Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti ráðgerir að gera hádegishlé um klukkan 12 til klukkan 13 vegna nefndarfundar.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, matvælaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Hvernig gengur? Hagvöxtur á mann frá árinu 2017 er 0%, 8% verðbólga, yfir 9% vextir og 46 milljarða halli á ríkissjóði, velferðarkerfi sem er í vanda, mikilvægar stofnanir eru komnar að fótum fram eins og t.d. Landhelgisgæslan. Þetta er staðan og þetta er veruleikinn sem blasir við fólki um land allt. Á sama tíma sjáum við stjórnmálaflokk sem er stoltur af þessu ástandi. Sjálfstæðisflokkurinn hyllir forvera hæstv. fjármálaráðherra og stærir sig af því að hafa á tíu árum tekið 95 milljarða út úr árlegum tekjustofni hins opinbera. Það er sama upphæð og fer í rekstur Landspítalans á næsta ári eða tvöföld sú upphæð sem þyrfti til að skrúfa fyrir halla ríkissjóðs. Framsókn leyfði þessu að gerast, Vinstri græn leyfðu þessu að gerast en Sjálfstæðisflokkurinn stærir sig beinlínis af því að veikja velferðina. Þessir þrír flokkar hafa tekið 95 milljarða út úr velferðarkerfinu á hverju einasta ári. Þau hafa tekið rekstur eins Landspítala út úr tekjustofnum hins opinbera. Það er samhengi á milli skatta og velferðar. Velferð verður ekki til úr engu þó að stjórnarflokkarnir hafa reynt að stilla málum þannig upp á undanförnum árum með dvínandi trausti. Og hvernig gengur? Skoðum tímabilið frá 2017: Hagvöxtur á mann 0, í raun niður, verðbólga upp, vextir upp, velferð niður, barnabætur og vaxtabætur niður, húsnæðisverð og leiguverð upp, gjöld á almenning upp og efnahagslegur stöðugleiki er enginn. Stjórnarflokkarnir þrír hafa lækkað skatta mest á þeim sem standa best en á sama tíma hefur allt annað í hagkerfinu hækkað nema það sem við viljum sjá að hækki. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Ætlar ráðherra að gera meira af því sama; taka tugi milljarða út úr velferðarkerfinu okkar, halda áfram að veikja velferðina, mikilvægar stofnanir og fjárfestingu í innviðum þjóðarinnar?

Herra forseti. Ég get alveg staðið hér og tekið undir það og bakkað það upp að mér þykir góð hugmynd almennt að lækka skatta og gjöld. Þar erum við hv. þm. Kristrún Frostadóttir einfaldlega ósammála í grundvallaratriðum. Hv. þingmaður segir að skattalækkanirnar þýði að við höfum tekið út úr velferðarkerfinu 90 milljarða. Þetta er einfaldlega alrangt og það er ótrúlegt af öllu því sem hv. þingmaður getur komið hér fram með og lagt á borð, að það sé teiknað þannig upp að við hefðum tekið út úr velferðarkerfum 90 milljarða. Bíddu, hvað höfum við verið að gera? Við höfum bætt í alls staðar í velferðarkerfinu. Fjármunir sem hafa verið settir í Landspítalann, í heilbrigðiskerfið almennt, í aðra þjónustu á sviði velferðarmála, í það fara peningarnir. Við verjum meiri hluta alls sem við öflum af vinnandi fólki í þessu landi í þessi kerfi og við höfum bætt í þau þannig að það er einfaldlega rangt að við höfum tekið út úr velferðarkerfinu 90 milljarða. Við höfum einmitt gert hið öfuga, við höfum bætt í velferðarkerfið. Hv. þingmaður segir síðan að við höfum lækkað skatta mest á þá sem mest hafa. Tekjusagan sýnir svart á hvítu að bæði hafa aðilar vinnumarkaðarins komið því þannig fyrir að laun tekjulægstu tíunda hafa hækkað hlutfallslega meira en annarra tekjutíunda og sömuleiðis hafa tekjuskattsbreytingar sem ríkisstjórnin hefur farið í einmitt nýst þeim tekjulægstu meira heldur en öðrum tekjuhópum. Það er sú pólitík sem hér hefur verið keyrð og þess vegna áttu þessir 90 milljarðar, sem hv. þingmaður nefnir að séu ekki lengur teknir í skatta, áður heima á heimilum tekjulægstu hópanna að uppistöðu til. 

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra. Það hefur verið gengið of langt hérna. Ég átta mig alveg á því að það er pólitískur munur hérna í gangi en við sjáum það öll ef við horfum á velferðarkerfin okkar að það hefur verið gengið of nærri þeim. Og þetta er skuld sem er að magnast upp fyrir komandi kynslóðir, kerfi sem eru brotin niður og munu bitna á þessum kynslóðum, vegna þess að á einhverjum tímapunkti gengurðu það langt að það er ekki hægt að gera við kerfin. Hæstv. fjármálaráðherra ætti e.t.v. að kynna sér álit fjármálaráðs og hvaða skoðun fjármálaráð hefur á því að það hefur verið ófjármagnaður vöxtur í ákveðnum einingum innan ríkisins og að verið er að eyða verðbólgu- og tekjufroðu, umframtekjum sem hafa komið til ríkissjóðs vegna þess að það er búið að lækka ákveðna skatta í landinu. Þetta er ekki bara álit pólitísks flokks eða forystumanneskju heldur álit fjármálaráðs. Það liggur alveg fyrir að það er búið að vera að eyða tekjufroðu hérna og þess vegna er verðbólga í landinu. Hæstv. fjármálaráðherra 

Herra forseti. Ég sagði ekki að 90 milljarðarnir hefðu allir verið teknir af tekjulægstu hópum í þessu landi. Ég sagði að það væri rangt að 90 milljarðar í skattalækkanir hefðu verið teknir úr velferðarkerfinu þegar við höfum sett himinháar fjárhæðir í velferðarkerfið til viðbótar við það sem áður var. Það sem ég sagði var að tekjulægstu hóparnir hefðu notið góðs af þeim tekjuskattsbreytingum sem farið var í á síðasta kjörtímabili og við höfum markvisst horft á þann hóp og spurt okkur hvernig hægt er að bæta stöðu þeirra. Það er kannski ágætt að hér komi skýrt fram að það sem hv. þingmaður er hér að boða er að það þurfi frekari skattahækkanir sem heita því nafni. Sama hvaða nöfnum hv. þingmenn geta nefnt það þá eru skattahækkanir skattahækkanir. Við höfum einfaldlega að mínu mati alls ekki gengið of langt í skattalækkunum. Aftur nefni ég að okkar vandi og vandi ríkissjóðs er ekki tekjuvandi. Það er miklu frekar útgjaldavandi sem blasir við okkur þar sem verkefnið er skýrt og ég heyrði 

Virðulegi forseti. Já, það var áhugavert viðtalið í Dagmálum undir fyrirsögninni „Endurnýjað erindi ríkisstjórnar“ við oddvita ríkisstjórnarinnar. Mér fannst þetta viðtal fyrir margra hluta sakir áhugavert, pínu neyðarlegt á hvaða stað þessi ríkisstjórn er, og ágætir þáttastjórnendur spurðu þríeykið ítrekað hvert erindi ríkisstjórnarinnar væri en þau fóru aðallega að rekja í löngu máli sagnfræðilegan grunn ríkisstjórnarinnar, í algjörum varnartón í stað þess að segja þjóðinni hvert hið raunverulega erindi ríkisstjórnarinnar er, svona dálítið eins og þau væru mætt í munnlegt próf í sagnfræði. Í viðtalinu skautar forystufólk stjórnarflokkanna listilega fram hjá stóru spurningu viðtalsins sem var hvernig stjórnin ætlar að leysa ágreiningsmál sem sannarlega eru til staðar. Þau voru spurð hvað hafi þá verið tæklað á vinnufundunum og það stóð ekki á þessu margfræga svari: Við fórum í það að endurnýja erindi ríkisstjórnarinnar, endurnýja erindi Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar. Takk fyrir það. Það var ekkert snert á ágreiningsmálunum sjálfum, ekki því sem brennur á heimilum landsins og fyrirtækjum, bara um þau sjálf og niðurstaðan: Jú, þau komust þó að því, og við skulum líka þakka fyrir það, klufu svolítið atómið þar, að þau voru sammála því að verðbólgan væri vandamál. Það var niðurstaða fundarins. Það var ekkert talað um verðbólguna, vextina, hvernig á að leysa fjárlagahallann. Það var ekki talað um orkumálin, sjávarútvegsmálin, hvalinn, kvótann, fiskeldið, við þekkjum þetta, útlendingamálin algjörlega látin vera, landbúnaðarmálin - engin skilaboð til bænda sem þurfa nauðsynlega á skilaboðum að halda. Verður áframhald á bankasölu? Veit það ekki. Ekki sömu skilaboð frá ríkisstjórninni. Samgöngusáttmálinn - maður spyr núna: Má enn þá segja borgarlína við ríkisstjórnarborðið? Má það enn þá? Þau héldu fund. Þau héldu þetta fína hópefli. Þau pússuðu hringana, þessi ágæta ríkisstjórn, en það virðist hafa verið spólað yfir öll erfiðu samtölin. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég varð ekki vör við neina fyrirspurn beinlínis í þessari ágætu endursögn hv. þingmanns á viðtali í Dagmálum. Ég hrósa bara hv. þingmanni fyrir að hafa horft á þá klukkustund af gæðaefni. En ég vil segja það hér að mér finnst samt eins og hv. þingmaður hafi nú í fyrsta lagi misst af einhverjum punktum úr þessu ágæta viðtali því að þar var til að mynda sannarlega rætt um fiskeldi og góðar tillögur sem hæstv. matvælaráðherra hefur kynnt í þeim efnum, tillögur sem almennt er fagnað og tekið vel hringinn í kringum landið enda löngu tímabært að taka á þessu máli. Dýrtíðin var líka svo sannarlega til umræðu og þar erum við með þá stöðu að verðbólgan hefur vissulega verið þrálátari en við hefðum óskað og ég held að það eigi við um okkur öll. En það breytir því ekki að það eru vísbendingar núna um að aðgerðir okkar í ríkisfjármálum og aðgerðir Seðlabankans séu farnar að bera árangur, að undirliggjandi verðbólga hafi, þrátt fyrir nýjustu mælingu, hjaðnað. Það gefur okkur von um að þessar aðgerðir séu að skila árangri. Samkvæmt nýjustu spá Seðlabankans eru verðbólguhorfur betri nú en þær voru í vor og bankinn gerir ráð fyrir að það dragi meira úr verðbólgu á næstu mánuðum en gert var ráð fyrir í vor. Það er einfalt, og líklega gæti ég alveg gert hið sama væri ég í stjórnarandstöðu, að benda eingöngu á ríkisstjórnina þegar rætt er um verðbólgu. En auðvitað vitum við öll hér í þessum sal að það skiptir vissulega máli hvað gert er í ríkisfjármálum. Það skiptir máli hvað Seðlabankinn gerir en það skiptir líka máli hvað gerist á vinnumarkaði. Það sem ég vil segja um þau mál, af því að við áttum mjög ágætan fund í þjóðhagsráði fyrr í þessari viku þar sem rætt var um stöðuna fram undan, mikilvægi þess að við gerum að langtímakjarasamninga, að við náum saman um aðgerðir til að greiða fyrir slíkum langtímasamningum. Þar er mjög skýr áhersla annars vegar á húsnæðismarkaðinn en hins vegar líka á kjör barnafjölskyldna og þar þurfa bæði ríki og sveitarfélög að koma að, því að því að miður erum við í þeirri stöðu að umönnunarbilið er allt of breytt enn þá. Það er stórmál, bæði fyrir lífskjör fólksins í landinu og jafnréttismálin, sem hafa auðvitað verið til umræðu í þessari viku.

Virðulegi forseti. Þetta ágæta blað, Morgunblaðið, sem er svona blað ríkisstjórnarinnar, kallar engu að síður oddvita ríkisstjórnarinnar markþjálfa eftir atburði síðustu daga og vikna og þetta hópefli. Þau draga m.a. fram að það er síður en svo sátt um fiskeldið eða sjávarútveginn, því að þau segja, með leyfi forseta: „Enn eru þó óútkljáð erfið mál á borð við útlendingamálin, orkumál og matvælaráðherra, sem ekki leysast af sjálfu sér, þola ekki bið …“ - að greinilega að losna við. Glíman við verðbólguna byrjaði fyrr hér en nokkurs staðar annars staðar og við erum núna með hærri verðbólgu en nokkurs staðar annars staðar í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Í lok síðasta árs var verðbólga í Færeyjum 10,1%, núna er hún ríflega 3%. Í Danmörku er hún innan við 1% en hér er hún 8%. Okkur er að mistakast í glímunni við verðbólguna. Skilaboð ríkisstjórnarinnar varðandi aðhaldsleysi í ríkisfjármálunum eru að við verðum lengur með verðbólgu og við verðum lengur með háa vexti. Það eru nöturleg skilaboð 

Forseti minnir á að ræðutími í óundirbúnum fyrirspurnum er aðeins ein mínúta í síðari umferð.

Herra forseti. Þetta er nú heila málið sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kemur inn á, það skiptir nefnilega máli að hafa skýra sýn í ríkisfjármálum og það er nákvæmlega það sem ríkisstjórnin hefur. Við höfum kynnt okkar sýn og við höfum ekki hvikað frá þeirri sýn. Hún snýst um það að við erum að beita aðhaldi í ríkisrekstri og hún snýst líka um það að við erum að afla aukinna tekna. Og frá því að þessar tillögur voru kynntar höfum við séð að þær eru þegar farnar að bera árangur. Við sjáum það á þeim undirliggjandi þáttum verðbólgunnar sem eru á leiðinni niður. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir að við erum með hærri verðbólgu en þau samanburðarlönd sem hún nefndi. En ef við horfum bara á evrusvæðið og Evrópusambandið, sem ég veit að er hv. þingmanni hugleikið, þá er nú ansi mikil breidd á litrófinu þar þegar kemur að verðbólgunni. Þannig að það er algerlega ljóst að innganga í Evrópusambandið og upptaka evru myndi ekki leysa öll okkar vandamál eins og stundum er gefið til kynna.  
             En annars vil ég að lokum segja það að mér finnst áhugaverðast að hv. þingmaður vitnaði í Morgunblaðið. Ég verð bara að viðurkenna að ég hef ekki lesið leiðara Morgunblaðsins í dag en heyri það að hv. þingmaður kynnir sér efni þess blaðs á hverjum degi.

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi þá umræðu sem hér hefur átt sér stað varðandi þetta viðtal í Dagmálum Morgunblaðsins í gær þá hvet ég þingmenn til að fara inn á nýjan þátt af sjónvarpslausum fimmtudögum 

Það er bara einhver fjölmiðlavinna hérna í gangi.

En að þessu sögðu vil ég beina hér fyrirspurn til hæstv. matvælaráðherra. Samtök ungra bænda eru í dag með baráttufund í Salnum þar sem reynt er að draga fram þá stöðu sem blasir við þeim sem nýkomnir eru inn í stéttina og langar að leggja það fyrir sig að stunda matvælaframleiðslu hér á Íslandi. Við getum ekki lýst því öðruvísi en sem neyðarópi, þeim tóni sem borist hefur frá fulltrúum Bændasamtakanna undanfarið. Ég hef stundum lýst því þannig að staða okkar gagnvart bændum, og þá meina ég aðkomu hins opinbera, ríkissjóðs, sé svolítið eins og er varðar samgöngumál á Vestfjörðum. Þar erum við og höfum verið í mikilli samgönguskuld vegna þess að svæðið var látið dragast aftur úr yfir langt tímabil. Það var nú sem betur fer gleðidagur í gær þegar brú yfir Þorskafjörð var tekin í notkun. En við erum svolítið í sömu stöðu gagnvart bændum í landinu. Það heyrist glögglega á þeim skilaboðum sem þaðan berast og undirstrikast sérstaklega með þessum fundi Samtaka ungra bænda í dag undir yfirskriftinni Laun fyrir lífi. Mig langar í þessu samhengi að spyrja hæstv. matvælaráðherra með opnum hætti: Hvert er planið, ef það er eitthvert plan?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að bændur hafa áhyggjur af sinni afkomu og ekki síst ungir bændur sem hyggjast halda fund sérstaklega um þau mál í dag þar sem ég mun taka þátt í umræðum rétt eins og fleiri þingmenn, ef ég kann það rétt. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um planið. Vegna þessarar alvarlegu fjárhagsstöðu greinarinnar þá var 20. október tilkynnt um stofnun sérstaks starfshóps þriggja ráðuneytisstjóra matvæla-, fjármála- og innviðaráðuneytis, sem mun leggja mat á þá stöðu sem er komin upp í landbúnaði í kjölfar endurtekinna hækkana á stýrivöxtum og verðhækkana á aðföngum. Þessi ráðuneyti hafa þegar hafið upplýsingasöfnun og greiningarvinnu og hópurinn fundaði strax á mánudag í þessari viku. Hópurinn tekur til skoðunar gögn sem liggja bæði hjá ráðuneytinu, Byggðastofnun, RML, Creditinfo, Seðlabankanum, Hagstofunni og auðvitað hjá Bændasamtökunum sjálfum til að draga upp mynd af stöðunni í greininni. En þarna erum við að tala um þær áskoranir sem eru í landbúnaði, rétt eins og í öðrum geirum samfélagsins vegna dýrtíðarinnar. Hátt vaxtastig hefur auðvitað mjög mikil áhrif á þennan hóp og ekki síst þann hóp sem hefur ráðist í fjárfestingar nú á síðustu árum. En mér finnst afar mikilvægt, og vil kalla hv. þingmann til þeirrar umræðu ekki síður, að við höldum því til haga að það eru gríðarleg sóknarfæri í íslenskum landbúnaði. Það eru allar grundvallarforsendur til staðar á Íslandi til þess að landbúnaður sé hér kröftugur. Hér er bæði vatn, landrými og mikill mannauður og við eigum að koma okkur í gegnum þann vanda sem við horfumst í augu við núna 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þetta er allt gott og vel en hæstv. ráðherra hefur verið ráðherra landbúnaðar núna í tvö ár og það má gagnrýna það að þessi hópur sem hefur fengið það hlutverk sem ráðherra lýsti sé að taka til starfa í þessari viku. Þessi staða er nefnilega ekki bara komin upp vegna þeirrar dýrtíðar sem nú er í vöxtum og í tengslum við verðbólgu, heldur er þetta lengri tíma þróun. Nú liggur fyrir að þessi vinnuhópur hefur það hlutverk að tosa saman upplýsingar. En á sama tíma og ráðherrann lýsir hér miklum tækifærum í matvælaframleiðslu og landbúnaði á Íslandi þá eru skilaboðin sem berast frá bændum þess efnis að þeir séu að fara að heltast úr lestinni í miklum mæli innan ekki langs tíma. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hver er tímarammi þessarar vinnu? Hvaða viðbragða er að vænta? Í ljósi sögunnar, ef við skoðum t.d. bara með hvaða hætti uppgjör hefur átt sér stað í tengslum við niðurskurð vegna riðutilfella, þá virðist allt taka mjög langan tíma í matvælaráðuneytinu sem snýr að hagsmunum landbúnaðar í landinu.

Virðulegur forseti. Ég vona nú að hv. þingmaður muni eftir einu mjög svo grípandi nýyrði sem varð til á síðasta ári sem var spretthópur, sem varð einmitt til í mínu ráðuneyti og var þekktur fyrir að taka snöfurmannlega á mjög flókinni stöðu, 

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um það hvort breytinga sé að vænta við 2. umræðu fjárlagafrumvarpsins, hvort hæstv. fjármálaráðherra muni leggja hönd sína á frumvarpið með því að koma með breytingartillögur við 2. umræðu. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um útgjaldavanda. Hvernig ætlar hún að taka á þessum útgjaldavanda sem hún talaði um? Við í fjárlaganefnd fengum að heyra að það væri lífsstílsverðbólga þegar við fengum inn einn aðila frá hægri kantinum í íslensku samfélagi. Við skulum fara aðeins yfir þessa lífsstílsverðbólgu. Hvernig ætlar fjármálaráðherra að berjast gegn verðbólgunni? Hvernig ætlar hún að beita ríkisfjármálunum í baráttunni gegn verðbólgu? Í dag eru stýrivextir 9,25%. Í landi fyrir austan okkur hefur tekist að ná tökum á verðbólgunni með 4,25% stýrivöxtum. Í hvaða aðgerð ætlar hæstv. fjármálaráðherra að fara til að bæta kjör húsnæðislántakenda sem eru að sligast undan þessum stýrivöxtum, undan vaxtastiginu í landinu? Og hvernig ætlar hæstv. fjármálaráðherra að bæta kjör aldraðra og öryrkja sem hafa orðið fyrir gríðarlegri kjaragliðnun á undanförnum árum og er einungis boðið upp á 4,9% hækkun á bótum almannatrygginga á næsta ári? Og síðast en ekki síst: Hvernig ætlar hæstv. fjármálaráðherra að bregðast við þeim vanda sem íslenskir bændur eru í? Ætlar hæstv. fjármálaráðherra að verja fjölskyldubúið sem framleiðslueiningu í hefðbundnum landbúnaði; í sauðfjárrækt og hjá mjólkurbúum landsins? Það var talað hér áðan um gríðarleg sóknarfæri en staðreyndin er sú að það blasir við fjöldagjaldþrot hjá bændum ef ekkert verður að gert. Það verður að koma með raunhæfar tillögur í 2. umræðu fjárlaga fyrir bændur, fyrir aldraða og öryrkja og fyrir húsnæðislántakendur í þessu landi sem eru gjörsamlega að sligast undan fáránlega háu vaxtastigi í landinu.

Herra forseti. Fjárlagafrumvarpið er auðvitað komið inn til þingsins og mælt fyrir því á sínum tíma, ekki af mér en þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, þannig að núna er það eðli máls samkvæmt í meðförum þingsins. Alla jafna, eins og ég veit að hv. þingmaður veit, tekur frumvarpið einhverjum breytingum og það eru ýmis mál sem koma upp á þessu tímabili frá því að fjárlagafrumvarpið er lagt fram og þangað til það er afgreitt. Ég hins vegar get ekki annað sagt en að ég muni sjálf leggja á það höfuðáherslu og vonast til þess að fjárveitingavaldið afgreiði fjárlög með sem skynsamlegustum og ábyrgustum hætti þar sem er forgangsatriði að við styðjum í raun við það verkefni sem við sem samfélag stöndum frammi fyrir. Við berum okkar ábyrgð í því að það sé aðhald í fjárlögunum og að við styðjum við peningastefnu og verkfæri Seðlabankans. Það þýðir að við getum ekki haldið öllu óbreyttu ef það á að setja marga nýja milljarða í ýmis verkefni. Það verður áskorun vegna þess að það eru mörg verkefni sem koma upp og það eru mörg verkefni sem þarf að leysa. Hv. þingmaður nefnir hér bændur og ég er algerlega sammála hv. þingmanni í því að vitaskuld getum við ekki horft upp á meiri háttar fjöldagjaldþrot ungra bænda í landinu eða bænda yfir höfuð sem muni hafa meiri háttar áhrif á byggðastefnu, matvælaframleiðslu o.s.frv. Það verkefni er í vinnslu. Það er hópur að störfum og það er verið að afla gagna til að hægt sé að taka ákvarðanir af viti inn í framtíðina. Varðandi húsnæðismálin þá er aftur, og það sem allt þetta á sameiginlegt, forgangsverkefni að ná niður verðbólgunni 

Virðulegur forseti. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að mæta til starfa nú þegar við 2. umræðu fjárlaga, ekki að þurfa að bíða í heilt ár til að fá fjárlagafrumvarp sem tekur á vanda húsnæðislántakenda í landinu, kjaragliðnun öryrkja og aldraðra og bænda í samfélaginu. Ef við skoðum stöðu öryrkja og aldraða þá hafa þeir þurft að bíða áfram eftir því að fá bót sinna mála. Persónuafsláttur og skattþrepamörk munu hækka um næstu áramót um 8,5%. Þessi hækkun skilar sér alla leið upp tekjustigann. Hlutfallið er áhugavert en samkvæmt greinargerð fjárlagafrumvarpsins þurfa skattþrepamörk að hækka um 8,5% til að verja kaupmátt. Á sama tíma á aðeins að leiðrétta lífeyri almannatrygginga og atvinnuleysistryggingar um 4,9%. Ef við þurfum að hækka hátekjuskattsþrepið um 8,5% til að vernda kaupmátt, af hverju hækkum við ekki lífeyri almannatrygginga um sömu prósentu? Og ef verðbólga verður meira en 4,9% á næsta ári, verður það þá ekki örugglega leiðrétt frá 1. janúar? 

Herra forseti. Hv. þingmaður þarf ekki að velkjast í vafa um það að sú sem hér stendur er mætt til starfa. Það inniber að sjálfsögðu meðferð fjárlagafrumvarpsins og þau verkefni sem koma upp. Ég var bara að benda á þá staðreynd að fjárlagafrumvarpið er á forræði fjárveitingavaldsins og er hér til meðferðar, þannig að því sé haldið til haga, það skiptir máli. Ég vona að hv. þingmaður, að teknu tilliti til alls sem hann nefnir hér, sé sammála mér í því að það sé grundvallaratriði og mikilvægt að Alþingi Íslendinga afgreiði fjárlög sem styðja við það meginmarkmið okkar allra að ná tökum á verðbólgu þannig að það skapist forsendur til að lækka vexti. Vegna þess að ef svo er ekki þá erum við í vanda stödd og þá munu allir þeir hópar sem hv. þingmaður nefndi verða í frekari vandræðum þegar fram líða stundir þannig að þetta er sameiginlegt verkefni, sameiginlegt hagsmunamál. Ég vil síðan nefna það að við höfum að sjálfsögðu tryggt kaupmátt öryrkja að því leyti að lífeyrir er verðtryggður, sem skiptir máli í þessu sambandi.

Forseti. Í gær horfðu þrír ungir drengir, tíu og tólf ára, upp á móður sína handtekna, lögreglubíla og mótorhjól mæta með sírenur og fjölda lögreglumanna í fullum klæðum til þess að fjarlægja þá af heimili sínu, færa þá úr landi og í hendur föður síns, að hans kröfu en gegn þeirra vilja. Hætt var við aðgerðina þar sem drengirnir neituðu að fara. Hætt var við aðgerðina vegna þess að börnin vildu ekki fara. En var þetta í fyrsta skipti sem börnin voru spurð? Aldeilis ekki. Lögmaður móðurinnar hefur ítrekað bent á matsgerð dómkvadds sálfræðings þar sem fram kemur eindreginn vilji drengjanna til að vera á Íslandi hjá móður sinni. Í 45. gr. barnalaga kemur fram að ef sá sem barn dvelst hjá neitar að afhenda það réttum forsjármanni geti héraðsdómari, að kröfu viðkomandi, ákveðið að lögheimili eða forsjá verði komið á með aðfarargerð. Ber dómara að gæta ákvæða 43. gr. laganna en þar segir, með leyfi forseta: „Gefa skal barni kost á að tjá sig um mál og taka skal tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska.“ Þann grundvallarrétt allra barna er einnig kveðið á um í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þá skal framkvæmd aðfarar hagað þannig að sem minnst álag verði fyrir barn og lögreglumenn skulu ekki einkennisklæddir. Ætli það hafi verið talið minnka álagið á börnin að handtaka móður þeirra? Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Telur hún nýleg dæmi um ofbeldisfullar aðfarargerðir í þessum málum, þar sem foreldrar barna eru handtekin fyrir framan þau, aðgerðir sem farið er í gegn vilja barnanna sem um ræðir og í trássi við lágmarksreglur um meðalhóf og aðrar reglur sem um þessi mál gilda, bera þess merki að stjórnvöld ráði við meðferð þessara heimilda? Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til að þessu linni, til að tryggja að grundvallarreglum um réttindi barna til að tjá sig um málefni er þau varða sé fylgt, að skoðanir þeirra séu virtar í samræmi við aldur og þroska og að hagsmunir barna séu hafðir að leiðarljósi?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil byrja á því að segja að það tók verulega á að sjá fréttirnar í gærkvöldi og fylgjast með málinu eins og hægt var. Ég vil líka fá að segja að það bærðust auðvitað þær tilfinningar í brjósti mínu hvort - já, áhyggjur mínar af velferð barnanna í þessum aðstæðum sem þarna sköpuðust. Ég verð samt að segja að ég þekki málið ekki og ég hef ekki heimild til að tjá mig um einstök mál. Ég get ekki annað en svarað hv. þingmanni með almennum hætti. Þarna var aðfararbeiðni. Við erum aðilar að Haag-samningnum og þarna kemur aðfararbeiðni og því ber íslenskum stjórnvöldum að framfylgja henni. Hins vegar, áður en dómari úrskurðar um beiðni um aðför ber honum að gæta að 43. gr. barnalaga og það ber einnig að taka tillit til réttar barna til að tjá sig um mál er varða hag þeirra. Það er ekki í höndum sýslumanns að leggja mat á aðfararbeiðnina sem slíka heldur er hlutverk sýslumanna að framkvæma ákvarðanir dómstóla á grundvelli laga en ávallt með hagsmuni barna að leiðarljósi.

Forseti. Í 45. gr. barnalaga segir, með leyfi forseta: ,,Sýslumaður getur leitað liðsinnis lögreglu við gerðina og er lögreglu skylt að verða við slíkum fyrirmælum sýslumanns. Lögreglumenn skulu vera óeinkennisklæddir við gerðina. Framkvæmd aðfarar skal hagað þannig að sem minnst álag verði fyrir barn …“ Þarna voru komnir þrír til fjórir lögreglubílar, tvö mótorhjól, allir lögreglumenn í fullum skrúða með sírenum og ljósum og öllu tilheyrandi; götum lokað og annað, eins og þarna væri um sekasta fíkniefnabarón Íslands að ræða. Ég endurtek spurningu mína til hæstv. ráðherra: Hvað hyggst ráðherra gera til að koma skikki á þessi mál? Þá vil ég bæta við í ljósi þess að málin virðast vera að fara þennan veg þrátt fyrir aðkomu dómara: Telur hæstv. ráðherra þörf á lagabreytingum til að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig í ljósi þess einnig að þarna eru skýr ákvæði barnalaga, stjórnsýslulaga og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þverbrotin? Hver ber ábyrgð á þessu?

Virðulegi forseti. Ef til þess kemur að framfylgja þurfi ákvörðun dómara og taka barn úr umráði foreldris og setja í hendur hins foreldris ber að fara eftir ákvæðum 45. gr. barnalaga. Í 3. mgr. þeirra laga kemur fram að ef til aðfarar kemur skuli sýslumaður boða fulltrúa barnaverndar í umdæmi þar sem aðförin fer fram til þess að vera viðstaddan gerðina og það kemur einnig skýrt fram að lögreglumenn skuli vera óeinkennisklæddir. Eftir því sem ráðherra sá í fjölmiðlum í gær var það ekki raunin  Ég vil líka taka það fram að ég hef rætt við barnamálaráðherra um málið  
            

Virðulegi forseti. Hér ætla ég að mæla fyrir frumvarpi mínu til laga um brottfall laga um heiðurslaun listamanna, nr. 66/2012. Lög nr. 66/2012 fólu í sér að árlega voru 25 listamönnum veitt heiðurslaun í fjárlögum og námu þau sömu upphæð og starfslaun listamanna á hverjum tíma. Eftir sjötugt námu þau hins vegar 80% af starfslaunum til samræmis við eftirlaunarétt annarra stétta. Með frumvarpinu er lagt til að lög um heiðurslaun listamanna, nr. 66/2012, verði felld brott. Þó verði tekið tillit til réttinda þeirra sem hafa nú þegar hlotið heiðurslaun á grundvelli laganna. Því er talið rétt að þeim sem nú þegar hafa á einhverjum tímapunkti hlotið heiðurslaun samkvæmt ákvæðum laganna verði greidd heiðurslaun til æviloka og mun Alþingi ekki hrófla við þeim hópi listamanna. Þó getur enginn listamaður sem ekki hefur áður hlotið heiðurslaun haft réttmætar væntingar um að hljóta heiðurslaun samkvæmt lögum um heiðurslaun listamanna, enda er það undir Alþingi komið hverju sinni hverjir hljóta heiðurslaun. Heiðurslaun listamanna eru í eðli sínu frábrugðin starfslaunum listamanna samkvæmt lögum um listamannalaun, nr. 57/2009 og er mikilvægt að hafa þennan skýra mun á að hér er aðeins fjallað um brottfall heiðurslauna listamanna en ekki starfslauna listamanna enda sitthvort markmið og algerlega sitthvor virknin í þessum tvennu lögum. Í lögum um listamannalaun kemur skýrt fram í 1. gr. að tilgangur þeirra sé að „efla listsköpun í landinu“, sem sagt starfslaununum, en slíkan tilgang eða markmið er ekki að finna í lögum um heiðurslaun listamanna. Í raun virðast lögin ekki hafa neinn eiginlegan tilgang annan en að veita afmörkuðum hópi listamanna föst mánaðarlaun fyrir vel unnin störf á sviði lista, enda er ekki gerð krafa um nokkurs konar vinnuframlag frá þeim sem þiggja heiðurslaun eftir að launin eru veitt. Markmið laganna er því ekki að efla þá sem hljóta heiðurslaunin í listsköpun sinni, enda eru heiðurslaunaþegar yfirleitt komnir á eftirlaunaaldur og oft hættir allri listsköpun. Það er náttúrlega ekki algilt af því að listin fer aldrei úr listamanninum, það er nokkuð ljóst. Þess utan geta listamenn ávallt sótt um starfslaun listamanna á grundvelli laga þar um, óháð aldri, og geta því þeir listamenn sem komnir eru á eftirlaunaaldur og enn að störfum aflað sér tekna með þeim hætti. Heiðurslaun listamanna virðast því ekki bera neinn samfélagslegan ávinning, enda er það ekki markmið laganna. Eðlilegt verður að telja að samfélagslegur ávinningur sé forsenda fyrir fjárútlátum hins opinbera til íþrótta, lista og menningar almennt. Í tilviki heiðurslaunanna er tilgangur þeirra einungis að heiðra afmarkaðan hóp listamanna sem talinn er hafa skarað fram úr á starfsævi sinni. Færa má rök fyrir því að það sé vel til fundið að heiðra slíka listamenn með einhverjum hætti, en þá væri réttara að gera það með öðrum hætti en föstum launum á kostnað ríkissjóðs. Lengi vel var litið á heiðurslaun listamanna sem eins konar ellilífeyri sem átti að tryggja eldri listamönnum fjárhagslegt öryggi á efri árum. Slík sjónarmið eiga þó ekki við í dag þar sem almannatryggingakerfið tryggir listamönnum jafnt sem öðrum ellilífeyri. Þegar ákvörðun er tekin um að veita tilteknum listamanni heiðurslaun liggur nánast ekkert hlutlægt mat þar að baki og svo gott sem eingöngu unnt að ákveða hverjir séu þess verðugir að hljóta heiðurslaun á grundvelli huglægs mats. Í ljósi þess að list getur oft verið pólitísk, til að mynda ádeilur á einstaka stjórnmálamenn eða flokka, má líta svo á að óheppilegt sé að hinir sömu stjórnmálamenn og eru skotspónn ýmissa listamanna ákveði hverjir skuli hljóta heiðurslaun, enda getur það hæglega haft í för með sér að ákvörðunin verði ekki tekin út frá listrænni arfleifð manna heldur pólitískum skoðunum þeirra. Jafnframt er ferlið í kringum úthlutun heiðurslauna ógagnsætt og oft vandséð hvaða rök liggja að baki vali á listamönnum á heiðurslaunalistann. Slík framkvæmd er til þess fallin að varpa skugga á heiðurslaunafyrirkomulagið og vekur upp efasemdir um fagleg vinnubrögð við úthlutun heiðurslauna. Ég vona að við getum fengið hér málefnalega og góða umræðu um þetta frumvarp og það fari til þóknanlegrar meðferðar í virðulegri allsherjar- og menntamálanefnd þar sem fjallað verður um þetta. Ekki væri verra að það tækist sátt um það hvort við fyndum eitthvað annað kerfi til að heiðra okkar góðu listamenn en með því að samþykkja heiðurslaun fyrir þá frá Alþingi sem, eins og hér kom fram, eru að hámarki 25 í hvert skipti. Þessi heiðurslaun eru því mjög takmörkuð auðlind. Frekar ætti að horfa á það hvernig við eflum nýja, unga listamenn enn meira og finna góða leið til að heiðra okkar góðu listamenn samt sem áður, sem ég tel að sé mjög gott mál. En ég held að vegna breyttra aðstæðna, eins og ég kom inn á; við höfum almannatryggingakerfi og eftirlauna- og lífeyrissjóðskerfi eru allt önnur og annað slíkt, sé kominn tími til að finna nýja leið í þessum efnum.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að hafa löng orð um þetta mál annað en að mér finnst flutningsmaður vera á algjörum villigötum. Ég held að þetta væri mjög slæmt skref. Í fyrsta lagi finnst mér ekki heppilegt að vera að blanda saman starfslaunum listafólks og heiðurslaununum sem slíkum. Þetta eru tvö ólík kerfi og gegna mismunandi hlutverkum. Annars vegar gegna starfslaunin því hlutverki að efla og auka möguleika listafólks í sínu daglega amstri. Oft er þetta fólk sem leggur út á mjög óræðar brautir þegar það ákveður að taka sér þetta fyrir hendur. Það er lítið um það að þetta fólk geti gengið inn í föst störf, þó að það sé auðvitað til í ákveðnum listgreinum, og það má ekki gleyma því að kannski er framsæknasta listafólkið oft að greiða leið fyrir annað listafólk. Það má alveg halda því fram að listamenn gegni oft sama hlutverki og háskólafólk sem sinnir hluta af sínu starfi í þágu rannsókna. Þau varða leiðina fyrir annað fólk. Listin á auðvitað öðrum þræði, stundum a.m.k., að vera pólitísk. Hún er spegill á samtímann og mér finnst það óþarfaviðkvæmni hér að stilla hlutunum upp með þeim hætti að það skapist einhver vandi vegna þess að listamaður tekur ákvörðun um að gagnrýna eða lyfta upp hlutum í samtímanum sem við stjórnmálamenn höfum stundum ekki einu sinni komið auga á. Þar fyrir utan er listin bara falleg í sjálfu sér. Ég man fyrir nokkrum árum þegar ég var formaður Arkitektafélagsins og sat í Sambandi íslenskra listamanna. Þá ræddum við það hvort við ættum að ákveða einn dag á ári sem væri listlausi dagurinn þannig að þegar fólk vaknaði upp þá heyrði það ekkert í útvarpinu sínu, enga músík, það væri búið að fjarlægja allar myndir af veggjunum og þegar það keyrði í vinnuna væri búið að taka burt allar stytturnar. Kannski verður þetta flóknast ef við þyrftum að fjarlægja allar þær byggingar sem geta flokkast undir listaverk þannig að þetta væri kannski ekki framkvæmanlegt. En ég held að fólk ætti kannski að gera sér í hugarlund annað slagið hvernig lífið liti út ef listarinnar nyti ekki við. Það hefur komið skýrt fram hjá Ágústi Einarssyni hagfræðingi hvaða hlutverki listirnar gegna í rauninni í efnahagslegu sambandi líka, þó að mér finnist það kannski ekkert endilega vera hinn eini rétti mælikvarði á því hvort það á að hampa hlutum. En það skiptir máli. Þær skipta líka gríðarlegu máli til að styðja undir aðrar atvinnugreinar í landinu eins og ferðaþjónustu. Mér finnst það í rauninni bara þróun sem er ekkert endilega til þess fallin að hætta við hlutinn þó að í upphafi hafi það verið hugsað sem ellilífeyrir fyrir listafólk. Eðli viðurkenningarinnar hefur einfaldlega breyst. Við viðurkennum og veitum þessu fólki viðurkenningu bara fyrir þeirra framlag til menningar í landinu sem mun lifa með okkur oft á tíðum í margar aldir og miklu lengur, a.m.k. heldur en kannski þau orð sem hér eru töluð í þessum ræðustóli akkúrat í augnablikinu eða þeirra ríkisstjórna sem koma og fara. Okkar merkasta listafólk er kannski augljósasta leiðin til að styrkja sjálfsmynd okkar og þjóða almennt. Það er þess vegna sem önnur ríki heiðra sína listamenn og það eigum við líka að gera. Það er heldur ekki rétt sem hv. þingmaður segir, að það liggi ekkert hlutlægt mat til grundvallar þegar þessi hópur er valinn. Það er hins vegar rétt að við höfum kannski ekki staðið undir því að fara nógu vel með það hlutlæga mat sem okkur hefur þó borist í hendur, vegna þess að það er fagráð þriggja einstaklinga, að mig minnir, sem gerir tillögu til Alþingis um það hverjir eiga að hljóta þetta hverju sinni. Alþingi hefur hins vegar ekki alltaf farið eftir því og kannski sjaldnast og það er kannski það sem við þurfum að breyta. Kannski ættum við að fela slíkum faghópi að ákveða þetta og láta það svo standa, vegna þess að sá hópur leggur til grundvallar framlag listafólksins til menningar og lista í landinu og síðan er hópnum líka falið að jafna innan hópsins milli kynja og milli listgreina, sem sem betur fer fer fjölgandi á Íslandi. Mér fyndist það því gríðarlega stórt skref aftur á bak ef þetta frumvarp yrði samþykkt og ég hef í rauninni enga trú á því vegna þess að ég held að það finnist mjög menningarsinnað fólk í öllum flokkum sem skilur eðli þessara hluta. Þeir fjármunir sem fara yfir höfuð í listsköpun á landinu eru ekki það miklir. Nægir að nefna að það er t.d. áskilið að 1%, minnir mig frekar en 1,5%, af byggingarkostnaði fari í Listskreytingasjóð. En ég held að það sé nú í fæstum tilfellum farið eftir því og við ættum kannski að fylgja því betur eftir, ekki síst á þeim tímum sem fólki finnst við arkitektar búa til of mikið af litlausum byggingum. Þannig að ég held að við ættum að skerpa á vinnulaginu við að ákveða hverjir fái þetta og hverjir ekki. Það er mjög einfalt að gera einfaldlega með því að hlusta betur á faghópinn sem leggur einmitt hlutlægt mat á það hverjum hlotnast þessi heiður og hverjum ekki. Þetta er líka hvetjandi fyrir ungt listafólk sem er eftir kannski fimm, sex ára nám að fara út í gríðarlega óvissu. Það eru engin fyrirtæki eða stofnanir sem bíða eftir þessu fólki og bjóða því fasta vinnu sem tryggir þeim öruggt lífsviðurværi alla ævi. Það ættum við að virða og auðvitað að þakka því listafólki sem er á þessum lista okkar núna og mörgum, mörgum öðrum sem ekki komast inn á hann fyrir ómetanlegt framlag sem við munum muna eftir og mun lifa með kynslóðum löngu, löngu eftir okkar dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir hans ræðu í þessu máli. Ég get tekið undir margt í ræðunni en það var annað sem mér fannst kannski ekki alveg vera í takti við það frumvarp sem ég var að leggja hér fram. Ég byrja á að spyrja hv. þingmann hvernig hann fékk það út að ég væri að blanda þessum tveimur málum saman, af því að ég reyndi, bæði í greinargerðinni með frumvarpinu og í máli mínu, að segja að þetta væri einmitt sitthvor hluturinn og að ég væri ekki að fjalla um starfslaun listamanna hér. Ég sagði að það væri frekar að þróa þau áfram til að styðja við unga og nýja listamenn og annað slíkt. Ég get tekið undir mikilvægi listarinnar og fjölbreytni hennar. Í þessu frumvarpi er ekki neitt gert til þess að draga úr aðkomu ríkisins að listsköpun eða mikilvægi listar í landinu, langt í frá. Það er bara erfitt að svara þeirri spurningu að þó að við viljum heiðra okkar virðulega, góða og mikilvæga listafólk, hvernig það réttlætir það að viðhafa kerfi þar sem aðeins að hámarki 25 útvaldir af Alþingi fá heiðurslaun en allir hinir sem eru að gera það svo gott - ég hugsa að listgreinarnar séu örugglega fleiri en 25. Hvernig er þá hægt þá að réttlæta slíkt kerfi sem var búið til á öðrum forsendum í staðinn fyrir að opna hugann og sjá hvernig við getum heiðrað fleira af okkar góða listafólki?

Frú forseti. Auðvitað getum við heiðrað listamenn á ýmsan hátt, hvert og eitt okkar gætu gert það bara með því að lesa bækurnar og skoða málverkin og fara á tónleikana. En hér erum við að tala um að lyfta upp fólki sem fagnefnd hefur komist að að hefur skilað ótrúlega merkilegu lífsstarfi sem skiptir sjálfsmynd þjóðarinnar máli. Ég held að ef hv. þingmaður myndi spyrja bara almenna listamenn, þótt þau hafi aldrei ratað á þennan lista og muni ekki gera það, hvort þau vildu leggja þetta niður að svarið yrði nei, afdráttarlaust. Og af því að í upphafi spurði hv. þm. Vilhjálmur Árnason hvernig ég hafi fengið það út að hann væri að bera saman starfslaunin annars vegar og heiðurslaunin hins vegar þá er það bara mjög einfalt, vegna þess að er alveg rétt hjá hv. þingmanni, hann talar um það í greinargerðinni hver munurinn á þessu sé, en hann segir hér í ræðustóli í andsvarinu að hann hafi viljað koma því á framfæri hvernig hægt væri að þróa starfslaunin frekar og efla þau á kostnað þá heiðurslaunanna, þannig að það er auðvitað augljóst mál hvað ég átti við. En það er óþarfi að rífast um það. Ég held að aðalatriðið sé að við þróum áfram, eins og ég sagði í ræðu minni, með hvaða hætti við getum tilnefnt og veitt framúrskarandi listafólki heiðurslaun án þess að það sé hafið yfir vafa að það liggi faglegt mat þar á bak við. Það gerist frekar með því að þingnefnd Alþingis hlusti á fagnefndina en taki ekki alltaf sjálfstæðar ákvarðanir sem byggja jafnvel á því hvað mörg SMS berast með tilteknum nöfnum.

Virðulegi forseti. Ég skynja það nú að við hv. þingmaður erum algjörlega sammála um að það er mikilvægt að heiðra listamenn og listafólk. En hvort að heiðurslaun séu akkúrat rétta leiðin til þess, þar greinir okkur á, eða þessi takmörkun á því að heiðra að hámarki 25. Sá sem fer einu sinni inn á listann hefur hingað til ekki farið út af honum aftur nema þegar viðkomandi andast. En við þekkjum samt hér í þessum sal að það er misjafnt hvernig aðdragandinn er að því hvernig valið er á listann. Þar hafa þessi sjónarmið komið fram og það hefur verið kallað, held ég, í þessa fagnefnd alveg síðan 2016 eða 2017. Þá er ekkert síður pólitík innan listaheimsins en hér inni á Alþingi, ef ekki meiri, varðandi hvaða listgreinar eiga fulltrúa þar inni. Og svo koma að sjálfsögðu kynin og aðrar breytur þar inn í. Við höfum oftar en ekki fengið mikið af tölvupóstum og skeytum, bæði frá listamönnunum sjálfum og frá stjórnmálaflokkum eða frá fólki innan þeirra sem tala fyrir einstaka listamönnum og við vitum alveg að það er mjög mikil pólitík á bak við þetta kerfi þó að við séum með þessa nefnd og hún hafi verið kölluð til. Það er líka pólitík innan listaheimsins varðandi hvernig valið er í nefndina, hvernig listgreinarnar er metnar, virðing á milli listgreina. Þetta þekkjum við allt hér sem höfum fylgst með þessu ferli um langan tíma.

Frú forseti. Já, auðvitað er aldrei neitt hafið yfir vafa. En í stað þess að kasta kerfi sem skiptir máli fyrir listamenn þá væri kannski tilraunarinnar virði að reyna að vinda ofan af pólitískum duttlungum, ef þeir ráða ferðinni. Það er hægt, eins og ég benti á áðan, með því að reiða sig meira á faghópinn sem er tilnefndur með ákveðnum hætti. Það væri t.d. alveg hægt að leggja það bara alfarið í hendur Samband íslenskra listamanna að gera það og aftengja þetta alveg stjórnmálunum. Nú veit ég ekki hvernig það er gert. Það getur meira að segja vel verið að það sé þannig. En það er auðvitað alveg rétt hjá hv. þingmanni að fólk kemur ekki inn og fer út af þessum lista bara svona eftir því sem vindar blása vegna þess að hér er ekki verið að greiða fólki laun fyrir að vinna að list sinni og það er heldur ekki verið að verðlauna það fyrir eitthvert ákveðið listaverk. Það er verið að heiðra það fyrir lífsstarf sem hefur greitt leiðina fyrir fólk sem kemur á eftir, sem er líklegt til að halda sjálfsmynd okkar sem þjóðar á lofti meðal annarra þjóða sem heiðra meira eða minna allar sitt listafólk. Mér þykir gott að heyra það sem kom fram í andsvarinu, þó að ég hafi þóst vita það, við hv. þingmaður er ekki ósammála um að við eigum að heiðra listamenn. Við skulum þá bara láta staðar numið hér og láta ágreininginn snúast um hvort þetta er rétta leiðin eða ekki. En ég vildi bara koma upp til að lýsa því yfir að mér finnst þetta ekki vera rétta leiðin og mér fyndist það vera skref aftur á bak.

Frú forseti. Já, það er margt í þessu og ég er að sumu leyti sammála því sem hv. þingmaður hefur hér sagt um viss vandkvæði á því fyrirkomulagi sem við höfum haft á heiðurslaununum til þessa. Á síðustu öld skiptu stjórnmálaflokkarnir, þingflokkarnir, þessu dálítið á milli sín. Hver flokkur fékk sinn listamann og svo var kannski úr misgóðum listamönnum að velja hjá viðkomandi flokkum þannig að oft var það dálítið undir hælinn lagt hvernig til tókst með þá sem fóru á heiðurslaun, án þess að ég ætli eitthvað að fara að nefna einhver sérstök nöfn hér um listamenn sem hafi ekki verið þess verðir að vera á heiðurslaunum. Það er ekki við hæfi að gera það hér, en þess voru dæmi vegna þess að viðkomandi höfðu þá góð tengsl inn í tiltekna stjórnmálaflokka. Þetta íslenska kunningjasamfélag virkaði dálítið þannig að ef maður var í góðum samböndum gat maður kannski komist á heiðurslaun listamanna þó að maður væri ekki einu sinni kominn á eftirlaunaaldur. Mér finnst lykilhugtak í þessu vera það sem segir í greinargerð; samfélagslegur ávinningur. Í greinargerðinni er sett spurningarmerki við það hvort það sé einhver samfélagslegur ávinningur af því að vera með þessi heiðurslaun. Því er eiginlega svarað neitandi og er þá borið saman við t.d. starfslaun listamanna, framlög til íþrótta eða annað því um líkt. Það er vissulega sjónarmið að samfélagslegur ávinningur er kannski ekki alveg augljós. Þessi heiðurslaun geta skipt sköpum um afkomu viðkomandi listamanna. Við vitum að margir listamenn búa við sárafátækt vegna þess að þeir hafa ekki greitt í lífeyrissjóði og þar fram eftir götunum og eiga ekki sparnað þegar kemur að ævikvöldinu. Það getur skipt miklu máli að hafa slíkar fastar tekjur án þess að þurfa að vera að fylla út sífelldar umsóknir eða sýna einhver afköst. Samt er það kannski ekki aðalatriðið að þessi heiðurslaun séu fyrir viðkomandi listamenn. Samfélagið er ekki með þessi heiðurslaun fyrir viðkomandi listamenn. Samfélagið er með þessi heiðurslaun fyrir sig. Þetta er hinn samfélagslegi ávinningur; hann snýst um sjálfsmynd samfélagsins. Við erum svona samfélag sem heiðrar sína listamenn, sem velur þá listamenn sem við teljum hverju sinni að hafi haft mikil áhrif á líf okkar og menningu og séu þess verðir að við heiðrum þá. Mér hefur heyrst í umræðum hér um þetta frumvarp að hv. þingmaður sé sammála því að það sé rétt að heiðra listamenn sem hafa skarað fram úr eða haft sérstök áhrif á þróun listanna með sínum ferli en hann hafi meiri spurningar um hvernig það fyrirkomulag sé. Ég get að sumu leyti tekið undir það að það er umdeilanlegt fyrirkomulag að Alþingi geri þetta með þeim hætti sem verið hefur. Ég hef sjálfur setið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og tekið þátt í því að heiðra listamenn með þessum hætti og get vottað að það er með því ánægjulegasta sem ég hef tekið þátt í að gera hér á þinginu vegna þess að það voru listamenn sem ég taldi vera mjög verðuga þess að hljóta þennan heiður og var þá gaman að fá að eiga hlut í því að heiðra fólk fyrir ævistarf sitt og framlag til íslenskrar menningar. En í því starfi áttaði ég mig á því að það eru vissir vankantar á því að við þingmenn séum að véla um þetta af vissum vanefnum. Við fengum álitsgerð frá sérfræðingum en það var alveg undir hælinn lagt hvort sú greinargerð fékk nokkurn hljómgrunn meðal þingmanna sem voru bara að nefna sína uppáhaldslistamenn og tala um af hverju við heiðrum ekki frekar þennan og hinn. Þetta var ekki mjög markviss vinna og hún var ekki fagleg. Að fenginni þessari reynslu hef ég svolítið komist á þá skoðun að það sé frekar rétt að fela þessa vinnu fagmönnum, að við fáum vandaða vinnu fagmanna við að hjálpa okkur við að heiðra þessa listamenn. Ég held að mér sé óhætt að segja að alls staðar í þeim löndum sem við berum okkur saman við tíðkast það að einhverjir listamenn séu teknir sérstaklega út úr og heiðraðir fyrir sitt framlag sem þykir alveg sérstakt. Oft eru svona akademíur og stundum er það þannig að akademían sjálf tekur inn listamenn og það fer eftir einhverjum sérstökum reglum. Það er allur gangur á þessu og það væri skrýtið ef það kæmi frétt um það frá Íslandi, af því að nú tíðkast fréttir frá Íslandi í erlendum fjölmiðlum, að Íslendingar væru hættir að veita heiðurslaun listamanna. Það held ég að vina- og frændþjóðum okkar þætti skrýtið uppátæki. Þetta tíðkast alls staðar og snýst einfaldlega um að viðkomandi þjóð telur sig vera á ákveðnu menningarstigi. Það er hins vegar svo að það má hugsa sér betri leið við að velja þessa viðkomandi listamenn en við verðum að finna þá leið og koma okkur saman um hver sú leið er og verðum að vera búin að ganga frá því hvernig sú leið verður áður en við höldum í þá vegferð að leggja niður heiðurslaun listamanna. Ég tel að þetta sé alveg öfug röð eins og hér er lagt upp með. Ég er smeykur um að dæmin sýni að ef eitthvað er einu sinni lagt niður er erfitt að koma því á fót aftur. Eins og þetta virðist hugsað er eins og þetta eigi að smádeyja út með þeim sem njóta þessara launa núna án þess að það komi fram í greinargerðinni hvað hv. flutningsmaður sér fyrir sér að komi í staðinn. Ég er alveg til viðræðu um að þessu fyrirkomulagi verði breytt og það tekið úr höndum hinna pólitísku fulltrúa. Þó má segja að viss rök séu fyrir því að þingið hafi þetta með höndum vegna þess að við sem hér sitjum erum kjörin sem fulltrúar kjósenda og erum fulltrúar þjóðarinnar. Við erum þjóðkjörnir fulltrúar og það má segja að þetta sé ljúf skylda sem okkur er lögð á herðar. En ef við höldum því fyrirkomulagi að þjóðkjörnir fulltrúar haldi áfram að velja þessa listamenn þá verðum við að koma meiri skikki á það hvernig þeir eru valdir, að það sé bæði meiri festa og faglegar að því staðið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar góða ræðu. Hún var mjög áhugaverð og velti upp þeim álitamálum sem maður hefur í þessu og var vel gerð. Það eru nefnilega nokkrar stórar spurningar í þessu sem mér finnst vera svolítið erfitt að nálgast og finna svör við. Hv. þingmaður talaði um sjálfsmynd samfélagsins og ég get algerlega tekið undir að list skiptir miklu máli þar og við berum öll mjög mikla virðingu fyrir listum og mikilvægi þeirra, eins og við gerum líka fyrir íþróttafólki og afreksíþróttafólki sem nær að sameina þjóðina á bak við sig. Margir listamenn hafa haft áhrif á líf mitt þó að ég sé ekki mjög djúpt í listinni og listaheiminum og hef kannski meira verið á öðrum vettvangi. Ég hugsa að það samfélag sem er á svipuðum stað og ég, sem nýt þessara frægu listamanna í gegnum ýmsa viðburði á mínum lífsferli - ég horfi svolítið öðruvísi á það hvaða listamaður er mikilvægur minni sjálfsmynd heldur en hvernig akademían eða fagfólkið lítur á það. Þess vegna finnst mér svolítið erfitt að skilja hvernig hægt er að koma hér upp og segja að það sé hægt að meta hvaða list það er sem hefur haft hvað mest áhrif á sjálfsmynd þjóðar, að fagfólk hafi eitthvert meira vit eða skoðun á því en ég. Mér finnst þetta svolítið eins og að fá fagmenn til þess að segja hvaða stjórnmálaflokkur eigi að fá þá virðingu að vera settur á einhver heiðurslaun fyrir áhrif sín á samfélagið og sjálfsmynd þjóðar út á við.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og ég þykist skynja það að þetta mál er ekki sett fram vegna þess að hv. þingmaður sé andvígur list. Það er ekki það sem vakir fyrir honum heldur er hann meira að velta fyrir sér: Af hverju heiðrum við þennan frekar en alla hina og hver er bær til að velja? Þetta eru allt gildar spurningar og það er ekki til einhlítur mælikvarði um það hvað er mikil list og hvað ekki. Þetta er eins og að spyrja: Af hverju er Guernica Picassos meira listaverk heldur en það sem ég var að krota á meðan ég var að hlusta á hv. þingmann tala? En það er samt svo að Guernica er meira listaverk og hefur náð að tjá óheyrilega stóra og mikla hluti í sameiginlegri vitund mannkynsins. Það er líka svo að það hafa verið skrifuð og gerð listaverk hér á landi sem hafa náð að tjá eitthvað sem við eigum öll sameiginlegt og við finnum það þegar við stöndum andspænis þessum listaverkum, hvort sem við lesum þau, horfum á þau eða hlustum á þau. Til að meta þetta mega ekki koma til einhver hreppasjónarmið, flokkspólitísk eða pólitísk sjónarmið, heldur er fólk sem hefur varið ævi sinni í það að stúdera list, njóta listar og vera í kringum list best hæft til þess að meta, þó að það sé alltaf umdeilanlegt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta eru skemmtilega heimspekilegar umræður sem við eigum hér um þetta. Ég held einmitt að það sé mjög erfitt að mæla list út frá hlutlægum mælikvörðum. Meira að segja þeir sem eru búnir að verja ævi sinni í að meta list og annað - hvernig er hægt að segja að þessi hafi gert meira en hinn eða að þessi listgrein sé mikilvægari en hin? Þótt ég hafi tekið þátt í störfum hv. allsherjar- og menntamálanefndar hef ég aldrei samþykkt viðbót við heiðurslaun listamanna. Kannski einu sinni - ég á eftir að kanna betur hvernig það endaði - þegar það var hálfgerð þjóðstjórn eftir kosningar. Annars hef ég ekki tekið þátt í þeirri afgreiðslu. Þá vorum við með fjöldann allan af mjög virðulegu listafólki á lista. Það komu tilnefningar og fjöldi fólks kunni að meta list þeirra og voru allir verðir þess. Af langri setu minni í allsherjar- og menntamálanefnd hef ég komist að því að pólitíkin innan listageirans er mun meiri en hér við Austurvöll. Hún er mjög mikil; af hverju sviðslistirnar fá minna en bókmenntirnar og af hverju bókmenntirnar fá minna en textahöfundar o.s.frv. Hv. þingmaður þekkir þetta verandi úr listageiranum. Hvað varðar þá sem uppfylltu skilyrðin var mikið rifist um þetta: Það er enginn úr þessari listgrein og þess vegna á hann að fá frekar en hinn. Hinn sem var búinn að uppfylla öll skilyrði og gera mikið fyrir sjálfsmynd þjóðar komst ekki að af því að svo margir aðrir voru búnir að gera það líka, eða að hann var ekki af réttu kyni og fleiri voru af öðru kyninu. Við erum því hvort sem er í vandamálum með þetta.

Frú forseti. Lífið er ekki einfalt. Það er eiginlega eina svarið sem ég get gefið við þessum vangaveltum. Þetta er vissulega flókið úrlausnarefni en eftir stendur það að ég tel að samfélagslegur ávinningur sé svo mikill af því að heiðra úrvalslistamenn sem almenn sátt er um, að það sé til vinnandi að standa í því að leysa af hendi þetta flókna verkefni. Á móti kemur að það er alltaf ánægjulegt að heiðra fólk fyrir sitt góða starf. Ég hef tekið þátt í þessu starfi og alls ekki alltaf haft minn vilja fram, en ég hef alltaf tekið þátt í þessari afgreiðslu og gert það með mikilli ánægju. Ég tel að það yrði mikið skref aftur á bak ef við hættum að heiðra okkar fremstu listamenn með þessum hætti, a.m.k. ættum við ekki að gera það fyrr en við erum búin að finna aðrar leiðir sem augljóslega séu hentugri.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra Guðmundi Inga Guðbrandssyni fyrir að vera með okkur hér í dag í þessari mikilvægu sérstöku umræðu um málefni eldra fólks. Hver er raunveruleg staða eldra fólks á Íslandi í dag? 11.000 eldri borgarar skrapa botninn, eru í neðstu þremur tekjutíundunum, þar af 6.000 í sárri fátækt - 6.000. Hvað hefur verið gert til að taka utan um þennan þjóðfélagshóp? Ekki neitt, nánast ekki neitt. Fullorðið fólk dagar uppi á Landspítala löngu eftir að það er tilbúið til útskriftar því að það er ekkert sem grípur. Það hefur í engin hús að venda. Kjaragliðnun á launakjör allra almannatrygginga heldur áfram, kjaragliðnun sem telur nú í krónum 71.000 kr. á mánuði frá því rétt í kringum hrun. Við höldum áfram að halda þeim í skerðingu og halda þeim í fátækt vísvitandi. Við skulum ekki gleyma því að allt það sem á sér stað er að ráði sitjandi ríkisstjórnar og Alþingis Íslendinga. Allt sem við erum að ganga í gegnum sem er neikvætt í þessu samfélagi er mannanna verk. Við skulum tala um 25.000 kr. skerðingarmörkin sem eru við lífeyrissjóðsgreiðslur eldri borgara. Það hefur ekki verið hreyft í rúm tíu ár. Í rúman áratug hefur þetta ekki hreyfst, hvort sem hefur verið um að ræða óðaverðbólgu eða brjálæðisvexti sem við erum að takast á við í dag. Það er engu líkara en að eldra fólk sé bara þegar komið sex fetunum neðar í augum þessarar ríkisstjórnar. Ég velti því fyrir mér þegar verið er að tala um hvað það er mikið gert - 18 aðgerðir sagði hæstv. ráðherra þegar hann var hér á risafundi Landssambands eldri borgara á Hilton Reykjavík Nordica hér á dögunum. Ég spurði eldra fólkið sem troðfyllti salinn hvort þau hefðu tekið eftir einhverju jákvæðu sem hefði komið út úr öllum þessum aðgerðaáætlunum en þau höfðu ekki gert það. Þannig að mikil er sú mýflugumynd ef það er ekki einu sinni eftir því tekið hvað er verið að gera. Þó er inni í þessum aðgerðaáætlunum t.d. að hækka frítekjumark vegna lífeyrissjóðsgreiðslna, en það bólar ekkert á því. Það er eitt af því marga sem ekkert bólar á. Og hvar skyldi hún vera stödd, þessi gæðaeftirlitsstofnun velferðarmála? Og hvar eru þessir tveir símsvarar á island.is sem eiga að koma í staðinn fyrir hagsmunafulltrúa eldra fólks sem allt Alþingi samþykkti einróma í júní 2021, þar á meðal hæstv. ráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson? En þessi hagsmunafulltrúi aldraðra, sem myndi kortleggja einangrun og stöðu og bágindi þeirra sem þyrftu á að halda, er ekki sýnilegur. Honum hefur þegar verið fleygt í ruslið. Ég hef ekki heyrt um það eitt einasta orð að það standi til að standa við sviknu loforðin sem voru gefin hér á Alþingi í júní 2021. Það er sárara en tárum taki að þurfa að standa hér og segja að við séum líka að skrapa botninn meðal allra OECD-landanna hvað lýtur að fjármagni sem veitt er í málaflokkinn. Það er líka sárara en tárum taki að tala um það endalaust að eldra fólk eigi nú aldeilis að lifa góðu lífi í ellinni. Það er rangt. Það er kvíðið, það er einmana og í hverjum einasta mánuði finnast tveir dánir eldri borgarar heima hjá sér sem enginn hefur vitað um að væru dánir. Það eru um 25 eldri borgarar sem deyja einir heima á hverju einasta ári. Hvar eru nú gæðin sem á að veita þessu fólki og hver er það sem ber ábyrgð á því? Efri árin eiga að vera gæðaár. Efri árin eiga ekki að vera kvíði, einangrun, einmanaleiki og ótti við lífið, vanlíðan og fátækt. Það er skömm að stjórnvöldum sem koma svona fram við okkar elsta aldurshóp sem er að ganga sitt síðasta æviskeið. Það er skömm að því að stjórnvöld skuli ekki taka utan um þegnana og gefa okkur öllum kost á því að lifa í okkar fallega landi með reisn. Þess vegna vildi ég gjarnan fá að vita: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að afsaka þá ömurlega nöturlegu stöðu sem þúsundir aldraðra búa við í dag á meðan er verið að skipa í nefndir og ráð og stýrihópa og koma með einhverjar fallegar skriflegar klausur á pappír? Hvernig hjálpar það gömlu fólki í dag?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að taka upp hér á Alþingi umræðu um málefni eldra fólks. Mig langar að byrja á hagsmunafulltrúa eldra fólks. Ég setti í gang starfshóp um gerð frumvarps um það mál en það var einfaldlega mat hópsins, og í honum voru fulltrúar Alzheimersamtakanna og fulltrúar Landssambands eldri borgara, að þar sem ekki liggja fyrir formlegar greiningar á því hvar skórinn kreppir helst varðandi ráðgjöf og upplýsingar til eldra fólks þá væri skynsamlegra að setja á fót tilraunaverkefni til tveggja til þriggja ára um sérstaka ráðgjafarþjónustu fyrir eldra fólk og safna þar gögnum frekar en að stofna til embættis hagsmunafulltrúa eldra fólks. Þessum ráðleggingum fylgdi ég og tilraunaverkefnið er komið í gang, verkefnið Gott að eldast, þannig að ég skil ekki alveg þessa gagnrýni hv. þingmanns sem virðist eingöngu sprottin upp úr því að ekki er farið nákvæmlega eftir hennar nefi, nefi hv. þm. Ingu Sæland, sem gengur gegn ráðleggingu starfshópsins sem í sátu sérfræðingar og fulltrúar eldra fólks. Ég ætla hins vegar að fylgja ráðleggingum hópsins. Hæstv. forseti. Það hefur náðst umtalsverður árangur í að bæta kjör eldra fólks á síðustu árum og auðvitað áratugum. Samkvæmt skýrslu forsætisráðherra um fátækt og áætlaðan samfélagslegan kostnað frá maí síðastliðnum voru um 6% eldra fólks undir lágtekjumörkum árið 2020 en voru tæp 19% 20 árum fyrr. Þá hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna eldra fólks hækkað um 30% frá árinu 2013. Í úttektinni Hagir eldra borgara frá árinu 2021 kemur síðan fram að hlutfall þeirra sem oft hafa fjárhagsáhyggjur í hópi eldra fólks hefur farið úr 12% í 5% á síðustu árum. Þetta er allt saman jákvæð þróun þrátt fyrir hávær orð hv. þm. Ingu Sæland hér í pontu áðan. Hér skiptir miklu máli að það hefur verið gripið til ýmissa aðgerða til að bæta kjör eldra fólks, sveigjanleiki verið aukinn í töku lífeyris og til atvinnuþátttöku, og ég nefni auðvitað sérstaklega breytinguna á greiðslukerfi ellilífeyris á árinu 2017 en þá urðu verulegar kjarabætur fyrir eldra fólk, einkum það sem er í lægri tekjutíundunum. Þá vil ég nefna að árið 2020 voru sett lög um félagslegan viðbótarstuðning til að tryggja framfærslu eldra fólks sem hefur takmörkuð réttindi í almannatryggingum. Þetta hefur sérstaklega nýst innflytjendum. Síðan eru ýmsar breytingar varðandi sveigjanleika í töku lífeyris sem ég ætla ekki að fara í hérna en ég veit að hv. þingmanni er kunnugt um. Sérstakt frítekjumark atvinnutekna var hækkað 1. janúar 2022 úr 100.000 kr. í 200.000 kr. til að hvetja til frekari atvinnuþátttöku. Þá hafa húsaleigubætur hækkað um 25% á milli áranna 2022 og 2023 en þær eru tekjutengdar þannig að því lægri tekjur, því hærri bætur. Ég vil meina að það sé óhætt að fullyrða að mjög margt eldra fólk á Íslandi hefur það gott, sem betur fer, og það sýna líka gögnin okkur. Af þessum 11.000 í neðstu þremur tekjutíundunum verðum við líka að taka inn í jöfnuna að þar er fólk sem er á hjúkrunarheimilum og þar er fólk sem á maka og hefur þess vegna hagræði af því að búa með viðkomandi. En það þýðir ekki að við eigum að slá slöku við þegar kemur að þeim sem lökust hafa kjörin og greiningar hafa sýnt að eldra fólk sem býr í leiguhúsnæði eða í skuldsettu eigin húsnæði er sá hópur sem þarf að ná betur utan um. Stjórnvöld vinna nú að tillögum til að bæta kjör þess eldra fólks sem lökust hefur kjörin. Hæstv. forseti. Hv. þingmaður ræðir hér um kjaragliðnun, þ.e. mun á lágmarkslaunum og óskertum greiðslum almannatrygginga. Þróun ellilífeyris til samanburðar við lágmarkslaun er auðvitað mismunandi eftir því hvort horft er til óskertra ellilífeyrisgreiðslna þeirra sem búa ein eða þeirra sem búa ekki ein. Þannig hefur óskertur ellilífeyrir þess sem býr einn haldist mjög svipaður lágmarkslaunum frá árinu 1999, stundum verið hærri en lágmarkslaun og stundum verið lægri, hann er nú um 6.000 kr. lægri. Sé hins vegar horft til óskerts lífeyris þess sem býr ekki einn þá hefur hann verið undir lágmarkslaunum frá árinu 1999 og það bil hefur aukist á undanförnum árum, sérstaklega vegna þess að mikilvægar krónutöluhækkanir lægstu launa hafa átt sér stað á almennum vinnumarkaði á undanförnum árum. En á móti hefur fólk hagræði af því að búa með öðrum. Ég veit að hv. þingmaður deilir þeirri skoðun minni að við eigum að horfa mest til þeirra sem minnst hafa í samfélaginu og það er gert með því að horfa sérstaklega til þeirra í ellilífeyriskerfinu sem búa ein og óskertur ellilífeyrir þeirra sem búa ein er einmitt á svipuðu róli og lágmarkslaun í dag.

Virðulegur forseti. Þegar starfstengdu lífeyrissjóðunum var komið á fót í kjölfar kjaraviðræðna 1969 var það ekki útgangspunkturinn að greiðslur úr lífeyrissjóðum yrðu dregnar svo rækilega frá greiðslum almannatrygginga að ríkið sjálft yrði í rauninni stóri lífeyrisþegi lífeyrissjóðanna. Ég ætla bara að leyfa mér að fullyrða þetta og ég held að allir sem komu að þessum kjaraviðræðum á sínum tíma geti staðfest það. Þetta voru svo sannarlega ekki væntingar þess fólks sem hefur greitt í lífeyrissjóði alla sína starfsævi. Það var ekki ætlunin að t.d. ábatinn af 150.000 kr. sjóðasöfnun yrði auknar ráðstöfunartekjur upp á 50.000 kr. og restin rynni til ríkisins í formi skatta og skerðinga. En þannig er fyrirkomulagið í dag. Þannig er jaðarskattbyrðin í þessu kerfi og það finnst varla það ríki í heiminum þar sem tekjutengdar skerðingar eru jafnmiklar og á Íslandi. Raunar hafa skerðingar í þessa veru fylgt kerfinu allt frá upphafi af því að það hefur ekki verið pólitískur vilji til þess hér á Alþingi að fjármagna þetta kerfi almennilega. Fyrir vikið ver líka íslenska ríkið miklu minna fé til almannatrygginga heldur en löndin í kringum okkur, norrænu velferðarríkin. Hv. þm. Inga Sæland gerði áðan að umtalsefni 25.000 kr. frítekjumark lífeyrissjóðstekna, eða þetta er reyndar almennt frítekjumark sem tekur til lífeyrissjóðstekna, sem hefur ekki hreyfst um margra ára skeið. Ég vil bara benda á það hér að í þessu felst ekki einhvers konar óbreytt ástand þegar kemur að skerðingum. Nei, þegar skerðingarmörk, þegar svona frítekjumörk fylgja ekki verðlagi þá þýðir það beinlínis að skerðingin er að aukast á hverju einasta ári. Hún er að verða þyngri og þyngri á hverju einasta ári. Þetta er bara pólitísk ákvörðun, rétt eins og það hefur verið tekin pólitísk ákvörðun um það hérna á Alþingi ár eftir ár af stjórnarmeirihlutanum og af ríkisstjórn að láta greiðslur almannatrygginga ekki fylgja launavísitölu, 

Virðulegi forseti. Í dag er sérstök umræða um málefni aldraðra, sem er gríðarlega mikilvægt málefni. Ég brenn fyrir mörgum málum sem snerta eldri borgara og erfitt að gera því skil í aðeins tveggja mínútna ræðu. En það helsta sem brennur á mér og ég vil koma að í ræðu minni er tvennt: Hið fyrra er skertur aðgangur eldri borgara af landsbyggðinni að sérfræðiþjónustu, vegna þess að í flestöllum tilvikum þarf að sækja þá þjónustu suður. Ég hef reynslu af því frá Austurlandi. Stór hluti eldri borgara treystir sér ekki heilsu sinnar vegna í langt ferðalag og verður þannig af nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu. Ég tek bara eitt augljóst dæmi er varðar augnlæknaþjónustu: Á Austurlandi er engin augnlæknaþjónusta. Þeir hafa komið mögulega tvisvar til þrisvar á ári og þar gildir: Fyrstur kemur, fyrstur fær, sama á hvaða aldri einstaklingarnir eru. Augljós lausn við augnlæknavandanum er að nota nýjustu tækni eins og viðhöfð er í Vestmannaeyjum, með tækjakosti og fjarheilbrigðisþjónustu. Þessari aðferðafræði verður að flýta, sem og almennri fjarheilbrigðisþjónustu til að jafna aðgang okkar allra óháð aldri og búsetu. Hitt málefnið sem mig langar að fjalla um varðar þörfina á aukinni alhliða þjónustu til eldri borgara. Fráflæðisvandi Landspítalans er oft nefndur og er alvarlegur. Stór hluti þess hóps sem ekki næst að útskrifa eru eldri borgarar því þeir komast ekki í viðeigandi úrræði. Hæst heyrist þó í þeirri áherslu að byggja þurfi hjúkrunarheimili sem lausn við þeim vanda. Við verðum auðvitað að gera mun betur í þeirri uppbyggingu en mig langar einnig að beina sjónum mínum að stórum hópi eldra fólks sem er á Landspítalanum og vill komast heim til sín í sitt eigið húsnæði en getur það ekki því að viðeigandi heilbrigðis- og félagsþjónusta er ekki í boði. Við viljum öll geta búið á okkar eigin heimili eins lengi og heilsan leyfir með viðeigandi þjónustu. Stórefla verður því alhliða þjónustu, bæði heimahjúkrun og alhliða félagslega þjónustu. Það skref myndi gera stórum hluta eldra fólks kleift að vera lengur heima við í eigin umhverfi. En uppbygging hjúkrunarheimila verður einnig að vera mun öflugri þannig að eldra fólk sem hefur búið heima með viðeigandi þjónustu geti þá komist inn á hjúkrunarheimili þegar aukinn heilsubrestur gerir vart við sig og sólarhringsþjónusta er nauðsynleg.

Forseti. Það er dálítill skortur á sameiginlegum skilningi í þessum málaflokki. Ef við horfum á lífeyriskerfið eins og það er núna þá held ég að það sé svona almennur skilningur að það kerfi eigi í rauninni að duga fyrir framfærslu þegar fólk hefur yfir alla ævina greitt í lífeyrissjóð, að lífeyrisréttindin séu með þá framfærslu sem ríkið þarf þá almennt séð ekki að koma að. Það var áður þannig hins vegar að það var bara framfærsla ríkisins í gegnum tryggingar sem dekkaði þann hluta. Svo þegar lífeyrissjóðakerfinu var komið á átti þetta að vera einhvern veginn til jafns og til viðbótar við framfærslu almannatrygginga en hefur síðan þróast yfir í það að vera að koma alveg í staðinn. En það virðist vera mismunandi skilningur á því enn þá hvort kerfið sem var áður um að almannatryggingar væru í rauninni grunnurinn og allt sem kæmi í gegnum lífeyrissjóðakerfið væri ofan á það, og þar af leiðandi ekki með allar þessar skerðingar sem eru núna - það að það sé þessi mismunandi skilningur í gangi er dálítið vandamál. Við þurfum að leysa nákvæmlega þessar forsendur því að annars náum við aldrei að búa til kerfi sem virkar fyrir fólk, af því að við erum alltaf að rífast um það hvort ríkið eigi að koma með grunninn og lífeyrissjóðir ofan á eða hvort lífeyrissjóðakerfið, sem er verið að reyna að búa til, muni dekka framfærslu fólks þegar á efri ár kemur. Mér finnst vanta að við bara klárum þá umræðu og það sé skýrt hvernig kerfið á að virka því að það gerir það ekki núna og það er vandamál.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu sem er mikilvæg og hefur tengsl við margt það sem við gerum hér á Alþingi. Fyrir skemmstu ræddum við hér skýrslu forsætisráðherra til Alþingis um fátækt á Íslandi og kostnað samfélagsins vegna hennar. Þar komu fram þau jákvæðu tíðindi að hlutfall fólks 67 ára og eldra sem var undir lágtekjumörkum hvert ár frá 2000–2020 hefur farið úr tæpum 20% niður í um 6%. Öldruðu fólki í tekjulægsta hópnum hefur því fækkað hlutfallslega á síðustu 20 árum þannig að við erum á réttri leið. Það er líka bent á að til að bæta hag eldra fólks er betra að fara í gegnum almannatryggingakerfið en millifærslukerfin sem nýtast aftur betur fjölskyldufólki, barnafólki. Nýlegar breytingar á almannatryggingakerfinu eiga væntanlega þátt í betri stöðu eldra fólks ásamt auknum tekjum úr lífeyriskerfinu. Meðal breytinga sem gerðar hafa verið á undanförnum árum er að 2020 voru sett lög um félagslegan viðbótarstuðning til að tryggja framfærslu þess eldra fólks sem hafði takmörkuð réttindi hjá almannatryggingum, oft vegna langrar búsetu erlendis. Þessi stuðningur mætir þeim sem hafa búið við lökustu kjörin. Þá var stuðningur í gegnum húsaleigubætur hækkaður um 25% um síðustu áramót. Kominn er rammasamningur ríkis og sveitarfélaga um aukið framboð á íbúðum á viðráðanlegu verði og búið er að tvöfalda frítekjumark atvinnutekna. Þrátt fyrir þetta þurfum við stöðugt að vera á vaktinni, greina og meta til að tryggja áframhaldandi markvissar aðgerðir til að koma öllum upp fyrir fátæktarmörkin, svo sem með aðgerðum í gegnum almannatryggingakerfið og í húsnæðismálum eins og að framan er nefnt. Í seinni ræðu ætla ég að koma að samvinnuverkefninu Gott að eldast.

Virðulegi forseti. Heilbrigðismál eru svo samofin lífsgæðum eldra fólks að ég vil víkja nokkrum orðum að heilbrigðismálum hér í þessari umræðu og að áherslum Viðreisnar í því samhengi. Viðreisn vill standast norrænan samanburð um sterkt opinbert heilbrigðiskerfi og ég nefni þetta í samhengi við að hlutfall aldraðra fer hratt hækkandi á Íslandi. Þjóðin er með öðrum orðum að eldast hratt og það er áhyggjuefni að það vantar töluvert upp á það að aðgerðir stjórnvalda og fjármögnun gangi hönd í hönd um að vera tilbúin til að mæta þessari þróun. Landspítalinn er ekki hugsaður til að vera hjúkrunarheimili og okkar elsta kynslóð á betra skilið en að staða hjúkrunarrýma sé sú sem hún er. Tillaga Viðreisnar um uppbyggingu er að gera samninga við þjónustuaðila og fjármagna þannig uppbyggingu hjúkrunarheimilanna og ríkið kaupi þá með lengri samningum þjónustu við og fyrir eldri borgara. Kjör en líka lífsgæði eru viðfangsefnið hér í dag og ég vil aftur hér í þessum stól rifja upp sögu sem kona sagði mér nýlega af mömmu sinni sem ekki kemst inn á hjúkrunarheimili þrátt fyrir að þurfa þess mjög nauðsynlega og vilja það. Í staðinn er hún lögð inn á Landspítala og svo send heim um leið og færi gefst. Þetta gerist aftur og aftur og auðvitað framkallar þetta kvíða og vanlíðan hjá móðurinni á sama tíma og dóttirin er úrvinda af þreytu, sjálf í fullri vinnu og með heimili og börn. Það er í raun dóttirin sem veitir móður sinni þá aðstoð og þá heilbrigðisþjónustu sem íslenska heilbrigðiskerfið gerir ekki. Það ótrúlega við þessa vondu stöðu er að þessi skortur á þjónustu kostar ríkið meira en dvöl á hjúkrunarheimili myndi gera. Vandinn vegna hjúkrunarheimila aldraðra er orðinn að bráðavanda alls heilbrigðiskerfisins. Inni á sjúkrastofnunum liggja í dag um 800 aldraðir sem þurfa á heimahjúkrun að halda eða þjónustu á hjúkrunarheimili og þetta þarf auðvitað ekki að vera svona.

Herra forseti. Hér mætir Inga Sæland með sitt nef. Hæstv. ráðherra sagði það að ég væri í rauninni bara hér með mitt nef varðandi það sem lyti að hagsmunafulltrúa eldra fólks. Staðreyndin er sú að það var þingheimur allur sem samþykkti embætti hagsmunafulltrúa aldraðra þann 13. júní 2021, fyrir ríflega tveimur árum síðan. Það var hæstv. ráðherra sem ákvað að láta einhvern stýrihóp eða starfshóp taka fram fyrir skýran vilja löggjafans. Það er staðreyndin í málinu. Þannig að það er dapurt að hugsa til þess hvernig er verið að reyna að réttlæta hversu slæmt ástandið er hjá þúsundum aldraðra með því að sveifla hér einhverju skjali um að það sé gott að eldast. Það er gott að það er gott að eldast fyrir efnameiri eldri borgara. Það er frábært. En það er vont að eldast fyrir þá sem er haldið hér í sárri neyð. Og hvað skyldi nú hæstv. ráðherra ætla að gera í þeirri stöðu sem ég nefndi hér áðan, að það eru 25 eldri borgarar sem deyja aleinir heima hjá sér og mislengi sem þeir liggja þar áður en nokkur veit af því? Hvað á að gera fyrir þetta fólk sem er að einangrast hér og hefur í rauninni lítið sem ekkert bakland? Hvað eru stjórnvöld að gera til að hjálpa þessu fólki? Það er sárara en tárum taki hvernig er alltaf verið að slá um sig hér með stýrihópum og skýrslugerðum. Ég vil bara nefna það í þessu ástandi að hæstv. ráðherra talaði um að hann hefði líka boðið fulltrúum eldri borgara, eldra fólks, að koma að málum þegar verið var að ræða um hagsmunafulltrúann. Og hvað skyldu nú þessir fulltrúar eldri borgara hafa sagt mér þegar ég hringdi í þau, því að auðvitað talaði ég við þau líka? Þau stóðu í þeirri trú að það sem hæstv. ráðherra var að bera á borð fyrir þau þar væri viðbót við hagsmunafulltrúa eldra fólks og þau voru bara þakklát fyrir þá viðbót, þessa tvo símsvara á island.is sem eiga að koma í staðinn fyrir hagsmunafulltrúa eldra fólks.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu hér í dag sem er mikilvæg því að flest eldumst við og verðum að meðaltali eldri en kynslóðin á undan okkur, m.a. vegna batnandi aðstæðna, minna brauðstrits og framfara í heilbrigðis- og velferðarmálum. Fyrir skömmu ræddum við hér á Alþingi mikilvæga skýrslu forsætisráðherra um fátækt. Þar kom m.a. fram að hagur eldra fólks hefur heldur vænkast síðustu 20 ár, sem sannarlega er ánægjulegt, en það kom líka fram í sömu skýrslu að á meðal eldra fólks er hópur sem hefur það einna verst þegar litið er til lífskjara. Við sem samfélag getum ekki litið fram hjá þeim hópi og eins og ráðherra nefndi hér áðan er lögð áhersla á að bæta þeirra stöðu. Liður í því að stuðla að jöfnuði á öllum æviskeiðum er að hafa næg úrræði og þjónustu fyrir fólkið okkar á hverjum tíma. Þjónusta við eldra fólk þarf að þróast í takt við fjölgun og bættar lífslíkur. Við þekkjum flest að þjónusta við eldra fólk hefur gjarnan flækst á milli ríkis og sveitarfélaga og þess vegna er afar mikilvæg sú samvinna sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra hafa með sér um málefni eldra fólks. Það er mikilvægt að brjóta niður múra eins og gert er ráð fyrir í stefnunni Gott að eldast. Það þarf að samþætta þjónustuna og hafa hana sveigjanlega með áherslu á nýsköpun sem mun nýtast til langrar framtíðar. Betri lýðheilsa og forvarnir spila stórt hlutverk í heilbrigðri öldrun þjóðarinnar og partur af því er að fólk viðhaldi bæði færni sinni og virkni og geti þar af leiðandi m.a. búið lengur heima, kjósi það svo. Og það er einmitt grunnhugsunin að baki þessu þróunarverkefni Gott að eldast. Við þurfum á öllum tímum að gefa fólki tækifæri til að lifa með reisn og hafa í huga að eldra fólk er ekki byrði á samfélaginu heldur hefur það ótvírætt virði. Við eigum öll að geta hlakkað til efri áranna og þess að fá notið hæfileika okkar æviskeiðið á enda.

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta þessa umræðu til að fylgja eftir fyrirspurn sem Viðar Eggertsson, varaþingmaður Samfylkingarinnar, lagði fram á síðasta þingi og hefur enn ekki verið svarað og varðar vasapeningafyrirkomulag. Vasapeningafyrirkomulagið felur í sér að íbúar á dvalar- og hjúkrunarheimilum eru að hluta til sviptir fjárráðum og í stað þess að þeir greiði húsaleigu og annan sérstakan kostnað sem fylgir almennu heimilishaldi er íbúum hjúkrunarheimila skammtaður vasapeningur eins og krökkum og unglingum. Fjárhagslegt sjálfstæði eldra fólks skerðist þannig verulega við flutning á hjúkrunarheimili. Landssamband eldri borgara hefur lengi barist fyrir því að vasapeningafyrirkomulagið verði afnumið og íbúar hjúkrunarheimila fái aukið val um það hvernig þeir ráðstafa fjármunum sínum. Núverandi fyrirkomulag hefur líka verið gagnrýnt fyrir það að ekki er ljóst í hvað fjármunir íbúa fara. Sjálfsagt og eðlilegt er að íbúar greiði fyrir kostnað vegna húsnæðis og fæðis en um heilbrigðisþjónustu og lyfjakostnað gilda aðrar reglur og það verður að vera alveg á tæru að íbúar á hjúkrunarheimilum greiði ekki hærra gjald fyrir þessa þjónustu en þeim ber. En eins og staðan er í dag þá er ómögulegt fyrir íbúa að sjá hvernig gjaldið skiptist. Mig langar að endurtaka spurningar Viðars Eggertssonar hér, sem ráðuneytið hefur enn ekki treyst sér til að svara, og spyrja hæstv. ráðherra út í afstöðu hans til breytinga á fyrirkomulagi greiðsluþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum, m.a. til afnáms vasapeningakerfisins. Þá spyr ég hver sé staðan á vinnu starfshóps um breytt greiðslufyrirkomulag á hjúkrunarheimilum sem skipaður var vorið 2016 af Eygló Harðardóttur, þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra.

Virðulegur forseti. Endurskoðun lífeyrissjóða- og almannatryggingakerfa með tilliti til eldra fólks er löngu tímabær. Þannig ættu málefni aldraðra og málefni öryrkja til að mynda að vera aðgreind og vera tveir aðskildir málaflokkar. Margt gott hefur áunnist í málefnum eldra fólks á undanförnum árum. Pétur heitinn Blöndal leiddi nefnd sem hóf störf fyrir um áratug og afraksturinn var verulegar breytingar. Bótaflokkar voru sameinaðir, framfærsluviðmið hækkuð og króna á móti krónu skerðing fyrir eldra fólk var afnumin. Niðurstaðan var ein mesta kjarabót eldra fólks í áratugi. Frítekjumark vaxtatekna hefur verið hækkað verulega og þeim eldri borgurum sem greiða fjármagnstekjuskatt hefur fækkað mikið á undanförnum árum. Útgjöld ríkissjóðs í málefni aldraðra hafa aukist um tugi milljarða undanfarin ár og kjör eldri borgara hafa batnað mikið, hvort sem við lítum til tekna, kaupmáttar eða eigna- og skuldastöðu. En það þýðir ekki að við eigum ekki að gera betur. Við getum alltaf gert betur. Það á sérstaklega við um þann hóp sem lýkur ekki starfsævinni með nægilega rík lífeyrisréttindi. Það er óásættanlegt að eldra fólk búi hér við bág kjör, fólkið sem byggði upp samfélagið og auðveldaði okkur og þeim sem á eftir koma lífsbaráttuna. Virðulegi forseti. Við eigum því m.a. að auka svigrúm eldra fólks til atvinnuþátttöku án umtalsverðra skerðinga og halda áfram að draga úr skerðingu ellilífeyris vegna tekna. Starfslok ættu í meiri mæli að verða sveigjanleg þannig að eldra fólk eigi möguleika á að starfa hvort sem er í fullu starfi eða hlutastarfi eins og áhugi þess og færni segir til um. Fjárhagslegt sjálfstæði eldra fólks eru grundvallarréttindi og þessar aðgerðir hafa fjölmörg jákvæð áhrif, ekki bara á velferð heldur líka á hagvöxt og ég þakka framsögumanni og frumkvæðismanni, hv. þm. Ingu Sæland, kærlega fyrir framtakið.

Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að brydda upp á þessari mikilvægu umræðu. Umræðan er þörf og hún er brýn, enda með öllu ótækt að einstaklingar sem hafa byggt upp þetta land búi við þær aðstæður sem lýst var í upphafsræðu hv. þingmanns. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur sem minntist á það að þjónusta við eldra fólk þurfi að þróast í takt við fólksfjölgun og í takti við bættar lífslíkur. Hér hafa nokkrir þingmenn meiri hlutans talaði um mikilvægi samþættingar þjónustu og að ólík ráðuneyti tali saman og verð ég að lýsa yfir áhyggjum mínum hvað það varðar. Það hefur kannski verið helsta vandamál þessarar ríkisstjórnar hversu mikil gjá virðist vera á milli ráðuneyta þrátt fyrir fögur loforð, fögur fyrirheit við endurnýjun heita þessarar ríkisstjórnar. Ég vona bara að í þessum málaflokki, og það skiptir kannski ekki síst máli í málaflokki sem þessum, að þetta samstarf eigi sér raunverulega stað. Ég vona að hæstv. ríkisstjórn verði þeirrar gæfu aðnjótandi að láta það ekki bitna frekar á almennum borgurum, í þessu tilfelli þeim einstaklingum sem hafa byggt upp þetta land með þátttöku sinni í samfélaginu og með ævistarfi sínu og samfélagsþátttöku, að ósættið innan ríkisstjórnarinnar bitni ekki frekar á þeim. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur sem ljáði máls á rétti fólks til að halda til áframhaldandi þátttöku í samfélaginu og á vinnumarkaði sjái fólk möguleika á því og telji það sér fært og hafi frelsi og sveigjanleika til þess án þess að það komi niður á grundvallarlífsskilyrðum þeirra. Þá er ég runnin út á tíma en ég vil þakka málshefjanda aftur fyrir þessa mikilvægu umræðu og hvet ríkisstjórnina til góðra verka.

Virðulegi forseti. Árið 2021 kom út skýrsla starfshóps sem Ingibjörg Isaksen, núverandi formaður þingflokks Framsóknar, leiddi. Þessi skýrsla var um lífskjör og aðbúnað eldra fólks og er skemmst frá því að segja að 14 af 18 tillögum sem þar voru settar fram eru komnar vel á veg í vinnslu. Hluti af þeim er einmitt í þróun í gegnum verkefnið Gott að eldast sem hér hefur verið nefnt en það verkefni er lykill að framþróun í þjónustu við aldraða enda eitt af forgangsverkefnum ríkisstjórnarinnar, leitt af félagsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti í samvinnu við fjölmarga í samfélaginu. Gott að eldast er verkefni þjóðarinnar og jafnframt heiti á aðgerðaáætlun fyrir árin 2023–2027 um heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk sem samþykkt var á Alþingi síðastliðið vor. Framkvæmdin felst í þróunarverkefnum til að samþætta betur félags- og heilbrigðisþjónustu fyrir eldra fólk og stuðla þannig að auknu heilbrigði og lífsgæðum. Sem dæmi um þróunarverkefni sem því tengjast má nefna verkefni tengd lið A.1., um samþættingu félags- og heilbrigðisþjónustu í heimahúsum. Í sumar var auglýst eftir þátttakendum þar sem bæði sveitarfélögunum og heilbrigðisstofnunum bauðst að taka þátt. Tæplega 20 umsóknir bárust um þátttöku en skilyrði fyrir henni voru að stofnun sem rekur heimahjúkrun og sveitarfélög sem reka stuðningsþjónustu væru sammála um að einn aðili ræki samþætta þjónustu, samþætta heimaþjónustu á tilteknu svæði. Nú hafa sex svæði verið valin til þátttöku í þessu verkefni, þar á meðal eru Dalvíkurbyggð, Fjarðabyggð, Múlaþing og Mosfellsbær. Við þurfum að tryggja að samfélagið ráði við að þjónusta fjölbreyttan og stækkandi hóp eldra fólks á hverjum tíma og verkefnið Gott að eldast er upphafið að nýju verklagi í þeirri þjónustu.

Virðulegur forseti. Ég hygg að það sé almenn samstaða um það í samfélaginu að þær kynslóðir sem hafa byggt upp þetta land eigi það skilið að vel sé búið að þeim þegar starfsævinni lýkur. Eldri borgarar eru ekki einsleitur hópur en nöturleg er hins vegar staða þeirra verst settu. Til að mynda kemur fram í nýlegri skýrslu sem við ræddum í þinginu að fólk á eftirlaunaaldri sé ekki í hærra hlutfalli en aðrir hópar þegar kemur að fátækt. En munurinn er kannski sá að fátækt þeirra sem þó eru undir lágtekjumörkunum er almennt mjög djúp og mikil. Með öðrum orðum: Neyð þessa hóps er mikil og óásættanleg. Viðreisn hefur frá upphafi lagt áherslu á að lífeyriskerfið sé sveigjanlegt og taki mið af þörfum ólíkra hópa. Í okkar ágæta velferðarsamfélagi höfum við allar forsendur til að gera betur. Í stefnu Viðreisnar segir, með leyfi forseta: „Enginn lífeyrisþegi almannatrygginga fái lægri heildartekjur en sem nemur lágmarkslaunum. Lífeyriskerfi almannatrygginga skal einfaldað og dregið úr vægi skerðinga.“ Hluti vandans hér, eins og fleiri hafa komið inn á, er flókið kerfi þar sem fólk er flækt í skerðingarnet. Við höfum talað fyrir því að jafna skattheimtu og frítekjumark fyrir allar tekjur óháð uppruna þeirra og rökin fyrir sama frítekjumarki eru m.a. að lífeyrisgreiðslur eru í raun frestaðar atvinnutekjur vegna þess sem við höfum sjálf greitt í sjóðina í gegnum ævina. Svo má auðvitað ekki gleyma því að þeir sem lökust hafa kjörin í hópi eldri borgara, rétt eins og á við um aðra, verða verst úti fjárhagslega í þeirri háu verðbólgu sem geisar hér reglulega og ofurvaxtastiginu sem henni fylgir. Síhækkandi verð á brýnum nauðsynjum, mat, lyfjum og öðrum nauðþurftum sviptir fjölmarga aldraða möguleikanum á því að lifa innihaldsríkara lífi. Það skiptir ekki bara miklu máli hvað fólk fær mikinn aur í vasann, það skiptir ekki síður máli hvað fæst fyrir peninginn. Því miður er það þannig að ríkisstjórnarflokkarnir, og reyndar allur gamli fjórflokkurinn, sjá ekki lengur að eitt stærsta lífskjaramál allra Íslendinga á öllum aldri er stöðugri gjaldmiðill sem myndi hafa í för með sér lægri verðbólgu og lægri vexti. Eldri borgarar njóta þess ekki síður en aðrir.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra Guðmundi Inga Guðbrandssyni og öllum þingmönnum sem hér hafa talað fyrir þessa góðu umræðu og þátttökuna. Ég saknaði þess nú samt sem áður að sjá engan fulltrúa Miðflokksins í þessari umræðu. Það er greinilega ekkert sem þeim liggur á hjarta hvað það varðar. En mig langaði að nefna nokkrar staðreyndir í sambandi við stöðu eldra fólks. Burt séð frá því hvað það eru margir aldraðir sem hafa það gott, þá er staðreyndin sú að 11.000 eldri borgarar búa hér við fátækt, þar af 6.000 í neðstu tekjutíundinni, sem setur þá í sárafátækt. Staðreyndin er líka sú að það eru hátt í 100 eldri borgarar sem eru fastir inni á Landspítala af því að það er ekkert sem grípur þau þrátt fyrir að þau séu tilbúin til útskriftar. Þetta er dýrasta legurýmaúrræði sem til er í landinu og þannig hefur þessi ríkisstjórn kosið það að spara aurinn og fleygja krónunni. Það er líka staðreynd svo ekki verður um villst að þrátt fyrir góðar yfirlýsingar um hitt og þetta þá er staðan bág hjá þúsundum eldri borgara. Staðreyndin er sú að áður en þúsundir þeirra hafa fengið að njóta þess að átta sig á því sem hæstv. ráðherra hefur verið að boða hér, að hér sé gott að eldast, þá verða þau gengin til feðra sinna. Það þolir enga bið að taka á málaflokki þar sem þúsundum er ekki bara haldið í fátækt heldur í félagslegri einangrun og vanlíðan. Það er löngu tímabært að tekið sé utan um vilja löggjafans, Alþingis Íslendinga, ásamt atkvæði hæstv. ráðherra sjálfs þann 13. júní 2021, þar sem við samþykktum hér einróma, löggjafinn sjálfur, að setja á fót embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Að lokum vil ég bara minnast þess að þegar ég var fyrir austan um daginn þá kemur það í ljós að þeir eldri borgarar sem eiga stórar eignir og vilja selja þær og fara í minna hafa þurft að flytja frá heimili sínu, frá sveitarfélaginu sínu í annað sveitarfélag, því að þeim mæta engin búsetuúrræði.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa ágætu umræðu hér. Mig langar að byrja á því að segja að almannatryggingar eru hugsaðar sem trygging ríkisins fyrir afkomu fólks sem er á örorku eða ellilífeyri. Við eigum að mínu mati að beina þeim stuðningi með sanngjörnum hætti þannig að þau sem minnst hafa fái meiri stuðning en þau sem meira hafa. Ég sé ekki betur en að hv. þm. Inga Sæland vilji hins vegar koma á eins konar borgaralaunum, skatta- og skerðingarlaust, og því er ég einfaldlega ósammála því að fólk sem getur unnið fyrir sér að hluta eða nýtur annarra réttinda eða greiðsla en frá ríkinu þarf einfaldlega ekki eins háar greiðslur frá ríkinu. Hvers vegna ættum við að láta ellilífeyrisþega sem er með yfir 1 millj. kr. á mánuði í tekjur fá jafn háar greiðslur úr almannasjóðum eins og þann sem hefur engan lífeyrissjóð eða engar tekjur?

Þetta er bull.

Er það jafnaðarstefna? Er það stefna um sanngjarnt og réttlátt félagslegt velferðarkerfi? Nei, það er ekki svo. Hér talar hv. þingmaður um að það séu bara stýrihópar og aðgerðahópar í gangi en það komi engar aðgerðir. Það er rangt.

Hvar eru frumvörpin?

Ég vil minna á að þessi ríkisstjórn hefur nú í tvígang hækkað örorku og ellilífeyri á miðju ári til að verja kaupmátt þessara hópa gegn hárri verðbólgu. Þessi ríkisstjórn hefur nú í tvígang hækkað húsaleigubætur, alls um 25% á síðasta eina og hálfa ári, og þá kom ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur á þriggja þrepa skattkerfi sem nýtist hverjum best, hv. þingmaður?

Mér …

Jú, þeim sem minnst hafa kjörin. Hér er nefnt ýmislegt sem lýtur að þjónustu við eldra fólk og ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir að draga það fram því að aðgerðaáætlunin Gott að eldast sem þingheimur samþykkti á síðasta vori er einmitt umbylting í þjónustu við eldra fólk, m.a. snýst hún um samþættingu á þjónustu í heilbrigðiskerfinu og félagslega kerfinu. En það er verk að vinna þegar kemur að þeim sem minnst hafa kjörin í hópi eldra fólks, undir það tek ég með hv. þingmönnum, og það er verkefni sem við þurfum að snúa okkur að.  
            

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þetta frumvarp til þingsins vegna þess að þó að ég sé ósammála því sem er lagt til í þessu frumvarpi þá finnst mér mikilvægt að við ræðum þann ramma sem er slegið utan um listsköpun í landinu. Þetta frumvarp, þó ekki annað, verður þá tilefni til umræðu um þessa umgjörð. Ég er nefnilega hjartanlega sammála því sem kom fram í flutningsræðu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, það er tími kominn til að finna nýjar leiðir. Það er fátt sem við getum betur kallað barn síns tíma en akkúrat heiðurslaun listamanna. Þau stafa frá þeim tíma þegar rekstur ríkisins var í mikilli mýflugumynd miðað við það sem er í dag. Þótt fyrstu lögin um heiðurslaun séu frá árinu 1967 þá er sú framkvæmd að ráðstafa launum til fólks í gegnum fjárlög eitthvað sem stafar frá árdögum starfsemi í þessu húsi. Þá voru skólastjórar, ekkjur embættismanna og listamenn sett inn sem sérstök lína í fjárlög á hverju einasta ári. Þannig var rekstur ríkisins. Þetta var svo lítið umleikis miðað við það sem er í dag að það var hægt að tiltaka einstaklingana sem nutu launa frá ríkinu í fjárlögum. Síðan þróast samfélagið náttúrlega. Heiðurslaunin hafa ekki þróast mjög mikið. Þau eru samt eitthvað sem við þurfum að halda í. Það er kjarni þarna sem við þurfum að verja og megum endilega þróa áfram. Þegar við fjöllum um starfsaðstæður listafólks hér á þingi þá ruglum við oft saman þessum tveimur kerfum utan um stuðning til listafólks sem mig langar aðeins að nefna, annars vegar heiðurslaunum, sem er bein launagreiðsla til 25 einstaklinga á ári sem við gætum kallað nokkurs konar borgaralaun til útvalins hóps listafólks og svo erum við hins vegar með starfslaun listamanna, sem er nokkurs konar nýsköpunarstyrkur og allt of lítill pottur miðað við þá ásókn og þá hugmyndaauðgi sem sækir í þá sjóði. En málið er að hvort tveggja, bæði þessi grunnframfærsla til lítils hóps og nýsköpunarstyrkir til fólks sem er að þróa áfram nýjar hugmyndir á listasviðinu, er eitthvað sem við getum fjárfest miklu meira í, samfélaginu til bóta. Mig langar að rifja upp hugmynd sem var send til þingsins þegar lög um heiðurslaun voru endurskoðuð fyrir áratug vegna þess að mér þykir hún dálítið góð. Heiðurslaunin eru nefnilega ekki bara laun. Þetta snýst ekki bara um framfærslu, sem betur fer, forseti, því þau eru svo lág að ég reikna ekki með að nokkur þiggjandi heiðurslauna geti framfært sig á þeim. Þau snúast umfram allt um einhverja viðurkenningu, að við sem Alþingi sýnum fólki virðingu og heiður og gerum það með einhverjum áþreifanlegum hætti. En mér finnst dálítið leiðinlegt að eina verkfærið sem við eigum til þess sé að rétta fólki pening. Listafólk hefur svo miklu meira fram að færa en að geta bara tekið við vöndli af þúsundköllum frá ríkinu þegar okkur finnst þau hafa staðið sig vel og eiga skilið einhverja viðurkenningu starfa sinna. Þess vegna hef ég alltaf verið mjög hrifinn af þeirri hugmynd sem kom frá bandalagi íslenskra listamanna hér á 140. þingi þegar lögin voru endurskoðuð, sem snerist um að líta á hópinn sem nýtur heiðurslauna sem auðlind í sjálfu sér, sem hóp fólks sem auk þess að vera besta listafólk þjóðarinnar sé eðli máls samkvæmt kannski komið af léttasta skeiði, það er ekki að sinna föstum störfum jafn mikið og áður og hefur kannski bæði reynsluna og ráðrúmið til að ausa af reynslubrunni sínum í þágu okkar hinna. Bandalag íslenskra listamanna lagði árið 2012 til að hópurinn yrði víkkaður út en samhliða því yrði eðli hans endurhugsað, að samhliða því að fjölga handhöfum heiðurslauna yrðu þeir handhafar þátttakendur í því sem bandalagið kallar akademíu, sem bandalagið nefnir nokkurs konar útvörð menningarinnar - ansi háfleygt en stundum má það. Þetta væri hópur sem kæmi saman mánaðarlega og ræddi saman um listina, menninguna og þjóðina og hefði frumkvæði að fyrirlestrum, efndi til málþinga og stæði hugsanlega fyrir viðurkenningum og verðlaunum sjálfur, vegna þess að fólkið sem á erindi inn á lista handhafa heiðurslauna listamanna er fólk sem hefur svo miklu meira til samfélagsins að gefa en bara það að vera á þeim lista. Ég held að það væri ágætt fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd þegar hún tekur þetta frumvarp hv. þm. Vilhjálms Árnasonar til athugunar að skoða hvort það megi ekki bara fara í þveröfuga átt við það sem þingmaðurinn leggur til, að í stað þess að leggja niður lög um heiðurslaun listamanna þá verði þau efld og það verði sett smá djús í þau, að það væri gerður einhver vettvangur til þess að okkar fremstu listamenn geti haldið áfram á efri árum að gefa til samfélagsins til að hjálpa okkur að þróa listir og menningu í landinu. Ég held að það færi vel á því að nefndin myndi skoða þetta, myndi jafnvel gera úr því eitthvert frumkvæðismál og horfa til þess að þegar lögunum var breytt árið 2012 var það með frumvarpi sem nefndin lagði fram. Þetta er nefnilega verkefni Alþingis. Við þurfum ekki að bíða eftir einhverjum ráðherra til að fá hugmyndir að úrbótum og breytingum á þessu. Hér er það Alþingi sem þarf að ákveða hvernig við viljum búa umgjörðina um þennan hóp.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um miðstöð íslenskrar þjóðtrúar á Ströndum sem hljómar svo: „Alþingi ályktar að fela menningar- og viðskiptaráðherra að beita sér fyrir því að stofnuð verði miðstöð íslenskrar þjóðtrúar í Rannsóknasetri Háskóla Íslands á Ströndum.“ Í greinargerð segir: Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Ströndum sérhæfir sig í rannsóknum í þjóðfræði og tengdum greinum og leggur mikla áherslu á miðlun og hagnýtingu þekkingar. Íslensk þjóðtrú og miðlun þekkingar um hana er eitt af lykilverkefnum setursins. Það verkefni er kallað „Þjóðtrúarfléttan“ og snýst um að skapa vettvang fyrir upplýsingagjöf og fjölbreytt samstarfsverkefni um þjóðtrú á Íslandi. Stofnun miðstöðvar um íslenska þjóðtrú myndi efla vinnu við grunnrannsóknir í bland við markvissa miðlun með fjölbreyttum leiðum og jafnframt upplýsingaþjónustu á þessu sviði menningararfsins. Þá er það talið styrkur fyrir verkefnið að rannsóknasetrið er á Hólmavík, í nágrenni við sjálfseignarstofnunina Strandagaldur, sem auk þess að standa á bak við Galdrasýningu á Ströndum hefur miðlað og gefið út fjölda verkefna um galdra á Íslandi. Rannsóknasetrið starfar einnig náið með nemendum og kennurum í þjóðfræði í Háskóla Íslands, Þjóðminjasafninu og Árnastofnun sem myndi vera verkefninu til framdráttar og má því segja að samlegðaráhrif þess geti orðið mikil. Í riti um Rannsóknasetur HÍ á Ströndum, framtíðarsýn og stefnu, segir: „Setrið gæti vel orðið eins konar upplýsingamiðstöð og tengiliður um íslenska þjóðtrú og unnið að miðlun og samvinnu fræðafólks og listamanna á þessu sviði, með sérstökum starfsmanni. Setrið hefur tekið að sér verkefni fyrir þriðja aðila, svo sem Vestfjarðastofu, Samtök sveitarfélaga á Norðurlandi vestra og sveitarfélagið Strandabyggð. Halda mætti áfram á þeirri braut, svo framarlega sem slík verkefni yfirtaka ekki meginmarkmið setursins um miðlun og rannsóknir í þjóðfræði.“ Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Ströndum – Þjóðfræðistofa hefur haft augljós jákvæð áhrif á byggðarlagið í nærumhverfi sínu, sem ekki er hægt að líta fram hjá, bæði hvað varðar menningu, mannlíf og atvinnulíf. Setrið styður vel við byggð og samfélag, eykur fjölbreytni og hækkar menntunarstig. Vegna framangreinds telja flutningsmenn mikilvægt að byggt verði áfram á þeirri þekkingu sem þegar hefur orðið til og að henni verði miðlað þannig að aðrir fái hennar notið. Miðstöð íslenskrar þjóðtrúar á Ströndum myndi standa fyrir kynningu á íslenskri þjóðtrú, bæði með þátttöku í verkefnum og á eigin vegum. Þetta væri gert með grunnrannsóknum og einnig miðlun og upplýsingaþjónustu á þessu sviði menningararfs Íslendinga. Slík stofnun gæti haft áhrif langt út fyrir landsteinana með þátttöku í alþjóðlegu tengslaneti þjóðtrúarrannsókna og miðlunar.“ Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þingmenn Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Stefán Vagn Stefánsson, Bjarni Jónsson og Eyjólfur Ármannsson. Þetta mál er kannski ekki stórt í sniðum en mikilvægt. Mér datt í hug þegar ég var að hlusta á þingsályktunartillögu í gær um að auka fræðslu í kristindómi hér á landi, af því að trúarlífið er svo samofið okkar menningu, að þessi trú, þjóðtrúin, hefur svo sannarlega oft og iðulega verið hærra sett heldur en trúin okkar á guð almáttugan og alla þá sveina. Þjóðtrúin er svo sterk í okkar menningu og hefur í gegnum tíðina, allt frá því að land byggðist, haft mikilvægar skírskotanir í okkar arf og er jafnvel enn nokkuð sterk. Hver þekkir það ekki að forðast að ganga undir stiga eða stoppa við ef svartur köttur hleypur fram hjá eða þá að bera virðingu fyrir stokkum og steinum úti í náttúrunni þar sem einhverjir gætu verið? Vegagerðin tekur tillit til þess við lagningu vega að það sé ekki álagablettur eða annað slíkt. Galdrar eiga sér djúpa sögu í arfleifðinni. Þótt við séum sem betur fer svo sem hætt að stunda galdra eða brenna fólk á báli þá er þetta saga sem skiptir okkur máli. Ég held að slíkt setur, sem myndi fela í sér upplýsingar og annað, gæti bæði verndað og varðveitt þessi gildi og þessa sögu, þessa arfleifð. Það er um allan heim verið að leggja áherslu á slíka skráningu og varðveislu. Ég held að við gerum kannski ekki nógu mikið af því að huga að þessum þáttum. Staðsetningin á Ströndum - eins og kemur fram í tillögunni þá er þar fyrir Rannsóknasetur Háskóla Íslands sem sérhæfir sig í rannsóknum í þjóðfræði og tengdum greinum. Síðan hafa galdraverkefnin verið mjög áberandi á Ströndum. Það er sama hvar þetta er staðsett, hvort þetta er í New York, Reykjavík eða á Ströndum, það skiptir máli að þarna sé verið að vinna að þeirri þekkingu og þeim rannsóknum sem þegar hefur verið gert. Ég held að það skipti máli að efla um leið þá þekkingu og þá menningu sem er þörf fyrir. Það styður hvert annað, þetta starf sem hefur verið unnið þarna á Hólmavík. Ég var í gær við opnun Þorskafjarðarbrúar sem styttir bæði leið og eykur öryggi og við erum að vinna mjög hratt og vel að því að koma Vestfjarðaleið og Vestfjarðahringnum til nútímavegar og þá um leið eykst ferðamennskan. Ég held að það skipti máli að efla byggðir hringinn í kringum þessa leið til að lyfta bæði upp menningu á staðnum og þeim sýnileika sem fyrir er. Ég vona bara að þetta fái nokkuð góða umfjöllun og áhuga inni í nefndinni. Ég geri ráð fyrir að þetta fari inn í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég held að ég kalli bara til allar góða vættir sem myndu hjálpa til við það.

Virðulegi forseti. Ég kem í sjálfu sér ekki hér upp til þess að beina spurningu vegna þessa máls heldur finnst mér bara ástæða til að gera mér ferð upp í ræðustól til að lýsa yfir stuðningi við þetta góða mál sem ég held að sé ekki bara lyftistöng fyrir það samfélag sem þarna er, heldur sé það mikilvægt fyrir okkur öll að þetta sé byggt á þeirri miklu og góðu þekkingu sem safnast hefur saman þarna og að hún sé efld. Ég veit sjálfur allt um vættir. Ég bý með álfum sem hrekkja mig á hverjum degi með því að fela fyrir mér alls konar ótrúlega hluti, t.d. símann minn daglega, þannig að ég fagna því að þeir séu rannsakaðir og hvað þeim gengur eiginlega til. En að öllu gamni slepptu þá er þetta mjög mikilsverður þáttur í íslenskri menningu sem við kannski gerum ekki alltaf nógu hátt undir höfði að mínu mati. Þetta er ekki síður mikil mikilvægur partur af okkar trúarlífi en hefðbundin kristin trú í biblíulegum skilningi. Þetta er kannski svona íslensk kristni sem lýsir sér í náttúrutrú og er afleiðing af mjög nánu sambýli okkar við náttúruna. Mér finnst það til fyrirmyndar að þessari grein íslenskrar menningar sé lyft og henni gert hátt undir höfði. Ég tel að þetta mál sé gott og ég vona að það fái brautargengi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir að koma hérna upp og taka undir. Ég veit að hans þekking í þessum málum er nokkuð djúp og skilningurinn á þessu. Þetta er nefnilega svo samofið. Við getum t.d. talað um örnefni á Íslandi, sem eru kannski mikilvægur mælikvarði á ýmsa menningu og trú, bæði þjóðtrúna, álfa, huldufólk og galdra jafnvel - ég veit það ekki, ég þekki kannski ekki mörg örnefni sem tengjast þeim. Það styður það að þetta hefur alltaf verið og það er bara hreinlega í genunum á okkur að trúa - eða alla vega þekkjum við þetta öll. Við getum jafnvel kannski talað um jólasveinana líka í þessu sambandi af því að við höfum séríslenskt fyrirbæri sem eru 13 jólasveinar. Ég held að þetta skipti okkur máli og við verðum að muna eftir að halda þessu á lofti og gleyma þessu ekki.

Virðulegi forseti. Í dag fer fram fyrri umræða um þingsályktunartillögu mína um fjármögnun á tækjakosti til bráðagreiningar á heilsugæslunni á Egilsstöðum. Ég legg hana fram í þriðja skiptið og vonast með því til að við séum nú virkilega að komast nær því að stórefla heilbrigðisþjónustu á Austurlandi. Ein umsögn barst á síðasta löggjafarþingi frá Heilbrigðisstofnun Austurlands þar sem tillögunni var fagnað. Ég fagna því virkilega að sú rödd hafi komið fram og það er gríðarlega mikilvægt til að ná að hraða þessari mikilvægu vegferð okkar í því að geta fullgreint bráðaástand á sem skemmstum tíma á Austurlandi samhliða því að bæta verulega vinnuumhverfi lækna. Austurland er gríðarlega víðfeðmt, um 10% af heildarflatarmáli landsins, og þrír fjallvegir á leið fólks að þjónustu þar. Þegar til Egilsstaða er komið vantar árið 2023 tækjakostinn til að bjarga lífi þess og heilsu. Austurland er einnig í lengstu flugleið frá allri sérhæfðri heilbrigðisþjónustu þar sem þangað eru um 400 km í flugi. Því liggur verulega á að taka stór skref í þessari uppbyggingu sem er einnig auðvitað gríðarlega mikilvægt um allt land óháð staðsetningu. Ég er menntaður hjúkrunarfræðingur og starfaði árum saman á heilsugæslunni á Egilsstöðum, bráðamóttökunni okkar sem sárvantar tækjakost til bráðagreiningar. Ég er því í góðu samtali við heilbrigðisstarfsfólk sem þar starfar og mér ber því hér á Alþingi Íslendinga að leggja alla mína krafta í það að bæta vinnuumhverfi þess samhliða því að standa einnig vörð um líf og heilsu fólks. Þetta er algjört forgangsmál. Mínúturnar skipta öllu máli í bráðaerindum. Nauðsynlegt er að það taki sem stystan tíma að fullgreina heilsubrest hverju sinni til að bregðast rétt við á sem skemmstum tíma. Mismunandi er að þessum faglegu vinnubrögðum staðið og fer það yfirleitt eftir búsetu. Það vantar verulega upp á að við séum að standa okkur í þeim upplýstu faglegu viðbrögðum á Austurlandi. Við höfum öflugt fjórðungssjúkrahús sem ég stend vörð um en sökum þess að sjúkrahúsið er staðsett í jaðri um 15.000 km² svæðis þar sem erfiðir fjallvegir eru til staðar, sem hægir verulega á því að veikt fólk komist til læknis á sem skemmstum tíma, er mikilvægt að öflugt, faglegt, upplýst viðbragð með nauðsynlegum tækjakosti sé á tveimur stöðum á Austurlandi; á fjórðungssjúkrahúsi okkar í Neskaupstað og einnig miðlægt á Austurlandi á heilsugæslunni á Egilsstöðum, við alþjóðaflugvöll okkar þar sem sjúkraflugið kemur að. Á þessum stöðum þarf að fullbráðagreina. Með þeim faglega hætti stöndum við vörð um rétt okkar allra til heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Við stöndum vörð um þau réttindi sem sjúklingum eru tryggð í lögum um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997. Þar kemur skýrt fram að allir sjúklingar eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu hverju sinni. Þrátt fyrir að einhver útgjöld verði tengd auknum tækjakosti þá mun upplýst fagleg greining einnig leiða til sparnaðar þannig að tækin verða án efa fljót að greiða sig upp ef horft er á heildarmyndina. Hvert sjúkraflug til Egilsstaða kostar yfir 1 milljón króna. Sjúkraflugin verða færri vegna vissu um heilsufar fólks í kjölfar fullbráðagreiningar, sem leiðir mögulega af sér að ástand einstaklings verði mögulega ekki lífsógnandi og því ekki þörf á sjúkraflugi. Þó að það komi til sjúkraflugs eftir fullbráðagreiningu þá heldur fólk lífi sínu og heilsu vegna snemmbúinna réttra viðbragða og getur snúið út á vinnumarkaðinn ef heilsan leyfir. Læknavísindin í dag ganga út á öfluga tækni. Við sjáum bara hvað tæknivæðingin hefur gert með breyttum vinnubrögðum á öðrum sviðum innan samfélagsins, þá helst eftir heimsfaraldurinn. Þau breyttu viðbrögð vegna aukinnar tæknivæðingar jafna tækifæri til starfa, menntunar og þjónustu óháð staðsetningu hvar sem er hér á landi. Heilbrigðisþjónustan þarf einnig að stíga skref til framtíðar og gæti byrjað á því með kaupum á nauðsynlegum tækjakosti ásamt því að nýta tæknivæðinguna og bjóða upp á öfluga fjarheilbrigðisþjónustu. Á bráðamóttökunni hér á Landspítalanum er sérhæft starfsfólk menntað í bráðalækningum og allur lífsnauðsynlegur tækjakostur til staðar. Því er ekki nema sanngjarnt að við stöndum einnig vörð um vinnuaðstæður heilbrigðisstarfsfólks á landsbyggðinni þannig að almennir læknar starfandi á landsbyggðinni hafi bæði tækjakost, tækni og stuðning sérfræðinga í bráðalækningum til að greina gögn, meta aðstæður og viðhafa þannig öflug, rétt og fagleg viðbrögð hverju sinni á sem skemmstum tíma. Þegar því mikilvæga viðbragði er lokið þá tekur við biðin eftir sjúkraflugi og sá tími getur verið afar langur eftir því hvort vélin er upptekin í sjúkraflugi, og svo er það einnig flugtíminn. Við verðum því að fara vel með mínúturnar okkar. Án þess að ég fari nú að lengja mál mitt mun frekar eru þessi rök sem ég hef farið yfir hér grundvöllur þess að ég legg fram þingsályktunartillögu mína í dag til fyrri umræðu og í þriðja skiptið. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sýnt málinu mikinn áhuga sem ég vona að sé skýrt merki um að hann muni virkilega beita sér í þessari mikilvægu uppbyggingu á vinnuumhverfi heilbrigðisstarfsfólks á Austurlandi, sem er svo fjarri þeirri sérhæfðu heilbrigðisþjónustu sem við eigum öll að hafa aðgang að. Virðulegi forseti. Heilbrigðismál eru almennt mikið rædd hér í ræðustól Alþingis sem ég fagna. Það er afar gott. Það hefur orðið vakning hjá öllum þingmönnum og þjóðinni allri um að heilbrigðisþjónustu þurfi að bæta og við verðum að láta verkin tala. Aldrei hafa verið lagðir meiri fjármunir til heilbrigðisþjónustunnar en samt eigum við svo langt í land. Því veltir maður fyrir sér í hvað þessir fjármunir fara. Það verður því að rýna vel í aðferðafræði við veitingu heilbrigðisþjónustunnar og hvernig við getum stórbætt heilbrigðisþjónustuna fyrir þá fjármuni. Augljóst er að tæknivæðing og nýsköpun í heilbrigðisþjónustu er þar lausnin. Þannig tryggjum við stórfellda heilbrigðisþjónustu um allt land með breyttri aðferðafræði við veitingu þjónustunnar. Ég vænti eða vonast til þess að ég fái mikinn stuðning hér á Alþingi við þingsályktunartillögu mína um að tryggja fjármuni til kaupa á nauðsynlegum tækjakosti fyrir heilsugæsluna á Egilsstöðum svo hægt sé að bráðagreina til fulls heilsufar einstaklinga. Með þeim orðum lýk ég máli mínu og legg til að lokinni fyrri umræðu að málið gangi til hv. velferðarnefndar.

Virðulegur forseti. Frelsið er yndislegt. Ég trúi því statt og stöðugt að einstaklingar eigi að hafa frelsi til að velja svo lengi sem frelsið skaðar ekki aðra. Mér þykir líka eðlilegt að frelsið nái út fyrir dauðann. Þess vegna legg ég fram þetta frumvarp um það að einstaklingurinn megi sjálfur ákvarða hvort hann óskar þess að vera brenndur að sér gengnum og hvort dreifa megi öskunni þar sem einstaklingurinn sjálfur kýs að láta dreifa henni. Í dag búum við nefnilega við töluvert íþyngjandi regluverk hins opinbera um það hvernig skuli meðhöndla jarðneskar leifar okkar. Ég ætla að biðja ykkur um að sjá fyrir ykkur ofboðslega fallegt atriði í bíómynd, og þær eru reyndar allmargar bíómyndirnar og þættirnir sem hafa tekið á því hversu sárt það er að missa ástvin, en jafnframt hversu fallegt það er þegar hægt er að uppfylla hinstu ósk ástvinarins með því að dreifa öskunni á fallegum stað að ósk viðkomandi. Ég sé fyrir mér Carrie Bradshaw, persónuna sem gerði garðinn frægan í Beðmálum í borginni, eins og þættirnir hétu á íslensku, en á upprunalega málinu hétu þeir Sex and the City. Það komu framhaldsþættir af þeirri þáttaröð sem heita á engilsaxnesku Just like that og mér er ekki kunnugt um, forseti, að það nafn hafi verið þýtt enn sem komið er. Eftir að endalausri ástarsögu Carrie og Big lýkur við andlát Mr. Big þá fer Carrie í borg sem hafði haft afdrifarík áhrif á ástarsögu þeirra, borg ástarinnar: París. Hún stendur þar í sínum fallega kjól og dreifir ösku hans yfir Signu. Við sjáum óteljandi svona atriði í bíómyndum og þáttum. Við höfum meira að segja séð myndir sem hafa birst í íslenskum fjölmiðlum þar sem ösku látins aðila hefur verið dreift við Gullfoss; en það er bannað. Íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að það megi helst ekki dreifa ösku. Helst á að jarðsetja viðkomandi. Jú, það má reyndar brenna en þá skal helst grafa öskuna í þar til gerðum kirkjugörðum. Jú, þú getur reyndar sótt um undanþágu á þessu og fengið leyfi til að dreifa öskunni en þá er það bara uppi á öræfum eða yfir sjó, bara á einum stað og alls, alls ekki má merkja þann stað. Ég velti fyrir mér af hverju stjórnvöld þurfa að vera ráðandi í þessu, sem má segja að sé kannski okkar síðasta vegferð hér á jörð. Af hverju eigum við ekki bara að fá að njóta frelsisins og hafa þetta frjálst? Þess vegna mæli ég fyrir þessu frumvarpi um breytingar á lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu þar sem lagt er til að frelsið verði aukið til muna í þessum málaflokki. Þannig verði hægt að dreifa ösku víðar og á fleiri en einum stað. Þannig væri hægt að dreifa ösku og jarðsetja ösku. Þannig fengi vilji hins látna einstaklings að ráða. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég mæli fyrir þessu frumvarpi en ég vona svo sannarlega að nú sé kominn tími til að það fari í gegn. Lagabálkurinn um kirkjugarða og líkbrennslu er frá árinu 1993. Það hafa sannarlega verið uppfærslur á þeim lögum en þó hefur helst verið um tilfærslu verkefna að ræða, verið að einfalda kerfið aðeins og fela einum sýslumanni að taka á undanþágubeiðnum. Auðvitað erum við núna, árið 2023, sem betur fer komin með stafrænar lausnir þannig að hægt er að sækja um þessar undanþágur með rafrænum skilríkjum. En þeim ferðamönnum sem hingað koma er kannski ekkert endilega kunnugt um þær reglur og lög sem gilda í landinu þannig að það má telja víst að það séu fleiri sem hafa fengið vilja sinn uppfylltan og verið dreift yfir fallega landið okkar án þess þó að ættingjarnir eða einstaklingurinn sjálfur sem óskaði þess hafi haft einhverja hugmynd um að þingmönnum á Íslandi hefði á einhverjum tímapunkti dottið í hug að setja um þetta ströng lög og þetta væri þar af leiðandi andstætt lögum. Ég vona svo sannarlega að frumvarpið fái jákvæða umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd. Síðan ég hef verið að vasast í þessum málum og lagt þetta frumvarp fram þá hefur fjöldi fólks haft samband við mig, deilt með mér skoðunum sínum og sýn á þennan málaflokk og oft mjög persónulegum sögum um hvernig einstaklingarnir stóðu svolítið frammi fyrir stjórnvaldinu með það hvernig væri hægt að virða hinstu ósk hins látna. Þetta kann líka að hafa með það að gera að alls ekki allir eru trúaðir, ekki kristinnar trúar eða aðhyllast mismunandi trú. Það er bara allt í lagi og þar höfum við fullt frelsi. Þess vegna held ég líka að full ástæða sé til þess að virða frelsi einstaklingsins og geta virt hans hinstu ósk. Því legg ég þetta frumvarp fram aftur og óska eftir því að það fari til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vona svo sannarlega að ég fái tækifæri til að taka þátt í umræðu um þetta mál í 2. umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um viðhlítandi þjónustu vegna vímuefnavanda. Stuðningur við tillöguna er þverpólitískur en meðflutningsmenn eru Bryndís Haraldsdóttir, Hildur Sverrisdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason, Birgir Þórarinsson, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Dagbjört Hákonardóttir og Sigmar Guðmundsson. Ég lagði málið fram áður síðustu tvo þingvetur en það kom ekki til umræðu. Mér þykir því gott að vera loksins komin hingað til að mæla fyrir málinu. Fíknisjúkdómar eru lífshættulegir og ljóst að bið eftir heilbrigðisþjónustu getur verið dauðadómur. Meðan sjúklingarnir bíða eftir að fá viðeigandi þjónustu er gífurlegt álag á aðstandendum þeirra og fjölskyldum með tilheyrandi afleiðingum og kostnaði fyrir samfélagið. Þess vegna leggja flutningsmenn til að hæstv. heilbrigðisráðherra láti greina þá hópa sem ekki fá viðhlítandi þjónustu vegna vímuefnavanda. Nauðsynlegt er að hópar vímuefnasjúklinga verði skilgreindir svo hægt sé að gera tillögur að úrræðum sem henta hverjum hópi. Fíknisjúkdómar eru bráðasta hættan sem steðjar að ungu fólki á Íslandi. Árið 2020 létust 20 einstaklingar undir 40 ára aldri af völdum of stórs skammts af fíkniefnum. Metfjöldi andláta vegna lyfjaeitrana varð á árinu 2021 en þá létust m.a. níu einstaklingar undir þrítugu. Í greinargerð með tillögunni er rifjuð upp átakanleg frásögn ungs manns með vímuefnavanda og móður hans. Mæðginin kölluðu eftir fleiri og breyttum meðferðarúrræðum og bentu á að biðlistarnir væru ekkert annað en dauðalistar, sem þeir eru. Ég á síðan sjálf mjög persónulega sögu. Kveikjan að þessu máli mínu og hvatning er ekki síst andlát systur minnar sem lést allt of ung úr fíknisjúkdómi. Hún lést meðan hún var að bíða eftir að komast í meðferð. Þessi tillaga er lögð fram ekki síst í hennar minningu, enda er hún mér hvatning að svo mörgu sem ég geri hér á hv. Alþingi. Virðulegi forseti. Vinnan sem flutningsmenn leggja til að ráðist sé í færi vel samhliða heildarúttekt á heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma sem fer nú fram á vegum hæstv. heilbrigðisráðherra. En á meðan starfshópar rýna í tölur og ráðherrar eru að svara fyrirspurnum og við erum að skrifa skýrslur eru biðlistar eftir meðferðarúrræðum vegna vímuefnavanda langir og neyðin er mikil og á þessum biðlistum deyja allt of margir allt of snemma. Maður þarf ekki að gera annað heldur en að fletta minningarsíðunum í Morgunblaðinu til að sjá hvað það er gríðarlega mikil neyð sem blasir við. Það er ljóst að fólki sem glímir við fíknisjúkdóma er ekki tryggð nauðsynleg heilbrigðisþjónusta þegar hundruð sjúklinga bíða eftir viðhlítandi úrræði. Það er í mikilli mótsögn við þá mikilvægu viðhorfsbreytingu sem hefur orðið í samfélaginu í þá átt að fíknisjúkdómar eigi að vera meðhöndlaðir sem slíkir innan heilbrigðiskerfisins. Það er mat flutningsmanna að það ætti að vera algjört forgangsmál hjá stjórnvöldum að efla og auka skilvirkar forvarnir, fræðslu og meðferðarúrræði, enda eru forvarnir og meðhöndlun fíknisjúkdóma besta leiðin til að draga úr vímuefnavandanum. Virðulegi forseti. Það er kominn tími á viðhlítandi þjónustu vegna vímuefnavanda. Að lokum vonast ég til að heyra gagnlegar ábendingar og athugasemdir við málið og ræða það hér við þingmenn. Ég legg til að málið gangi að lokinni fyrri umræðu til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir framsöguna og fyrir frumkvæði og forystu í því að flytja þessa tillögu ásamt fleiri þingmönnum. Ég held að þetta sé mikilvægt mál. En ég velti fyrir mér, eins og þingmaðurinn raunar kom inn á, hvort við þurfum ekki að taka heildstætt utan um þessi mál sem tengjast vímuefnanotkun, tóbaks- og áfengisnotkun og notkun annarra vímuefna, annarra efna sem fólk ánetjast. Mig langar að spyrja hv. þingmann annars vegar um hennar skoðun á því hvort við séum að vinna nógu markvisst í forvarnamálum og hins vegar út í stefnu Sjálfstæðisflokksins í forvarnamálum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur kærlega fyrir andsvarið. Ég tek undir að það sé mikilvægt að hugsa þessi mál og skoða heildstætt og eins og ég fór yfir í framsögu minni og fram kemur í greinargerðinni er í gangi vinna hjá hæstv. heilbrigðisráðherra. Mér þykir sú vinna reyndar hafa gengið allt of hægt og er að vonast til þess með þessu máli m.a., og við flutningsmenn, að ýta aðeins við henni og kannski gæta þess og passa upp á að það sé lögð áhersla á að greina vanda sjúklingahópa sem glíma við vímuefnavanda. Hv. þingmaður spyr hver stefna Sjálfstæðisflokksins sé. Stefna Sjálfstæðisflokksins er sú að forvarnir og meðhöndlun fíknisjúkdóma sé besta leiðin til að draga úr vímuefnavandanum. Við vitum að það hefur áunnist gríðarlega mikið hjá íslenskum stjórnvöldum með forvörnum og við höfum m.a. talað um útflutning á íslenska forvarnamódelinu. Hins vegar hefur fréttaflutningurinn undanfarna daga bent til þess að það sé komið ákveðið bakslag í þessi mál þannig að ég tel að við getum sannarlega bætt okkur og gefið í. Ef til vill höfum við sofnað á verðinum. Einhverjar vísbendingar eru uppi um það að við séum að fara aðeins til baka í þessum málum þannig að ég tek undir að við þurfum að leggja gríðarlega mikla áherslu á þetta og mögulega fara aftur í heildarsamfélagslegt átak þegar kemur að forvörnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir svarið og get verið mjög sammála henni að mörgu leyti. Ég held kannski að við höfum öll, bæði hér á þingi og stjórnmálahreyfingarnar, aðeins sofnað á verðinum í forvarnamálum og þess vegna er ég að spyrja sérstaklega út í stefnu flokksins. Ég sjálf tel að minn flokkur þurfi að skerpa sína sýn og ég held að við þurfum öll að skerpa okkar sýn þó að hún hafi kannski verið misskörp fram að þessu. Ég sjálf hef samkvæmt beiðni í alþjóðastarfi flutt fyrirlestur um íslenska forvarnamódelið sem ég þekki vel, bæði sem foreldri á þeim tíma sem var verið að innleiða það, sem kennari og skólastjóri. Það er auðvitað bara mjög gott verkfæri. Við þurfum kannski að uppfæra eitthvað, sem ég er samt ekki viss um því að í rauninni eru þetta þrjú atriði; þetta snýst um samveru foreldra, þetta snýst um virkni og það að vera sammála um það að því eldri sem ungmenni eru þegar þau prófa fyrst einhver efni sem hægt er að vera háður því betra eða því minni hætta skapast. Þetta eru þrjú mjög mikilvæg atriði sem ég held að við getum öll verið sammála um hvar í samfélaginu sem við erum. Svo eru leiðirnar fræðsla, það er takmarkað aðgengi og það er minni sýnileiki sem hefur skilað okkur árangri, sem þarf að fylgja þessu forvarnamódeli. Þannig að ég vil aðeins spyrja hv. þingmann út í þetta með sýnileikann og aðgengið og sýn hennar á það hvernig það styður við svo virka vinnu með ungmennum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Mér heyrist að við hv. þingmaður séum bara ágætlega mikið á sömu blaðsíðu þegar kemur að þessum málum. Það eru fáir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem taka oftar til máls en ég þegar kemur að þessum málaflokki, enda stendur hann mér mjög nærri. Ég held að í hverri einustu ræðu sem ég hef flutt hér á þinginu og í hverri einustu grein sem ég hef skrifað hafi þetta alltaf verið útgangspunkturinn, þ.e. forvarnirnar. En ég tek undir með hv. þingmanni þegar kemur að þessu sem ég minntist á í fyrra svari varðandi það að hafa sofnað á verðinum. Ef til vill er það þannig að okkur hefur fundist okkur hafa gengið svo vel, að foreldrum þyki þetta verið komið meira í hendurnar á menntakerfinu og stjórnvöldum og þeir séu orðnir einhvern veginn fríspilandi. Ég held a.m.k. að það sé brýn þörf á því þegar við fáum svona blikkandi viðvörunarljós um að við séum einhvern veginn að fara til baka í sama farið að við tökum öll höndum saman og sjáum hvað við getum gert betur. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég er ekki viss um að svarið liggi í einhverri uppfærslu, ég held að það sé frekar í einhverju átaki, m.a. af hálfu foreldra, þannig að ég tek undir með hv. þingmanni þegar kemur að því.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að eiga frumkvæði að því að flytja þetta mál. Sjálfur er ég einn af meðflutningsmönnum þessa máls og brenn mikið fyrir þessum málaflokki. Hafi fyrsti flutningsmaður bestu þakkir fyrir ræðuna og framtakið. Það sem ég hef aðeins verið að benda á í þessari umræðu er að þetta er auðvitað heilbrigðisvandi, eins og við erum flest farin að sjá, en mér finnst við ekki sjá þess nægilega mikil merki í kerfinu okkar enn þá, þ.e. fjármagnið sem þarf til þess að bregðast við vandanum er ekki í neinu samræmi við alvarleika þessa máls. Fólk með fíknivanda er mjög veikt fólk alla jafna og það skiptir öllu máli að það liggi fyrir góð greining á því hvers konar hópur þetta er, hver vandinn raunverulega er. Við þurfum ekki síður að fara yfir það almennilega hvernig best er að haga meðferðarúrræðum þannig að þau skili tilhlýðilegum árangri gagnvart fólki. Ég hef verið að nefna tölur sem ég fékk frá SÁÁ fyrr á árinu úr þeirra gagnagrunni um fólk undir fimmtugu. Ef við miðum bara við þann hóp þá stefnir í að um 80 einstaklingar látist úr fíknisjúkdómi á þessu ári. Þarna inn í vantar þá tölur fyrir þá sem eru yfir fimmtugu og þarna inni er ekki gert ráð fyrir þeim sem ekki hafa leitað til SÁÁ til að fá viðhlítandi meðferð við sínum vanda. Þannig að talan er vanáætluð. En þó getum við sagt að miðað við hvernig þróunin hefur verið það sem af er ári þá stefnir í 80 dauðsföll hið minnsta. Ég hef sömuleiðis verið að nefna það í þessu samhengi að ef tölur um dauðsföll í umferðinni fara mjög hátt í samfélaginu þá er yfirleitt mikil umræða sem fer í gang og við reynum að bregðast við því með því að leggja aukið fjármagn í vegabætur og umferðaröryggi og allt þess háttar. Það sama á auðvitað við um - eða ætti að eiga við um þennan málaflokk. Þetta er svolítið týndur hópur, getum við sagt. Þegar fólk með fíknisjúkdóm deyr þá er ekkert endilega verið að gera neitt sérstaklega grein fyrir því í blöðum. Það birtast ekkert endilega myndir af fólki og fylgir því einhver frásögn um að fíknisjúkdómar hafi verið það sem leiddi fólk til dauða. Það gerist t.d. frekar þegar um er að ræða umferðarslys. Þá vitum við tenginguna. Ég held einfaldlega að sá velvilji og sú hugarfarsbreyting sem orðið hefur í samfélaginu gagnvart þessu þurfi að skila sér með auknum hætti inn í þau bjargráð sem opinberir aðilar setja inn í málaflokkinn í formi fjármagns ásamt því sem rennur inn frá einkaaðilum líka, því að auðvitað eru þetta oft félagasamtök sem reka meðferðarheimili. SÁÁ er dæmi um það. Þótt sjúkrahúsið Vogur fái auðvitað fjárframlög í fjárlögum og sömuleiðis viðhaldsmeðferð út af ópíóíðafíkn þá er það líka rekið af sjálfsaflafé. Það sama má segja um Krýsuvík og Samhjálp sem reka góðar meðferðarstöðvar sem gera þá út á lengri meðferð sem oft er mjög nauðsynleg fyrir mjög veikt fólk með vímuefnavanda. Það sem hefur kannski vantað svolítið upp á er að við söfnum saman upplýsingum og reynum að greina þær upplýsingar til að búa til meðferðarúrræði sem geta tekið mið af því að þetta er alveg ótrúlega - ég ætla að leyfa mér að segja svolítið erfiður sjúklingahópur, getum við sagt. Fólk er oft í mikilli afneitun á sinn vanda. Félagsleg staða fólks er alveg gríðarlega alvarleg. Það er oft þannig að þessi sjúkdómur eitrar miklu meira inn í fjölskyldurnar en aðrir sjúkdómar. Þetta er vandi sem býr til mikinn þrýsting á önnur kerfi samfélagsins. Við getum þá nefnt önnur velferðarkerfi, við getum líka nefnt löggæsluna og við getum nefnt dómskerfið, við getum nefnt fangelsiskerfið. Alls staðar fara fjármunir þangað sem er bein afleiðing af þessum sjúkdómi, alkóhólisma. Ég verð að segja það alveg eins og er að það er mjög sorglegt að við skulum ekki vera með virka stefnu sem er í gildi um það hvernig við ætlum að byggja upp svona meðferðarstarf og hvernig við ætlum að byggja upp þjónustu við þennan hóp til lengri tíma. Það var stefna í gildi frá árinu 2013 til 2020 en hún er hins vegar ekki í gildi lengur og það hefur ekki komið inn til þingsins ný stefna til þess að ræða og samþykkja. Ég veit að það er einhvers konar vinna í gangi í heilbrigðisráðuneytinu þar sem verið er að fara yfir ýmsa þætti og taka inn þætti á borð við skaðaminnkun, forvarnir og annað. Hvort það skilar sér hins vegar í því að Alþingi og stjórnvöld móti sér stefnu til framtíðar í þessum málaflokki finnst mér ofureinfaldlega vera svolítið óljóst enn þá. Ég hef verið að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra um þetta og finnst hann mjög velviljaður þessum málaflokki. En samt sem áður finnst mér vanta aðeins upp á það hvort það séu raunverulega áform stjórnvalda að móta stefnu í þessum málaflokki til lengri tíma. Þetta er of tilviljunarkennt hvernig við erum að taka á þessum vanda. Þessi tala sem ég var að nefna hérna í upphafi, 80–100 einstaklingar mögulega sem deyja úr þessum sjúkdómi á þessu ári, myndi kalla á þjóðarátak undir mörgum öðrum kringumstæðum og gerir það reyndar stundum þegar aðrir sjúkdómar eru hafðir í huga eða þá umferðarslysin, eins og ég var að nefna hérna áðan. Ég lít svo á að þessi tillaga til þingsályktunar sem núna er verið að leggja fram og nýtur stuðnings þingmanna úr mörgum flokkum - ég er að vonast til þess að upplýsingar sem koma fram úr þeirri vinnu geti þá nýst til þess að móta hér einhverja stefnu til lengri tíma, að við áttum okkur á því að hver einasta króna sem við setjum annaðhvort í forvarnir eða öflugra meðferðarstarf ætti raunverulega að skila sér í sparnaði annars staðar í kerfinu. Eins og ég var að segja þá er þetta sjúklingahópur sem býr til mjög mikið álag inni í öllu velferðarkerfinu og inni í dómskerfinu, fangelsum og þar fram eftir götunum, fyrir utan afleiddu þjáningarnar fyrir alla aðstandendur, sem býr líka til þrýsting á alls kyns sálfræðiþjónustu og jafnvel einhver geðræn úrræði. Það er fátt sorglegra en það sem maður verður stundum fyrir þegar maður er að ræða þessi mál á opinberum vettvangi eða hér á þinginu, að í hvert einasta skipti sem það er þá hefur samband við mann fólk sem er annaðhvort sjálft að reyna að komast í úrræði en þarf að bíða á biðlista mánuðum saman, eða þá að þetta er fólk sem er að reyna að koma börnunum sínum á réttan stað svo að þau geti sótt sér bata. Mig langar í þessu samhengi aðeins að nefna átak sem ungur maður hefur farið fyrir sem mér finnst mjög áhugavert og gott framtak; Gunnar Ingi Valgeirsson tekur viðtöl við fólk um lífið á biðlistum. Hann er núna í nýlegu viðtali við Morgunútvarpið á Rás 2, ég held að það hafi verið í gær og það er útdráttur úr því viðtali inni á vefnum hjá ruv.is í dag. Þar kemur t.d. fram að það eru hátt í 700 manns á biðlista hjá Vogi og 100 til viðbótar hjá Hlaðgerðarkoti og Krýsuvík, eftir því sem Gunnar Ingi Valgeirsson vísar til í þessu viðtali. Þetta er bara eitt dæmi um það hvernig einstaklingar - hann var sjálfur að glíma við vímuefnavanda - eru farnir að taka sér pláss í umræðunni, hleypa af stokkunum ýmsum verkefnum til að reyna að bæta ástandið í þessum málaflokki. Mér finnst það segja alveg ofboðslega mikið um það úrræðaleysi sem fólk almennt er að upplifa gagnvart þessum sjúkdómi og það úrræðaleysi og það skeytingarleysi sem felst í því að hafa ekki viðhlítandi meðferðarúrræði til taks þegar fólk þarf á hjálpinni að halda. Gunnar Ingi Valgeirsson bendir mjög vel á þetta. Þarna vil ég enn og aftur nefna það sem gerist þegar fólk er á biðlista: Oft á meðan það bíður þá missir það löngunina til að vera edrú. Þetta er svo flókinn sjúkdómur og það getur myndast einhvers konar meðferðarvilji sem er kannski bara vika, tvær eða mánuður. Ef menn þurfa að bíða mánuðum saman eftir því að komast í viðhlítandi úrræði þá getur þessi meðferðarvilji fjarað út og menn fara ofureinfaldlega aftur út í neyslu eða drykkju og mögulega endar það með dauðsfalli. Það er bara einfaldlega staðan. Þetta er ekkert eins og margir aðrir sjúkdómar þar sem fólk er mjög meðvitað um veikindin og vill alla daga ná bata. Þetta er bara flóknara en það og úrræðin og bjargráðin sem við bjóðum upp á verða að taka mið af því. Þau verða að vera fjölbreyttari. En til að við getum sniðið það rétt þá þarf auðvitað að vera til viðhlítandi upplýsingagrunnur. Ég tel að þessi tillaga sem hér er verið að mæla fyrir sé svona ákveðin þekkingarleit og búi þá til grunn ásamt fleiru til að úrræðin verði fjölbreyttari og mæti fólki þar sem það er en ekki þar sem við höldum að það sé.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu og leyfa mér að vera meðflutningsmaður á henni. Ég tel að við séum að tala um mjög mikilvægt mál hérna og mikilvægan anga af risastóru máli. Eins og fram hefur komið í umræðunni hér áður þá er hæstv. heilbrigðisráðherra með nefnd að störfum til að horfa heildstætt á fíknisjúkdóma og hvernig best er að bregðast við og meðhöndla einstaklinga sem haldnir eru þeim sjúkdómi. Ég held að það sem hafi svo skort í umræðunni sé einhver heildstæð sýn. Við höfum verið of mikið í ákveðnum bútasaum. Á þessum tíma þegar þingið er að vinna fjárlög þá heyrast oft sérstaklega þær raddir í þingsal að SÁÁ og spítalinn Vogur þurfi aukna fjármuni og oftar en ekki hefur fjárlaganefnd úthlutað meiri fjármunum heldur en hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ákveðið í fjárlögunum. En aftur kemur þessi umræða upp að ári vegna þess að það er alltaf verið að taka bara ákvörðun í hverjum fjárlögum fyrir sig. Ég held að það sé alveg ljóst að vilji þingheims stendur til þess að það séu meiri fjármunir settir í fíknisjúkdóma og meðferðir gegn þeim. Ég velti líka fyrir mér þegar verið er að ræða um þann hóp sem þessi þingsályktunartillaga fjallar um, þ.e. þá sem ekki eru að fá viðhlítandi þjónustu, hvort þessi hópur ætti hreinlega ekki að eiga rétt á þjónustu yfir landamæri í samræmi við reglur okkar um heimildir einstaklinga til að leita þjónustu innan EES-svæðisins fái þeir ekki viðhlítandi þjónustu hér á landi. Og ég kannski velti því upp líka, fyrir okkur sem höfum áhuga á þessum málaflokki, hvort það hefði mögulega þurft að breyta eitthvað lögum um sjúkratryggingar þegar sú innleiðing átti sér stað og sú breyting var gerð til að tryggja það að ef hér eru biðlistar orðnir of langir þá geti viðkomandi aðilar sótt meðferð erlendis Það kann meira að segja að vera að það henti sumum aðilum bara mun betur. Ísland hefur reyndar lengi staðið mjög framarlega í meðferð fíknisjúkdóma og sérstaklega alkóhólisma á árum áður og ég held að það starf sem SÁÁ og Vogur hafa byggt upp hafi verið til mikillar fyrirmyndar og margir meira að segja hafa leitað til okkar um annars vegar forvarnir eins og hér var rætt, íslenska forvarnamódelið, og meðferðarúrræði held ég líka. En held að sjúkdómurinn sé flókinn og einstaklingarnir eru mismunandi og þar af leiðandi þurfa læknar eða heilbrigðismenntað fólk að finna leiðir fyrir hvern og einn þar sem þarf að mæta einstaklingnum þar sem hann er staddur í sinni vegferð og í sínu sjúkdómsferli. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu. Ég vona að hún hreyfi við því og ýti við því að svona heildstæð stefna verði unnin og það auðvitað gengur ekki að hér hefur umræðan í þingsal kannski fyrst og fremst snúist um lögleiðingu neysluskammta og skaðaminnkun, sem er mikilvægt, ég held að það sé mjög mikilvægt að horfa til skaðaminnkunarúrræða líka en það er bara rosalega lítill hluti af heildarmenginu sem þær lausnir svara í rauninni. Forvarnir voru nefndar hér áðan í umræðunni og þær skipta að sjálfsögðu miklu máli enda höfum við séð alveg ofboðslega mikinn árangur í forvarnamálum. En það kann einmitt að vera að nú séum við eitthvað að stefna niður á við og þurfum kannski að endurvekja það sem vel hefur tekist í gegnum tíðina. Ég vona að þetta mál ýti við okkur. Ég held að við eigum líka að horfa á það sem er í boði erlendis og opna möguleika fólks til að sækja þjónustu þar sem það telur sig fá bestu þjónustuna. Auðvitað þurfa það alltaf að vera gagnreyndar aðferðir og ég veit það af umræðunni við Sjúkratryggingar að það er auðvitað stóra málið. Þegar Sjúkratryggingar endurgreiða heilbrigðiskostnað er gerð sú krafa til meðferðarúrræða, og það á við hvort sem um er að ræða fíknisjúkdóma eða krabbameinssjúkdóma eða einhverja aðra sjúkdóma, að það séu gagnreyndar aðferðir. Ég efast ekki um að það sé til töluvert af þeim til að bregðast við þessum sjúkdómi. Þannig að enn og aftur takk fyrir þetta. Ég held að þetta sé mikilvægt mál og ég vona að við náum frekari árangri í þessari vegferð okkar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni og hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir mikilvægt innlegg varðandi mikilvægi forvarna og áminningu um það að við kunnum að hafa sofnað á verðinum. Það er mikilvæg brýning. Gott innlegg frá hv. þm. Sigmari Guðmundssyni þar sem hann veltir upp og er með hugleiðingu um það af hverju tölur um dauðsföll í umferðinni valdi meiri usla og af hverju það sé ekki þjóðarátak vegna dauðsfalla fólks af völdum vímuefnasjúkdóma. Er það ekki einmitt viðhorfið til þessa sjúkdóms, fordómarnir sem valda því að við förum ekki í þjóðarátak í þessum efnum þrátt fyrir þessa mikilvægu viðhorfsbreytingu sem hefur þó átt sér stað? Mér finnst gott að hv. þingmaður hafi staðið hér og farið yfir það hversu erfiður sjúklingahópur þetta er því hann er það vissulega. Margfeldisáhrifin, eins og hv. þingmaður fór yfir, eru svo gríðarleg, áhrifanna gætir svo víða; fjölskyldurnar, samfélagið, dómskerfið og svo heldur þetta áfram og áfram að rúlla og hverri krónu sem er varið í þennan málaflokk er vel varið í fyrirbyggjandi aðgerðir. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir bendir á, og ég tek undir það, að vilji þingsins standi til þess að veittir séu meiri fjármunir til meðhöndlunar fíknisjúkdóma og mjög athyglisverð ábending hennar varðandi meðferðarúrræði erlendis. Síðan langaði mig að taka undir með hv. þingmanni sömuleiðis varðandi það að við leggjum áfram áherslu á skaðaminnkun og þar hefur hæstv. heilbrigðisráðherra tekið mjög mikilvæg skref á þessu kjörtímabili en hins vegar hlýtur meginmarkmiðið alltaf að vera, eins og með alla sjúkdóma, meðhöndlun sjúkdómsins. Eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson bendir á þá er það bara þannig, í tilfelli þessa sjúkdóms, að glugginn er opinn mjög stutt og þá er mikilvægt að grípa sjúklingana, að dyrnar séu ekki lokaðar þegar glugginn er opinn. Annars langar mig bara að þakka aftur fyrir gríðarlega góða og þarfa umræðu hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um að flýta uppbyggingu flutningskerfis raforku. Ásamt mér eru sjö hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins á málinu, þeir Vilhjálmur Árnason, Teitur Björn Einarsson, Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Óli Björn Kárason og Jón Gunnarsson. Málið snýst um að Alþingi álykti að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að flýta uppbyggingu flutningskerfis raforku, nánar tiltekið Blöndulínu 3, Holtavörðulínu 1, Holtavörðulínu 3 og Suðurnesjalínu 2, með það að markmiði að draga úr sóun, truflun og flutningstapi flutningskerfisins og stuðla þannig að bættu afhendingaröryggi og orkunýtni. Þingsályktunartillaga þessi er endurflutt frá 153. löggjafarþingi óbreytt. Flutningskerfi raforku er hluti af grunninnviðum samfélagsins og ein af mikilvægari forsendum fjölbreyttrar atvinnu- og byggðaþróunar. Brýnt er að flýta frekari uppbyggingu flutningskerfis raforku, ekki síst til að bæta afhendingaröryggi í einstökum landshlutum, auka um leið samkeppnishæfni og ryðja þannig braut grænni iðnaðaruppbyggingu og orkuskiptum. Með tilkomu þeirrar uppbyggingar greiðist úr flöskuhálsi í flutningskerfinu sem mun bæta nýtingu virkjana landsins og minnka rennsli um yfirfall lóna með tilheyrandi orkutapi. Þannig verður hægt að nýta raforkukerfi þjóðarinnar, sem byggir á endurnýjanlegum orkugjöfum, enn betur en gert er í dag. Í fyrravor kom upp sú staða að orkuskerðing varð vegna slæmrar vatnsstöðu í uppistöðulónum og því var þúsundum lítra af olíu brennt til að anna eftirspurn, t.d. í fiskimjölsverksmiðjum. Á hverju ári tapast raforka sem nemur rafmagnsnotkun hundrað þúsund heimila þar sem flutningskerfi raforku er fullnýtt og ekkert svigrúm er til að bregðast við sveiflum. Með öflugra flutningskerfi raforku minnkar flutningstap, dregið er úr sóun og bætt afhendingaröryggi er tryggt. Það kemur einnig í veg fyrir að fyrirtæki keyri á dísilvaraaflstöðvum, sér í lagi þegar rafmagn fer af í vondum veðrum. Í kjölfar óveðursins í desember árið 2019 var settur á fót átakshópur stjórnvalda um úrbætur á innviðum. Í skýrslu átakshópsins kom fram að styrking meginflutningskerfis og svæðisflutningskerfis raforku væri meðal þeirra ráðstafana sem til framtíðar væru mikilvægastar og raunhæfastar til að tryggja betur afhendingaröryggi raforku og koma í veg fyrir truflanir eins og urðu í óveðrinu. Helstu flöskuhálsar kerfisins væru tafir í leyfisveitingarferli fyrirhugaðra framkvæmda Landsnets sem og tafir vegna undirbúnings framkvæmda í svæðisbundna flutningskerfinu. Því væri nauðsynlegt að gera Landsneti kleift, með aukinni skilvirkni í regluverki leyfisveitinga, að komast í þær framkvæmdir sem eru í tíu ára kerfisáætlun fyrirtækisins og flýta mikilvægum framkvæmdum sem eru á langtímaáætlun. Í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs koma fram markmið í orkuskiptum og um kolefnishlutleysi. Öflugra flutningskerfi raforku er undirstaða orkuskiptanna og forsenda þess að hægt sé að miðla orku á milli landshluta til að nýta endurnýjanlega orkugjafa sem gegna grundvallarhlutverki í baráttunni gegn loftslagsvánni. Brýnt er að orkukerfið sé heilsteypt og áfallaþolið og tengi allt landið svo að hægt sé að miðla á milli svæða og nýta þannig betur græna orku landsins í virkjunum sem fyrir eru. Enn fremur kemur þar fram að horfa verði til lagabreytinga til að tryggja skilvirkari málsmeðferð innviðaframkvæmda á borð við flutningskerfi raforku. Á Íslandi stefnir í aflskort á næstu árum og má búast við því að tímabil aflskerðingar á mestu álagstímum verði viðvarandi næstu árin ef uppbyggingu raforkukerfisins verður ekki flýtt. Í skýrslu á vegum Landsnets um töpuð tækifæri vegna takmarkana í flutningskerfinu kemur fram að samfélagslegur kostnaður vegna seinkunar þriggja verkefna, sem hafa sótt um tengingu við flutningskerfið og Landsnet hefur þurft að hafna á undanförnum árum vegna takmarkaðrar flutningsgetu, hafi numið milljörðum króna ár hvert. Fram kemur að ráðast þurfi í viðamiklar framkvæmdir með það að markmiði að styrkja flutningskerfið og auka afhendingargetu milli landshluta. Að mati Landsnets hefðu 25–30 verkefni sem tekin hafa verið saman orðið að veruleika ef flutningskerfi raforku hefði verið sterkara. Þau dæmi sem tekin eru í skýrslunni gefa til kynna að raforkusala hafi tapað tugum milljarða króna vegna þess að flutningskerfi raforku er ekki nógu sterkt hér á landi. Þá kemur einnig fram að sum þessara verkefna snúi að vetnisframleiðslu og að það sé óheppilegt að takmörkuð geta flutningskerfisins standi í vegi fyrir getu Íslands til að ná loftslagsmarkmiðum og efnahagslegri uppbyggingu. Í skjalinu með þingsályktunartillögunni koma fram nokkrar kostnaðartölur yfir þær helstu línur sem við erum að fjalla um hér og eru tilgreind verkefni, þ.e. Blöndulína 3, sem tengir Rangárvelli við Akureyri og Blönduvirkjun, Holtavörðulína 1 og Holtavörðulína 3, sem tengja Blöndu til suðurs að Grundartanga, og síðan Suðurnesjalína 2, frá Hafnarfirði til Suðurnesja. Þetta eru stórar og miklar framkvæmdir og mikilvægt að farið verði í þær sem allra fyrst. Að öllu framangreindu virtu er því ljóst að flýta þarf uppbyggingu flutningskerfis raforku, nánar tiltekið Blöndulínu 3, Holtavörðulínu 1, Holtavörðulínu 3 og Suðurnesjalínu 2, til þess að stuðla að bættu afhendingaröryggi og orkunýtni en einnig til að ná fram markmiðum í orkuskiptum. Það mun auka álag á flutningskerfi raforku sem eykur enn fremur á nauðsyn uppbyggingar flutningskerfis raforku. Það verði gert til að tryggja raforkuöryggi og afhendingaröryggi grundvallarinnviða enda er raforkukerfið og tryggt orkuframboð grundvallarþáttur í þjóðaröryggi og lífæð margra nauðsynlegra innviða. Frú forseti. Öflugt flutningskerfi raforku er hjarta orkuskiptanna. Mikilvægt er að sá skilningur sé til staðar hér í þingsal sem og annars staðar í samfélaginu, algjört lykilatriði. Þá er ég að tala um hringtenginguna, það sem við þekkjum í dag sem byggðalínuna í kringum landið sem var reist fyrir um 50 árum, hálfri öld, og er í endurnýjun. Þetta mál er tengt því að hraða þeirri uppbyggingu. Nú þegar er búið að tengja frá Fljótsdalsstöð til Akureyrar um Kröflulínu 3. Síðan eru þessar þrjár línur á milli Blöndu og Grundartanga og síðan aftur frá Hafnarfirði og út á Reykjanestá, Suðurnesjalína 2. Þetta eru þær framkvæmdir sem hér er rætt um. Því vil ég ítreka að öflugt flutningskerfi háspennta kerfisins er hjartað í rafvæðingu samfélagsins. Að því er stefnt og við ætlum að rafvæða íslenskt samfélag á næstu árum. Ef markmiðið um kolefnishlutleysi í landinu 2040 á að nást þá ætti öllum að vera ljóst að hringtengingin er höfuðatriði. Það er síðan gríðarlega mikilvægt að gleyma ekki einstökum svæðum í þessu samhengi. Eins og ég minntist á á þetta líka við um ákveðnar framkvæmdir í svæðisbundna kerfinu eins og á norðausturhorni landsins. Þar er rétt að horfa til erfiðrar stöðu í Langanesbyggð og mikilvægt að hið fyrsta sé farið í framkvæmdir við að byggja upp öflugri flutningslínur á raforku milli Kópaskers eða Kelduhverfis og Þórshafnar. Hér er um grundvallarmál að ræða í tengslum við samkeppnishæfni byggðarlagsins. Síðan í framhaldi af því þarf að klára ytri hringinn á norðausturhorninu með því að tengja frá Þórshöfn til Vopnafjarðar þannig að allur ytri hringurinn sé með öflugu kerfi og þá öflugu svæðisbundnu flutningskerfi raforku. Sú framkvæmd er býsna mikil og stór og framkvæmdakostnaður við þessar tvær línur er sjálfsagt í dag hátt í 10 milljarðar. Vonandi verður farið í það sem allra fyrst. Það er unnið hörðum höndum að því að koma þeim verkefnum áfram, byrja með að fara úr Kelduhverfi eða Kópaskeri yfir til Þórshafnar. Næsti áfangi yrði að tengja frá Þórshöfn til Vopnafjarðar. Það er síðan annað svæði sem er tengt svæðisbundna kerfinu og má benda á í þessu samhengi en það er Vestfjarðalína. Hún styrkir veika stöðu á Vestfjörðum, sem við þekkjum flest, og er annars dæmi um svæðisbundna kerfið, þ.e. að leggja 100 km línu, Vestfjarðalínu, frá Hrútatungu og til Vestfjarða, þ.e. Mjólkárvirkjunar. Umræðan um þessi mál er alltaf mikilvæg og ítreka ég að ef það eiga að nást markmið um kolefnishlutleysi árið 2040 og rafvæðingu íslensks samfélags þá þurfa þessi mál að ganga hratt og vel fyrir sig. - Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum sem miðar að því að styrkja raforkuöryggi almennings. Frumvarpið var flutt á 153. þingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt með minni háttar breytingum. Frumvarpið er samið í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu, að höfðu samráði við Orkustofnun. Áform um lagasetninguna og drög að frumvarpinu voru kynnt til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda. Í samráðskafla greinargerðar er greint frá umsögnum og viðbrögðum við þeim. Með frumvarpinu eru stigin skref í samræmi við tillögur starfshópa sem fjallað hafa um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku. Lagðar eru til breytingar á raforkulögum sem miða að því að styrkja raforkuöryggi almennings og forgangsröðun í samræmi við langtímaorkustefnu til ársins 2050 sem gefin var út af atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í september 2020 í þverpólitískri sátt. Breytingarnar snúa að því að tryggja almenningi og smærri fyrirtækjum forgang komi til skömmtunar vegna óviðráðanlegra orsaka og ef önnur úrræði eru ekki tæk. Þá er mælt fyrir um söfnun og miðlun upplýsinga varðandi raforkuöryggi á heildsölu- og smásölumarkaði. Kveðið er á um viðmið fyrir raforkuöryggi og öflun og miðlun upplýsinga um stöðu á heildsölumarkaði raforku. Raforkuöryggi og tryggt framboð raforku eru grundvallarþættir í þjóðaröryggi Íslands. Á síðustu árum hefur nýting virkjana farið jafnt og þétt vaxandi. Eftirspurn hefur vaxið hraðar en sem nemur auknu framboði. Afleiðingin er minna svigrúm til að bregðast við áföllum í vinnslu- og flutningskerfi raforku eða óvæntri minnkun á framboði á heildsölumarkaði og almennum markaði. Þetta getur skapað veikleika í kerfinu að því er varðar framleiðsluöryggi og nægjanlegt raforkuframboð. Í raforkulögum kemur fram að ef ófyrirséð og óviðráðanleg atvik valda því að framboð raforku fullnægi ekki eftirspurn beri flutningsfyrirtækinu eða eftir atvikum viðkomandi dreifiveitu að grípa til skömmtunar. Við skömmtun skal gæta jafnræðis og byggja á málefnalegum sjónarmiðum sem skulu nánar útfærð í reglugerð. Í orkustefnu fyrir Ísland segir að þegar komi að forgangsröðun orkuframboðs, hvort sem er til lengri eða skemmri tíma, skuli almenningur og þjónusta í almannaþágu ávallt njóta forgangs umfram aðra hagsmuni. Með frumvarpinu er því lagt til að sérstaklega verði tekið fram að almennir heimilisnotendur, mikilvægir samfélagsinnviðir og fyrirtæki með færri en 50 starfsmenn og ársveltu eða efnahagsreikning allt að 1,5 milljörðum kr. skuli njóta forgangs komi til skömmtunar. Tekið er mið af ákvæðum tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2009/72/EB um sameiginlegar reglur um innri markaðinn fyrir raforku og um niðurfellingu á tilskipun 2003/54/EB þar sem mælt er fyrir um skyldu aðildarríkja til að tryggja öllum heimilisnotendum alþjónustu, þ.e. rétt á að fá afhenta raforku af ákveðnum gæðum á sanngjörnu verði sem er gegnsætt, auðveldlega samanburðarhæft og felur ekki í sér mismunun. Eftir sem áður er gert ráð fyrir að skömmtun sé þrautavaraúrræði og verði ekki beitt nema önnur úrræði dugi ekki til, svo sem keyrsla varaaflsstöðva eða önnur úrræði sem standa til boða hverju sinni. Upplýsingaöflun og upplýsingagjöf er mikilvægur þáttur í því að veita markaðsaðilum upplýsingar um stöðu raforkukerfisins, m.a. hvað varðar raforkuöryggi. Samkvæmt reglugerð um Orkustofnun, nr. 400/2009, ber stofnuninni að tryggja söfnun upplýsinga og gera orkuspá. Hlutverk flutningsfyrirtækisins Landsnets samkvæmt raforkulögum er að vinna kerfisáætlun. Kerfisáætlun skiptist í langtímaáætlun um fyrirhugaða uppbyggingu flutningskerfisins næstu tíu árin og framkvæmdaáætlun vegna ákvarðana um fjárfestingar í flutningskerfinu næstu þrjú árin. Stjórnvöld og Landsnet afla nú þegar ýmissa upplýsinga og gera skýrslur og spár um framtíðarþróun en vinnan er dreifð og fer ekki fram í þeim skýra tilgangi að leggja mat á öruggt framboð raforku. Með þessu frumvarpi er lagt til að mælt verði fyrir um mat á fullnægjandi raforkuöryggi og viðmið þess í raforkulögum. Ábyrgð á slíku mati verði á hendi Orkustofnunar en með reglugerð megi fela flutningsfyrirtækinu Landsneti að vinna matið eða afmarkaða þætti þess. Markmið með slíkri söfnun og miðlun er aukin virkni heildsölu- og smásölumarkaðar og að hægt sé að leggja mat á stöðu orkuöryggis. Með auknu gagnsæi í heildsölu og smásölu eru jafnframt auknar líkur á virkari raforkumarkaði sem stuðlar að auknu orkuöryggi. Með því að kveða á um sérstakt mat á raforkuöryggi og söfnun gagna þar um ætti að fást betri yfirsýn yfir raforkumarkaðinn sem leiðir væntanlega til betri nýtingar. Að lokum skal tekið fram að með þessu frumvarpi eru stigin skref í stóru verkefni sem er orkuöryggi almennings. Í ráðuneytinu er unnið að greiningu og útfærslu á fleiri þáttum sem að öllum líkindum munu kalla á frekari tillögur að lagabreytingum. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins en ég vil að gefnu tilefni upplýsa að Landsvirkjun hefur upplýst um að staða miðlunarlóna er slík að auknar líkur eru á að grípa þurfi til skerðinga í lok árs 2023 og á árinu 2024 ef vatnsstaðan breytist ekki til hins betra. Einnig eru komnar fram upplýsingar um að eftirspurn eftir grunnorku frá Landsvirkjun sé umfram framboð. Ég vil því beina því til hv. atvinnuveganefndar að nefndin hafi hliðsjón af þessum nýju upplýsingum og taki til skoðunar hvort grípa skuli til frekari ráðstafana, eftir atvikum tímabundinna, til að tryggja fullnægjandi framboð á raforku til almennra heimilisnotenda og smærri fyrirtækja og vænti ég góðs samstarfs við hv. atvinnuveganefnd vegna þessa máls. Í stuttu máli er staða lónanna þannig að við verðum að halda vöku okkar og grípa hugsanlega til varúðarráðstafana ásamt því að við höldum áfram þeirri vinnu sem við erum með sem miðar að því að koma með fullnægjandi fyrirkomulag þannig að raforkuöryggi almennings og fyrirtækja verði ávallt tryggt. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar.