Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til fjáraukalaga fyrir árið 1974, sem hér liggur fyrir á þskj. 437, er samið af fjmrn. samkv. till. yfirskoðunarmanna Alþingis, eins og fram kemur í ríkisreikningi fyrir árið 1974. Er hér sami háttur hafður á og áður leitað er heimildar fyrir öllum umframgjöldum og eins og frv. ber með sér nemur fjárhæðin samtals 11 milljörðum 515 millj. og 194 þús. kr. Í maímánuði 1975 gerði ég hv. Alþ. stutta grein fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu 1974 samkvæmt endanlegu uppgjöri ríkisbókhalds á A-hluta ríkisreikningsins fyrir það ár. Við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1976 s.l. haust gerði ég nánari grein fyrir þessu efni og jafnframt var lögð fram grg. ríkisbókhaldsins um afkomuna. Þar eru helstu frávik fjárlaga og ríkisreiknings skýrð og má vísa til þeirra skýringa. Fjárlög fyrir árið 1974 gerðu ráð fyrir gjöldum að fjárhæð 29 milljarðar 223 millj. og 365 þús. kr. ef gjöld Alþingis eru ekki meðtalin, enda er ekki leitað heimilda fjáraukalaga fyrir þeim umframgjöldum. Sambærileg fjárhæð reiknings nam 40 milljörðum 732 millj. 892 þús. kr. eða 11 milljörðum 509 millj. 527 þús. kr. umfram fjárlög. Sundurliðun fjáraukalaga miðast við hvert ráðuneyti og þar sem gjöld fjárlaga og hagsýslustofnunar reyndust 5 millj. 667 þús. kr. undir áætlun fjárlaga er samtala fjáraukalaga þeirri fjárhæð hærri en fyrrgreindum mismun nemur. Gjöld reiknings umfram fjárlög voru eftirfarandi í aðalatriðum. Niðurgreiðslur á vöruverði 2 milljarðar 242 millj. 377 þús. kr. Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir 535 millj. 657 þús. kr. Tryggingastofnun ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóður 2 milljarðar 76 milljónir 421 þús. kr. Vegagerð ríkisins 960 millj. 173 þús. kr. Rafmagnsveitur ríkisins 931 millj. 121 þús. kr. Áburðarverksmiðja ríkisins 244 millj. 113 þús. kr. Vextir og verðbætur 365 millj. 411 þús. kr. Húsnæðismálastofnun ríkisins og Byggingarsjóður verkamanna 568 millj. 82 þús. kr. Dómgæsla og lögreglumál 677 millj. 193 þús. kr. Skóla- og fræðslumál 927 millj. 537 þús. kr. Þessir 14 liðir nema samtals 9 milljörðum 528 millj. 85 þús. kr. Önnur gjöld umfram fjárlög námu því 1 milljarði 987 millj. 109 þús. kr. og dreifast þau á marga liði. Frv. til fjáraukalaga er nú sem áður byggt á gjöldum einstakra ráðuneyta umfram fjárl. að undanskildum alþingiskostnaði, eins og hér var getið. Þessi umframgjöld voru m.a. byggð á heimildarákvæðum fjárlaga, ákvæðum sérstakra laga og ákvörðun stjórnvalda. Má hér nefna áhrif markaðra tekna, en hækkun þeirra leiddi beinlínis til hækkunar gjalda ríkisreiknings um 1 milljarð 364 millj. 535 þús. kr. Aðrir sérstaklega tilgreindir liðir á bls. 183 og 184 í ríkisreikningi fólu í sér hækkun gjalda um 1 milljarð 299 millj. 402 þús. kr. Er þá ekki tekið tillit til áhrifa almennrar lagasetningar sem leiddi m.a. til aukinna framlaga ríkissjóðs til Tryggingastofnunar ríkisins. Ég tel ekki ástæðu til þess nú að gera nánari grein fyrir frv. þessu til fjáraukalaga fyrir árið 1974, en vek athygli á því að einnig hefur verið lagt fram frv. til samþykktar á ríkisreikningi fyrir sama ár. Verður að sjálfsögðu gerð sérstök grein fyrir því frv. í hv. deildum Alþ. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 3. landsk. þm., Magnúsi T. Ólafssyni, leyft mér að flytja till. þá til þál. sem er birt á þskj. 337 og hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf er banni geymslu hvers konar kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði og lendingu flugvéla sem flytja kjarnorkuvopn. Jafnframt verði kveðið á um eftirlít íslendinga til að tryggja að þessi lög verði virt.“ Mér er engin launung á því að hið beina tilefni þessa tillöguflutnings eru fullyrðingar sem birst hafa í erlendum sérfræðiritum í vetur þess efnis að bandaríkjaher hafi kjarnorkuvopn í herstöð sinni hér á Íslandi. En það er skoðun mín að jafnvel þótt þessi skrif hefðu ekki birst og ekkert beint tilefni gæfist til grunsemda um kjarnorkuvopn hér á landi væri eftir sem áður rétt og nauðsynlegt að setja löggjöf til að tryggja íslendinga gegn þeirri vá sem kjarnorkuvopn eru. Ég held jafnvel að þótt engin erlend herstöð væri í landinu væri sjálfsagt að banna t.d. lendingar flugvéla sem flytja kjarnorkuvopn, hverrar þjóðar sem þær væru. En vitanlega gera allir íslendingar sér ljóst að hættan af kjarnorkuvopnum fylgir bandarísku herstöðinni fyrst og fremst. Um herstöðvamálið sjálft ætla ég ekki að ræða hér, en ég minni á að enda þótt menn hafi mismunandi skoðanir á réttmæti bandarískra herstöðva hér á landi hafa allir stjórnmálaflokkar verið sammála um að hér skyldu ekki vera kjarnorkuvopn. Þegar tilefni hefur gefist til hafa viðkomandi stjórnvöld lýst yfir því á Alþ. að þau teldu síg hafa vitneskju um að hér væru ekki slík vopn. Slíka yfirlýsingu gaf hæstv. utanrrh. Einar Ágústsson í jan. s.l. er umr. urðu um hugsanleg kjarnorkuvopn Bandaríkjahers hér á landi. Þegar umr. hafa orðið áður um það hvort kjarnorkuvopn mundu vera hér á Íslandi hafa stjórnvöld máli sínu til stuðnings og áréttingar vitnað í sérstakt samkomulag við Bandaríkjastjórn um að svo skyldi ekki vera. Yfirlýsingar um slíkt samkomulag hafa verið gefnar hér á Alþ., t.d. árið 1968 er umr. urðu utan dagskrár í tilefni af því að bandarísk flugvél hlaðin kjarnorkuvopnum fórst á Grænlandi. Í þeim umr. sagði þáv. utanrrh., Emil Jónsson, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef raunar ekki annað um þetta að segja heldur en það, að það er fullt samkomulag á milli ríkisstjórnar Íslands og varnarliðsins, þeirra sem því stjórna, um það að hér á Íslandi séu ekki kjarnorkusprengjur af neinu tagi.“ Og síðar í þessari sömu ræðu sagði Emil Jónsson að hann hefði heyrt viðtal í útvarpi við aðmírál Stone, yfirmann varnarliðsins þá, þar sem hann hefði ítrekað og undirstrikað einmitt þetta, að um þetta væri fullt samkomulag einnig af þeirra hálfu. Íslendingar hafa treyst því og trúað að þetta samkomulag væri í fullu gildi, enda ekki annað komið fram. Sams konar samkomulag gerðu ríkisstjórnir norðmanna og dana við Bandaríkjastjórn. En nú spyrja menn kannske: Er þá nokkuð að óttast? Er ekki samkomulag við Bandaríkjastjórn fullgild trygging fyrir okkur? Ég held að atburðir á þessum vetri sýni að svo er ekki. Það er rétt að rifja hér upp hin erlendu blaðaskrif, hvers eðlis þau eru og hvaða rit er hér um að ræða. Þessi rit voru fréttabréf kjarnorkuvísindamanna, bandarískt tímarit. Þar birtist grein eftir Barry Sehneider er starfar við upplýsingamiðstöð varnarmála í Washington. Hann sagði siðar í viðtali við Dagblaðið, að Loekhead Orion vélar bandaríska flotans á Keflavíkurflugvelli væru að öllum líkindum búnar djúpsprengjum með kjarnaoddi. Vélar þessar fljúga reglulegt könnunarflug frá Íslandi. Annað rit, sem birti sams konar fullyrðingar, er Bulletin of Peace Proposals sem gefið er út í samvinnu við háskólaforlagið í Osló. Ekki sakar að geta þess að Hans G. Andersen er einn ráðunautur þessa tímarits. Og loks er þriðja tímaritið, sem heitir Ambio og er blað sænsku vísindaakademíunnar. Í þessum ritum báðum var fullyrt að Bandaríkjaher hefði hér kjarnorkuvopn. Engin sérstök rannsókn hefur verið gerð af hálfu íslenskra stjórnvalda, svo að vitað sé, til að sannreyna þessar fullyrðingar. En þegar íslenskir blaðamenn inntu yfirmann herliðsins á Keflavíkurflugvelli og sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi eftir sannleiksgildi þess, sem stóð í hinum erlendu ritum um kjarnorkuvopn á Íslandi, fengust engin svör önnur en þau að Bandaríkjamenn segðu aldrei neitt um kjarnorkuvopn sín eða hvar þeim væri búinn staður, það væri stefna þeirra að játa hvorki né neita ef þeir væru spurðir slíks. Ég þarf varla að fjölyrða um það, að þetta svar er í hrópandi mótsögn við það sem áður hefur verið sagt og skrifað um þessi mál á Íslandi. Þetta svar er að mínum dómi bæði tortryggilegt og siðlaust. Með þessu svari eru bandarísk yfirvöld að neita að staðfesta að þau haldi samkomulag sem þau hafa gert við íslensk stjórnvöld. Úr því að yfirmanni varnarliðsins þótti fært árið 1968 að vitna til samkomulags víð íslendinga um að hér skyldu ekki vera kjarnorkuvopn, af hverju má þá ekki gefa slíka yfirlýsingu nú? Slíkt samkomulag hefur hingað til ekki farið leynt, samkomulag bandaríkjamanna við dani og norðmenn svipaðs eðlis hefur heldur aldrei verið neitt leyndarmál. Það er kapítuli út af fyrir sig að íslenska ríkisstj. skuli láta þessa framkomu bandaríkjamanna óátalda, því með þessu hefur íslensku ríkisstj. verið sýnd slík lítilsvirðing að með fádæmum er í samskiptum ríkja. Það er vissulega lágmarkskrafa, ef samkomulag er gert við aðila, að hann viðurkenni að það sé til. Eftir slysið á Grænlandi þegar ljóst varð að bandaríkjamenn höfðu brotið samkomulagið við dani um að ekki skyldi flogið með kjarnorkuvopn yfir danskt yfirráðasvæði kröfðust danir nýrrar yfirlýsingar af hálfu bandaríkjamanna, þess efnis, að þeir mundu virða stefnu dana, og bandaríkjamenn urðu við þeirri kröfu. Því má líka bæta við, að um þær mundir er bandaríkjamenn neituðu að svara einu eða neinu til um kjarnorkuvopn hér á landi var skýrt í fréttum frá samkomulagi milli bandaríkjamanna og spánverja um framtíð bandarísku herstöðvanna á Spáni, og þar var ekki undan dregið að kjarnorkuknúnir kafbátar skyldu fjarlægðir af tiltekinni flotastöð á Spáni og skyldi því lokið á vissu árabili. Þennan samning þurftu bæði þjóðþing bandaríkjamanna og spánverja að samþykkja og því sannarlega ekkert leyndarmál. Vissulega væri eðlilegt og sjálfsagt að hæstv, utanrrh. krefðist þess að bandaríkjamenn gerðu hreint fyrir sínum dyrum í þessum efnum undanbragðalaust. En hitt dylst engum, að samkomulag við slíka menn er engin trygging fyrir okkur íslendinga. Við getum ekki treyst á samkomulag sem annar samkomulagsaðilinn vill ekki kannast við að sé til. Þetta samkomulag er ekki til skriflegt. Flestir munu hafa gengið að því vísu að það væri munnlegt. Ég hef reynt að grafast fyrir um hvenær þetta margrædda samkomulag íslendinga við Bandaríkjastjórn hafi verið gert og hvenær þess hafi fyrst verið getið hér á landi. En þetta hefur mér ekki tekist. Hins vegar hefur hæstv. utanrrh. upplýst mig um að menn muni hafa túlkað 3. gr. hins svonefnda varnarsamnings svo að hér mættu ekki vera kjarnorkuvopn. Sé þetta rétt, þá ætti vissulega að vera fyrir hendi sams konar túlkun af hálfu beggja aðila, og það ætti þá ekki heldur að vera neitt leyndarmál. Viðbrögð bandarískra yfirvalda nú sýna okkur að í þessum efnum hljótum við íslendingar að treysta fyrst og fremst á sjálfa okkur og gera allt sem í mannlegu valdi stendur til að bægja kjarnorkuháska frá landi og þjóð. Frumskilyrði er það, sem hér er lagt til með þessari till., að leitt sé í íslensk lög að óheimilt sé að geyma kjarnorkuvopn, af hvaða tagi sem er, á íslensku yfirráðasvæði og bannaðar séu lendingar flugvéla sem flytja kjarnorkuvopn. Í framhaldi af slíkri löggjöf er eðlilegt að komið verði á eftirliti íslendinga sjálfra til þess að tryggja að slík lög verði haldin. Það er staðreynd að íslenskir ráðh., sem flytja okkur yfirlýsingar um að hér séu ekki kjarnorkuvopn, byggja þær yfirlýsingar sínar á trú, en ekki vissu. Ég er ekki að efast um að þeir séu sjálfir í góðri trú er þeir flytja slíkar yfirlýsingar. En hitt má öllum vera ljóst og þeim líka, að þeir hafa engin tök á því að sannreyna sjálfir hvort yfirlýsingar þeirra séu réttar. Þetta er að sjálfsögðu fráleit aðstaða fyrir íslenska ríkisstjórn í máli sem varðar líf og öryggi þjóðarinnar. Hér má líka minna á, að danir voru í góðri trú er það kom í ljós að bandaríkjamenn brutu samkomulagið við þá, eins og ljóst varð árið 1968. Til þess að annast eftirlit það, sem gert er ráð fyrir í þessari till., þarf ekki neitt íslenskt herlið, heldur hóp sérmenntaðra manna sem heiðu í þessu skyni allan nauðsynlegan aðgang að herstöðinni. Mér er tjáð af sérfræðingi, sem ég hef haft samband við, að slíkir eftirlitsmenn yrðu að hafa séð og lært að þekkja kjarnorkuvopn. Slíkan lærdóm yrði að sækja til annarra landa, þar sem þá þekkingu er að finna. Enn fremur væri höfuðnauðsyn að þeir hefðu algjöran aðgang að herstöðinni í þessu skyni, því að mjög auðvelt væri, að skerma af plútóníum sem væri líklega notað í hinum smærri sprengjum. Ef einhverjum þykir í mikið ráðist með þessari till. og slíku eftirliti bið ég þann hinn sama að hugleiða þá ógn sem því fylgir að hafa ef til vill kjarnorkusprengjur við bæjardyrnar hjá sér. Dreifing kjarnorkuvopna út um svo til allar jarðir skapar slíka slysahættu að því verður vart jafnað við neitt sem mannkynið hefur áður þekkt. Varnarmálarn. Bandaríkjanna hefur viðurkennt a.m.k. 11 meiri háttar slys við meðferð kjarnorkuvopna. Kjarnorkunefndin ameríska hefur tilkynnt a.m.k. 4 slík slys í viðbót, og sannanir munu vera fyrir því að mörg önnur slík slys hafi orðið þótt þau hafi aldrei verið tilkynnt. Ég ætla ekki að fjölyrða um þær afleiðingar sem það hefði fyrir íbúa á suðvesturhorni landsins og lífríkið allt ef slíkt slys yrði hér. Það á öllum hv. alþm. að vera kunnugt. En það er á valdi Alþ. að búa svo um að slík slys hendi ekki, einfaldlega með því að samþykkja bann við slíkum ógnarvopnum í landi okkar og með því að eftirlitið sé í höndum okkar sjálfra. Við stöndum berskjölduð frammi fyrir hernaðarumsvifum bandaríkjamanna. Það hefur t.d. verið upplýst að á síðustu árum hafi bandaríski herinn byggt á vellinum tvær rammbyggðar skotfærageymslur og a.m.k. önnur þeirra fullnægi öryggisreglum sem settar eru af hálfu hersins um geymslu kjarnorkuvopna. Íslenska ríkisstj. hefur ekki hugmynd um hvað þarna er geymt. Sjálfstæð þjóð tryggir öryggishagsmuni sína sjálf með þeim ráðum sem henni eru tiltæk. Hún hefur yfirsýn yfir það sem gerist í landi sínu. Hún tekur sjálf ákvarðanir og krefst þess að aðrir virði þær kröfur. Það væri spor í áttina ef Alþ. samþykkti þá till. sem hér liggur fyrir. Herra forseti. Ég legg til að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. í sambandi við þáltill. þá, sem hér er til umr., langar mig að segja aðeins örfá orð. Hún er fram komin m.a. vegna þess, eins og hv. 1. flm. sagði, að í janúarmánuði voru hér nokkrar umr. um það hvort hér á landi væru kjarnorkuvopn eða nánar tiltekið á Keflavíkurflugvelli. Hófust þær umr. með fsp. frá hv. þm. Gils Guðmundssyni. Þessar umr. munu hafa átt rætur sínar að rekja til þess, eins og hv. flm. raunar gat um, að bandarískur blaðamaður, Barry Schneider að nafni, hafi ritað grein þar sem hann m.a. sagði frá því að hann hefði dregið upp kort þar sem kjarnorkuvopn væru geymd, og var Ísland einn af þeim stöðum sem þar voru merktir á þann hátt. Og í viðtali við Dagblaðið hér í Reykjavík staðfesti hann þetta, enn fremur það, að hann hafi sýnt bandarískum þm. þetta kort og þeir hafi engum aths. hreyft. Dró hann því þá ályktun af þessu að mjög sterk rök hnigju að því að hér væru kjarnorkuvopn. Ég sagði þá að þessi röksemdafærsla þætti mér ekki sannfærandi og utanrrn. væri kunnugt um að hér hafi aldrei verið geymd kjarnorkuvopn, hvorki fyrr né síðar. Og ég sagði jafnframt að mér virtist liggja nær að þeir, sem að þessum fullyrðingum stæðu, sönnuðu mál sitt betur áður en dregið væri í efa réttmæti upplýsinga íslenskra stjórnvalda. En rétt áður en ég fór í ræðustólinn til þess að flytja þessi fáu orð fékk ég í hendur skjal frá stofnun hérlendri, nánar til tekið Geislavörnum ríkisins, og í því var sagt að það væri auðvelt fyrir þá stofnun að ganga örugglega úr skugga um það hvort hér væru geymd kjarnorkuvopn eða ekki. Þess vegna var það að ég lauk ræðu minni eitthvað á þá leið síðast, að ég mundi láta ganga úr skugga um þetta þá stofnun sem hafði lýst því yfir í bréfi til utanrrn. að þetta væri auðvelt og á hennar meðfæri. Í tilefni af þessari þáltill. vil ég nú endurtaka það. að það er vissa mín að á Keflavíkurflugvelli eru engin kjarnorkuvopn, hafa aldrei verið og verða ekki án samþykkis ríkisstj. Íslands. Mér er að vísu ekki kunnugt um að formlegur samningur milli Bandaríkjanna og Íslands um þetta atriði hafi nokkru sinni verið gerður, en það hefur ætið verið skoðun íslensku ríkisstj. að túlka beri 3. gr. varnarsamningsins á þann hátt að ekki skuli geyma á íslandi kjarnorkuvopn án heimildar Íslands, Þessi grein er svona, með leyfi forseta: „Það skal háð samþykki Íslands hverrar þjóðar menn eru í varnarliðinu svo og með hverjum hætti það tekur við og hagnýtir þá aðstöðu á Íslandi sem veitt er með samningi þessum“. En samkomulag hefur verið gert, er haft eftir Emil Jónssyni, og án þess að fara nánar út í það dreg ég það ekki í efa frekar en þær ríkisstjórnir hafa gert sem hér hafa verið við völd síðan herinn kom hingað. Þetta hefur verið skoðun íslenskra ríkisstjórna og er það enn. En ég ætla aðeins að víkja aftur að Geislavörnum ríkisins og segja þá frá því, að þegar farið var að ræða nánar málið við þennan mann og honum falið að framkvæma athugunina í samráði við Geislavarnir ríkisins kom allt annað í ljós heldur en hann hafði áður sagt. Í bréfi dagsettu 28. jan. til varnamáladeildar segir forstöðumaður Geislavarna ríkisins svo, með leyfi forseta: „Í kjarnorkusprengjur er notað geislavirkt frumefni sem annaðhvort er úranfum 235 eða plútóníum 239 eða hugsanlega hvort tveggja. Nú er það svo að plútóníum gefur frá sér það orkulitla geislun að ekki er unnt að skynja hana með mælitækjum í gegnum neinar umbúðir, hve þunnar sem þær eru. Úraníum gefur aftur á móti frá sér talsvert orkumeiri geislun sem unnt er að mæla með næmum geislamælingum í því magni sem sennilegt er að notað sé í kjarnorkusprengjur. Þessi geislun er þó ekki orkumeiri en svo, að auðvelt er að skerma hana þannig með nokkurra sentímetra þykku blýi að ekki er lengur unnt að skynja hana með geislamælum. Það er því augljóst að leit að kjarnorkusprengjum með geislamælum, eins og talað hefur verið um, gæfi engar upplýsingar um það hvort kjarnorkusprengjur kynnu að vera geymdar á Keflavíkurflugvelli eða ekki ef leitin kæmi þannig út að ekkert fyndist. Leit sem þessi er því tilgangslaus.“ Ég vildi ekki láta sitja við þetta og fyrir tilstilli rn. var haft samband við þá sérfræðinga í kjarnavísindum í Danmörku sem mest höfðu með að gera rannsóknir á geislavirkni í sambandi við slysið sem varð í Thule er amerísk flugvél vopnuð atómsprengju féll þar niður á jökul. Þessir sérfræðingar töldu útilokað að nokkur árangur næðist með því að ganga um og reyna að mæla geislavirkni. Eini möguleikinn gæti verið að hægt væri að mæla gammageisla ef alveg væri komist að hlutnum sem álítið væri að hefði að geyma ísótópa er gefa slíka geisla frá sér. Þó töldu þeir, að slíkt væri langt frá því að vera öruggt og miklum örðugleikum bundið vegna varnarskerma. Um meðferð atómvopna sögðu sérfræðingarnir gilda hjá amerískum stjórnvöldum mjög strangar varúðarreglur og færi ekki á milli mála hvar þeim væri beitt. Ég gekkst fyrir þessari athugun, því vissulega hefði verið þægilegt, ef hægt hefði verið að kveða niður þessa órökstuddu fullyrðingu hins ameríska blaðamanns með vísindalegu álíti óháðra sérfræðinga, en það reyndist nú þessum takmörkunum háð eins og ég hef hér lýst. Engu að síður er það full vissa mín að engin kjarnorkuvopn séu geymd á Keflavíkurflugvelli. Ég hef ekkert nema gott um það að segja að þessi till. fái þinglega meðferð, og síst skal standa á mér að stuðla að því, meðan ég gegni því starfi, sem ég geri nú, að unnt verði að fá fulla vissu fyrir því, sem hér er sagt, fyrir þá sem ekki vilja trúa því sem ég segi.



Herra forseti. Ég hef ekki miklu að bæta við það sem hv. 5. landsk. þm., 1. flm. till. á þskj. 337, hafði að segja um aðdraganda þess að hún er flutt hér á hinu háa Alþ. Erindi mitt í ræðustól er fyrst og fremst að gera grein fyrir þeim almennu rökum sem ég tel liggja til þess að æskilegt sé að sett verði löggjöf er banni geymslu hvers konar kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði og lendingu flugvéla sem flytja kjarnorkuvopn, eins og komist er að orði í tillgr. Ég tel rétt að fenginni reynslu að festa með slíkum hætti í lög óumdeilda stefnu allra Íslenskra stjórnmálamanna og stjórnvalda sem um þetta mál hafa fjallað. Til þessa liggja ýmsar ástæður. Það hefur verið rakið í þessum umr. hvernig það bar til í vetur að fréttir tóku að berast hingað til lands um staðhæfingar í ýmsum heimildum austan hafs og vestan um að Ísland væri eitt þeirra landa þar sem bandaríkjamenn geymdu kjarnorkuvopn. Það er sannarlega ástæða að mínum dómi til að girða fyrir í eitt skipti fyrir öll að það sé einhverjum vafa undirorpið hvort Ísland sé kjarnorkuherstöð eða ekki. Það er ekki með þessu verið að draga í efa þær yfirlýsingar sem íslenskir ráðh. hafa gefið fyrr eða síðar, nú síðast hæstv. utanrrh. En gagnvart umheiminum er að mínum dómi rétt að búa svo tryggilega um hnútana sem gert er ráð fyrir í þessari þáltill. Þá kemur það einnig til að hertækni breytist. Þótt bandarísk herstjórn og heryfirvöld og ríkisstj. hafi ekki á einum tíma áhuga á því að gera þá aðstöðu, sem þau hafa enn hér á Íslandi, kjarnorkuhervædda, þá geta breyttar aðstæður vakið óskir um að svo verði gert. Ef til þess kemur tel ég einsætt að það sé bundið í lögum að slíkt geti íslensk ríkisstj. ekki leyft nema með breytingu á lögum á Alþingi. Og að lokum og ekki síst er það ekki of margt sem eining er um hjá okkur íslendingum í svonefndum öryggismálum. Ég tel tvímælalaust æskilegt að búa svo um hnúta að sá grundvöllur, sem þar er þó til fyrir þjóðareiningu um ákveðin atriði, sé treystur og hann festur í lög.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., er í sjálfu sér mjög einfalt. Það eru allir sammála um að á íslensku yfirráðasvæði skuli ekki leyfð staðsetning kjarnorkuvopna, og engin rödd hefur heyrst um að þeirri stefnu skuli breytt. En því miður eru ekki allir vissir um að þessari sameiginlegu stefnu allra íslendinga sé fylgt þar sem bandaríski herinn á Keflavíkurflugvelli er annars vegar. Hæstv. utanrrh. hefur að vísu lýst því yfir oftar en einu sinni og nú seinast hér áðan, að hann sé víss um að kjarnorkuvopn séu ekki hér á landi. Afstaða hans virðist byggjast á óbilandi trú. En í ræðu hans kom skýrt fram og hann viðurkenndi að ekki hefði verið sannað með tæknilegum aðferðum, sem íslendingar ráða yfir, hvernig þarna væri í pottinn búið. Og staðreynd er að bandarísk yfirvöld hafa hvað eftir annað neitað að svara þessari spurningu, og það sem meira er, virt erlend tímarit erlendis hafa hvað eftir annað lýst yfir að kjarnorkuvopn séu hér á landi. Ég verð að segja að mér finnst satt að segja ekki mikil ástæða til þess að fjölyrða um þetta mál hér á Alþ. Hljótum við ekki öll að vera sammála um að eðlilegt og sjálfsagt sé að Alþ. slái því föstu í eitt skipti fyrir öll með setningu löggjafar að hér skuli ekki vera kjarnorkuvopn og það skuli vera bannað um alla framtíð? Og getum við ekki einnig verið sammála um að sjálfsagt sé að hafa uppi virka viðleitni til eftirlits með því að þessu banni sé framfylgt? Hæstv. utanrrh. kvartaði yfir því í ræðu sinni hér áðan að ekki hefðu verið færð nægileg rök fyrir því að grunurinn um kjarnorkuvopn kynni að vera á rökum reistur. Ég tel að málflutningur af þessu tagi sé ekki frambærilegur. Að sjálfsögðu er þarna verið að snúa sönnunarbyrðinni við. Við viðurkennum fúslega, sem áhyggjur höfum af þessu máli, að það sé ekki á okkar valdi að sanna neitt til eða frá í þessum efnum. Málið er ekki þess eðlis. En við bendum á það að með því að beita fullkomnustu tækni við rannsókn málsins og fullkomnu eftirliti er hægt að ganga úr skugga um hver sé sannleikur þessa máls. Öll vitum við að íslenska stjórnmálaflokka greinir mjög á um afstöðuna til hersetunnar og við hæstv. utanrrh. höfum ekki að öllu leyti sömu afstöðu til þeirra mála, þó að ég hafi oft gert mér vonir um að við værum og kynnum að verða skoðanabræður. En þetta mál er alveg sérstaks eðlis, og hlýtur að vera hafið upp yfir deilur um herstöðvamálið sem slíkt að við hljótum að ganga úr skugga um þetta umdeilda atriði. En þrátt fyrir ýmislegt, sem fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. og olli mér nokkrum vonbrigðum, þá heyrði ég ekki betur en hæstv. utanrrh. lýsti því yfir í lok sinnar ræðu að ekki stæði á sér að mál þetta fengi þinglega meðferð og úr þessu deilumáli yrði skorið. Ég tek því þessa yfirlýsingu hans sem vilyrði um að hann muni reiðubúinn til þess að samþykkja þá þáltill. sem hér hefur verið fram borin og er þess eðlis að allir alþm. hljóta að vera sammála um efni hennar.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. og hæstv. ráðh. sem hér hafa talað og sýnt þessu máli áhuga. Ég hlýt þó að segja að hæstv. utanrrh. olli mér nokkrum vonbrigðum. Hann sagði í lok ræðu sinnar að hann hefði ekki á móti því að þetta mál fengi þinglega meðferð. Það er nú ekki sérlega þakkarvert þó að ráðh. standi ekki beinlínis gegn því að mál fái þinglega meðferð hér. En ég hefði vænst þess að fá sterka stuðningsyfirlýsingu frá hæstv. utanrrh. Þessi till. er ekki um það að skorið verði úr um hvort hin erlendu blaðaskrif, sem orðið hafa að undanförnu, séu rétt eða röng. Það veit hæstv. utanrrh. mætavel. Og ég hygg að ekkert það hafi komið fram í máli mínu sem gaf tilefni til þess að hann sneri þannig út úr því. Till. er flutt til þess að taka af allan vafa um að hér geti nokkurn tíma orðið kjarnorkuvopn. Hvort hæstv. utanrrh. lætur gera rannsókn þar fyrir utan um, hvernig ástandið er nú, er annað mál. Ég tel alveg sjálfsagt að hann geri það. En það á ekki að verða til þess að villa um fyrir mönnum í þessu máli. Þessi till. gerir ráð fyrir aðgerðum til þess að fyrirbyggja að hér verði nokkurn tíma kjarnorkuvopn. Og hæstv. utanrrh. hefur lýst það stefnu sína og þessarar ríkisstj. að hér skuli ekki vera kjarnorkuvopn. Þess vegna er þessi till. beinn stuðningur við stefnu hæstv. ríkisstj. Ég fæ því ekki séð hvers vegna ekki getur komið fram full stuðningsyfirlýsing hæstv. utanrrh. við till. Hún gengur alls ekki þvert á stefnu ríkisstj., heldur þvert á móti. Ég vil í þessu sambandi líka gera aths. við þau ummæli hæstv. utanrrh. um yfirlýsingu hans að menn ráði því hverju menn vilja trúa. Kjarni málsins er sá, að í þessu efni vilja menn alls ekki þurfa að ráða því sjálfir hverju þeir vilja trúa. Þeir vilja vita vissu sína, og þeir vilja koma í veg fyrir að nokkuð slíkt geti gerst eða geti hugsanlega komið fyrir að kjarnorkuvopn séu geymd hér eða flugvélar hlaðnar kjarnorkuvopnum, hverrar þjóðar sem þær eru, geti lent hér. Og þess vegna er till. flutt.



Herra forseti. Alþfl. er sammála þeirri grundvallarskoðun sem kemur fram hjá flm. og einnig hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh., að hér á Íslandi eigi ekki að leyfa neins konar kjarnorkuvopn. Við höfum um langt árabil verið þessarar skoðunar. Þegar spurningin um hvort hér séu kjarnorkuvopn án okkar vitundar eða ekki hefur komið upp höfum við tekið trúanleg orð íslenskra yfirvalda og íslenskra utanrrh. sem lengi vel voru úr okkar eigin flokki. Við sjáum ekki ástæðu til að byrja skyndilega að vefengja orð þeirra þegar utanrrh, er úr öðrum flokki. Það er að vísu alltaf rétt að vera tortrygginn í málum eins og þessu og raunar í utanríkisog öryggismálum öllum. Venjulega hefur hugsun manna um þetta mál í fortíðinni leitt til þess að það kunni að vera að hægt sé að fela sjálfar sprengjurnar, þær eru ekki fyrirferðarmeiri en svo, en að öryggisráðstafanir, sem alls staðar eru hafðar í kringum kjarnorkusprengjur og allan flutning þeirra, hljóti að vera svo fyrirferðarmiklar að þær gætu varla farið fram hjá íslendingum á Keflavíkurflugvelli. Hæstv. ráðh. kom raunar að þessu sama atriði, að það er ekki sprengjan, sem mest ber á, heldur öryggisráðstafanir sem þeir munu án efa sjá best um er mest afskipti hafa af þessum ógnarvopnum. Nú hefur tækninni fleygt fram, og það kann að vera svo, þó að mig skorti þekkingu til að dæma um það, að vopnin séu orðin það miklu minni, léttari og að öryggisráðstafanir séu nú á dögum fyrirferðarminni heldur en áður voru, þannig að þessar röksemdir fái ekki lengur staðist, og ég sé ekkert á móti því að Alþ. láti kanna þetta mál mjög vel og taki sínar ákvarðanir að því loknu. Um till. til þál. hef ég aðeins það að segja, að ég undrast að flm. hafa sleppt einni veigamestu hættunni á því að kjarnorkuvopn komi hér í nágrenni við okkur og springi e.t.v. í loft upp í fanginu á okkur, en það eru kjarnorkuvopn um borð í skipum. Flugvellir eru hér að vísu nærri þéttbýli og mundu kjarnorkusprengingar þar vafalaust valda óhugnanlegu tjóni, manntjóni og eignatjóni. Hafnirnar eru enn nær íslensku þéttbýli, og erlend herskip hafa verið hér t.d. á ytri höfninni í Reykjavík og lagst upp að bryggju, fjöldamörg skip frá ýmsum löndum sem vel gætu verið með þessi vopn innanborðs. Ég veit ekki til að það hafi nokkurn tíma verið um það spurt, þótt gengið sé út frá að það sýni enginn þann dónaskap að sigla hingað með slík vopn innanborðs án þess að láta vita af því og spyrja um leyfi. Þar fyrir utan er erfiðasti hluti þessa máls, sem er að meta hversu hættulegar siglingar kjarnorkukafbáta í hafinu umhverfis landið eru. Við vitum að bæði bandarískir og sovéskir kjarnorkukafbátar hafa undanfarin ár siglt nærri Íslandi báðum megin við landið til þess að komast á svæði þar sem þeir halda sig reiðubúnir til að gera þann óskunda sem þeir eru byggðir til að valda ef sú ógæfa skylli yfir mannkynið, Samkv. lögum hafa þessi skip rétt til að sigla upp að fjögurra mílna linunni við Ísland án þess að spyrja nokkurn mann eða láta vita af sér. Það er því alls ekki útilokað að svo gæti verið að kjarnorkuvopn færu hér rétt við bæjardyrnar miklu oftar en við höfum hugmynd um. En ég bendi á þetta, að ef rætt er um kjarnorkuvopn í flugvélum sem kunna að lenda á Íslandi, þá er ekki síður ástæða til að gefa gaum að því að hér kunna að koma skip að landi sem hafa þessi vopn innbyrðis.



Herra forseti, Sú þáltill., sem ég er hér flm. að ásamt hv. 2. þm. Norðurl. v., Pálma Jónssyni, er á þskj. 459 og svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að graskögglaverksmiðjur þær, sem landbrh. samþykkti með bréfi 2. júní 1972 að byggðar yrðu á vegum ríkisins, verði fullgerðar og teknar í notkun árið 1979.“ Það hefur löngum fylgt okkur íslendingum að notfæra okkur lands og sjávar gæði án sérstaks tillits til afleiðinga. Það verður ekki af okkur skafið að við erum þjóð sem búin er að lifa á rányrkju um aldir. En nú höfum við því betur áttað okkur á því að rányrkjan skuli heyra fortíðinni til. Við getum ekki lengur gengið á höfuðstólinn og framtíð okkar hlýtur að byggjast á ræktun, bæði til sjós og lands. Þegar auðlindir þær, sem við höfum mest sótt í á undanförnum árum, fiskstofnarnir umhverfis landið, eru jafnþrotnar og raun ber vitni um, þá hlýtur að teljast eðlilegt að við einbeitum okkur enn þá meir að nýtingu annarra auðlinda sem landið hefur að bjóða. Ein af auðlindum þessa lands er moldin. Upp úr hinni íslensku mold sprettur, að því er ég best veit, það kostaríkasta gras sem um getur í gjörvallri Evrópu og jafnvel þótt viðar væri leitað. Ein árangursríkasta aðferð til að nýta gróðurmoldina og þá uppskeru, sem hún gefur, er að bestu manna yfirsýn sú að byggja og reka graskögglaverksmiðjur. Þegar ég ræði hér um að reisa graskögglaverksmiðjur, þá á ég ekki bara við það að byggja verksmiðjuhúsin sem slík með vélbúnaði, heldur líka að rækta það grastekjuland sem verksmiðjan þarf að hafa til úrvinnslu, til hráefnisöflunar. Ég bið menn að taka eftir þessu. Þær versmiðjur, sem hér um ræðir og þáltill. nær til, eru verksmiðjan í Flatey í Austur-Skaftafellssýslu, Hólminum í Skagafirði og Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu. Framkvæmdir við tvær hinna síðarnefndu eru nánast á byrjunarstigi. Verksmiðjan í Flatey tók til starfa s.l. sumar, þó aðeins með 1/3 hluta af fullri afkastagetu. Þá verksmiðju skortir nú í dag um 80 millj. kr. til þess að uppbyggingu og búnaði hennar sé að fullu lokið og hámarksafköstum verði náð. Till. þessi til þál. er fyrst og fremst flutt og ég vil undirstrika það - hún er fyrst og fremst flutt til þess að beina því til ríkisstj. að hún athugi allar leiðir til þess að því marki verði náð að ljúka uppbyggingu verksmiðjunnar í Hólminum í Skagafirði og Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu þannig að þær geti tekið til starfa sumarið 1979. Það er ljóst að til þessa þarf allmikið fjármagn eða um 200 millj. kr. til hvorrar verksmiðju um sig. Það er hugsanlegt að Stofnlánadeild landbúnaðarins láni til þessara framkvæmda allt að 100 millj. kr. Fjáröflun á vegum ríkisins og annarra aðila þyrfti því að vera því sem næst 300 millj. kr. Í þessu dæmi verður auðvitað til viðbótar að taka tillit til þeirrar fjárþarfar sem fyrr er að vikið í sambandi við Flateyjarverksmiðjuna. Þær graskögglaverksmiðjur, sem hingað til hafa verið byggðar, hafa verið fjármagnaðar af ríkisfé, ef frá er skilin verksmiðjan í Brautarholti á Kjalarnesi sem er í eigu einstaklinga. Með sama áframhaldi þyrfti verulega auknar fjárveitingar á fjárlögum næstu ára til graskögglaverksmiðja svo að því marki yrði náð sem till. greinir. Við flm. teljum þó að ástæða geti verið til að taka til athugunar fleiri fjáröflunarmöguleika til þess að auðvelda framgang málsins. Gæti þar komið til greina hvort tveggja sérstök fjáröflun og aðild heimaaðila. Það mun ekki vera óalgengt að ræktunarsambönd heima í héruðum hafi lánað vinnu til þessarar uppbyggingar, og ég hugsa að kaupfélög hafi einnig viða sýnt þessum málum mikla fyrirgreiðslu. Uppbygging graskögglaverksmiðja er eitt af mestu hagsmunamálum landbúnaðarins. Staðsetning þeirra í hinum ýmsu landshlutum er þýðingarmikil til þess að komist verði hjá óhóflegum flutningskostnaði, en of langar flutningsleiðir geta rýrt það mjög að hagkvæmt sé að nota grasköggla. Graskögglaverksmiðjurnar í Hólminum og Saltvík hafa alveg sérstaka þýðingu fyrir norðlenska bændur hvað þetta snertir og eru í raun forsenda fyrir því að þeir geti notað grasköggla sem kjarnfóður svo að nokkru nemi. En graskögglaverksmiðjur hafa ekki síður þýðingu fyrir þjóðarbúið í heild vegna gjaldeyrissparnaðar. Árið 1975 voru flutt inn 55 367 tonn af fóðurvörum fyrir 1 milljarð 677.2 millj. kr. Innflutningur fóðurvara hefur á undanförnum árum oft verið í kringum 60 þús. tonn og er líklegt að verðgildi þess verði á þessu ári ekki minna en 2 milljarðar kr. Talið er að nota megi grasköggla með hagkvæmni í stað allt að 3/4 þess kjarnfóðurs sem nú er flutt inn í landið. Það blasir því við að unnt er að spara verulegan gjaldeyri með því að auka þessa framleiðslu innanlands. Sú staðreynd á ekki síst sinn þátt í mikilvægi þessa máls. Sumir telja að ennþá lengra megi komast hvað þetta snertir með því að efnabæta graskögglana með íblöndun fituefna sem til falla bæði við sláturhús og viðar hér í landi og þannig mundum við nýta efni sem annars færu til einskis. Eins og áður segir, þá er hér auðvitað um allverulegt fjárhagsspursmál að ræða. En við íslendingar erum nú einu sinni orðnir vanir að hugsa í millj., og með tilliti til allra þeirra fiskiskipa, sem flutt hafa verið inn í landið á undanförnum árum, finnst mér þetta ekkert voðaleg upphæð. Það er ekki vert að ganga fram hjá því, að sú orka, sem þessar verksmiðjur þurfa, er auðvitað mjög umtalsvert atriði. Þær eru nokkuð orkufrekar, það er best að segja það eins og er. Þær, sem hingað til hafa verið byggðar, munu að mestu eða öllu leyti hafa notast við innflutta orku í formi olíu. Hins vegar standa nú vonir til þess að verksmiðjurnar í Hólminum og Saltvík geti komist af með innlenda orku einvörðungu. Það er á báðum stöðunum aðstaða til nýtingar jarðvarma, sem þó er ekki fullnægjandi einvörðungu vegna þess hve hitatopparnir þurfa að vera háir, þannig að raforka þyrfti einnig að koma til. Má ætla að hin innlenda orka verði mun ódýrari en olíuorka, þar sem orkuþörf verksmiðjanna er mest yfir sumartímann og því ekki óhugsandi að þær geti fengið keypta ódýra umframorku frá hita- og rafveitum, því að á sumrin er orkuþörf slíkra veitna auðvitað minnst. Ég vil geta þess, að mér er kunnugt um að milli Landnámsins annars vegar og Hitaveitu Húsavíkur hins vegar hafa farið fram umræður einmitt um slík orkukaup, og ég held að útkoman úr þeim umr. sé mjög jákvæð, þannig að þarna er náttúrlega um hreina byltingu að ræða ef hægt er að nýta einvörðungu innlenda orku til verksmiðjanna. Ég hef hér ekki handbærar hagfræðilegar tölur um rekstrarhagkvæmni þessara verksmiðja, en ég tel að hún sé algerlega óumdeild, þannig að ég tel óþarfa að vera að lesa slíkt yfir mönnum. En til glöggvunar vil ég þó geta þess að framleiðslugeta hvorrar verksmiðju um sig er áætluð 2500–3000 tonn á ári af graskögglum miðað við 5 tonna einingargetu á klst. En eftir því sem einingargetan á klst. er meiri er orkuþörfin náttúrlega meiri. Verðmæti slíkrar ársframleiðslu er ca. 100 millj. kr., og er það ekki lítið með tilliti til þess að heildarstofnkostnaður verksmiðjanna er áætlaður 210 millj. Mér finnst rétt að vekja athygli á því að það er sérstaklega óhagstætt að byggja upp graskögglaverksmiðju á mjög löngum tíma. Ef vel á að vera þarf bygging sjálfrar verksmiðjunnar og ræktun landsins að fara saman, þannig að verksmiðjan sé fullbúin til starfa þegar uppskeran er til. Það er mjög óhagstætt að rækta fyrst landið og fara svo að byggja verksmiðjuna og enn þá fráleitara að byggja fyrst verksmiðjuna og láta hana síðan biða eftir ræktun landsins. Það má því segja að í þessu tilliti er þörf á vissum hraða við uppbygginguna. Það hefur komið fyrir hér hjá okkur íslendingum að við höfum byggt margar síldarverksmiðjur, sem ekkert var óeðlilegt, víðs vegar um landið. En síldin hvarf sums staðar af miðunum og sumar þessara verksmiðja stóðu uppi verkefnalausar. Um hliðstæða hættu held ég að sé alls ekki að ræða hvað snertir graskögglaverksmiðjuna. Ég held að grasið muni ekki hætta að gróa og framtíð þessara verksmiðja verði byggð á ræktun, en ekki á rányrkju, og ræktun og rányrkja eru alveg sitt hvað. Við höfum góða reynslu fyrir því. Uppbygging graskögglaverksmiðja víðs vegar um landið er landbúnaðinum brýnt nauðsynjamál og eitt af stefnumálum bænda. Það er mikið byggðamál og hagkvæmnismál fyrir þjóðina í heild. Mér finnst því eðlilegt að framgangur þess máls hafi eigi minni hraða en umrædd þáltill. gerir ráð fyrir. Þetta er ekkert margbrotið mál. Ég held að allir skilji hvert verið er að fara, og ég held að það skilji allir hvað þetta er mikilvægt mál. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta meira að sinni, en vísa að öðru leyti til meðfylgjandi grg. og fskj. þessarar þáltill.



Herra forseti. Í ræðu þeirri, sem ég flutti við setningu Búnaðarþings í febr. s.l., nefndi ég það sem eitt af höfuðverkefnum landbúnaðarins nú að auka og hraða framkvæmdum við heykögglaverksmiðjurnar. Ég benti á það, að til þess að það væri hægt þyrfti meira fjármagn til heldur en nú væri til ráðstöfunar, og eins og kunnugt er hefur ríkissjóður ekki getað lagt þar meira fram en gert hefur verið. Ég nefndi því í því sambandi hvort ekki væri athugandi að leita til héraðanna sjálfra í þeim efnum og mundu þá þeir aðilar ganga fyrir sem vildu sinna því. Ég tók fram að þetta væri verkefni sem ég vonaðist til að Búnaðarþing tæki ákveðnum tökum og gerði ákveðnar till. um, og raunin varð líka sú að það gerði það á mjög myndarlegan hátt. Ég mun nú fljótlega skipa n. til að athuga einmitt þetta mál í heild, þ.e. hvar við eigum að hraða' uppbyggingu og hvaða möguleika við höfum til þess að koma áfram þeim byggingum sem þegar er búið að ákveða. Eins og kunnugt er var ákveðið á sínum tíma að byggja verksmiðju á Flatey á Mýrum í Austur-Skaftafellssýslu, og tók hún til starfa á s.l. sumri, og í framhaldi af því kæmu Hólmurinn í Skagafirði og Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu. Mér er fullkomlega ljóst að þetta hefur gengið með minni hraða en þá var vonast til, enda þótt við gerðum okkur þá ljóst að þetta mundi kosta verulegar fjárhæðir. En auk þess hefur svo það komið til, að verksmiðjan í Saurbæ í Dalasýslu, sem þá tók til starfa og þá sem sérstakt hlutafélag, gat ekki haldið áfram starfsemi sinni með þeim styrk sem hugsað var að nægði henni og ríkið yfirtók hana. Enn fremur hefur verið haldið áfram uppbyggingu við þá fyrstu verksmiðju sem stofnuð var hér á landi, heykögglaverksmiðjuna í Gunnarsholti, sem hefur verið hið besta fyrirtæki svo sem kunnugt er, og einnig þurfti að endurnýja þá byggingu eða þá starfsemi, sérstaklega vélakost, og stækka og er verið að vinna að því einnig. Ég tek undir með hv. síðasta ræðumanni að hér er um mikið nauðsynjamál að ræða sem verður unnið að, og ætlunin með nefndarskipuninni er einmitt að leita að leiðum, bæði á vegum ríkisins og annarra aðila, til þess að hraða þessari uppbyggingu. Í sambandi við þetta mál finnst mér að einnig geti komið til athugunar að jafnhliða þessu eða í framhaldi af þessu verði skipaðar nefndir fyrir einstakar verksmiðjur, svo sem gert hefur verið um þær sem hafa verið byggðar til þessa. Hefur það orðið til þess að hraða málum, eins og t.d. í Austur-Skaftafellssýslu. Þeir unnu vel að uppbyggingu verksmiðjunnar á Flatey á Mýrum. Einnig hefur það verið gert í Dölum síðan breytingin var þar á gerð. Þetta finnst mér að komi einnig til athugunar í sambandi við þær verksmiðjur sem búið er að ákveða að byggja. En n. sú, sem ég hugsa mér að skipa, á að taka málið í heild eins og Búnaðarþing lagði til, og það verður ekki langt að bíða þess að hún verði skipuð og geti þá tekið til starfa. Ég er sannfærður um að hér er mjög gott mál á ferðinni. Það hefur sýnt sig allt frá því að heykögglaverksmiðjan í Gunnarsholti tók til starfa og til þessa að hún hefur skilað góðu verki. Sama er að segja um heykögglaverksmiðjuna á Hvolsvelli. Þær hafa báðar verið ágæt fyrirtæki, og sömuleiðis í Brautarholti, en eins og vant er hafa orðið þarna ýmsir byrjunarörðugleikar og svo hefur dýrtíðin gert það að verkum að uppbygging í sambandi við þessar verksmiðjur hefur farið með minni hraða en löngun var til og stefnt var að. En ég vil bara segja það í tilefni af þessari þáltill. að í þetta horf mun þetta mál fara. Það verður skipuð n. til þess að taka þetta á landsvísu, og þá verður einnig lagt fyrir hana að athuga víðtækari möguleika til fjáröflunar heldur en bara frá ríkinu. Og svo finnst mér einnig koma til athugunar að setja sérstakar framkvæmda- eða byggingarnefndir í þær verksmiðjur sem er búið að ákveða, og mundi ég þá hafa samband við heimamenn þar að lútandi.



Herra forseti. Það eru bara örfá orð út af þessari þáltill. Hér er hreyft mjög merkilegu máli og gagnlegu og ekki að fullkomlega ástæðulausu, því að eins og hæstv. landbrh. tók skýrt fram í ræðu sinni hefur þetta gengið hægar en æskilegt hefði verið. Til þess liggja margar ástæður, en fjármagnsskortur náttúrlega sú ástæðan sem mest hefur tafið. Hugmyndir um þær graskögglaverksmiðjur, sem þessi þáltill. hnígur einkum að, þ.e.a.s. í Hólminum og í Saltvík, eru orðnar nokkuð gamlar. Mér er sérstaklega kunnug hugmyndin að verksmiðjunni í Hólminum og hún er orðin talsvert margra ára. Fyrir nokkuð löngu var hafist þarna myndarlega handa, grafnir skurðir og brotið land að nokkru, en síðan hefur þessa verksmiðjubyggingu því miður dagað uppi. Og það er fullkomin ástæða til þess að gera nú myndarlegt átak til »ess að koma skrið á málið. Þar er eins og í Saltvík nærtækur hiti sem vafalaust er rétt að reyna að nýta - raforku hugsanlega líka að einhverju leyti. En ég stóð hér upp aðallega til þess að þakka yfirlýsingu hæstv. landbrh. að hann ætli nú að fara að setja n. í málið og það þá kannske frekar þrjár en eina. Þessar n. hafa vafalaust nóg verk að vinna, og ég hygg að sé skynsamleg byrjun á málinu hjá hæstv. ráðh. að fara þessa leið. Í Varmahlíð þarf að bora eftir jarðhita, Það hafa verið gerðar þar lítils háttar tilraunaboranir og þær hafa gefið mjög góðar vonir, en meginverkið er óunnið. Og það er m.a. vegna þess að það er enginn framkvæmdaaðili sem getur tekið þetta verk að sér, þessa borun þarna. Það vantar sem sagt húsbændur fyrir þessa verksmiðju. Það vantar ráð til þess að fjáramagna þessa jarðhitaleit, einhvern aðila sem gæti fjármagnað hana og staðið fyrir henni. Ég vil leyfa mér að skýra frá því hér að áhuga heimamanna vantar ekki til þessa máls, en hins vegar eru fjárráð búnaðarsambandanna sem slíkra ekki á þann veg að þau geti tekið að sér verulega kostnaðarsamar framkvæmdir eða lagt fram fé, þótt ekki væri nema í bili, heldur verður að leita annarra leiða. Og það er einmitt meginatriðið að samræma þá krafta, sem þarna eru fyrir hendi, og fella þá í farveg að skynsamlegu marki. Nú veit ég ekki hvort þýðir að setja sér ákveðin tímamörk, hvort árið 1979 er nákvæmlega rétta árið. Ég vildi óska að bað gæti orðið fyrr. E.t.v. verður það ekki fyrr en eitthvað siðar En meginatriðið er að koma hreyfingu á málið og vinna að því af endurnýjuðum þrótti. Fyrrv. alþm., séra Gunnar Gíslason í Glaumbæ, sveitarhöfðingi í Skagafirði, varpaði fram skynsamlegri og skemmtilegri hugmynd í blaðagrein í vetur um fjármögnun þessarar verksmiðju, og ég vænti þess að sú framkvæmdanefnd, sem vonandi verður skipuð, kynni sér hana.



Herra forseti. í þáltill., sem hér um ræðir, er hreyft hér á Alþ. máli sem allvel var kynnt fyrir þm. Norðurl. e. á fjölmennum og vel undirbúnum fundi á Húsavík fyrir ekki löngu. Á þeim fundi voru lagðar fram áætlanir um framkvæmdir við verksmiðju í Saltvík ásamt arðsemisútreikningum sem vissulega gerðu þetta fyrirtæki harla eftirsóknarvert í augum þeirra sem á hlýddu og skoðuðu þessi plögg. Framkvæmdir eru þegar komnar það vel af stað við þetta fyrirtæki í ræktun á góðu landi, að varla fer á milli mála að dráttur á smiði þessarar verksmiðju fram yfir árið 1978 hlýtur að teljast til taps. Það má geta þess m.a., að arðsemisútreikningar, sem okkur voru sýndir á þessum fundi og staðfestir af sérfræðingum, sýndu að graskögglaverksmiðjan fyrirhugaða í Saltvík yrði um það bil þrefalt arðgæfari heldur en fyrirhuguð málmblendiverksmiðja á Grundartanga í Hvalfirði virtist vera þegar hæstv. landbrh. mælti hvað ákafast með smíði þeirrar verksmiðju um þetta leyti fyrir einu ári, þótt þeir arðsemisútreikningar virðist nú eitthvað hafa brugðist. Nú kemur mér það í hug, þegar hæstv. ráðh. kvartar undan því að fé vanti til þess að koma upp heykögglaverksmiðju í Saltvík og Hólminum og víðar, hvort ekki komi nú til greina að nota eitthvað af því fé, sem fyrirhugað var og ákveðið við afgreiðslu síðustu fjárlaga til Grundartangaverksmiðjunnar, einmitt til þess að flýta fyrir graskögglaverksmiðjunum. Ég hef það fyrir satt að nú muni beinar fjárveitingar og skuldbindingar í sambandi við Grundartangaverksmiðjuna frægu nema allt að því milljarði kr. og mætti, ef hér væri um losað, reisa allmargar heykögglaverksmiðjur fyrir þá upphæð. Ég er hæstv. landbrh. sammála um það að hér er um að ræða fyrirtæki sem framtíð íslensks landbúnaðar byggist að ákaflega miklu leyti á, - fyrirtæki sem vænleg eru til þess að lyfta undir íslenskan landbúnað. Og ég efast ekki um að hæstv. landbrh, mælir það af alhug að hann vill stuðla að því að þessar verksmiðjur komist upp. Ég get tekið undir með hæstv. síðasta ræðumanni um það, að mér þykir hæstv. landbrh. hafa farið vel af stað og myndarlega með ákvörðun sinni um skipun fremur þriggja nefnda en einnar til þess að undirbúa allsherjar átak í þessum málum. En ég er þeirrar skoðunar að ákvörðun um heykögglaverksmiðjuna í Saltvík og fjárframlög til hennar þurfi ekki að biða eftir niðurstöðum af rannsóknum og könnun þeirra nefnda.



Herra forseti. Um leið og ég stend upp til þess að lýsa stuðningi mínum við þetta mál, sem ég tel mjög mikilvægt, vil ég jafnframt leggja mjög ríka áherslu á að bygging þessarar graskögglaverksmiðju verði í sem nánustum tengslum við jarðvarma og helst þar sem hitt er sem mestur, því að hagkvæmni í notkun jarðvarma er í mjög nánu hlutfalli við það hitastig sem fæst. Ég vil leggja áherslu á að þetta verði skoðað vandlega. Það hefur verið skoðað, satt að segja, í mörg ár. Baldur Líndal verkfræðingur gerði það á vegum Rannsóknaráðs ríkisins. Framan af, meðan olían var ódýr, var hagkvæmni slíkrar verksmiðju á mörkum borið saman við olíu, því að tækin verða stærri og fyrirferðarmeiri, dýrari. Þessar áætlanir vorn endurskoðaðar á árinu 1974 og kom út um þær skýrsla um áramótin 1974–1975 sem bendir eindregið til þess að jarðvarminn sé nú orðinn ólikt hagkvæmari heldur en olíunotkun. Ég óttast að þetta hafi ekki verið skoðað nægilega og kannske stundum verið farið fram af meira kappi en forsjá í þessum málum. Þess vegna vildi ég standa upp og leggja á það mjög mikla áherslu að þessi þáttur verði skoðaður. Það er t.d. alveg augljóst að heykögglaverksmiðja í Saltvík á fullan rétt á sér í þessu tilliti. Þar er jarðvarmi nægilegur nálægt og við hátt hitastig, og svo er raunar allvíða um landið. Að vísu verða þá ekki heykögglaverksmiðjur byggðar í hverjum hrepp, en ég held að við íslendingar verðum að sætta okkur við það að fá ekki alla hluti alls staðar, Ég vil einnig vekja athygli á því, að á vegum fyrrv. iðnrh. var athuguð notkun rafmagns í þessu skyni og þetta hefur dálítið verið tekið upp. Þarna hygg ég að sé einnig mikill möguleiki vegna þess að heykögglaverksmiðjurnar starfa á þeim tíma þegar raforka er yfirleitt afgangs. Þetta er á sumrin þegar vatn er mikið og afgangsorka er fyrir hendi. Auk þess er ákaflega auðvelt að starfrækja heykögglaverksmiðjur á þeim tímum sólarhringsins þegar afgangsorka er mest. Þarna held ég að mikil þörf sé á annarri verðlagningu raforku til þessara hluta en nú er. Ég hygg að sú verðlagning eða sú gjaldskrá, sem nú er á raforku til grasmjölsframleiðslu sé mjög óraunhæf og mætti lækka verulega með tilliti til þess sem ég hef nú rakið. Loks er mjög athugandi að reka þessar verksmiðjur þannig, að þær noti jarðvarma, en þar sem hann er e.t.v. ekki nógur eða nógu hátt hitastig, þá með raforku. Þetta má sameina. Ég stend sem sagt upp til þess að lýsa ánægju minni með þetta mál, en legg á það mjög ríka áherslu að þessi þáttur verði vandlega skoðaður við byggingu þessara verksmiðja.



Herra forseti. Ég vil nú sem síðari flm. að þessari till. lýsa ánægju minni yfir þeim undirtektum sem hún hefur fengið hér þegar og glöggt hefur komið fram í þessum umr. Við setningu laga um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum árið 1971 voru í fyrsta skipti tekin inn í lög ákvæði um grænfóðurverksmiðjur. Í framhaldi af þessari lagasetningu var samkv. þeim lögum tilnefnd n. 6 manna, 3 af hálfu Búnaðarfélags Íslands og 3 af hálfu Landnáms ríkisins, til þess að gera áætlun um staðarval og uppbyggingu grænfóðurverksmiðja í landinu. Þessi n. starfaði á síðari hluta árs 1971 og fyrri hluta árs 1972 og skilaði þá ítarlegu áliti til þeirra stofnana sem hér áttu hlut að máli, þ.e. Búnaðarfélags Íslands og Landnáms ríkisins. Sú n. komst að þeirri niðurstöðu að á næstu árum væri æskilegt og fjárhagslega hagkvæmt að byggja grænfóðurverksmiðjur í Hólminum í Skagafirði, í Flatey í Austur-Skaftafellssýslu og Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu. Þessi staðsetning verksmiðja var m.a. valin vegna þess að nauðsynlegt var að gera sér grein fyrir því að flutningskostnaður á þessari vöru milli fjarlægra landshluta verður ærinn og af þeim sökum þurfti að taka tillit til þess við staðsetningu. Auk þess var haft að meginsjónarmiði að velja heppilegar sveitir og heppileg landssvæði frá gróðurfarslegu og veðurfarslegu sjónarmiði. Þessi voru þau meginsjónarmið sem byggt var á við staðarval fyrir þær verksmiðjur sem hér um ræðir. Þá áætlun, sem þessi n. skilaði af sér, staðfestu þær stofnanir, sem hér áttu hlut að máli, í megindráttum og hæstv. landbrh. staðfesti þá áætlun með bréfi litið breytta hinn 2. júní 1972 og fylgir það bréf sem fskj. með þessari till. Síðan hefur verið unnið að þessu máli, að vísu með minni hraða en stefnt var að, en þó með þeim árangri að á s.l. ári tók til starfa graskögglaverksmiðja í Flatey á Mýrum í Austur-Skaftafellssýslu. Þær tvær verksmiðjur, sem þessi till. fjallar fyrst og fremst um, í Hólminum í Skagafirði og Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu, eru enn tiltölulega skammt á veg komnar í uppbyggingu. Þó hefur Landnám ríkisins tryggt sér eignarráð á því landi, sem til þarf, og á auk þess möguleika á auknu landrými, a.m.k. við Saltvíkurverksmiðjuna. Þetta land á báðum stöðum er nú uppþurrkað og jarðvinnsla er nokkuð á veg komin, en þó er mikið verk eftir á því sviði. Á báðum þessum stöðum eru náttúrlegir landkostir góðir. Á báðum þessum stöðum er jarðvarmi enda þótt frekari rannsóknir þurfi að gera í því efni, a.m.k. í sambandi við verksmiðjuna í Hólminum, eins og hér hefur komið fram. Þegar undirbúningsnefnd þessa máls vann sitt verk á árunum 1971 og 1972 var olíuverð allt annað í landinu og í heiminum en nú er, og ég verð að segja það að á þeim tíma voru nm. ekki svo framsýnir að þeir hefðu jarðvarma sem neitt höfuðmarkmið í sambandi við staðsetningu þessara verksmiðja. Það er hins vegar mikið lán og er mjög þýðingarmikið að við þær tvær verksmiðjur, sem hér er aðallega um rætt, er jarðvarmi í allra næsta nágrenni. Og ég vil taka mjög undir það, sem fram kom hér hjá hv. 2. þm. Vestf., að það þarf að freista þess til hins ítrasta . að nota jarðvarmann svo sem kostur er í þessum verksmiðjum. Ég vil láta það koma fram hér, sem raunar kom að nokkru fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að það hefur verið farið fram á það að nú á þessu ári verði borað eftir heitu vatni í Varmahlíð til þess að auka þar vatnsmagnið sem þar er virkjað og fullnægir þeirri byggð sem þar er nú. En það er nauðsynlegt að afla þar meiri jarðvarmaorku til þess að geta notað hana við þá verksmiðju sem ákveðið er að reisa í Hólminum. Það skiptir vitaskuld mjög miklu máli, eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson gat um, hvert hitastig þessa vatns er, því að tæplega eru, að ég hygg, tæknilegir möguleikar á því að nota jarðvarma til a.m.k. fullrar þurrkunar á grasi og grænfóðri ef hitastig er ekki verulega hátt. En það getur alla vega orðið til mikillar hjálpar og orðið til þess að draga úr annarri orkunotkun verksmiðjanna. Þess vegna er þetta mjög stórt mál í sambandi við uppbyggingu þessara verksmiðja. Ég skal ekki fara um þetta mjög mörgum orðum eða rekja sögu þessa máls frekar en ég hef hér þegar gert. Það er hins vegar svo komið, að ég hygg að allir séu sammála um að hér sé um þýðingarmikið mál að tefla. Þrátt fyrir það er svo háttað um fjárhag ríkisins og fjárveitingar hins opinbera til þessara mála að ef sambærilegt framhald verður á fjárveitingum á fjárl. og verið hefur nú um nokkur ár, þá ganga þessi mál hægt fyrir sig í framtíðinni. Þess vegna þarf að breyta hér um. Það þarf annað tveggja að auka fjárveitingar á fjárl. eða að afla fjármagns eftir öðrum leiðum. Og að því miðar sú till., sem hér er flutt, að þess verði freistað eftir öllum leiðum að afla fjármagns til þessa þýðingarmikla verkefnis. Það hefur oft verið talað um að það væri einkenni á atvinnurekstri okkar íslendinga og stuðningi hins opinbera við atvinnuuppbyggingu hér á landi að við værum alltaf fúsir til þess að leggja mikið fjármagn í þau fyrirtæki sem ynnu að gjaldeyrisöflun fyrir þjóðarbúið, og er vitaskuld ekki á neinn hátt vert að kasta rýrð á þau vinnubrögð. Hins vegar hefur verið miklu tregara um það, óhætt að segja, að menn væru fúsir til þess að leggja mikið fjármagn í þau fyrirtæki sem væru gjaldeyrissparandi fyrir þjóðarheildina. Þau fyrirtæki eiga þó að mínu viti jafnan rétt við þau sem eru gjaldeyrisaflandi, því að hvor fyrirtækin um sig verða til þess að bæta hag okkar og stöðu í viðskiptum við aðrar þjóðir. Það er vikið að því örfáum orðum í grg. þessarar till. hvílíkur gjaldeyrissparnaður er hér á ferðinni ef uppbygging þessara verksmiðja væri svo hagað og þeirri vinnu hraðað svo að unnt væri að framleiða innanlands sem svaraði allt að 3/4 þess kjarnfóðurs sem nú er flutt inn til landsins. Ég skal ekki rekja það meir. En framleiðsla þessara tveggja verksmiðja, í Hólminum og Saltvik, mundi væntanlega verða til þess, miðað við núverandi verðlag, að spara sem svaraði 180–200 millj. kr. í gjaldeyri á ári, og sjá allir að hér er um verulega þýðingarmikið mál að tefla. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir þær undirtektir og þær yfirlýsingar sem hann gaf hér í sambandi við þetta mál. Ég tel að það sé tímabært og hefði raunar verið fyrir alllöngu að skipa n. til þess að vinna að framgangi þessara mála í heild og halda áfram að huga að áætlun um uppbyggingu fleiri verksmiðja í kjölfar þeirra sem þegar er ákveðið að byggja. Þetta var raunar tekið fram í áliti þeirrar n. sem starfaði á vegum Búnaðarfélags Íslands og Landnáms ríkisins árin 1971 og 1972, og því áliti var skilað til hæstv. ráðh. Það er því kannske vonum seinna að nú sé þessi n. í fæðingu. Hitt er ekki síður þýðingarmikið, að setja þegar á laggir undirbúningsstjórnir eða framkvæmdanefndir fyrir þær tvær verksmiðjur sem hér er um að tefla, - framkvæmdastjórnir sem geta haft með höndum undirbúningsstarf í sambandi við uppbyggingu þessara tveggja verksmiðja og hugað að fjáröflun og eignaraðild heimaaðila, eins og rannar hefur þegar verið drepið á af hv. 3. þm. Norðurl. v. Þess vegna vil ég ítreka það, að ég fagna yfirlýsingu hæstv. ráðh. um þessi efni og vænti þess að þær verði til þess að styðja þetta mál og hraða því að það komist heilt í höfn. Ég skal svo ekki lengja þetta mál meir. Mér er ljóst að fjármagnið er hér eins og endranær afl þeirra hluta sem gera skal. Sú n., sem mundi huga að framvindu þessa máls alfarið um landið í heild fengi væntanlega það verkefni að huga að nýjum tekjuöflunarleiðum og e.t.v. sérmerktum tekjustofnum til þessa verks. En framkvæmdanefndirnar heima fyrir þurfa að gefa því ítarlega gaum hvort ekki sé einnig ástæða til þess að leita eftir tekjustofnum heima í héruðum og þá um leið eignaraðild heimaaðili.

Forseti (Ásgeir Bjarnason) Hv. 1. landsk. þm. hefur kvatt sér hljóðs utan dagskrár og tilkynnti hann mér nokkru fyrir hádegi að hann mundi ræða um Kröfluvirkjun. Á það vil ég benda í sambandi við það mál, að hinn 11. nóv. voru umr. utan dagskrár um Kröfluvirkjun og aftur 2. des. var rædd fsp. frá hv. alþm. Braga Sigurjónssyni um Kröfluvirkjun. Í þriðja lagi vil ég á það benda, að hæstv. iðnrh. hefur þegar tilkynnt mér að hann muni gefa skýrslu um Kröfluvirkjun nú n.k. þriðjudag. Með tilliti til þessa vænti ég þess að hv. þm. verði stuttorður og umr. muni þá fara fram að sjálfsögðu um Kröfluvirkjun þegar hæstv. ráðh. gefur sína skýrslu. - Í öðru lagi hefur hv. þm. óskað eftir því að ræða þingsköp.



Herra forseti. Aldrei hefði mig grunað, að það kæmi í minn hlut að átelja okkar ágæta forseta fyrir stjórn hér á Alþ. En það virðist undarlega erfitt að fá að kveðja sér hér hljóðs. Ég hef aldrei lagt það í vana minn að kveðja mér hljóðs utan dagskrár, ég veit að það á að nota sér mjög takmarkað. En þegar það er í fyrsta skipti sem ég hef óskað eftir því, þá skil ég varla hvers vegna allir þeir steinar eru lagðir í götu mína sem ég hef orðið hér var við. Ég veit ekki annað en það sé hefð, það kannske vantar um það ákveðin lög, - en ég veit ekki annað en það sé hefð í þingsköpum að þegar óskað er eftir því að fá að ræða þingsköp, þá er manni undireins gefið orðið, og þetta hefur verið nauðvörn þm. þegar ekki er orðið við því að leyfa þeim að tala utan dagskrár. Þetta fékk ég ekki, heldur er búið að taka hér tvö, ef ekki þrjú mál á dagskrá, sem a.m.k. voru ekki öll eins nauðsynleg og ég tel að það mál sé sem ég ætla nú að ræða og vonast eftir að geta fært rök að þó síðar verði. Engu lofa ég um það hvort ég verði langorður eða stuttorður, því að ég tel hér um mál að ræða sem full ástæða er til að þm. hugleiði gaumgæfilega. En það er kannske rétt að víkja að steinunum. Ég er búinn að nefna einn, en annar var sá, að það, sem olli því að ég ákvað að kveðja mér hér hljóðs utan dagskrár, er grein í Þjóðviljanum í dag um Kröfluvirkjun, og það er viðtal við ekki ómerkari mann en Þorleif Einarsson jarðfræðing sem er talinn einhver okkar besti sérfræðingur á þessu sviði. Ég tel alveg öruggt að ekki einungis alþm., heldur almenningur um allt land kynni sér þessa grein og sjái út í hvaða óefni er verið að vaða með þjóðina. Ég tilkynnti niður í rn., að vísu ekki fyrr en rétt fyrir hádegi, að ég ætlaði að fá að ræða þetta mál utan dagskrár. Ég fékk seinna þau boð að ráðh. væri upptekinn á einhverjum öðrum fundi. Ég vek athygli á því að þm. og ráðh. eiga að meta meira Alþingi íslendinga heldur en einhvern fund úti í borginni. En sleppum því. Ég sagði að ég mundi láta mér nægja að einhver ráðh. hlustaði á mál mitt, því að þetta væri mál allrar stjórnarinnar. Enn voru ýmsar vöflur, eins og ég gat um áðan, hvernig forseti neytti valds síns. En það var ekki nóg með það. Þegar ég sit hér í sæti mínu áðan, þá kemur einn þm. til mín, varaformaður Kröflunefndar, og spyr hvort það sé virkilega satt að ég ætli að ræða Kröflumálið hér í dag. Jú, jú, ég segist ætla að gera það. „Þú skalt ekki hafa betra af því,“ segir hann með þjósti. Ég ætla að vona að þessi ágæti þm. komi hér upp á eftir og sýni þá karlmennsku að standa við þessi orð. En víkjum þá að Kröflumálinu. Þetta er raunaleg saga alls konar mistaka, og ég ætla ekki að hengja neinn sérstakan fyrir þau. Það eru allt of margir ábyrgir þarna til þess að hægt sé að benda á einn sérstaklega sekan. En ég hygg þó að við getum ekki fríað fyrrv. orkumálaráðh. af töluverðri sök þarna, og sá, sem nú situr í því sæti, heldur áfram með vitleysuna, sýnist manni, þrátt fyrir gos, þrátt fyrir að markaður hafi breyst, þrátt fyrir það að Grundartangaverksmiðjan virðist ekki vera á næsta leiti og þar af leiðandi mikið rafmagn þá og þegar til staðar við Sigöldu. Samt sem áður á að fara áfram með þetta mikla fyrirtæki, sem kostar milljarða, án þess að enn þá sé þörf fyrir það. Og þetta er gert á sama tíma og þeir, sem best hafa vit á fjármálum okkar eða telja sig hafa best vit á þeim, eru að segja okkur að þjóðin sé á hraðri leið í gjaldþrot. Nýlega var sagt og ekki mótmælt að hin ágæta ríkisstj., sem nú situr, rétti hverju barni, sem fæðist á Íslandi núna, um 300 þús. kr. skuldabagga. Síðan bættust við tvö lán sem voru tekin nú á dögunum. Ætli þetta sé þá ekki komið upp í 400 þús., og þegar hún kannske færi frá, ja, hvenær? - hún virðist sitja furðuföst þrátt fyrir alla vitleysu sína, - ætli það verði ekki orðin hálf milljón sem hún réttir að blessuðum börnunum sem fæðast hérna þá? Það mætti segja mér það. En hér kom sendinefnd frá Akureyri til að reyna að fá að halda áfram að bora á Laugalandi í Eyjafirði, Laugalandi fram, þriðju borholuna, til að það kæmi í ljós fullkomlega hvort hægt yrði að hita Akureyri upp með heitu vatni þarna úr firðinum og ef það yrði hægt, þá hefur verið bent á að markaðurinn fyrir Kröflurafmagn gerbreyttist. En í Morgunblaðinu í morgun stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Orkumálastjóri: Borinn fer til Kröflu, því verður ekki breytt. Okkur er uppálagt að mæta með borinn við Kröflu, og því verður ekki breytt,“ segir hann. Engin breyting hvað sem fram undan er. Allt of dýr virkjun, ekki markaður fyrir rafmagnið, stórkostlega aukið rafmagn, sem ekki selst við Sigöldu innan skamms tíma, og loks það, sem fyllti nú mælinn í mínum huga, það er grg. eða frásögn Þorleifs Einarssonar í Þjóðviljanum í dag. Ég vek athygli á því, að þetta er birt í blaðinu Þjóðviljanum. Formaður Alþb., Ragnar Arnalds, er einn í stjórn Kröfluvirkjunar. Takið eftir þessu. Þessi grein er töluvert ítarleg, og ég geri ráð fyrir að millifyrirsagnirnar séu kannske blaðsins. En Þorleifur hefur áreiðanlega vitað að þær voru settar, og ég ætla að lofa ykkur að heyra fyrst millifyrirsagnirnar: „Skjálftavirknin óeðlileg - fljótandi efni undir.“ Önnur millifyrirsögn: „Pólitísk Kröflunefnd mistök.“ Þriðja millifyrirsögn: „Villandi upplýsingar um jarðskjálftaþol stöðvarhúss.“ Næsta millifyrirsögn: „Varnir gegn hraunrennsli þarf að athuga betur.“ Enn: „Svæðið hefur tæmst af gufu.“ „Engin forrannsókn fór fram á svæðinu.“ Þarna höfum við það sem við höfum verið að spyrja eftir og aldrei fengið hrein svör um. Ég spurðist fyrir um forrannsóknirnar í vetur. Jú, jú, jú, jú, það hafði svo sem verið rannsakað. En nú kemur jarðfræðingurinn Þorleifur Einarsson og segir okkur svart á hvítu: „Engin forrannsókn fór fram á svæðinu.“ Og enn meira: „Bora þarf tvöfalt fleiri holur vegna vélakaupanna.“ Og síðan leggur hann til: „Frestun Kröfluvirkjunar - línu yfir Sprengisand.“ Ég ætla aðeins að lesa örfáar glefsur úr þessari grein, með leyfi hæstv. forseta. T.d. kemur hérna um skjálftavirknina: „Það má svo aftur benda á það núna, að þó að stór jarðskjálftahrina sé liðin hjá, er skjálftavirknin langt frá því að vera eðlileg og er raunar núna tvöföld á við það sem hún var í sumar, Þá má og benda á það að hitabreytingar á svæðinu eru litlar samkv. mælingum. Þó er ljóst að hiti hefur hækkað á svæðinu næst stöðvarhúsinu. Hvað þetta þýðir skal ég ekki segja um, en það er þó öruggt og víst, að enn þá eru mestar líkur á því að næsta eldgos á Íslandi brjótist út á Kröflusvæðinu.“ Ég endurtek: „Hvað þetta þýðir skal ég ekki segja um, en það er þó öruggt og víst, að enn þá eru mestar líkur á því að næsta eldgos á Íslandi brjótist út á Kröflusvæðinu.“ Ég benti á það í fsp. í vetur hvað þetta væri háskalegt svæði sem þarna hefði verið ráðist í að virkja, og viti menn, örfáum dögum eftir að ég flutti mína fsp. hér hófst gosið á þessum stöðum, svo að það sannaðist a.m.k. að ég benti þar á háskann sem í virkjuninni fólst. - Og enn segir Þorleifur Einarsson hér: „Þá má einnig benda á það, að engar titringsbylgjur (S-bylgjur) mælast þegar jarðskjálftabylgjur fara í gegnum Kröflusvæðið, en titringsbylgjur fara eingöngu í gegnum fast efni, en ekki fljótandi. Þetta gæti bent til þess að einhvers konar vökvi sé þarna undir, sumir mundu halda hraunkvika.“ Enn segir hann hér: „Mér finnst pólitísk Kröflunefnd mistök. En fyrst svona var að málum staðið hefði hún átt að ráða sér „yfirlestrar“-sérfræðinga til að fara yfir áætlanir ráðgjafarverkfræðinga, þar sem nm. sjálfir eru vart dómbærir um slík sérfræðileg mál. Við eigum hæfa menn sem þekkja vel til slíkra virkjana. Þar má nefna t.d. þá Gunnar Böðvarsson,“ - heimsfrægur maður á þessu sviði - „og Svein Einarsson, sem báðir starfa erlendis, og Þorbjörn Karlsson prófessor við Háskóla Íslands.“ En Þorleifur veit af því að til þessara manna hefur ekkert verið leitað. Það þótti ekki nein þörf á því að fá sérfræðinga varðandi þetta mál. „Svæðið hefur tæmst af gufu,“ segir hann. „Á það ber að benda, að í I.eirhnjúksgosinu streymdi feikilegt magn af gufu út úr svæðinu. Sumir telja að aflið hafi kannske verið 500–1040 mw. Þarna hefur því Kröflusvæðið tapað geysilegri orku á nokkrum vikum, svo sem sjá má af því að eina nothæfa borholan hefur misst um 64% af afli sínu“ - 60% minnkar það við gosið. –„Enginn veit hversu langan tíma tekur fyrir svæðið að jafna sig, en ólíklegt er að boranir í vor og sumar muni veita upp svo öflugu gufustreymi sem verður í framtíðinni. Eigi að koma annarri vélinni í gagnið í haust, þarf því fleiri borholur en við eðlilegar aðstæður. Þetta ásamt fleiru bendir á að fresta beri framkvæmdum við Kröfluvirkjun. Að öðru leyti þarf ég vart að ræða um óhagkvæmni virkjunarinnar. Það hefur verið gert svo rækilega á undanförnum vikum og mánuðum.“ - Það hefur bara ekki verið tekið tillit til þess, hverjir sem hafa talað. Síðan, eins og ég sagði áðan, bendir Þorleifur Einarsson á að engin forrannsókn fór fram á Kröflusvæðinu, heldur var farið í virkjunina án eiginlega nokkurrar athugunar, en síðan segir hann: „Við boranir í fyrra kom í ljós að hiti á svæðinu er meiri en ráð hafði verið fyrir gert. Vélarnar eru gerðar fyrir 270 gráðu hita, en í stóru borholunni, sem nú er ónýt, er hann álitinn 330–340 stig. Þar sem vélarnar eru gerðar fyrir 270 stig og bundnar við það, er ljóst að ekki má bora það djúpt að full aflköst fáist úr holunum, sé miðað við hitastig í ónýttu holunni. Það þýðir að bora þarf tvisvar til þrisvar fleiri holur þar sem þær mega ekki vera fullsterkar. Þetta hefur í för með sér meiri fjárfestingu í holum og leiðslum.“ Sem sagt, virkjunin hækkar enn, enginn veit hvað mikið. Síðan leggur hann þetta til, og ég held að alþm. hafi gott af því að heyra hvað hann ráðleggur. Þetta er enginn Bragi Sigurjónsson, sem er að tala, heldur er það Þorleifur Einarsson jarðfræðingur og einn þekktasti maður okkar á því sviði: „En hvað á þá að gera til úrbóta á þessu, eins og málin standa í dag, þegar ekki er hægt að afskrifa gos og gangurinn í framkvæmdinni hefur verið eins og þú hefur lýst?“ spyr blaðamaðurinn. „Það á að byrja á því að selja vélarnar. Þær eru sagðar svo góðar að það ætti ekki að vera neinn vandi að fá kaupendur.“ - Ég veit nú ekki, hvort það er kannske ofurlítið háð í þessu, jæja, sleppum því. - „Síðan er best að hugsa upp á nýtt og fikra sig áfram eftir því með forrannsóknum, auk þess sem sjá verður hvert framhald verður á jarðhræringum á svæðinu sem enn eru óeðlilegar eins og fram hefur komið. Það er ljóst að með lagningu byggðalínunnar verður komið í veg fyrir raforkuskort á Norðurlandi, en hún á að geta flutt 8–10 mw. næsta haust. Í framtíðinni eru svo horfur á að Akureyri fái hitaveitu sem spari a.m.k. önnur 8 mw. í raforku. Það er ljóst, að Grundartangaframkvæmdum seinkar um óákveðinn tíma. Sigölduvirkjun fer hins vegar í gang næsta vetur. Það verður því enginn skortur á raforku í náinni framtíð og alveg óhætt að hugsa svolítið af viti,“ segir Þorleifur. „Það hefur hins vegar verið lagt á það allt kapp af Kröflunefnd að fjárfesta og kaupa sem mest til þess að tryggja það að hvergi verði við snúið.“ - Sem sagt, ómögulegt að bakka. „Á föstudagskvöldið síðasta var í sjónvarpinu sýnd mynd frá uppskipun staura í línu frá Kröflu til Akureyrar. Þá staura ætti þegar í stað að nota í línu frá Sigöldu norður yfir Sprengisand í Bárðardal allt í Fosshól. Þeir mundu nægja í helming hennar. Þaðan mætti svo dreifa rafmagni austur og vestur og þegar Kröfluvirkjun svo kæmi í gagnið ef jarðhræringar þar hættu og unnið yrði af viti mundi hún geta flutt orku í allar áttir. Þar með yrði losnað við vandræðavirkjun í Bessastaðaá“ - takið eftir þessu: „losnað við vandræðavirkjun í Bessastaðaá í Fljótshlíð, sem er engu betri en Grímsá - vatnslaus allan veturinn“. Og hér held ég að ég lofi nú Þorleifi að hafa síðasta orðið. En ég ráðlegg alþm. að lesa þessa ágætu grein, þótt hún sé í Þjóðviljanum, og hjálpa ríkisstj. til að fara að hugsa af viti.



Áður en ég gef hæstv. ráðh. orðið vil ég taka þetta fram til skýringar út frá því sem hv. 1. landsk. þm. Bragi Sigurjónsson sagði. Er hann ræddi við mig í morgun sagði ég honum að ég mundi athuga, hvort ég gæti komið honum að utan dagskrár, og mér fyndist eðlilegt að þetta mál yrði rætt við hæstv. iðnrh. þegar hann kæmi í þingsalinn. Ég gat þess líka við hv. þm. að ég hefði þegar lofað að taka til afgreiðslu í dag þau þingmál sem þegar hafa komið til umr. Þetta vissi hv. þm. Þá vil ég líka á það benda, að hv. 1. landsk. þm. hefur ekki í sinni ræðu komið með nein rök fyrir því að það hafi verið brotin á honum þingsköp. Það eina var það að hann komst ekki að með mál sitt jafnfljótt á fundinum og hann óskaði. En það er á valdi forseta hvenær hann lætur umr. utan dagskrár fara fram ef hann leyfir þær á annað borð. Það er alveg rétt hjá hv. 1. landsk. þm., Braga Sigurjónssyni, að hann hefur ekki þreytt hvorki mig né aðra með umr. utan dagskrár, og það er siður en svo, að ég hafi hugsað slíkt. Ég hef enga löngun til þess að brjóta á hv. þm. þær reglur sem gilda í Alþ., nema síður sé, því að hann hefur ekki þreytt mig með umr. utan dagskrár. En ég vona að hv. þm. finni, er hann hugleiðir málið betur, að það hafa ekki verið brotin á honum þingsköp, þar sem hann hefur fengið tíma og tækifæri til þess að koma því máli að er hann óskaði.



Herra forseti. Þegar þm. óska þess að beina fsp. til ráðh. utan dagskrár, þá er það orðin föst venja hér á Alþ. um fjölda ára að sá ráðh. sé látinn vita með hæfilegum fyrirvara. Í þetta sinn barst mér vitneskja kl. 1. í dag um að hv. þm. Bragi Sigurjónsson ætlaði að hreyfa hér utan dagskrár Kröflumáli. Út af ummælum hv. þm. um að ég hafi verið á fundi úti í bæ vil ég skýra frá því hér, sem hv. þm. er kunnugt, að í dag hófst ársþing Félags ísl. iðnrekenda þar sem er venja að iðnrh. flytji erindi um þróun iðnaðarmála. Því hafði ég lofað fyrir alllöngu og hafði fjarvistarleyfi hjá hæstv. forseta Sþ. í því sambandi og kom því ekki á þennan fund að sjálfsögðu strax kl. 2. Ef í þessu felast ásakanir frá hv. þm., þá eru þær ástæðulausar. Ég býst ekki við að hv. þm. og líklega ekki heldur hv. fyrirspyrjandi ætlist til þess að ég fari að ræða við hann hér um blaðaviðtal úr einu dagblaðanna í morgun. Ég hef rætt um það við hæstv. forseta Sþ., og það var hv. fyrirspyrjanda kunnugt áður en hann fór hingað í stólinn, að ég hef óskað eftir því að á fundi Sþ. n.k. þriðjudag verði tekin á dagskrá skýrsla iðnrh. um Kröfluvirkjun. Ég mun því ekki nú ræða þau mál frekar.



Herra forseti. Hv. þm. Bragi Sigurjónsson hefur tekið sig til og lesið hér utan dagskrár langa grein úr einu dagblaði bæjarins sem inniheldur viðtal við Þorleif Einarsson jarðfræðing. Hann hefur sérstaklega vakið athygli alþm. á því að þessi grein hafi birst í Þjóðviljanum og í því sambandi bætt því við að formaður Alþb. eigi sæti í Kröflunefnd, það sé kannske einmitt þetta, sem sé athyglisverðast í þessu sambandi. Án þess að fara að ræða hér í smáatriðum um efni þessa viðtals, þá vil ég leyfa mér að benda á að í því er fjallað um þetta mál frá býsna mörgum hliðum. Það er rætt um málið frá jarðfræðilegu sjónarmiði, frá sjónarmiði vélaverkfræði, frá sjónarmiði jarðskjálftafræðinga og frá sjónarmiði þeirra sem gerst vita um raforkumarkað og viðskiptamál. Ekki skal ég draga neina dul á það, að sá, sem viðtalið er við, Þorleifur Einarsson, er hinn mætasti maður, ágætur jarðfræðingur, sem margt gott liggur eftir. En það vill nú svo til að hann er ekki sérfræðingur á öllum þessum sviðum sem ég hef nú nefnt og þetta viðtal fjallar um. Það, sem hann segir í þessu viðtali um jarðfræðileg efni, er ekki í neinu ósamræmi við skoðanir annarra jarðvísindamanna um þessi efni eða a.m.k. ekki að neinu marki, og mér virðist ekki að þau sjónarmið, sem hafa verið ríkjandi í Kröflunefnd, hafi verið þar í neinni andstöðu við. En þegar kemur að öðrum sviðum þessa máls, þá ber æðimikið á milli, og ég get aðeins sagt það eitt, að þessi ágæti maður hefur ekkert dómsvald í þeim efnum. Ég læt nægja að segja það eitt á þessu stigi málsins, að það úir og grúir í þessu viðtali af ýmiss konar misskilningi sem þarfnast leiðréttingar, ýmsar stóryrtar fullyrðingar sem lítill rökstuðningur er á bak við. Þar er margt ofsagt og kannske enn fleira vansagt. Ég reikna með að í umr. um þetta mál á þriðjudag gefist tækifæri til þess að ræða þessi mál frá ýmsum hliðum, og er því að sjálfsögðu engin ástæða til þess að fara að elta ólar við einhvern misskilning sem stendur í einu dagblaðanna, jafnvel þótt gott dagblað sé. Því mun ég ekki gera það. En ég stend nú kannske ekki eingöngu upp vegna þess að að mér skyldi vera sveigt í orðum hv. þm., heldur einnig vegna hins, að ég tel sem þm. norðlendinga að hér sé um býsna stórt og mikið hagsmunamál að ræða fyrir Norðurland. Norðurland býr við mikinn orkuskort í dag og fyrirsjáanlegt er að Austurland þarf einnig á orku að halda sem fyrst frá þessari sömu virkjun. Og enda þótt menn geti verið frjálsir að því að gagnrýna og rökræða þetta mál eins og önnur frá öllum hliðum, þá vil ég síður að mjög óheiðarlegur og óvandaður málflutningur í þessu efni verði til þess að koma okkur norðlendingum í meiri vanda í orkumálum en orðið er, því að að sjálfsögðu væri það það alvitlausasta sem hægt væri að gera í raforkumálum á Íslandi í dag, að hætta við Kröfluvirkjun.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera jafnstuttorður og formælendur Kröfluvirkjunar sem hér hafa talað, en þeir hafa verið svo stuttorðir að það mætti meta hvert orð, sem þeir hafa látið um málið falla, á einn milljarð a.m.k. Ég tel það vera talsvert ánægjulegt að það komi fram hér yfirlýsing frá hv. þm. Ragnari Arnalds, formanni Alþb., að það sé varhugavert að taka of mikið mark á því sem í Þjóðviljanum stendur. Enn fremur kom ábending frá þessum hv. þm. um það að Þorleif Einarsson skorti sérfræðiþekkingu. Ég verð nú að segja eins og er, að það virðist vera orðið þannig hjá þessari ágætu Kröflunefnd að menn, sem í henni sitja, ætli að þeir einir sitji uppi með sérfræðiþekkingu í þessum málum, þannig að það duga ekki lengur viðvaranir til þeirra frá þeim sérfræðingum sem við höfum. Þeir telja sér ekki einu sinni skylt lengur að hlusta á guð almáttugan þegar hann reynir að vara þá við, svo mikil er sú sérfræðiþekking sem í þessari n. er fólgin. Ég vil vekja athygli þm. á því hvernig að þessum Kröflumálum og upplýsingum um þau hefur verið staðið. Því var haldið fram alveg fram á síðasta dag að þjóðin þyrfti ekki að óttast að nein eldsumbrot eða jarðhræringar yrðu í Kröflu eða þar í nánd sem gætu spillt þessari framkvæmd. Síðan gerist það, að þegar það verður, þá er því lýst yfir í blaðaviðtali við jarðfræðinga, sem fylgdust með eldsumbrotunum, að þeir hefðu haft vitneskju um það síðan í sept. í haust að þetta væri í vændum. Þeir skýrðu frá því að þeir hefðu látið almannavarnanefndir vita. Þeir skýrðu frá því að þeir hefðu látið yfirstjórnendur þessara framkvæmda vita. Og ég ætla að Kröflunefnd hafi ekki verið alls óvitandi um það hvað var þarna að gerast. Samt sem áður leyfa þessir menn sér að fullyrða það fram á síðustu stund að þeir viti ekki til þess að menn þurfi að hafa neinar áhyggjur af slíkum hlutum. Slík er þeirra sérfræðiþekking. Hún var meiri en jarðfræðinganna í þessu tilliti. Þá kom það einnig fram í sjónvarpsviðtali við formann Kröflunefndar, hv. þm. Jón G. Sólnes, þar sem hann var spurður um ýmsar upplýsingar og beðinn að gefa svör við ýmsum upplýsingum sem fyrirspyrjendurnir þóttust fara nærri um að væru réttar, en gátu ekki staðreynt með því að beita ákveðnum sérfræðingum fyrir sig, að hv. þm. formaður Kröflunefndar neitaði öllum þessum fsp. og upplýsingum fréttamannanna og sagði að þetta væru staðlausir stafir. Nokkrum vikum síðar kom út skýrsla frá Orkustofnun sem staðfesti hvert eitt og einasta atriði af því sem hv. þm. hafði mótmælt og jafnframt lá það fyrir að þegar hv. þm. mótmælti þessum ummælum í sjónvarpsþætti, þá lá það fyrir frá yfirmönnum Orkustofnunar og honum var kunnugt um að fréttamennirnir voru að fara rétt með, þannig að þetta mál á sér mjög flókinn aðdraganda og einkennilegar starfsaðferðir sem við það hafa verið hafðar. Til hvers í ósköpunum erum við íslendingar að virkja orkulindir okkar? Að sjálfsögðu til þess að reyna að afla okkur ódýrrar orku. En er rétt á málum haldið þegar þær virkjunarframkvæmdir, sem nú er verið að vinna fyrir erlent lánsfé, geta kostað það að við íslendingar séum að selja fjárhagslegt sjálfsforræði okkar í hendur erlendra bankastjóra, það lánsfé sé notað þannig að það árið, sem þessar virkjanir komast í gagnið, tvöfaldist raforkuverð á Íslandi. Ekki ómerkari maður en Jóhannes Nordal hefur haldið því fram, að ef haldið verði áfram eins og gert hefur verið að undanförnu, þá þurfi annað tveggja á næsta ári að tvöfalda raforkuverðið eða taka upp niðurgreiðslur úr ríkissjóði á raforkuverði. Er það svona sem við ætlum að nota dýrt erlent lánsfé til þess að skapa íslendingum ódýra orku? Dugir sérfræðiþekking Kröflunefndar líka til þess að leysa þetta mál? Það hefur verið talsvert mikið um þessi mál skrifað í blöð nú að undanförnu. Hv. þm. Bragi Sigurjónsson hefur gert grein fyrir nokkrum af þessum atriðum, en þau eru talsvert fleiri. í dagblaðinu Vísi fimmtudaginn 25. mars s.l. birtist viðtal við einn af stjórnarmönnum í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins, Björn Friðfinnsson. Þar kemur fram að rekstrarhalli á Kröfluvirkjun er áætlaður 1 milljarður á ári. Einn milljarður á ári er áætlaður rekstrarhalli Kröfluvirkjunar. Samt sem áður er haldið áfram, þó að vitað sé að þarna er verið að byggja virkjun sem ekki hefur markað fyrir orku sem hún framleiðir. Þarna er verið að byggja fyrirtæki sem getur ekki selt þá vöru sem það framleiðir. Samt er haldið áfram.  Þá kemur einnig fram sú fullyrðing frá þessum stjórnarmanni Rafmagnsveitna ríkisins að bygging Kröflu hafi e.t.v. jafnvel verið lögbrot, þar sem lög um Kröfluvirkjun heimili 55 mw. virkjun, en þarna sé byggð 70 mw. virkjun. Eitt atriðið enn sem e.t.v. þyrfti að fá útkljáð hjá þeim vísu mönnum sem stjórna þessum málum. Þá kemur einnig fram hjá þessum sama stjórnarmanni að á næsta ári, ef svo heldur fram sem horfir og Kröfluvirkjun verður tekin í notkun, þá muni raforkuverð til norðlendinga á meðalstóra norðlenska fjölskyldu, sem hv. þm. Ragnar Arnalds bar svo mjög fyrir brjósti í ræðu sinni hér áðan, árskostnaður hækka um 100 þús. kr. Slíkur er Kröfluskatturinn að sögn stjórnarmanns í Rafmagnsveitum ríkisins. Sjálfsagt munu sérfræðingarnir í Kröflunefnd ekki vera í vandræðum með að gera grein fyrir svörum við þessu. Þá kemur það fram í þessu sama blaði föstudaginn 2$. mars að árið 1979 verði ekki einu sinni þörf fyrir nema helming af orkunni sem framleidd er í Kröflu. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Raforkuframleiðslan á Norðurlandi á þessu ári er áætluð 200 gwst., þar af fara 50 gwst. til húshitunar á Akureyri. Sá markaður tapast að mestu á næstu árum ef bitaveita verður lögð til Akureyrar. Á næsta ári er ráð fyrir því gert að núverandi aflstöðvar norðanlands geti framleitt 94 gwst. af u.þ.b. 130 sem framleiða þarf. Árið 1979 er áætlað að núverandi aflstöðvar geti framleitt 187 gwst., en þá er heildarþörfin metin u.þ.b. 285–295 gwst. Þá er aðeins þörf á rúmlega 100 gwst. framleiðslu hjá Kröflu sem er aðeins helmingur af afkastagetu orkuversins. Ekki er talið að markaður verði sunnanlands fyrir orku frá Kröflu sem tryggja mætti með byggðalinu. Miðað víð núverandi og fyrirhugaðar framkvæmdir austanlands virðist heldur lítil von til þess að markaður opnist þar fyrir rafmagn frá Kröflu. Hér er ekki reiknað með stóriðju norðanlands, enda eru engar umr. þar um eins og sakir standa.“ Þetta segir í frétt Vísis frá 26. mars s.l., og þessari frétt hefur enginn mótmælt svo ég viti til. Þá kemur einn sérfræðingurinn enn, að vísu ekki Kröflusérfræðingur. Sá sérfræðingur er verkfræðimenntaður, prófessor við Háskóla Íslands, Jónas Elíasson. Þetta er álit hans, hann segir: „Ég hef talið að ekki ætti að reisa Kröfluvirkjun svona stóra. Ég tel að hún sé rangt tímasett og það hefði átt að reisa hana í áföngum. Auk þess fellur Krafla illa inn í raforkukerfið á Norðurlandi. Rafmagnsþörfin er fyrst og fremst fyrir afl, en ekki fyrir orku. Kröfluvirkjun hefur mikla orkuvinnslugetu, en tiltölulega lítið afl í samanburði við orkuvinnslugetuna. Það eru tæknilegir örðugleikar á að ljúka þessari virkjun á tilsettum tíma. Það er fyrirsjáanlegt að henni verður ekki lokíð í ár, Framkvæmdaáætlunin sem slík er ágæt, en framkvæmdum er flýtt óþarflega mikið.“ Þetta er álit Jónasar Elíassonar prófessors við Háskóla Íslands, þannig að það er ekki aðeins einn sérfræðingur og ekki bara tveir, sem gengið hafa á fund þeirra, sem þessum málum ráða og varað þá við. En þeir vilja víst ekki hlusta, þessir ágætu menn. Þeir vilja hvorki hlusta á viðvaranir sérfræðinga né á þær viðvaranir sem koma fram í afstöðu fjölda fólks sem látið hefur sig þessi mál varða, - fólks sem hefur áhyggjur af því að á þessum árum, við þá efnahagsörðugleika sem íslenska þjóðin á í, þá sé verið að binda á fólkið bagga skulda í erlendum lánum til þess að byggja virkjun til að framleiða orku sem enginn getur selt. Og að nokkrum manni skuli detta í hug að hlusta ekki einu sinni á slíkar viðvörunarraddir, hlusta hvorki á sérfræðinga, sama í hvaða starfsgrein þeir sérfræðingar eru, né aðra, til þess þarf meiri kjark heldur en mætti ætla að þeir hefðu sem nú stjórna þessu landi.



Herra forseti. Ég mun ekki taka þátt í því að lengja þessar umr. sem hér hafa farið fram utan dagskrár í sambandi við svokölluð Kröflumál. Til þess gefst væntanlega tækifæri á þriðjudaginn kemur þegar skýrsla orkumálaráðh. verður flutt í sambandi við þessi mál. En ég kem hér í ræðustól vegna ummæla hv. 8. landsk. þm. Sighvats Björgvinssonar, þar sem hann fullyrti að ég hefði farið með ósatt mál í margumtöluðum sjónvarpsþætti í nóv. s.l., þar sem fréttamaður eða spyrill beindi til mín spurningu út af upplýsingum sem hann kvaðst hafa um að ekki yrði næg gufuöflun til virkjunarinnar, og ég svaraði því að mér væri ekki kunnugt um að slíkar upplýsingar væru fyrir hendi frá Orkustofnun og margítrekaði í svari mínu og tilmælum til fyrrgreinds spyrils að hann gæfi mér upp heimildir sem hann hefði fyrir þessu. Ég harðneita að mér hafi verið kunnugt um þessar upplýsingar sem þessi virðulegi spyrill hafði þá um þessi mál, því að þær birtust í opinberri skýrslu sem var afhent þó nokkuð löngu eftir að þessi umræddi sjónvarpsþáttur var tekinn upp. Það kom því fram að þessi hv. spyrill, sem þarna átti hlut að máli, virtist hafa haft aðgang að upplýsingum, sem stóðu í umræddri skýrslu, mun fyrr en hún var gerð að opinberu plaggi. Því vísa ég því algjörlega til föðurhúsanna og tel ósæmilegt að vera að bera á mig hér í heyranda hljóði fyrir alþjóð að ég sé ósannindamaður. Það er ekki rétt.



Virðulegi forseti. Ekki efa ég það að hv. þm. Jón G. Sólnes segi satt um þetta mál. En það lýsir e.t.v. sitt hverju um hvernig að þessari framkvæmd er staðið að fréttamenn og spyrlar skuli vita meira um slík mál heldur en sjálfur formaður Kröflunefndar, því ég held að það dyljist varla nokkrum manni að spyrillinn, sem spurði hv. þm. þessarar spurningar sem formann Kröflunefndar, hafði eitthvað fyrir sér þegar hann spurði. Og mér finnst það harla einkennilegt ef ráðgjafaraðilar Kröflunefndar eru að taka saman skýrslur um mál eins og þessi, sem ekki eru unnin á einni nóttu, eins og menn geta rétt ímyndað sér, að þá skuli sambandið milli ráðgjafaraðilans og framkvæmdaraðilans vera svo slæmt að það megi halda því fram að Kröflunefnd, sem framkvæmir hlutina, viti síðust manna um hvað ráðgjafaraðilarnir eru að gera. Þetta er auðvitað alveg furðuleg málsmeðferð. Og ef það er rétt sem hv. þm. Jón G. Sólnes segir, þá er ekki nema tvennt til: annaðhvort telja ráðgjafaraðilarnir gjörsamlega þýðingarlaust að vera að gefa þessari ágætu n. nokkur ráð eða að n. hefur ekki fyrir því að hafa frumkvæði um að leita til þessara ráðgjafaraðila. Það var einnig annað sem ég tók fram í ræðu minni áðan og enginn þeirra, sem hér hafa talað, hefur viljað gefa svar við, og það var þetta: Vissi Kröflunefnd um það í septembermánuði s.l. að jarðfræðingar og aðrir vísindamenn teldu að það mætti búast við eldgosum og náttúruhamförum á Kröflusvæðinu? Það hefur komið fram að 15. sept. s.l. var að tilhlutan jarðfræðinganna fjölgað mjög jarðskjálftamælum þar sem þeir töldu sig sjá fyrir að það væri eitthvað mjög alvarlegt að gerast við Kröflu. Á sama tíma og þetta gerist fullyrða aðilar í Kröflunefnd við hvern sem heyra vill að það þurfi enginn að hafa áhyggjur af þessum málum. Eftir að gosið hefur orðið og jarðhræringarnar átt sér stað, þá kemur í ljós að jarðfræðingarnir vöruðu við. Þeir sögðust hafa skýrt almannavarnanefnd Mývatnssveitar frá þessu og það hafi orðið til þess að hún flýtti sínum aðgerðum og sínum áætlanagerðum. Var Kröflunefnd kunnugt um þetta eða ekki? Við þeirri spurningu vil ég fá svar. Það verður e.t.v. nægur tími fyrir þessa ágætu n. að átta sig á því, hvaða svar eigi að gefa, fram til næsta þriðjudags. Ég skal ekkert fara í launkofa með hver mín skoðun er á þessari framkvæmd. Hún er sú, að eins og mál standa nú, þar sem verið er að byggja stóra virkjun án þess að vitað sé um hagkvæmni hennar að öðru leyti en því að slegið hefur verið af ábyrgum aðila fram þeirri fullyrðingu að tapið á þessari virkjun verði einn milljarður á ári, - á sama tíma og þetta er hið eina sem um hagkvæmni virkjunarinnar er vitað, þá skuli vera haldið áfram að framkvæma fyrir erlent lánsfé þegar aðstæður í landinu hafa breyst þannig að fyrirsjáanlegt er að það sé ekki markaður fyrir þessa orku. Það tel ég með öllu ábyrgðarlaust athæfi og má mikið vera ef flokkar Alþ. ætla sér virkilega að sameinast um að afgr. málið í þegjandi hljóði með því að samþ. á næsta ári tvöföldun raforkuverðs til þess að standa undir vitleysunni. Ætla þessir hv. alþm., sem bera ábyrgð verandi í Kröflunefnd, að standa frammi fyrir þjóðinni með það á bakinu? Ég fer ekkert í launkofa með hvað ég tel að eigi að gera. Ég tel að það eigi að fresta öllum framkvæmdum við Kröflu á meðan athugað er hvert á að selja þá orku, sem þar er verið að framleiða, og hvar sá markaður sé fyrir hendi, sem eigi að taka við þeirri orku. Ég tel að það sé ábyrgðarlaust að halda þessum framkvæmdum áfram fyrr en það liggi fyrir.



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður, en ég tel þó ekki rétt að láta þessum umr. ljúka án þess að það komi fram sem mig langar til að vekja athygli á. Þessar umr. hófust á því að hv. 1. landsk. þm. vakti athygli á stórmerku víðtali við einn helsta jarðfræðing landsins sem birtist í Þjóðviljanum í morgun, málgagni eins af meðlimum Kröflunefndar. Enn fremur hefur verið vitna ð til ummæla ýmissa annarra sérfræðinga í þessum umr. En í málgagni, sem telur sig styðja núv. hæstv. ríkisstj. og þar með hæstv. iðnrh. í aðalatriðum a.m.k., þ.e.a.s. í Vísi, birtist þriðjudaginn 30. mars s.l. grein eftir ungan og mjög vel kunnan lögfræðing, Baldur Guðlaugsson, þar sem hann m.a. gerir Kröflumálið að umtalsefni með þeim hætti að ég tel ívitnun í það eiga heima í þessum umr. Baldur Guðlaugsson, lögfræðingur segir m.a. í þessari merku grein sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Því er að þessu vikið, að undanfarna daga hafa birst í fjölmiðlum svo ógnvekjandi upplýsingar um mistök í raforku- og iðnaðarmálum að ekki verður lengur orða bundist. Spurningin er einungis sú, hvort unnt muni að hefja umr. um pólitíska ábyrgð á augljósum mistökum án þess að vera sakaður um ómerkilegar persónulegar árásir á orku- og iðnmrh. Þau atriði, sem hér er vitnað til, eru tvenns konar: annars vegar óstjórn í mörkun orkumálastefnu á Norðurlandi, hins vegar rangar ákvarðanir varðandi eignaraðild að málmblendiverksmiðjunni á Grundartanga.“ Þessi orð eru rituð af kunnum ungum sjálfstæðismanni undir nafni, og fer ekki milli mála hver skoðun hans er á því máli sem hér er um að ræða. Ég vitna ekki í það sem hann segir um Grundartangamálið, það er ekki hér til umr., en síðar í greininni segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Hitt er þó öllu alvarlegra, að samhliða framkvæmdum við Kröfluvirkjun var hafist handa við lagningu byggðalínu norður í land og þar lagt í fjárútlát upp á hundruð millj., jafnvel milljarða.“ Hér víkur þessi ungi sjálfstæðismaður einmitt að því sem er kjarni málsins, meginmistökin í því máli sem hér er um að ræða, að samhliða skuli hafa verið lagt í og vera unnið að byggðalínunni norður í land og hinni stórfelldu Kröfluvirkjun. Þegar ég vakti máls á því þegar í október, í útvarpsumr. um stefnuræðu forsrh., að ég teldi eiga eftir að koma í ljós að Kröflumálið mundi reynast stórfellt fjárhagsævintýri, þá fékk ég fyrir þessi ummæli hinar mestu ákúrur úr mörgum áttum, bæði af hálfu ýmissa -  Ég gerði málið enn fremur að umtalsefni í sambandi víð frv. sem hæstv. fjmrh. flutti rétt fyrir jól, þar sem leitað var heimilda til lántöku m.a. til Kröfluvirkjunar. Mestur hluti þess erlenda láns, sem það frv. fjallaði um og heimilaði ríkisstj. að taka, var einmitt til Kröfluvirkjunar. Þá vakti ég athygli á því, og það mun hafa verið í fyrsta skipti sem það var upplýst, að áður en framkvæmdir voru hafnar var engin greiðsluáætlun gerð við þessa virkjunarframkvæmd og engin áætlun gerð um raunverulegan kostnað við framleiðslu orkunnar með þeim hætti sem hér var um að ræða. Ég benti á að það mundi vera í fyrsta skipti sem slíkt hefði gerst í sögu íslenskra virkjunarmála. Á þetta var mjög harkalega deilt í þessum umr., jafnvel sagt að það væri ósatt. Það er nú komið í ljós og viðurkennt af mörgum aðilum að þetta var auðvitað satt og rétt og er satt og rétt. Þannig hefur smám saman verið að koma í ljós af hálfu æ fleiri aðila sannleiksgildi þeirra orða, sem um þetta hafa verið sögð á undanförnu hálfu ári a.m.k., og málið er að taka á sig sífellt alvarlegri mynd. Það er að taka á sig svo alvarlega mynd að þessi ungi lögfræðingur, sem er mjög eindreginn stuðningsmaður og fylgismaður Sjálfstfl., Baldur Guðlaugsson, lýkur hinni athyglisverðu grein sinni með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta, og ég skal ljúka máli mínu með þeirri tilvitnun: „Á 25. þingi sovéska kommúnistaflokksins í febr. var kosin ný framkvæmda- og miðstjórn flokksins. Það vakti athygli hve lítil mannaskipti áttu sér stað. Þar var þó ein umtalsverð undantekning. Landbrh. var sparkað. Ástæðan er talin vera sú að landbúnaðaráætlanir höfðu ekki staðist sökum uppskerubrests. Finnst ekki fleirum en höfundi þessara lína“ - og nú bið ég menn um að hlusta vel hvað ungur sjálfstæðismaður skrifar í þetta ágæta dagblað „finnst ekki fleirum en höfundi þessara lína að eitthvað sé nú orðið öðruvísi en ætla mætti ef ráðh. austur í Sovét eru látnir standa og falla með verkum sínum, en ráðh. á Íslandi eru yfir pólitíska ábyrgð hafnir? En þetta er kannske bara persónulegar árásir.“ Ég vona að allir skilji hvað þessi ungi ágæti forustumaður í hópi ungra sjálfstæðismanna er að segja með þessum orðum sínum.



Herra forseti. Tækniþróunin er eitt sterkasta einkenni okkar tíma, og nú smám saman er mönnum almennt að verða ljósara en áður að þessi þróun hefur hættur í för með sér. Sú tíð er löngu liðin að hin barnalega bjartsýni á undramátt tækninnar sé öllu ráðandi. Fyrst var það hinn mikli háski sem til varð eftir seinustu heimsstyrjöld með hraðfleygri þróun kjarnorkutækninnar, múgmorðstækni nútímans, sem þá varð og á kannske einhvern tíma eftir að lama lífið á jörðinni, og áðan ræddum við einmitt um kjarnorkuvopn á Íslandi. Samt sem áður eru það enn aðrar hættur sem orðið hafa umræddari en háski kjarnorkutækninnar nú á allra seinustu árum. Í seinni tíð hefur athygli manna í vaxandi mæli beinst að hinu blinda kapphlaupi þjóðanna um aukna framleiðslu sem hæglega getur leitt til algers hráefnaskorts, háskalegrar mengunar og jafnvel hungursneyðar í kjölfar almennrar vistkreppu mannsins að nokkrum áratugum liðnum. Eins hefur mönnum orðið tíðrætt um þróun tölvutækninnar sem hér er gerð að umtalsefni og er þó aðeins einn anginn af þessum víðfeðma þróunarferli vísindanna. Með rafeindareiknum og vélheilum hefur maðurinn fengið máttug tæki í hendur sem m.a. geta varað við aðsteðjandi hættum og vísað á nýjar færar leiðir gegnum völundarhús framtíðarinnar. En um leið er tölvan sjálf og máttur hennar hrollvekja fyrir þann sem bjó hana til, nútímamanninn, að því leyti sem hún ógnar eðlilegu lífi einstaklinganna. Hér er það sem sagt spurningin um einstaklinginn og kerfið sem um er að ræða. Með þessum orðum er ekki aðeins átt við kerfi hins opinbera valds, heldur sérhvert það kerfi valds á vegum opinberra aðila eða einkaaðila sem teygt getur loppur sínar inn í einkalíf einstaklinganna. Risavaxnir auðhringir, sem búa yfir öllum hinum tæknivæddu vélabrögðum nútímasamfélagsins, verða æ hættulegra fyrirbrigði í mannlegu samfélagi, og á hinn bóginn er skylt að játa að í þeim fáu þjóðfélögum, þar sem ofurvaldi auðhringanna hefur verið útrýmt, hefur lýðræðið og mannúðarstefna enn ekki tekið þeim þroska sem skyldi og ríkiskerfið sjálft í þessum löndum er því háskalegur ógnvaldur við einkalíf hins almenna manns. Till. sú til þál., sem hér er til umr. er einmitt flutt í þeim tilgangi að vekja athygli á nauðsyn þess að einstaklingar hér á landi verði verndaðir fyrir því að nýjustu tölvutækni sé beitt til að koma upp safni upplýsinga um persónulega hagi þeirra. Þessi vandamál hafa verið til umr. að undanförnu í nær öllum nálægum löndum í kjölfar þess að tölvutæknin ryður sér til rúms í sívaxandi mæli og með stöðugt handhægari aðferðum. Í till. er ráð fyrir því gert að skipuð verði n. er semji frv. um þetta efni og kynni sér jafnframt þau lög sem sett hafa verið eða verið er að undirbúa í nálægum löndum, bæði austan hafs og vestan, um verndun einkalífs gegn upplýsingatölvum. Flm. þessarar till., auk þess sem hér mælir fyrir henni, eru hv. Steingrímur Hermannsson, Benedikt Gröndal, Sigurlaug Bjarnadóttir og Magnús T. Ólafsson. Flm. till. eru sem sagt úr öllum starfandi stjórnmálaflokkum, og með því er að sjálfsögðu skýrt dregið fram að þetta mál er hafið yfir allar flokkspólitískar þrætur. Þegar rætt er um verndun einkalífs, þá spyrja menn, hvers konar tilvik sé átt við, og biðja um að einhver dæmi séu nefnd um þess háttar söfnun upplýsinga með tölvutækni sem geti ógnað friðhelgi einkalífs. Ég mun því víkja hér að nokkrum þeim sviðum sem þetta mál getur varðað, þar sem um er að ræða upplýsingasöfnun með tölvutækni. Í fyrsta lagi er rétt að benda á að unnt er að skrá fjármálasögu flestra ef ekki allra einstaklinga þjóðfélagsins með tölvutækni. Þá væri um að ræða skráningu allra þeirra vanskilavíxla og skuldamála sem ættu sér stað í þjóðfélaginu, öll uppboð, öll gjaldþrotamál væru skráð inn á tölvu og þessum upplýsingum safnað saman, ekki um eitt ár eða einn áratug, heldur kannske marga áratugi. Tilgangur slíks verks væri að sjálfsögðu að tölvan gæti hvenær sem er verið reiðubúin að svara því til hverjir væru og hefðu verið í gegnum árin verðir lánstrausts. Stofnanir af þessu tagi eru til viða um heim, þó þær séu ekki starfandi hér á Íslandi enn sem komið er, og bera heitið (á ensku) Credit Advice Bureau. Þó er rétt að benda á að slík starfsemi er í undirbúningi hér á landi og þegar er hafin tölvuskráning þeirra upplýsinga sem ég hef hér nefnt. Ég hef t.d. hér ljósrit í höndunum úr þessari tölvuskrá, en þar er að sjálfsögðu um frumvinnslu að ræða. Þar segir: „Skrá yfir auglýsingar um gjaldþrot og gjaldþrotameðferð. Heimild: Lögbirtingablaðið. Uppboðsbeiðnir. Heimild Morgunblaðið eða dagblaðið Vísir. Dómar upp kveðnir í Bæjarþingi Reykjavíkur. Skriflega flutt mál, áskorunarmál. Heimild: Kaupsýslutíðindi.“ Ég reikna með að þessi stofnun sé tiltölulega skammt á veg komin því að hér verður að liggja að baki margra ára starf til að það komi að einhverju gagni. En eins og þetta dæmi ber með sér eru slík mál á ferðinni og slíkar stofnanir að þróast hér á landi nú þegar. Í öðru lagi er að sjálfsögðu rétt að minnast hér á Reiknistofu bankanna, en þar er að sjálfsögðu um náskylda starfsemi að ræða. Þar er um að ræða sameiginlega nafnaskrá viðskiptamanna bankanna og upplýsingar um hreyfingar á innistæðum bankareikninga. Ég er ekki að mótmæla því, að þessi Reiknistofa skuli hafa verið stofnuð, og mun ekki fara neitt út í að ræða það að hve miklu leyti þessi starfsemi eigi rétt á sér og að hve miklu leyti hún geti haft í för með sér ákveðnar hættur, þar sem um er að ræða mjög vísindalega rannsókn á öllum hreyfingum bankareikninga í þjóðfélaginu. En ég vek bara á því athygli, að enda þótt þetta kunni að hafa ýmsa kosti í för með sér, þá kann að vera óhjákvæmilegt að setja þessari starfsemi einhverjar ákveðnar skorður sem vert er þá að athuga vandlega áður en ákvarðanir eru teknar þar um. Annað svið, sem ég vil nefna hér, er heilbrigðissaga einstaklinganna. Þar gæti verið um að ræða skráningu allra þeirra læknisaðgerða og allra læknisrannsókna sem fram hefðu farið á einstaklingum í þjóðfélaginu, skráning á öllum þeirra veikindum og hvers konar veikleika, sem læknavísindin hefðu komist að raun um að fyrir hendi væru. Tilgangur slíks verks væri að sjálfsögðu fyrst og fremst að styrkja læknavísindin á Íslandi, og ég get upplýst hér í þessu sambandi að það er einmitt unnið að því að koma upp upplýsingabanka af þessu tagi, - upplýsingabanka um heilsufar allra landsmanna á vegum heilbr.- og trmrn. og með aðstoð Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. En öllum er að sjálfsögðu ljóst að þó að slíkur upplýsingabanki kunni að vera afar gagnlegur frá sjónarmiði læknavísindanna, þá er ekki hægt að útiloka misnotkun slíkra upplýsinga. Menn spyrja kannske: Hvernig er hægt að nota slíkar upplýsingar? Og þá er einfalt að nefna þar dæmi. Að sjálfsögðu gætu slíkar upplýsingar torveldað mönnum að fá vinnu. Ef í ljós kemur að maður hefur leyndan hjartagalla, svo ég nefni dæmi, þá er auðvitað ljóst mál að hann stendur ekki jafnt að vígi og aðrir. Ég er ekki að lýsa því yfir heldur í þessu tilviki að þessi starfsemi kunni ekki að eiga fullan rétt á sér, en þetta er einmitt eitt dæmi um starfsemi sem þarf að setja reglur um. Menn þurfa að hafa möguleika til þess að vita hvað í slíkum tölvuskrám stendur, þannig að þeir geti gengið úr skugga um að tölvan hafi ekki gert einhver mistök og upplýsingarnar séu byggðar á misskilningi, þær hafi átt við næsta mann við hliðina á þeim í skránni. Ég nefni bara þetta sem dæmi um takmarkanir sem nauðsynlegar væru í slíku tilviki. Rétt er líka að láta þess getið hér að í leiðara Læknablaðsins, sem út kom seinast á árinu 1973, er einmitt rituð grein af hálfu ritstjórnar þar sem mjög er varað við hættu af notkun slíkrar upplýsingamiðstöðvar. Þriðja sviðið, sem nefna mætti, er tryggingasaga einstaklinganna sem unnt væri að skrá á tölvur með tiltölulega einföldum hætti. Þar væri um að ræða að skrá alla bótaþega og tegundir þeirra bóta sem þeir hefðu notið. Það er alveg eins með þessar upplýsingar, að þær geta verið afar óþægilegar fyrir einstaklíngana að mörgum árum liðnum eftir að bótagreiðslur hafa átt sér stað, og sé ég ekki ástæðu til að rökstyðja það frekar. Fjórða tilvikið er námsferilssaga. Það er tiltölulega einfalt mál að tölvufæra allar einkunnir, öll próf sem einstaklíngarnir hafa tekið á ævinni, skráða hegðun þeirra á námsskírteinum. Tilgangurinn kynni að vera mjög heiðarlegur og einfaldur, þ.e.a.s. sá að koma upp góðri tölfræði um þessi efni og styrkja kennslufræðileg vísindi. En það leynir sér varla, ef menn skoða málið nánar, að hér er um að ræða upplýsingar sem unnt væri að misnota á hinn herfilegasta hátt af óhlutvöndum mönnum, því að mörgum kann að þykja óþægilegt jafnvel eftir nokkra áratugi að fá það framan í sig að þeir hafi hagað sér á þennan eða hinn mátann í skóla þegar þeir voru ungir. Ég nefni þetta bara sem dæmi. Fimmta tilvikið, sem ástæða er til að vekja athygli á, er skráning skoðana manna eða þeirrar félagslegu starfsemi sem þeir hafa tekið þátt í. Þar getur verið um að ræða hvers konar skoðanir, bæði trúarskoðanir manna og pólitískar skoðanir. Upphaflegur tilgangur slíkrar skráningar kann að hafa verið undirskriftasöfnun sem fram hefur farið, félagsleg rannsókn af hálfu háskólastofnunar eða annarrar félagslegrar stofnunar eða skoðanakönnun sem framkvæmd hefur verið með þeim hætti að sá, sem látið hefur í ljós skoðun sína og hefur vænst þess að nafn sitt yrði hvergi þar kennt við, hann hefur ekki varað sig á ákveðnum leynimerkingum á skoðanakannanalistum, þannig að hægt hefur verið að fá það á hreint hver hefur svarað viðkomandi spurningum. Mál af þessu tagi hafa komið upp í Bandaríkjunum þar sem ákveðnar stofnanir hafa sent út skoðanakannanalista og óskað eftir svörum, heitið fullum trúnaði, enda hefur nafn ekki átt að fylgja með svarlistanum. En menn hafa ekki varað sig á því að listinn hefur verið merktur á ósýnilegan hátt þegar hann var sendur víðtakanda og þegar hann kom til baka bar hann með sér hver svarið hefði gefið. Eins getur verið um að ræða almenn opinber afskipti manna sem fram koma í blöðum eða með öðrum hætti, t.d. þátttaka þeirra í framboði, meðmæli þeirra með framboðslistum, en það eru einnig opinber gögn, eða greinar þeirra í blöðum. Allt þetta getur skapað grundvöll að skráningu í tölvur. Sjötta sviðið, sem vert er að vekja hér athygli á, er sakaskrá manna. Eins og öllum er kunnugt, er ekki færð nema ein sakaskrá í þjóðfélagi okkar og það er sakaskrá sú sem saksóknari ríkisins hefur undir höndum. Hún er að sjálfsögðu meðhöndluð eftir ákveðnum reglum, og þær reglur fela það m.a. í sér að það getur ekki hver og einn komið og beðið um að sjá sakaskrá einhvers annars manns. Það eru aðeins opinberir aðilar sem geta gert rökstudda kröfu til þess að sjá sakaskrá manns. Hún getur verið lögð fram ef dómstóll fjallar um mál manns. Eins á viðkomandi sjálfur rétt á því að sjá sína sakaskrá. Aðrir eiga ekki þessa kröfu. En í sjálfu sér er ekkert því til fyrirstöðu að einstaklingur taki sig til á morgun og stofnaði eigin sakaskrá. Hann á aðgang að öllum dómum sem upp eru kveðnir við almenna dómstóla hér á landi og getur safnað þeim upplýsingum saman ef hann vill og fært þá inn í tölvu og komið sér upp einkasakaskrá sem mundi vera alveg jafnnákvæm og sú almenna opinbera sakaskrá sem færð er hjá saksóknara ríkisins. Er þá ekkert því til fyrirstöðu í sjálfu sér, meðan lög banna það ekki, að hann taki sig til og sendi upplýsingar úr þessari sérstöku einkasakaskrá sinni þeim sem þær upplýsingar vildu fá. Ég hef hér nefnt sex svið þar sem þetta mál getur átt við, en ekki þarf að draga í efa að mörg önnur svið koma þar til álita. Nú kann einhver að segja að sögulegar staðreyndir séu sögulegar staðreyndir og sé þá nokkuð við það að athuga að þær séu skrásettar. Hér erum við að sjálfsögðu komin að kjarna málsins, og þetta á að sjálfsögðu við öll þau svið sem ég hef nú nefnt. Þetta eru yfirleitt almennt opinberar staðreyndir sem um er að fjalla. En hitt er allt annað mál og það er kjarni þessa máls, að einstaklingurinn á rétt á því að sögulegar staðreyndir, sem honum eru óþægilegar, fyrnist á ákveðnum tíma á nákvæmlega sama hátt og sök manna og aðrar yfirsjónir fyrnast. Einstaklingarnir breytast og allir eiga fyrirgefningu synda sinna, a.m.k. að ákveðnum tíma liðnum. Sá, sem um er að ræða, kann að vera orðinn allt annar maður en hann áður var, hann kann að hafa tekið sig á og hann kann að vera hættur að vera sá vanskilamaður sem hann hafði verið fyrir kannske 20 árum. Þess vegna á það að vera gleymt að svo hafi staðið á fyrir honum áður fyrr, og hann á ekki að eiga það á hættu að einhverjir óhlutvandir menn minni hann á þessar staðreyndir með aðstoð þeirrar hrikalegu tölvutækni sem nú er komin til sögunnar. í öðru lagi er það staðreynd að upplýsingasöfnun með tækni tölvunnar, sem hér er gerð að umtalsefni, gerir einstaklingana varnarlausa gegn ofurmætti þessarar tækni. Þeim hlýtur að finnast að friðhelgi einkalífs þeirra sé skert, þeir séu í raun og veru hvergi óhultir, og af þessu leiðir að slík starfsemi er óþolandi fyrirbrigði í mannlegu samfélagi. Næst kunna menn að spyrja hvað eigi þá að vera í löggjöf af því tagi sem þessi þáltill. fjallar um. Ég held að einfaldast sé að líta á það, hvað verið hefur að gerast erlendis í þessum málum á undanförnum árum, til þess að fá þessari spurningu svarað á sem bestan hátt. Nýlega voru lögleidd í Bandaríkjunum ákvæði sem eiga að tryggja rétt einstaklingsins til einkaleyndar og verja hann gagnvart persónuskrám sambandsríkisins. The Privacy Act of 1974, staðfest 31. des. í Vestur-Þýskalandi hefur mikill lagabálkur um upplýsingavernd legið fyrir sambandsþinginu um tveggja ára skeið. Í Frakklandi starfar n. að samningu lagafrv. um tölvunotkun. Í Austurríki hefur forsrn. samið frv. að tölvuskrárlögum og lagt fyrir þingið. Í Bretlandi hefur stjórnskipuð n. skilað áliti um persónuvernd við tölvuvinnslu hjá einkaaðilum, og önnur n. hefur fjallað um ríkisreknar tölvuskrár. Á Norðurlöndunum öllum nema Íslandi hefur mikið verið fjallað um þessi mál. Svíar urðu fyrstir til að setja lög um þessi efni og nú er komin nokkur reynsla á framkvæmd þessara laga. Norðmenn leggja fram lagafrv. á þessu ári. Og í Danmörku er frv. í undirbúningi. Ráðherranefnd Evrópuráðsins hefur gert tvær ályktanir um persónuvernd gagnvart tölvutækni, og mannréttindanefnd Efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna hefur sent frá sér skýrslu um hagnýtingu tölvutækni og áhrif hennar á almenn mannréttindi og þær takmarkanir sem setja verði tölvunotkun í lýðræðisþjóðfélagi. Efnahags- og framfarastofnun Evrópu (OECD) efndi til sérstakrar ráðstefnu um tölvuvinnslu og persónuleynd og var í niðurstöðum ráðstefnunnar lögð á það þung áhersla að sem viðast yrðu sett lög um tölvurekstur og persónuskrár og varði brot viðurlögum að mati dómstóla. Eins og sjá má hafa þessi mál verið býsna víða rædd, og spurningin verður þá hvar á að bera niður til að átta sig á því hvers menn óska að sé í slíkum lögum. Ég held að ég leyti ekki til neinna þeirra heimilda sem ég hef nú nefnt. Ég held að til að gera langt mál stutt sé eðlilegast að leita til skýrslu aðalritara Sameinuðu þjóðanna um þessi mál sem lögð var fram á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, vegna þess að í þeirri skýrslu eru dregin fram öll helstu atriði þessa máls. Á fundi Skýrslutæknifélags Íslands hinn 10. mars s.l. gerði Elías Davíðsson kerfisfræðingur grein fyrir þessari skýrslu Waldheims framkvæmdastjóra, og ég mun í þeim fáu orðum, sem ég vitna hér í skýrslu Waldheims, byggja á heimildum sem Elías Davíðsson hefur dregið saman. Forsaga málsins er sú að 1963 fól allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna aðalritaranum að framkvæma þessa athugun, og honum var falið að útbúa yfirlitsskýrslu um stöðu þessara mála í heiminum og áætlun um framhaldskönnun sem send yrði mannréttindanefnd samtakanna. Aðalritarinn skilaði þessari skýrslu, og til þess að gera langt mál stutt held ég að ég snúi mér beint að efni hennar og komi þar einungis að niðurstöðunum, því að ástæðulaust er að fara mörgum orðum um rökstuðning sem er mjög samhljóða því sem hefur komið fram í framsöguræðu minni nú þegar. En niðurstöðurnar í skýrslu aðalritarans voru í grófum dráttum þessar: Aðildarlönd Sameinuðu þjóðanna voru hvött til þess að setja viðeigandi lög varðandi persónugagnakerfi með tölvum. Þessi lög skulu gilda bæði fyrir opinbera og einkaaðila. Sem sagt, það liggur fyrir að í skýrslunni er m.a. Alþingi íslendinga hvatt til þess að samþ. till. af því tagi sem hér er til umr. Löggjöf einstakra landa skal að lágmarki innihalda eftirfarandi atriði: Aðeins skal safna þeim persónuupplýsingum, sem nauðsynlegar eru til starfrækslu viðeigandi gagnavinnslukerfis. Tilkynna skal einstaklingum að verið sé að safna og véltaka upplýsingar um þá. Samþykki þeirra verður að fá ef geyma á þessar upplýsingar, nema þar sem lög kveða skýrt á um að þess sé ekki þörf. Slíkar undantekningar mega þó ekki brjóta í bága við ákvæði mannréttindayfirlýsingarinnar, sbr. ákveðnar tilvitnaðar greinar. Forðast skal að skrá og geyma sögusagnir og munnlegar frásagnir. Ekki skal safna né geyma upplýsingar um stjórnmálaskoðanir, trú, kynþátt og einkalíf manna, nema þar sem lög kveða skýrt á um að slíkt sé leyft. Gera skal allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að geymdar upplýsingar séu nákvæmar, fullkomnar og viðeigandi sem og að fjarlægja eða endurnýja úreltar upplýsingar. Þeir tölvuframleiðendur og þeir, sem kanna og þróa tölvubúnað, skulu standa reikningsskil gerða sinna ef þeir meðvitað eða af grófri vanrækslu útbúa ekki grundvallarvarnir trúnaðar- og öryggisgagna í kerfum sínum. Það skal vera réttur hvers einstaklings að fá afrit af þeim upplýsingum, sem um hann eru skráðar, í því formi sem hann getur skilið. Það skal og vera réttur hans að vefengja réttmæti og nákvæmni upplýsinganna og fá því framgengt að rangar, óstaðfestar eða úreltar upplýsingar um hann séu leiðréttar eða fjarlægðar. Lög skulu kveða á um með hvaða hætti einstaklingurinn fái notið réttar síns. Aðgangur að tölvuupplýsingum skal því aðeins veittur að afnot þeirra grundvallist á sömu markmiðum og réðu öflun þeirra, enda hafi viðkomandi aðili lagalegan rétt til upplýsinganna. Gera skal allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja trúnað upplýsinga og koma í veg fyrir að þær verði veittar eða þeim dreift í óleyfi. Bæta skal hvers kyns tjón sem einstaklingur kann að verða fyrir vegna misnotkunar tölvuunninna upplýsinga um hann. Refsa skal fyrir brot á þessum lögum. Notkun tölvuunninna upplýsinga í dómsmálum skal binda í sérstakri löggjöf. Tryggja skal með reglugerð rétt einstaklinga varðandi upplýsingar sem um þá eru geymdar í tölvukerfum staðsettum í öðrum löndum. fhuga skal skipan aðila sem hefði eftirlit með rekstri tölvuunninna persónugagnakerfa. Hlutverk slíks aðila gætí verið að halda skrá yfir öll slík tölvukerfi, sem starfrækt eru, að hafa eftirlít með framkvæmd laga um verndun mannréttinda, m.a. gegn misnotkun tölvukerfa, að fylgjast með þróun þeirra mála er varða mannréttindi, vekja athygli löggjafarvalds, framkvæmdavalds og almennings á afleiðingum slíkrar þróunar og benda á varnaraðgerðir sé þeirra þörf. Að lokum er það niðurstaða framkvæmdastjórans að stuðla skuli að stofnun tæknisamtaka tölvumanna sem tileinki sér siðareglur varðandi meðferð persónuupplýsinga í tölvum. Í ræðu sinni á fundi Skýrslutæknifélags Íslands 10. mars s.l. hafði Elías Davíðsson þeim upplýsingum hér við að bæta, að eftir því sem hann vissi best væru þau tölvulög, sem þegar hefðu verið samþ. í öðrum löndum, í meginatriðum í samræmi við till. aðalritara Sameinuðu þjóðanna. Á þessum sama fundi Skýrslutæknifélags Íslands flutti framsöguræðu um þetta efni Magnús Thoroddsen borgardómari. Án þess að fara að rekja mjög ítarlega efni ræðu hans sem að sjálfsögðu var í öllum meginatriðum með líkum hætti og hér hefur fram komið, þá vil ég samt vitna í fáein ummæli hans á þessum fundi, með leyfi forseta. Magnús sagði: „Tölvuna má misnota á fleiri sviðum heldur en á sviði hernaðar og tortímingar. Einkalífi manna getur einnig stafað mikil ógn af misnotkun hennar með söfnun og geymslu á hvers kyns persónulegum upplýsingum um einkalíf manna og með óréttlátri og ósanngjarnri dreifingu þeirra til óviðkomandi aðila. Vitneskja manna um þennan eiginleika tölvunnar, að til geti verið um þá á einum stað alls kyns persónulegar upplýsingar, getur skotið þeim skelk í bringu og raskað sálarró þeirra. Í nútímaþjóðfélögum hefur einstaklingurinn það gjarnan á tilfinningunni að hann eigi sér hvergi griðland.“ Og seinna segir hann: „Það er hættan við þetta 1984-ástand í þjóðfélaginu, sem skapa má með misnotkun tölvunnar, er opnað hefur augu manna fyrir nauðsyn þess að setja lög er koma í veg fyrir slíkt.“ Á öðrum stað segir Magnús Thoroddsen borgardómari: „Vegna hinna næstum takmarkalausu möguleika sem tölvunotkun virðist fela í sér, bæði um upplýsingaöflun, geymslu, úrvinnslu og dreifingu, er nauðsynlegt að settar séu um það strangar reglur hvernig vernda eigi einkalíf einstaklinga gegn misnotkun á tölvum. Á þetta bæði við um tölvur í eigu eða rekstri einkaaðila sem opinberra aðila. Hitt verður jafnframt að hafa í huga, að útilokað er, eins og nú er komið þróun þessara mála, að banna notkun talva algjörlega að svo miklu leyti sem sú notkun beinist að einkalífi manna. En hér verður að leitast við að fara hinn gullna meðalveg, þannig að nokkurt jafnvægi sé milli þeirrar nauðsynjar og þess hagræðis sem notkun á tölvu í nútíma þjóðfélagi hefur í för með sér annars vegar og hins vegar þarfarinnar á verndun einkalífs manna, en þetta getur vissulega verið erfitt, og sérstaklega þarf að vera á varðbergi um það að ekki halli á einkalífið.“ Magnús Thoroddsen gerir tilraun til að svara þeirri spurningu hvaða persónubundnar upplýsingar eigi að leyfa að setja í tölvur. Hann segir: „Því er erfitt að svara og verður alls ekki gert svo óyggjandi sé, en þó verður að telja að safna megi saman nokkrum hlutlausum upplýsingum sem ekki brjóta í bága við vernd einkalífs einstaklinga, svo sem nafn, starf, heimilisfang, fæðingardag, hjúskaparstétt, barnafjölda, menntun og e.t.v. eitthvað um eignir sem skráðar eru opinberri skráningu.“ Hins vegar segir hann síðar að ekki sé rétt að setja í tölvur upplýsingar um hin viðkvæmustu málefni einkalífs, en sé það talið einhverra hluta vegna nauðsynlegt, þá á heimild til slíks að byggjast á lögum og banna á dreifingu á þeim upplýsingum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja að öðru leyti þetta fróðlega erindi Magnúsar Thoroddsens borgardómara. Ég tel mig hafa fært alveg nægileg rök fyrir því að hv. Alþ. beri skylda til að sinna þessu máli eins og gert hefur verið á þjóðþingum næstum allra landa í kringum okkur. Ég vek á því athygli að þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi till. er flutt hér á Alþ. Hún var flutt fyrir tæpum tveimur árum, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Ég minni líka á það, að vegna fámennis þjóðarinnar er sérstaklega auðvelt á Íslandi að nota nýjustu tölvutækni til að koma upp skrám um einkahagi allra landsmanna. Á skal að ósi stemma og við megum þakka fyrir að þessi þróun er enn tiltölulega skammt á veg komin hér á landi. En það er ekki seinna vænna að ráðstafanir verði gerðar til að koma í veg fyrir að unnt sé að hagnýta tölvutækni hér á landi í annarlegum tilgangi. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði þessari till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þessarar till., Ragnar Arnalds, hefur gert henni allítarleg og mjög góð skil í framsöguræðu sinni svo ég þarf ekki ýkjamörgu við að bæta og verður jafnvel sumt af því, sem ég segi hér, endurtekning á hans orðum. En það verður þá aðeins til undirstrikunar á viðhorfum hans í þessu máli. Ég lít á þetta mál sem hér liggur fyrir sem merkilegt og almennt mannréttindamál. Sannleikurinn er sá, að við nútímamenn verðum í vaxandi mæli að fórnardýrum þessarar margvíslegu töfratækni sem mannshugurinn í krafti hugkvæmni og snilli hefur fundið upp nú á s.l. árum. Finnst ýmsum að veldi rafmagnsheilans sé orðið full-ógnvekjandi við hliðina á hinu mannlega, og margir una því miðlungi vel að persónuleiki þeirra er orðinn að punkti, gati eða í besta lagi númeri á pappaspjaldi. En þannig hefur svokölluð tölvuvæðing síðari ára í flestum vestrænum ríkjum orðið viðkomandi þjóðum vaxandi áhyggjuefni. Til hennar var að sjálfsögðu stofnað til hagræðingar og í hagkvæmniskyni og að því leyti hefur talvan svo sannarlega ekki brugðist vonum manna. En hins vegar hafa æ betur komið í ljós margvíslegar hættur sem stafa af þessari tækni fyrir friðhelgi einkalífs manna, af hinni feiknalegu, víðtæku upplýsingasöfnun um einstaklinginn án vitundar hans og vilja. Hin gömlu spjaldskrárkerfi, sem engum kom til hugar að hafa neinn sérstakan beyg af, eru nú á hraðri leið með að verða að risavöxnum upplýsingabönkum, sem hafa tæknilega möguleika til að safna og miðla með ótrúlega fljótvirkum hætti vitneskju og upplýsingum um hvað eina varðandi persónulega hagi fólks. Í atvinnu- og viðskiptalífi, skólakerfi, heilbrigðisþjónustu, alls staðar fer veldi tölvunnar vaxandi og um leið og því miður möguleikinn til misnotkunar. Í bandarísku mánaðarriti Privacy Journal, sem fjallar um tölvunotkun og einkalíf manna, er greint frá konu, kennara við Princetonháskóla í Bandaríkjunum, sem tryggingarfélag neitaði um tryggingu á bílnum hennar vegna þess að hún lifði í óvígðri sambúð, þótti líklega fyrir bragðið ekki nógu trúverðugur viðskiptavinur. Þessar upplýsingar hafði tryggingafélagið úr tölvuunninni neytendaskrá á vegum verslunarfyrirtækis sem konan trúlega hafði átt viðskipti við. Ekkert var það annað en þessar upplýsingar um óvígðu sambúðina sem hægt var að færa fram sem skýringu á þessari neitun tryggingafélagsins. Konan undi að vonum illa við þessa afstöðu tryggingafélagsins, kærði fyrir dómstólum og fékk leiðréttingu sinna mála. En þetta er aðeins eitt lítið dæmi um hvernig misnota má persónuupplýsingar, sem tölvan safnar, geymir og jafnvel dreifir út án þess að viðkomandi einstaklingar hafi hugmynd um það og geta liðíð víð það margháttuð óþægindi og jafnvel tjón. Það er einmitt vegna þessa sem æ fleiri þjóðir, er tekið hafa tölvutæknina í sína þjónustu, gera sér ljóst að nauðsynlegt er að setja ákveðnar takmarkanir, reglur og löggjöf sem verndi einstaklinginn gegn slíkri misnotkun. Hv. flm. rakti nokkuð gang þessara mála í nágrannalöndum okkar og víðar. Svíþjóð ein Norðurlandanna hefur þegar samið löggjöf um þetta efni 1973. Á hinum Norðurlöndunum öllum er þetta í undirbúningi og Norðurlandaráð hefur oftar en einu sinni gert ályktanir um málið, að nauðsyn sé lagasetningar um tölvunotkun og um samvinnu Norðurlandanna á þessu sviði. Evrópuráðið hefur einnig látið málið til sín taka og Sameinuðu þjóðirnar og fannst mér sérstakur fengur að því að heyra einmitt úr skýrslu aðalritara Sameinuðu þjóðanna, Kurts Waldheims, sem hv. flm. greindi frá í framsögu sinni og að hans sögn hafa orðíð öðrum þjóðum nokkurs konar leiðarvísir og um leið undirstaða að löggjöf í þeirra þjóðríkjum um þetta efni og verður það væntanlega einnig þeim mönnum íslenskum, sem þetta hlutverk verður falið. Það virðist þannig fyllilega tímabært fyrir okkur íslendinga að við hugsum okkur til hreyfings á þessu sviði, eins og þessi till. gerir ráð fyrir. Tölvufræðingar hérlendis eru allþenkjandi út af því, að við höfum ekki enn hafist handa, og telja mjög aðkallandi að hraða undirbúningi slíkrar lagasetningar. Það er ljóst mál að slík lagasetning krefst vandlegs undirbúnings. Hann kann að taka nokkurn tíma, þessi undirbúningur, en löggjöf um þetta efni þarf umfram allt að verða samin í senn af viðsýni og nákvæmni og í anda lýðræðis og mannréttinda til handa hinum almenna borgara. Hv. flm. gat um ráðstefnu um tölvutækni, sem Skýrslutæknifélag Íslands hélt hér í Reykjavík fyrir skemmstu, og gerði nokkra grein fyrir erindum sem þar höfðu verið flutt. Þessi fundur sendi frá sér eða gerði alla vega ályktun þess efnis í lok fundarins að skorað var á stjórnvöld að flýta undirbúningi slíkrar löggjafar sem hér um ræðir. Ég vil taka undir það með flm. till., að fámenni okkar íslendinga gerir hættuna og möguleikana á misnotkun á tölvutækni að sjálfsögðu enn þá meiri heldur en með fjölmennari þjóðum. Það er von mín, að till. fái góðan byr í gegnum þingið og skilning hv. alþm. á því að hér er um nauðsynjamál, en ekkert hégómamál að ræða. En áður en ég lýk máli mínu langar mig til, þó að ég sé nú raunar ein af flm. till., að benda á að orðalag hennar mætti að mínu mati betur fara á vissum stöðum. Á ég þar t.d. við fyrirsögn till. sem annars skiptir ekki miklu máli. Hún er óþarflega löng, að því er ég tel. Það hefði verið eðlilegra að fyrirsögnin hljóðaði einfaldlega upp á löggjöf um tölvunotkun. Og í tillgr. sjálfri, þar sem stendur: „um bann við persónunjósnum með tölvutækni“ kæmi fremur: „til verndar einstaklingum í sambandi við tölvuunnar persónuupplýsingar“. Það er ekki þar fyrir að þessi möguleiki er fyrir hendi, persónunjósnir, ég neita því alls ekki. En af því að till. á að vera á sem allra almennustum grundvelli, þá fyndist mér eðlilegra að orðalagið væri meira í þá átt. Ég geri þetta alls ekki að formlegri brtt. minni, en mælist til þess að hv. þn., sem fær þetta mál til umfjöllunar, taki það til sérstakrar athugunar.



Herra forseti. Á þskj. 368 höfum við 5 þm. leyft okkur að flytja þá till. sem hér er á dagskrá. FIm. auk mín eru hv. þm. Oddur Ólafsson, Geir Gunnarsson, Jón Árm. Héðinsson og Karvel Pálmason. Till. er um varnir gegn heilsutjóni og heyrnarskemmdum af völdum hávaða í samkomuhúsum og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka, hvort heilsutjón og heyrnarskemmdir geti orsakast af hávaða frá hljóðfærum danshljómsveita á skemmtistöðum. Komi í ljós við slíka rannsókn að þessi hávaði sé heilsuspillandi skal ríkisstj. leggja fyrir Alþ. frv. til l. um varnir gegn hávaðamengun á skemmtistöðum.“ Um nokkurt árabil hafa danshljómsveitir, sem leika fyrir dansi og hafa það að atvinnu sinni, tekið upp þann sið að magna og margfalda hljómstyrk hljóðfæra sinna með rafknúnum tækjum, eflaust til þess að ná betur til þeirra sem dansleikinn sækja. Svo virðist sem allflestir uni þessum hávaða vel sem þessa samkomur sækja. Þó er nú svo komið að sérstaklega eldra fólk unir þessum hávaða ekki og forðast þær samkomur þar sem hljóðfærin eru mest mögnuð upp, því að útilokað er að tala saman á meðan hljómsveitin er að spila, og er það álit margra að sumar hljómsveitir stilli tæki sín svo hátt að stórhættulegt sé fyrir heyrn fólks sem samkomurnar sækir. Er það líka reynsla sumra lögreglumanna að mikill hávaði valdi því að fólk hegði sér verr á þeim samkomum, enda er nú svo komið að sum samkomuhús hafa sett upp mælitæki sem mæla hávaðann og rjúfa rafstraum á magnara hljóðfæranna ef hann fer fram úr vissum takmörkunum. Veit ég um að Hótel Saga hefur komið upp slíkum útbúnaði í Súlnasal. Það verður nú þegar að margra dómi að setja um það ákvæði að ekki verði leyfður sá hávaði á dansleikjum sem valdið gæti heilsutjóni. Það er, held ég, flestum kunnugt að öryggiseftirlit á vinnustöðum hefur verið hert á undanförnum árum og ekki vanþörf á. Með auknum iðnaði og meiri og stórvirkari tækjum verður hávaðinn oftast meiri, enda hafa stöðugt komið stærri og öflugri vélar og tæki til landsins sem margar hverjar valda miklum hávaða. Þess vegna hefur Öryggiseftirlitið talið sér skylt að athuga og setja reglur um hávaðamengun á vinnustöðum. Er þá miðað við þann hávaða sem talinn er geta valdið varanlegu heilsutjóni og heyrnarskemmdum. Víðast hvar er reynt að draga úr hávaða með ýmiss konar hljóðdeyfum og ef það ekki nægir, þá eru notaðar eyrnahlífar. Nú á síðustu árum eru ekki seldar hjóladráttarvélar öðruvísi en með þeim fylgi eyrnahlífar hvað þá stærri vélknúnum tækjum. En í samkomuhúsum hafa ekki enn þá verið settar neinar reglur eða ákvæði um hávaða og má það furðulegt vera þar sem svo margir koma og vitað er að mælst hefur 114 desibela hávaði á danssamkomum þar sem það hefur verið athugað. Er að okkar dómi; sem þessa till. flytjum, brýn nauðsyn að hið fyrsta verði gerð athugun á því af sérfróðum mönnum hvort sá hávaði, sem hér um ræðir, valdi varanlegu tjóni á heilsu fólks. Sé svo er það von okkar að hæstv. ríkisstj. geri ráðstafanir sem kæmu í veg fyrir að svo héldi áfram. Þessi till. er flutt hér í annað sinn, en hún var flutt á 94. löggjafarþingi, en var þá ekki afgreidd frá þinginu. Vísa ég til umr. um hana í Alþingistíðindum, 15. hefti 1973–1974, dálki 2147, en þar er ýmsan fróðleik að finna sem enn er í fullu gildi. Vegna þess að þessi till. var ekki afgreidd af þinginu 1974 hafa komið áskoranir og ályktanir víðs vegar að af landinu um að þessi mál verði tekin upp að nýju og afgreidd. Ég ætla að lesa hér upp nokkur þeirra, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur Félags áfengisvarnanefnda í Árnessýslu, haldinn á Selfossi 15. febr. 1974, ítrekar fyrri ábendingar um þá hættu sem fólki, er sækir opinberar samkomur, er búin af þeim gegndarlausa hávaða sem ýmsar danshljómsveitir temja sér. Beinir fundurinn þeirri áskorun til alþm. Suðurlandskjördæmis að þeir endurflytji þáltill. Ágústs Þorvaldssonar o.fl. um rannsókn á hættu af hávaðamengun, en till. þessi fékk ekki fullnaðarafgreiðslu á síðasta þingi.“ Og hér er önnur ályktun: „Aðalfundur Félags áfengisvarnanefnda í Rangárvallasýslu, haldinn að Hvoli 1. des. 1974, telur að brýn nauðsyn sé að láta kanna sem fyrst rækilega heilsutjón, sem stafa kann af háværum danshljómsveitum, og skorar á Alþ. að beita sér fyrir slíkum rannsóknum.“ Og enn fremur: „Aðalfundur félags áfengisvarnanefnda í Vestur-Skaftafellssýslu, haldinn að Herjólfsstöðum 21. nóv. 1974, telur brýna þörf á að fram fari sem fyrst könnun á heilsuháska af völdum hávaða af danshljómsveitum og skorar á Alþ. að setja lög sem takmarki slíkan hávaða sem heyrnarskaða kann að valda.“ Af þessum samþykktum er ljóst að hér er um mál að ræða sem ekki verður lengur hægt að láta afskiptalaust, svo margt fólk hefur gert sér grein fyrir þeirri hættu sem hér er á ferðinni, enda er heyrn hvers og eins eitt af því dýrmætasta sem mönnum er gefið. Í grein, sem birtist í Morgunblaðinu 18. maí 1974, eftir Nancy Ward, er m.a. vitnað í bandaríska háls-, nef- og eyrnalækninn dr. Maurice Schiff, með leyfi hæstv. forseta. „Diskótek-unglingarnir í dag eiga það á hættu að missa heyrnina með tímanum. Þessi gífurlegi hávaði magnaðrar tónlistar mælist oft allt að því 145 desibel. Þegar þess er gætt, að ef hávaðinn mælist 150 desibel getur hann valdið brunasárum á hörundi og 180 desibel eru banvæn, má furðulegt teljast að táningar skuli standast þessa miklu áreynslu. Þegar dr. Schiff tók nokkra pilta og stúlkur til skoðunar eftir að þau höfðu um stund setið undir diskótektónlist komst hann að raun um að flest þeirra þjáðust af auknum blóðþrýstingi og örari hjartslætti og höfðu sveitta lófa, víkkuð sjáöldur, vöðvaspennu og flökurleika. Höfðu þau orðið fyrir beinum líkamlegum breytingum, æðar þeirra herpst saman og þau fundu til svima. Einnig komst læknirinn að því að mjög hávaðasöm tónlist dró tímabundið úr kynhvöt margra þeirra.“ Af þessum athugunum er það greinilegt að mikill hávaði er hættulegur heilsu fólks og eftir því sem hann er meiri þeim mun hættulegri er hann. Einnig fer það mikið eftir því hvað hann stendur lengi. Kannanir, sem fram hafa farið í nágrenni flugvalla þar sem þotur eru stöðugt á ferð og valda miklum hávaða, hafa leitt það í ljós, að sálsjúkdómar eru þar mun tíðari en annars staðar. Auk þess hefur því verið haldið fram, að þungaðar konur og nýfædd börn séu næmari fyrir sjúkdómum á þeim svæðum en öðrum. Er því augljóst að hér getur verið um fleira að ræða en heyrnarskemmdir af völdum hávaða. Væri því ekki síður vanþörf á að takmörk yrðu sett á þann hávaða sem við getum ráðið yfir og hæglega stillt í hóf. Einn af sérfræðingum Bandaríkjanna á þessu sviði, dr. Vern Knudson við Kaliforníuháskóla, hefur látið hafa þetta eftir sér, með leyfi hæstv. forseta. „Ég reikna með því að í borgum framtíðarinnar verði gangstéttir og götur þaktar hljóðdeyfandi efni og skýjakljúfar byggðir með hallandi veggjum til þess að draga úr hljóðburði.“ Allt ber hér að sama brunni. Allir, sem hugleiða þetta mál, komast að þeirri niðurstöðu að í framtíðinni verði ekki komist hjá því að draga úr hávaða svo sem kostur er. Að öðrum kosti sé sú hætta fyrir hendi að hljóta meiri eða minni skaða á heilsu sinni. Í jólablaði Austra, sem kom út um síðustu jól, er viðtal við ungan verkfræðing, Stefán Einarsson að nafni, sem hefur sérstaklega lært og unnið s.l. 6–7 ár við hljóðtæknifræði í Svíþjóð, þar sem sívaxandi fjöldi fólks starfar við ýmiss konar hljóðeinangrun og hvers konar varnir gegn hávaða og hljóðdeyfingu. Kom þar fram að svíar leggja mikið kapp á að hafa þessa hluti í lagi og eru meðal fremstu þjóða á því sviði. Hér í Reykjavík hefur á síðari árum verið lögð stöðugt meiri áhersla á eftirlit og verndun heyrnar á vinnustöðum þar sem hávaði er mikill. Og í fræðslu- og upplýsingariti, sem Heilsuverndarstöð Reykjavíkur gaf út 1974 um heyrnarmælingar á vinnustöðum, er greinilegt að ekki er vanþörf á að draga úr hávaða með öllum tiltækum ráðum því að vitneskjan ein stoðar lítið ef ekkert er að gert. Vitað er að heyrnarskemmdir af völdum hávaða, hvers eðlis sem hann er, eru ólæknandi. Í blaðinu Iðnaðarmálum, 2. tbl. 1975, er í grein eftir Leó M. Jónsson tæknifræðing þessi kafli m.a., með leyfi forseta: „Sá áróður, sem rekinn er fyrir heyrnarvernd, hefur nú þegar borið árangur sem sést best á því hve margir nota eyrnahlífar við hávaðasama vinnu. Engu að síður vantar mikið upp á að notkun hlífðartækja sé nógu almenn. Hér er við sama vandamál að etja og við önnur öryggismál, svo sem slysavarnir. Kæruleysi og heimska eru eftir sem áður of algengar orsakir slysa og heilsutjóns. Heimsku og fáfræði má draga úr með kynningar- og upplýsingastarfsemi. Kæruleysi er hins vegar allra djöfla þyngst í drætti.“ Eins og hér kemur fram og fram hefur komið í þessum orðum mínum er hávaði valdur að ýmiss konar heilsutjóni. Einn þátturinn í hávaðamengun er í skemmtanalífinu þar sem danshljómsveitir og diskótek hafa óbundnar hendur um tónhæð hljóðfæra og magnara sinna. Það er von okkar flm. þessarar till. að undirtektir hér á hinu háa Alþ. geti orðið upphaf að því að eitthvað raunhæft verði gert til þess að koma í veg fyrir þennan heilsuspillandi hávaða sem er yfirleitt tíðkaður nú á fjöldasamkomum. Að öðrum kosti verðum við að reikna með því að allt of margir neyðist til þess að nota heyrnartæki í framtíðinni eða bíði einhvers konar tjón á heilsu sinni. Herra forseti. Ég legg svo til að að umr, loknum verði málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ræða hæstv. fyrsta flm. var mjög ítarleg og ég ætla ekki miklu við að bæta, en hér er um mikið merkismál að ræða og mál sem er liður í heilsugæslu og í því að fyrirbyggja sjúkdóma. Hávaði er óæskileg og óþægileg hljóð, en það geta orðið svo óþægileg og skaðleg hljóð, að eins og hann tók fram geta þau valdið dauða. Vandamál hávaða á skemmtistöðum kom fyrst fram þegar magnarar og elektrónísk músík komu til sögunnar, og er það tiltölulega ungt fyrirbrigði og því lítið rannsakað. En það var áberandi að þegar Bítlarnir, sem komu frá Englandi, komu með sinn hávaða og sína elektrónísku músík og miklu magnara, þá gerðist það, sem ekki hafði gerst áður, að áheyrendur trylltust oft. Þeir trylltust og þeir létu öllum illum látum og hegðun þeirra var gjörólík því sem menn áttu að venjast. Að hve miklu leyti var eingöngu um fjöldaæsingu að ræða eða hvort hávaðinn og vissir tónar ollu þessu, það skal ég ekki segja, en það er mikil ástæða til að ætla að tónar af vissri hæð geta valdið óróa og jafnvel truflun og haft varanleg áhrif á sálarlíf og heilsu fólks. Og það er þetta sem mikil nauðsyn er að rannsaka til fullnustu. Það er að sjálfsögðu gert viða og ég held að bretar séu jafnvel frumkvöðlar að því að reyna að bæta úr þeim ágöllum sem eru á þessari músík, en enn þá er það svo að bæði heyrnarskaðar og aðrir líkamlegir áverkar eru samfara því að hlusta á þessa háu og skerandi músík. Það er enn fremur ástæða til að rannsakað sé hvort ekki geti hugsast að tónar, sem jafnvel heyrast ekki mannlegu eyra, geti haft skaðvæn áhríf á mannslíkamann, og eitt er víst, að það er ýmislegt sem bendir til að svo sé. Enn fremur er það, að það er talið nokkuð öruggt að notkun vissra vímugjafa, t.d. hassnotkun, tilheyri í sjálfu sér því að hlusta á músík af ákveðnu hljóðfalli. Hvort aftur á móti músíkin framkallar þörfina fyrir hassneyslu eða öfugt, það skal ég ekki fullyrða um, en þetta er nú verið að rannsaka og bendir ýmislegt til þess að viss tegund af músík geti haft víss hegðunarvandamál í för með sér. Hér á landi er, eins og flm. tók fram, verið að vinna að þessum málum, og mér er kunnugt um að á vinnustöðum hefur verið gert allmikið að því á undanförnum árum að lagfæra ýmsa annmarka. Það er, eins og hann gat um, gert með því að auka einangrun, með því að flytja til vélar, með því jafnvel að setja ákveðnar vélar inn í klefa, og það er gert með því að nota eyrnaskjól eða tappa. En þetta er allt á tilraunastigi, og ég lít svo á að bað sé með þetta eins og annað, að hér sé það ekki síst áróðurinn og upplýsingarnar sem geti hjálpað okkur allmikið. Ég held þess vegna að það sé mjög gagnlegt að fá umr. um þetta sem víðast og enn fremur, það sem ég held að hafi aðeins verið borið við í sambandi við flutning svipaðrar till. á fyrra þingi, að leitað sé samstarfs við félag hljóðfæraleikara, við félag þjóna og við félag gistihúsaeigenda, því að hér er ekki hvað síst um fyrirbyggingu sjúkdóma að ræða, og þessir menn, bæði þjónar og hljómlistarmenn, gera sér ef til vill ekki grein fyrir því að miklar líkur eru til að þeir verði fyrir varanlegum skaðlegum áhrifum ef svo heldur áfram sem verið hefur nú um nokkur ár. Ég vil svo að lokum aðeins geta þess, að heyrnarleysi er svo mikil örorka að það er talið af mörgum sérfræðingum að heyrnarleysi sé verri örorka að bera heldur en blinda.



Herra forseti. Hér er að mínu viti hreyft ákaflega merkilegu máli, og ég hefði gjarnan viljað að það væri útfært öllu meira en hér er gert. Það eru örugglega ekki aðeins þeir, sem sækja dansstaði og samkomuhús, sem eru hér í hættu eða þeir, sem vinna í háreysti mjög mikilli á vinnustöðum, heldur enn þá fleiri. Það hefur orðið ákaflega mikil breyting í allri tækni til að framleiða hljóð og koma því til skila, koma því til annarra á síðustu áratugum. Vel má segja að þetta vandamál, sem hér er verið að ræða, hafi byrjað á tilraunastofu Edisons á sínum tíma, Thomas A. Edisons, og tækninni, sem kviknaði þar af tilraun gamla mannsins, hefur fleygt mjög ört fram og þó sérstaklega síðustu þrjá áratugina. Þetta litla tæki, hljóðneminn, sem við tölum gjarnan í hérna í salakynnum þessa húss, og síðan gellirinn, hátalarinn, sem notaður er til þess að magna þetta hljóð, þetta eru hvort tveggja vandmeðfarin tæki. Við hv. alþm. erum hér að vísu saman komnir til þess að heyra mál hver annars. Hér sem við erum staddir er það raunar skylda okkar að hlýða á mát hver annars þótt okkur þyki það mismunandi skemmtilegt. En þegar við komum út úr þessu hv. húsi að loknum vinnudegi, þá viljum við hafa möguleika á því að heyra ekki annað en það sem okkur langar sjálfa til. Af meira en aldarfjórðungsstarfi við ríkisútvarpið hlýt ég að játa það, að ég fékk svoddan ofnæmi fyrir ýmsum þeim göfugu tónum, sem sendir eru út, eins og það var orðað í gamla daga, á öldum ljósvakans út yfir þetta land, inn á heimili manna, fékk ég svoddan ofnæmi fyrir þessum hljóðum og fyrir þessari tækni að ég hef aldrei getað haft útvarp í bílnum mínum. Þegar ég fer svo út í blómskrýdda náttúru þessa unaðslega kyrrláta lands að sumrinu til, þá er það einn gripur sem ég hef af ásetningi aldrei með í ferðinni og það er transitorútvarpstæki. Ég tel líka að ég eigi rétt á því að þurfa ekki að hlusta á transitorútvarpstæki annarra manna sem hafa þau með sér á fólkvanga eða upp í óbyggðir. Ég hygg að það sé tími til kominn að kveða á um það með einhverjum hætti að enginn óróabelgur eða tónlistarunnandi eða forfallinn útvarpshlustandi hafi rétt til þess að þvinga nokkurn annan landa sinn til þess að hlusta á útvarpstækið hans úti á viðavangi. Ég er þeirrar skoðunar að það sé kominn tími til að það verði fært í lög að það megi ekki hafa háreysti í útvarpstækjum úti undir berum himni þar sem háreystin frá þessum tækjum getur angrað aðra. Sjálfur hef ég lent í því böli uppi við rætur Ódáðahrauns á kyrrlátu sumarkvöldi, þar sem ég ætlaði mér svo sannarlega ekki að þurfa að hlusta á útvarp, að það var sitt transitortækið hvorum megin við mig, að vísu í svo sem 300–400 metra fjarlægð, annað stillt á London og hitt stillt á Reykjavík, og að vísu þagnaði tækið vestan megin við mig þegar Útvarp Reykjavík bauð góða nótt. En tækið, sem stillt var á London, hélt áfram alla nóttina. Háreysti er með þeim hætti að hún snertir í flestum tilfellum miklu fleiri en þá sem eru að framleiða hana. Og sé nokkurt einstakt atriði sem virkilega þarf að gjalda varúð við, er það réttur einstaklingsins til að framleiða háreysti - og efla þarf rétt einstaklingsins til að fá að vera í friði. En ef mig minnir rétt, þá var það Boswell sem sagði forðum tíð um tónlistina að hún væri aðeins mismunandi óþægileg háreysti. Þetta get ég ekki tekið undir. En ég hygg að það væri rétt að við hugleiddum þann möguleika að koma málunum svo fyrir að enginn þyrfti að hlusta á aðra tónlist en þá sem honum sjálfum sýndist og það væri gjörsamlega fyrir það tekið að þegnarnir gætu að eigin vild varpað út músík úr transistorútvarpstækjum eða grammofónum yfir fólkvangana okkar að sumri.