Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 199 hef ég ásamt öðrum hv. þm. Vesturl. leyft mér að flytja till. til þál. um fullkomna rannsókn á samgöngumöguleikum yfir Hvalfjörð. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að skipa. þriggja manna n. til þess að annast alhliða rannsókn á því, hvernig hagkvæmast muni að leysa samgönguþörfina milli þéttbýlis í og við Reykjavík annars vegar og Akraness, Borgarfjarðar og til Vestur- og Norðurlands hins vegar. Verði n. heimilað að ráða vélfræðilega aðstoð, bæði verkfræðilega og hagfræðilega, svo að unnt verði að finna niðurstöður byggðar á eins traustum grundvelli og mögulegt er, bæði að því er varðar tæknileg og þjóðhagsleg sjónarmið. Í n. verði valinn einn maður búsettur á Akranesi. N. skili áliti fyrir árslok 1967 Kostnaður við rannsókn þessa greiðist úr ríkissjóði.“ Till. þessi er m.a. flutt að tilmælum bæjarstjórnar Akraness. Akurnesingar eiga að sjálfsögðu mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við lausn þessa þýðingarmikla samgöngumáls. Um langan tíma hafa samgöngur yfir og einnig fyrir Hvalfjörð verið á dagskrá með þjóðinni, enda þótt raunhæfar aðgerðir hafi ekki enn sem komið er átt sér stað að öðru leyti en því að endurbæta malarveginn, sem nú liggur umhverfis fjörðinn. Það er þó staðreynd, að hér er um þá samgönguleið á landi að ræða, sem segja má að sé sú eina, sem raunverulega tengir Vestur-, Norður- og Austurland við þéttbýlið á Reykjavíkursvæðinu. Áður en vegurinn fyrir Hvalfjörð var gerður bílfær, fóru þessar samgöngur að mestu leyti fram sjóleiðis með farþegaskipinu, sem hélt uppi samgöngum milli Reykjavíkur, Akraness og Borgarness. Um einn tíma fór nokkur hluti samgangnanna fram á ferjubáti í Hvalfirði, sem hélt uppi farþegaflutningum frá Eyri í Kjós að Kalastaðakoti á Hvalfjarðarströnd. Óku þá langferðabílar farþegunum að og frá þessum ferjustöðum. Um nokkurra ára skeið fóru allir fólksflutningar, sem áttu sér stað með langferðabifreiðum milli Norður og Suðurlands, um Akranes og þá sjóleiðina á milli Reykjavíkur og Akraness. Eftir að Hvalfjarðarvegurinn var endurbættur og að fullu lagður í þeirri mynd, sem vegurinn er nú, hefur þessi samgönguleið leyst vandann, a.m.k. hvað snertir aðra landahluta en Akranes. Samkv. upplýsingum, sem fyrir liggja, er um stöðuga aukningu á umferðinni að ræða. Gegnir þar sama máli um þann farþegafjölda, sem ferðast með Akraborginni milli Reykjavíkur og Akraness, en sá fjöldi nálgast nú óðum að verða 50 þús. á ári, sem þann kost velur. Með bifreiðum fyrir Hvalfjörð er einnig um stöðuga fjölgun að ræða, og telur vegamálaskrifstofan, að umferðin sé nú komin í rúmlega 1000 bifreiðar á dag, og er þá miðað við svokallaðar bifreiðaeiningar. Þegar svo er komið, verður því ekki öllu lengur á frest skotið að gera einhverjar raunhæfar aðgerðir til úrbóta frá því, sem nú á sér stað, um samgöngubætur á þessari leið. Um það, á hvern hátt hagkvæmast yrði að leysa þessar samgöngur til frambúðar, hafa menn nokkuð skiptar skoðanir. Er þar um að velja, eins og fram kemur í grg. till., í fyrsta lagi, ef framkvæmanlegt yrði talið að brúa, fjörðinn, annaðhvort utarlega eða innar í firðinum. Í öðru lagi hefur verið um það rætt, hvort ekki sé eðlilegra að nota ferju, annaðhvort beint milli Reykjavíkur og Akraness eða þá yfir Hvalfjörð. Sameiginlegt þessum hugmyndum er að sjálfsögðu það sjónarmið að stytta leiðina. Með brú eða ferju á Hvalfjörð mundi leiðin til Akraness styttast um allt að 50% og jafnvel á leiðinni til Akureyrar mundi leiðin styttast um allt að 10%. Hitt er svo augljóst mál, að kanna verður til hlítar allar þær leiðir, sem um er að velja, svo að þær ákvarðanir eða framkvæmdir, sem ráðizt verður í, verði byggðar á svo traustum grunni sem mögulegt er. Á s.l. ári flutti hæstv. samgmrh. skýrslu á Alþ. um athugun á ferju yfir Hvalfjörð, sem vita- og hafnarmálastjóri hafði samið. Samkv. henni mundi innan skamms hagkvæmt að reka ferju á Hvalfirði. Þessi athugun er þó mjög lausleg, og eru veigamikil atriði undanskilin. Þar má m.a. nefna rekstur Akraborgar milli Akraness og Reykjavíkur, sem að sjálfsögðu fellur niður með tilkomu ferju á Hvalfjörð. Með Akraborg ferðast nú, eins og ég gat um áðan, um 50 þús. farþegar á ári og yrðu þeir að sjálfsögðu flestir viðskiptamenn ferjunnar. Enn fremur greiðir ríkissjóður um 2 millj. kr. á ári í beinan styrk með skipinu, auk þess sem ríkisábyrgðasjóður hefur haft af því veruleg útgjöld að þurfa að greiða af lánum, frá því að skipið var byggt. Það er sameiginlegt öllum, sem rætt hafa eða ritað um mál þetta, að enginn þeirra hefur haft þau gögn í höndum, sem þarf til þess að komast að skynsamlegri niðurstöðu, sem óhætt væri að treysta til framkvæmda. Það hlýtur hins vegar að vera mikil nauðsyn fyrir alla og ekki sízt forsjármenn samgangna og vegamála, að leitað verði að hagkvæmustu lausn, þegar nú er fram undan að hefja byggingu varanlegs vegar frá Reykjavík til Vesturlands og síðan áfram norður. Það er því lagt til að láta fara fram alhliða athugun á máll þessu nú þegar, og skal hér til skýringar bent aðeins á nokkur atriði, sem sérstaklega þarf að rannsaka: Í fyrsta lagi þarf að kanna bifreiðafjöldann, sem ekur nú fyrir Hvalfjörð. Í öðru lagi: Farþegafjöldinn og vörumagn, sem fyrir fjörðinn fer, hvort tveggja með tilliti til ákvörðunarataðar og tímadreifingar. Í þriðja lagi: Sparnaður í rekstri vegna styttingar vegar í hlut falli við vegalengdir, sbr. það, sem ég áðan sagði. Í fjórða lagi: Sparnaður á fjárfestingu í bílum og öðrum samgöngutækjum, t.d. skipum. Í fimmta lagi: Áhrif betri samgangna til vesturs frá Reykjavík til þess að létta á öðrum vegum frá Reykjavík, sbr. hinn mikla akstur, sem á sér stað um helgar, t.d. til Þingvalla og austur fyrir fjall. Og í sjötta lagi: Áhrif nýrra samgöngumöguleika á búsetu og fólksfjölgun hinna ýmsu staða, sem málið verðar mest, t.d. Akraness og Borgarness. Þá kæmi næst samanburður á þessum úrræðum: Það er ferja frá Reykjavík til Akraness beint eða ferja á Hvalfirði, venjuleg bílferja eða þá væri athugað um hugsanlega notkun á loftpúðaferju eða slíku skipi, sem hefur verið nú fyrir nokkru rætt um hér á Alþ. Þá er það brúin, sem rætt hefur verið um, hvort fjárhagslegur grundvöllur væri fyrir því, að ráðizt væri í að byggja brú, annaðhvort innarlega eða utarlega á Hvalfjörð og þá í því sambandi ýmsar gerðir brúa Það á sér stað, t.d. í Svíþjóð, er mér kunnugt um, að þegar um slíkt er að ræða eins og að koma á samgöngum yfir firði eða slíkar samgöngur eins og hér er um að ræða, hefur það verið framkvæmt þannig að byggja göng ofan á botni fjarðanna. Það er vitanlega eitt af þeim framkvæmdaatriðum, sem þyrfti sérstaklega að athuga. Og svo að síðustu þyrfti að sjálfsögðu að gera sér grein fyrir, hvað fullkominn vegur úr varanlegu efni umhverfis allan fjörðinn mundi kosta. En enda þótt að því yrði horfið að byggja annaðhvort brú utarlega eða innarlega á Hvalfjörð eða hafa ferju, þyrfti að sjálfsögðu að byggja veg úr varanlegu efni frá þéttbýlinu í Reykjavík og inn að brúnni eða ferjustaðnum. Þetta þarf að sjálfsögðu allt að athuga mjög rækilega. Hér þarf að kanna með sérfræðilegum vinnubrögðum umferðarmagn og spá þá nokkuð fram í tímann, bæði um breytingu þess, svo og um önnur þau áhrif, sem breyttir samgöngumöguleikar mundu hafa á ýmsum sviðum. Það þarf að gera ýtarlegan samanburð á þjóðfélagslegu gildi hinna ýmsu úrræða, sem til greina geta komið, og meta gildi þeirra með hliðsjón af dýrleika þeirra mannvirkja, sem þarf í hverju tilfelli. Þess vegna er lagt til, að n. fái heimild til þess að ráða sérfræðilega aðstoð, meðan á rannsókninni stendur. Það er flm. þessarar þáltill. ljóst, að rannsókn sem þessi kostar mikið fé. En þó mun það lítið hjá þeim ávinningi, sem að því er, ef takast mætti að finna hagkvæmustu lausn þessa mikilsverða atriðis, áður en fjárfrekar framkvæmdir við vegagerð til Vestur- og Norðurlands eru hafnar. Herra forseti. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um till. við þessa umr., en legg til, að henni verði að lokinni þessari umr. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 254 ti1l. til þál um ákvörðun á nýrri vegarlagningu yfir Fjarðarheiði, svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að skora á samgmrh. að láta nú þegar fullnaðarmælingar og áætlanir fara fram um nýja vegalagningu yfir Fjarðarheiði milli Seyðisfjarðar og Héraðs og gerð vegarins við það miðuð, að bifreiðsamgöngum megi halda uppi á þeirri leið hindranalítið á meðalvetrum um snjóalög.“ Fjarðarheiði er, eins og hér kemur fram, fjallvegur, sem liggur milli Fljótsdalahéraða og Seyðisfjarðar, og það er í raun og eru eini möguleikinn til þess eð tengja þessa mikilvægu byggð, Seyðisfjörð, við akvegakerfi landsins og þá sérstaklega við flugvöllinn á Egilstöðum. Það eru nú allmörg ár síðan vegur var lagður yfir þessa heiði. Hann er að ýmsu leyti ófullkominn og sérstaklega; liggur hann víða illa að því er snjóalög varðar. Nú er það að vísu rétt; að þessi heiði er mjög snjóþung og því engan veginn auðvelt að leggja þarna veg, sem mundi verjast sæmilega í snjóþungum vetrum. En þó er það staðreynd, þrátt fyrir það, hvað þessi vegur er ófullkominn, að á mörgum undanförnum vetrum hafa a.m.k. komið kaflar öðru hverju og jafnvel mikið til heila vetur fyrir nokkru, sem að vísu voru mjög snjóléttir, sem var meira og minna hægt að aka á bílum að vetrinum. En aðalatriðið er, að það er viðurkennt, að hægt er að fá betra vegarstæði þarna yfir heiðina að því er snjóalög varðar. Mér er kunnugt um, að það hefur verið af hálfu vegamálastjórnarinnar hafin athugun á því t.d. með því að stika væntanlegt vegarstæði og athuga, hve djúp snjóalög eru á slíkunum að vetri. Þetta var t.d. gert s.l. vetur, en þá voru stikur á heiðinni, veturinn 1965-1986. Sá vetur var mjög snjóþungur á Austurlandi, enda kom í ljós, að á þeirri leið voru kaflar, sem ekki hefðu getað varizt í svo miklum snjóalögum. Á s.l. sumri mun svo hafa farið fram mæling á þessu vegarstæði, og enn mun verða gerð athugun í vetur með snjóstikum á þessari leið. En nauðsynin á því að bæta samgöngurnar á milli Seyðisfjarðar og Héraðs er ákaflega brýn. Það er kunnugt, að Seyðisfjörður er nú einhver allra mesti framleiðslustaður á landinu. Þaðan munu vera fluttar út afurðir a.m.k. fyrir 500–600 millj. kr. á ári núna tvö síðustu árin, að ég hygg, en það muni svara til kringum 10% af heildarútflutningi landsins. Þótt Seyðisfjörður sé ekki fjölmennur staður, þar eru íbúar eitthvað nærri 900, liggur í augum uppi, að þar sem slíkar athafnir fara fram, er mikil umferð, bæði af fólki og einnig eru þangað mikill flutningar. Nú má segja, þar sem á Seyðisfirði er einhver bezta höfn, sem til er á landinu, að hvað flutninga snertir muni vera hagkvæmara, að þeir fari sem mest fram sjóleiðis. En það er staðreynd, að þessum athöfnum við síldveiðarnar fylgir ákaflega brýn nauðsyn á því, að það sé í skyndi hægt að hafa samband t.d. hingað til Reykjavíkur með ýmsa hluti, t.d. varahluti og annað þess háttar, enda er það mjög mikið notað, að slíkur flutningur fer fram með flugvélum til Egilsstaða, en þaðan er tiltölulega stutt leið að aka á Seyðisfjörð, eða aðeins um 25 km. En þegar snjóalög loka þessari leið að vetri, skapast þarna ákaflega mikill vandi, og það verður t.d. að segjast, að s.l. vetur var þessi vandi sérstaklega mikill. Það hefur verið haldið uppi samgöngum yfir heiðina með snjóbifreiðum, þegar venjulegar bifreiðar komast ekki. En eins og gefur að skilja, er slíkt oft mjög miklum erfiðleikum bundið. Það hagar oft þannig til, að það er hægt að aka á venjulegum bílum upp undir heiðarbrúnina beggja vegna, og síðan er þá snjóbíllinn notaður yfir heiðina. En að þurfa að skipta þannig um farartæki á svo stuttri leið, það liggur í augum uppi, að slíkt skapar margvíslega erfiðleika, bæði með fólk og ekki sízt með flutning. En það er yfirleitt skoðun þeirra, sem kunnugir eru þarna á heiðinni, að það sé möguleiki á að byggja upp veg, sem mundi verjast sæmilega í öllum meðalvetrum um snjóalög. Aðalvandinn mun verða efst í Seyðisfjarðardalnum, þar sem komið er upp á heiðarbrúnina Ég ætla ekki að fjölyrða mikið um þennan vanda, en ég hef flutt þessa þáltill. til þess að reyna að knýja á frekar um það, að reynt yrði að ráða á þessu bót sem allra fyrst, og fyrsta skilyrðið er, að það fari fram þarna fullnaðarmælingar og áætlanir, því sé slegið föstu, hvernig á að ráða fram úr þessu máli, hvar veginn á að leggja og hvað ætla má að hann muni kosta. Ég hef ekki talið rétt á þessu stigi að ganga lengra. Þetta er algert frumskilyrði, og það er nauðsynlegt, að það geti legið fyrir sem allra fyrst, og ég hygg, að það eigi að vera möguleiki á því að ganga frá slíkum mælingum og slíkri áætlun til fulls á næsta sumri. Ég vil svo leggja til, að umr. um þessa till. verði frestað og henni vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 203 till. til þál. um að skora á ríkisstj. að láta gera ýtarlegar tilraunir með lagningu olíumalar á fjölfarnasta kafla Vesturlandsvegar, þ.e. frá Ártúnshöfða að vegamótum Þingvallavegar. Á s.l. sumri mun umferð á hinum ýmsu vegum hafa aukizt um 10-20% og allt upp í 25% miðað við árið áður, og miðað við þá aukningu, sem orðið hefur á innflutningi bifreiða á árinu 1966 frá því, sem var árið 1965, má gera ráð fyrir enn frekari aukningu á umferðinni á þessu ári. Ástand fjölförnustu malarveganna er þegar orðið mjög slæmt, hvað þá þar sem fullvíst má telja, að umferðin aukist enn frekar en nú er. Það er eðlilegt, að malarvegirnir þoli ekki þessa miklu umferð og þá ekki hvað sízt fyrir það, að bifreiðarnar verða ávallt þyngri og þyngri, og mun það mála sannast, að það er kannske helzta ástæðan fyrir því, hvað malarvegirnir fara illa, þ.e. hve mikill öxulþungi er á þá lagður. Nú mun vera nokkurt eftirlit með því, að ákvæði hámarksþunga séu virt, og ég tel, að það beri að herða þetta eftirlit til muna, því að það er áreiðanlega ein höfuðforsendan fyrir því, að hægt sé að halda núverandi malarvegum í sæmilegu ásigkomulagi, að fylgt sé þar settum reglum. Það er og skoðun margra, að þungaskatturinn nú sé máske óeðlilega lágur miðað við það mikla slit, sem vegirnir verða fyrir af völdum hinna þungu bifreiða. Það er annað mál og ekki hér til umr. nú. Með byggingu Reykjanesbrautarinnar frá Engidal við Hafnarfjörð og allt til Keflavíkur urðu þáttaskil í vegamálum okkar. Hin steypta Reykjanesbraut er vandaðasta vegagerð á landinu, - vegagerð, sem vonazt er til, að muni gefa góða raun, og svo hefur vissulega orðið, það sem af er, frá því að vegurinn var tekinn í notkun haustið 1965. Það er ekki ómælt, þó að sagt sé, að Reykjanesbrautin sé glæsilegasta framkvæmd í samgöngumálum Íslendinga, en þessi framkvæmd var eðlilega mjög kostnaðarsöm, og um síðustu áramót var kostnaður orðinn um 270 millj. kr. Það er því augljóst, að endurbygging helztu hraðbrautanna út frá Reykjavík verður geysilega mikið átak og fjárfrekar framkvæmdir og þess ekki að vænta, að þar verði allt framkvæmt í einu. Nú standa vonir til, að bráðlega hefjist framkvæmdir við endurbyggingu Hafnarfjarðarvegar um Kópavog, en þar er um stórframkvæmd að ræða, sem gert er ráð fyrir, að kosti um 70 millj. eða yfir 70 millj. kr. Þá er og hafin framkvæmd við byggingu Reykjanesbrautar frá Elliðaám til Hafnarfjarðar austan núverandi byggðar í Kópavogi. Það mun og verða mjög fjárfrek og tímafrek framkvæmd. Unnið er að undirbyggingu Austurvegar norðan Sandskeiðs, og fyrirhugaðar eru framkvæmdir við brúargerð á Elliðaám, sem verða mjög kostnaðarsamar framkvæmdir. Af öllu þessu, sem hér hefur verið nefnt, má augljóslega sjá að þegar hefur verið í mikið ráðizt og mikið er á döfinni varðandi vegagerð hér í nágrenni Reykjavíkur. Og eins og eðlilegt er, hljóta þessar framkvæmdir að taka sinn tíma. Þá er og búið að ákveða vegarstæði Vesturlandsvegar allt til Kollafjarðar. Þar verður um mjög kostnaðarsama og tímafreka framkvæmd að ræða. Þar verða óhjákvæmilega mikil jarðvegsskipti, þegar til þeirra framkvæmda kemur. Af því, sem ég hef hér vakið athygli á er augljóst, að fram undan eru þegar ákveðnar miklar framkvæmdir í nýbyggingu hraðbrauta út frá Reykjavík. Eins og ég hef tekið fram, hlýtur þetta að taka nokkurn tíma. En Vesturlandsvegurinn og þá sérstaklega að vegamótum Þingvallavegar er fjölfarnasti þjóðvegur landsins í dag, og þar er aðeins um malarveg að ræða, sem er langt frá því þannig gerður, að hann þoli þá miklu bifreiðaumferð, sem þar er nú, og einmitt á þeim vegi að vegamótum Þingvallavegar varð umferðaraukningin sumarið 1966 25% miðað við árið áður. Það er álit allra, sem til þekkja, að þarna verði að koma eitthvað til úrbóta. Eins og ég sagði, umferðin er gífurlega mikil, náði því í sumar að verða á milli 2500 og 2600 bílar á dag. Það er og eðlilegt. Þarna fer um öll umferðin til Vesturlands, Vestfjarða og Austfjarða, auk þess sem mikil umferð er um Þingvallaveginn. Ég hef vakið athygli á því hér að gera tilraun með að nýta olíumölina til bráðabirgða, meðan notast þarf við þennan veg, - nota olíumölina til þess að reyna á þann hátt að bæta ástand vegarins í bili. Það má segja að ekki sé mikil reynsla fyrir olíumöl á okkar akbrautum enn sem komið er og alls ekki þar sem jafnmikil og þung umferð er eins og þarna er um rætt. Það er komin örlítil reynsla á olíumöl við þær aðstæður, þar sem umferð er minni. Sú reynsla gefur þegar góða raun og má fyllilega gera ráð fyrir því, að þar sé um frambúðarlausn að ræða varðandi slitlag á vegum, sem hafa a.m.k. ekki meira en tiltekna hámarksumferð. En það þýðir ekki það, að miklar vonir þurfi að binda við olíumalarsliti og á mjög fjölförnum akbrautum. Þetta haggar hins vegar ekki því, að nauðsynlegt er að reyna að gera eitthvað til úrbóta á þessum fjölfarnasta vegarkafla, og þá er eðlilegt að reyna olíumölina, vegna þess að þar er þó ekki um svo geysilega fjárfreka framkvæmd að ræða, ekkert í líkingu við t.d. malbik, enda mundi engum, sem til þekkja, koma til hugar, að það yrði nokkurt gagn að því að setja malbik á Vesturlandsveginn, og þarf ekki annað en vitna til Ártúnsbrekkunnar nú þegar, sem malbikuð var í sumar eða haust, enda malbikið miklu, miklu erfiðara og kostnaðarsamara í viðhaldi, að þar er ekki neinu saman að jafna. Það er rétt að benda á að hvort sem horfið yrði að þeirri tilraun, sem hér er lagt til að gera, eða ekki, þarf vissulega að gera vissar endurbætur á Vesturlandsveginum. Þar á ég við að ná vatninu af veginum,fá á hann réttan halla, en það er vitanlega forsenda þess, að hægt sé að halda honum við, og forsenda þess, að nokkuð þýði að fara út í þá tilraun, sem hér er rætt um. Ég viðurkenni og, að tveir staðir á þessari vegalengd eru þannig, að kannske má lítils vænta af því, þó að lagt verði olíumalarslitlag á veginn þar. Það eru mýrarsundin fyrir ofan Ártúnshöfða og meðfram Hamrahlíðinni hjá Lágafelli í Mosfellssveit. Það má vel vera, að þarna sé um svo gljúpan jarðveg að ræða, að ekki verði neitt gagn að því að gera þessa tilraun, og það kemur þá í ljós. Svíar endurbyggja ekki sína malarvegi undir olíumalarslitlagið, heldur setja það á sína troðnu vegi. Síðan kemur í ljós, að á stöku stað eru kannske dý eða gljúpir kaflar, og þá eru þeir teknir til endurbyggingar, þegar slíkt kemur í ljós. En eins og ég hef vikið að, er hér fyrst og fremst um að ræða tilraun til þess að bæta úr því vandræðaástandi, sem er á þessum fjölfarnasta vegarkafla, meðan á endurbyggingu vegarins stendur. Mér er það fullljóst, að þetta er engin framtíðarlausn í sambandi við þessa miklu umferðaræð. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri á þessu stigi. Ég legg til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Eitrunarhættan í sambandi við rekstur alúmínverksmiðja er vandamál, sem hvarvetna er leitazt við að leysa eftir föngum. Ýmiss konar eiturefni, einkum flúor, myndast í þessum verksmiðjum og berast meira eða minna út í umhverfið, þar sem þau síðan skemma gróður og sýkja dýr og jafnvel menn. Á þetta benti ég í umr. um fyrirhugaða verksmiðju í Straumsvík á síðasta þingi. Ég vakti einnig athygli á því, að öryggisútbúnaður ætti alls enginn að vera í þessari verksmiðju, að eiturloftið ætti óheft að fá að berast um nágrennið og það skyldi ráðast af landsháttum og veðurfari, hvort tjón hlytist af eða ekki. Þetta taldi ég vítavert gáleysi, enda gagnstætt því, sem tíðkast erlendis hin síðari ár. Ég varaði við því áformi, sem þegar var tekið, að nota opin bræðsluker í stað lokaðra og byggja verksmiðjuna án reykeyðingartækja. Loks lét ég í ljós undrun mína á að sérfræðingar íslenzku heilbrigðisþjónustunnar skyldu ekki til kvaddir í þessu máli, en við þá var aldrei ráðgazt, meðan á samningum stóð. Sú tegund bræðslukera, sem fyrirhugað var að nota, sleppir um 70% flúoreitursins út í umhverfið. Nýrri gerðir kera hleypa aðeins 40% flúorsins út og þær allra nýjustu ekki nema 28%. Hér er því mikið á mununum, enda síðarnefndu kerin nær eingöngu notuð í verksmiðjum, sem reistar hafa verið á síðari tímum. Það þykir alls staðar sjálfsagt nú, að hafa reykeyðingartæki, hver svo sem tegund keranna er, og mörg fyrirtæki leggja sig mjög fram um að fullkomna þessi tæki sem mest. En þessi útbúnaður er dýr, og sennilega er það þess vegna, sem teflt skal á tæpasta vaðið í Straumsvík. Þar mun ætlunin að bíða átekta, sannreyna tjónið, áður en hafizt er handa. Það tel ég illa ráðstöfun og raunar þarflausa, því að við höfum næga erlenda reynslu að styðjast við. Í þessu efni tel ég aldrei of varlega farið. Ég minni á Húsnesmálið, sem blöðin sögðu frá á s.l. hausti. Á þeim stað í Noregi, Húsnesi, hafði einmitt auðhringurinn Swiss Aluminium reist alúmínverksmiðju og lýst því yfir, að frá henni stafaði engin hætta. Þar eru hreinsunartæki, em samt eitraðist umhverfið og varð af mikið tjón á gróðri í allt að 10 km fjarlægð frá verksmiðjunni. Þetta virtist koma öllum á óvart þar. Ég skal svo ekki hafa uni þetta fleiri orð nú. Hæstv. iðnmrh. tók gagnrýni minni á sínum tíma svo sem vera bar. Hann lofaði nánari athugun á efni ræðu minnar, og nú inni ég með fsp. á þskj. 202 eftir árangri.



Herra forseti. Ég vil fyrst fara nokkrum almennum orðum um fsp. til iðnmrh. um eituráhrif og öryggisútbúnað fyrirhugaðrar álverksmiðju í Straumsvík frá Alfreð Gíslasyni, hv. 9. þm. Reykv., á þskj. 202. Það hefur verið vitað, frá því að fyrst var farið að ræða um byggingu álbræðslu hér á landi, að viss mengun gæti stafað af rekstri hennar, aðallega vegna uppgufunar á flúorvetni frá bræðsluofnum hennar. Má segja, að þetta sé sú eina tegund mengunar, sem orð sé á gerandi í sambandi við fyrirhugaða álbræðslu í Straumsvík. Eins og nánar verður vikið að hér á eftir, er full ástæða til þess að ætla, að flúormengun muni ekki skapa teljandi vandamál í sambandi við vinnu verkamanna og annarra í verksmiðjunni sjálfri, þar sem loftræsting í bræðsluofnum hennar og önnur vinnuskilyrði verða góð. Þær athuganir, sem farið hafa fram í málinu á vegum ríkisstj., hafa þess vegna meira beinzt að því, hvers vænta megi um áhrif álbræðslunnar á umhverfi hennar, þ.e. fyrst og fremst á gróður og dýralíf í næsta nágrenni. Í þessu sambandi skiptir það að sjálfsögðu mjög miklu máli, hvar álbræðslunni er valinn staður. Það hefur frá upphafi verið ljóst, að álbræðsla ÍSALs yrði mjög vel staðsett í Straumsvík í þessu tilliti. Hún mun standa þar á opnu svæði, þar sem ríkjandi vindátt er á haf út, og gróður í næsta nágrenni mjög takmarkaður og yfirleitt ekki af þeim tegundum, sem taldar eru sérstaklega viðkvæmar fyrir mengun af völdum flúors. Þetta kom skýrt fram á fyrsta stigi viðræðnanna um álbræðslu á Íslandi, en þá var við það miðað, að byggð yrði 30 þús. tonna verksmiðja með einum bræðslusal. Þá var talið, að staðsetning verksmiðjunnar ein saman væri næg trygging fyrir því, að ekki mundi þurfa reykhreinsun fyrir álbræðslu í Straumsvík. Hins vegar var gengið að því sem gefnu, að nauðsynlegt yrði að hafa reykhreinsun, ef bræðslan yrði staðsett við Eyjafjörð, þar sem aðatæður eru gagnstæðar og svipaðar því, sem þekkt er úr hinum þröngu fjörðum í Noregi. Þegar hinir svissnesku viðsemjendur ríkisstj. gerðu fyrstu kostnaðaráætlun sína á árinu 1964, töldu þeir, að bræðsla við Eyjafjörð yrði um 45 millj. kr. dýrari í byggingu en Straumsvíkurbræðslan vegna þessarar reykhreinsunar, miðað við 30 þús. tonna bræðslu. Um það leyti, sem ríkisstj. gaf skýrslu sína til Alþ, um álmálið, hinn 5. maí 1965, hafði framkvæmdaáætlunin breytzt þannig, að á fyrsta stigi skyldi byggja 30 þús. tonna álbræðslu, er síðan yrði stækkuð upp í 60 þús. tonn á nokkrum árum í einum eða tveimur áföngum. Þá var einnig gert ráð fyrir því, að ekki mundi þurfa að gera sérstakar ráðstafanir í byrjun til hreinsunar á reyk frá álbræðslunni í Straumsvík. Hins vegar var það áskilið af hálfu Íslendinga, eins og segir í skýrslu ríkisstj., að verksmiðjufélagið beri alla áhættu af tjóni af útblásturslofti eða öðrum úrgangi frá verksmiðjunni í Straumsvík. Verði tjón af þessum sökum, mundi það verða fullkomlega skaðabótaskylt og auk þess skuldbundið til að grípa til nauðsynlegra varúðarráðstafana, ef hætta yrði talin á frekara tjóni. Þetta síðasttalda sjónarmið sætti nokkurri gagnrýni eða andspyrnu af hálfu hinna svissnesku viðsemjenda ríkisstj. Þegar þeir lögðu fram samningsuppkast sitt vorið 1965, óskuðu þeir eftir ákvæði á þá leið, að ekki mætti skylda ÍSAL til þess að setja upp reykhreinsunarútbúnað í bræðsluna. Á þetta var ekki fallizt, og taldi ríkisstj. eða fulltrúar hennar við samningana, að reykhreinsun ætti að koma til greina á sama hátt og aðrar varúðarráðstafanir, þ.e. að félaginu yrði skylt að taka hana upp, ef hún yrði talin nauðsynleg. Þetta atriði og mengunarákvæði samningsins í heild voru til umr. milli aðilanna fram á árið 1966, þegar endanlega var frá samningunum gengið. Á því tímabili voru gerðar ýmsar athuganir á málinu af hálfu ríkisstj. eða fulltrúa hennar. M.a. fór einn samninganefndarmanna til Noregs til að kynna sér aðstæður þar frekar en gert hafði verið, og Rannsóknastofnun iðnaðarins gerði skýrslu um þá mengun, sem lögð var fram með frv. um álsamninginn 1. apríl 1966, fskj. 2. Að sjálfri niðurstöðu samninganna verður nánar vikið hér á eftir. Eftir að samningsgerðinni lauk vorið 1966, hefur athugun á málinu af hálfu ríkisstj. verið haldið áfram og frekari upplýsingum safnað um hinar ýmsu hliðar þess. M.a. má geta þess í fyrsta lagi, að hinn 30. júní 1966 barst iðnmrn. bréf frá landlækni og fylgdu með því upplýsingar um mengunarvarnir við álbræðslu, sem hann hafði aflað að beiðni heilbr.- og iðnmrh. frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og þýzkum og norskum heilbrigðisyfirvöldum. Einnig bárust rn. upplýsingar frá svissneskum heilbrigðisyfirvöldum með bréfi landlæknis 14. júlí 1966. Í þessum gögnum er að finna ýmsar mikilsverðar upplýsingar almenns efnis, sem hafa má hliðsjón af við mat á aðstæðum hér á landi, en hins vegar engin bein svör við þeirri spurningu, hvað sé hæfileg varúð í sambandi við álbræðsluna í Straumsvík. Öllum þessum gögnum er það sameiginlegt, að þau leggja höfuðáherzlu á það, hvernig til takist um staðarval viðkomandi verksmiðju hverju sinni. Í þessum þremur löndum, Þýzkalandi, Sviss og Noregi, eru engar almennar, algildar reglur um varúðarráðstafanir vegna mengunar nema þar, að gera beri það, sem telst nauðsynlegt hverju sinni með tilliti til aðstæðna. Að því leyti má segja, að þar sé beitt nákvæmlega sömu aðferðum og sama mælikvarða og fyrirhugað er að beita hér á landi vegna ÍSALs. Að því er sérstaklega varðar reykhreinsun má geta þess til nánari upplýsingar, að í Sviss eru fjórar álbræðslur og sumar komnar mjög til ára sinna. Það er ekki fyrr en tiltölulega nýlega, sem þær hafa sett upp reykhreinsunartæki, en reynslan hafði þá sýnt, að þeirra væri þörf eftir aðstæðum. Höfðu komið fram skemmdir á aprikósu- og grenitrjám í nágrenninu, og á einum stað hafði þess orðið vart, að nautgripir sýktust af flúorveiki. Í Noregi hefur reyndin orðið sú eins og kunnugt er, að allar álbræðslur í landinu, sem vera munu 6 að tölu, hafa sett upp reykhreinsunartæki. Ástæðan er sumpart sú, að vegna landslagsins í fjörðum og dölum Noregs er ekki talið varlegt að starfrækja þar álbræðslu án slíkrar hreinsunar, sbr. það, sem áður var sagt um Eyjafjörð. Auk þess er ríkari þörf á hreinsun við þá tegund bræðsluofna., sem algengust er í Noregi. En almennt gildir það um þessi lönd, sem fyrr segir, að það tilheyrir hinum almennu réttarreglum um öryggi á vinnustað og atvinnusjúkdóma, hvað gera beri hverju sinni vegna þeirra manna, sem vinna í verksmiðjunum, og nágrannaréttinum tilheyrir það, hvað gera beri vegna áhrifa á umhverfið á hverjum stað. Iðnmrn. hefur einnig borizt bréf frá landlækni, dags. 15. nóv. s.l., þar sem komið er áleiðis erindi frá heilbrigðisnefnd Hafnarfjarðar, sem ályktaði á fundi sínum hinn 12. sept. s.l. að fara þess á leit við landlækni, að hann, eins og segir í bréfinu, gangist fyrir ýtarlegri könnun á ráðstöfunum varðandi væntanlega álverksmiðju í Straumsvík, að því leyti sem snertir heilbrigðisvarnir almennings, og geri allt, sem í hans valdi stendur, til að tryggja, að æskilegar varúðarráðstafanir verði gerðar, ef hann telur þess þörf. Eins og sagt var áður, eru mál þessi í áframhaldandi athugun á vegum iðnmrn. og munu þar vera höfð full samráð við landlækni og önnur viðkomandi yfirvöld, eftir því sem tilefni gefst. Í öðru lagi hefur Rannsóknastofnun iðnaðarins haldið áfram athugunum sínum á mengunarmálinu að beiðni rn. Forstöðumaður stofnunarinnar fór m.a. til Sviss og Noregs á s.l. hausti og kannaði þar álbræðslur á vegum Alusuisse og annarra. Skilaði hann skýrslu til rn. um athuganir sínar um mánaðamótin nóv.-des. s.l. Þessi skýrsla hefur nú verið afhent ÍSAL og Alusuisse til umsagnar, og er hún þar í athugun. Í þriðja lagi hefur rn. borizt bréf frá borgarlækninum í Reykjavík, dags. 3. febr. s.l., þar sem gerð er grein fyrir þeim upplýsingum, sem hann hefur aflað um málið, m.a. með tilliti til þess, hvort tilvist álbræðslunnar í Straumsvík mundi hafa áhrif á vatnsból eða gróður í Reykjavík. Þetta bréf hefur einnig verið afhent ÍSAL og Alusuisse til umsagnar. Í fjórða lagi hefur iðnmrn. með bréfi hinn 6. júlí s.l. falið fulltrúum ríkisstj. í stjórn ÍSALs, þeim Magnúsi Ástmarssyni forstjóra og Hirti Torfasyni hrl., að taka mengunarmálið til sérstakrar athugunar og fylgjast vandlega með því, hvað ÍSAL hyggist gera í því sambandi, og vinna að því fyrir sitt leyti, að gerðar verði þegar í upphafi þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar mega teljast. Hafa fulltrúarnir átt bréfaskipti um málið við fyrirsvarsmenn Alusuisse, auk þess sem það var rætt á stjórnarfundi félagsins í s.l. viku. Í fimmta lagi var málið rætt við forstjóra og framkvæmdastjóra Alusuisse, Emanuel Meyer og dr. Paul Müller, meðan þeir dvöldust í Reykjavík dagana 22. og 23. febr. s.l., og frá því skýrt, hvernig málið stæði á báðar hliðar. Þessir fyrirsvarsmenn félagsins skýrðu frá því, að í þeirri byggingaráætlun ÍSALs, sem nú væri verið að ganga frá, hefði byggingunni verið breytt þannig frá því, sem áætlað var á árinu 1964, að setja mætti upp fullkominn hreinsunarútbúnað í bræðslusölum, hvenær sem væri, án nokkurrar röskunar á þeim eða truflunar á rekstri verksmiðjunnar, en verulegan kostnaðarauka leiði af þessari breytingu, sennilega um 30 millj. kr. Hefði mænir bræðslusalanna verið hækkaður og aðrar breytingar gerðar á þaki þeirra eða fyrirkomulagsbreytingar, sem nauðsynlegar væru í þessu sambandi. Lagðar yrðu reykhreinsunarrásir og loftræstiháfar. Hreinsunarútbúnaður sá sem um væri að ræða, að síðar yrði settur upp, væri sams konar útbúnaður og væri í álbræðslum Alusuisse í Húsnesi í Noregi og Steg í Sviss. Mundi það kosta um 60 millj. kr. að setja hann upp í Straumsvík samkv. hinum breyttu teikningum. Í sjötta lagi hefur landlæknir í bréfi, dags. hinn 6. febr. s.l., til forstjóra Rannsóknastofnunar iðnaðarins talið mjög brýnt, að nú þegar verði hafizt handa um efnafræðilegar jarðvegsrannsóknir á svæði því í og umhverfis Straumsvík, þar sem álverksmiðjunni er ætlað að rísa. Segir svo í bréfinu: „Ef mögulegt á að verða að fylgjast nákvæmlega með flúormengun jarðvegsins í framtíðinni á þessu svæði, er nauðsynlegt, að nákvæmar, margar og áreiðanlegar flúorrannsóknir í jarðveginum liggi fyrir, áður en til nokkurrar álframleiðslu kemur á þessum stað.“ Þetta ræddi ég sérstaklega á fundum með forstjóra og framkvstj. Alusuisse ásamt formanni stjórnar ÍSALs í s.l. viku, og varð um það fullt samkomulag. Er ráðgert, að grundvallarrannsókn þessi hefjist þegar á þessu sumri og haldi áfram, eftir því sem þurfa þykir, þar til álbræðslan tekur til starfa, en þá munu reglulegar samanburðarrannsóknir taka við, eins og samningar standa til. Fyrirhugað er, að rannsóknin verði framkvæmd undir stjórn samvinnunefndar þriggja aðila, og verður Rannsóknastofnun iðnaðarins þar eina aðilinn. Alusuisse og ÍSAL munu taka þátt í rannsókninni og tilnefna annan aðila í n. Iðnmrn. mun síðan tilnefna erlendan sérfræðing sem þriðja mann í n., og hef ég í huga að fá norskan sérfræðing til þess starfs. Auk þess sem nú er greint, munu sérfræðingar ríkisstj. og Alusuisse halda áfram að skiptast á upplýsingum um málið, og er m.a. verið að leggja drög að því að fá hingað svissneskan lækni, sem er sérfræðingur á þessu sviði, til viðræðna við íslenzk heilbrigðisyfirvöld. Ég vil nú veita svör við hinum eintöku liðum fsp. umfram það, sem þeim hefur verið óbeint svarað í því, sem ég að framan hef sagt. Um a-lið: „Telja sérfræðingar íslenzku heilbrigðisstjórnarinnar nokkra hættu á flúoreitrun frá álverksmiðjunni í Straumsvík?“ Þegar hér er spurt um hættu á flúoreitrun, er væntanlega átt við, hvort mönnum geti stafað heilsutjón af útblásturslofti eða loftmengun frá verksmiðjunni, enda er spurt um álit sérfræðinga íslenzku heilbrigðisþjónustunnar, eins og það er orðað. Í þessu sambandi er raunar ekki til að dreifa nema landlækni, sem er lögum samkv. ráðunautur ráðh. um allt það, er varðar heilbrigðismál, og annast framkvæmdir þeirra mála fyrir hönd ráðh. samkv. lögum, reglum og venjum, er þar um gilda. Landlæknir telur sig hins vegar ekki sérfræðing á því sviði, hver áhrif loftmengunar frá álbræðslu kynnu að geta verið. Ég hef áður greint frá afskiptum landlæknis af því að afla upplýsinga frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og þýzkum og norskum heilbrigðisyfirvöldum og till. hans um, að þegar verði hafizt handa um efnafræðilagar jarðvegsrannsóknir, og einnig telur hann nauðsynlegt, að þegar í upphafi verði gætt allra varúðarráðstafana. Ákvörðun um að breyta fyrirkomulagi við byggingu verksmiðjunnar þannig, að hægt verði fyrirvaralaust að koma þar fyrir reykhreinsunartækjum, er þáttur í slíkum varúðarráðstöfunum. Í aðalsamningi ríkisstj. við Swiss Aluminium eru eftirfarandi ákvæði, sem hér skipta máli: Gr. 12.02. ÍSAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. 13. gr. Reglur um öryggi, heilbrigði og hreinlæti. Að tilskildum ákvæðum 12. gr. skal ÍSAL byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum. Ég vil leyfa mér að bæta hér við umsögn prófessors Axels Lydersen, forstöðumanns Institut for Kemiteknik við tækniháskóla Noregs í Þrándheimi og formanns reykskaðaráðs Noregs, sem hefur yfirumsjón með öllum mengunaráhrifum frá verksmiðjureyk. Þessi umsögn er í bréfi til forstjóra Rannsóknastofnunar iðnaðarins hér, dags. 11. jan. 1966, en þar segir prófessorinn: „Jeg kenner intet tilfælle af bevist skade på mennesker i omegnen af aluminiumfabrikker.“ Þ.e. ég veit ekkert dæmi um, að fram hafi komið tjón á mönnum í nágrenni álverksmiðja. Um b-lið: „Hvers konar bræðsluker verða notuð?“ Í framkvæmdaáætlun ÍSALs er gert ráð fyrir því, að bræðsluker í verksmiðjunni verði með bökuðum anóðum, þ.e. af svonefndri „prebaked“ gerð, en ekki af Söderberg-gerð, sem algeng er í norskum verksmiðjum, enda norsk uppfinning. Þessi ker ÍSALs eru sams konar ker og notuð eru í öllum nýrri verksmiðjum Alusuisse, t.d. í Húsnesi í Noregi, Steg í Sviss og New Johnsonville í Tennessee. Framleiðsluaðferðin við bræðslu á áli er í aðalatriðum hin sama, hvor tegund ofnanna, sem notuð er. Munurinn á ofnunum liggur aðallega í því, hvernig anóðunni, neikvæða skautinu, er komið fyrir. Þessar anóður eru búnar til eða bakaðar úr blöndu af koksi og koltjöru. Í Söderbergsofnum er kökum úr þessari blöndu bætt á anóðustokk í ofninum öðru hverju og þær látnar mynda þar þétta anóðu smám saman eða sjálfbakandi anóður, sem kallað er. Við hitann í ofninum eimast tjöruefni og brennisteinssambönd burt, og mundu þau ásamt flúornum gera mönnum ólíft að vinna í verksmiðjunni, ef ekki væri höfð sérstök hlíf á ofninum. Er loftræsting við þessa ofna undir því komin, að hægt sé að soga þessi efni upp um hlífina á öruggan hátt, og er það aldrei hægt fullkomlega, þar sem alltaf þarf að opna ofnana öðru hverju til að bæta á þá hráefni og fleira, auk þess, sem útbúnaðurinn getur bilað. Í „prebaked“ ofnunum er hins vegar búið að baka anóðuna, þegar hún er sett í ofninn, eins og nafnið bendir til. Eru því öll tjöruefni og brennisteinssambönd farin úr henni eða því sem næst, þannig að þeirra gætir lítið sem ekkert við bræðsluna. Af þessum sökum er vel hægt að starfrækja ofnana án þess að hafa sérstaka hlíf á þeim, ef loftræsting er góð upp með ofnunum, eins og hér er gert ráð fyrir. Ef um reykhreinsun er að ræða, fer hún að öllu leyti fram með úðaþvotti í mæni bræðslusalarins, þar sem reykurinn safnast. Skv. upplýsingum Alusuisse hafa samanburðarrannsóknir sýnt, að framleiðslukostnaður hjá bræðslum með bökuðum anóðum verður lægri en hjá bræðslum með Söderberg-gerð. Auk þess sem það hefur beiða tölulega þýðingu, bendir félagið enn fremur á það, að miklu auðveldara sé að ræsa „prebaked“ ofna, en þá er flúormyndun yfirleitt með mesta móti. Jafnframt sé auðveldara að komast að anóðunni, og ef nothæfi hennar breytist, komi það strax í ljós á ofninum, en ekki fyrr en eftir nokkrar vikur, þegar um Söderbergsofna er að ræða. Einnig hafi breytingar á straumstyrkleika í ofninum miklu minni áhrif á vinnsluna í „prebaked“ ofnum, og er það mikilvægt vegna rekstraröryggis. Síðast, en ekki sízt séu vinnsluskilyrði við „prebaked“ ofna hreinlegri og betri en við Söderbergsofna og vandamálið í sambandi við loftræstingu í salnum minna og auðleystara. Þær upplýsingar, sem rn. hafa borizt um málið, benda yfirleitt til þess, að umræddar staðhæfingar Alusuisse séu réttar. Kostur Söderbergsofnanna frá hreinsunarsjónarmiði er sá, að hægt er að draga frá þeim reykefnin gegnum hlífarnar í tiltölulega samþjöppuðu formi. Hins vegar er ekki þar með sagt, að þetta leiði til betri hreinsunar, um það er lýkur, því að hér þarf einnig að finna ráð til þess að losna við tjöruefni og brennisteinsdíoxíð, og er það mjög flókið mál. Ókosturinn við þá frá hreinsunansjónarmiði er einkum sú aukna mengun, sem fylgir tjöruefnunum. Í fyrsta lagi er talið, að þau auki á myndun flúorvetnis, þannig að þessir ofnar leysi meiri flúor úr læðingi en hinir bókstaflega talað. Í öðru lagi auki þau á eiturverkanir flúors á umhverfið, ef þau sleppa út samtímis. Í þriðja lagi er alltaf hætta, á því, að tjörugufurnar stífli hreinsunarútbúnaðinn. Að öllu samanlögðu má segja, að samkv. þeim upplýsingum, sem rn. hefur undir höndum, komi ekki til mála að reyna að breyta fyrirætlunum Alusuisse um það að nota fremur „prebaked“ ofna en Söderbergsofna í Straumsvík. Miklu fremur kæmi það til greina að banna hreinlega notkun Söderbergsofna, ef hún væri fyrirhuguð, vegna vinnuskilyrða í bræðslusalnum. Þeir íslenzku sérfræðingar, sem borið hafa saman þessa tvenns konar bræðslusali með eigin augum, telja, að það þoli engan samanburð, hve vinna við „prebaked" ofna sé miklu hreinlegri og hollustusamari. Í svari mínu við þessum b-lið fsp. hef ég einkum stuðzt við skýrslu forstjóra Rannsóknastofnunar iðnaðarins, dags. í nóv. 1966, auk ýmissa annarra gagna, sem aflað hefur verið og ég hef áður vitnað til. Um c-lið fsp.: „Verður þess krafizt, að reykeyðingartækjum verði komið fyrir í verksmiðjunni og þau hagnýtt frá byrjun?“ Samningur við Alusuisse er þannig, sem kunnugt er, að ekki þótti ástæða til að slá því föstu við samningsgerðina sjálfa, hvort setja ætti upp reykhreinsun eða ekki, heldur skyldi málið rannsakað og aðstaðan metin eftir því, sem góðar iðnaðarvenjur segja til um á hverjum tíma. ÍSAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Það mál verður stöðugt rannsóknarefni nú og síðar, hvort sem reykhreinsun verður sett upp eða ekki, hvað gera þurfi til að fullnægja þessu skilyrði. Grundvallaratriðið er það, að íslenzk yfirvöld hafi jafnan tiltækar allar upplýsingar, sem á þarf að halda til þess að meta aðstæður í Straumsvík, þannig að þau verði jafnan reiðubúin að krefjast þess, að framkvæmdar séu þær varúðarráðstafanir, sem réttmætt er að ÍSAL annist á hverjum tíma. Því hefur þegar verið lýst, hvað iðnmrn. og önnur yfirvöld eru að gera á þessu sviði um þessar mundir. Það hefur einnig komið fram, að verksmiðjan verður þannig búin út í byrjun, að hægt verður hvenær sem er fyrirvaralaust að koma fyrir reykhreinsunartækjum. Við þetta er því einu að bæta, að þær upplýsingar, sem rn. hefur nú undir höndum, hafa ekki leitt það í ljós, að nauðsynlegt verði að setja upp reykhreinsunarútbúnað í Straumsvík þegar í upphafi, við fyrsta stig framleiðslunnar. Ef síðari rannsóknir og reynsla sýnir, að þess sé þörf, verður þess krafizt, og er hvorki af ÍSAL né Alusuisse dregin í efa skylda þeirra til þess að uppfylla þá kröfu samkv. samningsgerðinni.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. ýtarleg svör við fsp. mínum, og ég vil einnig þakka honum fyrir það, sem augljóst er, að hann hefur brugðizt vel við ábendingum, sem fram komu hér á Alþ. í fyrra. Hann hefur sett af stað krafta í því skyni að athuga þetta mál allt nánar en gert hafði verið áður, leitað bæði til heilbrigðisþjónustunnar íslenzku, svo og til manna á tæknisviðinu. Þetta tel ég vera þakkarvert, og ég læt í ljós ánægju með það. Það kemur í ljós af svari hæstv. ráðh., að leitað hefur verið umsagnar landlæknis um þessi mál og hann gefið svör eða álitsgerðir. bæði í júní s.l. og eins í nóvember, sömuleiðis hefur verið leitað til borgarlæknisins í Reykjavík og hann látið í Ijós sínar skoðanir á þessu máli, og loks að þessi mál og þessar álitsgerðir eru nú í frekari athugun. Þetta er gott. Hvað snertir heilbrigðislega hlið þessa máls, tel ég hana í góðum höndum þeirra landlæknis og borgarlæknisins í Reykjavík. Varðandi svar hæstv. ráðh. við 2. fsp. minni um það, hvers konar bræðsluker yrðu notuð, virðast skoðanir um bræðsluker meðal verkfræðinga nútímans mjög á tvo vegu. Ég hef hér í höndum grein eftir svissneskan verkfræðing, Paul H. Müller frá Zürich, þar sem þetta mál er rætt og m.a. hvers konar bræðsluofnar séu hentugastir. Þessi grein er skreytt myndum og teikningum og þar frá því sagt, að hinar svokölluðu „forbökuðu anóður“, þ.e.a.s. opin bræðsluker séu lökust hvað það snertir að sleppa eiturloftinu út í umhverfið. 70% fara út í umhverfið. Það er sýnd mynd af Söderbergsofnum, tveim gerðum. Önnur hleypir 40% eiturloftsins út í umhverfið, en hin aðeins 28%, eins og ég gat um áðan. Þetta er auðvitað mál, sem hæstv. ráðh. og ég getum ekki deilt um, en það er vert að fylgjast með því og athuga það mál þá betur, hvernig á þessum mikla mun á skoðunum tæknifræðinga stendur. Ég hygg, að það, sem mest er um vert í þessu máli, sem skeð hefur til þessa, sé það, að nú er horfið frá því að byggja verksmiðjuna án möguleika á reykeyðingartækjum. Nú á að byggja þessa verksmiðju þannig, að möguleiki verði á því, að reykeyðingartæki verði sett þar, annaðhvort strax í byrjun eða síðar. Þetta tel ég mjög mikilsverðan áfanga, og ber að þakka það, en ég treysti því, að baráttu okkar við hið svissneska félag verði haldið áfram. Þetta er aðeins áfangi, sem hefur náðst. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, var forstjóri Swiss Aluminium nýlega hér á ferð, herra Meyer, og eftir blaðafregnum að dæma virðist það harla léttlyndur maður og gamansamur. Hann tók því, eftir því sem Morgunblaðið sagði, mjög fjarri að gera verksmiðjuna þannig úr garði í öryggislegu tilliti, að sómasamlegt sé að mínum dómi. Hann sló á glens og sagði, að flúorinn væri í sjálfu sér ágætur, hann styrkti aðeins tennur barna, sem yrðu fyrir flúoráhrifum. Mér datt í hug, þegar ég las þessa gamansemi forstjórans. hvort þeir mundu hafa haft einhverja svipaða gamansemi á takteinum í Húsnesi, forstjórar Alusuisse, þegar var verið að gefa yfirlýsingar um hið fullkomna öryggi þeirrar verksmiðju. Ég skal láta þessu máli mínu lokið, og ég vænti þess, að áfram verði barizt sérstaklega fyrir því, að verksmiðjan verði ekki opnuð eða þar verði ekki hafin starfsemi öðruvísi en að hreinsunartækjum verði komið fyrir þar frá byrjun. Og að lokum vil ég svo enn ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðh.



Herra forseti. Það er raunar ekkert, sem ég þarf við að bæta. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að við erum ekki menn til þess að deila um það, hverjir séu betri, Söderbergsofnar eða þessir svokölluðu „prebaked“ ofnar, en það er dálítið gaman að hafa það í huga, að þessi Müller, sem hv. þm. vitnaði til, er einmitt aðalframkvstj. Alusuisse, sem í öllum sínum verksmiðjum hefur „prebaked“ ofna, en ekki Söderbergsofna. En það er eins og ég segi, þetta er tæknilegt atriði, sem annarra manna er að deila um, og það getur verið, að lærða menn greini á í þessu efni eins og mörgum öðrum. Það var svo aðeins eitt atriði, sem ég vildi vekja athygli á, að hv. þm. sagði og því var hann mjög ánægður yfir, að nú eigi að breyta verksmiðjunni þannig, að hún sé byggð með það fyrir augum að setja í hana hreinsitæki. Það er einmitt sú breyting, sem hefur komið fram vegna samningsgerðarinnar í fyrra, eftir að gengið var frá samningunum, því að þegar Alusuisse, eins og ég vakti athygli á, lagði fram sín fyrstu frumdrög að samningunum í maí 1965, voru í þessum ákvæðum um mengunina ákvæði um það, að þeir yrðu undir engum kringumstæðum skyldaðir til þess að setja upp hreinsunartæki. Þetta vildum við ekki fallast á, samninganefndarmennirnir, og ekki heldur þm. nefndin, og það var þetta, sem var breytt og er mjög skýrt í samningunum núna, að ef kemur fram við rannsóknir, að hætta sé á ferðum, eru þeir skyldir til þess að setja upp hreinsitæki, og þess vegna hefur framkvæmdaáætluninni verið breytt.



Herra forseti. Fyrir rúmu ári var tilkynnt í einu af dagblöðum stjórnarinnar, að ríkisstj. mundi setja n. manna til þess að athuga um hag og rekstur dagblaðanna, og fyrsta spurning mín hér er um, hver hafi orðið árangur þeirrar könnunar á hag og stöðu íslenzku dagblaðanna. Það er vitað og hafa farið fram um það í blöðunum mjög ýtarlegar umr., að það er mjög alvarleg hætta, sem vofir yfir, sem beinlínis snertir íslenzkt prentfrelsi, og það er vitað, að öll dagblöðin nema eitt eru rekin með mjög miklu tapi. Þetta er ekki sérstakt íslenzkt fyrirbrigði, heldur er það svo í öllum okkar nágrannalöndum, að það, sem þar hefur verið kallað blaðadauði, hefur færzt mjög í vöxt á undanförnum árum, þannig að til verulegrar hættu horfir um aðstöðu almennings til þess að láta sínar mismunandi skoðanir í ljós. Það er vitað, að í Bretlandi er svo komið, að flestöll dagblöð þar eru gefin út af tveimur blaðahringum, og í Vestur-Þýzkalandi er svo komið, að 80% af öllum dagblöðum þar eru gefin út af einum einasta aðila. Hér heima hefur verið sameiginlegt álit allra þeirra, sem rætt hafa um þessi mál af hálfu hinna ýmsu dagblaða, og einnig tekið undir það í því eina dagblaði, sem vitað er, að rekið er með góðum fjárhagslegum árangri, að þetta mál sé svo alvarlegt, að um þetta þurfi að fjalla á opinberum vettvangi, það sé alveg óhjákvæmilegt, að þjóðin horfist í augu við það, að svo fremi sem þannig haldi lengi áfram, geti svo farið, að svo og svo mörg af dagblöðunum, sem ekki hafa því sterkari fjárhagslegan bakhjarl, verði að hætta. Það sjá allir, hvaða voði vofir yfir. Prentfrelsið er þá raunverulega ekki lengur orðið fyrir fólkið sjálft í landinu, heldur raunverulega fyrir peningana. Og þetta gerir það að verkum, að þetta mál þarf að taka fyrir á almennum vettvangi. Þess vegna bar ég þessa spurningu fram til þess að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefði komizt að nokkurri niðurstöðu í þessu alvarlega máli, og ef svo hefði verið, þá hvaða ráðstafanir hún hygðist gera, til þess að hér yrði ekki sama þróun á Íslandi eins og sums staðar hefur verið úti í heimi, að fleiri og fleiri af blöðunum, einkum þau smærri, deyi út og almenningur njóti þar af leiðandi minnkaðs prentfrelsis. Ég vil leyfa mér að vona, að hæstv. forsrh. geti gefið okkur nokkrar upplýsingar um, hvernig þetta stendur og hvort vænta, megi ráðstafana. frá hálfu hæstv. ríkisstj. sjálfrar í þessum efnum eða hvort hún mundi kannske kæra sig um að leita til Alþ. í þessu sambandi.



Herra forseti. Fyrri fsp., sem hér er til umr., hljóðar svo: „Hver hefur orðið árangur þeirrar könnunar á hag og stöðu íslenzku dagblaðanna, sem ríkisstj. ákvað að láta fram fara fyrir ári?“ Það hefur aldrei verið ákveðið af hálfu ríkisstj., að nein þvílík könnun á hag íslenzkra dagblaða færi fram, og er því enginn árangur af þeirri könnun. Hitt var ákveðið í fyrra, að íhuga og kynna sér, hvort þau úrræði, sem í öðrum löndum hefur verið gripið til í því skyni að rétta við hag dagblaða, ættu við hér á landi, og það hefur verið safnað töluverðu af gögnum um þetta atriði. Í skemmstu máli má segja, að það er óvíða, þó að það sé ekki óþekkt, að dagblöðum sé beinlínis hjálpað af hálfu ríkisvaldsins. Víðast hefur það orðið niðurstaðan, að ekki væru heppileg bein afskipti ríkisvaldsins af þessum efnum, og þar sem talin hefur verið þörf á afskiptum ríkisins, eins og t.d. í Svíþjóð og Finnlandi, hefur orðið ofan á að hjálpa flokkunum, en ekki blöðunum, og síðan gætu flokkarnir þá, ef þeir vildu, ráðstafað því fé, sem þeir þannig fá úr ríkissjóði, til þess að halda við og efla þau blöð, sem hverjum um sig er sérstaklega annt um. Og í þessum löndum og raunar víðar, eins og í Þýzkalandi, eru þær upphæðir, sem flokkunum eru ætlaðar í þessu skyni, miðaðar við meðlimatölu hvers flokks, eða réttara sagt kjósendafjölda við síðustu almennar kosningar. Slíkar bollaleggingar hafa verið allvíða uppi, og löggjöf er komin á um þessi efni, um aðstoð til flokkanna, í Svíþjóð og Finnlandi, í minna mæli í Þýzkalandi, - það mun vera einnig nokkuð mismunandi í einstökum löndum þar eða fylkjum, hvað við viljum kalla það. Í Frakklandi aftur á móti á sér stað margvísleg aðstoð til blaðanna sjálfra, þó meira í óbeinu formi en með beinum ríkisstyrkjum, en þau eru studd með margvíslegu móti þar. Í Bretlandi hefur nýlega verið um þetta rætt, og þar urðu allir aðaltalsmenn flokkanna, a.m.k. bæði Verkamannaflokksins og Íhaldsflokksins, sammála um, að bein fyrirgreiðsla ríkisins við blöðin væri ekki heppileg. Að þessu athuguðu hygg ég, að við höfum í raun og veru ekki ýkjamikið að læra af þessari löggjöf erlendis, sem var aðalverkefni þeirrar athugunar, sem efnt var til. Ef setja ætti um þessi efni löggjöf hér á landi, er það auðvitað rétt, sem fram kemur í fsp. hv. þm., að áður yrði að kanna hag og kjör hinna íslenzku dagblaða betur en menn nú hafa vitneskju um. En til slíkrar athugunar hefur ekki verið efnt af hálfu ríkisstj., - það er nauðsynlegt, að menn viti það, - enda hefðu dagblaðaútgefendur og aðstandendur þeirra orðið varir við, ef að slíkri athugun hefði verið stefnt, því að þá hefði verið óskað eftir gögnum frá þeim um þeirra hag, sem ekki hefur verið gert. Seinni fsp. hljóðar svo: „Hyggst ríkisstj. gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að sú þróun, sem víða í Evrópu hefur leitt til sívaxandi blaðadauða og þar af leiðandi minnkaðs raunverulegs prentfrelsis, gerist einnig hér á landi?“ Þessari spurningu er skemmst að svara á þá leið, að ríkisstj. hefur ekki a.m.k. ekki að svo komnu, ákveðið, að nein heildarlöggjöf verði sett eða frv. þess efnis borið fram. Hitt er til athugunar, en þó ekki til hlítar ákveðið, en er nú til athugunar, hvort unnt sé að létta af blöðunum vissum útgjöldum, þannig að gera þeim auðveldara um útgáfu en verið hefur og þannig, að slíkt verði með sanngirni gert, án þess á aðra sé hallað, og eins að dagblöðin, sem ég hér tala um, fái greiðslur af hálfu ríkisins og ríkisstofnana fyrir þjónustu, sem þau hafa innt af hendi í þágu þessara aðila hingað til ókeypis, en eðlilegt mætti telja, að þau fengju greiðslur fyrir. Þetta hvort tveggja eru meira framkvæmdaratriði en löggjafaratriði. Það er vitað mál, að ákvörðun póstgjalda og símagjalda t.d. hefur að undanförnu nokkuð verið hagað með hagsmuni blaða fyrir augum, - það er ekki nýtt fyrirbæri, það hefur verið svo áratugum saman. Það er eðlilegt, að slík ákvæði liggi stöðugt undir endurskoðun. Það er einnig þjónusta, sem blöðin leysa af hendi bæði í þágu útvarps og sjónvarps, og það er ekki óeðlilegt, að slíkir aðilar greiði eitthvað fyrir þá þjónustu, og þá ekki sízt vegna þess, að hvarvetna, ekki einungis hér, heldur er það staðreynd alls staðar, að þar sem auglýsingaútvarp og sjónvarp á sér stað, hefur það mjög bitnað á dagblöðunum og á verulegan þátt í þeirra örðugleikum, eftir því sem erlendar rannsóknir sýna. Það er innan þessa ramma, sem ég hef nú vikið að, sem sú íhugun málsins á sér stað, sem fram fer.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. þær upplýsingar, sem hann hefur hér gefið. Hvað snertir orðalagið á minni fyrstu spurningu, tók ég það beint upp eftir Alþýðublaðinu, öðru stjórnarblaðinu, síðast í febrúar í fyrra. Þá var það einmitt orðað þannig, að ríkisstj. mundi láta fara fram könnun á hag og stöðu íslenzku dagblaðanna. Það gleður mig að heyra, að ríkisstj. hefur samt sem áður verið að athuga þessi mál, kynna sér, hvað gert hefur verið í þessu sambandi erlendis, og eftir því sem ég skildi af hæstv. forsrh., er henni ljóst, að þetta sé verulegt vandamál og þeir hlutir, sem þarna hafa verið athugaðir sérstaklega, séu þá, hvernig blöðin mættu að einhverju leyti fá t.d. greiðslur fyrir þá þjónustu, sem þau láta í té. Aðeins atriði eins og það, hvað blöðin segja frá viðvíkjandi útvarpi, viðvíkjandi heilbrigðisráðstöfunum, viðvíkjandi sjónvarpi og viðvíkjandi öllu mögulegu slíku, mundi samsvara tiltölulega mjög dýrmætum auglýsingum, ef slíkt væri greitt. Enn fremur er vitanlegt, að útgjöldin í sambandi við póst og síma eru ákaflega tilfinnanleg, þannig að ef hið opinbera sæi sér fært að lækka slíkt sérstaklega viðvíkjandi blöðunum, er það líka hlutur, sem munar mjög mikið um. En svo er eitt, sem er alveg sérstaklega athugunarvert í þessu sambandi, og það er jafnrétti blaðanna, a.m.k. hvað snertir allar opinberar auglýsingar. Það er líka atriði, sem gæti þýtt ákaflega mikið í þessum efnum. Ég efast ekki um, að með skilningi stjórnarvalda á því hlutverki, sem blöðin hafa að gegna, og ef litið er á það með sanngirni, að þau eigi að geta lifað og þeir aðilar, sem standa á bak við þau skoðanalega, eigi allir að geta haft sama rétt til þess að koma sínum skoðunum á framfæri, mundu ýmsar svona ráðstafanir stjórnarvalda áreiðanlega geta farið mjög langt í því að gera það a.m.k. bærilegt fyrir viðkomandi aðila að halda blöðunum uppi. Eins og allir vita, er það mjög óréttlátt, a.m.k. frá sjónarmiði þeirra, sem ekki eru beint í náðinni, að þeir aðilar, sem ráða yfir auglýsingunum, og þá á ég sérstaklega við einkaauglýsendur, skuli raunverulega hafa sérréttindi í þjóðfélaginu til þess að geta gefið út blöð. En þannig er það raunverulega núna„ því að við vitum allir, að tekjur blaða af auglýsingum, þeirra sem vel gengur, eru venjulega miklu meiri en tekjur þeirra af áskrifendum. Ég vil þess vegna leyfa mér að skilja hæstv. forsrh. og það, sem fram hefur komið af hálfu ríkisstj. um þetta mál, þannig, að það sé enn verið að íhuga, á hvern máta e.t.v. mætti leysa úr þessu. Menn hafi kynnt sér þær aðferðir, sem notaðar hafi verið erlendis, en lítist e.t.v. að öllu leyti ekki á þær. Það má náttúrlega alltaf um það deila. Og hitt er líka alveg gefið mál, að það er hægt bara með því að taka tillit til þeirrar þjónustu, sem blöðin veita, og skapa t.d. hvað snertir opinberu auglýsingarnar alveg jafnrétti þarna í, þá væri hægt að komast mjög langt í því að tryggja þeim þann tilverurétt, sem manni finnst, að þau eigi að njóta.



Herra forseti. Ég vil einungis segja það til viðbótar því, sem ég sagði áðan, í tilefni af því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það er auðvitað misskilningur hjá honum, að það séu auglýsendurnir, sem hafi það í hendi sér, hvaða blöðum vegni vel og illa. Sannleikurinn er sá að það, sem á sér stað bæði hér og annars staðar, það er ómótmælanlega, að auglýsendurnir sækja mest eftir þeim blöðum, sem bezt gengur. Það eru þau blöðin, sem flesta hafa kaupendur, sem auglýsendur sækja mest eftir, og það er ósköp eðlilegt, að þeir, sem auglýsa í því skyni að afla sér viðskiptavina, sæki eftir að auglýsa frekar hjá þeim blöðum, sem mikið eru lesin, heldur en hjá hinum, og þetta er eðlilegt lögmál, sem á jafnt við á Íslandi eins og annars staðar. Hér er ekki um það að ræða, að auglýsendurnir haldi í sjálfu sér uppi blöðunum. Blöðin eru að selja þeim sína þjónustu og menn greiða meira fyrir þá þjónustu, sem er mikils virði, heldur en þá, sem er lítils virði. Og eftir minni þekkingu hygg ég, að það sé ekkert blað á Íslandi, sem hægt sé að segja um, að auglýsingarnar séu verulega miklu meiri hl. af þeirra tekjum heldur en áskriftargjöldin. Ég hygg, að þetta vegi víða nokkuð salt og sé furðanlega mikið samræmi þarna á milli og það muni koma í ljós við athugun.