Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er ekki nýtt af nálinni og hefur legið fyrir nokkrum þingum. Það hefur verið gerð grein fyrir því af hálfu dómsmrh. við 1. umr. nú og reyndar áður, og þegar frv. upphaflega var flutt, á þskj. 12 194$, fylgdi því mjög ýtarleg grg., sem vísað er til í núverandi grg. frv. Ég þarf þess vegna ekki að hafa mörg orð um frv. fyrir hönd n., sem hefur haft það til meðferðar, en allshn. hefur skilað um það áliti á þskj. 186. Mæla 4 nm. með því, að frv. verði samþ., en áskilja sér rétt til að flytja brtt. eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma, en 5. nm. tók sáralítinn þátt í afgreiðslu málsins og undirritaði ekki nál., en það stafaði af því, að mannaskipti urðu á víxl í n. frá þeim flokki, sem átti þann fulltrúa í n., undir meðferð málsins. Þær brtt., sem þessir 4 nm., sem þátt tóku í afgreiðslu málsins, hafa komið sér saman um að flytja, eru mjög smávægilegar, í raun réttri að mestu leiðréttingar, sem skýra sig að mestu leyti sjálfar, og skal ég ekki fjölyrða um þær. Meiri hl. n. mælir sem sagt með því, að frv. nái fram að ganga.



Herra forseti. Hér er um mjög merkilegt mál að ræða, og vona ég að það nái fram að ganga á þessu þingi. Ekki stóð ég þó upp til þess að ræða þetta mál sérstaklega, heldur til þess að beina þeirri fsp. til hv. frsm. n., hvort n. hafi ekki jafnframt tekið til athugunar og fyrirgreiðslu annað frv., þ.e. frv. um saksóknara ríkisins og rannsóknarstjóra, og hvaða von megi telja til þess, að það mál fái afgreiðslu frá n. svo snemma, að það gæti náð fram að ganga. Það er eðlilegt, að þessi tvö mál fái jafnhliða athugun og afgreiðslu.



Út af fsp. hv. 3. landsk. þm. skal ég upplýsa það, að allshn. hefur ekki enn þá tekið til meðferðar þetta umrædda frv., um saksóknara ríkisins og rannsóknarstjóra, og stafar það af því, að nærri allur tími n. hefur farið í að fara í gegnum frv. um meðferð opinberra mála, sem er mikill lagabálkur. Og þó að allshn. hafi áður farið í gegnum frv., þegar það var lagt fyrir upphaflega 1948, hafa síðan orðið mannaskipti í n., og einnig við hinir, sem þá fórum yfir það, töldum ástæðu til að fara ýtarlega gegnum það að nýju, og þó að það hafi ekki leitt af sér sérstakar brtt., þá hefur það hins vegar kostað mikinn tíma að fara í gegnum málið, þannig að þessi tími hefur nú verið látinn fara í það að endurskoða það að nýju. En ég vil segja það sem mína skoðun, og mun standa á því innan n., að þetta umrædda frv. skal verða tekið nú án tafar til meðferðar og afgreiðslu í n. Hins vegar blandast inn í afgreiðslu málsins, þegar þar að kemur, um fjárhagshliðina, sem að sjálfsögðu þarf að koma til athugunar og ræða þarf um við fjvn. í sambandi við afgreiðslu fjárl., vegna þess hvernig efni þessa máls er.



Herra forseti. Þessu máli fylgir ýtarleg grg., þar sem gerð er grein fyrir ástæðunum til þess, að þetta frv. er flutt. Ég sé ekki ástæðu til að fara að endurtaka það, sem í grg. stendur, en óska eftir, að málið fari í gegn áfram til 2. umr.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það hefur verið athugað í fjmrn. og rætt um það í ríkisstj., hvort ekki væri hægt að spara með því að sameina Áfengisverzlun ríkisins og Tóbakseinkasölu ríkisins í eina stofnun, og er það skoðun manna, að koma megi þessu í framkvæmd. Þess vegna er þetta frv. fram borið. Ég leyfi mér að fara fram á, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Mig langar til að láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. er fram borið, og lýsi fylgi mínu við það. Hér er tvímælalaust um rétta stefnu að ræða, og hefði verið ástæða til að gera þessar ráðstafanir fyrr. - En mig langar til að bera fram eina fyrirspurn til hæstv. fjmrh. Undir því, hvernig henni verður svarað, gæti komið, hvort ég á síðara stigi málsins bæri fram brtt. við frv. eða ekki. Svo sem allir vita, sem verzlunarháttum eru kunnugir, er mjög algengt, að vörur séu seldar landa á milli fyrir milligöngu umboðsmanna, þ. e. erlendir seljendur óska þess að hafa umboðsmenn í landi kaupenda og greiða fyrir það ákveðin umboðslaun. Það hefur komið fram í blöðum, að tóbak og áfengi, sem til landsins er flutt, væri a. m. k. sumpart keypt um hendur innlendra umboðsmanna, sem fengju umboðslaun af þessum innflutningi. Mig langar til þess að vita, hvort þessu er þannig varið, og ef svo er, teldi ég ástæðu til að bæta inn í frv. ákvæði um, að þessar stofnanir leituðust við að kaupa umræddar vörur beint af erlendum seljendum, en ekki um hendur innlendra umboðsmanna, ef þess væri nokkur kostur, og að jafnframt væru gerðar ráðstafanir til, að ekkert væri verzlað við þau fyrirtæki, sem ekki vildu selja íslenzkri ríkisverzlun vörur sínar beint, en krefðust að hafa íslenzka umboðsmenn, að því er virðist til þess eins að hirða umboðslaunin. - Það hefur verið vikið að því í blöðum, að forstjórar eða starfsmenn þessara ríkisverzlana hefðu sjálfir umboð fyrir þær vörur, sem þær verzla með, og þægju fyrir það umboðslaun. Á þennan orðróm vil ég engan trúnað leggja. Ef hann hefði við rök að styðjast, væri hér beinlínis um misnotkun á opinberu starfi að ræða, og slíkt ætla ég ekki forstjórum eða starfsmönnum þessara stofnana. En vegna opinberra ummæla, sem hafa fram komið, er nauðsynlegt, að það sé tekið skýrt fram af hálfu hæstv. ríkisstj., að slíkt hafi ekki við rök að styðjast. Hins vegar held ég, að það eigi sér stað, að þessar umræddu vörur séu sumpart keyptar fyrir milligöngu innlendra umboðsmanna, og tel ég rétt að setja ákvæði í l., sem miðaði að því að koma í veg fyrir slíkt.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Mér er ókunnugt um það, hvernig þessar umræddu stofnanir haga innkaupum sínum eða hvort þær kaupa vörurnar um hendur innlendra eða erlendra umboðsmanna eða ekki, en ég vil fara fram á, að það atriði, sem hv. 3. landsk. þm. vakti máls á, yrði athugað í n., sem fær málið til meðferðar.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Mig furðar á því, að hv. 3. landsk. þm. skuli koma fram með málaleitun eins og þessa, en kannske er það í pólitískri stefnu þessa hv. þm., að fyrirtæki, sem ríkið á, megi ekki kaupa vörur fyrir milligöngu íslenzkra kaupsýslumanna. Ég get frætt hv. þm. á því, að það er fjöldi af erlendum firmum og það þau langstærstu, sem selja sína vöru engu ódýrara, þótt hún sé ekki keypt gegnum umboðsmann, og engu dýrara, þótt keypt sé gegnum umboðsmann. Einkasölur eiga að kaupa vörurnar þar, sem þær fást ódýrastar, hvort sem erlendir eða innlendir aðilar bjóða þær fram. Þessi ummæli hv. 3. landsk. þm. eru aðeins til þess ætluð að bægja íslenzkum kaupsýslumönnum frá því að verzla við þau fyrirtæki, sem ríkið rekur. Ég vil í þessu sambandi benda hv. þm. á, að þegar sett var á stofn ríkiseinkasala á áfengi í Noregi, var það sett inn í l., að erlend firmu hefðu heimtingu á að mega hafa innlenda umboðsmenn í landinu, og það hefur ekki borið á því, að norska áfengisverzlunin hafi keypt vörur sínar með óhagstæðu verði. Það væri þess vegna fráleitt að setja ákvæði um það í l. um Áfengis- og tóbakseinkasölu ríkisins, að hún megi ekki verzla við íslenzka kaupsýslumenn, þótt þeir gætu boðið vörur við hagstæðara verði en einkasalan gæti fengið öðruvísi.



Herra forseti. Mig langar til þess í sambandi við þetta frv. að spyrja hæstv. ríkisstj. að því, hvort hún hafi látið fara fram athugun á því, hve sá sparnaður yrði mikill, sem yrði við sameiningu þessara tveggja stofnana. Það er ekki hægt að sjá neitt um það atriði í grg., sem frv. fylgir. Það er sjálfsagt að sameina þessar stofnanir, en mér finnst óviðeigandi og óeðlilegt, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki, um leið og hún leggur fram frv. um sparnað, gera nákvæma grein fyrir því, í hverju sparnaðurinn er fólginn og hvað hann nemur miklu. Enn fremur væri æskilegt að fá að vita um það atriði varðandi forstjóra þessara tveggja stofnana, hvor þeirra eigi að víkja eða hvort ráða eigi nýjan mann. Þá mætti líka í þessu sambandi ræða um það, úr því að verið er að tala um einkasölur, hvernig þær eru reknar og hvað þær megi bjóða almenningi í viðskiptum, því að í þeim efnum er ekki í annað hús að venda. Nú upp á síðkastið hefur Tóbakseinkasalan haft vörur á boðstólum, sem fólk vildi almennt ekki kaupa, ef úr öðru væri að velja. Eins og hv. 3. landsk. þm. tók fram, hefur gengið um það orðrómur í dagblöðum hér, að ástæðan væri sú, að forstjóri stofnunarinnar hefði áhuga á því, að þessar tóbakstegundir væru fluttar inn, en ekki aðrar, - og vil ég engan trúnað á það leggja. En ég vil láta það koma fram hér, að hann hefur tjáð mér, að hann hafi verið neyddur til þess af ríkisstj. að flytja inn þessar tegundir, af því að þær eru ódýrari en aðrar, sem fólkið vill heldur kaupa. Ég tel það skyldu hæstv. ríkisstj. að hlutast til um, að þessi ríkisfyrirtæki hafi á boðstólum vörur, sem fólkið vill neyta, og komi í veg fyrir, að hægt sé að halda að því vörum, sem það vill ekki.



Herra forseti. Eins og ég gat um áðan, töldum við okkur í ríkisstj. hafa komizt að þeirri niðurstöðu, eftir athugun á þessu máli, að sparnaður yrði að sameiningu þessara stofnana. Hins vegar höfum við ekki viljað láta fylgja þessu frv. rekstraráætlun, af því að við erum ekki reiðubúnir til þess að ákveða í einstökum atriðum, hvernig þessu máli verður fyrir komið, og það verður að ákveðast í samráði við þann forstjóra, sem á að veita fyrirtækinu forstöðu. Viðvíkjandi því, sem hér hefur verið minnzt á innkaup þessara stofnana, vil ég skýra frá, að það væri mjög takmarkaður gjaldeyrir, sem þær hafa yfir að ráða, og Tóbakseinkasalan hefur t. d. verið í mestu vandræðum með gjaldeyrisyfirfærslur og átt erfitt með að geta haft nægilegar vörur á boðstólum. Forstjóri hennar hefur tjáð okkur í ríkisstj., að hann hafi þess vegna tekið það ráð, sem ég tel alveg rétt, að kaupa heldur ódýrari tegundir af sígarettum, þannig að meira magn af vörunni fáist fyrir gjaldeyrinn, heldur en að kaupa dýrari tegundir, sem að vísu eru vinsælli, og láta verða sígarettulaust.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að leggja til, að íslenzkum kaupsýslumönnum væri bægt frá að eiga viðskipti við þau fyrirtæki, sem ríkið rekur. Mér er mætavel kunnugt um alþjóðaverzlunarreglur og hvaða venjur erlend verzlunarfyrirtæki, sem verzla með þessar vörur, hafa í þessum efnum. Mér finnst hins vegar eðlilegt, að ríkisfyrirtæki, sem annast innflutning á þessum vörum, hafi sjálft umboð fyrir þær. Hér er um að ræða innkaup á vörum, sem svo geysilega fjölhreytt vöruframboð er á, að vandalítið ætti að vera fyrir ríkisstofnun að afia sér hagkvæmra umboða fyrir þær vörur, sem hún verzlar með. Ef íslenzkir umboðsmenn leggja hins vegar fram vörutilboð við jafnhagstæðu verði og einkasalan getur útvegað, þá er sjálfsagt að taka tilboð þeirra til athugunar og bera saman við tilboð þau, sem stofnunin hefur aflað sér. Og ef íslenzkir umboðsmenn inna af hendi þá þjónustu, sem venja er, að slíkir menn inni af hendi, og m. a. er fólgin í að auglýsa vöruna, svara fyrirspurnum um hana og hafa fyrirliggjandi sýnishorn, þá er sjálfsagt, að þeir fái greidda þóknun fyrir hana af hinum erlendu seljendum. En varðandi einkasöluvörur getur ekki verið um mikla slíka þjónustu að ræða. Hér er t. d. bannað að auglýsa áfengi, svo að hérlendir umboðsmenn fyrir erlendar áfengissölur geta ekki innt af hendi neina þjónustu fyrir þær, sem þeir eigi rétt á verulegri þóknun fyrir. - Öðru máli gegnir um tóbak, því að það má auglýsa, og þarf að taka það mál til sérstakrar athugunar.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Að sjálfsögðu er þetta atriði, sem hv. 3. landsk. þm. var að tala um, framkvæmdaratriði þeirra stofnana, sem hér um ræðir, og forstjóra þeirra, hvernig þeir haga innkaupum í hvert skipti. En ég hygg, að sú stefna væri næsta illframkvæmanleg, ef stofnun eins og Áfengis- og tóbakseinkasalan ætlaði að afla sér umboða í þessum greinum, sem hún selur, en yrði um leið að útiloka öll önnur firmu frá að selja hér áfengi og tóbak, nema þessi firmu, sem hún gerir samninga við, og slíkt mundi verða mjög óvinsælt meðal erlendra seljenda og vafalaust verða milliríkjamál. - Ég vildi aðeins taka þetta fram til þess að sýna, að ef ríkisfyrirtæki, sem verzlar með þennan þátt innflutningsins, ætlar að velja þannig á milli eins og hv. þm. vill vera láta, mundi það ekki blessast til langframa. Hv. þm. talaði um það, að varðandi einkasöluvörur gæti ekki verið um mikla þjónustu að ræða og enga í sambandi við áfengi, þar sem bannað væri að auglýsa áfengi. Þjónustan er í þessu tilfelli í fæstum greinum bundin við auglýsingar. Í þessu tilfelli er hún bundin við það að selja viðkomandi ríkisstofnun vörur þess firma, sem viðkomandi umboðsmaður vinnur fyrir, og það er í því, sem hagsmunir hins erlenda framleiðanda liggja, að koma vörum sínum inn hjá Áfengis- og tóbaksverzluninni. Þess vegna tel ég það vera fráleitt og óframkvæmanlegt, og það mundi koma í ljós einnig hér, að það er ekki gott fyrir ríkisstofnanir að binda viðskipti sín með umboðum við einstök firmu og útiloka önnur.