Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Í ljósi þungra skrefa sem stigin voru í gær og við fáum fréttir af nú í morgun í ljósi óvenjulegar og sérstakra ástæðna á fjármálamarkaði finnst mér vert að ræða framhaldið. Markmiðin voru skýr með frumvarpinu sem var lagt fram á Alþingi. Það þarf fyrst og fremst að halda atvinnulífinu gangandi og halda áfram að vinna að því að hjól atvinnulífsins stöðvist ekki. Í lok þeirrar umræðu sem fór hér fram í gær svaraði hæstv. forsætisráðherra spurningum hv. þm. Guðna Ágústssonar um eflingu atvinnulífsins með þessum orðum, með leyfi forseta: „... og tek eindregið undir það sem hann sagði við bæði 1. og 2. umr. um að við eigum að nýta auðlindirnar okkar og það hef ég margsagt bæði hér í Alþingi og annars staðar. Oft var þörf en nú er nauðsyn við þessar aðstæður.“ Þetta eru stór orð, herra forseti. Á Íslandi eru tvær stórframkvæmdir í burðarliðnum, annars vegar á Bakka við Húsavík og hins vegar við Helguvík á Reykjanesi. Á Bakka skiptir nú öllu máli að leyfi til tilraunaborana fáist á Þeistareykjum því eins og alþjóð veit setti úrskurður hæstv. umhverfisráðherra framkvæmdina í mikið uppnám og ljóst að verkefnið tefst um að minnsta kosti eitt ár ef leyfi til tilraunaborana fæst ekki. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra í ljósi þeirra óvenjulegu og sérstöku aðstæðna sem nú eru í efnahagsmálum hvort hann og ríkisstjórnin muni ekki beita sér sérstaklega og leggja þunga á að þessar tvær stóriðjuframkvæmdir verði að veruleika.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmanninum fyrir þessa fyrirspurn og jafnframt fyrir hans ágæta stuðning við það þingmál sem afgreitt var hér í gærkvöldi eins og við þekkjum. Tilvitnun hans í ræðu mína frá í gærkvöldi er ágæt, tel ég,  Það er spurt bæði um Helguvík og Bakka. Helguvíkurverkefnið er komið í fullan gang. Það er byrjað að reisa þá verksmiðju og ég hygg að öllum hindrunum sé rutt úr vegi fyrir því að það mál geti gengið eðlilega fram. Það kunna að vera einhver atriði óleyst en þau munu án efa leysast. Bakkaverkefnið er flóknara. Ég veit ekki annað en allir sem að því koma séu af heilum hug að reyna að leysa úr því máli.  Varðandi hins vegar leyfi til tilraunaborana þá get ég ekki svarað fyrir það nákvæmlega hvar það er á vegi statt en það eru áreiðanlega allir að leggja sig fram um að ganga frá því máli með farsælum hætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svör hans. Ég veit vel að afstaða hans liggur fyrir um nauðsyn þess að þetta mál fái áfram framgang. En ég er samt að leggja áherslu á að nú eru komnar upp aðstæður í íslensku efnahagslífi sem eru það óvenjulegar og sérstakar að gripið var til setningar neyðarlaga í gærkvöldi. Það er því enn brýnni nauðsyn en áður að þessar framkvæmdir - og þá á ég sérstaklega við Bakka á Húsavík af því að ég veit að hitt er vel á veg komið - fái haldið áfram og það verður ekki gert nema með styrkri stoð og aðstoð frá ríkisstjórn Íslands. Hún verður að vera meiri og umfangsmeiri heldur en hún hefur verið hingað til. Ég brýni forsætisráðherra, um leið og ég þakka honum fyrir hans svör, til að stuðla að því að þessu verkefni verði fram haldið.

Herra forseti. Ég legg fram fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra um afstöðu hans og ríkisstjórnarinnar til þess að auka þorskkvóta Íslendinga við núverandi aðstæður. Atburðarás síðasta sólarhrings líður Íslendingum áreiðanlega seint úr minni og nú sverfur að hjá mörgum. Það er því mikilvægt að auka og styrkja verðmætasköpun í samfélaginu. Nokkur atriði í þessu efni hafa verið nefnd í umræðu síðustu daga. Guðni Ágústsson, formaður Framsóknarflokksins, og raunar fleiri hafa meðal annars lagt eindregið til að gengið yrði beint til verks og þorskkvótinn aukinn verulega. Það er ljóst að verðmætasköpun með aukningu þorskkvótans kæmist hvað fyrst í verk af þeim tillögum sem fram hafa verið settar í þessu efni. Vissulega greinir menn nokkuð á um hversu langt megi ganga. Sjálfsagt er að taka tillit til álits sérfræðinga en ég tel líka hollt að hlusta á sjónarmið sjómanna sem halda því fram að það sé nægur þorskur í sjónum. Í fyrra var tekin djörf ákvörðun um niðurskurð þorskkvótans. Sú ákvörðun var tekin í góðæri. Nú hriktir í stoðum og þá verða menn að ganga svo langt sem skynsemin leyfir. Ég spyr því forsætisráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að þessi leið verði farin.

Herra forseti. Ég vil taka undir það með þingmanninum að aukin verðmætasköpun er forsenda þess að við getum haldið áfram að bæta kjörin í landinu. Það er okkar markmið allra hér í salnum. En varðandi þetta tiltekna úrræði þá er það þess eðlis að ekki er hægt að hrapa að endurskoðun eða breytingu á þeirri ákvörðun sem tekin hefur verið. Hún er byggð á vísindalegum grundvelli og ráðgjöf færustu vísindamanna. En sjávarútvegsráðherra er að sjálfsögðu með þessi mál öll til skoðunar stöðugt og er í góðu sambandi við greinina og við vísindamennina. Ég tel hins vegar ... 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svör hans við fyrirspurn minni. Mér er fullljóst að það er í mörg horn að líta hjá honum og ríkisstjórninni og það er í mörg horn að líta í þessu tiltekna máli. En hér er fjallað um það sem mikilvægast er við þessar aðstæður, þ.e. að auka verðmætasköpun í samfélaginu sem er nauðsynlegt til að hamla gegn því sem riðið hefur yfir þjóðina. Það er ekki síður mikilvægt við þessar aðstæður að auka tiltrú og bjartsýni. Fátt mundi styrkja grunnatvinnuvegi okkar hraðar og sterkar nú en einmitt það að auka veiðiheimildir sé þess nokkur kostur. Ég skora því á forsætisráðherra og ríkisstjórnina að skoða þessa leið mjög alvarlega í samráði við færustu menn.

Hæstv. forseti. Þegar hinni miklu örlagaumræðu og ákvörðun í gærkvöldi var að ljúka ræddi ég það í fullri alvöru við hæstv. forsætisráðherra hvort ekki yrði að taka upp opinbera gengisskráningu við þessar aðstæður þar sem gengisvísitalan var komin í 230–240. Ég fagna því, hæstv. forsætisráðherra, að nóttin hefur verið notuð vel. Gengið hefur verið staðsett í 175 og þar þarf auðvitað að taka betur á út frá hag heimilanna, skuldastöðu þeirra sem skulda í erlendri mynt o.s.frv. en ég fagna þessari niðurstöðu, að skynsemin og handaflið hefur verið nýtt. Ég ræddi líka um vextina, stýrivextina háu 15,5%, þá verður að keyra niður og þeir verða að vera orðnir mjög lágir um jól til að bjarga enn frekar hag heimilanna á Íslandi. Það er hagur heimilanna sem við verðum nú að vaka yfir og þessi tvö atriði hafa mikið að segja. Ég vil enn fremur fagna því að víðsýni er að vaxa og menn eru ekki bara bundnir við Bandaríkin. Bush hefur ekki reynst okkur neinn vinur. Nú horfa menn til Pútíns og ég fagna þeirri yfirlýsingu sem hefur komið fram í morgun og vona að því láni, upp á 620 milljarða, verði landað á hagstæðum kjörum til þess að styrkja gjaldeyrisforða Seðlabankans. Ég vil enn fremur segja að þessi yfirlýsing hefur þegar haft mikil áhrif að mér sýnist. Norðmenn og Svíar, frændur og vinir, auðugar þjóðir eins og við, sjá að ástæðulaust er að láta Ísland þjást í þessum heljarböndum óreiðunnar og seinagangsins. Þeir lýsa því nú yfir að þeir geti hugsanlega viljað styrkja Ísland líka og koma til samstarfs með skjótum hætti um að ná árangri hér. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort ekki séu allar dyr í þessum efnum opnar og hvort ekki sé full ástæða til að senda blessuðum Pútín þakkarskeyti frá Alþingi og ríkisstjórn.

Herra forseti. Það kann að vera að tilefni sé til að senda Pútín skeyti, hann á nefnilega afmæli í dag. En ég vil svara spurningu þingmannsins þannig að auðvitað höfum við allar gáttir opnar og reynum að athuga allar mögulegar leiðir í þessum efnum til að styrkja gjaldeyrisvaraforðann eins og við höfum náttúrlega verið að gera en því miður víða komið að luktum dyrum. Við ákváðum það því, og ég beitti mér fyrir því í sumar, að kannað væri hvort grundvöllur væri fyrir því að ræða við Rússana. Niðurstaðan er sú að þeir hafa áhuga á því að ræða um þetta við okkur þó auðvitað sé ekki búið að ganga frá neinu. Það þarf að semja um hlutina í kringum þetta. En það fara væntanlega menn frá okkur til að vinna það verk núna alveg á næstunni. Þetta er jákvætt en er eitt af þeim málum sem ekki var hægt að skýra frá fyrr en það var komið á þetta stig. Við munum auðvitað halda áfram að þreifa fyrir okkur með annað og þetta er hugsað til þess að styrkja varasjóðinn okkar. Fjármagn af þessu tagi er ekki hugsað til að það komi til endurlána eitthvert annað. Við erum fyrst og fremst að þessu til þess að byggja upp viðbúnaðinn í landinu ef þetta heppnast í samstarfi við Rússland en ekki til að nota hér innan lands í lánastarfsemi, framkvæmdir eða neitt slíkt til að eyða í verkefni innan lands eða á vegum ríkissjóðs. Þetta er ekki hugsað þannig en þetta er gott mál og ég fagna því að hv. þingmaður tekur undir það með mér.

Hæstv. forseti. Það er mjög merkilegur dagur í dag, frjálshyggjan og kommúnisminn eru hvort tveggja lögð til hliðar. Nú er það miðjustefnan, skynsemin, samvinnan, nýjar hugsjónir sem líta roða við dagmál í morgun og menn verða að hugsa öðruvísi og vinna öðruvísi. Ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra hefur áttað sig á því að hann verður að eignast nýja vini og í afmælisdagabók Sjálfstæðisflokksins eru gömlu kommúnistarnir komnir þannig að það er fylgst með á þeim bæ. En ég held að þetta sé hárrétt. Auðvitað fór þessi frétt kannski fullsnemma. Ég þakka Seðlabankanum og forsætisráðherra fyrir þetta frumkvæði og ég trúi því að Rússar muni semja við okkur, ég trúi því líka að hún muni opna fleiri dyr, þessi frétt, og það sýnir sig eins og ég sagði áðan. Ég vil enn fremur í lok ræðu minnar hvetja hæstv. forsætisráðherra til að taka handaflið líka upp við að lækka stýrivextina strax í þessari viku. Það mun skapa nýja bjartsýni á Íslandi.

Virðulegi forseti. Hér er lagt fram frumvarp til að gera smávægilega tæknilega breytingu á lögum sem afgreidd voru nú í september um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Við nánari skoðun kom í ljós að þær breytingar sem gerðar höfðu verið á frumvarpinu í meðförum þingsins voru þess eðlis að ekki þótti nægilega skýrt hvort fulltrúar þingsins í þróunarsamvinnunefnd skyldu kjörnir til fjögurra ára og hvort kjósa skyldi þeim varafulltrúa. Frumvarpinu er ætlað að taka af allan vafa um þetta þó að þetta hafi svo sem mátt leiða af almennu samhengi laganna vegna þeirra kjörnu fulltrúa sem hafa hlutverki að gegna á grundvelli laganna. En það er skynsamlegt og rétt að taka af öll tvímæli um þetta með því að breyta lögunum með þeim hætti sem gert er í frumvarpinu. Frumvarpið stafar frá utanríkismálanefnd þannig að ég tel ekki ástæðu til að málið fari til nefndar milli umræðna.

Herra forseti. Þetta verður mjög stutt ræða því aldrei þessu vant ætla ég ekki að mæla með beinum hætti fyrir þessu frumvarpi heldur aðeins að útskýra stöðu þess eins og hún er nú orðin. Það var eitt af fyrstu þingmálum okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að breyta lögum um húsnæðismál á þann veg að Íbúðalánasjóður hefði fortakslausar heimildir til þess að endurfjármagna og taka í viðskipti lán þeirra sem hefðu fengið íbúðalán hjá bönkunum og sparisjóðum undanfarin ár, fyrst og fremst 3–4 ár eða svo, þannig að opnaður yrði almennur lánaflokkur hjá Íbúðalánasjóði sem gæfi kost á slíkri endurfjármögnun. Þetta er af ástæðum sem ég held að séu öllum kunnar að bankarnir ruddust inn á íbúðalánamarkaðinn með miklum látum á árunum 2005 og þar á eftir og buðu gyllikjör en þeir lánaskilmálar eru mjög margir þannig að í þeim eru endurskoðunarákvæði hvað varðar lánskjör eða vexti oftast eftir 5 ár. Þetta er að vísu dálítið breytilegt en stór hluti þessara lána er á slíkum kjörum. Um er að ræða að mestu leyti erlend lán og þessi lán voru eins og hver önnur neyslulán til almennings með þeirri einu undantekningu að þau voru veitt gegn veði í íbúðarhúsnæði. Menn þurftu sem sagt ekki að hafa verið að kaupa íbúð eða byggja hús eða endurbæta húsnæði sitt til að fá slíkt lán. Svo fremi sem þeir áttu veðrými í íbúðarhúsnæði gátu þeir fengið þau hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum. Nú er ljóst að vaxtakjör eru allt önnur í dag en boðin voru á þessum tíma og að óbreyttu mundi stefna í umtalsverða hækkun á vöxtum á endurskoðunardögum lánanna. Síðan þekkjum við auðvitað öll þau ósköp sem gengið hafa yfir fjármálaheiminn og bankastofnanirnar og er þar af leiðandi enn meiri ástæða en ella til að opna fyrir það að almenningur komist í öruggt skjól Íbúðalánasjóðs með þessi mikilvægu lán heimilanna sem eru húsnæðislánin auk þess sem kjörin eru þar betri en bjóðast nokkurs staðar annars staðar. Frumvarp okkar gerir ráð fyrir því að sérstakur undirlánaflokkur verði búinn til undir liðnum Almenn lán en þau eru sem kunnugt er nú til að fjármagna kaup, byggingar eða endurbætur á íbúðarhúsnæði og þannig gerðum við ráð fyrir því að við bættist sem og lán til endurfjármögnunar lána frá viðskiptabönkum eða sparisjóðum með veði í íbúðarhúsnæði á viðeigandi stöðum í lögunum. En það fór aldrei svo að fyrir því frumvarpi yrði mælt því í frumvarpi sem kom frá hæstv. ríkisstjórn í gær, um neyðaraðgerðir vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði, var að finna ákvæði um að Íbúðalánasjóði skyldi heimilt að kaupa skuldabréf fjármálafyrirtækja sem tryggð væru með veði í íbúðarhúsnæði. Í viðskiptanefnd lagði ég til að því ákvæði yrði þá breytt þannig að um hvort tveggja gæti verið að ræða að Íbúðalánasjóður keypti skuldabréfin eins og þau stæðu með óbreyttum lánskjörum eða að Íbúðalánasjóður gæti endurfjármagnað slík lán. Um þetta var síðan flutt breytingartillaga sem var samþykkt og þannig hljóðar nú 2. tölul. 9. gr. laga um húsnæðismál, með leyfi forseta: „Að kaupa eða endurfjármagna skuldabréf fjármálafyrirtækja sem tryggð eru með veði í íbúðarhúsnæði.“ Þar með er orðinn nánast sami efnislegi frágangur á þessu í gildandi lögum, sem eru frá því í nótt - ætli þau hafi ekki hrokkið út úr prentvélunum um miðnættið - og í því frumvarpi sem við höfum hér flutt og ekki ástæða til að halda því lengur til haga. Ég ætla svo að leyfa mér að vona að lærdómur okkar af sviptingunum að undanförnu sé sá, allra sem hér sitjum á Alþingi, og verði menn nú stórir í sér og þori að skipta örlítið um skoðun ef það kostar það, að engum heilvita manni detti í hug að fara að hrófla við Íbúðalánasjóði á næstunni og um hann verði slegið alveg óvígri skjaldborg þannig að hann fái að vera í friði og sinna sínu mikilvæga hlutverki. Það hefur sennilega sjaldan ef nokkru sinni á síðustu áratugum verið mikilvægara en einmitt nú að við eigum slíkan öflugan félagslegan samtryggingarsjóð allra landsmanna sem sjái fyrir þeim gríðarlega mikilvægu þörfum sem húsnæðisöflunin er í samfélaginu. Þetta er eins og við öll vitum yfirleitt mikilvægasta einstaka fjárfesting venjulegra fjölskyldna á lífsleiðinni og skiptir sköpum um afkomu heimilanna að eins vel sé búið að því og nokkur kostur er. Ærin ástæða er til að ætla að Íbúðalánasjóður verði tækið okkar á næstu mánuðum til þess að reyna að aðstoða fólk sem er í greiðsluerfiðleikum eða ræður illa við þunga greiðslubyrði af lánum, t.d. því sem kæmi inn í sjóðinn á grundvelli þeirra lagaheimilda sem nú hafa verið stofnaðar og þá á að sjálfsögðu að gera það með því t.d. að Íbúðalánasjóður geti virkjað heimildir sínar vegna greiðsluerfiðleika til að færa afborganir aftur fyrir o.s.frv. Auðvitað er staðan sú að nú söknum við vina í stað þar sem voru fleiri slíkir sjóðir sem á erfiðleikatímum reyndust oft ómetanlegir, ekki bara fyrir húsbyggjendur eins og nú er heldur fyrir atvinnulífið meðan það átti sína fjárfestingarlánasjóði. Ætli það sé ekki þannig að bændur landsins sakni vinar í stað þar sem er Lánasjóður landbúnaðarins, áður Stofnlánadeild landbúnaðarins. Hvað væru menn með á dagskrá í þeirri stofnun ef hún væri til í dag? Ég get lofað ykkur því, hv. þingmenn, að það væru aðgerðir til að reyna að lina þjáningar bænda sem unnvörpum ráða ekki við gríðarlega greiðslubyrði af lánum sérstaklega þeim sem tekin hafa verið á allra síðustu árum eftir að fjármögnun færðist yfir til bankakerfisins ofan í allar þær kostnaðarhækkanir sem þeir hafa orðið að taka á sig. Ég vil leyfa mér að segja það hér, þó það sé kannski svolítið hliðarspor, herra forseti, að mikla ábyrgð bera þeir sem eyðilögðu Stofnlánasjóð landbúnaðarins, mikla ábyrgð bera þeir sem eyðilögðu Stofnlánasjóð sjávarútvegsins, Fiskveiðasjóð, sem var vel rekin og sterk stofnun og veitti yfirleitt alltaf í árslok viðskiptavinum sínum umtalsverðar endurgreiðslur af vöxtum vegna þess að sjóðurinn stóð vel og gat látið viðskiptavini sína, sjávarútveginn í landinu, njóta góðs af. Sama mætti segja um Iðnlánasjóð og Iðnþróunarsjóð á sínum tíma o.s.frv. Hvar eru þessi mál stödd í dag eftir þessa stórkostlegu einkavæðingu á stofnlánasjóðum atvinnuveganna? Er það ekki þannig að við vorum að ræða neyðaraðgerðir og hér ruku ræðumenn í stólinn, t.d. þingmenn Framsóknarflokksins, til að leggja áherslu á það hversu mikilvægt væri að bankakerfinu væri haldið á löppunum til að veita fyrirgreiðslu til atvinnulífsins. Hvað er inni í þessu bankakerfi? Það eru fjárfestingarlánasjóðirnir sem voru stofninn að eigin fé nýju montútrásarbankanna sem við erum núna með í höndunum suma hverja. Sagan endurtekur sig þó að menn læri lítið af henni. Ég ætla að leyfa mér að leggja enn og aftur áherslu á það að vonandi dettur ekki nokkrum lifandi manni í hug að halda til streitu þeim fráleitu hugmyndum sem hér voru uppi um að slátra Íbúðalánasjóði, færa öll hans verkefni yfir til bankanna, gera hann að hlutafélagi eða hvað það nú var. En með vísan til þess sem áður sagði og þar sem efni frumvarpsins hefur í aðalatriðum, með þeim breytingum sem gerðar voru á stjórnarfrumvarpi í gær, orðið að lögum, kalla ég frumvarpið aftur, herra forseti.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu á þskj. 10, um aukna hlutdeild sveitarfélaga í innheimtum skatttekjum. Meðflutningsmenn mínir eru félagar mínir úr þingflokki framsóknarmanna Birkir Jón Jónsson, Guðni Ágústsson og Bjarni Harðarson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að taka hið fyrsta upp viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga um aukna hlutdeild sveitarfélaganna í innheimtum skatttekjum. Tillagan var flutt á síðasta þingi, 135. löggjafarþingi. Málið fór til nefndar en eins og um flestöll mál sem hv. þingmenn flytja á Alþingi þá var málið ekki afgreitt úr nefnd og er það nú endurflutt. Virðulegur forseti. Mjög mörg sveitarfélög í landinu búa við erfiða fjárhagsstöðu af ýmsum ástæðum og mörgum sveitarfélögum hefur reynst erfiðara og erfiðara að standa undir lögbundnum verkefnum sínum vegna þess að fjárhagsstaða þeirra hefur verið mjög erfið og ekki hefur hún farið batnandi. Að vísu ber að geta þess að fjárhagsstaða sveitarfélaga er auðvitað mjög misjöfn af ýmsum ástæðum. Þegar við ræddum þetta mál á síðasta löggjafarþingi þá var nýbúið að taka ákvörðun um verulegan samdrátt í fiskveiðum. Það var allt útlit fyrir, sem reyndar hefur komið á daginn, að það hefði mjög alvarleg áhrif á tekjur margra sveitarfélaga, sérstaklega þeirra þar sem sjávarútvegur er undirstöðuatvinnuvegur. Sú hefur orðið reyndin og ég hygg að á því fiskveiðiári sem nú er nýhafið muni mörgum sveitarfélögum reynast jafnvel enn erfiðara að standa undir lögbundnum verkefnum sínum en á síðasta ári þar sem þessar breytingar hafa mikil áhrif á tekjur þeirra. Margt hefur verið að gerast á síðustu dögum í fjármálaheiminum og ég hygg að afleiðingarnar af því öllu saman muni hafa áhrif á mjög mörg sveitarfélög. Að vísu er óljóst hvernig það muni koma niður á sveitarfélögunum, bæði er varðar bankaviðskipti þeirra og jafnvel inneignir í fjármálafyrirtækjum og einnig á tekjur þeirra. Þetta á allt eftir að koma í ljós og við getum í sjálfu sér ekkert sagt fyrir um það hér og nú hvernig það muni þróast. Virðulegi forseti. Hér er staddur hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála, samgönguráðherra, og ég vil nota tækifærið og beina til hans nokkrum atriðum sem varða þetta mál. Í fyrsta lagi þá er um að ræða að á fjárlögum síðustu ára hefur verið sérstakt tímabundið framlag í jöfnunarsjóð, ég hygg að það hafi verið 1,4 milljarðar á þessu ári. Ég get ekki séð að gert sé ráð fyrir því í fjárlagafrumvarpi næsta árs enda var um tímabundið framlag að ræða sem var umsamið og það samkomulag er útrunnið eftir þetta ár. Ég vil því beina því til hæstv. ráðherra hvort til standi að taka þetta framlag upp annaðhvort í sama formi eða einhverju breyttu formi. Þetta framlag skiptir gríðarlega miklu máli sérstaklega fyrir minni sveitarfélög á landsbyggðinni og ég veit að það kom sér mjög vel og skipti sköpum fyrir afkomu margra þeirra og varðandi það að þau gætu staðið við lögbundin verkefni sín. Það væri fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðherra hvað hann hefur um þetta mál að segja. Þar að auki fær Jöfnunarsjóður sveitarfélaga ákveðið hlutfall af skatttekjum ríkissjóðs og nú er gert ráð fyrir að þær dragist saman sem þýðir auðvitað að framlag í jöfnunarsjóð mun þar með dragast saman. Þetta er mjög stórt mál og mikilvægt og það þarf að finna einhverja lausn á því þannig að sveitarfélögin verði ekki fyrir miklum búsifjum hvað varðar þennan þátt. Ég beini því einnig til hæstv. ráðherra hvort hann hafi eitthvað um þetta mál að segja. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa framsögu öllu lengri. Hér er um mjög stórt og mikilvægt mál að ræða en við þær aðstæður sem nú eru hef ég miklar áhyggjur af fjárhag og afkomu starfsemi margra sveitarfélaga í landinu. Aðstæður hafa ekki batnað, þvert á móti. Ég tel mjög mikilvægt að hæstv. ríkisstjórn og forustumenn sveitarfélaganna í landinu setjist yfir þessi mál sem allra fyrst og reyni að finna leiðir til þess að sjá til þess að sveitarfélögin geti starfað eðlilega og veitt þá þjónustu sem þau eiga að gera. Sú tillaga til þingsályktunar sem hér er rædd gerir einmitt ráð fyrir því og ég vænti þess að þingnefnd sem mun fá þetta mál til umfjöllunar sjái til þess að málið verði afgreitt þannig að til þessara viðræðna geti komið. Hér er um gríðarlega stórt og mikilvægt mál að ræða sem aðilum ber að sjálfsögðu að taka á og finna lausnir á. Virðulegur forseti. Ég læt máli mínu lokið en legg til að málinu verði vísað til viðeigandi nefndar sem fjallar um sveitarstjórnarmál.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið er hér flutt að nýju tillaga til þingsályktunar sem lögð var fram á síðasta þingi fyrir ríkisstjórn, tillaga um að taka upp viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga, um að auka hlutdeild þeirra í skatttekjum. Í umræðu um málið síðastliðið haust kom fram af minni hálfu að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs styddum framgang þessa máls og í sjálfu sér hefur ekkert breyst í því efni, þ.e. hvað varðar stuðning okkar við málið. En auðvitað hefur ýmislegt í hinu efnahagslega umhverfi hér á landi breyst gríðarlega mikið frá því að þetta sama mál var rætt fyrir ári síðan. Vissulega kann það að hafa einhver áhrif á hvernig um málið verður fjallað. Engu að síður held ég að hafi það verið brýnt fyrir ári síðan að tala um tekjustofna sveitarfélaga, tekjur sveitarfélaga og möguleika þeirra til að standa undir sínum lögbundnu verkefnum þá sé enn frekar tilefni til þess á þeim tímum sem við lifum og þeim sviptingum sem eiga sér stað í efnahagslífinu núna. Hv. flutningsmaður, Magnús Stefánsson, gat þess í framsöguræðu sinni að í framkomnu fjárlagafrumvarpi væri ekki gert ráð fyrir sérstöku aukaframlagi í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga upp á um 1.400 millj. kr. eins og verið hefur undanfarin ár. Þetta framlag hefur verið þannig, ef ég fer rétt með, að það hefur verið 700 millj. kr. aukaframlag í jöfnunarsjóðinn sem síðan hefur í sérstökum samningum milli ríkis og sveitarfélaga verið aukið í 1.400 millj. kr. til sérstakra verkefna. Þetta aukaframlag hefur því í raun verið óbreytt krónutala í nokkur undanfarin ár, 1.400 millj. kr. Í fjárlagafrumvarpinu sem nú liggur fyrir sér þess ekki stað að gert sé ráð fyrir slíku. Þessu til viðbótar, eins og hv. flutningsmaður gat um, þá þýðir samdráttur í tekjum ríkissjóðs óneitanlega samdrátt á þeim framlögum sem fara í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga vegna þess hvernig tekjur jöfnunarsjóðsins eru reiknaðar. Mér sýnist í fljótu bragði að þessir tveir þættir þýði að tekjur jöfnunarsjóðs á næsta ári verði um 3 milljörðum kr. minni en á yfirstandandi ári. Þetta eru auðvitað gríðarlega miklir fjármunir fyrir jöfnunarsjóðinn og fyrir sveitarfélögin í landinu og skiptir þau miklu máli. Til viðbótar við það tekjutap sem sveitarfélögin sjálf verða fyrir í minnkandi útsvarstekjum vegna tekjusamdráttar í samfélaginu - þau verða að sjálfsögðu fyrir tekjutapi rétt eins og ríkissjóður - þá blasir við að það verður verulegur samdráttur í tekjum sveitarfélaganna á næsta ári miðað við það sem þau eru með í dag. Við vitum það öll að verkefni sveitarfélaganna eru flest hver lögbundin og það er gríðarlega erfitt að draga úr þeirri þjónustu sem sveitarfélögin veita, að minnsta kosti í sama takti og tekjurnar dragast saman, jafnvel þótt menn hefðu pólitískan vilja til þess sem er auðvitað annað mál. En flest af verkefnum sveitarfélaga eru lögbundin og þar er ekkert um það að ræða að skera þau af, ef svo má segja, til þess að mæta tekjusamdrætti. Fyrir nú utan að hlutverk sveitarfélaga sem opinbers aðila er auðvitað mikilvægt ekki síst á þeim tímum sem við lifum núna. Það er mikilvægt að þau leggi sitt af mörkum til þess að tryggja, eða skulum við segja til þess að stuðla að stöðugleika í efnahagslífinu, m.a. með því að tryggja þjónustu sem íbúar sveitarfélaganna þurfa á að halda, tryggja starfsfólki sínu örugga vinnu og koma þannig í veg fyrir atvinnuleysi sem áreiðanlega mun hvort eð er aukast á næstu mánuðum og missirum. Á þeim tímum kreppir líka að hjá sveitarfélögunum vegna þess að samdrætti í efnahagslífinu fylgir almennt aukin félagsleg aðstoð af hálfu sveitarfélaganna. Því má búast við því að útgjöld sveitarfélaganna, m.a. til þess málaflokks, muni frekar aukast á næstunni heldur en hitt á sama tíma og tekjur þeirra dragast saman. Staða þeirra er því vissulega uggvænleg og í umræðunni um stöðu þjóðarbúsins hefur oft verið sagt með réttu að staða ríkissjóðs sé tiltölulega góð, hann sé nánast skuldlaus, en hið sama verði ekki sagt um þjóðarbúið í heild og þá tala menn um fyrirtækin, heimilin og sveitarfélögin. Sveitarfélögin eru talsvert skuldsett og því má kannski ekki miklu þar við bæta. Ég held að staða sveitarfélaganna sé eða verði á næsta ári - þykist ég vita og heyra úr ranni þeirra sem vinna við fjárhagsáætlanir - gríðarlega erfið og við þeim blasir mikill vandi á næsta ári. Því held ég að það sé mjög mikilvægt að þetta þingmál fái framgang og að farið verði í viðræður við sveitarfélögin um hvernig megi bregðast við vanda þeirra og það væri fróðlegt að heyra hvað hæstv. samgönguráðherra hefur um það mál að segja. Það eru nokkur atriði sem ég hefði viljað impra á við hæstv. ráðherra þar sem hann er viðstaddur umræðuna. Það er t.d. spurningin um að hvað miklu leyti hæstv. samgönguráðherra telji koma til álita að auka svigrúm sveitarfélaganna sjálfra til að ákveða skatttekjur sínar. Við vitum að í dag eru skattstofnar eða tekjustofnar sveitarfélaganna ákveðnir með lögum. Víða í löndunum í kringum okkur er skattheimtuvaldið alfarið í höndum sveitarfélaganna. Þau hafa sjálf möguleika á að ákveða útsvar sitt og jafnvel aðra tekjustofna og þá með þeim rökum að þar sé um að ræða lýðræðislega kjörin stjórnvöld sem að sjálfsögðu standa skil á því sem þau sjálf ákveða gagnvart kjósendum sínum líkt og á Alþingi. Ég hef aðeins fylgst með fundum landshlutasamtaka sveitarfélaganna í haust og þar hefur hæstv. samgönguráðherra komið og tekið þátt í störfum þeirra og verið með framsögu um sína sýn á sveitarstjórnarmálin. Þar hefur m.a. komið fram sú afstaða hans, eða hann hefur kynnt að það eigi að fara í eða sé kannski farið í nú þegar endurskoðun á annars vegar sveitarstjórnarlögum og hins vegar lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Því leikur mér forvitni á að vita hvort sú vinna er farin af stað af hálfu hæstv. samgönguráðherra og hvernig hann hyggst standa að henni og hvort hann hafi það markmið, t.d. varðandi tekjustofnana að breikka þá með einhverjum hætti, tryggja þá betur, fjölga þeim eða gefa sveitarfélögunum meira svigrúm til þess að ákveða tekjustofna sína sjálf. Einnig hefði ég gjarnan viljað heyra frá honum með hvaða hætti hann hyggst standa að þessari endurskoðun, hvort það verði í einhvers konar samstarfsverkefni á vettvangi stjórnmálanna. Hér er um gríðarlega þýðingarmikið verkefni að ræða sem varðar sveitarstjórnarstigið og ríkið að sjálfsögðu líka. Það varðar þjónustu við íbúa landsins og snertir alla stjórnmálaflokka sem taka þátt í landsmálum og í sveitarstjórnarmálum. Mér þætti áhugavert að heyra hvað hæstv. samgönguráðherra hefur hugsað sér í þessu máli. En virðulegi forseti. Að lokum vil ég bara segja að eins og málum er háttað þá er jafnvel enn brýnna nú en áður að farið verði yfir stöðu sveitarfélaganna, tekjustofna þeirra og hvernig þau eiga að mæta þeim búsifjum sem þau óumflýjanlega verða fyrir á næstu mánuðum og missirum vegna aðstæðna í efnahagslífinu. Þess vegna styð ég og við í mínum þingflokki framgang þess þingmáls sem hér er til umræðu.

Herra forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Ég tel að það sé mjög af því góða og að mikil þörf sé á því að taka til endurskoðunar skiptingu tekna milli ríkis og sveitarfélaga. Af hverju? Það er einfaldlega vegna þess að það hallar á sveitarfélögin og hefur gert á síðustu árum. Sveitarfélög hafa í auknum mæli tekið yfir rekstur, samanber grunnskólana, og er mikill vilji til að sveitarfélögin taki við fleiri verkefnum af ríkinu, bæði varðandi hjúkrun á fólki og ýmiss konar aðra þjónustu sem ríkið rekur í dag. Það er mjög af hinu góða. Þegar farið er að tala um sveitarstjórnarmál þarf auðvitað að tala um sameiningu sveitarfélaga. Æskilegt er að sameiningar verði á sveitarfélögum, sérstaklega litlum sveitarfélögum með fátt fólk. Þær hugmyndir hafa verið uppi að neyða sveitarfélög til sameiningar. Því er ég ekki hrifinn af og ekki sammála. Sameining sveitarfélaga verður að koma af sjálfu sér og fólkið sjálft verður að fá að ákveða hvort það vill vera í litlu sveitarfélagi eða stærra. Fólk sem býr í litlum sveitarfélögum verður að sjá fram á það áður en af sameiningu verður að hagur sé að slíku fyrir það. Ég vara við því að neyða sveitarfélög til sameiningar með lagaboði frá Alþingi. Ég held að gera þurfi fólkinu í litlu sveitarfélögunum ljóst hvers vegna betra sé að búa í stærra sveitarfélagi. Í litlum sveitarfélögum eru oft smákóngar sem standa í vegi fyrir því að sveitarfélög séu sameinuð en auðvitað ræður mestu hver skuldastaða sveitarfélaga er þegar verið er að tala um sameiningu sveitarfélaga. Á mörgum svæðum er samstarf sveitarfélaga mjög af hinu góða og í því tilfelli má nefna Suðurnes þar sem samstarf sveitarfélaga hefur verið mjög gott í gegnum tíðina þótt e.t.v. megi segja að í dag séu ákveðnir erfiðleikar í samstarfi sem ekki var áður. Það varðar ýmiss konar mál, m.a. línulagnir yfir svæði á Suðurnesjum og svo gera sumir bæjarstjórar í stórum sveitarfélögum sig breiða og stilla litlu sveitarfélögunum upp sem er ekki af því góða. Varðandi Jöfnunarsjóð sveitarfélaga er ég þeirrar skoðunar að auka þurfi fé í Jöfnunarsjóð og auka framlagið sem var 700 milljónir sem nú er búið að hækka upp í 1.400 milljónir, að ég held. Það getur auðvitað hjálpað í ákveðnum verkefnum og gerir það eflaust. Í þessu frumvarpi þarf númer eitt, tvö og þrjú að breyta tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og auka þarf veg sveitarfélaganna á kostnað ríkisins enda sést það og menn hafa fram á síðustu daga verið að gorta af því að ríkissjóður sé nánast skuldlaus en sveitarfélögin eru flest mjög skuldsett. Þar af leiðandi liggur í augum uppi að hallað hefur á sveitarfélögin. Flest sveitarfélög fóru illa út úr því þegar grunnskólarnir voru settir til sveitarfélaga þrátt fyrir að menn hafi haldið því fram, m.a.s. hér í þingsal, að það hafi verið vel útilátin fjárveiting með þeirri breytingu sem þar varð á. Almenningur í litlu sveitarfélögunum hefur æðioft minni þjónustu en í stóru sveitarfélögunum og þess vegna þarf að hafa einhverjar gulrætur til að gera það fýsilegra fyrir fólk að búa í stærra sveitarfélagi. Á Suðurnesjum voru t.d. sameinuð þrjú sveitarfélög, Keflavík, Njarðvík og Hafnir. Minnsta sveitarfélagið, Hafnir, með um 100 manns, hefur dregist aftur úr að mínu mati á mörgum sviðum eftir sameiningu. Til dæmis var tekinn löndunarkrani af bryggjunni þar og bryggjunni hefur ekki verið viðhaldið og fleira mætti nefna. Það hefur leitt til þess að fólk er ekki ánægt með að vera orðið hluti af stærri heild þegar minna fé er veitt til þjónustu á hverjum stað. Fleiri þáttum hefur ekki verið sinnt eins og skyldi, s.s. neysluvatni og tölvutengingum. Reyndar held ég að búið sé að laga vatnsrennsli til Hafnarbúa en til skamms tíma var nánast ódrekkandi vatn þar og hallað hefur á íbúa staðarins í ýmsum málum. Á næstunni má reikna með því að fleiri verkefni muni færast til sveitarfélaga. Stærri sveitarfélögin vilja taka að sér fleiri verkefni sem ríkið hefur haft á höndum. Þá er eitt sem kom fram áðan varðandi útsvarið. Ég vara við því að gefa það frjálst að hækka útsvarið, að leyfa sveitarfélögunum hverju fyrir sig að hækka útsvarið eða að ákveða það. Það er ákveðið hámark og kannski er hægt að hækka það eitthvað lítils háttar. En ég vara samt við því að leyfa sveitarfélögunum að ráða hversu hátt útsvar megi leggja á fólk vegna þess að fyrir nokkrum árum var lögum um hafnarsjóði breytt og hafnargjöld voru gefin frjáls. Það hefur leitt af sér að í flestum tilfellum hafa sveitarfélög tapað. Það er ákveðin samkeppni, útgerðir stilla jafnvel sveitarfélögunum upp, fara fram á ýmiss konar afslátt á hafnargjöldum og annað í þeim dúr þannig að tekjur hafna hafa minnkað hlutfallslega eftir að gefið var frelsi í þessum efnum. Ég vara við því að fara of langt í þá átt enda standa sveitarfélögin mjög misjafnlega. Sum sveitarfélög gætu verið með útsvar allt upp í 20% í neyðartilfellum. Það held ég að sé ekki af því góða. Þess vegna legg ég til að skipting tekna milli ríkis og sveitarfélaga verði gerð með það í huga að bæta stöðu sveitarfélaganna og eins er hægt að bæta stöðu þeirra í gegnum jöfnunarsjóð. Það er þó helst fyrir þau sveitarfélög sem standa hvað veikast. Í dag fer það eftir fólksfjölda í sveitarfélögunum hvernig veitt er úr jöfnunarsjóði og þau sem eru yfir ákveðnum mörkum detta út úr greiðslureglugerðum hjá sjóðnum. Jöfnunarsjóði er auk þess oft og tíðum breytt. Ég held að langeðlilegast sé að gera breytingar milli ríkis og sveitarfélaga, tekjurnar verði auknar til sveitarfélaganna en ég vara við því að gefa frelsi varðandi útsvarið. Ég styð þetta frumvarp og mér líst vel á hugmyndirnar og vona að frumvarpið fái brautargengi í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér í umræður um þessa þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir um aukna hlutdeild sveitarfélaga í innheimtum skatttekjum. Ég held að flestir geti í prinsippinu verið sammála því efnislega sem stendur í þessari tillögu og ég hef m.a. talað um þessa tekjumisskiptingu, sem ég leyfi mér að kalla, milli ríkis og sveitarfélaga á öðrum vettvangi. Ég vil líka benda á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sérstaklega talað um að þetta mál skuli skoðað og reynt að koma til móts við sveitarfélögin með einhverjum hætti. Hins vegar er svolítið sérstakt að standa í ræðupúlti Alþingis í dag, ræða þingmannamál og hafa fyrirspurnir eins og ekkert hafi í skorist eftir þann stóra og mikla dag sem var í gær. Í nótt samþykktum við neyðarlög vegna þess ástands sem nú skekur Ísland, heiminn allan og fjármálalífið. Þess vegna má kannski færa fyrir því rök að stundum hafi verið heppilegri tímasetning á tillögu sem þessari en akkúrat í dag. Það sjá allir í hendi sér að eins og staðan er í dag munu fjárhagsáætlanir sveitarfélaga, alveg eins og fjárlagafrumvarpsins, breytast gríðarlega. Allar þær forsendur sem menn gáfu sér í sumar eru gerbreyttar eftir gærdaginn. Það verða menn að hafa í huga í þessari umræðu. Ég sá á vef Morgunblaðsins í morgun frétt þess efnis að Reykjavíkurborg hefði kynnt aðgerðaáætlun til að bregðast við ástandinu. Hún felur m.a. í sér að - fólki verður reyndar ekki sagt upp störfum en Reykjavíkurborg ætlar að halda að sér höndum í nýráðningum og trappa niður allar framkvæmdir. Mér skilst að það eigi að setja á gjaldskrárstopp og ég hygg að sveitarfélög víða um land séu í svipuðum stellingum og Reykjavíkurborg, og ríkið ef út í það er farið. Allir fara í þær aðgerðir sem þörf er á miðað við núverandi ástand. Mér fannst fullt tilefni til að nefna þetta í umræðu varðandi þessa tillögu; hún verður að skoðast í ljósi þessa efnahagsástands sem uppi er núna. Hins vegar tek ég hugmyndinni fagnandi inni í samgöngunefnd sem núna fer með sveitarstjórnarmálin. Við munum ræða hana þar efnislega og ef tillögur hæstv. forseta verða að veruleika, sem hann kynnti við setningu þings um að öll mál verði afgreidd út úr nefndum og öll þingmannamál komi til kasta þingsins, verður þetta væntanlega eitt af þeim málum sem þingið getur eftir atvikum fellt, samþykkt eða sett í einhvern farveg. Ég vil reyndar nota þetta tækifæri til að lýsa yfir sérstakri ánægju minni með þessa hugmynd forseta vegna þess að eitt af því sem kom mér ákaflega spánskt fyrir sjónir þegar ég settist inn á þing fyrir ári síðan var að uppgötva að það skiptir í sjálfu sér ekki nokkru máli hversu margar þingsályktunartillögur ég legði fram sem óbreyttur þingmaður; það yrði ekkert gert með þær. Ég held að það auki virðingu fyrir þinginu að allar tillögur komi efnislega til umfjöllunar, fyrst í fagnefndum og síðan í þessum sal. Flutningsmaður tillögunnar, hv. þm. Magnús Stefánsson, kom efnislega inn á nokkur atriði sem ég vil bregðast við. Hann vakti réttilega athygli á því að 1.400 millj. sem voru settar inn í jöfnunarsjóð á sl. ári eru ekki inni núna miðað við fjárlagafrumvarpið og hæstv. ráðherra mun væntanlega bregðast við því í svari sínu til hv. þingmanns á eftir. Ég hygg að við vitum öll sem hér erum inni að þetta mun auðvitað hafa gríðarleg áhrif á mörg sveitarfélög, en alls ekki öll. Sveitarfélögin eru mjög misjafnlega stödd fjárhagslega. Sum eiga í raun og veru alla afkomu sína undir þeim fjármunum sem þau fá úr jöfnunarsjóði. Við sem eigum sæti í fjárlaganefnd höfum heyrt frá fulltrúum sveitarfélaga, sem hafa komið inn og fylgt eftir sínum málum, að ef framlagið komi ekki frá jöfnunarsjóði geti menn einfaldlega pakkað saman og hætt rekstri. Ég ítreka þó að þetta er auðvitað ekki raunin alls staðar og alls ekki í stóru sveitarfélögunum á suðvesturhorninu. Ég hef stundum viðrað þá hugmynd á fjármálaráðstefnu Sambands ísl. sveitarfélaga og á vettvangi þeim tengdum að mér finnst að Samband ísl. sveitarfélaga eigi sem málsvari allra sveitarfélaganna að skoða mjög gaumgæfilega að skipta og flokka sveitarfélög í a-, b- og c-sveitarfélög. Þau væru meðhöndluð sem slík vegna þess að munurinn á þeim viðfangsefnum sem menn eru að fást við t.d. í Reykjavík annars vegar og á Raufarhöfn hins vegar er eins og svart og hvítt. Menn verða að horfa á málið út frá þessum staðreyndum. Það er ekki hægt að tala um að það sama eigi við í öllum tilfellum og við eigum að horfast í augu við það. Ég hygg að hæstv. ráðherra hafi fullan hug á að ræða við Samband ísl. sveitarfélaga um það hvernig ríkið geti ásamt sveitarfélögunum komið að því að leysa það sem blasir við á næsta ári. Sveitarfélögin eru öll að vinna í sínum fjárhagsáætlunum. Það kann vel að vera að ráðuneytið og ríkið þurfi með beinum hætti að koma sumum sveitarfélögum til aðstoðar en ég ítreka: alls ekki öllum. Einn ágætur hv. þingmaður, ég hygg að það hafi verið hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, nefndi í umræðunni hugmynd um svigrúm til að auka útsvarsprósentu sveitarfélaga ef þau kjósa svo. Það kann vel að vera að þetta sé áhugaverð hugmynd en í dag hafa sveitarfélögin í raun og veru val. Þau hafa hámarksútsvar sem þau geta lagt á og mörg gera það. Auðvitað eru nokkur sem kjósa ekki að nýta sér hámarksútsvarsprósentuna; nokkur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu og þótt ég hafi þetta ekki í kollinum held ég að einnig séu einhver úti á landi sem nýta sér hana ekki. Þetta er auðvitað alltaf spurning um hversu langt menn ætla að ganga og hvar menn ætla að binda þetta hámark. Ætla menn að binda það í ríflega 13% eins og er í dag, 15%, 20% eða hvað? Ég held að það sé miklu nær að þetta sé bundið eins og er í dag og menn leiti þá leiða til að gefa sveitarfélögunum aukna hlutdeild í öðrum tekjum. Hér erum við að ræða fjármagnstekjuskattinn. Ýmislegt annað sem snertir sveitarfélögin hefur líka komið til tals, eins og t.d. almenningssamgöngur. Ég og fleiri í þessum sal höfum talað fyrir því að ríkið komi með einhverjum hætti að almenningssamgöngum og axli þannig samfélagslega ábyrgð sína á því að halda uppi samgöngum í landinu. Ýmsar leiðir eru því færar fyrir ríkið til að koma til móts við og styrkja sveitarfélögin. Einnig var komið inn á sameiningu sveitarfélaga og íbúafjölda þeirra. Í dag er staðan þannig að 78 sveitarfélög eru á landinu. Þeim hefur fækkað gríðarlega á undanförnum árum og hin svokallaða frjálsa sameining sem hefur staðið yfir linnulaust í nokkra áratugi, leyfi ég mér að segja, hefur tekist býsna vel. Menn deila ekki um það. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að fullreynt sé með hina frjálsu sameiningu. Þess vegna styð ég þá hugmynd hæstv. ráðherra að opna umræðu um að binda lágmarksíbúafjölda við tiltekna tölu til þess að þoka umræðunni áfram og koma henni í einhvern farveg. Við hljótum alltaf að hafa að leiðarljósi að þjónustan sem íbúarnir fá, gamla fólkið og börnin, sé sú sama hvort sem er á Raufarhöfn eða í Reykjavík. Það er ekki þannig í dag en með því að fækka sveitarfélögum og fjölga í sveitarfélögum er ég fullviss um að þessi þjónusta mun batna í framtíðinni.

Frú forseti. Ég tel ekki ráðlegt að skipta sveitarfélögum í a, b og c. Ég tel það ekki ráðlegt gagnvart Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og hygg að það mundi verða til þess að allir vildu eiga heima í a-sveitarfélagi. Ef þú værir flokkaður í b væri það næstbesti kostur og ég tala ekki um ef þú værir kominn í c-sveitarfélag. Það væri hálfgerður tossabekkur og enginn vildi vera í því sveitarfélagi vegna þess að þar væri fjárhagsstaðan erfið. Fólk forðaðist því að flytja í sveitarfélög sem væru í þessari stöðu. Ef við ætlum að flokka sveitarfélög á Íslandi í dag mundum við væntanlega flokka t.d. nánast alla Vestfirðina, hluta Norðurlands, Norðausturland og Austfirði sem sér sveitarfélög. Það væri mjög óæskilegt, þau gætu litla þjónustu veitt og fólk ætti ekki von á að fá þar sömu þjónustu og sömu hluti og kannski í sveitarfélögum á suðvesturhorninu. Ég tel þetta vera mjög hættulega leið af því að það getur verið dálítið rokkandi hvar er best að vera á hverjum tíma. Við eigum því að varast að fara þessa leið. Ég gleymdi að tala um fjármagnstekjuskatt áðan. Auðvitað á hann að skiptast í svipuðu hlutfalli á milli sveitarfélaga og ríkis eins og aðrar tekjur. 78 sveitarfélög. Fjárhagsstaða þeirra er mjög misjöfn og það er ekki góður kostur að neyða t.d. lítið sveitarfélag með tiltölulega góða fjárhagsstöðu til að taka þátt í rekstri á sveitarfélagi sem er illa rekið af því að það liggur landfræðilega næst því.

Frú forseti. Ég hygg að hv. þingmaður hafi misskilið mig eða talið að ég væri að tala bókstaflega þegar ég tók dæmi um a, b og c. Það sem ég átti raunverulega við var nákvæmlega það sem hv. þingmaður sagði í lokin, það er að fjárhagsstaða sveitarfélaganna er mjög misjöfn. Menn eiga að horfa þannig á að það er alveg hægt að flokka sveitarfélög miðað við fjárhagsstöðu þeirra. Það þarf ekki að kalla þau a, b eða c; það má kalla þau eitthvað allt annað. Kjarni málsins er hins vegar sá að þau búa við mjög mismunandi rekstrarskilyrði. Þær lausnir sem notaðar eru í Reykjavík henta ekki alltaf á Raufarhöfn, bara svo dæmi sé tekið. Þetta er það sem ég var að benda á. Menn verða að horfast í augu við staðreyndir og þær eru að sveitarfélögin eru mjög misjöfn, þurfa mismunandi lausnir og aðferðir og við eigum að viðurkenna það. Ég er alveg sannfærð um að um leið og menn fara að vinna þannig með sveitarstjórnarstigið mun það koma litlu sveitarfélögunum miklu betur en í dag. Í umræðum um t.d. fjármagnstekjuskatt, af því að við vorum að ræða hann áðan, er mjög misjafnt hvar fjármagnstekjuskatturinn verður helst til og hvert hann skilar sér helst. Ég nefndi almenningssamgöngur áðan. Allar umræður um almenningssamgöngur gagnast ekkert sveitarfélögum t.d. á Raufarhöfn og á því svæði. Það er vandamál suðvesturhornsins. Vandamál sveitarfélaganna eru því misjöfn og þau ráðast af stærðinni og engu öðru.

Frú forseti. Rekstrarskilyrði sveitarfélaga eru misjöfn. Á árum áður var það þannig að ef vel fiskaðist fyrir vestan var staða sveitarfélaga þar góð. Með tilkomu kvótakerfisins njóta auðvitað margir staðir í dag ekki þeirra gæða að það fiskist vel eða landburður af afla lyfti tekjum flestra í sveitarfélaginu og annað í þeim dúr. Kvótakerfið er þó bara eitt af mannanna verkum og nú þurfum við örugglega að fara að breyta því. Við þær aðstæður sem núna eru í bankamálum er fáránlegt að nota ekki tækifærið og gjörbreyta fiskveiðistjórnarkerfinu í leiðinni þar sem flest útgerðarfélög í landinu eru sennilega farin á hausinn. Að ætla að sameina sveitarfélög með handafli er þó að mínu mati algerlega útilokað. Að neyða vel rekið sveitarfélag sem hefur sýnt ráðdeild og skynsemi í rekstri til margra ára, beðið með að fjárfesta þangað til það hefur burði til þess, byggt sitt íþróttahús, sundlaugar og þjónustu við íbúana á lengri tíma en kannski sveitarfélagið við hliðina; það er dálítið súrt fyrir fólkið sem hefur kannski látið sig vanta ýmsa hluti í langan tíma að vera síðan sameinað öðru sveitarfélagi sem mun auka skuldir á hvern einstakling kannski um fleiri hundruð þúsund. Partur af því sem verið er að tala um er að það er ekki sanngjarnt að neyða fólk með handafli í svona aðgerðir. Fólkið verður að fá að ráða þessu sjálft.

Frú forseti. Nú held ég að við hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir séum í sjálfu sér ekki ósammála í sveitarstjórnarmálum svona í öllum meginatriðum.  Vegna orða hennar um það sem ég sagði um aukið svigrúm sveitarfélaga til þess að ákveða tekjustofna sína þar með talið útsvarið - hvar ég ætlaði að setja hámarkið - vil ég segja: Ég held reyndar að langflest sveitarfélög á landinu nýti hámarksútsvar eins og það er í dag og það séu fyrst og fremst örfá sveitarfélög hér á höfuðborgarsvæðinu, tiltölulega vel sett sveitarfélög, sem ekki gera það. Það kunna að vera einhver dæmi víðar en ég held að í langflestum tilvikum sé það nú þannig. Ég var fyrst og fremst að segja að ég teldi að leiða ætti hugann að því hvort það væru leiðir eða ástæða til að auka sveigjanleika sveitarfélaganna í þessu efni. Ég setti ekki fram neinar ákveðnar hugmyndir eða tillögur heldur var fyrst og fremst að vekja máls á þessu. Ég hygg að það sé t.d. þannig í Danmörku að sveitarfélögin ákveði útsvarið sjálf, það sé ekkert hámark. Skattlagningarvaldið er á hendi sveitarfélagsins en menn geta alveg rætt hvort þannig eigi að hafa það. Sveitarstjórnarstigið er kosið lýðræðislegri kosningu. Sveitarstjórnarmenn bera ábyrgð og standa skil á gerðum sínum gagnvart kjósendum rétt eins og þingið. Ástæða er til að ræða hvort menn vilja fara þessa leið. Ég er alls ekki að mæla fyrir því að menn geri það en ég tel að full ástæða sé til að blanda því inn í þessa umræðu og taka hana. Það eru auðvitað fleiri mál - við erum ekki að ræða hér sérstaklega stærð sveitarfélaganna eða sameiningu þeirra. Það er hægt að taka alveg sérstaka umræðu um það og vonandi gefst tækifæri til þess. En ég vara samt við því að menn líti svo á að sameining sveitarfélaga 

Frú forseti. Ég geri mér grein fyrir því að við erum ekki að tala hér um lágmarksstærð sveitarfélaga eða önnur atriði. Tveir hv. þingmenn, sem töluðu hér á undan mér, ræddu þetta hins vegar, bæði hv. þm. Grétar Mar Jónsson og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson. Það var þess vegna sem ég kom hér upp og tók til máls um þetta. Ég skildi hv. þm. Árna Þór Sigurðsson á þann veg í hans síðasta andsvari, hann dró aðeins í land miðað við fyrri ræðu sína. Hann sagðist ekki vera að leggja þetta til heldur kasta þessu inn í umræðuna. Það er sjálfsagt mál. Mér finnst sjálfsagt að ræða almennt tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. En ég verð hins vegar að lýsa mig ósammála því að fara þessa svokölluðu norsku eða dönsku leið sem hv. þingmaður viðrar hér, að ekkert hámark sé á sveitarfélögunum. Ég held að af hálfu ríkisvaldsins verði að vera einhver rammi sem sveitarfélögin fari eftir og miklu nær sé að skoða tekjuskiptinguna og frekari tekjur sveitarfélaga með einhverjum öðrum hætti, m.a. með því sem ég nefndi hér áðan, og ég er að sjálfsögðu tilbúin til að skoða það.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur að vel megi skoða frekar aðrar leiðir en þær sem ég var að nefna. Ég var einungis að vekja máls á því að alls konar leiðir eru farnar í þessu efni í löndunum í kringum okkur. Það má vel fara yfir það og skoða hvaða leiðir koma þá til álita. Ég er sammála því að skynsamlegt sé að einhver rammi sé settur af hálfu löggjafans í þessu efni. Ég er fyrst og fremst að vekja máls á því að ekki er sjálfgefið að það sé á þann veg, það eru til aðrar leiðir. Þingmaðurinn segist vera ósammála því að fara dönsku leiðina. Það er kannski ekki alltaf gott að taka Dani sér til fyrirmyndar. Ég get upplýst það hér að ég vil ekki fara dönsku leiðina varðandi sameiningu sveitarfélaga, þar sem ríkisvaldið tók ákvörðun um mjög umfangsmikla sameiningu sveitarfélaga með löggjöf sem var tekin til sérstakrar umfjöllunar á sveitarstjórnarþingi Evrópuráðsins í Strassborg. Danir fengu ákúrur fyrir það þar hvernig þeir fóru í það mál, algjörlega án samráðs við sveitarfélögin í landinu sjálfu og knúðu þá sameiningu í gegn með ofbeldi svo að ekki sé meira sagt. Ég er því ekkert sérstaklega að sækja í reynslubrunn Dana í þessu efni að minnsta kosti ekki að þessu leyti til. En ég tel fulla ástæðu til að fara mjög rækilega yfir þessi mál öll og fordómalaust. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að ýmsar aðrar leiðir kunna að koma til álita, m.a. að því er varðar hlutdeild eða þátttöku ríkisins í einstökum verkefnum. Hún hefur nefnt almenningssamgöngur og ég tek heils hugar undir það og er því algjörlega sammála. Ég hef oft talað um það, flutti um það þingmál á síðasta þingi og er einnig með þingmál á þessu þingi sem lýtur að því efni.

Frú forseti. Mér heyrist við vera komin út í efnisumræðu um sameiningu sveitarfélaga og lágmarksíbúafjölda þeirra og það er svo sem allt í lagi. Ég vara hins vegar við því að menn nálgist umræðuefnið með þeim hætti sem hér er gert, að tala um að verið sé að neyða sveitarfélög í hlutina. Það er auðvitað alls ekki það sem um er að ræða. Það er verið að tala um að skoða þá möguleika að lögbinda lágmarkið og leita síðan leiða til að finna heppilegar stærðir af sveitarfélögum sem geta þá sameinast. Nú þekki ég ekki - ég hygg að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson þekki það betur en ég af störfum sínum fyrir sveitarfélögin úti í Brussel - þessa dönsku leið í þaula og hvort þeir hafa gengið þann veg sem við höfum gengið hér á Íslandi. Við höfum í áratugi verið með frjálsa sameiningu sveitarfélaga og bara gengið nokkuð vel. Ég hygg að þessi athugasemd sem hv. þingmaður sagði að komið hefði frá Strassborg hafi komið vegna þess að farið var beint í þessa aðferð en ekki þessi langi aðdragandi eins og hefur verið hér á Íslandi þar sem menn hafa ráðið þessu sjálfir. Ég segi: Það er fullreynt með það, ágætu vinir og félagar hér í þessum sal. Það er hlutverk okkar að huga að því hvernig þjónustunni er best fyrir komið. Ég held því fram fullum fetum að sagan sýni það að þar sem sveitarfélög hafa sameinast úti á landi, lítil sveitarfélög hafa orðið að stórum einingum, hafi þjónustan batnað. Skólarnir hafi orðið betri, félagslega þjónustan hafi orðið betri, fólk sé ánægðara, sveitarfélagið sé fjárhagslegra burðugra en það var fyrir sameiningu. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir stuðningi við ályktunartexta tillögunnar sem er um það að ríkisstjórnin taki upp viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga um aukna hlutdeild sveitarfélaganna í innheimtum skatttekjum. Ekki verður hjá því komist að ræða það í alvöru hvar marka eigi sveitarfélögum tekjustofna í framtíðinni. Vitað er um áhuga margra í þjóðfélaginu á því að færa frekari starfsemi til sveitarfélaganna og um sumt af því er ekki mikill ágreiningur, held ég, milli stjórnmálaflokka. En þar spila tekjustofnar sveitarfélaganna inn í og hvernig þau geta aflað sér tekna til nýrra verkefna. Sú umræða sem hér hefur farið fram var sett fram í ákveðnum fullyrðingum. Ég vil taka upp eina fullyrðingu sem hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir setti fram hér áðan. Hún sagði að afkoma réðist eingöngu af stærðinni og engu öðru. Ég held að við getum ekki leyft okkur að fullyrða þetta svona. En það er ljóst að stærri sveitarfélögin eru betur í stakk búin en minni sveitarfélögin. Ég held að það sé af mörgum öðrum orsökum sem minni sveitarfélög eru í miklum vanda. Ég bara nefni sjávarútvegsbyggðirnar þar sem grunnatvinnurétturinn hefur horfið með tilfærslu á kvótakerfinu. Ég tel líka að það séu fullkomlega frambærileg rök að samgöngur hefta það sums staðar að menn sameinist í sveitarfélög. Ég nefni lítið sveitarfélag á Vestfjörðum, Árneshrepp á Ströndum, sem dæmi um það. Þó að menn hefðu kannski virkilega hug á því að sameinast sveitarfélögunum innar á Ströndunum eru samgöngur þannig að ekki er upp á það bjóðandi. Því miður eru samgöngur innan Árneshrepps líka þannig að vetrarlagi að það er heldur varla upp á það bjóðandi. Það er sennilega eingöngu vegna þess hve ferðir eru strjálar í hreppnum að vetrarlagi, t.d. milli Reykjarfjarðar, Djúpuvíkur, Árneshrepps og Norðurfjarðar, að þar skuli ekki hafa orðið alvarleg slys vegna snjóflóða. Ef börn þyrftu að fara reglulega á milli byggðarkjarnanna til að sækja skóla, og vegakerfið eins og það er, yrði lífi þeirra einfaldlega hætt að vetrarlagi. Ég segi fyrir mig að ég mundi ekki samþykkja það að samgöngum óbreyttum. Ég leyfi mér að fullyrða að samgöngur eru sums staðar svo afgerandi þáttur í því að sveitarfélög geti ekki sameinast að ekki er hægt að bjóða upp á það. Vonandi leysum við það í framtíðinni þó að mönnum finnist það ganga hægt. En það er ljóst hvað varðar samgöngur norður í Árneshrepp á Ströndum að leggja þarf nýjan veg um svokölluð Naustvíkurskörð ef þar eiga að vera varanlegar samgöngur að vetrarlagi. Ég vil taka þetta fram vegna þess að við getum ekki fullyrt svona í eina átt þó að ég taki undir þau efnislegu meginatriði að auðvitað ræður stærð sveitarfélagsins mestu um tekjurnar. En það kunna að vera ýmsar aðrar ástæður. Það verður líka að segjast eins og er að mörg sveitarfélög stóðu lengi vel mjög vel hér á landi. Þá nefni ég sjávarútvegsbyggðirnar meðan þær höfðu aðgang að nægilega miklum aflaheimildum og frelsi meðan fiskveiðistjórnarkerfið vann með byggðunum ef maður getur orðað það þannig. Ég sakna þess mjög að menn skuli ekki hafa tekið sér það fyrir hendur að reyna að verja strandveiðisóknina og sjávarbyggðirnar í þeim hremmingum sem fylgt hafa núverandi útfærslu, óbreyttri, á kvótakerfinu. Því til viðbótar bætist svo við þessi mikli niðurskurður í þorskafla sem ég tel reyndar að sé óþarfur við núverandi aðstæður. Ég vil líka segja, hæstv. forseti, að þó að menn tali um fjármagnstekjuskattinn, að sveitarfélögin geti átt að fá hlutdeild í honum, er hann mjög óviss og sveiflukenndur tekjustofn. Við upplifum það sennilega á þessu ári og á því næsta þegar við munum sjá að þannig er það. En það á líka við um aðra skattstofna, tekjuskatt og skatt af fyrirtækjum o.s.frv., þegar við lendum í erfiðleikum og árferði sem þannig er þá snarlækka tekjuskattarnir. Það er því mjög viðkvæmt hvernig á að fara að því að auka tekjur sveitarfélaga. Ég tel að í núverandi stöðu - þá er ég að hugsa til gærdagsins - sé ekki mjög auðvelt við það að fást að auka skatttekjur í þjóðfélaginu. Jafnvel þó að menn vildu hækka hlutfall sveitarfélaganna - t.d. að rúnna af heildarskattgreiðslur einstaklinga við 36%, en þau eru 35,72% í dag, væri þá verið að hækka hlutdeild sveitarfélaganna um kannski 0,28% til þess að rúnna það af á 36%. En það er aukin skattheimta á fólk þó að sú viðbót verði mörkuð til sveitarfélaganna sem hámark, sem mundi þá breytast úr 13,06% í 13,34%. Það er ekki mjög auðvelt að tala um þetta eins og ástandið er hjá okkur. Það er síðan algjörlega rétt, sem hér var sagt í umræðunni, að við erum með fjárlögin undir og við sögðum það flest í þessum ræðustól þegar við vorum að ræða fjárlögin við 1. umr. að þau væru í besta falli spádómur við núverandi aðstæður. Það mundi mjög margt breytast í þeim stærðum sem við værum að fjalla um þar og mjög óvíst um það hvernig þau litu út. Þar lögðum við þá kvöð á okkur öll að reyna með öllum mögulegum hætti að tryggja að þjóðfélagið okkar haldi áfram á sem bestan hátt og atvinnuleysið verði sem minnst. Það gerum við auðvitað líka með því að taka einhverja áhættu með fjárlögin eins og reyndar er boðað í fjárlögunum upp á 57 milljarða halla. Það er því að mörgu að hyggja þegar við tölum um þetta og ég held að eins og staðan er í dag sé afar nauðsynlegt að taka upp viðræður milli ríkisstjórnarinnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga um hvernig tryggja eigi stöðu sveitarfélaganna á næsta ári og því þar næsta. Því ég held að það sé ekki alveg auðhlaupið hjá okkur út úr þeim erfiðleikum sem við erum í, íslenska þjóðin, þó að við höfum væntanlega kraft og dugnað, þ.e. ef við tökum til þess sem við höfum í okkur að eðlisfari að vinna, vinna og vinna mikið. Því var aldrei lofað þegar við vorum borin í þetta þjóðfélag að hér gætum við lifað ár og síð og alla tíð með góðæri og gullskeið í munni. Við þurfum stundum að taka á okkur erfiðleika við að halda úti þjóðfélagi okkar. Ég segi fyrir mig: Þá ber okkur að gera það. Þá ber okkur einfaldlega að gera það. Ég held að í gærdag höfum við hér í hv. Alþingi sýnt að við munum taka á þeim erfiðleikum sem að höndum ber og reyna að vinna okkur út úr þeim. Við getum svo deilt um það hvernig þeir komu til, hver bjó þá til, hverjir hlupu úr landi, hverjir voru kosnir menn ársins 2006 og búa í Englandi með stórkostlegar tekjur - eru farnir héðan o.s.frv. Við getum deilt um þetta allt saman. En það breytir ekki því að ábyrgð okkar varðandi sveitarfélögin og fjármál ríkisins á næsta ári er mikil og snýr líka að afkomu fólksins þannig að verkið er vandasamt þó ég styðji efnislega efni tillögunnar.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um að Alþingi feli ríkisstjórninni að taka hið fyrsta upp viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga um aukna hlutdeild sveitarfélaganna í innheimtum skatttekjum. Það er mál sem flestir sveitarstjórnarmenn, núverandi og fyrrverandi, þekkja. Það hefur verið rætt á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélaganna um langa hríð. Því hefur verið velt upp með hvaða hætti sveitarfélögin gætu fengið sinn skerf af auknum tekjum og hvernig ætti að skipta því þannig að í sjálfu sér er hér ekkert nýtt á ferðinni. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa staðið og talað í dag að það er svolítið sérstakt að ræða þessi mál í ljósi þeirra aðstæðna sem hin íslenska þjóð er í nú. Það er sérkennilegt að ætla að ræða auknar tekjur þegar við stöndum frammi fyrir þeim vanda sem nú blasir við. Við getum hins vegar ekki skotið okkur undan þeirri ábyrgð að horfa til sveitarfélaganna, horfa til ríkisins og velta stöðu þessara tveggja stjórnsýslustiga fyrir okkur. Ríkið hefur kynnt fjárlög með 57 milljarða halla, sveitarfélögin gera sínar fjárhagsáætlanir. Væntanlega eru einhver sveitarfélög nú sem áður með fjárhagsáætlanir sem eru með halla. Í mínum huga, hvort heldur er um að ræða ríki eða sveitarfélög, er það óábyrgt og það er enn þá óábyrgara nú í því árferði sem er en nokkru sinni fyrr. Menn verða stundum, hvort sem þeim líkar það betur eða verr, ef þeir standa frammi fyrir vandamálum að taka sársaukafullar ákvarðanir og standa og falla með þeim. Við getum ekki eins og árar í dag lagt meiri byrðar á fjölskyldur í landinu, það er algjörlega kristaltært í mínum huga. Fólkið, þetta venjulega fólk, ég og hinir, á í erfiðleikum í dag og við þurfum að horfast í augu við það. Ríki og sveitarfélög geta að mínu mati ekki undir nokkrum kringumstæðum aukið á þann vanda sem við blasir. Hins vegar þarf á þessu stigi, sem margoft hefur verið beðið um og verið rætt, samráðsvettvang ríkis og sveitarfélaga um aðgerðir og langtímamarkmið á sviði efnahags-, atvinnu- og félagsmála. Þessi tvö stjórnsýslustig verða að tala saman til þess að ná árangri á þeim sviðum. Um er að ræða tvö samverkandi stjórnsýslustig, annað er ekki æðra hinu því að hvort um sig þarf á hinu að halda. Ríki og sveitarfélög verða líka að mínu mati að setja sér í sameiningu útgjaldamarkmið, það er einfaldlega þannig. Það er enn þá mikilvægara fyrir okkur þegar illa árar að gera það vegna þess að þá ríður á hvaða þjónustu við getum veitt og hvernig. Það er ekkert mál að spreða peningum í góðæri en það er erfitt að veita góða og örugga þjónustu þegar illa árar. Um það þurfa bæði ríki og sveitarfélög að hugsa, það er grundvallaratriði. Það getur ekkert fyrirtæki, hvorki ríkið né sveitarfélögin, rekið sjálft sig með halla, hvorki milljónahalla né milljarðahalla. Það hefur einfaldlega sýnt sig að ef skuldirnar eru orðnar meiri en eignir fer illa og ríki og sveitarfélög eru ekkert öðruvísi hvað það varðar. Þess vegna held ég að brýnt sé að samráðsvettvangur milli ríkis og sveitarfélaga verði virkilega virkjaður og hann er nauðsynlegur að mínu mati nú þegar ríkið afgreiðir fjárlög sín og sveitarfélögin afgreiða fjárhagsáætlanir sínar. Við verðum að hafa kjark, hvort heldur er á Alþingi, í ríkisstjórn eða í sveitarfélögum, til að taka við þær aðstæður sem við búum við núna sársaukafullar ákvarðanir og standa við þær. Annað er hjóm, annað er ábyrgðarleysi. Samráð þessara tveggja stjórnsýslustiga er nauðsynlegt, frú forseti, að öðrum kosti getur illa farið.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um að Alþingi álykti sem svo að fela ríkisstjórninni að taka hið fyrsta upp viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga um aukna hlutdeild sveitarfélaganna í innheimtum skatttekjum. Komið hefur fram hjá mörgum hv. þingmönnum sem talað hafa á undan mér að það sé svolítið sérstakt að ræða þessa tillögu í því andrúmi sem við stöndum frammi fyrir núna, staða okkar er gjörbreytt. Á einum sólarhring hefur staðan gjörbreyst. Það er svo að fjárhagsáætlanir sveitarfélaga eru upp í loft. Það er alveg á hreinu að þau munu ekki hafa úr meiru að moða en þegar þær voru lagðar fram, þvert á móti, þær eru hrundar. Fjárlagafrumvarpið og forsendur þess eru orðnar allt aðrar. Við höfum á undanförnum árum fengið gríðarlega mikla skatta greidda inn í ríkissjóð og inn til sveitarfélaganna vegna þess að umsvifin í þjóðfélaginu hafa aukist mjög mikið. Það hefur skilað sér í miklum tekjum í veltusköttum, eins og til að mynda virðisaukaskatti og innflutningsgjöldum ýmiss konar, það mun algjörlega snarminnka. Ég hef oft talað um að fjármagnstekjuskatturinn svokallaði mundi minnka talsvert. Hann mun ekki minnka talsvert, hann mun nánast hverfa. Við horfum því á algjörlega breytt landslag. Það sem e.t.v. hefur staðið upp úr þegar menn hafa talað um tekjuskiptingu milli sveitarfélaga og ríkis er að sveitarfélögin eigi rétt á því að fá hlutdeild í fjármagnstekjuskattinum. Mér hefur ekki þótt það út í bláinn, mér hefur þótt það óeðlilegt að einstakir aðilar geti notið þjónustu sveitarfélaga án þess að greiða til sveitarfélaganna. Margir hafa leikið á kerfið, minnkað skattbyrði sína með því að stofna til hlutafélaga og stofna til eigin rekstrar í kringum það sem þeir eru að brasa. Þar má nefna sem dæmi þá sem reka litlar útgerðir úti á landi og ná að einhverju leyti niður skattprósentunni sinni með þessu. Þeir sem höndla mikið með verðbréf, hlutabréf og slíkt, komast hjá slíkum greiðslum ef þeir hafa eingöngu tekjur í gegnum slík viðskipti. Þess vegna hef ég sagt að ég væri tilbúinn til að endurskoða að á slíkar upphæðir kæmi reiknað endurgjald. Það þýðir í rauninni að með slíkri breytingu fær ríkissjóður auknar og eðlilegar tekjur í gegnum reiknaða endurgjaldið og sveitarfélögin einnig sem hlutfall af því. Það er þekkt hjá þeim sem eru í eigin rekstri að þeir þurfa að reikna sér slíkt endurgjald í mörgum tilvikum en það hefur ekki verið svo með þá sem eingöngu hafa fengið tekjur í gegnum hlutabréfa- og verðbréfaviðskipti. Ég held að við þurfum ekki að hafa rosalegar áhyggjur af því að miklar tekjur komi af þessu, því miður. Það munu allir þurfa að herða sultarólina og draga saman svo um munar. Það þarf hins vegar að gera það með þeim hætti að það komi sem minnst niður á þeim sem síst skyldi, þ.e. fjölskyldunum í landinu. Ég get tekið heils hugar undir það sem hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir kom inn á ásamt fleirum að æskilegt geti verið að skipta sveitarfélögum upp eftir tegundum eða eftir stærð þeirra í samræmi við hvaða verkefni eiga að vera á höndum einstakra sveitarfélaga. Þannig getum við flutt verkefni til stærri sveitarfélaga þó að við færum ekki slík verkefni yfir á hendur minni sveitarfélaga eða þá að við getum flutt verkefni yfir til minni sveitarfélaga með öðrum formerkjum en þegar þau eru flutt til stærri sveitarfélaga. Ef við skoðum reikninga sveitarfélaga í dag kemur í ljós að stóru sveitarfélögin verja á bilinu 50–60% af tekjum sínum til fræðslumála en í litlum sveitarfélögum getur það verið miklu hærra hlutfall, 80–90%, þrátt fyrir greiðslur úr jöfnunarsjóði. Það er því mikið og erfitt verkefni fyrir litlu sveitarfélögin að standa undir fræðslumálunum. Það hefur oftsinnis komið upp, m.a. hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, en einhvern veginn hafa menn ekki verið tilbúnir til þess að stíga þetta skref en mér finnst það vel athugandi. Mér finnst í rauninni ekki hægt að segja að við getum ekki fært verkefni til sveitarfélaganna vegna þess að litlu sveitarfélögin geti ekki tekið við þeim. Þá verðum við einfaldlega að skilgreina verkefnin sérstaklega fyrir sveitarfélögin eftir stærð þeirra. Ég get einnig tekið undir að sameining sveitarfélaga er hluti af heildarmyndinni og samgöngur eru að sjálfsögðu mjög mikilvægur þáttur í þeim hvata sem þarf að vera fyrir hendi til þess að sveitarfélög sameinist. Því miður er það svo, frú forseti, að hið nýja landslag sem við stöndum nú frammi fyrir veldur því að ég átta mig engan veginn á því hvað bíður okkar varðandi tekjuöflun ríkis og sveitarfélaga og því getur verið mjög erfitt að breyta skipulaginu áður en við sjáum hvaða afleiðingar gjörðir síðasta sólarhrings hafa í för með sér. Um leið undirstrika ég að mjög harðir tímar eru fram undan hjá stóru sveitarfélögunum en enn þá erfiðari hjá litlu sveitarfélögunum. Ég get því tekið undir að það þarf að skoða og horfa þá sérstaklega til þeirra. Varðandi þá 1,4 milljarða sem sérstaklega var getið um í fjárlagafrumvarpi síðustu þriggja ára, ef ég man rétt, og ekki eru þar núna finnst mér rétt að það komi skýrt fram að það var alltaf hugsað þannig. Það er ekki verið að breyta í neinu frá því samkomulagi sem gert var. Samkomulagið snerist um að framlagið mundi ekki vera inni fyrir fjárlagaárið 2009 svo að það sé á hreinu að það hefur enginn gengið á bak orða sinna hvað þann lið varðar.

Herra forseti. Hér er verið að ræða þingsályktunartillögu um að hlutur sveitarfélaga verði aukinn í tekjum til móts við tekjur ríkissjóðs og það er ástæða fyrir því að þessi tillaga er lögð fram. Það er greinilegt að hallað hefur á sum sveitarfélögin. Lítil sveitarfélög hafa sömu skyldur og hin stóru, t.d. að annast uppfræðslu barna, kenna þeim að lesa og skrifa og koma þeim í gegnum grunnskólann. Það er alveg ljóst að í litlu sveitarfélagi með fáa íbúa er erfiðara að koma upp góðri eðlisfræðistofu með ýmsum tækjum og útbúnaði eins og þarf fyrir grunnskólabörn, sérstaklega 10. bekk. Síðan eru ávallt miklar breytingar eins og hafa orðið síðustu áratugina t.d. í tengslum við uppbyggingu á tölvuverum og öðru og allt kallar þetta á aukinn kostnað. Litlu sveitarfélögin þurfa að geta tekið þátt í þessu alveg eins og hin stóru. Í öllum þeim þrengingum sem nú ríða yfir er því spáð að tekjur sveitarfélaganna muni minnka gríðarlega og þá þurfum við náttúrlega að gæta þess að ekki halli á í þessum málum. Við þurfum að standa sérstakan vörð um að skólar landsins jafnt á grunnskólastigi sem framhaldsskólastigi njóti alls staðar jafnræðis og gjaldi þess ekki að það séu minni tekjur eða færri íbúar. Um þetta verðum við að hugsa. Það er líka grundvöllur þess að byggð haldist í landinu því ef fólk finnur það að skólinn sem börnin eiga að sækja er ekki jafngóður og aðrir skólar þá vilja foreldrarnir að börnin fari í betri skólana. Þess vegna þurfum við að huga vel að þessum málum á komandi missirum. Hér er nefnt dæmi um að sveitarfélögin fái aukna hlutdeild í fjármagnstekjuskatti en það er nokkuð ljóst miðað við stöðuna í samfélaginu í dag að sá tekjustofn mun ekki gefa nándar nærri eins miklar tekjur og hann hefur gert undanfarin ár. Mér finnst því þær tillögur og hugmyndir sem hæstv. samgönguráðherra hefur komið með í þessum málum, þ.e. að endurskoða jöfnunarsjóðinn og tekjustofna sveitarfélaganna til að koma betur til móts við þá litlu og fátækari til að sýna meiri jafnaðarmennsku í samfélaginu, vera mjög góðar. Einnig finnst mér umræða hans og margra annarra um stækkun sveitarfélaga vera mjög skynsamleg þar sem því verður við komið. Það voru ágæt orð hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar áðan um þetta. Auðvitað eigum við að reyna að sameina sveitarfélög þar sem því verður við komið en á öðrum stöðum er það bara ekki möguleiki. Einhvern tíma hefur t.d. komið upp sú hugmynd að gera ætti Vestfirði að einu sveitarfélagi, sem er svo sem hugmynd út af fyrir sig. Það er oft ágætur samgangur á milli sveitarfélaga á Vestfjörðum, góður andi og samstaða, en það verður samt að segjast eins og er að ættu sveitarfélögin Vesturbyggð, Tálknafjörður, Bolungarvík, Ísafjörður og Súðavík að sameinast í eitt, þá þurfum við heldur betur að taka okkur til og laga samgöngur á Vestfjörðum. En ég tek undir þau orð sem hafa fallið um þetta mál. Það er líka mjög eðlilegt að samgöngur milli þéttbýliskjarna komi inn í umræðuna. Ef það á að vera sami skóli eða sameiginlegar þjónustumiðstöðvar í sambandi við félagsþjónustuna eða eitthvað annað, þá þarf fólk náttúrlega að komast á milli staða en ekki vera veðurteppt dögum eða jafnvel mánuðum saman, það liggur í augum uppi þegar við hugsum um þetta. En á svæðum þar sem fólk telur algerlega sjálfsagt að geta keyrt á milli byggðarlaga, í langflestum tilvikum án þess að nokkur hindrun sé, t.d. á milli Seltjarnarness og Keflavíkur, þá hugsar fólk kannski ekki svo mikið um þetta. Það er mjög við hæfi að sveitarstjórnarmálefnin og samgöngumálin fari undir sama ráðuneyti því þetta eru svo samofin málefni og væri mjög gott að þetta væri á sömu hendi. Ég er ánægður með hve hæstv. samgönguráðherra hefur mikinn áhuga á þessum málum enda hefur hann verið í sveitarstjórnum. Hann hefur líka látið samgöngumál sig miklu varða og þau málefni. Ég vona því að hann fylgi vel eftir skoðunum sínum um að reglurnar um jöfnunarsjóðinn verði skoðaðar betur. Í lokin langar mig til að árétta að við verðum að gæta þess að grunnþjónustan í byggðum landsins sé með sama hætti um allt land. Það verður að vera þannig að fólk sem býr úti á landi, býr í litlum byggðarlögum, fari ekki að hugsa sem svo að það þurfi að flytja í burtu af því að kennslan sé ekki nógu góð o.s.frv. Auðvitað sjáum við að það kostar jafnmikið að kenna 10 börnum í bekk stærðfræði og 18 börnum og þar sem 18 börnin eru í bekk er náttúrlega meiri fjöldi og meiri tekjur. Svo eru jafnvel bekkir þar sem bara eru tvö, þrjú eða fjögur börn og þá segja menn: Af hverju sameinast þessi skóli ekki hinum skólanum? Svarið er einfalt. Vegna þess að það eru svo gríðarlega miklar fjarlægðir milli skóla. Þá geta menn farið út í einhverja vitleysu og sagt að fólk ætti þá að flytja af svæðunum og flytja suður. En við viljum hafa landið í byggð og við viljum efla og styrkja landsbyggðina. Þess vegna þurfum við að gefa þessu gaum ekki síst nú á tímum, að það sé jafnræði og réttlæti í þessum málum sem og öldunarmálum og öðrum félagslegum málum, félagsþjónustunni og hvers konar stuðningi við þá sem halloka hafa farið í lífinu.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um sveitarstjórnarmál. Hún hefur verið afar fróðleg og góð. Fyrrverandi og núverandi sveitarstjórnarmenn og fólk í samgöngunefnd hefur komið og rætt þessi mál út frá tillögu sem hv. þm. Magnús Stefánsson fylgdi úr hlaði, um hlutdeild sveitarfélaga í innheimtum skatttekjum. Þótt umræðan hafi samt farið á annan vettvang en einmitt þann þá tengist þetta allt saman. Ég ítreka að umræðan um sveitarstjórnarmál hefur verið fróðleg og góð, um það sem við þurfum að gera á þeim vettvangi og erum að gera og er gott veganesti. Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram á þeim fimm landshlutafundum sveitarfélaga sem ég hef farið á, og er rétt að komi einnig fram hér, þá boðaði ég endurskoðun á tekjustofnalögum, frekari endurskoðun á jöfnunarsjóði, og hef sett þetta í samband við stefnumið núverandi hæstv. ríkisstjórnar um að færa verkefni til sveitarfélaganna. Fyrst verða það málefni fatlaðra 2011 og síðan að tekjustofnalög og lögin um jöfnunarsjóð séu tilbúin áður og hugsunin er auðvitað sú að sveitarfélögin hafi tekjur til að standa undir þeim lögbundnu verkefnum sem þau eiga að inna af hendi. Inn í þetta hefur umræða um sameiningu sveitarfélaga auðvitað blandast og ég hef að sjálfsögðu gert það viljandi að koma þeim málum að í þessari umræðu. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að það kom mér á óvart hvað þetta fær ánægjulegar og góðar viðtökur þó að ég haldi því auðvitað líka til haga að fulltrúar annarra eða kannski nokkurra minni sveitarfélaga hafa komið og andmælt hugmyndum sem verið er að ræða, þ.e. að hækka íbúatöluna í hverju sveitarfélagi. Það kemur mér líka á óvart að heyra frá íbúum sveitarfélaga sem spyrja sem svo hvort ekki sé betra að þetta sé teiknað upp fyrir okkur og að Alþingi fari í gegnum málið og klári það. Einhverjir sem fylgjast vel með fréttum hafa kynnt sér það og það er einmitt sú aðferð sem Grænlendingarnir eru að fara ofan í í lögum sem þeir hafa samþykkt og taka gildi um næstu áramót þar sem sveitarfélögin verða fjögur. Þetta er ákaflega ánægjuleg umræða og gott að sveitarstjórnarmenn skiptist á skoðunum um þetta vegna þess að við þurfum að taka á þessu með tekjustofnana eins og öðru hvað sveitarfélögin varðar. Það hefur komið fram að ekki eru miklar líkur á því að hægt sé að flytja fleiri verkefni til sveitarfélaga með 50, 100 eða 200 íbúa. Þess vegna er það ítrekað enn einu sinni að margt ánægjulegt hefur komið fram. Til dæmis kom formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem jafnframt er bæjarstjóri í Ísafjarðarbæ, í framhaldi af umræðu á Fjórðungsþingi Vestfirðinga og talaði um að hann sæi alveg fyrir sér að það gæti gerst að sveitarfélögin á Vestfjörðum yrðu eitt í staðinn fyrir níu með sína 7.700 íbúa. Sama gerðist austur á landi og þess vegna segi ég að þetta er ágætisumræða og þetta verður að ræða allt saman í heild sinni, tekjustofnana, jöfnunarsjóðinn, stærðina og aukin verkefni. Virðulegi forseti. Það hefur auðvitað komið fram í umræðunni nú að margt dynur á íslensku samfélagi þessa dagana og því er eðlilegt að það blandist inn í umræðurnar að við í samgönguráðuneytinu höfum startað þeirri vinnu sem að okkur snýr hvað varðar sveitarfélögin. Það hefur verið ákveðinn fundur í ráðuneytinu næstkomandi fimmtudag með fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga þegar þeir verða komnir heim úr ferð sem þeir eru í núna í Brussel. Sú vinna er komin í gang og viðræður við þá munu fara af stað þá því það er auðvitað hárrétt að það verður að horfa sérstaklega til sveitarfélaganna. Sveitarfélögin þurfa að taka til hjá sér og fara í gegnum sín mál eins og ég las í frétt frá Reykjavíkurborg þar sem verið er að kynna aðgerðaáætlun, eins og þeir kalla það. Þetta er ánægjulegt og ætti að vera til eftirbreytni fyrir öll sveitarfélög í landinu að hér virðist sem þverpólitísk niðurstaða hafi skipast um ákveðna aðgerðaáætlun en í henni felst að grunnþjónusta í borginni verði tryggð, svo og sparnaður í innkaupum. Það verður líka tryggt að ekki komi til framkvæmdastopp, eins og ég les út úr þessari aðgerð. Því vil ég nota tækifærið, virðulegi forseti, að segja að ég held að það sé mikilvægt fyrir sveitarstjórnir í landinu að fjalla um þessi mál eins og við erum að gera á Alþingi þar sem stjórn og stjórnarandstaða taka sig saman um að vinna að þeim málum sem þarf að vinna að, íslenskri þjóð til heilla í þeim hremmingum sem að okkur steðja. Þess vegna hvet ég sveitarstjórnir til þess gera slíkt hið sama. Inn í þetta geta auðvitað blandast alls konar mál sem við erum að ræða í ráðuneytinu. Ég skrifaði t.d. hjá mér vegna þess að hv. þm. Grétar Mar Jónsson ræddi um hafnarsjóðina, að eins og kom fram á nýlegu hafnasambandsþingi sem ég sat þá er verið að setja vinnu í gang hvað það varðar til að fara yfir þá stöðu sem þar er sem er alvarleg eftir þá lagabreytingu sem gerð var. Margt kemur þar til, t.d. kemur alveg til greina að mínu mati að sveitarfélögin verði með lögbundin lágmarksgjöld en bjóði ekki niður hver fyrir öðrum. Allt þetta verðum við að skoða. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara mikið meira út í þessa umræðu og alls ekki að efna til neinnar frekari umræðu, heldur vil ég leggja þetta inn í umræðuna um leið og ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni fyrir afar góðar ræður um þessi mál og skoðanaskipti okkar á milli. Við höfum verk að vinna á vettvangi sveitarstjórnarmála og á Alþingi hvað varðar sveitarfélögin í landinu. Nú ríður á að sveitarfélögin standi sig vel í því sem þau eiga að gera í grunnþjónustunni, meðan það óveður sem nú gengur yfir íslenska þjóð gengur yfir og sem við ætlum að vera fljót að vinna okkur upp úr.

Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. samgönguráðherra hefur verið viðstaddur þessa umræðu og tekið þátt í henni. Það er rétt sem hann sagði að skapast hefur þverpólitísk samstaða í borgarstjórn Reykjavíkur um ákveðna aðgerðaáætlun og ég held að þau vinnubrögð sem þar voru viðhöfð séu til fyrirmyndar. Ég tek undir það. Ég held að það sé til eftirbreytni bæði fyrir önnur sveitarfélög en líka fyrir okkur hér á landsmálapólitískum vettvangi eins og reynt var að einhverju leyti í tengslum við þær miklu hremmingar sem við erum að ganga í gegnum þó að við hefðum að vísu sum hver kosið að það væri gert fyrr í því ferli öllu. Ég held að þau vinnubrögð sem þar eru ástunduð séu líka til eftirbreytni fyrir okkur í þinginu í almennu lagasetningarferli og svona hinni pólitísku stefnumótun sem á sér stað því að það er jú þrátt fyrir allt þannig að það er Alþingi sem er löggjafinn sem setur lögin en ekki framkvæmdarvaldið, og oft og tíðum tel ég að það skorti meiri og breiðari pólitíska vinnu við undirbúning lagasetningar. Ég tek þetta hér upp í andsvari við hæstv. ráðherra vegna þess að ég spurði hann sérstaklega að því í ræðu minni hvernig hann hefði hugsað sér að standa að endurskoðun á lögum um tekjustofna sveitarfélaganna annars vegar og svo á sveitarstjórnarlögum sem hann hefur kynnt á fundum sínum, fundaherferð og fundum með landshlutasamtökunum að hann hafi áhuga á því að setja í gang, þar sem hann meðal annars fjallaði um þessa lágmarksíbúatölu. Ég ætla ekkert að fara frekar út í það en get þó sagt að ég er sjálfur áhugamaður um fækkun og eflingu sveitarfélaganna í sjálfu sér þó að ég sé kannski ekki endilega sammála þeirri aðferð sem hæstv. ráðherra hefur kynnt. Ég tel þó að hún sé þess virði að ræða hana ásamt öðrum hugmyndum sem að gagni mega koma í því samhengi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og að minna mig á það sem ég gleymdi að svara hér um samstarfsverkefni við endurskoðun á tekjustofnalögum. Ég get lýst því yfir hér nú, virðulegi forseti, að það er vilji minn að fulltrúar allra flokka sem eru á Alþingi komi að þeirri vinnu. Við eigum að vinna það á þverpólitískan hátt og reyna að skapa sem mesta sátt um það sem þar er gert þannig að það er hugmynd mín þegar sú vinna fer í gang. Ég held að það þurfi ekki mjög mikla vinnu við það ef við komum með frumvarp fljótlega um að hækka lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga úr 50. Það verður tiltölulega auðvelt ef sú leið verður farin. Annars vegar er þetta í tekjustofnalögunum og hins vegar auðvitað það sem ég kannski gat ekki nógu vel um áðan, sem er þó aðeins fjarlægara en þó mikilvægt líka, eins og ég hef sagt á þessum aðalfundum landshlutasamtaka sveitarfélaga, þ.e. að hugur minn stefnir að sjálfsögðu einnig til endurskoðunar á sveitarstjórnarlögunum og það er auðvitað það sem við erum fyrst og fremst að tala um hér núna, þann mikla lagabálk sem við þurfum að fara í gegnum, sem við þurfum að endurskoða, meðal annars út frá lýðræðislegri þátttöku íbúa í viðkomandi sveitarfélögum og svo framvegis.

Frú forseti. Ég fagna þessari yfirlýsingu hæstv. ráðherra varðandi endurskoðun tekjustofnalaganna sem hann gaf hér um pólitískt samráð um það og er sannfærður um að það verður til góðs. Hvað varðar sveitarstjórnarlögin er það út af fyrir sig rétt að það þarf ekki mikla pólitíska yfirlegu ef meiningin er að koma bara með breytingartillögu um breytingu á þessari einu tölu sem er lágmarksíbúatalan. Þá væri kannski hægt að hafa þá aðferð að menn settu upp nokkrar tölur á blað og í einhvern pott og svo drægju menn bara úr potti hvaða tala kæmi þar upp. Að sjálfsögðu er hægt að hafa margs konar skoðanir á því hver lágmarksíbúatalan á að vera. Hér var vitnað í formann Sambands íslenskra sveitarfélaga sem sagði að við gætum til dæmis á Vestfjörðum haft eitt sveitarfélag með okkar 7.700 íbúa. Það er í raun ekkert sem bannar að það sé gert þrátt fyrir að lágmarksíbúatalan sé eins og hún er í lögum í dag. Ef menn eru raunverulega að hugsa það þar af hverju fara þeir þá ekki bara í það? Það má spyrja sig að því. Þurfa menn að fá íbúatöluna úr 50 upp í 500 eða 100 til þess að stíga svo stórt skref? Það held ég ekki. Ég held að menn geti þá bara farið í það ef hugur er á bak við slíkar hugmyndir. Ég held að það sé ekkert vandamál. Varðandi lágmarksíbúatöluna hugnast mér ekki beinlínis þessi leið, að taka einhverja eina tölu og setja í lögin eða breyta þeirri tölu sem er núna - þó að ég telji það alveg koma til greina - vegna þess að aðstæður eru svo mismunandi eins og komið hefur fram í þessari umræðu. Landfræðilegar aðstæður eru mjög mismunandi og þess vegna þarf kannski, að minnsta kosti áður en slík tillaga er lögð fram, að leggjast svolítið yfir Íslandskortið eins og hæstv. samgönguráðherra var að gefa í skyn að einhverjir hefðu viljað gera og skoða hvað henti á hverjum stað og það er hugsanlegt að hafa eitthvert svigrúm í því í lögunum ef menn svo kjósa. Enn og aftur fagna ég yfirlýsingu hans um þverpólitískt samstarf 

Hæstv. forseti. Aðeins um það sem hv. þingmaður fjallaði um í sínu seinna andsvari sem snýr að sameiningu sveitarfélaga og þeim viðræðum. Auðvitað er það svo að hvert og eitt sveitarfélag getur sameinast núna eins og sum eru að gera og nýlegt dæmi er um, þ.e. Þingeyjarsveit og Aðaldælahreppur sem gerðu það af frjálsum og fúsum vilja og þannig verður það áfram. En ég hef líka sagt á þessum landshlutafundum að ég sé fyrir mér að hafa sólarlagsákvæði við það ef við ætlum að hækka íbúatöluna þannig að sveitarfélögin gera þetta að sjálfsögðu af frjálsum og fúsum vilja í tvö, þrjú ár eða eitthvað svoleiðis. Ég hef stundum nefnt árið 2014 þegar þar næst verður kosið til sveitarstjórna, að þá verði menn með töluvert öðruvísi landakort fyrir framan sig, af því við notum það nú um sveitarfélögin. Það er ákaflega gaman að skoða Íslandskortið og hvernig því er skipt niður í alls konar svæði varðandi vinnueftirlit, varðandi heilbrigðiseftirlit og svo framvegis. Það liggur við að við höfum forskriftina fyrir okkur ef út í það færi. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, virðulegi forseti, að auðvitað er það þannig. Ég tek eftir því að þessi mikla og góða umræða um sameiningu sveitarfélaga virkar vel og hún er kannski að ýta við einhverjum sveitarfélögum sem hafa spáð í hvort þau ættu ekki bara að taka upp viðræður sem kannski höfðu verið lagðar á hilluna og fara að ræða saman, og það kemur bara frjáls sameining út úr því sem er auðvitað hið besta mál. En eins og einhver hér sagði áðan þá hefur náðst mikill árangur við þau samningaáform sem hafa verið undanfarið. Sveitarfélögum hefur mikið fækkað og svo gætum við á einhverjum tímapunkti þurft að skoða þetta á hinu háa Alþingi til þess að klára dæmið og setja það virkilega upp til að styrkja sveitarfélögin í landinu og þá íbúa sem eiga að fá þjónustu í viðkomandi sveitarfélögum.

Hæstv. forseti. Í framsögu minni nefndi ég Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sérstaklega og ég ætla að gera tilraun til að ganga aðeins að hæstv. ráðherra með það mál. Í fyrsta lagi má nefna það sem við köllum sérstakt framlag í jöfnunarsjóð sem hefur verið á fjárlögum síðustu árin en er ekki gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár og síðan það að samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er útlit fyrir að framlag í jöfnunarsjóð muni dragast saman vegna minnkandi skatttekna ríkissjóðs. Ég vildi gjarnan heyra eitthvað aðeins frá hæstv. ráðherra um þessi mál. Er hann tilbúinn að tjá sig um það hvernig þessum málum verður fyrir komið vegna þess að við vitum það öll sem hér erum að sveitarstjórnarmenn ræða þetta mikið, hafa miklar áhyggjur af þessu og kalla eftir svörum um það hvernig þetta verður og helst að jöfnunarsjóði verði bætt tekjutapið sem blasir við. Þess vegna ítreka ég það við hæstv. ráðherra hvað hann er tilbúinn að tjá sig um þetta á þessu stigi. Þetta er brennandi mál sem við erum hér að ræða.

Virðulegur forseti. Aðeins vegna þessarar spurningar hv. þingmanns sem flytur þá þingsályktunartillögu sem við erum hér að ræða vil ég segja varðandi jöfnunarsjóðinn að það er alveg rétt eins og við sjáum í fjárlagafrumvarpinu að það tímabundna framlag sem er að ljúka á þessu ári, 2008, er ekki í fjárlögum. Það er einfaldlega vegna þess að ríkisstjórnin stóð frammi fyrir því í vor og sumar og haust að loka fjárlögum, skila því þannig inn núna vegna þess sem þá var í þjóðfélaginu, þ.e. tekjusamdráttur og annað slíkt með, með tæplega 60 milljarða halla. Nú verður frumvarpið rætt hér og ég hef auðvitað löngum heyrt áhyggjur sveitarstjórnarmanna af þessu framlagi og veit nákvæmlega hvernig það skiptist á landinu til þeirra sveitarfélaga sem í raun kannski minnst mega sín og mega illa við því að tapa þessum tekjum. Þetta er því verkefni sem við þurfum að vinna að. En við þær gjörbreyttu forsendur sem komnar eru í landinu er kannski ekki hægt að segja mikið um það á þessari stundu. Hv. þingmaður sagði að skatttekjur ríkissjóðs væru að dragast saman og þar af leiðandi það sem jöfnunarsjóður fær. Hér hefur líka komið fram að mikið góðæri hefur verið í landinu, miklar skatttekjur og sveitarfélögin hafa fengið miklu meira úr jöfnunarsjóði en áður hefur verið við þær miklu tekjur vegna þess að það er ákveðið hlutfall sem rennur til jöfnunarsjóðs. Nú slær í baksegl og þá þarf að fara í gegnum þetta allt saman. En ég ítreka það sem ég sagði áðan, virðulegi forseti, að á fimmtudaginn verður fundur með forustumönnum Sambands sveitarfélaga og þá munum við fara í gegnum öll þessi atriði. Ég ítreka það líka sem ég sagði áðan að það verður mikilvægt í þessum hremmingum sem ganga yfir íslenska þjóð að sveitarfélögin geti sinnt sínum lögbundnu verkefnum fyrir íbúa þeirra.

Hæstv. forseti. Ég vil í lok umræðunnar um þetta þingmál þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram, mér hefur fundist hún málefnaleg og yfirgripsmikil og hér hafa talað margir hv. þingmenn sem hafa reynslu og mikla þekkingu á sveitarstjórnarmálum. Ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir þátt hans í umræðunni og margt sem kom fram í ræðu hans skiptir máli. Ástæða er til að ræða frekar um margt sem fram hefur komið í þessari umræðu en í sjálfu sér er ýmislegt í henni sem kannski má bíða betri tíma. Hér hefur m.a. verið rætt um sameiningu sveitarfélaga sem hefur verið verkefni ríkis og sveitarfélaga í allmörg ár. Átak í þeim málum, sem farið var í á árunum eftir 1990, skilaði reyndar ekki miklum árangri, en í umræðunni hefur verið farið yfir að mikil þróun hefur orðið í þeim málum á allra síðustu árum og á þeim tíma hefur sveitarfélögum fækkað allverulega. Það er margt sem þarf að huga að í þessu sambandi. Við vitum að víða á landsbyggðinni eru þættir sem skipta máli. Þar á meðal eru m.a. samgöngumál eða samgöngur á milli svæða sem þarf að taka tillit til, þannig að þegar menn tala um lágmarksíbúafjölda - menn hafa nefnt t.d. eitt þúsund manns - þá tel ég að það gangi ekki upp í öllum tilfellum vegna þess að á sumum landsvæðum geta samgöngur m.a. hamlað því að sameining sé raunhæf enn sem komið er. Við verðum líka að hafa í huga að þegar búið er að sameina sveitarfélög, tvö eða fleiri, í eitt tekur mörg ár að sameina sveitarfélögin. Vísir menn, sem hafa reynslu af þessu, hafa sagt að það geti tekið allt upp í tíu, tólf ár að ná saman sveitarfélagi sem hefur verið sameinað úr tveimur eða fleiri. Það verður því að taka tillit til alls þessa í umræðu um sameiningu sveitarfélaga og það verður einfaldlega að gefa þeim málum tíma. Síðan er margt fleira sem þarf að taka tillit til þegar menn horfa á og vilja teikna upp sveitarfélög á landakortinu. Það eru samgöngurnar sem skipta máli og margt fleira er hægt að tína til. Við þekkjum þessa umræðu, við höfum farið í gegnum hana margoft á undanförnum árum. Það hefur orðið mikil þróun, sumir segja mikill árangur og allt í lagi með það, en margt hefur gerst í þeim málum á síðustu árum og ég er sannfærður um að það haldi áfram. Hér var einhver hv. þingmaður sem taldi að þessi vegferð frjálsra sameininga sé komin á enda, ég er ekki sammála því, alls ekki. Fyrir líklega þremur árum, eða svo, tók ég þátt í starfi þáverandi félagsmálaráðherra og sveitarfélaganna þar sem farið var yfir þessi mál og úr því verki varð töluverð sameining. Ég er sannfærður um að tillögur sem þá náðu ekki fram að ganga eru lifandi og munu koma upp aftur þannig að ég geri ráð fyrir því að sveitarfélög á ákveðnum svæðum landsins muni sameinast fyrr en síðar. En þar kem ég aftur að samgöngumálum sem geta skipt máli í því sambandi. Ég get nefnt sem dæmi að þá ræddum við m.a. um Ísafjarðarsvæðið og möguleika á því að t.d. Ísafjarðarbær og Súðavíkurhreppur myndu sameinast. Þá var m.a. horft til þess að Súðavíkurhlíðin var talin ákveðinn tálmi í því sambandi. Það finnst mér ágætt dæmi um hvað samgöngumálin skipta miklu í þessum efnum. Ég ætla ekki að ræða meira um sameiningarmál sveitarfélaga, við eigum örugglega eftir að ræða þau oft hér í þinginu. Ég ætla aðeins að víkja að nokkrum atriðum sem hæstv. ráðherra nefndi. Ég fagna því að búið er að boða til fundar ef ég hef skilið hann rétt - í þessari viku milli ríkis og sveitarfélaga í ráðuneyti hæstv. ráðherra þar sem fara á yfir þær aðstæður sem nú eru í efnahagslífinu og væntanlega um málefnin almennt. Ég tel það mjög mikilvægt og fagna því, ekki síst vegna þess að það er í anda þeirrar tillögu sem hér er til umræðu. Ég held að það sé mjög jákvætt og gott mál. Ég vil líka taka undir það sem hæstv. ráðherra og reyndar aðrir hv. þingmenn sögðu þegar rætt var um aðgerðaáætlanir sveitarfélaga til að mæta þeim aðstæðum sem komnar eru upp. Það er mikilvægt fyrir sveitarfélögin að fara í gegnum það vegna þess að þetta er ekki einskorðað við ríkið eða almenning, þetta snertir sveitarfélögin mjög mikið og þess vegna finnst mér til fyrirmyndar hvernig Reykjavíkurborg hefur farið í það mál. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að hvetja önnur sveitarfélög til hins sama. Síðan er endurskoðun tekjustofnalaga og jöfnunarsjóðs verkefni sem oft hefur verið í gangi og ég tel að það sé einmitt verkefni sem alltaf muni verða í gangi með einum eða öðrum hætti. Út af fyrir sig er tilefni til þess núna að fara í þá vinnu þannig að ég held að það sé mjög gott mál. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra. Ég tel að staða og horfur í fjármálum sveitarfélaga sé gríðarlega alvarleg um þessar mundir. Því miður er útlitið ekki gott á þeim bænum frekar en hjá öðrum í samfélaginu. Ég vil því nota tækifærið og brýna hæstv. ráðherra til þess að beita sér í þessu máli, að eiga gott samstarf við sveitarfélögin þannig að hægt verði að komast að niðurstöðu í þessum málum svo að sveitarfélögin geti sinnt lögbundnum verkefnum sínum eins og þeim ber. Það er mikilvægt verkefni og vonandi næst fram skilningur á því hjá hæstv. fjármálaráðherra og öðrum í ríkisstjórninni. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, þakka fyrir þessa umræðu. Hér var rætt um ákveðin grundvallaratriði í sveitarstjórnarmálum á málefnalegan hátt. Það sýnir að hér eru margir hv. þingmenn sem þekkja vel til mála og fara yfir þau málefnalega og af þekkingu. Ég vænti þess að tillagan sem fer núna til samgöngunefndar fái afgreiðslu eins og ég kom að í framsögu minni. Ég tek undir að yfirlýsingar hæstv. forseta Alþingis, um að stefna eigi að því að nefndir afgreiði öll mál sem til þeirra koma, eru mjög jákvæðar. Við erum hér með mjög mikilvægt mál í höndum. Ég vona að hv. samgöngunefnd taki það fljótt og vel til umfjöllunar og afgreiðslu.