Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Reykv. hagaði svo ræðuhöldum sínum á laugardaginn, að engir komust til að tala aðrir en hann. Hv. þm. talaði hér í 2½ tíma samfleytt, og býst ég við, að hann beri í því af okkur ráðherrunum þegar við svörum honum, að hann noti lengri tíma. Í því sambandi vil ég aðeins rifja það upp með hv.þm., að okkur var sameiginlega kennt það, þegar við vorum við nám, að við ættum að tala í hálftíma, og var það það allra mesta. Og yfirleitt var það svo, að til þess að ganga fullkomlega frá kölska kalli og öllum hans árum var hálftími álitinn nógur. Nú hefir hv.þm. álitið, að hann þyrfti 5 sinnum lengri tíma. Hann hefir syndgað fimmfalt hvað formið snertir og ennþá meira hvað innihaldið snertir. Ég veit ekki hvernig fer fyrir mér, en ég geri ráð fyrir, að ég syndgi ekki eins mikið og hv. 1, þm. Reykv. í þessu. Ræða hv.þm. var í tveimur köflum. Fyrst var stuttur kafli, þar sem hann vék að einstölrum atriðum í svarræðu minni út af ásökunum hv. 1. þm. Skagf. Út af þessum ummælum ætla ég að segja nokkur orð. Hv. þm. kvartaði undan framkomu minni hér við eldhúsdagsumr. Honum féll það illa, að þegar andstæðingar mínir eru búnir að skamma mig, skuli ég standa hér upp og þakka þeim. Mér finnst ekki sérstaklega vel viðeigandi fyrir kennara í guðfræði, að kvarta undan því, þótt menn snúist svo við, þegar þeir lenda í orðakasti. Hygg ég að hv.þm. hafi fulla þörf á að endurskoða siðfræði sína í þessu efni. En ég þykist vel skilja hvers vegna hv.þm. og flokksbræðrum hans er svo illa við þessa framkomu mína. Fyrst þetta bítur svona á ráðh., að hann þakkar okkur, þá hljóta að vera einhver mistök hjá okkur. Jafnvel þegar við tökum hans eigin vopn, eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði, þakkar ráðh. Þetta hlýtur að hafa mistekizt hjá okkur. - Og þetta er alveg rétt hjá hv., þm. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um eldhúsdaginn og þýðingu hans. Hv. þm. gat þess réttilega, að við hefðum ólíka skoðun á þýðingu þessa dags. Hv. þm. áleit hann þýðingarmikinn og alvarlegan dag. Hann áleit eldhúsdagsumr. sérstaklega góða sögulega heimild. Verð ég að segja, að mér virðist ekki fara vel á því, að prófessor í sögu við háskólann skuli leggja slíkt mat á það, hvað séu góðar sögulegar heimildir. Ég er ósammála hv.þm., því að mér virðist þessi eldhúsdagur vera eins og hinir fyrri. Þeir hafa aðallega verið þannig, að hv. stjórnarandstæðingar hafa lesið heila dálka upp úr Morgunblaðinu og látið prenta þá í Alþingistíðindunum. Hv. þm. kom líka með heilan árgang af Morgunblaðinu eða Ísafold, og lagði hann á borðið hjá sér þegar hann fór að tala. Nú er það lýðum ljóst, hversu góð söguheimild greinarnar í Morgunblaðinu eru. Og ekki verða þær betri fyrir það, þó að þær séu endurprentaðar í Alþingistíðindunum. Ég lít á eldhúsdaginn, eins og hv. stjórnarandstæðingar stunda eldamennskuna nú, sem ómerkilega tilraun til að lengja þingið. Í fyrra var hann ekkert annað en það, að prenta upp það, sem blöð Íhaldsmanna höfðu flutt árið á undan. Þess vegna álít ég, að það hefði verðið miklu einfaldara fyrir þessa hv.þm., að merkja þá dálka með rauðu, sem þeir vilja láta prenta upp, og koma með þá þannig í prentsmiðjuna, heldur en að vera að slíta sér út á því að vera að tala þetta hér á Alþingi og þreyta okkur á því að hlusta á þá. Hv. þm. drap á einstök atriði í ræðu minni til hv. 1. þm. Skagf. Fyrsta atriðið, sem hann lagði mikla áherzlu á, var fjósið á Hvanneyri. Hv. þm. lagði svo mikla áherzlu á það, hvað þetta hefði lýst miklu einræði hjá stj. Hún hefði gert þetta algerlega í heimildarleysi. Ég hefi vikið nokkuð að þessu í svarræðu minni til hv. 1. þm. Skagf., en vil þó víkja að því nánar. Þegar ráðizt var í að byggja fjósið, já fyrir samþykkt frá Alþingi til þess að gera það. Einungis var gert ráð fyrir lægri upphæð og að unnt væri að nota veggi gamla fjóssins. Sú breyt., sem á þessu var gerð, var gerð í samráði við fjvn.Nd., því við rannsókn húsameistara ríkisins kom það í ljós, að ekki var hægt að byggja á sama grunni og áður. Að þessu leyti er því alrangt að tala um einræði stj. í þessu efni. Hún hafði til þessa góðar heimildir. En ég vil í því sambandi minna á tvö hliðstæð dæmi frá tíð fyrirrennara míns, hv. 1. þm. Skagf. Annað er um aðra húsbyggingu á Hvanneyri. Það var ekki fjós, sem þá var byggt, heldur íbúðarhús. Og eftir þeim upplýsingum, sem fengizt hafa, kostaði það ekki 130 þús. kr., heldur tvisvar sinnum 130 þús. kr., eða um 260 þús. kr. Ég veit ekki með hvaða heimild hann hefir gert það. Ég áfelli hann ekki fyrir þetta. Það var ekkert undanfæri að byggja húsið þá, alveg eins og nú var ekkert undanfæri að byggja fjós. Þá er annað hliðstætt dæmi frá hinum bændaskólanum, á Hólum. Það var árið 1927, þegar hv.l.þm. Skagf. var atvmrh. Þá lá hér fyrir Alþingi till. um að reisa fjárhús á Hólum. En sama daginn og ég sem frsm.fjvn. talaði fyrir þessari till. var útboð í verkið auglýst í Morgunblaðinu. Það var því gert áður en nokkur heimild var til þess fengin. Ég ásaka ekki hv. 1. þm. Skagf. fyrir þetta. Hann varð að gera þetta. Það varð ekki hjá því komizt. En nú ásaka þeir félagar og nafnar mig, er ég hafði miklu réttari heimild. Svo klykkir hv. 1. þm. Reykv. út með þeim orðum um mig, að ég hafi sérstaka ást á því að nota fé án heimildar í fjárl. Hv. þm. nefndi sem dæmi, að ég hefði við 3. umr. fjárl. ekki viljað fá fjárlagaheimild til að fullgera Vesturlandsveginn og ætli mér að láta leggja þann veg án fjárlagaheimildar. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm. Það eina, sem ég ætla að gera og það hefir hver einasta stjórn leyfi til að gera, - er að flytja fjárveitingar, sem heimild er fyrir á fjárl., til milli ára. Þetta dæmi er því óheppilega valið hjá hv.þm., því það er einmitt dæmi um það, að ég hefi heimild í fjárl. fyrir því, sem ég ætla að láta framkvæma. Hv. þm. minntist á Búnaðarbankann og tók þar undir með hv. 1. þm. Skagf. og beindi því til mín, hvers vegna ég hefði skipað stj. svona fljótt. Ég verð að segja hv.þm. það, að það var ekki hægt að koma neinu af stað fyrr en bankastjórn hafði verið skipuð. Hverjir eiga að vinna að því að gera reglugerðir fyrir bankann og ráða fyrirkomulagi hans í einstökum atriðum? Hverjir eiga að gera það aðrir en bankastjórarnir? Það er skiljanlegt hjá hv.þm., að hann vilji ekki láta skipa bankastjóra, því hann hefir aldrei viljað láta stofna neinn Búnaðarbanka. Það kom skýrt fram hjá hv.þm. í fyrra, og raunar hjá fleiri íhaldsmönnum. Hv. þm. er þar í fullu samræmi við sjálfan sig. En hvernig getur hv.þm. verið að ásaka mig fyrir það, að ég hefi komið fram áhugamáli mínu? Hv. þm. mun ekki fá hljómgrunn fyrir þessu úti um byggðir landsins. Þá vék hv.þm. að rafveitu Skagfirðinga. Hefi ég áður sagt ástæðu mína fyrir því, að ég vil ekki afgreiða þetta mál nú. Hún er sú, að engin heildarlöggjöf er til um þetta efni, en málið hinsvegar mjög vandasamt. Hv. þm. sagði, að ég hefði ekki borið fram frv. til neinna heildarlaga á þessu þingi eða öðrum. En til þess var enginn von, því að það er enn verið að vinna undirbúningsvinnuna að því, að setja löggjöf um málið. Hinsvegar er það nú alviðurkennt, að það frv., sem íhaldsmenn hafa borið fram um þetta efni, er byggt á rammskökkum grundvelli og að því unnið með hinni mestu hroðvirkni, og aðeins til að sýnast. Þá skal ég snúa mér að aðalefninu hjá hv. 1. þm. Reykv., sem er embættaveitingar stj. Hv. þm. beindi ræðu sinni mest til mín, enda hafa langflestar embættaveitingar borið undir mig. Ég skal þá geta þess fyrst, að hv.þm. hélt því fram, að stj. færi eftir fastri reglu um allar embættaveitingar. Ég man ekki, hvort hv.þm. sagði, að það væri nær eða alveg ófrávíkjanleg regla, en þessi hv.þm. er vanur að komast skýrt að orði. Reglan var þessi: Stjórnin fer annaðhvort eftir pólitískri eða persónulegri hlutdrægni um embættaveitingar. Hv. þm. hefir bezta aðstöðu til að kveða upp dóm um þetta, því hann er einn þeirra, sem hefir orðið fyrir því að koma til greina við embættaveitingar af þessari stj. Ég veit ekki, hvort það hefir heldur verið af persónulegri eða pólitískri hlutdrægni, að hann fékk veitingu fyrir því embætti.

Það er bezt að spyrja flokksmenn hæstv. stjórnar. Þeir hafa skammað stj.

. Ég var nú að spyrja hv. 1. þm. Reykv. Ég spyr nú hv.þm. alveg ákveðið: Hvort var það heldur pólitísk eða persónuleg hlutdrægni, er ég veitti honum prófessorsembættið? Árásir hv.þm. á mig hafa aðallega verið á þrem sviðum, um skipun bankastjóra Búnaðarbankans, póstmannaembættin og útvarpsstjóraembættið. Hv. þm. ásakaði mig einkum fyrir skipun aðalbankastjórans í Búnaðarbankanum, og virtist hneykslast mjög á því, að mér hefði dottið í hug að setja dr. Pál Eggert Ólason í það embætti. Hneykslun hv.þm. stafaði einkum af því, að honum fannst alveg sjálfsagt að taka einhvern bankamann. Ég er á allt annari skoðun en hv.þm. Það er svo gersamlega ólíkt að starfa sem starfsmaður í banka, t. d. við bókhald eða gjaldkerastörf, og að vera bankastjóri, sem sé ráða því, hvert eigi að beina peningastraumnum í landinu. Bankamenn geta auðvitað haft þá hæfileika, sem bankastjóra eru nauðsynlegir, en þeir geta líka verið lausir við slíka hæfileika og samt verið vel fallnir til síns starfs. Í bankastjórastöðuna þarf að fá gáfaðan mann, duglegan og sjálfstæðan, sem er gagnkunnugur öllum högum landsins, og landbúnaðarins sérstaklega. Og jafnvel hv. 1. þm. Reykv. hefir játað, að Páll Eggert Ólason hafi þessa hæfileika í ríkum mæli. Svo að ég haldi mér við ummæli ýmissa samherja hv.þm., get ég sagt það, að einn af menntuðustu blaðamönnum í hans flokki hefir sagt, að hann áliti dr. Pál Eggert einhvern alhæfasta manninn í þessum bæ til að vera bankastjóri Búnaðarbankans, og annar samflokksmaður hv.þm., sem situr hér skammt frá mér, hefir látið svo um mælt, að hann álíti veitinguna óaðfinnanlega. Það væri kannske hægt að beina þeirri ásökun til mín, að ekki hefði verið rétt að taka slíkan dugnaðarmann sem dr. Páll Eggert er úr því starfi, sem hann hefir gegnt. En þó að mér sé sagan kær, er mér þessi nýja stofnun enn kærari. Mér er Búnaðarbankinn svo kær, og það er svo áríðandi, að hann fari vel af stað, að ég lét ekkert annað en velgengni bankans ráða þessari veitingu. Ég vissi, að allt hefir blessast í höndunum á Páli Eggert, og um allt hefi ég á honum hið fyllsta traust. Þess vegna veitti ég honum embættið. - Hv. þm. hefir ekkert ásakað mig fyrir að gera Pétur Magnússon að bankastjóra, en út af Bjarna Ásgeirssyni var hann eitthvað óánægður. En ég vil segja, að Bjarni Ásgeirsson er sérstaklega vel að sér á búnaðarsviðinu, einkum er hann vel kunnur öllum nýjungum á sviði búskaparins, enda var hann á síðasta búnaðarþingi endurkosinn í stjórn Búnaðarfélagsins með öllum (12) atkv. Nei, eina stóra ásökunin í þessu máli var sú, að ég skyldi hafa tekið Pál Eggert Ólason, mann, sem er viðurkenndur fyrir frábæra vitsmuni og dugnað. Og þessi ásökun kemur frá manni, sem reis upp hér í hv. d. í fyrra og mælti á móti því, að Búnaðarbankinn yrði stofnaður. En ég veit, að eftir nokkurn tíma verður það einróma dómur þjóðarinnar, að valið á forystumanninum hafi tekizt farsællega, alveg eins og dómur þjóðarinnar var á móti hv. 1. þm. Reykv. í fyrra. Hv. þm. kastaði til mín þeirri hnútu, að við í stj. værum að leggja Þórð Sveinsson lækni í einelti. Hann hefði verið í stj. Ræktunarsjóðsins í fyrra, en væri ekkert riðinn við Búnaðarbankann núna. Þegar Bjarni Ásgeirsson varð bankastjóri, losnaði hann úr þeirri sérstöku nefnd, sem á að vera stjórn Búnaðarbankans til aðstoðar um lánveitingar úr Byggingar- og landnámssjóði, en Þórður Sveinsson var skipaður í stað hans: Þórður tók þeirri skipun greiðlega og hefir starfað með áhuga í nefndinni, eins og hans var von og vísa. Þetta er nú eltingarleikurinn sá. Hv. þm. sagði, að ég hefði flýtt mér að búa til útvarpsstjóraembættið. Á þinginu 1928 voru sett lög um þetta mál, en það var ekki fyrr en í ársbyrjun 1930, að útvarpsstjórinn var skipaður. Alþingi skoraði á mig á þinginu 1929 að flýta þessu máli. Ennfremur lágu fyrir till. frá útvarpsráðinu í þessa átt. M. ö. o. var það alveg sjálfsögð ráðstöfun að skipa útvarpsstjóra. Hv. þm. sagði, að ég hefði flýtt mér að ákveða launin. Nefnd var skipuð 1927, og hún ákvað launin í nál. og ég fór eftir því. Sannleikurinn er sá, að þingið hefir oftar en einu sinni verið að reka á eftir mér í þessu máli, sagt mér, að ég þyrfti að flýta mér, - og svo fæ ég aftur skammir fyrir, þegar loks er farið af stað. Um sjálfa veitinguna ætla ég ekki að segja margt. Vitanlega orkar alltaf tvímælis um slíkar stöður, einkum þar sem ekki getur verið um reynda menn að ræða. Nú hittist svo á, að frá útvarpsráðinu og landssímastjóra komu 4 till. Allt voru það góðir menn, sem stungið var upp á, og ég var þeim öllum kunnugur. Þar sem útvarpsráðinu bar ekki saman, hlaut ég að taka mest tillit til þess, sem formaðurinn sagði, og hann tilnefndi Jónas Þorbergsson. Þetta var nú formlega hliðin. Um efnislegu hliðina er það að segja, að ég trúði á mestan dugnað hjá Jónasi Þorbergssyni af þeim fjórum mönnum, sem til voru nefndir. Hv. þm. sagði, að útvarpsstjórinn mætti umfram allt ekki vera pólitískur maður. Þá var vandlifað fyrir mig, því að allir þessir menn voru pólitískir. Þrír af þeim voru ritstjórar við pólitísk blöð og séra Ragnar Kvaran er yfirlýstur sócíalisti. En hitt er ég sammála hv.þm. um, að þegar þessi pólitíski maður er orðinn útvarpsstjóri, á hann að vera hlutlaus. Jónas Þorbergsson á mest í húfi sjálfur, ef hann verður hlutdrægur. Loks kom rúsínan hjá hv.þm. Hann sagði, að ég hefði veitt Jónasi Þorbergssyni embættið af tveim ástæðum. Annarsvegar af því, að Jónas Þorbergsson væri einhver ákveðnasti og harðsnúnasti vinur minn og samherji. Hinsvegar af þeirri ástæðu, að Jónas Þorbergsson væri orðinn á móti mér og gerði mér allt til bölvunar. Með öðrum orðum: Af tveimur ástæðum veitti ég Jónasi Þorbergssyni embættið: annarsvegar af því, að hann var svo mikið með mér, hinsvegar af því, að hann var svo mikið á móti mér. Slík er rökvísi hv.þm. Þeim, sem nota önnur eins rök og þetta, á að útvarpa. Loks kem ég að póstmönnunum. Áður en ég vík að póststöðunum í Reykjavík, ætla ég að minnast á 3 breyt., sem gerðar voru úti á landi. Hv. þm. fann að því, að ég hefði tekið póstafgreiðsluna af séra Ólafi Sæmundssyni í Hraungerði. Ég gerði þetta af því, að póstafgreiðslan var flutt frá Hraungerði að Ölfusárbrú. Svo stóð á að búið var að fullgera nýja rjómabúið við Ölfusárbrú. Ölfusárbrú varð þá auðvitað enn miklu frekar en áður miðstöð fyrir héraðið, svo að það var alveg sjálfsagt, að þar átti póstafgreiðslan að vera. Hraungerði liggur í miðjum Flóanum og var vel sett fyrir póstafgreiðslu á sinni tíð. Nú er allt öðru máli að gegna, enda hefir póstmálanefndin hiklaust lagt til, að afgreiðslustaðurinn yrði fluttur. Engum einasta manni í Árnessýslu dettur í hug að áfellast mig fyrir þetta. Þá ásakaði hv.þm., mig fyrir, að póstafgreiðslan í Vestur-Skaftafellssýslu skyldi vera flutt að Klaustri. En það er öllum vitanlegt, að þegar póstafgreiðslan var fyrir nokkrum árum flutt frá Klaustri, var það af pólitískum ástæðum gert, svo að ég var bara að gera sjálfsagða leiðrétting. Kirkjubæjarklaustur er miðstöð í héraðinu, og þar á póstafgreiðslan að vera, enda lagði póstmálanefndin það einróma til. Það þriðja, sem hv.þm. nefndi, var afgreiðslan á Sandi. Við Framsóknarmenn höfum ekki vitað til, að þar ættum við nokkra fylgismenn, en þegar einn samflokksmaður hv. 1. þm. Reykv. ber þar fram till. um að ásaka mig fyrir afskipti mín af póstmálunum þar, er hún felld þar á 2 fundum af andstæðingum mínum. Loks kem ég að þyngstu ásökun hv.þm., um veitingu póstmeistara- og póstritaraembættanna hér í Reykjavík. Þeir menn, sem embættin fengu, hafa báðir um áratugi verið í þjónustu póststjórnarinnar og farizt það hið bezta úr hendi. Hv. þm. setti upp reglu, sem sé þá, að ráða mætti með vissu af embættaveitingunum, að mennirnir væru flokksmenn stj. Annar maðurinn, sem um er að ræða, Sigurður Baldvinsson, er jafnaðarmaður: Hinn, Egill Sandholt, er íhaldsmaður. Hvorugur þessara manna er því flokksbróðir stj. Annarsvegar sótti um póstritarastöðuna mjög eindreginn flokksmaður minn frá heimili í Strandasýslu, þar sem búa einhverjir öruggustu fylgismenn mínir. Þessi maður var Einar Guðnason. En ég veitti honum ekki embættið. Hv. þm. vildi halda fram Guðmundi Bergssyni. Hann er vafalaust vandaður maður, en hann er kominn á gamals aldur og póstmálastjóri lagði ekki til, að hann fengi embættið. Ég veitti það Sigurði Baldvinssyni, sem um langt skeið hefir gegnt samskonar störfum á Seyðisfirði og getið sér hinn bezta orðstír. En um leið verður póstafgreiðslustaðan á Seyðisfirði lögð niður og sameinuð stöðvarstjórastöðunni. Sparast ríkissjóði árlega álitleg fúlga við það. Hinsvegar veitti ég þeim manni póstritarastöðuna, sem aðalpóstmeistari lagði eindregið til, að yrði póstmeistari hér í bænum. Þeirri stöðu fylgir mikil peningaábyrgð, umsjón með öllum frímerkjabirgðum og öllum fjárreiðum í fjarveru póstmálastjóra. Ég veitti Agli Sandholt embættið í samráði við póstmálastjóra. Ég leitaði upplýsinga um manninn og treysti honum bezt, að fengnum upplýsingum, og veitti honum þess vegna embættið. Þá kem ég að stóru syndinni, sem hv.þm. sagði, að væri ekki pólitískt glappaskot, heldur annað miklu verra. Hv. þm. sagði, að persónuleg hefndarlöngun hefði ráðið gerðum mínum. Hv. þm. gat þess, að fyrir, mörgum árum hefði ég lent í blaðadeilum við Magnús Jochumsson, og nú hefði ég hefnt mín á honum, með því að veita honum ekki þá stöðu, sem hann sótti um. Það er erfitt fyrir mig að sanna, að persónulegar hvatir hafi ekki ráðið þessari veitingu. Undir slíkum kringumstæðum komast venjuleg rök ekki að. Og þegar ég nú legg út í að tala um þetta kemst ég ekki hjá því að vera nokkuð persónulegur. Hv. þm. segir, að ég hafi vegna skammagreinar hefnt mín á gömlum skólabróður á ódrengilegan hátt. Hann segir, að ég hafi misbeitt valdi mínu til þess að níðast á Magnúsi Jochumssyni. Fyrst vil ég þá spyrja: er það einsdæmi, að skammagrein sé skrifuð um Tryggva Þórhallsson? Nei, þær skipta hundruðum og jafnvel þúsundum. Hv. 1. þm. Reykv. ætti því sannarlega að geta rökstutt það með mörgum dæmum, hvernig þessi vondi maður, Tryggvi Þórhallsson, hefir hefnt sín fyrir þessar skammagreinir. Ég hefi sem sé haft betri aðstöðu en nokkur annar maður á Íslandi til að hefna sín, bæði sem þingmaður og ráðherra. Dæmin ættu því að vera mörg fyrir hendi. En slík dæmi hefir hv.þm. alls ekki nefnt. Ég ætla aftur á móti að leyfa mér að nefna nokkur dæmi, sem benda nokkuð í aðra átt. Ég nefni þá fyrst til viðskipti mín við annan skólabróður minn. Margar skammagreinir fóru okkar í milli, miklu harðari en milli mín og Magnúsar Jochumssonar. Við háðum saman hina harðvítugustu kosningabaráttu. Og enn harðari varð viðureign okkar, því að hann lögsótti mig og fékk mig dæmdan í fésektir. Síðar fékk ég tækifæri til að nefna mín, og hafði vissulega meiri ástæðu til þess gagnvart honum heldur en Magnúsi Jochumssyni. En hvernig hefndi ég mín? Það kom fram á Alþingi nokkrum árum síðar, þegar hv.þm. Barð. flutti till. um fjárstyrk til þessa skólabróður míns, og það valt á mínu atkvæði, ef ég man rétt, til samþykktar. Svona hefndi ég mín á honum. Ég get ennfremur nefnt annan skólabróður minn, embættismann nú á Norðurlandi. Við skrifuðum hvor um annan margar skammagreinar, hinar mestu óbótaskammir, sem sézt hafa í blöðum á síðari árum. Það leið ekki á löngu, að ég fengi tækifæri til að hefna mín, - og hvernig gerði ég það? Þessi skólabróðir minn sendi erindi til Alþingis, sem var miklu þýðingarmeira fyrir hann en þessi 500 kr. launaviðbót til Magnúsar Jochumssonar. Ég greiddi atkvæði með þessu erindi, fyrst í fjvn. og svo í þingdeildinni. Miklu meiri ástæðu hafði ég til að hefna mín á honum en á Magnúsi Jochumssyni. Svona hefndi ég mín gagnvart þessum skólabróður mínum. Þá nefni ég þriðja dæmið, og þar hlýt ég að verða enn persónulegri. En ég þarf að verja hendur mínar gegn mjög illvígri persónulegri ásökun, þeirri ásökun, að ég hafi misbeitt valdi mínu gegn gömlum skólabróður. En ég vil jafnvel fá hv. 1. þm. Reykv. til þess að sannfærast um það og játa, að þessi áburður hans er rangur, að ég hafi verið að hefna mín út af lítilfjörlegri skammagrein: Ég vil minna hv.þm. á það, þegar við fyrir nokkrum árum síðan kepptum um embætti hér við háskólann. Það var embætti, sem faðir minn hafði gegnt um skeið og sem ég hafði verið settur til að þjóna í 9 mánuði. Þetta er hið eina embætti, sem mig hefir langað mikið til að fá, en hv.þm. tók það frá mér. Það eru mestu vonbrigðin, sem ég hefi orðið fyrir um æfina. Hversu miklu meiri ástæðu hafði ég ekki til þess að hefna mín grimmilega gagnvart þeim skólabróður, sem hremmdi þetta embætti frá mér, enda þótt hann veitti það ekki. En hvernig hefndi ég mín? Þar sem við höfum nú starfað meira og minna saman á ýmsum sviðum í 10–20 ár, þá vil ég nú snúa mér að honum með þá spurningu, og leggja undir drengskap hans, hversu hann svarar: Hvernig hefi ég komið fram við hann í okkar viðskiptum? Hefir hann orðið var við hefndarhug frá mér í sinn garð? Og ef ég er svona hefnigjarn, sem hv.þm. vill vera láta, þá hafði ég sérstaka ástæðu til að gera það í þessu tilfelli. - Síðastl. sumar bar svo til, að það heyrði undir mig, í forföllum hins reglulega dómsmrh., að veita prófessorsembætti við guðfræðideild háskólans. Þar fékk ég tækifæri til að sýna í verki, hversu hefnigjarn ég væri. Ég get gjarnan sagt það, að ég sóttist eftir því að veita þetta embætti, og hvatti til þess fyrr, að svo yrði sett í embættið sem var. Og svo veitti ég hiklaust þessum gamla skólabróður mínum embættið. Og nú segir hann, að útaf lítilfjörlegri skammagrein, fyrir mörgum árum, hafi ég hefnt mín á Magnúsi Jochumssyni. Öðrum fórst, en ekki hv. 1. þm. Reykv., að beina, því til mín, að ég notaði tækifæri til þess að hefna mín í embættaveitingum. Hv. l.þm. Reykv. hefir sízt allra manna átyllu til þess. Ég þykist vita, hvaða vitni hann muni bera mér um þetta, og samvinnu okkar yfir höfuð, og treysti drengskap hans til þess að játa það, sem rétt er. Ég vil ljúka máli mínu með því að beina þeirri áskorun til hv. 1. þm. Reykv., að hann taki aftur þá ásökun sína í minn garð, að ég hafi níðst á gömlum skólabróður mínum í hefndarskyni, með því að neita honum um póstritaraembættið. Við veitingu þess embættis hafði ég það eitt í huga, að veita það þeim manni, sem ég gæti borið fullt traust til, að því er snertir hina fjárhagslegu ábyrgð, sent því er samfara. Hv. þm. hefir ásakað mig fyrir fjórar embættaveitingar. Tvö af þessum embættum voru veitt samflokksmönnum mínum, en hin tvö mönnum, sem ekki eru í mínum flokki. Þar er því ekki hægt að bregða mér um pólitíska hlutdrægni. Ég vil ennfremur benda á, að undir mína stjórnardeild heyra flestar embættaveitingar, og ég hefi veitt yfir 100 embætti og opinber störf, síðan ég tók við stjórn. Og svo kemur þessi ötuli stjórnarandstæðingur með marga árganga af íhaldsblöðum og ræðst á mig fyrir veitingu á þessum fjórum embættum. Tvö af þessum embættum eru veitt bráðduglegum gáfumönnum, dr. Páli E. Ólasyni og Jónasi Þorbergssyni, en hin tvö mönnum, sem eru vammlausir og hafa staðið vel í sínum stöðum, en það eru Sigurður Baldvinsson póstmeistari á Seyðisfirði og Egill Sandholt. Mér þykir leitt að þurfa að hryggja hv. 1. þm. Reykv. með því að þakka honum eins og áður, ekki fyrir þær persónulegu aðdróttanir, sem hann hefir beint til mín, heldur af því að hann, sem er svo glöggur maður og ötuli stjórnarandstæðingur, hefir ekki getað fundið fleira að gerðum mínum til að ásaka mig fyrir en ræða hans bar vott um.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Í þetta skifti mun ég aðeins taka til athugunar útjaðrana í ræðu hv. 1. þm. Reykv. (MJ), en geyma mér þangað til í kveld að svara ýmsum öðrum atriðum úr henni, þegar fleiri hv.þm. eru búnir að víkja að því sama. Hv. þm. talaði aðallega um embættaveitingar stjórnarinnar, og hélt því fram, að þar væri eingöngu farið eftir pólitísku flokksfylgi eða persónulegu. - Ég vil í þessu sambandi minna á það, þegar hv. 3. landskj. var fjármálaráðherra, og lét fara fram mat á Landsbankanum, þá var matsnefndin eingöngu skipuð flokksmönnum stjórnarinnar og á meðal þeirra var mesti fjandmaður bankans, Björn Kristjánsson, sem áður hafði með ofsóknum og árásum á bankann í ræðu og riti sýnt fullan vilja á því að vinna honum tjón. Þegar fundið var að þessu vali á mönnum í matsnefndina, sagði hv. 3. landskj. (JÞ), að það stafaði af því, að þáverandi stjórn hefði ekki talið neinn mann til þess hæfan í andstöðuflokki stjórnarinnar, að vinna slíkt verk. Ég skal ekki fara lengra út í þetta nú, en vil aðeins geta þess, að úr því að íhaldsstjórnin fylgdi svo nákvæmlega þessari reglu, að finna ekki hæfa menn til vandasamra starfa nema í sínum eigin flokki, þá þarf hv.þm. ekki að vera neitt hissa á því, þó að núverandi stjórn treysti samflokksmönnum sínum betur til þess að gegna ýmsum trúnaðarstörfum, sem hún þarf að skipa menn til, heldur en Morgunblaðsmönnum. En þó hefir það oft komið fyrir, að hún hefir falið stjórnmálaandstæðingum sínum sérstök opinber störf, og sýnt með því meiri mildi gagnvart andstæðingum heldur en fyrrverandi stjórn. Hv. þm. talaði talsvert um Þingvallamálin og undirbúning alþingishátíðarinnar. En í hátíðarnefndinni, sem skipuð er mönnum úr öllum þingflokkum, eigum við báðir sæti. Hefir þar verið hið bezta samkomulag um undirbúning hátíðarinnar á Þingvöllum. Mér finnst að það hefði verið viðkunnanlegra fyrir hv.þm. að geyma slíkar aðfinnslur, þangað til að nefndin hefir lokið störfum sínum, eftir nokkrar vikur, en vera ekki að flytja hér inn í þingið missagnir um störf nefndarinnar, og það sögur sem hv.þm. veit að eru með öllu rangar. Í hátíðarnefndinni á hv.þm. að taka fyrir þessi atriði, sem nefndinni einni kemur við, og hún á að skera úr sjálf, að meira eða minna leyti. Ef ég færi að bera hér út um hann í þinginu ýmislegt broslegt, sem komið hefir fram hjá honum í nefndinni, þá býzt ég við að honum þætti það ekki viðeigandi, enda mun hvorki mér eða öðrum samnefndarmönnum hans koma það til hugar. Hv. þm. þóttist fá tilefni til þess, í sambandi við Þingvallanefndina, að halda því fram, að það væri einhver „tendens“ hjá mér, að færa ýmiskonar eyðslu eða útgjöld á kostnaðarreikning við undirbúning hátíðarinnar, sem kæmi henni ekkert við. En það hefir ekki við neitt að styðjast. Ég ætla síðar að minnast á það, hvaða lífsskoðanir koma fram í sambandi við þetta. Þingvallamál hjá talsmönnum flokkanna. Um það er fyrst deilt, hvort Þingvellir eiga að vera ruslakista Reykjavíkur eða helgistaður allra Íslendinga. Ég efast ekki um, að hv. 1. þm. Reykv. sé í hjarta sínu hlynntur því, að Þingvellir verði helgistaður þjóðarinnar. - Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að það hefði verið farið fram hjá Þingvallanefndinni um framkvæmdir viðvíkjandi vegum og brúm á Þingvöllum; en hann getur deilt um það við flokksbræður sína og fulltrúa nefndarinnar, formanninn Jóh. Jóh. og framkvæmdarstjórann Magnús Kjaran. Ég veit ekki betur en að nefndin hafi falið vegamálastjóra yfirumsjón með öllum vega- og brúargerðum og beðið húsameistara, í samráði við framkvæmdastjórann, að sjá um húsin og útvegun á byggingarefni. Og ef það er meiningin að áfella þessa tvo menn fyrir vegabæturnar og aðrar framkvæmdir er snerta húsin á Þingvöllum, þá koma þær ásakanir fyrst og fremst niður á hátíðarnefndinni og sérstaklega framkvæmdastjóra hennar. En í raun og veru er engin ástæða til slíkra ásakana. Sama máli gegnir um bókfærslu á reikningum eða greiðslum úr ríkissjóði til þessara framkvæmda. - Ef það hefði átt að ávísa öllu því fé, sem varið hefir verið til vega-, brúa- og húsagerða á Þingvöllum - fyrst til formanns nefndarinnar og framkvæmdastjóra og svo aftur frá þeim til vegamálastjóra og húsameistara, þá hefði það sennilega verið óþarflega margbrotið. Það hefir enginn í hátíðarnefndinni ætlazt til þess að slíkt væri gert. - En það eru tveir liðir í þessum reikningum, er hv.þm. nefndi, sem mér skilst að þar séu ranglega tilfærðir. Og skal ég játa, að það hefði átt að leiðrétta það, en mér var ekki kunnugt um þetta fyrri en ég heyrði hv.þm. geta um það í ræðu sinni. Það kemur vitanlega ekki til mála, að telja hið nýbyggða prestssetur á Þingvöllum á kostnaðarreikningi alþingishátíðarinnar. Ég átti tal um þetta við húsameistara í gær, og sagði hann þá, að það mundi rétt vera, að endurbygging Þingvallabæjarins væri bókfærð undir öðrum lið en ætti að vera. Um hitt atriðið var mér einnig ókunnugt, að fjárgreiðsla til Laugarvatnsskólans, sem húsameistari hafði yfirumsjón með, hefði verið færð á reikning Þingvallahátíðarinnar. Annars hafði húsameistari um 20 hús síðastl. sumar, sem hann varð að sjá um útboð á, efni og vinnu. Það væri með öllu óhugsandi, að hann geymdi peningana til hverrar byggingar í sérstökum peningakassa. Hann hefir vitaskuld sameiginlegan sjóð fyrir allar byggingar, en sérstakt bókhald fyrir hverja þeirra. Síðan jafnast greiðslurnar upp úr áramótum hjá honum og ríkisbókara, alveg eins í þessum tilfellum og öðrum. Húsameistari og ríkisbókari hafa reynt að láta Mbl. leiðrétta þessar missagnir blaðsins og samherjanna, en það tókst ekki. Úr því að íhaldsmönnum þykir ástæða til að blása svona fjárstæðu upp, þá seilast þeir langt til loku. Háttv. 1. þm. Reykv. sagði, að við sem erum í Þingvallafriðunarnefndinni, ég og háttv. 1. þm. Skagf. og 4. landskj. þm., hefðum leikið á hátíðarnefndina með húsaflutninginn á Þingvöllum. Hv. þm. veit, að meiri hluti nefndarmanna voru sammála um að færa húsin, og flestir játa nú, að það hafi verið bæði þarft og gott. Vitanlega varð að gera það á kostnað ríkisins. Háttv. þm. er í raun og veru ánægður yfir því sjálfur, að húsin voru flutt; og úr því að það var rétt að gera þetta, þá var sjálfsagt að framkvæma það nú rétt fyrir alþingishátíðina, heldur en að fresta því eitthvað lengur, og halda Þingvelli í niðurlægingar ástandi á þessu merka afmæli, þegar þangað koma flestir gestir. En það var eitt atriði, sem háttv.þm. virtist ekki gera sér ljóst, um þörf fyrir hina nýlögðu vegarspotta á Þingvöllum. Eins og honum mun vera kunnugt, þá hafði formaður hátíðarnefnd. Jóh. Jóh., uppástungu að því, að hinn nýi vegur var lagður yfir Mosfellsheiði til Þingvalla. Sá hv.þm. hélt því fast fram í ræðu í Ed., að hann vildi ekki vera í nefndinni og bera ábyrgð á þeim bílslysum, sem áreiðanlega myndu verða mörg, ef flytja ætti 20 þús. manna á 3 dögum fram og aftur frá Þingvöllum, eftir hinum gamla og lélega Þingvallavegi. Þetta var réttmæt skoðun og í samræmi við hana var ráðizt í dýrustu framkvæmdina við hátíðina, veg til Þingvalla fyrir 300 þús. kr. Þessi vegur, sem að vísu átti að byggja síðar, hefir nú fengizt fyrr en ella myndi. Og þó að ýmsir segi sem svo, að það hefði verið meira gagn og gaman að því, að hafa þennan veg annarsstaðar á landinu, þá held ég að allir séu nú samt ánægðir með hann. - Þá var háttv. 1. þm. Reykv. að gagnrýna það, að vegur hefir verið lagður frá völlunum upp að fossinum og einnig að tjaldastaðnum norðan við Þingvelli. Ennfremur var hann óánægður yfir því, að vegur var lagður sunnan við Þingvallatún og brú gerð þar yfir ána, svo að komizt yrði að Valhöll, sem vitanlega var óhjákvæmilegt eftir að búið var að flytja húsið, enda hefir enginn ágreiningur orðið um það í Þingvallanefndinni. Mér skilst, að það sé eðlilegast, að kostnaðurinn við þessar vegalagningar á Þingvöllum verði bókfærður ásamt nýja Þingvallaveginum, og greiddur með því láni, ef með þarf. Menn verða þó að komast frá aðalveginum, eftir þessum þremur vegaspottum heim að tjöldunum, Þingvallabænum og gistihúsinu. Ég veit ekki betur en að þegar hafi farið fram glöggir samningar á milli forsætisráðherra og framkvæmdarstj. hátíðarnefndarinnar annarsvegar og útlendra aðila hinsvegar, um prentun á hátíðarfrímerkjunum, og að hinn mikli gróði, sem væntanlega fæst af sölu frímerkjanna, minnispeninga og af ýmsum leyfum í sambandi við hátíðina, ca. 700 þús. kr., gangi upp í þá „ópródúktivu“ eyðslu í sambandi við hátíðina. Það er svo ótalmargt, sem nauðsynlegt er að laga á Þingvöllum; og hvað er þá eðlilegra, ef landið græðir eitthvað á hátíðahöldunum, en að því sé þá varið til þess að prýða hátíðarsvæðið og fegra Þingvelli? - Vegina þurfti að gera hvort sem var, fyrr eða síðar, og þeir eru varanleg eign. Og þó að flutningurinn á húsunum sé kostaður af „lotteri“-gróða hátíðarinnar, þá er það vel við eigandi. Þá minntist háttv. 1. þm. Reykv. á, að Þórði Sveinssyni lækni hefði verið vikið frá forstöðu búsins á Kleppi. Ég ætla ekki að fara langt út í það mál nú. Það verður síðar sýnt fram á, að þetta var aðeins gert með hagsmuni búsins fyrir augum. En í sambandi við þetta má benda á, að um sama leyti sparka íhaldsmenn hér í bænum Þórði Sveinssyni út úr bæjarstjórninni, þó að hann vildi vera þar kyrr og hefði verið sauðspakt atkvæði borgarstjóra. Hvers vegna? Er það ekki af því, að þeir treystu honum ekki lengur? - Hvers vegna eru þeir þá að furða sig á því, þó að búsforstaðan sé tekin af honum, þegar það liggja fyrir athugasemdir og aðfinnslur um rekstur búsins og reikningsfærslu bústjórans frá endurskoðendum landsreikninganna síðan 1923, er Hjörtur Snorrason var endurskoðandi, og aldrei hefir fengizt úr bætt. Ég hleyp þá hér yfir nokkur atriði og kem að „Esju“-útgerðinni. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að ég hefði skrifað grein fyrir nokkrum árum, þar sem ég hefði haldið því fram, að ferðir Eimskipafélagsins og strandferðirnar yrðu tengdar í eitt kerfi. En þá bjóst ég ekki við, að þeir menn ættu sæti í stjórn Eimskipafélagsins, sem, eins og hv. 3. landsk., hafa beitt sér á móti auknum og bættum strandferðum. Hann hefir ávalt haft ótrú á strandferðunum og sýnt þeim óvináttu. Þegar „Esja“ var byggð, skrifaði hv. 3. landsk. blaðagrein, þar sem hann hélt því fram, að „Esja“ ætti að hafa stórt lestarrúm með lausum milligerðum fyrir farþega, svo að hægt væri að nota skipið til fiskflutninga til Spánar á vetrum. Ég átti minn þátt í því, að „Esja“ var miðuð við íslenzka menn en ekki íslenzkan þorsk. Síðar, þegar rætt var um að byggja nýtt strandferðaskip, þá leggst hv. 3. landsk. á móti því og flokkur hans, og með hinni mestu frekju. Eimskipafélagið hefir aldrei viljað taka að sér strandferðirnar, nema ríkið kostaði þær að öllu leyti. Því er það, að ég er nú með því, að strandferða- og varðskipin séu gerð út sérstaklega, meðan svo hagar til. Stjórn Eimskipafélagsins hefir ótrú á strandferðunum, en ríkisstjórnin hefir trú á þeim. Við viljum reyna þessa breytingu, til að fá fjörugri strandferðir. En ef breyting verður á hugsunarhætti þeirra, er stjórna Eimskipafélaginu, um nytsemi strandferða og velvild til þess máls, mun ég snúa til minnar fyrri skoðunar. Landið hefir nú tvö strandferðaskip, tvö varðskip og eitt vitaskip. Árseyðsla varðskipanna tveggja nemur nú um 500 þús. kr. Það skiptir því eigi litlu máli, hvort þessi útgerð er rekin vel eða illa. Síðan Íhaldsflokkurinn lét af völdum, hefir tekizt að spara 20 þús. kr. á útgjöldum varðskipanna með breyttu fyrirkomulagi á fæði. Brytarnir fengu áður kr. 4,50 á dag fyrir manninn, og var þeim þó lagt til eldhúsgögn, borðbúnaður og eldiviður. Allir sjá, að ekki nær nokkurri átt, að taka kr. 4,50 fyrir efnið í dagsfæði eins manns. Nú hefir þessu verið breytt þannig að 20 þús. kr. sparast á ári, og þó hefir fæðið ekki versnað. En brytarnir græða ekki eins og áður. Á „Esju“ var sama fyrirkomulag. Brytinn seldi fæðið sjálfur og fékk ákveðið gjald á hvern skipsmann. Talið er að sumir brytar hafi grætt um 30 þús. á ári. Næstum alstaðar annarsstaðar en hér reka félögin sjálf fæðissöluna. Þarf ekki annað en að benda á Sameinaða félagið. Nú rekur ríkið sjálft fæðissöluna á „Esju“, og lítur vel út fyrir, að góður ágóði verði á henni, og kemur það sér ekki illa upp í þær 200 þús. kr. sem íhaldsmenn hafa jafnan talið sjálfsagðan tekjuhalla á Esju. Þá kem ég að síðasta atriðinu, um veitingu útvarpsstjóraembættisins. Hæstv. forsrh. hefir að vísu borið fram nægileg rök fyrir þeirri veitingu, en ég vil þó bæta nokkrum orðum við. Í þessa stöðu þurfti fyrst og fremst gáfaðan mann, og mann, sem þekkti hinar dreifðu byggðir landsins, þarfir og óskir og þroskaskilyrði þeirra, sem í dreifbýlinu og smáþorpunum búa. Rvík græðir að vísu á útvarpinu, en lítið í samanburði við hinar afskekktu og samgöngulausu byggðir. Jónas Þorbergsson skilur stórum betur en nokkur hinna umsækjendanna, að þeim annars ólöstuðum, líf, þarfir og óskir þeirra manna, sem þar búa, og hefir tekið manna mestan þátt í þeirri hugsjónabaráttu, að gera dreifbýlið lífvænlegan dvalarstað menntaðra manna. Það er enginn að segja, að Magnús Jónsson undir Jökli sé betri en Magnús Jónsson í Reykjavík. En útvarpið kemur að meira gagni fyrir þann fyrnefnda, en fyrir nafna hans í Reykjavík. Þeir, sem vænta sér mests góðs af útvarpinu og munu mest gott af því hljóta, munu fagna því, að í þessa stöðu hefir verið settur maður, sem bezt þekkir kjör og hugsunarhátt sveitanna og hefir í einu vit og vilja til að vinna fyrir þeirra hag.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 1. þm. Reykv. hóf ræðu sína með því að setja upp hvítasunnuandlit og tala um það með miklum fjálgleik, hve alvarleg athöfn það væri, er stofnað væri til eldhúsdags hér í þinginu. Var helzt að skilja á honum, að eldhúsræðurnar myndu valda einhverjum straumhvörfum. En ég held, að óhætt sé að fullyrða, að þótt hv.þm. finni sjálfur köllun hjá sér til að vera hér siðameistari og leiðtogi, þá muni ekki margir aðrir taka hann alvarlega. Menn muna eftir manninum, sem um sama leyti gaf út Pál postula og Alþingissöguna, þar sem réttdæmið og sannleiksástin áttu í minnsta lagi upp á pallborðið. Og fyrst svo var um atburði, sem hv.þm. var sjónar- og heyrnarvottur að, hvers má þá vænta um Pál postula, sem hv.þm. hefir hvorki heyrt né séð.

Hann þótti þó töluvert betri bók en hin

. Það er gott, ef svo hefir verið. Hv. þm. finnst það auðsjáanlega heyra til hirðisstarfi sínu, að halda syndum annara til haga, og væri þá gott, ef hann vildi bera þær líka.

Það ætti að veita hæstv. ráðh. skáldastyrk

. Það var auðheyrt á hv.þm., að hann taldi sig vera hinn eina í alþingishátíðarn., sem hefði hreint mjöl í pokanum. Annars var allt það, er hv.þm. sagði í ræðu sinni, löngu áður komið fram, og í henni var ekki nema örstuttur kafli, sem snéri að mér, og mun ég víkja að þeim kafla örfáum orðum. Hann talaði um óreglu á bókfærslu í fjmrn., sem stafaði af því, að ég kynni ekki mitt verk. Ég hafði nú aldrei efazt um, að hv.þm. liti svo á, að ég eða aðrir alþýðumenn væru óhæfir í slíka stöðu. Ég skal heldur ekki deila við hann um það. Hann og aðrir flokksmenn hans geta ekki skilið það ennþá, að þeir séu ekki bornir til þess að ráða lögum og lofum. Það má undravert heita, hve illa þeir hafa borið ósigur sinn. Þá vík ég að því, er hann sagði um bókfærsluna. Að fjárhæðir séu færðar á skakka liði til að byrja með, eru þeir smámunir, að varla tekur að tala um það. Það er algengt, að húsameistari, vitamálastjóri og vegamálastjóri fái ávísað upphæðum, sem síðan eru lagðar inn í banka og notaðar eftir þörfum. Vegamálastjóri fær oft ávísað fé til brúagerðar, sem síðan er varið til vegagerðar. Það fé, sem ávísað er til sýsluvega, fer oft til þjóðvega o. s. frv. Sama er að segja um það fé, sem húsameistara er ávísað. Á eftir eru liðirnir gerðir upp, og þá kemst allt til leiðréttingar. Þetta eru því smámunir, sem ekki er vert að minnast á. Það er útlit fyrir, að þessi hv.þm. telji sig dómbæran á öllum sviðum, og þó einkum um það, hvernig fjármálum skuli skipað. Hann var í bankaráði Landsbankans, fór í mál við ríkið, þegar hann varð að víkja þaðan, og vildi láta borga sér fyrir að vera þar ekki. Nú er hann þó kominn þangað aftur. Hefði mátt ætla, að hann hefði reynzt kunnugri ágreiningnum um skyldur Landsbankans til að greiða vexti af stofnfé en raun hefir á orðið. Hann grein fram í fyrir mér og efaðist um, að minn skilningur væri réttur. Þar sem hv.þm. hefir undirbúið l. Landsbankans og auk þess átt sæti í bankaráði, hefði mátt ætla, að hann vissi betur. Ég leitaði upplýsinga hjá bankastjórunum um það, sem okkur bar á milli, og fékk þau svör, að ég hefði haft rétt fyrir mér. Hv. þm. ætti að vera kunnugri fjármálunum á því sviði, er sérstaklega heyra undir hann, úr því að hann er að finna að gerðum annara.

Héðinn Valdimarsson*): Þegar Hrafna-Flóki snéri héðan af Íslandi og kom til Noregs, þá lastaði hann mjög Ísland. Þórólfur skipverji hans kvað aftur á móti drjúpa smjör af hverju strái, en Herjólfur sagði kost og löst á landinu. Nú virðist Íhaldið hafa tekið að sér hlutverk Flóka, og hæstv. stj. hlutverk Þórólfs smjörs, og virðist þá eigi nema rétt, að við jafnaðarmenn tökum að okkur hlutverk Herjólfs og segjum kost og löst á stjórnarfarinu. Það er enginn vafi á því, að ástæðan til þess, að Framsóknarflokkurinn er við völd er sú, að honum hefir tekizt að vinna hylli bænda með því að leggja meiri rækt við landbúnaðinn en Íhaldið gerði, og jafnframt það, að Framsóknarflokkurinn hefir tekið betur í umbótakröfur verkalýðsins, þegar harðast hefir að sorfið. Það var auðséð, að fjandskapur og aðgerðaleysi Íhaldsins á báðum þessum sviðum hlaut að leiða til þess, að Íhaldið færi í hundana. Og Íhaldið líkist Flóka í fleiru en því, að leika hlutverk hans á eldhúsdegi. Hann var fyrsti maður á landi hér, sem drap kvikfénað sinn úr hor. Á sama hátt hefir Íhaldið stuðlað að því að eyðileggja landbúnaðinn. Framsóknarflokkurinn hefir gert mikið fyrir landbúnaðinn með stuðningi jafnaðarmanna, og nú orðið með stuðningi Íhaldsmanna líka, og sé litið á fjárl. sést, að styrkir til landbúnaðarins eru að síaukast. Lagafrv. um aukin fjárframlög til landbúnaðarins koma fram á hverju þingi, og ef þessu heldur áfram, fer að halla á þá sveifina, að of miklu fé sé varið til landbúnaðarins samanborið við aðra atvinnuvegi. Sumt af þessari löggjöf gengur heldur ekki í rétta átt, eins og t. d. l. um Landnámssjóð, sem leggur fram styrk til býla án tillits til lífsskilyrða og þess, hvort margir njóta eða ekki. Þá vil ég víkja nokkuð að stefnu flokksins og flokknum sjálfum. Því hvað er hæstv. stj. ef hún hefir ekki flokkinn að baki sér? Þó að Framsóknarflokkurinn fyrst í stað virtist ætla að beita sér fyrir málefnum verkalýðsins í kaupstöðum, er varla hægt að búast við miklu af honum í því efni framvegis. Því nú upp á síðkastið hefir það sýnt sig, að þó að hagsmunamál verkalýðsins hafi verið flutt hér á Alþingi hafa þau verið svæfð eða drepin með tilstyrk Framsóknarflokksins. Stundum eru það aðeins sumir úr flokknum, sem hafa beitt sér gegn hagsmunum verkalýðsins, en vitanlega ber flokkurinn ábyrgð á því. Álit mitt á flokknum fer því versnandi; og eru mikil líkindi fyrir því, að svipað fari um Framsóknarflokkinn sem fór um Íhaldsflokkinn, að traustið á honum fari minnkandi með þjóðinni. Þá vil ég gera stutta aths. um embættaveitingar hæstv. stj. Mér þykir leitt, að hv. 1. þm. Reykv. er ekki hér inni, því ég ætlaði að tala um hann. En á meðan hann kemur ekki ætla ég að minnast á vegavinnukaupið. Um þetta mál hefir verið rætt á undanförnum þingum, og hæstv. stj. hafa borizt kvartanir um þetta bæði frá verkamönnum í kaupstöðum og sveitum. Því að kaupið í vegavinnu er svo lágt, að sennilega er ekki við neitt fyrirtæki á landinu borgað svo lágt kaup sem þar, og í sumum atvinnugreinum er borgað miklu hærra kaup. Þetta hefir ekkert lagast hjá núv. hæstv. stj., frá því, sem var hjá fyrirrennurum hennar. Ég vil nú skora á hæstv. stj., að hún sjái um, að slíkri þrælkun verði ekki beitt við þá menn, sem verða í þjónustu ríkisins á komandi sumri. Ég get tekið undir það með hv. 1. þm. Reykv., að það eru ýmsar embættaveitingar hæstv. stj., sem ég hefi töluvert við að athuga. Svartasti flekkurinn á núv. hæstv. stj. í þessu efni er það þó, þegar hún setti og síðan skipaði Magnús Jónsson, hv. 1. þm. Reykv., prófessor í guðfræði við Háskóla Íslands. Ég álít, að það sé eitthvert hið mesta hneyksli, sem þekkist í sögu þessa lands, að slíkur maður sé skipaður af ríkisstj. til að uppfræða prestaefni þessa lands um sannleika og réttlæti. Þessi maður, sem hefir reynt að nota þekkingu sína á kirkju og kristindómi til þess að úthúða andstæðingum sínum í stjórnmálum í nafni kristinnar trúar og halda því fram, að þeir séu yfirleitt fjendur kristninnar. Slíkur maður ætti ekki einu sinni að vera docent, hvað þá prófessor. Mér skildist á ræðu hæstv.forsrh., að hann hefði veitt þetta embætti með tilliti til gamallar venju um slíkar embættaveitingar. Mér finnst þetta vítavert. Ef margar embættaveitingar hæstv. stj. eru eins og þessi, á hún ekki langt líf fyrir höndum. Þá vildi ég víkja nokkuð að brottrekstri vitavarðar Ólafs Sveinssonar á Reykjanesi. Það hafa komið greinar í blöðunum með umsögn allra nábúa hans um það, hvernig hann hefir rækt sitt starf. Að dómi nábúa sinna hefir hann rækt starf sitt sem gæzlumaður við vitann með frábærum dugnaði. Því hefir verið haldið fram, að hann hafi verið óreglumaður, en eftir því, sem komið hefir fram, hefir því ekki verið til að dreifa um langan tíma. Ég verð að segja, að mér er þessi brottrekstur algerlega óskiljanlegur. Því þótt bréf vitamálastjóra um þetta efni hafi nýlega verið birt í Tímanum, gefur það ekki miklar upplýsingar. Það, sem Krabbe kvartar helzt um, er, að kveikt hafi verið korteri of seint á vitanum einhverntíma á árinu 1928. Það hafa reyndar komið kvartanir eftir þann tíma en um það gefur vitamálastjóri þær upplýsingar, að þá hafi það verið skúrir, sem dregið hafa úr ljósinu. Og þó að vitamálastjóra hafi sinnazt við vitavörðinn síðast, þegar hann var staddur hér í bænum, virðist ekki ástæða til þess að reka hann frá fyrir það, ef honum hefir ekkert nýtt orðið á. Þá álít ég, að Ragnar Kvaran hefði verið betra efni í útvarpsstjóra en Tónas Þorbergsson, því hann er hinn mesti fyrirlesari og músíkalskur mjög. Jónas Þorbergsson er að vísu gáfaður maður, en ég álít, að Kvaran hefði verið enn betur til þessa starfa fallinn. Þá hefir hæstv.atvmrh. skipað n. manna til þess að endurskoða fiskimatslöggjöfina. Í henni eru þó einungis íhaldsmenn. Ég sé enga ástæðu til, að þegar skipuð er n. til að athuga mat á fiski, séu eingöngu valdir til þess menn úr einum stjórnmálaflokki. Þetta atriði varðar sjómenn svo miklu, að þeir hefðu að minnsta kosti átt að hafa 1 mann í n. Í þessu sambandi vil ég loks spyrja hæstv. ráðh., hvaða störf n. hefir af hendi leyst. Það er svo mikið búið að rífast um Íslandsbankamálið, að ég skal ekki fara langt út í það. Ég vildi aðeins gera þá kröfu til hæstv.forsrh., að þau skeyti verði birt, sem farið hafa milli Sveins Björnssonar sendiherra og Jóns Þorlákssonar um þetta mál. Það er sumt á huldu í þessu máli, en hæstv.forsrh. getur náð í þessi skeyti og látið birta þau. Þá hefir hæstv.atvmrh. ráðizt í það að kaupa lóð rétt hjá Alþingish. undir nýja símstöð. Ég verð að álíta, að þessi staður sé ekki heppilega valinn, að minnsta kosti ef það skipulag nær fram að ganga, sem skipulagsn. hefir stungið upp á. Þótt nokkuð sé örðugt að komast á pósthúsið, verður þó enn örðugra að komast á símstöðina, því þá verður að fara krókinn hjá Alþingishúsinu, því engin gata liggur frá símstöðinni út í Austurstræti. Þar að auki veit ég ekki betur en hæstv.atvmrh. hafi verið því fylgjandi, að sameina póst og síma sem mest. Þetta hefði verið auðvelt, ef pósthús og símstöð hefðu verið hvort hjá öðru. En þessi fjarlægð, sem á að vera milli stöðvanna, gerir þessa sameiningu örðuga. Mér finnst því hæstv.atvmrh. hafa gengið hér móti sínum eigin málum, af hvaða ástæðum, sem það er. Þá var hv. 1. þm. Reykv. að vita það, að Pálmi Hannesson, hefði verið skipaður skólastjóri Menntaskólans. Ég vil ekki fara langt út í það mál, enda hefir hlutaðeigandi ráðh. svarað því fyrir sitt leyti. Ég tel það vel til fallið, að Pálmi Hannesson var skipaður skólastjóri Menntaskólans. Það, sem hv.þm. tók til sannindamerkis um, að P. H. væri illa þokkaður í skólanum, tel ég lítils virði, enda ekki rétt með farið, sem reyndar er ekki að búast við af þeim hv.þm. Það, sem hann las hér upp, er ekki úr venjulegu skólablaði, heldur verður að skoða það sem gamanblað, enda stendur í blaðinu sjálfu, að enginn eigi að taka mark á því, sem þar stendur. Auk þess er það, sem um rektorinn stendur, ekki eins miklar skammir eins og eru þar um annan mann, Jón Ófeigsson, en það er sá maður, sem hv.þm. vildi gera að rektor. Þá er það ekki neinn nýr andi í skólanum, að piltar skoði kennara sína sem fjandmenn, og vilji sem minnst viðskipti við þá hafa. Það hefir verið svo allt frá því að ég var í skóla, og úr þessu verður ekki bætt með því að gera þann mann að rektor, sem lengi hefir verið við skólann, og lifað hefir í slíku andrúmslofti. Til þess að fá þessu breytt verður að taka utanskólamann, og þá munu fáir menn hæfari til þess en þessi maður, sem fenginn var til skólans, þótt vitanlega séu margir, sem eru eldri kennarar en hann, og hefðu því átt að standa þessu embætti nær en hann.

Á þá ekki að skipa nýjan rektor á hverju ári?

. Gjarna, ef hann reynist illa, en ekki ef hann reynist vel. Þá vil ég víkja nokkrum orðum til hæstv.dómsmrh. Ég skal viðurkenna, að það hefir komizt betra lag á áfengisverzlunina hjá hinum nýja forstjóra, en þó er eitt atriði, sem ég vil gera athugasemd við. Því hefir verið haldið réttilega fram, að ríkisfyrirtæki eins og landsverzlunin og áfengisverzlunin, ættu ekki að kaupa gegnum innlenda eða erlenda milliliði. Nú hefir þessi nýi forstjóri gert ráðstafanir til þess að áfengisverzlunin fengi sömu kjör framvegis og erlendir umboðsmenn, þar sem þeir eru. En þetta umboð hefir áfengisverzlunin ekki fengið enn í sínar hendur. En ég sé enga ástæðu til að hafa þessa milliliði hér á landi, þó að þeir, sem selja vínið, vildu láta sína umboðsmenn hér á landi njóta áfram sömu kjara og hingað til. Það á auðvitað að svæla þá úti með því að kaupa ekki þær tegundir, sem einstakir menn hafa umboð fyrir. Það eru margar þús. kr., sem fara þannig í umboðslaun, og er óþarfi, að ríkissjóður tapi því. Magnús heitinn Kristjánsson ráðh. lofaði því á síðasta þinginu, sem hann lifði, að Landsspítalinn skyldi taka til starfa haustið 1930, eða í ársbyrjun 1931. Nú hefi ég ekki orðið var við, að neitt sé veitt í fjárl. sem rekstrarkostnaður til spítalans, og ég hefi ekki orðið var við, að hæstv. stj. hafi gert ráðstafanir til að geta staðið við loforð fyrirrennara síns. Ég vil því beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh. og hæstv.dómsmrh., hvort þetta loforð á að standa eða ekki. Hv. 1. þm. Reykv. fór nokkrum orðum um embættaveitinguna á foringjum varðskipanna. Í því sambandi er rétt að rifja upp það, sem nú er fram komið. Ég hefi nýlega skrifað grein í Alþýðublaðið um, hvað hafi komið fram í máli Belgaums þegar hann var tekinn. Þá var lagt fram sem réttarskjal útdráttur úr dagbók Þórs 1924. Þór var þá ekki á vegum landsstj., en var björgunarskip og styrktur af ríkinu sem varðskip.

Styrkurinn frá ríkinu var eingöngu miðaður við björgunarstarfið. Það kom fram í umr. á þinginu

. Þessi útdráttur úr dagbókinni sýnir, að 20. marz 1924, kl. 12¼ eftir miðnætti, stöðvar Þór undir Þykkvabæ og lætur reka til kl. 5 um morguninn. Þar stendur ennfremur, að nokkrir togarar hafi verið reknir úr landhelgi, 2 togarar verið staðnir að ólöglegum veiðum, og sá 3. að ólöglegum útbúnaði veiðarfæra. Þór hefir því verið varðskip á þessum tíma, því það er engin björgun að reka togarana úr landhelginni, nema að því leyti, að þeir voru ekki reknir til yfirvalds, því það einkennilega var, að enginn þessara togara var kærður. Það hefir aðeins verið bókað síðar á spásíuna, að farið hafi verið um borð í tvö af þessum skipum, en eftir vitnisburði manna þar var hætt við rannsókn á þessu máli. Þetta sannar það, sem haldið hefir verið fram áður hér á þingi, að Jóhann P. Jónsson og Friðrik Ólafsson hafa ekki verið eins strangir gagnvart íslenzkum skipum og þeir ættu að vera. Íhaldsmenn hér í d. ætluðu að verða hamstola á þinginu 1927, þegar þessu var haldið fram. En útdrátturinn úr dagbók Þórs sannar þetta nú fyllilega. Ég vil því skora á hæstv.dómsmrh. að láta athuga dagbækur varðskipanna, hvort slíkt hefir orðið víðar enn á Þór. Því ef svo er, eru þeir menn ekki færir um að gegna stöðu sinni. Holdsveikraspítalinn á Lauganesi er gjöf frá Oddfellowum, og var gefinn með því skilyrði, að hann yrði notaður fyrir holdsveika. Og ef breytt væri tilgangi, þyrfti samþ. Oddfellowa til þess. Eins og allir vita er holdsveiki smitandi, og sérstök 1. hafa svo ákveðið, að holdsveikum mönnum skuli safnað þar saman á spítalann, svo að þeir smiti ekki aðra menn. Þeir mega ekki umgangast aðra vegna þeirrar hættu, sem stafar af sjúkleika þeirra. Nú hafa þau undur gerzt, að fólk er farið að flytja þangað inneftir í nokkuð stórum stíl nú upp á síðkastið. Þetta byrjaði í stjórnartíð Jóns Magnússonar, þegar hann leyfði Haraldi prófessor Níelssyni að flytja þangað, og mun hann ekki hafa borgað fyrir það að fá að búa þar. Nú hefir hæstv.dómsmrh. ekki látið sér þetta nægja, heldur hefir hann nú eytt stórfé til þess að búa til íbúðir í spítalanum.

Haraldur Níelssom mun hafa greitt húsaleigu af launum sínum

. Og þeir, sem fá þarna íbúð, munu flestir ekki eiga neina kröfu á því að fá húsnæði ásamt launum sínum. Ég veit t. d. um einn starfsmann í stjórnarráðinu, sem þannig mun vera ástatt um. Eftir því, sem ég veit bezt, mun nú vera komið allmargt fólk þangað inneftir. Þetta er vitanlega móti ráði læknisins, því hann telur það ekki hættulaust að fólk, sérstaklega börn, sé þar innanum sjúklingana. Ég verð að segja, að mér finnst það einkennilegt að verja miklu fé úr ríkissjóði til þess að kona upp íbúðum í spítalanum, enda er þetta gert án nokkurrar lagaheimildar. Þetta fólk mun heldur ekki borga neina húsaleigu. Þetta er líka brot á þeirri reglu, að sjúklingarnir skuli vera einangraðir og megi ekki umgangast annað fólk. En til hvers er að hafa það í l., ef því er ekki framfylgt? Ef hæstv.dómsmrh. ætlar hér að byggja fyrir einstaka menn, er það ný tegund verkamannabústaða. Vænti ég skýringar á þessu frá hæstv.dómsmrh. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mér þykir nú gerast þægileg vinnubrögð að moka frá mínum dyrum, jafnótt og kastað er fyrir þær. Hv. 2. þm. Reykv. sagði í upphafi ræðu sinnar, að hann ætlaði hvorki að taka að sér hlutverk Flóka eða Þórólfs smjörs við þessar umr., heldur ætlaði hann að taka að sér hlutverk Herjólfs og segja kost og löst. Mér skildist svo, að hann vildi láta lastið ganga til beggja stóru flokkanna, en hvergi varð ég var við neitt smjör. Hv. þm. talaði fyrst um Framsóknarflokkinn og stefnu hans í landbúnaðarmálum. Hann leit svo á, að flokkurinn hefði jafnvel gengið of langt í því að bæta aðstöðu landbúnaðarins. Sem dæmi þessa nefndi hv.þm. það, að Byggingar- og landnámssjóður hefði lánað „planlaust“ til afskekktra býla, sem jafnvel væru alls ekki byggileg. Þetta hygg ég, að sé eigi á rökum reist. Ég held einmitt, að Byggingar- og landnámssjóður láni ekki fé til býla, nema vissa sé fengin fyrir því, að byggð verði áfram á þeim stað. Og það er samkv. anda 1., að þessari reglu sé fylgt. Um hitt er ég algerlega ósammála hv.þm., að Framsóknarflokkurinn sé kominn of langt í því að styðja hreyfinguna að endurreisn landbúnaðarins. Ég tel þvert á móti aðeins vera komið stutt áleiðis á þessari braut, og ég hygg, að það sem gert hefir verið til að tryggja framtíð landbúnaðarins, séu hinar þörfustu ráðstafanir, sem gerðar hafa verið á Alþingi á síðari árum. Farsæld landbúnaðarins er jafnframt farsæld þjóðarinnar í heild. Ég vil mótmæla þessum ummælum hv. 2. þm. Reykv. sem rakalausum, þótt ég hinsvegar játi, að mér koma þau ekki á óvart frá honum. Hann er oft talinn mesti Reykvíkingurinn í þessari hv.þd., er það ekki eingöngu vegna þess, hve duglegur hann er fyrir kjördæmi sitt, heldur og vegna skoðana sinna almennt. Önnur ásökun, sem hv.þm. beindi til Framsóknarflokksins, var sú, að hann væri nú tekinn að færast nær íhaldinu, þótt hann hefði fram að þessu verið sanngjarn í ýmsum þurftarmálum verkamanna í kaupstöðunum og í mannúðarmálum yfirleitt. Ef þessi ásökun hv.þm. væri rétt, þá væri hér um mjög alvarlegt mál að ræða, og ástæða fyrir okkur Framsóknarmenn til að athuga vel okkar gang. En ásökunin var ekki réttmæt. Hv. þm. veit það vel, að við erum nú eins og áður reiðubúnir að rétta verkamönnum í kaupstöðunum hjálparhönd í mannúðar- og menningarmálum þeirra. En við erum ekki sósíalistar, og föllumst því t. d. ekki á till. þeirra um þjóðnýtingu atvinnuveganna. Ég man ekki eftir einu einasta dæmi frá þessu þingi né fyrri þingum, sem hv. 2. þm. Reykv. geti nefnt um það, að Framsóknarmenn hafi verið að þokast í íhaldsáttina. Hinsvegar man ég m. a. eftir einu mjög praktísku máli, þar sem við höfum unnið að því í félagi við hv. jafnaðarmenn hér í d., að endurreisa bátaútveginn í kauptúni austanlands, Eskifirði. Þetta vildi ég segja út af þeim almennu ummælum, sem hv.þm. lét falla til Framsóknarflokksins. Get ég þá vikið að einstökum atriðum, sem hv.þm. vék til mín sérstaklega sem atvmrh. Það er þá fyrst vegavinnukaupið, sem oft hefir verið hér til umr. á eldhúsdag. Hv. þm. sagði, að ekkert fyrirtæki borgaði eins lágt kaup eins og vegavinna ríkissjóðs. Þetta held ég, að sé mælt af ókunnugleika. Það hefir verið reglan, að ríkissjóður borgaði í vegavinnu sama kaup og sýslusjóðirnir borga við samskonar vinnu.

Sýslusjóðirnar fara eftir ríkissjóði

. Þótt svo væri, þá væri fullyrðing hv. 2. þm. Reykv., að ríkissjóður borgi lægst kaup af öllum, ekki rétt. Það er rétt, að til mín komu fulltrúað sama vegavinnukaupið yrði látið gilda um allt land: Ég hefi tekið þetta mál til athugunar og aflað mér upplýsinga um kaupgreiðslur víða um land. Eitt af því, sem þá kom í ljós, var það, að taxtar sjálfra verkalýðsfélaganna eru mjög mismunandi víða um land, t. d. mun lægri í Hafnarfirði, hér rétt við, en hér. Ef lengra er farið verður munurinn þó enn meiri. Meðan sjálf verkamannafélögin halda uppi svo mismunandi kauptöxtum, finnst mér ekki koma til mála, að ríkissjóður fari að ákveða neitt „normal“-kaup um land allt. Annars er það mjög fátt í þessu, sem kemur upp til ráðh. Kaupið á einstökum stöðum er að mestu afráðið af vegamálastjóra og öðrum undirmönnum atvmrn. En ég hefi heyrt vegamálastjóra tala um, að á þessu þurfi að gera einhverjar. breyt. Þá vítti hv.þm. veitingu prófessorsembættisins í guðfræði, sem ég veitti í forföllum hæstv.dómsmrh. En ég álít, að þótt einhverjir menn hafi rangar skoðanir í stjórnmálum, þá þurfi þeir þar fyrir ekki að vera svo forpestaðir, að þeir geti ekki verið nýtir og góðir menn á einhverjum öðrum sviðum. Það er t. d. svo um þann hv.þm. (MJ), sem fékk þetta embætti, að þótt það sé vitanlega rangt hjá honum, að eldhúsumr. sé góð heimild sagnfræðilega, þá álít ég hann geta rannsakað og dæmt af fullri óhlutdrægni t. d. um það, sem gerðist á dögum Páls postula. Við, sem fáumst við stjórnmál, eigum ekki að reyna að fá fólkið í landinu til að álíta, að þótt við höfum þar mismunandi skoðanir og berjumst hver fyrir sinni, þá þurfum við að fordæma allt hver í annars fari. Við ættum að stofna með okkur einskonar verkamannasamband, til að vernda þá sameiginlegu hagsmuni okkar, að láta ekki toga æruna hver af öðrum og okkur öllum sameiginlega. Næst vék hv.þm. að afsetningu vitavarðarins á Reykjanesi. Þessi maður starfaði þarna við einn helzta vita landsins, þar sem fram hjá fara þúsundir skipa á hverju ári. Ef óregla er um gæzluna á slíkum stað, má enga linkind sýna. Þessi vitavörður hefir ræktað mikið kringum bústað sinn á Reykjanesi, og það gæti t. d. komið til athugunar; að hann fengi verðlaun fyrir það úr styrktarsjóði Kristjáns konungs IX. En þó að ég sé hlynntur jarðabótum, þá getur ræktunaráhugi vitavarðarins ekki hjálpað honum, ef hann gætir ekki vitans.  „Vitamálastjórinn. Reykjavík, 27. febr. 1930. Eins og hinu háa ráðuneyti mun vera kunnugt, var Ólafur Sveinsson skipaður vitavörður á Reykjanesi frá 1. júní 1925. Hann lagði fram með umsókn sinni góð meðmæli frá málsmetandi mönnum. Hann var talinn reglumaður (Good-Templari) og mesti dugnaðarmaður. Eftir að hann nú hefir stundað vitann í hátt á 5. ár, hefir það komið í ljós, að margt af því, sem talið var honum til ágætis, var alveg rétt, en því miður hefir hann brugðizt illa á ýmsum sviðum, og þá sérstaklega á þeim sviðum, sem mestu varðar í þessari ábyrgðarmiklu stöðu, reglusemi, og yfirleitt nærgætni við vitagæzluna. Auk þess, að hann virðist hafa meiri áhuga á að rækta land, koma upp sundlaug og þesskonar - sem að vísu í sjálfu sér er mjög lofsvert - heldur en að sjá um gæzlu vitans eins og fyrirskipað er, virðist hann verða meira og meira drykkfelldur, og er það nú svo langt komið, að ég tel, að honum sé ekki lengur treystandi til að hafa þetta starf með höndum. Til þess að það sjáist glöggt, hvað hefir farið fram, og hvernig Ólafur Sveinsson hefir hagað sér í stöðu sinni, leyfi ég mér, eftir hér fyrirliggjandi skjölum, að skýra frá, hvað ég hefi skrifað honum. H. 29. desbr. 1926 kvartaði skipstjóri einn yfir því, að mjög seint hefði verið kveikt á Reykjanesvitanum, um 7. eða 8. nóv. var komið, að heita mátti, almyrkur áður en kveikt var. Vegna þess, hve seint kvörtunin barst mér, var ekki hægt að gera neitt frekar í málinu, en ég brýndi alvarlega fyrir vitaverðinum að fylgja reglum þeim, er settar hefðu verið um að kveikja á vitanum, og sem honum væru kunnar, en til frekari tryggingar endurtók ég þær í bréfi til hans 29. des. Vorið 1925 komst það upp, að vitavörðurinn hafði fengið áfengisbækur fyrir árin 1926 og 1927 hjá lögreglustjóranum í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Voru þær gefnar út samkv. beiðni hans, í embættisnafni, en án leyfis héðan, og án minnar vitundar. Hann hafði út á þessar bækur fengið talsvert af hreinum spíritus, sem hann hafði borgað sjálfur, og notað í eigin þarfir, en jafnframt hafði hann héðan fengið það suðuspritt, sem þurfti til reksturs vitans. Um þetta mál skrifaði ég dóms- og kirkjumálaráðuneytinu 14. apr. og 18. maí, og sendi ég jafnframt hinu háa ráðuneyti samrit af þessum bréfum. Það mun hafa leitt til þess, að sýslumanni var uppálagt að taka málið fyrir, og mun það hafa verið gert, en eftir því, sem mér hefir verið sagt, mun það seinna hafa verið látið falla niður, án þess að mér sé kunnugt um ástæðurnar fyrir því. Í bréfi mínu 11. júlí 1928 sendi ég aftur, að gefnu tilefni, hinu háa ráðuneyti bréf um málið og lagði það undir úrskurð ráðuneytisins, hvort ástæða væri til að segja honum upp stöðunni, en lagði til, að honum yrði að öðrum kosti, gefin alvarleg áminning um að gæta skyldu sinnar“. Ég vil skjóta því hér inn, að það var hrein linkind hjá stjórninni að reka manninn þá ekki frá starfi sínu. Það er eitthvað athugavert við þann mann, sem flytur spíritus í pottatali til vitans, til að fægja hann, að hann segir, en notar allan þennan vínanda til drykkjar. 

Annaðhvort var rétt að reka hann eða ekki!

Ég vil segja hv.þdm. það að 1928 lá ekki fyrir nein till. frá vitamálastjóra um að reka þennan vitavörð, en sú till. liggur fyrir nú. Annars heldur bréf vitamálastjóra svo áfram: „17. júlí 1928 kom ég á Reykjanes, og voru, þá rúðurnar mjög óhreinar, mikið til voru það gömul óhreinindi á þeim. Ég gerði þegar athugasemd við hann um þetta, og skrifaði honum áminningu 31. s. m. 3. ágúst 1928 var kveikt á vitanum 16 mín. seinna en fyrirskipað var, og skrifaði ég því vitaverði bréf 6. s. m. og brýndi að nýju fyrir honum að fylgja reglunum. Hann gaf á þessu þær skýringar, sem ég gat ekki lagt neinn trúnað á, og sagði ég honum það í bréfi 31 ágúst. Sagði ég honum í sama bréfi jafnframt, „að svo framarlega sem hin allra minnsta óregla kemur fyrir aftur, munuð þér vafalaust verða settur frá“. 24. f. m. barst mér skeyti frá togaraskipstjóra, sem fór fyrir Reykjanesið, að ljósmagn vitans væri mjög lítið. Ég athugaði þegar málið með því að tala við menn fyrir sunnan, og komst að raun um, að líkur væru til, að skúrir hefðu staðið yfir landið og dregið úr ljósinn. Vitavörður var þá staddur hér í bænum og kom til viðtals á skrifstofuna næsta dag milli 11 og 12. Hann var þá nokkuð kendur, en þó ekki meira en það, að tala mátti við hann, en þegar hann kom aftur milli 3 og 4, var hann svo útúr drukkinn, að ekki var hægt að tala við hann, og eftir framkomu hans sá ég ekki aðra leið en að reka hann út. Næstu daga var hann á flakki hér í bænum, meira og minna drukkinn, og kom loksins til mín aftur 29. f. m. Talaði ég þá mjög alvarlega við hann, og skoraði á hann að segja upp stöðunni, því að ég kæmist ekki hjá að skýra ráðuneytinu frá framkomu hans, sagði hver afleiðingin sennilega myndi verða, og að ég, hans vegna, kysi heldur, að hann færi sjálfur, heldur en að hann yrði rekinn frá. Síðan hefi ég vonast eftir bréfi frá honum, en fyrir nokkrum dögum síðan kom hann sjálfur og sagðist ekki ætla að segja stöðunni lausri. Þegar hann fór suður aftur, var hann drukkinn. Þessi framkoma hans er öll þannig, að ég get ekki treyst á hann sem vitavörð á einum mest áríðandi vita landsins. Að hann hvað eftir annað vanrækir að kveikja á vitanum á tilteknum tíma, að hann ekki sýnir nægilegt hreinlæti við vitagæzluna, að hann undir embættisnafni tekur út spíritus til eigin afnota, og að hann gengur dögum saman drukkinn um götur Reykjavíkur, jafnvel samtímis með að honum er kunnugt, að umkvörtun liggur fyrir um það, að vitinn lýsi illa, - allt þetta virðist mér benda til þess, að hann hafi ekki nægilega ábyrgðartilfinningu fyrir því starfi, sem hann hefir með höndum. Ég get ekki talið, að honum sé treystandi til að gegna starfinu lengur, en verð að leggja til, að honum verði sagt upp stöðunni frá 1. júní næstkomandi. Jafnframt vil ég leggja til, að staðan verði auglýst laus, með umsóknarfresti til 1. maí. Th. Krabbe“. Þegar bréf eins og þetta liggur fyrir frá yfirmanni þessara mála, þá vil ég ekki taka á mig þá ábyrgð að halda manninum áfram í stöðu sinni. Og mér þykir það undarlegt, ef maður eins og hv. 2. þm. G.-K. vill hafa svona mann áfram sem vitavörð, þessi hv.þm., sem er forstjóri í stóru útgerðarfélagi, og hlýtur að skilja, hversu ábyrgðarmikið starf vitavarðarins er.

Mig langar aðeins til að vita, af hverju hann var ekki rekinn 1928

. Trúnaðarmaður ríkisins, vitamálastjórinn, taldi ekki ástæðu til að leggja það til þá. Eins er það með þann manninn, sem telur sig öðrum fremur fulltrúa sjómannanna, hv. 2. þm. Reykv. Mér finnst undarlegt, ef hann gerir það í umboði sjómanna, sem hætta lífi sínu við strendur landsins, að bera fram mótmæli gegn þessari ráðstöfun. En það hefir aldrei þótt góðs viti, þegar Herodes og Pílatus hafa orðið vinir, eins og þeir hv. 2. þm. G.-K. og hv. 2. þm. Reykv. í þessu máli. Þá fann hv. 2. þm. Reykv. að því, að ég hefði skipað „íhaldsnefndina“ sem hann kallaði svo. Þessi n. var skipuð í þeim tilgangi að athuga mat á fiski og gera till. um það. Verð ég að segja það fyrir mig, að ég álít það gersamlega ópólitískt mál, hvernig þorskur og annar saltfiskur er metinn til útflutnings. Auk þess var það svo, að landsstj. var engan veginn óbundin um það, hvernig hún skipaði þessa n. Hún var skipuð samkv. þál., sem samþ. var hér á hinu háa Alþingi í fyrra, og þar er það tekið fram, að í n. eigi að vera sérfróðir menn, og af flm. hálfu komu óskir um, að ákveðnir menn yrðu skipaðir í n.: skrifstofustjóri atvmrn., forseti Fiskifélagsins, yfirfiskimatsmaðurinn, einn maður frá togaraeigendum og einn frá fiskútflytjendum. Ríkisstj. hefir farið alveg eftir þessum óskum, sem engin mótmæli komu gegn í hv.Nd. í fyrra, nema um skrifstofustjóra atvmrn., sem ekki gat tekizt starfann á hendur sakir vanheilsu. Og þó að stj. hefði farið að leita meðal Framsóknarmanna eða jafnaðarmanna, er hún valdi fulltrúa togaraeigenda eða fiskútflytjenda, held ég, að henni hefði getað orðið tafsöm leitin. En stj. framkvæmdi enga slíka leit, því að það var hennar álit, að þarna ætti engin flokkapólitík að koma til greina. Mennirnir, sem skipaðir voru fyrir atvinnuvegina, hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. G.-K., held ég að báðir hafi verið fullboðlegir fulltrúar. Og þeir höfðu báðir þá sérstöðu, að vera jafnframt alþingismenn, sem er mikill kostur, er málið kemur til endanlegra úrslita á Alþingi. Þá spurði hv.þm., hvort nokkuð lægi eftir n. Hún hefir ekki ennþá skilað áliti, það er rétt. 

Sú n. er búin að starfa í 5 ár!

. Ennfremur fóru yfirfiskimatsmennirnir í Rvík og Seyðisf. til Spánar til að kynna sér ýms atriði um fiskverkunina, og hvernig henni verði bezt fyrir komið. Má búast við, að þeir geti m. a. komið með einhverjar till. um fiskimatið. Ég get hugsað mér, að þetta tvennt hafi orðið til að tefja störf n., en ég vona, að hægt verði að leggja árangurinn af starfi hennar fyrir næsta þing. Þá eru aðeins eftir tvö smáatriði. Hv. þm. ítrekaði nú kröfu sína til mín um það, að ég léti birta öll skeytaviðskipti ríkisstj. um Íslandsbankamálið. Eins og ég hefi áður sagt hv.þm., getur hann fengið að sjá öll þau skeyti, sem farið hafa milli mín og Sveins Björnssonar sendiherra um þetta mál, og ég hygg meira að segja, að hann hafi þegar séð flest þeirra. Og hann hlýtur, er hann hugsar málið, að vera mér sammála um það, að þau eru ekki öll til þess fallin að vera birt almenningi. Önnur skeyti um málið hefi ég ekki einu sinni séð öll sjálfur, og get engu ráðið um birting þeirra. Þá talaði hv.þm. nokkuð um lóðina undir landssímastöðina og kaupin á henni. Vitanlega má alltaf um það deila, hvaða lóð sé heppilegust í þessu efni. Ég fyrir mitt leyti hefði helzt kosið að hafa húsið á lóðum ríkisins á Arnarhóli. En landssímastjóri og símaverkfræðingur sýndu mér áætlanir, sem sönnuðu, hversu afskaplega dýrt væri að flytja símann þangað, meðfram sakir þess, hve miklar klappir eru í jörðu á þessum slóðum.  Nú, að þessu frágengnu gat nú verið um ýmislegt annað að ræða. Það var t. d. hægt að fá lóð í Hafnarstræti, sem var þú nokkru dýrari en sú, sem tekin var. Ég skal minna á það, að sú lóð, sem lagt var til að keypt væri í Hafnarstræti 1926, var helmingi minni en sú lóð, sem nú var keypt. Og þó átti hún að vera talsvert dýrari. Hver feralin hefði því orðið meira en helmingi dýrari í henni, heldur en í lóðinni, sem nú á að fara að byggja landssímastöðina á. 

Annað sagði Forberg heitinn mér!

. Ég hefi nú ekki átt kost á því að snúa mér til hans, og héðan af er ekki hægt að leiða hann sem vitni í því máli. Annars þýðir ekki frekar um þetta að þrátta. Það er búið að ákveða staðinn. Og yfirleitt telja menn þessa stofnun vel setta á þessum stað. Ég held þá, að ekki hafi verið nein fleiri einstök atriði, sem hv. 2. þm. Reykv. beindi að mér, og get ég því lokið máli mínu að sinni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 2. þm. Reykv. hefir beint til mín nokkrum orðum. Að því leyti, sem hann minntist á áfengisverzlunina, mun ég draga lítið eitt að svara því, en koma að næsta lið, um hvað liði opnun landsspítalans. Stj. hefir látið vinna í honum alveg sleitulaust. Nú í vetur er verið að mála húsið innan og þar næst á að dúkleggja í vor. Verkinu er hagað með það fyrir augum, að standa við loforð, sem Vestur-Íslendingum var gefið með ráði hátíðarnefndarinnar, að a. m. k. annar flokkur þeirra búi þar, meðan þeir dvelja hér í vor. Verkið gengur því eins greiðlega og hægt er, bæði vegna spítalans sjálfs og til þess að bæta úr húsnæðiseklunni um hátíðina. Jafnframt hefir nefnd manna setið að störfum við undirbúning starfrækslu spítalans. Það eru þeir þrír læknar, sem þar eiga að starfa, landlæknir og ein hjúkrunarkona. Nefndin hefir haldið fundi vikulega, þegar nefndarmenn hafa verið hér í bænum. Þeir þrír læknar, sem gert er ráð fyrir að vinni við spítalann, þeir Guðmundur Thoroddsen, Jón Hjaltalín Sigurðsson og Gunnlaugur Claessen, hafa allir nú nýverið farið utan til þess að búa sig undir væntanlega starfrækslu spítalans. Einn af þeim, Gunnlaugur Claessen, er nýkominn úr utanför sinni. Jón Hjaltalín hefir dvalið í Vínarborg í vetur og kemur ekki heim fyrr en með vorinu. Ég hygg þá, að ekki sé að neinu sérstöku að spyrja um spítalann, og ekki heldur neinu sérstöku að svara frekar en þessu. Enn er ekki hægt að segja, hvort spítalinn geti tekið til starfa í haust eða ekki fyrr en um nýár eða seinna. Það fer eingöngu eftir kringumstæðum. Í raun og veru er ekkert við því að segja, því að það væri heimskulegt að flýta sér svo með að byrja starfrækslu, að það yrði spítalanum til skaða seinna meir, að hrapað hefði verið að einhverju í því máli. Hv. þm. (HV), og ég held fleiri hv.þm., minntist á, að í fjárlögum hefði ekki verið áætluð nein upphæð til rekstrar spítalans. Þá er því til að svara, að þegar landið hefir lagt svo mikið fé til að reisa spítalann, verður það að starfrækja hann. En það er ekki alveg ákveðið og verður sjálfsagt ekki fyrr en Alþingi sker úr því á sínum tíma, hvort eða að hve miklu leyti spítalinn eigi að verða tekjuhallastofnun. Um tvennt er að velja. Annað er að selja dagsvistina undir kostnaðarverði. Einstöku læknar hallast að því. En svo eru aðrir menn, sem segja: Það er nógu mikill velgerningur að byggja þetta vandaða hús og fá góða lækna handa sjúklingunum, ásamt góðum aðbúnaði, þó að það verði ekki gert landinu til skaða að nauðsynjalausu. Það er þess vegna möguleiki fyrir því, að spítalinn verði að miklu leyti sjálfstæð stofnun. Það er því fremur hægt, sem til eru dálitlir sjóðir, sem létta undir. Alþingi ræður því á sínum tíma, hvort vísvitandi á að stefna að því, að hafa svo ódýrt í landsspítalanum, að tekjuhalli verði, eða að því, að spítalinn beri sig. Hv. þm. (HV) minntist á dagbók Þórs, og að ég hygg má líta á þau ummæli í sambandi við grein eftir sama hv.þm. fyrir nokkrum dögum út af rannsókn á togaramáli, þar sem lögð var fram kæra á hendur skipstjóranum á Belgaum um landhelgisbrot. Skipstjórinn á Þór hafði fyrir alllöngu, í tíð íhaldsstjórnarinnar, haft þennan togara fyrir líkum sökum, án þess að kært væri eða málið lagt í dóm, en nú var skipstjórinn á Belgaum dæmdur fyrir nýtt landhelgisbrot. Ég vil af ýmsum ástæðum ekki fara langt út í það mál nú. Aðeins vildi ég taka fram, að skipstjóri Óðins, sem þá var skipstjóri á Þór, er þetta, sem ég nefndi, gerðist, hitti mig í morgun út af þessu máli, og það varð að samkomulagi með okkur, eftir hans ósk, að lögreglustjóri skyldi kalla hann fyrir rétt, til þess að hann gæti upplýst þar, hvernig hann lítur á þetta atvik frá 1924. Ég hefi svo eftir beiðni skipstjórans mælzt til þess við lögreglustjóra. að hann framkvæmi þetta réttarhald. Ég skildi skipstjórann þannig, að það væri nauðsyn að athuga skipsbókina frá Þór í sambandi við þetta mál. Það mun vera áhugamál bæði skipstjórnarmanna, sem þá voru á Þór, og landsstjórnarinnar, að sannindin komi fram í þessu máli og ekkert annað. Annað atriði, sem beint var til mín, var hvers vegna ég hafi leyft nokkrum fjölskyldum að búa í því auða rúmi, sem til var í spítalanum í Laugarnesi. Hv. þm. (HV) áleit margt við þetta að athuga. Ég tók eftir, að honum var ekki ókunnugt um, að þetta mál mundi eiga sína forsögu. Þegar spítalinn var reistur, var tveimur starfsmönnum ætlaður bústaður þar, lækni og ráðsmanni. Auk aðalinngangs, sem sjúklingar ganga alltaf um, eru tveir hliðarinngangar, sem ætlaðir voru þessum starfsmönnum, og þannig var hægt að ganga inn til þeirra án þess að koma í nokkra snertihættu við sjúklingana. Nú fór það svo, að spítalalæknirinn, Sæm. Bjarnhéðinsson, hætti að búa þarna, og fluttist í bæinn og hefir íbúð hans staðið auð, þar til í vor sem leið. Þegar sjúklingunum fækkaði, þótti ekki taka því að hafa sérstakan ráðsmannsbústað, sem líka stæði auður, því að svo er nú guði fyrir að þakka, að þessi sjúkdómur, holdsveikin, er í rénun, svo að í vor þurfa sjúklingarnir ekki á að halda nema hálfum spítalanum. Hvað því viðvíkur, að það sé hættulegt fyrir aðra menn að umgangast þessa sjúklinga, þá er það að vísu rétt, en á hitt má benda, að það hefir aldrei komið fyrir í sögu spítalans, að neinn af starfsmönnum hans hafi sýkzt, hvorki læknir spítalans, ráðsmaður hans eða hjúkrunarkonur hafa orðið fyrir smitun af þessum sjúkdómi. Þetta stafar af því, hversu sá sjúkdómur, sem hér er um að ræða, holdsveikin, er treglega smitandi, sem betur fer. Ég hygg, að fyrsti áreksturinn af þessu hafi orðið, þegar það kom til orða, að séra Haraldur Níelsson, sem var prestur þessa spítala, skyldi flytja í ráðsmannsíbúðina. Þá var það spítalalæknirinn, sem var á móti þessu, en skoðanirnar skiptar meðal lækna í Reykjavík, en þó ekki skiptari en svo, að meiri hluti læknanna áleit þetta ekki neina fjarstæðu og hugsaði sem svo, að fyrst ráðsmaðurinn hefði búið þarna sér að skaðlausu, þá gæti presturinn það einnig. Ég held, að það hafi verið í skjóli þessa álits læknanna í Reykjavík, að Jón Magnússon leyfði séra Haraldi að búa þarna. Eftir að séra Haraldur dó, leyfði ég ekkju hans að búa þarna áfram, sem auðvitað var ekki nema sjálfsögð samúð við hana og hennar ágæta dána mann. Það var jafnvel farið að verða að umtalsefni meðal lækna hér í þessum bæ, hvernig fara ætti með spítalann í því millibilsástandi, sem hann var í, þar sem hann væri að tæmast af sjúklingum. Voru um þetta margar ráðagerðir, og vildu sumir setja þarna á stofn gamalmennahæli og hafa þó sjúklinga á neðstu hæð hússins, og í því sambandi var talað um berklasjúklinga. Þetta tal komst svo að, þegar Bayer, formaður Oddfellowreglunnar í Danmörku, kom hingað fyrir nokkrum árum; varð það að samkomulagi milli hans og landlæknis, að hinum dönsku gefendum væri það ekkert á móti skapi þó þetta auða pláss væri notað. Landlæknir var á því að nota þetta auða pláss. Þó komst aldrei neinn skriður á málið af því að stjórnin tók í taum með spítalalækninum á móti hinni sterku „opinion“ margra hinna helztu lækna bæjarins, sem auk landlæknis ofbauð, að þetta stóra hús væri látið grotna niður tómt, að ríkið skyldi bera rekstrarkostnað af þessum spítala, sem lá undir skemmdum af brúkunarleysi. Þegar ég tók við umsjón heilbrigðismálanna og fór að kynna mér þetta hús, duldist mér ekki, að það lá undir skemmdum. Ég kom inn í íbúð læknisins. Þar rigndi inn um gluggana, regnvatnið rann um gólfið og feygði það, mörg herbergin stóðu auð, eða svo ég dragi þetta saman í sem fæst orð, þó að reynt væri að halda þessu húsi við upp á ríkisins kostnað, var það í sömu hættu og auð hús alltaf eru. Ég hallaðist að skoðun landlæknis og ýmsra hinna merkari lækna þessa bæjar, að ekki væri rétt að láta húsið standa autt, þó ég hinsvegar ekki efaðist um það, að spítalalækninum gengi ekki nema gott til, og að baráttá hans í þessum efnum væri meira af kappi en forsjá, eins og t. d. hefði komið fram í því, að hann vildi ekki leyfa séra Haraldi að búa þarna áfram og annað svipað. Ég fól Sveini Björnssyni sendiherra að leitast fyrir hjá Oddfellowum í Danmörku um það, hvað þeir segi um, að húsið sé notað að einhverju leyti. Bayer var nú dauður, og ég veit ekki hvað hinn núverandi yfirmaður heitir, en niðurstaðan varð sú, að Oddfellowar myndu sætta sig við hverja þá bráðabirgðanotkun á þessu húsi, sem heilbrigðisstjórnin íslenzka vildi fallast á. Nú var sú breyting á orðin síðan hv.þm. Dal. fór með þessi mál, að heilbrigðisstjórnin var orðin sammála um að nota þetta hús til einhvers. Fyrir ríkið var það vitaskuld hendi næst að nota það til berklavarna, en samt var það svo, að þó að tekið væri þarna heilt loft og notað í þessar þarfir, þá skipti það ekki miklu fjárhagslega, og ég hallaðist að því, að slá þessu á frest og sjá hverju fram færi. En meðan mikill hluti af þessu húsi stóð tómur, fannst mér rétt að nota hann að einhverju leyti til að bæta úr mannlegum þörfum, og helzt þá þörfum þeirra manna, sem ríkinu bæri óbein skylda til að sjá fyrir, manna, sem svo að segja voru úti á götunni. Fyrsti maðurinn, sem ég varð að liðsinna í þessum efnum, var Guðmundur Bárðarson náttúrufræðingur; hann tilkynnti mér, að eins og launum sínum væri háttað gæti hann ekki búið hér í Reykjavík, því þegar hann væri búinn að greiða húsaleiguna, hefði hann ekki nema 200 kr. til að framfleyta fjölskyldu sinni, 7–8 manns. Ef hann fengi ekki á einhvern hátt bætt úr tekjum sínum, sagðist Guðmundur verða að fara frá skólanum. Guðmundur Bárðarson er einn af aðalnáttúrufræðingum landsins, sem nú starfa, og þar sem hörgull er á náttúrufræðingum og hann var eini náttúrufræðingurinn við skólann og ekki var sýnilegt þá, að hægt væri að bæta úr því, ef hann færi, og mér var ljóst, að tilgangslaust var að fara að bera fram tillögu um launahækkun til eins kennara Menntaskólans sérstaklega, þar sem allir hinir myndu koma á eftir, og þar sem ennfremur taka varð tillit til þess, að þeir af kennurum skólans, sem eiga hús og eru sér úti um aukatekjur, standa sig nokkurn veginn í lífsbaráttunni. En þessi maður var vísindamaður, nýfluttur í bæinn, og gat ekki og mátti heldur ekki offra neinu af tíma sínum til að afla sér aukatekna. - Af öllu þessu sýndist mér ég geta ráðið fram úr þannig, að taka í senn tillit til fræðigreinarinnar, sem hann stundar, og hags skólans, sem hann vann að, með því að leyfa honum að búa í læknisbústaðnum. Og málalokin urðu þau; að hann flutti þangað inn og kostaði sjálfur þá viðgerð, sem þar varð nauðsynlega fram að fara, vegna tómlætis undangenginna ára. - Ásmundur Sveinsson og Jón Þorleifsson listamenn fengu einnig leyfi til að búa þarna á næsta lofti, ásamt tveimur mönnum úr tveim deildum stjórnarráðsins, fjármála- og atvinnumálaráðuneytinu. Til þess að gera þarna viðunandi mönnum til íbúðar, varð að gera þarna skilrúm á einum gangi, veggfóðra stofurnar, mála loftin, og hefi ég gert ráðstafanir til þess, að þessir menn svari rentum af þeim útgjöldum: sem landinu voru sköpuð með þessu. - Til þess að þingmenn sjái betur og skilji, hvað hér hefir gerzt, vil ég endurtaka það, að eftir að heilbrigðisstjórnin hafði fengið leyfi hinna dönsku gefenda til að nota húsið til þess, er hún taldi rétt, var að því ráði hnigið að veita þarna mönnum húsnæði, sem óbeinlínis voru ríkinu á hendur bundnir. Vitanlega var ekki hægt að fullnægja þörfum 5.000 manna með þessum fáu herbergjum, og af nokkru handahófi var hvar þau komu niður, en svo mikið get ég sagt, að þeir, sem þarna nutu góðs af, voru fátækir menn og áttu það fullkomlega skilið; og það er kannske ekki úr vegi að benda sumum þingmönnum á það, að við þessar ráðstafanir urðu þær þó 2–3 færri fjölskyldurnar, sem húsnæðislausar eru í bænum. Ég gat um það áðan, að einn af þeim mönnum, sem fengið hefir þarna inni, hafi verið í atvinnumálaráðuneytinu. Það stóð svo á um þennan mann, að honum var kastað út 1. okt. síðastl., og varð hann þá að grípa til þess að búa í einu herbergi með fjölskyldu sína, þar sem hann var lágt launaður og gat enga íbúð fengið. Mér fannst, ef hægt væri, að stjórnin ætti að hjálpa þessum starfsmanni sínum, og það varð úr, að ég leyfði honum að flytja inn í síðasta möguleikann, sem þarna var. Um hinn starfsmanninn úr stjórnarráðinu, sem þarna fékk inni, er það að segja, að ég hygg, að fólk hans hafi ekki séð glaðan dag fyrir það, hve illa fór um það í hinum þröngu húsakynnum. Þannig horfir málið við, en ég þykist vita, að hv. 2. þm. Reykv. sé því ekki kunnugur nema af einhliða frásögn spítalalæknisins. Þessi bráðabirgðanotkun hússins er með fullum vilja hinna dönsku gefenda og samþykki landlæknis, og það var mjög villandi hjá hv. 2. þm. Reykv., er hann sagði, að þetta fólk væri hvað innan um annað, því það eru skilrúm á milli. Enda er það vitanlega í „interessu“ leigjendanna að hafa engin mök við sjúklingana.  Annars hygg ég nú, að það samkomulag, sem hefir orðið um notkun þessa spítala, verði ekki nema til bráðabirgða. Það er beint tekið fram í gjafabréfi Oddfellow, að þegar holdsveikin sé útdauð hér á Íslandi, kveði þeir sjálfir á um að nýju, til hvers nota skuli húsið. Það má vel vera, að hv. 2. þm. Reykv. verði þá búinn að hafa sætaskipti við mig og geti þá beitt áhrifum sínum í þá átt, að húsið verði aftur látið standa autt og engum til gagns. Hv. 2. þm. Reykv. lagði aðaláherzlu á þann sýkingarmöguleika, sem hér væri skapaður. Nú er það samt svo, að beztu læknar álitu, að sýkingarhættan væri ekki meiri en svo, að óhætt væri að nota húsið fyrir annað fólk, enda hefir sýking aldrei viljað þarna til fram á þennan dag. Það er að vísu hægt að hugsa sér, að sýking geti átt sér þarna stað, en sá möguleiki er ekki meiri en væri fyrir því, að fugl yrði fyrir kúlu manns, sem legðist aftur á bak, lokaði augunum og skyti svo eitthvað út í loftið. Það gæti orðið fugl fyrir skotinu, en sá möguleiki er sáralítill.

Pétur Ottesen Ég ætla að byrja á hv. 2. þm. Reykv. Þegar hann kom fram á vígvöllinn tók hann til að sletta úr klaufunum, og sletti þá vitanlega beint til sjálfstæðismanna, sem hann að vísu gat ekki nefnt réttu nafni, og er það ekkert tiltökumál um slíkan mann sem 2. þm. Reykv. er. Hv. þm. var að bera sjálfstæðismönnum á brýn aðgerðarleysi í landbúnaðarmálum, og taldi stj. þeirra hafa orðið þeim atvinnuvegi til niðurdreps. Ef ég vildi eyða tíma til þess, gæti ég fært rök fyrir því, að það eru einmitt sjálfstæðismenn, er hafa beinlínis staðið fyrir og átt upptökin að öllum þeim málum, sem til viðreisnar horfa landbúnaðinum, eða þá stutt framgang þeirra mála með ráðum og dáð, ef aðrir hafa borið þau fram. Vísa ég því þessum slettum heim til föðurhúsanna. Þau eru órökstudd og ósönn og þm. til skammar. Hv. 2. þm. Reykv. lét mikið yfir því, hve sósíalistar hefðu stutt að framförum landbúnaðarins. En það sýnir einna bezt heilindi þeirra í þessum málum, að nú lýsir hv. 2. þm. Reykv. því yfir, að Alþingi gangi of langt í stuðningi sínum við bændurna. Einmitt nú, þegar fyrstu ávextirnir eru að koma í ljós af þeim ráðstöfunum, sem Alþingi hefir gert á undanförnum árum, þá vill 2. þm. Reykv. kippa að sér hendinni og hætta við hálfnað verk. Hv. 2. þm. Reykv. gat ekki á sér setið að koma hér fram með aðdróttanir í garð skipherrans á Óðni út af dagbókum Þórs, er þessi maður var með hann, og Þór var eftirlits og björgunarskip þeirra Vestmannaeyinganna. Hefir hv.þm. þegar skrifað æsandi blaðagreinar um þetta mál, en það er nú svo, að ekkert annað liggur fyrir í því en þessi skrif þessa hv.þm., sem til þessa hefir ekki reynzt neitt áhyggilegur í frásögnum um þessi mál. Skal ég ekki fara neitt frekar út í þetta mál að þessu sinni, þar sem það er upplýst, að málið hefir verið tekið fyrir á réttum vettvangi. Hins vegar get ég ekki látið hjá líða að minna hv.þm. á, að hann hefir áður borið fram svipaðar aðdróttanir hér í þinginu, án þess að færa sönnur fyrir. En þegar á hann var skorað að gera það, stóð hann eftir sem stimplaður ósannindamaður, eftir að hafa orðið ber að því að fara með staðlausa stafi. Verður hv.þm. því að láta sér það lynda, þó að ekki sé lagt mikið upp úr frásögn hans. Það kom fram hjá hv. 2. þm. Reykv., sem endranær, þegar sósíalistar eru í eldhúsinu, að ekki er mikil alvara bak við þau skeyti, sem þeir senda að stj. Aðalatriðið fyrir sósíalistum er að reyna að ná til sjálfstæðismanna, og til þess að hugnast stj., láta þeir líta svo út, sem eitthvert bil sé á milli þeirra og hins stuðningsflokks stj., framsóknarflokksins. Þetta nart sósíalista í stj. er til málamynda og ekkert annað. Heilindi sósíalista komu annars bezt fram í bankamálinu. Þeim var ekki lítil alvara í því að vilja nú endanlega loka bankanum. En svo þegar það verður ofan á, að loksins fæst samkomulag um það, að bankinn verði opnaður aftur, þá var ekki lengi að detta botninn úr sókn þeirra. Alvara þeirra var fljót að hverfa, eins og dögg fyrir sólu. Og af hverju? Það var af því, að þeir áttu von á að fá eitt bankastjóraembættið þar.  Ég vil þá snúa mér að hæstv.forsrh. aftur. Hæstv. ráðh. byrjaði á því, þegar hann fór að svara hv. 1. þm. Reykv., að fara nokkrum almennum orðum um eldhúsdaga og þýðingu þeirra, og hæstv. ráðh. sagði, að þetta væri allt saman þýðingarlaust, þeir þyrftu ekki annað en leggja fram nokkra Morgunblaðsdálka og undirstrika með rauðu það, sem þeir vildu leggja áherzlu á, því að þeir hefðu ekkert annað að flytja en það, sem komið væri fram í blöðunum. Þetta er í sjálfu sér eðlilegt, en ég vil benda hæstv.forsrh. á, hvernig það var þegar hann var að fara í eldhúsið í tíð fyrrv. stj. Hæstv. ráðh. hafði þá ekkert annað að segja en það, sem hann áður hafði skrifað um í dálkum Tímans, og hvers vegna var þá hæstv. ráðh. að spreyta sig á að halda eldhúsdagsræður? Hvers vegna þá ekki að taka Tímadálkana og undirstrika með rauðu það, sem þurfti að vekja athygli á? En það er nú svo undarlegt með hæstv.forsrh., að það, sem hann ávítar aðra fyrir að gera, það lætur hann sér ekki fyrir brjósti brenna að gera sjálfur. Þegar hæstv.forsrh. var að svara hv. 1. þm. Skagf. hér í fyrradag, þá byrjaði hann á því, að standa upp og þakka, og hann þakkaði mjög innilega, og til að leggja enn frekari áherzlu á þakklæti sitt, þá hneigði hann sig mjög djúpt, eða álíka og maður getur hugsað sér að hann hafi gert fyrir konginum, þegar hans hátign var að hengja krossana á hann. Hæstv. ráðh. sagðist hafa þakkað í hitteðfyrra, hafa þakkað í fyrra og vera fullur af þakklæti nú. Það er nú gott að athuga, hvað það var í ræðu hv. 1. þm. Skagf., sem hæstv.forsrh. var svo fullur af þakklæti fyrir, og skal ég þá nefna fjóra eða fimm pósta. Í fyrsta lagi hafði hv. 1. þm. Skagf. sagt það um hæstv.forsrh., að hann hefði, áður en hann varð ráðh., barizt mjög hraustlega á móti krossum og krossafarganinu, sem hann þá kallaði það, og hefði þá borið fram frv. þess efnis að leggja skatt á krossa. Nú benti hv. 1. þm. Skagf. á, að sú breyt. hefði orðið, að hæstv.forsrh. væri orðinn einn af mestu krossberum þessa lands, og myndi alveg horfinn frá því að bera fram till. um að leggja skatt á krossa. Hæstv. forsrh. þakkaði mjög innvirðulega fyrir það, að bent var á þennan snúning hjá honum sjálfum. Í öðru lagi þakkaði hæstv. ráðh. hv 1. þm. Skagf. fyrir það, þegar hv.þm. benti á, hver afstaða hæstv. ráðh. hefði verið gagnvart sendimönnum íslenzka ríkisins í öðrum löndum. Hafði þá talið það allt óþarft, og meira að segja borið fram till. um það á þinginu 1924, að leggja niður sendiherrastarfið í Khöfn. Ennfremur hafði hæstv. ráðh. þá haft þau orð um sendimann íslenzka ríkisins í Miðjarðarhafslöndunum að nefna hann Spánarlegátann. En það bar nú svo til, skömmu eftir að hæstv. ráðh. kom í sinn ráðherrasess, að þetta embætti losnaði, og var hæstv. ráðh. þá mjög fljótur til að skipa í þessa stöðu, og yfirleitt hefir hann, síðan hann varð ráðh., lagt í mjög ríkum mæli blessun sína yfir báða þessa legáta. Í þriðja lagi benti hv. 1. þm. Skagf. hæstv. ráðh. á það, að hann hefði áður fyrr vítt þáv. stj. mjög fyrir það, að hún hefði ekki látið. stjfrv. koma svo snemma, að þm. hefðu átt þess kost að kynna sér þau, áður þing kæmi saman. Nú benti hv. 1. þm. Skagf. á það, að síðan hæstv.forsrh. kom í stjórnarsess, hefði stjfrv. verið að koma yfir allt þingið, smátt og smátt, og sumum þeirra ekki verið útbýtt fyrr en rétt í þinglokin. Í fjórða lagi var hæstv. ráðh. bent á það, að hann hefði mjög skammað fyrrv. stj. fyrir það, að byggja till. sínar í fjárl. á tekjuliðum, sem áttu að falla úr gildi á því ári, sem fjárlagafrv. átti að koma í gildi á, og sem þá vitanlega var byggt á því, að samþ. yrði á sama þingi framlenging þessara tekjustofna. Nú er það auðvitað og alkunna, að hæstv.forsrh. hefir dyggilega fetað í sömu sporin, og síðast á þessu þingi. Í fimmta lagi benti hv. 1. þm. Skagf. hæstv.forsrh. á það, að allar horfur væru á því, að fjáraukalögin miklu frá 1921 ætluðu að hverfa í skuggann af þeim miklu umframgreiðslum, sem yrði á árunum 1928 og 1929. Hæstv. forsrh. var í þessu sambandi að tala um tvo liði, sem hefðu valdið mikilli hækkun á útgjaldahliðinni, það væru berklavarnalögin og jarðræktarlögin. Byggði hann það víst á útreikningum, sem hv.þm. V.-Hún. snaraði þá að honum í þeim svifum. En hæstv.forsrh. ætti að minnast þess, að þegar hann var að skrifa um fjáraukalögin 1920–'21, þá tók hann ekkert tillit til þess, að þá hafði ekki verið athugað um dýrtíðaruppbót af launum starfsmanna ríkisins, og ennfremur varð almenn verðhækkun. Þessu gekk hæstv.forsrh. alveg framhjá og sagði, að þetta væri allt hv. 1. þm. Skagf. að kenna. Ég vildi nú draga þetta mál fram, til þess að sýna það svo, að ekki yrði á móti mælt, að hæstv.forsrh. hefir í öllum þessum málum, sem ég hefi á minnzt, algerlega farið í gegnum sjálfan sig, m. ö. o., hann hefir framkvæmt og gert það, sem hann hefir átalið aðra fyrir að gera, og það er svo sem ekki að furða, þó að hæstv. ráðh. sé fullur af þakklæti og hneigi sig og beygi, þegar honum er bent á þetta. En fyrst hæstv.forsrh. er nú svo fullur af þakklæti, þá ætla ég að benda honum á nokkra fleiri liði, þá, sem leggja nokkuð inn fyrir þakklæti frá honum. Ég ætla þá fyrst að minna hæstv. ráðh. á það, að á fyrsta þinginu, sem hann átti sæti á, ég held að það hafi verið þingið 1924, bar hann fram nokkur frv., um að leggja niður nokkur embætti. Ég minnist ekki þess, að síðan hann varð forsrh. hafi hann borið fram nokkur slík frv. En þetta var náttúrlega í sparnaðarskyni gert. Þá skal ég ennfremur minna hæstv.forsrh. á það, að á því sama þingi kom fram frv. um að lengja vinnutíma skrifstofumanna ríkisins. Það var þáv. 2. þm. Húnv., Þórarinn á Hjaltabakka, sem bar þetta fram. Þá var vinnutími frá 10–4, en eftir frv. átti hann að verða frá 9–6. Ég minnist þess, að hæstv.forsrh. tók mjög undir þetta og gerðist ötull stuðningsmaður þessa frv., og þegar svo kom fram rökst. dagskrá frá allshn. d., mig minnir að frsm. hennar væri þá hv. núv. 1. þm. Árn., um að vísa þessu máli til stj., þá er mér það minnisstætt, að hæstv.forsrh. ætlaði alveg af göflunum að ganga  En hefir nú hæstv. ráðh. lengt vinnutímann á skrifstofum ríkisins? Hefir hæstv. ráðh. hætt að greiða aukaborgun fyrir sérstök störf? Ég held, að ummæli þau, sem ég las upp eftir hæstv. ráðh. á þinginu 1924, gefi fullkomið tilefni til, að svona sé spurt, en þó er það nú svo, að þó ég varpi fram þessari spurningu, þá veit ég það fullvel, að allt er í þessu máli eins og það var áður, að skrifstofutíminn hefir ekki verið lengdur, og það hefir ekki verið hætt að borga mönnum á skrifstofum stjórnarráðsins fyrir sérstök verk. En eftir því, er ég veit bezt til, hefir hæstv.forsrh. gengið töluvert lengra á þessari braut en áður var. Ég skal í þessu sambandi benda á það, að í landsreikningnum fyrir árið 1928 stendur aths. um það, að einum manni hafi, auk sinna launa, verið borgaðar 250 kr. á mánuði, fyrir störf, bæði í þágu hæstv.forsrh. og dómsmrh. Ég býst auk þess við, að það muni finnast þar nokkur fleiri dæmi, og í því efni má henda á það, sem líka kemur fram í aths. við landsreikninginn fyrir árið 1928, að á því ári hafi verið borgað fyrir aukavinnu í stjórnarráðinu upp undir 28 þús. kr. Ennfremur má benda á það, að einum starfsmanni stjórnarráðsins hefir að minnsta kosti verið skotið inn í stjórn Slysatryggingarsjóðsins. Hefir hann á þann hátt fengið 2.000 kr. aukagreiðslu á ári, og ég get bætt því við, að einum manni hafa á síðasta ári verið greiddar 1500 kr. fyrir aðstoð í þágu skipaskráningar og skipamælingar, sem verið hefir í stjórnarráðinu. En það var mér kunnugt, að áður en þessi stj. tók við, þá var þetta unnið af starfskröftum stjórnarráðsins, án þess að þeir fengi nokkra greiðslu fyrir það. Það má benda á fleira í þessu sambandi. Á þinginu 1925 flutti hæstv.forsrh.þál. um það, að skora á stj. að veita ekki nein embætti, ef þau losnuðu, án þess að láta þingið kveða á um það, hvort þeim skyldi haldið áfram eða þau skyldi lögð niður eða sameinuð öðrum embættum. Hún var samþ. með nokkrum breyt., en á þann hátt, að hún var gerð víðtækari. Og hæstv.forsrh. flaug til að samþ. þessa breyt. Meðal þessara embætta var landlæknisembættið, bæjarlæknisembættið, fræðslumálastjóraembættið og nokkur fleiri. En hvað hefir svo hæstv.forsrh. gert til þess að framkvæma þann vilja sinn frá 1925 síðan hann fékk völdin í hendur á þessu landi? Það stendur nú svo á, að eitt af þessum sýslumannsembættum, sem hann vildi hafa þessa ákvörðun á, losnaði, og hvað skeður? Embættið er veitt þegar í stað, og þá auðvitað tryggum stuðningsmanni hæstv. stj., og sömuleiðis án þess að spyrja Alþingi nokkuð um það, hverja skipun það vildi á hafa. Landlæknisembættið hefir ekki losnað, né heldur bæjarlæknisembættið, en það má þó yfirleitt benda á það, að stj. hefir yfirleitt ekki verið neitt á þeim buxunum að færa embætti nokkuð saman, þótt tækifæri hefði gefizt, og vil ég í því sambandi benda á það, að Ólafur læknir Thorlacíus á Búlandsnesi var látinn leggja niður sitt embætti, en taka við störfum hér, og átti þá að setja upp nokkurskonar aukalandlæknisembætti með launum, sem samsvaraði 6.600 kr. á ári, auk nokkurar uppbótar. Starf þessa manns hefir, að því er virðist, komið að svo litlum notum, að hæstv. stj. hefir séð sitt óvænna við að hafa þetta svona, og að því er maður bezt veit, hefir þessi maður nú verið fluttur yfir í Vínverzlun landsins, og ætlast stj. víst til, að hann hafi þar lífsuppeldi sitt eftirleiðis. Að því er snertir fræðslumálastjóraembættið er vert að athuga það, að hæstv.forsrh. vildi láta sameina það öðru embætti, þegar það losnaði. Um það má ennfremur geta þess, að stj. hefir flutt frv. um að hækka laun fræðslumálastjóra, og er þar gert ráð fyrir, að hann fái skrifstofukostnað greiddan samkv. reikningi, og ekki sett þar neitt hámark við. Og hæstv. stj. hefir gert annað og meira í þessu sambandi. Hún hefir hleypt af stokkunum nýjum fræðslumálastjóra, sem í umtali manna á meðal hefir hlotið nafnið yfirfræðslumálastjóri. Þessi maður hefir, sem kunnugt er, á síðastliðnu ári verið á ferðalagi utanlands á kostnað ríkisins. Var í byrjun þings spurt um það, hver laun þessi maður hefði, en ekkert svar fékkst við því, þótt vitanlegt sé, að þau muni vera nokkuð há, og auk þess vitanlegt, að maðurinn er á föstum launum. Þessi er aðstaða hæstv.forsrh. nú, og þannig var hún árið 1925, sem ég hefi hér lýst. Niðurstaðan hefir orðið sú, að ekkert hefir verið dregið úr embættum eða starfsmannafjölda. Það er nokkuð stíf og mótuð mannlýsing, sem kemur fram við að athuga þessi dæmi, sem ég hefi tilfært hér. Það er alveg greinilegt, að í öllum þessum atriðum hefir hæstv.forsrh. snúizt alveg eins og vindhani á bæjarbust. En ég skal bæta nokkru við ennþá, nokkru, sem sýnir, að snúningurinn heldur áfram. Á þinginu 1925 átaldi hæstv.forsrh.fyrrv. stj. harðlega fyrir það, hve vextirnir í bönkunum væru óforsvaranlega háir, en hæstv. ráðh. hefir nú gegnt ráðherradómi nokkuð á þriðja ár, en mér er ekki kunnugt um það, að hann hafi gert nokkuð til að lækka bankavextina, og eru þeir þó það, sem þeir hafa hæstir orðið á síðastliðnu ári. Á þinginu 1925 átaldi hæstv.forsrh.fyrrv. stj. harðlega fyrir það, að hún hefði hækkað skattana. Hann sagði, að þessir háu skattar ætluðu alveg hreint að drepa fólkið. Nú hefir hæstv. ráðh. haldið á stjórnartaumunum í nærri því full þrjú ár, og hvað hefir hann gert til þess að lækka skatta? Ekkert! En hinsvegar töluvert til að hækka þá. Nú, á þessu þingi, eru hvorki meira né minna en þrjú frv. sem hæstv. stj. flytur um skattahækkun. Það er á leiðinni stjfrv. um það, að leggja 7 aura skatt á hvern lítra af benzíni, sem ætlaður er til bifreiða, um 2% aukaskatt af útfluttum sjávarafurðum og í þriðja lagi hefir hæstv. stj. hækkað skattinn af hverju síldarmáli og hverri síldartunnu, sem flutt er út úr landinu. Þetta er þá það, sem hæstv.forsrh. hefir gert til þess að framfylgja vilja sínum frá 1925 til að lækka skattana. En af því að hæstv. ráðh. virtist vera hálfhneykslaður yfir því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að eldhúsdagurinn gæti ef til vill orðið sögulegt gagn fyrir síðari tíma, þá vil ég nú benda hæstv. ráðh. á það, sem ég nú ber fram og það, sem hann bar fram á þinginu 1925, það er áreiðanlegt sögugagn, einmitt fyrir það, hve tilvalin og talandi lýsing það er á hæstv.forsrh. Á þinginu 1926 og 1927 flutti hæstv. ráðh. frv. um það, að verðfesta íslenzka peninga, stýfa krónuna, eins og það þá var kallað. Nú er hæstv. ráðh. búinn að vera hátt upp í þrjú ár í stj., en ekki sýnt neina alvöru í því að vilja verðfesta krónuna endanlega. Þá má ennfremur benda á það, að þeir menn, sem nú skipa stj. landsins, þeir úthúðuðu mjög fyrrv. stj. og þeim mönnum, sem studdu hana, fyrir það, að þeir vildu ekki leggja niður útsölustaði á vínum, og hverjar voru svo hvatirnar, sem þeir sögðu að lægi til grundvallar hjá þeim? Þær, að þeir vildu halda við drykkjuskapnum og óreglunni í landinu. Nú hafa þessir sömu menn verið í stj. landsins nær því þrjú ár, og hvað hafa þeir svo gert til að leggja niður þessa útsölustaði, og á þann hátt spornað við drykkjuskap og óreglu? Það er alþjóð manna kunnugt, að þeir hafa ekkert gert til þess. Það eru í fullum gangi allar þær útsölur, sem áður voru. En þeir hafa gert annað. Þeir fóru að blanda, sem var, eftir því sem upplýst hefir verið, í því fólgið að sulla saman nokkrum tegundum af þessum léttu vínum, sem almenningur landsins hafði lítið girnst.

Var blandan ekki nógu sterk?

. Jú, hún hefir víst orðið nógu sterk til þess að varan yrði útgengileg, því að það er sagt, að þetta sé hálfgildings brennivín að styrkleika, og afleiðingin hefir orðið sú, að þessi blanda hefir runnið út! Þannig hefir stj., þessi mikla bann- og bindindisstj., staðið með útbreiddan verndarfaðm sinn til að sporna á móti drykkjuskapnum.

Hún hefir sjálfsagt verið að auka sér kjörfylgi frá íhaldsmönnum

. Nú, það var það! Það var svo sem auðvitað, að það væri einhver pólitísk lykt af því, það kemur alltaf fyrst fram, sem efst er í huganum! Það var í fyrstu látið heita svo, sem þessi blöndunarstarfsemi væri rekin með það fyrir augum, að gera gamlan vínforða útgengilegan. En nú hefi ég spurnir af, að þessi blöndun haldi enn áfram, og með fullum krafti. Er það kunnugra manna mál, að þessi innlenda framleiðsla, þar sem stendur „Dog Brand“ á miðunum, eða „Tíkarbrandur“, sem kvað vera nefnt svo eftir höfundi blöndunnar, sé mjög á markaði hér á landi. Af þessu má nú marka heilindi núv. stj. í bann- og bindindismálunum. Þess mætti og geta í þessu sambandi, að hæstv.forsrh. hefir jafnan haft mikinn fagurgala í frammi gagnvart templurum. Hann hefir nú fengið aðstöðu til þess að sýna, hversu mikil alvara liggur að baki orðum hans. Stórstúkan hefir undanfarin ár notið nokkurs styrks í fjárl. En eftir að hæstv.forsrh. tók við stj., brá svo við, að Stórstúkan hefir aldrei fengið að vera í friði með þennan styrk fyrir sífelldum eftirtölum og áleitni hæstv. ráðh. og flokks hans. Alltaf er reynt að klípa af þessum litla styrk, enda þótt stórlega sé bætt við á öðrum liðum: Og því hefi ég veitt eftirtekt, að þegar um er að ræða tilraunir til þess að fá þennan lítilfjörlega styrk dálítið hækkaðan, þá er hönd hæstv.forsrh. ætíð sú fyrsta, sem rétt er til mótmæla. Í beinu samræmi við þetta eru hinar nýtízku aðferðir, sem sumir flokksmenn hans, - og beini ég nú sjón minni í vissar áttir, –eru farnir að nota til þess að koma þessum styrk fyrir kattarnef. Þá talaði hæstv.forsrh. mikið um það hér á dögunum, að gæta þyrfti hinnar ítrustu sparsemi í öllum launagreiðslum til opinberra starfsmanna. Það er ekki laust við, að slík ummæli komi nokkuð einkennilega fyrir sjónir nú, og því fremur, sem hæstv. ráðh. hefir ekki fyrir alllöngu stofnað nokkur ný embætti, með miklu hærri launum en hliðstæðir embættismenn fá, sem þó eru búnir að vera lengi í embættum. T. d. kvað forstjóri hins væntanlega útvarps eiga að fá 9.300 kr. laun, sem er miklu hærra en laun landssímastjóra, vegamála- og vitamálastjóra, biskups og fleiri hliðstæðra starfsmanna ríkisins. Auk þeirrar óhóflegu eyðslu, sem af þessu leiðir, þá er slíkt hið greypilegasta misrétti gagnvart öðrum starfsmönnum ríkisins, enda hafa þegar margir þeirra knúið á náðir fjvn. og þegar fengið nokkra úrlausn, og munu fleiri koma á eftir. En það er ekki nóg, að stj. geri upp á milli manna á þennan hátt, heldur eru dæmi til þess, að einstakir menn fá uppbót á laun sín frá löngu liðnum tímum. T. d. var Guðmundi Hlíðdal verkfræðingi greitt í hitteðfyrra 3.750 kr. uppbót á laun hans frá 1925, 1926 og 1927. Það sjá nú allir, út á hverja ófæru er stefnt með slíkum aðförum. Það hefir oft verið spurt um það hér í d., en ekkert svar fengizt ennþá, hver væri dýrtíðaruppbót bankastjóra Búnaðarbankans.

Hún er engin sem stendur

. Jæja, en ég ætla þó, að þeim hafi verið greidd einhver uppbót.

Stjórnarráðið hefir engar útborganir fyrir Búnaðarbankann

. Ég vil nú mega vænta þess, að hæstv. ráðh. gefi nú greið og vafningalaus svör viðvíkjandi þessu atriði, hvort dýrtíðaruppbótin er 60% eða 100%, eða þá ekki nema 40% sem annara starfsmanna ríkisins. Ég hefi nú dregið fram nokkur dæmi þess, hversu geysilega oft hæstv.forsrh. hefir hringsnúizt í málum, bæði fyrr og síðar. Hann virðist skipta skoðunum og jafnvel fara í gegnum sjálfan sig jafnskjótt sem vindur blæs úr annari átt. Það hefir verið talið þrennt á þessu landi, sem engri tölu verði komið á: eyjar á Breiðafirði, vötn á Tvídægru og Vatnsdalshólar. En ég ætla, að nú megi bæta því fjórða við, og það er, hve oft hæstv.forsrh. hefir farið í gegnum sjálfan sig á sinni pólitísku vegferðarreisu. Áður en ég fer lengra, get ég ekki gengið framhjá því að minnast örlítið á krossana. Ég minnist með ánægju þeirra tíma, er við hv.þm. Str., núv. hæstv.forsrh., stóðum hlið við hlið gegn þessu krossafargani. Var samvinna okkar hin ákjósanlegasta, enda vorum við báðir jafnsannfærðir um, að við værum að vinna góðu máli. En nú hefir hann fallið fyrir freistingunum, eins og kunnugt er, og eftir þeim spurnum, sem ég hefi af hæstv. ráðh. um þessa hluti, þá virðist hann alltaf vera að falla dýpra og dýpra. Enda þótt ég harmi það mjög, að svo er komið fyrir hæstv. ráðh., og leiðir okkar skildar um þetta verkefni, þá skilst mér þó, að við getum enn átt nokkra samleið, og ef það mætti takast, þá skal sannarlega ekki standa á mér. Ég á hér við það, að leggja duglegan skatt á krossana, - ég sé að hæstv. ráðh. kinkar kolli til samþykkis, - til þess að vinna upp það fé, sem fyrrv. og núv. stj. hefir eytt í þetta fargan. En ég skal aðeins benda hæstv. ráðh. á það, að það er hann, sem á að bera fram frv. um þetta, og skal ég nú gera grein fyrir, hvernig á því stendur. Á þinginu 1924 bar þáv. þm. Str. fram þáltill. um að skora á ríkisstj. að leggja skatt á heiðursmerki. Þetta var samþ., og er því enn í fullu gildi. Málið horfir því þannig við nú, að þess er að vænta, að hæstv.forsrh. taki nú til greina áskorun hv.þm. Str. frá 1924. Ég gat þess lítillega áðan, að ég hefði grun um, að hæstv. ráðh. væri að ánetjast meira og meira í þessu krossafargani. Hefi ég jafnvel heyrt slæðing um það, að hæstv. ráðh. hefði eftirgrennzlan um krossaeign helztu broddborgaranna í bænum til samanburðar við sjálfan sig í þessum efnum.

Hvaðan kemur hv.þm. þessi speki?

. Hefir því og verið fleygt, að hann dreymi stóra drauma um það, að eftir úthald næsta sumars muni hann ekki lengur verða neinn miðlungsmaður í þessum sökum, heldur muni hann þá bera höfuð og herðar yfir alla krossbera þessa lands að fornu og nýju. Þá vil ég snúa mér að nokkrum öðrum atriðum, sérstaklega í ræðu hæstv. fjmrh. Við 3. umr. fjárl. talaði hann um persónustyrkina, sem mest eru utanfararstyrkir, og hafði þau orð um, að það væri verið að gera fjárl. að beinaverksmiðju, sem malaði handa einstökum mönnum, enda þótt ýmsir sjóðir væru til, sem gætu og ættu að sjá fyrir þessum fjárveitingum. Ég get tekið undir þetta, en vil þó gera eina aths. Hæstv. fjmrh. meinar sennilega ekki, að þingið eigi enga íhlutun að hafa um slíkar fjárveitingar, heldur eigi stj. að veita slíkt utan fjárl.? Að þessu sé í rauninni þannig varið má sjá af því, að beinaverksmiðjan virðist hafa verið í fullum gangi hjá stj. síðastl. ár. Ég hefi áður bent á, að þingið 1928 samþ. utanfararstyrki sem námu 6.000 kr., og náði því heimild stj. ekki lengra á þessum sviðum. En í fyrra voru veittar 13.500 kr. í þessu skyni, og við yfirskoðun landsreikninganna frá 1928 kom það í ljós, að það ár hafa verið veittar til utanfara um 25 þús. kr., í stað 6 þús., sem heimilað var í fjárl. fyrir það ár. Á þessu ári mun vera búið að greiða um 18 þús. kr. í þessu skyni, eftir því sem næst verður komizt, og er það þrefalt við það, sem heimilað er í fjárl. frá í fyrra. Það er enginn tími til þess nú, að telja upp nöfn allra þeirra, sem náðarsól stj. hefir skinið á, en eitt kemur þó berlega fram við nánari athugun, að hún hefir æ fylgt þeirri gömlu og góðu reglu, sem höfð var í veizlum og mannfagnaði til forna, að raða eftir mannvirðingum, enda fá þeir feitustu bitana, sem næstir eru stj. Ég vil einungis nefna þrjú dæmi Einn af helztu lögfræðilegum ráðunautum stj., Stefán Jóhann Stefánsson, siglir nú á hverju ári. Hann hefir, ásamt Þórbergi Þórðarsyni og Pálma Hannessyni, étið upp alla upphæðina, 6.000 kr., sem Alþingi heimilaði til utanfara í fjárl. 1928. Loks skal ég geta eins manns, sem að vísu fékk nú ekki meira en 800 kr. En eftir þeim höfðingsskap, sem stj. er vön að sýna þeim mönnum, sem eru í slíku afhaldi hjá henni og hv. 2. þm. Árn., þá mætti ætla, að henni hefði í þetta sinn fatast höfðingsskapurinn. En þetta reyndist nú ekki svo, því að hv. 1. þm. Reykv. upplýsti í ræðu nýlega, að fyrrv. forseti hafi fengið 3.000 kr., sem færðar eru á þingkostnað. Það verður því ekki annað séð en að höfðingslundin sé enn hin sama, þegar í hlut eiga gæðingar stj. Alls eru það 3800 kr., sem þessi vildarvinur núv. stj. hefir fengið að veganesti, og mun það vera eitt hið rausnarlegasta, sem sögur fara af. Það er nú svo um þessar styrkveitingar, að oft er erfitt að gera sér grein fyrir tilgangi þeirra, og verður vart séð, hvaða erindi þessir menn eiga út fyrir pollinn, sumir hverjir að minnsta kosti. Þó ber þess að geta hvað hv. 2. þm. Árn. snertir, að hann var sendur utan til þess að læra mannasiði, og er slíkt ávallt góðra gjalda vert og ekki eftir teljandi, ef nokkur árangur hefir orðið af för hans. Annars hafa enn engin svör fengizt viðvíkjandi utanför hv.þm., og er þess að vænta, að þau komi bráðlega. Ennfremur má geta þess, að ýmsir aðrir slíkir styrkir hafa verið veittir á árinu, og skal ég ekki fara langt út í það að þessu sinni. Þó vil ég benda á það, að núv. ritstj. „Tímans“ hefir fengið 2½ þús. kr. til utanfarar, og hefir það verið látið líta svo út, að hann væri að kynna sér löggjöf um kvikmyndir. Það er alkunnugt, að menn þurfa ekki út fyrir pollinn til þess að fá bita. Sumir þessir bitar eru að vísu ekki stórvægilegir, en litlar tölur tala sínu máli ekki síður en þær stóru. Þannig hefir stj. greitt tveim mönnum 800 kr. fyrir að rannsaka tryggingarnar fyrir enska láninu. Það sýnist nú svo, að hinn lögskipaði bankaeftirlitsmaður hefði getað unnið þetta verk, og án aukaþóknunar.

Hann tók þátt í þessari rannsókn

Honum hefði vitaskuld legið næst að gera þetta, enda hefir hann mann beztan kunnugleik á því. Guðbrandi Jónssyni doktor, sem er starfsmaður Alþýðubl., hafa verið greiddar 1.000 kr. fyrir lagaþýðingar á frönsku. Er það undarlegt að fara að kaupa sérstakan mann til þess arna, þar sem í stjórnarráðinu er fastur, löggiltur skjalaþýðandi. Það liggur eitthvað annað til grundvallar, að það skuli ekki mega nota krafta þá, sem fyrir hendi eru. Enn má benda á eitt atriði, nefnilega Mun ég þó ekki gera þær að umtalsefni að sinni, en aðeins benda á, að tveim sócíalistum hér í bæ hefir þó tekizt að stinga þar inn nefinu, þó að ekki sé þar um stórar upphæðir að ræða.

Það er ekki rétt að vera að telja það eftir

. Ég er alls ekki að telja þessar upphæðir eftir. Ég tók það aðeins fram til þess að sýna, hvað það leitar á þetta dót  Þá vil ég benda á það, að dr. Helgi Tómasson, geðveikralæknir á Kleppi, hefir fengið 1.750 kr. fyrir sálsýkisrannsóknir. Það er svo sem ekkert við því að segja, en það virðist benda til þess, að þeir, sem að þessu standa, beri gott traust til hæfileika þessa manns á því sviði. Þrem mönnum hafa verið greiddar allríflegar upphæðir til eftirlitsferða á síðasta ári, og skal ég aðeins geta eins þeirra í því sambandi. Hann heitir Gissur Bergsteinsson, og hefir fengið greiddar 5.000 kr. fyrir slíkar ferðir, sem getur þó varla verið nema fyrir dálítinn part af árinu, því að hann varð fulltrúi í stjórnarráðinu þegar Steindór Gunnlaugsson var rekinn þaðan. Þá hefir Karl Einarsson fyrrv. sýslumaður fengið á 9. þús. kr. árið sem leið fyrir að rannsaka ýms mál og fyrir setudómarastörf, þar á meðal Sigríðar-sálugumálið, sem alkunnugt er. Það var eitthvað talað um það í réttarskjölunum, að henni hefði ekki verið stefnt fyrir réttinn, þrátt fyrir það, þótt hún væri dáin fyrir nokkuð mörgum árum. Þá er ég kominn að tveim liðum, sem ég vildi bera fram fyrirspurnir um til hæstv.forsrh. Það er um eftirlit með vélum og verkstæðum hér í bænum. Þetta er gert samkv. 1. frá 1928, og einhver reglugerð hefir verið gefin út um þetta árið 1929. Ég sé, að í l. er talað um, að til þess eigi að vera valdir valinkunnir og óvilhallir menn, og svo til starfsins fallnir, sem frekast eru föng á, sem sé allt sérfræðingar á þessu sviði, að svo miklu leyti, sem hægt er að fá þá. Eftir upplýsingum, sem ég hefi fengið, hafa þessir menn fengið árið sem leið rúm 11 þús. kr. Mér er sagt, að byrjað hafi verið að borga þeim út 7. júní, og virðast þessar launagreiðslur því vera nokkuð háar, nema þá því aðeins, að þeim hafi verið borgað fyrir lengri tíma, en ekki hafið launin fyrr en þetta. En forsrh. upplýsir væntanlega um þetta. Nú er mér kunnugt um, að sérstakt gjald er borgað af þeim, sem eiga verkstæðin, og vildi ég spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort þessir menn eigi að fá allt gjaldið, ellegar hvort þeir eigi að fá föst laun úr ríkissjóði, og gjaldið svo að renna í ríkissjóð. Ég hefi ekki séð neitt í fjárl. um þetta. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv.forsrh., hvernig sé hagað eftirlitinu með bifreiðum. Það eru tveir menn, sem hafa það á hendi hér í Reykjavík. Eftir því, sem séð verður á reglugerðinni, á öll borgun fyrir eftirlitið að renna til þessara manna, en ef það reynist ekki nægjanlegt, þá á ríkissjóður að borga mismuninn. En ef launin reyndust miklu hærri en sanngjarnt er, þá vildi ég spyrja hæstv. ráðh., hvort þeir ættu að hrifsa þetta allt. Að því er virðist, hafa þeir 6 þús. kr. árslaun, og á síðasta ári fengu þeir nokkra uppbót, eða um 1.000 kr. Ef hæstv. forseti óskar þess, get ég náttúrlega frestað þessum parti ræðu minnar, þangað til er byrjað verður aftur kl. 9. [Fundi frestað]. Ég var kominn að því áðan, þegar fundi var frestað, að minnast á það, hvað hæstv. stj. var meinilla við það á eldhúsdeginum í fyrra, þegar minnzt var á bifreiðakaup hennar, hestahald og allt það fargan. Þá var á það bent, að varið hefði verið úr Landhelgissjóði á árinu 1928 21 þús. kr. til bifreiðakaupa og hestahalds. En samkv. landsreikningum 1928 er þessi póstur sundurliðaður þannig: 1. Til bifreiðakaupa 11.500 kr. 2. Bifreiðakostnaður 4.332 - 3. Bifreiðaskúr 2.000 - 4. Hestahald 6.814 - Alls 24.646 kr. Hæstv. stj. hefir skipt þessum kostnaði milli ríkissjóðs og Landhelgissjóðs þannig, að hlutur Landhelgissjóðs hefir sízt orðið minni en ég gerði ráð fyrir í fyrra, eða 21 þús. kr. Nú hefir hæstv. stj. nýlega keypt luxusbifreið fyrir 12.200 kr., fyrir fé Landhelgissjóðs. Verður að líta svo á, að slík meðferð á fé Landhelgissjóðs sé með öllu óverjandi. Bifreiðar eru náttúrlega til margra hluta nytsamlegar, en til landhelgisgæzlu eru þær með öllu ónothæfar, þegar af þeirri ástæðu, að þetta eru farartæki á landi en ekki sjó. Bifreiðarnar munu líka eingöngu vera notaðar í snattferðir stj. hingað og þangað. Ekki verður sagt um það með vissu nú, hve miklu fé stj. hefir eytt í bifreiðar og hestahald á síðastl ári, eða hvernig hún hefir látið skipta því milli ríkissjóðs og Landhelgissjóðs. En eftir því, sem séð verður, hefir verið greitt úr ríkissjóði í kostnað við stjórnarbifreiðar yfir 5.000 kr., og auk þess yfir 3.000 kr. fyrir leigubifreiðar. Þegar þar við bætist, að ný bifreið hefir verið keypt fyrir 12.200 kr., nemur þetta alls um 20 þús. kr., og ekki er hætta á því, að öll kurl séu ennþá komin til grafar. Minnsta kosti ekki það, sem hæstv. stj. kann að setja á reikning Landhelgissjóðs, og eftir því, sem tilfærslum hefir verið hagað undanfarið, þarf varla að gera ráð fyrir, að Landhelgissjóður fari varhluta af því. Það þarf raunar engan að undra, þótt bifreiðakostnaður stj. verði nokkuð hár, því að snattferðir stj. eru landkunnar og mikið um þær rætt. Það er t. d. fullyrt, að nú sé tvívegis búið að vígja Laugarvatnsskólann, og í bæði skiptin hafi stj. farið héðan með fríðu liði til þess að vera við þessa vígsluathöfn. Það er meira að segja sagt, að í sumar hafi lúðrasveit verið með í förinni til þess að auka glaðværðina, en líka kostnaðinn. Það hefir ef til vill verið í einhverri slíkri för, sem farin hefir verið til Laugarvatnsskóla, að stj. og förunauta hennar dagaði uppi, og varð ríkissjóður að greiða næturgreiða fyrir 47 manns. Auk þess borgar ríkissjóður allar þessar skemmtiferðir, en ókunnugt er, hver borgar öll veizluhöldin. Þrátt fyrir það, þótt 2 vígsluathafnir hafi farið fram við Laugarv.skóla, mun þó lokavígsluathöfnin vera eftir, því þó að búið sé að greiða úr ríkissjóði til byggingar þessa skóla yfir 200 þús. kr., er sagt, að ekki sé öllum byggingum ennþá lokið. Þá er önnur vígsluför alkunn orðin. Það var þegar hæstv.dómsmrh. tókst ferð á hendur, með töluverðu liði héðan úr Reykjavík, til að vígja skólann á Staðarfelli. Eftir því, sem ég hefi haft spurnir af, var Óðinn 3 sólarhringa að minnsta kosti í þessari för. Það er náttúrlega erfitt að meta hvern skaða landsmenn hafa beðið við það, að skipið var bundið vestur á Hvammsfirði og gat því ekki sinnt landhelgisgæzlu á meðan, en benda má á það, að meðan Óðinn var vestur þar í þessari virðulegu för, tók Þór sálugi 2 togara. Annar kostnaður af förinni, fyrir utan skipið sjálft, var ekki mikill, eða um 1.000 kr. úr ríkissjóði. Annars er nú svo komið um bílaferðir stj., að menn eru farnir að fá mestu skömm á þeim. Þær hafa orðið til þess að vekja viðbjóð og andstyggð manna á þessum gegndarlausu snattferðum stj. Og það er nú orðið svo, að þeir, sem fara austur til Laugarvatns, eða annarra staða austur þar, láta þess sérstaklega getið í blöðunum, að þeir hafi ekki farið á ríkisins kostnað. Þannig var t. d. nýlega í Morgunblaðinu yfirlýsing frá Kennaraskólanum um það, að ríkissjóður hefði ekki að neinu, leyti kostað för hans austur. Gefur þetta ljósa hugmynd um, hvernig litið er á slík ferðalög. Svo keyra þau fram úr hófi. Um snattferðir strandgæzluskipanna er það að segja, að þær keyra úr öllu hófi fram. Ég hefi þegar minnzt á Staðarfellsför Óðins, og má einnig geta um Hornafjarðarför hans. Þá var Þór sendur með hv.þm. Mýr. norður um Strandir, þar sem hann hélt þingmálafundi fyrir hæstv.forsrh. Þá var Þór loks sendur með 2 menn norður á Húnaflóa, og þar bar hann beinin á Sölvafjörubökkum. Þá er sagt, að Ægir hafi verið sendur austur á Mjóafjörð til að skjóta niður stromp  Þessi „strandgæzluför“ var farin á sama tíma og Þór var sendur norður á Húnaflóa. Fyrir þá sök náðist ekki í Ægi, til þess að koma honum til bjargar. Það nægir þó ekki að hafa eitt strandgæzluskip í snattferðir, heldur eru þau stundum 2 í snattferðum í einu, og svo getur borið undir, að þau séu öll á slíku ferðalagi. Það gefur að skilja, hvernig landhelgisgæzlunni er farið á meðan. Þetta er alvarlegt atriði og keyrir nú svo úr hófi fram, að taka verður í taumana. Það er ekki einungis að þessar ferðir spilli landhelgisgæzlunni, heldur verður rekstrarkostnaður skipanna meiri en ella. Hæstv. stj. hefir talað um, hve rekstrarkostnaðurinn sé mikill, og hefir haft það sem ástæðu móti því, að nýtt skip verði byggt í stað Þórs. En ég vil spyrja: Hvað liggur mikill rekstrarkostnaður í snattferðunum? Það skiptir miklu, hvort skipin halda kyrru fyrir, eru á hægri ferð, eða á fullum gangi. Þetta er svo alvarlegt atriði, að hér verður að taka í taumana. Það er óhæfa að halda þessu áfram. Þá er það líka alkunnugt, að ein af þeim leiðum, sem hæstv. stj. hefir mikið notað til þess að útvega sínum nánustu gæðingum fé úr ríkissjóði, er að skipa n. til allskonar starfa. Menn eru meira að segja farnir að tala um það, að hæstv. stj. sé haldin einhverju nefndaskipunaræði. Eftir þeim upplýsingum, sem lágu hér fyrir þinginu í fyrra, og því, sem bæzt hefir við síðan, reiknast mér svo til, að það sé um 100 manns, sem hæstv. stj. hefir beint eða óbeint komið í n. Annars verður ekki sagt um tölu þessara nm., nema hún er heil legio. Þetta nefndafargan kostar ríkissjóð geysimikið fé. Má þar fyrst nefna ríkisgjaldan., n., sem upphaflega hét sparnaðarn. En form. n. áleit víst, að hún bæri ekki nafn með rentu, og kallaði hana því ríkisgjaldan. Í landsreikningnum 1928 eru útgjöld til hennar talin 18.341 kr. Þá var einnig skipuð n. til að endurskoða siglingalögin, og kostaði það ríkissjóð 4.228 kr. Svo er mþn. í skattamálum. Hún er nú búin að fá 12.817 kr., og heldur áfram störfum enn. Þá er póstmálan. Í henni voru 4 menn, sem störfuðu aðeins stuttan tíma, en þeir fengu nú samt 6.856 kr. En þegar till. hennar um póstmál komu hér fyrir þingið í fyrra, fundu margir hv. dm. skyldu hjá sér til að koma í veg fyrir, að nokkur þeirra kæmi til framkvæmda fyrr en viðkomandi héruð væru búin að segja álit sitt um þær. Svo voru þær fjarstæðar. En n. fékk nú 6.856 kr. fyrir því. Svo kemur nú kirkjumálan., sem starfar enn, og búið er að greiða 8.200 kr. Þá er laxveiðan. Ég veit nú ekki, hvort það er hennar rétta nafn, en það gefur þó hugmynd um málið, sem hún á að fjalla um. Hennar starf er að undirbúa eitt frv. undir þingið. Henni er búið að greiða 3.000 kr., en hún hefir ekki lokið störfum ennþá. Er þá loksins komið að mþn. í landbúnaðarmálum, sem er öllum hinum gírugri. Í henni eru 3 menn, og hafa þeir nú fengið 38.000 kr. í þóknun. Samtals eru þá þessar n. búnar að fá greiddar 91.542 kr. Ég nenni svo ekki að rekja þetta lengra, en flestar n. hafa ekki enn lokið störfum, svo ekki er ennþá séð fyrir endann á kostnaðinum við allt þetta nefndafargan. Svo eru alltaf að fæðast nýjar og nýjar n. Það er e. t. v. ofmælt að segja, að ein fæðist á hverju tungli, en áreiðanlega bætist ein í hópinn á hverjum ársfjórðungi. Þá er rétt að drepa ofurlítið á eftirtekjurnar af starfi þessara n. Að því leyti, sem þær áttu að undirbúa mál fyrir Alþingi, er árangurinn sá að þingið hefir sárlítið getað notað af till. þeirra, og eru þó sumar búnar að liggja fyrir tveimur þingum. Gott dæmi um heilindi stj. og áhuga hennar á þeim málum, sem hún hleypur til að skipa n. til að fjalla um, er meðferðin á till. kirkjumálan. Sú n. hefir., afhent stj. a. m. k. 6 eða 7 frv., fullbúin til að leggja fyrir þingið, með grg. og öllu saman. Aðeins eitt af þeim hefir stj. flutt, og það þó á þann hátt, að hún klippti aftan af því grg. og breytti því talsvert. Á ég við frv. um byggingar á prestssetrum. Form. kirkjumálan. notaði fyrsta tækifæri til að senda öllum þm. frv. í sinni upphaflegu mynd. Má af því marka, hvernig honum hefir líkað meðferð stj. á því. Hinum frv. hefir stj. sjálfsagt ekki viljað sinna, og er mér ókunnugt um, hvernig hefir staðið á því, að pakkinn með öllum frv. í lenti hjá hv. 2. þm. Reykv. En framan við hann á borðinu lá pakkinn nokkrar vikur framan af þingtímanum, og veit ég ekki, hvort hv.þm. hefir haft svo mikið við að opna hann. Næsta sporið í sögu pakkans, og ég held það eina, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir unnið fyrir þetta mál, var það, að hann strikaði yfir sitt nafn utan á pakkanum og kom honum í hendurnar á hv. 2. þm. Rang. Þannig gekk aumingja pakkinn milli Heródesar og Pílatusar, og þori ég ekkert að fullyrða um, hvar hann er niður kominn nú. Síðast sá ég hann liggja frammi á litla borðinu, þar sem þingskrifararnir ydda ritblýin sín. Svo var það einn dag, að form. kirkjumálan. var hér staddur. Leiddi ég hann þá þarna að litla borðinu og benti honum á pakkann. Eftir það hvarf pakkinn, og leikur mér grunur á, að form. hafi haft hann á burt með sér. Það síðasta, sem ég veit úr sögu pakkans, er það, að hv. menntamálan. hefir tekið að sér að flytja tvö af frv. Hygg ég það hafi verið fyrir atbeina kirkjumálan. sjálfrar, en ekki landsstj., og bendir það á, að pakkinn hafi lent hjá form. hennar aftur. Það má nú e. t. v. segja það stj. til afsökunar á flækingi pakkans, að hæstv.dómsmrh. var fjarverandi um langt skeið, en þar sem prestvígður maður er nú í stj., skyldi maður ætla, að hann léti sig þetta mál einhverju skipta.

Mér er saga pakkans alveg ókunn, það hefir verið gengið fram hjá mér með hann

. Jæja, hann hefir þá þvegið hendur sínar.

Eins og Pílatus!

. Já, það er oft talað um Pílatusarþvott, og við vitum báðir vel í hvaða merkingu. En svo maður sleppi nú öllu gamni, þá sýnir þessi saga ekki einungis áhuga stj. á kirkjumálunum, heldur er þetta ágæt mynd af heilindum hennar yfirleitt í þeim málum, sem hún er að reyna að skreyta sig með, eins og villimennirnir skreyta sig með mislitum fjöðrum, og hún notar til að koma gæðingum sínum að bitlingajötunni. Þá vildi ég víkja fáeinum orðum til hæstv. fjmrh., ef hann er hér einhversstaðar nálægur.

Það má koma skilaboðum til hans

. Ég vona að þau lendi þá ekki í öðrum eins hrakningum og pakkinn. Hæstv. fjmrh. talaði um, að sjálfstæðismenn hefðu sýnt mikla léttúð í því að reyna að hækka útgjöld ríkissjóðs við 3. umr. fjárlagafrv. Það varð tilefni til þess, að ég fór að athuga, hvernig hækkunartill. skiptust niður á flokkana, nefnilega annarsvegar hvað stjórnarflokkarnir til samans báru fram till. um mikla hækkun á útgjöldunum, og hinsvegar sjálfstæðismenn. Af því hæstv. ráðh. varð tíðrætt um bitlinga, vil ég benda á, að stjórnarflokkarnir báru fram till. um styrki til einstakra manna, sem námu samtals 24.316 kr., en sjálfstæðismenn ekki nema samtals 11.043 kr. Aftur á móti er rétt, að sjálfstæðismenn báru fram till. um hærri útgjöld til verklegra framkvæmda. hó verður ekki sagt með vissu um það, hvað mikil útgjaldahækkun felst í till. stjórnarflokkanna, því hv. 2. þm. Eyf. bar fram till. um einhvern sjóvarnargarð þar norður frá, sem enginn veit hvað myndi kosta. Það hefir mikið verið varað við ríkisábyrgðum á þessu þingi. Hefir hv. 1. þm. S.-M. mest stutt stj. í að berjast gegn þeim.

Í orði

. En hvað skeður? Hv. stj.flokkar bera fram till. um að heimila stj. að ábyrgjast samtals um 800 þús. kr. lán, en ábyrgðarheimildir, sem sjálfstæðismenn flytja till. um, nema 60 þús. Og það einkennilega er, að meiri hl. af ábyrgðarheimildum stjórnarflokkanna eru fyrir kjördæmi þeirra hæstv. fjmrh. og hv. 1. þm. S.-M., sem mest vöruðu við ábyrgðunum. Auðvitað voru þær samþ. Ég ætla nú ekki að orðlengja þetta frekar. Ég hefi nú upplýst, að sjálfstæðismenn hafa sýnt fullkomna varfærni í fjármálunum, nú sem endranær. Eru því ásakanir hæstv. fjmrh. í þeirra garð um léttúð við afgreiðslu fjárl. rakalausar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það mætti líkja þessum eldhúsdagsumr. við sýningar á fjöllistaleikhúsum erlendis. Þar eru sýnd margskonar númer með mismunandi blæ. Nú síðustu árin hefir það einkum verið eitt númer á eldhúsdeginum okkar, sem hefir alltaf sinn sérstaka blæ, og er það þáttur hv.þm. Borgf. Honum liggur fremur hátt rómur, og er ágætis sérfræðingur á smælki. Í þetta skipti tókst honum dável með hlutverk sitt, því hann var allskemmtilegur, svo mann syfjaði ekkert undir ræðu hans, þó hún væri löng. Þá skal ég víkja að þeim hluta af ræðu hv.þm., sem hann beindi til mín. Ég vil vekja athygli á því, að allur fyrri hluti ræðunnar virtist vera eintómar árásir á þann gamla syndum hlaðna ritstjóra Tímans, en ekki á núverandi stjórnarformann. Þessi gamli ritstjóri, Tryggvi Þórhallsson, þykir hv. íhaldsmönnum svo ákaflega ólíkur núv. ráðherra, Tryggva Þórhallssyni. Þá fór hv.þm. að tala um eldhúsdaga almennt. Er það mjög vel til fundið að gera ofurlítinn samanburð á eldhúsdeginum fyrr og nú, og þykir mér vænt um að fá tækifæri til þess. Áður en stjórnarskiptin urðu, var ég síðustu árin valinn af flokksmönnum mínum til að deila á stj. á eldhúsdegi. Talaði ég þá venjulega einn tvisvar til þrisvar sinnum, og lukum við þannig eldhúsdagsumr. af á einum degi. En á eldhúsdeginum í fyrra töluðu íhaldsmenn allir nema einn, og hver þeirra eins oft og þingsköp leyfa.

Það er ósatt

. Það má vera, að hv.þm. Barð. hafi verið undantekning og ekki talað nema einu sinni, en að öðru leyti sanna Þingtíðindin, að þessi ummæli mín eru rétt. Þessa framkomu hv. stjórnarandstæðinga veit ég, að þjóðin fordæmir. Nú virðast hv. stjórnarandstæðingar ætla að ganga lengra en áður. Áður hefir verið látið nægja, að hver þm. flokksins tæki ákveðinn þátt af athöfnum stj. og þyldi upp það, sem um hana hefir verið sagt í Morgunblaðinu, Ísafold og Verði. En nú er farið að endurbæta vinnubrögðin, þannig að fyrst þylur hv. 1. þm. Skagf. upp eftir Morgunblaðinu, og svo þylur hv.þm. Borgf. aftur eftir hv. 1. þm. Skagf. og lætur prenta romsuna upp í þriðja sinn. Það getur verið vinnusparnaður fyrir ríkisprentsmiðjuna, ef hún getur notað sömu dálkana tvisvar í Þingtíðindin. Og það er mjög fallegt af hv.þm. Borgf. að vilja hlaupa undir bagga með vini sínum, hv. 1. þm. Skagf., þegar honum finnst hann illa staddur. En að ég fari að svara aftur þeim atriðum, sem ég var búinn að svara hv. 1. þm. Skagf., það kemur ekki til mála. Þegar hv.þm. Borgf. var svo búinn að bæta um ræðu hv. 1. þm. Skagf. eftir því, sem honum þótti ástæða til, og skýra nánar ýms atriði hennar, bætti hann við nokkrum atriðum, sem áttu að sýna muninn á fyrrv. ritstjóra Tímans og núv. forsrh. Skal ég nú ofurlítið drepa á þau atriði. Hefi ég skrifað hjá mér ein 10 dæmi, sem hv.þm. vildi láta sýna, að ég hafi brugðizt mínum fyrri skoðunum. Fyrsta atriðið, sem hv.þm. nefndi, var það, að ég hefði borið fram frv. á fyrstu þingunum, sem ég átti sæti á, um að leggja niður ýms embætti, en síðan ég varð ráðh. hefði ég enga tilraun gert til að fækka embættismönnum. Mér finnst hv.þm. nokkuð misjafnlega minnisgóður á þetta efni. Ef hann vildi muna eins vel eftir því, sem ég hefi gert síðan ég varð ráðh., eins og því, sem ég gerði áður, þá hefði hann t. d. munað, að ég bar fram frv um að fækka dýralæknum eftir að ég varð ráðh. En þingið vildi ekki fallast á það. Hv. þm. minntist á Spánarlegátann. Ég dró að veita það embætti og leitaði fyrir mér, t. d. hjá sjútvn. þingsins um, hvort ekki fengist samkomulag um að leggja það niður, en það var eins og að höggva í harðan stein.

Hæstv. ráðh. bar ekki neitt frv. fram um að leggja embættið niður

. Ég gerði það fyrir nokkrum árum, og þá mætti það svo harðvítugri mótstöðu, að ég sá ekki til neins að gera það aftur, nema ég fengi sæmilegar undirtektir hjá nefndunum. Fyrr á árum beitti ég mér sem fulltrúi fyrir ákveðinn atvinnuveg, landbúnaðinn; nú, þegar ég er orðinn forsrh., kann ég því ekki við að nota aðstöðu mína til að svipta sjávarútveginn fulltrúa sínum á Spáni án þess að fá samkomulag um það. Hefði það verið lagt mjög illa út fyrir mér. En ég ráðstafaði embættinu á annan hátt en áður var gert, nefnilega með svo stuttum uppsagnarfresti, að það er hægt að leggja það niður þegar þingið vill. Um störfin við póst og síma er það að segja, að ég fékk samþ. frv. um að sameina þau störf eftir því, sem hægt væri, og er ég nokkuð byrjaður að fækka starfsmönnum á því sviði. Það er því algerlega rangt, að ég hafi aðra stefnu en áður í embættismálunum. Annað atriðið, sem hv.þm. nefndi, var það, að ég hafi verið með frv., sem Þórarinn Jónsson bar fram, um það, að lengja vinnutímann í stjórnarráðinu, og að ég hafi barizt á móti, að því væri vísað til stj. Það var mjög eðlilegt, því ég treysti ekki stj., sem þá sat að völdum, og var því yfirleitt á móti því að vísa til hennar málum. Nú veit hv.þm., að hv. 3. landsk. gerði tilraun til að lengja vinnutímann í stjórnarráðinu í sinni ráðherratíð, en það mistókst að koma því í framkvæmd. Þó ég hafi ekki gert tilraunina aftur, sem mislukkaðist jafnharðvítugum manni á þessu sviði og hv. 3. landsk., þá er ég alveg sama sinnis í þessu máli og áður. Þá benti hv.þm. á það, að ég hefði árið 1925 borið fram till. um það, að stj. skyldi fresta að veita embætti, sem losna, þangað til búið væri að athuga, hvort þingið vildi ekki leggja það niður. Ég hefi þegar bent á, að ég frestaði að veita sendiherraembættið á Spáni. Og dýralæknisembættið frestaði ég að veita og reyndi að koma gegnum þingið frv. um að leggja það niður, þó að það tækist ekki. Annars hefi ég aldrei vanrækt að bera þetta undir þingið, enda nefndi hv.þm. Borgf. ekkeri dæmi þess. Fræðslumálin heyra alls ekki undir mig, svo að hv.þm. verður að snúa sér í aðra átt með ásökun sína út af starfi Sigurðar Einarssonar. Fjórða dæmið, sem hv.þm. tók, var það, að sem ritstjóri 1925 hefði ég ásakað stj. fyrir að lækka ekki vextina, en sjálfur hefði ég ekkert gert í því máli, eftir að ég komst í stj. Fyrst og fremst er þess að gæta, að aðstaða stj. er önnur nú en hún var þá, og svo er ég ekki fjmrh. Þá hafði ríkisstj. slík bein yfirráð yfir Landsbankanum, að hún gat með fullum myndugleik lækkað vextina. Nú er búið að setja upp bankaráð, sem öllu slíku ræður. Annars vil ég láta hv.þm. Borgf. vita, að ég hefi átt tal um þetta við bankaráðsmenn Landsbankans og hiklaust sagt þeim, að mér þætti vextirnir of háir. Fimmta dæmið, sem hv.þm. tók, var það, að ég hefði 1924 viljað lækka skattana. En hverjar væru efndirnar? Nú, ég var fjmrh. í 3–4 mánuði, og eitt af mínum verkum, sem ég var þá mest skammaður fyrir, var einmitt að lækka skattana. Ég hafði heimild til að innheimta tekju- og eignarskatt með 25% viðauka, en ég gerði það ekki. Ég vil ennfremur minna á, að aðstaðan var allt önnur 1924 en nú. Þá voru undangengin kreppuár. Nú höfum við fengið hvert góðærið á fætur öðru, sem hafa lyft mjög undir framfarahug hjá þjóðinni, og Alþingi hefir verið samtaka um að nota þessi góðu ár til að hrinda í framkvæmd ýmsu, sem þarf að gera. Ég minnist hv.þm. Borgf. sem vildi raflýsa sveitirnar, og hann vildi gera það fyrir afgangana af sköttum landsmanna. En hvernig á að fara að því, ef ekkert er afgangs? Þetta 5. atriði hv.þm. hefir því við engin rök að styðjast. Sjötta atriðið, sem hv.þm. kom að, var það, að ég hefði viljað verðfesta krónuna, áður en ég varð ráðh., en enginn hugur hefði fylgt máli hjá mér. Þetta er ekki satt. Ég vil segja hv.þm., að ég er alltaf jafnákveðinn í því, að það eigi að verðfesta peningana, en við framsóknarmenn höfum ekki bolmagn til að koma því fram. Ég hefi alveg sama vilja og áður; en ég er ekki almáttugur. Það er þingið, sem verður að gera slíkt. Hv. þm. kom inn á svið, sem er bezt bæði fyrir hann og mig að tala sem minnst um, sem sé vínblöndun áfengisverzlunarinnar. Við hv.þm. Borgf. höfum lítið vit á vínblöndunarmálum. Við höfum verið kallaðir björgunarbátar í þingveizlum, hvor fyrir sinn flokk, og ég vona, að við séum báðir reiðubúnir til að vera það áfram, ef á þarf að halda. En í þessu sambandi vil ég upplýsa, af því að hv.þm. staðhæfði, að blöndunin yki drykkjuskap, að það hefir ekkert verið blandað síðan 1928, en aldrei meira drukkið en 1929. „Dogbrandurinn“ kemur fullblandaður sunnan úr Portugal. Áttunda alriðið var um afstöðu mína til Good-Templara. Í því sambandi kom hv.þm. að styrknum til Stórstúkunnar og sagði, að aldrei væri friður um hann. Hver veldur ófriðnum? Hv. þm. Borgf., sem er alltaf að flytja brtt. Mitt hugarfar í þessu máli er það sama og áður, og við framsóknarmenn viljum halda styrknum óbreyttum. Brtt. hv.þm. hafa að vísu gengið í þá átt, að hækka styrkinn. En ég skal játa, að ég álít, að þó að þessi félagsskapur sé ágætur og góðs maklegur, verði að vera einhver takmörk fyrir fjárveitingum til hans. Annars þarf ég ekkert að eiga undir dómi hv.þm. Borgf., hvað þetta snertir. Æðsti maður reglunnar hefir sem sé mjög nýlega gefið mér fagran vitnisburð. Níunda atriðið átti að vera um launagreiðslur til embættismanna. Hv. þm. sagði, að ég hefði áður viljað skera laun embættismanna við neglur mér, en það væri nú ekki lengur, sagði hv.þm., og nefndi laun útvarpsstjórans. Sú launagreiðsla er ekki ákveðin af mér, svo að hv.þm. hefir valið heldur óheppilegt dæmi. Hinsvegar er ég sammála hv.þm. um það, að mikið misrétti á sér stað um launagreiðslur embættismanna. Ég vona nú, að hv.þm. Borgf. og aðrir íhaldsmenn vilji hjálpa mér til að koma á verðfesting krónunnar, svo tímabært verði að endurskoða launalögin. Hv. þm. tók dæmi um símaverkfræðinginn, Guðmund Hlíðdal. Hann hefði fengið uppbót á launum sínum frá 1925. Ég get upplýst, að Guðmundur Hlíðdal var sérstakur aðstoðarmaður símastjórans, og í veikindum hans gegndi hann embætti hans. Krafa hans kom ekki til greina fyrr en búið var að ráðstafa embættinu. 1928 var því ráðstafað svo, að Guðm. Hlíðdal fékk ekki embættið. Þá fyrst kom hann fram með kröfu sína, svo að það er alls ekki um neinn snúning að ræða hjá mér. Tíunda atriðið hjá hv.þm. var enginn samanburður á fornu og nýju, heldur spurði hv.þm. enn á ný, hver dýrtíðaruppbót bankastjóra Búnaðarbankans væri. Hv. þm. hefir fengið svar. Dýrtíðaruppbótin er engin enn sem komið er. Hver hún verður, skal ég ekki um segja, en hún verður áreiðanlega ekki eins og Morgunblaðið sagði. Sennilega verður hún annaðhvort 40% eða 60%. Ég hefi nú farið í gegnum öll ádeiluatriði hv.þm. Borgf. Hv. þm. er ekki vanur að sjá stórar upphæðir, enda sundlaði hann þegar hann var kominn upp að 10, og þá datt honum í hug, að fernt væri óteljandi á Íslandi. En þó að ég hafi nú hrakið öll þessi 10 atriði hjá hv.þm., vil ég bæta því við, að um eitt hefi ég snúizt. Ég átti því að fagna að starfa í fjvn.Nd. með hv.þm. Borgf. 1924–27 og árangurinn af því starfi varð meðal annars sá, að ég fékk mjög gott álit á hv.þm. Mér fannst hann ekkert láta ráða um fjárreiður ríkissjóðs nema ríka ábyrgðartilfinning. En mér hefir farið eins og hæstv. fjmrh. Ég get ekki lengur treyst á ábyrgðartilfinning hv.þm. Borgf. Og ég verð að segja, að það er mikill munur á því, hvernig við framsóknarmenn hegðuðum okkur í fjvn. 1924 og 1925, og hvernig íhaldsmenn hegða sér nú, þar á meðal hv.þm. Borgf. Ég veit, að hv.þm. gerir mikið af þessu á móti sínu eðli, en hann hefir látið of mikið undan þeim, sem ógætnari eru. Næst vék hv.þm. að afstöðu minni til krossa. Ég get nú í því efni vísað til þess, sem ég sagði í fyrra. Það má gleðja hv.þm. Borgf., að mínar „prívat“-skoðanir um krossa eru nákvæmlega óbreyttar frá því, sem var, áður en ég varð ráðh. En hv.þm. Borgf. þykir orðið svo ákaflega gaman að tala um krossa.

Ég er að stríða ráðh.

. Já, ég veit það, og fyrirgef hv.þm. Borgf. Og ég skal, hvenær sem er, vera reiðubúinn til að leggja mikinn skatt á krossa, og láta skattinn bera allan kostnað af krossunum. Ég skal taka til athugunar, hvort ég get borið þetta fram sjálfur, en a. m. k. skal ég fúslega greiða atkv. með því, ef aðrir bera það fram. Það fer nú að styttast í því, sem ég þarf að segja við hv.þm. Borgf. En ég vil geta þess, að næst á eftir hugleiðingum hans um mig sem ritstjóra og ráðh. kom hann inn á sína sérfræðigrein, smælkina. Sumt af þessu heyrði undir mig, og því ætla ég að svara. Hv. þm. fann að því, að nokkrum hundruðum króna hafði verið varið til að rannsaka tryggingar fyrir enska láninu. En mér fannst ríkið ekki geta verið þekkt fyrir annað en að borga þá rækilegu vinnu, enda gerði ég það með góðri samvizku.

Treysti hv. ráðh. ekki Jakobi Möller?

. Nei, ekki einum. Betur sjá augu en auga, eins og hv.þm. veit. Hv. þm. fann að því, að borgað hefði verið fyrir lagaþýðingar. Já, ég býst við, að hv.þm. fái á komandi árum að sjá meira af slíku. Aðrar þjóðir gera meiri og meiri kröfur til þess að fá að fylgjast með í okkar löggjöf. Við verðum að borga fyrir þessar þýðingar, einkum þar sem við erum svo settir, að enginn skilur mál okkar nema við sjálfir. Þriðja atriðið var ríkisstj. óviðkomandi, sem sé, hvaða menn sambandslagan. tekur í sína þjónustu. Fjórða atriðið var það, að Árna Björnssyni tryggingafræðingi hefir verið borgað fyrir að undirbúa tryggingarlöggjöf okkar. Alþingi lagði fyrir stj. 1928 að gera þetta, og 1929 var rekið á eftir henni. Fyrst snéri ég mér til Brynjólfs Stefánssonar. Hann hefir enga borgun fengið ennþá, en á auðvitað að fá hana. Það er undarlegt, að hv.þm. skuli ásaka mig fyrir þetta. Ég fór eftir ítrekuðum fyrirmælum þingsins, og enginn sérfræðingur var til í stjórnarráðinu. Hv. þm. bar fram 2 fyrirspurnir. Önnur var viðvíkjandi eftirliti með vélum og verksmiðjum, en hin viðvíkjandi eftirliti með bifreiðum. Mér var ekki ljóst, hvort fyrri fyrirspurnin var borin fram í ásökunarskyni. Til þess starfa voru valdir tveir ágætismenn, annar ungur sérfræðingur og hinn gamli maður, sem hefir mesta „praktiska“ reynslu allra innlendra manna í þessum efnum. Hv. þm. talaði um, að 11 þús. kr. hefði verið eytt í þetta. En það er ekki nema partur af því launagreiðsla. Samkv. l. er lagt gjald á verksmiðjur, til að standast kostnað við eftirlitið. En af því að við höfum, enn sem komið er, enga mynd af því, hvað þessar tekjur verða miklar, er ekki endanlega ákveðið um kjör eftirlitsmannanna. Hv. þm. spurði á sama hátt, hvort gjöldin, sem lögð væru á bifreiðar, rynnu bara sem launagreiðslur til mannanna. Nei, þeir fá vissa upphæð fyrir sitt starf. En það er rétt, að þetta er ekki komið inn í fjárl. ennþá, meðan ekki verður sagt með vissu, hvort það borgar sig. Þessu eftirliti fylgja ferðalög allmikil og skrifstofuhald. Að lokum ætla ég að víkja örfáum orðum að því, sem hv.þm. sagði um allar þær n., sem störfuðu fyrir stj. Ójá, þær eru að vísu nokkuð margar, en það kemur til af því, að þessi stj. er starfsamari en fyrri stj. og færist meira í fang, þó að deila megi um, hvort verk hennar séu betri eða verri en verk fyrri stj. Núv. stj. vill láta verða margvíslegar breytingar bæði á löggjöfinni sjálfri og framkvæmdum í landinu. Þess vegna er ekkert undarlegt, þó að hún taki sér nokkra aðstoð. Hv. þm. sagði, að þessar n. væru bara til fyrir gæðinga stj. En hv. 2. þm. Reykv. var fyrir nokkrum klukkustundum að skamma mig fyrir, að ég tæki bara íhaldsmenn í n. Það er algerlega rangt hjá hv.þm. Borgf., að það sé stj., sem beri ein ábyrgð á þessum nefndarskipunum. Hann nefndi sjómannalagan. til dæmis. Alþingi lagði svo fyrir stj. að láta vinna að þessum undirbúningi. Það var snúið sér til þriggja manna um þetta, samkv. fyrirmælum Alþingis. Það var ekki fært að inna þetta starf af hendi í stjórnarráðinu. Skattamálan. er kosin af Alþingi. Klakálan. er skipuð samkv. till. frá Búnaðarfélaginu og Fiskifélaginu. Mþn. í landbúnaðarmálum er kosin af Alþingi. Ef við förum í eftirtekjurnar, þá held ég því fram, að n. hafi allar innt af hendi gott og mikið starf. Till. sjómannalagan. komu seint á þingi í fyrra, en verða vonandi afgr. í frv.formi nú. Skattamálan. hefir lagt myndarlegt frv. fyrir þingið. Póstmálan. lagði fram mjög myndarlegt álit og í samræmi við það, sem í ráði er að lögákveða. Kirkjumálan. hefir samið lagabálka til að leggja fyrir þingið. Er þar um mjög nauðsynlega löggjöf að ræða fyrir landslýðinn. Og mþn. í landbúnaðarmálum hefir lagt mjög myndarleg og merkileg frv. fyrir þetta þing og þingið í fyrra. Meira hefi ég þá ekki að segja við hv.þm. Borgf. Mér er ánægja að því að fá tækifæri til að koma mörgu af þessu að, og get þess vegna látið hann fá það, sem hann óskar eftir, - þann part af þakklætinu, sem hann hefir mjög vel verðskuldað frá minni hálfu.

Jón Jónsson Það urðu nokkrar umr. um þetta mál við 2. umr. Ég tók lítinn þátt í þeim, en lét í ljós, að ég teldi það óheppilega leið að selja svona höfuðból burtu frá ríkinu. En sú varð niðurstaðan við 2. umr., að þetta skyldi gert. Ég býst þess vegna ekki við að leggjast algerlega á móti þessu, en vil þá tryggja, að vissum skilyrðum sé fullnægt, áður en selt verður. Hefi ég því leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 330 og 337. Það er þá fyrst brtt. 330, um að orða upp 1. gr. Ég þarf ekki að lesa upp þá breyt., en það, sem fyrir mér vakti, var það fyrst og fremst, að salan færi ekki fram fyrr en biskup landsins hefði átt kost á því á ný að segja álit sitt um þetta. Þetta er prestssetur, og hefir prestur setið þar til skamms tíma. Mér finnst því ekki hlýða, að slíkar jarðir séu seldar áður en til biskups hafi verið leitað, og ennfremur samþykkis sóknarprestsins. Ennfremur er það gert að skilyrði til þess að tryggja rétt Reyðarfjarðarhrepps, að áður en salan fer fram, hafi hann átt kost á sanngjarnri hreppaskiptingu. Ég veit, að ýmsir hreppar líta hornauga til þess, að aðrir hreppar eigi jarðir inni í þeim. Það getur verið misbrúkað á ýmsan hátt. Loks fer ég fram á, að gr. sé breytt að öðru leyti líka, þannig að stj. sé heimilt að selja alla jörðina, ef henni þykir henta. Ég veit þess dæmi, að við sölu hafa einstakir hlutar verið undanskildir jörðinni, sem hafa svo komið jarðeiganda að litlum eða engum notum. Ég get t. d. trúað, að svo kynni að fara um þennan varphólma, sem getið er um í 2. gr., að þegar Eskfirðingar fara að venja komur sínar að Hólmum og skipta þeim niður í smábýli, og einkum er útgerðin vex, verði kannske ekki mikill hagur að varpinu. Það er því vafamál, hvort ekki sé bezt að selja jörðina alla í einu, og vil ég láta landsstj. hafa óbundnar hendur um það. Aftur á móti væri ekki útilokað, að hún gæti undanskilið eitthvað, ef sérstaklega væri ástatt, t. d. Seleyri, sem gæti komið til með að verða vitastæði. En þetta kynnir stj. sér að sjálfsögðu. Svo hefi ég flutt brtt. um það á þskj. 337, að 3. gr. falli niður; því samkv. henni er stj. bundin við að selja jörðina samkv. ákvæðum laga frá 1907 um sölu kirkjujarða. En þegar kauptúnum hafa verið seldar spildur undan kirkjujörðum, t. d. Blönduósi og Siglufirði, hefir ekki verið áskilið, að salan færi eftir ákvæðum þeirra laga, heldur eftir samningum. En það er töluvert verra fyrir ríkið að vera bundið við að selja samkv. lögunum frá 1907, því að þau gera ráð fyrir, að verðið sé lánað með 4% vöxtum til margra ára. Þess vegna er lagt til, að 2. og 3. gr. frv. falli niður. Ég vona, að hv.þm. geti fallizt á þessar till. og talið þær viðunandi málamiðlun eftir atvikum.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég tel rétt að fara nokkrum orðum um þessar brtt., sem hér liggja fyrir. Ég hafði búizt við, að hv.flm. myndi gera grein fyrir þeim, eins og hann líka gerði, en sú grg. sannfærði mig um það ennþá betur, að hér veldur ókunnugleiki. Ég skal þá fyrst minnast á brtt. á þskj. 330, sem hv.þm. virtist leggja nokkra áherzlu á, að yrði samþ. Fyrst er það, að hann leggur áherzlu á, að umsögn biskups sé fengin. Ég get ekki séð annað, en að það sé fremur þýðingarlítið, þar sem fyrir þinginu hefir legið umsögn biskups, og öllum er vitanlegt, að hann hefir lagt á móti sölunni. Ef það á að hafa nokkra þýðingu að leita umsagnar biskups, ætti það þá að vera til þess að fara eftir henni. En þingið hefir nú ekki viljað fallast á hana, og því er ástæðulaust að setja þetta inn í frv. Það hefir, að ég hygg, í mörgum tilfellum verið svo, að biskupinn hefir lagt á móti sölu prestssetra undir svipuðum kringumstæðum, t. d. um sölu á kirkjujarðarhluta úr Nesi, og þó hefir Alþingi ekki séð ástæðu til þess að fara eftir till. hans. Þetta atriði út af fyrir sig hefir lítið að segja, enda tel ég stj. ekki bundna við það, sem biskup legði til. Um þá till.hv.þm., að jörðin skuli seld með hlunnindum, ítökum o. fl., vil ég segja það, að hún er þannig vaxin, að óhugsandi er að samþ. hana. Ég tel glapræði af þinginu, ef það færi að fyrirskipa stj. að selja t. d. Seleyri, en þetta er bara komið til af því, að hv.flm.brtt. er þarna algerlega ókunnugur. Mér er t. d. kunnugt um, að Hólmakirkja á rekaítök t. d. í Norðfjarðarhreppi. Þau liggja í landi jarðarinnar Barðsness, og væri nokkurt vit í því að selja Eskifirði slík ítök? Ef ríkisstj. færi að selja þau, væri eðlilegast, að hún seldi þeirri jörð, sem þau liggja í. - Það er því ómögulegt að samþ. þessa till. Þá kemur í niðurlagi gr., að Reyðarfjarðarhreppi skuli gefinn kostur á hreppaskiptingu, er sanngjörn megi teljast. Þetta er málinu algerlega óviðkomandi, og ég býst ekki við, að Reyðarfjarðarhreppur óski eftir hreppaskiptingu, en hitt gæti verið, að Eskifjarðarhreppur óskaði þess. Ég vil ekkert blanda mér inn í þær hugsanlegu deilur, sem út af því kynnu að spretta. En verði Hólmar eign Eskifjarðarhrepps, verða þeir nýttir langtum betur heldur en líkindi eru til, að sóknarpresturinn geti gert, og af því leiðir, að jörðin verður Reyðarfjarðarhreppi miklu meira virði en áður. Þess vegna er þeim hreppi ekki greiði gerður með því að benda til þess, að Hólmar leggist undir Eskifjarðarhrepp. - 1. gr.brtt. er því ekki svo vaxin, að nein leið sé að samþ. hana. 2. brtt. er um að 2. gr. falli burt, þar sem ríkisstj. er heimilað að undanþiggja sölunni vissar landsnytjar, sem mætti nota handa presti, ef hann vildi heldur sitja þar en á Eskifirði. Ég held, að það væri öllum að bagalausu, þó að undan skildar væru úr Hólmalandi einhverjar landspildur, sem nægðu presti til þess að hafa 1–2 kýr. Stj. er ekkert fyrirskipað um þetta, og það verður að vera á hennar valdi, hvort hún álítur ástæðu til þess. Ég tel ekki ástæðu til, að þetta falli niður. Þá er það síðasta brtt., sem orðuð er um á þskj. 337, um að 3. gr. falli niður; hún er um það, eftir hvaða reglum eigi að meta söluverð jarðarinnar og selja hana. Ég tel miður heppilegt að fella þessa gr. niður. Ég finn að vísu, að lögin geta náð tilgangi sínum fyrir því, þannig að Eskjfjörður fái keypta Hólma, en mér finnst óviðkunnanlegt af löggjafarvaldinu að segja ekki, á hvern hátt eigi að selja þá. Ég veit auðvitað, að engin stj. mundi selja þá fyrir óhæfilega lágt verð, en henni er þó heimilað það. Mér fannst það skína í gegn hjá hv.flm.brtt., að þessi jörð væri allt of góð handa Eskifirði. Hann virðist vilja selja jörðina með öðrum kjörum, og ef til vill hærra verði; en ef hann vill tryggja það, þá þarf að setja nýja gr. um, fyrir hvað eigi að selja Hólma og hvernig eigi að greiða kaupverðið. Ef það er ekki gert, tel ég mjög óviðkunnanlegt, að ekkert sé ákveðið um, hvernig kaupin skuli fram fara.

Það er venja!

. Nei, í flestum tilfellum er vitnað í þessi lög frá 1907; en hitt er rétt, að það hefir komið fyrir, að ekkert væri um það sagt. En að ekki skuli farið eftir þessum lögum um sölu á þessari jörð, það finnst mér nokkuð einkennilegt og óviðeigandi. Hver ástæða er til þess að leyfa Eskfirðingum ekki að njóta sömu kjara og öðrum? Það er víst, að jörðin er ekki keypt með það fyrir augum að selja hana með braski. Ég verð því að mæla á móti þessari till., því að það er miklu réttara af þinginu að ganga greinilega og skilmerkilega frá þessu atriði, eftir hvaða reglum kaupverðið skuli metið og hvernig það skuli greitt. Ég geri því ráð fyrir, að hv. d. athugi vel, hvað í þessum brtt. felst og hvað af þeim myndi leiða. Ég fæ ekki betur séð heldur en að allar séu þær þannig vaxnar, að málið horfi þinginu frekar til vanvirðu, ef þær verða samþ. Enda er ósköp eðlilegt, að svo sé, þar sem alókunnugur maður hyggst að breyta frv., sem er samið af manni, sem þarna er þaulkunnugur og hefir þar að auki sem umboðsmaður Múlaumboðs mikla þekkingu á því, er lýtur að sölu slíkra jarða. Ég hygg því, að flm. frv. hafi miklu betri aðstöðu til þess að ganga svo frá því, að vel megi við una, heldur en hv. 6. landsk., því það er töluvert vandaverk að blanda sér í málefni, sem mann brestur alla þekkingu á, bæði á staðháttum og öðru.

Páll Hermannsson Við 2. umr. þessa máls tóku allmargir hv.þdm. þátt í umr. Sérstaklega var það þó hv. 4. landsk., sem talaði eftir að ég hafði notað minn ræðumannsrétt. Vildi ég nú örlítið minnast á sitthvað það, er hann drap á. Hann sagði, að fjarlægðir milli Eskifjarðarkauptúns og Hólma hefðu litla þýðingu, enda hefði ég líka horfið frá þeirri ástæðu. Ég vil nú ekki kannast við það, en mér finnst ég sjá það betur og betur við að virða þá ástæðu fyrir mér, að hún er ein höfuðástæðan. Ég benti á það við 2. umr., að þó vegalengdin geri ekki Eskifjarðarkauptúni ómögulegt að reka búskap í stórum stíl á Hólmum, þá gerir hún það mikið erfiðara; og hún gerir ómögulegt það fyrirkomulag á ræktuninni og hagnýtingu jarðarinnar, sem ég tel heppilegast, nefnilega að einstakir menn fái að rækta sína eigin bletti hver út af fyrir sig. Þar sem þannig stendur á sem þarna, að fleiri menn eru samankomnir heldur en hafa atvinnu þar, og þegar sú ónóga atvinna, sem fólkið hefir, er fremur stopul, eins og sjósóknin alltaf er þarna, þá álít ég höfuðbjargráðið það, að hver þessara atvinnulitlu og fátæku manna geti fengið sinn eiginn grasblett til að vinna að, þegar ekki kallar annað að. Þetta hefir ráðunautur Búnaðarfélagsins, Pálmi Einarsson, séð, því eftir ummælunum í niðurlagi álits hans telur hann nauðsynlegt, þó að Eskifjarðarkauptún fengi Hólma og tæki þá til ræktunar, að einstakir menn úr kauptúninu eigi kost á landblettum til ræktunar í landi jarðarinnar Eskifjarðar. Það er ekki af því, að ekki sé nægilega mikið landrými á Hólmum, ef sú jörð væri tekin til ræktunar á annað borð, heldur af því, að vegalengdin frá kauptúninu útilokar þetta að mínu áliti heppilegasta fyrirkomnlag á ræktun og búskap kauptúnsins. Það hefir verið bent á, að sjóleiðin væri styttri milli Eskifjarðarkauptúns og Hólma heldur en landleiðin. Ég tel það hafa mjög litla þýðingu að því er þetta snertir. Þegar bílvegur er til á milli, geri ég ráð fyrir, að ekki verði farið að nota sjóleiðina til muna; það væri þá helzt á veturna, ef bílvegurinn væri ófær. Ég held mönnum þætti allt of snúningasamt að flytja t. d. áburð fyrst á landi, svo á sjó og síðast á landi, því þannig hlyti sá flutningur að verða í framkvæmdinni. Ég vona því, að hv. 4. landsk. sannfærist nú um, að fjarlægð Hólma frá kauptúninu sé talsverð ástæða gegn sölunni, eins og mér virtist hann nógu skynsamur til að falla frá þeirri meinloku, að einhver helzta ástæðan til mótþróans gegn sölu Hólma væri sú, að einhverjir kærðu sig ekki um vegarsambandið milli kauptúnsins og Héraðs. Það vegarsamband er nú líka næstum því komið á. Ég tel þetta mál alls ekki nægilega undirbúið. Fyrst er að ganga úr skugga um, hvort jörðin Eskifjörður, sem ég er viss um að er kauptúninu heppilegri en Hólmar, er ekki fáanleg fyrir verð, sem hægt er að ganga að. Fáist hún alls ekki, er fyrst kominn tími til að athuga um sölu á Hólmum, en áður en sú sala væri samþ. er nauðsynlegt að hafa undirbúið ný hreppaskipti, því ég er sannfærður um, að að þeim mundi reka, ef til sölunnar kæmi. Þegar Eskifjarðarkauptún færi að reka atvinnu á Hólmum svo stórfellda, að hún á að styðja afkomu 800 manna kauptúns, sem næststærsti atvinnuvegur þess, þá er auðséð, að óhjákvæmilegt væri að færa hreppamörkin þannig til, að Hólmar yrðu í Eskifjarðarhreppi. Það hefir verið drepið á, að ef Reyðfirðingar hefðu ýmugust á sölu Hólma, þá væru þeir nokkuð tómlátir um að halda fram sínu máli. Það hefði þá helzt verið hreppsnefnd þeirra, sem átt hefði að vera á varðbergi til að gæta hagsmuna hreppsins í þessu efni. En það getur nú verið af eðlilegum ástæðum, að hún hefir hægt um sig. Mig minnir nefnilega, að presturinn að Hólmum, sem nú er fluttur í Eskifjarðarkauptún, sé hreppsnefndaroddviti Reyðarfjarðarhrepps; þar sem hann hefir nú mælt með sölu Hólma sem prestur, og vill gjarnan selja hús sín þar, þá er eðlilegt, að hann sé ekki skeleggur að halda fram hlut Reyðarfjarðarhrepps í þessu efni og sé seinn að hefjast handa til að mótmæla sölunni fyrir hönd hreppsins. Ég mun greiða brtt.hv. 6. landsk.atkv., sérstaklega vegna þess, að með þeim er gerð tilraun til að bæta úr einum stærsta ágalla frv., með því að taka fram, að Reyðarfjarðarhreppi skuli gefinn kostur á sanngjarni hreppaskiptingu, ef Hólmar eru seldir. Einnig geri ég ráð fyrir, að ef þær væru samþ., fengist e. t. v. sá dráttur á sölunni, sem ég tel nauðsynlegan til að athuga, hvort ekki er hægt að bæta úr landþörf Eskifjarðarkauptúns á annan hátt. Það fer fjarri því, að ég vilji koma í veg fyrir, að Eskfirðingar fái aðstöðu til grasræktar; ég vil þvert á móti, að þeir fái það land, sem þeim er hentugast. Þó ég sé yfirleitt mótfallinn að selja slík stórbýli sem Hólma, og þó ég álíti heppilegra, að presturinn eigi kost á að sitja á Hólmum, þá vildi ég þó fórna því hvorutveggja, ef ekki væri mögulegt að bæta úr þörf Eskfirðinga á annan hátt. Ég vil benda á, að þó brtt. væru samþ., hefði stj. heimild til að undanskilja þau hlunnindi jarðarinnar, sem hún teldi ástæðu til að halda eftir. Ég skil ekki, hvers vegna þeir menn, sem því halda fram, að presturinn muni aldrei vilja sitja á Hólmum, sjá ástæðu til að láta hann eiga kost á landi undir nýbýli í landareign Hólma eftir að þeir eru seldir. Það er þó ólíkt erfiðara fyrir prest að taka land til ræktunar og byggja upp nýbýli heldur en að taka við Hólmum með húsum, túni og ýmsum hlunnindum, og mundi hann því sennilega fremur kjósa að búa í kauptúninu heldur en að brjótast í því. Finnst mér því þetta atriði í frv. vel mega breytast. Ef til þess kemur, að Hólmar verði seldir, finnst mér ekki rétt að sprengja upp verðið; Eskfirðingar ættu að fá þá með sömu skilmálum og venjulegir eru um sölu og kaup kirkjujarða. Einnig finnst mér rétt, að Eskfirðingar fái það af jörðinni og öllum hennar gæðum, sem þeir hafa þörf fyrir, ef þeir fá hana keypta á annað borð. Þrátt fyrir þetta tel ég brtt. í heild til bóta og mun því greiða þeim atkv., eins og ég hefi tekið fram. Þó mun ég ekki greiða atkv. með frv. sjálfu, þó brtt. verði samþ. Ég vil, að það dragist að selja Hólma, þangað til fullvíst er, að þess sé brýn þörf.

Jón Baldvinsson Hv. 2. þm.N.-M. særði mig nú til að standa upp, þó mér fyndist við búnir að ljúka okkur af við 2. umr., og ætlaði þess vegna ekki að taka þátt í þessari. Hann var enn að tala um vegalengdina milli Hólma og Eskifjarðar sem ástæðu gegn þessu frv., en tókst ekki betur en það, að hann sannaði hið gagnstæða við það, sem hann vildi vera láta. Milli þessara staða er á landi 7½ km. bílvegur, en sjóleiðis örstutt leið innanfjarðar. Eskfirðingar reka talsverðan útveg og hafa því yfir miklu af bátum að ráða til flutninga, ef þeir vilja nota sjóleiðina. Það má því heita, að þeir hafi eins góða aðstöðu og hægt er að hugsa sér til að nytja Hólma, eða kaupstaðir og kauptún geta a. m. k. ekki búizt við að fá hentugra land til afnota; mega Eskfirðingar því heita mjög heppnir, ef þeir fengju Hólma. Hv. þm. hélt fram, að t. d. áburður mundi ekki verða fluttur sjóleiðis. En við vitum nú allir, að flutningar á sjó eru allt af ódýrari heldur en á landi.  Hv. 2. þm.N.-M. er alltaf að gefa Eskfirðingum einskonar ávísanir á land, sem nær þeim liggur heldur en Hólmar. Gallinn er, að þessar ávísanir eru þeim bara einskis virði, jarðirnar við fjarðarbotninn eru allar í eigu einstakra manna, svo þingið getur ekki útvegað kauptúninu þær, nema með því að taka þær eignarnámi. En mér er nú sem ég heyri undirtektir hv.þd., ef komið væri með till. um að taka sveitajarðir eignarnámi handa kauptúni; það mundi víst eitthvað syngja í tálknunum á hv. þingbændunum.  (Forseti GÓ: Það er nú enginn þeirra með tálknum)  . Jæja, ég tek það þá aftur. En ég man t. d. eftir undirtektunum hérna um árið, þegar við jafnaðarmenn bárum fram frv. um, að kaupstaðir og kauptún hefðu forkaupsrétt að jörðum í nágrenni sínu, sem á annað borð ganga kaupum og sölum. Hv. 2. þm.N.-M. hefir víst ekki verið kominn í þessa hv. d. þá, svo ég veit ekki um skoðun hans á því máli. En frv. var steindrepið. Sérstaklega lögðust framsóknarþingbændurnir á móti því, og svo auðvitað allir íhaldsmennirnir, af því frv. var komið frá jafnaðarmönnum. Það er ekki rétt hjá hv. 2. þm.N.-M., að ég hafi talið það aðalástæðuna til mótþróans gegn sölu Hólma, að einstakir menn kærðu sig ekki um vegarsamband við kauptúnið, en síðar fallið frá því. En ég færði líkur að því, sem ástæða er til að ætla, að nokkur hreppapólitík hafi blandazt í þetta mál, þó það sé nú til meðferðar í þinginu. Ég talaði ekki um það sem einu ástæðuna til andúðarinnar, sem þetta frv. hefir mætt, en sem eina af ástæðunum, og ég held, að hv.þm. viðurkenni í hjarta sínu, að það sé rétt.

Jón Jónsson Það þýðir víst ekki að halda langa ræðu um þetta mál nú; hv.þdm. eru fremur lausir í sætunum, eins og eðlilegt er, þegar eldhúsdagsumr. standa sem hæst í hv.Nd. Þó vil ég svara hv.frsm.n. nokkrum orðum. Hann taldi ástæðulítið að leita umsagnar biskups, því hún væri þegar fengin. Biskupinn mun hafa látið uppi álit sitt um þetta mál í fyrra, en þrátt fyrir það liggur ekki fyrir umsögn hans um það nú. Það eru dálítið aðrar ástæður fyrir hendi nú en í fyrra; sóknarpresturinn t. d. lagði á móti sölunni í fyrra, en mælir með henni nú. Er því ekki loku fyrir það skotið, að afstaða biskups hafi líka breytzt. Úr því þessi yfirmaður kirkjunnar er á annað borð til, finnst mér óhæfa að ráða til lykta máli, sem eins mikið snertir kirkjuna og þetta, án þess að liggi fyrir mjög nýleg umsögn um það frá honum. Þá talaði hv.frsm. um, að till. mínar væru mjög misráðnar vegna ókunnugleika míns. Nefndi hann til dæmis, að óheppilegt væri að láta Seleyri fylgja aðaljörðinni, þó Eskifjarðarkauptún keypti hana. Hv. 4. landsk. hefir nú þegar bent á, að stj. er ekki bundin við að selja jörðina alla, þó henni sé heimilað það. Hún getur því haldið eftir því, sem henni finnst ástæða til, ef það er nokkuð. Að því er snertir ítök jarðarinnar, reka og því um líkt, þá veit ég ekki, hvort þau yrðu ríkinu nokkurs virði, þegar búið væri að selja jörðina sjálfa.  Um hreppaskiptin þarf ég ekki að tala; hv. 2. þm.N.-M. hefir tekið af mér það ómak. Einnig vék hv. 2. þm.N.-M. að því, að lítil ástæða væri til að halda eftir landi undir nýbýli handa prestinum. Annaðhvort verða Hólmar að vera prestssetur eða ekki. Hv. frsm. hefir nú haldið fram, að betra sé fyrir prestinn að vera í Eskifjarðarkauptúni, og þá er óþarfi að ætla honum land undir býli á Hólmum; hann stendur jafnt að vígi öðrum í kauptúninu til að fá þar blett til að rækta, þó ríkið haldi engu eftir. Hv. frsm. taldi það galla á brtt. mínum, að ef þær væru samþ., væri ekkert tekið fram í frv. um það, fyrir hvaða verð ætti að selja Hólma og með hvaða skilmálum. Mér finnst það geti farið eftir samningum við stj., eins og oft áður þegar kauptúnum hafa verið seldar jarðir án þess vísað væri til laganna frá 1907. Það er orðið löngu úrelt að selja jarðir eftir mælíkvarða frá 1907. Hv. frsm. gat um, að enginn trygging væri fyrir því, að Hólmar yrðu seldir með öðrum kjörum, þó brtt. væru samþ. Mér er það nægileg trygging, að um söluna á að semja stjórn, sem ég treysti bæði til að fara með þetta mál og önnur. Ég hefði viljað skora á hæstv. stj. að setja nokkur nánari skilyrði fyrir sölu Hólma, t. d. að tryggja það, að jörðin geti ekki lent í braski, með því að ákveða að ef hún gengi úr eigu Eskifjarðarkauptúns, fengi ríkið hana aftur. En því miður er engin hæstv. ráðh. viðstaddur sem stendur, og læt ég því staðar numið.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég tel rétt að svara nokkuð aths. þeim, sem fram hafa komið hjá hv.þdm., og rétt, að ég byrji á þeim síðasta.

Þeim ókunnugasta!

. Ég gat ekki annað en roðnað, þegar hann sagði, að umr. hefðu hneykslað sig. Ég er svo tilfinninganæmur gagnvart kvenfólki, að ég fyrirverð mig innilega fyrir að hneyksla það.

Má ég skjóta inn í? Ég var ekki að tala um, að ég hneykslaðist sem kona, heldur sem þm., sem Íslendingur

. Jæja, ég greip það nú á þennan hátt.

Það megið þér ekki

. Ég hlustaði á ræðu hv.þm. til enda, en gat ekki fundið út úr henni, hvað það var, sem hneykslaði hann. Svo að ég held ég megi hafa sæmilega góða samvizku fyrir því, að ég sé ekki sá, sem hneyksluninni hefir valdið. En það var nokkuð annað, sem ég, ætlaði að svara. Það var sem sé vikið að þm., sem ekki á sæti í deildinni, hv. 1. þm. S.-M - að hann hefði borið fram rökstudda dagskrá móti frv. um sölu Hólma í fyrra, en nú flytti hann frv. um það efni. Hv. 2. landsk sagðist ekki skilja þennan snúning. Ég held hv. 2. landsk. hefði átt að athuga, hvernig fór um málið í Nd.Hv. 1. þm. S. M. flutti frv., en alls ekki dagskrána. Ég held því, að snúningurinn sé annarsstaðar en hjá hv. 1. þm. S.-M. Ef hv. 2. landsk. hefir haft þetta að aðalerindi til þess að standa upp, þá held ég, að betra hefði verið að láta það vera. Hv. þm. sagði okkur ferðasögu af sér fyrir nokkrum árum milli Eskifjarðar og Hólma. Hún var ekki allskostar atburðalaus, því að ferðin var farin á allstórum mótorbát, en veður spilltist svo meðan á ferðinni stóð, að farþegar voru jafnhraktir undir þiljum og ofan þilja.

Alveg rétt!

. Ég verð að segja, að þetta hefir verið mjög slæmur bátur.

Nei, nei!

. Ég hefi nú komið eins oft á sjó og hv. 2. landsk. í því veðri, sem maður er hrakinn ofandekks, en ég tel ekki þá báta sjófæra, þar sem maður er jafnhrakinn undir þiljum og á þiljum. Nei, þetta er nú eitthvað svipað og þegar hv.þm. var að áfellast hv. 1. þm. S.-M. og hefir jafnmikið gildi. Hv. þm. taldi svo ástatt um sjóleiðina milli Hólma og Eskifjarðar, að ekki mundi ganga vel að flytja áburð þar á milli. Það var í rauninni eitt atriði í ræðu hv.þm., sem ég gat skilið nokkurn veginn. Hv. þm. telur, að till. biskups í þessu máli eigi að ráða niðurstöðunni. Og mér finnst ekkert athugavert, þótt hv.þm. hafi þá skoðun, að enga kirkjujörð megi selja, ef biskup er á móti. Þetta mátti þá segja í fáum orðum, og virtist þá sagt allt það, sem hv.þm. þurfti að segja. Ég get ekki séð, að ræða hv. 2. landsk. geti breytt afstöðu til þessa máls. Hann byggir á allt öðrum forsendum en hv.þdm. yfirleitt. Hv. 2. landsk. vill ekki selja kirkjujarðir, þegar biskup er á móti. En reynslan sýnir, að Alþingi hefir selt margar jarðir, þar sem biskup hefir lagt á móti sölunni. En skoðanir einstakra þm. geta vitanlega verið skiptar um þetta, og við því er ekkert að segja. Hvað snertir ræðu hv. 6. landsk. hefi ég litlu að svara í viðbót við það, sem ég hefi áður gert. Hann talaði ekki enn um umsögn biskups, og ég veit ekki fyrir víst, hvort það er meining hans, að ef umsögn biskups verður neikvæð, þá megi ekki selja jörðina. Því að ef hv. þm meinar ekki það, þá er þetta alveg þýðingarlaust. Til hvers á að fá umsögn biskups, ef ekki á að fara eftir henni? Þetta kom ekki skýrt fram hjá hv.þm. En ég hefi vikið að því áður, að þingið er alls ekki bundið við umsögn biskups. Má vera, að þetta þyki ekki viðeigandi skoðun hjá mér, en þetta hefur verið skoðun meiri hl. þingsins, að þegar hann hefir talið, að almenningsheill krefði, þá hefir hann selt kirkjujarðir, þó að biskup landsins hafi lagt á móti. Ég má til að víkja örfáum orðum að ræðu hv. 2. þm.N.-M. Hv. 4. landsk. hefir svarað að mestu leyti því, sem hann sagði um vegalengd milli Hólma og Eskifjarðar, en ég vildi aðeins segja það, að ég tel þessa fyrirhyggju hv. 2. þm.N.-M. óþarfa, sem hann virðist bera fyrir Eskfirðingum, að þeir geri það eitt í þessu máli, sem þeim er fyrir beztu. Ég verð að líta svo á, að Eskfirðingar sjálfir séu dómbærari en hv. 2. þm.N.-M. í þessum sökum. Annars er óþarft að deila um samvinnumöguleika fyrir Hólma og Eskifjörð. Það vita allir, sem eru kunnugir, að þeir eru orðnir mjög góðir. Þá kom hv.þm. að því, að ekki væri undarlegt, þó að hljótt hefði verið um hreppsnefnd Reyðarfjarðarhrepps í þessu máli, því að oddviti væri sóknarpresturinn. Þetta tel ég ástæðulausar getsakir í garð prestsins, að hann hafi af ásettu ráði dulið hreppsnefndina, hvað er að gerast í málinu. Eftir því sem ég þekki þennan mann - og ég þekki hann talsvert vel -, þá hygg ég þetta á engum rökum byggt. Hv. þm. kvað vera langt frá, að hann væri á móti því, að Eskfirðingar fengju land til ræktunar. En þó kom það fram í ræðu hans, að hann yrði með brtt.hv. 6. landsk. af því að þær a. m. k. tefðu fyrir sölunni. Ég get ekki samrýmt þetta. Ef það er virkilega meiningin hjá hv.þm., að hann vill gera sitt til þess að Eskfirðingar geti fengið land til ræktunar, þá á hann að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir. Ég get ekki skilið andstöðu hans öðruvísi en svo, að honum sé ósárt um það, þótt dragist í nokkur ár að bæta úr hinni brýnu þörf Eskfirðinga. Hann veit ósköp vel, hv.þm., að Eskifjarðarland er ekki tiltækt nú. Hann kom ennþá með hreppaskiptinguna. Ég verð að segja, að ég get ekki skilið, hvers vegna hv. þingmenn eru að klifa á því, að um leið og Hólmar eru seldir skuli endilega ákveða eitthvað um skiptingu hreppanna. Ég get skilið það, að Eskfirðingar óski eftir að fá Hólma lagða undir Eskifjarðarhrepp, en ég get ekki skilið hitt, að Reyðfirðingar krefjist þess, þegar Eskfirðingar fara að reka eins mikla atvinnu á Hólmum eins og Eskifirði, að jörðin verði losuð úr hreppnum. Ég hefi þá trú, að þetta mundi tvímælalaust vera stór hagur fyrir Reyðarfjarðarhrepp. Nei, þetta starf er bara einn vegur, sem reynt er að finna til þess að tefja málið. Ég geri ekkert úr þeirri ástæðu, sem lítillega hefir verið bent á, að dvöl Eskfirðinga á Hólmum gæti aukið sveitarþyngsli í Reyðarfjarðarhreppi. Þó að landslög kveði svo á, að hverjum hreppi sé skylt að sjá þeim íbúum sínum fyrir styrk, sem styrks þurfa, þá veit ég ekki til, að nokkur hreppur hafi af þeirri ástæðu lagt á móti aukinni byggð innan sinna vébanda. Ég hygg, að þessi ástæða sé því alveg út í loftið. Ég verð því að líta á þetta tal um hreppaskiptinguna aðeins sem eina af þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið til þess að tefja málið. Því að það er alveg auðséð, að málið er komið í það horf, að nú er gripið til þessa síðasta úrræðis, til að tefja málið eitt ár, ef hægt væri. Það má vera, að það takist. En ég er handviss um, að það getur ekki tekizt nema um stuttan tíma.

Páll Hermannsson Hv. 4. landsk. var að tala um, að bændur mundu kunna illa við ef að því kæmi, að þeir þyrftu að hjálpa til að taka jörð eins og jörðina Eskifjörð eignarnámi. Ég býst við, að hann hafi rétt fyrir sér, að bændur hjálpuðu ekki til, nema því aðeins, að sú ástæða væri virkilega fyrir hendi, að almenningsheill krefði. Og ég verð að segja, að ég er ekki viss um, að ég myndi vilja sækja svo hart að ná jörðinni Eskifirði, að ég legði til að taka hana eignarnámi, nema það væri upplýst, að eigandinn vildi selja, en héldi jörðinni í ósæmilega háu verði. Hv. þm. talaði um, að einhverntíma hefði verið lagt á móti till. frá sér um forkaupsrétt kauptúna á jörðum í öðrum hreppum. Mér finnst það skynsamlega gert að heimila ekki kauptúnum forkaupsrétt á jörðum hingað og þangað um nágrannasveitirnar. En þó býst ég við, að löggjafinn geti tekið af Reyðfirðingum forkaupsrétt að Hólmum, sem þeir þó hafa nú að lögum. En þar sem hv.þm. talaði um tog milli hreppa, þá er það rétt, en annars eðlis en hann gizkaði á. Það er ósköp eðlilegt, að tog verði milli hreppa, þegar stendur fyrir dyrum að taka 2/5 af verði alls lands í sveitinni. Ég get alls ekki skilið, að jafnkunnugur maður úti um sveitir eins og hv. 2. þm. S.-M. er, skuli ekki sjá, að ef Eskifjörður fær að reka höfuðatvinnuveg á jörðinni Hólmum í Reyðarfjarðarhreppi, þá yrði það heppilegra beggja aðvilja vegna að láta hana liggja undir Eskifjörð. Hv. þm. kvaðst ekki þekkja, að þm. ömuðust við því, að önnur sveitarfélög byggju á jörðum inni í hreppnum. Þekkir hann nokkurt tilfelli um samskonar búskap og þarna er farið fram á?

Ég þekki það

. Ég þekki það alls ekki, og ég veit, að úti um land tíðkast slíkt alls ekki. Og ég býst ekki við, að Reykjavíkurbær reki svona búskap heldur. Þá talaði hv. 2. þm. S.-M. um sjóleiðina og gerði nokkuð að gamni sínu í sambandi við orð hv. 2. landsk. um það, að sjóleiðin væri vafasöm. Ég vil nú spyrja þennan hv.þm.: Hvers vegna beitti hann sér fyrir því, að lögð væri akbraut milli Reyðarfjarðar og Eskifjarðar? Er það af því, að hann byggist við, að sú leið væri óhentugri en sjóleiðin? Ólíklegt þykir mér það. Ég ætla það hafi verið fyrir það, að hann sá einmitt annmarkana á sjóleiðinni. Hann sá, að landleiðin var að mörgu leyti heppilegri og tryggari. Ég er alveg sammála hv. 2. landsk., að enda þótt segja megi, að leiðin sé jafnan greið hafskipum, þá er langt frá, að hún sé það fyrir báta. Hér skírskota ég jafnframt til þess, að hv. 2. þm. S.-M. sem er sjómaður, hefir fundið ástæðu til að eyða fé frá ríkinu og héraðinu til þess að búa til betri leið en sjóleiðina. Annars þarf ég ekki að svara fyrir hv. 2. landsk., það getur hann ógnar vel gert sjálfur. En ég viðurkenni, að hv.þm. misminnti, þegar hann talaði um afstöðu hv. 1. þm. S.-M. til málsins.

Já, það mun rétt vera

. En það var líkt mál á döfinni í fyrra. Og ætli þeir hafi ekki rekizt óþægilega hvor á annan í því máli, samþingismennirnir? Hv. þm. sagði, að fyrirhyggja mín fyrir Eskfirðingum væri óþörf, af því að þeir hefðu eins vel vit á, hvað þeim er fyrir beztu, eins og ég. En eru þeir svo sammála um þetta? Mér virðist vafasamt, að Eskfirðingar líti allir þannig á málið, enda upplýsti hv.þm. það, og ég hefi fulla ástæðu til að ætla, að allmikill hluti þeirra líti á málið eins og ég. Þá var hv.þm. að tala um getsakir og aðdróttanir í garð prestsins, en það er alveg ómakleg ásökun á mig, því að ég sagði aðeins, að þetta gæti dregið úr framkvæmdum, þar sem svo langt væri til jarðarinnar, en að ég hafi sagt, að presturinn hafi ekki komið fram eins og skyldi, það hefir mér aldrei komið í hug, hvað þá heldur að ég hafi sagt það. Ég þekki engin dæmi þess, að sveitarfélag eins og Eskifjörður hafi rekið búskap í annari sveit, eins og þarna á að vera, og mér virðist, sem það muni hljóta að leiða til nýrrar hreppaskiptingar, til þess að þetta geti komið að fullum notum. - Annars geri ég ráð fyrir, að þetta mál sé nú orðið svo þrautrætt, að ekki sé ástæða til að fjölyrða um það frekar, en láta atkv. skera úr um örlög þess.

Erlingur Friðjónsson Hv. 2. þm.N.-M. endaði ræðu sína á því, að ekki væri mikil ástæða til að fjölyrða um þetta mál, og get ég tekið undir það með honum, þótt ég hafi nú kvatt mér hljóðs. Það eru aðallega tvö atriði, sem ég ætla að snúa mér að. Hið fyrra er það, að mig undrar stórlega, hvað sumir hv.þdm. geta verið lítilþægir fyrir Eskifjarðar hönd, er þeir benda á lítinn landskika, þar sem með miklu erfiði má rækta 100 dagsláttur, og segja, að það geti nægt honum. Það er jörðin Eskifjörður, sem ég á þar við; en þá virðist full ástæða til að athuga nánar þær aðstæður, sem Eskfirðingar eiga við að búa. Nú eru á Eskifirði um 800 manns, þannig að á heimili hvert má áætla, að komi 5/8 úr dagsláttu af ræktanlegu landi, ef hv.þdm. vildu vera svo lítilþægir að sætta sig við að þorpið fengi jörðina Eskifjörð til ræktunar. Mér virðist þetta vera með öllu frágangssök, einkanlega þar sem svo er nú ástatt, að 2/3 hlutar þessarar jarðar eru lítt ræktanlegir. Mér er það ljóst, að ef þorpið á að fá svo mikið land, að mjólkurframleiðslan eigi að nægja því, þá verður það að fá miklu meira landrými en þetta, jafnvel þótt ekki sé gert ráð fyrir, að þorpið vaxi frá því, sem það er nú, en auðvitað má búast við að það vaxi til muna. Um jörðina Hólma er það að segja, að hún er miklu stærri og meira land, sem auðvelt er að rækta, og því skil ég ekki, að hver sá þm., sem vill líta með sanngirni á málið og þarfir kauptúnsins, vilji ekki frekar játa það fá stærri jörðina en hina minni, einkanlega þar sem svo er ástatt með hina jörðina, að þingið hefir ekkert vald til að ákveða, hvort hún skuli seld Eskifirði eða ekki. - Ég þykist nú hafa sýnt fram á, að ef þingið ætlar að ljá kauptúninu liðsyrði, þá verður það að láta jörðina Hólma af hendi, því að annað stendur ekki í þess valdi. Ef Eskifjörður fengi jörðina Hólma til eignar og umráða og ræki þar búskap í einhverri mynd, þá gæti það orðið til mikilla nota fyrir kauptúnið og myndi bæta úr þörf þess að fullu. Ég hefi verið að velta því fyrir mér, hvort þarna væru ekki einhverjir erfiðleikar fyrir hendi, sem gerðu það að verkum, að kauptúninu væri ekki gagnlegt að fá jörðina Hólma, en ég hefi ekki getað séð, að svo sé. Hvað því viðvíkur, að það sé ekki affarasælt, að kauptún eigi jarðir í öðrum héruðum, þá er því til að svara, að ekkert virðist mæla á móti því, enda get ég sagt hv. 2. þm.N.-M. það, að ég þekki þess dæmi, og skal nú benda honum á það, að Akureyri á 2 jarðir í Glæsibæjarhreppi og hefir ráðið byggingu á þeim í 20 til 30 ár, og mér vitanlega hefir aldrei verið um neitt sundurlyndi að ræða milli kaupstaðarins og Glæsibæjarhrepps út af þessum jörðum. Akureyri hefir leyft mönnum að byggja í landi þessara jarða, og nú eru í Gleráþorpi um 600 íbúar í landi annarar þessarar jarðar, sem Akureyri á í Glæsibæjarhreppi. Þetta hefi ég tilgreint sem dæmi þess, að sambúðin getur verið hin ákjósanlegasta, þótt kaupstaður eða kauptún eigi jörð í öðrum hreppi, byggi hana eða hafi öll afnot hennar. Mér virðist það líka hálfeinkennileg fullyrðing að segja, að það muni vekja sundurlyndi, þótt Eskifjörður eigi jörðina Hólma og reki þar kúabú, þó í öðrum hreppi sé. Þessi fyrirsláttur er líka með öllu kveðinn niður, þar sem reynslan hefir sýnt allt annað. Akureyri og Glæsibæjarhreppur hafa nú átt við þessar sömu ástæður að búa eins og Eskifjörður og Reyðarfjörður, ef Eskifjörður fengi yfirráðin á Hólmum, og 20 til 30 ára reynsla sýnir það, að það er með öllu ástæðulaust að óttast sundrung, sem af slíku myndi leiða milli héraðanna. Hv. 2. þm.N.-M. þóttist ekki þekkja nein dæmi slíkrar sambúðar. Mér þykir vænt um að hafa getað bent honum á þetta, og gert hann þar með fróðari en hann áður var. Hvað því viðvíkur, að það þurfi að taka mikið tillit til álits biskups í þessu máli, þá get ég ekki séð, að upp úr orðum hans sé mikið leggjandi vegna hans kirkjulega hugarfars, því að hann sem slíkur getur ekki verið með öllu óhlutdrægur, þar sem hann hefir réttindi kirkjunnar eingöngu fyrir augum og hann mun telja sér skylt að gæta hennar hagsmuna í einu og öllu. Aftur verður þingið engu minna að líta á þörf og hagsbætur Eskifjarðarbúa. Hinsvegar dettur mér ekki í hug að niðra honum á nokkurn hátt með þessum orðum mínum, en ég álít, að þingið hafi betri ástæður til að líta á þarfir landsmanna, þar sem það hefir öll föng á að kynnast þeim til hlítar.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég geri ráð fyrir, að ég verði að svara einhverjum af þeim fyrirspurnum, sem hv. 2. þm.N.-M. lagði fyrir mig, þó að þær væru sumar þannig vaxnar, að ég álíti þær ekki koma þessu máli við. Hann spurði mig, hvers vegna ég hefði lagt með því, að akvegur væri lagður milli Eskifjarðar og Hólma, þar sem ég teldi sjóleiðina svo góða. Ég skal segja það rétt eins og það er, að ég hefi aldrei sótt það sérstaklega fast; en hinsvegar taldi ég mér skylt að fylgja því máli eins og öðrum, sem snerta kjördæmi mitt. Ég álít, að máske hefði mátt verja þessu fé betur til vegalagninga á öðrum stöðum. En þetta gekk sæmilega greiðlega í gegn, og ég hafði því ekki ástæðu til þess að vera á móti því. Hv. þm. spurði, hvort allir Eskfirðingar væru sammála um Hólmakaupin. Ég hefi nú ekki gengið fyrir hvers manns dyr, en af þeim gögnum, sem fyrir liggja, má sjá, að almennur sveitarfundur á Eskifirði hefir skorað á þm. að fylgja þessu fram, og hreppsnefndin samþ. það í einu hljóði. Hitt má vera, að finna mætti menn á Eskifirði, sem ekki eru áfram um þetta, en ég þekki þá ekki. Annars er ómögulegt að fara út í atriði, sem er margbúið að þvæla um. En áður en ég sezt niður, vil ég færa hv. 2. landsk. þakkir fyrir þau móðurlegu ráð, sem hún gaf mér, þó að hún hefði gjarnan mátt halda því út ræðuna. En hitt ætla ég að segja hv. 2. landsk., að hvað snertir sjóleiðina milli Hólma og Eskifjarðar, er ég ekkert hræddur, þótt skotið sé undir dóm hv.þdm., hvort okkar sé bærara að dæma um hana. Þótt hvasst sé, geta menn lent hvar sem er. Og ég veit ekki til, að sjóleiðin hafi orðið agaleg í augum nokkurs manns nema hv. 2. landsk.

Jón Baldvinsson Eiginlega getur maður verið ánægður yfir þeim rökum, sem hafa verið borin fram á móti þessu frv. T. d. sagði einn ræðumaður, að sjóleiðin, sem hann taldi afarilla, gæti verið góð, ef æfinlega væri lygn sjór. Þetta hendir til þess, að einhversstaðar sé það, sem alltaf sé blæjalogn. Annað, sem sami þm. færði sem rök í málinu, var, að stytzta leiðin væri alltaf ódýrust. Þetta getur nú ekki staðizt, því t. d. eru Kambarnir, þar sem vegurinn liggur í ótal krókum og beygjum, helmingi lengri en ef vegurinn væri beinn, enda væri ómögulegt að koma honum við þannig. Þetta eru röksemdirnar, sem fram eru færðar, og hv. 2. þm.N.-M. var óvenjulega espur, og skoða ég það sem merki þess, að honum fyndist málstaðurinn veikur. M. a. sagði hann, að það hefði verið skynsamlegt af þinginu að fella frv. um forkaupsrétt kaupstaða og kauptúna.  En svo eru þessir mótstöðumenn frv. hraktir úr einu horninu í annað. Hver ástæðan á fætur annari fellur um sjálfa sig eða er hrakin, og svo ætlar hv. 2. þm.N.-M. að grípa til þess, sem er seinasta úrræðið, og stundum lánast vel, að segja, að þetta sé óþekkt. Þegar bent hefir verið á, að þetta á sér stað mjög víða í landinu, er þessi höfuðástæða og fallin. En hv.þm. veit að oft er hægt að fá mótstöðu gegn máli með því að segja, að það eigi sér ekkert fordæmi. Við könnumst við það hjá þeim, sem vilja halda í allt. Ég benti líka á fordæmi, með því að taka fram í fyrir hv.þm. Þá þóttist hv.þm. geta náð sér niðri, með því að benda á, að Reykjavík byggi ekki á jörð í öðrum hreppi. Já, bærinn Reykjavík, býr ekki á jörð í öðrum hreppi, því er nú kannske verr, og ég býst ekki við að Eskifjarðarkauptún taki sig til og fari að reka bú á Hólmum; það er víst meiningin, að landinu verði skipt niður í smáskákir, sem kaupstaðarbúar eiga að fá til afnota; en það væri kannske það allra skynsamlegasta, að Eskifjarðarhreppur léti reka þar stórbú, því að hreppurinn er sjálfsagt færari um það heldur en fátækir prestar, sem kynnu að setjast þar að. En það er ekki gustuk að halda uppi lengri umr. um þetta mál 

Frsm. (Halldór Steinsson) Með lögum um fiskiveiðasamþykktir og lendingarsjóði frá 14. nóv. 1917 er sýslunefndum heimilað að semja reglugerðir um ýmislegt, sem varðar útgerð á opnum róðrarbátum og mótorbátum. Nú hafa slíkar samþykktir komizt á á nokkrum stöðum, reyndar fáum, en það hefir nú sýnt sig, að á þeim stöðum hafa bátarnir stækkað ár frá ári, svo að á þessum stöðum, sem samþykktir gilda fyrir, eru margir bátar stærri en 30 smálestir. En þar sem það er í sjálfu sér eðlilegast, að slíkar samþykktir nái til allra báta á samþykktarsvæðinu, er þetta frv. komið fram, að breyta stærðarákvæðinu, 30 smálestir, þannig að framvegis sé miðað við 60 smálestir. Það er þess vegna aðeins örlítil breyt. til samræmis við lögin og til þess að hægt sé að beita þeim við alla báta, sem stunda sjó þar, sem samþykktin nær yfir. Sjútvn. hefir gert örlitla breyt. á frv. frá því, sem það kom frá hv.Nd., til samræmis. Nd. ætlaðist til, að gerð væri breyt. á 1. gr. frv., en n. var það ljóst við yfirlestur laganna, að sama kemur einnig fram í 6. gr., og er því nauðsynlegt til samræmis að gera brtt. við báðar þessar greinar. Þess vegna leggur n. til, að bæði í 1. og 6. gr. laganna komi fyrir „30 smálestir“ orðin „60 smálestir“. Ég hygg, að ekki þurfi að skýra þetta nánar, það er svo einfalt og ljóst.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég vil aðeins skýra frá því, að n. leggur öll til, að frv. verði samþ.

Bernharð Stefánsson Ég vil aðeins þakka hv.n. fyrir skjóta og góða afgreiðslu þessa máls.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég ætla fyrst að svara hv. 2. þm. Reykv. og síðan hv. 1. þm. Reykv. nokkru, sem ég geymdi frá í dag, og síðast hv.þm. Borgf. Hv. 2. þm. Reykv. kvað sér þykja það miður fara, að áfengisverzlun ríkisins, sem hefði yfirleitt losnað við útlenda milliliði og að ýmsu leyti bætt rekstur sinn, skyldi fá eitthvað af vinum sínum fyrir tilstilli innlendra kaupmanna. Ég er ekki svo kunnugur þessum hlutum, að ég geti fyllilega upplýst um þetta, en ég hygg, að það muni að minnsta kosti þykja bót í máli, ef útlendir milliliðir eru nokkurn veginn horfnir, þó að eitthvað kunni að vera af innlendum sem stendur. En ég ætla að nota tækifærið, sem mér er gefið af hv. 2. þm. Reykv., til þess að minna hv.þm. Borgf. á það, að á undanförnum árum hefi ég fengið harða gagnrýni frá íhaldsmönnum fyrir breytingarnar á áfengisverzluninni. Frá hv. 1. þm. Reykv. hefi ég líka fengið andóf um annað málefni út af embættaveitingu, nefnilega að fara ekki eftir starfsaldri, heldur mest eftir hæfileikum og líkum fyrir því, að menn stæðu vel í embætti og væru vel liðnir af beim, sem eiga að njóta starfs embættismannanna. Ég vil þá minna hv.þm. Borgf. á það, að hann, sem er reglumaður sjálfur og vill hafa reglu, hefði átt að stilla sig um að kasta hnútum að þeim manni, sem stýrt hefir áfengisverzluninni nú í 2 ár. Því að hann tók við verzluninni í mestu eymd og vesaldómi og hefir rétt hana við svo að ekki verður um það deilt. Ég ætla að lesa upp fáeinar tölur um mismunandi afkomu áfengisverzlunarinnar í tíð fyrrv. og núv. stjórnar. Fyrstu sex árin, sem Íhaldið hafði yfirstjórn áfengismálanna, var salan að meðaltali millj. kr., en síðustu tvö árin var hún 2 milljónir. Nú veit ég, að hv.þm. Borgf. mun gleðjast lítið yfir því, að salan er meiri. En sala löglegra vína er meiri sökum þess, að minna er smyglað; það er meira tolleftirlit og meiri gæzla. Nei, við erum sammála um það, að vínið er böl. En við getum sem þingmenn og borgarar glaðzt yfir því, að vínið sé þó frekar selt eftir löglegum leiðum en ólöglegum. Fyrstu sex árin, sem verzlunin var rekin, nemur gróðinn af rekstrinum 233 þús. króna fyrir utan toll; en tvö síðustu árin nemur hann að meðaltali 777 þús. króna. Á tímum íhaldsins eru útistandandi skuldir áfengisverzlunarinnar hjá innlendum viðskiptamönnum um áramót að meðaltali 372 þús. kr. Nú voru skuldir - að meðtöldum gömlu leifunum - 95 þús. kr. um síðustu áramót. Af þeim er talið tapað um 50 þús. kr., syndir frá íhaldstímanum. Nýjar skuldir hafa engar safnazt hjá áfengisverzluninni á þessum tíma, nema kannske hjá einstöku héraðslækni nokkur hundruð krónur fyrir meðul, og það þó aðeins part úr ári. En yfirleitt hefir þess verið stranglega gætt, að lána ekki áfengi. Þá er rekstrarkostnaðurinn. Hann var á íhaldsárunum sex 9–11% af veltunni. Í fyrra var hann 8,25% og á síðasta ári 5,9%. Ég held að þessar tölur tali. Niðurstaðan af aðgerðum stjórnarinnar í áfengismálinu er þessi: Það hefir tekizt að stórminnka smyglun, en við það hefir lögleg sala aukizt. Tekjur ríkissjóðs af verzluninni hafa aukizt að sama skapi, þannig að á síðasta ári var verzlunarágóðinn yfir 1 millj. króna. Því hefir nú verið haldið fram, að það væri óhóflegt mannahald og eyðsla við að stýra verzluninni, en reyndin er þessi, að kostnaðurinn hefir minnkað um allt að helming frá því sem áður var. Ég ætla að benda hv.þdm. á það, að ég tek þetta dæmi um áfengisverzlunina af handahófi. Ég tek það aðeins til að sýna muninn á því, hvað er ráð og hvað óráð, hvað er stjórn og hvað er óstjórn, hvað er íhald og hvað er framsókn. Umskiptin í áfengismálunum eru umskipti í þjóðlífinu. Hv. þm. Borgf. vill ekki sjá, að með aukinni ráðdeild og aðhaldi græðir ríkissjóður á víneinkasölunni mörg hundruð þús. kr. fram yfir það, sem gerðist í tíð íhaldsins. En á hinn bóginn man sami hv.þm. vel eftir því, ef einhver fræðimaður fær nokkur hundruð króna styrk til að fara utan á alþjóðafundi. Jafnvel flokksbræður hv.þm., eins og dr. Guðm. Finnbogason og dr. Ólafur Dan Daníelsson, fá enga miskunn hjá þessari höfuðaurasál Alþingis. Ég ætla þá ennfremur að gleðja hv.þm. Borgf. og aðra samskonar sparnaðarmenn með því að játa það, að ég eyddi á þennan hátt í hitteðfyrra eitthvað 2 þús. kr. handa ungum lögfræðingi til þess að dvelja yfir sumarið í Þýzkalandi og víðar til þess að kynna sér stjórn lögreglumála. Síðan er hann orðinn lögreglustjóri hér í Reykjavík. Það embætti var tekið út úr öðru embætti þvert á móti vilja hv.þm. Borgf., enda þótt sparazt hafi tugir þúsunda með því. Nýlega hefir sannazt opinberlega, að aukatekjur, sem áður runnu í vasa hins fyrra lögreglustjóra af einni einustu skattheimtugrein, voru um 30 þús. kr. eitt árið. Nú renna þessar aukatekjur í ríkissjóð. Hv. þm. Borgf. mun auðvitað telja mig hafa eytt þessum utanfararstyrk landinu til skaða. En hvað gerist? Þessi maður, Hermann Jónasson, hefir komið alveg nýju skipulagi á lögregluna. á einu ári. Bæjarstjórnin, með íhalds-meirihluta, viðurkenndi Hermann Jónasson og hans stjórn og fjölgaði lögreglumönnum nálega um helming, og nú eigum við loks lögreglu, sem er valin og stjórnað og búið að eins og í menningarlandi. Varla hefir svo gerzt smáþjófnaður hér í bænum nú upp á síðkastið, að lögreglan hafi ekki komizt fyrir hann. En þegar Guðjónsmálið alkunna var á döfinni hjá hv.þm. Seyðf., var röggsemin býsna lítil. Í vetur, þegar hið ískyggilega morðmál kom fyrir, tók það ekki nema einn sólarhring að hafa upp á morðingjanum. Tökin voru nú orðin önnur. Hv. þm. Borgf. kallar það sparnað að láta embættismenn fá 40–100 þús. í árstekjur, eins og hér átti sér stað um bæjarfógeta og lögreglustjóra. Hann barðist fyrir að halda þessum embættum óbreyttum. En honum ógnar almennt talað útgjöld, ef þau nema 1–2 þús., við að koma skipulagi á stórfellda embættisumbót, sem sparar tugi þúsunda af landsfé og er til gagns fyrir tugi þúsunda af landsmönnum. Það eru einstöku aurasálir, sem hafa miklar mætur á þessum sparðatíning, eins og hv.þm. Borgf. En það verður aldrei gert neitt, sem gagn er að, með blindum smásálarskap. Hv. þm. Borgf. var ánægður með það, að Jón heitinn Magnússon samdi um eitt einasta embætti fyrir 40 þús. kr. á ári. En hann áfellist mjög, ef Páll Eggert kann að fá eitthvað yfir 12 þús. kr. En þótt einn bókari í Íslandsbanka hefði 15 þús. og næstu undirmenn 12 þús. kr., það er gott og blessað.

Var það tekið af ríkisfé?

Hvernig var það, þegar hv.þm. kom og bað ríkið að taka ábyrgð á öllu sukkinu, sem þessi stofnun var komin í? Mér sýnast góðar horfur á, að ríkið borgi eitthvað af þessu. Og þetta dæmi sýnir, ásamt þeim endurbótum, sem framsóknarmenn hafa gert á lögreglunni og áfengisverzluninni, muninn á hugsunarhætti í flokkunum og starfsaðferðum. Ég læt þessi tvö dæmi nægja til að sýna muninn á vinnubrögðum íhaldsmanna og framsóknarmanna. Það mætti taka mörg dæmi til að sýna hið sama, en ég læt þetta nægja að sinni. Og ávöxturinn er auðsær hjá báðum. Þá skal ég víkja aftur að hv. 1. þm. Reykv., og þá fyrst og fremst að flokksskoðun hans viðvíkjandi Þingvöllum. Ég tala þá ekki við hann sem þingmann, heldur sem flokksmann, því að hv.þm. er mér í raun og veru sammála viðvíkjandi Þingvöllum. Hann skrifaði allgóða grein fyrir fáeinum árum um að flytja Alþingi til Þingvalla, en síðan hefir hann unnið það til samkomulags við sinn flokk og sína kjósendur að vera á móti þessu. Vegna hátíðahaldanna hefir verið byggður laglegur steinbær með torfþaki á Þingvöllum, og Valhöll og konungshúsið flutt úr þinghelginni, þar sem þessir timburkofar voru til mestu lýta, á stað, þar sem lítið ber á þeim, og er þinghelgin þar með búin að fá sitt upprunalega útlit. Þetta er nú það, sem flokksbræður hans áfellast. Nú vil ég gefa glögga lýsingu á, hvað fyrir mér vakir, og fyrir hv. 1. þm. Reykv. að því leyti, sem hann myndar sér sjálfur skoðun um málið. Það er, að Þingvellir eigi að vera fagur staður og vel við haldið; sléttir og grösugir vellir, skógar báðu megin við hinar grænu grundir, fossinn óvirkjaður, smekklegur vegur heim að bænum, hús reisuleg og vel við haldið, og kirkjan endurbyggð. Skógurinn á, eins og í fornöld, að vaxa um allt Þingvallahraun. Þetta er hugsjón okkar, sem viljum vernda Þingvelli. Ég hygg, að hv.þm. Dal. sé skoðanabróðir minn um þetta yfirleitt, enda á hann sinn þátt í umbótum þessum, sem Mbl. hefir svo mjög hallmælt fyrir hönd flokks síns. Og við höfum gjarnan viljað nota tækifærið til að prýða staðinn einmitt fyrir þúsund ára hátíðina. Þessi skoðunarháttur hefir líka orðið ofan á í nefndinni. Það er þessi skoðunarháttur, sem þjóðin er með. En svo eru það einstaka leiðinlegar aurasálir, sem vilja vinna það til að hafa sauðbeit á tveim smábýlum í Þingvallahrauni, þó að það kosti að eyðileggja allan skóginn. Þeir vilja sýna okkar útlendu gestum þann, aumasta bæ á öllu Suðurlandi, óreglulegan sem mest má vera, með mörgum skúrum og lítið smekklegum viðbyggingum og flestu, sem óprýða má sveitabæ fátæklinga í regnhéruðum. En svona bæ vilja íhaldsmenn sýna 20 þús. gestum nú í vor á Þingvöllum. Þetta vilja þeir þjóðræknu menn ekki gera. Og við hv. 1. þm. Reykv. vil ég segja það, að hann á að þora að fylgja sannfæringu sinni um það, að Þingvellir eigi að verða virðulegur staður og fagur. Það er heldur alls ekki víst, að hann myndi tapa fylgi kjósenda við það. Mitt fylgi hefir einmitt aukizt við það, að ég þori að hætta á að fylgja góðum málefnum. Og ég hygg, að bæði hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. Reykv. myndu vaxa af því, ef þeir hættu að spyrja allra óþroskaðasta hluta kjósenda sinna um ráð í vandasömustu málum og fylgja hleypidómum slíkra ráðgjafa í blindni. Þá kem ég að embættaveitingum. Fyrst er það rektorsembættið, sem gefur mér tilefni til að minnast nokkru ítarlegar á Menntaskólann og mismunandi skoðanir um hann. En af því að margir hlusta nú á mitt mál, sem ekki heyrðu ræðu hv.þm., ætla ég að gera nokkra grein fyrir helztu atriðum, sem hann byggði á. Hv. þm. sagði, að það hefði verið höfuðsynd að setja sem rektor í Menntaskólanum ungan náttúrufræðing, sem ekki hafði verið nema nokkur ár kennari við Akureyrarskólann. Hann sagði, að langtum framar Pálma Hannessyni hefði átt að velja einhvern af hinum fimm gömlu kennurum, sem sóttu. Ef ráðherrann tók ekki þann elzta, þá gat hann tekið einhvern; hann gat látið draga á milli þeirra eða varpað hlutkesti! Yfirleitt gert allt, sem tryggði það, að ekki kæmi að skólanum tiltölulega ungur og hraustur maður, sem hefði menntazt í þróunarvísindum náttúrufræðinnar. En aðalskoðun hv.þm. er sú, sem kom fram í umræðum um skipstjórastöður á varðskipum og læknaveitingar, að yfirleitt eigi aldurinn að ráða embættisveitingum. Sá elzti er beztur. Sá yngsti lakastur. Annars voru skoðanir um þetta á reiki í hans flokki, sem sést á því, að annan daginn mælti „Morgunblaðið“ í nafni flokksins með Þorleifi Bjarnasyni sem elzta manni skólans, en hinn daginn með Jóni Ófeigssyni, sem þeim helzta, en alls ekki þeim elzta. Þarna sást glöggt baráttan milli holdsins og andans; og ekkert samræmi varð í skoðunum blaðsins. Aðeins fá einhvern, sem skólinn var sjálfur búinn að móta, svo að ekki þyrfti að óttast verulegar umbætur á skólalífinu. Þessi skoðun, sem hv. 1. þm. Reykv. heldur fram, er skoðun allra kyrrstæðra og þröngsýnna manna. Það er skoðun allra, sem álíta, að embætti séu til vegna embættismanna, sem gegna þeim. En gagnstætt þessu er sá skoðunarháttur, sem allir sómasamlegir menn fylgja, að opinberu störfin séu til fyrir þjóðfélagið, og að í hverju starfi eigi á hverjum tíma að vera sá bezti maður, sem er fáanlegur. Þarna er heil gjá á milli. Og þessi breiða og djúpa gjá er meira og meira að skilja framsóknarstefnuna og íhaldsstefnuna. Og sá maður, sem er búinn að komast að fastri niðurstöðu, á auðvelt með að leysa hvert einstakt embættisveitingamál. Mitt val er algerlega byggt á þessu, að það eigi að leita uppi hæfasta manninn á hverjum tíma.

Var það gert í Keflavík?

. Hver af umsækjendum var betri en sá, sem starfið hlaut? Við skulum taka til dæmis, að ég hefði t. d. veitt lögreglustjóraembættið í Reykjavík elzta sýslumanni landsins. Mundi bæjarstjórn þá hafa fjölgað lögreglunni um helming? Mundi þá vera nýr svipur yfir lögreglunni? Ég segi nei. En hinir skynsamari íhaldsmenn, eins og Knútur Zimsen, fundu, að nú var þess vert að bæta kjör lögreglunnar, af því að ungur, röskur og vel hæfur maður stýrði henni. Eitt sinn var annar af aðalritstjórum Mbl. einskonar lögreglustjóri hér. En hann komst lifandi á flótta heim úr fyrstu orustunni, sem hann háði, og varð það Mbl. til góðs með andríkið og ritsnilldina. Við skulum taka dæmi úr sögunni úr hinum stóru löndum. Frakkar völdu hershöfðingja sína nálega alla 18. öldina, fram að byltingunni miklu, úr aðalsstéttinni og eftir reglu hv.þm. Reykv. Hver varð árangurinn? Sífelldar hrakfarir, stríð eftir stríð, og aldrei meiri en í sjö ára stríðinu, þar sem við var að eiga Friðrik II. Prússakonung, sem hélt í heiðri þeirri reglu að velja menn til trúnaðarstarfa eingöngu eftir hæfileikum, en hvorki eftir ætterni, aldri eða vináttu. Frakkar völdu gömlu mennina eða stundum vini konungsvinanna í París. En allt gekk út á þetta, að láta embættishagsmunina ráða, eins og íhaldið vill vera láta um okkar litla þjóðfélag. Ósigrar Frakka héldu áfram meðan þeir fylgdu hinni gullvægu reglu hv. 1. þm. Reykv., enda voru þeir alltaf að tapa þangað til stjórnarbyltingin reið yfir og hið gamla fyrirkomulag var þurrkað burt, þannig að aldrei hefir í veraldarsögunni verið vendilegar brotin stefna um embættaveitingar í hernum, og raunar alstaðar. Synir rakara og skósmiða urðu hershöfðingjar og stýrðu hersveitum þeim, sem á síðustu tíu árum 18. aldar fluttu sigri hrósandi frelsisboðskap hins nýja tíma yfir flest lönd á meginlandi álfunnar. Með þessari meginreglu flutti sigurgyðjan sig til Frakka, og leyndardómurinn í sögu þessarar þjóðar þá um stund er sá, að þá voru beztu hæfileikar gáfaðrar þjóðar leystir úr læðingi. Þá var ekki spurt um embættisaldur, heldur um hugkvæmd, þrek og karlmannshjarta. Ég tek þessi stóru, þekktu dæmi úr sögu stórþjóðanna af því, að staðreyndirnar eru þar svo kunnar og viðurkenndar og um þær verður ekki lengur deilt. En um leið sést, hve veik stefna hv.þm. er, því að þau lögmál, sem ráða lífi og örlögum manna í stóru löndunum, eru í sama gildi meðal hinna fámennustu og minnstu þjóða eins og okkar íslendinga. Nú vík ég aftur að setningu rektorsembættisins. Þetta er eiginlega gamalt deilumál, líka hér í okkar litla og afskekkta landi, hvort fremur beri að velja elzta manninn eða yngsta og þróttmesta manninn. Þegar Sveinbjörn Egilsson var við Bessastaðaskóla, vildi hann fá Jón Sigurðsson að skólanum sem rektor, en Jón var þá kornungur maður. Eftir að Sveinbjörn lét af skólastjórn, var maður sóttur til Danmerkur til að fá nýtt blóð og þrek í skólastjórnina. Björn Ólsen var sannarlega ekki elzti kennarinn. Og þegar Ólsen fór frá, vildi Hannes Hafstein reyna að fá mann að til að bæta skólann, og valdi til þess Jóhannes Sigfússon frá Flensborg og gerði hann þegar í stað að yfirkennara og ætlaði á þann hátt að búa hann undir skólameistarastarfið. Úr því varð að vísu ekki, því að Hannesi hafði yfirsézt um valið og stjórnarhæfileika vantaði. Steingrímur Thorsteinsson var þá orðinn fjörlítið gamalmenni. Hann var elztur við skólann og Hannes Hafstein fylgdi reglu hv. 1. þm. Reykv. og gerði hann að skólameistara. Sömu reglu var fylgt við lát hans, er Geir Zoëga tók við. Báðir voru menn þessir miklir sómamenn og höfðu unnið mörgu þjóðnýt verk á yngri árum. En báðir voru þeir sökum aldurs og þreytu mjög lítt færir til að stjórna stórum skóla, með erfiða sambúðarsögu að baki. Þegar Steingrímur Thorsteinsson lét af embætti, var dr. Guðm. Finnbogason á léttasta skeiði og hafði farnazt vel erlendis. Vildi hann mjög gjarnan verða rektor, þótt aldrei hefði hann stundað kennslu sjálfur. Voru og ýmsir merkir menn allfúsir, að honum yrði þá veitt embættið. Það má kallast kýmni örlaganna, að nú í haust stýrði dr. Guðm. Finnbogason mótmælafundi nokkurra embættismanna, sem haldinn var í lestrarsal Landsbókasafnsins, þar sem fundurinn lýsti vanþóknun sinni á setningu Pálma Hannessonar, af því að hann væri ekki elzti starfsmaður við skólann. Sannaðist hér á þessum mæta heimspekingi, að enginn veit sína æfina fyrr en öll er. En um það leyti, sem hugir margra manna, er vildu Menntaskólanum vel, beindust að dr. Guðm. Finnbogasyni sem líklegu rektorsefni við brottför Steingríms skálds, var í Nýju Kirkjublaði, sem Þórhallur biskup gaf út, ritað um þetta vandasama mál. Þá var einnig spurt: Hvort á að velja til skólaforstöðu elzta manninn eða bezta manninn. Auk Þórhalls biskups lagði einn af róttækustu afturhaldsmönnum landsins, prófessor Guðm. Hannesson, töluvert til málsins, og með því að hann er nú í elli sinni einhver blindasti Morgunblaðsmaður í landinu, þykir við eiga að láta samherja hans fá nokkra skeinu af vopnum hans. Er það því fremur viðeigandi, þar sem hann í þessu máli átti því fremur sjaldgæfa láni að fagna, að hafa í einu góðan málstað og sækja hann með drengskap og mannlund. Í Nýju Kirkjublaði 1913 gefur prófessor þessi lýsingu á Menntaskólanum á þeim árum, sem hann stundaði þar nám, milli 1880–90. Grein þessi birtist í Nýju Kirkjublaði 1913 (bls. 266–67) á þessa leið, og skal ég með leyfi hæstv. forseta lesa kafla úr henni : „Ég þekki bezt til skólans á skólaárum mínum. Ég minnist þeirra enn með gremju og skelfingu, og það eftir svo mörg ár. Stjórn skólans var fráleit, enda mátti heita, að skólastjóri gengi í barndómi. Stiftsyfirvöldunum (M. Stephensen) átti ég það eingöngu að þakka, að ég varð ekki að flæmast úr skólanum; þau létu mig njóta réttar míns, sem skólastjóri meinaði mér. Þessu líkt var flest annað. Kennarar voru sumir góðir t. d. Björn Ólsen, en ærið misjafnir. Flest, sem ég lærði, lærði ég sjálfur af bókum, þrátt fyrir alla kennara. Sumir kennarar reyndust mér einskonar illir andar, sem sátu á svikráðum við pilta, reyndu að njósna, ef einhverjar yfirsjónir væri að finna, sem varðaði „nótu“. Og stundum tókst þetta svo, að piltar voru „nóteraðir“ alvarlega fyrir tóm ósannindi kennarans, og jafnvel ekkert tillit tekið til þess, þó pilturinn gæti fært óyggjandi vitni og sannanir fyrir sínum málstað. Það mátti og svo heita, að fullur fjandskapur væri yfirleitt milli pilta og kennara. Allt þetta ástand hafði siðspillandi áhrif á pilta og eflaust líka á kennarana sjálfa. Vekjandi áhrif frá kennurum, sem styrkt gætu vilja og siðferðisþrek, vakið fagrar hugsjónir og gert pilta að betri og meiri mönnum, varð ég aldrei var við, það ég get talið, en oft hið gagnstæða. Áhrif skólans í heild sinni voru ill og gerðu piltana að verri mönnum. Ég kom í skólann sem einfaldur, og að ég held, óspilltur sveitadrengur. Ég kom úr honum hálflamaður vesalingur, „kalinn á hjarta þaðan slapp ég“. Prófessorinn bendir á tvenn úrræði; þau, að skólinn fái keppinaut og ungan skólameistara. Skólinn hefir fengið hvorttveggja fyrir forgöngu framsóknarmanna, en þrátt fyrir mótgang íhaldsins, sem umræddur háskólakennari fylgir nú fast að málum. Sem sagt, 1913 var mikið deilt um það, hvort betra væri að fá gamalmenni eða ungan rektor að skólanum. Guðm. Hannesson og Þórhallur biskup Bjarnarson héldu því fram í Nýju kirkjublaði, að ungur maður ætti að koma að skólanum. Og prófessorinn, sem skrifaði grein þessa, segir um Þórhall biskup út af því máli: „Ég dáist að dirfsku yðar og góðum vilja“. - Þeir gera sér vonir um, að ungur, hraustur og velviljaður skólastjóri gæti bætt andann í skólanum. Árið 1905 hafði Þórhalli Bjarnarsyni verið boðið rektorsembættið við Menntaskólann, en hann neitaði því, kvaðst vera of gamall. Þetta er ekki skemmtileg lýsing á heimilisbrag í skóla. En það er af meiru að taka; og ég býst við, að hv. 1. þm. Reykv. kannist m. a. við lýsingar þeirra Einars H. Kvarans og Gests Pálssonar á skólalífinu, frá námsárum þeirra. Þær eru mjög svipaðar lýsingu Guðm. Hannessonar. Hv. þm. hafa tekið eftir því, að prófessorinn segist hafa komið sem óspilltur og ráðvandur sveitapiltur í skólann, en farið þaðan sem hálflamaður vesalingur, fullur af gremjulegum endurminningum um dvöl sína þar og sársauka yfir því ofurmagni heimsku og ranglætis, er hann hafði þar orðið að reyna. Ég ætla nú að leyfa mér að lesa hér upp úr vitnisburðabók skólans, sem hefir að geyma margar merkilegar sögulegar heimildir frá fyrri og síðari tímum um skólalífið og sambúð kennara og nemenda. Ég ætla að grípa fyrst niður á vitnisburði kennara um þann pilt, sem nú er einn af færustu og þekktustu skólamönnum á landinu, Sigurð Guðmundsson skólameistara á Akureyri. Það lá nærri, að hann væri rekinn úr skóla og yrði að hætta námi fyrir ofbeldi og rangsleitni kennaranna. Í kennarafundarbók Latínuskólans árið 1900 stendur þetta um Sigurð Guðmundsson (með leyfi hæstv. forseta): „Ennfremur lagði rektor fram bréf frá dócent Eiríki Briem, dags. 1. þ. m., þar sem hann sækir um inntöku í skólann fyrir Sigurð Guðmundsson frá Mjóadal. Rektor hafði á kennarafundinum 28. f. m. lýst því yfir, að hann fyrir sitt leyti gæti ekki verið því meðmæltur, að piltur þessi yrði tekinn í skólann, bæði af því, að það væri sannfæring sín, að piltur þessi hefði staðið framarlega í óspektum þeim, sem framdar voru skólaárið 1898 –99 í bekk piltsins, . . . . og skaut rektor þessu áliti sínu til kennarafundarins, og var hann því samþykkur. Samkvæmt þessu hafði rektor lýst því yfir við piltinn, þegar hann fór þess á leit við hann, að hann yrði tekinn í 5. bekk, að hvorki rektor sjálfur né kennararnir mundu því meðmæltir, að hann yrði tekinn í skólann. Kennarafundurinn var enn sem fyrr í einu hljóði á því, að það væri óhollt fyrir skólann að veita þessum pilti inntöku, og leggur til, að það verði ekki gert“. Gefum nú gaum að ástandinu í skólanum, þegar rektor og allir kennararnir gera þá fundarályktun, að sá maður, sem nú er einn af færustu og beztu skólamönnum á landinu; skuli ekki fá að ganga í gegnum skólann, af því að það sé „óhollt“ fyrir skólalífið, að hann sé þar einn vetur til að ljúka námi. Það átti að skera sundur lífsþráð þessa manns, vegna þess að kennararnir höfðu ekki vit á að fara með greindan og tilfinninganæman nemanda. Hvað sýnist hv.þdm. um óskeikulleik þessara gömlu kennara skólans? Hv. 1. þm. Reykv. talaði um skrópvottorðin, sem svo mikil spilling hefir af hlotizt, og byrjað var á að gefa í skólanum 1903. Ef til vill sýnir fátt betur vanmátt kennara og þáverandi yfirvalda til að ráða bót á göllum skólans. Eftir sprengingarnar finna þeir upp skrópvottorðin til að lækna öll mein. Kennarafundarályktun um þetta hljóðar svo: [Í útdrætti gerðabókarinnar, sem vantaði í handrit þingskrifarans, er kveðið á um það, að hver nemandi, sem eigi mætir í kennslustund, skuli leggja fram sjúkleikavottorð frá húsráðanda, þar sem nemandinn á heima, en að öðrum kosti sæta vitum fyrir fjarvistina]. Athugum nú, hvað í vottorðinu stendur; pilturinn á sjálfur, eða húsráðandi hans, að semja vottorðið um, að pilturinn sé veikur og senda það, ekki til kennara eða rektors skólans, heldur til umsjónarmannsins. Skólastjórinn er ekkert að hugsa um það eða vita, hvernig sjúkum piltum líður, aðeins ef einhver vottorð eru send í skólann. Og skrópvottorðin verkuðu þannig, að sífellt var beitt fölsun gagnvart skólanum. Allmargir piltar segjast hafa falsað nafn húsbónda síns eða húsmóður, öðruhvoru, undir þessi vottorð; stundum voru þau búin til á „lager“ úti í bæ og sótt þangað. Ekki verður séð annað en þetta fyrirkomulag hafi verið beinlínis skóli í skjalafalsi. Allir vissu, að misbrúkun átti sér stað, og að lokum var svo komið, að jafnvel dugandi kennarar við skólann voru orðnir svo kærulausir út af þessari spillingu, að þeir sögðust aldrei heimta, að vottorðin kæmu, ef pilturinn kæmi ekki. Hvort vottorðin voru sönn eða fölsuð, kom þeim ekki við. Gamalt máltæki segir: „Á mjóum þvengjum læra hundarnir að stela“. Ef til vill á einn eða fleiri af gömlum nemendum þessa skóla, sem nú hafa fengið sorglega frægð um öll Norðurlönd fyrir fölsun, æfilangt ólán sitt og varanlega svívirðingu að þakka siðleysi því, sem innleitt var með skrópvottorðum Menntaskólans. En núverandi rektor hefir afnumið vottorðin, hlutast til um eftirlitið sjálfur, lítur eftir nemendum, sendir stundum lækni heim til þeirra, ef þeir hafa verið veikir eða sagzt vera veikir. Fyrir þetta hefir hann verið skammaður í Morgunblaðinu. Þá er ég kominn að því, hvernig Þorgrímur Kristjánsson var flæmdur úr skólanum 1903. Það er fróðlegt fyrir þá, sem alltaf heyra talað um þá gömlu og góðu tíma í sögu skólans, að vita hvernig sú athöfn fór fram, og skal ég því lesa kafla um það úr kennarabók skólans, með leyfi hæstv. forseta: „Rektor skýrir frá því, að Þorgrímur Kristjánsson hefði nú síðustu dagana sýnt sér ýmsa ósvífni. Þegar rektor áminnti hann nýlega og minnti hann á, að hann hefði í fyrra fengið aðvörun um, „að honum mundi tafarlaust vísað burt úr skólanum, undir eins og hann aftur gæfi rektor eða kennurum tilefni til umkvörtunar“ (bréf dags. 17. nóv. 1902), þá svaraði hann með þjósti: „Já, rekið þér mig bara“, og bætti við hótun um, að þá myndu fleiri fara úr skólanum. Rektor hafði um nokkurn tíma haft hann grunaðan um, að hann væri valdur að eldspýtnadreifingum í skólanum, og í dag, rétt áður en tímar byrjuðu, þóttist rektor fá staðfestan þennan grun sinn, er hann sá Þorgrím inni í bænasalnum ásamt nokkrum öðrum piltum, er engin ástæða þótti til að gruna, og tók eftir að eldspýtum hafði verið dreift á gólfið. Rektor skipaði þá Þorgrími að koma með sér niður á kennarastofu til viðtals, og kom hann tregðulítið fram að tröppunum, en neitaði þá að fara lengra, svo að rektor varð að taka hann og ýta honum með hægð niður stigann og að kennarastofudyrunum, en þar sá rektor, að hann tók upp úr vasa sínum eldspýtnastokk og kastaði honum á gólfið. Rektor spurði, hví hann kastaði stokknum, en hann kvaðst ekki hafa gert það. Síðan tók rektor hann inn á kennarastofu og rannsakaði í viðurvist Pálma Pálssonar vasa hans, hvort þar fyndust eldspýtur, en þær fundust ekki. Þá var hringt til bæna, og af því að rektor var hræddur um, að hann hefði ef til vill haft piltinn fyrir rangri sök, afsakaði hann það með fáum orðum, ef svo kynni að hafa verið, eftir bænir. En þegar rektor eftir það fór að rannsaka eldspýtnastokkinn, sem Þorgr. hafði kastað á gólfið, sást, að hann var að vísu tómur, en myndi hafa innihaldið eldspýtur af sömu tegund og þær, er piltar höfðu notað til eldspýtnadreifinga. Talaði rektor um þetta allt athæfi Þorgríms við föður hans og skýrði honum líka frá því, sem komið hafði fyrir fyrr í vetur, að Þorgrímur hafði í kennslustund Knud Zimsens haft flösku í vasa, og reyndist whisky-lykt af því, sem í flöskunni var. Réð rektor föðurnum til að segja piltinn úr skóla. Nokkru eftir þetta, e. kl. 3, kom Þorgrímur upp í skóla og var mjög ósvífinn við rektor, sagði á þá leið, að rektor myndi ekki geta stjórnað skólanum með „þesskonar óforskömmugheitum, sem hann hefði beitt við sig“, og þegar rektor sagðist hafa séð með eigin augum, að hann hefði kastað eldspýtnastokknum á gólfið, sagði hann með þjósti: „Það er ósatt“. Rektor leggur enga áherzlu á eldspýtnamálið, þó að það sé að vísu grunsamt, að pilturinn ber þar á móti sannleikanum, heldur á hitt, að hann hefir sýnt rektor ósvífni. Allir kennararnir voru á því, að Þorgrímur Kristjánsson hefði unnið til burtrekstrar úr skólanum . . . .“ Við skulum nú athuga nokkru nánar þetta fyrirmyndarástand í Menntaskólanum, sem hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að hefði ríkt þar þangað til Pálmi Hannesson varð rektor; og kennararnir voru með nefin niðri í öllum athöfnum pilta. Eldspýtnadreifingin var talinn stór glæpur; piltar brutu hausana af eldspýtunum og dreifðu þeim um ganginn og gólf í kennslustofum og létu braka og bresta í þeim undir fótum kennaranna og þeirra, sem gengu um gólfið. Kennararnir urðu reiðir út af þessu og espir við pilta. Eldspýtunum var líka dreift uppi á bænasal, og þar var inni fjöldi pilta, sem ekkert voru grunaðir, af því að þeir höfðu minna strítt kennurunum. En Þorgrímur Kristjánsson var grunaður, og farið með hann upp á sal og leiddur með valdi niður stigann og leitað í vösum hans eins og glæpamanns af rektor og yfirkennara inni á kennarastofu. En þar fannst ekki annað en tómur eldspýtnastokkur; og það ber vott um glöggskyggni og manndóm yfirstjórnar skólans að hefja svo hrottalega árás á einn nemanda, og biðja hann svo á eftir fyrirgefningar, en reka hann þó að lokum. Afleiðing af þessari hörmulegu stjórn skólans verður vitanlega sú, að piltar gera gys að kennurunum. Allur skólinn er kominn í uppnám, af því að rektor og kennararnir kunna ekki að stjórna ungum mönnum, vantar til þess alla hærri eiginleika. - En þetta ástand dáir hv. 1. þm. Reykv. og flokkur hans. Á fáum hvílir þó þyngri ábyrgð en honum fyrir þessa sögufölsun, því að hann var sjónarvottur að mestu óeirðunum og óstjórn skólans. Til þess að sannfæra hv. 1. þm. Reykv. um það, að ástandið hafi sízt verið betra í skólanum þá en nú, þegar hann var að geta um það, að piltur úr skólanum hafi nú í vetur verið að hjálpa sveitamanni við erindarekstur hér í bænum, og skrópað til þess, þá ætla ég að lesa hér upp tvö vottorð úr bókum skólans, sem snertir tvo núverandi hv.þm. þessarar deildar, og er annar þeirra íhaldsmaður en hinn jafnaðarmaður. Þessi vottorð lýsa því vel, hvernig þeir hv.þm. syndguðu á sínum yngri árum, sérstaklega íhaldsmaðurinn. Þetta gerðist á því herrans ári 1906. Og er vottorðið í kærubók hins almenna Menntaskóla á þessa leið: „Ég leyfi mér hérmeð að tilkynna yður, herra rektor, að ég í dag hefi áminnt skólapilt Ólaf Tryggvason Jensen“ (nú nefnir hann sig Ólaf Thors) „fyrir hávaða í bekknum í kennslustundum mínum; hefi ég þráfaldlega talað um það við hann, að hann truflaði ekki kennsluna með hávaða og samtali, en það virðist ekki hafa dugað; auk þess hefir hann oft nokkuð sýnt mér ókurteisi á ýmsan hátt og óhlýðni, þrjózkast við að fara út í 10 mínútunum, stolizt inn í bekkina og upp á loft, þótt ég hafi bannað honum það, o. fl. þessháttar. Reykjavík 8. des. 1906“. Undirskrift kennara. Þetta er vitnisburður um íhaldsmanninn og hans framferði. En tilvonandi socialisti fékk líka sína vinarkveðju frá sama kennaranum: „15. apríl. Þeir Héðinn Valdimarsson og Ól. Jensen“ (nú Thors) „komu ekki í næsta tíma eftir morgunverð; Héðinn bar fyrir sig, að hann hefði snögglega verið kallaður til viðtals við Norðurland upp á símastöð, og það hefði dregizt lengur en hann hafði búizt við. Ól. hafði enga ástæðu fyrir sig að bera. Þeir Kjartan Jensen og Einar Hjörleifsson hurfu úr skólanum á sama tíma og komu alls ekki í skólann þann dag. Daginn eftir báru þeir það fyrir sig, að Kjartan hefði fengið blóðnasir og hefði Einar orðið að fylgja honum heim. Þeir voru allir áminntir af kennara“. Ég vonast eftir, að þetta geti haft þau áhrif á hv. 1. þm. Reykv., að hann sannfærist um, að þó að veröldin sé ekki góð nú, þá hefir hún ekki verið betri áður, úr því að þessir úrvalsdánumenn fengu ekki betri vitnisburð í skólanum, og má segja, að lýsingin á lundarfari hv. 2. þm. G.-K. sé mjög í samræmi við það, sem síður hefir reynzt. Og þegar þessu er bætt við þann ribbaldablæ, sem var á skólanum um 1880, 1890, 1900, 1903 og 1916, eins og ég hefi áður lýst, þá gæti ég hugsað, að hv.þm. sýndist, að skólinn ætti ekki alveg flekklausa fortíð. Eitt dæmi get ég enn nefnt frá síðastliðnu vori, til þess að sýna, að umhyggja kennaranna fyrir piltum er ekki nægilega góð eða mikil og að sá blær, sem prófin gefa skólanum, er óheppilegur, og prófkröfurnar óréttlátar gagnvart nemendum. Þetta síðasta dæmi er gott sýnishorn þess, hversu skólinn hefir fram á síðustu ár verið viðskila við þróunina í þjóðfélaginu, og alltaf á eftir þeim kröfum, sem sérhver skóli verður að gera til sín og kennaranna, að skólinn og kennarar gangi nemendum að svo miklu leyti sem unnt er í stað heimilis og vandamanna. Það sýnir, að skólastjórnin hefir í raun og veru lítið breytzt til hins betra, þó að minna beri á uppreistum og sprengingum. - Þetta dæmi, sem ég ætla að skýra frá, á sér nokkra forsögu. Fyrir nokkrum árum var ég á ferð austur í Skaftafellssýslu til að herja á Íhaldið eins og endranær. Þá vildi það til, að ég var samferða drenghnokka dálítinn spól úr Skaftafellssýslu, sem mér leizt vel á. Faðir hans var smábóndi fyrir austan Mýrdalssand. Hann hafði misst konu sína fyrir nokkrum árum frá tveimur stálpuðum drengjum. Annar þeirra var sérstaklega námfús, og til þess að koma honum til menntunar, seldi faðirinn jörð sína og flutti til Reykjavíkur til þess að eiga auðveldara með að koma drengnum gegnum Menntaskólann. Pilturinn tók próf inn í fyrsta bekk og reyndist mjög vel í gagnfræðadeildinni, að gáfum og hegðun, var alltaf með þeim efstu í sínum bekk. Síðastliðið vor lauk hann gagnfræðaprófi við skólann, en varð afturreka úr menntadeild, hlaut ekki nógu háa einkunn til þess að fá inngöngu í menntadeildina (4. bekk). Þetta voru afskapleg vonbrigði fyrir piltinn. Stærðfræðin varð honum að fótakefli, og hafði hann þó alls ekki ætlað í stærðfræðideildina, heldur máladeild skólans; þetta var því síðasta glíma hans við stærðfræðina. Pilturinn virðist vera ágætum námshæfileikum gæddur og hlaut beztu einkunn í öllum greinum nema stærðfræði, en þar hlaut hann nálega lægstu einkunn. - Prófeinkunn Sigurbjarnar Einarssonar vorið 1929, er hann féll frá að komast inn í lærdómsdeild, var sem hér segir: Ísl. munnleg 7,2 7,0 7,1 Ísl. skrifleg 7,1 7,1 7,1 Danska munnleg 7,1 7,1 7,2 Danska skrifleg 5,0 5,2 6,1 Enska 7,0 7,0 7,0 Saga 7,1 7,1 7,1 Landafræði 7,2 7,1 7,1 Náttúrufræði 5,2 6,1 6,1 Eðlisfræði 6,1 5,2 5,2 Stærðfræði 3,0 ÷17,2 ÷12,1 Teiknun 5,2 5,0 5,0 Ritleikni 7,0 7,0 6,2 Eins og þessar einkunnir sýna, þá mundi þessi piltur hafa verið með þeim efstu við hvert venjulegt próf. Hann fær yfir 7 í aðaleinkunn í mörgum greinum, og hvergi undir 5 í nokkurri grein nema stærðfræði. En sú eina grein dregur frá honum 12, eða jafnmikið og hann fékk í tveimur námsgreinum þar sem hann hafði staðið sig mjög vel. Niðurstaðan verður því sú, að þessum unga manni er kastað út úr skólanum, þrátt fyrir miklar námsgáfur, mikla reglusemi, mikla ástundun og mikla löngun hans og föður hans til að geta haldið því námi áfram, sem hann og vandamenn hans höfðu stefnt að fyrir hans hönd með svo mikilli fórnfýsi. Ég ætla að segja það til lofs einum af yngri málakennurunum við Menntaskólann, að hann kom því til leiðar, að pilti þessum var bjargað út úr hinni heimskulegu og ranglátu prófvél Menntaskólans. En munur er á kynslóðunum, að þar sem þeir af kennurum skólans, sem Mbl. taldi sjálfsagða til skólaforustunnar, munu lítt hafa fundið til af örlögum þessa fátæka pilts, þá var ýmsum af hinum yngri kennurum raun að því, vegna skólans, að Sigurbjörn var felldur. Niðurstaðan varð sú, að með aðstoð eins af kennurum skólans, tókst að hafa upp á piltinum. Höfðu þeir feðgar þá hrökklast burt úr bænum, austur í sveitir, sennilega gefið upp með öllu það áframhald á námi, sem verið hafði áhugamál þeirra í mörg ár. Piltinum var gefin von um, að hann myndi fá að taka upp aftur prófið í stærðfræði. Það varð. Hann hlaut betri stærðfræðieinkunn en síðastl. vor; komst inn í skólann og er þar nú í heimavist. Lífið brosir nú aftur við honum. Af tilviljun var lífsþráður hans ekki skorinn sundur í hinni sálarlausu prófvél skólans. - Þegar ég hafði unnið nokkra daga í stjórnarráðinu haustið 1927, heimsótti ég fyrrverandi rektor skólans, Geir Zoëga. Hann var alveg hissa á komu minni og sagði, að enginn ráðherra hefði áður heimsótt skólann. Ég hafði aldrei komið þangað fyrr og var því á engan hátt samdauna vanhirðunni á skólanum, og hafði enga tilhneigingu til að láta hana liggja í láginni eða afskiptalausa, eins og því miður virðist loða við flesta af þeim, sem þar hafa stundað nám. Ég gerði samanburð á Menntaskólanum og samskonar skólum hjá nágrannaþjóðunum, og hefi sniðið umbætur á skólanum í samræmi við það. Aftur munu allir fyrirrennarar mínir, kennslumálaráðherrarnir íslenzku, hafa vanrækt skólann af tveim ástæðum. Þeir hafa vanizt ólaginu, sem var þar í námstíð þeirra, og þeir hafa aldrei reynt að kynna sér erlendar fyrirmyndir í þessu efni og þar af leiðandi ekkert haft til samanburðar. Þessi skýring ein getur að nokkru leyti afsakað hið gegndarlausa hirðuleysi undangenginna landsstjórna um allt, er snertir hag skólans, ekki sízt mannbætandi uppeldisáhrif. Ég hefi nú nefnt ýms dæmi um hina miklu niðurlægingu Menntaskólans. Skólinn hefir að vísu haft á að skipa kennurum, sem hafa verið viðunanlega til þess fallnir að troða ýmiskonar fróðleik í piltana og útskrifað stúdenta, sem reynzt hafa hlutgengir samhliða stúdentum frá öðrum skólum með betri aðbúnað. En Menntaskólann hefir alltaf skort það, sem hverjum skóla er nauðsynlegast að hafa, en það er góð sambúð á milli nemenda og kennara, og frjósamt samstarf beggja aðilja til að gera skólann að hressandi og styrkjandi heimili fyrir æskumenn. Allt of marga af nemendum skólans hefir kalið þar á hjarta, eins og íhaldsprófessorinn nafntogaði segir um æskuáhrifin þar, þegar hann var í skólanum. Hv. 1. þm. Reykv. veit það mætavel, að ég hefi barizt við að útvega peninga til þess að bæta skólann og ég hefi látið gera á honum hið innra og ytra margskonar umbætur, sem nauðsynlegar voru, þótt íhaldsstjórnin hefði trassað það meðan hún sat við völd. Ég byrjaði á því að játa dæla nýju lofti inn í skólann, og var það strax til stórmikilla bóta frá því, sem áður var, en íhaldinu var meinilla við að fá óloftið út úr skólanum. Svo voru kvistirnir teknir af húsinu, sem áður höfðu verið látnir óhreyfðir, þótt þeir væru skólanum til stórra lýta, og húsin sjálf máluð eins, en það hafði ekki verið gert þá um langa hríð. Dúkur hefir verið lagður á hólf í flestum kennslustofunum, veggir víðast fóðraðir og málaðir, tekið sérstakt herbergi fyrir vosklæði nemenda, í stað þess að þau voru áður hengd upp í yfirfylltum kennslustofum. Náttúrugripasafninu hefir verið komið fyrir í nýviðgerðum sal, sem nú er um leið kennslustofa. Skuggamynda- og kvikmyndavélar hafa verið keyptar til skólans, en í tíð íhaldsins, einmitt þegar tekjur ríkissjóðs urðu 16 milljónir, neitaði formaður Íhaldsflokksins að láta nokkur hundruð krónur til kaupa á kvikmyndavél handa skólanum. Fé var ekki til, sagði hann. Ég get sagt hv. 1. þm. Reykv. það, að ég kem stundum í skólann og fylgist með hverju, er fram fer um meðferð hússins. Mér var sagt af gömlum nemendum, að það þýddi ekkert að láta gera við stofurnar, því að piltar myndu strax eyðileggja það aftur. Ég lét sami sem áður gera við stofurnar, og einn bekkinn lét ég þilja með fáguðum krossviði. En í skólanum eru enn til 2–3 stofur, sem eru eins óvistlegar og frekast er unnt. Hvað kemur svo á daginn? Sú stofan, sem þiljuð er með krossviðinum, lítur prýðilega út og er með öllu óskemmd og umgengnin með mestu sæmd og prýði af nemendum. En sama verður ills eigi sagt um umgengni pilta í gömlu stofunum, sem enn eru eins og íhaldið skildi við þær. Mín skoðun er sú um skóla yfirleitt, að því vandaðri sem allur útbúnaður er, því betur ganga nemendur um og því vænna þykir þeim um skólann og því betra hafa þeir af að dvelja þar. Aðalmálgagn Íhaldsins hefir dylgjað um, að ég hafi stolið 30 þús. kr. í peningum frá hátíðarnefnd, vegghellum frá landsspítalanum og sementi frá manni þeim, sem byggði Arnarhvál, til að styðja með þessu þýfi héraðsskólabyggingu Sunnlendinga. Þetta hefði að vísu verið fremur óeigingjarn þjófnaður, þar sem verið var að vinna fyrir almanna heill, en ekki að stinga fé almennings í einstaklingsvasa. Það versta fyrir íhaldið við þessi þjófnaðarmál var samt það, að dylgjurnar voru staðlausir stafir og vísvitandi ósannindi frá hálfu þeirra, sem dreifðu þeim út. En nú skal ég játa annað, sem gæti kallazt bráðabirgðahnupl til hagsbóta fyrir Menntaskólann. Þegar ráðsmannaskiptin urðu á Kleppi, voru þar tveir bílar til, sem notaðir voru til flutninga, en ég tók annan þeirra og fékk Menntaskólanum hann til afnota. Þetta hneykslar auðvitað hv.þm. Borgf., en ég get huggað hann með því, að hann skal fá að heyra meira af slíku allt hvað líður. Svo keypti ég tvo báta handa skólanum og hefi von um, að borgarstjórinn leyfi mér uppsátur suður í Fossvogi. Á þessum bíl eiga piltarnir svo að fara suður í Fossvog og æfa þar róður, en þess á milli fer leikfimikennarinn með þeim í sundlaugar, og þannig fá þeir kost á að æfa íþróttir og þjálfa líkama sinn. Vel má vera, að piltunum kunni að finnast bíllinn fátæklegur, en þá er því til að svara, að væntanlega fá þeir nýjan og betri bíl með nýrri stjórn. Menntaskólinn var eini skóli landsins, sem leiðtogum Íhaldsins var hlýtt til. Margir þeirra höfðu verið nemendur þar, þótt æfin slæm meðan þeir voru þar, en eftir á orðið drembnir af skólavistinni. En þessi velvild til skólans útilokaði ekki, að þeir sýndu honum gegndarlaust hirðuleysi. Þannig hafði bókasafn skólans, sem ríkur Englendingur gaf, verið harðlokað, óupphitað og nálega þýðingarlaust, nema sem pakkhús fyrir ólesnar bækur, þar til í vetur, að ég lét gera við það, hita það, lýsa, setja þar borð og stóla og gera úr þessu pakkhúsi góðan sal, þar sem 50 nemendur geta lesið undir beztu kringumstæðum, en háðir eftirliti kennara. Á lofti uppi yfir, sem engin dauðleg vera hafði komið á í 70 ár, hefir nú verið gerð heimavistarstofa fyrir 8–10 pilta. Íhaldið sárskammast sín fyrir að hafa týnt þessu húsi, og segir, að einhver maður hafi einhverntíma í tíð Íhaldsins gert tillögur um að gera húsið nothæft. En gallinn var sá, að enginn hlustaði á þær tillögur, ef þær hafa annars verið gerðar, og engum datt í hug að framkvæma neitt í þessu efni, fyrr en núverandi stjórn leysti málið. Annars get ég glatt hv.þm. með því, að þegar þeim umbótum. er lokið, sem ég er nú að láta gera á Menntaskólanum, þá mun ég bjóða þeim að koma þangað upp eftir til að líta yfir verkin, en það er dálítið einkennilegt, að það er eins og hv. 1. þm. Reykv. og aðrir andstæðingar mínir vilji ógjarnan koma þangað upp eftir síðan skólinn var endurbættur og Íþaka opnuð fyrir piltum, - þessi Ameríka, sem fannst á eyðimörku Íhaldsins. Íhaldið, hið raunverulega steinsofandi íhald, hefir haft yfirumsjón Menntaskólans síðan hann fluttist til Reykjavíkur frá Bessastöðum. Ávextirnir af stjórn þess koma fram í framangreindri sambúð pilta og kennara. En ef Menntaskólinn fær að njóta þeirra umbóta, sem starfað hefir verið að undangengin missiri, þó ekki væri nema í tíu ár, þá þætti mér gaman að vita, hvort nemendur bera skólanum sömu söguna og Héðinn Valdimarsson eða Þorgrímur Kristjánsson, Sigurður skólameistari Guðmundsson og fleiri gamlir stúdentar, eftir því sem skilríki skólans herma. Það er hálfbroslegt, að þegar hinn nýi rektor, Pálmi Hannesson, kom að skólanum, þá átti svo sem að gera mikið til að eyðileggja starf hans. Íhaldsbroddarnir, ekki hvað sízt hv. 2. þm. G.-K. og menn honum nákomnir, reyndu að koma af stað uppþoti, og ég hefi heyrt eftir einum þeirra, að hann hafi sagt við son sinn, að það gerði ekkert til, þótt hann yrði rekinn úr skóla, því að hann teldi það miklu frekar heiður fyrir hann, úr því ekki væri viðurkenndur íhaldsmaður rektor við skólann. En hvað skeður! Eftir allan þennan undirróður við pilta og eftir að Morgunbl. er búið að hamast í viku með stórskömmum um rektor og landsstjórnina, þá er allur þessi íhaldsvindur um garð genginn og málið klappað og klárt. Þetta má telja til lofs Reykvíkingum þeim, sem næst standa skólanum, og ekki sízt nemendum. Eftir fáa daga var öllum óhlutdrægum mönnum orðið ljóst, að breyting á forstöðumanni við hina vanræktu stofnun var a. m. k. jafnnauðsynleg eins og umbót á húsnæði og fatageymslu. Í stuttu máli: Aðstandendur skólans viðurkenndu með þögninni, að Framsókn væri á réttri leið um meðferð og aðbúð við skólann, en íhaldið á rangri leið. Ósigur Mbl. varð enn meira áberandi við það, að allir þrír íhaldsritstjórarnir - Jón Kjartansson, Árni Jónsson og Valtýr Stefánsson - tóku aftur uppi í hegningarhúsi öll digurbarkaummæli sín um hinn nýja rektor, báðu velvirðingar á athæfi sínu og borguðu stórsekt til skólans, heldur en að hætta á, að dómur þeirra um Pálma Hannesson yrði ómerktur af dómstólunum. Mér dettur ekki í hug, að það hafi snögga breytingu í för með sér, þótt skólinn sé bættur á ýmsan hátt. Piltar finna nú samt, að það er hlýrri blær, sem andar um þá, og að kennarar sitja ekki á eilífum svikráðum við þá eða leitast við að fella þá með ranglátum prófum. Skólinn á fyrst og fremst að vera uppeldisstofnun, sem hefir góð áhrif á nemendurna, um leið og hann uppfræðir þá í þeim greinum, sem að gagni mega koma í lífinu. Þá var því haldið fram, að einn kennarinn hefði gefizt upp við að kenna einum bekknum, og hefði þá annar kennari verið fenginn í hans stað. Þetta er að vísu hálfsatt, og skal mál það skýrt, því að það bregður ljósi yfir erfðagalla skólans. Þessi kennari, Guðmundur Bárðarson, er mjög áhugasamur vísindamaður. Honum er ekki nóg að hlýða nemendum yfir kennslubók í náttúrufræði, línu eftir línu. Hann vill kynna nemendum náttúruna sjálfa. Hann vill láta þá fá forsmekk vísindalegra starfsaðferða. Í vetur fór hann með nemendum sínum út fyrir bæinn og sýndi þeim jarðlög í nánd við Reykjavík, og vildi svo láta þá skrifa ritgerð um þær rannsóknir, er gerðar hefðu verið á ferðum þessum. Piltar þrjózkuðust við að gera ritgerðina, og endirinn varð sá, að þeir skiluðu allir sömu frásögninni, sem var 2–3 línur fjölritaðar. Piltarnir munu hafa hugsað sem svo: „Við eigum ekki að rannsaka jarðlög eða gera stíl í jarðfræði. Það er hvergi heimtað í reglugerðinni, og hún er okkar æðsta boð. Við eigum aðeins að læra það, sem reglugerð heimtar, og standast próf“. - Þarna mættust hinni gamli og hinn nýi tími, og báðir höfðu nokkuð fyrir sig. Nemendur eru vanir að fá í skólanum þurran fróðleik, tilvaldan til prófs. Ef þeim mistekst í einni grein, getur hún eyðilagt ágæta einkunn í þrem greinum. En fyrir yfirburðaframmistöðu fá þeir enga aukauppbót. Nemendur líta á skólann sem stúdentaverksmiðju, og hafa fulla ástæðu til þess eins og skólinn hefir starfað. En Guðm. Bárðarson kemur með anda og starfsaðferðir hinna frjóu náttúruvísinda. Hann er sjálfur einn hinn fremsti vísindamaður landsins án þess að hafa tekið stúdents- eða háskólapróf. Hann vill innleiða sínar hærri og göfugri starfsaðferðir í skólanum. En þá mæta honum gömlu, steinrunnu venjurnar. Nemendurnir biðja um Barrabasar-aðferðir reglugerðarinnar heldur en fagnaðarboðskap vísindalegra starfsaðferða. Í gamla daga hefðu þessir piltar verið reknir, en það varð að ráði milli mín og rektorsins, að við ákváðum að hlífa þeim, þótt þeir hefðu í hærra og betra skilningi alveg á röngu að standa. En piltarnir voru börn hins gamla tíma, voru búnir að vera 5–6 ár í skóla og höfðu vanizt á að hugsa eingöngu um prófin, en alls ekki um vísindin. Við vildum ekki fara að dæmi Björns heitins Ólsens, sem dró piltana um skólann til að leita í vösum þeirra, heldur vildum við sýna piltunum dálitla linkind og líta á málsbætur þær, er þeir höfðu, eins og áður hefir verið að þeim búið. Ég hefi nú reynt að sýna fram á, hvað hér ber á milli. Það er hinn gamli tími og hinn nýi, sem eigast við. Það, sem fyrir mér hefir vakað, er það, að ég hefi viljað bæta skólann hið innra og ytra. Og nú er svo málum komið í þessu efni, að þrátt fyrir allan róginn, allar skammirnar og svívirðingarnar, sem blöð og leiðtogar íhaldsins hafa borið út um núverandi stjórn fyrir umbæturnar á Menntaskólanum, er þjóðin ánægð og hallast að því, að hin nýja stefna sé rétt, en sú gamla röng. Þá talaði hv.þm. (MJ) um þá hlutdrægni, sem ég hefði sýnt við ráðningu stöku manna á varðskipin. Þar átti ég sennilega, eftir hans skoðun, að láta elzta manninn sitja fyrir eins og við setninguna í rektorsembættið. Er þá rétt að athuga einstök rök þess máls. Þegar átti að ráða í þessa stöðu, voru það tveir menn aðrir en sá, sem ráðinn var, sem gátu komið til greina; var annar skipstjóri á Óðni, en hinn á Þór. Eins og kunnugt er, valdi ég hvorugan þeirra, heldur stýrimanninn á Óðni. Einar Einarsson var mér kunnur að því að vera afburða sjómaður, og það var dugnaður hans, sem vakti athygli mína á honum. Meðan verið var að byrja á smíði Ægis, veitti ég honum tækifæri til að kynna sér björgunarmál í Danmörku, Noregi, Þýzkalandi og Englandi, til að kynnast öllum aðferðum, sem notaðar væru, og öllum tækjum, sem hægt væri að koma við til björgunar á varðskipum landsins. Ég vildi, að nýja skipið yrði í einu sem bezt fallið til landhelgisgæzlu og til björgunar. Þó að annarhvor skipstjórinn, af Óðni og Þór, hefði tekið við stjórn Ægis, þá hefðu þeir á engan hátt verið betur settir fjárhagslega eða að mannvirðingum. Báðir höfðu að launum til náð hámarki því, sem lög leyfðu fyrir stjórn á varðskipum landsins. Annar þessara manna; sem reynzt hefir góðum námsmaður, Friðrik Ólafsson, var sendur utan til að nema sjómælingar, og ég efast ekki um, að hann muni reynast vel í því starfi og að það hafi verið rétt ráðstöfun. Jóhann Jónsson skipstjóri á Óðni hafði aldrei fengið frí hjá íhaldinu, eins og nauðsynlegt er fyrir sjómenn að fá, þótt það þykist bera hag hans mjög fyrir brjósti. Það var fyrst eftir stjórnarskiptin, að þessi starfsmaður landsins fékk það frí, sem hann átti í raun og veru fullan rétt á, en undanfarnar stjórnir ekki haft nærgætni til að minna hann á. Hv. 2. þm. G.-K. bar það á fundi á Akranesi á Jóhann Jónsson og Friðrik Ólafsson, að þeir vildu, að ég væri drepinn. Síðar reyndi þessi íhaldsmaður að draga úr ummælunum með því að segja, að skipstjórarnir vildu að ég væri drepinn í pólitískum skilningi. Ef þingmaður í næstu löndum hefði borið á menn í sömu stöðum og þessir skipstjórar eru slíkan áburð, þá hefðu þeir annað hvort tafarlaust verið reknir úr stöðum sínum eða orðið að hreinsa sig með dómi af áburði þessum. Ég fyrirleit rógberann of mikið til að hreyfa eitt hár á höfði skipstjóranna. Og þeir virðast hafa tekið sögusmettuna jafnóhátíðlega. En þegar hv. 1. þm. Reykv. er að tala um það, að skipstjórinn á Ægi sé ófær í sinni stöðu, þá er þetta að gera samanburð á starfsemi hans og skipstjórans á Óðni, sem íhaldsstjórnin dæmdi fyrir sitt leyti færastan til forustu í landhelgismálum. Ég álít Óðin og Ægi jafngóð skip til gæzlunnar. Ég álít, að Jóhann Jónsson geri sitt ítrasta til að standa vel í stöðu sinni og að hann sé að öllu samantöldu eins góður maður til starfsins eins og nokkur von var, að Jón Magnússon eða samherjar hans hefðu getað fundið til forustu á Óðni. En úr því íhaldsblöðin og íhaldsmenn eru sífellt að niðra Einari Einarssyni fyrir starf sitt á Ægi, og mig fyrir að fela honum landhelgisgæzlu, þá verður ekki hjá því komizt að segja það, sem satt er, að hann hefir síðan um mitt sumar í fyrra tekið 10–12 togara, en Óðinn 3–4. Ég hefði ekki séð ástæðu til að minnast á þetta, nema fyrir það beina tilefni, sem íhaldsmenn gefa nálega daglega, með því að bregða hinum mikla hreysti- og dugnaðarmanni, Einari Einarssyni, um, að hann standi ekki vel á verði í starfi sínu. Ég get sagt hv.þm. Borgf. það, þótt það hryggi hann sem stjórnarandstæðing, en gleðji hann sem þingmann sjávarútvegskjördæmis, að nú eru sjómennirnir í sjávarþorpunum miklu ánægðari en áður með landhelgisgæzluna. Ég get t. d. bent honum á það, að nú er togurunum síður en áður mögulegt að veiða í landhelginni hjá Sandi og Ólafsvík, þar sem nógur fiskur er, heldur eru þeir teknir umsvifalaust, eins og t. d. Belgaum um daginn. Það er þetta, sem ég legg aðaláherzluna á, að lögin eiga að ganga jafnt yfir alla, og ég get í trúnaði sagt hv.þm. Borgf., að í ýmsum kauptúnum á landinu sunnan og vestanverðu eru sjómennirnir farnir að athuga það, hvort það sé beinlínis heppilegt fyrir atvinnuveg þeirra að hafa á þingi fulltrúa, sem hafa samúð með landhelgissvikum íslenzku togaranna. Hér suður með sjó er farið að tala um það, að togari annars þm. kjördæmisins var með breitt yfir nafn og tölu í náttmyrkri að stela fiski úr landhelginni. Og útgerðarstjórinn lét ekki skipstjórann fara, þótt sök væri sönnuð. Sami útgerðarstjóri berst fyrir því þing eftir þing, að eigendur veiðiskipa geti eftirlitslaust sent togurum sínum skeyti um, hvernig þeir geti bezt athafnað sig í landhelginni. Sjómennirnir suður með sjó, á Akranesi og Snæfellsnesi taka líka eftir því, að blöð Íhaldsflokksins, sem þeir hafa fram að þessu talið sér velviljuð, ofsækja beinlínis Einar Einarsson skipstjóra fyrir það eitt, að hann er vakinn og sofinn í að elta veiðiþjófana allt í kringum land, með þeim dugnaði og elju, að af skipi hans stendur veiðiþjófunum hinn mesti uggur, bæði nótt og dag. Gremjuyrðin í garð Einars Einarssonar eru prentuð andvörp íslenzkra landhelgisþjófa. Ég hverf nú enn að setningu Einars H. Einarssonar sem skipstjóra á varðskipið Ægi. Hafa íhaldsmenn mjög vítt þá ráðstöfun, og það einkum af því, að Einar hafi ekki gengið í skóla fyrir sjóliðsforingja í Danmörku eins og skipstjórarnir á Óðni og Þór. En þessir menn láta um slíka hluti næsta fávíslega, því að það er alkunna, að mælt á erlendum mælikvarða er sjóliðsforingjamenntun Jóhanns P. Jónssonar og Friðriks Ólafssonar í svipuðu hlutfalli við skólagöngu foringjanna á „Fylla“, til að taka það dæmið sem næst er, eins og smáskútuprófið íslenzka við meira próf stýrimannaskólans. Nú vil ég spyrja, hvort hv.þm. Borgf. álíti, að betra væri að hafa sjóliðsforingja af „Fyllu“ fyrir skipstjóra á „Óðni“ heldur en Jóhann P. Jónsson. Nú hafa hv.þm. Dal. og fleiri ámælt „Fyllu“ fyrir slælega landhelgisgæzlu, þrátt fyrir það, að henni stýra menn, sem hafa að baki margfalt meiri skólagöngu en Jóhann P. Jónsson. Ég skal ekki fara út í það hér, hve réttmætar þær ásakanir eru, en þær sýna, að próf og skólaganga foringjanna á dönsku skipunum er, að dæmi íhaldsmanna, ekki einhlít til góðrar landhelgisgæzlu hér við land. Fyrir mér vakir hið sama um varðskipin og um skólana: að hinir duglegustu og kröftugustu hafi þar forustu. Þeir skipstjórar, sem mestan dugnað og árvekni sýna í því að elta og taka innlenda og erlenda togara, eiga að vera foringjar á þessum skipum. Og reynslan er farin að sýna, að mér hefir ekki að þessu leyti mistekizt val á manni til forustu á Ægi. Einar H. Einarsson er hinn mesti víkingur á sjónum, og er það mála sannast, að innlendir landhegisbrjótar fara ógjarnan í landhelgina nú orðið, nema þeir viti með loftskeytum frá eigendum sínum, að Ægir sé ekki á næstu slóðum. Mér finnst það miðlungi heiðarlegt af hv.þm. Borgf. að vera að lepja hér slúðursöguna um reykháfinn í Firði. Einar Einarsson liggur ekki á liði sínu, og ef bornar eru saman dagbækur „Óðins“ og „Ægis“ fyrsta starfsár beggja, mun koma í ljós, að „Ægir“ hefir sízt legið meira í höfnum heldur en „Óðinn“, sem íhaldið lætur þó óátalinn með vinnubrögð sín, eins og líka er rétt. En það sama réttlæti mætti gjarnan ná til „Ægis“ líka. Sumir sjómenn setja það út á Einar H. Einarsson, að hann fari ekki inn á skemmtilegar hafnir, þar sem hægt er að koma upp dansskemmtunum. E. H. E. var ekki sendur til að skjóta niður reykháfinn, og ef hann hefir gert það, hefir hann ekki að neinu leyti gert það á kostnað skyldustarfs síns, landhelgisvarnanna.

Svo þetta var þá ekki slúðursaga! - SvÓ: Jú, að „Ægir“ hafi verið sendur til þess

. Íhaldsmenn bjuggu til þá lygasögu, að „Ægir“ hefði ekki komizt til strandstaðar „Þórs“ í tæka tíð, af því að hann hefði verið að skjóta niður reykháfinn í Firði. En sannleikurinn er sá, að Ægir lá í ofviðri inni á Mjóafirði, er strandið bar að höndum. ,,Óðinn“ var undir Ingólfshöfða og greindi eigi skeyti þau, er honum voru send héðan um kvöldið, og á Mjóafirði heyrðust skeytin ekki fyrr en undir dögun. Var með öllu óhugsandi að fara á móti veðri þá nótt, en þó var farið af stað á vettvang strax um morguninn. Hv. í. þm. Reykv. kom að læknamálinu og talaði um veitingu Keflavíkurhéraðs. Ég get verið stuttorður um það mál. Hér stendur deilan um hið sama og víða annarsstaðar: gömlu og ungu mennina. En fólkið er nú svona hlálegt, að það treystir ungu læknunum betur. Það er sama sagan og um prestana. Ungu prestarnir bera nálega ávallt sigur af hólmi í baráttu við gömlu prestana. Læknarnir hafa ekki ennþá getað sætt sig við, að hið sama gangi yfir þá. Þeir hafa ekki getað sætt sig við, að maður, sem er farinn að þreytast og stirðna í sinni mennt, verði að þoka fyrir öðrum með óslitnum kröftum og meiri menntun. En þetta er að verða hin almenna skoðun fólksins. Út af þessu hafa gömlu læknarnir orðið óánægðir og gert hin ólíklegustu mannskemmdaverk, sem reynslan er að vísu þegar búin að sýna, að urðu þeim til lítillar gleði. Gömlu læknarnir geta ekki hugsað sér þann möguleika, að fólkið hafi vaxandi áhrif á veitingu læknisembætta. Þeim ætti þó að vera ljóst, að hér í Reykjavík krefst almenningur þess, að ráða hvaða lækni hann notar. Hér er stórt sjúkrasamlag, þar sem fólk fær læknishjálp fyrir borgun úr félagssjóði. Nú myndi náttúrlega verða ódýrast að semja við einn lækni eða tvo um þessa hjálp. En það er þýðingarlaust; fólkið heimtar að ráða, hvaða lækni það notar. Einn vill hafa þennan og annar hinn, og sjúkrasamlagið verður að borga hvaða lækni sem er, sem einhver félagsmaður vill nota. En þessir sömu læknar álíta þó, að fólk eigi engu að ráða um val á lækni, sem það verður ef til vill að sitja uppi með í mannsaldur. En fólkið vill nú einu sinni hafa ungan lækni. Af þeirri orsök stafaði mótþróinn í Árnessýslu gegn Gísla Péturssyni, sem þó er ágætismaður og prýðilega að sér sem læknir. Í Austur- og Vestur-Húnavatnssýslu réði fólkið vali á læknum sínum í tíð íhaldsins, þeim Kristjáni Arinbjarnarsyni og Jónasi Sveinssyni, en ekki þorði læknaklíkan í Rvík að rísa upp, af því að íhaldsstjórn lét að óskum fólksins. Þar var safnað undirskriftum alveg eins og í Dölum, Seyðisfirði og Stykkishólmi. En í haust bannaði Læknafélagið Helga Guðmundssyni að þiggja undirskriftir héraðsbúa í Keflavíkurhéraði og sækja um héraðið. Ég er hissa á því, að hv. 2. þm. G.-K. skuli ekki hafa reynt að safna undirskriftum fyrir Jónas Kristjánsson. Guðm. Hannesson reyndi að fá oddvitaundirskriftir og tókst ekki. Þannig gerði formaður læknaklíkunnar sig alveg sérstaklega hlægilegan, með því að ætla að reyna að fleyta „dvergnum“ (því að svo nefndi hlutaðeigandi persóna sig á fjölmennum fundi á Hólum í Hjaltadal) inn á undirskriftum, þar sem barátta læknaklíkunnar gengur öll út á að hundsa vilja fólksins um læknaval. Ég get sagt hv. 1. þm. Reykv. það, að þrátt fyrir þá gleði, sem uppreisn læknanna hefir vakið í herbúðum Íhaldsflokksins, hljóta læknarnir að bíða ósigur að lokum. Gamla stefnan er á undanhaldi, og niðurstaðan verður sú, að fólkið ræður læknum sínum. Það gæti hugsast, að á einhverju íhaldstímabili væri hægt að setja inn lækni að fólkinu nauðugu, en það verður erfiðara hér eftir en hingað til. Um þetta mál verður meðal annars barizt við næstu kosningar, og þá sér hv. 1. þm. Reykv., hve vel hans stefna er þokkuð meðal kjósenda landsins. Þá vil ég snúa mér ofurlítið að hv.þm. Borgf. Eins og venjulega var allt hans skraf upptalning á litlum hlutum. Fyrir ekki alllöngu hitti ég einn íhaldsleiðtoga, sem sagt er, að flokkur hv.þm. ætli að setja í virðulegt sæti við landskjörið. Hann sagði: „Af hverju er þingið að eyða tíma í að deila um 1.000 kr. styrk handa einhverjum fátækum námsmanni? Það kostar þingið meira að deila um slíkar fjárhæðir en veita þær orðalaust, og það er ekki fyrir aðra en grútarháleista, að vera að gera veður út af slíku“. Ég segi frá þessu til að sýna, að jafnvel innan flokks hv.þm. Borgf. er óbeit á þessari framkomu hans. Hv. þm. var að spyrja um það, hví ekki væri búið að leggja niður embætti fræðslumálastjóra. Það er mín tilætlun að færa það út, en ekki leggja það niður, og nú liggur fyrir frv. um þessa útfærslu, sem ég vona að verði að lögum á þessu þingi. Alveg eins og nýir verkfræðingar hafa verið teknir til aðstoðar við ýmsar framkvæmdir hins opinbera við símann, við vegagerðir og hafnarbætur, eins hefir stjórnin leyft sér að taka einn mann um stundarsakir til að hafa eftirlit með skólum o. fl., sem lögum samkvæmt lágu utan við verksvið fræðslumálastjórans. Þessi maður lætur sennilega af þessum starfa sínum eftir nokkra mánuði og tekur ákveðið kennarastarf. En fjandskapur íhaldsins gegn Sigurði Einarssyni stafar vafalaust af því, að hann bauð sig einu sinni fram til þings á móti mínum heittelskaða vini, hv.þm. Barð. Ég var nú eiginlega helzt á móti því, að Sigurður Einarsson gerði þetta, því að mig hefði tekið það afarsárt, að missa hv.þm. Barð. úr þinginu! En þó verður að viðurkenna það, að það er ekki lítið hrós fyrir jafnungan mann og Sigurð Einarsson, að hann skyldi ekki vanta nema 40 atkv. til að fella langsamlega bezta mann Íhaldsflokksins!  Þá minntist hv.þm. Borgf. á utanfararstyrkinn til Stef. Jóh. Stefánssonar. Þessi maður fór utan í erindum dómsmálaráðuneytisins til að vinna að lögfræðilegu máli fyrir landið, máli, sem hefir meiri þýðingu en sem svarar þingsetu hv.þm. Borgf. í eitt eða tvö ár. Þá taldi hv.þm. einnig eftir rannsókn á kvikmyndalöggjöf annara þjóða. Veit hv.þm. ekki, að hér á landi er skattur á kvikmyndasýningum 10%, en í Danmörku 40%? Veit hann ekki, að fyrir meðhald íhaldsins með eigendum kvikmyndahúsanna og fáfróðra manna um þessi mál erlendis, skaðast þjóðin um tugi þúsunda á hverju ári fyrir að hafa ekki nægilega þekkingu á löggjöf nábúaþjóðanna um kvikmyndahús. Er betra að hafa vanþekkingu og skaða en þekkingu og peninga? Það er hvorki mér að kenna né manni þeim, er kynnti sér þessi efni, þó að við förum ekki að hætti siðaðra þjóða í þessum málum enn sem komið er. En með frv. því, sem nú liggur fyrir Ed. um kvikmyndalöggjöf, er réttur hins opinbera tryggður eftir því sem unnt er, bæði skattahliðin og uppeldisaðhald að kvikmyndahúsunum. Þá vék hv.þm. sér að hestahaldi og bilum stjórnarinnar. Hann talaði aldrei um þessa útgjaldaliði hjá hv.þm. Dal. eða Jóni heit. Magnússyni, sem borgaði þó 4.000 kr. fyrir lán á bíl handa konunginum í þá daga. Landið hefir nú átt bíl í 2 ár og ætlar nú að selja hann og fá annan nýjan, eins og hinar reyndustu bifreiðaútgerðir gera. Verðmunurinn á gamla og nýja bílnum verður lítið meiri en það, sem Jón Magnússon gaf fyrir leiguna á konungsbílnum. Og hinn nýja bíl á að nota handa konungi landsins nú við hátíðahöldin í vor. Hv. þm. kallaði það eyðslu, að landið ætti bíla. En hvernig stendur á því, að „Kveldúlfi“ þykir ekki borga sig að nota leigubíla, heldur kaupir sér bíla, og það marga? Þó að „Kveldúlfur“ sé voldugur í augum eigenda sinna, þá virðist þó sjálft ríkið vera stærra fyrirtæki, sem hefir fleiri hugsmuna að gæta. Hv. þm. Borgf. var að telja það eftir, að hæstv. fjmrh. hefði farið í sumarfrí norður í land í sumar í bíl, sem landið á. Ég get frætt hv.þm. á því, að hann tók með sér í þessa ferð hinn merkasta íhaldsmann úr Borgarfirði. Sést á þessu, að Framsókn ann andstæðingum sínum að njóta með sér þessara tímanlegu gæða. En hvernig stendur á því, að það má aldrei gleðja íhaldsmenn?  En svo ætla ég að segja hv.þm. frá því, sem ég býst við að honum þyki sízt betra heldur en þessi ferð vestur í Dali, en það er, að nú í sumar lítur út fyrir það, ef heilsan leyfir, að ég verði alltaf öðru hvoru að þeytast með Guðjóni Samúelssyni, húsameistara ríkisins, til þess að sjá, hvernig gamla fjósið í Reykholti frá íhaldstímanum breytist smám saman í glæsilega byggingu til menningarbóta fyrir Borgfirðinga og Mýramenn; það verður sennilega mikill straumurinn. í kjördæmi hv.þm. af verkfræðingum, múrurum, smiðum o. fl., það verður líklega farið með nokkra tugi króna í þau ferðalög, þó í stjórnarráðsbílum sé, eða væri kannske betra að kaupa alltaf leigubifreiðar? Þá hafa smjörbúin austanfjalls ekki kostað svo lítið í eftirlitsferðum, sérstaklega ef alltaf hefðu verið keyptar leigubifreiðar. Það er líka mjög auðvelt að hanga 2–3 ár í ráðherrasæti og gera ekki neitt, nota ekki bíla, ferðast hvorki á sjó eða landi, ef landsstjórnin situr eins og dauður hlutur í stjórnarráðshúsinu, eins og íhaldið gerði, og helztu lífsmerkin að veita Shell sérleyfi, eða að lesa „Manninn frá Suður-Ameríku“. En þegar á að hyggja stórbyggingar úti á landi, þá kostar það eftirlit, það kostar hreyfingu, og þess vegna getur það orðið ákaflega dýrt fyrir landið, ef stjórnin eða starfsmenn hennar hefði þurft að ferðast í leigubifreiðum vegna eftirlits og stjórnar á þeim mörgu mannvirkjum, sem landið hefir látið vinna að undanfarin tvö sumur. Þess vegna er komið svo, að ég er viss um það, að þegar íhaldsmenn komast næst til valda, og þeir vonast eftir að það verði ekki svo afskaplega langt þangað til, er mér óhætt að hugga hv.þm. með því, að þeir muni þá sjálfsagt taka upp mína stefnu í þessu máli. Það getur vel verið, að þeir bílar, sem ég hefi nú, verði þá orðnir gamlir og slitnir, en þeir verða þá sjálfsagt seldir og aðrir keyptir í staðinn. Það er ekki hægt að lasta hv.þm. fyrir það, þótt hann sé dálítið utan við hið nýja líf í landinu. En flokksbræður hans kaupa sér bíla án þess að spyrja hann, auðvitað af því þeir telja, að það borgi sig sig. Ég held t. d., að „Kveldúlfur“ eigi eina fimm, og allir helztu íhaldsbroddarnir hér í bæ eiga sína bíla sjálfir, og þeir álíta þetta ágæta búmennsku fyrir sig! Ég þekki engan íhaldsforkólf hér, sem stendur á því úrelta menningarstigi, sem ræða hv.þm. Borgf. ber vott um í þessu efni. Hv. þm. hefir mikið tekið til þess, að það var farið vestur í Dalina í vor á varðskipi til þess að opna Staðarfellsskólann sem sjálfseignarstofnun. Ég get nú sagt hv.þm. það, að erindið skipti alls ekki svo litlu máli; það var um eitthvað 200 þús. kr. að ræða, nl. Staðarfellseignina og Herdísarsjóðinn til samans, og það var ekki lítils virði fyrir landssjóð, að þessi mikli sjóður fór nú að starfa sjálfstætt, í stað þess að áður varð að kosta skólann af ríkisfé. Það sparast mikið fyrir ríkissjóð með breytingunni, a. m. k. samanborið við það, sem Þórarinn á Hjaltabakka, hinn ágæti formaður skólanefndarinnar á Blönduósi, eyðir í skólann þar. Við vorum saman komnir nokkuð margir á Staðarfelli við þessa athöfn, þar á meðal hv.þm. Dal., hv. 1. þm. Reykv., ýmsir rithöfundar og skáld, og mikill fjöldi fólks úr Dölum, sem þótti þetta hátíð mikil. Með þessari ferð var byrjað að gera nothæfa eign fyrir almenning, sem minnst má virða á 200 þús. kr., eign, sem flokksm. hv.þm. vildu helzt að væri ónotuð.

Hvaða peningar voru það?

. Það var Herdísarsjóðurinn og gjöf Magnúsar á Staðarfelli, sem var sett þarna í hreyfingu. Ég veit, að hv.þm. Barð. er okkur gramur fyrir að gera þetta, og líklega hans hátign konunginum fyrir að samþykkja þessa ráðabreytni.

Við skulum ekki skrökva á hans hátign

. Þá talaði hv.þm. næst um ýmsar nefndir, sem myndu verða landinu nokkuð dýrar, en hæstv.forsrh. hefir svarað því atriði, svo að ég get gjarnan sleppt því. En ég vildi aðeins segja hv.þm. það, að á hans ungu dögum hér á þingi var veröldin svo kátleg, að þá var nefnd sett á stokkana, hin fræga fossanefnd, sem kostaði landið um 80.000 kr., og hvað kom svo upp úr henni? Eitt frv., sem eftir mikla baráttu var loks samþykkt á þinginu, en samning þess kostaði mikið brauk og langa og dýra nefndarfundi, sem tveir eða þrír af flokksbræðrum hv.þm. sátu í, alveg óátalið af honum í mörg ár.

Það kemur að góðu liði, þegar farið verður að virkja

. Það er satt. En þá játar þm., að gagn sé að nefndum, og jafnvel leggur blessun sína yfir 80 þús. kr. reikning, aðeins ef meiri hluti fjárins rennur til flokksbræðra hans. Þá var hv.þm. ósköp óánægður út af kirkjumálanefndinni. Ég, satt að segja, tek það ekki mjög nærri mér, þótt einhver sending til mín frá nefnd sé í vanskilum. Ekki get ég borið ábyrgð á því, þótt sending til mín liggi í vanskilum, þegar ég er rúmfastur heima. Ég held annars, að það hafi verið svo, að hinn góði form. nefndarinnar, sóknarpresturinn á Akranesi, hafi látið vélrita nokkur frv. og senda til mín. En þessi frv. sendi ég svo til konungsins, í þeim tilgangi, að þau yrðu lögð fyrir þingið. Hv. þm. fær að sanna það, að þau 8–9 frv., sem kirkjumálanefndin hefir gert, hafa inni að halda margar stórmerkar nýjungar, enda er það í fyrsta sinn á aldarfjórðungi, að íslenzkir prestar fá tækifæri til að bera fram áhugamál sín um skipulag kirkjunnar fyrir Alþingi. Ég geri ráð fyrir, að það beri mikið á ávöxtunum, því að það er í þessum frv. mikið af hugmyndum, sem sennilega í meira eða minna breyttu formi verður ekki aðeins að lögum, heldur að veruleika í þjóðlífi Íslendinga á næstu árum. Þess vegna held ég líka, að það verði ekki neinn sérstakur frami fyrir hv.þm. að vera að berjast á móti þessu, úr því að landið kostar mörgum hundruðum þúsunda árlega til þess að halda uppi íslenzkri þjóðkirkju, guðfræðikennslu við háskólann, til að byggja yfir presta, koma upp kirkjum og kirkjugörðum, því að ég hygg, að hinar gætnu og framsýnu tillögur nefndarinnar geti sparað á einu meðal prestsíbúðarhúsi þessar 8.000 krónur, sem hv.þm. er að telja hér eftir. En ég veit, að hv.þm. vill heldur halda áfram að borga mörg þúsund árlega að óþörfu fyrir eitt prestshús, ef það væri ekki gert af nokkru viti, heldur en ef það hefði verið byggt eftir hagsýnni athugun. Því að það er ólán þessa hv.þm., að þótt hann sé vel viti borinn, þá er honum þó mjög illa við, að þekkingin og vitið fái að njóta sín í þjóðfélaginu. Þá ætla ég að minnast svolítið á snattferðir varðskipanna, sem íhaldið nefnir svo. Já, það er ekki álitlegt með þau. En ég ætla aðeins að benda á það, að þessi spilling virðist hafa haldizt við nokkuð lengi. - Fyrsta haustið, sem Óðinn var hér, fóru þrír menn vestur í Dali, tveir þeirra til að spilla fyrir kosningu þriðja mannsins, sem nú er þm. kjördæmisins, en þriðji maðurinn fór til þess að vinna kjördæmið. Svo þegar þeir komu aftur að vestan, þessir pólitíska andstæðingar, er Óðinn, nýsmíðaður, sendur upp í Borgarnes, til þess að taka íhaldsráðherrann, hv. 3. landsk., og hann þá svo göfuglyndur að bjóða núverandi forsætisráðherra með sér í þessa snattferð með varðskipinu. Þessi baktería var m. a. s. smogin svo djúpt í þann saklausa íhaldsflokk, að hv. 1. þm. Skagf. bauð jafnvel Brynleifi Tobíassyni norður í Skagafjörð með sér á varðskipinu um þetta leyti. Það var svo sem ekki nóg með það, að þessir menn væru að hjálpa sér sjálfir, heldur taka þeir líka aðra menn með sér. Meðan íhaldið sat við stjórn, greip það stöðugt til varðskipanna til að flytja menn og jafnvel dauða hluti hafna milli. Þannig var Þór eitt sinn látinn fara með íhaldsblaðapakka af Akureyri til Svalbarðseyrar handa Birni Líndal. En þá voru óhollir straumar við ströndina, og skipið rakst á eitt síldarbólverkið og braut það nokkuð. En nú skal ég segja hv.þm. það, að það er alveg áreiðanlegt, að hvaða stjórn sem verður, notar varðskipin svipað því, sem gert hefir verið, nema máske ekki til að flytja póst til einstakra íhaldsgæðinga, bæði til að draga önnur skip, flytja veika menn á milli hafna, flytja sjómenn til og frá verstöðvum eða starfsmenn landsins, sem fara opinberum erindum. T. d. í vetur slasaðist Hinrik læknir Erlendsson á Hornafirði í embættisferð. Hann lá í þrjár vikur heima hjálparlaus; þá var símað til landlæknis og svo sendi ég skip eftir honum og hann var lagður á sjúkrahús hér og skorinn upp; nú fer hann væntanlega heim í maí og tekur aftur við embætti sínu og verður þá orðinn fullhraustur. Var það rétt eða rangt að gera þetta? Var það rétt af því, að hann var embættismaður, eða var það rétt undir vissum kringumstæðum, hefði þetta verið embættislaus maður? Fyrir skömmu var embættislaus maður á Ísafirði að kafna, vegna þess að ígerð í hálsinum þrengdi mjög að barkanum, en það var álit manna, að læknar hér gætu hjálpað honum, og Óðinn var sendur eftir manninum. Maðurinn dó, en þessi tilraun var samt gerð. Nú í vetur hringdi hv. 3. landsk. til skrifstofustjórans á 1. skrifstofu, segir, að það liggi maður dauðvona norður á Sauðárkróki og spyr, hvort ekki mundi hægt, að varðskip hjálpaði syni hans til að komast frá Siglufirði til Sauðárkróks. Það var gert. Ég get líka sagt það, að í vetur hefi ég með beztu samvizku flutt og sótt minn kæra vin, hv.þm. Barð., vestur í Haga líklega í þrjú skipti. Hv. þm. Borgf. skammar mig kannske fyrir þetta og telur það óþarfa eyðslu, en mér finnst rétt að gera þetta. Ég held líka, að Þórarinn á Hjaltabakka hafi verið sóttur og fluttur tvisvar eða þrisvar sinnum norður á Húnaflóa. Það hefir ekkert verið skammazt út af því í Mgbl., en þegar Þór strandaði í vetur, er hann flutti tvo framsóknarmenn úr milliþinganefnd, þá gaf Mgbl. í skyn, að tilgangur minn myndi hafa verið sá, að stytta aldur allri skipshöfninni á Þór. Ég hygg, að hvergi á landinu sé nokkur verulegur hluti af kjósendum jafnaumur og lítt hugsandi um þessi mál. Borgarar landsins vita að í fjölmörgum tilfellum verður að nota varðskipin til að flytja heilbrigða og sjúka, embættismenn og embættislausa menn milli hafna með varðskipum landsins. Hv. þm. verður að gæta þess, að fólkið við sjóinn veit og viðurkennir, að landhelgisgæzlan kringum allt land hefir aldrei verið betri en nú, og réttilega eða ranglega þakkar það stjórinni þetta. Af þeim ástæðum þýðir ekkert fyrir hv.þm. að látast vera reiður við stjórnina fyrir vanrækslu í þessu efni. Almenningur við sjóinn misskilur ekki aðstöðu flokkanna til landhelgismálsins. Þing eftir þing hefi ég beitt mér fyrir því að koma á eftirliti gegn misnotkun loftskeyta til að hjálpa íslenzkum togurum að sleppa úr landhelginni. En slíkt frv. fellir hv.þm. með glöðu geði til að þóknast eigendum Kveldúlfs, Belgaum o. s. frv. Þetta er mál, sem vegur meira í sjávarþorpum kringum land heldur en þótt Óðinn eða Ægir sé sendur í ferð til Hornafjarðar með skólapilta eða mann vestur á Patreksfjörð, sem á að taka við af Einari Jónassyni. Hv. þm. Borgf. má vera þess fullviss, að með yfirhylmingu sinni með landhelgisbrotum ísl. togara, sem stýrt er inn í landhelgina með dulmálsloftskeytum, hefir Íhaldsflokkurinn sýnt heilindi sín í landhelgismálinu.