Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Það virðist að vísu ekki mitt hlutverk að ræða hér um ástæður fyrir því, að þetta frv., sem er stjórnarfrv., er fram komið, en mér finnst nauðsynlegt að minnast rétt aðeins á tildrög málsins, vegna þess hvernig meðferð þess er háttað hjá hinu háa Alþ. Ég þykist viss um, að þetta stjórnarfrv. sé fram komið af tveim aðalástæðum, vegna læknisskipunarmála og læknisbústaða í tveim byggðarlögum á landinu, á Fljótsdalshéraði og í Árnessýslu. Að því er snertir Héraðið, er ekki um neinar deilur að ræða hér, og get ég alveg leitt hjá mér þann lið málsins. Um hitt atriðið, læknaskipunarmál á Eyrarbakka, stendur einkennilega líkt á og þar eystra. Umdæmið er nú orðið stærra en svo, að einn maður geti annað því - og það þótt á Eyrarbakka sé duglegur og ágætur læknir, sem búinn er að vera þar lengi. Hins vegar eru, eins og menn vita, aðalvegamótin í læknishéraðinu nú komin þar, sem Selfoss er, og hefur því meiri hl. hreppa í læknishéraðinu gert kröfu til að fá læknissetur þangað. Á það hafa heilbrigðismálastjórnin, landlæknir og forsrh. fallizt. Héraðsbúar almennt - og ekki sízt héraðslæknir - sækja það mjög fast, að málið fái greiða afgreiðslu, bæði vegna þess, að nauðsynlegt er að fá lækni þangað, sem umferðin er mest, og eins af hinu, að héraðið vantar bæði sjúkraskýli og læknisbústað. Þarna hefur ekkert brunnið, - hefur bara aldrei verið til, - og fyrir svo mannmargt hérað, með íbúatölu á 4. þús., er skortur á þessu mjög tilfinnanlegur, enda er málið fólkinu, sem við á að búa, svo ríkt í huga, að það hlerar með mikilli eftirvæntingu, hvað skeður hér á Alþ. Mundi það því valda miklum vonbrigðum, ef málið væri svæft hér nú, því að ætlunin er að hefjast handa um byggingar þegar í sumar. Eitt atriði í þessu máli, sem valdið hefur miklum ágreiningi hér - og að mínu viti meiri en ástæða er til -, er það, hvort læknirinn á Eyrarbakka eigi að flytjast til Selfoss eða koma eigi tveir læknar í hérað. Í Nd. var samþ. till. um, að læknarnir yrðu tveir, svo að þegar rætt er um, að hörgull sé á læknum til að gegna embættum í hinum rýrari og strjálbýlli héruðum landsins, kemur það ekki til greina í sambandi við þetta mál, þar sem búið er að ákveða, að læknarnir verði tveir. Annað ágreiningsatriði er það, hvort í héraðinu skuli vera einn héraðslæknir og aðstoðarlæknir hans eða embættið skuli klofið í tvö og einn læknir skipaður í hvort. Í þessu héraði er íbúatala, eins og ég sagði áðan, á 4. þús., og er það eindregin ósk íbúanna, að héraðinu verði skipt í tvennt, Selfosslæknishérað og Eyrarbakkalæknishérað. Ef það yrði samþ., væri hvort þeirra ekki fámennara en svo, að í Selfosslæknishéraði yrðu um 2000 íbúar, en um 1300 í hinu. Þeir, sem búa í námunda við Selfoss, hafa allan áhuga á að fá héraðslækni þangað, m.a. til þess að geta reist læknisbústað og sjúkraskýli. En hvort þeir hafa aðstoðarlækni eða sérstakan lækni á .Eyrarbakka, það er þeim áhugalaust. Aftur á móti er það svo á Eyrarbakka og Stokkseyri, að íbúarnir geta ekki sætt sig við að vera sviptir héraðslækninum. þótt ekki sé nema upp að Selfossi. Þessi kauptún, sem oft og einatt telja sig eitt kauptún, eru nú búin að hafa héraðslækni í nál. 50 ár, staðfast, og eiga því þennan rétt. - Fjöldi áskorunarbréfa viðvíkjandi þessu máli hefur borizt til hins háa Alþ. Rétt áðan barst mér t.d. eitt, sem ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp: „Fundur, haldinn í Verkamannafélaginu Báran á Eyrarbakka þann 3. marz 1944, mótmælir framkomnu frv. á Alþ. um, að héraðslæknisbústaðurinn verði fluttur frá Eyrarbakka að Selfossi. - Hins vegar telur fundurinn eðlilegt og sjálfsagt, að Eyrarbakkalæknishéraði yrði skipt í tvennt. Öll rök hníga að því, að þorpin tvö, Eyrarbakki og Stokkseyri, hafi lækni, sem hafi búsetu hér, bæði vegna fjölmennis þorpanna og eins vegna sjávarútvegsins, sem rekinn er úr báðum þorpunum, sem eru við hina hafnlausu strönd og því mikil slysahætta við þann atvinnuveg. - Þess má og vænta, að eftir stríðið eins og fyrir það verði hér innflutningshöfn fyrir tvær sýslur, og allir, sem hér til þekkja, vita um slysahættu við uppskipun hér á Eyrarbakka. - Í þriðja lagi má segja það, að það mun alveg einsdæmi, að héraðslæknirinn sé fluttur úr mesta fjölmenninu yfir í fámennari stað. -Fundurinn væntir þess, að þm. Árnesinga vinni að því að fá héraðinu skipt í tvennt og fylgi því máli fram til sigurs. Fyrir hönd Verkalýðsfélagsins Báran, Eyrarbakka. Sigurjón Valdimarsson, formaður.“ Ég veit, að hæstv. ríkisstj. hefur góðan og réttan skilning á þessu máli og að hún vill stuðla að því að fá annan lækni í héraðið. Ég er þakklátur fyrir, að sá vilji er fyrir hendi, en ég veit hins vegar, að þeir, sem við eiga að búa, gera sig ekki ánægða með að fá aðstoðarlækni, sem er eins konar hjú á vegum aðallæknisins. - Mér finnst óþarfi að tala um fjáreyðslu í sambandi við þetta, því að aðstoðarlæknirinn mundi fá sín laun úr ríkissjóði ekki síður en héraðslæknir, og mundu grunnlaun vera um 400 kr. á mánuði. Héraðslæknir fengi eitthvað lítils háttar meira að vísu, en það yrði aldrei stór munur. Fyrir fáum missirum var rætt hér um að fækka prestaköllum í landinu. Ég man ekki, hvort n. voru starfandi í því. En það hljóðnaði niður fyrir ákveðnum vilja fólksins, sem mótmælti því, að prestum yrði, fækkað. Og hæstv. Alþ. virti þann vilja fólksins, sem laut að því, að það fengi að halda prestum sínum. - Nú kemur hér einnig fram vilji fjölda fólks um að fá læknishéraðaskipunina í þetta horf, sem nú er lagt til. Og þó að ég geri ekki lítið úr starfi prestanna, þá álít ég, þegar fólkið lætur í ljós ákveðnar óskir um skipun læknishéraða í þá átt, sem hér er um að ræða, að taka beri ekki síður tillit til þess en þegar um það var að ræða, hvort fækka ætti prestum. Ég álít, að þar þurfi að taka jafnt tillit til vilja fólksins og þarfanna, sem á bak við liggja. Þegar um það er að ræða, hvort Eyrarbakki og Stokkseyri megi vera sérstakt læknishérað, má geta þess, að þarna í nánd eru tvö hæli, bæði hæli sekra manna og drykkjumannahælið í Kumbaravogi, þar sem lögmælt er, að skuli vera læknishjálp, og er þess vegna einnig eðlilegt, að læknir sé á Eyrarbakka engu síður en að hann sé þar ekki. Ég vil alveg leiða hest minn hjá því að vera að tala um önnur atriði, sem komin eru inn í þetta mál. En ég vil leggja áherzlu á það, sem ég gat um fyrst, og ég hygg, að ég fari með rétt mál, þegar ég held því fram, að það sé einmitt þörfin á að bæta um læknaskipun í Eyrarbakkalæknishéraði, sem öðrum þræði hefur kvatt fram það stjfrv., sem hér er til umr. Ég veit, að landlæknir hefur orðið fyrir nokkru ámæli jafnvel vegna meðferðar þessa máls. Ég hef ekki verið á sama máli og hann, en um það er ekkert að fást. En hann hefur gagnvart almenningi í þessu héraði átt nokkuð örðugt. Það er oft erfitt fyrir hann - að sínu leyti eins og vegamálastjóra - að gera svo, að öllum líki. Ég hefði nú sætt mig við það, þó að það hefði verið á móti vilja fólksins, að fylgja málinu þegjandi eftir hér í hv. d. eins og það kom frá hv. Nd., hefðu ekki sérstök atriði orðið að aflvaka til þeirrar sveiflu, sem meðferð þessa máls hefur nú tekið, með tilliti til brtt. við frv. En mér finnst óþolandi, ef sá réttmeiri á að víkja fyrir hinum réttminni. Og það er hlerað fast og ákveðið eftir því af því fólki, sem að þessu á að búa, hvernig hæstv. Alþ. afgreiðir þetta mál. Og ég vænti þess fastlega, að hv. þdm. líti á málsástæður eins og þeim er kunnugt um, að þær eru, og taki nokkurt tillit til vilja og þarfa fólksins um heilbrigðismálefnin, sem skipta meiru en flest annað, þegar veikindi og slys ber að höndum. Ég skal svo láta máli mínu lokið og treysti því, að brtt. mín, sem hér liggur fyrir til umr., nái samþykki hv. d.



Herra forseti. - Ég vildi ræða þetta mál lítillega í sambandi við læknaskipunarmálið í heild sinni og minni um leið á till., sem ég flutti hér í vetur fyrir jólin út af því atviki sérstaklega, að einn af þm. landsins, hv. 1. þm. Rang., gat ekki starfað hér sem þm. á fjárlagaþinginu fyrir jólin, af því að hann gat engan varamann fengið í staðinn fyrir sig. Ég bar fram till. þá, sem ekki aðeins var rökstudd með þessu sérstaka dæmi, heldur líka af þeirri miklu læknafæð, sem er í landinu, og fór fram á það við heilbrigðisstjórnina, hvort ekki væri hægt að ráða bót á þessu með því að ráða bót á uppeldi lækna á þann veg, að þeim væru sett þau skilyrði fyrir þeirri aðstöðu, sem þeim af því opinbera er veitt til náms, að þeir hagnýttu sér reynslu hjá eldri læknum landsins með læknisþjónustu í sveit. Þessi till. fann ekki náð fyrir augum þeirrar n. hér í hv. d., sem um hana átti að fjalla. Hún var svæfð þar. Og landlæknir hefur heldur ekkert með þessa till. gert. Svo vildi nú til, að þessi hv. þm., sem ég gat um, gat fengið einhvern mann fyrir sig nú eftir áramótin. En það, að maður í erfiðu og umfangsmiklu héraðslæknisstarfi, eins og Helgi Jónasson, getur ekki sinnt sínum borgaralegu störfum, af því að hann getur ekki fengið varamann, sýnir, að eitthvað er að skipun þessara mála. Og þá má geta nærri, hvernig slíkt gengur fyrir héraðslæknum, sem eru í afskekktari héruðum, ef þeir þurfa að bregða sér frá eða fá sér einhverja hvíld. - Ég beini þeirri fyrirspurn hér til þess manns, sem beitt hefur sér mest fyrir þessu máli almennt hér í hv. d., hv. 6. þm. Reykv., hvort hann sjái ekki, að einnig er þá nauðsynlegt að gera fleira, ef tekin er sú stefna, sem hann beitir sér fyrir, að fjölga nú læknishéruðum í trássi við heilbrigðisstjórnina, og hvort hann sé því ekki hlynntur, að einhver sterk ráðstöfun verði gerð í þá átt, að þjóðfélagið hafi handbæra miklu fleiri unga lækna til aðstoðar í þeim læknishéruðum landsins, sem þeir koma ekki í af sjálfsdáðum. Ef ekkert er gert annað en samþ. þetta frv. og þá einnig kannske brtt. við það, þá sé ég ekki annað en það muni að engu haldi koma að svo stöddu, þar sem sennilega mundu engir læknar fást í sum læknishéruðin í sveitum landsins. Það er ekki fullnægjandi fyrir þjóðfélagið, að lækningar séu framkvæmdar sem „spekulation“. Þá vil ég snúa mér að einstökum liðum þessa frv., og þá fyrst að því, er snýr að Fljótsdalshéraði. Ég er samþykkur því, að reynt verði að gera miðstöð fyrir Fljótsdalshérað í þessu efni við Lagarfljótsbrú. En ég álít ekki nóg til lengdar, að þar sé einn læknir, heldur þurfi þar líka að vera aðstoðarlæknir og þá helzt einhver ungur maður, sem væri að læra af starfinu með því að vera þar. Í Fljótsdal mótmæla þeir því að missa sinn lækni. Og það er skiljanlegt, af því að þeir eiga um langan veg að sækja lækni, ef hann væri við Lagarfljótsbrú. En af því að stefna þarf að því, að á Austurlandi, Norðurlandi og Vesturlandi komi deildir frá Landsspítalanum, nægilega stórar til þess að þessi ríkisspítali, sem ríkið rekur með þar starfandi hinum beztu læknum, nái til fólksins alls staðar á landinu nokkurn veginn. Það sjá allir, hver fjarstæða það er, að við, sem erum í Reykjavík, og þeir, sem búa annars staðar sunnan og suðvestan lands, sem eru alls um 70 þús. manns, fáum Landsspítalann eins og hann væri spítali Reykvíkinga sérstaklega og annarra í nágrenni höfuðstaðarins. Hvers eiga Norðlendingar, Austfirðingar og Vestfirðingar að gjalda, ef þeir eiga að koma upp með ærnum kostnaði spítölum fyrir sig, meðan við hér syðra höfum spítala fyrir okkur, sem kostaður er af ríkisfé og eftir föngum lagt til hans allt það bezta, sem spítali þarf að hafa? - En það, sem ég vil undirstrika í sambandi við þetta mál, er, að ég álít, að gera eigi ráð ' fyrir, að reistur verði góður spítali, sem sé nægilega stór fyrir Austurland, og líka, að þar fari fram nokkuð af þeirri kennslu, sem háskóli okkar veitir. - Þess vegna álít ég, að þeir í Fljótsdal verði að sætta sig við að missa sinn lækni þarna ofan eftir að Lagarfljótsbrú. En ég vil minna hv. þm. á, að það er ekki hægt að hindra þetta mál Austfirðinga með því einu að segja: Við flytjum lækninn úr brennda húsinu á Brekku niður að Lagarfljótsbrú. - Það verður að gera meira. Framtíð þjóðarinnar heimtar, að við snúum því menningarverki út um landið til jafnvægis við það, sem er í hinu nýskapaða þéttbýli. Þetta er sú breyt., sem að minni hyggju hefur ekki verið sinnt nógu vel, þar sem ekki heldur hefur verið nógu rösklega gengið fram í því gagnvart Austfirðingum, að þeir ættu að háfa aðstoðarlækna. En ég nota þetta tækifæri til þess að lýsa skoðun minni á því, hvar þeir þurfi að koma. Þá kem ég að Snæfellsnesi, sem töluvert hefur verið deilt hér um. Ég hef skotið því fram við hv. þm. þess kjördæmis, að ég hef ekki trú á, að hægt verði, eins og stendur, að fá nokkurn lækni þangað, nema byggt verði yfir hann. Og ég rökstuddi það með því, að í Suður-Þingeyjarsýslu er Reykdælahérað, sem er mannfleira en þetta hérað á sunnanverðu Snæfellsnesi, ef stofnað yrði nýtt læknishérað þar. Þar, í S.-Þ., var byggt læknishús fyrir 40 árum, gott á þeim tíma, en svarar ekki til þeirra krafna, sem gerðar eru nú. Og að þetta hús fullnægir ekki kröfum, sem gerðar eru, hefur haft þau áhrif, að nú síðustu 6–7 árin er skipt um lækni þar að heita má árlega. Ungir læknar hafa ekki viljað vera þar undir nokkrum kringumstæðum, eins og aðbúnaður er þar. Svo voru héraðsbúar að reyna að byggja læknishús með einni sjúkrastofu eða svo, sem kostaði um 140 þús. kr. Og það er náttúrlega fyrir áhuga fólksins og þörf þess, að það lagði út í þann mikla kostnað. Þess vegna segi ég það: Ég ann þeim mjög vel á Snæfellsnesi sunnanverðu að fá lækni, en það kostar þetta tvennt, að það verði yfirleitt hægt að fá sæmilega menntaða unga menn til þess að vera þar, og hitt, að þar verði byggt. Annars verður það bara dauður bókstafur að samþ., að þarna skuli stofna nýtt læknishérað. Um Grindavík er það að segja, að hv. 6. þm. Reykv. veik að því, að ég hefði átt nokkur afskipti áður af læknaskipun í sambandi við Grindavík. Ástæðan til þess, að ég átti þátt í því, að læknir héraðsins var settur þar fyrir nokkrum árum, var sú, að það fékkst ekki neitt heimili í Keflavík handa þeim manni, sem kom í læknisembættið. En í Grindavík var skörungurinn Einar Einarsson kaupmaður, og þótti honum svo mikið varið í að fá lækni í héraðið, að hann reisti hús yfir hann, sem ég hygg, að hann eigi enn þá. Og ef þessi skörulegi maður í Grindavík hefði ekki gert það, þá veit ég ekki, hvar læknirinn væri nú. Og þar sem menn fara á 20 mínútum á milli Keflavíkur og Grindavíkur, þá hygg ég, að ekki sé ástæða til að láta fara fram skiptingu á læknishéraðinu þarna, vegna þess að óþarflega lítið muni líka vera að gera fyrir mann sem héraðslækni í Grindavík, ef annar væri í Keflavík. Rök hv. 6. þm. Reykv. sannfæra mig því ekki í þessu efni, og ég hef ekki trú á því, að almenningur í Grindavík muni leggja út í að byggja hús yfir lækni, eins og það kostar mikið nú. Þá kem ég að þeim austan fjalls, og er það mála sannast, að þeir hafa orðið nokkuð illa úti með lækni og sjúkraskýli. Nú hefur um það verið talað, - og landlæknir og þeir austan fjalls sætta sig yfirleitt við það, - að aðalsjúkraskýli verði þarna að Selfossi. En þá þarf að vera læknir þar. Og að minni hyggju á að haga því svo þarna, - eins og við Lagarfljótsbrú ætti að gera, að þar ætti að vera aðallæknir og aðstoðarlæknir. En nú er það svo, að þessi tvö þorp við sjóinn hafa haft lækni mjög lengi og eru ófús á að missa hann. Má búast við, að úr því yrðu sambúðarerfiðleikar, ef flytja ætti lækninn burt þaðan úr þorpunum að íbúunum nauðugum. Og af því að hæstv. heilbrmrh. er hér viðstaddur, vil ég benda á, að þarna nálægt þessum þorpum eru tvö mannúðarhæli, fangelsið og vinnuhælið á Litla-Hrauni og drykkjumannahælið í Kumbaravogi. Vinnuhælið er þarna á föstum fótum, þar eru venjulega 40–50 menn. Og mikið óhagræði væri því hæli að missa lækninn frá sér. Þessir menn steypa úr vikri, sem fæst þar í fjörunni, ytra borð í 50–60 bændabýli á ári. Og þess vegna finn ég til fyrir þá menn þarna niður frá, ef þeir eiga að tapa lækni sínum frá sér, ekki aðeins vegna þorpanna, heldur líka vegna þeirra manna, sem eru á þessum tveimur hælum þar í nánd, vinnuhælinu og drykkjumannahælinu. Það á ekki við alla, þótt drykkfelldir séu, að setja þá á slík hæli; en þeir, sem eru svo mjög bognaðir fyrir þessari ástríðu, að þeir vita ekki, hvað þeir gera, þurfa slíkrar hælisvistar. Þeir þurfa frið og ró, og þeir þurfa læknis við, svipað og þeir, sem vinna á vinnuhælinu. Og nú vil ég spyrja hv. 6. þm. Reykv., hvort hann hafi ekki séð það eins og ég og fleiri, að það er ekki til neins að fjölga læknishéruðum nema með því að skapa lækna, sem vilja vera í læknishéruðunum. Ég vil nefna eitt dæmi, sem er úr mínu kjördæmi. Í Húsavíkurlæknishéraði eru um 1000 manns. Þar er sjúkrahús fyrir 15–16 manns, sem er venjulega fullt af sjúklingum. Þessi læknir hefur, auk sjúkrahússins, ærið starf í héraðinu, þar sem hann er sóttur fram í miðja Þingeyjarsýslu og út á Tjörnes. Og þegar læknirinn í Öxarfjarðarhéraði féll frá, varð Húsavíkurlæknirinn að gegna því héraði. Nú er þessi læknir kominn yfir sextugt. Hann er heppinn skurðlæknir og röskur maður. En hverjum dettur í hug, að þessi maður, yfir sextugt, eigi að hafa spítala með 15–16 sjúklingum, læknishérað með 1000 íbúum og auk þess annað hérað, sem ekki er læknir í skipaður? Ég fullyrði, að miklu betra en það fyrirkomulag væri, að ungir læknanemar í háskólanum slepptu einu ári af 7–8 námsárum þar og væru eitt ár á stað eins og t.d. Húsavík til þess að komast í lífrænt samband við fólkið á ferðum um héruðin og kynnast fólkinu og venjast því að vera annars staðar en hér í stofunum í Reykjavík. Ég er ekki að tala um þetta fyrir mitt kjördæmi, heldur tek ég þetta fram vegna þess, að það er ekki mynd á þessu fyrirkomulagi okkar, sem á læknaskipuninni er. Og eitt er það, sem sízt má gleyma, að eins og nú er komið, er Menntaskólinn hér í Reykjavík að heita má ekki sóttur nema af nemendum úr Reykjavík, þá verður afleiðingin sú, að þeir mörgu embættismenn, sem koma úr háskólanum, eru tiltölulega ókunnugir dreifbýlinu. Og án þess að ég segi neitt illt um þennan bæ, þá er það víst, að mjög mikill hluti þessara menntamanna, sem úr Reykjavík koma, ef þeir fara ekkert út á landið, vita ekkert, hvernig Ísland er, og þeim hættir því til að líta á sveitirnar sem nokkurs konar Síberíu, ekki sízt eftir að hitaveitan kom í Reykjavík, fyrir dugnað hv. 6. þm. Reykv. og annarra góðra manna. Það eru því ekki líkur til, að hægt verði að fá þá góðu menn til að vera sem læknar .annars staðar en í Reykjavík eða á Akureyri eða í öðrum stærri kaupstöðum, ef þeir ekki læra nógu snemma að taka þátt í lífinu, eins og það er og á að vera og þarf að vera, með byggð um allt landið. Ég álít því rétt að breyta þessu skipulagi þannig, að þeir ágætu ungu menn úr Reykjavík, sem svo margir stunda læknisdóma, þeir fái kynningu við landið, sem að vísu sannarlega er ekki tómir barnaleikar, bæði vetur og sumar, m.a. svo að þeir kynnist því,, að það er líka skemmtilegt fyrir utan höfuðstaðinn og að það er eins ,gaman eða skemmtilegra að vinna þar. Ég vil vita, hvort það er nokkur skilningur á því fyrir hendi í hv. d., að það er ekki nóg að búa til frv. um ný læknishéruð og samþ. þau sem l. á pappírnum, heldur verður að fylgja málunum eftir með skynsamlegri skipulagsbreyt. í læknamálum okkar.



Herra forseti. - Ég get orðið fáorður um sjálft efni málsins, það frv., sem hér liggur fyrir, vegna þess, að tveir hv. síðustu ræðumenn hafa í aðalatriðum mælt með frv., bæði hv. 2. þm. Árn. og hv. þm. S-Þ. Mér skildist aðeins, að það væri eitt atriði af mörgum í frv., sem sé um læknissetur í Grindavík, sem hv. þm. S.-Þ. væri ekki ánægður með, en að öðru leyti væri hann hlynntur frv. En varðandi fyrirspurn hans, hverja afstöðu ég hefði til skipunar læknamálanna yfirleitt, þá get ég auðvitað, eins og ég veit, að hann getur skilið, ekki svarað því enn til neinnar hlítar né tekið til fulls afstöðu til þess einstaka atriðis, sem hann minntist nú á. En ég tel, eins og frv. liggur nú fyrir, að með því að samþ. það sé unnið að því að greiða fyrir, að héraðslæknar úti á landi fái eðlilega framavon, því að þá séu fleiri embætti, sem hægt sé að veita mönnum, eftir að þeir háfa verið í hinum erfiðu og afskekktu héruðum. Hitt tek ég svo fyllilega undir, að ég lít svo á, að rétt sé að fara lengra á þeirri braut, sem þegar mun hafa verið lögfest, að skylda megi - og ég vil segja skylda eigi alla þá, sem hér fá lækningaleyfi, að gegna störfum tiltekinn tíma úti á landi. Ég hef ekki athugað þetta sjálfur, en ég hygg, að þessi sex mánaða bið læknanema til þess að gegna lækningastörfum úti á landi sé lítið komin til framkvæmda. En mér sýnist rétt, að heilbrigðisstjórnin hafi um það forgöngu, að bæði yrði þessi tími lengdur og eins yrðu gerðar ráðstafanir til þess, að þessi skylda tæki til yngri lækna almennt, þeirra sem ekki eru búnir að koma sér fyrir þannig, að það væri allt of mikil truflun á lífsferli þeirra að skylda þá til þess að vera í héruðum úti um landið. En eftir að ríkið hefur kostað kennslu lækna 6–7 ár handa hverjum lækni, þá sýnist það hið minnsta endurgjald, að þessir menn fáist gegn góðu lífsuppeldi til þess að gegna lífsnauðsynlegum störfum fyrir þjóðfélagið. Og það er vafalaust einnig rétt, sem hv. þm. S.-Þ. sagði, að það megi að vissu leyti líta þannig á, að uppeldi lækna sé ekki til hlítar lokið, fyrr en þeir hafa gegnt störfum við venjuleg íslenzk skilyrði, þau skilyrði, sem mikill hluti landsfólksins á við að búa. En varðandi málið sjálft, eins og það liggur fyrir, þá gat ég nú um það í gær, að hér hefðu borizt ýmsar áskoranir til Alþ. frá réttum aðilum um það, að þeir nytu lækna eins og í frv. er ráðgert. - Hv. 2. þm. Árn. (EE) gerði grein fyrir því, að sér hefði borizt ný áskorun frá Eyrarbakka. Ég hef í höndum skeyti, sem birtir áskorun hreppsfundar á Arnarstapa og hljóðar svo„ með leyfi hæstv. forseta: „Almennur hreppsfundur, sem haldinn var á Arnarstapa, Snæfellsnesi, 5. þ.m., skorar eindregið á Alþingi að samþ. frv. Gunnars Thoroddsens um nýtt læknishérað að sunnanverðu Snæfellsnesi. Með núverandi fyrirkomulagi er oft ókleift að ná lækni, þar sem er fjallveg að fara. Ein læknisferð hefur kostað 3–400 kr. - Oddvitinn.“ Annað skeyti er frá oddvita Staðarsveitar, þar sem hann kveður sér vera kunnugt um eindreginn vilja þar í sveit með stofnun umrædds læknishéraðs. Mér skildist á hv. 3. landsk., að það væri ekki mikið að marka slíkar yfirlýsingar, enda mundu það vera framsóknarmenn, sem stæðu að þeim og hugsuðu meir um annað en bjarga með þessu mannslífum. Það kann að vera, að hann hafi ekki meira álit en þetta á andstæðingaflokki sínum. En menn eru þeir sem aðrir og hafa hug á að njóta heilsu og lífs ekkert síður en við, svo að orð þeirra um það ætti að vera að marka, hvaða álit sem þm. kann að hafa á þeim að öðru leyti. Röksemdir hæstv. forsrh. og hv. 3. landsk. fyrir því að gerbreyta frv. fyrst og fremst í því skyni, að það nái þá heldur fram að ganga í þinginu, virtust mér ærið undarlegar. Það er óvænlegt, eftir að Nd. hefur afgreitt málið, svo breytt sem henni líkaði, til Ed., að senda það aftur til Nd. gersamlega ummyndað og ætla henni að afgreiða það þannig í skyndi. Það er ákaflega hætt við, að þá væri úti um frv. Ég sé ekki betur en þeir séu með þessu að brugga því banaráð. Ég verð einnig að láta í ljós undrun mína yfir ræðuhöldum hæstv. ráðh. og hv. 3. landsk. Hinn síðarnefndi hefur haft þá aðferð, sem ýmsir honum ótignari tíðka, þegar honum finnst ég tala ótilhlýðilega um landlækni, að snúa þeim orðum öllum upp á mig, ég muni vera því líkastur sem ég telji landlækni vera. Virðist mér þessi aðferð líkust því, sem sérstök tegund stráka viðhefur, þegar þeim þykir illa til sín talað, og svara þá því einu: „Éttu hann sjálfur“ - eða „Sjálfur ertu dóni“ - eða því um líkt. Það getur vel verið, að ég eigi þá eiginleika, sem embættisbréf landlæknis ber vitni um, að hann hafi. En eiginleikar mínir koma ekki máli víð, eiginleikar landlæknis ekki beinlínis heldur, aðeins að hann skuli láta þá koma svona fram í embættisbréfi til n. á Alþingi. Fram hjá því kemst þm. ekki með neinum útúrdúrum, fremur en ég gæti stutt mitt mál með því að ræða um alkunna hógværð hans og raddfegurð. Ég óskaði skýringar hæstv. forsrh. á því, hvernig stæði á mótsögnunum í grg. landlæknis, og sýndi með óyggjandi tilvitnunum og upplestri, hve gagnstæðar yfirlýsingar þarna væru. Hæstv. ráðh. svaraði með því að segja, að hann mundi sjá um, að landlæknir fengi vitneskju um, hvað hér hefði gerzt, og ögraði mér með málssókn, ég veit ekki hvort heldur einkamáls- eða sakamálsákæru. Það er náttúrlega þægilegt að skjóta sér undan svörum með hótunum um málshöfðun, ef fundið er að framferði slíku sem landlæknis. Sú þinghelgi, sem hæstv. forsrh. minntist á, er að nokkru leyti sett af þeim ástæðum, að nauðsynlegt þótti að veita löggjöfunum rétt til að gagnrýna athafnir embættismanna og annað slíkt án ótta við málshöfðun fyrir gagnrýnina, jafnvel þótt ekki væri beinlínis hægt að sanna á embættismanninn nein embættisafglöp. Nú hef ég sannað og hæstv. ráðh. ekki mótmælt, að meira en lítið er bogið við hin umræddu skrif landlæknis. Ég álít, að ekki stafi það af heimsku, því að landlæknir er viðurkenndur gáfumaður á sinn hátt á mörgum sviðum og mjög vei ritfær. Því meir undrar mann að sjá frá hendi hans svo gagnstæðar yfirlýsingar, og það er ekkert léttúðarmál, þótt einungis væri litið á viðhorf hans til málsins, sem fyrir liggur. Hann er embættismaður, sem vill láta taka tillit til sín og er tekið tillit til, a.m.k. mætti ætla það eftir gáfnafari hans, að svo yrði gert. Mér hefði fundizt embættisheiðri bæði hans og hæstv. forsrh. betur borgið með því að skýra, hvernig stendur á mótsögnunum, sem ég benti á, heldur en þó að mér sé ógnað með tugthúsdyrunum. Ég tel, að hæstv. ráðh. hafi mjög misfarið bæði með virðing sína og þá háttprýði, sem honum er lagin, með þeim hótunum, sem hann bar hér fram í gær. Hitt kann að vera, að ég hafi farið ómjúkari orðum um landlækni en þurfti, því að oft nægir að segja hið sama með mildum orðum, sem í hörðu orðunum var fólgið. En ekki breytir það, hvernig orð mín féllu, aðalatriði málsins, og ekki voru þau orð ósæmilegri en svo, að forseti þessarar deildar, sem er fyllilega maður til að gæta hennar virðingar, sá ekki ástæðu til að víta mig, og ég held það sitji ekki á hæstv. ráðh., sem er hér utanþingsmaður, að fara að hóta þm. málssókn, ef þeir hafi sig ekki hæga. Hitt er annað mál, hvort bréf landlæknis gefi ekki tilefni til að verja Alþ. og þm. gegn ósæmilegu aðkasti og sleggjudómum. Ef ég má, með leyfi hæstv. forseta, nefna nokkur atriði, eitt úr grg. landlæknis í upphaflega frv., því næst glefsur úr bréfi landlæknis til n., sem er prentað í nál. á þskj. 146, mun verða ljósara, hvað ég á við. Þar segir: „Þorpin tvö.... mæla hins vegar gegn henni (færslu læknis að Selfossi), Eyrbekkingar með gildum rökum að því er sjálfa þá snertir, því að þeir mundu óneitanlega missa mikils í, en Stokkseyringar virðast engan veginn hafa jafnmikið til síns máls. Mæla kunnugir, að á læknissókn Stokkseyringa til Eyrarbakka annars vegar og að Selfossi hins vegar sé bita munur, en ekki fjár.“ Þarna varðar landlækni ekki um, hvað Stokkseyringum finnst, hann veit sjálfur miklu betur, að þeim er ekkert verra að hafa lækninn fjær sér, á Selfossi, og þar vitnar hann í einhverja kunnuga menn. Hv. 3. landsk. var að tala um, að hann þyrði að bera saman staðþekkingu mína og landlæknis. Eflaust er staðþekking landlæknis meiri. En ég var að bera saman staðþekking hans og mannanna, sem á staðnum búa, og þar hallar fremur á landlækni, að ég hygg. Hér hefur verið gert mikið úr vanþekking Nd. á staðháttum Suðurnesja, þar sem Hafnamönnum hafi verið ætlað að fara gegnum Keflavík til að sækja lækni sinn í Grindavík. Nú er Eyrarbakki mun nær því að vera á leið Stokkseyringa að Selfossi en Keflavík því að vera á leið Hafnamanna til Grindavíkur, svo að ekki ferst hér öllum að tala um vanþekking Nd., hvað þá meta að engu till. Stokkseyringa sjálfra um það, sem þeir mega gerst um vita. Þá segir á þskj. 146: „Á síðasta Alþingi lá við því slysi, að flaustrað yrði af stofnun nýs læknishéraðs úr þessum 5 hreppum, og leifði ekki af, að heilbrigðisstjórnin fengi því framgengt, að málinu yrði frestað í nokkra mánuði því til frekara undirbúnings, sem síðan leiddi til þessarar niðurstöðu ... fæ ég ekki nógsamlega varað við því óráði að rjúka nú í að stofna hér læknishérað ... Að minnsta kosti er ekki ástæða til að hrapa að slíku eftir það, sem á undan er gengið, og er furðuleg lítilsvirðing sýnd oddvitum á Snæfellsnesi að gera þá hispurslaust ómynduga talsmenn byggðarlaga sinna á sama tíma sem oddvitar austan fjalls og hvar annars staðar eru í engu véfengdir um samsvarandi efni.“ Ég hef getið skeyta, sem ég hef í höndum frá tveim þessara oddvita og sýna eindregið fylgi við málið. Þar með er sýnt, að fylgismenn málsins eru ekki sekir um það, sem landlæknir telur hræðilegra en flest annað, að hafa þar gagnstæða skoðun við oddvita eða gera þá „ómynduga talsmenn byggðarlaga sinna.“ Hitt er lítið að marka, þó að háttsettur embættismaður með greind og dugnað landlæknis hafi um sinn getað hrætt nokkra menn frá því að halda fram vilja sveitunga sinna. Hv. 3. landsk. taldi, að ég hefði lýst landlækni sem væri hann slunginn misindismaður. Ef hv. þm. hefur í huga slíka lýsingu á þessum vini sínum, hefur hann ekki fengið hana frá mér. Hitt leyfði ég mér að tala um, embættishroka landlæknis. Sú tilfinning, sem lýsir sér úr hverri línu þessa bréfs landlæknis og lýsti sér í hótun hæstv. forsrh. í gær, var sú, að þeir einir hafi vit á málinu, og það kalla ég embættishroka. Landlæknir, sem að ýmsu leyti er góður og gegn embættismaður, leyfir sér slík ummæli, að það væri vanræksla af þm., sem hafa séð þau, að láta þeim ómótmælt. Á ég hér ekki aðeins við yfirlýsingar, sem stangast, heldur tón bréfs hans og aðferð alla og það, á hvern hátt hann leyfir sér að tala um Alþingi og til Alþingis. Hann segir enn fremur í bréfinu til n.: „En ég er sannfærður um, að það er hættulegt þróun læknamála á báðum stöðunum að leysa vandann á þennan hátt, og læt ég í því sambandi liggja á milli hluta hina fráleitu skiptingu héraðs á Reykjanesi, sem stungið er upp á af þeim, sem ekki mun hafa átt þess nægan kost að kynnast staðháttum á nesinu.“ - Þessi till. er raunar komin frá héraðsbúum sjálfum, en hér á Alþ. flutt af þm. kjördæmisins, hv. þm. G.-K., og mun í ummælum landlæknis felast gamall brandari eftir Guðbrand Jónsson, dr. og prófessor, um þm. G.-K. og hefur notið nýskapaður allrar snilli þess snjalla mann, en lánast landlækni illa. Þessa skipting kallar landlæknir „glapræði“, sem rokið sé til að gera og „sundra“ og sé „slík sundrung óafsakanleg“. Þennan dóm fellir hann, ekki í blaðagrein eða þingræðu, heldur í embættisbréfi um það, sem Nd. hefur samþ. Og þetta þokkalega embættisbréf heldur svo áfram: „Ég leyfi mér að dirfast að vona, að hv. n. geti fallizt á, að meðan svo illa gengur sem raun er á að skipa þessi héruð, sem kalla má, að eigi líf sitt undir því að fá lækni, sé ekki á þá erfiðleika bætandi með því að gera meiri eða minni leik að því að fjölga fámennum héruðum til að keppa um þá örfáu lækna, er gera þess nokkurn kost, að rætt sé við þá um að taka slík héruð að sér ... Að ég ekki tali um það banatilræði við hin fámennu og afskekktu héruð, ef sá háttur yrði upp tekinn að raða upp smáhéruðum í þéttbýlinu á næstu grösum við Reykjavík.“ Hér er að vísu talað um banatilræði við héruð, en ekki menn, en hugsun þó svipuð bak við, enda er berum orðum sagt, að hv. Nd. geri sér leik að því að auka á erfiðleika þá, sem þeim, er líf sitt eiga undir að ná til læknis, geri það. Það er ekki furða, þótt þessi embættismaður þurfi að biðja um sérstakt leyfi til þess að mega nefna „heiður“ Alþingis, hrópi um, að nú ríði á „að gæta guðs, samvizku sinnar og - með leyfi heiðurs Alþingis og afstýra slíkum voða“. Áður en hann leyfir sér að minnast á svo fágætan eða vafasaman hlut, hlut, sem sé e.t.v. ekki til nema í ímyndun sumra þm., heiður Alþingis, biðst hann afsökunar á að gera það. Þetta bréf lýsir sér sjálft. En ég hefði haldið réttlætistilfinning og skörungsskap hæstv. forsrh. meiri en svo, að hann vildi gera orð og anda þess að sínum með því að taka upp vörnina fyrir það. Ég hefði haldið, að hæstv. forsrh. hefði meiri virðingu og hug á sínu embætti en svo að bregðast þannig við réttmætri gagnrýni á miður góða embættisfærslu. Og þótt hann hótaði málssókn og talaði um, að ég hefði skotið mér undir skjöld þinghelginnar, þá er það eftirtektarvert, að einungis tveir af þeim þremur núv. og fyrrv. ráðh., sem töluðu, sáu sér fært að verja landlækni. Hinn þriðji, sem ber ábyrgð á skipun hans, hefur fengið þá reynslu af honum, að hann mælir honum ekki bót.

Forseti (StgrA): Með því að margir eru á mælendaskrá, en fundartími þrotinn, þá verður umr. frestað.