Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti! Á þingfundi í Nd. þ. 27. marz spurði hv. þm. Barð. (BJ), hvað ríkisstjórnin hefði gert út af þeirri yfirlýsingu Þjóðverja, að Ísland væri lýst í hafnbann, og að Ísland væri kölluð „dönsk eyja“. Ég gat þess þá, að ríkisstj. hefði þetta mál til athugunar, en ekki væri á því stigi hægt að greina frá því, hvað stj. hefði aðhafzt í sambandi við það. Í annan stað var flutt í hv. Nd. till. til þál. á þskj. 176 um mótmæli gegn hafnbanni Þjóðverja, og var þessi sami hv. þm. flm. þeirrar till. Þegar sú till. kom til umr. í Nd., gat ég þess einnig, að ekki væri enn tímabært að skýra frá, hvað gert hefði verið, en strax og málin lægju þannig fyrir, yrði það gert hér á Alþingi. Nú liggur málið þannig fyrir, að ég get skýrt frá því, sem gerzt hefur. En fyrst vil ég geta þess, að áður en yfirlýsingin um hafnbann Þjóðverja hafði borizt ríkisstj., þá höfðu skeð aðrir atburðir. Það hafði verið ráðizt á tvö íslenzk fiskiskip með þeim afdrifum, að annað var skotið niður og fórst öll skipshöfnin, að 2 undanteknum, og auk þess 1 farþegi, og voru þessir menn ýmist skotnir til bana eða drukknuðu, en ráðizt á hitt með skothríð með þeim afleiðingum, að 5 skipverjar voru skotnir til bana á hinn hryllilegasta hátt. Ríkisstjórnin aflaði sér upplýsinga um þessar árásir og fékk sannanir fyrir því, að þær voru gerðar af þýzkum kafbátum, og var einmitt að gera ráðstafanir til að koma fram mótmælum út af árásum þessum, þegar tilkynningin barzt um hafnbann Þjóðverja. Nú er svo ástatt, að Ísland hefur engan útsendan fulltrúa í Þýzkalandi, en sænska ríkisstjórnin hefur tekið að sér að gæta hagsmuna Íslands í Þýzkalandi fyrir milligöngu sendisveitar sinnar í Berlín. Þess vegna verður íslenzka ríkisstj. fyrst að snúa sér til sænsku stjórnarinnar með milligöngu sendifulltrúa Íslands í Stokkhólmi, því Þýzkaland hefur engan útsendan fulltrúa hér á landi, þó að sænski sendifulltrúinn í Reykjavík gæti hér hagsmuna Þýzkalands. 27. marz, eða tveim dögum eftir hafnbannsyfirlýsingu Þjóðverja, sendi íslenzka ríkisstj. áleiðis til sænska utanríkismálaráðuneytisins mótmæli út af áðurnefndum árásum á íslenzk skip, sem því var falið að koma á framfæri við þýzku stjórnina. Samtímis var þetta mótmælaskjal afhent sendifulltrúa Svía hér, bæði sem umboðsmanni sinnar stjórnar og einnig sem þeim aðila, er gætir hagsmuna Þýzkalands hér. Í þessu mótmælaskjali var sérstaklega skýrt frá árásinni á 1/v „Fróða“ og það tekið fram, að sú árás hafi verið gerð utan þess svæðis, er var yfirlýst ófriðarsvæði af hálfu Þjóðverja, og því væri enn ríkari ástæða til mótmælanna. En auðsætt þótti af þeim gögnum, sem fyrir lágu um þessa árás, að hún hafi verið framin af þýzkum kafbát. Í annan stað var og mótmælt árásinni á b/v „Reykjaborg“, sem var gerð með þeim árangri, eins og fyrr segir, að margir íslenzkir þegnar biðu bana, auk þess sem skipinu var sökkt. Í þessu skjali var enn fremur mótmælt þeim árásum, sem gerðar voru úr lofti af þýzkum hernaðarflugvélum á togarann „Skutul“ frá Ísafirði og togarann „Arinbjörn hersi“ frá Reykjavík. Í mótmælaskjali því, sem, eins og áður segir, var sent til þýzku ríkisstj., var öllum þessum árásum mótmælt mjög eindregið og íslenzku stj. áskilinn réttur til fullra skaðabóta fyrir það tjón, sem af þeim hlauzt. En þegar ríkisstj. hafði nýlokið við að ganga frá þessum mótmælum, barst henni til vitundar yfirlýsing um hafnbann Þjóðverja frá 25. marz, og enn fremur, að Ísland væri í yfirlýsingu þessari nefnt „dönsk eyja“ af þessu voru með öðru símskeyti send þ. 27. marz sérstök mótmæli gegn þessu til sendifulltrúa Íslands í Stokkhólmi, sem honum var falið að koma á framfæri við sænsku utanríkisstj., en hún legði þau svo fyrir þýzk stjórnarvöld. Í þessum mótmælum voru m. a. tekin fram eftirfarandi atriði : . Í 1. lagi: Ísland sé samkv. sambandslagasamningnum við Dani frá 1. des. 1918 frjálst og fullvalda ríki, og þess vegna sé þess vænzt, að orðin „dönsk eyja“ verði leiðrétt hið skjótasta. Í 2. lagi var þess getið, að íslenzka stj. hefði þegar í stað mótmælt hernámi Breta á landinu, 10. maí s.l., en Þjóðverjar færðu það fram sem aðalástæðu fyrir hafnbanninu, að Bretar hefðu hér á landi hernaðarbækistöðvar. Í 3. lagi var þess og getið, að Ísland skoðaði sig eins og áður hlutlaust land og reyndi eftir megni að fylgja hlutleysi sínu fram eftir venjulegum reglum. Enn fremur var bent á það, að Ísland væri mjög háð öðrum löndum um verzlun og viðskipti og að Íslendingar notuðu sjálfir allan venjulegan innflutning sinn, og hann kæmi því ekki hinum hernaðaraðilanum að gagni, á nokkurn hátt. Þá var og mjög eindregið mælzt til þess, að tekið yrði fyllsta tillit til vilja þjóðarinnar til að varðveita hlutleysi sitt, þótt landið hins vegar geti ekki komizt hjá að halda uppi viðskiptum við önnur ríki og nauðsynlegum siglingum í sambandi við þau. Um leið og bent var á þessi atriði, var svo sjálfu hafnbanninu mótmælt harðlega með þeim rökum, sem fólust í því mótmælaskjali, sem sent var. Loks var lögð áherzla á skjót svör við þessum mótmælum. Einnig var sendifulltrúa Íslands í Danmörku símað, og hann beðinn að vekja athygli dönsku stj. á því, að þýzka ríkisútvarpið hefði í hafnbannstilkynningu sinni nefnt Ísland „danska eyju“, og að dönsku stjórninni beri að lýsa yfir því við þýzk stjórnarvöld, sem raunar er alkunnugt, að Ísland er frjálst og fullvalda ríki. En vegna þess, hversu allar venjulegar samgönguleiðir eru nú torfærnar og öll skeyti lengi á leiðinni, auk þess sem ríkisstj. verður að fara nokkrar krókaleiðir til þess að koma slíkum erindum áleiðis, leið alllangur tími frá því að ríkisstj. hafði afgr. málið af sinni hálfu, þar til hún fékk fulla vitneskju um, að mótmælin væru komin á réttan ákvörðunarstað. Mótmælin voru afhent í hendur þýzkra stjórnarvalda þ. 24. þ. m., að því er hermir í skeyti frá sendifulltrúa Íslands í Stokkhólmi, en það skeyti barst ríkisstj. síðdegis í gær. Það er því fullvíst, að mótmælin eru komin í hendur hlutaðeigandi aðila. En fyrr en það er orðið, er ekki venja að birta efni slíkra mótmæla. Yfirleitt er ekki venja að birta slík mótmæli orðrétt opinberlega. Engin slík mótmæli, sem ríkisstj. hefur sent á seinasta ári, hafa verið birt orðrétt; en þau eru nú orðin mörg. Aðeins mótmælin gegn hernámi Breta 10. maí s.l. voru birt opinberlega orðrétt. Samkv. þessu er þess ekki að vænta, að mótmæli þau, sem ég hef geri að umtalsefni hér, verði birt in extenso. Aðeins aðalefni þeirra, svo sem það, að mótmælt hafi verið, hverju hafi verið mótmælt, og með hvaða aðalrökum. Að lokum skal ég geta þess, að um hádegi í gær afhenti ég í umboði ríkisstj. sendiherra Breta hér í bænum mótmæli gegn handtöku og brottnámi þriggja Íslendinga og banni á útgáfu íslenzks dagblaðs. Í þessum mótmælum var tilfærð orðrétt ályktun Alþingis út af, handtöku og brottflutningi íslenzks alþingismanns. Eru þessi mótmæli komin til réttra aðila, og þótti því einnig rétt að skýra frá þessu hér.



Það er réttilega tekið fram af hæstv. félmrh., að ég hef gert fyrirspurn út af mótmælum gegn hafnbannsyfirlýsingu Þjóðverja þ. 25. marz s.l. á fundi 27. marz s.l. Og sömuleiðis flutti ég þáltill. síðar, þegar ekki hafði komið nein vitneskja til Alþ. né heldur almennt um það, hvort gert hefði verið nokkuð í málinu. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann nú hefur gefið Alþ. um aðgerðir ríkisstj. í þessu máli, og vil taka það fram út af þáltill. þeirri, sem ég bar fram hér á þskj. 176, - ég man ekki, hvaða dag, - að ég mun vitanlega ekki halda henni til streitu hér í þinginu á þann hátt, sem hún liggur fyrir. Ég vil taka það fram út af því, sem komið hefur fram í ræðu hæstv. ráðh., að ég sá mér ekki fært, þegar ég leitaðist við að skilgreina þau atriði, sem rétt væri að mótmæla gagnvart þeim ófriðaraðila, sem hér er um að ræða, og því ranglæti, sem ég tel hann hafa beitt Ísland, þá taldi ég mér ekki fært að minnast á þær árásir, sem gerðar hafa verið á íslenzk skip, vegna þess, að ég taldi mér ekki fært að sanna, hver það hefði gert, þótt ég hins vegar teldi það alllíklegt, að það sé rétt að draga það af hafnbannsyfirlýsingu Þjóðverja, að varla sé um aðra að ræða, sem að þessu hafa staðið, þar sem mér er sagt, að auk þess hafi komið fram yfirlýsing í þýzka útvarpinu um, að aðgerðir Þjóðverja hafi orðið til þess að stöðva siglingar milli Englands og Íslands. Hæstv. ráðh. hefur upplýst það, og auðvitað vil ég í eitt skipti fyrir öll lýsa yfir, að ég ber engar brigður á neitt í þessu efni, sem hann heldur hér fram, að þegar þ. 27. marz hafi verið sett fram mótmæli út af þeim árásum, sem gerðar voru á „Fróða“ og „Reykjaborgina“, og sömuleiðis hafi með símskeyti 27. marz verið send mótmæli gegn hafnbannsyfirlýsingunni til fulltrúa Íslands í Danmörku, og þess hafi verið getið við fulltrúa Svía hér, sem jafnframt hefur tekið að sér umboðsmennsku fyrir Þjóðverja hér á landi. Ég hef í sjálfu sér ekkert við þetta að athuga að því leyti, að ég álít, að ríkisstj. hafi þar fullkomlega gætt skyldu sinnar út á við að því er aths. gagnvart Þjóðverjum og aðgerðum þeirra snertir. Hins vegar er hér um eitt atriði að ræða, sem ég minntist á í framsöguræðu minni fyrir þáltill., sem ég bar fram, og einnig kemur fram í lok grg. fyrir þáltill. Ég álít, að það sé mjög vafasamt, á þeim tímum, sem nú eru, að halda sér fast við gamlar þjóðréttarreglur um það að bíða eftir því, að vitneskja komi frá ríki, sem mótmæli eru send til, - þó að rétt sé að fara þær diplomatísku leiðir, sem fyrir hendi eru -, að bíða eftir vitneskju fyrir því, að mótmælin hafi komizt í hendur stj. viðkomandi þjóðar, áður en mótmælin eru birt. Eftir því, sem ég hef orðið áskynja gegnum útvarpsfréttir um framkomu erlendra ríkja, sem hafa orðið fyrir slíkum hlutum, sem þau hafa talið sér rétt að mótmæla, held ég, að það sé ekki núna álitin rétt þjóðréttarleg regla að bíða eftir slíkum upplýsingum, heldur sé það talið fullkomlega heimilt fyrir það land, sem telur sér þörf á að mótmæla einhverju ranglæti í einhverri mynd, sem það kann að verða fyrir, eða einhverju því, sem það álítur, að það þurfi að mótmæla, að láta þegar í stað vita um það, bæði innanlands og utan, að það hafi látið mótmæli frá sér fara. Þetta er auðvitað bara persónuleg skoðun mín. En ég hygg nú, að við nánari rannsókn mundi koma í ljós, að hér sé ekki farið mjög langt frá því rétta. Eftir að það er nú vitað, að mótmæli þessi, sem um hefur verið rætt, hafa komizt til sendiherra Svía í Berlín þ. 24., apríl, þá legg ég ríka áherzlu. á það, að nú sé ekki lengur eftir neinu að bíða með að gera ráðstafanir til þess að geta efnis þeirra mótmæla, sem hér hafa átt sér stað. En auðvitað vil ég ekki láta ætla mig það barn að ég búist við, að mótmæli gegn yfirlýsingu Þjóðverja hafi nokkuð að segja til lagfæringar ranglætinu, sem í henni felst, þar sem Þjóðverjar lýsa landið ófriðarsvæði, sem að mínu áliti er sama sem að segja, að Íslendingar skuli vera réttdræpir í landi sínu og við siglingar meðfram ströndum þess, m. ö. o. það má segja, að Þjóðverjar hafi kveðið upp sams konar dóm yfir þjóð vorri eins og fornmenn kváðu upp yfir skógarmönnum sínum, að þeir væru óalandi, óferjandi og óráðandi öllum bjargráðum. Þó að þessi mótmæli breyti sennilega engu um framkomu þess aðila, sem þeim er beint til, þá er þó eitt atriði í mótmælunum, sem hæstv. ráðh. upplýsti, að hefðu verið sett fram, og einnig var getið í minni till., sem er mótmæli gegn því, að Ísland sé kallað „dönsk eyja“. Ég veit ekki betur en að það sé yfirleitt vilji Íslendinga að halda a. m. k. fast á því, að íslenzka ríkið hafi ekki misst sjálfstæði sitt, það sjálfstæði, sem viðurkennt var með sambandsl. 1918, hvað sem segja má um frekari aðgerðir viðvíkjandi sambandi voru við sambandsþjóðina. Árið 1918 er Ísland viðurkennt sem algerlega fullvalda ríki í sambandi við Danmörk um einn og sama konung, alveg jafnrétthár aðili eins og danska ríkið sjálft. Við Íslendingar höfum alltaf lagt mikið upp úr því, hvort erlendir menn litu svo á, að við værum hjálenda annarrar þjóðar eða ekki. Þjóðverjarnir hafa nú með þessari yfirlýsingu gefið sérstakt tilefni til þess, að við birtum ákveðin mótmæli, með því að þeir hafa látið það berast um víða veröld, hvaða álit þeir telji sig hafa á okkar réttarstöðu. Ég ætla ekki að gefa yfirlýsingu nú um það, að ég taki aftur þáltill. mína að svo stöddu, en veit, að hún á ekki við eins og hún er orðuð nú. En ég áskil mér rétt til þess að athuga, hvort ekki sé rétt að breyta henni að einhverju leyti í það horf, sem á við nú, t. d. að þáltill. verði staðfesting Alþ. á þeim gerðum ríkisstj., sem hæstv. ráðh. hefur nú lýst yfir, að stj. hafi haft í frammi, og í öðru lagi, að í till. sé lögð áherzla á, að þegar búið er að birta það nú fyrir þingheimi, að mótmælt hafi verið, þá verði gerðar ráðstafanir til þess að reyna að láta það berast út um veröldina á þann hátt, sem unnt er, vegna þess að eitt atriði a. m. k. af því, sem mótmælt hefur verið, hefur virkilega þýðingu um réttarstöðu okkar eða álit annarra þjóða á réttarstöðu okkar. Að öðru leyti þakka ég hæstv. ráðh. fyrir hans greinagóðu upplýsingar og get ekki séð í fljótu bragði, að ég hafi nokkuð við að athuga gerðir ríkisstj. í þessu máli annað en það, sem ég sem þm. tel réttara að fylgja, að hæstv. Alþ. sé haft að einhverju leyti í ráðum, áður en ráðist er í svona framkvæmdir. Skal ég ekki fara meira út í það að sinni.



Viðvíkjandi síðari hluta yfirlýsingarinnar, sem hæstv. ráðh. gaf, vildi ég segja, að mér þykir ekki hafa verið undið nógu skjótt að því að tilkynna mótmæli þau, er Alþ. samþ. vegna atburðanna s.l. sunnudag, þar sem liðið hafa allt að 24 klst. frá því að verknaðurinn var framinn og þangað til mótmælt var. Þessir hernumdu Íslendingar, sem sendir voru úr landi sem herfangar, voru í svo miklum lífsháska á þeirri ferð, að ekki er ómögulegt, ef mótmæli hefðu komið strax til brezku herstjórnarinnar, að herstjórnin hefði látið snúa skipunum við og flytja þá aftur hingað til lands, ekki sízt þegar vitað er, að alþýða í landinu er æf yfir þessum aðgerðum og brezka herstjórnin hefur haldið, að fólkið væri sömu skoðunar og blað utanrmrh. um, að Þjóðviljann ætti að banna og forystumenn Sósíalistafl. ætti að múlbinda. Ég lýsi vanþóknun minni á þeim drætti, sem orðið hefur á því að mótmæla þessum aðgerðum brezku herstjórnarinnar. Og jafnvel hefði ríkisstj. átt að senda mótmæli áður en Alþ. gat samþ. mótmæli. Ég álít það hafa verið skyldu ríkisstj. vegna þeirrar lífshættu, sem mennirnir voru settir í, að mótmæla tafarlaust, þegar stj. vissi um handtökuna, en það hefur verið látið undir höfuð leggjast. Þá vil ég spyrja um það, hvort ekki hafi verið gerð krafa til brezku herstjórnarinnar um það, að dagblað Sósíalistafl. fái að koma út sem fyrst og hvaða ráðstafanir ríkisstj. hafi gert til þess að fá upplýsingar um það hjá brezku herstjórninni, með hvaða takmörkunum blaðið mætti koma út, því að ég býst ekki við, að það hafi verið með hálfum huga gert að mótmæla því hér, að blað þessa flakks var bannað. Ef brezka herstjórnin setur það eitt fyrir sig, að í blaðinu hafi verið andbrezkur áróður, sem ég álít ekki að hafi verið meiri en réttlátt var og ekki meiri andbrezkur áróður heldur en hafður er hér í útvarpinu, þar sem herstjórnartilkynningar Þjóðverja eru birtar þrisvar á dag. Þegar þetta er athugað,virðist mér ætti að vera vegur til þess, ef ríkisstj. óskar eftir því, að þetta blað fái að halda áfram að koma út. Ég vona, að hv. þm. skilji, að mikill hluti þjóðarinnar er með þessum aðgerðum sviptur aðalmálgagni sínu, - að verkamenn, sem ég þori að fullyrða, að er meiri hluti verkamanna í landinu, eru sviptir málgagni sínu, sem er það vopn, sem þeir nauðsynlega þurfa að hafa til þess að vernda rétt sinn gagnvart þeim, sem vilja á þeirra rétt ganga.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég skal aðeins geta þess út af orðum hv. þm. Barð. (BJ), að ég held, að það sé ekki nákvæmlega rétt hjá honum, að það sé horfið frá þeirri reglu nú á síðari tímum að greina ekki opinberlega frá mótmælum til erlendrar ríkisstj., fyrr en þau eru komin í hendur réttra hlutaðeigenda. Ég hygg, að þeirri reglu muni vera almennt fylgt. En sú aðstöðumunur er víða úti í heimi miðað við það, sem hér er, að þar er víða hægt svo að segja samstundis, kannske með einni upphringingu eða öðru slíku, að gera ráðstafanir til að koma mótmælum fram við rétta hlutaðeigendur fyrir milligöngu fulltrúa ríkjanna á viðkomandi stöðum, sem hvorir fyrir sig hafa sambönd við sitt ráðuneyti. Ég vil taka fram, út af ummælum um, hvort ekki mundi rétt að láta vitneskju um mótmælin berast til erlendra ríkja, að það mun verða gert á þann hátt, að fulltrúum Íslands erlendis munu tilkynnt þessi mótmæli, sem hafa verið framkvæmd af hálfu íslenzku ríkisstj., og þeir munu gera þær ráðstafanir, sem réttar mega teljast á hverjum stað, til þess að þau verði kunn erlendis. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Barð., að það, sem sérstaklega gerir æskilegt, að mótmælin verði kunngerð á erlendum vettvangi, er, að Þjóðverjar hafa haft röng orð um réttarstöðu Íslands, sem getur verið, að hafi óþægilegar afleiðingar fyrir Ísland og óheppileg áhrif á álit erlendra þjóða á réttarstöðu okkar. Út af því, sem hv. 4. landsk. (ÍslH) tók fram, um að mótmælin út af handtöku og brottflutningi íslenzkra manna, og þar á meðal þm., og banni við útkomu íslenzks blaðs muni hafa komið nokkuð seint til réttra hlutaðeigenda, þá vil ég aftur taka það fram, að ég get ekki verið þar á sama máli. Sþ. afgr. þessa ályktun kl. 5 síðd. á mánudaginn var, sem sé mótmælin, þar sem einnig var tekin upp í enska þýðingu ályktun Alþ. og þar sem fylgir grg. fyrir málinu. Mótmælin voru afhent sendiherra Breta hér á landi kl. 12¼ daginn eftir. Ég hygg, að varla verði til þess ætlazt, að hafður sé meiri hraði á um framkvæmd mótmæla heldur en þarna var gert. Að öðru leyti gefur ræða þessa hv. þm. mér ekki tilefni til aths. En að sjálfsögðu liggur það í mótmælunum gegn handtöku og brottflutningi þm. (EOl) og gegn banni við útkomu blaðs, að það er mælzt til þess, að horfið verði frá þeim ákvörðunum, sem mótmælt er, og því, sem mótmælt er, verði kippt í það lag, sem það vár í áður en þær ráðstafanir voru gerðar, sem mótmælt er.



Mér skildist á hæstv. utanrráðh., að hann áliti þá leið réttasta til þess að vinna að birtingu mótmælanna að leggja fyrir erindreka Íslendinga erlendis að vinna að því. Ég vildi aðeins í því sambandi minna á það, að Ísland hefur verið að mér skilst viðurkennt sem sjálfstætt og fullvalda ríki af tveimur stórveldum heimsins, þar sem eru Bretland og Bandaríkin í Ameríku, með því að þau hafa sent erindreka hingað til lands, sérstaklega Bretland, sem hefur sent hingað sendiherra. Ég vildi beina því til hæstv. utanrmrh., hvort hann teldi nokkuð á móti því, að ríkisstj. sjálf geti snúið sér til þeirra um það, hvort þeir vildu koma óskum Íslendinga á þessu sviði fram. Ég ætla ekki að fara að tala um það, sem hefur komið til umtals hér á landi, hvort það hafi verið einhverra aths. von af hálfu þeirrar þjóðar, sem hefur hertekið okkur ef við ætluðum að breyta þjóðréttarstöðu pokar að nokkru leyti. En hitt vil ég minna á, að ég veit ekki betur en að í fyrravor, þegar hernám Breta á Íslandi fór fram, hafi það verið talið koma greinilega fram af hálfu þeirra, að þeir viðurkenndu réttarstöðu okkar með tilliti til sambandsl. eins og við höfum álitið hana þá vera, og eins og við höfum gert hana með bráðabirgðaþál. Alþingis eða yfirlýsingu um réttarstöðu okkar, sem gerð var strax eftir að Danmörk var hernumin. Og ég veit ekki betur en að það hafi verið talið koma fram hjá Bretum þá, að þeir mundu ekki gera tilraun til að hagga þeirri réttarstöðu. Ef þetta er rétt hjá mér, finnst mér rétt af þeirri ástæðu að álykta þannig, að það geti tæplega verið um neina fyrirstöðu að ræða af hálfu Stóra-Bretlands um að taka undir yfirlýsingar íslenzka ríkisins um það, að það hafi aðra réttarstöðu heldur en þá, sem ranglega hefur verið gefið í skyn í útvarpi, sem heyrzt hefur um heim allan.



Vegna andsvars hæstv. utanrmrh. vildi ég segja, að hann hefur ekki breytt skoðun á því, sem ég tel óafsakanlegan drátt á mótmælum, því að ég tel, að þau hefðu jafnvel átt að vera komin fyrr frá ríkisstj. til hlutaðeigandi aðila heldur en Alþ., gerði sín mótmæli, vegna þeirrar lífshættu, sem þeir, er handteknir voru, voru settir í og stj. var vorkunnarlaust að vita um. Sömuleiðis vildi ég árétta fyrirspurn mína um það, hvort ríkisstj. vildi gera allt, sem hún getur, til þess að blað Sósíalistafl. fái að halda áfram útkomu sinni og til þess þá einnig að fá að vita, með hvaða takmörkunum það mætti koma út. Ég geri kröfu til þess fyrir hönd Sósíalistafl., að blað hans fái að koma út áfram án nokkurra takmarkana. Og álit okkar sósíalista er, að Þjóðviljinn hafi ekkert af sér brotið. Og til þess að vernda lýðræðið í landinu, þá er nauðsyn, að flokkurinn fái að hafa sitt eigið málgagn.



Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. utanrmrh., út af þeim mótmælum, sem gerð voru hér á Alþ. út af handtöku eins alþm. og fleiri manna, hvernig á því stendur, þar sem þingið samþ. ekki þessi mótmæli fyrr en kl. 5 og Alþ. hafði leynilegar umr. um málið og hér í þinginu er þáltill. um mótmælin ekki birt að neinu leyti fyrr en hún er samþ., að samt skuli það koma út í dagbl. Vísi fyrir kl. 5 sama dag, að Alþ. hefði samþ. mótmælin. Það virðist svo sem sama launungin, sem átti að gilda hér á hæstv. Alþ., hafi ekki gilt fyrir alla, a. m. k. í þessu tilfelli, hvort sem vitneskja hefur komið frá þeim, sem staðið hafa fyrir till., eða beint frá ríkisstj. til blaðsins. Einkennilegt virðist mér það, að það, skuli í þessu efni hafa verið látnar gilda alveg sérstakar reglur fyrir þetta blað. Og ég vil um leið gera þá fyrirspurn, hvort ríkisstj. muni ekki vilja reyna að sjá um, að þetta eða því líkt komi ekki fyrir framvegis. Út af því karpi, sem hér hefur átt sér stað um mótmæli gegn aðförum kafbáta og annarra herskipa við íslenzk skip, vil ég geta þess, að ég er þeirrar skoðunar, að enda þótt bíða mætti að segja nákvæmlega frá því, hvernig mótmælum væri hagað gegn slíku og þvílíku af hálfu ríkisstj., þá virðist mér það hin mesta firra, að ekki skuli skýrt frá því af hálfu ríkisstjórnarinnar, að mótmæli séu gerð gegn því, að myrtir séu menn tugum saman á íslenzkum fiskiskipum, algerlega óvopnuðum. Og þessir menn eru myrtir af áhöfn skipa þeirrar þjóðar, sem ríkisstjórnin hér stendur ekki í stríði við. Finnst mér mesta firra, að ríkisstjórnin skuli þurfa að bíða á annan mánuð með að birta mótmæli gegn slíku atferli.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Út af síðari ræðu hv. 4. landsk. vil ég taka fram, að ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að það, hvort mótmælin væru borin fram nokkrum klukkustundum fyrr eða síðar, hefði ekki haft nein áhrif um það að auka eða minnka lífshættu þeirra manna, sem handteknir voru. Þá vil ég líka taka það fram að ég tel mér ekki fært að gera samning við brezk yfirvöld um það, á hvern hátt Þjóðviljinn mætti vera ritaður, til þess að hann fengi að koma út. Ef þeir, sem að honum standa, vildu gefa herstjórninni yfirlýsingu um þetta, kynni það að hafa einhver áhrif, en ríkisstj. getur ekki samið um það. Út af þeim ummælum hv. 3. þm. Reykv., að blaðið Vísir hafa skýrt frá mótmælunum, áður en þau voru afgr. frá Alþ., vil ég taka það fram, að mér er ókunnugt, hvaðan blaðið hefur haft þar upplýsingar. Viðvíkjandi mótmælunum út af árásum á íslenzk skip tek ég það enn fram, að það er venja, að mótmæli séu ekki birt fyrr en ríki það, sem mótmælin eru send, hefur fengið þau í hendur. Þessari reglu hefur íslenzka stj. fylgt, eins og. tíðkast annars staðar.



Herra forseti! Ég get ekki stillt mig um að gefa nokkrar, upplýsingar út af ummælum hæstv. utanrmrh. í síðustu ræðu hans. Ég var ekki viðstaddur, þegar hv. 4. landsk. hélt ræðu sína, sem hæstv. ráðh. var að svara, en mér skildist, að hv. 4. landsk. hefði furðað sig á því, að hæstv. ríkisstj. skyldi ekki koma mótmælunum við brottflutningnum á framfæri fyrr en raun varð á. Hæstv. utanrmrh. sagði, að það hefði enga þýðingu haft, þó að mótmælin hefðu verið send fyrr en þetta, og er það í samræmi við þau svör, er hann veitti mér, þegar ég átti tal við hann um kvöldið, skömmu eftir handtökurnar. Vegna þessa tel ég mér skylt að skýra frá málinu eftir því, sem ég veit sannast og réttast. Menn hljóta að spyrja, hvað hæstv. ríkisstj. hafi gert til að koma í veg fyrir brottflutning mannanna. Um það, hvort árangur hefði orðið af viðleitni hennar, má deila, en hvað sem því líður, hljóta allir Íslendingar að vera sammála um það, að hæstv. stj. hefði átt að gera allt, sem í hennar valdi stóð, án tillits til þess, hverjar líkur væru fyrir árangri. Það mun hafa náðst í þrjá af ráðherrunum Þá um kvöldið. Kona Sigfúsar Sigurhjartarsonar náði í hæstv. fjmrh., að því er ég bezt veit, og spurði hann, hvort ríkisstj. gæti ekki gert neinar ráðstafanir þá um kvöldið, en hann svaraði; að stj. gæti ekkert gert fyrr en morguninn eftir. Honum var þá bent á, að það gæti verið orðið of seint, því að líkur væru til, að mennirnir yrðu fluttir burt þá um nóttina. En hæstv. ráðh. hélt fast við sitt, þó að hann viðurkenndi hættuna. Með aðstoð lögreglunnar tókst loks Að ná sambandi við annan ráðh. þá um kvöldið: Var það hæstv. utanrmrh., og talaði ég við hann. Spurði ég hann, hvort hann gæti engar ráðstafanir gert til að reyna að koma í veg fyrir brottflutning mannanna, með því að setja sig í samband við brezku sendisveitina. Hann kvað það ekki vera hægt. En afstaða hans er, eins og hann hefur þegar sagt, sú, að það hefði ekki verið til neins. Hinu getur hver trúað, sem vill, að nokkur ríkisstj. í víðri veröld sé svo aum, að hún geti ekki náð í sendiherra erlends ríkis seint á degi, þegar mikið liggur við. Þá voru loks gerðar ráðstafanir til að ná í hæstv. forsrh. Kom brátt í ljós, hvar hann var niður kominn. Hann var í veizlu. Lögreglustjóri nær í hæstv. forsrh., og ég hringi til hans. Hann lætur svara því, að nú sé enginn viðtalstími, og spyr, hvort ekki megi afgreiða málið á morgun. Ég bið þá um ákveðið svar við þeirri spurningu, hvort hann vilji tala við mig þá um kvöldið eða ekki: Var lofað að skila þessu. Ég bíð eftir svarinu, sem kemur ekki, hringi síðan aftur, og er mér þá sagt, að ráðh. sé farinn. Þegar slíkir atburðir gerast sem handtaka og brottflutningur fyrrnefndra manna, er þetta svo kaldranaleg framkoma íslenzku ríkisstj., að erfitt er að átta sig á því, að það sé í raun og veru íslenzk ríkisstj., sem á slík skipti við íslenzka borgara. Viðvíkjandi hinu, sem hæstv. utanrmrh, sagði, að ríkisstj. gæti ekki gert samninga við brezku herstjórnina um skilyrði fyrir því, að Þjóðviljinn fengi að koma út, eða reglur þær, sem hann yrði að haga sér eftir í skrifum sínum, til þess að útkoma hans yrði leyfð, vil ég upplýsa þetta : Brezka herstjórnin hefur haft stöðugt eftirlit með Þjóðviljanum sem öðrum blöðum hér og tilkynnt ritstj. hans, að blaðinu væri frjálst að skrifa eins og það vildi og ræða jafnvel afstöðu sína til Breta eftir sinni stefnu, en Bretar gætu hins vegar ekki þolað, að birtar væru upplýsingar varðandi hernaðaraðgerðir, er talizt gætu öryggi þeirra hættulegar. Þjóðviljinn hefur reynt eftir megni að þræða þetta. Hefur herstjórnin oft fundið að ýmsu í skrifum blaðsins, en það hefur komið í ljós, að sams konar óvarkárni hefur einnig átt sér stað hjá hinum blöðunum, og hafa Bretarnir sjálfir viðurkennt, að Þjóðviljinn hafi verið varkárari en önnur blöð í þessu efni, svo sem líka er eðlilegt. En þess var ekki að vænta, að Þjóðviljinn færi að marka sér þrengri bás en krafizt var. Hefði herstjórnin markað honum þrengri bás, þá hefði hann vitanlega reynt að hegða sér eftir því. Skömmu eftir brottflutninginn talaði ég við yfirmann þann í brezka hernum, sem er aðili málsins, og spurði ég hann, hvaða skilyrði þeir settu fyrir því, að blaðið fengi að koma út. Hann sagði, að Bretar gætu ekki þolað áróður gegn hernaðarráðstöfunum þeirra hér á landi. Hér á landi, sagði hann. Ég spurði hann þá, hvort Þjóðviljinn mundi ekki fá að koma út, ef hann væri skrifaður í samræmi við þessa kröfu, en hann svaraði, að héðan af kæmi það ekki til mála. Þessar upplýsingar gef ég í tilefni af þeim ummælum hæstv. utanrmrh., að það standi opið að semja við herstj. Það stendur alls ekki opið. Þjóðviljinn er bannaður undir öllum kringumstæðum. En hitt tel ég skyldu hæstv. ríkisstj., að krefjast þess, að eini andstöðuflokkurinn í landinu fái að gefa út blað sitt. Undan þessari skyldu getur hún ekki skotið sér.

forseti (HG) : Mér hefur borizt eftir farandi bréf frá forseta Nd.: „Alþingi. Neðri deild, 29. apríl 1941. 1. landskjörinn þingmaður, Brynjólfur Bjarnason, hefur í dag ritað mér á þessa leið : „Með því að 4. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur, eins og kunnugt er, verið tekinn höndum og fluttur úr landi, leyfi ég mér hér með fyrir hönd Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins að skýra yður, herra forseti, frá því, með skírskotun til 144. gr. kosningalaganna, að flokkurinn óskar þess, að varamaður Einars Olgeirssonar, Jóhannes úr Kötlum, taki sæti hans í þinginu, meðan hann er fjarstaddur.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt, með ósk um, að þér boðið sem skjótast til fundar í sameinuðu þingi til þess að rannsaka og bera upp til samþykktar kjörbréf varamanns. Jörundur Brynjólfsson. Forseti sameinaðs þings“ Varamaðurinn mun vera mættur hér á þingi, og kjörbréfanefnd verið afhent kjörbréf hans til rannsóknar.

Frsm. kjörbréfan. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti! Kjörbréfanefndin kom saman á fund í dag, eftir ósk forseta Sþ., til þess að taka til meðferðar bréf það, er hæstv. forseti las, svo og að rannsaka þau gögn önnur, er lúta að þessu efni. Upplýst er, að sá flokkur, sem við síðustu kosningar kom að hv. 4. þm. Reykv., og þá kallaði sig Kommúnistaflokk, er sami flokkurinn og nú heitir Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn, enda kallar hann sig nú því nafni bæði innan þings og utan. Flokkurinn hafði við kosningar í Reykjavík 1937 D-lista. Sá listi hlaut atkvæði þannig, á hvern frambjóðanda. Segir svo um þetta atriði í útdrætti úr gerðabók yfirkjörstjórnar í Reykjavík, dags. 23. júní 1937: „. . . . reyndust atkvæði innan listanna hafa fallið þannig á þingmannsefni, er kosningu náðu sem aðalmenn og varamenn : Af D-lista : Einar Olgeirsson, ritstjóri. Sem varamenn voru kosnir: Af D-lista : 1. Brynjólfur Bjarnason kennari. Af öðrum frambjóðendum þeirra lista, sem komu að þingmönnum, reyndust atkvæðatölur þessara manna innan listanna þessar: Af D-lista: Jóhannes Jónasson úr Kötlum, skáld, 22655/12 atkv. Rétta útskrift staðfestir Lögmaðurinn í Reykjavík. (stimpill) Björn Þórðarson.“ (sign.) Þetta var útdráttur úr gerðabók yfirkjör stjórnarinnar í Reykjavíkur-kaupstað. Það virðist samkv. þessu ekki skipta máli hér, hvað sá flokkur heitir nú, sem hafði lista þennan í kjöri við síðustu kosningar og fékk menn kosna af honum, heldur er miðað við listann. Þar sem 1. varamaður D-listans hefur setið hér á Alþingi sem 1. landskjörinn þingmaður, átti um varamannssæti Jóhannesar úr Kötlum að fara eftir 3. mgr. 117. gr. kosningalaganna, en hún hljóðar þannig: . „Nú hreppir varaþingmaður af lista í Reykjavík uppbótarþingsæti, og skal yfirkjörstjórnin í Reykjavík þá koma saman að nýju og gefa næsta frambjóðanda á þeim lista, ef til er, kjörbréf sem varaþingmanni.“ N. hefur leitað sér upplýsinga um, hvort þetta ákvæði hafi verið framkvæmt, og kom þá í ljós, að ekki hafði verið gefið út sérstakt kjörbréf. En lögmaðurinn í Reykjavík, sem er formaður yfirkjörstjórnar, hefur tjáð n., að yfirkjörstjórn komi saman á fund í dag til þess að ganga frá kjörbréfi til handa Jóhannesi úr Kötlum. En samkv. því, sem alvitað er og úrskurðir hafa fallið um í landskjörstjórn, og samkv. opinberri skýrslu útgefinni af hagstofunni um alþingiskosningar 1937, hefur Brynjólfur Bjarnason hreppt þingsæti sem landskjörinn þingmaður, en næsti varamaður af sama lista er Jóhannes úr Kötlum. Með tilliti til þessa hefur kjörbréfan. bókað eftirfarandi: „Nú með því að Brynjólfur Bjarnason hefur hreppt uppbótarþingsæti á Alþingi og situr þar sem 1. landskjörinn þingmaður, virðist Jóhannesi Jónassyni (úr Kötlum) bera varamannssætið samkv. síðustu málsgr. 117. gr. kosningalaganna. Hann hefur að vísu ekki lagt fram formlegt kjörbréf, en þar sem opinber gögn sanna, að hann er úrskurðaður varamaður af D-lista í Reykjavík, leggur nefndin til, að þingseta hans verði tekin gild.“