Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Árni Gunnarsson) : Nú er það svo að ágreiningur er um það í hvaða nefnd þetta dagskrármál á að fara. Hv. fyrri flm. frv. hefur óskað eftir því að málið fari til allshn. og gerði hann grein fyrir ástæðum þessarar óskar sinnar við umræður í gær og raunar við upphafsumræður um frv. Þetta hefur mætt mikilli mótspyrnu í ræðum nokkurra hv. þingdeildarmanna sem talað hafa í málinu sem hafa óskað eftir því að málið fari til hv. landbn. Það er því augljóst að það verður að leita til hv. deildar og fá hana til að skera úr um það til hvorrar nefndar mál þetta skuli fara. Forseti vill þá bera upp tillögu hv. 1. flm. frv.

Geir H. Haarde (um atkvæðagreiðslu) : Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þess að það kann að hljóma óvenjulega að frv. til laga um breytingar á jarðalögum verði vísað til allshn. og vegna þess að ekki voru margir viðstaddir þegar ég gerði grein fyrir ástæðum þess, þá vildi ég mega endurtaka þær í örfáum orðum. Með frv. er fyrst og fremst tekið á nokkrum lögfræðilegum prinsippatriðum en ekki atriðum sem varða atvinnuveginn landbúnað sem slíkan. Þess vegna telja flm. rétt að málið fari til þeirrar nefndar sem fjallar fyrst og fremst um slík málefni, allshn., en ekki til nefndarinnar sem fjallar um málefni landbúnaðarins.

Ólafur Þ. Þórðarson (um atkvæðagreiðslu) : Herra forseti. Til að fyrirbyggja þann misskilning að það sé einhver ákveðin nefnd í þinginu sem fjalli um lögfræðileg málefni vil ég vekja athygli á því að hver einasta nefnd sem tilheyrir deildunum fjallar um frv. sem stefnt er að af einhverjum aðila að verði að lögum og þar með fjalla menn um lögfræðileg málefni. Hitt er hreinn og klár útúrsnúningur að það sé einhver ein nefnd í þinginu sem fjalli um lögfræðileg málefni. Ég hef ekki heyrt öllu meiri vitleysu í rökstuðningi héðan úr ræðustóli svo að ég segi nú eins og er og er þá miklu til jafnað. Ég hef áður varað við því að menn láti sér detta það í hug að menn fari að kjósa sér nefndir. Það væri alveg furðuleg niðurstaða ef það ætti að snúa svo vinnubrögðum þingsins að það væru engar hefðir hvert málum bæri að vísa heldur ættu menn að kjósa sér nefndir eftir geðþótta. Þá mundu menn trúlega safna einhverjum sérstökum aðilum í einhverja ákveðna nefnd og reyna svo að vísa bara öllum málum þangað --- ef mönnum dytti þetta í hug í alvöru. Þess vegna geri ég tillögu um að þetta mál fari til landbn., eins og þingsköp og venjur mæla fyrir um.

Geir H. Haarde (um atkvæðagreiðslu) : Virðulegi forseti. Það er nú einu sinni svo að hv. þingdeild er sjálfri sér ráðandi. Hún getur auðvitað ákveðið það til hvaða nefnda hún vísar málum. Þetta frv. sem hér er til umræðu er fyrst og fremst réttarfarslegs eðlis, snertir hluti eins og forkaupsrétt og annað þess háttar og það er hreinn útúrsnúningur hjá hv. 2. þm. Vestf. að þetta mál eigi endilega öðrum nefndum fremur heima í landbn. þingsins. Ég hef ekki beðið um annað hins vegar en að deildin fái að skera úr um það og vænti þess að forseti geti látið fara fram um það atkvæðagreiðslu.

Jón Sæmundur Sigurjónsson (um atkvæðagreiðslu) : Virðulegi forseti. Ég kem til að taka undir álit flm. þessa frv., hans beiðni um að þetta mál verði sent til allshn. Mér finnst það eðlilegt í ljósi þess að frv. snertir miklu meira en landbúnaðinn sjálfan. Þetta snertir einnig skipulagsmál sveitarfélaga og er þar af leiðandi miklu víðtækara en svo að það komi einungis landbúnaðarmálum við. Ég held að það sé því rétt ályktað hjá flm. að málinu sé vísað til allshn. en ekki landbn.

Stefán Valgeirsson (um atkvæðagreiðslu) : Herra forseti. Ég vil beina máli mínu til hæstv. forseta þingsins. Það hefði þótt, fyrr á árum a.m.k., dálítið merkilegt ef forseti deildarinnar úrskurðaði ekki um svona mál. Þessi mál eru þannig að á þessum 23 árum sem ég er búinn að vera í þinginu, og ég hef lesið söguna lengra aftur, hafa þau alltaf farið til landbn. Þetta er kannski ekkert aðalatriði. En við höfum vanið okkur á það að vera nokkuð fastir í gömlum siðum hér og ég er eiginlega hættur að botna nokkuð í því hvað sumir hv. þm. eru að fara. Því er verið að skipta í landbn. o.s.frv.? Hvers vegna er það? Er ekki einhver ástæða fyrir því? Eða halda menn að það eigi bara að vera einhver geðþóttaákvörðun hvers og eins sem flytur frv. hvert á að vísa því? Það er auðvitað hæstv. forseti sem á að úrskurða í þessu máli. Það hefur verið gert áður og ég held að forsetar þingsins þurfi að fara að athuga sín mál betur og enn fremur að athuga það hvernig menn mæta hér á þingfundi. Það er þinginu til skammar hvernig hefur til tekist á undanförnum dögum. Og það er áreiðanlegt að það þyrfti að skoða það eitthvað betur. Ef þetta hefði verið í venjulegri vinnu, þá hefðu menn verið hýrudregnir miðað við þær mætingar sem hér eru, bæði þingmenn og ráðherrar.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Vegna orða hv. 6. þm. Norðurl. e. vill forseti taka það fram að það er alveg skýrt í þingsköpum að ef upp kemur ágreiningur um það í hvaða nefnd máli skuli vísað, þá er það þingdeildarinnar að skera úr um það.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) : Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um breytingu á sektarmörkum nokkurra laga o.fl. Nefndin hefur fjallað um frv. og kallaði höfund þess, dr. Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómara, á sinn fund. Auk þess bárust umsagnir dómsmrn. og Lögmannafélags Íslands. Nefndin leggur til að gerðar verði þrjár breytingar á frv. Lagt er til að 2. og 41. gr. frv. falli brott þar sem þau lagaboð, sem þar er verið að breyta, voru felld úr gildi á síðasta þingi. Þá er einnig lagt til að 31. gr. frv. falli brott en í henni er lögð til breyting á sektarmörkum söluskattslaga. Þau lög voru felld úr gildi með lögum um virðisaukaskatt, en refsiákvæði laganna höfðu þá tímabundið gildi. Nú hefur fækkað mjög þeim tilvikum sem refsiákvæði söluskattslaga gætu náð yfir. Samkvæmt upplýsingum frá embætti ríkisskattstjóra munu allar undanþáguheimildir til þess að skila söluskatti falla niður um áramót. Sýnist því ekki ástæða til að breyta þessum ákvæðum söluskattslaga því að nýju sektarmörkin mundu einungis gilda um söluskattssvik frá gildistöku laganna og fram að næstu áramótum. Nefndin leggur því til að frv. verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á þskj. 239 og fjalla einfaldlega um það að 2., 31. og 41. gr. falli brott. Undir nál. rita Jón Kristjánsson, Ólafur G. Einarsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Friðjón Þórðarson, Guðni Ágústsson, Ingi Björn Albertsson og Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) : Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um brottfall laga og lagaákvæða á þskj. 240. Nefndin hefur fjallað um frv. og kallaði formann nefndarinnar, sem samdi frv., dr. Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómara, á sinn fund. Að auki bárust nefndinni umsagnir dómsmrn. og Lögmannafélags Íslands. Eftir yfirferð nefndarinnar yfir frv. leggur hún til að gerð verði ein breyting sem flokkast undir leiðréttingu, þ.e. að 1. tölul. 24. gr. falli brott þar sem opið bréf frá 28. des. 1836 var fellt úr gildi með lögum nr. 20/1988. Nefndin leggur því til að frv. verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. tölul. 24. gr. falli brott. Undir nál. rita Jón Kristjánsson, Ólafur G. Einarsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Guðni Ágústsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Friðjón Þórðarson og Ingi Björn Albertsson.

Frsm. fjh. - og viðskn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Ég flyt hér nál. frá fjh. - og viðskn. um frv. til l. um breytingu á lögum nr. 17 frá 3. apríl 1990, um ábyrgðadeild fiskeldislána. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt. Matthías Bjarnason var fjarverandi afgreiðslu málsins. Undir þetta nál. rita Páll Pétursson, Friðrik Sophusson, Guðmundur G. Þórarinsson, Þórhildur Þorleifsdóttir, Ragnar Arnalds og Jón Sæmundur Sigurjónsson.

Frsm. fjh. - og viðskn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Ég flyt hér nál. frá fjh. - og viðskn. um frv. til laga um ábyrgð gagnvart Norræna fjárfestingarbankanum. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt. Matthías Bjarnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nál. skrifa Páll Pétursson, Friðrik Sophusson, Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnar Arnalds, Þórhildur Þorleifsdóttir og Jón Sæmundur Sigurjónsson.

Frsm. fjh. - og viðskn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Ég flyt nál. frá fjh. - og viðskn. um frv. til laga um ráðstafanir vegna kjarasamninga. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk á sinn fund Ástu Magnúsdóttur frá Húseigendafélagi Reykjavíkur, Þórleif Jónsson og Guðlaug Stefánsson frá Landssambandi iðnaðarmanna og Snorra Olsen og Guðrúnu Ástu Sigurðardóttur frá fjmrn. Nefndin mælir með samþykkt frv. Matthías Bjarnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nál. rita Páll Pétursson, Friðrik Sophusson, Guðmundur G. Þórarinsson, Þórhildur Þorleifsdóttir, Ragnar Arnalds og Jón Sæmundur Sigurjónsson.

Frsm. fjh. - og viðskn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Ég flyt hér nál. frá fjh. - og viðskn. um frv. til laga um tímabundna lækkun tolls af bensíni. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk á sinn fund Snorra Olsen, skrifstofustjóra í fjmrn., og Guðrúnu Ástu Sigurðardóttur, deildarstjóra í fjmrn. Nefndin mælir með samþykkt frv. með breytingu sem flutt er tillaga um á þskj. 250. Breytingin er annars vegar við 1. gr. um að í stað orðanna ,,frá 1. október 1990`` í 2. mgr. komi: vegna innflutnings frá 6. október 1990 og vegna birgða sem til voru í landinu á þeim tíma. Þessi breyting skýrir sig sjálf. Hins vegar er breyting við 2. gr. um að í stað orðanna ,,31. desember 1990`` komi: 28. febrúar 1991. Þetta þýðir að hin tímabundna lækkun tolls framlengist til 28. febrúar 1991. Matthías Bjarnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nál. rita Páll Pétursson, Ragnar Arnalds, Guðmundur G. Þórarinsson, Þórhildur Þorleifsdóttir, Friðrik Sophusson og Jón Sæmundur Sigurjónsson.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Þar sem mér þótti yfirlýsing forseta allsérstæð varðandi það hvort gert væri ráð fyrir að deildin úrskurðaði í hverju einstöku máli varðandi hvert bæri að vísa málum, þá vil ég, með leyfi forseta, lesa hér örfá atriði úr 15. gr. þingskapa sem mér virðast nánast óskiljanleg ef sú regla verður upp tekin að menn kjósa sér nefndir. Í 15. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Til atvinnumálanefndar skal vísa þeim málum sem landbúnaðar - , sjávarútvegs - og iðnaðarnefndir í deildum mundu fjalla um ef borin væru fram í frumvarpsformi.`` Það virðist dálítið erfitt að hafa það alveg fastákveðið í Sþ. að það skuli vísa --- ekkert ef til vill, heldur bara það ,,skal vísa`` þeim málum til atvinnumálanefndar sem landbúnaðar - , sjávarútvegs - og iðnaðarnefndir mundu fjalla um í deildum. Ef það er mjög á reiki hvert málin eiga að fara í deildum, þá er alveg vonlaust að hafa hitt fast. Því vona ég að menn geri sér grein fyrir. Það stangast því gjörsamlega á við þingsköp að hægt sé að taka upp þá reglu að kjósa sér nefndir. Þessu hafa forsetar þingsins, þeir sem hér hafa stjórnað á undanförnum árum, gert sér grein fyrir og leiðbeint þess vegna. Ég vil einnig vekja athygli forseta á því að í sömu grein segir: ,,Að jafnaði skal vísa hverju máli til sömu fastanefndar í báðum deildum.`` Nú blasir það við að með því að menn kjósi sér nefndir, þá er ekkert sennilegra en að málum sé vísað í aðra nefnd í efri deild heldur en í þeirri neðri. Og enn vil ég spyrja forseta: Hvernig hyggur hann þá að forseti Sþ. eigi að fara eftir hinum skilyrðislausu skilyrðum í 15. gr. þingskapa ef máli er í Nd. vísað í ákveðna nefnd, segjum til iðnn., en í Ed. öfugt, til heilbr. - og trn.? Ætli það sé þá ekki orðið erfitt að framkvæma það sem hér stendur, að málum sem í deild væri vísað til landbúnaðar - , sjávarútvegs - eða iðnaðarnefndar skuli í Sþ. vísað í atvmn.? Þetta gengur einfaldlega ekki upp. Það stenst ekki við lestur þingskapa ef menn skoða þetta að þetta frelsi eigi að vera hér til staðar. Og því miður hefur forseta orðið það á að gefa hér yfirlýsingu sem hvorki er í samræmi við þingvenjur né þingsköp.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Vegna þessara orða hv. 2. þm. Vestf. vill forseti benda hv. þm. á að það er þingdeildin sjálf sem hefur allt vald í þessu máli. Ef ágreiningur af þessu tagi kemur upp í þingdeildinni, þá á forseti þann eina kost að skjóta málinu til þingdeildarinnar. Þetta mál hefur fengið þann eina rétta framgang sem fyrir hendi er. Málið er raunar frágengið því að hv. þingdeild hefur kveðið upp sinn úrskurð og af hálfu forseta er þetta mál útrætt.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Það vekur undrun mína að hæstv. forseti skuli ekki í hógværð og mildi lesa 15. gr. yfir. Í hógværð og mildi. Hugsun manna skýrist ekkert þó þeir hafi mjög hátt.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Forseti þakkar hv. 2. þm. Vestf. fyrir þessa vinsamlegu ábendingu og varpar henni nú til hv. 2. þm. Vestf. á nýjan leik og vill ekki láta eiga neitt hjá sér í þessum efnum.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Friðrik Sophusson) (frh.) : Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér eru komnir í salinn þrír ráðherrar, hver úr sínum flokki, en eins og flestir muna þá varð að gera hlé á þessari ræðu vegna þess að enginn hæstv. ráðherra var viðstaddur. Ég skal þó taka fram að hæstv. forsrh. hafði leyfi, hann var á sjúkrahúsi að því er okkur var tjáð, og ég vil sérstaklega bjóða hann velkominn hér í salinn. Ég ætlaði að fara að segja að hans hefði verið sárt saknað fyrir helgina og ég held að óhætt sé að orða það þannig, jafnvel þótt það sé sagt með þessum hætti. En það er ánægjulegt að sjá hæstv. forsrh. hér kominn til þess að standa fyrir sínu máli. Á sama hátt fagna ég því að hæstv. fjmrh. skuli sjá sér fært að koma hér og taka þátt í þessum umræðum. Það er afskaplega dýrmætt að þeir aðilar sem settu þessi endemis bráðabirgðalög í sumar séu þess fúsir að koma hér og hlýða á umræðu og taka síðan þátt í þeim. Eins og hæstv. forseti sagði á fimmtudaginn var er það auðvitað sjálfsagt mál að hæstv. ráðherrar, og sérstaklega hæstv. fjmrh., sé viðstaddur umræðuna. Þegar ég flutti ræðu með nál. 2. minni hl. á fimmtudeginum hafði ég rakið hvernig staðið var að samningi við BHMR á sínum tíma, hverjir voru þar að verki og hvaða skuldbindingar þeir tóku á sig. Ég hafði rifjað upp samkomulag aðila vinnumarkaðarins frá 1. febr. sl. en það samkomulag hefur verið kallað þjóðarsátt. Ég benti sérstaklega á að hæstv. ríkisstjórn tók að sér strax á þeim tíma að koma í veg fyrir að BHMR-samningurinn næði efnislega fram að ganga. Þannig ætlaði hæstv. ríkisstjórn að tryggja það í raun að BHMR tæki þátt í þjóðarsáttinni. Ég benti á að hæstv. ríkisstjórn aðhafðist ekkert í málinu lengst af, þrátt fyrir fjölda aðvarana, þar á meðal frá Vinnuveitendasambandi Íslands, frá borgarstjóra og frá fleiri aðilum sem sáu hvert stefndi. Ég rifjaði það upp að mál þetta fór í Félagsdóm þegar hæstv. ríkisstjórn ákvað að greiða ekki umsamdar launahækkanir til BHMR. Félagsdómur féll á þann veg að hann staðfesti skilning BHMR á kjarasamningnum með samhljóða niðurstöðu. Ég tek það fram þegar ég segi samhljóða niðurstöðu að það er dálítið sérstakt vegna þess að hæstv. ríkisstjórn skipar einn dómarann í Félagsdóm. Þá rifjaði ég upp og reyndar höfðu aðrir gert það á undan mér að sýndarviðræður fóru fram í kjölfar Félagsdóms og síðan voru sett bráðabirgðalög þau sem nú er lagt til að staðfesta með framlögðu frv. sem hér er til umræðu. Ég hafði enn fremur greint frá því í minni ræðu að ekki var nægur meiri hluti til staðar hér í hv. deild til þess að málið næði fram að ganga. Og ég rifjaði upp og skýrði frá hvaða hugmyndir hefðu verið uppi hjá hæstv. ríkisstjórn um að hundsa þingræðisregluna, þ.e. að rjúfa þing, en þá hefðu bráðabirgðalögin að sjálfsögðu úr gildi fallið, og síðan að setja sömu lög eða a.m.k. lög með nákvæmlega sömu efnisatriðum þrátt fyrir það að enginn nýr meiri hluti hefði myndast. Þetta er auðvitað þvert á þingræðisregluna því auðvitað hefði hæstv. ríkisstjórn átt að vera ljóst að henni bar annaðhvort að segja af sér og fá öðrum stjórnartaumana eða að reyna að ná meiri hluta við bráðabirgðalögin, óbreytt eða breytt, og standa þannig á þeim lýðræðisvenjum sem gilda hjá þeim þjóðum sem kallaðar eru lýðræðisþjóðir. Það er ástæðulaust að fara mörgum orðum um þessa upprifjun. Ég bendi á, og það kemur fram í nál. 2. minni hl., að frá upphafi var ljóst að um verulega hækkun var að ræða í BHMR-samningnum enda var bókstaflega talað um það að 4,5%, þessi refsiprósent, ,,kæmu upp í væntanlega hækkun``, svo ég fari orðrétt með. Ég minni á það jafnframt að hæstv. fjmrh. lýsti því yfir í málgagni sínu að hin beina þátttaka hæstv. ríkisstjórnar í samningagerðinni gæfi auðvitað til kynna að ríkisstjórnin teldi sig pólitískt og persónulega skuldbundna til að vinna það verk sem fram undan væri í einlægni og byggja upp trúnaðartraust á nýjan leik. Með þessum orðum er auðvitað alveg ljóst að hæstv. ráðherrar tóku að sér að efna samninginn sem best þeir gátu. Ég minni á jafnframt að í málgagni hæstv. ráðherra komu fram mjög skýr sjónarmið um þessi atriði. Þar á meðal sagði orðrétt, hinn 2. febr. eða daginn eftir að samningar voru undirritaðir, ,,að það væri banabiti verkalýðshreyfingarinnar ef hún ætlaði sér að fá samningi BHMR rift og varla hægt að ætla neinum slíkt brot á grundvallarmannréttindum``. Ég minnti á hvernig hæstv. fjmrh. hundsaði aðvaranir Einars Odds Kristjánssonar, formanns VSÍ, og gekk svo langt að segja nánast að formaður Vinnuveitendasambandsins væri ekki læs, hann hefði ekki kynnt sér kjarasamninginn. Síðar kom auðvitað annað í ljós. Þegar síðan gengið var til þess verks að undirbúa bráðabirgðalögin var ljóst að það stóð talsvert í þingmönnum Alþb. að samþykkja hvernig fara skyldi að. En alþýðubandalagsráðherrarnir og nokkur hluti þingflokksins beit á það agn að í raun og veru væri ekki annað að gerast en það að binda með lögum þá samninga sem þegar væri búið að gera en aðrir samningar væru lausir. Eða eins og hæstv. menntmrh. orðaði það í Þjóðviljanum þá var það að hans áliti þannig að hægt væri fyrir þá sem hefðu lausa samninga að semja sig frá þjóðarsáttinni. Orðrétt sagði hann: ,,En það grundvallaratriði verða menn að hafa í huga að allir sem á annað borð hafa lausa samninga geta, ef þeir ná til þess stöðu, samið sig frá þessu þannig að mannréttindaákvæði laga, stjórnarskrár og leikreglna í þjóðfélaginu eru á sínum stað, hvort sem um er að ræða rétt til uppsagnar, samninga og verkfalla. Pólitískt séð fyrir Alþýðubandalagið er þetta meginatriði í mínum huga.`` Þetta er orðrétt haft eftir hæstv. menntmrh. í Þjóðviljanum þegar bráðabirgðalögin höfðu verið sett. Þetta gefur auðvitað tilefni til þess að álíta að hæstv. ríkisstjórn ætlaði sér ekki að gera neitt ef þeir sem hefðu lausa samninga hefðu samið um allt annað en það sem í þjóðarsáttinni stendur. Auðvitað hefur annað komið á daginn. Það er ljóst að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki og mun ekki og ætlaði sér aldrei að þola það að nokkur aðili gengi á svig við þjóðarsáttina. Ég minni á að dómur Félagsdóms var ákaflega skýr. Í honum var undirstrikuð sú staðreynd að áhrif samningsins voru þekkt frá upphafi og hlutu að hafa sams konar áhrif hvort sem þjóðarsáttin svokallaða var gerð eða ekki. Og eins er bent á þann sjálfsagða hlut að leitað verði samkomulags áður en annar aðili að þessum samningi tekur einhliða ákvarðanir um efnisatriði. Áður en ég vík að framhaldi míns máls og fylgi eftir því sem kemur fram í nál. langar mig til þess að drepa á örfá atriði sem fram hafa komið, bæði í umfjöllun um nál. sem voru rædd hér á síðasta fundi, og eins úti í þjóðlífinu eftir að ég flutti fyrri part ræðu minnar. Ég minni á að í meirihlutaálitinu er byggt á tveimur atriðum. Annars vegar er birt greinargerð ríkislögmanns, sem er vörn ríkislögmanns fyrir hæstv. ríkisstjórn í dómsmáli sem er rekið fyrir bæjarþingi Reykjavíkur. Síðan er látið að því liggja, bæði hér í ræðu á Alþingi og eins í umfjöllun í dagblöðum, þar á meðal í málgagni Framsfl., að hér sé komin álitsgerð ríkislögmanns. Þetta er auðvitað alrangt. Staðreyndin er nefnilega sú, og það skiptir afar miklu máli að við gerum okkur öll grein fyrir því og vænti ég þess að hæstv. forsrh. leggi hlustirnar við, hann hefur stundum haldið því fram að hann væri bara verkfræðingur, en ekki lögfræðingur eins og faðir hans og forveri hér í stól, en þar sem hæstv. forsrh. er bara verkfræðingur er kannski kominn tími til þess fyrir hann að átta sig á því hver er munurinn á greinargerð verjanda í máli og álitsgerð lögfræðinga þegar um er beðið. Munurinn er þessi: Þegar lögfræðingur, þar á meðal ríkislögmaður, er beðinn um álitsgerð setur hann niður á blað það sem hann telur vera sannast og réttast um lög og rétt eða réttarfylgjur, áhrif af einhverjum tilteknum atburðum eða því sem fyrir liggur. Það heitir álitsgerð og það má kannski, fyrir þá sem þekkja ekki mikið til slíkra mála, líkja því við það að viðkomandi lögfræðingur, hvort sem það er ríkislögmaður eða einhver annar, setur sig í dómarasæti. Hann hugsar sem svo: Hvernig mundi ég fara að væri ég dómari? Þegar hins vegar sami lögfræðingur, hvort sem það er ríkislögmaður eða einhver annar, er beðinn um að taka að sér vörn í einhverju máli, eða sókn, setur hann sig í allt aðrar stellingar. Það er grundvallaratriði í okkar lögum að slíkir verjendur finni allt sem tiltækt er til að verja viðkomandi aðila eða til að sækja mál fyrir viðkomandi aðila. Og það gengur meira að segja svo langt í íslenskum rétti að þegar saksóknari á í hlut er óheimilt að dæma á grundvelli málsástæðna sem ekki koma fram í sókn málsins. Ef dómararnir sjá það út að það er eitthvað athugavert og þeir vilja gjarnan dæma vegna þess að það liggur fyrir eitthvað sem þýðir að sök sé sönnuð, eða það sé sök í málinu, má því ekki dæma nema saksóknarinn hafi lagt það til í sínum málflutningi og það sama á við um alla lögfræðinga: Þegar þeir sækja í máli eða verjast í máli draga þeir allt tiltækt til. Þar á meðal ber þeim, ef þeir eru að verja t.d. nauðgara eða morðingja, að finna allar tiltækar ástæður sem geta dregið úr því að maðurinn sé dæmdur samkvæmt þyngstu refsingu. Þetta er skyldan í okkar lýðræðislandi, okkar réttarríki, þar sem sakborningar og aðrir eiga rétt á því að leita til dómstóla og fá öll sjónarmið upplýst. Nú gengur hæstv. ríkisstjórn svo langt í þessu máli að kalla greinargerð verjanda síns álitsgerð. Svo langt er gengið. Ég staðhæfi hér og nú: Það hefur aldrei verið leitað álits ríkislögmanns í þessu máli og því miður hefur það ekki verið gert því að hefði það verið gert er ég sannfærður um að ekki hefði farið svo illa fyrir hæstv. ríkisstjórn eins og nú hefur sannast, að þurfa að grípa til þess óyndisúrræðis, eftir að félagsdómur er fallinn, að setja bráðabirgðalög í þessu landi. Hefði það gerst fyrr eða hefði hæstv. ríkisstjórn lagt fram frv. á Alþingi hefði málið horft allt öðruvísi við. Á þetta vil ég leggja áherslu. Þetta er annað atriðið sem kemur fram í þeirri málsvörn sem heitir meirihlutaálit nefndarinnar í þessu máli. Hitt atriðið er það að birtur er spádómur Þjóðhagsstofnunar og síðan er sagt: Ef bráðabirgðalögin falla, þá stendur þjóðarvá fyrir dyrum. Verðbólgan rýkur upp í 20%, 40% og eitthvað þaðan af verra. Þetta er síðan tekið sem einhver sannleikur. Ef menn lesa nú fskj. I sem fylgir meirihlutaálitinu kemur í ljós að Þjóðhagsstofnun hefur sjálf verulega fyrirvara. Þjóðhagsstofnun segir sjálf: Í fyrsta lagi er túlkun kjarasamnings BHMR ekki vafalaus. Í öðru lagi er ýmislegt óljóst um viðbrögð annarra aðila vinnumarkaðarins og í þriðja lagi er álitamál hvaða gengisforsendur skuli leggja til grundvallar. --- Síðar er sagt: ,,Þann almenna fyrirvara verður að gera um útreikninga af þessu tagi, að hér er reiknað með fullkominni sjálfvirkni milli verðlags annars vegar og launa og gengis hins vegar.`` Og að lokum er sagt: ,,Rétt er hins vegar að leggja áherslu á að þetta eru ekki ótvíræðar niðurstöður því óvissuatriðin eru mörg í þessum dæmum.`` Svo gerist það að hagfræðideild Seðlabankans sem getur gert sams konar spádóma kemst að annarri niðurstöðu vegna þess að hún gefur sér aðrar forsendur. Hún gefur sér þær forsendur að hér sitji í landinu ríkisstjórn sem láti ekki allt yfir sig ganga og hér séu í landinu aðilar á vinnumarkaðinum sem muni grípa til viðeigandi ráðstafana áður en verðbólgan verði 1.000 eða 200.000% eða hvað hún mundi verða ef þessu héldi áfram. Og þá gerist það allt í einu að það er hringt niður í Seðlabanka. Einn af hæstv. ráðherrum hringir og segir: Þetta gengur ekki upp. Við viljum fá nýtt álit. Síðan hefjast umræður um það að í áliti Seðlabankans sé að finna einhvern dónaskap gagnvart öðrum stofnunum þjóðfélagsins og sérstaklega því áliti sem kom frá Þjóðhagsstofnun. Nú vill svo til að Þjóðhagsstofnunarálitið er dagsett 3. des. en Seðlabankaálitið er dagsett 30. nóv., eða fjórum dögum áður en hitt álitið er gefið. Samt sem áður er því haldið fram að þarna sé Seðlabankinn að ráðast á Þjóðhagsstofnun. Vera má að Seðlabankinn hafi haft í huga það sem Þjóðhagsstofnun gerði í sumar 22. júní, en þetta er ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er sá að hæstv. ríkisstjórn þolir ekki að fá annað álit, fá annan spádóm sem byggir á öðrum forsendum en þeim sem hún sjálf vill gefa. Hún gengur svo langt að virða ekki sjálfstæði Seðlabankans, heldur er einn af ellefu hæstv. ráðherrunum sendur, gerður út af örkinni, sendur niður í kastalann undir Svörtuloftum og látinn segja: Þetta var ekki gott álit hjá ykkur, strákar mínir. Þið verðið að skrifa annað álit og helst að biðjast afsökunar. --- Þetta gerði Seðlabankinn, blessuð sé minning sjálfstæðis hans, og þar með ætlar ríkisstjórnin að hreinsa sig af þessu máli. Það er aðeins eitt sem stendur eftir og það er það að það skiptir öllu máli hvaða forsendur menn gefa sér þegar þeir eru að fá spádóma út og það skiptir þess vegna öllu máli að átta sig á því að allir þessir spádómar, hvort sem þeir koma frá Seðlabankanum, Þjóðhagsstofnun, hæstv. ríkisstjórn eða hverjum öðrum, eru auðvitað ekkert algildir, eru enginn sannleikur. Þetta eru spádómar sem byggjast á forsendum sem menn gefa sér. Í raun og veru hefur Þjóðhagsstofnunin sjálf sagt það sem þarf að segja með öllum þeim fyrirvörum sem hún hefur í þessu máli. Það er hins vegar til skammar fyrir hæstv. ríkisstjórn að hún skuli æpa upp yfir sig út af þessum málum og segja: Nú fer allt í bál og brand, nú fer allt til fjandans, því það er ekki svo nema hæstv. ríkisstjórn reikni með að hún grípi til engra aðgerða í kjölfar þess að bráðabirgðalögin falla. Nú skulu menn hafa það í huga að það getur vel verið að dómstólar komist að þeirri niðurstöðu að bráðabirgðalögin séu löglaus. Þá þýðir ekkert að hringja í Þjóðhagsstofnun og þá þýðir ekkert að hringja í Seðlabankann --- eða hvað? Getur kannski verið að hæstv. ríkisstjórn hugsi sér í framhaldi af slíkri dómsniðurstöðu enn á ný að misnota vald sitt? Þetta vildi ég, virðulegi forseti, að kæmi hér strax fram. Þetta varðar málflutning hæstv. ríkisstjórnar og þess manns, hv. 1. þm. Norðurl. v., sem hefur tekið að sér að verja hæstv. ríkisstjórn hér í þingsölunum með því að birta ræður verjanda og spádóma Þjóðhagsstofnunar sem ég nú hef gert að umtalsefni. En það hefur til viðbótar gerst ýmislegt. Þar á meðal hafa tveir mætir lögfræðingar, hæstaréttarlögmenn, sagt álit sitt á þessum bráðabirgðalögum og í málgagni Alþb. og hæstv. fjmrh. er sagt frá þessu í dag með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Bráðabirgðalögin á kjarasamning BHMR eru eitt hörmulegasta dæmið í langan tíma um siðlausan framgang stjórnmálamanna, sagði Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur m.a. á ráðstefnu um siðferði stjórnvalda sem haldin var í gær á mannréttindadegi Sameinuðu þjóðanna.`` Síðan er vitnað í Eirík Tómasson hæstaréttarlögmann, en það er sami maðurinn og áður var aðstoðarmaður dómsmrh., en þá sat í sæti dómsmrh. fyrrv. formaður Framsfl. Ólafur Jóhannesson. ,,Eiríkur Tómasson lögfræðingur tók í sama streng og Jóns Steinar og sagði bráðabirgðalögin vera gróft dæmi um siðferðisbrest í íslenskum stjórnmálum.`` Ég hirði ekki um að lesa meira, en þeir sem vilja kynna sér þetta geta lesið Þjóðviljann í dag. Með öðrum orðum: Þetta eru ekki neinar pólitískar ofsóknir á hendur hæstv. ríkisstjórn. Það eru menn framarlega í flokki hæstv. forsrh. sem gefa þessar einkunnir og nú síðast í gær. Nú hverf ég að því, virðulegi forseti, þar sem frá var horfið í framsöguræðu minni sl. fimmtudag. Ég var kominn að því að ræða um það að hæstv. ríkisstjórn væri mesti ógnvaldur þjóðarsáttarinnar og það var einmitt þá sem ég bað um að hæstv. fjmrh. yrði viðstaddur. --- Varla er hann núna í heimsókn uppi á spítala því hæstv. forsrh. er mættur í salinn. Það liggur við, virðulegi forseti, að það verði að biðja um tjóðurband á virðulega ráðherra. En til að tefja ekki enn einu sinni vegna fjarveru hæstv. fjmrh. held ég áfram. Og ég er að fjalla hér um það að þjóðarsáttin svokölluð snerist auðvitað ekki eingöngu um það að launþegar í þessu landi ættu að taka á sig 15% kjaraskerðingu og það ætti að ná niður verðbólgu. Ein helsta ástæða fyrir því að menn tóku höndum saman, í öllum stjórnmálaflokkum, hygg ég, og sögðu: Við erum tilbúin að taka þetta á okkur og fyrirtækin voru tilbúin til að hagræða hjá sér, var sú að við héldum að hæstv. ríkisstjórn mundi nota tímann og tækifærið til þess að koma með lausnir sem gætu verið lausnir til frambúðar, gætu tekið til í þjóðarbúskapnum með þeim hætti. Það er nú öðru nær. Hæstv. ríkisstjórn hefur í raun og veru gert hið þveröfuga. Hún hefur, að segja má, sjálf verið að grafa undan þessari þjóðarsátt. Í fyrsta lagi hefur hæstv. ríkisstjórn ekki tekist að ná valdi á útgjöldum ríkisins. Síþensla ríkisútgjalda heldur áfram þótt nú sé reynt með bókhaldsbrögðum að fela útgjaldaaukninguna. Eigið fé sjóða er látið rýrna með því að skera niður ríkisframlög án þess að fjárhagur þeirra sé efldur með öðrum hætti. Stórfellt tap sjóða, svo sem Byggðasjóðs, Atvinnutryggingarsjóðs og Hlutafjársjóðs, er falið. Framlög ríkissjóðs til lífeyrisskuldbindinga vegna opinberra starfsmanna eru þurrkuð út. Hvergi kemur fram í ríkisbókhaldi að lántaka Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins á sínum tíma hafi fallið á ríkissjóð. Á hverju hausti kynnir síðan hæstv. fjmrh. nýtt tímamótafrv., sem hann kallar það gjarnan, til fjárlaga, ,,hornstein að stöðugleika í efnahagsmálum`` held ég að hann hafi sagt síðast. En þegar upp er staðið og málið kannað kemur í ljós að afkoma ríkissjóðs er um 6 -- 7 milljörðum króna verri en þessi tímamótaplögg hæstv. fjmrh. gerðu ráð fyrir og það er öllum ljóst að slíkur hallarekstur á ríkissjóði er verðbólguhvetjandi. Síðan hefur hæstv. ríkisstjórn sífellt verið að hækka skattana. Ég ætla ekki að telja upp alla þá skatta sem hafa verið hækkaðir á undanförnum árum, en nýjasta dæmið er það að hæstv. ríkisstjórn áformar nú að hækka skattana um tvo milljarða. Það er kannski ástæða til þess að láta reikna það út hvaða verðbólguáhrif það mundi hafa ef skattarnir mundu hækka eins og hæstv. fjmrh. vill. Ég er nefnilega hræddur um að verðbólguáhrifin af slíkum skattahækkunum yrðu meiri en ef bráðabirgðalögin féllu úr gildi en ríkisstjórnin og aðrir brygðust við með þeim hætti sem eðlilegt væri. Í þriðja lagi, og það er óþarfi að vera langorður um það, má benda á að peningamagn í umferð hefur aukist talsvert umfram verðbólgutölur að undanförnu. Á þetta hefur rækilega verið minnt. Þar á meðal hefur dr. Guðmundur Magnússon háskólaprófessor gert það eftirminnilega á spástefnu Stjórnunarfélagsins. Þetta er út af fyrir sig í lagi á meðan fyrirtækin eru að bæta sína skuldastöðu og sparnaðurinn vex, en það eru samt sem áður gífurleg hættumerki í þessum málum, ekki síst vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki séð peningamálin í friði, m.a. vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur með handafli verið að hafa áhrif á bankaráð ríkisbankanna þannig að vextir hækki ekki eðlilega þegar þrýstingurinn vex á fjármagnsmarkaðnum, aðallega fyrir tilstilli hæstv. ríkisstjórnar. Ég minni á að hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir að hann hafi talað við bankaráðsmenn sína og sagt þeim að koma í veg fyrir hækkun vaxta. --- Óskaplega hlýtur nú maðurinn að vera góður, segir fólkið í landinu. Hæstv. forsrh. ætlar að koma í veg fyrir að vextir hækki. --- En þetta er bara ekki svona einfalt. Það er nefnilega þannig að ríkissjóður þarf peninga og ríkissjóður þarf miklu meiri peninga en áætlað hafði verið og þá peninga þarf ríkissjóður að sækja til þeirra sem leggja til hliðar fjármuni. Ef nægir fjármunir eru ekki til þarf að hvetja fleiri til að spara. Hvernig er það gert? Það er gert með hærri vöxtum. Og hverjir standa fyrir hæstu vöxtunum? Það er ríkissjóður sjálfur. Bæði hann beinlínis og eins þeir sem gefa út húsbréfin eða ábyrgjast þau. Þannig er að hæstv. forsrh. þykist vera að lækka vextina en svo er púkanum í ríkisstjórninni, hæstv. fjmrh., sem hæstv. forsrh. sífellt kennir um þegar einhver mistök verða, síðast í þessum bráðabirgðalagamálum, kennt um. Og hann tekur því af stakri karlmennsku því að hann veit að hann hefur ekki úr háum söðli að detta. Þessu til viðbótar hefur hæstv. ríkisstjórn verið að safna vandamálum og sérstaklega í kjaramálunum. Það kann, virðulegi forseti, að vera athygli vert að fylgjast með því hvað stéttarfélögin eru að hugsa um þessar mundir. Nýlega kom út blaðið Lögreglumaðurinn og í Formannshorninu, en það er lítil grein sem formaður Landssambandsins skrifar, segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Stjórn Landssambands lögreglumanna hefur undanfarið rætt það ítarlega hvað við muni taka þegar samningur okkar og annarra stéttarfélaga rennur út í ágústmánuði á næsta ári. Eitt er víst og það er að lögreglumenn munu ekki, að öllu óbreyttu, taka þátt í neins konar samfloti og hið sama hygg ég að gildi um önnur stéttarfélög. Félögunum hefur ekki gefist kostur á neinum raunhæfum viðræðum um sérmál sín um langt skeið og því munu þau ekki una lengur. Svo mikið hefur safnast saman af margvíslegum málefnum að þegar stíflan opnast verður flóð. Krafist verður hækkunar á launum og lausn fjölda mála af miklum þunga. Því munum við vafalaust fara fram einir og sér, rétt eins og aðrir.`` Og síðar í þessari grein segir: ,,Ekki þurfa menn að búast við árangri í þeim samningum sem fram undan eru ef þeir búa sig ekki undir aðgerðir. Þær verða harðar, enda fullreynt að ríkisvaldið gefur ekki eftir fyrr en í fulla hnefana. Það mun skáka í því skjólinu að lögreglumenn hafi ekki verkfallsrétt. Það er vissulega rétt en fleiri leiðir eru til og þær verða farnar, hver á fætur annarri og samhliða, eftir því sem nauðsyn krefur. Þannig bætum við okkur upp missi verkfallsréttarins, þær verða jafngildi hans.`` Hér er verið að segja að safnast hafi saman á tímabili þessarar hæstv. ríkisstjórnar mikið af vandamálum sem landssamböndin, verkalýðsfélögin, munu sækja af miklu kappi þegar þjóðarsáttinni lýkur. Ég sagði þjóðarsáttinni lýkur, því hæstv. forsrh. hefur sagt að hitt og þetta gerist þegar þjóðarsáttinni ljúki. Í sumar lögðu hæstv. fjmrh. og hæstv. starfandi forsrh. til að kauphækkuninni sem átti að renna til BHMR yrði frestað. Í raun og veru er það ein af meginspurningunum hvernig hæstv. ríkisstjórn sér framhaldið eftir 1. sept. nk. Virðulegi forseti. Hv. þm. Sjálfstfl. hafa margoft lýst stuðningi sínum við meginmarkmið kjarasamninganna sem hlotið hafa nafnið þjóðarsátt. Ólögmætar aðgerðir, bráðabirgðalög á dómsniðurstöðu og siðlaus framkoma ríkisstjórnar gagnvart viðsemjendum sínum geta hins vegar aldrei orðið hluti af þjóðarsátt. Hæstv. ríkisstjórn tók að sér að tryggja aðild BHMR að þjóðarsáttinni svokölluðu þegar aðilar vinnumarkaðarins skrifuðu undir kjarasamning sinn 1. febr. Þrátt fyrir margar aðvaranir lét ríkisstjórnin undir höfuð leggjast að ræða við BHMR um samstarf á þeim grundvelli. Þannig hafnaði hæstv. ríkisstjórn því að fara lögmætar leiðir til að fá BHMR til þátttöku. Hún valdi einhliða samningsrof í stað samningsumleitana. Hún neytti ekki þess úrræðis að grípa til löggjafarvaldsins á meðan þing sat og enn voru tækifæri. Hún kaus að beita bráðabirgðalögum eftir að æðsti dómstóll hafði kveðið upp sinn dóm. Slíkt er af mörgum talið stjórnarskrárbrot. Á slíkum aðgerðum getur Sjálfstfl. ekki tekið ábyrgð. Það gildir einu þótt slík afstaða gegn lögleysu og óréttlæti kunni að kosta óvinsældir um stundarsakir. Í þeirri stöðu sem upp kom á Alþingi þegar ljóst var að hæstv. ríkisstjórn hafði misst meiri hluta sinn jafngilti hjáseta Sjálfstfl. því að hann tryggði framgang frv. og bæri ábyrgð á bráðabirgðalögunum. Þess vegna hlaut þingflokkur sjálfstæðismanna að taka þá ákvörðun að greiða atkvæði gegn frv. Þess vegna mun ég, virðulegi forseti, leggja til að frv. verði fellt. Það skal tekið fram að annar tveggja fulltrúa Sjálfstfl. í hv. fjh. - og viðskn., hv. þm. Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf., var veikur við afgreiðslu málsins og er það reyndar enn. Ég vil benda þingheimi á þau fylgiskjöl sem fylgja með nál. því að ég tel að þau upplýsi ótal margt um þetta mál. Það er vissulega fróðlegt að lesa orð sem sögð hafa verið í tengslum bæði við kjarasamninginn við BHMR og ekki síður tilurð og aðdraganda bráðabirgðalaganna. Þar er mikið talað um ábyrgð, frjálsan samningsrétt og siðgæði. En þegar Páll Halldórsson, formaður BHMR, er að tala við flokksbróður sinn, hæstv. fjmrh., þá minnir hann flokksbróður sinn á það að hann hafi á sínum tíma, þegar hæstv. ráðherra var í stjórnarandstöðu, hvatt til ólögmætra verkfalla. Á meðan þetta stendur svart á hvítu verður það að teljast satt vera meðan hæstv. ráðherra neitar því. Það er einnig athygli vert að lesa viðtal við hæstv. forsrh. þar sem hann lýsir því yfir að hann ætli að standa við samkomulagið við BHMR og hann hafi áður lýst því yfir að hann vilji gera það. Ég bendi á að í fylgiskjölunum eru greinar eftir tvo hæstaréttarlögmenn. Ég bendi sérstaklega á lokaorð Árna Grétars Finnssonar og lokaorð í II. kafla í grein Jóns Steinars Gunnlaugssonar. Ég birti hér grein hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar frá því í sumar. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um það sem þar kemur fram. Ég minni á að BSRB hefur allan tímann verið á móti því að sett hafi verið bráðabirgðalög þótt sumir hafi látið í annað skína. Ég bendi á lagarökin sem koma fram hjá þeim sem eru sækjendur í því dómsmáli sem nú hefur verið hafið. Og ég bendi á að í bréfi frá Vinnuveitendasambandinu sem var sent til mín kemur fram með skýrum hætti að Vinnuveitendasambandið telur að ekki megi undir nokkrum kringumstæðum auka skattheimtuna án þess að það sé brot á svokallaðri þjóðarsátt. Þetta verður auðvitað til þess að ekki verður hægt að hækka skatta frá því sem þeir nú eru með þeim afleiðingum að gatið á fjárlögunum fyrir næsta ár hlýtur að stækka til mikilla muna, nema ríkisstjórnina geri það sem henni bæri að gera ef hún vill standa fyrir sitt leyti að þjóðarsáttinni, að skera niður ríkisútgjöldin. Með nál. er enn fremur birt ræða Guðmundar Magnússonar um þjóðarsáttina og loks er skjalið frá Seðlabankanum sem fyrir helgina varð til þess að hæstv. viðskrh. taldi sig þurfa að hafa samband við Seðlabankann. Sú aðgerð hefur verið fordæmd í blöðum. Skal ég ekki hafa fleiri orð um það því ég tel að hæstv. ráðherra hljóti að koma hér í ræðustól síðar í þessari umræðu og gera hreint fyrir sínum dyrum. Annað væri varla hægt eftir því sem hann hefur gert í því máli. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherrar komi hér og hlýði á mál mitt því að nú er komið senn að lokum míns máls og mig langar til að varpa örfáum fyrirspurnum til þeirra.

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að hæstv. forsrh. og fjmrh. komi hér í salinn en þeir munu ekki vera langt undan og eru væntanlegir von bráðar.

Ég þakka, virðulegi forseti, en ég skil það hins vegar mætavel að þeir vilji sem minnst á mál mitt hlýða. Það skil ég mætavel. Það er oft erfitt fyrir þá sem hafa staðið jafnilla að málum og hæstv. ráðherrar að þurfa að láta rifja upp fyrir sér sannleikann. En sannleikurinn hleypur ekki frá þessu máli.

Og er hann ekki sagna bestur?

Undir það tek ég, hæstv. utanrrh. Virðulegi forseti. Það er reyndar stórkostlegt að þetta skuli geta gerst. Á fimmtudeginum var fundi frestað vegna ráðherraskorts og nú hendir það, loks þegar þessari umræðu er fram haldið, að þá skortir enn á að ráðherrarnir mæti. Ég tek það líka fram að það var mikil pressa á okkur lögð um að skila nál. og hafa þessa umræðu fyrir helgi og aftur í dag.

Ráðherraskortur svokallaður er ekki með öllu óþekkt fyrirbæri hér í þinginu, en hæstv. fjmrh. var bundinn áðan í umræðum í hv. Ed. þar sem hann mælti fyrir frv. Ég veit ekki annað en hann sé væntanlegur og sömuleiðis hæstv. forsrh. til starfa hér í deildinni.

Virðulegi forseti. Ég hef mátt þola það að ráðherrar hafi verið hér á ferð og flugi og látið það átölulaust. En nú er komið að lokaorðum og ég ætlaði að leyfa mér að beina nokkrum fyrirspurnum til hæstv. ráðherra og taldi að möguleiki væri að fá a.m.k. annan þeirra hér í salinn.

Forseti hefur þær fregnir réttastar að fjmrh. sé nú væntanlegur. Forsrh. mun bundinn í símtali við útlönd. Þarna kemur fjmrh. sjálfur í salinn og er þá ekki ástæða til að fresta fundi.

Virðulegi forseti. Það er nú senn komið að því að ég ljúki máli mínu. Ég vil í lokin spyrja örfárra spurninga sem ég óska eftir að hæstv. ráðherrar svari. Í fyrsta lagi vil ég spyrja að því hvort það sé enn stefna hæstv. ríkisstjórnar að aðilar með lausa samninga megi semja sig frá þjóðarsáttinni, eins og hæstv. menntmrh. hefur orðað það. Ber að skilja þau ummæli hæstv. menntmrh. á þá leið að hæstv. ríkisstjórn hyggist ekki grípa til aðgerða ef samningar verða með þeim hætti að þeir stangist á við svokallaða þjóðarsátt? Í öðru lagi, og það er kannski fyrst og fremst fyrirspurn til hæstv. fjmrh.: Hvað þýðir það þegar hæstv. fjmrh. segir að ráðherrarnir sem tóku þátt í kjarasamningagerðinni við BHMR væru persónulega og pólitískt skuldbundnir af niðurstöðu kjarasamningsins? Þetta er óvenjulegt orðalag en miðað við það sem á eftir kom finnst mér vera full ástæða til þess að spurt sé: Hvað þýðir þetta orðalag, sem er beint upp úr ummælum hæstv. fjmrh. þegar hann hafði samið við BHMR í fyrra? Í þriðja lagi til þeirra beggja eða annars hvors þeirra. Af hverju var ríkislögmaður ekki inntur álits um það hvort beita þyrfti lögum eða að leita samninga við BHMR á tímabilinu frá 1. febr. til 3. júlí? Mér er kunnugt um það að 3. júlí fékk ríkislögmaður til sín stefnuna sem kom frá BHMR en ég tel, eða a.m.k. hefur annað hvergi komið fram, að ríkislögmaður, sem er lögfræðilegur ráðunautur hæstv. ríkisstjórnar, hafi aldrei verið inntur álits allan þennan tíma. Í þessu sambandi vil ég minna á að hv. 6. þm. Norðurl. e. Stefán Valgeirsson hefur lagt fram fyrirspurn um þetta efni. Þetta er sáraeinfalt. Það er að hér komi fram upplýsingar um það við 2. umr. málsins, mér finnst það vera langeðlilegast, upplýsingar um það til hverra var leitað. Hvaða skriflegar álitsgerðir lágu fyrir um þetta mál? Ég minni á að hæstv. forsrh. hefur sagt það hér og sagði við 1. umr. málsins að ríkislögmaður hefði ekki verið spurður. Hann minnti hins vegar á að hann hefði leitað álits hjá sínum aðstoðarmanni, Jóni Sveinssyni, sem er lögfræðingur. En hann sagði, svo að ég stílfæri hans orðalag, að í raun hefði hæstv. ríkisstjórn trúað á það sem hæstv. fjmrh. sagði og hengdi þannig bjölluna á köttinn. Þess vegna finnst mér ástæða til þess að hæstv. fjmrh. fái tækifæri til að verja hendur sínar. Þá vil ég spyrja að því: Telja hæstv. ráðherrar --- og ég tel ekkert óeðilegt að forustumenn Alþfl., þeir tveir hæstv. ráðherrar sem hér eru staddir, taki þátt í umræðunni, segi sitt álit á því --- það samrýmast þingræðisreglunni að rjúfa þing og setja á ný bráðabirgðalög sem ekki hafa notið meiri hluta á þinginu og urðu orsök þess að um þingrof var að ræða? Telja þeir þetta byggjast á góðum lýðræðisvenjum og telja þeir þetta í fullu samræmi við þingræðisregluna? Þá langar mig til að spyrja hæstv. forsrh., og ég býst við að hæstv. viðskrh. vilji fá þá spurningu líka, en hún er þessi: Er það algengt og er það títt hjá þessari hæstv. ríkisstjórn að einstakir ráðherrar hringi eða gangi á fund seðlabankastjórnar og biðji hana að leiðrétta álit sem sent hefur verið frá bankanum? Ef það er algengt, þá séu nefnd dæmi um slíkt. Þá langar mig til að spyrja hæstv. fjmrh. að því: Hefur hæstv. ríkisstjórn tekið upp viðræður við BHMR um launamál og hefur hæstv. ríkisstjórn verið að undirbúa jarðveginn, undirbúa það sem koma skal þegar þjóðarsátt lýkur? Þetta er nú svo smekklega orðað hjá hæstv. forsrh. stundum. Og þá í beinu framhaldi af því: Hvað tekur við þegar þjóðarsáttinni lýkur? Við hvað ætla hæstv. ráðherrar að standa þá? Það kemur nefnilega í ljós að hæstv. ráðherrar hafa lofað BHMR ákveðnum launahækkunum umfram aðra. Þeir hafa lýst því yfir að um frestsaðgerð sé að ræða, þeir lýstu því yfir í sumar að það væri frestun á hækkuninni, eða eru þeir enn bundnir af loforðinu gagnvart Vinnuveitendasambandinu og Alþýðusambandinu? Nú stangast þessi loforð á. Það kann að vera framlag til þessa máls að átta sig á því núna því að auðvitað er hæstv. ríkisstjórn ábyrg fyrir framkvæmd þjóðarsáttarinnar. Við hvort loforðið ætlar hæstv. ríkisstjórn að standa, loforðið gagnvart aðilum vinnumarkaðarins eða loforðið gagnvart BHMR? Þau ganga alveg í gagnstæðar áttir. Ég vildi gjarnan heyra það hvort loforðið þeir ætla að svíkja því að loforðin eru ósamrýmanleg. Ég býst nú raunar við að það verði svarið að þeir ýti þessu til næstu ríkisstjórnar, þeir eru vanir því, hafa ýtt öllum vandamálum fram yfir næstu kosningar. Virðulegi forseti. Með þessum fyrirspurnum tel ég mig hafa lokið við að fara yfir nál. 2. minni hl. Ég hef gert ítarlega grein fyrir okkar sjónarmiðum enda full ástæða til. Þetta mál hefur vakið mikla athygli. Ég hef bent á það hvernig að þessum málum hefur verið staðið. Ég tel mig hafa sýnt fram á að um siðlausa aðgerð var að ræða. Ég tel að það sé útilokað fyrir stjórnarandstöðuna, a.m.k. tala ég þar fyrir mig, að við greiðum atkvæði á þann veg að ætla megi að við vildum bera ábyrgð á þessari gerð. Það hefðum við gert ef það hefði staðið eins og á stóð í síðustu viku eða vikunni þar áður þegar ljóst var að stjórnin hafði misst meiri hluta sinn í þessu máli. Ég vænti þess enn fremur að hæstv. ráðherrar, og ég fagna því að þeir hafi séð ástæðu til þess að vera viðstaddir hér í dag, taki þátt í þessari umræðu og svari greiðlega þeim fyrirspurnum sem til þeirra hefur verið beint. Þetta mál er þannig vaxið að það þarf að fara mjög rækilega ofan í saumana á því. Þetta er mál sem getur orðið fordæmi í okkar þjóðfélagi. Þetta er mál sem er þannig vaxið að sumir hafa talið að með því væri gengið svo langt að það yrði að breyta stjórnarskránni í framhaldi af því til að slíkt komi ekki upp aftur. Það er a.m.k. ljóst frá mínum bæjardyrum séð að hér hefur átt sér stað árás á réttarríkið, árás á þau gildi sem réttarríkinu er ætlað að verja. Og í slíkri árás mun ég ekki taka þátt.

Þorsteinn Pálsson : Herra forseti. Hæstv. ríkisstjórn hefur staðið fyrir mjög einstæðu pólitísku upphlaupi í tengslum við þetta mál og þá ákvörðun þingflokks sjálfstæðismanna að greiða atkvæði gegn því staðfestingarfrv. bráðabirgðalaga sem hér er til umræðu. Þegar svo stóð á að fylgismenn hæstv. ríkisstjórnar treystu sér ekki til þess að lýsa því yfir hér á Alþingi, allir saman, að þeir ætluðu að styðja þetta mál sem ríkisstjórnin sjálf hafði gert að fráfararatriði og hæstv. forsrh. hafði lýst yfir að hann hefði fyrir fram kannað að meirihlutavilji væri fyrir á Alþingi, þá greip hæstv. ríkisstjórn til þess að gefa út yfirlýsingar, þegar hennar eigin liðsmenn voru að hlaupast á brott, um að hún ætlaði sjálf að fella bráðabirgðalögin úr gildi með því að rjúfa þing og setja svo bráðabirgðalög að nýju þegar Alþingi hefði verið sent heim, þingmenn sviptir umboði sínu og landið að því leyti þinglaust. Hér var um að ræða hótun um pólitískt gerræði, ögrun við stjórnskipun landsins. Og við svo búið hlutu landsmenn að leggja allt traust á forseta Íslands, sem menn að öðru jöfnu óska ekki eftir að blandi sér í stjórnmáladeilur, til þess að koma í veg fyrir að slíkt gerræði yrði unnið gegn stjórnskipun landsins. Það eru þessi atriði sem hafa verið upphlaupsatriði í þeim umræðum sem átt hafa sér stað um þetta lagafrv. síðustu daga. Það er þetta atriði, það er þessi hótun hæstv. ríkisstjórnar um gerræðisleg vinnubrögð, sem sett hefur þessa umræðu í óvenjulegt ljós. Ég tel að þessi hótun sé mjög einstæð í íslenskri stjórnmálasögu og vanhugsuð að öllu leyti. Það hefur líka komið á daginn þegar skoðanakannanir eru virtar, sem gerðar voru þegar best stóð á fyrir hæstv. ríkisstjórn í áróðursstríðinu, að stjórnarflokkarnir sem ætluðu að leika mikla leikfléttu með þessum gerræðislegu hótunum hefðu, ef skoðanakannanir gengju eftir, ekki fengið tilskilinn meiri hluta á nýju Alþingi. Þjóðin virtist sem sagt ekki vera tilbúin til að fylgja þeim eftir. Það sem er svo makalausast í málflutningi hæstv. ríkisstjórnar er að bera ásakanir á borð í garð sjálfstæðismanna um það að þeir hafi með afstöðu sinni til vinnubragða ríkisstjórnarinnar lýst andstöðu við baráttu gegn verðbólgu og þá markverðu tilraun sem aðilar vinnumarkaðarins gerðu fyrr á þessu ári þegar þeir tóku fram fyrir hendurnar á ríkisstjórninni við stjórn efnahagsmála. Þetta er alger fjarstæða. Hér er um tvö aðgreind mál að ræða. Annars vegar baráttu við að ná niður verðbólgu og hins vegar spurninguna um það að verja lög og rétt og almennt siðgæði í landinu. Það hefur enginn sýnt fram á, og síst af öllu hæstv. ríkisstjórn, að það sé nauðsynleg forsenda þess að berja niður verðbólgu að sniðganga lög og rétt og almennar siðareglur í landinu. Þvert á móti hygg ég að flestir hljóti að vera á einu máli um að það sé forsenda fyrir því að varanlegur árangur náist í baráttu við verðbólgu og til þess að tryggja jafnvægi í efnahagsmálum að stjórnvöld fylgi almennt viðurkenndum leikreglum, fari að lögum, virði samninga og virði almennar siðareglur í landinu. Um þetta atriði hafa farið fram miklar umræður síðustu daga. Á fundi sem félag laganema efndi til í gær komst Sigurður Líndal prófessor svo að orði að þetta mál í heild sinni væri vitnisburður um veilu í stjórnskipun okkar sem ráða yrði bót á. Hér talar maður sem ekki verður sakaður um það að fara fram með pólitískar ásakanir eða í þeim tilgangi að draga taum eins stjórnmálaflokks á kostnað annars heldur virtur prófessor við lagadeild Háskóla Íslands. Það þótti ástæða til þess að efna til almenns borgarafundar um siðgæði í íslenskum stjórnmálum í tilefni af ákvörðunum sem hæstv. ríkisstjórn er að leita hér samþykktar á. Á slíkum fundi sem haldinn var í gær talaði Eiríkur Tómasson hæstaréttarlögmaður, kunnur lögmaður. Ég hygg að enginn saki hann um að bera sérstakan kala í brjósti til Framsfl. En hann komst svo að orði að bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar væru gróft dæmi um siðferðisbrest í stjórnmálum, að vísu ekki eina dæmið um siðferðisbrest en gott dæmi þar um. Það kæmi mér á óvart ef þessi mæti hæstaréttarlögmaður hefði aldrei verið kallaður til skrafs og ráðagerða um lagasetningu af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. En þetta var hans dómur. Það er um þessi atriði sem verið er að fjalla þegar hæstv. ríkisstjórn kemur nú og biður Alþingi um viðurkenningu á sínum vinnubrögðum. Það er hlutverk Alþingis að fjalla um slík atriði í störfum framkvæmdarvaldsins. Það er skylda Alþingis að taka þau atriði til umfjöllunar og taka afstöðu til ríkisstjórnarinnar á grundvelli þess hvernig hún hefur unnið með tilliti til þessara atriða. Og það er fáránlegt og í engu rökréttu samhengi að ætla að blanda því saman við afstöðu manna til baráttu gegn verðbólgu. Alþingi hefur hér miklu hlutverki að gegna. Sjálfstfl. hefur alla tíð og mun líta svo á að það sé skylda hans sem stærsta stjórnmálaflokks þjóðarinnar að standa vörð um lög og rétt og almennt siðgæði í landinu. Og þegar svo stendur á að almennt er viðurkennt, jafnt af stuðningsmönnum sem andstæðingum ríkisstjórnarflokkanna, að vinnbrögð hæstv. ríkisstjórnar hafi gengið á svig við réttar leikreglur og almennar siðareglur, þá er það skylda stjórnmálaflokkanna á Alþingi að taka þau mál til meðferðar og veita viðkomandi ríkisstjórn hæfilegt aðhald. Inn í þessa umræðu hafa blandast hugleiðingar um svokallaða þjóðarsátt. Menn tala um þessa þjóðarsátt í göfugum ræðum. Hún var markverð tilraun af hálfu forustumanna launamanna og atvinnurekenda til þess að brjóta niður efnahagsstefnu núv. ríkisstjórnar. Stundum virðist mér á hinn bóginn að menn líti á þá kjarasamninga eins og vængjum prýdda veru er svífi frelsandi um þjóðfélagið. Þjóðarsáttin sem hér um ræðir er í eðli sínu framkvæmd á launastefnu, alkunn aðferð við stjórn efnahagsmála. Hún hefur mörgum sinnum verið reynd hér á landi og meðal annarra þjóða. Við sjálfstæðismenn höfum bæði í ríkisstjórn og utan ríkisstjórnar verið beinir þátttakendur í tilraunum af þessu tagi. Á síðari árum hafa hagfræðingar borið fram harðari gagnrýni en áður á það að launastefna í slíkum samningum með þátttöku ríkisvalds beri varanlegan árangur, fyrst og fremst vegna þess að í framkvæmd slíkrar launastefnu er fólgin mikil miðstýring sem ekki tekur tillit til þess fjölbreytta þjóðfélags sem við byggjum. Gildir þá einu á hvaða sviði við lítum atvinnureksturinn sjálfan eða kjarasamningana eða önnur atriði. Þess eru einnig of mörg dæmi að með framkvæmd launastefnu hafi stjórnvöldum verið sniðinn of þröngur stakkur til þess að beita almennum nauðsynlegum aðgerðum við stjórn efnahagsmála. Fyrir vikið hafa vandamál of oft safnast upp í stíflu og valdið meiri sprengingu á endanum en til stóð að koma í veg fyrir. Þetta er hin almenna gagnrýni á framkvæmd launastefnu af því tagi sem hér var ákveðið að reyna í byrjun þessa árs. Og satt best að segja er ýmislegt sem bendir til þess að á þeim umþóttunartíma sem skapaðist hafi slíkum vandamálum verið safnað upp í stíflu. Þegar í þessari umræðu hafa ýmis dæmi verið færð fram því til sönnunar. Eigi að síður þótti okkur sjálfstæðismönnum rétt og skylt ekki aðeins að styðja þessa tilraun heldur að hvetja til þess að hún yrði gerð. Fyrir lá að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar samkvæmt spá hennar sjálfrar mundi leiða til mjög vaxandi verðbólgu á þessu ári. Og fyrir lá að ríkisstjórnin stefndi að því að kaupmáttur rýrnaði fimm sinnum meir en hæstv. ríkisstjórn áætlaði að rýrnun þjóðartekna á þessu ári yrði. Það var því mjög eðlilegt að forustumenn launamanna og atvinnurekenda freistuðu þess að gera allt sem í þeirra valdi stæði til þess að brjóta þessa efnahagsstefnu á bak aftur. Það verður að segja þá sögu eins og er að með þeim kjarasamningum sem gerðir voru tókst að skapa a.m.k. tímabundið svigrúm til að ná þeim markmiðum. Að því leyti var hér um að ræða mjög markverða tilraun. En ég rifja hér upp að forustumenn þessara aðila sögðu sjálfir: Það hefur enginn sigur verið unninn. Það hefur aðeins eitt skref verið stigið og eftirleikurinn byggist á því hvernig stjórnvöld halda á efnahagsmálunum. Á það hefur verið bent af virtum fræðimönnum eins og prófessor Guðmundi Magnússyni nú nýlega að ekki sé allt sem skyldi í þessu efni, að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki nýtt þann umþóttunartíma sem forustumenn launamanna og atvinnurekenda sköpuðu til þess að reyta verðbólguarfann upp með rótum. Arfinn hafði að vísu verið reyttur en ræturnar eru enn á sínum stað. Fyrir þessari fullyrðingu eru færð mörg rök. Á það hefur verið bent að þrátt fyrir margra milljarða skattahækkanir er enn um verulegan hallarekstur að ræða í ríkisfjármálum. Á það hefur verið bent að stór hluti af ríkisfjármálavandanum hefur einfaldlega verið færður til í bókhaldinu á milli A - og B - hluta án þess að nokkur kostnaður hafi verið færður niður til þess í raun að geta blekkt með tölum. Öll þessi vinnubrögð skara eld að verðbólgunni. Á það hefur verið bent að peningamagn í umferð hefur verið að aukast á þessu ári langt umfram almennar verðlagsbreytingar. Það skarar eld að verðbólgunni. Og á það hefur verið bent að hæstv. ríkisstjórn ætli nú að auka skatta og kostnað atvinnurekstrarins í landinu þannig að stríði gegn forsendum kjarasamninganna. Það skarar eld að verðbólgunni. Lítum aðeins á þessi þrjú meginatriði þar sem hæstv. ríkisstjórn hefur verið að vinna gegn markmiðum kjarasamninganna sem kenndir hafa verið við þjóðarsátt. Hvers vegna hefur peningamagn í umferð aukist miklu meir en almennar verðlagsbreytingar? Hvaða ráðstafanir hefur hæstv. ríkisstjórn gert til þess að koma í veg fyrir það? Ég óska eftir því að hæstv. forsrh. geri grein fyrir því hér. Hvaða tilmælum hefur hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. beint til Seðlabankans til þess að koma í veg fyrir að svo mætti verða? Ef þetta er alfarið sök Seðlabankans, eins og hæstv. ráðherrar láta í veðri vaka, í hverju er þá ágreiningurinn fólginn milli hæstv. ríkisstjórnar og Seðlabankans? Hæstv. ríkisstjórn getur aldrei vikið sér undan því að á þessu ber hún ábyrgð. Og þetta er að brjóta niður forsendur kjarasamninganna og þjóðarsáttarinnar. Það hefur verið tímabundið logn á lánamarkaðinum. En Seðlabankinn var að gefa út nýja skýrslu í byrjun þessa mánaðar, dagsetta 4. des. að ég hygg. Í þeirri skýrslu segir að það logn sé að öllum líkindum svikalogn. Hvers vegna er það svikalogn? Er það vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur litið á kjarasamningana sem svikalogn og ætli að láta stíflurnar bresta eða láta skeika að sköpuðu um það þegar kosningar eru afstaðnar? Hvað hefur hæstv. ríkisstjórn gert til þess að koma í veg fyrir að jafnvægið á lánamarkaðinum, sem skapaðist vegna vaxtafrelsisins að áliti Seðlabankans, verði svikalogn? Það er harður áfellisdómur sem Seðlabankinn kveður upp í þessari skýrslu, að þetta grundvallaratriði sé svikalogn. Eða á kannski að lýsa því yfir með einhliða yfirlýsingu að þessi niðurstaða og þessi dómur Seðlabankans sé ekki til? Á að beita þeirri aðferð einu sinni enn? Það var veigamikill þáttur við gerð kjarasamninganna að stefnt yrði að lækkun vaxta og menn ætluðust til þess að efnahagsstefnan stuðlaði að því. Menn töldu að sá árangur sem náðst hafði vegna frjálsræðis á lánamarkaði gæti tryggt viðvarandi jöfnuð á lánamarkaðinum og menn væntu þess að í kjölfarið gætu vextir farið lækkandi. En í skýrslu sem Seðlabankinn var að gefa út kemur fram að raunvextir hafa verið að hækka mjög verulega á þessu ári. Það er staðreyndin. Það er það sem menn hafa uppskorið á þessu ári að raunvextir hafa verið að hækka og mest á óverðtryggðum lánum sem hæstv. ríkisstjórn hefur verið að berjast fyrir að væru einu lánin sem lántakendur gætu fengið, um 4% á þeim lánum en 1 -- 2% á öðrum lánum, ef ég man rétt. Þetta er niðurstaða í skýrslu Seðlabankans sem var að birtast, afleiðing af efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Um áramót hygg ég að vextir af spariskírteinum ríkissjóðs hafi verið um 6%. Fjmrh. lofaði hér margsinnis að þeir yrðu á miðju ári komnir niður í 5% en þeir hafa ekki lækkað úr 6% niður í 5% heldur hækkað úr 6% í rúmlega 7%. Þetta er staðreyndin um afraksturinn af vinnu ríkisstjórnarinnar til þess að standa við þjóðarsáttina. Og geta hæstv. ráðherrar gefið skýringar hér á? Hvað voru þeir að gera í þeim tilgangi að standa við forsendur þjóðarsáttar sem forustumenn launamanna og atvinnurekenda gerðu? Efnahagsstefna þeirra hefur á flestum sviðum stangast á við öll þessi markmið. Fyrir liggur að hæstv. ríkisstjórn hefur tekið ákvarðanir um að hækka skatta um meira en tvo milljarða kr. á atvinnulífinu í landinu, þar á meðal launatengda skatta. Hver er munurinn á því að auka kostnað atvinnufyrirtækjanna með hærri launum eða sköttum sem leggjast ofan á launin? Hver er munurinn á verðbólguáhrifunum af því að auka kostnað atvinnufyrirtækjanna með þessum hætti eða að hækka launin og leyfa fólkinu í landinu að njóta þess? Ég hygg að kostnaðaraukinn hafi nákvæmlega sömu verðbólguáhrif. Fyrir liggja verðbólguútreikningar, byggðir á sömu forsendum og hæstv. ríkisstjórn hefur viljað viðhafa í þeim efnum, að af hennar hálfu verði ekkert gert til þess að spyrna við fótum, veita gengisaðhald eða annað aðhald við stjórn efnahagsmála og að fullkomið ábyrgðarleysi verði sýnt. Ef þær forsendur eru fyrir hendi sem hæstv. ríkisstjórn hefur sjálf kosið að efnahagssérfræðingar gangi út frá mundi slík skattahækkun a.m.k. leiða til þess að verðbólgan yrði fljótlega á næsta ári tvöfalt meiri en kjarasamningarnir gerðu ráð fyrir. Bara vegna þeirra áformuðu skattahækkana sem hæstv. ríkisstjórn hefur verið að tala um. Og svo koma þessir háu herrar og reyna að telja öðrum trú um að þeir sem hafa varað við og þeir sem hafa mælt gegn þessari efnahagsstefnu beri ábyrgð á því ef hlutir gangi úrskeiðis í þessu þjóðfélagi. Ég hygg að í annan tíma hafi önnur eins öfugmæli ekki verið borin fram í sölum Alþingis og í þjóðmálaumræðunni í landinu. Það er ástæða til þess að hæstv. forsrh. svari því hér og nú: Verða þessir skattar upp á rúmlega tvo milljarða kr., sem atvinnufyrirtækin í landinu hafa lýst yfir að brjóti forsendur þjóðarsáttarinnar, lagðir á eða verða þeir ekki lagðir á? Alþingi á rétt á því að fá skýr svör við þeirri spurningu hér í umræðunni. Verði fallið frá þeim, á hvern veg ætlar þá hæstv. ríkisstjórn að leysa fjármálavanda ríkissjóðs án þess að það leiði til aukinnar spennu á lánamarkaði og hækkandi vaxta? Það er líka rétt að hæstv. ríkisstjórn svari í þessari umræðu þeirri spurningu. Það eru þessi atriði sem máli skipta. Ef menn ætla að fara út í umræðu um það hvernig hér eigi að tryggja varanlegt jafnvægi til frambúðar, ef menn ætla að fara út í umræðu um það hvernig stjórnvöld geta tekið á móti markverðri viðleitni aðila vinnumarkaðarins til að stuðla að jafnvægi, þá eru það þessi atriði sem máli skipta. En í öllum þeim greinum hefur hæstv. ríkisstjórn brugðist og stuðlað að því að kynda undir verðbólgubálinu, að hlaða vandamálum upp í stíflu á þann veg að hún bresti með meiri þunga en ella hefði orðið. Það er þetta sem er ámælisvert varðandi þá umræðu á hvern veg menn ætla að standa við þau fyrirheit sem gefin voru í byrjun þessa árs þegar aðilar vinnumarkaðarins tóku fram fyrir hendurnar á hæstv. ríkisstjórn. Hvernig er nú ferill þessa máls sem hér um ræðir og hver hefur verið afstaða einstakra manna og flokka frá því að það hófst í kjarasamningum í maímánuði 1989? Þá gerði hæstv. ríkisstjórn þann samning sem hún telur nú vera mesta vágest í íslensku efnahagslífi. Hún undirritaði þann samning eigin hendi. Þeir undirrituðu þann samning, þeir bjuggu hann til og hafa verið að hæla sér af því hver hafi nú búið til hin þjóðhættulegu ákvæði samningsins. Þeir hafa verið að keppast við, hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh., að eigna sér heiðurinn af því að hafa búið þessi ákvæði til. Þeir skrifuðu undir þennan samning í maí 1989 með eigin hendi, með eigin pennum, og koma svo í dag og segja: Þetta er það sem þjóðinni er hættulegast. En hvað sögðu þeir þegar samningurinn var gerður? Fjmrh. talaði enn einu sinni um tímamót. Hann talaði um að nú ætti að leggja hinn farsæla grunn að góðum, traustum samskiptum stjórnvalda og starfsmanna þeirra. Nýr tími í samskiptum ríkisstjórnar og opinberra starfsmanna væri hafinn. Eitthvað á þá leið var talað. Og hæstv. forsrh. hafði þau ummæli að nú loksins gæti hann efnt loforðin stóru sem hann í mörg ár hafði gefið um að hækka laun opinberra starfsmanna til samræmis við það sem háskólamenntaðir menn höfðu úti á almennum vinnumarkaði. Þegar hann var að því spurður hvers vegna hann hefði ekki efnt loforðin fyrr lét hann að því liggja að ástæðan væri sú að fjmrh. Sjálfstfl. hefðu legið þar á fleti fyrir. Þetta var nú reisnin í þeim svörum. Það er býsna algengt að stjórnarandstöðuflokkar kyndi frekar undir þegar launakröfur eru gerðar og gagnrýni a.m.k. ekki þegar launafólk fær hækkanir í kjarasamningum. En að þessu sinni brá öðruvísi við. Af hálfu okkar sjálfstæðismanna var bent á það strax daginn eftir að þessi samningur var gerður að hann skorti efnahagslegar forsendur. Af minni hálfu var því lýst yfir að engu væri líkara en að ríkisstjórnin ætlaði að standa við hann með innistæðulausum ávísunum. Öllu þessu var vísað á bug, gott ef ekki var látið að því liggja að sjálfstæðismenn væru í fýlu af því að þeir væru ekki í ríkisstjórn og þess vegna töluðu þeir svona. Þau ummæli féllu daginn eftir að hæstv. ráðherrar skrifuðu undir þennan samning. Svo fóru vinnuveitendur að vara við og tala um tímasprengju. Þá gerði hæstv. ríkisstjórn enn meira grín að forustumönnum vinnuveitenda og sakaði þá jafnvel um að kunna ekki að lesa. Svo leið heilt þing og hæstv. ríkisstjórn sá ekki ástæðu til að aðhafast neitt. Síðan voru gerðir kjarasamningar í byrjun febrúar þessa árs. Ein forsenda þeirra var sú að aðrir launamenn fengju ekki hækkanir umfram það sem þar var samið um. Hæstv. ríkisstjórn var innt eftir því hvort atbeina Alþingis þyrfti við til þess að tryggja þá forsendu og því var svarað neitandi. En þegar Alþingi var farið heim var tekin um það einhliða ákvörðun að framkvæma ekki samninginn, sem er einsdæmi að því er varðar samskipti aðila sem gera með sér kjarasamning, og mátti öllum vera ljóst að gat ekki staðist almennar lagareglur um samningagerð og kjarasamninga í landinu. Enda var það svo að þeir aðilar sem stóðu að kjarasamningum í febrúar höfðu varað ríkisstjórnina við og bent henni á að vinnubrögð af þessu tagi stæðust ekki. Af hálfu stjórnarandstöðunnar var á það bent fyrir fram að svona vinnubrögð stæðust ekki. Af hálfu næststærsta vinnuveitanda opinberra starfsmanna, Reykjavíkurborgar, var á það bent að þessi vinnubrögð stæðust ekki. Það hefur komið hér fram að hæstv. ríkisstjórn leitaði ekki einu sinni álits ríkislögmanns áður en þessi ákvörðun var tekin. Samt var farið út í það sem öllum var ljóst að hlaut að stangast á við lagareglur í landinu, að ákveða einhliða að framkvæma ekki samninginn. Það mál gekk eðlilega fyrir dóm, Félagsdóm, sem hæstv. ráðherrar hafa reynt að gera lítið úr en er þó hæstiréttur í ágreiningsefnum um túlkun kjarasamninga. Þessi dómur komst að samhljóða niðurstöðu um það að ríkisstjórnin hefði farið ranglega að. Ákvarðanir hennar og aðgerðir stönguðust á við þær réttarreglur sem gilda um samninga. Ríkisstjórnin var dæmd brotleg í málinu og hefði þegar á þeim tímapunkti og þegar af þeirri ástæðu átt að fara frá. En þá var gripið til þess ráðs að setja bráðabirgðalög. Áður höfðu tveir ráðherrar í hæstv. ríkisstjórn Íslands lýst því yfir að ekki væri unnt að grípa til bráðabirgðalagaúrræðis ef dómur gengi í málinu og í óhag ríkisstjórninni. Færi málið fyrir dóm, þá yrði það að vera niðurstaðan. Þetta voru ummæli hæstv. starfandi forsrh. á þeim tíma og hæstv. fjmrh. Samt var gripið til þessa ráðs. Í dómi Félagsdóms er skýrt tekið fram að allar þær efnahagslegu afleiðingar sem ríkisstjórnin bar fyrir sig hefði mátt sjá við undirritun samningsins, enda bentu mjög margir og nánast allir aðrir en hæstv. ríkisstjórn á þá hættu þegar þeir samningar voru gerðir. Í dómi Félagsdóms er einnig að því vikið að það hefði verið rétt og skylt ef annar samningsaðili leit svo á að forsendur væru brostnar að óska eftir viðræðum um breytingar vegna brostinna eða breyttra forsendna. Því hafði hæstv. ríkisstjórn hafnað. Það var frá öndverðu skoðun okkar sjálfstæðismanna að engin önnur viðbrögð væru réttlætanleg af hálfu stjórnvalda eftir að febrúarsamningurinn var gerður en að þau óskuðu eftir viðræðum um breytingar á þessum samningi þannig að hann samrýmdist þeim markmiðum sem þar voru sett. Og öll önnur skref hlutu að byggjast á niðurstöðum slíkra viðræðna. En þær fóru ekki fram og enginn getur því sagt fyrir um það á hvern veg þær hefðu farið. Hæstv. forsrh. hefur oftar en einu sinni viðurkennt að þetta sjónarmið okkar sjálfstæðismanna og þetta sjónarmið sem Félagsdómur bendir svo rækilega á hefði hann einnig sjálfur haft en það hafi ekki notið stuðnings eða hljómgrunns í hæstv. ríkisstjórn. Og hann hefur viðurkennt hér á hinu háa Alþingi að það var fjmrh. sem kom í veg fyrir að þessu eina löglega úrræði yrði beitt sem upphafsaðgerð af hálfu stjórnvalda í málinu. Með öðrum orðum, það hefur gerst hér að það var Alþb. í ríkisstjórn sem kom í veg fyrir að einu löglegu upphafsaðgerðinni sem kostur var á yrði beitt í þessu máli, sem ekki aðeins stjórnarandstaðan var að benda á heldur Félagsdómur hefur komist að niðurstöðu um. Það er hlutverk Alþb. að hafa hindrað þetta í ríkisstjórn. En hæstv. forsrh. mat meir að halda Alþb. í ríkisstjórn en fara á þann veg fram með þetta mál sem hann sjálfur taldi rétt. Hann tók með öðrum orðum þessa einkennilegu hagsmuni Alþb. fram yfir hagsmuni réttra vinnubragða sem hefðu verið í anda þeirra sem kjarasamninginn gerðu í byrjun febrúar. Hann var reiðubúinn að fórna þeim hagsmunum í þágu Alþb. Þetta eru staðreyndir um feril málsins. Auðvitað liggur það ljóst fyrir á hvern veg átti að hefja þetta mál. Og það liggur líka ljóst fyrir að ef sú leið hefði ekki dugað þá var nægur tími til þess að leggja málið fyrir síðasta þing áður en því var slitið í vor sem leið. En hæstv. ríkisstjórn hafði kosið að fara að ólögum og er þess vegna í þeim ógöngum sem hún stendur nú frammi fyrir. Hún lenti þess vegna í því að hluti af hennar stuðningsliði hikaði við að fylgja henni eftir í málinu. Þegar mikilvægar opinberar ákvarðanir eru teknar skiptir auðvitað sköpum að þær séu í samræmi við lög og rétt og almennt viðurkenndar siðferðilegar reglur í þjóðfélaginu. Það hefur verið upplýst nú nýlega að vinnuveitendur handsöluðu við hæstv. forsrh. samkomulag um að samningur BHMR yrði ógiltur. Þetta handsal var gert í kjölfar febrúarsamninganna. Alþingi var ekki greint frá því að slíkt samkomulag hefði verið handsalað milli hæstv. ríkisstjórnar og vinnuveitenda, handsal sem fól í sér að hæstv. ríkisstjórn lofaði einum samningsaðila að brjóta samning sem hún hafði gert við annan. En var það ekki skylda hæstv. ríkisstjórnar að greina frá því að slíkt samkomulag hefði verið handsalað? Hlaut það ekki að hafa áhrif á það á hvern veg þetta mál ætti að koma fyrir löggjafarsamkomu þjóðarinnar? Öll áhrif þessara samninga voru kunn frá upphafi. Engum gat dulist hvaða efnahagslegu áhrif gátu hlotist af þessum samningi. Það er líka ljóst að öll lagaleg atriði varðandi einhliða uppsögn eða einhliða ákvörðun um að framkvæma ekki samninginn voru ljós og kunn. Hæstv. ríkisstjórn átti að geta gert sér grein fyrir því hver sú staða var vegna þess að henni hafði verið gerð grein fyrir þeim atriðum fyrir fram. Það er því ekki hægt eftir á að bera fyrir sig að þau mál hafi verið óljós eða þau ekki kynnt fyrir hæstv. ríkisstjórn. Það liggur líka fyrir, m.a. í dómsorði Félagsdóms, að rétt upphafsaðgerð hefði verið að óska eftir viðræðum og það hefur hæstv. forsrh. viðurkennt en lét aðra beygja sig til þess að fara ranglega að í málinu. Og það liggur líka fyrir að þó að bráðabirgðalögin séu ekki að formi til lög á dómsniðurstöðuna, þá eru þau það í reynd. Allt þetta stríðir svo alvarlega gegn almennum siðareglum og settum lögum og óskráðum lögum um samninga að athafnir hæstv. ríkisstjórnar eru með öllu óverjandi. Lagaíhlutun í kjarasamninga hefur lengi tíðkast og með ýmsu móti en yfirleitt þó á þann veg að ríkisstjórnir hafa verið að koma í veg fyrir að vísitölubætur sem samið hefur verið um kæmu til framkvæmda eða þá þær hafa verið takmarkaðar vegna ókomins tíma og stundum hafa þær verið afnumdar með öllu, en ávallt vegna ókomins tíma. Í annan stað hafa menn gripið til lagaúrræða til þess að framlengja lausa kjarasamninga og í þriðja lagi hafa menn gripið til lagaúrræða í þeim tilgangi að setja niður alvarlegar vinnudeilur þegar annar aðili eða báðir hafa boðað til verkfalls og verkbanns og veruleg almenn hætta hefur stafað af. Þá hefur oftast verið gripið til þess ráðs að setja gerðardóm til að kveða upp úr um þrætuefni. En í þessu falli er tekin til baka launahækkun sem hafði komið til framkvæmda. Í þessu falli eru sett lög sem afnema víxlverkunarákvæði í einum kjarasamningi en ekki öðrum. Þessi lagasetning er því um margt mjög sérstæð og einstök að því er varðar lagaíhlutun í gerð kjarasamninga. Að undanförnu hefur allmikið verið um það rætt hvort bráðabirgðalögin standist stjórnarskrána. Það eru einkum þrjú atriði sem þar hafa komið til álita. Í fyrsta lagi hafa menn bent á að skort hafi formskilyrðið um brýna nauðsyn. Ljóst er að hæstv. ríkisstjórn átti að vita þegar frá upphafi hvaða afleiðingar kjarasamningurinn gæti haft. Ljóst var að hún hafði ráðrúm allt síðasta þing til þess að grípa til lagaúrræða eða leggja þau til við Alþingi. Og ljóst var, a.m.k. eftir að hún hafði með svo sérstökum hætti handsalað samkomulag við atvinnurekendur um að afnema tiltekin ákvæði í þessum kjarasamningum, að hún hafði nægan tíma til þess að bera það mál upp við Alþingi. Að þessu leyti er nokkuð ljóst að formskilyrðið um brýna nauðsyn var ekki fyrir hendi. Á það er einnig að líta að það þurfti meira til en þennan kjarasamning til þess að hinar alvarlegu efnahagslegu afleiðingar hlytust af eins og þeim er til að mynda lýst í spádómum Þjóðhagsstofnunar. Til þess að þeir spádómar gætu orðið að veruleika þurftu víxlverkunarákvæði í öðrum kjarasamningum fyrst að hafa komið til framkvæmda og síðan þessi og þau öll saman síðan koll af kolli og að hæstv. ríkisstjórn hefði í öllum efnum gefið eftir hvar sem var við stjórn efnahagsmála. Að vísu hafði komið fram tilkynning um að vinnuveitendur ætluðu sér að framfylgja sambærilegu víxlverkunarákvæði í sínum samningum ef þetta samningsákvæði næði fram að ganga hjá BHMR. En slíkur gjörningur hafði ekki verið gerður. Sú staðreynd leiðir enn rök að því að mjög vafasamt sé að skilyrðið um brýna nauðsyn hafi verið fyrir hendi. Sumir hafa litið svo á að það sé alfarið á valdi bráðabirgðalöggjafans að kveða upp úr um brýna nauðsyn. Eigi að síður er það réttarregla að dómstólar eiga úrskurðarvald um það hvort lög stangast á við stjórnarskrá og það er eðlilegt í þessu efni að ætlast til þess að dómstólar leggi þar nokkurt mat á, ekki síst þegar svo gild rök hafa verið færð fram fyrir því að fram hjá þessu ákvæði hafi verið gengið. Í annan stað hefur því verið haldið fram að hér hafi stofnast eignarréttur sem bætur verði að koma fyrir samkvæmt almennum reglum. Ýmis veigamikil lagarök hafa verið færð fram þessari fullyrðingu til stuðnings. Og í þriðja lagi hefur verið bent á að með því að víxlverkunarákvæði í einum samningi hafi verið numið úr gildi en ekki öðrum, þá stangist það á við almenna jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Einnig hafa verið færð lagarök til stuðnings þessari fullyrðingu. Þannig er ljóst að a.m.k. þrjú alvarleg álitaefni eru uppi um það hvort þessi lög standast ákvæði stjórnarskrárinnar. Niðurstaðan af öllu þessu er augljós. Það fer ekki á milli mála og er býsna almenn skoðun, bæði á meðal stuðningsmanna og andstæðinga hæstv. ríkisstjórnar, að hún hafi þverbrotið almennt viðurkenndar siðferðisreglur við framkvæmd stjórnarathafna og samskipti við starfsmenn ríkisins. Og í annan stað liggur fyrir að að ýmsu leyti er vafasamt að bráðabirgðalögin standist stjórnarskrána. Ég hef heyrt því haldið fram að í afstöðu okkar sjálfstæðismanna séum við að hengja hatt okkar á atriði í liðinni tíð, á atriði sem heyri fortíðinni til. Einkanlega hef ég heyrt nokkra blaðamenn gera athugasemdir af þessu tagi við okkar málflutning. En hvað er það sem hæstv. ríkisstjórn er að leggja hér fyrir Alþingi? Hún er að óska eftir því að allur þessi hrakfallabálkur, sem hér hefur verið rakinn, hljóti staðfestingu og viðurkenningu á Alþingi. Og það sæmir ekki Alþingi Íslendinga að gefa hæstv. ríkisstjórn syndakvittun fyrir vinnubrögð af þessu tagi sem hér hafa verið rakin. Fortíð þessa máls er ekki meiri en svo að hæstv. ríkisstjórn er að óska eftir því að Alþingi staðfesti hennar gjörðir á umliðnum mánuðum í þessu máli. Ég held að það fari ekki á milli mála að það er rétt mat hjá Sigurði Líndal, prófessor í lögum, að þetta mál í heild sinni sé vitnisburður um veilu í stjórnskipan okkar sem ráða verði bót á og sú bót verður ekki ráðin með því að meiri hluti Alþingis viðurkenni þessi vinnubrögð með því að staðfesta þessi bráðabirgðalög. Auðvitað eru það fleiri en Alþingi sem koma við sögu í þessu efni. Hér hafa dómstólar auðvitað hlutverki að gegna, enda þetta mál þegar farið einu sinni fyrir dóm og er nú öðru sinni fyrir dómi og ekki ætla ég á þessu stigi að hafa uppi neinar getsakir um það hvert líklegt dómsorð verður í því efni. Það hefur líka verið á það bent að þegar stjórnskipuninni er ögrað með þeim hætti sem hér hefur verið gert, þá kunni forseti Íslands að gegna ákveðnu öryggishlutverki. Ég ætla ekki að draga forseta Íslands á þessu stigi inn í þessar pólitísku þrætur. En í þriðja lagi hefur Alþingi hlutverki að gegna. Og þó að varpa megi ábyrgð að hluta yfir á dómstóla og forseta Íslands til þess að koma fram réttum aga og réttum eðlilegum viðbrögðum gagnvart þeim vinnubrögðum sem hér hefur verið lýst, þá getur Alþingi sjálft ekki skorist úr leik í því efni og verður að dæma vinnubrögðin í því ljósi sem lýst hefur verið og menn almennt eru sammála um. Jafnvel hæstv. ráðherrar hafa hvað eftir annað viðurkennt að þeim hafi orðið á alvarleg mistök en leyfa sér samt að ætlast til þess að hið háa Alþingi samþykki þessa hrakfallasögu. Hæstv. ráðherrar hafa verið iðnir við að búa til samlíkingar af ýmsu tagi í umræðum síðustu daga. Ég skal velja eina samlíkingu og til þess að vera sanngjarn taka hana úr vopnabúri þeirra sjálfra. Þeir hafa dregið þá samlíkingu upp að verðbólgueldar brenni eða geti kviknað og að brennuvargar séu á ferð. Hver er brennuvargurinn í þessu máli? Getur hann verið annar en sá sem er höfundur og undirskriftaraðili að þeim kjarasamningum sem ríkisstjórnin sjálf hefur kveðið upp þann dóm um að séu verðbólguhvetjandi? Er brennuvargurinn nokkur annar en sá sem undirritaði þennan samning? Og getur það þá skapað nokkurn trúnað og nokkurt traust að láta brennuvarginn sitja áfram í stóli slökkviliðsstjóra?

Forseti (Árni Gunnarsson) : Um framhald þessa fundar vill forseti geta þess að enn eru níu hv. þingdeildarmenn á mælendaskrá og er því fyrirsjáanlegt að þessum fundi verður að halda áfram að loknu kvöldverðarhléi hv. þingmanna. Telur forseti af þeim sökum eðlilegt að atkvæðagreiðsla fari fram í upphafi fundar á morgun kl. 2.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég hafði satt að segja ekki hugsað mér að hafa mörg orð í þessari umræðu um málið. Það hefur verið mikið rætt og má segja að það hafi verið af tillitssemi við hv. sjálfstæðismenn að ég hugsaði mér að tala stutt. En eftir ræðu hv. þm. Þorsteins Pálssonar hlýt ég að fara nokkrum orðum fleirum um málið heldur en ég hafði ætlað mér. Hv. þm. talaði um upphlaup, makalaust upphlaup. Ég satt að segja veit ekki hvar hv. þm. hefur verið og hvaðan hann kemur, úr myrkviðnum virðist vera. Ef um upphlaup hefur verið að ræða, þá er það upphlaup sem formaður og varaformaður Sjálfstfl. stofnuðu til eins og alþjóð að sjálfsögðu veit. Hv. þm. talaði um það að aðgreina yrði bráðabirgðalögin og efnahagsmálin. Menn geta að sjálfsögðu deilt um þann kjarasamning sem gerður var við BHMR og menn geta jafnvel deilt um meðferð málsins áður en kom að setningu bráðabirgðalaga. Ég tel mig að vísu hafa fært rök fyrir því að sú meðferð hafi á allan máta verið eðlileg og skal ekki endurtaka mikið um það. Ég held hins vegar að það verði alls ekki um það deilt að bráðabirgðalögin og svonefnd þjóðarsátt eða efnahagsmálin eru óaðskiljanleg eins og komið er. Nægir þar að vitna til ummæla fjölmargra aðila vinnumarkaðarins, t.d. forustumanna VSÍ og VMS, forustumanna ASÍ og fleiri gæti ég til talið. Um þetta verður alls ekki deilt. Menn hefur greint hér á um álit Seðlabanka og álit Þjóðhagsstofnunar. Ég veit ekki hvort ástæða er til að eyða mörgum orðum um það. Það er alveg ljóst að þessi álit eru byggð á nokkuð mismunandi forsendum. Segja má að Þjóðhagsstofnun, þótt hún taki skýrt fram að mjög margt sé óljóst, reikni dæmið eins og kjarasamningar hefðu áfram verið í gildi. Ef eitthvað má segja jákvætt um álit Seðlabankans þá er það helst það að þar virðist reiknað með því að kjarasamningum yrði sagt upp. Menn geta vitanlega deilt um það hvort ástandið er betra, engir kjarasamningar og vinnudeilur, sem þá hefðu eflaust fylgt í kjölfarið og vitanlega miklir erfiðleikar að ná nýjum kjarasamningum eftir þá launahækkun sem þó hefði orðið, eða einhver víxlverkun launa og verðlags eins og tekið er fram í spá Þjóðhagsstofnunar.  Ég vil að vísu taka það fram að ég tel langlíklegast að kjarasamningum hefði verið sagt upp, en þá hefði líka orðið hér fullkomin óvissa í efnahagsmálum. Bráðabirgðalögin og efnahagsmálin verða því alls ekki aðskilin. Annað er hrein vitleysa. Af því að hv. þm. talaði um peningamagn í umferð og skýrslu Seðlabankans, þá verð ég að viðurkenna að það kemur mér mjög á óvart að þar skuli vera talið vera um svikalogn að ræða. Ég náði mér aftur í skýrsluna og var að reyna að fletta henni í gegn og finna þá kafla sem um þetta svikalogn fjalla. Þvert á móti segir t.d. um peningamagn í umferð  upp, neðarlega á bls. 10 þar sem segir að þróun peningamála hafi verið jákvæð og þar sem segir á næstu blaðsíðu á eftir að staða bankanna hafi að þessu leyti batnað um 4,5 milljarða kr. Ég gæti einnig vakið athygli hv. þm. á skýrslu sérfræðinga Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem nýlega hafa skilað skýrslu sem er áreiðanlega sú langsamlega jákvæðasta sem skilað hefur verið um þróun íslenskra efnahagsmála. Reyndar er ekki nema ein aðfinnsla sem kemur fram í skýrslu sérfræðinga Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og hún er sú að styrkja þurfi Seðlabankann til að hafa áhrif, m.a. á vexti í þjóðfélaginu, sem eru orðnir of háir á ný. Og af því að hv. þm. spurði um það hvaða áhrif aukið peningamagn í umferð núna allra síðustu vikurnar hefur haft, þá er það rétt að það hefur haft þau áhrif að vextir hafa hækkað. Vextir hér á landi eru nú samkvæmt skýrslu Seðlabankans orðnir þeir hæstu sem finnast í heiminum, þ.e. þeir sömu og eru á Norðurlöndum á sama tíma og t.d. vextir í Evrópu eru að meðaltali um 7,2% og vextir í Bandaríkjunum samkvæmt skýrslu Seðlabankans 3,2%. Vitanlega er það mikið hættumál. Hins vegar kemur mjög skýrt fram, bæði í skýrslu Seðlabankans og í skýrslu sérfræðinganna, sú jákvæða þróun sem hér hefur orðið, að fjármagna halla ríkissjóðs að öllu leyti innan lands. Og það er í fyrsta sinn sem það hefur gerst.  Ég vil segja það fyrir mitt leyti að ég tel núna áhyggjuefni að vextir hafa hækkað. Það er vitanlega margt sem hefur stuðlað að því. M.a. hafa mjög mikil hlutafjárkaup stuðlað að hækkun vaxta, þ.e. meiri eftirspurn eftir fjármagni úr bönkum og því hækkun vaxta. --- Ja, hv. bankaráðsmaður hristir hausinn. En þetta er ein af þeim skýringum sem hafa komið fram hjá þeim mönnum sem um þetta hafa fjallað, m.a. bankastjórum Seðlabankans. Því var m.a. haldið fram á nýlegri spástefnu að þar sem þessi eftirspurn muni minnka, þá muni vextir fara lækkandi. Og eitt af því sem kom jákvætt fram á þessari svokölluðu spástefnu var þó það að raunvextir mundu fara lækkandi hér upp úr áramótunum.  Svo að ég komi nú aftur að þessu með bráðabirgðalögin og þjóðarsáttina þótti mér satt að segja mjög stangast á í ræðu hv. þm. Þorsteins Pálssonar, annars vegar það sem hann vildi kalla stuðning við þjóðarsáttina og hins vegar andstöðu við bráðabirgðalögin sem, eins og ég hef sagt og öll rök hníga að, eru í raun óaðskiljanleg. Ég hef vitanlega reynt að finna einhverja vitræna skýringu á þessu upphlaupi hv. sjálfstæðismanna. Kannski var hana að finna í nokkrum af þeim orðum sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson lét hér falla áðan þegar hann velti vöngum yfir því að að sjálfsögðu væri þjóðarsátt andstæð markaðshyggjunni. Eða eins og t.d. ritstjórinn Ellert Schram sýnir fram á í einni af sínum helgargreinum, þá er hún vitanlega andstæð frjálshyggjunni. Og það er hárrétt sem hv. þm. sagði hér áðan að virtur prófessor eins og Guðmundur Magnússon sýnir fram á það að þjóðarsáttin er andstæð frjálshyggjunni. Nýlega kom fram hjá varaformanni Sjálfstfl. að þjóðarsáttin væri gervilausn. Það kom fram í sjónvarpsviðtali sem við áttum og kom í kjölfar þessarar niðurstöðu prófessors Guðmundar Magnússonar. Ég skil það mætavel að frjálshyggjumönnum innan Sjálfstfl. sé það mikið kappsmál að ryðja burtu svona þröskuldi fyrir frjálshyggjunni. En það er þá miklu betra að koma fram og segja það sem verið er að ýja að hér, eins og í ræðu hv. þm. áðan, að þjóðarsáttin geti ekki gengið upp til lengdar, hún byggi upp alls konar stíflur o.s.frv. og hún sé andstæð blessaðri frjálshyggjunni sem er, eins og ritstjórinn Ellert Schram lýsir, að öllum fyrirtækjum og einstaklingum eigi að vera frjálst að gera allt það sem þeir æskja. Þessi ríkisstjórn er annarrar skoðunar. Þessi ríkisstjórn telur heillavænlegra að leita samkomulags við aðila vinnumarkaðarins í því skyni að hafa áhrif á þróun efnahagsmála. Ég vek athygli á því að í þessari þjóðarsátt sem nú er hafa engar bremsur í raun verið settar á verðlag. Dagsbrún hefur haft verðlagseftirlit og varað menn við, vonandi er það heimilt, hefur varað menn við að versla þar sem hækkað hefur mest. Ég tel það vera afar jákvætt. En mér er ekki kunnugt um að Verðlagsstofnun hafi sem slík sett á verðlagsstöðvun, hún hefur ekki gert það. Það hefur verið haldið uppi stöðugum áróðri, getum við kallað það, gegn verðhækkunum. Þannig hefur mikill árangur náðst og sérstaklega eiga sumir aðilar, sem með frjálsum samningum hafa stuðlað að þjóðarsáttinni, eins og fyrst og fremst bændur, miklar þakkir skildar. Landbúnaðarvöruverð hér á landi á tíma þjóðarsáttarinnar hefur hækkað langsamlega minnst af öllu vöruverði eða um 2%. Ekki er það gert með einhverri skipun ofan frá. Það er gert með samningum bænda og aðila vinnumarkaðarins. Stjórnvöld hafa hins vegar leitast við að stuðla að því að þeir samningar gætu staðist. Ég vona að þó þetta sé andstætt frjálshyggjunni geti þetta ekki talist slæmur kostur. Ef þetta er skýringin sem virðist ýjað að hjá mörgum sem þekkja vel innviði Sjálfstfl. þá væri miklu betra að fá hana hreint hér fram svo menn viti við hvaða draug þeir eru að glíma. Það kom fram hjá hv. þm. Friðriki Sophussyni að það hafi staðið til hjá ríkisstjórninni að setja á ný lög á BHMR, sömu lög sagði hann, en bætti svo við, eða ný lög með sama innihaldi. Þetta er, vil ég strax leiðrétta, mikill misskilningur. Hugmyndin var sú ef komið hefði til þingrofs að setja almenn launa- og verðstöðvunarlög sem giltu í þrjá mánuði þannig að nýtt þing gæti fjallað um efnahagsmálin í heild sinni og ákveðið hvort það vildi þjóðarsátt eða ekki. Þetta var sú hugmynd sem ég vann að. Sem betur fer kom ekki til þess að til hennar þyrfti að grípa því ég er ekki því hlynntur að þing sé rofið nema mjög brýna nauðsyn beri til. Ég er ekki sömu skoðunar og forsætisráðherra Dana að það beri að gera hvenær sem ríkisstjórn kann að henta. Rætt hefur verið um það að kalla hefði átt saman þing. Það er hárrétt, það kom vel til greina og ég hafði það mjög í huga. Hins vegar var allan júlímánuð leitað eftir samkomulagi við BHMR eftir ýmsum leiðum. Það tók hreint út sagt allt of langan tíma og það var komið fram í byrjun ágúst og komið að þeim dögum að vinnuveitendur hugðust hefja útborgun til sinna viðsemjenda. Því var afar brýnt að stöðva þá víxlverkun strax. Það hefði verið miklu erfiðara að stíga skrefið til baka ef 4,5% hækkun hefði verið komin yfir allan vinnumarkaðinn. Ég hef aðeins áður minnst á þær spár sem hv. þm. Friðrik Sophusson minntist nokkuð á og spurði hvort það tíðkaðist að biðja Seðlabankann um nýjar spár. Ég veit ekki hvað hv. þm. var að meina. Í mörgum tilfellum hef ég rætt við bankastjóra Seðlabankans og beðið um skýringar á því sem þeir láta frá sér fara. T.d. hringdi ég, ég átti ekki heimangengt þessa daga, í bankastjóra Seðlabankans og spurði við hvað væri átt þegar segir í áliti Seðlabankans að álykta megi að samþykkt vinnuveitenda um samsvarandi launahækkun væri gerð til að setja þrýsting á stjórnvöld til að viðhalda bráðabirgðalögunum. Ég skal viðurkenna að ég fékk engin svör. Enda var þessi samþykkt gerð áður en bráðabirgðalögin voru sett í fyrsta lagi, og furðuleg staðhæfing að ætla vinnuveitendum að gera slíka samþykkt, svo ég noti nú orð varaformanns Sjálfstfl., ,,einhverja gervisamþykkt``. Ég er sannfærður um það að þeir meintu það sem þeir samþykktu eins og þeir hafa hvað eftir annað staðfest. Ég hringdi því til að leita slíkra skýringa og vitanlega hefur það oft verið gert. Seðlabankastjóri tjáði mér að hann hefði margar athugasemdir sjálfur að gera við þetta álit og mundi koma því til skila, sem hann svo gerði. Hv. þm. spurði hvort aðrir aðilar sem eru með lausa samninga megi semja sig frá þjóðarsáttinni. Að sjálfsögðu er slíkum aðilum frjálst að gera þá kjarasamninga sem þeir ná, en mjög rík samstaða er í þjóðfélaginu, bæði hjá vinnuveitendum og sem betur fer hjá launþegum, að gera kjarasamninga sem eru innan þjóðarsáttarinnar. Allir þeir kjarasamningar sem síðan hafa verið gerðir hafa verið innan þjóðarsáttarinnar. Ég veit ekki um neina tilraun eða a.m.k. neinn vilja hjá vinnuveitendum til að gera kjarasamninga sem ganga lengra en þjóðarsáttin og ríkisvaldið mun ekki gera kjarasamninga sem ganga lengra. Hv. þm. spurði um álit lögfræðinga. Að sjálfsögðu var álits lögfræðinga leitað, margra lögfræðinga áður en bráðabirgðalögin voru sett. Og af því að nafn Eiríks Tómassonar var nefnt þá staðfesti ég að hann var einn af þeim og kemur satt að segja undarlega fyrir eyru ef hann hefur sagt annað á þeim fundi sem minnst var á. Ég þekki hann ekki að því sem hér var vísað til, ég hef ekki fylgst með því. Hann mætti meira að segja á fund ríkisstjórnarinnar ásamt fleiri lögfræðingum svo það eru margir til vitnis um það sem þar fór fram. Álita var leitað, ekki síst á fundum með fjölmörgum lögfræðingum, sem síðan voru dregin saman af mínum aðstoðarmanni, sem er lögfræðingur, sem annaðist milligöngu um að leita álits þessara lögfræðinga. Bráðabirgðalögin voru að sjálfsögðu byggð á þeirri niðurstöðu sem út úr þeim fundum og álitsgerðum kom.

En á tímabilinu 1. febr. til 1. júlí?

1. febr. til 1. júlí? Að sjálfsögðu voru lögfræðingar með í þeirri meðferð allri, einkum þeir lögfræðingar sem eru jafnt og þétt og stöðugt í kjarasamningunum. Þeir voru þar að sjálfsögðu til kvaddir. En ég vil taka það fram af því sérstaklega var nefnt nafn Eiríks Tómassonar hér að hann var kallaður inn í júlímánuði ásamt ýmsum fleiri lögfræðingum. Ég veit ekki hvort ástæða er til að svara hér meiru. Hvað tekur við þegar þjóðarsátt er lokið? Ég vona ekki frjálshyggjan. Ég vona að takist að ná samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins um að hafa stjórn á okkar efnahagsmálum, svipaða stjórn og verið hefur, án verðstöðvunar og með stórauknu frjálsræði á fjölmörgum sviðum, m.a. í fjármagnsflutningum milli Íslands og útlanda sem er verið að stuðla að, m.a. væntanlega í meira frelsi til erlendra fjárfestinga hér á landi o.s.frv. M.a. með aðlögun okkar peningamarkaðar að því sem er erlendis, m.a. með einhverju skrefi í þá átt að afnema lánskjaravísitöluna, af því að ég veit að hún er hv. þm. mjög hugleikin, og fleira gæti ég þannig upp talið. Aðeins að lokum. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson spurði hvort hækka ætti skatta. Það á alls ekki að hækka skatta. Sköttum verður haldið í sama hundraðshluta af þjóðartekjum og er á þessu ári, þ.e. um 27%. Hins vegar vona ég að samkomulag geti náðst um breytingar á okkar skattkerfi, m.a. að losa okkur í áföngum út úr aðstöðugjaldinu. Ég geri ekki ráð fyrir því að þingmenn muni það að ég hef hér hvað eftir annað nefnt að aðstöðugjaldið er að mínu mati mjög óréttmætur skattur. Ég vona að nú þegar verið er að vinna að því að samræma íslensk skattalög því sem er í Evrópu þá losi menn sig út úr aðstöðugjaldinu.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Reykv. hélt því fram í ræðu sinni áðan að ég og ríkisstjórnin hefðum haft óeðlileg afskipti af málefnum Seðlabankans með því að óska eftir því að bankastjórnin gerði grein fyrir skoðunum sínum á álitsgerð sem einn af starfsmönnum hagfræðideildarinnar í bankanum hafði samið um verðbólguáhrif hugsanlegs afnáms bráðabirgðalaganna sem hér eru til umræðu. Hæstv. forsrh. vék nokkrum orðum að þessu máli hér áðan en ég vil, virðulegi forseti, víkja að því líka nokkrum orðum. Eins og kunnugt er hafði hv. 1. þm. Reykv. borist þetta álit í hendur og hann látið það fylgja sínu minnihlutanefndaráliti. Hv. 1. þm. Reykv. taldi, og það kom fram í máli hans, að Seðlabankinn og bankastjórn hans hefðu verið beitt því sem hann kallaði þrýstingi í þessu máli. Það er kunnugt að bankastjórn Seðlabankans hefur lýst því opinberlega yfir í sérstakri fréttatilkynningu að bankastjórnin sé alls ekki sammála því áliti sem fram kemur á fskj. IX á þskj. 245 sem er nál. frá 2. minni hl. hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar. Þetta skjal, sem hv. 1. þm. Reykv. hefur ítrekað kallað álit Seðlabankans, lýsir því alls ekki áliti bankastjórnarinnar. Bankastjórnin hefur þvert á móti lýst þeirri skoðun að mikil hætta væri á verðbólguskrúfu ef bráðabirgðalögin væru úr gildi numin. Hv. 1. þm. Reykv. lætur að því liggja að ósk mín um að fá fram opinbert álit bankans á málinu sé á einhvern hátt ógnun við sjálfstæði Seðlabankans og beri keim af ritskoðun. Þetta er auðvitað fjarstæða. Það er í alla staði eðlilegt og reyndar nauðsynlegt að skoðun bankans á þessu mikilvæga máli komi fram þar sem þetta vinnuskjal eins starfsmanns bankans var kynnt á þinginu sem álit bankans. Þetta sem ég er nú að segja, að óska eftir áliti bankans á málinu, er í fullkomnu samræmi við seðlabankalögin. Í 4. gr. þeirra segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í öllu starfi sínu skal Seðlabankinn hafa náið samstarf við ríkisstjórnina og gera henni grein fyrir skoðunum sínum varðandi stefnu í efnahagsmálum og framkvæmd hennar. Sé um verulegan ágreining við ríkisstjórnina að ræða er seðlabankastjórn rétt að lýsa honum opinberlega og skýra skoðanir sínar. Hún skal engu að síður telja það eitt meginhlutverk sitt að vinna að því að sú stefna sem ríkisstjórnin markar að lokum nái tilgangi sínum. Seðlabankinn skal eigi sjaldnar en tvisvar á ári senda ráðherra greinargerð um þróun og horfur í peningamálum, greiðslujafnaðar- og gengismálum.`` Í þessari lagagrein kemur skýrt fram hvernig samstarfi ríkisstjórnar og bankastjórnar Seðlabankans skal vera háttað. Það er að sjálfsögðu ekki gert ráð fyrir því að einstakar deildir bankans eða starfsmenn hans séu að senda álitsgerðir sínar út og suður í opinberum málum eins og hér er um að tefla, en það var einmitt það sem gerðist í þessu máli. Þegar slíkt kemur upp og það er fram borið af einhverjum aðilum utan bankans sem opinber skoðun hans er alveg nauðsynlegt að fá fram opinbert álit bankastjórnarinnar. Það álit kom fram og í ljós kom að bankastjórnin var í öllum meginatriðum sammála ríkisstjórninni um matið á verðbólguhættunni sem fylgja mundi afnámi bráðabirgðalaganna. Þetta er kjarni málsins og allar dylgjur um það að þetta fari á einhvern hátt í bága við lög og réttar reglur um framkvæmd seðlabankamálefna er fjarstæða. Það er reyndar ekki laust við að gæti nokkurs tvískinnungs í málflutningi þeirra hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Suðurl. þar sem því er haldið fram í einu orðinu að alvarlegar afleiðingar af þeirri launaskrúfu sem fylgt gætu kjarasamningum sem gerðir voru á liðnu ári, annars vegar á hinum almenna vinnumarkaði og hins vegar milli BHMR og starfsmanna innan þeirra vébanda og ríkisins, hafi lengi legið ljósar fyrir. Svo er því aftur haldið fram í hinu orðinu að þessi bráðabirgðalög sem við ræðum hér skipti engu máli í þessu sambandi. Hvort er nú það sem rétt er? Sannleikurinn er sá að framganga Sjálfstfl. í málinu er með hræsnisyfirbragði.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég sé ástæðu til að taka þátt í þessari umræðu til að koma að nokkrum atriðum sem snerta frv. það sem hér er til meðferðar í 2. umr. og víkja að fáeinum atriðum sem tengjast þessu máli. Ég tel þörf á að þau séu rædd hér á Alþingi því þau varða stjórnskipun landsins. Það hefur legið fyrir að ég er efnislega andvígur þeim bráðabirgðalögum sem sett voru sl. sumar og ég er mótfallinn því að unnið sé að málum eins og gert var í aðdraganda þeirra og við setningu þeirra. Þetta hefur ítrekað komið fram hér í þinginu af minni hálfu, m.a. við 1. umr. þessa frv. 23. okt. sl. svo og í tilkynningu sem ég flutti sameinuðu þingi 3. des. sl. Það er engin breyting á þessari afstöðu minni. Ég hef aldrei lýst því yfir hér í þinginu eða opinberlega að ég ætlaði ótvírætt að greiða atkvæði gegn frv. til staðfestingar á bráðabirgðalögum. Það hefur ekki komið fram af minni hálfu þó fjölmiðlar og fleiri hafi eðlilega dregið þær ályktanir að líklegt væri að ég greiddi atkvæði gegn frv. til staðfestingar þessara laga. En ég hef sagt það og ítrekað það að þingmenn eiga ekki að ráðstafa atkvæði sínu fyrir fram og gera það auðvitað ekki. Það er alrangt að ég hafi breytt skoðun minni á því máli sem hér er til umræðu. Svo er ekki. Ég er áfram andsnúinn þeirri málsmeðferð sem við var höfð en mun af ástæðum sem ég hef gert grein fyrir hér í þinginu sitja hjá við afgreiðslu málsins. Ég er andvígur þeim rökstuðningi sem fram kemur í áliti meiri hl. fjh.- og viðskn. um þetta frv. Ég tel að hann sé jafnhaldlítill og allur málflutningur sem rökstyður setningu þessara bráðabirgðalaga og gæti haft um það mörg orð. Það ætla ég ekki að gera nú. Ég ætla hins vegar að fjalla hér í nokkrum orðum um veigamikil atriði sem snerta stjórnskipun landsins og sem ástæða er til að menn íhugi og taki á í framhaldi af þessu máli og í tengslum við það. Sá lærdómur sem ég tel að við hér á Alþingi Íslendinga þurfum að draga af þessu máli og öðrum hliðstæðum, sem vissulega má finna svipuð fyrr á tíð þó þetta sé sérstætt mál að mjög mörgu leyti, er einkum þrennt sem ég vil nefna í þessu samhengi. Ég tel að þingið, vonandi þetta þing sem nú situr, beri gæfu til þess að afnema deildaskiptingu Alþingis. Deildaskipting Alþingis er mikil tímaskekkja og hún varðar þetta mál m.a. vegna þess að eins og skipan þingsins er háttað getur það gerst að meirihlutavilji á Alþingi njóti sín ekki í málum vegna þess hvernig menn raðast tilviljanakennt í deildir þingsins. Leiddar hafa verið líkur að því að það sé meiri hluti fyrir þessu frv., hafi verið meiri hluti fyrir því áður en ég lýsti minni afstöðu hér 3. des. sl., ef þingið hefði gert málið upp í einni deild. Ég tel það í senn lýðræðislegt og eðlilegt að meirihlutavilji fái að njóta sín á Alþingi Íslendinga. Afnám deildaskiptingar þingsins er þar fyrir utan afar brýnt mál vegna starfshátta á Alþingi. Ég er þeirrar trúar að það mundi margt breyta hér verulega um svip í störfum þingsins og í ásýnd þingsins út á við ef menn næðu saman um það að sameina þingið í eina málstofu. Ég veit að um þetta mál er nú fjallað í þingskapanefnd, sem svo er kölluð og í eiga sæti formenn þingflokka. Og ég vona það sannarlega að þingið nái saman um afgreiðslu þessa máls fyrr en seinna. Þá er það annað atriðið sem ég vildi nefna hér og einnig er mikilsvert og liggur fyrir þinginu í tillöguformi. Það er að afnema stjórnarskrárbundnar heimildir til setningar bráðabirgðalaga. Setning bráðabirgðalaga og heimild í stjórnarskrá þar að lútandi er fullkomlega nauðsynjalaus og alger tímaskekkja á árinu 1990. Það voru aðrir tímar þegar þetta var sett í stjórnskipan landsins fyrir rösklega heilli öld, árið 1874. Þá voru aðstæður enn svipaðar og á landnámstíð þegar það tók 17 daga að jafnaði að komast frá Austurlandi, svo dæmi sé tekið, til Alþingis, þó að Árni Oddsson ynni það afrek á sínum tíma 1662 að komast þessa vegalengd á þremur dögum og er síðan rómað í Íslandssögunni. En nú tekur það ekki lengri tíma fyrir þingmenn að komast til þings en það tekur Stjórnarráðið og ráðherrana að undirbúa setningu bráðabirgðalaga. Það frv. sem þingmenn Kvennalistans hafa flutt hér í hv. deild eigum við því að samþykkja fyrr en seinna og þá er þeim áhyggjum af mönnum létt að ríkisvaldið sé með bráðabirgðalagavald uppi í erminni og beiti því með jafnóskynsamlegum hætti og gert var sl. sumar og óvarkárum hætti miðað við þær leikreglur sem eiga að gilda í okkar samfélagi. Þriðja atriðið sem varðar stjórnskipun landsins er þingrofsrétturinn í hendi forsrh. Ég tel óeðlilegt og ólýðræðislegt í raun að einn maður, einn ráðherra í ríkisstjórn landsins, hafi það vald í hendi að rjúfa þingið og skipa því heim, senda það heim. Ég tel miklu farsælla fyrir vinnubrögð hér á Alþingi og stjórnarfar í landinu að Alþingi sé kosið með reglubundnum hætti til tiltekins tíma, fjögurra ára eins og nú er eða skemmri tíma ef menn vildu, án þess að fyrir liggi réttur til þess að rjúfa þingið. Eða a.m.k. að til slíkra aðgerða að efna til kosninga þess á milli þyrfti samþykkt Alþingis, samþykki meiri hluta hér á Alþingi. Það er bent á svipaða skipan mála erlendis, í Bretlandi, í Danmörku, varðandi þingrofsrétt. En það er ekki til fyrirmyndar. Og aðstæður hérlendis að þessu leyti eru t.d. aðrar en í Bretlandi þar sem er fjöldi flokka og samsteypustjórnir sem ríkjandi form um stjórnarfar eins og skipan þingsins hefur verið lengi. Þetta er mjög viðkvæmt vald sem þarna er í hendi forsrh. landsins samkvæmt stjórnarskrá nú. Og menn hafa það fyrir sér hvernig hugmyndir voru um að beita þessu valdi nú fyrir skemmstu. Það getur verið mönnum til íhugunar einmitt um það hvort ekki sé réttmætt að afnema þennan rétt með þeim hætti sem hann nú er í stjórnarskrá. Ég fagna því að hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir hér á þinginu, nú síðast í dag, að hann telji ekki sjálfur, núv. hæstv. forsrh., að það eigi að beita þessum rétti nema mjög brýna nauðsyn beri til. Ég met það við hæstv. forsrh. að lýsa því hér yfir. En við skipum ekki stjórnarskrá eftir því hver situr í stóli hans. Og ég er að tala um þetta hér í almennu samhengi. Ef við næðum saman um þessar þrjár meginbreytingar í okkar stjórnskipan þá teldi ég að þingið hefði stigið farsæl og mikilvæg skref. Ég vona að menn nái saman um slíkar breytingar fyrr en seinna. Ég er reiðubúinn að taka þátt í afgreiðslu þeirra, ekki endilega saman heldur í áföngum ef það er leiðin til sátta og árangurs í þessu efni. Jafnhliða þessu eigum við að nota stjórnarskrárbundinn rétt til þjóðaratkvæðagreiðslu í mikilvægum málum í allt öðrum mæli en tíðkast hefur, dæmin eru raunar engin sem við höfum í þessu. Þann rétt eigum við að nota. Við beittum honum áður en við stofnuðum lýðveldið með árangursríkum hætti en í sögu þess höfum við ekki notað þennan rétt stjórnarskrárinnar svo sem eðlilegt hefði verið í þýðingarmestu málum. Og það eigum við að taka upp, t.d. um spurningar um breytingu á stjórnarskrá landsins í staðinn fyrir að vera að þvæla slíkum breytingum saman við almennar kosningar og þurfa til þess upptöku mála tvívegis, þ.e. þing eftir þing. En það er ýmislegt fleira sem þarf að gá að í tengslum við mál af þeim toga sem hér er rætt og varðar samskipti m.a. ríkisvaldsins og þingsins og ríkisvaldsins og stofnana lýðveldisins og opinberra stofnana. Ég hef m.a. í huga það sem hér liggur fyrir í sambandi við álitsgerðir frá stofnunum sem dregnar eru inn í þetta mál, Þjóðhagsstofnun og hagfræðideild Seðlabanka Íslands og bankastjórn Seðlabanka Íslands. Auðvitað á að tryggja að þessar stofnanir starfi sem mest óháðar og ekki undir þrýstingi, hvað þá valdboði frá Stjórnarráði. Slíkt ómerkir slík álit. Það er afskaplega lítils virði finnst mér að vera að reiða fram slíka pappíra eins og hefur verið gert í sambandi við þetta mál, eins og að málum er staðið og eins og að þessum stofnunum er búið. Hvaða vit er í því að ráðherrar í stjórn lands séu að halda embættum og tryggja sér að vera yfirmenn opinberra stofnana sem ætlað er að gefa álit hér í málum sem jafnvel varða þá sjálfa? Hvaða skynsemi er í slíkri skipan mála? Auðvitað á það að vera útilokað með öllu að slíkar aðstæður séu skapaðar. Auðvitað ómerkir slíkt með öllu álitsgerðir frá opinberum stofnunum ef þannig er haldið á málum. Ráðherrar eiga ekki að sinna öðrum störfum eða skipa önnur embætti en ráðherrastörf þegar þeir eru í ríkisstjórn. Allt annað er óeðlilegt að mínu mati. Þannig eru það fjölmargir þættir sem ástæða er til að rifja upp vegna þess að þetta mál snertir leikreglur í samfélaginu, undirstöður lýðræðis í þessu samfélagi. Við eigum að nota þetta mál til þess að hreinsa til og breyta til bóta, lýðræðinu til styrktar og þinginu til styrktar. Ég ákvað, virðulegur forseti, að sitja hjá við afgreiðslu þessa máls, m.a. til að koma í veg fyrir að þingið yrði rofið og efnt yrði til kosninga í skyndi um hina svokölluðu þjóðarsátt sem ég hef bent á og vikið að að er býsna gloppótt og ótrygg þegar litið er til framtíðar. Ég hef einnig gert það til þess að koma í veg fyrir að ríkisvaldið beitti enn á ný bráðabirgðalögum í þessu máli í kjölfar þingrofs því að það teldi ég síst skárri gjörning en þann sem unninn var sl. sumar nema síður væri, raunar að bíta höfuð af skömm. Og ég hef einnig gert það til að eiga hlut að því að ríkisstjórn landsins hafi tækifæri til þess að treysta hina svonefndu þjóðarsátt með því að leita sátta og samninga við þá sem eru þolendur þeirra bráðabirgðalaga sem sett voru sl. sumar, þ.e. BHMR. Fleiri þætti mætti þar taka með sem varða sáttargjörð í samfélaginu, jafnræði í samfélaginu, og þyrfti þá margt til að tína. Og af minni hálfu er það einnig ekki síst að ég sit hjá við afgreiðslu þessa máls að unnt megi verða að leggja traustari grunn að jafnvægi í efnahagsmálum en nú er, litið til lengri tíma. Því að þjóðarsáttin svokallaða í samhenginu jafnvægi í efnahagsmálum fer ekki saman við þær ráðagerðir sem hluti af ríkisstjórninni hefur unnið að um langan tíma, að ætla að efna hér til efnahagslegrar kollsteypu með fjárfestingum í áður óþekktum mæli í samfélaginu, fyrst og fremst tengt höfuðborgarsvæðinu, suðvesturhorni landsins, sem mun kollvarpa öllu því sem heitir jafnvægi í efnahagsmálum og setja allt í bál fyrir nú utan þau áhrif sem það hefði á byggðir landsins. Ríkisstjórnin hefur tækifæri til að leiðrétta stefnu sína að þessu leyti og renna stoðum undir raunverulegt jafnvægi hér og sátt til lengri tíma. En til þess þarf vissulega að verða breyting frá því sem ráðgert hefur verið af sumum þeim sem nú skipa ríkisstjórn landsins. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni, þó vert væri, hlut Sjálfstfl. í þessu máli. Um það mætti margt segja. Það er raunaleg staða sem Sjálfstfl. er staddur í. Það er hörmulegt að sjá hvernig stærsti stjórnmálaflokkur landsins er sundurþykkur í þessu stóra máli og í mestu vandræðum að gera það upp gagnvart sjálfum sér, hvað þá gagnvart þjóðinni. Ég skil það afar vel að staða hans og forusta flokksins er veik um þessar mundir. Það er að sjálfsögðu ekki harmsefni fyrir mig en ég segi jafnframt: ég met allan stuðning, hvaðan sem hann kemur, til þess að haldnar séu eðlilegar leikreglur í samfélaginu. Og ég virði þá, jafnt í Sjálfstfl. sem og annars staðar, sem leggja því lið.

Stefán Valgeirsson : Herra forseti. Síðasti hv. ræðumaður gat þess að hann vildi stuðla að því að þegar um breytingar á stjórnarskrá væri að ræða yrði það lagt fyrir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég lagði einmitt fram frv. um slíka breytingu sem liggur fyrir en ég hef ekki orðið var við að nefnd hafi gengið frá því máli. Ég vonast til þess að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson standi með mér í því að reyna að ná fram þessari breytingu. Ég hef verið á móti því að afnema heimild til ríkisstjórnar til þess að gefa út bráðabirgðalög. En nú er ég kominn á allt aðra skoðun. Eftir þá reynslu sem við höfum nú get ég ekki séð annað en að það verði blátt áfram að grípa til þess að breyta þessu ákvæði þannig að ekki geti endurtekið sig það sem hér hefur gerst. Ég held að það sé best fyrir alla, bæði mig og aðra, að ég tali hér af fullkominni hreinskilni. Ég vona að hæstv. forsrh. heyri mál mitt. Þegar þessi ríkisstjórn, eða fyrri ríkisstjórn sem þeir vilja vera láta forsrh. og ráðherrar hans, var mynduð vil ég minna á það að ekki var hægt að mynda þá ríkisstjórn öðruvísi en að ég styddi hana. Ég setti fram ákveðin skilyrði fyrir þátttöku minni í þeirri ríkisstjórn. Ég setti t.d. það skilyrði að unnið yrði að því að jafna orkuverð í landinu. Hæstv. iðnrh. hefur að vísu skipað nefnd til að vinna í því máli. En það var gert svo seint að það er auðséð að ekki var stefnt að því að standa við það mál. En svo stendur mál að Landsvirkjun hefur sína taxta þannig að hún ætlast til að það sé búið að borga allar þær skuldir sem á henni hvíla nú í árslok 2004. Með öðrum orðum: Mönnum er mismunað í þjóðfélaginu til þess að þeir sem eiga Landsvirkjun eignist hana á þessum tíma. Ég verð að segja það að ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með það að fulltrúar Sjálfstfl. í þessari nefnd eru ekki á þeim buxunum að jafna orkukostnaðinn, þ.e. að það komi á Landsvirkjun, að því sé breytt. Ég lagði mjög mikla áherslu á það og mínir félagar að vextir yrðu lækkaðir. Við lögðum til að þeir færu niður í 5% en það var sæst á það að miðað væri við 6%. Hvernig er þessu nú varið? Hvernig er því varið? Í Tímanum, blaði hæstv. forsrh., kemur það fram að raunvextir á óverðtryggðum lánum séu 8,6%, þetta er í blaði hæstv. forsrh., Tímanum, 6. des. sl., og á verðtryggðum lánum 8,2%. En ég vil draga í efa að þessar tölur séu raunhæfar eins og þetta er framkvæmt. Í þessu sambandi vil ég segja frá því að það hefur verið haft samband við mig út af okkar stefnu í þessum málum. Þeir sem hafa orðið að skuldbreyta, það hefur komið fyrir að þeir hafi þurft að borga 10,5%. Það er dálítið merkilegt að það er morgunauki sem er fluttur á morgnana eftir átta - fréttir, nokkurs konar fréttaauki frá útlöndum. Ef ég man rétt er það kallað viðskiptavaki. Og þriðjudaginn 3. des. er það Bjarni Sigtryggsson sem segir frá því að raunvextir hér á landi séu 7,2 eða 7,3% og vill halda því fram að þeir séu lægri en annars staðar. Nú vill svo til að þegar ég var erlendis bárust mér í hendur frá Bretlandi tölur um það hvernig þróunin hefur verið þar í landi, hjá járnfrúnni, sl. þrjú ár, 1987 -- 1990. Í fyrsta lagi er það atvinnuleysið. Atvinnuleysið 1987 var 10,6% en er núna 5,9%. Verðbólgan 1987 var 4,2% en er núna 10,9%. Hagvöxturinn 1987 var 4,5% en er nú 1%. En vextirnir 1987 voru 9,7% en eru núna 14,9% eða með öðrum orðum 4% að teknu tilliti til verðbólgu. Og ef fjölmiðlarnir hafa svona viðskiptavaka, sem þeir kalla sig, og endurtaka um hádegið svona fréttir, og svo er lapin upp svona vitleysa af blöðunum svo jafnvel í fréttum ríkisfjölmiðlanna komi þetta aftur. Þannig hefur nú verið staðið við þetta fyrirheit, sem ég vil kalla svo, að raunvextirnir eru á milli 8 og 9% eftir því sem Tíminn segir. En ekki nóg með það. Ég fór með skuldabréf sem var með vöxtum Landsbankans eins og þeir eru á hverjum tíma, óverðtryggðir, og það var búið að segja mér að þetta væri tekið með ,,á pari``, eins og það er kallað. En hver var útkoman? Afföllin voru 10% og kostnaðurinn við þetta fjögurra ára bréf var 40 þús. eða samtals 190 þús. Ég vil segja við hv. 1. þm. Suðurl. Þorstein Pálsson: Þetta er arfinn. Þetta er arfinn í þjóðfélaginu sem var sáð og dreift út undir stjórn ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. En þessi ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur ekki staðið við það að taka á þessum mönnum sem ráða bönkunum. Ég stóð, hæstv. forsrh., á móti því að kjörvextir væru teknir upp í Búnaðarbankanum en það var ekki langt liðið frá því að ég hætti þar þangað til þeir voru teknir upp. Og hvað gerði það? Þeir hækkuðu við það til hins almenna manns um 0,75%. Þetta er nú stjórnin á þessum málum. En það var fleira sem ég setti upp. Ég setti það upp að ég hefði aðgang að fjh. - og viðskn. og yrði boðaður á fundi hennar. Ég var boðaður á fundi fyrsta veturinn, þangað til Borgfl. kom í ríkisstjórn, en aldrei síðan. Aldrei síðan. Og í Tímanum 8. des., í Tímabréfi, segir, með leyfi forseta: ,,Menn voru þeim mun sannfærðari um að sjálfstæðismenn mundu ekkert gera til þess að hindra framgang laganna í þinginu að í ljós kom fyrir stuttu að alþingismaður sem talinn hafði verið stuðningsmaður frv. fremur en hitt, Stefán Valgeirsson, talaði um að greiða atkvæði gegn frv.`` o.s.frv. Sá sem var forsrh. á þeim tíma sem var farið að ræða um þessi bráðabirgðalög, Halldór Ásgrímsson, hafði samband við mig. Ég sagði honum hug minn allan og ætla ekki að rekja það frekar, ég hef gert það áður. En ég spurði hann að því hvort hann hefði ekki komið skilaboðum um það til forsrh. hver mín afstaða væri. Hann sagði að svo hefði verið. Síðan hefur ekki verið talað við mig eitt einasta orð um þessi bráðabirgðalög. Enginn. Og af því leiddi að ég kom fram með þáltill. til þess að fá umræðu um þetta mál og vita um það og krefjast þess að fá lögfræðilegt álit sem kom fram hjá hæstv. forsrh. þegar hann ræddi við borgarstjórann í Reykjavík að hann hefði haft nokkuð marga lögfræðinga til þess að bera sig upp við. Ég sá mér ekki annað fært en að koma með fsp. hér á Alþingi til þess að reyna að fá úr því skorið hvort það ætti að fela fyrir mér þessi álit sem hljóta að hafa borist þeim í hendur. En ég reiknaði líka alveg með því að það mundi gerast sem gerðist í sambandi við Sjálfstfl. Mér kom það ekki á óvart. Það er auðvitað alveg rétt að það var upphlaup. En það var engu síður upphlaup hjá hæstv. ríkisstjórn að ætla sér undir þessum kringumstæðum að rjúfa þing og boða til kosninga eingöngu vegna þess að ég bað um álitsgerð um þetta mál. Það var hvorki reynt að hafa áhrif á mig, kalla mig fyrir eða senda mér þetta á nokkurn hátt. Það er því dálítið skrýtið sem kemur fram í málflutningi og blöðum að af þeim ástæðum hafi átt að rjúfa þing og efna til kosninga, af því að ég bað um þessa álitsgerð. Ég talaði um það hér á hv. Alþingi að þó að það væri álitsgerð frá öðrum heldur en umboðsmanni Alþingis, þá mundi ég skoða það, en það var ekki haft fyrir því. Auðvitað hefði ég aldrei orðið til þess að það yrðu kosningar um miðjan vetur þó að hæstv. ríkisstjórn dytti það í hug. Mér hefði aldrei dottið það í hug. Ég hefði auðvitað setið hjá. En af því að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kom með þessa yfirlýsingu á mánudaginn þegar ég ætlaði að gefa þessa yfirlýsingu til þess að koma í veg fyrir það --- ja, ég verð að segja að það óhæfuverk yrði unnið að láta fara að kjósa um miðjan vetur, þá breytti ég henni og sá ekki ástæðu til þess. Og þó er það kannski það sem lengst er gengið í öllu þessu og sem mér datt ekki í hug að væri mögulegt og veit og trúi að það hefði aldrei komið til greina að ríkisstjórnin hefði rofið þing og gefið út aftur bráðabirgðalög. Það hefðu orðið þær umræður hér á hv. Alþingi að forseti vor, Vigdís Finnbogadóttir, hefði aldrei samþykkt það undir þessum kringumstæðum. Ég trúi því ekki. Það er því alveg furðulegt hvað þessum hæstv. ráðherrum hefur dottið í hug að gera. Ég gæti auðvitað farið ofan í þetta enn þá meira, samskipti mín við hæstv. ríkisstjórn, því það má segja að í fáum atriðum hafi verið við það staðið sem um var rætt sem hefur að vísu komið nokkuð fram hjá mér hér á undan. En það kann að vera að ég muni ræða það mál betur í þessum umræðum ef ég tel ástæðu til. Í Tímablaðinu sem ég vitnaði í áðan, 6. des., er einnig viðtal við Guðmund J. Guðmundsson, sem hv. þm. ættu að kynna sér vel, þar sem hann ræðir um vextina og hvernig ríkisstjórnin hefur staðið að því máli að líða það að á tíma þjóðarsáttar skuli raunvextir hafa hækkað verulega og að enn standi til að þeir hækki meira. En ég ætla ekki að ræða þau mál meira að sinni. Ég hef bara þá reynslu af þessu stjórnarsamstarfi að það stendur ekkert á að lofa en það stendur á því að efna loforðin. Og í mörgum tilvikum sé ég ekki betur en að það hafi verið fyrir fram ákveðið að svíkja ýmis af þeim loforðum og gæti ég farið út í það frekar. Ég las upp úr ræðu sem Ellert Schram flutti á fundi landsmálafélagsins Varðar. Og af því að ég er alveg sammála því sem kemur fram hjá Ellert um hvernig kerfið er, hvernig þessir flokkar eru þá gríp ég niður í lok þess sem kemur fram í Morgunblaðinu eftir Varðarfundinn. Þar segir Ellert m.a., með leyfi forseta: ,,Sjálfstfl. á ekki að gerast hlífiskjöldur fyrir gróðaöflum og hann á ekki að hossa handhöfum hlutafjárvaldsins sem einhverjum hetjum sjálfstæðisstefnunnar. Enginn fjöldaflokkur getur leyft sér að falast eftir atkvæðum hins almenna kjósanda til að safna síðan auðnum og völdunum í hendur hinna fáu. Sérhagsmunirnir eru skeinuhættastir auðsöfnun alþýðunnar. Við skulum ekki vera skálkaskjól fyrir þá.`` Þetta eru ekki mín orð. En þetta er mín hugsun og ég tek undir þetta. Og ég vil vekja athygli á þessu. Þetta er fyrrv. þingmaður Sjálfstfl. er segist vera sjálfstæðismaður, en honum ofbýður svo hvernig málum er komið í þjóðfélaginu að hann lætur sig hafa það að segja sínum flokksmönnum til syndanna. Það væri meira hægt að lesa upp af ræðu Ellerts, sem er lærdómsrík og sýnir í raun og veru hvernig er komið í innviðum Sjálfstfl.

Hann tollir þó í flokknum enn. Það er meira en sumir gerðu.

Hann tollir í flokknum enn þá en hann er að reyna að hafa áhrif á frjálshyggjumennina og vonandi tekst honum það. Þess vildi ég óska, hv. 1. þm. Reykv. Það væri betur ef hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophusson kæmi hér upp í ræðustól og tæki undir þessi orð Ellerts Schram.

Geir Gunnarsson : Herra forseti. Þegar 1. umr. fór fram um það frv. sem hér er til umræðu var ég staddur erlendis og átti því ekki kost á að gera grein fyrir afstöðu minni. Vegna þess að það hefur komið fram að það hefur vafist fyrir sumum þeirra sem að bráðabirgðalögunum stóðu hver mundi verða afstaða mín þegar til atkvæðagreiðslu kæmi á Alþingi þarf ég að fara nokkrum orðum um það atriði. Þegar Alþb. varð aðili að ríkisstjórn ríflega ári eftir síðustu alþingiskosningar greiddi ég atkvæði í miðstjórn flokksins gegn þátttöku Alþb. í ríkisstjórn vegna þess að um það var samið að láta viðgangast að svo mánuðum skipti skyldu gilda í landinu lög sem sviptu verkalýðsfélög þeim grundvallarmannréttindum sem samningsrétturinn er. Sú afstaða Alþb., að taka þannig á sig ábyrgð á þeim gerræðislögum sem flokkurinn hafði barist hatrammlega á móti þegar þau voru sett og gera þannig að sínum lögum, samrýmdist ekki grundvallarskoðunum mínum í stjórnmálum og lágmarkskröfum um pólitíska hegðan. Ég taldi ákvörðun flokksins hættulegan undanslátt í mannréttinda - og verkalýðsmálum og hélt því fram að sú afstaða gæti orðið upphafið að frekara fráhvarfi flokksins frá grundvallarstefnu í þeim efnum. Þetta var fyrir ríflega tveimur árum og munu nú ýmsir halda því fram að það hafi ræst. Ég lýsti því jafnframt yfir áður en aðild Alþb. að ríkisstjórn var samþykkt að ég mundi hlíta meirihlutaákvörðun miðstjórnar um þátttöku flokksins í ríkisstjórn, ef sú yrði niðurstaðan, og verja ríkisstjórnina vantrausti með atkvæði mínu. Þessi afstaða þýddi að sjálfsögðu ekki að ég mundi sjálfkrafa fylgja hverju einasta frv. sem ríkisstjórnin kynni að flytja í stjórnartíð sinni. Ég gaf að sjálfsögðu ekki ráðherrum flokksins, hvað þá heldur hæstv. forsrh., ráðstöfunarrétt á atkvæði mínu til hverrar þeirrar lagasetningar sem þeim kynni að hugkvæmast að reyna að knýja fram eftir að andstaða mín væri komin fram í þingflokki Alþb., þannig að mitt atkvæði væri til ráðstöfunar jafnvel til gerræðisverka eins og þeirra sem felast í því frv. sem hér er til umræðu. Um slíka fjarstæðu þarf ekki að hafa fleiri orð enda hygg ég að allur misskilningur í þessu efni sé úr sögunni. Í þingflokki Alþb. greiddi ég atkvæði gegn því að sett yrðu bráðabirgðalög vegna kjaradeilu BHMR og ríkisins og af minni hálfu kom aldrei annað til greina en að greiða atkvæði gegn staðfestingu þeirra á Alþingi. Þessa afstöðu varðandi atkvæðagreiðslu á Alþingi lét ég uppi við hvern þann sem hafði sig í það að inna mig eftir henni en það voru fyrst og fremst fréttamenn fjölmiðla. Afstaða mín lá því fyrir enda þótt enginn ráðherra, hvorki úr mínum flokki né öðrum, spyrði um hana fyrr en hæstv. menntmrh. 27. nóv. Ég vil jafnframt taka það fram að flokksmenn mínir hafa virt þessa afstöðu mína til bráðabirgðalaganna og enginn þeirra, hvorki ráðherrar né aðrir, nokkru sinni reynt að telja mér hughvarf eða svo mikið sem orðað það að ég breytti afstöðu minni, jafnvel þótt ljóst væri lengst af að hún gæti ráðið afdrifum bráðabirgðalaganna. Ég met þessa framkomu flokksmanna minna mikils. Eins og ég áðan nefndi taldi ég það hættulegan undanslátt í mannréttinda - og verkalýðsmálum þegar Alþb. lét af þeirri kröfu sinni við síðustu stjórnarmyndun að afnumin yrðu lög fyrri ríkisstjórnar sem sviptu verkalýðsfélögin samnings - og verkfallsrétti og fallist var á að þau giltu svo mánuðum skipti í tíð núv. ríkisstjórnar. Sú ákvörðun sem var tekin við stjórnarmyndunina varðandi lagasetningu sem aðrir flokkar höfðu komið fram á Alþingi gegn atkvæðum Alþb. en flokkurinn tók þá umdeilanlega ábyrgð á með því að gera það ekki að ófrávíkjanlegu skilyrði að þau yrðu afnumin við þátttöku flokksins í ríkisstjórn. En Alþb. hafði þó ekki átt þátt í setningu laganna heldur barist á móti þeim. Ég lít því enn alvarlegri augum þá ákvörðun flokksins sl. sumar að styðja og jafnvel eiga innan ríkisstjórnarinnar frumkvæði að lagasetningu um réttindasviptingu af sama toga. Aðdragandi þess máls sem hér er fjallað um hefur svo oft og rækilega verið rakinn að óþarft er að fara um hann mörgum orðum. Hinn 18. maí 1989 gerðu BHMR og fjmrh. kjarasamning sem báðir aðilar rituðu undir og staðfestur var með bókun í ríkisstjórn. Ætla verður að báðir aðilar hafi haft fullan hug á að framfylgja þeim samningi eftir ákvæðum hans. Þann 1. febr. sl. voru síðan gerðir samningar milli ASÍ og VSÍ á nokkuð öðrum grundvelli en samningurinn milli BHMR og ríkisins. Í stað þess að taka tillit til gildandi og löglegs samnings BHMR og ríkisins og aðlaga þann samning sem verið var að gera að þessum gildandi kjarasamningi, þá var eftir því sem fram hefur komið það handsalað, a.m.k. milli ríkisins og Vinnuveitendasambandsins, að hafa löglegan samning ríkisins við BHMR að engu. Í kjölfar þess var neitað að inna af hendi umsamda launahækkun til félagsmanna BHMR 1. júlí. Þegar þeirri einhliða ákvörðun ríkisins var hnekkt af Félagsdómi 23. júlí sl. og stjórnvöldum gert ókleift að svíkja samning sinn með þeim hætti sem reynt var, þá var seilst til valdbeitingar og bráðabirgðalög sett til þess að hnekkja niðurstöðu dómsins. Þessar aðfarir eru með þeim ólíkindum að ég hefði að óreyndu ekki trúað því að ég ætti eftir að sjá slíkri valdníðslu beitt gegn stéttarfélagi og dómstólum landsins af nokkrum stjórnmálaflokki og þá síst mínum eigin. Hér er ekki einungis ráðist á samningsréttinn heldur er dómsvaldið bælt niður í einni og sömu aðgerðinni. Menn hafa deilt um hvort hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða. Mig brestur þekkingu til að dæma um það en að mínum dómi brjóta þessar aðgerðir, þessi lagasetning gegn öllum lágmarkskröfum um samningsrétt verkalýðsfélaga og gegn pólitísku siðgæði. Þessi lagasetning brýtur gegn samvisku minni og sannfæringu um rétt og rangt. Ég get því ekki annað en greitt atkvæði gegn bráðabirgðalögunum. Í því felst enginn dómur um kjarasamninginn sem slíkan, en hafi ríkisvaldið vaknað upp við það að löglegur og gildandi samningur sem það hafði gert við aðila vinnumarkaðarins væri ekki lengur jafnþolanlegur og hann var við undirritun, þá átti að segja þeim samningi upp strax og ákvæði hans heimiluðu. Fulltrúar valdbeitingarinnar gegn gildum samningi halda því fram að tilvist annarra samninga sem síðar voru gerðir réttlæti slíkar aðgerðir. Einfaldlega að tilgangurinn helgi meðalið, að það sé leyfilegt að ógilda löglega samninga sem stjórnvöld hafa sjálf undirritað og bera ábyrgð á, að það sé hægt að svipta frjáls stéttarfélög samningsrétti og það sé réttlætanlegt að brjóta niður dóma með valdboði vegna þess að þetta sé allt saman vel meint og í góðum tilgangi gert. Tilgangurinn helgi meðalið. Ég spyr: Hefur valdbeiting og gerræði, ofbeldi og valdníðsla ekki verið réttlætt með góðum tilgangi með þeim afleiðingum sem þjóðir hafa kynnst öld eftir öld nógu oft og nógu víða í heiminum til þess að Alþingi Íslendinga láti það ekki verða hlutskipti sitt þessa dagana að bætast þar í hópinn? Því að þetta mál er eingöngu réttlætt á þeirri forsendu, og þeirri forsendu einni, að tilgangurinn helgi meðalið. Hvert erum við að stefna og skyldi eftirleikurinn ekki geta orðið einhverjum auðveldur hér á hv. Alþingi ef þessi valdníðsla nær fram að ganga? Sú þjóðarsátt, sem er hinn góði tilgangur sem helgar meðalið og er gerð að blóraböggli fyrir stjórnunarlegu og pólitísku ofbeldi, er stund milli stríða í annars viðvarandi átökum um skiptingu þjóðartekna milli launafólks og atvinnurekenda. Ríkisstjórn Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl. sem hrökklaðist frá völdum haustið 1988 skildi við þjóðarskútuna á hliðinni. Atvinnufyrirtæki í framleiðsluatvinnugreinum voru að stöðvast hvert af öðru og fjöldaatvinnuleysi blasti við. Eftir að Alþb. kom inn í ríkisstjórn í stað Sjálfstfl. hafa umskipti orðið í efnahagsmálum. Tekið hefur verið á vanda atvinnulífsins með margháttuðum aðgerðum í efnahagsmálum og haldið hefur verið af festu á fjármálum ríkisins. Þessar aðgerðir ásamt bata í ytri aðstæðum hafa stóraukið framleiðni í undirstöðuatvinnugreinum og gjörbreytt stöðunni í þjóðarbúskapnum. En þessi árangur hefur ekki náðst án fórna launafólks í öllum starfsgreinum heldur jafnvel hvað helst vegna þeirra fórna. Þegar hagur fyrirtækja hefur nú verulega batnað, þá verður engin þjóðarsátt til langframa um þær þurftartekjur sem ýmsir búa nú við. Á sama tíma og ýmiss konar þjónustu - og einokunarfyrirtæki maka krókinn og auka gróða sinn dag frá degi hefur kaupmáttur rýrnað. Það er ljóst að það er blekking eða a.m.k. vanmat á forustu verkalýðsfélaganna að ímynda sér að lengi enn uni launafólk við þurftartekjur sem eru skattlagðar til tekjuskatts þegar unnið er fyrir þeim og aftur skattlagðar með virðisaukaskatti þegar því sem eftir er er varið til kaupa á brýnustu matvælum. Á hinn bóginn eru tekjur sem notaðar eru til kaupa á hlutabréfum frádráttarbærar frá tekjuskatti og enginn virðisaukaskattur á hlutabréfakaupunum heldur er arður af þeim kaupum og verðmætisaukning hlutabréfa tekjuskattslaus. Og á sama tíma og kaupmáttur þurftarlauna rýrnar hafa hlutabréf í ýmsum umsvifamestu fyrirtækjum í landinu aukist að raungildi um meira en 100% á einu ári og það ekki stefnt þjóðarsátt í hættu svo vitað sé. Í tímaritinu Vísbendingu frá 25. okt. sl. segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Samkvæmt áætlun og spá Þjóðhagsstofnunar um vinnuafl og framleiðslumagn á árunum 1989 -- 1990 má gera ráð fyrir enn frekari framleiðniaukningu í fiskiðnaði þannig að í árslok 1990 ætti framleiðni að hafa aukist um 35% frá 1987 á sama tíma og kaupmáttur hefur rýrnað um 10%.`` Halda menn að um þessa ráðstöfun verðmætisaukans í þjóðfélaginu verði einhver framtíðarsátt? Hversu heitt sem einhverjir kunna að óska hins gagnstæða, þá hafa hagsmunamótsetningarnar í þjóðfélaginu ekki liðið undir lok með ákveðnum kjarasamningum, hversu ágætir sem þeir kunna að vera. Það ætti öllum að vera ljóst að tíma kjaraskerðinga vegna óstjórnar og ráðleysis ríkisstjórnar Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl., sem lét af völdum 1988, verður nú að ljúka og fram undan er það verkefni að færa árangur stjórnarstefnunnar í efnahagsmálum til launafólks í landinu með auknum kaupmætti. Það hefur ekki verið gert enn. Vandinn í sambandi við þjóðarsáttina og spurningin um áframhald hennar er ekki sérstaklega í tengslum við samning BHMR og ríkisins heldur sá að hún er í eðli sínu einungis stund milli stríða, vopnahlé stétta meðan efnahagsmálin hafa verið rifin upp úr þeirri eymd og volæði sem ríkti í þeim efnum eftir viðskilnað fyrrv. ríkisstjórnar. Eftir því sem árangur af breyttri efnahagsstefnu kemur betur í ljós og birtist í bættri afkomu fyrirtækja og gróðamyndun í þjóðfélaginu styttist af sjálfu sér það tímabil að þjóðarsátt geti ríkt um þau þurftarlaun sem allt of margir búa við. Á slíkri þróun og misrétti í þjóðfélaginu verður lát fyrr en varir og launafólk hlýtur að teygja sig eftir árangrinum af fórnum undanfarinna ára. Sá árangur verður ekki tryggður með ofbeldisverkum gegn ákveðnum hópi launamanna og njóti slík aðför að frjálsum samningsrétti hvatningar eða aðildar samtaka annarra launamanna, þá ber það fyrst og fremst í sér þá hættu að þeim geiri sem nú er beint gegn BHMR verði beint gegn hinum almennu verkalýðssamtökum þegar valdhöfum býður svo við að horfa. Það er svo sannarlega verið að leggja þeim fyrirmyndina í hendur með staðfestingu bráðabirgðalaga sem eru valdníðsla gegn samningsrétti launafólks og dómstólunum í landinu. Ég stend ekki að slíkri aðför að lýðræðislegum réttindum almennings og réttarfari. Vorið 1984 tók ég þátt í kosningabaráttu Alþb. undir kjörorðinu ,,samningana í gildi``. Ég er enn sama sinnis um samningsréttinn og ég er ekki nægilega snúningslipur til þess að mér sé með nokkru móti unnt að greiða því nú atkvæði veturinn 1990 að afnema lögmæta kjarasamninga sem ríkisstjórn sem Alþb. á aðild að hefur gert við stéttarfélag. Þeir sem hyggjast hér á hv. Alþingi staðfesta bráðabirgðalögin og fylgja þannig eftir valdbeitingu gegn félagsmönnum BHMR og Félagsdómi skáka þessa dagana mjög í skjóli þess að þeir hafi almenningsálitið með sér og að skoðanakannanir séu þeim hliðhollar. Ég hygg að hin gömlu sannindi ,,skamma stund verður hönd höggi fegin`` eigi eftir að sannast áður en lýkur. Það hefur æði oft og víða gerst að mannfjöldinn hefur heimtað Barrabas lausan en krossfest þann sem síst skyldi. Við þá atkvæðagreiðslu sem hér á eftir að fara fram geta engir hv. þm. skotið sér undan ábyrgð með því að skírskota til almennings eða skoðanakannana, með allri virðingu fyrir hvoru tveggja. Hér er að mínum dómi verið að greiða atkvæði um grundvallarleikreglur lýðræðis og mannréttinda og þar getur ekkert annað en eigin samviska og sannfæring ráðið afstöðu hvers og eins. Ég mun því greiða atkvæði gegn frv. --- Fundarhlé.

Geir H. Haarde : Herra forseti. Það er margviðurkennt og yfirlýst af ráðherrum í núv. ríkisstjórn að öll meðferð þess máls, sem hér er komið til meðferðar á Alþingi, hafi verið hreint klúður frá upphafi. Hæstv. utanrrh. hefur ítrekað lýst því yfir að upphaflegi samningurinn við BHMR hafi verið klúður, meðferð málsins í sumar af hálfu ríkisstjórnarinnar hafi verið klúður, en þeir hafa ekki enn þá fengist til að viðurkenna að bráðabirgðalagasetningin í ágúst var líka eitt klúðrið enn og reyndar eitt hneykslið enn í sögu þessa máls. Ég er minnugur þess þegar fjmrh. átti hinn 18. maí 1989 hvert viðtalið á fætur öðru við fjölmiðla --- hæstv. forseti, væri hægt að fá vinnufrið hér í ræðustól? Ég á nefnilega erindi við hæstv. fjmrh. Hann, virðulegur ráðherrann, gaf mörg viðtöl um það hversu samningurinn við BHMR markaði mikil tímamót og ég er minnugur þess orðalags sem hæstv. ráðherra notaði við það tækifæri þegar hann talaði um að samningurinn hefði orðið til á ,,lýðræðislegu torgi`` í Borgartúni 6. Þar var hið ,,lýðræðislega torg``. Það mætti halda að samningsatriðin hafi verið komin á uppboð á torginu hjá fjmrh. í Borgartúni 6. Hæstv. fjmrh. er eins og kunnugt er laginn við smíði nýyrða, en hitt mun mála sannast að í þessu máli er verið að brjóta niður undirstöður lýðræðislegra stjórnarhátta hérlendis og tal ráðherrans um hið lýðræðislega torg auðvitað hlægileg fjarstæða í ljósi þess sem síðan hefur gerst. Auðvitað var það tal gaspur eitt eða eins og menn hafa orðað það hér í bænum í tengslum við þann kjarasamning: Menn gerðu tímamótakjarasamning með lygaramerki fyrir aftan bak. Það stóð ekki til að efna samninginn. Mér er sem ég sjái vini mína tvo, hæstv. ráðherra, sem hér sitja núna ef þeir væru í stjórnarandstöðu við þessar aðstæður, þar sem væri verið að taka fyrir á Alþingi bráðabirgðalög á kjarasamning eins stéttarfélags. Því að auðvitað er það út í hött að halda því fram að þetta séu einhver almenn lög. Eru þetta almenn lög? Hefðu lögin verið sett ef ekki hefði kjarasamningi við BHMR verið til að dreifa? Auðvitað ekki. Það svarar spurningunni um það hvort hér er um að ræða almenna löggjöf eða sérstök lög á einhvern ákveðinn samning.  Hins vegar er það svo þegar menn eru að tala um þetta mál í tengslum við svonefnda þjóðarsátt að meðferð þessara laga, tilurð þeirra, aðdragandi og eftirleikur er auðvitað ekki spurning um verðbólgu eða einhvern efnahagslegan ávinning eða efnahagsmál yfirleitt vegna þess að hér er verið að tala um allt aðra hluti, sjálfa stjórnskipan Íslands, hvað menn geta leyft sér í stjórnarháttum á Íslandi og hvað menn geta leyft sér í stjórnarfari hér á landi. Það er auðvitað hárrétt sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur haldið fram um það efni, og gerði m.a. hér í dag, að það er verið að leika sér að stjórnarfarsreglunum. Þegar menn gera það eru þeir jafnframt líka að grafa undan þeim. Á þetta hafa fjölmargir kunnáttumenn, fræðimenn á sviði lögfræði, bent. Auðvitað hlýtur það að vera umhugsunarefni fyrir mann sem er prófessor í stjórnmálafræði og kunnur áhugamaður um stjórnlög að taka þátt í slíkum leik. Hitt er svo annað mál, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, að stjórnskipan landsins er að mörgu leyti gölluð og ýmis ákvæði sem þar er að finna úrelt orðin. Ég skal viðurkenna það mjög fúslega að hæstv. fjmrh. hefur ásamt öðrum beitt sér fyrir ákveðnum umbótum í þeim efnum sem snúa að hans eigin embætti. Ég nefni til að mynda afgreiðslu fjáraukalaga á því þingi eða því ári sem þau taka til sem er vissulega framför þó að vissulega sé jafnframt af fleiru að taka á þeim vettvangi, sem undir fjmrh. heyrir, í sambandi við umbætur og nýjungar í stjórnsýslu og skal ég ekki eyða fleiri orðum að því á þessu stigi. Hins vegar eru þau málefni, stjórn ríkisfjármála og hvernig að þeim er staðið, fjárgreiðslur úr ríkissjóði o.fl., aðeins einn þátturinn í þeirri víðtæku endurskoðun á okkar stjórnlögum og stjórnskipan sem er löngu orðin tímabær og óhjákvæmileg að mínum dómi. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vék í ræðu sinni að nokkrum þeim atriðum sem óhjákvæmilegt er að breyta. Framkoma hæstv. ríkisstjórnar varðandi bráðabirgðalögin staðfestir m.a. það að bráðabirgðalagavaldið er úrelt fyrirbæri, á engan rétt á sér eins og samgöngum, fjarskiptum, er nú háttað og þingrofsvaldið er í meira lagi vafasamt eins og til stóð að beita því fyrir viku síðan. En manni hefur skilist það í þeirri umræðu að hæstv. forsrh. þessarar ríkisstjórnar fari einn með þingrofsvaldið og það hafi ekki verið gerður samningur milli formanna stjórnarflokkanna um að eigi verði gripið til þingrofs nema allir séu því samþykkir, eins og þó hefur verið venja í mörgum undanförnum ríkisstjórnum. Það getur ekki verið að slíkur samningur milli formanna stjórnarflokkanna sé fyrir hendi þegar yfirlýst er að það hafi átt að grípa til þingrofs þvert gegn vilja formanns minnsta stjórnarflokksins, að ég tali nú ekki um gegn vilja hv. þm. Stefáns Valgeirssonar. En hans hreyfing er aðili að þessari ríkisstjórn þó hún eigi ekki mann þar innan borðs. Þingrofsvaldið í þessari ríkisstjórn er því í hendi eins manns. Það virðist ekki liggja fyrir samkomulag milli formanna stjórnarflokkanna um að því verði ekki beitt nema með samkomulagi. Það er athyglisvert þó að auðvitað sé það svo skv. stjórnarskrá að lögformlega sé það forsrh. einn sem grípur til þess ráðs eða getur gripið til þess ráðs. En það er eða var orðin venja að menn semdu um að beita ekki þeim rétti nema samkomulag allra lægi fyrir. Ég lét þess getið, virðulegi forseti, að í þessu máli væri spurningin ekki um það hvort verðbólgan yrði nokkrum prósentum meiri eða minni eða hvort menn hefðu einhvern efnahagslegan ávinning einan og sér af þessu máli. Ég veit ekki hvort þingmenn hafa almennt séð þátt Hermanns Gunnarssonar sem sýndur var hér fyrir nokkrum kvöldum síðan. Þar var vegfarendum gefinn kostur á því að þiggja úr hendi ókunnugs manns á götu úti peningaveski sem hann sagðist hafa fundið, fullt af peningum, gjaldeyri og alls kyns verðmætum. Vegfarandinn, sem þóttist hafa fundið veskið, gekk á hvern Reykvíkinginn á fætur öðrum og bauð honum að hirða það sem í veskinu væri með sér. Þeir skyldu bara skipta því á milli sín. En það var enginn sem vildi taka við þessum peningum nema einn maður, einhver útlendingur sem var til í þennan leik. Það vildi enginn taka þátt í því að skipta þessum ránsfeng. Vegna hvers ekki? Vegna þess að samviska fólksins, sem þarna átti hlut að máli, bauð því að þetta væri rangt, bauð því að þetta væri hlutur sem ekki mætti gera, sem væri rangur siðferðilega þó að fólkið hefði af því einhvern fjárhagslegan ávinning. Þetta er að vissu leyti hliðstætt mál sem hér er til meðferðar. Þetta er mál sem er réttilega þannig, eins og hv. 5. þm. Reykn. Geir Gunnarsson sagði í dag, að hér verða menn að láta samviskuna ráða. Hér mega menn ekki láta skjótfenginn ávinning ráða ferð eða hugsanlegan efnahagslegan ábata. Því hér er um æðri gildi að ræða. Þjóðarsáttin rennur út á næsta hausti. Kjarasamningarnir renna út á næsta hausti og auðvitað verða gerðir nýir kjarasamningar. Það vitum við þó við vitum ekki hvað í þeim muni felast. En stjórnskipun landsins mun standa um aldur og ævi og á henni hafa menn ekki leyfi til að traðka. Á íslenska þingræðinu hafa menn ekki leyfi til að trampa eða því lýðræði sem hér hefur verið byggt upp og er okkur auðvitað mjög dýrmætt. Á þessum verðmætum hafa menn ekki leyfi til að traðka þó að efnahagslegur ávinningur kunni að vera annars vegar um nokkurra mánaða skeið. Og auðvitað er það svo, virðulegi forseti, um þær fregnir sem hér bárust um að það stæði til að ríkisstjórnin setti ný bráðabirgðalög að undangengnu þingrofi um sama efni og hún hefði neyðst til þess að rjúfa þingið út af, þá hefði það auðvitað ekki verið annað en þingræðislegt klám. Forsrh. sagði að vísu hér í dag að það hefði ekki staðið til að gefa lögin út óbreytt. Þeim hefði eitthvað verið breytt en efnislega hefði auðvitað verið um sama mál að ræða. Ríkisstjórnin, sem ekki hafði meiri hluta til þess að koma hér þingmáli í gegn og neyddist þess vegna til þess að rjúfa þing og boða til kosninga vegna þess máls, ætlaði að gera sig seka um það þingræðislega klám, sem ég vil leyfa mér að kalla, með leyfi forseta, að endurútgefa þau lög að efni til þó svo að formi þeirra væri hugsanlega eitthvað breytt. Hvernig er hægt að ganga lengra í að lítilsvirða þau vinnubrögð og þær leikreglur sem hér er starfað eftir? Hvernig er hægt að ganga lengra? Ég harma það að vísu að hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni hafi snúist hugur varðandi afstöðu sína eða þá ákvörðun að greiða atkvæði gegn þessu máli. Hins vegar hlýt ég að virða það við hann að hann kemur í veg fyrir þá klámsýningu sem ríkisstjórnin ætlaði að efna til á íslenska þingræðinu. Það hlýtur að vera virðingarvert á þeim forsendum sem það hefur verið kynnt af hans hálfu. Svo eru menn að tala um skemmdarverk Sjálfstfl. Og hæstv. fjmrh. belgir sig út í fjölmiðlum um svokölluð skemmdarverk Sjálfstfl. En hvað voru þessir menn með í huga? Hvers lags skemmdarverk voru það á leikreglum lýðveldisins og stjórnskipan og starfsháttum stjórnvalda sem fyrirhuguð voru? Það voru ljót verk. Ég er sannfærður um það að þegar mestur móðurinn er runninn af fólki sjá menn það hvaða skemmdarverk það voru sem formenn Alþb., Alþfl., Framsfl. og Borgfl. ætluðu sér að standa hér fyrir hefðu þeir haft til þess svigrúm. ,,Þetta mál er allt eitt klúður``, sagði hæstv. utanrrh. á sinni tíð og vissulega voru það orð að sönnu. Hann greip fram í fyrir hv. 1. þm. Reykv. í dag og sagði að sannleikurinn væri alltaf sagna bestur og í þeim ummælum að málið væri klúður frá upphafi til enda hafði hann lög að mæla þó að þeir hafi hins vegar dregið rangar ályktanir af þeim sannleik. Það er önnur saga. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera ef bæjarþing Reykjavíkur, borgardómur, dæmir ríkisstjórninni í óhag þegar það mál sem BHMR hefur höfðað gegn ríkisstjórninni kemur þar til úrlausnar? Ætlar ríkisstjórnin þá loksins að segja af sér eða ætlar hún kannski þá að rjúfa þingið? Eða ætlar hún kannski að setja ný bráðabirgðalög eftir að þingið hefur verið sent heim og breyta forsendum þess dóms sem þar kann að verða kveðinn upp? Sjá ekki allir í hvers konar ófæru þetta stefnir með þessum vinnubrögðum ef dómstólarnir í landinu fá ekki vinnufrið eða fá ekki að kveða upp sína úrskurði án þess að þeim sé efnislega breytt eftir á af framkvæmdarvaldinu í landinu? Mig langar að spyrja hæstv. forsrh. að því hvað hann hyggist gera sem leiðtogi þessarar ríkisstjórnar ef dómur í bæjarþinginu í því máli sem ég nefndi fellur ríkisstjórninni í óhag þrátt fyrir að ríkislögmaður hafi tínt til allt sem hægt er að tína til ríkisstjórninni til málsbóta sem verjandi hennar í málinu? En allir sakamenn hafa verjanda eins og kunnugt er. Það er auðvitað fráleitt að leggja það að jöfnu, eins og gert hefur verið, málsvörn ríkislögmanns í því máli sem hér hefur verið höfðað og hins vegar álitsgerð sem hann kynni að láta í té eða hefði ef til vill látið í té á síðasta sumri ef hann hefði verið um það beðinn sem óvilhallur aðili og ráðgjafi í málinu. En það ber allt að sama brunni í þessu máli, herra forseti. Ég ætla ekki að rekja hér málsatvik með sama hætti og fram hefur komið í máli frsm. við þessa umræðu. Það er alveg ástæðulaust að lengja umræðuna með því. Ég held að málavextir liggi nokkuð vel fyrir. A.m.k. eru þeir ítarlega raktir í nál. 2. minni hl. fjh.- og viðskn., þ.e. minnihlutaáliti Friðriks Sophussonar, hv. 1. þm. Reykv. Þeir eru sömuleiðis vel raktir í því skjali sem þingmenn hafa fengið og heitir ,,BHMR gegn ríkisstjórn Íslands, kæra til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar``. Þar eru þessir málavextir ítarlega raktir. En ég verð að segja það, virðulegi forseti, að sjaldan hefur mér nú þótt málsvörn hæstv. forsrh. fyrir eigin gerðum aumari en í dag þegar hann segir að það sé vegna einhverrar ótilgreindrar frjálshyggju sem sjálfstæðismenn hafa tekið prinsippafstöðu gegn þessum ólögum sem hér eru til meðferðar í líki bráðabirgðalaganna. Og það eru mér ný tíðindi að forsvarsmenn BHMR, Páll Halldórsson og Birgir Björn Sigurjónsson, séu orðnir einhverjir sérstakir frjálshyggjumenn. Ég man nú ekki betur en Birgir Björn Sigurjónsson, framkvæmdastjóri BHMR, hafi skrifað sérstaka bók sem hét Frjálshyggjan og var um það hversu sú kenning væri fráleit í hans augum. Ég er að vísu mjög ósammála því riti en það kemur þessu máli ekkert við.

Það er góð bók.

Hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni þykir það góð bók. En mér er til efs að höfundi þess rits þyki það málefnalegt innlegg í umræður um þessi bráðabirgðalög að segja það að menn snúist gegn þeim út af einhverri svokallaðri frjálshyggju. Þetta er auðvitað hreinn og klár útúrsnúningur hjá hæstv. forsrh. og með fádæmum að menn grípi til útúrsnúninga og orðhengilsháttar í umræðum um alvarlegt mál af þessu tagi. Ef hann vill tala við einhvern um frjálshyggju, til að mynda í vaxtamálum, þá legg ég til að hann tali við viðskrh. sinn. En eins og kunnugt er hefur hv. þm. og stuðningsmaður stjórnarinnar, Stefán Valgeirsson, ítrekað ásakað viðskrh. núv. ríkisstjórnar um frjálshyggju í vaxtamálum. Er það ekki alveg rétt hjá mér?

Það er rétt.

Það er rétt, staðfestir hv. þm. Stefán Valgeirsson. Ég er nú sennilega samt sem áður meira sammála hæstv. viðskrh. um vaxtamál en hv. þm. Stefáni Valgeirssyni og hæstv. forsrh. en það kemur þessu máli bara ekkert við. Hér er verið að deila um ákveðin grundvallaratriði, grundvallarprinsipp sem snúast um það hvað menn geta leyft sér í stjórnarháttum hérlendis. Það er það sem þetta mál snýst um, grundvallaratriði í stjórnskipan og í siðferði manna í stjórnmálum. Vissulega var það engin tilviljun þegar áðurnefndur Páll Halldórsson sagði í viðtali við fréttamann Ríkissjónvarpsins þegar hann var spurður að því hvort ekki hefði verið eðlilegt að fá hæstv. fjmrh. til að koma og ræða við þá á málþingi um siðferði í stjórnmálum, það var engin tilviljun að umræddur formaður BHMR sagði eftirfarandi: ,,Það datt ekki nokkrum manni í hug að leita til Ólafs Ragnars Grímssonar fjmrh. þegar siðferði í stjórnmálum bar á góma.``

Ólafur G. Einarsson : Herra forseti. Nú þegar þetta frv. er komið hér til 2. umr. virðist sem mesta móðursýkiskastið sé um garð gengið í áróðrinum gegn Sjálfstfl. Svo sjúklegt áróðursstríð hefur vart í annan tíma sést og það sem sett var af stað fyrir tæpum hálfum mánuði. Það var sú niðurstaða sem varð á fundi þingflokks sjálfstæðismanna þann 28. nóv. sl. sem hratt þessari umræðu af stað. Það virtist svo sem niðurstaða sjálfstæðismanna kæmi mönnum eitthvað sérstaklega á óvart. Ég veit ekki hvers vegna. Þeir þingmenn flokksins sem höfðu tjáð sig um þetta mál höfðu aldrei léð máls á öðru en andstöðu við bráðabirgðalögin. Þessi vitneskja varð fjmrh. tilefni til þess að tala um skemmdarverk sjálfstæðismanna en honum datt ekki í hug að tala um skemmdarverk þeirra liðhlaupa sem urðu í hans eigin röðum. Nei, það var Sjálfstfl. sem var sökudólgur í þessu máli þgar svo leit út sem ríkisstjórnin kæmi ekki fram eigin svikasamningum. Það var jafnvel látið líta svo út sem Sjálfstfl. væri að bregðast ríkisstjórninni, þessari ríkisstjórn sem hann hefur verið í andstöðu við frá fyrstu tíð og er enn og verður. Það var látið líta svo út sem sjálfstæðismenn væru að setja þjóðarsáttina í hættu. Hvað sem hæstv. ráðherrar segja þá eru þessi tvö mál alveg óskyld, þjóðarsátt og bráðabirgðalög. Um hið fyrra, þjóðarsáttina, er sæmileg sátt, en um hið síðara ekki og hefur aldrei verið. Við sjálfstæðismenn vorum ekki að mótmæla þjóðarsátt eða setja hana í hættu. Við vorum að lýsa andúð okkar á bráðabirgðalögunum og öllum aðdraganda þeirrar lagasetningar. En við vorum ekki þar með að lýsa einhverri sérstakri aðdáun okkar á þeim samningi sem ríkisstjórnin gerði við BHMR á sínum tíma. En hvers vegna þessi andúð á bráðabirgðalögunum? Hvers vegna ætli þingflokkur sjálfstæðismanna sé að setja fylgi flokksins í hættu þegar ljóst má vera á þeirri stundu að flestir eru á öðru máli, ríkisstjórnin náttúrlega en einnig talsmenn fjölmennra samtaka eins og Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins og ýmsir aðrir um allt land? Fyrir því eru þær ástæður sem öllum ættu að vera skiljanlegar nema þeim sem telja að setja megi allar leikreglur lýðræðis til hliðar til þess að ná megi því fram sem lofað hefur verið þótt það feli í sér svik við aðra. Við höfum haldið því fram að það beri að virða samninga. Við höfum haldið því fram að það beri að virða reglur þingræðis og lýðræðis. Og við höfum haldið því fram að það beri að halda í heiðri þrígreiningu valdsins í löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald. Á móti þessu öllu hefur ríkisstjórnin gengið í einu og öllu. Öllu er ruglað saman. Framkvæmdarvaldið tekur sér löggjafarvald og setur lög ofan í dóma. Það er ekki hægt að ætlast til þess eða krefjast þess að Sjálfstfl. leggi svona stjórnarathöfnum lið. Við höfum jafnvel heyrt þá spurningu hvort við værum ekki tilbúnir til að sitja hjá við afgreiðslu þessa frv. gegn því að ríkisstjórnin hætti við skattpíningaráform sín. Að þessu hafa spurt menn sem telja sig hafa einhvern aðgang að hæstv. ríkisstjórn. En með þessum skattpíningaráformum sem hér hafa verið uppi á borði ætlaði ríkisstjórnin sjálf að svíkja þjóðarsáttina. Það voru ein svikin enn sem voru í bígerð. Kannski verður ekkert af þeim. En við verslum ekki með mannréttindi og við verslum ekki með þetta mál sem allt er varðað undirferli og svikum. Rekjum það aðeins. Það hefur verið gert en það er ágætt að gera það einu sinni enn. Ríkisstjórnin semur við BHMR í maímánuði 1989. Tímamótasamningur hét það á máli hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. Ríkisstjórnin semur svo síðar eða handsalar Alþýðusambandinu og Vinnuveitendasambandinu að þessi samningur við BHMR skuli svikinn. Þegar svo ríkisstjórnin hæstv. fyrir nokkrum dögum lendir í vandræðum með að standa við það loforð sitt að svikin verði lögfest á Alþingi þá er skipulögð einhver magnaðasta rógsherferð gegn Sjálfstfl. sem lengi hefur sést og hafa þær þó margar verið skrautlegar. Ástæðan: Flóttinn sem brostinn var í lið ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gat ekki lengur gert það sem hann ætlaði sér í skjóli Sjálfstfl. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa hér upp dálítinn texta. Hann er svona: ,,Ríkisstjórnin missteig sig alvarlega í samskiptum sínum við Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Í fyrsta lagi stóð hún að samningi við BHMR sem fól í sér ákvæði um að verði almennar breytingar á launakjörum annarra launþega geta aðilar krafist breytingar á launaliðnum sem því nemur. Í öðru lagi hafðist hún ekki að þegar ASÍ og VSÍ gerðu sinn þjóðarsáttarsamning í vetur leið. Í þriðja lagi tilkynntu ráðherrar einhliða 12. júní sl. að þeir ætluðu ekki að standa við ákvæði samningsins við BHMR að því er varðaði 5. gr. hans varðandi launabreytingar 1. júlí. Í framhaldi af málshöfðun kom síðan samhljóða dómsorð Félagsdóms 23. júlí sl. svohljóðandi: ,,Af orðalagi 6. mgr. 5. gr. er ljóst að ákvæðið mælir fyrir um greiðslur ef framkvæmd kjarasamanburðarins dregst fram yfir 1. júlí 1990. Verða hin tilvitnuðu ákvæði ekki skýrð á annan veg en þann að stefnda beri að greiða félagsmönnum stefnanda upp í hækkun sem þeir kunna að eiga rétt á skv. kjarasamanburðinum, þar sem honum var ekki lokið hinn 1. júlí 1990. Af viðbrögðum ríkisstjórnarinnar og einstakra ráðherra við þessum dómi mátti ætla að þeir hefðu misskilið ótvíræð ákvæði eigin samnings eða þá að ekki hafi verið ætlunin að standa við hann.```` Síðan kemur hér aðeins áfram: ,,Það er ofan í þessi samskipti og dómsorð sem ríkisstjórnin nú setur bráðabirgðalög. Hún hefur tapað máli fyrir dómi en taldi sig ekki geta unað því, m.a. með vísun til yfirlýsinga atvinnurekenda um hliðstæða hækkun til sinna viðsemjenda og verðhækkanir og gengislækkun í kjölfarið. Samningaumleitanir sem fram fóru á milli BHMR og fjmrh. í nokkra daga leiddu í ljós að forustumenn BHMR voru reiðubúnir að taka ákvæði 15. gr. kjarasamnings síns um víxlhækkanir byggðar á samningum annarra samtaka til endurskoðunar en töldu sig ekki hafa umboð til að falla frá launahækkun frá 1. júlí skv. gildandi samningi. Samningaumleitanir fóru fram í skugga umræðu innan ríkisstjórnarinnar um bráðabirgðalög og við þær aðstæður voru hverfandi líkur á að tækist að leysa málið með samkomulagi. Innan ríkisstjórnar voru uppi mjög harðar kröfur frá samstarfsaðilum Alþb. um lagasetningu. Fyrsta tillaga forsrh. gerði ráð fyrir að binda allt í hólf og gólf á vinnumarkaði með lögum fram á haust 1991. Einnig þá sem nú hafa lausa samninga. Niðurstaðan er mildari á pappírnum en leiðir að sama marki.`` Þessi texti er eftir hv. þm. Hjörleif Guttormsson og birtist í DV þann 13. ágúst 1990. Það hefur nokkuð verið rætt hvort hæstv. forsrh. hafi sagt ósatt þegar hann og hans ríkisstjórn settu þessi margumræddu bráðabirgðalög. Í sjálfu sér skiptir það kannski ekki neinu höfuðmáli hvort hæstv. forsrh. hafði meiri hluta fyrir bráðabirgðalögunum þegar þau voru sett, enda hefur verið gert mikið mál úr því einmitt núna í seinni tíð að í raun og veru þurfi hæstv. ráðherra ekkert að fullyrða neitt um það hvort meiri hluti sé fyrir bráðabirgðalögum. Það má vel vera rétt. En hæstv. ráðherra sagði í umræðum á Alþingi í októbermánuði sl. þau frægu orð að þar sem meiri hluti hefði verið tryggður fyrir bráðabirgðalögunum sæi hann ekki muninn á því að gera það með þeim hætti eða að setja þessa löggjöf hér á Alþingi. Síðan kemur þetta á daginn, sem stóð að vísu ekki mjög lengi, að ekki var meiri hluti fyrir staðfestingarfrv. hér á Alþingi. Hv. þm. Páll Pétursson sagði hér þegar hann talaði fyrir meirihlutaáliti fjh. - og viðskn. að í raun og veru hefði þetta verið alveg satt hjá hæstv. forsrh. Það hefði verið meiri hluti fyrir lögunum. En vegna deildaskiptingar Alþingis hefði svo óheppilega viljað til að það var ekki meiri hluti í Nd. Þetta kallar maður að fara í gegnum sjálfan sig. Það hefur verið talað um hvort hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða. Mikilsmetnir lögfræðingar hafa látið þá ótvíræðu skoðun í ljós að um stjórnarskrárbrot sé að ræða. Það mál er nú fyrir dómstólum. En hæstv. ríkisstjórn skýtur sér ævinlega á bak við einhverja huldulögfræðinga sem hún segir að hafi fullyrt að alls ekki sé um stjórnarskrárbrot að ræða. En við bíðum og sjáum hvað setur við meðferð þessa máls hjá dómstólunum. Ég hef verið að velta því dálítið fyrir mér hvers vegna ýmsir, ekki bara ríkisstjórnin heldur ýmsir aðrir, hafi reiknað með því að sjálfstæðismenn mundu hjálpa ríkisstjórninni til þess að koma þessu máli í gegnum Alþingi. Ég verð að viðurkenna að ég á dálítið erfitt með að svara þessari spurningu. En það kann að vera að menn reikni með því að í þingflokki sjálfstæðismanna séu nægilega margir menn með eitthvað brenglaða siðferðiskennd. Mér dettur þetta svar í hug þegar ég rifja upp viðtal sem Ríkissjónvarpið átti þann 29. nóv. sl. við formann Vinnuveitendasambandsins. Hann er spurður þessarar spurningar, með leyfi forseta ætla ég að lesa hana: ,,Áttir þú von á því að stuðningur sjálfstæðismanna væri vís við þessi bráðabirgðalög?`` Og formaður Vinnuveitendasambandsins svarar: ,,Að sjálfsögðu ekki. Það höfðu ýmsir þingmenn á umliðnum vikum lýst því yfir að þeir treystu sér ekki til annars en að ganga gegn þessum lögum vegna siðferðisástæðna, margsinnis lýst því yfir. En við áttum alls ekki von á því að þingflokkurinn sem heild snerist gegn þessum lögum og ætlaði að knýja fram að þau yrðu felld.`` Þetta voru hans orð. En hann er ekki í neinum vafa um stjórnarliðana. Þeir voru allir alveg pottþéttir, eins og þar stendur. Það var engin hætta með að siðferðiskenndin þvældist fyrir þeim. Þessi afstaða formanns Vinnuveitendasambandsins hefur mjög verið notuð af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það hefði nú einhvern tíma þótt tíðindum sæta að ríkisstjórn vinstri flokka fyndi sér helst skjól hjá formanni Vinnuveitendasambandsins. Ég tala nú ekki um þegar hann er jafnframt formaður kjördæmisráðs Sjálfstfl. á Vestfjörðum. Það hefðu þótt tíðindi ef formaður Framsfl. væri enn í framboði á Vestfjörðum, sem hann er að vísu ekki. Hæstv. ráðherrar hafa farið háðulegum orðum um þá sem eru andvígir þessu frv. Háðið beinist ekki síst að þeim sem leggja áherslu á siðgæði í stjórnmálum. Ráðherrarnir hefðu átt að vera á ráðstefnunni sem var haldin í Háskólabíói í gær um siðferði í stjórnmálum. Ég skil vel að engum af forsvarsmönnum ráðstefnunnar datt í hug að biðja þá um að hafa framsögu. Ég skil það vel. En þeir hefðu haft gott af því að hlusta á þær ræður sem þar voru fluttar. Þar kom nefnilega margt athyglisvert fram og ýmislegt rifjað upp sem flestum er ljóst en ekki hæstv. ríkisstjórn sem nú situr við völd á Íslandi. Það gamla máltæki var rifjað upp að allt vald spillir en algert vald gerspillir. Það er einmitt það sem hér er á ferðinni hjá þessari hæstv. ríkisstjórn sem nú situr. Á þessari ráðstefnu var líka minnst á þrígreiningu valdsins og hvers virði það er að halda þeirri skipan en hafa það ekki eins og þessi hæstv. ríkisstjórn, að rugla þessu öllu saman, að framkvæmdarvaldið taki sér löggjafarvaldið og setji lög ofan í dóma. Þetta getur ekki gengið á okkar landi og raunar hvergi. Það var líka minnst á það á þessari ráðstefnu að það kæmi býsna skýrt fram að tilgangurinn helgi meðalið í þessu máli hæstv. ríkisstjórnar. Það skuli sem sagt sett númer eitt að verðbólgunni skuli haldið í skefjum, sem er út af fyrir sig gott mál. En þetta á að gera með hvaða ráðum sem er. Það þýðir, eins og hér hefur einnig komið fram hjá hv. þm. Þorsteini Pálssyni, að hjá þessari ríkisstjórn virðist það vera forsenda fyrir árangri í efnahagsmálum að fótum troða lög og reglur í landinu og almennt siðgæði. Öðruvísi nær ríkisstjórnin hæstv. sem nú situr á Íslandi ekki neinum árangri í efnahagsmálum. Allt einkennist þetta af hroka hjá hæstv. ráðherrum. Látum nú vera þó að þeir séu ekki mjög fróðir í lögum. Ég man nú reyndar vel eftir því þegar þessi hæstv. ríkisstjórn var mynduð að ráðherrarnir hældu sér alveg sérstaklega af því að í þessari ríkisstjórn sæti enginn lögfræðingur. Það getur út af fyrir sig vel gengið ef þeir hefðu vit á því, þessir hæstv. ráðherrar, að leita sér ráða hjá virtum lögfræðingum en það virðast þeir ekki gera. Það minnir reyndar á það sem líka kom fram á ráðstefnunni um siðgæði í stjórnmálum. Þar voru rifjuð upp ummæli hæstv. fjmrh. þegar félagsdómur var fallinn á sl. sumri, þá varð honum að orði: ,,Lögfræðin í félagsdómi er í efnahagslegu tómarúmi.`` Þetta var mikil speki sem kom þar fram hjá hæstv. fjmrh. en lýsir hins vegar ekki mikilli þekkingu á lögfræði. En það er önnur saga og var svo sem ekki við því að búast. Það var minnst hér á í dag að einn af ræðumönnunum á þessari ráðstefnu, sem ég er að vitna til, var Eiríkur Tómasson hæstaréttarlögmaður. Eftir honum voru höfð hér í umræðunum í dag ákveðin ummæli. Þau voru, ég held orðrétt, ,,að lögin væru gróft dæmi um siðferðisbrest í íslenskum stjórnmálum``. Þetta var einn af ráðgjöfum ríkisstjórnarinnar. Svo kemur hæstv. forsrh. hér upp og dregur þessi ummæli í efa. Hann efast um að hæstaréttarlögmaðurinn hafi viðhaft þessi orð á ráðstefnunni í gær. Það verður áreiðanlega hægt að færa sönnur á það að þessi orð féllu. Já, við búum við mjög sérkennilegt stjórnarfar í þessu landi, það er óhætt að segja það. Það kom fram hér þegar allur þessi áróður fór af stað að hæstv. ríkisstjórn hugleiddi í alvöru að rjúfa þing áður en þetta mál kæmi til atkvæðagreiðslu í þinginu, þ.e. þegar hún hélt og hafði ástæðu til að ætla að ekki væri meiri hluti, alla vega í Nd., fyrir afgreiðslu málsins. Hæstv. forsrh. sagði hér í umræðunum í dag að það hefði alls ekki verið ætlunin að setja þessi bráðabirgðalög að nýju. Það hefði verið allt önnur löggjöf sem þeir hefðu ætlað sér að setja. Mig langar til þess að spyrja hæstv. fjmrh. og hæstv. utanrrh. hvað þeir höfðu í huga þegar þeir lýstu þeirri skoðun sinni að auðvitað ætti að rjúfa þing þegar í stað og setja bráðabirgðalögin aftur í samband. Hvað meintu þeir? Þeir hafa kannski meint eitthvað allt annað en hæstv. forsrh. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að fá að vita hvað þeir höfðu í hyggju, eða var kannski ekkert að marka þessar yfirlýsingar þeirra? Það má vel vera. Allt þetta ber vott um þá spillingu sem hefur verið ráðandi hjá þessari ríkisstjórn frá fyrstu tíð. Spilling í öllu sjóðasukkinu sem fór af stað um leið og ríkisstjórnin var mynduð. Spilling í áfengiskaupum. Þeir hafa þó vit á því á Grænlandi að segja af sér og efna til kosninga þegar þeim verður á á þeim brautum. Þegar þeir renna til þar. Það gerist ekki hér. Það er spilling í hinu ferðahvetjandi kerfi, eins og hæstv. forsrh. orðaði það, þegar verið var að upplýsa hér um milljónirnar sem þeir stinga í vasann alveg aukalega. Varla verður því kerfi breytt meðan þessi hæstv. ríkisstjórn er við völd. Það er spillingin nú sem fram kemur í umgengni ríkisstjórnarinnar við þingræðið, lýðræðið og dómstólana í landinu. Þessa óheillaþróun þarf að stöðva. En það verður ekki gert meðan þessi ríkisstjórn er við völd í landinu. Sjálfstæðismenn settu fram þá kröfu að ríkisstjórnin segði af sér vegna athafna sinna í þessu máli. Svarið sem við fengum var hótun um þingrof sem þýddi auðvitað að þessi ríkisstjórn, þessi sama ríkisstjórn, gæti setið í nokkra mánuði í viðbót, laus við þingið og öll óþægindin sem fylgja því að þurfa að leggja mál fyrir Alþingi eða yfirleitt að bera mál undir aðra. Þessi ríkisstjórn gerði þennan tímamótasamning við BHMR. Þessi ríkisstjórn ákvað að svíkja hann og þessi ríkisstjórn lenti svo í vanda með að efna loforðið um svikin. Þá er ráðist á Sjálfstfl. og hann ásakaður um skemmdarverk. Ég veit satt að segja ekki hvað er að þeim mönnum sem svona tala. Þeir kunna vel að ná lýðhylli einhvern takmarkaðan tíma, hæstv. ráðherrar, en það dugar skammt. Fyrr en síðar mun það ljúkast upp fyrir öllum almenningi að ríkisstjórnin vann hér óhæfuverk sem hún nú vill að Alþingi leggi blessun sína yfir og staðfesti. Með þessum verkum sínum hefur ríkisstjórnin eyðilagt það ferli sem menn verða að starfa eftir í þjóðfélaginu og það er dæmalaust heimskuverk að haga sér þannig. Afleiðingin er sú að þeir sem verða fyrir þessum gerðum ríkisstjórnarinnar munu aldrei treysta henni í einu né neinu. Þeir munu neita að gera við hana nokkurn samning, vitandi það að samningum við hana er ekki hægt að treysta. Það verður hins vegar viðfangsefni næstu ríkisstjórnar að reisa við þann trúnað sem verður að ríkja milli ríkisstjórnar og þegnanna. Það verður ekki létt verk, sérstaklega ekki ef einhver núverandi stjórnarflokka verður í næstu ríkisstjórn og það verður alveg ómögulegt ef þeir verða þar einir. En það er jú ósk þeirra, von og keppikefli eins og allir vita af yfirlýsingum hæstv. ráðherra að undanförnu. Hæstv. forsrh. sagði hér í umræðunum fyrr í dag að meðferð þessa máls hefði á allan hátt verið eðlileg. Það var hans niðurstaða. Hann sagði að vísu að hann hefði talið að það hefði verið eðlilegast að kjarasamningnum hefði verið sagt upp. En þá, sagði hæstv. ráðherra, hefði fylgt fullkomin óvissa í efnahagsmálum. Með öðrum orðum, eins og ég sagði áðan, tilgangurinn helgar meðalið eins og fyrri daginn hjá þessari ríkisstjórn. Forsenda fyrir árangri í efnahagsmálum hjá þessari ríkisstjórn er að setja allar venjulegar leikreglur til hliðar. Ekki aðeins að samningsréttur sé afnuminn heldur samningar sviknir með bráðabirgðalögum sem nú er svo ætlast til að Alþingi leggi blessun sína yfir. Hæstv. forsrh. sagðist hafa reynt að finna vitræna skýringu á upphlaupi sjálfstæðismanna, eins og ráðherrann orðaði það. Hann taldi upp nokkur atriði sem honum fannst koma til greina sem skýring. Það var í fyrsta lagi að þessi bráðabirgðalög væru andstæða markaðshyggjunnar, sem er alveg rétt. Í öðru lagi að þjóðarsátt væri gervilausn, sem er líka alveg rétt. Og í þriðja lagi að þessi bráðabirgðalög byggðu upp stíflur, sem er líka alveg rétt. Þetta er allt saman rétt hjá hæstv. forsrh. En svo bætti hann við: ,,Þessi ríkisstjórn er bara allt annarrar skoðunar.`` Það er dálítið merkilegt að fá það alveg beint í æð hér úr ræðustólnum frá hæstv. forsrh. hver skoðun þessarar hæstv. ríkisstjórnar er. Það er dálítið merkilegt að heyra þetta á þeim tíma sem austantjaldsríkin hvert á fætur öðru og Sovétríkin sjálf eru að færa sig yfir til markaðshyggjunnar. Þá eru hér menn í ríkisstjórn á Íslandi sem eru að fara í alveg þveröfuga átt og hæla sér bara af því. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hafi reynt að finna einhverja vitræna skýringu á afstöðu einstakra stuðningsmanna stjórnarinnar. Hlustaði hæstv. forsrh. á ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar? Ég veit það ekki. Það væri fróðlegt að vita. Varla ásakar hæstv. forsrh. þá hv. þm. Stefán Valgeirsson, Hjörleif Guttormsson og Geir Gunnarsson um að vera einhverja sérstaka aðdáendur markaðshyggju, hvað þá frjálshyggju, sem ég efast nú um að hæstv. forsrh. hafi hugmynd um hvað er. Út af fyrir sig væri fróðlegt að heyra útskýringar hans á því hvað er frjálshyggja. Kannski gefst okkur kostur á að heyra hans skýringar á því. Hvaða skýringar á hæstv. forsrh. á afstöðu þessara hv. þm., stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar? Þeir eru alla vega stuðningsmenn hennar stundum, að vísu ekki alltaf. Hæstv. bankamálaráðherra kom hér líka í ræðustól og var eitthvað að afsaka aðförina að bönkunum. Það er nú eitt dæmið um stjórnarfarið hér að þegar hagdeild Seðlabankans sendir frá sér álitsgerð sem passar ekki í kramið þá byrjar það á því að forsvarsmenn Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins ganga á fund bankastjórnar Seðlabankans til þess að klaga og síðan eru bankastjórar Seðlabankans kallaðir inn á teppið hjá ríkisstjórninni. Hvað eiga svona stjórnarhættir að þýða? Maður er satt að segja alveg orðlaus á því hvað menn leyfa sér að gera hér á síðustu tímum. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson flutti hér að mörgu leyti ágæta ræðu í dag. Hann sagðist vera efnislega andvígur bráðabirgðalögunum og, ég held ég hafi tekið rétt eftir, hann var líka andvígur þeirri aðferð sem viðhöfð var í þessu máli öllu. Hann tók hins vegar fram að hann hefði aldrei lýst því yfir að hann mundi greiða atkvæði gegn frv. til staðfestingar bráðabirgðalögunum, þótt, eins og ég held að hann hafi sagt, fjölmiðlar hafi eðlilega ráðið svo í mál hans. Mér fannst hann flytja ágæt rök í sínu máli en niðurstaðan hins vegar ekki vera rétt hjá honum, þ.e. að þessi rök skyldu ekki leiða hann lengra en það að sitja hjá. Mér fannst öll hans röksemdafærsla segja það að hann ætti að segja nei í atkvæðagreiðslunni um þetta mál. En það er hans mál. Hann sagðist sitja hjá og rökin voru einkum þau að hann gerði það til þess að koma í veg fyrir þingrof og að beitt yrði bráðabirgðalögum í kjölfar þingrofs. Þetta eru auðvitað rök út af fyrir sig en ég get ekki fallist á það að svona röksemdafærsla réttlæti það að þingmaður veiti ríkisstjórn, sem hann trúir að muni haga sér svona, stuðning. Það er röksemdafærsla sem ég get ekki samþykkt. Hv. þm. kom inn á það atriði að þessi málsmeðferð ætti að vera mönnum hvatning til að breyta reglunum um þingrofsréttinn og ég er honum alveg sammála. En hann hefði væntanlega treyst sér til að greiða atkvæði gegn þessu frv. ef hann hefði ekki trúað því að ríkisstjórnin mundi rjúfa þing og setja bráðabirgðalögin í samband aftur ef frv. félli. Hv. þm. nefndi hér nokkur atriði sem ég ætla líka að koma inn á af þessu gefna tilefni. Ekki endilega tilefni ræðu hans heldur af tilefni þessara bráðabirgðalaga. Hann nefndi í fyrsta lagi að það ætti að nema úr stjórnarskránni heimildina til útgáfu bráðabirgðalaga. Það vill svo til að formenn þingflokka mynda nefnd að beiðni forseta Alþingis sem er að athuga með ýmsar breytingar á stjórnarskrá og þingsköpum. Þetta er einn þáttur sem þessi nefnd hefur haft til umfjöllunar, afnám heimildar til útgáfu bráðabirgðalaga. Það eru að vísu dálítið skiptar skoðanir um það í þeim hópi hvort það eigi að afnema heimildina alveg. Ég hef lýst þeirri skoðun minni áður úr þessum ræðustóli að það beri að gera en ég verð var við að það eru ekki allir á einu máli um það. En ég held ég megi segja að í þessari nefnd hafi, a.m.k. til skamms tíma, þeir sem ekki vildu afnema heimildina alveg verið tilbúnir til að ljá máls á því að þrengja hana. En ég neita því ekki að það hefur komið upp sú skoðun í nefndinni meðal allra dyggustu stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar að það sé ekki heppilegasti tíminn að gera það einmitt núna vegna þess að það yrði kannski tekið sem gagnrýni á hæstv. forsrh. Það færi nú í verra ef menn færu að lesa það út úr því að afnema heimild til útgáfu bráðabirgðalaga, menn færu að taka það sem gagnrýni á hæstv. forsrh. Það eru náttúrlega þeir sem trúa því að hann muni verða hér forsrh. um aldur og ævi. Ég er að vísu ekki í þeim hópi. En við erum að tala hér um framtíðina og ég vona eindregið að þingið muni samþykkja að breyta þessari heimild, ef ekki afnema hana þá þrengja hana mjög. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson nefndi hér einnig að þetta mál sýndi þörfina á að breyta Alþingi í eina málstofu. Ég er líka sammála því og hef lýst því áður en ástæðan fyrir þeirri skoðun minni er ekki vandræðagangur ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Það eru allt aðrar ástæður sem móta þá skoðun mína. Það er alveg sama með þingrofsréttinn. Við höfum rætt það í þessari nefnd og ég vona að það náist samkomulag um að breyta þeim reglum líka. Það var dálítið fróðlegt hér líka í umræðunum í dag að heyra hv. þm. Stefán Valgeirsson rekja hér raunir sínar. Hvernig nánast allt hefði verið svikið sem hann setti sem skilyrði fyrir stuðningi sínum við ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar þegar hún var mynduð haustið 1988 og hann var nú raunar guðfaðir að ásamt fleirum. Það komu fleiri þar að verki. Hann nefndi nokkur atriði sem hann hefði sett sem skilyrði en hv. þm. skiptir ekki höfuðmáli lengur fyrir ríkisstjórnina eftir að Borgfl. gekk í liðið. Hann nefndi vaxtamálin, hann nefndi jöfnun orkuverðs og hann nefndi aðild sína að fjh.- og viðskn. Allt hefði þetta verið svikið. Er þetta ekki alveg í samræmi við framhaldið á störfum þessarar hæstv. ríkisstjórnar? Hann sagðist hafa beðið um álitsgerð um lögmæti bráðabirgðalaganna en því var svarað með hótunum um þingrof. En svo var hann svo heppinn að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson varð á undan með yfirlýsinguna um að hann ætlaði sér að sitja hjá og þá gat hann breytt þeirri yfirlýsingu sem hann var sjálfur að undirbúa. Báðir þessir þingmenn, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og hv. þm. Stefán Valgeirsson, ég get ekki lesið annað út úr þeirra orðum en það að þeir vildu báðir vera á móti bráðabirgðalögunum en þeir vildu jafnframt að málið færi í gegn. Þessi afstaða er býsna stórmannleg. En þessi afstaða þeirra, á meðan þeir héldu ríkisstjórninni í þeirri spennu að þeir yrðu nú kannski til þess að fella hana, fletti hins vegar ofan af hugrenningum ráðherranna og hvað þeir gátu hugsað sér að gera ef bráðabirgðalögin nytu ekki meiri hluta á Alþingi, þ.e. að rjúfa þing og gefa út bráðabirgðalögin að nýju. Stórmannlegri var þó afstaða hv. þm. Geirs Gunnarssonar sem eftir að farið var að spyrja hann, sem var nú ekki gert fyrr en núna á haustdögum, hvað hann ætlaði sér að gera, hefur verið alveg staðfastur í þeim ásetningi sínum að greiða atkvæði gegn bráðabirgðalögunum. Og það staðfesti hann hér í ræðu sinni í dag. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mikið fleiri orð um þetta mál að sinni. Allur málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar er henni til skammar og þetta er Alþingi til vanvirðu, sérstaklega ef það staðfestir þessa svikasamninga. En það má segja þó að það kunni eitthvað gott að leiða af þessu vandræðamáli ríkisstjórnarinnar, þ.e. aukinn áhugi fyrir því að Alþingi verði ein málstofa og alveg sérstaklega aukinn áhugi og stuðningur við afnám heimildar til útgáfu bráðabirgðalaga.

Þorsteinn Pálsson : Herra forseti. Allir menn verða að njóta sannmælis. Svo er um hæstv. ríkisstjórn að á stundum hefur málsvörn hæstv. ráðherra, þrátt fyrir vafasama stjórnarstefnu, verið allsnarpleg hér í þinginu en oftast nær linleg en aldrei jafnmáttlaus og moðsuðuleg sem í dag. Nú hafa tveir hæstv. ráðherrar gripið til varna fyrir ríkisstjórnina í þessari umræðu, hæstv. forsrh. sem lengur getur ekki verið viðstaddur umræðuna sýnist mér og hæstv. viðskrh. Hæstv. fjmrh., sem er höfundur samningsins sem gerður var, hefur nú, þegar klukkan er að verða 10 og umræðan hefur staðið frá því á miðjum degi, ekki enn séð ástæðu til þess að gera Alþingi grein fyrir gjörðum sínum og því síður að taka til varnar og segir það kannski meiri sögu um stöðu hæstv. ríkisstjórnar í þessu máli en margt annað. Lítum á fjögur atriði sem ætla mætti að hæstv. ríkisstjórn hefði þurft að svara í þessari umræðu. Í fyrsta lagi hefur hún byggt allan málflutning sinn á því að það væri algjör forsenda fyrir árangri í efnahagsmálum og í baráttu fyrir minnkandi verðbólgu og jafnvægi að lög væru brotin, að samningar væru sviknir og siðferðisreglur fótum troðnar. Allur málatilbúnaður hæstv. ríkisstjórnar hefur byggst á því að þessi fullyrðing væri sönn. Maður hefði haldið að hæstv. ráðherrar reyndu í málsvörn sinni hér að færa einhver rök að þessari kenningu. Að vísu gat enginn ætlast til þess að þeir sönnuðu hana því að það er ekki hægt. En það hefði verið svolítið hreystimerki að gera tilraun til þess að færa rök að kenningunni. En það var ekki reynt heldur einungis talað út í himinblámann eins og venjulega. Auðvitað er ekki til meiri fjarstæða en að það sé forsenda fyrir árangri í efnahagsmálum og algjört skilyrði að lög séu brotin, samningar sviknir og siðferðisreglur fótum troðnar. Ég hygg að annar eins málflutningur hafi aldrei verið borinn á borð hér í sölum hins háa Alþingis. En varðandi þetta atriði, sem er uppistaðan og ívafið í málflutningi hæstv. ríkisstjórnar, er auðvitað ekki hin minnsta tilraun gerð til þess að færa rök að kenningunni. Í annan stað hefði maður vænst þess að hæstv. ríkisstjórn reyndi að gera grein fyrir því hvað hún ætlar að gera ef dómsmálið tapast sem nú er í gangi. Það væri ekki óeðlilegt þegar hæstv. ríkisstjórn ver af slíku afli ólögmætar aðgerðir sínar sem nú eru fyrir dómi að hún reyndi að gera Alþingi grein fyrir því til hvaða bragða eigi að taka ef málið tapast. Engin tilraun til þess. Og það hefði ekki verið óeðlilegt í þriðja lagi að hæstv. ríkisstjórn, sem sett hefur lög sem taka til kjarasamninga fram til 1. sept. á næsta ári, gerði einhverja grein fyrir því hvað þá á að taka við. Hvað á að taka við þá? Hvað er hægt að gera í september sem ekki er hægt að gera nú? Engin svör utan það að hæstv. forsrh. sagði hér og birt var eftir honum í sjónvarpi að hann vonaðist til að það yrði ekki frjálshyggja. Heyr á endemi! Er það allur boðskapurinn sem hæstv. ríkisstjórn hefur fram að færa þegar slíkt örlagamál er á ferðinni eins og hún sjálf hefur lýst, að það eru engin svör um það hvað á að taka við? Ég ætla ekki að vera með getsakir um það að leggja merkingu í þau orð hæstv. forsrh. þegar hann segir: Vonandi ekki frjálshyggja. Sumir kunna að draga þá ályktun af því að það eigi að halda áfram sömu vinnubrögðum og hann sjái enga framtíð á Íslandi nema með lögbundnum kjarasamningum. Ég hygg þó að sanni nær sé að draga þá ályktun af þessum ummælum að hæstv. forsrh. viti ekki sitt rjúkandi ráð í þessu efni. Í fjórða lagi hefði maður vænst þess að hæstv. ríkisstjórn gerði einhverja grein fyrir því hvernig hún hefur staðið að málum á þessum umþóttunartíma sem Seðlabankinn segir í nýlegri skýrslu sinni að sé svikalogn og fellir þann dóm yfir efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar á umþóttunartímanum, þegar hún átti að tryggja viðvarandi árangur af kjarasamningunum frá því í febrúar, að það sé svikalogn eitt. Maður hefði vænst þess að við öllum þeim spurningum, sem hér voru bornar fram í þessu sambandi, yrði gerð einhver smátilraun til þess að finna svar. En um það var ekkert einasta orð, örfáir ómerkilegir útúrsnúningar. Ég hygg að það sé að sönnu rétt að málsvörn hæstv. ríkisstjórnar hafi aldrei verið jafnaumleg og í þessu máli. Víkjum aðeins að einstökum ummælum þeirra tveggja hæstv. ráðherra sem hér hafa tekið til málsvarnar. Ég ætla fyrst að víkja að ummælum hæstv. viðskrh. sem er kunnur fyrir háttvísi, prúðmennsku og að meitla svo orðalag sitt að falli nákvæmlega að hugsunum hans. Það kom því nokkuð á óvart þegar hann viðhafði þau orð um afstöðu okkar sjálfstæðismanna að hún fæli í sér hræsnisyfirbragð, auðvitað án þess að rökstyðja þá fullyrðingu. Þegar maður sem hefur á sér slíkt orðspor um ráðvendni og orðheldni viðhefur slík orð, þá er ástæða til að huga að hvað að baki stendur. Við bentum á það sjálfstæðismenn þegar samningurinn var gerður að augljóst væri að ríkisstjórnin ætlaði að greiða hann með innistæðulausri ávísun. Við bentum á það hér á Alþingi að það væri rétt, ef hæstv. ríkisstjórn teldi forsendur breyttar, að bregðast þá við með því að óska eftir umræðum við gagnaðilann og það varð niðurstaða Félagsdóms að það hefði verið rétt upphafsaðgerð. Við vöruðum við því að ríkisstjórnin ákvæði einhliða að framkvæma ekki samninginn. Sú viðvörun var staðfest í Félagsdómi. Við vöruðum við því að þó að bráðabirgðalögin séu að formi til um kjarasamning en að efni til um niðurstöðu dómsins stönguðust þau á við almennar siðferðisreglur. Og nú er svo komið að jafnvel prófessorar í lagavísindum við Háskóla Íslands telja að ríkisstjórnin hafi verið á þeirri bjargbrún að í fyrsta skipti í manna minnum telja menn að líta hafi þurft til forseta Íslands til öryggisgæslu um stjórnarskrána vegna athafna ríkisstjórnarinnar, og taldi hæstv. forsrh. þá nauðsynlegt að ganga úr þingsalnum þegar þessi ummæli voru viðhöfð. Þetta er sagan á bak við málflutning sjálfstæðismanna í þessu efni. Ef Sjálfstfl. hefði tekið ákvörðun um að greiða atkvæði í þessu máli á annan veg en hefur falist í ummælum hans og afstöðu frá því að þetta mál kom fyrst upp í maí 1989, þá hefði verið hægt að tala um hræsnisyfirbragð. Því miður hefur farið fyrir hæstv. viðskrh. í þessu efni að hann hefur haft endaskipti á hefðbundinni rökvísi sinni. Förum þá örfáum orðum um ræðu hæstv. forsrh. Hann hóf ræðuna á því að hann hefði sem allra minnst ætlað að segja við Alþingi af þessu tilefni. Það var nokkuð athygli verð yfirlýsing í ljósi þess að hér er um að ræða mál sem hann sjálfur hafði gert að fráfararatriði og hann sjálfur hafði gert að tilefni til hótana um meira gerræði gagnvart stjórnskipun landsins en dæmi eru til um í sögunni. Og þegar það kemur til umræðu á Alþingi, þá er virðing hans fyrir þeirri stofnun sú að hann hefði helst sem minnst ætlað að segja við Alþingi af því tilefni. Hefði ekki verið eðlilegt að hæstv. forsrh. svaraði í örfáum orðum spurningum og athugasemdum um það hvers vegna hann lét hæstv. fjmrh. ráða því gegn vilja sínum að farið yrði að með ólögmætum hætti þegar hann sjálfur vissi að sú aðferð var röng? Hæstv. ráðherra gerði enga tilraun til þess að skýra þetta út. Hefði ekki verið hægt að ætlast til þess að hæstv. forsrh. gerði hér grein fyrir því hvers vegna engin lögfræðiálit eru birt nú sem hæstv. ríkisstjórn segist hafa stuðst við, hvers vegna hæstv. ríkisstjórn getur ekki beitt lögfræðiáliti ríkislögmanns um álitaefni í þessu tilviki? Lýsir það ekki nokkuð vinnubrögðum hæstv. ríkisstjórnar að standa á gati þegar slíkar spurningar eru bornar fram? Hefði ekki verið ástæða til að hæstv. forsrh. svaraði því hér hvers vegna hann hafði að engu aðvaranir Vinnuveitendasambandsins og fjölmargra annarra aðila um það að einhliða ákvörðun um að framkvæma ekki samningana stæðist ekki lög? Engin svör við því og þannig mætti lengi telja. Kjarni þessa máls lýtur auðvitað að þeim markmiðum sem menn hafa sett sér, annars vegar þeim að standa svo að stjórnarathöfnum að þær samræmist lagareglum og siðgæðiskröfum og hins vegar þau að vinna hér markvisst að því að ná jafnvægi í efnahagsmálum. Fjölmörgum spurningum var af því tilefni beint hér til hæstv. forsrh. Á daginn hefur komið og umræðan hefur leitt í ljós að það er fyrst og fremst hæstv. ríkisstjórn sem með stjórnarathöfnum sínum er að skara eld að verðbólgunni. Það hefur verið innt eftir því í umræðunni hvers vegna peningamagn í umferð hefur aukist langt umfram verðlagsforsendur á þessu ári. Við því fengust engin svör. Ég hef áhyggjur af því, sagði hæstv. forsrh. Og þegar spurt var um það hvers vegna vextirnir hefðu hækkað en ekki lækkað eins og lofað var, þá svaraði hæstv. forsrh.: Ég hef áhyggjur af því. Og þegar hann var inntur eftir því hvers vegna Seðlabankinn kæmist að þeirri niðurstöðu að það ríkti svikalogn í efnahagsmálunum á þeim umþóttunartíma sem hér um ræðir, þá sagði hann: Það kemur mér á óvart. Eru þetta einu svörin sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að bera hér fram? Það liggur fyrir að þessi atriði geta og munu ráða úrslitum um það hvort hér er um tímabundið svikalogn að ræða eða hvort við náum varanlegum árangri við stjórn efnahagsmála. Og það stendur upp á hæstv. ríkisstjórn að svara þessum spurningum, jafnvel hæstv. utanrrh. þó hann eyði mörgum dögum ársins og sé langdvölum erlendis. Það er nú einu sinni svo að það eru þessar spurningar sem ráða því hvort árangur næst, en hér fást engin svör. Engin svör. ,,Það kemur mér á óvart, ég er aldeilis hissa og þetta er mér áhyggjuefni,`` eru svörin þegar spurt er um vexti og svikalogn. Og þegar spurt er um ákvarðanir ríkisstjórnarinnar um nýja skatta sem aðilar vinnumarkaðarins hafa sagt að brjóti algjörlega gegn forsendum þjóðarsáttarsamninganna, þá vitnar hæstv. forsrh. enn í fjárlögin og hótar því að leggja skattana á. Eru þetta svörin sem á að flytja út í þjóðfélagið? Hér var að því spurt hver væri munurinn á því að hækka laun um eina krónu eða leggja einnar krónu skatt á launin sem greidd eru í fyrirtækjunum. Það felst sami kostnaðarauki í því fyrir atvinnufyrirtækin. Hann ætti með sama hætti að fara út í verðlagið og raska gengisforsendum. En hæstv. ríkisstjórn segir: Það leiðir til verðbólgubáls ef launin eru hækkuð um eina krónu en það hefur engin efnahagsleg áhrif ef launakostnaður er hækkaður um eina krónu vegna þess að við ætlum að taka meiri skatta. Er þetta það sem hæstv. ríkisstjórn er að bera á borð fyrir Alþingi og þjóðina? Er þetta röksemdafærslan? Nei, hér skortir öll skýr svör. Peningamagn í umferð eykst miklu hraðar en verðlagsforsendur og kyndir undir verðbólgu. Það er verið að skjóta ríkisfjármálum á bak við uppistöðulón og kynda undir verðbólgu. Það er verið að leggja á nýja launaskatta sem kynda undir verðbólgu með sama hætti og launahækkanir. Það eru þessi atriði sem ögra þjóðarsáttinni. Þegar hæstv. ráðherra vitnaði til spástefnunnar og sagði að það væri eitt af því fáa jákvæða sem þar hefði komið fram að einhverjum hefði orðið að orði að vænta mætti vaxtalækkunar á næsta ári eftir þær umtalsverðu raunvaxtahækkanir sem orðið hafa á þessu ári, þá er slík yfirlýsing athygli verð í ljósi þess að hæstv. forsrh. hefur látið svo sem allt leiki í lyndi en á spástefnu Stjórnunarfélagsins virðist sú eina von hafa komið fram að í ræðu eins manns hafi verið gefin ástæða til að ætla að vextir gætu lækkað á næsta ári. Það var öll vonin sem hæstv. forsrh. fékk á spástefnu Stjórnunarfélagsins. En jafnvel þessi von hefur brugðist ef hæstv. ráðherra er búinn að lesa þá skýrslu sem hér hefur komið til umræðu í dag frá Seðlabankanum og gefin var út í byrjun þessa mánaðar. Þar segir berum orðum, með leyfi forseta: ,,En hér þarf ekki mikið út af að bera til að aðstæður breytist verulega svo að hið opinbera eða aðrir geirar þurfi að sætta sig við meiri erlend lán en að er stefnt. Slík staða kynni einnig að leiða til þess að vextir á innlendum lánamarkaði hækkuðu.`` Með öðrum orðum: Eina hálmstráið á spástefnu Stjórnunarfélagsins sem hæstv. ráðherra lýsti var tekið hér til baka og Seðlabankinn er að gefa til kynna að á eftir svikalogninu sé von á enn meiri vaxtahækkunum á næsta ári. Um þann árangur sem náðst hefur á lánamarkaði segir Seðlabankinn svo, með leyfi forseta: ,,Hér er um nokkur straumhvörf að ræða og þarf væntanlega að leita langt aftur til þess að finna sambærilega þróun. Að líkindum má rekja þennan árangur til breyttrar vaxtastefnu en háir raunvextir undanfarinna ára hafa örvað innlendan sparnað og dregið úr eftirspurn eftir lánsfé.`` Með öðrum orðum: Seðlabankinn telur að sá árangur sem náðst hefur í því að ná jafnvægi á lánamarkaði sé breyttri vaxtastefnu að þakka. En hæstv. forsrh. hefur ekki barist jafnhatrammlega gegn nokkrum hlut eins og þeirri breyttu vaxtastefnu sem skilað hefur þessum árangri. Og svo segir Seðlabankinn: ,,Vissar líkur benda því til að nú sé svikalogn á lánamarkaðnum og það geti breyst skyndilega.`` Og síðan: ,,Hætt er við að stjórntæki á sviði peninga- og lánamála nægi ekki til að viðhalda jafnvæginu þegar efnahagshjólið fer að snúast hraðar heldur verði að treysta á verulegt framlag ríkisfjármála í þeim efnum.`` Og fyrir liggur að á því sviði er allt í uppnámi. Það eru þessi atriði sem hæstv. ríkisstjórn þarf að svara launafólkinu í landinu. Það var athygli vert þegar hæstv. forsrh. fór að snúa út úr ummælum mínum á einkar ómerkilegan hátt þegar ég ræddi um árangur af launastefnu í framkvæmd hér og annars staðar með því að reynslan hefur sýnt að of oft hafa slíkar tilraunir misheppnast vegna þess að um er að ræða mikla miðstýringu sem leiðir oft til þess að miklum vanda er safnað fyrir og þegar til kastanna kemur verður verðbólgusprengingin meiri en reynt var að koma í veg fyrir í upphafi. Of oft hefur þetta verið reynslan. En ég tók skýrt fram: Eigi að síður töldum við sjálfstæðismenn, og höfum oftsinnis talið, rétt að standa að slíkum tilraunum og það töldum við rétt í þetta sinn. Samt sem áður sá hæstv. forsrh. ástæðu til að snúa út úr þessum ummælum á einkar ómerkilegan hátt, kannski í trausti þess að einmitt slíkir ómerkilegir útúrsnúningar yrðu helst fréttaefni fjölmiðlanna en hinar efnislegu umræður fengju ekki að koma þar fram. Það var talað um frjálshyggju. Það að launafólkið í landinu fengi að standa að kjarasamningum með frjálsum hætti var flokkað í máli hæstv. forsrh. undir hina verstu frjálshyggju. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra: Eftir ræðu hv. þm. Geirs Gunnarssonar, sem efnislega er með miklu markvissari orðum, sagði nákvæmlega þá sömu hugsun og ég hér fyrr í dag um að hér væri um að ræða stund milli stríða, ætlar hæstv. forsrh. eftir ræðu hv. þm. Geirs Gunnarssonar að halda því fram enn að þessi gagnrýni feli í sér einhverja skelfilega frjálshyggju? Ef skilja á orð hæstv. ráðherra á þann veg að hugsjón hans sé sú ein að binda kjarasamninga ævarandi með lögum og ekkert annað ráð sé til gegn verðbólgu en ólög og sviknir samningar og kaupmáttarrýrnun en frjálshyggja sé hið gagnstæða, þá er ég ánægður með lýsinguna. Og ég fæ ekki skilið annað en að það sem fyrir hæstv. ríkisstjórn vakir og það sem er hugsjón hennar sé þetta eitt, að í baráttunni við verðbólguna eigi að beita ráðum svika, lögbrota og kaupmáttarrýrnunar en öll almenn efnahagsstjórn eigi að fara lönd og leið. Þetta er í raun og veru sú lýsing sem hæstv. forsrh. er sjálfur að gefa með útúrsnúningum sínum í varnarræðu sinni hér fyrr í dag. Það var vikið að álitum Þjóðhagsstofnunar og Seðlabanka. Það er um margt athygli vert að þessar merku stofnanir skuli komast að svo ólíkri niðurstöðu en þó ekki. Ég hygg að bæði þessi álit eigi við gild rök að styðjast, allt fer það eftir því hvaða forsendur menn gefa sér. Auðvitað er það svo að afnám eða fall bráðabirgðalaganna getur í framhaldi, þegar víxlverkunarákvæði annarra samninga koma til framkvæmda, leitt til mjög vaxandi verðbólgu, hugsanlega jafnvel meiri verðbólgu en Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir. Með öðrum orðum: Þetta getur gerst. En hin spurningin er: Þarf þetta að gerast? Og þá segi ég nei. Álit hagfræðideildar Seðlabankans er einmitt byggt á þessu. Þetta þarf ekki að gerast ef vilji er fyrir hendi. Hæstv. forsrh. hefur aldrei leitað eftir þjóðarsátt hér á Alþingi um framkvæmd þessara mála. En það hefði kannski verið farsælla, þegar hann lenti í minni hluta í ríkisstjórninni vegna þeirrar staðföstu ákvörðunar hæstv. fjmrh. að fara að ólögum í málinu, að leita þjóðarsáttar hér á Alþingi hjá öðrum öflum, jafnvel meiri hluta Alþb. sem ég er sannfærður um að hefði ekki fylgt hæstv. fjmrh. í því máli. Hefði ekki verið nær að leita þjóðarsáttar hér á Alþingi? Og ætli það sé ekki svo að jafnaugljóst og það er að ef það hefði verið gert, þá stæðu menn í öðrum sporum en í dag, að það er enn hægt að leita þeirrar þjóðarsáttar? Það er enn hægt að freista þess að ná hér meirihlutasamstöðu um vinnubrögð sem eru í samræmi við lög og reglur og almenna siðgæðisvitund fólksins í landinu. Ég held að það sé þetta sem hagfræðideild Seðlabankans hefur haft í huga og ég hygg að hver einasti maður í landinu geri sér grein fyrir því. Afnám bráðabirgðalaganna gæti leitt til verðbólgu en það þarf ekki að gera það. Það er kjarni málsins. Við sjálfstæðismenn höfum lýst því yfir að við værum tilbúnir til viðræðna við hvern sem er, aðra stjórnmálaflokka og hagsmunasamtök í landinu til þess að tryggja þann árangur. Ég minni hæstv. forsrh. á, sem fer hér með miklar lýsingar á því hvað mundi gerast ef kjarasamningar háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna yrðu nú opnaðir, að hann sjálfur hefur sett lög sem segja þeim samningum upp í september á næsta ári. Og hver er nú munurinn? Það fer kannski eftir því hvað menn horfa langt fram á við þegar þeir setja sér efnahagsleg markmið. Þegar ég er að tala um þjóðarsátt í baráttunni við verðbólguna er ég að tala um að hún geti staðið a.m.k. allan næsta áratug og menn horfi ekki skemur fram í tímann. Ef menn setja sér það mark að allan næsta áratug, til loka þessarar aldar, hleypum við ekki verðbólgunni af stað á nýjan leik, hverju munar þá hvort samningar opnast átta eða níu mánuðum fyrr eða seinna? En það getur kannski munað hjá þeim sem hugsa svo skammt að það eigi aðeins að skapa hér svikalogn rétt fram yfir kosningar. Í raun og veru bar varnarræða hæstv. forsrh., svo máttlaus sem hún var og merkingarlaus, ekkert annað með sér en að markmið hæstv. ríkisstjórnar væru ekki háleitari og skilaboðin sem hún hefði að færa til launafólksins í landinu, sem fært hefur að fórn 15% kaupmáttarrýrnun, væru ekki önnur en þau að hæstv. ríkisstjórn væri að búa sér til svikalogn fram yfir kosningar eins og Seðlabankinn hefur rækilega bent á í gagnmerkri greinargerð.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur staðið nokkuð lengi. Margt hefur verið sagt í henni og í sjálfu sér nokkuð erfitt að bæta þar einhverju nýju við. Í raun og veru má segja að þessi umræða hafi þróast upp í þrjú meginviðfangsefni. Auk þess frv. sem hér er til umræðu hefur mönnum orðið tíðrætt um stjórnskipun lýðveldisins og breytingar á henni í grundvallaratriðum og í þriðja lagi um efnahagsmálastefnuna á síðustu árum og á næstu árum. Ég ætla að segja hér fáein orð um þessi þrjú efnisatriði og fyrst víkja nokkuð að þeim spurningum sem hv. þm. Friðrik Sophusson bar hér fram þó hæstv. forsrh. hafi reyndar svarað þeim flestum fyrr í dag. Ég vil fyrst koma að þeirri síðustu sem hv. þm. Friðrik Sophusson bar fram, spurningunni um það hvort viðræður hefðu farið fram við BHMR um launamál og hvað tæki við eftir þjóðarsátt. Fyrir tveimur mánuðum síðan skrifaði ég öllum aðildarfélögum BHMR bréf og óskaði eftir því að eiga viðræður við stjórn eða fulltrúa hvers félags fyrir sig ásamt því að eiga síðan í lok þeirra viðræðna fundi með forustu BHMR. Mér fannst það ánægjulegt og jákvætt að BHMR tók þessari ósk vel og á undanförnum vikum hef ég átt fundi með fjölmörgum aðildarfélögum BHMR, sérstakan fund með fulltrúum hvers félags og mun á næstu vikum halda þeim viðræðum áfram þar til ég hef rætt við félögin öll en þau eru, ef ég man rétt, í kringum 20. Þessir fundir hafa verið langir og ítarlegir, sumir staðið í nokkra klukkutíma hver fundur og þar hefur verið rætt mjög ítarlega bæði um þau málefni sem hér ber á góma og einnig um það sem hv. þm. spurði um, hvað tæki við. Á þessum fundum hefur líka verið farið nokkuð mikið yfir reynslu BHMR af kjaramálum á síðustu árum vegna þess að það var nú svo þegar ég kom í fjmrn. og fulltrúar BHMR komu á minn fund að þeir fluttu mér langan fyrirlestur um það hve illa hefði gengið í fjármálaráðherratíð fyrirrennara minna, bæði hv. þm. Þorsteins Pálssonar og hæstv. núv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar, að koma á eðlilegum samskiptum milli fjmrn. og samningamanna BHMR. Mér finnst þess vegna nokkuð sérkennilegt að hv. þm. Þorsteinn Pálsson skuli standa hér og kunna ráð öll og hafa þau undir hverju rifi hvað snertir lausn á samskiptavandamálum á sviði kjaramála við BHMR vegna þess að þegar ég kom í fjmrn. fékk ég ítarlega lýsingu á því hve illa hefði gengið í þeim samskiptum og hve ríkulega hefði þar verið skortur á trúnaðartrausti.  vegna þess að forustumönnum BHMR og félögum BHMR er það fyllilega ljóst að þeir hafa um langa hríð átt í erfiðri sambúð við forustumenn í samningamálum ríkisins og nefni þá staðreynd, sem ekki hefur komið fram hér í umræðunni, að þegar ég tók við embætti fjmrh., þá tók ég við arfi gagnkvæmrar tortryggni og trúnaðarbrests milli þessara heildarsamtaka og fjmrn. sem sköpuð höfðu verið í tíð hv. þm. Þorsteins Pálssonar og í tíð hæstv. núv. utanrrh. Þess vegna hafa þessar viðræður sem ég hef átt á síðustu vikum við einstök félög BHMR ekki bara snúist um atburði síðustu vikna og mánaða heldur hafa þær snúist um þann lærdóm sem hægt er að draga af þessari margra ára reynslu. Þar hafa samskiptin og skortur á trúnaði í tíð þeirra fjmrh. sem sátu á undan mér einnig verið ítarlega rædd. Og hver er ástæðan? Jú, ástæðan er sú að menn gera sér skýra grein fyrir því að það þarf að leita nýrra leiða til þess að tryggja að kjör háskólamenntaðra manna sem starfa á vettvangi ríkisins verði með þeim hætti að friður geti þar skapast. Ég hef á þessum fundum reifað ýmsar hugmyndir sem ég tel að sé gagnlegt að ræða á næstu vikum og mánuðum, t.d. að finna viðhlítandi lausnir á þeim kjaravanda sem ríkir í sambúð háskólamenntaðra manna og ríkisins. Það var ekki ætlun mín að fara að ræða þær hugmyndir hér á vettvangi þingsins. En fyrst hv. þm. Friðrik Sophusson spurði hvað tæki við, hvaða hugmyndir menn hefðu og hvort viðræður hefðu átt sér stað við einstök félög BHMR, þá vil ég hér aðeins geta nokkurra þessara hugmynda. Í fyrsta lagi hef ég reifað það sjónarmið í þessum viðræðum við einstök félög BHMR á undanförnum vikum að e.t.v. geti verið skynsamlegt að skapa meira svigrúm fyrir sérstaka samninga um kjör ákveðinna starfsstétta háskólamenntaðra manna hjá ríkinu í stað þess að stefna að heildarsamningi við alla eins og gert var í þeim samningi sem gerður var í lok verkfallsins langa fyrir ári síðan. Ég hef nefnt sem dæmi að í þeim samningi eftir verkfallið 1989 var ákveðið að aðeins eitt aðildarfélag BHMR, Félag dýralækna, gerði sérstakan samning um sín kjaramál eða svokallaðan sérkjarasamning eins og stundum er nefnt. Það var gerður sérkjarasamningur við Félag dýralækna, samhliða hinum almenna samningi, um vaktafyrirkomulag og vaktagreiðslu dýralækna. Þegar fulltrúar Félags dýralækna komu á minn fund, þá gerðu þeir mér ítarlega grein fyrir því að það væri einmitt þessi sérstaki kjarasamningur við dýralækna sem hefði skilað þeim árangri að nú væru dýralæknar farnir að snúa heim erlendis frá og öll héruð dýralækna væru nú setin í fyrsta sinn um langan tíma. Þetta dæmi frá því eina aðildarfélagi BHMR sem gerður var sérstakur kjarasamningur við samhliða almenna samningnum sýnir okkur kannski ásamt almennri reynslu að það getur verið skynsamlegt að taka sérstaklega á kjaravandamálum tiltekinna starfsstétta innan BHMR í stað þess að reyna að leysa vanda allra með einni allsherjar formúlu. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það eigi að skoða mjög rækilega á næstunni þessa möguleika, annars vegar almennan samning og hins vegar sérstakan samning um kjör ákveðinna hópa vegna þess að það er nokkuð ljóst að t.d. skólinn er töluvert annars konar vinnustaður en ráðuneytin og stjórnarskrifstofurnar svo aðeins tvö dæmi séu nefnd. Önnur hugmynd, sem ég hef kynnt í þessum viðræðum við einstök félög BHMR, er aukið sjálfstæði ríkisstofnana sem fælist m.a. í því að ríkisstofnanir fengju eina upphæð á fjárlögum en hefðu þá meira sjálfdæmi til þess að ráðstafa þeim fjármunum í laun, í kjaratengd atriði, í rekstrarkostnað, í viðhald og fjárfestingu.

Eru ekki einhver fyrirmæli?

Ég nefni sem dæmi, hv. þm., að í því fjárlagafrv. sem ég lagði hér fram á Alþingi er stigið veigamikið skref í þessa átt með því að Háskóli Íslands mun fá á næsta ári, ef fjárlagafrv. verður samþykkt í þeim búningi sem ég lagði það fram, í fyrsta skipti í sögu Háskólans nánast algert sjálfdæmi um það hvernig hann skiptir þeirri heildarupphæð sem ákveðin er í fjárlagafrv. milli ólíkra liða í útgjöldum Háskólans, launa, kjaratengdra atriða, rekstrarkostnaðar og annars. Í stað þess að í áratugi hafa fjárveitingar til Háskólans verið sundurgreindar mjög nákvæmlega í fjárlagafrv. mun nú Háskólinn sjálfur geta ákveðið hvernig hann ráðstafar þeim. Ég þekki það af þessum starfsvettvangi að það er fjölmargt sem skapar kjör háskólakennara annað og fleira en launagreiðslurnar einar. Þær hugmyndir um aukið sjálfstæði ríkisstofnana sem mundu gefa meira sjálfdæmi og svigrúm til lausnar á kjaravanda einstakra hópa innan ramma ríkisstofnananna sjálfra hafa verið ræddar mjög ítarlega á þessum samráðsfundum. Þar hefur margt komið fram bæði jákvætt en einnig í formi efasemda um þessa leið. En ég er sannfærður um það að hún er ein af þeim sem þarf að ræða á næstu mánuðum þegar menn huga að framtíðarskipan þessara mála. Þriðja hugmyndin, sem ég hef varpað fram í þessum viðræðum við einstök félög BHMR, er að gerðir verði sérstakir samningar um ákveðin svið í þjóðfélaginu, í ríkiskerfinu, þar sem fjölmennar stéttir háskólamenntaðara manna og annarra starfsmanna ríkisins eru til staðar. Þannig hefur verið talað um sérstakan skólasamning þar sem öll félög kennara --- en þau eru mjög mörg, það er Kennarasamband Íslands, Félag háskólamenntaðra kennara, Hið íslenska kennarafélag, Félag kennara við Háskóla Íslands og Tækniskólann, fóstrur og ýmsar aðrar uppeldisstéttir --- að allir þessir aðilar kæmu að einu borði þar sem rætt væri með víðtækum hætti um skólasamning sem tæki ekki bara til kaups og kjara heldur til starfshátta í skólanum og framtíðarþróunar hans. Á sama hátt mætti gera heilbrigðissamning, heildarsamning við allar heilbrigðisstéttirnar þar sem reynt væri að draga að einu borði samtök lækna, og þau eru mörg, samtök hjúkrunarfræðinga og annarra stétta sem á heilbrigðisstofnunum starfa og gera langtímasamning um þróun heilbrigðisstofnananna og kjör á þeim. Þessi þrjú meginatriði sem ég hef hér nefnt, í fyrsta lagi sérkjarasamningar ásamt almennum kjarasamningi, í öðru lagi aukið sjálfstæði ríkisstofnana sem fælu þeim sjálfdæmi innan ákveðins fjárhagsramma um að semja um kjaratengd atriði og fjölmargt sem snýr að afkomu og aðbúnaði starfsfólksins og í þriðja lagi heildarsamningar á ákveðnum sviðum, t.d. skólasamningar eða heilbrigðissamningar, tel ég vera þrjár meginhugmyndir sem beri að ræða á næstu vikum og mánuðum til þess að reyna að finna leiðir til að skapa viðunandi sátt og frið á þessu sviði. Ég gæti nefnt fjölmargt annað sem fram hefur komið á þessum viðræðufundum við einstök félög BHMR en ég ætla ekki að gera það nánar að umræðuefni hér, aðeins lýsa því yfir að ég tel að þessir fundir hafi verið gagnlegir. Ég mun halda þeim áfram. Ég mun síðan ræða við forustu BHMR um reynsluna af þessum fundum og þær hugmyndir sem þar hafa komið fram og reyna á næstu vikum og mánuðum að skapa grundvöll fyrir því að viðunandi lausn geti fundist í þessum málum. Ég vil einnig geta þess hér vegna þess að hv. þm. er það kannski ekki kunnugt að á vettvangi fjmrn. og hinna fjölmörgu félaga BHMR starfa með reglubundnum hætti samstarfsnefndir þar sem fulltrúar félaganna og fulltrúar samninganefndar fjmrn. og launaskrifstofu fjmrn. koma saman til þess að leysa ýmiss konar vandamál sem upp koma. Á þessum vettvangi hafa á undanförnum mánuðum farið fram fjölmargar viðræður um lausn ýmiss konar vandamála sem félögin hafa viljað ræða. Þess vegna er myndin ekki sú, sem hér hefur komið fram af hálfu ýmissa, að ekki sé reynt af minni hálfu, fjmrn. eða ríkisstjórnarinnar að þróa þessi mál áfram í jákvæðar áttir. Það er gert. Við gerum okkur vissulega grein fyrir þeirri andstöðu sem fram kemur hjá forustu BHMR gagnvart þeim bráðabirgðalögum sem sett hafa verið og hún er skiljanleg. En hún breytir því ekki að það er bæði skylda okkar og skylda þeirra að reyna að finna nýjar leiðir til þess að treysta í framtíðinni sambúðina á þessu sviði og eyða þeirri djúpstæðu tortryggni sem á sér margra ára sögu í samskiptum BHMR og opinberra samningsaðila. Hv. þm. Friðrik Sophusson spurði mig einnig sérstaklega að því hvað ég ætti við með þeim ummælum mínum að ég teldi að ráðherrarnir væru persónulega og pólitískt skuldbundnir af niðurstöðum samningsins, sem ég viðhafði á sínum tíma þegar samningurinn var gerður. Þau ummæli voru sett fram vegna þess að forustumenn BHMR höfðu um margra mánaða skeið, eins og ég gat um áðan, lýst því hvernig í tíð fyrirrennara minna, m.a. formanns Sjálfstfl. í fjmrn., hefði skapast slík tortryggni og erfiðleikar í sambúð BHMR við ríkisvaldið að nauðsynlegt væri að ráðherrarnir reyndu að vinna að því að samningurinn næði fram að ganga. Ég tel líka að við höfum gert það. Það er dálítið merkilegt að í öllu því moldviðri sem hefur verið þyrlað upp um þetta mál hefur það gleymst að fulltrúar fjmrn. og fulltrúar BHMR unnu sameiginlega að framgangi þessa samnings með árangursríkum hætti. Það voru skipaðar þrjár nefndir samkvæmt samningnum til þess að vinna ákveðin verk. Sú sem átti að skila grundvelli að menntunarmatinu skilaði jákvæðri niðurstöðu. Sú sem átti að fjalla um ábyrgðarmatið hélt fjölmarga fundi. En þar var um mjög tæknilega flókið atriði að ræða sem fulltrúar BHMR viðurkenndu ekki síður en fulltrúar ríkisvaldsins að var engan veginn auðvelt að leysa. Og ég held að í sjálfu sér hafi ekki verið neinn ágreiningur milli BHMR og fulltrúa fjmrn. um það að vel hefði að mörgu leyti verið unnið að því erfiða verki. Í þriðja lagi var svo kjarasamanburðurinn sjálfur og hann var kjarnaatriðið í samningsgerðinni. En hann virðist alveg hafa gleymst í allri þessari umræðu. Þar náðu BHMR og fjmrn. fullkomnu samkomulagi um það á hvaða grundvelli sá kjarasamanburður yrði gerður. Náðu fullkomnu samkomulagi um það hvernig að honum yrði staðið og fullkomnu samkomulagi um það hverjum hann væri falinn. Þar var af báðum aðilum ákveðið að leita til ákveðins fyrirtækis, Gallups á Íslandi, til þess að framkvæma þennan samanburð. Ég ætla ekki hér að gagnrýna það fyrirtæki. En það er sameiginlegt álit BHMR og fjmrn. að það verk hafi tekið lengri tíma og reynst erfiðara í framkvæmd en forsvarsmenn þessa könnunarfyrirtækis gáfu til kynna þegar þeir tóku verkið að sér. Og það er ein meginástæðan fyrir því að vinnan við kjarnaatriðið í samningnum sjálfum hefur ekki þokast áfram eins og menn vonuðu þegar samningurinn var gerður. Ég nefni þetta hér vegna þess að stundum er rætt um þennan kjarasamning BHMR þannig að 4,5%, sem komu til umfjöllunar í sumar, væru kjarnaatriðin í samningnum sjálfum en svo er ekki. Kjarnaatriðið í samningnum sjálfum er samanburðurinn á milli launa á almennum markaði og hjá háskólamenntuðum mönnum í þjónustu ríkisins. Það sjónarmið sem ég setti fram við forustu BHMR í sumar í aðdraganda bráðabirgðalaganna var að skynsamlegt væri að víkja 4,5% til hliðar og halda áfram allri þeirri vinnu sem snerist um kjarasamanburðinn sjálfan vegna þess að það væri kjarnaatriðið í samningnum. Þessi 4,5% voru eingöngu refsiákvæði sem koma áttu til greiðslu ef kjarasamanburðinum væri ekki lokið. Það var viðurkennt af báðum aðilum að það var hvorki sök fjmrn. né BHMR að það fyrirtæki sem tók málið að sér hafði ekki skilað því verki sem vænst var. Þar að auki var það ljóst og vitað af hálfu beggja aðila að þegar upphæð þessa refsiákvæðis, 4,5%, var ákveðin 1989 á vormánuðum var um 30% verðbólga. Verðgildi þessara 4,5% hafði því gerbreyst. Það sem hafði breytt þessu verðgildi var m.a. árangurinn af efnahagsstefnunni og þjóðarsáttarsamningarnir. Þess vegna var það nokkuð ljóst að raungildi refsiákvæðisins var töluvert annað. Þess vegna er það nokkur misskilningur sem hér hefur komið fram í umræðum á þingi og utan þings að ekki hafi verið gerðar tilraunir til þess af hálfu fjmrn. eða ríkisstjórnarinnar að ræða við BHMR. Satt að segja hefur verið í gangi samfelldur viðræðuferill að einu eða öðru leyti, samfelldur samstarfsferill um fjölmörg atriði milli fjmrn., samninganefndar ríkisins, launaskrifstofu ríkisins og BHMR allan þennan tíma og hann stendur enn. Það er sá grundvöllur sem menn m.a. byggja á til þess að halda áfram að leita lausna á þessu vandamáli. Ég tel að ég hafi nú svarað þeim tveimur sérstöku spurningum sem hv. þm. beindi til mín. Hæstv. forsrh. vék síðan að þeim spurningum öðrum sem voru almenns eðlis og snertu ríkisstjórnina alla í þessu máli. Ég verð að vísu að segja það að afstaða Sjálfstfl. til kjarasamninga almennt séð og lagasetningar í því sambandi er í þessum umræðum nokkuð sérkennileg í ljósi þeirrar sögu sem flokkurinn á. Í umræðunum hefur einnig verið vikið nokkuð að stjórnskipun landsins. Þar hafa ýmsir þingmenn sett fram hugmyndir sínar og tillögur. M.a. lýsti hv. þm. Hjörleifur Guttormsson tillögum um það að Alþingi yrði ein deild, að rétturinn til bráðabirgðalaga yrði afnuminn og þingrofsrétturinn yrði afnuminn eða takmarkaður. Ég hef löngum verið þeirrar skoðunar að allt þetta þrennt ætti að gera. Ég hef fyrir mörgum árum í stjórnarskrárnefnd lýst þessum skoðunum. En það strandaði á fulltrúum Sjálfstfl., m.a. í þeirri nefnd, að hægt væri að setja fram með breiðri samstöðu tillögur um þetta efni.

Allt Sjálfstfl. að kenna.

Nei, nei, það er ekkert Sjálfstfl. að kenna. Ég er bara að lýsa staðreyndum málsins, hv. þm. Friðrik Sophusson. Ég fagna því hins vegar ef Sjálfstfl. er kominn á þá skoðun að það eigi að afnema réttinn til útgáfu bráðabirgðalaga. Ég hef ekki fyrr heyrt það að Sjálfstfl. væri þeirrar skoðunar. Satt að segja held ég að enginn flokkur hafi jafnoft, nema ef vera skyldi Framsfl., beitt bráðabirgðalagaréttinum. Þannig að það eru vissulega tíðindi fyrir okkur sem höfum nú, eins og ég hef gert í um það bil tíu ár, setið með fulltrúum Sjálfstfl. í stjórnarskrárnefnd lýðveldisins að heyra það hér hjá talsmönnum Sjálfstfl. að þeir séu tilbúnir að afnema í stjórnarskránni réttinn til útgáfu bráðabirgðalaga. Ég get lýst því yfir hér að ég mundi fagna því ef Sjálfstfl. væri reiðubúinn að taka undir það sjónarmið sem við margir höfum sett fram um langt árabil. Í stjórnarskrárnefndinni lýstum við Ragnar Arnalds líka þeirri tillögu fyrir mörgum árum síðan og höfum fylgt henni eftir um áraraðir í stjórnarskrárnefndinni að þingrofsréttinum yrði breytt á þann veg að það þyrfti samþykki meiri hluta þingsins til þess að rjúfa þingið. Ég hef ekki heldur heyrt að Sjálfstfl. sé búinn að taka undir þá stefnu en ég fagna því ef svo er. Það mun ekki standa á okkur að styðja slíka tillögu, þvert á móti. Við höfum sett hana fram árum saman og beðið eftir því að meiri hluti kynni að skapast hér á Alþingi fyrir þeirri stjórnarskrárbreytingu. Hvað snertir afnám deildaskiptingarinnar á Alþingi þá hafa verið mismunandi áherslur í því máli innan míns flokks eins og ýmissa annarra. Ég hef hins vegar verið þeirrar skoðunar lengi að þingið ætti að verða ein málstofa og síðan ætti að breyta starfsháttum nefnda þingsins í samræmi við það. Þær hugmyndir sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lýsti hér og sumir hafa tekið undir eru því tillögur sem við fulltrúar Alþb. í stjórnarskrárnefnd höfum flutt þar árum saman. Ég tel mjög brýnt að stjórnarskrá lýðveldisins verði breytt á þennan veg vegna þess að ég tel það lið í því að treysta lýðræðislega stjórnskipun landsins og færa stjórnarhætti í samræmi við nútímaviðhorf. Það er reyndar margt annað sem ég vildi gera til viðbótar til breytinga í stjórnskipun landsins og starfsháttum Alþingis og samskiptum framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. En ég tel ekki ástæðu til þess að rekja það hér. Í þriðja lagi hafa hér orðið umræður um efnahagsmál, um stöðugleika í efnahagsmálum, um vexti, um verðbólgu, um ríkisfjármál. Það er eitt sem hefur vantað í þá umræðu. Það eru tillögur Sjálfstfl. Það hefur ekki komið orð um þær. Það fór fram prófkjör hjá Sjálfstfl. í Reykjavík. Þar voru frambjóðendur spurðir, m.a. varaformaður flokksins og efsti maður nú á listanum í Reykjavík og fjölmargir aðrir, hvort Sjálfstfl. og þeir sérstaklega mundu afnema þá skatta sem núv. ríkisstjórn hefur lagt á. Svarið hjá þeim öllum var já, já, já. Þessa skatta reikna þeir sjálfir upp á 13 milljarða. Það er halli á ríkissjóði upp á 4 -- 5 milljarða. Hér er þess vegna ríkisfjármálavandi að dómi Sjálfstfl. upp á 18 milljarða, tæp 20% af heildarútgjöldum ríkisins. Sjálfstfl. boðar það að hann ætli að viðhalda hér stöðugleika í efnahagsmálum. Þá hlýtur hann, ef hann ætlar að framkvæma þetta, að skera niður ríkisútgjöldin sem nemur þessum 18 milljörðum. Hvar á að gera það? Ekki í greiðslu vaxta og afborgana af lánum. Varla í fjárfestingunni sem er nú í sögulegu lágmarki og fjölmörg verkefni bíða og Sjálfstfl. flytur miklar tillögur um viðbótarútgjöld. Varla í tryggingakerfinu eða niðurgreiðslunum. Varla á það að gerast með því að láta það koma niður á gamla fólkinu, öryrkjunum, eða með því að hækka matvælin, kjötið og mjólkina. Eða á að gera það kannski í rekstrarútgjöldunum þar sem 70 -- 80% eru í skólunum og heilbrigðiskerfinu og meginhlutinn af því sem eftir er í lögreglunni, kirkjunni og annars staðar? Jú, jú, auðvitað getum við fundið 1, 2 og 3 milljarða hingað og þangað. Það vantar bara tillögur Sjálfstfl. og fyrr en þær koma fram blasir það við að ef Sjálfstfl. fær leyfi til að framkvæma það sem hann hefur boðað verður verðbólga hér orðin 30 -- 40% innan árs. Um það eru allir hagfræðingar sammála, bæði Þjóðhagsstofnunar og Seðlabanka, Vinnuveitendasambandsins og Verslunarráðsins, hver einn og einasti, enda hefur enginn hagfræðingur fengist til þess að koma fram og vitna um að það sé heil brú í efnahagsstefnu Sjálfstfl. Ef þeir menn sem tala hátt um siðferði hér í ræðustólnum í dag ætla að framkvæma það sem þeir lofuðu kjósendum sínum í Reykjavík --- eða ætlar kannski hv. þm. Friðrik Sophusson að svíkja það? Ætlar borgarstjórinn í Reykjavík að láta verða sitt fyrsta verk á Alþingi að svíkja það? Ætlar Eyjólfur Konráð Jónsson, sem fagnaði góðum árangri í prófkjörinu, að svíkja það? Sá eini sem hafði manndóm og vit til að segja ekki skilyrðislaust já var hv. þm. Geir Haarde.

Þetta er allt saman rangt.

Allt saman rangt.

Ég mun fara yfir það á eftir.

Það er ánægjulegt ef hv. þm. vill lesa hér upp svar borgarstjórans í Reykjavík. Það voru bara tveir stafir, joð og á, við þessari spurningu. Og það væri líka fróðlegt ef hv. þm. læsi upp svar hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar því að hann gerði gott betur. Hann sagðist ekki bara ætla að afnema skatta þessarar ríkisstjórnar heldur líka skattana sem settir voru á í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar og þá var hann kominn með vandann upp í 25 milljarða. Þessir menn tala svo hér um siðferði. Þessir menn tala svo um það að vextirnir séu of háir. Hvað halda þeir að þeir verði ef efnahagsstefna Sjálfstfl. fengi hér framgöngu eins og þeir boða hana? Ég spurði hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson að því í Ed. fyrir nokkrum vikum síðan í hverju þessi stefna fælist. Jú, svar hans var mjög einfalt. Það var á þessa leið: Það er allt í lagi að lækka skattana um 18 milljarða vegna þess að þá kemur svo mikil framleiðsluaukning í hagkerfið að ríkið fær til sín miklu meira til baka sem dugir bæði til að vega upp þessa skattalækkun og vega upp tolla. Þetta var það sem frændi hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, Ronald Reagan, forseti Bandaríkjanna, trúði og þessi stefna var prófuð þar. Og hún leiðir til mestu efnahagskreppu í sögu Bandaríkjanna á undanförnum áratugum. Kreppu sem gerir það að verkum að þingið og forsetinn engjast nú frá einum mánuði til annars um hvernig á að leysa þetta vandamál. Sjálfstfl. hefur nefnilega ekki lagt fram neina stefnu aðra en þessa. Það er þessi stefna sem OECD fordæmir svo rækilega í skýrslunni sem hér var til umræðu sl. vor. Og það er þessi stefna sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn varar Íslendinga við að taka upp aftur. Auðvitað er hægt að finna fjölmargt athugavert og sem þarf að bæta í núverandi efnahagsástandi. Það verður hins vegar ekki hægt að segja annað, hvað margar ræður sem hv. þm. Sjálfstfl. flytja hér, en að á tveimur árum eftir að við komum inn í ríkisstjórn, Framsfl. og Alþfl. breyttu um stefnu frá þeirri stefnu sem ríkti í sambúð þeirra og Sjálfstfl., hefur tekist að snúa efnahagsmálunum frá því hruni sem blasti við á haustmánuðum 1988 í mesta og traustasta stöðugleikaástand sem hér hefur skapast í 30 ár. Það væri hægt að leiða marga menn til vitnisburðar um það. Og auðvitað er það það sem er erfiðast fyrir Sjálfstfl. að upphlaupið hér fyrir nokkrum dögum síðan, frumraun borgarstjórans á vettvangi þingmálanna, tillaga hans um það hvernig ætti að meðhöndla bráðabirgðalögin leiddi til þess að forustumenn í atvinnulífi, stjórnendur fyrirtækjanna, forsvarsmenn í launamálum fólksins í landinu, ábyrgðarmenn í efnahagsmálum, þeir sem vilja trausta hagstjórn velta nú þeirri spurningu fyrir sér: Er hægt að taka áhættuna af því að hleypa Sjálfstfl. að aftur? Er hægt að treysta þessum mönnum? Og maður les efasemdirnar úr augunum og orðunum á heittrúuðum sjálfstæðismönnum sem hafa hingað til trúað því að hin heilaga pólitíska þrenning, Sjálfstfl., Morgunblaðið og atvinnulífið, væri það hornbjarg sem ætti að byggja íslenskt þjóðfélag á. Hverjir voru raunvextirnir á ríkispappírunum þegar hv. þm. Þorsteinn Pálsson var fjmrh.? Voru þeir ekki 10%? 10% raunvextir á spariskírteinum ríkisins þegar hv. þm. Þorsteinn Pálsson var fjmrh. Hvað eru þeir núna? Þeir eru 6% og skírteinin seljast á frjálsum markaði mjög vel. Spariskírteini ríkisins með 6% raunvöxtum á frjálsum markaði. Er markaðurinn ekki óháður dómari? Jú. Hann hefur kveðið upp þann jákvæða sanngirnisdóm sem sýnir skýrt hvaða þáttaskil hafa orðið hér í efnahagsstjórninni. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að nota meiri tíma hér til þess að fara almennt út í stöðu efnahagsmála en ég gerði það hins vegar vegna þess að með réttu sagði hv. þm. Þorsteinn Pálsson: Spurningin um samhengi milli ríkisfjármála annars vegar, peningamála og stöðugleikans hins vegar er lykilspurningin í íslenskri efnahagsstjórn á næstu árum. Og þar hefur Sjálfstfl. ekki enn skilað neinu sannfærandi svari. Það eina svar sem hefur verið reitt fram er álíka ábyrgðarlaust og afstaða Sjálfstfl. í því máli sem hér er til umræðu.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu vekur upp margar spurningar um vandmeðfarin álitamál sem varða nokkra grundvallarþætti íslenskrar stjórnskipunar, rétt til útgáfu bráðabirgðalaga, spurningar um þingrof, um vinnubrögð byggð á þingræðisreglu og virðingu fyrir lýðræði. Maður skyldi því ætla að forustuflokkur stjórnarandstöðunnar, sem öðrum fremur getur stært sig af því að hafa innan borðs marga löglærða menn, marga menn sem eru handgengnir hinum lögfræðilega þankagangi, fjölluðu um þessi álitamál af yfirvegun, stillingu og þekkingu en létu sér ekki nægja að efna til pólitísks upphlaups, mála hlutina í svörtu og hvítu eins og hefur verið rauði þráðurinn í ræðum þeirra hér í dag. Þeir hafa haft uppi stór orð um núv. ríkisstjórn og stjórnarflokka sem eins konar valdaránsmenn, brotamenn gagnvart grundvallarþáttum stjórnskipunar, siðlausa menn, valdaræningja. Á öðrum vettvangi hefur formaður flokksins líkt gerðum þessarar ríkiss tjórnar við Estrup hinn danska sem mun vera þekktur vel úr íslenskri sögu og danskri og þeir munu læra mikið um í lagadeildinni. Stór orð en ekki að sama skapi vel rökstudd. Engu að síður er það svo að þetta mál sem á dagskrá er er þess eðlis að það ætti að kalla fram hér á Alþingi Íslendinga málefnalegar umræður því að orðaleppar sjálfstæðismanna duga skammt. Þeir t.d. virðast byggjast á átakanlegu pólitísku minnisleysi. Sjálfstfl. lætur eins og hann sé flokkur hinna óflekkuðu handa eða hins pólitíska meydóms sem aldrei hafi difið hendi í kalt vatn íslenskra stjórnmála. Þeir hafa kannski aldrei staðið fyrir beitingu bráðabirgðalaga. Þeir hafa kannski aldrei staðið fyrir íhlutun í eða afnámi kjarasamninga og borið við rökum um hina brýnu nauðsyn sem bar til og vegna þeirrar ábyrgðar sem þeir höfðu þá á þjóðarhag --- eða hvað? Formaður flokksins hlýtur að minnast þeirra daga þegar hann var framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands og beitti sér sem slíkur fyrir kjarasamningum. Hann má einnig minnast þess að sem þingmaður kom hann hér inn á hið háa Alþingi og greiddi atkvæði með því að nema þá samninga úr gildi. Hann hefur einnig átt aðild að þjóðarsátt svokallaðri sem að vísu bar ekki sambærilegan árangur á við það sem við nú ræðum og metum. Hann hefur reyndar einnig sem fjmrh. staðið fyrir kjarasamningum við opinbera starfsmenn sem voru þess eðlis að af hlaust verulegt launaskrið, þensla, verðbólgualda. Þetta er ekkert nýtt fyrir formanni Sjálfstfl., ekkert nýtt fyrir hinum þingreyndu forustumönnum Sjálfstfl., ekkert nýtt fyrir lögfræðingagengi Sjálfstfl. Þess vegna ættu þeir ekki að tala um málið eins og þeir hafi aldrei komið nálægt slíkum málum. Þeir ættu ekki í þessum málum að mála hlutina í þeim öfgakenndu litum sem þeir hafa tamið sér. En það er ástæða til að spyrja hinna raunverulegu spurninga sem snerta kjarna málsins sem er á dagskrá. Hefur eitthvað það gerst sem brýtur í grundvallaratriðum í bága við reglur íslenskrar stjórnskipunar? Hefur núv. ríkisstjórn unnið sér til óhelgi með útgáfu bráðabirgðalaga, með íhlutun í kjarasamninga? Hefur hún misbeitt bráðabirgðalagavaldinu? Vegna þess að ef mark ætti að taka á öllum orðaflaumi þeirra sjálfstæðismanna þá eru þeir raunverulega að segja, og þetta er flokkur lögfræðinganna, að þess sé að vænta að þessum löglausu athöfnum valdaræningjanna verði hnekkt fyrir dómi. Hvers vegna nota menn ekki tækifærið og tíunda rökin sem ætti að bera fram fyrir þeim rétti? Það er mikil spurning. Ég segi þessi mál vekja upp margar spurningar og fjarri sé mér að halda því fram að allt sem þeir sjálfstæðismenn hafi hér sagt sé að tilefnislausu eða tómt fleipur. Það er ekki svo. Ef þeirra málflutningur er sá að ríkisstjórnir á Íslandi hafi á undanförnum árum ofnotað bráðabirgðalagavaldið má færa veigamikil rök fyrir því. Ef þeir væru flokkurinn sem hefði í íslenskri þjóðmálaumræðu beitt sér fyrir því, hvort heldur væri hér á hinu háa Alþingi eða t.d. í stjórnarskrárnefnd, að afnema bráðabirgðalagavald ríkisstjórna svo að ég fari nú rétt með, bráðabirgðalagavald forseta, þá væri kannski meira mark á þeirra orðum takandi. Ég hef ekki heyrt í þessum umræðum né heldur umræðunum fyrr þau rök borin fram sem benda til þess að hér hafi verið framdar löglausar athafnir sem líkur eru til að hlutlaus dómstóll muni hnekkja. Allra síst ef þannig fer, sem nú mun stefna í, að meiri hluti Alþingis staðfesti bráðabirgðalögin þá hefur löggjafarvaldið lýst vilja sínum. En það eru margar spurningar sem hafa verið vaktar upp og ég vil nota þetta tækifæri til þess að svara hinum helstu þeirra. Fyrsta spurningin sem ber að svara er: Bar ekki brýna nauðsyn til bráðabirgðalagasetningar eftir að BHMR - samningurinn hafði verið gerður og átti að koma til framkvæmda og eftir að þjóðarsáttarsamningarnir höfðu verið gerðir? Þá segja menn gjarnan sem svo: Það var sýnt að BHMR - samningurinn var ósamrýmanlegur þjóðarsáttinni. Þess vegna átti ríkisstjórnin að grípa til aðgerða strax og segja samningnum upp eða leggja hann undir dóm Alþingis á tímabilinu einhvern tíma frá febrúar og fram að vori. Spurningin er með öðrum orðum: Hvers vegna var það ekki gert? Það er ekkert launungarmál að eftir að þjóðarsáttarsamningurinn var gerður, þá voru þær spurningar vaktar í ríkisstjórn Íslands hvort BHMR - samningurinn samrýmdist þjóðarsáttinni og hvort ekki væri nauðsynlegt að segja honum upp. Hér erum við komin að spurningu um túlkun. Svör þeirra sem fyrst og fremst höfðu staðið í gerð samningsins fyrir hönd ríkisvaldsins, þ.e. hæstv. forsrh. og fjmrh., voru þau að að þeirra mati væri ákvæði 1. gr. samningsins þess efnis að hann gæti ekki komið til framkvæmda vegna þess að af því hlytist röskun á launaþróun í landinu. Þetta var túlkun forsvarsmanna ríkisvaldsins studd álitsgerðum þeirra lögfræðinga sem ríkisvaldið þáði ráð hjá sem lögfræðilegra sérfræðinga. Forsrh. hefur síðan lýst því yfir að ef hann hefði haft ástæðu til að ætla á þeim tíma að þessi túlkun stæðist ekki, en undir þessa 1. gr. höfðu báðir samningsaðilar skrifað að sjálfsögðu, þá hefði hann aldrei gert þennan samning. Nú geta menn sagt að öll samningsgerðin við BHMR hafi verið blekkingariðja. Það hafi aldrei staðið til að efna þennan samning. Hann hafi verið óefnanlegur, eins og menn hafa notað þau rök að kjarasamningur með ákvæði um að samningsaðilinn eigi ævinlega að fá hærra í sinn hlut, allan ávinning annarra kjarasamninga, muni ævinlega leiða til einhverrar röskunar. Að vísu eru þetta hártoganir. Staðreyndin er sú að þarna voru samningsaðilar ríkisins í góðri trú og þeir voru studdir rökum þeirra lögfræðinga sem ríkið hefur í sinni þjónustu. Það er kannski hægt að segja að lögfræðingar í þjónustu ríkisins séu þetta miklu verri lögfræðingar en aðrir. En það er engin ástæða til þess að fara mikinn og segja: Þetta er blekkingariðja frá upphafi. Við erum hér að fjalla um túlkun á kjarasamningi. Ágreiningur varð um þá túlkun. Það var farið að réttum reglum í því. Félagsdómur túlkar ágreiningsefni. Hann er ekki venjulegur dómstóll. Hann túlkar ágreiningsefni um gerða kjarasamninga. Það er svo laukrétt mál að túlkun Félagsdóms varð önnur vegna þess að hann hélt því fram að afleiðingar samningsins hefðu verið fyrirsjáanlegar þegar samningurinn var gerður. Þetta er túlkun. Engu að síður kom það á daginn, fljótlega eftir að Félagsdómur hafði kveðið upp sinn úrskurð, að þá reyndi á forsendur þjóðarsáttarinnar sem var sú að hún var beinlínis gerð á þeirri forsendu að allir sætu við sama borð. Og hún var gerð á þeirri forsendu að vinnuveitendur höfðu skuldbundið sig til þess við forustumenn launþega í þeim samningum að ef aðrir fengju meira en þjóðarsáttin kvað á um, þá skyldi það ganga yfir alla línuna, til 90% launþega sem höfðu samþykkt þjóðarsáttarsamningana. Þannig að þessi forsenda sem Félagsdómur gaf sér, menn geta sagt að hún sé formlega rétt, en hún stóðst ekki efnislega. Svarið við spurningunni um það hvers vegna BHMR - samningurinn var ekki lagður fyrir Alþingi meðan það starfaði er raunar einfalt. Það var ekki eðlilegt að þeir sem höfðu þessa túlkun byggða á 1. gr. samningsins sæju ástæðu til þess að leggja hana fyrir þing á þeim tíma. Í annan stað hafa menn haldið því fram að með setningu bráðabirgðalaganna hafi ríkisstjórnin gert sig seka um það ódæði að setja lög á dómsniðurstöðu, að setja lög á dóm. Þetta stenst alls ekki. Bráðabirgðalögin voru ekki lög á dóm. Bráðabirgðalögin námu ekki úr gildi niðurstöðu Félagsdóms, sem var framkvæmd, þessi 4,5% kauphækkun sem um var að ræða upp í samningana var greidd. Síðan var samningunum sagt upp en bráðabirgðalögin námu hluta samningsins úr gildi með lögum og námu þannig úr gildi réttarheimildir samningsins. En því verður ekki haldið fram með réttum rökum að bráðabirgðalögin séu lög á dóm. Því er síðan við að bæta að dómsniðurstaða bindur ekki hendur löggjafarvaldsins. Það hefur enginn lögfræðingur haldið því fram og getur enginn lögfræðingur haldið því fram. Það er aðskilnaður löggjafarvalds og dómsvalds og framkvæmdarvalds. Og það er meira að segja margvísleg skipting valda í þessu þjóðfélagi, kannski, eins og einhver lögfræðingur var nýlega að benda á, flóknari en þetta. Valdinu er skipt milli ríkisvalds og sveitarfélaga, milli dómsvalds og framkvæmdarvalds en stundum eru óskýr mörk þarna á milli. En það er alveg á hreinu að dómsniðurstaða bindur ekki hendur löggjafans. Það er líka alveg á hreinu að bráðabirgðalöggjafinn hefur sama vald og löggjafinn. Því verður ekki hnekkt fyrr en Alþingi sjálft hefur breytt þeirri niðurstöðu. Löggjafinn hefur þetta óumdeilanlega vald og það er ekki rengt. Hitt er svo allt annað mál hvort menn eru þeirrar skoðunar að það væri skynsamlegt í framtíðinni að nema úr gildi rétt til setningar bráðabirgðalaga, en það hefur ekki verið gert. Ýmsir flokkar hafa flutt um það tillögur en þær hafa ekki náð meirihlutafylgi á Alþingi og ekki í stjórnarskrárnefnd þar sem þær hafa verið fluttar. Og þær hafa ekki verið fluttar af sjálfstæðismönnum. Því hefur verið haldið fram líka, það er eitt álitamálið, að ríkisstjórnin hafði ákveðið einhliða, án undangenginna samningaumleitana, að ógilda BHMR - samninginn eða hindra framkvæmd hans. Þetta er heldur ekki rétt vegna þess að júlímánuður fór að mjög verulegu leyti í samningaumleitanir við forsvarsmenn BHMR. Um hvað snerust þær? Þær snerust um það að fá BHMR til þess að gera þær breytingar með samningum að samningar þeirra rúmuðust innan þjóðarsáttar. Þær snerust um það að fá þá til þess að fresta framkvæmd sumra þátta samningsins. Og þær byggðust á þeim röksemdum, sem enginn fær hnekkt, að ef þessi víxlhækkanaverðbólga hefði farið af stað hefðu meðlimir BHMR, eins og allir aðrir launþegar í landinu, verið miklum mun verr settir eftir en áður, út frá beinu hagsmunagæslusjónarmiði þeirra sjálfra. Þessar samningaumleitanir báru ekki árangur. Forsrh. rakti það í ræðu sinni hér áðan að þeim hefði verið haldið áfram fram á seinustu stund þangað til komið var að því að Vinnuveitendasambandið ætlaði að fara að framkvæma útborgun á þeim 4,5% sem þeir sögðust vera skuldbundnir að láta ganga yfir alla línuna. Þá, þegar í nauðir rak, en fyrr ekki, greip ríkisstjórnin til bráðabirgðalagavaldsins og þá var ekki tími til þess að kalla Alþingi saman eins og skýrt kom fram í ræðu forsrh. Af ræðum þeirra sjálfstæðismanna mætti ætla að þetta væri allt saman einsdæmi, aldrei nokkurn tíma gerst annað eins. Því er haldið fram að þessi bráðabirgðalög hafi verið sértæk og þau hafi ekki haft almennt gildi og séu þess vegna brot á stjórnarskránni. Þetta er heldur ekki rétt. Bráðabirgðalögin tóku til allra gildandi kjarasamninga. Eftir að fyrir lá skjalbundið að Vinnuveitendasambandið og Alþýðusambandið, sem höfðu gert samninga fyrir 90% launþega, ætluðu að hrinda víxlhækkuninni af stað með því að greiða 4,5%, þá er það alveg ljóst að þessi bráðabirgðalög stöðvuðu víxlhækkanaverðbólgu og, ef menn vilja, framkvæmd kjarasamninga sem náðu því sem næst til 100% launþega í landinu. Þau höfðu almennt gildi, þau tóku ekki á sérstökum hópi. Þau náðu til því sem næst allra launþega í landinu. Þau eru ekki einsdæmi og þau styðjast við ótal fordæmi. Sá flokkur sem talar hér af hvað mestri vandlætingu um þetta, Sjálfstfl., hefur sjálfur staðið ótal, ótal, ótal mörgum sinnum að bráðabirgðalögum sem hafa slíka almenna skírskotun. Því er haldið fram að bráðabirgðalagavaldinu hafi ekki mátt beita eftir að Félagsdómur hafði kveðið upp sína túlkun og skorið úr um ágreining á túlkun einstakra greina BHMR - samningsins. Ég spyr hina löglærðu í Sjálfstfl.: Hversu mörg dæmi eru um það að löggjafarvaldið hafi breytt lögum í framhaldi af dómsniðurstöðu af mörgum ástæðum? Vegna þess að dómurinn leiddi í ljós einhverjar veilur í löggjöfinni, vegna þess að dómurinn byggðist á túlkun sem var önnur en raunverulegur vilji löggjafans hafði verið. Fyrir þessu eru ótal, ótal mörg dæmi og hefur þó enginn haldið því fram að breytingar á slíkri löggjöf hafi verið löggjöf á dómsniðurstöðu. Því er haldið fram að ekki hafi borið brýna nauðsyn til að setja þessi bráðabirgðalög, það leiki vafi á um það. Svarið við því er alveg afdráttarlaust að mínu mati nei. Það er enginn vafi á þeirri brýnu nauðsyn. Eftir að Vinnuveitendasambandið og Alþýðusambandið höfðu skjalfest að þau teldu sig til knúin, vegna forsendna þjóðarsáttarinnar, að láta þetta ganga til allra launþega og vitað var að í næstu lotu gæti BHMR samkvæmt gildandi samningi sótt hið sama, þá var auðvitað búið að aftengja tímasprengju, þá var auðvitað búið að setja af stað víxlhækkanaverðbólguskriðu, víxlhækkanir launa og verðlags sem engan enda sá fyrir og hefði kollvarpað stöðugleika í þjóðfélaginu og farið verst með kjör þeirra sem þarna áttu mestan hlut að máli, launþegana í landinu sem öll reynslan tekur af öll tvímæli um. Þegar ég segi ,,búið að aftengja tímasprengju``, þá geta menn sagt: Já en sú tímasprengja var í BHMR - samningnum. Svarið við því er að það var ekki mat þeirra sem samninginn gerðu. Það var hins vegar gert með úrskurði Félagsdóms að staðfesta að svo væri og við því varð að bregðast. Ég sagði á sínum tíma í ljósi þessarar þróunar að BHMR - samningurinn hefði að þessu leyti verið mistök. Ég er þeirrar skoðunar enn. En verða menn minni menn af því að bæta fyrir mistök sín? Ég spyr: Hvað hefðu sjálfstæðismenn sagt ef ríkisstjórnin hefði horft upp á þessa hluti gerast og ekkert hafst að af því að hún þorði ekki að bæta fyrir mistök sín? Það er staðreynd að þjóðarsáttarsamningarnir, sem eru merkilegt framlag til þess að keyra hér niður verðbólgu, koma á stöðugleika, leggja grundvöll að betri framtíð í íslenskri hagstjórn og efnahagsmálum, tryggja atvinnuöryggi, þessir merkilegu samningar hefðu aldrei verið gerðir ef ekki hefði staðist sú meginforsenda að allir skyldu sitja við sama borð. Og það er heldur ekkert launungarmál að að þeim samningum komu margir aðilar, ekki einungis launþegasamtökin, 90% launþega í landinu, vinnuveitendasamtökin, ríkisstjórnin, bankarnir, samtök bænda og allir voru sammála um þessar forsendur. Það hefur verið samstaða um það í þessari ríkisstjórn að segja: Við berum ábyrgð, hún hvílir á okkar herðum, og okkur ber siðferðileg skylda til þess að gera allt sem gera þarf innan löglegra marka til að tryggja að forsendur þjóðarsáttarinnar haldist. Við erum ekki minni menn fyrir og biðjumst ekki afsökunar á því. Lögfræðingagengi Sjálfstfl. hefur farið á flot með nokkrar lagakenningar sem eiga að renna stoðum undir þá fullyrðingu að bráðabirgðalögin hafi brotið í bága við stjórnarskrána. Rifjum nú upp barnalærdóm lögfræðinganna. Hvaða skilyrði þurfa bráðabirgðalög að uppfylla til þess að þau standist stjórnarskrá? Að brýna nauðsyn beri til setningar laganna. Hver metur það? Það metur löggjafinn að sjálfsögðu, vegna þess að það kann að vera pólitískt álitamál. Í annan stað að Alþingi sitji ekki og sýna megi fram á það að tímans vegna eða annarra aðstæðna sé ekki unnt með eðlilegum fyrirvara að kalla Alþingi saman. Ég hef þegar svarað því að það var ekki hægt við þessar aðstæður. Og í þriðja lagi að bráðabirgðalögin brjóti ekki í bága við stjórnarskrá að öðru leyti og verði staðfest á næsta Alþingi. Þeir hafa haldið því fram í lögfræðigenginu að bráðabirgðalögin brjóti í bága við 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu valds, þessa frægu þrískiptingu: löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald. Ég hef þegar sagt: Félagsdómur er ekki venjulegur dómstóll. Hann er úrskurðaraðili sem kveður upp úrskurð um ágreiningsmál um túlkun kjarasamninga. Þótt hér væri um að ræða dómstól í venjulegri merkingu þess orðs, þá bindur niðurstaða dómstóls ekki hendur löggjafans. Bráðabirgðalögin voru ekki lög á dóm. Þau breyttu réttarheimild sem er forsenda fyrir túlkun Félagsdóms. Úrskurður Félagsdóms er ekki óumbreytanlegur. Dómsvaldið getur ekki svipt löggjafarvaldið sínu valdi samkvæmt verkaskiptingunni vegna þess að löggjafinn, hvort heldur er Alþingi eða bráðabirgðalöggjafinn, hefur óumdeilanlega þetta vald. Og að halda því fram að hér hafi verið brotið í bága við þrískiptingu valdsins er öfugmæli. Í annan stað segja þeir: Þetta er brot á 22. gr. stjórnarskrárinnar vegna þess að það bar ekki brýna nauðsyn til. Ég er margbúinn að svara því í raun og veru. En aðalatriðið er þó þetta að löggjafinn metur það sjálfstætt. Dómstólar hafa hingað til ekki lagt mat á það vegna þess að þeir hafa ekki lagt það í vana sinn réttilega að kveða upp sem dómarar úrskurði um pólitísk álitaefni. Það er ekki dómstóla að kveða upp úr um ágæti þjóðarsáttarsamninga eða taka afstöðu til þess hvor hafi rétt fyrir sér, ég sem segi: Þeir eru einhverjir merkustu, þýðingarmestu kjarasamningar sem gerðir hafa verið á undanförnum árum, eða sjálfstæðismenn sem tala um svikasátt. Þetta er ekki verkefni dómstóla. Dómstólar fjalla að sjálfsögðu um spurninguna: Er þetta samrýmanlegt lögum, stjórnarskrá og réttri stjórnskipun? En það er annars vegar mat á reglum sem eiga að gilda og hins vegar pólitískum veruleika. Hið síðarnefnda er ekki á verksviði dómstóla. Það er síðan hafið yfir allan vafa hverjar afleiðingarnar hefðu orðið ef BHMR - samningarnir hefðu verið framkvæmdir slíkir sem þeir voru samkvæmt túlkun og úrskurði Félagsdóms. Það hefði leitt til keðjuverkandi kauphækkana, verðhækkana og gengisfellingar. Ég er persónulega þeirrar skoðunar að mat Þjóðhagsstofnunar á því sé í varfærnara lagi vegna þess að ég vefengi að gengið hefði staðist þá áraun. Ég efa það og tel raunverulega meiri líkur fyrir því að það hefði orðið að láta meira undan síga og verðbólgan hefði orðið enn meiri. Ég hefði ekki viljað standa í sporum þeirra manna sem ætluðu að bera ábyrgð á því að svo færi. Það dugar mér ekki sem rök að segja: Engin ríkisstjórn hefði látið slíkt gerast --- vegna þess að það hefði engin ríkisstjórn verið í landinu. Ef þessi bráðabirgðalög hefðu verið felld hefði ríkisstjórnin að sjálfsögðu sagt af sér. Það hefði áreiðanlega tekið langan tíma að mynda nýja ríkisstjórn. Ég leyfi mér að láta í ljós efasemdir um það að Sjálfstfl. hefði getað myndað starfhæfan þingmeirihluta og ég geri ráð fyrir því að friðurinn hefði verið rofinn og hér hefði allt verið logandi í verkföllum og pólitískt upplausnarástand. Og hverjir hefðu orðið fórnarlömb þess? Það eru þeir launþegar sem áttu stærstan hlut að máli og þá hefðu komið fyrir lítið allar yfirlýsingarnar um réttlætið og siðferðið og dyggðirnar sem sjálfstæðismenn eru að hreykja sér hér af. Enda var þetta auðvitað svo. Þetta átti ekkert skylt við eitthvert siðferðilegt mat. Þetta var bara pólitískt trikk sem átti að leika af því að þeir héldu að það mundi henta sér, en það fór nú svo að þetta reyndist vera búmerang. Þá hafa þeir haldið því fram í lögfræðingagenginu að bráðabirgðalögin séu brot á 67. gr. stjórnarskrárinnar um verndun eignarréttar og stutt það þeim frekari rökum að hér hafi þau aðeins tekið til afmarkaðra hópa, svipt þá eignarrétti á launum, sem átti eftir að vinna fyrir, án bóta. Því er til að svara í fyrsta lagi að hér var ekki um að ræða afmarkaðan hóp. Hér var um að ræða bráðabirgðalög sem tóku til allra launþega, því sem næst. Í annan stað stofnast ekki með réttum rökum til krafna vegna vinnuframlags til launa fyrr en vinnuframlagið hefur verið innt af hendi. Þannig geta laun fyrir óunna vinnu ekki flokkast undir eign í skilningi 67. gr. stjórnarskrár. Það segir sig sjálft. Það getur margt gerst í lífinu sem veldur því að launþeginn geti ekki innt þetta vinnuframlag af hendi og þannig skapað forsendur fyrir inneigninni. Ég tók eftir því að á umræðufundi með laganemum og kennurum í lagadeild vefengdu menn ekki þennan grundvallarþátt. Þessi bráðabirgðalög tóku ekki til þröngs hóps heldur almennt til launþega. Ef spurt væri hvort þetta hafi valdið launþegum tjóni, þá er svarið nei vegna þess að ef þetta hefði ekki verið gert hefðu launþegar orðið fyrir stórfelldu fjárhagslegu tjóni af óðaverðbólgu. Þetta var að sjálfsögðu tímabundin aðgerð en ekki varanleg. Og ef spurt er um jafnræðisreglu, sem þarna þarf að hafa til hliðsjónar, þá er því til að svara að að svo miklu leyti sem bráðabirgðalögin tóku til allra, þá var um jafnræðisreglu að ræða. Menn hafa nefnt eitt dæmi, þ.e. um aukinn hlut sjómanna í hlutaskiptakjörum vegna aukins afla. Það mundi ekki standast sem sambærilegt dæmi þannig að það er enginn vafi á því að tilraunin til þess að segja þetta brot á eignarréttarákvæði 67. gr. mun ekki standast. Þá segja þeir að lokum að þetta sé brot á 73. gr. stjórnarskrárinnar vegna þess að með bráðabirgðalögunum hafi verið rofið ákvæði um félagafrelsi, um rétt manna að tengjast böndum í félögum, stéttarfélögum sem öðrum. Þetta er ekki einu sinni svaravert. Bráðabirgðalögin koma þessu máli ekkert við og þessi grein stjórnarskrárinnar kemur þessu máli ekkert við. Eða ætla menn virkilega að halda því fram að bráðabirgðalög sem gefin hafa verið út í fortíðinni og ég hef ekki tölu á, svo mörg eru þau, hafi rofið grundvallaratriði stjórnarskrár varðandi félagafrelsi? Að sjálfsögðu ekki. Og hugrenningar manna um það að það veiki trú manna á gildi stéttarfélaga --- halda menn að það mundi standast fyrir dómi? Nei, það hefur enginn trú á því. Ég held að ég hafi hér farið yfir þær röksemdir sem hafa verið settar fram af lögfræðingagenginu um það hver þeirra málsrök yrðu fyrir dómi um það að bráðabirgðalögin brjóti í bága við stjórnarskrána. Ég hef að sjálfsögðu rætt þetta við fjöldann allan af lögfræðingum og ég hef engan lögfræðing hitt eða ekki getað rökrætt við neinn lögfræðing sem hefur trú á þessum röksemdum. Að vísu eru þeir menn til í innsta hring Sjálfstfl. sem eru lögfræðingar, eins og forustumennirnir í þingflokknum, sem eru að reyna eftir á að réttlæta sitt pólitíska axarskaft með þessum sýndarrökum. Þegar bráðabirgðalögin hafa verið staðfest af löggjafarvaldinu mun ég láta segja mér það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar að rök af þessu tagi dugi til þess að dómstóll hnekki slíkum bráðabirgðalögum. Það er rétt að nefna það hér að af hálfu virðulegs prófessors í Háskóla Íslands hefur verið vakin upp athyglisverð spurning sem varðar æðsta embætti þjóðarinnar, forsetaembættið. Ef ég skildi rök Sigurðar Líndals prófessors rétt, þá taldi hann að meðan Alþingi sæti ekki og forseti lýðveldisins er handhafi löggjafarvalds beri honum sérstök skylda í íslenskri stjórnskipun til þess að veita aðhald framkvæmdarvaldshöfum til þess að gæta grundvallarreglna stjórnarskrár. Í því fælist að forsetinn hefði rétt til þess að synja um útgáfu bráðabirgðalaga eða rengja forsendur, t.d. með því að setja þá kröfu fram að Alþingi verði kvatt saman. Aðrir lögfræðingar sem ég hef borið þessa skoðun undir segja að þetta geti naumast staðist af þeirri einföldu ástæðu að vald forseta Íslands er í íslensku stjórnarskránni skilgreint með þeim hætti að forseti Íslands er án ábyrgðar á stjórnarathöfnum og framselur vald sitt í hendur ráðherrum. Þetta er álitamál sem ég ætla ekki að úrskurða um. En ef til þess kæmi t.d. að bornar væru brigður á brýna nauðsyn bráðabirgðalaga þá mundi ríkisstjórn væntanlega bregðast við með þeim hætti að kalla þing saman. Í þessu sérstaka tilviki hefði hins vegar skaðinn verið skeður, og vísa ég þá til þess sem forsrh. sagði, þannig að það hefði verið erfiðara viðfangs a.m.k. ef þeir dagar hefðu liðið sem hefði þurft til þess að kveðja Alþingi saman. Það leikur ekki nokkur minnsti vafi á um það hverjar afleiðingarnar hefðu orðið ef þessi víxlhækkanaskriða hefði farið af stað. Um það þarf ekki út af fyrir sig neinar álitsgerðir, hvorki frá Seðlabanka eða Þjóðhagsstofnun. Það vita allir menn og þeir best, forustumenn atvinnulífsins á Íslandi, bæði úr röðum launþega og atvinnurekenda, samanber þau ummæli sem þeir menn hafa valið forustumönnum Sjálfstfl. fyrir að hafa ætlað að sýna af sér þetta botnlausa ábyrgðarleysi. Ríkisvaldið hefði vissulega brugðist og ef ég hefði verið í stjórnarandstöðu, þá hefði ég borið fram vantraust á ríkisstjórn sem hefði látið slíka atburði gerast án þess að grípa til þess valds sem hún hafði, þ.e. bráðabirgðalagavaldsins. Athyglisvert er það að hv. þm. Sjálfstfl. segja: Afleiðingarnar hefðu ekki orðið svona vegna þess að að lokum hefði verið mynduð einhver ný ríkisstjórn og hún hefði auðvitað gripið til einhverra aðgerða. Hvaða aðgerða hefði hún gripið til hér í logandi verkföllum og hatrömmum, illvígum kjaradeilum þegar hún hefði tekið við? Þeir svara því náttúrlega sjálfir. En ef þeir meina það sem þeir segja um ábyrgðarkennd sína og siðgæði og siðferði og siðferðilega ábyrgð á málum þá hefðu þeir auðvitað beitt lagavaldinu ef þeir hefðu getað það. Efasemdir mínar eru um það að þeir hefðu ekki haft meiri hluta á bak við sig. Ein er sú röksemd sem lögfræðingagengið í Sjálfstfl. hefur beitt sem er vitlausust af þeim öllum og hún er þessi: Það sem stefndi þjóðarsáttinni í voða var yfirlýsing Vinnuveitendasambandsforustunnar um að þeir teldu sig skuldbundna til þess að greiða öllum sínum samningsaðilum, 90% launþega, þessi 4,5%. Þess vegna hefði ríkisstjórnin, til að verja þjóðarsáttina fyrir þjóðarsáttarmönnum, átt að setja lög á 90% af launþegum, setja lög á þjóðarsáttina. Þetta er rökvísi sem heitir að fara eins og köttur í kringum heitan graut og þetta er það vitlausasta sem ég hef heyrt af því öllu. En þetta mun sá sem kenninguna setur fram telja vera af því tagi að það sanni endanlega rökvísi sína og snilli. Þjóðarsáttarsamningarnir hefðu aldrei verið samþykktir eins og öllum er kunnugt ef ekki hefði verið um það samið fyrir fram að allir sætu við sama borð. Síðan kemur lögfræðingurinn og segir: Nei, við hefðum átt að setja lög á þá, við hefðum átt að setja lög á þjóðina. Sá lögfræðingur sem þessu heldur fram er auðvitað að segja: Ríkisstjórnin hefði átt að rjúfa öll grið og allan frið á vinnumarkaðinum sem auðvitað hefði af þessu hlotist til að bjarga þjóðarsáttinni. Önnur eins öfugmæli hef ég ekki heyrt og ég mun láta segja mér það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar ef einhver virðulegur dómstóll sem er að fjalla um stjórnskipan Íslands mun taka mark á svona blaðri. Efnislega er kjarni málsins auðvitað þessi: Hefðu meðlimir BHMR eða launþegar almennt á Íslandi verið betur settir ef þessi bráðabirgðalög hefðu ekki verið sett og þessi víxlhækkanaskriða hefði farið af stað? Svarið er mjög einfalt. Þeir vita það sjálfir og það vita það allir og þeir vita það, sjálfstæðismenn að að hefðu allir verið verr settir eftir en áður. Þess vegna bar brýna nauðsyn til að setja bráðabirgðalög til þess að forða raunverulegum þjóðarvoða. Þann skaða hefði enginn bætt þeim í hærri verðbólgu, í hærri vöxtum, í hærri greiðslubyrði skulda, í lakari lífskjörum, í ótraustara atvinnuöryggi. Því miður hefði enginn getað bætt þeim það. Hv. þm. Friðrik Sophusson bar fram þá spurningu, og bað sérstaklega um að við ráðherrar Alþfl. svöruðum henni líka, hvort við teldum það samrýmast þingræðisreglunni að rjúfa þing og setja með bráðabirgðalögum launa - og verðlagsstöðvun í þrjá mánuði eins og áform voru uppi um. Svarið við því er mjög einfalt. Ég hefði ekki einasta talið það samrýmast þingræðisreglu, ég hefði líka talið það samræmast lýðræðisreglu. Nefnilega að ef ríkisstjórn stendur frammi fyrir því að einhver hópur, hvort heldur hann er utan þings, ég tala nú ekki um ef hann myndast á þingi, um það að hnekkja bráðabirgðalögum og hleypa af stað þessu ástandi, þá tel ég skyldu ríkisstjórnar að bregðast við. Það er misskilningur hjá hv. þm. að áform ríkisstjórnarinnar hafi verið þau að setja á sömu bráðabirgðalögin. Alls ekki. Hæstv. forsrh. hefur þegar leiðrétt þetta. Áformin voru þau að setja á nánast frystingu launa og verðlags í óbreyttu ástandi þrjá mánuði eða þann tíma sem það tæki að skjóta hinu stóra deilumáli um þjóðarsátt eða þjóðarsundrungu undir þjóðardóm samkvæmt lýðræðisreglu. Þau bráðabirgðalög hefðu að sjálfsögðu verið almenn. Það hefði að sjálfsögðu borið brýna nauðsyn til og hefði staðist alla þá mælikvarða sem íslensk stjórnskipun gerir til þess. Þau hefðu verið nauðsynleg. Ég ætla nú að leiða hjá mér málfundaæfingar hv. stjórnarandstæðinga þegar þeir síðan fara frá lögfræðinni sinni og byrja á hefðbundnum stjórnarandstöðuræðum um það að ríkisstjórnin hafi sjálf grafið undan þjóðarsáttinni með stefnu sinni í efnahags - og peningamálum. Ég læt það nánast liggja milli hluta í þessari umræðu. Þetta er það deilumál sem eðlilegt er að við deilum um frá degi til dags og við gerum það í stjórn og stjórnarandstöðu. En það mun enginn sannfærast á þessu kvöldi, það mun hvorugur sannfæra annan um það hvor hafi rétt fyrir sér í því efni. Rökin sem þeir hafa notað eru þau að það er halli á ríkisbúskapnum. Og ef sá hallarekstur heldur áfram ýtir hann undir verðbólgutilhneigingar, það er rétt. Á hitt er að líta að þessi halli í ríkisbúskapnum er hlutfallslega minni nú en hann var, talsvert minni. Honum hefur verið haldið í um það bil 1% af þjóðarframleiðslu en var fyrir þremur árum um 2,4%. Ef við berum saman við grannlönd okkar er það minni halli en víðast hvar annars staðar. Það hefur með öðrum orðum mjakast í rétta átt. Því er síðan við að bæta að það skiptir sköpum til þess að draga úr þensluáhrifum að þessi halli er nú að langmestu leyti fjármagnaður innan lands. Það er líka breyting til bóta. Ég ætla ekki að draga úr því að eitt af stærstu vandamálum næsta kjörtímabils verður að takast á við innbyggða þenslu og útgjaldaauka í ríkisbúskapnum. Það má segja að á þessu kjörtímabili hafi talsvert áunnist. En fram undan eru stór verk að stokka upp nokkur gjaldþrota kerfi, sjóðakerfi í ríkisbúskapnum. Því miður er það svo að um það verður að kjósa og um það verður að mynda nýjan þingmeirihluta því það er ekki samstaða á Alþingi Íslendinga um að gera það og um það liggja fyrir staðreyndirnar um afgreiðslu og afstöðu þingflokka. Ég er að tala um aðgerðir til þess að bjarga fjárhag Byggingarsjóðs ríkisins, Byggingarsjóðs verkamanna, bjarga Lánasjóði ísl. námsmanna sem er enn eitt gjaldþrota apparatið, sjúkratryggingum ríkisins, landbúnaðarstefnunni eins og hún leggur sig og þannig mætti lengi telja. Menn munu ekki grafast fyrir rætur þessa vanda fyrr en samstaða er um það að spretta upp þessum kerfum og breyta forgangsröð ríkisútgjalda. Það er nauðsynlegt fyrst og fremst af einni ástæðu. Þau okkar sem hafa þá pólitísku sannfæringu að við viljum festa í sessi og tryggja burðarstoðir velferðarkerfisins á Íslandi, við sem það viljum verðum að taka á þessu vandamáli. En það verður langtíma vandamál, það verður eitt af erfiðustu pólitísku úrlausnarefnunum ásamt breytingu á grundvallarþáttum í landbúnaðar - og sjávarútvegsstefnu sem bíður næsta kjörtímabils. Þeir segja í annan stað að áformaðar skattahækkunartillögur ríkisstjórnarinnar grafi undan þjóðarsáttinni, ýti undir verðbólgu. Hverjar eru staðreyndirnar um það? Staðreyndirnar um það eins og þær blasa við nú í fjárlagaafgreiðslunni eru þessar: Það hafa verið gerðar breytingar á tekjuöflunarlögum ríkissjóðs sem leiða til minni tekna að óbreyttu en ella hefði orðið. Ég er hér að vísa í breytingar á virðisaukaskattinum þar sem menn hafa verið að bora götin sín, undanþágu fyrir bækur og endurgreiðslan á vinnuþættinum varðandi viðhald húsnæðis, sem mun valda ríkissjóði verulegu tekjutapi. Okkur greinir á um tölurnar reyndar nokkuð. Og sú skuldbinding okkar að lækka jöfnunargjald og afnema það mun valda ríkissjóði nokkru tekjutapi. Þessu tekjutapi þarf að mæta og tillögur þurfa að verða um tekjuöflun í staðinn. Engu að síður eru forsendur þessarar fjárlagagerðar óbreytt tekjuöflun sem hlutfall af landsframleiðslu, rúmlega 27%. Tekjuöflunin er tilfærsla innan tekjuöflunargeirans en ekki nettóaukning skattbyrði. Að því er varðar gagnrýni á aukið peningamagn í umferð þá er það réttmæt gagnrýni. Hún beinist að peningamálastjórninni fyrst og fremst og stjórn Seðlabankans að því er það varðar. Ég held að þessi gagnrýni sé réttmæt. Hún er röksemd fyrir því að það þurfi að lagfæra þá veilu í hagstjórninni sem þetta lýsir. Til þess eru ýmsar leiðir. Ein væri sú að gera Seðlabankann að sjálfstæðari stofnun en nú er. Þá þyrfti að setja honum frá grunni nýja löggjöf og nýja stefnu og láta hann starfa með talsvert öðrum hætti en hann gerir nú. Alla vega er reynslan sú að það hefði verið slaklega stjórnað á þessu sviði og það er auðvitað fyrst og fremst á ábyrgð Seðlabankans, enda er ástæða til að taka undir með stjórnarandstæðingum þegar þeir eru að spyrja: Hefur Seðlabankinn skilað, eins og honum er skylt að gera, tillögum í núverandi kerfi til stjórnvalda um það hvernig hann hyggist ná fastari tökum á stjórn peningamála, t.d. að því er varðar peningamagn og fleira? Ég hef ekki séð þær tillögur.  Virðulegi forseti. Þessi ræða um það að ríkisstjórnin sé að grafa undan þjóðarsáttinni er ekki mjög sannfærandi. Hún er ekki fremur sannfærandi en þegar t.d. formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Suðurl., greip til þess hér á eldhúsdegi og hefur gert það í blaðagreinum sínum að halda því fram að hagstjórn á Íslandi hafi verið að færast í átt til austur-evrópskra hagstjórnaraðferða í vaxandi mæli. Mér finnst að þeir menn sem stundum tala um nauðsyn þess að lyfta íslenskri þjóðmálaumræðu á eitthvert hærra plan og að hún megi gjarnan vera málefnalegri eigi ekki að vera með slíka sleggjudóma. Og í þessu efni ætla ég láta mér nægja að gera aðeins einn hlut. Ég sagði áðan: Við munum ekki sannfæra hvor annan á þessu kvöldi úr þessum ræðustól. Stundum er það nú svo að Íslendingar, stjórnmálamenn þar með taldir, taka meira mark á umsögnum hlutlausra erlendra aðila um hagstjórn. Það eru nokkrir erlendir aðilar sem hafa það verkefni að fjalla um hagstjórnaraðferðir og árangur Íslendinga og skila um það álitsgerðum, kveða upp eins konar úrskurði. Það gerir OECD, það gerir Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. Nýjasta greinargerð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 21. nóv. á þessu ári um breytingarnar á hagstjórn og árangur í efnahagsmálum í tíð þessarar ríkisstjórnar rúmast ágætlega í fyrstu málsgreininni í þeirri umsögn. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Grundvallarþættir íslensks efnahagslífs hafa tekið stórstígum framförum á síðustu árum. Stjórnun ríkisfjármála og peningamála hefur batnað til muna. Verðbólga hefur verið lækkuð í þriðjung þess sem hún var fyrir 1 -- 2 árum og hagkerfið kemur út úr samdráttarskeiði betur í stakk búið til þess að mæta tímum hagvaxtar.`` Skjalið er ítarlegt. Það er afar jákvætt og óvenjulegt sem heimildarskjal um þann árangur sem náðst hefur í hagstjórn á Íslandi á undanförnum árum við erfið ytri skilyrði. Og það þarf ekki að setja á langar ræður til þess að Íslendingar átti sig á því að þetta er rétt. Þar hafa margir aðilar lagst á eitt. Ríkisstjórnin getur ekki þakkað sér einni allan þann árangur. En hún má eiga það að frá hausti 1988 brást hún rétt við erfiðleikaskeiðinu fyrst og fremst með því að fara ekki út í gengiskollsteypu, sem hefði rofið frið og grið á vinnumarkaðinum og endað hér í 100% verðbólgu, heldur að byrja að vinna sér ráðrúm með verðstöðvun um tíma og síðan að setja sér það mark að leiðrétta raungengi krónunnar í áföngum. Því verki hafði hún lokið um það bil sem komið var að kjarasamningum. Þar með hafði hún skapað forsendur fyrir því að hægt var að fara inn á nýjar brautir í kjarasamningum. Hún skapaði þannig forsendur fyrir þjóðarsáttarsamningunum. Þess vegna hefur tekist svo gott samstarf milli forustumanna þessarar ríkisstjórnar, forustumanna launþegasamtakanna á Íslandi og forustumanna atvinnulífsins á Íslandi um það að byggja á þessum árangri. Þarna var skapað tækifæri til þess að gera kjarasamninga sem áttu ekki að gefa mönnum svikna mynt, 20% kauphækkun, heldur með hóflegum kauphækkunum að keyra niður verðbólgu, að keyra niður vexti og að skapa stöðugleika í verðlagi og bæta þannig lífskjörin, skapa þannig grundvöll til þess að byggja á nýtt hagvaxtarskeið og nýtt framfaraskeið í íslenskum efnahagsmálum. Um þetta tókst samstaða. Það er þetta allt saman sem var í húfi ef þessi bráðabirgðalög hefðu ekki verið sett. Ég verð að játa það að ég trúði því ekki fyrir fram að forustumenn Sjálfstfl., sem skilja þetta mætavel af sinni reynslu og ætla sér kannski stóran hlut að taka hér við landsstjórn, annaðhvort einir eða með einhverjum öðrum á seinni hluta þessa áratugar, ég trúði því ekki fyrir fram að þeir væru svo ábyrgðarlausir að þeir vildu, í von um einhvern pólitískan skyndiávinning, verða til þess að rjúfa þessa þjóðarsamstöðu og efna hér til verkfalla, upplausnarástands í pólitík og efnahagsmálum, allt í nafni einhvers pólitísks ávinnings flokksins, skammtímaávinnings sem síðan enginn varð. Ég skil það vel að mennirnir þurfi að setja á langar ræður um siðferði og helst bæði rökfræði og siðferði. En helst hefðu þeir þurft að vanda lagatextana svolítið betur. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Hér hafa verið fluttar margar og sér í lagi langar ræður. Það er vissulega tilbreytni í því að hæstv. ráðherrar skuli taka þátt í umræðum eins og þeir hafa gert í kvöld en óneitanlega hefði verið meiri tilbreytni í því að efni þeirra ræðna hefði verið öðruvísi en þær sem þeir hafa flutt löngum eða allt frá því í sumar um það efni sem hér er á dagskrá. Hæstv. utanrrh. sem hér talaði síðastur, og talar reyndar enn, vék máli sínu mest til svokallaðs lögfræðingagengis í Sjálfstfl. en var með því að tína upp m.a. röksemdir BHMR sem þeir hafa beitt í dómsmáli því sem þeir eiga í gagnvart ríkisvaldinu sem hefur svikið af þeim kjarasamninga. Hæstv. ráðherra velti fyrir sér hugsanlegri dómsniðurstöðu í bæjarþingsmálinu og komst að þeirri niðurstöðu, eftir að hafa reifað málið bæði fyrir sjálfum sér og öðrum, að ekkert af því sem sagt hefur verið af hálfu BHMR né þeirra lögfræðinga sem skrifað hafa um þetta mál verði tekið gilt fyrir bæjarþinginu. Í raun og veru sagði hæstv. ráðherra að hann vissi þetta allt miklu betur. Hann hefði reyndar talað við sína lögfræðinga, fjölda lögfræðinga. Mér er kunnugt um það að hæstv. ráðherra var á fundi með laganemum í gær og ég er viss um að hann er betri maður eftir það. En nú langar mig til þess, fyrst hæstv. ráðherra kaus að klóra í bakkann með sínum lögfræðirökum, að benda honum á að einmitt þegar hann fór að ræða um þetta mál sem hér er á dagskrá, þá viðurkenndi hann að hann hefði ásamt öðrum hæstv. ráðherrum velt því fyrir sér allt frá 1. febr. hvort BHMR - samningarnir samrýmdust þjóðarsáttinni. Og hans niðurstaða var eftirfarandi og ég skal fara stuttlega með hana. Hann hafði samband við sína sérfræðinga. Það voru eins og hann sagði hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. sem aftur höfðu samband við lögfræðinga. Auðvitað er hæstv. utanrrh. að skjóta sér undan því að taka ábyrgð á öllu saman. Ekki benda á mig, segir í vísunni. Ekki benda á mig, segir hæstv. utanrrh., þetta var ekki mér að kenna. Og hann hengir nú bjölluna á tvo ketti í hæstv. ríkisstjórn, annars vegar forsrh. og hins vegar fjmrh. Hæstv. forsrh. hefur reyndar áður sagt að hann hafi trúað hæstv. fjmrh. í blindni. Síðan er afskaplega erfitt að fá það gefið upp hverjir þessir lögfræðilegu ráðunautar voru. Ég er að rifja þetta upp fyrir hæstv. utanrrh. vegna þess að þá trúði hann sínum ráðgjöfum. Hann trúði þeim sem höfðu talað við lögfræðinga en honum skjátlaðist. Nú ætla ég ekki að halda því fram að hæstv. utanrrh. viti ekki allt betur en þeir sem koma til með að dæma í bæjarþingi Reykjavíkur. Það kann vel að vera að hann viti það og ekki efast ég um að hann hafi vitað allt miklu betur en Félagsdómurinn sem komst að rangri niðurstöðu. En það kann samt að fara þannig að hæstv. ráðherra skjátlist. Ég ætla ekki að deila við hann um lögfræðileg málefni. Það liggja fyrir ýmsar greinargerðir og álitsgerðir. Ég bendi honum á fyrst, hann hefur áhuga á þessum lagalegu álitaefnum, að lesa þær aftur og kynna sér þetta og lesa síðan dóminn þegar hann kemur. Það er áreiðanlega ágætis nesti ef menn vilja lesa sér til í lögfræði. En bíðum nú aðeins við. Hæstv. ráðherra sagði: Við vorum að velta fyrir okkur í ríkisstjórninni hvort BHMR - samningurinn samrýmdist þjóðarsáttinni. Og hann sagðist hafa treyst orðum hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., og þó einkum orðum hæstv. forsrh. þegar hann hefði sagt --- og tökum nú vel eftir: að hann hefði aldrei gert þennan samning ef hann hefði ekki haldið að 1. greinin héldi ekki. Með öðrum orðum, hann hefði aldrei gert þennan samning ef hann hefði þurft að efna hann. Það er það sem verið er að segja, nákvæmlega það sem verið er að segja. Nú ætla ég að rifja upp fyrir hæstv. utanrrh. það sem hæstv. forsrh. sagði daginn eftir að samningarnir voru gerðir við BHMR. Þetta er orðrétt í Morgunblaðinu 20. maí 1989. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Forsrh. sagði að kostnaðarlega séð bæri að líta til þess að lítill munur yrði á kjarabótum BHMR og BSRB þá átta mánuði sem eftir væru af samningstíma BSRB. ,,Hins vegar geta menn náttúrlega deilt um þær hækkanir sem eru fram undan hjá BHMR síðar á samningstímabilinu. Mér sýnist sem BHMR fái um 15% hækkun á eins árs grundvelli. Það er staðreynd að það er of mikil hækkun,`` sagði Steingrímur en bætti svo við: ,,Það er auðvitað afar mikils virði að fá með þessum samningum jafnvel allt að fimm ára frið í skólum.```` Ég held að það fari ekki fram hjá neinum sem les þetta að hér virðist tala maður sem ætlar að standa við þennan samning og gerir sér fyllilega ljóst að þessi samningur þýðir að hinn samningsaðilinn, BHMR, fær talsverða launahækkun. Og ég trúi því ekki að svona lagað sé sagt ef menn hafi alls ekki ætlað að efna samninginn. Síðan segir áfram í þessu viðtali orðrétt: ,,Steingrímur sagðist mundu standa við þær yfirlýsingar sem hann hefði áður gefið eins og í ríkisstjórninni 1985 að kjör háskólamenntaðra manna í þjónustu ríkisins ættu að vera sambærileg við það sem gerðist hjá háskólamenntuðum mönnum utan ríkisgeirans. ,,Reyndar skil ég vel þá tortryggni sem er hjá þeim vegna þess hve erfiðlega hefur gengið að fá þetta fram.```` Ég spyr hæstv. utanrrh.: Heldur hann virkilega að sá maður sem orðar hugsanir sínar svona hafi ætlað að svíkja samninginn, ekki fara eftir þessum samningi, ekki hækka launin? Og áfram ætla ég að lesa úr Morgunblaðinu orðrétt: ,,Forsrh. var spurður hvers vegna hann hefði ekki sem forsætisráðherra á árunum 1985 -- 1987 séð til þess að staðið yrði við yfirlýsingu hans. ,,Framkvæmdin í svona máli er náttúrlega í höndum fjmrh. sem fer með þessi mál. Ég gaf þessa yfirlýsingu á sínum tíma að ósk BHMR og samkvæmt samþykki þáv. fjmrh., Alberts Guðmundssonar,`` sagði Steingrímur Hermannsson forsrh.`` Ég verð að hryggja hæstv. utanrrh. með því að ég held að flestir þeir, ekki einungis lögfræðingar heldur allir menn með almenna skynsemi, sem lesa viðtal á borð við þetta hefðu á þessum tíma og jafnvel nokkrum mánuðum síðar getað ætlað að hæstv. forsrh. meinti það sem hann var að segja. En með því sem hæstv. utanrrh. sagði hér áðan, þá hefur hann ekki trúað því heldur hefur hann trúað hinu að í raun og veru hafi aldrei verið ætlunin að efna þennan samning, aldrei frá upphafi.  Það er vissulega þakkarvert að hæstv. utanrrh. skuli nú viðurkenna að hann og þeir hafi gert mistök. Svo bætir hann við: En við höfum bætt fyrir þessi mistök. Það er nú einu sinni þannig að það er ekki sama hvernig menn bæta fyrir mistökin og um það stendur slagurinn nú. Slagurinn stendur um það hvort hæstv. ríkisstjórn bætti fyrir mistökin, svo ég noti orðalag hæstv. ráðherra, með réttum hætti eða hvort hún lét undir höfuð leggjast að bæta fyrir mistökin þangað til það var orðið of seint og óréttlætanlegt að grípa til þeirra aðgerða sem gripið var til. Um það snýst þetta mál. Það er líka ánægjuefni þegar hæstv. ráðherra viðurkennir að peningamálastjórnin sé slakleg. En hann ætlar ekki að kenna samráðherra sínum um, hæstv. viðskrh. Nú er það Seðlabankanum að kenna. Og hvert er nú svarið? Hvernig á að bregðast við? Það á að bregðast við með því að gera Seðlabankann sjálfstæðari. Með svarinu viðurkennir auðvitað hæstv. ráðherra það sem er staðreynd, að Seðlabankinn er háður ríkisvaldinu og ríkisstjórninni. Enginn hefur minnt jafnáþreifanlega á það í dag og hæstv. viðskrh. þegar hann las upp úr lagagrein um Seðlabankann. Vissulega get ég deilt skoðun minni með hæstv. utanrrh. og tekið undir það að það er án efa rétt stefna að gera Seðlabankann sjálfstæðari, og þá er ég jafnframt viss um að hæstv. ríkisstjórn sem nú situr og aðrar slíkar geti ekki pantað þau álit hjá Seðlabankanum sem hún hefur verið að gera að undanförnu. Hæstv. ráðherra gerir mikið úr því að sjálfstæðismenn hafi bent á að þessi ríkisstjórn hafi tekið upp aðferðir við stjórn efnahagsmála sem ekki eiga við í Vestur - Evrópu og í lýðræðisríkjum. Hver var það sem sagði við upphaf þessarar ríkisstjórnar að vestrænar leikaðferðir í efnahagsmálum ættu ekki við hér á landi? Var það stjórnarandstaðan? Var það formaður Sjálfstfl.? Nei, það var hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson. Hann orðaði sínar hugsanir þannig. Og í ræðu hér fyrr í kvöld lýsti hann því yfir að þjóðarsáttin og frjálshyggjan, sem ég veit nú ekki hvort hann veit hvað er, eigi ekki samleið, séu andstæður. Kem ég síðar að því í minni ræðu.  Hæstv. fjmrh. tók hér þátt í umræðunum og flutti langt mál um það hvað hann hefði verið góður við opinbera starfsmenn og einkum og sér í lagi Bandalag háskólamenntaðra manna í ríkisþjónustunni. Hann hefði haldið hér um bil 20 fundi og sumir hafi jafnvel staðið yfir í nokkra klukkutíma og hann segist hafa stungið upp á ýmsum hugmyndum. Allt er þetta afar athygli vert. Það er bara eitt sem er að og það er að fyrirliðar þessara samtaka hafa lýst því yfir aftur og aftur að þeir treysti ekki hæstv. fjmrh. Það sé skortur á trausti og það sé því miður ekki hægt að semja við þann mann sem sé tilbúinn til að svíkja samninginn um leið og blekið er þornað á pappírnum. Þessu hafa núverandi fyrirliðar BHMR oftsinnis lýst yfir, þar á meðal flokksbræður hæstv. ráðherra sem þar hafa jafnvel gengið fram fyrir skjöldu. Síðan sneri hæstv. ráðherra sér að stjórnskipun Íslands. Það gerði reyndar hæstv. utanrrh. líka. Og þegar hæstv. utanrrh. er að segja frá því að Sjálfstfl. hafi oft staðið að útgáfu bráðabirgðalaga, þá staðhæfi ég á móti að Sjálfstfl. hefur aldrei staðið að útgáfu bráðbirgðalaga með þeim hætti sem átti sér stað í sumar, þvert ofan í æðsta dóm í málefnum til að útkljá kjarasamning. En hæstv. fjmrh. tók að ræða stjórnskipun Íslands. Og nú var helst að skilja á honum að í raun og veru hefði það verið Sjálfstfl. að kenna að gripið var til þessa óyndisúrræðis með bráðabirgðalögum vegna þess að fyrir mörgum, mörgum árum hafi hann og hv. þm. Ragnar Arnalds stungið upp á því í stjórnarskrárnefnd að nema ætti bráðabirgðalöggjafarréttinn úr gildi en þá hefðu menn í Sjálfstfl. verið á móti því. Nú er það svo að það er ekki skylda að gefa út bráðabirgðalög. Og ef hæstv. ráðherra hefði viljað hefði verið hægt að kalla saman Alþingi. Það voru engir sjálfstæðismenn til að tefja það í hæstv. ríkisstjórn.

Ég var bara að spyrja um stefnu Sjálfstfl.

Við skulum aðeins hinkra við, hæstv. ráðherra, vegna þess að það var nægur tími til þess. Þá kem ég að því sem kannski allt of lítið hefur verið rætt í þessari umræðu og það er að bráðabirgðalögin eru gefin út 3. ágúst en í raun og veru þurfti ekkert að setja þau, efnis þeirra vegna, fyrr en einhvern tímann í ágúst eða fyrir 1. sept. því að efni bráðabirgðalaganna er að kalla aftur 4,5% hækkunina frá 1. sept. Þess vegna var nægilegt ráðrúm til að kalla þingið saman ef vilji hefði verið fyrir hendi, en þann vilja skorti. Hæstv. ráðherra sagðist vera að spyrja um stefnu Sjálfstfl. Hvenær hefur hæstv. ráðherra, þegar raunverulega hefur þurft á því að halda, verið að biðja um stefnu Sjálfstfl.? Hvernig stóð þá á því þegar hæstv. ráðherra stóð frammi fyrir því að bráðabirgðalögin gætu fallið að hann sneri sér ekki til Sjálfstfl. og spurði: Eigum við að reyna að finna einhverja sameiginlega lausn á þessum málum? Gerði hæstv. ráðherra það? Hann fer með völdin. Gerði hæstv. forsrh. það? Nei. Fyrst af öllu lýstu þeir því yfir að þeir ætluðu ekki að tala við einn einasta mann heldur láta á þessi lög reyna. Síðan eyddi hæstv. ráðherra löngu máli í svör okkar nokkurra frambjóðenda í Reykjavík í blaði sem gefið var út á vegum Heimdallar. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi alls ekki lesið þessi svör vegna þess að það er rétt sem hann sagði, að borgarstjórinn í Reykjavík svaraði því til að hann vildi afnema skattana. En hann hafði opið, og því vona ég að hæstv. ráðherra hafi tekið eftir, að það væri hægt að reka ríkissjóð með halla um nokkurt skeið því það væri ómögulegt að ná báðum markmiðunum samhliða. Og sá sem hér stendur svaraði þessu ekki með já. Svaraði því hins vegar til að hann vildi reka ríkissjóð hallalausan. Þetta eru þau stefnuatriði sem kannski eru ólík hjá þessum tveimur mönnum sem hér eru tilnefndir. En þetta eru ekkert mál sem stangast á ef menn skoða báðar hliðarnar. En það sem hæstv. ráðherra hefur gert er að hann hefur bæði stórhækkað skattana og um leið hafa útgjöldin hækkað meira en skattarnir. Þetta er sú fjármálastjórn sem hann hefur fylgt. Það er von að hann biðji um tillögur sjálfstæðismanna. En það gerir hann ekki þegar hann er að semja fjárlagafrv. Það gerir hann ekki á þeim stigum málsins sem kannski mest gagn væri að. Það gerir hann ekki fyrr en hann hefur sjálfur siglt málum í strand. Það var athygli vert og í raun og veru er það kannski svar við öllu því sem hæstv. fjmrh. sagði, það sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. þegar hann lýsti því yfir að líklega þyrfti nýjan meiri hluta á Alþingi til að gera þær breytingar sem nægðu til að koma lagi á ríkisfjármálin. Þetta er sú einkunn sem hæstv. utanrrh. gefur hæstv. fjmrh., eftirmanni sínum í fjármálastjórn ríkisins. Ég ætla ekki að leika mér að því enn einu sinni að rifja upp þegar hæstv. fjmrh. var í stjórnarandstöðu árið 1987 um haustið og kom hér inn á þing. Þá bar hann þáv. fjmrh., hæstv. utanrrh., þungum sökum og sagði: Ef þú tekur ekki burt matarskattinn þá skaltu ekki voga þér að tala við verkalýðshreyfinguna. Þá var hæstv. fjmrh. hér staddur vegna fjarveru Geirs Gunnarssonar, kom hér inn á þing um stundarsakir og heyrðist hátt í honum. Manni gat helst skilist að hans helsta hugðarefni væri að koma í veg fyrir matarskattinn svokallaða. Hæstv. ráðherra fékk tækifæri til þess, hann varð fjmrh., og hvað hefur hann gert? Tekið matarskattinn úr sambandi, var það ekki? Hefur hann gert það? Ég nenni ekki einu sinni að svara spurningunni. Það kom nokkuð á óvart að heyra hæstv. forsrh. segja að Eiríkur Tómasson hefði mætt á fund ríkisstjórnarinnar og væri þess vegna einn þeirra sem leitað hefði verið álits hjá. Ég spurði, og þetta var svar við þeirri spurningu, til hverra hefði verið leitað eftir að kjarasamningar við opinbera starfsmenn voru gerðir og átti þá að sjálfsögðu við til hvað lögfræðinga var leitað áður en málið fór til Félagsdóms. Það kann vel að vera að Eiríkur Tómasson hafi komið að málinu eftir 1. júlí, en þá var hæstv. ríkisstjórn búin að klúðra þessum málum öllum. En það stendur eftir sem Eiríkur Tómasson segir, og ef hæstv. forsrh. trúir ekki Þjóðviljanum, en ég las úr honum, þá get ég vitnað í Tímann. Þar hefur blaðamaður Tímans eftir Eiríki Tómassyni að bráðabirgðalögin í sumar séu dæmi um siðferðiskreppu í stjórnmálum. Ég ætla ekki að hafa hér mörg orð um vexti. Það er til umhugsunar að hlusta á hæstv. fjmrh. segja að vextir hafi stórlækkað á meðan hæstv. forsrh. segir að allt hafi farið úr böndum og hér séu hæstu vextir í heimi, eins og annars staðar á Norðurlöndum. Auðvitað eru vextir háir hér og vextirnir eru háir vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur rekið ríkissjóð með slíkum halla að sækja verður verulega fjármuni á fjármagnsmarkaðinn. Þar á meðal liggur nú fyrir frv. til aukalánsfjárlaga þar sem þess er getið að hæstv. ríkisstjórn hafi þurft og þurfi á þessu ári að ná í 6 milljarða umfram það sem áætlað var á innlendum fjármagnsmarkaði. Auðvitað þrýstast vextirnir upp og skiptir þá engu máli þótt menn þykist vera að reyna að halda þeim niðri með handafli eins og hæstv. forsrh. er frægur fyrir. Hæstv. forsrh. var spurður að því hvað tæki við að lokinni þjóðarsátt. Í spurningunni var þess getið að hæstv. ráðherrar hefðu gefið út tvenns konar loforð. Annars vegar loforð til aðila vinnumarkaðarins um að verðbólgan fari ekki af stað. Hins vegar loforð til BHMR um það að frestað yrði að hækka launin hjá þeim samkvæmt kjarasamningum sem gerðir voru í fyrra. Þetta eru loforð sem ekki geta staðið saman og þess vegna var spurt. Hæstv. forsrh. kaus að fara undan og segja það sem svar sitt að það sem tæki við væri vonandi ekki frjálshyggjan því frjálshyggjan og þjóðarsáttin gætu ekki farið saman. Af þessu tilefni get ég sagt að sé það frjálshyggja að koma í veg fyrir skattahækkanir, sé það frjálshyggja að reyna að koma í veg fyrir halla á ríkissjóði, sé það frjálshyggja að prenta ekki peninga án þess að eiga innstæður fyrir og sé það frjálshyggja að koma sæmilega fram við launafólk og launþegasamtök þá er ég ósköp ánægður með það að vera frjálshyggjumaður. En ég spyr að því: Vilja menn ekki frekar slíka frjálshyggju heldur en það sem hæstv. forsrh. gat um að hann hefði ætlað að gera ef hann hefði rofið þing? Það væri að setja ný lög um almenna launa- og verðstöðvun, algild lög. En það var einmitt það sem Alþb. hafnaði í sumar. Því hafnaði Alþb. og því fór sem fór. Virðulegi forseti. Ég spurði nokkurra spurninga. Ég fékk svar við sumum þeirra, öðrum ekki. Það var athygli vert þegar hæstv. fjmrh. var að svara þeirri spurningu hvað það þýddi að vera persónulega og pólitískt skuldbundinn af niðurstöðu kjarasamninganna þegar hann hélt því fram að í raun og veru væri þetta allt Gallup að kenna hvernig farið hefði. Þeir hefðu ekki staðið sig sem skyldi um þau grundvallaratriði í samningnum sem var launasamanburðurinn. Það var athygli vert. Síðan sagði hæstv. ráðherra að 4,5% væru bara allt annað mál af því að verðbólgan hefði orðið minni en ríkisstjórnin ætlaði. Þjóðarsáttin snerist um það að hæstv. ríkisstjórn tók að sér að tryggja það að aðrir samningar sem hæstv. ríkisstjórn hafði staðið að gengju ekki á svig við þjóðarsáttarsamningana. Það var ekki gert og það var vitað allan tímann að þarna var þessi hætta á ferðum. Það breytir engu hvert verðbólgustigið hefði verið og varð vegna þess að í samningnum við BHMR var gert ráð fyrir alla tíð að þeir mundu verja kauphækkun sína. Og það eru ekki 4,5% heldur líklega 9 -- 13% þegar skoðað er ofan í kjölinn hvað felst í þessum samningi. Ég spurðist fyrir um það hvort hæstv. ráðherra teldi það samrýmast þingræðisreglunni að rjúfa þing ef þeir nytu ekki meirihlutafylgis eða frv. á þeirra vegum og setja síðan aftur lög um sama efni, jafnvel þótt þau væru aðeins öðruvísi orðuð. Það var athygli vert að hlusta á hæstv. utanrrh. segja að hann teldi svo vera. Með öðrum orðum, það skiptir ekki nokkru máli hvort hér er minni hluti eða meiri hluti. Minni hlutinn á að geta sett lög eins og honum sýnist. Og það er athygli vert að hæstv. utanrrh. skuli þora að upplýsa álit sitt á þessu máli. Það sem var kannski samt furðulegast í kvöld í þessum umræðum var það að hæstv. fjmrh. kaus að þegja þunnu hljóði um þá ræðu sem kannski var beinskeyttust í hans garð. Það var ræða hv. þm. Geirs Gunnarssonar. Hv. þm. Geir Gunnarsson sagðist telja ákvörðun Alþb. hættulegan undanslátt í mannréttinda- og verkalýðsmálum og hélt því fram að sú afstaða gæti orðið upphafið að frekara fráhvarfi flokksins frá grundvallarstefnu í þeim efnum. Hann sagði svo að ýmsir héldu því fram að það hefði ræst. Hæstv. ráðherra kaus að svara þessu engu. Er hann þó formaður Alþb. Hv. þm. sagði jafnframt í sinni ræðu að afstaða sín hefði legið fyrir enda þótt enginn af hæstv. ráðherrum, hvorki úr hans flokki né öðrum, hafi spurt hann fyrr en hæstv. menntmrh. hafi gert það 27. nóv., þ.e. fyrir örfáum dögum. Með öðrum orðum, hann lýsti andstöðunni í sumar en engum datt í hug að spyrja manninn. Og hæstv. ráðherra taldi ekki ástæðu til þess að svara þessu í sinni ræðu. Hv. þm. Geir Gunnarsson sagði hér í kvöld í sinni ræðu að þessar aðfarir allar væru með þeim ólíkindum að hann hefði að óreyndu ekki trúað því að hann ætti eftir að sjá slíkri valdníðslu beitt gegn stéttarfélagi og dómstólum landsins af nokkrum stjórnmálaflokki og þá síst af hans eigin, því hér væri ekki einungis ráðist á samningsréttinn, heldur er dómsvaldið bælt niður í einni og sömu aðgerðinni. Ekki orð um þetta. Hv. þm. Geir Gunnarsson leyfði sér að spyrja. Hann spurði: ,,Hefur valdbeiting og gerræði, ofbeldi og valdníðsla ekki verið réttlætt með góðum tilgangi með þeim afleiðingum sem þjóðir hafa kynnst öld eftir öld nógu oft og nógu víða í heiminum til þess að Alþingi Íslendinga láti það ekki verða hlutskipti sitt þessa dagana að bætast þar í hópinn? Því að þetta mál er eingöngu réttlætt á þeirri forsendu, og þeirri forsendu einni, að tilgangurinn helgi meðalið.`` Hann spurði enn fremur: ,,Hvert erum við að stefna og skyldi eftirleikurinn ekki geta orðið einhverjum auðveldur hér á hv. Alþingi ef þessi valdníðsla nær fram að ganga?`` Hæstv. ráðherra kaus að þegja yfir þessu líka. Ekkert einasta orð um þetta. Og er þó hv. þm. Geir Gunnarsson sá maður sem nú hefur ákveðið að standa upp og gefa hæstv. ráðherra eftir sæti sitt. Svona mætti lengi telja. Í lokin ætla ég að minna á það sem hv. þm. sagði þegar hann orðaði það svo í sinni ræðu: ,,Þeir sem hyggjast hér á hv. Alþingi staðfesta bráðabirgðalögin og fylgja þannig eftir valdbeitingu gegn félagsmönnum BHMR og Félagsdómi skáka þessa dagana mjög í skjóli þess að þeir hafi almenningsálitið með sér og að skoðanakannanir séu þeim hliðhollar. Ég hygg að hin gömlu sannindi ,,skamma stund verður hönd höggi fegin`` eigi eftir að sannast áður en lýkur. Það hefur æði oft og víða gerst að mannfjöldinn hefur heimtað Barrabas lausan en krossfest þann sem síst skyldi.`` Þetta eru þung orð og líkingar sem fólkið þekkir. Við hvern skyldi hafa verið átt? Af hverju kaus hæstv. ráðherra að þegja yfir þessu? Virðulegi forseti. Það er ástæðulaust fyrir mig að hafa fleiri orð um það sem hér hefur komið fram. Það er ljóst að það verður að halda fund í nefndinni á milli 2. og 3. umr. til þess að afla frekari upplýsinga og fá staðfestingu á nokkrum málum sem hér hafa verið rædd og reyndar komið fram í fjölmiðlum. Ég þarf ekkert að segja fleira en það sem stendur í nál. Ég skrifaði ítarlegt nál. sem liggur fyrir þar sem sýnt er fram á að í raun er það ríkisvaldið sjálft eða hæstv. ríkisstjórn sem hefur ekki staðið við sinn hluta þjóðarsáttarinnar og er um leið að grafa henni gröf. Ég vil að allra síðustu fá að vitna hér í ummæli úr Morgunblaðinu hinn 14. maí 1989, orðrétt, með leyfi forseta. Þessi ummæli eru á þennan veg: ,,Við viljum hafa hér lýðræðislegt þjóðfélag með frjálsum samningsrétti. En lýðræðið þolir ekki frjálsræði ef engin ábyrgð fylgir því. Ábyrgð er ekki verslunarvara sem menn kaupa úti í búð. Hún er eiginleiki, hugarfar, ákveðið siðgæði. Lagasetning sem kemur í veg fyrir eiginhagsmunapot ákveðins þjóðfélagshóps leysir hann undan þessari ábyrgð. Hún mundi ýta undir ábyrgðarlaust hugarfar. Við skulum bara leika okkur og sjá hvað við komumst langt. Ég tel að við stöndum hér á ákveðnum tímamótum, við eigum að neita okkur um lagasetningu og halda áfram að byggja upp þá ábyrgðartilfinningu sem komið hefur fram í öðrum kjaradeilum.`` Þessi orð voru látin falla á lokadögum verkfalls BHMR á vordögum 1989. Og hver skyldi nú hafa sagt þetta?

Það er alveg klárt.

Það er alveg klárt, segir hæstv. fjmrh., það er alveg klárt, hæstv. fjmrh., vegna þess að auðvitað þekkir hann það sem hann hefur sjálfur sagt. Ég ætla, virðulegi forseti, að láta öðrum um að dæma hvort hæstv. ráðherra hefur fylgt því sem hann sagði í þessu viðtali við Morgunblaðið sem ég var að vitna til.

Stefán Valgeirsson : Herra forseti. Ég sé að utanrrh. er ekki hér í salnum, ég ætlaði aðeins að beina orðum mínum til hans. Það var mikill sannfæringarkraftur í ræðu hæstv. utanrrh. Honum tókst að sannfæra mig um það sem ég hafði grunsemdir um og það var það að hæstv. ríkisstjórn og ekki síst hann vantaði dómgreind, þeir hefðu ekki skilið þá samninga sem þeir stóðu að sjálfir að gera. Það virðist vera að þeir hafi ætlað sér að reyna að snúa á viðsemjendur sína. En hver sneri þar á hvern? Þeir virðast allir vera hissa á þeim úrskurði sem kom frá Félagsdómi. Hann kom þeim á óvart að þeir segja. Ég segi fyrir mig að ég er undrandi á þessum dómgreindarbresti sem þarna kemur fram og er undirstrikað af hæstv. utanrrh. Ég hef beðið um að fá álit frá þeim lögfræðingum sem forsrh. sagði í sjónvarpi að hann hefði fengið og hefði undir höndum. Ég sagði það að ég treysti mér ekki til þess að standa með þessum lögum með öðrum hætti. Nú er það komið í ljós, að ég tel, að þetta álit hefur ekki verið á þann veg að hægt væri að sýna það. Og í staðinn fyrir það kemur í meirihlutaáliti hv. fjh. - og viðskn. vörn ríkislögmanns í málinu sem er auðvitað ekki mark á takandi sem slíku því að hann er þarna með vörn og á samkvæmt öllum venjum og reglum að gera það sem hann getur til þess að verja þessa gjörð sem hann er settur í af ríkinu. Það er alveg gjörsamlega út í hött að halda því fram að það sé eitthvað sem sé bitastætt í eða sannfæri nokkurn mann um það að þessi bráðabirgðalög stangist ekki á við stjórnarskrá. Ég hef aldrei fullyrt það. En ég hef heyrt hér í ræðustól á Alþingi það vera fullyrt, ég hef heyrt það á greinargerðum annarra lögfræðinga og ég hef talað við nokkra lögfræðinga. Og nú hefur það komið í ljós að álit eins af þeim mönnum sem ég reiknaði með að hæstv. forsrh. hefði leitað til, þ.e. Eiríks Tómassonar, mun, eftir því sem sagt er, ekki vera á þann veg að það væri ávinningur fyrir ríkisstjórnina að sýna það hér á hv. Alþingi. En ég lýsi því enn og aftur yfir að ég vil fá þessi álit. Ef þau ekki berast, þá tel ég að sá skilningur minn sé réttur að þau séu ekki á þann veg að hæstv. ríkisstjórn telji það sér til ávinnings að sýna þau hér. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson vildi halda því fram hér í ræðu áðan að við hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vildum ekki samþykkja bráðabirgðalögin en vildum samt fá þau í gegn. Þetta er hans skilningur á málinu. Ríkisstjórnin ætlaði að rjúfa þing, hefja kosningabaráttu yfir hátíðir, talaði um að setja aftur bráðabirgðalög, sem ég vil ekki trúa að forseti hefði samþykkt. Því að þrátt fyrir það sem hæstv. utanrrh. sagði hér áðan, þá hef ég skilið það svo að það sé á valdi forseta að samþykkja lög, skrifa undir lög, hún geti neitað því. Ég stend í þeirri trú. Og ég vil þá fá skýringu á því hvort ég stend þarna eitthvað villur vegar. Að rjúfa þing nú og efna til kosninga er þvílíkt gerræði gagnvart landsbyggðinni og tillitsleysi að ég hef bara ekki á mínum ferli heyrt neitt svipað. Ég sagði áðan, hæstv. utanrrh., að það hefði verið mikill sannfæringarkraftur í þinni ræðu og hefði sannfært mig um það sem ég hafði grun um, að ríkisstjórnina vantaði dómgreind. Hún hefði ekki skilið það sem fólst í þeim samningum sem hún gerði við sína viðsemjendur. Yfirleitt var allur málflutningurinn og öll ræða hæstv. ráðherra á þá leið að sannfæra mig um mínar grunsemdir. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um það. Það er alveg útilokað að það geti haldist þjóðarsátt miðað við þá vexti sem eru í þjóðfélaginu. Það er alveg útilokað. Það getur aldrei gengið. Og ef ekki verður tekið á þeim málum, þá þýðir það að þessi þjóðarsátt er búin að vera á nokkrum mánuðum. Fólkið í landinu þolir þetta ekki undir neinum kringumstæðum. Og þegar hæstv. utanrrh. segir að allir séu settir við sama borð, vilji að allir séu settir við sama borð, veit ekki ráðherrann það --- hann hefur náttúrlega verið í útlöndum lengi og svona rétt að hann hafi skroppið hér heim og veit kannski ekki hvað er að gerast --- að launamunurinn í þjóðfélaginu hefur aldrei verið meiri en núna. Aldrei. Mundu hæstv. ráðherrar vilja lifa af 50 -- 60, í mesta lagi 70 þús. eins og er algengt nú? Hver getur það og borgað þá vexti sem eru meira en tvöfalt hærri en í Bretlandi? Raunvextirnir eru meira en tvöfalt hærri. Nei, þjóðarsáttin stenst ekki, getur ekki staðist. Það er hægt að tala um þjóðarsátt að þessu leyti til en hún stenst ekki öðruvísi en að taka á vaxtamálunum, á peningamálunum, á okrinu í bönkunum sem er alveg viðurstyggð og ég mun koma betur að því ef viðskrh. er einhvern tíma í salnum þegar á að taka vaxtamálin til umræðu og ég ætla ekki að ræða um það frekar hér. En ef ekki berst neitt frá lögfræðingum ríkisstjórnarinnar um þeirra álit á þessari gjörð, þá er það svar frá hæstv. ríkisstjórn frá mínum bæjardyrum séð að það sé ekki til neitt sem hægt er að sýna.