer í gegnum hv.Nd. Önnur brtt. er við 11. gr. A. 8 og er aðeins orðabreyting, eða lítið annað. Má segja, að í henni felist, að landhelgissjóður leggi fram alt að 125 þús. kr., og verður það samt aldrei eins mikið og ríkissjóður leggur fram. 3. brtt. er við 11. gr. B. 2. Þann lið, sem er um brunaábyrgðir og fasteignagjöld, hefir nefndin lækkað um 7 þús. kr. og hyggir það á því, að fyrir þinginu liggur nú frv. um að fella niður gjöld til bæjarsjóðs af opinberum byggingum að nokkru leyti. Það er að vísu ekki ljóst ennþá, hve miklu það myndi nema, en í greinargerð þess frv. eru tilfærðar tæpar 6000 kr. Svo er minst á aðrar byggingar, sem framvegis borgi ekki fasteignargjald, svo nefndin áleit þessa lækkun, sem hún fer fram á láta nærri. 4. brtt., við 12. gr. 3, er um það, að styrkurinn til Skúla Guðjónssonar falli niður. Það, sem fyrir nefndinni vakti með þessu, var það að henni virtist, sem hjer væri verið að stofna til sjerstaks kennarastóls við háskólann, en hinsvegar alveg ljóst, að þessi upphæð nægir hvergi þessum manni til framfæris sjer og sínum, og yrði því að hækka hana mjög bráðlega, svo að hún yrði sambærileg við laun annara kennara við háskólann. En nauðsyn þess að stofna þetta embætti nú gat nefndin ekki sjeð. Næst kemur brtt. við sömu gr., við 19, r, að sjúkrastyrkur til Haralds Sigurðssonar falli niður. Nefndin gerir þetta af þeirri ástæðu, sem tekin er fram í nál., að hjer geti orðið um hættulegt fordæmi að ræða. Jeg er þess fullviss, að sá listi, sem hjer yrði skrifað á framvegis, gæti orðið æðilangur. Það er nú svo að margur er veikur, margur þarfnast hjálpar, sem feginn vildi fá styrk til að geta haldið sjer þar, sem hann teldi sjer þægilegast að vera. Það má að vísu segja, að þegar sje komið fordæmi fyrir þessu, þar sem er næsti liður á undan þessum. En það er þó betra að stöðva þetta hjer en gera það einhverntíma seinna, því að það yrði þá öllu erfiðara. Þá kemur 13. gr., sem nefndin hefir gert margar brtt. við, ýmist til hækkunar eða lækkunar. Í samráði við vegamálastjóra leggur hún til, að veitt verði fje til framhalds Stykkishólmsveginum. Þessi vegur hefir lengi verið á döfinni; það var byrjað á honum fyrir aldamót, þótt nú sje ekki lengra komið en það, að 1905 var búið að leggja 30 km. Síðan hafa verið lagðir aðrir 30 km. og svo hefir ekkert verið átt við þennan veg síðan 1923. En þar sem vegi þessum lýkur, taka við 3 ár, sem þarf að brúa, en svo er bil á milli þeirra, sem þarf að lagfæra, og meðan það er ekki gert, komast þeir, sem hafa flutninga á þessu svæði, ekki lengra en á vegarenda og verða að taka upp gömlu aðferðina, að flytja alt á klökkum það sem eftir er leiðarinnar. Tilætlunin er með tímanum að ná með þennan veg alveg til Stykkishólms, sem er alveg tvímælalaus nauðsyn. En því fyr næst þetta, sem meir er unnið að þessum vegi smátt og smátt. En eins og tekið er fram í nál., þá eru þeir menn, sem búa í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, mjög illa staddir með alla aðflutninga. Nefndin hefir lagt til að veita 10 þús. kr. til Langadalsvegar. Það er nú svo ástatt með þennan veg, að hann kemur ekki að fullum notum þar sem honum lýkur, því að við enda hans eru miklar torfærur, sem þurfa umbóta við, svo að menn geti komist sæmilega áfram. En til þess að geta veitt þessar nauðsynlegu umbætur til þessara vega, þóttist nefndin ekki geta komist hjá því að lækka á öðrum stöðum. Var þá til tvenns að taka. Fyrst að lækka um 10 þús. kr. upphæð þá, sem veitt er til brúargerða. Gerði nefndin það með það fyrir augum, að samt mætti byggja allar þær brýr, sem gert er ráð fyrir, að bygðar verði, þótt upphæðin til þeirra verði lækkuð, því að til þess, að svo gæti orðið, myndi nægja þó ekki væri nema 5% lækkun á sementi, vinnulaunum og öðru, sem því tilheyrir, frá því sem nú er. Er það von nefndarinnar, að slík lækkun geti komið og verði komin 1927. Í öðru lagi lagði nefndin til - jeg get tekið þetta hvorttveggja undir eitt - að lækka fjárveitinguna til símalagninga um 15 þús. kr. Bygðist þetta á því sama og hitt, að ekki væri óhugsandi, að vinna og verð á byggingarefni gæti lækkað svo mikið, að samt yrði hægt að framkvæma allar þær símalagningar, sem ráðgerðar eru. Þá eru við 13. gr. B. VIII tvær brtt. frá nefndinni, sem er aðeins leiðrjetting á skakkri tilvísun í lög og á villu í liðnum eins og hann er. Þá er næst brtt. undir B-lið X, þar sem nefndin leggur til, að feldur verði styrkur til ferju á Hrosshyl í Þjórsá af þeirri ástæðu, að ef slíkur styrkur fengi að standa, myndi það draga dilk á eftir sjer. Það kemur fleira á eftir, því að öllum, sem þurfa að inna þetta verk af hendi, þætti mikið hnoss að fá styrk úr ríkissjóði, í stað þess að halda þessu uppi aðeins fyrir ákveðna ferjutolla. Næst kemur viðaukatill. við 13. gr. XIII, að veita 2 þús. kr. til endurbóta húsakynnum á Hlíðarenda í Fljótshlíð. Er styrkur þessi bundinn því skilyrði, að ábúandi geti hýst að sumarlagi 6–7 manns, eða sem svarar fólki úr einum bíl, þegar mest er aðsókn erlendra og innlendra ferðamanna þangað. Á Hlíðarendi mestan þátt í þessari aðsókn, og segir það sig sjálft, að það er að ýmsu leyti erfitt fyrir búendurna í sveitinni að hýsa allan þann straum ferðamanna, sem þangað kemur, og því má segja, að það komi öllum til nota, ef hjer kæmi eitt heimili í viðbót, sem hýst getur ferðamenn. En það veldur manni sársauka að heyra útlenda ferðamenn tala um það, hvílík forsmán það sje fyrir þjóðina, hve Hlíðarendi sje niðurníddur og að það skuli vera liðið ár eftir ár að aðhafast ekkert til að bæta úr því. Jeg veit það að vísu, að þessi till. nær ekki svo langt að koma Hlíðarenda í það horf, að hann verði þjóðinni til sóma: en hún miðar þó í áttina til þess. Og ef Hlíðarendi fær þessa bót, þá er ekki lengur hægt að segja, að hann sje verst hýstur allra bæja þar um slóðir, heldur sje hann eftir því sem gerist og gengur. Að þessi till. komi í bága við þál., sem borin hefir verið fram í hv.Nd., hygg jeg að allir sjái, að ekki getur átt sjer stað, því að eins og tekið er fram í nál., er tilætlunin sú, að verði úr kaupunum, þá dragist þessi styrkupphæð frá verði jarðar og húsa. Svo að hjer er ekki um það að ræða, að þetta geti rekist á. Viðvíkjandi 13. gr. D. III, a. og b. ljet landssímastjóri það í ljós, að betra væri, að þessi liður yrði færður í 16. gr., því að svo er til ætlast, að þessar línur verði ekki á kostnað ríkissjóðs, heldur sjeu þær einkafyrirtæki, sem hlutaðeigendur hafa allan kostnað og tekjur af, og eigi því ekki hjer heima. En þar sem til var fordæmi í þessu efni í gildandi fjárlögum, sem sje línan að Núpi í Dýrafirði, sem líka er einkalína og stendur í þessari sömu grein, þá áleit nefndin tilgangslítið að færa þessar fjárveitingar á burt og yfir í 16. gr. Næst kemur 14. gr. Þar hefir nefndin bætt inn í við 14. gr. Á. b. 4 aths., sem borin var upp í hv.Nd., en fjell þar, um að kirkjustjórninni væri heimilt, samkvæmt tillögu prestastefnu, að verja alt að einum prestslaunum til þess að greiða ferðakostnað handa prestvígðum manni, einum eða fleirum, til eflingar andlegri samvinnu meðal presta og kristilegra áhrifa á söfnuði úti um land. Tilefnið til þessarar málaleitunar var það, að skólastjórinn á Laugum fór þess á leit við Prestafjelagið að fá vígðan prest til þess að flytja 2–3 fyrirlestra við skólann og benti á sjerstakan mann, prestinn á Skútustöðum, sjera Hermann Hjartarson. En bæði var það, að hann þóttist hafa nægilegt fyrir stafni og varð ekki við tilmælunum, og svo var ekki hægt að veita honum neina þóknun, þótt hann hefði eytt miklum tíma í ferðalög fjarri heimili sínu. En hefði þessi till. með aths. þá verið til, hefði það verið innan handar að verða við þessum tilmælum. Það er svo háttað með suma alþýðuskólana, að þeim stjórna prestvígðir menn. Svo er t. d. með Eiða- og Núpsskólana. En þar sem nú hafa risið upp aðrir skólar, sem ekki hafa slíkum kröftum á að skipa væri það mjög gott að fá þar vakningarerindi frá kristilega sinnuðum mönnum. Ef það eru menn, sem hafa virkilega trú á því að þetta starf gæti haft vekjandi kristileg áhrif, þá væri það vissulega til mikillar blessuna, að þeir færu um vissa staði til þess að halda slíka fyrirlestra. Nefndin er því á þeirri skoðun, að það gæti borgað sig, frá andlegri hlið skoðað, að gefa kirkjustjórninni færi á því að nota þetta fje í þessu skyni. Þá er við 14. gr. B. XII. 1. d. nýr liður um 5 þús. kr. til endurnýjunar húsbúnaði og rúmfatnaði kvennaskólans. Þessi nauðsynlegu áhöld skólans eru orðin svo gömul og slitin, að það verður að endurbæta þau og veita fje til þess. Jeg álít líka, að þar sem um þennan skóla er að ræða, þá þýði ekki að tala um annað en að neita honum það fje, sem nauðsynlegt er. Eins og hjer hefir verið tekið fram í umræðunum um þennan skóla nú fyrir nokkrum dögum, þá hefir það aldrei átt sjer stað, að þessum skóla eða Blönduósskólanum hafi verið neitað um nauðsynlegar upphæðir. 16. brtt. er við 14. gr. B. XIII. 7. Þar hefir háttv.Nd. hætt inn í utanfararstyrk til ákveðins manns. Þessi maður hefir farið fram á að fá þennan styrk með tilliti til þess að kynna sjer í fyrsta lagi lestur barna og stöfunaraðferðir, í öðru lagi að ferðir til þess að flokka börn eftir aldri og þekkingu og í þriðja lagi ráðstafanir gagnvart og meðferð á vandræðabörnum. Það lágu nú svipaðar umsóknir þessari fyrir nefndinni, m. a. frá Steingrími Arasyni um þriðja atriðið, að kynna sjer meðferð á vandræðabörnum. Vildi hann fá styrk til þess að fara til Bandaríkjanna í þessu skyni. Sömuleiðis lá fyrir nefndinni erindi frá sjera Guðmundi Einarssyni á Þingvöllum um styrk til handa ákveðnum manni. Guðmundi Gíslasyni frá Úlfljótsvatni, sem sumir hafa látið sjer detta í hug að ætti að verða kennari við hjeraðsskólann í Árnessýslu. Sjera Guðmundur Einarsson, sem hafði haft þetta mál með höndum samkvæmt óskum prestastefnunnar, mælti með því að veita þessum manni 2000 kr. En í samtali, sem hann átti við mig um þetta sagði hann, að ekki væri útilokað, að nægja myndu 1000 krónur, þar sem umgetinn maður væri nú staddur ytra. En fram hjá báðum þessum mönnum hefir alveg verið gengið og sá nefndin þá enga ástæðu til þess að sinna þessari styrkbeiðni, sem hjer um ræðir, frekar en hinum. Í 14. gr. XIV. 2 er fjárveitingin til unglingaskóla (lýðskóla) utan Reykjavíkur, Akureyrar og Hafnarfjarðar 42 þús. krónur. Eins og athugasemdin sýnir, er það skilyrði, að kent sje samkvæmt reglum, er stjórnarráðið setur, bæði að því er snertir tímalengd og annað. Það verður auðvitað ekki hjá því komist að setja um þetta reglur, en það er kostur, að þær reglur sjeu ekki mjög þröngar. Gæti vel komið til mála að veita þennan styrk, þó ekki væri öllum skilyrðunum fullnægt bókstaflega, ef árangurinn sýndist þar eins góður og annarsstaðar, þar sem tíminn er lengri talinn. Það lágu fyrir nefndinni ýmsar umsóknir um styrk fyrir skólahald, sem ekki gátu komist undir þessar reglur, af því að kent hafði verið of skamman tíma. Það getur vel staðið svo á, að ekki sjeu kringumstæður til að kenna 3 mánuði eða meira, og getur þó komið að gagni, og stundum meira gagni en þar sem tíminn er langur. Annars er það stjórnarinnar sjálfrar og fræðslumálastjóra að ráðstafa því, hvernig þessu skuli hagað. Umsóknir um fje til að reisa nýja barnaskóla í sveitum hafa fjöldamargar borist, og hefir fræðslumálastjóri mælt sjerstaklega með sumum í brjefum, sem hann hefir skrifað stjórn og þingi. Ómögulegt er að sinna þessu öllu, og verður fræðslumálastjórnin að haga sjer í þessu efni eftir því, sem best þykir henta eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja. Þá er brtt. XVIII, 4. Nefndin sá sjer ekki annað fært en að hækka þennan styrk dálítið, því margar umsóknir um styrk til að koma upp sundlaugum lágu fyrir og aðstaða nokkurnveginn jöfn. Það er drepið á þetta í nál., og nægir að vísa til þess. Í sambandi við þetta hefir nefndin lagt til, að fyrir „hjeraðseign“ komi: til afnota fyrir almenning. Það eru fyrst og fremst ungmennafjelögin, sem gangast fyrir þessum framkvæmdum, og það virðist eðlilegast, að þau hafi veg og vanda af þessum fyrirtækjum, þegar þau eru komin upp. Af því að þau hafa lagt mikið á sig við að koma sundstæðunum upp, má treysta þeim til að láta þau ekki lenda í vanhirðu. Gæti vel komið fyrir, að hreppsnefnd hefði minni áhuga í þessu efni. Þá er brtt. við 15. gr. 1, a. Það er aðeins leiðrjetting á reikningsskekkju. Þá er brtt. við sömu gr. 3. g, um að niður falli styrkur til að safna drögum til menningarsögu. Fyrir þessu er ekki aðrar ástæður að færa en þær, að nefndinni fanst þessi styrkveiting ekki bráðnauðsynleg og fremur óviðfeldið að veita þetta út í loftið um leið og Nd. fellir styrk til ákveðins manns, sem kominn er inn á þá braut að rita upp og skýra gamlan fróðleik. Þá er 15. gr. 16, að þessum styrk, 1500 kr., sem um er að ræða, sje varið til að halda áfram útgáfu á Lagasafni handa alþýðu. Það er búið að gefa út 5 hefti af þessu safni, eða fram að árinu 1909. Síðan hefir ekkert komið, og er því ekki í annað hús að venda en Stjórnartíðindin eftir þann tíma. En þau eru mjög óhandhæg til notkunar og getur verið erfitt að átta sig á þeim, enda mun misbrestur á, að þeim sje haldið saman, þó send sjeu hreppstjórum og oddvitum. Getur því oft verið seinlegt að ganga úr skugga um, hvaða lög hafa bæst við síðan 1909. Því hefir verið haldið fram, að Lög Íslands væri betra rit og hentugra, af því aðeins sjeu tekin lög, sem gilda. En þetta rit er komið mjög skamt áleiðis, þó mikið kunni að vera til í handriti. Hins vegar eru margir búnir að eyða fje til að kaupa þau hefti, sem komin eru út af Lagasafni alþýðu, og er ilt, að það fje fari til ónýtis. Nefndin hjelt, að flestum myndi kærkomnara að fá áframhald þessa verks heldur en Lög Íslands. Eitthvað þarf að fá, því ilt er að burðast með marga árganga af Stjórnartíðindunum. Þá er næst nýr liður, að veita skuli 2000 kr. til hljómsveitar Reykjavíkur. Formaður þessa fyrirtækis og stofnandi, Sigfús Einarsson, sem heldur því uppi með mikilli elju, kom til nefndarinnar með tilmæli um, að einhver styrkur yrði veittur í þessu skyni. Umsóknin um þennan styrk hafði hljóðað upp á 2–4 þús. kr. En háttv.Nd. hafði ekki viljað sinna þessu neinu. Organistinn sýndi fram á, að ef enginn styrkur fengist til þessa, yrði ókleift að halda fyrirtækinu áfram. 4000 króna umsóknin var miðuð við það, að hægt væri að bæta við mönnum og hljóðfærum, en 2000 kr. kvað hann mundu nægja til að halda við því, sem komið er. Nefndinni þótti ilt og óforsvaranlegt, að þessi byrjun legðist niður, og vildi stuðla að, að svo yrði ekki. Þá er næst styrkur handa listamönnum. Nefndinni fanst rjett, að þeir fengju sömu upphæð allir, og auk þess hefir hún bætt tveimur við. Harald Björnsson má telja hliðstæðan Önnu Borg. Hann hefir veitt forstöðu Leikfjelagi Akureyrar og er því vel undirbúinn, enda gefa kennarar hans í skyn, að hann geti orðið því sem næst fullnuma, eftir því sem hægt er í þessari grein, á tiltölulega skömmum tíma. Hinn maðurinn, Gunnlaugur Blöndal, er kunnur málari og stendur þar mjög framarlega. Hann mun vera í þann veginn að halda málverkasýningu í París og þarf að verja miklu fje til þess. Þá er till. um að veita frú Björgu Blöndal 2500 kr. í viðurkenningarskyni. Jeg tel óþarft að eyða orðum um þessa till. Ef til vill þykir hún frekar of lág en há, því að þessi kona hefir gert þjóð sinni ómetanlegt gagn. Það var farið fram á 3000 kr. í 3 ár, en nefndin þorði ekki að leggja til, að gengið væri inn á þá braut. Næst er till. um að fella niður styrk til Guðmundar Finnbogasonar. Nefndin var hrædd um, að þessi styrkveiting mundi draga dilk á eftir sjer, að fleiri embættismenn kynnu að fara fram á hið sama, og ekki væri þá frekar ástæða til að neita þeim. Til dæmis væri óforsvaranlegt að neita slíkum manni sem dr. Páli Eggert, ef hann færi fram á slíkan styrk og einhver væri kominn á undan. Það má kannske segja, að fordæmi sje þegar gefið, þar sem er ritstyrkur Nordals. Jeg var líka upphaflega á móti honum af sömu ástæðum, þó úr yrði, að sá styrkur væri veittur, til þess að hlutaðeigandi ryki ekki frá okkur til annara landa. Jeg álít dr. Guðmund Finnbogason góðan rithöfund og jeg les með ánægju rit hans. En sem sagt: Þessi styrkveiting myndi skapa fordæmi, sem gæti haft óþægilegar afleiðingar, og því leggur nefndin á móti henni. Þá er næst lítilfjörleg hækkun til Páls Þorkelssonar, sem varla þarf að mæla með sjerstaklega. Þá er brtt. við 16. gr. 3, þar sem nefndin leggur til, að athugasemdin falli niður. Það hefir altaf verið álit þessarar deildar, að ekki væri rjett að setja sjerstök skilyrði fyrir þessari styrkveitingu. Mjer er kunnugt um, þar sem jeg þekki til, að þessi styrkur hefir gert mikið gagn, verið mönnum hvöt til að vinna sem mest að jarðabótum. Jeg get nefnt einn nágranna minn, sem unnið hefir mikið að jarðabótum. Hann hefir stundum fengið 150 krónur á ári af þessu fje, þótt lítið falli á hvert dagsverk, og jeg veit, að honum hefir þótt þægilegt að fá þennan styrk, þótt lítill sje. Jeg held, að best fari á því, að þessari styrkveitingu sje hagað eins og gert hefir verið. Þá er 34. brtt., við 16. gr. Í frv. stendur, að leggja skuli til hafnarbóta í Ólafsvík þriðjung kostnaðar, 10 þús. kr. Eftir því er ætlast til, að hreppsfjelagið leggi fram 20 þús. kr., en það er því algerlega um megn. Í þetta fyrirtæki er þegar búið að leggja 34 þús. kr., 10 þús. úr ríkissjóði og 24 þús. kr. úr hreppssjóði, og þar með er lánstraust hreppsins þrotið. Að fá ríkissjóðsábyrgð eða lán úr ríkissjóði er ekki sýnilegt, að hefði neitt að þýða, því að hreppsfjelagið gæti ekki svarað vöxtum eða afborgunum af svo stórri upphæð. Nefndin taldi því rjett að veita 20 þús. kr. til þessa fyrirtækis alveg skilyrðislaust. Þá er 35. brtt., sem jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um. Að meiri hl. komst að þessari niðurstöðu, stafar af því, að yfirlýsing kom fram á síðasta þingi um það, að það yrði í síðasta sinn, sem farið yrði fram á slíkan styrk. Þá er 36. brtt., sem er aths. Nefndinni fanst óviðkunnanlegt að gera Sambandi íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga að greiða ákveðna upphæð sjerstökum manni. Ef maðurinn er þess sjerstaklega verður, þá færi betur á, að hann stæði alveg sjer en undir þessum lið. Þá kemur nr. 37, við 16. gr., um eftirgjöf á lánum til nokkurra hreppa. Nefndinni þykir það mjög svo varhugavert að ganga inn á þá braut að gefa hreppum þannig eftir lán. Eins og tekið er fram í nál., þá fjekk nefndin skrá yfir lán hinna einstöku hreppa, kaupstaðirnir ekki taldir með. Þessi lán eru nú kr. 242425.64 Þegar farið er að gefa nokkrum hreppum þannig eftir lánið, eins og hjer á sjer stað í frv., þá má búast við, að fleiri og fleiri komi á eftir. Þess vegna leggur nefndin til að fella þennan lið burtu. Næst er 38. brtt., að komi nýr 1iður, 1 þús. kr. til Bjarna Magnússonar fangavarðar í Stykkishólmi. Það er hugsað sem uppbót í eitt skifti á þeim lítilfjörlegu launum, sem hann hefir haft. Það var samþykt á síðasta þingi í þessari deild en felt í Nd. Þetta er ógnar lítilfjörleg upphæð, en sennilega ekki svo lítil hugnun fyrir hann. Þá hefir nefndin lagt til að fella niður 5. lið 17. gr., 3800 kr. til styrktarsjóðs verkamanna- og sjómannafjelaganna, en setja í þess stað annað, sem hún telur meira virði, sem sje til Sjúkrasamlags Reykjavíkur. Mætti segja, að best væri að styrkja hvorttveggja, en nefndin vildi reyna að spara jafnframt því að fullnægja þessari sjálfsögðu útgjaldakröfu. Í 18. gr. vill nefndin bæta við tveimur konum. Önnur er Kristín Sigfúsdóttir skáldkona, sem allir kannast við af ritverkum hennar. Sumir kunna að hafa það á móti þessu, að hún sje ekki búin að vera svo lengi viðurkend eða vinna svo mikið, að hún eigi nú að komast inn í 18. gr., og svo kunni að fara, að hún vinni ekki framar að ritstörfum. Mjer finst reynslan mæla á móti þessu. Við minnumst Guðmundar Friðjónssonar. Hann fjekk fyrst styrk eitt og eitt ár í senn, en svo varð útfallið, að hann komst inn í 18. gr. Og jeg veit ekki betur en hann hafi ekki síður haldið áfram sínum ritstörfum eftir það. Jeg fyrir mitt leyti þori að vænta þess, að Kristín Sigfúsdóttir haldi áfram að semja skáldrit eins fyrir þetta og ekki síður. Enda má segja, að þeir, sem á annað borð eru gæddir slíkri gáfu, geti alls ekki hætt við að yrkja meðan kraftar og kringumstæður leyfa. Þá leggur nefndin til að hækka styrkinn til Þórunnar Gísladóttur. Það er mjög orðlagt, hvað hún hafi komið að góðu liði í hvívetna meðan hún gegndi ljósmóðurstörfum í Skaftafellssýslu. Oft varð að grípa til hennar í stað læknis til þess að binda um beinbrot, kippa í lið Og ýmislegs fleira, svo að það má segja, að hún hafi gegnt að nokkru leyti læknisstörfum í heilli sýslu um margra ára skeið. Og hins vegar er ómögulegt að neita því, að enn í dag er margur maðurinn, sem telur sig hafa haft gott gagn af hennar hjálp eða ráðleggingum við ýmiskonar líkamsmeinum. Hjer er ekki, eins og jeg sagði, um nýjan styrkþega að ræða, sem nefndin beri fram, heldur um hækkun dálitla á styrk, sem fyrir er í frv. En hin konan, sem nefndin vill bæta við inn í 18. gr., er Guðbjörg Þorleifsdóttir í Múlakoti. Hún fór þess á leit, þessi kona, að fá 1 þús. kr. styrk til að leiðbeina um trjárækt og blómarækt, sem hún er með af brigðum hneigð fyrir, að sínu leyti eins og skáldin, sem verða að yrkja - geta ekki annað en gert það. Alla tíð hefir hún verið fjarska heilsulaus. Það er eitt, sem virðist halda lífi hennar uppi, það er hugsjónin að lifa fyrir blómin. Jeg veit, að mörgum mun kunnugt, hverju hún hefir áorkað í þessu efni. Margur maður, sem hefir farið austur í Fljótshlíð, hefir skoðað fagran garð, sem hún hefir komið upp og annast. Á sama bæ er reyndar annar fallegur garður hjá nábýlisbóndanum, sem sömuleiðis er mjög áhugasamur um þessa hluti. En aðstaðan er að ýmsu leyti betri hjá honum en konu þeirri, sem hjer ræðir um, enda heilar og hraustar karlmannshöndur, sem þar standa að. Þá er 44. brtt., sem gengur út á, að 7. liður 22. gr. falli niður. Ástæða meiri hluta nefndarinnar er sú, að þessar verksmiðjur, Álafoss og verksmiðja Boga Þórðarsonar (Gefn), eru svo nálægt hvor annari, að viðbúið er, að samkepni milli þeirra um spuna meðal annars geti gert Álafossi stóran óleik. Uppi um sveitir er yfirleitt ekki að ræða um það, að kvenfólk spinni mikið á rokk. Þarf því vitanlega að fá lopann spunninn í slíkum vjelum, ef nokkuð á að verða úr slíkri heimavinnu. En hins vegar er ekki víst, að þær hafi báðar nóg að gera, þar sem þær eru svo nálægt hvor annari. Þykir því meiri hluta nefndarinnar viðurhlutamikið að styrkja nýja verksmiðju til samkepni móti þeirri, sem fyrir er og ríkissjóði, vegna áður veitts láns eða ábyrgðar, ríður svo mikið á, að ekki fari um koll. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að taka upp lánsheimild fyrir 12 þús. kr. til Boga sýslum. Brynjólfssonar. Byggist það á fordæmi, því að slíkt lán var veitt í fyrra til þess að standast byggingarkostnað hjá bæjarfógeta Vestmannaeyja og sýslumanninum í Skagafjarðarsýslu. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta að sinni. Geri ráð fyrir, að þeir, sem brtt. flytja, þurfi að taka til máls og mæla fyrir þeim, og læt því bíða að fara orðum um þær þar til flutningsm. þeirra hafa talað fyrir þeim.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi ekki neina ástæðu til að vera óánægður með meðferð nefndarinnar á frv. Þvert á móti sýnist mjer hún hafa sýnt sómasamlega sjálfsafneitun að því er snertir takmörkun á hækkunartill., sem hún sjálf ber fram. Eins sýnist mjer henni hafa farist farsællega að leggja til um niðurfærslu og burtfellingu á nokkrum þeim liðum, sem inn voru komnir í Nd. og sýnast mega ýmist missa sig eða þola bið. Það er svo, að fái frv. að fara gegnum þessa umr. með breytingum nefndarinnar einum saman, þá verður ekki sagt, að í því felist nein teljandi breyting á aðalniðurstöðu frv. Ekki nein breyting á tekjuhallanum, en eftir því, sem mjer sýnist, er dálítil umbót á meðferð fjárins. Fáar af till. nefndarinnar gefa tilefni til að minst sje á þær. Jeg vil þó þakka nefndinni fyrir þá leiðrjettingu, sem liggur í 1. brtt. hennar, á reikningsvillu, sem stóð í stjórnarfrv. Að öðru leyti vildi jeg segja örfá orð um 37. till. nefndarinnar, við 16. gr. Hún er um það, að niður falli eftirgjöf lána af ríkisféð til þriggja sveitarfjelaga. Till. um þetta hafa komið fyrir Nd., en voru feldar. En síðast voru þær sameinaðar í eina till., og var hún samþykt. Jeg vil þakka nefndinni fyrir að leggja til að fella þetta niður. En það er samt ekki af því að jeg sjái beinlínis eftir þessu fje, ef virkileg ástæða er til að veita þessar eftirgjafir. Það er af hinu, að það er órannsakað og ósannað mál, hvort það er meiri ástaða til að veita þessum sveitarfjelögum eftirgjöf á þessum lánum en að veita ýmisliegt annað hliðstætt. Þessi sveitarfjelög hafa ekki borið sig upp við stjórnina, eins og venja er sveitarfjelaga, sem hafa komist í kröggur. Þau vita vel, að þau eiga aðgang að atvinnumálaráðuneytinu til þess að bera upp sín vandkvæði. Allmörg sveitarfjelög hafa sjeð sig tilneydd að gera þetta nú seinustu árin. Og þar sem það hefir í raun og veru sýnt sig, að þörf var á aðstoð til þess að komast fram úr vandræðum, þá hefir það, eftir því sem jeg best veit, altaf tekist fyrir milligöngu atvinnumálaráðuneytisins að koma þeirri skipun á, sem hlutaðeigandi sveitarfjelag hefir getað sætt sig við. Ef nú þessi sveitarfjelög telja sig hafa sanngirnisrjett til eftirgjafar, þá má þó heimta það, að þau hvert í sínu lagi fari þessa sömu leið. Og ef við slíka rannsókn kemur í ljós, að einhverjar gildar ástæður mæli með því, að einhver tilslökun verði gerð, eða á annan hátt greitt fyrir þessum sveitarfjelögum, þá segi jeg það hiklaust, að frá minni hálfu skal ekki standa á því. Jeg skal ekki telja eftirsjá að fjárhæðinni í sjálfri sjer. Jeg álít vel farið, að þetta væri felt, eins og nefndin stingur upp á, og sveitarfjelögunum vísað á þessa leið. Það er meðal annars sjerstaklega æskilegt vegna þingmanna hlutaðeigandi kjördæma; því að það fer ekki hjá því, að þetta verði lagt út sem of mikið kapp af hálfu þeirra, þegar slíkar eftirgjafir eru knúðar fram með atkvgr. í þinginu. Jeg gaf í Nd. skýrslu um efnahag þessara þriggja sveitarfjelaga samkv. síðustu reikningum þeirra, frá fardagaárinu 1923–'24. Og það varð yfirleitt ekki sjeð á þeim reikningum, að þessi sveitarfjelög væru bágstödd, og síst af öllu það, sem á að hafa hæsta eftirgjöfina. Reikningarnir sýndu þvert á móti fremur góðan hag. Það var sagt, að reikningarnir gæfu ekki rjetta mynd. Jeg get ekki sagt um það; en ef svo er, þá finst mjer sveitarfjelögin ættu að senda sín skilríki til hlutaðeigandi ráðuneytis og bera fram sínar málaleitanir þann veg. Þá ætla jeg það sje ekki nema síðasti liðurinn, sem snertir viðlagasjóðslánin, sem jeg tel mjer sjerstaklega viðkomandi. Það er 44. till. nefndarinnar, þar sem hún leggur til að fella niður lánveitingarheimild til spunavjelakaupa til nafngreinds manns hjer í bænum, sem hefir komið upp tóvinnuverksmiðju eða kembivjelum. Jeg get ekki fallist á ástæðuna, sem nefndin færir fyrir því, að ekki sje gerandi að veita þessa lánsheimild. Það er að vísu svo, að viðlagasjóður hefir veitt lán til einnar ullar- og dúkaverksmiðju hjer í nágrenni og á náttúrlega hagsmuna að gæta um það, að því fyrirtæki farnist vel. En jeg verð að segja, að það verður þá æðilangt að bíða þess, að upp komi hjer á landi sá ullariðnaður, sem fulltrúar bændastjettarinnar á Alþingi óska eftir, ef af þessum ástæðum, sem tilgreindar eru nú, má ekki rjetta öðru örsmáu fyrirtæki hjálparhönd á svipaðan hátt og gert hefir verið með flest ullariðnaðarfyrirtæki, sem hafa verið stofnuð hjer á landi, ef ekki öll. Þau hafa fengið aðstoð hins opinbera í þessari mynd, að veitt var til þeirra lán úr viðlagasjóði. Þar sem svo mikið er enn innflutt af ullarvörum, þá get jeg ekki skilið, að rjett sje að álíta, að hætta verði að styðja þessi fyrirtæki af því að viðlagasjóðurinn sje kominn svo langt á þá braut, að ef hann færi lengra, væri hætt við, að samkepnin færi að baka honum fjártjón og koma þeim fyrirtækjum á knje, sem hann hefir áður upp komið. Hins vegar, get jeg líka sagt það, að lánsheimildir eru ekki komnar svo margar, að ekki sjeu líkur til, að þeim verði öllum fullnægt. Og fje viðlagasjóðs er nú haldið algerlega aðskildu frá ríkissjóði. Það er ætlað til útlána einungis, og engin skynsamleg ástæða til annars en lána út gegn góðum tryggingum, það sem inn kemur í afborganir á hverju ári. Vil jeg því heldur mæla með því, að þessi lánsheimild, sem var samþykt í hv.Nd., fengi að standa. Geri jeg heldur ráð fyrir, að hún verði spor í þá átt að auka ullarnotkun í landinu. Aftur á móti verð jeg að segja um 45. till., sem er lán til Boga Brynjólfssonar sýslumanns til embættisbústaðar, að þar er farið inn á nýja braut. Þessi sýslumaður hefir búið í sínu eigin húsi í allmörg ár. Mjer skilst þetta því eiga að vera venjulegt fasteignaveðlán út á hús, sem þegar er til. Fjeð á ekki að nota til að koma neinu því í framkvæmd, sem nú er ógert. Þetta er, að jeg hygg, brot á þeirri. grundvallarreglu, sem hefir verið fylgt um viðlagasjóðslánin. Jeg get að vísu ekki haft neitt sjerstakt á móti því, að þessum sýslumanni væri veitt fasteignalán úr viðlagasjóði, ef ekki væri annað nauðsynlegra við fje hans að gera. En jeg bendi á þetta, að þótt heimilt hafi verið að lána sýslumönnum til embættisbústaða, hefir það verið gert til þess að koma upp húsum þar, sem sýslumaðurinn átti ekki hús áður og var erfitt eða ókleift að koma sjer upp viðunanlegu húsnæði.

Jónas Jónsson Jeg á hjer fáeinar brtt., en áður en jeg kem að þeim, vil jeg víkja að einstökum till.fjvn. Hv. nefnd hefir lagt til að fella styrk til Haralds sonar Sigurðar læknis frá Patreksfirði. Hann er bæði gamall og nýr berklaveikisjúklingur, fjekk ungur sýkina, kom til Vífilsstaða, mun hafa komist þar í ónáð, og það, er ástæðan til þess, að hann kemst þar ekki að aftur. En almenningur mun álíta, að umtal sjúklinga hafi gert vistina þar betri, og því er ekki rjett að láta hann gjalda þessa. Jeg þekki þess dæmi, að maður úr Árnessýslu, sem ekki var annað sýnna en væri kominn að dauða á hælinu, er nú orðinn gallhraustur maður og vinnur fyrir sjer og fjölskyldu sinni. En hann var meira en ár sjer til heilsubótar í Noregi. Það er því stór ábyrgðarhluti að synja þessum manni um batavon. Út af sparnaði við símalagningar vil jeg geta þess, að þar er einmitt tekin út sú fjárhæð, er sjerstakar skýringar fylgdu um í hv.Nd., þ. e. Loðmundarfjarðarsíminn. Þetta er þjettbýli við sjó, þar sem ekki er kominn sími, en landssímastjóri hefir mælt með, að hann yrði lagður þangað. Jeg þakka hv. nefnd fyrir till. hennar um ferðastyrk handa presti til að ferðast um. Þetta vakti mótstöðu í hv.Nd., en jeg hygg, að hjer sje byrjað á góðri venju, bæði um presta og aðra andans menn, og að þess sje þörf úti um land. T. d. hefir sýslufundur Skaftafellssýslu beðið einn af prófessorum háskólans að koma í vor og halda þar fyrirlestur í hverjum hreppi. En jeg get ekki sagt hið sama um utanfararstyrk Helga Hjörvars. Þessi maður er mjer kunnur síðan hann var í kennaraskólanum og jeg man eftir því, að við burtfararpróf í skólanum dáðist Þórhallur biskup Bjarnarson að kennarahæfileikum hans. Síðan hefir hann verið einn af bestu kennurum barnaskólans; finst mjer því sjálfsagt, eins og Nd. vildi, að veita honum fje til utanfarar til þess að sækja nýja strauma. Svo er eitt enn. Hann hefir í ár gefið út skáldsögur eftir sig, er hafa fengið almenningslof. Og þess vegna er hann líka verður viðurkenningar. Og ástæðulaust var það að setja í hann hnútur í þskj., bæði sem mann og kennara. Hv. nefnd vill fella niður styrk til að rita menningarsögu, en jeg vona, að hún haldi ekki fast við það. Eins og menn vita, þá er fje þetta ekki ætlað neinum sjerstökum manni, heldur á að borga nokkrum sagnaþulum laun fyrir að skrifa upp þann fróðleik, er þeim geyma í sjer. Ef þetta væri dregið í svo sem 20 ár, kæmi það ekki að hálfum notum við það, sem nú er, því að yngra fólkið á ekki í sjer helming af þeim þjóðlega fróðleik, sem gamla fólkið geymir. Liður þessi er því gagnlegur nú, en óþarfur er lengra líður. Um styrk listamanna er ekki nema gott að segja um till.hv. nefndar. Þó er þar einn liður, sem stórsynd væri að samþykkja eins og nefndin leggur til. Það er um kaup á listaverkum. Við eigum nú 10–12 málara, sem hafa brotist áfram af dugnaði sínum og sumir með styrk. En landið er svo lítið, að þeirra bíður hungurdauði að námi loknu, eða þeir verða þá að hverfa frá list sinni að öðru starfi. Það er aðeins einn málari á Íslandi, sem getur selt svo mikið, að hann getur nokkurnveginn lifað af því. Ef landið kaupir ekki á hverju ári nokkuð af listaverkum, þá er engin von til þess, að list geti dafnað hjer. En fyrir það fje, sem til þessa er varið, fáum við verðmæti, sem geta geymst öldum saman og ganga aldrei úr sjer. Það er því fjarstæða að færa þessa upphæð niður um helming; væri sýnu nær að auðga landið að listaverkum. Jeg kem ekki fram með neina brtt. um þetta, en vil aðeins víta þá skoðun, er þarna kemur fram. Hjer er ekki um neinar gjafir að ræða, heldur kaup. Hv. nefnd hefir lagt, til að fella ritstyrk dr. Guðmundar Finnbogasonar. Þetta held jeg, að ekki sje rjett, hjá henni. Það er öllum kunnugt hjer í hv. deild, að dr. Guðmundur Finnbogason hefir lengi verið með vinsælli rithöfundum þjóðarinnar, enda með gáfuðustu mentamönnum landsins. Það mundi því í rauninni ekki skapa neitt fordæmi gagnvart öðrum, þótt honum væri sýndur sá sómi að styðja hann til þess að ljúka því verki, er hann vill byrja á. Dr. Guðmundur Finnbogason hefir orðið við því trausti, sem Alþingi sýndi honum, þá er hann tók við safninu, er það var í niðurníðslu og hafði vont orð á sjer. Hann hefir komið á það góðu orði og hefir tekist að fá safnið í þá röð og reglu, er því sómir, og kunnugir dást að því, hve mikla vinnu dr. G. F. hefir lagt í það. Og maður, sem tekur að sjer þetta vandasama verk og rækir það svo vel, ætti skilið að vera settur yfir meira. Hann hefir hugsað sjer að skrifa mikið og merkilegt rit um sálarlíf Íslendinga samhliða bókavarðarstarfinu. En hann skoðar það sína aðalköllun að vera rithöfundur. Jeg hygg því, að engin hætta sje að fella þessa brtt.hv.fjvn. Þá vill nefndin fella niður styrkinn til Guðmundar Jónssonar frá Mosdal. Það er líklega af ókunnugleika, því að enginn efi er á því, að hann er einhver besti maður, sem landið á völ á í þessu efni. Maðurinn mun gera mikið gagn með því að starfa á Vesturlandi að trjeskurði og heimaiðnaði. Jeg er þakklátur fjvn. fyrir að hafa tekið í 18. gr. þá miklu skáldkonu Kristínu Sigfúsdóttur. Hún vaknaði við það í okkar litla landi að verða fræg, er hún hafði gefið út dálítinn sjónleik - og er það afarsjaldgæft. Hygg jeg, að Alþingi sje hjer að gera það, sem því verður sómi að í framtíðinni. Þá er 1. brtt. mín, um eftirgjöf á eftirstöðvum á viðlagasjóðsláni Dalasýslu. Jeg hefi tekið þetta upp vegna þess, að hv.þm. Dal. (BJ) er veikur, en jeg ætla ekki að mæla sjerstaklega með þeirri brtt. nú, vegna þess að fjvn. hefir beðið mig að taka hana aftur til næstu umr., og býst jeg við, að fjvn. taki hana þá upp. Þá er tillaga um að kaupa marmaramyndina „Hafmey“ eftir Ásmund Sveinsson. Þessi maður er ættaður úr Dalasýslu, lærði hjá Ríkarði Jónssyni og varð þegar þektur fyrir trjeskurð. Síðan fór hann utan og er eini Íslendingurinn, sem gengið hefir gegnum listaskólann í Stokkhólmi. Þar hefir hann getið sjer mikinn orðstír. Og eitt af hans góðu verkum, er aflað hafa honum álits þar, er gosbrunnur úr marmara, er hann nefnir „Hafmey“. Einn prófessor þar hefir sent Alþingi álit sitt og ráðlagt því að kaupa myndina af honum. Ef Ásmundur fengi fjeð, mundi hann verja því til Rómaferðar. Jeg hefi ástæðu til þess að ætla, að hann verði einkar efnilegur listamaður. Hann hefir brotist áfram í dýrasta landi Norðurlanda. Síðan hann var útlærður hefir hann fengið starf við það að skreyta merkilegar byggingar í Svíþjóð. Þessi prófessor, sem gaf honum meðmælin, sagði við Íslending í sumar, að hann hefði ráðlagt Ásmundi að gerast sænskur borgari. En hann vildi ekki selja sinn íslenska frumburðarrjett. Ætti landið að minnast þess, að hann er ekki eingöngu sonur, heldur er ættjörðin móðir. Og jeg tel sjálfsagt, að listaverkið verði haft á einhverjum opinberum stað, t. d. Alþingishúsgarðinum. Þá á jeg hjer brtt. ásamt hv. 1. þm. G.K. (BK) um utanfararstyrk til Brynjólfs Þórðarsonar. Það er líkt um hann að segja og Ásmund, að hann er hinn efnilegasti listamaður. Þórarinn heitinn Þorláksson tók hann að sjer og kendi honum að mála af umhyggju fyrir listinni, að því er sjeð verður, því að ekki átti þessi unglingur neitt fje, sem hann gæti goldið kensluna með. Þessi ungi listamaður hefir nú starfað hjer í bænum í 10 ár, og jeg held, að mjer sje óhætt að segja, að í flestum húsum, þar sem málverk eru keypt, eru til myndir eftir Brynjólf Þórðarson. Vitanlega dettur mjer ekki í hug að segja, að hann sje málari á borð við Ásgrím Jónsson, sem mun vera bestur málari hjer, en miðað við aldur og aðstöðu, er hann í fremri röð. Nú er þessi maður veikur bæði af liðagigt og berklum. Hann er nú sem stendur á Vífilsstaðahæli, og hefir læknirinn þar skrifað, að ef hann væri einn vetur í mildara loftslagi, mundi honum geta batnað gigtin og ef til vill náð sjer alveg. Hjer er nú ekki um nema 1500 kr. að ræða, og er það ekki meira en kostað er til berklasjúklinga hjer heima; og hjer stendur alveg sjerstaklega á, þar sem honum getur ekki batnað án loftslagsbreytingar. Hann gæti líka ef til vill stundað list sína, samfara því að leita sjer heilsubótar, t. d. við sjó á Ítalíu, og er það nokkursvert atriði, því að þessi maður mun vera einn af þeim fáu málurum hjer, sem hafa lært án þess að fara til muna utan. Þá á jeg aðra brtt. við 16. gr., nýjan lið, sem jeg flyt með háttv.þm. Vestm., um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni Ólafs Hvanndals. Jeg held, að ræða hæstv. fjrh. um lánsheimild til Boga Þórðarsonar hafi verið góð röksemd fyrir þessari till. okkar. Hæstv. ráðherra lagði mikla áherslu á það, að styrkja bæri innlendan iðnað og innlent framtak, og það er nú einmitt það, sem um er að ræða hjer. Ólafur Hvanndal er eini maðurinn, sem leggur stund á þessa iðn hjer, og það er með þetta eins og annan innlendan iðnað, að það er erfitt, einkum í byrjun, að standast samkepni við útlendinga. Hjer við bætist, að hann getur ekki fengið lærlinga nema með því að bjóða betri kjör en meistarar í öðrum greinum þurfa að bjóða, og er það af því, að það þykir ekki fýsilegt að leggja stund á þessa iðn. Með tilliti til þessa, sem jeg nú hefi talið, og þess, að það er nauðsynlegt að hafa einhvern, sem geti leyst þetta starf af hendi hjer, held jeg sje hægt að leiða rök að því, að það sje rjett að gefa þessar 4 þús. kr. eftir. Jeg held, að það væri ekki annað en sanngjarn stuðningur við þetta og gæti orðið til þess að þessari iðn yrði haldið áfram, en annars er líklegt, að maðurinn neyðist til að leggja árar í bát, og væri það illa farið. Jeg vil svo geta þess, af því að það er gaman að athuga það, að Ólafur Hvanndal gat gert á einni nóttu myndina af þingsetningunni í vetur; jeg vil ekki segja, að sjerstök ástæða hafi verið til að birta þá mynd, en það sýnir, hve mikið hagræði það er fyrir hlöðin, að einhver sje til, sem geti annast um þetta hjer, í stað þess að senda hverja frummynd til útlanda. Þá kem jeg að 2 síðustu brtt. mínum, um styrk til Íslendingaheimilis í Oslo og í Kaupmannahöfn, og skal jeg fara um þær nokkrum orðum. Í Oslo er Íslendingur, sem heitir Ingimundur Eyjólfsson ljósmyndari, og hefir hann verið einskonar ræðismaður Íslendinga í Oslo undanfarin ár. Hann hefir hjálpað fjölmörgum Íslendingum eftir mætti, t. d. stúdentum og iðnnemum til að halda áfram námi. Þessi maður hefir orðið fyrir því, að hann hefir að nokkru týnt niður að tala móðurmálið, og er það eðlilegt, því að hann fluttist til Oslo fyrir ca. 25 árum og þá voru sárfáir Íslendingar í Noregi. Sem sagt, hann talar norsku, en skilur og skrifar sæmilega íslensku. En það, að gleyma málinu, vill hann ekki að verði örlög Íslendinga í Noregi, og þess vegna berst hann nú fyrir því að koma upp Íslendingaheimili í Oslo. Og nú er svo komið, að þessi ljósmyndari er búinn að aura saman um 20 þús. kr. til heimilisins í gjöfum og samskotum og með aðstoð ýmsra ágætismanna, norskra Íslandsvina. Hann hefir reynt samskot hjer heima, en það hefir verið lítið tekið undir það. Jeg var svo heppinn, þegar jeg var í Oslo í sumar, að geta verið viðstaddur fyrirlestur hjá prófessor Paasche einusinni, þar sem um 500 menn voru samankomnir, og gekk allur ágóðinn til Íslendingahússins. Jeg skal ennfremur geta þess, að frægasti myndhöggvari Norðmanna og þó víðar væri leitað, Gustav Vigeland, styrkir Ingimund í þessari baráttu, vegna þess, að hann telur sig í skuld við fornbókmentir vorar. Jeg hefi gert ráð fyrir því, ef þingið vildi styrkja þetta fyrirtæki, að styrknum yrði skift á 3 ár, og væri þetta þá fyrsta veitingin, 7 þús. kr. Það er talið, að með um 20 þús. kr. styrk sje hægt að koma þessu í framkvæmd. Þá kem jeg að öðrum lið, sem sje rekstrarstyrk til Íslendingaheimilis í Kaupmannahöfn, og vil jeg leyfa mjer að færa þau rök, sem jeg tel óyggjandi, fyrir því, að þessu ætti að sinna. Það eru þá upptök þessa máls, að í Höfn er Íslendingafjelag, sem er mjög óánægt með að hafa ekki neina miðstöð, þar sem menn geti komið saman. Fjelagið vill helst taka á leigu stórt hús og koma þar upp heimili, sem hefði að bjóða ýmislegt, svo sem íslenskar bækur, blöð og tímarit o. s. frv. Auk þess ættu þar að vera haldnir fyrirlestrar um íslensk efni, og ætti þessi starfsemi að vera nokkurskonar trúboð meðal Íslendinga í Höfn, til að hjálpa þeim til að viðhalda þjóðerni sínu og sambandinu við föðurlandið og menningu þess. Til þess að koma þessari starfsemi á stað þarf fjelagið að fá nokkurn styrk, og álít jeg, að það væri ekki sanngjarnt að neita um þessar 2 þús. kr., ef sá styrkur gæti orðið til þess að koma þessu áleiðis. Jeg skal taka það fram, að jeg álít ekki heppilegt að veita einstökum mönnum styrk í þessu skyni, og að eðlilegast væri, að heimilið stæði undir yfirstjórn íslensku skrifstofunnar í Höfn, hvort sem þar væri um umboðsmann eða sendiherra að ræða, og væri þá heimildin ekki notuð nema formaður skrifstofunnar áliti, að það mundi koma að rjettum notum. Jeg skal geta þess, að jeg hefi átt tal um þetta við þann mann, sem var fulltrúi landsins í Höfn fyrir nokkrum árum, en er nú hjer búsettur, og telur hann, að það mundi vera mikil bót að því að hafa slíkt heimili fyrir landa, sem skrifstofan ekki nær til. Auk þessa má koma með sjerstök rök, sem benda á, að það væri misráðið að spara 2 þús. kr. með því að fella þennan lið. Til Hafnar fer fjöldinn allur af íslenskum stúlkum, og þær fara þangað mest af þeirri algengu æfintýraþrá, sem ungu fólki er í brjóst lagin, til að nema og kanna ókunna stigu, en lenda svo oft í hinum mestu vandræðum. Þær taka það svo fyrir að fara á saumastofur, og skal jeg geta þess t. d., að jeg vissi til þess einu sinni, að á einni saumastofu í Höfn voru 40 íslenskar stúlkur. Í þessum saumastofum er kaupið svo lágt, að þær geta naumast lifað af því, og leiðin út í spillinguna. er hvergi greiðari en úr illa launuðum saumastofum. Þær koma fátækar að heiman og fara þaðan í ráðleysi, en þann straum er örðugt að hindra. Jeg er sannfærður um það, að ef roskinni konu, sem hefði lífsreynslu og samúð með þeim, sem bágt eiga, og skildi þetta fólk, væri fengin umsjón með þessu heimili, þá hefði hún betri aðstöðu en nokkur annar til að vinna að því, með brjefaskriftum og öðru slíku, að fá þessar stúlkur til að hverfa heim aftur. Þær hafa farið að heiman til þess að verða meiri menn, en hafa orðið minni, og vilja svo ekki koma aftur, heldur þvælast áfram í sífelt meiri vandræðnm. Það kann að vera, að til sjeu betri ráð til að ráða bót á þessu böli en þau, sem jeg hefi bent á, en þar sem ekki hefir verið bent á annað, vænti jeg þess, að þessi heimild verði samþykt. Viðvíkjandi heimili í Oslo er þar um annað að ræða. Þangað sækja aðeins námsmenn og þeir eru þar staddir í höfuðborg ágætrar frændþjóðar. En í Höfn er, auk námsmanna, fjöldi af íslensku fólki, sem þarf að hjálpa til að viðhalda þjóðerni sínu. Og Íslendingaheimili ætti að geta gert mikið í þá átt.

Einar Árnason Jeg hefi leyft mjer, ásamt hv. 2. þm. S.-M. (IP), að flytja litla brtt. á þskj. 418,IX um 6 þús. kr. styrk til framhaldskenslu fyrir þá, sem tekið hafa gagnfræðapróf við gagnfræðaskólann á Akureyri og kysu að halda þar áfram námi. Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá var eftir heimild þings og stjórnar 1924 tekin upp sú nýbreytni við skólann að halda uppi framhaldskenslu fyrir þá gagnfræðinga, sem þess óskuðu. Tóku 22 nemendur þátt í þessari kenslu fyrsta veturinn, þar af 11, sem lásu latínu og aðrar námsgreinar, sem kendar eru í lærdómsdeild mentaskólans. En hinir 11 stunduðu einkum nýju málin, fleiri eða færri, en sumir aðrar einstakar námsgreinar. Á þessu skólaári er framhaldsdeildin í tvennu lagi, er svarar til 4. og 5. bekkjar mentaskólans. Nú sækja þetta nám 11 menn frá fyrra ári, sem eru nú við nám í 5. bekk og búast við að taka stúdentspróf næsta vetur. Ennfremur 16 nýir menn, sem luku gagnfræðaprófi á síðastl. vori, og eru aðeins 4 eða 5 þeirra, sem búast til stúdentsprófs, en hinir lesa einstakar námsgreinar, einkum nýju málin. Alls eru því við framhaldsnám á þessu skólaári 27 nemendur. Kensluna annast aðallega kennarar skólans sjálfs, það sem þeir geta komist yfir. En þó hefir orðið að kaupa aukakenslu, einkum í tungumálum, því kennararnir hafa í sjálfu sjer verið að starfa við sjálfa gagnfræðadeildina. Það hefir því ekki orðið hjá því komist, þar sem auka hefir þurft við kenslukraftana, að auka það fje, sem til kenslunnar hefir gengið. Hafa þeir nemendur, sem taka þátt í öllum námsgreinum, borgað 120 kr. í kenslugjald, og hinir hlutfallslega eitthvað minna. Auk þess hefir fjár verið aflað í þessu skyni með því að halda samkomur og hlutaveltur, auk þess sem einstakir menn hafa lagt fram fje úr eigin vasa. En það er að vonum ekki hægt við því að búast, að hægt verði að afla þess fjár, sem þarf til framhaldskenslu þessarar framvegis, á þennan hátt, og því hefir Stúdentafjelag Akureyrar sem beiðni um 6000 kr. styrk til þess, að framhaldsnám þetta geti haldist. Það er fyrirsjáanlegt, að ef þessi styrkur fæst ekki, þá verður kensla þessi að falla niður. En jeg er viss um, að þess verður mjög saknað, og má telja það mikinn skaða, ef svo færi. Ef hún legst niður, þá er tvent til: annaðhvort verða efnilegir piltar, sem þarna stunda nám, að hætta, eða ef fjárhagslegar ástæður leyfa, þá að sækja nám hingað til Reykjavíkur. Og verður þá ekki annað sjeð, eftir því sem reynslan bendir til, en stækka yrði mentaskólann hjer. Því það er svo komið hjer nú þegar, að skólinn rúmar ekki nemendurna. En á Akureyri er nóg rúm í gagnfræðaskólanum til þess að þessi kensla geti farið fram. Og eftir því sem hjer fjölgar nemendum, þá verður að fjölga kennurum hjer við mentaskólann. Það liggur þá eins nærri að nota það húsrúm, sem ríkið á nyrðra, og auka þá heldur við kenslukraftana þar. Það verður ef til vill sagt, að þetta verði til þess að ýta undir það, að stúdentum fjölgi í landinu, ef kenslu er haldið áfram fyrir norðan: Um það skal jeg ekki deila, því það er í sjálfu sjer ekki ástæða til að fara út í slíkt í þessu sambandi. En á hitt er að líta, að fáist ekki þessi styrkur, þá verður annaðhvort, að fátækir en efnilegir menn verða að hætta námi, eða að öðrum kosti verður að stækka Reykjavíkurskólann. En þess ber einnig að gæta, að hjer er ekki aðeins um það að ræða að búa menn undir stúdentspróf, heldur einnig að gefa þeim, sem lokið hafa gagnfræðaprófi, kost á því að auka við þekking sína í þeim námsgreinum, sem þeir helst hafa áhuga á og náttúru fyrir, og er það oftast tungumálanám. Skólameistari hefir sagt, að reynslan staðfesti það, að ef þeir, sem ljúka gagnfræðaprófi, hafa ekki fengið þá mentun, sem nægi til þess, að þeir geti sjálfir bjargast við og haldið áfram að auka, þeir verða að eyða miklum tíma til þess að fá þá undirstöðu í tungumálakunnáttu, er þeir geti bygt ofan á; og ef þeir eiga ekki aðgang að stofnun, sem geti veitt þeim þessa viðbót, þá getur svo farið, að undirbúningur sá, er þeir hafa fengið, verði að engum notum. Sá styrkur, sem hjer er um að ræða, er ekki svo mikill, að hann muni ríkið neinu. En hann munar nokkru þá fátæku nemendur, sem þarna eru að brjótast áfram til þess að tryggja sjer gagnið af þeirri mentunarundirstöðu, sem þeir hafa þegar fengið. Og einnig greiðir það fyrir þeim, sem vilja búa sig undir háskólanám síðar meir. Og jeg get ekki sjeð neitt hræðilegt við það, þó eitthvað af þessum mönnum taki stúdentspróf. Jeg býst við því, að deildin taki þessu vel, og sje ekki ástæðu til þess að fara um till. fleiri orðum.

Ágúst Helgason Jeg get haft góða samvisku af því, hve fingralangur jeg hafi gerst í ríkissjóðinn að þessu sinni, því jeg flyt hjer enga fjárbeiðni. Það eru aðeins þrjár brtt. frá hv.fjvn., sem jeg vildi gera að umtalsefni. Er þá fyrst brtt. á þskj. 402, 10. brtt., við 13. gr. B, X, um styrk til ferju á Hrosshyl. Hv. fjvn. leggur til, að þessi litli styrkur; sem samþyktur var í Nd., 300 kr., verði feldur niður. Jeg held, að ef hv. nefnd væri kunnug því, hvernig hjer hagar til, þá mundi hún ekki hafa lagt þetta til. Þetta er ferjustaður á Þjórsá, efst milli Gnúpverjahrepps og Landmannahrepps. Þarna fellur áin með miklum flaum fram úr gljúfrum, og er þarna stórgrýti mikið og ekki fært að ferja nema röskum mönnum. Ennfremur er ferjan langt frá bæjum og mesta umferðin um hásláttinn á dýrasta tíma, því þetta er á aðalferðamannaleiðinni frá Geysi að Heklu. Það er því dýrt fyrir ferjumann að stunda þarna ferju og bátar endast illa vegna stórgrýtis og straumþunga, svo jeg teldi fara vel á því, að till. yrði ekki samþykt. Þá er 33. brtt. á sama þskj., við 16. gr. 3, um að athugasemdin við styrkinn til búnaðarfjelaga skuli falla niður. Þessi athugasemd er í fyrsta lagi sett til þess að sýna, hvernig skifta eigi styrk þessum milli búnaðarfjelaganna, og ef hún er feld, þá er ekki til neitt ákvæði um það, hvernig styrkurinn skuli skiftast - hvort hann skuli skiftast jafnt eða eftir fjelagsmannatölu, dagsverkatölu eða einhverju öðru. Mjer finst því aths. ekki mega missast. Síðan skilyrðinu fyrir styrknum var breytt þannig, að honum skyldi varið til sameiginlegrar starfsemi, en ekki úthlutað eins og öðrum styrk eftir II. kafla jarðræktarlaganna, þá hefir þessi styrkur gert alment gagn í þá átt að halda fjelagsskapnum saman. Jeg þekki vel til um það hvernig þessu var og er varið. Sum fjelög úthlutuðu styrknum milli fjelagsmanna eftir dagsverkatölu, og kom þá auðvitað lítið í hlut, þar sem styrkurinn var lítill, oftast innan við 20 au. fyrir dagsverk. En sum fjelög hafa varið þessum styrk til sameiginlegrar starfsemi innan fjelagsins, t. d. með því að halda uppi jarðabótaflokki, sem starfaði á fjelagssvæðinu, eða til þess að kaupa dýrari áhöld, sem væru eign fjelagsins, til afnota fyrir fjelagsmenn. Ennfremur til styrktar kynbóta- starfsemi o. fl. Jeg teldi því mjög illa farið að fella þessa athugasemd niður, því það er fengin full reynsla fyrir því, að þeim fjelögum vegnar betur, sem varið hafa styrk sínum til sameiginlegrar starfsemi. Loks er 44. brtt., við 22. gr. 7, um að fella niður lánsheimild til Boga Þórðarsonar til spunavjelakaupa. Ástæðu nefndarinnar fyrir því, að með þessu sje sköpuð samkepni við verksmiðju, sem viðlagasjóður hafi áður lánað fje til, tel jeg ljettvæga og ekki að óttast slíkt, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) tók fram. Mjer finst mikil þörf á því að styrkja innlendan iðnað, ekki síst þegar ástandið er þannig, að ullin liggur óseld og óseljanleg í landinu, en mjög mikið er flutt inn af unninni ull, t. d. bandi. Væri ólíkt betur farið að vinna bandið úr ullinni, þegar svona stendur á.



Jeg vildi aðeins minnast á tvær brtt., sem jeg á á þskj. 418. Er þá fyrst I. brtt. við 12. gr. 19, er jeg flyt ásamt hv. 3. landsk. (JJ), um styrk til Skúla Guðjönssonar læknis, 3000 kr. til bætiefnarannsókna, með sjerstöku tilliti til lifnaðarhátta hjer á landi. Um það, sem fyrir okkur flm. þessarar tillögu vakir, skal það tekið fram, að eins og hv. þdm. er kunnugt, var feld till. um styrk til þessa manns við 3. umr. í háttv. Nd. Sú tillaga var nokkuð öðruvísi orðuð og þar af leiðandi ekki sambærileg. Að því er jeg best veit hefir þessi styrkþegi, sem hv. Nd. gekk svona frá, heldur ekki hlotið náð fyrir augum allra hv. þdm., og því miður heldur ekki hjá meiri hl. hv. fjvn. þessarar deildar. Jeg hefi áður haldið uppi svörum fyrir þessum styrkþega, af því að hjer er um gott mál að ræða, ekki síst þegar tekið er tillit til þess, hve brýn nauðsyn er á slíkum rannsóknum hjer á landi. Það hefir verið sagt, jafnvel hjer í þessari hv. deild af frsm. fjvn., að með till. eins og hún var orðuð í hv. Nd. hefði verið stofnað til nýs embættis við háskólann, ef Skúla Guðjónssyni hefði verið veittur styrkur sá, sem þar var farið fram á. Þótt jeg persónulega álíti, að það væri ekki aðeins hættulaust, heldur beinlínis æskilegt, að stofnað yrði embætti við háskóla vorn í þeim fræðigreinum, sem Skúli Guðjónsson læknir sjerstaklega hefir lagt stund á hin síðari árin, þá fer till. okkar flm. samt ekki fram á það. Hún gengur skemra og fer inn á annað svið. Maður sá, sem hjer um ræðir, hefir, eins og kunnugt er, lagt stund á læknavísindi. Hann varð kandídat frá háskólanum hjer 1922, en 1923 fær hann styrk af ríkisfje til utanfarar. Fór hann þá til Þýskalands og var svo lánssamur, af því að hann var styrkþegi ríkissjóðs, að komast að á vísindastofnun í Berlín, þar sem hundruðum manna var synjað um upptökn. Nám sitt stundaði hann þar með dugnaði og alúð, og fór því þaðan með góðan orðstír. Að náminu afloknu í Þýskalandi fór hann til Danmerkur og hjelt þar áfram sjernámi sínu í heilsufræði, en lagði jafnframt stund á vísindalegar rannsóknir. En til þess að verða ekki of langorð, læt jeg nægja að vísa til þeirra tveggja rita, sem hann hefir sent fjvn. Alþingis. Og með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp titilinn á þeim. Hið fyrra heitir: „Udskilles der Vitaminer gennem Huden?“ og kom út sem „Særtryk af Bibliotek For Læger“ í október 1925. Hið síðara heitir: „Om Echinokok-Sygdommens Overförelsesmaader til Mennesker.“ Þetta eitt, að Skúli Guðjónsson hefir samið þessar merkilegu ritgerðir, ætti að vera nægileg sönnun fyrir því, að hann hefir notað bæði styrkinn og tímann mjög vel. Og hugsa jeg, að allir hv. deildarmenn skilji, að rannsóknir þær sem Skúli Guðjónsson vinnur að, eru ærið verkefni fyrir mann, sem hefir áhuga á því og er svo lánssamur að hafa komið auga á þörfina. Það, sem fyrir okkur háttv. 3. landsk. vakir, eru rannsóknir Skúla Guðjónssonar á hinum svonefndu ,,vitamin“-efnum eða bætiefnum. Rannsókn þessara efna er, eins og kunnugt er, mjög ofarlega á dagskrá hjá öðrum þjóðum. Og sje svo, að ýmsar fæðutegundir okkar hjer sjeu ríkari af þessum bætiefnum en sambærilegar fæðutegundir annara þjóða, þá ætti það út af fyrir sig að vera nægileg ástæða til þess að láta mann þennan halda áfram rannsóknum sínum. Annars var það ekki þetta vísindastarf, sem upphaflega vakti fyrir mjer, þegar jeg ljeði manni þessum mína liðveislu, heldur hitt, að hann lagði stund á heilbrigðisfræði, og jeg hjelt því, að hann gæti tekið góðan þátt í því mikla nauðsynjastarfi að koma heilbrigðismálum okkar í betra horf en þau eru nú, því að engum getur dulist, að þau eru eitt þýðingarmesta mál þjóðarinnar, þar sem velferð hennar í nútíð og framtíð byggist að miklu leyti á þeim. Við flm. þessarar till. höfum nú eftir atvikum getað sætt okkur við það í bili, þó að Alþingi sjái sjer ekki fært að veita manni þessum þau laun, að hann geti hafið starf sitt í þágu heilbrigðismálanna, ýmist með fyrirlestrum eða sem ráðunautur stjórnarinnar í þeim málum. En við getum ekki sætt okkur við, að hann fái ekki að ljúka við bætiefnarannsóknir sínar. Viljum við því gefa honum tækifæri til að ljúka við þær að einhverju leyti, og berum því fram þessa tillögu í fullu trausti til skilnings hinna háttv. deildarmanna á þessu þýðingarmikla máli. Mjer er persónulega kunnugt um, að hugur Skúla Guðjónssonar stendur til að koma hingað til lands eins fljótt og hann getur, og hefir hann mikla von um að geta notfært sjer rannsóknir sínar hjer í þágu sinnar eigin þjóðar. Jeg veit, að flestum hv. deildarmönnum er kunnugt, að nú á síðari tímum hafa heyrst allháværar raddir um, að heilsufari hinnar yngri kynslóðar væri mjög að hnigna. Jeg hefi nú um nokkurt áraskeið haft tækifæri til að kynnast þessu og hefi einnig sannfærst um, að svo væri. Sömuleiðis hefi jeg átt tal um þetta við nokkra lækna, og hefir þeim öllum komið saman um, að ýmislegt benti til þess, að svo væri. Hafa þeir talið, að þetta myndi ef til vill stafa af breyttum lifnaðarháttum, þar sem búin til sveita selja svo mjög afurðir sínar, að viðurværið verður rýrara heima fyrir en það var áður. Væri nú með bætiefnarannsóknum hægt að ráða bót á þessu, þá væri það eitt með því þarfasta, sem hjer hefir verið unnið. Því fer nú fjarri, að Skúla Guðjónssyni þyki gaman að þurfa að sækja um þennan styrk, því að í „privat“-brjefi segir hann, að sjer liggi við að harma það að hafa nokkurntíma fengið styrk þann til sjerfræðináms, er honum var veittur í fjárl. 1923, því að ef hann neyðist til að setjast að í útlöndum, þá líti svo út, sem hann hafi fengið styrk þennan til þess eins að leika sjer. En það telur hann sína einlægustu ósk að geta sest að hjer og látið íslensku þjóðina njóta kunnáttu sinnar. Jeg sje nú ekki, að hin ágæta læknastjett vor geti tekið að sjer fræðslu meðal almennings í heilbrigðismálum, sem þó ber brýna nauðsyn til. Væri því hjer starf fyrir slíkan mann sem Skúli Guðjónsson er, og eins og jeg tók fram áðan, er hann fús til að koma heim hvenær sem tækifæri býðst, og það þó að hann þyrfti að skifta kröftum sínum í fleiri staði. En þá þyrfti hann vitanlega að fá þau laun, sem hann gæti sómasamlega lifað af. Því hefir verið slegið fram, að ekkert væri eðlilegra en að Skúli læknir kæmi heim og settist hjer að sem praktiserandi læknir, eða fengi embætti. En það er nú svo með hann, eins og fleiri, að honum er ekki alveg sama á hvaða hillu hann lendir, eftir að vera búinn að verja miklum tíma, fje og kröftum til undirbúnings undir sjerstakt starf. Annars harma jeg, að hv. fjvn. skuli ekki hafa getað orðið mjer sammála um þetta atriði. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta frekar. Vil þó að síðustu biðja hv. deildarmenn að hugsa sig um tvisvar, áður en þeir greiða atkvæði á móti till. Þá á jeg enn brtt. á þskj. 418, ásamt hv. þm. Vestm. (JJós). Hún fer fram á að veita Theódóru Sveinsdóttur dálítinn styrk til að koma á kenslu í matreiðslu hjer í borginni. Það stendur nú alveg sjerstaklega á um konu þessa; bæði er hún alkunn fyrir dugnað og kunnáttu á þessu sviði og hefir margra ára reynslu að baki sjer við þessi störf. Nú hefir hún í hyggju að koma hjer á kenslu í matartilbúningi fyrir þær stúlkur sjerstaklega, sem eru bundnar við störf fyrri hluta dagsins eða hafa ekki efni á að verja miklum tíma eða miklu fje til þessa náms. Það, sem fyrst og fremst vakir fyrir henni, er að gera stúlkurnar hæfari til að vera í vist hjá öðrum, og stuðla jafnframt að því, að þær verði fullkomnari húsmæður sjálfar en ella. Hún segir svo í umsókn sinni: „Það hefir lengi vakað fyrir mjer að koma upp kenslu hjer í bæ, eða halda námsskeið, er veitti stúlkum kost á að læra matreiðslu og um leið öll önnur algeng og nauðsynleg innanhússtörf, þannig, að þær að náminu loknu væru fullfærar um að annast öll heimilisstörf á hvaða heimili sem væri, hvort heldur sem vinnustúlkur hjá öðrum eða konur á eigin heimili.“ Ennfremur segir hún í umsókninni: „Matreiðslustörf mín í húsum einstakra manna mörg undanfarin ár hafa fært mjer heim sanninn um það, að á slíkri kenslu sje hin mesta þörf, enda oft leitað til mín, og jeg verið eggjuð á að stofna til slíkra námsskeiða, þótt enn hafi það ekki komist í framkvæmd. .... Kenslan mundi fara fram alt árið og kenslunni hagað þannig, að sem flestar stúlkur gætu notið hennar, og einnig þær - og ekki hvað síst - sem eru bundnar störfum fyrri hluta dags. Fyrir þær stúlkur mundu verða stofnuð sjerstök námsskeið síðari hluta dags, og kenslugjaldið hefi jeg hugsað mjer að setja svo lágt, að jafnvel mjög efnalitlar stúlkur gætu risið undir því.“ Umsóknin felur í sjer í stórum dráttum alt það, sem taka þarf fram viðvíkjandi því, hvernig umsækjandinn hugsar sjer að haga kenslunni. Með þessari umsókn fylgja svo meðmæli 64 þektustu húsmæðra þessa bæjar, sem um mörg ár hafa notið aðstoðar þessarar konu við matreiðslustörf. Og ættu nöfn þeirra að vera nægileg trygging fyrir því, að hjer sje ekki um hjegóma að ræða. Vænti jeg svo, að háttv. deildarmenn greiði atkv. með brtt. þessari, því að hún er áreiðanlega þess verð.

Frsm. samgmn. (Jóhann Jósefsson) Það er aðeins ein brtt.fjvn., sem jeg vildi gera að umtalsefni. Það er till. um öldubrjótinn í Bolungarvík; þar sem nefndin leggur til, að feldar sjeu niður þær 5000 kr., sem háttv.Nd. setti inn í frv. til viðhalds þessu mannvirki. Byggir nefndin þessa till. sína á því, að á síðasta þingi var Hólshreppi veittur styrkur í eftirgjafarformi, með því skilyrði, að hann kostaði viðhald öldubrjótsins eftirleiðis. En eftir því sem jeg best veit, þá mun vera svo um þetta mannvirki, eins og svo mörg önnur hjer á landi, að ýms mistök hafi verið á framkvæmd þess í byrjun, og það því leynst dýrara en upphaflega var gert ráð fyrir. Finst mjer því vera fyllilega ljóst, að jafndýrt mannvirki eins og öldubrjóturinn er, þar sem hreppurinn einn mun vera búinn að verja til hans yfir 100 þús. kr., megi undir engum kringumstæðum láta eyðileggjast. En ástandið mun vera þannig nú, að hann er þegar orðinn stórskemdur og liggur undir ennþá meiri skemdum, og getur því farið svo, að hreppurinn verði að gefast upp við viðhald hans. Tel jeg því fásinnu eina, ef ríkissjóður hleypur ekki undir bagga nú til þess að koma í veg fyrir meiri eyðileggingu. Þrátt fyrir það, þó að jeg skilji vel, hvað fyrir hv.fjvn. vakir í þessu efni, get jeg ekki fallist á till. hennar og verð að mæla á móti því, að hún verði samþykt, og vænti því, að það verði látið standa óbreytt, sem hv.Nd. var búin að gera í þessu máli. Það er ekki nema eðlilegt, að þeir skilji þetta best, sem hafa haft fyrir augum verk af slíku tægi, sem fyrir mistök í upphafi hafa stóreyðilagst. Að horfa á svona framkvæmdir eyðileggjast löngu fyrir tímann, einungis fyrir óforsjálni þeirra manna, sem almenningur hlaut að trúa fyrir þeim, er hart fyrir þau hjeruð, er hlut eiga að máli. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að brtt. þeim, sem jeg er annaðhvort einn flm. að eða ásamt öðrum. Vil jeg þá fyrst og fremst fyrir hönd samgmn. gera grein fyrir því, að hún hefir ekki sjeð sjer annað fært en leggja til, að rekstrarstyrkur til flóabátaferða verði hækkaður að töluverðu leyti. Um ástæður fyrir því vísast til nál. á þskj. 414 að mestu leyti. Það, sem mest veldur þessari hækkun, er styrkur til bátaferða á Eyjafirði. Að styrkur til þessara ferða kemur ekki fram fyr en nú; er sökum þess, að erindi til þingsins frá sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu viðvíkjandi styrk þessum kom svo seint, að samgöngnmálanefnd hv.Nd. gat ekki haft það til meðferðar áður en hún skilaði till. sínum. En eins og allir hljóta að sjá, getur ekki komið til mála að neita þessu sýslufjelagi um styrk, þegar tekið er tillit til þess, hvað önnur sýslufjelög fá til þessara ferða. Ennfremur mælir nefndin með að hækka dálítið styrkinn til „Skaftfellings“, og er það gert með tilliti til þess, að það á að bæta við bát þennan viðkomum á Eyrarbakka og Stokkseyri. Þá fanst nefndinni óhjákvæmilegt að hækka styrkinn til Hvalfjarðarbátsins. Það lágu svo skýr og ljós rök fyrir nefndinni um þetta frá hreppstjóranum í Hvalfjarðarstrandarhreppi, að hún hlaut að fallast á það, að það minsta, sem þessi bátur gæti komist af með, væri upphæð sú, sem greinir í nál. Til ferða milli Grímseyjar og lands vill nefndin hækka styrkinn lítið eitt. Þeim eru ekki ætlaðar nema 200 kr. En Grímseyingar eru mjög afskektir, og þótt varið væri 800 kr. til þess að þeir geti haft lítilfjörlegar samgöngur við meginlandið, þá veitir þeim sannarlega ekki af því. Jeg ætla svo ekki að segja meira um þetta fyrir hönd nefndarinnar. Jeg vona, að hv.frsm.fjvn. geti fallist á þær ástæður, sem jeg hefi fært fram, svo að ekki þurfi að deila um þær. Jeg á nokkrar brtt. á þskj. 418, sem jeg vildi minnast á. Hv. deildarmenn kannast við söngvarann Sigurð Skagfeldt. Jeg veit, að legið hafa beiðnir fyrir Alþingi um styrki til ýmsra söngvara, og virðist það hafa verið reglan að veita þeim einhvern styrk, en þeirri reglu hefir ekki verið fylgt hvað snertir Skagfeldt, því að hann hefir ekkert fengið. Þó mun hann vera kunnari en margir aðrir, sjerstaklega á Norðurlandi, þar sem hann hefir ferðast um til þess að syngja. Jeg skal játa, að jeg hefi ekki hæfileika til þess að gera upp á milli þessara manna, en hvað snertir Skagfeldt, þá veit jeg, að menn, sem hafa gott vit á söng og bærir eru að dæma um hann, telja þennan mann einna fremstan þeirra manna, sem nú eru að læra að syngja. Hann hefir verið nokkur ár við þetta nám og lýkur því í vor á óperuskólanum í Kaupmannahöfn. Og mjer er sagt, að hann sje talinn mjög efnilegur söngvari. Hann bjóst við að láta fylgja styrkbeiðni sinni meðmæli frá Kapelmester Höeberg, en þá vildi svo illa til, að hann var veikur, og Skagfeldt gat ekki fengið þau meðmæli skriflega, sem hann hafði búist við að fá. Þessi listamaður hefir brotist áfram af eigin ramleik og með styrk vina og vandamanna. En hann treystist ekki til þess að halda lengur áfram námi, nema með opinberum styrk. Og þessa beiðni ber hann fram með það fyrir augum að geta farið til París í vor til framhaldsnáms. Þá hefi jeg komið fram með aðra brtt., undir VIII. lið á sama þskj., sem er líka þess efnis að styrkja mann, sem er ytra, til framhaldsnáms. En það er á öðru sviði en því, sem jeg nefndi áðan. Hjer ræðir um ungan mann, sem er að læra að verða það, sem á íslensku mætti kallast spunameistari, og er í því fólgið að læra að stjórna og segja fyrir um allan tilbúning á fatadúkum og vera öðrum til fyrirmyndar á því sviði. Þessi maður, Ólafur Guðmundsson frá Þyrli, er búinn að vera 3½ ár á Álafossi, kom þangað 16 ára gamall, og yfirmaður verksmiðjunnar, Sigurjón Pjetursson, hafði svo mikið álit á honum, að hann hvatti hann til þess að fara utan til að læra þessa iðn. Sigurjón hefir haft útlenda spunameistara, en þeir eru tregir til þess að kenna út frá sjer, sem skiljanlegt er, því að það er best fyrir atvinnu þeirra, að Íslendingur læri ekki þeirra „kúnstir“. En það er alveg ljóst, að í hverri iðnaðargrein, sem við tökum okkur fyrir hendur, er það aðeins tímaspursmál, hve lengi við getum haft útlenda menn sem trúnaðarmenn. Við þurfum að ala upp innlenda menn í þessar stöður; við þurfum þeirra út á við og engu síður hjer heima. Hjer er að ræða um ungling, sem kemur þetta snemma að verksmiðjunni og kynnir sig þar svo vel, að húsbóndi hans hvetur hann til þess að læra ytra. Og húsbóndi hans hefir stutt hann til þess; hann hefir verið 1 ár við verksmiðju í Danmörku og er í vor búinn að læra alt það „praktiska“, en verður svo að fara til Þýskalands til þess að fullnuma sig í iðn sinni, læra hið „teoretiska“ og ljúka námi sínu, svo hann geti heitið meistari og geti stjórnað því vandaverki, sem spunameistara við slíka iðn er ætlað. En til þess að hann geti lokið námi, er nú sótt um 1500 kr. styrk til hans af opinberu fje. Jeg get tekið það fram, að hann er mjög reglusamur maður og vandaður í hvívetna. En hann þarf fleiri mánaða dvöl í Þýskalandi til þess að geta lokið prófi. Að því loknu á hann vissa stöðu á Álafossi. Jeg vona, að hv. deildarmenn stuðli að því, að þessi maður geti lokið námi sínu og geti komið heim til þess að verða þjóð sinni að gagni. Jeg þarf ekki að fjölyrða um brtt., sem jeg flyt ásamt hv. 4. landsk. (IHB), um styrk til Theodóru Sveinsdóttur, því að hv.þm. hefir talað svo vel fyrir henni. Jeg hygg, að öllum hv. deildarmönnum sje það kunnugt, að hjer er um að ræða mæta konu og gegna, og er mikil von til þess, að stúlkur, sem hjá henni læra, geti haft mikið gott af því. Þá flyt jeg ásamt hv. 3. landsk. (JJ) brtt. um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni Ólafs Hvanndals myndamótara. Þingið hefir að vísu tvisvar neitað um eftirgjöf á þessu láni; en allir vita þó, að maðurinn, sem hjer ræðir um, berst í bökkum með iðn sína. En hitt er vitanlegt, að við getum illa verið án myndamótagerðar, því að hún hefir verið mjög þarfur liður í bóka- og blaðaútgáfu upp á síðkastið. Og þar sem hjer er um að ræða brautryðjanda, sem ræðst í gagnlegt verk, er ekki getur gefið af sjer svo mikið, að hann geti lifað af því, þá finst mjer sanngjarnt, að hið opinbera veiti honum eftirgjöf á þessu láni, svo að hann geti áhyggjulanst haldið áfram sinni þörfu iðn. Á sama þskj. er ennfremur tillaga, þar sem jeg fer fram á, að ríkið ábyrgist alt að 60 þús. kr. lán til stækkunar og endurbóta á rafmagnastöðinni í Vestmannaeyjum. Kæmi það til, að Alþingi vildi veita þetta, er hjer í raun og veru aðeins um endurveitingu að ræða, þar sem í fjárlögum fyrir árið 1924 stóð heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að ábyrgjast alt að 80 þús. kr. lán í þessu skyni. En ástæðan til þess, að þetta lán var ekki brúkað þá, var sú, að bæjarstjórninni fanst dýrtíðin ekki hafa minkað svo, að leggjandi væri út í þetta verk, meðan byggingarefni var að falla. En kaupstaðurinn hefir vaxið svo ört síðan, að nú er ekki unt að draga það lengur að stækka stöðina. Hún hefir starfað með aðeins 50 hestafla mótor, og nægir það afl ekki til hálfs fyrir kaupstaðinn. Þess vegna hefir bæjarstjórnin viljað stækka stöðina og fer fram á, að ríkið endurnýi þetta gamla loforð. Jeg veit að vísu, að ábyrgðarheimildir eiga nú heldur örðugt uppdráttar á Alþingi, en það ættu þó að vera meðmæli með bæjarfjelaginu að hafa ekki notað heimildina, af því að hagkvæmara þótti að draga framkvæmd verksins þangað til það sæi sjer það fært, og betra að bíða ódýrari tíma. Þetta eru áreiðanlega meðmæli, og svo er ekki farið fram á, að upphæðin verði sú sama, heldur allmiklu lægri. Þá á jeg aðeins óminst á eina brtt. á sama þskj., VIII,3, um það, að í stað „helming kostnaðar, alt að 17500 kr.“ til vegarins í Vestmannaeyjum, komi 2/3 kostnaðar, alt að 26250 kr. Jafnhliða því, að kaupstaðurinn hefir stækkað og fólkinu hefir fjölgað hefir það komið í ljós, að mjólkurþörfin er meiri en hægt er að fullnægja, því að Eyjarnar eru hvergi nærri því eins vel ræktaðar og skyldi. Í hitteðfyrra var stofnað búnaðarfjelag í Eyjum og fyrir forgöngu þess var Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri fenginn til Vestmannaeyja til þess að athuga ræktunarmöguleika þá, sem þar eru fyrir hendi. Hefir hann samið ítarlega og mjög glögga ritgerð um útlitið fyrir ræktun í Eyjum, og hefir þessari ritgerð verið útbýtt meðal hv. deildarmanna. Vildi jeg, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa upp fáein atriði úr þessari ritgerð, þar sem Sigurður Sigurðsson rökstyður nauðsynina fyrir meiri ræktun Eyjanna: „Heimaey fóðrar nú sem samsvarar 250 kýr, en hún getur fóðrað 504–800 kýr, ef alt er ræktað, sem ræktanlegt er á eynni, og beit og fóðurbætir sá, er til fellur, er alt haganlega notað. Auk þess væri hægt að framleiða svínakjöt, sem gerði meira en að samsvara því sauðakjöti, sem nú er framleitt. . . . . . . Mannfjöldinn hefir meir en fimmfaldast síðan um aldamót. Búsafurðir hafa að vísu aukist, en eigi að sama skapi. Sumar búsafurðir, einkum mjólk, hafa ætíð verið hjer af skornum skamti, og með ári hverju verður sá skortur tilfinnanlegri. Vestmannaeyingar eru starfsmenn miklir, hafa enda oft stranga og hættulega vinnu, þar sem reynir á dáð og dug. Þessir menn þurfa holla og kjarngóða fæðu, einkum hin unga og upprennandi kynslóð, eigi hún ekki að standa að baki feðrum sínum.“ Þá spyr Sigurður Sigurðsson, hvort mögulegt sje að rækta alla Heimaey, og svarar: „Já, það hyggjum vjer, að undanteknum fjöllunum og hrauninu, þar sem það er hrjóstrugast. En til þess að þetta sje framkvæmanlegt, þarf veg um eyna. Áburður sá, sem til fellur, þarf að vera vel hirtur og nægur markaður fyrir afurðirnar. Ef vegur væri lagður austur úr bænum, kringum Helgafell, niður hjá Ofanleiti, á veg, sem lægi suður frá kaupstaðnum og suður á Stórhöfða, þá væri kominn greiður gangur að öllu ræktanlegu landi á eynni.“ Jeg skal svo ekki lesa meira af því, sem Sigurður Sigurðsson hefir skrifað í þessu mjög svo ítarlega riti um ræktunarmöguleikana í Eyjum og ástandið þar. Jeg ætla aðeins að vísa til þessa rits og láta þess getið, að við Vestmannaeyingar erum alveg sammála og mjög þakklátir búnaðarmálastjóranum fyrir þetta ítarlega álit og hinar velhugsuðu og velviljuðu tillögur um framtíðarræktun Eyjanna. Á þingmálafundinum í vetur komu fram beiðnir um styrk til að leggja þennan veg, sem mætti kalla ræktunarveg. Hann kemur til með að liggja í gegnum svæði, sem hingað til hefir ekki verið bygt. Og þetta land, sem verður beggja vegna við veginn, er mjög auðvelt að rækta. En ríkið leggur, sem kunnugt er, ekkert fram til vegagerða í Vestmannaeyjum; bærinn kostar þær að öllu leyti sjálfur. Hann hefir einn kostað alla vegagerð í eyjunum, sem þar er framin árlega. Þessi vegur, sem hjer um ræðir, hefir engin áhrif á vegagerð kaupstaðarins, sparar honum enga af hinum árlegu vegagerðum, því að þær verða að fara fram smátt og smátt þrátt fyrir þennan veg, þótt lagður yrði. Það er varið 14–16 þús. kr. árlega til vegagerðar, og síðan í fyrra hefir bærinn lagt góðan veg úr kaupstaðnum og vestur í fjall, og var það einkum gert til þess að ná í góðan ofaníburð. Jeg tel raunar óþarft að rökstyðja meira en gert er af Sigurði Sigurðssyni nauðsyn þess að rækta Vestmannaeyjar. Það hlýtur að vera öllum nægilega ljóst hvað þetta snertir, að í kaupstað eins og Vestmannaeyjum, þar sem lítið landrými er, er það eina, sem nokkurt vit er í, að rækta alt, sem hægt er. Í hv.Nd. var ákveðið að leggja til þessa vegar 17500 kr., eða helming kostnaðar, en jeg hefi lagt til, að lagðir verði fram úr ríkissjóði 2/3 kostnaðar, 26250 kr., með það fyrir augum, að 1/3 verði lagður fram úr bæjarsjóði, sem þá yrði að bæta þessu á sig auk alls annars. Mjer virðist ekkert ósanngjarnt, að ríkissjóður leggi þetta fram, þar sem þessi vegur liggur einmitt í gegnum land, sem ríkið á sjálft, og þeir, sem koma til með að byggja meðfram veginum, verða landsetar ríkisins. Og jeg tel það alveg bráðnauðsynlegt, að ríkið leggi fram fje til þess að gera sjer þetta land arðsamara en það er nú, og einkum þó til þess að fólkið í Eyjum geti notið betur þeirra landgæða, sem þarna eru, svo að betra verði fyrir það að komast af í Eyjunum. Fjölyrði jeg svo ekki meira um þetta og vona, að hv. nefnd og hv. deildarmenn taki vel í þetta.

Ingvar Pálmasson Jeg sje ekki ástæðu til þess að fjölyrða um brtt.háttv.fjvn. Sumpart þarf jeg ekki að minnast á þær og sumpart hefir það verið tekið fram af þeim, sem talað hafa, það sem jeg vildi sagt hafa. Samt get jeg ekki látið hjá líða að minnast á brtt. nefndarinnar við 15. gr. Þegar maður lítur á þskj. 402, er það töluvert einkennilegt, hvað allar upphæðirnar eru jafnar. Jeg lít svo á, að þegar um það er að ræða að veita styrki til listamanna - og jeg býst við, að flest af þessum till. við 15. gr. heyri undir það, - að það sje í mesta máta undarlegt, ef allir listamennirnir eru svo jafnir að hæfileikum, að það „passi akkúrat“ að láta þá alla þá jafnan styrk. Hæfileikar eru mismunandi, auk þess fjárhagur og aðstaða. Jeg vil sjerstaklega minnast á styrkveitinguna til Þórarins Jónssonar, sem fjvn. þessarar deildar hefir lagt til að lækka um 1000 kr. frá því, sem samþykt var í hv.Nd., og gera hann jafnan hinum. Því var ítarlega lýst í hv.Nd., að þessi maður er enginn hversdagsmaður. Jeg geri ráð fyrir því, að þessi hv. deild hafi kynt sjer, hvað þar hefir verið sagt. Jeg lít svo á, að ef Alþingi á annað borð sjer sjer fært að styrkja þennan mann, þá geti það varla boðið honum minna en 3 þús. kr. Þessi maður er kominn af bláfátækum foreldrum, á engin skyldmenni, sem geti rjett honum hjálparhönd. Það, sem hann er kominn, er að þakka góðvilja einstakra manna, sem kynst hafa hæfileikum hans. Þessir menn hafa nú þegar styrkt hann með fjárframlögum og ábyrgðum sem nemur alt að 11 þús. krónum. Jeg efa ekki, að einhverjir þeirra manna muni fúsir að styrkja hann enn, enda mun ekki af veita, ef hann á að ná því takmarki, sem hann stefnir að. Jeg held, að þingið hefði gert rjett í að klípa ekki af þessum 3000 krónum, því að hjer er um alveg sjerstaklega efnilegan mann að ræða, sem gæti orðið landi og þjóð til hins mesta sóma síðar meir. Jeg skal ekki fjölyrða um aðra liði af þessu tægi. Hækkunina til Einars Markans tel jeg rjettmæta. Það stóð svo á í Nd., að klípa varð af upphæðinni til þess að till. kæmist að. Það hefir verið minst á öldubrjótinn í Bolungarvík, og get jeg slept því að mestu. Þingið má ekki skilja svo við það fyrirtæki, að framkvæmdir falli niður, en það er víst, að Hólshreppur er ekki fær um að bera þennan kostnað. Mjer finst, þegar bornir eru saman þessir tveir liðir, hafnarbætur í Ólafsvík og öldubrjótur í Bolungarvík, kenna nokkurs ósamræmis, hjá nefndinni. Hún virðist kannast við, að Ólafsvíkurhreppur sje ekki fær um að leggja fram fje í bili, en sýnist álíta, að ef Hólshreppur geti ekki lagt fram fje, þá verði framkvæmdir að falla niður. Jeg mun ekki setja fót fyrir fjárveitinguna til Ólafsvíkurhrepps, en í trausti þess, að hinn liðurinn verði ekki feldur niður. Þá skal jeg minnast á brtt. mínar á þskj. 418, og tek jeg þær í sömu röð og þær standa á þskj. Þá er fyrst till. um styrk til framhaldsnáms handa gagnfræðingum á Akureyri. Flyt jeg hana ásamt hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Hann hefir þegar talað svo rækilega fyrir till., að jeg hefi þar engu við að bæta, sem áhrif gæti haft. Læt jeg því nægja að vísa til þess, sem hann sagði. Þá er næst athugasemd um, að af fje, sem í fjárl. er ætlað til barnaskólabygginga, gangi 12000 krónur til barnaskólans í Nesi í Norðfirði. Barnaskólabyggingar eru þær verklegar framkvæmdir, sem einna minst hefir verið sint í þessum fjárlögum, og í undanfarandi fjárlögum hafa fjárveitingar til þeirra verið svo smáar, að þeirra hefir ekki gætt. Þetta hefir verið afsakanlegt til þessa, vegna þess að fjárhagur ríkissjóðs hefir verið þröngur, tímarnir örðugir og byggingarefni í háu verði. Nú hefir þetta lagast töluvert. Efni hefir lækkað mikið, verkalaun nokkuð og fjárhagur ríkissjóðs kominn í sæmilegt lag. Jeg verð að ætla, að það stafi af einhverjum misskilningi, hve smáa upphæð hæstv. stjórn hefir sett í fjárlagafrv. í þessu skyni. Þegar litið er á, hve miklu fje er varið til þess að verjast berklaveiki, þá furðar mig, að stjórnin skuli ekki leggja meiri rækt við að koma upp barnaskólahúsum, sjerstaklega í sjóþorpum og bæjum. Það er mitt álit, og margir fleiri er sömu skoðunar, að einhver áhrifamesta orsök til útbreiðslu berklaveikinnar sje slæm húsakynni skólanna. Þau eru víða óforsvaranlega slæm. Jafnhliða því, sem varið er fje til að útrýma berklaveikinni, þarf að verja miklu meira en gert er til barnaskóla. Það er auðvitað gott og nauðsynlegt að fjölga sjúkrahúsum í landinu og reyna að bæta berklaveikum mönnum heilsuleysi þeirra. En hitt er ekki óskynsamlegra, að reyna að koma í veg fyrir það, að annarhver unglingur í landinu verði berklaveikur. Jeg hefði helst kosið að hækka þennan lið að miklum mun. Jeg hefði komið með brtt. í þá átt, ef jeg hefði búist við, að hún næði samþykki. Það kveður nú við, að fjárlögin sjeu orðin svo útlits, að ekki megi auka við tekjuhallann. Það getur samt verið talsverður ábyrgðarhluti að vanrækja svona framkvæmdir eins og barnaskólabyggingar og mikil hætta stafað af þeirri vanrækslu. Jeg hefi tekið það ráð að reyna að binda nokkuð af þessum styrk við ákveðinn skóla. Jeg þarf ekki að taka það fram, að knýjandi ástæður eru til þess að byggja barnaskóla á Norðfirði, og verður ekki hjá komist að framkvæma það verk. Barnaskólahúsið, sem þar er nú, er gott það sem það nær. Það er bygt 1910 og samsvaraði þörfum kaupstaðarins þá. En bærinn hefir vaxið svo síðan, að nú eru þar skólaskyld börn milli 80 og 90. Skólinn er aðeins tvær kenslustofur og ætlað rúm 15 eða 16 börnum í hvorri. Nú hefir þurft að hafa þar yfir 20 börn og auk þess tvísetja í báðar kenslustofurnar. Það má geta nærri, að þegar illa viðrar og ekki er hægt að loftræsa, þá muni ekki heilnæmt loft í þessum stofum, þegar búið er að kenna þar 10 tíma samfleytt. Um nauðsynina þarf því ekki að fjölyrða. Hún liggur í augum uppi. Því miður verður að játa, að þetta er ekkert einsdæmi, því víða mun ástandið vera eitthvað í þessa átt. Jeg býst við, að deildinni þyki ekki aðgengilegt að binda þessa fjárveitingu við einn skóla. En jeg vænti þess, að hún samþykki þá hækkunartill. á þessum lið, sem jeg mun bera fram við 3. umr., ef þetta verður felt. Þá á jeg brtt. við 16. gr. 43, um skipulag bæja, þar sem jeg vil hækka fjárveitinguna úr 5000 kr. upp í 10000 kr. Ástæðan fyrir þessari brtt. er sú, að starf þetta gengur mjög seint, og er fjárskorti um kent. Nú stendur svo á, að hjer er fjöldi kauptúna, sem bygð hafa verið upp mjög óskipulega síðustu árin. Þessi kauptún eru í hröðum vexti og sama skipulagsleysið helst. Það væri mjög æskilegt, að á þetta kæmist gott skipulag sem fyrst. Með þeirri fjárveitingu, sem nú er, gengur þetta starf svo hægt, að það tekur líklega 20 ár. Af því leiðir mikið tjón, og vænti jeg þess, að háttv. deild fallist á að samþykkja þessa hækkun. Till. nefndarinnar við 17. gr. er viðvíkjandi styrk til verkamanna- og sjómannafjelaganna í Reykjavík. Þessi styrktarsjóður mun vera stofnaður 1919 eða 1920 með gjaldi, sem ákveðið var að greiða af andvirði botnvörpuskipa, sem seld voru út. Átti sjóðurinn að tryggja almenning, sem yrði fyrir mestri atvinnuskerðingu af þessari sölu. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, mun þessi upphæð hafa verið nokkuð yfir 100 þús. kr. og mun hafa verið skift þannig, að um 100 þús. kr. voru lagðar í þennan styrktarsjóð, en 20 þús. kr. munu hafa gengið til Sjúkrasamlags Reykjavíkur. Einhverju af þessu fje var varið til bókasafns. Nú hefir þessi sjóður verið styrktur af bæjarsjóði Reykjavíkur og fjelagsmenn hafa lagt í hann, karlmenn 1 krónu og kvenmenn eitthvað minna. Mjer hefir verið tjáð, að víðsvegar af landinu njóti menn styrktar þessa sjóðs, því að meðlimir þessa fjelags eru dreifðir víðsvegar út um landið og styrkveiting ekki bundin við sveitfesti og uppruna. Mjer er einnig tjáð, að mjög mörgum hafi verið bætt tjón af slysum og veikindum, og þær upphæðir nemi miklu. Það virðist því, að þessi sjóður hafi orðið til mikils gagns og það sje full ástæða til, að Alþingi styrki hann áfram. Nú leggur þessi brtt. til að fella styrkinn niður, en í stað þess á aftur að koma 2 þús. kr. tillag til Sjúkrasamlags Reykjavíkur, til þess að vinna að því að koma á sambandi milli allra sjúkrasamlaga á landinu og stofna ný sjúkrasamlög. Jeg lít svo á, að ekki sje rjett að svifta styrktarsjóð verkamanna þessum styrk, sem í fjárlögum stendur; en hins vegar tel jeg till. nefndarinnar eiga fullan rjett á sjer. Hefi jeg þess vegna borið fram brtt. við hana, sem hefir það sama inni að halda og brtt. nefndarinnar. en kemur bara inn á öðrum stað í fjárlögunum og gerir það að verkum, að styrkurinn undir 5. tölulið í 17. gr. fellur ekki burt. Vænti jeg þess, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja brtt. mína og að þessar 3500 kr. fái að standa áfram. Þar, sem sjúkrasamlögin hafa komist á fót, hafa þau gert afarmikið gagn. En því miður hafa þau víðast utan Reykjavíkur átt við erfiða kosti að bíta. Jeg tel nauðynlegt að veita fje til þess, að unnið verði að því að koma á sambandi milli þeirra, svo að þau leggist ekki af. Sumstaðar á Austurlandi veit jeg til, að gengið hefir illa að halda þeim uppi, mest að jeg hygg fyrir misskilning þeirra, sem styrks eiga að njóta. T. d. er sjúkrasamlag á Norðfirði, sem nú er orðið svo fáment, að það getur ekki notið styrks úr ríkissjóði. Fólkið skilur ekki gagnsemi þess. Jeg tek það enn fram, að jeg tel nauðsynlegt, að fjárveiting þessi nái fram að ganga, en hins vegar ótækt að veita hana á kostnað styrktarsjóðs verkamanna- og sjómannafjelaganna í Reykjavík. Geri jeg ráð fyrir, að hv. deild hafi nú skilið meiningu mína með þessari brtt. og vona, að hv.þdm. ljái henni fylgi sitt. Þá kem jeg að brtt. við 18. gr. 2. i. 7. Það er fjárveiting til Nikólínu Bjarnardóttur ljósmóður. Það má segja, að þetta þing sje ljósmæðraþing, og er mjer óhætt að bera hv.Ed. þann vitnisburð, að hún hefir verið ljósmæðrum velviljuð. En þótt mest hafi borið á velvilja hennar til ljósmæðra á þessu þingi, hefir það einnig komið í ljós á undanförnum þingum, þannig að þingið hefir tekið að sjer allar júbilljósmæður á landinu. Þetta er mjög gleðileg viðurkenning frá Alþingi. Þó að þessar júbilljósmæður sjeu alls góðs maklegar, tel jeg samt sem áður geta komið til greina, að ástæða sje til að styrkja fleiri ljósmæður. Enda hygg jeg, að nú sje í fjárlagafrv. ein slík. Jeg veit, að það er af góðum rökum gert. Sú ljósmóðir, sem jeg ber fram, hefir ekki þjónað nema 40 ár. Hún hefir orðið að segja af sjer vegna þess, að hún er ófær til vinnu sem stendur, og sennilega hjeðan af, enda er hún 67 ára að aldri. Í apríl 1925 var hún sótt til ljósmóðurstarfa æðilangan veg; þurfti fyrst að fara sjóveg, en síðan á hesti. Þegar hún hafði skamt farið af landleiðinni, datt með hana hesturinn. Slasaðist hún mjög mikið, bæði herðablaðsbrotnaði og viðbeinsbrotnaði, og lá mest af síðastliðnu sumri. Verður hún aldrei jafngóð. Jeg vænti, að þegar svona stendur á, sýni hv. deild sóma þessari öldruðu ljósmóður. Gott starf og mikið hefir hún af hendi leyst. Hún hefir tekið á móti á annað þúsund börnum, og hygg jeg, að ýmsar standi henni þar ekki framar, þótt þjónað hafi 50 ár. Þessi kona er einstæðingur, á ekki mjer vitanlega neitt nákomið skyldmenni, hefir aldrei gifst, en alið upp stúlku og dvelur nú í skjóli hennar. Þar sem þessi kona varð fyrir þessu stóra slysi við að gegna embættisskyldu, þá finst mjer þinginu ætti að vera ljúft og ríkissjóði skylt að veita henni lítilsháttar ellistyrk. Jeg fer ekki fram á nema 300 kr., þótt venjan sje að veita ljósmæðrum 500 kr. Er það af því, að jeg ætlast til, að sýslusjóður veiti henni einhver eftirlaun. Næsta brtt. mín mun kannske þykja stórtækari. Þó eykur hún ekki halla fjárlaganna, aðeins heimild fyrir stjórnina að ábyrgjast lán. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. fjrh. (JÞ) sje frábitinn þessari heimild, og hefir hann sjálfsagt sín rök fyrir því. En jeg sje ekki neina ástæðu til að taka þetta svo mjög til greina; því að þetta er ekki nema heimild, og hann getur þá sýnt það í verkinu að framfylgja henni ekki, ef hún er honum mjög á móti skapi. Eins og á þskj. sjest, er farið fram á 80 þús. kr. ábyrgð fyrir rafveituláni í Neshreppi á Norðfirði. Það er nú talið töluvert varhugavert fyrir sveitarfjelög að leggja út í þessi fyrirtæki, og skal jeg ekki neita, að slíkt ber vel að athuga á undan framkvæmdum. En hjer stendur dálítið sjerstaklega á, sem jeg álít, að geri það að verkum, að hreppsnefndin er neydd til að hafa glögt auga með þessu atriði og verði neydd til að koma á almennri rafveitu áður langt líður. Eftir því sem mælingar hafa leitt í ljós, er ekki hægt að fá nægilegt vatnsafl nema með mjög mikilli vatnsmiðlun, og er mjög óvíst, að sú vatnsmiðlun sje framkvæmanleg. Er vatnsafl þetta, ef á annað borð gæti verið um það að ræða, í 11 km. fjarlægð frá kauptúninu. Af þessu hefir leitt, að nokkrir einstakir mann eru þegar búnir að koma upp rafveitu; eru þær þrjár sem stendur og ein af þeim aðeins notuð af einstökum manni; hinar selja afl. Nú vilja menn hvað af hverju fara að verða aðnjótandi gæða rafmagnsins. En það er álit okkar, að afl frá þeim stöðvum, sem nú eru, sje alt of dýrt. Það hefir stundum á undanförnum árum kostað kr. 2.50 kwst. Nú sem stendur mun það vera selt, eftir því sem jeg veit best, kr. 1.50. Til þess að fyrirbyggja þessa alt of dýru raflýsingu verður hreppsnefndin, hvort sem hún vill eða ekki, að reyna að koma á almennri raflýsingu. Það er langt síðan farið var að athuga þetta mál hjá okkur, en hingað til hefir strandað á því, að tilboð hafa altaf þótt alt of dýr, sem eðlilega stafar af því, að alt efni og vinna við þesskonar hefir verið í mjög háu verði. Í fyrra var 125 þús. kr. lægsta tilboð, sem við gátum fengið. Nú í vetur hefir komið tilboð um rafveitu með leiðslum og tilheyrandi upp á 65 þús. danskar krónur. Veit jeg ekki fyrir víst, hvort þessu tilboði hefir verið tekið. Síðast var mjer sagt, að ætti að svara tilboðinu endanlega 15. apríl. Jeg hefi símleiðis verið beðinn að láta vita um, hvenær ríkisábyrgð fæst til rafveitunnar. En hvort sem þessu tilboði hefir verið tekið eða hafnað, þá virðist mjer útlitið þannig, að það geti ekki verið nema tímaspursmál, hvenær við hefjumst handa og komum á almennri raflýsingu. Jeg geri ráð fyrir, hvernig sem fer, að þessi ábyrgð, sem hjer er farið fram á, muni nægja. Þótt svo kynni að fara, að mannvirki þetta kostaði meira, þá tel jeg engin vandkvæði á, að hreppurinn geti sjeð fyrir því. Jeg get líka gert mjer von um, að ábyrgðin þurfi ekki að vera svona há. En hún myndi sennilega ekki vera notuð hærri en þörf krefði, þótt jeg hafi hana svona háa til vara. Jeg skil ofurvel, að hæstv. fjrh. vilji fremur vera laus við slíkar ábyrgðir. Mun það sjerstaklega af því, að ábyrgðir kunni að leiða af sjer eftirgjöf og fjárútlát fyrir ríkissjóð. Jeg ætla engu að spá um það, hvernig mundi fara í þessu tilfelli. En ekki á jeg von á, að ríkissjóði muni koma ábyrgð þessi til gjalda. Þessi krafa okkar Norðfirðinga virðist ekki ósanngjörn, þegar þess er gætt, að nú 2 síðastliðin ár hafa tekjur ríkissjóðs af Norðfirði verið það miklar, að þessi upphæð mun nema tæplega 1/3 af þeim tekjum. Jeg verð að segja það, að úti um land mundi það þykja heldur óliðlegur landsdrottinn, sem ekki vildi ábyrgjast fyrir leiguliða sinn 1/3 af eftirgjaldi jarðar. Mjer finst þetta tvent dálítið hliðstætt, og þar sem þetta sveitarfjelag hefir mjólkað ríkissjóði eins vel og reynslan hefir sýnt, finst mjer þetta vera sanngirniskrafa. Eins og málið horfir við nú get jeg ekki sagt um, hvort ráðist muni verða í framkvæmdir á þessu ári. Það verður ekki í neitt ráðist fyr en búið er að rannsaka og undirbúa málið rækilega, og á því hefir aðallega staðið hingað til, að viðkomandi hreppsnefnd hefir viljað draga málið, þangað til efni og vinna fjelli í verði, en nú hygg jeg, að tvísýnt sje, hvort efni til slíkrar byggingar og vinna við hana falli úr þessu. Jeg hygg því, að nú verði unnið að því að fá tilboð í bygginguna og undirbúa hana. Um lán til fyrirtækisins get jeg ekkert sagt með vissu ennþá. Jeg hygg samt, að ekki sje vonlaust að fá það hjer á landi, en vextir hjer eru mjög óhagstæðir, og býst jeg við, að tilraun verði gerð til þess að fá lánið annarsstaðar að með vægari vöztum, en þá verður ábyrgð ríkissjóðs að vera á bak við. Jeg vænti þess, að hv.fjvn. leggi ekki á móti þessu, bæði af því að jeg hugsa, að hún telji enga hættu á, að þetta muni verða ríkissjóði byrði, og einnig af því, að jeg býst við, að hún muni sjá það og viðurkenna, að nú er óumflýjanlegt að ráðast í þessa byggingu. Vil jeg svo fela háttv. deild brtt. mínar og vona, að hún sýni þeim velvild.

Björn Kristjánsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram aðeins eina brtt. á þskj. 418, II, .og fer hún fram á styrk til vörubifreiðaferða til flutninga suður með sjó. Á þingmálafundum þar hefir komið fram þessi ósk, einkum vegna þess, að svo mikið af nýjum fiski væri flutt þaðan og til Reykjavíkur. Fiskurinn er óslægður og þolir litla bið, ef sanngjarnt verð á að fást fyrir hann. Einmitt vegna flutningskostnaðarins hefir fiskverðið orðið að vera of hátt, einkum á vetrum, því að þá fæst enginn fiskur annarsstaðar að, en vegir eru vondir. Það mætti máske komast að aðgengilegri flutningi, ef þessi vara væri eins og hver önnur vara. En hjer stendur öðruvísi á, því að varan er sjaldan til nema á höppum og glöppum. Stundum fiskast vel, en stundum sáralítið. Fiskist illa, verða bílarnir að fara með hálfan farm eða minna. Hjer er því ekki um neinn reglubundinn flutning að ræða, heldur getur bíllinn farið erindisleysu. En þetta eykur flutningskostnaðinn. Til þess að fá fiskinn nýjan verða bílarnir að vera komnir í veiðistöðina, er bátar lenda. Fyrir mörgum árum voru samgöngur á sjó hjer suður með mjög greiðar. Þá voru yfir 30 flóabátaferðir á ári um Hafnarfjörð, en nú koma þeir aldrei á þær slóðir. Sama er að segja um strandferðaskipin. Það verður því að teljast mjög sanngjarnt, þó að ljett væri undir með þessari flutningaþörf. Þetta mundi lækka dýrtíðina hjer, en dýrtíð í Reykjavík verkar á alt landið. Menn kynnu nú að segja, að styrkur þessi væri of hár í samanburði við styrkinn til samgangna austur um sveitir. En þann styrk tel jeg of lágan, eins og jeg tók fram á síðasta þingi, og eins ber þess að gæta, að ferðirnar suður eru afarmargar, stundum margar á dag. Hinsvegar skal jeg vera því meðmæltur, að hinn styrkurinn verði hækkaður í samanburði við þennan. Jeg vil svo fela hv. deild að gera út um, hvort brtt. þessi verður samþykt. Jeg sje ekki ástæðu til að tala um brtt. einstakra þm. eða nefndarinnar. Jeg er ekki vanur því. Það hefir þegar verið mælt rækilega fyrir þeirri tillögu, sem jeg flyt ásamt hv. 3. landsk. (JJ) um styrk til Brynjólfs Þórðarsonar listmálara. Ef þessi styrkur verður veittur, eru slegnar tvær flugur í einu höggi, sem sje gerð tilraun til þess, að hann geti aftur náð heilsu sinni og um leið þroskast í málaralist sinni. Þá mun jeg greiða atkvæði með styrk til Nikólínu Björnsdóttur ljósmóður, sem hv. 2. þm. S.-M. (IP) bar fram, og ennfremur með till.hv. 4. landsk. (IHB) um styrk til Theodóru Sveinsdóttur. Jeg veit, að þessi kona hefir lært upp á eigin spýtur og aldrei fengið styrk. Og þegar svo er komið, að hún er viðurkend hjer, sem best að sjer í þessari grein, sem um er að ræða, fjnst mjer sanngjarnt, að henni sje veittur þessi styrkur. Aðrar till. ætla jeg að láta afskiftalausar að öðru leyti en því að atkv. mitt mun skera úr um afstöðu mína til þeirra.

Forsætisráðherra (JM): Það eru aðeins örfáar brtt. bæði frá einstökum þm. og hv.fjvn. sem jeg þarf að minnast á. Jeg geri ráð fyrir, að jeg geti fallist á flestar till.hv. nefndar. en þó er ein brtt. frá henni á þskj. 402, nr. 24, sem jeg með engu móti get aðhyllst. Það er tillaga um að færa niður þá fjárhæð, sem ætluð er til kaupa á listaverkum. Jeg skil það að vísu, að hv. nefnd hafi tekið tillit til þess, að mikið er komið hjer inn af styrkjum til listamanna fram yfir till. í stjfrv., en engu að síður held jeg, að rjett sje að veita ríflegri fjárhæð til kaupa á listaverkum en nefndin hefir lagt til. Get jeg því ekki sagt, að jeg sje hv. nefnd þakklátur fyrir þessa brtt., en hinsvegar er jeg henni þakklátur fyrir 30. brtt. á sama þskj. Það voru sjerstakar ástæður fyrir því, að þessi fjárveiting var ekki tekin upp í stjfrv.Hv. frsm. (EP) gat þess, hve mikla verðleika frú Björg Þorláksdóttir hefði til styrksins. En mjer hefði þótt rjettara, að sagt hefði verið blátt áfram, að þetta væri styrkur til hennar, en óþarft að taka það fram beint, að það sje í viðurkenningarskyni; ekki þó vegna þess, að frúin eigi ekki viðurkenningu skilið, en styrkurinn er í rauninni veittur til ritstarfa. Þessi kona hefir gert landi sínu mikinn sóma og hefir henni fyrstri af öllum konum á Norðurlöndum hlotnast sá heiður að fá tekna gilda doktorsritgerð eftir sig við Sorbonneháskólann í Frakklandi. En hún hefir ekki hlotið nafnbótina sjálfa, vegna þess að viðkomandi kennari hefir ekki verið heima í vetur. Af öðrum till. nefndarinnar finn jeg ekki ástæðu til að nefna nema þá seinustu. Henni get jeg með engu móti fylgt, sökum þess, að í vetur kom erindi frá öðrum embættismanni, prestinum á Ísafirði, um að fá lán til húsbyggingar. Jeg sagði þá, að jeg treysti mjer ekki til að bera fram þá beiðni, vegna þess, að svo mikið væri ógert af byggingum, sem væru nauðsynlegri og ríkinu bæri skylda til að hlaupa undir bagga með. Það er altaf mikið af óbygðum prestsseturshúsum í sveit. Aftur á móti eru hús presta og sýslumanna í kaupstöðum ekki embættisbústaðir til frambúðar. Jeg neitaði því algerlega þessari beiðni, og þess vegna get jeg ekki fylgt síðustu till.hv. nefndar á þskj. 402. Þá skal jeg geta þess, að það hefir komið fram brtt. frá þeim hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og hv. 2. þm. S.-M. (IP) um styrktil framhaldsnáms við Akureyrarskólann. Jeg minnist þess, að á sínum tíma, þegar þetta mál um framhaldsnám við Akureyrarskólann var á ferðinni, ljet jeg þess getið, að jeg væri hræddur um, að það yrði ekki kostnaðarlaust fyrir ríkissjóð. Mjer var tekið þetta illa upp og það var fullyrt, að sá grunur minn væri algerlega ástæðulaus. En jeg tel það ástæðulaust að veita sjerstakan styrk til þessa framhaldsnáms. Það raskar föstu skipulagi skólans. Þá er næst brtt. frá hv. 2. þm. S.-M. um að 12 þús. kr. gangi til barnaskóla í Neshreppi. Jeg veit, að það liggur við borð, að þessi barnaskóli verði bygður, því að það þarf að byggja hann. En jeg tel ekki rjett að taka hann einan út úr, þar sem þegar hafa sagt til sín 14 skólar, sem þarf að byggja. Jeg veit að vísu, að þessir 14 skólar verða ekki byggðir allir í einu, en það verður reynt að skifta því fje, sem veita á til þessara hluta, þannig, að það komi að sem bestum notum á hverjum stað. Enda heyrði jeg það á hv.flm. (IP), að hann bjóst ekki við, að svona mikið af allri fjárveitingunni gengi til eins skóla. Þá er aðeins ein brtt. eftir af þeim, sem jeg ætla að minnast á. Það er XIII. brtt. á þskj. 418. Hv. flm. (GunnÓ) er ekki við í deildinni. Hann mundi annars hafa mælt fyrir þessari till. Jeg vil leyfa mjer, án þess þó að hv.flm. hafi farið fram á það við mig, að mæla með því, að frú Anna Gunnlaugsson fái í eftirlaun 900 kr. Þetta er að vísu há fjárhæð, eftir því sem gerist, en hjer stendur líka alveg sjerstaklega á. Hjeraðslæknirinn Halldór Gunnlaugsson, maður hennar, druknaði í embættisferð á mjög sviplegan hátt. Áður fyr var mikið tillit tekið til þess, ef embættismaður ljest eða varð fyrir slysi í embættisferð. Þeir höfðu algerða sjerstöðu, og mjer finst, að í þessu tilfelli verði ekkjan að njóta góðs af þeirri sömu reglu. Jeg býst við, að ef embættismaður yrði fyrir slysi í embættisferð, mundi þingið reynast honum vel, og vil jeg því mæla með þessari tillögu.

Sigurður Eggerz Jeg sneri mjer til hv.fjvn. og fór þess á leit, að hún tæki upp tillögu um að veita skáldkonunni Kristínu Sigfúsdóttur 1200 kr. styrk í 18. gr. fjárlaganna. Hv. nefnd hefir lækkað upphæðina lítið eitt og sett 1000 kr. í staðinn fyrir 1200 kr. Jeg er hv. nefnd þakklátur fyrir undirtektir hennar. Jeg verð að líta svo á, að þessi kona sje einkennilegt fyrirbrigði í okkar andlega lífi. Hún hefir enga mentun fengið nema þá, sem hún hefir aflað sjer sjálf. Hún og maður hennar eru einyrkjar og hafa alla tíð barist við fátækt en í frístundum sínum hefir konan skrifað merkileg skáldrit, sem bera vott um óvenjugóða hæfileika. Frá bókum hennar andar hollum og hlýjum blæ yfir alt okkar þjóðlíf, og vil jeg lýsa ánægju minni yfir skilningi hv.fjvn. á þessu máli. Vona jeg, að þessi kona geti nú helgað líf sitt meira listinni en hingað til. Jeg vona, að þessi hv. deild samþykki till. um Kristínu Sigfúsdóttur skáldkonu og að enginn ágreiningur verði um það, að hún sje þessa makleg. Jeg hefi ekki með meiri ánægju mælt með neinni viðurkenningu, og jeg treysti því, að hv.Nd. fallist á hana. Þá kem jeg að 10. brtt., um ferju á Hrosshyl. Það er þýðingarlítið atriði að vissu leyti, því að víða eru ferjur ekki í því ástandi, sem þær ættu að vera. En hjer er um svo litla upphæð að ræða, aðeins 300 kr., svo að ekki getur þetta talist sparnaðartill. Aftur á móti er hjer um samgöngubót að ræða, og vona jeg, að hv. deild felli brtt. Þá kem jeg að 16. brtt., sem er við 14. gr., um að fella niður styrk til Helga Hjörvars. Mjer finst umr. lýsa kulda til málsins, en hjer á árunum þótti sjálfsagt að veita slíka styrki, enda er það vel farið, því að þeir menn gegna einhverju þýðingarmesta starfi hjer á landi, að sjá um uppeldismálin. Þessi maður ætlar nú að fara utan til þess að kynna sjer þar samstarf milli heimila og skóla, og jeg álít, að hann sje mjög vel fallinn til þess að setja sig inn í slík vandamál. Hann er líka skáld og hefir gefið út bók eftir sig, sem mikið þykir til koma. En skáld hafa meira hugmyndaflug en aðrir menn og eru fljótari til að skilja og kynna sjer ýmsa hluti. Jeg vildi, að árlega væri tekinn upp í fjárlögin utanfararstyrkur til kennara, svo að þeir, sem eiga að móta hið viðkvæma sálarlíf barnanna, hafi sem best skilyrði til þess. Og þegar þess er gætt, að stórfje er árlega varið úr ríkissjóði til barnafræðslu, þá er það hreint og beint nauðsynlegt, að kennurum sje gefinn kostur á að kynnast sem flestu, er að því lýtur að gera barnafræðsluna betri en áður. Vona jeg því, að þessi brtt. verði feld. Svo er brtt. 20. um að í stað útgáfu á „Lögum Íslands“ komi: Lagasafni handa alþýðu. Jeg held nú, að þetta sje ekki heppileg breyting. Í Lagasafni alþýðu er margt úrelt, sem almenningur er ekki fær um að dæma um. Jeg tel því miklu rjettara að gefa út „Lög Íslands, öll þau er nú gilda“, og legg þess vegna til, að brtt verði feld. Jeg leyfi mjer að taka í sama strenginn og hæstv.forsrh. (JM) um kaup á listaverkum. Það er hin besta viðurkenning fyrir listamenn, að verk þeirra sjeu keypt. 29. brtt. er um það að færa niður styrk til frú Guðrúnar Indriðadóttur. Jeg veit ekki til þess, að þessi ágæta leikkona hafi fengið styrk áður. Hún ætlar nú að kynna sjer þjóðdansa, t. d. í Noregi, og jafnframt leiklist. Jeg vil minnast hjer á það, hve snildarlega hún ljek í „John Storm“ og „Fjalla-Eyvindi“. Jóhann Sigurjónsson skáld dáðist að leik hennar, og hafði hann þó sjeð frú Dybvad leika Höllu. Mjer finst því hart að fara að skera þennan litla styrk við neglur sjer og vona, að brtt.fjvn. nái ekki fram að ganga. Þá er 45. brtt. um að veita Boga Brynjólfssyni sýslumanni lán til þess að koma upp embættisbústað. Hv. deild ætti að vita það, að sýslumenn eiga við erfið kjör að búa, en þrátt fyrir það hafa þeir orðið að greiða allmikinn skrifstofukostnað af launum sínum. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta nú, en mun leyfa mjer við 3. umr. fjárlaganna að bera fram till. um að skrifstofukostnaðurinn sje hækkaður, svo hægt sje að fullnægja lögunum. Og mjer finst ekki óeðlilegt, að ríkissjóður hlaupi undir bagga með þeim, þá er þeir þurfa að koma sjer upp bústað, því að sje ekki ljett undir með þeim, hefnir það sín með árum. En að þessu skal jeg koma betur við 3. umr. Jeg vil mæla með styrk til bifreiðaferða suður með sjó, sem hv. 1. þm. G.-K. (BK) ber fram, því að hann er ekki kröfuharður. Að öðru leyti mun jeg við atkvgr. sýna afstöðu mína til hinna ýmsu brtt.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg verð að segja fyrir mitt leyti, að mjer finnast aðfinslur við gerðir fjvn. ekki miklar, og sumir hafa sagt, að nefndin hafi leyst starf sitt vel af hendi, eins og t. d. hæstv. fjrh. (JÞ). Það voru aðeins tvær brtt., er hann hafði ástæðu til að amast við. Hin fyrri var um lán til Boga Þórðarsonar, sem hæstv. fjrh. virtist óþarft að fella niður. Jeg hefi áður lýst afstöðu meiri hl. fjvn. til þessa máls. Hæstv. ráðh. sagði, að verksmiðja Boga Þórðarsonar stæði ekki vel að vígi í samkepninni eins og er, og mundi ekki reynast Álafossi mjög hættulegur keppinautur, þótt þessi lánveiting fengi að standa. Báðar verksmiðjurnar mundu hafa nóg að starfa. Þetta getur verið. En það er samt ekki óhugsandi, að þessi nýja verksmiðja geti, eins og meiri hl. fjvn. óttast, reynst Álafossi hættulegur keppinautur. Að minsta kosti veit jeg þar sem jeg þekki til, að kembur frá Boga Þórðarsyni hafa reynst betur en frá Álafossi, en það er máske ekki að marka, því að fyrst er alt frægast. Hin till., sem hæstv. fjrh. hafði á móti, er um það að veita Boga Brynjólfssyni sýslumanni lán til þess að koma sjer upp bústað. Fyrir þessu er fordæmi, því að sýslumanninum í Borgarnesi og bæjarfógetanum í Vestmannaeyjum voru veitt slík lán, og það til lengri tíma, 30 ára að mig minnir. Hinsvegar hefir hæstv. stjórn það í hendi sinni að veita ekki þetta lán, ef henni finst það ekki sæmilega trygt. En það skal jeg viðurkenna, að slíkar lánveitingar geta dregið dilk á eftir sjer. Meðan jeg man, vil jeg taka það fram út af orðum hæstv.forsrh. (JM), að nefndin tekur aftur til 3. umr. 20. brtt. Sá, sem mest hefir veist að fjvn., er hv. 3. landsk. (JJ). Það eru 6 till. nefndarinnar, sem hann vill ekki, að gangi fram. Fyrst er það styrkur til Haralds Sigurðssonar, og fanst honum fjvn. gera lítið úr sjer að ráðast á veikan mann. En það er nú hvergi nefnt á nafn, hvar hann ætli að leita sjer lækninga, þessi maður. Hjer er ekki um að ræða styrk til að leita lækninga, heldur sjúkrastyrk staðfastan ár eftir ár. Ef hjer hefði staðið utanfararstyrkur til heilsubótar, þá hefði verið öðru máli að gegna. En eins og sakir stóðu, mátti búast við fjölda sjúklinga, er höfðu jafnmikinn rjett til styrks, eins og jeg drap á í framsöguræðu minni. Þá var um 15 þús. kr. niðurfærsla til símalagninga. Háttv. þm. (JJ) hjelt því fram, að með því væri símalína til Loðmundarfjarðar fallin niður, en sagði landssímastjóra þeirri línu meðmæltan. Jeg skal ekkert segja um það, en hitt er víst, að í upphafi hafði landssímastjóri ekki tekið þessa línu með í sína áætlun. Hinsvegar, eins og jeg tók fram áður, er vonandi, að ekki þurfi til þess að koma og að þessi sími verði lagður. En allar vonir geta brugðist, og svo er um þessa sem aðrar. Þá þótti þeim hv. 3. landsk. (JJ) og hv. 1. landsk. (SE) það illa til fallið að fella niður styrk til Helga Hjörvars, og vildu báðir halda því fram, að í nál. væri hnútum kastað til hans. En því fer fjarri. eins og nál. ber með sjer. Fyrir fjvn. lágu umsóknir frá öðrum kennurum, svo sem Steingrími Arasyni, um líka styrki. og þóttist nefndin alls ekki geta gert upp á milli þessara manna þannig, að taka þennan eina út úr, því að hún áleit ekki meiri nauðsyn á að senda hann en einhvern annan. En það er langt frá, að fjvn. haldi því fram, að hann sje ekki góður maður í sínu starfi. Á hitt ber líka að líta, að hann hefir fengið styrk til utanfarar áður, en margir aðrir góðir kennarar hafa engan slíkan styrk fengið, og finst mjer ekki rjett gagnvart þeim að veita honum slíkan utanfararstyrk svo að segja ár eftir ár, en hinum aldrei, þótt jafngóðir kennarar sjeu. Að ekki komi til mála að halda því fram, að hnútur til þessa manns sjeu í nál., má meðal annars rökstyðja með því, að allir hv. meðnefndarmenn mínir í fjvn. hafa skrifað undir þessi ummæli athugasemdalaust. En það hefðu þeir áreiðanlega ekki gert, ef þeir hefðu álitið, að nokkrar hnútur til þessa manns væru fólgnar í orðalagi nál. Þá var háttv. 3. landsk. (JJ) einnig á móti því að fella niður menningarsögustyrkinn handa gömlum og fróðum sagnaþulum, til að skrifa þjóðlegan fróðleik. Færði hann þar fram sem sjerstaka ástæðu, að nú hefðum við þessa gömlu fróðleiksmenn víða úti um land, og væri óvíst, hve lengi þeirra nyti við. Yrði því að nota tækifærið til að láta þessa menn skýra hinni uppvaxandi kynslóð frá, hvernig alt hefði verið í uppvexti þeirra, áður en um seinan væri orðið. Jeg get nú ekki fallist á það, að svo ákaflega liggi á að veita þennan styrk, því að á öllum tímum hljóta að verða uppi gamlir fróðleiksmenn, sem geta skýrt æskulýðnum frá ungdómsárum sínum. Þá var hv. 3. landsk. einnig á móti því að lækka styrkinn til kaupa á listaverkum, og tóku þar í sama strenginn hæstv.forsrh. (JM) og hv. 1. landsk. (SE). En þar sem nú var mikil viðleitni hjá fjvn. að spara eitthvað, þótti henni þetta forsvaranlegt, með tilliti til þeirrar miklu runu, sem nú er komin af listamönnum í sjálf fjárlögin. Hv. þm. (JJ) hjelt því fram, að hjer á landi væri ekki nema einn málari, sem gæti lifað á verkum sínum, og hefir hann var líklega átt við Ásgrím Jónsson. Vegna þessa sagði hann, að ríkið yrði að kaupa verk þeirra. Jeg veit nú raunar um annan málara, sem jeg hygg að lifi alveg á verkum sínum. Það er Eyjólfur Eyfells. Hann hefir líka vit á því að haga sjer ögn eftir kringumstæðunum og halda ekki málverkum sínum í svo háu verði, að alþýðu manna sje ofvaxið að kaupa þau. Enda hefir þetta orðið til hins besta fyrir báða aðilja. Hann hefir nóg að gera og málverk hans eru víða til mikillar híbýlaprýði. - En þegar verkunum er haldið í svo háu verði, að fáir eða engir geta keypt þau, þá kemur til kasta ríkisins. Álít jeg mjög varhugavert að fara langt í þessum kaupum, því að þannig geta hrúgast saman ógurleg feikn af málverkum, sem eru nauðalítils virði mörg hver. Þá var þessi hv.þm. (JJ) einnig mótfallinn því að fella niður styrkinn til Guðmundar Finnbogasonar. Jeg tók það fram í framsöguræðu minni, að um þetta rjeði ekki óvild til mannsins, heldur aðeins óttinn við fordæmið. Því að verði þessi styrkur veittur, má búast við, að ýmsir fleiri vildu sigla í sama farið. Það er hætt við, að þá kæmu fram raddir frá fleiri mentamönnum, er þykjast eiga við þröngan kost að búa og vildu fá styrk til að skrifa um aðaláhugamál sín. Háttv. þm. sagði, að ekki þurfti að óttast fordæmið, því að ekki kæmi til mála að veita slíkan styrk nema afbragðsmönnum, sem altaf yrðu sárfáir. En það verða altaf örðugleikar á að finna takmörkin í því efni. Jeg geri ráð fyrir að sá, sem bæri fram slíkan mann, vildi halda honum öfluglega fram. Og ef sagt væri um einhvern mentamann, að hann væri slíks styrks ekki maklegur, geri jeg ráð fyrir, að það þætti eigi síður móðgandi en hin meinlausu ummæli mín um Helga Hjörvar í nál. Þá var það styrkurinn til Heimilisiðnaðarfjelagsins. Hv. 3. landsk. var því andvígur að fella niður athugasemdina um Guðmund frá Mosdal. En nefndinni finst óviðfeldið að brytja niður lítilfjörlegan styrk til ákveðins fjelags milli einstakra manna. Því að eins og þessi maður er tekinn þarna inn, mætti taka annan og þann þriðja, með sinn bitann hvorn, uns alt væri uppjetið. - Þetta voru nú þær till., sem hv. 3. landsk. talaði á móti. Hv. 6. landsk. (ÁH) hafði mjög á móti till. um að fella niður styrk til ferju á Hrosshyl. Sagði hann, að hana þyrfti mest að nota um sláttinn, þegar útlendir og innlendir „túristar“ væru á ferð. En í fyrsta lagi fæ jeg ekki sjeð að þeir menn sjeu of góðir til að greiða fult verð fyrir ferjuna og í öðru lagi liggur þeim víst fæstumt svo mikið á, að þeir geti ekki tekið á sig krók niður á Þjórsárbrú, ef Nautavað er ekki fært. - En það, sem fjvn. óttast, er fordæmið, sem þetta hlýtur að gefa, af því að þetta er lögferja. Það eru áreiðanlega margar lögferjur, sem hafa jafnan rjett á að fá styrk eins og þessi. A. m. k. þekki jeg eina, sem jeg teldi engu síður þörf á að styrkja en þessa. Þá talaði sami háttv.þm. (ÁH) um styrkinn til búnaðarfjélaganna og var því andvígur, að athugasemdin fjelli niður. Það hefir nú oft verið svo, að þessi aths. hefir ekki staðið í fjárlögunum, og engin í hennar stað. Veit jeg ekki til, að það hafi nokkurntíma valdið vandræðum. Enda tel jeg sjálfsagt, að farið yrði eftir dagsverkatölu við úthlutun styrksins, þótt aths. fjelli niður. - Hitt, að það sje svo nauðsynlegt að binda hendur fjelaganna um verkfærakaup, fæ jeg ekki sjeð. Þvert á móti held jeg, að það sje betra að hafa þau frjáls í þeim efnum. Ef þau finna hjá sjer þörf fyrir að kaupa verkfæri, þá gera þau það án allrar þvingunar, en hún kæmi aðeins niður á þeim fjelögum, sem ekki þættust þurfa á verkfærum að halda. Enda hefir reynslan verið sú, að sumstaðar hefir gengið illa með verkfærin. Þau hafa legið hjá formönnum fjelaganna, stundum í hirðuleysi og stundum notuð af þeim einum og næstu nágrönnum þeirra. Vitanlega kemst slíkt ekki á fullkomið stig fyr en hver bóndi á sjálfur hin nauðsynlegustu verkfæri, svo sem plóg og herfi. - Hv. 6. landsk. var einnig á móti því að fella niður styrkinn til Boga Þórðarsonar. Hefi jeg ekkert um það að segja. Hv. þm. Vestm. (JJós) fann töluvert að gerðum fjvn. Var það mest fyrir þá sök, að hún vildi fella styrkinn til öldubrjótsins í Bolungarvík. Hefi jeg þegar skýrt frá, af hverju það stafar. Hv. 2. þm. S.M. (IP) tók í sama streng og kom með samanburð á öldubrjótnum í Bolungarvík og hafnarbótunum í Ólafsvík. Þessi samanburður var ekki allskostar rjettur, því að hafnarbæturnar í Ólafsvík gefa engan arð enn sem komið er, og gera ekki fyr en þeim er lokið, en öldubrjóturinn í Bolungarvík er verk, sem er eða á að vera búið og þar af leiðandi farið að gefa arð. Hjer er því um býsna ólíkar ástæður að ræða. Hv. 2. þm. S.-M. hneykslaðist einnig á því, að fjvn. leggur til, að utanfararstyrkirnir sjeu jafnir til allra listamanna, sakir þess að hæfileikarnir væru ekki jafnir. En það vantar bara þann rjettláta dómara til að meta hæfileika þessara manna. Sá sem mælir með einhverjum þeirra, mundi altaf halda því fram, að hans skjólstæðingur væri í hópi þeirra allraefnilegustu. Hv. þm. var sjerstaklega að tala um Þórarin Jónsson og áleit óforsvaranlegt að lækka styrkinn til hans. Ef svo er, hefir það engu síður verið óforsvaranlegt af fjvn.hv.Nd. að fást ekki til að taka upp nokkurn styrk til þessa manns, því að þar var það einn hv.þm. utan fjvn., sem kom styrknum á framfæri. Nei, það er ómögulegt fyrir þingið að ætla sjer að meta upp á hár til peninga hæfileika hvers listamanns. En það er annað, sem er sameiginlegt, hvað sem hæfileikunum líður. Það er kostnaðurinn við að stunda nám erlendis. Hann er altaf svipaður, og er því eðlilegt, að menn sjeu styrktir jafnmikið til námsins. Enda er þessu fylgt á öðrum sviðum. T. d. er styrkur sá, sem stúdentar fá til utanfarar lögum samkvæmt, altaf jafnhár, án tillits til hæfileika. Jeg held, að jeg hafi þá minst á flestar mótbárur, sem fram hafa komið gegn brtt.fjvn.Hv. 1. landsk. (SE) sagði að vísu nokkur orð. En jeg sje ekki ástæðu til að tala um neitt af því, sakir þess að það var alt áður sagt. Hann var raunar að tala um, að hann hefði átt frumkvæðið að styrknum til Kristínar Sigfúsdóttur. En jeg vil geta þess, að nefndin tók þetta upp alveg af eigin hvötum. - Hv. 1. landsk. drap einnig á fríi Guðrúnu Indriðadóttur. Jeg skal játa það, að leitt var að geta ekki haft styrkinn til hennar hærri en 2000 kr., en þar eð nefndin hafði sett sjer þetta „princip“, vildi hún ekki víkja frá því. Þá kem jeg að brtt. einstakra hv.þm. Það er einkennilegt við þær, að þær eru allar til hækkunar, en engin til lækkunar. Hefir mjer talist svo til, að þær næmu samtals 68530 krónum, svo að ekki verða fjárlögin glæsilegri, ef þær ná allar fram að ganga. VI. brtt. á þskj. 418 skilst mjer, að hv. 3. landsk. hafi tekið aftur til 3. umr., og er því ekki þörf að ræða hana nú. - Hann leggur og til, að keypt sje marmaramyndin „Hafmey“ eftir Ásmund Sveinsson. Nefndinni var sæmilega kunnugt um þetta, en treystist ekki til að fylgja því. Hið háa Alþingi hefir keypt myndina „Móðurást“ áður, og þykir ýmsum, að sú mynd sje nægilega þung í eftirdragi. Fjvn. heldur, að ef kaupa ætti annað slíkt verk þegar í stað, mundi ýmsum þykja nóg komið. Þá var styrkurinn til Brynjólfs Þórðarsonar. Það er ekki listamannastyrkur, heldur sjúkrastyrkur, og eru um hann óbundin atkvæði. En það, sem gerði nefndina deiga að vera með þessu, er, að Jón Ásgeirsson píanóleikari, sem hefir mjög góð meðmæli, liggur nú veikur suður í Vínarborg. Hefir hann verið skorinn upp tvisvar, og stendur víst til að gera það hið þriðja sinn. Hefir hann farið fram á hjálp, en ekki þótt fært að setja styrk til hans í fjárlög. Verð jeg þó að segja, að hann er ver kominn, að liggja sjúkur í framandi landi. Um eftirgjöfina á viðlagasjóðsláni Ólafs Hvanndals er sama að segja og allar eftirgjafir á lánum. Það getur ekki talist fullkomlega „móralskt“ að fara fyrst fram á lán og síðan að vilja fá það eftirgefið. - Jeg get sagt það um þá sýsln. sem jeg er fulltrúi fyrir hjer á Alþingi, að henni var góðfúslega veitt hjálp eftir jarðskjálftana miklu. Okkur hefir ekki dottið í hug að fara fram á eftirgjöf á því, heldur erum þakklátir fyrir hjálpina, - Um þessa till.hv. 3. landsk. eru þó óbundin atkvæði í nefndinni. Þá talaði hv. 3. landsk.þm. fyrir styrk til Íslendingaheimila í Osló og Kaupmannahöfn. Nefndin leggur á móti hvorutveggja. Mjer er kunnugt um, að Ingimundur Eyjólfsson hefir sýnt mikinn áhuga og dugnað í byggingu Íslendingaheimilis í Osló. En nefndinni virðist, að nóg sje að gera hjer heima, bæði að byggja og annað, og megi því byggingar erlendis bíða í bili. Hv. 2. þm. S.-M. og hv. 1. þm. Eyf. hafa borið fram till. um styrk til framhaldskenslu við gagnfræðaskólann á Akureyri. Er ætlunin með þessu að gera mönnum ljettara að lesa undir stúdentspróf þar. Hæstv. forsrh. hefir þegar talað um þetta og vísað til þess, að þegar verið var að koma á framhaldskenslunni við gagnfræðaskólann á Akureyri, var látið svo, sem þetta væri aðeins góðsemi og sagt, að þetta þyrfti ekkert fje að kosta fyrir ríkissjóð. Hinsvegar er þessi styrkur frá margra sjónarmiði vísir til nýs mentaskóla á Norðurlandi. Og það vita hv.þm., að í því máli er mikill stefnumunur. Annars eru um þetta atriði óbundin atkv. í nefndinni. Þá bera háttv. 3. og 4. landsk. fram brtt. um að setja styrk til Skúla læknis Guðjónssonar inn á öðrum stað en hann er nú. Jeg get viðurkent, að um þetta er nokkru öðru máli að gegna. Í frv. er gert ráð fyrir að stofna nýtt embætti og að þessi maður verði fastur starfsmaður við háskólann hjer. En með þessari brtt. er gefið í skyn, að þetta eigi aðeins að vera styrkur til að ljúka við rannsóknir, og er það nokkuð annað en í frv. stendur. En það er nú svo, að við verðum að takmarka okkur í mörgu. Þó að þessi maður hafi fengist við vísindalegar rannsóknir og skrifað í erlend tímarit, þá höfum við líka mjög hæfa lækna hjer heima, sem líka hafa skrifað um þessi efni, og þeir hafa skrifað á okkar máli. T. d. hefir Gunnlaugur Claessen nýlega skrifað í almanak Þjóðvinafjelagsins einmitt um bætiefni. Og til eru líka ritgerðir eða fyrirlestrar eftir Jónas Kristjánsson um þetta efni. Þá hefir sami hv.þm. flutt till. um að veita Theodóru Sveinsdóttur 2 þús. kr. styrk til matreiðslukenslu hjer í bænum. Um þetta ætla jeg ekkert sjerstakt að segja, en jeg býst við, að þessi kona sje mjög dugleg og hafi mikla þekkingu á þessu sviði. Hins vegar veit jeg ekki, hvernig nefndin í heild sinni lítur á þetta. Þá er næstur hv.þm. Vestm., og má segja um hann, að hann sje tvöfaldur í roðinu, þar sem hann er bæði frsm. samgmn. og þm. Vestm. Hvað till. samgmn. snertir skal jeg geta þess, að mjer þykir óviðfeldið, að þær komu ekki fram fyr en á síðustu stundu, svo að ekki vanst tími til að athuga þær nægilega. Annars finst mjer upphæðin nokkuð há, sem farið er fram á, og þykir nefndinni ekki fullkomlega upplýst, að ekki sje hægt að komast af með minna. En hjer er ekki um það að ræða að fara neinn milliveg, því að samgmn. hefir bundið till. sínar við það, að þær væru annaðhvort samþyktar allar eða engin. Annars eru atkv.fjvn. óbundin um þetta. Þá flytur hv.þm. sjálfur nokkrar brtt., meðal annars um 2 þús. kr. styrk til Sigurðar Skagfeldts til þess að ljúka söngnámi. Nefndinni er áður kunnugt um þennan mann og hefir ekki getað fallist á að taka hann upp, án þess hún hinsvegar vilji gera lítið úr hæfileikum hans á nokkurn hátt. Um styrkinn til Ólafs Guðmundssonar til þess að ljúka námi sem spuna- og kembimeistari er dálítið öðru máli að gegna. Nefndin vill ekki, að minsta kosti ekki í heild sinni, mæla á móti þessu, og eru óbundin atkvæði um það. Sama má segja um hækkunina á vegastyrknum til Vestmannaeyja; um hann eru óbundin atkv., en það er ekki hægt að neita því, að það er allríflegur styrkur, þó segja megi, að ríkissjóður geti náð því upp aftur síðar. Þá hefir sami hv.þm. komið fram með brtt., sem fer í þá átt, að ríkissjóður ábyrgist alt að 60 þús. kr. lán til Vestmannaeyja. Nefndin er yfir höfuð myrkfælin við þessar ábyrgðir, enda eru nú þegar margar fyrir, og verður eitt yfir þær að ganga bæði til Vestmannaeyja og Neshrepps; nefndin verður að vera á móti báðum. Þó að Vestmannaeyjar sjeu sennilega færari en Neshreppur til að leggja út í slíkt fyrirtæki, þá hlyti það þó að verða þeim nokkuð erfiður baggi. Jeg verð að taka þær báðar í senn þessar till.hv.þm. Vestm. og hv. 2. þm. S.-M., því að þær eru náskyldar. Þá kem jeg að hv. 1. þm. G.-K. (BK), og þykir mjer það leitt, að þessi eina brtt., sem hann flytur, er þannig vaxin, að jeg get ekki greitt henni atkv., og jeg býst ekki við því, að nefndin geri það heldur. Það er vitanlega ekki há upphæð, sem farið er fram á, aðeins 3 þús. kr., en það er þó nokkuð mikið í samanburði við þær 5 þús. krónur, sem veittar eru til bifreiðaferða austur yfir fjall, og er þar þó um að ræða mestalla flutninga í tvær sýslur. Jeg lít svo á, að þennan styrk hefði verið vel gert að hækka og að full þörf væri á því, meðan ekki fæst járnbraut eða aðrar samgöngubætur fyrir þessar sýslur, sem komi í skarðið fyrir að samgöngur á sjó hafa nú að mestu lagst niður. Jeg flyt samt ekki brtt. um að hækka þetta nú, með því að í hv.Nd. var feld 1000 kr. hækkun á þessum lið, og verðum við því að una við þessi 5 þús. Nú lít jeg svo á, að ef farið yrði að veita öðrum hjeruðum styrk í þessu skyni, þá mundu fleiri koma á eftir, og er þá bágt að segja, hvar lenti. Hv. 5. landsk. (GunnO) hefir komið fram með eina brtt., en af því að hann er veikur, hefir honum ekki gefist kostur á að mæla með henni sjálfur. Jeg get lýst því yfir, að nefndin telur þessa till. ekki ósanngjarna. Hjer er um að ræða ekkju eftir mjög mætan mann, sem fjell frá á besta skeiði, en ljet lítið af veraldlegum efnum eftir sig. Að sögn kunnugra manna mun líf þessa manns hafa gengið frekar út á það að gefa eftir laun sín en að hrúga þeim saman. Jeg held svo, að það sje ekki meira, sem jeg þarf að segja að sinni.

Guðmundur Ólafsson Jeg bjóst ekki við því, að jeg þyrfti að þreyta hv. deild á því að hlusta á mig, en þar sem tveir hæstv. ráðherrar hafa mælt á móti brtt., sem mjer kemur við verð jeg að segja nokkur orð. Það er þá fyrst hæstv. fjrh. (JÞ). Hann hefir að flestu leyti hælt gerðum fjvn., nema að því leyti, að hún hafði lagt til að fella niður lánsheimildina til Boga Þórðarsonar, en aftur tekið upp aðra heimild til sýslumannsins í Húnavatnssýslu. Hæstv. ráðh. hafði ekki á móti því, að hægt væri að lána úr viðlagasjóði, en fann ástæðu til þess að vera á móti þessari lánsheimild, af því að sýslumaðurinn væri búinn að koma upp húsinu. Það mun hafa ýtt undir þennan sýslumann, að á síðasta þingi voru lán veitt tveimur sýslumönnum í þessu skyni, og jeg man, að að minsta kosti hæstv. forsætisráðherra var með þeim. Jeg get ekki sjeð muninn á því, eða að hverju leyti það er verra að veita þeim mönnum lán, sem þegar hafa bygt, heldur en þeim, sem ætla að byggja. Sýslumaðurinn í Húnavatnssýslu keypti mjög lítið hús, sem hann varð að stækka og breyta mikið, og varð það honum ærinn kostnaður. Jeg væri ekkert hissa á því, þó að stjórnin vildi ekki veita slík lán, ef ekki væri hægt að lána úr viðlagasjóði, en ef fje er til, þá skil jeg ekki, hvaða ástæðu hún hefir til þess að vera á móti þessum sýslumanni. Hæstv. forsrh. (JM) tók í sama strenginn, að vera á móti þessari lánsheimild, og þykir mjer það undarlegt, að hann skuli finna ástæðu til að vera þannig með sumum sýslumönnum, en móti öðrum. Hann bar það fyrir sig, að hann hefði ekki sjeð sjer fært að sinna beiðni prestsins á Ísafirði um helmingi hærra lán. En jeg vil benda hæstv. ráðh. á það, að þar er ólíku saman að jafna, því að það mundi ríkissjóður aldrei hafa fengið aftur nema að litlu leyti, og auk þess hefði það orðið til þess að auka útgjöld á fjárlögunum, en þetta kemur þeim ekki við. Jeg vil einnig taka það fram, að þessi sýslumaður fer ekki fram á eins góð kjör eins og þeir sýslumenn fengu; sem lán fengu í fyrra. Þetta lán á að borgast á 20 árum, en þeirra voru veitt til 30 ára. Mjer datt það í hug út af því, sem hv. 1. landsk. (SE) sagði, að hún getur verið eðlileg þessi óánægja út af skrifstofukostnaði sýslumanna. Af ýmsu, sem fram hefir komið, hygg jeg, að það geti verið, að þessu fje sje ekki sanngjarnlega skift milli þessara embættismanna, og dreg jeg þá ályktun einkum af þessum mismunandi undirtektum hæstv. stjórnar undir þessar lánbeiðnir sýslumanna. Jeg vildi láta það sjást, að jeg hafði tekið eftir þessum veðrabrigðum, þó að menn sjeu nú orðnir vanir áttaskiftum hjá þessum hæstv. ráðh. Nú er það hv. deild, sem verður að skera úr því, hvort það er rjett að gera þannig upp á milli manna í samskonar embættum. Jeg hefi sjálfur enga brtt. flutt, en mjer kom þetta dálítið við, af því að það er minn sýslumaður, sem um er að ræða.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hafði ætlað mjer að hlífa þessari hv. deild við því að standa upp aftur, og þegar hv.frsm. (EP) hafði lokið sínu máli, þá fanst mjer í raun og veru hann hafa sagt alt það um brtt., sem segja þurfti. Nú hefir hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) viljað hafa þetta öðruvísi. Hann hefir komið fram með árásir og aðdróttanir í garð stjórnarinnar, sem jeg vil ekki taka með þögninni. Hv. þm. vill halda því fram, að stjórnin hafi sýnt hlutdrægni við skiftingu skrifstofufjár milli sýslumanna. Jeg vil aðeins geta þess, að samkv. lögum heyrir skifting skrifstofufjárins undir hæstv. forsætisráðherra, og beinist því þessi ásökun gegn honum. En flestum sem þekkja hann, mun þykja það ótrúlegt, að hann sýni hlutdrægni í þessu starfi sínu. Annars er hann maður til að svara fyrir sig. Jeg vil minna á það, að skrifstofufje þetta hefir nú meir en tvöfaldast á tiltölulega stuttum tíma, og einmitt í stjórnartíð núverandi stjórnar, og vitanlega hefir það orðið mest eftir tillögum og frumkvæði stjórnarinnar. Þá talaði háttv.þm. (GuðmÓ) um veðrabrigði hjá stjórninni út af því, að hún væri á móti því að veita sýslumönnum fasteignalán, án þess að tilætlunin væri sú, að bæta úr þörf, sem væri fyrir hendi, og taldi, að sýslumenn væru einnig í þessu beittir misrjetti af stjórninni. Í fjárlögunum fyrir yfirstandandi ár eru 2 heimildir um að lána sýslumönnum til að koma upp embættisbústöðum, en aðeins önnur þeirra hefir komið til framkvæmda, nefnilega heimildin um lán til sýslumannsins í Vestmannaeyjum. Jeg var mótfallinn því á síðasta þingi, að sýslumaðurinn í Skagafjarðarsýslu fengi þetta viðlagasjóðslán. Jeg sá ekki þær ástæður fyrir hendi, sem rjettlættu það. En það stóð alveg sjerstaklega á í Vestmannaeyjum. Það var hvorki vansalaust nje forsvaranlegt af hálfu þess opinbera að útvega ekki embættinu sómasamlegra húsnæði en það hafði þá. Fyrir þessu var gerð ítarleg grein á síðasta þingi. Það eru því engin veðrabrigði hjá mjer, þótt jeg andæfi því, að hvaða sýslumaður sem er fái fasteignaveðlán úr viðlagasjóði, þótt þeim fjárhags síns vegna þyki það hentugra að fá lán úr viðlagasjóði. Jeg vísa því öllum aðdróttunum um veðrabrigði og skoðanaskifti heim til föðurhúsanna. Þá þótti sama hv.þm. það kynlegt, er jeg gat þess út af eftirgjöfunum á viðlagasjóðslánum, sem samþyktar voru í hv.Nd., að sá hreppur, sem á að fá stærstu eftirgjöfina, væri vel stæður. Honum þótti það ótrúlegt, að sá hreppur, sem skuldaði mest, gæti verið vel stæður. Jeg skal nú segja hv.þm., á hverju jeg byggi þessa umsögn mína. Jeg hefi hjer fyrir framan mig reikninga hreppsins fyrir fardagsárið 1923–'24. Þar eru skuldir hans taldar við lok reikningsársins 11650 kr., en eignir eru hjerumbil helmingi meiri, eða 22151 kr. Af eignunum eru 10700 kr. útistandandi lán. Af því eru á tekjuliðnum reiknaðar 610 kr. í vexti. Þá er innieign í kaupstað 6703 kr., og hefir sú innieign vaxið um 1300–1400 kr. síðastl. ár. Ef þessi reikningur er rjettur, þá tel jeg hreppinn vel stæðan, en mjer hefir borist til eyrna, að reikningurinn gefi ekki rjetta hugmynd um hag hreppsins. En ef þessi hreppur er bágstaddur, þá getur hann farið hina rjettu leið, snúið sjer til atvinnumálaráðuneytisins og borið þar fram sönn skilríki um hag sinn. Úr því að jeg er staðinn upp á annað borð, þá ska1 jeg minnast á þær brtt.hv.þm., sem snerta mig. Það eru þá fyrst tvær ábyrgðarheimildir. Jeg get ekki annað en beðist undan því, að mjer sjeu fengnar slíkar heimildir í hendur. Það hefir orðið mitt hlutskifti síðan jeg tók við fjármálastjórninni að borga 100 þús. kr. á ári fyrir ábyrgðir, sem ríkissjóður var búinn að ganga í áður en jeg tók við. Jeg álít það óheillabraut, sem gengið er út á með því að hleypa af stokkunum fyrirtækjum, sem reist eru á svo veikum fjárhagslegum grundvelli, að þau geta ekki komist upp af eigin ramleik. Hinu hefi jeg ekki á móti, að Alþingi veiti heimild til útlána úr viðlagasjóði, ef fje er fyrir hendi, því að hann er til þess ætlaður, þótt jeg hinsvegar hafi mínar meiningar um það, að rjettara sje að styðja eitt fyrirtæki en annað. Annars býst jeg við, að áður en fjárlagaumræðum er lokið muni koma fram tillögur um úthlutanir úr viðlagasjóði, sem samsvarar því fje, er hann hefir yfir að ráða á árinn 1927, og frá sjónarmiði almenningsheilla hygg jeg, að þær eigi meiri rjett á sjer en síðasta brtt.hv.fjvn. á þskj. 402. Jeg skal að lokum segja það alment um brtt.hv.þm. á þskj. 418, að þær stinga í stúf við brtt.hv.fjvn. Það eru eingöngu hækkunartill., en hv.fjvn. þessarar hv. deildar hefir sýnt rjettan skilning á sínu hlutverki með því að bera fram jöfnum höndum hækkunar- og lækkunartill. Það fanst mjer vanta í hv.Nd., að þm. fengjust til þess að líta þannig á sitt ætlunarverk. Jeg tek undir með hv.frsm.fjvn. (EP), ef samþyktar verða allar þessar hækkunartill. frá hv.þm., þá hefir fjvn. unnið sitt starf fyrir gýg. Þá fer af fjárlögunum sá svipur, sem á að vera á þeim, og þjóðin ætlast til að sje á þeim, þegar þau koma frá þessari hv. deild.

Guðmundur Ólafsson Jeg get ekki verið að biðja afsökunar á því, þótt jeg ónáðaði hæstv. fjrh., svo að hann þyrfti að standa upp. Jeg hygg, að hann sje jafngóður eftir, og gott er að fá að heyra álit þessa glögga manns um ýmsa liði í fjárlögunum. Þó fanst mjer hann ekki sjerlega skýr eða auðskilinn, er hann var að tala um lánsheimildir sýslumannanna. Hann sagði, að annar sýslumaðurinn, sem lánsheimildina fjekk í fyrra, hefði ekki notað hana. En hvað kemur það málinu við? Fjekk hann ekki heimildina jafnt. fyrir því? Slík röksemdafærsla er lítilsvirði og villandi. Þá ætlaði hann að sanna mjer, að sá hreppurinn, sem mest skuldaði, væri best stæður. Í því skyni las hann upp reikninga hreppsins, og ef þeir eru rjettir, þá er sá hreppur ekki mjög illa stæður, en hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri víst, að reikningarnir gæfu rjetta mynd af ástandinu. En hann hefir ekki gert grein fyrir fjárhagsástandi hinna hreppanna, sem minna skulduðu, og þá ekki því, hvort þeir sjeu ekki betur stæðir, svo þetta er engin sönnun. Annars er ómögulegt að telja mjer trú um, að það að skulda mikið sje merki þess að vera vel stæður. En það kemur kannske af því, að jeg er úr sveit og skil ekki þessa móðins fjármálaspeki hæstv. ráðherra. Það er ljóst, að hjer er gert upp á milli sýslumanna að því er snertir lán til bygginga. Út af því get jeg ekki tekið aftur, að það geti átt sjer stað, að eitthvað sje athugavert við skifting skrifstofufjárins milli þeirra. Og jeg hygg, að jeg sje ekki einn um þá skoðun.

Atvinnumálaráðherra (MG): Frv. þetta er komið frá Nd., var flutt af allmörgum hv.þm. þar og var í byrjun þess efnis, að þá eina breytingu skyldi gera á baðlyfjalöggjöfinni, að nota mætti hið svonefnda Coopers duft án löggildingar. En í neðri deild tók það þeirri breytingu, að bændur sjálfir mættu ráða, hvaða baðlyf þeir notuðu. Vegna þessa eru úr gildi numin lög nr. 21, 4. júní 1924. og ennfremur ýms ákvæði laga nr. 58. 30. nóv 1914, um þrifabaðanir. Þessu máli er þannig varið, að utan af landi hafa komið mjög sterkar raddir um að mega nota Coopers duft. Hafa margir svo mikla trú á þessu baðefni, að þeir telja það hið eina örugga. Þess vegna var frv. í byrjun eins og jeg hefi þegar tekið fram. En jeg og fleiri gátum ekki sætt okkur við þetta. Við vildum ekki taka eitt baðlyf út úr og leyfa notkun þess ólöggilts, ekki síst þar sem það að áliti dýralæknis er ekkert betra en mörg önnur. En til þess að þurfa ekki að ganga á móti þessum sterku óskum, sem jeg gat um, var ekki annað ráð betra en að gefa baðlyfjaverslunina frjálsa, og að því ráði hvarf neðri deild. Vildi jeg því mælast til, að þessi háttv. deild gerði það líka, því jeg býst við, að það yrði geysimikil óánægja, ef ekki verður leyft að nota Coopers duftið. Jeg veit ekki, hvort landbúnaðarnefnd hjer í deildinni hefir unnið með landbúnaðarnefnd Nd. í þessu máli. Hafi hún ekki gert það, þá vænti jeg, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar.