Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 67/1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku og Namibíu, og leggur til að það verði samþykkt án breytinga. Undir það rita allir nefndarmenn, Þórhildur Þorleifsdóttir, Friðrik Sophusson, Birgir Dýrfjörð, Guðmundur G. Þórarinsson, Einar Kr. Guðfinnsson, Ragnar Arnalds og undirritaður. Þetta frv. lýtur að því að nú hafa breyst stjórnarhættir í Namibíu þannig að ekki er lengur ástæða til að hafa viðskiptabann á því ríki. Enn fremur er í 2. gr. frv. skýrar kveðið að orði en gert er í gildandi lögum þannig að ekki þarf að orka tvímælis.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Hér er um að ræða frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd samning milli Norðurlanda um aðstoð í skattamálum. Það er álit fjh.- og viðskn. að rétt sé leggja til að frv. verði samþykkt án breytinga og að því nál. standa allir nefndarmenn.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins. Hinn 20. nóv. sl. skipaði ég nefnd samkvæmt þál. sem samþykkt var hér á Alþingi í lok síðasta þings til að endurskoða lög um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar allra þingflokka og helstu hagsmunaaðila í sjávarútvegi en formaður nefndarinnar var Þórður Friðjónsson, forstjóri Þjóðhagsstofnunar. Nefndin skilaði áliti hinn 3. þessa mánaðar og er frv. það sem hér er til umræðu ávöxtur af starfi nefndarinnar. Eins og lýst er í skilabréfi nefndarinnar sem er fylgiskjal með frv. voru allir nefndarmenn þó ekki sammála þeim tillögum er í frv. felast. Kemur það skýrt fram í skilabréfinu og ég vísa til þess. Íslenskt efnahagslíf er mjög sveiflukennt. Útflutningsframleiðsla okkar hefur löngum verið einhæf og hafa nálægt þrír fjórðu hlutar vöruútflutningsins á undanförnum árum verið sjávarafurðir. Helstu orsaka fyrir hagsveiflum hefur því oftast verið að leita í sveiflum í afla og verðlagi á sjávarafurðum. Það hlýtur að vera markmið stjórnvalda á hverjum tíma að skapa jafnvægi og stöðugleika í efnahagslífinu og draga eftir föngum úr áhrifum breytinga á ytri aðstæðum. Dæmin sanna þó að hér er við ramman reip að draga. Allar efnahagsaðgerðir til að minnka þessar sveiflur miðast við það að binda hluta af því fjármagni sem streymir inn í efnahagslífið á uppgangstíma til að draga úr þenslunni og leggja fjármuni til hliðar til að mæta mögru árunum er á eftir fylgja. Í þessu skyni er beitt ýmsum almennum efnahagsaðgerðum á sviði ríkisfjármála, peningamála og gengismála. Margt mælir þó með því að ráðast að rótum vandans og takast á við sveiflur sem eiga upptök sín í sjávarútvegi með aðgerðum er beinast að greininni sérstaklega. Þetta var hugsunin að baki stofnunar Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins er hann var stofnaður með lögum vorið 1969 en tilefni stofnunar hans var verulegt verðfall á frystum afurðum haustið 1967. Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins hefur nú starfað í rúm 20 ár. Ekki er að efa að sjóðurinn hefur á þessum árum almennt þjónað því hlutverki sem honum er ætlað að gegna og náð verulegum árangri í að jafna sveiflur í einstökum greinum sjávarútvegs, t.d. varðandi rækju, hörpudisk og saltfisk. Hann hefur hins vegar sýnt að með núverandi skipulagi megnar hann ekki nema að litlu leyti að milda áhrif hinna dýpri sveiflna í sjávarútvegi á hag sjávarútvegsfyrirtækja og þjóðarbúskaparins í heild. Á seinustu árum hefur gætt vaxandi óánægju með Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og hefur þeim skoðunum vaxið fylgi að leggja bæri sjóðinn niður eða gera verulegar breytingar á skipulagi hans. Þrjár stjórnskipaðar nefndir hafa síðustu fimm árin fjallað um starfsemi sjóðsins og komið með mismunandi tillögur um skipulag verðjöfnunar. Er það frv. sem hér er til umræðu ávöxtur af starfi hinnar síðustu af þessum þremur nefndum eins og ég gat um í upphafi máls míns. Það eru einkum þrjú atriði sem valdið hafa óánægju með núverandi fyrirkomulag Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins. Í fyrsta lagi hefur óánægja beinst að fyrirkomulagi verðjöfnunar. Endanlegt uppgjör er mjög tímafrekt og krefst mikilla útreikninga. Það getur ekki átt sér stað fyrr en allar vörur sem framleiddar voru á viðkomandi verðjöfnunartímabili eru seldar. Eftir því sem framleiðsluvörur verða fjölbreyttari og viðskiptaferlar margbreytilegri, því flóknari og óábyggilegri verða verðjöfnunaruppgjörin. Endanlegt uppgjör liggur því oftast ekki fyrir fyrr en mörgum mánuðum eftir að verðjöfnunartímabili lýkur. Annað óánægjuefni varðandi Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins er að hann hafi ekki getað starfað eftir hlutlægum ákvörðunum á grundvelli þeirra almennu laga sem um hann gilda. Þannig hafa stjórnvöld oftar en einu sinni notað sjóðinn sem farveg til að koma fjármunum til skila til ákveðinna greina sjávarútvegsins en ekki annarra með því að fela sjóðnum að taka lán í því skyni. Hafa stjórnvöld fyrir vikið verið sökuð um misnotkun á sjóðnum. Eins eru þess dæmi að hinar teygjanlegu viðmiðanir sem stjórn sjóðsins hefur til ákvörðunar viðmiðunarverðs hafi verið nýttar til að ná fram verðjöfnun eða hlutleysi sjóðsins með þeim hætti að óánægju hefur valdið. Þessar ásakanir um misnotkun á sjóðnum hafa mjög orðið til að draga úr trausti manna á honum. Í þriðja lagi hafa framleiðendur í vaxandi mæli gagnrýnt að útborganir til einstakra fyrirtækja úr sjóðnum eru óháðar því hvort eða hversu mikið viðkomandi fyrirtæki hafa greitt í sjóðinn. Í því frv. sem hér er til umræðu er lagt til að byggt verði á þeim grunni sem skapaður hefur verið með Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins en þeir vankantar sem komið hafa í ljós á skipulagi og starfsháttum sjóðsins verði sniðnir af. Meginstarfsregla hins nýja Verðjöfnunarsjóðs er líkt og hins fyrri sú að innheimta skuli afgjöld af útflutningsframleiðslu sjávarafurða þegar markaðsverð er talið hátt en bæta upp verð afurðanna þegar verð er talið lágt. Við framkvæmd þessarar reglu skal samkvæmt frv. taka mið af meðalverði síðustu fimm ára en á grundvelli þess meðalverðs skal svonefnt viðmiðunarverð ákveðið. Kringum viðmiðunarverðið skal samkvæmt frv. ákveða gjaldfrjálst bil, svonefnt verðbil, er skal víkja 3--5% frá viðmiðunarverðinu í báðar áttir en eins og áður sagði er viðmiðunarverð reiknað á grundvelli meðalverðs síðustu fimm árin. Víki markaðsverð meira en þessu verðbili nemur til hækkunar frá meðalverðum liðinna ára, eins og ég áður gat um, kemur til inngreiðslu í sjóðinn og skal þessi inngreiðsla nema 50% af því sem umfram er. Á sama hátt myndast útborgunartilefni ef markaðsverð víkur frá meðalverði til lækkunar umfram verðbilið. Í frv. er þannig lagt til að forsendur til ákvörðunar viðmiðunarverðsins verði lögbundnar, svo og afgjaldshlutfallið. Er þetta veruleg breyting frá gildandi lögum þar sem ákvörðun viðmiðunarverðs er falin sjóðsstjórn sem hefur allmikið svigrúm við þá ákvörðun á grundvelli almennra leiðbeiningarreglna í lögunum. Þá gerir sjóðsstjórn tillögu til sjútvrh. um afgjaldshlutfallið samkvæmt gildandi lögum og má það vera allt að 75%. Í gildandi lögum er ákvörðun verðbils um viðmiðunarverðið einnig í höndum sjóðsstjórnar án þröngra lagatakmarkana. Í frv. felst því að hlutverk sjóðsstjórnar og ráðherra við ákvörðun verðjöfnunar er verulega takmarkað frá því sem nú er og að allir mikilvægustu þættir verðjöfnunar verða lögbundnir og sjálfvirkir. Það sem eftir stendur af ákvörðunarvaldi stjóðsstjórnar er að henni er falið að ákveða hvar á bilinu 3--5% hið svonefnda verðbil skuli liggja varðandi afurðir í hverri deild. Rökin að baki þessu svigrúmi eru fyrst og fremst að ástæða virðist til að hafa breiðara verðbil varðandi afurðir þar sem verðsveiflur eru miklar og tíðar, t.d. varðandi rækju og hörpudisk, en varðandi afurðir þar sem verðsveiflur eru minni. Með þessu ætti að vera tryggt að verðjöfnunin fylgi almennum og hlutlægum reglum. Í tengslum við þetta breytta hlutverk sjóðsstjórnar er í 2. gr. frv. lagt til að horfið verði frá því að fela hagsmunaaðilum í sjávarútvegi að tilnefna meiri hluta sjóðsstjórnar og að stjórn sjóðsins verði þess í stað skipuð af ráðherra án tilnefningar. Þá er í frv. gert ráð fyrir að greiðslur til Verðjöfnunarsjóðsins verði lagðar inn á sérstakan verðjöfnunarreikning í nafni viðkomandi framleiðanda og að enda þótt innstæðurnar teljist eign sjóðsins verði þær einungis notaðar til að greiða verðbætur vegna afurða þess framleiðanda er inneign myndaði. Með þessu er tryggt að þeir sem mynda Verðjöfnunarsjóð í góðæri njóti hans er harðara verður í ári í hlutfalli við framlög sín og aðrir ekki. Í samræmi við þetta er í 5. gr. frv. kveðið á um að enda þótt útgreiðslutilefni sé eftir almennum reglum sjóðsins skuli enginn framleiðandi þó fá meira úr sjóðnum en inni á hans verðjöfnunarreikningi er. Í 7. gr. frv. eru sérstök ákvæði um að verðjöfnunarreikningar geti fylgt félagi við sameiningu og breytingu á félagsformi og að verðjöfnunarreikningar einstaklinga geti fylgt við sölu rekstrar eða aðilaskipti að honum fyrir erfðir. Verðjöfnunarreikningar koma hins vegar aldrei til útgreiðslu samkvæmt frv. nema í formi verðbóta á grundvelli almennra reglna þess. Því er kveðið á um að sé rekstri á sviði sjávarvöruframleiðslu til útflutnings hætt um lengri tíma eða verði framleiðandi gjaldþrota skuli innstæða á viðkomandi verðjöfnunarreikningi ganga til óskipts reiknings sjóðsins. Þá eru í frv. gerðar tillögur um mikla einföldun á framkvæmd útreiknings verðjöfnunarinnar. Eins og ég vék að hér að framan miðast endanlegt uppgjör verðjöfnunar samkvæmt gildandi lögum við framleiðslutímabil og er bæði flókið og seinlegt. Samkvæmt frv. er lagt til að verðjöfnunin miðist við útflutningstímabil og fyrir liggi fyrir fram fyrir upphaf hvers mánaðar hversu hátt hlutfall af andvirði útfluttra sjávarafurða í komandi mánuði skuli greitt í sjóðinn eða úr honum. Verðjöfnunin verður því framleiðendum fyrir fram ljós og kemur til endanlegs uppgjörs um leið og gjaldeyrisskil eiga sér stað vegna viðkomandi framleiðslu. Eins og áður sagði er stjórn sjóðsins ætlað mun minna hlutverk við verðjöfnunarákvarðanir en samkvæmt gildandi lögum. Henni er fyrst og fremst ætlað að taka mánaðarlega formlegar ákvarðanir um verðjöfnun á grundvelli reglna laganna og hafa yfirumsjón með daglegum rekstri sjóðsins og ávöxtun innstæðna hans. Er það lagt í vald stjórnar að taka ákvörðun um hvort hún ræður starfsfólk til að annast daglegan rekstur sjóðsins eða semur um það við fjármálastofnanir en núverandi Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins hefur, eins og kunnugt er, verið vistaður í Seðlabankanum. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að ríkissjóður taki við skuldbindingum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins. Þá er lagt til að þær innstæður sem til kunna að verða í einstökum deildum sjóðsins eftir að uppgjöri hans lýkur renni inn á sérstaka reikninga í hinum nýja sjóði og komi til útborgunar ef verðbótatilefni skapast vegna viðkomandi afurða samkvæmt almennum reglum hinna nýju laga. Herra forseti. Ég er þess fullviss að með frv. er lagður grunnur að virkri verðjöfnun á útfluttum sjávarafurðum. Með því er skapað tæki til að kljást við sveiflur í afkomu sjávarútvegsfyrirtækja og þjóðarbúsins í heild og þar með að stuðla að auknum stöðugleika og jafnvægi í þjóðarbúinu. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Einar Kr. Guðfinnsson Herra forseti. Málefni Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins eru eðlilega ekki ný af nálinni hér á hv. Alþingi. Málefni sjóðsins hafa verið mjög rædd upp á síðkastið, ekki síst vegna þess að fyrir einum tveimur árum eða svo var lagt fram hér á Alþingi frv. til laga um breytingu á lögum um Verðjöfnunarsjóðinn sem fól í sér verulega breytingu á starfsemi sjóðsins frá því sem verið hefur. Niðurstaða þess máls var sú að samþykkt var hér á Alþingi till. til þál. um endurskoðun laga um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og í framhaldi af því hefur verið unnið að endurskoðun laganna og ávöxtur þess starfs liggur hér fyrir. Ég er þeirrar skoðunar að með þessu frv. sé stigið veigamikið skref til þess að bæta það ástand sem hefur ríkt á þessum sviðum og því sé ekki að leyna að þetta frv. sé mikil framför frá því sem verið hefur við lýði upp á síðkastið. Sannleikurinn er sá að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins hefur í núverandi mynd verið gjörsamlega ónýttur sem hagstjórnartæki. Hann hefur verið umdeildur innan sjávarútvegsins og tortryggður af flestum af ástæðum sem að nokkru voru raktar í máli hæstv. sjútvrh. og flestir raunar þekkja. Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins var upphaflega stofnaður með lögum frá haustinu 1969 í kjölfar þess mikla aflabrests og verðhruns sem varð árið 1967. Frv. var flutt um stofnun sjóðsins á árinu 1968 og það tókst mikil pólitísk samstaða um stofnun sjóðsins. Í meðförum þingsins var gerð nokkur breyting á upphaflegu hlutverki sjóðsins og ég hygg að sú breyting hafi kannski með öðru orðið til þess að þegar fram í sótti varð hlutverk sjóðsins ekki eins veigamikið eins og ástæða hefði verið til að ætla. Í áliti og tillögum nefndar sem hæstv. sjútvrh. skipaði í janúar 1988 til að endurskoða gildandi lög og reglur um Verðjöfnunarsjóðinn eru þessar breytingar raktar svo, með leyfi forseta: ,,Í meðförum Alþingis voru gerðar nokkrar breytingar á frv. Frv. gerði ráð fyrir að ráðherra skipaði þrjá menn í stjórn sjóðsins án tilnefningar en fjóra samkvæmt tilnefningu hagsmunasamtaka er ráðherra ákvarðaði í reglugerð. Þessu var breytt á þann veg að bundið var í lög frá hvaða samtökum þessar tilnefningar kæmu. Enn fremur var bætt inn ákvæði þess efnis að við ákvörðun viðmiðunarverðs skyldi og hafa hliðsjón af markaðs- og aflahorfum fyrir næsta ár eins og þær voru metnar af Verðlagsráði sjávarútvegsins. Þessi breyting var tvíþætt. Annars vegar var svigrúm sjóðsstjórnarinnar við ákvörðun viðmiðunarverðs aukið með því að heimila henni að taka tillit til líklegrar markaðs- og aflaþróunar. Hins vegar var beinlínis bundið í lög að stjórnin skyldi og taka tillit til þeirra forsendna er lægju að baki ákvörðun á fiskverði í Verðlagsráði sjávarútvegsins.`` Þetta hygg ég að hafi að mörgu leyti orðið til þess að torvelda starfsemi sjóðsins, bæði vegna þess að starfsemin byggðist ekki nægilega mikið á almennum reglum, eins og þó hefði verið nauðsynlegt og hér er gert ráð fyrir í hinu nýja frv., og enn fremur var ekki eingöngu tekið mið af markaðsverði á sjávarafurðum erlendis, eins og þó hefði verið nauðsynlegt, heldur líka vegnar og metnar aflahorfur og verðlagsforsendur Verðlagsráðs sjávarútvegsins, og þannig varð raunverulega Verðjöfnunarsjóðurinn aðili að fiskverðsákvörðun í hvert skipti. Það var svo í valdi ráðherra og stjórnvalda hverju sinni að beita Verðjöfnunarsjóðnum og þetta með öðru varð til þess að sjóðurinn varð ekki það mikilsverða hagstjórnartæki sem menn höfðu vænst. Sú óánægja sem hefur ríkt með starfsemi sjóðsins undanfarin ár hefur einmitt stafað m.a. af þessu. Í fyrsta lagi hafa menn gagnrýnt þessi miklu pólitísku afskipti sem menn ætla að hafi verið af sjóðnum og starfsemi hans. Í annan stað hefur það verið harkalega gagnrýnt að starfsemi sjóðsins byggist á því að inn í hann er greitt sameiginlega og út úr honum sameiginlega, á svipaðan hátt, án þess að tekið sé tillit til þess hverjir hafi stofnað til inngreiðslnanna. Þetta var sérstaklega áberandi og magnaðist auðvitað á árunum eftir 1980 þegar rækjuframleiðendur stóðu frammi fyrir því að hafa um þó nokkurt árabil borgað mikið inn í þennan sjóð, en vegna þess að rækjuframleiðsla fór vaxandi og rækjuframleiðendum fór fjölgandi háttaði málum þannig, þegar farið var að borga út úr sjóðnum, að þeir sem inn í hann höfðu borgað nutu útgreiðslanna ekki nema að litlu leyti. Þessa deilu hygg ég að flestir hv. þm. þekki því að hún var einmitt meginhvati þess að málið var flutt hér inn á Alþingi af hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni og í frumvarpsformi sem ég minntist á hérna áðan. Sé farið yfir þá endurskoðun sem fram hefur farið á sjóðnum kemur í ljós að mjög margt bendir til þess og mælir með því að starfsemi sjóðsins eigi ekki jafn vel við og hún átti þegar til hans var stofnað í upphafi. Ég tel að það sé nauðsynlegt fyrir þá umræðu sem hér fer fram að víkja dálítið að þeim rökum sem fram hafa verið sett af þeim sem gleggst hafa skoðað málið, þeim rökum sem mæla gegn því að sjóðurinn starfi í þeirri mynd sem hann hefur starfað undanfarin rúmlega 20 ár. Í áliti þeirrar nefndar sem ég vitnaði til áðan og var skipuð af hæstv. sjútvrh. í janúar 1988, álitið var dags. í maí 1988, eru rakin nokkur efnisatriði þeirrar gagnrýni sem sett hafði verið fram á starfsemi sjóðsins. Þar er vakin athygli á því að starfsumhverfi sjávarútvegsins hafði tekið miklum breytingum sem bæði varðaði ytri og innri skilyrði sjávarútvegsins. Og þessi atriði eru að mati nefndarinnar, með leyfi forseta: ,,1. Með útfærslu landhelginnar og fullum yfirráðarétti yfir fiskveiðilögsögunni hafa skapast aðstæður til að beita vísindalegri stjórn fiskveiða. Um leið myndast forsendur til að draga úr sveiflum í þeim afla sem að landi berst á hverjum tíma. 2. Aðild Íslands að Fríverslunarbandalagi Evrópu, EFTA, hefur fjölgað tækifærum til að flytja út íslenskar iðnaðarvörur. Jafnframt tókst með viðskiptasamningum við Evrópubandalagið að tryggja íslenskum sjávarafurðum aðgang að Evrópumarkaði. 3. Útflytjendum sjávarafurða hefur fjölgað verulega á undanförnum árum. Jafnframt hefur framleiðslan orðið fjölbreyttari samhliða því sem markaðssvæðum hefur fjölgað. Þessi þróun gerir starfsemi Verðjöfnunarsjóðs flóknari og skapar í mörgum tilvikum mikla erfiðleika í framkvæmd. 4. Þegar Verðjöfnunarsjóður var settur á laggirnar voru tekjur sjávarútvegsfyrirtækja að stærstum hluta tengdar bandaríkjadal. Með aukinni fjölbreytni í framleiðslu, nýjum mörkuðum og breyttum viðskiptaháttum hefur dregið úr áhrifum gengis bandaríkjadals á hag fyrirtækjanna. 5. Samkeppnisstaða sjávarútvegsins hefur breyst mikið á síðustu tveimur áratugum. Annars vegar hafa möguleikar til útflutnings batnað að mun og nýir markaðir opnast fyrir íslenskan fisk, m.a. sökum bættrar flutningatækni. Á móti þessu vegur að samkeppni um hráefni til fiskvinnslunnar í landinu hefur harðnað að mun. Verðmyndunarkerfi sjávarútvegsins hefur á margan hátt breyst á síðustu árum. Verðlagsráði sjávarútvegsins hefur verið veitt heimild til að gefa fiskverð á tilteknum tegundum frjálst. Jafnframt hafa sprottið upp víða um land uppboðs- og fjarskiptamarkaðir fyrir sjávarafla. Fiskur sem seldur er á uppboðsmarkaði er ekki heldur háður ákvörðun Verðlagsráðs um lágmarksverð. 6. Fyrirtæki er starfa í sjávarútvegi hafa nú betri skilyrði en fyrir tveimur áratugum til að verja starfsemina fyrir sveiflum í afkomu. Verðtrygging og fjölbreyttir sparnaðarkostir hafa gefið færi á að verja fé sem lagt er til hliðar í góðæri fyrir breytingum á verðlagi og gengi. Jafnframt leiðir staðgreiðsla tekjuskatta að öllu jöfnu til aukins stöðugleika í ráðstöfunartekjum sjómanna. 7. Dregið hefur úr beinum afskiptum stjórnvalda af atvinnustarfsemi. Þess í stað hefur viðleitni þeirra beinst að því að skapa atvinnulífinu hagstætt starfsumhverfi og stöðug rekstrarskilyrði.`` Ég hygg að öll þessi rök hnígi mjög að því að sú starfsemi Verðjöfnunarsjóðs sem hefur verið við lýði undanfarna tvo áratugi eða rúmlega það kalli á gagngera endurskoðun og jafnvel spurningar um það hvort þörf sé yfirleitt á sérstökum verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins eða sjávarútvegsins. Þess vegna hafa augu manna beinst mjög að því hvort ekki mætti fara aðrar leiðir, svo sem eins og þá að mynda sérstaka sveiflujöfnunarsjóði innan fyrirtækjanna með sparnaði og afnema þar með það kerfi verðjöfnunarsjóðs sem við lýði hefur verið. Þegar forsendur þess frv. sem hér liggur fyrir eru skoðaðar kemur á hinn bóginn í ljós að í raun og veru snerist endurskoðunin ekki nema að litlum hluta um þessa spurningu. Endurskoðunin snerist miklu frekar um aðra þætti er kynnu að lúta að áframhaldandi starfsemi sjóðsins í einhverri mynd og þá breyttri mynd. Þeir þættir sem mér sýnist að hér hafi fyrst og fremst komið til álita eru þeir að takmarka verðjöfnunina úr sjóðnum og í hann fyrst og fremst við verðsveiflur erlendis og afnema þá tengingu við innlenda þætti, kostnaðarþætti og fiskverðsákvarðanir, sem teknir voru upp þegar sjóðurinn var settur á laggirnar. Í öðru lagi með því, eins og hæstv. sjútvrh. rakti í ræðu sinni, að þrengja starfsemi sjóðsstjórnarinnar, þrengja kosti sjóðsstjórnarinnar og stjórnvalda til þess að hafa áhrif á reglurnar. Með þessu móti var hægt að taka sjóðinn úr sambandi við hin pólitísku afskipti í landinu. Samfara þessu er tryggð með þessum reglum ákveðin sjálfvirkni inn- og útgreiðslna sem er auðvitað nauðsynleg forsenda þess að sjóðurinn geti virkað sem raunverulegt hagstjórnartæki. Í þriðja lagi var tekin upp sú nýbreytni, sem ég vil leggja sérstaka áherslu á, að nú er fyrirhugað að hverfa frá þessum sameiginlegu greiðslum inn í sjóðinn og út úr sjóðnum og taka þess í stað upp þá eðlilegu eyrnamerkingu á inngreiðslum sem mjög hefur verið talað um á síðustu árum og var raunar meginefni þess frv. sem Matthías Bjarnason og fleiri fluttu hér á Alþingi. Niðurstaðan af þessari endurskoðun er hins vegar sú að því er raunverulega hafnað að leggja þennan sjóð niður en hins vegar ákveðið að reyna að koma til móts við þau markmið sem menn settu sér í upphafi, að tengja annars vegar sjóðinn fyrst og fremst við erlendar verðsveiflur og hins vegar að eyrnamerkja innstæðurnar. Ég sagði hér í upphafi að ég teldi að frv. sem hér lægi fyrir væri veigamikið skref í rétta átt og að því leyti sem ég kom nálægt undirbúningi þess máls tel ég að þar hafi verið vel að verki staðið. Hins vegar er ýmislegt í frv. sjálfu sem má segja að sé álitamál og sé ástæða fyrir sjávarútvegsnefndir Alþingis til þess að skoða betur og fyrir Alþingi að taka á í meðförum þingsins á frv. Það er í fyrsta lagi í 2. gr. laganna þar sem kveðið er á um stjórn Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins. Ég held að þetta sé skref í ranga átt að afnema algjörlega afskipti hagsmunaaðila af starfsemi sjóðsins. Mér er alveg ljóst að þau rök hafa verið sett fram að hagsmunaaðilar geti nýtt meiri hluta sinn í stjórn sjóðsins til þess að koma í veg fyrir hvers konar inngreiðslur í sjóðinn. Ég vek hins vegar athygli á því að reglur sjóðsins hafa verið þrengdar í því skyni að gera þær almennari og sjálfvirkari þannig að ég hygg að sú hætta sem þarna hefur verið talað um sé ekki jafnmikil og áður hefur verið. Ég tel almennt að óeðlilegt sé með sjóð sem þennan að hagsmunaaðilar komi ekki að nokkru leyti að því verki og teldi t.d. mjög eðlilegt að þrír væru skipaðir af samtökum fiskvinnslustöðvanna en tveir t.d. af sjútvrh. í stjórn þessa sjóðs. Ég tel mjög eðlilegt að það sé fyrst og fremst fiskvinnslan sem eigi fulltrúa í stjórn sjóðsins þar sem hér er verið að taka ákvörðun um að aftengja sjóðinn frá fiskverðsákvörðunum og innlendri kostnaðarþróun almennt. Í annan stað er auðvitað mjög þýðingarmikið, og það held ég að sé ástæða til að árétta alveg sérstaklega, í 7. gr. frv., þar sem sagt er í fyrsta lagi að þrátt fyrir að innstæður á verðjöfnunarreikningum sjóðsins séu eign sjóðsins sjálfs en ekki þeirra fyrirtækja sem borga í hann sé það samt sem áður þannig að inneignirnar séu bundnar við verðjöfnun á afurðum þess framleiðanda sem inneign myndaði. Þetta er auðvitað mjög þýðingarmikið og er svar við þeirri miklu gagnrýni sem hefur komið fram, sérstaklega hjá rækjuframleiðendum, á starfsemi Verðjöfnunarsjóðsins. Ég vil hins vegar vekja á því athygli að í 3. gr. frv. er talað um að Verðjöfnunarsjóði skuli skipt í deildir eftir tegundum afurða. Í næstu setningu er sagt að sjútvrh. taki ákvörðun um deildaskiptingu sjóðsins samkvæmt tillögum sjóðsstjórnar. Hér hefur verið nokkur meiningarmunur með mönnum um það hvernig bæri að túlka þessa grein frv. Ég vil þá í þessu sambandi vekja athygli á því að í athugasemdum við einstakar greinar frv. er nánar kveðið á um þetta og ég tel þýðingarmikið að það sé áréttað og ég álít nauðsynlegt að fram komi a.m.k. mitt sjónarmið í þessu sambandi. Ég tel að það sé þýðingarmikið að þrátt fyrir að Verðjöfnunarsjóði kunni að verða skipt upp í deildir eftir tegundum sjávarafurða eigi það að vera þannig að það beri að líta á inneign hvers og eins framleiðanda sem sérstakan reikning sem er í eigu sjóðsins. Það sé ástæðulaust að skipta þessu með jafnríkum hætti og nú er gert í saltfisksdeild, freðfisksdeild, rækju- og hörpudisksdeild o.s.frv. o.s.frv. Það sé miklu eðlilegra að skipta þessu minna niður og fara frekar í það að eyrnamerkja inneign hvers framleiðanda á hans nafn án tillits til framleiðslugreinarinnar. Þessi tilhögun er m.a. nefnd hér í athugasemdunum. Þar segir að samkvæmt þessu fengi öll botnfiskvinnslan sömu verðjöfnun og því hefði tilhögun verðjöfnunarinnar engin áhrif á innbyrðis samkeppnisstöðu einstakra greina í vinnslunni. Þetta held ég að sé ákaflega þýðingarmikið og sé nauðsynlegt að taka af öll tvímæli um í meðförum þingsins. Það mál sem ég tel einna gagnrýnisverðast í frv. er nokkrar setningar í ákvæðum til bráðabirgða sem hér eru aftan við frv. Í ákvæðum til bráðabirgða segir m.a. svo, með leyfi forseta --- og þarna er verið að tala um, svo að ég taki það til áréttingar, ráðstöfun á leyfum þess sjóðs sem er til staðar nú þegar og, þegar til slita á sjóðnum kemur, hvernig beri að ráðstafa því fé sem nú er inni á reikningum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins: ,,Þegar útborgunartilefni skapast samkvæmt ákvæðum 5. gr. þessara laga skal greiða verðbætur á útflutning af þessum reikningum óháð innstæðum hvers fyrirtækis í Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins.`` Hér er raunverulega verið að tala um það að útborgunin á þessum leifum sjóðsins eigi í framtíðinni að verða samkvæmt hinum gömlu reglum sem voru og hafa verið og eru í gildi. Þetta tel ég í rauninni alveg ótækt form. Með því frv. sem hér er verið að leggja til er verið að hverfa frá ákveðinni aðferð við inn- og útborgun í Verðjöfnunarsjóð, aðferð sem ég hygg að allir séu sammála um að hefur ekki gengið upp og hefur ekki leitt til þess sem að var stefnt í upphafi. Það er raunverulega ekki ágreiningur um það að þessi gamla aðferð sem hefur verið við lýði er ónýt. Við viljum hverfa frá henni og þess vegna tel ég eðlilegast að að því sé stefnt að hverfa frá þessari aðferð nú og strax. Það eru engir eða mjög litlir tæknilegir annmarkar á þessari aðferð. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef undir höndum frá Verðjöfnunarsjóði eða starfsmönnum Verðjöfnunarsjóðs hefur bókhald sjóðsins verið fært þannig undanfarin ár að þar hafa innborganir verið eyrnamerktar sérstaklega hverjum framleiðanda og hvað snertir rækjuna t.d. er þetta ekkert vandamál. Þetta mun vera nokkurt vandamál hvað varðar humarinn og innstæðu humarframleiðenda í Verðjöfnunarsjóðnum, en mér býður í grun að það þurfi ekki annað en dálitla handavinnu, dálitla vinnu sem þurfi að leggja í það til þess að athuga hvernig innborgunum í humardeild sjóðsins hefur verið háttað, til þess að komast að því og búa málið þannig úr garði að hægt sé að borga út úr honum í samræmi við innborganir. Þess vegna held ég að það sé ákaflega óheppilegt og óskynsamlegt út frá þessum sjónarhóli að hafa þetta ákvæði til bráðabirgða inni með þessum hætti sem hér er gert og ég legg höfuðáherslu á það að í meðförum þingsins verði tekið á þessu máli og þessu snúið við. Virðulegi forseti. Ég hygg að þrátt fyrir að ekki hafi verið stigið til fulls það skref sem margir hefðu kosið, að leggja af Verðjöfnunarsjóðinn að fullu og færa þessa sveiflu og verðjöfnun inn í fyrirtækin sjálf, sé samt sem áður mikilsvert skref stigið í rétta átt. Versta tilvikið væri það auðvitað ef við sætum uppi með óbreytt form vegna ágreinings um málið. Við erum nú stödd á þeim tímapunkti í hagsveiflunni, ef við gætum sagt sem svo, að menn ímynda sér a.m.k. að botni hennar hafi verið náð og margir horfa nú til þess að e.t.v. getum við farið að rétta úr kútnum að nýju, efnahagslega. Ýmsir óttast að þessu geti fylgt þensla og erfiðir tímar í kjölfarið á henni eins og við höfum svo oft þekkt í sögu okkar. Ef svo væri held ég að það væri ákaflega slæmt ef við byggjum við ónýtan verðjöfnunarsjóð þrátt fyrir að ég sé ekki að mæla með því að afrakstur af tekjuaukningu sjávarútvegsins verði tekinn að fullu og öllu og greiddur inn í sjóðinn í stað þess að leyfa greininni sjálfri að nýta hann til þess að lækka skuldir sínar og bæta efnahag sinn. Ég vek hins vegar í þessu sambandi athygli á mjög athyglisverðri grein sem birtist um þessi mál í Morgunblaðinu nú á sunnudaginn var, eftir Sigurð Snævarr, hagfræðing á Þjóðhagsstofnun, þar sem hann rekur þessi mál dálítið. Ég held að það gæti verið fróðlegt að rifja það ögn upp. Hann segir í greininni að staðreyndin sé sú að Íslendingar hafi ekki hingað til haft bein til þess að standast uppsveiflu í efnahagsmálum. Tilkall til þess tekjuauka sem nú er boðaður mun koma frá ýmsum þjóðfélagsöflum. ,,Þingmaðurinn mun fara fram á endurmat á forsendum fjárlaga og benda á að nú sé lag til að hrinda af stað gæluverkefninu sínu. Launþeginn mun benda á að kaupmáttur launa hafi lækkað um rúmlega 7 1 / 2 % á undanförnum tveimur árum og að útlit sé að óbreyttu fyrir að enn lækki kaupmáttur um 2 1 / 2 %. Atvinnurekandinn mun vitna til bágrar rekstrarafkomu um nokkurra ára skeið og lofar að verja tekjuaukanum til að greiða niður skuldir. Til staðfestingar getur hann vísað til fyrrnefnds rits Þjóðhagsstofnunar um að halli á atvinnurekstri í landinu hafi verið 8--9 milljarðar á árinu 1988 og í besta falli á sléttu í fyrra, og er þá ekki tekið tillit til ávöxtunar af eigin fé. Þetta sýnir okkur auðvitað að þrátt fyrir að við höfum gengið í gegnum gífurlegar hremmingar á undanförnum árum, efnahagur útflutningsgreinanna hafi versnað mjög mikið, eignirnar brunnið upp og fyrirtækin séu núna verr stödd en ég hygg nokkru sinni áður muni ekki skorta á tilefni hjá ýmsum til þess að gera tilkall til þess tekjuauka sem sjávarútvegurinn vissulega þarf á að halda til þess að greiða niður þær skuldir sem hann hefur stofnað til í undanförnu harðæri.`` Ef hægt er á einhvern hátt að milda efnahagsleg áhrif af hugsanlegum tekjuauka með verðjöfnunarsjóði sem yrði eyrnamerktur hverjum framleiðanda væri það vissulega vel og ég tel, og ég ítreka það, að það væri versti kosturinn í þessu máli að við sætum uppi með óbreytt ástand, ónýtan verðjöfnunarsjóð engum til gagns, öllum til óþurftar og sem einskis trausts nyti nokkurs staðar í sjávarútveginum.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir til umræðu frv. til laga um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins. Ég var einn af þeim sem voru skipaðir í nefnd af hæstv. sjútvrh. til að fjalla um þessi mál og skilaði sú nefnd af sér 3. apríl 1990. Höfðu þá farið fram ítarlegar kannanir á stöðu þessara mála og niðurstaðan var sú að mjög skiptar skoðanir voru um áframhaldið eða það frv. sem hér liggur fyrir. Í fyrsta lagi var eindreginn meiri hluti fyrir því að leggja niður núverandi Verðjöfnunarsjóð sem menn telja að hafi löngu gengið sér til húðar. Í öðru lagi voru menn alls ekki sammála um ágæti þessa nýja sjóðs og lögðust þrír aðilar algjörlega á móti því og raunar einn í viðbót. Það er athyglisvert að þeir sem lögðust gegn þessu, auk mín, voru Kristján Ragnarsson frá LÍÚ, Óskar Vigfússon frá Sjómannasambandi Íslands og einnig hafði fulltrúi stjórnar Farmanna- og fiskimannasambands Íslands mjög eindreginn fyrirvara um botnfisk. Því má segja að þessir aðilar hafi hafnað frv. og það segir sitt um hvað hér er á ferðinni. Hér er í fyrsta lagi verið að setja upp mjög flókið kerfi, miðstýringu, forræði ríkisins og áframhaldandi tilhneigingu til þess að halda í hönd hvers og eins, eins og hann sé ósjálfbjarga og geti ekki hjálpað sér sjálfur. Það er verið að færa fjármuni úr rekstri fyrirtækja inn í lokað kerfi sem á að ávaxta í erlendum bönkum með þeim hætti að það verður að teljast mjög óvenjulegt hér á landi. Það ýtir undir það og reyndar staðfestir að hér er verið að mismuna fyrirtækjum. Fyrirtæki í hvaða öðrum rekstri sem er hafa ekki möguleika á því að gera þetta. Í þriðja lagi er ábyrgð atvinnurekenda ekki sú sem hún ætti að vera. Hér er verið að reyna að fría menn frá ábyrgð og að þeir geti tekið sjálfstæðar ákvarðanir, staðið frammi fyrir því að spara þegar vel gengur og eiga eftir til mögru daganna. Í því sambandi er rétt að minna á að hugmyndir hafa verið uppi um að koma á fót sveiflujöfnunarsjóði innan fyrirtækjanna þar sem stjórnendur fyrirtækja sjálfir ákveða hvort leggja skuli fyrir fjármuni eður ei. Ég held sjálfur og hef talið að það sé hin rétta leið, að það sé ekki verið að færa valdið frá fyrirtækjum og stjórnendum þeirra yfir til ríkisins eða einhvers miðstýringarafls heldur sé hér um það að ræða að fyrirtækin og þeir sem ráða fyrirtækjunum stjórni sínum gerðum sjálfir og standi ábyrgir fyrir því sem þeir gera. Það þarf ekki að tíunda hér sérstaklega að eldri sjóðurinn hefur verið misnotaður þar sem úr honum hefur verið fært á milli greina og fyrirtækja þannig að þau fyrirtæki sem hafa lagt mest inn í sjóðinn hafa ekki hlotið þær greiðslur sem þau hefðu átt að fá samkvæmt því heldur hafa þær runnið til einhverra annarra fyrirtækja eftir aðstæðum hverju sinni. Ég held að þetta frv. sé heldur ekki þannig vaxið að ástæða sé til bjartsýni. Ég held að núverandi ríkisstjórn muni halda áfram að mismuna með einhverjum hætti með þessum sjóði og mun koma að því síðar. Þá má reikna með því að þetta forræði ríkisins yfir rekstri sjávarútvegsins sé einn liðurinn í því að gera sjávarútveginn undirgefnari ríkisstjórninni hverju sinni. Ég minni á það að í 2. gr. frv. er kveðið á um það að stjórn sjóðsins skuli skipuð af sjútvrh. og það segir auðvitað að pólitísk skipan verður í þennan sjóð. Hagsmunaaðilar hafa ekki möguleika á að tilnefna inn í sjóðinn eins og var gert ráð fyrir til að mynda í frv. sem hv. þm. Matthías Bjarnason flutti hér í fyrra. Og ég tel að líka að það væri til bóta ef Alþingi kysi menn í slíkan sjóð þannig að forræðið væri ekki á hendi sjútvrh. eins og hér er eina ferðina enn. Þetta er raunverulega staðfesting á miðstýringu þessa frv. Í 3. gr. er tekið fram að sjútvrh. taki ákvörðun um deildaskiptingu sjóðsins samkvæmt tillögum sjóðsstjórnar. Hér er auðvitað mjög einkennilegt afbrigði í þessum lögum. Sjóðsstjórn er ekki treystandi til þess að ákveða þetta, jafnvel þó hún sé skipuð af hæstv. ráðherra. Það sem hins vegar er til bóta í frv. miðað við eldri lög er að greiðslur eiga að renna inn á verðjöfnunarreikning á nöfn viðkomandi framleiðenda. Hins vegar eru ýmis ákvæði í frv. sem eru þannig vaxin að þau geta orkað tvímælis, bæði hvað varðar almennt réttarfar í landinu, hvað varðar uppgjör eða skuldaskil á þrotabúum og tryggingu manna fyrir því að þeir fái greiddar ógreiddar kröfur sem þeir eiga í fyrirtækjum sem verða gjaldþrota. Í 7. gr. er tekið fram að í skuldafrágöngubúi eigi búið ekki kröfu í sjóðinn sem þýðir auðvitað það að þeir aðilar sem hafa lánað þeim ágæta manni sem fallinn er frá, en erfingjar vilja ekki gangast við búinu vegna skulda, standa verr eftir en áður. Þá er það einnig í 7. gr. að ef framleiðandi verður gjaldþrota eða félagi er slitið án þess að ákvæði 1. mgr. eigi við á innstæðan á verðjöfnunarreikningi hans að renna óskipt inn á reikning Verðjöfnunarsjóðs. Það sama er um það að segja að kröfuhafar í gjaldþrotabú standa verr eftir en áður. Meginregla í íslensku réttarfari gagnvart því hvernig menn standa er að þeir geti fengið kröfur sínar greiddar. Þetta getur auðvitað skipt sköpum ef framleiðandi á miklar fjárhæðir inni í Verðjöfnunarsjóði. Þá er sagt í 8. gr. að greiðslur framleiðenda inn á verðjöfnunarreikning hjá Verðjöfnunarsjóði skuli koma til lækkunar á tekjum þeirra á því ári sem framleiðsla á sér stað. Útgreiðslur af verðjöfnunarreikningum til framleiðenda skuli færðar til tekna á því ári sem framleiðsla á sér stað. Um þetta ákvæði er það að segja að hér mun vera ætlunin að fyrirtæki geti nýtt sér þetta skattalega þegar þau leggja inn á reikningana þó að ekki sé ótvírætt kveðið á um það í lögunum. Ég hefði talið að ef svo ætti að vera ætti auðvitað að taka efasemdir af. Hitt er annað mál að það er ekki til bóta að mismuna fyrirtækjum skattalega með þessum hætti, jafnvel þó að sama fyrirtæki eigi að greiða skatta af þessu þegar þeir fá til baka úr Verðjöfnunarsjóði. Það er meginregla í íslenskum lögum að menn greiða skatta af tekjum á því ári sem þær verða til. Í 9. gr. er sagt: ,,Skylt er framleiðendum og útflytjendum sjávarafurða ásamt útflutningsfyrirtækjum og lánastofnunum að veita Verðjöfnunarsjóði allar þær upplýsingar sem hann kann að leita eftir um söluverð, söluskilmála, tegundir, pakkningar, vinnslustig afurða og annað það sem máli skiptir.`` Hér er auðvitað mjög viðkvæmt mál á ferðinni. Almennt má segja að þegar menn eru í samkeppni sé það meginreglan að menn þurfi ekki að gefa upp viðskiptaleyndarmál sín, en hér í 9. gr. er mönnum með fyrirtæki gert það skylt, þeim er sagt: Svona förum við að --- og allar upplýsingar um viðskiptin eru lagðar fram. Ég tel þetta mjög óheppilegt og ég tel mjög óheppilegt að hægt sé að ganga í innri upplýsingar fyrirtækja með þessum hætti. Ég tel það meginreglu að fyrirtæki eigi að geta starfað sjálfstæð og óháð án þess að ríkiskerfið sé með puttana í rekstri þeirra og sé að rannsaka hvernig og hvað þau eru að gera í megindráttum. Ég held að 9. gr. verði að teljast mjög hæpin og alls ekki til þess að auka traust manna á ríkinu. Í 10. gr. er rætt um það að stjórn sjóðsins sé heimilt að fella niður inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóð verði verulegur aflabrestur. Auðvitað er sjálfsagt að svo sé en þetta sýnir náttúrlega þá vankanta sem eru á slíku frv. Þegar aflabrestur er standa fyrirtækin miklu verr og því er erfitt annað en hafa slíkt ákvæði í þessu frv. eins og það er lagt fram hér. Í 11. gr. er kveðið á um að stjórn Verðjöfnunarsjóðsins hafi umsjón með starfsemi sjóðsins og að kostnaðurinn sé greiddur af óskiptum reikningi sjóðsins. Þá er í þeirri grein ákvæði um það að innstæður á verðjöfnunarreikningi sjóðsins skuli ávaxtaður á tryggan og hagkvæman hátt í erlendum gjaldeyri. Hér er eitt meginatriði frv. Það er verið að segja að ávaxta eigi fé í erlendum bönkum sem er mjög óvenjulegt um meðferð á fé sem er aflað innan lands. Ég held að þetta ákvæði sé mjög athugunarvert og því spurning á hvaða leið stjórnvöld. Ég bendi síðan á ákvæðið þar sem sjóðurinn er undanþeginn opinberum gjöldum og sköttum. Að lokum vil ég taka undir það sem hv. 1. þm. Vestf. sagði áðan um ákvæðin til bráðabirgða, með hverjum hætti er verið að greiða útflutningsbætur af þeim sjóðum sem enn eru til, og ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Að lokum vil ég segja að frv. eykur aðeins miðstýringu í íslensku þjóðfélagi og er ekki jafnsýnt að það verði til bóta eins og hér hefur verið rakið lítillega. Og síðan er hitt að mjög mikill ágreiningur er um þetta mál og stórir hagsmunaaðilar, aðallega þeir hagsmunaaðilar sem launafólk stendur að, eru á móti frv., svo og LÍÚ. Ég tel því að ekki eigi að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir hér og hef reyndar frá upphafi talið að það ætti ekki að fjölga opinberum sjóðum um einn enn.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það er ekki ástæða til að fara mjög mörgum orðum um frv. við 1. umr. þessa máls. Þó eru nokkur atriði sem hljóta að leiða til þess að hv. þm. fái frekari upplýsingar hjá hæstv. ráðherra og reyni að átta sig á þeim atriðum. Tveir nefndarmanna, annar aðalnefndarmaður, hinn varamaður, hafa nú þegar tjáð sig um þetta mál og báðir haft sínar efasemdir þótt í mismiklum mæli sé. Það er ljóst að markmiðið með þessu frv. er skiljanlegt og eftirsóknarvert. Þó kemur fram að ekki er samkomulag í þeirri nefnd sem vann að undirbúningi málsins. Mín skoðun er sú að best hefði farið á því að leggja þennan sjóð af og beita í stað þess nýjum ákvæðum í lögunum um tekju- og eignarskatt með þeim hætti sem sjálfstæðismenn lögðu til í sínu frv. sem lagt var fram fyrir jól. Þar kom mjög skýrt fram hvernig ná megi þessum markmiðum með því að setja ákvæði í þau lög um sveiflujöfnunarsjóði sem hefðu það hlutverk að jafna sveiflur innan fyrirtækjanna sem auðvitað hefur nákvæmlega sömu áhrif og hér er gert ráð fyrir að Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins hafi. Því miður virðist ekki vera samkomulag um að fara þessa leið sem ég hef minnst á og sjálfstæðismenn hafa lagt til. En það er ekki heldur fullt samkomulag um þá leið sem hér er lögð til. Ég hvet þess vegna virðulega sjútvn. til að kanna mjög rækilega þær tillögur sem þegar hafa komið fram á yfirstandandi þingi og gætu leyst af hólmi Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins eins og hann er í dag, flestum til óþurftar eins og allir virðast vera sammála um. Í öðru lagi, þ.e. eftir að hafa bent á að til er önnur leið betri, sýnist mér vera farið hér inn á mjög varhugaverða braut varðandi skilgreiningu á eignarréttindum þess fjár sem lagt er til hliðar í Verðjöfnunarsjóðinn, og ég tel ástæðu til þess að menn átti sig mjög vel á því hvort þetta sé eðlilegasta leiðin. Í 7. gr. frv. segir að innstæður á verðjöfnunarreikningum sjóðsins teljist eign hans, þ.e. sjóðsins, en eru bundnar við verðjöfnun á afurðum þess framleiðanda sem inneign myndaði. Að mínu áliti væri miklu betra að þessi inneign væri eign viðkomandi framleiðanda sem myndaði þannig eigið fé sem fyrirtækið ætti þótt slík eign sé háð ákveðnum takmörkunum. Ég skil vel að hér er um skattalegt mál að ræða að nokkru marki og verið er að reyna að komast fram hjá því að auka skattbyrði fyrirtækjanna. En það er gert með þeim hætti að í raun og veru hygg ég að kanna þurfi mjög vel hvort eðlilegt sé að menn borgi inn á sinn reikning, framleiðendur borgi inn á sinn reikning en fjármunirnir verði eign sjóðsins, að vísu með takmörkunum. Og svo eru þessi, ég vil kalla klúðurslegu ákvæði um það hvenær fyrirtæki sem taka við af fyrirtækjum, nýir eigendur eða erfingjar, geti eignast réttinn til þessara innstæðna og síðan takmörkun á þeim réttindum og hvernig þau geta gengið manna á milli. Ég tel að þetta sé slæmt kerfi, það sé flókið og eðlilegra hefði verið að fara þá leið sem ég hef bent á, sveiflujöfnunarsjóðsleiðina, þar sem enginn vafi leikur á um eignarréttinn, þar sem fyrirtækin sjálf taka ákvarðanir. Ef ekki væri hægt að fara þá leið ætti a.m.k. að leggja inn á nöfn fyrirtækjanna og þær innstæður séu þá eign viðkomandi fyrirtækja. Ég tel að þetta þurfi hv. sjútvn. að kynna sér mjög rækilega því mér sýnist eignarréttarfyrirkomulagið, eins og það er sett upp í þessu lagafrv., vera með þeim hætti að mjög athugunarvert sé. Mér er þó ljóst að þetta er skárri kostur en sá sem er í núgildandi lögum og tek heils hugar undir flest það sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Vestf. þar sem hann benti á ókosti núverandi kerfis og sýndi fram á að þessar nýju tillögur eru til bóta þótt ekki sé nægilega langt gengið að okkar mati. Þá er athygli vert að skoða 3. gr. frv. þar sem segir að Verðjöfnunarsjóði sé skipt upp í deildir eftir tegundum afurða og síðan að sjútvrh. skuli taka ákvörðun um deildaskiptingu sjóðsins samkvæmt tillögum sjóðsstjórnarinnar. Mér skilst, ef ég hef lesið þetta rétt, að í þessu felist m.a. að það sé undir stjórn sjóðsins komið og hæstv. sjútvrh. hvort setja eigi verðjöfnun og deild fyrir ísfisk, fyrir óunninn fisk, fyrir ísvarinn fisk, fisk sem fluttur er út t.d. í gámum. En eins og allir vita hefur það verið eitt stærsta deilumálið varðandi Verðjöfnunarsjóð að framleiðendur og þeir sem reka fyrirtæki í sjávarútvegi hafa ekki þurft að greiða í Verðjöfnunarsjóð ef um er að ræða útflutning á óunnum fiski. Hins vegar hafa t.d. saltfiskverkendur þurft að greiða í sína deild. Þannig hefur myndast misræmi sem felst í því að þeir sem fá óunninn fisk í hendur erlendis geta unnið þann fisk með sambærilegum hætti og innlendir aðilar án þess að taka á sig það sem þeir innlendu þurfa að gera þegar þeir greiða inn í sjóðinn. Þetta er ekkert nýtt vandamál. Þetta er vandamál sem allir þekkja, vandamál sem um hefur verið skrifað og rætt. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra, sem hefur heimildina samkvæmt þessum lögum, hvort hann hyggist setja upp deild fyrir ísvarinn fisk sem fluttur er t.d. út í gámum og hvort greiða eigi þá út úr Verðjöfnunarsjóði ef um verðfall er að ræða, t.d. vegna offramboðs á mörkuðum. Ég tel það aldeilis óviðunandi að við ljúkum þessari 1. umr. án þess að hæstv. ráðherra segi álit sitt á þessu sérstaka vandamáli sem er eitt það stærsta og hefur reyndar orðið til þess að fulltrúar til að mynda SÍF hafa helst viljað leggja þennan sjóð af án þess að nýr taki við af honum og gengið þannig í lið með fulltrúum útvegsmanna og sjómanna. Ég skal sleppa þeim atriðum sem aðrir hafa fjallað um sem eru skýr og skiljanleg, en vil aðeins benda á ákvæði til bráðabirgða, 1. málsl. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður skal taka við skuldbindingum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins.`` Þessi setning lætur nú ekki mikið yfir sér. Ef hins vegar er flett upp í greinargerðinni eða athugasemdunum sést að verulegar skuldbindingar eru á Verðjöfnunarsjóðnum, þ.e. Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins, bæði vegna lántöku hjá Seðlabankanum 1981 og eins vegna tveggja lána sem tekin voru 1988 og 1989. Áætla má að skuldir þessar geti numið allt að 2 milljörðum kr. með vöxtum og gengistryggingu. Síðar segir: ,,Nauðsynlegt er að ríkissjóður taki á sig þessar skuldbindingar, enda hafa verið gefin fyrirheit um það.`` Nú vil ég rifja það upp að þegar núv. hæstv. ríkisstjórn, ef ég má orða það svo, var mynduð --- ég tel að þær breytingar hafi ekki verið gerðar á henni síðan sem nokkru máli skipta. Að vísu hefur einn pínuflokkur bæst við í ríkisstjórnina en sá flokkur er nú að líða undir lok eins og allir vita og brotna upp í öreindir sínar þannig að ég tel að það sé vart hægt að tala um nýja ríkisstjórn þótt þessir örfáu hafi bæst við --- en ég rifja það upp að þegar hæstv. ríkisstjórn var mynduð haustið 1988 varð ágreiningur um hvaða leið skyldi fara. Niðurstaðan varð sú að ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sprakk. Hin nýja stjórn, stjórn Steingríms Hermannssonar, ákvað að fara þá leið að taka að láni verulegar upphæðir og greiða tímabundið með útfluttum fiski. Það var gert með því að taka lán, lánið var tekið af Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins, tvívegis reyndar. Þá um haustið lýsti hæstv. sjútvrh. því yfir á þingi Farmanna- og fiskimannasambandsins m.a. að ekki mætti búast við því að Verðjöfnunarsjóður yrði látinn greiða þetta til baka eins og kannski væri eðlilegast þegar slíkur sjóður tekur lán, þá ætti hann samkvæmt kenningunni að greiða þetta lán til baka þegar betur áraði. Sí og æ hafa orðið umræður um þetta mál og á það hefur verið bent að þessi yfirlýsing hæstv. ráðherra jafngilti því að ríkissjóður hefði ákveðið að taka að sér þetta lán og þess vegna væri rangt að bókfæra þetta lán á Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Í raun og veru væru þetta skuldbindingar ríkissjóðs og þess vegna eðlilegt að taka þetta upp í bókhald ríkisins með þeim hætti sem vera bæri, sem lán sem ríkisstjórnin hefði tekið, ríkissjóður hefði tekið en ekki Verðjöfnunarsjóðurinn. Á þetta hefur hæstv. fjmrh. aldrei fallist. Hann hefur sagt sem svo: Það hefur engin ákvörðun verið tekin um þetta mál. Það ber að haga þessum málum þannig að þegar greiða skal lánið þá kemur í ljós hver greiðir. Ef ríkissjóður lendir í því að greiða lánið þá kemur það til gjalda eins og hver önnur ríkisútgjöld. Í þessu stjfrv. er því lýst yfir að nauðsynlegt sé að ríkissjóður taki á sig þessar skuldbindingar, enda hafi verið gefin fyrirheit um það. Með öðrum orðum, það sem hér stendur er í nafni allrar hæstv. ríkisstjórnar. Því verður að telja að hæstv. fjmrh. sé bundinn af þessu jafnframt. Þá finnst mér eðlilegt að hæstv. sjútvrh. skeri úr um það hér og nú hvað gerist ef þetta frv. verður samþykkt, hvort ekki sé eðlilegt að flytja þessa lántöku yfir á ríkissjóð og sýna þannig eðlilega ríkisreikninga, eðlilegt ríkisbókhald en láta ekki þessa upphæð standa á Verðjöfnunarsjóði, rétt eins og hann hafi tekið lánið og ætlast sé til af þessum tiltekna sjóði að hann endurgreiði lánið í tímans rás. Þetta er auðvitað ekki stórt atriði varðandi sjálfan Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins en þetta er atriði sem sýknt og heilagt hefur verið rætt um hér á hv. Alþingi og kominn er tími til að hæstv. sjútvrh., sem er nú fróðastur manna um bókhald og endurskoðun, kveði upp úr um þetta tiltekna atriði. Eins og ég sagði áður, þá skil ég vel markmiðið með þessu frv. En ég hef efasemdir um þá leið sem frv. gerir ráð fyrir að farin verði. Ég tel miklu betri leið að fyrirtækin séu sjálf ábyrg, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, 11. þm. Reykn. Ég tel í raun að hér sé áfram haldið á þeirri braut að ríkisvaldið sé eins konar barnapía fyrir fyrirtækin í landinu. Ég bendi á að það er út af fyrir sig sveiflujafnandi ef fyrirtækin fá tækifæri til að greiða skuldir sínar til baka. Í því felst sveiflujöfnun. Og sveiflujöfnun er fólgin í því ef fyrirtækin fá að leggja til hliðar í sveiflujöfnunarsjóði, eins og gert var ráð fyrir í frv. okkar sjálfstæðismanna en sveiflujöfnunarsjóðurinn þar tók nokkurt mið af fjárfestingarsjóðum fyrirtækjanna eins og þeir voru skilgreindir í lögum á sínum tíma. Lagareglur gilda um þá, þ.e. að þessari sjóðsmyndun fylgja ákveðin skattfríðindi sem felast í því að skattheimtu er frestað um tiltekinn tíma. Á þetta bendi ég og ég hvet hv. nefnd, sjútvn. Nd., til að ræða þessi atriði mjög nákvæmlega, að kynna sér þau frv. sem lögð hafa verið fram um þetta mál hingað til. Ég vona að nefndin geti lokið þeim störfum fyrir þinglok því að ég er sammála þeim sem segja: Niðurstaða í þessu máli þarf að nást sem allra fyrst og helst ekki síðar en á þessu þingi, sem er nú reyndar að verða lokið. Þess vegna þarf að nýta tímann mjög vel á næstu vikum.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Við kvennalistakonur erum í megindráttum sammála því frv. sem liggur hér fyrir, enda áttum við fulltrúa í þeirri nefnd sem undirbjó það. Eins og lýst er hér í fskj. I við frv. var fulltrúi okkar í hópi þeirra sem lýstu sig hlynnta verðjöfnun í anda frv. með fyrirvara um einstök atriði. Þegar hefur verið tíundað hér hverjar voru helstu ástæður fyrir samningu þessa frv. og sú óánægja sem var með fyrri tilhögun. Í fyrsta lagi, eins og hæstv. sjútvrh. ræddi hér áðan, að kerfið er mjög seinvirkt og því illa fallið til þeirra verkefna sem því er ætlað og skilar niðurstöðum of seint. Í öðru lagi að stjórnvöld hafa getað hlutast til um þessi málefni meira en góðu hófi gegnir með lántökum sjóðsins. Og í þriðja lagi, og það sem mestu skiptir, að þær breytingar eru gerðar að framleiðendur eiga nú sjálfir þær innstæður í sjóðnum og þeir einir geta fengið greiðslu sem til hans hafa lagt. Þó eru nokkur atriði hér sem mig langar að minnast á. Það er í fyrsta lagi 2. gr. frv. þar sem segir að sjútvrh. skipi sjóðnum fimm manna stjórn. Nú þykir eflaust mörgum nóg um vald sjútvrh. í flestum þeim atriðum sem varða málefni sjávarútvegsins. Það hefur verið haft á orði að eðlilegt væri að hagsmunaaðilar hefðu aðild að sjóðnum. Það er kannski ekki eins einfalt og það kann að virðast. Hagsmunaaðilar eru ákaflega missterkir og vægi orða þeirra er hreint ekki hið sama eftir því hvaðan þeir koma. Því kann að vera nokkrum erfiðleikum háð að finna hvernig þeim málum væri rétt skipað. Ég vil í þessu sambandi minna á að í umfjöllun um frv. um stjórn fiskveiða kemur mjög greinilega í ljós að það er hreint ekki sama hvaða sjónarmið hagsmunaaðilar færa fram og vega þar sumir sýnu meir en aðrir. Sífellt fleiri hafa lýst stuðningi við byggðakvóta með einum eða öðrum hætti en sá fjölmenni kór hefur þó ekki náð eyrum hæstv. sjútvrh. og greinilegt að þeir hagsmunaaðilar sem vilja viðhalda ríkjandi kerfi ná eyrum hans miklu greiðlegar en aðrir. Því efast ég satt að segja um að auðvelt væri að finna þá sjóðsstjórn sem ekki væri, eins og málum er nú háttað, hæstv. sjútvrh. þóknanleg. Þó finnst mér ekki gott að una við þetta fyrirkomulag og finnst sjálfsagt að í meðförum sjútvn. verði þetta atriði athugað rækilega. Sama er að segja um 3. gr. frv. þar sem í rauninni er skilið eftir opið hvernig þetta skuli framkvæmt og deildaskipting ekki verið ákveðin. En tekið er fram í greininni að sjútvrh. taki ákvörðun um deildaskiptingu sjóðsins, samkvæmt tillögum sjóðsstjórnar, sem hann skipar sjálfur. Það skiptir auðvitað verulegu máli hvernig til tekst um þessa frmkvæmd, hvernig þessi deildaskipting er og ekki æskilegt að skilja það vald eftir í höndum hæstv. ráðherra eins og hér er lagt til. Því er þetta annað atriði sem verður að koma til rækilegrar meðferðar í nefndinni. Vonandi, þó mikið liggi á afgreiðslu þessa máls, gefst tími til þess að gaumgæfa vel þessar tvær greinar. Sama má segja um ákvæði til bráðabirgða þar sem vissulega þarf að kanna nánar hvernig á í rauninni að framkvæma þessa breytingu, þ.e. að breyta Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins eða leggja hann niður og taka upp í staðinn þennan sem hér er lagður til. Það er vissulega möguleiki að nota sömu aðferð við greiðslur úr þeim sjóði áfram eins og lagt er til með því fyrirkomulagi sem hér er boðað í frv. Annar möguleiki er að reikna út innstæður hvers og eins og flytja yfir á reikninga í Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins. Hvort það er heppilegasta aðferðin skal ósagt látið á þessu stigi málsins en vissulega koma nokkrar leiðir til álita sem vert er að athuga betur. Varðandi þau orð sem hér hafa fallið um að grípa fram fyrir hendur einstakra atvinnurekenda, taka frá þeim ábyrgð, eða eins og hv. 11. þm. Reykn. orðaði það, að samkvæmt því frv. sem hér liggur fyrir eigi að halda í hönd hvers og eins vegna þess að hann geti ekki bjargað sér sjálfur. E.t.v. mætti frekar orða þetta þannig að menn hafi ekki kunnað fótum sínum forráð. Það gildir ekki einungis um aðila í sjávarútvegi sem hafa oft gerst allt of eyðslu- og fjárfestingarglaðir heldur gildir það um miklu fleiri. Hafa verður í huga að sjávarútvegurinn og afkoma hans snertir þjóðina alla og afkomu hennar og því miklu meira í húfi en sjálfsforræði einstakra atvinnurekenda. Sú aðferð til sveiflujöfnunar sem hér er lögð til tekur tillit til þjóðfélagsins alls. Hún er virkt hagstjórnartæki í því skyni að verja þjóðarskútuna alla of miklum áföllum og sveiflum, hvernig sem kann að viðra, bæði varðandi afla og verð á erlendum mörkuðum. Ég held að miklu mikilvægara sé að viðhafa aðferðir sem ekki eru lagðar í hendur einstaklinga eða einstakra fyrirtækja heldur með þessu fyrirkomulagi hér sem mun, ef vel tekst til, taka tillit til heildarinnar.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og ýmsar þær ábendingar sem hafa komið í þessu máli. Auðvitað er með þetta mál eins og öll önnur að það eru ýmis álitamál sem sjálfsagt er að meta við meðferð málsins í nefnd. Hér hafa einkum komið fram athugasemdir við 2. og 3. gr. Það er talið óeðlilegt að sjútvrh. skipi þá stjórn sem á að fara með málefni þessa sjóðs, ef frv. þetta verður að lögum. Ég held að það sé alveg ljóst að sjútvrh. verður að skipa þá stjórn en álitamálið hlýtur að snúast um það hvort rétt sé að einhverjir aðilar tilnefni til þeirrar stjórnar. Svo hefur verið að því er varðar núverandi Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Ég held að það hafi oft og tíðum verið slæmt að hagsmunaaðilar hafa getað myndað þar meiri hluta sem ég tel að í sumum tilvikum hafi verið í andstöðu við anda þeirrar löggjafar. Nú er það alveg rétt sem hv. 1. þm. Vestf. tók fram að um verulega breytingu á sjóðnum er að ræða og því sé það ekki jafnþýðingarmikið hverjir eru í stjórn þessa sjóðs. Er sjálfsagt að taka það til umfjöllunar en ljóst er að sjútvrh. á hverjum tíma verður að skipa stjórnina, jafnvel þótt einhverjir fulltrúar til hennar yrðu tilnefndir. Að því er varðar 3. gr. er eðlilegt að um það sé rætt hvort nauðsynlegt sé að hafa deildaskiptingu í sjóðnum eða ekki. Auðvitað er þessi deildaskipting ekki jafnmikilvæg þegar það hefur verið ákveðið að innstæðunni skuli skipt á viðkomandi framleiðendur og viðkomandi fyrirtæki. En þetta er haft með þessum hætti vegna þess að hér kunni að koma upp álitamál og nauðsynlegt að hafa möguleika til að gera hér breytingar á ef upp kemur. Þannig er það að sjálfsögðu í allri löggjöf að ráðherrar hafa vald til þess að gera a.m.k. takmarkaðar breytingar innan ramma laganna ef upp koma aðstæður sem kalla á slíkt. Það kemur mér mjög á óvart í endurtekinni umræðu hér á Alþingi að það þyki óeðlilegt að ráðherrar eigi að ákveða hluti sem þessa. Því er oft haldið fram að sjútvrh. hafi svo mikið vald að ekki sé á það bætandi. Þetta er að verða það sem unglingarnir kalla frasa hér í þinginu. Ég hef ávallt staðið í þeirri meiningu að íslenska stjórnkerfið væri þannig byggt upp að framkvæmdarvaldið sækti vald sitt til löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldið bæri ábyrgð gagnvart löggjafarvaldinu og gagnvart þjóðinni og ekki væri hægt að breyta mikið út frá þessum sið samkvæmt okkar stjórnarskrá. Að sjálfsögðu yrði að sækja viðkomandi ráðherra til ábyrgðar í þeim málaflokkum sem þeir fjalla um. Þess vegna tel ég við yfirlestur á þessu frv., og tek fram að því hefur í engu verið breytt síðan viðkomandi nefnd skilaði því af sér, að það komi t.d. fram í 4. gr. að sjóðsstjórn ákveður fyrir hverja deild hvar 3--5% verðbilið er hverju sinni. Og til að taka þarna af öll tvímæli væri e.t.v. nauðsynlegt að sjútvrh. á hverjum tíma staðfesti a.m.k. þessa ákvörðun því ekki er heimilt að framselja t.d. skattlagningarvald til utanaðkomandi aðila. Því hefur alltaf þótt varlegra í öllum svona tilvikum að viðkomandi ráðherra staðfesti slíka ákvörðun. Þetta eru hinar almennu reglur en mér finnst stundum þegar ég hlusta á umræður á Alþingi að menn vilji helst bregða út af þessu grundvallaratriði í hinni íslensku stjórnsýslu. Ég held það fari að verða undarlegt ef menn vilja framselja þetta vald til aðila utan framkvæmdarvaldsins. Hitt er svo annað mál að það er að sjálfsögðu góð regla og nauðsynleg að hafa lög það skýrt afmörkuð að ekki sé vafi á hvað við er átt. Þó er það svo í mjög mörgum atriðum að nauðsynlegt er að hafa nokkurt svigrúm til þess að gera reglugerðarbreytingar, nema menn vilji taka upp þann sið í íslenskri stjórnsýslu að nánast engar breytingar sé hægt að gera á einu né neinu nema fram fari breytingar á lögum á Alþingi. Ég hélt satt best að segja að menn væru almennt frekar þeirrar skoðunar að það sé of mikið af lagafrumvörpum hér inni á þinginu. Er það í sjálfu sér ekkert nýtt og hefur orðið hálfgerð lenska í okkar samfélagi að vera alla tíð að eyða tíma í að breyta lögum eins og nánast sé ekkert hægt að gera án þess að vera alltaf að setja ný lög. Þetta vildi ég taka fram en með því er ég á engan hátt að andmæla því að breytingar geti átt sér stað á 2. og 3. gr. ef betra orðalag finnst á þessum greinum. Ég tek undir með hv. 1. þm. Vestf. sem sagði að auðvitað væri ekki jafnrík ástæða til að hafa þessa skiptingu eftir að fjármagninu hefur verið skipt upp á fyrirtæki. Það eru nokkur önnur atriði sem hafa verið gagnrýnd. M.a. gagnrýndi hv. 1. þm. Vestf. einkum ákvæði til bráðabirgða, þ.e. það ákvæði að þeim eignum sem í Verðjöfnunarsjóðnum eru í dag skuli ekki skipt upp á einstaka aðila. Ég tel þetta réttmæta gagnrýni og get í sjálfu sér tekið undir það með honum að mun æskilegra hefði verið að skipta þessari eign með sambærilegum hætti og annarri eign í framtíðinni. Ræddi ég það nokkuð við formann nefndarinnar á sínum tíma. Hann taldi hins vegar ýmis vandkvæði á því. En ef hægt er að finna framkvæmdarreglu sem er ásættanleg í því máli þá get ég tekið undir það að ég vildi heldur sjá þennan sjóð uppskiptan í upphafi ef hægt er að koma því við. Hins vegar eru um þetta eins og annað, eins og reyndar hv. þm. tók fram, ýmis álitamál sem eru viðkvæm í sambandi við skiptinguna. Hv. 1. þm. Reykv. spurði mig um nokkur atriði. Í fyrsta lagi gagnrýndi hann eignarréttarlega uppbyggingu frv. og taldi eðlilegra að sjóðurinn væri færður hjá hverjum aðila fyrir sig og eignfærður þar. Ég er ekki sammála hv. þm. í þessu. Ég tel eðlilegast að eignalega séð sé farið með þennan verðjöfnunarsjóð með svipuðum hætti og gengur og gerist að því er varðar tapsfrádrátt fyrirtækja. Fyrirtæki geta ekki dregið tap fyrri tíma frá nema hagnaður verði og segja má að hér sé um sambærilega reglu að ræða, ekki er hægt að efna til verðjöfnunar nema eign sé fyrir hendi og aðeins í því tilviki að verðjöfnunartilefni sé. Það er t.d. ekki hægt að taka út úr Verðjöfnunarsjóði við það að fyrirtæki sé slitið, við það að fyrirtæki verði gjaldþrota eða leggi niður rekstur. Ég veit að hv. þm. er það ljóst eins og mér að auðvitað er hægt að sameina og leggja niður fyrirtæki af ýmsu tilefni. Það er ekki eðlilegt að mínu mati að þar sé aðilum mismunað og hægt sé t.d. að fá út úr þessum sjóði við það eitt að slíta félagi og stofna e.t.v. nýtt. Ég skil hins vegar vel áhyggjur hv. 1. þm. Reykv. út af þessu máli. Hann sagði reyndar að hann teldi eðlilegt að gera þetta með öðrum hætti, þ.e. vera ekki með þennan sameiginlega sjóð heldur að hvert fyrirtæki fyrir sig tæki sínar ákvarðanir og hefði heimildir til sveiflujöfnunar. En þá kemur að því sem hv. 1. þm. Vestf. sagði réttilega, og vitnaði þar í ágætan hagfræðing sem um þetta ritaði um síðustu helgi í Morgunblaðið, að miklar kröfur eru gerðar til sjávarútvegsins þegar þar verður uppsveifla og sú kröfugerð verður oft til þess að jafnvel í tiltölulega góðu árferði myndast taprekstur í sjávarútveginum. Og ekki er nóg með það að sjávarútvegurinn byrji að tapa fé, heldur allur íslenskur atvinnurekstur. Það sem hefur verið eitt það versta er að við slík skilyrði hefur iðnaðurinn í landinu oft og tíðum farið afar illa. Þessar staðreyndir hvetja menn oft og tíðum til að gera þetta með þeim hætti að ekki sé um eign viðkomandi fyrirtækja að ræða í þeirri trú að það geti orðið til þess að allur almenningur í landinu sætti sig fremur við að sjávarútvegurinn safni upp nokkru fé til ráðstöfunar þegar verr gengur. Það eru þessar staðreyndir sem hafa a.m.k. sannfært mig um að ekki sé rétta leiðin að gera þetta innan fyrirtækjanna sjálfra heldur með þessum hætti. En hitt er svo allt annað mál að að sjálfsögðu þurfa að vera almennar heimildir til einhverrar sveiflujöfnunar í fyrirtækjum almennt og á það jafnt við um fyrirtæki í sjávarútvegi, iðnaði og öðrum atvinnurekstri. En í þessu tilviki er verið að taka á sérstökum málefnum sjávarútvegsins, þ.e. aðstæðum sem leiða til þess að verð fellur og verð stígur á okkar afurðum. Hv. 1. þm. Reykv. spurði hvort ætlunin væri að fram færi verðjöfnun við útflutning á óunnum fiski. Svarið er já. Hann sagði jafnframt að ekki hefði verið lagt í sjóð að því er varðar útflutning á óunnum fiski. Þetta er ekki alls kostar rétt því þegar verðjöfnun átti sér stað, sérstaklega í saltfiskdeild á sínum tíma, var tekið vegið meðaltal af verðjöfnun í freðfiskdeildina og saltfiskdeildina og greitt inn í Verðjöfnunarsjóð af útflutningi á ferskum fiski í nokkurn tíma. Þessar fjárhæðir voru hins vegar ekki miklar og greiðslurnar á engan hátt fallnar til þess að jafna þau ójöfnu skilyrði sem þar hafa verið á ferðinni sem ekki eru síst vegna mismunandi tollareglna í Efnahagsbandalaginu. En ég er alveg sammála hv. 1. þm. Reykv. um það að ekki er eðlilegt að taka upp verðjöfnun sem þessa nema hún nái til allra sjávarafurða, í hvaða formi sem þær eru, eftir hlutlausum reglum. Að því er varðar spurningu hans um ákvæði til bráðabirgða, um það hvernig rétt sé að bókfæra viðkomandi skuld, þá sýnist mér að það liggi alveg í augum uppi hvernig rétt er að bókfæra hana. Það ber að sjálfsögðu að bókfæra skuld hjá þeim sem skuldar umrædda fjárhæð og er frekar lögfræðinga að svara slíkum spurningum en aumra bókara. En af því að lögfræðingurinn spurði bókarann um það, og ég skal vel kannast við það að ég var a.m.k. bærilegur í bókhaldi, þá get ég staðfest þann skilning sem mér fannst hann hafa, að við það að Verðjöfnunarsjóðurinn skuldaði ekki lengur fjárhæðina hlyti ríkissjóður að skulda hana. Fleira var það ekki sem ég tel að hafi komið fram í þessari umræðu sem til mín var beint en vil endurtaka þakklæti mitt fyrir þessar ágætu umræður sem hér hafa farið fram. 

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem flutt er á þskj. 588, frv. til laga um viðauka við lög um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl., nr. 74 27. apríl 1972. Frv. þetta hefur verið samþykkt í hv. efri deild. Þann 9. jan. sl. kvað Hæstiréttur upp dóm í máli nr. 120/1989 sem var sakamál. Varð niðurstaðan sú að dómur uppkveðinn í sakadómi Árnessýslu var felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar málsmeðferðar og dómsálagningar. Var þetta gert sökum þess að sýslumaðurinn í Árnessýslu og fulltrúi hans, sem kvað upp hinn áfrýjaða dóm, hafi verið vanhæfir til að fara með dómstörf í málinu þar sem sýslumaðurinn sé jafnframt lögreglustjóri í sama umdæmi og hafi sem slíkur borið ábyrgð á lögreglurannsókn málsins. Forsendur dóms Hæstaréttar eru þessar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í málinu er á þetta að líta. Í stjórnarskrá lýðveldisins er byggt á þeirri meginreglu að ríkisvaldið sé þríþætt og að sérstakir dómarar fari með dómsvaldið. Þær sérstöku sögulegu og landfræðilegu aðstæður sem bjuggu því að baki að sömu menn fara utan Reykjavíkur oftsinnis bæði með stjórnsýslu og dómstörf hafa nú minni þýðingu en fyrr, m.a. vegna greiðari samgangna en áður var. Alþingi hefur sett lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði sem taka gildi 1. júní 1992. Ísland hefur að þjóðarétti skuldbundið sig til að virða Mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindanefnd Evrópu hefur einróma ályktað að málsmeðferð í máli Jóns Kristinssonar hafi ekki verið í samræmi við 6. gr. 1. mgr. Mannréttindasáttmálans. Ríkisstjórn Íslands hefur, eftir að fyrrgreindu máli var skotið til Mannréttindadómstóls Evrópu, gert sátt við Jón Kristinsson svo og annan mann sem kært hefur svipað málsefni með þeim hætti sem lýst hefur verið. Í 36. gr. 7. tölul. laga nr. 85/1936, um meðferð einkamála í héraði, segir m.a. að dómari skuli víkja úr dómarasæti ef hætta er á því að hann fái ekki litið óhlutdrægt á málavöxtu. Þessu ákvæði ber einnig að beita um opinber mál skv. 15. gr. 2. mgr. laga nr. 74/1974, um meðferð opinberra mála. Í máli þessu er ekkert fram komið sem bendir til þess að dómarafulltrúinn sem kvað upp héraðsdóminn hafi litið hlutdrægt á málavöxtu. Hins vegar verður að fallast á það með Mannréttindanefnd Evrópu að almennt verði ekki talin næg trygging fyrir óhlutdrægni í dómsstörfum þegar sami maður vinnur bæði að þeim og lögreglustjórn. Með tilliti til þess sem rakið hefur verið ber nú að skýra fyrrgreind lagaákvæði þannig að sýslumanninum í Árnessýslu og fulltrúa hans, sem kvað upp héraðsdóminn, hafi borið að víkja sæti í máli þessu. Ber því að fella hinn áfrýjaða dóm úr gildi og alla meðferð málsins fyrir sakadómi Árnessýslu og vísa því heim í hérað til nýrrar dómsmeðferðar og dómsálagningar.`` Í framangreindu máli túlkar Hæstiréttur íslensk lög um hæfi dómara í samræmi við Mannréttindasáttmála Evrópu en Ísland er aðili að þeim samningi og hefur skuldbundið sig að þjóðarétti til að virða niðurstöður Mannréttindadómstólsins. Í þessu sambandi má og benda á dóm Hæstaréttar frá 2. febr. sl. þar sem Hæstiréttur taldi dómara vanhæfan til að fara með mál þar sem hann hafði kveðið upp gæsluvarðhaldsúrskurð á grundvelli 4. tölul. 67. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974, en Mannréttindadómstóllinn hafði sl. sumar dæmt í máli gegn Danmörku þar sem sambærilegt ákvæði í dönskum réttarfarslögum var talið andstætt Mannréttindasáttmálanum. Eins og kunnugt er skiptist landið í 27 umdæmi. Alls staðar utan Reykjavíkur háttar svo til að sami maður, þ.e. sýslumaður eða bæjarfógeti sinnir fjölþættum störfum. Hann er dómari, lögreglustjóri, tollstjóri og hefur ýmis önnur stjórnsýsluverkefni. Við sex af þessum embættum starfa einn eða fleiri dómarar sem starfa sjálfstætt og á eigin ábyrgð að þeim dómsmálum sem forstöðumaður embættis hefur falið þeim til meðferðar. Fulltrúar sýslumanna og bæjarfógeta starfa á þeirra ábyrgð og eru vanhæfir til meðferðar máls ef yfirmaðurinn er það. Afleiðingar framangreinds dóms vörðuðu grundvallaratriði í dómstólaskipan landsins. Hann þýddi í reynd að í 20 umdæmum landsins voru sýslumenn, bæjarfógetar og fulltrúar þeirra vanhæfir til að fara með öll sakamál sem rannsökuð voru í þeirra umdæmi og í flestum tilfellum var það meginþorri þeirra sakamála sem þar voru til meðferðar. Það var óviðunandi staða að í 20 umdæmum landsins væru ekki til bærir aðilar til að fara með jafnmikilvægan málaflokk og sakamál eru og því nauðsynlegt að úr því yrði bætt þegar í stað. Þar sem Alþingi sat ekki þegar framangreindur dómur gekk voru gefin út bráðabirgðalög um viðauka við lög um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl., nr. 74/1972, og er það frv. sem hér er til umræðu flutt til staðfestingar þeim samkvæmt fyrirmælum 28. gr. stjórnarskrárinnar. Framangreindur dómur hafði einnig afleiðingar í þeim sex umdæmum þar sem héraðsdómarar voru til staðar. Starfsmenn dómsmrn. heimsóttu þessi umdæmi til að afla upplýsinga og leggja á ráð um með hvaða hætti mál gátu eftir sem áður haft eðlilegan framgang. Ég mun nú gera grein fyrir nokkrum atriðum varðandi efni þessa frv. Skv. 1. gr. þess eru stofnuð fimm ný embætti héraðsdómara. Fjórir af þessum dómurum starfa í fleiri en einu umdæmi. Varðandi val á umdæmum sem hver þessara fjögurra dómara skyldi starfa við voru fyrst og fremst hafðar í huga landfræðilegar aðstæður og að heildarfjöldi þeirra opinberu mála sem þar eru til meðferðar væru innan þeirra marka að ætla megi að einn maður geti sinnt þeim. Skv. 9. gr. laga um skipan dómsvalds í héraði o.fl. úthlutar forstöðumaður embættis héraðsdómurum verkefnum. Skv. 3. gr. þessa frv. verður þeim fjórum dómurum sem starfa við fleiri en eitt embætti ekki falið að fara með stórnvaldsmálefni eða dómstörf í öðrum málum en opinberum málum nema með þeirra samþykki. Ástæða þessarar takmörkunar er sú að tilgangur frv. er að opinber mál geti haft eðlilegan framgang í þessum umdæmum og ætla má að í flestum tilfellum sé það fullt starf að sinna þeim. Vissulega hefði í sumum tilfellum mátt fara aðrar leiðir, t.d. að núv. héraðsdómarar gætu dæmt í fleiri umdæmum. Sú leið var ekki valin vegna þess að hér er um tímabundið ástand að ræða, þ.e. þangað til lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði öðlast gildi 1. júlí 1992. Og þar sem þessir dómarar hafa allir meira en næg verkefni í sínu umdæmi var ekki talið rétt að gera víðtækari breytingar en nauðsynlegar væru til að í öllum umdæmum landsins væru bærir dómarar til að fara með opinber mál. Skv. 2. mgr. 2. gr. frv. eru stöður þessara nýju héraðsdómara tímabundnar til 30. júní 1992. Ástæða þess er að þann 1. júlí 1992 öðlast gildi lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Skv. 18. gr. þeirra laga hafa sýslumenn, bæjarfógetar og dómarar forgang til skipunar í embætti dómara við hina nýju héraðsdómstóla. Þar sem þessir aðilar eru fleiri en embætti við hina nýju héraðsdómstóla og með hliðsjón af því að hér er um bráðabirgðaástand að ræða eru í 2. gr. frv. ákvæði um að þessir nýju dómarar njóti ekki þess forgangs til skipunar í dómaraembætti sem um er fjallað í 18. gr. aðskilnaðarlaganna. Í 3. mgr. 2. gr. frv. er ákvæði um að heimilt sé að skipa héraðsdómara í fyrsta sinn samkvæmt lögunum án þess að embættin hafi verið auglýst laus til umsóknar. Þetta ákvæði var sett til að tryggja að unnt væri að ráða dómara þegar í stað svo umrædd 20 embætti væru ekki dómaralaus um alllangt skeið. Í 4. mgr. 2. gr. frv. er ákvæði um að skipa megi mann í héraðsdómaraembætti þótt hann uppfylli ekki skilyrði 7. tölul. 1. mgr. 32. gr. laga um meðferð einkamála í héraði, nr. 85/1936. Í þeirri grein er fjallað um skilyrði þess að skipa megi mann dómara. Í 7. tölul. er ákvæði um að menn þurfi að hafa sinnt tilgreindum störfum í þrjú ár svo skipa megi þá dómara. Þótt markmiðið sé að dómarar þessir uppfylli öll skilyrði þess að skipa megi þá sem dómara þótti nauðsynlegt að hægt væri að víkja frá framangreindu skilyrði ef ekki fengist hæfur dómari sem uppfyllti öll skilyrði þess að fá skipun í embætti. Og ég vil taka fram sérstaklega í þessu sambandi að það tókst að fá héraðsdómara í öll þessi embætti sem uppfylltu öll skilyrði. Hæstv. forseti. Að öðru leyti en nú hefur þegar verið rakið tel ég að svo stöddu ekki ástæðu til þess að gera frekari grein fyrir einstökum ákvæðum þessa frv. og legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Forseti (Árni Gunnarsson) Það er rétt að taka það fram að frekari atkvæðagreiðslur verða ekki hér í dag en samkvæmt samkomulagi við formenn þingflokka stjórnarandstöðu verður væntanlega kvöldfundur til þess að ræða fjöldamörg frv. frá hv. þingdeildarmönnum sem hafa kannski sum hver beðið allt of lengi.

Flm. (Málmfríður Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. á þskj. 601 um breytingu á lögum nr. 86/1988, um Húsnæðisstofnun ríkisins. Meðflytjendur með mér eru fulltrúar allra flokka sem sitja hér á þingi. Frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. gr. Við 6. gr. laganna bætist ný málsgrein svohljóðandi: Húsnæðisstofnun skal hafa afgreiðslu á landsbyggðinni, eina eða fleiri í hverju kjördæmi, og ber í því skyni að semja við útibú Byggðastofnunar eða bankastofnanir og sparisjóði á helstu þéttbýlisstöðum um alla almenna afgreiðslu fyrir stofnunina. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í grg. segir: ,,Opinber þjónusta er greidd úr sameiginlegum sjóðum landsmanna og því er réttlætismál að landsmenn allir geti notið hennar jafnt. Einnig er mikilvægt í þessu sambandi að sú þjónusta sem hið opinbera veitir sé sem næst fólkinu. Flestir verða einhvern tíma á ævinni að eignast þak yfir höfuðið og þurfa því að eiga viðskipti við Húsnæðisstofnun ríkisins í Reykjavík. Flestir, sem kaupa húsnæði, þurfa ráðgjöf og leiðbeiningar. Hins vegar er sú staðreynd augljós að ekki er allt fólk búsett á höfuðborgarsvæðinu sem á þessum samskiptum þarf að halda. Allt frá því að Húsnæðisstofnun var komið á fót hefur það valdið því fólki, sem fjarlægar býr, ómældu óhagræði og kostnaði hve erfitt er að nálgast upplýsingar, ráðgjöf og þjónustu þá sem stofnuninni er skylt að veita. Þrátt fyrir þetta óhagræði og óánægju manna með núverandi fyrirkomulag hafa engar umtalsverðar tilraunir verið gerðar til að færa þjónustu þessarar stofnunar nær fólkinu.`` Reyndar var nú í vetur, eftir að þetta frv. var lagt fram, stofnuð umboðsskrifstofa á Akureyri fyrir Húsnæðisstofnun ríkisins. En það var sérskrifstofa og ekki í tengslum við aðrar stofnanir þar á svæðinu. Þá má nefna í sambandi við það sem ég sagði um að engar umtalsverðar tilraunir hefðu verið gerðar til að færa þessa þjónustu út um landið að nefnd sem sat að störfum á árunum 1972--1975, að mig minnir, og hafði með höndum að semja tillögur um hvernig flytja mætti ríkisstofnanir eða deildir ríkisstofnana út um landið gerði tillögu um það að deildir úr Húsnæðismálastofnun mætti flytja út á land. Og eins og segir í skýrslu nefndarinnar: ,,Nefndin leggur til að Húsnæðismálastofnun komi á fót útibúakerfi og verði þeim útibúum ætlað að aðstoða við lánaumsóknir og veita upplýsingar um lánastarfsemina, kynna teikningar á mismunandi húsagerðum, einkum með tilliti til ríkjandi staðhátta á hverju svæði, annast eftirlit með byggingarframkvæmdum og láta í té aðra þá þjónustu sem stofnuninni er ætlað að veita. Útibúin geta starfað í tengslum við útibú frá Landsbanka Íslands eða annarri fjármálastofnun og til greina kæmi að veita þeim eitthvert ákvörðunarvald um lánveitingar.`` Þar sem hér er um að ræða þjónustu sem landsmenn eiga að geta notið án tillits til búsetu leggur nefndin til að útibú frá Húsnæðismálastofnun verði á öllum svæðum utan höfuðborgarsvæðisins og tilgreinir svæði sem hún leggur til að verði ákveðin sem ég fer ekki að telja upp hér. Nefndin vekur athygli á því að samstarf útibúa Húsnæðismálastofnunar við útibú annarra stofnana á sviði byggingarstarfsemi, t.d. Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins, gæti orðið byggingarframkvæmdum í einstökum landshlutum til margvíslegs framdráttar því að nefndin lagði einnig til að útibú frá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins yrðu út um landið. Tillögur þessarar nefndar voru að engu hafðar og ekkert með þær gert, því miður, því að þar var margt gott að finna. Allar götur síðan Húsnæðisstofnun var sett á laggirnar fyrir rúmum 30 árum hefur það verið fólki utan höfuðborgarsvæðisins mikill ásteytingarsteinn hversu erfitt getur verið að sækja þá þjónustu sem stofnuninni er skylt að veita um langan veg til Reykjavíkur. Hingað til hefur þessi þjónusta við fólk úti á landi farið fram með bréfaskiptum, símhringingum og með því að fólk beinlínis tekur sér ferð á hendur til að fylgja umsóknum sínum eftir og fá niðurstöður í sín mál. Og það þarf ekki að fjölyrða um að þessi skipan mála hefur í áranna rás reynst landsbyggðarfólki bæði örðug og kostnaðarsöm. Ég ætla ekki að segja neinar reynslusögur af viðskiptum við þessa títtnefndu stofnun en mér hefur stundum virst að sjónarmið og hagir landsbyggðarfólks mættu ekki þeim skilningi þar sem æskilegt væri og að sjónarmið hjá stofnuninni væri stundum nokkuð langt frá fólkinu. Ég geri ráð fyrir að aðrir hv. landsbyggðarþingmenn geti tekið undir það með mér að reynsla þeirra sé eitthvað á þennan veg í þessum efnum og því er þetta frv. komið hér fram. Flm. sem flestir eru landsbyggðarþingmenn og allir hafa skilning á högum og þörfum landsbyggðarfólks hafa séð og fundið nauðsyn þess að Húsnæðisstofnun kæmi til móts við fólkið út um land á þann hátt sem hér er lagt til. Í greinargerð með frv. segir enn fremur: ,,Bankastofnanir landsins eiga sín úitibú vítt um landið og í mörgum byggðarlögum eru sparisjóðir í eigu heimamanna. Flm. telja einboðið að bankar og sparisjóðir taki að sér fyrir hönd Húsnæðisstofnunar að sinna þeirri nauðsynlegu þjónustu sem stofnuninni ber að láta í té. Byggðastofnun hefur nú þegar sett upp útibú á Akureyri og áformar að fjölga þeim á næstunni þannig að það verði a.m.k. eitt í hverjum landsfjórðungi. Er einsætt að útibú þeirrar stofnunar veitti a.m.k. ráðgjöf og þjónustu fyrir þá sem erindi eiga við Húsnæðisstofnun. Ætla má að þjónusta Húsnæðisstofnunar við alla landsmenn verði varla framkvæmd á ódýrari og skilvirkari hátt en þann að útibú Byggðastofnunar, bankar og sparisjóðir hefðu hana með höndum utan höfuðborgarsvæðisins.`` Sú breyting sem er orðin á fjarskiptatækni auðveldar þetta mjög og mætti segja að víða í bönkum og sparisjóðum um landið þyrfti kannski ekki að bæta við starfsfólki svo að neinu næmi og aðstaða kann að vera fyrir hendi á hverjum stað þannig að þetta þyrfti ekki að vera umtalsverður kostnaður. Það gæti skeð að bæta þyrfti við manni í hálfu starfi eða að maður sem vinnur í banka þar sem ekki eru mikil umsvif gæti bætt á sig þessu starfi ef hann væri settur inn í þau mál og hvernig þau ganga fyrir sig. Aftur á móti mætti ætla að við þessa skipan mála mundi álagið á Húsnæðisstofnun minnka og fyrst og fremst mundu erindi, að ég tel, ganga greiðar ef afgreiðslan væri nær því fólki sem á henni þarf að halda og það væri e.t.v. líka hægt að minnka umfang stofnunarinnar hér sem ýmsum þykir nú að komið sé úr öllum böndum. Ég vil minna á það að sú nefnd sem hafði með höndum endurskoðun félagslega húsnæðiskerfisins og skilaði af sér í haust lagði til að umdæmisskrifstofur frá Húsnæðisstofnun yrðu út um landið. Þetta kom ekki fram í því frv. sem hér liggur fyrir og tel ég það mjög miður því ég held að það hefði verið mjög nauðsynlegt og í rauninni að hluta til það sama og hér er verið að tala um nema þar var ekki talað um beina afgreiðslu á lánum eða annað slíkt. En þetta frv. miðar að því að fólk geti fengið afgreiðslu á sínum málum sem næst sér og það tel ég vera meginmál í þessu efni og einnig það að sumum þykir sem Húsnæðisstofnun hér í Reykjavík sé orðin slíkt bákn að þar hafi menn varla yfirsýn yfir málin. Og það ætti að vera liður í þeirri valddreifingu sem ég og margir telja nauðsynlegt að fari fram í þessu þjóðfélagi að slíkar stofnanir sem Húsnæðisstofnun ættu sín útibú sem víðast um landið og fólk ætti sem greiðastan aðgang að þeim.

Flm. (Þórhildur Þorleifsdóttir) Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 72/1982, um námslán og námsstyrki. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Guðmundur G. Þórarinsson, Guðrún Helgadóttir, Rannveig Guðmundsdóttir og Stefán Valgeirsson. Inntak frv. birtist raunar í einni gr. þar sem lagt er til að við 2. mgr. 2. gr. laganna bætist eftirfarandi málsliður. Þessi grein í lögunum segir til um hverjir skuli fá lán. Þar er lagt til að við bætist: ,,Jafnframt er heimilt að veita einstæðum foreldrum fjárhagsaðstoð til framhaldsnáms óháð aldri þeirra og eðli lánsins.`` Þessu nokkuð til skýringar. Þarna er vikið frá núgildandi úthlutunarreglum Lánasjóðsins bæði hvað varðar aldur lánþega og eðli láns í því skyni að gera einstæðum foreldrum kleift að afla sér almennrar menntunar eða sérmenntunar til undirbúnings frekara námi eða starfi. Þarna er átt við nám sem að öllu jöfnu er ekki lánshæft nú. Til samræmis þarf þá að breyta 2. gr. reglugerðar um námslán og námsstyrki þannig að við bætist: 1. Almennir framhaldsskólar ef um einstæða foreldra er að ræða. 2. Starfsþjálfunarnám og/eða námskeið þar sem skólagjalds er krafist ef um er að ræða einstæða foreldra og einnig þarf í reglugerð sérstaklega að kveða á um lágmarks- og hámarksviðmiðun skólagjalda og endurgreiðsluákvæði vegna síðasttalda liðarins. Einstæðir foreldrar og fjölskyldur þeirra eru um 12% allra fjölskyldna í landinu. Þetta er svo stór hluti þjóðarinnar að ekki verður fram hjá horft þegar verið er að meta aðstæður fjölskyldna og hverra úrbóta sé helst þörf. Einstæðir foreldrar eru auðvitað sundurleitur hópur með mismunandi aðstæður rétt eins og gengur og gerist meðal þjóðfélagsþegna. Þó er ýmislegt sem greinir þennan hóp frá öðrum og lýsir það sér helst í því að kjör hans og aðstæður ýmsar eru bágari en annarra fjölskyldna þegar á heildina er litið. Þetta kemur glögglega í ljós í niðurstöðum könnunar um kjör og félagslega aðstöðu einstæðra foreldra sem félagsvísindadeild Háskóla Íslands gerði fyrir félmrn. og birtar voru í skýrslu í maí 1984. Þó nokkuð sé um liðið síðan könnun þessi var gerð er ekkert sem bendir til að þær breytingar hafi orðið sem raski niðurstöðum hennar. Raunar segir manni svo hugur um að þær breytingar sem hugsanlega hafi orðið séu síst til þess að bæta kjör eða félagslega stöðu einstæðra foreldra. Verður þá fyrst fyrir að nefna rýrðan kaupmátt launa, en samkvæmt nýjustu upplýsingum mun hafa orðið 7 1 / 2 % kauprýrnun sl. tvö ár og von á meiru af því tagi þannig að búast má við að áður en þetta ár er liðið hafi kaupmáttur rýrnað um 10% á þremur árum. Ekki þarf að orðlengja það að hjá þeim sem minnstu hafa úr að spila hefur þessi kaupmáttarrýrnun auðvitað mestu áhrifin. Og samkvæmt öllum haldbærum upplýsingum eru það einmitt einstæðir foreldrar sem þar bera skarðari hlut frá borði en nokkur annar hópur þjóðfélagsins. Það er helst um niðurstöður könnunar þessarar sem ég nefndi áðan að segja að þær leiða í ljós að fjárhagsleg staða einstæðra foreldra er verri en annarra með afleiðingum sem ekki verða frekar tíundaðar hér. Nærtækasta skýringin er sú að þar sem aðeins er ein fyrirvinna í fjölskyldu liggi það í hlutarins eðli að afkoma sé verri en þar sem eru tvær fyrirvinnur eins og nú er hjá þorra fjölskyldna. En við nánari athugun er sú skýring ekki einhlít. Skýringarinnar er fyrst og fremst að leita í því að fjárhagsleg staða kvenna er verri en karla. Þann sannleika segja allar tölur okkur hvar sem þeirra er leitað og þetta er staðreynd sem blasir líka við okkur í íslensku þjóðfélagi. Það kemur líka í ljós í þessari skýrslu að um það bil 70% einstæðra foreldra tilheyra lægst launuðu stéttum landsins. Rétt um það bil 70% aðspurðra í nefndri könnun starfa sem launþegar, annaðhvort það sem kallað er almennt starfsfólk eða ófaglært verkafólk. Nú er það að vísu svo að það mun þó vera í þessum hópum sem launamunur er hvað minnstur en í flestum tilfellum er um að ræða svo lág laun að launamuni verði varla við komið. Samkvæmt manntalsskýrslu frá 1. des. 1989 eru einstæðir foreldrar í landinu um það bil 7.500. Þar af eru einungis 500 einstæðir feður, hinir, þ.e. 7.000, eru einstæðar mæður. Samtals eru rúmlega 10.000 börn á framfæri einstæðra foreldra, þar af um það bil 9.700 börn á framfæri einstæðra mæðra. Í ljósi alls þessa þarf auðvitað engan að undra niðurstöður könnunarinnar. Við kvennalistakonur fluttum á þessu þingi frv. til breytinga á lögum um tekju- og eignarskatt þar sem lagt var til að einstæðir foreldrar gætu nýtt sér ónýttan persónuafslátt eins barns sem ætti hjá því lögheimili ef þau teldu fram saman. Með því frv. var leitast við að bæta örlítið hag þessa hóps. Þrátt fyrir að frv. hafi fengið góðar undirtektir bæði hér inni í þinginu og utan var vegur þess því miður ekki meiri en það að ákveðið var af meiri hl. hv. fjh.- og viðskn. að vísa því frv. til ríkisstjórnarinnar. Að vísu með góðum orðum um efndir en ekki var nú áhuginn brennandi á að gera þessa smá bragarbót þessum hópi til handa. Hér er á ferðinni annað frv. sem tekur á öðrum þætti er varðar einstæða foreldra, þ.e. hvaða aðgang þeir eiga að námslánum og námsstyrkjum og hvernig því verður hugsanlega hagað. Nú ber vissulega að taka það fram að auðvitað eiga einstæðir foreldrar sama aðgang og aðrir að öllum námslánum og styrkjum samkvæmt núgildandi lögum, en ýmislegt bendir til að þessi hópur þurfi á sérstakri fyrirgreiðslu að halda og í þá átt miðar einmitt þetta frv. Það kemur líka í ljós í áðurnefndri könnun að stór hluti einstæðra foreldra hefur einungis notið tíu ára eða skemmri skólagöngu. Samkvæmt könnuninni er um að ræða hvorki meira né minna en 71% allra einstæðra foreldra. Þegar komið er að skólagöngu sem er 14 ár eða lengur hafa einungis 6% einstæðra foreldra þá skólagöngu að baki. Þarna er einn millihópur þar sem gert er ráð fyrir að skólaganga hafi verið 10--11 ár. Þar bætast við 22% þannig að vel yfir 90% af einstæðum foreldrum hafa notið mjög lítillar skólagöngu. Það er líka athyglisvert í þessari könnun að það eru yngstu aldurshóparnir meðal einstæðra foreldra sem verst standa að vígi, þ.e. í aldurshópunum 20--29 ára er hlutfall þeirra hæst sem minnstrar skólagöngu hafa notið. Síðan dregur aðeins úr þessu eftir því sem ofar dregur í aldurshópum. Stutt skólaganga er að sjálfsögðu ekki alltaf afleiðing barneigna en eins og segir í skýrslunni á bls. 33. --- Það er gott ef þetta getur glatt hv. þm. Já, ef þingmenn vildu nú hlusta á mál mitt þó það sé svona bráðskemmtilegt. --- Þá segir í skýrslunni: ,,Barneignir hafa að sjálfsögðu í för með sér miklar breytingar á högum fólks og fátt er líklegra til að koma fyrir kattarnef námsáformum kvenna en barneign. Ef barnið er aðeins á vegum annars foreldrisins eru röskunaráhrifin þeim mun sterkari fyrir það foreldrið sem í hlut á.`` --- Enn fremur segir þar: ,,Engum blöðum er um það að fletta að því unga fólki sem leggur út í lífið um þessar mundir án annarrar formlegrar menntunar en þess lágmarks sem fræðslulög kveða á um eru settar sýnu þrengri skorður en hinum sem hafa aflað sér viðbótarréttinda eða jafnvel starfsréttinda. Fyrir þá sök eina standa þeir þegar höllum fæti á vinnumarkaði sem margir telja að muni einkennast af harðnandi samkeppni í náinni framtíð. Það verður því að teljast sérstakt íhugunarefni þegar hér kemur í ljós að ungir einstæðir foreldrar sem augljóslega standa höllum fæti á þessum vettvangi í krafti þeirrar stöðu sinnar einnar virðast í óvenju ríkum mæli jafnframt fylla flokka hinna skemmst menntuðu. Þetta unga fólk er að hefja lífsbaráttuna með léttari mal en um leið þyngri byrði en flestir jafnaldrar þeirra.`` Þegar svo tekið er tillit til þess, eins og ég nefndi hér áðan, að þessi hópur lendir þá að sjálfsögðu í lægst launuðu hópum þjóðfélagsins þarf ekki að spyrja að afleiðingunum. Börnum einstæðra foreldra eru eftir því sem virðist boðin upp til hópa verri kjör en öðrum börnum þjóðfélagsins og þykir þó ef til vill mörgum nóg um. Það hefur sem betur fer verið talsvert hér til umræðu í Alþingi undanfarið hvernig aðstöðu og kjörum barna í þessu þjóðfélagi væri háttað og hafa menn verið flestir á einu máli um það að nú væri svo komið að þannig væri búið að börnum í íslensku þjóðfélagi að ekki yrði lengur við unað. Þar veldur margt, en fyrst og fremst breyttir þjóðfélagshættir, að nú eru tvær fyrirvinnur á flestum heimilum þar sem um tvo aðila er að ræða og lítið hefur breyst úti í þjóðfélaginu sem er í samræmi við þessa stórfelldu breytingu. Hér var fyrir nokkrum dögum til umræðu grunnskólafrv. þar sem gert er ráð fyrir því að á tíu árum náist sá ásetningur að hér verði einsetnir skólar þar sem skóladagur muni nokkurn veginn samræmast vinnu foreldra. Ef svo á að verða og ef þessi áætlun nær fram að ganga á þessum tíu árum þarf sannarlega margt fleira að breytast en skólatími eða viðvera barna í skólum. Svo sannarlega þarf vinnutími að breytast líka því það er alveg sama hvað við lengjum skóla eða setjum á fót margar stofnanir, við munum aldrei geta geymt öll börn þjóðfélagsins á stofnunum 10--12 klukkutíma á dag. En svo mun nú hátta til á mjög mörgum heimilum að fjarvera foreldra er svona löng á hverjum degi. Þetta er auðvitað fullkomlega óviðunandi. Sama er að segja um dagvistunarmál, þau mál eru í fullkomnum ólestri líka, en það má þó að vísu segja um þann hóp sem hér er til umræðu, þ.e. einstæða foreldra, að þeir eiga þó í flestum tilfellum rétt á plássi á dagheimilum fyrir börn sín svo lengi sem þau mega dvelja þar. En hvað bíður þeirra svo þegar þau koma út af dagvistunarheimilunum og fara í skóla? Jú, þá mun --- mér liggur við að segja í örfáum tilvikum möguleiki á því að börn dvelji á skóladagheimilum að skólatíma loknum en þau pláss sem þar eru til umráða eru víðs fjarri raunveruleikanum. Það eru svo mörg börn sem í rauninni berjast um hvert pláss og forgangshópar eru þeir sömu eins og hjá dagvistun, þannig að það eru þó helst börn einstæðra foreldra sem þar komast að en ekki nærri öll. Það kemur líka fram í þessari skýrslu að einstæðir foreldrar virðast vinna meira aukastörf en aðrir hópar þjóðfélagsins. Einstæðar mæður eru sem sagt upp til hópa að reyna að sjá sér og börnum sínum farborða með kvöld- og helgarvinnu umfram aðalvinnu og mun sjálfsagt ekki af veita á þeim heimilum ef á að takast að láta enda ná saman. Það hefur verið nokkuð áberandi í fjölmiðlum undanfarið að þar hefur verið talsverð umfjöllun um einstæða foreldra og viðtöl við þá. Og það ber allt að sama brunni, meginþorri þessa fólks virðist berjast í bökkum og neyta allra bragða til þess að lifa af hvern mánuð og reynir að láta hverjum mánuði nægja sína þjáningu en fátt virðist vera í augsýn sem muni greiða götu þessa hóps. Í könnuninni, sem ég hef gert að umtalsefni hér og er í rauninni rótin að frv. sem ég flyt, svöruðu margir aðspurðir því til að þeir hefðu áhuga á frekari skólagöngu en flestir sögðu að fjárhagsaðstæður leyfðu það ekki. Af svörunum mátti helst ráða að frekara nám einstæðra foreldra væri undir því komið hvort foreldrar þeirra gætu veitt þeim fjárhagsaðstoð. Það er auðvitað óviðunandi að framtíð og möguleikar fólks til náms og starfa sé háð efnahag og skilningi foreldra en það er fáum ætlandi að ætla að stunda nám jafnframt því að sjá einn fyrir barni og annast það upp á eigin spýtur. Námslánakerfið, eins og það er úr garði gert í dag, á að jafna aðstöðu fólks til náms, og gerir það vissulega, þannig að allir eigi greiðan aðgang að námi óháð efnahag og félagslegri stöðu. Það er sannarlega farið fram á nokkur forréttindi til handa þeim hópi sem hér um ræðir en í ljósi upplýsinga er varla stætt á því að kalla það forréttindi heldur verður það miklu frekar að falla undir að þeim séu sköpuð örlítið önnur skilyrði einmitt vegna stöðu sinnar og að það sé einungis verið að reyna að gera þeim kleift að nýta sér réttindi til námslána eins og öðrum þar sem áfanginn sem opnar þeim leið til námslána virðist vera þessum hópi og sérstaklega ungu fólki erfiður. Hér er að finna nokkur dæmi um hvernig fólk svaraði þeim spurningum sem lagðar voru fyrir það í könnuninni. Það var til þess tekið að úrvinnsla hefði verið nokkuð erfið í þessari könnun, þar sem reynt var, til þess að fá fram hug fólks, að hafa spurningarnar þannig úr garði gerðar að ekki væri svarað með einu jái eða neii heldur var verið að reyna að fá fram viðhorf í víðari skilningi. Hér segir m.a., með leyfi forseta: ,,Þeir foreldrar sem ekki stunda nám voru spurðir hvort þeir hefðu áhuga á að ganga áfram í skóla. Um 40% foreldranna svöruðu þessu játandi en flestir sögðu að fjárhagsaðstæður leyfðu það ekki.`` Síðan eru birt nokkur dæmi um svör og gríp ég niður í nokkur þeirra. Tveggja barna móðir á fertugsaldri sem varð einstæð móðir við skilnað segir: ,,Helstu breytingar sem urðu svo á högum mínum voru að ég fór ári seinna í öldungadeildina og minnkaði þá við mig vinnu. Gat ég haldið í okkur lífinu með svona hlutavinnu meðan á námi mínu stóð vegna þess að ég hafði ágætlega borgaða vinnu og vann fulla vinnu á sumrin og vann þá mikla yfirvinnu þegar börnin voru í sveit.`` --- Þarna höfum við vissulega eitt dæmi um það hvernig ein móðir hefur sigrast á erfiðleikum en hin dæmin eru því miður fleiri. Hér segir móðir á þrítugsaldri: ,,Ég var í skóla og ætlaði að halda áfram námi en úr því varð ekki, þurfti að fara að vinna til að eiga í okkur og á. Maður varð meira bundinn þegar barnið kom til sögunnar.`` Önnur móðir á þrítugsaldri segir: ,,Þegar ég varð einstæð móðir fékk ég fjárhagsaðstoð frá foreldrum mínum í eitt og hálft ár til að geta lokið námi.`` Og enn ein segir: ,,Áður en ég varð einstæð móðir bjó ég hjá foreldrum mínum og þurfti ekki að hafa neinar fjárhagsáhyggjur. Þegar ég varð svo ólétt flutti ég að heiman. Ég fékk vinnu og síðan hef ég alltaf haft eilífar fjárhagsáhyggjur. Ég var búin að fá skólavist en vitaskuld hafði ég ekki efni á henni.`` Ein önnur segir: ,,Þegar ég varð einstæð móðir þurfti ég að hætta námi til að sjá fyrir mér og barni mínu. Ég átti eftir þrjár annir í stúdentinn.`` Og enn eitt dæmi: ,,Ég varð einstæð móðir fimmtán ára gömul og hafði það að sjálfsögðu áhrif á skólagöngu mína. Ég hef aldrei lagt út í neitt meira nám. Um leið og ég hætti í skóla missti ég flestalla félaga mína. Ég var rétt farin að kynnast lífinu eins og maður segir. Það er erfitt að taka að sér móðurhlutverkið svona ung.`` Önnur segir: ,,Eftir að ég hafði eignast barnið hóf ég aftur nám. Ég fékk bæði húsnæði hjá foreldrum sem og fjárhagsaðstoð. Án þess hefði ég aldrei getað gengið í skóla.`` Og síðasta dæmið sem mig langar að taka hljóðar svo: ,,Breytingar urðu mjög miklar hjá mér. Ég hætti námi á meðgöngutímanum en reyndi að byrja aftur nám eins fljótt og ég gat. Ég vinn með náminu, basla í skólanum og reyni að ala barnið mitt upp. Það þyrftu að vera námslán fyrir einstæða foreldra í framhaldsskólanámi því margir einstæðir foreldrar eru svo ungir og þó þeir séu ungir þá geta þeir líka bugast.`` Ég held að þessi dæmi segi í rauninni allt það sem um þetta mál þarf að segja, þ.e. hvernig þetta horfir við þessum einstaklingum. Þegar þess er gætt hve margir ungir einstæðir foreldrar hafa skamma skólagöngu að baki virðist brýnast að gera þeim fjárhagslega kleift með lagabreytingu að ljúka almennu framhaldsskólanámi, t.d. í mennta-, fjölbrauta- eða verslunarskólum, en það nám er ekki lánshæft samkvæmt núgildandi úthlutunarreglum. Einnig er gert ráð fyrir því með þessu frv. að ýmiss konar styttra nám eða námskeið sem tengjast þjálfun eða undirbúningi til ákveðinna starfa verði lánshæf. Má nefna einkaritaraskóla, málanám, leiðsögumannanám og tölvunám, svo eitthvað sé talið. Oftast er nám af þessum toga nokkuð dýrt og getur reynst fjárvana fólki þungt í skauti. Allt slíkt nám er þó fjölsótt af konum og getur ráðið úrslitum um kjör þeirra. Ég tel ákaflega mikilvægt að eitthvað með þessum hætti komi inn í lögin því að jafnvel þó að nokkrir tugir þúsunda virðist ekki háar upphæðir eru það vissulega háar upphæðir þegar um er að ræða hóp sem er að stórum hluta til á lágmarkslaunum, kannski með í kringum 50 þús. kr. á mánuði. Það gefur auga leið að erfitt kann að vera að finna aura afgangs jafnvel til að standa straum af skólagjaldi af þessu tagi. Eins mun þessum hópi oft erfitt að fá fyrirgreiðslu í bankakerfi eða eftir öðrum slíkum leiðum þar sem húsnæðismál þeirra eru líka verri en annarra sambærilegra hópa og því oft ekki um veð að ræða og líka vegna þess að greiðslugetan er svo lítil að lánastofnanir sjá sér ekki fært að lána. Það er brýnt í nútímaþjóðfélagi að búa sig sem best undir lífsstarf og með síauknum menntunarkröfum verður skólaganga æ mikilvægari í þeim undirbúningi. Það er því samkvæmt áliti þeirrar sem hér stendur og þeirra sem frv. flytja með mér engin ofrausn að koma til móts við einstæða foreldra í þessum efnum með þeim hætti sem lagt er til í frv. og gera þeim betur fært að afla sér þeirrar menntunar sem þeir æskja, þeim sjálfum og börnunum til hagsbóta. Og ég held að ef þetta mál næði fram að ganga værum við að leggja örlítið lóð á vogarskálarnar til þess að reyna að jafna aðstöðu í þessu þjóðfélagi og ekki síst værum við að gera einstæðum foreldrum kleifara að sjá sínum börnum betri farborða en í dag og þar af leiðandi að búa í haginn fyrir börn framtíðarinnar.

Flm. (Páll Pétursson) Herra forseti. Ég ætla að mæla hér örfá orð fyrir frv. til laga á þskj. 855 um breytingu á umferðarlögum. Efni frv. er það að lagt er til að bifreiðaeigendum sé heimilað að skrá nýja bíla eða umskrá notaða samkvæmt hinu gamla númerakerfi ef þeir þess óska en jafnframt verði fastnúmerakerfið í gildi fyrir þá sem það kjósa. Með lagabreytingunni nr. 62/1988, þar sem breytt var nýsettum umferðarlögum, var afnumin sú langa hefð að skrá bíla eftir umdæmum. Rökin fyrir því voru þau að þessi breyting væri til sparnaðar. Það hefur komið í ljós að það var algjörlega úr lausu lofti gripið og allar fullyrðingar um sparnað af þessari nýbreytni voru rangar. Það er nú svo að mörgum bifreiðaeigendum er eftirsjá að gamla númerakerfinu, enda er það auðvitað miklu gleggra og þjóðlegra en hin erlenda eftiröpun sem tekin var upp 1988. Þess vegna er lagt til að gamla kerfið verði framlengt við hlið hins nýja fastnúmerakerfis. Herra forseti. Þetta mál þarfnast ekki frekari skýringa. Ég vænti þess að frv. verði vísað til athugunar í hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.

Flm. (Málmfríður Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um lögfræðiráðgjöf og aðstoð vegna hjúskapar-, sambúðar- og sifjaréttarmála. Flutningsmenn auk mín eru aðrar þingkonur Kvennalistans, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún Agnarsdóttir, Sigríður Lillý Baldursdóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Í 1. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Rétt til lögfræðiráðgjafar og lögfræðiaðstoðar samkvæmt lögum þessum eiga allir þeir sem eiga lögheimili hérlendis og hafa ekki hærri árstekjur en sem nemur tvöföldum þeim tekjuskattsstofni sem ekki greiðist tekjuskattur af, sbr. ákvæði laga um tekjuskatt og eignarskatt. Mæðralaun skulu í þessu tilviki ekki teljast til tekjuskattsstofns. Sá sem hefur barn eða börn á framfæri sínu hefur enn fremur rétt til að draga frá tekjuskattsstofni upphæð sem svarar til meðlags, barnabóta og barnabótaauka.`` Í athugasemdum um þessa grein frv. segir: ,,Hér er fjallað um hverjir skuli eiga rétt á lögfræðiráðgjöf og lögfræðiaðstoð. Markmiðið er að auðvelda tekjulágu fólki aðgang að þessari þjónustu. Vandasamt er að ákveða hvar setja skuli mörkin þegar ákveða á hverjir skuli njóta þjónustu eins og þeirrar er hér um ræðir. Gæta verður þess að viðmiðun sé ekki svo lág að þeir sem þurfa eigi ekki rétt á þessari þjónustu. Í lögum um tekjuskatt og eignarskatt er ákvarðaður tekjuskattsstofn sem ekki greiðist tekjuskattur af. Sá skattstofn er svo lágur að mönnum er gert að greiða skatt af tekjum sem eru langt undir mörkum mannsæmandi framfærslu. Því er hér lagt til að miða við tvöfaldan tekjuskattsstofn sem ekki greiðist af tekjuskattur.`` Tekjuskattsstofn er nú sem næst 52.400 kr. og sé hann tvöfaldaður, 104.800 kr., þá blasir við hverjum manni sem vill sjá að sá sem hefur laun á því bili og undir því hefur engan veginn efni á að leita sér lögfræðiaðstoðar eða reka sín mál fyrir dómstólum. Það er hreinlega útilokað. Það er lagt hér til að mæðralaun teljist ekki til tekjuskattsstofns samkvæmt þessum lögum og enn fremur er lagt til að upphæð sem svarar til meðlags, barnabóta og barnabótaauka dragist frá tekjuskattsstofni því að þetta eru greiðslur sem ætlað er að kosta framfærslu barna og því er óeðlilegt að þær teljist tekjur foreldra. Þetta eru tekjur sem barnið á sjálft en ekki foreldrarnir. Í 2. gr. frv. segir: ,,Einstaklingur, sem þarf á lögfræðiráðgjöf eða aðstoð að halda, skal framvísa afriti af síðasta skattframtali sínu eða sambærilegum gögnum til lögmanns til staðfestingar tekjum þannig að ljóst sé að hann eigi rétt á lögfræðiþjónustu skv. 1. gr.`` Í 3. gr. frv. segir: ,,Með lögfræðiráðgjöf er átt við ráðgjöf og upplýsingar varðandi réttarstöðu aðila í hjúskap og í óvígðri sambúð, svo sem við slit hjúskapar og við slit sambúðar. Að jafnaði skal gengið út frá að ráðgjöfin miðist við eitt viðtal. Það telst óvígð sambúð ef karl og kona stofna til sambúðar og hafa átt barn saman eða konan er þunguð af hans völdum eða ef sambúðin hefur varað samfleytt í a.m.k. tvö ár.`` Síðan er greint á milli við hvað er átt með ráðgjöf og við hvað er átt með aðstoð. Í 4. gr. er lögfræðiaðstoðin skilgreind: ,,Með lögfræðiaðstoð er átt við aðstoð vegna mála er aðilar eiga í varðandi forsjár-, framfærslu- og umgengnisréttarmál, við minni háttar búskipti og önnur mál er á reynir í þessum málaflokkum. Skal lögfræðiaðstoðin miða að því að endanleg niðurstaða eða samkomulag náist í málinu.`` Í 5. gr. segir: ,,Öllum starfandi lögmönnum er skylt að veita þeim er til þeirra leita lögfræðilega ráðgjöf eins og hún er skilgreind í 3. gr. Sama skylda hvílir ekki á starfandi lögmönnum varðandi lögfræðiaðstoð skv. 4. gr. laga þessara. Dómsmrn. skal halda skrá yfir starfandi héraðsdóms- og hæstaréttarlögmenn sem gefa kost á sér til að veita almenningi lögfræðiráðgjöf og aðstoð samkvæmt lögum þessum. Lögmenn skulu veita aðstoð og ráðgjöf nema þeir telji slíkt brjóta í bága við siðareglur lögmanna eða starfsannir þeirra banni. Ef ekki er kostur á þjónustu starfandi lögmanna eða fulltrúa þeirra getur dómsmrn. heimilað öðrum lögfræðingum að láta í té ráðgjöf skv. 3. gr.`` Í 6. gr. segir: ,,Fyrir lögfræðiráðgjöf og aðstoð samkvæmt lögum þessum skal greitt í samræmi við gjaldskrá Lögmannafélags Íslands sem staðfest er af dómsmrn., enda sé reikningi framvísað á því reikningsformi sem dómsmálaráðherra ákveður, ásamt afriti af skattframtali skjólstæðings eða sambærilegum gögnum, sbr. 2. gr. Fyrir lögfræðiráðgjöf samkvæmt lögum þessum greiðist föst þóknun er miðast við munnlegar álitsgerðir og lögfræðilegar leiðbeiningar, sbr. gjaldskrá Lögmannafélags Íslands, og skal ríkissjóður greiða þrjá fjórðu hluta þóknunar en skjólstæðingur fjórðung. Dómsmrh. setur reglugerð um framkvæmd lögfræðiaðstoðar skv. 4. gr. Jafnan skal miðað við að ríkissjóður greiði þrjá fjórðu hluta þóknunarreiknings lögmanns en skjólstæðingur fjórðung. Dómsmrh. getur ákveðið að lækka eða fella greiðslu skjólstæðings niður ef sérstakar ástæður mæla með því.`` Og í 7. gr. segir: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í grg. segir m.a.: Íslenskt samfélag hefur tekið miklum stakkaskiptum á undanförnum áratugum og sífellt koma upp mál er benda til þess að almenningur sé mjög illa að sér um réttarstöðu sína í ýmsum málum. Þetta kemur ekki síst í ljós við hjónaskilnað og sambúðarslit. Því varðar miklu að fólk eigi greiðan aðgang að lögfræðiráðgjöf og aðstoð. Sá tími getur komið í hjónabandi eða sambúð karls og konu að þau telji sig ekki geta haldið sambandinu áfram. Í mörgum tilvikum gengur fólk frá sínum málum í sátt og samlyndi en stundum koma upp deiluefni þar sem þörf er á ráðgjöf og/eða aðstoð sérfróðs fólks. Þar má t.d. nefna félagsráðgjafa, sálfræðinga og lögfræðinga. Þau atriði, sem oft valda deilum, snerta gjarnan lagalega stöðu aðila. Þetta á ekki eingöngu við atriði er snerta eignaskipti heldur einnig þau atriði er varða umgengni, framfærslu og forsjá barna. Erfiðleikar við skilnað og sambúðarslit bitna oft hart á börnum og því ætti að leitast við að gera þann feril eins auðveldan og mögulegt er. Það er mat flutningsmanna að ekki þyrfti alltaf til skilnaðar eða sambúðarslita að koma ef fólk ætti kost á ráðgjöf þar sem því væri gerð ljós í tíma réttarstaða þess og leyst væri úr vandamálum sem geta virst óyfirstíganleg en eru ef til vill ekki eins flókin og hlutaðeigendur álíta. Tryggja þarf að sérhver einstaklingur hafi tækifæri til að leita sér lögfræðiþjónustu án tillits til efnahags. Þeir sem ekki hafa fjárhagslega getu til að kaupa sér þjónustu lögmanna fullu verði eiga nú um tvo kosti að velja, að leita til ráðgjafar Orators, félags laganema, eða til Kvennaráðgjafarinnar. Eins og heiti Kvennaráðgjafarinnar ber með sér er hún sérstaklega hugsuð fyrir konur og þangað hefur mikill fjöldi kvenna leitað þau sex ár sem ráðgjöfin hefur verið starfrækt. Það eru ekki síst konur sem standa uppi varnarlausar gagnvart lagakrókum sem beitt er í forsjár-, skilnaðar- og sambúðarslitamálum. Þær hafa oft og tíðum ekki fjárhagslega getu til að leita sér lögfræðiþjónustu. Karlar hafa hærri tekjur en konur, svo sem kunnugt er, og geta því yfirleitt greitt fyrir lögfræðiþjónustu ef þeim sýnist svo. Það er að mati flutningsmanna óverjandi að fjárhagsleg staða ráði því hvort fólk leitar lögfræðiþjónustu þegar vanda ber að höndum og af þeim sökum er þetta frv. lagt fram. Á löggjafarþinginu 1974--75 var lögð fram þáltill. um lögfræðiþjónustu fyrir efnalítið fólk. Það voru hv. þm. Ragnar Arnalds og Svava Jakobsdóttir sem lögðu þá tillögu fram. Henni var vísað til ríkisstjórnarinnar og síðan hefur ekki af henni frést. Á 102. löggjafarþingi, 1979--80, lagði þáv. dómsmrh., Vilmundur Gylfason, fram frv. um lögfræðiaðstoð. Því var vísað til nefndar en aldrei afgreitt þaðan. Í umræddu frv. var gert ráð fyrir að efnalítið fólk gæti fengið niðurgreidda lögfræðiaðstoð í fleiri málaflokkum en lagt er til í því frv. sem hér liggur fyrir. Ástæða þess að við flutningsmenn einskorðuðum okkur við mál sem snerta hjúskapar-, sambúðar- og sifjaréttarmál er sú að við teljum þau mál eiga að hafa forgang verði lögfræðiráðgjöf eða lögfræðiaðstoð komið á laggirnar. Börn koma mjög oft við sögu í þessum málum og þar sem þau eiga hlut að máli ber að stuðla að því að réttinda allra sé gætt og mál gangi svo greiðlega sem kostur er. Þá þykir okkur flutningsmönnum rétt að benda á skjótvirka leið til að bæta úr brýnni þörf fyrir lögfræðiaðstoð. Í stjfrv. um fjölskylduráðgjöf, sem lagt var fram á Alþingi veturinn 1988--89, er lagt til að sett verði á stofn sérstök miðstöð fjölskylduráðgjafar þar sem sálfræðingar og lögfræðingar annast ásamt öðrum fræðslu um málefni barna í tengslum við sambúðarslit foreldra og leiðbeini um úrlausn í forsjár- og umgengnisréttarmálum. Þessu frv. var vísað til nefndar en var ekki afgreitt þaðan. Í því frv. sem hér er lagt fram er bent á greiðari leið til að bæta úr brýnustu þörfinni á lögfræðiráðgjöf og lögfræðiaðstoð í þessum málaflokkum, en það er þó skoðun flutningsmanna að fengur yrði að sérstakri stofnun sem veitti alhliða fjölskylduráðgjöf. Samkvæmt frv. þessu yrði um tvenns konar þjónustu að ræða, annars vegar lögfræðiráðgjöf og hins vegar lögfræðiaðstoð. Sambærileg þjónusta hefur verið í boði annars staðar á Norðurlöndum og í Bretlandi um alllangt skeið. Lögfræðiráðgjöf og lögfræðiaðstoð, eins og lögð er til í þessu frv., má líta á sem neyðarhjálp þegar í óefni er komið. Hins vegar er ljóst að mikil þörf er á fyrirbyggjandi aðgerðum og má þar til dæmis nefna fjölskylduráðgjöf. Þannig mætti hugsanlega koma í veg fyrir að mál þróuðust á þann veg að fólk teldi einu lausnina vera skilnað eða sambúðarslit. Flutningsmenn telja að ráðgjöf og aðstoð samkvæmt frv. ætti að vera auðvelt að koma á án mikils undirbúnings og þá væri tryggt að þeir sem þyrftu fengju þá aðstoð við málflutning sinn sem nauðsynleg er. Ég mun fara hér út í skýringar við greinar laganna. Um 2. gr. stendur hér að ákvæði hennar miðist við að þeir njóti aðstoðarinnar sem fjárhags síns vegna þurfa á henni að halda miðað við þær forsendur sem gefnar eru í 1. gr. Á undanförnum árum hafa rauntekjur fólks farið lækkandi, svo sem kunnugt er, sérstaklega í þjónustustörfum þar sem konur eru flestar. Til þess að þessi lagagrein nái tilgangi sínum verður að vera hægt að taka tillit til tekna á þeim tíma sem aðstoðarinnar er óskað og þá er skattframtal sl. árs ekki alltaf rétt viðmiðun. Launaseðlar yfirstandandi árs eða önnur gögn sem sýna fram á lágar tekjur eða jafnvel tekjuleysi geta því verið nauðsynleg sönnun þess að viðkomandi eigi rétt á þjónustunni þar sem talað er um í 2. gr. að skattframtal eða sambærileg gögn þurfi að nota. Með sambærilegum gögnum er átt við það sem ég nú var að segja, t.d. launaseðla. Í 3. gr. er tekið fram hvað felst í ráðgjöf og hverjir eiga rétt á að njóta hennar. Við ráðgjöfina er nauðsynlegt að tekið sé fram við fólk hver kostnaður þess geti hugsanlega orðið ef það kýs að reka mál sín lengra. Almenningur á yfirleitt ekki greiðan aðgang að upplýsingum um réttarfarslega stöðu sína, hvorki í þeim málum sem hér um ræðir eða öðrum. Lögum og reglum er sífellt breytt þannig að erfitt getur verið fyrir einstakling að átta sig á hver réttur hans er. Það getur verið gagnlegt fyrir fólk að eiga möguleika á því að hitta lögmann í eitt skipti til að fá upplýsingar um réttarfarslega stöðu sína. Með því móti má jafnvel koma í veg fyrir að mál þróist á þann veg að til skilnaðar eða sambúðarslita komi, ef fólki er staða þess ljós og réttur. Slík ráðgjöf ætti að geta nægt til þess, eitt viðtal eða svo. Í frv. er líka gert ráð fyrir að fólk geti leitað til lögmanns og fengið slíka ráðgjöf niðurgreidda samkvæmt ákveðnum reglum og þessa þjónustu er öllum starfandi lögmönnum skylt að veita. Ástæða þess að ráðgjöf miðast við eitt viðtal er sú að telja má að það nægi til að skýra réttarstöðu einstaklings í hjúskap eða sambúð og veita almennar ráðleggingar sem geta nægt til að skýra þau mál sem viðkomandi þarf upplýsingar um. Í 4. gr. er lögfræðiaðstoð skilgreind. Lögfræðiaðstoð tekur við eftir að ráðgjöf hefur farið fram vilji viðkomandi láta málið ganga lengra. Oft á tíðum enda mál vegna skilnaðar eða sambúðarslita fyrir dómstólum og þá er nauðsynlegt að tryggja að báðir aðilar málsins hafi lögmann til að annast mál sín. Ef um efnalítið fólk er að ræða getur það reynst því ofviða og því er lagt til að ríkisvaldið komi til móts við það og greiði niður aðstoð vegna hjúskapar-, sambúðar- og sifjaréttarmála. Þau minni háttar búskipti sem tilgreind eru í lagagreininni geta einnig tekið til erfðamála að því leyti að þau kunna að tengjast þeim málum sem greinin fjallar um. Um 5. gr. er það að segja að 1. mgr. hennar varðar það að öllum lögmönnum sé skylt að veita ráðgjöf, sé þess óskað, og almennar upplýsingar sem allir lögmenn kunna skil á, en lögfræðiaðstoð varðandi þá málaflokka sem frv. fjallar um er mun sérhæfðari og því ástæða til að sú skylda hvíli ekki á lögmönnum að láta hana í té heldur að þeir einir sem áhuga hafa og óska þess fjalli um slík mál. Úti á landi er ekki alls staðar kostur á lögmannaþjónustu og er dómsmrn. gert að taka tillit til þess samkvæmt síðustu málsgrein þessarar greinar. Þessa þjónustu munu þeir héraðsdóms- og hæstaréttarlögmenn veita sem hafa gefið kost á sér til þess. Skal dómsmrn. halda skrá yfir þá lögmenn sem gefa kost á sér til að veita lögfræðiaðstoð í þessum málaflokkum. Á þann hátt er reynt að tryggja að þeir sem þurfa á þessari þjónustu að halda standi ekki frammi fyrir því að leita til lögmanns sem e.t.v. hefur ekki áhuga á að sinna málinu en er nauðbeygður til þess vegna lagaboða. Þá væri hætta á að skjólstæðingurinn fengi ekki svo góða aðstoð sem nauðsyn er. Í 6. gr. er fjallað um gjaldtöku vegna lögfræðiráðgjafar og aðstoðar samkvæmt lögum þessum. Það þykir ekki ástæða til að hafa aðra viðmiðun en staðfesta gjaldskrá Lögmannafélagsins og lagagreinin miðast við að gera endurkröfu lögfræðinga á dómsmrn. eins einfalda og kostur er. Flutningsmenn þessa frv. telja æskilegt að notendur þessarar þjónustu greiði sjálfir hluta kostnaðar en á hinn bóginn verður að gæta þess að sá kostnaður verði í engu tilviki notanda ofviða. Hlutur skjólstæðings fer m.a. eftir því hversu viðamikið málið er og þess vegna er í lagagreininni heimild til ráðherra að lækka þessa greiðslu eða fella hana alveg niður. Ég hef nú skýrt frv. eins og það liggur fyrir hér og tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það. Margoft hefur komið fram í umfjöllun um slík mál eins og hér er um að ræða að forsjármál eru með viðkvæmustu og erfiðustu málum sem koma til umfjöllunar lögfræðinga og dómstóla. Með þessu er leitast við að tryggja það að fólk fái eins góða þjónustu og kostur er og sömuleiðis að þeir sem þurfa að leita réttar síns á lögfræðilegum grundvelli og fyrir dómstólum fái eins góða þjónustu og kostur er og að sú þjónusta sé veitt á þann hátt að hún gangi sem greiðast og þurfi ekki að veltast í kerfinu árum saman. Eins og þetta frv. er lagt fyrir hér þarf ekki mikinn undirbúning til að koma þessu á. Það þarf í rauninni ekki annað en einfalda tilskipun frá dómsmrn. og í öðru lagi sé útbúin reglugerð um það hvernig þessi kostnaðarskipti fara fram og dómsmrn. útbúi eyðublöð fyrir reikninga vegna lögfræðiþjónustu sem ráðuneyti ber að greiða lögræðingum. Við sem flytjum þetta frv. teljum að með því höfum við komið til móts við þarfir fólks í erfiðum málum sem oft hanga óleyst yfir höfðum þess árum saman og valda því ómældu hugarangri og erfiðleikum, og við leggjum til að frv. fái góða umfjöllun og sem fljótasta afgreiðslu. Að lokinni 1. umr. vildi ég mælast til að frv. yrði sent til félmn.

Forseti hyggur að þetta mál eigi frekar heima í hv. allshn.

Já, þá fel ég forseta að koma því þangað sem það á heima.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Í upphafi skyldi endinn skoða, segir einhvers staðar, en í dag eru Reykvíkingar að súpa seyðið af því að borgarstjórn hefur ráðist í tvær stórar byggingar, ráðhús ofan í Tjörninni og veitingahús ofan á geymum Öskjuhlíðar. Nú er komið að skuldadögum og þá vantar borgina pening. Því hefur verið gripið til þeirra úrræða að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga, aðstöðugjald, og nú blasir við að aðstöðugjald verði lagt á alla fjölmiðla í Reykjavík að þó einum undanskildum sem er Ríkisútvarpið þar sem Ríkisútvarpið er undanþegið greiðslu aðstöðugjalda með sérstakri heimild og undanþágu í lögum. Þess vegna er frv. sem ég mæli hér fyrir lagt fram, frv. til laga um breytingu á lögum nr. 91/1989, um tekjustofna sveitarfélaga. Í 1. gr. frv. segir svo, með leyfi forseta: ,,Við síðari mgr. 34. gr. laganna bætist nýr stafliður, svohljóðandi: d. Starfsemi fjölmiðla, þ.e. sjónvarps- og útvarpsstöðva og dagblaða.`` Í frv. er lagt til að lögunum verði breytt þannig að starfsemi þessara fjölmiðla verði undanþegin aðstöðugjaldi á sama hátt og Ríkisútvarpið. Flm. telur það vera eina af æðstu skyldum Alþingis að mismuna ekki þegnum og að gæta þess að allir hafi hér sama rétt. Þess vegna sé það á verksviði Alþingis að búa svo um hnútana að í einni og sömu starfsgreininni sé ekki eitt fyrirtæki sem losnar undan gjöldum sem annað greiðir. Eðlilegast er í þessu sambandi að ekkert þessara fyrirtækja greiði gjöldin sem hér um ræðir. Þegar lög um prentfrelsi voru sett á sínum tíma tóku þau aðeins til prentaðs máls þar sem ekki var gert ráð fyrir öðrum miðlum á því sviði, en í dag hefur ný tækni flutt stóran hluta af prentuðu máli yfir á öldur ljósvakans og yfir í myndmiðla. Þar með hefur öld fjölmiðla gengið í garð og þó svo að enn þá sé talað um prentfrelsi er í rauninni verið að tala um fjölmiðlafrelsi því að fjölmiðlafrelsi er ekkert annað en málfrelsi og raunar staðfesting á tjáningarfrelsi. Þessi eru rökin fyrir því að þetta frv. er flutt. Þó svo að fjárhagur Reykjavíkurborgar kunni að vera bágborinn verða menn að bjarga honum á annan hátt. Það má ekki verða á kostnað hinna frjálsu fjölmiðla á meðan ríkisfjölmiðlarnir sleppa undan skattheimtunni og því er eðlilegast að ekkert þessara fyrirtækja beri aðstöðugjald í framtíðinni. Virðulegi forseti. Flm. telur ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta meira, en vísar til greinargerðar og treystir því að þingheimur haldi áfram vörð um málfrelsið í störfum sínum. Ég leyfi mér að mæla með að frv. fari til 2. umr. og hv. félmn.

Flm. (Árni Johnsen) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum. Þar er lagt til að í 1. gr. laganna komi viðauki, nýr töluliður, nr. 12: ,,Sala á flotvinnubúningum sem fullnægja kröfum sem Siglingamálastofnun ríkisins setur um slíka búninga.`` Frv. fjallar um breytingu á lögum til þess að tryggja það að virðisaukaskattur verði ekki innheimtur af flotvinnubúningum fyrir þá sem þurfa að nota slíkan búnað á landinu og er þar helst um sjómenn að ræða. Það skýtur auðvitað skökku við, þegar flest skylduð öryggistæki sjómanna eru undanþegin virðisaukaskatti, að innheimtur skuli skattur af þeim búnaði sem löggiltur er en ætlast er til að sjómenn afli sér að eigin frumkvæði. Það er ekki skylda að útgerðir á Íslandi, fiskiskipa, togara eða flutningaskipa, hafi slíkan búnað um borð á sinn kostnað, en þarna er um að ræða búnað sem hefur sannanlega bjargað mörgum mannslífum á undanförnum árum. Á síðustu missirum hefur það bjargað lífi sjómanna ítrekað að þeir hafa verið klæddir í flotvinnubúninga þegar þeir hafa fallið fyrir borð á hafi úti. Flotvinnubúningana er sem sagt ekki skylt að hafa um borð í fiskiskipum en Siglingamálastofnun hefur viðurkennt flotgallana sem öryggistæki með reglugerð frá 28. júlí 1989. Þess má geta að Siglingamálastofnunin er eini umsagnaraðilinn á landinu um öryggisbúnað sjómanna. Fjölmennur fundur eiginkvenna sjómanna í Vestmannaeyjum vakti fyrst athygli á því fyrir fáum vikum hve óeðlilegt væri að leggja virðisaukaskatt á það öryggistæki sem flotvinnubúningurinn er og getur skipt sköpum um lífsmöguleika sjómanna. Nemendur Stýrimannaskólans í Reykjavík fylktu í kjölfarið í baráttu fyrir þessu máli og segja m.a. í skjali sem þeir hafa afhent fjmrh., forseta Sþ. og alþingismönnum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við getum ekki sætt okkur við að greiða virðisaukaskatt af möguleikum okkar til að lifa.`` Konur sjómanna um land allt hafa verið í fararbroddi fyrir þessu máli. Þær hafa vakið athygli á mikilvægi málsins og hvatt til þess að efla öryggi sjómanna. Þá má minna á að dr. Jóhann Axelsson, prófessor í lífeðlisfræði, hefur lýst því yfir út frá rannsóknum á ofkælingu að flotgallar, flotvinnubúningar, geti ráðið úrslitum um lífslíkur sjómanna sem lenda í hrakningum. Siglingamálastofnun Íslands hefur nú þegar viðurkennt þrjár tegundir flotvinnubúninga sem uppfylla kröfur um einangrun og flothæfni. Það eru öll rök sem mæla með því að flotvinnubúningar séu undanþegnir virðisaukaskatti. Þeir eru viðurkennt öryggistæki og rík ástæða er til þess að hvetja til notkunar þeirra og því eðlilegt að lækka svo sem mögulegt er kostnað sjómanna við öflun slíkra öryggistækja. Björgunarbúningar sem eru um borð í skipum landsmanna og eru skyldaðir á kostnað útgerða henta ekki sem vinnugallar en það gera flotvinnubúningarnir sem reynslan hefur sýnt á undanförnum árum, eins og ég hef áður getið, að hafa ráðið úrslitum um björgun mannslífa, ekki aðeins í þeim tilvikum þegar menn hafa fallið fyrir borð heldur einnig þegar sjómenn hafa varpað sér fyrir borð til að bjarga félögum sínum sem áttu ekki möguleika sjálfir á því. Það er auðvitað óviðunandi í sjálfu sér að skattleggja öryggi sjómanna sem búa við mesta slysatíðni allra starfsgreina í landinu og slík lagabreyting sem hér er lögð til er knýjandi til þess að efla og auðvelda öryggi sjómannastéttarinnar í landinu. Það er kannski ástæða til þess aðeins að skilgreina betur þennan mun sem er á björgunarbúningum og flotvinnubúningum. Björgunarbúningarnir eru að öllu jöfnu geymdir við ákveðnar aðstæður í hverju skipi tilbúnir til þess að menn geti farið í þá ef þeir hafa einhvern fyrirvara á því að hugsanlegur voði steðji að. Þeir eru þungir og þeir eru þannig gerðir að í þeim vinna menn ekki almenn störf til sjós. Það gera menn hins vegar auðveldlega í flotvinnubúningunum og fjmrn. hefur bent á í umfjöllun um þetta mál að útgerðir gætu keypt flotvinnugallana fyrir sjómenn. Ef útgerðirnar gera það geta þær fengið frádráttarliði í sínu bókhaldi, en auðvitað er óeðlilegt að þarna þurfi að vera einhverjir milliliðir. Það er óeðlilegt að sjómaður þurfi að koma til útgerðarmanns og biðja hann um að kaupa fyrir sig flotgalla og borgi honum og þarna sé útgerðarmaðurinn orðinn milliliður. Það er flókið og það er óeðlilegt. Einnig er að mínu mati mjög mikilvægt að sjómenn sjálfir eigi þessa flotvinnugalla. Þetta er spurning um að rétt stærð sé á réttum manni eins og sagt er, að þeir flotvinnubúningar henti sem menn vinna í. Það skiptir máli ef menn lenda í sjónum hvort gallinn passar þokkalega á þann sem í honum er eða ekki. Ef gallinn er t.d. allt of stór tapast strax mjög mikið einangrunargildi og það er auðvitað eingöngu til þess að veikja gæði og möguleika þessa búnaðar. Það kann að koma að því síðar að sjómenn fái svokallaða fatapeninga út frá sínum kjarasamningum til þess að greiða niður þessa flotvinnugalla og það er auðvitað mikilvægt að hvetja á allan hátt til þess að sem flestir sjómenn noti þessa flotvinnugalla að öllu jöfnu. Það er í rauninni mitt mat að skylda ætti sjómenn til þess að nota þessa galla. Þeir eru orðnir það liprir og þeir eru svo mikilvægt öryggistæki, að mínu mati, að það ætti að hafa forgang í dag í öryggismálum sjómanna. Björgunarbátar, björgunarvesti og allur almennur viðurkenndur björgunarbúnaður um borð í bátunum er undanþeginn þessu gjaldi og það skýtur auðvitað skökku við að sjómannastéttin skuli ekki njóta þess réttlætis að eiga kost á að kaupa án sérstakrar skattheimtu þessa flotvinnugalla sem eru á sinn hátt eins konar gúmmíbjörgunarbátur sem menn eru klæddir í. Menn sem eru klæddir í flotvinnugalla og lenda í köldum sjó eiga að geta lifað 6--8 klukkustundir í sjónum við eðlilegar kringumstæður. Auðvitað er þetta misjafnt en þetta er almenna viðmiðunin sem hefur komið út úr rannsóknum á gildi þessara galla. Ég er í rauninni sannfærður um að þessu máli verður vel tekið. Þetta mál hefur fengið sérstaka umfjöllun í öllum sjávarplássum landsins og er baráttumál alls fólks sem byggir sitt á afkomu til sjávar og helst er þetta mikið baráttumál þess fólks sem á sína ástvini á sjónum. Það er því von mín að þetta mál fái almennt jákvæða og skjóta afgreiðslu. Að lokinni umræðu í hv. Nd. óska ég eftir að málið verði sent til fjh.- og viðskn.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Mig langar til að koma hér og taka undir frv. sem er flutt af sjálfstæðismönnum í deildinni og taka undir það sem hv. 1. flm. sagði um mikilvægi þess að sjómenn séu í flotbúningum vegna þess að það er alveg ljóst og þarf ekki frekari vitnanna við hversu mikilvægt það er að sjómenn og þeir sem eru í miklum kulda séu vel klæddir og þá er auðvitað flotbúningur það albesta sem hægt er að hugsa sér fyrir sjómenn. Ég hef um árabil kennt sjómönnum í Slysavarnaskóla sjómanna um áhrif kælingar og kulda á mannslíkamann og þar hef ég að sjálfsögðu lagt mikla áherslu á hversu mikilvægt það er að klæða sig vel. Þessir flotbúningar eru tiltölulega nýtilkomnir á markaðinn. Mér finnst mjög mikilvægt það sem kemur fram í 1. gr. frv. um að flotbúningar verði að fullnægja kröfum Siglingamálastofnunar. Fyrir nokkrum árum voru á markaðnum --- sérstaklega voru dæmi um það erlendis --- búningar sem voru þannig að þegar menn fóru í þeim í sjóinn drukku þeir í sig svo mikið vatn að þeir sukku. Þess vegna finnst mér þetta vera mjög mikilvægt atriði að gerðar séu mjög strangar kröfur og ekki leyfður innflutningur á búningum eða öðru en því sem er viðurkennt og það allra besta og að vitað sé að muni í raun og veru vera nothæft til þess sem til er ætlast. Í greinargerð er vitnað til Jóhanns Axelssonar, prófessors í lífeðlisfræði, og talað um að flotgallar hafi ráðið úrslitum um lífslíkur sjómanna. Auðvitað er þetta alveg rétt vegna þess að fólk drukknar ekki af öðru en kulda eða þá það gefst upp vegna þess að það getur ekki synt lengur. Hér við land er það kuldinn sem tekur líf fólks ef það dettur í sjóinn og í svo köldum sjó sem er hér við land tekur það örfáar mínútur ef fólk er fáklætt. Auðvitað er hægt að láta sér detta í hug að fólk lifi 6--8 klukkustundir í sjónum hér við land. Ég efast þó um, alla vega um vetur, að svo langur tími geti liðið. Hins vegar er það ekki það sem skiptir máli. Við þurfum yfirleitt ekki svo langan tíma. Við þurfum í flestöllum tilvikum ekki nema kannski innan við klukkutíma þangað til hægt er að bjarga fólki þegar um slys er að ræða og fólk dettur útbyrðis og ekki er um björgunarbáta að ræða. Eftir að hafa kynnst sjómönnum í þeim skóla sem ég hef kennt í, Slysavarnaskóla sjómanna, þá veit ég að þeir hafa fullan skilning á þessum málum og mikinn áhuga. Ég reikna með því að þau hörðu viðbrögð sem hafa orðið nú við því að virðisaukaskattur skuli vera á þessum nauðsynlegu björgunartækjum hafi einmitt orðið vegna þess að fólk gerir sér betur og betur grein fyrir hversu mikilvægt það er að halda kuldanum frá líkamanum. Það er hann sem skiptir öllu máli. Og ef ég man rétt sat hv. 1. flm. einu sinni og hlustaði á þegar ég var að kenna sjómönnum um ofkælingu og björgun úr köldum sjó. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið lengri en endurtek það að ég tel mjög mikilvægt að við getum samþykkt frv. á þessu þingi. Ég get ekki trúað því að það sé slíkur kostnaður fyrir ríkissjóð að fella niður virðisaukaskatt af flotgöllum sem sjómenn kaupa sér sjálfir. Það er ekki nóg fyrir þá að eiga bara einn sem geti dugað í mörg ár, heldur verður að endurnýja þá nokkuð þétt. Mjög farsælt væri að Alþingi samþykkti að felldur yrði niður virðisaukaskattur á flotbúningum en jafnframt að athugað yrði hvort ekki þyrfti að kanna frekar önnur björgunartæki sem eru nauðsynleg fyrir sjómenn og ef nauðsyn krefur gera þau að skyldu ef það er talið nauðsynlegt til þess að hægt sé að gæta samræmis varðandi skattlagningu.

Pétur Bjarnason Herra forseti. Ég fagna framkomu frv. og tek eindregið undir efni þess. Það er að sjálfsögðu ekki tilviljun að það er Vestmanneyingur sem er 1. flm. og frummælandi fyrir þessu frv. en umræðan hefur einmitt verið mjög mikil þar í bæ sem er eðlilegt, þetta er höfuðstöð útgerðar á Íslandi og hefur verið um langan aldur. Ég kem hins vegar frá Ísafirði og ekki síður þar hefur þessi umræða verið í gangi. Einmitt á síðasta einu ári höfum við þó nokkuð mörg dæmi þar sem við teljum að hafi skipt algjörlega sköpum að menn voru í flotbúningi þegar óhöpp urðu. Við höfum kannski ekki eins skýr dæmi um það hvað hefði getað verið annars staðar því að það er nú svo að á útgerðarstöðum, eins og í Vestmannaeyjum og á Ísafirði þar sem menn sækja sjóinn sér til lífsviðurværis, gerast óhöppin oftar en skyldi og ég held að það sé skylda okkar að stuðla að hverju því sem getur orðið til aukins öryggis fyrir sjómenn okkar sem stunda þessa atvinnugrein. Og svo að ég víki að Vestfjörðum aftur, þá er þar mjög kaldur sjór. Þar er stundaður veiðiskapur á litlum bátum að vetrarlagi og sá veiðiskapur er fjarri því að vera hættulaus, eins og reynsla margra undanfarinna ára sýnir, og það hafa orðið afar mörg óhöpp, allt of mörg. Núna að undanförnu vitum við, eins og ég sagði áðan, að þessir búningar hafa, að mati sérfróðra manna, skipt sköpum og bjargað mannslífum. Þess vegna held ég að mjög æskilegt sé að frv. fái sem best brautargengi. Ég tek sérstaklega undir orðin ,,sem fullnægja kröfum`` vegna þess að ég var á fundi með siglingamálastjóra fyrir skömmu og þar barst einmitt talið að flotgöllum, afskiptum stofnunarinnar af þessu máli sem kom fram að hún taldi sig ekki hafa umboð til þess að sinna. Hins vegar, eins og kemur fram í frv., þá hefur Siglingamálastofnun ríkisins sett ákveðinn stimpil á þá búninga sem uppfylla þær kröfur sem settar eru. Það eru fleiri búningar á markaði á Íslandi svo að það er mjög nauðsynlegt að einmitt þetta verði skýrt, að það séu ekki aðrir en fullnægjandi búningar sem standast gæðakröfur sem fái þessa undanþágu. Flotvinnubúninga er ekki skylt að hafa í fiskiskipum, en það er held ég bara tímaspursmál hvenær það verður þar sem þetta ágæta öryggistæki hefur sýnt sig að vera þannig að það er hægt að sinna vinnu í þessu og oft og tíðum er hægt að meta aðstæður þannnig að menn séu í svona búningum við vinnu sína þegar meiri hætta er á ferðum en oft áður. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta en ítreka það að ég tek undir efni frv. og vænti þess að það fái sem best gengi.

Flm. (Árni Johnsen) Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir jákvæðar undirtektir í umfjöllun um þetta mikilvæga mál. Það er nú einu sinni svo að því miður er það bláköld staðreynd að öryggismál sjómanna hafa löngum setið óeðlilega á hakanum í okkar þjóðfélagi, kannski ekki síst vegna andvaraleysis sjómanna sjálfra í þeim efnum því það er þannig að allir sem þekkja vel sjómenn vita að þeim er gjarnt að leiða hjá sér umræðu og umfjöllun um eigið öryggi. Það er eins og það sé rótgróið meðal íslenskra sjómanna að leiða slíkt hjá sér að hluta, en sem betur fer hefur orðið breyting á því á undanförnum fáum árum og ég held einna mest í kjölfar stofnunar öryggismálanefndar sjómanna sem skipuð var 10 þingmönnum 1984 og vann allmikinn bálk sem hefur verið hrundið fram markvisst síðan. Og þetta er aðeins liður í því. Það er kominn búnaður sem menn geta unnið í. Eins og kom fram hjá hv. 12. þm. Reykv. er bæði um að ræða blautbúninga og þurrbúninga. Auðvitað gefur þurrbúningurinn meiri möguleika, en þó skiptir þarna miklu máli, eins og ég sagði áðan, hvort búningarnir falla vel að líkamanum eða eru víðir, hleypa inn í sig sjó. Þetta er spurning um að halda hita við æskilegastar aðstæður. Og þurrbúningarnir eru talsvert mikið dýrari. Blautbúningarnir gefa auðvitað minni lífsmöguleika og ekki, eins og ég sagði, svona langan tíma, nema það séu sérstaklega gerðir búningar sem eru mjög dýrir en eru til, en þessi almenni vinnuflotgalli er það sem málið snýst um og margir sjómenn hafa sæst á að vinna og þykir gott að vinna í honum fyrir utan öryggið sem það skapar. Það má með sanni segja að sjómenn Íslands séu stríðsmenn Íslands. Þeir heyja það stríð sem kostar í atvinnulífi og lífsbaráttu þjóðarinnar flest mannslífin. Aðeins í einu plássi, Vestmannaeyjum, hafa á síðustu 100 árum farist yfir 500 sjómenn, þ.e. fimm menn á ári, og það er mikil ástæða til þess að vera sífellt á verði í þessum efnum og gæta þess að vera hvetjandi en ekki letjandi. Virðisaukaskattur á þennan búnað er letjandi. Hann er gegn því að menn vilji og hafi geð í sér til þess að horfast í augu við að það er mikilvægt að auka og efla öryggi sjómanna og það er það sem við þurfum að gera. Stríðsmenn Íslands, sagði ég. Sem betur fer höfum við ekki þurft að búa við her á Íslandi, með íslenskum hermönnum, en þetta er ósköp svipað í sjálfu sér eins og það ef fallhlífastökkvarar Winstons Churchill á stríðsárunum hefðu sagt: Við förum ekki í fallhlíf, það þarf að setja lög um að fella niður tolla af þeim. Þetta er mikilvægt mál sem, eins og ég vil endurtaka, er ástæða til þess að stuðla að sem skyldusetningu. Það mál þarf að vinna betur. Fyrsta skrefið í þá átt er að tryggja það að ekki sé virðisaukaskattur á flotvinnubúningum og það er einfaldlega það atriði sem þessi lagagrein byggir á.

Flm. (Guðni Ágústsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja hér fram frv. til laga um breytingu á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga, nr. 54/1971, með síðari breytingum. Ásamt mér flytur þetta frv. hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir. Í frumvarpsgreininni segir, með leyfi forseta: ,,Aftan við 2. mgr. 5. gr. laganna bætist: Stjórn stofnunarinnar er þó heimilt að fella niður barnsmeðlög að hálfu eða öllu leyti ef um sérstaka félagslega erfiðleika er að ræða hjá skuldara. Nánari ákvæði um þetta atriði skulu sett í reglugerð.`` Svohljóðandi greinargerð fylgir þessu frv.: ,,Í íslensku samfélagi er það samdóma álit þegnanna að einstaklingur, sem á í vandræðum, eigi skilið hjálp og stuðning þar sem það á við. Og í umræðu allri í þjóðfélaginu undanfarin ár er snertir samfélagslega aðstoð til handa þeim er lenda í klóm ávana- og fíkniefna og í kjölfarið upplifa andlega, líkamlega og félagslega ógæfu sem endar oftar en ekki með hjónaskilnaði eða sambúðarslitum, hefur viðhorf samfélagsins þróast í þá átt sem betur fer að sá ógæfumaður eigi skilið stuðning og hjálp meðan hann er að ná sér á strik og verða aftur ábyrgur þegn í samfélaginu. Þessi aðstoð er sem dæmi oft í formi niðurfellingar á opinberum gjöldum, samið er um skuldbreytingar hjá lánastofnunum og samið um greiðslu meðlaga hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga. Sá liður, sem reynist mönnum oft erfiður við að glíma og semja um, eru barnsmeðlög. Oft er um að ræða menn sem í gegnum óreglu og fjármálaerfiðleika eða af því að langvinn veikindi hafa steðjað að``, kannski árum saman, þurfa þó ekki að vera mjög mörg ár, ,,eru með uppsöfnuð meðlög yfir marga mánuði og jafnvel ár. Árið 1987 var gerð sú breyting á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga að heimilt er að fella niður dráttarvexti af meðlagsskuld ef viðkomandi á við erfiðar félagslegar aðstæður að búa. Samt sem áður eru menn með það mikla skuld í höfuðstól að niðurfelling dráttarvaxta hrekkur ekki til. Og hvað gera þessir einstaklingar ef þeir sjá ekki fram á að geta greitt sín meðlög? Þeir vinna yfirleitt vinnu þar sem ekki eru dregin af þeim gjöld, þar tapast ekki bara meðlagsgreiðslur heldur einnig önnur opinber gjöld. Þeir fara úr landi og missa þar með tengsl við börn sín og eru flóttamenn í þeim skilningi að þeir ráða ekki við að stofna heimili eða starfa með eðlilegum hætti og yfirgefa oft land sitt þess vegna. Það sem er þó alvarlegast er að þeir missa oft og tíðum móðinn og við tekur endurtekin óregla og innlagnir á meðferðarstofnanir og síðar leita þeir á náðir félagsmálastofnunar bæjarfélags síns`` eins og dæmin sanna. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn. Nd.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég legg fram hér tvö frv. til laga, annað um breytingu á lögum nr. 50/1976, um almenningsbókasöfn, og hitt um breytingu á lögum nr. 29/1975, um launasjóð rithöfunda. Ástæðan fyrir því að þessi tvö frumvörp eru lögð fram er sú að starfandi eru í landinu tvö félög rithöfunda, Rithöfundasamband Íslands og Félag ísl. rithöfunda. Aðeins Rithöfundasamband Íslands er sá aðili sem leitað er til um umsagnir og til að tilnefna menn í stjórn Launasjóðs rithöfunda og í stjórn Rithöfundasjóðs, en um hann getur í lögum um almenningsbókasöfn. Ég vil leyfa mér að lesa hér úr greinargerð, með leyfi forseta: ,,Með lögum nr. 50/1976, um almenningsbókasöfn, og reglugerð frá 1. febrúar 1977 um Rithöfundasjóð Íslands á að tryggja öllum íslenskum rithöfundum aðgang að Rithöfundasjóði Íslands samkvæmt úthlutunarreglum hans. 2. mgr. 11. gr. laga um almenningsbókasöfn hljóðar svo: ,,Sérstaka reglugerð skal setja um Rithöfundasjóð Íslands í samráði við Rithöfundasamband Íslands.`` Hér er aðeins Rithöfundasamband Íslands nefnt til sögunnar en ekki Félag ísl. rithöfunda þegar kveðið er á um að hafa samráð við félög rithöfunda. Sami háttur er í 4. gr. laga um Launasjóð rithöfunda en hún hljóðar svo með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðuneytið setur reglugerð um framkvæmd laga þessara, að höfðu samráði við félagssamtök rithöfunda, þar sem m.a. skal kveðið á um stjórn sjóðsins, vörslu hans og greiðslur úr honum.`` Hér er skýrt tekið fram að haft skuli samráð við félagssamtök rithöfunda en þau voru þá, eins og áður segir, aðeins ein starfandi í landinu og hétu Rithöfundasamband Íslands. Síðan hafa íslenskir rithöfundar endurvakið gamalt félag um hagsmuni sína og það heitir í dag Félag ísl. rithöfunda. Það starfar við hlið Rithöfundasambands Íslands og þess vegna telur flm. eðlilegt að það njóti sömu réttinda og Rithöfundasambandið og að til Félags ísl. rithöfunda verði einnig leitað þegar óskað er umsagnar um hagsmunamál starfandi rithöfunda á Íslandi. Ég vil leyfa mér að lesa 1. gr. þessa frv.: ,,Við 2. mgr. 11. gr. laganna bætist: og Félag íslenskra rithöfunda. Alþingi kýs árlega sjö menn í stjórn Rithöfundasjóðs með óhlutbundinni kosningu til eins árs í senn.`` Á sama hátt segir í 1. gr. um frv. til laga um Launasjóð rithöfunda: ,,Menntamálaráðuneytið setur reglugerð um framkvæmd laga þessara, að höfðu samráði við Rithöfundasamband Íslands og Félag ísl. rithöfunda, þar sem m.a. skal kveðið á um stjórn sjóðsins, vörslu hans og greiðslur úr honum. Alþingi kýs árlega sjö menn í stjórn Launasjóðs rithöfunda með óhlutbundinni kosningu til eins árs í senn.`` Flm. telur rétt að þessi mál séu ekki í höndum menntmrn. og menntmrh. eins og núgildandi lög gera ráð fyrir, heldur kjósi Alþingi sjálft sjö menn, annars vegar í stjórn Launasjóðs rithöfunda og hins vegar í stjórn Rithöfundasjóðs Íslands. Í stjórnir þessara tveggja sjóða sem rithöfundar fá síðan úthlutað úr. Ég vil ekki hafa þessi orð lengri og vísa málinu til nefndar að vali forseta.

Forseti (Árni Gunnarsson) Forseti þakkar traustið og hann mun leggja til að þetta mál fari til hv. menntmn. Hér hefur hv. 16. þm. Reykv. í raun mælt fyrir tveimur frumvörpum sem eru samhliða hér á dagskrá, þ.e. 11. dagskrármálinu, almenningsbókasöfn, sem er 437. mál Nd. og 12. dagskrármálinu sem er Launasjóður rithöfunda og er 438. mál Nd. Engu að síður mun forseti taka 12. málið á dagskrá svo allra formsatriða sé gætt til fullnustu, en umræðunni um 11. dagskrármálið, almenningsbókasöfn, er lokið þar eð ekki hafa fleiri kvatt sér hljóðs en atkvæðagreiðslu er frestað.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Frv. til laga um breytingu á lögum nr. 29/1975, um Launasjóð rithöfunda. 1. gr. orðast svo: ,,4. gr. laganna orðist svo: Menntamálaráðuneytið setur reglugerð um framkvæmd laga þessara í samráði við Rithöfundasamband Íslands og Félag ísl. rithöfunda þar sem m.a. skal kveðið á um stjórn sjóðsins, vörslu hans og greiðslur úr honum. Alþingi kýs árlega sjö menn í stjórn Launasjóðs rithöfunda með óhlutbundinni kosningu til eins árs í senn. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Jafnframt skal ráðherra þegar eftir birtingu laganna gefa út nýja reglugerð um Launasjóð rithöfunda.`` Að öðru leyti vísa ég í greinargerð með frv. og til þess málflutnings hér áðan þegar ég mælti fyrir þessu frv. og frv. til laga um almenningsbókasöfn og legg til að þessu verði vísað til nefndar samkvæmt vali forseta.

Forseti (Árni Gunnarsson) Enn á ný hefur forseti þetta val og mun í þessu tilviki velja á nýjan leik hv. menntmn.

Flm. (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. um ráðningu trúnaðarmanna við sjúkrahús. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Kvennalistans, Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Um hlutverk slíkra trúnaðarmanna segir svo í frv., með leyfi forseta: ,,Við sjúkrahús, sbr. 1.--3. tölul. 1. mgr. 24. gr., skal starfa trúnaðarmaður sjúklinga og aðstandenda þeirra, ýmist í hlutastarfi eða fullu starfi, og greiðast laun hans úr ríkissjóði. Trúnaðarmaður skal vera talsmaður sjúklinga og aðstandenda þeirra gagnvart sjúkrahúsum og heilbrigðisyfirvöldum, afla upplýsinga fyrir þá og greiða úr spurningum. Trúnaðarmaður skal efla samvinnu milli starfsfólks heilbrigðisstétta, sjúklinga og aðstandenda þeirra.`` Þau sjúkrahús sem hér um ræðir eru svæðissjúkrahús, deildasjúkrahús og almenn sjúkrahús. Í grg. frv. segir m.a.: ,,Málefni sjúklinga, aðstandenda þeirra og starfsfólks sjúkrahúsa eru nú víða til umfjöllunar og endurskoðunar. Stofnuð hafa verið fjölmörg félög sjúklinga er hafa látið málefni þeirra varða sig á margvíslegan hátt.`` Vil ég þar m.a. nefna Styrk sem er félag krabbameinssjúklinga og aðstandenda þeirra, Samhjálp foreldra sem er félag foreldra krabbameinsveikra barna og Samhjálp kvenna sem er félag kvenna með brjóstakrabbamein. ,,Meðal annars hafa þau beint sjónum að andlegri líðan við erfiðar aðstæður. Starfsfólk sjúkrahúsa hefur einnig víða tekið höndum saman og átt frumkvæði að því að fjalla um mál er varða andlega velferð starfsfólks og sjúklinga. Í því sambandi má benda á umfjöllun um sorg og sorgarviðbrögð sem heilbrigðisstéttirnar, sjúklingar og aðstandendur þeirra hafa látið til sín taka.`` Kveikjan að því frv. sem hér liggur fyrir var samtal mitt við konu sem varð fyrir því að missa barn sitt eftir veikindi sem enduðu með sjúkrahúsdvöl eins og löngum er í slíkum málum. Í huga þessarar konu var mörgum spurningum enn ósvarað. Spurningum sem án efa hefði verið hægt að svara ef hún hefði vitað hvert hún átti að snúa sér. Henni voru ofarlega í huga spurningar eins og: Hvers vegna var meðferð barnsins míns breytt? Var einhvern tíma von um bata? Af hverju vissi ég ekki hvað var að gerast? Nokkur ár eru liðin og þessum spurningum er enn ósvarað að því er þessa konu varðar. Hún lét þó vel af framkomu starfsfólks deildar þeirrar sem barnið lá á. Þar mætti hún hlýju og skilningi. Margt var gert til að greiða úr spurningum hennar en eftir sat að hana fýsti að fá að vita meira um þá læknisfræðilegu meðferð er barnið fékk en vissi ekki hvern hún átti að spyrja. Það var einfaldlega enginn sem hafði það sérstaka hlutverk að greiða úr slíkum spurningum. Þó er ég sannfærð um að ýmsir er á deildinni unnu hefðu bæði haft vilja og getu til að ræða málin við hana, leita eftir svörum frá læknum og þekkingu til að miðla þeim fróðleik til hennar. Það þarf áræði og frumkvæði starfsfólks, sjúklinga og aðstandenda þeirra til að taka af skarið og tala um slík mál og það þarf tíma sem er sérstaklega tekinn frá til þessa. Hjúkrunarfólk hefur víða haft frumkvæði af því að taka þetta hlutverk að sér og sinnt því vel. En það breytir því ekki að slíkri þjónustu er ekki ætlaður staður innan heilbrigðiskerfisins né heldur tími í þéttskipaðri dagskrá sjúkrahúsanna og starfsfólksins sem þar vinnur. Eins og skipulagi sjúkrahúsa er nú háttað þykir mörgum, bæði starfsfólki stofnana og sjúklingum og aðstandendum þeirra að heppilegt væri að koma á einhvers konar kerfi trúnaðarmanna fyrir sjúklinga og aðstandendur þeirra líkt og trúnaðarmannakerfi á vinnustöðum. Starfssvið þessara aðila yrði án efa mjög vítt og mundi þurfa að mótast í samvinnu við sjúklinga, aðstandendur þeirra og starfsfólk sjúkrahúsa. Hlutaðeiganda yrði ætlað annað hlutverk en nú er í höndum félagsráðgjafa og presta sjúkrahúsa, m.a. að leita svara við spurningum sjúklinga og aðstandenda þeirra um læknisfræðilega meðferð, liðsinna sjúklingum og aðstandendum þegar þeim þykir skorta skýringar eða upplýsingar um læknismeðferð eða aðrar ákvarðanir sem teknar eru um málefni þeirra. Einnig væri það hlutverk trúnaðarmanns að vera talsmaður sjúklinga og aðstandenda þeirra í öllum þeim margvíslegu málum sem upp kunna að koma í mannlegum samskiptum á sjúkrahúsum. Þar koma oft upp viðkvæm mál þegar taka þarf erfiðar ákvarðanir. Slíkt reynir mjög á fólk bæði líkamlega og andlega. Æskilegt er að slíkur trúnaðarmaður hefði sérþekkingu á sviði heilbrigðismála og þekkingu á aðhlynningu sjúkra. Því segir svo í 5. mgr. frv.: ,,Trúnaðarmaður skal vera hjúkrunarfræðingur að mennt eða hafa aðra þá faglegu reynslu og menntun sem starfið krefst að mati sjúkrahússtjórnar. Sjúkrahússtjórn annast ráðningu trúnaðarmanns, að höfðu samráði við félög sjúklinga og aðstandendur þeirra verði því við komið. Trúnaðarmaður getur jafnframt gegnt öðrum störfum á sjúkrahúsinu.`` Þessa síðustu setningu tel ég mjög mikilvæga vegna lítilla sjúkrahúsa og einnig vegna þess að oft getur skipt máli að ekki sé verið að ráða í stöðu sem er stök heldur hluti af verksviði einhvers starfsmanns á sjúkrahúsi. Íslenskt heilbrigðiskerfi er að mörgu leyti mjög gott. Menntun starfsfólks heilbrigðisstétta er mikil og tækjakostnaður sjúkrahúsanna er víða fullkominn. Það er því fyllilega tímabært að hyggja nánar að andlegri velferð allra er leita þurfa til sjúkrahúsa vegna veikinda sinna eða náinna aðstandenda. Frv. er ætlað að verða skref í þá átt að taka á því mikilvæga máli sem mannleg samskipti á sjúkrahúsum eru og virða rétt sjúklinga og aðstandenda þeirra til að fá fullkomnar upplýsingar og úrlausn mála hjá einum óháðum aðila sem bundinn er trúnaði og hefur þá skyldu fyrst og fremst að liðsinna sjúklingum og aðstandendum þeirra og efla samstarf sjúklinga, aðstandenda þeirra og heilbrigðisstéttanna. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og heilbr.- og trn.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á vaxtalögum nr. 25/1987. ,,1. gr. 12. gr. laganna orðist svo: Ekki er heimilt að leggja áfallna dráttarvexti við höfuðstól skuldar og reikna nýja dráttarvexti af samanlagðri fjárhæð höfuðstóls og vaxta eða reikna aðra vaxtavexti af skuld. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Jafnframt falla úr gildi öll önnur lagaákvæði um vaxtavexti af skuldum. Frá og með birtingardegi laga þessara er óheimilt að leggja áfallna dráttarvexti við höfuðstól ógreiddra eða óuppgerðra skulda.`` Frv. er lagt fram til þess að freista þess að draga úr vaxtaokrinu á Íslandi. Með vaxtalögum frá 1987 komu ný ákvæði í lög á Íslandi um heimild til að leggja áfallna dráttarvexti við höfuðstól skuldar og reikna nýja dráttarvexti af samanlagðri fjárhæðinni. Með þessu móti hefur upphæð skulda vaxið það hratt að það hefur orðið mörgum Íslendingum ákaflega þungt í skauti. Einstaklingar, fjölskyldur og fyrirtæki hafa misst eigur sínar og jafnvel orðið gjaldþrota vegna þess. Mikil verðmæti hafa verið færð til í þjóðfélaginu í skjóli þessarar greinar vaxtalaganna. Hugsunin á bak við dráttarvexti er sú að þegar þeir eru reiknaðir falla niður allir almennir vextir af skuld ásamt verðbótum og öðru umsömdu álagi. Þess vegna eru dráttarvextir jafnan hafðir hærri en samanlagðir þeir vextir og verðbætur sem þá falla niður. Þannig er lánardrottni tryggt að fá hærri vexti, betri stöðu á skuld sinni en ella. Þess vegna er það hrein viðbót við þá eðlilegu vexti sem reikna ber af skuld þegar dráttarvextir eru um hver áramót lagðir við hlið skuldarinnar og búinn til nýr höfuðstóll sem ber síðan aftur vaxtavexti næsta ár. Í grg. eru sýnd þrjú dæmi um mismunandi upphæð vaxta. Niðurstaðan er sú að þegar eru reiknaðir svokallaðir flatir vextir af skuld sem nemur 1 millj. kr., þ.e. þeim er ekki bætt við höfuðstólinn, munar um rúmri milljón á vöxtunum einum saman í fjögur ár. Þetta er svimandi fjárhæð og hér er um svo gífurlega mikinn mun að ræða á sömu skuldinni, eftir því með hvorri aðferðinni er reiknað, flötum vöxtum eða vaxtavöxtum, að það gengur ekki lengur að búa til höfuðstól skulda á þennan hátt hér á landi. Þetta eru það miklir peningar sem eru í húfi og hlutfallið er það hátt að það er komið fram úr öllum eðlilegum skilningi á vaxtalögunum. Vaxtavextir gera ekkert annað en að ýta undir að fólk tapi eignum sínum. Almenningur tapar á þessum vöxtum. Ástæðan fyrir því að það er auðvelt að leggja þessa vexti af er fyrst og fremst sú að þessir vextir taka ekki til vaxta á sparifé landsmanna og hafa því engin áhrif á sparifé því hér er eingöngu um að ræða vexti af skuldum. Þess vegna telur flm. að hér sé kjörin leið til að draga úr vaxtaokrinu án þess að skerða nokkuð eðlilega fengið sparifé. Það telur flm. vera kjarna málsins. Virðulegi forseti. Að svo mæltu vísa ég málinu til hv. fjh.- og viðskn.

Flm. (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 74/1974, um meðferð opinberra mála, með síðari breytingum. Flm. auk mín eru þær þingkonur Kvennalistans Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði hljóða svo, með leyfi forseta: ,,5. mgr. 40. gr. orðast svo: Nú skal spyrja barn yngra en 16 ára og skal þá tilkynna það barnaverndarnefnd. Getur nefndin sent fulltrúa sinn til að vera við yfirheyrslurnar. Einnig skal tilkynna foreldri eða forráðamönnum barnsins um yfirheyrslurnar svo fremi að grunur leiki ekki á að þau tengist málinu.`` Frv. þetta er ekki mikið að vöxtum. Í grg. kemur fram hverjar þær meginbreytingar eru sem lagt er til að verði gerðar á greininni. Þar stendur: ,,Í gildandi lögum stendur að tilkynna skuli barnaverndarnefnd um yfirheyrslu barna ,,ef þess er kostur``. Lagt er til í frumvarpi þessu að það sé skylda að tilkynna barnaverndarnefnd ef barn er kallað til yfirheyrslu. Einnig er lagt til að skylt sé að tilkynna foreldri eða forráðamanni ef barn er tekið til yfirheyrslu hjá lögreglunni, en ekki einungis barnaverndarnefnd eins og núgildandi lög kveða á um. Ef grunur leikur á að foreldrar eða forráðamenn barnsins tengist málinu sem yfirheyrslan snertir gildir þetta ákvæði ekki.`` Varla leikur nokkur vafi á því að hér er um að ræða lagfæringu á lögum sem á fullan rétt á sér. Þetta mál er nú flutt vegna ábendingar foreldris sem varð fyrir því að barn var kvatt til yfirheyrslu án þess að fjölskyldan vissi nokkuð um það. Slíkt hlýtur að koma sem reiðarslag yfir fjölskyldu sem það hendir og því er mjög mikilvægt að þetta nái fram að ganga. Ég vil aftur vísa í grg. þar sem stendur: ,,Börn geta verið mikilvæg vitni í opinberum málum og nauðsynlegt málsins vegna að færa þau til yfirheyrslu. Lögreglunni er skylt ef svo er að leita til barnaverndarnefndar og láta vita af því að barnið verði tekið til yfirheyrslu. Nefndin þarf að veita samþykki sitt og getur sent fulltrúa til að fylgjast með yfirheyrslunni. Það er hins vegar engin trygging fyrir því í núgildandi lögum að foreldrar eða forráðamenn séu látnir vita ef barn þeirra er fært til yfirheyrslu. Það er vissulega alvarlegt mál ef barn tengist brotamáli á einhvern hátt en yfirheyrsla hjá lögreglu er ekki síður alvarlegt mál. Það getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir barnið að vera óstutt á meðal einkennisklæddra lögreglumanna. Návist foreldra eða forráðamanna getur veitt barninu ómetanlegan stuðning þó að ekki sé mælt með að foreldrar eða forráðamenn séu viðstaddir sjálfa yfirheyrsluna.`` Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Flm. (Sólveig Pétursdóttir) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra, nr. 82/1989. Flm. auk mín eru Anna Ólafsdóttir Björnsson, Friðrik Sophusson, Hreggviður Jónsson, Ólafur G. Einarsson og Þórhildur Þorleifsdóttir. Í 1. gr. frv. segir: ,,27. gr. laganna orðist svo: Vistmenn, sem hafa tekjur umfram 30.000 kr. á mánuði, skulu taka þátt í greiðslu dvalarkostnaðar á stofnunum fyrir aldraða, sbr. 18. gr. Með tekjum sínum, sem eru umfram 30.000 kr., skal vistmaður (langlegusjúklingur) greiða dvalarkostnað sinn að hluta eða öllu. Setja skal með reglugerð nánari ákvæði um þátttöku vistmanna í greiðslu dvalarkostnaðar, m.a. um hækkun viðmiðunartekna. 2. gr. Lög þessi öðlist gildi 1. júlí 1990.`` Mun ég þá gera grein fyrir grg. sem fylgir með frv. ,,Í frv. þessu er lögð til sú breyting að þær 11.000 kr., sem kveðið er á um í 1. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 82/1989, um málefni aldraðra, skuli hækka upp í 30.000 kr., en 27. gr., þar á meðal 3. mgr., er að öðru leyti efnislega óbreytt. Rétt er þó að vekja sérstaklega athygli á 3. mgr. þar sem gera má ráð fyrir því að ætlunin hafi verið að hækka þessar viðmiðunarfjárhæðir talsvert í reglugerð, en nú, þegar hún hefur litið dagsins ljós, er aðeins um óverulegar hækkanir að ræða og því er hér gerð tillaga um lagabreytingu. Í eldri lögum um málefni aldraðra þurftu aldraðir að vísu að greiða hlutdeild í dvalarheimiliskostnaði ef þeir höfðu lífeyrissjóðstekjur umfram frítekjumark en greiðslur féllu niður ef þeir fluttust á hjúkrunardeild. Í lögum nr. 82/1989 virðist hafa verið ætlunin að breyta þessu fyrirkomulagi að einhverju leyti í réttlætisátt og jafnvel að létta á greiðsluskyldunni hjá þeim sem greitt hafa í lífeyrissjóði en niðurstaðan hefur orðið önnur. Það sem vekur sérstaka athygli er að nú greiða einnig aldraðir sjúklingar fyrir vist sína. Lögin hafa þannig stækkað þann hóp aldraðra sem ætlað er að greiða dvalarkostnað sinn í stofnunum að hluta eða öllu. Þeir, sem hafa yfir 11 þús. kr. á mánuði í eigin tekjur, skulu þannig greiða með sér og bitna þessar greiðslur aðallega á fólki sem greitt hefur til lífeyrissjóða á starfsævi sinni, enda þótt eignatekjur séu einnig teknar inn í þennan kostnað. Þetta fólk fær þar að auki ekki neina vasapeninga frá Tryggingastofnun ríkisins líkt og þeir sem ekki hafa neinar aðrar tekjur en frá þeirri stofnun. Vasapeningaupphæðin er að vísu ,,smánarlega lág`` eins og heilbrmrh., Guðmundur Bjarnason, komst að orði í umræðum um frv. á síðasta þingi, eða núna um það bil 6000 kr. á mánuði. Það þyrfti svo sannarlega að hækka þessar bætur því að fjöldi vistmanna þarf nú að sækja um fjárhagsstyrki til fatakaupa frá sveitarfélaginu og þykir mörgum sárt. Raunar geta margir aldraðir ekki hugsað sér að sækja um slíka styrki. Engu að síður hlýtur að teljast óeðlilegt að það fólk, sem hefur tekjur umfram bætur frá Tryggingastofnun vegna þess sparnaðar sem það hefur ástundað alla ævi, skuli missa þær til ríkisins þegar það sest í helgan stein. Vandséð er hvaða rök geta réttlætt slíka ráðstöfun löggjafans enda þótt vistun aldraðra feli í sér mikinn kostnað fyrir ríkissjóð. Það má einnig leiða að því rök að eldri borgarar þessa lands séu nú þegar búnir að leggja sitt af mörkum til samfélagsins hvað þennan kostnað varðar og að þeir eigi sinn sparnað sjálfir. Í núgildandi lögum um málefni aldraðra felast margvíslegar breytingar frá því sem áður var. T.d. falla nú færri stofnanir undir lögin en áður, þar á meðal svonefndar þjónustuíbúðir aldraðra. Í 18. gr. laganna er skilgreint hvað teljist stofnanaþjónusta fyrir aldraða samkvæmt lögum þessum. Hún er tvískipt, annars vegar þjónustuhúsnæði aldraðra skv. 1. tölul. og hins vegar hjúkrunarrými á öldrunarstofnunum eða hjúkrunarheimili skv. 2. tölul. (Sjá fylgiskjal I með skilgreiningu laganna á stofnanaþjónustu og fylgiskjal II, reglugerð nr. 47/1990 um stofnanaþjónustu fyrir aldraða, einkum fylgiskjal með henni þar sem er skrá um öldrunarstofnanir og hjúkrunarrými fyrir aldraða.) Um langan tíma hefur það verið eitt af höfuðeinkennum sjúkratrygginga á Íslandi að öllum sjúkratryggðum landsmönnum hefur verið tryggð ókeypis vist á sjúkrahúsum og sjúkradeildum fyrir aldraða, sbr. 40. og 41. gr. laga um almannatryggingar. Þannig segir í upphafi 41. gr.: ,,Hverjum þeim, sem sjúkratryggður er skv. 40. gr., skal tryggð ókeypis vist að ráði læknis í sjúkrahúsum ...`` Verður ekki annað séð en 27. gr. laga nr. 82/1989 gangi þvert á þetta ákvæði almannatrygginga og breytir þar varla nokkru um þótt aldraðir sjúklingar séu í reglugerð kallaðir ,,langlegusjúklingar``. Þessa nýtilkomnu greiðslubyrði mætti e.t.v. kalla ,,sjúklingaskatt`` og vísast þá til fyrri umræðna á Alþingi um hann, m.a. á þinginu 1983--84 er rætt var um umdeilda tillögu í þá átt að sjúklingar greiddu hluta af fæðiskostnaði sínum en þá var þessi nafngift notuð. Þess má geta til upplýsingar að 1596 lífeyrisþegar dveljast nú í hjúkrunarrými landsins. Af þeim greiða 285 eitthvað upp í vistgjaldið af tekjum sínum en 20 greiða það að fullu. Ekki liggja fyrir tölfræðilegar upplýsingar um fjölda aldraðra sem er í þjónustuhúsnæði og greiðir dvalarkostnað sinn að hluta eða öllu leyti. Samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar fá u.þ.b. 1200 vistmenn greidda elliheimilisuppbót að fullu eða hluta vegna þess að þeir geta ekki greitt allan dvalarkostnað sinn. Það eru þó alltaf nokkrir vistmenn sem greiða dvalarkostnað sinn að fullu. Við meðferð málsins í nefnd væri æskilegt að fá nákvæmar tölfræðilegar upplýsingar um kostnaðargreiðslur vistmanna. Lög nr. 82/1989 tóku gildi um síðustu áramót og reglugerð um stofnanaþjónustu fyrir aldraða, nr. 47/1990, frá 17. janúar 1990 tók gildi 1. febrúar sl. Í reglugerð þessari hafa viðmiðunarmörk 27. gr. laga nr. 20/1989 aðeins verið hækkuð til samræmis við hækkun bóta og eru nú þær upphæðir sem vistmenn halda eftir á mánuði 15.700 kr. í þjónustuhúsnæði og 13.200 kr. í hjúkrunarrými. Allar tekjur umfram þessar fjárhæðir renna til greiðslu dvalarkostnaðar upp að 61.290 kr. á mánuði eins og daggjaldanefnd hefur ákveðið. Þessar fjárhæðir eru allt of lágar og hlýtur það að reynast fólki þungbært að hafa ekki meira fé til ráðstöfunar, hvort sem það dvelst í þjónustuhúsnæði eða hjúkrunarrými. Þykir því sanngjarnt að leggja til þessa hækkun til viðmiðunar, þ.e. 30.000 kr. Til þess að gera skýrari grein fyrir þeim nýmælum sem frumvarp þetta felur í sér í samanburði við 27. gr. laga gildandi laga, nr. 82/1989, ásamt fyrrnefndri reglugerð, þá eru hér tvö dæmi, miðuð við 1. febrúar 1990. Tryggingastofnun ríkisins greiðir svokallaða elliheimilisuppbót skv. 19. gr. almannatryggingalaga, sbr. 13. gr. reglugerðar nr. 351/1977. Grunnlífeyrir ellilífeyrisbóta er nú 11.016 kr. á mánuði.`` Ef við tökum núgildandi kerfi um einhleypa, þ.e. einhleypur í þjónustuhúsnæði. Viðmiðun 15.700 kr. á mánuði. Tekjur 60.000 kr. á mánuði (eftirlaun). Tekjutrygging á mánuði er engin. Hann borgar sjálfur með tekjum sínum á mánuði, að frádregnum skerðingarmörkum: 60.000 -- 15.700 = 44.300. Sambærileg tala fyrir mann á langlegudeild er 46.800 sem sá maður borgar sjálfur. Dvalarkostnaður er samtals 61.290 -- (11.016 + 60.000 -- 15.700). Þannig er fengin upphæðin 5.974 kr. sem er svokölluð elliheimilisuppbót. Tryggingastofnun borgar því 11.016 + 5.974 eða 16.900. Samkvæmt frv. sem hér er til umfjöllunar tökum við aftur dæmi um einhleypan mann í þjónustuhúsnæði. Viðmiðun er hins vegar 30.000 kr. á mánuði. Tekjur 60.000 kr. á mánuði og tekjutrygging engin. Hann borgar sjálfur 60.000 -- 30.000 = 30.000. Dvalarkostnaður = 61.290 -- (11.016 + 60.000 -- 30.000) = 20.274 kr. sem er svokölluð elliheimilisuppbót. Tryggingastofnun borgar því 11.016 + 20.274 = 31.290. ,,Rétt þótti að gera hér einnig grein fyrir kostnaðarhlutdeild Tryggingastofnunar en hún er að sjálfsögðu fjármögnuð af skattgreiðendum. Þá má sömuleiðis geta þess að skattalögum hefur ekki verið breytt vegna vistmanna á stofnunum þannig að allar tekjur sem eru umfram 52.400 kr. á mánuði eru skattskyldar. Eftir að núgildandi lög um málefni aldraða komu til framkvæmda hefur orðið vart mikillar óánægju meðal aldraðra og telja þeir ekki sanngjarnt að þurfa á síðustu árum ævinnar að greiða meiri hluta eftirlauna sinna til ríkisins. Reyndar kom frv. að núgildandi lögum svo seint fram á síðasta þingi að lítill tími gafst til efnislegrar umfjöllunar um þennan viðamikla málaflokk og er ekki óeðlilegt að ætla það, m.a. af umræðum á Alþingi að dæma, að fulltrúar löggjafarvaldsins, margir hverjir, hafi búist við mun hærra viðmiðunarmarki en ákvæði reglugerðarinnar gera ráð fyrir. Í þessu sambandi er einnig rétt að minna á 2. mgr. 1. gr. laganna um málefni aldraðra sem ákvæði 1. og 2. mgr. 27. gr. geta varla talist samrýmast, en þar segir svo: ,,Tilgangur þessara laga er að aldraðir geti svo lengi sem verða má búið við eðlilegt heimilislíf en að jafnframt sé tryggð nauðsynleg stofnanaþjónusta þegar hennar gerist þörf. Eftir því sem kostur er skal sjálfsákvörðunarréttur aldraðra í því efni virtur og möguleikar þeirra til ráðstöfunar eigin eigna og lífeyris ef þess gerist þörf.`` Með hliðsjón af þessu ákvæði, og til þess að milda áhrif þeirrar löggjafar sem hér um ræðir, er lagabreyting þessi lögð til. Það er skoðun flutningsmanna að enda þótt nú sé mikið rætt um þörf aðhalds og sparnaðar í ríkiskerfinu hljóti að verða að taka tillit til hagsmuna og sjálfsvirðingar þessa fólks sem lagt hefur grundvöllinn að íslensku nútímaþjóðfélagi.`` Með þessu frv. eru tvö fylgiskjöl. Á fylgiskjali I er lýst skilgreiningu 18. gr. laganna um málefni aldraðra og skilgreiningu hennar á stofnanaþjónustu. Þar er annars vegar lýst því hvernig þjónustuhúsnæði aldraðra eigi að vera og síðan hvernig hjúkrunarrými á öldrunarstofnunum eða hjúkrunarheimili skuli vera. Mun ég ekki gera nánari grein fyrir því hér. Hins vegar er í fylgiskjali II látin fylgja reglugerðin í heild, þessi reglugerð sem ég vitnaði til hér áðan, og er það talið nauðsynlegt til að skýra málið enn frekar þar sem hér er um nokkuð flókin mál að ræða og margvíslegar breytingar. Hæstv. forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir þeirri lagabreytingu sem hér er lögð til ásamt meðfylgjandi grg. Mér þykir miður að hæstv. heilbr.- og trmrh. er ekki staddur hér við þessa umræðu og vona ég að það sé ekki tákn um áhugaleysi hans. Ég legg áherslu á það að með þessu frv. er fyrst og fremst reynt að milda áhrif þeirra laga um málefni aldraðra sem nú eru í gildi. Þó vil ég ítreka það sem kemur fram í greinargerð að margir eru þeirrar skoðunar að eldri borgarar þessa lands séu nú þegar búnir að leggja sitt af mörkum til samfélagsins hvað vistunarkostnað snertir og að þeir eigi sinn sparnað sjálfir. Þessi skoðun kom m.a. fram í umræðum um frv. sem varð að núgildandi lögum á síðasta þingi og átti ekki síst við það atriði að nú ættu aldraðir sjúklingar að fara að borga með sér, en eins og bent er á í grg. með þessu frv. hlýtur hér að vera gengið þvert á 41. gr. almannatryggingalaganna, og hljóta það að teljast furðuleg vinnubrögð. Það álit hefur þó komið fram að öldruðum hafi verið mismunað þar sem hluti aldraðra hefði þurft að greiða þennan kostnað en ekki ef þeir urðu sjúkir og fóru í hjúkrunarrýmið. Það er þó á skjön við almannatryggingalögin, eins og ég benti á, og má segja að það sé almennt varhugaverð stefna að fulltrúar löggjafarvaldsins og sérstaklega fulltrúar framkvæmdarvaldsins telji sér það frjálst að ráðskast á þennan hátt með fjármuni fólks, fjármuni sem það hefur unnið fyrir í sveita síns andlitis og á þetta ekki síst við um lífeyrissjóðsgreiðslur. Það fer þó ekki á milli mála að öldrunarstofnanir eru mjög dýrar stofnanir en það getur hins vegar engan veginn réttlætt það ástand sem hér hefur skapast eftir að núgildandi lög komu til framkvæmda og hlýtur að vera með öllu ljóst að þær fjárhæðir sem gamla fólkið fær mánaðarlega að halda eftir til ráðstöfunar eru skammarlega lágar. Í heild má segja að lög nr. 82/1989 og meðfylgjandi reglugerð feli í sér svo margvíslegar breytingar og að sumu leyti skerðingu á réttarstöðu aldraðra að þetta þyrfti að skoðast upp á nýtt og í heild sinni. Einkum sést það af reglugerðinni sem er á fylgiskjali II með frv., t.d. það atriði að nú borga aldraðir fyrir dagvist sem þeir gerðu ekki áður og er þá vandséð hvernig þeir eiga að geta haldið áfram að búa á sínum eigin heimilum þar sem því fylgir talsverður kostnaður, hiti, rafmagn, jafnvel húsaleiga o.s.frv. Framkvæmd laganna og reglugerðarinnar hafa og reynst þeim sem að öldrunarmálum starfa mjög erfið, ekki síst sá þáttur sem snýr að innheimtu dvalarkostnaðar, og margt gamalt fólk á mjög erfitt með að skilja þær ráðstafanir sem hér um ræðir sem vonlegt er. Á það er einnig minnst í greinargerðinni að vasapeningar séu skammarlega lágir en mér skilst að upphæð þeirra sé verið að skoða í þeirri endurskoðunarnefnd almannatryggingalaganna sem verið hefur við lýði um alllangan tíma þótt enn sjáist enginn árangur af hennar starfi. Vonir standa þó til að einhverjar tillögur muni brátt líta dagsins ljós. En ekki er vanþörf á að hækka vasapeningana sem eru u.þ.b. 6000 kr. á mánuði. Í lagatextanum í 2. mgr. 1. gr. frv. er bætt við innan sviga orðinu ,,langlegusjúklingur`` til þess að undirstrika það að þessi lagabreyting nær bæði til fólks sem dvelur í þjónustuhúsnæði og í hjúkrunarrými þar sem fyrrgreindir aðilar hafa ekki síður þörf fyrir ráðstöfunarfé en þeir síðarnefndu, enda er talað um vistmenn og langlegusjúklinga í reglugerð og 27. gr. laga nr. 82/1989 nær til hvors tveggja. Þá er og rétt að geta þess að nú nýverið bárust mér upplýsingar um þá vistmenn sem dveljast í þjónustuhúsnæði. Samkvæmt úrtaki úr bótaskrám Tryggingastofnunar ríkisins eru 1107 einstaklingar með dvalarheimilisuppbót. Þar af eru 1014 með óskerta dvalarheimilisuppbót en 93 með skerta. Í grg. er hins vegar talað um 1200 vistmenn. Því miður gafst ekki tími til að leiðrétta það og bæta þessum nýju upplýsingum við. Að sjálfsögðu væri æskilegt og raunar nauðsynlegt að fá nákvæmar tölfræðilegar upplýsingar um kostnaðarhlutdeild aldraðra til þess að hægt sé að gera sér grein fyrir þeim kostnaði sem lagabreyting þessi mun leiða af sér. Þó virðist af tölum að hér þurfi ekki að vera um mjög mikinn kostnað að ræða. Hæstv. forseti. Ég tel þörf á að víkja nokkuð að meðferð og umræðum á síðasta þingi um frv. sem varð að núgildandi lögum. Frv. um málefni aldraðra virðist hafa komið svo seint fram á þinginu í fyrravor að takmarkaður tími hafi gefist til umfjöllunar, enda málið ekki sent til umsagnar frá efri deild þar sem mælt var fyrir frv. fyrst og það þrátt fyrir að um svo umfangsmikinn málaflokk var að ræða. Stjórnarandstaðan mótmælti þó mjög ákveðið ýmsum atriðum, t.d. hinum fræga nefskatti, en nú liggur fyrir þinginu frv. um afnám hans frá hv. þm. Geir H. Haarde. Eins var mjög mikil óánægja með þessa greiðsluþátttöku og lagt til í 27. gr. að orðin ,,eða öllu`` féllu niður en sú tillaga náði ekki fram að ganga. Þá kom fram mjög mikil gagnrýni á viðmiðunarupphæðina 11.000 kr. sem er í 27. gr., en menn virðast þó hafa gert sér vonir um að þeirri upphæð og greiðslufyrirkomulagi yrði breytt verulega í reglugerð eins og reyndar 3. mgr. 27. gr. gaf ástæðu til, enda sagði hæstv. heilbr.- og trmrh. þegar í 1. umr. um frv. að 11.000 kr. væru aðeins viðmiðunartala en auðvitað ekki fastbundin að öðru leyti og gæti sjálfsagt verið til umræðu hvort sú viðmiðun væri rétt, sbr. 18. hefti Alþingistíðinda 1988--1989, dálki 5055. Heilbr.- og trn. efri deildar kom fram brtt. við 30. gr. í umræddu frv. þess efnis að heilbrmrh. setji þegar eftir gildistöku laganna með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd þeirra. Það þótti ástæða til að setja þetta inn í frv. vegna mikilvægis þess að setning reglugerðar drægist ekki á langinn. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir segir einnig við 2. umr. um frv.: ,,En það á e.t.v. eftir að sýna sig, þegar þessar breytingar eru komnar til framkvæmda, að einhverju þurfi að hnika til og breyta frekar eftir því sem reynslan leiðir í ljós.`` Enn fremur segir hæstv. heilbr.- og trmrh. Guðmundur Bjarnason við 2. umr., sbr. 23. hefti Alþingistíðinda, dálk 7618, með leyfi forseta: ,,Það er einnig um það getið að nánar skuli kveðið á um þessar greiðslur í reglugerð og ég hygg ekki að nokkrum hafi dottið í hug að sá sem hefur 11.000--15.000 kr. eða einhverja slíka upphæð greiði dvöl sína að fullu, það er ekkert verið að hugsa þetta á þann hátt, en það sé hægt að ætlast til þess að þeir sem hafa verulegar tekjur greiði fyrir þessa dvöl. Það er það sem hér er lagt til og finnst mér ekki óeðlilegt að við það sé haldið.`` Mér er spurn: Hvernig var þetta þá hugsað? Það er ekki bara fólk með verulegar tekjur sem greiðir að fullu, heldur greiðir fjöldi manna þennan dvalarkostnað að hluta og það fólk sem getur ekki talist hafa miklar tekjur. Það má þó skilja orð hæstv. ráðherra á þann hátt varðandi þessar viðmiðunartekjur, 11.000 kr., að það sé á engan hátt bindandi tala og gæti því orðið um talsvert meira ráðstöfunarfé að ræða sem sett yrðu ákvæði um í reglugerð. Þá þykir einnig rétt, hæstv. forseti, að geta ummæla í sömu þingtíðindum, dálki 7624, en þar mælir hv. þm. Hjörleifur Guttormsson á þess lund: ,,Spurningin um greiðslur af hálfu vistmanna sem gert er ráð fyrir í 27. gr. er hins vegar álitamál að mínu mati. Ég hefði viljað skoða þau efni betur áður en væri farið að lögfesta þá skipan þó að ákvæði séu um það í gildandi lögum eins og hæstv. heilbrrh. vék að og ég hvet hv. heilbr.- og trmrh. til þess að gæta sín vel í sambandi við reglugerðarsetningu á grundvelli þessarar lagagreinar.`` Hér talar stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar og varar mjög við þessum ráðstöfunum, enda telur hann tekjuviðmiðunina, 11.000 kr., allt of lága. Þessi hv. þm. er einnig alþýðubandalagsmaður og skyldi maður ætla að hans flokksmenn væru sama sinnis í málaflokki sem þessum, en svo var nú ekki raunin því að þetta frv. fór í gegnum þingið á atkvæðum stjórnarþingmanna, sama úr hvaða flokki þeir voru, og ekki var talin ástæða til að styðja tillögu minni hlutans. Skýringin kann þó að felast í því að hv. þingmenn hafi búist við allt öðrum og hærri viðmiðunartekjum í reglugerð. Það hlýtur bara að vera svo mjög sem t.d. alþýðubandalagsmenn telja sig hafa stutt kerfi almannatrygginga, en hér er auðvitað líka verið að ráðast á það kerfi, sbr. 41. gr. almannatryggingalaga sem tryggir öllum sjúkratryggðum landsmönnum ókeypis sjúkrahúsvist, enda er þess getið í greinargerð með því frv. sem hér er til umræðu að e.t.v. megi nota orðið sjúklingaskattur í því sambandi, enda þótt það sé varla að mínu mati viðeigandi heiti. Og þar sem vitnað er til tillögu á þinginu 1983--1984 í grg. verð ég, hæstv. forseti, að fá að gera grein fyrir afstöðu alþýðubandalagsmanna um þá tillögu sem þar kom upp eitthvað í þá veru að sjúklingar með góðar tekjur tækju einhvern þátt í fæðiskostnaði ef þeir væru á sjúkrahúsi, en þessi tillaga kom ekki til framkvæmda. Núv. hæstv. menntmrh. Svavar Gestsson lét mikið að sér kveða í þessari umræðu og hafði uppi margar og digrar yfirlýsingar, en hann segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Ég tel að þessi hugmynd hæstv. ríkisstjórnar sé ekkert minna en hneyksli. Og það kemur auðvitað ekki til greina af hálfu Alþb. að taka undir sjónarmið af því tagi sem hér er um að ræða. Ég vil láta það koma hér skýrt fram við þessa umræðu að Alþb. mun beita sér fyrir því strax og tækifæri gefst að afnema þennan sjúklingaskatt. Við munum ekki líða þá árás á almannatryggingakerfið, á íslenska velferðarþjóðfélagið, sem þeir leiftursóknarriddarar íhaldsins eru hér að innleiða. Við munum ekki taka þátt í því, heldur leggja á það höfuðáherslu að þetta verði afnumið. Hér er svo gróflega vegið að grundvallarréttindum mannsins í þessu þjóðfélagi, hér er svo gróflega vegið að siðferðislegum grundvelli íslenska þjóðfélagsins að ég hélt að það gæti ekki gerst, jafnvel ekki í ríkisstjórn íhaldsins og framsóknar, að menn legðu upp með svona andstyggð eins og þessar hugmyndir eru. Ég hélt að það gæti ekki gerst. Nú hafa þau miklu tíðindi gerst hér að það hefur verið lagt til að rukka þá sem eru lagðir inn á sjúkrahús. Það er verið að ráðast hér að almannatryggingakerfinu. Með þessu væri ríkisstjórnin að stíga fyrsta skrefið í því að rústa niður það kerfi sem alþýðuhreyfingar þessa lands hafa barist fyrir og knúið fram á síðustu áratugum. Hér er verið að stíga stórhættulegt skref og það er auðvitað grundvallaratriði að það kemur ekki til greina af hálfu flokks sem kennir sig við jafnrétti og félagshyggju að standa að sjónarmiðum af þessum toga. Og það er athyglisvert að Framsfl., sem einu sinni var stofnaður til að gæta sjónarmiða félagshyggju og samvinnu, skuli taka þátt í því að framkvæma þessi ósköp.`` Og nú hefur Framsfl. bætt um betur í að framkvæma enn þá meiri ósköp, eða hvað? Nú hefur Alþb. tækifæri til þess að afnema þennan sjúklingaskatt. Þessi flokkur sem kennir sig við jafnrétti og félagshyggju er nú í ríkisstjórn sem kennir sig við það sama, ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju. Miðað við það sem hér hefur verið lýst hljóta flutningsmenn þessa frv. að búast við góðum viðtökum og málefnalegum, að þetta frv. fái afgreiðslu sem fyrst til þess að unnt sé að milda a.m.k. áhrif þeirrar löggjafar sem hér um ræðir, laganna um málefni aldraðra. Ég hygg að það hafi ekki mátt liggja ljóst fyrir, hæstv. forseti, er frv. sem varð að núgildandi lögum var afgreitt á síðasta þingi að lögin hefðu þá röskun í för með sér sem reynsla sýnir frá áramótum og reglugerð í fylgiskjali II ber með sér. Í grg. með 27. gr. laga nr. 82/1989 voru líka fremur sakleysisleg ummæli þess efnis að hægt væri að búast við að lögunum væri ætlað að breyta þágildandi fyrirkomulagi að einhverju leyti í réttlætisátt og jafnvel að létta á greiðsluskyldunni hjá þeim sem greitt hafa í lífeyrissjóði en niðurstaðan hefur því miður orðið önnur. Í þessu sambandi er einnig rétt að minna á 2. mgr. 1. gr. laga nr. 82/1989, svo sem getið er um í grg., en 27. gr. óbreytt getur varla talist samrýmast þessu ákvæði. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum vitna til niðurlags grg. með því frv. sem hér er til umræðu, en þar segir: ,,Með hliðsjón af þessu ákvæði [þ.e. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 82/1989], og til þess að milda áhrif þeirrar löggjafar sem hér um ræðir, er lagabreyting þessi lögð til. Það er skoðun flutningsmanna að enda þótt nú sé mikið rætt um þörf aðhalds og sparnaðar í ríkiskerfinu hljóti að verða að taka tillit til hagsmuna og sjálfsvirðingar þessa fólks sem lagt hefur grundvöllinn að íslensku nútímaþjóðfélagi.`` Að lokum vísa ég málinu til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Við erum hér saman komin á fundi í Nd. á þeim degi þegar síðasti möguleiki er að skila inn frumvörpum. Okkur er sagt í fjölmiðlum að um það bil 30 frumvörp hafi verið lögð inn til skráningar í dag. Jafnframt var frá því sagt í Ríkisútvarpinu í kvöld að mikið starf lægi fyrir Alþingi og þess vegna yrði að halda fund í hv. Nd. í kvöld til að halda áfram afgreiðslu mála og koma þeim til nefnda. Því er fróðlegt að líta hér yfir þingsalinn og kanna hverjir eru viðstaddir, hverjir það eru sem hafa áhuga á því að koma málum áfram, koma þeim til nefnda. Hér sjást 10--11 hv. stjórnarandstæðingar og síðan fulltrúar hæstv. ríkisstjórnar sem er annars vegar forseti sem hér verður að vera og hins vegar annar skrifari sem er úr stjórnarliðinu. Ekki ætla ég að fara að skamma þá sem ekki eru viðstaddir í kvöld, en ég tel nauðsynlegt að benda á þetta, ekki síst vegna þess að á undanförnum dögum höfum við stjórnarandstæðingar átt því að venjast að vera kallaðir hér inn í þingsalinn til þess að greiða fyrir því að mál geti farið til nefnda, einkum og sér í lagi stjórnarfrumvörp, þar sem hv. stjórnarsinnar hafa ekki mætt hér í nægilega ríkum mæli til þess að koma málum til nefnda með góðu móti. Það er einnig athyglisvert þegar nú er verið að fjalla um ýmis mjög merkileg mál sem hér eru á dagskrá í kvöld að aðeins einn hæstv. ráðherra hefur sést hér í mýflugumynd. Það er sá ráðherra sem ekki þarf að svara fyrir þá málaflokka sem frumvörpin fjalla um sem hér eru á dagskránni. Ég vil, virðulegur forseti, byrja á því að þakka hv. frsm. þess máls sem hér er til umræðu fyrir ágæta ræðu. Það kemur í ljós að hv. þm. hefur lagt mikla vinnu í það frv. sem hér er til umræðu, enda er málið mikilvægt. Hv. flm. sagði frá því að hæstv. ríkisstjórn kenndi sig --- það má segja kenndi sig í þátíð --- við jafnrétti og félagshyggju. Það var í árdaga þess stjórnarsamstarfs sem hér er við lýði. Upp á síðkastið hefur heldur minna farið fyrir þessum frasa og virðist nú vera gleymt og grafið það sem átti að gerast í tíð þessarar ríkisstjórnar samkvæmt þeim áformum sem lágu fyrir í upphafi. Um nokkurra ára skeið, og þó einkum fyrir svona um það bil tíu árum, var mikil umræða í þjóðfélaginu um svokallaða sjúklingaskatta. Ýmsir þeir sem kenna sig við jafnrétti og félagshyggju, ekki síst þeir sem eru lengst til vinstri í íslenskum stjórnmálum, töldu slíkar hugmyndir hinar verstu og það yrði að sporna við fæti til að koma í veg fyrir það að öfgamenn til hægri, frjálshyggjumenn, reyndu að koma hér á svokölluðum sjúklingasköttum. Þessir sjúklingaskattar sem þá voru til umræðu í þjóðfélaginu eða tillögur um þá voru á þann veg að hugsanlega kæmi til greina að fólk sem væri á fullum launum eða með fulla tryggingu tæki að einhverju leyti þátt í dvalarkostnaði á sjúkrahúsum takmarkaðan tíma, t.d. með því að greiða matarkostnað eða hluta af matarkostnaði eða með öðrum hætti. Allir sannir vinstri menn, einkum og sér í lagi úr Alþb., risu þá upp og hrópuðu: Sjúklingaskattar! sjúklingaskattar! Síðan fengum við þessa ágætu hæstv. ríkisstjórn, ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju, ríkisstjórn þar sem Alþb. ræður æðimiklu, fer með mikilvæg ráðuneyti, þar á meðal fjmrn. Það leið eitt ár. Þá stóð þessi hæstv. ríkisstjórn að því að leggja á sjúklingaskatta, reyndar ekki á þá sem voru á fullum launum þegar þeir lágu inni á sjúkrahúsi heldur var byrjað þar sem garðurinn var hæstur. Það var valinn sá hópur fólks sem virtist að áliti ríkisstjórnarinnar hafa mest handa á milli til þess að standa straum af sjúklingaskattinum og fyrir valinu varð gamla fólkið. Um þetta atriði snýst það mál sem hér er til umræðu. Vissulega má færa rök fyrir því að það frv. sem hér er til umræðu hefði mátt ganga lengra. En eins og kom fram í máli hv. 1. flm. var tekin sú ákvörðun að rýmka þetta ákvæði sem nú er í lögunum þannig að greiðsluþátttakan yrði minni en hún er samkvæmt gildandi lögum. Það byggist m.a. á yfirlýsingu löggjafans eins og hún kemur fram í 41. gr. almannatryggingalaganna. M.a. af þeim ástæðum sem ég nú hef rakið er það furðulegt að ekki skuli vera hér í þingsal í kvöld fulltrúar þess flokks sem hæst hafði á sínum tíma og hafði uppi hróp og köll um sjúklingaskatta. Maður verður hissa á því að hv. þm. úr Alþb. skuli ekki grípa það tækifæri sem hér gefst til þess að koma í þingsal og ræða þetta mál --- og í þessum svifum birtist einn þeirra manna sem eiga sæti í þingflokki Alþb., ekki man ég nú gjörla hvort hann tók þátt í umræðunni gegn sjúklingaskattinum á sínum tíma og ekki veit ég heldur hvort hann í dag kærir sig um að vera kallaður málsvari Alþb. Það bandalag hefur breyst svo mikið að hv. þm. telur að hann eigi fremur samleið með öðrum en þeim sem hann er formlega í flokki með. Það er hins vegar gleðilegt að hann skuli vera kominn hér í salinn til þess væntanlega í fyrsta lagi að hlýða á og hugsanlega í öðru lagi að taka þátt í þeim umræðum sem hér eiga sér stað um þá ,,sjúklingaskatta`` sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt á gamla fólkið í þessu landi. Það var ekki ætlan mín, virðulegur forseti, að fara mörgum orðum um efnisatriði þessa frv. Það hefur þegar verið gert rækilega af hálfu 1. flm. Ég vil aðeins nota tækifærið til þess að þakka hv. 1. flm. fyrir að hafa haft frumkvæði að því að leggja þetta frv. fram til þess að hægt sé hér á hinu háa Alþingi að sjá hverjir það eru sem hafa áhuga á því að ræða um þessa svokölluðu sjúklingaskatta. Áhuginn hefur þegar komið í ljós eins og ég hef sagt. Þetta mál fer nú til nefndar. Þar gefst enn kostur á því að ræða þessi mál og taka afstöðu. Einmitt vegna þess að skrefið er ekki stórt sem tekið er, það er ekki farin öll leiðin heldur er enn þá opin leið til þess að skerða að nokkru tekjur aldraðra, þá er þess vænst að hæstv. ríkisstjórn og stuðningsmenn hennar komi til móts við flm. þessa frv. og sjái til þess að þetta frv., annaðhvort í því formi sem hér er eða í breyttu formi, verði að lögum á yfirstandandi þingi.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra, nr. 82/1989. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. 17. þm. Reykv. Sólveigu Pétursdóttur fyrir það frumkvæði að leggja þetta mál fram hér og með svo ítarlegri og vel undirbúinni greinargerð sem raun ber vitni, þar sem glögglega kemur fram hvað hefur gerst við breytingu á þeim lögum sem um hefur verið fjallað hér í kvöld. Það er nokkuð ljóst að sá skattur sem er lagður á eldri borgara er allt annað en hv. þm. núverandi ríkisstjórnar og hæstv. ráðherrar töluðu um þegar lögin frá 1989 voru til umræðu. Ég held að það sé út af fyrir sig ekki ástæða til að fara mjög ítarlega yfir þetta mál, svo augljóst sem það er. En það er náttúrlega umhugsunarefni að 60 þús. kr. laun á mánuði skuli vart nægja fyrir þeim kostnaði sem einhleypur maður í þjónustuhúsnæði verður að reiða af hendi þegar hann dvelur á slíkum stað. Það er náttúrlega verulega lág fjárhæð sem hann heldur eftir því eftir að hafa greitt fyrir sig á elliheimili 44.300 kr., þá heldur hann eftir 15.700 kr. sem er ekki há upphæð fyrir hvern og einn til daglegs brúks. Sú breyting sem hér er lögð til er auðvitað til verulegra bóta, að hækka þetta miðað við þær tölur sem hér eru lagðar til grundvallar upp í 30 þús. kr. á mánuði og þætti engum of mikið fyrir þá eldri borgara sem hafa lagt grundvöllinn að þeirri velsæld sem nú er hér á landi. Mér datt í hug þegar hv. 1. þm. Reykv. var að tala um öll þau mál sem hafa verið lögð fram hér í dag, megnið af þeim eru væntanlega stjórnarfrumvörp, að það er annar og merkari dagur í dag en síðasti dagur til þess að leggja fram frumvörp því að í dag eru 50 ár frá því að Alþingi ákvað að Ísland skyldi taka konungsvaldið í eigin hendur, sem gerðist 1940. Það er hálf öld síðan og hefði nú kannski verið ástæða til að minnast þeirra hluta hér í þinginu með einhverjum veglegum hætti því að það er upphafið að því að við lýsum yfir lýðveldi okkar 1944. Hefði einhverjum þótt ástæða til að hafa orð á þessum merkisdegi, en 50 ára afmæli þessa dags er merkisdagur. Ég vil bara vekja athygli á þessu í umræðum hér. Þeir þingmenn sem hér eru munu áreiðanlega taka undir það að það hefði verið vel til fallið að Alþingi Íslendinga minntist þessa dags sérstaklega. En hvað um það. Ég ætla ekki að hafa mörg frekari orð um þetta frv. Ég vona að það fái góða meðferð í nefnd. Þetta er þarft frv. og okkur ber skylda til þess að koma þannig fram við eldri borgara að þeir geti haldið reisn sinni í ellinni og haft næga fjármuni eftir af sínum tekjum til þess að greiða fyrir daglegar þarfir sínar.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 1. flm. þessa frv. fyrir mjög greinargóðan málflutning með máli þessu. Hér er, eins og fram hefur komið, fyrst og fremst um að ræða mikið réttlætismál að því leyti til að hér er verið að leiðrétta misrétti sem aldrei hefði átt að verða. Og það er verið að hlúa að þeirri hugsun að aldraðir geti átt sómasamlegt ævikvöld. Það er ekki verið að leggja til neinar ítarlegar breytingar heldur einungis að færa í það horf að hægt sé að sætta sig við ástandið eins og það er núna, verði þetta frv. að lögum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla um frv. í einstökum atriðum þar sem þegar hefur verið gerð góð grein fyrir því. En mér þykir ekki annað við hæfi en að taka undir efni þess hér úr ræðustól ekki síður en vera meðflm. að þessu máli. Ég ítreka að það er mjög gott að hér skuli hafa verið tekið af skarið og komið með ítarlegar og góðar tillögur til að leiðrétta það sem aldrei skyldi verið hafa.

Flm. (Sólveig Pétursdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og þeim hv. þm. sem hafa tekið þátt í henni. Ég tel það miður að hæstv. heilbr.- og trmrh. sé ekki viðstaddur. Vona ég að það stafi ekki af áhugaleysi heldur séu þar aðrar skýringar. Ég hef áður gert hér nokkra grein fyrir þeim umræðum sem frv. að núgildandi lögum hlaut á síðasta þingi og að hv. þm. hafi búist við öðrum viðmiðunartekjum og útfærslum en koma fram í reglugerð. Þar er um svo margvíslegar breytingar að ræða að það þyrfti að taka upp heildstæða endurskoðun á þessu máli öllu. Í frv. sem hér um ræðir er reynt að koma að ákveðnu leyti til móts við hæstv. ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju. Vona ég að sú nafngift sé ekki einungis í orði heldur líka á borði og er þá von mín að þetta mál fái góða og skjóta afgreiðslu.

Flm. (Friðrik Sophusson) Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 119/1989, um breyting á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með áorðnum breytingum. Auk mín eru flm. hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson og Ólafur G. Einarsson. Þetta frv. er ákaflega einfalt. Í 1. gr. þess segir að síðari málsl. 17. gr. laganna skuli felldur brott. Í 17. gr. laganna sem samþykkt voru í desember sl., um breytingu á virðisaukaskattslögunum, segir að breytingarnar skuli taka gildi 1. jan. á þessu ári nema undanþágan er varðar íslenskar bækur. Sú undanþága á ekki að koma til framkvæmda fyrr en 16. nóv. nk. Með því að fella niður síðari málsl. 17. gr. laganna og ákveða með 2. gr. að lög þessi öðlist gildi 1. sept. nk. tekur undanþágan gildi frá og með þeim degi. Til að rifja upp í örstuttu máli efnisatriði þessa frv. vil ég segja frá því að þegar frv. til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt voru til umræðu hér á hinu háa Alþingi fyrir jól komu fram brtt. um sama efni og hér er verið að ræða um. Í Ed. komu fram tvær tillögur um að breyta dagsetningunni í 17. gr. í 1. sept. 1990 og voru þær báðar felldar. Í Nd. komu fram tvær brtt., önnur frá sjálfstæðismönnum um að breyta dagsetningunni í 1. sept., hin frá Kvennalistanum um að breyta dagsetningunni í 16. sept. og voru þær tillögur báðar felldar. Sjálfstfl. og Kvennalistinn ásamt frjálslyndum hægrimönnum greiddu atkvæði með brtt. en stjórnarliðið undantekningarlaust, ef ég man rétt, greiddi atkvæði gegn brtt. Það má vera, virðulegur forseti, að hér sé farið á ystu nöf um túlkun á þingskapalögum með því að flytja þetta frv. sem efnislega er það sama og þær till. sem felldar voru fyrr á þessu þingi. En eftir að hafa kannað það mál var talið rétt að láta á það reyna, enda er þetta frv. orðað með öðrum hætti en þær brtt. sem fram komu á sínum tíma. Í framsöguræðu hæstv. fjmrh. með stjfrv. um breytingu á virðisaukaskattslögunum sagði hann að ekki væri talið rétt að láta niðurfellinguna hafa áhrif á tekjuforsendur fjárlaga á yfirstandandi ári. Þannig háttar til að ætlunin er að einungis þær tekjur sem falla til vegna álagningar virðisaukaskatts frá 16. nóv. til 31. des. komi til greiðslu á næsta ári. Talsmenn stjórnarandstöðunnar bentu hins vegar á í umræðunum hér á Alþingi að bókakaup skólafólks ættu sér fyrst og fremst stað í byrjun septembermánaðar þegar skólahald hefst almennt í framhaldsskólum landsins. Með því að hafa gildistöku undanþáguákvæðisins hinn 16. nóv. væri viss hætta á því að nemendur geymdu sér kaup á íslenskum bókum fram til 16. nóv. Þetta hefði í för með sér þann ókost að hafa áhrif á skólahaldið og þar með nám nemendanna. Hins vegar yrði ríkissjóður af þeim tekjum sem annars hefðu komið ef virðisaukaskattur héldi áfram að vera á íslenskum bókum um ótiltekinn tíma. Ástæðan fyrir því að ráðist var í að flytja þetta frv. nú er ekki einungis sú að fjölmargir nemendur í framhaldsskólum landsins hafa sent hv. Alþingi og einstökum hv. alþm. erindi þessa efnis, heldur miklu fremur hin að einn þeirra sem stóðu að því að fella tvær brtt. sem fluttar voru hér í hv. Nd. hefur nýlega lýst því yfir að hann telji eðlilegt að þingið beiti sér fyrir því að þetta verði leiðrétt. Til að gera frekari grein fyrir því, virðulegur forseti, við hvern er hátt, þá er átt við hv. 16. þm. Reykv. Ásgeir Hannes Eiríksson sem boðaði til fundar fyrir skömmu að Hótel Borg til að tilkynna hvar í litrófi íslenskra stjórnmála hann hefði ákveðið að hasla sér völl á næstu missirum. Á þessum fundi var hann spurður af einum af fulltrúum nemenda, nánar tiltekið fulltrúa Iðnskólans í Reykjavík, hvað hann vildi segja um þetta undanþáguákvæði og gildistökuna hinn 16. nóv., hvort hann teldi eðlilegt að gildistökuákvæðinu yrði breytt. Það vildi svo til að ég hlustaði á útvarp sem útvarpaði beint frá þessum fundi, útvarp frá Aðalstöðinni í Reykjavík. Ég aflaði mér útskriftar frá þeirri útvarpsstöð og orðrétt segir hv. þm., með leyfi forseta: ,,Mér finnst eðlilegt að þingið beiti sér fyrir því að þetta verði leiðrétt.`` Í trausti þess, virðulegur forseti, að eins sé farið með aðra hv. þm. en hv. 16. þm. Reykv. úr liði stjórnarliðsins er þetta frv. flutt. Við teljum, í ljósi þeirra umræðna sem fram hafa farið í framhaldsskólum landsins, bæði meðal kennara og nemenda, fulla ástæðu til þess að láta á það reyna hvort fleiri stjórnarliðar en hv. þm. Ásgeir Hannes séu tilbúnir að breyta afstöðu sinni. Slíkt virðist vera útgjaldalítið fyrir ríkissjóð þar sem gera má ráð fyrir að flestir námsmenn fresti bókakaupum og að skólahaldi verði hagað með þeim hætti að reynt verði að draga kennslu í þeim kennslugreinum þar sem það er hægt, þar sem íslenskar bækur, frumsamdar eða þýddar á íslensku, eru notaðar við kennsluna. Mér þykir leitt, virðulegur forseti, að sá hv. þm. sem hér á í hlut skuli ekki vera hér í kvöld. Hann hefur verið manna iðnastur við að flytja tillögur hér á hinu háa Alþingi, sumar góðar, aðrar verri. Hann hefur hingað til ekki þurft að standa við orð sín utan þingsins. Þar hefur hann látið ýmislegt flakka um þau málefni sem hér eru til umræðu. Hér í kvöld hefði honum gefist tækifæri til að taka til máls, endurtaka þá yfirlýsingu sem hann svo skörulega flutti á Hótel Borg, hér í næsta húsi sem kannski einhvern tíma síðar verður í eigu Alþingis. Hann hefur ákveðið að sleppa því tækifæri og þegja. Vonandi veit það á gott, veit það á það að í hans huga hljómar máltækið að þögn sé sama og samþykki. Að þessum orðum loknum, virðulegur forseti, mælist ég til þess að þetta frv. verði sent hv. fjh.- og viðskn. deildarinnar og því vísað til 2. umr.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Það þarf vart að taka það fram að kvennalistakonur styðja það frv. sem hér er flutt, svo ötullega sem þær hafa barist gegn skatti á bækur, sérstaklega námsbækur. Til að skýra aðeins nánar hversu langan tíma kvennalistakonur hafa haft áhyggjur af þessum skatti þá lagði hv. 6. þm. Vesturl. Danfríður Skarphéðinsdóttir fram fsp. til fjmrh. á 111. löggjafarþingi um það hversu miklar tekjur ríkissjóður hefði af söluskatti á bókum og gagnrýndi hún á hvern hátt námsbækur væru skattlagðar. Fljótlega eftir það, á því sama þingi, lögðu þingkonur Kvennalistans í Ed. fram frv. til laga um breytingu á lögum um söluskatt, sem þá voru í gildi, um að námsbækur yrðu undanþegnar. Í greinargerð með því frv. sögðu þær, með leyfi forseta: ,,Það er nánast einsdæmi meðal þjóða að lagður sé söluskattur á námsbækur. Niðurfelling hans mundi draga verulega úr kostnaði nemenda við kaup á námsbókum, jafna möguleika þeirra til náms og lækka hlut bókakostnaðar við útreikning á framfærslu þeirra nemenda sem njóta námslána.`` Því miður hlaut þetta frv. ekki stuðning og kom aldrei til atkvæðagreiðslu í þinginu. En ef ég man rétt voru þeir sem þetta mál flytja nú í stjórnarmeirihluta þá og því miður treystu þeir sér ekki til að styðja þetta frv. kvennalistakvenna. Eins og fram kom í máli hv. 1. flm. fluttu kvennalistakonur einnig brtt. við frv. til laga um virðisaukaskatt hér fyrr í vetur um að dagsetningu yrði flýtt á þeim undanþáguákvæðum sem sett voru inn í frv. um að námsbækur, eða reyndar allar bækur, skyldu undanþegnar virðisaukaskatti. Í nál. kvennalistakvenna kemur m.a. fram þar sem talað er um skatt á námsbækur, með leyfi forseta: ,,Í frumvarpinu er lagt til að sala bóka á íslenskri tungu, jafnt frumsaminna sem þýddra, verði undanþegin virðisaukaskatti. Er það vel og getur 2. minni hl. stutt þá tillögu, enda í samræmi við brtt. sem þingkonur Kvennalistans fluttu við frv. til laga um virðisaukaskatt. Þó er sá galli á gjöf Njarðar að þessu ágæta ákvæði er ekki ætlað að taka gildi fyrr en 16. nóv. 1990. Það kemur illa niður á námsfólki sem þarf að kaupa námsbækur sínar í september. Endurnýta má sumar bækur, en þó er ávallt tekið upp nýtt námsefni og hætt er við að margir nemendur, einkum þeir efnaminni, bíði með bókakaup þar til eftir miðjan nóvember.`` Síðan skýra þær að flutt er brtt. í samræmi við þetta, að þessari dagsetningu verði flýtt til 1. sept. en eftir að frv. kom hingað til Nd. var þeirri dagsetningu breytt í samræmi við uppgjörstímabil virðisaukaskattsins til einföldunar í uppgjöri. Þess vegna var dagsetningunni breytt. Það getur komið sér mjög illa fyrir námsmenn að geta ekki keypt sínar bækur þegar skólar hefjast því mjög líklegt er að flestir spari það við sig. Getur það kostað að helmingurinn af önninni sé ónýtur. Margir hafa komið að máli við kvennalistakonur sem og aðra þingmenn og lýst því hversu áhyggjufullir þeir eru gagnvart þessu. Kennarar hafa einnig lýst áhyggjum sínum vegna þessarar ráðstöfunar, að virðisaukaskattur skuli ekki vera felldur niður af bókum fyrr en í nóvember. Ég endurtek því að við styðjum að sjálfsögðu þetta frv. og vonum að það fái skjóta afgreiðslu og það þurfi ekki að tefjast eða því verði hafnað út af einhverjum formlegheitum eins og 1. flm. virtist gefa í skyn að hann óttaðist.

Flm. (Friðrik Sophusson) Virðulegur forseti. Því miður er ekki hægt að efna hér til frekari umræðna um þetta mál. Ég gerði fyrirspurn um það þegar þessi fundur hófst hvort hæstv. fjmrh. yrði viðstaddur umræðuna en fékk þau svör hjá virðulegum forseta að því miður gæti slíkt líklega ekki orðið þar sem hæstv. ráðherra væri önnum kafinn annars staðar. Ég ætla ekki að sakast við ráðherra um það, hann hlýtur að raða sínum verkefnum og sínum tíma í forgangsröð, en það hefði vissulega verið full ástæða til þess að fá að ræða við hann um þetta mál. Ég held að smám saman hafi það skýrst að tekjurýrnun ríkissjóðs mun verða mjög lítil þar sem nú liggur fyrir að skólarnir eru að undirbúa sig undir haustið með tilliti til virðisaukaskattsins eins og hefur komið fram í þessari umræðu. Virðulegur forseti. Aðalerindi mitt í ræðustólinn hér öðru sinni var þó að þakka síðasta ræðumanni, hv. 12. þm. Reykv., fyrir undirtektirnar. Þær komu mér satt að segja ekkert á óvart. Ég vissi alla tíð hver stefna Kvennalistans var í þessu máli og vona að það hafi komið mjög skýrlega fram í greinargerð með frv. En ég vil þakka henni fyrir stuðninginn og veit reyndar að stjórnarandstöðuflokkarnir allir styðja þetta frv. Við verðum hins vegar að treysta á að fleiri en hv. 16. þm. Reykv. hafi skipt um skoðun. Ef svo er megum við eiga von á því að frv. nái fram að ganga, enda er það ekki mjög flókið og þarf ekki að sendast víða til umsagnar. Varðandi það hvort svo kynni að fara að frv. yrði hafnað eða það næði ekki í gegn af formsástæðum eins og ég minntist lítillega á í ræðu minni, þá tel ég slíkt óhugsandi. Það hefur verið kannað, enda er frv. flutt í nokkuð breyttri mynd, þótt efnisatriði séu þau sömu. Túlka verður jafnframt þingskapalögin nokkuð rúmt því að í þeim segir einungis að ekki sé þinglegt að flytja brtt. við frumvörp eftir að brtt. sama efnis hafi verið felld áður í meðferð deildarinnar. Það mætti hugsa sér að jafna ætti út frá þessu ákvæði og banna að flytja frumvörp sem hefðu sama tilgang, en ég hef átt tal við sérfræðinga í þessum efnum og þeir telja ekkert því til fyrirstöðu að þetta frv. geti orðið að lögum af formsástæðum. Virðulegur forseti. Ég kom hingað einungis til þess að þakka undirtektir við frv.

Flm. (Hreggviður Jónsson) Hæstv. forseti. Hér er tekið til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum, um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 91/1989, með síðari breytingum. Flm. ásamt mér er hv. 5. þm. Vesturl. 1. gr. frv. er svohljóðandi: ,,Við 3. gr. laganna, sbr. 5. gr. laga nr. 7/1990, bætist ný mgr. svohljóðandi: Sveitarstjórnum ber að tilgreina á álagningarseðli hlutfall annarra gjalda sem greidd eru af fasteign í sveitarsjóð samhliða fasteignaskatti. Enn fremur skal koma fram á seðlinum heildarhlutfall samanlagðra fasteignagjalda. Félagsmálaráðuneytið skal láta gera staðlaðan fasteignaseðil sem allar sveitarstjórnir skulu nota.`` 2. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi og koma til framkvæmda við álagningu fasteignagjalda á árinu 1991.`` Í greinargerð segir: ,,Fasteignagjöld eru orðin verulegur útgjaldaliður heimila um allt land. Hins vegar eru fasteignagjaldaseðlar, sem fólk fær í hendur, mjög mismunandi að gerð og oft erfitt að átta sig á hvað gjöldin á þeim þýða í raun. Oft er skýrt tekið fram hvert er hlutfall álagðs fasteignaskatts miðað við fasteignamat til álagningar, en ekki nærri alltaf. Aldrei er tekið fram hlutfall annarra álagðra gjalda, svo sem lóðarleigu, vatnsskatts, holræsagjalds, sorphreinsunargjalds og tunnuleigu. Í raun þýðir þetta að heildarálagning er afar mismunandi eftir sveitarfélögum án þess að fólki sé gert kleift að lesa það með einföldum hætti á fasteignaseðli sínum og hafi þannig tækifæri til að bera saman heildarfasteignagjöld í einstökum sveitarfélögum. Dæmi um þetta eru þrjú bæjarfélög sem öll eru á sama svæði, sveitarfélag A, B og C. Í sveitarfélagi A er hlutfall fasteignaskatts 0,375%, en séu öll fasteignagjöldin reiknuð er heildarhlutfallið 0,55%. Í sveitarfélagi B er hlutfall fasteignaskattsins 0,421%, en séu öll fasteignagjöldin reiknuð er heildarhlutfallið 0,60%. Í sveitarfélagi C er hlutfall fasteignaskattsins 0,50%, en séu öll fasteignagjöldin reiknuð er heildarhlutfallið 0,82%. Þetta þýðir að íbúar, sem eiga sambærileg hús í þessum bæjarfélögum, greiða mjög mismunandi upphæðir í fasteignagjöld. Gróft reiknað greiðir t.d. íbúi í sveitarfélagi A 100.000 kr., íbúi í sveitarfélagi B 107.000 kr. og íbúi í sveitarfélagi C 150.000 kr., allir af sambærilegri eign. Með öðrum orðum eru fasteignagjöldin 50% hærri hjá íbúanum í sveitarfélagi C en hjá íbúanum í sveitarfélagi A. Þetta hafa íbúar þessara sveitarfélaga ekki tök á að vita þar sem þeir þurfa að vera mjög vel að sér í útreikningum og reglum um álagningu fasteignagjalda til að þeir geti áttað sig á þessu. Það ætti að vera grundvallarregla í nútímaþjóðfélagi að fólkið í landinu geti treyst því að það geti á einfaldan hátt áttað sig á hver er munurinn á fasteignagjöldum einstakra sveitarfélaga en slíkt sé ekki falið í flóknum talnarunum á fasteignagjaldaseðlunum eins og nú er raunin.`` Það liggur nokkuð ljóst fyrir að það frv. sem hér er flutt kostar ekki neitt í framkvæmd. Það kostar sveitarfélögin ekki neitt aukalega, það kostar ríkið ekki neitt aukalega. Hins vegar yrði þetta til bóta fyrir íbúana og gerði þeim kleift að vita hver hin raunverulegu álögðu gjöld eru í því sveitarfélagi sem þeir búa í. Ég nefndi áðan dæmi um hve gífurlegur munurinn er á álögðum fasteignagjöldum milli sveitarfélaga. Þetta er svo alvarlegt að allir hljóta að taka undir þá ósk að íbúar geti glöggvað sig á tölum sem standa á þeim seðlum sem þeir fá hverju sinni með fasteignagjöldum á. Ég hef skoðað allmarga fasteignagjaldsseðla og geri mér ljóst að sveitarstjórnarmenn bera mikla ábyrgð gagnvart kjósendum og þá ekki síður alþingismenn gagnvart því að gera lögin þannig úr garði og seðlana að allir geti lesið á einfaldan hátt úr því hvað stendur á þeim og hvað þeir þýða í raun og veru. Nú eru senn sveitarstjórnarkosningar. Hér er kosið til fjögurra ára. Stefna sveitarstjórna í hinum ýmsu bæjum og sveitarfélögum er mjög mismunandi. Þess vegna hlýtur það að vera krafa að íbúar geti hverju sinni sagt við hina kjörnu fulltrúa: ,,Við krefjumst þess að fasteignagjöld okkar séu sambærileg við önnur sveitarfélög.`` Og það sé þá með þeim hætti að þeir eigi auðvelt með að lesa út úr því sem stendur á seðlinum, en svo er ekki í dag. Það hefði verið gagnlegt að hafa hæstv. félmrh. hér við þessa umræðu en svo er ekki. Ætla ég að vona að þegar þetta mál verður tekið til umræðu í nefnd fái það fá örugga og skjóta afgreiðslu en ég tel að ekki geti átt sér stað ágreiningur um slíkt mál. Svo einfalt er það, svo réttlátt er það, svo mikil skilvirkni er falin í því að framkvæma það með þessum hætti. Hæstv. forseti. Ég legg að lokum til að málinu verði vísað til hv. félmn. deildarinnar.

Flm. (Friðrik Sophusson) Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum. Flm. auk mín er hv. þm. Ingi Björn Albertsson. Þetta frv. fjallar um nýtingu eða færslu persónuafsláttar við fráfall maka. Í lögum um tekju- og eignarskatt segir orðrétt í 64. gr., með leyfi forseta: ,,Á sama hátt`` --- þá er vitnað til þess sem á undan fer í greininni --- ,,er eftirlifandi maka heimilt að telja fram allar tekjur sínar og hins látna maka á andlátsári hans í samræmi við ákvæði 63. gr.`` Í þessu frv. er um það að ræða að breyta þessu ákvæði. Í stað þess að tiltaka andlátsárið er fremur tiltekinn ákveðinn tími og hér er gerð tillaga um fulla níu mánuði. Ástæðan fyrir þessu er auðsæ. Það skiptir verulegu máli fyrir hinn eftirlifandi hvenær makinn deyr. Gerist það í janúar er hægt að nýta persónuafsláttinn í tæpa tólf mánuði. Verði dauðsfallið hins vegar í desember er ekki hægt að nýta þessa ívilnun tekjuskattslaganna nema í nokkra daga. Á sínum tíma hafði þetta ákvæði tiltölulega litla þýðingu en með breytingu á lögum, þegar yfirfæranlegur persónuafsláttur hækkaði, fór þetta ákvæði að hafa verulega þýðingu. Að sögn mun vera misjafnt eftir skattumdæmum landsins hvernig skattstjórar túlka þetta ákvæði. Í sumum tilvikum er tekið tillit til þess þegar maki fellur frá seint á árinu með því að nýta sér heimild í 66. gr. tekjuskattslaganna þar sem segir að skattstjóri skuli taka til greina umsókn manns um lækkun tekjuskattsstofns þegar þannig stendur á að ellihrörleiki, veikindi, slys eða mannslát hafa skert gjaldþol manns verulega. Þetta er þó misjafnt eftir skattumdæmum eins og ég sagði og þessi samverkandi ákvæði valda þess vegna því að réttur eftirlifandi maka til að nýta persónuafslátt verður misjafn. Fyrr á þessu þingi spurðist hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir fyrir um þetta mál. Í svari hæstv. fjmrh. kom fram, í 4047. dálki í þingtíðindum, hinn 22. febr. sl., að hann teldi kominn tíma til þess að kanna rækilega hvort ekki eigi að breyta reglunum á þann veg að heimildin gildi óháð því hvenær andlát eigi sér stað innan ársins. Orðrétt sagði hann, með leyfi forseta: ,,Ég sé í sjálfu sér enga sanngirni í því að heimildin til að nýta persónuafslátt styttist eftir því hvenær á árinu fráfall makans verður.`` Síðan bætti hæstv. ráðherra við orðrétt: ,,Ég hef því ákveðið að láta vinna í fjmrn. og hjá ríkisskattstjóra athugun á þessu máli og tillögur um breytingar á umræddu lagaákvæði og mun innan tíðar gera Alþingi og ríkisstjórn grein fyrir þeim tillögum.`` Í þessari umræðu um fyrirspurn hv. þm. Kolbrúnar Jónsdóttur, sem Hreggviður Jónsson flutti reyndar þar sem Kolbrún er varaþingmaður, kom fram að sá sem hér stendur hafði þá þegar beðið ríkisskattstjóraembættið um að forma tillögu þessa efnis vegna þess að fyrir lá dæmi um óréttlæti í þessu efni. Í umræðunum kom fram að allir þeir sem tóku þátt í þeim voru sammála um að breytingar væri þörf. Þegar búið var að vinna viðkomandi lagafrv., en í því var gert ráð fyrir að heimildin tæki til fullra tólf mánaða, hafði ég samband við hæstv. fjmrh. Hann taldi þá að þessi tími væri fulllangur, ekki síst vegna þess að ríkissjóður mundi tapa verulegum upphæðum. Hann taldi jafnvel að ríkissjóður mundi tapa 100 millj. kr. ef heimildin ætti að vera í tólf mánuði. Um það efast reyndar flestir aðrir því, eins og ég hef fyrr sagt í mínu máli, margir skattstjórar hafa tekið tillit til versnandi gjaldþols með því að beita 1. tölul. 66. gr. laganna. Eigi að síður varð ég við ósk hæstv. ráðherra að stytta tímann og gerði ég að tillögu minni að níu mánuðir mættu líða þannig að eftirlifandi maki nyti ónýtts persónuafsláttar. Ég held að óhætt sé að láta það koma hér fram að ég taldi að hæstv. ráðherra hefði samþykkt þá tillögu mína en í frekari viðtölum við hann kom í ljós að svo var ekki. Reyndar var málið þannig vaxið og svo langt komið í sameiginlegum meðförum okkar að það frv. sem hér liggur fyrir er samið af lögfræðingi fjmrn. og einnig greinargerðin að langmestu leyti. Hæstv. ráðherra vildi að heimildin yrði aðeins nýtanleg í sex mánuði en flm. og aðrir sem um þetta mál fjölluðu töldu að af því væri nánast enginn ávinningur. Í greinargerð með frv. segir m.a. að í því sé lagt til að þessum reglum verði breytt þannig að allir njóti sama réttar, óháð því hvenær maki falli frá. Þetta var að sjálfsögðu ætlun flutningsmanna en við nánari skoðun á frv. kemur í ljós að svo verður ekki ef frv. verður samþykkt óbreytt vegna þess að orðalag frv. er þannig að þeir sem eiga maka sem fellur frá á fyrstu þremur mánuðum ársins munu hafa meiri rétt en hinir eða allt frá níu til tólf mánaða. En þeir sem eiga maka sem fellur frá á síðari hluta ársins eða síðari níu mánuðunum hafa allir sama rétt samkvæmt frv. Þetta voru, virðulegur forseti, mistök af okkar hálfu sem áttu sér skýringu í því að upphaflega var gert ráð fyrir fullum tólf mánuðum í frv. en fyrsti texti frv. var saminn, eins og ég hef áður sagt, að minni beiðni af einum lögfræðinga ríkisskattstjóraembættisins. Ég taldi hins vegar ástæðulaust að láta prenta frv. upp. Sjálfur á ég sæti í þeirri hv. nefnd sem fær þetta mál til meðferðar og get hæglega skýrt frá þessum mistökum þar. Mjög auðvelt er að leiðrétta þetta frv. þannig að samræmis gæti ef hv. nefnd vill afgreiða málin með þeim hætti. Ég vil enn á ný leggja áherslu á að í greinargerðinni segir að hámarkstekjutap ríkissjóðs gæti orðið 50 millj. kr. á verðlagi ársins 1990. En ástæða er til að rengja þær upplýsingar, þótt þær séu komnar frá ábyrgum opinberum aðilum, vegna þess að skattstjórar sumra skattumdæma hafa gripið til þess sjálfsagða ráðs að beita fyrir sig reglunni í 1. tölul. 66. gr. laganna. Það er ekki ástæða til þess, virðulegur forseti, að orðlengja frekar um þetta frv. að svo stöddu. Hér er augljóst sanngirnismál á ferðinni, mál sem löggjafinn hlýtur að láta til sín taka eftir að lögunum var breytt á sínum tíma og ónýttur persónuafsláttur varð flytjanlegur á milli hjóna og sambúðarfólks með þeim hætti sem nú tíðkast. Ég vil síðan í lok þessarar ræðu minnar óska eftir því að þetta mál verði sent virðulegri fjh.- og viðskn. deildarinnar og frv. jafnframt vísað til 2. umr.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það frv. til laga sem hér liggur fyrir um breytingu á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, og flutt er af hv. 1. þm. Reykv. og 5. þm. Vesturl. fjallar, eins og hér hefur komið fram, um að eftirlifandi maka sé heimilt að telja fram allar tekjur sínar og hins látna maka á andlátsári hans í samræmi við ákvæði 63. gr. laganna og skal eftirlifandi maka að auki heimill persónuafsláttur um hina sömu fjárhæð og ef maka hefði notið við til lækkunar á tekjuskatti í fulla níu mánuði frá og með þeim mánuði er maki féll frá. Það frv. sem hér liggur fyrir þarf auðvitað ekki frekari skýringa við svo sjálfsagt sem það er. Í umræðum fyrr á þessu þingi, þegar ég bar fram fyrirspurn Kolbrúnar Jónsdóttur varaþingmanns míns um þetta efni, gat ég ekki skilið annað en svo að hæstv. fjmrh. hefði goldið jáyrði við þessu frv. eins og það liggur hér fyrir efnislega. Það kom mér því mjög á óvart að hann vildi ekki standa við þau orð sem hann lét falla í þeim umræðum. Ég tel að það mál sem hér liggur fyrir ætti að fá hraðafgreislu í þinginu, svo sjálfsagt sem það er og mjög í anda þeirrar ríkisstjórnar sem telur sig ríkisstjórn félagshyggju og jafnréttis. Þetta er ekki mikið og stórt frv. hvað kostnað varðar. Ég tel að það muni ekki skipta sköpum í rekstri ríkisins því það eru mjög óglöggar tölur um raunverulegan kostnað sem ég held að sé ekki nærri eins mikill og hér hefur komið fram. Auðvitað væri hægt að fá það upplýst með lengri fyrirvara en ég held að það sé alveg ljóst að þetta er réttlætismál og mikið hagsmunamál þeirra sem fyrir þeirri ógæfu verða að maki fellur frá, því það getur oft verið mjög erfitt að standa uppi fyrst eftir að slíkur atburður hefur átt sér stað. Ég vil þakka hv. 1. þm. Reykv. fyrir framsögu hans um þetta mál og ætla að vona að honum takist að ýta því í gegnum nefnd hér á þinginu nú.