Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Landbrh. (HalIdór E. Sigurðsson): Herra forseti. Frv. á þskj. 374 var lagt fram í hv. Ed. og hlaut þar samþykki án þess að deildar meiningar yrðu um. Efni þessa frv. er hliðstætt eldri frv. sem flutt hafa verið til að framlengja undanþágu um leyfi til slátrunar í þeim húsum sem ekki hafa fengið löggildingu. Enda þótt á síðustu árum hafi verulega áunnist í þeim efnum að gera sláturhús þannig úr garði, að þau hafi verið löggilt, er þó langt frá því að tekist hafi enn að ná því marki og er unnið að því, en jafnhliða er nú einnig unnið að því að endurskoða þessi mál nokkuð frá því sem áður hefur verið gert. Brýna nauðsyn ber því til að fá þetta frv. afgreitt, til þess að hægt sé að framkvæma slátrun á næsta hausti á þeim svæðum þar sem sláturhús búa við undanþágu. Ég vona að þetta frv. fái sömu viðtökur hér og í hv. Ed. og fái afgreiðslu frá hv. Alþingi. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég sé mig knúinn til þess að kveðja mér hljóðs um fundarsköp og ræða þá málsmeðferð sem ætlunin er að viðhafa um frv. það um járnblendiverksmiðju á Grundartanga sem er á dagskrá deildarinnar í dag. En þannig er háttað að mikilvægt gagn í máli þessu, þ. e. a. s. umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins um starfsleyfi verksmiðjunnar, fékk ég ekki afhent fyrr en nú í morgun á fundi iðnn. þrátt fyrir ítrekaðar óskir mínar um að fá tækifæri til að kynna mér umsögn þess áður en málið kæmi til umræðu. Vil ég hér og nú koma þeirri ósk á framfæri við forseta að umr. um þetta mál verði frestað og málið tekið út af dagskrá fundarins í dag. Iðnn. Nd. hefur reyndar fyrir allnokkru lokið meginvinnu sinni við athugun frv. þessa. Þó hafði hún ákveðið að bíða með frágang nál. þar til starfsleyfi verksmiðjunnar væri komið frá heilbrrn., en starfsleyfi þetta skal gefa út skv. lögum og í því eru fyrirtækinu sett skilyrði um mengunarvarnir og almenna heilsugæslu. Segir í reglugerð um þetta, að áður en starfsleyfi skuli gefið út skuli rn. óska umsagnar Heilbrigðiseftirlits ríkisins um gerð þess. Fulltrúar Heilbrigðiseftirlits ríkisins sendu frá sér til heilbrrn. nákvæma og ítarlega umsögn um gerð starfsleyfis þegar í janúar, en við gerð umsagnar sinnar höfðu þeir m. a. samráð við Náttúruverndarráð, einkum um það er við kæmi ytri mengun frá verksmiðjunni. Kom þetta fram í viðræðum iðnn. við fulltrúa þessara aðila. Eftir fund n. með fulltrúum Heilbrigðiseftirlits ríkisins gerði ég ítrekaðar tilraunir til að fá umsögn þessa um starfsleyfi afhenta, en ég áleit að þekking og skilningur á tillögum Heilbrigðiseftirlits ríkisins væru forsenda þess að ég gæti fjallað með eðlilegum hætti um starfsleyfið er það kæmi fram. En þrátt fyrir ítrekanir fékkst umsögnin ekki afhent og mér á hinn bóginn tjáð að umsögnin yrði afhent er starfsleyfið væri afgreitt frá rn. Sætti ég mig við þessa afgreiðslu málsins, en sagði hins vegar hv. form. iðnn. d. að vegna þessa óskaði ég eftir því að tveir eða þrír dagar gæfust til þess að skoða starfsleyfið, eftir að það hefði verið fram lagt, og gerði þá ráð fyrir því að skoða mætti það með hliðsjón af tillögum Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Svo sem kunnugt er hefur nú starfsleyfi þetta um verksmiðjuna verið afgreitt og mér var afhent það miðvikudaginn 6. þ. m. eða skömmu fyrir páska. Þá brá hins vegar svo við, að umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins fékkst ekki afhent þrátt fyrir endurítrekun af minni hálfu og mér borin þau skilaboð heilbrrn., að umsögnin yrði einungis afhent formönnum iðnn. Alþ. sem trúnaðarmál. Ljóst var því að ekkert tækifæri mundi gefast yfir páskana til að kanna nákvæmlega með tilliti til umsagnar Heilbrigðiseftirlits ríkisins starfsleyfi verksmiðjunnar, en búið var að ákveða að málið kæmi til umr. á Alþ. strax að loknu páskaleyfi þm. Jafnframt var ljóst að formaður iðnn. ætlaði ekki að halda sérstakan fund í n. til að fjalla um starfsleyfið, enda hafði hann sagt mér að slíkt væri óþarfi, meiri hl. n. væri búinn að skrifa undir nál. hvort sem væri og án þess að starfsleyfið hefði þá verið fram komið eða að þessir aðilar hefðu getað kynnt sér umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Gat hann þess t. d. sérstaklega við mig að Þórarinn Þórarinsson, hv. þm. og annar fulltrúi Framsfl. í n., hefði skrifað undir meirihlutaálit n. undir þessum kringumstæðum, og verð ég að segja að vinnubrögð meiri hl. í þessu máli komu mér kynlega fyrir sjónir og geta þau varla talist þingleg. Af þessum sökum hef ég m. a. ekki getað lokið gerð minnihlutaálits og er það önnur ástæða þess að ég fer fram á frestun umr. um mál þetta. Ég vil líka taka það fram, að þótt mér sé nú, svo kynlegt sem það er, afhent umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins sem trúnaðarmál, tel ég að ekki beri að túlka það svo að mér sé ekki heimilt að gera að umræðuefni hér í þingsölum þau atriði starfsleyfisins og umsagnarinnar þar sem greinilegt ósamræmi ríkir á milli ákvæða. Annað væri fullkomlega óeðlilegt og einræðisleg vinnubrögð í fyllsta máta. En beiðni þessi, að með umsögnina skuli fara sem trúnaðarmál, er komin frá heilbr.- og trmrn. og væri fróðlegt að viðkomandi ráðh. gæfi á því skýringu hvers vegna svo skuli með fara. Ég sé strax við fyrsta yfirlit umsagnarinnar að ákvæði starfsleyfisins og umsagnarinnar stangast herfilega á í ýmsum atriðum, einkum þeim er varða mengunarvarnir við iðjuverið í þeim tilfellum er hreinsibúnaður bilar. Í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins var gert ráð fyrir nær tafarlausri stöðvun á framleiðslu verksmiðjunnar undir slíkum kringumstæðum vegna þeirrar mengunarhættu sem fylgir rekstri hennar við slíkar aðstæður. Í starfsleyfinu er verulega dregið úr þessum kröfum og í raun gert ráð fyrir að rekstur hennar sé heimilaður þrátt fyrir bilanir hreinsitækja meðan viðgerð stendur yfir. Í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins var og gert ráð fyrir að áður en til rekstrar verksmiðjunnar kæmi skyldi fyrirtækið gera áætlun um viðhald og eftirlit hreinsitækjanna og aðgerðir í bilunartilfellum og væri slík áætlun háð samþykki Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Í starfsleyfinu er hins vegar einungis gert ráð fyrir að fyrirtækið geri slíka áætlun sem lögð verði fyrir Heilbrigðiseftirlit ríkisins til kynningar, og er vitaskuld mikill munur hér á. Ljóst er því við fyrstu skoðun að í veigamiklum atriðum er brugðið frá umsögn og till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um mengunarvarnir í Grundartangaverksmiðjunni. Ég tel að það sé kominn tími til þess að stjórnvöld virði og meti á réttan hátt till. og ráðgjöf íslenskra vísindamanna og eftirlitsaðila í heilbrigðisvörnum á vinnustöðum og þá ekki síst í stóriðjuverum, svo sem dæmi sanna í Straumsvík og í Kísiliðjunni við Mývatn. Það verður ekki lengur þolað að umsagnir þessara aðila séu sniðgengnar svo sem verið hefur. Ég vil einnig minna á að nú er í fyrsta skipti verið að gefa út starfsleyfi til stóriðju á Íslandi eftir setningu reglugerðar nr. 164/1972, um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og annarra hættulegra efna, þar sem kostur er á að fjalla um starfsleyfið áður en endanleg ákvörðun er tekin um framkvæmdir. Því er víst að starfsleyfi þetta, ef frv. verður samþ. hér á Alþ., verður raunverulegur prófsteinn á kröfur íslendinga til mengunarvarna í slíkum fyrirtækjum og skapar fordæmi í framtíðinni. Mikilvægt er því að flana ekki að neinu nú við umr. og ákvörðun þessa máls. Vil ég að lokum ítreka ósk mína um að umr. um mál þetta verði frestað og það verði tekið út af dagskrá deildarinnar í dag.



Í tilefni af málaleitan hv. 3. þm. Reykv. um að 2. dagskrármálið verði af dagskrá tekið vil ég benda hv. þm. á 44. gr. þingskapa, þar sem fjallað er um að þm. geti gert till. um dagskrá. Í 2. málsgr. þeirrar greinar er settur tímafrestur hvenær slík ósk eigi fram að koma, þar sem segir svo: „Ef farið er fram á að mál sé látið ganga út af dagskránni skal afhenda forseta kröfuna um það samdægurs og dagskráin er ákveðin.“ Dagskrá þessa fundar var ákveðin í gær, og ég varð þess var að þm. vissu af því að þetta mál var sett á þá dagskrá, svo að ef formleg krafa um að taka málið af dagskrá átti að fá afgreiðslu þá sem ætlast er til í þingsköpum, átti krafan að koma fram í gær.



Herra forseti. Mér kemur nú alveg á óvart að heyra í hv. 3. þm. Reykv. Það hefur verið gott samstarf í iðnn. Nd. Þar hafa margir fundir verið haldnir, og ég hef ekki vitað annað en að hv. 3. þm. Reykv. hafi fengið svör við öllum þeim spurningum sem hann hefur borið fram um þetta mál, m. a. skriflegum spurningum sem voru 31 að tölu, minnir mig, - svör við þessu öllu. Hv. þm. talaði um að hann hafi ekki fengið starfsleyfið fyrr en 6. þ. m., það var fyrir páska, og þess vegna hefði ekki verið gott að átta sig á því og umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins hefði ekki legið fyrir. Ég fékk umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins í gær, þykka bók, og henni fylgdi svo hljóðandi bréf, með leyfi hæstv. forseta: „Til formanna iðnn. Alþ. Að beiðni heilbr.- og trmrn. sendir Heilbrigðiseftirlit ríkisins formönnum iðnn. Alþ. tvö eintök af umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins um starfsleyfisumsókn íslensku járnblendiverksmiðjunnar.“ Og neðan undir stendur: „Sent sem trúnaðarmál. Hrafn Friðriksson yfirlæknir, forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins.“ Ég hringdi í Hrafn Friðriksson í gærkvöldi og spurði hann að því, hvers vegna þetta væri sent sem trúnaðarmál. Hann sagði að það væri hægt að misnota þetta með því að slíta úr samhengi efni umsagnarinnar og það væri ekki til þess ætlast, það væri ekki heldur málinu til bóta. Ég spurði hann að því, hvort starfsleyfið væri í samræmi við till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins. „Já,“ sagði hann, „það er það í aðalatriðum.“ „Eruð þið ánægðir með starfsleyfið?“ spurði ég. „Já,“ sagði hann. „Þetta er aðalatriði málsins,“ sagði ég. „Já auðvitað þetta er aðalatriði málsins,“ sagði hann. Ég sagði að þm. mundu e. t. v. óska eftir að sjá þessa umsögn, en ég fyrir mitt leyti óskaði ekkert sérstaklega eftir því eftir þetta samtal, því aðalatriðið frá mínu sjónarmiði væri að Heilbrigðiseftirlitið hefði fengið óskir sínar uppfylltar í starfsleyfinu. Við Heilbrigðiseftirlitið starfa nú tveir ungir og færir menn sem áreiðanlega vilja ekkert nema gott. Þeir ætlast ekki til, að það verði farið út í öfgar í þessum málum, en þeir vilja, eins og skylda ber til, reyna að gera það sem í mannlegu valdi stendur til þess að stuðla að góðum mengunarvörnum hér á landi. Það viljum við þm. líka. Ég tel rétt að láta þm. hafa þessa bók, en því miður er hún ekki til strax. Við eigum bara tvö eintök, upplýsti Hrafn. Það er allmikil vinna að prenta þetta því bókin er þykk. Í morgun var fundur í iðnn. Nd. Ég var með eitt eintak, sem ég átti að hafa, og ég var með annað eintak, sem form. iðnn. Ed. átti að fá og hann er nú búinn að fá. Þetta eina eintak lánaði ég Sigurði Magnússyni, hv. 3. þm. Reykv., og lét afrit af bréfi Heilbrigðiseftirlitsins vera með í bókinni, þótt hún yrði aðeins þykkari fyrir það. Ég sagði að þótt þetta væri trúnaðarmál, þá gæti hann vitanlega sýnt flokksbræðrum sínum þessa bók, og Hrafn Friðriksson hefði sagt í gær að hann væri reiðubúinn hvenær sem væri að ræða við þm. bæði um þessa till. þeirra og eins starfsleyfið í heild. Enginn í iðnn. Nd. óskaði eftir að fá bókina nema hv. 3. þm. Reykv., enda töldu þeir nm. að það væri aðalatriðið að starfsleyfið væri í samræmi við till. Heilbrigðiseftirlitsins. Það væri og miklu hægara að tala við forstöðumann Heilbrigðiseftirlits ríkisins heldur en að lesa bókina, og allir þm. eiga aðgang að Heilbrigðiseftirlitinu. Það er þess vegna alger fjarstæða sem hv. 3. þm. Reykv. fer fram á, að nú verði þetta mál tekið út af dagskrá vegna þess, að umsögn Heilbrigðiseftirlitsins liggi ekki fyrir og hafi ekki verið útbýtt áður. Að segja það eftir þær upplýsingar, sem þessi hv. þm. fékk í morgun í iðnn. það er nú svona dálítið skrítið. Það er svo aftur annað mál, að vitna svona í tveggja manna tal. Það er ekki alltaf viðeigandi, en það er nú sjálfsagt að muna eftir því, ef leiðir okkar liggja saman eftirleiðis, að segja ekki orð við hv. 3. þm. Reykv. svona sem ekki mega fljúga. Að vísu var ekki um það að ræða í þessu tilfelli. Það mátti fara allt sem ég sagði við hann. Má koma á prenti meira að segja, því það var ekkert ljótt, en stundum er þó þannig að menn veigra sér við því að vera að vitna í það sem sagt er undir fjögur augu, jafnvel þótt það sé skaðlaust. En hv. þm. segist ekki vera tilbúinn með sitt minnihluta álit. Hann þarf langan tíma og þess vegna þarf hann að fá frest. Ég held, herra forseti, að ég tefji ekki tímann með lengra máli og sé ekki ástæðu til annars heldur en að haldið verði áfram með umr.



Herra forseti. Það er fyrst og fremst í tilefni af ummælum hæstv. forseta í sambandi við þá beiðni sem hér hefur fram komið um að taka út af dagskrá tiltekið mál. Ég verð að segja það, að ummæli hæstv. forseta komu mér mjög á óvart og eru mjög einkennileg og það virðist vera að hann sé lítið kunnugur starfsvenjum hér á Alþ. í sambandi við það sem hann sagði hér um þessa beiðni. Hér er um það að ræða hvort taka skuli til umr. mál þar sem n. hefur ekki enn þá skilað nál. til þingsins að fullu. Það er upplýst að sú n., sem hafði með málið að gera, var á fundi rétt fyrir hádegi í morgun og þá voru lögð fram mjög þýðingarmikil gögn í þessu máli, skýrsla frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins. Það er vitanlega engin frambærileg ástæða til þess að ætlast til að nál. séu komin á borð þm. á þessum tíma, sem liðinn er síðan n. hélt fund. Það kemur líka í ljós að 1. minni hl. í n. hefur lagt fram sitt nál. og því var útbýtt hér á borðin um leið og þingfundur var settur, og ég býst ekki við að neinn hv. dm. hafi enn þá komist yfir að lesa það nál. Til þess hefur ekki unnist neinn tími. Það er algjörlega óvenjulegt á Alþ. að taka til umræðu mál þegar ekki er búið að sinna þeim þinglegu skyldum að leggja fram nál., ef aðilar í n. óska eftir að leggja fram nál. og innan hóflegs tíma. Það er því brot á öllum venjulegum þingstörfum að taka mál eins og þetta til umr. á þessum fundi. Það er líka algjör misskilningur, að ekki sé annað sagt, hjá hæstv. forseta að túlka þingsköpin þannig, að ef óskað sé eftir því af þm. að taka mál út af dagskrá af einhverjum sérstökum ástæðum, þá beri honum skylda til þess að leggja fram beiðni um það þann dag sem dagskrá sé samin. Hæstv. forseti hlýtur að vita það, að yfirleitt sjá þm. ekki dagskrána fyrr en á fundardegi. Þetta er því vitanlega líka alveg út í hött, enda eru auðvitað mörg dæmi um það, tugir, ef ekki hundruð dæma um það, að þm. hafi óskað eftir því hér í ræðustól að mál yrði tekið út af dagskrá, m. a. af því að nál. hafi ekki verið útbýtt, eða einhverjar aðrar ástæður liggja þar til, og forseti hefur allajafna orðið við slíku ef það hefur ekki afgerandi áhrif á afgreiðslu málsins. Nú er auðvitað ekkert um það að villast í þessu efni, að það er auðvelt að afgreiða það mál, sem hér er um að ræða í gegnum þingið og gera frv. að lögum sé nægur meiri hl. fyrir því hér á Alþ. Það er nægur tími til þess án þess að ætla sér að gera það með þeim hætti að brjóta allar venjulegar þingreglur sem viðhafðar hafa verið hingað til. Ég beini því þeim tilmælum enn ti hæstv. forseta að hann endurskoði þessa afstöðu sína og fallist á að taka þetta mál út af dagskrá, því það er algjörlega óvenjulegt að ætla að ræða það með þessum hætti. Ég er ansi hræddur um að það verði þá að gera hér alveg nýjar kröfur í sambandi við gerð dagskrár og útbýtingu hennar til þm. ef ætti að fara að beita slíkum bolabrögðum eins og hæstv. forseti er hér að vitna til í sambandi við þetta mál. Ég vil einnig beina því til hæstv. ríkisstj., sem að þessu máli stendur, að það verður skiljanlega ekki til þess að greiða fyrir afgreiðslu þessa máls hér að efna hér til langra umr. um þau atriði sem auðvelt er að losna við umr. um. Ég tel á engan hátt heppilegt að standa þannig að umr. að taka málið fyrir nú, áður en nm. eru búnir að skila nál., áður en þm. hafa getað fengið að lesa sum nál. sem eru nú komin á borð þm., að ég tali ekki um að það liggur fyrir að menn hafa ekki fengið að kynna sér þýðingarmestu gögn málsins, hafa ekki fengið tíma til þess enn þá. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, það vita allir hv. alþm., að ástæðan til þess að það mál, sern hér er rætt um, hefur verið hjá iðnn. d. rétt um 2 1/2 mánuð, er sú, að umsögn hefur legið fyrir frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins varðandi skilyrði fyrir starfsleyfi sem aðilar málsins, m. a. hinn erlendi aðili, hafa ekki viljað sætta sig við. Þetta hafa allir alþm. vitað. Nú hefur hins vegar orðið sú breyting á, að starfsleyfi er veitt og málið á að fá sinn framgang hér á Alþ. eftir því sem meiri hl. stendur til með því. En hvað er þá eðlilegra í sambandi við skyldur alþm. í sambandi við afgreiðslu svona mála en að alþm. vilji fá að sjá hvað það var sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins sagði í sínu áliti sem stöðvaði þetta mál í 2 1/2 mánuð. Hvað var það? Um hvað snerist málið? Hvaða skilyrði settu þeir fram sem þurftu að stöðva málið? Dettur nokkrum manni í hug að það sé frambærilegt að segja hér á Alþ. í sambandi við afgreiðslu máls eins og þessa: Ja, þetta er trúnaðarmál, þetta má ekki sýna alþm., þetta mega þeir ekki ræða um. Þetta er trúnaðarmál. - Auðvitað lætur Alþ. ekki bjóða sér slíka forsmán, og það er enginn embættismaður, hvorki hjá Heilbrigðiseftirliti ríkisins né annars staðar, fær um að ætla að svara Alþ. á þann hátt að það fái ekki að sjá þessa umsögn. Og þó að sagt sé að þessi umsögn hafi verið send formönnum iðnn. beggja d., þá er það vitanlega ekki frambærilegt á neinn hátt. Allir alþm. eiga rétt á að fá að sjá hana. Hér hefur ekki verið gerð nein sérstök krafa um að þetta álit yrði prentað og því yrði dreift út til allra alþm. Það er mál út af fyrir sig. En hér á ekki að vera um neitt leyniplagg að ræða. Alþm. eiga að fá rétt til að sjá það og lesa það og gera sér fulla grein fyrir því um hvað var deilt og hverju hefur verið breytt. Mér er ljóst af þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, að það hefur verið vikið frá heim upphaflegu skilyrðum, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins setti í sambandi við mengunarvarnir, í veigamiklum atriðum. En samt eru sett allströng skilyrði í sambandi við starfsleyfið og auðvitað eiga þessi mál öll að koma hér fram. Það er svo mál út af fyrir sig, að það er hv. iðnn. til háborinnar skammar að hafa staðið þannig að málum eins og þessu að afgreiða fyrir sitt leyti þetta mál áður en hún hefur kynnt sér þetta meginatriði málsins, umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins, og borið það saman við þau skilyrði sem síðan hafa verið sett fyrir starfsleyfinu. Og það er líka óþinglegt á allan hátt að iðnn. skuli ekki gera hv. Alþ. fulla grein fyrir því í öllum meginatriðum um hvað hér var deilt. Ég skil satt að segja ekki að það geti verið ósk nokkurs alþm. að fara í launkofa með eitthvað af þessum atriðum. Auðvitað komast þau öll til skila á sínum tíma og verða upplýst. Þessi mál eru þegar komin svo langt að þeim verður ekki haldið leyndum, og af því á vitanlega að upplýsa þau hér á Alþ. og einmitt á meðan málið er hér til umr. og afgreiðslu. Ég skal ekki lengja þetta hér að sinni, en ítreka enn við hæstv. ríkisstj. og viðkomandi hæstv. ráðh., að hann beiti sér fyrir því að fresta umr. um málið, taka það út af dagskrá í dag svo það geti fengið hér eðlilega umr., nál. liggi fyrir, eins og venja er til og mönnum gefist kostur á því að kynna sér þá þýðingarmiklu umsögn, sem þarna liggur fyrir, með eðlilegum hætti. Og það er alveg víst, að verði gripið til þess að ætla reyna að þjösna þessu máli í gegn með slíkum lagaskýringum eins og hér komu fram hjá hæstv. forseta, þá má hann eiga það alveg víst að það mun ekki ganga greiðlega að fá hér ýmis afbrigði sem leitað er eftir í sambandi við afgreiðslu mála, því þetta er að brjóta venjulegar þingreglur sem viðhafðar hafa verið hér á Alþ. árum saman. Ég þekki ekkert dæmi þess, að að þarflausu sé neitað að fresta máli þegar svona stendur á. Ég undirstrika það enn einu sinni, að frá minni hálfu og míns flokks er ekki á nokkurn hátt verið að gera hér tilraun til þess að koma í veg fyrir að hv. Alþ. geti með eðlilegum hætti afgreitt það mál sem hér er um að ræða. Meiri hl. verður að sjálfsögðu að ráða. Og það er nægur tími til þess. Ég vænti þess að hæstv. forseti eða viðkomandi hæstv. ráðh. beiti sér fyrir því að málið verði tekið út af dagskrá.



Vegna ummæla hv. 2. þm. Austurl. vil ég enn ítreka það sem ég sagði í athugasemd minni við mál hv. 3. þm. Reykv. Það var á vitorði þingheims og deildarmanna í gær að þetta mál yrði tekið á dagskrá. Það kom m. a. fram í máli eins af þm. þingflokks hv. 2. þm. Austf., og því var hægur hjá, ef þm. úr þeim þingflokki óskuðu mjög eindregið að málið væri ekki tekið á dagskrá, að koma þeirri ósk á framfæri þá þegar við mig sem vitað var að mundi stjórna þessum fundi. Það var ekki gert. En þá áttu þeir enn þess kost að fara að ákvæðum 44. gr., sem ég vitnaði til áðan, um það að ákveðinn fjöldi þm. getur knúið fram atkvgr. í d. um hvort mál skuli tekið á dagskrá, ef þeir eru ósammála um þá dagskrá sem forseti hefur samið. Ég vísa því algjörlega á bug ummælum hv. þm. um að þau orð, sem ég lét hér falla, hafi byggst á vanþekkingu á þingvenjum, og því fremur vísa ég á bug þeim ummælum að þar sé um bolabrögð að ræða.



Herra forseti. Það var að mínum dómi næsta söguleg ræða sem hv. þm. Ingólfur Jónsson flutti hér áðan. Þegar hann gefur skýringu á því, að álit Heilbrigðiseftirlitsins varðandi Grundartangaverksmiðjuna er ekki lagt fyrir á þann hátt sem eðlilegur hlýtur að teljast, þá vitnar hann í mann sem hann hefur talað við í síma. Og maður þessi á að hafa sagt: „Það væri hægt að misnota þetta plagg, slíta ýmislegt úr samhengi, og það væri málinu ekki til bóta.“ Ég bendi mönnum á að þessi rök mætti nota varðandi hvaða mál sem væri. Það væri hægt að neita þm. um nauðsynleg plögg í hvaða máli sem væri, ef við ættum að viðurkenna þetta sem rök. Það væri ekki óhætt að sýna þingmönnum nein mikilvæg plögg, vegna þess að þeir gætu misnotað þau! Ég hef sjaldan heyrt fáránlegri yfirlýsingu úr þessum ræðustól, mjög sjaldan, guð sé lof. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, að hér er um að ræða hið argasta hneyksli. Framkoma meiri hl. iðnn. er fyrir neðan allar hellur. Það liggur hér fyrir, það er yfirlýsing frá formanni iðnn., að enginn iðnaðarnefndarmanna nema hv. þm. Sigurður Magnússon fer fram á að fá að sjá álit Heilbrigðiseftirlitsins. Enginn þeirra kærði sig um það, allir tilbúnir að skrifa undir án þess að athuga þetta mikilvæga atriði. Einn þeirra skilst mér að hafi skrifað undir, Þórarinn Þórarinsson hv. þm., fyrir alllöngu, áður en hann skrapp til útlanda. Mér þykir verst að formaður þingflokks Framsfl. Þórarinn Þórarinsson skuli ekki vera hér staddur til þess að gera grein fyrir þessari afstöðu.  Greinilegt er að eins og oft vill verða í málum af þessu tagi, þá er allt í einu einhver svipa á lofti sem rekur menn áfram miskunnarlaust, hvað sem það kostar, virðingu Alþ. má það einnig kosta. Ég man eftir því fyrir tveim árum, þegar frv. sem snerti samstarfið við Union Carbide um sams konar verksmiðju á Grundartanga var hér til endanlegrar afgreiðslu, þá voru vinnubrögðin mjög svipuð, þá var líka svipa á lofti, þá var málið keyrt áfram. Og ástæðan til þess að svo hart var keyrt á Alþingi íslendinga, - menn fengu ekki einu sinni að skreppa í hádegismat, - hún var sú, að forstjórar frá Union Carbide vorn búnir að panta sér far frá New York hingað upp til Íslands til þess að skrifa undir samninginn. Til þess að forstjórar Union Carbide þyrftu ekki að afpanta farseðlana frá New York til Revkjavíkur, þá var virðing Alþingis íslendinga látin sæta þessari meðferð. Enn er verið að endurtaka þennan ljóta leik. „Það eru ekki nema tvö eintök af álitinu,“ segir hv. þm. Ingólfur Jónsson. „Það tekur tíma að prenta þetta.“ Hefur hv. þm ekki heyrt um þá tækni sem nefnist ljósritun? Ef maður þarf að fá ljósritað eitthver plögg hér á Alþingi, þá þarf maður ekki annað en að fara hér til eins starfsmannsins og innan stundar er hann búinn að ljósrita þetta í svo og svo mörgum eintökum. Og það plagg, sem hér um ræðir, er svo þýðingarmikið að það á ekki að afgreiða þetta mál fyrr en hver einasti þm. er búinn að kynna sér það, ekki aðeins iðnaðarnefndarmenn. Þá er það hlutur hæstv. forseta í þessu máli. Ég var að vona það, eftir að ég hafði kvatt mér hljóðs, þá mundu viðbrögð hans við nánari athugun verða á þá leið að maður teldi sig ekki þurfa að koma hér upp í ræðustólinn að þessu sinni, hann mundi sjá að sér, hann mundi verða við þeim tilmælum að fresta málinu í staðinn fyrir að stunda hér þrætubókarlist, vitna í þingsköp til stuðnings þeirri afstöðu sinni að verða ekki við þessum tilmælum, þessum sjálfsögðu tilmælum. Hæstv. forseti sagði hér áðan, að þetta og hitt hafi verið mönnum kunnugt þegar í gær, m. a. það, að hann mundi sitja hér í forsetastóli. Ég heyrði það hvergi tilkynnt á Alþ. í gær, að sá maður, sem nú situr í forsetastóli, mundi sitja þar í dag. En mér skilst að samkv. þessari athugasemd hans hafi mönnum borið að snúa sér til hans í gær með beiðni um frestun. Ég vil vara hæstv. forseta við. Ég vil benda honum á það, að ef hann verður ekki við þessum tilmælum eftir þær upplýsingar sem nú liggja fyrir, þá gerist hann sekur um meiri háttar hneyksli í krafti forsetavalds síns.



Herra forseti. Ég vil fyrst segja vegna ummæla hæstv. forseta í sambandi við ósk mína um að fá málinu frestað, - ummæla þar sem hann vitnar til þingskapa og ég ætla ekki að rengja í sjálfu sér að séu rétt, ég hef ekki þá þekkingu að ég treysti mér til þess að rengja þau ummæli forseta, - en ég vil af því tilefni segja honum að í gærmorgun óskaði ég eftir því við hv. formann iðnn., Ingólf Jónsson, að fá téða umsögn afhenta þá strax í gær. Þessa ósk bar ég fram fyrir hádegi í gær og hafði þá upplýsingar um það, staðfestar bæði frá heilbrrn. og Heilbrigðiseftirliti ríkisins, að þessi umsögn hefði verið send hv. þm. Ingólfi Jónssyni 6. þ. m., þ. e. a. s. miðvikudaginn fyrir skírdag, og þess vegna taldi ég víst að þm. gæti orðið við ósk minni og afhent mér þessa umsögn í gær. Þá hefði e. t. v. ekki þurft að koma til þessara umr. hér í dag. Af þeim ástæðum, vegna þess að ég átti von á því í allan gærdag að fá þessa umsögn afhenta, gerði ég ekki ráðstafanir til að óska eftir frestun fyrr en að loknum þessum fundi, og ég vil að forseti endurskoði afstöðu sína með tilliti til þessara upplýsinga minna. Ég hef hér í höndunum bréf, sem hv. þm. Ingólfur Jónsson hefur reyndar lesið hér upp, sem fylgdi umsögninni frá heilbrigðisráðuneytinu, en þetta bréf er dags. 6. þ. m. þegar umsögnin var send honum. Ég veit ekki hvað ég á að eyða að öðru leyti miklum tíma í að ræða ummæli þessa hv. þm. Sumir hafa þegar vikið að sumum þeirra, svo sem því, að plagg þetta þurfi að vera trúnaðarmál vegna þess að það sé auðvelt að rangtúlka það og misnota það. Ég er nú satt að segja ekki þingvanur, en mér koma þessi ummæli mjög á óvart. Okkur alþm. berast nær daglega hvers kyns umsagnir, tillögur, greinargerðir og skýrslur frá jafnt opinberum aðilum sem félagasamtökum. Okkur eru fengin þessi gögn til þess að auðvelda okkar málatilbúnað og til þess að við getum greint rétt frá röngu hér í okkar daglegu störfum. Ég get ekki séð að þessi umsögn, sem hér um ræðir, sé neitt öðruvísi en öll þau plögg sem á borð okkar koma. Ég get ekki litið öðruvísi á en hér sé beinlínis verið að búa sér til eða finna ástæður til þess að koma í veg fyrir það, að hér á Alþ. séu þessi mál rædd og að þau nái eyrum þjóðarinnar. Ég get enga aðra skýringu séð á þessu. Síðan gaf þessi hv. þm. í skyn, að það hafi verið rangt af mér og ódrengilegt að vitna til ummæla, sem hann viðhafði við mig um afgreiðslumáta meiri hl. n., a. m. k. sumra nm., á þessu máli, að þeir skyldu skrifa undir nál. áður en starfsleyfið lá frammi og einnig og enn frekar áður en umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins var lögð fram. Ég verð nú að segja eins og er, að ég gat ekki ímyndað mér, - og ég vona að hv. þm. skilji það, - ég gat ekki ímyndað mér að þetta væri neitt leyndarmál sem ég væri að ljóstra upp. Satt að segja tók ég það ekki sem slíkt, því það liggur í augum uppi að hv. þm., sem að meiri hl. standa, voru ekki búnir að kynna sér umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins þegar nál. þeirra fór í prentun. Því var dreift hér á borð þm. í gær, ef ég man rétt, en það hefur komið fram, að umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins var lögð fram til þessara sömu þm. í dag. Ég gat því í þessum efnum ekki verið að ljóstra upp neinu leyndarmáli, og ég vil að það komi hér fram. Að öðru leyti snerust ummæli þessa hv. þm. um það að gera sem allra minnst úr þessu máli. M. a. kom það fram hjá honum, að ég einn nm. í iðnn. Nd. hefði óskað eftir að fá að sjá umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Ja, ég verð að segja eins og er, að mér finnst þetta slæmur dómur um aðra hv. þm. í þessari ágætu n., og ég veit reyndar ekki hvort það er rétt. En ef svo er, þá er þetta mjög slæmur dómur, og það er eins gott að þjóðin fái að vita það, ef þetta er satt, hvers konar vinnubrögð eru stunduð á Alþ., að menn skuli leyfa sér það eftir þá reynslu, sem við höfum af stóriðju á Íslandi. - eftir þá illu reynslu - og eftir þá reynslu sem við höfum af samskiptum Heilbrigðiseftirlits ríkisins og annarra eftirlitsaðila við stóriðjufyrirtæki, að þm. skuli leyfa sér það að skoða ekki umsagnir Heilbrigðiseftirlits ríkisins um svona mál. Síðan er reynt að afgreiða málið og segja að umsögnin sé í samræmi við starfsleyfið og bætt svo við kannske á eftir: í aðalatriðum eða í meginatriðum. Nei, ég held að úr því að þessar upplýsingar hafa komið hér fram, þá séu gagnlegar umr. fyrir fólkið í landinu að fá að frétta af skoðunum þeirra þm., sem hér um ræðir, á málum sem þessum. Ég vék stuttlega að því í ræðu minni áðan, að það væri komið nóg af því að fótumtroða umsagnir íslenskra vísindamanna og heilbrigðisaðila í málum sem þessum. Það er kannske full ástæða til þess, úr því að umr. eru hafnar hér um þetta mál, að rifja eitthvað annað af því upp. Ég hef reyndar stundum gert það áður hér í ræðustól. Ég minnti á það t. d. fyrir nokkrum dögum hér í umr., að síðast þegar hér var til afgreiðsln á Alþ. till. um stækkun álversins í Straumsvík, sem og var samþ. og gerður viðbótarsamningur, m. a. um raforkumál, um það leyti sem Alþ. var að fjalla um þetta, þá hefði Heilbrigðiseftirlit ríkisins sent Íslenska álfélaginu bréf, þar sem það gerði því grein fyrir hugmyndum sínum, hugmyndum heilbrigðismálaráðs Hafnarfjarðar og hugmyndum Náttúruverndarráðs um það, hvernig staðið skyldi að mengunarvörnum í álverinu. Í þessu bréfi segir orðrétt í 4. lið þess, og ætla ég að lesa það hér upp, með leyfi forseta: „Öll hugsanleg stækkun álversins í Straumsvík verði háð skilyrðum reglugerðar 164 frá 1972, um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna. Enn fremur mun Heilbrigðiseftirlit ríkisins beita sér gegn því að frekari stækkun álversins verði leyfð fyrr en hreinsibúnaður hefur verið tekinn í notkun fyrir meginhluta keranna og sönnuð hefur verið hæfni hans (þ. e. hæfni hreinsibúnaðarins) um hreinsimöguleika og mengunarmörk fyrir hugsanlegan hreinsibúnað ákveðin.“ Þetta álit lá fyrir. Það var ekki verið að hafa fyrir því að kynna það alþm. og þetta er fótumtroðið. Það er gerður samningur 1975 um stækkun álversins án þess að virða þessi orð. Það má reyndar segja sömu sögu í sambandi við Kísiliðjuna við Mývatn. Það hefur komið fram í nýlegri skýrslu, sem hefur verið dreift hér á borð okkar um mengunarhættu þar, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins er búið að standa í áralangri baráttu við að fá komið þar upp nauðsynlegum mengunarvörnum. Og nú þegar nýtt mál er á ferðinni, þá er það stór hópur þm., sem á að fjalla um málið, sem telur ekki ástæðu til þess að kanna umsagnir þessara aðila, og það er sagt beinlínis hér í ræðustóli á Alþ. að starfsleyfið og umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins séu í aðalatriðum samhljóða. Ég sagði í minni fyrri ræðu, að þó að mér hefðu verið afhent þessi gögn sem trúnaðarmál, þá liti ég svo á að það bæri að túlka það þannig, að sú túlkun, að þetta væri trúnaðarmál, gæti ekki komið í veg fyrir að ég hefði heimild til þess að greina hér frá þeim ákvæðum í starfsleyfi annars vegar og umsögn hins vegar þar sem ákvæði stönguðust á. Ég tel ekki hægt að túlka þetta svo. Og eftir að hv. þm. Ingólfur Jónsson hefur sagt það sem hann gerði fyrr í ræðu sinni, tel ég mér skylt að koma hér að þó ekki sé nema einu ákvæði í þessu starfsleyfi þar sem verulega er vikið frá kröfum Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Ég læt nægja að vitna hér í eitt atriði, en mun væntanlega við umr. síðar, ef þeim verður frestað, gera frekari grein fyrir þessu. Þetta er ákvæði 25 í starfsleyfi, og ég ætla að lesa það upp, a. m. k. fyrri part þess. Þar segir, með leyfi forseta: „Verði af óviðráðanlegum og ófyrirséðum orsökum ekki unnt að flytja til hreinsibúnaðar allt rykmengað loft, sem um ræðir í ákvæðum 2.1, skulu þegar í stað hafnar nauðsynlegar lagfæringar í samræmi við áætlun þá, sem gerð skal samkv. ákvæði 2.3, 2. málsl. Reynist fyrirtækinu ekki unnt að ljúka nauðsynlegum lagfæringum til uppfyllingar ákvæðis 2.1 innan þriggja klukkustunda frá því er umrætt ástand skapaðist, skal bilunin tilkynnt Heilbrigðiseftirliti ríkisins er fylgist með framkvæmd úrbóta og leggur fyrir ráðh. í samráði við landlækni hvort ástæða geti verið til sérstakra aðgerða vegna bilunarinnar. Fyrirtækinu er heimilt að halda áfram rekstri verksmiðjunnar meðan viðgerð stendur yfir, ef bilunin stafar ekki af ófullnægjandi viðhaldi búnaðarins og unnið er að úrbótum af fullum hraða, enda sé ekki ástæða til að ætla að reksturinn valdi tjóni á heilsu starfsmanna verksmiðjunnar eða íbúa í grennd eða spjöllum á umhverfi. Að öðrum kosti getur ráðh. mælt svo fyrir að rafstraumur til ofns verði rofinn og rekstur hans stöðvaður þar til úrbótum er lokið.“ Svona hljóðar þessi grein í starfsleyfi umræddrar verksmiðju, og mér sýnist að þarna séu ýmsir annmarkar á. En hvernig hljóðar samsvarandi grein í umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins og tillögum þess. Ég ætla að lesa hana hér upp, með leyfi forseta: „Verði af óviðráðanlegum og ófyrirsjáanlegum orsökum ekki unnt að flytja til hreinsibúnaðar allt rykmengað loft, sem um ræðir í ákvæði 2.1, skulu þegar í stað hafnar nauðsynlegar lagfæringar í samræmi við áætlun þá, sem gerð skal samkv. ákvæði 2.3, 3. málsl. Reynist fyrirtækinu ekki unnt að ljúka nauðsynlegum lagfæringum til uppfyllingar ákvæðis 2.1 innan einnar klukkustundar frá því að umrætt ástand skapaðist, skal rafstraumur til ofns verksmiðjunnar rofinn og rekstur hans stöðvaður.“ Ég vænti þess að þm. geri sér grein fyrir því, líka þeir sem standa að meirihlutaáliti hv. iðnn. Nd. Alþ., að á þessum ákvæðum er meginmunur og það er rangt, sem hér kom fram í ummælum hv. formanns iðnn., að starfsleyfið sé í aðalatriðum eins og umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Við það getur hann ekki staðið þegar á reynir. Ég ítreka ósk mína til forseta, sérstaklega með tilliti til þess sem ég gat um í upphafi máls míns.



Vegna þess að hv. 3. þm. Reykv. hefur skýrt frá því, að hann hafi í gær gert sér von um að fá í hendur plagg það, sem um er að ræða, þann dag og þá talið að sér mundi væntanlega unnt að ljúka nál. fyrir fundinn í dag, þá tel ég rétt að mælt verði á þessum fundi fyrir þeim nál. sem fyrir liggja en málinu síðan frestað til nýs fundar kl. 2 á morgun í þeirri von að hv. 3. þm. Reykv. hafi þá nál. að mæla fyrir.



Herra forseti. Það má segja að þessi krafa um að taka þetta mál út af dagskrá sé að nokkru leyti óeðlileg, því að sumir ræðumanna hafa farið að ræða efnislega um málið áður en endanlega hefur verið frá því gengið hvort málið kemur til umr. hér eða ekki. Ég tel rétt að það komi fram hér áður en þessum löngu umr. um þingsköp lýkur, að umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins til heilbrrh. varðandi starfsleyfi til Járnblendifélagsins hefur, eins og aðrar umsagnir og vandasöm mál, verið til meðferðar í rn. frá því að Heilbrigðiseftirlitið gekk frá henni. Um málið hafa fjallað þar deildarstjóri í rn., lögfræðingur, sem hefur farið yfir það mjög vandlega. Það hafa verið haldnir sameiginlegir fundir, bæði með mér, ráðuneytisstjóra rn., lögfræðingnum og forsvarsmönnum Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Í flestum greinum er farið eftir till. Heilbrigðiseftirlitsins. Hins vegar er töluvert önnur uppsetning sem á sér stað í starfsleyfinu en í umsögn Heilbrigðiseftirlitsins. Það eru gerðar till. af lögfræðingi rn. í sambandi við þær breytingar allar. Það má segja að höfuðhreytingin frá því, sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins leggur til, og til þess, sem er í starfsleyfinu, sé sú, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins mælti aðeins með einum ofni í staðinn fyrir að umsóknin var um tvo ofna. Það kom auðvitað ekki til greina að afgreiða málið á þennan hátt. Á bak við þessa umsögn Heilbrigðiseftirlitsins eða álit þess var það, að ef langur tími liði frá því að fyrri ofninn væri tekinn í notkun, þá gætu tækniframfarir orðið miklar í mengunarvörnum. Því var þetta sjónarmið þeirra eðlilegt hvað þetta snertir. Hins vegar töldu bæði lögfræðingur og ráðuneytisstjóri og ég féllst fúslega á að það bæri auðvitað að veita annaðhvort leyfi fyrir báðum ofnunum eða synja um starfsleyfið. Við tókum aftur upp annað ákvæði í sambandi við síðari ofninn, að hann yrði kominn í notkun innan 24 mánaða frá því að fyrri ofninn væri tekinn í notkun. Þar með settum við fyrir þann leka, ef miklar breytingar hefðu orðið á mengunarvörnum, og urðum við beiðni Járnblendifélagsins hvað þetta snertir. Þetta tel ég fyllilega eðlilegt að gera og um það vorum við allir, sem um þetta mál fjölluðum í rn., algerlega sammála. Hitt atriðið var það sem hv. 3. þm. Reykv. las hér upp áðan, sem er töluverð breyting gerð frá upprunalegum till. Heilbrigðiseftirlitsins, enda kom það, sem þar er sett fram, ekki til greina og hefði enginn sætt sig við það. Ekki hefði þurft að spyrja norsku aðilana um það, heldur hefði verið nóg að spyrja íslensku aðilana hvort þeir sættu sig við, ef hreinsibúnaður bilaði, að þá skyldi verksmiðjan stöðvuð innan eins klukkutíma. Þó að starfsmenn Heilbrigðiseftirlitsins færu upp í bifreið um leið og hreinsibúnaður bilaði, þá eru þeir varla komnir á þessum klukkutíma upp í verksmiðju. Nú er talið að þegar bilanir í hreinsibúnaði í verksmiðjum sem þessum eigi sér stað taki í flestum tilfellum einn og hálfan til tvo og hálfan tíma að gera við hreinsibúnaðinn. Hins vegar geta komið fyrir mun alvarlegri bilanir. Undir það er sett með þessum ákvæðum. Ég hygg að það hefði verið um tómt mál að tala að hafa þetta ákvæði með þessum hætti, og ég býst ekki við að annar verksmiðjurekstur, sem fyrir er í landinu, og þá ekki endilega álverksmiðjan frekar en áburðarverksmiðja eða sementsverksmiðja, mundi sætta sig við það, að ef hreinsibúnaður bilaði, þá þyrfti að stöðva alla framleiðslu og alla vinnu eftir einn klukkutíma. Þetta eru ákvæði, sem eru ekki framkvæmd í þeim löndum sem við þekkjum til og höfum kynnt okkur í þessum efnum. Það, sem mestu máli skiptir, er að það hefur verið vandað mjög til þessa starfsleyfis og farið eftir því sem er í gildi sérstaklega í Noregi og í Bandaríkjunum. Hins vegar er Járnblendifélaginu skylt að hlíta í hvívetna íslenskum reglum sem eru fyrir hendi eða kunna að verða settar. Þetta er það sem skiptir höfuðmáli í þessu öllu saman. Ég tel ekki óeðlilegt að Heilbrigðiseftirlitið setji fram sínar ströngustu kröfur til síns rn., sem það heyrir undir, og síðan væru þessar kröfur ræddar og hvað væri skynsamlegt að ganga langt, en halda þó mjög ströngum ákvæðum. Mér er fyllilega kunnugt um það, að hinn norski aðili er langt frá því að vera ánægður með þetta starfsleyfi og telur að það sé allt of strangt í mörgum veigamiklum atriðum. Vissulega var ágreiningur og kröfur sem fram komu, bæði við rn. og við mig, sem við höfum ekki gengið að, og þær margar. Ég vil út af þessari skýrslu Heilbrigðiseftirlits ríkisins taka fram, að forstöðumaður eftirlitsins sendi þessi tvö eintök að beiðni rn. og var tekið fram að þó að það væri sent formönnum iðnn., þá var auðvitað jafnsjálfsagt og eðlilegt að allir alþm. hefðu aðgang að þessari skýrslu. En hún var ekki framleidd í stóru upplagi, heldur aðeins fyrir þessa aðila sem fjölluðu um starfsleyfið. Og það eru auðvitað mörg fleiri gögn sem fyrir liggja í þessum efnum, uppköst að starfsleyfi, ein tvö eða þrjú, sem starfsmenn rn. gerðu. Það hefur ekki tíðkast að leggja fyrir Alþ. öll drög og öll bréf sem fara á milli stjórnvalda í þessum efnum, heldur auðvitað fyrst og fremst það bréf sem mestu máli skiptir og öllu máli skiptir, sjálft starfsleyfið. Það starfsleyfi er sent einnig iðnn. og auðvitað Járnblendifélaginu og er 17 síður. Það liggur auðvitað fyrir að hver þm., sem þess óskar, getur fengið að sjá það eða óskað eftir að það verði ljósritað. Sömuleiðis sé ég enga ástæðu til þess að halda neinu dauðahaldi í það, að menn megi ekki tala um þessa skýrslu Heilbrigðiseftirlitsins til rn. eða til ráðh. eftir vild og eftir því sem menn hafa ánægju og vilja til.



Herra forseti. Þessar umr. hafa aðallega snúist um tvö formsatriði eða átt að snúast um þau: annars vegar óskina um að taka málið af dagskrá í dag og hins vegar um það að ein mikilvæg skýrsla í málinu hefur verið sýnd nm. sem trúnaðarmál. Að vísu er þessi skýrsla, sem er kölluð „umsögn“ Heilbrigðiseftirlits ríkisins, eins og hæstv. ráðh. hefur útskýrt, umsögn eftirlitsins til ráðh. Þetta er ekki umsögn til Alþ. Engu að síður er þessi skýrsla komin inn í málið, og ég tel það mikinn misskilning að stimpla hana trúnaðarmál. Ég vil leyfa mér að túlka orð hæstv. heilbrrh. hér áðan svo, að hann hafi tekið þetta aftur og þessi skýrsla sé ekki trúnaðarmál lengur. Ef þetta er misskilningur hjá mér, þá vænti ég að það verði leiðrétt.

Þetta er rétt.

Þetta er rétt, segir hæstv. ráðh. Þá hefur það náðst fram og er vafalaust til bóta. Ég mun ekki skipta mér af deilum um dagskrána. Venjan er fyrst og fremst sú hér á Alþ. að reyna að ná samkomulagi milli meiri hl. og minni hl. um hvernig hátta skal afgreiðslu stórra mála, þó að lesa megi í þingsköpum reglur sem oft hefur verið í ýmsar áttir vikið frá. Ég harma það að slíkt samkomulag skuli ekki vera fyrir hendi að þessu sinni, enda hefur farið svo, að þessi fundur er nú langt til farinn í umr. sem hefðu aldrei átt að fara fram. Meginástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er þó sú, að mér finnst ég þurfa að bera af mér sakir. Það hafa fallið þung orð um vinnubrögð meiri hl. iðnn. og verið sagt að hún hafi gefið út álit sitt án þess að hafa séð þessa umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Ég hef að vísu skrifað undir álit meiri hl. n. með fyrirvara sem við getum rætt síðar. Tveir forsvarsmenn Heilbrigðiseftirlitsins sátu langan fund með iðnn. og þá höfðu þeir þessa margumræddu fjölrituðu umsögn í höndunum. Á þessum fundi var rætt um öll meginatriði málsins frá heilbrigðissjónarmiði og mér fannst koma þar fram mjög skýrt hver deilumálin voru og hver meginviðhorf Heilbrigðiseftirlitsins. Eftir það var langt hlé á fundum meðan beðið var eftir því að heilbrrn. gæfi út leyfið. Þegar leyfið lá fyrir, ég fékk það miðvikudaginn fyrir páska, þá átti ég fyrir mína hönd viðræður við forstöðumenn Heilbrigðiseftirlitsins í framhaldi af fundinum sem við áttum með þeim, og með tilliti til leyfisins. Í þessum ítarlegu viðræðum sannfærðist ég um það, að Heilbrigðiseftirlitið teldi að leyfið væri mjög vel viðunandi. Það var fyrst eftir að ég hafði sannfærst um það í viðræðum við forráðamenn Heilbrigðiseftirlitsins, eftir að leyfið hafði verið gefið út, og ég hafði haft heilt kvöld til að lesa það sjálfur, sem ég lét í ljós við formann iðnn. að ég væri reiðubúinn til þess að skrifa undir álitið með fyrirvara. Ég vísa því algerlega frá mér öllum ásökunum um óvönduð vinnubrögð eða skort á umhyggju fyrir þessari hlið málsins. Ég vil geta þess, að Heilbrigðiseftirlitið hafði vissar hugmyndir um breytingar á lögum um verksmiðjuna í viðræðum við n. og lét okkur meira að segja sjá þær fjölritaðar. Tvö meginatriðí í þessum hugmyndum þeirra hafa alþfl.menn tekið upp og samið um þau sérstakt frv. sem var útbýtt í dag, frv. um breytingar á lögunum um öryggisráðstafanir á vinnustöðum. Þetta varðar trúnaðarmenn verkafólksins og sérstakar hollustunefndir, en ég tel eðlilegra, að slík ákvæði séu í þeim lögum og eigi við allan iðnað í landinu, heldur en reyna að koma þeim inn í þessi lög, þannig að þau ættu aðeins við þessa einu verksmiðju. Ég nefni þetta til þess að sýna fram á að ég hef haft samráð við Heilbrigðiseftirlitið og skrifaði ekki undir nál. fyrr en ég var sjálfur sannfærður um að Heilbrigðiseftirlitið er eftir efnum og ástæðum ánægt með leyfið. Ég leit svo á að umsögn, sem þessir embættismenn sendu til rn. síns um ákveðið mál, sem er nýjung eins og hér hefur komið fram, sé þess eðlis að hún sé ekki lágmarkskröfur þeirra. Þetta fannst mér koma fram í viðræðum við þá, bæði á fundum n. og utan. Umsögnin var ekki lágmarkskröfur. Það getur enginn maður sagt hvað eru lágmarkskröfur. Þeir eru þarna að berjast fyrir vissum reglum og fara að eins og samningamenn. Þeir stilla í þessari umsögn sinni til rn. kröfunum mjög hátt, og það er þess vegna sem málið er búið að taka þennan tíma. Ég heyrði á embættismönnum Heilbrigðiseftirlitsins, að þeir teldu að heilbrrn. hafi staðið vel í ístaðinu fyrir þeirra hönd, af því að vafalaust hefur deilan ekki verið milli Heilbrigðiseftirlitsins og heilbrrn., heldur milli þessara heilbrigðisaðila annars vegar og verksmiðjunnar og þeirra, sem skipta beint við hana. Það eru eðlilega andstæðir pólar í málinu. Um efni leyfisins getum við rætt, þegar málið verður formlega tekið á dagskrá. Ég vil ítreka það, að ég vænti þess að menn geti náð friðsamlegu samkomulagi um umræðuna, því að eftir þá mánuði sem liðnir eru getur einn dagur til eða frá ekki ráðið sköpum, og hefur raunar þegar oriðið til þess að hleypa illu blóði í meðferð málsins.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að hann hefur leyft að sú skýrsla, sem hér hefur mest verið rædd, verði gerð opinber þannig að allir þm. hafi aðgang að henni og geti notað hana í sambandi við meðferð þessa máls. Ég hef að vísu litið þannig á, að eftir að það lá fyrir að starfsleyfi væri fengið og fullnægt öllum þeim meginskilyrðum sem heilbrrn. hefði sett, þá hafi þessi skýrsla ekki lengur neina meginþýðingu. En eigi að síður er gott að menn geti kynnt sér sögulega hvernig gangur þessa máls hefur verið og það ættu menn að geta séð með því að lesa þessa skýrslu. Annars hygg ég að hún sé nokkuð fræðileg og það séu nokkrir þm. - og ég verð að játa að ég er í þeim hópi - sem hafa ekki nægilega fræðilega þekkingu til þess að geta dæmt um ýmis þau atriði sem þar eru. En ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var sú, að ég dróst inn í þessar umr. í sambandi við það að því var haldið fram að ekki hefði verið unnið að öllu leyti vel í hv. iðnn. Ég verð að líta svo á að það sé ekki rétt, því að menn þekkja líka formann iðnn. að því, að þar sem hann hefur verkstjórn með höndum er sæmilega unnið, og ég held að það hafi verið gert í þessari n. Ég held að í raun og veru hafi þetta mál verið til meðferðar í n. tvívegis. Það byrjaði þannig að formaður n. fór að halda fundi áður en málið var komið til 2. umr. og komið til n. og ætlaði að flýta þannig fyrir málinu, og við héldum marga fundi á því stigi, þangað til fulltrúi Alþb. uppgötvaði að þetta væri ekki réttmæt aðferð, það ætti ekki að taka málið til meðferðar fyrr en það raunverulega kom til n. Það varð til þess - ég var því miður fjarverandi þá - að málið var alveg tekið upp að nýju og sömu menn yfirheyrðir aftur sem búið var að yfirheyra einu sinni áður, þannig að ég held að hv. formaður iðnn. verði ekki ásakaður fyrir að það hafi ekki verið nægilega unnið í n. að þessu máli. Sannleikurinn var líka sá, að raunverulega hafi öllum meginstörfum n. í sambandi við þetta mál verið lokið snemma í febr., en hins vegar stóð eitt eftir, og það var það að starfsleyfi var ekki fengið fyrir verksmiðjunni, ekki samþykki heilbrrn. Við í meiri hl. vorum tilbúnir til þess strax þá að ganga frá nál. þegar þetta starfsleyfi lægi fyrir. Það dróst hins vegar í nokkrar vikur, en seint í mars var svo komið, eftir því sem formaður n. tjáði mér og aðrir, sem fylgdust með þessu máli, að það mundi verða gengið frá starfsleyfi um mánaðamótin mars-apríl og þá væri búið að fullnægja öllum þeim meginatriðum sem heilbrrn. hefði sett fyrir starfsleyfinu. Það var líklegt, þegar þingi var frestað, að ég mundi ekki vera í bænum í páskavikunni og ekki alveg öruggt hvort ég mætti hér á fyrsta eða öðrum degi þingsins þegar það kæmi saman aftur. Formaður n. lagði hins vegar áherslu á að við gengjum frá nál. meiri hl., þar sem starfsleyfi væri raunverulega fengið. Niðurstaðan var þess vegna sú að við gengum frá nál., en það var með því fororði frá minni hálfu og ég hygg allra þeirra, sem undirrituðu nál. meiri hl. að það yrði ekki lagt fram á Alþ. fyrr en búið væri að ganga formlega frá starfsleyfinu, enda er þetta beinlínis tekið fram í nál. þar sem segir á þessa leið: „Með ýmsum skilyrðum, sem heilbrrn. hefur sett fyrir starfsleyfi til handa járnblendiverksmiðjunni, ætti að vera fengin trygging fyrir því að ströngum reglum um mengunarvarnir innan og utan verksmiðjunnar verði fylgt.“ Ef ekki hefði fengist fullnæging á þessum skilyrðum og starfsleyfi, þá hefði þetta nál. aldrei verið lagt fram. Ég var fjarverandi þegar það var lagt fram, en formaður n. hefur fullkomlega efnt það loforð við mig að leggja nál. ekki fram á Alþ. fyrr en starfsleyfi væri fengið. Formlega hygg ég að hafi verið gengið frá starfsleyfinu 5. eða 6. apríl, en nál. ekki lagt fram á A1þ. fyrr en í gær, þannig að við þetta hefur verið staðið. Ég var búinn að kynna mér nokkuð þau atriði. sem heilbrrn. hafði sett fyrir starfsleyfinu. Ég skal hins vegar játa það, að þekking mín er takmörkuð í efnum, sem lúta að jafnströngum mengunarvörnum og hér er um að ræða. Ég verð þess vegna að treysta á það sem fróðir menn segja um þau efni. Og ég taldi, eftir því sem ég best gat séð, að ef þeim skilyrðum yrði fullnægt, sem lá fyrir að heilbrrn. mundi setja og hefur nú verið fullnægt, þá væri forsvaranlegt að samhykkja þetta frv. hvað þá hlið málsins snerti. Ég hygg að ég hafi með þessu gefið nægilega skýringu á afstöðu minni til málsins eða til vinnubragða í sambandi við málið. En ég vil aðeins einu sinni endurtaka það, að þó að megi deila kannske á formann iðnn. fyrir ýmislegt eins og okkur aðra, þá verður aldrei deilt á hann fyrir það að hann hafi ekki nógu traust vinnubrögð þar sem hann fer með verkstjórn.



Herra forseti. Þetta verða aðeins fáein orð. Ég vek athygli á því, að í þessum umr. hefur hæstv. heilbrrh. gert flokksbróður sinn, formann iðnn., að ómerkingi. Hann lýsti hér yfir að hann teldi enga ástæðu til þess að farið yrði með margumrædda skýrslu Heilbrigðiseftirlitsins sem trúnaðarmál, en í upphafi ræðu sinnar áðan lagði hv. formaður iðnn. áherslu á að það væri mjög þýðingarmikið að farið væri með þessa skýrslu sem trúnaðarmál. Bak við þetta var sem sé engin ráðherraákvörðun. Niðurstaðan sýnist mér vera sú, að þessi hv. þm. mótar afstöðu sína til réttar alþm. varðandi upplýsingar í stórmáli eftir áliti embættismanns úti í bæ, - áliti sem embættismaðurinn gefur honum í síma. Eftir því eigum við að haga störfum okkar hér á Alþ. Það er viðhorf formanns iðnn. þessarar hv. deildar. Svo bætist það ofan á, önnur einkunn bætist ofan á þessa handa hv. formanni iðnn. Hann vinnur að þessu máli þvert gegn þingsköpum. Reyndar sá formaður þingflokks Framsfl. ástæðu til þess að hrósa honum sérstaklega fyrir þá vitleysu. Það átti að vera til marks um það, hvað við hefðum duglegan formann iðnn., að hann er byrjaður að pæla í þessu máli löngu áður en þingsköp leyfa. Og svo þegar hann er búinn að eyða tíma iðnn. svo og svo lengi í málið og það kemst upp um strákinn Tuma, þá verður að vinna þetta allt saman upp að nýju. Ég ætla ekki að lengja þessa umr. frekar, en ég vek athygli á þessum tveimur einkunnum, sem hv. formaður iðnn. hefur hér fengið. Og ég spyr eftir slíkar einkunnir hvort slíkur maður geti talist hæfur til þess að gegna formennsku í iðnn.



Herra forseti. Það var hv. 5. þm. Vesturl. sem efaðist um að ég væri fær um að gegna formennsku í iðnn. Alveg skal ég nú fyrirgefa hv. þm. þessi ummæli með tilliti til þess að maðurinn var í æsingi og ekki sjálfrátt um hvað hann sagði. Það verður að fyrirgefast. Það verður líka að fyrirgefast þó að sami hv. þm. geri bréf Heilbrigðiseftirlitsins og orð rn. og ráðh. að mínum orðum. Hv. þm. sagði að ég hefði fullyrt að það væri nauðsynlegt að hafa þetta sem trúnaðarmál, enda þótt ég hafi skýrt frá því að það væri prentað á bréfið að það ætti að vera trúnaðarmál. Ég hef talið að hv. 5. þm. Vesturl. kynni skil á því, ef hann fengi bréf sem væri merkt trúnaðarmál, að hann teldi alveg nauðsynlegt að fara með það sem slíkt þangað til hann væri leystur undan því, og það gat enginn nema hæstv. heilbrrh. ákveðið hvort þessi orð, sem prentuð eru á umrætt bréf, skyldu gilda áfram eða hvort þau skyldu ekki gilda áfram. Hæstv. ráðh. hefur ákveðið að þetta skuli ekki lengur vera trúnaðarmál og þá er það ekki lengur trúnaðarmál. En ég upplýsti hér í dag, að þrátt fyrir það að þetta væri trúnaðarmál, þá ættu þm. aðgang að þessari skýrslu, og þess vegna lánaði ég hv. 3. þm. Reykv. bókina svo að hann og hans flokksbræður gætu kynnt sér hana. En það er nú ekki meira um þetta. Ég hef alltaf haft talsverðar mætur á hv. 5. þm. Vesturl., en mér þykir leiðinlegt þegar hann hrekkur upp af standinum, eins og stundum er sagt, og missir alveg glóruna í einhverjum æsingi af því að frv. til 1. um verksmiðju á Grundartanga er til umr. Þessi hv. þm. talar alveg þvert gegn vilja kjósenda sinna, sem vilja fá þessa verksmiðju. Iðnn. þessarar hv. d. hefur haft til meðferðar frv. á þskj. 187 um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. N. hefur haldið marga fundi um málið og fengið til sín ýmsa aðila sem gefið hafa haldgóðar upplýsingar og umsagnir um fyrirhugaða verksmiðju. Komið hafa til viðræðu í n. aðilar frá eftirtöldum stofnunum: Náttúruverndarráiði, Líffræðistofnuninni, Heilbrigðiseftirliti ríkisins, Vita- og hafnamálaskrifstofunni, Járnblendifélaginu, Orkustofnun og Landsvirkjun. Enn fremur mættu á fundum hjá n. forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar og fulltrúi hans, ráðuneytisstjórinn í iðnrn., ritari viðræðunefndar um orkufrekan iðnað, formaður verkalýðsfélagsins á Akranesi og stjórnarmaður frá verkalýðsfélaginu á Hvalfjarðarströnd, ásamt oddvita Skilmannahrepps. Voru umsagnir þessara aðila jákvæðar. Um fyrirhugaða járnblendiverksmiðju hefur mikið verið rætt og ritað frá því að málið kom fyrst á dagskrá. Hafa skoðanir manna verið nokkuð skiptar, eins og oft vill verða þegar um nýjungar og stórmál er að ræða. Iðnn. hv. d. hefur leitast við að kynna sér fyrr og síðar allt sem snertir stofnkostnað og rekstur járnblendiverksmiðju eins og frv. á þskj. 187 gerir ráð fyrir með því að ræða við sérfróða menn og lesa það sem fáanlegt er um verksmiðjur af þeirri gerð, sem hér um ræðir. Alþm. munu minnast þess, að þetta mál hefur áður verið til umr. á hv. Alþ. Í aprílmánuði 1975 voru sett lög um að ríkisstj. skyldi beita sér fyrir stofnun hlutafélags í því skyni að koma á fót járnblendiverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði. Fyrirhugað var að reisa verksmiðjuna í samvinnu við bandarískt fyrirtæki, Union Carbide Corporation. Með þeim aðila stofnaði ríkisstj. Íslenska járnblendifélagið hf. í aprílmánuði 1975. Eignarhluti íslendinga var 55%, en eignarhluti Union Carbide 45%. Union Carbide gekk úr félaginu á s.l. sumri, en ríkisstj. yfirtók hlut þess í Járnblendifélaginu. Um það samdist að Union Carbide greiddi íslendingum 850 millj. kr. vegna samstarfsslitanna. Var upphæðin miðuð við að ríkissjóður yrði skaðlaus vegna ýmiss konar kostnaðar við undirbúning fyrirtækisins svo og Landsvirkjun vegna seinkunar á orkusölu. Viðræður voru teknar upp við norska fyrirtækið Elkem-Spigerverket um aðild að Járnblendifélaginu. Samningar tókust og hafa þeir verið undirritaðir af Íslands hálfu með fyrirvara um samþykkt Alþ. á frv. því sem hér er til umr. og iðnn. hefur fjallað um. Samningar við Elkem-Spigerverket eru í flestum atriðum svipaðir þeim samningum sem áður voru gerðir við Union Carbide. Þau frávik, sem gerð hafa verið frá fyrri samningum, eru til bóta og hagstæðari fyrir íslendinga eins og fram kemur í grg. með frv. Stofnkostnaður verksmiðjunnar er áætlaður 447 millj. norskra kr. á verðlagi ársins 1978. Hefur áætlaður kostnaður því hækkað um 71 millj. norskra kr. frá árinu 1974. Valda því verðhækkanir, kaupgjaldshækkanir og nákvæmari áætlanir en fyrir voru. Áætluð ársframleiðsla er 50 þús. smál. af kísiljárni, en var í eldri áætlun 47 þús. lestir. Tekjuverð er nú áætlað 3405 kr. norskar pr. tonn fob., en 3294 norskar kr. í eldri áætlun, hvort tveggja miðað við verðlag ársins 1978. Þessi áætlun er byggð á áætlun Elkems um skilaverð til norskra kísiljárnsframleiðenda. Miðað við að markaðsástand færist í eðlilegt horf telur Elkem að reikna megi með 2900 norskum kr. 1977 í skilaverð og 3405 norskum kr. 1978. Í grg. frá Þjóðhagsstofnun, dags. 19. febr. s.l., segir m. a.: „Þótt þessar verðforsendur um markaðshækkun kunni að virðast bjartsýnar er þess að geta, að álits um verðforsendur þessar hefur m. a. verið leitað hjá sænska järnkontoret sem telur þær fremur varkárar.“ Árstekjur fyrirtækisins á skilaverði eru nú taldar 170.2 millj. norskra kr. á verðlagi ársins 1978, miðað við 154.8 millj. norskra kr. áður og hafa þær því hækkað í áætluninni um 15.4 millj. norskra kr. eða um 10% vegna meiri framleiðslu og hækkaðs verðlags. Markaðshorfur fyrir stál og þar með kísiljárn eru almennt taldar fremur góðar. Er reiknað með 4% ársvexti stál- og kísilframleiðslu næstu árin. En markaðurinn hefur oft verið sveiflukenndur vegna breytinga á eftirspurn. Gert er ráð fyrir að norska sölufélagið Fesil annist sölu á framleiðslu verksmiðjunnar á Grundartanga. Sölukostnaður fyrirtækisins reyndist vera árið 1975 2.85% af söluverði framleiðslunnar. Markaðshlutdeild Fesils í Evrópu er 35% á kísiljárnsmarkaðinum. Árið 1974 nam heildarsala Fesils 280 þús. tonnum, en þar af fóru 210 þús. tonn á Evrópumarkað. Elkem hefur trausta stöðu í kísiljárnsframleiðslu og vel skipulagða söluaðstöðu. Elkem framleiðir bræðsluofna fyrir kísiljárnsverksmiðjur og mun sjá um smíði á ofnum í verksmiðjuna á Grundartanga fyrir sambærilegt verð og áður samdist um eftir útboð við fyrirtæki á Ítalíu. Rafskaut mun verksmiðjan kaupa frá Elkem á venjulegu markaðsverði. Hráefni til verksmiðjunnar verður keypt á frjálsum markaði, þar sem verð er hagstæðast. Ákveðið er að breyta öðrum ofni kísilverksmiðjunnar á Grundartanga þannig, að framleiða megi aðra járnblenditegund ef henta þykir. Hefur sú ákvörðun orðið til þess að vekja áhuga norðmanna á samstarfi við íslendinga, þar sem umrædd breyting er talin mjög þýðingarmikil fyrir öruggan rekstur og betri afkomu verksmiðjunnar. Í grg. til iðnn. segir Þjóðhagsstofnun um markaðshorfur: „Í heild verður að telja markaðsforsendur traustar vegna samvinnn við Elkem, og er það einnig álit hlutlausra aðila, sem leitað hefur verið til um þetta efni, eins og nefnt er hér að framan. En hagur fyrirtækisins er vitaskuld mjög háður því að hagvöxtur glæðist á ný í iðnaðarlöndum Vestur-Evrópu á næstu árum.“ Sala framleiðslunnar frá járnblendiverksmiðjunni er betur tryggð nú en áður var, miðað við samninga við Union Carbide. Í sölusamningnum felst það mikilvæga atriði, að nýting framleiðslugeta íslensku veksmiðjunnar verður aldrei lakari en í verksmiðjum Elkems í Noregi. Sölukostnaður er lægri samkv. núverandi samningi en áður. Kveðið er svo á að verksmiðja Járnblendifélagsins fái aldrei minni söluumsetningu hlutfallslega en um er að ræða hjá verksmiðjum Elkems á hverjum tíma. Jafnframt verður tryggt að Járnblendifélagið fái ávallt sama nettó-fob-verð fyrir framleiðslu sína og verksmiðjur Elkems miðað við sömu vöru. Þó verður tekið tillit til hugsanlegs mismunar á flutningskostnaði frá Íslandi og Noregi, en að öðru leyti verður framkvæmd verðjöfnun á flutnings- og sölukostnaði milli aðilanna. Þess er rétt að geta, að verði framleiðsla verksmiðjunnar seld til Ameríku, eins og fyrirhugað er að einhverju leyti, verður flutningskostnaður lægri á þann markað frá Íslandi heldur en frá norsku verksmiðjunni. Fyrir söluaðstoð og ábyrgð mun íslenska verksmiðjan greiða 40 norskar kr. sem samsvarar 1.2% af áætluðu byrjunarsöluverði, en mun fara hlutfallslega lækkandi þegar tímar líða. Gildistími sölusamnings verður nú 20 ár frá því að starfræksla hefst, en í samningunum við Union Carbide var gengið út frá 15 ára gildistíma. Ráðgert er að Elkem selji Járnblendifélaginu í byrjun tæknikunnáttu á sams konar grundvelli og Union Carbide og þá fyrir sömu þóknun í hlutabréfum, þ. e. 3.2 millj. dollara. Jafnframt mun Elkem veita félaginu samfellda tækniþjónustu við verksmiðjureksturinn á svipuðum grundvelli og um samdist við Union Garbide og fá fyrir það sömu þóknun, þ. e. 3% af andvirði seldrar framleiðslu. Gildistími samningsins um þessa aðstoð er óbreyttur, þ. e. 15 ár frá því að starfræksla hefst. Elkem mun láta í té verkfræðiaðstoð með umsjón og byggingu verksmiðjunnar og verður hún greidd eftir venjulegum tímatöxtum fyrir slíka þjónustu. Innlendum verkfræðistofum verður hins vegar falið að sjá um hönnun og eftirlit með byggingu verksmiðjunnar undir umsjón Elkems að eins miklu leyti og frekast er kostur. Orkustofnun og Landsvirkjun hafa haft orkusölusamninginn til athugunar. Er talið, að samningurinn sé hagstæður fyrir Landsvirkjun, sérstaklega vegna sölu á afgangsorku og mikils nýtingartíma. Miðað er við að orkusala Landsvirkjunar til Járnblendifélagsins og skipti milli forgangs- og afgangsorku verði söm að umfangi og vera átti samkv. rammasamningi þeim er gerður var áður milli aðilanna. Líkur eru þó til að salan verði heldur meiri í reynd. Hins vegar verður óhjákvæmilega nokkur seinkun á byrjun rafmagnsafhendingar til verksmiðjunnar vegna þeirrar frestunar sem orðin er á byggingarframkvæmdum við hana. Er nú miðað við að fyrri bræðsluofninn geti tekið við rafmagni í árslok 1978 eða ársbyrjun 1979. Það er sem næst ári síðar en ráðgert var við stofnun Járnblendifélagsins. Síðari ofninn verður tilbúinn á tímabilinu júlí-sept. 1979 eða í síðasta lagi í ársbyrjun 1980 samkv. nánari ákvörðun. Samið hefur verið við Landsvirkjun um bætur fyrir það tjón sem búast má við vegna þessarar breytingar á samningnum. Að því er varðar rafmagnsverð til verksmiðjunnar er nú ráð fyrir því gert að upphaflegt orkuverð í Bandaríkjamillum á kwst. sé 6.6 mill meðalverð fyrstu árin og haldist óbreytt sem lágmarksverð, en núverandi verðhækkunarreglur rafmagnssamningsins verði felldar niður og í stað þeirra verði tekið upp nýtt orkuverð í norskum aurum er komi til greiðslu þegar í byrjun og sæti síðan leiðréttingu fimmta hvert úr eftir sömu reglum og var til orkufreks iðnaðar í Noregi eftir samningum gerðum samkv. reglum norsku ríkisrafveitnanna frá 1962–1972. Jafnframt fari greiðslur fyrir orku fram í norskum kr. í stað Bandaríkjadollara. Orkuverð þetta er 3.5 norskir aurar á kwst., samsvarar ca. 6.61 mill meðalverði, og er sem næst hið sama og taka mun gildi í Noregi samkv. áður greindum reglum hinn 1. júlí 1977. Frá og með 1. júlí 1982 mun Járnblendifélagið greiða 0.5 norska aura, sem samsvarar ca. 0.94 mill, til viðbótar þessu verði, en sú viðbót mun ekki sæta verðhækkun á samningstímanum. Með þessu fyrirkomulagi um skýrari reglur varðandi hækkun orkuverðs vegna verðlagsbreytinga munu tekjur Landsvirkjunar af orkusölunni hækka verulega frá núgildandi samningi á fyrstu starfsárum verksmiðjunnar, en væntanlega verða nokkru lægri á síðustu árum samningstímans. Samkv. áætlunum Landsvirkjunar munu heildartekjurnar yfir samningstímann ekki vera lægri en orðið hefði eftir samningnum óbreyttum. Gildistími rafmagnssamningsins verður 20 ár frá fyrsta afhendingardegi rafmagns eins og áður var um samið. Í samningnum verða og sömu endurskoðunarákvæði og áður ef til breytinga kemur á meiri háttar forsendum um orkuverð. Loks er gert ráð fyrir því, að aðilar taki upp viðræður um það áður en 15 ár eru liðin af samningstímanum, hvort framlengja skuli samninginn og á hvaða grundvelli. Í öllum samningsdrögum og samningum um orkuverð járnblendiverksmiðjunnar hefur verið gert ráð fyrir að rafmagnið hækkaði í takt við hækkanir á raforkuverði til orkufreks iðnaðar í Noregi. Eftirtalið sýnir samanburð á verði fyrstu fjögur starfsár verksmiðjunnar eins og það hefur verið sett fram í samningsdrögum og samningum: Forgangsorkuverð, bandarísk mill á kwst., samningsdrög 1974: 1. og 2. ár 7 mill, 3. og 4. ár einnig 7 mill, samningur 1975: 1. og 2. ár 9.5 mill, 3. og 4. ár 10 mill, samningsbreyting í des. 1976: 1.–4. ár 10.8 mill. Í samningnum eru eftirtalin ákvæði varðandi sölu á afgangsorku auk verðákvæðisins: Hæsta sala 306 gwst. á ári, meðalsala 244 stundir á ári fyrir samningstímann, minnsta sala á einu ári 122 gwst. og minnsta sala á samfelldu fjögurra ára tímabili 183.5 gwst. á ári. Þessi ákvæði eru nauðsynleg fyrir Landsvirkjun og gefa mikið svigrúm við afhendingu afgangsorkunnar. Verð á forgangsorku er 202 aurar fram til 1982, meðalverð 3.5 norskir aurar eða 126 aurar kwst. með núv. gengi, en afgangsorka 51 eyrir kwst. Hagnaður Landsvirkjunar er mestur af löngum nýtingartíma á forgangsorku auk sölu á mikilli afgangsorku. Samkv. orkuspá er talið að Sigölduvirkjun verði fullnýtt 1981–1982, en þá er reiknað með að virkjun Hrauneyjafoss verði komin í gagnið. Útreikningar sýna að Landsvirkjun hagnast vel á orkusölu til járnblendiverksmiðjunnar með því verði sem um er samið. Stundum er því haldið fram að Landsvirkjun hafi skaðast á því að selja raforku til stóriðju, þ. e. álverksmiðjunnar í Straumsvík. Hafa sumir sett upp hneykslunarsvip og talað um ráðleysi í því sambandi að selja raforku á kostnaðarverði. Menn gera sér ekki alltaf grein fyrir því, að það, sem kallað er kostnaðarverð, getur talist hagstætt verð fyrir seljandann ef allir kostnaðarliðir eru nægilega ríflega reiknaðir og framleiðsluverð er réttilega fundið. Ef virkjun, sem ætlað er að endast í a. m. k. 75 ár, er afskrifuð á 25 árum og fyrningin yfir þann tíma er reiknuð með í orkuverðinu, er hagnaðurinn augljós. Landsvirkjun hefur hagnast verulega á orkusölu til álverksmiðjunnar. Kemur það glöggt fram í greinargerð framkvæmdastjóra og yfirverkfræðings Landsvirkjunar til iðnn., dags. 16. f. m., þar sem segir m. a.: „Um síðustu áramót hafa tekjur Landsvirkjunar frá ÍSAL þegar greitt niður meira en helming áfallinnar greiðslubyrði vegna stofn- og rekstrarkostnaðar Þjórsárvirkja, og í árslok 1994 hafa sömu tekjur á um 25 ára tímabili fullnægt greiðslubyrði þessari svo til að fullu, enda þótt ÍSAL nýti aðeins 60% af afli Búrfellsvirkjunar. Dæmið er í rauninni enn hagstæðara en þetta, því að Þórisvatnsmiðlun nýtist jafnt fyrir Sigölduvirkjun og Hrauneyjafossvirkjun og einnig hluti háspennulínanna og spennistöðvarinnar við Geitháls, en ekki er tekið tillit til þess að framan. Enn má ekki gleyma því, að virkjanir mala gull eftir að lán vegna þeirra hafa verið greidd upp.“ Framangreindar staðreyndir sýna ótvírætt hve hagur Landsvirkjunar er stór í rafmagnssölunni til ÍSALs. Það er augljóst að almenningur hefur hagnast mjög á því að stórvirkjun var gerð í Þjórsá og að markaður fékkst strax fyrir mestan hluta orkunnar. Þess má geta að vandfundið mun lægra heildsöluverð til almennings í Vestur-Evrópu en hjá Landsvirkjun, kr. 2.46 á kwst. 1976, að Noregi undanskildum, enda var þar byrjað snemma á virkjunum fyrir stóriðju. Með tilkomu álversins í Straumsvík fékkst markaður fyrir raforku frá stórvirkjun. Ef orkufrekur notandi væri ekki fyrir hendi hefði ekki verið unnt að virkja Búrfell á hagkvæmasta hátt. Þá hefði orkan verið mun dýrari til almenningsnota en hún nú er. Það er blekking þegar því er haldið fram að orkan sé niðurgreidd til álversins í Straumsvík og almennir notendur gjaldi fyrir það. Heildsöluverð á raforku frá Landsvirkjun var 1976 2.46 kwst, og er það lægra en víðast hvar annars staðar í nágrannalöndunum. Hátt smásöluverð frá hinum ýmsu rafveitum verður ekki rakið til álverksmiðjunnar. Dreifingarkostnaður orkunnar hér á landi er mjög mikill. Þá má á það minna að söluskattur, verðjöfnunargjald, tollar og flutningsgjöld nema allt að 40% af því verði sem notandinn greiðir. Heildsöluverð frá Landsvirkjun til rafveitnanna er lágt vegna þess að virkjað er á hagkvæman hátt. Áður en ráðist var í virkjun við Búrfell og samningar lágu fyrir um greiðslu álversins fyrir orkuna var sýnt fram á með ítarlegum útreikningum að orkan yrði allt að 60% dýrari til almenningsnota án álverksmiðju heldur en með álverksmiðju, og reynslan hefur sýnt að upphaflegir útreikningar voru réttir. Á s.l. ári voru samningarnir við svisslendinga endurskoðaðir og orkuverðið hækkað verulega. Með lögum um Landsvirkjun 1965 var stigið mikilvægt framfaraspor. Landsvirkjun hefur haft forgöngu um hönnun virkjana í Þjórsá: virkjun við Búrfell 210 mw., virkjun við Sigöldu 160 mw. og virkjun við Hrauneyjafoss 210 mw. Allar þessar virkjanir eru mjög stórar á íslenskan mælikvarða. Þær eru hagkvæmar m. a. vegna stærðarinnar. Þeir, sem eru fyrir fram á móti allri stóriðju, telja, að samningarnir við Suisse Aluminium hafi verið í alla staði óhagstæðir og til tjóns fyrir þjóðina. Þetta er að sjálfsögðu öfugmæli sem stangast á við staðreyndir. Álverksmiðjan tók til starfa haustið 1969. Á þessum stutta starfstíma verksmiðjunnar hafa íslendingar fengið greitt fyrir orkusölu, vinnulaun og þjónustu við fyrirtækið 24 þús. millj. kr. eða 24 milljarða kr. í erlendum gjaldeyri. Við verksmiðjuna vinna 500–600 manns fyrir góðum tekjum. Auk orkugjaldsins greiðir verksmiðjan framleiðslugjald, 20 dollara á tonn, sem fer bækkandi eftir verði á áli. Framleiðslugjaldið er greitt þótt taprekstur sé hjá verksmiðjunni. Þannig er hagur Íslands miklu betur tryggður með þessu fyrirkomulagi heldur en gæti verið með því að verksmiðjunni væri gert að greiða skatta samkv. skattalögum, eins og önnur fyrirtæki gera. Álverksmiðjan stendur undir öllum erlendum lánum vegna virkjunarinnar við Búrfell. Þannig verður fyrsta stórvirkjun landsins skuldlaus eign eftir tiltölulega stuttan tíma vegna greiðslna álverksmiðjunnar. Álverksmiðjan er styrk stoð í atvinnulífi íslendinga og gefur þjóðinni árlega miklar gjaldeyristekjur. Sjávarútvegurinn er stór þáttur í þjóðarbúskapnum. Miklar vonir eru bundnar við hann, ekki síst eftir sigurinn í landhelgismálinu. En sjávarútvegurinn einn nægir ekki. Fjölþættur iðnaður, smærri og stærri, landbúnaður, samgöngur, verslun og ferðamannaþjónusta munu einnig gegna mikilvægu hlutverki í efnahagslífi þjóðarinnar. Fjölbreytni atvinnulífsins veitir öryggi og eykur möguleika á bættum þjóðarhag. Þess vegna er brýn nauðsyn að auka fjölbreytni í iðnaði og stuðla með því að atvinnuöryggi og vaxandi framleiðslu. Orkuverð til járnblendiverksmiðjunnar er hærra samkv. samningnum en til álverksmiðjunnar. Stafar það af því, að verðlag hefur hækkað allt efni, vélar og vinnulaun til Sigölduvirkjunar. Sigölduvirkjun er af þeim ástæðum dýrari en virkjunin við Búrfell sem lokið var við 1969. Líklegt má telja að járnblendiverksmiðjan gefi góðar tekjur í þjóðarbúið þegar fram líða stundir. Þess gerist vissulega þörf þótt allt verði gert sem unnt er til þess að efla aðra atvinnuvegi í landinu. Það hefur verið á það minnst að arðgjöf verksmiðjunnar sé helst til lítil, og má það til sanns vegar færa, sérstaklega þegar verð á framleiðslunni er í öldudal. Gerður hefur verið útreikningur á arðsemi fyrirtækisins, sem að sjálfsögðu er háð verðlagi á framleiðslunni, fyrir árið 1985 með framleiðsluverði 1978 og öðrum kostnaðarliðum miðað við það ár. Þá er gert ráð fyrir að sölutekjurnar verði 50 þús. tonn á 170 millj. kr. Hráefniskaup: kvarts 13 millj., koks 25 millj., kol 8 millj., járn 5 millj., rafskaut 6 millj., annað 1 millj. Þessir liðir samtals 58 millj. Raforka 18 millj. Hafnargjöld og annar breytilegur framleiðslukostnaður 5 millj. Fastur framleiðslukostnaður: vinnulaun 11 millj., stjórnun, skrifstofukostnaður og viðhald 10 millj. Tækniþóknun o. fl. 7 millj. Verðjöfnunargjald 2 millj. Vextir 24 millj. Afskriftir 28 millj. Þetta gerir samtals í gjöld 163 millj. og er þá eftir hreinn hagnaður 7 millj. norskra kr. eftir að fyrirtækið hefur verið afskrifað um 28 millj. norskra kr. Þetta er áætlun Elkems sem byggist á reynslu þeirra í rekstri sams konar verksmiðju. Það kemur m. a. fram, að sé áætlun Járnblendifélagsins óbreytt færð til fasts verðlags ársins 1978, þ. e. verðbreytingar bæði á tekju- og kostnaðarliðum reiknaður frá, verður árleg arðsemi Járnblendifélagsins 9.9% án kostnaðar við hafnar- og vegagerð, en 9.7% að þeim kostnaði meðtöldum. Þess ber að geta, að í útreikningum um áætlaða arðsemi er reiknað með 28 millj. kr. norskra kr. í afskriftum, hreinn hagnaður fyrir beina skatta er talinn vera 7 millj. norskra kr. árið 1985 á verðlagi ársins 1978 samanborið við 36.3 millj. norskra kr. í eldri áætlun. Þetta kemur til af því að kostnaðaráætlun nú er mun varkárari en áður var. Má m. a. nefna að nú er reiknað með að 150 manns vinni við verksmiðjuna, en aðeins 115 í fyrri áætlun. Þjóðhagsstofnun hefur metið þjóðhagstærð fyrirtækisins og segir m. a.: „Útflutningstekjur í heild miðað við verðlag og meðalgengi ársins 1976 eru áætlaðar 5050 millj. ísl. kr. eða tæplega 7% af heildarvöruútflutningi 1976 og er þetta svipað hlutfall og áður var reiknað. Vinnsluvirði fyrirtækisins, sem sýnir framlag þess til þjóðartekna og líta má á sem þá virðisaukningu sem á sér stað við framleiðsluna, er í meðalári á verðlagi ársins 1976 áætlað 2400 millj. ísl. kr. eða 1.3% af vergum þjóðartekjum 1976. Sem hlutfall af fob-verðmæti er vinnsluvirðið 47–48%, sem er líklega nokkru hærra en frá álverksmiðjunni, en talsvert lægra en t. d. í sjávarútvegi. Að viðbættu raforkuverði hækkar vinnsluvirði í 3050 millj. ísl. kr. eða 1.6% af þjóðartekjum og rúmlega 60% af heildartekjum, sem er sennilega talsvert hærra en í álverksmiðjunni.“ Enn fremur segir Þjóðhagsstofnun: „Helstu niðurstöður þessara aths. eru þær, að í samanburði við fyrri samninga séu áætlanir um stofnun og rekstur fyrirtækisins mun traustari en áður. Á þetta einkum við um stofnkostnaðar- og rekstrarkostnaðaráætlanir, um sölu- og markaðsmál og fjáröflun til byggingar verksmiðjunnar. Hins vegar sýna núverandi áætlanir minni arðsemi en þær fyrri, enda sennilega mun varkárari en þær áætlanir sem gerðar voru í samvinnu við Union Carbide. Mest áhætta virðist bundin forsendum um þróun markaðsverðs, þótt hún sé almennt talin verða svipuð því sem þessar áætlanir gera ráð fyrir.“ Gert er ráð fyrir að höfn í Grundartanga og endurbætur á vegi muni kosta 400–500 millj. kr. Spurt hefur verið um hvort þörf sé á því að gera nýja höfn svo nærri Akraneshöfn. Áður en því er svarað þarf að gera sér grein fyrir því, hve mikið flutningskostnaður mundi aukast ef Akraneshöfn yrði notuð í stað Grundartangahafnar. Einnig má reikna með miklum framkvæmdum við Akraneshöfn til þess að hún gæti annað öllum flutningum til og frá verksmiðjunni. Einnig þyrfti geymslurými á hafnarsvæðinu á Akranesi til þess að ferma mætti skip og afferma á skemmri tíma en landflutningarnir taka. Vegakerfið um 8 km leið yrði að byggja upp að nýju til þess að það þyldi álagið sem yrði mjög mikið, eða 56 ferðir á dag í 300 daga á ári með 14 tonna farm í hverri ferð. Framleiðsla til útflutnings er 50 þús. smál. og auk þess 185 þús. tonn af hráefni. Sementsverksmiðjan flytur líparit úr Hvalfirði og greiddi í fyrra um 7 kr. fyrir hvern tonnkm. Sé þessi kostnaður hækkaður um 30% vegna verðhækkana yrði flutningskostnaður á ári til og frá verksmiðjunni 68 millj. kr. Það, sem hér hefur verið talið, styður þá skoðun að rétt sé að gera tiltölulega ódýra höfn við Grundartanga. Hún mun hafa miklar tekjur, sérstaklega þegar frá líður. Hafnargjöld skulu vera þau sömu og gilda í Reykjavíkurhöfn. Ríkissjóður keypti um 80 hektara af landi úr jörðinni Klafastöðum í Skilmannahreppi og greiddi fyrir það 13.2 millj. kr., þar af 5 millj. kr. fyrir hafnaraðstöðuna. Samkv. drögum að lóðasamningi leigir ríkissjóður íslenska járnblendifélaginu tæplega 13 hektara af þessu landi og er árleg leiga fyrir það 1 millj. 236 þús. kr., sem hækkar fyrst í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar, en síðar í samræmi við húsaleiguvísitölu iðnaðarhúsnæðis. Í samningnum við Union Carbide hafði ekki verið gengið frá fjármögnun járnblendiverksmiðjunnar, en segja má að það hafi nú verið gert að mestu leyti. Hefur lánssamningur verið undirritaður við Norræna fjárfestingarbankann um rétt til lántöku að upphæð 200 millj. norskra kr. Lán þetta yrði tryggt með veði í verksmiðjunni án ábyrgðar eignaraðila. Viðræður við Export Finans í Noregi eru vel á veg komnar um viðbótarlán. Liggur fyrir í höfuðatriðum hvernig verksmiðjan verður fjármögnuð og hvaða kröfur lánveitendur koma til með að setja. Fjármögnun verksmiðjunnar er fyrirhuguð þannig: Hlutafé 24 millj. dollara, sama sem 127 millj. norskra kr., hluthafalán 44 millj. kr., stofnlán til langs tíma 200 millj. kr., lán frá framleiðendum 120 millj. kr., rekstrarlán 30 millj. kr., samtals 525 millj. norskra kr. Má því segja að fjármögnun fyrirtækisins sé nú að fullu tryggð. Norræni fjárfestingarbankinn hefur lýst yfir trausti sínu á fyrirhugaðri járnblendiverksmiðju á Grundartanga með því að veita stórlán til framkvæmdanna án sérstakrar ábyrgðar eignaraðila. Er málum því betur borgið nú en áður var í fyrirhuguðu samstarfi við Union Carbide, þar sem fjárútvegun til verksmiðjunnar var óleyst að mestu þegar samstarfsslit urðu. Virðist ástæða til þess að ætla að það hafi valdið slitum í samstarfi fremur en sú lækkun sem varð á kísiljárni á heimsmarkaði í ársbyrjun 1976. Stjórnendur Union Garbide hafa lengi þekkt verðsveiflur á þessari framleiðslu og jafnan kunnað ráð við þeim vanda sem af þeim hefur hlotist. Eins og áður hefur verið vikið að verða fullkomnustu hreinsitæki sett upp í verksmiðjunni. Ryki frá verksmiðjunni verður safnað saman og það sett í köggla. Rykið frá járnblendiverksmiðjunni í Kristiansand í Noregi er notað í sement og hefur það gefist vel. Tilraunir eru nú gerðar í sementsverksmiðjunni á Akranesi með það í huga að nota rykkögglana frá verksmiðjunni á Grundartanga í sement. Standa vonir til að það megi takast hér með eins góðum árangri og í Noregi. Kæmi það þá í stað líparíts sem nú er flutt úr Hvalfirði til sementsverksmiðjunnar. Þegar frv. til 1. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði var til umr. í hv. Alþ. 1975 lá ekki fyrir starfsleyfi frá heilbrrn. fyrir verksmiðjunni. Eigi að síður var frv. samþykkt í trausti þess að nægilega ákveðin skilyrði fyrir mengunarvörnum og heilbrigðisháttum yrðu sett í starfsleyfið áður en verksmiðjan tæki til starfa. En nú liggur starfsleyfi fyrir í samræmi við lög og ströngustu reglur þegar lagafrv. um verksmiðjuna er til meðferðar á Alþ. Málið er því hvað þetta snertir miklu betur undirbúið en áður var. Bestu hreinsitæki verða sett upp í verksmiðjunni áður en framleiðsla hefst. Með starfsleyfi heilbrrn. eru skilyrði sett fyrir fullkomnustu mengunarvörnum. Það er trygging fyrir fullkomnum mengunarvörnum innan og utan verksmiðjunnar að samkomulag um starfsleyfið er milli rn. og Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Fyrirtækið mun vinna að fyrirbyggjandi heilbrigðisþjónustu og slysavörnum, sérstaklega með hliðsjón af hugsanlegum atvinnusjúkdómum. Unnið verður að þessum málum í samvinnu við samstarfsnefnd vinnuveitenda og verkafólks. Nauðsyn ber til að vel verði fylgst með starfsaðstöðu þeirra sem í verksmiðjunni vinna. Það er þakkarvert að heilbrrn. hefur að fengnum till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og með aðstoð landlæknis sett þau skilyrði fyrir starfsleyfi verksmiðjunnar sem að mestu gagni mega koma. Margir fagna því að aukið samstarf er tekið upp milli íslendinga og norðmanna. Elkem- Spigerverket hefur mikinn áhuga á samstarfi í fyrirhuguðum verksmiðjurekstri. Norðmenn hafa langa reynslu í framleiðslu járnblendis, hagnýtingu þess og sölu í mörgum þjóðlöndum.Verðsveiflur í framleiðslunni á heimsmarkaði valda því að öðru hverju koma mögur ár í rekstri slíkrar verksmiðju. Þannig mætti ætla að árið 1976 hefði verksmiðjan á Grundartanga tæplega skilað nægilegum hagnaði fyrir ríflegum afskriftum, eins og venjulega er reiknað með í norskum járnblendiverksmiðjum. En á árinu 1976 var mikil lægð í verði járnblendis, eins og kunnugt er. Reynslan hefur sýnt að verðlagið hækkar á ný og rekstraraðstaðan breytist til batnaðar. Þannig hafa norsku verksmiðjunnar efnast og staðið af sér mögru árin. Með tilkomu járnblendiverksmiðjunnar verður flutt inn í landið tækniþekking sem íslendingar ættu að njóta góðs af þegar tímar líða. Beinn og óbeinn hagnaður ætti því að verða af fyrirtækinu ef rétt er að málum staðið. Hér að framan hefur verið drepið á hagnaðinn af orkusölunni til verksmiðjunnar. Einnig þær tekjur, sem koma inn fyrir vinnu og þjónustu. Framleiðsla járnblendiverksmiðjunnar fer öll á erlendan markað og hún mun því gefa allmiklar gjaldeyristekjur í þjóðarbúið. Stóriðja hér á landi getur ekki komið í stað annarra atvinnugreina, heldur aðeins til viðbótar því sem fyrir er. Stóriðja í samstarfi við útlendinga er út af fyrir sig ekkert takmark í íslensku atvinnulífi og kemur því aðeins til greina að skilyrði séu heppileg og framkvæmdin teljist að vel athuguðu máli þjóðhagslega hagkvæm. Áhætta fylgir öllum atvinnurekstri og þá einnig stóriðju. Talið er að álverksmiðjan í Straumsvík hafi verið rekin með talsverðum halla sum árin, en hagnaður á öðrum árum hafi unnið upp tap mögru áranna. Þegar miklar verðsveiflur eru á framleiðslunni getur árleg rekstrarútkoma orðið mjög misjöfn. Þetta er flestum kunnugt gegnum árin hér á landi úr sjávarútvegi og fleiri atvinnugreinum. Stóriðja hér á landi í samstarfi við útlendinga á sér ekki langa sögu, enda virðast umr. um þau mál vera mjög viðkvæmar og tilfinningaríkar. Íslendingar búa við heilnæmt loftslag og eru enn næstum lausir við mengun og óhollustu í andrúmsloftinu. Sjálfsagt er að vernda þau góðu skilyrði, sem þjóðin býr við, og læra af reynslu annarra hvernig best verði komist hjá öllum mistökum. Umræður og ákvarðanataka í mikilsverðum málum mega ekki stjórnast af tilfinningum einum, heldur miklu frekar af raunsæi og skynsemi. Stóriðja er talsverð hér á landi nú þegar. Má t. d. nefna sementsverksmiðju, áburðarverksmiðju, kísilgúrverksmiðju, fiskmjölsverksmiðjur, álverksmiðju, frystiiðnað sjávarafurða, skipasmíðar o.fl. Nú á allra síðustu tímum hefur tækni og þekking aukist nægilega mikið til þess að nú er unnt að koma við fullkomnum mengunarvörnum í hvers konar iðnrekstri. Íslendingar hljóta að setja sér það takmark að tryggja atvinnuöryggi, góð lífskjör þjóðinni til handa með efnahagslegu jafnvægi, aukinni framleiðslu og hagstæðum greiðslujöfnuði við útlönd. Hér á landi eru miklar vonir bundnar við iðnaðinn. Líklegt má telja, að iðnaðurinn geti tekið við miklum hluta af fólksfjölguninni í landinu. Það verður því að halda áfram uppbyggingu í fjölþættum iðnaði. Mörg smáfyrirtæki geta vissulega náð tilganginum og góðum árangri ekki síður en þau stóru ef rétt er á málum haldið. Óhjákvæmilegt er að flytja inn margvísleg hráefni til iðnaðarframleiðslunnar. En í landinu eru einnig mörg efni sem vinna mætti úr. Má m. a. nefna endurvinnsluiðnað sem gæti orðið arðbær, vinnslu innlendra jarðefna, betri nýtingu og aukna vinnslu búvara og hvers konar sjávarafla. Ísland er ríkt land af ýmsum náttúruauðæfum. Á því ríður mest að þjóðin eigi þess kost að hagnýta möguleikana á skynsamlegan hátt. Það verður verkefni ríkisstj. og Alþ. næstu ár að leggja traustan grunn að verkmenntun, tækni og hagnýtingu landsins gæða og hafsins umhverfis landið. Þau verkefni eru mikilvæg og tækifærin til þess að vinna að þeim vekja vissulega bjartsýni um þróttmikið atvinnulíf og batnandi efnahag þjóðarinnar í framtíðinni. Herra forseti. Frv. til 1. um járnblendiverksmiðju á Grundartanga er þáttur í því að efla atvinnu og auka framleiðslu þjóðarbúsins. Iðnn. var ekki sammála um afgreiðslu málsins. Hv. 3. þm. Reykv., Sigurður Magnússon, skilar séráliti og leggur til að frv. verði fellt. Hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, hefur svipaða afstöðu til frv. og skilar einnig séráliti. En fimm alþm., Ingólfur Jónsson, Benedikt Gröndal, Þórarinn Þórarinsson, Pétur Sigurðsson og Lárus Jónsson, leggja til að frv. verði samþ. eins og fram kemur í nál. meiri hl. iðnn. á þskj. 455. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu að sinni.



Herra forseti. Ég hef gefið út nál. sem minni hl. í iðnn. og í þessu áliti mínu legg ég til í lokin að frv. verði fellt. Ég tel að svo margt hafi gerst í þessu máli síðan það var til umfjöllunar fyrir tveimur árum að ástæða sé til þess að undirstrika andstöðu mína gegn málinu enn frekar en kann að hafa verið reyndin þá, en þá tók ég ekki þátt í atkvgr. og lét þannig í ljós andstöðu mína við málið. Ég veit að margir hv. þm. eru í miklum vafa um ágæti þessa máls og það af ýmsum ástæðum. M. a. held ég að fæstum þyki trúlegt að þetta fyrirtæki sé jafnarðvænlegt eða það sé jafnmikið gróðafyrirtæki og hefur verið látið í veðri vaka. Eins held ég að augu manna séu að opnast fyrir þeirri hættu sem fylgir vaxandi íhlutun útlendinga í atvinnu- og viðskiptalíf íslendinga. En það er einmitt sú hætta sem ég vil undirstrika hvað mest í sambandi við þetta mál. Þetta mál er engan veginn nýtt hér á Alþ. Það eru tvö ár síðan Alþ. samþykkti lög um járnblendiverksmiðju þar sem segir í upphafsgrein laganna að ríkisstj. skuli beita sér fyrir stofnun hlutafélags sem reisi og reki þess háttar verksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði og skuli heimilt að kveðja hlutafélagið Union Carbide Corporation í New York til samvinnu um stofnun eða starfsemi verksmiðjunnar. Þessi lög voru samþ. 26. apríl 1975. Tveimur dögum síðar, eða 28. apríl 1975, var stofnað Íslenska járnblendifélagið hf. með þátttöku íslenska ríkisins og hins bandaríska fyrirtækis, sem segir í lögunum, Union Carbide Corporation. Hér fór því allt eins og fyrirskrifað var. M. a. var svo frágengið, eins og lögin ákváðu, að íslendingar ættu meiri hluta hlutafjár og hefðu því meiri hl. í stjórn félagsins, a. m. k. að formi til. En margt fer öðruvísi en ætlað er. Blekið var varla þornað á undirskriftum undir stofnsamninginn um Járnblendifélagið þegar stjórnendur Union Carbide tóku að sýna tregðu í samvinnu, enda gerðust þau tíðindi mót von hinna bjartsýnu áhugamanna um þessa starfsemi að markaður fyrir kísiljárn tók að þrengjast á árinu 1975 og verðfall var yfirvofandi og skall raunar á. Og enn er kísilmarkaðurinn „veikur“ eins og segir í álitsgerð Þjóðhagsstofnunar sem er dags. 19. febr. 1977. Viðskiptum Union Carbide við íslenska ríkið lauk með því að þetta félag bar fram ósk um að mega draga sig út úr járnblendifyrirtækinu, og urðu íslendingar við þeirri ósk, enda greiddi Union Carbide miklar skaðabætur fyrir þetta brotthvarf sitt eða um 850 millj. ísl. kr. Ekki virðist minnsti vafi á því, enda er það raunar í ljós leitt í grg. fyrir þessu frv., að Union Carbide keypti sig laust vegna vantrúar á arðsemi járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Þessi auðhringur valdi þann kost að greiða fast lausnargjald einu sinni fyrir allt í stað þess að bera þá byrði sem óviss framtíð kynni að leggja á starfsemina á Grundartanga. Af tvennu illu vildi fyrirtækið frekar kaupa sig laust við föstu gjaldi en að spila í þessu kísiljárnhappdrætti upp á von og óvon næstu 15–20 árin. Vissulega segja þessi viðskipti við Union Carbide sína sögu. Fyrst og fremst má af henni ráða að járnblendiverksmiðja sem þessi er áhættufyrirtæki og af þeim sökum ekki eftirsóknarvert fyrirtæki fyrir íslendinga. Hún sýnir einnig hversu samningar við alþjóðlega auðhringi og önnur erlend gróðafélög eru haldnir ef á reynir, og þá er rétt að hafa það hugfast að samningurinn við Union Carbide var auðvitað ekkert einkamál eins ráðh., heldur má segja að Alþ. sjálft hafi verið beinn aðili að honum vegna lagasetningar sinnar um málið. Þarf Alþ. að vera betur á verði en hingað til um val samningsaðila á vegum ríkisstj. og fylgjast betur með ferli og efni þeirra mála sem fyrir það eru lögð. Hvað snertir járnblendimálið sérstaklega, þá sýnir ferill þess frá því að lögin voru samþykkt í apríl 1975 að rök þau, sem flutt voru til stuðnings því, voru afar hæpin og raunar röng í veigamiklum atriðum. A. m. k. er víst að rekstraráhættan reyndist miklu meiri en talið var. Það hefur sýnt sig að markaður getur brugðist skydilega fyrir framleiðsluvörur svona fyrirtækis og verðsveiflur eru tíðar. Og nú hefur járnblendimálið tekið nokkuð nýja stefnu. Það er hafinn nýr þáttur í sögu þessa máls sem er þegar orðin nokkuð löng. Þessi nýi þáttur málsins birtist í frv. því sem nú er til meðferðar á Alþ. og verið hefur í sérstakri athugun hjá iðnn. undanfarnar vikur og mánuði. Það má segja um þetta frv., að það sé í flestu líkt lögunum frá 1975 sem nú er víst ætlunin að nema úr gildi. Það vekur að vísu athygli að nafn hins nýja viðsemjanda, Elkem- Spigerverket, er aldrei nefnt í texta frv., svo sem er þó í 2. gr. laga nr. 10 19 75, þar sem í hlut á Union Carbide. Eins og 2. gr. frv. er orðuð, má ætla að heimild til vals á viðsemjanda sé rýmri en er í lögum nr. 10/1975, þannig að hún þurfi ekki endilega að vera bundin við Elkem-Spigerverket. En úr því að ætlunin er að stofna til sameignar um járnblendiverksmiðjuna við Elkem-Spigerverket, þá sýnist eðlilegast að nafn þess hefði verið nefnt í texta frv. Röksemdir í grg. fyrir þessu máli eru í aðalatriðum mjög á sama veg og fyrir tveimur árum. Mikið traust er borið til hins norska viðsemjanda með tilliti til reynslu hans í viðskiptum og stórrekstri af ýmsu tagi, og söm var trúin á Union Carbide fyrr. Spá um rekstrarafkomu fyrirtækisins lofar góðu um arðsemi þess að áliti þeirra sem samið hafa grg., og orðrétt segir, með leyfi hæstv. forseta: „Um arðsemisáætlunina í heild má segja að hún er byggð á traustari grunni en sú fyrri.“ Það er ástæða til þess að staldra við þessi orð. Hér munu engar brigður bornar á ágæti Elkem-Spigerverkets út af fyrir sig, því að það er án efa traust fyrirtæki sem býr yfir mikilli viðskiptareynslu. En trúlega er nú þetta fyrirtæki ekki rekið sem góðgerðarfélag frekar en títt er um auðhringi yfirleitt, og þarf ekki að fara í grafgötur um að Elkem-Spigerverket vill hafa nokkuð fyrir snúð sinn, og gildir þá einu hvert þjóðerni þess er. Það er varla meira en stigsmunur á norskum og bandarískum auðhringum, en enginn eðlismunur. Að svo komnu máli er einungis hægt að láta í ljós von um það, að núverandi viðsemjandi reynist orðheldnari en hinn fyrri, ef svo fer að þetta frv. verður að lögum. Það er illt til þess að hugsa ef Alþ. yrði að nýju niðurlægt með því að viðsemjandi hlypist frá skyldum sínum í þessum málum. Þó að ég gefi ekkert slíkt í skyn hvað varðar Elkem-Spigerverket, þá eru viðskiptin við Union Carbide-auðhringinn slík, að þau ættu að vera Alþ. viðvörun um að áhætta fylgir sameignarsamningum við fyrirtæki sem lúta siðaboðum fjárgróðans. Það, sem einu sinni hefur gerst, getur endurtekið sig. Hvað snertir svo arðsemi hinnar fyrirhuguðu verksmiðju, þá er hæpið að halda því ákaft fram að arðsemin sé reist á traustari grunni nú en áður. Arðsemisáætlunin er enn sem fyrr spá mörg ár fram í tímann. Sumar mikilvægustu forsendur fyrir spánni eru ákaflega óvissar, einkum markaðshorfur og markaðsverð. Í fskj. I með frv., sem er dags. 18, nóv. 1976, þar sem fjallað er um markaðshorfur og sölu, segir svo, með leyfi hæstv. forseta, en grg. þessa mun Járnblendifélagið hafa samið: „Mikill samdráttur varð á stálmarkaðinum á árinu 1975 og var hann í lágmarki í ágúst-sept. það ár. Síðan hefur orðið verulegur bati þó enn vanti talsvert á að framleiðslan hafi náð sama magni og árið 1974. Á síðustu mánuðum“ - og þá er átt við árið 1976 - „á síðustu mánuðum hefur aftur gætt samdráttar á stálmarkaðinum. Verð á kísiljárni hefur fylgt þessari þróun. Gert er ráð fyrir áframhaldandi hægum og e. t. v. nokkuð hikandi bata á næstu ársfjórðungum.“ Þessi tilvitnuðu orð stjórnar Íslenska járnblendifélagsins minna á þá staðreynd, að heimsmarkaðsverð á kísiljárni hefur „sveiflast mikið" á undanförnum árum, svo að notað sé orðalag Þjóðhagsstofnunar, og þau rifja upp minningarnar um það, að þegar járnblendimálið var lagt fyrir Alþ. á þinginu 1974–1975, þá ríkti bjartsýni um sölu kísiljárns, en sú bjartsýni hvarf fyrr en nokkurn varði. Útlitið í markaðsmálunum 1975 leiddi til þess að Union Carbide greiddi stórfé fyrir að verða undanþegið þeirri áhættu sem verðfall kísiljárns hlaut að hafa í för með sér. Mín skoðun er sú, að arðsemisáætlun Íslenska járnblendifélagsins sé býsna völt ef tekið er tillit til reynslu síðustu ára að því er varðar verðlag á kísiljárni og markaðshorfur í sambandi við þá vöru. Ef áætlun Íslenska járnblendifélagsins á að standast þarf að verða mikil breyting á ástandi þessara mála frá því sem verið hefur undanfarin ár. Það glæðir að vísu vonir manna um sambúðina við Elkem-Spigerverket að fyrirtæki þetta er tengdara kísiljárnsframleiðslu og sölu þess í Evrópu en Union Carbide. Má því ætla að norska fyrirtækið sýni fulla alvöru í samstarfinu þótt á móti kunni að blása. Hitt er óvarlegt, að treysta þeim spádómi, sem nú er birtur Alþ., að hagnaðarkúrfan stefni alltaf upp á við í 17 1/2 ár. Einn er sá ókostur stóriðju eða orkufreks iðnaðar, ef menn vilja heldur nota það nafn, að stóriðjunni fylgir margs konar mengun og önnur skaðsemd fyrir nánasta umhverfi sem haft getur áhrif á lífríki náttúrunnar og einnig á heilsufar manna. Járnblendiverksmiðja er engin undantekning í þessu efni. Henni fylgir mengun innanhúss og utan. Hér er um að ræða ákaflega óaðlaðandi vinnustað þar sem starfsmenn eiga von á því að vera með vitin full af ryki og öðrum óþverra, þar sem hávaði og hiti og alls konar titringur í vélum þrúgar menn daglangt og enginn veit raunar nema bráðdrepandi eiturgufur, eins og kolsýrlingur, seytli inn í skrokk á mönnum í meiri eða minni mæli. Því miður er hvergi að finna nákvæma grg. um hollustuhætti á vinnustað járnblendiverksmiðjunnar í þeim aths. og fskj. sem dreift hefur verið með þessu þingmáli sem borið er þó fram í annað sinn á tveimur árum. Má það furðulegt heita þegar þess er gætt, að vitneskja manna um hvers kyns mengunarhættu hefur vaxið mjög á síðustu árum. Í fskj., I með frv., sem er samið af stjórn Járnblendifélagsins, er að vísu kafli um umhverfismál, þar sem segir að mikil áhersla hafi ætíð verið lögð á umhverfisvernd í sambandi við rekstur járnblendiverksmiðjunnar. Segir að af hálfu Járnblendifélagsins sé fyrirhugað að verksmiðjan verði búin öllum þeim bestu mengunarvörnum sem völ sé á. Ég skal ekki vefengja það, að fullur vilji liggi á bak við þessi orð. A. m. k. er ég sannfærður um, að íslenskir stjórnendur verksmiðjunnar og eins hæstv. iðnrh. séu fúsir til að verða við ítrustu kröfum í þessu efni, og þá er auðvitað bæði átt við þá mengun, sem utanhúss er, og hina innri mengun, þ. e. þá mengun sem er innanhúss í verksmiðjunni og hefur m. a. bein áhrif á heilsu og líðan starfsmanna. Mér er til efs að menn hafi leitt hugann nægilega að innanhússmenguninni og þeim atvinnusjúkdómum sem fylgt geta störfum í verksmiðju af þessu tagi, svo sem eins og kísilveiki sem er mjög hættulegur og slæmur lungnasjúkdómur. Það kom fram á fundi iðnn. með forstöðumanni Heilbrigðiseftirlitsins, að það ætti að vera hægt að koma í veg fyrir mengunaráhrif ef öllum kröfum eftirlitsins er fullnægt. Í því sambandi skiptir tæknileg uppbygging inni í verksmiðjunni líklega höfuðmáli. Ef á að takast að eyða mengun og gera þessa verksmiðju að nokkurn veginn skaplegum vinnustað, þá verður að vinna að því að eyðing mengunarinnar eigi sér stað „þar sem upptök hennar eru,“ eins og ég held að ég hafi orðrétt eftir forstöðumanni Heilbrigðiseftirlitsins á fundi með okkur í iðnn. Sannleikurinn er sá, að menn hafa allt of lítið leitt hugann að heilsufari starfsfólks í verksmiðjum af þessu tagi. Nóg er nú samt, þó að íslendingar láti glepjast af áróðrinum fyrir gróðanum af þess háttar verksmiðjum, þó að þeir geri sig ekki seka um að láta eins og þessir vinnustaðir séu óskaðlegir mannlegri heilsu. Nær væri að menn gerðu sér grein fyrir þeim sannleika, að allar þessar stórverksmiðjur eru hættulegar heilsu manna og með afbrigðum óaðlaðandi vinnustaðir. Þær skýrslur, sem nú liggja fyrir um mengunaráhrif álbræðslunnar í Straumsvík og kísiliðjunnar í Mývatnssveit, ættu að vera viðvörun um aðgát í sambandi við nýjar verksmiðjur af sama eða svipuðu tagi. Því miður verður ekki séð af grg. eða fskj. með þessu máli að forráðamenn járnblendiverksmiðjunnar séu nægilega vel á verði í þessum efnum. Öll framsetning þessa máls er í þeim anda að gylla fjárhagslegan og þjóðhagslegan ávinning fyrirtækisins, en varla orði eytt að manneskjulegu umhverfi starfsfólksins eða mannsæmandi vinnuaðbúnaði né heldur öryggismálum og heilbrigðisþjónustu í þrengri merkingu. Við undirbúning þessa máls hafa forsvarsmenn þess sýnt ótrúlega lítinn áhuga á mengunarmálum og aðbúð á vinnustað, enda vitanlegt að sá dráttur, sem verið hefur á því að þetta mál kæmi til 2. umr. í þessari hv. d., stafaði af ágreiningi um mengunarvarnir og hollustuhætti. Þó að ég hafi ekki haft aðstöðu til þess að kynna mér orðalag starfsleyfis né skriflega grg. Heilbrigðiseftirlitsins og umsögn um þetta atriði vegna þess hversu seint það barst mér í hendur fyrir þennan fund, þá er aðeins eftir að vona að ítrustu kröfum sé fullnægt loks þegar málið er komið á þetta stig. En um það atriði eins og annað, sem snertir þetta mál, hef ég allan fyrirvara og bíð þess eins að reynslan skeri úr um það. Auðvitað hefði verið æskilegt að geta rætt frekar við forstöðumann Heilbrigðiseftirlitsins um málið eftir að starfsleyfið var gefið. En ég segi eins og er, að mér finnst það ekkert aðalatriði. Ég treysti öllum þessum málatilbúnaði mjög varlega og er á móti málinu af margvíslegum ástæðum. Það mundi ekki breyta lokaafstöðu minni í þessu máli þótt ég fengi fulla vissu um að öllum mengunarvörnum væri fylgt í samræmi við ítrustu kröfur Heilbrigðiseftirlitsins. Raunar fæ ég ekki betur skilið af ræðu, sem hæstv. heilbrrh. hélt hér í dag utan dagskrár, - ég fæ ekki betur skilið en það vanti talsvert á að ítrustu kröfum sé hlítt í sambandi við veitingu starfsleyfisins, a. m. k. hvað snertir vinnslu verksmiðjunnar á meðan hreinsun á sér stað í mengunarvarnartækjunum. Og þetta kemur mér satt að segja ekkert á óvart. Því miður er ótalmargt sem bendir til lítils áhuga Járnblendifélagsins og Elkem-Spigerverkets á því að koma við fyllstu mengunarvörnum. Við vitum af gamalli og nýrri reynslu að stóriðjufyrirtæki reyna með öllum ráðum að aka sér undan skyldum í mengunarvörnum. Það kemur mér því ekkert á óvart í þessu efni. Ég hef orðið var þeirrar skoðunar margra hv. alþm. og fleiri að það sé óraunhæft að standa gegn samþykkt þessa frv. eins og nú er komið. Menn segja sem svo, að Alþ. hafi tekið stefnu í þessu máli með lögum um járnblendiverksmiðju fyrir tveimur árum og því sé ekki hægt að snúa við þótt mikilvægar forsendur hafi brostið, svo sem eins og höfuðforsendan, sem var það að Union Carbide sagði sig úr Járnblendifélaginu. Ég geri mér fyllilega grein fyrir þeim vanda, sem við er að stríða, og viðurkenni að það er ekki auðhlaupið að því að hverfa frá ákvörðunum sem teknar hafa verið. Að vísu hefur ekkert það gerst í framkvæmdum við sjálfa verksmiðjubygginguna og aðrar framkvæmdir á verksmiðjusvæðinu sem gerir það örðugt í sjálfu sér að hætta við verkið. Það, sem í margra augum gerir það erfitt að hætta við járnblendiverksmiðjuna, er allt annað. Ástæðan er sú, að á þessu máli hefur verið haldið með sérstökum hætti af hálfu íslenskra stjórnvalda. Ástæðan er sú, að stórt og mikið raforkuver hefur verið reist svo að segja algerlega á þeirri forsendu að sett yrði á laggirnar erlent stóriðjufyrirtæki til þess að nýta bróðurpartinn af framleiðslu þessa orkuvers. Sigölduvirkjunin er grundvölluð á þeirri hugsjón að tengja skuli saman og gera óaðskiljanlegar byggingu raforkuvera annars vegar og útlenda stóriðju hins vegar. Ég veit að margir, sem þegar hafa áttað sig á hættunni af áframhaldandi stóriðjuuppbyggingu, telja sér samt ekki fært að ganga gegn járnblendiverksmiðjunni af ótta við að það rekist á hagsmuni Landsvirkjunar og Sigölduvirkjunar. En eins og ég segi, þá var ráðist í byggingu Sigölduvirkjunar út frá þeirri forsendu að komið yrði á fót stóriðjufyrirtæki til raforkukaupa frá Sigöldu. Það er líka vitað að mjög margir af ráðamönnum þjóðarinnar, bæði meðal stjórnmálamanna og embættismanna, eru ákafir stuðningsmenn þeirrar grundvallarhugsunar í raforkumálum að tengja saman byggingu orkuvera og stóriðjuframkvæmdir. En eins og augljóst má vera, þá þýðir þetta í reynd að við neyðumst til að leita útlendra auðhringa um uppbyggingu atvinnufyrirtækja í landinu í hvert skipti sem ráðist er í virkjun til raforkuframleiðslu. Þessi stefna réð öllu í sambandi við Búrfellsvirkjun á sínum tíma, og þá var gengið svo langt að útlendur auðhringur, Alusuisse, fékk að reisa stóriðjufyrirtæki hér á landi án þess að íslendingar ættu nokkuð í fyrirtækinu. Og þessi stefna var ráðandi í sambandi við Sigölduvirkjun, og svo virðist einnig vera varðandi Hrauneyjafossvirkjun, sem er næst á óskalista Landsvirkjunar. Og hvar verður numið staðar á þessari leið? Að mínum dómi er fyrir löngu kominn tími til þess að spyrna við fótum gegn þessari stefnu í raforkumálum sem hlýtur óhjákvæmilega að leiða okkur lengra og lengra út á þá braut að útlendingar ráði stórum hluta atvinnu- og viðskiptalífs í landinu. Það er m. a. þetta atriði sem mig langar mjög til þess að hv. frsm. meiri hl. iðnn. og formaður iðnn., hv. þm. Ingólfur Jónsson, fari að reyna að skilja. Hv. frsm. meiri hl. gerði raforkuverð að umræðuefni og varði enn samninginn milli Landsvirkjunar og Alusuisse á sinni tíð, orkusölusamninginn, og hann hélt því enn þá fram að íslendingar hefðu haft mikinn hagnað af viðskiptunum við Alusuisse og þetta hefði verið góður samningur. En um þetta hlýt ég að verða hv. þm. Ingólfi Jónssyni algerlega ósammála. Raforkusamningurinn við Alusuisse var af ýmsum ástæðum mjög gallaður, og það sést raunar miklu betur nú eftir 11 ár heldur en sjá mátti fyrir við gerð hans, og þetta hygg ég að margir muni viðurkenna sem þó studdu þennan samning á sínum tíma, því að það er stundum svo að menn sjá ekki langt fram í tímann og er ekkert við því að segja. En það er hart þegar menn geta ekki séð að sér eftir mörg ár eða áratugi og viðurkennt mistök sín. Ég tel sem sagt, þvert ofan í það sem hv. þm. Ingólfur Jónsson var að segja í ræðu sinni, að raforkusamningurinn við Alusuisse hafi verið óhagkvæmur og hann sé vissulega víti til varnaðar, og þannig held ég að menn hugsi í reynd þó að þeir segi annað. Og eins er með orkusöluna til járnblendiverksmiðjunnar nú. Þar er verðið miklu lægra en gerist t. d. í Noregi, og þannig endurtekur sig a. m. k. að nokkru leyti sagan frá 1966. Þegar þetta mál var til meðferðar hér í d. fyrir tveimur árum, þá gerði ég ýmsar og nokkuð ítarlegar aths. við frv. um járnblendiverksmiðju og taldi málið ekki nógu vel undirbúið, hvernig sem á væri litið, út frá fjárhagslegu sjónarmiði séð. Mér þótti þá allt of mikil bjartsýni ríkja varðandi arðsemi fyrirtækisins, auk þess sem hagnaðarvonin í sambandi við þessa stóriðju byggðist á gífurlegum fríðindum sem fyrirtækinu eru veitt, bæði að því er varðar stofnkostnað og rekstur, þannig að ekki er í neinu samræmi við það sem almennt gildir um fyrirgreiðslu við iðnaðaruppbyggingu. Endanleg afstaða mín til málsins þá var sú, að ég lýsti yfir því í ræðu hér sem nm. í iðnn., að ég treysti mér ekki til þess að mæla með samþykkt frv., og ég tók ekki þátt í atkvgr. um málið þá. Ég tel að þeir hlutir hafi gerst í þessu máli síðan það var til umfjöllunar fyrir tveimur árum, að ástæða sé til enn meiri andstöðu við málið. Ég hef því gefið út minnihlutaálit sem felur í sér till. um að frv. verði fellt.



Herra forseti. Það er nú dálítið erfitt að fara beint úr orkumálunum í menninguna, en það mun rétt vera, að ég hafði kvatt mér hljóðs þegar þetta mál var til umr, um daginn. En einhvern veginn hef ég ekki haldið til haga því sem þá var til umr. og því sem ég ætlaði að ræða sérstaklega um. En þó er eitt atriði sem mig langar til þess að minna á vegna þess að hæstv. menntmrh. innti mig eftir því nokkru áður en fundur hófst, hvenær sem það nú var, fyrir hálfum mánuði eða svo, að hann óskaði eftir því að vera viðstaddur umr. um þetta mál. Þess vegna var það m. a. tilgangur minn með því að fara í ræðustól þá að fara fram á að málinu yrði frestað þar til hæstv. menntmrh. yrði við til þess að ræða þetta mál. Þetta er óneitanlega mikið mál og snertir auðvitað grunnskólalögin fyrst og fremst, að ég hygg, eins og þetta er sett fram. Ég er sammála flm. um að hér er um stórt mál að ræða og mjög nauðsynlegt að fara að koma því svo fyrir að tónlistarfræðsla geti átt sér stað í öllum skólum landsins. En ég vil samt minna á það, að gert er ráð fyrir því í lögum um grunnskóla að lögin séu framkvæmd á tilteknu árabili. Ég man nú ekki hvort það eru 8 eða 10 ár sem lögin greina um þetta. Og við höfum auðvitað alltaf gert okkur grein fyrir því, að eitthvað af þessum atriðum hlaut að verða út undan í framkvæmdinni, a. m. k. nokkur ár. Ég hygg þess vegna að það sé mjög nauðsynlegt að hæstv. ráðh. sé hér við til þess að gefa skýringu á því hvernig stendur um framkvæmd þessa máls. Þess vegna vil ég nú leyfa mér að mælast til við hæstv. forseta að þessu máli verði ekki haldið áfram hér án þess að hæstv. menntmrh. sé viðstaddur.



Þegar málinu var frestað síðast, 30. mars, voru þrír á mælendaskrá og ég tel rétt að þeir fái að flytja mál sitt, en málinu verður frestað enn þangað til hæstv. menntmrh. á þess kost að vera viðstaddur.



Herra forseti. Ég held að ég noti tækifærið og segi örfá orð um þetta mál fyrst það er hér á dagskrá öðru sinni. Ég er meðflm. að till. þessari til þál. um tónmenntarfræðslu í grunnskóla á þskj. 403. Þegar till. þessi kom til umr. hér í hv. þd. fyrir páska flutti hv. 1. flm., 9. landsk. þm., framsöguræðu með hefðbundnum hætti þar sem till. var rædd og skýrð í meginatriðum. Þá talaði og hv. 5. þm. Vesturl. Ég sé að hann er nú ekki í sínu sæti, en læt samt þessi fáu orð falla, sem snúa að honum, eigi að síður. Ræða hans birtist í Þjóðviljanum í gær, að ég ætla, og málflutningur hans snerist mikið upp í það að bera saman þessa till., sem hér er til umr., og till., sem flutt var á Alþ. og samþ. sem þál. 29. apríl 1974. Í umræddri Þjóðviljagrein kemst hann þannig að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Ég verð að láta í ljós undrun mína yfir því að enginn þeirra fjögurra þm., sem að þessari till. standa, virðist hafa vitað um þál. frá 1974.“ Taldi hann í rauninni óþarft að vísa þessari till. til n., hvað þá heldur meira. Nú er það svo að iðulega verður ágreiningur um það, hver eigi fyrstu hugmynd eða frumkvæði að ákveðnu máli. Skal ekki gert lítið úr framlagi hv. 7. landsk. til þessa málefnis. Ég man að vísu ekki hvort hann var 7. eða 6. landsk. þm. á þeim tíma sem hann flutti svipaða till. Þó að listamenn ýmsir afli fanga til verka sinna með margvíslegu móti þarf ekki að vera um neitt syndsamlegt athæfi að ræða. Höfundur að hugverki á að vísu eignarrétt á því, þó með þeim takmörkunum sem greinir í gildandi höfundalögum. En svipaðar hugmyndir kunna að kvikna í hugskoti tveggja manna eða fleiri um svipað leyti. Það eru ekki ýkjamörg ár síðan sungið var hérlendis eitthvað á þessa leið „Ertu frónsk eða frönsk dómínó?“ Og sama lagið getur verið útsett með ýmsum hætti, þannig að um höfundarrétt verði að ræða á ákveðinni útsendingu. Verst er þegar öndvegisverk, hvort sem þau eru á sviði tónlistar eða öðrum sviðum, eru tekin og færð í allt annan búning, jafnvel skrumskæld frá sinni upphaflegu mynd. Á undanförnum árum og áratugum hefur mikill fjöldi þáltill. verið fluttur hér á hinu háa Alþ. Þær eru að sjálfsögðu mjög misjafnar að gæðum og áhrifum. Sumir telja þær gagnslitlar, jafnvel tímasóun að flytja þáltill. og ræða þær. En almennt hafa þm. viljað eiga og reka þennan hugmynda- eða hugsjónabanka sinn, ef svo má að orði komast, láta gamminn geisa öðru hvoru. Það er ekki alltaf að þessar till. séu í hnitmiðuðu formi eða allt flutt á hnitmiðaðan hátt, heldur eru till. þessar oft og iðulega náskyldar að efni og orðfæri þegar betur er að gáð. Sumum efnum er margoft hreyft í lítt breyttu formi. Önnur ber á góma aðeins einu sinni. Ég held t. d. að þáltill. um samræmingu á leturborðum ritvéla hafi aðeins verið flutt einu sinni. Á hinn bóginn hafa margar þáltill. verið fluttar um heyverkun og heyverkunaraðferðir o. s. frv., hver annarri lík. Það má segja náttúrlega, að þessi till. okkar flm. sé ekki ýkja-frumleg, en eigi að síður snertir hún mjög mikilvægan vettvang mennta- og fræðslumála og því má segja að að því leyti sé góð vísa aldrei of oft kveðin. Ég vek sérstaka athygli á þeirri setningu í till. þar sem segir að hugað verði sérstaklega að því, hvernig tengja megi starf sérstakra tónlistarskóla, þar sem þeir eru fyrir, við tónmenntarfræðslu grunnskólanna. Þetta er að vísu meginverkefni við að fást. Þetta er að vísu meginverkefni við að fást. Þetta er ekki ósvipað því, að ég tel að leggja þurfi mikla áherslu á að tengja saman eða kenna skólanemendum að nota og nýta almenningsbókasöfn sér til fróðleiks og aukins þroska. Það er ekki ósvipað þegar rætt er um þátt tónlistarinnar í almennri fræðslu og á hinn bóginn hina sérstöku tónlistarskóla. Það má segja að á undanförnum árum hafi ýmislegt þokast í rétta átt í þessum efnum. Það mun hafa verið fyrir tveimur árum eða svo að samþykkt voru á Alþ. lög um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Þar var kveðið svo á eitthvað á þá leið, að ríkið greiði launakostnað skólastjóra og kennara til hálfs á móti sveitarfélöum. Framlag ríkisins nemur á fjárl. 1977 155.4 millj. kr. til tónlistarfræðslu utan grunnskólans, þ. e. a. s. til hinna ýmsu tónlistarskóla víðs vegar um landið. Hér er vissulega um mikilsverðan stuðning að ræða við tónlistarlíf í landinu og hefur víða komið að góðum notum. Ég get minnt á það, þar sem ég þekki best til á Vesturlandi, að þar er það svo - að vísu hefur starfað í Stykkishólmi tónlistarskóli frá 1964 með miklum ágætum, en hins vegar er ekki lengra síðan en líklega eitt eða tvö ár að tónlistarskólar tóku til starfa í þéttbýlinu á Snæfellsnesi, bæði í Grundarfirði, í Ólafsvík og á Hellissandi. Nú starfa tónlistarskólar á öllum þessum stöðum. Það er mikill áhugi á þessari starfsemi og hún er í miklum blóma eins og stendur. Tónlistarskóli fyrir Dalasýslu tók til starfa á s. l. hausti. Allt er þetta allmerkilegt og vert að virða það sem vel hefur verið gert í þessum málum. Þar sem ekki er fjölmenni í hv. deild ætla ég ekki að fara mörgum orðum í viðbót um þessa till., þó að ég vildi segja um hana örfá orð. En ég leyfi mér samt að segja að lokum, að þó að í þessari till. sé e. t. v. fátt eitt sagt sem ekki hefur verið áður sagt eða sviðsett af einhverjum öðrum, þá hygg ég að hún geti haft nokkurt gildi. Ég man að hv. 5. þm. Vesturl. sagði m. a. í sinni ræðu að sjaldan væri góð vísa of oft kveðin, og er það orð að sönnu. Ítrekun og endurtekning er ávallt eða mjög oft nauðsynleg að vissu marki. Góð mál ná sjaldnast samþykki alveg fyrirhafnarlaust. Verði þessi þáltill. til þess að vekja fleiri en áður til umhugsunar um þau sannindi, að iðkun og þekking á söng og tónmennt sé æskilegur og sjálfsagður þáttur í menntun og menningarlífi alls almennings, fólksins í landinu, og e. t. v. til þess að efla óþvingaðan og eðlilegan söng í skólum, þá er nokkrum árangri náð og til einhvers unnið að mínum dómi.