Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Eggerz) Nefndin leggur til, að frv. þetta verði samþ. eins og það kom frá Nd., þó með þeirri breytingu, að fella burtu 5. gr., en þar er ákvæði um, að skattinn megi hækka og lækka í fjárlögum. Með þessu ákvæði virðist nefndinni, sem of mikið los mundi koma á skattalöggjöfina, og trygging borgaranna fyrir því, að sköttum yrði ekki hlaðið á þá, að lítt yfirveguðu máli, væri þá mjög rýrð. Sannleikurinn er, að ef þetta ákvæði stæði yfirleitt í skattalöggjöfinni, þá mætti við seinustu umræðu fjárlaganna í Ed. koma inn stórvægilegum breytingum á skattalöggjöfinni með einni breytingartillögu, og ef svo háttv.Nd. samþykti fjárlögin í lokaflaustrinu, sem vant er að vera hjer á þinginu, þá mætti koma stórverulegum skattabreytingum í kring á tveim sólarhringum, ef alt gengi með fjörugum afbrigðum, eins og oft vill verða. Jeg skal taka það fram, að þær breytingar, sem gerðar hafa verið á stjórnarfrv. í Nd., eru, að skatturinn er færður niður í kr. 1,50, úr 2 kr., en hins vegar tekin undir skattinn skip, sem eru ekki undir 5 smálestum. Að því leyti nær skatturinn til fleiri skipa. Jeg leyfi mjer svo að mæla með því, að frv. nái fram að ganga, með þeirri breytingu, sem nefndin leggur til, að gerð sje á því. Jeg skal taka það fram, að það var af vangá, að háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) skrifaði undir með fyrirvara.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg þarf að eins að segja fáein orð út af till.háttv. nefndar, um að fella burtu ákvæði frv. um að breyta megi skattinum með fjárlagaákvæði. Þetta skil jeg sem sje á alt annan veg en nefndin. Jeg lít á þetta sem tryggingarráðstöfun, er miði að því að vekja hvert þing, sem skattinn hækkar, til umhugsunar um það, að ástæða sje til að athuga, hvort ekki sje hægt að komast hjá hækkuninni, með því að draga úr gjöldunum. Þessi aðvörun kemur ekki fram á hverju ári, ef lögunum er breytt, því að þá standa þau óhreyfð, þar til þeim er breytt aftur. Samskonar ákvæði og þetta eru víða í skattalöggjöf annara landa, og þykja styðja að heilbrigðu íhaldi í fjáreyðslu.

Guðmundur Ólafsson Það ber mjög lítið á milli mín og háttv. nefndar, eða öllu heldur það eitt, að jeg vil að frumvarpið sje samþykt óbreytt, en hún leggur til að 5. gr. þess falli burtu. Að því er snertir 5. gr. frv., þá skal jeg geta þess, að jeg hallast að skoðun hæstv. fjrh. (M. G.) í því efni. Jeg tel það óþarfa vafstur, þótt annaðhvort þurfi að hækka eða lækka þetta gjald eitthvað fyrir eitt ár, að þurfa þá að fara að rjúka í lögin og breyta þeim. En sá leiði siður hefir einmitt viðgengist undanfarið, að þeim lögum, sem gefa ríkissjóði tekjur, hefir verið breytt árlega, svo að sömu lögin hafa ekki verið í gildi nema á milli næstu þinga. En ákvæði 5. gr. mundi koma í veg fyrir þetta og veita nokkra vörn gegn sífeldum breytingum á þessum lögum. Jeg tel því þetta ákvæði kost á lögunum, því annars er viðbúið, að þau yrðu undirorpin einhverjum breytingum á hverju þingi.

Sigurður Eggerz Jeg er algerlega á gagnstæðri skoðun í þessu máli og hæstv. fjármálaráðh. (M G.). Jeg held, að þessi greiði aðgangur til þess að breyta skattalöggjöfinni mundi verða til þess, að menn yrðu örari á útgjöldin, og samviskan yrði svo svæfð á hinum langa undirbúningstíma fjárlaganna í Nd. með því, að á seinasta augnabliki mætti hækka tekjurnar. Það skapar svo ótrúlega kyrð í mannssálinni, þegar hún er að syndga, að vita af einhverju, sem mögulegleiki sje til að afplána syndirnar með í síðasta augnabliki.

Einar Árnason Það var að eins fyrirspurn til háttv. nefndar eða frsm. (S. E.) viðvíkjandi fasteignaskattsfrv. því, sem hv. nefnd hefir til meðferðar. Jeg vildi spyrja hana, hvort hún hefði tekið afstöðu til samskonar ákvæðis í því frv.

Sigurður Eggerz Jeg get svarað háttv.þm. (E. Á.) því, að nefndin hefir gert samskonar breytingu á fasteignaskattsfrumvarpinu.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það er misskilningur, að fjárlagafrv. þurfi ætíð að fara í sameinað þing, ef þetta ákvæði kemst í lög og verður notað. Annars má líka geta þess, að fjárlög fá engu vandaminni undirbúning en önnur lög. Það getur því ekki verið um neinn rugling eða hringlanda að ræða. Það er alveg jafnljett eða jafnerfitt að fá breytingu á fjárlagafrv. og öðrum frv.

Sigurður Eggerz Jeg ætla ekki að deila lengi um þetta atriði við hæstv. fjármálaráðherra. (M. G.). Að eins vil jeg með tilvísun til þess, sem jeg hefir áður tekið fram, benda á, að með einni breytingartillögu við fjárlögin við síðustu umr. í Ed. mætti breyta skattalöggjöfinni, ef þetta ákvæði kæmist inn í hana, ef fjárlögin yrðu svo samþ. við eina umr. í Nd. En hvar er tryggingin fyrir borgarana, ef þessi flughraði yrði innleiddur?

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg get ekki gengið inn á þessa skoðun háttv. 2. landsk.þm. (S. E.). Það er, eins og allir vita, almenn regla um öll frv., að hægt er að koma að brtt. til síðustu stundar, og þar gilda sömu reglur um fjárlagafrv. og önnur frv.

Frsm. (Björn Kristjánsson) Eins og háttv. deild sjer, hefir nefndin komið með nokkrar brtt. við vörutollslögin. 1. brtt. er að færa upp í 1. fl. hverfisteina, kvarnarsteina, hefilspæni og sag, með því að þessar vörur eru svo verðlausar, en sumar þungar í vigt. Ennfremur gólf- og veggjaplötur, sem eru vara, sem er nýlega farið að flytja að landinu. Er hún þung í sjer, en verðmætari en tígulsteinar, sem eru undanþegnir vörutolli. Loks leggur nefndin til, að tunnuhlutar og girði sje flutt upp í þennan flokk, í því skyni að hlynna að tunnugerð hjer á landi. Svo leggur nefndin til, að blikki sje bætt við í 2. fl. - það hefir áður verið undir tolltaxta síðasta fl. -, með því að útlit er fyrir að farið verði að sjóða niður kjöt til útflutnings, og hefir Sláturfjelag Suðurlands keypt áhöld í því skyni. Rafmagnsvjelar og rafmagnsáhöld eru svo dýr vara, að nefndinni þykir ótækt að þær vörur standi í 2. fl., og vill að þær heyri undir síðasta fl., eins og verið hefir. En svo leggur nefndin til, að tollurinn fyrir 2. fl. sje hækkaður úr 75 aurum upp í 1 kr., með því þær breytingar, sem gerðar hafa verið, rýra svo mikið vörutollinn. Þá leggur nefndin til, að tolleiningin í 6. flokki sje færð úr 10 kg. niður í 1 kg., því að samkvæmt síðustu málsgrein 7. gr. mundi hálfur þessi tollur tapast. ef tolleining væri 10 kg. Þá kann nefndin eigi við, að gull og silfur sje undanþegið vörutolli, sem nota á sem tryggingu fyrir bankaseðlana. Þegar slík vara er innflutt, getur innheimtuiðnaður ekki vitað, til hvers silfrið og gullið á að nota. Þess vegna leggur nefndin til, að „ósmíðað gull og silfur“ sje undanþegið vörutolli, eins og hráefni yfirleitt. Orðin „til beitu“, í 7. gr. í aths., eru óviðkunnanleg og óþörf, því að tollinuheimtumaðurinn getur heldur ekki vitað, til hvers síld á að notast, sem inn er flutt, og eigi er hætta á, að óþarfa síld sje aðflutt. Brtt. undir 4. lið c. er að eins orðabreyting, til þess að færa málsgreinina til betra máls. Við 5. lið, 2. gr., vill nefndin athuga, að hún getur alls ekki fallist á svo háan vörutoll af póstbögglum, eins og Nd. leggur til, en vill, að móttakandi greiði venjulegan vörutoll af þeim vörum, sem í póstbögglunum flytjast, ef viðtakandi sannar fyrir póstafgreiðslumanni, hvert sje innihald póstbögglanna.. Loks er síðasta breytingin við 2. gr., 2. málsgr. Nefndinni virðist sjálfsagt, að viðtakandi vörupakka eigi frímerkin, sem búið er að stimpla, og ætlast til, að póst húsið eyðileggi þau ekki meir við stimplunina en nauðsynlegt er til að tryggja, að þau sjeu ekki notuð aftur sem óbrúkuð frímerki. Að öðru leyti vísar nefndin til nál. á þskj. 381, og sjerstaklega til þess, sem þar er sagt um röskunina á grundvelli vörutollslaganna.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg get þakkað nefndinni meðferð hennar á frv., og skal ekki verða fjölorður. Mjer skilst, eftir 1. brtt. nefndarinnar, að hún ætlist til, að tunnuhlutar teljist til 1. flokks, en heilar tunnur til 2. flokks.  (B. K.: Já)  . Mjer þykir það dálítið undarlegt, að það skuli vera mismunandi tollur á tunnum, eftir því hvort þær eru slegnar sundur eða eigi, og jeg vildi gjarna vita, á hverju nefndin byggir þetta. Það er alveg rjett hjá nefndinni í 3. brtt. að færa niður tolleininguna, og er nauðsynlegt vegna þeirra breytinga, sem gerðar voru í Nd. Gull og silfur væri sett tollfrítt í frv., með tilliti til þess, að Landsbankinn fengi seðlaútgáfurjettinn, og yrði þá ekki erfitt að hafa eftirlit með innflutningi á því, þareð það væru ekki aðrar stofnanir, sem fengju það sent hingað. Annars er jeg ekkert á móti brtt. nefndarinnar. Annars vil jeg um þetta frv. taka það fram, að vegna hinna stöðugu breytinga, sem þing eftir þing hafa verið gerðar á flokkaskiftingunni í vörutollslögunum, eru allar innheimtur miklu örðugri en ella mundi, og yfirleitt verður að segja, að allar þessar færslur milli flokka hafa til muna skemt lögin. Þessu hefir verið breytt meira og minna á hverju þingi, og er leitt, ef haldið verður áfram að flytja upp í 1. flokk, og það mun sýna sig, að nú kemur næst í Nd. heil runa af vörutegundum, sem á að flytja upp í 1. fl., því að það er altaf svo, að einhverjir þingmenn hafa eitthvað á hjarta, sem þeir gjarna vilja láta lækka toll á. Nú er 2. flokkur orðinn heil blaðsíða, en var áður að eins nokkrir liðir.

Frsm. (Björn Kristjánsson) Hæstv. fjrh. (M. G.) spurði hversvegna nefndin hefði flutt tunnuhluta og gjarðir upp í 1. flokk, en ekki heilar tunnur, og var það af því, að hjer eru reistar verksmiðjur, og ætlaðist nefndin til, að þær fengju efnið með lægra tolli, því að það veitir atvinnu við að setja tunnurnar saman. Þar að auki er það venja að flytja inn tunnur ósamsettar. nema því að eins, að þær sjeu fluttar fullar af einhverju öðru, og koma þá í 1. fl. sem umbúðir. Sú var að minsta kosti venja, þegar jeg var fyrir norðan, að kjöttunnur komu ósamsettar. Hvort deildinni þykir þetta næg ástæða, verður hún að skera úr með atkvæði sínu.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg efast mjög um, að tunnuefni geti talist tunnuhlutar, því að efnið er hægt að flytja inn í stórum bútum, kanske heilum trjám, og enginu veit eða getur sagt um, hvort þetta eigi að nota í tunnur. Jeg leyfi mjer því að óska, að nefndin taki þessa brtt. aftur.

Frsm. (Björn Kristjánsson) Nefndin leggur enga áherslu á þetta, og biður því forseta að bera þetta upp í tvennu lagi, þ. e. efnið og gjarðirnar sjerstaklega. Annars getur nefndin tekið aftur „tunnuhluta og járngirði“.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Það er mikið og merkilegt mál, sem hæstv. stjórn hefir lagt fyrir þingið, þar sem er frv. til laga um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. Eins og kunnugt er, er mikill munur á afstöðu foreldra til skilgetinna og óskilgetinna barna að núgildandi lögum. Hagur skilgetins barns fer eftir hagforeldranna. Þau eru bæði jafnt skyld að sjá fyrir barninu, meðan það er í æsku, og framfæra það til 16 ára aldurs. Og jafnvel eftir það helst framfærsluskyldan, ef foreldrar eru aflögufærir. Jafnframt framfærsluskyldunni hvílir og á þeim sú skylda að ala börnin upp í nýta borgara. Eins hafa börnin skyldur gagnvart foreldrum sínum, og ber að ala önn fyrir þeim, ef þau geta. Foreldrar erfa börn sín, og börnin erfa foreldrana, jafnt bæði foreldranna. Þá ráði og foreldrarnir fyrir börnunum til 16 ára aldurs, og ráða jafnt bæði foreldrin. Óskilgetið barn hefir sömu afstöðu til móður sinnar og skilgetið væri, og eins móðirin til barnsins. En um föðurinn er alt öðru máli að gegna. Á honum hvílir ekki önnur skylda en sú, að gefa með barninu til 16 ára aldurs, að sínum hluta, þá upphæð, sem ætla má, að nægi til þess að veita barninu það, sem kallað er „forsvaranlegt uppeldi“. Eftir 16 ára aldur barnsins hefir faðirinn engar skyldur gagnvart barninu, og getur það því farið á sveitina síðar, þótt faðirinn sje ríkur. Hinsvegar hefir barnið ekki heldur skyldur gagnvart föðurnum. Það erfir hann ekki, og hann ekki það, nema hann hafi þinglýst barninu. Það er því mikill rjettarlegur munur á skilgetnu og óskilgetnu barni, en þó er kjaramunurinn enn meiri. Því að skilgetin börn alast upp á heimili foreldranna, og fer vel um þau, en óskilgetið barn fylgir móður sinni, og hagur þess fer eftir hag hennar. Og hagur móðurinnar er oft þröngur. Það er mikill hnekkir fyrir konu að eiga barn í lausaleik. Hún er látin gefa með barninu að sínum hluta, verður óvinnufær um tíma, og fær engar bætur fyrir það. Fyrst eftir fæðingu barnsins er hægt að skylda föðurinn til að greiða sinn hluta af meðlaginu. Auk þess þarf hún stundum að standa í málastappi, til þess að feðra barnið, og meðlagið greiðist oft seint, og gengur illa að ná því. Og þótt nokkuð hafi verið gert á seinni árum, til þess að hjálpa barnsmæðrum, til þess að fá meðlögin greidd, þá vill það ennþá oft verða misbrestasamt. Af þessu er auðsjeð, hver munur er á kjörum barnanna. Óskilgetnu börnunum líður ver. Það sjest, meðal annars, á því, að miklu hærri hundraðshluti þeirra deyr á unga aldri heldur en hjónabandsbarna, og erlendar hagfræðiskýrslur sýna líka, að tiltölulega fleiri þeirra lenda í glæpamannatölu. Menn hafa lengi fundið, að nauðsynlegt væri að bæta hag óskilgetinna barna. Á Alþingi 1917 bar þáverandi 2. þm. Árn. Einar Arnórsson, prófessor, fram þingsályktunartillögu um að skora á stjórnina að athuga málið, og leggja síðan fyrir Alþingi. Stjórnin varð við þessu, sneri sjer til lagadeildar Háskólans, og síðan samdi Lárus H. Bjarnason, þáverandi prófessor, þetta frv., sem hjer liggur fyrir sem næst óbreytt. Var það fyrst lagt fyrir Alþingi 1919, síðan 1920 og loks nú, og hefir það komist þetta lengst, að komast úr nefnd í þessari háttv. deild. Höfundur frv. hefir vandað vel til þess, og haft sjer til hliðsjónar nýustu lög nágrannaþjóðanna, dönsk lög frá 27. maí 1908, norsk lög frá 10. apríl 1915 og sænsk lög frá 13. júní 1917. Aðaláherslan er í þessu frv. lögð á að bæta aðstöðu móðurinnar, og þó einkum barnsins. Annars er ógerningur að gera óskilgetin börn jöfn skilgetnum að öllu leyti, þegar af þeirri ástæðu, að hjónabandsbörn alast upp með báðum foreldrum sínum, en óskilgetin venjulega aðeins með öðru foreldranna. Báðir foreldrarnir geta því ekki haft jafnan rjett yfirbarninu, og þá verður rjettur móðurinnar, af eðlilegum ástæðum, að ganga fyrir rjetti föðursins. En af því leiðir, að ekki er hægt að leggja sömu skyldur á herðar föður óskilgetins barns, gagnvart því, og móðurinnar. Þá eru ákvæði um hjálp til handa móðurinni til að feðra barnið og fá styrk frá föður þess, meðan hún er ófær til vinnu vegna barnsfæðingarinnar. Þarf jeg svo ekki að fara frekar út í einstakar greinar frv. Þeim, sem vilja leita sjer frekari fræðslu um málið, vil jeg leyfa mjer að vísa til aths. við frv., sem prentaðar eru í Alþt. 1919. - Get jeg svo látið mjer nægja að vísa til nál. viðvíkjandi brtt. nefndarinnar, og sje ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um málið.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get verið háttv. nefnd þakklátur fyrir meðferð hennar á þessu frv., og mjer er það mikið ánægjuefni, hve greiðlega afgreiðsla þess hefir gengið, þrátt fyrir mikil og margvísleg störf þessarar nefndar. Jeg hefi sagt það, að þótt hin sifjafrv. sjeu mikilsverð, þá er þó þetta frv., sem jeg legg mesta áherslu á, því að þetta er hið mikilvægasta þeirra, og hefir mikla þjóðfjelagslega þýðingu. Brtt. nefndarinnar eru allar þannig, að jeg geri þær ekki að deiluefni. Brtt. háttv. nefndar við 1. gr. tel jeg eigi að öllu leyti heppilega. Það eru fleiri en háttv. nefnd, er hefir fundist ákvæði frv. hjer miður viðkunnanleg, en jeg verð þó að líta svo á, að rjettast hefði verið að halda greininni óbreyttri. Það er alveg hugsunarrjett og skýrt að hafa hjer neikvæð ákvæði, því að hugtakið skilgetin börn er alveg fast í löggjöfinni. - Það, sem jeg set mest út á orðalag hv. nefndar á 1. gr., er það, að undir skilgetin börn koma þar ekki skilgerð börn, en það er tilgangur frv. Á hinn bóginn getur þetta ekki bagað neitt í framkvæmdinni, og vonandi ekki í lögskýringum. Svo er 3. brtt. Hennar er ekki þörf, en hún gerir heldur ekkert til. Þá er 19. brtt. Það er, að orðin „með móðurforeldri eða móðursystkini“ falli niður. Þetta ákvæði háttv. nefndar kemur ekki alveg heim við þá hugsun frv., að öðru leyti, að veita föður óskilgetins barns yfirleitt sömu rjettindi gegn barninu sem móður þess, aðeins með þeim forrjetti, sem í því er veittur henni. Hjer er þessi forrjettur veittur móðurfrændum. En með því, að til þarf hjer að koma úrskurður stjórnarráðs, er ekki ástæða til að deila um þetta.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Nefndinni fanst nauðsynlegt að skilgreina í 1. gr., hvað óskilgetin börn væru, af því, að ekki er víst, að frv. um afstöðu foreldra til skilgetinna barna geti orðið að lögum samtímis þessu frv. Á skilgetnum og skilgerðum börnum er sá „faktiski“ munur, að skilgetnu börnin eru fædd í hjónabandi, eða svo skömmum tíma eftir hjúskaparslit, að getin geta verið í hjúskapnum, og skilgetnaður þeirra er ekki vefengdur á þann hátt, sem lög mæla fyrir, en skilgerðu börnin ekki. Á rjettarstöðu skilgetinna barna og skilgerðra barna er og mismunur, sbr. 40. gr. frv. þessa. Frv. gerir því sjálft mun á skilgetnum og skilgerðum börnum, og get jeg þá ekki sjeð, að það sje galli á skilgreiningunni í 1. gr. frv., þótt skilgerð börn komi þar ekki undir skilgetin börn. 3. brtt. nefndarinnar telur hæstv. forsætisráðherra (J. M.) óþarfa, en meinlausa. Nefndinni finst brtt. til bóta, og jeg er ekki í vafa um, að svo sje. Það er ekki ætíð gott að ákveða það með vissu, er kona fæðir barn, hvort það sje óskilgetið eða ekki. Sje barnsmóðirin ógift, er vafinn auðvitað enginn, en öðru máli er að gegna, ef móðirin er gift, þá getur barnið bæði verið skilgetið og óskilgetið, og þykir því rjettara að orða greinina eins og nefndin leggur til heldur en eins og hún er í frv. Fyrir b-lið brtt. við 33. gr. er gerð lítillega grein í nál. Hjer er að ræða um óskilgetin börn, sem missa móður sína, meðan þau eru ósjálfráða. 33. gr. byrjar svo: „Nú andast ógift kona frá óskilgetnu, ósjálfráða barni sínu, eða fer alfarin af landi burt, eða telst óhæf, að dómi valdsmanns, með ráði sóknarprests og hjeraðslæknis, til að ala barnið upp, og á þá faðir þess rjett til að fá umráð yfir barninu, ef hann skilgerir það, á þann hátt, er segir í 38. gr., eða þinglýsir því samkvæmt 39. gr.“ Þetta gildir aðeins þegar móðir er dáin, eða svo er ástatt um hana, sem segir í greininni, og er rjettur móðurinnar því óskertur af brtt. En það er kunnugt, að það fer ekki eftir skyldleika, hve miklu ástfóstri fósturforeldrar taka við fósturbörn sín. Og nefndinni fanst ástæða til að leyfa þeim fósturforeldrum, er haft hafa barn á fóstri um lengri tíma, meðgjafarlaust, að halda því framvegis, ef þau æskja, þótt faðirinn kynni að krefjast þess að taka það til sín. Jeg hefi svo eigi fleiru við að bæta, en vildi mega biðja hæstv. forseta (G. B.) ið lokið hjer nógu tímanlega til þess, að ið lokið hjer nógu tímanlega, til þess að málið gæti orðið afgreitt frá þessu þingi.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er alls ekki tilgangur frv. að breyta því, sem nú er fast í lögum, að skilgerð börn, eftir að þau eru skilgerð, kallast og eru að lögum skilgetin, með skilgetinna barna rjettindum, og teljast beint skilgetin, gagnstætt óskilgetnum börnum. Þá skal jeg minnast á 14. gr. Henni er ofurlítið breytt, í þá átt að binda dómarann meira en frv. ætlast til. Jeg tel það ekki til bóta, en legg á hinn bóginn ekki mikla áherslu á þetta atriði.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Út af ummælum hæstv. forsætisráðherra (J. M.) um 9. brtt. nefndarinnar við 14. gr., skal jeg taka það fram, að nefndin lítur svo á, að tryggja verði og barnsföðurinn, Því megi ekki gefa dómara leyfi til að dæma mann föður að barni, nema miklar líkur sjeu fyrir hendi. Höfundur frv. fer svofeldum orðum um þetta í aths.: „Sannist, að karlmaður hafi haft samfarir við konu á barngæfum tíma, og sje eigi ástæða til að ætla, að aðrir hafi átt samfarir við hana um líkt leyti, virðist brotalaust eiga að dæma manninn föður barnsins“. Nefndin er honum sammála í þessu, en fanst hann ekki hafa orðað hugsunina nógu skýrt, og vill því bæta úr því með brtt. Jeg hefi, að sjálfsögðu, mikið álit á dómarastjett þessa lands, en tel þó ekki rjett, að þeir hafi eins óbundnar hendur og þeir hafa eftir greininni, eins og hún er orðuð í frv.

Forsætisráðherra (J. M.) Okkur ber nú furðulítið á milli í þessu atriði, 14. brtt., og er það ekkert nýmæli, þó að deilur verði um þetta atriði, því að heilum lögfræðingaskólum ber á milli um þetta. En ef nokkursstaðar er ástæða til að gefa dómurum lausan tauminn, þá er það einmitt í þessu. Hvað snertir undantekninguna frá 14. gr., þá er það tekið fram í 19. gr., og hefði nægt að vísa til hennar. En þetta er svo ómerkilegt atriði, að um það skal jeg eigi fjölyrða.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Landbúnaðarnefndin hafði ekki athugað við 2. umr., að breyta þurfti fyrirsögn frv. En eftir 2. umr. benti háttv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) nefndinni á, að betur færi á því, og fjelst hún á það. Nefndinni fanst nú ekki ástæða til að gera brtt. um þetta, en væntir, að forseti sjái sjer fært að láta bæta orðunum: „svo og um lausafjárvátryggingu“ aftan við fyrirsögnina í umprentun frv.

Forseti (G. B.) Jeg tel mjer heimilt að láta leiðrjetta þetta á skrifstofu þingsins, ef enginn mælir í móti, - og það gerir enginn.

Flm. (Einar Árnason) Þótt það geti legið beint við, um leið og gerð er grein fyrir frv. því, sem hjer liggur fyrir, að fara almennum orðum um það fjárhagsástand, sem nú ríkir hjer og liggur bak við þær till., sem felast í frv. þá geri jeg það ekki að svo komnu máli. - En öllum hlýtur að vera ljóst, hve náið samband er milli afkomu þjóðarinnar og þeirrar aðalpeningastofnunar, sem frv. fjallar um. Fjárhagsástandið er svo þrautrætt, bæði innan þings og utan, og öllum háttv.þdm. svo ljóst, að óþarfi er að fjölyrða um það. Það hafa fallið ýmislegir dómar um það, hver sje hin eiginlega orsök þeirrar fjárhagskreppu, sem þjóðin nú er stödd í. Jeg tel það ekki mitt hlutverk hjer að kasta sök á neina einstaka menn fyrir það, að svo er komið ástandinu. Það verður að vera aðalatriðið, að finna einhverjar leiðir út úr vandræðunum, og um leið að reyna að fyrirbyggja, að slíkt komi fyrir aftur í framtíðinni. Og það er álit okkar flm. að frv. stefni í áttina til þess. Það var stutt liðið á þingtímann, er báðar deildir kusu hvor sína nefnd, til að íhuga peningamál og þar með bankamál landsins. Hafa báðar nefndirnar unnið saman og meðal annars fjallað um frv. stjórnarinnar um seðlaútgáfurjett. Þessi samvinnunefnd hefir haft málið ærið lengi með höndum, og má vísa til nál. þess, sem fram er komið frá meiri hl. nefndarinnar um ástæðurnar til þessa. Sjerstaklega finn jeg ástæðu til að gera grein fyrir því, að jeg hefi ritað undir það nál. - að vísu með fyrirvara - en er þó einn af flm. þessa frv. Að því er mig snertir, þá ber lítið annað á milli en í hvaða formi málið eigi að leggjast fyrir þingið. Um kjarna málsins er jeg algerlega sammála meiri hl. samvinnunefndar. Kjarni málsins er sá í mínum augum, að Íslendingar fái nú í sínar hendur fullan íhlutunarrjett um stjórn aðalbanka landsins, með þeirri aðstöðubreytingu, sem það hefir í för með sjer. Meðnefndarmenn mínir hafa kosið þá aðferð að koma fyrst fram með tillögu um framlenging seðlaútgáfurjettarins, og síðan búast þeir við að koma fram með till. um það. á hvern hátt rjettur ríkisvaldsins yfir bankanum yrði trygður. Jeg hefi talið rjettast, að hvorttveggja fylgist að. Það er því ekki um andstöðu að ræða af minni hálfu gegn þeim till., sem meðnefndarmenn mínir í háttv.Nd. kunna að bera fram um það, sem jeg tel þungamiðju frv. Það er aðeins formsatriði, sem skilur. En það tel jeg mikilsvert atriði, að reynt sje til að vinna í bróðerni að úrslitum þessa mikilvæga vandamáls. Og jeg geri ráð fyrir, að við flm. þessa frv. munum taka til athugunar þær brtt., sem fram kynnu að koma, ef þær ekki raska grundvelli málsins Skal jeg svo í sem stystu máli víkja að aðalatriðum frv. Fjórar fyrstu greinar frv. kveða á um skipulag seðlaútgáfurjettarins: Hversu mikið skuli leyft af þeim, hvernig þá skuli draga inn, um tryggingar seðla og gjald það, sem bankinn greiði í ríkissjóð. Jeg vil taka það fram, að frá mínu sjónarmiði er þessi kafli frv. ekkert aðalatriði. Jeg lít svo á, að þar sem aðalmarkmiðið, sem á að nást með frv., er það, að Íslendingar fái fullan íhlutunarrjett um stjórn bankans og rekstur, þá væri ekki þörf á því nú að kveða á um framtíðarskipulag seðlaútgáfunnar, því það hafi ríkisvaldið þá hvort eð er í hendi sjer. Jeg vil því leggja áherslu á þá skoðun mína, að ef þetta frv. verður samþykt, þá sje það á valdi Alþingis að ákveða, hvernig seðlaútgáfunni verði hagað. Og jeg geng út frá því sem sjálfsögðu, að næsta þing ráðstafi seðlaútgáfurjettinum til Landsbankans. Jeg mun því, hvað mig snertir, þrátt fyrir það, að jeg ljet ekki þetta seðlaskipulag, sem frv. gerir ráð fyrir, standa í vegi fyrir samkomulagi við háttv. samflutningsmenn mína, vera fús á að taka til greina brtt., sem fram kynnu að koma í þá átt að skipa seðlaútgáfunni til bráðabirgða. Í 5. gr. frv. er komið að aðalkjarna málsins. Er hann sá, eins og jeg hefi þegar tekið fram og vikið er að í greinargerð frv., að með því að ríkið keypti svo marga hluti, sem þyrfti til þess, að það yrði aðalráðandinn á hluthafafundinum, þá trygði það sjer full tök á því, hvernig því fje verður varið, sem það leggur fram eða ábyrgist. Með öðrum orðum, stjórn bankans færist yfir í íslenskar hendur. Þessi hugmynd, að koma Íslandsbanka undir íslensk yfirráð, er annars ekki ný. Á Alþingi 1907 var samþ. í Nd. frv. um að kaupa hlutabrjef í Íslandsbanka, alt að tveim milj. kr. Var það auðsjáanlega tilgangurinn að koma bankanum undir íslenska stjórn. Málið hafði mikinn byr í Nd. En því miður eyddist málið í Ed. Var því vísað til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá og eins atkvæðis mun. Málið fjell þá, því miður, niður í höndum stjórnarinnar. Jeg segi því miður, því það er ekki óhugsandi, að ef þessi stefna hefði þá komist í framkvæmd, þá hefðu okkar fjárhagslegu ástæður verið betri nú. Nú er það aftur orðið að dagskrármáli að Íslandsbanki komist undir íslenska stjórn. Þeir munu vera fjölmargir, sem eru þeirrar skoðunar, að það, að Íslandsbanki komist undir íslensk yfirráð, sje eitt af því allra fyrsta, sem gera þarf, til þess að losa landið úr yfirstandandi vandræðum. Það mun meira að segja ekki ofmælt, að það sje þjóðarvilji, að Íslandsbanki sje sem mest gerður að innlendri eign, undir innlendri yfirstjórn. Til þess að þetta geti orðið, verður vitanlega að stofna til samninga af ríkisins hálfu við núverandi hluthafa bankans. Þetta getur orðið með tvennu móti. Annaðhvort með því, að landið kaupi svo mikið af hinum gömlu hlutabrjefum bankans, að það fari með meiri hluta atkvæða, eða að Íslandsbanka sje gert að auka hlutafje sitt um alt að 100%, og ríkið kaupi svo mikið af þessum nýju hlutabrjefum, að yfirráð þess sjeu trygð. í greinargerð frv. er vikið að báðum þessum leiðum. Og þó frv. geri aðallega ráð fyrir því, að yfirráðin sjeu trygð með nýjum hlutum, þá er að sjálfsögðu opin leið til þess að kaupa gömlu hlutina að einhverjum hluta, náist viðunandi samkomulag um það. Má í þessu sambandi vísa til ummæla meiri hluta samvinnunefndar í peningamálunum. Orðalag 5. gr., að Íslandsbanki skuli „auka hlutafje sitt um alt að 100% á þann hátt, að ríkissjóður leggur fram hlutafjáraukann“ á því að miðast við það, að yfirráð ríkissjóðs verði trygð. Og fyr en sú vissa er fengin, kemur vitanlega ekki til mála að leggja fram fje af hálfu ríkisins. Þess vil jeg einnig geta, út af orðalagi 5. gr., „þegar hann (ríkissjóður) sjer sjer fært“, þá er með því átt við, að þetta fari fram þegar á þessu sumri. En til þess, að svo megi verða, þarf að tryggja tvent. Fyrst og fremst það, að það lán fáist, sem þarf til þess að gera bankann starfhæfan, og í öðru lagi þarf að ganga úr skugga um það, hvernig hagur bankans er þá, því vitanlega er ekki tilætlunin að leggja fje í bankann, nema að alt sýnist fullkomlega trygt. Ákvæði 6. gr., um 2 þingkosna eftirlitsmenn með bankanum, standa í beinu sambandi við aðaltilgang frv., að ná honum undir íslensk yfirráð. Þykir sjálfsagt, að ríkið láti þegar rækja slíkt eftirlit, þar sem það ætlar að taka við stjórn bankans. Um hitt, að þetta verði framtíðarskipulag við bankann, er líkt að segja frá mínu sjónarmiði og um skipun seðlaútgáfurjettarins. Þegar landið hefir náð yfirráðum yfir bankanum, hefir það í hendi sinni, hverja skipun það gerir í þessu sem öðru. Jeg skal að lokum taka það fram, að frumvarp þetta er fram komið sem samkomulagsgrundvöllur um þetta mikla vandamál. Grundvöllur, sem í aðaldráttunum markar þá stefnu, sem vjer hyggjum vera rjettasta. En þess ber að gæta, að framkvæmd málsins á þeim grundvelli, er þingið leggur til, er stórum þýðingarmikil. Þá framkvæmd á þingið fyrst og fremst undir stjórninni. Þess vegna er það ekki lítilsvert, að hún haldi þar fast á vilja þingsins og hagsmunum ríkisins. Og ríkisstjórnin verður að vera sjer þess fullkomlega meðvitandi, að á henni hvílir mikil ábyrgð í þessu mikla fjárhagslega sjálfstæðismáli.

Sigurður Eggerz Við þessa 1. umræðu verður óhjákvæmilegt að minnast alment á nokkur atriði, sem snerta peningamálin, og býst jeg við, að hæstv. forseti hafi ekkert við það að athuga. Fjárhagskreppan er nú búin að standa í heilt ár. Orsakir hennar eru taldar ýmsar. Eitt af verkefnum peningamálanefndarinnar var að rannsaka orsakimar. En um það atriði hefir ekki birst neitt álit frá nefndinni ennþá, enda hygg jeg, að hugur hennar hafi nær eingöngu snúist að því, hvernig hægt væri að komast út úr fjárkreppunni. Ein ástæðan til þessarar kreppu, sem allir telja aðalástæðuna, er mismunurinn á innfluttum og útfluttum vörum, eða að meira hefir verið flutt inn en út. En ástæðurnar til þessa mismunar geta aftur verið ýmsar. Því miður vantar verslunarskýrslur fyrir árin 1919 og 1920. En að þessu leyti voru stríðsárin 1914, 1915 og 1916 hagstæð. Þá var útflutningur mikill. Og ef sjerstakt gengi hefði þá verið á íslenskri krónu - en enn höfum vjer ekki sjerstaka íslenska krónu - þá hefði það áreiðanlega verið töluvert yfirgengi, að minsta kosti yfir danska krónu. Árið 1917 er aftur flutt út fyrir 14 milj. kr. minna en inn. Stafar þetta ekki beint af því, að á því ári hafi verið sjerstaklega lítil framleiðsla, heldur af því, hversu samgöngum var farið þá. Kafbátahernaðurinn stóð sem hæst, menn gátu ekki sent vörurnar út. Þetta kemur að sjálfsögðu fram á næsta ári, og verður útkoman það ár því mikið betri; hallinn 1918 er um 5 miljónir. Frá 1919 vantar skýrslur, en jeg hefi spurt hagstofustjóra hvernig hann haldi, að hlutfallið hafi verið það ár milli útflutnings og innflutnings. Sagði hann, að á því ári hefði verið flutt út fyrir um 68 milj., en inn vissi hann til, að búið var að flytja fyrir 60 miljónir, en sagði, að innflutningurinn gæti verið meiri, en bjóst við, að undir öllum kringumstæðum yrði jafnvægi á árinu. Um árið 1920 kvaðst hann ekkert geta sagt. En út frá því má ganga, að á því ári muni hafa verið flutt út stórum minna en inn, og af þeim mun muni kreppan fyrst og fremst stafa. En ástæðurnar til þessa mismunar munu vera ýmsar. Fyrst og fremst verðfallið á íslensku afurðunum, og svo hitt, að verðfallið kom að mönnum óvörum. Það kom að mönnum jafnsofandi og verðhækkunin á stríðsárunum. Upp á það, hvað verðhækkunin kom mönnum að óvörum, get jeg nefnt eitt dæmi. Á þinginu 1915 bar sjálfstæðisflokkurinn fram þingsályktunartill. um að kaupa miklar vörubirgðir fyrir landið, vegna væntanlegrar hækkunar. Þetta náði ekki fram að ganga, sökum þess, að meiri hluta þingmanna var ekki ljóst, að nokkur hækkun væri í aðsigi. Jeg nefni þetta dæmi, til að sýna, hve erfitt menn áttu með að átta sig á því, hvaða áhrif stríðið hefði á verðlagið. Að sínu leyti eins áttu menn bágt með að átta sig á, hvaða áhrif stríðslokin mundu hafa á verðlagið. Margir bjuggust við áframhaldandi hækkun, og drógu því á langinn að selja vörur sínar. Af þessu, meðal annars, stafar kreppan. Hún stafar einnig af því, að menn voru farnir að treysta of mikið á sjálfa sig. Ýms höpp, sem þeir urðu fyrir, og sem í raun og veru voru að þakka stríðstímunum, þökkuðu þeir fyrirhyggju sinni. Af þessu leiddi of mikið sjálfstraust, og menn fóru að ráðast í ýms stór, en vafasöm fyrirtæki. Þar á meðal má nefna hin miklu botnvörpungakaup á hinum allra óhentugasta tíma. En þau kaup hafa auðvitað reynt mikið á þolrif bankanna; því auk kaupverðsins, sem var fram úr hófi, þá þarf feiknafje til rekstrar hverjum botnvörpungi. Og því er ver, að efni þau, sem söfnuðust fyrir hjá ýmsum einstökum mönnum á stríðsárunum, munu nú horfin, einmitt sökum þess, að menn hafa ekki kunnað sjer hóf. Ástæðurnar til fjárkreppunnar eru sjálfsagt fleiri en jeg hefi nú talið upp, en jeg skal ekki fara lengra út í það mál. Aðalatriðið er það, að fjárkreppan stendur enn, og er altaf að versna. Allir þeir, sem stunda útgerð eða verslun, og standa þar, sem viðskiftaöldurnar skella fastast á, hljóta að standa á öndinni. Fjárkreppan kemur, eins og eðlilegt er, fyrst í ljós út á við. Yfirfærslan stöðvast. Nú er mjög lítið hægt að færa yfir. Þeir, sem versla, verða því að taka lán erlendis, eins og menn urðu að gera í gamla daga. Þeir, sem komast að bestum kjörum, mega borga skuldina hjer inn í banka, og er sú innborgun skoðuð endanleg greiðsla, en flestir komast ekki að þeim kjörum, því þeir verða flestir ekki aðeins að borga peningana inn í banka eða setja tryggingu fyrir þeim, heldur einnig að ábyrgjast gengismun, sem sumir í einfeldni sinni eru farnir að halda fram, að muni reynast okkur til happs. Í Ísl.banka hafa safnast fyrir stórupphæðir; munu þær nú nema samtals 8–9 miljónum. Þessar upphæðir, sem fjöldi erlendra skuldhafa eiga í bankanum, og vitanlega eru stöðugt að kalla eftir, hljóta að veikja lánstraust landsins dag frá degi, lánstraust landsins, sem er dýrmætasti höfuðstóll þess, sem safnað hefir verið saman fyrir atorku og óþreytandi elju bestu manna þessarar þjóðar. Þessar mörgu erlendu upphæðir naga lánstraustið eins og rottur nótt og dag. Það er ekki út í bláinn, að jeg kalla lánstraust landsins höfuðstól, því jeg hefi sjeð, að hjá vísindavinum er lánstraustið „teoretiskt“ nefnt svo. En því miður hlýtur þessi höfuðstóll að vera farinn að eyðast, þótt jeg hafi heyrt fullyrðingar frá stjórninni um, að þessum höfuðstól sje óhætt. Aðeins ein leið var og er til að bjarga þessum höfuðstól, eins og nú stendur, og það er lánsleiðin. Eins og kunnugt er, heyrðust, þegar áður en þing kom saman, raddir um, að einasta leiðin til bjargar væri að taka lán. Og bent var á að fara í þeim erindagerðum til þess lands, sem bæði lánaði Dönum og Norðmönnum, nefnil. Ameríku, og ekki síst sökum þess, að gengið var þar þá mjög hátt. Ef lánið hefði verið tekið þar, og hver efast um, að lánið hefði fengist, mundi hafa græðst mikið á gengismismun. En eins og jeg hefi oft sagt áður, þá var það ekkert aðalatriði, að vinna á gengismuninum, heldur hitt, að bjarga aðalhöfuðstól landsins - lánstraustinu. En því er ver og miður, stjórnin tók ekkert lán, og heldur ekki er kunnugt um, að hún hafi neitt leitað fyrir sjer um lán, sem þingið gæti gripið til, ef því hefði virst lántaka nauðsynleg. Jeg minnist þess, að hæstv. fjrh. (M. G.) talaði um margskonar lán í þingbyrjun, er hann lagði fram fjárlögin. Hann nefndi þá ýms lán, sem hann áleit óheppilegt að taka. Jeg játa, að til eru þau lán, sem mjer er illa við að taka. Það eru þau lán, sem tekin eru til að bjarga jafnvæginu milli árlegra tekna ríkissjóðs og útgjaldanna; þau lán eru beinlínis tekin til að eta þau upp, og slík lán eru, í raun og veru, hreinasta neyðarúrræði. Hefði stjórnin sett það á oddinn, að þingið skildi svo við fjárlögin nú, að slíkt lán þyrfti ekki að taka, hefði jeg verið henni þakklátur. En jeg játa, að til þess hefði þurft karlmensku, sem jeg vænti ekki af þessari stjórn. Nú kem jeg að aðalatriðinu. Hvað á að gera, til þess að kippa þjóðinni upp úr þeirri óláns fjárkreppu, sem hún er nú komin í? Það er vitanlega aðalatriðið. En áður en jeg svara þessari spurningu, verð jeg að Víkja ögn að peningamálanefndinni. Jeg játa, að langur dráttur hefir orðið á því, að nefndin skilaði áliti sínu. En ástæðurnar til þess hafa verið ýmsar. Fyrst og fremst sú, að málið var illa undirbúið af stjórnarinnar hálfu. Frv. það, sem hún lagði fyrir Nd., gat þannig ekki verið nein lausn á þessu máli. Jeg býst við, að stjórnin hafi trúað því og búist við, að ef frv. þetta yrði samþykt, mundi það styrkja svo lánstraust Íslandsbanka, að það hjálpaði bæði honum og landinu. En eins og tekið er fram í nefndaráliti meiri hl. peningamálanefndar, er engin von um, þó þetta frv. yrði samþ., að það gæti á nokkurn hátt bjargað því, sem bjarga þarf. Það er nú líka síður en svo, að samkomulag sje hjá bönkunum um þetta frv. Í ástæðunum fyrir stjórnarfrv. er sagt, að samkomulag sje um flest aðalatriðin. Og þó er svo langt frá, að sá bankinn, Íslandsbanki, sem frumvarpið á að bjarga, sje ánægður með það. Annar bankastjóri Íslandsbanka er algerlega mótfallinn frv., en hinn hefir ýmislegt við það að athuga. Bankastjórar Landsbankans eru heldur alls ekki ánægðir með frv. Einkanlega sjá þeir ýms vandkvæði á að taka við aukinni seðlaútgáfu. meðan ekki er leyst úr yfirfærsluvandræðum Íslandsbanka. Og auk þess gerir Landsbankinn ákveðna kröfu til þess að hafa seðlaútgáfuna, og Íslandsbanki gerir hina sömu kröfu, og hefir væntanlega rjett til þess samkvæmt stjórnarfrv. Þetta mál er því í sannleika með öllu óundirbúið af stjórnarinnar hálfu, og þetta var þó einmitt mál, sem stjórnin átti að undirbúa. Annað er það, sem hefir orsakað hve peningamálanefndin hefir verið seinvirk, og það er viðfangsefni hennar, áreiðanlega erfiðasta málið á þessu þingi. Takist Alþingi að greiða úr því, hefir það unnið mikið og þarft verk fyrir þjóðina, en takist því það ekki, þá verða eftirmæli þingsins ófögur, og það þótt hinum mikla frumvarpasæg stjórnarinnar verði hroðað af, því mörg þeirra hefðu í raun og veru gott af að hvíla sig, og sum þeirra mættu gjarnan sofna hinum langa svefni. En eins og jeg tók fram áðan, hin mikla alvara, sem hvíldi yfir þessu máli, gerði það að verkum, að nefndin þaulreyndi að ná samkomulagi um úrlausn þess, því að líkur voru til, ef samkomulag fengist, að þá mundu tillögur nefndarinnar komast í gegnum þingið. En samkomulagið brast á endanum; en þó er vonandi, að upp úr þessu starfi nefndarinnar fáist lausn, sem að gagni megi koma, og á jeg þar við tillögur meiri hl. Nú er þá svo komið, að meiri hl. þessarar nefndar hefir skilað af sjer nefndarálitinu, og gert þar grein fyrir þeim tillögum ýmsum, sem hann vill gera í málinu, og borið fram nú þegar eitt frv. í Nd. Hjer er nú komið fram annað frv., og er einn af þeim mönnum, sem var í minni hl., meðflm. að því. Eins og nefndarálit meiri hlutans ber með sjer, ætlaði meiri hl. að bera fram sjerstakt frv. um hlutafjárkaup í Íslandsbanka, og þungamiðjan í því frv. átti að vera sú, að landið eignaðist meiri hlutann af öllu hlutafjenu. í þessu frv. er nú eitt atriði, sem einmitt fer í þá átt; aðeins er ekki lögð, eftir orðalaginu, næg áhersla á, að landið eignist meiri hluta hlutafjárins, en orðalagið má altaf laga í þessu efni, ef meiningin er hin sama. Það er nú gleðilegt, að samkomulag skuli nú verða um þetta verulega atriði í málinu. Og þetta atriði hefir nú raunar frá byrjun sýnst sjálfsagt, því að um leið og landið tekur á sig byrðar, til þess að hjálpa bankanum, þá er ekkert eðlilegra en að það um leið fái öll yfirráðin yfir bankanum. Um leið og þetta að sjálfsögðu styrkir lánstraust bankans, og kemur þannig atvinnuvegum landsins að notum, þá eykur það um leið verðgildi hluta hinna erlendu hluthafa, og ættu þeir því ekki síður að hafa áhuga á þessari lausn á málinu. Ef landið eignast meiri hluta brjefanna, þá skapast fullur friður um bankann, en allir sjá, hve miklu máli það skiftir fyrir hverja peningastofnun sem er. En til þess að hlutafjárkaupin komist á, þá þarfnast samþykki hluthafanna. En samkvæmt því, sem jeg tók fram áðan, geri jeg ráð fyrir, að ekki standi á því. En það þarfnast meira. Það þarfnast lán. Og ber þá alt altaf að sama brennideplinum. Fram hjá honum verður ekki komist. En þótt meiri hlutinn sje ánægður yfir, að minni hlutinn hefir getað fallist á þetta verulega atriði í málinu, þá er ágreiningur um fyrirkomulag seðlaútgáfunnar. Meiri hlutinn vill nú sem sje skipa seðlaútgáfunni til bráðabirgða til eins árs, en eftir að hlutafjárkaupin hafa farið fram, þá vill hann gera endanlega skipun á seðlaútgáfunni. Þegar ófriðnum er lokið um bankann, þá er fyrst í alvöru tími kominn til þess að leysa seðlaútgáfuspursmálið og láta fagmennina ráða þar. Það getur verið, að Íslandsbanki eigi að vera seðlabanki áfram, en það getur líka verið, að Landsbankinn eigi að vera það. Einmitt af því að meiri hlutinn hefir ákveðið hallast að þessari bráðabirgðalausn, þá er frumvarpið í Nd. borið fram að tilhlutun hans. En það er aðeins bráðabirgðaráðstöfun á seðlaútgáfunni, sem felst í því frv., en aðalatriðið er hlutafjárkaupin. Og í sambandi við þau vil jeg þá, í tilefni af því, sem hátfv. 2. þm. Eyf. (E. Á.) sagði, taka fram, að auðvitað verði hlutirnir ekki teknir í bankanum, nema að allur hagur hans sje áður athugaður. Jeg spyr nú, ef búist er við þessari lausn á undan hlutafjártökunni, hvaða ástæða er til að koma með ráðstafanir um endanlega lausn á seðlaútgáfu bankans nú þegar, að lítt athuguðu máli í hinu mesta flaustri? Er það af því, að búist sje við að það auki lánstraust bankans, ef þessi skipun kemst á? Jeg get varla búist við, að hinum erlenda lánveitanda. Privatbankanum, sem Íslandsbanki hefir haft fyrir aðalviðskiftabanka, muni þykja nokkuð aðgengilegra að lána bankanum, þótt seðlaútgáfunni sje skipað á þann hátt, sem hjer er farið fram á, því 1. janúar 1925 á seðlaútgáfan að vera komin niður í 5 miljónir kr., og eftir þann tíma, til loka einkaleyfisins, verður seðlaútgáfan að jafnaði ekki meiri en heimilað er í hinum upprunalegu lögum um Íslandsbanka. Menn gleyma því, að Íslandsbanki hefir lagt eða leggur áhersluna á, að fá seðlaútgáfunni skipað til lengri tíma, til þess að fá frið um bankann. En nú er sá friður trygður, ef hlutafjárkaupin takast, trygður á þann eina varanlega hátt. Það er því víst, að skipun seðlaútgáfunnar nú til lengri tíma hefir engin áhrif á lánstraustið. í því efni eru hlutafjárkaupin aðalatriðið. En svo er annað. Ef nú ekkert verður af hlutafjárkaupunum, hvar stöndum við þá að hausti, eftir þessu frumvarpi? Á þá bankinn að leysa inn þá seðla, sem eru fram yfir 21/2 milj.? Ákvæðið um skipun seðlaútgáfunnar er fallið burt, ef hlutafjárkaupin takast ekki, og þá verður, ef svo tekst, að leggja alt í hendur stjórnarinnar og ákveða alt með bráðabirgðalögum. Því þá ekki að aðhyllast frv. í Nd., og skipa málinu til eins árs? Það hefir verið sagt í sambandi við hlutafjárkaupin, að ef landið kaupir hlutabrjefin, muni þau hækka í verði. Jeg geri ráð fyrir, að brjefin verði keypt eftir því, hvers virði þau eru, að undangenginni rannsókn, en ekki eftir því, hvað þau standa þann og þann daginn á markaðinum. Það gladdi mig að heyra, að háttv. 1. flm. (E. Á.) lagði aðaláhersluna á, að landið næði yfirráðum yfir bankanum. Hitt taldi hann aukaatriði, um skipun seðlaútgáfunnar. Þetta orð skildi jeg svo, að hann gæti gengið inn á það fyrirkomulag, að seðlaútgáfunni yrði skipað til bráðabirgða. Jeg verð nú að segja, að þó hlutafjárkaupin sjeu auðvitað aðalatriðið, til þess að greiða úr fjárkreppunni, þá er skipun seðlaútgáfunnar í sjálfu sjer vandasamt atriði og snýr aðallega að framtíðinni, og þarf því að leysast eftir ítarlega rannsókn og af fagmanni. Og því er jeg bráðabirgðalausninni svo mjög fylgjandi. Eitt atriði er ennþá, eins og háttv. 1. flm. (E. Á.) gat um, sem hefir mikla þýðingu, og það er, hvernig framkvæmd þessa máls verður. Málið er ekki hægt að leiða til lykta án þess að leggja allmikið vald í hendur stjórninni. En jeg verð að segja - því er ver og miður - að mjer er illa við að leggja svo mikið vald í hendur núverandi stjórnar. Það verður að halda á þessu máli með festu, og stjórnin verður að hafa traust í þinginu. En þessi stjórn hefir það ekki. Og eins og tekið hefir verið fram, þá verður stjórnin að hafa dug í sjer til þess að taka lán. Allir eru nú að verða saminála um það, bæði vinir og óvinir stjórnarinnar, að fram hjá lántökunni verði ekki komist.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg ætla mjer ekki að fara út í þetta frv., sem hjer liggur fyrir, vegna þess, að það er ekki stjórnarfrv. Frv. stjórnarinnar var tekið út af dagskrá í Nd., og bíður eftir frekari framkvæmdum í óákveðinn tíma. En jeg vona, að hæstv. forseti leyfi mjer að svara því, sem háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) vjek að stjórninni. Hann gat þess, að aðalástæða fyrir fjárkreppunni væri mismunur á því, sem væri flutt inn og út, og er jeg honum þar sammála. Þetta sjest meðal annars á því, að kreppan kemur aðallega fram sem skortur á fje erlendis. Þannig fer þegar verðmæti útfluttu vörunnar nægir ekki til að greiða andvirði þeirrar vöru, sem flutt er inn í landið. En jeg get nú ekki sjeð, að það sje hægt að ásaka stjórnina, þótt afurðirnar falli; það eina, sem hún getur gert, er að greiða fyrir heppilegri sölu. Þessa kreppu er því ekki hægt að færa á reikning stjórnarinnar, og mjer skildist, að hann viðurkendi það. Hann sagði ennfremur, að kreppan hefði nú staðið í heilt ár, en það er ekki rjett.  (S. E.: Nærri heilt ár)  . Það er heldur ekki rjett. Það er eitt ár síðan, að fyrst fór að bóla á örðugleikum fyrir Íslandsbanka, og það er ekki sama og kreppan. Í nóvember fyrra árs áleit bankinn það sjálfur, að hann mundi losna úr allri kreppu, ef vörurnar seldust. Það, sem olli kreppunni, var, að afurðirnar fjellu, og eru enn að falla. Þegar jeg var í Kaupmannahöfn í haust í október og nóvember, átti jeg fund með bankastjórum beggja bankanna, og álitu þeir, að þeir yrðu skuldlausir fyrir nýár. Þetta sýndi sig að vera rjett hjá Landsbankanum, en ekki hjá Íslandsbanka, vegna þess að fiskurinn seldist ekki, og fjell þar að auki í verði. En jeg sje ekki, að hægt sje að saka stjórnina, þó hún hafi ekki sjeð fyrir óorðna hluti. Enda játaði háttv.þm. (S. E.) það, að ekki væri frekar hægt að sjá þetta fyrir en hækkunina, þegar hún var á ferðinni. Alt kemur þetta manni að óvörum. Hann talaði um, að lánstraustinu væri spilt. Um það skal jeg ekki þræta. En jeg vil benda háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) á það, að það fer ekki vel á því, að þingmenn sjeu að tala um það, að lánstraustið sje á förum, jafnvel þótt satt væri. Föðurlandið á rjett á, að þm. spilli ekki fyrir því. Hins vegar get jeg bent háttv. þingm. (S. E.) á það, að lánstraustið er alls ekki horfið, því að Landsbankinn fekk nýlega 4 milj. kr. lán í Englandi, gegn ábyrgð ríkisins, og hærra lán í Danmörku en nokkru sinni áður. Þess gætti líka í ræðulok hans, er hann talaði um, að hægt mundi vera að fá lán handa Íslandsbanka, að hann teldi lánstraustinu ekki spilt. Jeg neita alls ekki, að viðskiftakreppan hafi ill áhrif, en það eru fleiri þjóðir í svipuðu ástandi, og mikið má vera, ef kreppan stafar ekki að nokkru af því, að sumar viðskiftaþjóðir okkar eiga ilt með að borga, og þar á jeg við Spán og Ítalíu. Og jeg hefi sterkan grun um, að þar sje selt meira af fiski en enn er borgað. Háttv. þm. (S. E.) sagði ennfremur, að við hefðum átt að fara eins að og Danmörk, að taka lán. En hvers vegna gerðu Danir það? Til þess að borga andvirði eigna Þjóðverja í Suður-Jótlandi. Við keyptum enga landshluta eða annað slíkt, og þurftum því ekki lán í sama tilgangi og Danir. Hann vítti það einnig mjög, að engin lán hefðu verið tekin. Jeg benti nú á áðan, að Landsbankinn hefði tekið lán í Englandi og Danmörku, og einnig hefi jeg getið þess í Nd., að Landsbankinn hefði fengið allstórt viðskiftalán í Ameríku. Þm, (S. E.) viðurkendi, að ekki ætti að taka lán til eyðslu, heldur til framkvæmda. Hvaða framkvæmdir voru það í haust, sem taka átti lán til? Jeg býst við, að hann svari: „Til að kaupa Íslandsbanka“. Það hefði engin haft á móti því, ef hefði átt að gera það. En hver vissi um, að þingið vildi kaupa hluti í bankanum, og hvar var heimild til þess? Ekki gat hann búist við, að stjórnin tæki lán til að lána út aftur Pjetri eða Páli. Slíkt mundi jeg ekki vilja gera upp á mína ábyrgð. Stjórnin hefði tekið lán handa Landsbankanum, ef hann hefði þurft þess með. Íslandsbanki lýsti því yfir, að hann þyrfti ekki lán um áramót, en stutt var frá áramótum til þings. Jeg býst við, að þm. hefði reist sig hátt, ef stjórnin hefði farið að taka lán og troðið því upp á Íslandsbanka, án þess að hann hefði að nokkru leyti farið þess á leit. Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) sagði ennfremur, að það þyrfti stjórn, sem setti það á oddinn, að fjárlögin yrðu ekki afgreidd með margra miljóna tekjuhalla, en hann tryði ekki núverandi stjórn til slíkrar karlmensku. Það undrar mig ekki, þótt hann treysti ekki núverandi stjórn til þessa, því að þá þyrfti hann að trúa henni til meiri karlmensku en sjálfum sjer, því ekki þorði hann að setja slíkt á oddinn, meðan hann var ráðherra, en varð að láta sjer lynda, að fjárlögin væru afgreidd með miklum tekjuhalla. Annars er best að geyma að tala um það, þar til fjárlögin verða afgreidd, með hve miklum tekjuhalla stjórnin lætur sjer lynda að taka við þeim. Hann sagði, að stjórnarfrumvarpið um bankamálið hefði verið illa undirbúið. En jeg gat ekki skilið hann öðruvísi en hann teldi ýmislegt gott við það, og teldi frv. ólíkt betra en frv. það, sem hjer liggur fyrir, og hefir hann vafalaust rjett fyrir sjer í því. Hann vefengdi það, að bankastjórar Íslandsbanka hefðu orðið samdóma stjórninni um frv. hennar í aðalatriðunum. Jeg fullyrði, að það sje rjett. En stjórnin hefir ekki leitað samkomulags nema við einn bankastjóra Íslandsbanka, og það er sá bankastjóri, sem mestu ræður um það, hvað samþykt er á hluthafafundunum, en um einn bankastjórann er það kunnugt, að hann vill engu breyta um fyrirkomulag seðlaútgáfunnar. En það er ómögulegt, og dettur engum öðrum í hug að halda því fram, að halda áfram sömu leið og farin hefir verið til enda leyfistímans. Jeg þori því að fullyrða, að útlendi bankastjórinn vill ganga að frv., að undanteknu einu ákvæði. En hitt undrar mig ekki, þótt bankastjórinn hafi látið það í ljós við nefndina, að hann kysi breytingar á stjórnarfrv., því að frv. er ekki eins og hann vildi helst hafa það. Og stjórnin áleit, að ekki bæri að taka eingöngu tillit til þess, hvernig stjórn Íslandsbanka vildi fá frv., heldur miklu fremur, hve langt hún yrði leidd til samkomulags. Háttv. þm. (S. E.) sagði ennfremur, að Landsbankinn vildi ekki þann seðlaútgáfurjett, sem ráðgerður væri í stjórnarfrv.  (S. E.: Jeg vildi óska, að ráðherrann tæki rjett eftir því, sem jeg segi)  . Hvað sagði þingmaðurinn þá?  (S. E.: Jeg skal segja það, þegar jeg tek til máls)  . Jeg skal þá hlaupa yfir það. því að jeg hefi nóg að segja við háttv.þm. Háttv. þingmaður sagði, að með frv. væri engin trygging fyrir, að bankinn fengi rekstrarfje. En jeg hefi áður upplýst það, að fyrir því eru eins miklar líkur og mögulegt er að krefjast. Jeg hefi gefið skýrslu um það í peningamálanefndinni, og það hefir ekki verið vefengt. En það verð jeg að segja, að það er hart að heyra háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) finna að þessu, þar sem samskonar ákvæði var í frv. 1919, sem hann var með í að flytja.  (S. E.: Jeg var ekki með því frv.)  . Jú. það var borið fram af allri stjórninni, og háttv.þm. verður að bera sinn hluta ábyrgðarinnar á því, þar sem hann átti þá sæti í stjórninni. Það hefir verið fundið að því, að stjórnin skyldi ekki koma með frv., sem væri í samræmi við skoðun meiri hl. þingsins. Frv. stjórnarinnar var lagt fram í Nd. og vísað þar til nefndar, og ennþá, eftir 10 vikna starf, hefir nefndin eigi getað komið sjer saman um neitt frv. Og hvernig átti svo stjórnin að vita um það á síðastliðnu ári, hvað mundi verða ofan á í þinginu? Að heimta að stj. viti fyrirfram um vilja þingsins er og verður fjarstæða. Jeg sagði áðan, að nefndinni hefði gengið erfiðlega að koma sjer saman um nýtt frv.; hún hefir verið klofin, ekki einungis tvíklofin, heldur í mörgum hlutum, og ekki bólar enn á frv. frá nefndinni. Og þó að þessu frv. standi einstöku menn úr peningamálanefndinni, þá er það ekki frá nefndinni samt. Mig undrar ekki, þótt háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) sje trauður í því að leggja núverandi stjórn vald það í hendur í þessu máli, sem ráðgert er í frv. En jeg skal vera þess albúinn að afhenda honum völdin, þegar hann sýnir mjer, að hann hafi meiri hl. þings að baki til að taka þau í sínar hendur; jeg skal ekki halda í þau. En spá mín er sú, að hann verði ekki einungis í andstöðu við núverandi stjórn, heldur og við allar stjórnir, sem hann er ekki í sjálfur.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg hefi ekki búið mig undir neina framsöguræðu í þessu máli, eins og aðrir þeir, sem hjer hafa tekið til máls. En mjer þykir ástæða til að biðja mjer hljóðs, af því jeg er einn af flm. frv. og einn af þeim, sem hafa unnið að samningu þess. Mjer þykir og rjett að geta þess, að þriðji maðurinn í nefndinni, sem ekki er talin meðal flm., á meiri þátt í þessu frv. en nokkur annar. Jeg á við hv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Þótt það hafi atvikast þannig, að hann er ekki meðal flm., þá veit jeg ekki betur en hann sje því fullkomlega samþykkur og geti talist meðal flm. frv. hjer í deildinni. Það hefir verið rætt hjer um fjárhagsvandræðin. Allra hugur hefir snúist um það, hvernig ætti að bjarga sjer úr þeirri þröng, sem þjóðin er í. En það spursmál getur þó tæplega orðið leyst, nema menn geri sjer grein fyrir, hvernig á þessu stendur. Orsökin er fyrst og fremst sú, að áætlun sú, er bankarnir gerðu um hlutfallið milli útfluttrar og aðfluttrar vöru. reyndist ekki rjett. Verð útfluttu vörunnar árið 1920 reyndist 16 milj. lægra en við var búist, og sjá allir, að okkur munar um minna. Og síðan er hagað sjer eftir þessari áætlun af bankastjórunum og atvinnurekendum landsins, þangað til fjötrarnir eru komnir á alla, bæði bankana og atvinnurekendurna. Jeg er samdóma þeim háttv. deildarmönnum, er tekið hafa til máls um frv., að aðalkjarni þess sje í 5. gr., þeirri ráðstöfun, að auka hlutafje Íslandsbanka um 100% og láta ríkissjóð leggja fram þann hlutaauka eins fljótt og unt er. Því að jeg hefi þá trú, að ef þetta ákvæði kemst í gegn í þinginu, þá muni að einhverju leyti rakna úr þeirri kreppu, sem nú þjáir alla okkar atvinnuvegi; ekki kannske að öllu leyti, en landið getur að sumu leyti betur greitt úr henni, þegar það hefir fengið þessa aðstöðu. Ef fjárhagslegt traust ríkisins er nokkuð - og það vona jeg að sje - þá getur ríkið ekki betur gert en að bjóða það fram í því skyni að auka með því lánstraust bankans. Þetta er þýðingarmesta atriðið og kjarni málsins. Það má ef til vill deila um það, hvort rjett sje að ganga í fjelag við bankann á þessum tíma, en jeg veit ekki, hvaða tími er hentugur, ef það er ekki þegar bankinn er í þröng. Frá landsins sjónarmiði ætti ekki að líta óvænlega út um hlutakaupin nú. er hlutabrjefin hafa lækkað í verði á kauphöllinni, jafnvel óeðlilega mikið, og líkur eru til, að sú lækkun hafi nokkur áhrif á mat brjefanna. Til þess er ætlast, að skipaðir verði 5 menn, 2, er sameinað Alþingi kýs, 2 valdir af hluthöfum Íslandsbanka og 1, er hæstirjettur tilnefnir, til þess að meta hlutabrjef bankans. Sjálfsagt er að taka til greina þau andmæli, er fram kunna að koma gegn þessu skipulagi, og vil jeg því segja: Bjóði aðrir betur. En jeg efast um, að rjettlátari leið verði fundin. Jeg get ekki skilið háttv. 2. landsk. (S. E.) þegar hann er að tala um það vald, sem ríkisstjórninni er fengið með þessu. Stjórnin fær ekkert vald í hendur með þessu; hún á ekki að ákveða verð hlutabrjefanna. Hluthafarnir, Alþingi og hæstirjettur velja þá menn, er fara með þetta mál. Stjórnin fær ekkert vald í málinu. nema til þess að útvega peninga til þessa fyrirtækis. Og jeg hugði eigi, að eftir allar þær ávítur, utan og innan þessara veggja, sem stjórnin hefir fengið fyrir að hafa ekki tekið lán, þá reyni þeir menn, sem mest hafa átalið hana fyrir þetta, að aftra því, að hún taki lán, er hún sjálf vill gera það. Annað höfuðatriði frv. er seðlaútgáfurjetturinn. Honum er skipað að nokkru, en ekki til frambúðar, aðeins fyrir þann tíma, sem leyfistími bankans nær yfir, til 1933, og aðeins að því, er tekur til Íslandsbanka, því á þessu tímabili til 1933 á bankinn að afhenda seðlaútgáfuna. Frambúðarskipulagið verður þá ákveðið síðar. En það skipulag, sem nú er, er ekki viðunandi. Þegar svo er, að aðalseðlabanki landsins hefir ekki rjett til að gefa út meira en 2% miljón kr., en seðlafúlgan í landinu er komin upp í 11–12 miljónir, þá verður að gera á þessu einhverja betri skipun, þegar þessi banki hefir jafnframt að lögum rjett til þess að banna, að aðrar stofnanir en þessi banki gefi út seðla í ríkinu, meðan leyfistími hans stendur. Hjer er því einungis verið að skipa seðlaútgáfurjettinum fyrir þann tíma. Hvernig farið verður með seðlana eftir 1924, er enn óráðið, hvað gert verður við seðlana jafnóðum og Íslandsbanki dregur þá inn. Það er því villandi að halda því fram, að hjer sje verið að gera endanlega skipun um seðlaútgáfuna. Deiluatriðið er hjer að öðru leyti það, að nokkrir vilja láta Íslandsbanka einungis fá seðlaútgáfurjettinn til eins árs - til bráðabirgða, - en aðrir vilja láta hann fá þennan rjett til 1924. Þetta er það mikla atriði, sem sumir gera hjer að svo miklu kapps- og deilumáli. Mjer þykir undarlegt þetta deiluefni, því vitanlegt er, að það er bankanum til stórra óþæginda að vita aldrei, hvernig seðlaútgáfurjetti sínum er hagað, nema fyrir eitt og eitt ár í senn. Það hlýtur að spilla lánstrausti bankans og gera honum enn ógreiðara fyrir á þessum fjárkrepputímum. En mjer finst fyrra átriðið, sem jeg nefndi. kaupin á hlutabrjefum bankans, og þetta standa í nánu sambandi hvort við annað. Jeg vil, að um leið og landið leggur stórfje í Íslandsbanka, að það fje komi að fullu gagni; vil ekki, að tekið sje af honum með annari hendinni það, sem rjett var að honum með hinni; vil ekki rjetta honum aðra hendina, en smeygja hengingaról um háls honum með hinni. Jeg get ekki sjeð, hver áhætta er í því fólgin, þótt bankinn fari með seðlaútgáfurjettinn til 1924, við höfum öll tök á honum. Eitt ákvæði þessa frv., sem vel mætti telja 3. höfuðatriðið, er um eftirlitið. Það er gert ráð fyrir því, að eftirlitið af hálfu ríkisins verði skerpt að miklum mun. Jeg skil ekki annað en að rjett sje, að eftirlitið sje sem best, þegar landið tekur bankann að sjer á þennan hátt. Jeg get skilið það, að menn deili á um það t. d., hvort seðlaútgáfan eigi að vera 5 eða 6 miljónir 1924, en hitt skil jeg ekki, að menn geti deilt um það, að banki, sem landið á að hálfu leyti, megi fara með seðlaútgáfurjettinn til l. jan.1925. Jeg verð að segja það, að eftir 10 vikna sorglegt starf í þessari sælu peningamálanefnd hugsa jeg með óhug til þess, ef við nú þyrftum að setjast á rökstóla aðrar 10 vikur á næsta þingi. til að ráða fram úr þó ekki stærra máli en þessu. Jeg verð því að álíta, að best sje að ráða þessu máli til lykta nú, því eigi bætir það vinnubrögðin, þó það sje látið flækjast fyrir fleiri þingum. Þess hefir verið getið til, að hluthafar Íslandsbanka myndu ekki vilja taka í hönd ríkisvaldsins, þegar það rjetti hana fram. Slíkt er ef til vill hægt að hugsa sjer, en þá ber ríkisvaldið ekki ábyrgðina, heldur hluthafar bankans. En nú hefir fjármálaráðherra lýst því yfir, að miklar líkur sjeu til þess, að bankinn muni ganga að þessu, og sama segir sá bankastjórinn, sem farið hefir með umboð hluthafa á fundum bankans; auk þess liggur þetta beinlínis í hlutarins eðli, því þó að þeir vildu neita, þá geta þeir það ekki. Hin eina breyting, sem hugsanleg er, er sú, að hluthafarnir sjálfir treystu sjer til að leggja fram fje, til þess að bjarga bankanum. Um það er ekkert að segja, því þá björguðu þeir sjálfir sínum eigin banka, og þá væri heldur engin ógæfa skeð. En ef þeir höfnuðu tilboði ríkisvaldsins. Hvar væri þá komið' Þá væri líklega ekkert úrræði annað en vandræðaráðstöfun, sem sje sú bráðabirgðaráðstöfun til næsta þings, sem meðnefndarmenn mínir hafa verið að burðast með í vetur, og viljað láta gera. Þá gerði stjórnin það, sem meiri hl. peningamálanefndar vill láta gera, það er að segja, ef það er hægt að tala um nokkurn vilja hjá þeim, því mjer finst hann vera nauðalítill.  (H. St.: Hvað vilja flutningsmennirnir?)  . Þeir vilja hjálpa bankanum, og með því hjálpa atvinnuvegum þessa lands.  (S. E.: Bestu hugmyndirnar eru frá okkur, en ekki þeim)  . Þeir hafa ekkert borið fram hjer í deildinni og bíða enn eftir aðgerðum annara. Það er vitanlegt, að þetta skipulag á seðlaútgáfunni, sem hjer er gert ráð fyrir, styrkir betur lánstraust bankans en bráðabirgðafyrirkomulag, og það er einmitt það, sem við þurfum að gera, og auka hlutafjeð og gera meira en 1 árs ráðstöfun með seðlaútgáfurjett bankans. Þessar tvær ráðstafanir, lántaka til hlutafjáraukningar og ákvörðun um seðlaútgáfurjettinn, ættu að verða til þess að útvega bankanum það rekstrarlán, sem hann þarfnast svo mjög, en allur atvinnurekstur þessa lands er svo mjög við bundinn.

Sigurjón Friðjónsson Því hefir verið haldið fram frá upphafi þessa þings af háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) o. fl., að stjórnin hefði átt að taka lán, til þess að greiða úr viðskiftakreppunni. Við þetta er í sjálfu sjer ekkert að athuga. En hitt er athugaverðara, að þeir hafa ekki komið með nein ráð um það, hvernig láninu ætti að verja. Jeg hygg, að því verði best varið þannig sem hjer er ætlast til. Því að tæplega getur það komið til mála, að ríkið taki lán til að lána aftur einstökum mönnum. Annar vegur er auðvitað til, og hann er sá, að taka lán og láta Landsbankann hafa það, og mjer væri það í rauninni geðfeldast. En jeg hefi heyrt, að bankinn vildi ekki og gæti ekki tekið að sjer þær skyldur, sem af því myndu leiða, því að þá þyrfti hann að taka að sjer viðskiftamenn Íslandsbanka. Það virðist því eina leiðin, að styrkja Íslandsbanka. En á hvern hátt það verði heppilegast, geta auðvitað orðið deildar skoðanir um. Jeg tel það heppilegast, að ríkið styrki hann einungis á þeim grundvelli, að það nái á einn eða annan hátt valdi yfir honum. Þess vegna er það, að mjer og fleirum hefir sýnst það tiltækilegast, að ríkið kaupi svo mikil hlutabrjef í bankanum, að það ráði mestu um bankann eftirleiðis. Mjer skilst háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) vera þessu samþykkur.  (S. E.: Er það frá okkur, að kaupa bankann?)  . Það veit jeg ekki, en jeg hygg, að það sje frá engum, er sitja hjer, því að það er gömul hugmynd. Niðurstaða okkar er því sú, að rjettast sje að styðja Íslandsbanka á þennan hátt, og að af því mundi leiða, að ríkið kæmist þá af með minni lántöku en á nokkurn annan hátt. Því að lánstraust bankans mundi batna, svo að hann gæti bjargað sjer sjálfur. Og undarlegt er, ef menn vilja ekki fremur aðhyllast þetta frv. en frv. Nd., sem stefnir ekki að öðru en velta því ástandi, sem nú er, enn þá áfram um eitt ár. Um seðlaútgáfurjettinn er það að segja, að úr því bankinn nú hefir þennan rjett, er ekki rjett, nje heppilegt, að taka hann af honum sviplega; fyrir því er slegið föstu, að hann hafi hann enn um stundarsakir, og sleppi honum síðan smátt og smátt.