Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill taka eftirfarandi fram um fundahaldið í dag: Þeirri umræðu sem boðuð var um málefni Landsbankans, samanber 11. dagskrármálið og hefjast átti kl. 11, verður frestað þar til síðar í dag. Gert er ráð fyrir að umræðan um 11. dagskrármálið hefjist kl. 4 síðdegis. Um kl. 3.30 verður gert hlé á þingfundi svo að ráðrúm gefist til þingflokksfunda. Forseti gerir enn fremur ráð fyrir stuttu hádegishléi í kringum kl. 1, eftir því hvernig stendur á umræðum. Atkvæðagreiðslu fara fram um kl. 4 í dag.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti sem ég flyt ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, Svavari Gestssyni, Margréti Frímannsdóttur, Guðnýju Guðbjörnsdóttur, Guðmundi Árna Stefánssyni, Guðrúnu Helgadóttur, Svanfríði Jónasdóttur, Ögmundi Jónassyni, Kristínu Ástgeirsdóttur og Kristínu Halldórsdóttur. Hér er á ferðinni frv. sem ég tel að sé ný leið fyrir skuldug heimili í landinu og sem gefur fólki nýja möguleika til þess að vinna sig út úr fjárhagserfiðleikum án þess að missa eigur sínar og húsnæði í gjaldþrot. Þannig yrði, ef þessi leið væri samþykkt, hægt að takast á við fjárhagserfiðleika með nýrri og uppbyggjandi stefnu fyrir þá sem annars eru í vonlausri stöðu. Í frv. er um að ræða greiðsluaðlögun sem eykur líkur á því að lánardrottnar fái skuldina að öllu eða einhverju leyti greidda, fremur en að tefla kröfunni í tvísýnu í gjaldþrotameðferð þar sem skuldir gjaldanda eru langt umfram eignir. Auk þess dregur það úr kostnaðarsömum innheimtuaðgerðum lánardrottna sem oft skila litlum árangri. Greiðsluaðlögun dregur líka úr kostnaði sem oft fellur á samfélagið þegar fjölskyldur komast í greiðsluþrot. Kostnaður við nauðungarsölu og gjaldþrot fellur á hið opinbera, upplausn fjölskyldna og félagsleg vandamál fylgja í kjölfarið og eru dýr bæði einstaklingum, fjölskyldum þeirra og samfélaginu í heild. Hér er því verið að skapa möguleika sem skuldari, lánardrottinn og samfélagið í heild geta fremur haft ávinning af en með þeim úrræðum sem nú bjóðast. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru eftirfarandi, herra forseti: Um er að ræða nýtt úrræði fyrir einstaklinga utan atvinnurekstrar sem komnir eru í algjört og viðvarandi greiðsluþrot og ekkert blasir við að óbreyttu annað en gjaldþrot, sem skuldari, lánardrottnar og samfélagið í heild tapa á. Greiðsluaðlögun felur í sér gagngera endurskipulagningu á fjármálum skuldara, en á greiðsluaðlögunartímabilinu, sem staðið getur í átta ár, er gerð áætlun sem honum er skylt að standa við gagnvart lánardrottnum. Brýnasti framfærslukostnaður skuldara er metinn og gert ráð fyrir að á greiðsluaðlögunartímabilinu haldi hann eftir því sem sanngjarnt telst til nauðsynlegrar framfærslu. Greiðsluaðlögun felur í sér að greiðslu skulda eða hluta þeirra er frestað og að kröfuhafar gefa eftir vexti, kostnað eða hluta skuldar annaðhvort strax eða að loknu greiðsluaðlögunartímabili. Greiðsluaðlögun getur verið tvenns konar. Annars vegar getur hún verið frjáls greiðsluaðlögun sem byggist á samkomulagi við lánardrottna um frestun eða niðurfellingu skulda og kostnaðar en héraðsdómari úrskurðar um slíkt samkomulag, en hins vegar þvinguð greiðsluaðlögun sem héraðsdómari getur úrskurðað um þótt ekki náist samkomulag við lánardrottna. Skuldara er skylt að ráða sér aðstoðarmann sem fer með málið fyrir hönd skuldara; lánardrottnar geta t.d. ekki krafist kyrrsetningar, fjárnáms, gjaldþrotaskipta eða annarra fullnustugerða á greiðsluaðlögunartímabilinu. Ekki er unnt að ganga að ábyrgðarmönnum skuldara á meðan greiðsluaðlögun stendur. Óheimilt er að veita skuldara heimild til greiðsluaðlögunar nema einu sinni. Ef um er að ræða ófyrirséða atburði eins og slys eða sjúkdóma sem leiða til tímabundinnar örorku skuldara eða fjarveru frá vinnu eftir að greiðsluaðlögunartímabil hefst er unnt að framlengja það í fjögur ár. Gert er ráð fyrir að þóknun aðstoðarmanns skuldara verði greidd úr ríkissjóði samkvæmt reglugerð er ráðherra setur. Eins og hér hefur verið lýst, herra forseti, mundi þessi leið opna nýja möguleika mörgum sem nú eru í vonlausri stöðu og sjá ekki fram á annað en gjaldþrot og missi húsnæðis. Allir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa lýst yfir stuðningi við þessa leið. Framsfl. gerði það fyrir kosningar en sveik eftir kosningar. Standi Framsfl. við kosningaloforð sitt og láti Sjálfstfl. ekki beygja sig mun þetta frv. eiga greiða leið í gegnum þingið. Ástæða er til að staldra nokkuð við þátt Framsfl. í þessu máli vegna kosningaloforða hans. Ég hygg að hér sé á ferðinni eitt stærsta kosningaloforð Framsfl. í síðustu kosningum. Frambjóðendur flokksins rituðu margar greinar um það sem ég ætla aðeins að rifja hér upp. Ekki var það síst hæstv. viðskrh. sem þar var í fararbroddi þeirra sem vildu koma á greiðsluaðlögun. Hér hef ég þrjár af mörgum greinum sem hann skrifaði fyrir kosningar um þetta mál þó heldur hafi lítið heyrst í hæstv. viðskrh. um þetta mál eftir kosningar. Hér er grein sem heitir Greiðsluaðlögun. Þar kemur fram, herra forseti, að greiðsluerfiðleikar heimilanna hafi skapað neyðarástand og að grípa verði til víðtækra skuldbreytinga. Þær gætu falið í sér að vöxtum og/eða lánstíma sé breytt, skuld sé fryst o.s.frv. Síðan sagði núv. ráðherra, á þeim tíma, fyrir kosningar: ,,Það er mat okkar framsóknarmanna sem flytjum þetta frv. að nú sé tími kannana og skoðana á ástandinu liðinn, ástæður fólksins liggi fyrir og ástæður greiðsluerfiðleikanna séu kunnar og því sé nú runninn upp tími aðgerða og því er þetta frv. um greiðsluaðlögun flutt.`` Í kjölfar þess fylgdu tvær aðrar greinar, Út úr vítahringnum, þar sem greiðsluaðlögun var í forgrunni, og Endurreisn heimilanna, skuldbreyting aldarinnar. Þetta voru meginmarkmið framsóknarmanna í síðustu kosningum og þykir mér miður að hæstv. forseti sem nú er í stólnum, Guðni Ágústsson, skuli ekki geta tekið þátt í þessum umræðum vegna þess að hann talaði mikið fyrir þessari leið sem Framsfl. sveik eftir kosningar. Þegar hv. þm. Guðni Ágústsson var minntur á þetta mál í upphafi þings fyrir þremur árum, þá lagði hv. þm. allt traust sitt á núverandi ráðherra og sagði, með leyfi forseta: ,,Ég trúi því að núv. hæstv. ráðherrar muni leggja á borðið í haust þau þingmál strax sem þarf í þessum efnum og hefja aðrar þær aðgerðir sem munu duga til að koma til móts við skuldugar fjölskyldur sem eiga nú í erfiðleikum. Síðan sagði hv. þm.: ,,Ég vil segja að lokum, herra forseti, að ég gef hæstv. ráðherrum einhvern tíma enn til þess að koma til móts við þessi mál. En það er ljóst í mínum huga að ég mun gera kröfu til þess sem þingmaður að skuldbreyting aldarinnar eigi sér stað ...`` Hv. þm. var nokkuð hvassyrtari fyrir kosningarnar um þetta efni en hann vildi þó gefa ráðherrunum tíma til þess að leggja fram sínar aðgerðir. Nú höfum við aðgerðir þeirra, herra forseti. Við höfum aðgerðir framsóknarmannanna og aðgerðir sjálfstæðismannanna. Hverju hafa þær skilað fyrir fólkið? Hverju hefur skuldbreyting aldarinnar skilað? Ég held að það sé full ástæða til þess, herra forseti, að rifja það upp. Skuldbreyting aldarinnar gekk þannig fyrir sig að hæstv. félmrh. kom hér inn í þingið nokkrum mánuðum eftir kosningar með það sem átti að vera skuldbreyting aldarinnar. Samkvæmt því áttu heimilin að geta skuldbreytt erfiðum skuldum. Þegar þingið fór að skoða þetta mál, herra forseti, kom í ljós að aðgerðir sem höfðu verið í gildi frá árinu 1993 voru miklu betri en þessi skuldbreyting aldarinnar. Þingnefnd skoðaði málið og í ljós kom, herra forseti, að ef þessi nýja leið Framsfl. um skuldbreytingu aldarinnar, sem færð var inn í þingið nokkrum mánuðum eftir kosningar, hefði verið í gildi á árinu 1993, þá hefðu ekki 2.000 manns fengið aðstoð vegna greiðsluerfiðleika heldur aðeins 400. Það var öll skuldbreyting aldarinnar, herra forseti. Hæstv. ráðherra var gerður afturreka með þetta frv. og reglurnar sem verið höfðu í gildi frá 1993 voru einfaldlega staðfestar og lögfestar hér á hv. Alþingi. Síðan komu hin úrræðin sem áttu að koma í staðinn fyrir þá greiðsluaðlögun sem ég mæli hér fyrir. Hver voru þau, herra forseti? Réttaraðstoð við einstaklinga sem leita nauðasamninga. Það var fyrsta leiðin. Önnur leiðin var heimild í skattalögum til að gera nauðasamninga vegna skattaskulda hjá einstaklingum. Þetta átti að koma í stað greiðsluaðlögunar. Nú hefur verið upplýst hverju þetta hefur skilað fyrir fólk sem á í greiðsluerfiðleikum og er að missa sín heimili. Frá 1. júlí 1996 til 31. desember 1997 eða á einu og hálfu ári hafa 22 fengið aðstoð samkvæmt lögum um réttaraðstoð við einstaklinga sem leita nauðasamninga. Þetta átti að breyta öllu hjá skuldugum heimilum í landinu en á einu og hálfu ári hafa 22 einstaklingar fengið aðstoð. Það er allt og sumt, herra forseti. Hvað með heimild í skattalögum til að gera nauðasamninga vegna skattaskulda hjá einstaklingum? Herra forseti. Hvað hafa margir fengið aðstoð samkvæmt þeim lögum? Ekki einn einasti hefur fengið aðstoð samkvæmt þeim lögum. Þó eru þetta þau tvö frumvörp sem áttu að koma í stað greiðsluaðlögunar sem framsóknarmenn mæltu svo sterkt fyrir um síðustu kosningar. Greiðsluaðlögun átti að leysa allan vandann. Ég hygg að hv. þm. Guðni Ágústsson geti e.t.v. þakkað þessum loforðum Framsfl. það að hann situr í þingsæti á Alþingi. En þessi loforð voru svikin og ég held að þetta séu ein stærstu svik aldarinnar, herra forseti. Það er þess vegna sem við í stjórnarandstöðunni höfum tekið okkur saman og flutt frv. um þetta efni. Við fluttum þáltill. um þetta á nokkrum þingum á undan en nú viljum við gefa framsóknarmönnum raunverulegt tækifæri til þess að standa við sitt loforð. Það stendur bara upp á Framsfl. að þetta frv. geti orðið að lögum. Öll stjórnarandstaðan er sammála um þessa leið. Sjálfstfl. hefur verið á móti henni. Jón Kristjánsson er eini þingmaður Framsfl. í salnum, fyrir utan þann sem hér er í forsetastól, þeir flýja alltaf þegar óþægileg mál eru á ferðinni. Ég spyr hv. þm. Jón Kristjánsson: Ætlar hv. þm. að beita sér fyrir því að þingmenn Framsfl. samþykki þetta mál? Framsóknarmenn hafa ekki aðeins svikið þessi loforð og komið með tvö frumvörp sem litlu eða engu hafa skilað. Þeir hækkuðu líka dómsmálagjöldin við síðustu fjárlagagerð. 40--50 millj. kr. hækkun á aðfarargjöldum og gjöldum fyrir beiðni um nauðungarsölu. Kemur þetta í staðinn fyrir greiðsluaðlögun, herra forseti? Það er auðvitað nauðsynlegt, herra forseti, að rifja þetta upp vegna þess að það kennir kannski hv. þingmönnum Framsfl. að segja minna fyrir kosningar en efna þess í stað loforð sín. Ég vil áður en ég fjalla frekar um þetta frv. víkja að því sem hv. þm. Guðni Ágústsson sagði fyrir kosningarnar um þetta frv. sem ég mæli hér fyrir. Hv. þm. spurði varðandi greiðsluaðlögunina: ,,Liggur nokkuð á?`` Og hann svaraði ,,Já, líf, heill og hamingja þúsunda heimila ungs fólks um allt land veltur á skjótum aðgerðum. Húsnæðisstofnun, lífeyrissjóðir og bankar verða að lengja lán og skuldbreyta. Alþingi verður að gera ráð fyrir peningum í fjárlögum um þessar aðgerðir. Ríkisstjórn ásamt aðilum vinnumarkaðarins verður að gera strax nýja þjóðarsátt sem hjálpar fólki í þessum vanda. Málið þolir enga bið. Það verður að leysa fyrir kosningar.`` En hvað var svo gert? Ég hef lýst því, herra forseti. Jú, það var lengt í húsbréfalánunum en hverju skilaði það? Aðeins 6% þeirra sem tekið hafa lán hafa tekið þau til 40 ára. Á þessum tveimur árum hafa aðeins 6% af heildinni tekið lán til 40 ára. Það var öll björgin. Þessa sorgarsögu Framsfl. í þessum málum, þessi stóru svik aldarinnar, verður að ræða í tengslum við þetta mál. Herra forseti. Ég hef í stórum dráttum farið yfir hvað þetta frv. felur í sér og hvað það er mikilvægt fyrir skuldug heimili að frv. verði að lögum. Þessi leið hefur verið reynd t.d. í Noregi og hún hefur gefist þar mjög vel. Um 5.500 umsóknir bárust í Noregi fyrsta árið og áhrifin hafa orðið þau að í auknum mæli hafa tekist frjálsir samningar milli aðila sem taka mið af þeim reglum sem lögin um greiðsluaðlögun byggja á. Rúmlega 22 þús. manns hafa leitað til sýslumanns með fyrirspurnir um greiðsluaðlögun vegna greiðsluerfiðleika. Það liggur því fyrir að þessi leið hefur reynst mjög vel t.d. í Noregi þar sem hún hefur verið reynd. Þessi leið hefur fyrst og fremst gagnast fólki með lágar tekjur og skuldir sem eru fimm til sex sinnum meiri en almennt gerist. Það er mikið um að einstæðir foreldrar með börn undir 18 ára aldri hafi farið þessa leið. Herra forseti. Það mætti auðvitað margt um þetta mál segja. Ég vil líka vekja athygli á því að ég er ekki fyrst að koma með þetta núna í þingið eftir að ég hætti sem ráðherra vegna þess að þetta mál var undirbúið í tíð minni sem ráðherra 1993. Þá var gerð ítarlega skýrsla um þessa leið og nefndin sem fór í þetta verkefni mælti eindregið með að þessi leið yrði farin og þar voru tíundaðir mjög kostir þess og gagnsemi að koma á fót þessari sérstöku greiðsluaðlögun fyrir fólk í verulegum erfiðleikum. Mér vannst ekki tími í ráðuneytinu til að flytja það sem ráðherra, en hv. þm. Össur Skarphéðinsson fylgdi þessu máli eftir, t.d. með flutningi á þáltill. Hv. fyrrv. þm. og núv. forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, tók upp frv. framsóknarmanna, þar sem Finnur Ingólfsson var í forustu, og flutti það á þingi eftir kosningar þegar sýnt var að framsóknarmenn ætluðu ekki að standa við málið og síðan hafa verið fluttar tillögur, t.d. um aðgerðir til að bæta stöðu skuldara, og nú hefur verið ráðist í að útbúa frv. til að freista þess að málið nái fram að ganga. Ég vil líka minna á að Húsnæðisstofnun, sem gerði umsögn um frv. um aðgerðir til að bæta stöðu skuldara, sagði eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Húsnæðisstofnun er þeirrar skoðunar að lög frá fyrra ári um réttaraðstoð við einstaklinga sem leita nauðasamninga, lög um hugsanlega niðurfellingu á skuldum við Innheimtustofnun sveitarfélaga og lög um hugsanlega niðurfellingu á tekju- og eignarskatti vegna greiðsluerfiðleika einstaklinga, koma ekki í stað greiðsluaðlögunar.`` Þetta var álit Húsnæðisstofnunar. Enda hefur það auðvitað komið í ljós og ég hef lesið hér tölur, 22 einstaklingar hafa fengið aðstoð samkvæmt frv. um réttaraðstoð til einstaklinga og enginn hefur fengið niðurfellda skattaskuld hjá fjmrn. vegna laga sem sett voru þar að lútandi, sem koma áttu í stað greiðsluaðlögunar. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að fjalla frekar um þetta mál. Ég hef farið yfir helstu meginatriði í málinu en það er auðvitað ýmislegt annað sem væri freistandi að taka til umræðu undir þessu dagskrármáli en það er samkomulag um að reyna að stytta frekar umræður um einstök mál sem hér eru á dagskrá þingsins í dag. Ég vil í lokin segja, herra forseti, um leið og ég óska þess að málinu verði vísað til hæstv. félmn., að ég minni enn á að það stendur bara upp á Framsfl. að þetta mál verði samþykkt á þingi. Það er Framsfl. sem ber ábyrgð á því hvort þetta mál fái framgang, mál sem gæti bjargað mörgum heimilum í landinu sem eru í erfiðleikum og skuldabasli og ekkert blasir við annað en gjaldþrot. Framsóknarmenn hafa tækifæri nú, herra forseti, til að standa við stóru orðin frá síðustu kosningum.

Herra forseti. Hv. 13. þm. Reykv. nefndi nafnið mitt í þessari umræðu um leið og hún kyrjaði gamla sönginn sem hefur verið sunginn hér í þrjú ár um svik Framsfl. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að tala fyrir hönd þingflokks framsóknarmanna um hvort þetta frv. nær fram að ganga. Það mun verða skoðað í nefnd eins og önnur mál sem hér fara fram og ég ætla að geyma mér allar yfirlýsingar um það að sinni. Hitt er svo annað mál að um leið og talað er um kosningasvikin þá hefur hv. þm. réttilega nefnt nokkrar breytingar á löggjöf sem hafa hnigið í þessa átt. Hitt finnst mér þó skipta mestu máli að á þeim tíma sem þessi ríkisstjórn hefur setið hafa orðið algjör umskipti í efnahagsmálum. Kaupmáttur fólks hefur aukist meira en nokkru sinni áður. Aðstaða bankanna til að skuldbreyta fyrir fólk og lengja lán hefur stórbatnað með batnandi efnahagsástandi. Það finnst mér skipta höfuðmáli í þessu sambandi en eigi að síður hafa verið gerðar aðgerðir sem hníga í þessa átt og þær tölur um hve margir hafa nýtt þær aðgerðir segja í sjálfu sér ekki alla söguna. Þær segja í sjálfu sér ekkert um það hve margir hafa fengið skuldbreytingar og auðvitað er það langbest að það sé gert með eðlilegum bankaviðskiptum og eðlilegri fyrirgreiðslu með batnandi stöðu bankanna, og vonandi verður framhald á þeirri þróun.

Herra forseti. Það er út af fyrir sig ákaflega merkilegt að hv. þm. velur að fara í stutt andsvar þar sem hann hefur eina og hálfa mínútu í stað þess að biðja um orðið og skýra fyrir þjóðinni af hverju þingmenn Framsfl. hafa svikið þetta stóra kosningaloforð um skuldbreytingu aldarinnar og greiðsluaðlögun. Hv. þm. nefnir að ég sé að kyrja einhvern söng um svik Framsfl. Þetta eru bara staðreyndir málsins, herra forseti. 22 einstaklingar af þeim hundruðum sem eru í vandræðum hafa fengið aðstoð gegnum leiðir framsóknarmanna, 22 einstaklingar. Og í stað þess að gera fólki grein fyrir þeim svikum sem Framsfl. hefur orðið ber að kýs hann að nota þessa einu mínútu sem hann valdi sér í andsvörum að ræða um umskipti í efnahagsmálum. Jú, jú, það hafa orðið umskipti í efnahagsmálum en ég fullyrði að láglaunafólkið hefur ekki fundið mikið fyrir því í sinni buddu þó að bankastjórar og fleiri hafi gert það. Láglaunafólk hefur ekki fundið það í sinni buddu vegna þess að mörg heimili eru í miklu basli og hafa ekki fundið góðærið í sínum vösum. Og það hefur ekkert verið gert fyrir þetta fólk í húsnæðismálum sem máli skiptir til að auðvelda því að halda sínu húsnæði og að eiga fyrir brýnustu framfærslunni. Það er því aumkunarvert, herra forseti, að hv. þm. skuli velja sér eina mínútu til að gera málinu skil, þessu stóra máli, sem ég er sannfærð um að fleytti nokkrum þingmönnum framsóknarmanna inn á þing eftir síðustu kosningar. En það er allt svikið, herra forseti. Það er nú staðreyndin í þessu máli. Þessi söngur verður kyrjaður áfram það sem eftir lifir þessa þings og eftir kosningar nema framsóknarmenn standi við stóru orðin og samþykki þetta frv. um greiðsluaðlögun. Ég ráðlegg þeim það eindregið vegna þess að ég met t.d. hv. forseta, sem nú er í forsetastóli, sem ég hélt reyndar að væri eini maðurinn eftir sem hefði einhverja félagslega hugsun í Framsfl. og þess vegna var ég að vona að hann gæti tekið þátt í þessum umræðum.

Herra forseti. Ég þarf ekki ótakmarkaðan tíma til að svara fullyrðingum hv. þm. um kosningasvik Framsfl. því að þær fullyrðingar eru rangar og það er óþarfi að fjölyrða um þær í löngu máli. Ég endurtek að þær tölur um hve margir hafa nýtt sér fyrirgreiðslu samkvæmt nýjum lögum segja í sjálfu sér ekki neina sögu um þetta mál og þær segja í sjálfu sér ekkert um heildarmyndina hvað varðar lengingu lána og fyrirgreiðslu sem almenningur hefur fengið hjá fjármálastofnunum. Það væri hægt að fara yfir það mál og verður auðvitað gert þegar það kemur til nánari umræðu og vinnslu í nefndum í þinginu og vafalaust til 2. umr., ef tími gefst til þess á þeim tíma sem eftir er, ég vil ekkert um það segja. En ég þarf ekki lengri tíma til að svara fullyrðingum hv. þm. um kosningasvik Framsfl. Ég er orðinn vanur að heyra þennan söng og búið er að boða að hann verði sunginn hér áfram til loka kjörtímabilsins. Það er þá ekkert við því að gera. Þau mál verða lögð undir dóm fólks í næstu kosningum og ég kvíði ekkert þeirri niðurstöðu sem þar verður.

Herra forseti. Samviskan er greinilega að naga hv. þm. vegna þess að hann talar fyrir því að þetta mál komi til 2. umr. og ég fagna því, herra forseti, vegna þess að þetta er það góður og ljúfur drengur, hv. þm. Jón Kristjánsson, að hann vill greinilega standa við það sem hann segir. Ég treysti þá á það að hv. þm. hjálpi okkur í félmn. til að fá þetta mál aftur inn í þingið og til atkvæðagreiðslu þannig að hægt sé að láta reyna á það. Þegar hv. þm. talar um að engin svik séu þá ætla ég bara að nefna hér eitt í lokin, sem ég að vísu nefndi í ræðu minni áðan, skuldbreytingu aldarinnar sem þeir boðuðu. Þegar það kom inn í þingið var ráðherrann gerður afturreka með það vegna þess að þær reglur sem höfðu verið í gildi um skuldbreytingu frá 1993--1995 veittu 2.000 manns fyrirgreiðslu. Athugað var að ef reglur nýja frv. ráðherrans, um skuldbreytingu aldarinnar, hefðu verið í gildi frá 1993--1995 þá hefðu aðeins 400 fengið fyrirgreiðslu en ekki 2.000. Kallar hv. þm. þetta virkilega ekki svik aldarinnar?

Herra forseti. Sjálfstfl. reytir eina fjöðrina af annarri úr höfuðbúnaði Framsfl. og við sáum það á hv. þm. Jóni Kristjánssyni að honum líður ekki nema rétt svo þolanlega í vistinni hjá Sjálfstfl. Þetta er eitt af þeim málum sem Framsfl. keyrði hvað harðast fram með fyrir síðustu kosningar. Ég minni á það, herra forseti, eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur gert, að þetta var eitt af þeim málum sem ýmsir hinna vöskustu í sveit Framsfl. létu hvað dólgslegast yfir í ræðustól Alþingis fyrir síðustu kosningar. Ég rifja það upp að nokkrir hv. þm flokksins, m.a. núv. hæstv. félmrh., lögðu fram sérstakt frv. um greiðsluaðlögun og skoruðu á þingheim að samþykkja það. Það var enginn annar en hinn drenglyndi forseti Alþingis sem mælti þessi orð: ,,Líf, heill og hamingja þúsunda fjölskyldna veltur á viðbrögðum ríkisstjórnarinnar. Málið þolir enga bið.`` Það er kannski þess vegna sem hæstv. forseti er heldur dapur og hnípinn á svipinn vegna þess að hann sá hér skutlast út úr salnum hv. þm. Sturlu Böðvarsson, sem hann væntanlega ætlaði að kveðja til að sitja í sinn stað í forsetastóli til að geta komið hingað og tekið undir málflutning hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Þetta mál sem hér er flutt er nefnilega nánast sniðið, a.m.k. efnislega, upp úr því frv. sem þingmenn Framsfl. lögðu hérna fram. Hv. þm. Jón Kristjánsson kemur og sýnir það glögglega að hann er í eins konar bóndabeygju í hinu kalda faðmlagi Sjálfstfl. Í hjarta sínu vill hann fylgja þessu máli. Í hjarta sínu veit hann að þörf er á því en hann getur ekki fylgt því vegna þess að Sjálfstfl. er á móti málinu eins og hvað eftir annað hefur komið fram. Mér finnst nauðsynlegt að þeir þingmenn Framsfl. sem tóku hvað ákafast til máls í þessum efnum fyrir nokkrum missirum komi og skýri málið. Það er ekki nægilegt af þeirra hálfu að koma hingað upp í tveimur örstuttum andsvörum og fjasa aðallega um góðærið og efnahagsástandið. Þeir verða að skýra út fyrir þingheimi hvað veldur sinnaskiptum þeirra. Ef það er svo eins og mátti ráða af máli hv. þm. Jóns Kristjánssonar, að ríkisstjórnin hafi gripið til aðgerða sem þeir telja að séu nægar þá þurfa þeir að skýra það út fyrir þingheimi. En hv. 1. flm., Jóhanna Sigurðardóttir, leiddi mjög sterk rök að því í máli sínu að sá vandi sem við er að glíma er ekki leystur. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til hafa ekki dugað til þess að höggva að rótum þess vanda sem málaður var hvað dekkst af framsóknarmönnum fyrir stuttu síðan. Hvað veldur því að Framsfl. telur skyndilega að ekki þurfi að grípa til þessara ráða? Við getum öll verið sammála um að efnahagsástandið er miklu betra. Það ríkir góðæri til lands og sjávar og það væri slæm ríkisstjórn sem tækist að klúðra því niður. Þessari ríkisstjórn hefur um margt tekist vel og hún hefur haldið áfram að treysta undirstöður efnahagslífsins. Hún tók við góðu búi og farsælum grunni sem lagður var af fyrri ríkisstjórn og það hefur margsinnis komið fram. Eftir sem áður er engum blöðum um það að fletta að allt of stór hópur á um sárt að binda. Engir máluðu það jafnsterkum litum og þingmenn Framsfl. á síðasta kjörtímabili sem héldu hér miklar, kappsfullar og oft og tíðum góðar ræður um aðbúnað og kjör þessa fólks. Það kann vel að vera að í þessum hóp hafi fækkað en við vitum eigi að síður að skuldarar og þeir sem hafa lent í greiðsluþroti eru allt of margir. Spurningin er: Er einhvern veginn hægt að lina þjáningar þeirra? Er hægt að lina þær þjáningar sem staðan hefur kallað yfir margar fjölskyldur, yfir börn þessa fólks? Það var dómur Framsfl. fyrir skömmu að það væri hægt. Þeir lögðu fram frv. um greiðsluaðlögun sem var að mörgu leyti mjög gott þó á því væru vissir efnislegir gallar. En það sýndi a.m.k. skilning þeirra á vandanum. Hvað veldur því núna þegar þeir hafa aðstöðu til þess að ýta málinu í farsæla höfn, að skyndilega skortir þá kraftinn? Hvað veldur því til að mynda að hv. þm. Guðni Ágústsson sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir mærði í hástemmdu lofi áðan og kvað hann vera þann hinn eina þingmann Framsfl. sem enn hefði einhverja félagslega taug aftan úr sér, tekur ekki til máls í þessu mikla máli  Herra forseti. Ég hef áður komið að þessu máli. Ég flutti árið 1993 þáltill. um greiðsluaðlögun með þáv. þingmanni Sigbirni Gunnarssyni og það mál sem hér liggur fyrir er efnilega mjög vel heppnuð útfærsla á því máli. Ég tel að öll rök hnígi að því að við eigum að samþykkja þetta mál. Ég rifja það upp að þeir sem núna hafa Framsfl. í hnappheldunni beittu þeim rökum á sínum tíma gegn þessu máli að það mundi opna flóðgátt. Ég vek þess vegna sérstaka athygli á því að sú opnun sem þetta frv. felur í sér að greiðsluaðlögun er mjög takmörkuð og kemur alfarið í veg fyrir að hægt sé með einhverjum rökum að halda því fram að hér sé verið að opna gátt fyrir sóun á almannafé. Það er síður en svo. Hér er talað um að þeir sem eiga að fá heimild til greiðsluaðlögunar þurfi í fyrsta lagi að vera einstaklingar sem ekki stunda atvinnurekstur. Hér er um að ræða fólk sem hefur einhverra hluta vegna lent í einhvers konar ógæfu, til að mynda vegna sjúkdóma, til að mynda vegna atvinnuleysis og það væri hægt að telja upp fleiri atriði sem sannanlega er í mörgum tilvikum hægt að sýna fram á að voru ekki í valdi þeirra sem í hörmunginni lentu. Það er sanngirnisatriði að þjóðfélagið reyni einhvern veginn að koma þeim til aðstoðar sér í lagi vegna þess að þetta frv. mun líka bæta rétt þeirra sem eiga kröfurnar. Það mun líka bæta stöðu kröfuhafa. Það er verið að reyna að koma því svo til vegar að skuldararnir sem eru í verulegum greiðsluerfiðleikum fái sér í fyrsta lagi faglega aðstoð og í öðru lagi þarf að vera ljóst að þeir sæta hvorki greiðslustöðvun né hafa tekið þátt í nauðarsamningum né verið undir gjaldþrotaskiptum. Og stjórnvald þarf að meta það svo að aðstæður viðkomandi skuldara mæli að öðru leyti með því að hann fái greiðsluaðlögun. Þetta mun leiða til þess að viðkomandi einstaklingur og viðkomandi fjölskylda mun eiga miklu auðveldara með að vinna sig út úr vandanum. En þetta þýðir líka að kröfuhafarnir eiga meiri líkur á því að fá eitthvað upp í sínar kröfur. Þannig að þegar málið er skoðað í heild má segja að allir græði á því, sá sem í erfiðleikunum er, sá sem kröfurnar á og þjóðfélagið sem ella þarf einhvern veginn að hlaupa undir bagga, þess vegna með félagslegri aðstoð. Og ekki síst, herra forseti, græðir Framsfl. á því að þetta mál komist í gegn vegna þess að þá er ekki hægt að ásaka hann fyrir að hafa svikið þetta loforð. En ég gæti, herra forseti, í lengra máli rifjað upp þann hluta kosningaloforða Framsfl., þ.e. stefnuskrá flokksins sem samþykkt var í október 1994 minnir mig, sem laut einmitt að þessum atriðum. Þar var því lýst í hástemmdum orðum hvernig Framsfl., kæmist hann til valda, ætlaði sér að gjörbreyta stöðu skuldara. Sumir þeirra sem núna sitja í ríkisstjórn fyrir Framsfl. gengu svo langt að þeir ræddu bókstaflega um að frysta vissa tegund skuldar og jafnvel að lækka hana. Ekkert af þessu hefur auðvitað séð dagsins ljós. Góðærið sem búið var að leggja drög að og sem að verulegu leyti á rætur sínar að rekja til breyttra aðstæðna í umhverfinu og erlendis, en líka vegna þess að ríkisstjórnin hefur staðið sig alveg ágætlega við að gera gott úr málunum, hefur valdið því að líkast til eru þeir færri nú sem eiga um sárt að binda. En þeir eru til. Og það er ekkert sem heimilar okkur eða þeim sem áður mæltu til stuðnings við þetta fólk að falla frá þeim stuðningi. Mér finnst að þeir sem áður héldu þessar miklu ræður um nauðsyn þess að mál af þessu tagi yrði að lögum hljóti að skulda þinginu skýringu og ekki síst því fólki sem batt miklar vonir við stuðning Framsfl., skýringu á þessum sinnaskiptum sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur kallað svik aldarinnar. Ég skil það, herra forseti, þegar ég horfi yfir salinn að þá er ekki að sjá nokkurn einasta framsóknarmann. Þeir eru auðvitað hræddir við málflutning hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Þeir vita að þegar hún bregður vendi réttlætisins á loft þá hljóta ranglátir að sviptast undan á flótta. Við sjáum, herra forseti, hvernig bankastjórar Landsbankans hafa feykst eins og sprek fyrir vindi undan þeim sóp og það má vera að hv. þm. Framsfl. óttist að ef þeir reyti hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur til reiði í þessu máli þá bíði þeirra sömu örlög og bankastjóra Landsbankans. Kannski er það skýringin á því að þeir flýja unnvörpum úr salnum og hér er enginn eftir.

Hæstv. forseti. Ég hef lagt fram á Alþingi till. til þál. um málefni ungra fíkniefnaneytenda og auk mín skrifa upp á tillöguna hv. þm. Margrét Frímannsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að standa fyrir sérstöku átaki til að tryggja tafarlausa meðferð ungra fíkniefnaneytenda sem vilja fara í meðferð þannig að framvegis myndist ekki langir biðlistar eftir meðferð vegna áfengis- og fíkniefnanotkunar.`` Með tillögunni fylgir svohljóðandi greinargerð: ,,Í Morgunblaðinu 27. janúar sl. er viðtal við Þórarin Tyrfingsson yfirlækni á Vogi. Í viðtalinu kemur fram að að mati SÁÁ er meira um fíkniefni á Íslandi nú en nokkru sinni áður og einnig að tíðkaðar eru nýjar aðferðir við neyslu þeirra. Yfirlæknirinn fullyrðir að ástandið hafi versnað til muna frá 1995, mun meira af ólöglegum fíkniefnum sé í umferð, fleiri noti alls konar efni og neysluaðferðirnar séu fjölbreyttari. Hans álit er að lækning sé mun erfiðari en hún var fyrir þremur til fjórum árum. Þórarinn segir að þetta skapi mikinn vanda hjá sjúkrahúsinu Vogi þar sem fólk sem er illa á sig komið og í afeitrun þurfi mikla umönnun og Vogur hafi alls ekki undan. Sjúklingar sem þurfi að sinna séu á biðlistum en göngudeildir og vaktir stóru spítalanna leggi fram mikla vinnu í þágu þeirra. Hann fullyrðir að mikill skortur sé á skyndiþjónustu fyrir áfengissjúklinga og allt að 300 sjúklingar séu á biðlista, misjafnlega illa á sig komnir. Mat þeirra sem vinna að þessum málum er að mjög tilfinnanlega vanti meðferðarpláss fyrir yngstu vímuefnaneytendurna en ef séð væri fyrir þörfum þeirra mundi það létta á þrýstingi sem hefur verið á almenn meðferðarheimili að undanförnu um að taka mjög unga vímuefnaneytendur til meðferðar. Komið hefur fram í blaðafréttum að yngsti vímuefnaneytandi sem hefur verið til meðferðar á Vogi sé 13 ára. Þeir sem best þekkja til vímuefnavanda unglinga telja að unglingar í þessum aðstæðum þurfi mun sérhæfðari meðferð en er í boði á almennum meðferðarstofnunum.`` Í fskj. með þáltill. fylgja nokkur línurit og þar á meðal upplýsingar um innritanir ungs fólks sem fór í meðferð á Vogi árið 1997. Þar kemur í ljós að innlagnir þeirra sem voru 19 ára og yngri voru 264. Og í línuritunum sem fylgja með og koma líka frá sjúkrahúsinu á Vogi kemur fram að gríðarleg aukning, svoleiðis alveg ótrúleg að línuritið gengur beint upp í loftið, er á stórneytendum kannabis og amfetamíns. Þegar ég las frétt í Morgunblaðinu sem vitnað er til í greinargerðinni bar ég fram á Alþingi fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. þar sem ég spurði hvort von væri á að meðferðarúrræðum yrði fjölgað í ljósi þessara upplýsinga sem lægju fyrir. Heilbrrh. sagði þá að úrræðum hefði fjölgað mjög á undanförnum árum. Hún sagði einnig að á Íslandi væru fleiri úrræði fyrir áfengissjúka og vímuefnasjúka en annars staðar í löndunum í kringum okkur, fleiri rúm fyrir þessa sjúklinga. En hún sagði líka að ríkisstjórnin væri fyrst og fremst með visst forvarnarátak í gangi. Ég hygg að það hafi verið fleirum en mér sem fannst þetta nokkuð kaldar kveðjur til aðstandenda þeirra sem voru á fyrrnefndum biðlistum á Vog og þá kannski fyrst og fremst þeirra unglinga sem þarna eiga hlut að máli en það kemur einnig fram í svari heilbrrh. við fyrirspurn Ástu B. Þorsteinsdóttur við vímuefnameðferð barna og unglinga að gríðarleg aukning hefur verið á unglingum sem sækja eftir meðferð þannig að það er nánast tvöföldun á örfáum árum. Á þremur árum má segja að um tvöföldun sé að ræða og það liggur fyrir og er viðurkennt að þetta séu ekki hentug úrræði fyrir umræddan flokk sjúklinga, þ.e. unglinga, að setja þá í þá meðferð sem er í boði á Vogi. Samt kom í ljós að 8% af heildarfjölda skjólstæðinga Vogs á árinu 1993 höfðu verið á aldrinum 12--20 ára en 12% árið 1997. Í umræddu svari heilbrrh. til hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur kemur einnig fram að á síðustu fjórum árum hafi verið einn sérmenntaður geðlæknir við störf á Vogi. Sálfræðingur hefur verið þar að störfum við meðferð og greiningu á unglingum síðan árið 1983 en félagsráðgjafar hafa að jafnaði ekki starfað á Vogi. Þetta eru uggvænlegar upplýsingar í ljósi þess fjölda sem maður veit að hefur verið þarna til meðferðar. Hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir spyr líka hverja þjónustu barna- og unglingageðdeild Landspítala veitir þeim börnum og ungmennum sem þurfa meðferð vegna misnotkunar á vímuefnum. Hæstv. ráðherra bendir á það sem er alveg rétt að algengasta vímuefnið er áfengi sem börn og unglingar misnota sem og aðrir í þessu þjóðfélagi en á geðdeild Sjúkrahúss Reykjavíkur fer ekki fram sérstök meðferð barna og unglinga sem eiga við vímuefnavanda að etja og innlagnir á Landspítalann voru 1996 60 talsins, væntanlega af fyrrgreindum orsökum þó að það sé ekki tiltekið í svarinu. Það segir sig sjálft að þarna er ekki um meðhöndlun af neinu tagi að ræða á þeim stóra hópi sem þarna er í brýnni þörf. Það kemur einnig fram í svari hæstv. heilbrrh., sem hafði í svari sínu til mín sagt í febrúar að á Íslandi væru mun fleiri úrræði fyrir áfengissjúka og vímuefnasjúka en annars staðar í löndunum í kringum okkur, að það sem er verið að ræða um sérstaklega fyrir ungmenni eru átta greiningarrými á Stuðlum og alls 20 meðferðarrými á Varpholti, Torfastöðum, Árbót og Bakkaflöt og þarna er engan veginn eingöngu um að ræða unglinga sem aðeins eiga í erfiðleikum vegna vímuefnavanda. Þau börn sem eru í meðferð á flestum þessum stöðum eiga við margs konar blandaðan vanda að etja og mörg alls ekki af vímuefnatoga. Þegar hæstv. heilbrrh. er spurð hvort hún telji heppilega lausn að veita börnum og ungmennum meðferð vegna vímuefnanotkunar á stofnunum sem sniðnar eru að þörfum fullorðinna þá svarar hæstv. ráðherra því til að best fari á því að börn og unglingar fái meðferð á þar til gerðum meðferðarstofnunum. Samt liggur það fyrir að 264 börn og ungmenni fengu meðferð hjá SÁÁ í fyrra og ríkisstjórnin hefur engin áform um fleiri meðferðarúrræði. Ég verð að segja að ég undrast mjög þá afstöðu í ljósi þeirrar flóðbylgju sem núna virðist ganga yfir þjóðfélagið af vandamálum í kjölfar vímuefnaneyslu unglinga. Ég held að við þurfum mjög á því að halda að fá öfluga enduruppeldisstofnun í þjóðfélaginu þar sem börn að 20 ára aldri sem hafa lent í vímuefnavanda og jafnframt þau sem hafa gerst sek um afbrot, sem eru oft tengd neyslu vímuefna, yrðu meðhöndluð. Ég held að þetta ætti að vera nokkurs konar skólastofnun og ég sé fyrir mér setrið að Reykholti og þá skóla sem þar höfðu verið byggðir upp sem kjörna til að reka slíkt heimili á. Auðvitað yrði slíkt heimili að vera með íslensku sniði og á forsendum okkar Íslendinga en við getum samt lært heilmikið af því sem gert er erlendis og vel hefur tekist. Ég minni á fyrirlestur, sem haldinn var á vegum Barnaverndarstofu um daginn, um meðferðarstofnunina sænsku, Hassela, sem er einmitt blönduð stofnun þar sem ungmenni geta komið. Eiginlega eru þrjár leiðir sem ungmenni geta komið eftir til meðferðar inn á Hassela. Það er ef þau sjálf óska þess að komast úr úr miklum vímuefnavanda, það er ef þau eru dæmd af félagsmálayfirvöldum til að undirgangast meðferð og einnig er þriðji möguleikinn sem er líka mikið notaður að þau fá að velja, þegar þau hafa hlotið dóm vegna fíkniefnaafbrota, hvort þau afpláni með því að undirgangast meðferð á Hassela eða fara í fangelsi. Mörg velja Hassela en það verður að taka fram að það eru ákaflega ströng skilyrði. Allir sem fara inn á Hassela-meðferðarstofnunina þurfa fyrst að fara inn á stofnun sem má kalla afeitrunarstofnun í þrjá mánuði. Þá fyrst komast þau inn á Hassela-stofnunina sem er að nokkru leyti opin stofnun þannig að þau fá að fara í bæjarferðir í fylgd gæslumanna gegn ákveðnum mjög ströngum skilyrðum og sem dæmi vil ég taka að ef það kemst upp að unglingur hafi fengið sér einn bjór í slíkri bæjarferð, er það brot á skilorði og þá verður hann undantekningarlaust, t.d. ef hann hefur farið inn á Hassela til að afplána afbrot, að fara í fangelsi og taka út sína refsingu þar. Þar eru engir sénsar gefnir eins og það er kallað á Íslandi. Meðferðin á Hassela-stofnuninni sjálfri tekur tvö ár og svo tekur við eitt ár undir mjög nánu eftirliti eftirlitsmanna stofnunarinnar en samt eru ungmennin vinnandi eða í námi úti í þjóðfélaginu. Líka má minna á það að í tengslum við meðferðina á Hassela-stofnununum, sem ég tel að þurfi líka að koma hér, er mjög öflug foreldrameðferð og foreldrastarf en ávallt verður að hafa það í huga að þegar ungmenni lenda í slíkri ógæfu verða foreldrarnir og fjölskyldurnar oft ákaflega illa úti og það er ekki síst nauðsynlegt að fjölskyldur ungmennanna fái stuðning við þessar aðstæður.

Herra forseti. Mig langar til að taka undir þá tillögu sem hér var verið að mæla fyrir. Fíkniefnavandi ungs fólks er eitt alvarlegasta vandamálið sem við er að glíma í nútímasamfélagi og það er jafnframt það vandamál sem brýnast er að leysa. Það er rökstutt mjög vel í tillögunni hversu alvarlegt þetta vandamál er og það hefur einnig komið fram með vaxandi þunga í almennri umræðu. Það er ljóst að átaks er þörf á þessu sviði. Tillögugreinin, sem felur ríkisstjórninni að standa fyrir sérstöku átaki til að tryggja tafarlausa meðferð ungra fíkniefnaneytenda, er skýrt orðuð og markar ákveðna stefnu á þessu sviði. Ljóst er að gagnvart ungum fíkniefnaneytendum og þessu vandamáli þarf þrennt: Það þarf stefnu, það þarf peninga og það þarf að gera þetta mál að forgangsverkefni. Ekkert af þessu þrennu er uppfyllt hér á landi. Stefnan er ekki fastmótuð, peningar of litlir til úrræða og málið hefur ekki hlotið þann forgang sem vert er. Málið er ekki einungis á sviði heilbrigðismálefna heldur tengist það fjölskyldumálum, menntamálum og dómsmálum og er mjög víðfeðmt í öllum sínum hryllingi. Afleiðingarnar af fíkniefnanotkun, sérstaklega ungs fólks, eru geigvænlegar. Við höfum fjölmörg sorgleg dæmi um það hér á landi. Við höfum ráðvillta foreldra sem vita ekki og kunna ekki ráð og við höfum ráðvillt stjórnvöld gagnvart þessu vandamáli sem er líklega eitt það alvarlegasta á síðari hluta 20. aldarinnar. Þess vegna er brýnt, herra forseti, að málið sé tekið til umræðu og að mörkuð sé stefna af hálfu Alþingis til sérstaks átaks í þessu efni eins og tillagan gerir ráð fyrir. Ég vænti þess að hv. þingnefnd, sem fær málið til umfjöllunar, hraði afgreiðslu málsins þannig að við gætum samþykkt þá stefnumörkun sem hér kemur fram áður en þingi lýkur í vor.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni till. til þál. um málefni ungra fíkniefnaneytenda, málefni sem við höfum sannarlega tekið upp nokkrum sinnum áður. Bæði í utandagskrárumræðum og í málatilbúnaði frá stjórnarandstöðunni fyrst og fremst hefur á undanförnum þremur árum iðulega verið vakin athygli á því ástandi sem ríkir hvað varðar meðferðarúrræði fyrir unga fíkniefnaneytendur. Aftur og aftur hefur verið vakin athygli á því að þau meðferðarúrræði sem við höfum í dag, sérstaklega á vegum SÁÁ að Vogi, fullnægja ekki þeirri þörf sem er til staðar fyrir meðferð fyrir unga fíkniefnaneytendur og það er ákveðinn aldurshópur sem er á svokölluðu gráu svæði, þ.e. fellur ekki undir þær ráðstafanir sem gerðar eru á vegum félagsmálayfirvalda og ekki er heldur til úrræði fyrir á vegum heilbrigðisyfirvalda. Þessi hópur er því miður orðinn nokkuð stór eins og sést á tölum á bls. 2 í fylgiskjali með tillögunni þar sem eru tölur um ungt fólk í meðferð á Vogi 1997 sem er á aldrinum 13--19 ára. Þar er alls um 206 einstaklinga að ræða en innritanir eru heldur fleiri, þær eru 264 sem þýðir þá væntanlega að sumir einstaklingarnir hafi komið oftar en einu sinni til meðferðar. Það er jafnframt ljóst að á geðdeildum sjúkrahúsanna eru í dag ungir fíkniefnaneytendur. Inni í fangelsunum eru ungir fíkniefnaneytendur og fyrir stuttu síðan vöktum við athygli á því hversu nauðsynlegt er að taka sérstaklega á vistun ungra afbrotamanna, sérstaklega þeirra sem hafa leiðst út í neyslu fíkniefna og það er nú svo, virðulegi forseti, að langstærstur hluti ungra afbrotamanna er í fangelsum eða í vistun vegna þess að þeir hafa brotið af sér til þess að fjármagna fíkniefnakaup. Það er mjög nauðsynlegt að taka á þessum málum og það er auðvitað mjög slæmt að hæstv. heilbrrh. skuli ekki vera á staðnum þegar þessi mál eru rædd, ekki síst í ljósi þess að hér voru gerðar mjög alvarlegar athugasemdir úr ræðustól vegna þess að ráðherra hefði ekki verið beðin um það sérstaklega að vera viðstödd umræðu um vistun ungra afbrotamanna þar sem um er að ræða, eins og ég hef áður sagt, sjúklinga, þ.e. fíkniefnaneytendur. Þess vegna hefði verið mjög æskilegt að ráðherra væri hér á staðnum en ég býst við að 1. flm. þessarar tillögu hafi fallist á að hún væri fjarstödd. Það er kannski lýsandi líka fyrir þátttökuna í þessum umræðum hver hinn raunverulegi vilji til úrbóta er því eins og við sjáum eru ekki margir í salnum til að taka þátt í umræðunni eða að velta fyrir sér þeirri stöðu sem er í málefnum ungra fíkniefnaneytenda í dag. Í heilbr.- og trn. er til meðferðar frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð sem hæstv. heilbrrh. hefur lagt fram og verður að öllum líkindum afgreitt. Ég óttast, miðað við þá umræðu sem hefur verið í gangi, að með því að búa til þetta áfengis- og vímuvarnaráð, og það er tilfinning mjög margra, séu þar með komnar þær úrbætur sem eiga að koma. En það er langt í frá vegna þess að þetta frv. og það ráð sem verið er að leggja til að sett verði á laggirnar mun í sjálfu sér ekki breyta neinu um þau meðferðarúrræði sem við höfum í dag. Á ráðstefnu sem hér hefur verið minnst á sem foreldrahópur Vímulausrar æsku efndi til fyrir stuttu síðan, kom fram mjög skýrt í máli þeirra foreldra sem þar töluðu hvílíkt úrræðaleysi ríkir gagnvart þeim ungu fíkniefnaneytendum sem eru orðnir mjög háðir vímuefnum, þ.e. eins og það er kallað eru í harðri neyslu og hafa jafnvel af þeirri ástæðu hlotið varanlegar skemmdir, þ.e. eiga við mjög erfið sálræn eða geðræn vandamál að stríða og þurfa þess vegna á mjög sérhæfðri meðferð og læknishjálp að halda. Það kom mjög skýrt fram í máli þeirra allra að þessi meðferðarúrræði eru ekki til staðar í dag og þeir telja að við þeim breytingum sem gerðar voru varðandi sjálfræðisaldur hafi ekki verið brugðist né gripið til þeirra ráðstafana sem þurfti til þess að bæta aðstöðu þeirra í þeim hópi sem ekki hefur sjálfræði og þarf sérhæfð meðferðarúrræði og er nú mun stærri en áður var. Þó að þessi tillaga hafi nú legið um nokkurt tíma í þinginu án þess að vera tekin á dagskrá, þá er enn tími fyrir Alþingi að samþykkja ályktun sem felur það í sér að tafarlaust verði leitað lausna til að tryggja meðferð ungra fíkniefnaneytenda og að farið verði í sérstakt átak. Það er rétt sem hv. þm. Ágúst Einarsson kom inn á. Það vantar stefnu í þessi mál öll hjá stjórnvöldum. Það vantar fjármagn og það vantar að þessu sé meira en í orði lýst sem sérstöku forgangsverkefni þannig að það verði í verki líka. Fjármuni þarf til og þó að þetta hafi ekki farið í sérstakt kostnaðarmat er sjálfsagt hægt að fá útreikning á því fyrir nefndina hvað reikna má með að þurfi af fjármagni og þó að kannski sé um einhverjar verulegar fjárhæðir að ræða þá verður að horfa á að þær munu skila sér margfalt til baka í hverjum þeim einstaklingi sem tekst að bjarga sé gripið inn í í tíma og áður en ungur fíkniefnaneytandi er dæmdur í annars konar meðferð, þ.e. í afplánun í fangelsi þar sem ekki er gert ráð fyrir neinni meðferð í raun og veru eða þeirri læknishjálp sem þetta unga fólk þarf á að halda. Ég vil því eindregið hvetja til þess að þessi tillaga fái afgreiðslu í þeirri nefnd sem hún fer til.

Hæstv. forseti. Á hinu háa Alþingi hefur legið um nokkurn tíma till. til þál. um ný markmið í framhaldsmenntun. Flutningsmenn eru sá hv. þm. sem hér stendur, Sigríður Jóhannesdóttir og hv. þingmenn Alþb. Svavar Gestsson og Margrét Frímannsdóttir. Þáltill. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að standa fyrir sérstöku átaki til þess að efla starfsmenntun í framhaldsskólum. Við undirbúning átaksins skal meðal annars hugað að eftirfarandi þáttum: a. hvernig unnt er að styrkja kennslu í verklegum greinum, b. hvernig unnt er að stuðla að því að boðið verði fram fjölbreyttara starfsnám en nú er, m.a. styttri og sveigjanlegri námsleiðir á framhaldsskólastigi, c. hvernig unnt er að tryggja að veitt verði aukið fjármagn til starfsmenntunar, t.d. með sérstökum framlögum í því augnamiði að efla starfsmenntun í framhaldsskólum, d. hvernig unnt er að tryggja, t.d. með sérstökum samningum milli menntamálaráðuneytisins og Kennaraháskóla, að starfsmenntakennurum fjölgi á næstu árum og að endur- og símenntun þeirra verði styrkt sérstaklega, e. hvernig tryggja má með skipulegum aðgerðum að samningar takist við atvinnulífið þannig að starfsemi flestra fyrirtækja verði skipulögð með hliðsjón af starfsmenntunarkröfum, f. hvernig best er að setja markmið um að 80--90% af hverjum árgangi ljúki einhvers konar framhaldsnámi.`` Með þáltill. fylgir eftirfarandi greinargerð: Löngum hefur verið talað mikið um að auka vægi list- og verkgreina í íslenska grunnskólanum og um það gefin góð fyrirheit. Því miður hefur reynst svo hingað til að hlutur verk- og listgreina í grunnskólanum hefur ekki aukist. Hefur því verið borið við að kennsla sé dýrari í þessum greinum en öðrum, bekkjardeildir séu stórar og í slíkum greinum þurfi að skipta bekkjunum og af því sé mikið óhagræði í skólastarfi. Síðast en ekki síst hafa einfaldlega verið of fáir tímar til skiptanna. Nú hefur kennslustundum í grunnskóla verið fjölgað nokkuð og þá vaknar sú spurning hvort unnt sé að tryggja að nægur hluti af viðbótartímunum fari til aukinnar kennslu í áðurnefndum greinum. Áfram þarf að gera ráð fyrir að stórum bekkjardeildum sé skipt, en verkgreinakennurum hefur reynst afar erfitt að hafa umsjón með yfir 25 börnum í einu í þessum greinum þar sem þau þarfnast oft mikillar einstaklingstilsagnar. Leita þarf leiða til að auka veg list- og verkgreina og leggja þarf aukna áherslu á að árangur í þeim verði metinn ekki síður en annað þegar nemendur eru brautskráðir úr grunnskóla. Árangur nemenda í verklegum greinum hefur mikið forsagnargildi þegar metið skal hvaða börn eru líkleg til að standa sig vel í framhaldsnámi og hver ekki. Margar leiðir hafa á síðustu árum verið ræddar til að auka framboð á svokölluðum ,,styttri starfsnámsbrautum`` í framhaldsskóla. Nokkrar tilraunir hafa verið gerðar og sumar mjög góðra gjalda verðar. Þó verður að segja að hvati til að fara í slíkt nám hefur ekki verið fyrir hendi því að þokkalega hefur gengið hjá ungu fólki að komast út í atvinnulífið og afla sér starfsreynslu, sem gefur möguleika til starfsframa, án þess að það hafi tekið sérstök próf. Þá hefur ekki verið nægur vilji hjá atvinnurekendum og verkalýðsfélögum til að semja um að þeir sem hafa slíkt starfsnám fái sérstakan launaauka umfram þá sem sjálfir hafa orðið sér úti um starfsreynslu utan skóla. En margt bendir til að þeir tímar, þegar ungt fólk gat gengið út í atvinnulífið strax eftir grunnskóla og aflað sér starfsreynslu og starfsframa, séu nú liðnir. Virðist það stutt af því að vaxandi hluti ungs fólks er langtímum saman á atvinnuleysisskrá. Það veldur því áhyggjum að ungir Íslendingar afla sér framhaldsmenntunar í miklu minni mæli en ungt fólk í nágrannalöndum og nýjustu tölur sýna að aðeins um 55% þeirra ljúka einhvers konar framhaldsnámi. Þetta hlutfall verður að bæta. Erfitt hefur verið á niðurskurðartímum undanfarinna ára að tryggja það fjármagn sem þarf til að byggja upp starfsmenntun um allt land. Það blasir við að í litlu skólunum svokölluðu, litlu framhaldsskólunum, sem hefur verið þrengt svo mjög að á undanförnum árum að það eru fyrst og fremst bóknámsbrautirnar sem eru eftir vegna þess að þær eru ódýrastar í rekstri. Það eru þessar fáu tilraunir til verknámsbrauta á þessum stöðum sem hafa verið lagðar niður og ég verð að tiltaka það hér að vantrú mín sem ég hef áður látið í ljós úr þessum stóli á hinu háa Alþingi á líkön sem eiga að stjórna fjárútlátum til skóla, þar á meðal framhaldsskóla, tengist ekki síst þessum þætti, að þetta vill verða til þess að mjög er þrengt að möguleikum smærri skóla í hinum dreifðari byggðum til að bjóða upp á verknámsdeildir. Viðbúið er að í fyrstu verði þar um frekar smáa hópa að ræða sem þurfa samt að njóta forgangs í fjárveitingum svo að eðlileg þróun geti orðið. Því er nauðsynlegt að ræða hvernig unnt sé að eyrnamerkja fjármagn til að nota til uppbyggingar á þessu sviði og veita þar með þróun og uppbyggingu í þessum greinum forgang. Þetta mætti tengja eftir því sem unnt væri endurmenntun og símenntun í viðkomandi greinum og örva þannig þróun í verkmenntum og starfsmenntun. Á undanförnum árum hefur starfsréttindanám fyrir verkmenntakennara því miður ekki verið stöðugt í boði fyrir alla sem hafa viljað stunda það. Það hefur orðið til þess að allt of stóran hluta þeirra sem eru við kennslu í verkmenntagreinum og hafa góða faglega menntun vantar kennslufræðilega þekkingu og hefur það háð þróun í greinunum. Gera þarf réttindanámi starfsmenntakennara hærra undir höfði og hafa það stöðugt í boði fyrir þá sem vilja stunda slíka kennslu og hafa til þess faglegan grunn. Ég vil benda á að því miður liggur nú fyrir Alþingi frv. til nýrra lögverndunarlaga um starfsréttindi kennara og útlit er fyrir að knúið verði mjög á um afgreiðslu þess fyrir vorið. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að minnka kröfur til þeirra kennara sem stunda kennslu í verklegum greinum. Í stað þess að auka framboð á námi og gera þeim sem það vilja stunda auðveldara að stunda námið, þá var gripið til þess að minnka kröfurnar. Þetta er alveg ótrúlegt metnaðarleysi og bendir ekki til þess að þeir sem geisast hér um landið í gullnum vagni og boða nýja skólastefnu ætli sér virkilega að gera nokkuð sem máli skiptir fyrir starfsmenntabrautirnar og verkmenntabrautirnar. Til þess að slíkt nám væri ávallt í boði þyrfti að gera sérstakan samning milli Kennaraháskóla og menntmrn. Eins mætti hugsa sér að slíkt nám væri hægt að stunda í fjarnámi en við eigum ekki að minnka kröfurnar. Það er ekki rétta leiðin. Mjög brýnt er að stuðla að samkomulagi milli ráðuneytis, atvinnulífs og verkalýðsfélaga um aukið framboð stuttra starfsmenntabrauta þar sem allir gætu fundið eitthvað við sitt hæfi og að slíkt nám njóti virðingar og tilhlýðilegs forgangs. Til þessa verks þarf að ganga skipulega um land allt. Æskilegt er að átakið miði að því að að minnsta kosti 80--90% íslenskra ungmenna útskrifist með einhvers konar starfsmenntun til að byggja framtíð sína á. Til þess að það markmið náist þarf að beita öllum tiltækum ráðum og má í því sambandi benda á mikilvægi náms- og starfsráðgjafar. Einnig má minna á að ávallt þurfa að bjóðast tækifæri til að fólk geti bætt við starfsmenntun sína og aukið þannig tækifæri sín í greininni. Því miður hefur það brunnið við í skólakerfi okkar að við höfum verið með allt of mikið af lokuðum götum þannig að fólk hefur alltaf þurft að byrja á núllpúnkti ef það hefur viljað skipta um fag eða fara í annan farveg. Þetta er ákaflega slæmt. Ég vil benda t.d. á nýtt fag sem er byrjað að kenna í Danmörku og heitir social- og sundhedsarbejdere. Í allt er hægt að taka fjögur ár en jafnframt aðeins eins árs nám. Eftir eins árs nám getur maður unnið einn við heimilishjálp en samt undir yfirstjórn. Maður getur tekið tveggja ára nám til að verða fullgild heimilishjálp. Taki maður þriðja og fjórða árið er hann þar að auki fullgildur sjúkraliði og svo má halda áfram inn í háskólanám. Þar er hægt að taka hjúkrunarfræði eða hvað það sem hugurinn girnist. Námið á undan er ávallt metið að fullu. Svona þurfum við að búa um hnútana svo að unga fólkið lendi ekki í blindgötum. Það þarf að vera nauðsynlegur sveigjanleiki í kerfinu svo þeir sem áður hafa aflað sér starfsmenntunar í fagi sem hefur ekki leitt af sér viðunandi atvinnutilboð geti lagt stund á annað fag þar sem betra útlit er með atvinnu og geti fengið metið á sanngjarnan hátt það sem það hafði áður lokið við.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tveimur frv. til laga sem í fljótu bragði mætti ætla að væru alls ótengd því annað þeirra varðar breytingar á lögum um hlutafélög og hitt breytingar á lögum um þingsköp Alþingis. Málin eru þó nátengd. Bæði lúta þau að því að löggjafinn tryggi greiðan aðgang að markvissum upplýsingum af hálfu hlutafélaga sem eru að helmingi eða meira í eigu ríkisins. Þessi frv. voru lögð fram fyrir nokkrum mánuðum síðan og spruttu af utandagskrárumræðu sem þá fór fram um rétt alþingismanna til aðgangs að upplýsingum um stofnanir og fyrirtæki í eigu ríkisins. Í kjölfarið birti forsrh. skýrslu um aðgang að upplýsingum um hlutafélög í eigu ríkisins, sem saman var tekin af Stefáni M. Stefánssyni lögmanni. Þau mál sem ég geri hér að umtalsefni hafa sannarlega verið ofarlega á baugi í almennri þjóðfélagsumræðu nú hina síðustu daga, vikur og mánuði. Þar vísa ég til þeirrar almennu umræðu sem átt hefur sér stað vegna tiltekins rekstrarkostnaðar viðskiptabankanna, án þess ég ætli að fara í gegnum hana að þessu sinni. Þó tel ég rétt að vekja athygli á því að með formbreytingum á viðskiptabönkunum, Búnaðarbanka og Landsbanka, taka mætti formbreytingu á Pósti og síma með í það kompaní, þá er nú svo komið að þær upplýsingar sem þjóðin hefur verið að furða sig á upp á síðkastið varðandi risnukostnað, starfskjör bankastjóra o.s.frv. að alþingismenn hafa ekki lengur aðgang að þeim. Með öðrum orðum þá væri einfalt svar við spurningunni um hvaða fjármunir hefðu runnið til slíkra hluta af hálfu Landsbankans eða Búnaðarbankans á yfirstandandi ári. Þá gæti hæstv. viðskrh. komið í þingsal og sagt: Ég hef ekki heimildir til að svara þessu. Síðan bæri hann við viðskiptaleynd. Ýmsir hafa túlkað það svo að með formbreytingunni á ríkisfyrirtækjum hafi lokast gjörsamlega fyrir upplýsingastreymi til alþingismanna og þjóðarinnar allrar hvað innri mál viðkomandi stofnana varðar. Í skýrslu þeirri sem forsrh. lét taka saman um þessi mál kemst skýrsluhöfundur að þeirri niðurstöðu að réttur einstaklinga til að krefja ráðherra um upplýsingar skv. 54. gr. stjórnarskrárinnar og 49. gr. þingskapalaga nái aðeins til þeirra málefna sem talist geti opinber. Löggjafinn kveður síðan nánar á um hvaða málefni eru opinber. Í framhaldinu af því hafa hæstv. ráðherrar, hæstv. samgrh. og hæstv. viðskrh., túlkað það svo að þegar ríkisfyrirtæki hafi verið hlutafélagavædd séu þau ekki lengur opinber. Þar með stöðvast upplýsingaflæðið til þingsins og þjóðarinnar allrar. Við þetta verður auðvitað ekki búið. Það er alveg ljóst, ekki síst með hliðsjón af þeirri umræðu sem átt hefur sér stað síðustu daga og vikur að viðskiptalífið almennt, hlutafélög, stórfyrirtæki og önnur verða að leggja sín spil á borðið og sýna viðskiptamönnum sínum, þeim sem borga brúsann og halda fyrirtækjunum gangandi, svart á hvítu hvernig málum er hagað á viðkomandi bæjum. Þessi frv. eru til þess ætluð að taka af öll tvímæli í þessa veru. Annars vegar kveða þau á um skýrt afmarkaðan og skilgreindan rétt alþingismanna í þingskapalögum. Hins vegar er um það að ræða að ríkisfyrirtæki, sem eru í eigu ríkissjóðs að helmingi eða meira, séu skýlaust undir það sett að veita þær upplýsingar sem um er beðið af hinu háa Alþingi. Þetta eru ákaflega einföld frv. að allri gerð og engin ástæða til að þingið þurfi að voma lengi yfir þeim. Þetta er einfaldlega spurning um pólitískan vilja og vilja til að standa skil á almennum upplýsingum til þjóðarinnar með viti bornum hætti. Nú hafa þessi hlutafélög í eigu ríkissjóðs verið skilgreind í lögum um fjárreiður ríkisins sem svokölluð E-hluta fyrirtæki eða ríkisaðilar. Í þessu frv. um þingsköp Alþingis eru öll tvímæli tekin af um að þau teljist þar með til opinberra fyrirtækja og beri því að veita upplýsingar um ýmsa þætti í rekstri þeirra. Hins vegar eru líka tekin af öll tvímæli í lögum um hlutafélög þar sem einfaldlega er sagt að hlutafélög sem teljist til E-hluta ríkisreiknings og ríkið á að hálfu eða meira sé skylt að veita Alþingi sömu upplýsingar um opinber málefni og ríkisfyrirtækjum. Þeir einkaaðilar sem hugsanlega eiga hlut í fyrirtækjum ásamt ríkisvaldinu og þjóðinni, eru undir þetta verklag seldir. Ég lít því svo á, virðulegi forseti, í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað, að það sé almennur vilji í þinginu til að taka þessi frv. til afgreiðslu, fljótt og vel. Þau eru einföld að allri gerð. Hér er aðeins spurt um pólitískan vilja. Ég þykist vita að meiri hluti þingheims vilji síður að upplýsingar af þeim toga sem hér hafa verið mikið í umræðu síðustu daga verði lokaðar niðri í skúffum. Þeim má ekki sópa út í horn og opinberir aðilar mega ekki hafna að veita upplýsingar sé um þær beðið. Flóknara er þetta mál ekki. Í þessu samhengi er auðvitað freistandi að nefna dæmi í þessa veru. Nú nýverið var eitt dótturfyrirtækja Landsbankans uppvíst að því að neita um upplýsingar vegna þess að 10% eignarhlutdeild var á hendi einkaaðila. 90% hlutdeild var hins vegar á hendi ríkissjóðs. Það dugði hins vegar ekki til þess að hægt væri að krefja þetta fyrirtæki um skýlausar upplýsingar. Það bar fyrir sig þessari svonefndu viðskiptaleynd. Við þetta verður ekki búið. Ég get ekki látið hjá líða að nefna, virðulegi forseti, þótt það eigi nú kannski ekki við nákvæmlega efni þessara frv., hið almenna siðferði í viðskiptalífinu. Eins og ég gat um er hér við það miðað að þeim fyrirtækjum sem ríkið á að helmingi eða meiru beri að veita upplýsingar en í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað um einstaka kostnaðarliði bankakerfisins er auðvitað eðlilegt að krefjast þess að einkaaðilar geri slíkt hið sama. Ég er þar til að mynda að vísa til Íslandsbanka en ég hef spurt forsvarsmenn þess banka að því hvort þeir séu ekki reiðubúnir til að leggja sín spil á borðið eins og ríkisbankarnir hafa gert og eru enn að gera þessa dagana. Fyrstu viðbrögð þeirra las ég í Morgunblaðinu í morgun og þau ollu mér miklum vonbrigðum. Þau eru mjög hefðbundin. Því er borið við með almennum orðum að ekki standi til að veita slíkar upplýsingar og enn fremur er það fullyrt að þessi mál séu heilbrigðari og betri hjá þeim en á öðrum bæjum. Þetta eru auðvitað bara fullyrðingar út í loftið meðan fram á þær er ekki sýnt með tölum. Ég vil hvetja til þess úr þessum ræðustól að samkeppnisaðilar á bankamarkaði gangi fram fyrir skjöldu, ótilneyddir, og geri hreint fyrir sínum dyrum þannig að viðskiptamenn geti glöggvað sig á rekstri þeirra fyrirtækja. Í þessu samhengi er líka rétt að minna á að Íslandsbanki er auðvitað samansettur af nokkrum öðrum bankastofnunum og til skamms tíma og allt fram á seinustu mánuði hefur ríkið verið eignaraðili þar í gegnum Fiskveiðasjóð. Ef ég man rétt var núverandi formaður bankaráðs í bankaráðinu fram undir það síðasta sem fulltrúi ríkisvaldsins, Fiskveiðasjóðs, og einmitt í því ljósi er enn eðlilegra en ella að Íslandsbanki gangi fram fyrir skjöldu. En nóg um það. Ég geng út frá því sem vísu, virðulegi forseti, að til þess sé pólitískur vilji að vinda sér í að afgreiða málið hratt og vel inn í viðkomandi nefndir strax að lokinni þessari umræðu. Mér sýnist í fljótu bragði eðlilegt að frv. um þingsköp fari inn í allshn. og geri tillögu um það. Á hinn bóginn er vísast eðlilegast að breytingar á lögum um hlutafélög fari inn í efh.- og viðskn. og geri ég það einnig að tillögu minni. Ég geng hins vegar út frá því sem vísu að þessar tvær nefndir hafi samráð sín á milli varðandi vinnulag og verklag í nefndunum. En ég vil enn og aftur árétta að það eru engin efni til þess að það þurfi að sitja yfir þessum einföldu frv. daga og nætur svo vikum skiptir. Öll efni standa til þess að nefndir þingsins geti afgreitt þau hratt og vel inn til 2. umr. að örfáum dögum liðnum og verður fylgst grannt með því hver hinn pólitíski vilji stjórnarmeirihlutans á Alþingi er til þess að gefa Alþingi og þjóðinni allri kost á því að fylgjast með því hvað gerist bak við luktar dyr í hlutafélögum í eigu ríkisins. Það er ákveðinn mælikvarði á ummæli margra þeirra upp á síðkastið hvort hugur fylgir máli þar eða hvort verið sé að tala inn í tómið og gegn betri vitund eða hvort þeir meini eitthvað með því að upplýsingasamfélagið fái að virka eðlilega. Hér er gerð bein tillaga um það og ég vænti þess og vona svo sannarlega að menn falli ekki á því prófi. Stjórnarandstaðan, þingmenn allra stjórnarandstöðuflokkanna, þ.e. Alþfl., þingflokks jafnaðarmanna, þingflokks Alþb. og Kvennalista, eru hér meðflm. þannig að vilji stjórnarandstöðu er skýr í málinu. Nú reynir hins vegar á vilja ríkisstjórnarflokkanna, Sjálfstfl. og Framsfl., um þessi efni, hvort nýjustu tíðindin hafi kennt þeim eitthvað í þá veru að upplýsingar verði ekki lokaðar niðri í skúffum, þeim verði ekki haldið frá þjóðinni, og hvort þeir hafi áttað sig á hinni nýju vídd og hinum miklu breytingum sem hafa átt sér stað í þá veru eða hvort þeir ætla að hamra hið gamla járn og reyna að loka þær inni í skúmaskotum og lokuðum skúffum. Því neita ég að trúa fyrr en ég tek á.

Herra forseti. Það er vel við hæfi að ræða þessi frv. í dag því að það hefur sannarlega komið í ljós hve eftirlitshlutverk Alþingis með allri stjórnsýslu, opinberri stjórnsýslu, er mikilvægt einmitt í þeim málum sem hafa verið hvað efst á baugi í dag og undanfarna daga hvað varðar Landsbanka Íslands. Eins og 1. flm. þessara frv. gat um í framsögu sinni má segja að forsaga þessara frv. hafi verið sú að við umræður á Alþingi þegar rædd var hlutafélagavæðing ýmissa ríkisfyrirtækja var kallað eftir því hver réttur þingmanna yrði til upplýsinga um ýmis málefni þessara fyrirtækja eftir að þau væru orðin að hlutafélögum. Þegar hlutafélagavæðing bankanna var til umræðu upplýsti hæstv. viðskrh., bankamálaráðherra, að hlutafélagavæðingin hefði ekki áhrif á upplýsingagjöf til þingmanna um málefni bankanna. Þegar ríkisfyrirtækið Póstur og sími var gert að hlutafélagi var síðan látið reyna á upplýsingagjöf um ákveðin málefni fyrirtækisins fyrir og eftir hlutafélagavæðingu. Ég lagði fram á þingi fyrirspurn um ákveðin atriði og þá kom í ljós að unnt var að veita upplýsingarnar um fyrirtækið fyrir hlutafélagavæðingu en ekki að sama skapi um sömu málefni sama fyrirtækis eftir að það var orðið að hlutafélagi. Í kjölfar þess fór ég fram á utandagskrárumræðu um rétt alþingismanna til aðgangs að upplýsingum um stofnanir og fyrirtæki í eigu ríkisins, sem fór fram fyrir u.þ.b. ári, og í kjölfar þes lét hæstv. forsrh. útbúa skýrslu um þennan rétt og skýrslunni var dreift hér í upphafi þessa þings í haust. Skýrslan hefur ekki verið rædd enn þá þó svo það hafi verið beðið um það að hún yrði rædd hér eins og aðrar skýrslur sem hafa verið lagðar fyrir þingið. Það getur vel verið að ekki þurfi að ræða þá skýrslu ef menn bregðast skjótt við og gera þau frv., sem hér liggja fyrir, að lögum, þá gæti sú umræða orðið óþörf. Eins og kom fram í máli 1. flm., hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar, er þessi breyting á lögunum nauðsynleg til þess að Alþingi geti uppfyllt eftirlitshlutverk sitt. Hann benti á fyrirtæki sem neita upplýsingum, dótturfyrirtæki Landsbankans, um málefni sín vegna þess að fyrirtækið er ekki að fullu í eigu ríkisins. Það gæti ekki átt sér stað ef þessi frv. yrðu að lögum. Það mál sýnir vel hversu nauðsynlegt það er að breyta lögum í þá veru sem hér er lagt til til þess að Alþingi sé gert kleift að fylgja eftir málum eins og þeim sem eru nú komin upp í Landsbankanum. Ef mál verða látin vera óbreytt verður ekki hægt að fylgjast með rekstri opinberra fyrirtækja eins og bankanna eins og gert hefur verið hingað til. Án þess að ég ætli að lengja umræðuna mjög, sem ég gæti reyndar gert ef ég vildi, vil ég bara leggja áherslu á hversu mikilvægt það er að þessi frv. verði að lögum. Vissulega verður fylgst með því hvernig menn afgreiða þessi mál þegar þau koma til nefndar og þau mál verða hér til umfjöllunar og vonandi koma þau hingað inn í þingið aftur og verða rædd hér og verða að lögum fyrir vorið. Því að það er ekki hægt að una við það að Alþingi geti ekki fylgst með rekstri þessara fyrirtækja, sérstaklega þegar sú spilling hefur komið í ljós sem hefur viðgengist í opinberum fyrirtækjum þar sem farið hefur verið illa með almannafé. Almenningur mun ekki sætta sig við það og þingið ætti því að sjá sóma sinn í því að samþykkja frv. eftir umfjöllun í allshn. þingsins

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum. Þetta mál fjallar um að leiðrétta þá ósanngjörnu reglu að greiðslur úr Tryggingastofnun ríkisins til ellilífeyrisþega, sem hefur verið öryrki áður, lækka við það eitt að öryrkinn verði 67 ára. Til þess að leiðrétta þetta óréttlæti þarf að breyta tveim greinum í lögum um almannatryggingar, í fyrsta lagi 11. gr. þar sem þarf að breyta henni til þess að grunnlífeyrir lækki ekki eða breytist ekki við það að öryrki veri 67 ára og fær ellilífeyrisgreiðslur. Til þess að svo verði ekki, þ.e. grunnlífeyrir lækki ekki, þarf að bætast við 2. mgr. 11. gr. nýr málsliður sem hljóðar svo: ,,Þá skulu þeir sem notið hafa örorkulífeyris við 67 ára aldur halda öllum réttindum sínum, þar með talinni fjárhæð tekjutryggingar öryrkja, þegar þeir hefja töku ellilífeyris.`` Einnig þarf að breyta 17. gr. Hún fjallar um tekjutryggingu og ný málsgrein þarf að bætast við hana sem hljóðar svo: ,,Fjárhæð tekjutryggingar ellilífeyrisþega, sem fengu greiddan örorkulífeyri við 67 ára aldur, skal ekki lækka við greiðslu ellilífeyris ef tekjur hlutaðeigandi hafa ekki breyst.`` Eins og ég sagði áðan er það svo samkvæmt núgildandi lögum að greiðslur til þeirra sem hafa fengið greiddan örorkulífeyri, þ.e. hafa verið öryrkjar áður en þeir urðu ellilífeyrisþegar, hafa lækkað við það eitt að öryrkinn verður 67 ára. Þá fær hann lægri greiðslur frá Tryggingastofnun eftir að hann nær 67 ára aldri. Þetta er ákaflega sérkennilegt og margir öryrkjar furða sig á þessu og skilja ekki hvers vegna þeim er ætluð lægri framfærsla frá tryggingunum við það eitt að verða eldri. Oft er það svo með öryrkjana að ef þeir hafa verið t.d. fatlaðir batnar ekki ástandið við það að þeir eldast. Reglurnar eru svo hvað varðar grunnlífeyrinn að skerðingarprósenta gagnvart öðrum tekjum lífeyrisþegans er önnur gagnvart ellilífeyri en örorkulífeyri, þ.e. 30% skerðingarprósenta gagnvart ellilífeyri meðan skerðingarhlutfallið er 25% gagnvart örorkulífeyri og þar ...

Forseti vill biðja hv. þm. forláts vegna þess að forseti þarf að leiðrétta mismæli sem honum urðu á þegar hann kynnti hið umrædda dagskrármál, nefndi það sem 18. dagskrármálið, fjallar að sönnu um almannatryggingar en auðvitað er hv. þm. að ræða 22. dagskrármálið sem einnig fjallar um almannatryggingar. Rétt skal vera rétt og forseti leiðréttir þetta hér með.

Það er rétt og ég þakka forseta fyrir leiðréttinguna en ég held áfram með mína framsögu fyrir þessu frv. Ég hafði rétt lokið við að skýra þær breytingar sem verið er að leggja til á grunnlífeyri lífeyrisþega sem fer af örorkulífeyrisgreiðslum yfir á ellilífeyrigreiðslur og hvernig reglurnar eru mismunandi fyrir þá sem eru annars vegar ellilífeyrisþegar. Þar er skerðingarprósentan 30% en örorkulífeyrisþegarnir búa við 25% skerðingu á grunnlífeyri. Þessu þarf að breyta ef örorkulífeyrisþeginn á að halda óbreyttum lífeyri eftir að hann er orðinn 67 ára. Aftur á móti er það svo að tekjutrygging öryrkja er hærri en tekjutrygging ellilífeyrisþega, þ.e. óskert tekjutrygging. Þess vegna þarf að breyta 17. gr. laga um almannatryggingar ef öryrkinn á að halda óbreyttri tekjutryggingu eftir að hann er orðinn ellilífeyrisþegi. Það er ljóst eins og ég sagði áðan að ekkert bendir til þess að framfærsla öryrkja minnki við það að hann eldist, minnki við það að hann verði 67 ára. Þess vegna er sanngirnismál að þessar leiðréttingar verði gerðar. Það eru ekki mikil útgjöld fyrir tryggingakerfið að breyta þessu. Það eru ekki margir öryrkjar sem verða lífeyrisþegar ár hvert. Ég hef athugað þetta fyrir nokkru og það eru ekki nema nokkrir lífeyrisþegar á hverju ári sem þetta gildir um og þess vegna sanngirnismál að framfærslueyrir þeirra lækki ekki við það eitt að þeir verði 67 ára. Í greinargerð með frv. bendi ég á annað atriði sem gæti einnig haft skerðingaráhrif á lífeyri öryrkja sem verður ellilífeyrisþegi. Það er atriði sem snýr að EES-samningnum og ætla ég ekki að fara út í að skýra það mál enda er það ágætlega skýrt í greinargerðinni og ekki gert ráð fyrir að því verði breytt með þessu frv. þar sem þar er stærra mál á ferðinni sem snýr að EES-samningnum og við breytum ekki svo léttilega með frv. sem þessu. Hér er á ferðinni mikið sanngirnismál, réttarbót fyrir öryrkja sem verða ellilífeyrisþegar við 67 ára aldur og mikilvægt að þetta verði leiðrétt. Þetta kostar ekki mikla peninga og er mál sem þyrfti að kippa í liðinn og ætti ekki að taka langan tíma. Þegar ég hef lokið framsögu fyrir málinu legg ég til að það fari til heilbr.- og trn. til umfjöllunar. Reyndar hef ég áður flutt þetta mál, nú flyt ég það með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Síðast þegar þetta mál fór til heilbr.- og trn. fékkst það ekki afgreitt út úr nefndinni en ég vonast til þess að svo fari ekki fyrir málinu að þessu sinni heldur fáist það afgreitt úr nefndinni og þessir lífeyrisþegar, öryrkjar sem margir hverjir eiga lítinn sem engan rétt í lífeyrissjóðum haldi þó a.m.k. óbreyttum lífeyri þó að þeir nái 67 ára aldri. Það er ekki nema sanngjarnt mál og það hljóta allir að sjá að ekki er boðlegt að lækka greiðslu til öryrkja við það eitt að hann verði 67 ára. Framfærsla hans minnkar ekki við það, það er frekar að hún aukist með aldrinum þannig að ég vonast til þess að hv. heilbr.- og trn. afgreiði þetta mál fljótt og vel.

Hæstv. forseti. Ég hef lagt fram á hinu háa Alþingi till. til þál. um skattlagningu framlaga úr kjaradeilusjóðum en ásamt mér flytja tillöguna hv. þm. Alþb. Svavar Gestsson og Steingrímur J. Sigfússon. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að kanna hvernig breyta eigi skattalögum til að framlög úr kjaradeilusjóðum verkalýðsfélaga verði ekki tvísköttuð eins og nú. Í nefndinni eigi sæti fulltrúar verkalýðshreyfingar og stjórnvalda og skili hún áliti fyrir 1. október 1998.`` Með tillögunni fylgir svohljóðandi greinargerð: ,,Á undanförnum missirum hefur nokkuð borið á því að einstaklingar sem fengið hafa framlög úr kjaradeilusjóðum hafa leitað réttar síns fyrir dómstólum vegna meintrar tvísköttunar þeirra. Ljóst er að framlög launþega í kjaradeilusjóði eru hluti af félagsgjöldum viðkomandi og eru meðhöndluð sem laun og skattlögð samkvæmt því. Þegar launþegi fær framlag úr kjaradeilusjóði sem hann hefur áður greitt í af launum sínum er það framlag skattlagt eins og launatekjur og er það því tvískattað. Flutningsmenn telja þetta mikið óréttlæti og leggja til að kannað verði hvernig ráða megi bót á þessu. Virðast einkum tvær leiðir koma til greina, annars vegar að breyta lögum um tekjuskatt og eignarskatt á þann veg að framlög úr kjaradeilusjóðum séu sérstaklega undanþegin skatti eða hins vegar að undanþiggja sjálf framlögin í kjaradeilusjóðina skatti. Það væri sams konar aðferð og viðhöfð er við greiðslur í lífeyrissjóði en þær eru nú undanþegnar skatti. Var sú breyting gerð til þess að koma í veg fyrir tvísköttun lífeyrisgreiðslna. Virðist eðlilegt að líta á framlög úr kjaradeilusjóðum á sama hátt.`` Forsaga þess að ég flyt þessa þáltill. er að ég hef lengi verið félagi í Kennarasambandi Íslands og við kennarar höfðum þegar við fórum í verkfall 1995 árum saman greitt 1% af launum okkar í kjaradeilusjóð. Við höfðum alltaf staðið í þeirri meiningu sjálf að þarna værum við að leggja inn á nokkurs konar bankabók og í þessa sjóði gætum við svo gengið ef við lentum í kjaradeilum og engum manni datt í hug að þetta yrði skattlagt eins og svo kom á daginn. Árið 1995 lentum við í sjö vikna verkfalli og var mikið greitt út úr sjóðnum til verkfallsmanna eftir ákveðnum reglum. Það var lagt ríkt á við þá sem fengu styrkina að þeir yrðu að gefa þá upp á skattskýrslu en það mundi ekki verða skattlagt. Annað kom svo á daginn. Félagsmenn töldu þetta skilmerkilega fram á skattskýrslum sínum en þetta var svo bara skattlagt eins og hverjar aðrar launatekjur og fólki var gert árið eftir að borga af þessu skatt sem þá var 43%. Þetta olli mikilli reiði og sárindum í félagi okkar og síðan hef ég fylgst með að svipað hefur komið á daginn varðandi greiðslur úr kjaradeilusjóðum sjúkraliða og síðast á Vestfjörðum í haust. Væntanlega hefur það samt ekki komið þeim jafnmikið á óvart og það kom okkur í Kennarasambandi Íslands vegna þess að við vorum alveg handviss um það allan tímann að við værum bara að leggja inn á bók sem við ættum svo inni á þegar við lentum í kjaradeilum og þetta væru peningar sem við værum búin að borga staðgreiðslu af. Ég tel mjög brýnt að úr því fáist skorið, hvað er rétt og hvað er lögmætt í þessu atriði. Lögmenn túlka þetta mjög upp á sinn hvorn veginn. Sumir segja að það sé alveg greinilegt að við eigum ekki að borga skatt af þessu, aðrir segja að ákvæði í lögum séu ekki nógu skýr og meðan svo sé verði að greiða af þessu skatt. Ég tel mjög brýnt að lögum verði breytt og að í annan stað verði ákvæðin gerð skýrari þannig að það sé alveg skilyrðislaust að fólk sem fær úr sjóði, sem það er búið að greiða framlag í árum saman sem hefur alltaf verið skattlagt, þurfi ekki að borga skatt af þessum framlögum, en hins vegar verði, eins og stungið er upp á í greinargerðinni, framlag í kjaradeilusjóð frádráttarbært frá skatti. Ég legg til að eftir þessa umræðu verði þáltill. vísað til hv. efh.- og viðskn. til meðferðar og vonast til að þó mjög sé liðið á þinghaldið komi hún þaðan fljótt og verði samþykkt fyrir vorið.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði, nr. 23/1989. 1. gr. þessa frv. til breytinga á lögunum hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Síðari málsliður 2. gr. laganna orðast svo: Réttur til styrks fellur niður ef nemandi nýtir rétt sinn til töku námsláns.`` 2. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. ágúst 1998.`` Samkvæmt lögum sem hér er frv. um að breyta, lögum um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði, skal ríkissjóður veita námsstyrki til jöfnunar á fjárhagslegum aðstöðumun nemenda í framhaldsskólum. Þessi námsstyrkur er í daglegu tali kallaður dreifbýlisstyrkur og getur tekið til ferða, fæðis og húsnæðis auk þess sem efnalitlir nemendur geta átt rétt til sérstakra styrkja. Ekki er um háar upphæðir að ræða en þó munar fjölskyldur sem þurfa að kaupa fæði og húsnæði fyrir unglinginn sinn um þessa peninga enda er afar kostnaðarsamt ef ungmenni þurfa að sækja nám sitt um langan veg og leigja húsnæði og kaupa fæði auk ferðakostnaðar. Þessa réttar til dreifbýlisstyrks eiga þeir framhaldsskólanemar að njóta sem stunda reglubundið framhaldsskólanám hér á landi og verða að vista sig utan lögheimilis fjarri fjölskyldu sinni vegna námsins. Þó eiga framhaldsskólanemar ekki rétt á styrk ef þeir geta stundað sambærilegt nám frá lögheimili eða ef þeir eiga rétt til láns úr Lánasjóði íslenskra námsmanna og það er einmitt vegna þessarar reglu, herra forseti, sem það mál er fram komið sem ég mæli fyrir. Lánasjóður íslenskra námsmanna veitir lán vegna náms þar sem krafist er sambærilegrar undirbúningsmenntunar og gerðar eru til háskólanáms hérlendis, þ.e. náms á háskólastigi, en lánasjóðurinn veitir einnig lán til svokallaðs sérnáms. Lög um framhaldsskóla taka til alls skólastarfs á því skólastigi sem tekur við af skyldunámsstiginu og allt til háskólastigs. Þessir skólar eru fjölbrautaskólar, iðn- og verkmenntaskólar og menntaskólar svo og skólar sem veita sérhæft nám á framhaldsskólastigi. Hvaða nám flokkast sem sérnám og verður þannig lánshæft hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna ræðst af ákvörðunum stjórnar lánasjóðsins og er upptalning á slíku námi í fylgiskjali með auglýsingu um úthlutunarreglur lánasjóðsins. Þar eru taldar upp ýmsar námsbrautir framhaldsskólanna eða nám sem fram fer í framhaldsskólum landsins svo sem vélstjórnarnám, fiskiðn og fiskvinnsla, snyrtifræði, tækniteiknun, sjúkraliðanám, garðyrkja o.fl. Við umræðu um fyrirspurn um dreifbýlisstyrk á þessu þingi kom líka fram að nemandi á tónlistarbraut í menntaskóla fékk ekki dreifbýlisstyrk eins og félagar úr sama landshluta því samkvæmt reglunum er tónlistarnám á 7. og 8. stigi talið lánshæft og átti þá viðkomandi nemandi, sem greinilega var kominn á þann stað í sínu tónlistarnámi, ekki lengur rétt til dreifbýlisstyrksins því hann átti samkvæmt lögunum orðið rétt á láni frá LÍN. Réttur nemanda til námsstuðnings í formi styrks eða námslána er þannig mjög ólíkur á þessu skólastigi, því skólastigi sem rúmast innan ramma framhaldsskólalaganna. Nemendur sem stunda svokallað sérnám á þessu skólastigi eiga rétt á námsláni en geta ekki vegna þess réttar fengið dreifbýlisstyrkinn. Skiptir þá engu samkvæmt gildandi lögum hvort þeir nýta sér réttinn til lántökunnar eða ekki. Bara það að rétturinn er fyrir hendi kemur í veg fyrir að þeir geti fengið dreifbýlisstyrk. Þeir nemendur sem stunda hefðbundið bóknám á framhaldsskólastigi eða nám sem skoða má sem beinan undirbúning undir háskólanám eiga hins vegar ekki rétt á námslánum en geta eftir atvikum fengið dreifbýlisstyrk. Þannig getur það gerst að nemendur frá sama stað, á sinni brautinni hvor, í sama skóla eigi gjörólíkan rétt þó aðstæður séu að öðru leyti hinar sömu. Full ástæða er til þess, herra forseti, að endurskoða í heild þau ákvæði sem gilda um námsstuðning, bæði um námslán og styrki, til að gætt sé samræmis og að réttlæti og tilgangur þessara jöfnunaraðgerða hins opinbera sé öllum ljós og skiljanlegur. Með þessu litla frv. er ekki verið að leggja til stórar breytingar á þessum málum en þó breytingar sem hníga í réttlætisátt. Hér er lagt til að það ákvæði laga um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði sem kveður á um að framhaldsskólanemendur eigi einungis kost á námsláni, ekki dreifbýlisstyrk, ef þeir stunda sérnám á framhaldsskólastigi samkvæmt skilgreiningu stjórnar lánasjóðsins, falli út. Þess í stað verði það val þessara nemenda hvort þeir taka námslán eða þiggja dreifbýlisstyrk eins og jafnaldrarnir, enda séu aðstæður þeirra sambærilegar hvað það varðar að um sé að ræða ungmenni, fólk sem enn á lögheimili hjá foreldrum og þarf að stunda nám fjarri fjölskyldu sinni. Vegna eðlis sérnámsins, m.a. þess að fólk er gjarnan eldra þegar það hefur slíkt nám, er eðlilegt að nemendur í slíku námi eigi rétt á námsláni þannig að það er fjarri því að verið sé að leggja til að sá réttur verði af tekinn. Það má líka undirstrika það að með því að nemendur í slíku sérnámi sem yfirleitt er starfsnám eigi bæði þennan rétt til dreifbýlisstyrks eða láns úr lánasjóðnum ef þeir svo kjósa, þá sé beinlínis verið að ýta undir það að nemendur fari í slíkt nám en nokkuð hefur þótt á það skorta að slíkt nám þætti nógu eftirsóknarvert. Hins vegar er ljóst að hluti nemenda vill gjarnan eiga kost á dreifbýlisstyrk á framhaldsskólaárunum og geta þannig átt óskertan rétt til námsláns síðar, því að eins og kunnugt er er sá réttur takmarkaður við tiltekinn árafjölda og hafa iðnnemar t.d. ítrekað bent á það óhagræði sem hlýst af því að vera ef til vill búinn að nýta stóran hluta þess tíma þegar háskólanám er hafið og fólk kannski farið að reyna að standa á eigin fótum og stofna eigið heimili. Það fer því betur á því að snúa þessum réttindum við eins og hér er lagt til, þ.e. að allir sérnámsnemar á framhaldsskólastigi sem að öðru leyti uppfylla skilyrði eigi rétt til dreifbýlisstyrks nema þeir sem kjósa að taka námslán. Þeir eigi þann rétt áfram. Þannig verði það val framhaldsskólanema í sérnámi hvort þeir nota rétt sinn til láns úr Lánasjóði íslenskra námsmanna þá þegar eða þiggja dreifbýlisstyrk og geti þeir átt rétt til hans vegna aðstæðna sinna og eigi þá óskertan rétt til námslána ef þeir hyggja á háskólanám síðar. Herra forseti. Sá málsliður sem nú er í lögunum og á að hverfa, ef frv. verður að lögum, hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Eigi skulu þeir njóta styrks er eiga rétt til láns úr Lánasjóði íslenskra námsmanna eða njóta hliðstæðrar fyrirgreiðslu.`` Í stað þessa, herra forseti, er lagt til að þessi málsliður orðist svo: ,,Réttur til styrks fellur niður ef nemandi nýtir rétt sinn til töku námsláns.`` Ég held að hér sé um ákveðna réttarbót að ræða fyrir þá framhaldsskólanemendur sem enn eru á framfæri foreldra sinna en stunda nám fjarri heimili og vilja geyma þann rétt sem þeir eiga eða geta átt hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna þar til þeir eru lengra komnir í námi. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og meðferðar í hv. menntmn.

Virðulegur forseti. Það hefur verið frekar hljótt um málefni Schengen á Alþingi um skeið en veðrabrigði urðu í þinginu í gær því að þá var dreift meðal þingmanna sérstöku þingmáli sem ber heitið: Tillaga til þingsályktunar um fullgildingu samstarfssamnings milli Schengen-ríkjanna og Íslands og Noregs um afnám persónueftirlits á sameiginlegum landamærum. Þessu þingmáli upp á allnokkrar síður fylgdi í ljósriti, A-4, í fyrsta sinn á Alþingi Íslendinga, samkomulag og sáttmáli sem Schengen byggir á og var þó sérstakur samningur undirritaður af hálfu Íslands 19. desember 1996 um þetta mál. Það er fyrst á Alþingi í gær sem menn fá að sjá pappírana sem varða það mál sem þarna var gerður formlegur gerningur að af hálfu Íslands fyrir einu og hálfi ári eða nálægt því. Út af fyrir sig er þakkarvert að Alþingi Íslendinga og almenningur fái að sjá málið, fái að sjá innihaldið í málinu og er það að vísu aðeins hluti málsins sem var lagður fram í gær. Jafnframt er ljóst að þeir pappírar sem eru lagðir fyrir af ríkisstjórninni varðandi málið eru ekki lagðir fram til staðfestingar því að málið liggur alls ekki þannig fyrir nú að gerðum breytingum á vegum Evrópusambandsins síðasta sumar að hægt sé að staðfesta samninginn þótt vilji væri til af meiri hluta á Alþingi Íslendinga. Það hefur e.t.v. ýtt við ráðuneytunum að undirritaður lagði fram fyrirspurn nokkru fyrir páska og óskaði eftir skriflegu svari, sem hefur ekki borist enn þá í mínar hendur. Fyrirspurnin var til hæstv. ráðherra utanríkis- og dómsmála þar sem spurt var m.a.: ,,Hvað veldur því að samstarfssamningur Íslands og Schengen-ríkjanna frá 19. des. 1996 hefur hvorki verið birtur opinberlega hérlendis né lagður fyrir Alþingi ásamt fylgigögnum í formi viðauka, reglugerða og handbóka sem þegar liggja fyrir í íslenskri þýðingu? Er ríkisstjórnin reiðubúin að veita Alþingi og öðrum aðgang að þessum gögnum... ? Svarið kom óbeint inn í þingið í gær í formi till. til þál. og samkomulagsins og sáttmálans sem að baki liggur upp á a.m.k. 142 gr. sem er Schengen-sáttmálinn og hann liggur hér. Enn þá hafa ekki komið viðaukar, regugerðir og handbækur sem hæstv. dómsmrh. hét þó hátíðlega hér á Alþingi þegar þetta mál var rætt fyrir allnokkru að yrðu lögð fram fyrir þingið. Ég vænti þess að úr því verði bætt. En því nefni ég þetta í upphafi máls míns, virðulegur forseti, að ég er að mæla fyrir þingmáli sem varðar þetta Schengen-mál, það stóra mál sem verið er að vinna að í framhaldi af þeim gjörningi sem gerður var í árslok 1996. Ég hef flutt sérstaka till. til þál. um málið og hana er að finna á þskj. 1010, það er 597. mál, og varðar úttekt á Schengen-aðild og innflutningi fíkniefna. Tillagan er svohljóðandi, virðulegur forseti: ,,Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að beita sér fyrir að gerð verði vönduð úttekt á líklegum áhrifum Schengen-aðildar á ólöglegan innflutning fíkniefna til landsins, í samvinnu við önnur ráðuneyti og samtök sem berjast gegn fíkniefnum. Alþingi verði gefin skýrsla um málið strax og það kemur saman haustið 1998.`` Sú tillaga sem flutt er gerir ráð fyrir að dómsmrh. láti í samvinnu við önnur ráðuneyti og aðra sem láta sig varða baráttuna gegn fíkniefnum gera sérstaka úttekt á líklegum áhrifum aðildar Íslands að Schengen á ólöglegan innflutning fíkniefna til landsins. En meðal ráðuneyta sem vinna að málinu, þ.e. fíkniefnamálum, auk dómsmrn. eru félmrn., heilbr.- og trmrn. og menntmrn. Slíka úttekt hefði að sjálfsögðu þurft að gera strax og Schengen-aðild kom á dagskrá hérlendis. Til þess hvatti m.a. sá sem hér talar ítrekað í umræðum á Alþingi. Enn er ekki um seinan að gera slíka úttekt og því er tillagan flutt og lagt til að henni verði að lokinni umræðunni vísað til hv. allshn. þingsins. Ég vænti þess að hún fái þar skjóta afgreiðslu svo brýnt og sjálfsagt sem þetta mál ætti að vera og varðar eitt af stærstu heilbrigðisvandamálum landsins og mál sem er félagslega afar stórt mál. Hér hafa menn sett sér háleit markmið um að gera Ísland að fíkniefnalausu landi eða a.m.k. Reykjavíkurborg fíkniefnalausa árið 2002 en á sama tíma vinna íslensk stjórnvöld að gerð samnings sem afnemur vegabréfaeftirlit til landsins og gerir mun torveldara en verið hefur að fylgjast með ólöglegum innflutningi fíkniefna. Engin skilmerkileg grein hefur verið gerð fyrir því hvernig menn ætla að koma í veg fyrir þann aukna ófarnað sem stefnir í vegna þessa samnings að því er þennan málaflokk varðar. Schengen-málið hefur síðan marga aðra þætti sem eru ekki viðfang þessarar till. til þál. sem hér er flutt og verður rætt í annan tíma. Það skýrist kannski að einhverju ef inn í þingsali berst væntanlega skriflegt svar við fyrirspurn minni til tveggja hæstv. ráðherra um stöðu málsins á vegum stjórnvalda sem er full ástæða til að komi fram. Kannski væri ástæða til að ræða þetta mál og stöðu þess hér sérstaklega áður en þinghaldi lýkur vegna þess að unnið er að þessu máli á fullri ferð á vegum hæstv. ríkisstjórnar að tengja Ísland við samninginn sem er nú orðið viðfangsefni Evrópusambandsins með beinum hætti eins og sá sem hér talar hefur bent á um árabil að stefndi í en lítið var hlustað á og lítið gert með. Virðulegur forseti. Með aðild að Schengen verður mönnum heimilt að fara yfir innri landamæri aðildarríkja Evrópusambandsins og annarra þeirra sem tengjast samnings\-ákvæðunum án þess að sæta nokkru eftirliti. Í samræmi við það verður allt vegabréfaeftirlit hérlendis gagnvart ferðamönnum sem koma frá Schengen-landi fellt niður. Yfirvöld vita þar af leiðandi ekki hverjir eru á ferð. Ég nefni í þessu sambandi, því að oft er borið við að menn séu að bjarga norræna vegabréfasambandinu frá stóra strandinu sem hefur auðvitað blasað við lengi, að í þessum samningi er ekki að finna sömu ákvæði og eru í gamla norræna vegabréfasamstarfinu um að heimilt sé að taka ferðamenn og óska eftir skilríkjum með svonefndum stikkprufum. Engar heimildir eru um það í þessum samningi þannig að til þess að fara að biðja menn um skilríki þurfa menn að hafa sérstakar ástæður til þess, þ.e. að viðkomandi sé grunaður um það að vera með eitthvað ólöglegt í pokahorninu. Ég vænti að allir sjái í hvert efni stefnir þó að tolleftirlit sé hér eftir sem áður eins og ég kem hér að á eftir. Tolleftirlit á landamærum heyrir hins vegar sögunni til í Evrópusambandinu en vegna þess að Ísland eins og Noregur er ekki aðili að Evrópusambandinu helst heimild að formi til til tolleftirlits, þar á meðal með farangri farþega, á meðan ekki er samið um annað sérstaklega. Að þessu leyti hefðu Ísland og Noregur sem aðilar að Schengen sérstöðu. En hversu lengi hún helst og í hvaða formi heimildunum verður beitt er hins vegar óljóst. Líklegt er að um verði að ræða stöðugan þrýsting á Noreg og Ísland sem samstarfsaðila að Schengen að sleppa eftirliti með farangri eins og gerist annars staðar á Schengen-svæðinu eða halda slíku eftirliti í lágmarki. Ég vek athygli á því að eftir að Ísland væri orðinn aðili að Schengen værum við orðnir vörsluaðilar ytri landamæra Evrópusambandsins, þurfum að gæta ytri landamæranna, sem á að hækka og þétta, það er viðfangið, það er efnið, hækka og þétta ytri landamærin og allt eftirlit þar en hins vegar að halda opnu innan svæðisins. Auðvitað verður þrýst á það úr mörgum áttum að tolleftirlitið verði hér ekki framkvæmt með burðugum hætti af hálfu íslenskra yfirvalda þó að hitt sé jafnljóst að formlegar heimildir eru til þess að óbreyttu. Virðulegur forseti. Ítrekaðar viðvaranir hafa komið fram af hálfu innlendra aðila um málið, þ.e. hættuna á auknum ólöglegum innflutningi fíkniefna. Það er þekkt úr nágrannalöndum okkar, og vísa ég þar til Svíþjóðar og Noregs, þar sem Svíar sem aðilar að Evrópusambandinu hafa fellt niður allt eftirlit með tolli, að þar hefur innflutningur ólöglegra fíkniefna stóraukist og um leið þrýstingurinn á Noreg með ólöglegan innflutning á þeim löngu landamærum sem eru milli Noregs og Svíþjóðar og hafa Norðmenn þó reynt að herða mjög tollgæslu á landamærum sínum. Þeir hafa tekið þar mun meira eftir að tolleftirlit var afnumið milli Svíþjóðar og annarra landa Evrópusambandsins eins og gerðist með aðild Svía að Evrópusambandinu. Sumir löggæslumenn í Noregi hafa ítrekað lýst áhyggjum sínum vegna fíkniefnasmygls í kjölfar Schengen-aðildar Noregs sem er í hliðstæðri stöðu og Ísland gagnvart Evrópusambandinu en hefur hins vegar geysilöng sameiginleg landamæri við Svíþjóð. Þess er getið í greinargerð, virðulegur forseti, að formaður samtaka löggæslumanna í lénum Noregs, Arne Johannesen, hefur ítrekað lýst áhyggjum sínum af aukningu fíkniefna sem og því verkefni að eiga að gæta ytri landamæra Evrópusambandsins á hinni löngu Noregsströnd. Nokkrir íslenskir tollgæslummenn hafa í einkasamtölum lýst þeirri skoðun sinni við flm. þessarar tillögu að Schengen-aðild muni gera eftirlit með ólöglegum innflutningi fíkniefna til landsins mun erfiðara en nú er. Sama sjónarmið kom fram í grein eftir Kristján Pétursson, fyrrverandi deildarstjóra, sem hann ritaði í Morgunblaðið 18. jan. 1997 um þessi efni. Þar varar hann eindregið við hættunni á auknum innflutningi fíkniefna um Keflavíkurflugvöll verði af aðild Íslands að Schengen. Hann segir það eindregna skoðun þeirra löggæslumanna sem vinni við eftirlit og rannsóknir fíkniefnamála að Schengen-samningurinn geri þeim illmögulegt að viðhalda því eftirliti sem verið hefur, hvað þá að efla það. Orðrétt segir í þessari grein Kristjáns, með leyfi forseta: ,,Í langflestum tilvikum þegar fíkniefni finnast hjá farþegum við komu til landsins liggur að baki mikil og oft flókin upplýsingaöflun tollgæslu og fíkniefnadeildar lögreglunnar. Svo hægt sé að hafa hendur í hári grunsamlegra komufarþega, innlendra sem erlendra, verður að skoða skilríki þeirra, [þ.e. vegabréfaeftirlit] þar sem oftast er um að ræða ókunna aðila (burðardýr). Eftir að vegabréfaskoðun Schengen-farþega verður lögð af er ekki lengur fyrir hendi nein aðstaða til slíks eftirlits í flugstöðinni.`` Með ,,ekki nein aðstaða`` er átt við að það eru engar heimildir. Undir forustu lögreglustjóraumdæmisins í Keflavík vinnur tollgæslan samræmt að vegabréfaeftirliti eða samvinna er á milli vegabréfaskoðunar og tollgæslu. Auðvitað sjá allir að þegar annar hlekkurinn er rofinn og menn vita ekkert hverjir eru á ferðinni hvaða aðstöðu tollurinn hefur til þess að grípa inn í. Það verða aðrar aðstæður sem menn starfa þá við og erfiðari. Í Schengen-samningnum er vissulega kafli um fíkniefni en hann varðar fyrst og fremst gæsluna á ytri landamærum. En uppspretta fíkniefna er í ríkum mæli í löndum Evrópusambandsins. Menn þekkja deiluna milli Frakklands og Hollands í sambandi við þetta þar sem Frakkar hafa neitað að staðfesta Schengen-samninginn í bili 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir og Lúðvík Bergvinsson. Breytingin sem hér er lögð til er um að við 2. mgr. 43. gr. laganna bætist nýr liður sem verður e-liður og orðist svo: ,,Greiðslu í fæðingarorlofi og umönnunarbætur.`` Virðulegi forseti. Með frv. þessu verður skýrt kveðið á um að heimilt verði að greiða umönnunarbætur til foreldra langveikra og fatlaðra barna samhliða greiðslum í fæðingarorlofi. Nokkur munur virðist vera á því hvernig fjmrn. og heilbrrn. túlka greiðslur til mæðra sem taka fæðingarorlof. Skv. 4. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 118/1993, er Tryggingastofnun ríkisins heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi og/eða taka aukinn þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar, ef andleg og líkamleg hömlun barnsins hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og þörf á sérstakri umönnun eða gæslu. Í 16. gr. laga um almannatryggingar, nr. 117/1993, segir, með leyfi forseta: ,,Foreldrar, sem leggja niður launuð störf í fæðingarorlofi, eiga rétt á fæðingardagpeningum samkvæmt grein þessari, enda hafi þeir að jafnaði átt lögheimili hér á landi síðustu 12 mánuði fyrir fæðinguna og eigi lögheimili hér á landi við fæðingu barnsins.`` Í c-lið 16. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Fæðingardagpeningar skulu greiddir í 6 mánuði.`` Fæðingardagpeningar greiðast úr lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins gegn framvísun vottorðs læknis og sönnunar um launagreiðslur og atvinnuþátttöku viðkomandi samkvæmt nánari reglum sem ráðherra setur í reglugerð. Virðulegi forseti. Í svari hæstv. fjmrh. við fyrirspurn um réttindi og greiðslur í fæðingarorlofi á 122. löggjafarþingi 1997 til 1998, þskj. 311, segir m.a. um konur í þjónustu ríkisins: ,,Konur í þjónustu ríkisins sem áður féllu undir lög nr. 38/1954, eldri starfsmannalög, njóta launa í barnsburðarleyfi í samræmi við reglugerð nr. 410/1989, um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins, sbr. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Við fæðingu barns eru greidd laun í sex mánuði ... Konan heldur þeim dagvinnulaunum sem stöðu hennar fylgja á þeim tíma sem hún fer í barnsburðarleyfi ... Þegar kona nýtur launagreiðslna í barnsburðarleyfi á grundvelli reglugerðar nr. 410/1989 er litið svo á að hún sé áfram í starfi og ávinnur hún sér þar af leiðandi rétt til orlofs og annarra starfsaldurstengdra réttinda á meðan barnsburðarleyfið varir, í allt að 12 mánuði. Greitt er í lífeyrissjóð af launum í barnsburðarleyfi. Um konur sem eru opinberir starfsmenn sveitarfélaganna segir m.a.: ,,Opinberir starfsmenn sveitarfélaganna njóta að öllu jöfnu réttinda í samræmi við reglugerð nr. 410/1989, um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins. Byggist það á ákvæði í kjarasamningum ...`` Um aðra starfsmenn sveitarfélaganna segir: ,,Þó virðist það almennt vera svo að starfsmenn í fæðingarorlofi ávinni sér starfsaldur í orlofinu ...`` Virðulegi forseti. Þá segir jafnframt í svari fjmrh. um starfsmenn banka t.d.: Samkvæmt kjarasamningi á kona rétt á að vera fjarverandi í sex mánuði þegar hún fær greiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins í stað launa frá bankanum, enda nýtur konan fullrar réttindaávinnslu til starfsaldurs samkvæmt bókuninni í kjarasamningunum. Virðulegi forseti. Af þessu má sjá að fjmrn. túlkar greiðslur í fæðingarorlofi á mjög eindreginn hátt sem launagreiðslur og er litið svo á að konan sé áfram í starfi meðan á töku barnsburðarleyfis stendur. Greitt er í lífeyrissjóð af launum konunnar og hún ávinnur sér rétt til orlofs og annarra starfsaldurstengdra réttinda enda hafi konan farið úr launuðu starfi meðan á fæðingarorlofi stendur. Í úrskurðum sínum, virðulegi forseti, hefur Tryggingaráð hins vegar túlkað greiðslur til mæðra sem bætur en skv. 43. gr. almannatryggingalaganna er ekki heimilt að greiða samtímis tvenns konar bætur. Þannig hefur framkvæmd Tryggingastofnunar ríkisins verið á þann veg að mæður sem eignast alvarlega sjúk eða fötluð börn verði að velja um að taka annaðhvort fæðingarorlofsgreiðslur eða umönnunarbætur þótt umönnunarbæturnar séu augljóslega grundvallaðar á allt öðrum forsendum en greiðslur í fæðingarorlofi. Í reglugerð með heimild í lögum um almannatryggingar er gert ráð fyrir að umönnunarbætur taki við af fæðingarorlofsgreiðslum, þótt heimilt sé að greiða bæturnar á fæðingarorlofstímabilinu. Þetta hefur ráðuneytið túlkað á þann veg að ef barn fæðist alvarlega fatlað eða með lífshættulegan sjúkdóm getur móðir fengið umönnunarbætur greiddar frá þriggja mánaða aldri barnsins gegn því að hún afsali sér fæðingarorlofsgreiðslum. Með þessu er móðurinni gert að afsala sér þriggja mánaða launum. Hafa ber í huga, virðulegi forseti, að launuð vinna móður á öðrum tíma skerðir ekki réttinn til umönnunarbóta enda er verið að standa undir tilfinnanlegum útgjöldum og sérstakri gæslu eða umönnun með þessum greiðslum. Greiðslur í fæðingarorlofi eru skattskyldar en ekki umönnunarbæturnar. Með úrskurði sínum er tryggingaráð að leggja að jöfnu greiðslur sem eru af ólíkum toga og grundvallaðar á gjörólíkum forsendum eins og þessar greiðslur í fæðingarorlofi og umönnunarbætur sýna. Verið er að skerða tekjur foreldra langveikra og fatlaðra barna með því að gera þeim að afsala sér launatekjum í fæðingarorlofi gegn greiðslum á umönnunarbótum sem eiga að standa undir umtalsverðum kostnaði sem ekki fæst bættur með öðrum hætti. Þess eru mörg dæmi, virðulegi forseti, að annað foreldri þessara barna þurfi að dvelja langdvölum fjarri heimili og margar fjölskyldur halda tvö heimili meðan á meðferð barns stendur. Það er því augljóslega mikið réttlætismál að létta undir með foreldrum sjúkra og fatlaðra barna vegna tilfinnanlegra útgjalda. Þau útgjöld fást ekki bætt nema með greiðslum á umönnunarbótum. Virðulegi forseti. Frv. þetta er flutt til að taka af öll tvímæli um túlkun á lögum um almannatryggingar um að greiðslur á dagpeningum í fæðingarorlofi til mæðra beri að túlka sem laun eða launaígildi, enda hafi móðir lagt niður launað starf vegna fæðingar barns og að greiðslur í fæðingarorlofi upphefji ekki rétt foreldra til greiðslna á umönnunarbótum vegna alvarlega sjúkra eða fatlaðra barna. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið máli mínu og óska að hv. heilbr.- og trn. fjalli um þetta mál. Ég vona að það fá brautargengi héðan frá Alþingi. Hér er augljóslega um mikið réttlætismál að ræða.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur sérstaklega fyrir að flytja þetta mál hér á Alþingi. Hún hefur ekki verið lengi á Alþingi en hefur mælt fyrir fjöldamörgum málum af þessu tagi til að rétta stöðu þeirra sem höllustum fæti standa í þjóðfélaginu. Hún vill bæta stöðu foreldra og barna sem sérstaklega eiga undir högg að sækja í lífsbaráttunni og ég vil færa henni bestu þakkir fyrir það. Þegar fatlað barn fæðist í fjölskyldu er það auðvitað óskaplegt áfall og mikil röskun á högum fólks sem hefur átt sér einskis ills von. Fjölskyldan hefur ekki vænst neins nema góðs af tilverunni og svo fæðist þetta barn sem þarf jafnvel á báðum foreldrum að halda allan sólarhringinn um ófyrirséðan tíma. Ég þekki þess mörg dæmi að slíkt hafi raskað högum fólks svo alvarlega að það hafi jafnvel misst eignir sínar í kjölfarið. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir að þessi gloppa væri í lögum um almannatryggingar. Til viðbótar því sem fólk þarf að takast á við undir þessum kringumstæðum væri fólk svipt fæðingarorlofi í þrjá mánuði ef það kysi að fara yfir á umönnunarbætur. Þetta eru ekki þær fjárhæðir að þær mundu raska fjárhag ríkisins mjög þó þeir foreldrar sem lenda í þessum alvarlegu hremmingum nytu þessa þrjá mánuði bæði umönnunarbóta og fæðingarorlofs. Eins og ég segi er ekki hægt að lýsa þeim ósköpum sem þetta fólk þarf oft og tíðum að ganga í gegnum og alveg óskiljanlegt að vera skuli svona gildrur til að gæta þess að fólk fái ekki það sem það á vissulega rétt á samkvæmt mínum skilningi. Ég vona að hv. heilbr.- og trn. taki nú rösklega við sér þegar þetta frv. berst til nefndarinnar og afgreiði málið. Ég vona að það fáist samþykkt á þeim þingdögum sem eftir eru. Eins og ég segi er þetta mikið réttlætismál, þetta er sanngirnismál og gríðarleg hjálp fyrir þá foreldra sem þarna eiga í hlut. Þetta eru ekki þær fjárhæðir að það raski fjárhag ríkisins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um gæludýrahald. Frv. þetta er á þskj. 1117, 644. mál þingsins og hefur verið flutt einu sinni áður hér á Alþingi ef ég man rétt. Kannski tvívegis en þá í fyrra skiptið einvörðungu til kynningar. Í hittiðfyrra var þetta mál lagt fram á þingi og fór til nefndar en hlaut þá ekki afgreiðslu. Ég sem flm. þessa frv. hef farið yfir þær umsagnir sem bárust um frv. á 120. löggjafarþingi. Ég hef fengið erindi frá aðilum sem láta sig þessi mál varða, þar fyrir utan, og hef endurskoðað í nokkru það frv. sem þá var flutt og legg það fyrir þingið í því formi. Frv. sem upphaflega var flutt um gæludýrahald vakti nokkra athygli og fékk jákvæðar undirtektir hjá mörgum sem tjáðu sig um það sem halda gæludýr og láta sig gæludýrahald varða. Fram komu þau sjónarmið m.a. á opnum fundum sem haldnir voru á vegum Dýraverndunarsambands Íslands, ef ég man rétt, til þess að kynna málið og ræða, þau viðhorf að æskilegt væri að sett yrði sérstök löggjöf um gæludýrahald. Þó að heimildir væri að finna í lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit um að setja reglur þar að lútandi á vegum sveitarfélaga þá væri ástæða til þess að um þetta gilti sérstök löggjöf þar sem tekið væri á ýmsum þeim efnum sem snerta þetta dýrahald. Það er reynt að gera með þessu frv. Markmiðið er eins og kemur fram í 1. gr., að lögfesta reglur um gæludýrahald í þéttbýli, kveða á um réttarstöðu eigenda þeirra og annarra og veita sveitarfélögum skýrar heimildir til að setja nánari reglur í samþykktir um gæludýrahald. Það einmitt einkennir frv. að fyrir utan nokkur almenn ákvæði er gert ráð fyrir því að það sé í hendi sveitarstjórna að fylla upp í með sérstökum samþykktum. Í 2. gr. frv. fjallað um það til hverra frv. nær og skilgreiningin á gæludýrum samkvæmt því. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Með gæludýrum samkvæmt lögum þessum er átt við hunda og ketti og önnur þau dýr sem einstaklingar halda sér til afþreyingar og hleypt er út undir bert loft um lengri eða skemmri tíma. Einnig teljast til gæludýra samkvæmt lögunum dýr af öðrum tegundum, telji heilbrigðisyfirvöld að þau geti valdið heilsutjóni eða viðlíka ama og af þeim orsökum sé rökstudd ástæða til afskipta af þeim í almannaþágu. Lögin taka ekki til búfjárhalds í þéttbýli, sbr. lög nr. 46/1991. Umhverfisráðherra fer með yfirstjórn samkvæmt lögum þessum. Sveitarstjórn er heimilt að ákveða með samþykkt, sem staðfest skal af umhverfisráðuneyti, að takmarka eða banna að haldnar séu tilteknar tegundir gæludýra í sveitarfélagi eða setja um það nánari skilyrði.`` Þá er samkvæmt 3. gr. frv. sveitarstjórn heimilt að halda skrá yfir gæludýr í sveitarfélaginu og gera grein fyrir þeim ef óskað er eftir af yfirvöldum. Í 4. gr. eru ákvæði sem vissulega heyra til álitamála eins og fleira sem varðar þessi efni. Í 4. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Eigendur gæludýra skulu gæta þess að þau gangi ekki á annarra manna lendum og sjá til þess að dýrin valdi öðrum hvorki óþægindum né tjóni. Eiganda gæludýrs er skylt að bæta það tjón er dýrið veldur. Ef tjónþoli hefur á einhvern hátt stuðlað að því að tjón varð er heimilt að lækka bætur eða láta þær niður falla. Dýrin skulu auðkennd eða merkt eiganda sínum í samræmi við nánari ákvæði í samþykkt sveitarfélags.`` Hér er sem sagt reynt að marka þá stefnu að gæludýrahald sé heimilt innan þeirra marka sem sveitarfélag setur enda valdi þau ekki grönnum óþægindum eða tjóni. Og samkvæmt 5. gr. er heimilt að handsama gæludýr sem ganga laus utan lóðarmarka í þéttbýli og eigendur skulu greiða kostnað við töku þeirra og geymslu o.s.frv. Þetta er meginefni frv. fyrir utan það að 6. gr. kveður á um brot gegn lögunum og í 7. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Samþykktir um hunda- og kattahald sem settar hafa verið fyrir gildistöku þessara laga halda gildi sínu brjóti þær ekki í bága við lögin.`` En lögin öðlast þegar gildi samkvæmt frumvarpstexta. Hér eru í meginatriðum sömu ákvæði og voru í frv. sem lá fyrir þinginu í hittiðfyrra en svolitlu vikið til og í greinargerð og skýringum er að finna nokkur ákvæði fyllri þar sem tekið var tillit til ábendinga sem bárust í umsögnum um frv. Ég held að það eigi að vera ljóst jafnsjálfsagt sem gæludýrahald er og mörgum til yndisauka að þá er nauðsynlegt að réttarstaðan í þessu máli sé sem skýrust, ekki síst fyrir þá sem halda gæludýr, að þeir viti sinn rétt og hafi sinn rétt. En einnig að ákvæðin sem varða grannaréttinn séu skýrð og kveðið á um það í löggjöf til þess að byggja á við frekari útfærslu af hálfu sveitarstjórna. Í greinargerð með frv. er vísað til umsagna sem bárust á 120. löggjafarþingi um málið og að í flestum þessum umsögnum hafi komið fram að brýn þörf væri fyrir lagasetningu um gæludýrahald og margir fögnuðu framkomu frv. Í nýlegum lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir er í 4. gr. að finna heimild fyrir umhverfisráðherra til að setja reglugerð um gæludýr og er það út af fyrir sig góðra gjalda vert. Með þeim lögum voru einnig felld úr gildi lög um hundahald og varnir gegn sullaveiki. Á 117. löggjafarþingi voru samþykkt eftir langan aðdraganda ný heildarlög um dýravernd. Þau fjalla um ábyrgð manna gagnvart öllum dýrum, en þó einkum þeim sem eru í vörslu eða umsjón manna, og taka bæði til dýraeigenda og hins almenna borgara. Segja má að frumvarpið sem hér er flutt sé eðlileg viðbót við löggjöf á þessu sviði. Með því er dreginn almennur lagarammi um gæludýrahald sem sveitarstjórnum er ætlað að fylla í. Í greinargerð er að finna upplýsingar um fjölda gæludýra að svo miklu leyti sem um það er vitað og er vísað til rannsókna sem farið hafa fram á tjóni sem rakið er til gæludýra og rannsóknir á sjúkdómum sem rekja má til gæludýrahalds. Sérstakt fylgiskjal er um það efni sem tekið er úr upplýsingum sem komu fram í blaðagrein fyrir tveimur árum. Þess ber að geta að fram hafa farið sérstakar rannsóknir á gæludýrum og sjúkdómum sem þeim tengjast. Þar vil ég nefna alveg sérstaklega rannsóknir Helgu Finnsdóttur dýralæknis sem hefur rannsakað sérstaklega sjúkdóma í köttum og lagt fram mikilsverðar upplýsingar um það efni og niðurstöður. En það er auðvitað í allra þágu að sjúkdómar af völdum gæludýra verði ekki til tjóns og reynt verði að koma í veg fyrir þá, bæði dýranna vegna og eins vegna almannaheilla. Hér eins og annars staðar er gæludýrahald í vaxandi mæli í þéttbýli og eins og ég gat um í upphafi míns máls er það mjög eðlilegt og hefur mikið gildi fyrir þá sem halda gæludýr og það getur haft verulegt gildi uppeldislega líka fyrir ungviði. Allir þekkja gildi þess áður fyrr þegar fólk bjó til sveita fyrst og fremst og var í nánu sambýli við húsdýr og fyrir utan dýr í hinni villtu náttúru. Gæludýrahald er auðvitað með vissum hætti svörun borgarbúans við því að þær aðstæður eru ekki lengur til staðar og til þess að lífga upp á lífið og tilveruna og sjálfsagt er að heimila slíkt dýrahald, gæludýrahald í þéttbýli, en hafa jafnframt reglur og réttarheimildir sem skýrastar þar að lútandi. Meginreglan hlýtur að vera sú að slíkt dýrahald sé velkomið á meðan það ekki veldur öðrum tjóni. Það er, má segja, leiðarljósið sem haft hefur verið við samningu þessa frv. sem ég legg til að að lokinni umræðu fari til hv. umhvn. þingsins.

Áður en umræðan hefst vill forseti taka fram að samkomulag er milli þingflokka um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur 15 mínútur til framsögu og 5 mínútur við lok umræðunnar. Talsmenn þingflokka, annarra en þingflokks ráðherra, hafa 10 mínútur í fyrra sinn og 3 mínútur í síðara sinn. Aðrir þingmenn og ráðherrar 3 mínútur í fyrra og síðara sinn. Gert er ráð fyrir að umræðan standi í allt að tvær klukkustundir.

Herra forseti. Málefni Landsbanka Íslands hafa verið mjög til umfjöllunar að undanförnu, m.a. í þingsölum. Ég sagði í þinginu við umræðu utan dagskrár 6. apríl sl. að þegar frekari upplýsingar lægju fyrir um laxveiðimál Landsbanka Íslands hf. mundi ég gera þinginu grein fyrir þeim og það geri ég í þessari skýrslu. Skýrsla mín skiptist í fjóra meginþætti. Í fyrsta lagi geri ég grein fyrir greinargerð Ríkisendurskoðunar til bankaráðs Landsbanka Íslands um kostnað bankans vegna laxveiðiferða, risnu og fleira og afstöðu bankaráðs Landsbankans til greinargerðarinnar sem lögð hefur verið fram með þessari greinargerð. Í öðru lagi geri ég grein fyrir frekari skýringum bankaráðs á hinni röngu upplýsingagjöf bankans til viðskrh. að því er varðar laxveiðiferðir á vegum bankans. Í þriðja lagi mun ég víkja nánar að spurningum hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur til mín við utandagskrárumræðuna 6. apríl sl., spurningum sem mér var ekki unnt að svara fyllilega á því stigi. Í fjórða lagi mun ég fjalla um þær breytingar sem nú hafa orðið á yfirstjórn Landsbankans. Ef ég vík fyrst að greinargerð Ríkisendurskoðunar þá má rekja upphaf þessa máls, eins og þinginu er kunnugt, til upplýsinga um laxveiðiferðir á vegum bankans, rangrar upplýsingagjafar til ráðherra vegna þeirra og risnukostnaðar vegna bankastjóra almennt. Nú liggur fyrir greinargerð Ríkisendurskoðunar til bankaráðs Landsbanka Íslands um kostnað bankans vegna laxveiðiferða, risnu og fleira, greinargerð sem unnin var að beiðni Sverris Hermannssonar og bankaráðs Landsbankans. Bankaráð Landsbankans hefur afhent mér greinargerðina í dag ásamt athugasemdum sínum og hef ég sent hana til forseta Alþingis. Í greinargerð Ríkisendurskoðunar koma fram ávirðingar á hendur tveimur fyrrverandi bankastjórum Landsbankans, þeim Björgvini Vilmundarsyni og Sverri Hermannssyni og athugasemdir við bókhald og skipulag bankans sem í meginatriðum má skipta í sex eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi hefur, eins og hv. þingmönnum hefur þegar verið gerð grein fyrir, komið í ljós að Landsbankinn veitti mér rangar upplýsingar um laxveiðiferðir stjórnenda Landsbankans. Í greinargerð Ríkisendurskoðunar koma fram upplýsingar varðandi þetta atriði sem þegar hefur verið komið á framfæri á Alþingi og geri ég það því ekki að sérstöku umfjöllunarefni hér. Skýrslan sýnir þó að aðrar upplýsingar sem bankinn hefur veitt mér vegna fyrirspurna á Alþingi og Ríkisendurskoðun kannaði virðast hafa verið réttar. Í öðru lagi eru í skýrslunni gagnrýnd kaup Landsbankans á veiðileyfum hjá Bálki ehf. sem er í eigu fjölskyldu Sverris Hermannssonar, fyrrum bankastjóra. Varðandi þetta atriði vil ég vitna í skýrslu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta, en þar segir: ,,Athugun á þessum viðskiptum gefur ekki tilefni til að ætla annað en að verð, sem bankinn hefur greitt Bálki ehf. fyrir veiðileyfi, sé í samræmi við markaðsverð á slíkum leyfum í sambærilegum ám. Einnig skal tekið fram að viðskiptin hafa`` --- í flestum tilvikum --- ,,verið staðfest, með áritun aðalbankastjóra Landsbankans á reikninga, en ekki af Sverri Hermannssyni sjálfum. Engu að síður telur Ríkisendurskoðun afar óæskilegt vegna hættu á hagsmunaárekstrum að bankinn eigi viðskipti með þeim hætti, sem hér er lýst, við aðila svo nátengdum einum af æðstu yfirmönnum hans.`` Í þriðja lagi er í greinargerð Ríkisendurskoðunar gagnrýndur óhóflegur kostnaður vegna laxveiðiferða sem ekki hefur tekist að rökstyðja út frá hagsmunum bankans nema að hluta. Svo aftur sé vitnað í greinargerð Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta, segir þar orðrétt: ,,Eftir að hafa farið yfir fyrirliggjandi upplýsingar og skýringar er það mat Ríkisendurskoðunar, að verulegur hluti laxveiðiferða á kostnað bankans, a.m.k. þriðjungur, verði vart rökstuddur með vísan til ofangreindra sjónarmiða um viðskiptahagsmuni.`` Í mörgum tilvikum eru þátttakendur hvorki núverandi né væntanlegir viðskiptavinir bankans heldur menn sem ætla má að tengist viðkomandi bankastjórum með öðrum hætti, svo sem vegna kunningsskapar. ,,Tekið skal fram að þessi athugasemd á ekki við um ferðir á vegum Halldórs Guðbjarnasonar bankastjóra.`` Í fjórða lagi er í skýrslunni gagnrýnd önnur óútskýrð risna sem virðist tengd áfengiskaupum og annarri einkaneyslu bankastjóranna, Sverris Hermannssonar og Björgvins Vilmundarsonar, en Ríkisendurskoðun gerir ekki athugasemd við risnukostnað Halldórs Guðbjarnasonar. Ríkisendurskoðun segist ekki hafa fengið viðunandi skýringar af hálfu bankastjóranna tveggja á stórum hluta þessa kostnaðar. Rétt er að vekja athygli á yfirlýsingu Sverris Hermannssonar sem fram kemur í greinargerðinni en þar setur hann fram sínar skýringar á risnukostnaði honum tengdum. Þá er rétt að taka fram að sökum veikinda hafði Björgvin Vilmundarson ekki tækifæri til að yfirfara ofangreind fylgiskjöl og koma á framfæri viðeigandi skýringum. Hins vegar reyndi Ríkisendurskoðun að meta þessi útgjöld með hliðsjón af risnukostnaði hinna bankastjóranna og þeim skýringum sem þeir gáfu. Í fimmta lagi er í skýrslunni lagt mat á bifreiða- og ferðakostnað. Varðandi bifreiðakostnað leiddi sú athugun ekki til sérstakra athugasemda Ríkisendurskoðunar við kostnað vegna bifreiða bankastjóranna. Um bifreiðakostnað segir í greinargerðinni að bankastjórarnir töldu sig hafa rétt til tveggja ferða á ári ásamt maka á kostnað bankans þótt þær tengdust ekki erindrekstri á vegum bankans. Telur Ríkisendurskoðun brýnt að slík starfskjör liggi skriflega fyrir telji bankaráðið eðlilegt að bankastjórarnir njóti kjara sem þessara. Þá telur Ríkisendurskoðun skýringar á tilefni utanlandsferða ófullnægjandi og gerir alvarlegar athugasemdir við risnukostnað vegna utanlandsferða bankastjóranna og ferðakostnaðar maka. Í sjötta og síðasta lagi vil ég víkja að athugasemdum Ríkisendurskoðunar varðandi skráningu og frágang bókhaldsgagna sem tengjast risnukostnaði Landsbankans, skattframtali sem og athugasemdum er varða endurskoðun á bókhaldi bankans. Stofnunin bendir m.a. á að við skoðun sína hafi vaknað spurningar um hvort og þá að hve miklu leyti og með hvaða hætti kostnaður sá sem hér um ræðir hafi verið færður til frádráttar á skattskyldum tekjum bankans og hvort skilyrði hafi verið uppfyllt í því sambandi. Stofnunin bendir á að eðlilegt sé að skattframtal bankans verði leiðrétt ef frádráttarbær kostnaður hefur verið oftalinn í framtali hans. Þetta þarf bankaráð Landsbankans að taka til sérstakrar umfjöllunar. Þar sem greinargerð Ríkisendurskoðunar hefur verið dreift til þingmanna mun ég ekki fara efnislega í einstaka þætti að öðru leyti en því sem fram kemur að framan og í umfjöllun minni um tiltekin atriði á eftir. Næst vil ég víkja sérstaklega að frekari skýringum bankaráðs á rangri upplýsingagjöf bankans til viðskrh. vegna laxveiðiferða, en bréf þess efnis hefur einnig verið sent Alþingi. Eins og ég kynnti í utandagskrárumræðu 6. apríl sl. óskaði ég eftir nánari skýringum bankaráðs á hinni röngu upplýsingagjöf bankans til mín. Bankaráðið hefur nú komið nánari skýringum á framfæri. Í þeim skýringum koma fram þrjár ástæður misræmis í upplýsingum í viðkomandi veiðiferðum. Í fyrsta lagi hafði kostnaður vegna ferða á vegum dótturfyrirtækja ekki verið tekinn með. Í öðru lagi hafði kostnaður vegna hlutdeildarfyrirtækja og kostnaður vegna sameiginlegra ferða með öðrum bönkum ekki verið tekinn með. Í þriðja lagi hafði ýmis kostnaður verið vantalinn, kostnaður vegna veiðiferða sem yfirstjórn bankans tók ekki þátt í og nánar tiltekinn kostnaður sem bókfærður hafði verið á tiltekin útibú bankans. Um svör við öðru misræmi í svörum bankans vísar bankaráð til greinargerðar Ríkisendurskoðunar. Fram kemur að venjan sé sú að öll veigameiri upplýsingagjöf til opinberra aðila sé yfirfarin af innri og ytri endurskoðendum bankans áður en bakinn sendi hana frá sér. Í þessu tilviki virðist ekki hafa verið talin þörf á slíkri yfirferð. Það er mat bankaráðsis að það séu ekki ásættanleg vinnubrögð. Það er mitt mat einnig, með vísan til þeirrar umfjöllunar sem nú hefur átt sér stað um málið, að þessar skýringar séu nægjanlegar. Í utandagskrárumræðu 6. apríl sl. um ranga upplýsingagjöf Landsbankans beindi hv. málshefjandi til mín nokkrum spurningum um málið. Leitaði ég svara við þeim á grundvelli upplýsinga sem ég hafði undir höndum. Hins vegar var mér ekki unnt að svara öllum spurningum eins og ég hefði viljað þar sem ég beið enn skýringa. Nú hef ég hins vegar fengið frekari upplýsingar og vil af því tilefni taka fram nokkur atriði. Hv. þm. spurði hvort ég teldi að bankaráð Landsbankans hefði brotið gegn starfsskyldu sinni í laxveiðimálinu varðandi eftirlit með risnu-, ferða- og bifreiðakostnaði. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef nú undir höndum liggur það fyrir að bankaráðið hafi ekki brugðist starfsskyldum sínum. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er ekki að finna slíkar athugasemdir við starfsemi þáverandi þingkjörins bankaráðs ríkisviðskiptabankans. Vakin er athygli á skýringum bankaráðs á hlutverki sínu og ábyrgð sem fram kemur í athugasemdum sem fylgja greinargerð Ríkisendurskoðunar og hefur verið dreift til þingmanna. Ég vil einnig að það komi skýrt fram að ég tel að núverandi bankaráð hafi haldið á þessu máli af ábyrgð og festu eftir að það kom upp. Það hefur leitast við að varpa eins skýru ljósi á þetta mál og nokkur kostur er. Þannig kom það réttum upplýsingum á framfæri um leið og ríkisendurskoðandi hafði greint þeim frá því að fyrri upplýsingar væru rangar, óskaði viðbótarathugana af hálfu ríkisendurskoðanda og hefur nú komið nánari skýringum á framfæri. Þá hefur bankaráðið nú horft til framtíðar með ráðningu nýs aðalbankastjóra. Þá spurði hv. þm. hvort eftirliti endurskoðunardeildar bankans, kjörinna endurskoðenda eða bankaeftirlits hafi verið ábótavant. Það er mat ríkisendurskoðanda að skort hafi á að eftirlitsaðilar hafi sinnt eftirlitsskyldu sinni gagnvart viðskrh. og bankaráði varðandi eftirlit með kostnaðarliðum sem eru til umfjöllunar í skýrslunni. Það ber að taka skýrt fram að með undirbúningi að stofnun hlutafélags um bankana var stjórnskipulag bankans skýrt verulega frá því sem var á þeim tíma þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar er tekin saman. Undirbúningsnefnd um stofnun hlutafélags lagði á það ríka áherslu að tryggja sjálfstæði innri endurskoðunardeildar gagnvart bankastjórn en stjórnskipulag bankans hafði ekki verið nægjanlega skýrt með tilliti til þessa. Ég tel því, að því er innri endurskoðunardeildina varðar, að nú hafi orðið þar breytingar frá þessu tímabili sem hér er til umfjöllunar. Bankaráðið hefur jafnframt gert mér grein fyrir að það hafi ákveðið að gera sérstakar ráðstafanir til að tryggja að upplýsingar sem bankanum beri að veita opinberum aðilum um rekstur sinn séu yfirfarnar og staðfestar af innri endurskoðanda sem beri ábyrgð í þeim efnum. Þannig verði valdsvið innri endurskoðanda skýrt og sjálfstæði hans gagnvart bankastjórn tryggt enn frekar. Þá verði lagður af sá háttur að halda risnu og ferðabókhaldi utan fjárhagsdeildar sem fer með almennt bókhald bankans. Ég vil að síðustu ítreka í þessu sambandi að ég tel miklar breytingar hafa orðið til batnaðar samhliða breytingum á rekstrarformi bankans að því er varðar kostnaðareftirlit og endurskoðun í því sambandi. Nefna má að stjórnskipulag hefur verið skýrt auk þess sem settar hafa verið reglur um risnukostnað og greiðslu kostnaðar vegna ferðalaga bankastjóra eins og þinginu hefur áður verið gerð grein fyrir. En vitaskuld má alltaf gera betur og ég tel að stjórnendur bankans muni hafa vakandi auga fyrir þessum atriðum í framtíðinni. Ég vil að lokum víkja að þeim breytingum sem nú hafa orðið á yfirstjórn bankans. Óþarfi er að rekja í löngu máli atburði síðustu tveggja sólarhringa í þeim efnum. Ítarlega hefur verið fjallað um þau mál í fjölmiðlum. Björgvin Vilmundarson aðalbankastjóri, Sverrir Hermannsson bankastjóri og Halldór Guðbjarnason bankastjóri hafa hætt störfum við bankann. Í athugasemdum bankaráðs við greinargerðina kemur fram að Jóni Steinari Gunnlaugssyni hæstaréttarlögmanni hafi verið falið að kanna réttarstöðu bankans að því er varðar hugsanlegar endurkröfur á hendur bankastjórunum. Bankaráðið hefur ákveðið að ráða Halldór J. Kristjánsson í starf aðalbankastjóra. Þeir sem þekkja til verka Halldórs geta vitnað um hæfni hans sem stjórnanda og til þess að leiða erfið mál til lykta. Ég tel því að vel hafi verið ráðið í starf aðalbankastjóra Landsbankans á erfiðleikatímum í starfi bankans. Mitt mat er að þessar breytingar hafi tekist vel til. Ég tel að óhjákvæmilegt hafi verið að gera þessar breytingar eins og málum var komið. Ég fagna sérstaklega því að bankastjórarnir skuli sjálfir hafa haft frumkvæði að því að víkja til hliðar í því skyni að tryggja hagsmuni bankans til framtíðar. Herra forseti. Ég tel að nú hafi skapast aðstæður til þess fyrir Landsbankann að efla hag sinn og ímynd og að ná betri árangri í rekstri sínum en áður. Með því eykst samkeppni á hinum íslenska fjármagnsmarkaði en við þurfum einmitt á því að halda ef við ætlum að telja okkur í hópi velmegandi þjóða.

Herra forseti. Þessi kolsvarta skýrsla er hrollvekja, skelfileg hrollvekja. Hún er hreint áfall og blaut tuska framan í þjóðina. Hin gegndarlausa spilling, græðgi og ofsalega misnotkun á fé skattborgaranna til persónulegs ávinnings og eigin hagsmuna er hræðileg. Mér blöskrar þetta og ofbýður. Stjórnendur stærsta banka þjóðarinnar hafa nú endanlega gengið fram af fólki. Hvílíkt hamstur! Hvílík misnotkun á almannafé! Hvernig er þetta hægt, herra forseti? Óútskýrð áfengiskaup hjá tveimur bankastjórum upp á 2,5 millj. kr. Óútskýrð risna upp á 4,8 millj. hjá tveimur bankastjórum. Þar af eru 800 þús. kr. endurgreiddar hjá einum bankastjóra. Ríkisendurskoðun segir bankastjóra hafa farið utanlandsferðir með maka sem ekki verði séð að tengist með nokkrum hætti erindisrekstri þeirra. Alvarlegar athugasemdir við risnukostnað vegna utanlandsferða bankastjóra. Risnukostnaður í utanlandsferðum nam 50--140 þús. kr. Ríkisendurskoðun segir sterkar vísbendingar um að risnuútgjöld tengist í mörgum tilvikum aðeins bankastjórunum sjálfum og mökum þeirra. Samt fá þeir fulla dagpeninga, makarnir hálfa og greitt að fullu fyrir gistingu þeirra. Makarnir fylgja þeim oftast í utanlandsferðum, segir Ríkisendurskoðun. Taka þessir menn aldrei upp buddu sína? Skýringar vantar á 19 millj. af 68 millj. í risnu eða tæplega þriðjungi. Umboðsaðilar áfengis afhentu áfengi beint í veiðihús. Slíkt er bannað með lögum. Í risnu tveggja bankastjóra eru 3 millj. kr. áfengisviðskipti við eitt veitingahús, þar af eru aðeins 440 þús. kr. skýrðar. Ganga þarf úr skugga um að lögformlega hafi verið staðið að skattskilum vegna ferðahlunninda bankastjóra, segir Ríkisendurskoðun. Brot á hvaða lögum eru hér á ferðinni, herra forseti? Stöndum við frammi fyrir því, herra forseti, að þessi skýrsla sem hvíla mun eins og skuggi yfir þjóðinni um langan tíma, kalli á lögsókn og lögreglurannsókn? Herra forseti. Ég spyr ráðherrann um hvort það verði skoðað. Erum við á Íslandi eða í bananaþjóðfélagi þar sem valdhafar maka krókinn á kostnað fólksins? Spurningin er áleitin, herra forseti. Erum við á bekk með siðspilltum þjóðum eða þjóðum þar sem siðgæði ríkir? Er hér að koma upp á borðið ein ástæða þess að ein af ríkustu þjóðum heims getur ekki búið öllum þegnum sínum sómasamlegt viðurværi vegna bruðls og sóunar? Er þetta ástæða þess að hyldjúp gjá er að skapast og myndast milli ríkra og fátækra í íslensku samfélagi? Reiði fólksins er að brjótast fram af meiri þunga og af meiri krafti en við höfum áður séð. Fátækt fólk sem telja þarf hverja krónu í buddu sinni til að eiga fyrir brýnustu nauðsynjum en greiðir samviskulega sín bankalán er allt í senn sárt, undrandi en þó langmest, herra forseti, ævareitt. Því svíður, herra forseti, undan græðgi toppanna sem treyst hefur verið til trúnaðarstarfa. Því svíður græðgi þeirra manna sem fá 1 millj. í mánaðarlaun eða sem svarar einum árslaunum verkafólks en virðast samt ekki geta tekið upp buddu til að greiða fyrir einkaneyslu sína, skemmtanir og hvers konar fríðindi. Fólk hefur kallað þetta þjófnað. Ég lái því það ekki, herra forseti. Hinn venjulegi launamaður í þessu landi er hundeltur af kerfinu, skattinum og bönkunum ef hann greiðir ekki sína skatta og skuldir. Fær hann afskrifuð sín bankalán eða skattaskuldir eigi hann ekki fyrir þeim? Nei, hann er látinn bera ábyrgð og honum er refsað ef hann stendur ekki við sitt. Fólk krefst með réttu þess sama af þeim sem treyst hefur verið til trúnaðarstarfa í þjóðfélaginu og fá fyrir það himinhá laun, starfskjör og fríðindi sem fólkið, líka það sem hundelt er af kerfinu, þarf að greiða fyrir. Herra forseti. Gömul kona hringdi í mig í gærkvöldi og sagði: Ég hef hreinlega ekki sofið vegna þessa máls. Þetta er grátlegt. Búum við virkilega í svona spilltu samfélagi? Orð þessarar konu er spegill þjóðarinnar í þessu máli. Fólk vill ekki svona þjóðfélag. Það gerir kröfu um allsherjarhreingerningu í íslensku samfélagi. Fólki gjörsamlega ofbýður, herra forseti, og eftir þessa svörtu skýrslu mun fólk verða hamslaust af bræði. Þessi svarta skýrsla mun hvíla eins og skuggi yfir þjóðinni, herra forseti, þar til leikreglum samfélagsins hefur verið breytt og við höfum búið fólkinu þjóðfélagssiðgæði í stað siðspillingar. En, herra forseti, nægir það til að endurreisa trúnað milli bankans og fólksins að bankastjórarnir þrír skyldu segja af sér? Nei. Gallinn er sá að fjöldi fólks trúir ekki að bankaráðið hafi hreinan skjöld í málinu. Bankaráðið segir að Ríkisendurskoðun telji þá hafa rækt hlutverk sitt sem eftirlitsaðilar fullkomlega eðlilega. Þetta er algjörlega rangt. Enga slíka yfirlýsingu er að finna í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er hlálegt að lesa greinargerð bankaráðsins sem er hreinn kattarþvottur, herra forseti. Þar reyna þeir að hvítþvo sig þegar bankaráðið segir að nokkrar fjárhæðir hjá tveimur bankastjórum hafi ekki verið skýrðar. Við erum þó að tala um margar milljónir. Betra hefði verið að ganga hreint til verks og að bankaráðið hefði einnig sagt af sér. Greinargerð bankaráðsins þarf líka að ræða í sérstakri umræðu. Ég furða mig á því, herra forseti, að ráðherra verji bankaráðið í þessari umræðu. Bankaráðið á hafa eftirlit með rekstri bankans, þar með talið risnu og ferðalögum. Hvernig gat 200 millj. kr. risna og ferðalög á tæpum fimm árum farið fram hjá bankaráðinu sem á að hafa eftirlit með rekstri bankans? Sá bankaráðið virkilega ekkert athugavert við það að nærri 400 ferðir voru farnar til útlanda á tæpum fimm árum? Það samsvarar því að nær fjórða hvern dag allt árið um kring var einhver erlendis á vegum bankans. Sá bankaráðið ekkert athugavert við að ferðalög og risna eru að meðaltali um 40 millj. kr. á hverju ári sem samsvarar mánaðarlaunum 550 verkakvenna? Hvernig skilgreinir ráðherra hlutverk bankaráðsins þar sem í lögum segir að bankaráðið eigi að hafa eftirlit með rekstri bankans? Hvernig skilgreinir ráðherrann það? Fellur ekki risna og ferðalög undir reksturinn, eða hvað? Var virkilega ekkert stoppað við þessar háu tölur hjá bankaráðinu? Hvað með innra eftirlit bankans? Hver ber ábyrgð á því ef innra eftirlit bankans hefur verið í molum? Ég spyr ráðherrann: Er það ekki bankaráðið? Hvað segir ráðherrann um þau ummæli Sverris Hermannssonar að bankaráðið sjálft hafi hafið og stundað þessi viðskipti við Sverri en sjálfur hafi hann verið gerður að kokki og veislustjóra? Ég óska þess að ráðherra staðreyni þessi ummæli því þau snúa að ábyrgð bankaráðsins í þessu máli. Ekki má gleyma því, herra forseti, sem snýr að löggjafarþingi þjóðarinnar. Greinilega vísvitandi rangar upplýsingar. Ég játa að menn blekktu, segir einn bankastjórinn. Löggjafarþing þjóðarinnar hefur verið lítilsvirt og smánað. Því hefur verið gefið langt nef. Hvernig, herra forseti, ætlar forsn. og allur þingheimur að endurheimta stöðu sína og styrk gagnvart framkvæmdarvaldinu? Við því verðum við að bregðast. Forusta hæstv. forseta er þar mikilvæg. Ég beini óskum um það til virðulegs forseta en fjölmörg mál um það liggja fyrir þinginu og verða að fá efnislega umfjöllun og afgreiðslu á Alþingi. Svör við fyrirspurnum frá þingmönnum eru á ábyrgð ráðherra. Ráðherrann er ábyrgur gagnvart þinginu, ekki embættismennirnir. Í því efni getur ráðherrann ekki skotið sér á bak við undirmenn eða aðra. Ég spyr ráðherra: Hver er ábyrgð hans í þessu máli? Telur ráðherrann, líkt og í öðrum löndum, að ráðherra eigi sjálfur að axla ábyrgðina? Ráðherrar eru ekki bara sendlar með svör frá embættismönnum til þingsins. Þeir bera ábyrgð gagnvart þinginu. Hreingerning er hafin í bankakerfinu. Alla bankana verður að skoða. Dótturfyrirtæki þeirra verður að skoða. Opna verður upp á gátt hjá dótturfélaginu Lýsingu og lýsa þar upp hvert skúmaskot. Taka þarf til í öllu kerfinu, breyta leikreglunum og búa hér til siðað samfélag sem fólk er stolt af að tilheyra. Verði það ekki gert mun skuggi þessarar kolsvörtu, skelfilegu hrollvekju hvíla yfir þjóðinni um langan tíma.

Virðulegi forseti. Það má með sanni segja að áhrif einfaldrar fyrirspurnar sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lagði fyrir hæstv. viðskrh. um laxveiðiferðir stjórnenda Landsbanka, Búnaðarbanka og Seðlabanka hafi haft víðtækari áhrif en nokkur gat séð fyrir. Eðlilega var búist við að svör við þessum spurningum fengjust strax þar sem bókhald þessara virtu fjármálastofnana hlyti að vera þannig að auðveldlega mætti sækja upplýsingar sem þessar. En reyndin varð önnur, svörin bárust seint og illa og alls ekki innan þess tíma sem hæstv. ráðherra hefur samkvæmt þingsköpum til að svara. Verra var að svör hæstv. ráðherra um kostnað vegna laxveiðiferða stjórnenda Landsbankans reyndust röng. Kostnaðurinn reyndist miklu meiri en fram kom í þeim svörum. Í ljós kom að risnukostnaður, annar en vegna veiðiferða, var einnig óheyrilega hár. Í sumum tilvikum var hann án útskýringa. Þetta mál er allt með ólíkindum. Allra verst er þó sú staðreynd að ekki megi treysta bókhaldi og upplýsingum frá einni stærstu og virtustu fjármálastofnun landsins. Þar virðist hafa verið haldið tvenns konar bókhald, annað geymt í höndum sérlegs starfsmanns bankastjóranna án vitundar bankaráðsins. Í ljós kemur að innra eftirlit bankans er alls ekki í lagi. Það sem þarna hefur viðgengist er sannarlega engri stofnun til sóma. Hvað varðar ábyrgð á því sem gerst hefur vísar hver á annan. Það er ekki aðeins um það að ræða að óeðlilega hafi verið staðið að bókhaldi og innra eftirliti Landsbankans heldur virðist þurfa mun skýrari reglur um starfssvið og ábyrgð þeirra sem að þessum málum koma innan bankans. Þá kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að ekki hafi verið gerðir skriflegir samningar við bankastjórana áður en hf. var sett aftan við nafn bankans. Það er varla hægt að trúa að þannig hafi verið staðið að málum og eðlilega vekur niðurstaða Ríkisendurskoðunar upp spurningar um ábyrgð þess ráðherra sem er æðsti yfirmaður þessara stofnana og fer nánast með alræðisvald í málefnum bankanna í dag. Það kemur vissulega einkennilega fyrir sjónir að þeir þrír bankastjórar sem ráðnir voru til áframhaldandi starfa við Landsbankann um síðustu áramót samkvæmt vilja hæstv. ráðherra hafa nú rúmum þremur mánuðum síðar allir sagt af sér vegna þeirra mála sem fjallað er um í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Eftir að hafa hlustað á ýmsar skýringar fyrrv. bankastjóra og bankaráðsmanna sem birst hafa í fjölmiðlum síðustu daga og eftir lestur skýrslunnar hlýt ég að álykta að hæstv. ráðherra hafi um langan tíma verið ljóst að ekki hafi verið staðið eðlilega að málum innan Landsbankans. Skoða verður ráðningu bankastjóranna þriggja um síðustu áramót í ljósi þeirrar vitneskju og þeirrar staðreyndar að ekki var á þeim tíma vilji til að breyta skipulagi bankans og ráða aðeins einn bankastjóra eins og nú hefur verið gert. Umræða og tillögur í þessa veru lágu þó fyrir og komu fram frá Alþýðubandalaginu í umræðunni um breytt rekstrarform bankanna. Mér er einnig kunnugt um að Jóhann Ársælsson og Anna Margrét Guðmundsdóttir, bæði fulltrúar í bankaráði Landsbankans, hafa flutt slíkar tillögur á fundum þess. Athugun Ríkisendurskoðunar nær aftur til ársins 1993. Í skýrslunni koma fram mjög alvarlegar athugasemdir og verður að teljast með ólíkindum að tvenns konar bókhald, stöðugar veiðiferðir, hrikaleg vínkaup og ferðalög, hafi farið fram hjá innri endurskoðunardeild Landsbankans. Hún hefur þó samkvæmt starfslýsingu það hlutverk að fylgjast með því að nægjanlegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna og því að almennt eftirlit í starfsemi bankans sé virkt. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar starfa að jafnaði níu starfsmenn í endurskoðunardeild Landsbankans. Fram hjá þessu eftirliti fóru þó 41,7 millj. kr. í veiðiferðir. Sumar þeirra voru undir yfirskini viðskiptahagsmuna sem hlýtur þó að vera afar hæpið eða má í ljósi þeirra viðhorfa telja að hæfilegt magn laxveiðiferða þjóni kannski hagsmunum annarra ríkisstofnana? Væru þeim því heimil kaup á ákveðnum fjölda laxveiðileyfa ár hvert? Fram hjá innra eftirlitinu fór risnukostnaður að upphæð rúmlega 45 milljónir króna, þar af 13,9 á síðasta ári. Risnukostnaður bankastjóranna er hrikalega hár, sérstaklega sú upphæð sem hefur farið til áfengiskaupa. Risna bankastjóranna er meiri en kemur fram hjá þeim persónulega. Í skýrslunni kemur fram að í ýmsum tilvikum hafi áfengis- og matarúttektir vegna bankastjóranna eða þeirra starfa verið samþykktar af öðrum en þeim sjálfum. Það er líka athyglisvert að tveir bankastjórar hafa keypt áfengi fyrir u.þ.b. 3 milljónir króna af ,,tilteknu veitingafyrirtæki í Reykjavík``, eins og segir orðrétt í skýrslunni. Aðeins hefur komið fram fullnægjandi skýring á 444.776 krónum af þessari fjárhæð. Þá vekur einnig athygli að tvívegis var keypt áfengi af þessum veitingamanni fyrir tæpar 200 þúsund krónur en í stað þess að veitingamaðurinn afhenti áfengið, þá sá umboðsaðili áfengisins a.m.k. einu sinni um að afhenda það í veiðikofa bankastjóranna. Um þetta segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: ,,Telji bankastjórnin eða stjórnendur bankans nauðsynlegt að veita áfengi í veiðiferðum eða sambærilegum ferðum á vegum bankans ber þeim skilyrðislaust að virða reglur um sölu og veitingar áfengis og kaupa áfengið hjá ÁTVR. Vakin skal athygli á því að ÁTVR býður upp á sérpöntunarþjónustu þannig að henni á ekki að vera skotaskuld úr því að leysa úr sérþörfum ferðalanga á vegum bankans og dótturfélaga hans, sé talin brýn þörf á því.`` Vegna ófullnægjandi bókhalds getur bankinn ekki veitt skýringar á stórum fjárhæðum vegna risnu. Ríkisendurskoðun gerir alvarlegar athugasemdir og telur að bókhaldsgögn Landsbankans, þessarar virtu fjármálastofnunar, standist engan veginn þær kröfur sem gerðar eru. Þá telur Ríkisendurskoðun einnig nauðsynlegt að athuga hvort staðið hafi verið eðlilega að skattalegri meðferð þessa kostnaðar, m.a. hvort staðið hafi verið með lögformlegum hætti að skattskilum vegna ferðahlunninda bankastjóra og upplýsingagjöf á launamiðum þeirra til skattstjóra í samræmi við reglur um tekju- og eignarskatt. Gerðar eru alvarlegar athugasemdir um ferðakostnað bankastjóranna og maka þeirra. Þar er um að ræða ferðir sem alls ekki verður séð að tengist með nokkrum hætti erindisrekstri á vegum bankans. Um er að ræða ferðir þar sem bankastjórar eru á fullum launum, fullum dagpeningum, fá auk þess kostnað greiddan og fá einnig orlof af þeim launum sem þeir taka í þessum sumarleyfisferðum. Makar fá greidda hálfa dagpeninga. Er nema von að Ríkisendurskoðun velti fyrir sér skattalegri meðferð þessara launa? Skýringar á tilefni utanlandsferða eru einnig sérkennilegar og væru ekki viðunandi í bókhaldi nokkurrar annarrar ríkisstofnunar. Enda verður ekki séð að svona óreiða gæti þrifist um svo langan tíma hjá nokkurri ríkisstofnun miðað við það eftirlitskerfi sem þær búa við. Virðulegi forseti. Skýrslan er harður dómur yfir yfirstjórn Landsbankans. Þó eru þar ekki allir undir sama hatti. Einn bankastjórinn sker sig úr. Það er Halldór Guðbjarnason. Vissulega ber hann að hluta ábyrgð á því hvernig komið er því honum hlýtur að hafa verið ljóst hvernig staðið var að málum. En hans viðskipti, notkun á risnu og öðrum kostnaði virðist þó hafa verið eðlilegri og hófsamari en segja má um aðra sem hlut eiga að máli. Einnig liggja fyrir fullnægjandi skýringar á þeim upphæðum sem skrifast á hann. Ekki verður annað séð en að bankaráðið hafi staðið eðlilega að málum miðað við þær upplýsingar sem það hafði. Gagnrýnin beinist fyrst og fremst að endurskoðendum bankans, en í skýrslunni segir: ,,Að áliti Ríkisendurskoðunar er ljóst að verulega hefur skort á að eftirlitsaðilar hafi sinnt skyldu sinni gagnvart viðskiptaráðherra og bankaráði varðandi eftirlit með kostnaðarliðum, sem eru til umfjöllunar í skýrslu þessari. Stofnunin telur ljóst að endurskilgreina þurfi kostnaðareftirlit bankans frá grunni og búa þannig um hnútana að mál af þessu tagi endurtaki sig ekki. Ljóst er að endurskipuleggja þarf eftirlit og endurskoðun hjá bankanum. Framvegis þarf m.a. að leggja þunga áherslu á eftirlit með viðkvæmum rekstrarkostnaðarliðum og tryggja að öll skýrslugjöf bæði innri og ytri endurskoðenda verði milliliðalaus til bankaráðs en fari ekki til bankastjórnarinnar.`` Fram kemur í bréfi bankaráðsins til ráðherra kemur fram að á árinu 1996 að bankaráðið óskaði eftir athugun Ríkisendurskoðunar á því hvort nægjanlega vel væri staðið að upplýsingagjöf til bankaráðsins þannig að það gæti sinnt eftirlitshlutverki sínu á fullnægjandi hátt. Ríkisendurskoðun taldi að svo væri. Því verður að álykta að bankaráðið hafi sinnt skyldu sinni miðað við fyrirliggjandi upplýsingar. Ekki verður annað séð en að niðurstaða Ríkisendurskoðunar sé að ábyrgðin sé fyrst og fremst gerendanna, það er tveggja fyrrverandi bankastjóra og innra eftirlit bankans sé í molum. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er þó hvergi nærri fullnægjandi enda kemur þar fram að ýmsa þætti eigi eftir að skoða betur. Við hljótum því, virðulegi forseti, að fara fram á að þegar þeirri athugun verður lokið verði niðurstaðan birt á Alþingi sem og niðurstaða sambærilegrar úttektar sem þingflokkur Alþb. og óháðra hefur farið fram á að gerð verði hjá Búnaðarbanka og Seðlabanka. Við verðum að tryggja að atburðir sem þessir endurtaki sig ekki og því verður ríkisstjórnin að sjá til þess að reglum og eftirliti, er varða starfsemi bankanna, verði breytt í samræmi athugasemdir Ríkisendurskoðunar.

Herra forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um kostnað Landsbanka Íslands af veiðiferðum og risnu er svört. Skýrslan er áfellisdómur yfir stjórnun bankans, bókhaldi hans, endurskoðun og eftirliti. Gegndarlaus sóun á almannafé hefur viðgengist vegna veiðiferða, ferðalaga og óhóflegra áfengiskaupa. Allt bendir til að lögbrot hafi verið framin í sambandi við áfengiskaup. Starfskjör bankastjóra eru ekki ljós þannig að bankaráðið hefur ekki staðfest hvort heimilt sé að bankastjórar fari í tvær einkaferðir ásamt maka til útlanda eða ekki. Bankaráðið fær mánaðarlegt yfirlit um risnukostnað og hefur ekki þótt hann óeðlilega hár. Hvaða viðmið á eiginlega að nota? Lögbundið eftirlitshlutverk bankaráðsins er greinilega í molum. Bankaráðið bregst við því strax og segir að öllu verði eða hafi þegar verið kippt í liðinn. Yfirlýsingar bankaráðsins, sem fram koma í bréfi til viðskrh. dagsettu í dag, eru yfirklór aðila sem bera ábyrgð og eru ekki trúverðugar við núverandi aðstæður. Hvers vegna ætti að taka fyrir laxveiðar nú frekar en 1993? Hvernig getur bankaráðið tekið undir með Ríkisendurskoðun um að viðskipti með laxveiði við Bálk ehf. hafi verið óviðeigandi og sagt um leið að bankaráðið sem sat frá 1994--97, þ.e. að verulegu leyti sama fólk og nú, hefði lagst gegn slíkum viðskiptum ef það hefði vitað um þau? Hvernig kemur það heim og saman við fullyrðingu Sverris Hermannssonar um að laxveiðar á vegum bankans hafi farið fram með fullri vitneskju bankaráðsins öll árin? Hvorki fólkið í landinu né við stjórnmálamenn látum blekkjast af svona yfirlýsingum. Ekki verður undan því vikist að menn sæti ábyrgð þannig að þetta mál verði upphaf siðvæðingar, ekki bara í Landsbankanum heldur og í íslenskri stjórnsýslu og stjórnmálum yfirleitt. Ábyrgð viðskrh. er ótvíræð. Hann ber bæði hina formlegu ábyrgð og hann hefur ekki getað skýrt nógu vel þátttöku sína í laxveiðiferðum Landsbankans. Hvers vegna fer óbreyttur þingmaður í laxveiðiferð vegna komu erlends bankastjóra? Ég tel að hæstv. viðskrh. hafi ekki fyllilega gert grein fyrir sínum þætti þessa máls. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur ekki fram hverjir hafi farið í þessar ferðir. Þarna hefur sjálfur viðskrh. lýst því yfir að hann hafi tekið þátt í þeim án þess að skýra hvers vegna svo viðunandi sé. Ábyrgð bankaráðsins er einnig mjög skýr þó að greinilega sé ætlunin að það sleppi með að láta bankastjórana segja upp. Tveir bankastjóranna þurfa að gera grein fyrir 2 millj. kr. risnu en þriðji bankastjórinn, Halldór Guðbjarnason, er greinilega með hreinni skjöld þó erfitt sé að líta svo á að einhver einn í bankastjórninni sé saklaus. Bankastjórnin hlýtur að vera samábyrg. Sérstaklega þarf að athuga ábyrgð fyrrv. formanns bankaráðsins, Kjartans Gunnarssonar, og hvort löglegt sé að hann sitji samtímis í bankaráðinu og stjórn VÍS. Ég hef ekki séð sannfærandi rök fyrir því þrátt fyrir fjölmiðlaumræðu. Kjartan Gunnarsson er framkvæmdastjóri Sjálfstfl. Ég tel að það yrði mjög varhugavert ef hann kæmist hjá því að sæta ábyrgð í þessu máli. Herra forseti. Margir hafa undanfarna daga spurt hvort það sé ekki gott að vera kona í stjórnmálum í dag og horfa á þetta musteri karlveldisins molna innan frá. Í hugum þessa fólks eru höfuðstöðvar Landsbanka Íslands orðið tákn gamla karlveldisins sem er að hrynja. Þrír karltoppar eru látnir fjúka. Annar karl er umsvifalaust ráðinn í staðinn. Nokkrum öðrum er skákað til, til bráðabirgða að vísu. Hér er enn eitt dæmið um það hvar jafnréttismálin eru í forgangsröðinni hjá þessari ríkisstjórn. Ekki virðist hafa hvarflað að viðskrh. eða bankaráðinu að nota þetta tækifæri til að ráða fyrsta kvenbankastjóra landsins. Kvennalistinn átti fulltrúa í bankaráði Landsbankans árið 1990--1993. Þá tíðkaðist það að bankaráðið færi í árlegar laxveiðiferðir sem okkar fulltrúi tók þátt í en lagði margoft til, fyrst ein og síðan með Önnu Margréti Guðmundsdóttur, að laxveiðiferðum á kostnað bankans yrði hætt. Það er athyglisvert að skoða örlög þeirrar tillögu sem mörg hundruð starfsmanna Landsbankans úti um allt land höfðu bankaráðið til að samþykkja með undirskriftum sínum. Af fimm fulltrúum í þáverandi bankaráði eru fjórir eftirlifandi. Þar af hafa þrír staðfest að tillagan hafi verið samþykkt, þ.e. Kristín, Anna Margrét og Steingrímur Hermannsson. Það er mjög athyglisvert hvernig Kjartan Gunnarsson, þáverandi formaður bankaráðsins, og Sverrir Hermannsson hafa verið tvísaga um þessa tillögu. Fyrir skömmu var haft eftir Kjartani í blöðum að tillagan hafi aldrei verið samþykkt en verið vísað með góðum tilmælum til bankastjórnar. Í dag segir sami Kjartan í bréfi bankaráðsins til viðskrh. að bankaráðið hafi samþykkt árið 1993 að hætta sjálft þátttöku í veiðiferðum bankans. Í frétt Morgunblaðsins frá 14. sept. 1993 er sagt frá fundi landsbankamanna á Selfossi. Þar var verið að réttlæta uppsagnir á annað hundrað starfsmanna og um sama leyti var t.d. árlegt matarboð starfsfólks Landsbankans með mökum í mötuneyti bankans lagt af í sparnaðarskyni. Í greininni stendur orðrétt, með leyfi forseta: ,,Sverrir Hermannsson bankastjóri sagði að ekki yrði um neinar laxveiðar bankastjóra né bankaráðsmanna á kostnað bankans. Það væri einn liðurinn í sparnaði bankans. Sóun er of viðtekin venja í þessu þjóðfélagi, sagði Sverrir og að tími væri kominn til að henni linnti.`` En hvað segir bankastjórinn fyrrverandi um þetta mál í Morgunblaðinu í dag? Orðrétt svarar hann spurningu um hvort því hafi ekki verið beint til bankastjórnar að hætta laxveiðum á vegum bankans 1993. Svar Sverris er á þessa leið: ,,Þetta er rangt. Hið rétta er að hún Kristín litla Sigurðardóttir hóf þessa umræðu í bankaráði og kom með þessa hugmynd úr prjónaklúbbi Kvennalistans. Það var hins vegar engin samþykkt gerð í þessa veru og engu beint til bankastjórnar. Laxveiðar á vegum Landsbankans fóru því fram með fullri vitneskju bankaráðsins öll árin og engar athugasemdir gerðar við þær.`` Svo mörg voru þau orð. Þetta svar sýnir ekki eingöngu hvernig viðkomandi hagræðir sannleikanum og e.t.v. minni sínu eftir hentugleikum heldur sýnir þetta viðhorf Sverris Hermannssonar til fyrrv. bankaráðskonu Landsbankans, viðhorf hans til tillögu lögskipaðra bankaráðskvenna. Sjaldan heyrist nú til dags jafn hreinræktuð kvenfyrirlitning. Við kvennalistakonur hvetjum alla prjónaklúbba landsins til virkni í starfi því kannski eru það einmitt þeir sem eru þess megnugir að verða litlar þúfur sem velta þungu hlassi. Eftir svona yfirlýsingar verða höfuðstöðvar Landsbankans fyrir mér ímynd kvenfyrirlitningar og spilltra stjórnarhátta. Ég vona að tilvist Landsbankans úti um allt land verði áminning um að herða þurfi baráttuna fyrir kvenfrelsi og jafnrétti auk þess að ráðast á spillingu í stjórnsýslunni. Það eru toppar Landsbankans sem eru spilltir og starfsfólkið líður fyrir það. Ég vil að lokum, herra forseti, óska nýjum bankastjóra góðs gengis í starfi með von um að honum takist að breyta ímynd bankans frá því að vera ímynd siðspillingar og sóunar en verði í raun banki allra landsmanna þar sem jöfn virðing er borin fyrir konum og körlum. Hvort það er tilviljun eða ekki að hinn nýráðni bankastjóri er sjálfstæðismaður skal ósagt látið. Hitt skiptir mig meiru að kynni mín af störfum Halldórs J. Kristjánssonar eru þannig að ég hef fulla ástæðu til að treysta honum til að reisa Landsbankann og ímynd hans við þó ekki sé ljóst að ráðning hans sé framfaraspor fyrir jafnrétti kynjanna.

Herra forseti. Segja má að kaflaskipti hafi orðið í stjórnsýslu Íslendinga. Jafnvel er talað um siðvæðingu stjórnsýslunnar. Það sem áður kann að hafa verið látið afskiptalítið sem einhvers konar forréttindi háttsettra aðila í samfélaginu á hreinlega ekki við í dag. Aðgerðir síðustu vikna bera þess merki. Háttsettir embættismenn hafa verið látnir sæta ábyrgð á gerðum sínum. Það eitt sætir í sjálfu sér tíðindum. Kaflaskilin eru þannig tákn nýrra tíma. Komið hefur í ljós hversu mikilvægu hlutverki Ríkisendurskoðun sem sjálfstæður og hlutlaus aðili gegnir fyrir það sem kalla má þriflega stjórnsýslu. Það er hins vegar jafnmikilvægt fyrir Alþingi og ríkisstjórn að bregðast við á réttan hátt. Brýnt er að vöndur siðvæðingarinnar lendi þar sem honum er ætlað en verði ekki beitt gegn saklausum. Herra forseti. Fróðlegt er að lesa í skýrslu Ríkisendurskoðunar athugasemdir um embættisstörf Halldórs Guðbjarnasonar. Þar kemur skýrt fram að engar athugasemdir eru gerðar við störf Halldórs, engar. Þetta er athyglisvert ekki síst í ljósi þess að Halldór er sá bankastjóranna sem á frumkvæði að því að segja starfi sínu upp, eða eins og segir í yfirlýsingu hans, með leyfi hæstv. forseta: ,,Til að skapa yfirvöldum það svigrúm sem nauðsynlegt er til að endurskipuleggja bankann og endurreisa traust almennings á honum þannig að eigendur bankans og starfsfólk þurfi ekki að líða fyrir þá neikvæðu umræðu sem orðið hefur um bankann.`` Ég tel afskaplega mikilvægt fyrir þingið og framkvæmdarvaldið að rétt sé staðið að verki við tiltektir í stjórnsýslu. Þeir sem bera ábyrgð eiga að svara fyrir þá ábyrgð. Þeir sem bregðast þeirri ábyrgð eiga að gjalda þess en ég tel það jafnmikilvægt fyrir þing og önnur stjórnvöld að gæta ekki síður hagsmuna þeirra sem hafa hreinan skjöld. Svo virðist ekki vera í tilviki Halldórs Guðbjarnasonar. Segja má að skipulagsleysi í yfirstjórn bankans hafi beinlínis hrakið hann úr starfi. Það getur aldrei hafa verið tilgangurinn. Ég tel að yfirvöld beri siðferðilega ábyrgð á að refsivöndur siðvæðingar hafi hrakið Halldór Guðbjarnason úr starfi. Réttlætinu á að fylgja. Þeir sem gerast brotlegir í starfi eiga að víkja. Með sama hætti ber okkur skylda til að verja rétt þeirra sem sannarlega hafa hreinan skjöld. Að öðrum kosti er umræðan öll óábyrg.

Herra forseti. Vissulega eru það alvarleg tíðindi sem hér hafa verið að gerast. Greinargerð Ríkisendurskoðunar staðfestir að Alþingi var sagt rangt frá. Hún staðfestir að við stærsta banka þjóðarinnar höfðu stjórnendur komið sér upp sjálftökukerfi. Hún staðfestir að þeir sem áttu að hafa eftirlit með starfsemi bankans, bæði innra eftirlit og ytra eftirlit, brugðust hlutverki sínu. Hún staðfestir einnig að æðsta stjórn bankans, bankaráð og ráðherra, hefðu mátt haga störfum sínum með nokkuð öðrum hætti og sinna eftirlitsskyldu sinni betur. Þetta mál er hins vegar ekki búið, það er alveg ljóst. Ríkisendurskoðun tekur sjálf fram að enn hafi hún ekki lokið umfjöllun um ýmis atriði svo sem ferðakostnað og enn hafi hún ekki fengið skýringar á ýmsum athugasemdum sem hún hefur gert. Því vænti ég þess fastlega að hæstv. viðskrh. muni upplýsa Alþingi um framhald málsins. En það eru ýmsar spurningar sem einnig rísa þó að takmarkaður tími sé til að fjalla um þær. Í áliti Ríkisendurskoðunar kemur fram eins og ég sagði áðan að bæði innra og ytra eftirlitið hefur brugðist. Innra eftirlitinu er stjórnað af yfirmanni sem ráðinn er af bankaráðinu sjálfu og ber ábyrgð gagnvart því en ekki bankastjórninni og verður ekki betur séð af áliti Ríkisendurskoðunar en hann hafi brugðist eftirlitsskyldu sinni og skyldu sinni við bankaráðið. Því spyr ég: Hefur verið gerð breyting hér á? Það kemur líka í ljós í skýrslu Ríkisendurskoðunar að ytra eftirlitið hefur brugðist. Það eftirlit er í höndum tveggja aðila, endurskoðanda, sem ráðinn er til starfa af viðskrh., og Ríkisendurskoðunar sjálfrar. Ég spyr: Hefur hæstv. viðskrh. sem ræður annan aðilann til starfa gert einhverjar breytingar þar á?

Ekki lengur.

Eftir niðurstöðu Ríkisendurskoðunar þar sem Ríkisendurskoðun segir að þessi aðili, sem á að sinna ytra eftirliti og starfar á vegum ráðherra, hafi brugðist ráðherranum, hefur ráðherrann þá gripið til viðeigandi ráðstafana? Ég spyr ráðherrann einnig í lokin: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að tryggja að það áfall sem ríkisbankakerfið hefur orðið fyrir og það vantraust sem þetta kerfi býr nú við hjá almenningi í landinu verði betrumbætt? Ríkisstjórnin ein getur gripið til þeirra ráðstafana sem nægja til að endurvekja traust almennings á þessu kerfi. Til hvaða ráðstafana mun hún grípa?

Hæstv. forseti. Af þessu máli þarf að draga lærdóma og ætla ég að vekja máls á þremur atriðum. Þau eru samtvinnuð og snerta stjórnsýsluna, pólitíkina og peningana. Í fyrsta lagi er nú deginum ljósara að Ríkisendurskoðun og hugsanlega fleiri sjálfstæða rannsóknaraðila á vegum Alþingis ber að efla. Ríkisendurskoðun hefur sýnt vönduð vinnubrögð í þessu máli og sannast hefur gildi þess að Alþingi geti leitað til aðila sem eru sjálfstæðir gagnvart framkvæmdarvaldinu. Í öðru lagi hefur þetta mál sýnt brotalöm í samskiptum framkvæmdarvaldsins og Alþingis en þar hefur skort aðhald en aðhaldið gerir tvennt í senn: Dregur úr hættu á misnotkun og spillingu og stuðlar að því að gera menn ábyrga orða sinna og gerða í stjórnkerfinu. Í þessu sambandi vil ég ítreka það sem ég sagði þegar Landsbankamálið kom áður til umræðu á Alþingi að rangar og villandi upplýsingar í því máli ættu að verða okkur tilefni til að taka fleiri mál til skoðunar þar sem ætla má að gefnar hafi verið misvísandi upplýsingar. Sá hinn sami hæstv. ráðherra, Finnur Ingólfsson, sem varð það á að fara með rangar staðhæfingar um laxveiðar bankastjóra Landsbankans, svaraði hér í þinginu fyrir fáeinum vikum fyrirspurn um afleiðingar af einkavæðingu rafmagnseftirlitsins í landinu. Ráðherrann flutti þinginu þann boðskap að allt væri þar í himnalagi og ásakanir og gagnrýni um bruðl með almannafé og að eftirlitið væri í molum ætti ekki við nokkur rök að styðjast. Margt bendir til að hið sama hafi gerst í því máli og í bankamálinu nú að þeir aðilar sem gagnrýndir voru hafi undirbúið svar ráðherrans, með öðrum orðum eigin málsvörn sem jafnframt þjónaði þeim tilgangi að styrkja pólitíska óskhyggju ráðherrans án þess að hann gerði nokkuð til að kalla til óvilhalla aðila og er kominn tími til að svo verði gert, enda mun það vera til umræðu nú í iðnn. þingsins. Þriðja atriðið sem ég ætla að nefna er að gagnvart ríkisbönkunum hafa fulltrúar almennings brugðist. Það hefur sýnt sig í þessu máli. En það er mikilvægt að gleyma því ekki að á meðan fjármálastofnanir eða aðrar mikilvægar samfélagsstofnanir eru í almannaeign og undir almannastjórn er hægt að gera kröfur um upplýsingar og allt sem snertir stefnumótun og ráðstöfun fjármuna. Með hlutafélagavæðingu og einkavæðingunni eru kastljós opinberrar skoðunar hins vegar dempuð og við tekur viðskiptaleyndin eins og feluleikurinn heitir á fínu máli. Einkavæðingin dregur þannig úr aðhaldi auk þess sem hún flytur til fjármagn og það hefur verið gert í milljarðavís á þessum áratug án þess að fá verðskuldaða umræðu í þjóðfélaginu. Að lokum þetta, herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu ber vott um hroka, það ber vott um siðblindu og ótrúlega spillingu, enda er andrúmsloftið í landinu rafmagnað. Hafa menn hugleitt líðan þeirra sem hafa ekki peningaráð til að framfleyta sér og sínum þegar þeir skoða þessa 

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að gæta tímans því margir eru á mælendaskrá.

Herra forseti. Það er vandi að fara með fé, sérstaklega annarra manna fé, og alveg sérstaklega opinbert fé sem ég kalla fé án hirðis. Það er alveg sérstaklega mikill vandi að fara með mikið fé. Það fólk sem lendir í þeirri stöðu, aðallega karlmenn, mega gæta sín að halda mjög greinilega aðskildum einkafjárhag og fjárhag viðkomandi fyrirtækis. Fólk á að fá nákvæmlega skilgreind laun fyrir störf sín. Fólk í slíkri stöðu þarf daglega að spyrja sig: Er ég að gera rétt? Fyrir utan það að miklum peningum fylgja mikil völd og völd geta skapað örlög annars fólks, valdið atvinnuleysi eða ráðningum o.s.frv. Herra forseti. Það er greinilegt að myndast hefur gjá á milli fólksins í landinu og ráðamanna. Fólk sem er í basli með að láta mánaðarlaunin endast og snýr þúsundkallinum á milli fingranna, því ofbýður þegar ráðamenn bjóða sjálfum sér í veiðiferðir sem kosta mánaðarlaun hver dagurinn. Við hv. þingmenn megum ekki gleyma því fólki sem hefur kosið okkur. Við ráðstöfum meiri peningum en flestir aðrir og við þurfum að spyrja okkur daglega: Förum við vel með þá peninga? Förum við vel með skattana sem fólkið er að borga og eru skattarnir bærilegir? Herra forseti. Það mál sem við ræðum nú, skýrsla Ríkisendurskoðunar um kostnað við veiðiferðir bankastjóra Landsbanka Íslands, truflar á margan hátt og særir réttlætiskennd fólks. Í fyrsta lagi er röng upplýsingagjöf til Alþingis ein og sér mjög alvarleg. Í öðru lagi eru viðskipti eins bankastjórans við nátengdan aðila sem lýsir óafsakanlegu dómgreindarleysi. Svo er það mikill kostnaður sem kemur bankarekstri ekkert við. Í skýrslunni er ekki fjallað um, og átti ekki að fjalla um, önnur atriði miklu stærri sem varða útlánatöp bankans, rekstur bankans og þess að bankastjórarnir sitja í stjórnum dótturfyrirtækja í vinnutímanum og taka fyrir það sérstök laun. Herra forseti. Sú lausn sem fengist hefur gefur von um að tekist hafi að leysa þau brýnu siðferðilegu vandamál sem Landsbankinn hefur glímt við. Þetta er mikil breyting og kannski meiri en við sjáum fyrir. Í fyrsta skipti hafa bankastjórar hætt störfum vegna ábyrgðar og verið er að gera miklu meiri kröfur til stjórnunar og það er mjög jákvætt að nýi bankastjórinn er ráðinn ópólitískt. Vonandi verður þetta mál til þess að það fólk sem er í valdastólum, bæði í ríkisfyrirtækjum sem og í ráðuneytum, spyrji sig daglega hvort það sé að gera rétt.

Virðulegi forseti. Við ræðum grafalvarlegt mál, mál sem við megum ekki og eigum ekki að afgreiða með upphrópunum, eigum ekki að afgreiða með mannfórnum heldur að taka á með yfirvegun. Allt þetta mál sýnir ljóslifandi það mikilvæga hlutverk sem við hér inni, sem Alþingi Íslendinga gegnir hvað varðar eftirlit með framkvæmdarvaldi og stofnunum ríkisins. Þess vegna er það umhugsunar- og áhyggjuefni að við, þingmeirihluti hér hefur búið þannig um hnúta nú að Alþingi Íslendinga getur ekki lengur gegnt eftirlitshlutverki með þeirri stofnun sem við erum að ræða, Landsbanka Íslands hf. Með öðrum orðum hefur verið hallað aftur dyrum þegar kemur að eðlilegri almennri upplýsingagjöf af þeim toga sem við ræðum og Ríkisendurskoðun hefur gert uppskátt um. Ég hef lagt fram frv. til að taka á þessu vandamáli og mælti raunar fyrir því í dag og ég vænti þess að til þess sé pólitískur vilji að menn bæti þarna úr og tryggi að Landsbanki Íslands, Búnaðarbanki Íslands og önnur fyrirtæki í eigu ríkisins veiti þær upplýsingar sem þingið kallar eftir hér eftir sem hingað til. Ég ætla ekki að ræða efnisatriði þeirrar greinargerðar sem menn hafa helst staldrað við. Á hinn bóginn ætla ég að eyða nokkrum orðum í það blað sem fylgdi greinargerðinni og á er að finna svokallaðar skýringar bankaráðs Landsbanka Íslands. Það er aumlegt yfirklór sem þar er á ferð og satt að segja átakanlegt að hæstv. viðskrh. hafi kosið að verja þetta yfirklór, verja þetta bankaráð og stilla sér upp við hlið þess. Það var pólitísk yfirlýsing af hans tagi hér áðan og hann verður að standa við og búa við. Megininnihald greinargerðar bankaráðsins er þrenns konar: Bankaráðið vissi ekki, vildi ekki vita eða átti ekki að vita og vísar í raun allri ábyrgð af höndum sér, þeirri ábyrgð sem er skýlaus í lögum, nefnilega að fara með yfirstjórn bankans. Þá hlýtur maður auðvitað að gagnálykta eftir að hafa lesið plaggið í gegn og spyrja hæstv. viðskrh.: Hvert er þá í raun hlutverk bankaráðsins? Hvaða hlutverki gegnir það við yfirstjórn bankans ef ekki að hafa eftirlit og umsýslu með þeim hlutum sem er að finna í greinargerð Ríkisendurskoðunar? Þetta er hin áleitna spurning og því hlýtur maður að þráspyrja hvort hæstv. viðskrh. ætli sér að standa við þá yfirlýsingu að hann ætli að hvítþvo bankaráðið af allri ábyrgð á því máli sem er til staðar. Er það pólitísk yfirlýsing við þessar umræður?

Herra forseti. Þinginu og þjóðinni er núna mikilvægast að friður og traust fái að ríkja um Landsbankann á ný, jafnt inn á við sem út á við. Landsbankinn er ein mikilvægasta fjármálastofnun landsins og orðspor okkar út á við og inn á við krefst þess að skapað sé traust og friður um bankann. Bankastjórar Landsbankans hafa sagt af sér, fyrst aðalbankastjórinn, m.a. af heilsufarsástæðum, og síðan hinir tveir bankastjórarnir í kjölfarið. Þar með hafa orðið kaflaskil í málinu og viðbrögð bankastjóranna eru óvenjuleg við aðstæður eins og þessar. Ekki er deilt um það í þinginu að þessar afsagnir voru eins og mál voru komin algerlega nauðsynleg forsenda þess að skapa mætti traust og frið um bankann á nýjan leik. Ég tel að hæstv. viðskrh. og reyndar ríkisstjórnin hafi sýnt algerlega fumlaus viðbrögð í þessu erfiða máli og tryggt að enginn dagur liði eftir að mál höfðu skipast eins og við þekkjum án þess að bankanum væri tryggð skipuleg, traustvekjandi stjórn. Það hefur hæstv. viðskrh. gert fumlaust og það mun hafa mesta þýðingu fyrir framtíð bankans að mínu mati. Við þingmenn hljótum hins vegar að vera dálítið hugsandi yfir því hvar sem við erum staðsett í stjórn eða stjórnarandstöðu eða í verkum okkar gagnvart þinginu að jafnmiklar upplýsingar og jafnháar tölur skuli geta farið fram hjá öllum eftirlitsaðilum bankans um jafnlanga hríð vegna þess að í því tilfelli sem er um að ræða er því ekki haldið fram að forráðamenn bankans hafi í neinu reynt að leyna gjörðum sínum eins og stundum gerist þegar mál af þessu tagi koma upp. Því er hvergi haldið fram að forráðamenn bankans hafi reynt að leyna gjörðum sínum. Athafnir þeirra sem gerðar eru athugasemdir við hafa legið ljósar fyrir í gögnum bankans. Hér er um stórar tölur að ræða. Við hljótum að vera undrandi yfir því að þessar tölur hafi svo lengi, ekki bara þau ár sem eru nú sérstaklega skoðuð, heldur mörg ár þar á undan því talað er um að þetta hafi viðgengist um mjög langa hríð, að þetta skuli allt saman hafa farið fram hjá mönnum. Við sem störfum í ráðuneytunum erum sérstaklega undrandi vegna þess að eftirlitskerfið með ráðuneytunum er þannig að það er farið yfir og gerð athugasemd við smæstu atriði, atriði sem okkur finnst stundum næstum því hjákátlega smá gagnvart ráðuneytunum en atriði sem eru jafnumfangsmikil virðast fara fram hjá öllum aðilum. Því var áðan haldið fram áðan að hæstv. viðskrh. væri að reyna að hvítþvo bankaráðið. Hæstv. viðskrh. hefur ekki gert neina tilraun í þá átt. Við byggjum umræðuna í þessum sal á þessari stundu á upplýsingum Ríkisendurskoðunar og við höfum tekið þá afstöðu að byggja á þeim upplýsingum, trúa þeim upplýsingum og trúa því mati og við eigum engan annan kost. Það er mat Ríkisendurskoðunar, sem má lesa úr skýrslum hennar, að bankaráðið hafi ekki brugðist í neinu. Í greinargerð bankaráðsins er vísað sérstaklega til orða í lok skýrslu bankaráðsins og á fundi með bankaráðinu lýsti ríkisendurskoðandi því yfir að þessi orð bæri að túlka með þeim hætti sem bankaráðið gerir hér. Bankaráðið spurði síðan ríkisendurskoðanda sérstaklega um það hvort það orðalag sem væri notað væri fullnægjandi að hans mati og hann undirstrikaði það. Við eigum engan annan kost en að taka alla skýrsluna gilda, ekki velja úr það sem okkur líkar eða hitt sem okkur líkar ekki. Við eigum engan slíkan kost. Í annan stað kemur fram í greinargerðinni að bankaráðið spurðist sérstaklega fyrir um það hvort verið gæti að upplýsingum væri haldið frá bankaráðinu þannig að það gæti ekki tekið afstöðu til viðkvæmra og erfiðra mála. Ríkisendurskoðun fór yfir málið og það var mat Ríkisendurskoðunar á þeim tíma að bankaráðið fengi allar þær upplýsingar sem það þyrfti til að byggja á eftirlit sitt með starfsemi bankans. Við verðum fyrir okkar leyti að byggja á þessu. Við eigum engan annan kost en að byggja á þessu ella erum við að tala með ótraustvekjandi og ótrúverðugum hætti. Það er ekki traustvekjandi gagnvart almenningi ef við veljum okkur umræðuefnin og kjósum að taka mark á Ríkisendurskoðun þegar það hentar en henda jafnframt áliti Ríkisendurskoðunar á burt þegar það hentar ekki. Meginmálið er að bankanum, stærsta banka þjóðarinnar, hefur verið komið á ról á nýjan leik og full ástæða er til að ætla að bankinn muni fljótt og vel ávinna sér traust á ný. Það hlýtur að vera það sem vakir fyrir okkur að verði tryggt. Hér geta menn haft uppi stór orð um einstaklinga sem eru ekki hér til að verja sig og við vitum að viðurkennt er að þeim hefur orðið á í messunni. Þeir hafa heldur betur viðurkennt það með því að segja störfum sínum lausum, virðulegum, þýðingarmiklum störfum, og þar með tekið á sig fulla ábyrgð eins og hér var krafist á sínum tíma og jafnframt gefið bankanum tóm, þeir hafa allir tekið það fram, tóm og tækifæri til að byggja upp traust sitt á nýjan leik. Ég endurtek að ég tel að hæstv. viðskrh. hafi staðið fumlaust að þessu máli og það sé honum til hróss fremur en til hins gagnstæða.

Herra forseti. Mörg þung orð hafa fallið í tengslum við Landsbankamálið á síðustu dögum og í þinginu í dag. Það eru margir kallaðir til ábyrgðar fyrir það sem viðgengist hefur þar og verður ekki flokkað undir annað en spillingu og óstjórn. Þrír bankastjórar hafa sagt af sér. Þeir hafa axlað þá ábyrgð sem á að fylgja ábyrgðarmiklum störfum en er réttlætinu þar með fullnægt? Hverjir eru hinir seku í málinu? Ég vil aðeins draga athygli manna að því að þó að allir bankastjórarnir þrír hafi sagt af sér er ekki þar með sagt að þeir hafi allir brotið af sér. Skýrsla Ríkisendurskoðunar sýnir að þar hafa menn staðið mjög misjafnlega að málum og ég held að rétt sé að halda því til haga í umræðunni eins og bent hefur verið á, t.d. varðandi Halldór Guðbjarnason, sem hefur sagt af sér þrátt fyrir að Ríkisendurskoðun dæmi verk hans ekki hart í skýrslunni. Ábyrgðin er einfaldlega meiri en svo að hún komi aðeins til þegar menn hafa brotið af sér. Hún getur fallið á menn þó þeir hafi ekki vísvitandi brotið af sér í starfi og auðvitað á það sama við um ráðherraábyrgðina, herra forseti, þótt ég ætli ekki að leggja dóm á það hvort hún á við í þessu máli. Það er hins vegar í hæsta máta undarleg túlkun sem hæstv. forsrh. hélt fram í fyrri umræðu um málið að ráðherra væri ekki ábyrgur fyrir það sem undirmenn hans gera í starfi. Það er þokkalegt siðferði ef ráðherra getur vísað á auman kontórista í hvert skipti sem kallað er eftir ábyrgð hans vegna einhverra verka. Slík ráðherraábyrgð er einskis virði og enn frekar er rétt að vekja athygli á þeirri fráleitu túlkun hæstv. viðskrh. þegar hann heldur því fram opinberlega að ráðherraábyrgðin gufi nánast upp í þeim tilfellum þegar Alþingi tilnefnir fulltrúa í stjórnir og ráð. Þetta er fráleit túlkun og landsmenn hljóta að spyrja hinn eina handhafa hlutabréfsins í Landsbankanum hf., Finn Ingólfsson: Hvað ætlar hann að gera í málinu, hvernig ætlar hann að axla ábyrgð sína? Er hann verðugur gæslumaður þessara fjármuna eða aðeins ábyrgðarlaus sendiboði bankaráðsins og embættismanna eins og hann og hæstv. forsrh. vilja vera láta? Augu manna beinast óneitanlega í fleiri áttir en að ráðherrum. Það var vægast sagt undarleg upplifun að fylgjast með útsendingu frá blaðamannafundi bankaráðs Landsbanka Íslands þar sem fyrrverandi formaður bankaráðsins og núverandi varaformaður þess lýsti því yfir heilagur í framan að það væri fráleitt að láta sér detta í hug að einhver mundi halda áfram sukkinu í Landsbankanum, rétt eins og nú væri búið að hengja skúrkana og hinir saklausu bankaráðsmenn væru búnir að þvo hendur sínar. Er þetta svona einfalt? Voru bankaráðsmenn virkilega ekki meðvitaðir um það sem þarna átti sér stað? Eru hendur þeirra þvegnar? Hvað voru þeir að gera þann tíma sem þetta gekk yfir og hvað var Kjartan Gunnarsson að gera þann tíma sem hann var formaður bankaráðsins og af hverju var ekki kippt í taumana fyrr? Það er ekki rétt að Ríkisendurskoðun hvítþvoi bankaráðið í skýrslunni fyrir utan það að skýrslan í málinu er enginn stóridómur. Það er fráleitt. Ég held að málinu verði ekki lokið og spurningum sem hafa vaknað verði ekki svarað fyrr en fram hefur farið opinber rannsókn á þessu máli þar sem endanlega verður skorið úr um það hverjir eru hinir seku og hverjir hinir saklausu í málinu.

Herra forseti. Það eru vissulega tímamót að bankastjórar Landsbankans hafa axlað þá ábyrgð sem þeir báru og sagt störfum sínum lausum. En það eru fleiri sem bera ábyrgð í Landsbankamálinu. Bankaráðið ber þar ábyrgð og greinargerðin sem liggur frammi frá þeim er kattarþvottur. Ráðherra bankamála, hæstv. viðskrh., ber einnig ábyrgð. Það er ástæða til að minnast á dótturfyrirtæki bankans. Hæstv. forsrh. benti í fjölmiðlum réttilega á mun meiri áföll sem dunið hafa á Landsbankanum en laxamálið þar sem bankinn hefði tapað stórfé við gjaldþrot sem lent hafa á bankanum. Hann nefndi á Stöð 2 10. apríl sl. gjaldþrot fjármögnunarfyrirtækisins Lindar og upplýsti að gjaldþrot þess dótturfyrirtækis Landsbankans hafi kostað hann og um leið almenna skattgreiðendur 1 milljarð eða svo eins og hann sagði orðrétt sem væri hlutfallslega eins og Barings bankamálið á sínum tíma. Forsrh. sagði einnig að þetta mál hefði einhverra hluta vegna ekki vakið mikla athygli. Herra forseti. Það var vissulega reynt að kalla fram upplýsingar og viðbrögð við þessu mesta útlánatapi Landsbankans. Þann 6. mars 1996 óskaði ég eftir upplýsingum í þingsölum um þetta stærsta tap Landsbankans frá stofnun hans sem þá var talið samkvæmt upplýsingum fjölmiðla vera 600 milljónir. Það var í fyrirspurn til hæstv. viðskrh. og ég spurði einnig hvort bankastjórar og yfirmenn fyrirtækisins yrðu látnir sæta ábyrgð. Fátt var um svör hjá hæstv. viðskrh. um útlánatapið og ábyrgð stjórnenda. Hæstv. viðskrh. sem er ábyrgur fyrir bankamálum gerði lítið úr öllu saman, máli sem fyrrverandi bankastjóri Sjálfstfl. í Landsbankanum kallar í Morgunblaðinu í dag ,,skelfilegt mál og greinilegt spillingarmál, eins og þau mál gerast verst``, með leyfi forseta. Voru þessir hálauna embættismenn sem kostað hafa skattgreiðendur einn milljarð í útlánatapi í Landsbankanum látnir bera ábyrgð? Nei. Yfirmaður Lindar bar ekki meiri ábyrgð en svo að hann var fljótlega eftir milljarðsgjaldþrotið kominn í gott starf í utanrrn. og er nú á leið utan sem sendifulltrúi íslenska ríkisins í Genf. Og stjórnarformaðurinn, þá einn af bankastjórum Framsfl. í Landsbankanum, var þar áfram þrátt fyrir þetta en samkvæmt hlutafélagalögum er ábyrgð stjórnarformanna mjög mikil í svona málum. Þó svo að Ríkisendurskoðun telji í skýrslu sinni að hann hafi verið innan marka í laxaspillingarmálinu þá skrifaði hann þó undir bréf með röngum upplýsingum til viðskrh. um laxveiðikostnað sinn og hinna bankastjóranna og þar skeikar á þriðja tug milljóna. Það eru þokkaleg skilaboð frá æðsta manni banka að undirskrift sé ekkert að marka eins og hann sagði, bara formsatriði eða hefð. Herra forseti. Hún er víða, spillingin í opinbera kerfinu og löngu tímabært að menn axli þá ábyrgð sem þeir eru kjörnir til eða ráðnir til að bera. Siðvæðingar er vissulega þörf. Í kjölfar þessarar umræðu þarf að ræða hvaða reglur og hefðir við viljum hafa í samfélaginu um afsögn og ábyrgð. Þjóðin lætur ekki bjóða sér þetta lengur.

Herra forseti. Þetta mál hefur farið hátt undanfarið í þjóðfélaginu og gerir enn. Það er hiti í því og tilfinningar. Hér hafa fallið stór orð. Ég held að rétt væri að spara sér sem mest stóru orðin meðan svona erfitt er að sjá til og bíða eftir því að rykið setjist svo að hægt sé að fara að tala um næstu skref í málunum. Reynslan kennir að svona mál koma upp með miklum látum. En svo líður tíminn og þau gleymast og skilja alla jafna lítið eftir sig, það helst að nokkrir einstaklingar og fjölskyldur eiga erfiðara líf en áður en ekkert breytist í meginatriðum. Það sem mér virðist koma í ljós í þessu máli er ekki það að bankamenn hafi veitt lax. Það vissu allir. Það er ekkert nýtt. Það er annað sem er nýtt, merkilegt og athyglisvert. Það er eins og réttlætiskennd sé að festast í sessi með nýjum hætti. Þjóðfélagið er vissulega orðið opnara og gegnsærra. Það er hægt að skoða málin betur mörg hver. En réttlætiskenndina þarf að treysta í sessi með reglum. Ég er sannfærður um að enginn þeirra manna sem sagði upp störfum í Landsbankanum í fyrradag er slæmur maður. En við getum ekki byggt opinbert siðferði á mannkostum einum saman. Það þarf að styrkja stjórnsýsluna með því að innleiða skýrari og almennar siðareglur. Bæði styrkist við það ytra aðhald og innra, það sem kemur frá stofnunum sjálfum. Mér er kunnugt um og það er ágætt að geta haft tækifæri til að segja frá því hér, að Siðfræðistofnun háskólans hyggst hrinda af stað könnun á siðferði í opinberu lífi bæði hérlendis og í nágrannalöndunum, á því hvaða reglur séu í gildi og hvað þurfi og geti betur farið. Mér er kunnugt um það líka að Nýsköpunarsjóður háskólans mun styrkja verkefnið og væntanlega einnig sjálf Ríkisendurskoðun. Þetta gefur eiginlega vonir um að eitthvað gerist til lengri tíma litið. Við erum lítil þjóð sem á að geta búið við skýrar leikreglur þannig að jöfnuður ríki. Með þessu móti er siðbótartal ekki vopn í tímabundinni orrahríð heldur viðleitni til að byggja upp varanlegt lýðræði og réttlæti í samfélaginu. Það má ekki nota ásakanir um siðferðisbresti sem vopn til að ná sér niðri á andstæðingum sínum. ,,Förum við vel með okkar vald?`` spurði hv. þm. Pétur H. Blöndal áðan. Það er réttmætt og nauðsynlegt að við spyrjum okkur þess einnig á þingi. 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við mjög alvarlegt mál eins og fram hefur komið í þeirri umræðu sem fram hefur farið. En það sem vakti sérstaka eftirtekt mína voru orð hæstv. forsrh. áðan. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur ekkert gert í þessu máli. Þeir einstaklingar sem bornir voru sökum hafa sagt af sér og ríkisstjórnin í kjölfarið ráðið einn bankastjóra. Það er það eina sem ríkisstjórnin hefur gert í þessu máli. Það eru í raun og veru öll hin fumlausu viðbrögð sem hæstv. forsrh. talaði um áðan, þ.e. að ráða einn mann í staðinn, það er allt og sumt. Ríkisstjórnin hefur því í sjálfu sér ekki gert neitt annað. Ég vil líka vekja athygli á því tímabili sem Ríkisendurskoðun fór yfir, en þá höfðu ráðherra og bankaráð yfirumsjón, allan þann tíma, með rekstri og almennu eftirliti bankans. Því er eðlilegt að menn spyrji sem svo: Hvernig er þessu eftirliti háttað? Lýtur eftirlitið einungis að þeim upplýsingum sem bakaráðið fær? Hvílir engin skylda á bankaráðinu um að afla sér upplýsinga sjálfstætt? Þetta hljóta að vera grundvallarspurningar því að ef svo er ekki, ef bankaráðið ber einungis ábyrgð á þeim upplýsingum sem það fær en ekki þeim sem það aflar sér ekki, þá er spurning af hverju við erum með bankaráð og hver beri almennt ábyrgð á þessum þáttum málsins. Hæstv. forsrh. sagði áðan að Ríkisendurskoðun hafi hvítþvegið bankaráðið. Hann orðaði það þannig. Þess er hvergi að finna stoð í þeirri skýrslu sem lögð var fyrir þingið að Ríkisendurskoðun hefði á einhverjum stað hvítþvegið bankaráðið. Það er ekki í þeirri skýrslu sem er lögð fyrir okkur. Ef það er í einhverri skýrslu þá er hún annars staðar en hér á þinginu þannig að menn verða að halda þessu til haga. En það breytir því ekki, virðulegi forseti, að þáttur Alþingis er líka nokkuð stór í þessum efnum því aldrei hafa verið gerðar neinar sérstakar hæfiskröfur til þeirra sem starfa í bankaráði. Það hafa aldrei verið gerðar neinar sérstakar hæfiskröfur. Kannski er það svo og kannski eru allir flokkarnir undir þá sök seldir að tilnefningar í bankaráð hafi að miklu leyti verið pólitískir bitlingar og við höfum gert litlar kröfur til þeirra sem sitja í bankaráði þannig að það er kannski dálítið erfitt við þessar aðstæður að ætlast til þess að þeir sem við gerum litlar kröfur til þegar skipað er í bankaráðin skuli sinna jafnmikilvægu hlutverki og að veita heilli bankastofnun eftirlit. Því held ég að í kjölfar þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram sé nauðsynlegt að stjórnarformaður eða formaður bankaráðs í bönkunum eigi sæti í bankanum sjálfum en sé ekki í þessu í hlutastarfi 

Virðulegi forseti. Nú þegar komið er að ákveðnum þáttaskilum í þeim miklu umræðum sem hafa átt sér stað um málefni Landsbanka Íslands hf. upp á síðkastið er ástæða til að reyna að átta sig aðeins á því um hvað þessi umræða hefur snúist. Í fyrsta lagi hefur verið vakin athygli á því á eðlilegan hátt að gríðarlegum upphæðum hefur verið varið til laxveiðiferða á vegum Landsbanka Íslands. Í öðru lagi hefur athygli verið vakin á því sem Ríkisendurskoðun talar um, þ.e. óæskileg viðskipti bankans við fyrirtæki sem tengist einum bankastjóranna. Í þriðja lagi er það að hæstv. viðskrh. var afhent bréf undirritað af tveimur bankastjórum Landsbanka Íslands með ósönnum upplýsingum um þessi mál. Ég býst við að það sé ekki síst það síðasta sem hafi valdið því að upp blossaði þessi mikla reiði vegna viðskipta Landsbankans og framferðis Landsbankans í þessum laxveiðimálum. Loks liggja fyrir í greinargerð Ríkisendurskoðunar nýjar upplýsingar um kostnaðarliði sem ekki hafa verið skýrðir. Það er alveg ljóst þegar við skoðum þetta í þessu samhengi að á þessu máli bera allir þrír bankastjórar Landsbankans jafna ábyrgð. Þeir koma þar allir við sögu. Og þess vegna var það mjög eðlileg niðurstaða og rökrétt hjá þeim öllum að segja af sér, vegna þess að þeir báru þarna jafna ábyrgð. Viðbrögð þeirra voru bæði eðlileg en líka óhjákvæmileg eins og öllum var ljóst. Hvað stendur eftir núna þegar komið er að þessum þætti í umræðunni? Það sem stendur eftir fyrst og fremst er að Landsbanki Íslands hefur skaðast. Hluti af því verðmati sem á sér stað á bankastofnun eins og Landsbanka Íslands er sú viðskiptavild sem bankinn nýtur, það álit sem bankinn nýtur, það álit sem bankinn hefur verið að byggja upp á heilli öld. Það er augljóst að bankinn hefur glatað hluta af þeirri viðskiptavild og það er það alvarlegasta og það mesta af því tjóni sem við erum að tala um þegar við ræðum um Landsbanka Íslands. Þess vegna er það mjög mikilvægt sem hæstv. forsrh. benti hér á, að nú hefur verið reynt að snúa þessu máli við. Gripið var strax til aðgerða og traustur maður ráðinn sem bankastjóri Landsbankans. Það hefur komið fram í yfirlýsingum bankaráðsins að ætlunin er að taka upp ný vinnubrögð. Vonandi leiðir það til þess að bankanum takist að ná að nýju þeirri viðskiptavild sem hann naut meðal þjóðarinnar og okkur takist að endurreisa orðstír þessarar mikilvægu fjármálastofnunar. Það er mjög mikið í húfi fyrir okkur öll, fyrir íslenska þjóð, fyrir Landsbankann og viðskiptavini hans.

Virðulegi forseti. Það er eitt í þessari umræðu sem er ekki hægt að skilja við á þessari stundu og á þessum stað án þess að fá það skýrt. Í svokallaðri greinargerð bankaráðs segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í lok greinargerðar Ríkisendurskoðunar kemur fram sú afdráttarlausa skoðun að bankaráð Landsbanka Íslands hafi rækt hlutverk sitt sem eftirlitsaðili með fullkomlega eðlilegum hætti ...`` Virðulegi forseti. Ég er búinn að lúslesa greinargerð Ríkisendurskoðunar. Ég finn hvergi þá einkunnagjöf sem hér er vísað til. Hæstv. forsrh. vísaði einnig til þessa og raunar hæstv. viðskrh. sömuleiðis. Ég kalla eftir því hér og nú að lesið verði upp fyrir mig úr þessari greinargerð Ríkisendurskoðunar hvar er að finna þessa syndakvittun Ríkisendurskoðunar til handa bankaráði Landsbanka Íslands. Á meðan það hefur ekki verið gert eru þetta auðvitað staðlausir stafir sem hér hefur verið haldið fram, bæði í þessari svokölluðu greinargerð og einnig í orðum hæstv. ráðherra. Það er ekki hægt að ljúka við þessa umræðu hér öðruvísi en að fá þetta fullkomlega skýrt. 
             Að vísu var ýjað að því áðan að ríkisendurskoðandi hefði hugsanlega sagt þetta einhvers staðar. En hvergi er að finna um þetta einn einasta staf og ég bið um að þetta verði lesið fyrir mig ef það er einhvers staðar að sjá.

Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að fá það fram hvort hæstv. viðskrh. telji málinu lokið af sinni hálfu á Alþingi með þessari skýrslugjöf. Ég tel nefnilega að málinu sé alls ekki lokið. Líkt og síðasti ræðumaður sé ég hvergi í skýrslu Ríkisendurskoðunar þá syndakvittun sem hæstv. forsrh. sagði að bankaráðið hefði fengið. Við þurfum að ræða greinargerð bankaráðsins vegna þess að mörgum spurningum er enn ósvarað um hlut og eftirlitsskyldu bankaráðsins. Við þurfum líka, herra forseti, að óska eftir því að hæstv. viðskrh. gefi Alþingi skýrslu um hvort krafist verði endurgreiðslu á oftekinni risnu. Líka hvernig farið verður með þann misbrest sem virðist vera í skattalegri meðferð. Ríkisendurskoðun segir að eðlilegt sé að skattframtal verði leiðrétt ef frádráttarbær kostnaður vegna risnu sé oftalinn í framtölum. Þess vegna þurfum við að fá skýrslu um þetta tvennt ásamt umræðu um greinargerð bankaeftirlitsins. Við eigum líka eftir að fá svör frá Ríkisendurskoðun varðandi fyrirspurnir sem ég hef lagt fram. Ríkisendurskoðun svarar bara einni fyrirspurninni og viðurkennir meira að segja að það svar sé ófullkomið vegna þess að sagt er --- og það snertir risnuna og ferðalögin, að Ríkisendurskoðun kannaði þó ekki sérstaklega nánari sundurliðun í heildarkostnaði einstakra gjalda. Og fyrirspurn mín var frá árinu 1993 en ekki 1994 eins og Ríkisendurskoðun tilgreinir. Einnig er ósvarað fyrirspurnum frá mér sem beint var til Ríkisendurskoðunar að staðreyna, um starfskjör og lífeyrisréttindi bankastjóra og aðstoðarbankastjóra og einnig varðandi stjórnargreiðslur, lífeyrisgreiðslur og ferða- og bílahlunnindi stjórnenda frá þessum tíma. Þessu er öllu ósvarað. Einnig segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar að heildstæð athugun á ferðakostnaði hafi ekki farið fram vegna tímaskorts hjá Ríkisendurskoðun. Og ég minni á að við þurfum einnig að fá skýrslu um það til þingsins. Þegar sú niðurstaða Ríkisendurskoðunar liggur fyrir, þá þarf einnig að ræða hana. Ég spyr ráðherrann: Mun hæstv. ráðherra gefa Alþingi skýrslu um þau atriði sem ég nefndi sem enn er ósvarað og niðurstaða ekki fengin í? Það er mjög mikilvægt að fá það fram, herra forseti, við lok þessarar umræðu hvort ráðherrann telji virkilega að málinu sé lokið af hans hálfu, vegna þess að það er það ekki. Í mínum huga hefur ráðherrann alls ekki skýrt nægjanlega fyrir þinginu ábyrgð sína í þessu máli. Ég minni einnig á það í lokin, herra forseti, að við höfum ekki rætt þann þátt sem snýr að þinginu og framkvæmdarvaldinu og hvernig forsrn. og þingheimur allur ætlar að bregðast við til að styrkja stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. fór áðan í ræðu sinni yfir efni skýrslu Ríkisendurskoðunar og sagði sem svo að menn gætu ekki valið úr henni það sem þeir vildu og hvað ekki. Annaðhvort taka menn Ríkisendurskoðun trúanlega eða ekki. Ég get ekki annað en bent á það í tengslum við þessi ummæli hæstv. forsrh. að hingað til hafa það helst verið hæstv. ráðherrar sem hafa viljað velja úr hvenær skýrslur Ríkisendurskoðunar eru réttar og hvenær ekki og man ég ekki betur en að ríkisendurskoðandi og stofnunin hafi setið undir stöðugri gagnrýni vegna nýlegrar skýrslu frá embættinu. Þurfti ríkisendurskoðandi að svara fyrir sig símleiðis frá útlöndum trekk í trekk. Það er einna helst úr herbúðum hæstv. ráðherra sem gagnrýni á störf þessarar þörfu stofnunar hafa komið fram og það er rétt að halda því til haga hér. Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu á sér margar hliðar sem enn er eftir að skoða og sem verðugt væri að skoða. Ég vil benda á eitt atriði til íhugunar. Í greinargerð bankaráðs í kaflanum um laxveiðar segir að farnar hafi verið ferðir með öðrum bönkum og má þá draga þá ályktun að þar hafi menn verið að ræða viðskipti því annars er óheimilt að stofna til kostnaðar sem bankinn greiðir, þ.e. tilefnið verður að þjóna hagsmunum bankans. En ef menn voru að ræða viðskipti í þessum ferðum, væntanlega með öðrum bankastjórum, getur þá verið og er það ekki beinlínis líklegt að slíkar ferðir hafi stangast á við samkeppnislög? Er það eðlilegt að verið sé að greiða niður slíkar ferðir, að bankinn standi fyrir því að menn séu að ræða saman um viðskipti, menn sem eru í forsvari fyrir stofnanir sem eru í samkeppni? Það er margt sem enn á eftir að skoða í tengslum við þetta mál, enda er alveg ljóst að þetta milljónatugabruðl sem hér hefur komið í ljós verður ekki afgreitt með 15 síðna skýrslu Ríkisendurskoðunar og uppsögn þriggja bankastjóra. Málið er einfaldlega stærra en svo, herra forseti.

Herra forseti. Þessi umræða hefur verið góð en allt of stutt fyrir þá sem aðeins hafa fengið heilar þrjár mínútur til umráða. Eftir situr í mínum huga að ég er ekki sannfærð um að nógu mikið breytist til batnaðar við það að skipt er um bankastjóra. Það að stjórnmálaflokkarnir hafa skipað bankaráðin hefur leitt af sér þá vafasömu hefð að þau starfa á ábyrgð Alþingis og hvorki bankaráðsmenn né hæstv. bankamálaráðherra hafa sætt þeirri ábyrgð sem annars væri eðlileg. Þetta sýnir að mínu mati vel að skynsamlegra er að ráðherrar skipi stjórnir ríkisstofnana eins og nú er að verða algengara og í samræmi við nútímastjórnarhætti. Núverandi bankaráð Landsbankans er kosið af viðskrh. sem fer með öll hlutabréfin í Landsbankanum hf. Hæstv. viðskrh. kaus hins vegar að gera litlar breytingar á bankaráðinu frá því sem áður var og þar sitja nú flokkspólitískir fulltrúar sem eru vanir því að flokkar þeirra taki á sig ábyrgðina. Er ekki orðið tímabært, herra forseti, að bankaráðin verði kjörin á faglegum forsendum og að þau og viðskrh. taki á sig þá ábyrgð sem þeim ber? Þó að þessu máli sé augljóslega ekki lokið þar sem nauðsynlegt er að rannsaka fyrirsjáanleg lagabrot, þá er mjög umhugsunarvert hvort hæstv. viðskrh. og bankaráðið ætli að láta viðkomandi stjórnmálaflokka sitja uppi með ábyrgðina. Er það betri kostur að mati hæstv. viðskrh.?

Herra forseti. Ég hef fullan skilning á að þetta mál liggi þungt á hv. þingmönnum. Það liggur þungt á þjóðinni allri, því miður, og þetta er ekki bara áfall fyrir Landsbankann sem þarna kemur upp. Þetta er áfall fyrir alla þjóðina því að þjóðin er eigandi þessa banka. Ég held hins vegar að þau mál sem núna liggja fyrir í skýrslum á þinginu og liggja alveg ljós fyrir verði ekki leyst til hagsbóta hvorki fyrir Landsbankann sem fyrirtæki né fyrir þjóðina með gífuryrðum og stóryrðum eins og hér hafa verið höfð frammi í umræðunni, því miður. Varðandi lögsókn og lögreglurannsókn kemur það skýrt fram í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir frá bankaráði Landsbankans, að bankaráðið hefur ráðið sér lögfræðing, Jón Steinar Gunnlaugsson, til að gæta réttarstöðu bankans í málinu og það er bankaráðsins að taka ákvarðanir um framhald þess máls. Það tímabil sem hérna er til umfjöllunar er tímabilið 1994--1997. Á þeim tíma var Landsbanki Íslands ríkisviðskiptabanki. Það var Alþingi sem kaus bankaráð bankans hlutfallskosningu á Alþingi og fulltrúar þeirra flokka sem höfðu þann styrk á þinginu og buðu fram í þeirri kosningu fengu sína fulltrúa kjörna í bankaráðið. Alþingi bar ábyrgð á því bankaráði og þeir fulltrúar sem þar sátu báru ábyrgð gagnvart Alþingi. Það er líka hins vegar alveg ljóst að viðskrh. á hverjum tíma er eftir sem áður yfirmaður bankamála í landinu.  Það sem núna hefur hins vegar gerst frá seinustu áramótum er að breyting hefur orðið á rekstrarformi ríkisviðskiptabankans. Honum hefur verið breytt í hlutafélag. Viðskrh. fer með þá ábyrgð að vera eini hluthafinn í Landsbanka Íslands hf. og kýs bankaráð á aðalfundi. Það bankaráð ber ábyrgð gagnvart viðskrh. og viðskrh. ber ábyrgð á því bankaráði. Rannsókn þessa máls snýr ekkert að því bankaráði sem núna er starfandi og breytir engu um það þó að sömu aðilar að stofni til sitji í bankaráðinu sem einstaklingar vegna þess að ábyrgðin er annars vegar gagnvart viðskrh. og hins vegar gagnvart Alþingi og á því er munur. Ég vona að hv. þingmenn geri sér grein fyrir því. Það sem hins vegar hefur gerst núna...  
            

Forseti biður hv. þingmenn að gefa hljóð.

Breytingin sem núna hefur átt sér stað er sú að ráðningarsamningur eftir að hlutafélagaformið kom til --- og þetta segir okkur kannski ekki neitt annað en það að ríkisviðskiptabankaformið var úrelt og er úrelt og það hefur orðið breyting með hlutafélagaforminu. 

Hvers konar rugl er þetta?

Hv. þm. Ögmundur Jónasson ætti að lesa yfirlýsingu bankaráðsins áður en hann hefur þau stóryrði uppi sem hann fer hér með vegna þess að það kemur fram, hv. þm., í þeirri yfirlýsingu sem liggur fyrir hjá bankaráðinu.

Ráðherrann ruglar.

Aðalbankastjóri bankans hefur lýst því yfir að ekki verði lagt í neinn kostnað nema sem skilar bankanum raunverulegum tekjum. Ríkisendurskoðun fer núna með endurskoðun bankans en velur til þess fulltrúa. Það er ekki viðskrh. sem gerir það. 
             Aðalatriðið er þetta, og ef hv. þingmenn bera hag Landsbankans fyrir brjósti eins og mér virðist að hv. þingmenn hafi viljað gera við þessa umræðu, þá mun það ekki þjóna hagsmunum Landsbankans sem banka