Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, miðvikudaginn 10. október, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. n., Albert Guðmundsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Borist hafa bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 79, um meðferðarheimilið í Krýsuvík, og á þskj. 85, um lyfið Naloxon, báðar frá Söru Elísu Þórðardóttur. Einnig hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 64, um orkupakka ESB, eftirlitsstofnanir sambandsins og EES-samninginn, frá Óla Birni Kárasyni.

Herra forseti. Á sameiginlegum fundi velferðarnefndar og atvinnuveganefndar í morgun var fjallað um það ófremdarástand sem er á vinnumarkaði gagnvart fjölda fólks, þar sem er ill meðferð á fólki. Þetta hefur viðgengist allt of lengi, við þekkjum það, og virðist því miður vera orðið viðvarandi ástand. Við fengum fjölda góðra gesta til að fara yfir þessi mál, félagsleg undirboð og mansal til hagnýtingar, starfsmannaleigur og vondan aðbúnað fjölda fólks í ósamþykktu, lélegu leiguhúsnæði á uppsprengdu verði. Það var meginlínan hjá öllum þeim gestum sem komu fyrir nefndirnar að mikilvægt væri að samræma aðgerðir og herða viðurlög og refsingar hjá þeim sem væru í raun síbrotamenn á vinnumarkaði. Þar er þetta erlenda verkafólk sérstaklega viðkvæmt. Oftar en ekki þekkir það ekki rétt sinn og hefur ekki burði til þess að berjast fyrir réttindum sínum við viðkomandi yfirmann. Félagsmálaráðherra hefur skipað starfshóp til þess að koma með tillögur þessa efnis, til að bæta hér úr. Vonandi skilar sá hópur af sér góðum tillögum. Við megum ekki draga lappirnar í þessum málum. Það er augljóst að verkalýðshreyfingin hefur verið að berjast gegn þessu í langan tíma og fyrir liggja margar tillögur úr þeirri áttinni varðandi vinnumarkaðsmálin. Löggjafinn þarf að koma þar strax inn í. Við getum nefnt sem dæmi að fullnusta á keðjuábyrgð fyrirtækja þarf að ná yfir allan vinnumarkaðinn, alla aðila. Efla þarf samræmt vinnustaðaeftirlit og heimila hert viðurlög. Taka þarf á mansali á vinnumarkaði og herða refsirammann gagnvart þeim sem brjóta á fólki, bæði varðandi vangreidd laun og að bjóða upp á óíbúðarhæft húsnæði á háu verði. Taka þarf á síbrotamönnum í kennitöluflakki - löggjafinn er búinn að glíma ansi lengi við það - og herða eftirlit með starfsmannaleigum svo að eitthvað sé nefnt. Það vantar líka fjármuni til þeirra eftirlitsstofnana sem við höfum, eins og Vinnueftirlitsins og Vinnumálastofnunar, og til lögreglunnar og RSK. Ég tel að verið sé að stela af fólki þegar fólk með vinnuframlagi sínu fær ekki laun samkvæmt kjarasamningum. Það er hreinlega verið að stela af fólki í formi vinnuframlags viðkomandi fólks. Það verður að vera einhver refsirammi gagnvart þeim sem gera það síendurtekið.

Virðulegi forseti. Í ræðu í gærkvöldi urðu mér á mistök þegar ég var að lesa upp úr minnisblaðinu mínu þar sem ég hafði sett tvö s þegar ég ætlaði að tala um sérfræðingana að sunnan. Ég sagði óvart SS-sveitin fyrir sérfræðingana að sunnan. Það finnst mér mjög miður og hafi ég verið með eitthvert gáttlæti á þeirri stundu, sem var mjög alvarleg, stóð það ekki til. En ekki stóð á viðbrögðunum. Píratar stóðu hér upp og fóru að bendla mig við stormsveitir þriðja ríkisins. Þegar þeir tala um mig í þessum sal er það eins og bóndi blístri á hlýðinn smalahund þegar Stundin og Kjarninn í þessu tilfelli og oftast Ríkisútvarpið taka upp eftir þeim það sem ég mismælti mig hér í gær og fara að bera mig saman við morðóða hunda frá Þýskalandi. Ég verð að segja að það er þyngra en tárum tekur að þurfa að bera svoleiðis. Það var ekki vitnað í það í þessum fjölmiðlum þegar Pia Kjærsgaard kom hingað í sumar, var fulltrúi danska þingsins á 100 ára afmælisfundi Alþingis á Þingvöllum á Alþingishátíðinni. Þá lét einn af Pírötum hafa það eftir sér þegar hann mótmælti komu hennar að hún hefði sömu skoðanir og Adolf Hitler og þess vegna væri sjálfsagt að mótmæla henni, hún hefði sömu skoðanir og Adolf Hitler. Mér finnst þetta fyrir neðan allar hellur. Sömu aðilar tala um þjóðhöfðingja vestrænna ríkja sem eru kosnir af fólkinu og líkja þeim við Mussolini og þennan títtnefnda Adolf Hitler. Svo hafa þeir alls konar flugumenn úti í bæ sem bera út ófögnuð um mann. Þetta er fólkið sem stendur upp í þessum sal trekk í trekk, ber upp á mann lygar, hefur sagt að ég væri þjófur, hafi stolið peningum af þinginu - og þau þurfa ekki að standa neinum reikningsskil. Svo hafa þau flugumenn úti í bæ sem taka ósómann úr fjölmiðlunum og senda yfir mann á fésbókinni og víðar. Mér finnst bara óboðlegt 

Herra forseti. Með lögum þeim sem Alþingi samþykkti í gær var brugðist við miklum bráðavanda sem vofði yfir heilu byggðarlögunum vestur á fjörðum. Auðvitað var óhugsandi annað en að gripið yrði inn í þá atburðarás sem lá fyrir. Ég lít svo á að þarna hafi þingið einungis verið að takast á við hluta þess vanda sem fylgir úrskurði úrskurðarnefndar um umhverfis- og auðlindamál. Við þurfum að skoða aðeins betur hvað varð til þess að sú staða kom upp og hvaða forsendur lágu að baki þeim úrskurði. Mín skoðun er sú að rót vandans liggi í því að í allri löggjöf, mati á umhverfisáhrifum, leyfisveitingum, skipulagsmálum, sé að koma í ljós að lagaákvæðin eru óljós, þau eru matskennd og löggjafinn að framselja of víðtækt vald til stjórnsýslunnar til að taka veigamiklar ákvarðanir, grundvallarákvarðanir um auðlindanýtingu og innviðauppbyggingu í þessu landi. Við þurfum að gefa því nánari gaum. Við þurfum að gefa því gaum að stjórnsýslan sjálf og stjórnsýsluframkvæmd hennar er óljós og jafnvel þversagnarkennd. Herra forseti. Þær stofnanir sem áttu hlut að máli eru til að mynda allsendis ósammála um túlkun á atriði um valkostagreiningu við mat á umhverfisáhrifum. Það þarf þingið að skoða nánar. Það er ekki annað í boði. Hér er mikilla úrbóta þörf.

Herra forseti. Skálatún, heimili fólks með þroskahömlun, er nánast gjaldþrota. Í Skálatúni njóta nú þjónustu um 40 einstaklingar en heimilið hefur verið án samnings við bæjaryfirvöld í Mosfellsbæ síðan í lok árs 2014. Mosfellsbær greiðir eftir úreltum og ógiltum samningi en Skálatún hefur ítrekað óskað eftir nýjum úrbótasamningi sem fylgi verðlagi, launaþróun í landinu, sem og uppfærðu SIS-mati. Samkvæmt lögum skal tryggja fötluðu fólki ákveðin gæði og þjónustu af hálfu hins opinbera og bera sveitarfélög ábyrgð á því að fatlað fólk fái þá þjónustu og þau eiga að greiða kostnaðinn. Nýr samningur við Skálatún hefur ekki verið gerður og hefur Skálatún gengið svo á sjálfsaflafé sitt og varasjóð að hann er næstum uppurinn og heimilið að fara í þrot. Það er athyglisvert að greiðslur úr jöfnunarsjóði til Mosfellsbæjar eru verðtryggðar. Það er hins vegar svo að sá þjónustusamningur sem Mosfellsbær hefur greitt eftir og hefur verið ógildur í fjögur ár hefur hvorki fylgt verðlagsþróun né launaþróun í landinu. Mér finnst áhyggjuefni að svo virðist sem ekkert eftirlit sé með því fjármagni sem ríkisvaldið úthlutar og það vegna lögbundinna verkefna, hér málefna fatlaðra. Eftirlit ætti að mínu mati bæði að snúa að því að samningar séu gerðir og að því að fjármagnið skili sér til þeirra málaflokka sem um ræðir. Herra forseti. Ég vil einnig leyfa mér að gera að umtalsefni hjúkrunarmál í Kópavogi. Ár eftir ár hafa bæjaryfirvöld í Kópavogi óskað eftir fjárheimildum vegna nýrra hjúkrunarrýma, en þau hafa samning þar um, og einnig vegna fjölgunar dagdvalarrýma. Kópavogsbær skrifaði undir samning við velferðarráðuneytið um byggingu hjúkrunarheimilis árið 2016, en um er að ræða 64 rými við Boðaþing. Fullkomin kyrrstaða ríkir í málinu en bæjaryfirvöld hafa lýst sig reiðubúin til að taka verkefnið yfir, enda bíða nú um 60 manns eftir rými. Þá er það svo að rúmlega 140 

Herra forseti. Í vikunni hefur þingflokkur Samfylkingarinnar fundað með verkalýðshreyfingunni. Eitt sem bar þar á góma var ójöfnuður eigna í samfélaginu og langar mig að gera hann að umtalsefni. Í fyrsta lagi á 1% landsmanna meiri hreinar eignir en 80% Íslendinga. Þetta 1% er um 2.000 fjölskyldur og á hver um sig um 300 millj. kr. í hreina eign. Nú skulum við minnka aðeins hópinn og líta á hvað ríkasta 0,1% landsmanna, sem er um 200 fjölskyldur, á í hreina eign. Sérhver fjölskylda þarna á meira en 1.000 millj. kr. í hreina eign, sem er meira en 1 milljarður. Um 5% landsmanna á næstum jafn mikið í nettóeignum og hin 95%. 5% versus 95%. Í öðru lagi rann tæplega helmingur allra hreinna eigna sem varð til á árinu 2016 til ríkasta 10% landsmanna. Meira en 11% af nýjum auði sem varð til árið 2011–2016 rann til ríkasta 1% landsmanna. Í þriðja lagi eiga tíu, einungis tíu, eignamestu einstaklingar landsins tæplega þriðjung alls eigin fjár í íslenskum félögum sem eru í höndum einstaklinga. Í fjórða lagi er Ísland samkvæmt nýrri skýrslu frá Oxfam langneðst allra Norðurlandanna þegar kemur að aðgerðum til að berjast gegn ójöfnuði. Þetta er skýrsla sem birtist í fyrra. Herra forseti. Það er ljóst að á Íslandi búa tvær þjóðir. Sú þróun er hættuleg, ósanngjörn og hún dregur úr hagvexti. Aukinn jöfnuður er bæði réttlætismál en einnig góð hagfræði.

Herra forseti. Alvarleiki hlutanna í loftslagsmálum blasir við í kolsvartri skýrslu um loftslagsmál. Þar kemur fram að árlega þurfi að verja 2,5% af heimsframleiðslu til aðgerða á sviði loftslagsaðgerða til ársins 2035 ef afstýra á því að meðalhiti á jörðinni hækki um meira en 1,5°. Þetta er auðvitað grafalvarlegt mál. Það er fagnaðarefni að við hér á Íslandi erum að taka hlutina alvarlega. Með fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 er gerbreyting á því fjármagni sem við ætlum að verja til aðgerða í loftslagsmálum. Loftslagsáætlunin okkar er fullfjármögnuð. En það er jafnframt ljóst að eftir því sem fram vindur munum við, samkvæmt þessari skýrslu, frekar þurfa að auka í en draga úr. Það er veruleikinn sem við blasir. Þó svo að okkur finnist fjármagnið mikið og háar upphæðir sem verja þarf í loftslagsaðgerðir tel ég ágætt að setja þá upphæð í samhengi. Kostnaðurinn við að bregðast við loftslagsbreytingum er álíka mikill og heimsbyggðin eyðir í hernaðarútgjöld. Það finnst mér gríðarlega mikið umhugsunarefni. Við eigum að vita af þessu í allri umræðu, um allt það fjármagn sem þarf að eyða í loftslagsaðgerðirnar, að peningarnir eru til. Það myndi hafa gríðarlega góð áhrif 

Virðulegur forseti. Allt bendir til þess að langvinnu góðæristímabili sé lokið. Nú eru öll teikn á lofti um það. Það er tekið að hægja á verulega hratt í hagkerfinu, ferðaþjónustan glímir við mikinn vanda og hann sagður síst ofmetinn í þeirri opinberu umræðu sem um ferðaþjónustuna hefur farið fram að undanförnu. Þetta sjáum við líka í fregnum af rekstrarvanda fyrirtækja, uppsöfnun og því sem við sjáum núna síðast, mikilli veikingu krónunnar. Hún hefur veikst um 10%, tiltölulega hljóðlega þó, á réttum mánuði gagnvart helstu viðskiptamyntum sínum. Þetta leiðir auðvitað hugann að spurningu, þegar við stöndum hér á þeim tímamótum að minnast þess að tíu ár eru liðin frá hruni: Hvað höfum við lært? Vissulega hefur margt lærst. Heimilin hafa hagað sér af mun meiri ábyrgð, sýnt meiri ráðdeild, skulda minna en þau gerðu fyrir áratug síðan og hið sama má segja um flest fyrirtæki landsmanna sem hafa gengið varlegar um gleðinnar dyr nú en fyrr. En horfum inn í þennan sal og veltum fyrir okkur hvað við höfum lært hér. Hverju höfum við breytt? Hver voru stærstu vandamálin sem við glímdum við hér fyrir áratug og bent var á að væru ein af meginorsökum þess hversu illa fór þá? Meðal annars var bent á lítinn óstöðugan gjaldmiðil og tilheyrandi kostnað af honum fyrir almenning og fyrirtæki í landinu. Það var bent á óábyrga hagstjórn af hálfu hins opinbera sem þandi, líkt og svo oft áður, út útgjöld ríkisins á sama tíma og mikil þensla var í hagkerfinu hér heima fyrir. Þegar maður horfir yfir farinn veg undanfarin ár hefur nákvæmlega það sama gerst. Útgjöldin hafa verið þanin mjög mikið á tímum þenslu og raunar stefnt að einhvers konar Íslandsmeti í því í ríkisfjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Ekkert hefur verið gert með grunnvanda krónunnar. Engu hefur verið breytt sem heitið getur í peningastefnunni, hvernig við ætlum að glíma við þennan óstöðugleika myntarinnar eða vaxtamuninn sem henni fylgir. Þar getum við ekki bent eitthvað annað. 

Herra forseti. Sjónvarpsþátturinn Kveikur vakti landsmenn upp af værum blundi um þann níðingshátt sem fyrirfinnst á íslenskum vinnumarkaði. Það lögbrot sem felst í því að greiða fólki á vinnumarkaði langt undir lágmarkslaunum er staðreynd á Íslandi, en þessi níðingsháttur virðist einna helst beinast gegn erlendu vinnuafli sem við getum helst þakkað þann mikla hagvöxt sem hér hefur ríkt undanfarin ár. Önnur merki þessa níðingsskapar er að ofrukka starfsfólk fyrir ýmislegt, svo sem húsnæði, mat, nauðsynleg tæki og tól til vinnu, eða akstur. Það þarf að fara í það án tafar að búa til regluverk sem kemur í veg fyrir svona framkomu, en þar er um að ræða viðurlög við brotum. Í lögum höfum við fjölmörg dæmi um viðurlög við brotum. Við skattalagabrotum þarf hinn brotlegi að endurgreiða tvöfalda þá fjárhæð sem svikist var um að greiða í upphafi. Við samkeppnislagabrotum þarf að greiða sekt sem nemur 10% af veltu fyrirtækisins. Ný persónuverndarlöggjöf kveður á um einna hæstu sektarfjárhæðir sem þekkist í íslenskum lögum, eða frá 100.000 kr. upp í 2,4 milljarða kr. í alvarlegustu brotunum. Þetta eru skýr dæmi um viðurlög sem hafa raunverulegan fælingarmátt í för með sér ef brotið er gegn reglum. En ekkert slíkt er um að ræða þegar brotið er gegn starfsfólki. Þá endurgreiða menn í mesta lagi mismuninn til starfsmannsins en greiða engar sektir. Sömu aðilar geta svo jafnvel mætt á morgun með nýja kennitölu og haldið áfram. Kæru þingmenn. Boltinn er hjá okkur. Við sýndum það svo sannarlega í gær að við getum ýmislegt þegar viljinn er fyrir hendi. Förum í aðgerðir. Gerum þetta saman. Stöðvum þennan níðingsskap af alvöru með viðurlögum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna afgreiðslu Alþingis í gær varðandi fiskeldið á Vestfjörðum þannig að kominn sé ákveðinn stöðugleiki í byggðirnar þegar kemur að þeim málaflokki. Þetta er rétt byrjunin á öllu saman. Það er kannski til skamms tíma en á næstu vikum verður lagt fram frumvarp um fiskeldið og við munum ræða það til langs tíma. Það sem mig langar helst að tala um er stóra samhengi hlutanna. Við fengum í gær á fund okkar í atvinnuveganefnd fulltrúa Matvælastofnunar, Umhverfisstofnunar og Skipulagsstofnunar. Það er einhvern veginn þannig að þegar maður ræðir við fulltrúa slíkrar stofnana sér maður hvað þeir eiga í miklum vandræðum með þetta. Það kom klárlega fram á fundunum í gær að til að mynda fulltrúar Skipulagsstofnunar hafa efasemdir um ferlið. Það kemur í ljós þegar maður spyr hvernig við sinnum því miðað við Evrópu að við erum á allt öðrum stað í þeim ferlum. Allar kæruleiðir og seinkanir vegna kæruferla hjá okkur eru miklu erfiðari en almennt í hinu evrópska umhverfi, sem við viljum oft bera okkur saman við. Það eru tvö ár síðan mikið vandamál var með framkvæmdaleyfi vegna Þeistareykjalínu 1. Varð heilmikið uppnám um tveggja vikna skeið vegna hennar og framkvæmdar á Bakka þar sem um var að ræða tugi milljarða. Það líða ekki tvö ár þangað til svipað ástand er uppi. Það var viðurkennt fyrir nefndinni í gær að margt líkt er með þeim ferlum. Ég tel því að nauðsynlegt sé að endurskoða ferlana sem við nýtum okkur, eins og mat á umhverfisáhrifum. Það er full þörf á að endurskoða slíka ferla, líka þegar um er að ræða raforkukerfi landsins, flutningskerfið. 

Virðulegi forseti. Rétt handan við hornið hér í Austurstræti er vinnustaður sem var settur í uppnám með valdníðslu hins opinbera fyrir næstum því ári. Ég er að sjálfsögðu að tala um dagblaðið Stundina. Það sem ég held á hér er kolólöglegt efni. Það er búið að setja lögbann á það. Þetta þing hefur ekki brugðist við því í heilt ár. Í gær sýndum við og sönnuðum að hægt er að koma saman á nokkrum neyðarfundum og skella í gegn lögum til að koma í veg fyrir að vinnustaður sé settur í uppnám. Við getum vel gert eitthvað svipað í þessu máli og hefðum kannski átt að gera það fyrir jól í fyrra. En við gerðum það ekki. Og ég held að við vitum öll ástæðuna fyrir því. Við vitum hana öll. Við sjáum hana hér á forsíðu blaðsins. En við getum losað okkur við þennan svarta blett. Það getum við gert með því að breyta lögunum umsvifalaust, ekki bíða, ekki bíða og setja þetta í nefnd aftur og aftur, heldur bara einfaldlega gera þetta eins og við gerðum í gær, hittast á nokkrum fundum og skella þessu í gegn. Við gætum jafnvel bara gert það í kvöld. Það væri ekkert mál, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér ríkisfjármál og útgjaldaþróun. Fjárlaganefnd er nú í óða önn að taka á móti gestum og fara yfir umsagnir um fjárlagafrumvarpið. Við áttum fund með Viðskiptaráði nú fyrr í dag og í umsögn þess kemur m.a. fram að lítið megi bregða út af svo tekjuforsendur bresti og því sé vont að spenna útgjaldabogann á sama tíma jafn hátt og ráðgert er í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2019. Slíkar ábendingar um þróun ríkisútgjalda og tæpan afgang má finna í fleiri umsögnum og var áberandi í umsögnum við ríkisfjármálaáætlun og ríkisfjármálastefnu. Í fjárlagafrumvarpi 2019 er áætlað að auka heildarútgjöld um 55 milljarða, frumútgjöld um 67 milljarða. Rammasett útgjöld á tímabilinu 2011–2018 hafa aukist um rúma 105 milljarða eða 17,5% að raungildi. Þar hafa veigamestu málefnaflokkar velferðarráðuneytisins tekið langmest til sín. Vegur þar þyngst hækkun til málefna aldraðra sem nemur um 37 milljörðum, mest við breytinguna 2016. Um 19 milljarðar eru vegna örorku og málefna fatlaðs fólks, 15 milljarðar vegna heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa og tæpir 11 milljarðar kr. vegna hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu og sömuleiðis tæpir 11 milljarðar til sjúkrahúsþjónustu. Af þessum 105 milljörðum fara samtals 93 milljarðar til málaflokka velferðar. Ef við skoðum bara kerfislægan vöxt á þessum sviðum mun þessi þróun halda áfram. Nú erum við að fara að ræða samgönguáætlun í dag og þar sjáum við gífurlega fjárþörf á næstu árum til að mæta uppsafnaðri og reglulegri viðhaldsþörf og nýframkvæmdum. Þessi þróun segir okkur að algerlega nauðsynlegt og óhjákvæmilegt er að við förum í gagngert endurmat 

Herra forseti. Íslenskt samfélag þróast og breytist. Á síðustu árum hefur orðið nánast bylting þegar horft er til fjölda innflytjenda, flóttamanna og erlends vinnuafls á Íslandi. Þá hefur íslenskum ríkisborgurum sem eru af erlendum uppruna fjölgað mikið og hafa bæst í þann hóp milli 700 og 800 manns árlega á síðustu árum. Samkvæmt tölum Hagstofunnar voru starfandi innflytjendur að jafnaði um 32.500 árið 2017, þ.e. 16,5% af öllum starfandi. Í nýjasta tölublaði Tíundar, fréttablaðs ríkisskattstjóra, kemur fram að erlendum ríkisborgurum sem greiddu skatta á Íslandi fjölgaði um nálægt 8.000 milli áranna 2016 og 2017, um 27,9%. Á sama tíma fjölgaði þeim íslensku ríkisborgurum sem greiða skatta hérlendis um tæplega 1.200. Alls greiddu tæplega 45.000 erlendir ríkisborgarar skatta á Íslandi í fyrra sem þýddi að þeir voru 15,1% allra einstaklinga sem skráðir voru í skattagrunnskrá það árið. Árið áður voru þeir 12,2%. Allt sýnir þetta svart á hvítu að samsetning þeirra sem búa og starfa á Íslandi á hverjum tíma hefur gjörbreyst. Hingað til lands hefur streymt mikill mannauður sem hefur gert íslenskt samfélag auðugra og lagt sitt af mörkum til uppbyggingar og framþróunar. Herra forseti. Því miður höfum við vanrækt skyldu okkar til þess að taka vel á móti öllu þessu fólki og kynna því réttindi sín og skyldur en ekki síst að upplýsa um samfélagsgerð okkar, helstu stofnanir, samtök og stjórnkerfi. Umræða síðustu daga sýnir, svo að ekki verður um villst, að auk þessarar vanrækslu viðgengst hér hrein og bein misbeiting á stöðu og vankunnáttu sem er okkur öllum  Herra forseti. Þessi mál verðum við að taka föstum tökum - og það strax. Og þá dugar ekki bara að skipa starfshóp um starfshóp um starfshóp.

Virðulegi forseti. Það er eiginlega með trega og í forundrun að ég kem hingað upp til að benda þingmönnum á að á vef Alþingis er falsfrétt. Er það ekki mjög alvarlegt mál að ekki sé rétt og satt sagt frá á vef Alþingis? Ég hef komið áður upp í þennan stól og bent á að rangar fréttir væru á vef Alþingis en það var ekki leiðrétt. Sú frétt stendur enn óhögguð, að það sé bara einn þingmaður í velferðarnefnd Norðurlandaráðs. Við vorum tvö þar; Steinunn Þóra Árnadóttir var með mér í þeirri nefnd. En það stendur skýrum stöfum á vef Alþingis að þar hafi bara verið einn þingmaður. Það stendur líka skýrum stöfum á vef Alþingis að það sé einungis eitt hótel í Nuuk. Það stendur líka að ég hafi verið sá eini sem fór á undan á fundinn þar, en það gerði líka starfsmaður þingsins. Hvers vegna í ósköpunum er verið að hafa rangt eftir? Ef skoðaðar eru upplýsingar á nefndasviði kemur sannleikurinn í ljós. Þar stendur það skýrum stöfum: Norræn velferðarnefnd, tveir. Er þetta vegna þess að ég er að benda á að verið er að bruðla með óþarflega mikið fé í alþjóðlegu nefndastarfi? Við eigum að skoða allt. Það er talað um takmarkað fé þegar talað er um eldri borgara og öryrkja, takmarkað fé ríkissjóðs. Á sama tíma berast upplýsingar um það í Mannlífi að yfirmaður Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna, Norðmaður, eyddi 54 millj. kr. í ferðalög. Á 529 af síðustu 668 dögum var hann á ferðalagi. Hugsið ykkur mengunina. Við erum að tala um Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna. Ef við skoðum ekki svona hluti, ég er ekki að segja að þetta sé svo slæmt hjá okkur, erum við að bruðla með almannafé. Okkur ber skylda til þess að skoða þá. Hvað á ég að gera? 

Herra forseti. Gærdagurinn á þinginu fór í neyðarviðbrögð við skakkaföllum sem sunannverðir Vestfirðir voru að verða fyrir vegna þess að of mörg egg voru í einni körfu. Það er alltaf hættulegt þegar svona stór hluti samfélags reiðir sig á fáein fyrirtæki og mjög takmarkaða atvinnuvegi. Það er gott að verið er að byggja upp þessa atvinnuvegi, en þeir verða að vera fleiri. Þegar maður skoðar hvers vegna atvinnuvegir víða um land, og raunar í landinu í heild, eru jafn einhæfir og raun ber vitni þá eru aðallega tvær skýringar sem ég finn. Annars vegar er það tilhneigingin til þess að allir stökkvi á vagninn þegar ný hugmynd lítur út fyrir að geta gengið vel, en það er tilhneiging sem ég býst við að muni skolast út úr þjóðarsálinni þegar okkur fjölgar og þegar samskipti okkar við heiminn verða margslungnari. Við erum enn ung þjóð. Hin skýringin er kerfislæg. Það er mjög erfitt fyrir fólk að gera nýja hluti á Íslandi. Þeir sem vilja hefja rekstur fyrirtækja, einkum í nýsköpunargeiranum, þurfa að ganga í gegnum fáránlegar flækjur og glíma við ótrúlegustu vandamál til að ná árangri. Það er t.d. rosalega dýrt að stofna fyrirtæki á Íslandi. Ég vona að hugmyndir um að laga það, í efnahags- og viðskiptanefnd, beri árangur, en það verður að laga. Það er líka erfitt að nálgast fjármagn. Það eru tiltölulega fáir fjárfestar. Það eru hlutfallslega fá fyrirtæki sem skrá sig á hlutabréfamarkað. Það eru arðsemiskröfur frá fjárfestum sem eru líka mjög háar. Samkeppnissjóðir eru allt of litlir og þeir eru mjög oft máttvana. Fjárfestingar á Íslandi til rannsóknar og þróunar námu bara 2,16% af vergri landsframleiðslu árið 2016. Stofnendur fyrirtækja þekkja öll þessi vandamál og fleiri vandamál. Það er hlutverk okkar á Alþingi að ryðja sem flestum þessara vandamál úr vegi því að í samfélögum þar sem hægt er að nýta tækifærin gerast stórkostlegir hlutir. En við verðum að hætta að gera sjálfum okkur erfitt fyrir. Við verðum að draga úr þessari samfélagslegu áhættu. Við verðum 

Virðulegi forseti. Mig langar til að taka undir með hv. þingmönnum sem hafa viðrað í ræðum sínum áhyggjur af fólki sem vinnur hér, kemur erlendis frá og vinnur fyrir íslensk fyrirtæki en er brotið á. Okkur hafa borist fréttir um að víða sé brotið á erlendu starfsfólki. Erlendir ríkisborgarar eru sennilega um 40 þús. manns á Íslandi í dag og um 20% af vinnumarkaði. Það segir okkur að ekkert atvinnuleysi er á Íslandi. Íslandi, eða okkur, gengur vel. Meðferðin á sumu fólki sem kemur hingað til starfa er vægast sagt skammarleg af hálfu nokkurra fyrirtækja, samanber fréttir sem við höfum lesið nýlega. Taki þeir til sín sem eiga. Gerviverktaka er eitt af þeim formum sem einstaka fyrirtæki hafa nýtt sér til að lækka kostnað. Skyldur „verktakans“ eru hins vegar þær sömu og launamanns. Réttindin eru fyrir borð borin. Fyrirtækið stjórnar vinnutíma einstaklingsins, stjórnar hver vinnur verkið, hvar og hvernig. En gerviverktakinn er hins vegar hlunnfarinn um til að mynda lífeyrissjóð, tryggingar, veikindarétt, fæðingarorlof og orlof, svo eitthvað sé nefnt. Ríki og sveitarfélög verða af gríðarlegum tekjum í formi skattfjár. Fyrir réttu ári síðan var háð hér kosningabarátta vegna tilvonandi alþingiskosninga og gerðu Vinstri grænir að umtalsefni að um 80 milljarðar lægju í skattkerfinu í hinu svarta hagkerfi. Þeir liggja þar. Innviðir og uppbygging samfélagsins njóta ekki framlaga vegna fjárskorts og samt sem áður liggja slíkar fjárhæðir ósnertar á meðan við brjótum á réttindum launafólks. Ég skora á stjórnvöld og Alþingi að taka þau mál föstum tökum og standa vörð um heilbrigða samkeppni 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögum um samgönguáætlanir. Önnur er hin stefnumarkandi samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033 og hin er aðgerðaáætlun fyrir næstu fimm ár, 2019–2023, sem er þar með hluti af og innan ramma hinnar stefnumarkandi áætlunar. Undirbúningur vinnunnar hófst eftir áramót og var við vinnuna haft samráð við atvinnulíf og sveitarfélög. Samráðsfundir voru haldnir í öllum landshlutum og samgönguþing síðasta vor. Samgönguráð vann í hendur ráðherra tillögu að samgönguáætlun 2019–2033 ásamt tillögu að aðgerðaáætlun 2019–2023. Tillögurnar sem hér eru lagðar fram eru í samræmi við stefnu ríkisstjórnar, áherslur ráðherra, aðrar áætlanir hins opinbera, niðurstöður starfshópa samgönguráðs, niðurstöður fyrirliggjandi rannsókna og niðurstöður víðtæks samráðs. Umhverfismat áætlunarinnar sem unnið var samhliða tillögunni hafði einnig áhrif á stefnumótunina. Samgönguáætlun er nú með breyttu sniði frá fyrri áætlunum sem er fyrsta skrefið til að gera efnistök hennar styttri og hnitmiðaðri sem hefur mælst vel fyrir. Í fyrsta skipti er hún í samræmi við væntanlegar fjárveitingar, fjármálaáætlun 2019–2023 sem var samþykkt á Alþingi sl. vor. Samgönguáætlun er því ekki lengur ófjármagnaður óskalisti, samgönguáætlun er raunhæft plagg um framkvæmdir sem hægt er að ráðast í á næstu árum og er ég hér að vísa til fimm ára áætlunarinnar. Með því fæst mikilvægur fyrirsjáanleiki í framkvæmdum næstu fimm árin. Til næstu 15 ára er síðan gert ráð fyrir að ríkisframlög verði alls um 604 milljarðar kr. Það er hægt að tvöfalda þá upphæð sem rynni til vegakerfisins með gjaldtöku á ákveðnum mannvirkjum, svo sem brúm og göngum. Það er ein þeirra leiða sem er verið að skoða til að tryggja aukið fjármagn í vegakerfið. Þar horfum við til fyrirmynda okkar, til að mynda í Færeyjum en einnig til Noregs sem hefur sett á laggirnar nýja stofnun, svokallaða Nye Veier, og það er margt sem við getum lært af nágrönnum okkar, ekki síst Færeyingum, í gangagerð. Nú er að störfum starfshópur sem ætlað er að leggja fram tillögur að nýjum fjármögnunarleiðum fyrir vegaframkvæmdir utan fjárlaga. Miðað er við að hann skili tillögum í janúar og á þingmálaskrá vetrarins er lagafrumvarp í samgönguráðuneytinu um fjármögnun sem þingið fær til umræðu og ákvörðunar seinna í vetur. Samþykki Alþingi að ráðast í nýjar fjármögnunarleiðir verður hægt að hraða mikilvægum vega- og jarðgangaframkvæmdum í áætluninni. Í henni eru nú þrjár framkvæmdir sem eru háðar skilyrði um sérstaka fjármögnun og er sérstaklega minnst á í texta samgönguáætlunar. Það eru Sundabraut, láglendisvegur og göng í gegnum Reynisfjall í Mýrdal og tvöföldun Hvalfjarðarganga. Í þessari áætlun er lagt til að stærstum hluta ríkisframlagsins, þ.e. 531 milljarði af þessum 604, verði varið til vegamála. Á fyrsta tímabili áætlunarinnar 2019–2023 er gert ráð fyrir að um 183,6 milljarðar verði til ráðstöfunar til vegamála, um 205,6 milljarðar á árunum 2024–2028 og 215,6 milljarðar frá 2029–2033. Samkvæmt fjármálaáætlun eru framlög til vegamála árin 2019–2021 aukin um tæpa 6 milljarða ár hvert fyrstu þrjú árin, þ.e. 2019–2021. Lagt er til að 10 milljörðum verði árlega varið í viðhald vegakerfisins fyrstu fimm árin. Eftir það verði framlagið hækkað um 2% árlega út 15 ára tímabilið. Þá eru framlög til almenningssamgangna, viðhalds flugvalla og til Hafnabótasjóðs aukin frá því sem verið hefur undanfarin ár. Framlög til vegamála seinni tvö tímabilin hækka miðað við það að framlög til samgöngumála verði um 1,5% af landsframleiðslu sem er í samræmi við langtímameðaltalsframlag til þessa málaflokks ef við horfum aftur í tímann. Til upprifjunar hafa framlög til vegaframkvæmda verið hækkuð um þriðjung frá fjárlögunum 2017 á verðlagi hvers árs, úr um 17,7 milljörðum kr. í 23,5 milljarða í fjárlagafrumvarpinu. En mikið hefur vantað á að nægu fjármagni hafi verið varið í viðhald vegakerfisins undanfarin ár. Þar erum við að snúa til betri vegar. Fyrir tveimur árum voru framlög til viðhalds undir 6 milljörðum sem að mati Vegagerðarinnar hefur leitt til uppsafnaðs vanda sem á árinu var metinn nema allt að 60 milljörðum kr. Ríkisstjórnin setti rúmlega 8 milljarða í viðhald vegna fjárlaga ársins 2018 eins og Alþingi samþykkti og eins og sjá má í fjárlögum 2018. Þar til viðbótar ákvað ríkisstjórnin að bæta við 4 milljörðum vegna ástands vegakerfisins eins og það kom undan vetri síðasta vor til að bregðast við brýnustu viðhaldsþörfinni. Með öðrum orðum erum við með 12 milljarða á þessu ári sem við veitum til brýnna úrbóta, viðhalds og lagfæringa, til að tryggja umferðaröryggi sem best hringinn í kringum landið. Sú áætlun sem hér er lögð fram felur í sér mikilvæga framtíðarsýn og markmið til næstu 15 ára. Mikilvægur grunntónn í aðgerðum áætlunarinnar er umferðaröryggi. Góðar samgöngur eru grundvallarforsenda fyrir öflugu atvinnulífi og kraftmiklu þjóðfélagi. Greiðar og öruggar samgöngur tryggja fólki og fyrirtækjum aðgengi að mörkuðum, opinberri þjónustu og afþreyingu. Samgöngur tengja saman byggðir og landshluta. Í tæknivæddu samfélagi þar sem þjónustan er oft og tíðum sérhæfð hátækniþjónusta er mikilvægt að aðgengi fyrir landsmenn sé gott hvar sem þeir búa. Samgöngur eru jafnframt flókið og kostnaðarsamt viðfangsefni. Mikilvægi samgangna fyrir nútímasamfélag verður seint ofmetið. Öll samgönguuppbygging á landsbyggðinni er nauðsynleg til að styrkja byggðir landsins og um leið samkeppnishæfni þess. Uppbygging greiðra og öruggra samgangna á landsbyggðinni er fyrst og fremst byggðaaðgerð. Samgöngum geta einnig fylgt neikvæð áhrif á lífsgæði og umhverfi. Þannig hafa t.d. umferðarslys tekið allt of stóran toll og áhrif umferðar á umhverfið eru oft mikil og neikvæð. Í áætluninni er gert ráð fyrir að grunnnetið verði í lok tímabilsins uppbyggt fyrir utan alla hálendisvegi, þ.e. á þessu 15 ára tímabili sjáum við fyrir okkur að ljúka við það grunnnet sem við höfum verið að byggja upp. Áherslan er þess vegna á suðurhluta Vestfjarða. Umferðarþunginn á suðvesturhorninu, á leiðunum inn og út frá höfuðborgarsvæðinu, hefur vaxið langmest. Við sjáum að að afloknu þessu 15 ára tímabili verða umferðarmestu vegirnir, þ.e. Vesturlandsvegur, Suðurlandsvegur og Reykjanesbrautin, komnir með aðskildar akstursstefnur, annars vegar upp í Borgarnes, Vesturlandsvegurinn, austur að Hellu, Suðurlandsvegurinn, og tvöföldun Reykjanesbrautarinnar inn í flugstöð. Þetta tel ég gríðarlega mikilvægt til að tryggja umferðaröryggi á þessum vegum þar sem við sjáum alvarlegustu slysin og höfum séð síðustu ár. Eins og ég minntist á áðan erum við líka að klára grunnnetið og þar er áherslan á Vestfirði. Í lok tímabilsins verður komin hringtenging Vestfjarða með Dýrafjarðargöngum og uppbyggðum vegum yfir Dynjandisheiði með uppbyggðri tengingu yfir til Bíldudals. Með þessari nýju vegtengingu um göngin styttist leiðin um 27 km. Þá verður einnig kominn nýr uppbyggður vegur um sunnanverða Vestfirði alla leið til Patreksfjarðar. Með vegabótum áætlunarinnar á sunnanverðum Vestfjörðum og uppbyggingu vegar til Borgarfjarðar eystri, sem er á döfinni í ár og næstu ár, verður á þessu tímabili mikilvægu markmiði samgönguáætlunarinnar til langs tíma náð, þ.e. að tengja allar byggðir með yfir 100 íbúa með bundnu slitlagi. Við viljum einnig horfa til annarra landshluta og þar með til að mynda að byggja upp nýjan veg um Öxi sem styttir leiðina milli Hafnar í Hornafirði og Egilsstaða um meira en 70 km. Áætlunin gerir ráð fyrir að ráðist verði í göng til Seyðisfjarðar að loknum framkvæmdum við Dýrafjarðargöng og aðliggjandi vegakerfi. Það er starfandi starfshópur sem er að fara yfir málefni Seyðisfjarðaganga og undirbúa ákvörðun um framkvæmdina, m.a. um legu ganganna. Niðurstaða mun liggja fyrir um áramót. Í samgönguáætlun má halda því fram að þriðja meginmarkmiðið sé að styrkja áfram og leggja bundið slitlag á umferðarlitla tengivegi þó að þeir uppfylli ekki kröfur um burðarþol og veglínu. Lagt verður bundið slitlag á um 130 km af vegum á fyrsta tímabili. Þetta er mikilvægt að nefna hér vegna þess að lífsgæði felast í því að keyra um vegi sem á er bundið slitlag, til að mynda fyrir börn sem fara í skóla, þó að umferðin sé lítil. Einnig er lögð áhersla á að setja aukið fjármagn í að byggja upp þá tengivegi þar sem umferðin er mikil en það krefst þess að bæta við auknu burðarþoli, breikka vegi og hanna þá með tilheyrandi öryggiskröfum. En það eru fleiri veikleikar í vegakerfi okkar. Til að mynda eru einbreiðar brýr á þjóðvegum landsins 686, þar af 39 á hringveginum. Ein mikilvægasta framkvæmdin á fyrsta og öðru tímabili er ný brú yfir Hornafjarðarfljót og aðliggjandi vegir sem leiðir til um 11 km styttingar á hringveginum. Þá verða margar eldri, stærri brýrnar sem eru á hringveginum endurnýjaðar, svo sem brúin yfir Ölfusá, brúin yfir Jökulsá á Fjöllum, brúin yfir Lagarfljót, báðar brýrnar yfir Skjálfandafljót í Þingeyjarsýslum og brúin yfir Breiðbalakvísl austur við Kirkjubæjarklaustur. Nýr vegur um Lón á þriðja tímabili mun stytta hringveginn um 4 km og fækka einbreiðum brúm á hringveginum um sex. Þá er gert ráð fyrir að á þessu fyrsta fimm ára tímabili fækki einbreiðum brúm á hringveginum um níu. Aukning umferðar hefur leitt til aukinnar þarfar fyrir vetrarþjónustu, bæði vegna stækkunar vinnusóknarsvæða og skólasvæða en ekki síst ferðaþjónustunnar. Er því árleg aukning fjármagns sett þar um 700 millj. kr. fyrstu fimm árin. Að þeim loknum er miðað við að framlögin hækki um 2% árlega. Í ár brugðumst við við þessum vanda með því að auka vetrarþjónustuna umtalsvert og munum gera það í áætluninni með því að bæta 700 milljónum við núna fyrstu fimm árin. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar verður unnið að því að auka möguleika hjólandi í umferðinni. Þá er einnig aukin áhersla á almenningssamgöngur, bæði á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. Er þetta eitt af meginmarkmiðum í áætluninni. Í ráðuneytinu er unnið að stefnumótun um hvernig almenningssamgöngum verður best fyrir komið til framtíðar, þ.e. um allt land, og eru komnar fram tillögur sem þar eru í dag til umsagnar. Einnig eru settar fram tillögur um úrbætur í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu, þar með talið uppbyggingu almenningssamgöngukerfis. Meðal annars er þar gert ráð fyrir að Miklabraut verði lögð í stokk, sömuleiðis Hafnarfjarðarvegur í Garðabæ. Einnig að unnið verði að framkvæmdum við Breiðholtsbrautina, gatnamót við Kleppsmýrarveg og margt fleira. Í þessu samhengi er rétt að geta þess að 21. september sl. skrifaði samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sá sem hér stendur, og fulltrúar Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu undir viljayfirlýsingu um viðræður um uppbyggingu samgangna á og í gegnum höfuðborgarsvæðið, þar með talið almenningssamgangna. Viðræðurnar eru hafnar og er miðað við að hópurinn skili tillögum að breytingum eða nánari útfærslum á samgönguáætlun eigi síðar en 15. nóvember sem kynntar verða fyrir Alþingi og umhverfis- og samgöngunefnd. Þá verður umræðan um Sundabraut leidd til lykta sem sú nefnd mun vinna með eftir 15. nóvember. Í samgönguáætlun er lögð mikil og rík áhersla á öryggi í samgöngum. Stefnt er á að öryggi á Íslandi verði meðal þess sem best gerist hjá nágrannaþjóðum og ekki verra en hjá þeim fimm bestu. Sérstök markmið eru sett um slíkt. Samkvæmt mati kosta umferðarslys og óhöpp samfélagið yfir 50 milljarða árlega. Það hefur heldur sigið á ógæfuhliðina á allra síðustu árum þar sem banaslysum og alvarlegum slysum hefur ekki fækkað sem við hefðum viljað sjá. Jafnvel má rekja fjölgun slysa til aukningar á umferð, ekki síst ferðamanna sem fara um landið á bílaleigubifreiðum. Ríkisstjórnin hefur sett fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem miðar að því að standa við skuldbindingar Íslands samkvæmt Parísarsamkomulaginu. Þar má finna margar aðgerðir sem snúa að samgöngumálum og orkuskiptum en samgönguáætlun tekur mið af aðgerðaáætluninni. Má þar nefna almenningssamgöngur, bæði á höfuðborgarsvæðinu sem og um allt land, hjólreiðar og að nýjar ferjur í eigu ríkisins skuli ganga fyrir vistvænum orkugjöfum. Má í því sambandi minnast á nýja Vestmannaeyjaferju sem verður bæði rafmagnsferja og tvinnferja. Hún getur sem sagt gengið fyrir eingöngu rafmagni. Mikilvægi flugs fyrir hagvöxt og atvinnusköpun verður seint ofmetið. Í því ljósi hefur farið af stað stefnumótun með þátttöku allra helstu hagsmunaaðila um nýja flugstefnu, reyndar fyrstu flugstefnu fyrir Ísland. Í þeirri vinnu verður farið yfir starfsskilyrði flugs og opinbert umhverfi og sett fram stefna sem ætlað er að styðja við starfsemi og uppbyggingu þessarar mikilvægu atvinnugreinar. Samgönguáætlun gerir nú ráð fyrir auknum fjármunum til viðhalds flugvalla og að þeir verði árlega tæplega 600 millj. kr., en betur má ef duga skal. Nefnd að störfum er að fara yfir rekstur flugvallakerfisins og leitar hún leiða til þess að tryggja hann betur. Þar er stefnt að því að breytt rekstrartilhögun verði til þess fallin að tryggja betur rekstur og viðhald flugvallakerfis landsins. Meðal annars er nefndin að skoða hvort allir millilandaflugvellir landsins verði reknir af Isavia. Einnig má skoða leiðir til þess að setja þar inn varaflugvallargjald en einnig hefur þessi nefnd verið að skoða skosku leiðina til að tryggja markmið almenningssamgangnahlutans í því. Í samgönguáætlun er forgangsraðað til viðhaldsframkvæmda flugbrauta,  Ég legg til að þessi þingmál gangi að lokinni umræðunni til síðari umr. og til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Herra forseti. Það er fróðlegt að sjá skiptingu fimm ára áætlunar niður á svæði, norðursvæði 3,8 milljarðar, vestursvæði 17,9 milljarðar, suðursvæði I 8 milljarðar - austursvæði 4,3 milljarðar. Þar eru reyndar inni Lónið, Hornafjarðarfljót, Steinsvatn og Kotá en þetta eru blekkingar. Þetta á heima á suðursvæði. Eftir stendur 1 milljarður kr. 3,3 milljarðar flytjast þá yfir í kjördæmi hæstv. ráðherra, suðursvæðið, sem á samkvæmt áætlun að fá 11,5 en fær í rauninni 15. Ég vil spyrja ráðherra hvort honum finnist þetta boðlegt og hvort hann vilji ekkert taka tillit til þeirra forgangsmála Austfirðinga sem hafa einróma ályktað um framkvæmdir. Í áætluninni eru farnar allt aðrar leiðir. Mér finnst þetta a.m.k. skammarlegt.

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi fór ég hér yfir meginmarkmið þar sem umferðaröryggi er númer eitt, tvö og þrjú og forgangsröðunin miðast þar af leiðandi að því að aðskilja akstursstefnur á þessu svæði þar sem alvarlegustu slysin eru. Það nýtist öllum landsmönnum, hv. þingmaður, líka þeim sem búa fyrir austan og norðan því að þeir þurfa að fara um þau svæði. Þau eru hættulegust í öllu vegakerfinu. Við í samgönguráðuneytinu horfum á Ísland sem eina heild og færi hv. þingmaður yfir skiptingu framkvæmdafjár til einstakra svæða, kannski 20 ár aftur í tímann, væri kannski kominn eðlilegri mælikvarði á það hvernig skiptingin er og kannski væri líka rétt fyrir hv. þingmann að taka ekki bara umferðarþunga og umferðaröryggi eða skiptingu síðustu 20 ára heldur taka lengd, kílómetra og umferðarþunga á einstökum svæðum. Það er einfaldlega þannig, hv. þingmaður, að í þessari samgönguáætlun eru tvö risastór lykilmeginverkefni, umferðaröryggi þar sem þarf að aðskilja akstursstefnur á þessum svæðum þar sem slysaþunginn er mestur, taka þar heilsteyptar ákvarðanir, engan bútasaum, klára verkefnin, 

Herra forseti. Ég geri ekki ágreining um það að mikið af fénu fari í öryggismál, t.d. á suðvesturhorninu, en ég er að benda á hvað Austfirðir bera skarðan hlut frá borði. Helgi Valtýsson tók saman ljóð austfirskra skálda og kallaði Aldrei gleymist Austurland. Hér held ég að hafi birst bók sem er gefin út á Suðurlandinu sem heitir Alltaf gleymist Austurland. Ég held að ráðherra hljóti að hugsa líka til Seyðfirðinga þegar hann heldur ræðuna sína um öryggi og öryggisleysi, það að búa í lokuðum firði á vetrum með takmarkaðan aðgang að heilbrigðisþjónustu er líka öryggismál, hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Ég held að við hv. þingmaður verðum mjög fljótt sammála um að það væri mjög mikilvægt að geta sett miklu meiri fjármuni víðar hringinn í kringum landið og fara í þær framkvæmdir eins fljótt og hægt er. Hér er verið að tala um að setja umtalsverða fjármuni, meiri en við höfum áður sett, bæði í viðhald og framkvæmdir fyrstu þrjú árin. Forgangsröðunin þar er umferðaröryggið, eins og hv. þingmaður hefur bent á og ég ræddi í fyrri ræðu minni, að aðskilja akstursstefnur á þeim köflum þar sem verða hreinlega langalvarlegustu slysin og tíðustu banaslysin, samhliða því að klára grunnnetið á Vestfjörðum. Þar eru Dýrafjarðargöngin og vegir tengdir Dýrafjarðargöngunum. Þeir vegir kosta 10 milljarða. Sú framkvæmd hefði kannski átt að vera tekin með þegar umræðan um Dýrafjarðargöng var tekin. Við viljum gjarnan geta farið úr einum göngum í önnur. En þessi framkvæmd 

Virðulegi forseti. Það eru mörg verkefni sem þarf að vinna víðs vegar um landið og allir hafa eitthvað til síns máls. Mig langaði að velta upp með ráðherra hérna viðhaldskostnaði á vegum. Það hefur verið gefið út að uppsöfnuð viðhaldsþörf sé upp á um 60 milljarða kr. Nýlega fékk fjárlaganefnd minnisblað frá Vegagerðinni um það hvernig væri mögulega hægt að minnka álag á vegum, t.d. með því að vera með tvíbreið dekk á þyngri bílum, með því að fara niður í sjö tonna öxulþunga í staðinn fyrir tíu tonna sem sparar 18-faldan mun á sliti. Með því að fara niður í sjö tonn eru það ekki nema 24% af slitinu miðað við tíu tonn. Þær aðgerðir myndu t.d. spara alveg gríðarlega mikið slit og þá minnka þessa uppsöfnuðu viðhaldsþörf allverulega mjög hratt. 

Virðulegi forseti. Það er rétt að það hefur verið metið svo á síðasta ári eða kannski þarsíðasta að uppsafnaður vandi væri orðinn nær eða í kringum 60 milljarðar í viðhaldsþörf kerfisins. Í þessari samgönguáætlun er verið að setja upp áætlanir um að byggja upp öruggari og breiðari vegi með auknu burðarþoli sem þola þá umferð sem er fyrir hendi og síðan setja aukið fé til viðhalds til að vinna upp þennan bakkostnað sem er kominn í bakið á okkur. Þess vegna var tekin ákvörðun um að setja 4 milljarða til viðbótar ofan í þá 8 sem eru í fjárlögum á þessu ári. Mér segir svo hugur, þó að ég geti ekki metið það faglega á þessum tímapunkti, að þeir 4 milljarðar hafi komið sér býsna vel. Að mati Vegagerðarinnar munum við ná þessu gati við það að setja 10 milljarða á næstu fimm árum. Varðandi síðan hugmyndir um það hvernig hægt 

Virðulegi forseti. Það er farið yfir ýmis markmið, t.d. um umhverfislega sjálfbærar samgöngur, í þessari samgönguáætlun, innviði fyrir rafhjól og reiðhjól, rafvæðingu hafna og ýmislegt svoleiðis. Mér finnst spurningin augljós: Af hverju ekki aðgerðir til að minnka slit á vegum þegar kostnaður við viðhald vega hefur farið úr 5,4 milljörðum í kringum 2005 upp í um 10 milljarða til og með árinu 2019? Það er sagt hérna að kostnaðurinn sé þessi. Umferðarþunginn hefur aukist gríðarlega og þar spila stórir bílar mikið hlutverk. Maður veltir fyrir sér hvort þeir greiði í rauninni fyrir það slit sem þeir valda. Eru það kannski minni bílarnir sem greiða frekar það slit? Umferð þyngri bíla er 5–13% 

Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðir punktar sem hv. þingmaður bendir hérna á og fjallað er um lítillega í samgönguáætlun. Eins og hann benti á koma þeir líka fram í minnisblaði Vegagerðarinnar til fjárlaganefndar sem verður án efa umrætt í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Það sem ég vildi koma hér inn á er að að mati Vegagerðarinnar hefðu kannski 7–8 milljarðar dugað til viðhalds ef viðhaldið væri í lagi í dag með því að setja þessa auknu fjármuni á þessu ári, 12 milljarða, til viðhalds og lagfæringa og svo héðan í frá næstu fimm árin 10 milljarða, sem eru þá 20% aukning frá fjárlögunum. Þá telur Vegagerðin sig geta unnið það nokkuð vel til baka sem menn töldu að bjátaði hér á fyrir einu og hálfu ári. Það verður áhugavert að sjá mat Vegagerðarinnar eftir eitt ár hvað það varðar. Varðandi flutningana er líka reyndar jákvætt að á síðustu árum hafa strandsiglingar aukist sem hafa létt verulega af 

Herra forseti. Þetta eru mikil plögg sem við erum með hér undir og til umræðu og gefst kannski ekki tími til í stuttum andsvörum að fara yfir mikið. Mig langaði samt til að byrja á að segja að ég sé það að víða eða a.m.k. á nokkrum stöðum hér í áætluninni hinni lengri að þar er talsvert talað um fjármögnun framkvæmda. Í lið 2.3.10 er talað um að skoðaðar verði fjölbreyttar leiðir til fjármögnunar stórra framkvæmda í samstarfi við einkaaðila og með innheimtu veggjalda og í lið 2.3.11 um breytingar á fyrirkomulagi gjaldtöku vegna notkunar á vegum. Mér finnst þetta dálítið merkilegt, sérstaklega ef maður skoðar ummæli hæstv. samgönguráðherra frá fyrri stigum þegar hann var í stjórnarandstöðu og átti m.a. orðastað við fyrrverandi samgönguráðherra, hv. þm. Jón Gunnarsson, og sagði þá, með leyfi forseta, í eldhúsdagsumræðum, „Málflutningur samgönguráðherra er náttúrlega sá sem best passar í þessum efnum þegar hann segir: Ef þið viljið meira skuluð þið borga meira, og það fyrir þjónustu sem ég hygg að flestir séu sammála um að ríkið  
             Getur hæstv. samgönguráðherra útskýrt fyrir mér hvað hefur breyst frá því að þessi orð hans voru sögð?

Virðulegi forseti. Það er mjög auðvelt að útskýra það fyrir hv. þingmanni. Í fyrsta lagi erum við að fara í orkuskipti í samgöngum í tengslum við loftslagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar. Við núverandi aðstæður greiða dísil- og bensínbílar 17, 18 milljarða í skatta sem renna beint til veganna. Árið 2030, eftir 12 ár, er áætlað, ef þær aðgerðir takast, að búið verði að helminga þann fjölda af bílum. Þá verður gjaldið orðið sennilega nær 7 milljörðum. Það mun enginn sætta sig við það að fá 7 milljarða til vegaframkvæmda. Þess vegna er þetta ekki bara spurning um viðbótarálögur, hv. þingmaður. Það er spurning um að notendur greiði í auknum mæli meira fyrir aðganginn að vegakerfinu hvaða leið sem síðan verður valin. Þetta er starfshópur á mínum vegum að kanna í dag og jafnframt að kanna hvort við getum fjármagnað einstakar framkvæmdir með svona samvinnuleið, samvinnuverkefni, 

Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þó að mér þætti það nú frekar í rýrara lagi því ég sé ekki hvaða grundvallarbreytingar hafa orðið á því hvað þarf að gera í samgöngumálum frá því að þessi orð voru látin falla. En allt gott um það. Það vekur athygli mína að í framsöguræðu sinni talaði hæstv. ráðherra um að samgönguáætlun væri fullfjármögnuð og þetta væri raunhæft plagg. En hann hnýtti reyndar við að það ætti bara við um fyrstu fimm árin. Ég gef mér þá að hitt hljóti að vera óraunhæft og ekki séð fyrir endann á hvernig eigi að fjármagna, enda er dagljóst að áætlunin hin lengri er mjög afturþung. Það er auðvitað gott að lofa því sem ekki þarf að standa við fram í tímann. Að síðustu langar mig til að minnast á það að í síðari hluta áætlunarinnar eru eiginlega veigamestu framkvæmdirnar, a.m.k. fyrir suðvesturhornið 

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur misskilið eitthvað við lesturinn. Ein megináherslan í upphafi er á aðskildar akstursstefnur inn og út úr höfuðborgarsvæðinu; það eru vegir í gegnum Hafnarfjörð, það er vegurinn uppi á Kjalarnesi og það er vegurinn í Ölfusinu. Það er næstu þrjú árin. Næstu þrjú ár er umtalsvert meira fé sett til vegaframkvæmda en við höfum gert nokkurn tímann fyrr. Það er alveg rétt að við höfum bara fimm ára fjármálaáætlun, þess vegna er hún fjármögnuð næstu fimm árin, það er raunáætlun. En það er líka talað um það að á hinum fimm ára tímabilunum, þ.e. 10 og 15 ár héðan í frá, verði miðað við að 1,5% af landsframleiðslu fari til samgangna, fjármagnað með þeim hætti, og horft til langtímameðaltals langt aftur í tímann. Það er ekki óeðlilegt viðmið, en auðvitað mun það skýrast á ári hverju. Það mun bætast við eitt ár í hvert sinn sem við leggjum fram nýja fjármálaáætlun. En þessi fimm ára aðgerðaáætlun 

Virðulegi forseti. Ég fagna mjög framsögu hæstv. ráðherra þar sem ég tel að styttist á milli okkar frá því í gær. Hann gerir að umtalsefni hið gríðarlega mikilvægi öryggismála og að þau séu stór hluti af samgönguáætluninni. Hæstv. ráðherra segir að samgönguáætlun til fimm ára sé raunhæft plagg og fullfjármagnað. Það sem sett er á oddinn er öryggi og greiðar og öruggar samgöngur. Hæstv. ráðherra talar um kostnað vegna slysa í vegakerfinu, sem er um 50 milljarðar króna, og að stefna beri að því að fækka slysum verulega því að nú hafi hallað undan fæti. Hæstv. ráðherra vill engan bútasaum og segir að nú verði að klára verkið. Því langar mig til þess að gera að umtalsefni fjármögnun í samgönguáætlun vegna flugs. Það er rétt að nú er verið að auka fjárframlög til flugsins, en það er hvergi nærri nóg. Þegar við ræðum um flugvelli verðum við, hæstv. ráðherra, að ræða það í alvöru. Það er ekki nægt fjármagn til þess að koma varaflugvöllum fyrir Keflavíkurflugvöll í það ástand að þeir geti sinnt þeirri flugumferð sem er til landsins og fer um hið íslenska loftstjórnarrými sem er um 25% af allri umferð sem fer yfir Norður-Atlantshafið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp umræðu um flugið því að tíminn var orðinn of knappur þegar ég hélt ræðu mína svo ég gat ekki farið nægjanlega ítarlega í flugið. Ég geri það kannski síðar í dag. Helstu framkvæmdir sem eru í samgönguáætlun eru: Endurnýjun slitlagsins á Egilsstaðaflugvelli, sem ég veit að hv. þingmaður þekkir að er komið á tíma; ný aðflugsljós í Reykjavík, Akureyri og á Egilsstöðum; yfirborðsviðhald á flugbrautum og hlöðum á Akureyri, Vestmannaeyjum, Ísafirði og Þórshöfn. Svona til að draga þetta helsta saman. Sá sem hér stendur er alveg sammála hv. þingmanni um að við þurfum að setja meira fé, sérstaklega í uppbyggingu annars vegar á millilandaflugvöllunum til þess að tryggja að þeir geti nýst nægjanlega vel sem varaflugvellir fyrir Keflavík. Þess vegna er verið að skoða hvort það sé skynsamlegri leið að Isavia reki alla millilandaflugvellina og hvort ekki sé skynsamlegt að taka að nýju upp svokallað varaflugvallargjald 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er akkúrat málið, við höldum við flugvöllunum eins og þeir eru í dag en umferðin hefur aukist svo mikið á undanförnum árum að staðreyndin er sú, eins og við þekkjum þegar upp hafa komið atvik á síðustu 18–24 mánuðum, að allt að 30 flugvélar koma inn á sömu einni og hálfri klukkustundinni til tveimur klukkustundunum til Keflavíkur bæði að morgni og um eftirmiðdaginn. Þegar eitthvað kemur upp á er ekki pláss á Akureyri og Egilsstöðum fyrir nema um fjórar vélar í besta falli ef bregða þarf frá Keflavík. Reykjavík er á sama veðursvæði og Keflavík. Ef veður hamlar lendingu eru það þessir tveir vellir sem taka við umferðinni. Það er gríðarlega mikilvægt að fjármagni verði varið, hvernig sem þess er aflað, í akbrautir sem liggja samsíða flugbrautum. Það er ódýrasta leiðin, þar sem hægt er að taka út á og raða upp flugvélum, og svo flughlöðum. 

Virðulegi forseti. Ég vil koma hér upp í lokin og taka undir með hv. þingmanni um að það er mikilvægt að við förum í þessi verkefni, hvernig sem við finnum leiðina til að fjármagna þau. Bæði þurfum við að tryggja að við höfum þessa aðstöðu vegna þess að hún undirstrikar öryggið og bætir það verulega, en það mun líka tryggja um leið þá samkeppnishæfni sem lega landsins hefur gefið íslenskum flugfélögum, að setja hér upp það viðskiptamódel að fljúga hingað með tengifarþega. En á að vera hægt að gera það með ódýrari hætti vegna þess að menn þurfa auðvitað að vera með minna eldsneyti, geti flugvélar lent hér. Það hefur líka verið rætt - Þorgeir Pálsson hefur sett það fram og því hefur enginn mótmælt að nauðsynlegt sé að hafa tvo millilandaflugvelli hér á suðvesturhorninu, einfaldlega til þess að hafa nægilegt öryggi. Síðan höfum við auðvitað Egilsstaði og Akureyri. Þar er möguleiki á að byggja upp 

Virðulegur forseti. Þá er komin fram samgönguáætlun, bæði skammtíma- og langtímaáætlun og við okkur blasa þau gríðarmiklu verkefni sem bíða okkar á þessum vettvangi. Við höfum í raun lyft grettistaki í þessum málaflokki á undanförnum árum eins og í svo mörgu, ef horft er til þess hversu fámenn við erum í stóru landi. En það er margt sem á eftir að gera og það endurspeglast m.a. í hárri slysatíðni, afleiðingarnar af því að við eigum eftir að ljúka mikilvægum áföngum. Ástandið hefur auðvitað snarversnað á undanförnum árum með auknum fjölda ferðamanna til landsins og slysum hefur fjölgað í samræmi við það. Slysamestu vegir landsins eru vegirnir í kringum höfuðborgarsvæðið, kringum þéttbýlið, en alvarlegustu og flestu slysin eru í kringum ljósastýrð gatnamót í Reykjavík. Það hlýtur að leiða hugann að því hvernig umferðarmálum hefur verið stjórnað þar á undanförnum árum og við því þarf að bregðast. Það mátti búast við því þegar hæstv. ráðherra spilaði úr þeim fjármunum sem honum hafa verið lagðir til í ríkisfjármálaáætlun til fimm ára að það myndi valda vonbrigðum. Það blasir við öllum sem þekkja vel til málaflokksins að verkefnin eru það stór að þrátt fyrir það aukna fjármagn sem ríkisstjórnin hefur sameinast um að setja í þennan mikilvæga málaflokk þá knýja mörg verkefni á, banka á dyrnar. Það er sama hvert litið er á landinu í þeim efnum. Ég hef heyrt mikið í þingmönnum eftir kjördæmaviku þar sem menn segja: Já, það má nú kannski sætta sig við þetta ef það koma kannski 3,3 milljarðar í þetta verkefni eða 2,5 milljarðar í þetta verkefni á okkar svæði. Þegar ég taldi þetta saman voru þetta orðnir um 25 milljarðar. Þeir peningar eru ekki að koma inn í samgönguáætlun til fimm ára, það er alveg ljóst. Á höfuðborgarsvæðinu er kannski ekki síst mikil gagnrýni meðal bæjarbúa og borgarfulltrúa á það sem lagt er til þess svæðis í samgönguáætlun og ég hef heyrt það á þingmönnum höfuðborgarsvæðisins að nú sé kominn tími til að standa saman. Við okkur blasir því nokkuð mikill slagur innan þings, milli svæða, milli kjördæma, milli þingmanna og þvert á flokka í því hvernig við röðum þessum fjármunum niður. Það er áhyggjuefni að þessi samgönguáætlun er nokkuð afturhlaðin eins og kom hér fram áðan og ég tek undir það. Það kemur fram hjá hæstv. ráðherra að það hafi þótt eðlilegt að miða við 1,5% af landsframleiðslu. Já, það er í sjálfu sér hægt að búa sér til hvaða viðmið sem er í þeim efnum. Af hverju ekki 2%? Af hverju ekki 1,2%? Ég tel reyndar að í efnahagsumhverfi okkar, horfandi til næstu ára og missera, sé ekkert sem gefi okkur væntingar um að hægt sé að auka um 30–40% framlög til vegamála strax á sjötta ári. Við verðum að horfast í augu við raunveruleikann í þessum efnum, virðulegi forseti, það þýðir ekki að draga upp neina tálsýn gagnvart landsmönnum, málin eru það brýn. Við þingmenn fengum okkar skell og okkar lexíu í því þegar við skiluðum samgönguáætlun 2016. Við verðum því bara að leggja spilin á borðið eins og þau eru. Hæstv. samgönguráðherra er ekki öfundsverður af þessari stöðu, þrátt fyrir að hann hafi fengið ríflega aukningu inn í málaflokkinn og það ofan á aukningu sem var búin að koma frá því þegar naumast var skammtað. Til þessa verðum við að horfa í nefndinni þegar við hefjum vinnu við þetta plagg og tökumst á við þau gríðarlegu verkefni sem fram undan eru. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur tekið undir og orðað það að leita verði annarra leiða til að fjármagna og flýta framkvæmdum. Slíkt blasir auðvitað við öllum. Það er alveg sama hvaða ríkisstjórn væri í þessu landi. Menn geta gefið hástemmdar yfirlýsingar og loforð þegar þeir eru í minni hluta eða þegar við erum í kosningabaráttu en staðreyndin blasir við þegar öllu er á botninn hvolft. Það gæti engin ríkisstjórn aukið þetta umtalsvert. Jafnvel þótt við tvöfölduðum þessa 5,5 milljarða aukningu á næstu árum værum við samt í stórkostlegum vandræðum, jafnvel þó við myndum þrefalda hana værum við í stórkostlegum vandræðum. Slíkar eru stærðir verkefnanna. Árið 1996 hófust framkvæmdir við Hvalfjarðargöng. Ég var að lesa frétt í Dagblaðinu frá því í október 1996 þar sem var birt skoðanakönnun um það hvort að fólk ætlaði að keyra Hvalfjarðargöngin og hvort fólk væri sammála þessari framkvæmd, Hvalfjarðargöngunum. 70% þjóðarinnar voru andvíg. Það er eðlilegt, óvissan kallar gjarnan á slík viðbrögð. Það er okkar í pólitíkinni að stíga upp úr skotgröfunum, hafa yfirsýn og vega og meta hlutina kalt, forgangsraða. Ég held að það sé augljóst öllum sem hafa kynnt sér þessi mál að við náum ekki að stíga þau stóru skref sem nauðsynleg eru öðruvísi en að leita nýrra leiða í fjármögnun. Það er engin tilviljun að þjóðir alls staðar í kringum okkur fara þá leið að hafa einhvers konar gjaldtöku til þess að geta tekist á við sín stóru verkefni. Þó er það nú þannig að þær hafa miklu meiri þéttleika í byggð en við. Ég held að hér búi um þrír Íslendingar á hvern ferkílómetra, en íbúar á hvern ferkílómetra eru 15 í Noregi og þeir eru 35 í Danmörku svo dæmi séu tekin. Verkefnið er því erfiðara hjá okkur. Við höfum á undanförnum vikum, nokkrir þingmenn ásamt sérfræðingum sem við höfum leitað til úti í bæ, sett saman hugmynd að áætlun um sérstaka fjármögnun vegaframkvæmda á næstu sex árum sem myndu leiða af sér framkvæmdir við hliðina á samgönguáætlun fyrir um 65 milljarða. Við munum kynna þessa áætlun, þessa hugmynd, fyrir þingmönnum, fyrir þingnefndinni eftir að málið verður komið þar inn, til þess að sjá hvort um það geti skapast umræða og samstaða um að fara einhverja slíka leið. Það er mikilvægt að við ljúkum vinnu við samgönguáætlun fyrir árslok, því að hún tekur gildi 2019 og vegvísirinn frá þinginu er þá ekki klár nema þetta liggi fyrir. Slík fjármögnun myndi hafa verulega áhrif á samgönguáætlun. Miðað við okkar áætlanir myndi þetta þýða að um 15 milljarðar, verkefni fyrir um 15 milljarða, á fyrsta hluta samgönguáætlunar myndu losna og verða til ráðstöfunar í önnur verkefni. Þetta myndi líka gera okkur kleift að stíga stærri og betri skref í mikilvægum vegaframkvæmdum eins og frá Keflavíkurflugvelli inn til Kaplakrika í Hafnarfirði, einnig austur fyrir Selfoss. Þar, í stað þess að fara í það sem ég hef kallað bútasaum, gerum við tvíbreiðan veg með þrennum mislægum gatnamótum. Við förum í Þrengslaveginn sem er ekki á dagskrá næstu fimmtán árin og svo getum við fært okkur út um land. Það eru mörg verkefni og tækifæri sem skapast við þetta, til að mynda gæti Öxi farið inn á fyrsta tímabil, Seyðisfjarðargöng gætu farið í gang að loknum Dýrafjarðargöngum. Fyrir vestan gætum við farið í Dynjandisheiði sem er órjúfanlegur hluti Dýrafjarðarganga og það er í raun sorglegt ef við ætlum að láta þá dýru framkvæmd standa og bíða eftir Dynjandisheiðinni sem er órjúfanlegur hluti hennar. Þá nýtist þessi framkvæmd ekki sem skyldi. Þetta verður til umræðu, virðulegur forseti, á næstu vikum. Þessi tillaga sýnir að það er þröngur stakkur skorinn þó að aukningin hafi verið mikil. Það er eðlilegt að hæstv. samgönguráðherra forgangsraði í samræmi við það sem honum er útdeilt og sem slík er þessi áætlun mjög raunsæ á fyrstu fimm árunum, þótt ég telji hana vera full afturhlaðna og umfram væntingar á tímabilunum sem koma þar á eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir ræðu hans. Hann hefur umtalsverða þekkingu á málaflokknum, bæði vegna starfa sinna á þinginu og sem ráðherra, en líka vegna þess að ég veit að hann hefur haft áhuga á þessum málaflokki um langt árabil. Ég er með tvær athugasemdir eða spurningar. Ég vil líka taka undir með hv. þingmanni um að það er mikilvægt að hv. umhverfis- og samgöngunefnd nái að ljúka verkefninu fyrir áramót þar sem núverandi samgönguáætlun rennur út í lok þessa árs. Það er mikilvægt að við höfum úr einhverju að spila strax á næsta ári. Það er líka rétt sem fram kom hjá hv. þingmanni, eins og ég fór yfir í mínu máli, að það eru margir boltar á lofti sem nefndin þarf að geta fjallað um. En auðvitað er þetta er lifandi plagg og samkvæmt lögunum skal samgönguáætlun lögð fram a.m.k. þriðja hvert ár eða innan þriggja ára á þinginu. Auðvitað getur ný fimm ára áætlun komið uppfærð séum við búin að ramma inn þær nýju leiðir sem hv. þingmaður fór inn á. Fyrri athugasemd mín snýr að umræðu um að áætlunin sé afturhlaðin og hugsanlega ekki raunhæf, það er á fyrstu þremur árunum. Við erum með 23–24 milljarða til framkvæmda og viðhalds. Við höfum tekið ákvörðun um að nota 10 milljarða á ári hverju þessi fimm ár til viðhaldsins. Það þýðir að fyrstu þrjú árin erum við með 13,5 milljarð í nýframkvæmdir. En síðustu tvö árin af fimm ára áætluninni fer það niður í 8 milljarða. Þess vegna er ég sammála hv. þingmanni og þeim hugmyndum um hvernig við getum hugsanlega komið með framkvæmdir utan samgönguáætlunar og fjárlaga. Varðandi svo seinni hlutann, þetta 1,5%, 

Virðulegur forseti. Það er alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra segir að það mun nást ákveðinn áfangi í dýrum framkvæmdum á næstu fimm árum. Við munum reyndar ekki hafa lokið öllu, að ég hygg, í kringum Landspítalann. Þar verður áfram þungur baggi að bera í einhvern tíma. Við eigum líka eftir að byggja mikið af hjúkrunarheimilum. Við eigum eftir að horfa til landsbyggðarinnar í framhaldi af því, uppbyggingu á heilbrigðiskerfi þar. Það er engin hætta á öðru en að þar verði næg verkefni til staðar. Við sjáum líka að forsendur í efnahagsmálum eru þannig að það er heldur að slakna á. Það gefur okkur kannski ekki tilefni til þess að hafa miklar væntingar um að tekjur ríkissjóðs muni aukast verulega umfram það sem eðlilegt getur talist. Við höfum búið við óeðlilegar aðstæður í þeim efnum á undanförnum árum. Það er ekki til viðmiðunar. Áætlanir búa ekki til fjármagn. Það er nú einfalda svarið. Þrátt fyrir að þessi góða aukning komi inn, þrátt fyrir að við setjum 10 milljarða í viðhald á ári vitum við að Vegagerðin telur að upphæðin þurfi að vera um 11–12 milljarðar til þess að við getum unnið á stabbanum. Eins og fram kom áðan telja Samtök iðnaðarins að uppsöfnuð viðhaldsþörf sé 60 milljarðar. Við eigum til að mynda gríðarlegt átak eftir í einbreiðum brúm, svo það sé nefnt, alveg gríðarlegt átak, sem eru víða miklir slysavaldar. Við eigum gríðarlega mikið eftir í öllum tengivegum og sveitavegum og slíku, varanlegri klæðningu á slíka vegi. Það verða því næg verkefni, virðulegur forseti, og ég tel að 30% aukning plús, jafnvel allt að 40% 

Virðulegur forseti. Hitt atriðið sem ég vildi nefna voru hugmyndir ráðherrans um leiðir til að fjármagna framkvæmdir utan fjárlaga og taka verkefni sem eru á núverandi samgönguáætlun út úr henni og framkvæma með sérstökum hætti. Ég fagna slíkum hugmyndum. Það er eitt af því sem við höfum verið að ræða, að nauðsynlegt sé að við hugsum út fyrir boxið og leitum leiða. Hvalfjarðargangaverkefnið gekk vel, þ.e. það módel. Við gætum væntanlega yfirfært það á fleiri verkefni. Ég nefndi að í samgönguáætluninni væri óhjákvæmilegt að horfa til þess að t.d. Sundabraut yrði gerð með öðrum hætti, verkefni sem er upp á 50–70 milljarða. Tvöföldun Hvalfjarðarganga er sennilega á bilinu 15–20, sennilega nær 20 milljörðum. Nýr láglendisvegur um Mýrdal með göngum þar í gegn er upp á 5 milljarða. Þarna erum við komin í tæpa 100 milljarða. Síðan eru fjölmörg 

Virðulegur forseti. Sérstök fjármögnun er vandasöm útfærsla. Þetta eru stórar og miklar framkvæmdir sem hæstv. ráðherra ræðir hér um. En við erum sammála um að það þurfi að hugsa út fyrir boxið. Ég tel reyndar að Sundabrautin upp á 50–70 milljarða sé ofreiknað. Ég hef séð hugmyndir um nýja útfærslu. Það er hægt að gera þetta í áföngum en slíkt krefst mikils undirbúnings. Hvalfjarðargöngin. Norðmenn byggðu göng sambærileg Hvalfjarðargöngunum á sama tíma og Hvalfjarðargöngin voru byggð. Þar keyra núna 10.000–11.000 bílar í gegn á dag, það eru sjö þúsund og eitthvað bílar í Hvalfjarðargöngunum. Þeir eru ekki einu sinni farnir að ákveða hvort þeir ætla að tvöfalda göngin eða byggja brú með þeim. Það er því ekki komið að þessum verkefnum. Það er líka grundvallaratriði í því fjármögnunarmódeli sem við settum upp að rennandi umferð sem þegar er til staðar muni greiða. Það getur lækkað veggjöldin umtalsvert, eins og við 

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir orð hv. þingmanns, það er vel í látið í samgöngumál núna og það er því miður ekkert auðvelt að finna meiri peninga í þann málaflokk. Það er tvímælalaust nauðsyn og þörf á því. Þess vegna langaði mig til að spyrja hv. þingmann, svipað og ég spurði hæstv. ráðherra áðan, um þann sparnað sem við getum líka farið í í samgöngumálum. Ég nefni sem dæmi viðhald og slit á vegum þar sem viðhald vega og vegakerfisins má í raun túlka sem ákveðinn vaxtakostnað, ef maður yfirfærir þetta yfir á skuldir og lán o.s.frv. Ein aðgerð til þess að minnka þennan vaxtakostnað er að minnka álagið, t.d. með því að fjölga dekkjum á stærri bílum, minnka loftþrýsting jafnvel eða einfaldlega minnka öxulþungann; takmarkanir á einhvern hátt. Þarna er jafnvel spurning um nokkra milljarða í minna álagi og þar af leiðandi minni viðhaldsþörf og þeir milljarðar gætu farið aukalega í brýna uppbyggingu á samgönguverkefnum sem við ræðum hér. Lítil uppbygging hefur verið í kringum höfuðborgarsvæðið þrátt fyrir að ýmis loforð hafi verið gefin. Og þessar upphæðir, þegar þær teljast saman, eru alls ekkert lágar. En þessi sparnaður - sem væri tiltölulega augljós miðað við þær ábendingar sem við höfum fengið frá Vegagerðinni um meira slit stærri bíla - myndi telja mjög hratt upp í þær upphæðir á mjög stuttum tíma.

Virðulegur forseti. Það ber að skoða allar hugmyndir í þessa átt. Það er auðvitað önnur hlið á þeim peningi, ef svo má orða það. Að fjölga öxlum - það hefur svo sem verið gert og menn eru að reyna að komast af með burðinn. Ef við ætlum að minnka bílana þá þarf að fara fleiri ferðir. Þá verður flutningurinn líka dýrari fyrir landsbyggðafólk, það verður þá að mæta því líka. Þetta er skattur á landsbyggðina, vöruflutningar innan lands. Gerðar eru þær kröfur um allt land og í nútímasamfélagi að vörur og þjónusta berist hratt og örugglega. Það tryggir auðvitað búsetu. Góðir vegir auka hagvöxt. Dæmi um það eru þekkt úr sögunni, til að mynda í Bandaríkjunum; þegar þeir fóru í sín stórvirki í samgöngum hafði það gríðarlega mikil áhrif á hagvöxt í landinu. Það má alveg örugglega horfa til þess sérstaklega hver hagvaxtaraukningin getur orðið ef við værum komin með greiðari leiðir. Að auki verður hagkvæmara að flytja af því að tíminn styttist. Það verður öruggara af því að slysum fækkar. Áætlað var að á þessum leiðum, sem ég var með undir - á þessum höfuðleiðum, fyrir utan allar þær aukaleiðir sem ég nefndi - kostuðu slysin um 4 milljarða á ári. Það er sjálfsagt að skoða allar hugmyndir og útfærslur í þessu. Ég er opinn fyrir því og tilbúinn að taka þátt í slíkri vinnu.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt, sem hv. þingmaður segir, að þetta er ákveðinn kostnaður í flutningi; það eru fleiri ferðir o.s.frv. Nokkrar af þessum aðferðum gera kostnaðinn ferfalt lægri eða jafnvel átjánfalt lægri en hann er nú miðað við slitið. Ég hef áhyggjur af því að þessir flutningar borgi sig ekki nú þegar, þ.e. að bílarnir greiði ekki fyrir það slit sem þeir valda nú þegar. Þar af leiðandi er verið að styrkja þess háttar flutninga nú þegar með því að við borgum öll það slit sem er vegna þessara þyngri bíla. Við værum að borga mun minna fyrir slitið og gætum líka auðveldlega borgað fyrir aukaferðir miðað við þennan mun, myndi ég halda - ef munurinn er t.d. átjánfaldur miðað við öxulbreytinguna.

Virðulegur forseti. Þetta á líka við um fólksflutningabíla, almenningssamgöngur, rútur. Það er kannski ódýrast fyrir okkur að fara með sem flesta í flugi. Það má örugglega reikna það út að það sé tiltölulega hagkvæmt að greiða verulega niður flugfarmiða til að draga einmitt úr álagi á vegunum. Hvað ber framtíðin í skauti sér? Ég hitti erlendan sérfræðing í þessum málum fyrir stuttu. Hann sagði mér fullum fetum, og ég hef aðeins verið að skoða það mál, að innan fárra ára, kannski fimm til sjö ára, yrðu menn farnir í gámaflutninga með drónum. Við getum ímyndað okkur hvaða áhrif það hefur á vegakerfið okkar; ef við erum að keyra niður Norðurárdalinn og það kemur dróni fljúgandi fram úr okkur. Þetta er raunhæft. Þá er hægt að rifja upp söguna af því þegar menn horfðu á mynd af gatnamótum í New York um aldamótin 1900 - gatnamótin voru þéttskipuð hestvögnum - og spurðu: Hvar er bíllinn á myndinni? Þeir horfðu svo á sömu gatnamót 1913 og sögðu: Hvar eru hestvagnarnir á myndinni? Það liðu ekki nema 13 ár þar til 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir ræðuna. Ég tek undir það með þingmanninum að mér finnst þessi samgönguáætlun vera frekar afturþung þegar litið er til lengri tíma. Mér finnst það miður vegna þeirrar brýnu þarfar sem er á auknum samgöngubótum. Hæstv. ráðherra talaði um að í framtíðinni væri hann jafnvel að hugsa um einhvers konar vegtolla vegna breyttra forsendna sem rekja má til orkuskipta í samgöngum, þegar fleiri rafmagnsbílar verða á ferð. Ég hjó líka eftir því að hann talaði um að hann og félagar hans væru að koma með hugmynd að áætlun til sex ára, þá væntanlega með annarri nálgun en ráðherrann er með í sinni áætlun. Þar sem þeir eru saman í ríkisstjórn velti ég því fyrir mér hvort ekki hefði verið gott að þeir hefðu unnið að þessari áætlun saman og lagt fram eina áætlun þar sem þetta hvort tveggja hefði verið leitt í ljós. Áætlunin hefði þá kannski orðið frambærilegri en sú sem við sjáum núna.

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan gerir samgönguráðherra samgönguáætlun í samræmi við það sem honum hefur verið úthlutað; það er hið eðlilegasta mál. Hann getur ekkert gert meira. Hann er bundinn af þeirri ríkisfjármálaáætlun sem þingið hefur samþykkt. Það er til mikilla bóta í áætlunarbúskap ríkisins að sú aðferð skuli þó hafa verið innleidd, að menn séu farnir að horfa til lengri tíma og farnir að miða áætlanir sínar við það. Áður var þetta meira eins og veðurfræði eða veðurspá, jafnvel spá fyrir árið á eftir næsta ári og enn meiri veðurfræði eftir því sem lengra frá leið. Við lærðum ákveðna lexíu við afgreiðslu samgönguáætlunar 2016 í aðdraganda kosninga, þingið. Við eigum að taka mið af þeirri lexíu. Við eigum að láta okkur hana að kenningu verða. Við eigum ekki að hræðast það að ræða nýjar leiðir. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur opnað á það að sérstaka fjármögnun þurfi ef við ætlum að hraða framkvæmdum; hann hefur tekið undir það og er með ákveðna vinnu í gangi til að skoða einstök verkefni. Samhliða þeirri vinnu ákváðum við, nokkrir þingmenn, að setjast niður og fara yfir okkar sýn á það hvað yrði þá til umræðu hér samhliða samgönguáætlun í þinginu. Er þetta eitthvað sem við náum saman um? Ef ekki þá förum við bara hefðbundna leið. Það er ekkert að því að segja að við ætlum að fara aðeins hægar í þetta og sjá hvort ekki kemur til með að ára betur svo að við getum gert stærri hluti. Ég tel - ég er alfarið kominn á þá skoðun - að þetta sé mjög brýnt verkefni. Og það er hægt að byrja á því strax á næsta ári.

Hæstv. forseti. Ég er alveg sammála því að þörfin er brýn. Við sjáum gríðarlegar breytingar og mikla fjölgun í umferðinni. Hingað koma um 2 milljónir ferðamanna á ári þannig af mikið er af útlendingum á vegum landsins. Þeir borga ekki til samgöngumála. Hugsanlegir vegtollar væru þannig að þeir myndu borga jafnt og aðrir, það er einn vinkillinn á því. En það er alveg á hreinu að þörfin er brýn og við erum langt á eftir því sem við þyrftum að vera í samgöngumálum. Þess vegna þurfum við, eins og þingmaðurinn sagði áðan, að hugsa út fyrir boxið og bregðast við á þann hátt. Ég geri mér grein fyrir því að ramminn sem ráðherrann vinnur eftir er fastur  Mér fannst ræðan sem þingmaðurinn hélt áhugaverð. Ég hef ekki fleiri spurningar.

Virðulegi forseti. Það er þetta með ferðamennina. Síðustu tölur gefa til kynna að búast megi við 2,3 millj. ferðamanna á þessu ári. Það er sem sagt áfram aukning þótt hún sé ekki eins risavaxin og sú sem við höfum glímt við á undanförnum árum. Ég tel reyndar að allt of oft gleymist að til að mynda starfsmenn á Keflavíkurflugvelli, starfsmenn Isavia, hafa unnið þrekvirki, glímt við náttúruhamfarir á hverju ári, starfsmenn í ferðaþjónustu glímt við að reyna að leysa þau mál. Það hefur tekist. Hugmyndin gengur út á að þeir borgi einskiptisgjald sem verður umtalsvert hærra, en þeir sem þurfa oft vegna vinnu sinnar eða náms eða annarra erinda að fara um svona gjaldhlið borgi, eins og reikningsdæmið var sett upp, 140 kr. fyrir ferðina. Það munu menn 

Herra forseti. Af mörgu er að taka hér í þessari samgönguáætlun. Ég vil í fyrri umræðu sérstaklega ræða tvennt en það er Reykjanesbrautin og síðan mikilvægi þess að skynsamlegustu lausnirnar séu ávallt hafðar að leiðarljósi í vegaframkvæmdum. Ég vík þá fyrst að Reykjanesbrautinni. Mikilvægar úrbætur hafa verið gerðar á kaflanum frá Fitjum að Flugstöð Leifs Eiríkssonar á sl. tveimur árum. Árið 2017 voru gerð tvö hringtorg á Aðalgötu og Þjóðbraut og fyrir skömmu var lokið við að beina Hafnavegi inn á hringtorgið við Stekk á Fitjum og þar með er hættulegur kafli úr sögunni. Áður kom Hafnavegurinn inn á Reykjanesbrautina í miðri blindhæð, skapaði mikla hættu og því miður varð þar banaslys árið 2016. Þessar vegabætur hafa lækkað hraðann á þessum vegarkafla og öll hætta minnkað á kaflanum frá Rósaselstorgi að hringtorgi við Stekk. Um einbreiða hluta brautarinnar frá Lónakoti í Hvassahrauni og að Hafnarfirði fara um 20 þúsund bifreiðar á dag og er kaflinn sá fjölfarnasti á landinu. Hæstv. samgönguráðherra sagði nýverið hér á Alþingi að umferðaröryggismál yrðu í hávegum höfð í áætluninni. Í þeim efnum er ekki hægt að undanskilja þennan hættulega kafla á Reykjanesbrautinni. Með sífellt fleiri ferðamönnum stefnir í ófremdarástand á þessum vegarkafla með tilheyrandi slysahættu. Nú þegar eru farnar að myndast tafir á veginum á álagstímum. Maður spyr sig því hvernig ástandið verði eftir 15 ár, loksins þegar stefnt er að því að ljúka tvöfölduninni eins og segir í samgönguáætlun. Það er algjörlega óásættanlegt, herra forseti, að fresta þessari brýnu framkvæmd í heil 15 ár. Öryggi og umferðarálag eiga að vera útgangspunktarnir þegar framkvæmdum er forgangsraðað. Reykjanesbrautin á þar að vera efst á blaði. Herra forseti. Ég mun leggja fram breytingartillögu við samgönguáætlun, sem hér hefur verið lögð fram, hvað Reykjanesbrautina varðar. Hún er á þann veg að farið verði í tvöföldun brautarinnar frá Lónakoti í Hvassahrauni að Hafnarfirði strax á næsta ári. Framkvæmdin verði samhliða tvöföldun innan Hafnarfjarðar frá Krýsuvíkurvegi að Kaldárselsvegi sem er í samgönguáætlun og á að hefjast á næsta ári. Að bjóða allt verkið út felur í sér mikla hagræðingu og má gera ráð fyrir að tilboðið verði hagstæðara fyrir vikið. Gleymum því ekki að það að fara einungis í kaflann á milli Krýsuvíkurafleggjara og Kaldárselsvegs leysir ekki umferðarþungann og þann flöskuháls sem þar er, það þarf að tvöfalda alla leið. Tvöföldun brautarinnar í Hvassahrauni að Krýsuvíkurgatnamótum er um 5,5 kílómetrar og hljóðar kostnaðaráætlun Vegagerðarinnar upp á 3,3 milljarða kr. Í breytingartillögunni mun ég leggja til að framkvæmdin verði fjármögnuð með sérstakri arðgreiðslu frá Landsbankanum. Ríkissjóður á 98,2% í bankanum. Lagt verður til að eigandinn, ríkissjóður, leggi tillögu fyrir stjórn bankans um sérstaka arðgreiðslu upp á 3,3 milljarða sem verði greidd út á næsta ári til að standa straum af framkvæmdinni eins og áður segir. Rekstur Landsbankans er með ágætum og samkvæmt sex mánaða uppgjöri bankans er ekkert sem bendir til annars en að svo verði áfram. Það er því ekkert til fyrirstöðu að bankinn greiði sérstaklega arð til eiganda síns með þessum hætti svo að fjármagna megi brýnt samfélagsverkefni. Ríkið gæti strax upplýst stjórn bankans um þessi áform sín svo að haga mætti rekstri bankans með þeim hætti að til standi að greiða sérstaklega arðgreiðslu á næsta ári. Samkvæmt nýjasta uppgjöri er eigið fé Landsbankans 232 milljarðar kr. Á árinu 2018 hefur bankinn greitt tæplega 25 milljarða í arð til ríkisins. Eftir þessar arðgreiðslur er eiginfjárhlutfall bankans 24,1% sem er vel umfram kröfur Fjármálaeftirlitsins sem er 21,2%. Sérstök arðgreiðsla upp á 3,3 milljarða vegna tvöföldunar Reykjanesbrautar myndi lækka eiginfjárhlut bankans um u.þ.b. 1%, sem er óverulegt, þannig að bankinn yrði áfram vel staddur með eiginfjárhlutfallið. Herra forseti. Í þessari umræðu um fjármögnun samgönguverkefnis með þessum hætti er rétt að halda því til haga að hagnaður bankans er fyrst og fremst til kominn vegna gjaldtöku af almenningi í landinu og fyrirtækja og vegna hárra vaxta. Það er því ekkert óeðlilegt við það að eigandi bankans sem er ríkissjóður noti bankann til að fjármagna brýna vegaframkvæmd sem eykur öryggi til muna og allir landsmenn nota. Í þessu samhengi er einnig vert að spyrja hvort það sé yfir höfuð nauðsynlegt að Landsbankinn byggi nýjar höfuðstöðvar fyrir milljarða á dýrustu lóð landsins á sama tíma og bankaþjónusta færist sífellt meira inn á rafræna þjónustu og sífellt færri gera sér ferð í banka. Nær væri að selja lóðina og hætta við þessa nýbyggingu og nýta útibúin á landsbyggðinni í bakvinnsluna. Milljarðana sem myndu sparast mætti nota í brýn samgönguverkefni. Þegar rætt er um samgönguáætlun spyr maður sig í fyrsta lagi hvort áætlunin sé raunhæf. Eru markmiðin sem þar birtast raunhæf þegar kemur að því að borga fyrir þau? Eða eru markmiðin bara óskhyggja sem allir sjá að seint muni rætast? Það sem mér finnst vanta í þessa umræðu er hvort að markmiðin sem birtast í áætluninni séu ávallt þau skynsamlegustu. Við erum of mikið í svokölluðum smáskammtalækningum eða bútasaumum eins og nefnt var hér fyrr í umræðunni þegar kemur að vegaframkvæmdum. Tökum dæmi af vegagerð á hringveginum og þá frá Austfjörðum. Fjallvegur um Öxi milli botns Berufjarðar og Skriðdals er brattur og snjóþungur á vetrum og skapast ýmis vandræði sökum þessa. Kostnaður vegna snjómoksturs er t.d. mikill en þarna er heilsársumferð töluverð og um Austfirði, bæði fólks og vöruflutninga. Nýja brúin yfir Berufjörð í botni fjarðarins verður nú brátt tilbúin. Hún er töluvert mannvirki. Vegaframkvæmdir fyrir Berufjarðarbotni hafa hins vegar gengið brösulega vegna jarðsigs en vegurinn liggur yfir leirur og er um að ræða framkvæmd sem kostar töluverða peninga og hefur farið fram úr áætlun m.a. vegna áðurnefnds jarðsigs. Að þessari vegagerð lokinni verður unnt að aka hringveginn í kringum Ísland á bundnu slitlagi en þó ekki á hringveginum sjálfum í raun og veru, heldur með því að fara fjarðaleiðina á Austfjörðum. Horfum nú aðeins öðrum augum á málið. Berufjörður er langur og mjór. Raunhæfasta framkvæmdin og ódýrasta til lengri tíma hlýtur að vera sú að gera göng undir fjörðinn. Þau myndu þá liggja frá Búlandsnesi að sunnan undir fjörðinn að norðurströndinni, en þessi framkvæmd myndi stytta hringveginn um 26–28 kílómetra og munar nú um minna. Þetta er tvímælalaust skynsamlegasta framkvæmdin og sú arðbærasta á þessu svæði fyrir alla sem ferðast um landið. Enginn fjallvegur, enginn snjómokstur, lítil lenging til Héraðs, stytting til allra annarra fjarða og aukið umferðaröryggi. Við eigum, herra forseti, að hugsa skynsamlega til framtíðar þegar samgönguáætlun er annars vegar. Fjölmörg önnur dæmi mætti nefna. Vegagerðin telur t.d. að hægt sé að stytta hringveginn um Suðausturland frá Öræfum til Berufjarðar um 40 kílómetra, m.a. með jarðgöngum undir Lónsheiði og með því að færa brúarstæði yfir Jökulsá í Lóni. Jarðgöng undir Lónsheiði myndu losa okkur undan Hvalnes- og Þvottárskriðum sem lokast oft vegna snjóflóða og skriðufalla. 3 kílómetra löng göng myndu stytta leiðina um 12 kílómetra, en vegurinn er hættulegur og göng ein varanlegasta leiðin. Herra forseti. Markmiðið í samgönguáætlun á að vera að bæta umferðaröryggi, leysa umferðarþunga og stytta hringveginn eins og kostur er. Í þessu eins og svo mörgu öðru snýst þetta um fjármögnun og forgangsröðun. Vegna mikillar uppsafnaðrar þarfar í vegakerfinu eins og fram hefur komið þarf að skoða nýjar leiðir í fjármögnun. Ekki á að útiloka gjaldtöku. Hún verður þó að vera almenn og sanngjörn. Hún má ekki bitna á einum landshluta framar öðrum og ég vona að starfshópurinn sem nú er að störfum  Eins og áður segir 

Virðulegi forseti. Eitthvað hefur mælendaskráin riðlast til síðan ég bað um orðið, en allt í lagi, það er svo sem ágætt að komast að. Það sem mig langaði að tala um eru tengsl samgönguáætlunar almennt við þær aðgerðir og áætlanir sem landshlutasamtök gera hjá sér og hversu vel það skilar sér inn í samgönguáætlun. Ferlið sem við störfum nú eftir samkvæmt lögum um opinber fjármál er þannig að við setjum okkur ramma um þau útgjöld sem hið opinbera ætlar að nota í ýmsa málaflokka í fjármálaáætlun. En núna leggjum við hins vegar samgönguáætlun fram mun seinna, sem er ekki endilega alveg í takti við fjármálaáætlun. Mér sýnast þó tölurnar halda í þetta skiptið miðað við fjármálaáætlun. Ég þarf að skoða það aðeins betur því að í fjármálaáætluninni er ekki farið eins nákvæmlega í hvað Samgöngustofa og sambærilegar stofnanir fá. Tölurnar virðast halda hvað rammana varðar sem settir eru fram í fjármálaáætlun, sem er jákvætt. Ég sá einhvers staðar mun upp á 4 milljarða til Vegagerðarinnar. Þetta skolast dálítið til í ferlinu frá fjármálaáætlun að vori og svo er lögð fram samgönguáætlun að hausti. Það ætti að vera meiri samhljómur við vinnu þessara áætlana sem kosta pening, og svo ætti að taka tillit til þeirra eftir á í fjármálaáætlun frekar en að það sé gert með öfugum hætti. Þegar við samþykkjum rammana í fjármálaáætluninni veit fólk í rauninni ekki hvað er undir í samgöngunum, hvort við myndum t.d. vilja fjármagna meira eða minna af þeim áætlunum og miða við þá forgangsröðun sem landshlutasamtökin skila inn til ráðuneytisins fyrir samgönguáætlun, eða hafa aðra forgangsröðun en raun ber vitni þegar samgönguáætlun er lögð fram. Eða alla vega að hafa þá einhvers konar hugmynd um það þegar við samþykkjum rammann í fjármálaáætlun hvað nákvæmlega er undir, hvort málefnalegar ástæður séu til þess að gera rammann stærri eða minni eftir atvikum. Borið hefur á því, og það er nokkuð sem vinna þarf betur af því að ferlið um fjárlögin og fjármálin hefur breyst á undanförnum árum, að umsagnir og fjárbeiðnir berast enn fjárlaganefnd í kringum gerð fjárlaga í staðinn fyrir að slíkt komi inn við gerð fjármálaáætlunar. Það eimir dálítið eftir af gamla verklaginu hvað það varðar. Það spilar líka pínulítið inn í þær áætlanir sem landshlutarnir gera um þær framkvæmdir sem þeir vilja leggjast í á landsvæðum sínum. Landshlutarnir raða upp verkefnunum og samþykkja þau á vegum Sambands íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtakanna, en svo er röðunin oft ekki sú sama þegar kemur að samgönguáætlun. Það er nokkuð sem ég vil biðja landshlutasamtökin og Sambands íslenskra sveitarfélaga að láta okkur á þingi vita betur um, þ.e. að þegar samgönguáætlun og í rauninni fjármálaáætlun og slíkt kemur fram sé ljóst hvort sú forgangsröðun sem kemur fram í samgönguáætlun sé í takti við þá forgangsröðun sem þegar var búið að samþykkja í nærsamfélaginu, í landshlutunum, hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og því um líkt, til þess að við á þingi getum leitað eftir málefnalegum ástæðum fyrir því að forgangsröðun sé breytt miðað við það sem nærsamfélagið samþykkti. Ég kalla eftir þess háttar umsögnum frá sveitarfélögum úti um allt land, hvar þeirra samþykkti forgangur er og hvort hann endurspeglist vel eða illa í samgönguáætluninni. Ég talaði aðeins um viðhald vega í andsvörum við hæstv. ráðherra. Þær upphæðir sem talað er um hér eru orðnar ansi háar. Komið hefur í ljós að það er ansi mikil viðhaldsþörf, enda hefur umferð aukist alveg gríðarlega, sérstaklega á suðvesturhorninu, um Suðurland og Vesturland - náttúrlega alls staðar á heildina litið en sérstaklega hérna á suður- og suðvesturhorninu. Vegagerðin hefur skilað minnisblaði til fjárlaganefndar þar sem kemur mjög skýrt fram að til þess að vega upp á móti þessu aukna álagi vill Vegagerðin einfaldlega byggja betri vegi. Það er gott og blessað en það er líka hægt að vinna á móti auknu sliti einmitt með því að minnka álag með ýmsum hætti, þá sérstaklega álag sem stórir og þungir bílar valda. Nú er mikið af samgönguframkvæmdum fjármagnað með gjaldi, t.d. bensíngjaldi. Ríkissjóður leggur til fé aukalega umfram það upp að vissu marki en svo eru ýmis önnur gjöld og skattar sem leggjast á samgöngur sem ekki er sanngjarnt að segja að eigi bara að setja í samgönguuppbætur. Það er ýmislegt annað sem þarf að huga að t.d. varðandi öryggi og jafnvel heilbrigðiskerfið o.s.frv. af því að það verða alltaf slys í samgöngum. Það verður að telja fleira með en bara samgöngurnar í heildarskattstofni samgangna. Við gætum hins vegar horft á slík ráð um að ekki sé nóg að byggja bara upp betri vegina, það kostar mjög mikið. Við getum líka, alla vega á meðan við erum að vinna á þessari uppsöfnuðu viðhaldsþörf, farið í öðruvísi verkefni til að létta á álaginu á sama tíma. Við erum í rauninni að spara ákveðinn vaxtakostnað. Það er áhugavert í áætluninni fyrir svæðin að talað er um undirbúning verka utan áætlunar sem er fyrir öll svæðin sem kostnað upp á 50 milljónir á hverju ári, 250 milljónir yfir áætlunartímabilið. Það er sama upphæð og var í síðustu samgönguáætlun, alltaf 50 milljónir á hverju ári í undirbúning verka utan áætlunar. Það er engin verðlagsuppfærsla miðað við síðustu samgönguáætlun. Það var á verðlagi þeirrar samgönguáætlunar þannig að maður veltir fyrir sér hvað þessi undirbúningur verka kosti utan áætlunar. Ég skil alveg að stöðugt sé verið að vinna að næstu framkvæmdum, en erum við orðin hagkvæmari í þeim efnum? Hvað er þetta, fjórir, fimm starfsmenn eða eitthvað svoleiðis, sem sinna þessu allan daginn allan ársins hring, sem undirbúa verk utan áætlunar? Það væri áhugavert að sjá einhverja greiningu á því hvernig þessum peningum er varið. Þarna er talað um Hvalfjarðargöng, að leitað verði leiða til þess að fjármagna tvöföldun Hvalfjarðarganga í samstarfi við einkaaðila. Það sem er áhugavert þar er að svipuð framkvæmd var á síðustu samgönguáætlun um Sundabraut þar sem hún var merkt á nákvæmlega sama hátt, að leitað verði leiða til að fjármagna Sundabraut í samstarfi við einkaaðila. Nú er það ekki inni en hins vegar er það aðeins útskýrt í greinargerðinni þannig að ég velti fyrir mér af hverju ekki sé gert ráð fyrir því á sama hátt. Hérna er tvöföldun Hvalfjarðarganga sérstaklega merkt. Ég velti fyrir mér af hverju Sundabraut sé þá ekki líka sérstaklega merkt hvað það varðar. Þetta er áhugavert plagg og ég hlakka til þess að fá athugasemdir og umsagnir landshlutasambanda víðs vegar um land og umsagnir almennt um það hvernig samgönguáætlunin passar við þær áætlanir sem mismunandi landshlutasambönd hafa gert hjá sér.

Virðulegi forseti. Þá er komin fram samgönguáætlun í formi tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun 2019–2033 sérstaklega og einnig 2019–2023, þ.e. fimm ára áætlunin. Herra forseti. Það mátti búast við því að ekki yrði unnt að uppfylla óskir allra í þessari áætlun. Áætlunin kemur þannig ekki á óvart. Hæstv. ráðherra samgöngumála var fyrir fram mikill vandi á höndum. Um það verður ekki deilt að verkefnin eru mörg. Það fyrsta sem unnt er að finna í þessari áætlun er að hún er þung og fjárfrekari á seinni tímaskeiðum til 2033. Það hefur auðvitað tíðkast að lofa inn í framtíðina. Hæstv. samgönguráðherra segir að nú sé komin fram áætlun sem standi til að standa við, jafnvel þótt áhrifin nái miklu lengra inn í framtíðina en ríkisstjórnin lifir, og kemur því líkast til í hlut annarra að efna það loforð. En auðvitað var ekkert að marka fyrri áætlun. Uppbygging samgangna er ein sú albesta fjárfesting sem nokkurt þjóðfélag getur farið í. Það er ekki bara öryggismál heldur eitt allra besta byggðamál sem fyrirfinnst. Framkvæmdir stytta leiðir milli byggðarlaga svo að styttra er fyrir íbúa í alla þjónustu, stundum lífsnauðsynlega þjónustu, og hefur það í för með sér sparnað til lengri tíma auk þess sem það leiðir af sér ótrúlegan þjóðhagslegan sparnað. Ég ætla að taka nokkur dæmi úr þessari áætlun. Brú yfir Hornafjarðarfljót. Þar er gert ráð fyrir að framkvæmdin skiptist á fyrsta og annað tímabil - 2,3 og 2,2 milljarðar á hvoru tímabili - en gert er ráð fyrir upphafi framkvæmda 2021 og að þær taki nokkur ár því að mikill hluti fjármagnsins kemur á tímabilinu 2024–2028. Það eru auðvitað vonbrigði að ekki sé farið hraðar í þessar framkvæmdir. Fjarðarheiðargöng eru sett á frost og fjármögnuð 2029–2033. Hvaða skilaboð eru það til íbúa á Seyðisfirði sem hafa kallað eftir úrbótum í sínum samgöngum árum saman? Varðandi Gatnabrún í Mýrdal er gert ráð fyrir 450 milljónum 2021. Það er auðvitað mjög brýnt að laga þá brekku og þær beygjur sem hafa verið mikil slysagildra. Næst ætla ég að nefna göngin undir Reynisfjall. Það á augljóslega eftir að klára þar ákveðinn undirbúning, þar á meðal að fara í umhverfismat. Í áætluninni er þannig ekki gert ráð fyrir fjármagni til þeirra ganga en tekið fram að möguleiki sé á að göngin verði gerð í samstarfi við einkaaðila. Það orðalag kemur fyrir í samgönguáætlun á nokkrum stöðum og ég rak augun í þetta varðandi göngin undir Reynisfjall. Ég tel mjög mikilvægt að flýta umhverfismati þar svo að það komist sem fyrst í sjónmál að þessi mikla samgöngubót sjái dagsins ljós í náinni framtíð. Herra forseti. Ég fagna því að gert er ráð fyrir að brúin yfir Jökulsá á Sólheimasandi verði gerð tvíbreið á árunum 2020–2021 en það er fyrsta einbreiða brúin á hringveginum í suður og austur frá þéttbýlinu á suðvesturhorni landsins. Lítum næst á hringveg 1 á milli Selfoss og Hveragerðis. Þar er gert ráð fyrir þriggja til fjögurra ára framkvæmdartíma á kaflanum frá Selfossi að Varmá á næstu þremur árum. Því ber að fagna. En það sama verður ekki sagt um kaflann frá Varmá að Kömbum. Hann verður ekki kláraður fyrr en 2023 þannig að frágangi þessa hættulega vegarkafla verður ekki lokið fyrr en eftir fimm ár sem er að mínu mati of langt inn í framtíðina. Og hvað með nýja Ölfusárbrú? Gert er ráð fyrir að sú framkvæmd verði ekki fjármögnuð fyrr en á tímabilinu 2024–2028, sem er algerlega fráleitt, en sagt að henni megi flýta ef hún verði sett í einkaframkvæmd með gjaldtöku. Ölfusárbrú er brýnt öryggismál fyrir alla íbúa og viðbragðsaðila á svæðinu. Þarna myndast umferðarstíflur á mestu annatímum, langar raðir bifreiða, og það er hagsmunamál fyrir alla Sunnlendinga, og reyndar landsmenn alla, að þetta vatnsfall verði brúað svo að sómi sé að sem allra fyrst. Herra forseti. Samkvæmt áætluninni mun taka fjögur ár að tvöfalda hringveg 1 um Kjalarnes. Við munum ekki sjá fyrir endann á vegabótum þar fyrr en 2022 og hámark framkvæmdanna verður í lok þess tímabils. Þetta er ekki ásættanlegt fyrir íbúa og vegfarendur á þessum allra varhugaverðasta vegarkafla á landinu. Tvöföldun Hvalfjarðarganga er ekki á dagskrá samgönguáætlunar næstu 15 árin en með því orðalagi sem ég hef áður nefnt, varðandi aðrar framkvæmdir, er tekið fram að leitað verði leiða til að fjármagna verkefnið í samstarfi við einkaaðila. Vegurinn frá Hafnarfirði upp á flugstöð - hvernig er gert ráð fyrir að tvöföldun hans ljúki og hvenær? Þetta er einn allra mest ekni vegarspotti á landinu. Tvöföldun þessa vegar hefur dregist úr hömlu. Í áætluninni er gert ráð fyrir að vegurinn úr Hafnarfirði að Krýsuvíkurvegi verði tvöfaldaður á næsta og þarnæsta ári en spotti að Hvassahrauni er á áætlun eftir tíu ár, að tvöföldun hans ljúki eftir tíu ár, í lok annars tímabils, 2028. Vegurinn frá Fitjum upp að flugstöð er að mestu á áætlun 2029–2033. Og hvenær fáum við að upplifa tvöföldun Reykjanesbrautarinnar alla leið úr Hafnarfirði upp á flugstöð? Tvöföldun hennar verður samkvæmt þessu lokið eftir 15 ár. Hvað þýða þau skilaboð þegar haft er í huga að hún hefði verið nauðsynleg miklu fyrr vegna aukinnar umferðar um Hvalfjarðargöng, hvað þýða þessi skilaboð varðandi þessa einkaframkvæmd? Orðalag víða í áætluninni um einkaframkvæmd - að hægt verði að fara í ýmsar framkvæmdir ef tekst að koma þeim í einkaframkvæmd og fjármagna þannig - þýðir að mínu mati einungis eitt: Hér er verið að boða framkvæmd með einhvers konar gjaldtöku, einkaframkvæmd eða ekki. Svo eru það margar aðrar framkvæmdir sem við stöndum frammi fyrir. Þess vegna skil ég ekki hvers vegna skrefið er ekki stigið til fulls strax frekar en að henni sé lætt inn í smáskömmtum, þeirri fyrirætlan stjórnvalda að fjármagna allar stórframkvæmdir í vegakerfinu á næstu árum og áratugum með gjaldtöku. Það væri heiðarlegra að taka slaginn strax og ráðast þá þegar í þessar nauðsynlegu framkvæmdir sem nú þurfa að bíða nokkur misseri meðan stjórnvöld telja í sig kjark til að fara þessa leið. Hvaða framkvæmdir eru það sem ég hef hér nefnt? Greinilega Hvalfjarðargöngin, Ölfusárbrú hugsanlega, Reynisfjallið örugglega, Fjarðarheiðargöng. Hvar er Sundabrautin? Hún er ekki nefnd. Ekki kom ég auga á hana. Og ég gæti hugsanlega nefnt fleiri slíkar framkvæmdir. Hæstv. samgönguráðherra hefur í þessu skyni skipað starfshóp til að huga að því hvort eða hvernig þeirri hugmynd yrði best á lappir komið. Að minnsta kosti er auðséð, þeim sem hér stendur, að finna þarf fjármögnunarleiðir sem duga til að koma vegakerfinu okkar inn í nútímann. Herra forseti. Við köllum á raunhæfar lausnir sem duga til að ganga í þær bráðnauðsynlegu framkvæmdir sem ég hef hér nefnt. Þessi samgönguáætlun er góð eins langt og hún nær. Hún nær bara ekki nógu langt.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um samgönguáætlun. Það er mjög jákvætt að sjá að tilraun er gerð til að horfa til lengri tíma en venjulega, að horfa til allt að 15 ára með öllum fyrirvörum um hvaða svigrúm verður til fjárfestinga á hverju tímabili fyrir sig - því ber að hrósa. Það verður að taka viljann fyrir verkið. Það er gríðarlega mikilvæg nálgun að horfa lengra fram í tímann og reyna að forgangsraða verkefnum eftir þörf hverju sinni og að teknu tilliti til aðstæðna. Ég fagna líka orðum hæstv. samgönguráðherra þess efnis að hér er þó í fyrsta sinn verið að skila til þingsins samgönguáætlun sem rúmast innan þeirra fjárveitinga sem ætlaðar eru í samgöngumál á komandi fimm árum í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Það er vel. Það hefur verið löstur á nálgun þingsins í þessum málum hingað til að setja samgönguáætlun upp sem einhvers konar sameiginlegan óskalista allra án þess að nokkurn tímann sé raunhæft að fjármagna þann lista að fullu eins og dæmi síðustu samgönguáætlunar sýnir okkur svo ljóslega. Það er hins vegar í því samhengi nokkuð sem ég hnýt um en það varðar umferðarþróun hér á landi á undanförnum árum. Það er auðvitað jákvætt að samhliða miklum og góðum vexti ferðaþjónustu hefur umferð aukist mjög mikið. Við sjáum líka mikla aukningu landflutninga á undanförnum árum og áratugum raunar, sem setur álag á vegakerfið okkar. Þá verðum við um leið að horfast í augu við það að ekki hefur fylgt, hvorki í nýfjárfestingu né í viðhaldi, fjármögnun. Það er viðfangsefni okkar hér. Það er leitt að horfa upp á þá stöðu sem nú er. Með mikilli útgjaldaaukningu á síðustu árum hafa samgöngumálin að mörgu leyti verið skilin eftir. Það er erfitt að standa frammi fyrir því enn eina ferðina að þegar tekið er að kólna í hagkerfinu, þegar við ættum að hafa svigrúm til að ráðast í auknar framkvæmdir, þá er það svigrúm ekki fyrir hendi af því að peningunum hefur einfaldlega verið eytt í annað og er áfram ráðstafað annað á komandi misserum og árum. Ég vil helst gagnrýna það í nálguninni í þessari áætlun að mér sýnist, ef ég mætti einfalda það aðeins, að þá sé þingið dálítið skilið eftir með kaleikinn. Samgöngubætur eru nauðsynlegar á þeim svæðum þar sem umferðaraukningin hefur verið hvað mest, sem er einmitt hér á suðvesturhorni landsins - þegar horft er á Reykjanesbrautina, á Suðurlandsveginn austur fyrir Selfoss og á Vesturlandsveg norður fyrir Borgarnes, þar hefur orðið gríðarleg umferðaraukning á undanförnum árum. Á sama tíma hafa framkvæmdir á þessum vegum setið á hakanum í mjög langan tíma. Ef við horfum t.d. til þess grettistaks sem var lyft á sínum tíma, við tvöföldun Reykjanesbrautarinnar að hluta, þá var það í allt öðru umferðarálagi en við horfum upp á á þeim sama vegi nú. Það er orðið mjög brýnt að ljúka þeirri framkvæmd en þá er fjárhagslegt svigrúm ekki fyrir hendi. Skilaboðin til þingsins eru á einfaldan hátt þessi: Ef þið viljið gera eitthvað í þessu þá verðum við einfaldlega að taka upp veggjöld á þessa vegaspotta. Það kann vel að vera að sú sé raunin. Ég er hins vegar frekar sammála hæstv. samgönguráðherra, áður en hann varð samgönguráðherra, um að kannski væri heiðarlegra að tala um hvaða skattahækkanir við ætlum að nota til að fjármagna vegakerfið okkar eða hvernig við ætlum að breyta gjaldtöku á vegakerfinu heildstætt. Ég held við verðum að nálgast verkefnið. Í þessari þingsályktunartillögu er enn eina ferðina talað um að tímabært sé að skoða nýja gjaldtöku í vegakerfinu. Það hefur verið talað um það í nokkur ár, að tímabært sé að skoða nýja gjaldtöku í vegakerfinu, en ég held að við þurfum að fara að ljúka þeirri vinnu og ákveða hvaða framtíðarfyrirkomulag við ætlum að hafa á þessari gjaldtöku. Það kann vel að vera að vegna tæknilegra annmarka enn sem komið er séu framtíðarlausnirnar ekki alveg tilbúnar, en þá getum við brúað tímabilið þar á milli. Þegar við horfum á þá þróun sem mun verða í orkuskiptum í samgöngum - sem þyrfti að vera enn metnaðarfyllri af hálfu þessarar ríkisstjórnar, við þyrftum að vera með hraðari orkuskipti - gefur augaleið að eldsneytisgjöld munu ekki skila okkur sömu tekjum til uppbyggingar á vegakerfinu og þau hafa gert í fortíð. Við þurfum að fara að nálgast gjaldtöku á vegakerfinu út frá gjaldi á ekna kílómetra óháð eldsneyti og skattleggja síðan sérstaklega losunina sem slíka. Við þurfum jafnvel að einhverju leyti að endurskoða gjaldtöku á þungaflutninga, að hún endurspegli á einhvern hátt það slit sem verður á vegunum vegna þeirra, þ.e. að grunnstefið sé að notandinn greiði. Þeirri vinnu þarf að hraða. Það gengur ekki lengur að tala ár eftir ár um að tímabært sé orðið að skoða þetta. Ég hvet hæstv. samgönguráðherra eindregið til þess að flýta þeirri vinnu. Sú ábyrgð bíður okkar þá í þinginu að taka afstöðu til þeirra mismunandi leiða sem kunna að vera færar í þessu samhengi. Ég held að það sé ekki til lengri tíma sanngjarnt að varpa þessum kostnaði eingöngu í veggjöldum, t.d. á íbúa hér á suðvesturhorninu. Vissulega greiða allir slík gjöld með einhverjum hætti, öll eigum við samgöngur við suðvesturhornið. En það má heldur ekkert gleyma því að í nágrannasveitarfélögum höfuðborgarsvæðisins býr fjöldi fólks sem sækir vinnu daglega til höfuðborgarsvæðisins; býr á Reykjanesi, í Árborg, á Akranesi eða í Borgarnesi. Hér yrði þá um að ræða gríðarlega mikinn kostnað í atvinnusókn fyrir viðkomandi hópa. Ég held að það sé eðlilegt að við nálgumst fjármögnun vegakerfisins með heildstæðari hætti en það. Þetta finnst mér gagnrýniverðast þegar ég horfi á þetta. Ég vil forðast umræðu um einstaka vegaspotta á þessum tímapunkti. Við höfum öll okkar skoðanir á því. Það er hins vegar alveg augljóst út frá umferðarþunganum að það mun verða mjög mikill þrýstingur í samfélaginu og hér í þinginu á nauðsynlegar umbætur á Reykjanesbrautinni, að ljúka tvöföldun þar. Það er alveg ljóst, þegar horft er á stórt verkefni eins og flutning Ölfusárbrúar, að það er orðið mjög brýnt verkefni fyrir samfélagið á Suðurlandi, sérstaklega á Selfossi. Út frá slysatíðni og auknum umferðarþunga og umferðarstöppum hér á höfuðborgarsvæðinu er orðið mjög brýnt að ráðast í nauðsynlegar umbætur á stofnæðum borgarinnar eins og ýmsar stokkahugmyndir sem hér hafa verið nefndar. Þá er heldur ekkert dregið úr mikilvægi samgöngubóta á landsbyggðinni, og ýmis jarðgangaverkefni hafa verið nefnd. En þegar öllu er á botninn hvolft þá þurfum við að hafa efni á þessum framkvæmdum. Við þurfum að geta ráðið við það að fjármagna vegakerfið okkar. Það leiðir hugann líka að öðru, sem er viðhaldið. Það hefur komið fram í umræðunni hér og er alveg ljóst að mjög mikil uppsöfnuð viðhaldsþörf er í vegakerfinu sem við þurfum að ná utan um. En það þurfum við að geta leyst innan þess stakks sem sniðinn hefur verið í fjármálaáætluninni. Ég ætla ekki að tala um stórsókn og stóraukin útgjöld til vegamála á sama tíma og ég hef verið að gagnrýna mjög harðlega þá miklu útgjaldaaukningu sem þegar hefur orðið í ríkisrekstri. Við þurfum að finna leiðir bæði til þess að ná fram auknu hagræði í ríkisrekstrinum sjálfum og til þess að ná utan um brýnustu verkefnin hér og þá í formi nýrrar gjaldtöku, að byrðarnar af þeim verkefnum dreifist jafnt á okkur öll.

Forseti. Við ræðum eitt stærsta verkefni Alþingis, samgönguáætlun til 5 og 15 ára. Hún er ekki aðeins stór hvað varðar þann tímaramma sem er settur heldur líka umfang aðgerða hvað varðar fjármuni og auk þess vegna þeirra áhrifa sem framkvæmdir hafa til framtíðar. Það er nefnilega þannig að vegur sem er lagður í dag verður enn ekinn eftir einhverja áratugi. Hvernig við skipuleggjum kerfið árið 2018 hefur áhrif á það hvernig börn okkar og barnabörn umgangast landið. Það er því stórt verkefni fyrir höndum, sérstaklega innan umhverfis- og samgöngunefndar, og það verkefni gæti eiginlega ekki borið að á betri tíma. Í byrjun vikunnar fengum við í hendurnar skýrslu loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna sem sýndi okkur enn einu sinni og kannski skýrar en nokkru sinni fyrr að aðgerðir í þágu loftslagsmála þola enga bið. Ef við ætlum að skila komandi kynslóðum ekki aðeins öruggu og nothæfu samgöngukerfi heldur líka veröld til að búa í þá þurfa allar áætlanir hins opinbera, ekki síst samgönguáætlun, að taka mið af þeim áskorunum sem því fylgja. Það er brýn þörf á byltingarkenndum breytingum til að við getum tekist á við loftslagsvandann og þær breytingar þurfa að koma skýrar fram í samgönguáætlun. Ég ber mikla von í brjósti um að umhverfis- og samgönguáætlun takist á við það verkefni að bæta inn í áætlunina miklu sterkari loftslagsnótum en þar eru nú þegar. Fyrr í haust kynnti ríkisstjórnin aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Hún byggir á tveimur meginstoðum sem eru annars vegar binding kolefnis í gegnum skógrækt eða endurheimt votlendis og hins vegar orkuskipti í samgöngum. Ég vil meina að samgönguáætlun sé í raun þriðja stoðin af því að hún snýst ekki um að skipta um orkuna sem bílaflotinn gengur fyrir heldur að bylta bílaflotanum. Hún á að snúast um að það verði færri einkabílar, auknar almenningssamgöngur og betra að vera gangandi og hjólandi vegfarandi á Íslandi. Við þurfum ekki aðeins að skipta út olíunni fyrir rafmagn á bílunum heldur að skipta bílunum út fyrir eitthvað annað upp á framtíðina að gera. Mér þykir því miður að í þeirri tillögu sem liggur fyrir þinginu takist það ekki nógu vel. Það vantar að samgönguáætlun og aðgerðaáætlun í loftslagsmálum tali miklu betur saman. Kannski er það vegna þess að þær koma fram á sama tíma, en það vantar konkret leiðir í samgönguáætlun til að hrinda í framkvæmd aðgerðum í þágu loftslagsmála. Í samgönguáætlun er undir markmiðum um umhverfislega sjálfbærar samgöngur talað um að unnið verði í samræmi við aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. Það kemur víða fram í skjalinu. En það vantar svart á hvítu aðgerðir til að hrinda í framkvæmd á tímabili fimm ára áætlunarinnar. Það vantar aðgerðir sem stefna að því að fækka bílum í umferð. Þetta skiptir svo sannarlega máli, því að eins og kom fram þegar aðgerðaáætlun í loftslagsmálum var kynnt eru allar líkur til þess að bifreið sem er keypt núna verði á götunum árið 2030 þegar uppgjör vegna Parísarsamkomulagsins verður. Hún mun þar með teljast til þeirra skuldbindinga sem Ísland stenst eða stenst ekki eftir atvikum. Þess vegna skiptir ekki bara máli að frá deginum í dag aukist hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum ár frá ári heldur að bílum fækki. Þá hjó ég eftir því þegar ég fékk áætlanirnar í hendurnar að þær hafa að því er virðist verið umhverfismetnar, eins og lög gera ráð fyrir og eins og gert hefur verið með síðustu áætlanir, en ég sé ekki merki um að þær hafi verið sérstaklega metnar út frá loftslagsmarkmiðum líkt og kveðið er á um að ríkisstjórnin stefni að með allar stærri áætlanir. Það hefði þurft að gera en þar sem það var ekki gert legg ég til að umhverfis- og samgöngunefnd skoði þann þátt sérstaklega, að hún skoði hvernig aðgerðir sem lagt er upp með í samgönguáætlun muni þjóna loftslagsmarkmiðum. Ég vona að nefndin meti báðar hliðar jöfnunnar, hvar við göngum í rétta átt og hvar ekki. Ég ætla að ljúka örstuttri yfirferð minni á því að taka saman þrjú, fjögur atriði sem mig langar sérstaklega að benda á. Mér finnst mjög gott og framför frá fyrri áætlun hvernig talað er um gangandi og hjólandi vegfarendur. Samgöngur eru nefnilega meira en bílar, flugvélar og bátar. Samgöngur eru allt það sem við gerum til að komast á milli staða, hvort sem það er fyrir eigin krafti eða vélarafli einhvers tækis. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við búum vel að gangandi og hjólandi vegfarendum í samfélaginu, ekki einungis í þéttbýlinu heldur líka þannig að hægt sé að fara á milli staða á þann hátt, vegna þess að hver einasti einstaklingur sem við náum að færa úr bílnum og yfir í að nota eigin kraft til að fara á milli staða telur ofboðslega mikið í þágu loftslagsmála. Þá þykir mér gott að hér sé enn gert ráð fyrir 1 milljarðs viðbótarframlagi til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu, sem hafa svo sannarlega verið vel nýttar, til að auka þjónustu við fólk á þéttbýlasta svæði landsins. Ég vil hvetja umhverfis- og samgöngunefnd til að festa þá upphæð, og jafnvel hækka hana, út fimm ára tímabilið því að í tillögunni rennur viðbótarframlagið út á síðasta eða næstsíðasta ári áætlunarinnar, að mig minnir. Svo er það kannski stærsta púslið sem vantar, stærsta stykkið, sem hefði verið gott að hafa hér en er sem betur fer komið í einhvern farveg og verður að skila árangri áður en við samþykkjum þessa áætlun, og það er borgarlínan. Það er framkvæmd sem er gríðarlega stór og mikilvæg þegar kemur að því að við uppfyllum skuldbindingar okkar í loftslagssamningum og uppfyllum skyldur okkar gagnvart komandi kynslóðum um að hér sé lífvænlegt samfélag. Framkvæmdatími borgarlínu á að hefjast 2020. Það er á öðru ári fimm ára áætlunarinnar. Þegar samkomulag næst milli sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu og samgönguyfirvalda, sem ráðherra sagði að yrði væntanlega 15. nóvember, vænti ég þess að umhverfis- og samgöngunefnd taki sig til og setji borgarlínu á skýran hátt í samgönguáætlunina. Eins og ráðherra sagði snýst samgönguáætlun um öryggi en hún snýst ekki einungis um öryggi vegfarenda heldur einnig um öryggi þeirra sem munu byggja landið á eftir okkur. Ef við höfum ekki borgarlínu, ef við höfum ekki raunhæfa valkosti í almenningssamgöngum til að koma fólki út úr mengandi samgöngumáta verður ekki mikið öryggi fyrir komandi kynslóðir hér á landi.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við samgönguáætlun frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og vil ég þakka honum ágæta yfirferð yfir málaflokkinn. Hér birtist stefnumótun stjórnvalda og Alþingis í samgöngumálum í fyrsta skipti til 5 og 15 ára. Áður hafa verið lagðar fram áætlanir til 4 og 12 ára, en hér er um tímamót að ræða þar sem í fyrsta sinn er lögð fram samgönguáætlun til 15 ára til samræmis við lög um samþættingu og samræmingu áætlana. Fimm ára áætlun er framkvæmdaáætlun sem nú er lögð fram fjármögnuð og í fullu samræmi við opinber fjármál. Það er í sjálfu sér stór og mikilvægur áfangi sem sýnir ábyrga fjármálastjórnun og framtíðarsýn. Þetta verklag er mikilvægt svo að hægt sé að horfa til framtíðar og leggja fram plögg sem hald er í. Hér er ekki um óskalista að ræða heldur raunhæfa fjármagnaða áætlun. Hæstv. forseti. Samgöngur eru grunnstoð efnahagskerfisins. Góðar samgöngur leggja grunn að samkeppnishæfni þjóðarinnar og lífsgæðum í landinu. Eins og fram kemur í greinargerð eru góðar samgöngur og fjarskipta- og upplýsingatækni forsenda þess að hér búi sjálfstæð nútímaþjóð. Sýnt hefur verið fram á með rannsóknum að þróun byggðar í landinu og þróun samgöngukerfisins haldast í hendur og hafa áhrif hvor á aðra. Samgöngukerfið er lífæð þjóðarinnar og verður seint ofmetið því að samgöngur snúast ekki eingöngu um flutning fólks og farms á landi, sjó og lofti heldur hefur samgöngum líka alltaf fylgt flutningur upplýsinga og hugmynda. Mikil bylting hefur átt sér á því sviði og mun upplýsingatæknin ráða miklu um þróun samgangna í framtíðinni. Hæstv. forseti. Aðdragandi þess að samgönguáætlun er lögð fram er langur, felst í samráðsferli og samtali svo að hægt sé að forgangsraða og vinna faglega að framlagningu hennar. Samgönguáætlun tekur til fjáröflunar og útgjalda allra greina samgangna, þ.e. flugmála, vegamála og siglingamála, þar með talið almenningssamgangna, hafnamála, sjóvarna, öryggismála og umhverfismála samgöngugreina. Sviðið er vítt og snertir í raun alla þætti þjóðfélagsins og þar með alla íbúa landsins. Því er samtal og samráð um þessi mál mikilvægt. Sú sem hér stendur hefur fengið að veita samgönguráði forystu og starfa með því. Í skipunarbréfi ráðsins frá ráðherra stendur orðrétt, með leyfi forseta: ,,Mikilvægt er að stuðla að samþættingu samgöngukerfisins sem heildar með það að markmiði að það þjóni íbúum landsins, ferðamönnum og atvinnulífi með skilvirkum hætti. Áfram skal leita fjölbreyttra leiða til að styrkja núverandi samgöngukerfi og þróa með hliðsjón af þörfum almennings og atvinnulífs og því margháttaða þjónustu- og öryggishlutverki sem samgöngukerfið gegnir.“ Þung áhersla er lögð á öryggi og byggðasjónarmið, þ.e. að auka staðbundin búsetugæði og styrkja atvinnuuppbyggingu. Samgönguráð hefur það hlutverk að leggja grunn að samgönguáætlun. Það hefur átt 11 formlega fundi og fundað með rúmlega 300 aðilum. Auk þessara formlegu funda með landshlutasamtökum sveitarfélaga, sveitarstjórnarfulltrúum, Samtökum atvinnulífsins, fulltrúum frjálsra félagasamtaka og ferðaþjónustunni, var haft víðtækt samráð við aðra aðila sem koma að opinberri áætlanagerð. Horfa þarf til fjarskiptaáætlunar, byggðaáætlunar og áætlana um landsskipulag, ferðamálastefnu, lýðheilsustefnu, aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum o.fl. Samráðsferlinu lauk með lögbundnu samgönguþingi nú í sumar. Niðurstöður samráðsfunda eru þessar helstar: Alls staðar lögðu menn mikla áherslu á öryggi. Kallað er eftir auknu sýnilegu eftirliti og lækkun hámarkshraða þar sem þarf. Það að lækka hámarkshraða getur verið öflug leið til að fækka slysum sem eru allt of mörg og taka mikinn toll. Menn vilja fækka einbreiðum brúm og setja bundið slitlag á héraðs- og tengivegi, en það er athyglisverð staðreynd að innan við helmingur af vegakerfinu er með bundið slitlag. Það má lesa úr niðurstöðum að menn vilja forgangsraða nýframkvæmdum þannig að áhersla verði lögð á þau svæði sem setið hafa eftir. Ljóst er að flestir vilja halda jarðgangagerð skipulega áfram. Ánægja er með áform um bættar almenningssamgöngur og áherslu á styrkingu innanlandsflugs sem hluta af því. Kallað var eftir því að efla þurfi Hafnarbótasjóð og styrkja flutningaleiðir. Ferðaþjónustu vilja menn styrkja með föstu millilandaflugi á fleiri staði en nú er og bent var á að mikilvægt er að varðveita upplifun ferðamanna á hálendinu, t.d. með óbrúuðum ám svo að eitthvað sé nefnt. Eitthvað þarf þá að vera eins og það er, um leið og aðkallandi er að bæta samgöngur almennt og alls staðar. Þá er ekki annað að heyra á íbúum landsins en að þeir séu tilbúnir til að skoða fjölbreyttar fjármögnunarleiðir og fara samvinnuleið í því þar sem það á við. Hæstv. forseti. Áætlanir sem hér liggja fyrir endurspegla þessi sjónarmið. Áætlunin tekur mið af og er hluti af heildstæðri samþættri stefnu í samgöngumálum, fjarskiptamálum, byggðamálum og málefnum sveitarfélaga. Hún er í samræmi við samþykktar áætlanir á vegum Alþingis og ríkisstjórnar. Samgönguáætlun sem nú liggur fyrir þinginu sýnir breytt og bætt vinnubrögð í áætlanagerð. Í fyrsta skipti er hún í samræmi við væntanlegar fjárveitingar sem samþykktar voru af Alþingi með fjármálaáætlun 2019–2023. Samgönguáætlun er raunhæft plagg um framkvæmdir sem hægt er að ráðast í á næstu árum. Í stjórnarsáttmálanum er kveðið á um að ríkisstjórnin vilji hraða uppbyggingu í vegamálum og öðrum samgönguinnviðum, bæði með nýframkvæmdum og viðhaldi. Strax var farið í þessa vinnu. Hefur viðhald á vegakerfinu aldrei verið meira en nú í ár. Brugðist var við brýnum viðhaldsverkefnum og uppsöfnuðum vanda undanfarinna ára. Á þessu ári var 12 milljörðum veitt til brýnna úrbóta til að tryggja umferðaröryggi sem best. Áætlunin miðar við að auka framlög til viðhalds í 10 milljarða kr. á ári frá árinu 2019. Í heildina er gert ráð fyrir að 160 milljörðum verði varið í viðhald og framkvæmdir á vegakerfinu næstu fimm árin. Hæstv. forseti. Við komumst langt með þessa upphæð, en hún hrekkur þó ekki til að mæta uppsöfnuðum vanda eins hratt og við flest vildum. Því hefur ráðherra samgöngumála bent á þann möguleika að hægt sé að tvöfalda þessa upphæð með samvinnuleið í fjármögnun á ákveðnum mannvirkjum. Þann kost þurfum við að skoða vel og nýta það sem á við svo að hægt sé að flýta aðkallandi og mikilvægum verkefnum. Eitt af markmiðum samgönguáætlunar felst í áætlun um jákvæða byggðaþróun og að auka búsetugæði, þ.e. að samgöngur séu eins greiðar, áreiðanlegar og öruggar og kostur er með sérstakri áherslu á landshluta og byggðakjarna innan þeirra. Líta þarf á samgöngukerfi sem eina heild með það að markmiði að það þjóni íbúum og atvinnulífi með skilvirkum hætti. Allar aðgerðir lúta að því að hámarka öryggi, vernda mannslíf og standa jafnfætis þeim þjóðum sem fremst standa í öryggismálum. Við lok 15 ára áætlunar er markmiðið að hafa byggt upp grunnnet samgöngukerfisins. Það er stórt markmið sem þarf að stefna markvisst að með öryggissjónarmið að leiðarljósi við forgangsröðun. Aðkallandi er að tryggja öryggi allra landsmanna og gesta okkar um allt land. Markmið um öruggar samgöngur er mikilvægur þáttur og lögð á það áhersla að öryggi sé haft til hliðsjónar við allar ákvarðanir, áherslur og aðgerðir í samgönguáætlunum óháð ferðamáta. En markmið þeirra er að vernda mannslíf og að Ísland standi jafnfætis þeim ríkjum sem fremst standa í öryggismálum. Verkefnin sem blasa við eru svo fjölbreytt að haf og himinn eru á milli þeirra þegar horft er til umfangs. Þau snúa ekki eingöngu að vegakerfi landsins heldur flugvöllum og höfnum líka. Gert er ráð fyrir auknu fjármagni í viðhald flugvalla, en gera þarf betur ef duga skal. Stefnt er að breyttri rekstrartilhögun flugvallakerfis landsins svo að tryggja megi betur rekstur og viðhald þess. Bind ég vonir við að nefnd sem vinnur að þessum málum skili fljótt og vel af sér svo að þessu megi sem fyrst koma í gott horf. Þá mun flugstefna landsins birtast innan tíðar og vonandi eigi síðar en á næsta ári þegar flug á Íslandi á 100 ára afmæli. Hafnir landsins þurfa einnig viðhald, en margar þeirra eru komnar á þann stað að sinna þarf miklu viðhaldi. Þess vegna hefur framlag til Hafnarbótasjóðs aldrei verið meira og samgönguáætlun miðar að því að á fyrsta tímabili verði unnið að siglingastefnu fyrir Ísland sem stefni að auknum hagvexti og atvinnusköpun í siglingum og tengdum greinum. Það hlýtur að vera eyþjóð mikilvægt. Samgöngur snerta daglegt líf okkar allra og ákvarðanir stjórnvalda skipta okkur miklu máli. Með skýrri framtíðarsýn og fastri eftirfylgni munum við ná þessum mikilvægu markmiðum. Þannig styrkjum við búsetu um allt land og aukum möguleika okkar til áframhaldandi uppbyggingar samfélagsins. Ég óska umhverfis- og samgöngunefndar góðs gengis við vinnu við þessa þingsályktunartillögu.

Herra forseti. Við ræðum hér samgönguáætlun, annars vegar til 15 ára, hvorki meira né minna, og hins vegar til fimm ára. Þessar þingsályktunartillögur eru mikil rit ásýndar og innihald ekkert minni háttar mál, því að við ræðum hér mál er varðar alla landsmenn, velferð þeirra og lífsviðurværi. Sjálft grunnkerfið okkar, samgöngur á landi, lofti og legi eru líka samgöngur, ef svo má kalla innviði fjarskipta, samgöngur í víðasta skilningi þess orðs. Við ræddum á Alþingi í gær um mikilvægi þess að tryggja öryggi fólks og lífsviðurværi, að við tryggjum það að grundvelli lífsins verði ekki kippt undan fólki með aðgerðum okkar, að koma byggðum landsins til aðstoðar, því að það er tilgangurinn hér á landi að setja lög og reglur, en líka að deila út gæðum landsins með sanngjörnum hætti. Þannig skiptir máli að hugað sé að hverjum landshluta fyrir sig, að þess sé gætt að heilu landshlutarnir verði ekki eftir þegar skipta á fjármunum úr ríkiskassanum til samgöngubóta og nýframkvæmda. Það er ekki síður mikilvægt að gætt sé að og sérstaklega litið til þeirra svæða sem hafa á einhvern hátt og einhverra hluta vegna verið skilin eftir í því fordæmalausa góðæri sem ríkt hefur undanfarin ár. Eða hvað? Það eru nefnilega svæði hér á landi sem hafa einhvern veginn farið svolítið á mis við þetta fordæmalausa góðæri. Það eru til svo miklir peningar í ríkiskassanum, er sagt á tyllidögum, en samt sem áður er það svo að íbúar ákveðinna landsvæða þurfa ár eftir ár að þola það að komast ekki á milli staða til að sækja grunnþjónustu. Þetta eru ekki bara þeir sem velja það að búa fjarri byggð, svo afskekkt að það er nánast ekki hægt að gera kröfu um að komast alltaf út um allt, þetta er stór hluti landsins. Hér erum við að tala um Vestfirði sem eru okkur mjög ofarlega í huga á Alþingi þessa dagana. Ég vil byrja á því að beina sjónum okkar á þinginu að því hvernig við ætlum að tryggja þeim landshluta viðunandi samgöngur. Því miður virðist enn ekki gert ráð fyrir að slíkt gerist á næstu árum hjá núverandi ríkisstjórn. Enn einu sinni eru nefnilega samgöngubætur og nýframkvæmdir afskaplega staglkenndar á þessu svæði. Vissulega eru kærkomin Dýrafjarðargöng á dagskrá sem kostað hafa mikla fjármuni. Við sjáum fram á að þau klárist í náinni framtíð, sem er mikið fagnaðarefni, enda vita allir hvað þau eru mikilvæg fyrir þetta svæði, bæði fyrir íbúa og ferðamenn. En það sem eftir stendur er hvað tekur við þegar út úr göngunum er komið. Af því að þegar ekið er að norðan og suður mætir manni hringtorgið við Dynjanda. Svæðið við fossinn er orðið gullfallegt, óskaplega fallegt, og hrein prýði. En hvernig á það að gagnast þeim Vestfirðingum sem þurfa að komast leiðar sinnar milli suður- og norðurfjarða? Íbúar á suðurfjörðum eiga samkvæmt ákvörðun stjórnvalda að sækja heilbrigðisþjónustu norður á Ísafjörð, til heilbrigðisstofnunarinnar þar, en drjúgan tíma ársins er ófært þá leið. Það kallar því á um það bil átta klukkustunda akstur fyrir þá sem búa á suðurfjörðunum ætli þeir að sækja heilbrigðisþjónustu hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða á Ísafirði. Mann langar eiginlega að spyrja: Hvaða snillingur fann upp á þessu? Hæstv. samgönguráðherra sagði þegar hann kynnti samgönguáætlun hér fyrr í dag að umferðaröryggi landsmanna og ferðamanna væri númer eitt, tvö og þrjú. Þá veltir maður fyrir sér hvort það sé kannski málið. Það er vissulega mikið öryggi í því að sitja bara heima og fara ekki neitt, sitja bara heima og vonast til þess að hlutirnir batni, sitja bar heima vegna ónýtra samgangna. Það er mikið öryggi í því að leggja ekki vegi og tryggja ekki greiðar samgöngur þannig að fólk komist bara ekkert leiðar sinnar. En auðvitað vitum við öll, þar á meðal hæstv. ráðherra, að það er ekkert öryggi í því. Fólk verður að komast leiðar sinnar, sækja nám, sækja störf og sækja þjónustu um landið. Þar hefur Vestfirðingum, svo lengi sem elstu menn muna, verið gert að búa við algerlega ófullnægjandi ástand. Þjóðvegurinn vestur á Ísafjörð er vissulega betri norðurleiðina en sú leið sem tengir suðurfirði við n orðurfirði. En það er samt þannig að það er í rauninni ekki hægt að mæta ökutæki þarna á leiðinni. Hefðbundin ökutæki geta varla mæst á leiðinni á þjóðveginum til Ísafjarðar, þessum stærsta þéttbýliskjarna Vestfjarða. Það er því lítið öryggið sem þar er. Það er annað svæði sem ég vil einnig vekja athygli á, það er höfuðborgarsvæðið, sem einnig hefur um langt skeið verið fullkomlega vanrækt af stjórnvöldum hvað varðar uppbætur og nýframkvæmdir í samgöngum. Hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem tveir þriðju hlutar landsmanna búa fá enn að reka á reiðanum. Tvöföldun Reykjanesbrautar í gegnum Hafnarfjörð, sem er ekki bara til að greiða úr samgöngum heldur er jafnframt gríðarlega mikilvægt öryggismál, er ekki tryggt alla leið á næstu fimm árum, alls ekki. Við erum alltaf að púsla einhverja búta, einhverja stubba. Þarna er um að ræða gríðarlegt öryggisatriði fyrir nánast alla ferðamenn sem koma til landsins, nema þá sem koma með Norrænu. Við erum að tala um íbúa suðvesturhornsins sem sækja vinnu, nám og þjónustu hér á höfuðborgarsvæðinu, en líka þá íbúa höfðuborgarsvæðisins sem starfa á Reykjanesi sem þurfa að fara þessa leið daglega. Þessi gríðarstóri hópur er ekki öruggur. Af því að hæstv. samgönguráðherra talaði sérstaklega um að öryggismálin væru þungvigtaratriði í samgönguáætlun lengri og skemmri, báðum þeim sem við fjöllum um í dag, verður að segjast eins og er að þetta er atriði sem ég held að verði að komast ofar á forgangslistanum. Í lokin, af því að tíminn er að hlaupa frá mér, verð ég að minnast á það risastóra öryggisatriði sem eru almenningssamgöngur. Loftslagsbreytingarnar sem birtast okkur með ógnarþunga þessi dægrin eru af þeirri stærðargráðu að við verðum að bregðast við. Við verðum að minnka kolefnislosun, það gerum við með því að fækka einkabílum. Við gerum það ekki með því að segja fólki að það eigi bara að vera heima hjá sér, nei, við gerum það með því að efla almenningssamgöngur, bæði hérna á höfuðborgarsvæðinu, þar erum við auðvitað að horfa á borgarlínu, en við þurfum mögulega að hraða ferð þar, en líka að aðstoða fólk við að ferðast til og frá höfuðborgarsvæðinu. Hvernig er t.d. með almenningssamgöngur milli höfuðborgarsvæðisins og Reykjaness? Hvernig er með almenningssamgöngur á Vesturland, á Suðurland? Erum við kannski svolítið sofandi þegar kemur að almenningssamgöngum almennt? Þurfum við ekki að fara að búa til öflugra tæki, öflugri almenningssamgöngur sem tryggja að fólk sé bæði öruggt í umferðinni en geti líka komið sér á meiri hraða á milli svæða? Ég held að við þurfum að hugsa aðeins út fyrir boxið og vera svolítið framsýn og hugrökk þegar kemur að því. Af því að þetta er stóra málið til framtíðar.

Virðulegur forseti. Við erum að tala um samgönguáætlun til fimm ára, 2019–2023 og einnig frá 2019–2033. Samgönguráðherra talar um samgöngumál og í áætluninni er tvöföldun Reykjanesbrautar frá Krýsuvík og Kaldárseli. Þarna hafa orðið skelfileg slys. Þetta er einn af slysamestu köflum landsins, sérstaklega frá Hvassahrauni að Krýsuvíkurvegi, og gott að hann er á dagskrá 2019–2023. Reykjanesbrautin er stórhættuleg eins og hún er. Það eru komnar raufar í veginn og í mikilli rigningu er þetta stórhættulegur vegur. Undir Markmið umferðaröryggisáætlunar segir, með leyfi forseta: „a. Að Ísland verði meðal fremstu Evrópuþjóða hvað varðar fjölda látinna og alvarlega slasaðra í umferðinni á hverja 100 þúsund íbúa. b. Að látnum og alvarlega slösuðum fækki að jafnaði um 5% á ári.“ Á vegarkaflanum frá Álftanesvegi að Lækjargötu, einum af slysamestu köflum landsins, hafa orðið og verða skelfileg umferðarslys. Þar þarf líka að taka til. Þess vegna spyr ég: Hversu mörg slys þurfa að vera áður en það verður gert? Hver er áætlunin um það? Jú, ekkert á að gera fyrr en eftir 2024–2028, og það á einum slysamesta vegarkafla landsins. Hvernig samræmist þetta því að draga úr fjölda látinna og fækka slysum ef ekkert á að gera fyrr en í fyrsta lagi eftir fimm ár á þeim slysakafla? Þá er fyrst eftir 2024–2028 gert ráð fyrir að lækka Reykjanesbraut á þeim kafla og setja mislæg vegamót á Reykjanesveg við Hafnarfjarðarveg, Fjarðarhraun og Lækjargötu. Það á að vera á dagskrá strax og getur ekki beðið til 2024. Um það vitna umferðarslysatölur. Við verðum að átta okkur á því að nú er sá tími kominn að við erum einn til tvo klukkutíma úr Hafnarfirði til Reykjavíkur. Og svo aftur einn til einn og hálfan tíma frá Reykjavík til Hafnarfjarðar með tilheyrandi mengun. Það er óásættanlegt að svo verði næstu 20–30 árin. Ég bara trúi því ekki. Ég skil ekki af hverju við erum ekki byrjuð að taka á því vandamáli því að það þarf að gera strax. Spáið í mengunina sem slík töf veldur, þegar tugþúsundir bifreiða sniglast áfram í einn til tvo tíma tvisvar á dag. Í samgönguáætlun segir að dregið verði úr losun gróðurhúsalofttegunda í samræmi við stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Þetta er brandari miðað við það að tugþúsundir bíla eiga að sniglast áfram tvisvar á dag næstu 20–30 árin með tilheyrandi mengun. Búið er að taka af dagskrá ofanbyggðaveg sem átti að leysa stóran hluta af vanda Reykjanesbrautar. Nú fer fólk flóttamannaveginn svokallaða sem er við Urriðaholt til að sleppa við umferðarstíflur á morgnanna. Þá fer fólk í örvæntingu sinni líka flóttamannanes, sem er Arnarnesið, keyrir þar yfir hæðina til að sleppa. Fljótlega verður það einnig flóttamannagjá, sem er að fara upp Kópavogshæðina til að sleppa við gjána. Þetta er alveg með ólíkindum. Það virðist engin lausn vera á því að leysa þetta. Ég spyr samgönguráðherra hvort hann sé með einhverja frábæra lausn á því vandamáli. Er ekki kominn tími til að við finnum lausn á því að fólk sé fast þarna kvölds og morgna? Svo horfir maður upp á fólk reyna í örvæntingu sinni að finna flóttaleið út úr ógöngunum, reyna að stytta leiðina. En það er ekki á dagskrá að gera neitt í því fyrr en ef einhvern tíma. Þá er Kjalarnes frá Mosfellsbæ að Hvalfjarðargöngum einnig á dagskrá 2019–2023 og er það vel. En fjöldi ferðamanna undanfarin ár sem fara í gegnum Leifsstöð er fordæmalaus. Sú staðreynd að svo mikil fjölgun íbúa hefur verið á Reykjanesi og í Hafnarfirði hefur leitt til þess að umferð um Reykjanesbraut hefur margfaldast. Það er álag á einföldu brautina í gegnum Hafnarfjörð og við þurfum að átta okkur á því að það er ekki fyrr en eftir 2024 sem á að taka á vegarkaflanum frá Krýsuvík að Hvassahrauni. Það er alveg stórfurðulegt. Það er alltaf verið að tala um að slys kosti svo mikið, tugi ef ekki hundruð milljarða. Þarna eru stórir slysabrunnar og við verðum að byrgja þá. En við verðum líka að hugsa rökrétt og komst út úr þeirri hugsun að eðlilegt sé að við séum að sitja föst í umferð frá Reykjavík til Hafnarfjarðar dag eftir dag. Ég veit að reynt hefur verið að finna lausnir á svona vandamálum erlendis. Ég heyrði um Noreg þar sem er svipað vandamál. Þeir eru með strætóleiðir sem eru sérleiðir þar sem er mikil umferð og stífla verður á vegum og svo leyfa þeir tveimur eða fleirum í bíl að nota þá leið, en auðvitað er strætó í forgangi ef út í það er farið. Við verðum að finna einhverja slíka leið. Það er ekki ásættanlegt að hafa hlutina svona næstu 30 árin. Við verðum að átta okkur á því að slysin sem verða t.d. á veginum frá Álftanesi að Lækjargötu í Hafnarfirði eru alveg ótrúlega mörg. Þetta er gersamlega sprunginn vegarkafli. Hvert slys sem verður þar er einu slysi of mikið. Látið mig vita það. Það er ömurlegt að það skulu verða slys eftir slys á sömu gatnamótunum og ekkert er gert. Menn ýta málunum á undan sér til næstu 5, 10, 15 ára og hugsa með sér: Allt í lagi, látum bara slysin verða. Er það réttlætanlegt? Ég segi nei. Ég er viss um að þeir sem eiga eftir að lenda í slysum á þeim kafla sætta sig ekki við það og þeir sem hafa lent í slysi á þeim kafla eru líka ósáttir. Það er annað sem mig langar að benda á. Ég fór norður á Strandir í sumar og á Vestfirðina og þar blasti við stórfurðulegur bútasaumur, einn mesti bútasaumskafli sem ég hef nokkurn tíma séð. Ég spyr: Hverjum dettur í hug að setja svona bútasaum kafla eftir kafla? Það kemur kafli af malbiki, kafli af möl sem ekki er akandi og svo kemur aftur kafli af malbiki. Það er farið með tæki og tól fram og til baka. Hvað kostar það? Þetta er glórulaust. Síðan fer maður Vestfirðina, Hrafnsfjarðarheiðina, sér göngin sem eiga að fara að koma, kemur upp á Dynjandisheiði og þá er þar annar farartálmi. Göngin eru því í sjálfu lítil lausn nema vegarkaflinn upp Dynjandisheiðina verði gerður almennilegur, en ég segi fyrir mitt leyti að ég sé ekki hvernig hægt verður að gera þann kafla þannig að hann sé fær allan veturinn. Mér finnst hann yfirleitt stórhættulegur. Svo eru það sunnanverðir Vestfirðir. Þar er bútasaumur og ekkert virðist ganga. Síðan er eitt sem þarf að taka á, sem við virðumst aldrei ætla að geta náð, og það eru einbreiðar brýr. Það virðist ekkert ætla að ganga með að eyða þeim á hringvegi landsins. Ég vona heitt og innilega að það verði tekið til og séð til þess að þeim verði eytt.

Herra forseti. Við ræðum hér tvær þingsályktunartillögur, þ.e. samgönguáætlun 2019–2023 og 2019–2033. Það er kannski öfugt við það sem margir myndu ætla en það hefur býsna mikið gerst í samgöngumálum, a.m.k. þann tíma sem ég hef sjálfur verið að nota vegi landsins, en auðvitað erum við öll á því að það mætti gerast ögn hraðar. Við þingmenn erum flestöll nýbúin að vera í kjördæmum okkar í kjördæmaviku og höfum heyrt sjónarmið íbúa og sveitarstjórnarmanna á því hvaða verkefni eru brýn á hverjum stað. Í mínu kjördæmi í Suðvesturkjördæmi eru samgöngumálin það sem langflestir sveitarstjórnarmenn vekja máls á í samtölum við þingmenn og kannski ekki að ófyrirsynju. Samgöngumál eru eins og hefur komið fram ekki nein smámál, þau eru ekki bara spurning um að komast frá A til B, þau geta verið lífsspursmál, þau geta verið heilbrigðismál; hvernig náum við að komast á milli staða þegar mest ríður á. Mig langar í þessu samhengi að telja upp nokkrar af þeim vegaframkvæmdum sem fyrirhugaðar eru í Suðvesturkjördæmi, eða nálægt því, í samgönguáætlun. Það er til að mynda Arnarnesvegurinn sem verður ein af þeim samgönguæðum sem munu bæta umferðarflæði í gegnum Garðabæ, Kópavog og Reykjavík. Það er stokkur í gegnum Garðabæ sem mun fría upp töluvert af landi í Garðabæ til útivistar og einnig til bygginga. Það er tvöföldun Reykjanesbrautar sunnan Hafnarfjarðar. Síðan er það hringvegurinn í gegnum Kópavog. Það er ekki tilviljun að ég tel þessar framkvæmdir upp í þessari röð. Þetta eru allt framkvæmdir sem eru á seinni hluta áætlunarinnar, þ.e. eftir 2024. Eins og hefur raunar komið fram hjá fleiri þingmönnum er það ákveðið áhyggjuefni að þetta fjölmenna svæði skuli vera svona afturþungt í áætluninni hvað þetta varðar. Þó svo að sveitarfélögin hafi svo sem misgóða reynslu af því þá velti ég fyrir mér hvort einhver vinna sé í gangi í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu með sveitarfélögunum um það hvort sveitarfélögin geti liðkað til með fjármögnun á einhverjum verkefnum og flýtt þannig framkvæmdum, þótt til gamans megi geta þess að tíu eða tólf ára gömul framkvæmd í Kópavogi er enn þá inni á samgönguáætlun þar sem ríkið er loksins núna, á þrettánda ári eftir að framkvæmdin var gerð, að borga Kópavogsbæ fyrir þá framkvæmd, sem voru lítil undirgöng undir Reykjanesbraut eins og menn þekkja. Loksins er hún komin þar. Ég veit að sveitarfélögin gætu talið sig vera svolítið brennd af slíku, en ég held engu að síður að þetta sé eitthvað sem eigi að skoða í fullri alvöru, alveg eins og að skoða í fullri alvöru hvort hægt sé að flýta framkvæmdum með til að mynda ytri fjármögnun einhverra einkaaðila, þó þannig að það sé ekki gert nema það séu augljósar aðrar leiðir sem fólk getur farið. Aðrar framkvæmdir sem þó eru á fyrri hluta samgönguáætlunar og ber að þakka fyrir eins og tvöföldunin í gegnum Mosfellsbæ og 2+2 vegur á Kjalarnesi eru einnig afar brýnar. Þetta er nefnilega býsna mikilvægt fyrir samfélag eins og Ísland þar sem einn burðarásinn í okkar hagkerfi byggir í rauninni að stærstum hluta til á samgöngum, þ.e. ferðaþjónustan. Það er ekki léttvægt eða lítið mál á hvaða hraða eða í hvaða forgangi við byggjum upp samgöngur og mikilvægt fyrir okkur öll að hafa það í huga. Ég get ekki komið í ræðustól og talað um samgönguáætlun öðruvísi en að nefna almenningssamgöngur eins og fleiri þingmenn hafa raunar gert. Almenningssamgöngur eru ekki bara mikilvægar í því tilliti að þær létti álagi af vegum og minnki þörfina fyrir að stækka vegakerfið í sífellu, heldur eru þær mikið umhverfismál. Það er því fagnaðarefni að haldið er áfram að setja fjármagn í almenningssamgöngur þótt auðvitað mætti það alltaf vera meira. Það er alltaf hægt að ræða það á þeim forsendum. Eins sakna ég svolítið úr samgönguáætluninni, mér finnst hlutur hjólreiða í henni ekki nægilega mikill þó að vissulega sé þeirra getið. Ég get lofað hv. þingmönnum því að þeir eiga eftir að heyra mig oft tala um hjólreiðar. Ég myndi t.d. vilja að það væri beinlínis skrifað inn í samgönguáætlun að þegar gerðar eru nýframkvæmdir í samgöngum, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur út um allt land, sé gert ráð fyrir því að gerðir séu hjólreiðastígar jafnhliða. Þetta er núna í nýframkvæmdum en ekki þegar um er að ræða minni háttar endurbætur eða endurbætur á vegum. Þetta er gríðarlega mikilvægt vegna þess að þetta er líka einn þátturinn í því að gera landið að raunverulegum valkosti fyrir þann stóra hóp ferðamanna sem ferðast um heiminn á reiðhjólum. Hér á höfuðborgarsvæðinu er þetta líka mikilvægt, sérstaklega fyrir þau okkar sem veljum reiðhjól til þess að komast í og úr vinnu. Þar ætti ríkisvaldið einnig að koma sterkt inn í. Mig langar aðeins að tæpa á því sem nokkrir ræðumenn hafa einnig komið inn á hér, þ.e. fjármögnun vegakerfisins. Hvernig ætlum við í framtíðinni þegar við förum úr kolefnaeldsneytinu smátt og smátt, sem hefur í rauninni verið meginleiðin til þess að fjármagna vegakerfið, að fjármagna vegakerfið þegar allir bílar eru komnir á innlent eldsneyti eða innlendan orkugjafa öllu heldur? Ég held að sú umræða sé í rauninni efni í samfélagssátt. Hvernig ætlum við að tryggja að hið opinbera fái áfram fjármagn til þess að halda við vegakerfinu og almenningssamgöngum þegar andlagið til greiðslna til ríkisins hverfur í burtu smátt og smátt? Þessa umræðu þurfum við að taka, og eins og einhverjir ræðumenn hafa komið inn á áður, ekki seinna en strax. Herra forseti. Af því að ég hef eina mínútu enn af mínum tíma þá langar mig að nefna eitt atriði í blálokin sem er ekki mikið talað um í sambandi við samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, en það er fleytitími. Fleytitími er það þegar stór samfélög ákveða að fyrirtæki, stofnanir, skólar o.s.frv. hefji starfsemina á mismunandi tíma þannig að ekki séu allir að nota vegakerfið nákvæmlega sama tíma, t.d. milli átta og níu á morgnana eða hvað það er. Besta sönnunin á því að fleytitími virkar sést til að mynda þá daga á vorin þegar framhaldsskólanemar eru í prófum og nemendur eða kennarar framhaldsskóla fara ekki með einkabíl í vinnuna. Þá er öll umferðin miklu liðugri þó að það séu ekki nema 1–2% allra á vegunum sem taka sér hlé þennan tíma. Ég vil hvetja ráðuneytið til þess að fara að skoða þessa leið.

Virðulegi forseti. Ég hef vanist því frá minni heimabyggð að samgönguáætlunar er alltaf beðið með mikilli eftirvæntingu, líkt og jólakortanna eða jafnvel vorsins í sveitinni. Oft höfum við Vestfirðingar orðið fyrir vonbrigðum en við erum þolinmótt og bjartsýnt fólk og treystum því að við sjáum fyrir endann á vonum okkar og óskum. Þess vegna er ég sérstaklega ánægð þegar ég kynni mér samgönguáætlun sem er lögð fyrir þingið núna. Í henni má finna stefnu í samgöngumálum og skilgreiningu á grunnneti samgöngukerfisins sem skal ná til alls landsins. Hún kemur inn á heildstæða samþættingu og stefnu í samgöngumálum, fjarskiptamálum og byggðamálum. Það sem skiptir mestu máli er að í framlagðri samgönguáætlun má sjá bætt vinnubrögð, en í fyrsta skipti er hún í samræmi við væntingar, væntanlegar fjárveitingar og því í samræmi við fjármálaáætlun fyrir 2019–2023. Hún er því raunhæf áætlun og enginn óraunhæfur óskalisti. Samgönguáætlun skal stefna að því að samgöngukerfi landsins myndi eina samþætta heild sem þjónar íbúum og atvinnulífi sem best. Auka á aðgengi fólks að vörum og þjónustu og bæta hreyfanleika. Það er ánægjulegt að sjá þær meginstoðir sem samgönguáætlun byggir á en lögð er áhersla á þær stóru stofnbrautir sem eru út úr höfuðborgin og nú skal líka klára grunnnet vegakerfisins á Vestfjörðum. Vorið er í nánd. Í heild má segja að meginþáttur áætlunarinnar séu að tryggja öryggi vegfarenda jafnframt því að tryggja bætt samgöngukerfi. Í Norðvesturkjördæmi skal fyrst nefna að þar verður hafist handa við 2+1 veg á Kjalarnesi. Það er verkefni sem kallað hefur verið eftir og er mjög brýnt þar sem núverandi vegur uppfyllir engan veginn öryggiskröfur eða stendur undir þeirri gríðarlegu umferðaraukningu sem orðið hefur á undanförnum árum. Gert er ráð fyrir því að strax á árinu 2019 verði hafist handa við þá brýnu framkvæmd. Framkvæmdin á vegum á Kjalarnesi er óhjákvæmileg vegna aukinnar umferðar og öryggis vegfarenda. Eitt atvinnusvæði er á suðvesturhorninu og fjölgun ferðamanna hefur stóraukist. Í framhaldi af því verður gert ráð fyrir því að vegurinn milli Hvalfjarðarganga og Borgarness verði breikkaður á öðru og þriðja tímabili og aksturstefnur verði aðgreindar með 2+1 einn vegi. Nú kem ég að skærasta ljósinu sem er að grunnnet á Vestfjörðum verður í forgangi og er í áætluninni tryggt fjármagn í uppbyggingu á vegum á Dynjandisheiði um leið og hönnun á vegstæðinu er lokið og sú leið hefur farið í gegnum umhverfismat. Hér er tryggt fjármagn í uppbyggingu á vegum í Gufudalssveit. Þá geta Vestfirðingar loksins sagt að þeir búi við eðlilegt samgöngukerfi að mestu. Í samgönguáætlun má sjá að fjárveiting er áætluð til styrkingar og lagningar bundins slitlags á umferðarlitla tengivegi. Þeir eru oftast með takmarkað burðarþol, lega þeirra í hæð og plani er ekki fullnægjandi og svo mætti áfram telja. Þar sem víkja þarf frá vegahönnunarreglum, eins og í beygjum og blindhæðum, verður gripið til viðeigandi mótvægisaðgerða. Til greina kemur að lækka leyfilegan hámarkshraða ef hönnunarhraði á öllum vegum er almennt lágur eða um stuttan veg er að ræða. Með þeim aðgerðum er hægt að flýta lagningu bundins slitlags á umferðarlitlum tengivegum án þess að gengið verði á öryggi þeirra. Með fjárveitingu þeirri sem lögð er til á tímabilinu má að öllum líkindum leggja bundið slitlag á um 130 km veg. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur lagt verulega við hvað varðar viðhald vega. Á þessu ári voru tryggðir 12 milljarðar til viðhalds sem nýtast til brýnna úrbóta og í leiðinni til að tryggja umferðaröryggi sem best. Í samgönguáætlun er áhersla lögð á öryggi. Liður í því er að gera átak við lagningu á bundnu slitlagi þar sem vantar og fækka einbreiðum brúm. Miklu skiptir að lögð sé áhersla á viðhald vega jafnhliða nýframkvæmdum. Í samgönguáætlun er gert ráð fyrir verulegri aukningu á framlögum til viðhalds vega, enda uppsöfnuð þörf mikil. Það skiptir gríðarlega máli þegar kemur að öryggi vegfarenda. Vegagerð ríkisins fær það verkefni að forgangsraða verkefnum og horfa til ástands vegar, hættu sem af honum stafar og umferðarþunga. Nokkuð hefur verið talað um gjaldtöku vega vegna samgöngumannvirkja þegar horft er í einkaframkvæmdir. Til að hraða samgönguframkvæmdum er unnið að útfærslu gjaldtökuleiða sem nýtist á ákveðnum mannvirkjum. Slík gjaldtaka á einstaka mannvirkjum býr til svigrúm í samgönguáætlun og hægt að ráðast í þau fyrr en gert er ráð fyrir í áætluninni sjálfri. Nú um mánaðamótin var gjaldtöku hætt við Hvalfjarðargöng, en hún er dæmi um góða samvinnuleið í úrbótum á samgöngumálum. Í því sambandi gætum við nefnt jarðgöng og stórar framkvæmir í kringum höfuðborgina, eins og Sundabraut og tvöföldun Reykjanesbrautar. Virðulegi forseti. Það er ekki nóg að byggja upp breiða vegi með flottu slitlagi ef vetrarþjónustu er ekki sinnt. Á Íslandi er hálkuvörnum og snjómokstri sinnt meiri hluta ársins. Þörf er fyrir aukna þjónustu, sérstaklega vegna aukinnar umferðar, m.a. vegna ferðamanna. Þar að auki þýðir breikkun á nokkrum fjölförnustu vegum í kringum höfuðborgarsvæðið aukið umfang vetrarþjónustu. Í áætluninni sem liggur fyrir má sjá aukna fjármuni veitta í vetrarþjónustu sem slær björtum tóni í öryggismarkmið samgönguáætlunarinnar. Samgönguáætlun snýr ekki aðeins að akvegum landsins. Við erum að tala um flugið, fjarskipti og hafnir. Við viljum sjá innanlandsflugið eflt þrátt fyrir að farþegafjöldi í innanlandsflugi hafi ekki breyst mikið á síðustu árum, en það skýrist af auknum vegabótum og betri vetrarþjónustu. En það er ekki þar með sagt að mikilvægi innanlandsflugs sé að minnka. Skoða á af alvöru hugmynd sem kennd hefur verið við skosku leiðina en hún miðar að því að leita leiða til niðurgreiðslu flugfargjalda fyrir íbúa á fjarsvæðum, líkt og gert hefur verið í Skotlandi og víðar. Þarna er verið að styrkja stórmál sem snertir styrkingu við búsetu um allt land. Góðar flugsamgöngur opna aðgang íbúa landsbyggðarinnar að heilbrigðisþjónustu, sérhæfðri þjónustu og afþreyingu sem einungis er í boði á höfuðborgarsvæðinu, og má náttúrlega snúa því við líka því að það er jafn langt báða vegu. Það skiptir líka máli að viðhalda flugvöllum um allt land þegar horft er til sjúkraflugs. Samgöngur og fjarskipti gera landsmönnum kleift að nálgast opinbera grunnþjónustu á sem stystum tíma og er ánægjulegt að sjá að samhliða vinnslu áætlunarinnar er unnið að gerð stefnu og aðgerðaáætlunar í fjarskiptum til 5 og 15 ára. Þar er m.a. fjallað um uppbyggingu fjarnets um allt land. Mikilvægi fjarskipta fyrir vegfarendur eykst stöðugt, sérstaklega þegar við hugsum um öryggi vegfarenda. Notkun leiðbeinandi tækja í snjalltækjum nútímans eykst og munum við í nánustu framtíð líklega sjá sjálfkeyrandi bíla sem verða að öllum líkindum komnir á vegi landsins áður en þessi samgönguáætlun rennur úr. Virðulegi forseti. Meginmarkmið við gerð samgönguáætlunar er að samgöngur séu hagkvæmar. Aukið öryggi vegfarenda, stytting vegakafla, greiðari meginleiðir, minni töf vegfarenda og fjölgun jarðganga eru allt liðir í að gera samgöngukerfi landsins hagkvæmara til lengri tíma. Ég fagna metnaðarfullri samgönguáætlun og vona hægt verði að hrinda henni í framkvæmd sem fyrst.

Herra forseti. Í þeirri samgönguáætlun sem við ræðum nú kennir ýmissa grasa. Það væri að æra óstöðugan að fara í einstaka framkvæmdir eða ræða einstök verkefni. Við lestur hennar kemur í ljós að hæstv. samgönguráðherra hefur haft verðugt verkefni að setja þetta saman, samræma öll þau sjónarmið sem eru uppi og forgangsraða með réttum hætti. Það verður að segjast að heilt yfir hefur honum tekist býsna ágætlega til enda augljóst um öll þau atriði sem þarna koma fram að það er breið og mikil samstaða um mikilvægi þeirra verkefna, hvort sem þau eru í flugsamgöngum, siglingum eða vegagerð. Hæstv. samgönguráðherra er heldur ekki öfundsverður af því að búa í raunveruleikanum og þurfa að taka mið af honum, alla vega að taka mið af því að fimm ára áætlunin þurfi að vera í samræmi við ríkisfjármálaáætlun. Það er heiðarlegt og það er rétt að gera það. Ég hef ekkert út á það að setja í sjálfu sér. Staðan er eins og hún er og við verðum að vinna með það sem við höfum í höndunum. Það er hins vegar ástæða til þess að ræða það við þingmenn í þessum sal hvernig hægt er að ná meiri árangri eða fara hraðar í þær framkvæmdir sem við vitum öll að eru svo nauðsynlegar. Ég heyri á mörgum ræðum sem fluttar hafa verið undir þessum dagskrárlið að þingmenn eru þeirrar skoðunar að að sjálfsögðu þurfi að ráðast fyrr í svo margar framkvæmdir. Þá skulum við ræða það mjög heiðarlega hvaða valkostir eru í boði, þ.e. áður en þingmenn fara að takast á, hver með sinn lista, hver með sín brýnu forgangsmál, um það hvernig þeir ætli að koma þessu öllu heim og saman. Við skulum aðeins ræða hvaða valkostir eru þá í boði. Fyrsti valkosturinn er að við forgangsröðum með einhverjum öðrum hætti. Við getum þá haft val um að takast á um innri forgangsröðun verkefna og þá fjármuni sem settir eru í samgönguáætlunina eins og ríkisfjármálaáætlun gerir ráð fyrir, að við förum að færa alla þá peninga til. Það er ein leið. Við getum líka skoðað ytri forgangsröðun í ríkisfjármálum í heild sinni, við getum alveg rætt það heiðarlega hvort taka þurfi peninga úr öðrum málaflokkum og setja í samgönguáætlun. Það er vissulega valmöguleiki. Ég ætla ekki að nefna þann valmöguleika að við förum að auka ríkisútgjöld eða hækka álögur á fólk. Það er ekki valkostur í mínum huga. En við höfum tvo aðra valkosti. Annar þeirra hefur verið nefndur hér fyrr í dag af ýmsum hv. þingmönnum. Hann er að þeir borgi sem nota, þ.e. að við tökum upp veggjöld og/eða ríkið fari í einhvers konar samvinnuleið, PPP-fjármögnunarverkefni, þar sem einkaaðilar og hið opinbera taka höndum saman, hið opinbera búi til einhvern ramma utan um framkvæmdir, og svo eru það einkaaðilar sem taka áhættuna af því að ráðast í slíkar framkvæmdir en það eru þá þeir sem nota þau mannvirki sem borga fyrir það. Það er margt mjög skynsamlegt í slíkum hugmyndum. Ég held að við verðum að ná að tæma þá umræðu með einhverjum hætti og raunverulega átta okkur á því hvort þarna sé einhver valkostur sem við eigum velja. Ég held að það sé miklu heppilegra ef við ræðum þann valkost á annað borð að ríkið fari í svokallaða samvinnuleið, dreifi þannig áhættu, tryggi að fjármagn sé nýtt með skynsamlegum hætti eða skilvirkari, sem leiðir iðulega til betri niðurstöðu, að það sé í höndum einkaaðila en að ríkið taki alla áhættu af einstökum framkvæmdum. Hvalfjarðarmódelið er dæmi um það. En það er enn annar valkostur sem ég tel að við ættum að gefa gaum. Hann er að skoða efnahagsreikning ríkisins. Skoða þær eignir sem ríkið er með bundið fé í, hvort sem það eru hlutabréf, stofnfé eða allar þær eignir ríkisins sem mér skilst að nemi yfir 800 milljörðum í fjárlagafrumvarpinu. Að hreinar eignir ríkisins í því tilliti séu um 400 milljarðar. Þar munar auðvitað mestu um eignarhlut ríkisins í viðskiptabönkunum tveimur. Er ekki heiðarlegt af okkur að ræða það að minnsta kosti að skoða að umbreyta þessum eignum ríkisins úr því fjármagni sem þarna er bundið sem hlutafé og yfir í fjárfestingar í mikilvægum innviðamannvirkjum? Það hlýtur að koma til álita. Ég ætla að nefna í þessari ræðu hér, án þess að fara inn í einstakar framkvæmdir, að þær áherslur sem hæstv. samgönguráðherra er með sem snúa að öryggi eru mjög góðar. Nefni ég þá sérstaklega sveitavegina sem Vegagerðin hefur áform um að fara hraðar í að laga. Í því sambandi bendi ég á að ég hef beint fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra sem snýr að skólaakstri barna á hinum ömurlegu malarvegum sem eru svo víða í sveitum landsins. Það er atriði sem ég tel að við ættum að gefa gaum og hæstv. samgöngunefnd þyrfti að fara ofan í. Ég ætla að ljúka þessu á því að velta upp einu atriði sem er óhjákvæmilegt að við ræðum í sambandi við samgönguáætlun. Ég hef nefnt það að áætlunin er að mörgu leyti raunhæf. Þarna eru þau verkefni sem við þurfum að ráðast í. Ég hef komið inn á hvaða leiðir eru í boði til að fara hraðar í þær framkvæmdir, hvernig við getum sett meiri fjármuni í þessi verkefni án þess að hætta á að ástunda óábyrga stýringu ríkisfjármála eða hækka álögur. En við erum með þessa fínu áætlun. Segjum að hún sé að öllu leyti fjármögnuð eins og við viljum hafa það. Þá er það spurningin: Hvernig ætlum við að komast í að framkvæma allt það sem þarf að framkvæma samkvæmt áætluninni? Ég nefni það í ljósi nýliðinna atburða í stjórnsýslunni þar sem úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála komst að þeirri niðurstöðu að mikill ágalli hafi verið við mat á umhverfisáhrifum af tiltekinni starfsemi í landinu. Við þekkjum það í gegnum árin hversu erfiðlega okkur hefur gengið að komast upp úr þeim hjólförum eða því drullufeni sem öll framkvæmdaáform í landinu geta lent í. Það væri auðvitað að æra óstöðugan að fara að nefna hér veginn um Gufudalssveit en það er sannarlega lexía sem við getum lært af að jafn brýn framkvæmd og vegurinn um Gufudalssveit er búin að vera í 20 ár á áætlun. Tuttugu ár og enn sér ekki fyrir endann á henni. Ég held að við þurfum að íhuga alvarlega ef við ætlum að ráðast í þessar stóru framkvæmdir hér á höfuðborgarsvæðinu eða víðs vegar um landið að við þurfum að endurskoða hvernig löggjöfin er um alla þá stjórnsýslu sem við höfum búið við. Hvernig stjórnvöld, stjórnsýslan, stjórnsýslustofnanirnar virka, hvernig þær hafa í hendi sér að taka matskenndar ákvarðanir um veigamikla innviðauppbyggingu. Ég segi: Fínt að hafa áætlunina. Við skulum ræða hana, og við skulum ræða lausnir til að finna fjármagn til að ráðast í þessi verkefni, en við hljótum líka að þurfa að svara spurningunni hvernig við ætlum þá að framkvæma allt sem þarf að framkvæma.

Herra forseti. Samgönguáætlanir sem við ræðum hér eru góðra gjalda verðar svo langt sem þær ná. Því miður er það þannig að hæstv. samgönguráðherra er með hendur, a.m.k. aðra hönd, bundnar fyrir aftan bak og getur ekki gert allt sem við óskum eftir. Ég hef skilning á því og finnst þó eiginlega merkilegt hve mikið hefur tekist að spinna úr því sem hæstv. ráðherra fékk í efnivið. Þó að rætur mínir liggi í sveitinni, í Skagafirði, hlýt ég sem þingmaður höfuðborgarsvæðisins að velta því fyrir mér hvernig þessi samgönguáætlun nýtist íbúum höfuðborgarsvæðisins og þá ekki síður Suðvesturkjördæmis - þó að mér finnist leiðinlegt að ræða einstök mál eins og þetta út frá kjördæmum því að ég hygg að það leiði okkur stundum á villigötur. En ég hef síðustu daga velt fyrir mér hvort það kunni að vera skynsamlegt til framtíðar að vera með tvískipta samgönguáætlun, þ.e. að leggja fram samgönguáætlun, a.m.k. á næstu árum, sem yrði sérstaklega fyrir höfuðborgarsvæðið og síðan aðra sem miðaði að samgöngum fyrir aðra landshluta. Ástæðan fyrir því að ég velti þessu fyrir mér er sú að ástandið í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu er orðið þannig að ekki verður við unað. Það er illa hægt að ætlast til þess að íbúar hér, og þeir sem sækja höfuðborgarsvæðið heim, sætti sig við það ástand sem er nú í þeim málum. Þetta er farið að skerða lífsgæði fólks á suðvesturhorninu. Það eru skert lífsgæði að þurfa að eyða stöðugt lengri tíma á hverjum einasta degi í að koma sér til og frá vinnu frá heimili sínu. Það er tími sem er tekinn frá fjölskyldu, tími sem er tekinn frá áhugamálum o.s.frv. Ástandið í samgöngumálum er spurning um lífsgæði þeirra sem búa hér í mesta þéttbýlinu. En þetta er líka umhverfismál. Ég vil vekja athygli á því að það er umhverfismál að tryggja að samgöngur á höfuðborgarsvæðinu gangi greiðlega fyrir sig. Að menn séu ekki neyddir til að bíða tímunum saman í biðröðum, á ljósum, í umferðaröngþveiti sem skapast vegna þess að samgöngumannvirkin anna ekki þeirri umferð sem þau eiga að gera. Ég held því að það sé a.m.k. þess virði að velta því fyrir sér hvort ekki eigi að hefja sérstaka vinnu við að gera sjálfstæða samgönguáætlun fyrir höfuðborgarsvæðið. Nú er það rétt að við horfum fram á það að leggja þarf verulega fjárfestingu í innviði. Þar eru samgöngurnar gríðarlega mikilvægar en innviðirnir eru fleiri, svo sem menntakerfið og ekki má gleyma heilbrigðiskerfinu. Ég hef haldið því fram hér í ræðustól, og byggi á gögnum annarra og mér vitrari manna, að við séum með uppsafnaða þörf upp á 500 milljarða næstu tíu árin a.m.k. Það er bara svona til að ná í skottið á okkur. Þá er ekki tekið tillit til þess sem við þurfum að gera þegar kemur að nýfjárfestingum. Það eru þá kannski samtals 700 milljarðar sem við horfum fram á á tíu árum, 70 milljarðar á ári. Stór hluti af því er auðvitað í samgöngum. Á sama tíma og við höfum verið að safna aðeins upp þörf á innviðafjárfestingum höfum við náð gríðarlegum árangri í að lækka skuldir ríkissjóðs. Við höfum eiginlega náð alveg stórkostlegum árangri. Í lok næsta árs verða skuldir ríkisins 670 milljörðum lægri en þær voru þegar þær voru hæstar árið 2012. Það hefur gert að verkum að halda má því fram að ríkissjóður hafi sparað sér, í vaxta- og fjármagnskostnað, miðað við þann kostnað sem var árið 2012, um það bil 138 milljarða á þessum tíma. Þetta er um það bil 30% hærri fjárhæð en lagt er til að við verjum til vegamála hér á næstu fimm árum. Það skiptir miklu að við tryggjum öflugt samgöngukerfi. Það er ekki bara spurning um lífsgæði eða lífskjör almennings heldur um samkeppnishæfni atvinnulífsins. Þess vegna þurfum við að taka okkur á í þeim efnum. Hér hafa menn verið að velta því fyrir sér hvernig við getum fjármagnað þær framkvæmdir sem við vitum að ráðast þarf í, og hraðar en hér er lagt til. Þá hafa menn fyrst og fremst staldrað við veggjöld. Ég er í sjálfu sér hrifinn af þeirri hugmyndafræði að menn borgi fyrir það sem þeir nota. Að því leyti er skynsamlegt að innleiða veggjöld í einhverjum mæli, jafnvel í heild sinni. En slík umræða verður líka að taka mið af því að við leggjum þegar töluverðar álögur á bíleigendur. Ákvörðun um veggjöld hlýtur þannig að endurspeglast í því að við endurskoðum allt gjalda- og skattakerfi á umferðina. Ég veit að sú vinna er þegar hafin. Mér finnst að við getum ekki slitið þetta tvennt úr samhengi. Ég er líka á svipuðum nótum og félagi minn, hv. þm. Teitur Björn Einarsson, þegar ég segi: Bíddu, áður en ég fer að velta því fyrir mér að auka álögur á almenning vil ég fá svör við þeirri spurningu hvort við nýtum eignir ríkisins með réttum hætti. Er það þannig, og erum við öll sannfærð um það hér í þessum sal, að við séum að nýta eignir ríkisins með sem bestum hætti þannig að nýting þeirra hafi sem mest jákvæð áhrif á daglegt líf og lífskjör almennings? Ég held ekki. Ég held að við bætum lífskjör almennings meira með því t.d. að losa fjármuni sem eru bundnir í fjármálakerfinu, ég tala nú ekki um í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ég óska eftir því að þegar menn fara að velta því fyrir sér að taka upp veggjöld að þá skoði þeir efnahagsreikning ríkissjóðs og velti fyrir sér hvort ekki sé skynsamlegt og rétt að við förum í það að umbreyta eignum ríkisins, 

Virðulegi forseti. Við ræðum eina af mikilvægari áætlunum sem koma til umræðu hér, samgönguáætlun. Ég vil byrja á því að óska hæstv. samgönguráðherra til hamingju með að leggja þessa áætlun fram. Mér finnst líka gott að sjá að í þessari áætlun, sem og í öðrum áætlunum sem við vinnum með, er horft til lengri tíma. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Við höfum rætt lengi mikilvægi þess að horfa lengra fram í tímann. Þess vegna er gott að sjá þessar tvær áætlanir, aðra til ársins 2023 og hina til ársins 2033. Við erum öll sammála um hversu mikilvægir samgönguinnviðir eru fyrir uppbyggingu á þessari eyju okkar og hversu mikilvægt það er fyrir landsbyggðina alla að samgöngur séu góðar. Þetta eru grunninnviðirnir. Flestir sem hér hafa stigið í pontu til að ræða samgönguáætlun hafa horft svolítið inn í sitt kjördæmi, ég get ekki brugðist ykkur með því að gera ekki slíkt hið sama. Þá langar mig að rifja upp, virðulegi forseti, að ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra sem gekk út á að óska eftir greiningu á því fjármagni sem farið hefði í samgöngumannvirki á síðustu tíu árum. Ég bað um að það yrði birt á verðlagi dagsins í dag þannig að það væri samanburðarhæft og að það yrði greint eftir kjördæmum. Mér barst svar þann 18. apríl sl. á þskj. 782. Nú er ég bara að horfa á nýframkvæmdir en í svarinu birtust líka upplýsingar um framkvæmdir á vegum flugsins og svo voru líka viðhaldsliðir þar inni. Þegar kom að nýframkvæmdaliðunum voru einhverjir liðir ekki brotnir niður á kjördæmi, en velflestir voru það. Mig langar að nefna það hér að á síðustu tíu árum, ef ég tek jarðgöng með í þá umræðu, hafa 20% af öllu nýframkvæmdafé við vegasamgöngur farið til Suðurkjördæmis, 11% til Suðvesturkjördæmis, 5% til Reykjavíkurkjördæmanna, 29% til Norðvesturkjördæmis og 34% til Norðausturkjördæmis. Þarna fara sem sagt 16% til höfuðborgarsvæðisins þar sem 70% landsmanna búa, eða þar um bil, og 90% allra ferðamanna sem heimsækja landið fara líka um höfuðborgarsvæðið. Ég velti því fyrir mér hvort við þurfum ekki að hugsa þessa nálgun aðeins. Ég tók eftir því að hv. þm. Óli Björn Kárason, sem var í púlti á undan mér, nefndi hvort við þyrftum að fara að horfa á sérstaka samgönguáætlun fyrir höfuðborgarsvæðið. Ég veit ekki hvort það er leiðin, en ég óska þess alla vega að hv. umhverfis- og samgöngunefnd ræði þessa liði aðeins þegar þau taka samgönguáætlunina fyrir. Að þessu sögðu ætla ég líka að segja að kannski er svona samanburður ekki alltaf sanngjarn. Það er ekki þannig að ég, sem bý hér á höfuðborgarsvæðinu, vilji ekki að fjármunir fari í uppbyggingu samgöngumannvirkja úti á landi. Ég held að það skipti mig alveg jafn miklu máli og íbúa á landsbyggðinni. Að sama skapi held ég líka að það skipti íbúa á landsbyggðinni mjög miklu máli að fjármunir fari í samgöngumannvirki hér á höfuðborgarsvæðinu því að öll eigum við þessa höfuðborg. Ég held að full ástæða sé til þess að horfa aðeins á þessa þætti. Þá langar mig að biðja ráðherra að bregðast aðeins við því hér í ræðu sinni á eftir hvernig menn hafi nálgast þær áætlanir sem SSH hefur lagt fram. Nú hefur SSH, eða Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, farið í mjög ítarlegar umferðargreiningar í samstarfi við Vegagerðina og samgönguráðuneytið og lagt fram tillögur þar að lútandi. Við erum að tala um að greiða fyrir umferð með ljósastýringum, sem er tiltölulega ódýr leið. Ég sé að minnst er á það í þessari áætlun, fjármunir eru settir í að greiða fyrir umferð hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er fleira í því. Það eru líka framkvæmdir við stofnvegakerfið. Mér þykir miður að sjá að þær eru langflestar í langtímaáætluninni á seinni stigum þessarar áætlunar, og því kannski óvíst með hvaða hætti við getum fjármagnað þær framkvæmdir. Þá vil ég minnast á að í þessum áætlunum sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu - sem ég vil taka fram að er þverpólitísk vinna allra sveitarfélaga og allra flokka sem komið hafa að bæjarstjórnarborðum í þessum sveitarfélögum og myndað svæðisskipulagsnefnd höfuðborgarsvæðisins - er bæði talað um mikilvægar stofnvegaframkvæmdir og líka eflingu almenningssamgangna með borgarlínu. Það hryggir mig að ekki sé fastar tekið á því í þessari samgönguáætlun hvernig við ætlum að nálgast það verkefni. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra gæti brugðist við því í ræðu sinni síðar. Virðulegi forseti. Er þetta allur tíminn sem ég hef?

Þetta er allur tíminn sem þingmaðurinn hefur.

Ég ætlaði nú að fara yfir miklu fleiri þætti. Ef ég reyni að taka þetta aðeins saman þá held ég að það sé mjög mikilvægt, þegar við horfum á höfuðborgarsvæðið sérstaklega, að vera í góðu samstarfi við sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu. Þau hafa lagt umtalsvert mikla vinnu í þessar áætlanir sínar. Þær byggjast á mannfjöldaspá og svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins. Til ársins 2040 er áætlað að hér á höfuðborgarsvæðinu fjölgi íbúum um 70.000. Seinni hluti áætlunarinnar nær til ársins 2033. Það er ekki eins og við séum, þegar við horfum til framtíðar, að horfa á það hvaða verkefni, ögranir, við er að glíma í vegakerfinu á höfuðborgarsvæðinu í dag, heldur verður vandinn orðinn enn meiri. Mig langar líka að heyra ögn meira frá ráðherranum um borgarlínuna. Henni hefur verið lýst sem hágæðaalmenningssamgöngukerfi en er þó ekki flóknara en strætisvagn sem keyrir í sérrými. Við erum ekki að tala um lestir á teinum. Við erum ekki að tala um neitt í líkingu við það sem við sjáum í mörgum borgum í kringum okkur. Við erum í raun bara að tala um strætisvagn sem keyrir í sérrými. Það er hagkvæmara að reka almenningssamgönguþjónustu í sérrými, þá fer minni kostnaður í að bíða á ljósum og annað þess háttar. Hér er fjármagn sett í almenningssamgöngur og eru markmið þar að lútandi ágæt. Einn af þeim liðum sem nefndir eru er efling almenningssamgangna og talað er um deilihagkerfi í samgöngum, sem ég tel mjög mikilvægt. Mig langar líka að hvetja hæstv. ráðherra til dáða þegar við horfum til framtíðar, hvernig Ísland getur orðið til fyrirmyndar í að taka á móti þeirri þróun sem við sjáum fyrir okkur í samgöngum, þ.e. sjálfkeyrandi bílum. Þegar horft er til fyrri hluta áætlunarinnar held ég að við séum að tala um fræga milljarðinn þegar kemur að almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Nú nota ég orðalagið „frægi milljarðurinn“ en þegar þessi samningur var gerður á sínum tíma var alltaf talað um milljarð. Það varð reyndar aldrei milljarður þá heldur lagði ríkið um 900 milljónir til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu. Nú sé ég samkvæmt þessari áætlun að þetta er rétt rúmur milljarður, það er áætlun næstu árin. Samkvæmt samningnum, sem gerður var við sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu, var samt alltaf gert ráð fyrir að þessi fjárhæð tæki breytingum og var svokölluð strætóvísitala notuð þar sem horft var á kostnað við hækkun olíuverðs og launavísitölu. Ég held að ástæða væri til að nefndin legðist sérstaklega yfir það hvort þessi tala þurfi ekki einfaldlega að vera hærri svo að ríkið gæti staðið við þá samninga sem það hefur þegar gert hvað þetta varðar. Ég held líka að við þurfum að horfa til enn frekari fjárfestinga í þessum málum. Við höfum nýlega séð metnaðarfulla áætlun ríkisstjórnarinnar þegar kemur að loftslagsmálum. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi orkuskipta í samgöngum og þess að bjóða upp á betri almenningssamgöngur. Það skapar  Nú er tíminn liðinn, virðulegur forseti. Hann er augljóslega allt of stuttur til að ræða svona stórt og mikilvægt plagg.

Herra forseti. Þakka fyrir að hleypa mér að. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir yfirgripsmikla ræðu. Ég veit og geri mér fulla grein fyrir því að ræðan hefði verið miklu lengri og miklu betri ef hún hefði haft meiri tíma, en þannig er það nú bara, við þurfum stundum að takmarka okkur. Þingmaðurinn og ég höfum oft verið sammála í sambandi við samgöngur á höfuðborgarsvæðinu og með hvaða hætti hægt væri að bæta umferðaflæði o.s.frv., ekki endilega eingöngu í þeim tilgangi að koma öllum í almenningsfarartæki eða aðra ferðamáta, heldur líka að með því búa til tækifæri til að liðka til fyrir í umferðinni fyrir þá sem verða að keyra um á einkabílum einhverra hluta vegna. Það sem mig langaði hins vegar að fá þingmanninn til að ræða aðeins við mig í fyrra andsvari snýst um aðra vangaveltu, þ.e. hvort þingmaðurinn sjái fyrir sér að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu ættu, annaðhvort með samræmdum aðgerðum eða hvert og eitt, að skoða þann möguleika í samvinnu við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið að liðka til fyrir framkvæmdum til að mynda með því að fjármagna sjálf hluta af framkvæmdum út á það að ríkið, þá á seinni stigum, komi með það fjármagn sem þarf þegar t.d. um er að ræða brýnar framkvæmdir eins og stokkinn góða í Garðabæ eða Arnarnesveg í Kópavogi, sem ég veit að hv. þingmaður, sem er í sama kjördæmi og ég, hefur miklar áhyggjur af að skuli vera á seinni stigum framkvæmdaáætlunarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég tek undir það. Ég hef verulegar áhyggjur af því að þessar mikilvægu framkvæmdir séu þarna á seinni stigum. Áttum okkur líka á því að þessar framkvæmdir eru eiginlega orðnar nauðsynlegar í dag, tala nú ekki um Arnarnesveginn og í rauninni líka stokkinn í Garðabæ og það sem þarf að gera í Hafnarfirði. Þá erum við líka að horfa inn í framtíðina þegar við verðum orðin enn fleiri. Ég hef svolitlar áhyggjur af því að þetta sé á seinni stigunum. Ég er svolítið skotin í þeim hugmyndum sem sveitarstjórnarmenn til að mynda í Garðabæ hafa nefnt við okkur þingmenn. Þeir vilji fara í einhvers konar tilraunaverkefni þar að lútandi, þ.e. fara í einhvers konar framkvæmdir og samstarf við ríkið þannig að hægt væri að fjármagna þetta eða finna einhverjar leiðir til að afla fjármagns í verkefnið. Ég er sammála því. Ég held að við ættum að horfa út fyrir rammann í þessum efnum. Ég þakka hv. þingmanni líka fyrir andsvarið. Það var eitt sem mér láðist að nefna í ræðunni minni, það varðar það fjármagn sem fer í hjólreiðastíga. Skrýtið að mér skuli hafa dottið það í hug þegar hv. þingmaður kom hér upp. Það fer vissulega fjármagn í hjólreiðastíga. Við höfum verið að gera það síðasta árið. Mér finnst ástæða til að nefna það hérna því að þetta er ekkert dúlluverkefni. Fólk hefur nefnilega stundum sagt: Já, já, setjum eitthvað smá í hjólreiðastíga. En þetta er alvöruferðamáti á höfuðborgarsvæðinu. Þegar við horfum til framtíðarinnar mun sífellt fleira fólk kjósa að nýta sér fjölbreyttan ferðamáta. Þess vegna er svo mikilvægt að við horfum á fjölbreytileikann í samgönguáætlun til lengri tíma. Það eru sumir sem munu alltaf vera á sínum einkabíl. Við verðum að tryggja öryggi á vegunum og greiðleika þegar kemur að því. En það eru aðrir sem kjósa að hjóla eða ganga og enn aðrir sem kjósa að nota almenningssamgöngur. Ég held að það sé okkar hlutverk að sjá til þess að framboðið 

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svörin. Og jú, þingmanninum tókst að snerta hjólreiðastrenginn í hjarta mínu, það var fallegt. En eins og þingmaðurinn komst réttilega að orði eru hjólreiðar og hjólreiðastígar ekkert dúlluverkefni. Þetta er alvöru samgöngumáti og þó að það sé ekki farið að kroppa í mörg prósent enn sem komið er eru það einhverjir sem hjóla. Mig langar hins vegar í seinna andsvari mínu að ræða við þingmanninn um verkefni sem ég nefndi aðeins í ræðu minni áðan, þ.e. fleytitíma, að stjórnvöld, jafnvel sveitarfélög og ríkið í samvinnu, og í samvinnu við opinberar stofnanir og þess háttar, taki það upp af einhverri alvöru að tryggja að opnunartímar og vinnutímar verði skaraðir í meira mæli en nú er þannig að vegakerfið okkar og samgöngunetið, til að mynda á höfuðborgarsvæðinu, nýtist betur. Það sé þá lengri tíma í umtalsverðri notkun en ekki alltaf í stíflu milli átta og níu eða sjö og níu og fjögur og sex um eftirmiðdaginn. Til eru einhverjar rannsóknir eftir því sem mér skilst á þessu fyrirbæri. Hægt er að nota þetta til þess, ekki bara að bæta umferð heldur líka til að bæta loftgæði á höfuðborgarsvæðinu, þannig að það séu ekki, eins og einhverjir þingmenn nefndu fyrr í dag, þúsundir bifreiða í lausagangi tímunum saman, sem er ekki gott fyrir andrúmsloftið, þó að það vandamál muni náttúrlega lagast þegar við erum öll komin á rafmagnsbíla. En það er lengra í það.

Virðulegi forseti. Ég hef yfirleitt lagt mig fram um að vera frekar jákvæð manneskja þegar kemur að mörgum málum, en ég ætla bara að viðurkenna að ég er búin að gefast upp fyrir umræðunni um fleytitíma. Við erum búin að taka þá umræðu hér á höfuðborgarsvæðinu svo áratugum skiptir og mér finnst við annaðhvort ekki hafa náð neinum árangri eða bara náð eins langt og við mögulega getum hvað það varðar. Ég nefni þetta sérstaklega þar sem ég þekki vel til reksturs Strætó þar sem það hefur verið gert reglulega að biðja háskólana t.d. að byrja á mismunandi tímum. Ég held að það sé gert. Ég held að Landspítalinn sé bara þannig stofnun að það sé mjög erfitt að gera þetta. Ég sé að þetta er nefnt í samgönguáætluninni og er svo sem full ástæða til að skoða það þó að ég sé komin á þessa skoðun og hálfpartinn búin að gefast upp. Þá langar mig að nefna annað sem ég held að skipti jafnvel meira máli, það er að við dreifum atvinnufyrirtækjum og stofnunum um höfuðborgarsvæðið, að við söfnum ekki saman öllum stærstu atvinnufyrirtækjunum á vestasta odda höfuðborgarsvæðisins. Það er náttúrlega algjörlega fáránlegt. Það þýðir auðvitað að allir koma inn á þetta svæði á ákveðnum tíma, sem er nú orðinn svolítið langur, hann er eiginlega frá sjö til hálf tíu nú orðið, og svo til baka seinni partinn. Þetta hafa sveitarstjórnarmenn á höfuðborgarsvæðinu líka rætt ítrekað en við virðumst ná tiltölulega litlum árangri hvað þessa umræðu varðar. Þá ætla ég að aftur að minnast á það sem ég kom inn á áðan um borgarlínuna. Það er einfaldlega þannig að sveitarstjórnarfólk á höfuðborgarsvæðinu er búið að átta sig á því að það þarf að byggja upp einhverja innviði sem tryggja að fyrirtækin vilji staðsetja sig nálægt stofnæðum. Það er reynslan alls staðar sem við höfum skoðað, hvort sem það er í Danmörku, Ósló eða í öðrum borgum á Norðurlöndunum, að fyrirtækin vilja staðsetja sig hjá góðum samgönguæðum. Þegar búð er að fjárfesta í innviðum eins og sérakreinum fyrir strætó fyrir borgarlínu, þá eru 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér velferðarmál númer eitt, samgöngumálin. Ég held að það sé alveg ljóst að sama hvaða samgönguframkvæmd það er þá er hún til bóta fyrir samfélagið, skapar hagvöxt, stækkar atvinnusvæðin, bætir rekstrarskilyrði fyrirtækja, eykur möguleika fólks á að ferðast á öruggan hátt á milli staða. Ég fékk svar fyrir nokkrum árum frá heilbrigðisráðherra. Í því kom m.a. fram að heildarkostnaður íslensks samfélags á hverju einasta ári vegna umferðarslysa væri um 50 milljarðar. Samgöngustofa gaf þessa sömu tölu út nú á dögunum, að það væri meðaltalskostnaðar samfélagsins af umferðarslysum. Ég nefndi annað stórt dæmi á dögunum varðandi hversu miklu máli þetta skipti í efnahagslegu tilliti, þ.e. ef við hefðum ekki stórt samgöngumannvirki eins og Keflavíkurflugvöll, hvað væru þá margir ferðamenn á Íslandi í dag? Hver hefði hjálpað okkur að reisa okkur við eftir hremmingarnar um árið? Svona mætti lengi telja. Þess vegna skiptir þetta miklu máli. Við ræðum mikið um sameiningu sveitarfélaga, hagræðingu í ríkisrekstri og annað slíkt. Hvernig ætlum við að gera það án þess að samgöngubætur verði gerðar? Ég held að samgöngur séu aðalforsendan. Það er það sem við heyrum úti um allt land: Hafið góða innviði og góðar samgöngur, þá skulum við sjá um rest, íbúar og sveitarfélög um landið, þá getum við bjargað okkur, byggt upp og skapað aukna velferð í þessu samfélagi. Við tölum mikið í þessum sal um að auka þurfi fjármuni til löggæslu, heilbrigðisstofnana og heilsugæslu, að almannatryggingarnar þurfi sífellt að fá meiri fjármuni og að þeim fjölgi sem þurfa á þeim að halda. Þannig mun verða áfram. En við getum aðeins dregið úr þessari þörf, ekki uppfyllt hana en dregið aðeins úr henni og kannski stoppað aðeins vöxtinn á þörfinni með því að hafa öflugar og öruggar samgöngur. Það er gríðarlega mikilvægt. En þrátt fyrir að það sé allt saman vitað eru ekki meiri fjármunir en raun ber vitni í samgönguáætlun og fjármálaáætlun sem allt Alþingi kemur að. Það eru bara ekki settir meiri fjármunir í að mæta þeirri þörf sem fyrir er. Því miður. Við sjáum að það er samt ekki mikil þolinmæði í samfélaginu gagnvart því að bíða eftir þessum mikilvægu samgöngubótum, þessum nauðsynlegu framkvæmdum. Við sjáum varðandi Keflavíkurflugvöll að þar fara árlega um 10 milljón farþegar og með hverri farþegaþotu sem fer aukalega frá Keflavík eykst flutningsgetan. Við flytjum meiri fisk, meiri vörur frá landinu og til þess með flugvélunum. Fraktin eykst. Það fjölgar bara á ári hverju, hverju einasta ári, starfsfólki, beinum störfum á Keflavíkurflugvelli, um 600 manns. Þegar um er að ræða veg sem byggður er á kafla fyrir fimm til sex þúsund manns til að komast að þessu mannvirki. Um hann fer allt þetta fólk, allar þessar vörur og allir þessir starfsmenn og þarna er tuttugu og eitthvað þúsund manna byggð. En um veginn fara um 17.000 bílar á dag að meðaltali á vegarkafla sem ber 5.000–6.000 bíla á dag. Við sjáum alveg að við getum ekki beðið í fimmtán ár eftir endurbótum. Það er ekki þolinmæði fyrir því. Það er bara ekki raunhæft. Hvenær varð sú aukning sem ég var að lýsa? Hún byrjaði líklega á árinu 2013. Síðan þá hefur mesta aukningin orðið. Það eru fimm ár. Þessi áætlun nær til fimm ára. Hvernig verður þetta eftir næstu fimm ár sem tekur að byggja og klára þennan veg? Við getum tekið svona dæmi hringinn í kringum landið. Fjölgun ferðamanna, fjölgun íbúa á Suðurlandi og Reykjarnesi og Vesturlandi. Það er orðið svo dýrt að byggja og kaupa sér hús á höfuðborgarsvæðinu að það eru allir að flytja í kragasveitarfélögin. Umferðin í gegnum Þorlákshöfn hefur aukist gríðarlega á þessum svæðum samhliða ferðamannastraumi og auknu atvinnulífi, auknum fraktflutningum og annars. Það gekk mikið á í sumar þegar loka þurfti Ölfusárbrú í nokkra daga vegna viðhalds. Höfum við tíma til að bíða í 15 ár eftir nýrri brú? Ég held ekki. Haldið þið að Vestfirðingar telji sig hafa tíma til að bíða eftir góðum vegi yfir Dynjandisheiði þegar göngin eru tilbúin? Svona gæti ég haldið lengi áfram og nú er ég bara að tala um samgöngurnar. Þarna á ég eftir að tala um allar almenningssamgöngurnar, hvort sem er á landi, í lofti eða á hafi. Allar hafnirnar. Stærsta útflugningsgrein okkar hefur lengi verið sjávarútvegur. Einhvers staðar þarf aflinn að koma að landi. Það er allt eftir. Sjóvarnirnar, ferðirnar sjálfar, styrkirnir, allt í þessu kerfi. Það er svo margt sem er undir þessum lið, samgöngumálum, og er okkur svo mikilvægt. Ég held að við þurfum verulega að hugsa einhverjar aðrar leiðir. Ég held að það sé hægt að ná töluverðum árangri í þessum verkefnum sem ég er að lýsa hér, bregðast við þeirri óþreyju sem gætir um þessi mál. Þá þyrftum við að bæta 10–15 milljörðum á ári í nýframkvæmdir. Ég sé ekki að við náum að forgangsraða því hér. Við verðum að hugsa einhverjar aðrar leiðir og við þurfum að fjármagna uppbygginguna. Það er erfitt og ég held að við munum ekki ná að gera það bara með þessari samgönguáætlun. Ég hvet þingheim til að koma með okkur í þetta verkefni og vonandi getum við átt gott samtal um það í umhverfis- og samgöngunefnd. Eins og var rætt aðeins meðal hv. þingmanna á undan mér eru til einhverjar leiðir til þess að vinna á hinum miklu umferðartöfum. Mögulega er hægt að seinka því enn frekar hvenær skólarnir hefjast á morgnana og annað slíkt. Það er hægt að fara í minni aðgerðir til að auka umferðaröryggið og hefur það verið gert með góðum árangri, eins og ég legg mikla áherslu á, eins og að fjármagna umferðaröryggisáætlun sem kemur inn á löggæsluna og fleira sem er í samgönguáætluninni. Með auknu sýnilegu eftirliti lögreglu er hægt að draga úr umferðarslysum, og með því að gera minni háttar breytingar með alls kyns leiðum, laga gatnamót, setja útskot og beygjuvasa og lækka hámarkshraða. Það er fullt af leiðum. Við þurfum að hafa þetta allt saman, þurfum að gera þetta allt. Hvaða tíma tekur það að fara í stóru framkvæmdirnar? Nú er fólksfjölgun og fleiri ferðamenn. Við þurfum að hugsa stórt. Það tvennt verður að fara saman og þannig verðum við að taka á því. Ég tel að ábyrgð okkar sé mikil í þessum efnum, að takast á við þetta stóra velferðarmál, finna lausnir, ná sátt, komast út úr pólitísku þrasi og sameinast um að finna einhverja raunhæfa leið, hvort sem er í gegnum gjaldtöku eða aðra fjármögnun, til að taka stærri skref í samgöngumálum. Það er svo gríðarlega mikilvægt fyrir umferðaröryggi, sem ég tel að eigi að vera númer eitt, tvö og þrjú. Ég talaði bara um fjármuni hér. Það er svo erfitt að setja einhverja tölu eða meta tilfinningarnar og allt annað í kringum harmleikinn sem fylgir umferðarslysum. Um 200 manns láta lífið eða slasast alvarlega á hverju einasta ári og 1.000–1.500 manns lenda í umferðaróhöppum. Þið getið ímyndað ykkur almannavarnaástandið í umferðinni. Við því þurfum við að bregðast. Það er hægt að halda lengi áfram að ræða um samgöngumál. 

Herra forseti. Við ræðum samgönguáætlun til næstu fimm ára. Fram kom hjá hæstv. samgönguráðherra að sett er meira fé í þennan málaflokk og það er auðvitað mjög gott. Meira fé er sett til að mynda í Hafnabótasjóð sem hefur lengi verið mikil uppsöfnuð þörf fyrir. Það vantar eflaust enn þá meiri peninga í flugið til að viðhalda flugvöllum landsins og styrkja þá flugvelli sem eru ríkisstyrktir. En heilt yfir horfir samgönguáætlun til mikilla bóta. Hvað sem verður um þær hugmyndir ráðherra og fleiri að koma á veggjöldum þá er ég tilbúin til að skoða það með jákvæðu hugarfari en vil sjá útfærslu á þeim hugmyndum áður en ég tjái mig mikið meira um það. Við vitum að í gegnum árin hafa verið tekin há gjöld af umferðinni og þeim sem nýta vegi landsins. Þær fjárhæðir hafa langt í frá skilað sér til uppbyggingar vegasamgangna í landinu. Það liggur fyrir tölulega séð. Segja má að vegasamgöngur eigi inni hjá ríkisvaldinu þær háu fjárhæðir sem hafa verið teknar af umferðinni í gegnum árin, hvort sem það er bensíngjald, olíugjald, kílómetragjald eða hvaðeina. Ef ég horfi aðeins á kjördæmi mitt, Norðvesturkjördæmi, þá eru vegabætur í frumvarpinu mjög til góða. Vissulega er mjög mikil óánægja yfir því varðandi Dynjandisheiði og vegina í kringum nýju Dýrafjarðargöngin að ekki eigi að bjóða út það verkefni fyrr en að tilbúnum Dýrafjarðargöngum. Mér skilst að það eigi að bjóða út Dynjandisheiði arið 2024. Ég tel óásættanlegt að draga það svona lengi. Dýrafjarðargöngin eru dýr framkvæmd og nauðsynlegt að hægt sé að nýta þá miklu fjárfestingu sem þar er. Mjög mikilvægt er að nýta þá fjárfestingu sem og að samgöngur á milli sunnanverðra og norðanverðra Vestfjarða verði góðar í framhaldinu og það sem fyrst, því að gífurlegar fjárhæðir fara í samgöngubætur á því svæði. Atvinnulíf þarf á því að halda og öll samskipti. Við erum búin setja heilbrigðisstofnun undir einn hatt og sameina varðandi sýslumannsembættið og lögreglustjóraembættið og allt það og því ekki boðlegt að ekki verði hægt að fara þarna á milli þegar jarðgöngin eru tilbúin og þar verði áfram flöskuháls þangað til hægt er að ljúka uppbyggingu heilsársvegar á milli svæðanna. Varðandi tengivegi vítt og breitt um landið er í mínu kjördæmi mjög hátt hlutfall af malarvegum sem eru tengivegir. Þá vil ég nefna staði eins og í Vestur-Húnavatnssýslu, Vatnsnesið, þar sem skólabörn þurfa að fara um á hverjum einasta degi, 50–60 km á malarvegum, og koma liggur við sjóveik heim eftir að hristast á vegum sem eru ekki boðlegir. Eftir að ferðamannastraumur jókst á svæðinu eru vegir þar hörmung á að líta. Síðan eru það uppsveitir á Vesturlandi, Skógarstrandarvegurinn t.d. Þarna eru malarvegir sem fólk fer um reglulega til að sækja vinnu og skóla. Mér skilst að á ári hverju séu um 900 milljónir áætlaðar í tengivegi. Í kjördæmaviku voru þau mál mikið rædd og þar kom fram að mönnum þótti að að lágmarki þyrfti leggja 1,5 milljarða í tengivegi á ári til að byggja þá eitthvað upp. Menn horfðu mjög til þess að fara þá leið sem ég veit að er byrjað að vinna með hjá Vegagerðinni, um eina og hálfa breidd, og flýta þannig framkvæmdum á tengivegum sem eru allt of víða ekki boðlegir, hvorki fyrir heimafólk á svæðinu né aukinn ferðamannastraum vítt og breitt um landið. Vegurinn um blessaða Gufudalssveitina er eilíft þrætuepli. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. samgönguráðherra að í samgönguáætlun eru Vestfirðir settir í forgang og það ber að virða. Einnig er horft til vega út frá höfuðborgarsvæðinu varðandi öryggissjónarmið og það ber líka að virða. En þrætunni um endanlegt vegarstæði í Gufudalssveit verður að linna. Þó að áætluninni sé gert ráð fyrir að mig minnir 6–7 milljörðum í þá framkvæmd vitum við ekki hvort af henni verður eða ekki vegna þess að þarna eru eilíf deilumál, ekki er búið að finna endanlegt vegarstæði, enn þá er verið að skoða möguleika á nýju vegstæði í staðinn fyrir að fara í gegnum Teigsskóg. Heimamenn eru ekki sammála. Þetta heldur áfram að ýtast áfram í kerfinu. Ég hef miklar áhyggjur af því hvernig málinu verður lent og hvernig hægt verður að nýta þá miklu fjármuni sem ætlaðir eru í að ljúka vegaframkvæmdum á þjóðvegi 60. En einhvern veginn verðum við að komast áfram, hvað sem þarf að gera. Ég hef ekki verið hrifin af lagasetningu en þolinmæði mín er á þrotum í þeim efnum, ég viðurkenni það hér og nú úr ræðustól. Fólk sem býr á þessu svæði þarf að nýta samgöngur til að sækja þjónustu á höfuðborgarsvæðið auk þess sem miklir fiskflutningar og þungaflutningar eru um svæðið og því ekki boðlegt að þetta sé eins og það er, varla fært yfir veturinn og á sumrin oft eitt drullusvað. Eins og ég sagði í upphafi er margt gott í samgönguáætlun. Ég nefni varðandi almenningssamgöngur að í kjördæmi mínu í kjördæmaviku stóð það upp úr hjá öllum sveitarstjórnarmönnum að menn vildu halda áfram að byggja upp öflugar almenningssamgöngur á sínu svæði. Samningar á milli landshlutasamtaka og Vegagerðarinnar eru lausir um áramót. Beðið er um meira fjármagn til að styðja við áframhaldandi öflugar almenningssamgöngur á svæðinu. Það vilja allir halda áfram á þeirri braut, telja það mjög mikilvægt. Fara þarf vel yfir hvað þarf að gera til að þetta standi undir sér og líka til að styrkja sveitarfélögin svo að þau þurfi ekki að vera í mikilli samkeppni á þeim leiðum við einkageirann, hvernig sem hægt er að horfa til þess að styrkja þann þátt sem víða hefur verið til ákveðinna vandræða. Ég ber vonir til þess að hægt verði að endurskoða ýmsa þætti í samgönguáætlun í nefndinni. Ég nefni líka Skógarstrandarveginn og áherslu á að byrjað verði fyrr á honum en gert er ráð fyrir í hinni annars ágætu áætlun.