Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Stefánsson, framsögumaður: Jeg skal reyna að lengja umræðurnar ekki mikið að þessu sinni. Þær urðu miklar við 2. umr., svo að það er að bera í bakkafullan lækinn, að tala mikið um þetta mál nú. Brtill. nefndarinnar við frv. eru framkomnar samkvæmt framkomnum bendingum í fyrri umræðum málsins; því fer harla fjarri, eins og jeg gat víst um við 2. umr., að nefndin hafi viljað ganga á hlut nokkurs manns, er hjer á hlut að máli. - Eins og jeg tók fram við 2. umr., var nefndin í vafa um sektarákvæðin, hvort þau væru ekki sett of hátt. Hún hefur komist að þeirri niðurstöðu, að rjettast væri, að breyta ákvæði frv. um þetta efni samkvæmt því, sem farið er fram á í 1. brtill. nefndarinnar á þgskj. 174. Það er farið fram á það, að sektin fari ekki upp úr vissu hámarki. Það er hugsanlegt, eins og háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.) benti á við 2. umr., að hámark sektanna samkvæmt frumv., eins og það er nú, geti orðið óbærilega hátt, þótt það sje ólíklegt. Nefndinni þótti og rjett, að sleppa lægra hámarki sektanna eins og það er ákveðið í frv. Hins vegar vildi hún ekki setja niður lámark sektanna í 1. gr. Þessar sektir hafa staðið í lögunum um 20 ár. Þetta hafa verið tíðustu sektirnar, og menn eru orðnir vanir þeim. Nefndin áleit og, að það væri ekki í samræmi við anda frumvarpsins, að lækka sektirnar meira. En jafnframt þessu hefur nefndin talið rjett, að taka upp í frv. það ákvæði úr veiðitilskipuninni, að byssan skuli vera upptæk, ef fuglinn er drepinn með byssuskoti. Þetta er og í samræmi við ákvæði annara gildandi laga, t. d. laganna um botnvðrpuveiðar, þótt í stærri stíl sje. Eftir þeim lögum eru suk aflans veiðarfærin upptæk. Nefndin hikaði ekki við, að taka þetta ákvæði upp í lögin, og býst við, að það kunni að leiða til þess, að menn horfi meira í að brjóta þau en ella, ef það er þar ekki. Að vísu munu dómarar ekki að jafnaði hafa beitt þessu ákvæði, er þeir hafa ákveðið sektir fyrir æðarfuglaskot, þótt það sje í lögunum. Jeg vona, að allir geti fallizt á 1. gr., ef hún verður eins og nefndin nú leggur til. Þá kemur brtill. við 3. gr., um að fella burt orðið „hirða“ og í sambandi við þá brtill. er farið fram á, að bætt sje nýrri málsgrein aftan við greinina, er svo hljóðar: „Nú finst dauður æðarfugl í vörzlum manns, og skal hann þá færa sönnur á, að hann hafi ekki drepið fuglinn, eða verið valdur að dauða hans, svo að honum verði gefin sök á, ella sektist hann samkvæmt 4. gr.“ Lögfróðir menn hafa, og það gamlir og glöggvir lögfræðingar, bent nefndinni á, að þetta væri ekki heppilegt ákvæði, og það væri gagnstætt eðli allrar löggafar, að heimta sannanir fyrir því, að menn hafi ekki framið eitthvað. Raunar eru lík ákvæði til í lögum um sölu og veitingar áfengra drykkja, en þetta er ekki betra fyrir það. Af þessu kemst nefndin að þeirri niðurstöðu, að rjettast væri, að taka þetta breytingarákvæði aftur, og því tek jeg 4. og 5. brtill. aftur fyrir hönd nefndarinnar. Nefndin var altaf heldur treg til þessarar breytingar, sem að vísu var gerð í samræði við Iögfræðing. Jeg fæ heldur eigi sjeð, að mikill atvinnuhnekkir geti verið að því, þótt bannað sje að hirða dauða æðarfugla. 6. og 7. brtill. eru í samræmi við þá stefnu, að lækka sektirnar, og því eru þær sektir, er þar ræðir um, færðar niður. 8., 9., .10. og 11. brtill. miða , að því, stytta banntímabilið, sem ákveðið er í frv., og vegalengdir frá friðlýstu æðarvarpi, þar sem hvorki má skjóta nje leggja net. Það verður því ekki ástæða til að óttast, að rjettur varpeiganda skerði rjett annara manna út í frá, ekki sízt af því, að það hefur ekki heyrzt, að þau takmörk, er sett voru í tilskipunina 1849, hafi valdið ágreiningi milli varpeiganda og annara manna. Síðasta brtill. er tekin upp að ráði góðs og glöggs lögfræðings hjer í deildinni, og nefndin telur hana mikið til bóta. Brtill, á þgskj. 196 og 198 standa í sambandi hvor við aðra, að ef brtill. 196 verður feld, þá verður viðaukatill. á þgskj.198 tekin aftur. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meira um reggjatöku varpeiganda. Það hefur mikið verið talað um það áður, og það er engin þörf á að bæta við það. Það virðist vera trúaratriði fyrir sumum háttv. þingdeildarmönnum, að það megi takmarkalaust taka eggin frá iuglinum, án þess að það skaði nokkuð æðarvarpsræktina, eða tefji fjölgun æðarfuglsins, og að það valdi ekki neinum skaða. Jeg hef ekki heyrt neinar þær ástæður færðar, er sannfæri mig um rjettmæti þessarar skoðunar. En það þykir mjer ósamkvæmni, að um leið og lagðar eru háar sektir við að drepa æðarfugl, er hann er skriðinn úr egginu, þá sje varpeigendum veitt einkaleyfi til að drepa hann, áður en hann skríður úr egginu.



Jeg get verið háttv. nefnd þakklátur fyrir brtill. hennar á þgskj. 194. Þær koma að mestu heim wið ummæli mín við 2. umr., og jeg tel frv. mjög bætt, ef þær verða samþyktar. Jeg á hjer brtill. á þgskj. 196, og þarf jeg ekki að fjölyrða um hana. Jeg hef áður gert grein fyrir skoðun minni í þessu efni. Jeg álit það hvorki eðlilegt nje nauðsynlegt að banna varpeigendum að taka eggin, að banna þeim með öðrum orðum að taka eign sína, og sama er að segja um það ákvæði, að eigi megi hirða dauðaæðarfugla. Það er alt öðru máli að gegna um þetta, en um bannið gegn drápi á fuglinum. Fleygur fuglinn er einskis manns eign, en egg og dauðir fuglar eru eign þess manns, er á landið, sem þau finnast á. En samt skal jeg geta þess, að jeg mundi vera þessu meðmæltur, ef þessi ákvæði væru nauðsynleg, en jeg get ekki sjeð, að svo sje. Háttv. framsögum. (S. St.) tók aftur 4. og 5. brtill. nefndarinnar Jeg get ekki fallizt á þær ástæður, er hann færði fyrir því. Jeg tók það fram við 2. umr., að það yrði engin ástæða færð fyrir því, hvorki frá lagalegu nje siðferðilegu sjónarmiði, að banna að hirða dauðau æðarfugl. Og jeg fæ ekki sjeð, að 5. brtill. nefndarinnar, sem nú á að taka aftur, sje varhugaverð frá lagalegu sjónarmiði. Hjer á að tryggja mönnum rjett til þess, að þeir geti haldið eign sínui, og hví skyldu þeir vera ofgóðir til að sanna eign sína. Fuglinn rekur á land einhvers; hann á hann að guðs og manna lógum, og hví skyldi hann ekki mega hagnýta sjer hann eins og hann vill. Háttv. framsögum. (S. St.) bar fyrir sig álit lögfræðings um þetta breytingarákvæði. Jeg hef líka talað við lögfræðing um þetta, justitiarius, og hann sá engan annmarka á þessu ákvæði. Kringumstæðurnar eru oft þannig, að koma má sönnunargögnum við. T. d. á maður hrognkelsanet á sjó, og finnur í þeim tvær dauðar kollur; ef tveir menn eru með, þá er það nægileg sönnun. Jeg skal nefna eitt dæmi enn. Maður gengur á fjörur, eins og víða á sjer daglega stað; hann er að líta eftir, hvort ekki hafi eitthvað rekið, svo sem trje, hval, fugl, og nú fer svo, að hann finnur sjórekinn dauðan fugl, sem hann svo tekur heim með sjer og sýnir. Geti hann nú sannað, að hann hafi ekki haft með sjer neitt verkfæri, er hann hafi getað drepið fuglinn með - og það á honum oftlega að vera innanhandar - þá ætti hann að vera sýkn saka, þótt hann hafi hirt dauðan fugl. Jeg skora því á háttv. deild að samþykkja brtill. um að hirða megi dauðan æðarfugl að ósekju, þegar það sannast, að sá á engan þátt í dauða fuglsins, sem hann hirðir. Slíkt verður engum að tjóni, en rjettindum manna er betur borgið á þann hátt. Jeg tek því upp báðar brtill. háttv. nefndar, er hún kvaðst taka aftur. Að endingu tek jeg það fram aftur, að jeg mun greiða atkvæði með brtill. háttv. nefndar, því mjer lika þær betur en tilsvarandi ákvæði frv.



Jeg hafði svarið við skegg mitt, að taka ekki til máls við þessa umræðu. En nú er svo komið, að jeg get ekki lengur orða bundizt. Það rekur svo langt, að þessi blessuð friðunarlög eru að verða eitthvert mesta ófriðarefnið á þinginu. Eins og bitlingarnir eru örðugasta viðfangsefnið bak við tjöldin, eins gerist þetta mál það framan við þau. Jeg hef altaf verið hlyntur æðarvarpi, frá því jeg var drengur, og að mínu viti er þetta frv. gott. Mest hefur verið deilt um eggjatökuna. Jeg álít hana skaðlega. Þegar jeg var drengur í Akureyjum, var þar mikið æðarvarp, og var jafnan lögð mesta áherzla á, að eggin væru ekki tekin, enda liggur það í hlutarins eðli, að aldrei kemur ungi úr því eggi, sem etið er. Jeg hef og talað við ýmsa varpmenn, sem álíta eggjatökuna skaðlega. Þá skal jeg minnast á 4. og 5. brtill. háttv. nefndar, sem hún kvaðst taka aftur, en háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) hefur vakið til lífs aftur. Jeg varð feginn, er jeg heyrði, að háttv. nefnd tók brtill. þessar aftur, því að það er mjög óheppilegt, að slík ákvæði komist inn í löggjöfina sem þar eru. Til þess að sanna, að maður sje sýkn af drápi fuglsins, þarf hann fyrst og fremst að sanna það, hve nær fuglinn hafi dáið, og þar næst helzt líka, að hann hafi þá sjálfur verið annarsstaðar. Jeg felli mig miklu betur við ákvæði gildandi laga um þetta en brtill., þau ákvæði að alls ekki megi hirða dauðan æðarfugl. Brtill. mundi, ef hún yrði samþykt, gefa mönnum átyllu til að fara kringum lögin. Ástæðurnar, sem færðar hafa verið fyrir því, að hart væri að banna mönnum, að hirða dauðan æðarfugl, eru ögn veikar. Fyrst og fremst er nú lítil björg í dauða fuglinum; og í öðru lagi munu flestir hafa fremur óbeit á að neyta kjöts af dauðum fugli, sem þeir vita ekkert um, hvað að bana hefur orðið, því að aldrei er að vita, nema kjötið sje af einhverjum orsökum heilsuspillandi (Guðj. G. Fiðrið er þó nokkurs virði). Það er líka iðulega skemt og harla lítils virði.

Steingr. Jónsson: Mjer finst h. þm. Vsk. (S. E.) og h. þm. Ísafjk. (S. St.) gleyma því, hvernig málið horfir við fyrir dómaranum. Jeg er leiddur heim á bæ, og mjer sýndur þar dauður æðarfugl, sem einhver hefur hirt. Eftir frv. yrði jeg skilyrðislaust að sekta þann, er fuglinn hirti, í fyrsta sinn 5 kr., annað sinn um 10 kr. og þannig áfram, þangað til hámarki sektanna væri náð. Þetta yrði jeg alveg eins að gera, þótt maðurinn gæti fært óyggjandi sannanir fyrir því, að hann hefði fundið fuglinn dauðan - og jeg hef sýnt fram á með dæmum, að þær sannanir er oft hægt að færa. Þetta er ekki í samræmi við aðra löggjöf vora, og jeg vil, að í þessu máli sem öðrum, sje tekið tillit til fullra sannanagagna, þegar ákveða skal sekt eða sýknun mannsins.



Jeg átti 8 brtill. við 2. umr. málsins: það var farið miklu ver með þær, en vant er að fara með sjálfan æðarfuglinn. Þó hafa þær tímgast furðu vel, því nú eru fæddar af reim 15 nýjar brtill. og margar svipaðar brtill. mínum. Jeg gæti því verið vel ánægður með áframhaldið, og sagt eins og þar stendur: „Brjánn fjell, en hjelt velli.“ Lítið eitt vil jeg þó minnast enn á hagnýting æðarareggjanna. Það er hjer eins og annarsstaðar, að „varðar mest til allra orða, að undirstaðan rjett sje fundin“. Undirstaðan, sem formælendur frv. byggja á, er þessi: Ef engin egg eru tekin og og enginn fugl drepinn af mannavöldum, þá hlýtur fuglinum að fjölga. Þetta sýnist vera orðið fullkomið trúaratriði þeirra, sem fyrir málinu berjast, og nú seinast kom það fram í ræðu hv. þm. Vsk. (S. E.). En hjer er ekki nóg að trúa, hjer þarf að leita sannfróðleiks, að jeg taki mjer í munn orð h. 2. kgk. (E. Br.) í öðru máli. Hjer eru ritningar, sem ekki er vanþörf á að rannsaka. Jeg skal benda á eitt eftirtektavert atriði; það er andavarpið við Mývatn. Þar eru árlega tekin andaregg. Jeg hef ekki getað fengið fulla vissu um, hve mðrg, en heyrt hef jeg, að það mundi ekki vera undir 60,000 á ári. Hjer er um lítið svæði að ræða, nálega hverfandi í samanburði við allar Íslands strendur, og væri líklegt, að hjer sæi högg á vatni; að minsta kosti mundu andmælendur mínir fullyrða það, ef um æðaregg væri að ræða. En nú kemur fleira til greina en eggjatakan. Á haustin fljúga endurnar til sævar. Þær eru ófriðhelgar, og ekki hlífzt við að skjóta þær. Haldið þið nú ekki, að andarvarpið við Mývatn gangi fljótt til þurðar ? Jeg hef spurzt fyrir um þetta hjá h. 3. kgk. (Stgr. J.), og ægir hann mjer, að undanfarin ár hafi andavarpið aukizt við Mývatn, þrátt fyrir eggjatðkuna og andadrápið. Jeg ætla enga ályktun að draga af þessu, en víkja að öðru. Æðarvarpsmennirnir geta brugðið mjer um vanþekkingu, og þeim er það ekki ofgott. En hjer kemur til greina eitt grundvallarlögmál náttúrunnar, það lögmál, að á hverjum ákveðnum bletti getur ekki lifað nema tiltekin tala einstaklinga, sjeu lífsskilyrðin að öðru leyti óbreytt. Þegar út yfir þau takmörk fer, tekur fyrir fjölgunina. Við skulum skoða þetta með dæmum. Bóndi á mátulega vetrarbeit fyrir 10 hesta, þótt vetur sje nokkuð harður. Ef hann nú setti 30 hesta á þetta beitarland, þá er hætt við, að eilthvað fjelli af hrossunum, og geri harðan vetur, á hann á hættu, að þau falli öll. Ef alt sauðfje okkar væri látið lifa á útigangi, þá er það sjálfsagt öllum ljóst, að það væri miklum takmörkum bundið, hve margt þannig gæti lifað, og ekki mundi því fjölga sí og æ. Einstöku menn sýnast vera svo skammsýnir, að þeir sjái ekki, að líkt muni vera með æðarfuglinn, og það muni vera takmörkum bundið, hvað margir æðarfuglar muni geta lifað hjer við land vetrarlangt. Þó vil jeg ekki fullyrða, að ekki geti lifað hjer fleiri æðarfuglar en nú eru. Það mál er órannsakað, En athugavert er það, að um langan tíma hefur engin dýrategund hjer verið svo vernduð sem æðarfuglinn. Varplandið hefur verið friðað á allan hátt og verndað, fuglinn sjálfur friðhelgur að lögum, og bannað að selja eggin. En þrátt fyrir alt þetta, er ekki útlit fyrir, að þessu fuglakyni hafi verulega fjölgað. Verzlunarskýrslunar sýna, að dúntekjan muni því nær standa í stað. Þegar á alt þetta er litið, fer að vakna efi um, hvort hjer muni geta lifað öllu meira af æðarfugli yfir veturinn en nú er hjer. Þá kemur það til skoðunar, hvort ekki sje óskynsamlegt, að vera að takmarka enn meir hagnýting eggjanna. Öll þessi ströngu ákvæði eru bygð á þeirri óbifanlegu trú, að sje fuglinn verndaður nógu rækilega með friðunarlögum, þá muni hann geta fjölgað takmarkalaust. Þessir menn gera sjer ekki ljóst náttúrulögmál það, sem jeg nefndi áðan, það lögmál að öll fjölgun einstaklinganna er bundin þeim takrnörkunum, sem náttúran sjálf setur henni. Þetta er mjer ljóst, og því er jeg mótfallinn frv., eins og það nú er. Málið þarf miklu meiri rannsóknar við, en hægt er að gera hjer á þingi; því þyrfti að rannsaka það rækilega milli þinga, og fá til þess kunnáttumenn. Þá fyrst getum vjer vænzt þess, að fá skynsamleg friðunarlög.



H. 6. kgk. (G. B.) tók það fram, að Brjánn fjell, en hjelt velli. Satt var það, að brtill. h. 6. kgk. (G. B.) fjellu, en ekki hjeldu þær velli, því að höfuðbreytingartillaga 6. konungkj: (G. B.) tillagan um blikadrápið, fjell svo rækilega, að jeg er viss um, að hún rís aldrei aftur upp; enda er það auðsætt, að ef allir blikarnir væru drepnir, þá mundi fljótt verða úti um æðarvarp. H. 6. kgk. (G. B.l sagði, að það, sem við töluðum um eggjatökuna, væri bygt á tómri trú og engu öðru. En jeg segi eins og h. 6. kgk. (G. B.), jeg hef töluvert vit á æðarvarpi, ekki síður enn hann. Jeg fer ekki í neina launkofa með þetta, því að það er gott að h. d. viti, að sá talar, sem vit hefur á málinu; þess meira tillit mun hún taka til orða hans. H. 6. kgk. (G. B.) sagði, að andavarp hafi aukizt við Mývatn, þrátt fyrir það, þótt egg hafi verið hirt þar. En hefur h. þm. (G B.) nokkra sönnun fyrir því, að það hefði ekki aukizt enn meir, ef engin egg hefðu verið tekin. Það liggur þó í hlutarins eðli, að því meira, sem fækkað er af afkvæminu, því minni er von fjölgunarinnar. H. 6. kgk. (G. B.) fór mörgum orðum um það, að fjölgunin væri háð lífsskilyrðunum. Að nokkru leyti er þetta rjett. En mundu lífsskilyrðin hafa orðið nokkuð verri fyrir ungann úr egginu, sem jetið var, en fyrir hina ungana? Mundu þeir ekki hafa öðlazt sama lífskraft, sem hinir, ef þeir hefðu fengið leyfi til að dafna ? Mjer er ómögulegt að hverfa frá því, að mjer finst mjög óheppilegt að halda 5. ,brtill. á þgskj.196; þótt dauður æðarfugl finnist í neti, þá er ekki með því sannað, hvernig hann hefur látið lífið, það getur hafa orðið af völdum þess, sem yfir netinu rjeði. Hjer getur komið fram, það sem kallað er „probatio diabolica“. Forseti hefur bannað að viðhafa ljót orð, svo jeg þori ekki að þýða latinuna, en í lágum rórn get jeg skotið því að h. n., að það þýðir „djöfulleg sönnun.“



Jeg er samþykkur stefnu frv., því jeg er einn af þeim, sem vil vernda og efla þennan atvinnuveg sem mest. Jeg viðurkenni líka, að ákvæðið um takmörkun eggjatökunnar sje í sjálfu sjer rjett; því að fyr fáum vjer ekki fulla reynslu fyrir því, hvað þessi atvinnuvegur getur aukizt en eggjunum er hlíft. Það liggur í augum uppi, að því fleiri ungar, sem úr eggjum koma, því meiri líkindi eru fyrir fjölgun fuglsins, og því meira til fyrir vanhöldum. Jeg er því í sjálfu sjer meðmæltur sem mestri eggjafriðun, þó að mjer þyki frv. fara fulllangt. Aftur þyki mjer brtill. á þgkj. 196 fara of skamt, því að ef hún er samþykt, geta varpeigendur eftir sem áður tekið æðaregg, alveg eins og nú á sjer stað. Þessvegna hef jeg komið með viðaukatillögu við hana, ef hún kynni að verða samþykt. Að vísu má segja, að hver varpeigandi ætti að sjá svo hag sinn, að hann hagaði eggjatökunni eftir því, sem hann áliti heppilegast fyrir efling varpsins, og ljeti alveg vera að taka egg, ef hann teldi það hollast varpinu, og væri gott, ef þetta yrði með sanni sagt um alla; en það vitum vjer, að menn eru mishagsýnir og misframsýnir. Stundarhagurinn ræður of miklu hjá svo mörgum. Jeg þekki dæmi þess, að varp getur vaxið mikið, þó að talsvert sje tekið af eggjum og einnig minkað, þó að lítið sje tekið af þeim. En fleira getur valdið því, hvort varp vex eða minkar, en það, hvort mikið eða lítið er tekið af eggjunum, og verður því ekki með vissu sagt á hverjum stað, hver orsökin er til þess, að varp vex eða minkar. Jeg ætla svo að minnast nokkuð á brtill. mína; hún er bygð á reynslu, sem fengizt hefur við varp það, sem jeg hef nú umráð yfir, þó ekki á eigin reynslu minni; hún er of stutt til þess, heldur af reynslu manns þess, sem þar hafði umsjón með varpinu síðustu 8 ár. Þegar hann tók við varpinu, varð hann þess brátt var, að eftir hafrót og brim á haustum, lágu æðarungarnir dauðir hópum saman í fjörunni. Hann áleit því, að það mundi miklu skifta, að ungarnir gætu orðið sem elztir og öflugastir fyrir haustið; þá mundu þeir geta betur staðizt sjórótið. Þegar hann hafði hirt varpið í 3 ár, tók hann því upp þá reglu, að taka ekkert egg fyrsta mánuð varptímans, nema svonefnd „kaldegg“, en tók síðan öll þau egg, sem eftir það voru orpin. Afleiðingin af þessu var sú, að ungarnir fóru hjer um bil jafngamlir úr varpinu, og að engir voru þeir mjög ungir, þegar haustaði; og svo brá við, að síðan fann hann örsjaldan brimdauða æðarunga í fjörunni á haustum. Þegar hann tók við varpinu, var dúntekjan um 100 pd. á ári, en jókst síðan í 4 ár um 10 pund á ári, og í fyrra um 6 pd. Þessi hefur nú reynslan verið á þessum stað. Þegar maður þessi byrjaði að taka eggin, hafði hann merkt öll þau egg, er þá voru orpin og voru þá mjög víða 6 egg í hreiðri. Þegar hann nú tók nýorpin egg, ljet hann eldri egg í staðinn, og tók sú æður þau að sjer, sem var að verpa, og ungaði þeim út. Þau egg, sem hún sjálf varp, tók hann jafnóðum. Bar ekki á, að þessi flutningur gerði neitt til. Það var mjög lítið af ónýtum eggjum eftir í hreiðrunum við varplokin. Við þetta varð allur unginn hjer um bil jafngamall og alt að mánuði eldri, en margt af ungunum mundi hafa orðið, ef alt af hefði verið tekið eitthvað af eggjum úr hverju hreiðri allan varptímann, eins og tíðast er. Þess vegna hlaut hann að vera betur undir það búinn að standast haustbrimin. En þetta hlaut einnig að hafa góð áhrif á fuglinn, sem síðast varp; hann tók auðvitað minna að sjer og megraðist minna, þá er ásetutíminn styttist fyrir honum. Því eins og kunnugt er, tekur kollan ekki fæðu meðan hún situr á. Þessi fugl var því betur undir búinn, til að taka á móti hausthretunum og standast þau. Það virtist því, að þannig löguð eggjataka yrði til að tryggja bæði líf unganna og fullorðna fuglsins. Og reynslan varð sú, sem jeg sagði, að varpið jókst til muna, þó að það auðvitað einnig geti komið til af öðrum orsökum. Jeg veit, að það má segja, að hægt sje að fara í kringum ákvæði þessarar brtill., og að hún styrki ekki mikið eftirlit með eggjatöku; en þó verð jeg að ætla, að svo framarlega sem brtill. á þgskj. 196 er samþykt, þá muni það vera til bóta, að samþykkja líka viðaukatill. mína við hana. En þó að fara megi ýmislega kringum ákvæði brtill., þá ætti hún að geta verið gagnleg bending, sem varpeigendur gætu tekið til greina, ef þeir vildu, og jeg tel það þess vert, því það hefur reynzt vel í þessum stað, sem jeg hef nefnt. Það hefur reynzt svo í 2 varplöndum, sem jeg þekki eystra, að fuglinn verpir mikið í kringum 20. júní, og er það kallað þar Jónsmessuvarp. Fuglinn byrjar venjul. að verpa um miðjan maí, en síðar verður aftur mikið um varp um 20. júni. Jeg veit sem sagt, að síðan þessi regla var tekin upp með eggjatökuna í því varpi, sem jeg hef nefnt, þá hefur varpið vaxið, og miklu færri æðarungar hafa á haustin dáið í haustbrimunum, enda eðlilegt, að ungu ungarnir sæti þá mestu afföllunum. Mjer er ekki kappsmál um þessa brtill., en jeg tel rjett að samþykkja hana, þó ekki sje nema til bendingar fyrir varpmenn. Það hafa verið skiftar skoðanir um 5. breytingartillöguna á þingskj. 174, en jeg held, að jeg fyrir mitt leyti verði samt með henni, því þegar lögin verða kunnug, þá veit hver maður, að það varðar sektum, að hirða dauðan æðarfugl, nema að hann geti sannað, að fuglinn hafi verið dauður, er hann tók hann. Ef finnandinn því sjer, að hann geti ekki fært sönnur á það, þá lætur hann dauða fuglinn liggja kyrran. Jeg get ekki sjeð, að nein hætta geti stafað af því, þó að þetta verði samþykt. Og þeim mun síður finn jeg ástæðu til þess að vera á móti, þar sem lögfræðingunum kemur ekki saman um það, hvort það sje ósæmilegt frá löggjafarvaldsins hálfu að setja inn slík ákvæði. Jeg er samþykkur þeim, er vilja leyfa þeim, er finnur dauðan æðarfugl, að notfæra sjer hann, og mjer finst vera ilt að banna það, sjerstaklega, þegar svo vill til, að mikið finst dautt af honum fyrir ísalögum, eins og stundum á sjer stað, því fuglinn er altaf einhvers virði, að minsta kosti fiðrið.

Jósef Björnsson Háttv. 6, kgk. þm. (G. Bj.) dróg það í töluverðan efa, að friðunarlögin hefðu, að því er snertir fjölgun æðarvarpa og æðarfugla, komið að notum. Ekki skal jeg þrátta um það við hinn háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.) en jeg vil benda honum á ummæli háttv. þm. Ísaf. (Sig. St.) um, hvað æðarvðrpin hafi vaxið við Ísafjörð. Í byrjun 19. aldar var varpið 2 pd. í Æðey af æðardún, en nú er það um 400 pd.; þá var varpið í Vigur 30 pd., en er nú 130 pd., og á líkt má benda á fleiri stöðum, auk þess er ný æðarvörp hafa komið á fleiri stöðum. Það nær því engri átt, að vörpin hafi ekki vaxið,  (Gudmundur Björnsson: Dúnninn)  . - Já, þótt dúntekjan hafi ekki vaxið til muna allra síðustu árin, þá hrindir það ekki þeirri sannreynd, að vörpin og þar með dúntekjan hafi vaxið, eftir að farið var að friða æðarfuglinn, enda kemur þar til greina, að fuglinn á í baráttu við ýmsa varga, eins og tekið hefir verið fram áður, - auk mannanna, er myrða hann þrátt fyrir lögin. Háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) vjek að því, hvort lífsskilyrði væru hjer á landi til þess að æðarfuglinum gæti fjölgað, og benti hann þar til þess grundvallarlögmáls, sem hver einstök dýrategund er bundin við í náttúrunni. Það er vitanlega alveg rjett, að tegundirnar hljóta altaf að vera bundnar við þessi grundvallarlög. En þegar þetta er heimfært á æðarfuglinn, þá er tvent, er þyrfti að taka hjer til greina og rannsaka ýtarlega, ef hægt ætti að vera að dæma um það, og jeg held, að hvorki háttv. deild geti það, nje einhverjir menn milli þinga, eins og háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) vildi halda fram, því slík viðfangsefni eru svo margþætt og flókin, að ekki tekst að rekja þau til hlítar, þótt glöggir og víðsýnir vísindamenn hafi þau með höndum. Þetta er ljóst, ef til þess er litið, hvað ransaka þyrfti, en það er bæði um fæðu fuglsins og önnur lífsskilyrði. Hefur æðarfuglinn nægilega fæðu? Það þarf í fyrsta lagi að rannsaka, því eins og auðvitað er, þá getur honum ekki fjölgað, nema því aðeins, að hann hafi nóga fæðu. En jeg er vantrúaður á það, að þessi rannsókn geti farið fram, og allra sízt svo ýtarleg, að hún geti sannað, hvort æðarfuglinn hefur nóga fæðu eða ekki. Jeg hlýt að halda því fram, og tel það sennilegt, að hann geti haft nóga fæðu við strendur landsins og í kring um landið, og svo er líka á það að líta, að æðarfuglinum er ekki svo markaður bás, að hann geti ekki leitað víðar að fæðu en við strendur landsins. Í öðru lagi þyrfti að fá upplýsingar um óvini æðarfuglsins; því þeim mun skæðari, sem þeir eru, þeim mun hættulegri eru þeir fyrir fuglinn og hindra fjólgun hans, hvað sem fæðunni líður. Koma hjer bæði til greina óhagstæð náttúruskilyrði, sem gera baráttu hans fyrir lífinu erfiða, og beinir óvinir. Eins og háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) benti á, þá á hann að óvinum allskonar varga, auk mannanna, sem auk þess er þeir drepa hinn fleyga fugl, drepa líka hinn ófædda með eggjatöku sinni. Væri hægt að fækka vörgunum og friða alveg æðarfuglinn fyrir öllum óvinum hans, þá liggur í hlutarins eðli samkvæmt náttúrulögmálinu, að tegundinni fjölgaði að því marki, sem fæðan setti fjölguninni. Með meiri friðun á æðarfuglinum eru því miklar líkur til, að æðarvörp fjölgi hjer á landi. Háttv. 2. þm. N. Múl. (E. J.) vildi ekki láta taka nein egg fyrst framan af varptímanum,. og sagði, að það hefði gefizt vel eystra. Jeg fyrir mitt leyti efast ekki um, að það geti verið rjett, en jeg lít svo á, að það sje allmikill vandi, að taka egg, ef þau eigi að geta ungazt út, og flytja þau á milli hreiðra. Hitt, er þingmaðurinn (E. J.) sagði, að ungum, sem eigi ungast út fyr en nokkuð er áliðið sumars, sje meiri hætta búin í haustbrimum, tel jeg mjög sennilegt. Og með því að taka eng in egg framan af varptímanum nema kaldegg, er þeim eggjum fjölgað, sem vænta má að hraustir ungar komi úr. Þetta stefnir því í líka átt og að banna eggjatöku, en jeg hygg, að eggjatakan sje einn versti óvinurinn, er æðarfuglinn á við að stríða.



Mikið skánar frumvarp þetta, ef að breytingartillögur hinnar háttv, nefndar verða samþyktar, og mun jeg því greiða atkvæði með þeim. En þó verða einstaka greinar eftir, sem jeg tel óheppilegar, sú að banna að gefa æðaregg, og að banna að hirða dauðan æðarfugl, og mun jeg um það efni greiða atkvæði með breytingartillögu háttv. 3. kgk. þm. (Steingr. J.) og með þeim tillögum, er hann tók upp, en nefndin tók aftur. Jeg ætla ekki að svara miklu um eggjagjafirnar eða eggjatökuna. Framsögum. (Sig. Stef.) sagði, að það væri orðið trúaratriði hjer, að æðarfuglinum mundi fjölga, ef eggin væru tekin. Jeg skal ekkert þrátta um það, þó jeg haldi raunar, að svo sje ekki. En jeg held, að svo megi segja, að það líti út fyrir að vera orðið trúaratriði hjer í háttv. deild, að varpeigendur sjeu skynsemi gæddar verur, er ekki þurfi að svifta fjárforræði með sjerstökum lögum, og þetta er eðlilegt, þar sem heyrzt hefur hjer í umræðunum frá þeim mjög djúpsæ speki, þar sem t. d. háttv, þm. V.Skaftf. (Sig. Egg.) fræddi á því, að enginn ungi kæmi úr því eggi, er væri tekið, og að ekkert varp væri til, ef að enginn bliki væri. Hið fyrra var raunar gamalt, slitið og lánað, og fer því að verða lítið varið í það, en jeg, hygg, að þetta bendi fullkomlega á, að það sje ekki nauðsynlegt, hvað slíka vizkusala snertir, að svifta þá fjárforræði. Mjer finst það vera sjálfsagt, að leyfa þeim, sem finnur dauðan æðarfugl, að hirða hann, og háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.) færði greinileg og ljós rök fvrir því. Jeg get ekki skilið það, er sumir hafa haldið hjer fram, að þetta komi í bága við venjuleg lög, því ef að svo væri, þá kæmu lögin í bága við venjulega skynsemi, og það má ekki vera. Og mjer finst þetta ákvæði vera hart gagnvart þeim mönnum, er finna dauðan æðarfugl á landi sínu, því það á ekki að banna annað en drepa æðarfuglinn. Jeg veit ekki betur, en að ef maður er sakaður um glæp, þá verði hann því aðeins dæmdur sekur, að sekt hans verði sönnuð; ef svo er ekki, þá er hann sýknaður, og það jafnvel þótt miklar líkur sjeu, og ef hann með vitnum eða öðru, t. d. fjarveru, getur sannað sýknun sína, þá er hann ekki eingöngu sýknaður af Iögunum, heldur líka sýknaður af almenningsálitinu. Ef t. d. að maður er kærður fyrir, að kind, er hann ekki á, sje í fjárhúsi hans, og hann getur sannað með vitnum, að hún hafi verið látin þangað honum óafvitandi, þá er hann sýknaður, það er yfirleitt ekkert ákvæði í löggjöfinni, er heimili að sakfella menn, er geta sannað sýknu sína. En eins og h. 3. kgk. (Stgr. J.) benti svo ljóst og skilmerkilega á, og leiddi dæmi að, þá getur það oft borið við, að maður, sem hirðir dauðan æðarfugl, getur sannað, að hann hefur ekki drepið hann. Það getur líka komið fyrir, eftir frv. þessu, að tveir menn verði sektaðir fyrir sama æðarfuglinn, þannig verður sektin tvöföld. Dæmi til þess að sýna þetta, skal jeg taka: Maður skýtur æður, en það eru vitni við, svo að hann þorir ekki að hirða hana, og hún liggur dauð eftir, en maðurinn fær sekt, svo kemur annar; hann finnur æðurina, og hirðir hana, vegna þess að hann ber litla virðingu fyrir þessu ósanngjarna lagaákvæði. En svo sannast það, og hann fær líka sekt. Hjer eru því tveir menn sektaðir fyrir sama fuglinn; sektin verður því 10 kr. alls eða 5+5 kr. í stað 5 kr. Og ef nú svo ber við, að ekki er hægt að vita, hver hefur skotið fuglinn, og hirðandinn fær sekt, þá liggur mjer við að segja, að það sje sá saklausi, sem er sektaður. En oft er það svo, að menn geta sannað, að þeir hafi ekki drepið fuglinn. Jeg veit, að það er svo í minni sveit, að það er varla 9 af hverjum 10 mönnum, er eiga byssu, og það eru jafnvel ekki 9 af 10, er eiga net og þessir menn geta hæglega sannað það, að þeir hafi ekki drepið æðarfugl. Ennfremur geta menn sannað það, þegar 2–3 menn finna dauða æður í Iöglega lögðu neti. Yfirleitt mun vera lítil tilhneyging til þess að drepa æðarfugl, og jeg get sagt það, hvað sjálfan mig snertir, að jeg hef sett fram bát til þess að bjarga æðarunga, er ætlaði að drepa sig í neti. Og sjálfur hef jeg aldrei meðhöndlað byssu, og aðeins einusinni skotið í mark. Það er ekki hægt að vita, hvort hjer sje lítið um að vera; vanalega mun það þó, en benda vil jeg þó á, að það sje ekki altaf. Árið 1902, þegar hafísinn fylti firðina í Strandasýslu, þá drap hann æðarfuglinn unnvörpum. Jeg er sannfærður um, að fiður og jafnvel eitthvað af dún af þessum fugli hefur als við flóann numið einum 120 fjórðungum. Að það hafi verið um 30 heimili, sem hafi fengið fiður, sem svarar í eina sæng, eða 40 pd., þegar þau heimili við flóann, sem lítils nutu, eru lögð ofaná. Og þetta voru allt Iögbrot. Af þessu má sjá, að þetta getur verið mikilsvirði. Þetta ár minkaði varpið á Hellu við Steingrímsfjörð úr um 75 pd. niður í um 25 pd., en nú er það aftur komið uppi 75 pd., að jeg held, en eggjataka hefur jafnan verið þar lítil, en þó gefin egg, auðvitað til einskis skaða fyrir varpið, þar sem hjer er um mikinn ráðdeildarmann að ræða. Jeg fylgi því að málum breytingartillögu háttv. 3. kgk. þm. á þingskj. 156 og þeim breytingartillögum nefndarinnar, er háttv, 3. kgk. þm. (Steingr. Jónsson) tók upp, en ef þær ná ekki fram að ganga, þá mun jeg líklega greiða atkvæði móti frumvarpinu.

Sigurður Stefánsson, framsögum.: Umræðurnar hafa nú varað talsvert lengur, en jeg hafði búizt við, og skal jeg því vera stuttorður. Háttv: 3. kgk. sagði, að ef maður hefði votta að því, að hann hefði fundið fugl í neti, þá gæti hann sannað sakleysi sitt. En þá er eftir að sanna, að það hafi ekki verið af mannavöldum, að fuglinn flæktist í netið. Allir hljóta að vita, að það hefur mjög tíðkazt víða um land, að menn hafa beinlínis lagt net fyrir æðarfugl, engt fyrir fuglinn í netunum með niðurburði, ætu fyrir hann, og sagt svo, að hann hafi komið í netin án þeirra tilverknaðar. Síðan hafa þessir morðingjar gengið með heilar kippur af fugli og boðið hann til sölu og það hafa þeir sagt, að þeir hafi fundið fuglinn dauðan í netunum, en auðvitað þagað yfir hinu, að þeir hafa drepið hann með þessu móti. Þetta, að menn mega ekki einu sinni hirða dauðan æðarfugl, girðir fyrst með öllu fyrir, að menn geti að ósekju drýgt slík lagabrot. Háttv. 6. kgk. vildi þakka sjálfum sjer óbeinlínis sumar af þeim brtill., sem fram hafa komið. Það getur verið að svo sje, þótt ekki þekki jeg hans mark á neinni -þeirra. En vera má, að brtill. þær, sem hann flutti við 2. umr., hafi vakið menn til umhugsunar um ýmislegt. Háttv. þm. V.-Sk. hefur svarað því, sem háttv. þm. var að tala um skilyrðin fyrir viðhaldi og fjölgun dýrategundanna. Jeg tel svar hans gott og gilt, en vil aðeins bæta því við, að náttúran klekur ekki að jafnaði út fleiri einstaklingum, en hún getur annazt. Þess vegna er ómögulegt, að gera nokkurn samanburð á ótömdum dýrum og húsdýrum að þessu leyti. Húsdýrin hafa mennirnir tekið undir vald sitt og vernd, þar er náttúran ekki lengur einráð. Svo sem kunnugt er, kemur það næstum árlega fyrir hjer og þar um landið, að bændur fella búpening sinn úr hor, en hreindýrin, sem ganga sjálfala hjer á Iandi, falla örsjaldan eða ekki nema í aftaka harðindum, - að minsta kosti hefur það komið miklu sjaldnar fyrir. Vanhöldin í náttúrunni eru miklu minni en í meðferð mannanna á dýrunum. Jeg vil ennþá einu sinni endurtaka það, sem jeg áður hef sagt um eggjatökuna. Það er ekki eggjagjafirnar, sem jeg hræðist, heldur eggjasalan. Einmitt þess vegna aðhyllist jeg hið upphaflega frv. háttv. 5. kgk. þm. (B. Þ.). Það er óhrakið og óhrekjanlegt, að menn hafa selt egg í stórum stíl undir því yfirskyni, að þeir gæfu þau. Mjer dettur ekki í hug að drótta því ð varpeigendum, að þeir sjeu ekki skynsemi gæddar verur, eins og háttv. þm. Strand. (G. G. j var eitthvað að tala um. En margir vel skynsamir menn geta oft og tíðum verið næstum því ótrúlega skammsýnir menn, og litið fremur á stundarhagnað sinn, en framtíðarvelferð atvinnuveganna eða landsins. Jeg er þakklátur háttv. 2. þm. N.-Múl. (E. J.) fyrir brtill. hans. Hann gaf ýmsar upplýsingar, sem jeg hygg að geti komið að góðum notum. En ef brtill. hans yrði samþykt, þá er jeg hræddur um, að eftirlitið með þessum lögum yrði mjög erfitt. Og hræddur er jeg líka um það, að varpeigendum reyndist sá maður torfenginn, sem trúa mætti fyrir þessum eggjaflutningi milli hreiðranna. Jeg er viss um, að ekki einn af tíu varpeigendum mundi eiga því láni að fagna, að hafa svo dyggum, gætnum og trúlyndum manni á að skipa, sem til þess starfs þyrfti. Annars getur vel verið, að þessi aðferð, sem háttv. þm. gat um, sje hið mesta happaráð aðeins óttast jeg, að slíkri hirðingin fylgi meira ónæði í varpinu, heldur en vera ber. Vera má líka, að hið sama eigi ekki við í öllum landshlutum; það heyrðist að minsta kosti af ræðu háttv. þm., að varphættir eru talsvert öðruvísi á Austurlandi, heldur en vestanlands og sunnan, því að þar er fuglinn venjulega alorpinn fyrst í júnímánuði.

Steingr. Jónsson: Út af latínuorðum hins hv. þm. Vsk., skal jeg leyfa mjer að geta þess, að nafnið „probatio diabolica“ á ekki við 5. brtill. á þgskj. 174. Það er, „probatio diabolica“, þegar lög mæla svo fyrir, að maður á í sakamáli að sanna það, að hann hafi ekki drýgt þann glæp, sem á hann er borinn. En hjer er ekki um sakamál að ræða, heldur að maður sanni eignarrjett sinn til einhvers hlutar.



Það er almenn regla, að menn eru ekki dæmdir nema fullgildar sannanir liggi fyrir um sekt þeirra. En hjer á að lögfesta þá óviðurkvæmilegu reglu, að dæma megi mann. ef hann eigi getur sannað sýknu sína. Móti slíku ákvæði mun jeg greiða atkvæði mitt.



Jeg vil geta þess út af orðum h, þm. Ísaf., að þar sem jeg þekki til, hefur það ekki reynzt neitt varhugavert, að flytja eggin til í hreiðrunum. Það virðist ekki hafa valdið neinu ónæði, eða truflun í varpinu; fúleggjum hefur alls ekki fjölgað við það. Jeg vil geta þess, mönnum til athugunar, að manni þeim, sem átti að gæta varplands þess, sem jeg hjer hef verið að tala um, var einu sinni skipað, að koma alls ekki í varpið fyrsta mánuð varptímans. Hann hlýddi boðinu, þótt hann áliti það óhyggilegt, en svo fór, að þegar hann eftir einn mánuð kom í varpið, þá var það orðið mjög eyðilagt, þar sem það var þjettast. Eggin lágu þá í hrúgum hver breiðan ofan á annari, og voru yfirgefin fyrir löngu. Jeg get þessa aðeins til þess að sýna framá, að rjettast er að ganga við og við um varpið til þess að gæta að því, þótt egg sjeu ekki tekin, enda er altaf eitthvað af kaldeggum, sem rjett er að taka.

Hákon Kristoffersson, framsögum.: Nefndin, sem skipuð hefur verið til þess að athuga þetta frv. hefur nú lokið störfum sínum. Hún hefur orðið á eitt mál sátt um það, að frá laganna hálfu sje því ekkert til fyrirstöðu, að ráðherra geti selt ábúandanum þessa jörð, og leggur hún því það til, að háttv. Ed, vísi málinu til stjórnarráðsins með meðmælum sínum. Jeg vona, að háttv. deild taki vel í þetta og sjái ekkert því til fyrirstöðu, að fallast á þessa tillögu nefndarinnar. Ef ábúandanum verður synjað um kaupið, verð jeg að álíta, að hann sje misrjetti beittur í samanburði við svo marga aðra leiguliða, sem keypt hafa ábýlisjarðir sínar á síðustu árum. Annars skal jeg ekki fjölyrða frekar um þetta mál, nema að svo kunni að fara, að það sæti mótmælum hjer í deildinni.



Jeg hef ekkert á móti því, að þessu máli sje vísað til stjórnarinnar, því að jeg er nefndinni sammála um, að ekki þurfi sjerstök lög til að selja þessa jörð. En hinu verð jeg að mótmæla, að háttv. deild fari að gefa meðmæli sín til þess, að jörðin sje seld; því stjórnin hefur betri tök á, að afla sjer allra upplýsinga um þetta mál, heldur en vjer, sem sitjum í þessari háttv, deild. - Jeg er sammála hreppstjóranum, sem segir í álitsskjali sínu, að það gæti verið bagalegt, að sinn væri eigandi að hverju, jörðinni og fossi og námu. Jeg álít því bezt við eiga, að stjórnarráðið taki sjálft ákvörðun í þessu máli, án þess að alþingi skifti sjer hið minsta af því.



Það er rjett, að nefndin leggur það til, að háttv. Ed. vísi málinu til stjórnarráðsins með meðmælum sínum. Málið er svo vaxið, að stjórnarráðið neitaði um söluna aðeins að svo stöddu, en nú hefur ábúandinn boðið, að undan megi skilja sölunni allstóran landskika, og jafnvel meira síðar, ef þess álitist þörf. Í fyrra bjuggust menn jafnvel við, að eitthvað kynni að verða innan skamms af námugrefti á þessari jörð, en nú eru þær vonir víst horfnar. Fossinn, sem jörðinni fylgir, er svo lítill, að hann verður víst tæplega notaður til iðnaðar. Það kynni að mega nota hann til heimilisþarfa, en ekki meira. Hjer verður að líta á það atriði, hvort meina megi ábúendum að kaupa ábýlisjarðir sínar, ef einhverjir möguleikar eru fyrir hendi um námugröft eða starfrækslu fossa í framtíðinni. Í slíkum tilfellum álít jeg ekkert í hættu, ef að eins hæfilega mikið land er undanskilið til væntanlegra iðnaðarfyrirtækja. Það þarf auðvitað ekki að taka það fram, að stjórnin verður að tryggja sjer það á alla lund, að eigandinn geti ekki gert slíkum fyrirtækjum neitt til tálmunar.

Hákon Kristoffersson, framsögum.: Jeg er þakklátur háttv. 2. kgk. þm. (E. Br.) fyrir ummæli hans um málið. Jeg skil ekki, hvernig háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.) fer að halda því fram, að stjórnarráðið hafi betur vit á þessu máli, en deildin. Hvaða skjöl hefur stjórnarráðið haft, sem nefndin hefur ekki sjeð? Hvað er það kunnugra staðháttum þar en hún? Hvað veit það meira um fossinn? Hvað veit það meira um námuna? Og um álit hreppstjóra er það að segja, að þó virða beri mikils ummæli hans um, að það geti rekið sig illa á, að sinn væri eigandi að hverju, jörðu, fossi og námu; þá er það að líkindum ekki það, sem vakað hefur fyrir honum, heldur hitt, að hann missir umboðslaun af jörðinni, ef hún verður seld. Ef ábúanda jarðar þessarar verður synjað kaups á jörðinni, verður hann beittur misrjetti, ef borið er saman við aðra ábúendur þjóðjarða, er fengið hafa jarðir sínar keyptar. Jeg vona, að það verði ekki heldur endirinn á málinu. Jeg þykist hafa fært nokkurnveginn góð rök fyrir því, bæði hjer í deildinni og í nefndinni, að það sje svo margt, sem mæli með því, að ábúandanum verði ekki synjað kaups á jörðinni, að jeg geti gert mjer beztu vonir um, að málið fái æskileg úrslit.



Jeg verð enn að halda því fram, að stjórnarráðið standi betur að vígi til að kynna sjer þetta mál en þingið. Stjórnarráðið er skyldugt til að kynna sjer það. Þingið hefur aðeins rjett til þess, en enga skyldu. Stjórnarráðið getur látið hreppstjóra og aðra gefa skýrslur um málið. Það getur látið sýslunefnd taka það til íhugunar. Það getur í þriðja lagi sent sjerstakan mann hjeðan til að rannsaka það. Í fjórða lagi getur það látið sjerfróða menn rannsaka kolanámuna. Mjer þótti það skrítið, sem háttv. þm. Barðstr. [H. Kr.), sagði um hreppstjórann. Jeg er ekki kunnugur þar vestra, en hitt veit jeg, að ef einhver hefði dróttað slíku að einhverjum hreppstjóra í Þingeyjarsýslum, að jeg þá hefði tekið málstað hans og það rækilega.

Hákon Kristoffersson, framsögum.: Það var að eins örstutt athugasemd um skýrslu hreppstjórans. Hún hefur legið hjer fyrir, og þar sem það, sem þar er sagt, er sagt út í loftið, getur það varla stafað af öðru en því, að eitthvað líkt hefur vakað fyrir honum, og jeg sagði. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning, vil jeg geta þess, að jeg hef það álit á viðkomandi hreppstjóra, að hann sje mesti sómamaður, enda þó jeg verði að álíta, að framkoma hans í þessu máli sje öðru visi en hún ætti að vera.

Þórarinn Jónsson, flutningsmaður: Það er ekki gustuk að vera langorður, þar sem umræður eru nú orðnar svo langar, og við þessa umræðu er það líka óþarfi. Þetta mál er ekki nýtt, og það hefur mikið verið um það rætt, en það er nýtt í þeim búningi, sem það kemur hjer fram í. Þetta frumv. er til orðið af því, hvernig fór um mál þetta á síðasta þingi. Frumv. stjórnarinnar um útrýmingarbaðanir var þá felt, en í stað þess samþykt þingsályktunartillaga í báðum deildum þess efnis, að skora á stjórnina, að leita undirtekta hjá fjáreigendum út um land um það, hvort þeir óskuðu eftir heimildarlögum um þrifabaðanir. Þetta hefur verið gert, og svör eru nú komin. Samkvæmt þessum svörum höfum við flutt þetta frumvarp. Stefna þess er í samræmi við þau,. eftir því sem við flutningsmenn þýðum. þau. Þau eru þess vegna fyrsta ástæðan til þess, að frumvarpið er fram komið. Í öðru lagi álítum við, að lög um almennar þrifabaðanir hafi mikinn hagnað í för með sjer fyrir alla fjáreigendur landsins, og muni hagnaður sá vega mikið meira en á móti þeim tilkostnaði, sem á menn legst eftir frumvarpinu. Í þriðja lagi er það trú okkar, að almennar þrifabaðanir, lögskipaðar með góðu eftirliti, muni að minsta kosti verða til þess, að kláðinn haldist niðri, ef það ekki getur dregið lengra, og styður það ýms reynsla, sem þegar er fengin. Af því að skjöl þau, sem snerta mál þetta, eru yfirgripsmikil, tel jeg sjálfsagt, að nefnd fjalli um það, og skal jeg leyfa mjer, að aflokinni þessari umræðu, að stinga upp á 3 manna nefnd.

Hákon Kristoffersson, flutningsmaður: Jeg hef ásamt háttv. meðflutningsmanni mínum leyft mjer að koma fram með þetta frv. um breyting á núgildandi kosningarlögum. Það hefur sýnt sig, að það eru ýmsir agnúar á þeim, er gott væri að laga, ef hægt væri. Það er sjerstaklega krossinn, er mörgum hefur gengið illa að gera, þó að það sje ekki vandasamt, og því hafa atkvæði margra manna orðið ónýt. Því líta margir svo á, að það sje skylda alþingis, að bæta úr þessu, að laga lögin. Því er það, að þetta frumvarp framkomið. Jeg hef borið málið undir ýmsa deildarmenn og líka utandeildar menn, og þeim hefur litizt vel á frum varpið. Jeg fer ekki út í einstakar greinir frumvarpsins nú. Jeg býst við, að nefnd verði kosin til að íhuga það. Jeg álit því ekki þörf á að ræða það nú. Jeg vona, að háttv. deild verði mjer samdóma um, að það er ekki ófyrirsynju, að þetta mál er borið upp. Jeg býst við, að breytingartillögur komi fram við frumvarp okkar. Sjerstaklega er mjer kunnugt um 1. gr., að gera verður brtill. við hana. Mjer kemur á óvart, ef þær verða miklu fleiri. Jeg skal og geta þess, að kjörseðill var til búinn nokkuð öðru vísi en jeg bjóst við eða ætlaðist til, en það má leiðrjetta síðar. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira og sting upp á 3 manna nefnd.

Guðjón Guðlaugsson, flutningsmaður: Það getur vel verið, að sumum hv. þm. virðist um frv. ráð, er hjer liggur fyrir, að ekki sje gild ástæða eða brýn nauðsyn til að bera það fram á þessu þingi. En við, sem flytjum það, lítum svo á, að það sje orð í tíma talað. Við lítum svo á, að það verði að finna eitthvert ráð eða koma einhverju því, er geti verið vörn, er hallæri og óáran ber að höndum. Og það er nauðsynlegt, að gera eittvað nú, þó að nú ríki góðæri í landinu. Þess ber að gæta, að lög þessi verka ekki á sömu stund, sem þau verða til, ná ekki tilgangi sínum undir eins. Til þess þarf langan tíma. Því er ástæða til að samþykkja slík lög sem þetta frv. nú, enda þótt svo standi á nú í bili, að það þurfi ekki á þeim að halda. Þeim mun fyr, sem lög þessi eru samin og samþykt, því fyr koma þau að notum. Það er líka „seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í hann“. Í góðærinu verður að hugsa fyrir hallærinu. Það er of seint að hugsa fyrir því böli, er af harðindunum leiðir, þegar þau eru komin. Að vísu má segja, að margt sje nú gert til að afstýra hallæri, t. d. má benda á miklar samgöngubætur, er gerðar hafa verið hjá oss á seinni árum. Þessu verður ekki neitað. En þá er góðar samgöngur teppast af völdum náttúrunnar, þá þarf einhver ráð til þess að bæta úr því böli, er af slíku leiðir. Þá er náttúran leikur oss svo hart, og fólkinu líður illa í landinu, getum við ekki haft not af peningunum, ef peningana vantar. Þó að skipin komi, geta menn ekki keypt vörur, nema þeir hafi peninga. En nú vita það allir, að hafísinn teppir oft allar samgöngur og þeirra verður als engin not. Þetta frv, er nú tilraun til, að tryggja okkur gegn því, að fólkið þoli hungur í hallæri eða skepnur falli. Þótt fólkið hafi nú lengi ekki fallið úr hungri, þá hefur þó stundum verið mjótt á mununum, og það vita allir, að það hefur þurft mörg ár til að reisa það við aftur, er fallið hefur eða gengið til þurðar í hörðu árunum. Þetta viljum vjer flutnm. girða fyrir, og því er þetta frv. framkomið. Þetta frv. er nefnt frv. til laga um hallærisvarnir. Það er í rauninni ekki nema ein grein um þetta, 1. gr., sem ákveður, að safna fje, er verður landsmönnum til hjálpar í hallæri. Kjarninn í frv. er í fám orðum sagt sá, að koma á stofn öflugum hallærissjóði. Við höfum verið svo heppnir nokkur undanfarin ár, að hið mesta góðæri hefur ríkt í landinu, að kalla má stöðugt síðan 1887, enda þótt hörð veðrátta hafi stundum sýnt sumum landshlutum í tvo heimana, einkum árin 1902 og 1910. 1902 lá hafís fyrir öllu Norðurlandi frá miðjum febrúar fram í miðjan júní. Afleiðingarnar urðu raunar ekki mjög átakanlegar, sem stafaði af því, að sumarið áður var gott, heyskapur þá góður, og veturinn ekki snjóasamur. Af þessu leiddi, að heybirgðir voru nógar þar, sem jeg þekkti til. En samgöngur teptust. Á Húnaflóa kom ekkert skip frá því um haustið, þangað til í júnímánuði, Þó varð reynslan sú, að öll matvara, er til var, gekk ekki út. Menn voru því ekki svo illa staddir, sem búast hefði mátt við. Og þó kom ekkert skip á Borðeyri fyr en í júlímán. 8 árum seinna, 1910, reyndist þetta nokkuð á annan veg. Þá kom skip á hverja höfn í febr. Svo í marz átti annað skip að koma, Laura, en hún strandaði. Snjóar voru miklir, og það var ekki hægt að hafa skepnur úti. En það er álit mitt, að fram að jólum hafi veturinn ekki verið harður. En þá var þó, þrátt fyrir þetta, ástandið þannig, að bjargarskortur varð í heilum hjeruðum. Jeg ætti að geta munað þetta, því að það lá við, að jeg stofnaði mjer í lífsháska til að ná í skemdar vörur úr Lauru, til þess að afstýra bráðum bana búpenings á nokkrum bæjum. Jeg fór á mótorbát til Skagastrandar. Og þetta var gert til þess, að nokkrir bæir fengju hjálp til þess að lengja líf búpenings síns í 3–4 daga, þangað til Vestri átti að koma. Og þá er hann kom, fór þannig, að allar vörur, sem hann hafði meðferðis, auk fiskæta o. fl. frá Isafj.djúpi seldist alt upp á 3 dögum. Þegar Vesta kom 5. maí, þurfti aftur ekki nema 3–4 daga til þess, að alt, sem hún hafði að færa, væri uppgengið. Svona breyttist á standið á 8 árum. Reynslan sýnir, að mönnum hefur ekki vaxið fyrirhyggja á þessum tíma. Og sumstaðar feldu menn skepnur úr hor. Hjer er því um alt annað en forsjálni að ræða. Það er því ekki ófyrirsynju, að þingið reyni að koma í veg fyrir slíkt. Síðan hafa verið beztu ár og ekki hægt að komast í vandræði. Veturinn 1911–1912 var óminnilegur gæðavetur. 1. gr. frv. ákveður, eins og jeg sagði, að stofna skuli hallærissjóð. „Auðurinn er afl þeirra hluta, er gjöra skal“, og það getur. því arla leikið efi á, að það sje rjett byrjun að stofna hallærissjóð. Það geta verið skiftar skoðanir um, hvernig gjalda eigi til þessa sjóðs, hvort menn eigi að gjalda í hann eftir efnum og ástæðum. Slíkt getur komið til athugunar síðar, en fyrst og fremst er þess að gæta, að nógu er hlaðið á dugnaðarmennina, og á þá, sem eitthvað geta, þótt ekki sje alt af verið að hlaða ofan á. Hjer er líka verið að útbúa trygging, sem á að ná til allra, en fyrst tryggingarrjetturinn er jafn fyrir alla, þá er líka eðlilegast, að skyldurnar nái jafnt til allra. Þegar um tryggingar fyrir hallæri er að ræða, þá nær hún fyrst til fátæklinganna, og er þýðingarmest fyrir þá; en hún nær þó líka til hinna efnuðu, því að hallærið gengur ekki fram hjá neinum, þar sem það legst á. Jeg tel því jettast, að gjald það, sem hjer ræðir um, sje lagt á sem nefskattur. Hitt getur orðið miðlunarmál, hvort jafnhátt gjald eigi að leggja á alla eða ekki. Það á ekki við að fara langt út í það mál nú við þessa Í umræðu; það sem mestu varðar nú, er að hefjast handa og safna saman fje til að hafa til að grípa, þegar mögru árin koma og eta upp afurðir feitu áranna; þar næst þarf að hafa fyrirhyggju um það, hvernig fjenu skuli verja, þegar á þarf að halda. Þá þarf að hafa gott eftirlit með því, að fjeð sje ekki brúkað um skör fram, því að sje aðgangur að því mjög greiður, er hætt við, að gripið verði til þess, nærri hvað lítið sem á bjátar. En það yrði til að ala upp í mónnum hugsunarleysi og fyrirhyggjuleysi, og gæti þá verið ver farið en heima setið. Málið er svo umfangsmikið og margbrotið, að jeg tel nauðsynlegt, að nefnd sje skipuð í því. Hjer liggur að vísu ekki fyrir nema einn kafli hallærismálsins, en það ætti meðal annars að vera verk hinnar fyrirhuguðu nefndar, að taka hina tvo þætti þess einnig til íhugunar, ef hún sjer það fært. Eins og jeg sagði, er málið stórt, og þarf að athugast vel af þingi og þjóð, áður en það er leitt til lykta, enda er það ekki höfuðatriðið, að það verði leitt til lykta á einu þingi; hitt er höfuðatriðið að rekspölur komist á það, og að það sje sem vandlegast skoðað og undirbúið bæði á þingi og utan þings. Leyfi jeg mjer svo að stinga upp á, að 5 manna nefnd sje skipuð í málið, að loknum umræðum.

Júlíus Havsteen Háttv. flutn.m. (G. G.) gat þess, að hann gæti búizt við, að mónnum mundi ekki geðjast að frv. þessu; og er þess sjálfsagt rjett til getið. Fyrsta ástæðan til þess er sú, að þetta er eitt að hinum mörgu frv., sem fer fram á að leggja nýtt gjald á menn. Það er komið svo, að ekkert þing er háð, án þess að á því sjeu samþykt 2 eða fleiri lagaboð, sem leggja nýja skatta á landsmenn. Jeg hygg, að menn telji sig hafa fengið meira en nógar álögur, og einhversstaðar verður staðar að nema. Gjald þetta er að vísu ekki mjög hátt, en þó getur það orðið full tilfinnanlegt að svara því út, þó ekki sje nema einni krónu, fyrir þá, sem hafa af litlu að taka og eiga í mörg horn að líta. Jeg vil spyrja: hvað höfum vjer gert til þess að koma í framkvæmd lögunum fra 9. júlí 1909, um samþyktir um kornforðabúr til skepnufóðurs? Ekkert. Og að hvaða haldi hafa oss komið lögin frá 11. júlí 1911 um heyforðabúr? Víst að harla litlu. Hvorttveggju þessi lög voru sett til að koma í veg fyrir hallæri, og svona hafa þan verið hagnýtt. Ætli það væri ekki rjettara að reyna þau dálítið betur, en gert hefur verið, áður en farið er að draga fje út úr vösum alþýðu í sama skyni með nýjum lagaboðum? Háttv. flutn.m. (G. G.) gat þess sjálfur, að nú væru ýmsar varnir fengnar gegn hallæri, sem ekki hefðu verið áður. Má þar til nefna bættar samgöngur. Kringum 1880 fór ekki nema eitt skip kringum landið, og það ekki nema að sumarlagi. Og í þá tíð voru skipin miklu ragari í siglingum hjer við land en nú ; mátti svo heita, að þau hörfuðu undir eins frá, þegar þau urðu vör við ísjaka. Jeg tala ekki um tímann þar á undan, þegar það var ekki ótítt, að skip kæmu eigi til Norður- eða Austurlands fyr en í júnímánuði. Jeg hygg, að nú sje svo komið, að varla þurfi mjög að óttast hallæri. Það væri annars ekki ófróðlegt að vita, hvað háttv. flutn.m, meina með hallæri. Er það mannfellir eða skepnufellir eða hvorttveggja? Jeg hef heyrt árin 1880–87 nefnd hallærisár, en það er ekki rjettnefni. Jeg var þá amtmaður yfir norður- og austur-amtinu, og mjer var vel kunnugt um hag amtsbúa minna. Jeg játa það, að vorið 1887 þrengdi töluvert að mönnum í þrem sýslum, en eiginlegt hallæri gat það ekki heitið. Vorið 1882 var fjarri því, að hallæri væri; það var kalt vor og illviðrasamt, er ísinn dreif að, en enginn sár bjargarskortur. Það er engin sönnun fyrir hallæri, þótt hallærislán væru tekin. Það var orðinn siður undir aldarlokin síðustu, að grípa fljótt til hallærislána, ef eitthvað bar út af. Ef ekki fiskaðist á Suðurnesjum, þá var þaðan leitað hallærisláns. Svona gekk það þar, þangað til amtsráðið greip í taumana. Hvernig sem jeg lít á málið, sje jeg ekki nauðsyn á, að taka það fyrir á þann hátt, sem það liggur fyrir í frv. Það sem næst liggur fyrir, er að nota lög þau, sem til eru, og gerð hafa verið til að sporna við skepnufeiti og hallæri, bæði lög þau, sem jeg nefndi áðan, og horfellislögin. Það er betra að hvetja menn til að hjálpa sjer sjálfir og venja þá á það, en að vera að safna fje í sjóð, sem svo er máske útbýtt án þess brýn þörf sje á. Slíkt elur fyrirhyggjuleysi upp í mönnum. Fyrir norðan er til legat Jóns Sigurðssonar frá Böggversstöðum. Það má ekki til þess taka nema fyrirsjáanlegur mannfellir vofi yfir. Það hefur því í raun rjettri ekki verið hægt að nota neitt af fjenu; eigi að síður hefir verið veittur styrkur af því; en þá hefur því ær verið farið út fyrir ákvæði stofnskrárinnar. Jeg tek það enn upp: Við ættum að gera eitthvað til að framfylgja þeim lögum, sem þegar hafa verið sett til að sporna við hallæri, áður en við förum að sinna þessu máli. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta meir, en hef gaman af að sjá, hvað nefnd sú, sem líklega verður skipuð í málinu, getur gert.

Guðj. Guðlaugsson, flutnsm.: Mjer þykir það illa farið, ef háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) skuli ekki geta verið hlyntur þessu máli, því að munar ætíð mikið um liðveizlu hans, og mjer þykir gott að geta verið honum sammála. Jeg geri ekki mjög mikið úr þeirri grýlunni, að hjer sje verið að leggja ný göld á, og að það muni verða óvinsælt. Jeg veit að vísu, að þeir, sem vilja njóta allra rjettinda án þess, að nokkrar skyldur fylgi, munu verða óánægðir með frv. þetta en varla mun heillavænlegt að sníða löggjöfina eftir vilja slíkra manna. Það er lítið samræmi í því, að segja, að menn eigi að sjá fyrir sjer sjálfir, og vilja þó ekki stuðla að því, að þeir safni saman nokkru fje, er þeir geti gripið til, þegar á bjátar. Mjer dettur í hug gamla sagan um Jósef og Egyptalandsmenn. Ekki kom hallæri þar í landi við það, að korninu var safnað á góðu árunum; en kornforðinn, sem fyrir var, þegar hallærið kom, bjargaði lífi manna. Eins mundi nú fara hjer, sem þar, því að sama lögmálið gildir nú, sem þá. Háttv. 1. kgk. þm. (J. H,) veik þeirri spurningu að okkur, hver árangur hefði orðið að kornforðabúrslögunum og heyforðabúrslögunum. Í raun rjettri þarf jeg ekki að svara þessu, því að jeg átti ekki þátt í þeim lögum. En þó get jeg bent á, að þetta eru lög, sem aðeins leyfa að gera samþyktir, og því nálega sama sem engin lög. í öðru lagi er þess að gæta, að til þess að stofna þessi forðabúr útheimtist töluvert fje. Auk þess er það skökk hugmynd, að ætla sjer að safna heyforða saman á einn stað í hrepp. Það er mjög hæpið, að slíkt geti komið að verulegum notum. Það þarf varla að gera ráð fyrir, að mjög oft þurfi til þess að gripa, en altaf þarf helzt að endurnýja það, og hlýtur það að valda miklum erfiðleikum. Kornforðabúri verður varla öðruvísi komið upp, en að kaupmenn eða kaupfjelög taki að sjer að birgja sig upp með korn handa þeim, sem forðabúrið stofna. En til þess þurfa fjelagsmenn að hafa sjóð til umráða. Því að með þeirri verzlunarsamkepni, sem nú er, og þeim gjöldum, sem á verzlun hvíla, þá má telja það víst, að verzlanir hvorki vilji nje geti tekið að sjer að birgja sig upp með korn, svo að örugt sjé, nema með því ð fá borgun fyrirfram. Þetta frv. er því alveg eins nauðsynlegt, þótt til sjeu samþyktarlög um kornforðabúr og heyforðabúr, því að það sannast, að þau koma aldrei að nærri fullum notum, nema í þeim sveitum, þar sem mestu eru ráðandi framtakssamir fyrirhyggjumenn. Horfellislögin eru að vísu ekki samþyktarlög, en það eru ómerkileg lög í öllum greinum. Fyrirskipanir þeirra eru hvorki heilt nje hálft. Þegar menn eru að verða heylausir, þá hefur það lítið að segja, þótt einn eða tveir menn labbi um sveitina til að skoða skepnur og heybirgðir. Það skyldi þá helzt leiða til þess, að fjenaðinum væri dálítið jafnað niður milli manna; þeir, sem nokkru birgari væru, fengnir til að taka fje af hinum óbirgari, og öllum þannig komið á kaldan klaka. Háttv. 1. kgk. þm. (J, H.) talaði um árið 1882, og kvaðst vel hafa þekt ástandið þá. Hann heldur máske, af því jeg lít svo unglega út, að jeg muni ekki eftir því ári. Jeg þykist geta fullvissað háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) um, að jeg muni eins vel eftir því eins og hann. Það var fyrsta eða annað árið mitt í Strandasýslu, þeirri sýslunni, sem þá varð einna harðast úti. Harðindi voru þar mikil, en ekki hallæri eða sultur; og þótt skip kæmu ekki fyr en í ágústmánuði, voru matarbirgðir sæmilegar. Skepnurnar aftur á móti hrundu niður. Bændur, sem að undanförnu höfðu haft 2–300 ær í kvíum; reiddu þá ein 10 Iömb á fjall í kláfum og slík ótimgan var í þeim, að þau komu snoðin af fjalli um haustið. Svona var það hjá bændum, sem nóg hey höfðu sjálfir, og meira að segja gátu hjálpað öðrum. Sá bóndi, sem jeg einkum, hef fyrir augum við lýsingu þessa, var Benedikt sál. Jónsson á Kirkjubóli; merkasti og bezti bóndi sýslunnar í mínu minni. Hann byrjaði á því, að skera jafnharðan annan tvílembinginn undan tvílembunum sínum ; en hann sá brátt, að það nægði ekki, og endaði með því, að hann ljet aðeins lifa undir vænstu ánum, undan öllum hinum skar hann, og var þó fullhart á, að þau tórðu af, þessi fáu lömb. Eftir kenningu þeirra eggjafriðunarmannanna hefði þetta ráðlag átt að vera hin mesta fjarstæða  (S. St.: Fjölgaði fjenu máske við þetta?)  . Að vísu ekki; en minna tjón er að missa lambið eitt, en að missa bæði lambið og ána, og það sjá allir, að fjenu fjölgar fljótar aftur, ef ærin lifir af. Jeg man eftir því, að 28. ágúst það sumar ferðaðist, jeg til Steingrímsfjarðar; hafði þá fent svo á Bitruhálsi, að ekki sá í dökkan díl, og skegg mitt fraus á hálsinum. Svona var tíðarfarið þá. Þetta sumar var jeg vikutíma í Bæ hjá Sigurði sýslumanni Sverrisen. Þá viku var aldrei meira en tveggja stiga hiti á daginn, en frost á nóttum. Þetta voru veruleg harðindi. Jeg veit ekki um önnur hjeruð, eu jeg veit um mitt hjerað, að það mundi ekki afbera önnur eins harðindi nú, eins og það gerði þá. Jeg er sannfærður um, að hefði hafís komið um sumarmál vorið 1910 og tept skipagöngur, þá mundi bæði hafa orðið mannfellir og skepnufellir í Strandasýslu. Reyndar veit jeg, að ýmsir mundu hafa leitað til Ísafjarðar, því að þar var björg að fá, en margir mundu þó hafa setið eftir, hvorki þózt geta yfirgefið skepnurnar, meðan þær voru hjarandi, nje heldur viljað fara, heldur lifað í voninni um, að þá og þegar mundi tíð batna og rætast úr fyrir þeim. Það er misskilningur, að skip kæmi ekki fyr en í júnímánuði. Jeg vildi að eins sýna muninn á því, hvernig menn dugðu 1902, þótt skip kæmi seint, og hve miklu miður menn dugðu 8 árum seinna 1910. Þá kom skip með birgðir í febrúar, og þó horfði til stórvandræða, ef skipakoma hefði dregizt fram eftir vorinu. Og hvílíkur munur þá, eða 1882, þegar skip kom ekki fyr en í ágústmánuði, og menn björguðnst eigi að síður stórvandræðalaust, þrátt fyrir megn harðindi. Þetta ber ekki vott um það, að vjer megum treysta því, að bættar samgöngur bjargi oss undan hallæri og mannfelli. Mjer finst okkur vera vorkunn, þótt við viljum reyna að finna ráð til að ráða bætur á fyrirhyggjuleysi manna og firra landið vandræðum.



Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka til máls við þessa 1. umræðu, en ummæli hins háttv. 1. kgk. þm. (Júl. Hav.) komu mjer til þess að standa upp.  (Júl Havsteen: Jeg stend við þau !) Jeg hygg, að allir mentaðir Íslendingar geti verið samdóma um, að hagur þjóðarinnar hafi verið mjög breytilegur, alla leið síðan á landnámstíð. Ef gætt er að því, hvað hafi kipt úr vexti og þroska þjóðarinnar, þá er það fljótsjeð, og hljóta allir að verða sammála; það eru drepsóttir og hallæri. Þetta hefur orðið svo oft, og hefur bug að þjóðina svo, að það má heita, að hún hafi einlægt verið að hjakka í sama farið. Við vitum með nokkurn veginn fullri vissu, hvað fólkið var margt síðan á 11. öld. - Það var álíka margt og núna um síðustu aldamót. Oft hefur því fjölgað og það að mun, en altaf hafa drepsóttir og hallæri fækkað því aftur. Svona hefur þetta gengið frá landnámstíð fram á 19. öld. Menningin hefur nú kent oss að standast drepsóttirnar. Bólan getur nú ekki geysað yfir landið eins og áður, og aðrar drepsóttir, sem áður fyr gerðu hinn mesta skaða, hafa gengið hjer hin síðari ár, án þess að þær hafi orðið að verulegu meini. Þar kunnum við að standa í ístaðinu. En hallærin ráðum við ekki við enn. Hvað er þá hallæri? Háttv. 1. kgk. þm. (Júl. Hav.) virtist skilja hallæri svo, að það eitt sje hallæri, þegar mannfækkun verður af hungri, eða það liggur við borð, en í mínum augum er það hallæri, þegar menn alment bíða stórt atvinnutjón eða eignatjón. Ef heyskapur bregst í mörgum sveitum landsins, svo hann verður ekki helmingur við það, sem venja er til, það er uppskerutjón eða atvinnutjón - það er hallæri. Ef vetur er mjög harður, svo að löng jarðbönn ern, og sauðfje og annar búpeningur fellur viða; það er eignatjón, það er atvinnutjón - það er hallæri. Ef hafís legst að landi, svo að ekki er hægt að stunda bátfiskiveiðar fyrir öllu Norðurlandi og Austurlandi, þá er böl búið, og fjöldi fólks getur farið á vonarvöl: það er atvinnutjón - það er hallæri. Þess vegna er ekki ofsögum sagt af hallærinu 188–87 ; þá voru vondir vetrar og ill sumur, heyskortur og peningsfellir og aflaleysi. Og þess vegna flýði fólkið þúsundum saman af landi burt; þá fóru yfir 6000 manns til Vesturheims.  (Júl. Havsteen: Það var af öðrum ástæðum)  . Nei, það var atvinnuleysi - það var hallæri. Og þetta vofir yfir enn í dag. Stærsta orsökin til hallæra, hafisinn, getur altaf komið. Í sumum hafísárum hefur atvinnu- og eignatjón það, er landið hefur beðið, numið mörgum miljónum króna.  (Júl. Havsteen: En hvalirnir)  . Það er beinlínis broslegt að heyra þennan hvalablástur; hvað ætli fáeinir hvalskrokkar vegi á móti því eignatjóni, sem hlýzt af mjög illu árferði. Hafísinn er eins hættulegur fyrir atvinnuvegina, og eldurinn fyrir húsin okkar, eða jafnvel hættulegri, því að er þó altaf hægt að vátryggja húseignir gegn eldsvoða. Við megum ekki fljóta sofandi að þessum feigðarósi, við verðum að hugsa um þetta, góðir menn. Hallærissjóður er sama og tryggingarsjóður gegn atvinnuskorti, er kann að dynja yfir landið. Það er látið óspart klingja hjer, að það megi ekki leggja á fleiri skatta. En gætið nú vel að ! Sá skattur, sem hafísinn leggur á þjóðina, er lang þyngsti skatturinn, og hann nemur mörgum milljónum króna. Sá skattur er heimtaður alveg hlífðarlaust, bæði af ríkum og fátækum. Hafísinn gerir sjer engan mannamun; hann skeytir engu um það, þótt gjaldendurnir komist á vonarvöl. Nú hefur verið góðæri: en hallæri getur dunið yfir, þegar minst vonum varir. Jeg veit, að ýmsir hinna háttv. þm. muna eftir árunum 1881 –1887 þótt að háttv. 1 kgk. þm. (Júl. Hav.) muni ekki eftir þeim. Hann hefur ekki sjálfur búið við þröngan kost þá, heldur við amtmannslaun sin, því á var hann orðinn amtmaður, svo hann hefur víst ekki sjálfur haft mikið af hallæri að segja. En jeg var þá fátækur bóndason uppi í sveit á Norðurlandi, og fór með bólgnar hendur af frostbólgu með föður mínum á hvalfjöru vorið 1882. Jeg man vel þá tíma. Jeg gleymi því aldrei. Það er ekki víst, hvernig fer með þetta mál hjer á þinginu, en jeg veit með fullum sanni, að alþýða út um land hefur glöggvan skilning á, að það má ekki svo til ganga, að við höfum engan viðbúnað til að verjast hættunni. Og jeg hef ekki eingöngu heyrt það frá þeim mönnum, er hugsa um landsmál, heldur líka frá kvennfólkinu. Við Íslendingar höfum jafnan átt góðar og göfuglyndar konur. Jeg held hjer á 100 króna seðli. Það kom maður heim til mín með hann, nú rjett áður en jeg var að fara á fundinn, og sagði, að hann væri gjöf frá konu, sem hann ekki nafngreindi og vildi ekki nafngreina, og ætti þessi 100 kr. seðill að vera gjöf í hallærissjóð þann, sem hún hefði heyrt, að verið væri að stofna á þinginu, en ef ekki yrði af honum, hefði hún óskað, að þessi litla upphæð gæti orðið vísir að tryggingarsjóð gegn hafís, eldi og öðrum slíkum þjóðhættum.



Jeg hefði ekki staðið upp, ef h. 6. kgk. þm. (G. B.) hefði ekki talað persónulega til mín, um að jeg hefði ekki fengið skelli af hallærinu, og hefði því, af því jeg sat í góðri stöðu. ekki haft opin augun fyrir því, er gerðist í umdæmi mínu. Jeg ferðaðist þá, árið 1882, í eftirlitsferð um umdæmi mitt, austur á bóginn, frá Akureyri um Þingeyjarsýslur og Múlasýslur til Eskifjarðar, og vissi því vel, að þar var alt í bezta lagi og hvergi mjög vont ástand; það voru sumstaðar mislingar, nefnilega í Þingeyjarsýslu. Í Skagafjarðar- og Húnavatnssýslum vissi jeg, að enginn leið neyð. Þessi hafíshræðsla hjá h. 6. kgk. þm. (G. B.), er alveg eins og hann haldi, að við stöndum á sama punkti nú, hvað skipagöngur snertir, og við stóðum um miðja 18. öld. Eða er h. þm. blindur fyrir framförunum ? Þegar þessi h. þm. (G. B.) er að telja upp tjónið af hafísnum, þá gleymir hann alveg að geta um tekjur þær, er hann færir, en þær ber líka að telja. Þannig man jeg það, að 1882 rak á einum stað í Húnavatnssýslu 40 hvali, og það var miklu meira en Húnvetningar gátu torgað. Það var margra króna virði. Og það rak þá víðar hvali, á Eyjafirði, Tjörnesi og enn víðar. Og hafísinn var ekki svo mikill, að ekki væri hægt að stunda sjó fyrir honum. Þetta ár ferðaðist jeg, eins og jeg áður sagði, um hálft Norðurland, og var þar heimilisfastur heimilisfaðir, og jeg er því ekki í efa um það, og það eru víst ekki heldur aðrir, að jeg fylgdi þá betur með því, er fram fór, en unglingar, er þá voru að alast upp og voru fyrir innan fermingu eða um það. Hvað embættisfærslu mína snertir, þá liggur hún undir dóm annara en h. 6. kgk. þm., enda hlýti jeg ekki dómi hans þar um.



H. kgk. þm. (Júl. Hav.) sýndi fram á það, að allir hefðu haft nóg til matar 1882, og að ofan á það hefði bæzt, að rekið hefði í Húnavatnssýslu 40 hvali, er menn hefðu ekki getað jetið upp, og kemur þetta algerlega heim við það, er jeg sagði áður að þá hefðu allir haft nóga fæðu. En hvernig stæðurn við nú, ef við fengjum samskonar árferði og var 1882 ? Eru kringumstæður vorar eins góðar? Þá var ekki komin á skuldakreppa sú, er nú er lögst á bændurna, og nú er ekki hægt að vonast eftir, að hvalreki verði, því nú er búið að eyða hvölunum. Þetta vita allir. Við getum þessvegna ekki þolað annað eins ár aftur, við erum ekki eins vel undirbúnir. Árið 1882 kom hláka í Strandasýslu um einmánuð. og var þá víða nóg jörð. til útbeitar um veturinn, og þorri var allur góður. Þetta er mjer vel kunnugt, því eg var þá farinn að hugsa um framtíðina, og vann þá ýmist að jarðabótum, heyskap, sjómensku eða almennri vinnu í sýslunni, vann að ötlu nema skrifstofustörfum. og kyntist því þessu vel. Jeg þykist vita, að h. 6. kgk. þm. (G. B.) datt ekki í hug, að benda neinu til h. 1. kgk. þm. (Júl. Hav.) í sambandi við embættisfærslu hans. (G. B, Mjer datt það ekki í hug) og veit líka, að hann hefur þá fylgzt vel með í stórum hluta landsins. En hann hefur ekki lagt nógu vel niður fyrir sjer muninn, sem orðinn er á búnaðarháttum; en máske má segja, að það sjeu sjálfskaparvíti. Ef rigningin, sem nú hefur altaf verið hjer, heldur áfram, og svo kemur harður vetur  (Sig. Stef.: Þá er að setja vel á)  , þá getur orðið fellir ef ekki er komið í veg fyrir alt of djarfa ásetning. Jeg fór að búa 1883 og flutti að Ljúfustöðum 1887. Jeg tel ekkert af þessum árum eins hart og 1882, en sumir hjer syðra telja 1881 harðara, en það voru harðindi ár eftir ár, og menn voru svo illa undirbúnir, að menn þoldu þau ekki. Það voru jagandi harðindi 1883–87, og skepnur fjellu víða niður eða varð að drepa þær. Efnahagur manna versnaði því á þeim árum, en í rauninni var ekkert árið líkt því eins hart og 1882, en af því það byrjaði á að lama efnahaginn,. þá þoldu menn ekki seinni árin, og því ver sem lengra leið.



Jeg get verið samdóma þeim ræðumönnum, er halda fram, að þetta sje töluvert alvarlegt mál, og ástæða sje til að íhuga það. En þegar verið er að ræða um það, hvernig bezt sje að tryggja þjóðina gegn slíkum hættum, þá held jeg, að það sje ekkert álitamál, að bezta ráðið til þess sje að efla atvinnuvegina og koma samgöngum vorum í sem bezt horf. Og það þarf að efla landbúnaðinn og bæta samgöngurnar. En það verður að vera yfirvofandi hætta og ástæða til þess að stofna slíkan sjóð, eins og hjer er gert ráð fyrir, þegar menn fara, í viðbót við þá skatta sem fyrir eru, að bæta við nýjum sköttum. Á síðasta þingi var með mjög svo óheppilegum lögum dembt á þjóðina um 1/2 milj. kr. skatti á ári, og nú eru í háttv. Nd. skattafrv., er hækka skattana um hjer um bil 100,000 kr., og svo bætist við hjer í þessari háttv. deild þetta frv. með 3044 þús. kr. Þetta er mikil viðbót. En þó að hv. deild álíti ástæðu til að bseta þessu við, þá verður hún að gæta þess, að leggja skattinn rjett á, en hann er lagður hjer eins á og í lögum um gjöld til prests og kirkju. Það er nefskattur. Enginn neitar því, að það eru til bæði efnamenn og fátæklingar, og að þeir sjeu ekki jafnfærir til gjalda. Eftir þessu frumvarpi ætti ríkasti maður á Suðurlandi, hr. umboðsmaður Halldór Jónsson í Vík, jeg tel það enga minkun fyrir hann, þótt jeg nafngreini hann, að greiða 4 kr. í hallærisvarnir, en þar er annar maður mjög fátækur, er jeg ekki hirði að nafngreina, og hefur fult hús barna, en hann ætti að greiða 5 kr. í hallærisvarnir, eða einni kr. meira en umboðsmaðurinn. Þetta sjá allir að er hreinasta ranglæti, og svona lög má ekkert þing láta frá sjer fara. En svona er nefskatturinn, herrar mínir! Það var sagt, að hjer væri um tryggingarsjóð að ræða. En í öllum tryggingarsjóðum fer gjaldið eftir því, hversu mikla eign menn tryggja þar. Sá, er metur líf sitt á 100,000 kr., greiðir 100 sinnum hærra gjald en sá, er tryggir það fyrir 1000 kr., sjeu báðir jafn gamlir. Og eins er það í búpeningssjóðum ytra. Og svo skildi jeg h. 6. kgk. þm. (G. B.), að hann væri þessu samþykkur. Og hallæri gera meira tjón efnamönnum. Eignatjón þeirra er meira. Og eldgos eyðileggja jarðir þeirra. Þeir fátæku eiga opt ekkert, og hafa því ekkert að missa. Og þess ber að gæta, að sjeu skattarnir miklir, þá geta þeir orðið til þess, að fátækir menn komist á vonarvöl. Jeg býst við því, að einhverjir segi, að jeg sje að tala fyrir kjósendur, en mjer er alveg sama um það, því eg tala af sannfæringu minni, og jeg álit, að það beri eins að taka tillit til hinna fátæku í löggöfinni. Og það er nú svo, að þeir efnuðu ráða, því þeir eru kosnir til alþingis, og þeir geta því sjeð um, að minni skattar lendi á þeim. Jeg tek þetta fram, til þess að væntanleg nefnd geti athugað þessa hlið málsins, og vænti þess, að hún láti ekki gjald þetta koma ranglátlega niður, eða jafni því niður eftir ranglátum mælikvarða, eins og nefskatturinn er.

Jósef J. Björnsson Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) talaði um þetta mál sem venjulegt skattamál. en það er ekki rjett, því að hjer er aðeins um óbeint skattamál að ræða og jafnvel rjettast að skoða þetta alls ekki sem skattamál. Það, sem hjer í er farið fram á, er ekki annað, en að menn leggi fje til hliðar til tryggingar, þegar hallæri ber að höndum, og er mikið öðru máli að gegna um það, en um það fje, sem lagt er til landsþarfa, því ð hjer er ekki um eyðslufje að ræða. Fjeð verður eftir sem áður eign þeirra manna, sem leggja það fram. að vísu ekki einstaklinganna, heldur fjelagsheildarinnar. Þingmaðurinn veit vel, að ýmsum mönnum hefur komið saman um, að hyggilegt væri, að landsmenn kæmu sjer upp sjóðum, sem þeir gætu gripið til, þegar þörf krefur. Hreppsfjelög safna sveitarsjóðum fyrir sveitarfjelagið, og kemur engum til hugar að telja slíkt óeðlilegt eða óhyggilegt. Það, sem hjer er farið fram á, er alls ekki að leggja harðdræga skatta á þjóðina, heldur er ætlazt til, að menn safni í sjóð, til þess að geyma til hallærisáranna, og er því kki rjett að bera þetta saman við aðra skatta. Jeg gef ekki sjeð þá annmarka, sem hinum háttv. þm. þótti vera á frv. Þegar hallæri kemur, getur það kostað menn lífið, jafnt ríka sem fátæka. Og þar sem hjer er um það að ræða, að tryggja líf og eignir . fyrir hnekki, sem stafað getur af hallærum, virðist ekki ósanngjart, að allir leggi jafnt fram, því allir þurfa að trygga líf sitt og ekki síður hinn fátæki en hinn ríki, þó sennilegt sje, að ríkir menn þurfi ekki eins að grípa til tryggingarinnar eins og fátæklingarnir, þegar í harðbakka slær. Á slíkt mál sem þetta, þegar um það er að ræða, að safna í sjóð, til að grípa til, þegar hallæri ber að höndum, verður að líta frá sjónarmiði þjóðfjelagsheildarinnar, en ekki einstaklinganna. Jeg get ekki sjeð, að mikil hætta sje á ferðum, þótt málið sje rætt á þessu þingi. Það er vissulega þess vert, að það sje athugað. Á hinn bóginn álít jeg vafasamt, hvort heppilegt er, að það verði afgreitt sem lög í þetta sinn, hvort ekki er rjett, að það sje rætt á einu þingi, áður en það er gert að lögum. Það er mjög eðlilegt, að þessu máli sje hreyft, því að það er nauðsynlegt fyrir þjóðina að tryggja sig á einhvern hátt fyrir hættu þeirri, sem stafað getur af hallærunum. Það hefur verið minst á það, að menn hafi komizt af áður fyrri, þó að skip kæmu ekki til landsins fyr en júlí eða ágúst, eða jafn vel í september. Þetta er alveg rjett. En samgöngunum var svo þá varið, að menn urðu að birgja sig upp, og verzlanirnar höfðu miklu meiri birgðir fyrirliggjandi þá, en nú er venja til. Nú standa menn uppi allslausir, jafnt fátækir sem ríkir, ef samgöngur heftast. Þetta er afleiðing af tíðum samgöngum, og er ekki neitt sjerstakt fyrir oss Íslendinga, en á alstaðar við. Þessar breyttu kringumstæður gera nauðsynina meiri fyrir því, að menn tryggi sig vel fyrir hallærunum. Jeg get ekki stilt mig um, að snúa enn orðum mínum að háttv. þm. V.-Sk. (S. E.), sem blandaði þessu máli saman við sóknargjöldin, sem hann taldi hræðilega ranglát og vildi endilega að væru á annan hátt en nú er. En þar til er því að svara, að þegar um þau gjöld er að ræða, sem menn gjalda fyrir trú sina, fyrir sálu sinni, ef svo mætti að orði komast, virðist rjett, að hver gjaldi fyrir sig. Það er algerlega falskt hjá þeim háttv. þm., sem síðast talaði, og öðrum þeim, sem líku halda fram og hann, að segja, að nefskatturinn eftir núgildandi lögum komi miklu harðar niður á fátæku fólki en gömlu gjöldin. Slíkt geta þeir einir sagt, sem ekki hafa athugað málið, því það er hin mesta blekking og fásinna.



Jeg ætlaði aðeins að segja örfá orð, af því að jeg er einn af flutningsmönnum frumvarpsins. Jeg verð að lýsa því yfir, að mjer koma langar og miklar umræður á óvart, gagnstætt því, sem venja er til við 1. umræðu. Mjer kom ekki til hugar, að ekki væru margir og .stórir gallar á frv., og jeg ætlaðist til, að þeir yrðu lagaðir í nefnd, en bjóst ekki við, að það yrði gert við 1. umr. Þessar umræður gera það að minsta kosti varla. Jeg get tekið undir með háttv. þm. V.-Sk. um það, að mjer er skatturinn þyrnir í augum, þótt jeg hafi ekki gert ágreiningsatkvæði, í von um, að samkomulag komist á síðar. Mjer skildist á háttv. síðasta ræðumanni, að hann legði áherzlu á, að skatturinn á eigi að renna í landssjóð, en jeg get ekki betur sjeð, en að einu gildi, hvert skatturinn rennur. Hann verður að gjaldast eigi að siður. En slíkur skattur sem þessi getur orðið til mikillar blessunar, en athugavert er, hvort hann er ekki of hár, þótt hann sje aðeins 1 króna á karlmann og 60 aurar á kvenmann. Þingmönnum ætti að vera bezt kunnugt um það, að nú þegar hvíla svo miklir skattar á þjóðinni, að varlega verður að fara í nýjum skattaálögum. Það er líka mín skoðun, að nefskattur sje í flestum tilfellum óeðlilegur, því hann kemur jafnt niður á fátækum og ríkum.



Aðeins örstutt athugasemd. Háttv. 2. þm. Skagf (J. B.) hneykslaðist á því, að jeg skyldi jafna þessum skatti við sóknargjöldin, en þar sem hann sagði, að það væri fölsk ályktan hjá mjer, að gjöldin kæmu harðar niður á fátæklingum nú en áður, verð jeg að biðja háttv. þm. að gæta þess, að þetta hef jeg aldrei sagt, heldur aðeins, að gjöldin komi nú rangt niður, en það er ekki betra fyrir það, þótt svo hafi verið áður. Þar sem þm. vildi gera greinarmun milli skatta til sálarinnar og skatta til líkamans, þá held jeg, að aðskilnaðurinn milli sálar og líkama sje ekki svo nákvæmur nú á tímum, að vert sje að gera þennan greinarmun. Styrkur til skálda yrði þá t. d. útgjöld til sálarinnar. Jeg vona, að háttv. þm. átti sig á frv., þegar hann getur hugsað það nógu vel.



Jeg ætla aðeins að gera örstutta athugasemd. Ummæli háttv. þm. Barðstr. (H. Kr.) sýna það, að að hann hefur annaðhvort algerlega misskilið ræðu mína eða rangfært hana vísvitandi, og vísa jeg þeim því eim aftur. Um það, sem háttvirtur þm. V.-Sk. (S. E.) sagði um samband sálar og líkama, ætla jeg ekki að deila við hann að þessu sinni.

Sigurður Eggerz, framsögumaður: Á Alþ. 1909 var samþykt í Nd. þingsályktunartillaga um að skora á stjórnina að semja og leggja fyrir næsta alþingi frumvarp til laga um sjómensku á íslenzkum þilskipum, er stunda fiskiveiðar eða flutninga með ströndum fram. Stjórnin lagði síðan fyrir næsta alþingi (1911) frumvarp til siglingalaga, og var það þýðing á hinum dönsku siglingalögum frá 1. april 1892. Neðri deild alþingis skipaði nefnd í málið, og fjekk hún Jón prófessor Kristjánsson sjer til aðstoðar og benti hann á ýms atriði, sem mikillar lagfæringar þurftu. Var því álinu með rökstuddri dagskrá vísað aftur til stjórnarinnar til ýtarlegri athugunar. Stjórnin lagði síðan frumvarpið að nýju fyrir síðasta þing. Málið varð ekki útrætt, en nefnd sú, sem kosin var til að íhuga það, gerði á því nokkrar breytingar, sem stjórnin fjelst á, og lagði hún því næst frumvarpið þannig breytt fyrir alþingi í sumar. Frumvarp það, sem hjer liggur fyrir, snertir lítið þá hlið siglinga, er að hinu opinbera veit, enda eru um það efni ýms sjerstök lög, svo sem lög um skrásetning skipa frá 13. desbr. 1895, um mæling skipa tilsk. frá 25. júní 1869, um eftirlit með skipum lög 22. oktbr. 1912, lög um atvinnu við siglingar 10. nóv. 1905, strandlögin frá 14. janúar 1876, og ennfremur lög um botnvörpuveiðar og siglingareglur. Um einkarjettarmálefni siglinga eru aftur á móti að eins til dreifð ákvæði, aðallega í farmannalögunum frá 22. marz 1890 og lögum um veð í skipum, frá 16. nóv. 1907; ennfremur má nefna gamlar tilsk., aðra um bodmerilán, frá 28. desbr.1792 og hina um „respondentia“ frá 14. desbr. 1794 og ýms önnur dreifð ákvæði, svo sem um árekstur skipa í lögum 9. septbr. 1899. Um ábyrgð útgerðarmanna á gerðum skipstjóra og skipshafnar eru engin ákvæði, og ekki um skipstjórasamninga og skyldur skipstjóra. Ennfremur vantar reglur um farmsamninga og farmskírteini, um sameiginlegt sjótjón (Groshaveri) og um skaðabætur fyrir ásiglingar. Úr þessu er bætt með því frumvarpi, er hjer liggur fyrir. Þar er safnað saman í eina heild öllum reglum um einkarjettarmálefni siglinga. Þetta er að vísu mikilsvert, en þó er hitt aðalatriðið, hvernig lögin eru úr garði gerð. Viðfangsefni. löggjafans hjer er allerfitt, því hjer verður að gefa lög, bæði um kaupsiglingar og um fiskiveiðar, sem eru mjög ósamkynja atvinnugreinar. Um kaupsiglingar eru til ýmsar alþjóðarreglur, og verðum vjer eigi síður en aðrar þjóðir að sníða löggjöf vora á þessu sviði eftir þeim. Virðist nefndinni ákvæði frumvarpsins um þetta efni vera fullnægjandi. Mörg þessi ákvæði eru mjög mikilsverð fyrir oss, hvort sem vjer siglum eða ekki siglum, sjá þar til nefnd ákvæði í 6, kafla um flutningssamninga. Ákvæðin um farmskírteini (conossement) taka til alls viðskiftalífs vors. Það virðist og, sem áhugi sje að vakna hjá íslenzku þjóðinni um að taka kaupsiglingarnar í sínar hendur, og rætist nokkuð úr þeim áhuga, sem vjer allir munum óska, þá er því eigi þörf á lögum þessum. Örðugra er aftur á móti að samrýma kaupsiglingarreglurnar við ákvæðið um fiskiveiðarnar. Að vísu eru nú æðimargar sameiginlegar reglur, sem gilda um allar siglingar, og á því svæði virðast ákvæði frumvarps þessa vera fullnægjandi, en aðalvandinn er, að gæta þess, að setja ekki ákvæði í lögin, miðuð aðallega við kaupsiglingar, sem geti orðið fiskiveiðunum að skaða. Þar sem slík ákvæði hafa komið fyrir, hefur við undirbúning frumvarpsins verið reynt að laga þau eftir hinum sjerstöku kröfum um fiskiveiðarnar. Jeg vil í þessu sambandi minna á, að skip, sem sigla milli landa, verða að hafa leiðarbók, en um þær eru mjög strangar reglur. Mundi það valda óþægindum fyrir skip, sem stunda fiskiveiðar eða ganga milli hafna innanlands, og því er ákveðið, að þau skuli aðeins halda dagbók. Nefndin lítur yfir höfuð svo á, að í þessu frumvarpi sjeu margar reglur til stór hagsmuna fyrir fiskiveiðarnar og engar, sem geta gert þeim skaða, en er hinsvegar ljóst, að ástæður geta verið til að setja ýmsar sjerstakar reglur fyrir fiskiveiðarnar, en til þess að undirbúa slíkar reglur, þarf menn, sem sjerþekkingu hafa á því máli. Ef þetta frumvarp verður að lögum, mun reynslan skera úr því, hvort í „þeim eru nokkur ákvæði fiskiveiðunum til tjóns og fari svo, verður að undanskilja fiskiveiðarnar frá þeim. Þá mun og reynslan leiða í ljós, hvort fiskiveiðarnar þurfa ítarlegri reglur, og hvernig þeim yrði varið. Þar eð í frumvarpinu eru, eins og nú hefur verið skýrt frá, ýms ákvæði, sem eru til stórbóta, bæði fyrir kaupsiglingarnar og fiskiveiðarnar, ræður nefndin háttv. deild til að samþykkja frumv. með þeim breytingum, sem hún hefur lagt til að á því yrðu gerðar. Frumvarp þetta er í 13 köflum. 1. kaflinn er um skip. Samkv. 1. gr. skulu þau skip teljast íslenzk, sem eiga heimili á Islandi og að 2/3 hlutum minst eru eign manna, sem heimili eiga á Íslandi eða í Danmörku, eða eru þar innbornir, án þess að vera ríkisborgarar annarsstaðar. Við 1. gr. hefur nefndin gert þá brtill., að um hlutafjelög verði sett það ákvæði, að hver stjórnarnefndarmaður skuli fullnægja ofangreindum skilyrðum um heimilisfestu eða rjett innborinna manna, enda sje aðsetur stjórnarinnar og heimilisfang fjelagsins á Íslandi. 2. kafli er um rjettindi yfir skipum. Tekur kaflinn ekki einungis til eignarrjettar, heldur einnig veðrjettar, haldsrjettar og annara takmarkaðra hlutarjettinda. Þó eru sjólánsveð undanskilin. Um þau gilda miklu strangari reglur, en um annan veðrjett. Að því, er snertir stofnun og vernd þessara rjettinda, gilda sömu reglur og um fasteignir, að svo miklu leyti, sem því erður viðkomið. 3. kafli er um útgerð skipa. Eru þar ýms ný ákvæði, mjög þýðingarmikil, bæði fyrir fiskiveiðar og siglingar. Má þar einkum nefna reglurnar um sameign. Samkvæmt núgildandi lögum getur hver sameigandi hindrað ýmsar nauðsynlegar ráðstafanir yfir skipum og með því bakað sameigendum sínum mikið tjón, en í frumvarpinu er það ákveðið, að um málefni útgerðarinnar skuli meiri hlutinn ráða, ef ágreiningur verður. Við þennan kafla hefur nefndin gert aðalbreytingartillögu sína, og er hún í því ólgin, að ef einhver sameiganda selur skipshlut sinn, skuli hver þeirra hafa rjett til þess að leysa hlutann til sín. Nefndinni þykir það óviðfeldið, að sameigendurnir skuli engu geta ráðið um það hverjir nýir menn gangi í fjelagsskapinn, en hinsvegar treystist hún ekki til að taka upp í frumvarpið ákvæði um forkaupsrjett, því það mundi leggja of mikil bönd á viðskiftalífið. Nefndin valdi því innlausnarrjettinn, sem ekki er eins varhugaverður í þessu efni. Hverjum sameiganda er því heimilt, að selja sinn hluta, en hinum er heimilt, að leysa hann til sín, ef þeir hafa gert það innan ákveðins tíma. Ef ekki fæst samkomulag, skal verðið komið undir mati og má það þó aldrei vera lægra en kaupverð það, sem hinn nýi eigandi greiddi. Hinsvegar fanst nefndinni engin ástæða til þess að ákveða, að matsverðið mætti eigi vera hærra en kaupverðið, því tilgangur ákvæðisins er ekki að stuðla að því, að sameigendur græði á kaupunum, heldur tryggja þá gegn sameigendum, er þeir telja sjer óheppilegri. Þá kemur 4. kapítuli, um rjett og skyldur skipstjóra, og sje jeg ekki ástæðu til þess að taka neitt sjerstaklega fram um hann, Hjer er þó ein brtill., sem jeg vil minnast á, það er brtill. nr. 17 við 40. gr. Þar er farið fram á, að öll skip, sem eru yfir 12 tonn, haldi dagbók, en samkvæmt frv. hvílir sú skylda eingöngu á þeim skipum, sem eru yfir 30 tonn. Nefndin hefur gert þessa brtill. vegna þess, að henni er kunnugt um, að á Vestfjörðum eru mörg skip undir 30 tonn og er óviðurkvæmilegt, að þau þurfi ekki að halda dagbók. - 5. kapítuli er um skipshöfn. Þar eru flest hin sömu ákvæði og í farmannalögunum, en þó fer ráðning sjómanna hjer eftir óbrotnari reglum, og ákvæðið um viðskiftabækur sjómanna er felt burtu. Brtill. 34 við 75. gr., um að 12 tonn komi í staðinn fyrir 15 tonn, er í samræmi við brtill. við 40. gr. - Þá e r 6. kapítuli um skipsleigu. Jeg drap áðan á, hvað mikla þýðingu þessi kapítuli hefur. Hjer er aðeins átt við kröfurjettarsamning, ekki skipsleigu í venjulegum skilningi. Hjer eru ýms ný ákvæði. Áður var farið eftir hinum almennu reglum kröfurjettarins, en ekki tekið tillit til þeirra sjerstöku ástæðna, sem hjer eru fyrir hendi. Hjer hefur nefndin gert þá brtill. að farmsamningur komi í staðinn fyrir skipaleigusamningur. Ástæðan til brtill. er sú, að slíkir samningar eru aðeins kröfurjettarlegs eðlis. - 7. kapítulinn er um sjólán. Þau verða að vísu sjaldgæfari eftir því, sem samgöngurnar verða betri, en nefndinni þótti þó rjett, að sleppa ekki þessum kapítula vegna þess, hvað margir staðir eru enn þá símalausir hjer á landi. - 8. kapítuli er um sjótjón. Þau ákvæði, sem þar ræðir um, verður að byggjast á alþjóðlegum reglum. En jeg skal geta þess, að í connossementum er það venjulega tekið fram, að farið sje eftir York-Antverpen-reglunum. - Þá eru 9. og 10. kapítularnir, um tjón af árekstri og björgunarlaun. - Þess er getið í nefndarálitinu, að árið 1910 hafi verið gerður samningur um björgunarlaun 24 þjóða í Bryssel. Sá samningur er þó ekki enn staðfestur, og þótti því efndinni ekki ástæða, að taka hjer upp þær reglur, sem þar er farið eftir. En verði hann staðfestur, er sjálfsagt, að taka þær upp. - 11. kapítuli er um sjóveðrjett og fyrning á sjókröfum og sje jeg ekki ástæðu til að taka neitt sjerstaklega fram honum viðvíkjandi. - 12. kapítuli er um yfirsjónir skipstjóra og skipverja við skyldustörf þeirra o.fl. Hjer eru lík ákvæði og í dönskum lögum. Nefndin hefur gert gert brtill. nr. 116 við 270. gr. í greininni er ákveðið, að ef skipverjar krefjist skoðunargerðar, og það reynist við skoðunargerðina, að engin sæmileg rök hafr verið til þess að telja, að skipið hafi verið ósjófært, þá varði það 25–500 kr.. sektum eða fangelsi. Nefndin fer fram á, að sektirnar geti ekki orðið hærri en 100 kr. og að fangelsishegningin falli burt. Ástæðan til brtill. er sú, eð nefndinni þótti íhugunarvert, að hafa hegningarákvæðin svo ströng, að skipverjar fældust frá að neyta þess sjálfsagða rjettar síns, að heimta skoðunargerð, þegar þeir álitu, að hætta væri á ferðum. - Við 13. kapítulann hef jeg ekkert sjerstakt að athuga. Að lokum skal jeg geta þess, að Jón próf. Kristjánsson hefur mætt á fundum nefndarinnar, og á hún honum mikið að þakka. Hann er manna fróðastur í sjórjetti, og á frv. í þessari mynd, sem það nú er, að mörgu leyti rót sína og rekja til hans. Nefndin vill því ljá honum sínar beztu þakkir.



Jeg vil aðeins gera örstutta athugasemd við 1. gr. frv. Jeg vildi óska, að orðalagi hennar yrði breytt. Það er óviðkunnanlegt, að skip, sem nefnd eru íslenzk, geti verið eign danskra manna, heimilisfastra í Danmörku. Slík skip væru þó sannarlega ekki íslenzk nema að nafninu til, en af greininni verður þó ekki annað sjeð, en að gert sje ráð fyrir að skip hlutafjelags sje íslenzkt, þótt það sje eign danskra manna, sem allir hafi búsetu í Danmörku. Jeg get ekki greitt þessu atkv. mitt, og vil skjóta því til nefndarinnar, hvort hún sjái sjer ekki fært að breyta þessu til 3. umr.

Sig. Eggerz, framsögumaður: Jeg er fús á að taka þessa athugasemd til greina. Próf. Jón Kristjánsson hafði lagt til, að orðin „í Danmörku“ væru feld burtu, en stjórnarráðið hefur viljað halda þeim. Jeg veit ekki, hverjar ástæður stjórnin hefur til þessa; hef því miður ekki leitað mjer upplýsinga hjá stjórninni um það. Jeg skal, sem sagt, athuga þetta, en ef staðfestingarsynjun liggur við, ef orðin eru feld í burtu, þá álit jeg rjettara að alda þeim.