Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Lög um skipun læknishéraða eru í allsherjarendurskoðun hjá mþn., en hún hefur ekki enn skilað áliti. Á síðasta Alþ. voru afgr. l. um að stofna tvö læknishéruð, annað á Borðeyri, Borðeyrarhérað, hitt er á Snæfellsnesi. Nú hefur það komið í ljós, að meiri hluti þeirra hreppa, sem átti að skipa Borðeyrarlæknishéraðið fyrir, sættir sig ekki við þá skipun. Enn fremur eru vandkvæði á því að veita hið fyrirhugaða læknishérað á Snæfellsnesi, og hefur því mþn., sem starfað hefur að þessum málum, gert till., sem ríkisstj. hefur gert að sinum, að framkvæmd á stofnun þessara tveggja læknishéraða sé frestað um sinn, samkvæmt þessu lagafrv., sem hér liggur fyrir. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta, en vísa að öðru leyti til grg. frv. Ég vil vænta þess, að frv. verði vísað til 2. umr.



Ég flutti smávægilega brtt. við 2. umr., en tók hana aftur til 3. umr., til þess að málið fengi betri athugun. Það er nú ekki hægt að neita því, að það er nokkuð mikill stórhugur viðvíkjandi háskólanum, því að það rignir niður daglega nýjum frv. um aukna kennslukrafta eða þá réttindum fyrir kennara að fara burt, en halda þó réttindum sínum. Ég vil þó aðeins benda á það, sem ég hef lauslega bent á áður, að það er í raun og veru í l. frá 1936, þar sem atvinnudeildin er talin sérstök deild, þó að þar sé engin kennsla, og er réttast að fella þetta niður, með því að ekki er nein náttúrufræðikennsla þar, heldur vinnustofur og rannsóknarstofa. Og þessi hv. d. samþ. fyrir sitt leyti að gera fullkomna verkfræðideild við háskólann, ekki aðeins fyrri hluta námsins, eins og fyrst var ætlazt til, heldur líka síðari hlutann. En þá finnst mér ekki til neins annað en að ganga hreinlega frá því, að það verði athugað, að þessir verkfræðinemar fái þar fullkomna kennslu og þeir verði síðar færir til síns starfs. Ég álít, að það hefði verið miklu réttara að gera aðeins ráðstafanir til þess að hafa fyrrihlutakennslu, en háskólinn sækir á um þetta, og menn vilja láta það eftir honum, og hæstv. ríkisstj. virðist því fylgjandi. En það er spursmál, að búið sé svo vel um, að nokkrar líkur séu til, að af því verði sæmilegt gagn. Mér er kunnugt um, að áhrifamenn við háskólann vilja fá 3 fasta menn þar í viðbót, en hafa trú á því, að það gangi betur að fá þingið til þess að samþ., með því að óskir þeirra komi í smáskömmtum. En mér þykir rétt, að hæstv. Alþ. láti ekki leika með sig, en gangi að því að stofna þetta, ef það á annað borð vill gera það. Nú er þannig ástatt, að við framhaldsnám er ekki nema um einn æfðan verkfræðing að ræða sem stendur, hvað hafnargerð viðvíkur. En þessi þýðingarmikla kennsla er unnin í hjáverkum. Nýlega hefur þessi verkfræðingur verið ráðinn hjá bænum. Og þó að hann annist kennsluna í vetur, er talið, að það verði ekki lengur. Þannig vantar nú æfðan verkfræðing í vegamálum, brúamálum og jafnvel til fleiri hluta. Það er engin vafi, að ef við samþ. frv., eins og það er nú, kemur innan skamms að því, að fjölga verður upp í fimm. Er þá spursmál, hvort menn vilja taka fjóra strax, þannig að það sé sæmilegur aðbúnaður í bili, eða hvort menn vilja bíða eitt ár, þangað til við fáum yfir okkur allar kröfurnar.



Ég veit ekki, hvort það hefur mikla þýðingu að ræða málið mjög í þessari d., vegna þess að með úrslitum, sem mál varðandi háskólann fékk um daginn, er sýnt, að örlög þessa máls verða ráðin með áróðri bak við tjöldin, enda gengið svo hart að, að mönnum var meinað að flytja brtt. Meiri hl. knýr málið fram, hvað sem öllum röksemdum og skynsemi líður. En ég vil samt fyrir mitt leyti ekki láta þetta mál fara svo út úr d., að ekki sé til alvarlegrar umræðu tekið, hverjar leiðir menn hugsa sér í þessum efnum og hvort menn telji það fært að láta háskólann stækka svo gífurlega sem ráð er fyrir gert á örfáum árum, bæði hvort menn telji, að ríkissjóður hafi efni á því að halda uppi þeim mikla kostnaði, sem af því leiðir, og eins hvort stofnuninni sjálfri verður slíkt ekki hefndargjöf. Ég hef bent á það hér í umræðunum um stofnun embættis við læknadeild, embættis, sem ég annars var fylgjandi, að reynslan varð sú frá fyrra stríði, þegar menn töldu sig hafa ærna fjármuni með höndum og stofnuðu - eftir því sem þá gerðist - í óðaönn embætti við háskólann, að þessi embættafjölgun varð háskólanum til hinnar mestu bölvunar, vegna þess að sí og æ var hann hafður milli tanna sem óþörf útþenslustofnun. Og ætíð þegar þurfti að spara fé ríkissjóðs, sem stundum var á þeim árum, varð háskólinn einna helzt fyrir, vegna þeirrar útþenslu, sem hann varð fyrir í síðasta stríði, en var þó lítilvæg í samanburði við það, sem nú á að gerast. Það má að vísu segja varðandi það frv., sem hér liggur fyrir, að ekki sé ráðgert í raun og veru, að háskólinn verði fyrir kostnaði nema af tveimur nýjum embættum. Hitt séu allt embætti, sem þegar sé búið að stofna. Þetta má nú til sanns vegar færa. En ég vil fara nokkrum orðum um þetta frv. í heild. Hér á að lögfesta tvö dósentsembætti í viðskiptafræði við lagadeildina. Að mínu áliti var í upphafi rangt farið að og háskólanum lítill greiði gerður, þegar þessi svokallaða viðskiptadeild var sett í háskólann. Ég fyrir mitt leyti hafði þá eindregna sannfæringu fyrir því - og fjallaði um það mál í háskólanum á sínum tíma - og sú sannfæring hefur styrkzt af því, sem síðar hefur skeð, að þessari kennslu sé ákaflega óhagkvæmlega fyrir komið í háskólanum. Ég er sannfærður um, að það hefði verið miklu skynsamlegra að koma upp til viðbótar aukinni kennslu í verzlunarskólanum, kennslu, sem þeir menn úr verzlunarskólanum, samvinnuskólanum og menntaskólanum, sem ætluðu að leggja fyrir sig þessi fræði, hefðu getað tileinkað sér. Með þessu móti hefðu starfskraftarnir bezt orðið nýttir og helzt verið farið að í samræmi við það, sem reynsla annars staðar hefur sýnt, að hagkvæmt væri. Í stað þess var af miklu ofurkappi og sannast að segja, að því er mér skilst, óskiljanlegu ofurkappi, lögð áherzla á að koma þessari viðskiptadeild inn í háskólann, og naut það mikillar hylli, bæði hjá meiri hl. Alþ. og miklum meiri hl. háskólakennara og stúdenta. En menn urðu ekki jafnhrifnir af því, sem var svo sjálfsögð afleiðing af þessari ráðstöfun, þegar þáverandi kennslumálaráðh., hv. 1. þm. Reykv. (MJ), veitti verzlunarskólanum stúdentsprófsréttindi. Þá ætluðu stúdentar alveg að ærast. Og ég held, að háskólaráðið hafi sent þáverandi kennslumálaráðh. illmæli og skæting fyrir þessa ráðstöfun hans, sem var þó auðvitað sjálfsögð. Því að hvernig geta menn hugsað sér, ef hér á að halda uppi einhvers konar æðstu menntastofnun í verzlunarfræðum, að útiloka þá menn, sem sérstaklega hafa frá upphafi hugsað sér að gera verzlun að sínu lífsstarfi og miða sinn undirbúning frá barnaskólaaldri við það starf, - útiloka þá frá þeirri æðstu menntastofnun? Það er slíkt ranglæti og fásinna, að engu tali tekur. Stúdentar virtust ímynda sér, að þeir gætu fengið viðskiptadeildina sem atvinnustofnun handa sér, sem gerði þá rétthærri öðrum verzlunarmönnum í landinu. Reynslan á vist eftir að staðfesta það hér, að hægara er að koma vitleysunni á en að afnema hana aftur. Og sjálfsagt verður hvorki af því, að viðskiptadeildin verði færð úr háskólanum né heldur að stúdentsprófsréttindi verði tekin af verzlunarskólanum. En mér sýnist samt rétt að bíða með fullnaðarákvörðun um það, hver háttur á þessu verði hafður, þangað til menn hafa tekið ákvörðun um, hvernig framtíðarskólakerfi landsins skuli ski~að og þar með verzlunar- og viðskiptakennslu. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, að það er háskólanum til bölvunar og verzlunarstéttinni enginn greiði með því gerður að vera að blanda þessu saman við háskólann. Og þó að ég vilji nú ekki á þessu stigi málsins koma með till. um það að fella viðskiptadeildina niður, þá sé ég ekki ástæðu til þess að vera að samþykkja þessi tvö embætti eins og sakir standa, heldur finnst mér megi bíða með að lögfesta þau, þangað til búið er, eins og ég sagði, a.m.k. að athuga þær till. um framtíðarskipulag skólamálanna, sem í undirbúningi hafa verið. Ég mun þess vegna bera fram skrifl. brtt. um að fella 2. gr. frv. niður og að þessir tveir dósentar verði þá með sama hætti og verið hefur lausráðnir, þangað til endanleg skipun er á þetta komin. Varðandi aftur á móti 3. gr., þá er þar ætlunin að stofna tvö dósentsembætti við heimspekideild háskólans, í bókmenntum og sögu. Það segir ekki - og sýnir sannast að segja flausturslegan undirbúning málsins - í hverrar þjóðar bókmenntum og sögu þessi embætti eiga að vera. Hér er til bókmenntafræðingur í spönsku, og hann ágætur, og menn, sem hafa lagt stund á sögu rússneska kommúnistaflokksins. Skilst mér, að ráðh. gæti valið þessa menn og gert að embættismönnum við háskólann alveg eins og norrænufræðingana, eftir frv., sem fyrir liggur. En það mun nú ekki vera tilgangurinn að stofna embætti óákveðið, heldur er ætlunin að auka þarna kennslu í íslenzkum fræðum. Og í sjálfu sér er ekkí nema gott um það að segja, ef menn álíta, að íslenzka ríkið hafi efni á því að standa undir þvílíkri útþenslu í embættakerfinu, og ef menn telja, að háskólinn hafi sjálfur ekki efni á því af því fé, sem hann hefur til umráða, að standast þessi útgjöld. Nú er það svo, að við háskólann hafa í raun og veru alveg nýlega verið stofnuð tvö fræðistörf í norrænudeild. Annað er háskólabókavarðarstarfið, sem mjög lærður og gagnmerkur maður gegnir, dr. Einar Ólafur Sveinsson, sem er ötull maður við vísindastörf, og vitað er, að hann hefur sömu laun og prófessor. Hann lítur á sitt embætti fyrst og fremst sem fræðistarf. Enn fremur er lektorsembættið í málfræði, sem annar ágætismaður, dr. Björn Guðfinnsson, gegnir. Svo sjáum við, að komið er fram frv. í Nd. um það, að prófessor Sigurður Nordal verði leystur undan kennslustarfi og verði þarna sem eins konar heiðursprófessor áfram. Og þá losnar hans embætti. Ef við því tökum tillit til þessara tveggja nýju starfa við háskólann og frv. um embætti próf. Sigurðar Nordals, sem sjálfsagt er flutt með svipuðu ofurkappi og önnur mál varðandi háskólann á síðustu tímum, þannig að þar tjáir lítt að hreyfa mótmælum, hvorki innan háskólans né utan, gegn því, sem vissum mönnum þar sýnist, - þá er á fáum árum ætlazt til að stofna fimm ný embætti við norrænudeildina. Það er í sjálfu sér ekki nema gott um þetta að segja, ef menn bara telja, að ríkissjóður hafi efni á því. En ég fyrir mitt leyti álít varðandi aðrar deildir háskólans, að þörf sé á að taka til athugunar, hvort ekki þurfi að auka kennslukrafta við þær, ef á að auka þá svo stórkostlega við þessa einu deild, sem þó mun, næst guðfræðideild, vera mannfæst, að ég hygg. Einnig eru ýmsar aðrar stofnanir hér, sem ég álít mikilsvert fyrir að fá aukna starfskrafta, en hafa ekki fengið þá, vegna þess að menn hafa séð í það fé, sem til þess hefði farið. Hvað eftir annað hefur staðið í fjárlögum heimild til stjórnarinnar að skipa tvo nýja menn í hæstarétt, og styðst sú heimild við núverandi ákvæði hæstaréttarlaganna. Ég hef fært rök að því í sambandi við frv., sem hv. þm. Seyðf. flutti, að íslenzku réttarfari - og það má bæta við íslenzkum lögvísindum - ríður ekki á neinu meir en að fá þessa tvo menn inn í hæstarétt til viðbótar og að réttarfarinu og hæstarétti sjálfum sé beinn voði búinn, ef þar verður ekki fjölgað áður en langt líður. Ég hef samt sem áður skirrzt við að fylgja því máli eftir gagnvart ríkisstj. eða á þingi, vegna þess að mér sem fleirum hefur ofboðið sú útþensla, sem hefur átt sér stað. Ég skal ekki hafa á móti því, að þetta mál sé gott, bara ef við getum staðið okkur við það í hlutfalli við annað. En það eru hvorki fleiri né færri en fimm ný embætti við sömu háskóladeild, sem á að stofna á örfáum árum. Mér hefur skilizt, að þessi áhugi fyrir að stofna þessi tvö dósentsembætti standi í sambandi við það, að tveir ágætir menn eiga hlut að máli. Það má nú benda á það, að nýbúið er að veita embætti í sögu, og fékk það prýðilegur maður, dr. Þorkell Jóhannesson, maður, sem ég álít, að fyrir löngu hefði átt að vera kominn að háskólanum og sé þar til mikillar prýði og gagns. En ef það embætti er rétt skipað, þá tjáir ekki að segja: Vegna þess að annar umsækjandi var um embættið, þá verðum við að stofna stöðu handa honum. En það sama er að ske í guðfræðideild. Tveir voru umsækjendur, og nú á að stofna embætti til þess að geta komið báðum að. Ef háskólinn ætlar þannig að koma sér úr vanda, verða embættin ákaflega ótrygg til lengdar, og er engri stofnun gerður meiri grikkur en ef slíkur háttur á að takast upp. Varðandi hinn manninn, sem á að stofna dósentsembætti fyrir, sem mér er sagt, að sé prýðilegur maður, er það að segja, að ef ætlunin er að láta próf. Sigurð Nordal fá lausn, því í ósköpunum ekki að gera þennan prýðismann að prófessor í staðinn fyrir Sigurð Nordal eða að gera hann að háskólabókaverði, ef dr. Einar Ólafur Sveinsson á að verða eftirmaður Nordals? Mér sýnist vera hægt að bjarga þeim mönnum, sem hér er um að ræða, með öllum þeim embættafjölda, sem þegar er til, ef menn hafa hug á því, án þess að fara út í þá stórkostlegu útþenslu, sem hér er ráðgerð. Til viðbótar þessu vil ég svo benda á það, að ég ásamt öðrum mönnum átti hlut að því - og hef ekki hlotið einróma þakkir fyrir - að sjá háskólanum fyrir töluvert auknum tekjum, og á ég við Tjarnarbíó. Samkv. skýrslum, sem fyrir liggja, hefur árlegur hagnaður undanfarið numið hvorki meira né minna en 3–400 þús. kr. Nú mun vera búið að greiða áfallinn kostnað við að koma þessari stofnun upp. Það má að vísu gera ráð fyrir, að tekjur lækki, þegar setuliðið hverfur, en góð ágóðastofnun verður þetta væntanlega ætíð. Og hvað er sanngjarnara en að þessum tekjum verði varið til þess á hverjum tíma að launa þeim mönnum, sem afbragð þykja annarra manna, eins og mér er sagt um sagnfræðing þann, sem nú á að setja í dósentsembættið, að launa honum þannig, þangað til hann getur fengið fast embætti við sitt hæfi. Til hvers annars á að nota þessa peninga? Mér sýnist háskólinn verða að gera sér grein fyrir, að hann getur ekki haft það tvennt uppi, annars vegar forréttindi varðandi gróðafyrirtæki til þess að fá mikið fé að moða með og hins vegar að ætla að skjóta sér undan því að styrkja þá vísindamenn, sem á hverjum tíma bera af öðrum mönnum, en geta ekki komizt í embætti í bili. Tilgangurinn með því að láta háskólann fá þetta lausafé var einmitt sá, að við hér á Alþ. þyrftum ekki að vera að rífast um eða ráðstafa þessum lausu fræðimönnum, heldur gæti háskólinn sjálfur valið úr og ákveðið, hverja ætti að styrkja í bili. Að minnsta kosti hefur slíkt vakað fyrir mér. Og ég sé satt að segja ekki, hvaða ástæða er til að gera þarna frekar upp á milli. Mér er sagt, að háskólinn hafi ráðgert að ráða einn mann, sem er starfsmaður við þingið, til þess að starfa við orðabók, og taka af bíópeningunum til þess. Því er ekki hægt að fara með hina mennina á sama hátt? Ekki mundi fara í það nema örlítið brot af bíópeningunum. Og norrænudeildin hefur ekki fengið meira en sinn hluta af þessu fé til ráðstöfunar, þó að þessi háttur væri upp tekinn. En deildin hefur fram að þessu fengið bróðurpartinn af því, sem hefur verið veitt til slíkra fræða úr Sáttmálasjóði. Sannast að segja virðist mér, að til hafi verið margar aðrar leiðir til þess að sjá háskólanum sæmilega borgið og gera hlut þeirra manna, sem hér um ræðir, ærið veglegan, þó að ekki væri til þess ætlazt að stofna nú embætti á ríkisins kostnað. En það er í sjálfu sér leitt að þurfa að beita sér á móti þessu máli, af því að það er tekið persónulega af þeim mönnum, sem eiga að fá embættin. Og svo er líka sagt, að maður snúist á móti háskólanum. En vegna þess að ég þykist vera nokkuð kunnugur, þá tel ég skyldu mína að benda á, í hvílíkar öfgar þessi efni eru komin. Ég geri það ekki sízt vegna þess, að ég er sannfærður um, að það kemur þeim mun harðar niður á háskólanum áður en lýkur, ef svo verður fram haldið, sem upp er tekið. Ég hef hugsað mér að vera ef til vill með því að stofna dósentsembætti handa þessum sagnfræðingi, vegna þess að nýbúið er að veita prófessorsembætti í þeirri grein og vonandi, að þeir starfskraftar endist lengi. En varðandi bókmenntafræðina sé ég ekki ástæðu til að greiða atkv. með honum, vegna þess að líkindi eru til, að embætti fyrir hann losni bráðlega, og háskólinn getur á meðan launað honum af sínum miklu tekjum, ef ekki er hægt að finna þessum manni hæfilegt starf annars staðar. Það væri gaman að vita, á hverju menn eiga von, og vil ég því spyrja: Er ætlazt til þess, að hvaða svokallaður fræðimaður, sem er á lausum kili og eitthvað er tengdur háskólanum, þurfi ekki annað en að koma og segja: Hér er ég, nú þarf ég að fá embætti; - og þá ætli Alþ. að stofna það handa honum? Ég hef starfað í átta ár við háskólann og geri ráð fyrir, áður langir tímar líða, að losna úr því starfi, sem ég nú gegni. Má ég þá eiga von á því persónulega og allir, sem svipað stendur á fyrir, að þurfa ekki annað en að koma hingað og verði þá ný embætti stofnuð handa okkur? Þessu væri fróðlegt að fá svar við. Engin deild háskólans hefur verið kröfuminni en lagadeild. Þar hafa kennarar tekið á sig stórkostleg aukastörf, án þess að detta í hug að biðja um aukna starfskrafta. Hafa þó í raun og veru kannske engir starfsmenn við háskólann meira starf en þessir menn, sem þurfa árlega að brjótast í gegnum öll þau kynstur af lögum, sem koma frá Alþ., og reyna að fella þau á fræðilegan hátt inn í þær kennslubækur í lögfræði, sem fyrir eru. Varðandi verkfræðideild, þá sýnist mér alveg sjálfsagt að halda uppi verkfræðikennslu. Það má að vísu nokkuð deila um það, hvort ekki sé nokkuð fljótt að fara að lögfesta þetta, meðan ekki er komin á það frekari reynsla, en við verðum að vona, að geta okkar verði slík, að við getum haldið þessu uppi. Þetta er nauðsynleg kennsla, og það er mikil þörf á fleiri verkfræðingum, og mun ég þess vegna greiða atkv. með þeim lið frv., þó að mér sýnist, að þetta hefði mátt bíða og meltast nokkuð betur með hv. þm. En vegna þess að við höfum lesið ræðu hæstv. kennslumálarh., þá er hann flutti 1. des. s.l., þar sem hann talar um þá miklu þörf, sem væri á mönnum til þessa starfa, þá vil ég spyrja hann, hvort hann hafi veitt því athygli, að það mun vera miklum takmörkunum háð, hversu margir nemendur hverju sinni fá inngöngu í verkfræðideild. Ég veit ekki, hvort það er bundið við fjóra eða eitthvað slíkt, en það er farið stranglega eftir einkunnum, án þess að til nokkurs annars sé tekið tillit. Við því, að eftir einkunnum sé farið, er ekkert að segja, úr því að takmarkað er á annað borð, því að það er ekki svo gott að finna neitt annað út en að fara eftir einkunnum. En ég er sannfærður um, að það er mjög hættulegt að setja á slíkar takmarkanir um fjölda námsmanna. Menn setja þær venjulega svo þröngar og með þeim hætti, að reynslan sýnir, að ef eftir þeim hefði verið farið, mundi mannaskortur hafa orðið. Ég held það sé ekki hægt hjá því að komast, að það sé hættulegt bæði fyrir þjóðfélagið í heild og fyrir einstaklingana, ef á að meina unglingum að halda áfram á námsbrautinni, vegna þess að þeir við eitthvert eitt próf, sem þeir hafa staðizt, hafa ekki fengið jafnháa einkunn og einhver annar, þó að þeir hins vegar standist sjálft prófið. Það verður að krefjast einhverrar lágmarksþekkingar, en það, hvort einhver fær kannske broti úr stigi hærri eða lægri einkunn á einhverju prófi, er svo valtur mælikvarði, að ég tel það mikinn ábyrgðarhluta að láta framtíð unglingsins falla og standa með því, og eins er hættulegt fyrir þjóðfélagið í heild að fara eftir slíkum mælikvarða. Ég hef alltaf verið andvígur þessum takmörkunum á nemendafjölda í háskóladeildunum. En mér skilst, að slíkar takmarkanir eigi sér stað í verkfræðingadeildinni. En mér finnst ekki falla saman, annars vegar þetta tal um mikinn skort á verkfræðingum og hins vegar að hafa jafnstrangar takmarkanir á þessu og verið hefur. Ég vildi þess vegna beina því til hæstv. kennslumálarh. að taka þetta atriði nú til íhugunar. Ég hef kannske gerzt heldur fjölorður um þetta mál, en ég vil þó enn taka það fram, að það má ekki skoða ummæli mín svo, að ég vilji ekki veg háskólans sem mestan. En ég hef á því nokkuð aðra skoðun, hvernig háskólanum sé bezt þjónað, heldur en sýnist vera ráðandi hér á þingi og í háskólanum sjálfum, og hef ég því fremur viljað láta í ljós sannfæringu mína í þessum efnum.



Ég þarf ekki að segja mikið í sambandi við ræðu hv. 6. þm. Reykv. Það geta verið skiptar skoðanir um einstök atriði þessa frv. Það geta t.d. verið skiptar skoðanir um það, hvort rétt hafi verið að stofna viðskiptadeild, en þar eru nú starfandi tveir dósentar, og það er ekki um annað að ræða hér en það, hvort rétt sé að lögfesta þá. Ég vil ekki fara út í neinar deilur um það, hvort hér hafi verið valin rétt leið, þegar þessi embætti voru stofnuð, en ég býst við því, að þessi embætti verði ekki látin niður falla, þannig að það skipti ekki mjög miklu máli, hvort þetta verður lögfest eða ekki, og sé því ekki þörf á að ræða sérstaklega um þetta mál í því sambandi. Að því er snertir þau tvö embætti, sem samkvæmt frv. er ætlazt til, að verði lögfest við heimspekideild háskólans í bókmenntum og sögu, þá eru færð fram þau rök fyrir þeim kröfum, að hér sé um tvo mjög hæfa menn að ræða, sem háskólinn vilji festa. Hv. 6. þm. Reykv. álítur, að þess gerist ekki þörf að taka nema annan manninn og telur, að hægt væri a.m.k. um stund að gera hinum manninum kleift að stunda fræði sín af því fé, sem háskólinn hefur yfir að ráða. Ég skal ekki deila við hv. þm. um þetta, en ég tel hins vegar rétt, þar sem hér er um tvo vel hæfa menn að ræða, að þeir verði festir við háskólann, og ég hygg þó, að heppilegt væri fyrir framgang frv., að það yrði samþ. óbreytt. Ég veit, að það eru nokkuð skiptar skoðanir manna um einstök atriði frv., og teldi ég mjög illa farið, ef slík breyt. yrði frv. að falli, vegna þess að ég tel nauðsynlegt, að það verði samþ. Það er hægt að deila um það, hvort ríkið hafi efni á þessum kostnaði vegna þessarar vísindastarfsemi, sem hér er farið fram á, um það er hægt að deila óendanlega. En ég horfi ekki svo ákaflega mikið í þennan kostnað, þegar hæfur maður á í hlut, og meðan fjárlög eru útbúin eins og raun er á, væri vissulega hægt að spara útgjöld, sem næmu mörgum prófessorslaunum, með því að strika burtu ýmsa útgjaldaliði, sem að mínum dómi eru óþarfir. En það, sem ég tel höfuðatriði þessa frv., er stofnun verkfræðideildar, og þar erum við að mestu leyti sammála, að það sé nauðsynlegt að stofna þessa deild og það sé nauðsynlegt, að þessi kennsla haldi áfram, því að hér er aðeins um að ræða að lögfesta þá kennslu, sem farið hefur fram við háskólann og í þetta skipti þó aðeins undirbúninginn að fyrrihlutaprófi í verkfræði. Ég held líka, að það sé alls ekki ágreiningur um það, að það beri að halda þessari kennslu áfram, en aftur á móti getur verið nokkur ágreiningur um það, hvort við höfum getað haldið uppi framhaldsnámi í verkfræði. Það er alveg augljóst, að það er hægt að kenna almenn fræði hér eins og annars staðar. Það er hægt að kenna stærðfræði og eðlisfræði hér á landi, alveg eins og annars staðar í heiminum. Hins vegar er nokkur vafi á því, hvort hægt sé að halda þessari kennslu uppi með lausakennslu, það er a.m.k. ekki hægt til frambúðar, og er því ekki eftir neinu að bíða og töluverð hætta í því falin, að ekki verði þegar settir 3 fastir embættismenn til að hafa á hendi þessa kennslu, eins og hér er farið fram á. Hv. 6. þm. Reykv. spurði að því, hvort mér væri kunnugt um, að takmarkanir ættu sér stað í þessari deild, það væri mjög takmarkað innstreymi í deildina. Ég hef ekki kynnt mér þessar takmarkanir., en er sammála hv. þm. um það, að það sé mjög illa farið, að takmakað sé innstreymi í þessa deild, það þyrfti að búa þannig að þessari deild, að slíkar takmarkanir þyrftu ekki að koma til greina, þannig að allir, sem óskuðu að stunda verkfræðinám, gætu notið náms til fyrri hluta prófs, þegar þeir hefðu útskrifazt úr stærðfræðideild menntaskólans. Ég get upplýst hv. þm. um það, að á s.l. vori tóku sex stúdentar fyrri hluta próf í verkfræði og stunda þar allir framhaldsnám. Nú eru í eldri deild 7 stúdentar, en 14 í yngri deild, eða 27 alls, sem stunda verkfræðinám við háskólann, þannig að það er ekki svo umfangslítil kennsla, sem þarna fer fram nú þegar. Ég vildi svo mælast til þess, að það yrðu ekki á þessu stigi málsins gerðar breyt. við þetta frv., og er það ekki vegna þess, að ég teldi skaða, þó að einhverjar breyt. næðu fram að ganga, ef aðalatriði frv. yrði samþ., heldur vegna hins, að ég tel, að frv. væri stofnað í nokkra hættu, þegar svo mjög er liðið á þingtímann.



Við 2. umr. þessa máls hafði ég minnzt örlítið á frv. og það atriði, sem mér þótti þar athyglisverðast. Ég verð að segja, að nú, eftir að hafa heyrt ræðu hv. 6. þm. Reykv., býst ég við, að afstaða mín gagnvart hagfræðideild verði nokkuð önnur. Ég verð að treysta því, að sá maður, sem hefur verið deildarforseti lagadeildar um skeið og verið þar prófessor nokkuð lengur, þekki þessar deildir. Ég hugði og gat um það við 2. umr., að það mundi vera þannig kennslufyrirkomulag, að það mundi ekki vera fært fyrir deildina að missa þessa tvo hagfræðinga, sem nú gegna kennslu við þá deild, en þar sem þetta horfir öðruvísi við að kunnugra manna dómi og þess manns, sem ég treysti, að hafi bæði dómgreind og þekkingu til að fara rétt með þau atriði, get ég fylgt honum þar að máli. Aftur á móti er það eins og ég tók fram áður, að ég sé ekki ástæðu til að fara að breyta um í frv. þeirri till., sem er um norrænudeildina, því að eins og áður hefur verið minnzt á, verður sú deild og á að vera sómi háskólans og á að bera hann uppi, ekki síður utanlands, einkum á Norðurlöndum. Þess vegna var það ætlunin þegar í stað, þegar skólinn var settur, að efla þá deild meira en aðrar deildir háskólans. En hitt gæti hugsazt, að setja mætti ákvæði í þetta frv. um það, að þessi dósent, sem nú þegar er skipaður, gæti tekið að sér að kenna í forföllum hinna reglulegu prófessora, og þyrfti þá ekki strax að skipa annan mann í staðinn, þó að prófessor félli frá eða fengi leyfi frá kennslu. Um 3. atriðið, verkfræðideildina, vil ég segja það, að ég tel það mjög vanráðið að fara nú að lögfesta 3 prófessora í þeirri deild. Ég er ekki að halda því fram, að þessi deild sé óþörf, hún mun að mörgu leyti þörf, en ég hugði, að það hefði verið hægt að bíða fram yfir stríðslok með það að lögfesta þessi prófessorsembætti við þá deild. Við getum búizt við því, að í stríðslok komi hingað aftur heim ýmsir verkfræðinemar, sem búnir séu að taka próf í verkfræði, og þeir komi með ýmsar nýjungar, sem þeir hafi númið ytra, og miklu meiri þekkingu hingað inn í landið en þeir hafa, sem fyrir eru. En mundi þá ekki fara eins og í norrænudeildinni, mundi þá ekki verða að byrja einn áfangann enn, 2–4 verkfræðinga til viðbótar, af því, hvað ágætir menn þetta væru og þeir þyrftu að komast að þessari deild til þess að geta kennt þar verkfræðingaefnum? Ég segi fyrir mig, að ég held það sé vafasamt að fara að byrja nú á að lögfesta þessi embætti, því að það getur orðið til þess, að við seinna sjáum eftir því og þyki sem okkur vanti autt rúm fyrir ýmsa menn, sem við teldum, að ættu að eiga sæti þar sem prófessorar. Þess vegna finnst mér varasamt að fara mjög fljótt að með þessi mál, en stilla heldur í hóf. Hæstv. kennslumálaráðh. hvarf úr d., en mig sem fjvnm. hefði langað til að fá að vita hjá honum, hvaða liðir það væru, sem nú ætti að strika út af fjárl. Væri gott, að fjvn. fengi að vita það nú fyrir 3. umr. fjárl.



Út af ræðu hv. 6. þm.. Reykv. vildi ég benda á það, að ástæðan til þess, að svo mjög er sótt á um fjölgun embætta við háskólann sem raun ber vitni um, er vafalaust hið almenna viðhorf í peningamálum. Röksemdir hans um þetta hygg ég séu réttar, og einnig hygg ég, að sá spádómur hans sé réttur, að í þessum efnum færi að verða lítið um peninga til þess að standa undir því, sem nú þykir létt, þegar frá líður núverandi góðæristímabili. En þegar þess er gætt, að nú hefur verið mynduð stj. með það sem eitt af aðalstefnumálunum að festa embættislaun ríkisins um alla framtíð, búa til föst launalög, sem eru svo gífurleg, miðuð við núverandi ástand, að ofan á þá miklu hækkun, sem sérstaklega er getið 1942, þegar verkalaun hækkuðu mikið, þá á að bæta við það, þannig að það skipti nokkrum millj., sem ríkið verður eftir þessum væntanlegu launalögum að greiða meira en nú er, - þá er þetta í sjálfu sér ekkert undarlegt. Frá mínu sjónarmiði eru öll þau rök, sem hv. 6. þm. Reykv. kom með viðvíkjandi háskólanum, að öllu jöfnu rétt varðandi launamálin. Ástæðan til þess, að ég hef leyft mér að bera fram till. um að bæta einum prófessor við, er sú, að það er engin ástæða til annars en að fylgjast með straumnum eins og hann er, það er sífellt verið að leita á þingið, eins og kom fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv., og tel ég því rétt að prófa nú, hvort þeir þm. ætlast til, að framhaldsnám verði í verkfræði, og hvort þeir treysta sér til þess að taka afleiðingunum af ákvörðun sinni að festa við verkfræðideildina lágmark þeirra kennslukrafta, sem þarf til þess, að þessi kennsla geti orðið annað og meira en bráðabirgðakennsla. Þess vegna er það, að þessar ráðagerðir allar um launalögin og hin mikla viðbót við háskólann verða að skoðast í ljósi þess andlega ástands, sem er í landinu, og engar líkur er til annars en að að því komi, að endurtekin verði sagan frá því eftir fyrra stríð, þegar verið var að braska við að halda uppi háskólanum með því að leggja niður sum embættin, sem stofnuð höfðu verið áður. Meira að segja, eins og hv. 6. þm. Reykv. vék að, var horfið að því að fækka í hæstarétti, því að þá þótti of mikið að hafa 5 menn í honum. Annars vildi ég nota tækifærið til þess að benda á það, þar sem sumir menn hafa mælt, að það þyrfti að fjölga aftur í hæstarétti, að það mun á hverjum tíma fullerfitt að fá, ekki aðeins prófessora í lögum við háskólann, heldur líka þessa 3 menn í hæstarétt, það hefur verið erfitt að fylla þessa tölu, þótt hér sé margt vaskra manna í þeim efnum, og þá er bent á það, að það sé svo lítill áhugi hjá lögfræðingum landsins fyrir fræðilegum rannsóknum, að það sé stór hnignun frá því, sem var, þegar Páll Briem, amtmaður, fyrir aldamót gat gefið út lögfræði- og hagfræðitímarit. Nú er ekki hægt, þrátt fyrir mikinn fjölda lærðra lögfræðinga, að gefa út eitt einasta slíkt rit. Hugsunarháttur þessara manna snýst eingöngu um það praktíska efni, svo sem málfærslu o.fl., en þessi merkilega grein íslenzkrar fræðimennsku hefur fengið einna minnstan stuðning af öllum okkar fræðigreinum síðasta mannsaldurinn. Þess vegna hygg ég, að það hafi verið réttur hugsanagangur hjá stj. að bæta ekki við í hæstarétt, þó að það hafi verið hægt samkvæmt l., og alveg sérstaklega vil ég nota þetta tækifæri til þess að benda hæstv. stj. á það, að hæstiréttur hefur frá byrjun verið settur svo hörmulega með húsnæði, að það er til skaða og minnkunar fyrir stofnunina og fyrir landið sjálft og fyrir allar þær ríkisstj., sem hafa verið hér áður, og tek ég engan þar undan, því að það er skemmst af að segja, að þetta húsnæði er ekki mönnum bjóðandi og hefur stórspillandi áhrif á menn. Eitt af því, sem var mjög óheppilegt, þegar háskólinn var byggður, var það, að ætla ekki hæstarétti sæmilegt rúm í byggingunni fyrst um sinn. En það var ekki gert, og er það að nokkru leyti hæstaréttardómurunum sjálfum að kenna, því að þeir hafa ekki með neinum eðlilegum hætti borið upp sína kveinstafi. En engu að síður er þetta atriði, sem nú er knýjandi fyrir hæstv. stj. að reyna að ráða fram úr. Mér er kunnugt um það, að einn merkur lögfræðingur hér í bænum hefur bent á það, að það væri eðlilegt að stækka skrifstofur Arnarhvols og koma þar fyrir meðal annars þolanlegum bráðabirgðahúsakynnum fyrir hæstarétt. En ég álít, að á meðan landið hefur ekki efni á því að búa betur en svona að hæstarétti, þá sé ekki afsakanlegt að fjölga mikið prófessorum við háskólann. Ég álít, að ræða hv. 6. þm. Reykv. sé merkileg að því leyti, að þar kemur í fyrsta skipti fram frá manni, sem starfað hefur við háskólann, það, sem kalla mætti heilbrigða dómgreind. Það kom hvað eftir annað fram í ræðu hans, að hann finnur það, að Alþ. hefur sótt málið með ofurkappi fyrir stofnunina, hefur barizt fast fyrir stækkun hennar, án þess að gætt hafi verið skynsamlegra úrræða. Það þurfti endilega að bæta því við að framlengja happdrætti háskólans dálítið. Þá var tekið fram, að þegar búið væri að byggja aðalbyggingu háskólans, ætti að nota happdrættið til að efla aðrar byggingar. Það vita allir, að t.d. stjórnarráðshúsið er alveg óviðunandi bygging fyrir jafnvirðulega stofnun, og stafar það af því, að það vantar blátt áfram peninga til þess. Menn vita, að þetta hús er ekki einu sinni frambærilegt fyrir Alþ. til lengdar, og er þó stjórnarráðshúsið miklu verr sett. Alþ. gat unnað háskólanum þess að fá mjög myndarlega byggingu yfir sig. En hvað gerði þá háskólinn? Hann notfærði sér þá grunnhyggni ýmissa manna hér til þess að koma því fram, að hann megi hafa þessar tekjur, sem nauðsynlega þurfti, m.a. til að endurbyggja stjórnarráðshúsið, - til að leika sér, því að ég kalla það að leika sér, þegar sumir forráðamenn háskólans komu hér á s.l. sumri með skipulagningu um leikhöll, sem átti að kosta 5 millj. kr., badmintonhöll o.fl. Ég gæti meira að segja trúað, að búið væri að leyfa þetta. Þ. á m. voru nokkrir menn í þingmannsaðstöðu, sem undanfarin ár hafa getað leikið sér að Alþ. og ríkisstj. og gert hvað, sem þeim sýndist, þannig að einn af þeim mönnum, sem bezt þekkir til og veit hvert stefnir, bendir nú á, að hér hafi verið of langt gengið. Það er þess vegna ekki ósennilegt, að þessi fyrsta rödd frá manni, sem þekkir háskóla landsins og bæinn, geti orðið upphaf þess, að smátt og smátt verði tekin upp um þetta önnur stefna, en það mun þó ekki verða fyrr en kominn er sá tími, að bæði bæ og ríki er farið að skorta peninga áþreifanlegar en nú er og , meira vit komið til skjalanna en sýnt hefur verið í þessum efnum. Ég vil víkja að einu atriði í ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem var ekki nema eitt af þessum ofurkappsmálum háskólans, þ.e. innlimun viðskiptadeildarinnar. Mál þetta var tekið upp sem íslenzk í undirbúningi Íslands til þess að gera, eins og gert var í ár, fullkominn skilnað við Danmörku, af hálfu ráðamanna þriggja flokka í landinu, að ala upp unga menn til þess að vinna erlendis að verzlunarmálum landsins sem væntanlegir konsúlar o.s.frv. Þetta mál var á eðlilegu tilraunastigi og eitt af þeim fáu málum, þar sem Alþ. og ríkisstjórn hafði tekizt að hefja svo náið samstarf við ýmis atvinnufyrirtæki, að þau lögðu á sig ekki svo litlar byrðar til að greiða fyrir lánum, sem áttu að koma þjóðinni að gagni. Hefði þessu verið haldið áfram, hefði þjóðin eignazt menn, sem hefðu fengið allt aðra undirbúningsmenntun til viðskipta en áður. - En þegar þetta var á góðu þróunarstigi, kom krafa frá háskólanum um, að þetta skyldi verða innlimað í háskólann sem víðskiptadeild til þess að bæta úr erfiðleikum stúdenta, sem ekki vissu, hvað þeir ættu að gera. Þessi deild er því hreinasta atvinnubótadeild fyrir íslenzka stúdenta, og þar með slitinn sundur sá þráður, sem tekinn var milli framleiðenda og hinnar væntanlegu stofnunar. - Síðan er þessi leið algerlega lokuð, þar sem tilgangurinn var sá með þessari stofnun að geta fengið þangað unga menn úr verzlunarstétt, er sýnt höfðu í verzlunar- og viðskiptastörfum, að þeir væru álitlegir til náms: Nú veltast inni í þessari deild piltar, sem hafa byrjað nám oft fyrir metnað foreldra sinna, til þess að komast gegnum menntaskólann og fá eitthvað að gera. Eftir sem áður er óleyst það vandamál að geta látið duglega unga menn úr verzlunarstétt fá þróttmikinn undirbúning til sinna starfa. En ekki hef ég orðið þess var, að þeir piltar, sem koma úr þessari deild, séu taldir líklegir að hafa slíka menntun til að bera. Og ég vil benda á, að hvort sem litið er á sögu kaupfélaga eða kaupmanna hér á landi frá 1877, má heita, að það séu annaðhvort lítt eða með öllu óskólagengnir menn, sem hafa gert verzlunina frjálsa. En nú mun ekki þýða fyrir menn, þótt þeir hafi þekkingu á háskólanum, eins og hv. 6. þm. Reykv., að benda á, að rétt sé að fara gætilega. Allar þessar till. munu ná fram að ganga um fjölgun embætta, og sett munu verða launalög, sem bæta nokkrum millj. við það, sem fyrir er. Og þessu mun ekki linna, fyrr en neyðin kennir Íslendingum, að þeir hafakað um efni fram.



Herra forsetl. Ég á hér brtt. á þskj. 639. Ég legg til, að 3. gr. frv. verði felld niður, og skal ég færa fyrir því nokkur rök. Í þeim umr., sem hafa farið fram um þetta mál, hefur komið í ljós, að stofnun dósentsembættanna er óþörf, með því að skólinn þarf ekki á þessum auknu kennslukröftum að halda, stofnun embættanna er því einungis gerð til þess að tryggja tveim ungum mönnum góða atvinnu við háskólann, án þess að hann þurfi á þeim að halda. Er tilgangslaust að mæla þessu gegn, þar sem hv. 1. þm. Reykv. hefur m.a. viðurkennt þessar staðreyndir. Og með því að ég er því algerlega mótfallinn, að nokkur embætti séu stofnuð í landinu vegna mannanna sjálfra, get ég heldur ekki léð frv. þessu, sem fyrir liggur, fylgi mitt. Því að ef fara ætti inn á þá braut almennt að stofna embætti fyrir hvern mann, sem gott þætti að fá tryggt ævistarf með viðunandi launum, eru engin takmörk fyrir því, hvar þetta mundi lenda, en þegar auðséð, að fljótt mundi slíkt leiða út í óefni, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti réttilega á í ræðu sinni. Fyrir því hef ég talið mér skylt að bera fram þessa breytingartillögu. Ég vil svo segja nokkur orð í tilefni af ýmsu, sem komið hefur fram í sambandi við þetta mál. - Hv. 6. þm. Reykv. flytur brtt. um, að 2. gr. falli niður, þ.e. tvö dósentsembætti í viðskiptafræði við háskólann. Ég verð að segja, að eftir að hafa heyrt rök hans í þessu máli, get ég mjög vel fallizt á þessa till., og einkum eftir að hv. þm., sem mjög er kunnugur þessu máli, hefur beinlínis lýst því yfir, að ekki sé við því að búast, að nokkur dugandi maður komi úr þeirri deild. Ég veit náttúrlega ekki, hvort þetta er réttur dómur, en hv. þm. hefur kynnt sér þetta mál mjög ýtarlega, og hafi hann rétt fyrir sér, er vitanlega engin ástæða fyrir ríkið að halda uppi miklum kostnaði við deild, sem fyrir fram er vitað, að enginn nýtur maður getur komið frá. Hv. 6. þm. Reykv. sagði réttilega, að ekki aðeins hefði háskólanum verið skapaðar árstekjur, 300–400 þús. kr. af Tjarnarbíói, heldur hefði honum líka verið séð fyrir annarri tekjuöflun, sem er happdrætti háskólans. Eins og hv. þm. S.-Þ. minntist á, hefur þetta happdrætti verið framlengt um langan tíma, og það getur engan veginn talizt réttmætt, að háskólinn, eftir að búið er að sýna honum slíkt örlæti, gerist svo langsækinn ofan í vasa ríkissjóðs að krefjast stórra fjárframlaga ofan á þessi miklu fríðindi, til þess að halda uppi einskis nýtum embættum af persónulegri góðvild í garð einstakra manna. Einhvern tíma kæmi að því, að snúa yrði við, og gæti þá farið svo, að þessi sérstöku fríðindi yrðu tekin af háskólanum aftur. Kæmi þá að því, sem hv. 6. þm. Reykv. minntist á, að það gæti orðið háskólanum til verra eins, að þetta frv. hefði þá náð fram að ganga, og því eins gott að fella það nú eins og að eiga á hættu að þurfa að breyta l. síðar til fækkunar á embættismönnum við þessa deild skólans. Í öðru lagi er brtt. um að fella niður aðeins annað embættið, eins og ákveðið er í brtt. hv. 6. þm. Reykv. Ég get nú ekki fallizt á, að það sé nógu langt gengið, en að sjálfsögðu kemur mín brtt. fyrst til atkv., og mun ég þá fylgja hinni till., ef ekki verður samkomulag um að samþykkja mína till. Þá voru það nokkur orð í sambandi við verkfræðideildina. Þar er beinlínis um að ræða fjárhagslegt sparnaðaratriði fyrir landið. Það kostar tvímælalaust miklu minna að halda uppi verkfræðikennslu fyrir slíka nemendur hér heima, svo að þeir geti að minnsta kosti tekið hér fyrri hlutann, en að láta þá nema erlendis, sumpart á sinn kostnað, en sumpart á kostnað ríkissjóðs, auk þess, sem stórum sparaðist gjaldeyrir við það, að námið færi fram hér innan lands. Af þessum ástæðum er ég því meðmæltur, að þeirri deild háskólans verði séð fyrir nægum starfskröftum til að halda uppi kennslu, auk þess, sem sú deild mundi auka hróður íslenzka háskólans, engu síður en norrænudeildin. Það er alveg sama, þótt hv. d. skilji þetta ekki, en sannleikurinn er sá, að ef héðan koma vel menntaðir verkfræðingar til framhaldsnáms við háskóla úti, sem viðurkenndu fyllilega þann undirbúning, sem þeir hafa fengið hér, er það vitanlega engu minni hróður fyrir Ísland og íslenzka háskólann en norrænukennsla og norrænuvísindi, sem segja má, að rétt sé, að ein hafi hingað til setið að því að halda uppi heiðri háskólans út á við. Reynslan mun sanna það, að þegar fram líða stundir, munu einnig hinar aðrar deildir háskólans vekja á sér athygli fyrir kennslu í sínum greinum, og að því ber að stefna. Hv. þm. Dal. hélt því fram, að ekki væri rétt að veita þessi embætti nú, því að þá mundi framvegis ríkja sú stefna hér á Íslandi að stofna alltaf embætti, þegar einhverjir menn kæmu til landsins, sem stundað hefðu nám úti og væru atvinnulausir. Það er einmitt þetta, sem verið er að gera hér með 3. gr. Það er verið að veita þeim atvinnu við norrænudeildina, án þess að hún þurfi á þeim að halda. Og hv. d. heldur, að þessi stefna verði svo föst, að ekki verði frá henni vikið. Vænti ég svo, að brtt. mín verði samþ., en mun að öðrum kosti samþ. brtt. hv. 6. þm. Reykv. Hins vegar mun ég greiða atkv. móti brtt. hv. þm. Dal. um að fella niður verkfræðideildina.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þetta mál mikið, heldur ræða það almennt, þar sem ekki hefur komið fram margt nýtt, og ætla ég mér ekki að hlaupa í skarðið fyrir hv. frsm. meiri hl. nefndarinnar. Hv. þm. S.-Þ. talaði um hæstarétt, happdrætti háskólans, grunnhyggni hv. þm. og annað slíkt. Einhvern veginn fannst mér hann leggja ræðu hv. 6. þm. Reykv. út á þann veg, að honum væri ekki hlýtt undir niðri til háskólans. En ég er nú ekki á sama máli, þó að hann geti að sjálfsögðu haft aðrar skoðanir á því, hvað háskólanum bezt hentar. Um ræðu hv. þm. Barð. vil ég segja það, að hann þekkir ekki mikið til háskóla í veröldinni, ef hann heldur, að stöðurnar séu ekki veittar vegna mannanna, - né heldur hefur hann mikið vit á því, hvað þarf að segja til þeim mönnum, sem stunda móðurmálið, sögu og bókmenntir við háskólann. Við höfum máske ekki ráð á því, en það er hið algengasta, sem til er, að háskólar óski eftir ágætum mönnum, frábærum mönnum, alveg án tillits til þess, hvort bein nauðsyn er fyrir þá til kennslu eða ekki. Þýzkir háskólar t.d. hafa sótt marga af ágætustu mönnum Norðurlanda, því að Norðurlönd hafa getað keppt við þá á þessu sviði. En á þessu veltur hróður háskólans. Háskólinn er tvíþætt stofnun. Annars vegar tilsagnarstofnun eða kennslustofnun og svo hins vegar auðvitað hrein vísindastofnun, og er það einmitt sá þáttur háskólastarfsins, sem mestan þátt á í því að skapa hróður háskólans út á við. Ég geri ráð fyrir, að við Íslendingar eigum erfitt með að bera hróður háskólans undir heiminn nema í þeim fræðum, sem snerta okkur sérstaklega, og kemur þá ekki til greina af okkar deildum önnur en norrænudeildin. Hitt er annað mál, hvort við getum sent vel menntaða menn til framhaldsverkfræðináms. Ekki hef ég samt mikla trú á því, að menn frá áhaldastofnun verkfræðideildarinnar gætu orðið til þess að auka hróður okkar erlendis. En vitanlega verðum við að meta það eftir okkar efnahag, hvað við getum látið marga menn leggja stund á norrænu frá vísindalegu sjónarmiði. Ég skal ekki tala mikið um viðskiptadeildina. Rök hv. þm. Barð. gegn henni virtust mér aðeins þau, að hv. þm. S.-Þ., sem hann ber mjög mikið traust til, sagði, að aldrei mundi koma nokkur dugandi maður úr þeirri deild, og þar með var það afgert í huga hv. þm. Barð. Hv. 6. þm. Reykv. bar fram ýmislegt viðvíkjandi þessari deild, sem ég ætla hv. frsm. n. að svara. En ég vildi aðeins segja það, að viðskiptastéttin í landinu er svo stór og innir af hendi svo mikið hlutverk, að mér finnst blátt áfram óhæft, að ekki sé eitthvað gert til þess, að í þeirri stétt sé alltaf stór hópur vel menntaðra; manna, án þess ég ætli að segja, að þeir verði nokkuð hæfari en aðrir menn. Ég held, að þetta yrði mikilvægt fyrir þjóðfélagið. Mér skilst af þeim orðum, sem hér hafa fallið um happdrætti háskólans, að menn álíti háskólann skyldan til að standa undir rekstri sínum sjálfur, af því að hann hefur happdrættið. Sannleikurinn er sá, að hann má auðvitað ekki nota neitt af þessu fé nema til að byggja fyrir. Háskólinn hefur hafizt handa um tekjuöflun til að byggja hús, sem annars er óhugsandi, að ríkið hefði getað komið upp af eigin rammleik. Auk þess hefur ríkið tekið dálítið af þessu fé til annarra þarfa, sem hefði annars komið í hlut ríkisins að greiða. Svo að happdrættið má áreiðanlega ekki reikna þannig, að það séu sérstakar ástæður fyrir ríkið að draga við háskólann, af því að hann kom því upp. Það, sem kom mér til að standa upp, var eitt atriði í ræðu hv. 6. þm. Reykv., þess eðlis, að mönnum gæti e.t.v. virzt, að til greina gæti komið, að háskólinn hefði nú fengið svo arðbæra stofnun, þ.e. Tjarnarbíó, að hann gæti vel staðið undir einhverjum embættum, t.d. í norrænu. En þetta er ekki eins og sýnist. Sannleikurinn er sá, að Tjarnarbíó er ekki annað en fyrirkomulag til að ávaxta fé sáttmálasjóðs. Háskólinn fékk þennan mikilsverða sjóð árið 1918. Það er langt síðan háskólaráð fór að taka eftir þeirri hættu, sem vofði yfir sjóðnum. Eftir að peningarnir fóru að rýrna, fóru menn að velta fyrir sér, hvað yrði um þessa starfsemi, þegar peningarnir rýrnuðu svo, að þessar 40 þús. kr. dygðu ekki til nema örlítils af því starfi, sem áður hafði verið. Út frá þessu braut háskólaráð mjög heilann um það, hvernig ætti að komast hjá þessari hættu. Það var talað um að kaupa stórhýsi í Reykjavík fyrir einhvern hluta af sjóðnum til að eiga einhverja fasteign, sem væri í fullu verðmæti, eða eiga eitthvert fyrirtæki, sem mætti líta á, að hættulítið væri að setja féð í. Þá hugsuðu menn sérstaklega til bíórekstrar, af því að þau voru þá nokkurn veginn sérréttindafyrirtæki, svo að það var ekki frjáls samkeppni, sem komst þar að. Fyrir atbeina hv. 6. þm. Reykv. gat háskólinn með mjög hentugum hætti komið upp þessu bíói. Hefur þetta fyrirtæki síðan orðið mjög mikill léttir fyrir skólann. Ég vil skjóta því til hv. þdm., hvort þeir haldi ekki, að þau útgjöld, sem sjóðurinn hefur átt að standa undir, hafi ekki hækkað allmikið, t.d. hefur útgáfa kennslubóka margfaldazt, utanfararstyrkur hefur ekki komið svo mikið til vegna stríðsins, en ef ætti á slíkum tímum, og það verður ef til vill svo í framtíðinni, að veita utanfararstyrki, sem að verulegu gagni kæmu, þá er sá kostnaður vitanlega margfaldur á við það, sem var. Það sér maður á styrk, sem stúdentar hafa nú, sem eru við erlenda háskóla. Ég held, að ætti að halda þeirri reglu, sem haldið hefur verið frá 1918, að lofa sáttmálasjóði að standa fyrir þessu eins og t.d. utanferðum til að vega á móti þeirri einangrun, sem háskólakennarar hér á landi verða við að búa við sitt fræði- og vísindastarf. Hinu vil ég mjög ráða frá, að láta sjóðinn standa undir hinum reglulegu útgjöldum háskólans, t.d. embættiskostnaði hans. held, að bezt sé að stinga þar heldur fótum við. Eins og hv. 6. þm. Reykv. benti á, þá eru þessar tekjur að nokkru leyti meiri vonarpeningur en áður, því að búast má við, að bíó fari að verða ekki eins góður tekjustofn og áður, því að mér skilst, að nú eigi að fara að gefa þennan rekstur lausan og menn geti nú sett upp slík fyrirtæki gegn ákveðnum skilyrðum. Má þá búast við samkeppni, svo að minna verði upp úr því að hafa, þó að vonandi verði það gott fyrirtæki, en mikil hamingja var það, að sjóðnum var þannig komið fyrir, áður en peningar voru orðnir jafnlítils virði og þeir eru nú orðnir. Ég vil því mælast til þess, að hv. þm. breyti ekki frv. fyrir smáatriði. Mér virðist á því, sem fram hefur komið í málinu, að þær breyt., sem hér koma helzt til greina, séu mjög mikið álitamál. Einn segir, að ekki eigi að hafa verkfræðideild, annar, að ekki eigi að bæta við í norrænudeild, og sá þriðji, að ekki eigi að hafa viðskiptadeild. Er þetta ekki vottur þess, að hér eigi að fara eftir þeim till., sem háskólaráð hefur borið fram og mælt með? Háskólaráð er engan veginn angurgapastofnun. Ef Alþingi getur verið íhaldssamt, þá held ég, að háskólaráðið geti verið það líka og fari ekki fram á neinar angurgapatill. Ef það leggur eitthvað til, þá er það af því, að það telur, að það sé þjóðinni og háskólanum til góðs. Hæstv. kennslumálaráðh. var að tala um liði í fjárl., sem eins vel mætti skera niður eins og að spara við háskólann. Ég vil benda á margs konar starfsemi. Við höfum nú fulltrúa á flugmálaráðstefnu vestur í Ameríku. Mér er ekki kunnugt um gagnið eða kostnaðinn við að hafa fulltrúa á þessari ráðstefnu, þar sem þeir geta ekki haft aðstöðu til að láta neitt til sín taka, en ég efast ekki um, að kostnaðurinn er svo mikill, að hann mundi nægja ég veit ekki hvað mörgum af þessum nægjusömu vísindamönnum okkar í eitt ár. Ég get ekki hugsað mér kostnaðinn minni en 100 þús. kr. fyrir að vera þar til ósýnilegs gagns, og fyrir það fé gætu margir nægjusamir menn unnið stórvirki, því að okkar vísinda- og fræðimenn eru vissulega mjög nægjusamir, og ég held, að þeirra kröfur til fjár séu yfirleitt lágmarkið af því, sem menn óska, að gert sé.



Þegar landbn. þessarar d. hafði þetta frv. til athugunar, barst henni í viðbót beiðni frá ábúanda jarðar um kaup á ábýlinu. Það er bóndinn á Eystri-Skógum í Austur- Eyjafjallahreppi í Rangárvallasýslu, sem fer þess á leit, Guðmundur Vigfússon að nafni. Þetta er ungur bóndi og hefur ekki fyrir alllöngu tekið við búsforráðum eftir föður sinn, sem hefur búið þar rausnar- og myndarbúi lengi, og virðist ekki betur en þessi sonur hans vilji nú feta í fótspor föður síns, halda tryggð við jörðina, koma á umbótum og halda öllu þar í sem beztu horfi, eftir því sem kunnugir segja, enda liggja nokkrar skýrslur fyrir um það. Jörð þessi er kirkjujörð og hefur verið í fastri ábúð um marga síðustu áratugi. Og nú er þessum unga bónda farið eins og fleirum að kjósa það helzt að eiga ábýli sitt, til þess að þar sé sem bezt treyst að. Úr því að hv. d. virðist hafa gengið í þá átt, að samþ. þær kaupbeiðnir, sem fyrir liggja, þá sé ég enga ástæðu til þess að gera þar upp í milli og neita þessari, en samþ. hinar. Meiri hl. landbn. hefur fallizt á að mæla með þessari viðbótarbeiðni, og mun ég þess vegna leyfa mér að bera fram brtt. Þessi maður er nokkuð á seinni skipunum með þessa beiðni, og þetta kemur því í togi á eftir. En til samræmis hef ég orðað brtt. svo, að á eftir 4. lið, eins og hann er nú, bætist nýr liður, 5. liður, svohljóðandi: Kirkjujörðina Eystri-Skóga í Austur-Eyjafjallahreppi í Rangárvallasýslu ábúandanum, Guðmundi Vigfússyni. - Þessi jörð, ef samþ. verður, verður háð sömu kvöðum og tekið er fram um hinar ábýlisjarðirnar, að þær verða að vera ættaróðal samkv. l., sem þar að lúta. Ég vil svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa skrifl. brtt. frá meiri hl. landbn. með ósk um, að hv. d. sjái sér fært að samþ. hana.



Herra forseti. - Allshn. hefur flutt þetta frv. samkvæmt beiðni hæstv. félmrh., og fylgir því ýtarleg grg., og læt ég því að mestu leyti nægja að vísa til hennar. Frv. er ýtarlega athugað og undirbúið af bæjarstjórn Ísafjarðar og borgarritaranum hér og einnig af hæstv. félmrh. og mér, og er það álit þessara aðila, að það mundi bæta fyrir innheimtu útsvara, ef frv. þetta væri samþ. Þetta frv. er fyrst og fremst um það að færa gjalddaga útsvara fram á árinu, og kannast menn við þetta, því að þetta er í raun og veru staðfesting á tveimur lagafrv., sem Alþ. hefur samþ. undanfarin ár og valdið hafa deilum milli mín og hv. þm. Barð. Reynslan sýnir, að greiðsludögum þarf að fjölga á útsvörum, og er það hentugra fyrir almenning að hafa greiðslurnar fleiri og því ekki eins háar í hvert sinn. Ég legg ekki til, að frv. fari í n., en legg þó eigi á móti því, ef það er ósk deildarmanna. Ég hef þá gert grein fyrir frv. og vona, að það fái fljóta afgreiðslu.



Herra forseti. - Ég vil taka það fram, að mér finnst undarlegt, ef flýta skal svo afgreiðslu þessa máls sem hér er lagt til. Sú athugun, sem fram hefur farið á þessu, er einungis af hendi annars aðilans, og þá á hinn aðilinn eftir að rannsaka það. Ég legg því til, að frv. þetta verði sent Vinnuveitendafélagi Íslands til umsagnar. Hér er verið að leggja allþungar skyldur á herðar atvinnurekendum, sem krefjast mikils starfs og geta auk þess valdið deilum milli vinnuþiggjenda og veitenda.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Herra forseti. - Ég sendi þetta frv. til allshn. eftir að það hafði verið ýtarlega athugað. Þetta er einungis staðfesting á brbl. og getur því ekki komið mönnum ókunnuglega fyrir sjónir. Ég hef haft með höndum innheimtu útsvara hjá allmörgum mönnum og hef eigi orðið var við, að það vekti deilur eða erfiði, og tala ég af reynslu sem forstjóri stórs fyrirtækis. Ég tel því, að eigi komi til mála að senda frv. þetta til umsagnar út í bæ.



Herra forseti. - Ræða hæstv. ráðh. staðfesti það, sem ég sagði, að þetta mál er aðeins undirbúið af öðrum aðilanum, og það er rangt. Ég undrast það, að hæstv. ráðh. sagði, að þetta hefði ekki aukna vinnu í för með sér fyrir fyrirtækin, og hlýtur slíkt að vera sprottið af vanþekkingu. Ég þekki þetta ekki síður en hæstv. ráðh.; ég hef haft með höndum umfangsmikinn atvinnurekstur og veit, hvílíka vinnu þetta útheimtir allt árið. Ég legg því eindregið til, að þetta verði sent hinum aðilanum til umsagnar.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Herra forseti. - Ég skil ekki þann úlfaþyt, sem þetta hefur valdið hjá hv. þm. Barð. út af þessum l., sem þegar hafa gilt í tvö ár, og það hefur ekki verið kvartað undan þessu enn. Hér er eigi um neinar nýjar skyldur á vinnuveitendur að ræða. Hv. þm. Barð. var að tala um að tryggja einhliða rétt. En það er ekki hægt að tala um slíkt, þegar verið er að tryggja það, að menn greiði skatta og skyldur til hins opinbera. Ef verið væri að tryggja einstökum atvinnurekendum einhvern rétt, þá væri hægt að tala um það. En að tala um einstaklingsrétt í þessu sambandi, þó að menn borgi það, sem þeim er gert að skyldu að greiða til almennra þarfa, nær ekki nokkurri átt. Út af því, sem sagt var áðan, vil ég segja það, að ég held, að það sé sagt algerlega út í loftið, að atvinnurekendur sætti sig ekki við þetta fyrirkomulag, sem þeir hafa sætt sig við, og hafa innheimt skatta til ríkissjóðs síðan 1924 og frá enn þá eldri tíma. Og ég fæ ekki skilið, að skattar til sveitasjóða eigi að hlíta nokkuð öðrum lögum eða að vera réttlægri hvað innheimtu snertir heldur en skattar til ríkissjóðs. Hvort tveggja eru þetta skattar til almennra þarfa, og það er ekki hagsmunamál einhvers einstaks í sveitarfélaginu, heldur sveitarfélagsins í heild. Ég teldi það mjög óvanalega aðferð, ef farið væri að vísa máli, sem n. hefur flutt, til n. aftur, þó að hins vegar n. mundi taka velviljaðri beiðni vel um að athuga málið á milli umr. Hitt er vitanlegt, að ef þetta frv. nær ekki fram að ganga á þessu þingi, þá mun óhjákvæmilegt að setja hér brbl. En satt að segja er það hálfhlálegt að setja brbl. um þetta efni í staðinn fyrir, að sett væri ákvæði í útsvarsl. með tilliti til þeirrar reynslu, sem þegar er fengin í framkvæmd þessarar innheimtu.



Ég get mjög dregið úr máli mínu, þar sem þetta hefur verið rakið af hæstv. ráðh. En ég vil benda hv. þm. Barð. og öðrum dm. á, að það hvílir á algerum misskilningi, að með þessum l. eða með l. um fjölgun greiðsludaga, þegar þeir voru ákveðnir fyrir fram, áður en búið var að jafna niður, væri lögð nokkur ný skylda á atvinnuveitendur um að halda eftir af kaupi starfsmanna sinna. Sú skylda er nú þegar í l. og var í l., áður en þessi l. voru sett á árinu 1943 og fyrri hluta þessa árs. Það er vikið að því sama í þessu frv., og það eru gerð um það skýrari og heillegri ákvæði en þegar eru, en þau fara eingöngu í þá átt að samræma fyrri 1. við þau fyrirmæli, sem eru í skattareglugerðinni varðandi innheimtu ríkisskatta. Svo að að því leyti er ekki heldur um neina nýjung að ræða. Það má segja, að nýjungin, sem hér er á ferðinni, er að lögfesta til frambúðar það atriði, sem við vitum, að hv. þm. Barð. hefur ætíð verið mikið á móti, að menn séu skyldaðir til þess að greiða hluta af útsvörum sínum, áður en búið væri að ákveða endanlega útsvarsupphæðina. Það má skoða þetta sem afgert deilumál hér í hv. d., þar sem deildin hefur hvað eftir annað samþ. þetta með yfirgnæfandi meiri hluta atkv., og reynslan hefur daglega skorið úr því, að þetta ákvæði er heppilegt. En vegna þeirrar almennu andúðar, sem hv. þm. Barð. hefur sagt, að væri gagnvart þessu atriði, hef ég beinlínis beðið starfsmenn bæjarins að fylgjast með því og láta mig vita, ef þeir yrðu varir við mikinn kurr h já greiðendum, og mun það aðeins hafa komið fyrir, að maður og maður, eða samtals í 3–4 tilfellum, léti í ljós óánægju, en allur þorri manna lætur beinlínis í ljós mikla ánægju yfir þessu og telur það mjög hagkvæmt fyrir gjaldendur og bæjarfélagið í heild. Varðandi það, að það sé verið að íþyngja atvinnurekendum með þeirri skyldu að greiða fyrir innheimtu opinberra gjalda, sérstaklega útsvara, þá vildi ég benda hv. þm. Barð. á, að því fer mjög fjarri, að þetta sé rétt, vegna þess að ef útsvör hjá launþegum og smærri gjaldendum greiðast ekki, þá er ekki nema eitt ráð til þess að bæta það upp, og það er að hækka útsvarsbyrðina á þeim stóru gjaldendum, sem hægt er að ganga að með einfaldara móti, þeim, sem hafa miklar tekjur og miklar eignir, sem hægt er að ná í. Það er þess vegna, ef svo mætti segja, beint hagsmunamál þessara aðila og hagsmunamál þeirra umfram aðra menn, að haldið sé uppi skipulegri innheimtu, svo að gjöld innheimtist hjá öllum þeim fjölda manna, sem oft hefur gengið illa að ná til nema fyrir milligöngu atvinnurekenda. Ég held þess vegna, að það sé öllu meira áríðandi, að hv. þm. Barð. taki upp sína afstöðu til endurskoðunar en n. fari að fjalla um þetta á ný. Hv. þm. Barð. var að tala um, að endurskoða þyrfti útsvarslöggjöfina, og er þá enginn annar vandi fyrir hv. þm. en að koma með frv. um það eða skora á ríkisstj. að taka slíka endurskoðun upp. En ég vil þó benda á það, að hér er á ferðinni frv, um breyt. á útsvarsl., og mun þá hv. þm. geta, í sambandi við það mál, sem nú er í n., tekið það til athugunar. Til þess er nægilegur tími, jafnvel þótt þetta frv. gangi greiðlega fram. Það er ákaflega leitt að þurfa að hraða þessu máli svo, að menn geti ekki áttað sig á því, en ég hygg, að slíkur starfsmaður sem hv. þm. Barð. er muni geta það, ef venjulegur tími líður á milli umræðna. Ég verð að taka undir með hæstv. ráðh., að það er alveg einstök aðferð, ef vísa á máli aftur til n., sem n. hefur flutt. Hitt skal játað, að n. hefur ekki grandskoðað þetta frv., ekki einstakir nm., en ég get sagt fyrir mig, að ég skoðaði það rækilega og geri það eindregið að mínum till. Frv. hefur fengið óvenjulegan góðan og ýtarlegan undirbúning áður en það var lagt hér fram á þingi. Ég vil þess vegna fallast á þá till. hæstv. félmrh., að málið verði látið ganga til 2. umr. allshn. getur þá athugað málið, eftir því sem efni standa til, milli 2. og 3. umr., sérstaklega þegar á það er litið, að frv. er ekki komið nema til fyrstu umr., og þá hefur hv. þm. Barð. tíma til þess að athuga það og flytja brtt. Hinu get ég lýst yfir, að þó að frv. fari til allshn., þá beiti ég mér á móti því, að það verði sent út í bæ til umsagna, enda eru þar engar nýjar kvaðir á atvinnurekendur, sem gætu réttlætt það að tefja málið með því.