Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Hæstv. ríkisstjórn hefur á margvíslegan hátt reynt að draga úr útgjöldum hins opinbera, enda ekki vanþörf á. Árangur hefur skilað sér með ýmsum hætti eins og kunnugt er, en það sem mesta athygli vekur er auðvitað sú staðreynd að í fyrsta sinn tókst að búa svo um hnútana í fyrra að útgjöld ríkisins minnkuðu á milli ára, raunar um 5,4 milljarða kr. Einn þeirra útgjaldaþátta hins opinbera sem menn í almennri umræðu hafa beint sjónum að er ferða- og risnukostnaður ríkisins og er það að vonum. Árið 1991 var risnukostnaður ríkisins alls 175,9 millj. kr. og hafði hækkað um 30 millj. frá árinu á undan. Innlendur ferðakostnaður árið 1991 var 417,6 millj. kr. og hafði hækkað um 17 millj. kr. frá árinu 1990. Loks var ferðakostnaður ríkisins vegna ferða til útlanda 628,9 millj. kr. og hafði hækkað um 70 millj. á milli ára. Alls voru útgjöld ríkisins vegna þessa, þ.e. vegna ferðalaga innan lands og utan auk risnukostnaðar um 1.220 millj. kr., 1,2 milljarðar kr. á árinu 1991 samkvæmt upplýsingum ríkisreiknings. Það skyldi því engan undra þótt menn beini sjónum sínum að þessum útgjaldaþáttum í ljósi þess að tekjur ríkisins eru að dragast saman vegna tekjusamdráttarins í þjóðfélaginu. Við þurfum því að sýna fyllstu aðgát á öllum sviðum hins opinbera búskapar. Ég hlýt þó að segja að það er mikil ástæða til þess að vara við þeim söng sem stundum er kyrjaður um að það sé hægt að lækna nánast allt efnahagsböl þjóðarinnar með því einu að draga úr útgjöldum á þessum póstum. Þannig tal sem því miður heyrist allt of oft, jafnvel jaðrar stundum við að maður heyri enduróm þess í sölum Alþingis, er hið versta og ómerkilegasta lýðaskrum sem á lítið skylt við staðreyndir. Sannleikurinn er auðvitað sá að aukning ferðakostnaðar hjá hinu opinbera á sér sínar eðlilegu skýringar að mörgu leyti. Við erum að taka þátt í auknu alþjóðlegu samstarfi á öllum sviðum og sú þróun hefur verið vaxandi og stígandi mörg undangengin ár. Má nefna æðimörg dæmi um slíkt. Þau eru t.d. ekki mörg árin sem liðið hafa án þess að Alþingi hafi fullgilt alþjóðlega sáttmála og samninga sem í langflestum tilvikum fela í sér skuldbindingar sem aftur leiða það af sér að þeim þarf að sinna með funda- og ráðstefnusókn á erlendar grundir. Þetta breytir þó því ekki að í þessum efnum eins og öðrum er rík ástæða til þess að hvetja til ráðdeildar og sparsemi. Ég er fullkomlega sammála því að útgjöld upp á 1,2 milljarða í risnu og ferðalög er að sjálfsögðu allt of vel í lagt og þar er örugglega hægt að spara. Bæði hljóta stjórnvöld að velta því fyrir sér að draga úr risnu og ferðalögum af margvíslegu tagi en einnig hitt með hvaða hætti við getum sinnt okkar alþjóðlegu skuldbindingum og ferðalögum innan lands með ódýrari hætti en nú er gert. Sjálfur er ég sannfærður um að það er auðveldlega hægt ef vel er staðið að þeim málum í hvívetna. Ég get tekið undir orð leiðarahöfundar Morgunblaðsins sem sagði 23. febr. sl., með leyfi hæstv. forseta: ,,Um þessa eyðslu verður ekki friður á meðan þjóðin býr við versnandi lífskjör. Að sjálfsögðu er óhjákvæmilegt að ríkið hafi einhvern kostnað af þessum liðum en það er jafnframt augljóst að hann má lækka verulega.`` Því hef ég leyft mér að spyrja hæstv. fjmrh. á þskj. 689 eftirtalinna tveggja spurninga: ,,1. Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að draga úr risnu- og ferðakostnaði hins opinbera? 2. Hvaða fjárhagslegur sparnaður hefur orðið af þessum ráðstöfunum?``

Virðulegur forseti. Sem svar við fyrri lið fsp. vil ég segja þetta: Sem kunnugt er hefur ríkisstjórnin þegar gripið til ýmissa aðgerða til þess að draga úr risnu- og ferðakostnaði. Nýlega voru kynntar reglur um risnu. Samningar hafa verið gerðir við Flugleiðir og ferðaskrifstofur sem fela í sér lækkun ferðakostnaðar, þ.e. hvort tveggja, Flugleiðir og ferðaskrifstofur, en það felur í sér lækkun ferðakostnaðar og aukið aðhald í ferðalögum ríkisstarfsmanna og unnið er að lækkun bifreiðakostnaðar ríkisins. Um miðjan desember sl. voru gefnar út reglur um risnuhald hjá ríkisstofnunum. Tilgangur reglnanna var að auka aðhald að risnu stofnananna og ráðuneyta. Skýr ákvæði er um skilyrði risnuhalds, frágang reikninga og hlutverk Ríkisendurskoðunar við að framfylgja þessum reglum. Í árslok 1992 var gerður samningur við Flugleiðir um fargjöld ríkisstarfsmanna í ferðalögum á vegum ríkisins. Samningurinn fól m.a. í sér eftirfarandi: 1. Svokölluð bónusstig, sem viðskiptamenn Flugleiða geta áunnið sér með tíðum ferðum, verða eign ríkisins og verður hægt að ná hámarksnýtingu þeirra með því að færa þau á milli starfsmanna og jafnvel stofnana. Sá afsláttur sem bónusstigin fela í sér er meiri til ríkisins en annarra. 2. Áunninn afsláttur verður eign stofnana og njóta þær þannig beint afsláttarins. Í framhaldi af gerð samningsins við Flugleiðir voru gerðir samningar við fjórar ferðaskrifstofur um afslátt og sérþjónustu við afgreiðslu farseðla fyrir ráðuneyti og ríkisstofnanir. Innkaupastofnun ríkisins sendi fyrirspurn til allra ferðaskrifstofa þar sem óskað var eftir hugmyndum þeirra um hvernig þær gætu þjónustað ríkið þannig að kostnaður lækkaði og að þjónusta væri sem best. Tíu ferðaskrifstofur svöruðu og var ráðuneytum boðið að velja á milli fjögurra þeirra. Hvert ráðuneyti skyldi velja eina ferðaskrifstofu fyrir sig og sínar stofnanir. Samningarnir við ferðaskrifstofurnar eiga m.a. að skila eftirfarandi: 1. Koma á fram afsláttur af heildarviðskiptum. 2. Ferðaskrifstofurnar eiga að halda utan um upplýsingar um ferðalög á vegum ríkisins og skila þeim til viðkomandi ráðuneytis og stofnunar. Auk þess sjá þær um ýmiss konar pappírsvinnu sem áður var unnin í ráðuneytum og stofnunum og er því hagræði af því. 3. Ferðaskrifstofurnar skuldbinda sig til að finna ávallt hagstæðasta fargjald auk þess sem þær sjá um að fara að öllu eftir samningi ríkisins við Flugleiðir. Öll ráðuneyti utan eitt hafa gengið frá samningum sínum og hefur framkvæmd þeirra gengið vel það sem af er. Ástæða þess að ákveðið var að beina öllum viðskiptum hvers ráðuneytis og stofnunar þess til sömu ferðaskrifstofu var að með því væri auðveldara að halda utan um áunninn afslátt hjá Flugleiðum og upplýsingar um ferðalög á vegum hvers ráðuneytis. Í fjmrn. er verið að kanna hvort ná megi frekari sparnaði í ferðakostnaði ríkisins, m.a. með samningum við erlend flugfélög um framhaldsflug. Í forsendum fjárlaga 1993 er gert ráð fyrir að bifreiðakostnaður ríkisins lækki um 5--10% frá því sem hann var á árinu 1991. Vegna þessa hefur fjmrn. sent öllum ráðuneytum og stofnunum bréf þar sem óskað var eftir tillögum um það hvernig lækka megi þennan kostnað. Bílanefnd hefur verið falið að halda um þær áætlanir sem berast og fylgjast með árangri. Bifreiðakostnaði ríkisins má skipta í fernt, þ.e. kostnað vegna eigin bíla, leigubíla, bílaleigubíla og bíla í eigu starfsmanna. Innkaupastofnun hefur gengist fyrir útboði á leigubílaakstri og bílaleigum og hefur það skilað verulegum sparnaði á unanförnum árum. Nýlega voru undirritaðir nýir samningar sem fela í sér enn lægri kostnað en þeir sem í gildi voru fyrir. Nokkuð hefur skort á að ríkisstofnanir notfæri sér þá afsláttarsamninga sem eru í gildi en unnið er að frekari kynningu þessara samninga. Þá hafa Ríkisendurskoðun verið kynntir þessir samningar þannig að stofnunin geti við endurskoðun kannað hvort stofnanir ríkisins nýti sér lægsta verð hverju sinni. Fyrirhugað er að kanna fleiri möguleika til sparnaðar í bílakostnaði og kemur þá m.a. til álita útboð á bílaþjónustu og rekstur bílamiðstöðva. Einnig er verið að skoða útboð á ýmsum rekstrarvörum fyrir bíla ríkisins. Sem svar við annarri spurningu vil ég segja þetta og byrja þá á risnunni. Ekki liggur fyrir hver sparnaður vegna nýrra reglna um risnu verður á þessu ári eða í framtíðinni, en vafalaust mun aukið aðhald leiða til lægri kostnaðar. Mér sýnist, með því að hafa aðeins litið á þetta í fljótheitum, að tilefnum hafi heldur fækkað og dregið hafi úr risnukostnaði af þeim sökum. Sé litið til ferðakostnaðarins má áætla að samningarnir við Flugleiðir og ferðaskrifstofur muni lækka ferðakostnaðinn um 30--40 millj. kr. Auk þess má gera ráð fyrir að aukið aðhald með tilkomu þeirra upplýsinga sem samningarnir gera ráð fyrir muni leiða til sparnaðar. Þessar upplýsingar verða einnig mikilvægar til að nota við frekari útboð og samninga vegna ferðalaga ríkisstarfsmanna. Þá má geta þess að í tengslum við viðræður fjmrn. við Flugleiðir kynnti félagið nýtt fargjald fyrir þá sem þurfa að ferðast á dýrari flugmiðum, þ.e. á Sagafarrými. Þau fargjöld eru 20% lægri en þau sem fyrir eru og munu væntanlega lækka ferðakostnað ríkisins enn frekar. Hæstv. forseti. Að allra síðustu vegna bifreiðakostnaðar. Ef markmið fjárlaga 1993 um lækkun bifreiðakostnaðar ganga eftir mun sparnaður nema 75--150 millj. kr. Ekki hefur verið áætlað hvað útboð eða rekstur bílamiðstöðvar muni spara ef af verður. Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þm. og reyndar leiðarahöfundi Morgunblaðsins um að það er nauðsyn að taka á þessum málum. Það verður ekki gert í einu átaki heldur verður að gerast jafnt og þétt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir afar skýr svör og jafnframt það að fram kom í máli hans að nú er verið að taka á þessum málum með ýmsum hætti. Ég geri mér mætavel grein fyrir því að þó að ég hafi lagt áherslu á að það þurfi að draga úr þessum kostnaði, þá er kannski þar hægara um að tala en í að komast. Sannleikurinn er sá að við erum eins og ég sagði stöðugt að tengjast æ alþjóðlegra umhverfi og þar er um að ræða að mínu mati nánast óumflýjanlega þróun. Ég bendi á það að í þessari miklu þrætu sem fram fór um hið Evrópska efnahagssvæði á sínum tíma, þá kom það aldrei fram hjá andstæðingum þeirrar þátttöku að þeir vildu auka á einangrun þjóðarinnar eða hverfa frá samstöðu eða viðskiptum við aðrar þjóðir. Þess í stað bentu menn ýmist í austur eða vestur til aukinnar sóknar, aukinna samskipta og þar með aukinna ferðalaga. Ég segi þetta ekki til þess að gera á nokkurn hátt lítið úr mikilvægi samskipta okkar við aðrar þjóðir, öðru nær. Fremur vil ég nota þetta til að benda á að samfara auknu alþjóðlegu samstarfi þjóðríkja hvort sem það birtist á grundvelli samstarfs þjóðþinga, framkvæmdarvalds eða annars, þá munu slík samskipti hafa í för með sér útgjöld, m.a. vegna ferðalaga sem menn hljóta þó að ætlast til að skili einhverju til baka, helst í margföldu formi á einn eða annan hátt. Ég held að það sé hins vegar afar mikilvægt þegar við erum að fjalla um þessi mál þó að við gerum okkur auðvitað grein fyrir því að hér er kannski ekki um að ræða þá litlu þúfu sem veltir hinu stóra hlassi, vegna þess að hér er ekki um að ræða nema lítinn hluta af heildarútgjöldum ríkisins, þá skiptir það hins vegar mjög miklu máli í þeirri þröngu stöðu sem ríkisbúskapurinn er í, að við hugum líka að þessum efnum og þá alveg sérstaklega því að hér er oft og tíðum kannski um að ræða hluti sem ýmsir telja að sumu leyti ranglega um hreinan óþarfa að ræða. Ég held að hér eigi nefnilega við orð sálmaskáldsins Halldórs Péturssonar og það eru mín lokaorð: Hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. og þann skilning sem hann sýnir á þessum málum. Ég hef áður sagt það að ég tel að þessi mál hljóti að vera til sífelldrar skoðunar. Þetta eru viðkvæm málefni. Ég vil bæta því við að mér finnst ástæða til þess að reglur um risnu, ferðakostnað og bílakostnað eigi að vera ákaflega gagnsæjar. Ég minni á að í mörgum tilvikum og flestum að sjálfsögðu er um að ræða greiðslu fyrir útlagðan kostnað, annaðhvort samkvæmt reikningum eða samkvæmt áætluðum kostnaði sem er settur fram. Ég tel að reglurnar þurfi að vera skiljanlegar og öllum opnar þannig að hver og einn geti kynnt sér slíkar reglur og ekkert undan dregið og besta tryggingin fyrir því er að sjálfsögðu að Ríkisendurskoðun hafi þessar reglur til viðmiðunar við endurskoðun á ríkisreikningi. Ég minni á í þessu sambandi að talsverðar umræður hafa á undanförnum árum farið fram m.a. um bifreiðamál ráðherra og það sýnir kannski skilninginn sem á því máli er að hringt var til mín af blaðamanni og sagt að hann vissi um að laun ráðherra hefðu hækkað. Ég spurði hann að því hvernig á því stæði því það hefur farið fram hjá mér. Hann sagði að það væri hægt að reikna það út frá því að skattlagðar tekjur hefðu hækkað samkvæmt upplýsingum sem fram hefðu komið. Þegar nánar var að gáð var ástæðan sú að hlunnindi voru talin felast í bifreiðum ráðherranna og það sem var nýtt í málinu var að þetta voru skattlögð hlunnindi sem áður hafa ekki verið skattlögð. Það voru hærri skattgreiðslur en sömu tekjur þegar á allt var litið svo að í raun fengu ráðherrarnir minna í sinn hlut vegna breyttra reglna. Því var ekki komið til skila af hv. blaðamanni sem þarna átti í hlut.

Virðulegi forseti. Fsp. mín er til hæstv. landbrh. á þskj. 623 og er svohljóðandi: ,,Hvernig er rannsóknum á innfluttum matvælum, einkum grænmeti, háttað?`` Við Íslendingum stöndum frammi fyrir síauknum innflutningi á matvælum þrátt fyrir að við séum fyrst og fremst matvælaframleiðendur. Of lítill áhugi virðist vera á að sporna gegn innflutningi, þvert á móti er stöðugt þrýst á meiri innflutning. Við höfum hér flest skilyrði fyrir hendi til að framleiða bestu hugsanlegu matvæli. En framleiðsla grænmetistegunda ýmiss konar er dýrari hér á landi en almennt gerist sökum þess hversu norðarlega við búum. Í staðinn höfum við mikið af ónýttri orku sem getur gert okkur samkeppnisfær á við innflutning ef rétt er að málum staðið og jafnvel getur gert okkur meira en samkeppnishæf. Við eigum æ meiri möguleika á útflutningi vegna sívaxandi mengunar iðnríkja heims. Við eigum alla möguleika að bjóða hér hreina vöru. Því væru það hrapalleg mistök ef við hugsum ekki alvarlega um það að vernda þá merkilegu uppbyggingu sem orðið hefur í garðyrkju en það getum við gert m.a. með því að gera meiri kröfur til innflutnings en við gerum nú. Virðulegi forseti. Fsp. mín er komin til vegna þess að ég tel að innflutningur sé ekki undir þeirri ströngu gæslu sem við hljótum að gera kröfu til. Við vitum að notkun eiturefna er lítil í garðyrkju hér á landi, m.a. vegna þess að strangar kröfur eru gerðar til hollustu grænmetis hér. Notkun vafasamra eiturefna er í mörgum tilfellum ódýr lausn og leyfileg í sumum löndum Evrópu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða tækni við notum við sýnatöku á innfluttum matjurtum. Mig langar að spyrja hæstv. landbrh. hvort hann telji að við séum nægilega tæknivædd á þessu sviði. Annað atriði sem ég vil minnast á er hvernig rannsóknum á unnum vörum úr jurtaríkinu, svo sem sultutaui, ávaxtamauki, pakkasúpum, kornflögum o.s.frv. er háttað. Það er ekki vafi á að það er nauðsynlegt að fylgjast með þessum vörum betur en nú er gert. Mig langar einnig að spyrja hæstv. landbrh.: Hvaða eftirlit er með innflutningi á matvörum, t.d. pitsum og kínarúllum, sem innihalda bæði kjöt og fisk? Virðulegi forseti. Fsp. mín er komin til vegna þess að ég tel að við gerum ekki nægilegar kröfur til gæða innfluttra matvæla.

Hæstv. forseti. Svar við þessari fsp. er tekið saman af Sigurgeiri Ólafssyni, sérfræðingi hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, í samráði við Hollustuvernd ríksins. Rannsóknarstofnun landbúnaðarins hefur eftirlit með innflutningi plantna og plöntuafurða með tilliti til plöntusjúkdóma og meindýra. Stofnunin metur það svo að hættan á að matjurtir beri með sér plöntusjúkdóma og plöntumeindýr sem hér gætu valdi tjóni sé minnst í ávöxtum, meiri í grænmeti og mest í kartöflum. Því er í eftirliti stofnunarinnar mest áhersla lögð á eftirlit með kartöflum. Samkvæmt lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 81/1988, er eftirlit með innflutningi matvæla almennt, m.a. með tilliti til aðskotaefna í höndum Hollustuverndar ríkisins. Undanfarin rúm tvö ár hefur starfað vinnuhópur á vegum Hollustuverndar við að semja reglugerð um aðskotaefni í matvælum og öðrum neysluvörum. Þar eru ákvæði um markgildi fyrir hin ýmsu efni, m.a. hin fjölmörg þeirra varnarefna sem notuð eru við ræktun matjurta. Ákvörðun slíkra markgilda er forsenda þess að unnt sé að hafa eftirlit með aðskotaefnum í matjurtum. Er þessu verki nær lokið. Samkvæmt samningi milli Evrópubandalagsins og EFTA um upplýsingaskipti fellur slík reglugerð að öllum líkindum undir tæknilegar reglugerðir sem á að kynna EFTA og Evrópubandalagsríkjum áður en þær eru settar og skal þá fresta gildistöku um sex mánuði. Er því óvíst hvenær þessi reglugerð tekur gildi. Reglugerð um aðskotaefni verður sett með stoð í lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 81/1988, lögum um eiturefni og hættuleg efni, nr. 52/1988, og lögum um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum, nr. 24/1936. Unnið hefur verið að gerð nýrra matvælalaga en ekki er vitað hvenær þau sjá dagsins ljós. Hollustuvernd hóf reglulega sýnatöku og mælingar á varnarefnum í matjurtum um mitt ár 1991. Alls voru þá rannsökuð 108 sýni og af þeim voru 35 af innlendu grænmeti. Skimað var fyrir 32 varnarefnum. Árið 1992 voru tekin 216 sýni, þar af var 61 af innlendum matjurtum. Árið 1991 fundust engar leifar varnarefna í íslensku grænmeti og einnig reyndist erlent grænmeti í góðu lagi. Eitthvað var um leifar sveppalyfja í ávöxtum en í einungis einu sýni reyndist magnið vera yfir þeim mörkum sem tillaga er um í drögum að reglugerð um aðskotaefni, samanber ársskýrslu Hollustuverndar ríkisins 1991. Niðurstöður síðasta árs hafa ekki birst en munu ekki ósvipaðar þeim frá fyrra ári. Ég vona að þessari fsp. sé svarað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin. En satt að segja finnst mér nú langt frá því að hann hafi svarað fsp. minni. Ég er að spyrja að því hvort hann telji nægilega langt gengið í rannsóknum á innfluttum matvælum. Hann gat þess hér að það væru gerðar rannsóknir og taldi að það hefðu fundist m.a. sveppalyf í innfluttum ávöxtum. Þá langar mig til að spyrja: Hvað er gert í slíkum tilvikum? Mér sýnist að þessar sýnatökur séu ekki mjög margar. T.d. árið 1992 eru tekin 216 sýni. Af þessum 216 sýnum er 61 sýni af innlendum matjurtum. Þetta tel ég ekki vera nægjanlegt. Ég tel að eftirlit sé ekki nægilega markvisst. Mig langar líka að spyrja og mér fannst það ekki koma fram í svari hans hvort við værum nægilega tæknivædd til að rannsaka þau efni sem þarf að rannsaka, bæði í innfluttum og innlendum matjurtum. Svo ræddi hann um innflutning á pottaplöntum og gerði það að aðalatriði sem er auðvitað stórt mál. En mig langaði að spyrja hann að því hvaða kröfur við höfum gert í sambandi við EES-samninginn um frelsi í plöntuinnflutningi. Mér skilst að plöntur flæði alveg óheft inn á Evrópumarkaðinn án þess að við getum gert miklar kröfur. Það sé frjálst flæði á þessum plöntum og kartöflum. Sem sagt, ég tel að það sé ekki nægilega rannsakað og það kom ekki fram í svari hans hér. Ég spurði hvernig háttað væri t.d. rannsóknum á ávaxtamauki og pakkasúpum o.s.frv. Það kom ekki fram í hans svari. Og ég saknaði þess.

Hæstv. forseti. Eins og ég hef fengið fsp. í hendur er spurt: Hvernig er rannóknum á innfluttum matvælum, einkum grænmeti, háttað? Ég hef hér rakið svar þeirra stofnana sem með það eftirlit hafa að gera. Ég vil taka fram að auðvitað hlýtur það alltaf að vera til endurskoðunar hvernig eigi að standa að rannsóknum á innflutningi og matvælum almennt. Eins og ég vék að þá er verið að undirbúa skýrari og strangari reglur í þeim efnum. Ég hef ekki fengið kvörtun um það að tæknibúnaður sé ekki nægilegur í þessari deild Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins en skal af þessu tilefni kynna mér það. En ég hef að öðru leyti ekki meira um þetta mál að segja.

Hæstv. forseti. Erum við nokkuð búin að týna samgrh.?

Hann er nú viðlátinn.

Nei, það er nú gott. Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja spurningar fyrir hæstv. samgrh. varðandi málefni ferðaþjónustunnar. Á þskj. 735 er fsp. um endurskoðun laga um ferðamál og spyr ég í fyrsta lagi hvað líður þeirri endurskoðun lagaákvæða um ferðamál sem hæstv. samgrh. uppýsti, ef ég man rétt snemma á embættisferli sínum eða nálægt upphafi hans, að yrði eitt af sínum forgangsverkefnum, að beita sér fyrir endurskoðun á lagaákvæðum sem varða ferðamál og ferðaþjónustu. Í öðru lagi vil ég spyrja og af sama tilefni hæstv. ráðherra hvort hann hyggist endurflytja eða nýta að einhverju leyti þau þingmál sem undirbúin voru og flutt hér á Alþingi veturinn 1990--1991, annars vegar till. til þál. um ferðamálastefnu og hins vegar frumvörp til laga um ferðaþjónustu sem unnin voru af stjórnskipaðri nefnd með fulltúum hagsmunaaðila og mönnum úr öllum stjórnmálaflokkum og voru hér til meðferðar á Alþingi veturinn 1990--1991. Í þessi mál var lögð mikil vinna á þeim tíma eins og sjá má af þeim gögnum sem þar eru á ferðinni. Það var safnað miklum upplýsingum þar á meðal að hluta til tölfræðilegum upplýsingum sem aldrei áður höfðu verið dregnar saman um málefni og stöðu ferðaþjónustunnar. Ég er þeirrar skoðunar að þarna sé á ferðinni mjög nýtilegur efniviður sem standi fullkomlega fyrir sínu þó tvö ár séu liðin síðan þetta var til meðferðar. Reyndar var það svo að frumvarp til laga um ferðaþjónustu, þar sem sameinuð voru í einum lagabálki lagaákvæði sem vörðuðu málefni ferðaþjónustunnar, bæði þau sem nú eru í lögum um skipan ferðamála og lögum um veitinga- og gististaði og fleiri lögum, var heldur vel tekið hér á þingi og afgreidd frá neðri deild, sem þá hét og fundaði í þessum sal, samhljóða á útmánuðum 1991 og biðu 2. umr. í efri deild þegar þingi lauk það vor óvenju snemma sökum alþingiskosninga. Það leit því út af fyrir sig lengi vel út fyrir að þar væri á ferðinni lagarammi um málefni ferðaþjónustunnar sem allgóð samstaða ætti að geta tekist um enda höfðu unnið að þeirri lagasmíð fulltrúar allra helstu hagsmunaaðila í greininni og menn úr öllum stjórnmálaflokkum áttu sæti í nefndinni. Ég vil þess vegna ítreka spurningu mína til hæstv. samgrh.: Er þess að vænta að þessi efniviður verði nýttur á einhvern hátt eða þingmál þessi endurflutt og þá hvenær?

Hæstv. forseti. Skömmu eftir að ég tók við embætti samgrh. hóf ég endurskoðun á þeim lagaákvæðum sem varða ferðaþjónustu í víðum skilningi þess orðs og kynnti haustið 1991 frumvarp sem ég taldi að yrði til bóta ef samþykkt yrði. En eins og margsinnis hefur komið fram náðist ekki samkomulag milli mín og hæstv. fjmrh. um tekjuöflun til ferðamála og af þeim sökum var ógjörningur að fylgja því frumvarpi eftir. Þannig gekk það fyrir sig. Ég hef síðan verið að leita leiða til að nýta það fé sem best sem fer til markaðsstarfsemi erlendis og til ferðamála yfirleitt. Það hefur margsinnis komið upp hvort rétt kunni að vera að taka upp náið samstarf við Útflutningsráð og þá hvernig. En eins og nú standa sakir ríkir nokkur óvissa um framtíð þess þar sem það hefur tekjur sem tengist aðstöðugjaldi sem nú hefur verið lagt niður. Það varð að samkomulagi milli mín og nýkjörins formanns Útflutningsráðs að doka við og sjá hvernig framvindan yrði. Enda liggur ekki á nú á þessum vordögum að gera sér grein fyrir því hvernig rétt sé að standa að markaðsstarfsemi á næsta ári. En verið er að vinna að tillögum um það í samráði við aðila í ferðaþjónustu hvernig henni verði best við komið. Hugur minn stendur raunar til þess að reyna að auka það fé sem til ráðstöfunar verður til markaðsstarfsemi. Þetta er allt unnið í góðri samvinnu við þá aðila og verið að reyna að finna því starfi þær forsendur og ramma sem menn geta orðið sammála um að horfi til framtíðar og sé líklegt til að gera hvort tveggja í senn að nýta féð vel og leiða þó til sparnaðar í markaðskynningu. Um ferðamálin að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að tala nú þar sem þau mál eru ekki komin í það horf að ég kjósi að leggja þau fyrir Alþingi. Síðari hluti fsp. veit að því hvort ég sé sammála þeirri stefnu sem forveri minn fylgdi í ferðamálum og hvort ég vilji endurflytja þáltill. sem fyrri ríkisstjórn flutti og frv. sem fyrri ríkisstjórn flutti. Svar mitt við því er auðvitað nei. Ég var ekki sammála því sem í þessu stóð og tel ekki gagn að því að koma með þau mál á ný inn á Alþingi.

Hæstv. forseti. Þetta verð ég nú að kalla ákaflega óburðug svör hjá hæstv. ráðherra svo ekki sé meira sagt. En ég þakka honum fyrir engu að síður, samkvæmt venju, að hann skuli leggja á sig að koma hér upp í ræðustól. Þetta er auðvitað alveg hörmuleg niðurstaða hjá hæstv. ráðherra að koma hér upp eftir hartnær tvö ár og þurfa að lýsa því yfir að í því sem hann titlaði sem eitt af sínum forgangsverkefnum í embætti, að endurskoða lög málefni ferðaþjónustunnar, skuli honum ekkert hafa orðið ágengt. Ég skildi hæstv. ráðherra helst þannig að fjmrh. hefði eitthvert neitunarvald í þessum efnum. Af því að hann hefði ekki náð samkomulagi við fjmrh. um fjárhagsleg atriði þessa máls þá gæti hann sig hvergi hreyft og við það sæti. Þetta er auðvitað alveg gjörsamlega óþolandi ástand. Svona getur þetta ekki gengið. Hæstv. ráðherra hlýtur að átta sig á því að eitt er fjárveiting til ferðamála og ráðstöfun þeirra hluta, starfsskilyrða greinarinnar og annað er sá lagarammi og lagagrundvöllur sem ferðaþjónustan starfar samkvæmt. Það er mjög brýn þörf á endurskoðun ýmissa ákvæða þar alveg burt séð frá því hvaða fjármunum hæstv. ráðherra hefur úr að spila í gegnum Ferðamálaráð og hvernig skattlagningu ferðamála er háttað o.s.frv. Það er algerlega óviðunandi að menn komist ekki til þess sem löngu er orðið tímabært að endurskoða svo sem lagaákvæðin um rekstur ferðaskrifstofa og ferðaþjónustuaðila. Þau eru úrelt og standa rekstri smærri aðila á þessu sviði fyrir þrifum, til að mynda þær háu tryggingar sem settar eru fyrir rekstri án nokkurrar skilgreiningar á því hversu umfangsmikil veltan er. Þetta liggur alveg fyrir og ég fullyrði að þau ákvæði sem voru í frumvarpi til laga um ferðaþjónustu, fluttu á þinginu 1990--1991, væru til stórra bóta t.d. hvað þennan þátt snertir. Hæstv. ráðherra svaraði því afdráttarlaust að hann hefði ekki áhuga á því að endurflytja eða nýta þau þingmál sem ég spurði um. Þá liggur það fyrir og ég hlýt að taka það til athugunar og við fleiri hv. þm. að koma þessum málum á dagskrá þingsins með því að endurflytja þau mál eða eitthvað í líkingu þeirra úr því hæstv. samgrh. hefur hér gefið svör um það að hann komist hvorki lönd né strönd í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Það er óvenjulegt og kannski nýtt í þingsögunni að fyrrv. ráðherra skuli sjá tilefni til þess með sérstakri fsp. að spyrja um það hvort ný ríkisstjórn með aðra stefnu skuli vilja endurflytja hin fyrri málin. Auðvitað er það hv. þm. rétt og skylt ef hann er þeirrar skoðunar að endurflytja þau mál sem ekki náðu fram að ganga á meðan hann var ráðherra. Ég hef verið samgrh. í tæp tvö ár, mig minnir að hann hafi verið samgrh. ögn lengur og sé nú að kvarta yfir því að hafa ekki náð sínum málum fram.

Hæstv. forseti. Ég hef séð ástæðu til að leggja fsp. fyrir hæstv. samgrh. um hvað líði störfum nefndar eða starfshóps sem er skipuð fulltúum samgrn. og fjmrn., sem samkvæmt fjölmiðlum var sett upp til þess að gera tillögur um bætt starfsskilyrði ferðaþjónustu og þar með talið hvernig mætti létta sköttum eða álögum af greininni þannig að rekstrarskilyrði eða starfsgrundvöllur ferðaþjónustunnar batnaði. Ég hef enn fremur séð ástæðu til að spyrja hæstv. ráðherra hvort orðið hafi einhver breyting á í starfi nefndarinnar eða erindisbréfi hennar verið breytt í framhaldi af þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að taka upp virðisaukaskatt á ýmsar greinar ferðaþjónustu sem áður voru undanþegnar þeim skatti. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja að hæstv. ríkisstjórn greip til þessa óyndisúrræðis við síðustu fjárlagagerð að taka upp virðisaukaskatt á ýmsar greinar ferðaþjónustu svo sem gistingu og farseðla í innanlandsflugi og fleira samtímis því, að því er virðist, að þessi starfshópur eða nefnd þeirra hæstv. ráðherranna var að störfum og átti að gera tillögur um algjörlega hið gagnstæða, hvernig mætti m.a. með því að létta álögum af greininni bæta starfsskilyrði hennar. Hæstv. ráðherra upplýsti það áðan í svari við síðustu fsp. að hann kæmist ekkert áfram með endurskoðun laga um ferðaþjónustu af því að hann næði ekki samkomulagi við fjmrh. um fjármálaleg samskipti ferðaþjónustunnar og þá væntanlega fjmrn. Það er ekki síður ástæða til þess að hæstv. ráðherra upplýsi okkur um hvað líði þessu starfi. Menn hafa mikið rætt um það á undanförnum árum að ferðaþjónustan sé einn helsti ef ekki eini vaxtarbroddur í íslensku atvinnulífi. En nú standa menn því miður frammi fyrir stöðnun á því sviði eins og víðar. Fjöldi erlendra ferðamanna var óbreyttur eða ívið lægri og gjaldeyristekjur drógust talsvert saman af ferðaþjónustu milli áranna 1991 og 1992. Það er þess vegna alveg borðliggjandi að ferðaþjónustan þarf á stuðningi að halda ef hún á að geta sótt fram á næstu árum. Það þarf að bæta starfsskilyrði hennar og einhver öfugasta aðferð sem til er í þeim efnum er sú sem hæstv. ríkisstjórn hefur rambað á með því að taka upp virðisaukaskatt, þar á meðal á þau svið ferðaþjónustunnar sem hvað dýrust eru og erfiðast er að reka eins og til að mynda innanlandsflugið. Nýlegir ársreikningar flugfélaganna segja allt sem segja þarf um afkomuna í innanlandsfluginu. Flugleiðir tapa um 200 millj. og það flugfélag annað sem besta afkomu hefur haft undanfarin ár, Flugfélag Norðurlands, hefur einnig gert upp tvö ár í röð með tapi, að vísu lítils háttar á þessu ári. Ég legg þessar spurningar fyrir hæstv. samgrh. og vona að hann geti greitt úr þeim, helst með myndugri hætti en hann gerði áðan.

Hæstv. forseti. 13. ágúst sl. var samþykkt svohljóðandi ályktun og send samgrh.: ,,Fjölmennur fundur hagsmunaaðila íslenskrar ferðaþjónustu leyfir sér að beina þeim eindregnu tilmælum til hæstv. samgrh. að hann beiti sér fyrir að hafnar verði viðræður milli samgrn. og fjmrn. sem hafi það að markmiði að lækka álögur og skatt á atvinnugreininni frá því sem nú er. Jafnframt munu hagsmunaaðilarnir leita allra leiða til að lækka eigin kostnað. Það er skoðun fundarmanna að breytingar á núverandi skattlagningu muni hafa í för með sér auknar tekjur ríkissjóðs af ferðaþjónustu.`` Hjálögð greinargerð frá fundum aðilanna gerir nokkra grein fyrir þeim mikla vanda sem ferðaþjónustan á við að etja hvað snertir hátt verðlag einstakra þátta. Takist ekki að stöðva þróun undanfarinna ára sjá aðilarnir fram á að alvarlegur samdráttur gæti orðið í þessari þýðingarmiklu atvinnugrein, bæði hvað viðkemur ferðum Íslendinga um landið og ferðum erlendra manna til Íslands. Í framhaldi af þessu varð að samkomulagi milli mín og hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. að skipuð yrði nefnd og var það gert með erindisbréfi 3. sept. sl. svohljóðandi, svo að ég lesi upp bréf til eins nefndarmanns sem skýrir markmið og tilgang þessara nefndarstarfa sem af tilviljun í þessu tilfelli er til Kjartans Gunnarssonar, deildarstjóra í viðskrn., og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hér með eruð þér skipaðir í viðræðunefnd samgrn., fjmrn. og viðskrn. um skattamál fyrirtækja í ferðaþjónustu. Nefndin skal í starfi sínu taka mið af hjálagðri ályktun hagsmunaaðila í ferðaþjónustu sem afhent var samgrh. í ágústmánuði sl. Með yður eru í nefndinni Steingrímur Ari Arason, aðstoðarmaður fjmrh., og Pétur J. Eiríksson framkvæmdastjóri, sem jafnframt er formaður nefndarinnar.`` Þessi nefnd hefur síðan verið að störfum. Ég hafði ekki tök á að tala við formann nefndarinnar nú fyrir þennan fund þar sem hann er erlendis, en ég hef á hinn bóginn rekið á eftir því að nefndin skili niðurstöðum. Á þessari stundu bendir ekkert til að nefndin komist að sameiginlegri niðurstöðu. Spurt er: Var erindisbréfi nefndarinnar breytt í framhaldi af þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að leggja virðisaukaskatt á ýmsar greinar ferðaþjónustu sem áður voru undanþegnir? Svarið er nei.

Hæstv. forseti. Þetta er nú allt hið kostulegasta verð ég að segja. Hér svarar hæstv. ráðherra með því að lesa upp samþykkt, vel rökstudda, frá hagsmunaaðilum í ferðaþjónustu þar sem eindregið er skorað á stjórnvöld að bæta starfsskilyrði greinarinnar með því að létta af henni sköttum og það rækilega rökstutt sem ég fór reyndar yfir í minni framsögu áðan að það er alveg ljóst að búast má við samdrætti í ferðaþjónustu á næstu árum ef starfsskilyrði hennar verða ekki bætt. Það er sameiginlegt mat allra þeirra sem eitthvað hafa kynnt sér þessi mál. Og hvað gerist svo í framhaldinu 3. sept.? Það er mikilvægt að fá þessar dagsetningar fram. Þær eru það eina sem er hönd á festandi í þessu, það eru dagsetningarnar og svo það að Kjartan Gunnarsson í viðskrn. er í nefndinni. 3. sept. skipar ríkisstjórnin starfshóp þriggja ráðuneyta., ekki bara tveggja eins og ég hafði nú haldið, þriggja ráðuneyta og þeim er akkúrat uppálagt með erindisbréfi að hafa hliðsjón af þessari samþykkt hagsmunaaðila í ferðaþjónustu. En hvað gerist svo? Það næsta sem gerist í málinu er að ríkisstjórnin tekur ákvörðun um að leggja virðisaukaskatt á ferðaþjónustuna. Það er svarið við tilmælum aðila um að lækka skatta í greininni og það eru skilaboðin til nefndarinnar sem er að störfum. Það er nú ekki nema von að það líti ekki út fyrir sameiginlega niðurstöðu í nefndinni eins og hæstv. ráðherra var að gera hér skóna. Reyndar held ég að ég minnist þess ekki að hafa fengið slík skilaboð um starf eins og komu áðan frá hæstv. ráðherra sem sagði: ,,Ekkert bendir til þess að nefndin komist að sameiginlegri niðurstöðu.`` Þetta er nú meira ástandið, verð ég að segja. Ef ekki bregður til betri tíðar í þessu, þá held ég að einhvern veginn verði að koma þessum málum í annan farveg en þann að láta hæstv. samgrh. nudda við þetta, skipa starfshópa og taka við ályktunum og svo gerir ríkisstjórnin eða fjmrn. hið gagnstæða, fer sínu fram og gerir ekkert með þetta sem samgrh. er að fjalla um. Ég held að Alþingi verði þá að taka þessi mál í sínar hendur og leysa samgrh. undan þessari píslarkvöð og þrautagöngu sem hann greinilega er á.

Hæstv. forseti. Hv. þm. sagði að svar mitt væri hið kostulegasta. Það má kannski segja út frá hans sjónarmiði, enda var svarað mjög beint og skýrt og öllu því sem um var spurt án undandráttar svo að það er ekki kostulegt heldur hreinskilið sem þýðir ekki alveg það sama. Það er vitaskuld alveg laukrétt að það er samdráttur í ferðaþjónustu. Hann er ekki tilkominn vegna einhverra aðgerða sem á að grípa til síðar meir á næsta ári heldur af öðrum sökum vegna þess að það opnast ný landsvæði sem ferðamenn eru forvitnir að komast inn í og geta farið þar frjálsir ferða sinna, í Austur-Evrópu, austan múrsins mikla sem menn þurftu áður að hafa sérstakar heimildir til að fara til sem hv. fyrirspyrjandi er kunnugri en ég hvernig var háttað. Eins er það svo að ýmis önnur lönd eins og Finnland nú svo að ég taki eitt Norðurlanda er auðvitað mun ódýrara en áður og þeir sem vinna í ferðaþjónustu hafa einmitt orð á því að að þessu leyti sé Ísland orðið dýrt og öðruvísi en áður. Það kom raunar fram á ráðstefnu um ferðamál sem fyrir skömmu var haldin í Berlín og raunar líka í september á ferðaráðstefnunni á Akureyri að það er mikil forvitni á ferðum til Íslands en versnandi efnahagur í helstu viðskiptalöndum okkar veldur því að minna er um pantanir en búist hafði verið við. Ég vil minna á að ferðaþjónustan nú á þessu ári býr við minni skatt en áður. Það hafa verið felld niður aðstöðugjöld á ferðaþjónustu og til stendur að lækka tryggingagjald þannig að það að fækkað hafi ferðamönnum til landsins á síðasta ári og e.t.v. á þessu á ekkert skylt við það sem hv. þm. talaði mest um.

Virðulegi forseti. Á þskj. 713 spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh. um bótarétt atvinnulausra í veikindum, bæði í eigin veikindum og eins í veikindum barna. Nú mun þessi bótaréttur vera framkvæmdur eitthvað með mismunandi hætti eftir því hvaða stéttarfélagi viðkomandi tilheyrir. Þannig er mál með vexti að það eru til lög um atvinnuleysistryggingar en á grundvelli þeirra laga hefur aldrei verið sett nein reglugerð. Hins vegar eru starfandi 200 úthlutunarnefndir atvinnuleysisbóta víðs vegar á landinu og munu þær hafa eitthvað mismunandi vinnubrögð í þessum málum. Það mun þannig vera mismunandi hvort veikindavottorð eru yfirleitt tekin til greina. Þetta kemur m.a. fram í fskj. með frumvarpi sem Svavar Gestsson og fleiri flytja og hefur nýverið lagt fram, en í fskj. 3 er rætt við Gunnar Helgason í ráðningarskrifstofu Reykjavíkur og með leyfi forseta segir Gunnar: ,,Aðspurður um hvort veikindavottorð væru tekin til greina vegna forfalla við skráningu sagði hann að það væri oftast gert, en það væru úthlutunarnefndirnar sem þar réðu. Hann sagðist hins vegar hafa látið málin ganga áfram þegar óviðráðanlegar aðstæður sköpuðust þannig að fólk kæmist ekki til skráningar eins og gerst hefði á sl. vetri þegar fólk komst ekki út úr húsum vegna illviðris,`` þ.e. komst þá ekki á tilskildum degi til að skrá sig. En ef veikindavottorð er tekið til greina, þá er það þó þannig að aðeins eru greiddar atvinnuleysisbætur vegna þeirra daga sem hinn atvinnulausi er til reiðu, þ.e. það er ekki greitt fyrir þá daga sem veikindin vara. Þá má geta þess að eftir þær hækkanir sem hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur staðið fyrir, þá kostar vottorð 900 kr. fyrir þá sem þurfa að sækja sér vottorð vegna veikinda og það er nú bara tæpur helmingur bóta fyrir einn dag hjá atvinnulausum einstaklingi. Þá hef ég fengið upp í hendurnar dæmi af móður sem komst ekki til skráningar á tilskildum degi vegna veikinda barns síns og fékk engan til að sitja hjá barninu. Það þýddi það að hún missti atvinnuleysisbætur í heila viku vegna þess að hún kom ekki á þessum tilskilda degi og hefði engu breytt þó að hún hefði komið með vottorð vegna þess að veikindi barna eru ekki tekin gild í þessum tilvikum var henni sagt. Þarna er um að ræða fólk sem hefur auðvitað verið á vinnumarkaði í lengri tíma yfirleitt og fólk á vinnumarkaði hefur almennt veikindarétt, bæði vegna sjálfra sín og vegna sinna barna. Þetta fólk virðist hins vegar ekki hafa þann rétt þegar að atvinnuleysisbótunum kemur og ég spyr því ráðherra hvernig þetta fái staðist: ,,1. Á hvaða lagaheimild byggist sú framkvæmd að greiða ekki atvinnuleysisbætur fyrir veikindadaga þótt bótaþegi njóti ekki sjúkradagpeninga frá Tryggingastofnun ríkisins? 2. Hvernig er háttað bótarétti þegar atvinnulaust foreldri kemst ekki til vikulegrar skráningar vegna veikinda barna?``

Virðulegi forseti. Það svar sem ég flyt byggist á áliti lögfræðinga þeirra sem fjallað hafa um atvinnuleysismál í heilbrrn. um margra ára skeið. Fyrri fsp. hv. þm. hljóðar svo: ,,Á hvaða lagaheimild byggist sú framkvæmd að greiða ekki atvinnuleysisbætur fyrir veikindadaga þó bótaþegi njóti ekki sjúkradagpeninga frá Tryggingastofnun ríkisins?`` Svarið við þessari spurningu er svohljóðandi: Frá upphafi hafa verið skýr ákvæði um það í lögum um atvinnuleysistryggingar að þeir sem njóta sjúkrabóta samkvæmt almannatryggingalögum fái ekki atvinnuleysisbætur. Þá voru í fyrstu lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 29/1956, ákvæði um það að bætur greiddust ekki þeim sem væru ófærir til vinnu eða neituðu vinnu sem þeim bauðst að tilhlutan vinnumiðlunarskrifstofa. Ákvæði þetta var óbreytt fram til 1981 er lögin voru endurskoðuð öðru sinni. Þá var orðalagi breytt í þá veru að bætur greiddust ekki þeim sem voru ófærir til vinnu af heilsufarsástæðum. Í greinargerð með frv. er þetta ákvæði sagt efnislega samhljóða eldra ákvæði sem eingöngu kvað á um að viðkomandi væri ófær til vinnu. Af þessu er ljóst að eitt skilyrði bótaréttar er að hlutaðeigandi sé vinnufær af heilsufarsástæðum. Þetta kemur skýrt fram í áður tilvitnuðum 5. tölul. 21. gr. Sömuleiðis kemur þetta fram í 17. gr. þar sem segir að sá sem hafi áunnið sér rétt til bóta verði að hverfa frá vinnu vegna veikinda haldi þeim bótarétti þegar hann verður vinnufær á ný, enda sanni hann veikindi með læknisvottorði, svo og vinnuhæfni sína ef hann sækir um atvinnuleysisbætur að loknum veikindum. Í 20. gr. er einnig vikið að afleiðingum þess að umsækjandi getur ekki látið skrá sig vegna veikinda og skal hann þá skrá sig næsta dag sem honum er unnt að viðlögðum missi bóta. Ástæðan fyrir þessu er augljós. Atvinnuleysisbætur eru eingöngu ætlaðar þeim sem eru atvinnulausir og í atvinnuleit. Veikur maður er ekki í atvinnuleit þá daga sem hann er veikur og getur því ekki sinnt atvinnutilboði eða tilboðum sem honum bjóðast meðan á veikindum stendur. Í öðru lagi var spurt: ,,Hvernig er háttað bótarétti þegar atvinnulaust foreldri kemst ekki til vikulegrar skráningar vegna veikinda barna?`` Svarið hljóðar svo: Hér að framan var vikið að afleiðingum þess þegar bótaþegi getur ekki sinnt vikulegri skráningarskyldu hjá vinnumiðlun vegna veikinda. Lögin gera ekki ráð fyrir því að aðrar aðstæður en veikindi bótaþega sjálfs hindri hann í að koma til skráningar. Í framkvæmd hefur þetta ákvæði þó verið túlkað svo að ef bótaþegi kemst ekki til skráningar vega veikinda barns eða barna, þá gildi sömu reglur og ef hlutaðeigandi sjálfur væri veikur. Enn er hér rétt að ítreka tilgang atvinnuleysisbóta. Þær eru ætlaðar þeim einstaklingum sem eru atvinnulausir og í atvinnuleit. Ef bótaþegi er bundinn heima, annaðhvort vegna veikinda sjálfs sín eða veikinda barns eða barna er hlutaðeigandi þá daga ekki í atvinnuleit og uppfyllir því ekki skilyrði laganna um bótarétt. Samantekt lögfræðinganna hljóðar svo: ,,Réttur til atvinnuleysisbóta hefur frá því að fyrstu lögin um þetta efni gengu í gildi verið með ótvíræðum hætti bundin því skilyrði að hlutaðeigandi væri vinnufær af heilsufarsástæðum. Skilyrði greiðslu atvinnuleysisbóta hefur ætíð verið það að hlutaðeigandi sé atvinnulaus og í atvinnuleit og geti sinnt þeim vinnutilboðum sem honum kunna að bjóðast fyrir milligöngu vinnumiðlunar. Tilgangur vikulegrar skráningar er tvíþættur. Annars vegar sá að viðhalda bótaréttindum og hins vegar sá að bótaþegi gefur með því til kynna að hann sé enn í atvinnuleit og geti fylgt eftir hugsanlegum atvinnutilboðum. Bótaþegi sem er veikur er ekki í atvinnuleit þann tíma sem veikindin vara. Sama gildir um bótaþega sem bundinn er heima vegna veikinda barns eða barna.`` Við þetta vil ég bæta að það er rétt sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda að þær fjölmörgu úthlutunarnefndir sem starfa beita nokkuð mismunandi skilningi um ýmis framkvæmdaratriði í sambandi við greiðslu atvinnuleysisbóta. Stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs er nú að gera átak til þess að samræma þessa túlkun, en það er enginn vafi á því að rétt túlkun og rétt framkvæmd laganna eins og þau eru úr garði gerð hér á hinu háa Alþingi er sú sem hér var lýst. Sá einn getur notið bóta úr Atvinnuleysistryggingasjóði sem sannanlega er í atvinnuleit og getur tekið atvinnutilboði ef honum skyldi bjóðast það.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir mjög skýr svör við þessum fsp. og það er út af fyrir sig ekki við hann að sakast þó að þau svör séu mjög ómannúðleg, vil ég segja. Það eru þá lögin og það er túlkun þessara laga sem hreinlega er ómannúðleg eins og kom fram í svari hæstv. ráðherra. En eins og ég segi, það er ekki við hann að sakast. Þessar reglur hafa auðvitað gilt fyrir hans tíð og það hafa aðrir túlkað þessar reglur með þessum hætti. Ráðherra sagði að það væru mjög skýr ákvæði um þá sem njóta bóta að þeir ættu að vera í atvinnuleit og enginn sé í atvinnuleit þegar hann er veikur og þar af leiðandi falli niður bætur þann dag sem einstaklingurinn í atvinnuleit er sjálfur veikur og þær falla niður eins og ég gat um hér áðan a.m.k. hjá sumum verkalýðsfélögum. Það mun vera eitthvað mismunandi túlkun á því. Þá falla þær algerlega niður í heila viku ef atvinnulaus einstaklingur kemur ekki til skráningar vegna veikinda barns og dugir honum ekki að koma með vottorð í þeim tilvikum. Og þá spyr maður sig: Á hverju á veikur einstaklingur sem er atvinnulaus að lifa þá daga sem hann er veikur? Á hann að lifa á loftinu? Atvinnuleysisbætur eru ekki bara spurningin um að greiða fólki fyrir að vera í atvinnuleit, heldur eru þær líka til að hjálpa fólki að draga fram lífið meðan það er atvinnulaust. Ráðherra vitnaði til 21. gr. laganna þar sem talað er um í 5. lið að þeir skulu ekki vera ófærir til vinnu af heilsufarsástæðum. Mér finnst þetta í rauninni mjög skrýtin túlkun á þessu ákvæði að þó að einstaklingur leggist einn dag og komi ekki þann dag, einn eða tvo daga, þá sé hann ófær til vinnu af heilsufarsástæðum. Ég lít svo á að einstaklingur sé ófær til vinnu af heilsufarsástæðum ef hann er veikur um lengri tíma en ekki dag og dag. Og þess vegna finnst mér þetta mjög frjálsleg túlkun og ég mundi gjarnan vilja sjá og vil spyrja ráðherra hvort hann viti hvort það hafi fallið einhver dómur um þessa túlkun, hvort hún stenst gagnvart dómstólum.

Virðulegi forseti. Mér er ekki kunnugt um að neinn dómur hafi fallið um þessi mál en það gefur auga leið að því aðeins getur verið um greiðslu atvinnuleysisbóta að ræða að viðkomandi einstaklingur sé í atvinnuleit og sé af heilsufarsástæðum ekki útilokað að hann geti stundað atvinnu. Hins vegar hefur það fyrst komið fram nú eftir að atvinnuleysi fór að aukast á Íslandi að það fer að reyna á framkvæmd þessara laga og það hefur komið fram mjög mismunandi framkvæmd. Það eru m.a. dæmi um að það hafi verið fallist á að skrá fólk atvinnulaust af þeim sem ábyrgð báru á slíkri skráningu þó að viðkomandi aðilar væru í orlofi í útlöndum og kæmu ekki heim fyrr en kannski 3--4 vikum eftir að út var farið. Þá hefur líka komið fram þar sem sérstakt atvinnuátak hefur verið gert með tilstyrk stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs að á atvinnuleysisskrá hafa verið ýmsir aðilar sem síðan kom í ljós að ekki voru í atvinnuleit, bæði vegna þess að áhugi fyrir því að afla sér atvinnu var ekki fyrir hendi og einnig að af heilsufarsástæðum gat viðkomandi aðili ekki tekið neinu atvinnutilboði sem unnt var að bjóða upp á. Því miður hefur framkvæmdin í sambandi við skráningu og greiðslu atvinnuleysisbóta verið mjög á reiki og ég ítreka það að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs er nú að reyna að ná fram samræmdum reglum í þessu efni. Auðvitað geri ég og við öll okkur fyllilega ljóst að fólk sem ekki getur stundað atvinnu af ýmsum ástæðum getur þurft á verulegri aðstoð að halda en það er gert ráð fyrir því að sú aðstoð sé þá veitt annaðhvort af almannatryggingum eða af sveitarfélögum. Það er ekki gert ráð fyrir því í lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð að aðrir fái bætur úr þeim sjóði en þeir sem sannanlega eru í atvinnuleit og sannanlega geta tekið atvinnutilboði ef það berst.

Virðulegur forseti. Þessi fsp. mín tengist beint og óbeint þeirri hinni fyrri sem ég hef þegar borið hér fram, en þessi fsp. varðar skráningu og bótarétt atvinnulausra og er svohljóðandi: ,,Á hverju byggist sú túlkun 20. gr. laga um atvinnuleysistryggingar að umsækjandi um atvinnuleysisbætur skuli ævinlega skrá sig hjá atvinnumiðlun eigi síðar en á sama vikudegi og hann síðast skráði sig, að viðlögðum missi bótaréttar?`` Þetta er mjög hörð regla sem er í gildi hjá vinnumiðlunum þar sem hinn atvinnulausi lætur skrá sig. Reglan er einfaldlega sú að hinn atvinnulausi verður að koma til skráningar eigi síðar en á sama vikudegi og hann fyrst kom til skráningar. Komi maður á fimmtudegi og tilkynni sig atvinnulausan og skrái sig hjá vinnumiðlun, þá á hann að koma aftur í næstu viku á fimmtudegi og síðan alltaf á fimmtudegi og þá fær hann greiddar bætur í heila viku. Hann má koma fyrr en þá fær hann einungis greiddar bætur fyrir þann fjölda virkra daga sem á milli eru. Ef hann kemur hins vegar síðar, eins og kom fram hér áðan, þá fær hann ekkert. Ef hann kemur á föstudegi þá fær hann ekkert. Ég veit að orðanna hljóðan í 20. gr. er þannig að maður skuli skrá sig vikulega, en það segir ekki í þessari grein að einstaklingurinn eigi að skrá sig á sjö daga fresti. Það segir ekki að hann eigi að skrá sig á vikufresti heldur vikulega. Þetta er opið fyrir túlkun vegna þess að það er ákveðinn fjöldi vikna í árinu og þær eru númeraðar og núna erum við t.d. í 12. viku. Ef einstaklingurinn kemur 52svar sinnum í ári og alltaf í hverri viku sem telur, þá er það auðvitað vikulega. Hann kemur einu sinni í hverri númeraðri viku. Í túlkun þessara laga eins og hún er og eins og kom fram í minni fyrri fsp. og eins og ég held að komi fram í þessari túlkun líka á 20. gr., finnst mér vera ákveðin meinbægni í því hversu afdráttarlaust þau eru túlkuð hinum atvinnulausa í óhag. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra út í þetta mál líka og bæta því við hvort ráðherra sé kunnugt um að það hafi fallið eitthvert mál hjá dómstólum um þessa túlkun.

Virðulegi forseti. Fyrstu lögin um atvinnuleysistryggingar, nr. 59/1956, virðast eingöngu hafa gert ráð fyrir því að sótt væri um bætur án þess að þau kveði nánar á um skráningarskylduna. Samkvæmt lögum um vinnumiðlun, nr. 52/1956, sem voru fylgilög með atvinnuleysistryggingalögunum, var það hlutverk vinnumiðlunar að annast atvinnuleysisskráningar 1. febr., 1. maí, 1. ágúst og 1. nóv. ár hvert og láta auk þess fara fram atvinnuleysisskráningar eftir fyrirmælum sveitarstjórnar eða félmrh. Með lögum nr. 70/1969 var gerð umtalsverð breyting á 15. gr. laganna um atvinnuleysistryggingar um bótarétt. Þar kom inn nýtt ákvæði í 2. mgr. svohljóðandi, og er það bein tilvitnun, með leyfi forseta: ,,Til þess að öðlast bótarétt verður umsækjandi að láta skrá sig vikulega hjá vinnumiðlun samkvæmt lögum nr. 52 9. apríl 1956, um vinnumiðlun, að viðlögðum missi bótaréttar til næsta skráningardags. Verði meira en 12 dagar milli skráninga reiknast að auki sex daga biðtími. Geti umsækjandi ekki látið skrá sig vegna þess að hann er í vinnu eða veikur skal hann láta skrá sig næsta dag sem hann getur að viðlögum missi bóta samkvæmt framansögðu. Óheimilt er að greiða bætur fyrir atvinnuleysistímabil, sem ekki hefur verið skráð hjá vinnumiðlun lögum samkvæmt.`` Í greinargerð með frv. segir svo um þessa breytingu orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nýmæli er í seinni málsgrein þessarar greinar. Þar er berum orðum kveðið svo á að skráning sé óhjákvæmilegt skilyrði fyrir því að bótaréttur vinnist. Enn fremur eru ákvæði í þessari málsgrein um viðurlög sem við liggja ef skráningar eru vanræktar.`` Í framsöguræðu með frv. sagði félmrh. svo, með leyfi forseta: ,,Kveðið er skýrt á um það í 2. mgr. 2. gr. frv. að skilyrði til þess að öðlast bótarétt verði því aðeins uppfyllt að umsækjandi láti skrá sig vikulega samkvæmt lögum um vinnumiðlun. Í þessari málsgrein er gert ráð fyrir viðurlögum um missi bótaréttar sem nánar er greint frá ef út af bregður með skráningu og er því enn fremur slegið föstu að óheimilt sé að greiða bætur fyrir atvinnuleysistímabil sem ekki hefur verið skráð hjá vinnumiðlun lögum samkvæmt. Þó að ákvæði þessu líkt hafi ekki verið í lögum gefur þó auga leið að bætur má ekki greiða nema skilyrði fyrir bótum séu sönnuð með vottorði frá vinnumiðlun.`` Þessum ákvæðum varð ekki breytt í meðförum Alþingis og um það var engin umræða á hinu háa Alþingi. Lög um atvinnuleysistryggingar voru síðan endurskoðuð í heild sinni í byrjun áttunda áratugarins. Með þeim lögum var engin breyting gerð á framangreindu ákvæði um að skilyrði bótaréttar væri vikuleg skráning. Á hinn bóginn var fellt niður skilyrði um að ef meira en 12 dagar væru á milli skráningar, þá reiknaðist 6 daga biðtími, enda voru öll ákvæði um biðtíma vegna atvinnuleysisbóta felld niður við endurskoðunina. Með lögum nr. 29/1974 var gerð sú breyting á framangreindu ákvæði að dagleg skráning hjá vinnumiðlun var gerð að skilyrði bótaréttar í stað vikulegrar áður og veikindi jafnframt gerð að einu lögmætu ástæðunni fyrir því að umsækjandi léti ekki skrá sig. Og ég vil taka það fram til upplýsingar að þessi daglega skráningarskylda er í lögum víða um atvinnuleysisbætur. Í grg. með frv. segir svo um breytinguna, með leyfi forseta: ,,Þegar núgildandi lög um atvinnuleysistryggingar voru samin var þess ekki gætt að samræma síðustu mgr. 15. gr. laganna við afnám biðtíma sem voru sex dagar eftir eldri lögum. Í stað vikulegrar skráningar verður því að koma dagleg skráning samkvæmt lögunum um vinnumiðlun. Lagt er til að sú breyting verði lögfest.`` Engin umræða varð heldur á Alþingi um þessa breytingu. Með lögum nr. 64/1981 var enn gerð heildarendurskoðun á lögum um atvinnuleysistryggingar og eru þau lög að stofni til enn í gildi. Endurskoðun þessi á lögunum var í samræmi við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar við gerð kjarasamninga í október 1980 þar sem m.a. var lofað ýmsum breytingum á lögum um atvinnuleysistryggingar, svo sem rýmkun bótaréttar, lengingu bótatíma og breytingum á skráningu. Í 20. gr. laganna eru ákvæði um skráningu atvinnulausra eins og hv. fyrirspyrjandi vitnaði í. Greinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Til þess að öðlast bótarétt verður umsækjandi að láta skrá sig vikulega hjá vinnumiðlun að viðlögðum missi bótaréttar. Geti umsækjandi ekki látið skrá sig vegna veikinda, skal hann láta skrá sig næsta dag, sem honum er unnt, að viðlögðum missi bóta samkvæmt framansögðu. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs heimilt að ákveða að á afmörkuðum svæðum og í tiltekinn tíma skuli skráning fara fram oftar en vikulega, enda verði slíkt talið eðlilegt með hliðsjón af atvinnuástandi.`` Í greinargerð með frv. segir svo í athugasemdum við umrædda grein, með leyfi forseta: ,,Greinin fjallar um skráningu umsækjanda hjá vinnumiðlun. Hliðstæð ákvæði eru nú í 3. mgr. e-liðar 15. gr. gildandi laga. Í frv. eru ákvæði um að umsækjandi um bætur skuli skrá sig vikulega hjá vinnumiðlun en í gildandi lögum er mælt fyrir um daglega skráningu. Í greininni er einnig nýmæli þess efnis að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs geti við tilteknar kringumstæður ákveðið að skráning fari fram oftar en vikulega.`` Virðulegi forseti. Í lokin aðeins þetta. Skráningin er gerð til þess að sýna fram á að viðkomandi sé raunverulega í atvinnuleit og sé reiðubúinn til að taka því atvinnutilboði sem honum er gert. Löggjafinn taldi rétt að hann sýndi fram á þetta með skráningu eigi síðar en einu sinni í viku. Í mörgum löndum tíðkast það að viðkomandi þurfi að skrá sig daglega til þess að halda þessum réttindum. Eins og ég hef áður sagt hefur því miður borið á því að jafnvel hafi verið samþykkt atvinnuleysisskráning hjá fólki sem hefur verið erlendis í orlofi allt að þrjár vikur. Þá framkvæmd er nú verið að reyna að stöðva og samræma bæði skráningu og úthlutunarreglur úthlutunarnefnda og vænti ég þess að sú samræming verði tilkynnt innan skamms.

Virðulegur forseti. Mér finnst það bera vott um að hæstv. ráðherra hafi vondan málstað að verja þegar hann þarf í báðum svörum að koma upp með sama dæmið um eitthvert tiltekið fólk sem hafi verið erlendis þegar það átti að vera skráð atvinnulaust og mæta þá væntanlega vikulega til skráningar og þannig væri nú framkvæmdin í þessum málum. Mér finnst að þegar menn tönnlast á slíkum hlutum þegar um mál eins og þetta er að ræða beri það vott um að þeir hafi vondan málstað að verja og auðvitað hefur ráðherrann það og ég vorkenni honum það vissulega. Ráðherra sagði að það væri víða hér í kringum okkur að fólk þyrfti að mæta til daglegrar skráningar. Þannig væri það víðast hvar í lögum. Mér er vel kunnugt að sums staðar er það mánaðarlega, sums staðar er það hálfsmánaðarlega. Það er allur gangur á því, hæstv. ráðherra. Og ég vil beina því til hans og annarra ráðherra sem með þetta mál fara hvernig þeir ætla að haga sér á hinu Evrópska efnahagssvæði þegar það verður að veruleika. Samkvæmt því og samkvæmt þeim lögum sem við erum að samþykkja hér getur atvinnulaus einstaklingur farið í annað land, leitað sér þar að vinnu í þrjá mánuði og fengið greiddar bætur. Hvernig ætla þeir að fara með þetta? Ætla þeir að passa upp á það að Íslendingur sem fer til Spánar mæti akkúrat á sama vikudegi til skráningar þar einu sinni í viku? Hvernig hafa menn hugsað sér framkvæmd þessara hluta? Þetta held ég að menn verði að fara að taka til skoðunar ef þeir meina eitthvað með því að það eigi að vera frjálst flæði vinnuafls á milli þessara landa. Þá vil ég segja að mér fannst ekki koma fram hér í svari ráðherra einhver óyggjandi túlkun eða merking á hugtakinu ,,vikulega`` því að ég held að í hugum okkar flestra geti vikulega alveg eins verið þessar númeruðu vikur, að maður geri eitthvað einu sinni í hverri númeraðri viku ársins. Mér finnst þetta því ekki vera óyggjandi túlkun og ég furða mig á því ef ekki hafa fallið einhverjir dómar vegna túlkunar á þessum lögum. Það er þá ábyggilega orðið tímabært að farið væri með slík mál fyrir dómstóla til þess að fá einhverjar túlkanir.

Virðulegi forseti. Mér er ekki kunnugt um að neinir dómar hafi fallið um þessi mál, enda hefur kannski ekki verið eins rík ástæða til þess að dómstólar fjalli um slík málefni og kann að vera nú þegar atvinnuleysi er orðið allmikið í landi okkar. Um það sem hv. þm. spurðist fyrir um, um framkvæmd atvinnuleysisbótagreiðslna til Íslendinga sem færu til annarra landa innan EES-svæðisins, þá liggur auðvitað alveg fyrir hvernig það er gert. Menn verða einfaldlega að lúta þeim reglum um skráningar sem gilda í því landi þar sem þeir eru. Það hvílir á viðkomandi einstaklingi sú kvöð að hann verður að kynna sér hverjar þær reglur eru. Hann fær hins vegar sömu greiðslur vegna atvinnuleysis hans í því landi sem hann er og aðrir borgarar þess lands og það er atvinnuleysistryggingasjóður viðkomandi lands sem sér um greiðslu þeirra eftir þeim reglum sem þar gilda en getur hins vegar innheimt fjárhæðina sem hann þarf að greiða hjá fæðingarlandi mannsins eða hjá Íslandi í þessu tilviki. Þetta liggur alveg fyrir. Um að verja vondan eða góðan málstað vil ég ekkert segja. Þetta er sá málstaður sem hefur verið Alþingis og löggjafans vegna þess að Alþingi og löggjafinn hafa ákveðið að þetta skuli vera svo og mér ber að sjálfsögðu skylda til þess sem heilbrrh. að greina frá því í svari við fsp. hvernig lögin hafa verið sett í landinu og hver áhrif þeirra eru. Um að það sé einhver munur á einni viku og sjö dögum sé ég ekki því að hin almenna regla er a.m.k. sú að það eru sjö dagar í hverri viku og ef menn ræða um að það skuli skrá sig eigi síðar en einni viku eftir síðustu skráningu, þá þýðir það einfaldlega á mæltu máli að ef síðasta skráning er á fimmtudegi og næsta skráning á að vera eigi síðar en viku síðar, þá hlýtur hið háa Alþingi að eiga við með slíkum lögum að skráningin skuli fara fram eigi síðar en á fimmtudegi í næstu viku því að þá er ein vika liðin frá því að skráning átti sér stað síðast. Ég tel að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs fari ekki fram hjá vilja Alþingis með að túlka þetta svo.