Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég vík að því að gera grein fyrir frv. því, sem hér liggur fyrir, vil ég taka fram, að ríkisstj. hefði gjarna kosið, að málið hefði fyrr komið fyrir þingið vegna þeirra bráðabirgðaráðstafana, sem bundnar eru við 1. marz. Ríkisstj. hafði frv. tilbúið 2. febr. og var því ekkert að vanbúnaði að leggja það fram fyrstu dagana í febrúar, en vegna eðlis málsins taldi hún sjálfsagt að freista þess að tryggja því öruggt fylgi, áður en það væri lagt fram á Alþingi. Þess vegna skrifaði stjórnin Framsfl. og Alþfl. 2. febr. og spurðist fyrir um, hvort þessir flokkar vildu tilnefna samninganefnd til viðræðna um málið. Hinn 6. febr. sendi ríkisstj. báðum flokkunum frv. án grg., en hinn 16. febr. sendi hún Framsfl. nokkur eintök frv. með greinargerð. Allt fram að síðustu helgi hafa farið fram vinsamlegar umræður milli Sjálfstfl. og Framsfl. um málið, þótt þær enn sem komið er hafi ekki leitt til árangurs. Ríkisstj. væntir þess, að sé þingvilji fyrir framgangi þessara tillagna, þá hafi þessi málsmeðferð ekki orðið til að tefja málið, heldur öllu frekar til að greiða fyrir því. Sjálfstfl. gerði sér ljóst, þegar hann tókst á hendur að mynda ríkisstjórn í byrjun desember, að ástandið í efnahagsmálum landsins væri orðið svo uggvænlegt vegna dýrtíðar og taprekstrar atvinnuveganna, að svo búið mætti ekki lengur standa. Flokkurinn taldi það því fyrstu skyldu og meginhlutverk ríkisstj., ef henni yrði nokkurs lífs auðið, að leita ráða, er leyst gætu hin efnahagslegu vandamál, og leggja tillögur um það fyrir þingið. Ríkisstj. lýsti síðan yfir því á Alþingi, að hún mundi svo fljótt sem unnt væri leggja fyrir þingið tillögur um varanlega lausn í vandamálum bátaútvegsins og annarrar útflutningsframleiðslu, sem nú horfir fram á stórfelldan taprekstur. Til þess að ná þessu takmarki þarf að gera ýmsar ráðstafanir til að ná jafnvægi í efnahagskerfi þjóðarinnar, samræma fjárfestinguna sparnaðinum í landinu og stefna að því að gera verzlunina frjálsa. Síðan um miðjan desembermánuð hefur verið unnið að því sleitulaust að undirbúa þessar tillögur. Ríkisstj. kvaddi sér til aðstoðar tvo kunna hagfræðinga, dr. Benjamín Eiríksson og prófessor Ólaf Björnsson. Hafa þeir í samráði við stjórnina samið álit og tillögur til úrlausnar þeim vandamálum, sem fyrir liggja. Á grundvelli þessara tillagna hefur svo ríkisstj. látið semja lagafrv. það, sem nú hefur verið lagt fyrir þingið, ásamt álitsgerð hagfræðinganna. Frumvarp þetta, ef að lögum verður, markar mjög djúp spor í hagþróun landsins og bindur endi á síðasta þátt þess áratugs, sem síðar mun, af ýmsum orsökum, verða talinn einhver viðburðaríkasti og umsvifamesti í sögu þjóðarinnar. Með frv. er stefnt að því að leiðrétta það stórfellda misvægi, sem orðið hefur á undanförnum árum á efnahagskerfi landsins. Þetta misvægi ógnar nú öllu fjármálalífi landsmanna og af þeim sökum eru höfuðatvinnuvegirnir komnir að stöðvun, en afkoma almennings er í yfirvofandi hættu. Ég ætla nú ekki að rekja þær orsakir, sem þessu alvarlega ástandi valda. Þær hafa verið ræddar og raktar og eru alþjóð kunnar í meginatriðum. Hitt skiptir nú mestu máli, að þjóðin geri sér grein fyrir því, að hætta er á ferðum, að hún geri sér ljóst, undandráttarlaust, hvernig hag hennar er nú komið, og marki sér leið samkvæmt því. Það skal fúslega játað, að allt frá ófriðarbyrjun og fram á síðustu tíma hefur þjóðin þurft að glíma við margvísleg vandamál á sviði atvinnu- og fjármála, sem mörgum þjóðum, er meiri reynslu hafa en Íslendingar í þessum efnum, hefur reynzt erfitt að fást við. Enginn stjórnmálaflokkur verður mæltur undan ábyrgð í þessum efnum og þá ekki heldur þjóðin sjálf. Má um það satt kyrrt liggja. En aðalatriðið er, að menn komi nú auga á sjúkdómseinkennin í efnahagslífinu og skilji, að engin þjóð getur látið undir höfuð leggjast að leita lækningar á þeim, ef hún vill halda fjárhagslegu sjálfstæði sínu og metur nokkurs atvinnuöryggi almennings. Ég skal nú í fáum dráttum lýsa því, hvernig viðhorfið er í dag og í hvert óefni er komið í efnahagsmálunum, sem gerir lífsnauðsynlegar þær aðgerðir, er frv. stj. fjallar um. Gjaldeyrisöflun þjóðarinnar byggist nær eingöngu á sjávarútveginum. Engin þjóð í Evrópu er hlutfallslega jafnháð útflutningsframleiðslunni um afkomu sína og Íslendingar. Á síðasta ári mun þessi framleiðsla nær öll hafa verið rekin með tapi, og aðalþáttur hennar, bátaútvegurinn, með stórfelldu tapi, sem bætt hefur verið með ríkisstyrk. Engin þjóð getur til lengdar rekið aðalatvinnurekstur sinn með tapi. Slíkur háttur raskar öllu efnahagskerfinu og leiðir að lokum til gjaldþrots. Þetta leiðir til öfugstreymis í þjóðlífinu, sem rennur fram því hraðar sem það stendur lengur. Sú hefur og reynslan orðið hér. Taprekstur bátaútvegsins kostaði ríkissjóð á síðasta ári 37 millj. kr. Ef haldið verður áfram á sömu braut á þessu ári, kostar hann ekki minna en 70 millj. kr., og á næsta ári getur hann kostað yfir 100 millj. kr. Þetta er tap á bátaútveginum eingöngu. Landsmenn eiga enn nokkra togara af eldri gerð, sem enginn treystist til að gera út á veiðar vegna þess, að af rekstrinum mundi leiða stórkostlegt tap. Þessi skip liggja nú aðgerðarlaus og undir skemmdum, en löggjafarvaldið hefur ekki treyst sér til að veita þessum skipum rekstrarstyrk eins og bátaflotanum. Nýi togaraflotinn mun að vísu enn vera allur á veiðum. En skipin munu nú undantekningarlaust síðustu mánuðina hafa verið rekin með tapi. Sum skipin hafa tapað svo miklu, að útgerðin er að komast í þrot og áhöfn skipanna hefur ekki fengið greitt nema lítið eitt af launum sínum. Þrettán skip af nýja togaraflotanum hafa ekki getað staðið við samningsbundnar afborganir til stofnlánadeildarinnar, og hefur ríkissjóður orðið að greiða yfir milljón krónur fyrir þessi skip. Af þessum skipum eru 9 í eigu bæjarfélaga að öllu eða verulegu leyti, en 4 skipin eru eign hlutafélaga. - Auk þessarar greiðslu vegna togaranna hefur ríkissjóður orðið að greiða afborganir til stofnlánadeildarinnar fyrir 80 mótorbáta, er nema samtals um 21/2 millj. kr., og 24 frystihús og niðursuðuverksmiðju, sem nema tæpri 1/2 millj. kr. Eins og sakirnar standa nú og eins og útlitið er á þessu ári með sölu á afla togaranna, er ekkert framundan annað, en stórkostlegt rekstrartap þessara skipa. Eigendur þeirra, hvort sem um bæjarfélög eða hlutafélög er að ræða, geta fæstir haldið rekstrinum áfram að öllu óbreyttu, og þessi útgerð horfir því fram á stöðvun mjög bráðlega. Þótt ríkið vildi taka að sér reksturinn, hefur það enga fjárhagslega möguleika til þess, að óbreyttu ástandi. En ef út í slíka ófæru væri lagt, mundi árangurinn verða upplausn og ringulreið. Þannig er nú ástandið í rekstri útflutningsframleiðslunnar, sem afkoma þjóðarinnar byggist á frekar nokkru öðru. Framleiðslan er komin að stöðvun og það meðal, sem til þessa hefur verið notað til að halda henni gangandi, er ekki tiltækilegt lengur. Ef þetta meðal (ríkisstyrkinn) ætti að nota enn um skeið, mundi efnahagskerfið gliðna sundur með þeim afleiðingum, að þjóðin mundi missa tök á allri fjármálastjórn og skipulegur atvinnurekstur legðist niður. Þjóðin á ekkert val annað en að gera útflutningsframleiðsluna arðberandi, ef hún vill hafa heilbrigðan atvinnurekstur og lifa sæmilegu menningarlífi í landinu. Áhrifin af taprekstrinum og fjárfestingunni hafa svo komið fram í ýmsum myndum. Verzlun landsmanna og athafnafrelsi hefur verið fært í viðjar sívaxandi hafta og opinberrar skipulagningar, til þess að halda í skefjum þeim falska kaupmætti, sem tapreksturinn og fjárfestingin hefur sett í umferð. Af þessu hefur svo myndazt gífurleg eftirspurn um erlendan gjaldeyri, með þeim árangri, að nú þjakar þjóðina svo mikill gjaldeyrisskortur, að til fullkominna vandræða horfir. Verzlunin hefur af þessum sökum að ýmsu leyti orðið óhagstæðari en ella og ýmsir annmarkar komið í ljós, sem oftast fylgja slíku ástandi, svo sem svartur markaður á mörgum vörum. Einn alvarlegasti þátturinn í þessum efnum er sá, að flutt hefur verið til landsins út á lögleg leyfi talsvert af vörum, sem ekki hefur verið hægt að greiða. Þetta hefur stórspillt fyrir viðskiptum landsins út á við og rýrt álit þess, enda er nú í sumum löndum varað opinberlega við því að eiga nokkur viðskipti við íslenzka aðila, nema gegn fyrirframborgun. Ég þarf varla að fjölyrða um það, að þjóðir, sem standa í vanskilum með skuldbindingar sínar út á við, verða ekki til lengdar taldar sem æskilegur þátttakandi í alþjóðlegri samvinnu. Þjóðinni er nú einna mest nauðsyn á því að öðlast frjálsari verzlunarhætti og öruggari gjaldeyrisafkomu, en nú er. Það getur því aðeins tekizt, að gerðar verði ráðstafanir til að lyfta af gjaldeyrisverzluninni þeim gífurlega þunga, sem nú hvílir á henni af þeim ástæðum, er að framan greinir. Verði það ekki gert, heldur áfram að magnast sú öfugþróun, sem nú er í þessum málum og endað getur aðeins á einn veg í vanskilum og niðurlægingu. Áhrif taprekstrarins og fjárfestingarinnar hafa komið fram í ört vaxandi dýrtíð, vegna þess, að fjármagnið, sem notað hefur verið til hvors tveggja, hefur fyrst og fremst verið tekið með aukinni verðþenslu, en ekki af sparifé landsmanna. Það er ekki lengur fyrir hendi. Af þessum sökum - hafa útlán bankanna og annarra lánsstofnana aukizt úr hófi fram síðustu árin. Í árslok 1944 voru, útlánin 279 millj. kr., en voru komin upp í 915 millj. kr. í nóvemberlok 1949, samkvæmt skýrslu frá Landsbankanum. Á síðastliðnum fimm árum hafa því útlánin aukizt um 636 millj. kr. Fer aukningin langt fram úr því, sem öruggt og skynsamlegt getur talizt í hlutfalli við það fé, sem til umráða er í þessu skyni. Fyrsta skilyrðið til þess, að hægt sé að stöðva þessa hættulegu rás útlánanna, er að stöðva taprekstur útflutningsframleiðslunnar og greiðsluhalla ríkisins. Raunverulega hafa lánsstofnanirnar í heild ekkert handbært fé til útlána lengur, nema með því að innheimta í stórum stíl þau lán, sem nú eru útistandandi. Handbært fé í opinberum sjóðum er nú ekki lengur til, svo að neinu nemi. Mest af því er komið í byggingar og aðra fjárfestingu. Þjóðin hefur ekki lengur neitt fé til að leggja í nýjar framkvæmdir, nema það, sem hún sparar frá ári til árs af útflutningsverðmætum sínum, eða það, sem hún notar ekki til neyzlu. Þá kem ég að síðasta meginþættinum í því sjúklega efnahagsástandi, sem hér hefur myndazt síðustu árin. Þessi þáttur er hagur og afkoma ríkisins, sem sýnir betur en flest annað, hversu sjúkleiki ástandsins er langt á veg kominn. Greiðsluhalli fjárlaganna undangengin 3 ár er um 175 millj. kr., sem að mestu. er bein afleiðing fjárfestingarframkvæmdanna, ábyrgða ríkissjóðs og ýmiss konar lagasetninga siðan fjárfestingin hófst. Vegna þessa greiðsluhalla hefur ríkið stofnað lausaskuldir, sem nú eru yfir 100 millj. kr., og enn er ógreitt af fjárlögum síðasta árs um 35 millj. kr., sem kallar á greiðslu, en ríkissjóður hefur ekkert handbært fé til þess að mæta. Ábyrgðir ríkissjóðs um síðustu áramót voru um 330 millj. kr., og hafa þær vaxið síðan í árslok 1945 um 234 millj. kr. (Voru þá 96 millj. kr.) Þessi aukning ábyrgðanna hefur komið fram sem aukin lánsfjárþensla í landinu, og féð hefur aðallega verið tekið úr bönkunum og opinberum sjóðum, sem nú eru að mestu tæmdir. Ýmis fyrirtæki, sem njóta ríkisábyrgðar, hafa ekki getað gert nýbyggingar sínar arðberandi og því ekki staðið í skilum með afborganir og vexti af lánum. Hefur ríkissjóður neyðzt til vegna ábyrgðarinnar að greiða áfallnar skuldbindingar þeirra. Til 1. febr. 1950 hefur ríkissjóður lagt út 141/2 millj. kr. af þessum sökum. Útlit er fyrir, að ríkissjóður verði að taka á sig þungar byrðar á næstunni vegna þessara ábyrgða, ef engin breyting verður á, og er ógerlegt að áætla, hversu miklu það kann að nema. Vegna togarabygginga og bátasmíða, sem ríkið hefur haft bein afskipti af, hefur ríkissjóður orðið að leggja út 31 millj. kr., og er óvist um, hvernig og hvenær ríkissjóður getur fengið þetta endurgreitt. Vegna laga um aðstoð ríkisins handa byggingarsamvinnufélögum hefur ríkisábyrgð á skuldabréfum þessara félaga verið veitt fyrir 47 millj. kr. undanfarin þrjú ár. Þessi mikla fjárhæð hefur nær eingöngu verið tekin úr opinberum sjóðum, og hafa þeir nú, eins og áður er sagt, fæstir nokkurt handbært fé lengur. Í lok ársins 1949 voru í smíðum í landinu skólar, er áætlað var, að mundu kosta fullsmiðaðir 85 millj. kr. Af þessari fjárhæð er ríkissjóður skyldaður til samkv. lögum að greiða 521/2 millj. kr. Í lok þessa árs er talið, að áfallinn kostnaður við þessar byggingar verði um 68 millj. kr. og hluti ríkissjóðs af því 44 millj. kr. Af þessu hafði ríkissjóður um síðustu áramót greitt 24.9 millj., en ógreitt var þá 8.9 millj. Á þessu ári er talið, að falli til greiðslu af hluta ríkissjóðs 10.2 millj. kr. Raunveruleg skuld ríkissjóðs við þessar byggingar verður því á þessu ári 19.1 millj. kr., sem ekki hefur verið hægt að standa skil á. Er ekki annað sjáanlegt, en að brestur verði á framlagi ríkissjóðs um stundarsakir, sem hlýtur að seinka þessum framkvæmdum um óákveðinn tíma. Þess er varla að vænta, að bæjar- eða sveitarfélög geti ein staðið undir þessum útgjöldum, og munu mörg þeirra þegar komin í erfiðleika af þessum sökum. Þetta snýr að fjárhag ríkisins í sambandi við fjárfestingarstefnuna, og er þó margt ótalið. Fjárhagur ríkisins. og skuldbindingar eru fullkomið áhyggjuefni. Fyrsta skrefið til að rétta við fjárhaginn er að ná jafnvægi í efnahagsástandinu. Að öðrum kosti sígur stöðugt meira á ógæfuhliðina. Sú fjárfestingar- og fjármálastefna, sem löggjafarvaldið hefur fylgt undanfarin ár, hefur reynzt fjármálakerfinu ofviða. Það hefur þess vegna færzt svo úr skorðum og komizt svo stórkostlega úr jafnvægi, að fjármál hins opinbera eru í beinni hættu og atvinnurekstur þjóðarinnar er kominn að stöðvun. Nú er því enginn annar kostur fyrir hendi, til þess að fyrirbyggja stöðvun og upplausn, en að koma á jafnvægi með ráðstöfunum, sem koma atvinnurekstri landsmanna á réttan kjöl og halda fjárfestingunni innan þeirra takmarka, sem sparnaður þjóðarinnar og efnahagur leyfir. Til þess að ná þessu marki hefur verið rætt um þrjár leiðir, sem kalla mætti styrkjaleiðina, verðhjöðnunarleiðina og gengisfellingarleiðina. Ég skal nú í fáum orðum ræða hverja af þessum leiðum fyrir sig. Það kemur þá eðlilega fyrst til greina að athuga þá leið, sem undanfarin þrjú ár hefur verið notuð til þess að halda í rekstri stórum hluta útflutningsframleiðslunnar, bátaútveginum. Það er styrkjaleiðin, eða uppbótaleiðin. Hún er í því fólgin, eins og kunnugt er, að ríkið ábyrgist útgerðinni ákveðið lágmarksverð fyrir fiskinn og greiðir þann mismun, sem kann að verða á hinu raunverulega útflutningsverði og ábyrgðarverðinu. Þessari ábyrgð eru engin takmörk sett, þar sem útborgunin fer eftir aflabrögðum og verðlagi fisksins á erlendum markaði. Hvort tveggja getur verið slíkum sveiflum háð, að ríkissjóður hafi engin tök á að standa við þessar skuldbindingar. Reynslan hefur orðið sú, að með hverju ári hefur þurft hærri uppbætur, og erfiðleikar á því að afla tekna til að standa undir þeim hafa farið mjög vaxandi. Í rauninni hefur aldrei reynzt unnt að afla nægilegra tekna og hallinn, sem af þessu stafar hjá ríkissjóði, hefur orðið til þess að auka mjög dýrtíðina í landinu. Auk þess er rétt að benda á það meginatriði í þessu sambandi, að öflun tekna til þess að standa straum af uppbótunum er ekki möguleg nema sem skattur á neyzlu þjóðarinnar, sem eykur dýrtíðina í hlutfalli við útgjöldin vegna uppbótanna. Aukning dýrtíðarinnar hækkar svo aftur rekstrarkostnað útvegsins, sem síðan heimtar hærri uppbætur, er kalla á enn hærri skatta. Á þennan hátt heldur hjólið áfram að snúast og skrúfar uppbæturnar og dýrtíðina upp á víxl. Undanfarin ár hafa útgjöld ríkissjóðs vegna fiskábyrgðarinnar verið sem hér segir: 1947 24 millj. kr. 1948 25 - - 1949 37 - - Á þessu ári þyrfti varla minna en 70 millj. kr., og á næsta ári mætti hugsa sér, að uppbæturnar gætu komizt yfir 100 millj. Ætti það að vera hverjum manni ljóst, að þjóðin getur ekki haldið lengra á þessari leið, ef hún vill ekki horfa fram á ríkisgjaldþrot vegna þessara ráðstafana. Um þessa leið segja hagfræðingarnir svo á áliti sínu: „Reynsla undanfarinna ára sýnir augljóslega, að til þess að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum, eða jafnvel til þess aðeins að halda öllu í horfinu, er uppbótaleiðin ekki fær. Hún skapar ekki nein skilyrði til þess, að hægt verði að stöðva dýrtíðina, koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn og þá um leið jafnvægi á við útlönd og létta höftum af verzluninni. Uppbótaleiðin gefur ekkert loforð um betra í framtiðinni. Hana skortir allt hið jákvæða, sem fylgir gengislækkuninni eða niðurfærsluleiðinni. Af þessum þremur leiðum er sú leið, sem nú er farin, minnst æskileg og er í rauninni ekki lengur framkvæmanleg vegna þess, hve ósamræmið milli innlends og erlends verðlags er orðið mikið.“ Ef ætti að halda áfram á þessari leið, þá er enginn mögulegur vegur til að afla tekna í svo stórkostleg útgjöld, nema með því að skattleggja allan innflutning til landsins eða neyzlu almennings, sem þessum gjöldum nemur. Mundi það verka sem bein gengislækkun, án þess að leiðrétta á nokkurn hátt það háskalega misvægi, sem nú er í allri efnahagsstarfsemi þjóðarinnar, og að engu leyti hjálpa öðrum höfuðaðila útflutningsframleiðslunnar, togaraútgerðinni, sem nú horfir fram á algera stöðvun vegna taprekstrar. Reynslan sýnir því ljóslega, að uppbótaleiðin er gersamlega ófær til frambúðar, vegna þess fyrst og fremst, að hún leysir ekki þau höfuðvandamál, sem mest kalla að. Það er að stöðva dýrtíðina, koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn, ná jafnvægi í viðskiptum við útlönd og létta höftunum af verzluninni. Raunverulega vinnur uppbótaleiðin gegn því, að þessum höfuðmarkmiðum sé náð. Þess vegna getur hún ekki komið til greina. Í þessu sambandi þykir mér rétt að benda á það, að eitt af því, sem uppbótaleiðin hefur flutt í kjölfari sínu, er hinn svo kallaði frjálsi gjaldeyrir, sem útgerðin hefur fengið til að bæta hag sinn. Um þetta segja hagfræðingarnir svo í áliti sínu: „Það, sem frjálsi gjaldeyririnn þýðir í raun og veru, er, að erfiðleikarnir, sem hafa myndazt í skjóli haftanna, eru orðnir þannig, að kerfið er að gliðna sundur, og er það álit okkar, að verði haldið áfram á sömu braut, þá biði á næstu árum ekki annað, en fullkomin upplausn þess og að atvinnulífið færist meir og meir í óskapnaðar horf. Eftir því sem upplausnin vex, eftir því verði fleiri og fleiri hagsmunahópar, sem hafa hag af ófremdarástandinu, og því erfiðara verður að breyta því til batnaðar, því lengur sem er beðið með grundvallarráðstafanir til úrbóta.“ Næsta leiðin, sem kemur til álita, er verðhjöðnunarleiðin. Aðalástæðan til þeirra vandkvæða, sem nú er við að etja í atvinnulífinu, er það misræmi, sem nú er milli verðlags og framleiðslukostnaðar hér á landi og verðlags og framleiðslukostnaðar þeirra landa, sem við verðum að keppa við á erlendum markaði í sölu fiskafurða og annarra útflutningsvara. Norðmenn lýsa nú yfir því, að eftirspurnin um fiskafurðir þeirra sé meiri, en þeir geti fullnægt. Íslendingar búast við á þessu ári miklum erfiðleikum í sambandi við sölu sinna sjávarafurða. Skýringin er mjög einföld. Framleiðslukostnaður Norðmanna, sem stafar af því. að gengi íslenzkrar krónu er rangt skráð, er miklu lægri, en Íslendinga. Norðmenn geta því boðið sínar afurðir fyrir miklu lægra verð. Það má líka orða þetta þannig, að misræmið milli peningateknanna innanlands annars vegar og verðsins á erlendum gjaldeyri hins vegar sé ein aðalorsök erfiðleikanna. Peningatekjurnar innanlands, sem nú eru í krónutali 3–5 sinnum hærri, en fyrir stríð, skapa meiri eftirspurn um erlendan gjaldeyri, en hægt er að fullnægja með núverandi gengisskráningu eða verði á erlendum gjaldeyri, sem er hið sama og var fyrir stríð. Það hefur því ekkert hækkað, og gjaldeyririnn er óeðlilega ódýr. Hinn hái framleiðslukostnaður, sem er afleiðing verðlagsins innanlands, orsakar taprekstur í útflutningsframleiðslunni. Þetta misræmi má lagfæra með því að færa niður verðlag og tekjur og lækka þannig framleiðslukostnaðinn innanlands. Verðhjöðnunina yrði að framkvæma með beinum og óbeinum aðgerðum. Beinu aðgerðirnar kæmu fram í því að lögbjóða lækkun kaupgjalds og innlends verðlags, að svo miklu leyti sem það verðlag myndast ekki vegna innfluttra hráefna eða vara. Meðal almennings, sem engin tök hefur á að kynna sér þessa leið til hlítar, virðist þessi leið njóta talsverðra vinsælda. Ég á hér við skoðun þess hluta þjóðarinnar, sem gerir sér ljóst, að einhverjar aðgerðir séu óhjákvæmilegar, en ekki þess hluta, sem ekkert vill hugsa og vill hindra allar aðgerðir, sem á einhvern hátt breyta núverandi peningatekjum landsmanna. Þeir menn gera sér ekki grein fyrir því, að verði ekkert gert til breytingar, hlýtur öll atvinna að stöðvast í landinu innan skamms tíma. Þeir, er hallazt hafa að verðhjöðnunarleiðinni, virðast hafa myndað sér þá skoðun, að hægt sé að leysa vandann með því að lækka kaupgjald og vöruverð í sama hlutfalli. Þessi hugsunarvilla er almenn. Mun ég koma að þessu atriði síðar. Óbeinu aðgerðirnar í sambandi við þessa leið eiga að koma í veg fyrir myndun nýrrar dýrtíðar. Eru þær fólgnar í því að lækka peningatekjurnar með hækkun skatta í viðbót við beinu tekjulækkkunina, enn fremur með því að lækka ríkisútgjöld og draga úr útlánum bankanna. Mundi hið síðarnefnda þýða, að bankarnir innkölluðu lán í stórum stíl. Verðhjöðnunarleiðin mundi koma mjög hart niður á þeim, sem ráðizt hafa í framkvæmdir og skulda mikið í því sambandi. Tekjur þeirra mundu í krónutali lækka mikið, en skuldirnar og afborganir þeirra haldast óbreyttar. Þeir, sem á undanförnum árum hafa keypt íbúðir með hinu háa verðlagi, mundu ekki fá staðið í skilum með afborganir og vexti, ef tekjur þeirra í krónutölu ættu að lækka, t.d. um þriðjung, en skuldin að standa í stað. Fjöldi hinna efnaminni borgara, sem þannig stæði á fyrir, mundu verða að missa íbúðir sínar og það fé, sem þeir hafa lagt í þær. Til þess að koma í veg fyrir þetta þyrfti að efna til allsherjar skuldaskila í landinu, þannig, að nafnverð eigna, skuldabréfa, verðbréfa, innstæðna í peningastofnunum og innlends gjaldmiðils yrði fært til samræmis við lækkun vinnulauna og innlends verðlags. Ég held, að óhætt sé að fullyrða, að engin þjóð með séreignarskipulagi hefur nokkru sinni lagt út í slíkt ævintýri með alla sina efnahagsstarfsemi, enda er ógerlegt að sjá út yfir, hvort slíkar aðgerðir væru framkvæmanlegar eða hvaða áhrif ~þær kynnu að hafa á starfsemi og efnahagskerfi þjóðfélagsins. Með þessu væri líka eyðilagður einn helzti tilgangur verðhjöðnunarleiðarinnar, að auka gildi sparifjár og peningaeigna. Í áliti hagfræðinganna segir svo um þessa leið, meðal annars: „Á almennri og stórfelldri verðhjöðnun er ekkert að græða, sem ekki er fáanlegt á einfaldari hátt eftir öðrum leiðum. Séu almenn skuldaskil þáttur í verðhjöðnuninni, þá hefur í rauninni ekki annað gerzt, en að almennt verðgildi peninganna hefur breytzt fyrir alla í jöfnu hlutfalli og að um leið hefur erlent og innlent verðlag verið samræmt. Almenn breyting á verðgildi peninganna er ekki annað, en að mælíkvarðinn í fjárhags- og atvinnulífi breytist. Hann er stækkaður, og er í sjálfu sér ekkert unnið við að mæla í stórum, fremur en smáum einingum. Og samræmingu innlends og erlends verðlags er hægt að framkvæma á miklu einfaldari hátt með gengislækkun, einkum þegar misræmið er mikið.“ Sú aðgerð, sem hér hefur verið rædd, miðar að því einu að samræma kaupgjaldið og allt annað við gengið í stað þess að samræma gengið við allt annað. Hugmyndin með verðhjöðnuninni er því aðeins sú að breyta mörgum flóknum og erfiðum atriðum til samræmis við eitt, sem á að halda óbreyttu, - það er gengi krónunnar. Það væri sama og að fara yfir lækinn til að sækja vatn og eiga það á hættu að lenda í miklum hrakningum á leiðinni. En nú er rétt með fáum orðum að gera grein fyrir áhrifum kauplækkunar og innlendrar verðlækkunar á framleiðslukostnaðinn í landinu, og hvort þessi leið getur náð því marki, er hún stefnir að, en það er að gera útflutningsframleiðsluna samkeppnishæfa á erlendum markaði. Samkvæmt athugun, sem gerð var 1947, þurfti þá launalækkun að nema 30–50% á 60 tonna mótorbáti og lækkun annars kostnaðar að nema 15–28%, til þess að útgerðin gæti borið sig. Síðan hefur framleiðslukostnaður bátaflotans hækkað mikið. Einnig var reiknað út af hagstofustjóra 1947, hvaða áhrif það hefði, ef kaupgjadlið væri greitt með vísitölu 200. Það mundi þýða 38,5% kauplækkun, en framfærsluvísitalan mundi þá hafa lækkað úr 325 niður í 272 stig, sem væri 16,3% lækkun á vísitölunni. Jöfn lækkun kaupgjalds og vöruverðs getur ekki fylgzt að. Innlenda verðlækkunin yrði afleiðing af lækkuðu kaupgjaldi, að svo miklu leyti sem kaupgjaldið er hluti vöruverðsins. Kaupgjaldið mundi því alltaf verða að lækka meira en vöruverðið, og launþegar þess vegna ekki fá nægilega lækkun á vöruverði til þess að bæta sér upp kauplækkunina. Hins vegar þarf ekki að fara í neinar grafgötur til að gera sér ljóst, að ógerlegt er í framkvæmdinni að lækka kaupgjaldið um 40%, án þess að á móti kæmu uppbætur til launþegans í einhverri mynd að mjög verulegu leyti. En slíkar uppbætur mundu ekki fást með verðhjöðnunarleiðinni nema að nokkrum hluta. Auk þess má fullyrða það, sem hér skiptir mestu máli, að slík kaupgjaldslækkun mundi ekki leysa vandkvæði bátaflotans. Hagfræðingarnir segja svo um niðurstöðurnar af athugunum sínum á verðhjöðnunarleiðinni: . „Niðurstöður okkar um samanburð á verðhjöðnun og gengislækkun verða þessar: Verðhjöðnun, sem næði sama árangrí og gengislækkun, mundi í bili leggja miklu þyngri byrðar á herðar launafólks, en gengislækkunin og mundi taka miklu lengri tíma að ná tilætluðum áhrifum.“ Það er því enginn vafi á, að verðhjöðnun, er að gagni kæmi, þyrfti að vera svo stórkostleg og mundi leggja svo þungar byrðar á launþegana í landinu, a.m.k. fyrst um sinn, að telja má gersamlega útilokað að fara slíka leið, auk þess sem hún mundi valda slíkri byltingu á efnahagskerfi landsins, að hún mundi að líkindum reynast óframkvæmanleg. Þeir, sem þessa leið vilja fara, munu allir hafa sér það til afsökunar, að þeir hafi ekki kynnt sér málið og afleiðingar þess til hlítar. Þá kem ég að þriðju leiðinni, gengislækkunarleiðinni, sem sérfræðingum kemur saman um, að sé án efa áhrifamesta og skjótasta leiðin til leiðréttingar á því misræmi, sem myndazt hefur í efnahagsmálunum. Sérhver leið, sem valin verður út úr ógöngunum, verður dæmd eftir því, hversu skjótan afturbata hún veitir atvinnulífinu, hversu þungar byrðar hún leggur á landsmenn og hversu auðveld hún er í framkvæmd. Gengislækkun, eins og áður er sagt, er í rauninni ekki annað en það, að gengið er samræmt þeim mörgu liðum í efnahagsstarfseminni, sem aflaga hafa farið, í stað þess að samræma alla þá liði við gengið og halda því óbreyttu. Þetta skýrir betur, en flest annað, að gengislækkunarleiðin er miklu auðveldari í framkvæmd og skjótvirkari en aðrar leiðir, er til greina geta komið. Liggur þá næst fyrir að gera sér grein fyrir, hversu skjótan og varanlegan bata þessi leið veitir atvinnulífinu. Þegar rætt er um afkomu útflutningsframleiðslunnar í sambandi við gengislækkun, þá gildir sama meginreglan um þessa leið og aðrar leiðir að því leyti, að ráðstafanirnar verða að miðast við það markaðsverð, sem fáanlegt er um það leyti, sem ráðstafanirnar eru gerðar. Verði mikið og skyndilegt verðfall á afurðunum á erlendum markaði, þá getur gengislækkunin eða hver önnur ráðstöfun orðið ófullnægjandi. En í því efni verður að láta hverju ári nægja sína þjáningu. Til þess að gengislækkunin komi að notum, verður að miða hana við það krónuverð, sem meginhluti útflutningsframleiðslunnar (bátaútvegurinn), þarf að fá til þess að standast allan framleiðslukostnað, eins og hann er nú, ásamt eðlilegum rekstrarhagnaði vegna fyrninga o. fl. Bátaútvegurinn hefur undanfarið ekki selt afurðir sínar fyrir kostnaðarverð og því fengið uppbætur úr ríkissjóði. Útflutningsafurðir bátaflotans, aðrar en síldarafurðir, námu kringum 140 millj. kr. 1949 og eru því meginþáttur útflutningsins. Gengislækkun verður fyrst og fremst að miðast við, að þessi rekstur fái borið sig. Við gengislækkun fær þessi og önnur framleiðsla til útflutnings beina hækkun í krónutölu á verði afurðanna, sem nemur allri gengislækkuninni, og er tiltölulega auðvelt að áætla, hversu mikla gengislækkun reksturinn þarf til að bera sig. Með þessari leið er því hægt að tryggja rekstrarafkomu meginhluta framleiðslunnar. En hvort slík trygging er varanleg, veltur á því, hvaða ráðstafanir eru gerðar samtímis til þess að hindra framhald verðhækkunar og kauphækkunar í landinu. Hagfræðingarnir segja í áliti sínu, „að með almennum kauphækkunum verður ekkert að ráði af neinum tekið nema útflutningsframleiðendum, sem eru varnarlausir þegar varðveita á gengið.“ Það eru því meginskilyrði fyrir því, að gengislækkun nái tilgangi sínum, að gagnsemi hennar fyrir framleiðsluna sé ekki að engu gerð með nýrri kaup- og verðþenslu. Sama gildir um allar aðrar ráðstafanir, sem gerðar kynnu að verða. Ég kem síðar að því atriði, hvort gengislækkun sú, sem lagt er til að verði framkvæmd, sé fullnægjandi fyrir útflutningsframleiðsluna. En um það mun ekki vera deilt af þeim, sem skyn bera á þessi mál, að engin leið veiti atvinnulífinu skjótari og áhrifaríkari hjálp til að komast út úr taprekstrinum en gengislækkun. Er þá næst að athuga, hvaða byrði gengislækkunin leggur á þjóðina með skerðingu á núverandi lífskjörum. Um þetta segja hagfræðingarnir í áliti sínu á þessa leið: „Það hefur oft verið látið í veðri vaka, að ekki væri hægt að gera neinar ráðstafanir, sem að. gagni kæmu, til úrbóta atvinnu- og fjárhagsvandamálunum, nema slíkar ráðstafanir hefðu í för með sér skerðingu lífskjara þjóðarinnar í heild, einkum launþega. Varðandi launþegana skal vakin athygli á því, að hagsmunir þeirra og þjóðarinnar verða ekki aðskildir, þar sem 80–90% af þjóðinni eru annaðhvort beinlínis launþegar eða lifa við svipuð kjör og þeir, t.d. bændastéttin. Þessi hugsunarháttur er að okkar áliti alrangur, eins og við munum leiða rök að. Markmið heilbrigðrar stjórnarstefnu hlýtur ávallt að vera það að skapa almenningi í landinu sem bezt lífskjör, þannig að prófsteinninn á réttmæti ákveðinna ráðstafana í atvinnu- og fjárhagsmálum hlýtur einmitt að vera sá, hvort þessar ráðstafanir séu til þess fallnar að bæta lífskjör almennings í bráð og lengd, og á það auðvitað einnig við um tillögur þær, sem hér eru lagðar fram.“ Síðan ræða þeir þær leiðir, sem til greina koma, aðrar en gengislækkunarleiðina, og segja svo: „Við teljum því, að veigamesta röksemdin fyrir að fara þá leið, sem við mælum með, sé einmitt í því fólgin, að hún mundi skapa almenningi mun betri lífskjör en þær leiðir, sem til greina koma.“ Þeir segja síðan, að það, sem mundi skapa grundvöll fyrir bættum kjörum, ef þessar ráðstafanir væru gerðar, miðað við það sem ella er í vændum, sé einkum þrennt: 1. Gengislækkunin mundi samræma erlent og innlent verðlag. Útflutningsframleiðslan mundi aukast og þjóðartekjurnar jafnframt. 2. Nokkur samdráttur yrði á fjárfestingu, en við það mundi aftur verða bætt úr tilfinnanlegum skorti á ýmsum neyzluvörum. 3. Kleift yrði að létta höftum af verzluninni, sem mundi gera hana miklu hagstæðari landsmönnum, en hún er nú. Óheilbrigðir verzlunarhættir, sem nú gera vart við sig, mundu hverfa. En hver verður þá hin raunverulega byrði almennings vegna gengislækkunarinnar? Um þetta er komizt svo að orði í álitsgerð hagfræðinganna: „Augljóst er, að sumar vörur, það er að segja, innfluttu vörurnar, stiga í verði (fob-verðið stígur), en útsöluverð þeirra stígur talsvert minna, en sem nemur gengislækkuninni. Svo er og fjöldi afurða og þjónusta, sem ekki stígur neitt í verði eða þá mjög litið. Útkoman verður sú, að verðlagið í heild sinni, og þá sérstaklega framfærslukostnaðurinn, stígur aðeins brot af því, sem gengislækkuninni nemur, og verður sú hækkun rædd síðar. Gengislækkunin getur náð tilgangi sínum, þó að einhver verðlagshækkun verði, og þó að nokkur kaupgjaldshækkun sé veitt. Gengislækkunin frá 1939 er sérstaklega mikilvæg í þessu sambandi. Hún sýnir glöggt, að verðlagið steig þá langtum minna en svaraði gengislækkuninni.“ Í sambandi við gengislækkunina 1939 var ákveðið að veita nokkrar uppbætur handa launþegum fyrir verðhækkun, sem af henni leiddi. Reynslan varð sú, að þótt gengi krónunnar væri lækkað um 18%, hafði verðlagið þremur mánuðum eftir gengislækkunina aðeins stigið um 2,1%. Það er því fjarstæða að fullyrða, að verðlag muni stíga til móts við gengislækkunina. Eins og nú standa sakir, er að vísu búizt við, að verðlagið stigi meira hlutfallslega, en 1939, og gera hagfræðingarnir ráð fyrir, að í sambandi við þá gengislækkun, sem nú er fyrirhuguð, muni verðhækkunin nema 11–13%. Segja þeir, að nettóaukning þjóðarteknanna í peningum muni nema um 110 millj. kr., og er það um 8,5% af þjóðartekjunum. Þeir halda því fram, að þessi hækkun á þjóðartekjunum gefi nokkurt hugboð um þá almennu verðlagshækkun, sem vænta má. Hækkun vísitölunnar vegna gengislækkunarinnar er hægt að reikna nokkuð nákvæmlega út með því að athuga, hverju verðhækkunin nemur á fob-verð þeirra erlendu vara, sem taldar eru í vísitölureikningnum. Smásöluverð þessara vara er um 35% af vísitölunni, en þegar frá verðinu dregst álagning, tollar og flutningsgjald, verður fob-verðið ekki meira, en sem svarar 16–17% af vísitölunni. Ef þessi hluti vísitölunnar hækkaði um 74%, samsvarar hækkunin 12%, eða 12 vísitölustigum miðað við vísitölu 100. Þetta er að líkindum mesta beina hækkun, sem getur orðið, en líklegt er, að hækkunin verði minni. Byrði launþeganna er því samkvæmt þessu mest 12% hækkun á framfærslukostnaði vegna gengislækkunarinnar. En á móti því kemur samkvæmt þeim tillögum, sem liggja fyrir, kauphækkun, sem vísitöluhækkuninni nemur, og mikið bættir verzlunarhættir, enda er einn megintilgangur gengislækkunarinnar að gera verzlunina frjálsa og fella niður viðskiptahöft og athafnaskerðingu. Um leið fellur niður allur styrkur til sjávarútvegsins úr ríkissjóði, og léttist skattabyrði landsmanna sem styrkjunum nemur. Tapreksturinn hættir, og hverfur við það ein aðalorsök vaxandi dýrtíðar. Ég ætla nú í stuttu máli að ræða nokkuð einstakar gr. frv. 1. gr. Ég hef þegar fært nokkur rök fyrir því, að gengislækkunarleiðin sé sú leið, sem beri að fara, eins og sakir standa. Hér er lagt til, að gengi krónunnar verði lækkað um 42.6%, en það þýðir, að verð erlends gjaldeyris hækki um 74.3% og gengi dollars verði 16.28 gagnvart krónunni. Þetta er mikil röskun, en þessi ákvörðun hefur verið tekin eftir mjög nákvæma athugun. Sú gengisbreyting, sem hér er lagt til að gerð verði, sýnir betur, en flest annað, hversu misvægið í þjóðarbúskapnum er orðið geigvænlegt. Ef enn um sinn ætti að freista þess að fresta öllum raunhæfum aðgerðum, þá þyrfti gengisbreyting síðar að vera enn meiri, en hér er lagt til. Því lengur sem því er skotið á frest að ná jafnvægi í efnahagsmálunum, því meiri þarf gengislækkunin að verða, þegar til þess kemur. Að því munu nú flestir spyrja, hvort svo mikil gengislækkun sé nauðsynleg. Því er til að svara, að engin ríkisstj. mundi hafa hvöt til að lækka gengi meira, en brýn nauðsyn krefur, vegna þess að erfiðleikarnir, sem slíkri aðgerð eru samfara, verða því stærri sem gengisfellingin er meiri. Hins vegar er það að fara úr öskunni í eldinn að lækka gengið án þess, að lækkunin nái þeim árangri, sem að er stefnt. Það, sem gengisbreytingin á fyrst og fremst að afreka, er að gera útflutningsframleiðsluna arðberandi, binda endi á tapreksturinn og leysa verzlunina úr viðjum haftanna. Stærsti þáttur útflutningsframleiðslunnar, bátaútvegurinn, hefur verið rekinn með miklu tapi undanfarin ár. Útflutningsafurðir þessa útvegs 1949 námu um 150 millj. kr., og eru þá síldarafurðir ekki taldar með. Sést af þessu, að bátaútvegurinn er meginstoð gjaldeyrisöflunar landsmanna. Við afkomu þessarar greinar útvegsins þarf því að miða gengisbreytinguna, svo að hún komi að fullum notum. Ábyrgðarverðið á bátafiskinum var síðasta ár 65 aurar, en með öðrum styrkjum munu bátaútvegsmenn hafa fengið sem svarar 75 aurum á árinu. Á þessu ári hefur bátaútvegurinn til bráðabirgða fengið 75 aura ábyrgðarverð, vegna hækkunar, sem orðið hefur á framleiðslukostnaðinum, auk fyrri fríðinda, eða alls um 85 aura. Verð það, sem bátaútvegurinn fær með gengislækkuninni, mun vera kringum 93 aurar, ef miðað er við 10 pence verð fyrir hvert enskt pund af freðfiskinum. Þetta er að vísu lægsta verð, sem freðfiskurinn hefur verið seldur á undanfarið, en mikið magn hefur verið selt á þessu verði. Hins vegar er þess að gæta, að allar líkur benda til þess, að þetta verð fari lækkandi á þessu ári, jafnframt því sem söluerfiðleikar fara vaxandi. Þegar þetta er athugað, má segja, að gengislækkunin ætli fyrir nokkrum vanhöldum, enda er verðlag útflutningsframleiðslunnar nú svo ótryggt, að annað væri ekki verjandi. Gengislækkunin er áætluð í ríflegra lagi af fjórum meginástæðum: 1. Vegna þess, að launþegum er ætlað að fá fullar bætur fyrir hækkun á framfærslukostnaði, rýrnar hlutur útflutningsframleiðslunnar í því sambandi, og þarf því að taka tillit til þess. 2. Nauðsynlegt er, að hægt sé að taka móti nokkurri verðlækkun á sjávarafurðum, án þess að útvegurinn þurfi að stöðvast af þeim sökum. 3. Þótt gengislækkunin sé miðuð við það, að bátaútvegurinn verði rekinn styrkjalaust, er hún einnig miðuð við það, að hún sé nægileg til að koma á jafnvægi í verzluninni við útlönd, svo að létt verði höftunum af verzluninni, áður en langt um líður, ásamt ýmsum öðrum ráðstöfunum í því sambandi. 4. Og loks má segja, að gengislækkunin þurfi að vera rýmri, en ella, vegna hinnar miklu núverandi lánaþenslu bankanna. Til þess að gengisbreytingin nái tilgangi sínum, þarf þenslan að minnka. Verði henni haldið áfram, heldur dýrtíðin innanlands áfram að vaxa, og útflutningsframleiðslan kemst aftur í taprekstur og erfiðleika þrátt fyrir gengislækkunina. Að öllu þessu athuguðu verður að telja, að gengislækkunin sé ekki meiri en nauðsyn krefur, og að mikil hætta væri á, að gengislækkunin næði ekki tilgangi sínum, ef farið væri vægar í sakirnar, en hér er gert. Eins og ég hef áður sagt, er það álit hagfræðinganna, að hækkun á framfærslukostmaði vegna gengislækkunarinnar muni nema 11 –13%. Að vísu hækka erlendar vörur meira, en þessu nemur og þá sérstaklega þær vörur, sem lágt eru tollaðar. En á móti kemur það, að innlendar vörur og þjónusta hækkar lítið í verði. 2. gr. Að því er 2. gr. snertir, er fjallar um gengisskráningu í framtíðinni, þá er ætlunin með þessu ákvæði, að gengisbreytingar skuli ekki ákveðnar með lögum hverju sinni, eins og nú er, heldur er heimilt að breyta genginu, ef nauðsynlegt þykir að dómi ríkisstj., að fengnum tillögum bankastjórnar Landsbankans, til þess að viðhalda jafnvægisgengi, það er að segja, til þess að viðhalda jöfnuði í greiðslum við útlönd án gjaldeyrishafta. Ákvæði þetta er, ef að lögum verður, í raun og veru yfirlýsing löggjafarvaldsins um, að það vilji, að jafnvægi sé í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Þetta ákvæði á að geta komið í veg fyrir það, að sama ástand myndist aftur eins og það, sem nú er verið að ráða bót á. Afkoma landsmanna er undir því komin, að þeir geti haft vinnu við hagnýt störf. Atvinnan í landinu fer að mestu leyti eftir því, hvernig búið er að útflutningsframleiðslunni. „Þegar henni vegnar vel, þá vegnar þjóðinni vel“, segja hagfræðingarnir í áliti sínu. Gengisskráningin í framtíðinni á að halda svo miklu jafnvægi milli verðlags innanlands og utan, að aðalframleiðsla þjóðarinnar verði ekki styrkþegi hjá ríkissjóði. 3. gr. Flestir munu sammála um það, að sparifjáreigendur hafi orðið fyrir miklu tjóni af völdum verðhækkunarinnar innanlands síðan styrjöldin hófst. Sparifjársöfnun er þjóðinni nauðsyn, en án trausts á gildi peninganna verður ekki um sparifjársöfnun að ræða, svo að nokkru nemi. Sparifjármyndun er undirstaða farsælla efnahagslegra framfara. Þess vegna er nú lagt til, að myndaður verði sjóður, 10 millj. kr., úr þeim gengishagnaði, sem verður á gjaldeyriseign bankanna við gengislækkunina. Um leið og þetta ætti að bæta nokkuð tjón hinna raunverulegu sparifjáreigenda, er það um leið viðurkenning og hvatning til þess hluta landsmanna, er sinnir því nauðsynlega hlutverki að eyða minna, en hann aflar og á þann hátt sjá atvinnuvegum þjóðarinnar fyrir rekstrarfé. 4. gr. Samkvæmt þessari grein er gert ráð fyrir, að nokkur breyting verði á vísitölunni, sem meira er breyting á formi en efni. Vísitölugrundvöllurinn breytist að því leyti, að húsaleiga í nýjum húsum verður tekin upp í hann í stað gömlu húsaleigunnar, eins og nú er. Árangurinn verður sá, að húsaleigan hér eftír vegur meira í vísitölunni, svo að breytingar til hækkunar hafa meiri áhrif og launpeginn fær það meira uppbætt, en verið hefur. Enn fremur er miðað við útsöluverð á kjöti eins og nú er, án frádráttar á kjötstyrk. - Að öðru leyti er engin breyting á vísitölunni. Vegna þess, að hætt verður að telja dýrtíðaruppbót sem sérstakan lið í launum og kaupgjaldi, sbr. 6. gr., og uppbót og grunnlaun hér eftir talið kaup í einu lagi, þótti heppilegt að byrja á nýjum grundvelli fyrir þær breytingar, sem á eftir koma. Sú vísitala, sem útreiknuð verður fyrir marzmánuð, verður gildandi fyrir þennan nýja grundvöll, og hún verður þá talin jafngilda 100. Allar breytingar, sem síðar verða skv. 7. gr., hafa áhrif til hækkunar eða lækkunar á þá vísitölu á sama hátt og veríð hefur. Þetta breytir ekki launum eða kaupgjaldi að öðru leyti en því, að launþegar losna við þá vísitölubindingu á kaupi, sem nú er, og kaupið tekur aftur að breytast eftir því sem vísitalan breytist til hækkunar eða lækkunar. Þetta er að því leyti mjög í þágu launþeganna. Til skýringar má geta þess, að gert er ráð fyrir niðurgreiðslum á vísitölunni fyrst um sinn, á svipaðan hátt og verið hefur, til þess að halda verðlaginu í skefjum. 6. gr. Þessi grein þarfnast lítilla skýringa. Ég gat þess áðan. að grunnlaun og verðlagsuppbót verði eftirleiðis hvort tveggja talið í einu lagi. Þetta er nauðsynlegt vegna formbreytingarinnar á vísitölunni og er hins vegar mikill hægðarauki, að felld er niður sú tvískipting kaupgjaldsins, sem verið hefur í gildi frá ófriðarbyrjun. Má segja, að tími sé til kominn að gera hér breytingu á. 7. gr. Samkv. þessari grein skal allt kaupgjald í landinu hækka að sama skapi og framleiðslukostnaður hækkar samkvæmt visítölu. Með þessu er tryggt, að launþegar fá bætta alla þá verðhækkun vegna gengislækkunarinnar, sem vísitalan sýnir, eftir þeim reglum, er lögin ákveða. Vísitalan skal reiknuð mánaðarlega, og skal greiða uppbót á laun, jafnmikla og hækkun vísitölunnar nemur, ei hækkunin nær 5% eða meira. Fyrstu þrjá mánuðina eftir að lögin taka gildi, skal hækkunin greidd mánaðarlega. En næstu sex mánuði þar á eftir skulu launin ekki breytast skv. vísitölunni, en að þeim tíma liðnum skulu greiddar uppbætur eftir þeim breytingum, sem orðið hafa á þessu tímabili. Næsta sex mánaða tímabil skal farið eins að, og skulu launin næst breytast skv. vísitölunni í júlí 1951. En eftir þann tíma hafa lög þessi engin áhrif á kaupgjaldið. Er þá gert ráð fyrir, að jafnvægi sé náð, svo að vísitalan breytist ekki mikið eftir það. Í lögunum er það gert að skilyrði fyrir launabótum skv. vísitölu, að ekki verði hækkanir á grunnkaupi eða á annan hátt en lögin mæla. Er það gert til þess að hindra það, að einstakir hagsmunahópar, sem aðstöðu hafa til að knýja fram kauphækkun, nái sérstöðu gagnvart öðrum launþegum og komi af stað nýrri öldu kauphækkunar. Þeir, sem slíkt gera, fá ekki greiddar vísitölubætur á laun sín. 8. gr. þarf ekki skýringar við. Persónulegir styrkir, sem greiðast eiga skv. lögum, skulu taka sömu breytingum og kaupgjald og laun samkvæmt vísitölu. 9. gr. Þessi grein þarf lítilla skýringa við. Ákvæði greinarinnar eiga að draga úr verðhækkun á vörum fyrst í stað, eftir að lögin ganga í gildi. Innlendar iðnaðarvörur mega ekki fyrstu þrjá mánuðina hækka sem nemur hækkun vinnulauna. En eftir það má reikna launahækkunina í vöruverðinu, en þó aðeins þá launahækkun, sem verður samkvæmt breytingu vísitölunnar skv. lögunum. Verði samþykktar aðrar kauphækkanir, má ekki hækka verðið sem þeim nemur. Um verðlagningu landbúnaðarvara skal fara skv. ákvæðum gildandi laga. Þó má ekki hækka verð á mjólk fyrstu þrjá mánuðina vegna hækkunar á kaupgjaldi samkvæmt vísitölunni. Í níu mánuði eftir að lögin ganga í gildi mega innflytjendur eða verzlanir ekki reikna venjulega verzlunarálagningu á þá krónutölu, sem vörurnar hækka um vegna gengislækkunarinnar. Með öðrum orðum, það má ekki leggja á gengislækkunina, ef svo mætti segja, til ársloka 1950. Eftir þann tíma er gert ráð fyrir, að álagningin fari eftir venjulegum reglum og gildandi verðlagsákvæðum. Taka skal þó tillit til kauphækkunar verzlunarfólks, og er verðlagsyfirvöldunum skylt að leyfa hækkun álagningar í samræmi við slíka hækkun. 10. gr. Þessi grein þarf engrar skýringar við. Viðbótarverðtollur 65%, sem verið hefur í gildi undanfarin ár, skal lækka í 45%. Mun þetta að nokkru draga úr áhrifum gengislækkunarinnar á verð þeirra vara, sem háðar eru háum verðtolli. 11. gr. Með þessari grein er nokkur skattur lagður á afla nýju togaranna. Þótt óvissa sé nú mikil um framtíðarafkomu þessara skipa, þá hafa þau til skamms tíma haft miklu betri afkomu en bátaflotinn. Vegna þess að gengislækkunin er miðuð við afkomu bátanna, er hún talsvert meiri, en togararnir hafa til þessa þurft til sæmilegrar afkomu. Með þessu væri því togaraútveginum gefin miklu betri aðstaða og bátaútvegurinn þess vegna standa höllum fæti í samkeppninni um vinnuaflið. Til þess að jafna metin var það eindregið álit hagfræðinganna, að nauðsynlegt væri að leggja nokkurn skatt á afla nýju skipanna. Miðað við þá verðhækkun, sem togararnir fá í krónum vegna gengislækkunarinnar, verður varla sagt, að þeim ætti að vera ofviða að greiða 25% af ísfisksölum, sem eru umfram 8.500 £ í söluferð, eða 10% af andvirði saltfisks, miðað við gangverð upp úr skipi. Á sama hátt er lagt til, að 10% útflutningsgjald sé sett á hvalafurðir og 8% á síldarafurðir, miðað við ákveðið magn. 12. gr. Þessi grein ákveður sérstakan skatt á eignir, sem að eðlilegum hætti ættu að hækka í verði vegna gengislækkunarinnar. Skatturinn er miðaður við eignir 31. des. 1949 og leggst á alla, sem skattskyldir eru skv. 1. og 2. kafla hinna almennu skattalaga frá 1935. Allir aðrir, en hlutafélög og samvinnufélög, mega draga 300 þús. kr. frá eignum sínum, áður en skattur er á lagður. Af því, sem þar er fram yfir, skulu þessir aðilar greiða 10% af hreinni eign, er nemur kr. 1.000.000,00, en 12% af því, sem er umfram kr. 1.000.000,00. Hlutafélög og samvinnufélög fá engan frádrátt frá hreinni eign, en skattur þeirra skal nema 8% fyrir kr. 1.000.000,00 og 10% fyrir það sem er fram yfir. Ástæðan fyrir því, að einstaklingum er heimilað að draga 300 þús. kr. frá eignum sínum, er sú, að þessi fjárhæð svarar naumast til meira en íbúðar eða íbúðarhúss, og þykir sanngjarnt, að slík eign sé hjá hverjum einum dregin frá hreinni eign, áður en skattur er á lagður. Vegna þess, að sparifé, peningar, verðbréf og útistandandi skuldir hækka ekki vegna gengislækkunarinnar, skal þetta dregið frá hreinni eign skattgreiðanda. Hlutabréf skulu ekki talin með eignum skattaðila, heldur skal hlutaféð talið eign félaganna. Hins vegar skulu stofnsjóðir samvinnufélaga ekki taldir eign samvinnufélaga, heldur eign félagsmanna. Þessu til skýringar er rétt að taka ummæli hagfræðinganna í áliti þeirra. Þeir segja svo: „Í sambandi við athugun á stóreignaskattinum höfum við athugað þann möguleika, að láta menn bera skattinn í beinu hlutfalli við allar eignir í fríðu. Við höfum hins vegar komizt að þeirri niðurstöðu, að slíkt væri naumast hægt, sökum þess, hvers eðlis eign í hlutafélögum er vegna þeirrar þróunar, sem hlutafélagalöggjöfin og skattalöggjöfin hafa valdið. Í sameiningu hafa þessir lagabálkar gert það að verkum, 1) að arð er erfitt að fá af hlutabréfaeign, þótt félagið sýni rekstrarafgang; 2) að af þeim orsökum væri ekki fært að leggja á sérstakan skatt, sem miðast við það, að hann greiddist af slíkum arði (t.d. vextir af skuldabréfum); 3) að ekki er heldur hægt að ná eign út úr hlutafélagi nema með afarkostum og því heldur ekki hægt að taka slíka eign með skatti hjá einstaklingi, og að ekki er heldur hægt að leggja hlutafélag niður nema með afarkost; um; 4) að þar sem erfitt er að fá hæfilegan arð af heilbrigðum rekstri, þá er það mjög almennt, að hluthafar hafi þá aðferð að fá sem starfsmenn félagsins tekjur af rekstrinum. Um leið veikir þetta fyrirkomulag mótstöðu svona atvinnurekstrar gegn óeðlilegum kaupkröfum. Það leiðir aftur til þess, að rekstur hlutafélaga verður dýrari en ella. Sú staðreynd, að mörg félaganna reka áhættusaman atvinnurekstur, þar sem mikil töp og mikill arður skiptast á, hefur einnig átt sinn þátt í því að stuðla að þessari óheppilegu þróun. - Slíkur rekstur verður sérstaklega fyrir barðinu á skattalöggjöfinni, þótt þetta hafi nú nokkuð verið lagfært. En sú lagfæring er meðfram orsök þess,. að eign í hlutafélagi er ekki til frjálsrar ráðstöfunar á sama hátt og aðrar eignir. Við leggjum því til, að skatturinn verði lagður beint á hlutafélögin. Lítið hlutafélag, sem skilar hlutfallslega sama raunverulegum arði og stórt hlutafélag, er fjárhagslega jafnvel statt og stærra félagið, og leggjum við því til, að enginn frádráttur verði, áður en skatturinn er lagður á nettóeignir félaganna. Beri lítil félög sig jafnvel og. stór félög, þá er sá, sem á í mörgum litlum félögum, jafnvel stæður til þess að þola skattinn eins og ef hann ætti jafnmikið í einu stóru félagi. Sams konar rök gilda um eignir samvinnufélaga og þeirra félagsmanna. Ef frádráttur ætti að vera frá skattskyldri eign, þyrfti sá frádráttur að miðast við stærð félagsins. En þá má eins veita frádráttinn með því að hafa skattinn lægri hundraðstölu, og það er okkar tillaga. Þar sem við teljum ekki fært að leggja skattinn á einstaklinga samkvæmt heildareignum þeirra í fríðu, verður ekki hjá því komizt, að skatturinn fellur ekki nákvæmlega jafnt á alla skattgreiðendur, þar sem hann fer að nokkru eftir því, hve mikill hluti eignanna er í hlutafélögum. Sama gildir um skattgreiðendur, sem eiga eign í samvinnufélagi. Við leggjum til, að skatturinn á samvinnufélögin verði jafn og skatturinn á hlutafélögin. Í samvinnufélögum munu almennt eignaminni menn, en í hlutafélögunum. En þess ber að gæta, að stóreignaskatturinn á persónur sér fyrir þeim mun, þannig að hluthafinn er skatt; lagður utan hlutafélagsins. Auðvitað gildir hið sama um félaga í samvinnufélagi, sem á nettóeignir í fríðu umfram kr. 300.000.00. Enn fremur hafa eignir samvinnufélaganna myndazt við hagstæðari skattalöggjöf, en eignir hlutafélaganna. Og því má bæta við, að samvinnufélögin fást yfirleitt við áhættuminni rekstur, en hlutafélögin. Við teljum samt ekki rétt að leggja hærri skatt á þau, en hlutafélögin af tveimur orsökum. Í fyrsta lagi eru félagsmennirnir yfirleitt efnaminni, en meðlimir hlutafélaganna. Í öðru lagi miðast skatturinn við áhrif verðhækkunarinnar, sem fylgir gengislækkuninni, sem er yfirleitt jöfn fyrir allar eignir í fríðu, og ekki við önnur sjónarmið. Af svipuðum orsökum teljum við, að sérstök skattfríðindi megi ekki koma til greina í sambandi við þennan skatt, t.d. undanþága fyrir Eimskipafélag Íslands. Skatturinn er hugsaður þannig, að þeir, sem mestar hafa eignirnar, taki að sér nokkurn hluta lausaskulda ríkisins, og er því sérstök ástæða, að hann falli á stóreignir, sem myndazt hafa við hagstæða tekjuskattslöggjöf.“ Með þessu er gerð nokkuð skýr grein fyrir því, hvers vegna hlutafélög og samvinnufélög eru skattlögð með þeim hætti sem frv. greinir. Um skattstigann er það að segja, að hann var ákveðinn að mjög vel athuguðu máli. Hagfræðingarnir höldu., að hann mætti ekki vera hærri né breytilegri, ef skynsemi og sanngirni ætti að ráða. Hér er stefnt að því að taka af skattþegnunum þá verðhækkun, sem kemur á eignir þeirra í fríðu vegna gengislækkunarinnar, og þess vegna verður skatturinn að fara eftir því og öðru ekki. Auk þessara skýringa á einstökum greinum frv. vísast til greinargerðar, er því fylgir, ásamt álitsgerð hagfræðinganna, sem ræðir allt málið mjög ýtarlega, af mikilli glöggskyggni og víðtækri þekkingu. Á bak við tillögur þessar liggur mikið starf og gaumgæfileg athugun á því, hvers konar aðgerða efnahagsástandið þarfnast og hver yrðu áhrif þessara aðgerða í framkvæmdinni. Þegar um svo stórbrotnar og margþættar ráðstafanir er að ræða sem þær, er hér eru fram bornar, má jafnan búast við, að einhverja galla eða veilur megi á þeim finna. Hitt er og ríkisstj. ljóst, að skiptar verði skoðanir um tillögurnar að ýmsu leyti, enda er það ekki óeðlilegt, þar sem þær snerta hag allra stétta í landinu. En þótt eitthvað kunni að verða að þeim fundið, þá er það álit og sannfæring ríkisstjórnarinnar, að með tillögunum sé vísað þá einu leið, sem unnt er að fara til þess að komast út úr því öngþveiti, sem atvinnurekstur og fjármál landsmanna eru nú komin í. Það er sannfæring ríkisstj., að með tillögunum verði náð þeim höfuðtilgangi, að gera sjávarútveginn arðberandi, að leiðrétta misvægi efnahagsástandsins, að leysa verzlunina úr viðjum haftanna og á þann hátt að tryggja atvinnu og afkomu landsmanna. Um það mun nú yfirleitt ekki deilt, að öll útflutningsframleiðslan sé komin að stöðvun sökum þess, að hún er nær undantekningarlaust rekin með tapi. Hitt er almenningi í landinu ekki jafnkunnugt, að atvinnu- og efnahagslífið er allt að komast í sjálfheldu af þessum sökum. Taprekstur framleiðslunnar og hið mikla misvægi í allri efnahagsstarfseminni orsakar nú lömun í öllum framkvæmdum, svo að yfir vofir stórkostlegt atvinnuleysi. Tekjur ríkissjóðs fara hraðminnkandi vegna gjaldeyrisskorts, sem einnig leiðir af sér vöruþurrð, skort á hráefnum og rekstrarvörum. Allur rekstur þjóðfélagsins er í hættu. Ef alvarleg stöðvun verður í einni grein, getur hún breiðzt út eins og eldur í sínu, eins og nú standa sakir, og lamað þjóðfélagsreksturinn. Vér höfum aðeins stuttan frest til þess að verjast áföllunum. Þennan frest verðum vér að nota, - áður en það er orðið of seint, til þess að koma efnahagsmálum þjóðarinnar á réttan kjöl. Ríkisstj. er ljóst, að örlög þessara tillagna eru komin undir skilningi þings og þjóðar, skilningi á því, hversu mikið er í húfi. Hún hefði helzt kosið, að hægt hefði verið að tryggja tillögunum fyrir fram fylgi meiri hluta þings. Tilraun hefur verið gerð í þá átt síðustu vikurnar, en ekki hefur tekizt að ná slíku samkomulagi, eins og sakir standa, og þess vegna ákvað Sjálfstfl. að leggja tillögurnar fyrir þingið. - Flokknum og ríkisstj. eru ljósir þeir miklu annmarkar, sem á því eru að leggja fyrir þingið frv. um mikla gengislækkun, sem ekki er fyrir fram tryggð skjót afgreiðsla. Ég viðurkenni, að þetta er óvenjulegt. En flokkaskipunin er nú þannig á Alþingi, að stjórnin telur sig ekki eiga annars úrkosti, eins og sakir standa, en að leggja frv. fram og leggja það á vald þingsins, hversu skjóta afgreiðslu það veitir því, með tilliti til þess, hvaða áhrif það getur haft á efnahagsástand landsins, ef afgreiðslan dregst úr hófi. Hættan, sem í því liggur, að frv. er ekki fyrir fram tryggður framgangur, er sú, að afgreiðsla þess verði dregin á langinn. Af því gæti svo leitt það, að gjaldeyrissala stöðvaðist með öllu og lamaði innflutnings- og útflutningsverzlun landsins. Þessa hættu er hægt að forðast með því að frv. fái skjóta afgreiðslu á Alþingi, enda hefur stjórnin lagt frv. fram í því trausti, að svo megi verða. Þegar lögin um bráðabirgðaaðstoð við bátaútveginn voru sett í janúar, þá var gert ráð fyrir því, að unnt yrði að gera ráðstafanir til frambúðar fyrir 1. marz, er gerði bráðabirgðaráðstafanirnar óþarfar. Málið hefur dregizt meira en ætlað var í fyrstu vegna samningaumleitana. Nú er 1. marz á næstu grösum og ekki líklegt, að þessar tillögur eða aðrar hafi þá tekið gildi, til þess að koma í stað bráðabirgðaráðstafana. Í marzmánuði hefst aðalveiðitími vertíðarinnar, og með hverjum ugga, sem kemur á land hjá bátaflotanum, getur ríkissjóður orðið að greiða fé. - Skuldbindingar ríkisins í þessu efni vaxa því með hverjum deginum sem líður, án þess að nokkrar ráðstafanir hafi verið gerðar til tekjuöflunar til þess að standa undir þessum miklu skuldbindingum. Þingið ákvað sjálft að fara þessa leið. Nú verður það að gera sér ljóst, hvert stefnir. Frv. stjórnarinnar, ef samþykkt væri skjótlega, firrir ríkissjóð þessari yfirvofandi hættu. Enginn vafi er á því, að tillögurnar, eins og þær eru, leysa þau vandamál, sem nú eru mest aðkallandi, ef framkvæmdin getur orðið eins og til er ætlazt. En það er eins með þær og aðrar tillögur, sem til greina koma, að það er hægt að gera þær áhrifalausar, ef launastéttir þjóðfélagsins skera upp herör gegn þeim og fá knúið fram kauphækkanir, sem koma framleiðslunni aftur á kné. Þótt slíkar grunnkaupshækkanir væru næsta fáránlegar, eins og á stendur, og gengju brjálæði næst, mætti hugsa sér, að slíkt gæti gerzt. Þótt það væri að vísu refsidómur þjóðfélagsins yfir sjálfu sér og yfirlýsing um vanmátt þess til sjálfstjórnar, þá er ætíð möguleiki, að slíkt gæti gerzt að tilhlutun þeirra þjóðfélagsafla, sem þrífast bezt á öngþveiti og almennum skorti. Ef slíkt kemur fyrir, þá verður þjóðinni ekki bjargað frá því að þurfa að bergja í botn hinn beiska bikar erfiðleikanna. Hún mundi verða að ganga til enda þá leið glundurs og giftuleysis, sem hún fetar nú, og greiða fyrir mistök sin með margra ára skorti og þrengingum. Ríkisstj. væntir þó, að ekki þurfi að því að draga, því að eitt höfuðsjónarmið hennar við samningu tillagnanna var það, að ráðstafanirnar kæmu með sem minnstum þunga á bak launastétta þjóðfélagsins og að réttur verkalýðsins til samninga um kaup og kjör yrði á engan hátt skertur með ákvæðum frv. Þess vegna leggur ríkisstj. til, að launþegarnir fái að fullu bætt í kaupi það, sem framfærsluvísitalan sýnir að verðlag hafi hækkað vegna gengislækkunarinnar. Þetta veitir launþegunum rétt til kauphækkunar, eftir því sem verðlagið hækkar, og má því kallast kjarabót, en ekki kjaraskerðing frá því, sem nú er. Þetta getur að vísu, talizt vafasöm ráðstöfun eins og sakir standa, og má í því sambandi benda á, að verkamannastjórnin í Bretlandi breytti gengi sterlingspundsins án þess að veita verkamönnum eða öðrum launþegum nokkra uppbót vegna gengislækkunarinnar. Brezka stjórnin hefur til þessa staðið ósveigjanleg gegn öllum kauphækkunum af þessum sökum og talið það skilyrði fyrir því, að gengisbreytingin komi að tilætluðum notum. Þetta sjónarmið á að sjálfsögðu við hér eins og í Bretlandi, en ríkisstj. er þó þeirrar skoðunar, að mjög vel athuguðu máli, að þessar ráðstafanir komi að notum, þótt kaupbætur verði gefnar eins og lögin mæla, ef aðrar kauphækkanir koma ekki til greina. En verði farið út á þann hála ís að knýja fram grunnkaupshækkanir, þá koma hvorki þessi né önnur bjargráð að notum. Þá heldur straumurinn áfram að falla í hinum sama farvegi og hann er nú og þjóðin flýtur áfram að feigðarósi. Með tillögunum er engin tilraun gerð til kaupbindingar. Verkalýðurinn hefur óbundnar hendur og óskoraðan rétt, eins og hann hefur haft til að semja um sín mál. Ríkisstj. treystir því, að almenningur í landinu sé svo þroskaður og gerhugull, þegar á hólminn er komið, að hann snúist ekki öndverður gegn sínum eigin hagsmunum og smiði þannig vopnin, sem sárast mundu bíta hann, þegar frá líður. Það er ekki hægt að bæta úr jafnvægisskorti efnahagsástandsins með kauphækkunum. Það er ekki hægt að bjarga útflutningsframleiðslunni með kauphækkunum. Það er ekki hægt að skapa nokkru þjóðfélagi velsæld með kauphækkunum eingöngu. Hvert þjóðfélag er háð sínu eigin jafnvægi - og meira verður ekki tekið, en til er. Jafnvægi í atvinnulífinu er ekki hægt að festa í eitt skipti fyrir öll, eins og fána, sem negldur er á stöng. Jafnvægið er hverfult, og þarf að viðhalda því með réttri stefnu í fjármálum, með sanngjarnri og heilbrigðri skiptingu veraldlegra gæða, með skynsamlegum stjórnarháttum og með tilliti til þess efnahagslögmáls, sem atvinnu- og fjármálakerfi landsins byggist á. Þessar tillögur stefna að því að bjarga atvinnurekstri landsins, sem nú er að bera upp á sker. Boðarnir rísa hvarvetna fram undan, og ógæfan verður ekki umflúin, nema þjóðin öll, hver einstaklingur og stétt, skilji nú sinn vitjunartíma og standi samhent og einhuga að gera það, sem skynsemin og skyldan býður. Umheimurinn fylgist með því af athygli, hvernig þjóðin snýst nú við þeim vanda, sem hún hefur á höndum sér. - Efnalegt sjálfstæði hennar í framtíðinni getur verið undir því komið. Nú eru aðeins fimm ár siðan vér endurreistum lýðveldið. Frelsið reynist stundum erfitt hnoss. Erfiðleikarnir, sem þjóðin stendur nú andspænis, verða prófsteinninn á manndóm hennar og á það, hvort hún er fær um að varðveita það frelsi, sem hún hefur eftir margra alda baráttu endurheimt.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að mörgum hafi flogið í hug, þegar þeir sáu þetta frv., sem hér hefur verið lagt fram og mælt hefur verið fyrir af hæstv. fjmrh., að svona mundi það enda, eða eitthvað á þessa leið. Hér er á 63 blaðsíðum í þessu frv. og í grg., sem þar með fylgir, máluð nokkur mynd af því ástandi, sem nú er orðið í fjárhagsmálum landsins. Ég ætla ekki að fara hér út í að rekja svo mjög sögu þess, hvernig komið er, og ekki að metast um það við flokka eða einstaka hv. þm., hver eigi sök á þessu, og ekki fara út í það í einstöku,m atriðum. En þó vil ég aðeins benda á örfá atriði í því sambandi, áður en ég kem að sjálfu málinu. Ég vil leyfa mér að benda á það, og ég býst við, að mönnum finnist það nokkurt vorkunnarmál, þó að ég gangi ekki fram hjá því, og að það sé ekki að troða illsakir, þó að það sé undirstrikað, að nú morar allt af álitsgerðum hagfræðinga í sambandi við þetta frv. Og í þeim öllum saman er það mjög svo undirstrikað, að það öngþveiti, sem við búum við í okkar atvinnu- og fjárhagsmálum, sé ekki sízt afleiðing af þeirri stefnu, sem nú er farið að kalla fjárfestingarstefnu. Ég veit ekki, hvers vegna hefur verið skipt um heiti í þessu sambandi. En þessi stefna var á sínum tíma kölluð nýsköpunarstefna. Og af hinum færustu mönnum í þessu sérfræðingaliði hefur það verið mjög svo undirstrikað, að í styrjaldarlokin hefði þjóðin getað valið um tvær stefnur, jafnvægisstefnuna annars vegar og hins vegar það sem nú er kallað fjárfestingarstefna, og þó að menn hlytu að vita, að hún leiddi til verðbólgu og ýmiss konar vandkvæða af því tagi, sem menn nú þurfa að glíma við. - Ég leyfi mér að minna á þetta hér, vegna þess að ég, ásamt ýmsum öðrum, hef á undanförnum árum orðið að hlýða á þungar ásakanir frá mörgum hv. þm. okkar og öðrum fyrir það, að við værum afturhaldssamari, en aðrir menn, vegna þess að við bentum á þessi atriði, þessar staðreyndir, með mjög svipuðu móti og sérfræðingarnir gera nú. Og við vöruðum við því að fara að eins og gert var, með sérstöku tilliti til þess, að þó að mönnum þætti það kannske gott á líðandi stund, mundi það draga á eftir sér alvarlegan dilk. - Nú skal ég láta þetta nægja um fortíðina, vegna þess að ég vil ekki eiga hlut að því, að þessar umr. mótist fyrst og fremst af deilum um það, sem liðið er, vegna þess að ég skoða þetta þannig, eins og hæstv. fjmrh. minntist á, að þó að það geti verið nauðsynlegt að renna huganum aftur í tímann, - og menn gera það vafalaust, hver fyrir sig, - þá er hitt þýðingarmeira, að reyna að gera sér grein fyrir, hvað gera skuli. Ég vil því næst benda á það, sem ekki þarf löngum tíma að eyða í nú orðið, að menn hafa á undanförnum árum reynt að gera ýmsar bráðabirgðaráðstafanir, til þess að draga úr hinum óheppilegu afleiðingum þess, sem orðið var. En allar hafa þær einkennzt af því, að menn hafa hikað við að horfast í augu við það, hvernig í raun og veru var ástatt, og allar hafa þær ráðstafanir byggzt á því að greiða framleiðsluatvinnuvegunum uppbætur, sem svo var aftur aflað með sköttum frá þegnunum, sem átti að verða til þess, að þetta gæti flotið, án þess að gera verulegar meiri háttar ráðstafanir. En þessu öllu hefur það fylgt, að það hefur aldrei tekizt, allan þann tíma, sem þessar bráðabirgðaráðstafanir hafa verið gerðar, að láta þær bráðabirgðaráðstafanir vera nógu róttækar. Og það liggur í því, að allan þann tíma, sem reynt hefur verið að láta fjárhaginn og atvinnumálin fljóta svona áfram með þeim ráðstöfunum, þá hefur skort á, að nægilegs fjár hafi verið aflað til þess að laga hallareksturinn og ná hallarekstrinum af ríkissjóði. Það hefur orðið halli á rekstri ríkissjóðsins árin 1947–49. Og að framsóknarmenn voru með því að gera þær bráðabirgðaráðstafanir, sem þó reynslan hefur sýnt, að ekki hafa dugað, var af því, að þeim fannst, að þá væri það ásetningur manna að hætta að reka vísvitandi áfram þá verðbólgupólitík, sem gert hafði verið áður. Og okkur fannst, að þá væri reynt með fjárfestingarleyfaúthlutun og ýmsum öðrum ráðstöfunum að koma á meira jafnvægi í fjármálum landsins en verið hafði. Sérstaklega fannst okkur þetta koma fram haustið 1947 í sambandi við dýrtíðarlögin, sem sett voru og voru merkileg löggjöf, þó að hún reyndist ekki fullnægjandi til þess að stöðva dýrtíðarskriðuna, m.a. vegna þess, að henni fylgdu ekki nógu róttækar ráðstafanir til þess að afla fjár til að stöðva hallarekstur ríkissjóðs og til að stöðva hallann á útlánastarfsemi bankanna. Þessar ráðstafanir voru of veigalitlar og voru ekki nema til bráðabirgða. Þessar ráðstafanir virtust þó gefa von um, að menn væru að vakna. En það mátti búast við, að þær væru ekki veigamiklar, fremur en annað það, sem menn aðhafast í svefnrofunum. Afleiðinga af þessum ráðstöfunum gætti samt tvímælalaust til bóta um tíma. Þó var auðséð, að það sótti aftur í sama horfið. Og sérstaklega var auðséð á síðasta vetri, að það sótti mjög í sama horfið og áður var og að ný verðbólgualda væri í aðsigi. Þess vegna var það, að á síðasta sumri hélt Framsfl. því fram, að fram undan væru slíkir tímar í þessum efnum, að ekki yrði lengur unað við bráðabirgðaráðstafanir, heldur yrði að breyta alveg um stefnu og gera aðrar ráðstafanir í þeirra stað, sem gætti meir til frambúðar, ef menn ætluðu að forðast algert fjárhagsöngþveiti og komast hjá fjárhagslegri og atvinnulegri stöðvun. Við vildum, að sú vinnuaðferð yrði viðhöfð í þessu, að á síðasta sumri yrði strax samið um það, hvað gera skyldi nú í vetur í þessum málum. Við þóttumst sjá, að yfir þennan vetur yrði ekki hægt að komast stórslysalaust, án þess að breytt yrði um stefnu, og á því byggðum við okkar uppástungur. Við héldum því fram, að þannig væri ástatt í þessum efnum, að annaðhvort yrði að gera, fara niðurskurðarleiðina eða lækka gengið, og þá yrði jafnframt, ef gengið yrði lækkað, að gera um leið allar þær ráðstafanir, sem hugsanlegar og réttlátar væru til þess að koma í veg fyrir, að þær lentu sérstaklega á alþýðustéttum þessa lands eða yrðu til þess að skerða lífskjör manna meir en minnst væri mögulegt að gæti orðið. Þessum uppástungum okkar á síðasta sumri var ekki þannig tekið, að nokkur niðurstaða yrði af því. Og þess vegna töldum við okkur ekki fært að halda lengur áfram starfi í fyrrv. ríkisstjórn og stungum upp á því, að alþingiskosningar færu fram á s.l. hausti. - Þetta vil ég rifja upp vegna þess, að það liggur nú alveg augljóst fyrir, að við höfðum í höfuðatriðum rétt fyrir okkur í þessum efnum, að yfir þennan yfirstandandi vetur verður ekki komizt stórslysalaust öðruvísi, en með því móti, að stefnubreyt. verði og gersamlega horfið til annarra og áhrifameiri ráðstafana, en áður hafa verið - gerðar. Það er nú lækkandi verðlag á framleiðsluvörum Íslendinga og framleiðslukostnaður hefur hækkað mjög verulega frá því, sem var í fyrra. Og hækkun hefur orðið allveruleg á ýmsum erlendum vörum, sem notaðar eru til framleiðslunnar. Þetta kom glöggt í ljós, þegar hagur bátaútvegsins var athugaður nú í haust. Þá sýndi sig, að það yrði að verða hækkun á verðlagi á framleiðsluvörum bátaútvegsins, til þess að hann gæti gengið. Og það sýndi sig, að rekstrarkostnaður frystihúsanna hafði stórhækkað og allur framleiðslukostnaður yfir höfuð. Enn fremur hefur komið í ljós, að togurum hefur gengið miklu verr, en áður að selja afurðir sínar, og er álitið, að mikill hluti togaraflotans hafi verið rekinn með tapi nú um nokkra hríð. Þetta kemur ofan á það, sem fyrir var, að áður en þessir atburðir skeðu, sem ég nú hef lýst, þá var bátaútvegurinn þannig staddur, að hverrar skuldakreppunnar hafði orðið að stofna til eftir aðra fyrir síldveiðiflotann, og mjög var tæpt, að hægt væri að reka bátaflotann á þorskveiðum með sæmilegum árangri, áður en það kom til, sem ég lýsti. Allt staðfestir þetta þá grundvallarskoðun, sem komið hefur fram fyrr og síðar af hendi Framsfl. og ég þarf ekki að hafa mörg orð um að rifja upp. Nú hefur hæstv. ríkisstj. flutt hér frv. um stórfellda gengislækkun og nokkrar ráðstafanir í því sambandi. Hæstv. ríkisstj. stingur upp á því að lækka gengi íslenzku krónunnar um 42,6%. - Ég ætla fyrst, áður en ég kem að þessu máli almennt, en ég mun ekki ræða það í einstökum atriðum við þessa umr., að minnast nokkuð á málsmeðferð hæstv. ríkisstj. Fyrst læt ég í ljós undrun mína á því, að hæstv. ríkisstj. skuli hafa valið þann kost að leggja þetta frv. fram í þinginu án þess fyrir fram að geta tryggt sér meiri hluta fyrir því, að það yrði samþ. Ég hygg, að mér sé óhætt að segja, að slíkt sé með öllu óvenjuleg aðferð um mál eins og þessi, þar sem lagt er til að gera stórfellda lækkun á íslenzkri krónu. Ég læt í ljós undrun mína á því vegna þess, að svo slæmt ástand sem við höfum átt við að búa á síðustu mánuðum og missirum í fjárhagsmálum landsins, þá mun það sönnu næst, að með því að kasta fram slíku frv. sem þessu, án þess að fyrir fram sé vitað um örlög þess, sé innleitt fullkomið hernaðarástand í fjárhagsmálum landsins og að mikil hætta sé á, að þessi málsmeðferð geri varanlegan skaða. Ég vil þá einnig sérstaklega gera grein fyrir því, hvaða málsmeðferð ég tel, að hæstv. ríkisstj. hefði átt að hafa í þess stað á málinu. Það er rétt, sem hæstv. fjmrh. gat um, að hæstv. ríkisstj. hefur nú undanfarið leitað fyrir sér um afstöðu til málsins. Í þessum umleitunum hefur það mjög greinilega komið fram, þannig að hæstv. ríkisstj. gat ekki farið neitt vill vegar í því, að þessari hæstv. ríkisstj. var ekki mögulegt að tryggja málinu framgang fyrir fram og að það var ekki heldur unnt að veita þessu máli þá forustu, sem það krafðist. Þetta var vafalaust öllum þeim, er um þetta mál fjölluðu, ljóst. Og þá álít ég, að hæstv. ríkisstjórn hefði átt að viðhafa þá aðferð að beiðast lausnar, í stað þess að fleygja málinu inn í þingið. Og þá, ef hæstv. ríkisstjórn hefði beiðzt lausnar, þá hefði komið fram, hvort á þinginu hefðu getað myndazt samtök um að afgreiða þá málið, eða yfirleitt um afgreiðslu vandamálanna, þannig að það yrði fyrir fram vitað, að það, sem fram yrði lagt um þessi efni, ef það yrði gengislækkun a.m.k., það yrði raunverulega samþ. En það er höfuðatriði, þegar gengislækkunarleiðin er farin, að leggja ekki annað fram í þeim efnum, ef menn vilja ekki hafa stórkostlegan glundroða til viðbótar því, sem fyrir er, heldur en það, sem fyrir fram er tryggt, að gangi fram. Á þennan eina hátt er hægt að leiða það mál svo, að fullnægjandi sé. Það er ekki hægt að leiða það mál, svo að verjandi sé, með því að fleygja því inn á þing, án þess að vita um afstöðuna til þess í þinginu. Og þegar hæstv. ríkisstj. komst að þeirri niðurstöðu, að hún gat ekki leitt málið á þennan hátt, sem hún þurfti, þá átti hún að afhenda þinginu umboð sitt. - Hæstv. fjmrh. segir, að ríkisstj. hafi ekki talið sig eiga annars úrkosta, en leggja málið fram. Og þá er rétt að taka það fram - sem nánar verður rætt í sambandi við vantrauststill. -, að Sjálfstfl. hafði á sínu valdi að mynda ríkisstj. með Framsfl. án málefnasamnings - og sú ríkisstj. léti það þá verða sitt fyrsta verk að ganga úr skugga um það innan sinna vébanda, hvort hún gæti staðið saman um nauðsynlegar ráðstafanir í fjárhagsmálunum og tryggt þeim fyrir fram fylgi í þinginu. En Sjálfstfl. komst að þeirri niðurstöðu, að hann teldi slíkt ekki fært, og valdi í þess stað þá leið að varpa málinu inn í þingið. Ég álít, að hæstv., ríkisstjórn og Sjálfstfl. hafi farið alveg skakkt að í þessum efnum og hafi gert málinu ekki gagn, heldur skaða með því að halda þann veg á, í stað þess annaðhvort að afhenda þinginu umboð sitt, þegar hæstv. ríkisstjórn fann, að hún gat ekki leitt málið á fullnægjandi hátt, eða þá að mynda þá ríkisstjórn, sem unnt var að mynda, eftir því sem fyrir lá eftir þessum viðtölum, ríkisstjórn, sem ekki hefði fleygt málinu fram án þess að vita, hver endalokin yrðu, heldur hefði athugað, hvort hún gæti ekki staðið saman um till. til úrbóta. En ef ríkisstj. hefði ekki getað myndað samkomulag um þetta, þá hefði hún átt að afhenda þinginu umboð sitt, og var þá engu glatað. En það er höfuðatriðið, úr því sem komið er, að þessi málsmeðferð, sem orðin er í þessu efni, verði ekki til þess á nokkurn hátt að spilla fyrir því, að þetta mál geti fengið, eftir sem áður, eðlilega afgreiðslu í þinginu. Ég skal þá koma nokkuð að fjárhagsmálunum almennt í framhaldi af þessu. Það er þá fyrst spursmálið um þær aðferðir, sem velja skuli í sambandi við þann vanda, sem við erum staddir í. Ég gat um það áðan, að menn hefðu talað um tvær leiðir aðallega í þessu sambandi, annars vegar niðurfærslu og hins vegar gengislækkun. Um niðurfærsluleiðina er það að segja, að þegar svona lengi er búið að standa verðlag og kaupgjald eins og hefur verið hér á landi og þegar svo mikið er búið að höggva í krónuna íslenzku, þá er ekki hægt að hugsa sér slíka niðurfærslu án þess að hafa um leið niðurfærslu á skuldum og innstæðum. Þetta verður að hafa í huga, þegar menn velja um mismunandi leiðir í þessu sambandi. Það er ekki hægt að hugsa sér þá aðferð, eins og hefur verið ástatt hér um mörg missiri, að hægt sé að færa niður kaupgjald og afurðaverð, en láta skuldir standa með nafnverði. Og sé það ekki hægt um skuldirnar, þá er ekki hægt heldur að láta innstæður standa með nafnverði. Og ég tel, að þessi mál séu þannig vaxin, að af tvenns konar neyðarúrræðum þá sé gengislækkunin framkvæmanlegri og því líklegri til þess að velja hana, en ekki niðurfærsluleiðina. - Ég sé nú ekki ástæðu til að fara lengra út í samanburð á þessum tveimur leiðum, sem til greina geta komið eða út í þennan þátt málsins, heldur en þetta, því að þetta hefur verið nokkuð mikið rætt í seinni tíð. En ég vil aðeins geta um það, að það sýnist vera svo, líka af athugunum þeirra manna, sem verður að trúa í þessu, að það sé hægt að ná fyrr árangri fyrir framleiðsluna með gengislækkuninni og að það snerti launastéttirnar minna sami árangur, sem hægt er að ná með gengislækkunaraðferðinni, heldur en með niðurfærsluaðferðinni. Hins vegar verður það aldrei nægilega undirstrikað í sambandi við þessi málefni, að allsherjarniðurfærsla eða gengislækkun eru ekki nema einn þáttur þessara mála. Og það er líka rétt að benda á það, að þetta er yfirleitt undirstrikað hjá þeim fræðimönnum, sem láta í ljós álit sitt um þessi efni. Því er nefnilega þannig háttað, að gengislækkun eða niðurfærsla gæti orðið til þess að koma á jafnvægi í fjárhagslífi landsins, ef vel tekst. En gengislækkun ein sér yrði hins vegar annaðhvort ein eða nokkrar veltur á dýrtíðarhjólinu áfram, ef illa tekst til. Þetta er höfuðatriði, sem gildir bæði um gengislækkun og niðurfærslu eða hvað annað, sem gert væri, sem er aðeins einn liður í því, sem gera þarf. Til þess að gengislækkun komi að gagni, svo að jafnvægi fáist, þarf margt annað að gera um leið og ýmis skilyrði að vera fyrir hendi, eins og kunnugt er. Og vil ég aðeins rifja það nokkuð upp, sumpart í sambandi við frv. þetta, sem hér liggur fyrir, og sumpart í sambandi við þá stefnu í landsmálum, sem nauðsynlegt er að framkvæma, ef gengislækkun er gerð, ef hún á að verða að notum, en ekki til þess, að dýrtíðarhjólið fari nokkrar veltur áfram. Þess vegna er ekki hægt að skoða gengislækkun út af fyrir sig sem bjargráð, því að það er ekki hægt að slíta gengislækkun eða gengislækkunarráðstafanir frá ýmsum öðrum höfuðatriðum í ráðstöfunum, sem gera þarf, og ekki heldur frá því, hvaða stjórnarstefnu er fylgt eða hvernig framkvæmdarvaldinu er fyrir komið. Þetta er allt keðja, sem ekki verður sundur slitin, og gengislækkun er aðeins einn hlekkur í þeirri keðju. Þetta er nauðsynlegt, að menn hafi í huga í sambandi við þetta mál, því að það hlýtur að móta afstöðu manna til málsins mjög verulega og koma fram á ýmsum stigum þess. Ég ætla fyrst að minnast á atriði, sem eru grundvallaratriði og þýðingarmikil, en tæpast er hægt að gera ráð fyrir, að hægt sé að gera skil í því frv., sem fjallar um gengisbreytinguna. Það er þá fyrst, að það verður að tryggja hallalausa afgreiðslu fjárlaga. Ef það mistekst, ef það er ekki gert alveg örugglega, þá er mjög hætt við, að gengislækkunin verði nokkrar veltur áfram á verðbólguhjólinu, í stað þess að skapa jafnvægi. Ég skal ekki fara langt út í almennar hagfræðilegar hugleiðingar um þetta, vegna þess að ég býst við, að mönnum sé þetta yfirleitt ljóst. En það er ekki nóg, að mönnum sé þetta ljóst. Menn verða líka að vera reiðubúnir til þess að gera ráðstafanir þær, sem með þarf, til þess að þetta verði eitthvað meira en í orði. Í þessu sambandi verður að vekja athygli á því, að ráðstafanir, sem koma til leiðar lækkun á innflutningi, minnka tolltekjurnar. En þetta sýnir kannske betur en nokkuð annað sambandið á milli gengisbreytingar annars vegar og svo aftur ríkisframkvæmda hins vegar, hversu ómögulegt er að líta aðeins á einn hlekkinn í keðjunni og hversu óhjákvæmilegt það er að í heild verði mótuð stefnan um slíkar framkvæmdir eins og þessa, ef hún á að koma að verulegu liði. Ég vil minnast á það sem nr. 2, að framkvæmdir verði hæfilega miklar, þannig að menn brenni sig ekki aftur á sama soðinu og áður, þegar allt of mikið var tekið fyrir. Og þá verða menn að sjálfsögðu að hætta þeim leik, sem hefur undanfarið verið leikinn, að kalla hverjir aðra ýmsum ónöfnum, af því að þeir vildu ekki viðurkenna, að ekki sé hægt að gera allt, sem menn langar til, í einu. En það var gert hér fyrir nokkrum árum, þegar menn vildu helzt gera allt í einu. Og því fór sem fór. Með öðrum orðum, gætileg fjárfestingarstefna er undirstaða þess, að gengislækkun verði annað, en nokkrar veltur áfram á hjólinu. Enn fremur er í þessu sambandi vert að undirstrika, að ríkisfjárhagur kemst ekki í lag, ef bankarnir rækju ábyrgðarlausa útlánapólitík og settu þannig út í umferð fjármagn, sem ekkert stæði á bak við, og eyðilegðu þann árangur, sem næðist á Alþingi. Og í því sambandi þarf vitanlega að athuga það, hvort ekki þarf beinlínis að setja frekari skorður en enn er orðið, hvers konar útlánapólitík bankarnir geti rekið, eða a.m.k. nánara samband milli bankanna en enn þá hefur tekizt að skapa, því að hér er ekki aðeins um það að ræða, hvað miklir peningar séu í lánum, heldur í hvað sé lánað, því að það tvennt, að lána of mikið í heild og lána í annað en það, sem nauðsynlegast er, það má ekki ske. M.ö.o., lánapólitíkina verður að taka nýjum tökum framvegis, ef allt á að fara eins og vera þarf. Þá er það loks fjórða atriðið, sem ég vil nefna, launapólitíkin, sem rekin er í landinu. Það er náttúrlega augljóst mál, að þótt fjármálapólitík ríkisins væri í lagi og bankapólitíkin væri í lagi, að ef það væri rekin ábyrgðarlaus pólitík í launamálunum, þá mundu hinar beztu ráðstafanir geta orðið að engu gerðar, og í þessu sambandi þarf, eins og menn þekkja, að treysta á hollustu launasamtakanna, því að till. hafa ekki komið fram um að binda kaup hjá einum eða neinum. Verður þá að treysta á þegnskap launasamtakanna í því efni, að þau geri sér grein fyrir, hvað óhætt er að fara í þessu efni. Ég hef minnzt á nokkur atriði, sem snerta þetta mál og eru alveg undirstöðuatriði, og mest af þeim er komið undir framkvæmd ríkisstj. á hverjum tíma, undir afgreiðslu þingsins á hverjum tíma og undir afgreiðslu í bönkum landsins, sem allir eru þjóðnýttir, eins og við þekkjum, en sumpart komið undir þegnskap þeirra samtaka, sem þetta snertir, eins og launasamtakanna. Ég vil benda á þetta til að sýna sambandið hér á milli og að við erum hér aðeins með hlekk í stórri og þýðingarmikilli keðju, til að undirstrika, að þetta mál er ekki hægt að skoða eitt út af fyrir sig, heldur verður að íhuga það í sambandi við þá stefnu, sem almennt er tekin. Svo mikið veltur á þessu, að það getur oltið á því, hvort það verður gagn að gengislækkuninni. Þá kem ég að atriði, sem ekki er þýðingarminna en þau atriði, sem ég hef rakið hingað til, hin beinu atriði, sem snerta sjálft frv. Nú gefur auga leið, að ef á að reyna gengislækkun, þá fer gagnsemi hennar mest eftir því, hvernig tekst að halda verðlaginu niðri. Ef verðlagið hækkar mjög mikið eða mistekst um framkvæmdina í þeim efnum, þá má búast við því, að árangur af gengisbreytingunni verði lítill, og þá gæti vel svo farið, að mistök í þessum efnum yrðu til þess að kalla á ráðstafanir úr öðrum áttum, sem gerðu gengislækkunina að engu. Nú munu ýmsir segja, að hér komi til hjálpar ráðstafanir, sem af gengislækkuninni leiði. Það er rétt að vissu leyti, að því leyti sem það leiðir af gengislækkuninni nokkru meira samræmi, en áður, milli kaupgetu og vöruframboðs. Þetta er því miður ekki nema að litlu leyti vegna þess, hve sérstaklega er ástatt hjá okkur, sem ég kem að síðar. Enn fremur má segja, að ef tækist verulega vel um afgreiðslu fjármála ríkisins og bankamálastefnuna, þá hjálpar það líka mikið til í þessu efni, en samt sem áður verður hér við stórkostlega erfiðleika að etja, og þeir erfiðleikar eiga rætur sínar að rekja til þess, að Íslendingar eru svo ógæfusamir, - ef út í það er farið, - að ráðast í gengisbreytingu á sama tíma sem óvenjulegur vöruskortur er í landinu og fram undan er tímabil, sem hlýtur að ríkja óvenjulegur vöruskortur. - Allt málið hefði verið miklu skárra viðfangs, ef hægt hefði verið að gera ráð fyrir því, ég tala nú ekki um, ef við hefðum átt gjaldeyrisvarasjóð, sem hefði verið hægt að nota til að auka vöruframboðið, en í þess stað drögum við á eftir okkur óreiðuhalann, - ef það hefði verið hægt að gera ráð fyrir því, að sæmilegar vöru,birgðir yrðu í landinu. En það er ekki því að heilsa, og fyrir þetta verður miklu erfiðara um framkvæmdina, en ella hefði verið. Einmitt á því ríður svo stórkostlega, hversu til tekst um ráðstafanir til að bjargast út úr þeirri verðhækkun, sem tilhneiging verður til að koma fram í sambandi við gengislækkunina. Ég tek eftir því, að í þessu frv. er yfirleitt gert ráð fyrir, að sá grundvöllur, sem nú er í verzlun og iðnaði, sé sá, sem byggt verði á í þessu efni. Ég vil vara við þessum hugsunarhætti. Ég reikna að vísu með því, að álagningin á almenna verzlunarvöru sé ekki meiri en svo, að hún þurfi að vera svipuð og verið hefur. En það verður að fara fram endurskoðun á íslenzkum iðnaði í sambandi við þær ráðstafanir, sem hér eru gerðar, sem miðaðar séu við það blátt áfram að reyna að koma í veg fyrir, að þessi verðhækkun, sem af gengislækkuninni leiðir, þurfi að koma fram í útsöluverði. Þessi verðlækkun verði gerð með því að athuga iðnaðinn yfir nauðsynlegustu vörurnar og vita, hvort ekki er hægt með því að greiða fyrir hráefnainnflutningi hjá beztu fyrirtækjunum, - hvort ekki er hægt með því að eyða verulega þeirri verðhækkun, sem annars þyrfti að koma fram. M.ö.o., ég er þeirrar skoðunar, að í sambandi við þetta, sem nú á að gera, verði að fara fram mjög ýtarleg athugun á því og gengið með atorku að því að gera sér grein fyrir því, að hve miklu leyti þessi erlenda verðhækkun þarf að koma fram í hækkuðu útsöluverði á einstökum vörum. Menn ættu ekki fyrir fram að slá neinu föstu um slíkt, heldur athuga allt sem nákvæmlegast. Ég er sannfærður um, að það er mikil hætta á því, að verðhækkunin verði mikil, og það virðist, að menn verði að una því hlutskipti á næstunni að búa við mikinn vöruskort. Ég hygg, að það þurfi að athuga mjög vel þann kafla frv., sem að þessu lýtur, og má þó ef til vill segja, að mest sé undir framkvæmdinni komið, hvernig til tekst um þessi efni. Þá er annað atriði, sem ég vil minna á, sem nokkuð er minnzt á í frv. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður losni við allar útflutningsuppbætur, og hins vegar eru till. miðaðar við þá, sem verst eru settir. Þess vegna er það, að þeir, sem bezt eru settir, fá óeðlilega mikinn hagnað af þessum ráðstöfunum. Það er gert ráð fyrir að jafna nokkuð um þetta. Það er sjálfsagt að jafna metin í þessu efni. Ég treysti mér ekki til að segja neitt um það, hvort þær till. eru réttlátar, sem settar eru hér fram um það, sérstaklega vegna þess, að það fylgir ekki í grg. neitt um það, hvernig hefur verið komizt að þeirri niðurstöðu um þetta efni, sem í frv. greinir. Það er ekki greint frá því, hvernig menn hafa rakið sig að þeirri niðurstöðu, sem þar er fengin. Þá vil ég í þessu sambandi minna á það, að ef við lítum á það, hvaða atriði það eru og hvað það er, sem ég ætla, að hafi átt drýgstan þátt í því að reka áfram þá áheillaþróun, sem hefur verið undanfarið, þá má ýmislegt til nefna, en eitt er það, sem hefur gert menn mjög aðþrengda, en það er ástandið í húsnæðismálunum. Það er áreiðanlegt, að ástandið í húsnæðismálunum hefur gert menn mjög aðþrengda. Þar hefur átt talsverðan þátt óheppileg launapólitík. Ég held, að það sé ekki hægt að líta fram hjá þessu atriði í sambandi við þetta mál, og þegar það er skoðað, hvernig ætti að reyna að tryggja, að gengislækkunin yrði raunverulega til að skapa jafnvægi, en ekki til að hjólið snerist nokkra hringi í viðbót, þá sé óhjákvæmilegt að skoða málið í því sambandi og veita því úrlausn í því sambandi. Í því sambandi vil ég minna á tvennt, því að ég vil ekki gera einstök atriði að umtalsefni. Ég vil minna á, að það þarf að finna leið til að lækka húsaleiguna frá því, sem hún er, og létta þannig byrðar þeirra, sem bera þær þyngstar, og þar kreppir skórinn erfiðast að mönnum, því að það er einmitt hin gífurlega húsaleiga, sem gerir hvað mest til að rýra lífskjör manna. Það verður að finna leið til að lækka hina háu húsaleigu og enn fremur finna úrræði til þess, að áfram geti haldið, þrátt fyrir samdrátt í fjárfestingunni, bygging hentugra íbúða, blátt áfram að taka upp þá stefnu að stöðva allar framkvæmdir, sem ekki eru bráðnauðsynlegar, og reyna heldur að auka byggingu íbúðarhúsnæðis, sem væri haganlega byggt, þannig að það væri snúið sér að því um tíma, til þess að það yrði eitthvert átak, sem um munaði, að byggja aðeins tveggja herbergja íbúðir og þriggja herbergja íbúðir í kaupstöðum og kauptúnum og haganleg hús í sveitum. Þetta sýnist mér vera svo þýðingarmikið atriði, því að ef menn sjá, að það er eitthvað í þessu gert, sem markar spor, eitthvað, sem markar nýja stefnu frá því, sem verið hefur, þá gefur það mönnum von um, að eitthvað nýtt sé að gerast í þá átt, og það getur aukið líkurnar fyrir því, að ráðstafanir eins og gengisbreytingin geti komið að gagni, að menn hafi aukinn skilning á því og lofi þeim ráðstöfunum að sýna sig í framkvæmdinni, sem verið er að gera. Í þessu sambandi yrði líka að finna leið til þess í sambandi við þessar fjárhagsáætlanir að draga saman eitthvað fé til að setja inn í þessi viðskipti. Það yrði að reyna að finna leið til þess að taka eitthvað af því fé, sem hægt er að ráðstafa í fjárfestingu, og setja inn í þessi viðskipti. Ég vil einnig í þessu sambandi minna á annað, sem er líka liður í því kerfi og snertir þetta mál sérstaklega. Það verður líka að finna leið til þess, að landbúnaðurinn geti fengið nauðsynlegt fé til starfsemi sinnar. Við vitum, að eitt af því, sem hefur verið mjög erfitt við að eiga, er straumurinn úr sveitunum og til Rvíkur. Þar af stafa húsnæðisvandræðin að verulegu leyti. En nú vitum við, að ef ráðizt er í mál eins og gengislækkun, þá er það gert til þess að efla framleiðsluna, og við vitum líka, að það þarf að færa fólk úr öðrum greinum og beina því til framleiðslunnar. Í þessu sambandi er það brennandi spursmál, sem ómögulegt er að líta fram hjá og snertir þetta mál meira, en í fljótu bragði virðist. Það verður að finna leið til að fá aukið fjármagn í landbúnaðinn, til þess að það fólk, sem vill vera í sveitunum, geti verið þar kyrrt, en fari ekki burt, af því að það fái ekki lán til að byggja yfir höfuðið á sér eða til að byggja gripahús og önnur hús, sem nauðsynlega þarf að koma upp á sveitabæ og verða að vera fyrir hendi, ef landbúnaðarframleiðslan á að geta verið rekin með nægilega miklum myndarskap og hæfilega ódýr. Þess vegna er það, að eitt, sem líka verkar stórkostlega til að auka skilning bændastéttarinnar á þeim ráðstöfunum, sem þarf að gera almennt og gerir mönnum léttara í huga, þó að þeir þyrftu einhverjar byrðar að bera út af því um stundarsakir, að eitthvert átak sé gert í þessu efni, einmitt í sambandi við þetta mál, á sama hátt og ég gat um áður í sambandi við húsnæðismálin, því að menn verða að gera sér grein fyrir, að það er ekki hægt að skoða gengislækkun sem eitthvert einangrað fyrirbrigði út af fyrir sig. Árangurinn af gengislækkuninni fer mjög eftir því, að þjóðin finni, að það er verið að taka upp heilbrigðari stefnu og að eðlilegar vonir séu vaktar, að menn sjái ekki erfiðleikana eina, heldur séu eðlilegar vonir vaktar og að nauðsynlegustu framkvæmdir séu styrktar af fullum myndarskap og þar reynt að laga, sem skórinn kreppir harðast að. Ég skal þessu næst minnast á málefni, sem hefur ekki hvað minnsta þýðingu í þessu sambandi. Eitt af því, sem valdið hefur mestri óánægju að undanförnu í landinu, það er ástandið í verzlunarmálunum, það er það ólag, sem er á vörudreifingunni, og það er það misrétti, sem menn hafa átt við að búa í þessu efni. Vöruskorturinn hefur verið svo mikill, að erfitt hefur verið undir að búa. En þó hefði það verið þolanlegt, ef hægt hefði verið að dreifa vörunni svo, að sómasamlegt væri, - ef vörudreifingin væri í lagi. En það hefur ekki tekizt. Þar hefur verið við ramman reip að draga, en ég ætla ekki að draga dæmi af þessu, því að það yrði allt of langt mál, og skal ég því ekki ræða það í einstökum atriðum, en ég vil aðeins undirstrika þetta. Ýmsir munu segja, að úr þessu muni fljótt rætast, ef menn hverfa að því ráði að koma á auknu jafnvægi í þjóðarbúskapnum, því að þá muni í landinu, verða frjáls verzlun. Ég vildi óska, að svo yrði, að það gætu orðið frjáls viðskipti í landinu. En það er ómögulegt að grafa svo höfuðið niður í sandinn að sjá ekki, hvað fram undan er á næstunni í þessu efni. Við skulum vona, að gengisbreytingin, ef gerð yrði, hafi veruleg áhrif á framleiðsluna í landinu og hún fjörgi og örvi og útflutningur gæti aukizt úr landinu, jafnvel þó að erfiðlega horfi með verð. En þótt svo vel tækist til, þá er því miður þannig ástatt, eins og ég gat um áðan í öðru sambandi, að á næstunni verður sýnilega í landinu mikill vöruskortur. Í þessu sambandi er rétt að greina frá því, að útflutningsáætlunin fyrir 1950 ráðgerir 300 millj. kr. útflutning, en á síðasta ári var hann 280 milljónir. Það lítur áreiðanlega út fyrir, að það sé vel í lagt. Að vísu er síldin varlega áætluð, en það er það eina, sem er varlegt. Innflutningurinn á síðasta ári var um 424 millj., eða 140 millj. kr. meiri en útflutningurinn. Innflutningurinn á síðasta ári var um 120 millj. hærri en áætlunin,, sem ég gat um, og yrði þá innflutningurinn á þessu ári að minnka sem því næmi. Í þessu eru einstök atriði, sem þyrfti að taka fram, ef myndin ætti að vera glögg. Í því sambandi verð ég að geta þess, að ýmsar vörur, sem þarf til framleiðslunnar, hafa hækkað svo, að milljónatugum nemur yfir árið, og gerir það málið enn geigvænlegra viðureignar. Það er augljóst, að við verðum að gera ráð fyrir, að innflutningurinn á því ári, sem nú er að byrja, verði stórum minni en 1949. Og þó að dregið verði úr fjárfestingunni, eins og svo mikið er talað um og að sjálfsögðu verður að gera frá því, sem verið hefur, þá er það því miður, að sú sorglega staðreynd blasir við, að annar innflutningur verður líka að vera minni. Menn neyðast til þess nauðugir viljugir að horfast í augu við það. Þess vegna verður vörudreifingarvandamálið nú til staðar í ríkara mæli, eða a.m.k. ekki minna mæli á næsta ári, en verið hefur. Það er því mjög þýðingarmikið atriði í sambandi við þessi mál, að það væri hægt að leysa það mál á viðunandi hátt, því að það er alveg áreiðanlegt, að það mundi að sínu leyti eins og skynsamlegar ráðstafanir í húsnæðismálum og öðrum málum, sem ég hef áður rætt, skapa jarðveg, sem einn er fullnægjandi tilefni til þess, að gengislækkun verði annað en nokkrar veltur áfram á hjólinu. Þá vil ég aðeins minna á eitt til viðbótar þeim ráðstöfunum, sem nauðsynlegt er að gera til að koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn og er höfuðnauðsyn, en það er, að þeir, sem hafa safnað sér miklum auði á undanförnum uppgangstímum, sumpart vegna verðbólgunnar beinlínis, sem átt hefur sér stað í landinu, leggi fram sinn skerf til viðreisnarinnar, sumpart til þess að koma í lag því öngþveiti, sem nú er í landinu, og sumpart til að létta undir með þeim nauðsynlegustu framförum, sem verða að eiga sér stað og ég hef lítillega gert að umtalsefni. Um þetta mál er að nokkru leyti einn kafli í frv. stj., en hann er frá sjónarmiði okkar í Framsfl. ófullnægjandi og ekki á þá lund, sem við mundum vilja og munum leggja til og sér í lagi munum stinga upp á í sambandi við þann stighækkandi skatt, sem þar er um að ræða. Ég skal svo, því að nú er að verða lokið þeim tíma, sem venjulega er notaður til fundarhalda fyrir kaffihlé, ekki þreyta menn með lengri ræðu, enda hef ég nú nefnt flest, sem ég hefði viljað drepa á. Að lokum vil ég segja, að afstaða Framsfl. til þessa frv. á síðara stigi fer eftir því, hvernig þeim viðaukum og breyt. verður tekið, sem hann mun flytja, og eftir því, hvort flokkurinn telur þannig séð fyrir framkvæmd löggjafarinnar og öllu því, sem höfuðmáli skiptir, að góðar líkur séu á því, að viðunandi árangur náist af þeim ráðstöfunum, sem í frv. felast. Ég vil svo að endingu segja, að það er höfuðatriði, að þetta mál fái að sjálfsögðu vandlega íhugun. Þjóðin er stödd í miklum vanda. Það er oft sagt, og áreiðanlega ekki, því miður, ófyrirsynju. Það er því nauðsynlegt að taka á þessum málum æsinga- og öfgalaust og engar tilraunir séu gerðar af neinna hendi til að koma af stað deilum eða illindum. Höfuðatriðið er, að þingviljinn um þetta mál fái að koma í ljós, og fyrir því munum við í Framsfl. greiða og reyna að eiga okkar hlut að því, að það fái sem heppilegasta niðurstöðu frá okkar sjónarmiði.



Herra forseti. Mér þykir hlýða, áður en ég vík beinlínis að frv. því, sem hér liggur fyrir, að minnast nokkuð á þróun þessara mála á síðustu tímum og þá sérstaklega afstöðu Alþfl. til málanna og hvernig hann í þeim hefur markað stefnu sína. Einnig út af ræðu hv. 1. þm. S-M. (EystJ) þykir mér rétt að minnast á það nokkru nánar, áður en ég kem að innihaldi frv. sjálfs. Þegar fyrrv. ríkisstj. tók við, var það ein af stefnuyfirlýsingum hennar, eins og það var orðað, að það væri stefna ríkisstj. „að vinna að því af alefli að stöðva hækkun dýrtíðarinnar og framleiðslukostnaðar og athuga möguleika á lækkun hennar. Í því skyni skyldi leitað til samtaka launastéttanna og samtaka framleiðenda til sjávar og sveita til þess að gera ráðstafanir gegn frekari vexti dýrtíðarinnar og um leiðir til lækkunar.“ Þetta voru samráð þeirra flokka, er stóðu að fyrrv. ríkisstj. Upp úr þessum samráðum milli flokkanna og einnig viðtölum, sem áttu sér stað við stéttasamtökin í landinu, voru á Alþ. í árslok 1947 gerðar - ég vil segja fyrstu alvarlegu tilraunirnar til þess að halda dýrtiðinni í skefjum og að halda verðlagi á vörum og framleiðslunni á þann veg, að atvinnureksturinn þyrfti eigi að stöðvast. Þessar tilraunir ríkisstj. vöktu einnig nokkra athygli, og í fyrri álitsgerð þeirri, sem hinn ungi og mjög efnilegi hagfræðingur, Benjamín Eiríksson, þá gerði fyrir stjórnina, kom hann inn á þetta atriði sérstaklega í skýrslu sinni til fyrrv. ríkisstj. og sagði, að þetta mundi vera eina dæmið í Evrópu síðan styrjöldinni lauk, að reynt hafi verið að framkvæma jafnvíðtækar ráðstafanir af þessu tagi og lagt var út í. Hann segir einnig rétt á eftir um þetta, að árangurinn af þessari stefnu, stj. hafi orðið sá, að framleiðslukostnaður hafi haldizt nokkurn veginn óbreyttur frá því í árslok 1947 og fram til vorsins 1949. En hann bætir við síðar í umsögn sinni um þetta mál, að eins og nú horfi málunum megi segja, að núv. ríkisstj. hafi þegar gert þýðingarmiklar ráðstafanir í öllum þeim málum, sem varða sjávarútveginn og þjóðarbúskapinn út á við, nema hvað genginu hafi verið haldið óbreyttu og engar sérstakar ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að fyrirbyggja, að bankarnir hækkuðu útlán óeðlilega á hverjum tíma og hallarekstur ríkisins yrði að fullu stöðvaður. Ég álít, að það átak, sem þá var gert með samkomulagi milli þeirra flokka, sem stóðu að þáv. ríkisstj., hafi verið merkileg tilraun, sem leiddi til þess, að framleiðslan hélzt í fullum gangi og það var nægileg atvinna meðal allra landsmanna og sæmílega borguð. En svo fór því miður, þegar lengra leið, að þetta kom ekki að fullum notum, einkum eftir að kom fram á árið 1949, enda risu þá upp ýfingar milli þeirra flokka, sem stóðu að þáv. ríkisstj., um það, hvaða stefnu skyldi taka í framhaldi af þeim ákvörðunum, sem áður höfðu verið gerðar. Þegar ýfingar hófust milli flokkanna, sem stóðu að fyrrv. ríkisstj., var málefnislega um það rætt án persónulegrar áreitni milli þáv. ráðh., hvað gera skyldi í þessum efnum, og lögðu þá ráðh. Framsfl. fram skjal af sinni hálfu með tillögum til úrlausnar vandamálunum. Því nefni ég þetta skjal, að þessi skjöl hafa verið birt og því engin leynd að segja frá þeim. 2. júní 1949 lögðu ráðh. Framsfl. til, að tekin yrði upp, eins og þeir kölluðu það, ný stefna í verzlunarmálum, einkum út af skömmtunarseðlum, og að verzluninni yrði skipt milli einkakaupsýslumanna og kaupfélaga, í öðru lagi, að betur væri búið að verksmiðjuiðnaðinum, í þriðja lagi, að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að ráða bót á húsnæðismálunum, í fjórða lagi, að dregið yrði úr rekstrarútgjöldum ríkisins, í fimmta lagi, að hert yrði á skatteftirliti, og í sjötta lagi, að hert yrði á verðlagseftirliti. því næst segir í þessum till., að í áframhaldi af þessum ráðstöfunum og til þess að auka kaupmáttinn í landinu leggi Framsfl. til, að sett verði löggjöf um allsherjar niðurfærslu eða gengislækkun, er miðist við það að koma framleiðslunni á rekstrarhæfan grundvöll. Ráðherrar Alþfl. lýstu yfir því fyrir sitt leyti, skömmu eftir að þetta kom fram og ekki seinna en 15. júní, að þeir gætu hugsað sér samning að efni til um þau sex atriði, sem ég nefndi áðan, þó að þeir vildu ekki að öllu leyti ganga inn á þann grundvöll, sem Framsfl. hefði lagt til úrlausnar þessum málum, með því að flytja frv. um það á Alþ. Hins vegar lýstum við ráðherrar Alþfl. yfir því, að við gætum þó ekki gengið inn á niðurskurð eða gengislækkun, sem við teldum, að væri líka grein fyrir gerð á þann veg, að hann yrði til þess að rýra að verulegu leyti kjör láglaunafólks í landinu. Töldum við fyrir okkar leyti vera hægt, ef samkomulag yrði um það, að feta enn um skeið þá braut, sem að nokkru leyti hafði verið áður mörkuð, stöðvunarleiðina, sem svo hefur verið nefnd og fetuð hefur verið með allverulegum árangri í nágrannalöndunum hér í kringum okkur. En til þess þyrfti gott samstarf og góðan gagnkvæman skilning, ef að haldi ætti að koma, og ekki mætti versna frá því, sem þá stóð um möguleika á sölu, íslenzkra sjávarafurða erlendis. Við lýstum einnig yfir, að við vildum fyrir okkar leyti gera ráðstafanir til að draga úr fjárfestingu, draga úr opinberum greiðslum til aukinna framkvæmda í landinu, draga úr útlánum peningastofnana til fjárfestingar, hafa raunverulegan afgang á fjárl. og auka verulega innflutning neyzluvara, eftir því sem unnt væri, um leið og stungið væri við fótum að því er snerti aukna fjárfestingu, því að við töldum, að svo mikið væri til landsins flutt af fjárfestingarvörum, að vel væri fyrir því séð í náinni framtið, að allir gætu haft við það næga atvinnu á Íslandi, ef þessi atvinnurekstur gengi og væri skynsamlega rekinn. Ráðherrar Sjálfstfl. svöruðu fyrir sitt leyti líka þessum till. Framsfl. og voru ekki reiðubúnir til þess að ganga inn á sumar þær leiðir, sem lagðar voru til af hálfu Framsfl. Ég þarf ekki að rekja sögu þessa ágreinings lengur, svo mjög sem hún er kunn öllum þeim, sem hér sitja á þingbekkjum. En ágreiningurinn leiddi til þess, að kosningar voru háðar nokkru áður, en kjörtímabilið var útrunnið, og flokkarnir, sem áður höfðu staðið að stj., gengu til þessara kosninga hver með sina stefnuskrá, og skildi þar töluvert á milli einmitt í dýrtíðar- og verðlagsmálum. Alþfl. hafði fyrir sitt leyti einmitt bent á það, eins og ég áður drap á, að hann teldi, að gera þyrfti vissar ráðstafanir, sem ég að nokkru leyti nefndi áðan, og hvorki væri rétt né nægilega rökstutt - og fyrir því færðar gildar ástæður -, að grípa ætti til gengislækkunar sérstaklega miðað við það að skerða verulega með því kjör almennings í landinu. Í kosningaávarpi sínu tók Alþfl. fram það, sem hér segir, með leyfi hæstv. forseta: „Alþfl. hefur undanfarin ár barizt á móti almennri gengislækkun og haldið því fram, að heppilegra væri fyrir allan almenning í landinu, að vandamál sjávarútvegsins væru leyst með því að styrkja úr ríkissjóði þann hluta útflutningsframleiðslunnar, sem ekki getur borið sig fjárhagslega. Flokkurinn getur ekki á það fallizt, að nokkur sú breyting hafi á orðið, er geri nauðsynlegt, að grípa þurfi nú til almennrar gengislækkunar til viðbótar við þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar. Alþfl. er því andvígur tillögum andstæðinganna um almenna gengislækkun (lækkun íslenzkrar krónu gagnvart sterlingspundi), ekki sízt fyrir þá sök, að þær eru bundnar við verulega kjararýrnun almennings og þvingun í garð launastéttanna. Engin þau úrræði í þessu efni, sem samtök launamanna, Alþýðusambandið og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja beita sér gegn, mundu leiða til varanlegra endurbóta á vandamálum atvinnulífsins, og telur flokkurinn því, að þessi mál verði ekki leyst nema í náinni samvinnu við þau.“ Þegar gengið var til kosninga á s.l. hausti. stóðu sakirnar þannig, eins og rökstutt var í fyrri álitsgerð dr. Benjamíns Eiríkssonar, að framleiðslukostnaður við 1/4 af útflutningsverðmætum sjávarafurða var orðinn svo mikill, að greiða þurfti fé til þess úr ríkissjóði. Hina 3/4 hluta þyrfti ekki að styrkja enn sem komið væri, þó að lítið þyrfti á að bjáta til þess að sá hluti gæti einnig verið rekinn með hallarekstri. Við þetta var miðað hjá okkur á þessari stundu, eins og áður hafði verið, að það ætti að feta þessa leið meðan unnt væri og allir þeir, sem legðu stein í götu þess, að leiðin væri fetuð, bæru ríka ábyrgð á því, ef aðrir gripu svo til neyðarúrræða. Það var einnig áberandi í kosningunum síðustu, að báðir hinir lýðræðisflokkarnir, borgaraflokkarnir tveir, Framsfl. og Sjálfstfl., töldu, að það þyrfti að gerbreyta um að þessu leyti og annaðhvort snúa til verðhjöðnunar eða gengislækkunar, og ég held, að það hafi í raun og veru verið grunntónninn í þeirra kosningakenningum, þó að ekki hafi verið mjög mikið hampað orðinu gengislækkun. Á þetta var bent af okkar hálfu. En svo fóru leikar, eins og alkunnugt er, að þessir tveir borgaralegu lýðræðisflokkar fengu mikinn meiri hluta kjósenda í landinu og mikinn meiri hluta alþm. kjörna inn á þing. Það virtist svo sem kenning þeirra, sumpart grímu klædd um styrklausan atvinnurekstur, sumpart algerlega opinská, ætti svo mikinn hljómgrunn á meðal kjósenda, að þeir teldu ekki þess vegna hættu á að velja þá til þingsetu. Það var því eðlilegt, að það yrði stjórnarbreyting og stjórnarhvörf að afloknum þessum kosningum, enda fór svo, eins og áður hafði verið gengið út frá og þingkosningarnar meir undirstrikuðu, að ég taldi sjálfsagt að beiðast lausnar fyrir mig og alla ríkisstj., eftir að úrslit kosninganna voru, kunn. Núv. ríkisstj. var svo úr þessu mynduð sem minnihlutastjórn, sem hvorki naut stuðnings né hlutleysis neins annars flokks, en síns eigin. Hún lýsti því yfir sem sinni stefnu, að fyrst yrði hún að feta troðnar slóðir, en seinna leggja fram till., sem yrðu í samræmi við stefnu þá, sem flokkurinn hefði boðað í kosningunum, og hún teldi réttar til úrlausnar þessum málum. Það var því fyrst framlengd ríkisábyrgðin á afurðum bátaútvegsins, þó með hækkuðu verði, og síðan hafa verið útbúnar till. þær, sem hér liggja nú fyrir í frumvarpsformi. Mér þykir rétt að geta þess, að ég tel, að það hafi verið alveg rétt og virðingarvert af hæstv. ríkisstj. að leggja í það nokkra vinnu, með þar til fróðum mönnum, að athuga, hvað gera skyldi og hvernig hver leið fyrir sig, sem til greina gæti komið, verkaði. Ég álít einnig að, að mörgu leyti hafi hæstv. ríkisstj., svo langt sem það náði, verið heppin í vali trúnaðarmanna sinna, því að ég held, þó að ég sé ekki sammála Benjamín Eiríkssyni í stjórnmálum, að segja megi og viðurkenna, að hann sé bæði mjög lærður hagfræðingur, gáfaður maður og ötull. Eftir að till. lágu fyrir í frumvarpsformi, sendi ríkisstj. hinum lýðræðisflokkunum þessar till. í frumvarpsformi sem trúnaðarmál. Tel ég það einnig rétta starfsaðferð og hygg, að hvorugur þessara flokka hafi misbeitt þeim trúnaði, sem þeim var sýndur með því að kynna þeim þessar till. Álít ég, að það hafi verið rétt starfsaðferð að gefa þeim kost á að kynna sér málið og rannsaka það, áður en þeir tækju afstöðu til þess. Nú er það svo, eins og frá hefur verið skýrt í ræðu hæstv. fjmrh., að áður en þetta mál var lagt fram á Alþ., höfðu hinir tveir borgaralegu lýðræðisflokkar leitazt við það um skeið að mynda saman ríkisstj. Skal ég ekkert um það segja, hvers vegna upp úr þeim tilraunum slitnaði, en vegna þess að upp úr þeim slitnaði, hefur verið lagt fram frv. hér á Alþ. án þess að tryggja fyrir fram öruggan stuðning við málið, sem óvenjulegt er, að lagt sé fyrir löggjafarþing öðruvísi, en að vitað sé fyrir fram, að því sé tryggður meiri hluti og það geti gengið greiðlega gegnum þingið. Á það var bent einmitt af hæstv. fjmrh., að þetta væri leitt, og gagnrýnt af hv. 1. þm. S–M. (EystJ), og vil ég taka undir þá gagnrýni fyrir mitt leyti, því að ég álit það mikinn ábyrgðarhluta að leggja fram slíkt frv., með jafngífurlegri gengislækkun, án þess að vitað sé, hvort frv. er tryggður meiri hl. á Alþ. eða ekki, og án þess að geta gert sér í hugarlund, hvort frv. þurfi lengi að vera í þófi á Alþ. Menn mættu vera undrandi yfir því, að ekki skuli hafa skapazt meiri upplausn og vandræði út af hinu látlausa gengisskrafi, sem hefur verið haldið uppi á Alþ. um langan tíma. Þarf a.m.k. engan að undra, þó að framlagning slíks frv. hljóti að hafa áhrif á næstu tímum og skapa aukin vandkvæði. Er t.d. sagt, að bankarnir séu þegar farnir að hugsa sitt í þessum efnum, sem kann líka að skapa vandræði, og í viðskiptum okkar út á við og inn á við hlýtur þetta að skapa vandræði. Mætti t.d. ímynda sér, að einhver tilhneiging væri til þess hjá mönnum, sem eiga peninga, að koma þeim nú tryggilegar fyrir, en þeir halda að þeir séu geymdir í bönkum og sparisjóðum. Allt slíkt, er hvetti til þess, væri til hins mesta óhagræðis og skapaði glundroða í landinu. Ég verð því að harma það, að þetta frv. skyldi koma fram á þann hátt, sem það hefur gert. Ég get ekkert dæmt um það fyrir mitt leyti, hver eigi beina sök á því, en ákvörðunin var náttúrlega tekin af þeim ábyrga aðila, hæstv. ríkisstj. á Íslandi, hvort sem hún hefur að því stuðlað eða ekki, að gripið hefur verið til þess að beita þessari óvenjulegu málsmeðferð. En nú er þetta frv. komið til umræðu, og verður þá að sjálfsögðu að snúa sér að því og reyna að meta gildi þess, bæði eftir þess eigin ákvæðum og líka í ljósi þeirrar reynslu, sem skapazt hefur í stjórnmálunum undanfarið, og að sjálfsögðu, að því er Alþfl. snertir, með hliðsjón af stefnu hans og launamannasamtakanna í landinu, yfirleitt. En áður en ég sný mér að sjálfu frv., vildi ég vekja athygli á fjórum atriðum, sem mér finnst, að þurfi að koma til athugunar, þegar það er dæmt af Alþfl. h álfu. Í fyrsta lagi vildi Alþfl. láta feta stöðvunarleiðina svo lengi sem unnt væri og telur sig ekki eiga sök á því, þó að það væri ekki lengur hægt eða lengur gert, og mætti segja það sem annað atriði, að Alþfl. telur það ekki sína sök, þó að ekki hafi tekizt að feta þá leið með þeim allgóða árangri, sem fengizt hefur í nágrannalöndunum. Í þriðja lagi hefur Alþfl. alltaf talið og telur, að gengislækkun ákvörðuð og útfærð af andstæðingum Alþfl. væri hættuleg og ótrygg frambúðarlausn. Í fjórða lagi telur Alþfl. og taldi, í samræmi við stefnu sína og uppbyggingu, að samráð yrðu að vera milli hans og launastéttanna um úrræði og að þá einu leið gæti Alþfl. farið, að tryggt væri, að verkalýðshreyfingin og launastéttirnar teldu, að það væru eftir ástæðum skástu úrræðin, og vildu, að því standa, að leiðin gæti verið fetuð. - Með þessi fjögur atriði í huga vil ég snúa mér að sjálfu frv. og ákvæðum þess, en fyrst vildi ég þó í sambandi við frv. minnast á málið almennt, og sérstaklega út af álitsgerð hagfræðinganna. Fyrst vil ég benda á, hvað þeir segja um orsök dýrtíðarinnar, en þar segir skýrt og ótvírætt á bls. 15 í grg.: „Orsök dýrtíðar árin eftir stríðið er því sú, að fjárfesting og hallarekstur annars vegar nema meiru en sparifjármyndun, afskriftum og óúthlutuðum arði hins vegar, að óbreyttu verðlagi og peningatekjum þjóðarinnar.“ Og á bls. 27 segir enn fremur: „Aðalorsök dýrtíðaraukans á síðari árum er hin óeðlilega mikla fjárfesting og taprekstur, sem haldið hefur verið uppi með útlánastarfsemi bankanna og halla á ríkisbúskapnum.“ Menn athugi nú þessar kenningar hagfræðinganna, og kynni þá mörgum að detta í hug, hverjum núverandi ófremdarástand sé að kenna, því að hér er ekki borið í vænginn, að það séu launastéttirnar eða verkalýðurinn, sem því hafi valdið. Þvert á móti er það skýrt tekið fram í álitsgerð hagfræðinganna, að kauphækkanirnar hafi fremur verið afleiðing af orsök, a.m.k. fram til vorsins 1949, heldur en þær hafi verið orsök til afleiðinga í dýrtíðarvandamálinu, og tel ég, hvað Alþfl. áhrærir, að hann geti ekki borið meginábyrgð í þessu sambandi, enda þótt allir flokkar - að vísu misjafnlega mikið - hafi lagt sín lóð í vogarskálina, og þá fyrst og fremst þeir, sem fjárfrekastir hafa verið og flutt hafa flestar till. til margs konar stórfelldra framkvæmda, án þess að gera sér nokkra grein fyrir því, hvernig tekna verði aflað á móti, og vita þá allir, við hverja ég á sérstaklega. Þá hefur einnig borið uggvænlega mikið á því með borgaraflokkunum tveimur, að uppboð hafi verið þeirra milli, þannig að þeir hafa knúið upp fjárfestingu eftir kjördæmahagsmunum. Það má ekki á milli sjá, hvor þar hafi gengið lengra, og eiga þeir sinn hlut óbættan í þessu máli. Í þessu sambandi vil ég enn benda á það, sem hagfræðingarnir segja á bls. 52 í grg. Þeir segja svo: „Við lítum svo á, að kauphækkanir þær, sem orðið hafa a.m.k. fram að síðastliðnu vori, hafi verið afleiðingar, fremur en orsök dýrtíðarinnar.“ Þetta er skylt að hafa í huga út af þeim viðbrögðum, sem launastéttirnar kannske kunna að taka í sambandi við þetta frv., að það er ekki þeirra sök, hvernig komið er. Þá er að snúa sér að frv. sjálfu. og aðalefnishliðum þess, og er þá ekki langt að leita, því að þegar í 1. gr. er gert ráð fyrir gengislækkun, er nemi 42.6%, þannig, að verðlag innfluttrar vöru hækkar um 74.3%, og þótt hagfræðingarnir bendi á, að verðhækkunin þurfi ekki að verða svo mikil, þegar varan er komin á boðstóla, þá held ég, að þeir dragi mjög úr þeirri álagningu, sem á bætist, þegar miðað er við fob-verð. Þá má búast við, að gengislækkunin hafi í för með sér hækkun á farmgjöldum og ýmsan annan kostnað, mun meiri en af er látið, sem mun leggjast þyngra á vöruna en frv. eða grg. vill vera láta. Ekki er nóg með það, að gengið eigi að lækka um 42.6%, heldur er í 2. gr. ákvæði, sem segir: „Eftir gildistöku laga þessara er ríkisstjórninni á ráðherrafundi rétt, að fengnum tillögum bankaráðs og bankastjóra Landsbanka Íslands, að ákveða gengi íslenzkrar krónu. Gengisskráning skal miða að því að koma á og viðhalda jafnvægisgengi, þ.e. að sem mestur jöfnuður sé í greiðslum við útlönd án gjaldeyrishafta.“ Og svo er bætt við mjög athyglisverðu atriði í síðari málsgrein 2. gr. Þar segir svo: „Landsbanka Íslands er skylt að taka sérstaklega til athugunar gengisskráningu íslenzkrar krónu, þegar almenn breyting verður á kaupgjaldi, önnur en sú, sem kveðið er á um í þessum lögum. Skal bankinn, svo fljótt sem kostur er, gera ríkisstjórninni grein fyrir niðurstöðum sínum.“ Það er m.ö.o. gert ráð fyrir því, að valdið til gengisskráningar, sem hefur verið hjá Alþingi a.m.k. s.l. 10 ár, verði nú flutt í hendur ríkisstj. og grundvöllurinn að ákvörðun hennar séu till. frá stjórn Landsbanka Íslands á hverjum tíma. Ég vil að vísu ekki taka undir þann söng, sem undanfarið hefur heyrzt á mannfundum og sézt í blöðum um slæma stjórn á Landsbankanum, þótt eitthvað megi sennilega að stjórn hans finna sem flestra annarra fyrirtækja, en það er samt nokkur ástæða til að ætla, að Landsbankinn kunni að geta haft einhliða sjónarmið í þessu efni, og svo er það ríkisstj., sem á að taka lokaákvörðunina. Nú situr hér að völdum ríkisstjórn, sem styðst við 19 þm. af 52, og því miður gæti svo farið vegna flokkaskiptingarinnar hér á landi, að á lengri eða skemmri tímum færi minnihlutastjórn með völd. Slík minnihlutastjórn ætti að hafa það mikla vald yfir atvinnulífi þjóðarinnar og afkomu almennings, að hún með einu pennastriki, sem kannske yrði minna umtalað áður en þetta, gæti gert gerbyltingu í íslenzku atvinnulífi og aðbúnaði fólksins í landinu. Því er haldið fram af hæstv. fjmrh. og í grg., að þetta vald sé víða í höndum ríkisstj. og þjóðbankans, og vefengi ég það ekki, en það er nokkuð annað, þegar valdið hefur um tug ára verið hjá Alþingi, þá er það mikil og alvarleg breyting að fá það í hendur ríkisstj. á hverjum tíma, og ekki sízt af því, að stjórnmálabaráttan hér er harðari, óvægari og miskunnarlausari en víðast hvar annars staðar, og ríkisstj. gæti dottið í hug að nota þetta vald, þótt hún vissi sig með því ganga á móti meiri hluta fólksins í landinu. Þar sem stjórnmálahættir eru þroskaðir og þar sem ríkisstjórnir gera sér fulla grein fyrir ábyrgð sinni og þar sem enn fremur stjórnarandstaðan gerir sér eigi síður grein fyrir sinni ábyrgð, þar er síður hætta á, að þetta vald verði misnotað. Ég óttast meir, að það verði misnotað hér í hinni óvægnu flokkabaráttu, og í huga verkalýðsins og launastéttanna mundi það vekja ugg um það, að hverri þeirra tilraun til betri kjara yrði svarað með gengislækkun þegjandi og hljóðalaust, en slíkt gæti leitt til baráttu, sem orðið gæti afdrifarík og hættuleg íslenzku þjóðlífi. Ég vil því mjög gagnrýna ákvæði 2. gr. og tel ákvæði hennar óskynsamleg hér á landi og ólíkleg til þess að leggja varanlegan grundvöll að viturlegum ráðstöfunum til úrlausnar á verðbólgu og dýrtíðarmálum þjóðarinnar. Hæstv. fjmrh. hélt því fram, að hér sé ekki um það að ræða, að ekki sé hugsað um, að launastéttirnar fái uppbætur og hafi frjálsar hendur í launamálabaráttu sinni. Þetta er þó ekki nema hálfur sannleikur. Að vísu er gert ráð fyrir í 7. og 8. gr., að uppbætur verði greiddar á laun eftir hækkandi vísitölu, sem reiknuð verður út mánaðarlega fyrstu þrjá mánuðina og á 6 mánaða fresti í eitt ár, en þá má ekki gleyma 4. gr., þar sem grundvöllur hinnar nýju. vísitölu er lagður. Hann á að vísu að vissu leyti að byggjast á sömu reglum og gilt hafa við útreikninginn hingað til, en þó eru frá þessu tvær undantekningar allalvarlegar, og þá ekki sízt sú, að inn í vísitöluna 100, sem reikna á fyrir marzmánuð, skuli koma verð á leigu í húsum, sem byggð eru eftir 1945. Húsaleiga í núverandi vísitölu nemur aðeins um 10%, því að miðað er við verð á húsaleigu í gömlum húsum, sem verið hefur næstum óbreytt allt frá árinu 1939. En ég hygg, að með því að reikna húsaleiguverð í nýjum húsum, eins og gert er ráð fyrir í frv., þá verði það á þann hátt, að aðkeyptar vörur, sem hækka við gengislækkunina, nemi miklu minna í vísitölunni, en áður. Grundvöllur vísitölunnar verður því talsvert annar en áður, og hefur þetta áhrif þegar t.d. á að gefa launastéttunum uppbætur, og því má ekki gleyma, að skýra verður málið rétt í alla staði, og ekki dugir að dyljast þess, að vísitölugrundvöllurinn verður annar en áður, þar sem hækkun vöruverðsins nemur mun minna til hækkunar vísitölunnar en áður, og þegar það er aðeins þrjá fyrstu mánuðina, sem reikna á vísitöluna út mánaðarlega, þá hefur þetta sin áhrif. Ef við tökum dæmi, þá má geta þess, að kornvara er venjulega til í landinu til hér um bil þriggja mánaða. Þær birgðir, sem nú eru til, yrðu auðvitað seldar með sama verði og nú, en á 4. mánuði, þegar þær eru þrotnar, og vörur með hærra verði koma á markaðinn, þá er útreikningi vísitölunnar hætt í 6 mánuði. Þetta sýnir, að það er barnaskapur - ég vil ekki nota orðið blekking - að halda því fram, að lagt sé til með frv., að kjör launafólksins séu óskert, ef grunnkaup hækkar ekki. Í raun og veru er ekki annað hægt, því að eins og hagfræðingarnir skýra frá, þá er ekki hægt að hugsa sér að dæla tugum milljóna af nýju fjármagni í sjávarútveginn án þess, að þær milljónir komi frá einhverjum öðrum þjóðfélagsþegnum, enda draga hagfræðingarnir enga dul á, að frá öðrum stéttum koma um 80–100 milljónir til sjávarútvegsins, og það er líka svo, að þótt hagfræðingarnir hafi tilhneigingu til þess að mála það rauðrósóttum lit, hvað ástandið batni við þeirra aðgerðir, þá komast þeir ekki hjá því að viðurkenna, að kjör launafólks versni, a.m.k. fyrst í stað. Þeir segja á bls. 29 í grg.: „Áhrif þeirra ráðstafana, sem við leggjum til, eru þau, að tilfærsla verður á tekjum til sjávarútvegsins frá þjóðinni í heild, enda falla þá allir styrkir og fríðindi til hans niður. Þessi tilfærsla verður með þeim hætti, að í fyrstu færast nokkrar tekjur frá launþegum almennt til sjávarútvegsins, vegna hækkaðs framleiðslukostnaðar.“ Þess vegna eigum við ekki að fullyrða það, að þær ráðstafanir, sem frv. gerir ráð fyrir, hafi ekki nokkra eða verulega kjaraskerðingu í för með sér fyrir launafólk í landinu. Þvert á móti er það staðreynd, að kjör þess versna. Nú halda hagfræðingarnir fram, og það er undirstaðan undir byggingu þeirra, sem er að mínu viti að ýmsu leyti skynsamleg og af lærdómi gerð, að það sé hagræði fólksins í landinu að koma á frjálsri verzlun og hún sé það sem koma skal. Hv. 1. þm. S–M. undirstrikaði í sinni ræðu, að hann teldi, að á 10 fyrstu mánuðunum, sem lög þessi eiga að gilda, ef frv. verður samþ., yrði neyzluvöruinnflutningurinn minni en verið hefur undanfarið. Mig uggir og, að innflutningur á neyzluvörum almennings aukist ekki svo mjög á næstu tímum, að það hafi í för með sér kjarabætur þær, sem ýmsir vilja vera láta. Ég get fallizt á, að kjaraskerðing almennings komi að nokkru leyti af því, að ekki er á boðstólum í landinu allt, sem fólk þarf og getur keypt. T.d. má nefna, að menn geta iðulega ekki fengið jafngóð föt og skó og kaupgeta þeirra leyfir, og leiðir þetta m.a. til freistingar þeirrar, sem alltaf fylgir litlu vöruframboði, en mikilli kaupgetu, sem sé að leita á svartan markað, sem nokkuð hefur borið hér á, og er það náttúrlega kjaraskerðing fyrir fólk, ef það þarf að kaupa á svörtum markaði brýnustu lífsnauðsynjar sínar, en ég trúi ekki á, að þetta geti lagazt eins fljótt og hagfræðingarnir vilja vera láta, og trúi því ekki heldur, að frjáls verzlun skapi þá byltingu á kjörum fólksins, sem þeir telja. Við höfum á löngum tímabilum búið við frjálsa verzlun, og ég held, að fólki hafi fundizt eins þá, að það hefði við óblíð kjör í verzluninni að búa. Samvinnuverzlun hefur og heldur ekki getað skapað lægra vöruverð með samkeppni, vegna þess að samvinnufélögin hafa aðallega hugsað um að skapa ágóða, sem annað tveggja rennur til félagsmanna eða er lagður í nýjar og stórfelldar fjárfestingar. Ég mæli ekki gegn því - eða minn flokkur, að aukinn sé innflutningur neyzluvöru og að hún geti um allt land verið á boðstólum í sem mestu úrvali, en frelsi og samkeppni í verzluninni er háð miklum takmörkunum og hefur t.d. oft leitt til hringavalds, sem haldið hefur uppi neyzluvöruverðinu. Og þessa verður líka vart hér, þó að í smáum stíl sé, einkum í sambandi við verzlunina, og eru einkakaupsýslumenn þar annars vegar, en samband kaupfélaga hins vegar. Frelsið verður alltaf að hafa sin takmörk, til þess að það verði ekki misnotað, og má í því sambandi minna á orð Jóns Sigurðssonar, sem var viðurkenndur gáfumaður, enda þótt hann væri ekki hagfræðingur. Hann sagði, að frelsi án takmörkunar væri ekki frelsi, heldur agaleysi og óstjórn. Og sannleikurinn er, að svo vill oft fara. Af því, sem ég nú hef rakið í sambandi við þetta frv., má slá því föstu í fyrsta lagi, að samþykkt þess hefur í för með sér kjaraskerðingu fyrir launastéttirnar, auk þess sem verkalýðshreyfingin hefur ekki trú á, að þessi leið leysi vandamálin á hagkvæman hátt. Í öðru lagi vil ég segja, að það er ekki trygging fyrir því, að þessi gengislækkun skapi atvinnuöryggi eða tryggi atvinnurekstur í landinu. Þegar svo er, hlýtur launafólk að vera uggandi um sinn hag. Ekki af því, að launafólk vilji ekki taka á sig byrðar, ef aðrar stéttir gerðu slíkt hið sama og við það skapaðist traustur grundvöllur fyrir atvinnulífið og mannsæmandi lífskjör, en því miður liggur ekkert fyrir í frv., sem tryggir það. Hvernig er nú byrðunum skipt með þessu frv.? Eru þær lagðar á í réttu hlutfalli við getuna? Um það er sérstaklega að finna í 12. gr., um eignarskatt, en þar er aðeins gert ráð fyrir að taka beinan gróða af eignaraukningu vegna gengislækkunarinnar. Það eru því raunverulega engar byrðar lagðar á eignamenn, heldur aðeins hindrað, að þeir hafi beinan gróða af ráðstöfunum, sem aðrar stéttir hafa af þungar byrðar. Byrðarnar verða því þyngstar og framtíðin óvissust hjá þeim, sem hafa af minnstu að taka. Þetta er óréttlátt og verður óréttlátt, nema byrðunum sé skipt niður eftir efnum manna og ástæðum, því að sannarlega eiga þeir að bera byrðarnar, sem breiðust hafa bökin. Ég sakna þess, að ekkert skuli vera í þessu frv. um ýmis mjög alvarleg mál, sem brýn nauðsyn er að leysa í sambandi við heildarlausn á vandamálum þjóðarinnar. Að vísu minnast hagfræðingarnir á sum þeirra í álitsgerð sinni, en frv. sjálft getur þeirra ekki, og má þar fyrst til nefna, að ekkert ákvæði frv. miðar að því að tryggja betri verzlunarhætti, ekkert um réttlátari skattalöggjöf, t.d. meiri frádrátt fyrir efnalitið fólk, ekkert um ráðstafanir í húsnæðismálunum. Hv. 1. þm. S-M. kom nokkuð inn á það mál, að vísu á breiðum grundvelli. Hann talaði um, að byggja þyrfti tveggja og þriggja herbergja íbúðir í kaupstöðum og sömuleiðis þyrfti að byggja í sveitum, en þar tiltók hann ekki herbergjaföldann, enda ekki gert ráð fyrir stóribúðarskatti í sveitunum. Sömuleiðis taldi hann þurfa að byggja útihús í sveitum, og það er sjálfsagt rétt. En sleppum þessari skiptingu. Hins vegar vil ég taka undir það með þm. S–M., að það verður að gera alvarlegt átak í húsnæðismálunum, að minnsta kosti hér í Reykjavik. Við Alþýðuflokksmenn höfum frá mínu sjónarmiði gert skynsamlega till. til úrbóta í þessu máli, og liggur það frv. fyrir Álþingi eins og kunnugt er, og vil ég leyfa mér að vona, að það verði ekki skilið eftir í sambandi við hina miklu reformation, sem hugsuð er með þessu frv. og í sambandi við það. Ég hef ekkert ákvæði séð í þessu frv. um verulega tollalækkun, verðtollurinn á að vísu að lækka í prósentum, en mun þrátt fyrir það hækka verulega í krónutölum, og eru það allmikil vonbrigði, því að veruleg tollalækkun gæti ef til vill bætt nokkuð upp þá gífurlegu verðhækkun á erlendum vörum, sem fylgir svo mikilli gengislækkun sem hér er gert ráð fyrir. Ekkert ákvæði hef ég heldur getað fundið um sparnað í ríkisrekstrinum, og loks ekkert um betri skipulagshætti í útgerðinni. Það er hart að sjá menn, sem kannske gera út einn bát, lifa eins og fína forstjóra af því einu, á meðan við sitjum hér með sveittan skallann yfir jafnalvarlegum ráðstöfunum til bjargar útgerðinni eins og þetta frv. er. Það er einn þátturinn í því, sem þarf endurbóta við í þjóðfélaginu., samhliða gengislækkun, ef gerð verður. Alþfl. hefur athugað þetta frv. rækilega, og vil ég leyfa mér að endurtaka þakklæti til hæstv. ríkisstj. fyrir það tækifæri, sem hún veitti til þess, og vænti ég, að ekki hafi brugðizt það traust, að með það væri farið sem trúnaðarmál, eins og beðið var um. Og málið hefur líka verið rætt ýtarlega við trúnaðarmenn flokksins innan launþegasamtakanna. Sú gagnrýni, sem ég hef haft í frammi á frv., er í samræmi við þær niðurstöður, sem þessi athugun Alþfl. og fulltrúa launþegasamtakanna hefur leitt til, og er um leið ástæðan fyrir því, að þessir aðilar hafa ákveðið að vera andvígir málinu. Nú kann einhver að spyrja í sambandi við þessi orð mín, hvaða stefnu Alþfl. vilji þá, þar sem viðurkennt sé, að stöðvunarleiðin sé ekki lengur fær. Út af þessu vil ég taka fram eftirfarandi: Í fyrsta lagi hefur Alþfl. bent á „stöðvunarleiðina“ svokölluðu í dýrtíðarmálunum, sem gefizt hefur mjög vel í nágrannalöndum okkar. Flokkurinn telur það ekki sína sök. að sú leið virðist nú ekki lengur fær. Í öðru lagi er það hlutverk borgaraflokkanna, sem boðað hafa gengislækkun og fengið mikinn meiri hluta á Afþingi með þá ráðstöfun á stefnuskrá sinni, að bera nú ábyrgð á framkvæmd málsins. Í þriðja lagi vil ég svo segja það, að hefði Alþfl. nægilegan styrk með þjóðinni, mundi hann að sjálfsögðu fara aðrar leiðir. Hann mundi láta þjóðfélagið sjálft taka í sínar hendur allan útflutning og innflutning og taka þar með úr umferð hinn gífurlega verzlunargróða. Þannig mætti jafna á milli verðlags á framleiðsluvörunum og innfluttum nauðsynjavörum. Slíkt mætti að vísu kalla gengislækkun, en sú gengislækkun væri í framkvæmd gerólík því, sem nú er talað um, og mundi koma allt öðruvísi niður á þegnana. Að endingu vil ég svo segja það, að Alþfl. hefur enga löngun til að skapa glundroða og upplausn í landinu og mun því ræða þetta mál á ábyrgan hátt, fyrst og fremst málefnalega. Hins vegar mun flokkurinn standa á verði gegn öllum þeim ráðstöfunum, er ganga á rétt alþýðunnar eða stefna að auknu misrétti í þjóðfélaginu.



Herra forseti. Það er raunar ekkert nýtt, að lagðar séu fram till. hér á Alþingi, sem fela í sér árás á lífskjör alþýðunnar í landinu. Og það er heldur ekkert nýtt, að þessi árás sé gerð með gengislækkun. Það var svo 1939 og aftur 1942, þegar nota átti gerðardóminn fræga til að halda lífskjörunum niðri, og enn 1944 átti að leika sams konar bragð. Það er sameiginlegt öllum þessum till., að þær miða að því að lækka kaup launþeganna í landinu, enda hefur ekki verið dregin nein dul á það í þeim umræðum, sem hér hafa farið fram. En þessi síðasta herferð á hendur launiþegum í landinu, þ.e. frv. hæstv. ríkisstj., er að einu leyti frábrugðin fyrri atlögum, því að hún er gerð undir vísindalegu yfirskini, og hafa tveir hagfræðingar verið fengnir til að semja þessar tillögur, og fylgir frá þeim löng og mikil greinargerð. Nú er ekki að efa, að þessir hagfræðingar eru báðir hálærðir, enda er annar þeirra ekki sóttur skemmra, en til Ameríku. Og öll þessi störf þessara vísu manna eru unnin fyrir fólkið, aðeins lagt til það, sem því er fyrir beztu. Allt á þetta að vera alþýðumönnum til góðs, bara ef alþýðan er þolinmóð, unz spádómarnir rætast. En á hverju byggja svo þessir vísu menn frv. það, sem hér liggur fyrir? Jú, það sést fljótt, ef litið er á frv. Allir, sem að því hafa unnið, Benjamín Eiríksson, Ólafur Björnsson próf. og ríkisstj., byggja allir í sameiningu á því, að kaupið sé of hátt. Það er grunnurinn, sem allt er reist á. En nú vil ég leyfa mér að spyrja: Hvar eru sannanir fyrir því, að kaupið sé of hátt? Um það er enginn stafkrókur í greinargerðinni, sem þó er heil bók. Nei, það er sem sagt ekkert um það í greinargerðinni. Hvernig mundu nú heiðarlegir vísindamenn fara að því að rannsaka, hvaða þættir það eru í íslenzku framleiðslunni, sem eru of dýrir, og hvar helzt sé hægt að spara. Jú, þeir mundu rannsaka, hvað margir raunverulega vinna t.d. við sjávarútveginn og hvaða laun þeir hafa, en svo hins vegar mundu þeir athuga, hvað miklar tekjur þessi atvinnuvegur hefur. Eins væru svo athugaðar tekjur bænda og svo hins vegar, hvað landbúnaðurinn framleiðir mikil verðmæti. Það er að segja, þeir mundu fyrst og fremst rannsaka, hvað þjóðartekjur okkar Íslendinga eru miklar, og síðan hvernig þær skiptust milli hinna ýmsu stétta, en þá fyrst væri skapaður grundvöllur til að leysa vanda atvinnuveganna á. En í þessu plaggi sést ekki orð um þetta grundvallaratriði. Það er ekki orð um þann gríðarstóra hlut, sem verzlunarauðvaldið, og þá ekki sízt heildsalarnir, hafa hrifsað til sín af þjóðartekjunum. Sömuleiðis er algerlega sniðgengið í þessu plaggi að gera athugun á þeim mikla kostnaði, sem fer til þess að halda uppi hinu risavaxna skrifstofubákni ríkisins, sem liggur með margföldum þunga á öllu atvinnulífinu. Sú staðreynd, að hagfræðingarnir hafa ekki gert svo mikið sem tilraun til að athuga þessi tvö grundvallaratriði málsins, þýðir það, að allar þeirra niðurstöður eru eins óvísindalegar og mest má verða og þess vegna ekkert mark á þeim takandi. Það stóð svipað á fyrir sjávarútveginum árið 1934, og þá var gerð rannsókn á ástandinu,og kom þá í ljós, að útvegurinn var kominn í tveggja millj. kr. tap, en það kom líka í ljós, að á sama tíma hafði verzlunin grætt - ekki 2 millj., heldur 5 millj. og af því einmitt 2 millj. vegna sölu til sjávarútvegsins. Við höfum glöggar upplýsingar um þá staðreynd, að fjármagnið hefur runnið úr sjávarútveginum til verzlunarinnar, vegna þess að hún hefur verið arðvænlegri, og þess vegna hefur tap sjávarútvegsins beinlínis orsakazt af gróða verzlunarinnar. Það mátti lesa það í áliti Rauðku, hvernig tekjur þjóðarinnar skiptust, en nú er það ekkert rannsakað og gengið fram hjá öllum aðalatriðum. Þetta er að reyna að dylja staðreyndir fyrir þjóðinni, að ganga fram hjá tekjuskiptingunni. Segjum, að þjóðartekjurnar séu 1.200 milljónir. Hvað gengur mikið til verzlunarauðvaldsins af þeim tekjum ? Hvar eru upplýsingar um það? Eða þá ríkisbáknið, sem allir vita, að er gífurlegt og hvílir með margföldum þunga á atvinnuvegunum, af því að það er svo vitlaust, hvernig það liggur á einstaklingum og félögum og hindrar starf í þágu heildarinnar, en gefur fjárplógsmönnum frjálsar hendur til að raka saman fé. Hvað er hér sagt um, hvað mikið rennur til þessa bákns af þjóðartekjunum? Ekki neitt sagt um það. Það væri hægt að taka hér allan atvinnurekstur og birta útreikninga og rannsóknir, t.d. varðandi landbúnaðinn, eða svara spurningunni: Hvað kostar það þjóðina að gera út, og hvernig á að ráða fram úr vandanum? Þetta var gert 1934, þegar menn voru að gera sér ljósa kreppuna, hvernig komið var, og hvað var helzt til ráða. En nú er vandlega þagað yfir þeirri staðreynd, hvernig þjóðartekjurnar hafa skipzt á undanförnum árum og eignir hlaðizt upp á örfáum höndum, svo að 200 hlutafélög og einstaklingar í Reykjavík eiga um 500 millj. kr. í eignum. Nú er reynt að dylja þetta, að nú sé til rík auðmannastétt í landinu. Nú er talað eins og ekkert sé til nema verkalýður með of hátt kaup, sem þurfi að lækka. Það er talað um ríkisskuldir, en það er ekki talað um þær eignir, stóreignir, sem á sama tíma hafa myndazt á örfáum höndum. Það er talað um tap sjávarútvegsins, en vandlega þagað yfir því, að bankarnir græða 30 millj. kr. á ári. Landsbankinn á yfir 100 millj. kr. í hreinni eign og græðir 17–18 millj. á ári. Það er verið að dylja þjóðina þess, að á undanförnum árum hafa skapazt tekjur og auður hjá ríkri auðmannastétt og sumpart hjá ríkisstofnunum eins og Landsbankanum. En allt þetta er dulið og prédikað sí og æ um fátækt og um að lækka þurfi laun almennings og rýra lífskjör hans. Svo er hitt alveg sérstakt, hvernig hagfræðiálitið dregur upp blekkjandi mynd af ástandinu, t.d. sjávarútveginum. Hvaða rannsókn hefur verið gerð á rekstrarkostnaði hans? Hvað er hægt að spara? Hvað hefur verið gert til þess að sundurliða kostnað útvegsins og sjá, hvað hægt er að lækka? Allir útvegsmenn þurfa að greiða fyrir það, sem keypt er inn. En verð á öllum aðfluttum vörum til útvegsins er miklu hærra, en það þarf að vera. Hvar er minnzt á það í þessu plaggi? Hvergi. Það er ekkert reynt til að vernda útveginn gegn eða fyrir því okri. Það dregur meira fyrir útveginn að fá lækkaða vexti, en lækkað kaup. Er minnzt á þá hluti? Nei. Það er ekki minnzt á, hvernig ríkisvaldið hefur með ýmsu móti á valdi sínu að minnka útgerðarkostnaðinn. Það á að halda áfram að íþyngja þessum atvinnuvegi með álögum frá auðhringum og bönkum og þeim, sem mest hafa grætt. Þessi gróði er heilagur, hann má ekki snerta. En ef verkalýðurinn hefur möguleika á að fá sæmileg kjör, þá á að rýra þau. Ég hefði gaman af að fá útskýringu á 5. gr. Er meint með henni, að verkamenn búi nú við ofrausn og lifi betur, en fyrir stríð, sbr. vísitöluna? Ég mun bera fram brtt. í þessu sambandi og sýna fram á, að þjóðartekjurnar hafa aukizt hlutfallslega síðan fyrir stríð margfalt á við kaup á sama tímabili, af því að allir hafa fengið vinnu og unnið með góðum. og mikilvirkum tækjum eins og menn. Hér í þessu frv. er hins vegar ekki minnzt á að reikna út og bera saman aukningu þjóðarteknanna og hækkun kaupgjaldsvísitölunnar. Og af hverju er verið að dylja, að kaupgjaldsvísitalan hefur ekki hækkað í hlutfalli við margföldun þjóðarteknanna? Það er vegna þess, að aðrir hafa grætt, en launamenn og hrifsað til sín þjóðartekjurnar, og því á að reyna að leyna. 5. gr. er aðeins til áróðurs og á að vinna gegn því, að lífskjör almennings haldist. Hvað eftir annað hefur það verið undirstrikað af ráðamönnum þjóðarinnar, undirstrikað í orði og skálaræðum, að þeir, sem vinna að framleiðslunni, þurfi að fá sem bezt kjör. En hvað segja hagfræðingarnir á bls. 43: „Í rauninni er svo komið, að sjómennirnir fá of stóran hlut aflaverðmætisins í sinn hlut, og að löggjafarvaldið og ríkisstjórnin hafa neyðzt inn á þá braut að greiða útgerðinni talsvert af öðrum framleiðslukostnaði af almannafé beint eða óbeint. Með þessu riðlast um leið sjálft hlutaskiptafyrirkomulagið.“ Seinna á sömu bls. segir: „Við teljum, að hag útgerðarinnar þurfi og megi bæta með breytingum á hlutaskiptunum.“ Hér er m.ö.o. lagt til, um leið og sagt er, að hlynna þurfi að útveginum, að minnka hlut sjómanna, og ef sjómenn ganga ekki inn á það, á að stöðva útgerðina með vinnudeilum. Þeir virðast halda, að aðrir en sjómenn rói. Kannske hagfræðingar? Hvar er í álitinu minnzt á verzlun með olíu og veiðarfæri og hverjir fái ágóðann af henni? Þar fleyta útlendir auðmenn rjómann af íslenzkum sjómönnum. En lagt er til, að kjör verkamanna og sjómanna séu skert. Þannig er allt á eina bókina lært, fyrir fram ákveðin ein niðurstaða eftir pöntun, að því er virðist, og sú niðurstaða er: of hátt kaupgjald. Hér er á ferð auðvald landsins, íklætt gervi vísindanna, það smeygir sér inn í stéttabaráttuna og lætur sem treysta megi þessu svo kallaða hagfræðingaáliti eins og formúlu. Það hefur verið vitnað í það hér eins og óskeikulan grundvöll. En þetta álit er hlutdrægt. Ég skal ræða það og rökstyðja við hvaða hagfræðing sem er. Hagfræðingarnir hafa aðeins eina afsökun, ef maður vill vera góður við þá, og hún er sú, að þeir séu eins og börn á skólabekk. Þeir stagast á þeirri firru, að tillögur þeirra skapi frjálsa verzlun og hún sé aftur grundvöllur þess, að öllum vegni vel. Þess vegna er það alltaf viðkvæðið, að þegar búið sé að lækka kaupið, verði verzlunin frjáls og allt lagist. Þetta er sá vöggusöngur, sem á að svæfa íslenzka alpýðu. En hvernig eru staðreyndirnar í þessu máli? Þær eru þær, að vöruskortur mun halda áfram þrátt fyrir niðurstöður hagfræðinganna, og það er viðurkennt af þeim, sem hafa talað hér á undan mér, meira að segja af hv. 1. þm. S-M., að vöruskorturinn muni haldast áfram. Þessi hv. þm. er þó ekki hagfræðingur, en hann lítur raunsýnum augum á málið eins og við og grefur ekki höfuðið í sand frjálsrar verzlunar. Þingmenn treysta ekki á þessi úrræði. Hv. 8. landsk. tók hið sama fram, það virðast allir sammála um það, nema hagfræðingarnir. Hver einasta bollalegging þeirra lýtur að frjálsri verzlun. Þeir ganga m.ö.o. út frá falskri forsendu, enda gerir ríkisstj. ekki tilraun til þess, í samræmi við söng þessa frv. og álits, að koma á frjálsri verzlun. Þvert á móti hefur verzlunin aldrei verið fjötraðri, en nú. Stjórnin hefur sem sé ekki trú á, að álit hagfræðinganna sé rétt. Hún anzar ekki þessum blessuðum börnum, hagfræðingunum. Viðkvæði þeirra er trú á frjálsa verzlun, sem ekki styðst við neinn raunveruleika. Svo er í 2. gr. frv. gengið út frá, eftir að búið er að lækka gengið, að ríkisstj. og Landsbankinn skuli hafa samráð um að ákveða gengið héðan í frá. Þar þykjast þessir herrar hafa fundið óbrigðult ráð til að halda kaupgjaldi niðri. Það er beinlínis ýtt undir alla atvinnurekendur að halda niðri kaupgjaldi, látið vofa yfir, að ella hætti bankarnir að lána til atvinnurekstrarins. Það á að píska verkamenn með svipu yfirvofandi. atvinnuleysis til að beygja sig undir alræðisvald ríkisstj. og Landsbankans. Því stærri og betri atvinnutæki og því betri nýting þeirra, því hærra kaup er hægt að borga. Það er ekki verið að hugsa um að stækka framleiðslutækin og nýta þau betur, sem fengin voru á nýsköpunartímabilinu, svo að þau geti staðið undir hærra kaupgjaldi. Þvert á móti á að refsa þeim atvinnurekendum, sem geta borgað hærra kaup, þeim, sem hafa hagkvæmastan atvinnurekstur. Hækkandi kaupgjald er eðlilegasta hreyfing í þjóðfélagi, sem er á framfarabraut. Skyldi ekki mega byrja á því að spara heildsala og þjóðnýta Coca-cola, áður en sagt er við alla hlutarsjómenn: Það verður að lækka ykkar kaup. Varðandi 2. gr. frv. má segja, að þar sé um hreina svikamylnu að ræða, því ef t.d. verkamenn fá kauphækkun, þá á bankavaldið að hafa það í hendi sér, með tilstuðlan ríkisstj., að gengið sé fellt. Slíkt sem þetta nær ekki neinni átt í þjóðfélagi, sem tryggja á atvinnuréttindi verkamanna og annarra launþega. Hins vegar gætu atvinnurekendur og verkamenn unnið að því með samstilltu átaki að bæta afkomu útgerðarinnar. En hér er um að ræða ráð skammsýnna manna, sem eru að brugga pólitísk ráð.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði þar lokið máli mínu, þar sem ég hafði sýnt fram á, að í þessu frv. og allri greinargerð þeirri, sem fylgir því frá hagfræðingunum, er einvörðungu miðað við lækkun kaupgjaldsins, en ekkert rannsakað annað í þjóðfélaginu. Það er því ekki óeðlilegt, að verkalýðshreyfingin segi, er hún er spurð, hvort hún vilji taka á sig byrðar þær, sem greinir í frv., að það séu of margir milljónamæringar á Íslandi, of mikill verzlunargróði á Íslandi, of margir skriffinnar á Íslandi og embættismenn á of háum launum, sem fyrst ætti að leggja byrðarnar á, áður en skorið er niður við verkalýðinn. Þetta er síður en svo óeðlilegt svar, eftir þann undirbúning og aðfarir, sem haft hefur verið við þetta frv. Allur undirbúningur þessa máls er ekki réttur og heiðarlegur, ef leitast ætti við að lækna meinsemdirnar á þjóðarlíkamanum. Ég álít bæði frv. og greinargerð hagfræðinganna plagg, sem ætlað er til þess að blekkja með og til áróðurs, enda þurfti ekki annað en að hlusta á ríkisútvarpið í kvöld, þar sem einn frambjóðandi Sjálfstfl. frá kosningunum í haust hélt því fram, að þetta frv. væri undirbúið af lærðum hagfræðingum og því væri allt satt og rétt, sem í því stæði. Það er því viðbúið, að eftir slíkan undirbúning verði svör verkalýðshreyfingarinnar þau, að þeir, sem breiðust hafi bökin og ríkastir eru í þjóðfélaginu, taki fyrst sínar byrðar, áður en verkalýðshreyfingin færi sínar fórnir. Alþýðan hefur aldrei neitað að leggja að sér, en hún segir, að þeir, sem auðinn hafa og hátekjurnar, verði fyrst að taka á sig sínar kvaðir. Það er enn fremur rétt í sambandi við þetta að benda á það, sem tekið er fram í 2. gr. frv., þar sem ríkisstj. er fengið vald til þess að breyta genginu hvenær sem er, að þá er raunverulega verið að svipta verkalýðshreyfinguna og atvinnurekendur samningsrétti sínum um kaup og kjör. Svo framarlega sem verkalýðurinn gæti samið við atvinnurekendur um hærra kaup, gætu bankaráð Landsbankans og hæstv. ríkisstj. svipt hann þeim hækkunum með því aðeins að lækka gengið. Hér er því verið að stofna svikamylnu. Ég hef nú rætt aðalatriðið í þessu frv., gengislækkunina og hvernig verkalýðshreyfingin lítur á hana. Þá kem ég að öðru atriði þessa frv. og öllum rökstuðningi fyrir því, þ.e.a.s., að of mikil fjárfesting á undanförnum árum sé rót meinsemdarinnar og eigi sök á því, hvernig komið er. Ég vil taka það fram, að ég álít þessa skilgreiningu ranga, en mun að öðru, leyti ræða það síðar. Ég vil nú rekja það álit, að of mikil fjárfesting sé orsök þess, að þjóðin búi nú illa. Ég ætla að sýna, hvernig þessi kenning kemur við einstakt dæmi, og síðan hvernig hún kemur við okkar þjóðfélagsþróun. Hagfræðingarnir segja á bls. 11, - og vitnaði hv. 1. þm. S-M. í það sem stoð fyrir sínu máli, - þeir segja svo, með leyfi hæstv. forseta, hvernig farið hafi verið að í stríðslok: „Það ráð var hins vegar tekið að hverfa að nýsköpunarstefnunni og því skotið á frest að koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn.“ Ég get skotið því hér inn, að það er alveg rétt hjá hv. 1. þm. S-M. að kalla þessa stefnu nýsköpunarstefnu. Siðan segir svo: „Hefði verið horfið að því að láta jafnvægi þjóðarbúskaparins ganga fyrir öðru, þá hefði innlenda fjárfestingin orðið að vera í samræmi við það, sem til var til slíkrar fjárfestingar innanlands, einkum vinnuaflið. Fjárfestingunni hefði þá verið haldið innan eðlilegra takmarka og beint inn á réttar brautir með lánastarfsemi bankanna og hóflegri þátttöku ríkisins. Á þann hátt hefði einnig orðið sneitt hjá ýmsum mistökum í framkvæmdunum. Til þess að afla fjár til hinna öru framkvæmda hefur orðið að auka óeðlilega mikið útlán bankanna og reka búskap ríkisins með miklum halla. Af þessu leiddi einnig, að sala gjaldeyrisforðans tók ekki úr umferð eins mikið laust fé og hún hefði átt að gera.“ Þetta er það, sem hinir vísu hagfræðingar segja í sínu áliti að gert hafi verið í stríðslok, og hér höfum við prófstein á, hvað þessir hagfræðingar hefðu ráðlagt ríkisstj., hefðu þeir verið kvaddir ráða 1945. Hvað þýðir þetta nú á réttri íslenzku, ef horfið hefði verið að jafnvægiskenningu hagfræðinganna? Ef ráðum þessara hagfræðinga hefði verið fylgt, þá hefðu einstaklingarnir verið látnir ráða, hvað gert hefði verið og framkvæmt, en ríkisstj. ekki verið látin gripa þar inn í. Sparifjáreigendurnir hefðu þá raunverulega ráðið, hvað gert hefði verið við gjaldeyrinn og hvernig hann hefði verið notaður. M.ö.o., þeir eiga við, að þörf hefði verið að koma í veg fyrir, að eins mikil eftirspurn eftir vinnuafli skapaðist eins og raun varð á, og viðhalda hæfilegu atvinnuleysi. - Þá skulum við lítillega athuga, hvernig farið hefði, ef leið hagfræðinganna hefði verið fetuð. Hver var nú vilji einstaklinganna 1945 til þess að nota það fé, er þeir áttu í bönkum, til báta- og togarakaupa? Nýbyggingarráð átti á þessum tíma tal við togaraeigendur og spurðist fyrir um álit þeirra og vilja til togarakaupa. Þeirra álit var, að engri átt næði að vera að kaupa hingað togara þá. Enskir togaraútgerðarmenn ætluðu að bíða með að láta smiða nýja togara handa sér, því að þeir voru sannfærðir um, að verðið mundi lækka eftir eitt til tvö ár. Hið sama ætluðu hinir íslenzku aðilar einnig að gera. Engum blandast nú hugur um, að svo framarlega sem einstaklingarnir hefðu verið látnir sjálfráðir, hefðu þeir allflestir, samkv. stefnu hagfræðinganna, slegið öllu á frest og beðið þar til þeir hefðu verið búnir að sjá villu sina og verið komnir á þá skoðun, að því fyrr sem þeir gerðu kaupin, því betra. Það var því þáverandi ríkisstj., sem greip inn í og gerði ráðstafanir til kaupa á 30 togurum, án þess að einstaklingarnir vildu nota sitt sparifé til kaupanna. M.ö.o., ef jafnvægishagfræðingarnir hefðu fengið að ráða stefnu Íslands 1945, þá hefðu aðeins örfáir togarar verið keyptir. Hver mundi svo afleiðingin hafa orðið? Við höfum tvö nærtæk dæmi. Hv. 1. þm. S-M. var á móti togarakaupunum 1945, en þegar hann var tekinn við og kominn í ríkisstj., þá voru keyptir togarar, því að þá var það jafnvægisstefnan, sem réði, en ekki nýsköpunarstefnan frá 1945. Sem sagt, 10 togarar, jafnvægistogarar, voru keyptir 1948. Og hvað sýnir sig svo með þessa togara, sem keyptir voru af hinni miklu lýðræðisstjórn þríflokkanna og enginn bölvaður Sósíalistaflokkur var til að reka þar á eftir? Hvað kosta þeir svo nú? Áætlað kostnaðarverð þeirra mun vera eitthvað 41/2–5 millj. kr., og ef Framsókn og Sjálfstfl. samþ. þetta frv., sem hér er nú til umr., mun hver þeirra kosta um 8–81/2 millj. En það var einmitt hugmynd hagfræðinganna 1945, að Íslendingar ættu að bíða rólegir jafnvel til 1948, en þá hefðu kannske verið keyptir, eins og nú er búið að gera, 10 togarar, sem kosta 8–81/2 millj. En hvað sýnir svo þetta? Það sýnir, að hagfræðingarnir koma með sínar kenningar út frá og upp úr kennslubókum og segja að allt, sem raski jafnvægi í þjóðarbúskapnum, sé það illa. En lífið sýnir bara allt annað. 1945 eigum við mikinn erlendan gjaldeyri og náum samningum um kaup á 30 nýjum togurum, sem eiga að vera tilbúnir 1947. Við þykjumst sem sé sjá fram á, að eftir stríðið verði mikill markaður fyrir sjávarafurðir okkar hjá hinum sveltandi þjóðum Evrópu. Þess vegna rekum við á eftir smíði þeirra, því að við viljum fá þá í brúkið sem fyrst, hvað sem líður öllum jafnvægiskenningum. Ég vil halda því fram, að það hafi verið gæfa Íslands, að við tókum ekki tillit til jafnvægisvitlausra hagfræðikenninga. Það, að við slógum til nógu snemma og notuðum tækifærin, varð til þess, að íslenzkir útgerðarmenn urðu á undan brezkum í fyrsta skipti hvað viðvíkur útbúnaði öllum, stærð og hagkvæmni togaraflotans. Undanfarið höfum við aftur á móti keypt togarana gamla af Bretum, sem hafa verið langt fyrir neðan það, sem tækni tímans hefur krafizt. Við sem sagt hagnýttum okkur tækifærið og möguleikana, sem okkur buðust, og hefur sú ráðsmennska gefið okkur í erlendum gjaldeyri yfir 100 millj. kr. árlega. Ef farið hefði verið eftir kenningum hagfræðinganna, hefðum við spilað þessu öllu út úr höndunum á okkur og Bretar orðið á undan með sinn nýja togaraflota, og við horft á þá öfundaraugum. Þetta er því alveg dæmi um það, hvernig farið hefði, ef hagfræðingunum hefði verið leyft að ráða 1945. Við værum þá mun fátækari, hefðum ekki atvinnutækin og hefðum farið á mis við þær tekjur, sem við höfum nú af þessum skipum okkar. Mér finnst það vera hálfgerð kaldhæðni örlaganna, að Sjálfstfl. skuli gera þetta hagfræðingaálit að sínu og leggja þetta frv. fram byggt á því, og þykir mér mjög leitt, að hæstv. forsrh. skuli ekki geta verið viðstaddur umr., því að ég hefði sérstaka löngun til þess að ræða þetta mál við hann. Sjálfstfl. er með þessu frv. að lýsa því yfir, að það hafi ekki verið að hans ráði, að farið var út á nýsköpunarbrautina, og ekki einungis það, heldur er hann jafnframt að lýsa yfir iðrun sinni varðandi gerðir sínar 1945. Jafnframt skil ég vel, að hv. 1. þm. S-M. taki vel undir þetta frv. Ég held, að Sjálfstfl. ætti að endurskoða sína hagfræði, ef hann ætlar að túlka þessar till. sem sínar, því að með því er hann að fordæma nýsköpunarstefnuna frá 1945. Mér finnst það og vera hálfgerð kaldhæðni, að í viðbót við allt annað skuli vera gert ráð fyrir því í 11. gr. að leggja sérstakan skatt á nýsköpunartogarana, sem aldrei hefðu verið keyptir, ef farið hefði verið að till. þeirra hagfræðinga, sem þetta frv. sömdu. Því ekki að leggja skatt á jafnvægistogarana, sem koma 1951? Hvers vegna forðast ráðh. fyrrv. ríkisstj. að ræða um þá. Í staðinn fyrir að þessir togarar voru ekki keyptir 1945, eins og við sósíalistar lögðum til, þá láta nú sömu menn og komu í veg fyrir það, þjóðina borga 25 millj. með þessum jafnvægistogurum. Ég held því, að þeir menn, sem aðhyllast jafnvægisstefnuna, ættu að athuga svolítið betur, hvernig hún kemur út í „praksís“. Þá mun ég nú á eftir ræða örlítið um fjárfestingu almennt. Það er eftirtektarvert atriði, að þessi hugsun, að fjárfestingin sé of mikil hér, er sprottin af pólitískum áróðri frá þeim hagfræðingunum Benjamín Eiríkssyni og Ólafi Björnssyni. Ég tel nú rétt að athuga dálítið nánar ástæðuna, sem hugmynd þeirra er sprottin af. Ég skal fúslega viðurkenna, að út frá þeim grundvelli, sem þeir hafa hugsað þetta frá, er mikið til í því. Grundvöllurinn, sem þeir hugsa út frá, eru hin þroskuðu iðnaðarþjóðfélög Bretlands og Bandaríkjanna, og undir slíkum kringumstæðum sem þar eru fyrir hendi og miðað við viðskiptalögmál kapítalismans er ekki óeðlilegt að ganga út frá jafnvægishugmyndinni, því að þar passar hún fyrir kapítalistana til kauplækkana og annarra slíkra aðgerða, svo og fyrir hringakerfið, sem skapar aðalauðinn. M.ö.o., arðrán auðstéttanna í slíkum þróuðum iðnaðarþjóðfélögum getur skapað blómlegan stóriðnað, ef kreppurnar grípa þar ekki inn í, þ.e. það, sem á hagfræðingamáli mundi verða kallað „accumulation“. Auðmannastéttin í slíkum löndum er það sterk, að hún getur náð frá verkalýðnum nægilega miklu til þess að geta haldið áfram að auka atvinnutæki sin, og hún er það fámenn, að óhugsandi er, að hún geti torgað nema litlu af því, sem hún tekur frá verkalýðnum. Hitt fer til að auka hin afkastamiklu atvinnutæki hennar. Fyrir auðmannastéttir slíkra landa, Bretlands og Bandaríkjanna, sem þurfa gífurlega mikla markaði, er mjög skynsamlegt að halda því fram, að iðnaðarvaldið í þessum löndum geti framleitt vörur til að selja til hinna landanna, að ekki sé þörf fyrir hin löndin að auka iðnað sinn eða fá fullkomnari atvinnutæki, og rétt sé að láta það lögmál ráða, sem gerir þau lönd að góðum markaðslöndum fyrir stóriðnaðarvöru iðnaðarlandanna. Til þess að menn geri sér ljóst viðhorf þessara mála, vil ég segja eftirfarandi: Þegar við berum saman England og Bandaríkin, sem eru tiltölulega háþroskuð, kapítalísk þjóðfélög, miðað við okkar íslenzka þjóðfélag, og þegar við athugum ekki aðeins tæki þeirra, byggingar og eignir, - en núlifandi kynslóð Englands hefur erft 4/5 hluta af öllum eignum landsins og uppbygging þess hefur staðið öldum saman, hvernig passa þá þessar hugmyndir fyrir okkar þjóðfélag? Hverju þurfum við á að halda hér í okkar þjóðfélagi? Við tökum við okkar landi til þess að byrja að stjórna því og erum að nokkru leyti stjórnarfarslega frjálsir um síðustu aldamót. Landið er svo að segja óhúsað, lítið er af vegum og hverfandi lítið af tækjum, svo að ekki sé talað um nýtízku tæki. Fyrir okkur Íslendingum liggur þá það verkefni að byggja þetta land upp. Ef við ætlum að byggja það upp á þeim grundvelli, að þjóðin geti lifað sem beztu lífi, þurfum við að veita henni nýtízku tæki til að vinna með, skapa nokkurs konar stóriðnað, hvort sem það er á sjó eða landi, hvort sem það eru fljótandi verksmiðjur, nýtízku togarar eða verksmiðjur byggðar á fossafli. Þetta þýðir m.ö.o., að við tökum hér við frumstæðu. bændaþjóðfélagi, fátæku og arðrændu gegnum aldir, og við þurfum á nokkrum áratugum að vinna upp allt, sem aðrar þjóðir hafa svipt okkur á undanförnum öldum. Við þurfum að skapa okkur tæki, byggja hús, sem ekki voru byggð, vegna þess að þjóðin var arðrænd. Í Kaupmannahöfn, en ekki á Íslandi, voru reistar hallir fyrir það fé, sem pínt var út úr íslenzkum bændum og sjómönnum. Hvað þýðir það? Það þýðir, að það, sem við þurftum, Íslendingar, að einbeita okkur að, út frá þörfum okkar íslenzka þjóðfélags, var fyrst og fremst fjárfesting. Þetta hlýtur öllum að vera ljóst, sem einhverja hugmynd hafa um hagfræði, svo framarlega sem menn hugsa um það, hvað íslenzku þjóðinni er fyrir beztu, svo framarlega sem um það er hugsað að skapa þjóðinni nóg og góð tæki til að vinna með. Fyrsta skilyrðið fyrir góðri lífsafkomu er að hafa góð og fullkomin framleiðslutæki. Það er ekki til neins fyrir sjómenn á róðrarbátum að stofna til vinnudeilna og heimta kaup eins og greitt er á togurum. En takið þið sjómennina, sem voru á róðrarbátunum um aldamótin, og setjið þá á nýsköpunartogara - og hafið þá heldur 50 en 30 - og sjáið, hvort þeir skapa ekki meiri auð fyrir þjóðfélagið og geri það mögulegt, að þeim sjálfum sé borgað meira kaup. Sama gildir um að hagnýta auðlindir eins og okkar fossa. Þjórsá ein getur gefið útflutningsverðmæti á ári eins og öll okkar útgerð, 400 millj. kr. Spurningin er sú, hvort við viljum einbeita okkur að því að hagnýta þessar auðlindir, eða hvort við viljum sætta okkur við róðrarbátana og gömlu togarana, orfið og hrífuna eða eitthvað ofurlítið hærra stig þar fyrir ofan. Með öðrum orðum: við tökum við okkar landi pólitískt og atvinnulega sem nýlendu, og við erum að reyna að vinna það upp úr því að vera nýlenda. Við erum búnir að því, a.m.k. að nokkru leyti pólitískt með því að gera það stjórnarfarslega sjálfstætt, að lýðveldi, en við áttum eftir að gera okkar þjóðfélag eins þroskað iðnaðarþjóðfélag og okkur var mögulegt að skapa. Með því að gera það að slíku þjóðfélagi sköpuðum við um leið þjóðinni raunhæfan, efnahagslegan grundvöll til þess að fólkinu liði vel, afkastaði mikilli vinnu og framleiddi miklar afurðir. Hvað er nú það, sem hagfræðingarnir leggja til í þessum efnum? Þeir segja við okkur, að þetta skulum við alveg láta vera komið undir einstaklingunum, hvað þeim þóknist að gera, hvort þeir vilji í þetta leggja. Á árunum milli 1930–40 fengum við dálitla reynslu af þessu. Hvernig gekk það? Það var ekki einn einasti nýr togari keyptur. Við vitum ósköp vel, hvað það kemur til með að þýða, svo framarlega sem þjóðin ekki einbeitir sér að þessu verkefni. Það þýðir það, að þessi verkefni verða ekki unnin. Svo framarlega sem þjóðin ætlar að skapa sér nýtízku, tæki, þá verður hún að einbeita öllum sínum kröftum að því, hún verður að taka valdið yfir fjármagni landsins í sínar hendur og stjórna því, hvernig það er notað, eins og hún gerði að nokkru leyti 1945, þegar hún ákvað að kaupa nýsköpunartogarana og þegar með l. frá Alþ. varð að brjóta Landsbankann að nokkru leyti á bak aftur, til að fá hann til að ganga inn á þetta. Þess vegna er það, að sú kenning, sem þessir góðu hagfræðingar hér eru með, er kenning, sem þeir yfirtaka á skólabekknum hjá há þroskuðum iðnaðarþjóðfélögum, Bretlandi og Bandaríkjunum, og ætla svo að láta hana passa fyrir það þróunarstig, sem íslenzka þjóðfélagið stendur á. En hún passar alls ekki fyrir það. Þeir eru eins og skólabörn, sem hafa lært eitthvað á skóla, en ætla svo að fara að nota það á alveg hringlandi vitlausum stað. Það er allt annað, sem við þurfum í því frumstæða bænda- og fiskimannaþjóðfélagi, sem við lifum í. Við höfum verið að umskapa grundvöll atvinnulífsins með þeirri tæknilegu byltingu, sem gerð var á árunum 1945 og þar á eftir. Það lá því ekki fyrir okkur að hugsa um jafnvægi, heldur nýsköpun atvinnulífsins, og að gera það sterkt, afkastamikið og voldugt. Það tókst að nokkru leyti. Ég vil þess vegna alvarlega vara við, einmitt með hliðsjón af því, sem ég nú hef sagt, að taka ómelta kenningu hagfræðinga frá skólabekknum, eins og hér er gert, sem taka háþroskað iðnaðarþjóðfélag, til þess að gera það að leiðarstjörnu um það, hvernig við eigum að stjórna okkar þjóðfélagi. Þeir, sem koma með þessa kenningu fyrir okkar litla þjóðfélag, hugsa eins og Englendingar og Bandaríkjamenn, en ekki sem Íslendingar. Ef við ætlum að halda áfram eins og undanfarin ár og gera þjóðfélag okkar þroskað iðnaðarþjóðfélag, megum við ekki taka tillit til þessa, heldur hagnýta til fulls alla möguleika í þá átt og einbeita okkur við nýsköpunarstefnuna eða fjárfestingarstefnuna, ef menn vilja heldur kalla það svo. Það er líka komið inn á það í áliti hagfræðinganna, að ef til vill hefði það verið skynsamlegt að lækka gengi íslenzku krónunnar meira en þeir leggja til að gera. Það er náttúrlega gefið, að ef það hefði verið gert 1945–46, þá hefðu öll þau tæki, sem voru keypt til landsins, orðið miklu dýrari, jafnt til sjávarútvegsins og landbúnaðarins og annarra atvinnugreina. Það hefði þýtt það, að það hefði orðið miklu erfiðara fyrir okkur að veita okkur möguleika til fjárfestingar, sem við höfðum út frá okkar innlendu aðstöðu. Þess vegna er það líka ein af þeim afleiðingum, sem mundi verða af því, ef eftir till. hagfræðinganna væri farið, - að hækka svo gengi punds og dollars og annarrar útlendrar myntar, sem frv. gerir ráð fyrir, - að fjárfestingin mundi lamast og kannske að sumu leyti stöðvast, vegna þess að tækin, sem við þurfum að kaupa frá öðrum löndum, yrðu svo dýr. Ég hef nefnt dæmi um jafnvægistogarana 10, og við skulum taka dæmi af landbúnaðinum. Síðasta hálfa áratuginn höfum við alveg sérstaklega einbeitt kröftum þjóðarinnar að því að skapa tæknibyltingu í landbúnaðinum, með því að kaupa til landsins dráttarvélar og aðrar vélar til afnota fyrir hann. 74% hækkun á gengi punds og dollars mundi þýða það, að um leið yrði hækkun á öllum tækjum, sem landbúnaðurinn þarf. Það þýðir aftur, að það mundi gera bændum erfiðara fyrir að fá sér þessi tæki. Þegar svo líka fóðurmjöl og allt annað, sem þeir þurfa á að halda af útlendri vöru, hækkaði um leið, þá geta menn nokkurn veginn skilið, að þótt afkoma þeirra hafi kannske verið sæmileg undanfarið, þá fer ekki að verða mjög mikill afgangur fyrir þá til að kaupa hálfu dýrari tæki, en þeir hafa keypt undanfarið. En ef stefnan, sem gengur gegnum þetta frv., styrkjalaus atvinnurekstur, verður framkvæmd, er landbúnaðurinn - eins og rétt væri út frá sjónarmiði þessara jafnvægishagfræðinga, og ég vona sérstaklega, að hv. 1. þm. S-M. athugi vel, hvernig það verður í framkvæmdinni - sviptur öllum styrkjum, sem hann hefur í sambandi við almennar búnaðar- og raforkuframkvæmdir, og þá vil ég auglýsa eftir, hvað margir bændur á Íslandi treysta sér til að kaupa traktora og annað til að halda áfram vélbyltingunni í hinum íslenzka landbúnaði. Ég er hræddur um, að þeir yrðu ekki margir, sem gæfu sig fram. Nei, með þeim till., sem hér hafa komið fram, er verið að stöðva fjárfestinguna, sem hefur átt sér stað í íslenzkum atvinnugreinum. Það er verið að stöðva þá vélbyltingu, sem hefur átt sér stað í sjávarútveginum og landbúnaðinum. Það er verið að stöðva okkur á því nýlendustigi, sem við höfum staðið á, svo að við náum ekki fram til að verða iðnaðarþjóð, því að í raun og veru er það stóriðnaður, sem hér er hafinn, þar sem eru nýtízku togararnir, síldarverksmiðjurnar, hraðfrystihúsin og annað slíkt. Ég skal aðeins nefna hér eitt dæmi um það, hvaða þýðingu þessi gengislækkun hefur á þróun okkar uppbyggingar í atvinnulífi. Næstum því allir hv. alþm. hafa verið sammála um það, hver nauðsyn okkur er á því að efla raforkuframkvæmdir, hver nauðsyn okkur er á því að hagnýta okkur hin miklu vatnsföll og jafnvel að koma hér á stað stóriðju í sambandi við þau. Eitt af því, sem lýst var yfir fyrir nokkru að væri ákveðið af fyrrverandi ríkisstj., var viðbótarvirkjun Sogsins. Sú virkjun var áætluð 90 millj. kr., 48 millj. kr. í útlendu fé og 42 millj. kr. í innlendu fé. Með þeirri gengislækkun, sem hér er lagt til að gera, hækkar útlendi þátturinn í þessu um 35 millj. kr. M.ö.o. fer Sogsvirkjunin upp í 125 millj. kr. Þetta þýðir það, að allar raforkuframkvæmdir á Íslandi verða miklu dýrari en ella, fjárfesting í slík fyrirtæki verður miklu erfiðari fyrir okkar þjóð, miðað við lífsafkomuna, rafmagn og allt slíkt verður miklu dýrara. Nú sem stendur er meiri hlutinn af öllum raflögnum framkvæmdur með styrkjum, sem nema meir en helmingi af kostnaði. Ef þessi rekstur á að verða styrkjalaus og frjáls verzlun á að koma þar í viðbót á öllum sviðum, eftir að búið er að hækka verð á öllu, sem til raforku þarf, um 74%, þá getur sérstaklega Framsfl. útmálað það fyrir sér, hvernig ganga muni að reisa raforkuver í sveitum og koma rafmagni til bænda. Nei, við skulum gera okkur það ljóst, að till. þessara hagfræðinga, ef samþ. verða, þýða stöðvun iðnaðarins, og allt hjal um stöðvun fjárfestingar þýðir það að láta framfarirnar stranda á því stigi, sem þær nú eru á, og hindrar, að við getum haldið áfram á þeirri braut að skapa okkur öruggari efnahagsgrundvöll, bæta lífskjör almennings og auka framfarir þjóðarinnar. Þetta þýðir, jafnt hvað kaupgjald og fjárfestingu snertir, að það er verið að leiða fátæktina yfir þjóðina aftur, eins og við þekktum hana fyrir stríðið og lengst af, sára og beiska fátækt, sem okkur er gert illmögulegt að ráða við. Fjmrh. sagði í ræðu sinni, að það væri verið að binda endi á umfangsmikið tímabil. Það er rétt. Það er verið að binda endi á tímabil þeirra stærstu átaka, sem gerzt hafa í íslenzku atvinnulífi til þess að skapa raunhæfan efnahagslegan grundvöll fyrir þjóðina, svo að hún megi lifa við betri kjör en áður, og það er verið að innleiða stöðvunartímabil, af því að yfirstétt þessa lands getur ekki hugsað til þess að slaka á sínum lífskjörum gagnvart almenningi og fjárfestingarþörf þjóðarinnar. Það er verið að stöðva framfarir og þróun þessa þjóðfélags og hrinda alþýðunni út í fátækt, til þess að auðmenn landsins og voldugt skriffinnskuapparat geti hjarað áfram, svo að þessi þunga byrði geti hvílt á þ jóðinni, án þess að hún fái tækifæri til að halda áfram að veita sér betri lífskjör. Við verðum að gera okkur ljóst, hvað er að gerast og að þessi pólitík, að stöðva framfarir, skapa okkur fátækt og halda okkur á því nýlendustigi, sem við vorum á, passar í kramið hjá enska og ameríska auðvaldinu, sem veit ekki, hvað það á að gera við framleiðslu sína. Það er þægilegt fyrir þessar voldugu iðnaðarþjóðir að segja við önnur lönd: Verið þið á eftir, verið þið áfram frumstæðar bænda- og fiskimannaþjóðir, fáið ykkur ekki ný tæki, heldur verið markaður fyrir okkur, og við skulum láta ykkur fá vörur eftir sem áður, verið fátæk og notið ykkar litlu peninga fyrir rándýrar vörur frá okkur. Og þeir hindra okkur í því að nota, okkar auðlindir, eins og fossana, til að koma upp stóriðju. Þessi „teoría“ hagfræðinganna passar sem sagt í kramið fyrir Breta og Ameríkana, en hún hentar ekki gagnvart þjóð, sem er að brjótast upp úr fátækt og í það að verða háþroskað iðnaðarþjóðfélag. Ég held þess vegna, að þessar „teoríur“, sem hér er diskað upp með fyrir okkur Íslendinga, ættum við að senda til baka. Þeir geta „praktíserað“ þær þar, sem þær eru lærðar. Við erum færir um að finna það út sjálfir, hvað hentar okkar þjóðfélagi bezt, og ég held, að við höfum, gert það með góðum árangri undanfarin ár. Ég held okkar þjóðfélag sé miklu ríkara í dag en það væri, ef við 1945 hefðum farið eftir till. eins og till. þessara hagfræðinga. Það, sem við sósíallstar vorum að vinna að, þegar við beittum okkur fyrir nýsköpuninni og tókum þátt í nýsköpunarstj., var það, að gera þetta land ríkt, reyna að skapa því stór og voldug tæki til að vinna með, svo að þjóðin kæmist á bekk með þeim þjóðum, sem lengst eru komnar hvað tækni snertir. Þrátt fyrir það, þótt þetta næðist ekki, þá voru stigin nokkur spor fram á við, sem þýddi það, að okkar land var tiltölulega ríkt, móts við það, sem það var, og væri sá auður, sem í þessu landi er til, notaður áfram til þess að byggja upp okkar atvinnulíf, væru þær 500–600 millj. kr., sem 200 menn í Reykjavík eiga, ásamt öðru fé landsmanna, notaðar til að skapa grundvöll að stóriðju, gætum við með tímanum gert þetta litla þjóðfélag miklu ríkara, en það nú er. Við skulum gera okkur grein fyrir, á hvern hátt okkur hefur tekizt að gera þetta undanfarin ár. Á undanförnum árum hefur verið mikil vinna fyrir alla, eftirvinna og aukavinna. Menn hafa unnið hjá öðrum á daginn og byggt yfir sig á kvöldin. Það er þrælað mikið á þessum árum og það sér á hinum mikla þjóðarauði. Stórvirk atvinnutæki hafa verið tekin í notkun og ný fyrirtæki risið upp. En hver er svo grunnsteinninn í hugmyndum hagfræðinganna um notkun vinnuafls á næstu árum? Grunnsteinninn, sem framkvæmdin á öllum þessum „teoríum“ byggist á, er mátulegt atvinnuleysi, svo að hægt sé að nota það sem písk á verkalýðinn allan tímann, það mikið atvinnuleysi, að hægt sé að hræða hvern einasta mann, sem vinnur, því, að ef hann ekki beygi sig, þá verði hann atvinnulaus. Hvað þýðir þetta frá sjónarmiði þjóðarbúsins? Það þýðir, að fleiri hundruð eða þúsund manns eru látnir verða atvinnulausir. Það þýðir, að vinnuaflið, sem hægt er að nota til að skapa stórkostlega fjárfestingu, verður látið ónotað. Ég ætla að nefna eitt smádæmi um það, hvernig þetta verður í framkvæmd. Í nýju Sogsvirkjunina þarf 42 millj. kr. í innlendu fé. Það er vinnuaflið innanlands. Til þess að ljúka stækkuninni á þrem árum þarf ekki nema 200 verkamenn. Það þýðir m.ö.o., að þetta vinnuafl skapar innlenda hlutann af virkjuninni. Við gætum með nokkuð mörgum 200 manna hópum skapað nokkuð margar virkjanir, hvað innlenda hlutann af fjármagninu snertir. Hvað þýðir það, að 200–400–600 verkamenn séu látnir ganga atvinnulausir? Það þýðir, að við látum ónotað verðmæti, sem mundi skapa innlenda hlutann af kostnaði við 1–2–3 Sogsvirkjanir. Sú stund, sem verkamaðurinn er atvinnulaus, er eyddur auður, en atvinnuleysi er grundvöllur undir öllum hugmyndum hagfræðinganna og skilyrði til þess, að þær verði framkvæmdar. Íslenzka þjóðin, sem þarf á því að halda að nota allt sitt vinnuafl, á að byggja upp á skipulagi, sem grundvallast á notkun þess, en hún hefur ekki efni á að kasta vinnuaflinu í sjóinn. Hagfræðingarnir bjóða okkur upp á atvinnuleysi, en segja um leið, að við höfum ekki efni á að festa svona mikið fé. Það er sagt, að við höfum ekki efni á að byggja Sogsvirkjunina, en við höfum ekki efni á að kasta vinnuaflinu í sjóinn. „Teoría“ hagfræðinganna er að halda uppi atvinnuleysi, til þess að atvinnurekendastéttin geti dafnað. Það á að eyðileggja atvinnumöguleika landsmanna til þess að gefa milljónamæringunum hér í Rvík tækifæri til að semja niður kaup fólksins, og þetta er ekki gert vegna þess, að verkamannastéttin hafi ekki verið reiðubúin til að semja við atvinnurekendur. 1944, þegar nýsköpunarstj. er mynduð, bjóða verkalýðssamtökin upp á samning til tveggja ára um óbreytt kaup, til að tryggja vinnufriðinn í landinu. Atvinnurekendur vildu ekki semja upp á þetta. Ef það verður ráðizt í nýjar og miklar framkvæmdir, þá mun ekki standa á verkalýðssamtökunum að tryggja vinnufrið og byggja þjóðfélagið upp, verkalýðsfélögin eru reiðubúin til slíks samstarfs. Hér er þess vegna verið að innleiða, íklædda í hagfræðikerfi, kúgunarstefnu gagnvart verkalýðnum, sem þýðir um leið stöðvunarstefnu fyrir íslenzkt atvinnulíf. Ég hef nú eytt lengri tíma, en ég ætlaði mér í að ræða um þetta spursmál og fjárfestinguna, vegna þess að mér hefur blöskrað, hvernig áróðurinn gengur, ekki aðeins í blöðum, heldur líka í skrifum hagfræðinganna um þessi mál. Öll þessi skrif einkennast af því, að það er rætt út frá hugmyndinni um tiltölulega háþroskað iðnaðarþjóðfélag, - rætt án þess að nokkurt tillit sé tekið til þeirrar þjóðfélagsþróunar, sem Ísland stendur á, og að íslenzkt þjóðfélag sérstaklega á að hagnýta sér sínar auðlindir og sitt vinnuafl á annan hátt en háþroskað iðnaðarþjóðfélag getur gert. Í þessu plaggi, þar sem verið er að rökstyðja þær kenningar, sem hér er haldið fram, er sérstaklega vitnað í yfirlýsingu, sem gerð var, þegar nýsköpunarstjórnin var mynduð, og það prentað upp sem fylgiskjal með þessu, það að vera, að því er mér virðist, til þess að rökstyðja, að raunverulega séu það verkalýðsflokkarnir, sem séu að brjóta það, sem lofað hafi verið 1944, þegar nýsköpunarstjórnin og Ólafur Thors forsrh. gaf sínar yfirlýsingar. Þessi yfirlýsing hans er birt á blaðsíðu 26, það álit hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Hitt er svo auðvitað stjórninni og stuðningsmönnum hennar ljóst, eins og öllum öðrum, að ef dómur reynslunnar verður sá, að hin nýja tækni fær ekki risið undir óbreyttu kaupi, verður ekki hjá því komizt, að allir, ekki bara þeir lágt launuðu, heldur allir, er framfæri hafa af framleiðslunni, verða að lækka kröfur sínar, því að til langframa getur engin þjóð búið við hallarekstur. En þá og þá fyrst er frambærilegt að gera þessar kröfur. Og þá og þá fyrst, eftir að verkalýðurinn hefur séð, að í orði og á borði hefur allt verið gert, sem hugsanlegt er til þess að halda uppi lífskjörum hans, mun verkalýðurinn vera reiðubúinn til að hlusta á og fara eftir slíkum óskum. Þetta er jafnaugljós sannleikur sem hitt er augljós firra, að vera nú að hefja illvígar deilur um kauplækkanir, meðan enginn velt, hvort kaupið þarf að lækka, og þá enn síður, hversu mikil lækkunin þyrfti að vera.“ Þessi yfirlýsing, sem Ólafur Thors, núverandi forsrh., gaf, stendur enn þann dag í dag. Verkalýðurinn mun áreiðanlega enn þá, eftir að hafa séð að í orði og á borði hefur allt verið gert, sem hugsanlegt er til þess að halda uppi lífskjörum hans, vera reiðubúinn til að hlusta á till. En það er svo fjarri því, að allt hafi verið gert í orði og á borði, sem hugsanlegt er til þess að halda uppi lífskjörum hans, að þvert á móti hefur á þrem síðustu árum verið ráðizt á lífskjör verkalýðsins, án þess að nokkur hlutur hafi verið sparaður við yfirstéttirnar og skriffinnskubákn ríkisins. Á sömu þingunum sem samþ. hefur verið að skerða kaupið með því að binda vísitöluna í 300, hefur verið samþ. að hækka tollana og koma á nýjum embættum og skrifstofubáknum og séð um, að heildsalagróðinn haldi áfram. Verkalýðurinn hefur ekki séð, að þetta hafi verið gert, heldur þvert á móti, og í þessu áliti hagfræðinganna er ekki gerður nokkur skapaður hlutur til þess að skera niður við yfirstéttir þessa lands og spara í ríkisrekstrinum. Ég þykist nú hafa fært að því nokkur rök, að það, sem hér er gert til þess að ráðast á kaupgjaldíð og stöðva fjárfestinguna, sé í fyrsta lagi ráðstafanir á móti hagsmunum íslenzkrar alþýðu, fyrst og fremst verkalýðnum, sem við framleiðslugreinarnar vinnur, og í öðru lagi gegn þörfum íslenzku þjóðarinnar til að efla og þroska sitt atvinnulíf. Hins vegar er þetta tvennt, of hátt kaupgjald og of mikil fjárfesting, það, sem hagfræðingarnir og ríkisstj. álítur vera aðalsjúkdóminn í núverandi þjóðfélagsástandi. Ég held, að þessir læknar, sem ætla sér að lækna sjúkdóminn í okkar þjóðfélagslíkama, hafi ratað á alveg skakkan stað í þjóðfélagslíkamanum, þegar þeir ætla að fara að gera sinn uppskurð. Ég held, að þeim fari svipað og t.d. lækni, sem færi að gera ráðstafanir út af t.d. sjúkdóm í lifrinni, þegar það væri sjóndepra, sem gengi að sjúklingnum, eða eitthvað álíka óskylt, sem fyrst og fremst þjáir hann. Það er röng skilgreining á því, hvað fyrst og fremst kreppir að í okkar þjóðfélagi, sem allar þessar kenningar hagfræðinganna byggjast á, og það að tvennu leyti. Þeir segja, að það þurfi að skera niður við alþýðuna, þegar þarf að byrja á að skera niður við auðmannastéttina. Þeir segja, að það þurfi að skera niður fjárfestinguna, hún sé aðalmeinsemdin, og framkvæma gengislækkun, þegar að mínu áliti sá sjúkdómur, sem fyrst og fremst þjáir okkar sjávarútveg og stendur honum fyrir þrifum, er markaðsvandræði. Ég held, að það, að ræða þetta mál, sem hér liggur fyrir, með því að ganga fram hjá því, sem er höfuðmeinsemdin fyrir þjóðfélagið sem heild, sé vísvitandi að blekkja sjálfan sig og þjóðina. Það, sem kreppir að í okkar sjávarútvegi nú, er markaðsvandræðin, það er hans viðfangsefni nr. 1. Það eru fleiri hlutir, sem hvíla þungt á honum, hvers konar braskþungi, skriffinnska og ýmislegt, sem þarf að lækna, en markaðserfiðleikarnir eru það, sem er nr. 1., og vegna þess að allt þetta frv. og allar fórnir, sem í því felast fyrir alþýðuna, eru heimtaðar út frá því sjónarmiði, að það sé til tryggingar atvinnurekstrinum og tryggingar sjávarútveginum, vil ég leyfa mér að beina fyrirspurnum til hæstv. ríkisstj. um það, hvaða tryggingu hún leggur fyrir Alþ. um það, að þessi uppskurður, sem hér á að gera, beri tilætlaðan árangur. Hvaða tryggingu hefur ríkisstj. fyrir því, að með þessari lækkun á genginu gangi sjávarútvegurinn af fullum krafti? Við skulum í fyrsta lagi taka þann útveg, sem fyrst og fremst er sagt að verið sé að gera þetta fyrir, það er smábátaútvegurinn og aðalframleiðsla hans, freðfiskurinn. Nú fullyrða bankarnir og þeir, sem bezt þekkja til í okkar markaðslöndum, að markaðurinn fyrir freðfisk muni vart meiri en 15 þús. tonn, þrátt fyrir þá gengislækkun, sem fyrirhuguð er í þessu frv. Nú vil ég spyrja: Er það meiningin, þegar búið væri að framleiða 15 þús. tonn af freðfiski, að þá ætti að stöðva framleiðslu freðfisksins og bankarnir að segja: við lánum ekki meira nema með ríkisábyrgð? Eða á að stöðva framleiðsluna og skapa atvinnuleysi og gera það að verkum að rekstur hraðfrystihúsanna og bátanna verði svo dýr, þegar þeir fá ekki að framleiða nema helming af því, sem þeir geta framleitt, að tap verði á öllum rekstrinum þrátt fyrir gengislækkunina? Ég vil þess vegna leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj.: Hefur hún tryggingu fyrir því með þessari gengislækkun, sem hún nú leggur til, að hraðfrystihúsin megi framleiða 30 þús. tonn og bankarnir láni út á 30 þús. tonn og þessi 30 þús. tonn verði seld? Hvar eru hennar samningar um það? Eða er bara lofað upp í ermina? Er heimtað af okkur að hækka gengi pundsins um 74%, og við stöndum svo uppi eins og glópar eftir 2–3 mánuði, og ríkisstj. kemur og segir: Það var þrátt fyrir þessa gengislækkun ekki hægt að selja þennan freðfisk? Ég vil spyrja þá vísu menn, sem kalla til hagfræðinga í öðrum heimsálfum: Hvar er álit hagfræðinganna um þessa markaði, sem við eigum að fá með þessari gengislækkun? Hæstv. ríkisstj. hefur kinokað sér við að gefa upplýsingar um þetta. Á það að vera á huldu? Á Alþ. ekkert að fá að vita um þetta? Ætlar hæstv. ríkisstj. að koma sér hjá því að segja nokkuð um þetta mál, þetta mál, sem er nr. 1 fyrir sjávarútveginn? Ástandið er svona viðvíkjandi freðfiskinum, það vita útgerðarmenn, og ég vil leyfa mér að vonast eftir því, að þetta frv. verði ekki sett þannig í gegnum þingið, að útgerðarmenn fái ekki að segja sitt álit um það, hvað þessi ráðstöfun muni þýða. Ég held þess vegna, að það verði að vera skilyrði fyrir því, að hægt sé að ræða þessar aðgerðir, sem hér er lagt til, af einhverju viti, að ríkisstj. leggi fram svona upplýsingar um þessi mál, hvar þessir markaðir eru, fyrir freðfiskinn, fyrir saltfiskinn og fyrir ísfiskinn, og hvað er hægt að selja mikið. Við seldum í Þýzkalandi 65 þús. tonn í fyrra. Getum við selt þar 10 þús. tonn nú eða eitthvað meira? Og hvernig er þetta viðvíkjandi Englandi? Í þessu máli er ómögulegt að komast hjá því fyrir ríkisstj., ef hún ætlast til þess, að þetta mál sé yfirleitt rætt af einhverju viti í þinginu, að gefa upplýsingar um þetta. Megum við t.d. spyrja hana: Hvað þarf verðið á freðfiskinum að vera í Englandi í dag til þess að þessi framleiðsla seljist? Hvaða verð þarf að vera á ísfiskinum í Þýzkalandi til þess að hægt sé að selja 65 þús. tonn, eða er enginn möguleiki að selja hann fyrir hvaða verð sem er? Það er þessi trygging, sem Alþ. verður að heimta að ríkisstj. gefi, þegar hún er að gera svona kröfur til þjóðarinnar um fórnir eins og hér er á hana lagt. Hagfræðingarnir hafa sína kenningu um þetta mál, þeir hafa þá kenningu, að svo framarlega sem við séum samkeppnisfærir, Íslendingar, þá sé hægt að selja alla þessa hluti; ef við Íslendingar getum undirboðið Norðmenn og Færeyinga, þá sé allt í lagi, frjáls verzlun skapi alltaf næga markaði. Það er trúarsetning, sem allar þessar kennisetningar hagfræðinganna byggjast á. Forsendan er frjáls verðmyndun í markaðslöndunum, t.d. Englandi, forsendan hvað markaðsmálin snertir, sem hagfræðingarnir ganga út frá. Er nú þessi trú byggð á staðreyndum? Er frjáls verðmyndun á þessum mörkuðum, sem við þarna erum að eiga við? Hv. 8. landsk. þm. kom nokkuð inn á það áðan í sinni ræðu, að ef til vill væri ekki svona mikið um þessa frjálsu verzlun hér heima eins og menn vildu vera láta, þrátt fyrir það að það væru engin innflutningshöft. Við skulum þá athuga markaðsmöguleikana í þeim löndum, sem við fyrst og fremst seljum til. Hvernig er það með frjálsa verzlun fyrst og fremst t.d. í Englandi, sem er það höfuðmarkaðsland, sem við eigum kost á? Þeir upplýsa okkur líka um það, hagfræðingarnir, og ég held, að það sé óhjákvæmilegt að upplýsa ofurlitið um það. Okkur er sagt, að við eigum að lækka verðið á freðfiskinum til þess að vera samkeppnisfærir. Hvernig er því háttað með kaupin á freðfiskinum t.d. í Bretlandi? Í Bretlandi er það einn aðili, sem kaupir allan okkar freðfisk, það er brezki auðhringurinn Unilever, sem er sterkasti og ríkasti auðhringur heimsins utan Bandaríkjanna. Þessi auðhringur á m.a. útgerð í Englandi. Hann keypti fyrir nokkrum árum stóra togaraútgerð, Mac Fisheries, mikil hraðfrysti,hús og stóra „organisation“, Smethurst og Bennett, til fisksölu, og sameinaði þetta allt í ein samtök undir nafninu Bemast. Þessi eini hringur hefur alla sölu á freðfiski í Englandi með höndum. Þessi voldugi hringur situr þarna í Bretlandi og er eigandi að öllum þeim tækjum, sem þarf til þess að selja fisk þar, allt frá frystihúsum og upp í stóran togaraflota. Þessi auðhringur kaupir alla hvalolíu og síldarlýsi í Bretlandi, hann ákveður verðið, sem fiskimenn hér úti á Íslandi, í Noregi og annars staðar fá fyrir sína vöru. Hann segir við Íslendinga í dag: Lækkið þið verðið á ykkar vörum. Þegar Íslendingar eru búnir að því, þá segja þeir við Norðmenn: Íslendingar eru búnir að lækka verðið á sinni vöru, nú verðið þið að lækka verðið á ykkar vöru. Svoleiðis pína þeir niður verðið hjá norskum fiskimönnum og íslenzkum fiskimönnum. Og fyrrv. ríkisstj. tók þátt í þessu. niðurboði. Það, sem hefði verið eðlilegt fyrir okkur, var að segja við Norðmenn: Eigum við ekki að standa saman um okkar framleiðslu og hagsmuni og segja við þennan hring: Gefið okkur gott verð fyrir okkar vöru? Þessi hringur samdi við Íslendinga um það fyrir tveimur árum, að Íslendingar ættu að fá sama verð og Norðmenn fyrir síldarolíuna, og Norðmenn stóðu fast á því að fá 105 sterlingspund fyrir tonnið. Það er eitt af þeim fáu skiptum, sem möguleikar hafa skapazt á síðustu árum fyrir íslendinga og Norðmenn að standa saman á móti þessum auðhring, sem hefur arðrænt þá um gott verð fyrir sína vöru. En fyrrv. stj. sendi þá nefnd til London til þess að semja um verðið, og þegar Norðmenn vildu fá 105 sterlingspund og Íslendingar sömdu um lægra verð en Norðmenn, þá var það sama sem að lækka verðið niður í 971/2 sterlingspund. Íslendingar lækkuðu verðið og afsöluðu sér samningsbundnum réttindum til þess að undirbjóða Norðmenn. Við erum notaðir til þess að undirbjóða Norðmenn, til að lækka hjá þeim, svo eru þeir notaðir næsta ár til að lækka olíuna enn þá meir. Þarna situr þessi auðhringur og þrýstir okkur niður á víxl, Íslendingum, Norðmönnum og Færeyingum, sem eru að vinna á hættusvæðunum á fiskimiðunum til þess að afla þess, sem þessi hringur notar til þess að búa til dýrar vörur úr og okra. Ég veit ekki, hvort þessum hagfræðingum, sem hafa undirbúið þetta allt, og ríkisstj., er ljóst, að þessi sami hringur sem ég hef verið að tala um á meiri hluta hlutafjárins í þýzka fyrirtækinu Margarin Union, sem á meiri hluta hlutabréfanna í stærsta togaraútgerðarfélagi Vestur-Þýzkalands, Norddeutsche Hochsee, og að þetta útgerðarfélag er nú gert sterkt og voldugt og gefnir nýir togarar til að auka sína útgerð og framleiðslu á Íslandsmiðum til að eyðileggja okkar markaði í Þýzkalandi. Þessi hringur kaupir af okkur fiskinn og á togara bæði í Bretlandi og Þýzkalandi, hann eflir þessa útgerð og gerir út til þess að geta þannig undirboðið okkur, ef á þarf að halda, og þegar hann er búinn að pína Norðmenn í gegnum Íslendinga, þá segir hann við brezka sjómenn og þýzka sjómenn: Nú verðið þið að lækka ykkar kaup, því að íslenzkir sjómenn eru langt fyrir neðan, þeir slá ykkur út. Svona situr þessi könguló í þessum vef til þess að veiða þessar flugur á víxl, sem eru nógu vitlausar til þess að láta ginnast. Hvernig stendur á því, að þessir hagfræðingar, sem skilja þetta allt, hvernig Ísland fær bezta markaði, segja ekki eitt orð um það, hvernig við erum þarna arðrændir? Haldið þið, að það sé af vankunnáttu þessara manna? Ef til vill eru þeir hagfræðingar bara í fáfræði? En ef þeir vita þetta, guð hjálpi þá þeirra heiðarleika, ef þeir ekki segja þjóðinni það. En má ég spyrja: Hvað haldið þið að hefði verið sagt um Íslending á 18. öld, sem hefði þagað um það við þjóðina, að t.d. Hörmangarafélagið einokaði hana og arðrændi? Ætli það hefði ekki þótt undarleg umhyggja fyrir hag Íslands á þeim tíma? En félag eins og Hörmangararnir er svo ákaflega smátækt hjá slíkum auðhringum, sem spenna yfir svo að segja alla veröldina. Ég veit ekki, hvort ég á að fara inn á það, til þess að upplýsa það kverkatak, sem þessi hringur hefur, að tala um það „patent“, sem notað er við frystingu hér á landi, og ég veit ekki, hvort Íslendingar hafa samið um not á því „patenti“ eða hvort það er stolið, eða hvort hringurinn hefur óttazt að það færi í mál, sem mundi þýða nokkrar milljónir í skaðabætur. Það er svo undarlegt, að það er eins langt frá því, að það sé upplýst af hálfu þeirra manna, sem ættu að upplýsa þjóðina, hvernig ástandið er, að það er þvert á móti verið að þegja yfir því, og svo á í krafti þessarar vanþekkingar að pína íslenzku þjóðina til að sætta sig við fórnir. Svona eiga þessi auðfélög að halda áfram að safna auði og hlúa að sér. Ég veit ekki hvort þm. trúa mér um þetta, en ég hef orðið var við, að þeir ráðh., sem hafa haft með utanríkisverzlunina að gera, virðast varla hafa haft hugmynd um, að þessi hringur sé til. Ég vil þess vegna benda þeim á, sem kæra sig um að fá einhverjar heimildir, sem þeir leggi betri trúnað á en það, sem ég segi, að leita til Ameríku. Ég vil benda þeim á bezta tímarit „businessmanna“ þar í landi, Fortune, sem flytur nákvæmar upplýsingar um verzlunarástand atvinnulífsins í heiminum að þeirra áliti. Þar var skrifað í des. 1947 og jan.-febr. 1948 stór og mikil grein um Unileverhringinn, þar sem m.a. eru rakin öll hans sambönd við hvert einasta land heimsins, þar sem hann hefur sambönd. Þar er enn fremur rakið, hvað mikið auðmagn hann á í hverju af þessum löndum, og þar er enn fremur rakið og sýnt á korti, hvernig hann á fyrirtæki í flestöllum löndum heims, þeim sem ekki eru sósíalistísk, og hvað hans umsetning og hvað hans gróði sé. Og umsetningin er einn milljarður og 364 milljón dollarar. Ég minnist aðeins á þetta vegna þess, að mér er ekki grunlaust um, að fjölmargir þeirra hv. þm., sem ættu, samvizku sinnar vegna, að grannskoða okkar atvinnulíf og fjármálaástand, viti ekki glögglega um þetta. En þeir ættu ekki að láta undir höfuð leggjast að rannsaka þessa hlið málsins og ættu ekki að taka ákvarðanir um mál eins og þetta, sem hér liggur fyrir, án þess að hafa hugmynd um slíkar staðreyndir, sem ég hef komið hér með, - og upplýsingar um þetta er hægt að fá jafnvel í amerískum tímaritum. Þetta segi ég vegna þess, að mér hefur oft blöskrað, hvernig þagað er yfir öllum þessum staðreyndum og hvernig reynt er af blöðunum að blekkja þjóðina, - af blöðum, sem ættu þó að upplýsa hana, - og reyna að fá þjóðina til að sætta sig við léleg lífskjör. Ég sé, að ég fer að verða allt of langorður og hef talað lengur í þessu máli en ég ætlaði mér. - En viðvíkjandi þessum markaðsmálum vil ég taka fram, - en mun ekki fara eins langt út í það eins og ástæða hefði verið til, - að orsökin til þess, að svo er komið sem er í okkar markaðsmálum, þ.e. orsökin til markaðsvandræða hins íslenzka þjóðfélags er, að Marshallsamningurinn var gerður 1947 og 48 og okkar markaðir þar með þrengdir og við bundnir við þau lönd, sem nota okkur, meðan þau hafa þörf fyrir okkar fisk, og sparka okkur síðan. Unileverhringurinn gat notað okkur, meðan Breta og Þjóðverja vantaði fisk, en þegar hann hefur nógan flota, sparkar hann okkur. Og það er þetta spark, sem þessi hringur ætlar að gefa okkur. Ef við hefðum frjálsa verzlun hér á landi, væri hægt að skapa markað fyrir okkar vöru, en það er ekki hægt, meðan við erum bundnir við þennan hring. - Ég fyrir mitt leyti varaði við því, þegar þær ráðstafanir voru gerðar, sem leiddu okkur inn í kalda stríðið og gerðu okkur bundna auðhringunum í Bretlandi. Ég varaði við því, hvað af því mundi leiða tveim til þrem árum eftir að það væri gert. Nú eru þau ár liðin og afleiðingin að koma fram. Nú erum við að byrja að þjást undir þeirri kreppu auðvaldsskipulagsins, sem voldugir auðhringar í heiminum alltaf notfæra sér, til þess að lækka lífskjör smáþjóðanna og til að auka gróða sinn með því að féfletta aðra. - Og ef við tökum dæmið frá 1931 í sambandi við þann hring, sem ég hér hef minnzt á, þá var það svo, er Nýfundnaland glataði sínu efnahagslega sjálfstæði, þá var það fyrst og fremst af því, að það var arðrænt og féflett þannig, að þjóðin gat ekki haldið uppi efnahagslegu eða pólitísku sjálfstæði. Það eru auðhringarnir, sem eru „interesseraðir“ í að skapa slíkt ástand hjá smáþjóðunum, með áhrifum á pólitík. Og samningar, sem þeir gera, eins og Marshallsamningurinn, er aðferðin, sem þeir beita til þess að binda þessi smálönd við sig. Og kreppan, sem nú er að skella yfir, kreppa, sem þessir auðhringar fá fram, til þess að láta bitna með öllum sínum þunga á smáþjóðunum - hvað er það, sem gerist í þessum kreppum milli stóriðjuhringanna og hráefnaframleiðendanna? Það, að verðinu á hráefninu er þjappað niður, þannig að stóriðjuhringarnir, eins og þessi í Bretlandi, kaupa hráefni fyrir lágt verð, og síðan vinna þeir iðnaðarvörur úr þessum hlutum og selja fyrir hátt verð. Þeir hækka verðið á þeim vörum, sem hringarnir svo „mónópólisera“ fyrir sig. Nú er það svo, viðkomandi þjóðum, sem sérstaklega framleiða hráefni, frumstæðum þjóðum, að þær gerðu svo að segja uppreisn á efnahagssviðinu og heimtuðu hærra verð fyrir sínar afurðir, þ.e. fiskimanna- og bændaþjóðir, til þess að knýja þessa stóriðjuhringa til þess að veita sér betri kjör - og þeim tókst það, eins og okkur Íslendingum tókst það. - Nú eru þessir stóriðjuhringar að ná kverkatakinu aftur á þessum þjóðum. Þess vegna gerist það, að það lækkar verð á síldarolíu og fiski. En verð hækkar aftur á þeim vörum, sem hringarnir hafa alveg í sínum höndum verðlagningu á. T.d. amerísku hringarnir koma á með gengishækkun á dollarnum og lækkun kaups allsherjar verðhækkun á þessum vörum um allan heim. Þetta er aukið arðrán þeirra gagnvart þeim þjóðum, sem þetta bitnar á. Það er verið að ginna þjóðir eins og okkur, til þess að þessir hringar geti grætt því meira. Og þeir, sem ættu að skilja gang málanna í auðvaldsþjóðfélagi og segja þjóðinni sannleikann um þetta, hagfræðingarnir, þeir þegja um alla þessa hluti. Að því að markaðsvandræðin eru höfuðmeinsemdin, sem við eigum við að etja, vegna þess, að arðrán þessara auðhringa hvílir þyngst á okkur, þá er líka sú leið, sem við verðum að reyna til þess að velta byrðum kreppunnar af alþýðunni, sú, að íslenzka auðmannastéttin sé látin taka fyrst fórnir á sig, áður en alþýðan gerir það, og í öðru lagi, að siglt sé fram hjá kreppu, að svo miklu leyti sem mögulegt er, með því að hafa viðskipti við þau lönd, þar sem markaðir eru miklir. Í sósíalistískum þjóðfélögum eru markaðir ótakmarkaðir, vegna þess að efnahagsfyrirkomulagið er þannig, að kaupgetan takmarkast ekki þar af því arðráni, sem hún gerir í þjóðfélögum auðhringanna. Ég er reiðubúinn til þess við þessa umr. að ræða okkar leiðir í þessum efnum, og ræða allt það, sem „dispúterað“ hefur verið sérstaklega út frá þeim sjónarmiðum, við þá menn, sem vildu fara út í þá „discussion“, ef að einhverju leyti er efazt um möguleikana, sem þarna eru, og leggja fram mín rök í því máli. - Hins vegar vil ég nú fara nokkrum orðum um örfá af þeim atriðum, sem komið hafa fram í þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar, og þá líka um leið koma ofurlítið inn á nokkur önnur atriði í frv. en þau, sem ég hef nú gert að umtalsefni. Það var hæstv. fjmrh., sem minntist í sambandi við málið á verðhjöðnunarleiðina. Gera þeir menn, sem berjast fyrir gengislækkunarleiðinni, sér ljóst, að kauplækkunin kemur til með að gera lífskjör þeirra manna, sem hafa reynt að kaupa íbúðarhús, það miklu lakari, að þeir koma ekki til með að standa undir því að borga af þeim? Við sósíalistar erum tilbúnir með till., sem ættu að bæta úr þessu, með því að lengja lánstímann og lækka vexti. Ekki bólar á neinum slíkum till. hér í frv. Þessi lækkun á lífskjörum almennings þýðir allsherjar árás þeirra, sem hafa peningavaldið, gagnvart þeim stéttum, sem hafa reynt að eignast eitthvað á undanförnum árum. Þeir geta ekki haldið þeim, með þeim rýrðu lífskjörum, sem þeir eiga að fá, svo framarlega að þeim séu ekki tryggð betri lánskjör og lækkaðir vextir. Hæstv. fjmrh. minntist á, að sparifjáreigendum væri tryggð uppbót, í staðinn fyrir það rán, sem á að framkvæma á þeim með þessari gengislækkun. Hvað reiknar hæstv. ríkisstj. með að þessar tíu milljónir verði mikil uppbót? Ég er hræddur um, að hún sé ekkert, nema til þess að sýnast. Og á því er vert að vekja athygli, að um leið og hæstv. fjmrh. og ríkisstj. er að veifa þessu framan í sparifjáreigendur, þá eru þeir með þessum lögum að tryggja sér að geta haldið áfram síðar gengislækkunum, og það án þess að þurfa að leita til þingsins, og auðvitað án þess að tryggja sparifjáreigendum þá neinar uppbætur vegna gengislækkunar. Hv. 8. landsk. þm. kom áðan að því að tala um vísitöluna í þessu sambandi, svo að ég þarf ekki eins að ræða um það atriði og ég annars hefði gert. Ég býst við, að það verði greinilegt af þessum umr., að þeir, sem tala um, að launþegar elgi að fá uppbætur eftir ákvæðum frv. með hækkuðu kaupi vegna gengisfellingarinnar, þeir vilji taka aftur mikið af þeirri uppbót, með því að ákveða að taka húsaleiguna inn í vísitölugrundvöllinn með fullu verði á húsaleigu í þeim húsum, sem fullbyggð eru eftir 1945, þannig að útlendu vörurnar verða gerðar að svo miklu minni parti af þeim undirstöðuatriðum, sem vísitalan byggist á, heldur en þær eru gerðar nú og heldur en þær í raun og veru eru í afkomu manna hér. Þannig er verið að blekkja beinlínis með þessu. - Enn fremur er rétt fyrir menn að athuga, að þessi 5%, sem talað er um hér að verðlagið þurfi að hækka um, þegar vísitölugrundvöllurinn er orðinn 100 miðað við marz 1950, þá þýðir þetta það, að það yrði að verða 25 stiga breyt. á vísitölunni, eins og hún er nú, ef með núverandi útreikningi vísitölunnar væri tekin með í reikninginn háa húsaleigan, sem miða skal við nýja vísitölugrundvöllinn eftir frv., því að þá væri raunverulega vísitalan nú um 500 stig. Og 25 stíga breyt. á vísitölunni er allmikil breyting, svo að það mundi taka þó nokkurn tíma - og með þessum 6 mánaða fresti í viðbót - að fá fram eftir vísitölubreyt. kauphækkanir, þannig að halda mætti dýrtiðinni alllengi, áður en nokkur uppbót kæmi til greina. Þá minntist hæstv. fjmrh. á þá eðlilegu niðurstöðu, að það ætti að leysa verzlunina úr viðjum hafta með þessu. Hvar er sú till.? Ég sé ekki betur en einokunarskipulagið á Íslandi sé gert harðvítugra og sterkara með ákvæðum frv. og atvinnu- og viðskiptalífið sett í þrælafjötra með þessum till., til ágóða fyrir nokkra, örfáa menn, meir en nokkru sinni fyrr. Atvinnulífið er hér gert með þessum till. fjötraðra við bankavaldið, en nokkurn tíma áður hefur verið. - Svo kemur einu sinni enn yfirlýsingin frá hæstv. fjmrh. um, að ef verkamenn fari fram á grunnkaupshækkanir, eftir að þetta frv. væri orðið að l., þá gengi það brjálæði næst. M.ö.o., það gengur ekki brjálæði næst, þó að gífurlegur gróði sé látinn haldast hjá t.d. heildsölum, sem grætt hafa milljónir kr. En ef verkamenn, sem ekki geta lifað sómasamlegu lífi, eftir að þetta frv. væri samþykkt, vildu hækka grunnkaup sitt, þá á það að ganga brjálæði næst. - Enn fremur er hæstv. fjmrh. að fræða þjóðina á því, að ef hún ekki sætti sig við þetta, verði hún að greiða fyrir það með skorti og þrengingum. Það er sem sagt verið að leiða yfir hana með þessu frv. skort og þrengingar; vöruskort og atvinnuskort, skort fátæktar og neyð. Þjóðin mundi bjarga sér betur, annaðhvort svo framarlega sem hún hefði stjórn, sem þyrði að vinna út frá sjónarmiðum almennings um að bæta hennar kjör og efnahagsframkvæmdir, eða meira að segja aðeins, ef hún fengi að vera laus við öll höft og alla yfirstjórn og öll kerfi í verzlunar- og atvinnulífinu. Þá segir hæstv. fjmrh., að hvert þjóðfélag sé háð sínu eigin jafnvægi. Það er bókstaflega orðið svo með þessa jafnvægiskenningu þeirra, að hún er orðin þeim trúaratriði, eitthvað óskiljanlegt, sem þeir tyggja upp hver eftir öðrum, án þess að leggja meiningu í það. Hún er byggð á því, að okkar framleiðslutæki starfi eða strandi á því, hvernig tekjurnar skiptast innbyrðis á milli stéttanna í þjóðfélaginu. Þá kom hv. 1. þm. S-M., sem var að mæla með þessu frv., nokkuð inn á gengislækkunina og ýmsar góðar afleiðingar, sem hún hefði. Hann minntist á frystihúsin og hækkunina, sem hefði orðið á þeirra framleiðslukostnaði upp á síðkastið, og var náttúrlega verkakaupið mikill liður í sambandi við það. - Af hverju hækkaði fiskábyrgðin í vetur um 10 aura? Hvað var það, sem eigendur frystihúsanna lögðu fram sem aðalrök fyrir þeirri hækkun? Það var gengislækkunin á íslenzku krónunni gagnvart dollarnum í haust. Hún var undirstaðan undir því, að heimtað var hærra verð fyrir hraðfrysta fiskinn. M.ö.o., með gengislækkun er verið að skapa auknar kröfur útgerðarinnar um hærra verð, vegna þess, að mikill hluti áhrifa þessarar gengislækkunar kemur með fullum krafti á framleiðsluna aftur. Þá fór hv. 1. þm. S-M. nokkrum orðum um þær till., sem Framsfl. mundi koma með. Mig furðaði ofurlítið á þeim till. Hann talaði um ráðstafanir til að lækka húsaleiguna, svo sem með því að byggja tveggja eða þriggja herbergja íbúðir, og ekki annað af íbúðarhúsum nú um tíma. Þessi hv. þm. er sjálfur nýskroppinn út úr ríkisstjórn, sem hann sat í þrjú ár. Og hvað gerði hann á þeim tíma til þess að láta byggja þessar tveggja eða þriggja herbergja íbúðir? Það, sem hann gerði í þessu, meðan hann var í ríkisstj., var að afnema lögin, sem áttu að útrýma heilsuspillandi íbúðum á Íslandi, og þar með gera mönnum erfiðara með að byggja og banna mönnum úti um land að byggja yfir sig. Það er rétt eins og hann hefði bara aldrei verið í ríkisstjórn á Íslandi, eftir orðum hans að dæma. Hv. 1. þm. S-M. talaði enn fremur um það, að Framsfl. hefði mikinn áhuga á því, að það fengist aukið fjármagn til landbúnaðarins. Já, gaman þætti mér að heyra hann færa rök fyrir því, hvernig hann ætlar að auka atvinnutækin í landbúnaðinum með þessu hækkaða verði á öllum þeim vörum, sem bændur þurfa að kaupa inn í landið, fóðurvörum, áburði og öllu öðru slíku, og með hækkuðu verði á öllum tækjum, sem bændur þurfa að fá til búrekstrar síns, - og þetta náttúrlega allt á grundvelli þessarar frjálsu verzlunar og frjálsa atvinnulífs, sem hér er talað um, hins frjálsa framtaks og styrkjalausa atvinnurekstrar, sem er grundvöllurinn undir þeim till., sem hér liggja fyrir, þar sem fjármagnið á að fá að koma frjálst þangað, sem það borgar sig bezt, og engum atvinnufyrirtækjum er haldið uppi með neinum styrk. Mér þætti gaman að vita, hvernig hann ætlar að láta fjármagnið fara til landbúnaðarins. Ég veit ekki annað, en að það hafi þurft að grípa vægðarlaust inn í fjármálalífið í landinu, til þess að beina fjármagninu til landbúnaðarins, til þess með margvíslegum styrkjum að tryggja landbúnaðinum t.d. þá vélabyltingu, sem þarf á að halda. Hins vegar var ég sammála þessum hv. þm. um, að ekki stæðist að miða við þær niðurstöður, sem koma fram í hagfræðingaálitinu, eins og þar er gert, þar sem í sambandi við þær mætti búast við áframhaldandi vöruskorti í landinu. Ég held, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, og það, hvernig það hefur hér verið flutt inn, sé byggt á fölskum forsendum, og að allar kenningar, sem mest er hampað í sambandi við það, þýði, að afkoma alþýðunnar á Íslandi verði verri, en áður. Ég held, að hér sé ekki aðeins verið að klæða í vísindalegan búning og gera sem allra flóknast ákaflega einfalt mál, heldur er það, sem fyrir okkur liggur, krafa frá íslenzka auðvaldinu um að fá vinnuaflið ódýrara, og tilraun til þess, að verkamenn landsins sætti sig við verri kjör, án þess að auðvaldið þurfi að fórna nokkru - ekki einu sinni skriffinnskunni, - og að í öðru lagi sé hér krafa frá auðhringunum erlendu um, að Íslendingar hætti við sitt brölt með að þroska sina stóriðju á sjó og landi og sætti sig við að láta þessa auðhringa arðræna sig, eins og áður, og að sitja á bekk með nýlenduþjóðum, eins og þeir einu sinni gerðu. Og það er þetta, arðræning þessa auðvalds, sem á að framkvæma á okkur með þessu móti. og flytja valdið yfir gengisskráningunni út úr þinginu, til þess að geta gert þessa hluti án þess að þurfa að standa í þeirri baráttu, sem þarf að gera í hvert skipti, ef valdið til gengisskráningar er í höndum þingsins. Eins og þetta frv. hefur verið lagt fram, þá álít ég óforsvaranlegt að kasta því fram, eins og gert hefur verið. Ég álit, að þessi meðferð, sem höfð hefur verið á þessu, sé alls ekki heppileg til að ná neinum góðum árangri. Eina eðlilega meðferðin á þessu frv. tel ég að sé sú að fella það strax við 1. umr. Það liggur fyrir vantraust á ríkisstj., og búizt er við, að hún falli. Það er tækifæri hér til þess að skapa ríkisstj. og reyna að skapa samkomulag um, hvað gera skuli í fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar. En þetta frv. á þá að vera komið út úr heiminum. Það er byggt á fölskum forsendum og blekkingum, og með þessari leið, sem í því er fram sett, mundu aukast vandræðin stöðugt, og alþýðan mundi fá verri lífskjör, ef það væri samþ. - Hvernig sem um það fer, vil ég vonast til þess, að þeir menn, sem með þessu standa, þori að ræða alla þætti þessa máls og sanna með rökum, að það, sem ég hef nú sagt í þessari ræðu, sé rangt. Og ég mundi, á hvaða vettvangi sem er, vera fús til að ræða við þessa hagfræðinga, sem samið hafa þetta frv., um málið. Og ég held, að ríkisstj. hefði gert rétt í því að gefa þjóðinni kost á að gagnrýna ráð þessara hagfræðinga, áður en frv. var lagt fram. En þeir sýna ekki það mikinn þroska, þessir menn, sem þjóðin hefur kostað til að læra hagfræði á skólabekkjum, að þeir hefðu ekki haft gott af því, að þeirra ráð hefðu verið gagnrýnd. Ég er reiðubúinn til þess að ræða ýtarlegar þau atriði þessa máls, sem ég hef minnst farið í og ég hefði viljað taka alvarlegar, ef þess verður óskað.



Herra forseti. Ég hef nú ekki tafið tíma þessa Alþ. með umr. um lagafrv. Og á undanförnum Alþ. hefur afstaða mín á Alþ. og til hæstv. ríkisstj. verið slík, að mér hefur þótt bezt við eiga að taka sem minnstan þátt í umr., eins og sakir hafa staðið. En þar sem hér liggur fyrir eitt hið stærsta mál, sem legið hefur fyrir hv. Alþ., og meðfram út af þeim ræðum, sem hér hafa verið haldnar, þykir mér ástæða til að fara nokkrum orðum um þetta mál í heild og segja um það mína skoðun. Meðfram þykir mér ástæða til að gera þetta vegna þess, að hér er um að ræða það mál, sem Sjálfstfl. stendur allur að og er sammála um. Hæstv. 1. þm. S-M. talaði hér í dag eins og hann hefði aldrei verið í ríkisstjórn. En það vill nú svo til, að þessi hv. þm. hefur verið í ríkisstjórn lengur en nokkur annar maður, sem nú á sæti á þingi. Hann talaði nokkuð út frá flokkslegu sjónarmiði. Og sömuleiðis hafa þeir talað út frá flokkslegu sjónarmiði, sem talað hafa á eftir honum hér við þessa umr. En þetta mál er ekki fallið til að gera það að flokkaþrætumáli. Þetta er alþjóðarmál, sem ræða verður án allrar flokkaþrætu. Ég mun því leitast við að ræða það án þess að koma inn á það svið. Við vitum það allir, að á undanförnum árum og áratugum hefur verið unnið að því af Alþ. og þjóðinni í heild að koma málum okkar í sem bezt horf, bæta samgöngur, auka ræktun og nýbyggingu, efla iðnaðinn o.s.frv., og ég tel það, hve vel hefur miðað í þessum efnum, okkar mestu hamingju, og að skilyrðin hafi aldrei verið eins góð til að þjóðinni liði vel og aðstæður aldrei eins góðar og nú til að nytja gæði þau, sem land og sjór hafa að bjóða, en samt sem áður er ástandið eins og það er nú í fjármálum þjóðarinnar. Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir í dag, að ríkissjóður væri raunar gjaldþrota, þar sem hallinn á rekstri hans undanfarin 3 ár næmi 175 millj. kr., lánsfé þrotið og atvinnuvegirnir bera sig ekki lengur, en er haldið uppi með fé úr ríkissjóði. Hvernig stendur á þessu? Hvað veldur þessu ósamræmi? Til þess liggja eflaust margar ástæður, en ég tel ekki að það stafi af of miklum framförum og nýsköpun, og hefur sú ranga túlkun komið hér fram í áliti hagfræðinganna, að þeir telji svo vera. Þeir skipta tímabilinu frá stríðsbyrjun í tvennt og telja, að mismunandi ástæður hafi legið til aukningar dýrtíðarinnar á þessum tímabilum. Á fyrra tímabilinu var orsökin fyrst og fremst stríðið. Þá hækkuðu afurðir landsmanna og erlendur her dvaldi í landinu og bauð hærra kaup en áður hafði þekkzt, og var þetta grundvallarorsök dýrtíðarinnar, og svo það, að 1940 voru samþ. lög á Alþ. um vísitölu og verðlagsuppbót, sem orsökuðu það, að dýrtíðarskrúfan byrjaði að snúast. Mér blöskraði, þegar þessi l. voru samþ. og þar með stefnt að hruni, því að það þolir engin þjóð, að vísitala sé reiknuð út mánaðarlega og öll hækkun borguð 100%, enda held ég, að slíkt þekkist hvergi nema hjá okkur, og hefur það verið viðurkennt af þeim, sem að lögunum stóðu, að þetta hafi verið röng leið, og ég held, að ekki komist lag á fjármálin hjá okkur fyrr, en því er hætt. En hér koma einnig til fleiri ástæður, og þá ef til vill ekki sízt það, að þjóðin lifði um efni fram og eyddi meiru en framleiðslan þoldi. Í þriðja lagi er svo sú orsökin, sem rökstudd er hjá hagfræðingunum, en það eru verzlunarhöftin, sem hér hafa verið nú undanfarið. Þeir hafa sýnt og sannað, að slíkt ástand geti ekki endað öðruvísi en illa, svo sem með gengisfalli eða hruni. Og auk þess er svo sú ástæða, sem ýmsir ræðumenn hafa nefnt, að útgjöld ríkisins hafa verið meiri en nokkurt vit er í og það hafi íþyngt skattgreiðendum meira en þeir gætu staðið undir. Það er rétt, sem vikið hefur verið að hér og raunar ætti að vera öllum hv. þm. ljóst, að allar þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið undanfarin ár í því skyni að hamla gegn dýrtíðinni, hafa verið ófullkomnar og aukið frekar á dýrtíðina en lækkað, og er því full þörf úrbóta og það meiri en smávægilegra, þó að sumir vilji svo vera láta, að þess sé ekki þörf og áhætt að láta allt reka áfram á reiðanum í þessum efnum. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur verið undirbúið rækilega og óvenju vel. Ríkisstj. hefur haft sér til stuðnings og aðstoðar tvo af okkar færustu hagfræðingum og auk þess tvo hæstaréttardómara. Frv. hefur verið í undirbúningi í margar vikur, og hvert og eitt einasta atriði hefur verið athugað gaumgæfilega, og mér er óhætt að fullyrða, að við samningu þess hafa ekki ráðið flokkssjónarmið, heldur það, hvað álitið var heppilegast til lausnar þessum málum. Þeir þrír flokksformenn, sem hér hafa talað, virðast vera sammála um það, að það hafi verið ábyrgðarleysi af ríkisstj. að leggja þetta frv. fram í þinginu, án þess að hafa áður verið búin að tryggja því meiri hluta, Ég er þeirrar skoðunar, að það hefði verið ábyrgðarleysi af ríkisstj., ef hún hefði ekki lagt frv. fram. Í ræðum þessara manna hefur glytt á þann hugsunarhátt, sem hefur farið verst með Alþ. og orsakað hefur það, að Alþ. er að verða að viðundri hjá þjóðinni fyrir slóðahátt. Það er raunalegt að verða að viðurkenna þetta, en það er satt. Orsökin er sú, að stórmál eru ekki látin koma fyrir þingið, fyrr en búið er að makka um þau tímunum saman, utan þingsalanna. Nú hefur það unnizt við það, að ríkisstj. lét frv. ganga til tveggja flokkanna, og þeir hafa athugað það í 3 vikur, að þeir eru betur undir það búnir að taka fljótt afstöðu um það, hvort þeir ætla að fylgja frv. eða ekki. Það er að vísu ólík afstaða, sem þessir flokkar hafa til frv., þar sem annar þeirra lýsti andstöðu gegn þessari leið í kosningunum í haust, en hinn ekki, og virðist nú mega ganga út frá því, að málið hafi meirihlutafylgi í þinginu, eða ekki var annað hægt að skilja á öðrum aðalformanni Framsfl. í dag. En mál þetta á ekki og má ekki verða braskmál milli flokkanna og er ekki til þess fallið að hnýta inn í það öðrum flokkaþrætumálum, en það virtist hafa verið tilgangurinn hjá sumum þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað, svo sem húsnæðis-, verzlunar- og iðnaðarmálum. Þau á að afgreiða sér, en ekki vefja þau inn í þetta frv. til að tefja það. Hv. 1. þm. S-M. sagði á þá leið, að ríkisstj. hefði átt að biðjast lausnar og afhenda Alþ. umboð sitt. Hún hefði átt að biðjast lausnar, þegar hún hafði undirbúið lausn á þýðingarmesta málinu, sem nú er uppi með þjóðinni. Núverandi ríkisstj. er minnihlutastjórn og var sett á stofn vegna þess, að Alþ. gat ekki komið sér saman um meirihlutastjórn, en hún fer frá, hvort heldur sem er með vantrausti eða ef vissa er fyrir, að hægt sé að mynda meirihlutastjórn innan þingsins, sem getur tekið við þessum málum, en það hefur ríkisstj. ekki enn fengið vissu um, og því hefur hún ekki viljað stofna til stjórnleysis, og sízt í sambandi við þetta mál. Viðtökur þær, sem ríkisstj. fékk, þegar hún tók við, var ekki hægt að skilja á annan veg en hv. þm. vildu heldur utanþingsstjórn, en þessa stjórn, sem nú situr. Og úr því að ekki var hægt að setja á laggirnar ríkisstj., sem styddist við meiri hluta, þá var spurningin, hvort væri betra að hafa utanþingsstjórn eða stjórn, sem styddist við um 28 þús. kjósendur. Utanþingsstjórn hefur starfað hér áður, en ekki gefizt vel. Það er eðlilegt, að ríkisstj. fari frá, ef meiri hluti hv. þm. vill það, en hún ætti ekki að fara frá vegna þessa máls, fyrr en sýnt er, hve mikið fylgi það hefur í Alþ. Ég skal nú víkja að sjálfu. frv. Það viðurkenna flestir, að nauðsyn sé að gera eitthvað í þeim vandamálum, sem nú steðja að þjóðinni. Og þá er fyrst: Hvað er gengislækkun? Gengislækkun er aldrei neinn fagnaðaratburður, hún er ekkert nema neyðarúrræði, en þegar ástandið er eins og það er nú, þýðir ekkert annað en neyðarúrræði, og Sjálfstfl. telur hana að svo komnum málum það bezta, sem völ er á. Hún er ekkert annað, en viðurkenning á staðreyndum. Ef helmingurinn af þessu húsi væri hruninn, þýðir ekki að halda því fram, að það sé heilt, og sannleikurinn er sá, að það er búið að verðfella krónuna með verzlunarhöftum og hækkun á verðlagi og launum, og gengislækkun er því, eins og málum er komið, ekkert annað en viðurkenning á staðreyndum. Það er ekki hægt að taka gjaldeyri af sjómönnum fyrir 26 kr. pundið og selja það svo rétt við hliðina á þeim fyrir 50–60 kr. og ekki hægt að halda áfram útflutningsverzlun án þess að viðurkenna þetta. Þeir hagfræðingar, sem sömdu skýrsluna, - ég skal taka það fram, að ég get ekki undirskrifað allt, sem þeir segja, þó að ég sé þeim í flestu sammála, - halda því fram, að samræmið milli launa og verðlags og gengis verði að haldast eða það hljóti að enda með gengislækkun, ef launahækkanir eru þá ekki byggðar á fullkomnari tækni í atvinnulífinu og eins er því háttað með verzlunarhöft; þau hljóta að leiða til gengislækkunar. Nú má spyrja, hvort gengislækkun kæmi að fullu gagni hér. En slíkt fer eftir öðrum aðgerðum, sem gerðar verða í þessu sambandi. Þá vil ég segja það í sambandi við síðustu ræðu, að enginn ræður við verðlag eða markaði erlendis, en eftir því sem gengi er líkara gengi sölulandsins, eru meiri líkur til, að útflutningsverzlunin beri sig. Í sambandi við launa- og kjaraskerðingu þá, sem þetta kynni að valda, vil ég varpa fram þeirri spurningu, hvort menn hafi gert sér ljóst, hverjar eru launastéttirnar. Það er nú svo komið, að 80–90% þjóðarinnar eru launastéttir eða búa við svipuð kjör og þær, svo að ekki er um smáhóp að ræða, heldur meiri hluta þjóðarinnar. Vegna þess, hvernig hefur verið búið að framleiðslunni í stríðinu og í lok þess, þá hafa atvinnuvegirnir tekið upp nauðvörn, landbúnaðurinn 6 manna nefndina og sjávarútvegurinn fiskábyrgðina. Þetta er nauðvörn framleiðslu, sem smám saman er verið að murka úr lífið, vegna þess að þeir, sem framleiðslu stunda, hafa ekki getað staðizt samkeppni við aðra um vinnuafl. En þegar við tölum um launastéttir, er um tvennt ólíkt að ræða, þar sem eru fastlaunamenn og verkalýður. Ég skal taka það fram að, að svo miklu leyti sem ég starfa sem stéttafulltrúi, þá starfa ég sem fulltrúi bænda og verkamanna og hef mikinn áhuga á því, að verkamönnum líði sem bezt, en mér er ljóst, að það er ekki nægilegt, að verkamenn hafi sem hæst kaup, ef ekki er atvinna. Hún er aðalatriðið, og ég met það meira fyrir þá verkamenn, sem ég er fulltrúi fyrir, að þeir hafi atvinnu, heldur en þótt þeir hefðu sem svaraði 5 kr. hærra kaup á dag. Og ykkur, fulltrúa launþega, bið ég að athuga það, hvað verður um þessa aðila, ef atvinnuvegirnir stöðvast, sem lítur út fyrir, ef ekkert verður að gert. Hvað á þá að gera til að tryggja, að menn geti haft atvinnu og atvinnuvegirnir haldið áfram að ganga? Skal ég nú víkja að því, sem skýrt er í grg., hvaða munur sé á gengislækkun og verðhjöðnun fyrir verkamenn, því að aðra hvora þá leið verður að fara, því að uppbótaleiðin er óframkvæmanleg fyrir gjaldþrota ríkissjóð. Ef færa ætti kaupgjaldið niður með l. þyrftu launin að lækka 25% meira, en afurðaverð. Þetta er sannað í grg. Hver getur látið sér detta í hug, að slíkt sé framkvæmanlegt, þegar ekki hefur tekizt að halda laununum kyrrum, eins og þau hafa verið undanfarið? Gengislækkunarleiðin mundi hins vegar aðeins hafa í för með sér hækkun framfærslukostnaðar um 10%. Það er því sýnilegt, og gefur auga leið, að hér er um mikinn mun að ræða. Jafnvel þótt laun séu bætt upp, eins og gert er ráð fyrir í frv., er gengislækkunarleiðin fær, þó að hin leiðin sé ófær. Ég vil minna á það, að þegar gengið var fellt 1939, sem afleiðing haftastefnunnar frá 1931, þá var kaupgjald sett fast og launahækkunum stakkur skorinn. Ég man ekki betur en að hv. 8. landsk. væri því þá samþykkur, þó að hann telji nú, að í þessu frv. felist óhófleg kjaraskerðing. Varðandi vísitöluútreikninginn vildi ég segja það, að ég vildi helzt burt úr heiminum allar vísitölu- og verðuppbætur, því að þær eru undirrót skrúfunnar. Hér er lagt til að leggja nýjan grundvöll að vísitölunni, en uppbætur eiga að haldast í 15 mánuði, þá verður þeim hætt. Þetta er frestur, en það er mikill höfuðkostur, að gengið er inn á að höggva á hnútinn, og fyrir launastéttirnar er þetta vægilegra, en ráðstafanir þær, sem gerðar voru árið 1939. Eins og ég tók fram áðan, álít ég, að ekki eigi að vefja húsaleigumálinu, þó að það sé stórkostlegt mál, inn í þetta mál. Sama gildir um þrætur þær, sem verið hafa um verzlunarmálin. Um till. þær, sem hér liggja fyrir varðandi uppbætur á sparifé, er það að segja, að þær eru lagðar fram vegna þess, að engir verða harðar úti, en sparifjáreigendur, vegna verðhækkunarinnar. Það má segja, að þær séu ekki fullnægjandi, en þær eru viðleitni í þá átt að rétta þeim hjálparhönd í sambandi við tjón það, er þeir bíða af þessum ráðstöfunum. Ég get tekið undir það, sem sagt var hér áðan, að þörf er á bættri aðstöðu fyrir íslenzkan landbúnað. Hann er eini atvinnuvegurinn, sem er undir gerðardómi, og hefur, eins og kunnugt er, alltaf verið að tapa uppvaxandi fólki, því að aðrir atvinnuvegir hafa boðið meiri þægindi, en landbúnaðurinn hefur getað veitt. Sannleikurinn er sá, að sjávarútvegurinn og iðnaðurinn eru betur settir, og hafa því mest skilyrði til að taka við þeirri fólksfjölgun, er verður í þjóðfélaginu. Það má segja, að í frv. séu engin ákvæði um að takmarka útlán bankanna eða rekstrarhalla ríkissjóðs, en getan verður þar að vera mælikvarðinn, og ekki er hægt að vona, að fullnægt verði öllum óskum og hugsjónum. Það var vikið að því hér í ræðu áðan, að það hefði gengið svo undanfarið, að of lítið hefði komið í hlut sjávarútvegsins og of mikið í hlut annarra aðila. Það má einnig segja, að of lítið hafi komið í hlut landbúnaðarins, ef tryggja á framleiðslu landbúnaðarvara. Afleiðingin er sú, að fjöldi hins uppvaxandi fólks óskar eftir að komast inn í fastlaunastéttirnar bæði hjá ríki og verzlun. Það bendir ekki til þess, að illa hafi verið farið með þær stéttir undanfarið. Varðandi þær till., sem liggja fyrir um stóreignaskatt, getur það verið álitamál, hvernig því skuli hagað, og skal ég ekki fara frekar út í það. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að engin grein væri í frv. um frjálsa verzlun, en það er ekki hægt að lögbjóða frjálsa verzlun. Grundvöllurinn verður að vera fyrir hendi, og það er einn höfuðtilgangurinn með þessum ráðstöfunum, eins og tekið er fram í grg., að skapa þann grundvöll. Það er augljóst mál, að ekki verður við því búizt, að öll vandkvæði okkar þjóðfélags verði leyst með frv., og ég tel það grundvallarskilyrði fyrir happasælli lausn, að ekki verði vafið inn í þetta fleiri deilumálum, en þörf er á. Ég endurtek það, að þó að þessar ráðstafanir séu ekki geðfelldar, eru þær óhjákvæmilegt skref til þess að bæta úr því ástandi, sem nú er. Það þarf því að flýta afgreiðslu málsins, enda hafa tveir andstöðuflokkanna haft tækifæri til að athuga frv. í þrjár vikur og ættu því ekki að þurfa langan tíma til að koma fram með þær athugasemdir, sem þeir telja þörf á. Ég skal ekki tala um þá löngu ræðu, sem hér var haldin um markaðsmál og afurðasölu, en vil að lokum skora á hv. þm. að líta á þetta mál með alþjóðarheill fyrir augum, eins og frjálsir, heiðarlegir alþm., en ekki sem flokksmenn eða stéttafulltrúar, er láti sérhagsmuni og klíkusjónarmið sitja í fyrirrúmi. Það verður ekki hjá því komizt að taka þessi mál föstum tökum. Það er eina ráðið, ef bjarga á frá vandræðum og atvinnuleysi. Ég læt svo þessi orð nægja. Sjálfsagt fæ ég síðar tækifæri til að marka afstöðu mína í einstökum greinum.



Herra forseti. Þá er loks hið margumtalaða pennastrik komið fram, í frv.-formi. Þetta frv. er búið að vera lengi á leiðinni og ber einkennilega að. Mikið hefur verið rætt um það manna milli, að til hafi staðið að bera fram frv., sem kæmi með varanlega lausn í atvinnu- og fjárhagsmálum þjóðarinnar. En þetta hefur borið þannig að, að laumulega hefur verið farið með, svo sem venja er til, þó að laumulegast hafi verið farið með þetta af öllu er fram hefur komið á undanförnum árum. Það er svo, að í þrjár vikur hefur málið verið í höndum nokkurs hluta þm. Síðan er tilkynnt í blöðunum, að margir menn utan þings hafi fengið að kynnast því, en aðrir ekki fengið að sjá frv. En nú er búið að kasta því hér fram á þ. til umræðu á næturfundi. Þó er það svona hjá lýðræðisflokkunum, að þeir vilja kenna hið rétta lýðræði. En áður hefur það verið svo, að maður fær þessi stóru mál í bókarformi, og er afhent þau til að hespa þau af. Þetta mál hefur borið þannig að, að ég er lítið hrifinn af og held, að blett setji á þingstörfin, eins og hæstv. landbrh. sagði að væri orðið svo algengt með störf Alþingis. Frv. er komið fram, og er það að vísu um efni, sem menn þóttust vita einhver deili á. Ég hafði búizt við tillögum um gengisbreyt. Mál þetta var svo túlkað, að fyllilega var við þeim að búast. Ég hafði þó ekki búizt við, að hér yrði komið fram með jafneinhliða gengisbreytingar, það yrði nær eingöngu um það að ræða að breyta gengi gjaldmiðils okkar, svo að þetta mundi bitna þungt á launafólki í landinu, en engar ráðstafanir aðrar yrðu jafnframt gerðar, þannig að teljandi mætti kalla. Hér er nær eingöngu gengisbreyting, og af fulltrúum Sjálfstfl. hefur verið lögð sérstök áherzla á það, að utan við afgreiðslu hennar beri að halda öllum till., sem gæti þýtt það, að engar verulegar breytingar yrðu gerðar á neinum öðrum málum, er deilt er um og varða atvinnu- og fjárhagslífið í landinu. En það þarf að gera sér ljóst, að þetta kemur til með að bitna verulega á launþegum í landinu. Allt annað er útilokað, - því að það að hækka gengi erlends gjaldeyris um 60–70% táknar, að innkaupsverð vöru, sem keypt er fyrir 300 millj. kr., hækkar um 200 millj. kr., án þess að kaupgjald eigi að breytast að ráði. En búizt var við, að till. kæmu fram jafnhliða, er fælu í sér samsvarandi byrðar á aðra, en launþega. En þær er ekki hér að finna í þessu frv. - Ég skal nú víkja að því síðar, sem ég hefði talið eðlilegar aukaráðstafanir. Hins vegar er því haldið fram, að nái frv. þetta samþykki, þá sé allur vandi fjárhagslífsins leystur, atvinna tryggð og góð afkoma yfirleitt. Í þessum efnum tók ég eftir því, sem hæstv. fjmrh. sagði um ískyggilegasta þáttinn í frv. Var hann að dómi mínum svo furðulega bjartsýnn á „pennastrikið“, að það átti einnig að leysa vandann að þessu leyti. Hann sagði, að Norðmenn væru ekki í neinum vanda staddir um sölu á sjávarafurðum sínum. Skýringin væri sú, sagði hæstv. ráðh., að framleiðslukostnaðurinn hjá þeim væri lægri. Þess vegna þurfum við að lækka framleiðslukostnaðinn eins og þeir. Nú skal ég ekki draga í efa, að þessar breytingar á gengisskráningunni mundu gera kleift að lækka verðið á sumum sjávarafurðum til útflutnings. En þá stendur eftir, að þrátt fyrir það erum við í vanda staddir með að finna markaði fyrir sjávarafurðir okkar. Og nú skulum við rifja upp helztu þættina. Jú, hagfræðingarnir hafa mest miðað við verðið á hraðfrysta fiskinum, það, sem á honum hefur verið, og hitt, sem ætti að geta verið án útflutningsuppbótanna. Við framleiddum s.l. ár um 28 þús. tonn af hraðfrystum fiski. Af því magni seldum við um 20 þús. tonn til Bretlands og Hollands. Aðrar þjóðir keyptu af okkur um 8 þús. tonn, held ég. Þetta er nú ekki svo mikið. En ég gæti nefnt einstakar afurðategundir, t.d. steinbít, og þó er meira eftir. En hvað um það, við skulum segja, að það hefði nú selzt til annarra þjóða, en þessara tveggja 8.000 tonn af þessum fiski, en nú er það samt vitað, að Bretar og Hollendingar hafa gefið það ótvírætt í skyn, að þeir kaupi ekki framleiðslu, okkar af hraðfrystum fiski. Bretar segjast hafa hann liggjandi hjá sér, og sömuleiðis er það vitað, að Hollendingar liggja uppi með allmiklar birgðir af honum enn, því að þeir keyptu ekki fyrr, en síðast á árinu. Það eru uppi skoðanir um það meðal manna, sem selja þessa vöru, að það muni reynast erfitt að tvöfalda söluna á þessum fiski í öðrum löndum, þegar þessar tvær þjóðir bregðast svona. Það er með öðrum orðum um markaðsörðugleika að ræða. Og ef við nú gerum ráð fyrir, þrátt fyrir breytinguna, að bankarnir, eins og þeir gera í dag, neiti að lána nema út á það, sem svarar 15 þús. t., þá er eftir um það bil helmingur, miðað við framleiðslumagnið í fyrra. Hvað á þá að gera við þetta magn? Menn hafa helzt talað um að breyta þessum hluta framleiðslunnar í saltfisk. Síðastl. ár var saltfiskframleiðslan 21 þús. t., og það er raunar alveg rétt, að öll sú framleiðsla seldist. En ef við bættist þetta magn hraðfrysta fisksins, 15 þús. t., sem mundi jafngilda um 20 þús. t. af saltfiski, þá væri saltfiskframleiðslan þannig komin upp í 40 þús. t., miðað við sömu veiði og í fyrra, og er það álit þeirra manna, sem að sölu hafa staðið, að það muni verða strangt að koma því magni út, jafnvel þó að verðið yrði eitthvað lækkað. En eins og er, þá eru ekki aðstæður til þess að breyta saltfiskinum í öðruvísi framleiðsluvöru. En við gætum ef til vill komið þessum 40 þús. t. af saltfiski út, - við skulum segja, að það sé hægt, - en þá er bara eftir stærsti „faktorinn“, sem er togarafiskurinn, 120 þús. t. af ísfiski, sem jafngilda um 70 þús. t. af saltfiski, og hvað á þá að gera við hann? Nú er Englandsmarkaðurinn úr sögunni, og gengisbreytingin fær því ekki orkað, að hann komi aftur, hún verður alveg áhrifalaus um það. Við verðum sem sagt alveg jafnpeningalausir eftir sem áður. Togararnir hafa alveg gefið brezka markaðinn upp á bátinn. Síðastl. ár höfðum við kvóta á Þýzkaland fyrir 70 þús. t. af ísfiski, en nú er sá markaður ekkert, sem teljandi er, og þess vegna eru nú togararnir farnir að flýja í saltfiskinn, en í það neita bankarnir nú að lána og segja raunverulega, að það ætti að stöðvast, af því að útlit er fyrir, að ekki sé hægt að selja saltfiskinn. Við höfum sem sagt ekki í dag neina markaði fyrir afla togaraflotans og fáum þá ekki þrátt fyrir gengisbreytinguna. Menn mega því ekki láta hafa svo mikil áhrif á sig, að þeir álíti, að allt verði í lagi, ef þessari gengisbreytingu er komið á. Nei, togaraflotinn getur stöðvazt engu að síður, og þó að gengisbreytingin hefði komið á fyrir þremur mánuðum, þá hefði togaraflotinn stöðvazt þrátt fyrir það, vegna þess að það voru ekki markaðir fyrir hendi. Það er hins vegar rétt, að aðrar afurðir ýmsar, eins og t.d. lýsi, mundu seljast við sæmilegu verði, en þó ekki við meira verði, en sem svarar sölunni 1948. Framleiðslan á þorskalýsi 1949 er öll í landinu enn, en salan mundi ekki verða meiri en 1948, vegna lækkunar á lýsisverði á heimsmarkaðnum. Nei, eftir sem áður mun aðalvandamálið vera að tryggja markaði fyrir framleiðslu okkar, og ef okkur tekst ekki að finna þá, þá er yfirvofandi stöðvun í atvinnulífinu, þrátt fyrir gengisbreytinguna. Þetta, sem ég hef nú sagt, snýr aðallega að togurunum, og þá er eftir að athuga þetta mál frá sjónarmiði bátaútvegsins. Ég get ekki séð, að hagur bátaútvegsins yrði nokkurn skapaðan hlut betri þrátt fyrir gengisbreytinguna. Ég sé, að landbúnaðarfulltrúar hossast af hlátri, þegar þeir heyra þetta, en þeir munu nú samt eiga eftir að komast að raun um, að þetta er nú svona samt. Sannleikurinn er sá, að bátaútvegurinn hefur verið tryggður með ríkisábyrgð að nokkru leyti, þannig að núna eru honum tryggðir 75 aurar fyrir fiskinn, en hagfræðingar segja, að með þessari gengisbreytingu muni verða hægt að fá 93 aura fyrir kg. af fiskinum, en þegar olían hækkar og allt annað, sem til rekstrar bátanna þarf og flutt er inn í landið, þá er ég viss um það, að það þyrfti ekki minna en 93 aura verð fyrir fiskinn, þegar borið er saman við þá 75 aura tryggingu, sem nú er á honum. En hvaða trygging er þá fengin með þessu? Hversu miklar líkur eru fyrir því, að hraðfrystihúsin eða þeir, sem kaupa fiskinn til söltunar, vilji kaupa hann á 93 aura kílóið? Ég er sannfærður um það, og það munu margir taka undir með mér, sem eitthvað hafa haft með þetta að gera, að það mundu fáir verða til þess að kaupa hann á því verði. En það gæti þvert á móti farið svo, ef þetta frv. verður samþ. og ríkisábyrgðin felld niður, að bátaútvegurinn færi í ringulreið. Ef það ætti ekki að verða, er það að minnsta kosti víst, að bankarnir yrðu að vera rýmilegri við þá, sem kaupa fisk, heldur en þeir eru nú í dag, þegar þeir þyrftu að greiða 93 aura fyrir hann, en upp í það þyrfti bátafiskurinn að fara til þess að standa svona nokkurn veginn jafnfætis við það 75 aura verð, sem nú er á honum og tryggt er með ríkisábyrgð. Þessi gengisbreyting er því ekki gerð með hagsmuni bátaútvegsins fyrir augum, en hins vegar mundi hún létta gjöldum af ríkissjóði, og mætti því segja, að hún hefði sömu áhrif að nokkru leyti. Ég held því, í stuttu máli sagt, að þessi gengisbreyting líti þannig út, séð frá bæjardyrum útvegsmanna, að hún gildi mjög lítið fyrir togaraflotann vegna markaðsleysis á afurðum hans, sáralítið og jafnvel ekkert fyrir bátaútveginn, en gæti jafnvel orðið honum til stórtjóns. Nú, en það, sem þessi gífurlega gengisbreyting mundi fyrst og fremst þýða, er stórkostleg hækkun vöruverðs, og sú hækkun mundi koma niður á launþegunum. En er það nú svo, og á það að vera svo, að þegar sjávarútvegurinn ber sig ekki, að þá eigi þessi eini liður, sem snýr að launastéttunum í landinu, að koma þar á móti, til þess að allt verði í lagi? Er verzlunarskipulagið þá í raun og veru svo gott, að ekki sé neinna breytinga þörf á því? Halda menn, að verzlunarhættir þeir, er hér tíðkast, séu í raun og veru svo góðir, að tillögur til breytinga á þeim megi bíða, en láta í þess stað allt á herðar launastéttanna? Frv. þetta ber það alveg með sér, að þeir, sem það bera fram, álíta, að bezt sé að hafa verzlunarskipulagið alveg óbreytt, og álíta það svo gott, að það þurfi engra breytinga við. Nú hefur oft verið á það bent, að útgjöld ríkisins séu hreint ekki svo lítil í sambandi við ríkisbáknið og embættabákn þess, sem er miklu meira, en nauðsynlegt getur talizt. En engar till. eru um það hér að draga þetta kerfi nokkuð saman, í því máli hefur ekki verið gert annað en það, að framvegis á einn ráðherra að leggja blessun sína yfir nýjar ráðningar. Nei, væri ekki réttara að leysa vandann í sambandi við það gróðabrall, þar sem menn hafa á óleyfilegan hátt rakað að sér stórfé á kostnað annarra, heldur en að leysa hann algerlega á kostnað launastéttanna í landinu? Enn eitt atriði. Talsvert verulegur hluti af iðnaði landsins lifir á einokunaraðstöðu, sem hann hefur komizt í á einstökum vörum, sem kaupendur eru neyddir til þess að kaupa, en hægt væri að flytja inn fyrir margfalt lægra verð. Ef mönnum dettur það í hug að græða peninga, þá mynda þeir bara hlutafélag, líma miða á krukkur og flöskur og kalla það iðnað, og síðan er „framleiðslan“ seld á uppskrúfuðu verði og hefur þannig áhrif á hækkun verðlags í landinu. En þetta á að halda áfram. Þessir menn eiga að fá að halda áfram að halda uppi verðlaginu í landinu. Ég get hins vegar ekki fallizt á annað, en róttækar ráðstafanir í þessum efnum, áður en ráðizt er að almenningi í landinu og brýnustu nauðsynjar stórkostlega hækkaðar í verði. En það er mín skoðun, að ef það væri álitið nauðsynlegt, að grípa þyrfti til gengislækkunar, þá ætti að greiða niður verð á lífsnauðsynjum, en láta þá heldur aðrar vörur, sem menn geta frekar án verið, hækka. En hér er alls ekki gert ráð fyrir því. Öllum sköttum þessa frv. er beint í aðra átt. Þegar gert er ráð fyrir fasteignaskattinum, þá er ekki gert ráð fyrir því, að hann verði notaður til þess að leysa húsnæðisvandræðin eða lina á húsnæðisútgjöldum þeirra, sem við bágust kjör eiga að búa í þeim efnum. Nei, þessi skattur á að renna í ríkissjóð til þess að greiða niður skuldir í Landsbankanum. Gjald er lagt á sjávarafurðir, sem hæst verð fæst fyrir, en það á ekki að nota það, sem þannig fæst inn, til þess að halda niðri verði á vörum, sem nauðsynlegar eru rekstri útgerðarinnar, eða til þess að halda niðri verði á nauðsynjavöru almennt, og hefði þó sannarlega mátt bæta nokkuð fyrir þá skerðingu, sem verður á kjörum þeirra, sem við bágust kjörin búa. Þó að það ákvæði sé hér sett, að hækka megi eftir þar til settum reglum kaupgjald að nokkru, þá er þó þannig um hnútana búið, að sú hækkun hlýtur að vera mjög óveruleg í samanburði við raunverulega framfærslukostnaðarhækkun, sem óhjákvæmilegt er að verður. Þegar á undanförnum árum hefur vísitölunni verið haldið niðri með því að taka ekki húsaleigu og raunverulegt kjötverð með við útreikning hennar og draga þannig úr réttmætri hækkun kaupgjalds. En nú á að taka þessa liði inn í útreikninginn, til þess að innfluttu vörurnar virki minna á vísitöluútreikninginn, þannig að það verður í báðum tilfellum til tjóns fyrir launþegana. Það eru mörg ákvæði í þessu frv., sem eru þess eðlis, að það væri mjög freistandi að gera þau að umtalsefni hér og bera fram um þau fyrirspurnir, en ég ætla að geyma mér það þar til við síðari umr., því að það er nú komið fram á nótt og flestir hv. þm. þegar farnir heim. En það er í þessu frv. ekki gert ráð fyrir neinum ráðstöfunum til þess að mæta þeim áhrifum, sem skapast af þeim vörubirgðum, sem eru í landinu þegar gengisbreytingin verður gerð. Svona mikil gengisbreyting hlýtur að krefjast gagngerðrar vörutalningar í landinu. Ég skal nefna dæmi. Kaupmenn, sem eiga vörur, sem keyptar hafa verið fyrir lægra gengi, gætu hæglega smeygt þeim undir hærra gengið, ef ekki fer fram gagnger vörutalning undir eftirliti. Þannig mundi spákaupmennska blómgast vel. Nokkrir saltkaupmenn eiga nú saltbirgðir, sem munu vera keyptar fyrir helmingi lægra verð, en þeir verða að greiða, sem kaupa salt eftir nokkra daga. Það verður heldur þokkalegt að eiga að sýna einhverja sambærilega útkomu, þegar menn fá þannig mismunandi aðstöðu í sambandi við sinn rekstur. Sumir hafa getað tryggt sér birgðir, sem þeir geta búið að, en aðrir hafa ekki getað haft þessa aðstöðu. Það er óhjákvæmileg nauðsyn, þegar svona stórvægilegar breyt. eru gerðar og stórkostlegar, að koma í veg fyrir, að menn fái aðstöðu til að græða óhæfilega í sambandi við þessa breyt., og gera ráðstafanir til þess að gera aðstöðu manna sem jafnasta, um leið og þessi breyt. verður samþ. En í þessu frv. er ekki gerð nein tilraun til þess að sjá við þessu. Það er hér eitt atriði enn, sem ég ætla að minnast á, áður en ég sezt niður. - Maður verður að ganga út frá því, að þeir, sem samið hafa þetta frv. og gera hér ráð fyrir allstórum skatti á nýsköpunartogurunum í sambandi við þeirra framleiðslu, þeir hafi gert ráð fyrir, að þeir væru starfræktir og sýndu gróða og að það yrði einhver markaður fyrir afla þeirra, sem ég vona, að verði, þó að illa horfi í því efni nú. En í sambandi við þá gífurlegu breyt., sem hér er lagt til að gerð verði, er ekki reynt að setja undir þann leka, sem yrði í sambandi við þessa breyt. í kaupgjaldi skipshafnarinnar á þessum skipum með þessum gífurlegu. sveiflum. Hásetarnir á þessum skipum eru verst launaðir af skipshöfninni, en þeirra laun mundu, að samningum óbreyttum, lækka, eins og annarra launamanna. En yfirmenn á skipunum mundu fá sitt kaup verulega hækkað. Skipstjórar á þessum skipum, sem hafa um 100 þús. kr. tekjur á ári, mundu komast upp í 200 þús. kr. tekjur samkv. þessu frv., miðað við eðlilegan rekstur skipanna, vegna þess að þeir taka sitt kaup prósentvís af verðmætisframleiðslu skipanna. Þetta mundi breikka bilið gífurlega milli undirmanna og yfirmanna á þessum skipum, sem gæti ekki leitt til annars en þess, að undirmenn á skipunum mundu reyna á eftir að knýja fram nokkra breyt. á sínum launum til hækkunar. M.ö.o., þessar stórvægilegu breyt. mundu valda, eins og sakir standa, misræmi þarna, en hitt væri miklu eðlilegra, að hlutfallið á milli yfir- og undirmanna á skipunum héldist nokkurn veginn eins og það hefur verið ákvarðað í samningum þeirra á milli. Ég skal svo láta staðar numið að sinni með aths. við þetta. Ég játa fyllilega, að þörf er allstórra aðgerða í sambandi við okkar atvinnu- og fjárhagsmál. Og það gæti vel komið til þess, að það reyndist óhjákvæmilegt, að launastéttirnar yrðu þarna aðilar að, að einhverju leyti, ef mjög erfiðlega gengi með rekstur okkar atvinnutækja. En sú leið, sem hér er stungið upp á, að leysa þetta vandamál einhliða á kostnað launastéttanna, en hreyfa ekki við öðru í þjóðfélaginu, og sú leið, sem farin er í þessu efni, að dylja fram á síðustu stund þær aðgerðir fyrir samtökum launaflokkanna, sem hugsað er að fara í þessum efnum, og ætla síðan að setja saman ríkisstjórn í andstöðu við þessi sterku samtök, það boðar ekkert gott. Sú sjálfsagða leið og eðlilega, sem átt hefði að fara, ef eitthvað mikið átti að gera, var að leita eftir drengilegu samstarfi við samtök vinnandi fólks í landinu um það, hvernig ætti að leysa þessi mál, en ekki að ætla að leysa þau með ofbeldisráðstöfunum og þeim að óvörum að öllu leyti, sem þessar ráðstafanir koma harðast niður á, eins og mér skilst að meiningin sé með þessu frv., eins og það hefur að borið og eins og það hefur verið lagt hér fyrir.



Herra forseti. Þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum og settist á þá rökstóla, sem hún er nú að yfirgefa, var því heitið, að það mundu verða gerðar ráðstafanir til þess að koma bátaflotanum af stað, og enn fremur yrðu lagðar fram till. til varanlegrar úrlausnar fyrst og fremst á vandamálum þeim, sem bátaútvegurinn hefur átt við að stríða árum saman og hafa átt sinn stóra þátt í því að koma útvegsmönnum á kné. Fiskábyrgðarlög voru hér fyrst samþ. á þinginu 1946. Og það hefur nú komið í mitt hlutskipti, síðan farið var út á þá braut, að standa áveðurs í þeim efnum að hafa með að gera höfuðframkvæmd á fiskábyrgðarlögunum, og lengst af líka að skipa sæti fjmrh. á þeim tíma. Ég hef því fundið ákaflega vel, hvaða þungi hefur lagzt á ríkissjóðinn og fyrirsvarsmenn ríkisins í sambandi við þessa aðferð, að halda bátunum gangandi með ábyrgð frá ríkinu. Hæstv. fjmrh. lýsti því í sinni ræðu, hve undanfarið hefur farið mikið í það að standa undir þessum ábyrgðum: 1947 24,2 millj. kr., 1948 25 millj. kr. og 1949 37 millj. kr. Og áætlað er, miðað við sama áframhald í þessu efni, að ef fiskábyrgðin ætti að standa til 15. maí, þótt ekki væri lengur, og gert væri ráð fyrir meðalveiði, þá yrði það allt upp í 45 millj. kr., sem af hendi þyrfti að inna upp í fiskábyrgðina, en ef um allt árið væri að ræða, þarf varla að gera ráð fyrir minnu á yfirstandandi ári í þessu skyni en 70 millj. kr. - Í sambandi við allt þetta hefur svo öðrum þræði verið varið mörgum tugum milljóna til þess að reyna að standa á móti verðbólgunni með því að greiða niður nauðsynjavörur innanlands. - Og nú býsnast allir yfir því, hvað afkoma ríkissjóðs hefur orðið bágborin. En þegar sú hliðin er rædd, þá seilast sumir til þess að bera þeim á brýn þessa afkomu, sem fyrir atburðanna rás hafa orðið að standa í framkvæmdunum, en gleyma, eða vilja loka augunum fyrir ábyrgð þeirrar stofnunar, sem hefur staðið fyrir þessu, sem er hæstv. Alþ. sjálft. - Ríkisstj. hefur leitazt við að inna af hendi þau verk, sem hún batt sig við að framkvæma. Ég hafði ekki hugsað mér að hafa mig mikið í frammi við afgreiðslu þessa máls, sem hér liggur fyrir. En ég hafði mest á hendi að halda uppi málsvörn fyrir ríkisstj., þegar fiskábyrgðarlögin voru sett hér í vetur. Og mér er það vel í minni, að þegar ríkisstj. vildi viðhafa þá varúð að gera ráð fyrir því, að það gæti svo farið, að ráðstafanir, aðrar en bein ábyrgð á fiskverði og greiðsla úr ríkissjóði vegna ábyrgðarlaganna, næðu ekki lögfestingu - þegar ríkisstj. vildi gera ráð fyrir þessum möguleika og til varúðar fór fram á það við hv. alþm., að þeir samþ. fjáröflun í því skyni, þá var það algerlega fordæmt, og mest af þeim hv. þm., sumum hverjum, sem nú fordæma það bjargráð, sem felst í því frv., sem nú er verið að ræða. Það er að vísu gott að segja sem svo, að það væri heppilegra - eins og sá hv. þm. sagði, er síðast talaði hér - að halda ríkisábyrgðunum og sleppa þessari leið, sem hér er í frv. lagt til að leggja út á. En til þess að vera sjálfum sér samkvæmur, hefði þá sá hv. þm. ekki átt að vera á móti því, að ríkissjóði væri gert fært að standa við skuldbindingar sínar í því efni. Og hann er ekki einn um það. Það var yfir höfuð algerlega komið í veg fyrir það í vetur, að hægt væri að halda áfram ríkisábyrgðinni, og það var gert með því að fella till. ríkisstj. um fjáröflun til þess að standa við hana. Sé bátaútveginum, eins og hv. 2. landsk. þm. vildi reyna að sýna fram á, ekki næg hjálp í þeirri gengisbreyt., sem hér er fitjað upp á, þá verð ég að segja það, að bátaútveginum er heldur minni hjálp, og næsta lítil hjálp í því að búa við ríkisábyrgð, sem engar líkur eru til, að ríkið gæti staðið við. Við höfum á undanförnum árum reynt að fara þessa leið, að halda uppi útveginum með beinum gjöldum úr ríkissjóði, til þess að standa undir mismuninum á milli framleiðsluverðs og söluverðs. Ég veit bezt, hve mikið það hefur kostað af umhyggju og erfiði hjá fiskábyrgðarnefnd, hjá Sölumiðstöðinni, hjá Samþ. ísl. fiskframleiðenda og loks hjá sjútvmrn. að streitast við að koma framleiðslunni á markað við verði, sem krefðist sem minnstra fórna úr ríkissjóði. Ég held, að ég geti rauplaust sagt, að í því efni hafi verið gert allt, sem hægt var að krefjast af þeim, sem fyrir þessu stóðu. Þrátt fyrir þetta horfum við á það, að mörgum tugum milljóna hefur orðið að fórna á hverju ári úr ríkissjóði til þess að uppfylla skuldbindingar gagnvart útvegsmönnum og hraðfrystihúsunum o.s.frv. Og þegar hæstv. Alþ. er komið á það stig, eins og í vetur, að neita ríkisstj. blátt áfram um tekjuöflun til þess að standa undir ríkisábyrgðinni, þá finnst mér það vera harla óskynsamlegt að vera að gera því skóna, að hún gæti haldið áfram á þeirri braut. Sjálfir vitum við vel, að sú leið hefur verið farin eins lengi og nokkur von hefur verið til og lengur heldur en fært hefur verið. Það er þess vegna og hefur verið aðkallandi og brýn nauðsyn að gera aðrar ráðstafanir, til þess að halda framleiðslunni gangandi, heldur en að leggja enn þannig fram fé úr ríkissjóði. - Sú leið, sem hér er lagt til, að farin verði, gengisbreytingarleiðin, hún er ekki neitt, sem alveg hafi komið yfir menn eins og skúr úr heiðskíru lofti. Það er lengi búið að liggja í loftinu að, að þessu ráði yrði að hverfa. Það hefur verið rætt í blöðum, á fundum og jafnvel verið um það talað við sjálfar alþingiskosningarnar á s.l. hausti, og þetta var ein sú leiðin, sem mjög kom til álita þá. Það er þess vegna alls ekki rétt að halda því fram, að hér sé verið að koma með eitthvað verkalýðssamtökunum og launastéttasamtökunum nýtt mál eða þeim að óvörum. Það er fjarri því. Þetta frv. er mjög vandlega íhugað, og mikil vinna hefur verið í það lögð. Og það hafa sannarlega verið til þess kvaddir hinir beztu menn, fyrir atbeina ríkisstj., bæði til þess að finna út ráðin, sem frv. bendir á, og semja grg. frv. og til þess að semja frv. sjálft. Þar að auki hafa vikum saman staðið fundarhöld með þessum mönnum og hver einstakur liður frv. verið ræddur. Þrátt fyrir þetta er svo að skilja, sérstaklega á hv. 2. landsk. þm. (LJós), að það hafi verið ætlazt til, að inn í þetta mál væri fléttað öllum mögulegum atriðum. Þetta er ekki í frv., sagði hv. þm. Og hitt er ekki í frv., sagði hann líka. Og hvað þýðir að koma með frv., sem þetta vantar í og hitt? - o.s.frv. Svona útúrdúrar eru næsta broslegir í þessu máli. Og það mætti æra óstöðugan, held ég, í sambandi við flestöll stórmál, ef alltaf ætti að benda á, að það ætti að grípa inn á þessu sviðinu og hinu sviðinu o.s.frv. Í frv. er, að mínum dómi, farið inn á þau nauðsynlegu svið, sem þarna er unz að ræða, gengisbreytinguna og að draga úr áhrifum hennar á sjálfa dýrtíðina, eftir því sem unnt er, t.d. með því að byrja á að lækka tolla, eins og hér er lagt til. - Þá er í frv. eitt atriðið sú merkilega viðleitni að reyna að finna leið til þess, að launastéttirnar beri ekki svo skarðan hlut frá borði, að þær geti ekki við unað. Á það hefur verið bent undir umr., að hin mikla þjóð, Bretar, sem gerðu gengisbreyt. á sinni mynt fyrir skemmstu, hafi ekki farið út í þá sálma að tryggja verkamönnum og launþegum uppbætur til að minnka kjaraskerðingu gengisbreytingarinnar, heldur hafi þeir beinlínis bannað kauphækkanir í sambandi við sína gengisbreyt. Hér er lagt til alveg það gagnstæða, að bæta mönnum þessa kjaraskerðingu, sem þessi löggjöf kann að leggja á herðar þeim. - Þá er enn fremur lagt til að bæta sparifjáreigendum þeirra tjón að einhverju talsverðu leyti með framlagi á 10 millj. kr. Og verður það þó ávallt talsvert spursmál, hvernig það tjón skal meta, ekki sízt þegar þess er gætt, að í raun og veru er þessi gengisbreyting eða skerðing krónunnar fyrir löngu byrjuð og komin mjög langt á veg, svo að það er, eins og hæstv. landbrh. sagði, þannig, að hér er í raun og veru með þessu frv., hvað skerðingu krónunnar áhrærir, ekki gert annað en að viðurkenna þá staðreynd, sem nú liggur fyrir. Ég held líka, að það ætti að falla mönnum ákaflega vel í geð, sem þetta mál sjá og heyra og eru allajafna að finna að því, að ekki séu nógu háir skattar lagðir á þá, sem eitthvað eiga, að hér er einmitt farið út á þá braut að láta þá, sem sýnilega geta auðgazt við þessa gengisbreyt., þó að það sé ekki nema á pappírnum, fasteignaeigendur, líka bera sinn hluta af byrðunum. Það er því langt frá því, að hér sé verið blátt áfram með skerðingu krónunnar og ekkert annað, eins og nú var síðast haldið hér fram. Það er dálítið einkenni, finnst mér oft, sem ber á, þegar eitthvað á að gera hjá okkur Íslendingum, að menn vilja gjarnan gera allt í einu og finnst lítið til koma, ef ekki er hægt að grípa yfir og grípa inn á öll möguleg svið svo að segja í einu lagi. Og þetta hefur líka, í gagnrýninni á þetta frv., komið í ljós. Einn einasti af andmælendum frv. hefur bent á aðra leið, sem hann teldi, að hann, og að mér skildist jafnvel hans flokkur - það var hv. 8. landsk. þm. - vildi fara. Og það var að þjóðnýta útflutnings- og innflutningsverzlunina. Ég ætla ekki að fara að leggja neinn dóm á, hvernig afleiðingin af því yrði. En ég bendi bara á, að undir þessari gagnrýni hefur aðeins verið bent á þetta eina úrræði, en önnur úrræði hafa hér ekki verið talin, svo að ég hafi eftir tekið. Bátaútvegsmenn hafa árum saman átt við erfiðleika að stríða. Við erum búnir að lýsa því. Og við erum búnir að horfa á það. Við höfum setið á Landssambandsþingi og rætt það þar. Og við höfum rætt það á Alþ. Allir telja sig fúsa til þess - og eru víst, hver eftir sínu viti - að vilja létta þá erfiðleika. Og þess vegna fór þingið á sínum tíma út á ríkisábyrgðarbrautina. Ég hef þráfaldlega bent á það, sem allir vita, að á undanförnum árum hafi bátaútvegsmönnum verið mismunað stórlega í því, að þeirra gjaldeyrir hefur verið af þeim tekinn við of lágu verði og hann afhentur öðrum aðilum, sem hafa haft vissa hagnaðarvon fyrir hverja krónu af gjaldeyrinum, sem þeir hafa fengið keyptan, og að þarna hefur legið ein höfuðmeinsemd bátaútvegsmanna, atvinnulega séð. Og það er kominn fyllilega tími til þess að fara að viðurkenna það með breyt. á genginu, hversu rangt hefur verið farið að við þessa stétt manna í landinu. - Það getur vel verið, að það verði fleiri en hv. 2. landsk. þm., sem síðast talaði hér nú, sem segja það með honum, að þeir vildu heldur hafa ríkisábyrgðina heldur en gengisbreytingu. - Ástæðan er ekki einvörðungu sú, að reikningslega geti þetta komið svipað út. Hún er miklu fremur sú, því miður, að við ríkisábyrgðina hefur smám saman dofnað ábyrgðartilfinning útgerðarmanna. Við erum komnir langt á leið með að ala þá og hraðfrystihúsaeigendur og saltfiskseigendur upp í þeirri trú, að þeir þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að koma vörum sínum í verð, það verði fyrir því séð af Alþingi að láta báða enda mætast. Mér liggur við að segja, að milljónirnar, sem ríkissjóður hefur varið eða landsmenn hafa varið á undanförnum árum til að feta þessa leið, þessa uppbótarleið, þær séu smámunir einir samanborið við þann skaða, sem sá hugsunarháttur veldur hjá framleiðendum í landinu, að þeir þurfi sjálfir ekki að sjá fyrir sínum hagsmunum. Sá hugsunarháttur er eitthvað það alvirkasta til þess að koma af stað stórkostlegri hnignun í þeim atvinnuvegi, sem við tengjum mestar vonir við og gjaldeyrisöflun okkar er að mestu leyti eða nærri því að öllu leyti á að byggja. Það er svo sem auðvitað mál, að frv. eins og þetta, sem hér liggur fyrir, er ekki svo fullkomið, þó að það sé af lærðum mönnum undirbúið og vel til þess vandað, að ekki megi segja, að eitthvað geti verið öðruvísi, en í því stendur, og ég skal t.d. viðurkenna þá gagnrýni, sem hér kom fram, að ekki sé séð fyrir því eins og skyldi í þessu frv., að skipting tekna á togurunum sé í réttu hlutfalli, ef gengisbreytingin verður samþ. En þetta hefur komið til tals, og það hefur verið talað um, að það væri vel til athugunar, þegar málið kæmi í n., að gera breyt. þar á, þannig að það mætti betur fara. Það er svo t.d. með markaðsmöguleika og því um líkt, að þeir, markaðsmöguleikarnir í útlöndum fyrir íslenzkar sjávarafurðir, þeir taka ávallt breytingum. Þeir hafa tekið breytingum, og þeir munu halda áfram að gera það. Ég skal fyllilega kannast við það, að nú sem stendur eru markaðsmöguleikarnir slæmir, það er mjög alvarlegt útlit víða, þar sem við höfum áður selt afurðir okkar, mjög alvarlegt útlit. En þetta útlit og þessir örðugleikar eru allajafna til staðar, þó að engin gengisbreyting ætti sér hér stað. En að því leyti sem þessir örðugleikar stafa af því, að við erum ekki samkeppnisfærir með verð, þá stöndum við vitaskuld miklu betur að vígi, ef þetta frv. yrði samþ., ég segi, að svo miklu leyti sem örðugleikarnir stafa af því, að við erum ekki samkeppnisfærir enn. En um markaðsmöguleikana er það að segja, að þar stöndum við nú gagnvart því sama sem átti sér stað, þegar ófriðurinn 1914–18 tók enda. Þá kom, að vísu ekki strax, en nokkru síðar, ákaflega mikið á markaðinn frá öllum þeim löndum, sem framleiddu matvöru. Þetta ástand hélzt svo, að vísu nokkuð breytt, en var þó alltaf erfitt viðfangs, allt þar til ófriðurinn hófst 1939. Ástæðan er sú, að matvöruframleiðslan í heiminum eykst á friðartímum, og þar af leiðandi er meira framboð á markaði af ýmsum fæðutegundum, en þegar þjóðirnar eru aðþrengdar. Þetta er hlutur, sem, hvernig sem allt veltist, verður að horfast í augu við, og það hefur ekki verið gerð nein tilraun af hálfu þeirra, sem hafa mælt fyrir þessu frv., að draga neina fjöður yfir þetta, né heldur því haldið fram, að slíkir markaðsörðugleikar séu ekki fyrir hendi, þó að gengisfelling væri gerð á íslenzkri krónu. Þegar svo menn hefja þennan söng, þennan barlómssöng yfir afleiðingum slíkrar gengisbreytingar sem hér er, afleiðingunum af henni fyrir launastéttirnar, sem kallað er, og eftir því sem hér var upplýst við umr., - þá ná þær yfir allmikinn fjölda landsmanna, þá vil ég bara segja það, að ef þrengt væri mjög að kosti launastéttanna með þessu frv. eða þeirra hagsmunir stæðu í mikilli hættu, í hvaða hættu álíta menn þá að þessum hagsmunum sé stofnað, ef framleiðsla landsmanna til sjávar fer í kalda kol? Og hún er á hraðri leið að gera það að óbreyttum aðstæðum. Hvaða atvinnu mundu þá launastéttirnar hafa, þegar til lengdar lætur? Hæstv. landbrh. sagði réttilega, að þetta mál væri ekki til þess að gera að flokksmáli eða stéttarígsmáli. Ég er þar alveg sömu skoðunar. Málið á að vera hafið yfir allan slíkan ágreining, því að hér er um það að ræða, hvort þingið vill hafa hreinskilni og djörfung til að horfast í augu við það ástand, sem nú er í atvinnumálunum, og vill leggja sitt lið til að forðast atvinnuleysi og örbirgð hjá þjóðinni. Það er ekki tímabært að vera að sendast á um það kveðjum og hnútum, hvort hér sé um skerðingu, kjaraskerðingu eða einhverja skerðingu að ræða. Það, sem hér er um að ræða, er að gera það, sem nauðsynlegt er til að halda atvinnulífinu gangandi, eða láta það ógert og láta atvinnuna sofna út af. Menn horfa á, að það er búið að binda marga af gömlu togurunum. Menn vita, að líklegt er, að hver einasti af nýsköpunartogurunum er rekinn með tapi. Hvað halda menn, að slíkt geti gengið lengi? Ég talaði í síðustu. viku við ýmsa togaraeigendur, sem sögðu, að þeir vissu ekki, hvort þeir kæmu skipinu út þennan túrinn eða hinn. Það er þakkarvert, að við höfum ekki orðið enn þá fyrir meiri áföllum af dýrtíðinni í landinu, en orðið er. Við höfum borið gæfu til þess að halda atvinnulífinu nokkurn veginn við. Þrátt fyrir allan áróður á þær ríkisstj., sem setið hafa að undanförnu, þá hefur þetta þó gengið þannig til, að enn þá höfum við þó getað forðazt atvinnuleysi, að vísu með stórum fórnum. En við getum ekki fórnað hvað eftir annað sömu fjárhæðunum. Það er komið að því, að ríkissjóður getur ekki staðið við ábyrgðarskuldbindingar gagnvart bátaútveginum nema með því að skattpína miklu meira, en hingað til hefur orðið að gera, gjaldendur í þjóðfélaginu. Og þegar svo er komið, þá verður að fara að leita að annarri leið. Sú leið liggur hér fyrir. Hún er ekki allsherjar lækning á öllum meinum, og hún sér ekki við hverju einu sem fyrir getur komið, en hún er að beztu yfirsýn þeirra manna, sem hafa fjallað um þetta mál, og hún er í vitund margra manna, sem sökum fyrri fullyrðinga sinna þora ekki að fylgja henni hér á þingi eða öðrum opinberum vettvangi, nú skásta leiðin út úr ógöngunum. Það er enginn, sem mælir fyrir þessu máli, að tala um, að hér sé verið að flytja eitthvert fagnaðarerindi. Það vita allir, að við erum með neyðarráðstöfun, og neyðarráðstafanirnar geta verið fleiri en ein og fleiri en tvær. En það hafa verið athugaðar þær leiðir, sem menn hafa álitið að helzt kæmu til greina í þessu efni. Niðurstöður af þeim athugunum liggja hér fyrir, og er þetta talin einasta færa leiðin, eins og stendur. Enginn, sem hefur mælt á móti frv., hefur getað afsannað þetta með neinum rökum. Ég held þess vegna, að það sé nauðsyn fyrir Alþingi að horfast í augu við það, að við eigum ekki að velja milli annars en hruns og atvinnuleysis eða þá bjargráða, sem geta leitt okkur á leið út úr ógöngum, þó að eitthvað megi að þeim leiðum finna og að einhverju leyti þurfi að breyta því frv., sem hér liggur fyrir, - þó ekki í neinum meginatriðum.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs út af því, að mér finnst ég ekki geta látið frv. fara svo í gegnum þessa umr., að ég segði ekki nokkur orð um það, einkum eftir þær umr., sem hér hafa farið fram, þar sem á tvennan hátt hefur verið gerð grein fyrir því gagnvart launþegum, þar sem í öðru lagi er verið að kjassa þá með því að segja, að þetta kæmi ekki niður á þeim, heldur væri vel séð fyrir þeirra hlut, en í öðru lagi verið að ógna þeim, ef þeir tækju því ekki þegjandi og hljóðalaust. Það hefur fyrr verið á ferðinni frv. um gengislækkun, en útkoman hefur orðið sú, að það hefur aldrei fyrr verið talað um, að gengislækkunin væri ekki í raun og sannleika mest kjaraskerðing á launþegana og fórn frá þeirra hendi, og meira að segja 1939 var margsinnis lýst yfir í umr. á Alþingi, að það væri ekki til neins að vera með gengislækkun, ef kauphækkanir fylgdu á eftir, m.ö.o., að gengislækkunin væri alveg út í bláinn, ef launþegarnir fengju það upp borið, sem gengislækkuninni næmi. Og þegar farið var svo að bæta upp gengislækkunina, þá var ekki komizt lengra, en það að borga á lægstu laun 80% og minna þeim, sem voru hærra launaðir. Nú er komið með gengislækkun, sem sagt er að sé engin árás á launþegana. Undanfarið, þegar verið var að ráða þessum ráðum af mönnum, sem höfðu litla þjóðfélagsþekkingu, og þeir þurftu að útbúa nýtt „patent“, þá fengu þeir menn vestan úr Ameríku til að koma hingað heim til að reikna „lífsstandard“ íslenzku þjóðarinnar og að hann væri ekki skertur, þó að gengislækkun kæmist á, heldur héldi hún honum uppi. Það hefur verið tekið fram, að það eigi að umreikna vísitöluna, og hv. 8. landsk. og fleiri hafa haldið fram, hvernig sú breyt. yrði. Undanfarin ár, þegar vísitalan hefur verið reiknuð út, hafa launþegarnir barizt fyrir því, að tekið væri þar tillit til húsaleigunnar. Öll þessi ár hefur verið látin gilda vísitala, sem hefur verið miðuð við hús, sem voru byggð fyrir 1945. Nú á að taka tillit til húsaleigu í húsum, sem hafa verið byggð eftir 1945, og þá á að fara eftir mati. Ég geri ráð fyrir, að þá yrði miðað við, að 3 herbergja íbúð fyrir 5 menn yrði virt á 700–800 kr. Hvað gerir þetta? Það eru 2/3 hlutar af kaupi verkamanns í Dagsbrún. Nú á að setja þessa húsaleigu inn í vísitöluna. Afleiðingin verður sú, að útlenda varan, sem hingað til hefur haft svo mikil áhrif á vísitöluna, gildir þar nú miklu minna en áður. Hvað þýðir þetta? Það þýðir það, að ef útlendar vörur hækka um t.d. 20–30%, þá hafa þær ekki tilsvarandi áhrif á vísitöluna. Þannig mundi vísitalan ekki hækka að sama skapi og þessar vörur kynnu að hækka. Þetta vita þeir vei, sem eru að semja þetta. Hæstv. fjmrh. sagði, að menn fengju hækkunina uppborna með hækkaðri vísitölu, en hann bara trúði því ekki sjálfur, því að hann sagði rétt á eftir, að ef verkalýðurinn sætti sig ekki við þetta, þá væri hann að búa til vopn, sem hann gæti sviðið undan. En hvers vegna skyldi verkalýðurinn fara að rísa upp á móti þessu, ef hann tapar ekki neinu? Og svo er annað. Þeir segja, að verkalýðurinn megi vera ánægður, kaupið sé ekki lögbundið, hann megi hækka kaupið. En það er eins og komið sé í þetta einhver amerísk hugsun, því að ef verkamenn hreyfa sig, þá er ekki annað en að segja: Landsbankinn getur ekki meira. Ríkisstj. getur ekki meira. - Þannig er það, að ef menn hreyfa sig, þá er þetta „patent“ til. Formælendur þessa frv. hafa látið þess getið, að það hafi verið fyrir nokkrum vikum afhent lýðræðisflokkunum og nokkrum lýðræðislegum félagssamtökum til athugunar. Nú skal ég ekki segja, hvort þessir hv. þm. telja verkamannafélagið Dagsbrún til þeirra félaga, sem sé lýðræðislega stjórnað, en svo mikið er víst, að það hefur ekki þótt taka því að senda það til verkamannafélagsins Dagsbrúnar, þó að öll undirstaðan undir þessu sé miðuð við það, því að það eru einu launþegasamtökin, sem eru nefnd í þessu frv. Ég ætla að enda þessi orð með því að taka undir orð hv. þm. A-Húnv., að hann væri viss um, að þjóðin mundi skilja þetta, að þjóðin hefði vaxið það að vizku og þekkingu, að hún mundi skilja þetta mál. Og ég ætla að enda ræðu mína með því að láta í ljós þá trú, að allir launþegar skilji það.

Eysteinn Jónsson Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) - ætla ég -, hann sendi mér hér tóninn í kvöld út af einu atriði sérstaklega; hann spurði út af því, sem ég hafði rætt um nauðsyn á íbúðarhúsabyggingum og á því, að þar væri haganlega á haldið og enn haganlegar, en verið hefði og að það væri látið sitja fyrir að byggja smáíbúðir, til þess að hægt væri að sýna meiri árangur, en ella í baráttunni við húsnæðisleysið, án þess að leggja í meiri framkvæmdir í heild, en fært væri vegna efnis og vinnuafls, - í þessu sambandi spurði hv. þm. mig um það með nokkrum þjósti, hvað ég hefði gert í þessum málum, þegar ég sat í ríkisstj. nú síðast. Ég vil aðeins benda honum á, að sú ríkisstj. gerði fyrst ráðstafanir til þess að koma á stað fjárfestingareftirliti, í stað þess að áður var það ekki til. Á dögum stjórnar þeirrar, sem fulltrúar úr flokki hv. 2. þm. Reykv. áttu, sæti í, máttu menn byggja eins og þeir vildu, eyða efni eins og þeim sýndist og sóa vinnuafli eins og þeim gott þótti. Á þeim árum var byggt svo mikið af lúxushúsnæði, að ef það fé, sem þannig var varið í óþarfabyggingar, hefði verið sparað og það efni og það vinnuafl notað í annað, þá hefðu engin húsnæðisvandræði þurft að vera hér til. Þetta er sagan af afskiptum flokksbræðra hv. 2. þm. Reykv. af þessum málum, þegar þeir voru þar ráðandi. En í tíð fyrrv. stjórnar var breytt um stefnu og bannað að byggja lúxusíbúðir, og fyrir bragðið hefur verið hægt að byggja miklu meira af hagkvæmum íbúðum en annars hefði verið. Læt ég svo þetta nægja um það, sem þessi hv. þm. vék að mér. Hv. 2. landsk. þm. talaði hér í kvöld. Ég ætla ekki að svara því, en varð undrandi á því að hlýða á þá ræðu. Hann sagði - og var mjög daufur í dálkinn - orð eins og þau, að útgerð nýsköpunartogaranna væri vonlaus, og manni skildist, að það væri sama hvað gert væri í þá átt að rétta þar til hjálparhönd, allt væri vonlaust. Það kveður nú nokkuð við annan tón hjá þessum þm. en áður hefur verið, og mætti þar nú fyrr rota en dauðrota. - Ég gat ekki stillt mig um að benda á þetta, en annars finnst mér ræða hv. þm. haldin til þess að reyna að leyna því, hve ánægður hann væri með það í raun og veru, ef gengið yrði lækkað. Mér fannst bara hv. þm. ganga heldur illa að skilja það áður fyrr. Ég vildi svo að lokum segja nokkur orð út af ræðum ráðherra þeirra tveggja, sem talað hafa. Þeir hafa sagt, að það væri illa til fallið að hnýta inn í þetta mál þrætumálum að óþörfu, og var því sérstaklega haldið fram af hæstv. landbrh. Ég held, að þessir ráðh. verði að endurskoða þennan hugsunarhátt sinn og veita enn meiri athygli, en þeir hafa gert, að gengislækkunin er ekki nema einn liður í þeirri stefnu, sem framkvæma verður, ef vel á að fara og hún á að koma að nokkru gagni. Þessir ráðh. hafa verið að tala um það, að í frv. væri nú sitt af hverju tiltekið, sem þyrfti að vera. En þessir ráðh. mega ekki álíta, að þeir séu óskeikulir eða hafi einir leyfi til að hafa skoðanir um það, hvað nauðsynlegt sé að gera, um leið og gengislækkun verði framkvæmd, ef vel eigi að fara, né heldur geti tekið sér það vald að álíta, að það, sem þeir hafa sett í frv., sé nákvæmlega það, sem þar eigi að vera, og það, sem menn kunni að stinga upp á þar fram yfir, sé gert til þess að draga óviðkomandi deiluatriði inn í málið, eins og þeir hafa minnzt á. Ég held, að það sé nauðsynlegt að endurskoða þetta gaumgæfilega og gera sér grein fyrir því, að málið er talsvert víðtækara en frv. gerir ráð fyrir. Þá sagði hæstv. landbrh., að ekki hefði verið vit í því fyrir stjórnina að biðjast lausnar, þegar hún varð sammála um, hvað fyrir skyldi leggja og hvaða úrlausnir væru heppilegastar. Þetta sýnist mér benda á algeran misskilning hjá ráðh. Ég skal ekki fara langt út í það, því að ég ræddi það hér í dag, en mér sýnist, að hæstv. ríkisstj. hefði átt að afhenda þinginu umboð sitt, þegar hún sá, að hún gat ekki tryggt þessu máli fyrir fram stuðning í þinginu, og hefði hún þá gert málinu meira gagn, þannig að það gæti þá vigtað sig, hvort ná mætti samtökum innan þingsins um að tryggja málinu framgang. Landbrh. sagði, að þessi hugsunarháttur væri hneyksli og byggðist á þeim misskilningi, að ekkert stórmál mætti leggja fyrir Alþ. án þess að um það væri makkað áður milli flokka. Þetta er misskilningur hjá landbrh., að þessi skoðun mín sé byggð á þessu, heldur byggist hún á því, að þessi úrlausn, þessi stórfellda gengislækkun, er svo sérstaks eðlis, að hana á ekki að leggja fram, nema vitað sé um örlög hennar fyrir fram, þar sem hún getur haft mikil áhrif á allt fjármálalíf þjóðarinnar. Þessi ráðstöfun hefur því sérstöðu að þessu leyti, að ganga þarf í það fyrir fram að vita, hvort hún hefur stuðning eða ekki, og á þetta ekkert skylt við það, að ekkert stórmál megi leggja fram, áður en makkað hafi verið um það fyrir fram. Þetta vildi ég aðeins taka fram að gefnu tilefni frá hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. sagði, að hæstv. ríkisstj. hefði einnig haft það í hyggju, að það væri ábyrgðarlaust af hennar hendi að stofna til stjórnleysistímabils með því að segja af sér án þess að vita, hvað við tæki. Þess þurfti nú ekki við, því að það var hægt að mynda ráðuneyti í staðinn. En þó að það hefði ekki verið hægt, er þessi skoðun ráðh. byggð á algerum misskilningi, byggð á þeim misskilningi, að hann virðist ekki hafa áttað sig á því, að í landinu er algert stjórnleysi og gæti ekki fullkomnara verið, en það er. Sjá menn þetta bezt af því, að ríkisstj. skuli hafa lagt út í að fleygja fyrir Alþ. öðru eins frv. og hér er á ferðinni, án þess að hafa tryggt sér nokkurn meiri hl. til fylgis við það. Slíkt getur ekki gerzt í landi, þar sem ekki ríkir algert stjórnleysi. Hér var því ekki úr háum söðli að detta, og er það mikill misskilningur, að ekki geti ríkt stjórnleysi, þó að nafninu til ríki einhver stjórn. Hún stjórnar í raun réttri ekki landinu, og þá er stjórnleysi ríkjandi. Það er einmitt á þessu, sem ég byggði þá skoðun, sem kom fram í dag af minni hendi um, að það hefði verið skemmtilegra og betur viðeigandi fyrir hæstv. ríkisstj. að viðurkenna þetta með því að fara frá, en að berja höfðinu við steininn og látast stjórna landinu, þegar hún sá það sjálf, að hún gat það ekki.



Herra forseti. Mér þykir nú rétt, þótt hér séu orðnir fáir við og býsna framorðið, að segja fáein orð út af þessari síðustu ræðu hv. 1. þm. S-M. Hann minntist á það, að ekki væri viðeigandi af mér og hæstv. atvmrh. að minnast á, að það væri óviðeigandi að hnýta inn í þetta frv. heitum þrætumálum til að tefja fyrir framgangi þess, en þetta er einmitt það, sem virðist vaka fyrir þessum hv. þm., sem er einn þeirra manna hér á þingi, sem eru einna gjarnastir á það að vilja gera kaupskap um mál. Það er út af fyrir sig rétt, að í þessu frv. eru engan veginn allar þær ráðstafanir, sem nauðsynlegt er að gera í þessu landi. Því fer ákaflega fjarri, enda þarf enginn að gera ráð fyrir því, þó að lagðar séu fram till. til þýðingarmikillar úrlausnar á vandamálum þjóðfélagsins, að inn í þær séu sett ákvæði um öll þau deilumál, sem fyrir liggja. En sízt af öllu er það viðeigandi að vilja hnýta inn í slíkt frv. málum, sem mest hefur verið deilt um undanfarið, eins og hugmyndin virðist vera hjá hv. 1. þm. S-M., en það mundi tefja mjög afgreiðslu og framgang málsins. Viðvíkjandi orðum hans um afstöðu núverandi ríkisstj. skal ég taka þetta fram: Hann heldur því fram, hv. þm., að ríkisstj. hefði átt að segja af sér, einmitt á þeim tíma, sem hún hafði komið sér saman um till. til úrlausnar á stærsta vandamáli þjóðarinnar og þorði að standa við þær og fylgja þeim eftir og þorir þannig það, sem aðrir hafa ekki þorað, því að svo róttækar úrbótatill. hljóta alltaf að hafa einhverjar óvinsældir í för með sér. En það hefði sannarlega verið að fara aftan að siðunum, ef ríkisstj. hefði þá sagt af sér, eða eins og hv. 1. þm. S-M. orðar það, afhent umboð sitt Alþingi. Nú er það svo, að ríkisstj. hefur alls ekkert umboð frá Alþingi, því að hún er minnihlutastjórn, þ.e.a.s. hún er framkvæmdastjórn en ekki valdstjórn og situr fyrst og fremst til þess að sinna daglegum afgreiðslum og til þess að leggja þær till. fyrir Alþingi, sem hún telur réttastar og sanngjarnastar og hún álítur að ábyrgir menn innan Alþingis muni standa með. En það er nú svo með hv. 1. þm. S-M., að hann vill gera hvert mál að pólitísku braskmáli. Hann sagði áðan, að hér ríkti stjórnleysi, og má lengi deila um, hvenær það er og hvenær ekki. Það má t.d. segja, að um mörg undanfarin ár hafi ríkt hér stjórnleysi, þar sem orðið hefur að makka og semja um hvert einasta vandamál bak við tjöldin vikum og mánuðum saman, og oftast hefur það farið svo, að allir hafa haft ástæðu til þess að vera óánægðir með árangurinn, og svona verður þetta meðan ekki fæst starfhæfur meiri hluti á Alþingi. En nú er ástandið svo á Alþingi, eins og raunar var, er þessi ríkisstj. tók við, að menn hafa um það að velja, hvort þeir vilja heldur framkvæmdastjórn frá stærsta flokknum, sem hefur 28 þús. kjósendur á bak við sig, eða utanþingsstjórn með engan kjósanda á bak við sig. Annars kemur þetta frekar til umr., þegar rædd verður vantrauststill., sem hv. 1. þm. S-M. hefur flutt ásamt formanni síns flokks.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. var enn að reyna að klóra í bakkann út af því, að hæstv. ríkisstj. hefði átt að sitja áfram, og sagði, að þetta hjá mér væri af því, að ég vildi gera öll mál að pólitískum braskmálum. Ég segi nú bara: Heyr á endemi! og ég leyfi mér að draga stórlega í efa, að hæstv. ráðh. tali hér fyrir hönd ríkisstj., en það er nú kannske af því, að engir af hæstv. meðráðh. hans eru hér til að gæta hans, og út af þessu vil ég benda á, að það var ekki ég, sem átti upptökin að því, að þetta mál var í athugun í nær 3 vikur. Það var að tilhlutan hæstv. ríkisstj. sjálfrar, og ef ekkert annað var rétt og heiðarlegt en skella þessu frv. inn í þingið án þess að tryggja því fylgi fyrir fram, eins og mér skildist á hæstv. landbrh., að rétt hefði verið, hvers vegna var það þá ekki gert strax, án þess að biðja um þessa athugun? Ég held, að þetta sé eitthvað farið að skekkjast í höfðinu á hæstv. ráðh., þótt varla sé ástæða til þess, þó að klukkan sé lítið eitt yfir miðnætti. Þá talaði hæstv. ráðh. um þá tilhneigingu mína og annarra vondra manna, að vilja hnýta inn í þetta frv. pólitískum deilumálum. Já, það er nú svo. Hvað er pólitískt deilumál? Hefur t.d. gengislækkun ekki verið talið pólitískt deilumál? Hvað á þetta gaspur og gambur hjá hæstv. ráðh. að þýða? Ef einhverjum dettur eitthvert atriði í hug, sem hann telur nauðsynlegt að gert sé samhliða gengislækkun, þá á það að vera að ófyrirsynju og hnýtt inn í frv. af stráksskap, þetta frv., sem hæstv. ráðherra finnst svo fullkomið, að þar megi engu við bæta, af því að hann sjálfur hefur átt þátt í að finna það upp. Þetta minnir mig á útvarpsfrétt, sem ég heyrði í dag, þar sem sagt var frá ræðu, sem Tito hafði flutt, er hann hélt því fram, að það væri ástæðulaust fyrir þá þar suður í Júgóslavíu að hafa aðra frambjóðendur en fulltrúa stjórnarflokksins, því að í honum væru hvort sem er allir, sem eitthvað vissu og gætu, en hinir væru bara aumingjar og hérvillingar, sem af fólsku sinni vildu bara hnýta einhverri vitleysu inn í gerðir stjórnarflokksins. Þeir ættu því hvergi nærri að koma. Þetta er eins með hæstv. landbrh. Hugsunarhátturinn er svona: Þetta er ekki pólitískt deilumál, af því að ég fann það upp. En ef einhverjum dettur í hug eitthvert nauðsynjamál til viðbótar, þá er það pólitískt deilumál, sem alls ekki kemur málinu við. - Þetta minnir mig á Tito, og skal ég ekki fara lengra út í það.



Herra forseti. Hv. 1. þm. S-M. spyr að því, hvers vegna samningar hafi verið reyndir um afgreiðslu frv. við aðra flokka og hvers vegna þeir hafi verið reyndir að frumkvæði ríkisstj. Þetta var gert til þess að reyna að tryggja sem skjótasta afgreiðslu málsins, en þegar búið er að sitja yfir þessu á þriðju viku og sýnt, að ekki er hægt að ná viðunandi samkomulagi, en hins vegar komið að þeim tíma, sem varanlegum úrræðum hafði verið lofað fyrir, þá var ekki hægt að bíða lengur. - Hv. þm. segir, að það sé ekki hægt að tala um, að ekki megi hnýta inn í þetta mál pólitískum deilumálum, svo sem stóríbúðarskatti og verzlunarmálunum, eins og mér virðist vaka fyrir honum, - að það sé ekki hægt að tala um þetta, af því að málið sjálft sé pólitískt deilumál. Út af fyrir sig er það satt, að gengislækkun er það, en það er svo stórkostlegt mál og ég vil segja neyðarúrræði, að það er aðalatriði málsins, og það er öllum kunnugt, að sízt mætti gera ráð fyrir því, að flokkur hv. 1. þm. S-M. snerist á móti því, þar sem gengislækkun var beinlínis stefnumál þeirra í síðustu kosningum, og því mátti gera ráð fyrir því, að þeir vildu taka í hönd ríkisstj. og samþykkja þetta mál, án þess að vilja hnýta þar inn í öllum öðrum þrætumálum, sem þeir hafa haft á oddinum, en það er það, sem nú er orðið ljóst af ræðum hv. 1. þm. S-M., og er það honum sízt til sóma, enda var þess ekki að vænta.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. heldur sig enn við þetta heygarðshornið, að málið sé um gengislækkun og þar megi ekkert annað vera en hæstv. ríkisstj. hefur sett, og það sé áreitni við málið og tilraun til að spilla því, að þar sé fleira tekið með. Hann má endurtaka þetta eins oft og hann vill, en það verður ekki til bóta fyrir málið og ekki til að sannfæra þá, sem hefur auðnazt að hugsa þetta skýrar, en hæstv. ráðh. Svo belgir hann sig upp og er með ásakanir í garð minn og annarra fyrir það, að við séum svo fátæklegir og lágkúrulegir í hugsunarhætti, að við teljum að makka þurfi um öll stórmál, áður en þau séu lögð fyrir Alþingi. Nú hef ég sýnt fram á, að það var ríkisstj., sem stofnaði til þess, að makkað væri um málið í 3 vikur, og hæstv. landbrh. hefur játað að hafa sjálfur staðið að þessu makki, og má vel við una þessa játningu hæstv. landbrh.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram að lokum, að það er rangt hjá hv. 1. þm. S-M., að ég hafi játað að hafa staðið að makki um þetta mál. Enda þótt samninga væri um það leitað, átti ég engan þátt í því.