Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í frv. þessu eru ákvæði um, að stofnuð skuli fjögur ný prófessorsembætti við Háskóla Íslands, þrjú í heimspekideild, þ.e.a.s. í ensku, í almennri sagnfræði og í Norðurlandamálum, einkum dönsku, og eitt í lagadeild, í réttarsögu. Ríkisstj. samþykkti á s.l. ári að beita sér fyrir skipulegri fjölgun prófessora og annarra kennara við háskólann á 10 ára tímabili í samræmi við áætlun, sem háskólaráð hafði samið um nauðsynlega fjölgun kennaraembætta við stofnunina á 10 ára tímabili. Fyrsta embætti samkv. þessari 10 ára áætlun hefur þegar verið lögfest, og á ég þar við prófessorsembætti í lífefnafræði, sem stofnað var með l. nr. 72 1964, og hefur það embætti þegar verið veitt. Með þessu frv. er lagt til, að stofnuð verði þau fjögur prófessorsembætti, sem áætlunin gerir ráð fyrir að stofnuð yrðu til ársins 1966. Ég skal nú gera nokkra grein fyrir þessari áætlun í heild. Rétt er að taka fram þegar í upphafi, að hér er um að ræða áætlaða kennaraþörf í þeim deildum, sem nú starfa við háskólann. Ef komið yrði á fót nýjum deildum eða tekin upp kennsla í nýjum greinum, mundi það auka kennaraþörfina umfram það, sem gert er ráð fyrir í 10 ára áætluninni. Nú munu innritaðir í háskólann um 1100 stúdentar. Ekki stundar þó allur sá fjöldi samfellt nám við háskólann, og er erfitt að fullyrða um, hversu margir helga sig námi að öllu eða mestu leyti. Óhætt er þó að fullyrða, að í flestum deildum verður það æ fátíðara, að menn vinni samhliða námi. Hefur þetta fyrst og fremst tíðkazt við B.A.-nám í heimspekideild, en eftir að það nám var aukið og endurskipulagt á s.l. hausti, má gera ráð fyrir, að það verði framvegis mun fátíðara þar. Áætlað hefur verið, að stúdentatala háskólans þrefaldist á næstu tveim áratugum, og er þá miðað við reynslu liðinna ára og fjölda nemenda í menntaskólum, áætlaða fólksfjölgun og mat á auknu aðstreymi í menntaskólana. Við áætlun á kennaraþörfinni næstu 10 ár hefur verið höfð hliðsjón af þessu mati á stúdentafjölguninni. Prófessorsembættin, sem gert er ráð fyrir að stofna, eru alls 32. Er gert ráð fyrir mestri fjölgun í verkfræðideild, eða 15 nýjum prófessorsembættum, 7 í læknadeild, 4 í heimspekideild, 3 í lagadeild, 2 í guðfræðideild og 1 í viðskiptadeild. Þá er gert ráð fyrir stofnun 49 annarra kennaraembætta, þ.e.a.s. dósentsembætta og lektorsembætta. Þar er fjölgunin langmest í læknadeild, eða 33 ný kennaraembætti, 5 í verkfræðideild og 5 í lagadeild, 4 í heimspekideild og 2 í viðskiptadeild. Alls eru því hin nýju kennaraembætti, sem áætlunin gerir ráð fyrir að stofna á þessu 10 ára tímabili, 81. Þá skal ég fara nokkrum orðum um nauðsyn þeirra embætta, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Um stofnun prófessorsembættis í ensku er það að segja, að enska er nú orðin höfuðtungumálið af þeim erlendu tungumálum, sem kennd eru í íslenzkum skólum. Til háskólans sækir mikill fjöldi enskukennara háskólamenntun sína, og er því nauðsynlegt að leggja sérstaka rækt við enskukennslu í háskólanum. Fleiri stúdentar hafa lagt stund á ensku sem aðalgrein eða aukagrein en nokkra aðra grein til B.A.-prófa. Tekin hafa verið um það bil helmingi fleiri stig í ensku í þessum prófum en þeim greinum, sem næst koma, þ.e.a.s. mannkynssögu og dönsku. Á síðari árum hefur enskukennslunni í háskólanum verið haldið uppi af einum dósent, einum sendikennara frá British Council og einum skiptiprófessor í bandarískum bókmenntum. þetta kennaralið er of fámennt og nauðsynlegt, að forstöðumaður enskukennslunnar sé prófessor, er geti skipulagt heildarstarfsemina. Um stofnun prófessorsembættis í Norðurlandamálum, einkum dönsku, er það að segja, að danska er ein þeirra greina, sem mest er lögð stund á í B.A. námi. Er það eðlilegt sökum náinna menningartengsla við hin Norðurlöndin og þá fyrst og fremst Danmörku og hins, að danska er fyrsta erlenda tungumálið, sem kennt er í íslenzkum skólum og við hlið ensku annað aðaltungumálið, sem þar er kennt. Undanfarin ár hefur kennslunni verið haldið uppi af sendikennara og stundakennara. Þetta er ófullnægjandi. Mikill hörgull er á dönskukennurum, og er án efa bezta ráðið til þess að bæta úr þeim skorti að efla og bæta aðstöðuna til dönskunáms við háskólann. Þess vegna er gert ráð fyrir því, að stofnað verði prófessorsembætti í dönsku, en jafnframt mun haldið áfram að halda uppi kennslu í norsku og sænsku, og von er á sendikennara í finnsku næsta haust. Í þessu sambandi má geta þess, að samkv. hinni nýju reglugerð, sem sett var um B.A.-námið á s.l. ári og kom til framkvæmda við upphaf yfirstandandi skólaárs, er gert ráð fyrir því, að hægt sé að ljúka meistaraprófi í Norðurlandamálum hér við háskólann. Um prófessorsembætti í almennri sagnfræði er það að segja, að sagnfræði er meðal fjölsóttustu námsgreina til B.A.-prófs, og auk þess er sagnfræði kennd til kandidats- og meistaraprófs. Að undanförnu hefur sagnfræðikennsla við háskólann verið í höndum aukakennara. Með hliðsjón af því, hversu margir leggja stund á sagnfræðinám við háskólann, og hinu, að hörgull er á hæfum kennurum í sagnfræði í skólum landsins, virðist fyllilega tímabært að koma á fót prófessorsembætti í almennri sagnfræði. Um prófessorsembættið í réttarsögu er það að segja að síðustu, að íslenzk réttarsaga er óplægður akur. Þótt gera verði ráð fyrir, að nýr prófessor í réttarsögu mundi annast nokkra kennslu í öðrum greinum lögfræðinnar en réttarsögunni, yrði hér fyrst og fremst um að ræða rannsóknarstarf eða svo ætti að vera a.m.k. Á sviði íslenzkrar réttarsögu er um að ræða mjög mikilvæg rannsóknarefni, sem fram að þessu hefur ekki verið nægilega sinnt. Það gleymist of oft, að íslenzk lög þjóðveldisaldar eru dýrmætur fjársjóður við hlið fornbókmenntanna og verða hiklaust talin eins og þær meðal helztu andlegra stórvirkja norrænna manna. Það hlýtur fyrst og fremst að teljast menningarskylda Íslendinga að hafa forustu um rannsóknir á þessum menningararfi, og ætti það að vera höfuðhlutverk nýs prófessors í réttarsögu. Að síðustu skal þess getið, að í fjárl. fyrir yfirstandandi ár er gert ráð fyrir fjárveitingum til allra þessara embætta. Ég vona því, að þetta frv. hljóti skjóta og góða afgreiðslu hér á hinu háa Alþ. Embættin mundu þá verða auglýst laus til umsóknar þegar eftir samþykkt frv. og í þau skipað, þegar hæfir menn hafa um þau sótt. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Það er alltaf að vísu mjög ánægjulegt, þegar háskólinn sýnir einhvern áhuga á því að efla sig, og þess vegna er það fagnaðarefni, að þetta frv. skuli vera hér fram komið, þó að ég áliti hins vegar, að það þurfi ýmissa athugana við. Það er engum efa bundið, að það er ákaflega mikil þörf á aukningu starfsmanna við háskólann, en spurningin hlýtur að verða um leið, á hvaða sviðum við leggjum mesta áherzlu á að láta þá aukningu fara fram. Hér er lagt til, að það séu tekin upp 4 ný embætti. Þrjú af þessum embættum eru raunverulega fyrst og fremst miðuð við beina kennslu, að búa menn undir kennslu, það er sem sé þáttur háskólans sem eins konar kennaraskóla fyrir gagnfræðaskólana, sem þar er fyrst og fremst verið að hugsa um. Ég er því sammála út af fyrir sig. Það er nauðsynlegt bæði með enskuna og dönskuna að efla hana, en alveg sérstaklega er þó nauðsynlegt, að sú almenna sagnfræði sé meir tekin upp við skólann en verið hefur. Sannleikurinn er, að frá upphafi vega, frá því að byrjað var að kenna Íslandssögu hér, hefur það verið stór galli á háskólanum, að það hefur ekki verið kennd mannkynssaga við hliðina og kennd á það háu stigi, að það væri ekki bara ætlað mönnum, sem væru að hugsa sér að verða kennarar við gagnfræðaskóla og menntaskóla, heldur líka mönnum, sem væru að búa sig undir að rækja líka Íslandssöguna og rannsaka hana frá vísindalegu sjónarmiði. Sannleikurinn er, að þorra þeirra manna, sem útskrifast sem kandidatar í Íslandssögu, skortir vissan hlut, þegar þeir hafa ekki lært mannkynssögu um leið og sérstaklega sögu Evrópu eða sögu Norðurlanda, þannig að það er nauðsynlegt að taka tillit til þess, þegar prófessorsembætti er stofnað í almennri sagnfræði, að það sé ekki eingöngu hugsað til að búa menn undir að verða mannkynssögukennarar í æðri skólum, heldur líka að styðja að því, að þeir, sem læra Íslandssögu til þess að verða vísindamenn eða kennarar seinna meir, hafi meiri hugmynd um mannkynssöguna, því að Íslandssagan er sannarlega í vissri snertingu við hana. Það hefur verið stórkostlegur galli á öllum þeim rannsóknum, sem fram hafa farið til þessa, að undanteknum 2–3 mönnum, hve þá hefur skort þekkingu á mannkynssögunni til að hafa hliðsjón af því við rannsóknir á Íslandssögu. Það er þess vegna rétt að taka mjög undir þetta, og hefði frekar mátt auka þar um meira en einn mann heldur en hitt. Þá er lagt til að koma upp sérstöku prófessorsembætti í réttarsögu. Ég verð nú að segja, að mig undrar, að það skuli ekki hafa verið fyrir löngu af hálfu háskólans stofnað til slíks. Háskóli Íslands hefur átt einhvern færasta mann, sem uppi hefur verið á Norðurlöndum, einmitt í réttarsögu, prófessor Ólaf Lárusson, og lét hann mestallan tímann, sem hann kenndi við háskólann, vera í að kenna allt aðra þætti lagavísinda, sem hann vissulega var allra manna færastur um, og hefur kennt flestum þeim mönnum, sem nú eru sýslumenn, lögfræðingar og trúnaðarmenn íslenzka ríkisins. En það var synd að taka hann frá því að fá að halda áfram rannsóknum íslenzkrar réttarsögu og íslenzkrar sögu almennt, m.a. vegna þess, að hann var sá maður af öllum Íslendingum, sem var bezt að sér í því tímabili, sem stundum er kallað eitt myrkasta tímabil Íslandssögunnar, en að mörgu leyti eitt af okkar glæsilegustu tímabilum, en svo óþekkt, að það er hverfandi lítið rannsakað, sem sé 14. og 15. öldin. Það ber þess vegna að fagna því, að það skuli nú stofnað til þess að taka upp prófessorat eingöngu í réttarsögunni, og er þó tekið fram í þessu, sem hér kemur frá háskólanum, að þessi maður eigi nú að kenna hitt og þetta annað um leið. Ég tel það illa farið. Við ættum að geta hugsað það hátt öðru hvoru, sérstaklega ætti háskólinn að geta það, að það væri hægt að láta menn, fyrir þó ekki hærri laun en prófessorsembættin hafa, gefa sig að vísindalegum rannsóknum í þessum efnum og hirða lítt um annað, máske hafa 1 eða 2 tíma á viku til að halda fyrirlestra, en fyrst og fremst að rannsaka hlutina. Það hefur verið undirstrikað þarna á bls. 4, og hæstv. menntmrh. kom inn á það í sinni framsögu, hve merkilegt stórvirki okkar gamla germanska réttarskipun væri, eins og hún hefði birzt í Grágás og í þeim gömlum lögum, eins og þau voru sett upphaflega í þjóðveldinu. Sannleikurinn er, að þetta er ekki aðeins hliðstætt rómverskri réttarskipan, rómversk réttarskipan á sér fleiri hliðstæður en okkar. Íslenzk réttarskipan er hvað það snertir alveg einstæð í veraldarsögunni, vegna þess að hún er táknræn fyrir tímabil, sem var á undan þeirri rómversku réttarskipan. Rómverski rétturinn yfirleitt er táknrænn fyrir þann tíma, sem ríkisvald er orðið til og orðið þar ráðandi í mannfélaginu. Íslenzk þjóðveldisréttarskipan, eins og hún var í upphafi og eins og hún er að miklu leyti varðveitt í Grágás, - ef menn kunna að lesa hana þannig, að menn aðskilji það, sem er gamalt og nýtt, hafa menn þar raunverulega einu lögin, að undanteknum nokkrum litlum leifum, sem til eru frá þeirri gömlu germönsku réttarskipan, sem var til, áður en ríkisvaldið kom til sögunnar, frá ættarsamfélaginu, eins og það var árþúsundum saman, áður en ríkisvald var myndað. Þannig er um að ræða, þar sem okkar gamla réttarsaga er, einhverja einstæðustu réttarskipan í heiminum. Þar sem við höfum eitthvað dálítið líkt, er það mestmegnis hjá þjóðum, sem voru þá ekki farnar að skrifa sín lög, enda fórum við sjálfir ekki að skrifa þau fyrr en tæpum 200 árum eftir að við stofnuðum okkar þjóðfélag, settum okkar lög, því að raunverulega var „lög“ nafnið á okkar þjóðfélagi þá. „Í órum lögum“ var táknið um, að menn tilheyrðu okkar mannfélagi. Og þær þjóðir, sem helzt hafa varðveitt nokkuð af slíku, voru fyrst og fremst Indíánarnir, Grikkir fyrir daga Sólons, Rómverjar fyrir 510 f. Kr., þannig að það er hverfandi lítið, sem er varðveitt yfirleitt af þessu stigi mannfélagsins, nema íslenzka réttarskipanin. Þarna er stórfellt rannsóknarefni, sem við hefðum vissulega átt að leyfa mönnum, sem væru færir um það, að gefa sig að í miklu, miklu ríkara mæli en gert hefur verið fram að þessu. Það er verið að tala þarna um, að það þurfi að vera eitt helzta verkefni prófessors í réttarsögu utan almennrar rannsóknar að hlutast til um að kynna lögskipan þjóðveldisaldar fyrir erlendum fræðimönnum. Því miður er nú ástandið þannig, að erlendir fræðimenn hafa verið yfirleitt betur að sér um þessa hluti en íslenzkir, að örfáum undanteknum, og við höfum ekki gert sérstaklega mikið upp á síðkastið að því að kynna þetta fyrir erlendum fræðimönnum, eins merkilegt og það er og eins nauðsynlegt og það hefði veríð, sérstaklega eftír fall nazismans, að reyna að þurrka ofur lítið alla smánina, sem nazismanum tókst að setja á allt það, sem germanskt var, með því að reyna að gera dálítið meira að því en gert hefur verið að kynna einmitt þennan forngermanska rétt, eins og hann var, og það, sem glæsilegast var við þá forngermönsku hefð, eins og hún birtist einmitt hér á Íslandi á þjóðveldistímanum, en ekki eins afskræmt og það var í kenningum nazistanna. Ýmsir þeir menn, sem bezt hafa rannsakað okkar réttarsögu, að nokkrum prófessorum í Reykjavík og Kaupmannahöfn undanteknum, voru þýzkir menn, og sá þeirra, sem margt hefur skrifað þarna einna bezt og nánasta samvinnu hafði við Jón Sigurðsson um það, var Konrad Maurer. Og það, að Konrad Maurer sem prófessor í Leipzig og víðar hafði þennan áhuga á þessum málum, stafaði m.a. af því, að faðir hans, Georg Maurer, prófessor í München og seinna meir ríkisstjóri í Grikklandi að tilhlutun þeirrar alþjóðanefndar, sem hlutaðist til um að setja ríkisstjóra þar, - Georg Maurer var einhver bezti fræðimaður, sem uppi hefur verið um forngermanska réttarskipan og skrifaði um rannsóknir á allri forngermönsku réttarskipaninni, eins og hún lagði sig, alveg fram til borga og bæjaskipunarinnar á 12., 13., 14., 15. öld. Öll fornöld og miðöld er rannsökuð af þessum manni, af Georg Maurer, þannig að hans vísindarit í þessum efnum eru alveg einstæð. Þetta var háborgaralegur prófessor. Það er m.a. hann, sem sýnir fram á, hvernig jörðin hafi verið sameign hjá þeim fornu germönsku ættflokkum, og endurskapar í sínum vísindaritum eins og hægt er myndina af þessari forngermönsku réttarskipan, sem kemur alveg heim við hreppaskipanina íslenzku, eins og yfirleitt það, sem kallað er á þýzkunni Markverfassung, sem er grundvöllurinn fyrir fyrirkomulagi hjá bændasamfélögum í Þýzkalandi allt fram á tíma lénsskipulagsins og lengi vel á tímum lénsskipulagsins. Þessi maður hefur skrifað ein 10–12 bindi, en ástandið er þannig hér á Íslandi, að af öllum þessum ritum Georgs Maurers, eins bezta fræðimanns í þessum efnum, föður Konrads Maurers, sem vekur áhugann hjá honum fyrir að stúdera Íslandssöguna svona, - ekki eitt einasta af þessum ritum er til við neitt safn á Íslandi, hvorki landsbókasafn, háskólabókasafn né annars staðar. Svona er búið að vísindalegum rannsóknum á Íslandi í dag. Ég hef sjálfur reynt ofur lítið að fást við að stúdera þessi mál og reynt að athuga, hvernig um þetta væri statt hér heima, og svona er ástandið. Og ég veit því miður ekki til, að neinn maður á Íslandi eigi heldur þessi rit. Maður þarf að fara til annarra landa og bókasafna í öðrum löndum til þess að geta séð rit, sem eru skyldust íslenzkri réttarsögu af öllu, sem til er í veröldinni. Og svo og svo mikið af öllum þeim mönnum, sem útskrifast úr háskólanum, lögfræðingum og annað slíkt, hafa ekki hugmynd yfirleitt um neitt af þessu. Það er þess vegna vissulega ekki sízt ástæða til, að þeir prófessorar, sem settir eru í réttarsögu, fái tækifæri til þess að rannsaka það stórkostlega, sem íslenzk saga hefur að geyma hvað þetta snertir, og gera Íslendingum sjálfum ljóst, hvað þeir eiga í þessum efnum, og ekki sízt háskólanum. Það er ákaflega gott að hafa um leið gott samstarf við erlenda fræðimenn. Því miður hefur það verið svo, að nú eftir stríð er eins og það hafi fallið slíkur blettur á allt germanskt, að það þurfi mikla atorku til þess að hreinsa það af öllu því, sem á það hefur verið kastað, og við þurfum að vinna að því. En ég held, að við verðum að setja markið dálítið hærra en þeir prófessorar við háskólann gera, sem leggja hér fyrir okkur á Alþ., hvernig eigi að skipa kennara og háskólaprófessora. Mér lízt satt að segja ekkert á þessa 10 ára áætlun, sem háskólinn leggur hér fyrir. Ég man nú ekki, hvað það var kallað, fyrirkomulagið, sem var hérna á skömmtunartímunum, þegar hverjum var úthlutað eftir því, sem verzlunin hans hafði verið áður, en það er eitthvað svipað, sýnist mér, með skömmtunarfyrirkomulagið milli deildanna í háskólanum, og virðist það hæst í kollinum á þeim hv. prófessorum enn þá að hafa þann hátt á, sem þá þótti tíðkast milli verzlunarfyrirtækja í Reykjavík, þegar harðast var skammtað. Það er auðséð, að það á að fjölga í hverri deild út af fyrir sig þannig, að það sé ekki verið að gera upp á milli deildanna. Eins og nokkrum lifandi manni detti í hug að það þurfi að fjölga í guðfræðideild. Eins og þeir geti ekki setið með þá prófessora, sem þeir hafa. Eins og það þurfi að bæta við 2 prófessorum þar. Ég held það væri nær að koma upp prófessorati í goðafræði - norrænni goðafræði. Það virðist vera eitthvað meira að rannsaka þar, því að maður sér nú ekki, að þeir þori mikið að rannsaka guðfræðina kristnu, þeir sem hérna eru. Það ætti þá að vera einhver frjáls hugur, að þora að líta á það frá vísindalegu sjónarmiði. Ég held, að norræna goðafræðin væri þá eitthvað nær og allur skyldleiki hennar og uppruni hennar og eitthvað skemmtilegra að fást við. Ég held sem sé, að við eigum ekki að hafa skömmtunarfyrirkomulag á þessu, heldur eigum við að auka deildirnar eftir því, sem þörf er fyrir íslenzk fræði og íslenzkan metnað og íslenzka þekkingu. Það er fyrst og fremst eitt, sem við verðum að setja okkur í þessu sambandi og okkur ber skylda til fyrst og fremst að hugsa um. Það er gott og það er sjálfsagt að auka það, sem við þurfum, í verkfræði, læknisfræði og öllu slíku. En það er fyrst og fremst eitt, sem er okkar skylda sem Íslendinga, og það er að auka rannsóknir, vísindastarfsemi og kennslu í íslenzku fræðunum. Og hvernig dirfist háskólinn að leggja fyrir okkur 10 ára plan í þeim efnum? Hann leggur fyrir okkur till. um lögfestingu prófessorsembætta 1964–1973, og í heimspekideildinni er það í ensku, í mannkynssögu, í dönsku og í almennri heimspeki. Þetta eru þau 4 prófessoröt, sem á að skapa fram til 1974 eftir till. prófessora háskólans. Þetta segi ég að sé til skammar til skammar fyrir Háskóla Íslands, að koma með þetta svona fram. Og það væri til skammar fyrir Alþ., ef það afgreiddi þetta svona. Það, sem við þurfum að setja þarna inn, - ef ég fer ekki rétt með það, leiðréttir hæstv. ráðherra mig, þá held ég, að nú séu 2 prófessorsembætti í íslenzkri sögu, 2 prófessorsembætti í íslenzkum bókmenntum og 2 prófessorsembætti í íslenzku máli. Þarna er það fyrst og fremst, sem við þurfum að bæta við. Okkur veitir ekkert af því, að það væru fjórir prófessorar í Íslandssögu. Við skulum ganga út frá því, að við erum ekki að setja þá bara fyrst og fremst til að kenna, við erum að setja þá til að rannsaka og til þess að skrifa og til þess að rita bækur, sem almenningur getur lesið, líka þeir menn, sem stúdera við háskólann. Ég held, að það mundi ekki veita af fjórum prófessorum í Íslandssögu. Hvernig er statt nú sem stendur með Íslandssögu t.d. á 19. og 20. öld? Ég vona, að hv. þm. séu mér sammála um, að það hafi eitthvað gerzt á 20. öldinni, eitthvað ofur lítið, það sé ekki alveg laust við, að það hafi eitthvað gerzt á Íslandi, kannske tiltölulega meiri atburðir en á mörgum öldum áður, að þróunin á Íslandi hafi verið hraðskreiðari en jafnvel á þúsund árum áður, t.d. hvað snertir það tæknilega og ýmislegt annað slíkt. Og hvað mikið er kennt við háskólann af Íslandssögu á 20. öld, - hvað mikið? Mér er næst að halda, að það sé ekki neitt.  Það er ekki vansalaust fyrir þjóð, sem kennir sig við sögu og á fyrst og fremst sína frægð úti í heimi fyrir bókmenntir og sögu, að haga sér svona eins og við gerum gagnvart okkar íslenzku fræðum við háskólann. Við eigum að bæta við tveim prófessorum í íslenzkri sögu, við eigum að gera það sama í íslenzkum bókmenntum. Það er ekki til neins fyrir okkur að ætla að standa á því, eins og við gerum, að íslenzkar bókmenntir að fornu og nýju þoli samanburð við flestallar bókmenntir stórþjóða hvað gæði snertir, og tíma ekki að hafa nema eina einustu tvo prófessora starfandi við Háskóla Íslands, eiga ekki einu sinni til bókmenntasögu fyrir meiri hlutann af okkar bókmenntasögutímabili. Og sama gildir að mínu áliti um okkar málssögu, þó að ég geti ekki þar talað um af þekkingu. Ég efast ekki heldur um það, að þar sé líka mikill vettvangur fyrir þá, sem vildu og fengju tækifæri til þess að gefa sig að þeim rannsóknum. Ég held þess vegna, að þegar þetta mál nú fer til n., sem ég á sæti í, ættum við að taka það til alvarlegrar umr., og ég vona, að það mundi mæta skilningi hjá hæstv. ríkisstj. líka, að Alþ. hefði ekki síður frumkvæði í þessum efnum heldur en Háskóli Íslands og Alþ. liti á það sem skyldu sína til þess að halda uppi virðingu okkar þjóðar inn á við og út á við og okkar menningar að fjölga sérstaklega prófessorum í þessum íslenzku fræðum við Háskóla Íslands. Við þurfum ekki að skeita því öllu saman á í einu, þannig að fjárl. færu um koll á því, þó að það væri æskilegast að setja þá alla strax og fjárl. mundu að mínu áliti standast það. Við gætum sett þau smám saman á þetta árabil, sem Háskóli Íslands hefur sleppt að ætla að auka nokkuð kennslu í íslenzkum fræðum eða rannsóknareða vísindastarfsemi, og ég vona, að hæstv. ríkisstj. mundi ekki hafa neitt á móti því. Mér til mikillar ánægju hef ég getað fylgzt með því nokkuð, að áhuginn fyrir íslenzkum fræðum úti um allan heim fer sívaxandi, og hvar sem okkar bækur eru þýddar nú og gefnar út, stækka sífellt upplögin af þeim. Ég sá nýlega getið um það, - ég held, að það hafi verið í Morgunblaðinu, - að Penguin væri að gefa Njálu út í 50 þús. eintökum. Njáls saga var gefin út ásamt Egils sögu, Gunnlaugs sögu ormstungu og Laxdæla sögu í rússneskri þýðingu fyrir 8 árum í 50 þús. eintökum og er fyrir löngu ófáanleg. Nýlega var verið að gefa fyrri hlutann af Njálu út á rúmensku, og nýlega er búið að þýða Njáls sögu á ungversku. Áhuginn hjá þeim sósíalistísku þjóðum, ekki síður en þeim borgaralegu þjóðum, sem nær okkur búa, fer vaxandi fyrir þessum dýrgripum okkar, m.a. vegna þess, að sá boðskapur, sem þessar Íslendingasögur okkar hafa að flytja, er svo sérstæður í okkar heimi, eins og hann er orðinn, að þegar menn fara að kynnast þeim, uppgötva þeir heim, sem þeir hafa ekki þekkt áður. Við höfum svo sérstakar aðstæður, Íslendingar, eins og ég kom inn á í upphafi míns máls, að það hefur engin önnur þjóð slíkar í veröldinni. Þær hafa flestar verið það óhamingjusamar að glata þeim, vegna þess að það leið svo langt milli þeirrar svokölluðu hetjualdar, þeirrar aldar, þegar hetjusögurnar og hetjukvæðin verða til, en þjóðirnar ekki enn þá kunna að skrifa, að það týnist allt saman, og hjá germönsku þjóðunum sá kristnin um það, sérstaklega hjá Þjóðverjum og slíkum, að eyðileggja allt slíkt. En við Íslendingar aftur á móti vorum svo heppnir, að við vorum svo miklir diplómatar, þegar við tókum kristnina, að við héldum áfram að vera heiðnir í lund og varðveittum þess vegna okkar heiðnu bókmenntir, og meira að segja kristnu munkarnir voru það heiðnir, að þeir skrifuðu þær upp, þannig að við einir allra germönsku þjóðanna varðveittum þess vegna þessa dýrgripi. Og við höfum fram á þennan dag, - ég skal ekki segja, hvað sjónvarpið kann að gera við þá kynslóð, sem nú vex upp, - en við höfum fram á þennan dag lifað að meira eða minna leyti í þessum heimi, sem Íslendingasögurnar skópu, vegna þess að enn þá á aldri þeirra, sem nú eru komnir á minn aldur, var það sjálfsagt, að menn læsu þær allar sem börn. Þess vegna haldast þessi tengsl enn sem komið er í þessari kynslóð, tengslin frá upphafi okkar þjóðveldis, og þess vegna þarf þessi kynslóð að sjá til þess, þegar hættan er á því, að öll þessi tengsl slitni hjá þessari þjóð, að a.m.k. í Háskóla Íslands verði séð til þess, að hvað snertir stúdíum og vísindalegar rannsóknir á þeim íslenzku fræðum sé þarna unnið myndarlega að. Og við, sem hrúgum upp embættum á öllum sviðum þjóðfélagsins, og sérstaklega miklu af óþörfum og skaðlegum embættum, eins og efnahagsráðunautunum og öðru slíku, ættum að sjá sóma okkar í því að setja þá a.m.k. 3–6 prófessorsembætti í viðbót í íslenzkum fræðum. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að ef okkur í menntmn. tekst að verða sammála um að reyna að betrumbæta þá áætlun, sem háskólinn hér hefur lagt fram, mætum við miklum skilningi frá hálfu íslenzkrar ríkisstj.



Herra forseti. Það kom greinilega fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 3. þm. Reykv., að hann er stuðningsmaður þessa frv., sem hér er flutt, og þakka ég þann stuðning. Að öðru leyti var meginefni ræðu hans að leggja áherzlu á, að í þeirri 10 ára áætlun háskólans, sem þetta frv. er einn þáttur í að framfylgja, sé ekki gert nægilegt ráð fyrir aukningu heimspekideildarinnar eða aukningu kennslukrafta og rannsóknarstarfa í íslenzkum fræðum. Í sambandi við þetta vildi ég með fáeinum orðum láta tvenns getið. Ég hef margoft í ræðu og riti lýst þeirri skoðun minni, að ég tel rannsóknir og kennslu í íslenzkum fræðum vera meginskyldu háskólans. Ég tel þá deild, sem fjallar um íslenzk fræði, eiga að vera og hljóta að vera kjarna háskólans. Að sjálfsögðu ber brýna nauðsyn til þess, að haldið sé uppi fullkominni kennslu í læknisfræði, í lögfræði, í hagfræði, verkfræði og öðrum slíkum greinum, en í þeim efnum geta Íslendingar þó aldrei orðið brautryðjendur, og segja má líka, að í þeim efnum hafi Íslendingar ekki sérstökum skyldum að gegna, a.m.k. ekki nema gagnvart sjálfum sér, þ.e. gagnvart þeim mönnum, sem þurfa starfsins vegna að kunna góð skil á þessum fræðum. En á sviði íslenzkra fræða hafa Íslendingar ekki aðeins skyldum að gegna gagnvart sjálfum sér, heldur gagnvart heiminum öllum, gagnvart heimsmenningunni, því að þar er um að ræða rannsókn á þeim skerf, þeim eina stórvægilega og mikilvæga skerf, sem Íslendingar hafa lagt fram til heimsmenningarinnar. Ef Íslendingar telja það ekki skyldu sína að halda uppi rannsóknum á því sviði, geta þeir ekki búizt við því, að nokkur önnur þjóð telji slíkt vera skyldu sína. Ég tel það því vera sjálfsagðan hlut, að lögð sé á það áherzla, að rannsókn í íslenzkum fræðum og sú deild, sem það annast, eigi að vera kjarni háskólans, sú deild hans, sem megináherzla sé lögð á að efla. Að þessu leyti erum við hv. 3. þm. Reykv. algerlega sammála. En það, sem ég vil taka fram í því sambandi, er, að ýmislegt hefur verið gert til þess að efla þær rannsóknir á undanförnum árum, og vil ég í því sambandi minna á stofnun Handritastofnunar Íslands, sem komið var á fót nú fyrir nokkrum árum. Þar starfa 6 menn að rannsóknum á þessu sviði, á íslenzkum handritum, og þó að þessi stofnun sé sjálfstæð, ekki í beinum skipulagstengslum við háskólann, var með stofnun hennar um að ræða stórfellda aukningu á rannsóknarstarfi á þessu sviði. Þeir menn, sem þar vinna, hafa enga kennsluskyldu, heldur er allt starf þeirra helgað rannsóknum á þessu sviði, og sú starfsemi hlýtur mjög að aukast, hlýtur að aukast stórkostlega, þegar að því kemur, að Íslendingar fá afhent handritin úr dönsku söfnunum, eins og danska þjóðþingið hefur þegar samþ., þótt nokkur dráttur muni verða á afhendingu þeirra dýrgripa. Allir munu verða sammála um, að þegar þar að kemur, muni verða að auka stórlega rannsóknaraðstöðu og rannsóknarstarf á vegum Handritastofnunarinnar. Hitt atriðið, sem ég vildi taka fram að gefnu þessu tilefni, þó að það sé ekki í beinum tengslum við frv., sem hér er flutt, er, að ríkisstj. hefur ákveðið að skipa í samráði við háskólann n. til þess að fjalla um alhliða aukningu og eflingu háskólans á næstu árum. Geri ég ráð fyrir því að skipa þessa n. nú einhvern allra næstu daga. Verður hún væntanlega skipuð 5 mönnum, sumpart beinum fulltrúum ríkisstj. og sumpart fulltrúum tilnefndum af háskólanum. Verkefni þessarar n. á að vera að kanna rækilega, á hvaða sviðum sé nauðsynlegast og æskilegast að auka og bæta starf háskólans á næstu árum eða jafnvel áratugum, og ekki aðeins fjalla um þarfir háskólans til aukinna kennslukrafta, heldur einnig um byggingarmál háskólans, sem brýna nauðsyn ber til að taka til gaumgæfilegrar athugunar. Ég læt þessa getið hér til að undirstrika, að jafnvel þó að fyrir liggi 10 ára áætlun háskólans, sem þetta frv. er einn þáttur í að framfylgja, er ekki þar með sagt, að í þessari 10 ára áætlun um kennarafjölgun við háskólann sé fólgið allt það, sem stjórnarvöldin annars vegar, háskólinn hins vegar hafa að segja um nauðsynlega eflingu háskólans á næstu árum. Ég gat þess í framsöguræðu minni, að þessi kennarafjölgun væri eingöngu miðuð við starfsemi þeirra deilda, sem nú starfa í háskólanum, og þá kennslu, sem nú fer þar fram. Verkefni þeirrar n., sem ég mun skipa nú alveg á næstunni, verður einmitt að rannsaka það alveg sérstaklega, á hvaða sviðum nauðsynlegast sé og æskilegast, að háskólinn færi út kvíarnar, og hvað nauðsynlegt sé m.a. í byggingarmálum, til þess að slíkt geti orðið. Ég vona, að ein af niðurstöðum þessarar n. verði sú, að heimspekideild háskólans eða deild norrænna fræða í háskólanum verði stórefld frá því, sem verið hefur. Í því efni er ég sem sagt algerlega sammála um öll meginatriði, sem fram komu í ræðu hv. 3. þm. Reykv.



Herra forseti. Núgildandi ákvæði um gerð ríkisreiknings og fjárl. og hlutverk ríkisbókhalds er að finna í II. kafla l. nr. 61 1931 um ríkisbókhald og ríkisendurskoðun. Það mun öllum hv. þm. vera ljóst, að á þessum þremur áratugum eða rösklega það, sem þau hafa verið í gildi, hafa kröfur til opinberra reikningsskila að ýmsu leyti mjög breytzt af eðlilegum ástæðum, og það hlýtur því að vera margt, sem er orðið úrelt í sambandi við þetta kerfi, sem í meginefnum hefur verið óbreytt alla þessa tíð. Tildrögin að því frv., sem hér liggur fyrir, eru þau, að sumarið 1961 fól fjmrn. þáv. ríkisbókara Magnúsi Björnssyni og Guðlaugi Þorvaldssyni deildarstjóra í Hagstofu Íslands að gera till. um breyt. á uppsetningu ríkisreikningsins og endurskoða í því sambandi l. um ríkisbókhald og endurskoðun nr. 61 frá 1931, l. um byggingarsjóð nr. 29 frá 1905 og l. um fyrningasjóð ríkisins nr. 78 frá 1947. Sökum veikinda ríkisbókara varð það úr, að hann stóð ekki að upphaflegu till., sem Guðlaugur Þorvaldsson skilaði til ráðun. í sept. 1962, en þáv. fjmrh. Gunnar Thoroddsen fól þá höfundi till. að undirbúa frv. um málið í samráði við ríkisbókara, ríkisendurskoðanda, ráðuneytisstjórann í fjmrn., hagstofustjóra, fulltrúa frá Efnahagsstofnun og Seðlabanka Íslands og ríkisskattstjóra. Á fyrri hluta árs 1963 var að mestu leyti gengið frá frv. því, sem nú liggur hér fyrir. Unnið var að frv. á þann hátt, að fyrst voru haldnir fundir ofangreindra aðila um frumtill. Guðlaugs Þorvaldssonar, en síðan var honum, Magnúsi Björnssyni ríkisbókara og hagfræðingunum Bjarna Braga Jónssyni frá Efnahagsstofnuninni og Sigurgeiri Jónssyni frá Seðlabanka Íslands falið að semja uppkast að frv. Samkomulag var hjá þeim um uppkaststill., sem síðan voru yfirfarnar og endurskoðaðar í samráði við þá aðra aðila, sem ráðh. hafði falið að ganga frá frv. um málið. Af þessum inngangsorðum ætti það að vera ljóst, að það hefur verið vandað mjög til alls undirbúnings málsins, enda er hér að mörgu leyti um mjög háteknískt mál að ræða, sem þarf auðvitað gaumgæfilegrar athugunar við, þegar um það er að ræða að breyta reglum um þetta efni og setja nýjar heildarreglur, sem að mörgu leyti eru verulega frábrugðnar þeim, sem nú hafa gilt. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur svo nú síðustu mánuði enn verið nokkuð athugað af sérfræðingum fjmrn. og öðrum aðilum, sem málið helzt varðar og er lagt fram í því formi fyrir hið háa Alþ. Eins og segir í aths. við frv. er markmið þess, að fjárlög og ríkisreikningur verði þannig úr garði gerð, að þau þjóni sem bezt þörfum fjárveitingavalds og fjármálastjórnar, almennrar stjórnsýslu og hagstjórnar, þjóðhagsreikninga og hagsýslugerðar yfirleitt, sem er hin brýnasta nauðsyn, þar sem hagsýslugerð og þjóðhagsreikningar hafa nú á síðustu árum komið inn í okkar mynd í efnahagskerfinu, og það er að sjálfsögðu mikil nauðsyn að ganga þannig frá uppgjöri ríkisbúskaparins, að hægt sé að fella það inn í þær athuganir, sem á því sviði eru gerðar. Með markmiði frv. eða jafnframt því sem þessi tilgangur er fyrir hendi og honum er fylgt í frv., er stefnt að því, að reikningakerfið verði þó eins einfalt og aðgengilegt og unnt er miðað við þann tilgang, sem ég hef lýst. Markmiði frv. er reynt að ná með því að kveða skýrar á en gert er í núgildandi I. um þau svið, sem fjárlög og ríkisreikningur ná yfir, um form þeirra og sundurliðun og ýmis reikningsleg hugtök. Jafnframt er stefnt að því, að meiri festa skapist en verið hefur í skráningu og fjárreiðum ríkisins og meira samræmi verði á milli reikninga ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja innbyrðis. Í aths., sem með frv. fylgja, er greint frá helztu nýjungum og breytingum, sem gerðar eru frá fyrri tilhögun, og skal aðeins lítillega vikið að þeim helztu. Í fyrsta lagi eru settar nýjar og ýtarlegri reglur en áður um það, hvaða stofnanir, fyrirtæki og sjóði skuli taka í fjárlög og ríkisreikning. M.a. er kveðið svo á, að allar ríkisstofnanir og fyrirtæki og sjóðir í ríkiseign að frátöldum Seðlabanka Íslands og öðrum lánastofnunum skuli tekin í fjárlög og ríkisreikning. Þessum ákvæðum er m.a. ættað að leggja áherzlu á þá þýðingu, sem ytri mörk fjárl. og ríkisreiknings hafa, og tryggja það, að þau fylgi jafnan föstum reglum. Auk þess eru sérstök ákvæði um aukið reikningslegt aðhald með þeim aðilum öðrum en opinberum aðilum, sem hafa tekjustofna samkv. sérstökum l. Með þeim reglum er stefnt að því, að heildarskattlagning ríkisins komi sem bezt fram. Í öðru lagi eru settar fastari reglur en áður um afmörkun reikningsárs og lokun reikninga. Eins og málum er nú háttað, eru reikningár að vísu miðaðir við sömu meginreglur og hér er lagt til, að verði settar. En ákveðin fyrirmæli skortir um lokun reikninga. Sú venja hefur því myndazt m.a. til að losna við færslu viðskiptamannareikninga svo að nokkru nemi, að reikningum er haldið opnum langt fram yfir áramót, en það kemur ruglingi á greiðslur reikninga og venjulega skráningu viðskiptamannareikninga, svo að staðan um áramót kemur raunverulega ekki nógu vel fram. Auk þess eru lokunarmörkin ekki hin sömu frá ári til árs, og gerir það samanburð milli ára miklum mun torveldari. Í þriðja lagi eru sett ákvæði um skiptingu ríkisreiknings og fjárl. í tvo hluta, A-hluta og B-hluta, þar sem reikningum og fjárlagaáætlunum fyrirtækja og sjóða í ríkiseign er haldið aðgreindum frá reikningum og fjárlagaáætlunum annarra ríkisaðila. Enn fremur eru sett ákvæði um reikningslega sérstöðu fyrirtækja og sjóða á ýmsan hátt. Skipting ríkisreiknings í tvo hluta, A-hluta og B-hluta, er einkum gerð vegna þess, að ólíkra sjónarmiða gætir við reikningshald fyrirtækja, sem stunda atvinnurekstur annars vegar og stjórnsýslustofnana hins vegar, og æskilegt er að geta gert samanburð á rekstri atvinnufyrirtækja ríkisins og annarra fyrirtækja, er stunda atvinnurekstur. Ákvæðin, sem hér eru sett um það, að fjmrh. skuli setja fyrirtækjum og sjóðum í ríkiseign reglur um það, hvort greiða skuli rekstrarhagnað og fyrningar í ríkissjóð og þá á hvern hátt eða hvort fram skuli færður til eignaaukningar á einhvern hátt hjá fyrirtækjum, miða m.a. að því að veita hlutaðeigandi aðilum aðhald í fjárfestingarmálum. Hættulegt getur þó verið að hafa þessar reglur um of strangar. Ákveðið er, að fyrirtækjum og sjóðum í ríkiseign skuli reiknaðir vextir af lánum frá ríkissjóði. Á þann hátt gefa reikningarnir betur til kynna reikningsafkomu fyrirtækjanna. Ýmisleg reikningsleg hugtök eru skýrð nánar en nú er í núgildandi l. til þess að tryggja aukið samræmi í reikningsfærslu ríkisins. Einnig er gert ráð fyrir ýtarlegri og samræmdri flokkun gjalda, tekna, eigna og skulda, bæði í fjárl. og ríkisreikningi. Mesta þýðingu í því sambandi hefur það, að auk þeirrar flokkunar gjalda, sem nú tíðkast eftir stofnunum og ráðuneytum, er gert ráð fyrir samræmdri, hagrænni sundurliðun, svo sem tíðkast nú orðið í fjárl. og ríkisreikningum nágrannalanda. Slík flokkun er nauðsynleg til þess að sjá megi fyrr og betur áhrif tiltekinna efnahagsaðgerða á ríkisútgjöldin. Í fimmta lagi eru sett ný ákvæði um reikningslega meðferð geymdra fjárveitinga og tímamörk geymsluheimilda í fjárl. Frv. gerir þannig ráð fyrir því, að taka verði að jafnaði sem endurveitingu inn í fjárlög fjárveitingar, sem hafa ekki verið notaðar innan þeirra tímamarka, sem geymsluheimild ákveður. Óheimilt er samkv. frv., nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi, að geyma fjárveitingar til lengri tíma en fjögurra ára, og ekki er heimilt nema með sérstakri undanþágu að geyma fjárveitingar til rekstrar ríkisstofnana eða annarra aðila, er slíkar fjárveitingar fá. Gert er ráð fyrir því, að settar verði nánari reglur um þessi atriði. Í sjötta lagi eru sett ákvæði um ríkisreikninganefnd. Það er fastanefnd embættismanna til ráðuneytis fjmrh., fjmrn. og ríkisbókhaldi við gerð fjárl. og ríkisbókhaldi við gerð ríkisfjárlaga og ríkisreiknings. Þessum ákvæðum er ætlað að tryggja, að gerð fjárl. og ríkisreiknings verði frá tæknilegu sjónarmiði jafnan í samræmi við ákvæði og anda þessa frv., ef að lögum verður. Í XIII. kafla frv. er verksvið þessarar n. reifað nánar og talin upp helztu verkefnin. Má hiklaust telja þessi ákvæði ein hin þýðingarmestu í frv. frá skipulagslegu sjónarmiði. Rétt er að lokum að vekja athygli á því ákvæði í 20. gr. frv., að rekstrarhagnað einkasala ríkisins skuli telja með sköttum á tekjuyfirliti A-hluta ríkisreiknings, þ.e. stjórnsýsluhlutanum, en ekki með arðgreiðslum frá fyrirtækjum og sjóðum í ríkiseign. Ég hygg óhætt að fullyrða það, þó að mönnum kunni að þykja, að hér sé um flókið mál að ræða og ekki alls kostar þægilegt að átta sig í einstökum atriðum, að þessi breyting miði engu að síður að því, að hv. þm. verði auðveldara en áður að fylgjast með hinni raunverulegu þróun ríkisbúskaparins, og upplýsingar þær, sem þeir fái í sambandi við fjárlög og ríkisreikning, verði mun betur til þess fallnar að þeir geti áttað sig á þessum málum, sem raunverulega verða yfirgripsmeiri og flóknari eftir því sem tímar líða og eftir því sem útþenslan verður meiri bæði hjá ríkinu og hjá ríkisstofnunum og skýrslugerðir í sambandi við efnahagskerfi þjóðarinnar verða flóknari og yfirgripsmeiri. Það er ljóst, að mikla undirbúningsvinnu þarf í ráðun. og stofnunum til þess að hægt verði að semja fjárlagafrv. algerlega eftir ákvæðum þessa frv., ef að lögum verður. Með tilliti til þess, að eitt ár sé talið þurfa til þess að hrinda þessu átaki í framkvæmd, gerir frv. ráð fyrir, að fjárlagafrv. fyrir 1968 verði hið fyrsta eftir hinum nýju reglum. Undirbúningur að þeirri fjárlagagerð hefst snemma árs 1967. Á sama hátt yrði ríkisreikningurinn fyrir 1968 hinn fyrsti eftir hinum nýju reglum. Hins vegar, þrátt fyrir það þó að þessi lög hafi ekki enn fengið staðfestingu Alþ., hefur við lokun ríkisreiknings fyrir árið 1965 verið gert ráð fyrir, að í meginefnum verði fylgt þeim reglum, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. um lokun ríkisreiknings. Það er gert ráð fyrir því, enda er það hin brýnasta nauðsyn, að áðurnefnd ríkisreikninganefnd taki til starfa svo fljótt sem auðið er, enda mundi það falla í hennar hlut að hafa eftirlit með undirbúningi að framkvæmd hins nýja kerfis. Ég lít svo á, að í þessu frv. sé svo til eingöngu um að ræða tæknileg atriði, er varða gerð fjárl. og ríkisreiknings og hlutverk ríkisbókhalds almennt, og það er von mín, að hv. þm. geti því sameinazt um afgreiðslu málsins. það er nauðsynlegt, að frv. geti orðið að I. á þessu þingi, ef hægt á að vera að koma skipulagsbreytingum á miðað við þau tímamörk, sem ég hef nefnt, og ég vænti þess, að hv. þm. geti eftir athugun á grg. minni og einnig á frv. og grg. þess verið ásáttir um það, að undirbúningur frv. hafi verið það rækilegur, að öll einstök atriði málsins hafi svo sem nauðsynlegt er verið það rækilega skoðuð fyrirfram, að það eigi ekki að þurfa að seinka afgreiðslu frv. Ég vil að þessum orðum loknum, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Mál það, sem hér er til 1. umr., fjallar um breytingu á áfengislögunum, 1. nr. 58 frá 24. apríl 1964. Samkv. gildandi 1. er ríkisstj. heimilt að leyfa tilbúning áfengs öls af ótakmörkuðum styrkleika vegna sölu til erlends varnarliðs, er hér dvelur, eða til útflutnings, eins og í 7. gr. l. segir. Gildandi lög kveða einnig svo á, að nánari ákvæði um meðferð og sölu þess skuli sett í reglugerð. Með frv. þessu er lagt til, að gildandi ákvæði l. um tilbúning áfengs öls haldist, en við bætist heimild til banda ríkisstj. að leyfa tilbúning öls til sölu innanlands, er hafi inni að halda allt að 4 1/2 % af vínanda að rúmmáli, og áfengt öl, sem selt er innanlands, lúti sömu l. um meðferð og sölu og annað áfengi. Árið 1960 var flutt hér á hv. Alþ. frv. efnislega skylt því, sem hér er til umr. nú. Það frv. kvað svo á, að ríkisstj. yrði heimilt að leyfa tilbúning öls til sölu innanlands, sem hefði inni að halda allt að 3 1/2% af vínanda að rúmmáli. Það frv. hafði ekki skýr ákvæði þess efnis, að áfengt öl, sem selt væri innanlands, lyti sömu lögum um meðferð og sölu og annað áfengi, heldur var ráðh. ætlað að setja ákvæði um meðferð og sölu þess í reglugerð, eins og gildandi lög kveða á um það áfenga öl, sem hér er nú þegar leyfður tilbúningur á. Þegar svokallað ölfrv. var flutt 1960, var ég einn flm. þess. Að þessu sinni flytja það auk mín tveir hv. þm. d. Ástæður framangreindra breytinga eru m.a. þessar: Fagmenn um tilbúning öls telja, að hjá þjóðum, sem leyfa bruggun og sölu á áfengu öli, teljist öl ekki sterkt, fyrr en það hefur náð styrkleikanum 4 1/2-6% og þar yfir. Við bruggun öls, sem ekki mætti fara fram úr 4 1/2%, yrði af tæknilegum ástæðum að ætla styrkleikann minni, þannig að f fæstum tilfellum næði slíkt öl styrkleikanum 4 1/2%. Ef frv. þetta yrði samþ., væri því verið að veita heimild fyrir tilbúningi áfengs öls, sem meðal flestra annarra þjóða væri talið veikt öl. Ein af þeim röksemdum, sem bornar hafa verið fram fyrir samþykkt slíks frv., er hér liggur fyrir, er, að öl, sem nær ákveðnum vínandastyrkleika, geti dregið úr neyzlu annars áfengis. Hætt er við, að þessum tilgangi yrði ekki náð, ef styrkleikamunurinn á hugsanlegu leyfðu öli og því öli, sem nú er leyft að selja á innanlandsmarkaði, yrði mjög lítill. Um hina breytinguna vil ég taka þetta fram: Þrátt fyrir þau ákvæði í frv., sem ég flutti 1960, að nánari ákvæði um meðferð og sölu áfengs öls yrðu sett í reglugerð, og eins og ég margítrekaði í ræðum mínum um málið, að ég vildi ekki takmarkalausa sölu, hvorki á þessari tegund áfengis né öðrum tegundum, kom sú skoðun iðulega fram hjá þeim þm., sem töluðu gegn málinu, og öðrum, að ef frv. yrði samþ., væri hömlulausu áfengisflóði hleypt yfir þjóðina og takmarkalaus sala á öli leyfð, svo að nokkuð sé nefnt. Með þessari breytingu ætti sá útbreiddi misskilningur að vera úr sögunni, misskilningur, sem aldrei hefði þurft að koma inn í málið, ef gagnrýnendur, sem byggðu gagnrýni sína á þessum grundvelli, hefðu vitað, að allar reglugerðir, sem um áfengismál og meðferð áfengis eru settar, verða að berast undir áfengisvarnaráð. En af framansögðu má sjá, að ótti sumra, sem enn gerir vart við sig, um hömlulausa sölu á áfengu öli í matvöruverzlunum og sérstakar bjórkrár, er með öllu ástæðulaus. Sama er að segja um vinnustaði. Þeir vinnustjórnendur, sem í dag leyfa ekki neyzlu sterkra, áfengra drykkja í vinnutíma, ættu ekki að óttast aðrar tegundir áfengis samkv. skilgreiningu íslenzkra laga, og nákvæmlega það sama gildir auðvitað um stjórnendur allra öku- og farartækja. Í gildandi íslenzkum l. er áfengi skilgreint sem vökvi, er hafi meiri vínanda en nemur 2 1/4% að rúmmáli. Jafnframt séu sterkir drykkir talin þau vín, er hafi meira en 21% af vínanda að rúmmáli, en létt vin teljist hins vegar þau, er hafi minna en 21% af vínanda að rúmmáli. Flm. þessa frv. eru á engan hátt að leggja til, að breyting sé gerð á þessari skilgreiningu. Ef frv. þetta verður samþ., veitist ríkisstj. heimild til að leyfa tilbúning og sölu öls á innlendum markaði, sem hefur inni að halda allt að 4 1/2% af vínanda að rúmmáli. Ég hef lengi haldið fram þeirri skoðun minni, að ég teldi lítið samræmi vera í þeirri ákvörðun hv. Alþ. að leyfa sölu á sterku áfengi og fela ríkisvaldinu dreifingu þess, en banna framleiðslu og sölu á öli, sem er veikasta stig áfengra drykkja eftir skilgreiningu íslenzkra laga. Ég tel, að með íslenzku áfengislöggjöfinni sé því slegið föstu, að það sé ekki framkvæmanlegt að banna algerlega sölu sterkra, áfengra drykkja, en um leið sé undirstrikað, að óheppilegt og hættulegt sé að hafa á boðstólum fyrir Íslendinga áfengt öl. Ég hef líka talið, að í áfengislöggjöfinni verði að vera samræmi eins og í öðrum lögum og það sé meira en litið misræmi að leyfa sölu á eldsterku brennivíni, en banna sölu á veiku öli á þeirri forsendu, að verið sé að vinna gegn áfengísbölinu. Og við slíkar röksemdir hlýtur sú spurning að vakna, hvort þeir fulltrúar á löggjafarþinginu, sem fylgja núverandi framkvæmd mála, séu sjálfum sér samkvæmir, er þeir láta hjá líða að beita sér fyrir algeru banni á sölu sterkra vína, fyrst bruggun og sala á öli, veikasta stigi áfengis, er sá bölvaldur, er sömu aðilar telja vera. Ástæður þess hljóta að vera sú skoðun þessara sömu aðila, að slíkt sé með öllu óframkvæmanlegt í nútímaþjóðfélagi sem okkar, sem býr ekki aðeins við okkar fullkomnu samgöngur, heldur þekkingu, vilja og getu almennings til bruggunar áfengra drykkja. Þegar talað er um höfuðstefnur eða leiðir í áfengismálum okkar og annarra, er oftast talað um þrjár leiðir. Ein er sú að banna allan aðflutning og sölu á áfengi, hin svokallaða bannstefna. Önnur er frjáls sala áfengra drykkja. Og svo sú þriðja, sem hér hefur verið fylgt um nokkur ár og segja má, að fari bil beggja. Ég hef þegar skýrt frá því og sjá má í frv., að ef heimild fengist til bruggunar og sölu á áfengu öli, yrði meðferð þess og sala að fara fram eins og á hverju öðru áfengi, og er þannig fylgt skoðunum þeirra í hvívetna, sem telja, að slík meðferð vinni gegn misnotkun þess. Ein af meginröksemdum þeirra, sem vilja leyfa bruggun og sölu á áfengu öli, og þeirra, sem því eru andvígir, er varðandi þau áhrif, er slíkt muni hafa á áfengisneyzlu þjóðarinnar í heild. Þeir, sem öl vilja, telja, að sala á áfengu öli geti að nokkru leyti bætt úr því öngþveiti, sem hér ríkir í áfengismálum, og breytt á ýmsan hátt til hins betra drykkjuósiðum, sem hér ríkja. Hinir telja, að sala á öli skapi hér hömlulaust áfengisflóð, eins og ég hef þegar getið um, og muni stórauka drykkjuskap, sérstaklega meðal unglinga, og enn fremur, eftir því sem sumir vilja halda fram, meðal verka og iðnaðarmanna. Ef um hömlulaust áfengisflóð yrði að ræða, eftir að þetta frv. yrði samþ., er slíkt áfengisflóð fyrir hendi í dag, og ég álít, að Alþ. sé skyldugt að gera eitthvað til úrbóta, ef fylgja á þeim anda, sem áfengisl. eru mótuð í. Og ég vil enn undirstrika, að ég tel það hreinustu fjarstæðu að tala um, að samþykkt þessa frv. skapi slíkt hömlulaust áfengisflóð. Ég viðurkenni hins vegar, að fyrir hlutlausan dómara mundi meginbreytingin vera álitin sú, að þessi tegund áfengis eftir skilgreiningu íslenzkra laga, veikasta stig þess, 4 1/2%, mundi bætast við þær 200 tegundir af áfengi, sem nú þegar eru til sölu hér á landi með styrkleikanum frá ca. 10% upp í 50%, ef menn eiga viðskipti við Áfengisverzlun ríkisins, og styrkleika allt að 70% hjá leynivínsölum. Þegar ég mælti fyrir ölfrv. 1960 hér á hv. Alþ., ræddi ég áfengismálið frá mörgum hliðum. M.a. leitaðist ég við að mótmæla ýmsum hugmyndum manna, sem á loft hefur verið haldið, um áhrif öls á einstaklinga, hópa og jafnvel þjóðir og dró fram ómótinælanlegar staðreyndir um hið gagnstæða. Ég mun að þessu sinni ekki við 1. umr. málsins ræða mál þetta á jafnbreiðum grundvelli, nema sérstök ástæða gefist til, en draga samt fram sumt af því, sem ég tel, að enn skipti máli, eins og að vísu margt af hinu, sem kyrrt mun verða látið liggja að sinni. Samkv. ályktun Alþingis hefur starfað að undanförnu mþn. í áfengismálum. Ég tel sjálfsagt, að þn. sú, sem fær málið til meðferðar, leiti eftir hennar álíti um eitt og annað, er þetta mál varðar, og munu þó ýmsar upplýsingar frá n. þeirri væntanlega liggja fyrir við 2. umr. málsins. Á sínum tíma ræddi ég nokkuð ýmsar fullyrðingar um, að aukinn drykkjuskapur skapaðist meðal ákveðinna stétta með tilkomu áfengs öls, og benti m.a. á, að mjög vafasamar og hæpnar ályktanir hefðu verið dregnar frá ákveðnum vinnustöðum meðal grannþjóða okkar og ég teldi frekar styðjast við óskhyggju bannmanna en raunveruleikann sjálfan. Ég ræddi einnig um neyzluvenjur og skýrslur um áfengisneyzlu hér og í öðrum löndum, og í sambandi við það síðar nefnda tel ég hreinustu öfgar, þegar þeir, sem áfengt öl vilja, halda því fram, að með tilkomu þess muni neyzla sterka áfengisins minnka hlutfallslega við neyzlu áfengs öls. Þetta eru sömu öfgarnar og hjá bjórfjendum, sem telja, að bjórneyzlan leggist 100% við þá áfengisneyzlu, sem fyrir er, og stórauki hana. Sannleikurinn er hins vegar sá, að tölur yfir áfengisneyzlu, þ.e.a.s. 100% alkóhóllítra á mann hér á landi standast hvergi, a.m.k. ekki á síðustu árum. Áfengisneyzlan hér á landi er miklu meiri en tölur sýna. Töluvert magn kemur með ferðamönnum og öðrum, sem til þess hafa leyfi. Eitthvað mun vera um smygl, og þyrfti ekki t.d. marga Langjökulsfarma til þess að hækka þetta meðaltal. Og eitthvað hlýtur einnig að vigta, ef sú fullyrðing nokkurra tollvarða í mín eyru reynist rétt, að þeir áætli, að um 100 þús. kassar af áfengu öli hafi komið á land í Reykjavík og nágrenni á s.l. ári. Ef maður reiknar með, að slíkt bjargræði þekkist ekki um hinar dreifðu byggðir landsins, er hér um að ræða 2 millj. 400 þús. ölflöskur, sem telja má einnig með núverandi neyzlu. Með þessu og jafnframt opinberum tölum frá öðrum löndum vil ég aðeins undirstrika þá skoðun mína, að slíkar meðaltalstölur gefi alls ekki rétta hugmynd um ástand áfengismála í viðkomandi löndum. Þannig er ljóst, að slíkar meðaltalstölur mundu hækka hér á landi, ef sala á áfengu öli yrði leyfð, einnig og ekki síður, ef tækist að fyrirbyggja smygl. En slíkir útreikningar eru enginn mælikvarði á skaðsemdir áfengisneyzlu, allra sízt á þá hlið hennar, sem varhugaverðust er, en það er ofneyzlan. Það áfengisböl, sem við þekkjum, er að mínu mati frekar fólgið í neyzluvenjum en neyzlumagni. Ég hef áður haldið fram þeirri skoðun minni, að fullyrðingin um ill áhrif öls á unglinga virðist haldlítil, þegar á það er bent, að hvorki peningaleysi né hömlur virðast forða frá því, að unglingar komist yfir eldsterkt brennivín eða skylda drykki, allt að 70% sterka, sem þeir síðan blanda með sætum, kolsýrðum vökva, sem felur áfengisbragðið að mestu, en flytur áfengisáhrifin svo að segja á svipstundu út um allan líkamann. Mér finnst rétt í þessu sambandi að geta um þá skoðun margra, að áfengur bjór eigi ekki við bragðsmekk unglinga, þeir vilji heldur áfengisblöndu í sykruðu kolsýruvatni, eins og dæmi sanna hér á landi sem annars staðar, og um frekari hættur unglinga vegna áfengs öls tel ég ekki vera að ræða, nema siður sé. Ég hef minnzt á ofneyzlu. Það má segja, að þegar rætt er um áfengi og ofneyzlu þess eða misnotkun, hafi þar margir um fjallað, sem hafi það eitt sammerkt, að þeir virðast vita, að þeir viti bezt, og það má vel vera, að ég verði flokkaður í þann hóp. Skoðanir manna má þó flokka efnislega nokkuð nákvæmt og segja, að til sé hópur manna, sem telji, að öll neyzla áfengis sé hættuleg, og annar fjölmennari hópur, sem telji, að ofneyzla eða misnotkun áfengis sé það, sem hættulegt sé. Þeir lifa samkv. þessari skoðun sinni og virðast ekki síður vera nýtir þjóðfélagsþegnar en hinir. Ég skal í þessu sambandi fúslega viðurkenna þá skoðun mína, að það væri æskilegast fyrir allar þjóðir heims og þ. á m. okkur Íslendinga, að þær þekktu ekki áfengi og hefðu það þar af leiðandi aldrei um hönd, og það ætti að vera svo um margt fleira. En ég hef hins vegar einnig bent á þá skoðun mína, og ég tei, að það sé skoðun flestra annarra hv. þm., að við getum ekki sniðgengið þá staðreynd, að neyzla áfengis muni eiga sér stað hér á landi um mörg ókomin ár, og í samræmi við þá staðreynd og fleiri tel ég, að bann á áfengu öli sé byggt á alúreltum skoðunum um varnir gegn ofneyzlu eða misnotkun áfengis. Ég hef haldið því fram opinberlega áður og geri enn, að þegar rætt sé um áfengissjúkdóma og sjúklinga, sé allt of oft gripið til hinna nærtæku og handhægu skýringa að telja áfengið orsökina, en ekki afleiðinguna af ýmiss konar hugsýki, sálrænum kvillum og félagslegum vandamálum. Ég skal strax taka fram, að þetta er ekki einhlítt, heldur getur ofneyzla áfengis bæði verið orsök og afleiðing, og þegar svo er, skapast vítahringur, sem hefur í för með sér endurteknar gagnverkanir, og það er ekki sízt þess vegna, sem ég er fylgjandi því, að haldið sé við hömlum bæði í sölu, dreifingu og meðferð áfengis hér á landi. Ég vil í þessu sambandi skjóta því inn í, að hömlur, sterkt almenningsálit og ýmsar fyrirbyggjandi aðgerðir, til þess að þeir, sem áfengis hafa neytt, aki ekki bifreið, hafi átt sinn þátt í því, að umferðarslys, sem rekja má til neyzlu áfengis, eru í því lágmarki, sem þau eru hjá okkur, eða aðeins 2,5% af umferðarslysum í heild. Hins vegar er ótti við aukningu þeirra vegna tilkomu áfengs öls út í hött af því, sem ég hef áður sagt, og eins vegna þess, að lykt af áfengu öli er ekki hægt að fela, en lykt af sterkum vínblöndum og sumu áfengi er vart finnanleg. Það eru ekki nema um það bil 20 ár síðan það voru talin algild sannindi, að heilbrigð sál fylgdi hraustum líkama. Það var í síðustu heimsstyrjöld, að augu manna opnuðust fyrir því, að þetta væri langt frá því að vera algild sannindi, og eftir að síðustu heimsstyrjöld lauk, var hugtakið heilbrigði endurskoðað á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og sú niðurstaða fundin, að heilbrigði fæli í sér fullkomna líkamlega, andlega og félagslega vellíðan. Með stefnuyfirlýsingu þessarar stofnunar var viðurkennd sú hætta, sem einstaklingum og þjóðfélögum stafar af sjúkdómum, sem rekja má til sálarlífsins, og sannanirnar hafa ekki látið á sér standa. Bæði sál- og geðlæknar halda því fram, að af hverjum 100 sjúklingum, sem til læknis leita, þjáist a.m.k. 30-40 þeirra að einhverju eða öllu leyti af huglægum kvillum, t.d. kvíðni eða líkamlegum þjáningum, sem eiga sér sálræna orsök, og eru margir læknar í þeim hópi, sem telja, að þessi hundraðshluti sé miklu hærri. Þegar talað hefur verið um slíka sjúkdóma, hefur þeim venjulega verið skipt í tvo aðalflokka: hugsýki og geðveiki. Kannske er það vegna nafnanna, sem mikil andúð hefur stafað, bæði hjá lærðum og leikum, gegn því að viðurkenna sjúkdóm af slíkum orsökum, þótt umtalsverð breyting hafi orðið þar á á síðari árum. Ef farið er út í það að skilgreina sjúkdómsmynd hugsýkinnar, segja sálfræðingar, að hún sé afleiðing ákveðinna tilrauna einstaklingsins til að komast hjá sérstökum tilfinningalegum vandræðum, ná á þeim tökum eða vega á móti þeim. Hún er tilraun til verndunar persónuleikans. Sameiginlegt þessum fyrirbærum er vanmætti eða mistök á að ráða við þá hugkreppu, eins og þeir orða það, sem til grundvallar liggur, ótti við vandamálið og kvíði fyrir afleiðingum þess. Sjúklingurinn grípur til ýmissa ráða gegn kvíðni sinni, því að í sjúkdómsmyndinni fléttast oft saman andleg og líkamleg einkenni, og því fylgir oft i kjölfarið ýmiss konar hátternisbreyting, þ. á m. ofneyzla áfengis. Þetta segja lærðir menn á sviði sálfræðinnar. Og það má segja, að flestir þeirra telji í dag, að þessi svokallaða kvíðni sé meginaflið í sjúklegri neyzlu áfengis, sem er það sama og misnotkun áfengis, sem er það sama og ofneyzla áfengis. Ef við lítum nánar á þær læknisfræðilegu kenningar, sem ég hef hér drepið á varðandi orsök ofneyzlu áfengis, verður sú staðreynd fljótt á vegi manns, að sjúkleg ofneyzla þurfi ekki endilega að vera bundin við áfengi, hún gæti komið fram á miklu viðara sviði. Þetta er hárrétt, enda hafa læknar ítrekað og aldrei frekar en nú bent á bæði ofneyzlu matar og lyfja. Í forustugrein danska læknablaðsins fyrir nokkrum árum var sagt m.a. orðrétt: „Það lítur út fyrir, að lyf séu að verða ein af helztu sjúkdómsorsökum hér á landi,“ og á öðrum stað: „Misnotkun lyfja er ein af helztu sjúkdómsorsökum í Danmörku.“ Sömu fréttir bárust frá Svíþjóð, en þar var alvarlega varað við misnotkun lyfja, er orsaki bæði magablæðingar, nýrnasjúkdóma, höfuðverk, blóðleysi o.fl., o.fl. Og um líkt leyti og þessar fréttir bárust frá Norðurlöndum, voru birtar niðurstöður rannsóknar frá Bandaríkjunum, sem í stórum dráttum fjölluðu um, að Bandaríkjamenn ekki aðeins éti of mikið, heldur of mikið af fitu. Sá almenni fróðleikur, sem nú er fyrir hendi, var ekki til þá hér á landi, og þessum málum hafði þá verið lítið hreyft hér opinberlega. Ég minnist þess, að í umr. um áfenga ölið vitnaði ég til nýlokinna rannsókna í Bandaríkjunum, þar sem birtar voru skýrslur um niðurstöður þeirra. Þar á meðal var rætt um hjartasjúkdómana, og þar bentu sérfræðingar á þann skyldleika, sem væri á milli ýmissa fæðutegunda og þess sjúkdóms, sem þar er kallaður þjóðarmorðingi nr. 1, en það mun vera sú tegund hjartasjúkdóma, sem nefnd hefur verið kransæðastífla og veldur nú helmingi allra dauðsfalla, sem verða af hjartasjúkdómum í Bandaríkjunum, og drepur a.m.k. 1/2 millj. Bandaríkjamanna árlega eða tvisvar sinnum fleiri en deyja af öllum tegundum krabbameins þar og fimm sinnum fleiri en dauðaslysin, sem bilar valda. Og hvaða ályktanir má nú draga af þessu dæmi, sem ég hef dregið fram í örstuttu máli? munu margir ykkar spyrja. Ef líking væri dregin af afstöðu sumra ofstækismanna til áfengs öls, ætti að banna allan mat og öll lyf. En þótt svo djúpt sé ekki tekið i árinni, heldur t.d. bannið aðeins bundið við ákveðnar fæðutegundir, t.d. þær, sem þessi vísindamaður og margir fleiri telja að valdi kransæðastíflu, áður lýstum bölvaldi, skyldi þá ekki sumum hér inni í hv. þd. stökkva froða um vit, þegar bent er á, að þessar fæðutegundir eru að langmestu leyti feitt kjöt, mjólk og mjólkurafurðir? Slík bönn, eins og bann á öli, eru með öllu óraunhæf. Ég hef þegar lýst skoðunum mínum á því, hvers vegna ég vilji ekki bann á neinni tegund áfengis, heldur aðeins vissar hömlur á sölu allra tegunda þess, og í framhaldi af því og öðru máli mínu finnst mér ég vera að nokkru leyti skyldugur til þess að benda á þau úrræði, sem ég tel að til varnar megi verða til þess að fyrirbyggja ofneyzlu áfengis og einnig til þess að lækna þá einstaklinga, sem sjúkdóminn hafa tekið og munu taka. Ég minnist þess, að á þingi 1960, þegar þetta mál var til umr., var mjög hart að mér veitzt fyrir það að minnast ekki á þetta. Það var hinn mesti misskilningur. Ég tók þetta atriði einmitt til meðferðar, og ég mun gera það hér einnig. Og það er kannske sérstaklega vegna ekki aðeins áskorana héðan innanþings þá, heldur utanaðkomandi áskorana, vegna fráleitra fullyrðinga um einhverja þjónustu við ímyndað áfengisauðmagn hér á Íslandi, sem er auðvitað ekkert annað en ríkisvaldið, og aðrar þess háttar vitleysur, sem aðeins geta orðið til í hugarórum ofstækisfulls ofstækisfólks, auðvitað vegna þess líka, að heimildin fyrir bruggun á áfengu öli, sem þetta frv. felur í sér, hefur verið nátengd áfengismálunum í heild í öllum umr. manna á meðal og jafnvel því haldið fram af sumum, að samþykkt þessa frv. muni jafnast á við svartadauða á sínum tíma. Ég vil þó í þessum fáu orðum mínum um þetta atriði taka það fram, að ég er ekki að benda á nein ný sannindi, heldur staðreyndir, sem hafa verið kunnar um langt skeið, og staðreyndir, sem hefur verið unnið eftir og það með góðum árangri bæði hér og víða erlendis. Ég tel, að verkefni slíkra varna yrði að vera tvíþætt, til að fyrirbyggja orsökina annars vegar og til þess að létta og lækna þjáningar afleiðinganna hins vegar. Og ég tel, að grundvöllinn eigi að leggja og byggja á grundvellinum strax í æsku barnsins, strax við fyrstu persónuleikasköpun þess á að móta afstöðu þess til áfengis. Við gerum það t.d. um trúmálin. Þessu ættum við auðvitað að halda áfram með aðild foreldra og skóla, sem sjá um hina þjóðfélagslegu aðlögun barnsins, og þegar kemur fram á unglingsárin, sem eru oft og tíðum erfiðasta tímabilið í lífi mannsins, ber að hafa það í huga, að í kringum 15 ára aldur eru unglingar oftast búnir að taka út fullan greindarþroska. Tilfinningalífið heldur aðeins áfram að breytast og breytist að vísu alla ævi, en sálfræðingar hafa bent á þá staðreynd, að unglingurinn sé þrátt fyrir kunnáttu sína í ýmsum fræðigreinum barn að reynslu og tilfinningaþroska, sem bæði langar til að sanna manndóm sinn, kunnáttu og sjálfstæði. Þeir benda einnig á, að það sé táknrænn þáttur i allri lífsviðleitni unglinga að skoða og prófa og þreifa sig áfram og velja og hafna, og kannske þess vegna, eins og margir benda á, er það, að höft og bönn og leyndardómurinn mikli í sambandi við áfengismálin séu svo hættuleg sem þau eru fyrir unglingana. Ég tel, að tómstunda og félagsheimili ýmiss konar og íþróttastarfsemi undir stjórn vandaðra og fórnfúsra leiðbeinenda sé það þýðingarmesta, sem þjóðfélagið geti gert fyrir þegna sína á þessu tímabili ævi þeirra. Og það skal tekið fram hér, að á þessu sviði er þegar unnið mikið starf af fórnfýsi og góðum hug, sem því miður verður minna úr en skyldi vegna fjárskorts, sem ég tel þó, þótt alþm. ábyrgur að afgreiðslu fjárl. sé, sé vafasöm ástæða og allhjárænuleg, ef samanburður er gerður annars vegar á fiskibátakaupum og skurðgreftri í sveit, en hins vegar uppeldi æskunnar með það að höfuðmarkmiði kannske að skapa henni sem og öðrum þegnum þjóðfélagsins líkamlega, andlega og félagslega vellíðan. Ég tel happasælast meðal fólks, sem hefur náð fullorðinsaldri, ef skapa mætti meðal þess þá almennu skoðun, að ofneyzla áfengis væri vanvirðingarathöfn, jafnt fyrir einstaklinga sem fyrir hópa. Það þarf, eins og raunar oft hefur verið bent á, að byggja upp sterkt almenningsálit, sem fordæmir siðleysi, sem samfara er ofnautn áfengis og því miður er nú ekki talið ámælisvert í huga þjóðarinnar, en á samt sem áður eina stærstu sök á því ástandi, sem nú ríkir í áfengismálum. Skynsamleg og ofstækislaus áfengislöggjöf ásamt aðgerðum þess opinbera í sama anda er nauðsynleg til þess að ná þessu marki, og um það munu flestir mér sammála. Um hitt má deila, hversu mikil skerðingin á frelsi manna skuli vera vegna lagaákvæða, sem nauðsynlegt hefur verið talið að setja til þess að ná þessu setta marki. Ef það kemur í ljós hins vegar, að slík ákvæði vinni í beinni andstöðu við þann tilgang, sem ætlaður var með áfengislöggjöfinni, eins og ég held fram að ölbannið geri, ber tafarlaust að nema slíka þjónustu við ofstækið úr gildi. Ég tel einnig, að það opinbera, ríki og bær, ásamt áhrifamiklum einstaklingum í þess þjónustu og helzt utan eigi að ganga á undan með góðu fordæmi, verandi síminnugir máltækisins: „Hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það.“ Ég hef nokkuð minnzt á skoðanir mínar um, hvað ég telji heppilegustu leiðir til að vinna gegn ofneyzlu áfengis. Hvað þeim viðvíkur, sem eru eða kunna að verða sjúklingar og neyta áfengis í óhófi, tel ég, að skilyrðislaust eigi þeir sjúklingar að eiga kost á spítala- eða hælisvist, meðan lækning fer fram. Í þeim málum eru ýmsar nútímaaðferðir á lofti, og það er sammerkt með öllum þeim aðferðum, sem ná árangri, að til grundvallar þeim liggur viðurkenning þeirrar staðreyndar, að áfengi sé fyrir hendi í einni eða annarri mynd og það sé hægt að ná í það, ef vilji sé fyrir hendi, þótt hömlur séu á. Allar læknisaðferðir þessar eru byggðar á einhvers konar sállækningu, en hún er, eins og sálfræðingar hafa skilgreint hana, fólgin í endurheimt og endurskipulagningu á eigindum persónuleikans eða nýrri tilraun til aðlögunar í stað þeirrar, sem mistókst, nýrri hagnýtingu á eigin gáfum og persónuþáttum, sem sjúklingurinn sjálfur verður að leggja til. Það eru að vísu ýmsar stefnur uppi um það, hvaða leiðir séu heppilegastar til sállækninga, og ég hef ekki þekkingu til að lýsa þeim. En ég minni á það, að allsherjarlausn til lækninga þeim, sem þjást af sjúklegri ofneyzlu áfengis, er ekki til, því að orsakir og afleiðingar geta verið jafnbreytilegar og einstaklingarnir eru sjálfir, og það þyrfti hjá hverjum einum að finna það sandkorn, sem fyllti hans mæli. Í framhaldi af þessu vil ég að lokum benda á tvö atriði, sem sameiginlega geta gert meira en nokkuð annað til að finna og fyrirbyggja þær orsakir, sem leiða til sjúklegrar neyzlu áfengis eða sjúklegrar ofneyzlu bæði fastra og fljótandi efna, og þær hættur, sem því eru samfara, en það eru stöðugar hlutlausar, vísindalegar rannsóknir og þrotlaus fræðsla um niðurstöður þeirra. Ég vil undirstrika sérstaklega þessi orð mín: hlutlausar, vísindalegar rannsóknir, ekki ofstækislegar fullyrðingar eða rangar ályktanir og jafnvei vísvitandi rangar fullyrðingar. Allur áróður, sem er byggður á slíkum forsendum, verður engum til góðs. Í umr. 1960 vitnaði ég til þess, sem kom í ljós, eins og margt fleira, í víðtækum vísindalegum rannsóknum, sem fram fóru í Finnlandi og miðuðu að því að fá úr því skorið, hvaða áfengispólitík væri skynsamlegust fyrir Finna. Undanfari þessara rannsókna var, að komið var á fót þar í landi vinnuheilbrigðisstofnun. Í stofnun þessari, sem er ein fullkomnasta í sinni röð í Evrópu, vinnur fjöldi vísindamanna. Þar eru læknar, sálfræðingar, verkfræðingar, auk fjölda aðstoðarmanna. Sagt hefur verið, að stofnun þessari væri ekkert mannlegt óviðkomandi. Meðal rannsókna, sem þegar hafa verið gerðar, eru vísindalegar rannsóknir á því, hvaða áhrif áfengi hefur á fólk. Þetta var gert í samráði við aðra stofnun, sem hefur þetta eina hlutverk að vinna. Stjórn stofnunarinnar er skipuð þjóðkunnum vísindamönnum og auk þess aðalforstjóra áfengisverzlunarinnar, K.A. Fagerholm. Ég dreg þetta fram hér nú, vegna þess að umræddur Fagerholm komst inn í umræður þær, er hér urðu um áfenga ölíð á þinginu 1960. Í þingtíðindum frá þessu þingi má sjá ýtarlegar tilvitnanir mínar í þessar vísindalegu rannsóknir, og ég sé ekki ástæðu til endurtekningar á þeim að sinni. En ég vil þó vitna til orða Fagerholms, er hann viðhafði, er hann var spurður, hvaða afleiðingar þessar rannsóknir mundu hafa á áfengispólitík Finna. Svar hans var það, að enginn efi væri á, að Finnar mundu reyna að draga úr neyzlu sterkra drykkja, eftir því sem við væri komið, en það yrði ekki gert með banni eða höftum, því að slíkt hefði sýnt sig að vera algerlega þýðingarlaust. Finnar mundu reyna að hafa á boðstólum sem viðast létt vín og öl, og væri nú unnið að því að gera tilraunir til ölframleiðslu í því skyni að gera ölið sem allra bragðbezt og aðgengilegast. Ofneyzla áfengis og óhappaverk þau, sem unnin væru í ölæði, væru svo mikið þjóðarböl, að sjálfsagt væri að hlíta niðurstöðum vísindanna og gera það, sem skynsamlegast hefði reynzt í slíku máli. Og í fleiri löndum hefur þessi stefna verið tekin upp, og bendi ég t.d. á aðgerðir Tékka fyrir nokkrum árum og um fleiri þjóðir hef ég heyrt, sem eru á þessari leið. Herra forseti. Ég fer nú að stytta mál mitt. Ég legg til, að málinu verði vísað að lokinni þessari umr. til hv. allshn. og 2. umr. Ég vona, að jafnframt því sem ég hef fylgt frv. úr hlaði, hafi mér tekizt að lýsa skoðunum mínum á áfengismálum, áfengu öli, og vörnum gegn misnotkun áfengis. Ég hef gert það af ásettu ráði, vegna þess að á sínum tíma virtust þeir menn. sem mæltu gegn þessu máli, leggja miklu meira upp úr því að leggja mér í munn bæði skoðanir og verk, sem kannske jöðruðu, eftir því sem þeir orðuðu mál sitt, fast við það að vera - ja, við getum kallað það kannske vægt sagt glæpastarfsemi. Ég sé ekki ástæðu að þessu sinni til þess að lengja mál mitt með umr. um þá þætti, sem snúa að ferðamönnum, gjaldeyristekjum og möguleika iðnaðar á þeim stöðum, sem á nýjum iðnaði þurfa að halda. Ég læt aðra um það. Ég geng út frá þeirri staðreynd, að hér verði áfengi um ókomin ár á boðstólum. Við getum kallað áfengi eitur, bölvald eða sáluhjálparmeðal, eftir því sem hver vill. En tilvist þess er staðreynd. Og okkur ber að aðhæfa okkur á sem beztan hátt þeirri staðreynd. Við þurfum að forða ungum sem öldnum frá því að neyta þess í óhófi, en skapa aftur á móti þær umgengnisvenjur, að þær séu það, sem við getum kallað vitrænar og menningarlegar, og geti orðið þeim, sem neyta þess, og öðrum sem skaðminnstar.



Herra forseti. Ég flutti hér í byrjun þings frv. til l. um leiguhúsnæði og 15. nóv. var því vísað til hv. heilbr.- og félmn. Ég vildi nú leyfa mér að æskja þess, að forseti athugaði um, að sú n. og ýmsar aðrar færu að skila áliti um þetta frv. og kannske ýmis önnur, sem hefur verið vísað til hinna ýmsu n. hér. Það er komið svo, að þessi siður, að svæfa mál í n., er orðinn þinginu til vansa. Og ég álit, að við verðum að taka okkur saman um að breyta vinnubrögðum hvað þetta snertir. N. hafa marga möguleika til að afgreiða mál á: vísa til ríkisstj., fella og ýmsa aðra, og það er hægt að ætlast til þess, að þau frv., sem flutt eru, hljóti einhvers konar þinglega afgreiðslu. Ég segi fyrir mitt leyti. að frv., sem ég hef flutt nú jafnvel í ein 10 ár, eins og um áburðarverksmiðju, hefur aldrei komið úr n., og hefur kveðið svo rammt að, að stjfrv. um áburðarverksmiðju hafa orðið að stöðvast í n. líka, vegna þess að menn hafa ekki þorað að láta neitt um áburðarverksmiðju koma til 2. umr. Þegar mál eru komin svona, er þetta orðið þinginu til skammar, enda sé ég ekki betur en ástandið sé þannig hjá okkur núna þessa dagana, að Ed. sé að deyja úr hor. Mér skilst hún ekki geta haldið fundi, af því að það sé ekki afgreitt úr n., það sem fram er lagt við 1. umr. og vísað til n., og það fer að verða fátæklegt hjá okkur auðsjáanlega hér í Nd. líka. Og þegar verið er að ræða meira að segja í útvarpi um, hvort eigi að flytja Alþ. á Þingvöll, sýnist mér staðreyndin vera að verða sú, að það sé búið að flytja Alþ. í kompu í stjórnarráðinu. Það er eins og alþm. megi ekki sjálfir og þessar nefndir afgreiða eitt einasta mál hugsandi um það upp á eigin spýtur. Með þessu móti erum við að drepa niður allt þingræði í okkar landi. Ég vildi nú aðeins skjóta þessu að út af þessu litla máli, en láta þessar aths. fylgja.