Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég fylgi þessari breytingu vegna þess að það er ekki um gott að velja, og tel, að ákvæðin í tveimur síðustu málsgr. 6. gr. frv. bæti mjög hlut þeirra, sem hafa einhæfa framleiðslu, og segi því já.

Frsm,. (Jónas Rafnar): Það hafa komið fram margar brtt. við frv., og vil ég f. h. allshn. fara fram á það við flm. till., hvort þeir vilji ekki taka þær aftur til 3. umr., og munu þær þá verða teknar til athugunar í n. á milli umr.

Forseti (SBI): Brtt. á þskj. 551, 571, 572 og 573 hafa verið teknar aftur til 3. umr.



Ég vil taka fram vegna óska hv. þm. Ak., að æskilegt væri, að n. hraðaði störfum sínum sem mest, og væri gott, ef hæstv. forseti sæi sér fært að taka málið á dagskrá aftur á morgun.



Það er búið að ákveða fund í n. á morgun, svo að hægt ætti að vera að taka málið fyrir á miðvikudag.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað þetta frv. og leggur eindregið til, að það verði samþ. Hún sendi það hæstarétti og stjórn Lögmannafélags Íslands til umsagnar. Stjórn lögfræðingafélagsins mælir með frv., og hæstiréttur mælir með frv. efnislega, en telur þó, að heppilegra hefði verið að mörgu leyti að láta það bíða, þar til löggjöfin hefði verið endurskoðuð í heild. Efni frv. gengur út á að flýta fyrir meðferð einkamála í héraði. Er lagt til, að héraðsdómari leiti sjálfur sátta í einkamálum, því að eins og segir í grg., eru oft óþarfa tafir og kostnaður að því, að málið fari fyrst til sáttanefndar, þar sem flest mál verða ekki útkljáð þar, heldur er vísað áfram til meðferðar héraðsdómara. Ég vil baka fram, að valdssvið sáttanefndar er ekki að neinu leyti skert með þessu frv.

Frsm. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Ed., og leggur landbn. til, að frv. verði samþ. með þeirri brtt., sem er á þskj. 540.



Herra forseti. Frv. þetta á þskj. 205 er flutt af hv. þm. Mýr., hæstv. fyrrv. landbrh., sem er einn af fulltrúum í verkfæranefnd ríkisins. Landbn. hefur lagt til, að frv. verði samþ. með breytingum þeim, sem hún flytur á þskj. 536. Þegar l. voru sett í ársbyrjun 1945, var gert ráð fyrir, að þær 6 millj. kr., þar af 3 millj. úr ríkissjóði, sem þar eru nefndar, mundu nægja til verkfærakaupa og annars í sambandi við þau l. Lög þessi hafa nú staðið í 5 ár og gert mikið gagn, svo að ræktun hefur vaxið mjög mikið í landinu. Nú hefur komið í ljós, að fé þetta, sem hefur verið í vörzlu verkfæranefndar og Búnaðarfélags Íslands, nægir ekki til þess, að fullt samræmi verði milli vélakosts þess og styrks, sem hin einstöku svæði í landinu fá. Þetta fór einkum að koma í ljós á síðari hluta ársins 1949, en þá urðu miklar verðhækkanir á þessum vélum, og má búast við, að það verð muni ekki lækka. Síðastliðið haust lét svo verkfæranefnd fara fram athugun á því, hve mikið fé mundi þurfa til að standa undir þessu, og varð niðurstaðan sú, að 2,5 millj. mundu vanta til viðbótar við þessar 3 millj. kr., sem áður höfðu verið veittar, og við gengislækkunina var það sýnilegt, að upphæð þessi mundi hækka um ½ millj. kr., og er það tekið fram hér. N. vill, að þetta verði samþ., þó að vitað sé, að lítið sé í sjóði, svo að leggja verður úr ríkissjóði í þessu skyni á næstu 3–4 árum, og mun n. beita sér fyrir því á þessu þingi, að það verði gert. Þá vildi ég segja nokkur orð um 2. brtt. á þskj. 536, en hún er byggð á bréfi frá Búnaðarfélaginu og stafar af samþykkt, sem gerð var á síðasta búnaðarþingi. Landbn. hefur orðað till. um og gert hana nokkru skýrari. Í till. er gefin heimild til að ávaxta séreignir ræktunarsambandanna heima í héraði, en hér er um einn sjóð að ræða, framkvæmdasjóð landbúnaðarins, og er hann undir stjórn Búnaðarfél. Íslands. Þá er ræktunarsamböndum og félögum heimilt með samþykki Búnaðarfél. að hafa allt að helmingi fyrningargjaldsins í rekstri sínum gegn sýsluábyrgð og sömu vöxtum og innlánsvextir í Búnaðarbankanum eru. Þetta er gert vegna þess, að mörg búnaðarsamböndin og félögin eru í fjárþröng og í vandræðum með framkvæmdir og er því heimilað þetta. Ég vona svo, að þessu verði vel tekið, því að þetta er mjög þýðingarmikið mál fyrir sveitarfélögin, og vona ég því, að menn sjái og viðurkenni þörfina, sem að baki þessu liggur.



Herra forseti. Ég get mjög tekið undir með hv. frsm. landbn., að mikil þörf sé þessara breytinga, sem hér eru gerðar, og mun ég fyrir mitt leyti styðja það, en þó vil ég vekja nokkra athygli á síðustu mgr. brtt. Það getur orkað tvímælis, hvort halda megi eftir af jarðræktarstyrknum til að vega á móti því, sem vangoldið er í fyrningarsjóð. Það er vitað, að styrkur þessi er persónuleg eign þess, sem hlýtur hann. Hann getur að vísu gefið öðrum styrkinn, en að hægt sé að taka hann þannig með l. án samþykkis hlutaðeiganda, það finnst mér nokkuð mikið gengið á eignarréttinn. Það er að vísu vitanlegt, að flestir þeir menn, sem hljóta þennan styrk, eru í búnaðarsamböndum, en eigi að síður finnst mér ekki hægt að ráðstafa þessu fé án samþykkis eigendanna. Ég vil því vekja athygli nefndarinnar á þessu, áður en gengið verður til atkvæða.



Herra forseti. Eins og tekið er fram í grg. fyrir þessu frv., er gert ráð fyrir að hækka tillag úr framkvæmdasjóði til jarðræktar og húsagerðar í sveitum úr 3 millj. kr. í 5½ millj. kr. og í till. n. í 6 millj. kr. Í grg. er tekið fram, að nú sé ekki nema millj. kr. í framkvæmdasjóði, sem verja má í þessu skyni, og eins er þess getið, að samkv. l. um dýrtíðarráðstafanir frá 1947 eigi helmingur þeirra tekna, sem kunna að verða samkv. II. kafla þeirra laga (um eignaraukaskatt), að ganga til framkvæmdasjóðsins, en hinn helmingurinn á að ganga til afla- og hlutatryggingarsjóðs bátaútvegsins. Í grg. er sagt, að þetta muni nema um 10 millj. kr., svo að framkvæmdasjóðurinn mun eftir því fá um 5 millj., en sem kunnugt er, voru með gengislækkunarlögunum felld niður ákvæðin um eignaraukaskatt, svo að framkvæmdasjóðurinn fær ekki það fé, sem honum er þar ætlað. Mér skilst því, að ríkissjóður verði þarna að leggja fram allmargar millj., ef þetta verður samþ. Ég vil því beina því til hæstv. fjmrh., hvort fjárhag ríkisins sé þannig háttað, að hægt sé að leggja fram 3 eða 6 millj. í þessu skyni. Ráðh. verður að vaka yfir fé ríkissjóðs og gæta þess vel á slíkum tímum og nú eru, og á meðan ég sé ekki fjárhag ríkisins betur borgið en nú er, treysti ég mér ekki til að vera með þessu, þó að gott hefði verið að geta það, ef fé hefði verið til.

Frsm. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Ég vildi aðeins segja nokkur orð út af athugasemdum þeim, sem hér hafa komið fram. Ég vil taka fram út af aths. hv. þm. Borgf. um, að hæpið væri að taka jarðræktarstyrkinn upp í vangreidd gjöld til fyrningarsjóðs, eins og segir í síðustu mgr. 2. brtt. landbn. En n. telur þetta eðlilega ráðstöfun. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að hér er um styrk að ræða, sem er persónuleg eign þess, er hann hlýtur, en eins er með fyrningargjaldið, að það er persónuleg skuld sama manns, svo að það er aðeins jöfnuður, að haldið er eftir af jarðræktarstyrknum, sem þessu nemur. Ég vona því, að hv. þm. Borgf. skilji, að hér er aðeins um jöfnuð að ræða, þar eð styrkurinn fer að langmestu leyti til manna, sem eru í jarðræktarsamböndum. Varðandi það, sem hv. 8. landsk. tók fram, þá finnst mér það eðlileg aths. frá hans hlið, að honum finnst ógætilegt að samþ. þetta án þess að vita, hvort það verði samþ. í fjárl. Um það vil ég vísa til þess, sem ég sagði áðan, að n. mun beita sér fyrir því, að 1 millj. kr. verði tekin á þessa árs fjárl. í þessu skyni, og sama upphæð næstu tvö ár, en frv. hefur því aðeins gildi, að gerðar verði slíkar ráðstafanir í sambandi við afgreiðslu fjárl. Ég mun svo ekki ræða þetta frekar, en það, hvort menn greiða atkv. með eða móti þessum till. og frv., fer eftir því, hversu mikils þeir meta þá miklu nauðsyn, sem er á að halda áfram á þessari braut samkv. l. um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum. Það er hægt að halda áfram á ræktunarbrautinni í þeim héruðum, sem búin eru að fá sínar vélar, en verði þetta ekki samþ., eru hin héruðin, sem lítið eða ekkert eru búin að fá, sett á hakann. Ég vona því, að menn taki með velvilja á þessu og eins í sambandi við afgreiðslu fjárl., verði þetta samþ.



Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. A-Húnv., að lögin frá 1945 um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum eru þýðingarmikil fyrir ræktunarmál landsins. Þá var stigið stórfellt spor í málefnum landbúnaðarins, en raunar mun árangur þess þó ekki sjást fyrr en síðar. Þarna voru mörkuð tímamót í sögu ræktunarmálanna á Íslandi. Með innflutningi skurðgrafanna til landsins var hægt að byrja á því að þurrka upp mýrarnar í landinu. Unnið hefur verið af kappi að því verki, og hefur það gengið sæmilega, en auðvitað hafa þar orðið mistök. Þessi lög lögðu ríkisvaldinu þungar skyldur á herðar. Þar var ákveðið, hversu mikinn vélakost þyrfti í hvert ræktunarsamband til að koma ræktunarmálunum þar í gott horf. Þess vegna tók ríkissjóður það á sig að greiða helming kaupverðs þessara véla í eitt skipti fyrir öll. Nú vitum við, að síðan þessi ræktunarsambönd voru stofnuð, hafa allir hreppar komizt í þau, nema 1 eða 2, og að það er búið að kaupa mikið af vélum, en í sum ræktunarsamböndin vantar mikið, og til eru þau ræktunarsambönd, sem engar vélar hafa fengið. Og nú virðist eiga að skilja þau sambönd algerlega eftir, sem ekkert hafa fengið. Ríkissjóður ætlar að víkja sér undan þeirri skyldu, sem ríkið tókst á hendur um að greiða helming andvirðis vélanna. Mér virðist þetta ómögulegt og álít, að ríkið eigi að standa við þessar skuldbindingar hér eftir sem hingað til. Því held ég, að þetta frv. eigi fullan rétt á sér. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að sveitir, sem hafa pantað vélar fyrir löngu á þeim grundvelli, að ríkið greiddi helming þeirra, verði nú sviknar um þetta. Það er nóg, að þau ræktunarsambönd, sem seinni hafa orðið, verði að greiða þá hækkun, sem stafar af gengislækkuninni. - Það var greinilega og traustlega gengið frá þessari löggjöf. M. a. átti að leggja til hliðar fyrningargjöld til þess að endurnýja vélarnar. Það var ákveðið 16% af kaupverði vélanna. Þetta fyrningargjald átti að vera á vöxtum í Búnaðarbankanum. Þessi sambönd áttu þá að geta keypt nýjar vélar í stað hinna gömlu, er gengu úr sér. Og ég er ekki í vafa um, að það var mikil nauðsyn á að ná fé á þennan hátt í svona framkvæmdasjóð. Þetta mál hefur verið athugað rækilega í ríkisstj., og ég tel sjálfsagt, að það eigi að leggja fram á fjárlögum upphæð til þess að standa straum af vélakaupum ræktunarsambandanna. Auðvitað ætti þessi kostnaður að dreifast á nokkur ár. Ríkisstj. verður að skilja, að hér er um sjálfsagða kvöð að ræða, að láta öll ræktunarsambönd njóta jafnréttis, auðvitað jafnt þau, sem þegar hafa fengið vélarnar, og hin, sem eiga eftir að fá þær. Ég vil leyfa mér að taka það fram, að ég hygg það ekki vera í andstöðu við ríkisstj., að þetta frv. megi ná fram að ganga. Þá vil ég einnig taka fram út af ummælum hv. þm. Borgf. um 2. brtt. á þskj. 536, þar sem Búnaðarfélaginu er heimilað að halda eftir af jarðræktarstyrknum upp í fyrningargjöld, sem vangreidd kunna að vera, að mér finnst þetta ákvæði ekki óeðlilegt, og hef ég talsverða reynslu í þessum málum. Að vísu hafa mörg ræktunarsambönd greitt inn í sinn fyrningarsjóð samvizkusamlega, en hjá öðrum samböndum, og ég ætla sumum þeim stærstu og fjársterkustu, hefur gengið illa að innheimta fyrningargjaldið. Ég tel mikið öryggi fyrir Búnaðarfélag Íslands að fá heimild til þessa, og ég get varla búizt við því, að hv. Alþingi haldi áfram að veita fé til vélakaupa, nema trygging sé fyrir því, að innheimt sé í fyrningarsjóðinn til þess að hægt sé að endurnýja vélarnar. Því að ríkið leggur ekki nema einu sinni út þessa fjárupphæð til þess að koma upp vélakostinum. Ég vil taka það fram, að ég held, að það sé ábyggilega í lögum, að stjórn hvers ræktunarsambands geti heimtað styrkinn afhentan sér, en ekki má afhenda hann formönnum stjórnanna. Með þessu er styrkurinn gerður félagslegur og nýtanlegur fyrir heildina. Það er rétt hjá hv. þm. Borgf., að jarðræktarstyrkurinn er persónuleg eign þess manns, sem skráður er fyrir honum. Þessi stjórn verður svo að skila honum í réttar hendur. Ég segi, að það sé ekki óeðlilegt, þótt þetta ákvæði sé sett inn vegna þeirrar reynslu, sem af þessu er fengin, því að hún gerir það fullkomlega réttlætanlegt. Þá mun ég ekki hafa fleiri orð um þetta, en mig langaði aðeins til að skjóta þessu fram. Þetta eru ein þýðingarmeiri lög, sem hér eru í gildi. Og ég er ekki í neinum vafa um, að eftir einn eða tvo áratugi mun sjást greinilega, hversu miklu þessi lög hafa áorkað.



Herra forseti. Undanfarið hefur mjög verið rætt um andlegt frelsi. Umræður þessar eru auðvitað góðra gjalda verðar, en hins vegar hafa þær verið nokkuð einhliða, þar sem þær hafa aðallega snúizt um andlegt frelsi manna erlendis. En ekki hefur verið rætt um andlegt frelsi manna hér innanlands, þótt það ætti að liggja mönnum nær. Eins er það alkunnugt, að hið opinbera hefur allmikil afskipti af listamönnum okkar. Þjóðin er fámenn, og til þess að halda uppi listamannalífi og hlynna að þeim á einhvern hátt koma til afskipti ríkisvaldsins. Beinustu atskipti þess eru laun listamannanna. Á fjárlögum þessa árs er áætlað ½ millj. kr. til listamanna. Síðustu árin hefur staðið styr um þessa úthlutun. Sumir listamenn hafa fengið hvatskeytislega áminningu um stjórnmálaskoðun sína og verið refsað eftirminnilega, en aðrir hafa fengið umbun fyrir sín stjórnmálaafskipti. Tilgangurinn hefur auðsjáanlega verið sá að laða menn til fylgis við ákveðna stjórnmálaflokka eða hræða þá. - Upphaflega var sá háttur á úthlutun listamannalauna hafður, að hv. Alþingi úthlutaði fénu til einstakra listamanna á tveim greinum fjárlaganna, 15. gr. og 18. gr. Þeir, sem komust á 18. gr., héldu sínum launum til æviloka, því að ekki mátti skerða þau, en aðeins hækka. Þetta var mikið öryggi fyrir listamenn. 1939 var þessu breytt. Ástæðan til þess var eingöngu pólitísks eðlis. Var breytingunni beint gegn Halldóri Kiljan Laxness og Þórbergi Þórðarsyni. Hafði H. K. L. þá 5.000 kr. og Þ. Þ. 2.500 kr. í listamannalaun árlega, en þeir voru nú snögglega lækkaðir niður í 1.800 kr. Tilgangurinn var einungis sá að hirta þessa menn. Ég hef hugsað mér að vekja ekki deilur hér um þetta mál, en ekki varð hjá því komizt að drepa á þetta, sem ég hef gert, og hæfir hér að minna á ályktun, er gerð var á stofnfundi Bandalags íslenzkra listamanna 1942 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Listamannaþingið vill leiða athygli Alþingis að eftirfarandi atriðum: 1. Þeim listamönnum og rithöfundum, er launa nutu samkvæmt 18. gr. fjárlaga, var raunverulega gefið beint fyrirheit löggjafans um, að þeir nytu þeirra launa ævilangt. 2. Þetta fyrirheit löggjafans hefur verið rofið með því fyrirkomulagi, sem nú ríkir um úthlutun fjár til skálda og listamanna. 3. Slíkt brot á raunverulega gefnu heiti getur ekki talizt samboðið virðingu hins háa Alþingis, og auk þess skapar sú ráðabreytni óvissu og öryggisleysi fyrir þessa menn og aðra, er til greina hefðu komið síðar. En þetta allt saman hlýtur að draga mjög úr möguleikunum fyrir því, að fullgild ritverk og önnur listaverk geti orðið til, og er því beinlínis til tjóns fyrir menningu þjóðarinnar á þessum sviðum.“ Ég hygg, að þessi röksemdafærsla eigi einnig við í dag. - 1942 var málunum breytt enn þá. Átti þá hver deild innan listamannasamtakanna að skipta laununum á milli einstaklinga. Þessi tilhögun mun ekki hafa verið gerð af góðum hug, enda er þetta fyrirkomulag ekki skynsamlegt. 1946 var enn breytt til, og var þá sá háttur tekinn upp, að láta þingkjörna nefnd úthluta fénu. Úthlutun þessarar nefndar hefur vakið umtal og deilur. Nefndin lækkaði laun H. K. L. úr 6.000 kr. í 4.000 kr., og er það brot gegn 18. gr., þar sem hann hafði áður kr. 5.000. Enn fremur voru lækkuð laun hjá Gunnari Benediktssyni, Ólafi Jóh. Sigurðssyni, Snorra Hjartarsyni og Magnúsi Ásgeirssyni. 8 rithöfundar mótmæltu þessum aðförum og neituðu að taka við launum sinum. Dagblöðin töldu úthlutunina óréttláta og lögðu til, að fyrirkomulaginu yrði breytt. En þetta fyrirkomulag hefur haldizt óbreytt, og hefur hin þingkjörna nefnd úthlutað listamannalaununum. Þessi stefna, sem fram kom, að lækka og hirta vissa menn, hefur haldizt. Helztu breytingar, sem orðið hafa, eru: H. K. L. hefur ekki fengið nein laun undanfarin tvö ár. Halldór Stefánsson hefur verið sviptur öllum launum, Gunnar Benediktsson og Snorri Hjartarson sömuleiðis, og nú siðast gerðist það, að laun próf. Jóns Helgasonar voru felld niður. Lækkaðir hafa verið: Magnús Ásgeirsson, Steinn Steinarr, Ólafur Jóh. Sigurðsson. Allt þetta hefur vakið miklar deilur, og ég held, að fáir hafi verið ánægðir með þetta fyrirkomulag. 1946, þegar deilur stóðu um þessi mál, skipaði þáv. menntmrh., Brynjólfur Bjarnason, nefnd til að gera till. um að koma málum þessum í fast horf. Í nefndinni voru: Jakob Benediktsson, Kjartan Ólafsson, Pálmi Hannesson og Gunnar Thoroddsen. Nefndin kom sér saman um frv., og voru helztu atriði þau, að 7 manna nefnd átti að sjá um úthlutun listamannalaunanna; 4 menn skyldu tilnefndir af stjórnmálaflokkunum, 2 af heimspekideild háskólans, og 7. nefndarmaðurinn var tilnefndur af þeirri deild, sem verið var að úthluta til í það og það skiptið. Þá voru og ákveðnir 6 launaflokkar. Enn fremur, að þeir, sem fengið hefðu laun í efstu launaflokkum í 5 ár, haldi þeim ævilangt úr því. Og að lokum lagði nefndin til, að verðlauna skyldi fyrir einstök verk höfunda. Þetta frv. var sent Bandalagi íslenzkra listamanna til umsagnar. Það lagði til, að nokkrar breyt. yrðu gerðar á því, og er niðurstaðan sú, sem þetta frv. ber með sér, sem ég hef leyft mér að bera fram. Það fyrirkomulag, sem hér er lagt til að upp verði tekið í úthlutun launa til listamanna, er einfalt, og er gert ráð fyrir 3 launaflokkum. Þetta frv., eins og það nú liggur fyrir, var samþ. af öllum þeim, sem um það fjölluðu í Bandalagi ísl. listamanna, og sýndi ég það hv. 3. landsk. þm., en hann hefur haldið fast við sitt frv. Hins vegar hefði ég kosið, að hægt yrði að ná samkomulagi um þetta mál, og er ég fús til að ræða um breytingar á frv., en það skiptir miklu máli, að Alþingi komi nú endanlegu skipulagi á þessi mál. Hv. þm. ættu að vera sammála um það, að deilur þær, sem orðið hafa um úthlutun launa til listamanna, séu sízt til sóma fyrir Alþingi, og er þess brýn nauðsyn, að í þessu deilumáli verði komið í endanlegt horf. Ég leyfi mér svo að óska þess, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég læt aðeins fáein orð fylgja þessu máli úr hlaði, þar eð hv. þdm. er málið þegar kunnugt, sökum þess, að það var flutt í sömu mynd á síðasta þingi. Aðalefni frv. er það, að gert er ráð fyrir, að heimilað verði að veita 12 skáldum heiðurslaun, allt að 18 þús. kr. Því fé, sem veitt kann að verða til skálda og listamanna þjóðarinnar, að heiðurslaununum frádregnum, skal skipta í 9, 6 og 3 þús. kr. launaflokka. Í frv. er einnig gert ráð fyrir því, að þau skáld og listamenn, sem hlotið hafa heiðurslaun í 5 ár í röð, skuli hljóta styrkinn ævilangt og skipi þeir listarráð eða akademi, er sé menntmrn. til ráðuneytis í listamálum og úthluti heiðurslaunum, hins vegar úthluti menntamálaráð hinum launaflokkunum, svipað og verið hefur. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en vænti þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.