Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú, sem hér er til umræðu, hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta framkvæma rannsókn á fjárfestingarþörf opinberra stofnana til byggingar nauðsynlegs húsnæðis fyrir starfsemi þeirra. Jafnframt sé athugað, hve margar opinberar stofnanir hafi þurft á síðastliðnum tíu árum að kaupa eða leigja nauðsynlegt húsnæði af einstaklingum eða félögum og þá með hvaða kjörum. Niðurstaða rannsóknarinnar verði lögð fyrir Alþingi svo fljótt sem kostur er.“ Allshn. hefur fjallað um þessa till. nokkrum sinnum, og hefur meiri hluti nefndarinnar nú skilað áliti, fellst á samþykkt þessarar till. með einni breytingu. Einn nefndarmaður vildi ekki standa að þessari afgreiðslu, og annar var fjarverandi. Það hefur komið í ljós á undanförnum árum, að húsnæðismál opinberra stofnana eru vaxandi vandamál. Nokkrar þeirra hafa getað eignazt sæmilegt húsnæði og geta vel unað hag sínum í þeim efnum. Þær munu þó vera miklu fleiri, sem ekki hafa fengið að byggja sjálfar eða ekki getað það, en hafa neyðzt til að taka á leigu dýrt húsnæði af einstaklingum, félögum eða jafnvel af öðrum opinberum stofnunum. Meiri hluti allshn. er þeirrar skoðunar, að það sé fullkomin ástæða til að rannsaka þetta mál og birta um það skýrslur og verði þá hægt að byggja á þeim skýrslum einhverjar ráðstafanir, ef ástæða þykir til. Sú breyting, sem við leggjum til að gerð sé, er þess efnis, að í staðinn fyrir orðin að taka á leigu dýrt húsnæði „af einstaklingum eða félögum“ verði orðalagið: „af einstaklingum, félögum eða öðrum opinberum aðilum.“ Ástæðan til þessarar breytingar er sú, að komið hefur fyrir á síðustu árum, meðan fjöldi opinberra stofnana fær ekki leyfi til að byggja, jafnvel þótt þær hafi safnað sér peningum til þess, hefur öðrum opinberum stofnunum verið leyft að byggja helmingi stærra húsnæði, en þær hafa nokkuð við að gera. Það hefur komið í ljós, að ekkert minna gengur á í samningum út af leigu slíks húsnæði milli ríkisstofnana, en á milli ríkisins annars vegar og einstakra aðila. Það er því full ástæða til þess að sleppa ekki þessum tilfellum í þessari rannsókn. Ég mun ekki hafa fleiri orð um þessa till., nema tilefni gefist til, en meiri hluti allshn. leggur til, að tillagan verði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil þakka meiri hluta allshn, fyrir afgreiðslu þessa máls sem flm. þess hér í upphafi þingsins og vil aðeins nota tækifærið til þess að lýsa eindregnu samþykki mínu við þá brtt., sem þeir fimm nefndarmenn hafa flutt, og vonast til, að ályktunin megi, þannig breytt, verða einróma samþykkt.



Herra forseti. Í þáltill. á þskj. 259 hef ég lagt til, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að skipuleggja vandlega söfnun á hvers konar helmildum, sem geymdar kunna að vera erlendis, til sögu Íslands á heimsstyrjaldarárunum 1939–45. Eins og alkunnugt er, gerðust hér miklir viðburðir á þessum árum. Einangrun Íslands var skyndilega rofin, landið dróst inn í hernaðarátök í heimsstyrjöld. Segja má, að það hafi verið í fremstu víglínu í tveim miklum orrustum, orrustunni um Atlantshafið og orrustunni um flutning birgða til Sovétríkjanna um Norður-Atlantshaf. Auk þess var hér mikil samgönguleið og þýðing landsins margvísleg á annan hátt. Þeir menn, sem stjórnuðu hernaðaraðgerðum hjá báðum aðilum svo og öllum þeim aðgerðum, sem að slíku stuðluðu, höfðu ekki fyrir sið á styrjaldarárunum að segja mikið frá því, sem þeir voru að gera. Þess vegna er svo enn í dag, tíu árum eftir að þessari styrjöld lauk, að Íslendingar vita í raun og veru sáralítið um það, hvað gerðist á þessu sviði í landinu, umhverfis það eða varðandi okkar þjóð. Enn þá hafa t.d. ekki fengizt öruggar upplýsingar um það, hvort Þjóðverjar ætluðu sér að ráðast inn í Ísland eða ekki. Þó má ganga út frá því sem vísu, að hægt sé að fletta þessu upp í skjölum þýzku hernaðaryfirvaldanna og fá um það örugga vitneskju. Fjöldamargt slíkt mætti nefna. Og ég hygg, að það séu tvær ástæður fyrir því, að Íslendingar ættu að safna slíkum heimildum, áður en þær glatast, og flytja þær hingað heim. Önnur ástæðan er hinn forni söguáhugi Íslendinga. Við viljum vita marga hluti, ekki sízt það, sem varðar okkar land og okkur sjálfa. Og í öðru lagi hygg ég, að það geti orðið okkur nokkur fróðleikur varðandi aðstöðu okkar og okkar lands í þeim nútímaheimi, sem við lifum í, ef við gerðum okkur fullkomlega grein fyrir því, hvað raunverulega gerðist viðkomandi landi okkar á styrjaldarárunum. Mér er kunnugt um það, að flestir aðilar, sem þarna komu við sögu hjá báðum styrjaldaraðilum, gerðu mikið til þess að halda saman heimildum. Her, floti og flugher beggja styrjaldaraðila eða flestra þjóða, hvorum megin sem þær voru, mun hafa haft sína eigin sagnfræðinga, sem ekkert gerðu annað en safna gögnum að sögu þess, sem var að gerast. Þá höfðu þessir aðilar mikinn fjölda af ljósmyndurum, sem tóku kvikmyndir og ljósmyndir af öllu, sem þeir gátu. Þess vegna er örugglega til geysilega mikið af frumheimildum hjá ríkisstjórnum margra landa, sérstaklega hjá Bandaríkjamönnum og Bretum, en ég hygg, að flest skjöl Þjóðverja séu nú niður komin hjá þessum tveimur þjóðum að auki. Fyrr á tímum ríkti mikil leynd yfir ýmsum slíkum skjölum, en það hefur orðið veruleg breyting í þeim efnum. Flestar þjóðir eru nú fúsar til þess að gera margvíslegar heimildir og skjöl heyrinkunn löngu fyrr, en áður var. En hvort sem hægt er að fá allt strax eða ekki, þá tel ég, að það sé menningarhlutverk fyrir Íslendinga að hefja þegar söfnun þessara heimilda, flytja þær hingað heim, annaðhvort frumheimildir eða afrit þeirra, þannig að þær séu hér til, til þess að vinna úr og gera það úr, sem okkur sýnist. Hér er að sjálfsögðu um áskorun á ríkisstj. að ræða í tillöguforminu. Ég hefði talið eðlilegast, að Háskóli Íslands annaðist þetta hlutverk, en því miður virðist vera ákaflega lítill áhugi í þeirri göfugu stofnun á samtíðarsögu, og ég sé ekki, að háskólinn hafi til þess neina aðstöðu eða menn að gegna þessu hlutverki. Hins vegar hef ég ástæðu til að ætla, að menntamálaráð, sem nýlega er búið að gera mikið fyrir á Alþ., ætti að geta varið til þess einhverjum fjármunum af þeim tekjum, sem það þegar hefur, og væri því ekki óeðlilegt, að því yrði fengið það hlutverk að skipuleggja þessa söfnun, sem að sjálfsögðu tekur mikinn tíma, en þarf þó að gerast skipulega og ýtarlega. Ég vil að lokum leggja til, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Till, sú til þál., sem er á þskj. 265 og ég hef leyft mér að flytja, er þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að kanna, hvort ekki muni fært að taka upp umferðarkennslu í söng við þá barnaskóla, þar sem ekki eru starfandi söngkennarar.“ Í grg. fyrir þessari till. er fyrst á það minnzt, að mjög víða, einkum við hina smærri skóla hér á landi, er engin söngkennsla og söngur þar felldur niður. Orsökin er sú, að ekki fást kennarar til þessara skóla, sem kennt geta söng. Við suma skóla, er ég þekki til, hafa oft orðið kennaraskipti á undanförnum árum, og þá hefur ævinlega, er staðan var auglýst, sérstaklega verið tekið fram, að þörf væri á kennara, er kennt gæti söng. En það hefur í langflestum tilfellum engan árangur borið. Fyrsta ástæðan fyrir því, að svo erfiðlega gengur að fá söngkennara, er auðvitað sú, að yfirleitt hafa kennarar ekki stundað söngkennaranám með sínu venjulega námi í kennaraskólanum, enda ekki skylda þar, það ég bezt veit. Það er líka hæpið að skylda menn til slíks náms án tillits til hæfileika. En alltaf eru þó einhverjir, sem slíkt nám stunda, og nú mun starfandi sérstök söngkennaradeild við kennaraskólann. Eins og að líkum lætur, fara þeir fáu, sem söngkennarapróf taka, til starfa í þeim skólum, þar sem aðstaða til kennslu í sérgrein þeirra er bezt, en það er auðvitað við hina stærri skóla. Þeir, sem aðeins taka söngkennarapróf, hafa auðvitað ekkert verkefni eða starfssvið við sitt hæfi við hina smærri skóla, nema þá að þeir geti kennt eitthvað annað, þar sem söngkennslan ein nægir þeim ekki til lífsframfæris. Af þessu má glögglega sjá, að erfiðleikar eru miklir á því fyrir hina smærri skóla að fá kennara til starfa, er kennt geti söng. Hér þyrfti því vafalaust breytingu á í sambandi við kennslu kennaraefna, en út í það fer ég ekki nánar. Nú er söngur auðvitað aðeins ein þeirra mörgu námsgreina, er börnin eiga að nema, og ekki heldur ætlaður langur tími til hans. Eigi að síður er það mjög slæmt, ef honum þarf algerlega að sleppa. Að vísu veit ég, að mjög margir kennarar láta börnin syngja, t. d. í byrjun eða lok kennslustundar, og kenna þeim þannig ljóð og lög. En úr því að kenna á söng og á það lögð áherzla af forustumönnum í uppeldisfræðum, að börnin fái reglulega tilsögn í söng, þá er slík söngkennsla sem ég minntist á alls ófullnægjandi. Það virðist ekki auðveit að sjá möguleika á því að fá sérmenntaða söngkennara til starfa við velflesta barnaskóla landsins og að því er bezt verður séð engar líkur til þess, að svo verði, af ástæðum, sem þegar hafa verið raktar og vafasamt er að taki nokkrum teljandi breytingum í náinni framtíð. Það væri því athugandi, ef ekki er ætlunin að láta söng falla niður af námsskrá fjölmargra eða jafnvel flestra hinna smærri skóla, að kanna leiðir þar til úrbóta. Í till. minni er bent á eina leið. Mönnum finnst hún e.t.v. illframkvæmanleg og gagnslítil fyrir börnin. Ég get á hvorugt fallizt. Ef vel fær söngkennari væri fenginn til að kenna börnunum söng ákveðinn tíma á vetri hverjum, er öruggt, að slíkt mundi mjög auka áhuga barnanna á söng, og það með, að mun auðveldara yrði fyrir þá kennara, sem láta börnin syngja að staðaldri, að halda því við, sem þau þá þegar hafa lært. Hér skal enginn dómur á það lagður, hve langur tími væri hæfilegur á hverjum stað, og eins hitt, hve mikla áherzlu ætti að leggja á sönginn þann tíma, er kennarinn væri á viðkomandi stað, en þó ekki óeðlilegt, ef tími væri stuttur, að börnin nytu dag hvern söngkennslu þann tíma. Á það má auðvitað benda, að við þetta yrði allmikill kostnaður. En ef söng á að kenna í skólunum og þetta reyndist fær leið til úrbóta, er sjálfsagt að reyna hana og þá um leið gera ráðstafanir til varanlegri úrbóta fyrir framtíðina. En yrði þá ekki skortur á kennurum til þessa starfa og til að annast þetta? E.t.v. kann svo að fara. En það sannar þá aðeins betur en allt annað, hve vonlaust það er fyrir einstaka skóla að fá slíkan söngkennara. Og því skal heldur ekki trúað, að ekki mætti fá einhverja menn til þessa starfs. Ég leyfi mér að benda á þessa leið og vænti þess, að ef úr framkvæmd verður, gæti hún orðið til mikils gagns. En ef svo færi við nánari athugun, að leið till. þessarar reyndist mjög torfær í framkvæmd, væri æskilegt, að önnur leið væri fundin til úrbóta í þessu efni, en ekki látið kyrrt liggja, enda er það tilgangurinn með flutningi till. að vekja athygli á þessu vandamáli og óska eftir athugun á leiðum til úrbóta, en jafnframt bent á leið, sem áður hefur gefizt ve] í öðrum greinum, þótt óskyldar séu söngnum. Ég vil svo æskja þess, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Svo sem kunnugt er, þá er nú nokkuð meira, en hálf öld liðin, frá því að æðsta stjórn í flestum málum Íslands var flutt inn í landið og þá stofnað stjórnarráð Íslands. Um þessa stofnun, sem síðar hefur orðið mun umfangsmeiri og nú í marga áratugi hefur raunverulega farið með æðstu stjórn í málefnum ríkisins, er engin heildarlöggjöf til. Um það bil sem hún var fyrst sett á stofn, var um hana sett nokkur löggjöf. Slitur af þeirri löggjöf er í gildi enn. Henni hefur síðan verið breytt og þó engan veginn í samræmi við kröfur tímanna né við þá framkvæmd, sem orðið hefur. Það má því segja, að sú löggjöf, sem til er, hefur að mestu leyti fallið niður fyrir venju og er að sáralitlu leyti raunverulega í gildi nú. Þetta hefur orðið til þess, að skipun starfa í þessari stofnun er mjög á ringulreið. Það er mjög óljóst, hvaða ráðuneyti eru raunverulega til í stjórnarráðinu. Gott dæmi þess er bréf, sem nýlega var lesið upp hér í Alþ. frá hæstv. sjútvmrh. til Sjálfstfl. um stækkun landhelginnar eða undirbúning þess. Sjútvmrh, skrifaði undir bréfið, en það var á bréfhaus frá landbrn. Ég hygg að, að lögum sé hvorugt þessara ráðuneyta til, hvorki sjávarútvegsmálaráðuneyti né landbúnaðarráðuneyti, heldur atvinnumálaráðuneyti. Sá glundroði, sem í þessu er, er engan veginn nýr og er ekki að kenna núverandi stjórn, heldur hefur þetta komizt á með margra áratuga víkkun starfssviðs stofnunarinnar, fjölgun verkefna. Þau hafa hvert um sig orðið umfangsmeiri, og fleiri menn hefur þurft til þess að leysa þau af hendi. Þó kemur það einnig til, sem kunnugir menn vita, að stundum hefur í þessari stofnun vandamálið um það, hvern ætti að velja sem forustumann af embættismönnum tiltekins ráðuneytis eða stjórnardeildar, verið leyst með því, að sá ráðh., sem hefur haft um þetta úrskurðarvald, hefur gert forstöðumennina tvo í stað eins. Það er auðvelt að leysa málið með þeim hætti, en það kostar fé, og það er alveg ósýnt, að það leiði til hagkvæmari afgreiðslu málanna, heldur hefur þetta þvert á móti því miður orðið til þess, að stjórnarráðið er að ýmsu leyti fyrirmynd um eyðslu og óhæfa starfsskipun, - stofnun, sem ætti að vera öðrum til fyrirmyndar um reglusemi og gott starfsskipulag, hefur þróazt í alveg hið öfuga. Slíkt er engum til góðs, og verður að ráða bót á. Það er vonlaust að ætla sér að koma á betri skipan ýmiss konar lægri stofnana undir eða fyrir milligöngu stofnunar, sem er jafnilla skipulögð sjálf eins og stjórnarráðið nú er orðið. Og eins og ég sagði, það er engum einstökum þar um að kenna. E.t.v. á flokkaglundroðinn í landinu og hinar mismunandi samsteypustjórnir og löngun hvers ráðh. til þess að láta nokkuð eftir sig liggja og gera mest úr þeim stjórnardeildum, sem undir sig heyra, - allt kemur þarna til, þangað til það nú er sannast sagt orðið nánast óskapnaður, sem verður að reyna að koma í betra horf. Það á hér við sem ella, að eftir höfðinu dansa limirnir, og sú skipun, sem þarna er höfð, er annaðhvort líkleg að verka til ills eða góðs, og það er enginn vafi á því, að þó að margt mætra manna, mjög mætra, sé í stjórnarráðinu, þá eru starfshættirnir í heild þannig, að ekki er til fyrirmyndar. Ég hef sjálfur átt þess kost annars vegar að standa fyrir starfrækslu Reykjavíkurbæjar og hins vegar vinna nokkuð lengi í stjórnarráðinu, og ég ber það ekki saman, hversu hagkvæmari vinnubrögð eru í starfrækslu Reykjavíkurbæjar og þar betur lagað til þess, að líklegt sé, að heppilegar ákvarðanir séu teknar í afgreiðslu mála og sparlega á haldið. Þar kemur að vísu einnig fram, að þar hefur einn flokkur lengst af ráðið og ekki orðið sú togstreita og glundroði, sem er óhjákvæmilega samfara því, þegar margir flokkar togast á um völdin, skiptast ört á, og það sem enn þá verra er í þessu sambandi, vinna margir saman með mjög mismunandi sjónarmið og hver otar sínum tota eða togar í sinn skækilinn til sín. Þetta er áreiðanlega þýðingarmeira má] en í fljótu bragði skyldi ætla, og mál, sem mikilsvert er, eins og sum fleiri, að menn reyni að koma sér saman um að leysa án flokkságreinings. Það eru líkur til þess í lýðræðisþjóðfélagi, að flokkar skiptist á um völd, einn hafi völdin í dag, annar á morgun, og það er ákaflega mikilsvert, ef þeir, sem nokkra reynslu hafa af þessu og þekkja af eigin raun, hverjir ágallar eru, gætu komið sér saman um nýtt og betra skipulag, sem byggt væri á þeirri reynslu, sem fengin er, Það hafa allir stjórnmálaflokkar jafnan hag af því, að stofnun slík sem stjórnarráðið sé hæf til sinna starfa, að hún sé í uppbyggingu þannig, að hún verði sá bakhjallur góðrar stjórnar í landinu, sem hún þarf að vera, og geti leyst sín verkefni vel af hendi með sem minnstum mannafla og þar með minnstum kostnaði. Þess vegna held ég, að það sé líklegra til árangurs í þessu, að tekið væri upp um lausn þessa máls samstarf allra flokka, heldur en þótt skorað væri á núverandi hæstv. ríkisstj. að gera hér tillögur til bóta, eða þó að við andstæðingar stjórnarinnar tækjum okkur til og semdum frv. að heildarlöggjöf fyrir stjórnarráðið. Eðli málsins samkvæmt hlýtur undirbúningur slíkrar löggjafar að vera í höndum sérfræðinga ríkisstjórnarinnar, en jafnframt hygg ég, að það sé miklu líklegra til góðs árangurs, að þarna legðu allir hönd á plóginn og reyndu að finna þá skipan, sem líklegast er að geti orðið til frambúðar. Þess vegna legg ég hér til, að kosin verði fimm manna mþn. með hlutfallskosningu í sameinuðu þingi til að vinna þetta verk. Ég vonast til þess, að till. fái góðar undirtektir, legg til, að henni verði vísað til 2. umr., og þar sem hér er um að ræða mál, sem er líklegt að geti orðið til mjög mikils sparnaðar, bæði beint og óbeint, þá legg ég til, tel eðlilegast, að till. verði vísað til hv, fjvn.



Herra forseti. Mál það, er hér liggur fyrir, er vissulega þess virði, að því sé mikill gaumur gefinn. Það er hluti þeirra mála, er snerta meðferð afbrotamanna og ógæfumanna, hluti fangelsismála, og mun ég - með leyfi hæstv. forseta - víkja nánar að því máli hér, fangelsismálum almennt. Tilraunin með Breiðavíkurheimilið er vissulega athyglisverð. En hins vegar er ómögulegt að fullyrða um árangurinn af þeirri starfsemi enn þá, þar sem eigi er hægt að slá neinu föstu í því efni, fyrr en umræddir unglingar hafa náð 25–30 ára aldri. Árið 1943 var skipuð nefnd til athugunar á fangelsismálum. Sú nefnd skilaði áliti 1947. Á árinu 1956 átti ég ásamt tveimur öðrum sæti í nefnd til þess að rannsaka ástandið í fangahúsamálum hér á landi, sérstaklega vinnuhælið á Litla-Hrauni, og gera tillögur til úrbóta. Nefnd þessi var skipuð 4. sept. 1956, en skilaði áliti tveim mánuðum síðar. Skal hér vikið nokkrum orðum að þessari skýrslu. Þar segir svo um Litla-Hraun, og er þá vísað til skýrslu fyrri fangahúsanefndar: „Stofnun vinnuhælis og starfræksla þess er háð örðugleikum. Húsið hafði verið reist með önnur afnot fyrir augum. Skipulag fangelsisins og gerð hefði öll getað orðið hagkvæmari, ef húsið hefði verið byggt frá grunni í því skyni. Starfslið stofnunarinnar mun yfirleitt vera of fámennt.“ Ástand fangahússins að Litla-Hrauni var orðið mjög slæmt, þegar nefndin kynnti sér það. Það hafði verið í niðurníðslu, og að vísu lágu fyrir tillögur til úrbóta, en dregizt hafði að koma þeim í verk, svo sem kunnugt er. Reyndar hefur viðgerð farið fram á húsinu, en nú er starfræksla fangelsisins verri, en áður var, því að nú hafa fangarnir ekki verkefni. Fæstir þeirra eru látnir vinna. Þeir eru yfirleitt lokaðir inni, og það segir sig sjálft, að slíkt ástand er ekki viðeigandi á stað, sem á að teljast vinnuhæli, enda mun hvers konar óhollusta liggja þar í lofti, t.d. mun það því miður ekki vera fátítt, að ungir fangar hafi kvartað undan miður geðfelldri áleitni eldri fanga við sig. Er það vissulega alvörumál út af fyrir sig. Um hegningarhúsið á Skólavörðustíg, sem var byggt á árunum 1871–74, segir, að reglugerðir varðandi rekstur þess séu frá sama tíma og hafi ekki verið endurnýjaðar. Um fangahúsið sjálft er ýtarlega sagt í skýrslunni. Skal aðeins drepið á fátt eitt hér: „Í hegningarhúsinu eru hafðir í einni bendu gæzlufangar, afplánunarfangar og menn, sem vera ættu í öryggishælum, „psykopatar“, ásamt unglingum, og verður það að teljast stórvítavert.“ Síðar segir: „Þó er iðjuleysið versti ljóðurinn á fangelsisvistinni.“ Ég skal ekki fara nánar út í þessa skýrslu hér um fangahúsin, en víkja nokkrum orðum að framkvæmd refsinga. Þar segir: „Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að framkvæmd refsinga almennt var mjög ábótavant, svo að ekki sé sterkara að orði kveðið. Nefndin varð þess strax vís, að það var almenn skoðun fanga, að vænlegasta aðferðin til þess að fá refsivist stytta með náðun væri að haga sér sem verst í fangelsinu. Auðvitað var nefndinni ljóst, að ekki var hægt að byggja á framburði fanganna um þetta atriði. Hins vegar er augljóst, hvaða áhrif það hafði á aga og reglu í fangelsum, ef rétt væri, að ekki væri tekið tillit til hegðunar fanga, meðan á afplánun stendur, þá er náðun væri veitt, hvað þá ef reynslan hefði verið sú, að fangar, sem sýndu illa hegðun og framferði í fangelsi, fengju frekar náðun en þeir fangar, er hegðuðu sér vel.“ Nefndin taldi því, að hér væri um veigamikið atriði að ræða varðandi rekstur fangahúsa og að nauðsynlegt væri að athuga þetta nánar. Forstjóri vinnuhælisins á Litla-Hrauni hefur lýst því yfir við nefndina, að tæpast hafi það komið fyrir, að álits hans hafi verið leitað um hegðun fanga, áður en náðun hafi verið veitt, og ekki kannast fangaverðir þeir, sem þar hafa starfað, við, að þeir hafi verið spurðir um hegðun fanga undir slíkum kringumstæðum. Sömu sögu höfðu fangaverðir við hegningarhúsið í Reykjavík að segja. Síðan segir: „Við athugun á því, hvernig refsidómar hafi verið út teknir, kemur í ljós, að mjög sjaldan eru hinir dæmdu settir strax í fangelsi, eftir að dómur er upp kveðinn. Líða jafnvel ár, án þess að dómum sé fullnægt, og sumir eru margdæmdir til fangelsisvistar, án þess að dómum sé fullnægt. Þá er það alveg ótrúlega algengt, að dómsmálaráðuneytið fyrirskipi, að refsingu skuli frestað, er afplánun er hafin. Ætla mætti, að þetta gæti stafað af skorti á fangelsisrúmi, en við athugun kemur í ljós, að vinnuhælið á Litla-Hrauni hefur aldrei verið fullsetið á þeim tíma, sem nefndin hefur sérstaklega athugað“ - þ. e. frá 1. júní 1954 til 1. sept. 1956. Síðar í skýrslunni segir enn: „Spyrja mætti, hvers vegna sumir afbrotamanna geti framið brot á brot ofan án þess að þurfa að afplána dóma nema endrum og sinnum og jafnvel fáa daga á ári hverju, þótt fyrir liggi dómar um margra ára fangelsi, og enn fremur, hvers vegna ekki er gert neitt til þess að láta suma hinna dæmdu afplána refsingu.“ Hér skal ekki gerð nein tilraun til þess að skýra nánar þetta fyrirbrigði réttarfars á Íslandi á sjötta tug 20. aldar. Hitt skal skýrt fram tekið, að við svo búið má ekki standa, ef dómar íslenzkra dómstóla í sakamálum eiga að vera annað meira en juridiskar æfingar fyrir dómarana. Ekki á að veita mönnum órökstuddan frest á refsivist, sízt án vitundar dómarans, sem falið hefur verið það hlutverk að fullnægja dóminum. T.d. er mjög ógeðfellt fyrir dómara, sem hefur sett dæmdan mann í fangelsi um hádegi, að sjá hann að kvöldi setjast við hlið sér í bíó og brosa að dómaranum. En þetta hefur komið fyrir. Haustið 1956 átti ég þess kost að heimsækja fangelsi í Noregi og Danmörku, og það var mjög athyglisvert að sjá, hvað Danir eru komnir langt í þessum málum. Þar og í Noregi eru þessi mál falin sérstakri nefnd, sem leggur á ráðin, bæði um reynslulausnir fanga og náðanir. Náðanir munu yfirleitt vera mjög fátíðar, en reynslulausnir notaðar talsver. Þar gafst mér t.d. tækifæri til að sitja fund með stjórn eins fangelsis, þar sem rætt var um hegðun nokkurra fanga og um, hvort gera skyldi till. um reynslulausnir þeirra o.fl. Vissulega ætti okkur Íslendingum ekki að verða skotaskuld úr því að haga málum okkar þannig, að ungir afbrotamenn gætu orðið nýtir samborgarar, en að því vinna frændþjóðir okkar. Þó að hér hafi verið drepið á fátt eitt, er ljóst, að mikilla og skjótra endurbóta er þörf í fangelsismálunum, bæði um húsakost og gæzlu. En fleira kemur þó til. Þegar dýpra er skyggnzt í þessi mál, má sjá, að sönnu nær er að segja, að tími sé til þess kominn að hefjast handa um framkvæmd landslaga um refsivist og fangameðferð. Þess mun ekki þörf að rekja hér fyrirmæli hinna almennu hegningarlaga um þetta efni, en eftir rúmlega hálfan annan áratug frá setningu hegningarlaganna vantar enn reglugerð um úttekt refsivistar, reglugerð vantar um vinnuskyldu fanga, enginn aðskilnaður eldri og yngri fanga þekkist né viðleitni til þess að efla andlegan og líkamlegan þroska hinna síðar nefndu með kennslu, líkamsæfingum og hentugri útivinnu svo og með því að kenna þeim atvinnugreinar, skv. 43. gr. hegningarlaganna. Enginn aðskilnaður þekkist millí varðhaldsfanga og annarra fanga, skv. 44. gr. Reglugerð vantar um viðurlög um brot fanga á reglum hegningarhúss, ekkert hæli er til fyrir öryggisgæzlufanga eða „psykopata“, sbr. 62. gr., né viðeigandi aðstaða til geymslu þeirra í fangelsum. Drykkjumannahæli, sem svari til 65. gr., er ekki til í landinu. Engin aðstaða er í fangelsum til lágmarksaðskilnaðar karla og kvenna. Dómarar geta ekki í sambandi við sakamálarannsóknir treyst einangrun gæzlufangelsa í aðalfangelsum. Ég vil geta þess þó, að nýlega hafa verið settar reglur um hegðun fanga á Litla-Hrauni, sem hv. þm. geta aflað sér í dómsmrn., en þær reglur virðast mér bera þann keim, að þær væru fremur settar fyrir aldamót en eftir. Það er fróðlegt að gera samanburð á þeim reglum, sem eru í 12 greinum, og þeim reglum, sem danskir fangar fá afhentar í bók, sem er eins konar trúnaðarmál, um leið og þeir koma í fangelsi. Þar er gerð grein fyrir þeim skyldum og þeim réttindum, sem þeir hafa í fangelsunum. Í dönskum fangelsum er úttektartímanum skipt í þrjú stig, þ.e. móttökustigið, afplánunarstigið og lokastigið. Á lokastiginu hafa menn það frjálsast, og þá er undirbúið, að menn geti horfið aftur út í þjóðfélagið, og reynt að skapa þá aðstöðu, að þeir hafi þar að einhverju að hverfa. Enn fremur er fangavörðum fengin í hendur reglugerð um meðferð fanganna, en slík reglugerð er mér ekki kunnugt um að sé til hjá okkur. Í áðurnefndri skýrslu nefndarinnar segir enn fremur: „Til þess að fullnægja ákvæðum og tilgangi landslaga eru nauðsynlegar eftirtaldar fangelsisdeildir: 1) Geymsla handtekinna manna, 2) gæzluvarðhald, 3) varðhald og 4) fangelsi. Undir þann lið koma vinnuhæli, kvennafangelsi. „psykopata“-deild og unglingafangelsi.“ Ég vil víkja hér nánar að þessu tvennu síðasttalda. Stórvandræði hafa, á undanförnum árum verið með geðveila sakamenn, „psykonata“, enda er ekkert hæli til við þeirra hæfi. Þessir menn eiga hvorki heima í einangrunarfangelsi, vinnuhæli né geðveikrahæli. Fyrir þá þarf sérstaka stofnun, og færi vel á því, að hún yrði eins konar deild frá Kleppi, þar sem þeir yrðu eðli málsins samkvæmt ef til vill að dveljast ævilangt. Eitt aðalskilyrði þess, að jákvæðs árangurs megi vænta af fangelsisvist, er það, að fangarnir séu nægilega aðgreindir. Er ekki nóg að skipta þeim í vinnuhæli og einangrunarfangelsi, heldur verður einnig að aðgreina þá eftir aldri samkvæmt tilætlun hegningarlaganna. Þarf því að vera til unglingafangelsi alveg aðgreint frá hinum fangelsisstofnununum, helzt sem eins konar uppeldisheimili, svo sem tíðkast á Norðurlöndum, eins og lagt er til að stofna með tillögu þessari. Má ætla, að þetta sé eitt höfuðatriði allra þessara mála. Slík stofnun mundi án efa fá tækifæri til þess að forða mörgum unglingum frá óreglu og glæpaferli og gera að nýtum þegnum. Unglingar frá 15–22 ára aldurs eiga ekki samleið með yngri drengjum og yfirleitt ekki heldur með vinnuhælisföngum, sem margir hverjir eru margdæmdir og siðspilltir og líklegir til þess að hafa ill áhrif á unga menn. Enn skal vitnað til margnefndrar skýrslu, en þar segir: „Reynsla síðasta áratugs virðist hafa staðfest rækilega álit hinnar fyrri fangelsismálanefndar, sem segir svo: Yfirstjórn fangelsismála er í höndum dómsmálaráðuneytisins, og telur nefndin, að svo eigi að sjálfsögðu að vera framvegis.“ Síðar: „Störfum embættismanna ráðuneytisins er svo háttað, að þeim er varla ætlandi að hafa persónulegt og raunhæft eftirlit með starfrækslu fangelsa víðs vegar um land, og verða þeir því yfirleitt í þessu efni að sjá allt með annarra augum. Eigi er að efa, að embættismenn þeir, er umsjón fangelsa hafa á hendi undir yfirstjórn ráðuneytisins, ræki þessi störf sín sem önnur af kostgæfni og samvizkusemi. En þeir eru hlaðnir öðrum störfum og eigi sérfróðir um þessi mál. Hér er hins vegar um að ræða starfrækslu, sem kostar ríkið og bæjarfélög mikið fé, og hinar vandasömustu framkvæmdir ríkisvaldsins, er krefjast hinnar fullkomnustu sérþekkingar. Nefndin vill því mæla með því, að hæfum og sérfróðum manni verði falið að hafa undir yfirstjórn dómsmrn. umsjón með öllum fangelsum og hegningarhúsum landsins, starfrækslu þeirra, meðferð fanga og framkvæmd refsinga að öðru leyti. Þessum embættismanni ætti og að fela að gera tillögur um reynslulausn og náðun sakamanna, enn fremur að hafa eftirlit og jafnvel forustu starfsemi til aðstoðar sakamönnum. Nefndin telur nauðsynlegt, að skipuð verði föst fangelsismálanefnd undir yfirstjórn dómsmrn. Hafi hún m.a. umsjón með byggingu fangelsa, rekstri þeirra, fangameðferð og framkvæmd refsinga að öðru leyti, tillögurétt um allar reynslulausnir og náðanir sakamanna og eftirlit með fangahjálp, sem kostuð er af ríkisfé.“ Því miður er ástandið í fangelsismálum okkar í dag enn þannig, að litlar bætur hafa orðið, frá því að þessu nál. var skilað til dómsmrn. Að vísu er, eins og fyrr segir, búið að laga fangahúsið að Litla-Hrauni, en allt stendur að öðru leyti við hið sama. Ég harma, að hæstv. dómsmrh. skuli eigi vera hér staddur. En ég vil beina því til hæstv. ríkisstj., um leið og ég mæli með þeirri till., sem hér liggur fyrir, að ríkisstj. taki þessi mál föstum tökum, því að það ástand, sem hér ríkir í þessum málum, er landi og þjóð til minnkunar, og það er þjóðfélagsleg skylda okkar að sjá til þess, að ungir menn, sem lent hafa út á ógæfubraut, komist aftur á rétta slóð í þjóðfélaginu. Málum þessum virðist því miður þannig hagað nú, t.d. um framkvæmd refsinga, að það sé aðalatriðið, að þeir taki út refsingu, en ekki tekið tillit til þess, hvort þeir komi betri eða verri menn út úr fangelsinu að afplánun lokinni.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 6. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Eyf. leyft mér að flytja till. til þál. um hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulag í atvinnurekstri Íslendinga. Með þessari till. er lagt til. að Alþ. feli ríkisstj. að láta rannsaka og gera till. um, hvar og hvernig megi bezt koma á hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulagi í atvinnurekstri Íslendinga og á hvern hátt þing og stjórn geti stuðlað að eflingu slíks fyrirkomulags. Skal ríkisstj. hafa samráð við fulltrúa frá samtökum atvinnurekenda og launþega um þetta undirbúningsstarf, er skal lokið eins fljótt og möguleikar eru á. Um það verður naumast deilt með rökum, að eitt þýðingarmesta vandamál okkar þjóðfélags í dag er það, hvernig sætta megi vinnu og fjármagn, þ.e.a.s. koma á friði milli þeirra, sem atvinnufyrirtækjunum stjórna, og verkalýðs og launþega, sem við þau vinna. Reynsla síðustu áratuga í okkar þjóðfélagi sýnir, að mikil átök hafa staðið yfir milli þessara aðila og að þessi átök hafa á marga lund haft mjög óheillavænleg áhrif fyrir þjóðfélagið. Enda þótt skipulagsbundið samstarf verkalýðs innan verkalýðsfélaga hafi að mörgu leyti verið eðlilegt og sjálfsagt í okkar landi eins og fjölmörgum öðrum löndum, hafa átökin milli þessara samtaka annars vegar og eigenda atvinnutækjanna hins vegar gengið það langt, orðið það mikil, að til mikils óefnis hefur stefnt fyrir þjóðfélagið. Þetta er ekki aðeins saga liðins tíma, heldur allt fram á síðasta ár hafa staðið yfir átök, sem segja má að mjög hafi haft mikil og óheillavænleg áhrif á efnahagslíf þjóðarinnar. Á það má t.d. benda, að á síðasta sumri urðu lengstu verkföll, sem um getur í sögu þessarar þjóðar, og þúsundir og jafnvel tugir þúsunda launþega áttu þá í átökum bæði við ríkisvaldið sjálft og atvinnurekendur um kaup og kjör. Niðurstaðan er svo sú í dag, að ef til vill er efnahagsgrundvöllur þessarar þjóðar veikari nú, en oftast áður, þrátt fyrir það að þjóðin á nú betri tæki til þess að stunda með framleiðslu sína og atvinnu, en nokkru sinni fyrr. Það er skoðun okkar flm. þessarar till., að það sé nú - og hafi raunar verið miklu fyrr - fyllilega tímabært að reyna að gera sér ljósar nýjar leiðir til þess að bæta sambúð verkalýðs og vinnuveitenda, til þess að sætta vinnu og fjármagn og til þess að tryggja það, að þjóðin miði eyðslu sína og kröfur til lífsins gæða við þá raunverulegu möguleika, sem fyrir hendi eru á hverjum tíma. Ein leiðin, sem mönnum hefur komið til hugar í þessu efni, er sú, sem þessi till. fjall- ar um, nefnilega sú, að komið verði á hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulagi, sem á því byggist, að verkamenn, sjómenn, iðnaðarmenn og annar verkalýður fái ekki aðeins hlutdeild í stjórn atvinnufyrirtækjanna, sem þeir vinna við, heldur og hlutdeild í arði þeirra og gerist jafnvel meðeigendur þeirra síðar. Í þessu fyrirkomulagi felst þá í stuttu máli sagt þetta: Í fyrsta lagi, að verkamennirnir fái auk sinna föstu launa við fyrirtækið einhvern hluta í arði þess. Í öðru lagi, að þeim gefist kostur á því að safna arðhluta sínum eða einhverjum hluta hans til þess með honum síðar að eignast hluta í fyrirtækjunum. Og í þriðja lagi, að þeir fái hlutdeild í stjórn fyrirtækjanna, annaðhvort með því að eignast hlutafé og verða á þann hátt aðnjótandi réttinda venjulegra hluthafa eða með því, að nefnd verkamanna þess fyrirtækis hafi íhlutun um rekstur þess. Þetta er meginatriði þess fyrirkomulags, sem við flm. þessarar till. teljum athugandi að reynt verði hér á landi. Við sláum engu föstu um það, að þessu skuli komið á, og við flytjum ekki frv. til l. um, að þetta skuli lögbundið. Hins vegar leggjum við til, að ríkisvaldinu verði falið að gera tillögur um það, hvar og hvernig helzt sé hugsanlegt að koma slíku skipulagi á. Við leggjum enn fremur til, að haft sé fullt samráð við fulltrúa frá samtökum atvinnurekenda og launþega um þetta undirbúningsstarf. Við leggjum áherzlu á slíkt samstarf, því að án þess er ákaflega hætt við því, að til átaka komi og tortryggni skapist gagnvart slíku skipulagi. Við viljum að lokum leggja áherzlu á, að það er skoðun okkar, að ríka nauðsyn beri til þess að vinna í vaxandi mæli og meira, en gert hefur verið, áður að því að skapa samúð og velvild í samstarfinu milli verkalýðs og vinnuveitenda og reyna á þann veg að skapa gagnkvæman skilning, á því mikla grundvallarvandamáli, sem hér er vissulega um að ræða. Ég vil svo láta að lokum í ljós þá von, að þetta mál, þessi merka hugmynd til lausnar á miklu þjóðfélagsvandamáli fái nú betri undirtektir og skjótari afgreiðslu, en hún hefur fengið á undanförnum árum. Eins og getið er um í grg, till., var till. um þetta fyrst flutt á Alþ. árið 1937 af þeim Jóhanni heitnum Möller og Thor Thors. Þá mun hafa verið skipuð fimm manna milliþinganefnd til þess að rannsaka og gera till. um það fyrirkomulag, sem í till. greindi. Þessi n, var kosin, en upp úr starfi hennar kom lítið. N. hélt aðeins einn fund, og engar till. komu frá henni. Við flm. þessarar till. höfum flutt hana, að mig minnir, tvívegis áður, en hún hefur ekki orðið útrædd. Þar sem ég geri nú ráð fyrir, að nokkrar vikur séu eftir af setu þess Alþ., sem nú situr, er það von mín og okkar flm., að þeirri hv. n., sem fær hana til meðferðar, gefist tækifæri til þess að athuga hana gaumgæfilega, jafnvel leita álits einhverra aðila um hana, og síðan afgreiða hana til þingsins á ný, þannig að Alþ. geti nú samþykkt þessa till. og sú tilraun verði gerð, sem hún fjallar um. - Ég leyfi mér svo að óska þess, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Till. sú til þál. á þskj. 264, er ég hef leyft mér að flytja, er þess efnis, að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að freista þess að ná samningum við stærstu skipafélög landsins um, að þau haldi uppi reglubundnum siglingum milli hafna á Austfjörðum og útlanda, og vinna auk þess að því að koma upp umskipunarhöfn á Austfjörðum. Þessi till. er svo nánar skýrð í grg. Þar er á það bent, að þær föstu áætlunarferðir, sem hér um ræðir, eru ekki neitt nýtt fyrirbrigði. Allt fram að heimsstyrjöldinni síðari voru slíkar ferðir frá útlöndum beint til Austfjarða, einn liður í áætlun Eimskipafélags Íslands, þó að eftir styrjöldina hafi sá háttur af lagzt. Bergenska gufuskipafélagið hafði um langt skeið slíkar ferðir samkvæmt áætlun erlendis frá til Austfjarðahafna. Nú um nokkurt skeið, eða eftir heimsstyrjöldina síðari, hefur ekki verið um annað að ræða en skip, bæði frá Eimskipafélaginu og skipadeild S.Í.S., hafa án nokkurrar fastrar áætlunar komið til hafna austanlands erlendis frá með kol, timbur, sement, salt og annað því um líkt. Föst áætlun hefur engin verið, og um aðrar vörur hefur vart verið að ræða, eins og tekið er fram í greinargerð. Það má óhætt fullyrða það, að þessar siglingar eftir fastri áætlun til Austfjarða voru Austfirðingum mjög til hagsbóta og þeir voru mjög ánægðir yfir þeim. Kemur þar einkum tvennt til: Það fyrst, að ef Reykjavík er gerð að umskipunarhöfn fyrir nær allar nauðsynjavörur fólksins úti á landsbyggðinni, hlýtur það að tefja afgreiðslu varanna til hinna ýmsu staða, og er á þeirri skipan mála auðsæilegur munur og á því, sem hér er ráð fyrir gert, þ.e., að skipin komi beint með vörurnar til Austfjarðahafna. Hlýtur slíkt fyrirkomulag mjög að hraða afgreiðslu varanna. Annað atriði, enn veigameira, er svo vöruverðið. Með þeim kostnaði, sem er við umskipun hér í Reykjavík, og eins flutningskostnaði héðan og út um land hlýtur vöruverðið almennt að hækka. Sem afleiðing þessa verður vöruverð nokkru hærra, en það er í Reykjavík. Oft þegar verzlunarmenn úti um land eru spurðir um mismun á vöruverði þar og í Reykjavík, sem mönnum finnst oft óeðlilega mikill, eru svör þeirra mjög á sömu lund. Kostnaður og umskipun hér í Reykjavík og flutningskostnaður út um land er orsökin. Og oft virðist hér ekki um svo lítinn eða óverulegan hlut að ræða. Það þarf enda varla að rökstyðja nánar þau höfuðatriði, sem hér mæla með þessari skipan mála, svo sem það er augljóst mál. En með þessu ynnist tvennt fyrir Austfirðinga. Þeir mundu losna við aukakostnað, og þeir mundu fá margar nauðsynjavörur sínar, fyrr en ella. Þetta ætti að nægja til að sýna, að þetta er sanngirnismál. Hitt er svo annað, að vafalaust má benda á ýmsa annmarka við framkvæmd þessarar till. En á það er þá að líta, að ekki er ýkjalangt síðan slíkum reglubundnum siglingum var haldið uppi, og ekki hefur annað heyrzt, en þær siglingar hafi borgað sig eins vel og hverjar aðrar. Ekki virðist heldur vera svo auðvelt að sjá, á hvern hátt þetta væri erfiðara í framkvæmd nú, en áður var, nema ef segja má, að það sé orðin svo föst venja að láta allar helztu nauðsynjavörur landsmanna fara fyrst til Reykjavíkur, að þetta þyki óhugsandi af þeim orsökum. En slíkt breytir auðvitað engu um raunverulega möguleika á framkvæmd tillögunnar. Þegar um þetta hefur verið rætt, hafa oft heyrzt þær mótbárur, að á Austfjörðum séu engin heildsölufyrirtæki, og einnig hitt, að um Reykjavík fari öll gjaldeyris- og innflutnings- leyfi. Hvað fyrra atriðinu viðvíkur má slá því föstu, að ef möguleiki væri fyrir slíkum beinum siglingum, mundi ekki standa á slíkum heildsölufyrirtækjum, og má einkum benda á, að auðvelt ætti að vera fyrir kaupfélögin að hafa með sér samvinnu til þess að ná vörunum beint. Hitt atriðið er ekki heldur eins þungt á metunum og virðist vera og kæmi þessu máli engan veginn eins mikið við og í fljótu bragði virðist, einkum þegar á það er litið, að nú liggur fyrir Alþ, till. um það að koma upp innflutningsskrifstofu í hverjum landsfjórðungi, og ef sú till. næði fram að ganga, væri þar með sá vandi úr sögunni. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að umskipunarhöfn þeirri, sem um er rætt í till. Ef slíkar beinar siglingar kæmust á, væri auðvitað æskilegt, að áætlunin yrði bundin við sem flestar hafnir austanlands, þar sem viðunandi aðstaða er. Í mörgum tilfellum yrði þá auðvitað um það að ræða, að einhverjum höfnum yrði að sleppa, eigi sízt þegar tekið er tillit til þess, að yfir sumartímann eru samgöngur miklar og greiðar á landi um Austfirði og á þann hátt auðvelt að nálgast vörurnar, þó að þeim sé eigi komið á ákvörðunarstað. En til þess að þetta mætti verða sem auðveldast í framkvæmd, yrði að koma upp umskipunarhöfn á Austfjörðum, eins konar aðalhöfn, en þaðan færi svo aftur dreifing fram til hinna smærri staða. Í sambandi við þetta yrði að taka fullt tillit til Fljótsdalshéraðs og hvaðan hagkvæmast væri að dreifa vörum um það. Slík aðalhöfn yrði hin mesta nauðsyn, ef slíkar siglingar kæmust á, þó að æskilegast væri, að sem minnst umskipun þyrfti að eiga sér stað. Hitt gæti þó mjög oft margborgað sig. Sjálfsagt er, að ef úr þessu yrði, þá yrði aðstaða hinna ýmsu staða vandlega könnuð og lokaákvörðun tekin í samræmi við það. En Reyðarfjörður hefur án efa oftast verið nefndur í þessu sambandi, og er það einkum með tilliti til vörudreifingar um Fljótsdalshérað, sem er langauðveldust þaðan. Einnig er Reyðarfjörður mjög miðsvæðis í sambandi við allar samgöngur á landi, og fleira mætti telja. Ég bendi aðeins á þetta hér, en tel vandlega athugun á staðsetningu umskipunarhafnar nauðsynlega. Að lokum vil ég svo geta þess, að fjórðungsþing Austfjarða hefur haft þetta mál til meðferðar og gert um það till., sem mjög beinast í sömu átt og mín till., og að lokum vil ég svo leyfa mér að æskja þess, að þessu máli verði vísað til allshn., umræðu verði frestað.



Herra forseti. Þessi till. á mikinn rétt á sér, og ég vildi sízt verða til þess að mæla á nokkurn hátt á móti henni. Hv. flm. þessarar till, minntist á það, að það, sem hér væri farið fram á, væri ekkert nýtt, því að það hefði verið áður svo, að millilandaskip hefðu komið upp að Austfjörðum. En þau komu víðar við, t.d. Bergenska gufuskipafélagið, þegar það var í förum hér, og jafnvel Eimskipafélag Íslands. Ég man vel eftir því, að skip Bergenska félagsins komu upp til Austurlandsins, ég hygg á Seyðisfjörð, síðan komu þau til Akureyrar, Siglufjarðar og Ísafjarðar. Þetta voru þeirra viðkomustaðir á leiðinni til Reykjavíkur. Og svo mun oft hafa verið með önnur þau skip, sem hér gengu. Ég vildi því aðeins beina því til þeirrar hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, hvort ekki væri rétt að gera till. víðtækari, en hún er hér flutt og hún yrði á þá leið, að viðkomustaðir skipa, sem koma frá útlöndum, yrðu á Austfjörðum; þar sem það þætti hentugast þar, kæmu þau að landi, og síðan kæmu þau við t.d. á sömu stöðum og áður tíðkaðist um mörg ár og ég hygg áratugi. Ég hygg, að það megi benda á, að tveimur öðrum landsfjórðungum væru sömu hagsmunir að því, að þetta mætti verða, eins og Austurlandi yrði að framkvæmd þeirrar hugmyndar, sem í till. felst.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Ísaf. (KJJ) að flytja till. um vita við Ísafjarðardjúp, þar sem lagt er til, að ríkisstj. verði falið að láta hið fyrsta auka ljósmagn vitanna við Ísafjarðardjúp, þannig að þeir fullnægi betur þörfum sjósóknar og siglinga á þessum slóðum. Jafnframt er lagt til í till., að sett verði upp ratsjá á Arnarnesi eða öðrum þeim stað, þar sem sérfróðir menn telja mest gagn að slíku öryggistæki. Síðan byrjað var að byggja vita hér á Íslandi, munu nú vera liðin um það bil 80 ár. Fyrsti vitinn, sem hér var byggður, var gamli Reykjanesvitinn, sem byggður var árið 1878. Fyrst framan af gekk bygging vitanna á strandlengju Íslands mjög hægt sökum fjárskorts, en nú eru á ströndum Íslands samtals 102 vitar, sem taldir eru á vitaskrá vitamálaskrifstofunnar. Enn fremur eru til viðbótar um 50 leiðarljós og auk þess nokkrar ljósbaujur. Að þessu vitakerfi og leiðarljósum er að sjálfsögðu stórmikið gagn og öryggi fyrir siglingar meðfram ströndum landsins og fyrir sjósókn frá hinum mörgu verstöðvum á strönd landsins. En ýmsir þessara vita eru nú orðnir gamlir og fullnægja ekki þeim kröfum, sem gerðar eru í dag af hálfu sjófarenda til slíkra öryggistækja. Í þeirra hópi má telja þá vita, sem nefndir eru í till. okkar hv. þm. Ísaf. og enn fremur í grg. hennar. Sjómenn vestra hafa hvað eftir annað kvart- að undan því, að þessir vitar á Arnarnesi við Skutulsfjörð og Óshólum við Bolungavik séu allt of daufir og nauðsyn beri til þess, að ljósmagn þeirra sé aukið, til þess að þeir skapi það öryggi, sem til er ætlazt. Á það má benda, að fjöldi báta stundar fiskveiðar frá þessum ver- stöðvum og mjög mikil umferð er um Ísafjarðardjúp, bæði af fiskibátum, verzlunarskipum og flutningaskipum, sem flytja vörur, farþega og afurðir til og frá þessum landshluta. Til þess ber því brýna nauðsyn, að ljósmagn þessara vita verði aukið, og með till. þessari leggjum við til, að vitamálastjórninni verði falið það og þeirri framkvæmd komið hið fyrsta í kring. Enn fremur bendum við á það í grg. till., að nauðsynlegt sé að auka ljósmagn vitans á Sléttu í Jökulfjörðum, sem fyrst og fremst hefur verið gerður vegna smávélbáta, sem stunda veiðar þar, en einnig getur orðið að gagni fyrir umferð um utanvert Ísafjarðardjúp. Á það má benda í þessu sambandi, að innlend og erlend skip leita oft skjóls inni í Jökulfjörðum í óveðrum, og þess er skemmst að minnast, að einn íslenzkur togari strandaði einmitt á þessum slóðum fyrir örfáum árum, Egill rauði, sem strandaði við Grænuhlíð, eyðilagðist og fórst þar. Einnig á þessum stað er þess vegna nauðsynlegt að sé ljósmagnsmeiri viti, en þar er nú. Þá leggjum við til í þessari till., að jafnframt því sem ljósmagn tilgreindra vita verði aukið, verði sett upp ratsjá á Arnarnesi. Að slíku öryggistæki er mjög mikið gagn. Fáir fiskibátar hafa hins vegar fengið þessi dýru tæki enn þá. Í framtíðinni má e.t.v. gera ráð fyrir því, að fleiri vélbátar, sem stunda landróðra, fái slík tæki, en meðan þeir hafa það ekki, væri mjög gagnlegt, að við nokkrar helztu verstöðvar landsins væru settar upp ratsjár í sambandi við vitana. Að slíku tæki væri fluginu á Vestfjörðum einnig mjög mikið gagn. Enn þá verður að halda uppi flugsamgöngum við Vestfirði með tiltölulega ófullkomnari og eldri gerðum flugvéla, en við aðra landshluta. Vestfirðir og flugsamgöngurnar við þá mega því illa við því, að verr sé búið að þessum landshluta um öryggistæki, en öðrum landshlutum. Það er því ábending okkar og till., að sett verði upp ratsjá á þessum stað eða öðrum, þar sem sérfróðir menn teldu að mest gagn yrði að því. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessa till. Ég leyfi mér að óska þess, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja fsp. til hæstv. félmrh. á þskj. 270 um, hvað liði endurskoðun laganna um verkamannabústaði. Í aths. um stjórnarfrumvarp það, er flutt var á síðasta þingi, til laga um húsnæðismálastofnun o.fl., var sagt m.a.: „Gert er ráð fyrir, að heildarendurskoðun lagaákvæða um verkamannabústaði og byggingarsamvinnufélög fari fram fyrir næsta reglulegt Alþingi og þau lagaákvæði verði síðan felld inn í þessi lög.“ Enn þá hefur þessarar endurskoðunar ekki orðið vart, en nauðsynlegt er, að almenningi verði gert ljóst, hvað henni líður og hverjar hugmyndir eru uppi varðandi þessa endurskoðun. Ýmis dagblaðanna hafa verið með sögusagnir og samanburð á raunverulegu gildi laganna um verkamannabústaði fyrir lægst launaða fólkið og talið, að vegna síhækkandi útborgana annars vegar og ákveðins tekjumarks hins vegar, hafi aðstaða verkafólks til þess að eignast íbúðir í verkamannabústöðum stórversnað. Þetta er það, sem blöðin telja. Verkamaður, sem verður að telja fram hvern einasta eyri af vinnulaunum sínum, getur í einstökum tilfellum orðið launahærri á skattframtali en t.d. maður, sem hefur með höndum einhvers konar rekstur, og orðið af þeim ástæðum af réttinum til íbúðar í verkamannabústöðum. Ef þetta reyndist vera rétt, er nauðsynlegt við slíka endurskoðun sem hér um ræðir, að þessi ákvæði laganna verði athuguð sérstaklega. Hvað hækkandi útborgun snertir, þá skilst mér, að sjóðsstjórn verkamannabústaða hafi haft á milli þess að velja á undanförnum árum að byggja færri íbúðir með hærra ríkisframlagi og þar með minni útborgun fyrir væntanlega íbúðareigendur eða fjölga íbúðunum og þar með minna ríkisframlag á hverja íbúð og hærri útborgun á íbúðareiganda. Þarna er mjög vandsiglt, ef lögin eiga að þjóna sínum upphaflega tilgangi eða vera fyrst og fremst trygging þess lægst launaða til þess að koma þaki yfir höfuð sér og sinna og svo hins vegar hin mikla eftirspurn eftir þessum íbúðum. Hið mikla umtal um hækkandi útborganir íbúðareigenda í verkamannabústöðunum mun fyrst og fremst sprottið af því, að verkamenn eiga þess yfir höfuð ekki kost að leggja til hliðar neitt af sínum daglaunum þrátt fyrir stöðuga vinnu, hvað þá heldur ef um atvinnuleysi er að ræða. Svo í öðru lagi, að mjög hefur þrengzt um möguleika manna til þess að fá lán út á 2. veðrétt eigna sinna. Við endurskoðun laganna er því nauðsynlegt, að þessi breytta aðstaða sé tekin til ýtarlegrar yfirvegunar og að öll laga- og reglugerðarákvæði séu færð til samræmis við þær aðstæður, sem verkafólk á við að búa í dag. Þegar þessi umræddu lög um verkamannabústaði voru sett, vöktu þau miklar vonir verkamanna um langþráða lausn þessa vandamáls að eignast eigið húsnæði. Stór fjöldi úr þessum stéttum hefur þegar fengið þessar óskir sínar uppfylltar, og mörg hundruð manna bíða þess enn að fá lausn sinna mála, og vonandi verður hægt við þessa umræddu endurskoðun laganna að draga úr þeirri tortryggni þessa fólks, að lögin séu ekki lengur fyrir það. Ég tel mér skylt að taka það fram, að ég hef ekki borið téða fsp. fram til þess að afla mér persónulegra upplýsinga, því að sjálfur hef ég nú aðstöðu með veru minni í sjóðsstjórninni sjálfri til að geta aflað mér þeirra upplýsinga, sem hér er að vænta. Ég hef borið þessa fsp. fram til hæstv. félmrh. til þess, að á opinberum vettvangi verði þessi mál skýrð, þannig að hulu tortryggni og efasemda verði svipt frá. Ég vænti þess svo, að fullnægjandi upplýsingar verði gefnar af hæstv. ráðh. varðandi þessa fsp. mína.



Herra forseti. Fyrirspyrjandi gat þess, að fsp. hans væri borin fram til þess, að málið fengist skýrt, og er mér ljúft að verða við því, að svo miklu leyti sem það er á mínu færi. Hv. 4. þm. Reykv. spyr um það, hvað liði endurskoðun laga um verkamannabústaði. Af því gæti e.t.v. einhver ályktað sem svo, að Alþ. hafi samþykkt, að slík endurskoðun skuli fara fram. En svo er ekki. Alþ. hefur engin fyrirmæli gefið um endurskoðun þessara laga. En á s.l. ári, þegar unnið var að undirbúningi laganna um húsnæðismálastofnun ríkisins o.fl., var það álit margra, að eðlilegast væri að endurskoða lögin um verkamannabústaði og lögin um byggingarsamvinnufélög og fella þau inn í einn heildarlagabálk um húsnæðismál. En um þetta gat þó ekki orðið samkomulag, og því varð ekki af því, að sá háttur yrði hafður á. Allir voru þó sammála um, að nauðsynlegt væri að gera nokkrar breytingar á lögunum um verkamannabústaði þá þegar. Þessar breytingar miðuðu ásamt öðrum ráðstöfunum, sem gerðar voru, að því að auka fjárframlög til byggingarsjóðs verkamanna. Þannig var framlag sveitarfélaga til sjóðsins tvöfaldað með einni þeirra breytinga, sem gerðar voru á lögunum um verkamannabústaði í fyrra. Framlög sveitarfélaganna höfðu verið miðuð við 12–18 kr. á íbúa bæjar eða kauptúns, og mátti sveitarstjórn ákveða það með sérstakri samþykkt, hvort greiðslan í viðkomandi kaupstað eða kauptúni væri höfð í lágmarki eða í hámarkinu, 18 kr., eða einhvers staðar þar á milli, og hafa bæjarfélögin mörg ákveðið undanfarin ár að vera í hámarki. Þessu gjaldi hafði ekki verið breytt um nokkuð mörg ár. En með breytingunni, sem allir urðu sammála um í fyrra, skyldi tvöfaldast gjaldið, þ.e.a.s. verða að lágmarki til 24 kr. og að hámarki 36 kr., og sá sami háttur hafður á, að sveitarstjórnirnar gætu ákveðið, hvar þær yrðu á þessu bili, frá 24–36 kr. á mann í bæjarfélagi eða kauptúni. Jafnframt þessu var svo fjárveiting til verkamannabústaða að sjálfsögðu tvöfölduð á fjárlögum, því að ríkið á að Leggja jafnt á móti þeim greiðslum, sem koma í byggingarsjóðinn frá sveitarfélögunum. Þessi breyting mun óefað efla starfsemi byggingarsjóðs verkamanna allverulega á næstu árum, því að það ætti að geta leitt til til þess, að fjármagn hans frá sveitarfélögum og ríkissjóði allt að því tvöfaldaðist. Í lögunum um verkamannabústaði hefur frá öndverðu verið ákvæði um það, að skv. þeim lögum væri aðeins heimilt að byggja hús með tveggja til þriggja herbergja íbúðum. Þannig er það orðað í lögunum, frá því að þau voru fyrst sett. Því er ekki að neita, að þetta hafði margoft verið brotið og þar af leiðandi, þegar fé skorti hjá sjóðnum, verið byggðar færri íbúðir, en skyldi, því að þess voru mörg dæmi, að byggðar höfðu verið fjögurra og fimm herbergja íbúðir. Og mér er nær að halda, að þau dæmi séu til, að það hafi verið byggðar sex herbergja íbúðir, þannig að herbergi í kjallara og herbergi í rishæð hafi verið í viðbót við þriggja eða jafnvel fjögurra herbergja íbúð á miðhæð, og að þeir, sem byggðu skv. verkamannabústaðalögunum, hafi þannig verið farnir að vera eins og „mattadorar“ á miðhæðinni með leigjendur sina í kjallara og rishæð. Þetta taldi ég að væri ekki í anda laganna og bæri heldur að stuðla að því, að haldið væri áfram að hafa í heiðri bókstaf laganna frá öndverðu, að byggja sem sé tveggja og þriggja herbergja íbúðir. En menn bentu á, að það væri ekki e.t.v. hægt að saka félmrh. um það að hafa ekki, þegar teikningar höfðu verið samþykktar af rn., spornað við því, að þannig væri gengið á svig við ákvæði laganna, og þess vegna var lagt til í fyrra, og voru allir sammála einnig um þá breytingu, að það yrði tekið inn skýrt ákvæði um það, að jafnframt því sem félmrn. skyldi leggja samþykki sitt á fyrirkomulag verkamannabústaða, ætti það einnig þar á meðal að leggja samþykki á stærð íbúða, en það hafði ekki skýrt verið tekið fram í lögunum áður. Til þess að veita svo aðhald um byggingarkostnað verkamannabústaða var í fyrra samþykkt samhljóða sú breyting á lögunum um verkamannabústaði, að bygging slíkra íbúða skyldi jafnan vera boðin út, til þess að leita eftir lægstu tilboðum, en það hafði ekki verið neitt ákvæði í þeim um það áður. Þá var það ein meginbreyting, sem samkomulag varð um í fyrra, að þeir einir gætu nú verið félagsmenn í byggingarfélögum verkamanna með fullum réttindum, sem væru fjárráða, heimilisfastir innan kaupstaðarins eða kauptúnsins, og svo kemur nýja ákvæðið, sem bætt er inn í: og hefðu ekki viðunandi íbúð fyrir sig og fjölskyldu sína s.l. tvö ár og eigi haft yfir 50 þús. kr. árstekjur, miðað við meðaltal þriggja síðustu ára, að viðbættum þó 5.000 kr. fyrir hvern ómaga á framfæri, né yfir 75 þús. kr. skuldlausa eign, allt miðað við þann tíma, þegar félagsmaðurinn kaupir íbúðina. Allir voru sem sé sammála um, að þeir, sem ekki hefðu átt íbúð s.l. tvö ár, yrðu að sitja fyrir þeim, sem ættu íbúð, um það að geta fengið að verða aðnjótandi 150 þús. kr. lántöku með 31/2% vöxtum til 42 ára. Meðan ekki væri hægt að fullnægja allra þörf, yrði auðvitað að vera ákvæði í lögunum um það, að þessi miklu fríðindi, þessa miklu aðstoð þjóðfélagsins fengju fyrst og fremst þeir, sem ekki væru íbúðareigendur og hefðu ekki verið það s.l. tvö ár, því að það eru vissulega mikil þjóðfélagsfríðindi að fá lán af þessari upphæð og með slíkum vildarkjörum, Það sést bezt, að svo er, þegar við lítum á þau kjör, sem öðrum eru boðin í sambandi við að leysa þeirra húsnæðisvandamál, sem er þetta, að menn geti fengið lán með 7–71/4% vöxtum til 15 eða í mesta lagi 20 ára og lánsupphæð sé um 70 þús. kr., ekki helmingur af þeirri upphæð, sem þarna er um að ræða. Það gefur að skilja, að það væri ekkert þjóðfélagsréttlæti í því að heimila hverjum sem væri að njóta forgangs að hlunnindum laganna um verkamannabústaði, þegar ekki er hægt í þjóðfélaginu að gera betur við fólk almennt, kannske með lakari ástæðum almennt, skv. hinni almennu húsnæðismálalöggjöf. Það fer sem sé ekki milli mála, að sú aðstoð, sem er veitt með hinum löngu og vaxtalágu og tiltölulega háu lánum, sem veitt eru skv. lögunum um verkamannabústaði, er hin mesta aðstoð, sem veitt er í okkar þjóðfélagi til úrbóta í húsnæðismálum einstaklingsins. Það verður því miður að segjast, af því að það er satt, að sú venja hafði skapazt víðast hvar hjá byggingarfélögunum, án þess þó að styðjast við lagabókstaf, að láta félagsmenn fá íbúðir í þeirri röð, sem þeir höfðu gengið í félögin. Þá gat auðveldlega komið fyrir, að margra ára biðlisti myndaðist, og auðvitað gat þá líka hent, að á þessu margra ára bili hefðu efnahagsástæður þeirra, sem gengu í byggingarfélag fyrir mörgum árum og síðan verið á biðlistanum kannske heilan áratug, verið orðnar gerbreyttar, menn á listanum unnvörpum orðnir íbúðareigendur, sumir eigendur tveggja íbúða, og áttu samt eftir venjunni, sem skapazt hafði, forgangsrétt, þegar röðin kæmi að þeim, um að fá íbúð hjá verkamannabústöðunum með þessum vildarkjörum, niðurborguðum vöxtum frá hendi þjóðfélagsins. Ég og margir fleiri voru þeirrar skoðunar, að þetta næði ekki nokkurri átt, - maður horfðist m.a. í augu við það, að ungt fólk kom, þegar þessir löngu biðlistar höfðu myndazt, og spurðist fyrir um möguleika til þess að fá að byggja skv. lögunum um verkamannabústaði. Því miður engin von, hér er biðlisti upp á næstu 12 ár, og það er engin von. Og unga fólkið, sem þarna fór bónleitt til búðar, vissi ósköp vel, að á biðlistanum var fólk með ýmiss konar ástæður, vondar ástæður og góðar, og átti bara að fá að njóta þessa réttar eftir þessari tilviljunarkenndu röð, sem myndazt hafði fyrir mörgum árum. Það vaknaði sú spurning fyrir mönnum: Má þetta svo til ganga? Er þetta réttlátt? Á þetta svona að vera? - Nei, auðvitað var rétt að miða við tekjur og ástæður fólks, þegar félagsmaður ætti kost á því að kaupa íbúð. Hin margra ára gamla röð gat ekki verið réttlát regla til að fara eftir. En þá kom spurningin: Hvaða tekjumark gat þá talizt hæfilegt, til þess að menn yrðu aðnjótandi hinnar mestu aðstoðar ríkisins til úrlausnar húsnæðisvandamála fyrir þjóðfélagseinstaklinginn? Í þessu tilfelli varð samkomulag um það í fyrra að miða við 50 þús. kr. tekjur sem meðaltal þriggja síðustu ára. Það jafngildir, og þó vel það, tekjum af samfelldri vinnu átta stunda vinnudags alla virka daga ársins og tveggja stunda eftirvinnu hvern virkan dag ársins í viðbót. Dagvinnan gerir um 43.200 kr. með núverandi vísitölu og eftirvinnan um 10.800 kr. eða þetta samtals um 54 þús. kr., miðað við árið í ár, en nálægt 50 þús. kr., þegar meðaltalið er tekið af þremur síðustu árum, miðað við dagvinnutaxta og eftirvinnutaxta verkamanns. Við þetta var þetta mark miðað. Þá væri sem sé um að ræða ýtrustu tekjur þess verkamanns, sem hefði samfellda vinnu alla virka daga ársins og eftirvinnu tvo tíma á hverjum degi einnig. Hjón mega þó samkvæmt hámarksákvæði laganna, sem sett voru í fyrra, hafa 5.000 kr. hærri tekjur, þ.e.a.s. 55 þús. kr. Þeir, sem útilokazt hafa af þessu ákvæði, en það fannst mér hv. fyrirspyrjandi leiða orðum að, að fólk væri jafnvel að tala um, að lögin væru ekki lengur fyrr verkafólk, - en þeir, sem úti lokazt hafa þess vegna samkvæmt þessu ákvæði, hafa þá notið einhverra meiri tekna, en verkamaður eftir núgildandi kauptöxtum getur notið með fullri dagvinnu allt árið um kring og fullri eftirvinnu alla daga ársins í viðbót, og þá er spurningin, hvort það fólk á að sitja fyrir öðru fólki með verri lífskjör. Ég segi eins og hv. fyrirspyrjandi: T.d. skrifstofumaður, þótt hann stundi ekki verkamannavinnu, en af því að hann er með lægri laun, á hann ekki að njóta þessarar þjóð félagsaðstoðar, þó að hann sé ekki í vinnu galla og vinni ekki útivinnu verkamannsins? Ég held, að lögin hafi alls ekki miðazt við það, heldur að einmitt fólk úr ýmsum stéttum, láglaunastéttum þjóðfélagsins, ætti að njóta þessarar löggjafar. Lítum svo á mann með meðalfjölskyldu eða svo. Hann má hafa 50 þús. plús 25 þús. kr. meðaltekjur þrjú s.l. ár til þess að njóta þessara fyllstu hlunninda laganna eða hafa 75 þús. kr. tekjur að meðaltali þrjú s.l. ár. Það þýðir, að hann má a.m.k. vera upp í 80 þús. kr. í ár eða yfir það til þess að útilokast, því að hin tvö árin draga það niður. Ég tel, að meðan við stöndum í þessum sporum, verðum við að láta hitt fólkið sitja fyrir, sem er með tekjur neðan við þetta, og vil því vona, að það verði öllum ljóst, þegar þetta er athugað, að hér er ekki verið að breyta lögunum um verkamannabústaði á þann hátt, að verkamenn geti ekki notið þeirra, því að það eru eingöngu þeir menn, sem eru með meiri tekjur en verkamenn, hafa ýtrustu möguleika til þess að hafa, sem útilokast, og þeir áttu ekki að sitja fyrir, þó að þeir gerðu það í ýmsum tilfellum, þangað til þessi breyting var gerð. Nú kunna menn að segja: Ja, eru nú mjög margir undir þessu tekjumarki? - Ég fullyrði það, að meginþorri verkalýðsstéttarinnar er undir þessu marki, og þeir mega prísa sig sæla í verkalýðsstétt, sem eru hærri að tekjum en 75–80 þús. kr., og vitanlega eru þó lögin fyrst og fremst hugsuð fyrir fjölskyldur, og þannig ber að miða við það tekjumark umfram allt. A.m.k. mundi það gleðja mig, ef svo fáir í verkalýðsstétt reyndust vera með meðaltekjur s.l. þriggja ára neðan við 55–75 þús. kr., að geta byggingarsjóðs gerði betur, en geta leyst húsnæðisvanda alls þessa fólks á sómasamlegan hátt. En þá fyrst, þegar sjóðurinn væri þess megnugur, væri ástæða til þess að haga lagaákvæðum svo, að hann gæti farið að sinna þörfum hins fólksins, sem væri tekjuhærra. Ég held, að því miður þurfi ekki að gera því skóna í bráð, svo að það vinnist áreiðanlega tími til þess að breyta lögum með tilliti til þess, að tekjuhærra fólk þurfi að komast þarna að. Ég held, að það sé ekki rétt, meðan húsnæðisástandið er eins og það er, að tekjuhærra fólk, en þetta fái forgangsrétt að þessum vildarkjörum, sem þjóðfélagið veitir samkvæmt lögunum um verkamannabústaði. Í athugasemdum með frv. um húsnæðismálastjórn ríkisins o.fl. var svo hljóðandi málsgrein um breytingarnar á lögunum um verkamannabústaði, sem þá voru samþykktar af hv. Alþingi, með leyfi hæstv. forseta: „Nauðsyn þykir til bera vegna þess aðhalds, sem gert er ráð fyrir um lánveitingu samkvæmt frv. þessu, að gera nokkrar breytingar á lögunum um verkamannabústaði. Miða þessar breytingar einkum að því að tryggja, að þeir einir hljóti stuðning samkvæmt lögunum um verkamannabústaði, sem hafa stuðningsins mesta þörf; enn fremur að tryggt sé, að byggingar verkamannabústaða verði sem ódýrastar.“ Þarna er átt við útboðsskylduna. Og á eftir þessari aths. stendur svo hljóðandi málsgrein: „Gert er ráð fyrir, að heildarendurskoðun lagaákvæða um verkamannabústaði og byggingarsamvinnufélög fari fram fyrir næsta reglulegt Alþingi og þau lagaákvæði verði síðan felld inn í þessi lög.“ Þetta er tilvitnunin, sem hv. fyrirspyrjandi vék að, og vegna þessarar mgr. í grg. með húsnæðismálalöggjöfinni í fyrra er fyrirspurn hans fram borin. Þetta er það einasta, sem ég veit til að gefið hafi verið undir fótinn um endurskoðun laganna um verkamannabústaði, og það skal ég játa, að það er skoðun mín, að það sé nokkur ástæða til að láta slíka endurskoðun fara fram, ekki sízt á lögunum um byggingarsamvinnufélög. Á verkamannabústaðalögunum tel ég að hafi verið gerðar nokkrar breytingar á s.l. ári og allar að minni skoðun til bóta, til öryggis í þá átt, að vildarkjara laganna nytu þeir efnaminnstu í þjóðfélaginu, allt upp í það, að þeir hefðu ýtrustu verkamannatekjur, og þó miklar tekjur af aukavinnu. En hver er þá ástæðan til þess, að þessi endurskoðun, sem þarna er gert ráð fyrir, hefur ekki farið fram, því að hún hefur ekki farið fram enn þá? Ástæðan er einkum sú, að ég taldi rétt, að lögin um verkamannabústaði fengju að reyna sig í framkvæmd a.m.k. í eitt ár með þeim breytingum, sem gerðar voru í fyrra, því að þær breyttu verulega ýmsum atriðum um starfsaðferðir, starfsháttu í sambandi við byggingarfélög verkamanna: Sumar þeirra breytinga, sem gerðar voru í fyrra, tóku ekki gildi, fyrr en nú í ársbyrjun 1958, og gildir það alveg sérstaklega um tvöföldunina á framlagi sveitarfélaganna. Í lögunum í fyrra var það orðað svo, að frá og með ársbyrjun 1958 skyldu sveitarfélögin byrja að framkvæma þessa tvöföldun á persónugjaldi til byggingarsjóðs verkamanna, og reynslan af þeirri tvöföldun fjármagnsins til byggingarsjóðs er því fyrst að fara af stað núna fyrir tveimur mánuðum. Það er því lítil sem engin reynsla komin á hinn nýja fjárhagslega grundvöll, sem löggjöfinni var skapaður með breytingunum í fyrravetur. Þó er svo að sjá, sem betur fer, að bygging verkamannabústaða víðs vegar um landið hafi tekið mikinn fjörkipp á árinu 1957 og að framkvæmdir á þessu sviði verði miklar á yfirstandandi ári. Á árinu 1956 var engin hreyfing á byggingu verkamannabústaða nema aðeins á fjórum stöðum á landinu, þ.e.a.s. í Reykjavík, Hafnarfirði, Vestmannaeyjum og nokkrar íbúðir á Seyðisfirði, og víðast hvar hafði bygging verkamannabústaða legið niðri árum saman, og ýmis dauðamerki voru farin að koma í ljós á lagakerfinu um verkamannabústaði, þar sem svo dauft hafði verið yfir starfseminni undanfarin ár. Sum bæjarfélög höfðu t.d. ekki greitt framlög sín, gjaldið frá 12–18 kr. á mann, til byggingarsjóðsins s.l. 10 ár. Þetta er þó ekki fyrir meðalkaupstað nema 50–60 þús. kr. greiðsla, þ.e. svona fimmti eða sjötti partur af verði einnar íbúðar, og er ekki hægt að segja, að þau bæjarfélög telji það eitt af sínum höfuðmálum að leysa úr húsnæðismálum, sem ekki vilja leggja slíkt gjald fram árlega, til þess að fleiri eða færri af borgurum bæjarins, sem búa við húsnæðisskort, geti fengið þá aðstoð, sem þjóðfélagið þá býður fram. En á árinu 1957 hefur stjórn byggingarsjóðs eftir upplýsingum, sem ég fékk frá starfsmanni sjóðsstjórnarinnar í gær, veitt vilyrði fyrir lánum til verkamannabústaða á 20 stöðum á landinu, og eru það samtals 110 íbúðir. Þessa staði hef ég hér á skrá, og vil ég biðja forseta að afsaka, að ég þarf að ná í það, ef menn hefðu áhuga fyrir því að vita, hvar verkamannabústaðir eru nú annaðhvort farnir af stað eða undirbúningsstarfsemi þegar innt af hendi, en staðirnir eru: Akureyri, sem fer á stað með 10 íbúðir, Borgarnes með 4, Búðareyri með 2, Búðir við Fáskrúðsfjörð 3, Dalvík 3, Djúpivogur 2, Hafnarfjörður 10, Hnífsdalur 2, Hólmavík 2, Húsavík 4, Kópavogur 10, Neskaupstaður 5, Njarðvíkur 4, Ólafsfjörður 3, Reykjavík 32, Sandgerði 2, Sauðárkrókur 3, Siglufjörður 5, Stokkseyri 2, Stykkishólmur 2, samtals 110 íbúðir. Og lánin eru, eins og ég gat um, að því er snertir Reykjavík og nokkra kaupstaðina 150 þús. kr. á íbúð til 42 ára með 31/2 % vöxtum, að ég held. En þetta, að þessi hreyfing er komin á um byggingu verkamannabústaðanna, leiðir til þess, að allir þeir staðir, sem fara á stað með byggingu, borga nú þær skuldir, sem safnazt höfðu á undanförnum árum hjá þeim. Vangreiðsla frá sveitarfélögum nam eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um það, núna við árslokin 1957 4.8 millj. kr. Þessi hreyfing, sem nú er aftur komin á byggingu verkamannabústaða eftir margra ára dauðamók víðast hvar, - sums staðar hélt starfsemin áfram, eins og ég hef tekið fram, - leiðir aftur til þess, að ríkið verður að geta greitt sitt framlag að jöfnu á móti, og veitir þá ekki af, að nú eru 4 millj, kr. á fjárlögum í þessu skyni í stað 1.9 millj. kr., sem áður var, og einnig veitir ekki af hinu heldur, að byggingarsjóði verkamanna voru útvegaðar 8 millj. kr. að láni, sem auðvitað munu verða notaðar auk ríkisframlagsins og sveitarfélagaframlagsins, þegar það hvort tveggja er til þurrðar gengið vegna starfseminnar úti um landið. Eins og ljóst má vera af því, sem ég hef nú sagt, hef ég talið heppilegra, að nokkur reynsla fengist af lögunum um verkamannabústaði eins og þeim var breytt fyrir tæpu ári, áður en hafin væri endurskoðun á þeim að nýju. En hitt skal tekið fram, að ég er fús til þess að láta hefja slíka endurskoðun, bæði á þeim lögum og lögunum um byggingarsamvinnufélög, ef þess er óskað, og teldi ég þá langsamlega eðlilegast, að haft værisamráð um þá endurskoðun við þá menn, sem gerkunnugastir eru þessum lögum hvorum tveggja, einkanlega í framkvæmd.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir þau svör, sem hann hefur gefið við þessari fsp. minni, og þá skýrslu, sem hann hefur gefið um ástand þessara mála almennt. Ég harma það hins vegar, að þessi endurskoðun skuli ekki vera hafin, og vildi eindregið láta þá skoðun mína í ljós, að hún yrði hafin sem allra fyrst og þá, eins og ráðherrann sagði, af þeim mönnum sem gerkunnugastir eru. Það er rétt, að ráðherrann sagði í upphafi síns máls, að Alþingi sem slíkt hefur ekki samþykkt, að slík endurskoðun fari fram. Hins vegar, eins og við erum sjálfsagt sammála um eftir þessar okkar ræður með sömu tilvitnun báðir, var í athugasemdunum fyrir hinu fyrrnefnda frv. um húsnæðismálastofnun o.fl. sagt, að gert væri ráð fyrir þessari endurskoðun. Og ég vil vona, að sú endurskoðun fari fram hið allra fyrsta, því að margir binda við þá endurskoðun ýmsar vonir um leiðréttingu á því, sem þeir telja miður í lögunum. Mér kemur ekki til hugar að draga í efa þau fríðindi, sem lögin ákveða fyrir þá einstaklinga, sem koma til með að njóta þeirra, og mundi seinastur allra gera. Hitt er mér vel ljóst, að ef verkamaður vinnur 200 stundir á mánuði, eins og oftast nær er sagt, í dagvinnu með kr. 18.50 eða um það bil á tímann, 48 stundir í eftirvinnu á mánuði með 27.75 kr. á tímann eða rétt þar um bil, þá mun ekki vera langt frá, að hann sé kominn, ef hann hefur stöðuga vinnu árið út, vel yfir þessi 50 þús., og ég tel, að þetta atriði væri eitt af þeim, sem ætti að athuga í framtíðinni og þá ekki hvað sízt við þessa endurskoðun, sem hér er um að rætt. Ég ítreka svo þakkir mínar til félmrh. fyrir ágæt svör við þessari fsp. og vona, að þeir ýmsir, sem áður hafa verið að velta vöngum yfir því, hvort endurskoðunin væri hafin, og þá, um hvað hún fjallaði, hafi fengið þeim efasemdum svarað og viti nú, hvernig þau mál standa.