Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg þarf ekki að tefja háttv. deild lengi. Fjárveitinganefnd hefir komið sjer saman um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og háttv.Ed. hefir gengið frá því. Gjöldin hafa aukist í háttv.Ed. um ca. 54 þús. Samt er engin sú breyting, sem hv.Ed. hefir gert á frv., þannig, að nefndin vilji hennar vegna leggja til, að gerðar sjeu brtt. við það. Við viljum ekki skapa ágreining milli deilda um smávægileg atriði, því að lítill spámaður væri í því, að þvæla málið svo á milli deilda, að aukning þingkostnaðarins næmi meiru en upphæðirnar, sem þráttað væri um. Viðvíkjandi þeim 2 brtt., sem fram hafa komið, skal jeg taka það fram, að nefndin leggur á móti þeim. Það segir sig sjálft, því hún vill samþ. frv. óbreytt. Viðvíkjandi utanfararstyrk til Sigfúsar Einarssonar mætti virðast, sem nefndin hefði ekki viljað fallast á hann, vegna þess, að hún tók það ekki upp þegar hún hafði málið til meðferðar. En nefndin athugaði þetta atriði, og það var ekki af því, að hún væri á móti því í sjálfu sjer, að hún mælti ekki fram með því þá, heldur vegna þess, að hún ætlaðist til, að málið biði til fjárlaganna. En háttv.Ed. hefir viljað hraða því meir, og væri þýðingarlaust að gera það að ágreiningi, þegar upphæðin yrði hvort sem er tekin upp í fjárlögin nú. Þá er brtt. á þgskj. 427, um uppbót á aukatekjum dýralækna. Nefndin hefir ekki getað fallist á hana, enda væri það að hlaupa í kapp við háttv.Ed., því að samskonar till. hefir verið feld þar. Jeg skal geta þess, að það, sem fyrst og fremst mælir á móti brtt.háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.). er að eigi er unt fyrir landsstjórnina að ákveða dýralæknunum dýrtíðaruppbót á aukatekjum þeirra, þar sem þeir hafa engan lögákveðinn taxta til að fara eftir.

Pjetur Ottesen Jeg skal leyfa mjer að fara nokkrum orðum um brtt. á þgskj. 543. Háttv. frsm. (M. P.) gat þess, að legið hefði fyrir háttv. nefnd erindi frá Sigfúsi söngkennara Einarssyni frá 15. júlí þ. á., og að í því hafi hann sótt um utanfararstyrk til dvalar í Þýskalandi, 3000 kr. Jeg hafði ætlað, alt þangað til háttv.frsm. (M. P.) gaf þessar upplýsingar, að háttv. fjárveitinganefnd hefði stungið beiðni þessari undir stól og ætlaði ekki að sinna henni. Mundi jeg ekkert hafa haft að athuga við það, þótt svo hefði verið. En nú heyri jeg, að háttv. nefnd hafi ætlað að taka fjárveitinguna upp í fjárlögin. En nú hefir háttv.Ed. sett þessa fjárveitingu í fjáraukalögin og marið henni þar í gegn með örlitlum atkvæðamun. Um utanfararstyrki yfir höfuð er það að segja, að það er ekki nema eðlilegt og rjett að veita fátækum, ungum og efnilegum mönnum styrk til þess að þroska gáfur sínar og hæfileika erlendis, þegar þær sýnast góðar, ekki síst ef þær virðast stefna sjerstaklega í einhverja ákveðna átt, hvort heldur er til söngnáms eða annars. Enda hafa slíkir styrkir oft verið veittir og á stundum orðið að miklu gagni og sóma fyrir landið. Hitt má eigi furða, þótt slíkir styrkir hafi eigi jafnan verið nógir; við höfum þar orðið að sníða okkur stakk eftir vexti. En hjer er alt öðru máli að gegna. Hjer á hlut að máli maður, kominn á fimtugsaldur, maður, sem um langan aldur hefir lagt stund á fræðigrein sína, og má því ætla, að hann sje kominn svo langt á veg í því efni, sem honum muni verða auðið að ná. Það verður ekki heldur sagt, að þinginu hafi farist illa við mann þennan að undanförnu, því að síðan 1907 mun honum hafa verið veittur 1200 kr. árlegur styrkur í fjárlögunum, - mun reyndar nú ekki vera nema 1100 krónur. Það er því fjarri því, að hann hafi verið olnbogabarn, borinn saman við ýmsa aðra. Mjer liggur við að líta svo á, að styrkurinn sje fremur veittur til þess, að lofa manninum að lyfta sjer upp, en til þess, að hann framist í list sinni. Jeg hygg því, að hjer sje gengið inn á varúðarverða braut, ekki síst þegar tekið er tillit til þess, hvernig fjárhagurinn stendur nú. Jeg hefi því komið með brtt. um að fella styrk þennan algerlega niður, ekki einungis úr fjáraukalögunum, heldur ætlast jeg til, að hann sje ekki tekinn upp í fjárlögin. Við eigum líka fleiri menn, sem sýnt hafa mikinn áhuga á að kenna söng og útbreiða sönglist, svo sem Magnús Einarsson á Akureyri og fleiri. Magnús hefir kent söng í Norðurlandi um fjölda ára og notið lítils styrks fyrir, 300 kr. á ári nú upp á síðkastið. Ef taka ætti alla slíka menn og styrkja þá til utanfarar á gamals aldri, þá gæti það orðið æðistór fúlga, en árangurinn af styrkveitingunum meira en tvísýnn. Það er nær að veita þeim viðurkenningu á annan hátt, ef þörf þykir.

Fjármálaráðherra (S. E.) Gjaldaupphæðin í frv. þessu hefir hækkað um 173,000 kr. síðan það fór frá stjórninni, eða þó í raun og veru um rúmar 200,000 kr., þegar að því er gætt, að 30 þús. kr. til brúar á Norðurá, sem felt er úr frv., verður tekið upp í fjárlagafrv. Það var aðallega brtt. um dýrtíðaruppbótina handa dýralæknunum, sem jeg ætlaði að minnast á. Jeg er því í sjálfu sjer hlyntur, að dýralæknamir fái uppbót þessa, því að það er sanngjarnt. En málið fjekk ekki fylgi í háttv.Ed., og eftir öllum atvikum álít jeg ekki rjett að flækja frv. milli deildanna vegna þessa atriðis, þótt jeg hafi talið sanngjarnt, að það væri tekið til greina.

Þorsteinn Jónsson Eins og kunnugt er, samþykti þingið 1918 dýrtíðaruppbót handa læknum, 60% af aukatekjum þeirra. Tilefni til þessa var það, að læknar höfðu farið fram á, að þingið hækkaði taxta þeirra fyrir læknisstörf um 100%. Þessi háttv. deild vildi ekki ganga að því, en lagði til, að öllum læknum, jafnt mannalæknum sem dýra, skyldi veitt 500 kr. uppbót hverjum af launum þeirra. Hv. Ed. vildi ekki fallast á þetta, en bar fram till. um að veita mannalæknum 60% dýrtíðaruppbót af aukatekjum þeirra. Neðri deild sá sjer ekki annað fært en að samþykkja málið eins og það kom frá háttv.Ed., þótt henni væri það ljóst, hvílíkum misrjetti dýralæknarnir voru beittir og þótt það lægi í augum uppi, að þeir mundu una lítt við þessi málalok. Sú er og reyndin á orðin, eins og við mátti búast. Nú hafa dýralæknarnir ritað þinginu og fara fram á, að þeir fái jafnháa dýrtíðaruppbót af aukatekjum fyrir árin 1918 og 1919 eins og aðrir læknar. Ástæðan er auðsæ. Þeim finst sjer gert lægra undir höfði en mannalæknunum, þar sem hvorirtveggja hafa jöfn fastalaun, og því finst þeim sjálfsagt, að þeir eigi rjett á að fá sömu dýrtíðaruppbót af aukatekjum sínum sem mannalæknarnir. Um rekstur embættanna er það að segja, að dýralæknaembættin munu vera erfiðari en mannalækna, því að hver dýralæknir hefir miklu stærra svæði til yfirsóknar en nokkur mannalæknir. Það hefir verið tekið fram sem ástæða gegn því, að dýralæknar fengju dýrtíðaruppbót af aukatekjum, að þeir hefðu engan lögboðinn taxta til að fara eftir við læknisstörf sín. Þetta er að sumu leyti rjett, en þó eigi alls kostar. Þeir munu hafa fastákveðinn ferðataxta fyrir kjötskoðun og ferðir. En fyrir einstök læknisverk hafa þeir ekki ákveðinn taxta, en auðvitað hlýtur hann að skapast að mestu leyti af sjálfu sjer, og getur aldrei orðið mjög hár, því að fáir mundu sækja dýralækni, ef þeir þyrftu að borga honum mikinn hluta af gripsverðinu fyrir að skoða gripinn. Dýralæknarnir geta því aldrei heimtað mjög háa borgun fyrir læknisstörf sín. Þessi brtt. fer ekki eins langt eins og dýralæknarnir æsktu. Að vísu er mjer ekki kunnugt, hve miklar aukatekjur þeirra muni vera. En svo miklar munu þær þó vera, að 12–1600 kr. uppbót á þeim mun ekki nema meiru en um 30% dýrtíðaruppbót á aukatekjunum. Ef ekki er fallist á þessa till., væri ekki ólíklegt, að dýralæknarnir skoðuðu það sem bendingu frá þinginu um, að því væri ekki sjerlega ant um, að þeir hjeldu áfram starfi sínu, eða að minsta kosti bending til þeirra um að hækka lækningataxtann. En slíkt er óheppilegt, og eins og jeg gat um áðan, allerfitt. Enda hefir þingið sýnt það með undirtektum sínum hvað laun mannalækna snertir, að það er á móti því, að taxti þeirra verði hækkaður, en vill að laun þeirra sjeu að sem mestu leyti greidd úr ríkissjóði. Það kendi því ósamræmis hjá þinginu, ef það færi nú sama sem að segja dýralæknunum að hækka taxta þeirra. Ef deildin hins vegar ætlast til, að þeir haldi sama taxta sem áður, þá verða þeir vitanlega fyrir misrjetti. Brtt. svipuð þessari var borin fram í hv.Ed., en feld þar með litlum atkvæðamun. Þótt háttv.Ed. hafi gert sig seka um ranglæti, er hún feldi brtt., ætti þessi hv. deild að forðast að gera hið sama. Það er skylda hennar að bæta úr yfirsjón systur deildarinnar. Og þótt fjáraukalögin þyrftu að ganga aftur til háttv.Ed. fyrir þá sök. þá er þeim engin hætta búin af því.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Hv. þm. Borgf. (P. O.) færði það sem ástæðu fyrir till. sinni, að styrkþegi sá, sem hjer ræðir um, sje orðinn of gamall til þess að geta haft not af styrknum. Þetta finst mjer undarleg röksemdaleiðsla. Eftir því ætti ekki að veita t. d. háskólakennurum neinn styrk til utanfarar, til þess að framast í greinum sínum, ef þeir væru komnir á fimtugsaldur. Þó er það talið sjálfsagt bæði hjer og annarstaðar, að þeir fari slíkar ferðir, og jafnsjálfsagt að þeir geti haft gagn af ferðunum, þótt rosknir sjeu orðnir. Sama er að segja um lækna. Ættu þeir þó eftir kenningu háttv.þm. (P. O.) að vera orðnir fullnuma í list sinni þegar þeir hefðu lokið embættisprófi. En sannleikurinn er sá, og við það veit jeg að hv.þm. (P. O.) muni kannast, að á hverju sviði sem er geta menn sí og æ bætt við mentun sína og þekkingu; þeir verða aldrei fullnuma. Háttv. þm. (P. O.) gerði ráð fyrir, að maður þessi ætlaði sjer að fá styrkinn til að lyfta sjer upp fyrir hann. Þetta er út í bláinn sagt af háttv.þm. (P. O.), því að í umsókninni um styrkinn er gerð grein fyrir, til hvers honum skuli varið. Kveðst umsækjandi æfla að verja styrknum til að kynna sjer kirkjusöng í Þýskalandi, afla sjer frekari þekkingar í orgelspili, og til þess að búa sig undir að gefa út íslensk úrvalslög. Það er satt og rjett, að hvorki jeg nje háttv.þm. (P. O.) munum hafa vit á að dæma um hæfileika mannsins. En þar hefir nefndin farið eftir meðmælum þeirra, er skyn bera á. Umsókninni fylgja meðmæli frá söngfræðingi Páli Ísólfssyni, sem kendi umsækjanda um þriggja mánaða tíma. Segir hann umsækjanda hafa sjerstaka gáfu á sínum sviðum, sem ekki hæfi að leggja á hilluna eða geyma á kistubotni. Þá er og þess að gæta, að maður þessi á að kenna orgelspil hjer á landi og undirbúa orgelleikara landsins undir starf þeirra. Hann er að þessu leyti sambærilegur við háskólakennarana. Til þess að fjölyrða ekki um málið skal jeg leyfa mjer að lesa upp síðustu setninguna úr nál.háttv.Ed.: „Og því fremur ætti Alþingi að vera ljúft að snúast vel við þessari styrkbeiðni, sem fortíð þessa manns gefur tryggingu fyrir því, að honum muni auðnast, ef líf og heilsa endist, að gera þær krónur, sem til þessara útgjalda ganga, fullkomlega arðberandi fyrir þjóðfjelagið.“ Þá kem jeg að till. um uppbót á aukatekjum dýralæknanna. Þetta er vandræðamál, og erfitt að gera samanburð á dýralæknum og mannalæknum. Ef háttv.flm.till. (Þorst. J.) hefði viljað gera dýralæknunum jafnhátt undir höfði og mannalæknunum, þá hefði hann átt að fara fram á, að dýralæknarnir fengju 60% uppbót af lögbundnum aukatekjum þeirra, en ekki öllum aukatekjunum; í því væri samræmi. Háttv. þm. (Þorst. J.) mintist á kjötskoðun læknanna og virtist ætlast til, að dýralæknarnir fengju dýrtíðaruppbót úr landssjóði á tekjunum af henni. Þessu er jeg alveg mótfallinn. Það eru fleiri kjötskoðunarmenn í landinu en dýralæknarnir; mannalæknarnir sumir eru líka kjötskoðunarmenn, og jeg veit, að stjórnin hefir verið því alveg mótfallin, að þeir fengju uppbót á borguninni fyrir kjötskoðun þeirra, því að hún kæmi ekki landssjóði við. Auk þess veit jeg, að sumir kjötskoðunarmennirnir hafa fengið uppbót á kjötskoðuninni hjá þeim, sem hafa látið framkvæma hana, þannig, að þeir hafa fengið hærri borgun fyrir skoðunina en áður, og það er líka dýrtíðaruppbót. Mjer finst rjett, að háttv.flm. (Þorst. J.) taki samkvæmt þessu aftur till. sína, en reyni að koma því inn í fjárlögin, að dýralæknunum verði greidd 60% uppbót á lögákveðnum aukatekjum þeirra. Háttv. flm. (Þorst. J.) sagði, að það væri sama sem að gefa dýralæknunum undir fótinn með að hækka taxta þeirra, að neita þeim um alla dýrtíðaruppbót. En það er ekki í samræmi við það, sem hv.þm. (Þorst. J.) sagði áður, að þeir mundu ekki geta hækkað taxtann, því að þá mundi þeirra lítið verða vitjað.  (Þorst. J.: Jeg taldi þeim það erfitt)  .

Pjetur Ottesen Brtt. mín hefir mætt allmiklum andblæstri hjá háttv.frsm. (M. P.), og má gera ráð fyrir, að hann tali þar fyrir hönd fjárveitinganefndarinnar. Hann bar mann þennan og styrkinn til hans saman við utanfararstyrk til lækna og háskólakennara. Má vera, að þar svipi nokkuð saman, en jafnt er þó eigi á komið með þeim. Það er hreinasti misskilningur hjá háttv.frsm. (M. P.). Seinasta vopnið, sem háttv.frsm. (M. P.) beitti, var að hann las upp úr nál.hv.Ed. dóm nefndarinnar þar um manninn. En í sambandi við það tek jeg fram, að háttv.þm. (M. P.) tók það jafnframt fram, að hvorugur okkar væri fær til að dæma um mann þennan. En honum finst þó sjálfsagt, eftir því sem orð hans fjellu, að háttv.Ed. sje fær til þess. En jeg vil nú samt gera ráð fyrir, að hún standi svipað að vígi og við með að fella dóm sinn, og þá ætti ekki að vera byggjandi mjög mikið á honum. Ef við verðum svo örlátir, að veita styrk þennan, þá megum við eiga von á, að Magnús söngfræðingur Einarsson og fleiri muni á eftir koma með samskonar, og jeg efast ekki um, að þeir mundu geta fengið meðmæli sjerfræðinga í þessari grein. Þeir gætu t. d. myndað nokkurskonar samábyrgð með sjer og mælt hver með öðrum. Ættum við þá erfitt með að synja þeim um samskonar styrk, ef þetta er á undan gengið.

Bjarni Jónsson Jeg ætlaði ekki að lengja umræðurnar út af till.háttv.þm. Borgf. (P. O.), en eigi er auðgert að láta hana þegjandi fram hjá sjer fara, þegar háttv þm. (P. O.) gefur það í skyn, að Sigfús Einarsson hafi sníkt sjer út meðmæli, sem lítið sje á að byggja. Við, sem þekkjum verk þessa manns, gáfnalag hans og kostgæfni, við þurfum engin vottorð nje meðmæli; lagasmíð hans út af fyrir sig ætti að vera honum næg meðmæli. Það ætti að vera öllum ljóst, að það er minst gert fyrir manninn sjálfan að veita honum styrkinn, það er gert fyrir landið, því hann á að vera leiðtogi þess alls í söng og hljóðfæraslætti. Og undarlegt er að halda, að hann geti gegnt þessu starfi til hlítar með því að sitja altaf kyr hjer úti á heimsenda í þokunni og kuldanum, og heyra ekki nema til sjálfs sín og þeirra, sem hann á að vera að kenna. Það er lífsnauðsyn fyrir mann sem hann að geta við og við brugðið sjer að heiman, hitt aðra starfsbræður sína, kynt sjer hvað þeir kenna og hvernig, rætt við þá, sem skyn bera á og reynslu hafa, um áhugamál sín og fengið sjer við það sálarhressing. Það væri fróðlegt og sæmdarauki, eða hitt þó heldur, að láta það berast til annara þjóða, að sjálfsagt þyki að láta gleðigjafa heils lands sitja einangraðan í myrkri og þoku. En hitt er víst, að þeim, sem slíkum störfum gegna, hvort sem um er að ræða listir, þekkingu eða vísindi, þeim er það lífsnauðsyn að ljetta sjer upp og komast út í heiminn, til þess að kynna sjer, hvernig menn fara þar að í þessum sökum. Auk þess þurfa þeir þess með til þess, að leita sálu sinni hressingar og vakningar. En sjálfsagt þarf jeg ekki að vera að telja þetta upp; það hlýtur alt að vera svo kunnugt háttv.þm., þessum mönnum, sem bera á herðum sjer framtíð landsins sem fullvalda ríkis, sóma þess og velferð í bráð og lengd. En það var annað atriði líka, sem mjer þótti undarlegt í ræðu háttv.þm. (P. O.). Það var, að Sigfús Einarsson væri orðinn of gamall til þess, að geta haft not af utanför þessari; hann gæti ekki fyrir aldurssakir lært til fullnustu að leika á hljóðfæri sitt, sem hann að vísu hefir gert vel, þótt ekki hafi honum gefist kostur á fullnaðarnámi. Þetta er sjerstaklega undarlegt fyrir mig að heyra, sem er kennari hans. Eftir því ætti jeg að vera orðinn svo elliær, að, jeg væri hvorki hafandi hjer á þingi nje annarsstaðar.  (P. O.: Háttv. þm. hefir verið sendur utan)  . Já, jeg var sendur sem fulltrúi þessa þings til útlanda, og bendir það á, að jeg hafi ekki verið talin elliær þá. En hvað sem sjálfum mjer líður, þá get jeg fullyrt það, að enginn af mínum lærisveinum er orðinn svo gamall, að bregða þurfi honum um elli. Jeg vona því, að till. þessi sje fyrirfram dauðadæmd, og gæti trúað, að hún fengi ekki fleiri en 1–2 atkv.

Þorsteinn Jónsson Jeg vildi að eins geta þess, að jeg sje ekki fulla ástæðu til að taka brtt. mína aftur. Út af orðum háttv.frsm. (M. P.) skal jeg geta þess, að hjer er ekki farið fram á, að dýralæknum verði veitt jafnhá dýrtíðaruppbót af öllum aukatekjum þeirra og mannalæknum. Það er rjett athugað, að fyrir kjötskoðun ber þeim ekki dýrtíðaruppbót úr ríkissjóði. Þar eru þeir þó bundnir við taxtann, en það getur verið rjett, að sumsstaðar hafi þeir fengið það betur borgað en hann ákveður. En þetta er fram komið í þeirri von, að háttv. deild sýni lit á að rjetta það misrjetti, sem þessir menn hafa orðið fyrir.

Pjetur Jónsson Jeg skal taka það fram um þessa brtt., um uppbótina til dýralækna, að jeg var henni hlyntur, en hins vegar finst mjer það ekki geta komið til mála að senda frv. aftur til Ed. að eins vegna hennar. En ef komið væri með samskonar till. í sambandi við fjárlögin, mundi jeg verða henni fylgjandi.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi áður lýst því yfir, að afstaða mín til þessa atriðis er hin sama og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), og jeg mundi einnig verða fylgjandi samskonar till., ef hún væri flutt í sambandi við fjárlögin.

Þorsteinn Jónsson Jeg get lýst því yfir, að eftir þeim röddum, sem jeg nú hefi heyrt frá mönnum úr háttv. fjárveitinganefnd, hv. formanni hennar og hv.frsm., þá get jeg tekið aftur till. þessa, í þeirri von, að þeir komi með hana sem brtt. við fjárlögin, og skoða umræður þeirra sem fyrirheit um það.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Eins og háttv. þingdm. er kunnugt, er nú ætlast til þess með samþykki launalaganna, að engin eftirlaun verði framvegis. Hins vegar hefir hæstv. stjórn sýnst, að ekki mætti eiga sjer stað, að ekki væri tryggilega sjeð fyrir gömlum embættismönnum. Þess vegna er frv. þetta fram komið, og í launalögunum eru launin ákveðin svo rífleg, að gert er ráð fyrir, að menn geti sjeð af nokkru gjaldi af þeim í sjóð þennan. Launanefndin, sem haft hefir þetta frv. til meðferðar, telur þetta sjálfsagt. En hins vegar er það mikið efamál, hvort ekki þarf að breyta þessu áður en langt um líður. Í frv. er gert ráð fyrir, að embættismenn greiði 5% af embættislaunum sínum í sjóð þennan, þó ekki af þeim hluta launa, sem fram yfir er 5000 kr. Lífeyririnn, sem hann fær greiddan, nemur 27% af launahæð þeirri, sem hann hefir greitt af samtals. Maður, sem hefir 5000 kr. í laun og situr í embætti í 20 ár, hann hefir þá lagt í sjóðinn samtals 5000 kr., en fær útborgað í lífeyri 2700 kr. árlega. Maður, sem hefir 2400 kr. í árslaun og er í 20 ár í embætti, greiðir samtals í sjóðinn 2400 kr., en fær útborgað í lífeyri árlega 1206 kr. Það líða því tæp 2 ár áður en embættismenn hafa til fulls etið upp aftur alt, sem þeir hafa lagt í sjóðinn. Af þessu sjest, að 5% gjald verður of lágt. En þá verður annaðhvort að hækka gjald þetta eða landssjóður verður að leggja meira fje af mörkum. En jeg skal geta þess, að slíkt ákvæði sem þetta er ekki hægt að setja svo rjett í fyrstu, að ekki þurfi að breyta því aftur. Þar verður að þreifa sig áfram smátt og smátt. Í frv. stendur, að landssjóður leggi til sjóðsins 50,000 kr. í eitt skifti fyrir öll. Það taldi nefndin alveg sjálfsagt, þar sem ekki er hægt að stofna sjóðinn af tillaginu einu saman. Þá er annað sem nefndin taldi líka sjálfsagt, að þegar embættismenn eru orðnir 70 ára, þá megi þeir fara frá, og eigi þá heimtingu á eftirlaunum, eða þegar aldur þeirra og embættisár eru til samans orðin 95 ár, þá hafi þeir heimtingu á eftirlaunum. En til þess geta menn ekki verið yngri en 57–58 ára. Í 7. gr. er það ákvæði, að þegar embætti legst niður og embættismaðurinn flyst ekki í annað embætti, þá eigi hann heimtingu á að fá endurgreidd úr sjóðnum iðgjöldin vaxtalaust. Þetta sýndist nefndinni sanngjarnt, að menn fái þetta endurgreitt, ef þeir missa rjettinn til lífeyrisins. Hins vegar hafa þeir um leið veitt sjóði þessum stuðning með vöxtunum af iðgjöldunum. Annars varð talsverður ágreiningur um það, hvort embættismaður, sem ljeti af stöðu sinni, ætti afturkræft það, sem hann hefir lagt í sjóðinn. En meiri hluti nefndarinnar var á þeirri skoðun, að stjórnin hefði þar hitt á hið rjetta, þar sem ganga má að því vísu, að menn sleppi ekki fastri stöðu nema því að eins, að þeir eigi völ á öðru betra starfi og þurfi því ekki eftirlaunanna við. Þá skal jeg geta þess, að nefndin lagði fyrst til, að frv. yrði samþ. óbreytt, en eftir að nál. var prentað tók hún eftir því, að hæstv. stjórn hafði gleymst að nema úr gildi lög nr. 5, 4. mars 1904, en þau hljóta að falla úr gildi, eins og hin, sem til eru tekin í 8. gr. frv. Nefndin hefir því komið með brtt. á þgskj. 575 um þetta efni til lagfæringar. Jeg þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, en vil að eins ráða háttv. deild til að samþ. frv. með þessari brtt. frá nefndinni.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Launamálanefndin leggur til, að þetta frv. verði samþykt með þeim orðabreytingum á 5. gr., sem nefndin leggur til. Nefndinni fanst það dálítið undarlegt, að í 1. gr. er ekki ætlast til, að hvorki þeir menn greiði þetta gjald, sem giftast eftir fimtugt, nje þeir sem sitja í embættum er lög þessi öðlast gildi og eldri eru en fimtíu ára. Jeg hefi spurst fyrir um þetta hjá hæstv. stjórn, og eftir því, sem jeg hefi næst komist, virðist það hafa vakað fyrir stjórninni, að er menn væru orðnir svo gamlir, hefðu þeir ekki efni á að greiða svona hátt tryggingargjald því það leiðir af sjálfu sjer, að því skemri tíma sem búist er við að maðurinn lifi því hærra verður iðgjaldið. Einhver sagði, en jeg býst við að það hafi verið gletni, að þetta væri gert til þess að fyrirbyggja það, að konur sæktu um of eftir gömlum embættismönnum. Þetta frv. er nokkuð annað en frv. um stofnun lífeyrissjóðs fyrir embættismenn, því hjer er farið fram á, að nokkurt tillag falli til ekknanna og barna þeirra, úr landssjóði. Nefndin athugaði þetta vel og komst að þeirri niðurstöðu, að ekki yrði fram hjá þessu komist. Það er sem sje ekki hægt að ætlast til, að embættismenn geti bæði keypt sjálfum sjer og ekkjum sínum líftryggingu. Í 5. gr. frv. stóð um börn embættismann, sem mist hafa báða foreldra sína, að konungur geti veitt hverju um sig 100 til 200 kr. uppeldisstyrk árlega, ef það sýndi sig maklegt að njóta. Þótt þetta ákvæði hafi staðið í eldri lögum, þótti nefndinni það svo afkáralegt, að hún vildi ekki halda því lengur í lögunum. Það virðist ekki hægt að segja, eða krefjast þess, að barn innan 16 ára aldurs sýni sig maklegt styrksins eða ekki. Ef barnið hefir sýnt af sjer einhverja óknytti innan 16 ára aldurs, þá væri því fremur ástæða til að veita því styrkinn, ef hann gæti hjálpað því á rjetta leið aftur. Að svo mæltu læt jeg úttalað um þetta mál.

Forseti: Frv. þetta var til meðferðar í sjávarútvegsnefnd hv.Ed., og legg jeg til, að því verði vísað til samkynja nefndar hjer.

Jörundur Brynjólfsson Jeg bjóst við, að frsm. mundi segja álit sitt, fyrir nefndarinnar hönd, um þær breytingartill, er nú liggja fyrir. Jeg á hjer tvær brtt., á þgskj. 605 og 606. Jeg skal geta þess, viðvíkjandi brtt. á þgskj. 605, eins og jeg reyndar drap á við 2. umr. þessa máls, að eiginlega hefði jeg ekki átt að þurfa að koma með þá till., svo sjáfsagt er að fjölga þm. hjer í Reykjavík. Stjórnarskrárnefndin hefði átt að taka þetta upp hjá sjálfri sjer. Í till. fer jeg fram á, að þm. verði að eins fjölgað um tvo, og auðvitað er það ætlun mín, að Reykjavík njóti þessarar fjölgunar. Jeg vil ekki fara að endurtaka þau rök, sem flutt hafa verið fyrir þessari sanngjörnu kröfu. Jeg get í því efni vísað til ummæla minna á Alþingi árið 1917. Að eins vil jeg drepa á eitt atriði, sem sýnir hve rjettmæt og sanngjörn þessi ósk er. Nú eru á kjörskrá fyrir Reykjavík 5510 alþingiskjósendur. Þessi kjósendafjöldi á að eins tvo fulltrúa á Alþingi. Á Seyðisfirði eru tæplega 300 kjósendur: þeir hafa einn fulltrúa hjer á Alþingi. Hvaða rjettlæti er nú í þessu? Auk þessa má benda á, hversu atvinnugreinarnar í þessum bæ eru orðnar fjölbreyttar og margvíslegar, og hversu margt nýtt kemur hjer fyrir svo að segja nærri daglega. Það geta því allir sjeð, hversu erfitt, að jeg ekki segi ókleift, er fyrir þessa tvo fulltrúa að fylgjast með í málum bæjarins og vera svo vel heima í öllum atvinnugreinum hans, að þeir geti flutt mál hans vel og talað fyrir þeim hjer á Alþingi. Þeir hljóta því að vera litblindir á alla sanngirni og rjettlæti, sem geta lagst á móti þessari till. Það er ekki einu sinni farið fram á að fá nærri eins mikið og bænum ber, borið saman við mörg önnur kjördæmi. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) grípur hjer fram í fyrir mjer og vill, að jeg taki þessa brtt. aftur. Honum er nú ekki altaf svo sýnt um að verða við rjettmætum óskum annara kjördæma en hans eigin og er ekki altaf sem framsýnastur. Hv. 1 þm. Árn. ( S. S.) mætti nú muna sum ummæli sín frá þinginu 1911 um hafnargerð í Reykjavík, En þótt hann muni þau ekki, eru þau þó geymd í þingsögunni, en hvort þau eru til þess að sýna, hversu maðurinn er framsýnn, það ætla jeg mjer ekki að dæma um. Þegar farið er fram á eitthvað, sem sanngjarnt er og sjálfsagt, þá er það í mesta máta óhyggilegt að verða ekki við þeim óskum. Þegar svo er ástatt, ættu menn meir að líta á sanngjörn rök og óhrekjanleg heldur en þröngsýnar skoðanir óþroskaðra kjósenda úti um landið. Ef það er þá annars nokkur kjósandi til á landinu, sem er svo nærsýnn. Best gæti jeg trúað því, að það væru að eins nokkrir þm., sem ekki sjá lengra. Það mætti nú segja, ef jeg ætlaði mjer að vera hjer í Reykjavík framvegis, að þetta væri sprottið af eigingirni hjá mjer, en þar sem jeg býst við að verða framvegis búsettur úti á landi, þá verður mjer ekki brugðið um slíkt. Að svo mæltu læt jeg útrætt um þetta atriði. Þá á jeg brtt. á þgskj. 606. Jeg tek aftur brtt. mína á þgskj. 64, sem er um líkt efni. Við 2. umr. málsins lýsti jeg því yfir, að jeg mundi koma fram með þessa till. Sneið jeg hana eftir þeim undirtektum, er hin brtt. mín fekk hjá háttv.þm. Hefi jeg dregið úr brtt. minni á þgskj. 64 það atriði. er þótti kröfuharðast, en það var það ákvæði, að útlendingar skyldu tala og rita málið stórlýtalaust. Nú er till. svo orðuð, að þeir verða að skilja málið og geta talað það sæmilega. Þetta er vægasta krafan, sem hægt er að gera til manns, sem á að fá full rjettindi í landinu á við landsins eigin börn. Það má líka með rjettu segja, að þeirri þjóð væri undarlega varið, sem ekki vildi setja þá tryggingu fyrir meðferð þjóðmála sinna, að þeir, sem um þau fjölluðu, skildu tungu þjóðarinnar. Þá fyrst er líka hægt að vænta þess, að útlendingar þekki þjóð vora og kjör hennar og atvinnugreinir og alla hætti, er þeir skilja tungu vora, og geta mælt við landsmenn. Það er því ekki að ástæðulausu, að jeg ber fram þessa tillögu. Færi nú svo, að útlendingum fjölgaði hjer mikið á næstu árum, er þetta ákvæði í stjórnarskránni alveg nauðsynlegt. Væri ekkert aðhald í þessu efni, býst jeg við, að margir þeirra útlendinga, er hingað kæmu, legðu ekki mikið á sig til að læra málið. Nú vita menn, að allmargir Danir eru hjer: sumir þeirra hafa dvalið hjer í mörg ár, og allmargir þeirra tala ekki íslensku og skilja hana alls ekki. Nærri má geta, hvort þeir hafa gert sjer far um að læra málið. Nú má geta nærri, hvort þessir menn hafa mikla þekkingu á þjóðmálum vorum, þegar þeir sýna ekki meiri áhuga á að læra málið. Þó ættu þeir að hafa óskoraðan rjett til þess að greiða atkvæði um mál vor! Jeg vænti þess vegna að allir þeir, sem vildu hafa búsetuskilyrðið 5 ár, og jafnvel hinir líka, fallist á þessa tillögu mína. Það sjá líka allir, að ef trygging er fólgin í því, að útlendingar skuli hafa dvalið hjer 5 ár áður en þeir fái kosningarjett og kjörgengi, þá er þó meiri trygging í því, að þeir skuli skilja málið. Mjer er líka nær að halda, að útlendingar gætu verið hjer 10–15 ár án þess að vita nokkuð um landsmál vor, ef þeim væri ekki gert að skyldu að læra málið til þess að öðlast full rjettindi. Þó vil jeg geta þess, að þótt þessi till. verði samþ., þá álít jeg rjett að samþ. 5 ára búsetuskilyrðið samt sem áður. Já, jeg mundi jafnvel verða með því að tíminn yrði lengdur enn þá meira. Að þetta sje brot á sambandslögunum nær ekki nokkurri átt, því að þetta tekur jafnt til allra. Þótt heyrst hafi einhver rödd um það, að ekki væri rjett að setja þetta ákvæði inn í stjórnarskrána, jafnvel ekki sæmilegt, þá vænti jeg þess, að hv. deildarmenn láti ekki slíkt á sig fá, þótt eitthvert þjóðkunnugt fífl sje með fávíslega sleggjudóma um þetta mál. Því hvað eru allar þjóðir að gera nú? Þær eru einmitt að reisa rammar skorður við innflutningi útlendinga og óhollum áhrifum þeirra á mál sín. Þetta gera stórþjóðirnar úti um heim og smáþjóðirnar miklu fremur. En svo ættum við, fámenn þjóð og fátæk, að opna allar dyr upp á gátt fyrir útlendingum, án þess að gera þá sjálfsögðu kröfu, að þeir, sem flyttust inn í landið til að setjast hjer að, lærðu að tala og skilja málið áður en þeir fái að hafa áhrif á úrslit þjóðmála vorra.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi leyft mjer að kom fram með brtt. á þgskj. 586, og er hún skyld till.háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), á þgskj. 606. Brtt. lýtur að skilyrðum þeim fyrir kosningarrjetti, sem 29. gr. ræðir um. Þann rjett vil jeg binda við þekkingu, meðal annars, og finst mjer það eðlilegra en sum önnur skilyrði, sem sett eru. Skilyrðið felur í sjer tvö mikilsverð atriði. Fyrst og fremst felst í því örugg þjóðernisvörn, ef um innstreymi útlendinga væri að ræða, af því að sú „almenna þekking, sem heimtuð er af ungmennum á fermingaraldri“ felur í sjer kunnáttu í málinu, en enginn útlendingur tileinkar sjer það á svipstundu. Hins vegar er slíkt skilyrði sjálfsagður hemill á skrílræði, sem auðveldlega getur sagt til sín þegar kosningarrjetturinn er orðinn almennur og heill her af útlendum verkalýð sest ef til vill að í landinu. Langmesta áherslu í þessu efni verð jeg þó að leggja á þjóðernisvörnina, einkum af því að skilyrðið er í sjálfu sjer engin kvöð fyrir vora eigin þjóð. Jeg þóttist taka eftir því við 2. umr., að hv. þingmenn ljetu sjer ant um að koma að skilyrðum, sem tryggðu sem best þjóðernið. Fyrir þá skuld gengu menn svo langt að samþ. 5 ára búsetu, þótt það í sjálfu sjer sje neyðarúrræði og sjerstaklega ósanngjarnt í garð Vestur-Íslendinga, sem heim kynnu að flytjast. En jeg álít 5 ára búsetuna allsendis ónóga í þessu efni. Jeg kannast við, að það er nokkur vörn í henni um stundarsakir, en hún er skammæ, og væru hjer búsett við stóriðju nokkur þúsund útlendinga, þá geta þeir eins og meinvættir komið eftir 5 ára dvöl og endavent öllu við kosningar. Þetta þyrfti ekki að óttast ef mín tillaga gengi fram. Tungan er sá þröskuldur, sem útlendingarnir verða að hika við, ekki að eins fimm ár, heldur ef til vill fimm sinnum fimm ár. En þeir, sem hana hafa numið, ættu að jafnaði að vera oss velkomnir í hóp kjósenda; þeir munu þá oftast orðnir svo íslenskir að öðru leyti, að ekki þarf við þeim að amast. Og fyrir slíka menn væri í raun og veru rjett að setja í kosningalög nánari ákvæði um málskunnáttuna, sem gerði þeim ljettara fyrir um fullnægingu hennar. Mjer hefir verið bent á, að þessi krafa, eða þessi viðauki við hin almennu skilyrði fyrir kosningarjetti, mundi útiloka nokkra þá frá kosningarrjetti, sem nú njóta hans. Við því er auðvelt að gera, bæði með bráðabirgðaákvæðum, líkum þeim, sem nú er hjer hnýtt við 77. gr., og einnig í kosningalögum, sem verða að taka fram um alt nánara fyrirkomulag við kosningar og beitingu kosningarrjettarins. Þau 10 ár, sem liðin eru síðan alment var farið að beita fræðslulögunum frá 1907, hafa öll ungmenni, sem nú eru milli 14 og 24 ára, fullnægt með prófi þessu þekkingarskilyrði, og er því í ítrasta lagi að ræða um eitt eða tvö ár fyrir þá, sem eigi hafa náð aldursmarkinu 25 ár og lausir voru við fyrstu barnaprófin eða orðnir fullra 14 ára, er farið var að beita lögunum. En hitt er víst, að allir, sem ná kosningarrjetti eftir þennan tíma, fullnægja þessum skilyrðum með því að ganga undir það lögskipaða ungmennapróf á fermingaraldri. Og ef nú þyrfti að koma að einhverjum aukaákvæðum, svo sem því, að um útlendinga, sem að öðru leyti en málinu fullnægðu skilyrðunum, mætti nægja lestrarkunnátta og skilningur á daglegu máli, þá ættu slíkir viðaukar að geta komist að í háttv.Ed. Jeg skal svo ekki fara nánar út í þetta atriði. Jeg hefi ekki sjeð mjer fært að bera fram fleiri brtt., og olli því mest annríki. Þó eru ýmsar fleiri greinar, sem jeg felli mig ekki alls kostar vel við, svo sem landskjörsákvæðin og þinghald á útmánuðum. En ef brtt. mín á þgskj. 586 verður samþ., þá þykist jeg sjá, að brtt. á þgskj. 606 sje óþörf, því að hún felst í minni brtt., en er hins vegar ekki eins víðtæk og auk þess nokkuð hvatskeytleg í garð sambandsþjóðarinnar. Þá skal jeg minnast nokkrum orðum á brtt. á þgskj. 621. Þótt jeg hafi mikla tilhneigingu til að fallast á hana, þá sje jeg mjer það ekki fært. Hún fer í þá átt, að veita sveitarþurfum kosningarrjett jafnt öðrum, og er hugsun sú að vísu mannúðleg. Jeg hefi heyrt flutningsm. (B. J.) mæla fyrir þessari till. áður, en jeg get samt ekki fallist á hana svona fyrirvaralaust, og hjer þyrfti vissulega að aðgreina verðuga og óverðuga.

Einar Arnórsson Jeg ætla að drepa á þessar tvær brtt., á þgskj. 586 og 606. með fáum orðum. Brtt. hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), á þgskj. 606, er skýr og glögg, að minsta kosti að því er virðist í fljótu bragði. En brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). á þgskj. 586, getur orkað tvímælis, að minsta kosti það fyrirmæli, að menn hafi „þá almennu þekkingu, sem heimtuð er eða heimtuð kann að verða af ungmennum á fermingaraldri“ Þeir sem nú eru á kjörskrá, halda þessum rjettindum, fyrir ákvæðin um stundarsakir í stjórnarskrárfrv. Meðan lög nr. 59, 22. nóvember 1917, um fræðslu barna, gilda, verður að miða till.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.)við ákvæði þeirra laga. Og í 2. gr segir: „Hvert barn, sem er fullra 14 ára, á að hafa lært: „1. að lesa móðurmálið skýrt og áheyrilega og geta sagt munnlega frá því, er það les; það skal og geta gert skriflega grein fyrir efni, sem það þekkir vel, nokkurn veginn ritvillulaust og mállýtalaust; það skal vita nokkuð um merkustu menn vora, einkum þá, er lifað hafa á síðustu öldum, og kunna utanbókar nokkur íslensk kvæði, helst ættjarðarljóð og söguleg kvæði, og geta skýrt rjett frá efni þeirra í óbundnu máli. 2. að skrifa læsilega og hreina snarhönd.“ Þar að auki eiga þau auðvitað að hafa lært það, sem heimtað er í kristnum fræðum og fjórar höfuðgreinar reiknings. Hjer er heimtað að kjósendur skuli lesa móðurmálið skýrt, og það er ekki um að villast, hvaða móðurmál átt er við; það er auðvitað íslenskan. En það er ekki víst að hægt verði að beita þessu ákvæði við danskan mann, því að hans móðurmál er danska. Jeg veit ekki, hvernig skorið verður úr þessu, nema ef vera mætti, að skilyrðið um, að hann skuli læra íslensk kvæði, taki af allan vafa. En þótt menn kunni utan að nokkur kvæði, þá getur samt skort leikni í að fara með og skilja óbundið mál. Og það er ef til vill nokkuð hörð krafa, að kjósandi láti prófa sig í því, hvort hann kunni utan að kvæði. Till. háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) virðist geta orðið óglögg og valdið ágreiningi og efasemdum í framkvæmdinni, og á hún það að nokkru leyti sameiginlegt við till háttv. 1. þm. Reykv. J. B.), að kröfurnar virðast vera fullharðar, sjerstaklega þó till. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem gerir ráð fyrir, að menn skrifi íslensku nokkurn veginn ritvillu- og mállýtalaust Jeg hygg, að þá yrðu margir kjósendur gerðir afturreka, ef prófdómarinn gengi sæmilega eftir því, að ákvæðinu væri framfylgt, og það ætti ekki að verða dauður bókstafur. Mjer finst, að óþarft sje að gera harðari kröfur en að kjósandi hafi int af hendi þá kunnáttuskyldu, sem börnum er sett á vissum aldri í landi hlutaðeiganda. Þetta á sjerstaklega við Dani. Aðrir útlendingar hafa hjer ekki ríkisborgararjett. En nú er það kunnugt, að alþýðufræðsla er svo fullkomin í Danmörku sem hjer. Eina sanngjarna krafan er, að þeir skilji íslenska tungu. Aðalatriðið er, að þeir geti skilið ræður manna og lesið prentað mál. En hitt þykir mjer fullstrangt, að þeim sje gert að skyldu að skrifa og tala stórlýtalaust. Margir útlendingar skilja og lesa íslensku sjer til gagns, en þeim er ef til vill ókleift að tala rjett og rita. En nú vantar eitt atriði í brtt., sem veldur því, að nauðsyn væri á að taka málið út af dagskrá. Það er ákvæðið um það, hverjir eigi að hafa eftirlit með þessu. Um það stendur ekkert. Á kjörstjórnin að hafa þetta eftirlit, eða eiga kjósendurnir að sýna kjörstjórnunum vottorð um, að þeir hafi þessa kunnáttu? Og ef svo er, hverjir eiga þá að gefa þetta vottorð? Ekki dugir að vitna til fræðslulaganna. Útlendingar geta sýnt, að þeir sjeu fermdir og að þeir hafi gengið í gegnum barnaskóla eða barnafarskóla, og þar með eru löglíkur skapaðar fyrir, að þeir fullnægi skilyrðunum. En hjer er að ræða um eldri menn, sem ekki fara að ganga í barnaskóla. Jeg spyr þess vegna: Hvernig á að haga eftirlitinu? Á kjörstjórnin í hverjum hreppi að annast það? Á t. d. bæjarstjórn Reykjavíkur eða undirnefnd hennar, sem frumvarp á að gera að kjörskrá, að prófa, hvort Pjetur eða Páll sjeu svo vel að sjer, að þeir megi kjósa? Eða á að stofna sjerstaka prófnefnd til þess, sem allir, er vilja vera á kjörskrá, eiga að snúa sjer til.? Ef svo er, að kjörstjórnirnar eiga að úrskurða þetta eftir lauslegu mati, þá sýnist tryggingin vera lítil og ákvæðið nánast sagt dauður bókstafur. En ef hitt er, þá eru fremur líkur til, að ákvæðinu verði fullnægt. Þessu verða menn að gera sjer glöggva grein fyrir, áður en till. er samþykt. Það er varhugavert að samþykkja ákvæði, sem er alt of hart og mundi bægja útlendingum sem hjer eru búsettir, frá kjörgengi, þótt þeir sjeu ef til vill eins góðir Íslendingar og við, einungis fyrir það, að þeir kynnu ekki að lesa eða rita íslensku stórlýtalaust. Menn mega ekki skilja mig svo, sem jeg sje að tala beinlínis á móti þessu ákvæði. En jeg vil, að gerð sje ákveðin grein fyrir því, hverjar kröfur á að gera og hvernig þeim verður framfylgt. Það finst mjer vera nauðsynlegt. Þess vegna vænti jeg, að forseti taki málið út af dagskrá að þessu sinni.

Forseti: Það hefir verið hagað svo til, að slík mál sem þessi, einkum stjórnarskrármálið og launamálið, gætu orðið afgreidd frá þessari deild og komin til Ed. fyrir 2. umr. fjárlaganna. Nú er enn fremur liðinn sá lögákveðni tími, sem þingið má standa, og treysti jeg mjer því ekki til að taka málið út af dagskrá. Hins vegar mun jeg ekki standa á móti því ef deildin æskir þess.

Einar Arnórsson Jeg óska, að það sje borið undir deildina.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer sýnist full ástæða til, að málið komist bráðlega til Ed. En það þarf ekki að útiloka breytingar þar, þó að till. komist ekki hjer að. Þingið hefir nú staðið lengi, svo að jeg tel rjett að láta málið ganga þegar til Ed.

Einar Arnórsson Jeg leit svo á, að þessi hv. deild mundi ekki fella sig við að fella till. óathugað nje samþ. hana eins og hún liggur fyrir. En hvorttveggja getur leitt til breytinga í Ed. Og mjer finst, að deildin geti ekki, sóma síns vegna, verið afgreiða einhverja vitleysu. Till. um að taka málið af dagskrá feld með 19:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: B. Sv., B. J., E. A., J. B., M. G., Sv. Ó. nei: Þorl. J., Þorst. J., Þór. J., B. K., B. St., E. Árna., E. J., G. Sv., H. K., J. J., J. M., M. P., M. Ó., P. O., P. Þ., S. S., S. St., St. St., Ó. B. Einn þm. (P. J.) fjarstaddur.

Sigurður Stefánsson Jeg á brtt. á þgskj. 604. ásamt fleirum hv. deildarmönnum. Eins og kunnugt er, kom fram önnur brtt. við 2. umr., sem fór fram á fjölgun þm., en sú brtt. var feld. Þessi brtt. fer líka fram á fjölgun, en helmingi minni en nú, sem feld var. Þessi brtt. fer fram á, að þingmönnum verði fjölgað um 4, og er ætlast til, að 2 verði kosnir óhlutbundnum kosningum og 2 hlutbundnum Og jeg játa, að við höfðum það í huga með óhlutbundnu kosningunum, að Reykjavík gæti fengið 2 þm. í viðbót. Því að við lítum svo á, að þar kenni misrjettis, að láta langstærsta kjördæmið á landinu ekki hafa nema 2 þm. Það er okkar álit, að hvað sem annars megi um Reykjavík segja, þá er hún þó höfuðstaður landsins, og það verður að teljast rjett að sýna höfuðborginni sanngirni í máli sem þessu. Flestum þjóðum þykir vænt um sína höfuðborg og reyna að hlynna að henni, en okkur finst það lýsa ímugust á Reykjavík að unna henni ekki jafnrjettis við önnur kjördæmi landsins. Og þótt Reykjavík fengi 2 þm. í viðbót, ljeti ekki nærri, að hún hefði jafnrjetti við önnur kjördæmi; til þess ætti hún af hafa 6 til 7 þingmenn. Þessi krafa frá Reykjavíkur hálfu hefir verið lengi uppi, og okkur finst hún vera svo sanngjörn, að fulltrúar þjóðarinnar geti ekki neitað henni ár eftir ár. En svo er líka farið fram á, að þingmönnum, sem kosnir eru hlutbundinni kosningu, sje fjölgað um 2. Jeg lít svo á, að þeir sjeu nauðsynlegir, en sjeu nú hins vegar of fáir. Við álítum, að Alþingi, sem öðrum þjóðþingum, sje nauðsynlegt, að því sje með stjórnarskipunarlögum trygt nokkurt íhald í landsmálum gagnvart framsóknarstefnunni. Þessar stefnur eru báðar jafnnauðsynlegar og mega ekki hvor án annarar vera. En hins vegar er í stjórnarskránni lítið gert til að tryggja jafnvægið milli þeirra. Jeg segi ekki, að gætni og íhald geti ekki verið í þinginu, þó að allir þingmenn væru kosnir óhlutbundnum kosningum. En þó tel jeg meiri tryggingu fyrir því, að dálítið íhald eigi sjer sæti á þingi, með þeim landskjörnu þingmönnum heldur en þeim, sem kosnir eru óhlutbundnum kosningum. Einkum held jeg að þetta eigi rót sína að rekja til þess, að aldur þeirra, sem kjósa í hlutbundnum kosningum, er hærri en hinn almenni kosningarrjettaraldur. Jeg skal taka það fram, að jeg legg mjög mikið upp úr þessu. Jeg hygg, að flestir sjeu á einu máli um það, að 35 ára kjósandinn hafi aflað sjer fastari og ákveðnari skoðana á öllum þjóðfjelagsmálum heldur en 25 ára kjósandinn, sem í rauninni er naumast kominn af unglingsaldrinum. Þess er líka að gæta, að maður, sem hefir náð 35 ára aldri, er vanalega orðinn talsvert rótfastari í landinu heldur en hinn. Það má ganga út frá því, að hann hafi stofnað heimili og tekist á hendur ýms trúnaðarstörf, sem 25 ára manni er síður trúað fyrir. Má og gera ráð fyrir, að hann hafi ríkari ábyrgðartilfinningu fyrir að rækja vel þjóðfjelagsskyldur sínar heldur en 25 ára kjósandinn, sem er nýliði í þjóðfjelaginu. Nú skal enginn halda, að jeg segi þetta þeim yngri til lasts, þótt jeg telji hann rótminni í þjóðfjelaginu. Að þessu leyti tel jeg meiri tryggingu fyrir því, að 35 ára kjósandinn fari skynsamlegar með atkvæði sitt heldur en hinn, sem er 25 ára. Auk þess er ekki rjett að ganga þegjandi fram hjá því, að hinn síaukni kosningarrjettur hefir hjá oss verið veittur alveg óbeðið, eða án þess að nokkrar verulegar óskir hafi heyrst frá þjóðinni. Og óneitanlega væri þeim, sem hefðu barist fyrir að fá þennan rjett, betur trúandi fyrir að fara vel með hann heldur en hinum, sem hann hefir verið veittur óbeðið, og án þess að nokkur vissa væri fyrir því, að þeir kærðu sig nokkra vitund um hann. Við flm. þessarar brtt. álítum því ekki heppilegt, að fjölgað sje þingmönnum, kosnum óhlutbundnum kosningum, án þess að hinum landskjörnu sje líka fjölgað. Margir hafa haldið því fram, að hinir landskjörnu ættu að vera enn fleiri, og var hjer till. á dögunum, sem fór fram á, að þeir yrðu 12, fyrir 6. En hjer er að eins farið fram á að bæta 2 við. Satt að segja býst jeg nú varla við, að þessi till. okkar verði samþ., þó að mjer hins vegar þyki það æðislæmt, vegna Reykjavíkurbæjar. En hvað sem því nú líður, þá vænti jeg þess, að hv.þm. hugsi sig vel um áður en þeir fella brtt. okkar við 27. gr. Þessi brtt. fer fram á það, að kjörtími hinna landskjörnu sje óslitin 8 ár, og ekki sje skift um á því tímabili, í staðinn fyrir að helmingur þeirra fari frá 4. hvert ár. Færi nú svo, að landskjörnir þingmenn yrðu ekki nema 6, hljóta allir að sjá, hvílíkur hjegómi það er að tvískifta kosningu þeirra og setja, sem maður segir, alt landið á annan endann 4. hvert ár fyrir eina 3 þingmenn. Og það um hábjargræðistímann. Mig skyldi ekki undra, þótt margur hugsaði eitthvað á þá leið, að ekki væri mikill skaði skeður, þó hann kysi ekki, þar sem um eina 3 menn sje að ræða. Vafalaust yrði þetta til að draga mjög úr áhuga fyrir kosningunum. Að endingu vil jeg vænta þess, að hv. deild samþykki þessa till. okkar, þó aldrei nema hún geti ekki aðhylst hina.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla að drepa stuttlega á þær brtt., sem fram hafa komið við 3. umr. málsins. Og leyfi jeg mjer að fara eftir röð. Þá er fyrst brtt. á þgskj. 604, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) talaði um, og fer í þá átt, að fjölga lítið eitt bæði landskjörnum þingmönnum og þingmönnum kosnum óhlutbundnum kosningum. Þessa till. finst mjer að ætti að samþykkja, þó að jeg hins vegar hafi litla von um, að svo verði gert, eftir þeim undirtektum að dæma, sem lík till. fjekk hjer við 2. umr. En fari svo, að hún verði feld vænti jeg þess, að till.hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) nái fram að ganga. Till. á þgskj. 605 fer að vísu of skamt, en nokkur bót væri í að fá hana samþykta, enda get jeg ekki trúað öðru en að hún verði nú samþykt, svo sjálfsagt sem það er að fjölga þingmönnum Reykjavíkur. Um brtt. á þgskj. 604, við 27. gr., er það að segja, að hana læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja. Jeg álít, að íhaldið verði jafnmikið, hvort sem verður ofan á. Það, sem einna helst mælir með brtt., er það að áhugi manna í kosningunni kann að verða nokkuð daufur, ef kosið er að eins um 3 þingmenn 4. hvert ár. Það þótti ekki vera um mikið að tefla þegar kosnir voru 6 í einu, hvað þá heldur þegar þeir verða að eins 3. Því væri má ske best að sleppa alveg landskjörnu þingmönnunum, eða þá hafa þá 12. En nú liggur það ekki fyrir hjer, og skal jeg því ekki fjölyrða um það. En það liggur hjer fyrir önnur brtt., sem fer fram á að þrengja kosningarrjettarskilyrðin. Þegar kosningarrjetturinn er eins almennur og hjer er, þá væri í rauninni ekki óeðlilegt að heimta einhver kunnáttuskilyrði. Hins vegar finst mjer varhugavert að setja þau í stjórnarskrána. - Ef till. minni hl., um að gera rúm fyrir þessum skilyrðum, hefði verið samþykt, þá hefði hjer verið öðru máli að gegna. Þá væru þau sett í kosningalögin. - Jeg gat þess um daginn, að ekki væri rjett, að þess fyndist ekki dæmi, að slíkt ætti sjer stað í kosningalögum. Jeg skal geta þess, að á Ítalíu er ákveðið „próf“ sett að skilyrði fyrir alla þá, sem ekki er fyrirfram vitað um að hafa meiri mentun. Þetta hefði mátt taka til athugunar hjer síðar meir, ef brtt.hv. minni hluta hefði náð fram að ganga. En að fara að setja það í stjórnarskrána nú þegar álít jeg ekki rjett. Og till.hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) kann að brjóta í bága við sambandslögin. Að minsta kosti er hún varhugaverð að því leyti, að verði hún samþ., þarf hún að vera svo skýrt orðuð, að engum ágreiningi geti valdið. Auk þess kemur þessi till. svo seint til athugunar, því hún mun ekki hafa verið athuguð af nefndinni, að jeg tel óheppilegt að samþykkja hana nú. En auðvitað ræður hv. deild hvað hún gerir. Sje jeg ekki ástæðu til að segja meira um það. Brtt. á þgskj. 623 er ekki annað en orðabreyting, og það til hins betra frá því, sem er í stjórnarskrárfrv. Í rauninni þarf jeg ekki að bæta við það, sem sagt hefir verið um brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), á þgskj. 573. Nefndin hefir tjáð sig á móti henni. Mjer sýnist ekki rjett að láta þingrof ná til landskjörinna þingmanna, nema um breytingu á stjórnarskránni sje að ræða. En í því falli tel jeg, að svo mætti vera. Um brtt. á þgskj. 587 er það að segja, að jeg held, að full ástæða sje til, að þing komi saman ár hvert, og varla mikill sparnaður viðhafður, þó þessi tillaga yrði samþykt. Færi svo, þyrfti að setja ákvæði um breytingu fjárhagsársins. En till. verður líklega feld. Þá er brtt. á þgskj. 621. Það kann að vera, að hún hafi eitthvað til síns máls í sjálfu sjer. En jeg held, að hún geti verið dálítið hættuleg. Einkum held jeg, að fátækum og smáum sveitarfjelögum geti stafað nokkur hætta af því, ef það á engin áhrif að hafa á almenn mannrjettindi, þótt menn hafi þegið sveitarstyrk og standi þess vegna í óbættri sök við sveitarfjelagið. Jeg held, að þessi krafa sje ekki í samræmi við ástandið og borgaralegt fjelagslíf, eins og það er nú. En má ske er þetta framtíðarmál. Þar að auki má með einfaldri löggjöf bæta svo úr, að það komi ekki mjög ósanngjarnt niður, þó einhver hafi þegið fátækrastyrk. Hv. þm. Dala. (B J.), sem flytur þessa till., mun hafa talað við mig um þetta, þegar stjórnarskráin var samin. Mun jeg hafa sagt, að nokkur sanngirni væri í þessu, en jeg teldi hinsvegar ekki fært að setja það í stjórnarskrána. En það mætti sem best setja ákvæðið með einföldum lögum, sem bættu úr þessu, eins og jeg tók fram áðan. Það læri ekki í bága við stjórnarskrána. Sem sagt, jeg legg ekki mjög mikla áherslu á þetta atriði, en þó álít jeg dálítið varhugavert, að það sje samþykt nú, einkum með tilliti til fátækra sveitarfjelaga. Það geta þeir og dæmt um, sem þekkja betur til þessa en jeg.

Pjetur Ottesen Jeg á hjer brtt. á þgskj. 587. Jeg skal taka það fram, að þessi till. er miðuð við 17. gr. frv., sem nú er ekki rjett, vegna þess, að við 2. umr. fluttist greinatalan til, þannig að 17. gr. varð 18. gr.Brtt. er því við 18. gr. frv., eins og það er nú. Eins og hæstv. forsætisráðherra tók fram, má sem best breyta ákvæðinu um fjárhagstímabilið. Það er ekki nema orðabreyting, enda stendur það ekki í veginum fyrir því, að till. geti orðið samþykt. Að öðru leyti fanst mjer hæstv. ráðherra (J. M.) ekki gera till. hátt undir höfði, því hann mintist lítið á hana. Eins er með þetta ákvæði í frv. stjórnarinnar; þar er engin grein gerð fyrir þessari breytingu í athugasemdunum, eins og þetta sje svo sjálfsagður hlutur, að það taki engu tali. En jeg lít nú öðruvísi á það mál. Að vísu hefir þing verið háð árlega síðan 1911. En þess er að gæta, að á þessu tímabili hafa verið sjerstakar ástæður fyrir hendi. Þá var verið að þjarka um sambandsmálið, alt fram að 1915, og stjórnarskrárbreytingu í sambandi við það. Nú er það úr sögunni sem deilumál og búið, og við búnir að fá rjett okkar viðurkendan. Síðan hefir ófriðurinn geysað, og afleiðingar hans gert það að verkum, að eigi hefir verið hægt að komast hjá því að halda þing árlega. Nú eru þessar ástæður úr sögunni, og horfir málið því alt öðruvísi við. Auðvitað eru ýmsar fleiri ástæður, sem hægt er að færa fyrir nauðsyn þessarar breytingar, og skal jeg drepa á nokkrar. Ein aðalástæðan í þessu máli er að sjálfsögðu sú, að tekjur og gjöld landssjóðs hafa síðari árin vaxið mjög mikið af framþróun þjóðfjelagsins, og nú seinustu árin hefir ófriðarástandið aukið þar mikið á. Þetta gerir áætlun um fjárhaginn náttúrlega örðugri en áður var. En þess ber að gæta, að stjórnin og þingið hefir sjer til aðstoðar ýmsa ráðunauta við áætlunina á stærstu útgjaldaliðum fjárlaganna. Má þar fyrst nefna vegamálastjóra, sem leggur fyrir áætlun um framkvæmdir um vegagerðir og brúarsmíði á fjárhagstímabilinu, og er þessum málum nú svo komið, að að þeim er unnið í nokkurn veginn ákveðinni röð. Og nú er enn fremur þess að gæta, að nýlega hefir verið samþykt frv. hjer í deildinni um að taka stærri brýrnar út af fjárlögum og byggja þær fyrir lánsfje. Enn fremur er í ráði að hafa sömu aðferðina um byggingar á ýmsum húsum, sem landið þarf að láta koma upp. Þá eru vitamálin; þar er vitamálastjóri sjálfsagður ráðunautur, sem gerir sínar till. um, hvaða vita skuli byggja þetta og þetta fjárhagstímabilið. Enn fremur hefir verið ráðinn verkfræðingur til að rannsaka hafnarbætur, og hvaða áhrif þær hafi á atvinnuvegina á hverjum stað. Hann gerir svo sínar tillögur í þeim efnum. Þá hefir Búnaðarfjelag Íslands búnaðarmálin og gerir tillögur um, hve miklu fje sje varið til framkvæmda á sviði landbúnaðarins yfir fjárhagstímabilið. Sama er að segja um Fiskifjelagið. Þetta ljettir að sjálfsögðu mjög aðstöðu stjórnarinnar og þingsins til að áætla um fjárlögin. Og gera má ráð fyrir, að slíkum ráðunautum fjölgi heldur en fækki. En svo eru ýmsir aðrir liðir, og má í því sambandi nefna styrki og bitlinga, sem svo eru kallaðir. Jeg geri sem sje fastlega ráð fyrir, að fjárlagaþing á hverju ári muni heldur gefa fjáreyðslu slíkri undir fótinn, og mun það koma á daginn. Það hefir altaf orðið að veita allmikið fje í fjáraukalögum, og er það náttúrlega ókostur; en ekki hefir þetta verið hvað minst á þessum síðustu árum er þingið hefir verið háð á hverju ári. Á það að vísu rót sína í því, hve tímar þessir eru breytilegir af völdum ófriðarins. Hefir þess vegna ekki verið hægt að gera ábyggilegar áætlanir um fjárhaginn. En þetta bendir til þess, að naumast verði hægt að komast hjá því, að veita eitthvert fje í fjárlögum eigi að síður. Þá er tekjuhliðin. Það verður auðvitað örðugra að gera ráð fyrir tekjum ríkissjóðs með því að halda gamla fyrirkomulaginu en ef þingið væri á hverju ári. Það hefir, eins og kunnugt er, við gengist upp á síðkastið að gefa út bráðabirgðalög um tekjuauka, þegar sjerstaklega stendur á. Hefir það auðvitað mælst misjafnlega fyrir, en þó má segja um þá ráðstöfun, sem gerð var síðastliðið vor, um tunnutollinn, að hún var góð og sjálfsögð. Og svo gæti oftar verið. Jeg gat þess áðan, að jeg væri töluvert smeykur við, að þinghald hvert ár myndi alls ekki verða búhnykkur fyrir fjárhag landsins. Fyrir nú utan það, hvað þinghaldið út af fyrir sig er orðið geysidýrt, geng jeg út frá því, að miklu meira fje verði veitt í fjárlögum með því móti. Við því væri ekkert að segja, ef fjenu væri vel varið og nægar tekjur á móti, en dæmin eru deginum ljósari, að það gengur misjafnlega. Oft hefir fje landsins verið varið til lítilla nytja, jafnvel ver en þótt því hefði verið fleygt í sjóinn. Þá hefir það verið sagt, að nú og eftirleiðis myndu uppi vera fleiri stórmál en áður. Það er náttúrlega rjett, eftir því sem þjóðfjelagið þroskast og augu manna opnast fyrir auðsuppsprettum landsins og möguleikarnir vaxa til að nota þær. En jeg geri naumast ráð fyrir, að upp komi nein þau stórmál nú á næstunni, er eigi verði við ráðið með þinghaldi annaðhvert ár. En fari svo, þá er ekki annað en að grípa til þess ráðs, að hafa aukaþing, eins og t. d. sjálfsagt er, ef breyting er gerð á stjórnarskránni. Með því að heyja þingið annaðhvert ár á þingið að sjálfsögðu miklu meira undir stjórninni en ella. Á aukaþinginu 1916–1917 var ráðherrum fjölgað, svo að þeir urðu 3 fyrir einn. Var það auðvitað gert til þess, að stjórnin yrði miklu þrekmeiri og öflugri til að bera uppi heill og velferð landsins, á þeim erfiðu tímum, sem þá stóðu yfir. Hefir verið mikið um það deilt síðan, hvort þessi tilgangur hafi náðst, og það á tvennan veg. Í fyrsta lagi hvort þessi tilgangur náist yfirleitt með fjölgun ráðherra, og í öðru lagi hvernig valið á mönnunum hafi tekist. En það er annað mál, og skal jeg ekki fara út í það. En sje þing ekki háð nema annaðhvert ár, gefur það þinginu mjög öfluga og sterka hvöt til að vanda valið á stjórninni, svo að hún verði virkilega starfhæf og þeim vanda vaxin. Jeg sje ekki annað en hæstv. stjórn ætlist til, að ráðherrarnir sjeu 3 eftir sem áður, þótt þing sje háð árlega, og þarf maður reyndar ekki að undra sig á því. Jeg hefi heldur ekki sjeð, að þingmenn hugsi sjer að fækka ráðherrunum í sambandi við þessa fyrirhuguðu breytingu. Þetta fyrirkomulag ætti þó enn ekki að vera orðið svo rótgróið, að ekki væri ástæða til að athuga það atriði út af fyrir sig. Ef þing yrði háð á hverju ári, þá væri vissulega ástæða til að athuga, hvort ekki væri vert að færa stjórnina í sama horf og áður. Jeg hefi heldur ekki heyrt, að þetta hafi komið til orða í stjórnarskrárnefndinni, sem þó, að því er virðist, álítur þessa breytingu á þinghaldinu sjálfsagða. En það getur þó verið, og ætti því hv.frsm. nefndarinnar að geta gefið upplýsingar um það. Það verður heldur heppileg úrlausn á þessu máli, ef það verður ofan á að ákveða að halda þing á hverju ári, að þessi breyting verði jafnframt gerð um ráðherrana, og það því fremur, ef þessu flokkasambræðingsviðrinisástandi, sem nú er, ljetti einhvern tíma af. Þá vil jeg að eins minnast lítillega á ummæli háttv.þm.N.-Ísf. (St. St.) um till. hans um fjölgun landskjörinna þingmanna. Hann sagði, að augnamið sitt væri að skapa meira íhald. Út af þessu vil jeg að eins slá fram þeirri spurningu: Hvar er íhaldið? Eftir reynslu þeirri, sem þegar er fengin í þessu efni, hefði jeg heldur búist við, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) myndi hafa spurt þannig, en að hann færi slíkum orðum um landskjörið.

Bjarni Jónsson Jeg vil drepa lítið eitt á tvær smábrtt., sem jeg hafði við stjórnarskrárfrv. og geymdar voru frá 2. umr. En þar sem jeg hefi áður minst á aðra, mun jeg mæla lítt fyrir henni nú. Fyrir fátæktar sakir eru menn sviftir grundvallarrjettindum sínum. En í þessu er jafnlítil skynsemd og mannúð, því að allir vita, að kjósendur eru nú svo margir, að þeir eru fáir, sem vegna fátæktar missa atkvæðisrjett sinn, í samanburði við alla hina. Enn fremur eru ýmsir miklu lakari, sem atkvæðisrjett hafa, og í þriðja lagi mega menn ekki láta það koma niður á dugnaðarmönnunum, þótt þeir sjeu reiðir slæpingunum. Þetta hygg jeg að enginn geti hrakið, sem jeg tók til, og enginn mun álíta slíkt sanngjarnt. Með þessum brtt. vildi jeg nú leiðrjetta þetta. Út af ummælum háttv.þm. V. Sk. (G. Sv.) vildi jeg nú biðja hæstv. forseta að skifta í tvent atkvgr. um 1. tölulið á þgskj. 621, en seinni málsgreinina get jeg tekið aftur. Jeg óska þá, að sjerstaklega sje borið upp: „enda ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk“. Svo hefi jeg aðrar tvær brtt., á þgskj. 573, er jeg gleymdi að tala um við síðustu umr., þá er jeg sagði álit mitt á stjórnarskrárfrv. Fyrri liðurinn er um þingrof. Ástæðan fyrir þessari till. er mjög einföld. Hún er sú, að þegar um þjóðkjörna þingmenn er að ræða, getur ekki annað komið til mála en að þingrof nái einnig til þeirra. Það gat komið til mála, að þingrof næði ekki til þeirra þm., er kosnir voru af stjórninni. Það var engin ástæða til, að hún færi að skifta um menn, nema henni sýndist svo. En þegar allir þingmenn eru þjóðkjörnir, hvort heldur er um alt land eða í sjerstökum kjördæmum, þá er jafnnauðsynlegt, að fram komi vilji kjósenda þar eins og annarsstaðar. Það þýðir ekki að skjóta til kjósenda málum til úrslita, ef 6 þingmenn sitja kyrrir í annari þingdeildinni, því að til þess þarf allmikinn meiri hluta, að þeir ríði ekki baggamuninn í annar deildinni. Spurningin verður þá ónýt. Þjóðin getur ekki gefið fullkomið svar, er þessi halakleppur situr fastur. Úr hinu geri jeg lítið, að festa og íhald verði til við það, ef kjósendur til landskjörs eru 10 árum eldri en aðrir kjósendur þurfa að vera. Það verða alls engar sönnur á það færðar, að kjósendur verði íhaldssamari eftir 35 ára aldur en á 10 árunum fyrir. Mjer er nær að halda, að þótt talið væri saman, myndi svo reynast, að menn væru afturhaldssamari á aldrinum 25–30 ára en 35–40 ára. Að minsta kosti munu mikil tímaskifti að slíku. Stundum eru ungir menn frjálslyndari en fullorðnir, en svo er og annað aldarfar til. Og sú öld er uppi í landi nú, að yngri mennirnir eru fult eins íhaldssamir og fullorðnir. Annars sýnist, eftir ræðum ýmsra hjer, að þarflaust sje að bæta á íhaldið. Menn halda í margt, sem ekki á að halda í. Auðvitað geta þeir verið nógu lausir á kostunum, er eitthvað þarf að halda í, tungu, þjóðerni, þjóðsiði og því um líkt. Þá láta þeir vaða með súðum og fara lausbeislaðir og mjög rasandi, en streitast við að halda hverri óvenju, er þeir hafa lært einhversstaðar. En það er draumur, að þetta landskjör skapi íhald fyrir þennan aldursmun kjósenda. Þess vegna er sjálfsagður þessi 2. liður á þgskj. 573, að orðin „sem eru 35 ára eða eldri“ falli niður. Það er ekki nokkurt rjettlæti, að sumir kjósendur hafi meiri rjett en aðrir. En þessir eru þeir kjósendur, sem mega kjósa þingmenn í kjördæmum, en engan hlut í eiga um landskjörið, Þeir eru hlutræningjar að ófyrirsynju. En hví á svo að vera? Tuttugu og fimm ára gamall maður er talinn fær til allra embætta í landinu. Hann getur orðið þingmaður og ráðherra. Hví má hann ekki kjósa þennan halaklepp?  Ein var sú ástæða, er hv.frsm. íhaldsins (S. St.) bygði mikið á. En hún var þessi, að 35 ára gamlir menn hefðu meiri „rót“ í landinu heldur en þeir, sem eru 10 árum yngri. Jeg held, að þessi sje mörgum öðrum yfirskinsástæðum veigaminni. Jeg hygg, að þeir fái ekki miklar rætur í landi, sem eigi hafa fest þær 25 ára gamlir, ef þm. (S. St.) hefir talað í þeirri merkingu. En hins vegar munu engar sönnur verða á það færðar, að eldri menn sjeu að jafnaði „rætnari“ en þeir, sem yngri eru. Þetta var um mínar brtt. En svo eru ýmsar aðrar brtt. Þarf jeg ekki að nefna brtt. á þgskj. 587, „annaðhvert ár“ í stað „ár hvert“. Það vita allir, hvernig þetta mál horfir við. Það hefir sýnt sig að það er ómögulegt að komast af án þings á hverju ári nú síðustu árin, frá því er hófst lokabaráttan í sjálfstæðismálinu. Og nú eftir að stríðið hófst, að fjárhagur landsins getur aldrei verið öðruvísi en í ólestri, nema þing sje háð árlega. Það getur ekki annað verið en að eftirleiðis köfum vjer meira umleikis en áður. Getur því ekki verið um annað að ræða, sje haldið áfram með löngu fjárhagstímabilin, en að stjórnin noti meira fje, án leyfis þingsins. Alt verður miklu umfangsmeira. Auk þess er það mjög varasamt að trúa stjórninni altaf til þess að stjórna landinu að öllu leyti án eftirlits þingsins. Skal jeg svo ekki orðlengja frekar um till., því jeg býst ekki við, að hún hafi mikinn byr í hv. deild. Það er mikið rjett, að Reykjavík ætti að hafa fleiri þingmenn. Jeg væri þess og albúinn, að hún fengi 3–4 auk þeirra tveggja, sem fyrir eru, ef vjer gætum komið því fram, að fjölga þingmönnum með skynsemd, þannig að bætt væri við svo mörgum, sem á skortir fernar tylftir þingmanna. en landskjörið látið sitja við sama, en hinum bætt við önnur kjördæmi. Jeg hefi enn ekki gert upp í huganum, hvar þeir ættu að koma, en fljótlega mun mega finna á ýmsum stöðum allmikið misrjetti. Vjer vitum um Reykjavík. En nærri slíku er ekki komandi hjá vitringum vorrar þjóðar. Þeir telja slíka breytingu skaðlega landinu. Held jeg því langbest að láta þingskipun sitja við það sem verið hefir. Um það mun ekki nást samkomulag á þingi. Það mun verða rekið milli deilda, og kosta fleiri kosningar, ef það gengur fram nú. Er þá ráð að taka það upp í einföld lög, eins og 26. gr. gefur heimild til, er þar segir: „Tölum þessum má breyta með lögum“. Mætti gera þessa kosningalagabreytingu á næsta þingi, er stjórnarskráin hefir verið samþykt hið síðara sinn. Hins vegar er það afleiðingin af sáttmálanum, sem gerður var síðastliðið ár milli Íslands og Danmerkur, að stjórnarskráin þarf að ganga fram sem fyrst, því sáttmálinn er ekki haldinn fyr en þær breytingar eru gerðar, sem hinn hefir í för með sjer. Þá eru hjer tvær brtt., á þgskj. 586 og 606. Á þær vil jeg lítillega minnast. Brtt. á þgskj. 606. frá 1. þm. Reykv. (J. B.) er um, að þannig lagað þekkingarskilyrði komi inn í 20. gr., að menn „skilji og tali íslenska tungu sæmilega“. Hefi jeg ekki á móti þessari till. að efni til, ef nokkur leið væri að framfylgja henni. En jeg verð að segja það, að þótt þessi till. sje ekki beint rof á sáttmálanum, þá stappar þó næst því hjer, svo jeg viðhafi orð hv.þm. S.-Þ. (P. J.) sem hann þó notaði í öðru sambandi. Það er líka vitanlegt, að menn, sem hafa verið hjer að eins 5 ár, eru ver fallnir til að standast slíkt próf, sem hjer er um að ræða, en Íslendingar sjálfir. Og erfitt mundi að koma slíkum prófum í framkvæmd. Það yrði þá helst að hafa próf við hverjar kosningar, eins og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) virðist ætlast til. En jeg er hræddur um, að þá yrði að breyta kosningalögunum, og ekki megi ætla svona stuttan tíma til kosninganna og nú er.  (M. G.: Prófið verður að fara fram áður en kjörskrá er samin)  . Já, það er alveg rjett hjá háttv.þm., að svo yrði að vera. En þetta mundi nú alt hafa talsverðan aukinn kostnað í för með sjer, og ólíklegi, ef sjálfur sparnaðarmaðurinn, hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), fellst á það. Og hver ætti svo að prófa? Líklega helst hv. tillögumaður sjálfur. Annars minnir þetta mig á nokkuð, sem jeg sá nýlega í blaði um þennan háttv.þm. Það var þar haft eftir framliðnum manni, sem um langt skeið var þm., að tillögumaður heyrði til öðrum flokki en hann telur sig nú fylgja. Jeg sje líka, að hann hefir einmitt tekið upp sömu till. og sá maður flutti einu sinni. Hún var um kosningapróf. Um till.hv. 1. þm. S.-M (Sv. Ó.) á þgskj. 586 er annars það að segja, að hún er miklu lakara orðuð en till.háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) en mjer þykir ólíklegt, að menn samþykki hvora till. sem er, af þeirri einföldu ástæðu, að það er ómögulegt að hafa nokkurt eftirlit með þessu. Og í annan stað er það alls engin sönnun fyrir því, að menn geti ekki verið þjóðnýtir, þótt þeir eigi erfitt með að læra málið svo, að þeir tali það, skrifi og skilji stórlýtalaust. Og hróplegt ranglæti er það, að taka af mönnum þann rjett, sem allir eiga heimting á, fyrir þær sakir einar. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta.

Gísli Sveinsson Eins og málum hagar nú, er aðallega um tvö atriði að ræða, sem menn greinir á um. Í fyrsta lagi deilir hv.þm. á um, hvort setja eigi ákvæði í frv. um það, að fjölga skuli þingmönnum. Jeg tel enga ástæðu til að setja ákvæði um þetta í stjórnarskrána, þar sem fjölgunin má fara fram eftir almennum lagaákvæðum. Ef á annað borð þarf að fjölga þingmönnum, má gera það á þann hátt. Í öðru lagi er ágreiningur um ný skilyrði, sem sumir vilja setja fyrir kosningarrjetti og kjörgengi. Lá og fyrir till. um slík skilyrði við 2. umr. málsins, frá 1. þm. Reykv. (J. B.), sem ekki kom þá til atkvæða, en var tekin aftur. Hún var um að menn yrðu að tala og rita íslensku stórlýtalaust, ef menn ættu að hafa kosningarrjett hjer á landi. En bæði er ilt að dæma um þetta atriði, og ef ætti að taka þetta nokkuð strangt, væri ekki útilokað, að sumir landsmenn af kjósendum, og jafnvel einhverjir þeirra, sem sæti eiga eða geta átt á Alþingi, reyndust ekki alls kostar að fullnægja þessu skilyrði. Og það þyrfti víst ekki sjerlega mikinn strangleika til. En eins og jeg sagði, er þessi till. nú tekin aftur og önnur komin í hennar stað og að öllu vægari. Eftir henni er þess krafist, að menn skilji og tali íslenska tungu sæmilega. Þetta á nú víst að eins að koma til greina sem vörn gegn útlendingum, er setjast hjer að og vinna sjer hjer kosningarrjett að öðru leyti. En það má búast við, að þetta geti líka komið niður á Íslendingum. Og þó að sjálfsagt sje að gera þá kröfu til þingmanna og ráðherra að þeir skilji og tali íslenska tungu, enda mun svo æ reynast, þá getur verið varhugavert að setja öllum kjósendum þetta skilyrði. Kjósendur geta t. d. verið mállausir.  (J. B.: Þá hafa þeir fingramál)  . Já, en jeg geri nú ráð fyrir, að svo yrði ef til vill skilið, að það kæmi ekki að haldi hjer. Og einnig er langt frá því, að menn hafi áttað sig til fulls á því, hvernig „þekkingarskilyrði“, ef setja ætti þau í lög, eiga að vera, og það er eðlilegt. Til þess hefir tíminn verið alt of stuttur hjer á þingi. En til þess að ráða þessu sæmilega til lykta væri einhlítt að setja aftan við 29. gr., að frekari skilyrðum um þekkingarkröfu mætti koma á með einföldum lögum, eftir að trygt er, að 5 ára búsetuskilyrðið er orðið fastákvarðað. Mjer finst mjög handhægt að hafa hjer sviðið opið. Og þó að jeg telji ekki tímabært að setja nokkur skilyrði nú, fram yfir það, sem jeg nefndi um búsetuna, þá mætti vel í hv.Ed. bæta því inn í frv., að auka mætti við kosningarskilyrðin síðar að þessu leyti. Þó er till.hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sönnu nær en till.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hann segir í till. sinni, að til þess að geta haft kosningarrjett verði menn að hafa þá almennu þekkingu, sem heimtuð er eða heimtuð kann að verða af ungmennum á fermingaraldri. Í þessu eiga að vera málsskilyrði eftir því, sem hann var að tala um. En jeg sje ekki, að hægt sje að setja þau skilyrði þannig, eins og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) virðist, með því að fara í kringum það mál. Hann var jafnvel svo ófeilinn, að segjast gera þetta svona úr garði til þess, að það sæist ekki, hvað bak við lægi. En jeg tel mjög varhugavert að fara með nokkrum yfirdrepsskap í þessu efni. Hjer á að koma hreint fram. Hv. þm. sagði þetta meint sem „þjóðernisvörn“. Getur verið, en þá er þess þó fyrst að gæta, hvort þetta er nokkur þjóðernisvörn Jeg neita því. Því að þetta er svo alment skilyrði, að í því þurfa ekki að felast nein málsskilyrði sjerstaklega. Hjer er að eins að ræða um skilyrði, sem heimtuð eru til fermingar og gætu átt við hvar sem væri, bæði í Danmörku og annarsstaðar. Það mætti skilja till. þannig, að hafi Dani, sem búsettur er hjer, að eins uppfylt þau skilyrði, sem honum voru sett undir fermingu í Danmörku, geti hann haft kosningarrjett hjer, þótt hann hvorki skilji eða tali eitt orð í íslensku. Sami hv.þm. (Sv. Ó.) sagði enn fremur, að þetta ætti að vera vörn gegn skrílræði. En slíkt er fjarstæða. Því að skríllinn getur verið til, þótt hann hafi uppfylt fermingarskilyrðin. Það er vitanlegt, að um öll lönd er fjöldi manna, sem hagar sjer eins og skríll, og hefir þó ekki að eins uppfylt fermingarskilyrðin, heldur eru jafnvel ýmsir af þeim lærðir menn svo nefndir. Það er enn fremur fullvíst, að það eru alls ekki allir landsmenn, sem uppfylla þau skilyrði, sem heimtuð eru nú undir fermingu. Marga eldri menn yrði þá að svifta kosningarrjetti. Og þótt hv.þm. ætlaðist til, að nánar yrði gengið frá þessu í kosningalögunum, þá er ekki hægt að setja það inn í þau, sem bryti í bág við sjálfa stjórnarskrána. En eftir till. verður a. m. k. að uppfylla þau skilyrði, sem þar eru talin. Yfirleitt er þessi till. þannig vaxin, að næsta ótrúlegt væri, ef þetta þing, eða nokkurt annað þing, gæti sett hana inn í sína stjórnarskrá.

Björn Kristjánsson Það voru hjer tvær till., á þgskj. 604 og 605, sem jeg vildi lítillega minnast á. Till. á þgskj. 605 fer fram á að fjölga þingmönnum um tvo. Hin till. gengur í sömu átt, en vill láta fjölga þm. um fjóra, og fái Reykjavík tvo af þeim, en hinir tveir verði kosnir hlutbundnum kosningum um land alt. Till. þessi kom á síðustu stundu, og jeg hafði ekki tíma til að koma með viðaukatill. En eins og kunnugt er, hefir Hafnarfjörður vaxið svo á síðustu árum, að hann ætti fullkomlega rjett á að hafa einn þingmann. Og ef þingmönnum yrði fjölgað um fjóra, þá er gefið, að sá kaupstaður hlyti að fá einn af þeim, þar sem líka kunnugt er, að þjóðin er á móti því, að fjölga landskjörnum þm. Í mínu kjördæmi var þannig samþykt till. um að afnema þá, án þess að við þingmenn kjördæmisins gæfum nokkurt tilefni til þess. Jeg hefi verið að bíða eftir því, að fram kæmu brtt. í þinginu um að gera landskjörna þingmenn að kjördæmakosnum þingmönnum. En það er ekki orðið enn. Það er sjálfsagt, að þingið fjölgi þingmönnum um 4, úr því engin till. hefir komið fram um það að leggja niður þá landskjörnu. Jeg álít, að Reykjavík eigi ekki að fá 2 þingmenn í viðbót, heldur 3; það má ekki minna vera en hún hafi þingmann á hverja 1000 kjósendur. Jeg býst við, að þessari viðbót yrði sanngjarnast og heppilegast skift þannig niður, að Reykjavík fengi 3 þingmenn, en Hafnarfjörður 1. Og þessi viðbót má ekki minni vera, úr því þeir landskjörnu eru ekki afnumdir, en það hefði verið heppilegast að mínu áliti, og þá hefði ekki þurft að fjölga þingmönnum.  (E. A.: Það eiga ekki að vera nema 2 kjördæmakosnir, því það er tekið fram, að tala þeirra landskjörnu eigi að hækka úr 6 í 8)  . Það mun rjett vera, en jeg vænti þess fastlega, að þessu verði breytt í hv.Ed., og í því trausti tala jeg um þessa viðbót, eins og hún væri eingöngu á kjördæmakosnum þingmönnum. Það vinst ekki tími til að breyta þessu þannig nú, en þó mun jeg greiða atkv. með till. til Ed., og vona, að hún láti ekki undir höfuð leggjast að breyta henni í rjetta átt.  (S. S.: Vonandi kemst hún aldrei til Ed.)  . Jeg held, að það sje óþarfi að hrósa sigri þegar í stað. Jeg hefi að minsta kosti ekki eins litla trú á sanngirni og skynsemi hv. deildarmanna og hv. 1. þm. Árn. (S. S.) virðist hafa. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á því, að þingið sýni aðra eins rangsleitni eins og það væri að fella till. Bæði Hafnarfjörður og Reykjavík eiga heimtingu á fleiri þingmönnum. Þessi till. bætir þar ekki fyllilega úr, en hún hefir möguleika til þess; það þarf að eins litla breytingu, og jeg vona, að hátt. Ed. komi með hana.

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Nefndin hefir ekki haft tíma til að taka ákveðna afstöðu til þeirra brtt., sem fram hafa komið. Margar eru að eins endurvakningar á fyrri till., og er hægt að vísa til þess, er þá var um þær sagt. Þó er hjer ein ný, frá hv.þm. Borgf. (P. O.), á þgskj. 587, um að þing skuli haldið annaðhvert ár. Um þessa till. get jeg talað fyrir nefndarinnar hönd, því að öll nefndin var á einu máli um að aðhyllast breytingu stjórnarinnar óbreytta. Nauðsyn á þingi hvert ár hefir verið skýrð og rökstudd hjer og skal jeg ekki fara langt út í þá sálma að þessu sinni. Hjer gengur alt hraðari fetum en áður, viðburðarásin örari og nauðsyn á skjótum ráðum og fljótum framkvæmdum meiri. Nefndin verður því eindregið að mæla á móti þessari till. Jeg get viðurkent það, að hv flm.till. (P. O ) mælti svo vel með henni, sem unt var, en þó gat hann ekki hrundið þeirri nauðsyn, sem á því er, að þing verði haldið ár hvert. En ef svo ólíklega vill til og óhöndulega, að þessi till. verði samþykt, þá þarf að breyta mörgu öðru í frumvarpinu samkvæmt því. Það verður ekki samræmi í þeirri breytingu, að kjörtímabilið sje 4 ár, ef þessi till. verður samþykt. Þingmenn sitja þá að eins tvö þing, en sú breyting er ekki til bóta. Fleiru þyrfti að breyta, og ef mönnum væri alvara með þessa till., þá ættu þeir að fara fram á, að málið yrði tekið af dagskrá, til þess að færi gæfist til að koma samræmi í frumvarpið. Flm. hafa ef til vill treyst því, að Ed. breytti þessu, en jeg tel það varla vansalaust þessari deild að vísa hverju málinu á fætur öðru óköruðu til Ed., í því trausti, að hún lagfæri misfellurnar. En jeg býst við, að till. verði feld hjer, og þó að hv.þm. Borgf. (P. O.) hafi mælt skörulega með henni, þá hefir hann líklega sannfært fáa með ræðu sinni. Þá kem jeg að tillögum þeirra hv. fyrra þm. Reykv. (J. B.) og hv. fyrra þm. S.-M. (Sv. Ó.). Þær ganga báðar nokkuð í líka átt, þar sem önnur fer fram á íslenskukunnáttu sem kosningarrjettarskilyrði, en hin almenna þekkingu Jeg lýsti því fyrir nefndarinnar hönd við síðustu umr., að hún gæti ekki fallist á till.hv. fyrra þm. Reykv. (J. B.). Hann hefir nú breytt henni nokkuð, en þó býst jeg ekki við, að nefndin sem heild geti fallist á hana. Sumir munu halda því fram, að hún stappi nærri broti á sambandslögunum, en jeg get ekki sjeð, að svo sje. Jeg held, að menn sjeu yfir höfuð of viðkvæmir í því efni. En jeg býst við, að till. yrði erfið í framkvæmd; það yrði ilt að koma því þannig fyrir, að hún kæmi að gagni. Jeg mun þó fyrir mitt leyti greiða atkv. með henni, því að jeg tel hana stefna í rjetta átt. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) virtist halda því fram, að þessi till. geri 5 ára búsetuskilyrðið óþarft. Jeg fæ ekki sjeð, að svo sje, enda ætlast hv.flm. (J. B.) til, að það ákvæði haldist áfram, og telur eins mikla þörf á því eftir sem áður, hvort sem till. hans nær fram að ganga eða eigi. Jeg get fallist á röksemdaleiðslu hans í því efni og skal því ekki fara út í slíkt hjer. Þá var talað um, að till. væri óskýr, en jeg held, að allir, sem vilja hafa fyrir að lesa hana, geti sannfærst um, að hún tekur af öll tvímæli, enda hefir ekki komið fram misskilningur á innihaldi hennar. Það, sem jeg hefi hjer sagt um till.hv. fyrra þm. Reykv. (J. B.), verða öfugmæli ef því er beint að till.hv. fyrra þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hann ætlaðist til, að tillaga sín kæmi í stað 5 ára skilyrðisins, sem honum þótti sem glófi í andlit Dana. Ef íslenskukunnátta er talin með þessum almennu þekkingarskilyrðum, þá fæ jeg ekki sjeð, að hv.þm. hafi bætt mikið úr skák fyrir sambandsþjóðina. Það er því nokkuð einkennilegt, að þm. skuli verða til þess að bera hjer fram till., sem að vísu er nógu meinleysisleg á pappírnum, en er í raun og veru engu síður brot á samningi, að hans áliti, heldur en þær tillögur, sem hann andæfir. Ef till. er sprottin af óvild til 5 ára skilyrðisins, og sú óvild er formkend, en ekki efniskend, þá er svo að sjá, sem till. eigi að vera gildra fyrir hv.Ed. Það er ein ástæða meðal annars til að skera till. niður. Það á ekki að þurfa að „veiða“ neinn til þess að gæta rjettar Íslendinga. Auk þess er till. óskýr, þokukend og illframkvæmanleg. Sennilega verður þessi almenna þekking að miðast við það, sem heimtað er af börnum í það og það skifti í gildandi fræðslulögum. Það getur vel farið svo, að skilyrðin verði strangari síðar en nú eru þau, og þá gætu sumir þeir tapað kosningarrjetti, sem hefðu átt hann samkvæmt eldri lögunum, en ekki uppfyltu þau nýju skilyrði. Eins gæti hæglega farið svo, ef miðað er við fræðslulögin, að sumir þeir menn fengju ekki kosningarrjett, sem þó hefðu notið þeirrar fræðslu, er þau fyrirskipa. Sumir menn eru svo settir, að þeir hafa ekki ástæðu til þess að halda við barnalærdómi sínum, þótt þeir þroskist að öðru leyti í lífinu. Jeg get nefnt nokkur dæmi. Það er heimtað í fræðslulögunum, að börnin læri utanbókar nokkur kvæði. Hversu margir munu þeir vera, sem kunna þau kvæði alla æfi? Jeg er hræddur um, að jafnvel einhverjir hv.þm. mistu kosningarrjett sinn fyrir þá sök, að þeir væru farnir að gleyma þeim kvæðum. Og munu margir ryðga í með aldrinum bæði ritningargreinum og fræðikerfum kirkjuumr. Í fræðslulögunum er líka ákveðið, að unglingarnir skuli kunna nokkur sönglög. Mörgum fer svo með aldrinum, að þeir verða illa til söngs fallnir. Menn verða rámir og ósöngnir, og ekki víst, að allir stæðust það próf.  (E. A.: Jeg staðist það að minsta kosti ekki)  . Jeg held því, að þessi till. komi jafnvel fullhart niður á Íslendingum sjálfum, og að minsta kosti mundi ekki vafalaust, hversu henni skyldi beitt. Viðvíkjandi brtt. á þgskj. 604 ætla jeg að vera stuttorður. Jeg held, að till. sem þessi sje til einskis annars en tefja málið og vekja sundrungu. Nefndin gat ekki komið sjer saman um neina breytingu frá því, sem er í frv. stjórnarinnar, og var þó mikið rætt um það í nefndinni, og getur hún því sem slík enga afstöðu tekið til þess. Skoðanirnar eru svo sundurleitar, að ef farið væri að ýfa þær, gæti það orðið til þess, að alt málið strandaði, og væri þá ver farið en heima setið. Allir nefndarmenn hafa óbundnar hendur í þessu efni, en úr því engar ákveðnar till. gátu fengið fylgi hennar og hún kaus heldur að halda friðinn, þá býst jeg ekki við, að nefndarmenn ljái þessari till. fylgi sitt. Þá er till. um það, að kjósa alla landskjörna þingmenn í einu lagi og virðist mjer hún hafa nokkuð til síns máls. Það er satt, að það tekur því varla að hóa þjóðinni allri saman til að velja 3–4 menn. Það má þó segja, að þjóðin muni ekki telja þetta eftir sjer og kunni betur við að fá sem oftast tækifæri til að hafa hönd í bagga með framkomu og vali þessara manna. En það hefir hún betur og nánar, ef aftur er kosið. Einhverjir geta reynst illa, og þjóðin vill þá fá tækifæri til að fá aðra betri sem fyrst í þeirra stað. Það er óneitanlega nær fullu „þjóðræði“, að þjóðin hafi sem oftast færi á að taka í taumana og skifta um menn. En að öðru leyti virðist mjer brtt. ekki svo mikilvæg, eins og hún liggur fyrir, að vert sje að gera hana að kappsmáli. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um brtt. við 65. gr., á þgskj. 623. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sýndi fram á, að það væri betra að halda því, sem er, og er jeg honum þar sammála. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv., og býst við, að þetta verði í síðasta skifti, sem jeg þarf að tala um það. Jeg vænti þess, að hv.Ed. fari ekki að grauta neitt í málinu, enda yrði það að eins „Sysifosarverk“. Hv. Ed. þarf ekki að efast neitt um það, að sá mikli meiri hluti, sem hjer í deild hefir samþykt það atriðið, sem helst mun valda ágreiningi - skilyrðin fyrir kosningarrjetti til Alþingis - lætur ekki undan í því efni. Þótt hv.Ed. færi að halda málinu til streitu, þá mun sá endir á verða, að 5 ára búsetuskilyrðið verður samþykt, enda er það í samræmi við nærri alla þjóðina. Jeg hefi fáar raddir heyrt andmæla því, og hefir kveðið við sama tón, hvort sem talað var við sjálfstæðismenn eða heimastjórnarmenn. Þetta vona jeg að háttv.Ed. athugi vel, áður en hún hefur sundrungu og deilur um búsetuskilyrðið.

Sveinn Ólafsson Till. mín á þgskj. 586 hefir mætt töluverðum andmælum Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hafa þó tekið till. fremur vingjarnlega, hafa að minsta kosti talið hana þess verða, að hún sje athuguð, og hafa ekki með öllu álitið hana óalandi og óferjandi, svo sem þeir 3 aðrir þingmenn, sem hana hafa vegið. Þeir hafa spreytt sig á hártogunum og fyndni, sem átti að koma í stað röksemda þeirra, sem þá gersamlega vantaði, og má vera, að þeim hafi tekist að skemta einhverjum með þessu, en mjer finst satt að segja nauðalítið púður hafa verið í fyndni þeirra. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) taldi till. óglögga og torvelda til framkvæmda; það þyrfti að ganga betur frá henni, ef að gagni ætti að koma. Það getur verið, að eitthvað sje það í till., sem betur mætti fara, en það er að eins formsatriði, og mætti auðveldlega laga í hv.Ed., ef þessi hv. deild fjellist á hugmyndina, og fyrirkomulagsatriðin geta að öðru leyti komið í kosningalögum. Jeg sje ekki betur en að alt slíkt eigi þar heima, því að stjórnarskránni eru að eins ætlaðir aðaldrættirnir. Jeg hefi um þekkingarskilyrðið miðað við almenna fræðslu og þá sniðna eftir þeim skilyrðum, sem sett eru í fræðslulögunum frá 1907. Þarna hafa sumir þóst finna þá veilu á, að móðurmál“ þyrfti eigi endilega að tákna íslensku, þegar um framkvæmd laganna væri að ræða, heldur gæti danskur maður skotið sjer undir kunnáttu í sínu móðurmáli. Jeg held, að enginn geti í fullri alvöru ályktað á þennan veg, og hjer er því um hártogun eina að ræða. Vjer setjum ekki lög fyrir aðrar þjóðir, en að eins sjálfra vor vegna, og móðurmálskunnáttan eftir lögunum frá 1907 getur þess vegna ekki átt við neitt annað mál en íslensku. Jeg er viss um það, að ef hv. 2. þm. Árn. (E. A.) ætti að skýra þetta eins og lögfræðingur, þá kæmist hann að sömu niðurstöðu og jeg. Um þetta efni hefi jeg raunverulegt atvik fyrir augum, þar sem barn af útlendu foreldri átti að ganga undir ungmennapróf. Barnið hafði fengið ágæta tilsögn og var vel að sjer, en tæpt í íslensku, og óskuðu foreldrar þess, að móðurmálskunnátta barnsins yrði miðuð við barnsins upphaflega móðurmál. Fræðslunefnd feldi úrskurð um þetta - og auðvitað var enginn lögfræðingur í henni -, en úrskurðurinn fjell svo, að prófa skyldi í íslensku. Úrskurðinum var fullnægt, barnið látið leggja kapp á málið um nokkrar vikur á undan prófi, og prófið stóðst það sæmilega í málinu, en ágætlega í öllum öðrum greinum. Þannig leit þessi skólanefnd á málið, og þannig held jeg að allir skilji það, sem ekki vilja, af pólitískum ástæðum, beita vífilengjum og hártogunum Þegar talað er um móðurmálið í fræðslulögunum, er átt við íslensku og ekkert annað mál. Hitt er annað mál, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram, að útlendingur, sem hingað kæmi með tilskilda þekkingu í öllu öðru en íslensku, hann þyrfti ekki að ganga undir próf í neinu öðru er málinu. Mjer heyrðist hæstv. forsætisráðherra (J. M.) halda því fram, að eigi væri rjett að þrengja skilyrði fyrir kosningarrjetti fram yfir það, sem þegar væri komið inn í stjórnarskrárfrv. Jeg get ekki fallist á þetta; og jeg fæ ekki sjeð önnur eðlilegri skilyrði fyrir kosningarrjetti en að kjósandi hafi ábyggilega þekkingu til brunns að bera. Jeg felli mig betur við, að þess sje krafist, en hins, að þeir einir hafi kosningarrjett, sem eigi eru í sveitarskuld, og að því leyti er jeg sammála hv.þm. Dala (B. J.), að hart sje að svifta efnilega og skynbæra menn kosningarrjetti fyrir það eitt, að þeir hafi komist í sveitarskuld, einatt af óviðráðanlegum atvikum. Það er í alla staði eðlilegt að heimta af mönnum þá þekkingu, sem tryggi þjóðfjelaginu, að þeir misbeiti ekki kosningarrjettinum vegna þekkingarskorts. Um hæfileikana að þessu leyti er hægt að dæma, þótt aðrar borgaralegar dygðir verði eigi metnar. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) upplýsti, að svipuð skilyrði fyrir kosningarrjetti væru í Ítalíu, og jeg hygg, að hið sama muni vera í lögum á Frakklandi og víðar, þar sem alþýðumentun er á lágu stigi, enda hafa slík skilyrði mikið gildi, ekki síst þar sem svo hagar til. Þau eru nauðsynlegur hemill gegn áhrifum þeirra manna á löggjafarvaldið, sem ekki eru hæfir til þess að taka þátt í því. Er þetta sú allra sjálfsagðasta vörn gegn áhrifum útlends iðjulýðs, sem flykst getur hingað fyr en varir. En þótt svo verði ekki, getur það þó komið fyrir, að bændur fari að seilast eftir útlendum verkalýð sunnan og austan úr álfunni, Pólverjum, Galizíumönnum eða Rússum, líkt og frændur vorir á Norðurlöndum hafa gert. Lýður þessi hefir reynst harðla ómentaður, og í raun og veru hafa Norðurlandabúar fengið ímugust á fólki þessu, þótt þeir hafi orðið að nota það á sumrin, sökum fólkseklu heima fyrir. Allir sjá, hve varúðarvert það væri, að slíkt þekkingarsnautt fólk næði hjer kosningarrjetti og miklum tökum á meðferð mála hjer á landi; en hins vegar væri varla gerlegt að neita því um þegnrjettinn, ef það tæki að dvelja hjer langdvölum. Vegna þessara manna þótt ekki væri vegna Íslendinga, væri þekkingarskilyrðið nauðsynlegt. Slíkt skilyrði er öruggari þjóðernisvörn en þótt heimtuð sje fárra ára búseta. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vildi skýra tillöguna svo, að ætlast væri til, að hver maður gengi undir próf, er kosningar ættu að fara fram. Þetta eru hártoganir einar og firrur. Það liggur í hlutarins eðli, að þeir, sem undir próf hafa gengið og öðlast prófskírteini, mundu jafnan sanna þekkingarhæfileika sinn með prófskírteininu. Háttv. þm. (B. J.) kallaði þetta hróplegt ranglæti gagnvart þeim, sem kynnu að missa kosningarrjett við það, að geta ekki fullnægt skilyrðunum fyrir honum; kvað hann þetta helst mundu koma niður á eldri mönnum, sem t. d. hefðu ekki lært að skrifa. Til þessa getur ekki komið, því með bráðabirgðaákvæðum stjórnarskrárfrv. er trygður kosningarrjettur framvegis þeim sem þegar hafa öðlast hann, er stjórnarskrá þessi gengur í gildi. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) tók málið einkum frá þeirri hlið, að jeg með því, að setja skilyrðið í samband við annað en þjóðernisvarnir, sýndi yfirdrepskap, og að þetta ætti að vera tálgröf fyrir þá, sem ættu að sæta þessum kröfum. Jeg skil ekki vel, hvað háttv.þm. (G. Sv.) á við með þessu, og efast um, að hann skilji þarna sjálfan sig. Jeg hygg ekki, að þannig verði litið á, því jeg tel það sjálfsagt, að þeir, sem skilyrðin eiga að uppfylla, muni telja þau að öllu eðlileg. Mig furðar sjerstaklega, að háttv.þm. Dala. (B. J.), slíkur föðurlandsvinur sem hann læst vera, og slíkur íslenskumaður sem hann er, að hann skuli vilja mæla Dani undan því, þá er hjer taka bólfestu, að læra eitthvað ofurlítið í íslensku. Slíkt er lítt samrýmanlegt við fyrri kenningar háttv.þm. (B J.) Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) fanst það óviðurkvæmilegt að tala um skrílræði, og að það mundi geta orðið fyrirbygt með þessu skilyrði. Háttv. þm. (G. Sv.) vildi halda því fram, að mentaðir menn gætu hist í hópi hins svo nefnda skríls. Það er auðvitað hugsanlegt, að mentamenn, sakir óreglu eða einhverra skaplasta, kunni að falla svo djúpt í áliti sín og annara. En þar er yfirskinsástæða hjá honum og í sjálfu sjer engin mótbára gegn brtt. minni. Háttv. frsm.(B. Sv.) hjelt því fram, að þetta skilyrði stappaði nærri því, að vera brot á sambandslögunum.  (B. Sv.: Jeg átti við till.háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.)  . Jeg álít, að hvorug tillagan sje það, en jeg játa það, að kurteislegar er að Dönum farið með minni till., og hina má fremur skoða eins og móðgun við þá. Allir munu játa, að rjett sje að heimta af kjósendum, að þeir beri nokkurt skyn á þjóðhætti og atvinnuvegi þess lands, sem þeir hafa kosningarrjett í, og kunni nokkuð í tungu þjóðarinnar í viðbót við aðra almenna þekkingu. Mín tillaga á að varna því, að mentunarlausir menn nái kosningarrjetti hjer, en till.háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) áskilur að eins það, að skilja og tala íslensku „sæmilega: er hún því bæði teygjanleg vegna þessa ,,sæmilega“ óvissa ákvæðis, en opnar svo dýr á víða gátt fyrir hvern grasasna, sem graut kann í málinu! Háttv. þm. (B. Sv.) talaði um, og reyndi að vera fyndinn, að menn mundu, er þeir væru farnir að eldast, hafa gleymt einhverju af æskufræðum sínum, og yrðu þeir þá að rifja þau upp að nýju. Hver skyldi neita því, að menn geti ryðgað í fornum fræðum, og það er ekki nema þarft og gott að rifja þau upp aftur; en vegna kosningarskilyrðanna gerist þess ekki þörf, því að sá, sem einu sinni hefir staðist próf og fengið prófskírteini, hefir uppfylt þau skilyrði, sem sett yrðu eftir till. minni, og mundi úr því halda kosningarrjettinum æfilangt þeirra hluta vegna. Þá fann háttv. sami þm. þá veilu á þessu ákvæði, að rosknir menn mistu söngrödd og um leið kosningarrjett, af því að ungmennaprófið áskildi ljóðakunnáttu og söng. Slíkar hártoganir eru einskis virði. Þetta er sama tóbakið og hjá háttv.þm. Dala (B. J.), enda er auðsætt, að sá, sem hefir þann gáfnabrest í æsku að geta ekki sungið, ætti þá líka að fara á mis við borgaraleg rjettindi þess vegna. Meðaltalseinkunn hvers ungmennis er vitanlega komin fram af ólíkum einkunnum þeirra einstöku greina og getur kunnáttan í sumum nálgast 0, eða jafnvel verið neitandi, og prófið, sem rjettinn veitir, samt við hlítandi. En háttv.þm. (B. Sv.) kom að lokum að þeirri sömu mótbáru gegn tillögunni, sem knúði hann til andmæla, þeirri að till. gerði Ed. hægara fyrir með að færa niður áratal búsetunnar úr 5 eða sleppa því. Það telur hann lífakkerið í þessu efni og vill engu öðru hlíta, og þetta er reyndar rjett athugað, því að svo örugt er þekkingarskilyrðið, eins og jeg legg til að það verði, að 5 ára búsetan verður lítilsverð eða jafnvel óþörf. Að öðru leyti tel jeg hártoganir hans og afbakanir á till. hjegóma einberan og eigi þess verðan að eyða að þeim fleiri orðum.

Jörundur Brynjólfsson Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) gat þess í upphafi máls síns, að hann vænti þess, að brtt. mín við frv. fengi ekki fylgi deildarinnar. En jeg verð að segja hæstv. forsætisráðh. (J. M.), að jeg flutti hana alls ekki með það fyrir augum, að jeg byggist við stuðningi hans með þessari tillögu, eða hvort hann mundi greiða atkvæði með henni eða ekki. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þótti sem tillagan mundi koma í bág við sambandslögin; en það mundi hún jafnt gera, hvort sem ákvæði hennar stæðu í stjórnarskránni eða kosningalögunum, þar sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) fanst hún eiga heima og önnur slík ákvæði sem þessi. En jeg lít öðrum augum á þetta; jeg skoða, að öll hald- óð kosningarrjettarskilyrði eigi einmitt heima í stjórnarskránni; þaðan er torveldara að kippa þeim burtu en úr kosningalögum. En um það, hvernig þetta eða þessu lík ákvæði verði framkvæmd, tel jeg eiga heima í kosningalögunum. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þótti ákvæðin í brtt. vera nærgöngul við Dani; hið sama má og segja um búsetuskilyrðið, sem þegar hefir verið samþykt. En hvorugt er skilyrðið þó nokkurt brot á sambandslögunum. Það er auðvitað, að með báðum þessum skilyrðum er Dönum gert hóti erfiðara fyrir að ná kosningarrjetti en Íslendingum, sem hjer hafa heima setið. Þannig er það með búsetuskilyrðið, að ef við tökum t. d. tvo menn, annan danskan, en hinn Íslending, sem hefir alið aldur sinn hjer á landi, og hugsum okkur, að báðir sjeu 24 ára að aldri, þá fær Íslendingurinn hjer kosningarrjett 25 ára, en hinu verður að bíða eftir honum í 5 ár, ef hann hefir flutt inn í landið 24 ára, og fær hann ekki fyr en 29 ára. Það mundi reyndar Íslendingur, sem dvalið hefði í Danmörku fram að 24 ára aldri, ekki heldur fá. Líkt er um málið, að dönskum manni mundi veitast nokkru erfiðara að ná þeirri þekkingu í íslensku, sem nægja þætti til þess, að hann gæti öðlast kosningarrjett, heldur en Íslendingi; en þó gæti ákvæðið ekki lagt neinar þær tálmanir í veg fyrir Dani til að njóta rjettinda hjer, sem þeir ættu ekki að geta unað við. Mjer skilst sem að það muni vaka fyrir hæstv. forsætisráðherra og fylgifiskum hans - þeir hafa aftur og aftur sagt það - að reyna að koma inn í kosningalögin einhverjum stórvægum og þýðingarmiklum ákvæðum fyrir kosningarrjetti Dana hjer á landi, en þeir vilja ekki, að þessi ákvæði sjeu fastbundin í stjórnarskránni. En eftir því, sem sumir þingmenn hafa talað hjer, þá býst jeg við, að þessi ákvæði mundu verða nokkuð vægari en hjer er farið fram á. En mjer finst, að þessi tillaga mín sje svo væg, að það virðist ekki minna heimtandi af kjósanda en að hann skilji sæmilega tungu þjóðarinnar, þar sem hann á kosningarrjett, og geti gert sig skiljanlegan á henni. Mig undrar það mjög, að háttv.þm. Dala. (B. J.) virðist vera líkrar skoðunar um þetta atriði eins og hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Jeg hefði ekki trúað, að hann mundi hafa viljað samþykkja sambandslögin í fyrra, ef hann hefði ekki haft í huga að leggja meiri hömlur á áhrif Dana á þjóðmál vor en nú virðist hann vilja. Háttv. þm. (B. J.) kvaðst eigi vilja samþ. tillöguna af því, að hún gæti skert rjettindi einhverra, og að hann vildi ekki, að einn saklaus gyldi tíu sekra. Þetta gæti alveg eins vel átt við búsetuskilyrðið, og þó datt háttv.þm. (B. J.) ekki í hug að nota þau rök þá. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) var ekki alveg á sömu skoðun; en þó var hann andstæður tillögunni, af því að honum þótti hún ekki vera nógu vel undirbúin eða nógu skýrt sett fram. En jeg held, að háttv.þm. (G. Sv.) ætti þá að vera vorkunnarlaust að geta skilið, hvað tillaga mín fer fram á, og jeg er sannfærður um, að ekkert sjerlegt vandhæfi muni vera á því að meta, hvaða Íslenskukunnátta megi teljast viðunanleg. Háttv. þm. (G. Sv.) virtist bera málleysingjana svo mjög fyrir brjósti, og var það vel gert af honum. En það veit hann þó, að þeir læra hjer á landi sitt mál á íslensku og geta gert sig skiljanlega á íslensku. Svo þetta skerðir ekki rjettindi þeirra. Þá er eftir blinda fólkið. Talað getur það og skilið íslensku og líka lesið upphleypt letur, ef því er kent það, og jafnvel líka skrifað. Háttv. þm. (G. Sv.) kvað stjórnarskrárnefndina ekki annars hafa tekið afstöðu til tillögu minnar. Hún hefði þó ekki átt að þurfa að vera lengi að átta sig á henni, því að lík tillaga kom hjer fram árla á þinginu. Háttv. þm. (G. Sv.) var líka á því, að ákvæði lík tillögu minni, eða enn frekari, yrðu sett í kosningalögin, og hefi jeg ekki á móti því, en eigi verður það gert að þessu sinni. Þá var háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) að mæla fram með sinni till. og taldi henni það til gildis, að með henni væri Dönum sýnd meiri kurteisi en eftir tillögu minni. En það er þó sýnt, að hans tillaga gengur ekki skemra. Og fyrst svo er, hví á þá að fela fyrir mönnum það, sem á bak við liggur? Eru það nokkur meðmæli með henni, að leita þarf að hinni eiginlegu merkingu hennar? Jeg fyrir mitt leyti kann því altaf best, sem sagt er berum orðum og blátt áfram. Þá hafa nokkrir þingmenn gerst því andvígir, að sett sje í stjórnarskrána ákvæði um að fjölga þingmönnum. Skil jeg þó ekki í því, þar sem enginn hefir hreyft því, að það væri í sjálfu sjer ósanngjarnt. Háttv. þm. Dala. (B. J.) kvaðst ekki geta verið því fylgjandi af því, að samkomulag hefði ekki getað orðið um það í nefndinni. En hve nær verður það, sem fult samkomulag verður um slíkt atriði? Jeg býst við, að það verði seint. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að þetta mætti altaf gera með sjerstökum lögum. Jeg býst þó við, að ekki verði það gert hjeðan af á þessu þingi, en þá er ekki víst, að við ráðum, sem nú eigum hjer sæti, þar um framar. En ef við teljum þetta rjett, er sjálfsagt fyrir okkur að skera þegar úr um það. Og þótt háttv.þm. Dala (B. J.) og V.-Sk. (G. Sv.) kunni að telja sig sjálfkjörna á þing svo lengi, sem þeir draga andann og eru rólfærir, þá verða þeir þó að gæta þess, að þeir eru dauðlegir sem aðrir menn, og því engin trygging fyrir, að þeim endist aldur til að koma á þessari breytingu. Það er því engan veginn rjett að fresta þessu, ef það einu sinni er rjettlátt. En að þessar tölur megi ekki sjást í stjórnarskránni nú, það nær engri átt. Sje þingmönnum fjölgað, á það einmitt að standa í stjórnarskránni. Annars get jeg verið þakklátur háttv.frsm. stjórnarskrárnefndarinnar (B. Sv.) fyrir það, að hann var heldur hlyntur till. minni um íslenskuþekkingu sem skilyrði fyrir kosningarrjetti. Jeg vona því, að hv. þingmenn verði með því, að ákvæðið verði nú þegar sett inn í stjórnarskrána. Og jeg verð að telja það mjög bága frammistöðu að vera á móti svo sjálfsögðu atriði.

Forsætisráðherra (J. M. ) Það var að eins örstutt athugasemd út af ummælum háttv.frsm. (B. Sv.). Honum hlýtur að hafa misheyrst um það, sem jeg sagði um till.háttv. 1. þm. S-M. (Sv. Ó.) og till.háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Jeg sagði aldrei, að þessar tillögur gætu ekki komist að fyrir fimm ára búsetunni. Jeg sagði að eins, að ef tillaga háttv. minni hluta hefði verið samþ., þá hefði ekki þurft að deila um þetta atriði nú. Þá hefði gefist tími til að orða þessa till. skýrt og greinilega. Ummæli háttv.frsm. (B. Sv.) hafa því við enga stoð að styðjast, en mjer kemur ekki til hugar að kenna það öðru en því, að honum hafi misheyrst ummæli mín. Jeg sje það líka, að háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir ekki misskilið mig á þennan hátt. Þó var ekki alveg rjett athugasemd hans viðvíkjandi því, er jeg talaði um báðar till. Jeg tók þær þá báðar í sama flokk og sýndi fram á, að ákvæðið um þekkinguna, sem gert er að skilyrði, gæti vel komist inn í kosningalögin. En vitanlega er það rjett, að ef þetta ákvæði kemur í bág við sambandslögin, þá gerir það, það jafnt, hvort sem það er heldur sett í stjórnarskrána eða kosningalögin. Jeg skal svo ekki lengja meira umræður þessar, enda hefi jeg ekki heyrt hjá neinum, sem talað hefir síðan jeg gerði mínar fáu athugasemdir, neitt hafa komið fram, sem jeg hefði þurft að andmæla. Jeg skal að eins taka það fram, að jeg tel í alla staði rjettast, að þessi háttv. deild samþ. það, sem hún telur rjettast og best, því að það er alveg rjett fram tekið, að hún ræður engu um það, hvað háttv.Ed. kann að gera við frv. En geri hún breytingar á því, þá er þar til að taka þegar þar að kemur.

Björn Kristjánsson Í sambandi við það, sem jeg sagði áðan um rjett Hafnarfjarðarkaupstaðar til þess að fá sinn sjerstaka þingmann, vildi jeg láta í ljós þá ósk mína um brtt. á þgskj. 604, að hún yrði borin upp lið fyrir lið, svo að fram geti komið, hvort menn óska að fjölga að eins kjördæmakosnum þingmönnum, eða bæði þeim og hinum landskjörnu. Þeir, sem eru með því, að kjördæmakosnum þingmönnum verði fjölgað um fjóra, geta þá verið með þrem fyrstu liðunum, en þeir, sem vilja fjölga hvorumtveggja, geta verið með öllum liðum till. Jeg skal geta þess, að flutningsmenn tillögunnar hafa leyft mjer að bera fram þessa ósk, og eru þeir því ekki mótfallnir því, að atkvgr. verði hagað þannig. Vona jeg því, að hæstv. forseti sjái sjer fært að verða við þessum tilmælum mínum.

Pjetur Jónsson Jeg skal ekki lengja mikið umr. þessar. Mjer þótti þó rjett að gera að eins grein fyrir atkvæði mínu. Það er víst öllum ljóst, að jeg er ekki ánægður með 29. gr. eins og hún var samþ. við 2. umr., og sje jeg ekki miklar líkur til, að hún batni nú við þessa umr. Sömuleiðis var jeg óánægður með það, að ekki komst að brtt. mín og 1. þm. Reykv. (J. B.) um skipun þingsins, en það geri jeg þó ekki að neinu kappsmáli í þetta sinn, eins og sjá má af því, að jeg er hjer nú meðflytjandi að miðlunartill. um þetta efni. En þrátt fyrir óánægju mína með þessi atriði mun jeg þó ekki greiða atkv. móti því, að málið fái nú þegar að fara upp í Ed., af því að jeg tel sjálfsagt, að báðar deildir fái að fjalla um það, þótt það hafi verið athugað af samvinnunefnd beggja deilda. Jeg mun því ekki greiða atkv. á móti frv. En jeg skal taka það fram, að í því felst engin yfirlýsing um það, hvernig jeg haga atkvæði mínu þegar málið kemur hingað aftur að leikslokum.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Við frv. þetta hefir komið fram brtt. frá háttv.þm. Dala. (B. J.) Till. er í tveimur liðum og er það um fyrri liðinn að segja, að það kom til umræðu í nefndinni, að jafnvel myndi heppilegt að gera þá breytingu á lögunum, að í stað þess, að kennaranum í málfræði er ætlað að kenna menningarsögu, þá yrði honum uppálagt að kenna bókmentasöguna, en þá kennaranum í sögu menningarsöguna. Að nefndin rjeð ekki beint til þessarar breytingar var því fremur af því, að hún vildi síður leggja til frekari breytinga á lögunum en sjálft frv. benti til en það, að hún ekki liti á þetta atriði líkt og flm. tillögunnar. Mjer er því óhætt að fullyrða, að nefndin fellst á þann lið brtt. En um síðari lið brtt. er það að segja, að svo virðist, sem hún færi frv. aftur í samt lag eða með öðrum orðum felli þá breytingu, sem gerð var við frv. við 2 umr., og er því fremur ólíklegt, að þeir sem samþ. þá breytingu, verði nú meðmæltir þessari. En annars mun nefndin ekki gera þetta að neinu kappsmáli enda var nokkur ágreiningur í nefndinni um það, hvernig launin skyldu talin, þótt hún vildi ekki gera það að klofningsatriði og yrði því að síðustu sammála um till.

Bjarni Jónsson Jeg þarf ekki að segja margt um fyrri lið till., þar sem hv. nefnd hefir fallist á hann. En jeg verð þó að geta þess, að mjer þætti það undarlegt að ákveða með lögum, að sami maðurinn skyldi hafa á hendi kenslu í allri íslenskri málfræði og menningarsögu. Það væri mjög mikið starf, og mun tæpast fást maður, sem sje jafnfær í þeim tveimur námsgreinum, sem ekki eru neitt sjerlega skyldar. Hins vegar fara mjög saman sagnfræði og menningarsaga. Vona jeg því, að allir fallist á lagfæringu þessa. En hitt, að hinn liður brtt. færi frv. aftur til sama vegar, er ekki rjett. Greinin er orðuð upp og hefir því ekki fyr komið til atkvæða. Þetta er því nýtt atriði. Og eftir því, sem jeg hefi næst komist, er ekki nema einn af háttv. nefndarmönnum því mótfallinn. Jeg býst líka við því, að Jón Jónsson sje öllum háttv.þm. svo kunnur, að þeir muni fljótlega geta ráðið það við sig, hvort þeir vilja setja hann skör lægra en aðra. Það er rjett, að háskólinn varð að taka í sína þjónustu gáfaða og góða fræðimenn, þótt ekki væru víðfrægir fyrir vísindastarfsemi, að undanteknum einum, sem nú er dáinn. En þessi maður hefir, eins og kunnugt er, náð hjer almennri viðurkenningu, og hefir hann fært sönnur á hina góðu sagnfræðihæfileika sína t. d. með verslunarsögu sinni, sem hann hefir nú hlotið verðlaun Jóns Sigurðssonar fyrir o. fl. Jeg býst því ekki við, að háttv.þm. þurfi að vera lengi að ráða það við sig, hvort þeir geta verið með till. þessari eða ekki, þar sem hjer er ekki um annað að ræða en að lagfæra það, sem áður var rangt gert.

Sigurður Stefánsson Af því að fundur er orðinn svo langur, vil jeg skjóta því til hæstv. forseta og hv. deildarmanna, hvort þeir vilji ekki láta umr. um þetta mál bíða til 3. umr. og lofa því málinu að ganga þangað umræðulaust.

Forseti: Mál þetta var í sjávarútvegsnefnd í hv.Ed., og legg jeg til, að það fari í sjávarútvegsnefnd hjer.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að segja, að ef hv. deild ætlar sjer ekki að stofna þetta læknishjerað, þá skil jeg ekki, hvernig hún ætlar sjer að fara að samþ. það við þessa umr., þar eð hv. meiri hluti ræður frá, að það verði samþykt. Jeg vil því leyfa mjer að fara fram á, að málið verði annaðhvort tekið út af dagskrá, eða þá að um það fari sem önnur mál.

Þorleifur Jónsson Jeg fellst á, að þetta mál verði nú tekið út af dagskrá.