Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á liðnu hausti kom fjvn. saman hinn 7. október til þess að hefja starf sitt með viðræðum við fulltrúa frá yfir 50 sveitarfélögum fyrir þingbyrjun. Þetta var gert, eins og stundum áður, vegna þess að reynsla hefur sýnt að það starf sem nefndinni er ætlað að ljúka er svo viðamikið og tímafrekt að því verður tæplega lokið með góðu móti á þeim starfstíma sem nefndinni er í raun ætlaður. Nefndin var ekki kjörin á Alþingi fyrr en 24. október og var þá liðinn hálfur mánuður af starfstíma þingsins. Þetta stafaði af því að ákveðið var að breyta nýsettum þingskapalögum á þann máta að á þessu þingi gætu starfað tíu alþingismenn í fjvn., svo sem verið hafði tvö fyrstu ár kjörtímabilsins, og að allir þingflokkar gætu þannig átt fulltrúa í nefndinni. Slíkar tafir á kosningu fjvn. í upphafi Alþingis eru óheppilegar og ekki til eftirbreytni. Að þessu sinni kom það þó ekki að sök því að þeir þm. sem ákveðið var að tækju sæti í nefndinni voru sammála um nauðsyn þess að hefja starfið eigi að síður. Þeir störfuðu því óformlega við athugun á fjárlagafrumvarpinu og aðra undirbúningsvinnu sem eins konar áhugahópur um fjármál ríkisins og voru þeir fundir nefndarmanna ekki bókaðir. Frá því að nefndin var kosin hefur hún haldið 27 bókaða fundi, auk fjölmargra funda meiri hl. nefndarinnar og einstakra nefndarhluta. Á formlega fundi nefndarinnar hafa komið fulltrúar frá rúmlega 220 aðilum, ráðuneytum, stofnunun, sveitarfélögum og félagasamtökum, auk allra þeirra sem á einn eða annan hátt hafa haft samband við einstaka nefndarmenn eða nefndarhluta. Nefndinni hafa að þessu sinni borist nokkuð á fimmta hundrað bókuð erindi sem er nokkru færra en á síðasta ári. Þessi erindi eru vitaskuld af margvíslegum toga, en yfirleitt fjalla þau um málefni sem ákjósanlegt væri að geta orðið við. Í þessum erindum er farið fram á fjárveitingar sem mundu hækka útgjöld fjárlagafrumvarpsins um samtals 1954,9 millj. kr. ef samþykkt yrðu. Þetta á þó aðeins við þau erindi sem byggjast á ákveðinni fjárhæð, en í mjög mörgum þeirra eru óskir ekki metnar í tilgreindum fjárhæðum þannig að víst er að í öllum þessum erindum er beðið um a.m.k. 21/2 milljarð og er þá varlega metið. Allir munu sjá að það er býsna tímafrekt að vega og meta allar þær óskir sem nefndinni berast og vafalaust finnst ýmsum, sem leitað hafa til nefndarinnar, að þeirra hlutur sé rýr þegar upp er staðið. Þetta stafar auðvitað ekki af skilningsleysi eða þvergirðingi af hálfu nefndarinnar heldur má öllum ljóst vera að staðan í fjármálum ríkisins er með þeim hætti að ekki er hægt að greiða úr jafnvel hinum þörfustu málum. Nefndin hefur því haldið sparlegar á málum en nokkru sinni svo ég muni til, svo sem sést á þeim breytingartillögum sem fyrir liggja. Í öllu starfi sínu hefur nefndin notið mikilsverðrar og mjög góðrar aðstoðar Magnúsar Péturssonar hagsýslustjóra og starfsliðs hans og einnig frá starfsmanni nefndarinnar, .lóni Rúnari Pálssyni. Fyrir hönd nefndarinnar vil ég flytja þessum aðilum sérstakar þakkir fyrir ágæt störf. Ég flyt einnig meðnefndarmönnum mínum þakkir fyrir mikil og tímafrek störf. Ég flyt þeim öllum, bæði stjórnarsinnum og stjórnarandstæðingum, þakkir fyrir sérlega ánægjulegt samstarf, lipurð í störfum og umburðarlyndi í minn garð. Það má öllum ljóst vera að við þær kringumstæður sem nú eru ríkjandi í ríkisfjármálum og óvenjulegar þrengingar í meðferð fjárlagafrumvarpsins reynir meira en ella á þetta samstarf innan nefndarinnar. Ég er mjög þakklátur fyrir að á því hefur enginn brestur orðið. Það fjárlagafrumvarp sem hér kemur til 2. umr. er að ýmsu leyti óvenjulega vel úr garði gert. Í nokkrum atriðum markar það í raun þáttaskil hvað framsetningu varðar. Í fyrsta lagi er uppsetningu þess breytt í samræmi við lög nr. 84/1985, um breyting á lögum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, þannig að framsetning er í samræmi við uppgjörshætti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Munar þar mestu að inn í A-hluta fjárlagafrumvarpsins.eru nú tekin endurlán ríkissjóðs og almannatryggingar. Þessi breyting hefur það í för með sér að heildaryfirlit yfir afkomu ríkissjóðs er mun gleggra en áður eftir eldri uppsetningu. Í öðru lagi er lánsfjáráætlun nú lögð fram sem hluti af greinargerð fjárlagafrumvarpsins og frv. til lánsfjárlaga er flutt samhliða frv. til fjárlaga. Að því hefur oft verið fundið og það með réttu að lánsfjáráætlun hafi verið kynnt Alþingi óhæfilega seint og að frv. til lánsfjárlaga hafi verið flutt löngu seinna en fjárlagafrv. og dæmi eru um að það hafi verið til meðferðar og afgreiðslu Alþingis mörgum mánuðum eftir að fjárlög hafa verið afgreidd. Þetta vinnulag hefur haft það í för með sér að iðulega hafa menn hefnt þess í lánsfjárlögum sem tapaðist í fjárlögum, þ.e. að útgjaldaáform sem fjvn. og Alþingi vildu ekki samþykkja fyrir jól voru með einhverjum hætti knúin í gegn með afgreiðslu lánsfjárlaga á útmánuðum eða jafnvel á vordögum. Nú er ætlunin að afgreiðsla þessara mikilvægu lagabálka fari fram sem næst samtímis og að ekki verði misræmi í útgjaldaáformum þeirra í milli. Það er ákaflega mikilvægt að fá þá breytingu fram, sem hér er á orðin, að lánsfjáráætlun liggi fyrir þegar er fjvn. hefur sína vinnu við undirbúning afgreiðslu fjárlaga. Með því eina móti er hægt að hafa nokkurn veginn heildaryfirlit yfir alla þætti ríkisbúskaparins og gera sér grein fyrir þeim útgjaldaáformum sem byggjast hvort tveggja á beinum ríkisframlögum og lántökum hins opinbera. Réttara væri þó, að mínum dómi, að stíga skrefið til fulls og breyta lögum á þann máta að þessi mikilvægu mál væru öll til meðferðar hjá einni og sömu þingnefnd, þ. e. fjvn. Með því móti væri komið í veg fyrir hættu á því að misræmi gæti orðið í afgreiðslu þessara mikilvægu málaflokka, fjárlaga annars vegar og lánsfjárlaga hins vegar, af hálfu Alþingis, eins og oft hefur orðið. Í þriðja lagi er sú nýbreytni í greinargerð fjárlagafrv. að gerð er grein fyrir horfum í fjármálum ríkisins til næstu þriggja ára. Ég tel þetta lofsvert og til eftirbreytni. Þó að við sem vinnum að undirbúningi fjárlaga vikum og mánuðum saman á ári hverju, kannske ár eftir ár, gerum okkur að verulegu leyti grein fyrir því hvert stefnir í fjármálum ríkisins er að minni hyggju afar mikilvægt að skýra þessar horfur fyrir Alþingi í heild á þann máta sem nú er gert í fjárlagafrv. Auk þeirra þriggja meginatriða sem ég hef hér drepið á og marka viss þáttaskil í framsetningu þessa fjárlagafrv. er óhætt að fullyrða að greinargerð þess er óvenjulega vel unnin og felur í sér ítarlegar upplýsingar um stöðu ríkisfjármála. Væntanlega dylst engum að á síðustu árum hafa erfiðleikar farið vaxandi við það að ná saman endum við afgreiðslu fjárlaga og í ríkisbúskapnum. Þessi staðreynd haggast ekki við það þó vel hafi tekist til um afkomu ríkissjóðs á árinu 1984. Þá var vissulega mjög sparsamlega haldið á málum varðandi ríkisútgjöld, en það gerðist líka að óraunsæjar, erlendar lántökur ullu þenslu í efnahagskerfinu sem átti verulegan þátt í að auka tekjur ríkissjóðs umfram það sem gert hafði verið ráð fyrir. Það frv., sem hér er til 2. umr., og öll vinna fjvn. við undirbúning að afgreiðslu fjárlaga bera merki þessara erfiðleika í ríkari mæli en nokkru sinni fyrr. Sumir láta svo sem orsakir þessara erfiðleika séu tiltölulega einfaldar og þeirra sé að leita hjá núverandi hæstv. ríkisstj. og jafnvel hjá einstökum ráðherrum. Aðrir tala um einfalda lausn á þessum málum öllum og standa á götuhornum og hrópa á niðurskurð ríkisútgjalda. Ég ætla mér ekki þá dul að greiða í sundur alla þá þætti sem sameiginlega hafa orðið til þess að valda þeim miklu erfiðleikum sem nú er við að fást í fjármálum ríkisins. Að minni hyggju eiga þeir sér þó einkum þrenns konar rætur. Í fyrsta lagi áföll þjóðarbúsins sem hófust á miðju ári 1982 með minnkandi þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum. Í öðru lagi útgjöld ríkisins og þjóðarbúsins umfram efni á ýmsum tímum sem leitt hafa til sívaxandi greiðslubyrði vegna vaxta og afborgana. Í þriðja lagi sú pólitíska stefna okkar Íslendinga, sem borin hefur verið uppi af ýmsum ríkisstjórnum og Alþingi í langan tíma, að koma hér upp þjónustukerfi á vegum hins opinbera, velferðarkerfi, sem líkist því sem best gerist hjá hinum auðugustu þjóðum. Þessir þrír þættir eru að mínum dómi veigamestir af ýmsum fleiri sem eru undirrót þeirra miklu erfiðleika sem við stöndum frammi fyrir í fjármálum ríkisins um þessar mundir. Ég mun þá fara örfáum orðum um hvern þessara þriggja þátta fyrir sig. Við 2. umr. fjárlaga fyrir ári gerði ég grein fyrir því í samræmi við upplýsingar frá starfsmönnum Þjóðhagsstofnunar á hvern hátt áföllin í þjóðarbúskapnum, sem hófust á miðju ári 1982, hefðu komið fram í tekjutapi ríkissjóðs. Niðurstaða þeirra athugana var að ríkissjóður hefði að sínum hluta tekið á sig þessi áföll þjóðarbúsins eða sem svaraði 2800 millj. kr. tekjurýrnun, en jafnframt hefði verið gefið eftir af skatttekjum ríkissjóðs samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar um 1200 millj. kr. þannig að í heild var þessi tala nálægt 4 milljörðum kr. Þess er naumast að vænta að á þessum niðurstöðum hafi orðið miklar breytingar á því ári sem síðan hefur liðið. Þótt vissulega hafi nokkuð greiðst úr með þjóðarframleiðslu og þjóðartekjur er það litlu meira en svo að þessar magntölur hafi staðið í stað milli ára miðað við mannfjölda. Þetta er hér rifjað upp til þess að minna á það tekjutap sem ríkissjóður hefur orðið fyrir af þessum sökum. Varðandi annan liðinn þykir mér rétt að vekja athygli á því hversu vaxta- og afborganagreiðslur ríkissjóðs aukast ár frá ári og eiga veigamikinn þátt í þeim erfiðleikum sem nú er við að fást í ríkisfjármálum. Rétt er að minna á að hér er um greiðslur að ræða sem ekki er hægt að fresta. Breytt framsetning fjárlagafrv. fyrir árið 1986 gerir samanburð við fyrri ár erfiðari. Hins vegar liggja þessar tölur ljóst fyrir miðað við eldri framsetningu A-hluta ríkissjóðs. Samkvæmt því mundu vextir og afborganir nema 4595 millj. kr. árið 1986, en í ár eru þessar greiðslur áætlaðar 3490 millj. kr. Aukningin stafar að verulegum hluta að því að áætlun um sölu Kröfluvirkjunar er miðuð við að ríkissjóður yfirtaki allar skuldir hennar og eru endurgreiðslur af þeim áætlaðar alls 969 millj. kr. á árinu 1986. Rétt er að geta þess að gert er ráð fyrir að selja Kröfluvirkjun fyrir 1170 millj. kr. með útgáfu skuldabréfs sem ríkissjóður fær fyrstu greiðslu af á árinu 1986 og er hún áætluð 95 millj. kr. Árið 1981 voru vextir og afborganir ríkissjóðs alls 434 millj. kr., árið 1983 var þessi tala komin upp í 2075 millj. kr. og reiknað er með á sambærilegri uppsetningu að á næsta ári verði þessi tala komin upp í 4595 millj. kr. eins og áður sagði. Raungildishækkun þessara gjalda nemur u.þ.b. 102% á tímabilinu 1981 til áætlunar 1986. Rétt er að vekja athygli á að hér er ekki eingöngu um greiðslur af skuldum ríkissjóðs að ræða, sem teknar hafa verið til að mæta fjárþörf hans, því hann hefur á undanförnum árum yfirtekið skuldir af framkvæmdum, til að mynda við byggðalínur og virkjanarannsóknir, auk Kröflu sem áður er getið. Þá þykir mér rétt að vekja athygli á því að samkvæmt þeirri uppsetningu sem nú er á fjárlagafrv. eru brúttóútgjöld ríkissjóðs vegna vaxta og afborgana á næsta ári áætluð 7184 millj. kr. Að vísu er áætlað að á móti komi innheimtir vextir og afborganir sem nema 4,7 milljörðum kr. Eigi að síður er ljóst að fjármagnsútgjöld eiga nú orðið veigamikinn þátt í þeim erfiðleikum sem við er að fást þegar ná skal endum saman í ríkisbúskapnum. Þá kem ég að þriðja og síðasta meginþætti þessara mála. Á undanförnum árum og áratugum höfum við Íslendingar verið að byggja upp félagslega þjónustu á vegum ríkisins í líkingu við það sem gerist hjá þeim þjóðum sem hvað auðugastar eru og gera mestar kröfur í þessum efnum. Einu nafni má nefna þetta velferðarkerfi. Okkur hefur orðið vel ágengt í þessum efnum og á ýmsum sviðum njóta Íslendingar mikils félagslegs öryggis og góðrar heilbrigðisþjónustu og menntunar. Svo dæmi sé tekið er heilbrigðisþjónustan í því horfi hér á landi að við Íslendingar lifum nú orðið hvað lengst allra í heiminum. Allt er gott um þetta að segja í sjálfu sér og ákjósanlegt að geta búið sem allra best að borgurunum hvað þessi atriði snertir. Hér hafa allir flokkar að unnið og margar ríkisstjórnir á liðnum árum. Á síðustu árum hafa útgjöld til svokallaðra velferðarmála farið enn vaxandi sem hlutfall af útgjöldum ríkissjóðs. Þannig hefur hlutdeild þeirra vaxið í ríkisútgjöldunum til að mynda frá árinu 1983 til 1985 um 3,6% á sama tíma sem til að mynda vaxta- og afborganagreiðslur hafa einnig þyngst mjög. Er þá átt við menntamál, menningarmál og kirkjumál, heilbrigðismál, tryggingamál og félagsmál sem ég hef leyft mér að kalla hér einu nafni velferðarmál. Það er tiltölulega sjaldan sem stjórnmálamenn leyfa sér að láta uppi áhyggjur sínar yfir því hvert stefni í þessum efnum, hvort þær undirstöður sem þjóðfélagið hvílir á geti risið undir sívaxandi útþenslu þessa félagslega kerfis. Augljóst ætti þó að vera að haldi þetta kerfi áfram að auka hlutdeild sína í ríkisútgjöldum ásamt vaxtagreiðslum og afborganagreiðslum verður eitthvað annað að þoka. Þetta sjáum við gerast á síðustu árum. Að minnsta kosti er það svo, að þessi mál valda mér nokkurri umhugsun og ekkert síður fyrir það þó að ég heyri iðulega virta alþm. halda fram nauðsyn þess að verja velferðarkerfið og hrósa sér af því að það hafi ekki verið skert. Til eru þó fleiri en ég sem hafa nokkrar áhyggjur af mikilli útþenslu velferðarkerfisins og hafa látið það koma fram opinberlega. Þessu til staðfestingar langar mig til þess að vitna í þann alþm. sem lengst allra núlifandi þm. hefur sýslað um fjármál ríkisins af hálfu Alþingis án þess þó nokkru sinni að setjast á ráðherrastól. Hér á ég við hv. 5. þm. Reykn. Geir Gunnarsson, en hann hefur nú senn setið 23 ár í fjvn. Í ræðu sem þessi ágæti samstarfsmaður minn í fjvn. flutti fyrir fjórum árum við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1982 sagði hann m. a., með leyfi hæstv. forseta: "En skyldi samt sem áður ekki vera orðið tímabært að huga að því hver er stefnan í þjóðfélaginu með rekstrarútgjöldum ríkissjóðs og lesa þann mæli sem fjárlög eru í þeim efnum? Við höfum á undanförnum árum í mjög ríkum mæli notað verulegan hluta af afrakstri þjóðarbúsins til að byggja upp þjónustustofnanir og efla hvers kyns þjónustu og félagsleg réttindi. Í þeim efnum hefur markið verið sett hátt og fyrirmyndir sóttar til þeirra þjóða sem ríkastar eru og gera mestar kröfur." Enn.sagði hv. þm. í sömu ræðu: "Undirstaða allrar getu til að standa undir félagslegri þjónustu í landinu, hvort heldur er í skólamálum, heilbrigðismálum eða öðrum efnum, er verðmætasköpunin í þjóðfélaginu, undirstöðuframleiðslan, og því aðeins er unnt að auka sífellt við þjónustuþættina að verðmætaöflunin aukist að sama skapi eða í einhverju sé dregið úr þeirri sóun sem kann að eiga sér stað á ákveðnum sviðum, t. d. í verslun hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef við leggjum fjármagnið fyrst og fremst í þjónustustofnanir án þess að efla grundvallarframleiðsluna veltur þessi sístækkandi yfirbygging fyrr eða síðar, hversu nauðsynlega og óhjákvæmilega sem menn telja hana. Hún stendur ekki ein sér." Eftir að hv. þm. hafði drepið á útþenslu nokkurra slíkra félagslegra liða segir hann enn, með leyfi forseta: "Allt þetta, sem hér hefur verið nefnt, eru bætt lífskjör, en á hvern veg reiknast það þegar borinn er saman kaupmáttur launa frá einu tímabili til annars? Ég er ekki að benda á þessa rekstrarliði sérstaklega vegna þess að ég telji þá ekki eiga rétt á sér, heldur nefni ég þá til að mönnum sé ljóst að það eru takmörk fyrir því hversu skip verður hlaðið án þess að menn stækki það og það eru takmörk fyrir því hve stóran hlut þjóðarteknanna við getum notað ár eftir ár til að auka þjónustuþáttinn og þá um leið þjónustuútgjöldin í framtíðinni án þess að raunverulegur verðmætisauki sé fyrir hendi. Ef við höldum áfram að hlaða lífsgæðapinklum á skipið án þess að stækka það og bæta gæti svo farið, ef gáraði sjó, að við yrðum að kasta einhverju af þessum farmi útbyrðis eins og þær þjóðir eru farnar að gera sem við tókum okkur helst til eftirdæmis þegar leitað var fyrirmynda um þær ströngustu kröfur sem fundust um þjónustugæði." Mér þykir efni til að vitna í þessa ræðu hv. þm. Geirs Gunnarssonar, ekki síst vegna þess að reynsla hans og þekking á þessum málum er ótvíræð. Svo var ekki síst á þeim tíma sem þessi ræða var flutt vegna þess að þá var hann formaður fjvn. Alþingis. Það er athyglisvert að ræðan er flutt í lok eins lengsta hagvaxtarskeiðs okkar Íslendinga. Þá var ekki tekið að kræla á þeim áföllum sem síðar dundu yfir þjóðarbúið og hófust á miðju ári 1982. Þrátt fyrir það leyna sér ekki áhyggjur hv. þm. Hann bendir réttilega á að verðmætasköpunin, undirstöðuframleiðslan, verði sífellt að aukast til þess að hægt sé að halda í við þjónustuútgjöldin. Hann bendir á að svo gæti farið að eitthvað gáraði sjó og þá gætum við ekki sífellt haldið áfram að hlaða lífsgæðapinklum á skipið, þjóðarskútuna, og svo kynni þá að fara, og væri raunar óhjákvæmilegt, að við yrðum að kasta einhverju af farminum útbyrðis eins og þær þjóðir væru þegar farnar að gera sem við hefðum tekið okkur helst til fyrirmyndar um ströngustu kröfur sem fundust um þjónustugæði. Ég bið hv. alþm. að hugleiða með mér hvað síðan hefur gerst. Hefur undirstöðuframleiðslan, verðmætasköpunin í þjóðfélaginu, aukist? Nei, svo er því miður ekki. Síðan þetta var talað hafa þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur líklega minnkað sem svarar 8-10% á mann. Það hefur sem sagt gárað í sjó, það hefur orðið öldugangur. En höfum við alið þann kost, eins og hv. þm. taldi að yrði óhjákvæmilegt, að kasta einhverju af lífsgæðafarminum útbyrðis? Nei, það höfum við ekki gert. Þvert á móti höfum við haldið áfram að hlaða lífsgæðapinklunum á skipið, jafnvel í sumum greinum með meiri hraða en fyrr. Það þarf því engan að undra þó að nú sé veltingur og að þessir þættir segi til sín með vaxandi þunga þegar við stöndum frammi fyrir þeim vanda að ná saman endum í ríkisrekstri eða afgreiða fjárlög á hinu háa Alþingi. Hv. þm. Geir Gunnarsson nefndi í þessari ræðu sinni nokkur dæmi um útgjöld til félagslegra þátta sem væru mjög að aukast. Hann nefndi t.a.m. greiðslur til tannlækninga og fæðingarorlofs, hann nefndi vissa þætti heilbrigðismála og hann nefndi Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég mun ekki rekja mörg dæmi um hvað síðan hefur gerst. Ég tek þó tvö dæmi, fyrst um málefni fatlaðra, kannske vegna þess að hér er um ákaflega mikilvæga félagslega þjónustu að ræða. Þau mál eru viðkvæm og framlögum á vegum þessa málaflokks er ætlað að bæta úr brýnni þörf og oft og tíðum miklum sársauka. Frá og með 1981 til 1985 hafa framlög til þessa málaflokks nálega þrefaldast að raungildi og í fjárlagafrv. nú, sem hér er til umræðu, er gert ráð fyrir að þau vaxi enn um 20% að raungildi miðað við verðlagsforsendur frv. Ég ítreka að hér er um eitt hið brýnasta mál að tefla. Eigi að síður tel ég rétt að staldra við og athuga hvert við viljum stefna. Viljum við t. d. auka útgjöld til þessa málaflokks á næstu fimm árum þannig að þau þrefaldist að raungildi, eins og gerst hefur síðustu fimm árin? Og hvað á þá annað að víkja eða hvar ætlum við að afla tekna? Er t.a.m. ástæða til að endurskoða þessi lög og gæta að því hvort eitthvað megi betur fara? Lánasjóður ísl. námsmanna bíður afgreiðslu fjvn. til 3. umr. Eigi að síður vil ég rifja upp að við umræður um fjárlagafrv. fyrir ári gat ég þess að það væri gott að geta búið vel að námsmönnum, en ég benti jafnframt á nauðsyn þess að staldra við og hugleiða hversu langt skyldi ganga og hvort ekki væri tímabært að endurskoða lög sjóðsins og reglur um lánveitingar. Nú er ég enn sannfærðari en fyrr um að orð mín fyrir ári voru tímabær. Árið 1982 námu lánveitingar sjóðsins um 200 millj. kr. Sú tala hækkaði um 236 millj. kr. eða 118% á árinu 1983 og varð því 436 millj. kr. Árið 1984 námu lánveitingar 635 millj. kr. og hækkuðu því um 45,6%. Á þessu ári segja áreiðanlegar heimildir að til lánveitinga muni renna 1 milljarður og 98 millj. kr. - Ég endurtek: 1 milljarður og 98 millj. kr. Er það hækkun um 463 millj. kr. eða 72,9% á milli ára. Á árunum 1982 til 1985 hækka því lánveitingar sjóðsins um 450%, en á sama tíma hækkar framfærsluvísitala u.þ.b. um 215%. Lánveitingar sjóðsins hafa því hækkað um 75% að raungildi á undanförnum fjórum árum. Því miður höfum við ekki getað boðið okkar fólki hækkanir í líkingu við þetta fyrir vinnu sína. Skyldi hv. fyrrv. formann fjvn. hafa órað fyrir þessari framvindu þegar hann tók Lánasjóð ísl. námsmanna sem dæmi í umræðum um fjárlagafrv. fyrir fjórum árum? Hér skal ekki um það spáð né krafist svara. Hitt erum við sammála um, við þessir tveir fjárveitinganefndarmenn, að þegar harðnar í ári í þjóðarbúskapnum og fyrir framleiðsluatvinnuvegunum og þjóðarframleiðslan hefur dregist saman, eins og gerst hefur síðan 1981, verður ekki endalaust bætt lífsgæðapinklum um borð í skipið og þá stöndum við frammi fyrir þeirri nöpru spurningu hvort ekki sé komið að því að við eigum ekki annars úrkosta en að ryðja einhverju af farminum fyrir borð. Hér væri ekki síður ástæða til að drepa á fleiri þætti hins félagslega kerfis og hvernig þeir hafa þróast á síðustu árum en þá tvo sem nefndir hafa verið. Þar mætti t.a.m. nefna til sögu ýmsa þætti heilbrigðismála, ekki síst á sviði sjúkratrygginga og þó einkum lyfjakostnað og jafnvel læknishjálp. Í þessum greinum eru býsna háar tölur á kreiki. Ég mun þó ekki gera þau mál að umtalsefni fyrr en e.t.v. við 3. umr. eftir að málefni Tryggingastofnunar ríkisins og ríkisspítala hafa verið tekin til afgreiðslu í fjvn. Meginatriði þessa máls míns er að vekja á því athygli, líkt og fyrrverandi formaður fjvn. gerði fyrir fjórum árum, að við getum ekki í sífellu haldið áfram að auka þetta þjónustukerfi ríkisins án þess að á bak við það standi vaxandi þjóðartekjur eða stóraukinn sparnaður í einhverjum greinum öðrum. En þegar harðnað hefur í ári, eins og nú hefur gerst með áföllum í þjóðarbúskapnum og stórfelldum þrengingum í ríkisbúskapnum, er það víst að við verðum að staldra við og hugsa okkar ráð. Á hvern máta getum við hindrað áframhaldandi hraðfara vöxt þessa þjónustukerfis og á hvern hátt getum við sparað í einstökum greinum þess? Þetta tel ég að hljóti ásamt öðru að verða viðfangsefni okkar að móta tillögur um á næsta ári. Ríkisfjármálin eru margslungin. Þar er mörg matarholan og þar þarf í sífellu að beita aðhaldi og festu við stjórnun. Ég hef hér lýst áhyggjum mínum af útþenslu hins félagslega kerfis á vegum ríkisins. Ef við viljum vernda þetta kerfi, vöxt þess og viðgang með líkum hætti og gerst hefur á síðustu árum verðum við að gera okkur grein fyrir því að eitthvað annað verður að þoka í útgjöldum ríkisins. Það er einmitt það sem gerst hefur síðustu árin. Við höfum nú dregið saman útgjöld ríkisins til flestra greina verklegra framkvæmda svo mjög að þar verður ekki lengra gengið. Það er einnig skoðun mín að við getum ekki gengið til fjárlagaafgreiðslu að ári liðnu undir sambærilegum kringumstæðum hvað þessa málaflokka snertir eins og við höfum neyðst til að gera nú. Það getur ekki gengið ár eftir ár. Við höfum einnig dregið saman fjárveitingar til flestra greina atvinnuvega, einkum þó orkumála, sem eðlilegt má telja með tilliti til þess orkuforða sem nú er í orkukerfi landsmanna. Við höfum þó aukið verulega fjárveitingar til einnar greinar atvinnulífsins sem er sjávarútvegurinn. Í fjárlögum fyrir þetta ár var tekin upp svokölluð endurgreiðsla á söluskatti í sjávarútvegi sem í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár er 600 millj. kr. Það hefur einnig dregið verulega úr framlögum ríkisins til niðurgreiðslna bæði á vöruverði og húshitunarkostnaði. Í ágústmánuði 1982 höfðu niðurgreiðslur á vöruverði áhrif á framfærsluvísitöluna til lækkunar um 8,54 stig, en í ágústmánuði s.l. var þetta hlutfall komið niður í 0,98 stig. Allar þær aðgerðir til samdráttar í útgjöldum ríkisins sem hæstv. fjmrh., bæði núverandi og fyrrverandi, ásamt hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkum hafa gripið til hafa verið nauðsynlegar. Kröpp staða ríkisfjármála gerir það óhjákvæmilegt að taka fast á málum og þess vegna er nú gripið til ýmissa þeirra óþægilegu úrræða sem kynnt hafa verið á síðustu vikum. Einnig þess vegna höfum við haldið svo fast á málum í fjvn. sem raun ber vitni um. En ég tel enga ástæðu til að leyna þeirri skoðun minni að þrátt fyrir mikla vinnu við undirbúning þessa fjárlagafrv. og væntanlega afgreiðslu þess hér á hinu háa Alþingi höfum við enn ekki höndlað framtíðarlausn þessara mála. Að slíkum breytingum hefur margt verið vel unnið, bæði af hálfu fyrrverandi og núverandi hæstv. fjmrh., en það hefur einfaldlega þurft meira tóm til þess að koma þeim málum í höfn en svo að það væri mögulegt við afgreiðslu þessara fjárlaga. Þær breytingar munu taka hvort tveggja til tekjuöflunarkerfis ríkisins og gjaldahliðar ríkisfjármálanna. Hæstv. fjmrh. lýsti við 1. umr. þessa máls nauðsyn þess að gerbreyta tekjuöflunarkerfi ríkisins. Ég er honum sammála um knýjandi nauðsyn slíkra breytinga. Ég tel ekki tilefni til þess að ég ræði þessi mál mikið frekar nú, vil aðeins leggja áherslu á það, sem fyrr hefur komið fram í máli mínu, að ef okkur tekst ekki að draga úr umfangi ríkisumsvifanna, minnka eða a.m.k. hægja verulega á útþenslu þjónustukerfisins, verður engin framtíðarlausn fundin, hvort sem okkur líkar betur eða verr, nema því aðeins að til komi stóraukin skattheimta eða nýjar og stórfelldar tekjur í þjóðarbúið. Herra forseti. Þær brtt. sem ég mæli fyrir við þessa umræðu eru af þrennum toga: Í fyrsta lagi eru það brtt. sem fjvn. stendur öll að. Hér er um að ræða ýmsar breytingar á gjaldahlið frv., ýmist til hækkunar eða lækkunar. Samtals valda þessar breytingar, ef samþykktar verða, liðlega 85 millj. kr. hækkun gjalda sem er aðeins um 0,25% af útgjöldum frv. eins og það var lagt fram. Man ég ekki eftir að í annan tíma hafi verið haldið svo sparlega á með útgjaldatillögur fjvn. fyrir 2. umr. fjárlaga. Oft hafa tillögur nefndarinnar fyrir þessa umræðu leitt til hækkunar á gjaldahlið frv. um 2-3%. Flestar eru þessar brtt., eftir venju, við ýmsa liði menntmrn. Fjölmargir styrkir til félagasamtaka og menningarmála standa óbreyttir í frv. frá fjárlögum þessa árs. Það er í raun ekki nýlunda. Ýmsa slíka liði hefur nefndin gert tillögu um að hækka um 20-25%. Aðrar brtt. eru vegna hreinna leiðréttinga á rekstrarliðum, t.d. þar sem húsaleiga er vanmetin eða launagreiðslur ekki í samræmi við staðreyndir. Enn aðrar brtt. byggjast á mati nefndarinnar, yfirleitt eftir mjög vandlega yfirvegun. Sjálfsagt er að taka fram að eftir venju hafa fulltrúar stjórnarandstöðunnar í fjvn., sem standa að þessum tillögum, fyrirvara um afgreiðslu þeirra og áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Ég sé hér í niðurlagi nál. frá minni hl. fjvn. að minni hl. hefur flutt tillögu til rökstuddrar dagskrár. Ég hlýt að líta svo á að hér sé einvörðungu um pólitískar æfingar að ræða sem ekki er ástæða til þess að taka alvarlega. Ég vil fyrir mitt leyti hafna þeirri tillögu að vísa þessu máli aftur til fjvn. Ég tel að tilefni sé til þess að afgreiða fjárlög fyrir jól svo sem venja hefur verið. Ég mun því leggja til að þessi rökstudda dagskrá verði felld. Í öðru lagi mæli ég fyrir brtt. sem meiri hl. nefndarinnar stendur að. Hér er um að ræða hækkun gjalda um liðlega 10 millj. kr. og er þar um að ræða skiptingu á ýmsum fjárfestingarliðum frv. Í síðasta lagi flytur meiri hl. nefndarinnar ýmsar brtt. að beiðni ríkisstjórnarinnar. Verði þær samþykktar lækkar gjaldatala frv. um 222 millj. kr. þeirra vegna. Við 1. umr. þessa máls kynnti hæstv. fjmrh. ýmsar breytingar sem ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir höfðu orðið ásátt um að leggja til við Alþingi að gerðar yrðu á frv. Í þessum tillögum fólst m.a. lækkun áætlaðra tekna um 300 millj. kr. og lækkun áætlaðra gjalda um 574 millj. kr. Með þessu vill hæstv. ríkisstj. bæta rekstrarafkomu ríkissjóðs frá því sem var í fjárlagafrv. og draga þar með úr lánsfjárþörf ríkissjóðs. Samkvæmt ákvörðun hæstv. ríkisstj. mun 574 millj. kr. lækkun gjalda nást þannig að sparnaður í rekstrarútgjöldum verður 300 millj. kr., lækkun fjárfestingar 145 millj., lækkun framlaga til sjóða 34 millj., lækkun framlags til Pósts og síma 65 millj. og lækkun fjárfestingaráforma áhaldahúss Vegagerðar um 30 millj. kr. Enn fremur hafa ríkisstjórnin og stjórnarflokkar orðið ásátt um að fresta ýmsum breytingum á tollum og vörugjaldi sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. Þessi breyting leiðir til 100 millj. kr. lækkunar á áætluðum tekjum frv. Ákveðið hefur verið að fresta öllum breytingum á tekjuhlið frv. til 3. umr. Þá verða m.a. fluttar brtt. í samræmi við þær ákvarðanir ríkisstj. sem raktar hafa verið hér að framan. Til 3. umr. bíða einnig allar breytingar á verðlags- og launaforsendum frv. Enn fremur breytingar er varða B-hluta stofnanir, Tryggingastofnun ríkisins, Atvinnuleysistryggingasjóð, ríkisspítala, heimildir skv. 6. gr. og nokkur fleiri atriði. Verði brtt. fjvn. og brtt. meiri hl. nefndarinnar samþykktar við þessa umræðu mun það leiða til lækkunar á útgjöldum fjárlagafrv. um 126,4 millj. kr. og tekjur umfram gjöld á rekstraryfirliti frv. aukast því úr 122 millj. í 248,7 millj. kr. Á þessari stundu verður á hinn bóginn ekkert um það sagt hver verða muni niðurstaða á rekstraryfirliti fjárlagafrv. eftir að samþykktar hafa verið þær brtt. sem nauðsynlegt kann að þykja að flytja við 3. umr. málsins. Ég tel hins vegar ástæðu til að láta það koma fram sem eindregna skoðun mína að miðað við þær aðstæður sem nú eru ríkjandi í þjóðarbúskapnum sé afar mikilvægt að það markmið ríkisstj. fái staðist að fjárlög verði afgreidd án rekstrarhalla. Ég mun þá gera grein fyrir þeim brtt. sem fluttar eru af nefndinni í heild. Embætti forseta Íslands: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 2 millj. 400 þús. kr. vegna þess að tekið verði upp nýtt stofnkostnaðarverkefni, Öryggiskerfi fyrir forsetasetrið. Fjvn. telur ekki fært að standa gegn þeim óskum forsrn. að taka nú upp fjárframlag til öryggisgæslu á forsetasetrinu. Þá er till. er varðar forsrn., þ.e. þjóðgarðurinn, Þingvöllum og Þingvallanefnd. Lagt er til að önnur gjöld hækki um 500 þús. kr. og verði 5 millj. 638 þús. vegna hækkunar á viðfangsefninu Líffræðirannsóknir sem hækki úr 500 þús. í 1 millj. Mikil framlög eru lögð fram frá erlendum aðilum til þeirra líffræðirannsókna sem nú fara fram á Þingvallavatni undir forustu dr. Péturs M. Jónassonar prófessors í Kaupmannahöfn. Þess er þó tæpast að vænta að erlendir aðilar geti lagt fram fé til launagreiðslna handa Íslendingum við þessar rannsóknir, en till. nefndarinnar miðast við að unnt sé að standa undir þeim þætti mála af hálfu okkar Íslendinga. Þá eru till. er varða menntmrn.: Raunvísindastofnun Háskólans: Tekið verði upp nýtt stofnkostnaðarviðfangsefni, Vindmylla í Grímsey 200 þús. kr. Þær tilraunir sem fram hafa farið með vindmyllu í Grímsey lofa nú mjög góðu og það væri sannarlega mikils um vert ef tækist með þeim hætti að leysa orkumál í Grímsey. Menntaskólinn í Kópavogi, fjölbraut: Tekið er upp nýtt viðfangsefni 6 millj. og 400 þús. kr. Þetta er gert vegna yfirtöku menntaskólans á grunnskólahúsnæði og er þáttur í því að standa við samning sem gerður var af fulltrúum bæjarins á sínum tíma við menntmrh. og fjmrh. Með þessari fjárveitingu ásamt því sem fram kemur í yfirliti um grunnskólaframkvæmdir er staðið að fullu við þennan samning. Kennaraháskóli Íslands: Laun hækka um 250 þús. kr. vegna þess að tekin er inn staða tækjavarðar við skólann. Rannsóknastofnun uppeldismála: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 130 þús. og verði 1 millj. og 11 þús. vegna þess að húsaleiga stofnunarinnar er vanmetin. Verkmenntaskólinn á Akureyri: Lagt er til að stofnkostnaður hækki um 1200 þús. og verði 11 millj. og 200 þús. Er það gert vegna þess að tekið verði inn nýtt stofnkostnaðarviðfangsefni, Vélhermir, en fyrsta fjárveiting til þessa tækis var á fjárlögum þessa árs. Vélskóli Íslands: Lagt er til að stofnkostnaður hækki um 1200 þús. kr. og verði 3,6 millj. kr. vegna kaupa á lithografiskum vélhermi. Það er sömu sögu að segja um þetta tæki og tæki Verkmenntaskólans á Akureyri að fyrsta fjárveiting til þessara tækjakaupa kom inn við afgreiðslu fjárl. fyrir ári. Iðnskólinn í Reykjavík: Lagt er til að laun lækki um 1,5 millj. kr. og verði 73 millj. og 919 þús. kr., en tekið verði upp nýtt stofnkostnaðarviðfangsefni, Tækjakaup, upp á sömu fjárhæð, 1,5 millj. kr. Iðnskólar almennt: Lagt er til að stofnkostnaður hækki um 1 millj. kr. og verði 5 millj. og 900 þús. kr. Skipting sést á sérstöku yfirliti sem birtist í brtt. nefndarinnar. Gert er ráð fyrir áð þessi hækkun komi til góða fyrir Iðnskólann í Reykjavík sem hefur mikla þörf fyrir slík tækjakaup. Fiskvinnsluskólinn: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 500 þús. kr. og verði 18 millj. 727 þús. kr. Þetta er vegna húsaleigusamnings sem ekki er áætlað fyrir í frv. og er því leiðrétting. Tónlistarfræðsla: Lagt er til að laun hækki um 400 þús. kr. og verði 80 millj. 558 þús. kr. sem er vegna hækkunar á viðfangsefninu Aðrir tónlistarskólar. Þetta er gert til að taka inn í þessa áætlun framlag til tónlistarskóla á Kirkjubæjarklaustri sem ekki hafði verið tekið inn þegar áætlun var gerð sem liggur fyrir í fjárlagafrv. Þá er gert ráð fyrir að stofnkostnaðarstyrkir hækki um 400 þús. kr. og verður því skipt sumpart með bréfi nefndarinnar til menntmrn., en inni á þessum lið hefur um nokkurt skeið verið Tónskóli Sigursveins D. Kristinssonar. Náms- og fræðimenn, framlög: Gert er ráð fyrir að tilfærslur hækki um 450 þús. kr. og verði 14 millj. 149 þús. kr. vegna hækkunar á viðfangsefninu Styrkur til útgáfustarfa. Sá safnliður verður tekinn til meðferðar af fjvn. og skipt með bréfi, a.m.k. að hluta, sem sent verður menntmrn. Fullorðinsfræðsla: Tilfærslur hækki um 75 þús. kr. sem skiptist þannig að viðfangsefnið Bréfaskóli hækki um 50 þús. kr. og Félagsmálanámskeið um 25 þús. kr. Landsbókasafn Íslands: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 180 þús. kr. og verði 4 millj. 968 þús. kr. og er það til að taka upp nýtt viðfangsefni, Til viðhalds á Landsbókasafninu. Þjóðskjalasafn: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 1,6 millj. kr. og verði 4 millj. 450 þús. kr. sem skiptist þannig að viðfangsefnið Almennur rekstur hækki um 500 þús. kr. vegna aukins leigukostnaðar og tekið verði upp nýtt stofnkostnaðarviðfangsefni, Innréttingar, sem verði 1,1 millj. kr. Þetta er gert vegna þess að stofnunin er að flytja í nýtt leiguhúsnæði og kostar það bæði aukin leigugjöld og eins vegna innréttinga í þessu húsnæði. Listasafn Einars Jónssonar: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 1 millj. sem verði viðhaldsverkefni, en mjög brýnt er talið að leggja í allkostnaðarsamar viðhaldsaðgerðir við þetta hús. Er þetta byrjunin á því verkefni. Blindrabókasafn Íslands: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 500 þús. kr. og er það vegna þess að tekið verði þar upp nýtt stofnkostnaðarviðfangsefni, Tækjabúnaður. Listir, framlög: Tilfærslur hækka alls um 6 millj. 765 þús. kr. sem skiptist á einstök viðfangsefni sem koma fram í brtt. nefndarinnar. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það nákvæmlega hér, en safnlið verður síðan skipt með bréfi til menntmrn. Vísindalegt samstarf, styrkir: Tilfærslur hækki um 400 þús. kr. sem skiptist þannig að tekið er upp nýtt viðfangsefni, Surtseyjarfélagið, byggingarstyrkur, lokagreiðsla 150 þús. kr. og viðfangsefnið Vísinda- og fræðistörf hækki um 250 þús. Norræn samvinna: Viðfangsefnið Norræna félagið hækki um 15 þús. kr. og verði 125 þús. kr. Liðurinn Æskulýðsmál: Lagt er til að tilfærslur hækki um 770 þús. kr. og verði 10 millj. 530 þús. kr. og skiptist þannig á viðfangsefni: Ungmennafélag Íslands hækki um 550 þús. kr. Bandalag íslenskra skáta vegna Úlfljótsvatns hækki um 150 þús. og verði 300 þús. kr., en það er byggingarstyrkur vegna þeirrar starfsemi. Íslenskir ungtemplarar hækki um 20 þús. og verði 200 þús. kr. Liðurinn Ýmis íþróttamál: Tilfærslur hækki um 135 þús. kr. sem skiptist á farkennslu í íþróttum 15 þús. kr., liðurinn Alþjóðaskákmót, styrkir, falli niður, en tekið verði upp nýtt viðfangsefni, Skákmót, styrkir, sem verði 300 þús. kr. Húsfriðun: Tilfærslur hækki um 3,2 millj. og verði 13 millj. 253 þús. kr. Viðfangsefnið Byggða- og minjasöfn hækki um 1 millj. kr. og verði 6 millj. og 500 þús. kr. Viðfangsefnið Viðeyjar- og Nesstofa hækki um 1750 þús. kr. Og tekið verði upp nýtt viðfangsefni, Húsið, Eyrarbakka 450 þús. kr. Liðurinn Ýmislegt 999: Lagt er til að einstök viðfangsefni hækki sem hér segir: Amtsbókasafn vegna skilaskyldu 30 þús., Reykholtsstaður um 50 þús., Landssamband hjálparsveita skáta um 200 þús., Hlíðardalsskóli, almennur rekstur, um 400 þús. kr., Söfn, styrkir, um 200 þús. kr. og Félög, styrkir, um 50 þús. kr., Kvenfélagasamband Íslands um 150 þús. Einnig er lagt til að taka upp tvö ný viðfangsefni, þ.e. Hlíðardalsskóli, viðhald, 300 þús. kr., sem er sama tala og er í fjárlögum yfirstandandi árs, og Náttúrugripasafn Vestmannaeyja, sædýrasafn, 125 þús. kr. Þá eru till. er varða landbrn.: Búnaðarfélag Íslands. Lagt er til að tilfærslur hækki um 40 þús. kr. sem skipt er í undirliði á viðfangsefnin Landþurrkun. Rannsóknastofnun landbúnaðarins: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 1300 þús. kr. og að hækkunin skiptist þannig á einstök viðfangsefni: Stóra-Ármót 500 þús. kr. sem er stofnkostnaður, Möðruvellir 500 þús. sem einnig er stofnkostnaður, á báðum stöðum eru verulegar skuldir, og í þriðja lagi hús Gunnars Gunnarssonar á Skriðuklaustri 300 þús. kr. sem er viðhald. Ekki þarf orðum að eyða að því að þetta hús er hið merkasta og ekki hjá því komist að halda því við með sómasamlegum hætti. Skógrækt ríkisins: Lagt er til að tilfærslur hækki um 1350 þús. kr. Með skiptingu á einstaka liðum er vísað til brtt. nefndarinnar, en þar segir að liðurinn Nytjaskógar hækki um 1 millj., Fljótsdalsáætlun hækki um 50 þús. kr. og upp verði tekinn nýr liður, Skógrækt einstaklinga, styrkir, 300 þús. kr. Yfirdýralæknir: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 500 þús. kr. og er einum undirlið hjá yfirdýralækni skipt þannig að tekið er upp nýtt viðfangsefni, Dýralæknir fisksjúkdóma. Landgræðslu- og landverndaráætlun: Lagt er til að gjöld hækki alls um 11 millj. og 76 þús. kr. og verði 51 millj. 718 þús. kr. Skipting á þessum lið kemur fram í brtt. nefndarinnar ásamt undirliðum og vísast til þess. Landbúnaðarmál, ýmis starfsemi: Lagt er til að framlög hækki um 100 þús. og verði 1300 þús. kr. Bændaskólinn á Hólum: Lagt er til að laun hækki um 1381 þús. kr. sem sumpart er vegna þess að mistök urðu við framlagningu frv. Það gleymdist ein staða, auk þess sem vanáætlað var fyrir álagsgreiðslum. En til viðbótar er tekin inn ein ný staða, eitt stöðugildi sem er kennari í fiskeldi og fiskrækt. Þá er lagt til að stofnkostnaður hækki um 2,5 millj. sem er viðbygging við anddyri skólans. Enn fremur er till. um að sértekjur lækki um 500 þús. kr. og verði 6 millj. 845 þús. kr. Sjávarútvegsráðuneyti. Hafrannsóknastofnun: Lagt er til að gjöld hækki um 990 þús. vegna þess að tekin eru upp tvö ný viðfangsefni, Útibú í Vestmannaeyjum, almennur rekstur, 150 þús. kr., og undir sama lið, Útibú í Vestmannaeyjum, stofnkostnaður 840 þús. kr. Reiknað er með að þetta útibú geti tekið til starfa frá og með 1. október n.k. Dómsmálaráðuneyti: Almannavarnir ríkisins: Lagt er til að gjöld hækki um 344 þús. alls þannig að tekið verði upp nýtt viðvörunarkerfi og til þess varið 744 þús. kr., en niður falli tilfærslur til sveitarfélaga sem nemur 400 þús. kr. Dómsmál, ýmis starfsemi: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 325 þús. kr. sem er vegna hækkunar á viðfangsefninu Aðgerðir gegn fíkniefnum. Félagsmálaráðuneyti: Málefni fatlaðra á Reykjanesi: Lagt er til að tilfærslur hækki um 260 þús. kr. og verði 400 þús. vegna viðfangsefnisins Atvinnuleit. Málefni fatlaðra á Vesturlandi: Lagt er til að laun hækki um 395 þús. kr. vegna hækkunar á viðfangsefninu Dagvistun Akranesi. Þar var um misreikning að ræða við framlagningu fjárlagafrv. Málefni fatlaðra á Norðurlandi vestra: Lagt er til að gjöld hækki um 580 þús. kr. þannig að tekið verði upp nýtt viðfangsefni, Sambýli Sauðárkróki. Málefni fatlaðra á Norðurlandi eystra: Lagt er til að gjöld hækki alls um 2 millj. 352 þús. kr. sem skiptist þannig á einstök viðfangsefni: Rekstrargjöld á svæðisstjórn hækki um 400 þús. kr. sem var vanreiknuð húsaleiga. Sambýlið Byggðavegi 1 hækki um 122 þús. kr. sem eru vanreiknaðar álagsgreiðslur, sambýlið Vanabyggð um 230 þús. kr. þar sem einnig er um vanreiknaðar álagsgreiðslur að ræða og vistheimilið Sólborg um 1600 þús. kr. sem eru þrjú stöðugildi sem þar hafa verið í starfi um árabil, en þær stöður eru nú teknar inn í fjárlagafrv. verði þetta samþykkt. Rétt er að geta þess að greiðslur til þessara stöðugilda hefur þurft að leysa ár frá ári með aukafjárveitingum þannig að þær leiðréttingar sem hér eru gerðar eru til þess að fjárlögin verði raunhæfari en ella. Málefni fatlaðra á Austurlandi: Lagt er til að gjöld hækki alls um 350 þús. kr. sem er eitt stöðugildi, laun sem skiptast á milli viðfangsefnisins Svæðisstjórn og viðfangsefnisins Leiktækjasafn. Málefni fatlaðra á Suðurlandi: Lagt er til að gjöld hækki alls um 2 millj. 111 þús. kr. sem skiptist þannig á viðfangsefni að Sambýli á Lambhaga hækki um 611 þús. kr. vegna leiðréttinga, lagt er til að veittur sé byggingarstyrkur til Sólheima í Grímsnesi sem er 1 millj. kr. og að leiðrétting verði gerð varðandi verndaðan vinnustað í Vestmannaeyjum um 600 þús. kr. Vinnumál: Lagt er til að viðfangsefnið Orlofsheimili launþegasamtaka lækki um 1280 þús. kr., en viðfangsefnið Ýmislegt hækki um sömu tölu eða 1280 þús. kr. sem skiptist á ýmsa liði sem tilheyra aðilum launþegasamtakanna. Félagsmál, ýmis starfsemi: Lagt er til að einstök viðfangsefni hækki sem hér segir: Slysavarnafélag Íslands 444 þús. kr., Sjómannastofur 44 þús. kr., Félagasamtök, styrkir, um 500 þús. kr., Kvennaathvarf í Reykjavík um 452 þús. kr. en Kvennaathvarfið á Akureyri lækki um sömu tölu og falli brott. Tekið er upp nýtt viðfangsefni, Varnargarðar við Höfðabrekkujökul, 600 þús. kr. gegn jafnháu framlagi frá Viðlagatryggingu Íslands. Er þá komið að till. er varða heilbrrn.: Málefni fatlaðra: Lagt er til að gjöld hækki um 1200 þús. kr. vegna hækkunar á viðfangsefninu Endurhæfingarstöð Sjálfsbjargar á Akureyri. Sjúkrahús og læknabústaðir: Tekið er upp nýtt viðfangsefni, Sjúkrahús St. Franciscusarsystra, Stykkishólmi, 7 millj. kr. styrkur. Hér er sami háttur á hafður og verið hefur í fjárlögum að undanförnu að fjvn. gerir till. um sérstakan framkvæmdastyrk til þessa mannvirkis. Þess er að geta að St. Franciscusarreglan hefur ákveðið að leggja fé erlendis frá í byggingu sjúkrahúss í Stykkishólmi sem nemur 18 millj. kr., en þetta framlag erlendis frá er bundið því skilyrði að íslenska ríkið eða Íslendingar leggi fram 14 millj. kr. á móti á tveimur árum og er þetta til þess að fullnægja því ákvæði. Heilbrigðismál, ýmis starfsemi: Lagt er til að tilfærslur hækki um 6,4 millj. kr. sem skiptist þannig á einstök viðfangsefni: Krabbameinsfélag Íslands hækki um 3 millj. kr., Hjartavernd hækki um 900 þús. kr., reykingavarnir um 1200 þús. kr., sjúkraflug um 300 þús. kr. og tekið verði upp nýtt viðfangsefni, Samnorrænt átak gegn krabbameini, 1 millj. kr. Með þeirri till. er komið til móts við sérstakar samþykktir Norðurlandaráðs í þessu skyni. Liðurinn Bindindisstarfsemi, tilfærslur: Lagt er til að tilfærslur hækki um 180 þús. kr. og verði 580 þús. kr. sem er til Stórstúku Íslands og sérstaks norræns bindindisþings. Þroskaþjálfaskóli Íslands: Lagt er til að önnur gjöld hækki um 470 þús. kr. sem er vegna þess að húsaleigugreiðslur eru vanmetnar í fjárlagafrv. Samgönguráðuneyti: Hafnamál: Viðfangsefnið Hafnarannsóknir og mælingar hækki um 4 millj. kr. og er það talið óhjákvæmilegt til þess að hægt sé að halda áfram dreifðum öldumælingum og rannsóknum víðs vegar við landið sem nú eru í gangi á vegum Hafnamálastofnunar. Áður var sá háttur á að slíkt fé til rannsókna var tekið af fjárveitingum til þessarar stofnunar og einstakra verkefna. Nú eru þær fjárveitingar svo skornar við nögl að ekki er unnt að ná þar fé til að standa undir þessari starfsemi. Því er þessi till. flutt. Þá eru tekin upp þrjú ný viðfangsefni. Landshöfnin í Þorlákshöfn. Lagt er til að tekin verði upp 4 millj. kr. fjárveiting sem er vegna dýpkunar í höfninni. Sandburður í höfnina er með þeim hætti að hún er talin vera hættuleg fyrir þá miklu umferð sem þar er nú. Þá er lagt til að landshöfnin á Rifi fái 900 þús. kr. fjárveitingu og landshöfnin í Keflavík - Njarðvík 600 þús. kr., en hvort tveggja er vegna skulda sem á þessum höfnum hvíla. Sjóslysanefnd: Lagt er til að taka upp nýtt viðfangsefni, Björgunarbúnaður Sigmunds, 100 þús. kr. til hönnunar. Ýmis framlög: Lagt er til að tilfærslur hækki um 834 þús. kr. og verði 4 millj. 845 þús. kr. sem skiptist á einstök viðfangsefni Fræðsluefni um öryggismál sjómanna 100 þús. kr., Flugbjörgunarsveitir 72 þús. kr. og Tilkynningarskylda sjómanna 62 þús. kr. Þá hef ég lokið, herra forseti, við að gera grein fyrir þeim brtt. sem fluttar eru af hálfu fjvn., en þá tek ég til við að lýsa þeim brtt. sem fluttar eru af meiri hl. n. Fyrst er varðandi forsrn.: Aðalskrifstofa. Lagt er til að gjöld lækki um 400 þús. kr. Húsameistari ríkisins: Lagt er til að önnur gjöld lækki um 300 þús. kr. og sértekjur hækki um 300 þús. kr. Menntamálaráðuneyti: Háskóli Íslands, stofukostnaður: Lagt er til að þessi liður hækki um 5 millj. kr. og verði 95 millj. kr. Raunvísindastofnun Háskólans: Lagt er til að stofnkostnaður lækki um 6 millj. kr. vegna stofnkostnaðarviðfangsefnis, þ.e. að þá væri frestað endurbyggingu á þakhæð húss fyrir Raunvísindastofnun Háskólans. Bygging grunnskóla og íbúða fyrir kennara: Stofnkostnaður hækkar um 345 þús. kr. og verður 120 millj. 345 þús. kr. Skipting á þessum lið birtist á sérstöku yfirliti. Listasafn Íslands: Lagt er til að önnur gjöld lækki um 14 millj. kr. og verði 28 millj. 160 þús. kr. Er þetta lækkun á stofnkostnaði á viðfangsefninu Fríkirkjuvegur 7. Þjóðarbókhlaða: Lagt er til að stofnkostnaður lækki um 5 millj. kr. og viðfangsefnið falli brott. Kvikmyndasjóður: Lagt er til að önnur gjöld lækki um 16 millj. kr. og verði 16 millj. kr. Er þá þessi sjóður skertur eins og ýmsir aðrir sjóðir. Félagsheimilasjóður: Lagt er til að fjármagnstilfærslur lækki um 6 millj. kr. og verði 12 millj. kr. Íþróttasjóður: Lagt er til að fjármagnstilfærslur lækki um 6 millj. kr. og verði 33 millj. 650 þús. kr. Skipting er birt á sérstöku yfirliti í till. meiri hl. fjvn. Ýmislegt: Tekið er upp nýtt viðfangsefni, Iðnsaga Íslands, 2 millj. og 16 þús. kr. sem færist yfir til menntmrn. frá iðnrn. og fellur þá jafnframt þar niður. Utanríkisráðuneyti: Aðalskrifstofa: Lagt er til að önnur gjöld lækki um 2 millj. kr. vegna lækkunar á viðfangsefninu Kjörræðismenn, en áætlað var að halda sérstaka ráðstefnu fyrir þessa starfsmenn. Önnur utanríkismál: Tilfærslur lækki um 7 millj. kr. vegna lækkunar á viðfangsefninu Matvæla- og neyðaraðstoð samkvæmt nánari ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Sjávarútvegsráðuneyti: Ríkismat sjávarafurða: Lagt er til að rekstrargjöld lækki um 1 millj. kr. og að sértekjur hækki um 1 millj. og verði 7 millj. 780 þús. kr. Dómsmálaráðuneyti: Prestaköll og prófastsdæmi: Lagt er til að laun lækki um 600 þús. kr. á viðfangsefninu Prestar og prófastar og að viðhald embættisbústaða lækki um 1400 þús. kr. Um skiptingu vísast til brtt. meiri hl. nefndarinnar. Félagsmálaráðuneyti: Félagsmál, ýmis starfsemi: Lagt er til að viðfangsefnið Snjóflóðavarnir og skriðuvarnir lækki um 2 millj. kr. Heilbrigðisráðuneyti: Hollustuvernd ríkisins: Lagt er til að stofnkostnaður lækki um 10 millj. kr. og verði 300 þús. kr. Sjúkrahús og læknisbústaðir: Lagt er til að viðfangsefnið Bygging sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og læknisbústaða lækki um 14 millj. kr. sem skýrist á sérstöku yfirliti í brtt. meiri hl. nefndarinnar. Þar er m.a. um tilfærslu að ræða, 14 millj. kr., frá Framkvæmdasjóði aldraðra sem færist yfir á þennan lið og er skipt í till. meiri hl. nefndarinnar. Enn fremur er um tilfærslu að ræða, 1 millj. kr., af liðnum Héraðslæknar og heilsugæslustöðvar, viðhald, og kemur það fram í skiptingu í fjárfestingarlið sjúkrahúsa og læknisbústaða. Að öðru leyti vísast í það yfirlit sem birtist með till. meiri hl. fjvn. á þskj. 244. Fjármálaráðuneyti: Ýmsar fasteignir ríkissjóðs: Viðfangsefnið Laugavegur 166 lækkar um 34 millj. og fellur brott. Hér er um Víðishúsið að ræða, en fallið er frá áætlunum um aðgerðir til endurbyggingar á því húsnæði á næsta ári. Ýmislegt: Viðfangsefnið Símstöð fyrir stjórnarráðið lækkar um 10 millj. kr. og fellur brott. Samgönguráðuneytið: Vegagerð ríkisins: Lagt er til að gjöld lækki um 30 millj. kr. og verði 2 milljarðar og 7 millj. kr. og kemur þessi lækkun fram á áhaldahúsi Vegagerðar ríkisins. Hafnamál: Viðfangsefnið Hafnarmannvirki og lendingarbætur hækki um 4 millj. kr. og verði 74 millj. Sundurliðun birtist á sérstöku yfirliti í till. meiri hl. nefndarinnar. Flugmálastjórn: Lagt er til að önnur gjöld lækki um 1500 þús. kr. og að sértekjur hækki um 1500 þús. og verði 40 millj. 614 þús. kr. Iðnaðarráðuneyti: Lánasjóðir iðnaðarins: Lagt er til að tilfærslur lækki um 12 millj. kr. og verði 28 millj. Hér er um að ræða skerðingu á framlagi til Iðnlánasjóðs. Iðnaðarrannsóknir: Lagt er til að tilfærslur lækki um 3 millj. kr. og verði 13 millj. kr. Iðja og iðnaður: Viðfangsefnið Iðnaðarsaga fellur brott í þessu ráðuneyti eins og ég hef þegar frá greint. Orkusjóður: Viðfangsefnið Styrking dreifikerfis í sveitum lækki um 10 millj. kr. og verði 30 millj. kr. í stað 40 millj. eins og var í frv. Herra forseti. Þá hef ég lokið við að skýra þær brtt. sem fluttar eru af fjvn. og meiri hl. fjvn. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði samþykkt með þeim brtt. sem ég hef hér lýst, en jafnframt að till. minni hl. um rökstudda dagskrá verði felld.



Herra forseti. Þegar fjvn. hefur nú lokið störfum fyrir 2. umr. um fjárlagafrv. vil ég þakka meðnefndarmönnum mínum ánægjulegt samstarf og sérstaklega formanni nefndarinnar, 1. þm. Norðurl. v. Pálma Jónssyni, fyrir góða og lipra stjórn á starfi nefndarinnar við erfiðar aðstæður. Einnig tek ég undir þakkir formannsins til starfsmanns nefndarinnar og hagsýslustjóra og starfsliðs hans. Við 1. umr. um fjárlagafrv. hinn 12. nóvember s.l. rakti ég nokkuð hina sérstæðu sögu þess fjárlagafrv. sem hér er til umræðu. Ég minnti á að á haustdögum hótaði Sjálfstfl. Framsfl. stjórnarslitum ef framsókn samþykkti ekki fjárlagafrv. eins og það var frá hendi hæstv. fyrrv. fjmrh. Alberts Guðmundssonar. Á fundi tveggja ráðherra Sjálfstfl. og þingflokks í Stykkishólmi var frv. sem Framsfl. hafði áður verið knúinn til að samþykkja ekki talið viðunandi grundvöllur til fjárlagagerðar fyrir árið 1986. Hæstv. þáverandi fjmrh. lagði fjárlagafrv. þó fram óbreytt engu að síður, en hann var skömmu síðar flæmdur úr sæti fjmrh. til þess að formaður Sjálfstfl., sem settist í það sæti, gæti mótað fjárlög fyrir næsta ár með þeim hætti að Sjálfstfl. gæti við unað. Hinn nýi fjmrh. kynnti síðan fjvn. nokkrar breytingar á frv. hinn 12. nóvember, að morgni þess dags, þegar 1. umr. um fjárlagafrv. fór fram, og lýsti því þá yfir aðspurður að ekki væri að vænta fleiri breytinga á frv. af hálfu ríkisstj. Það sem hann hefði lagt fram til breytinga væri allt. Við 1. umr. um fjárlagafrv. hélt ég því fram að á því stigi málsins væri frv. ekki nothæfur grundvöllur til raunverulegrar umræðu um fyrirætlanir hæstv. ríkisstj. um fjárlagagerð fyrir næsta ár. Umræður um frv. hlytu á því stigi að verða mestan part markleysa. Hæstv. fjmrh. tók þessa afstöðu mína óstinnt upp, en það hefur nú komið á daginn að ályktanir mínar við þá umræðu voru réttar. Hæstv. fjmrh., sem hafði á fundi með fjvn. komið fram með æðisíðbúnar brtt. og staðhæfði þá að engar frekari brtt. mundu koma fram frá hæstv. ríkisstj., lét hinn 28. nóvember, um það til hálfum mánuði eftir þá yfirlýsingu, bera fjvn. þau boð, hann kom nú ekki sjálfur á fund nefndarinnar eins og áður, að ríkisstj. væri fallin frá þeim meginmarkmiðum sem falist hefðu í tillögum í fjárlagafrv. um tekjuhlið fjárlaganna. Um þessar breytingar fengu fulltrúar Framsfl. í nefndinni fyrst að vita á þessum fundi. Þeir komu af fjöllum, höfðu ekkert fengið að vita. Það kom sem sé á daginn að svo til hvert einasta orð sem hæstv. fjmrh. hafði sagt við 1. umr. um tekjuhlið fjárlagafrv. hafði verið markleysa. Þar stóð ekki steinn yfir steini. Allt sem hæstv. ráðh. var að greina þjóðinni frá í útvarpsumræðum frá Alþingi um áætlanir ríkisstj. í fjárlagafrv. um breytingar á tekjuöflun ríkissjóðs á næsta ári var markleysa. Hæstv. fjmrh. hefði þess vegna alveg eins getað lesið upp fyrir þjóðina úr ársreikningum Eimskipafélags Íslands. Öll skrif málgagna stjórnarflokkanna og frásagnir þm. þeirra og ráðherra um 400 millj. kr. lækkun tekjuskatts á næsta ári og lagabreytingar varðandi veltuskatta voru orðin sagnfræði og annað ekki, sagnfræði um fyrirætlanir sem nú voru að engu gerðar. Allt tal hæstv. núv. fjmrh. um tekjuhlið fjárlagafrv. við 1. umr. hafði verið út í bláinn, byggt á forsendum sem hálfum mánuði síðar var tilkynnt að heyrðu sögunni til. Fjárlagaumræðan af hálfu hæstv. fjmrh. var því byggð á alröngum forsendum og því markleysa, eins og ég hafði þá þegar haldið fram. Þegar ríkisstjórnin heykist nú á áformum sínum um lækkun tekjuskatts um 400 millj. kr. á næsta ári og fellur frá áætlunum um samsvarandi hækkun veltuskatta er það tilkynnt sem eins konar kjarabætur til launafólks um 11/2 vísitölustig framfærslukostnaðar. Allt framlag hæstv. ríkisstj. til að leysa þann vanda sem fram undan er við gerð nýrra kjarasamninga, þegar verkalýðssamtökin gera enn eina tilraun til að draga úr þeirri gífurlegu kjaraskerðingu sem ríkisstj. hefur staðið að, er að falla frá því að hækka framfærsluvísitölu enn um 11/2 stig eins og fyrirætlanir voru um í fjárlagafrv. Ríkisstj. hefði þannig samkvæmt þessari aðferð getað gengið enn lengra til móts við launafólk með því að hafa hótanirnar um nýja kjaraskerðingu enn ríflegri við upphaflega samningu fjárlagafrv. Þetta eru nýstárlegar aðferðir við að sýna velvilja í verki. Eina jákvæða aðgerð hæstv. ríkisstj. í garð launafólks til þessa er þannig sú að hlífa þeim við sérstakri árás sem ríkisstj. hafði sjálf ákveðið að beita sér fyrir. Þessi skrípaleikur hæstv. ríkisstj. er enn eitt dæmið um það ráðleysi sem setur vaxandi svip á aðgerðir hennar og ekki síst að því er varðar stefnumarkandi ákvarðanir og afgreiðslu á því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu. Framsetning og form fjárlagafrv. hefur verið að þróast til betri vegar á undanförnum árum og er ástæða til að lýsa ánægju með þær breytingar sem gerðar hafa verið í því efni að þessu sinni varðandi gleggri tengsl milli reksturs ríkisins og annarra þátta þjóðarbúskaparins, sem m.a. felst í því að tengja saman framlagningu frv. til lánsfjárlaga og frv. til fjárlaga. Að vísu fjalla ekki sömu þingnefndir um bæði þessi frv. og í raun gefst fjvn. lítill tími til að kynna sér sem skyldi þær upplýsingar um lánsfjáráætlun sem nú birtast sem hluti af grg. með fjárlagafrv. Frv. til lánsfjárlaga er ekki til meðferðar hjá fjvn. heldur hjá fjárhags- og viðskiptanefndum þingdeildanna og vantar því nokkuð á að þessi mál verði afgreidd í því samhengi sem þyrfti. Ég rakti við fjárlagaumræðu í fyrra hvernig til hefði tekist um fyrstu fjárlagaafgreiðslu hæstv. ríkisstj. þegar í ljós kom þegar í upphafi fjárlagaársins 1984 að í stað 390 millj. kr. áætlaðs fjárlagahalla vantaði um 2000 millj. kr. á verðlagi þess árs upp á að endar mundu ná saman í árslok. Upp í þetta gat var stoppað og ríflega það með erlendum lántökum og tekjum af viðskiptaveltu sem olli viðskiptahalla sem varð 4100 millj. kr. í stað 100 millj. kr. sem spáð hafði verið í þjóðhagsáætlun. Öðru fjárlagaári hæstv. ríkisstj. er nú að ljúka með þeim hætti að í stað 743 millj. kr. rekstrarhalla ríkissjóðs á fjárlögum er nú talið í grg. með fjárlagafrv. að hallinn verði 1859 millj. kr. í ár og verður þó að öllum líkindum þriðjungi meiri. Lítið hefur hæstv. ríkisstj. lært af reynslunni frá 1984 því að þá var þó brugðið snemma við en nú hefur verið flotið sofandi að feigðarósi því að í inngangi að grg. með fjárlagafrv. fyrir árið 1986 segir, með leyfi hæstv. forseta: "Þar sem sýnt er að erfitt er að bregðast við þeim halla þegar svo langt er liðið á árið er ljóst að hann verður að fjármagnast með lánum fyrir milligöngu Seðlabankans"[þ.e. með nýrri seðlaprentun]. Hallinn er í grg. með fjárlagafrv. talinn munu nema 1859 millj. kr. í árslok eða um 8 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu og líklega sexfalt gjaldþrotið hjá Hafskip. Í septemberlok voru skuldir ríkissjóðs hjá Seðlabankanum, sem námu 1256 millj. kr. í ársbyrjun, orðnar 4012 millj. kr. Hallinn gæti því orðið talsvert meiri en spáð er í grg, fjárlagafrv. og bendir flest til þess, jafnvel 500-700 millj. meiri en áætlað er í grg. með frv. eða 1800 millj. kr. hærri en áætlað var við afgreiðslu fjárlaga í fyrra. Hæstv. ríkisstj. hefur á þessu ári á engan hátt brugðist við því að ljóst hefur verið að halli ríkissjóðs yrði 21/2 sinnum meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Viðbrögðin eru þau ein nú við afgreiðslu fjárlaga og lánsfjáráætlunar að taka ný lán í Seðlabankanum og gera ráð fyrir að greiða af þeim 860 millj. kr. á næsta ári. Vegna hallans er auk þess rætt um heimild til langtímalántöku í lánsfjárlagafrv. fyrir árið 1986 að fjárhæð 1500 millj. kr. því að það þarf m.a. að taka lán fyrir vöxtunum líka. En vaxtagjöld einungis vegna aukins halla 1985 nema 200 millj. kr. á næsta ári samkvæmt grg. fjárlagafrv. en gætu orðið nær 300 millj. kr. Lántakan vegna vaxtagreiðslu af hallanum veldur síðan nýjum vaxtaútgjöldum. Þannig er vítahringurinn sem verið er að stofna til. Útgjöld einungis vegna þess hluta vaxtagreiðslna á næsta ári sem hlýst af auknum halla umfram áætlanir í fjárlögum í ár nema hærri upphæð en framlag ríkissjóðs á því sama ári til allra grunnskólabygginga, sjúkrahúsbygginga og bygginga heilsugæslustöðva í landinu. Vaxtagjöld vegna hallans geta þó orðið verulega meiri ef hallinn reynist hærri en nú er spáð í grg. fjárlagafrv. eins og allt bendir til. Ég rakti það við umræður um fjárlög í fyrra að árið 1984 hefðu tekjur ríkissjóðs af innflutningi, sem fjármagnaður var með erlendum lántökum vegna 4100 millj. kr. viðskiptahalla, þó dugað til þess að skila ríkissjóði tekjuafgangi, en það sem við blasti varðandi árið 1985 væri að þrátt fyrir áætlaðan 4800 millj. kr. viðskiptahalla á árinu 1985 umfram aflafé þjóðarinnar og veltuskatta í samræmi við það væri þó ætlunin að afgreiða fjárlög fyrir árið 1985 með verulegum rekstrarhalla. Með tilliti til þessarar niðurstöðu og fyrirætlana hæstv. ríkisstj. að afgreiða fjárlög með þeim hætti lýsti ég því yfir f.h. minni hl. fjvn. að við teldum að fresta ætti afgreiðslu fjárlaga. Við værum reiðubúin til þess að leggja í það vinnu með meiri hl. nefndarinnar að endurskoða þær ákvarðanir sem ríkisstjórnin stefndi að með þessari afgreiðslu fjárlaga. Leita ætti nýrra leiða, m.a. með nýrri tekjuöflun, til þess að afgreiða haldbetri fjárlög þar sem rekstrarafkoman væri betur tryggð og meiri gætni sýnd gagnvart skuldasöfnun. Það er nú komið í ljós að þessi orð voru ekki mælt að ástæðulausu því að í grg. fjárlagafrv. er talið að halli á ríkissjóði verði a.m.k. 1100 millj. kr. meiri en áætlað var við afgreiðslu núgildandi fjárlaga og samkvæmt síðustu upplýsingum verður hallinn þó líklega 1800 millj. kr. meiri eða allt að 2500 millj. kr. í stað 743 millj. kr. í fjárlögum í ár. Það hefði farið betur að öðruvísi hefði verið staðið að afgreiðslu fjárlaga fyrir árið í ár en gert var. Fyrst það var ekki gert og ekki hlustað á þá sem vöruðu við hefði farið betur, þegar sýnt var að allt var farið úr böndum, að brugðist hefði verið við með einhverjum þeim hætti að dregið hefði úr svo stórfelldri skuldasöfnun sem nú hefur átt sér stað, en hún kyndir bæði undir verðbólgu og viðskiptahalla. En ríkisstj. bregst sem sagt við með þeim hætti einum að taka ný lán til reksturs A-hluta ríkissjóðs, lán sem verða erlend lán þar sem mikið vantar almennt á að innlendur lánamarkaður anni eftirspurn eftir lánsfé og öll viðbótarlántaka verður því í raun erlend lántaka. Og í stað þess að gera ráðstafanir til þess að spyrna við fótum og draga úr eyðslu var látið vaða á súðum í aukafjárveitingum langt fram á haust a.m.k. Óráðsíunni og hallarekstrinum er mætt með aukinni skuldasöfnun og samkvæmt lánsfjáráætlun og þeim breytingum sem kynntar voru við 1. umr. um fjárlagafrv. nemur lánsfjárþörf A-hluta ríkissjóðs á næsta ári 3164 millj. kr. samanborið við 1526 millj. kr. í núgildandi lánsfjáráætlun og fjárlögum, en það er 107% aukning lánsfjár á einu ári, og verði halli á ríkissjóði í ár meiri en gert er ráð fyrir í forsendum fjárlagafrv. hækkar þessi lánsfjárþörf sem því nemur. Af þessum 3164 millj. kr. sem lánsfjárþörf A-hluta nemur á næsta ári er miðað við að 1314 millj. kr. verði erlend lán, en hliðstæð tala á þessu ári er 926 millj. kr., þ.e. erlend lántaka vegna A-hluta ríkissjóðs hækkar um 42% . Þessi stöðuga skuldasöfnun leiðir til þess að vaxtagjöld hækka úr 1472 millj. kr. í núgildandi fjárlögum í 2006 millj. kr. á næsta ári eða um 534 millj. kr. og eru þá vextir á endurlánareikningi ríkissjóðs ekki meðtaldir heldur miðað við samsvarandi uppsetningu og áður. Þessar tölur hækka þó enn ef halli á ríkissjóði í ár reynist meiri en gert er ráð fyrir í forsendum fjárlagafrv. Fjárlagafrv. er á desemberverðlagi, en sé miðað við áætlað meðalverðlag 1986 má gera ráð fyrir að vaxtaútgjöld hækki á næsta ári um 470 millj. kr. að raungildi eða hærri upphæð en almennt er talið að Útvegsbankinn tapi vegna Hafskipsmálsins. Í grg. með fjárlagafrv. er því haldið fram að með fjárlagafrv. náist fram það sem sé eitt meginmarkmið stjórnvalda "að nýjar erlendar lántökur opinberra aðila verði ekki meiri en nemur afborgunum eldri gengisbundinna lána", eins og þar segir orðrétt. Þessi staðhæfing um eitt meginmarkmiðið sem á að felast í fjárlagafrv. er afsönnuð í þeim upplýsingum sem fylgja í grg. um frv. til lánsfjárlaga fyrir næsta ár þar sem fram kemur að nýjar erlendar lántökur opinberra aðila verða á næsta ári hærri en nemur afborgunum. Þetta er einnig staðfest skriflega í upplýsingum frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun sem lagðar voru fyrir fjvn. í bréfi dags. 2. desember s.l. Þar segir að lántökur opinberra aðila erlendis nemi samkvæmt lánsfjáráætlun 1986 3729 millj. kr. en afborganir 2935 millj. kr. Annað aðalmarkmiðið sem tilgreint er í fjárlagafrv. er að sem næst jöfnuður náist í rekstri ríkisins á næsta ári. Hætt er við að hér sé fullyrt um efni fram. Sé tekið tillit til þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á uppsetningu fjárlaga standa mál svo nú við 2. umr., ef reiknað er með þeim brtt. sem fluttar eru eða tilkynntar hafa verið af hálfu ríkisstj., að áætlaður rekstrarhalli er nú um 476,5 millj. kr. samkvæmt þeirri uppsetningu fjárlaga sem gilt hefur til þessa. En þá er á það að líta að í þeim brtt. sem kynntar hafa verið og þessi tala byggist á eru rekstrarliðir lækkaðir um 170 millj. kr. með almennum yfirlýsingum um sparnað sem hæstv. ríkisstj. hefur áður heitið við fjárlagagerð án þess að hann komi fram í raun. Í fjárlagafrv. er einnig gert ráð fyrir lækkun útgjalda almannatrygginga um 150 millj. kr. án þess að nokkur svör fáist við spurningum um hvernig á að framkvæma þá útgjaldalækkun. Einnig eru framlög til Lánasjóðs námsmanna 200-250 millj. kr. lægri en óbreyttar lánareglur gefa tilefni til. Þegar spurt er hvaða breytingar sé fyrirhugað að gera á lánareglum fást engin svör. En það sem mestu skiptir í sambandi við það markmið að ná jöfnuði í rekstri ríkisins á næsta ári og veldur því að allt bendir til þess að sá jöfnuður náist alls ekki án sérstakra aðgerða er sú niðurstaða, sem staðfest var af forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar á fundi með fjvn. s.l. mánudag, að forsendur fjárlagafrv. standast ekki við endurskoðun nú í desember. Gera má ráð fyrir að miðað við desemberverðlag í ár, eins og gert er í fjárlagafrv. varðandi útgjöld og tekjur á næsta ári, þurfi að hækka útgjaldahlið fjárlagafrv. um 5%-6%, en ekkert bendir til þess að hækkun á tekjuhlið að óbreyttum tekjustofnun geti orðið svo mikil. Af þessum grundvallarástæðum er fyrirsjáanlegur halli á ríkisrekstrinum á næsta ári og sýnt að annað meginmarkmið frv. næst ekki fram nema með nýjum ráðstöfunum. Í tillögum hæstv. fjmrh., sem hann greindi frá við 1. umr., er gert ráð fyrir því að lækka launaútgjöld um 130 millj. kr. með því að endurráða ekki í störf sem losna. Hæstv. ríkisstj. hefur nú haft ríflega 21/2 ár til þess að beita þessari aðferð. Einkum hefði verið ástæða til að huga að framkvæmd þessarar tillögu á yfirstandandi ári þegar við blasir stórfelldur hallarekstur á ríkissjóði langt umfram áætlun í fjárlögum. En staðreyndin er að ekki hafa þau stöðugildi sem fyrir eru í ríkisrekstrinum verið látin duga né látið nægja það sem samþykkt var af nýjum stöðum við afgreiðslu núgildandi fjárlaga, heldur hefur ráðningarnefnd frá 1. janúar til 20. nóvember s.l. samþykkt 114,4 ný stöðugildi sem ekki voru heimiluð sem fastar stöður á þessu ári. Þess er rétt að geta að 53,4 þeirra eru tilkomnar vegna starfsemi í stofnunum fyrir fattaða, en eftir stendur 61 nýtt stöðugildi samþykkt eftir að fjárlög voru afgreidd og ætla þarf fjárveitingar fyrir framvegis. Og nú er verið að afgreiða fjárlög fyrir næsta ár þar sem gert er ráð fyrir enn nýjum 114,2 stöðugildum. En ef dregnar eru frá stöður sem greitt hefur verið fyrir áður en verið gegnt án heimildar eru aðrar nýjar stöður í fjárlagafrv. 95. Fyrir þessum 95 stöðum og 61 sem ég nefndi af afgreiðslu ráðningarnefndar, alls 156 nýjum stöðum, þarf fjárveitingar á næsta ári umfram það sem gert er ráð fyrir í fjárlögum þessa árs og eru þá engar breytingar á tölu stöðugilda kennara meðtaldar. Það er því rétt að taka fyrirætlunum um sérstakan sparnað í þessu efni með nokkurri varúð. Sama er að segja um sparnaðaráform sem byggjast á því að draga úr yfirvinnu á sama tíma og einn aðalvandi forstöðumanna ríkisstofnana er að halda starfsfólki vegna þess hve bág launakjörin eru. Mér er ekki grunlaust um að þvert ofan í það sem lýst er yfir og brtt. gerðar um til þess að lækka útgjöld á pappírnum með minnkun yfirvinnu hafi launagreiðslur í ýmsum stofnunum vegna unninnar eða óunninnar yfirvinnu aukist upp á síðkastið. Er það vorkunnarmál miðað við launakjör ríkisstarfsmanna en þeim mun óraunhæfara að flytja brtt. sem ganga í þveröfuga átt einungis sem þátt í þeim tilraunum að ná saman endum á pappírnum við fjárlagaafgreiðsluna. Stjórnarflokkarnir hafa keppst við að reyna að festa þá skoðun í hug manna að í stjórnartíð þeirra hafi síaukið aðhald verið viðhaft í ríkisrekstri og dregið úr heildarútgjöldum með ári hverju. Til þess að ná þeim árangri hafi m.a. þurft að skerða framlög til nauðsynlegustu framkvæmda svo stórlega sem raun ber vitni. Ég sýndi fram á það við afgreiðslu fjárlaga í fyrra að heildarútgjöld á fjárlögum í ár hækka verulega að raungildi frá árinu 1984. Og enn gerist sama sagan við þá fjárlagaafgreiðslu sem nú fer fram. Frá meðalverðlagi ársins 1984 þar til í desember í ár, en fjárlagafrv. er lagt fram á verðgrundvelli desembermánaðar, hefur byggingarvísitala hækkað um 45,1% en framfærsluvísitala um 45,6%. Miðað við meðaltalshækkun þessara vísitalna beggja námu ríkisútgjöld á árinu 1984 á desemberverðlagi 1985 á greiðslugrunni 29 576 millj. kr. en áætluð útgjöld 1986 á sömu framsetningu eru áætluð á sama verðlagi í fjárlagafrv. og með þeim breytingum sem kynntar hafa verið 32 076 millj. kr. Það þýðir raunhækkun útgjalda frá árinu 1984 um 2500 millj. kr. á desemberverðlagi í ár, og bendir auk þess allt til þess að við leiðréttingu á forsendum fjárlagafrv. verði þessi tala talsvert hærri. Þessi raunhækkun á útgjöldum fjárlagafrv. í samanburði við útgjöldin 1984 nemur sjöfaldri þeirri upphæð sem á næsta ári á að verja samanlagt til dagvistarheimila, grunnskólabygginga, bygginga sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva og hafnarframkvæmda sveitarfélaga og flugvallagerðar. Samtímis því að heildarútgjöld ríkissjóðs hafa hækkað verulega að raungildi hafa framlög til verklegra framkvæmda, jafnt hreinna ríkisframkvæmda og þeirra sem ríkið er aðili að með sveitarfélögum, verið markvisst skorin niður í tíð núverandi ríkisstjórnar og lengst gengið í þeim efnum við afgreiðslu þess fjárlagafrv. sem hér er til umræðu. Eins og ég áðan greindi er það rangt sem haldið hefur verið fram að niðurskurður framkvæmdaframlaga sé þáttur í heildarniðurskurði ríkisútgjalda. Þau hafa aukist og aukast enn að raungildi á næsta ári þegar samtímis er gengið lengra en nokkru sinni fyrr í niðurskurði framlaga til nauðsynlegustu samfélagslegra framkvæmda. Þessari þróun verður best lýst með beinni tilvitnun í grg. fjárlagafrv. þar sem segir svo um fjárveitingar til einnar stofnunar ríkisins orðrétt, með leyfi hv. forseta: "Allir útgjaldaliðir nema framkvæmdafé hækka meir en verðlagshækkanir gefa tilefni til." Nákvæmlega þetta er einkenni fjárlagaafgreiðslna í tíð hæstv. núv. ríkisstjórnar. Á sama tíma hafa stjórnarflokkarnir afsalað ríkinu tekjum með sérstökum ívilnunum til fyrirtækja og fjármagnseigenda. Áhrif þessara aðgerða ríkisstjórnarflokkanna urðu lýðum ljós þegar fram kom að útborgun kaupenda á eignarhlut ríkisins í Flugleiðum hvarf í skattfríðindi, hvarf í tekjuskattslækkun til þeirra sömu aðila vegna kaupa á eignum ríkisins. Niðurskurður þeirra framkvæmda sem skiptu mestu um uppbyggingu nauðsynlegustu þjónustu við alla íbúa hinna einstöku sveitarfélaga hvarvetna á landinu er afsakaður með því að draga verði úr fjárfestingu í landinu til þess að hamla gegn erlendri skuldasöfnun þjóðarinnar. En á sama tíma og þessar framkvæmdir eru skornar niður um allt land er ekkert lát á framkvæmdum í þjónustugreinum í einkarekstrinum hér á mesta þéttbýlissvæðinu. Og þegar ráðamenn í ríkisstjórninni taka að hafa áhyggjur af því að ekki sé nógu tryggur framgangur uppbyggingar 28 þús. m2 verslunarmiðstöðvar í nýja miðbænum í Reykjavík - það er nýtt verslunarhúsnæði sem jafngildir að flatarmáli 280 100 m2 íbúðum og að rúmmáli 500 slíkum íbúðum eru, án þess að það þurfi að samþykkja á Alþingi, lagðar 40 millj. kr: í púkkið úr ríkissjóði sem hlutur Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Það er jafnhá upphæð og á næsta ári á að verja úr ríkissjóði til framkvæmda við allar dagvistarstofnanir í landinu. Þessi afstaða stjórnvalda annars vegar til samfélagslegra framkvæmda og hins vegar til einkabrasksins sýnir hvaða hagsmunum stjórnarflokkarnir þjóna. Ef hagsmuna almennings væri gætt og í raun væri ætlunin að sporna við óráðsíu með lánsfé væru skattar á gróðafyrirtæki og fjármagnseigendur auknir í stað þess að veita þeim skattaívilnanir. Við slíka ráðstöfun ynnist tvennt í einu: Það drægi úr óþarfa framkvæmdum þessara aðila og slík viðbótarskattheimta mundi um leið geta aukið endurgreiðslur ríkissjóðs á erlendum lánum. Það mundi stuðla að því að rjúfa þann vítahring skuldasöfnunar ríkissjóðs og aukinna vaxtagjalda sem er hafður sem afsökun fyrir þeirri stefnu ríkisstjórnarflokkanna að þurrka nánast út framlög til nauðsynlegustu framkvæmda í þágu almennings. En á sama tíma og framkvæmdafé til sveitarfélaga víðs vegar um landið er nánast að engu gert á næstu fjárlögum, m.a. með tilvísun til erfiðrar skuldastöðu ríkissjóðs, hika stjórnarflokkarnir ekki við að þrefalda erlenda lántöku úr 100 millj. kr. í ár í 300 millj. kr. á næsta ári til byggingar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Við þá fjárlagaafgreiðslu sem nú fer fram er svo komið að framlög til framkvæmdaliða eru orðin í slíku lágmarki að það er í raun ekki vinnandi vegur fyrir fjvn. að skipta þeim á einstakar framkvæmdir, enda eru vangreiddar fjárhæðir ríkissjóðs í flestum tilvikum orðnar jafnháar allri fjárveitingu til viðkomandi framkvæmdaþáttar á næsta ári. Ég hef minnst á að fjárfestingar einkarekstursins á höfuðborgarsvæðinu blómstra sem aldrei fyrr. Stjórnvöld hlaupa til með tugmilljónir króna til þess að tryggja framgang framkvæmdar sem eykur verslunarpláss í Reykjavík um jafngildi alls verslunarrýmis sem fyrir er við Laugaveginn í Reykjavík. En hver hefur stefna stjórnarflokkanna undir forustu Framsfl. verið gagnvart framkvæmdum sem skipta sveitarfélögin mestu og ríkið er aðili að? Hver hefur þróunin verið í því efni? Ef borið er saman framkvæmdagildi fjárveitinga til nokkurra veigamestu þátta þessara framkvæmda sveitarfélaga annars vegar í fjárlögum 1983 og hins vegar áætluð framlög í fjárlagafrv. 1986 að teknu tilliti til niðurskurðar sem boðaður hefur verið á framlögum til sjúkrahúsa frá því sem áætlað er í fjárlagafrv. og miðað við verðlag á miðju ári 1986 í báðum tilvikum kemur eftirfarandi í ljós: Til grunnskólabygginga var árið 1983 varið á fjárlögum 195,4 millj. kr., en í fjárlagafrv. fyrir árið 1986 120 millj. kr. eða skerðing um 38,6%. Fjárveiting þyrfti að hækka um 62,8% til þess að verða jafngild og 1983. Til dagvistarstofnana var varið á fjárlögum 1983 54,3 millj. kr. en í fjárlagafrv. fyrir árið 1986 40 millj. kr. eða skerðing um 26,3%. Fjárveiting þyrfti að hækka um 35,7% til þess að verða jafngild og 1983. Til mennta- og fjölbrautaskóla var árið 1983 varið á fjárlögum jafngildi 92,9 millj. kr. en í fjárlagafrv. fyrir árið 1986 47,1 millj. kr. eða skerðing um 49,3%. Fjárveiting þyrfti að hækka um 97,2% til þess að verða jafngild og 1983. Til sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva var árið 1983 varið á fjárlögum jafngildi 302 millj. kr. en í fjárlagafrv. fyrir árið 1986 með þeim breytingum sem gerðar hafa verið 118,1 millj. kr. eða skerðing um 60,9%. Fjárveiting þyrfti að hækka um 155,7% til þess að verða jafngild og 1983. Til hafnarframkvæmda var varið árið 1983 jafngildi 247,5 millj. kr. en í fjárlagafrv. fyrir árið 1986 108,3 millj. kr. eða skerðing um 56,2%. Fjárveiting þyrfti að hækka um 128,5% til þess að verða jafngild og 1983. Til flugvallaframkvæmda var árið 1983 varið jafngildi 93,1 millj. kr. en í fjárlagafrv. fyrir árið 1986 61 millj. kr. eða skerðing um 34,5%. Fjárveiting þyrfti að hækka um 52,6% til þess að verða jafngild og 1983. Samanlagt námu fjárveitingar til þessara framkvæmdaþátta árið 1983 á verðlagi á miðju ári 1986 985,2 millj. kr. en í fjárlagafrv. fyrir árið 1986 og þeim brtt. sem boðaðar hafa verið 494,5 millj. kr. Það er skerðing um 490,7 millj. kr. eða 49,8%. Fjárveitingar þyrftu að hækka um 99,2% til þess að verða jafngildar og árið 1983. Það er ekki að undra að vafist hafi nokkuð fyrir meiri hl. fjvn. að skipta þessum leifum af fjárveitingum á einstök verk. Venjan hefur verið sú í nefndinni, þegar um hefur verið að ræða að skipta einhverjum raunverulegum fjárfestingum sem geta kallast því nafni, að undirnefndir fulltrúa allra flokka í nefndinni hafa fjallað um þá skiptingu í einstökum málaflokkum. Af hálfu meiri hl. kom fram að þessu sinni að með tilliti til þess hvernig málum væri háttað með upphæðir til einstakra fjárfestingarþátta þar sem svo til ekkert væri til skiptanna yrði meiri hl. nefndarinnar að hafa það nánast í eigin höndum að gera tillögur um skiptingar. Þær tillögur voru síðan lagðar nær fullbúnar fyrir nefndina alla án þess að minni hl. hefði nærri komið. Við í minni hl. deilum ekki á formann eða þá meirihlutamenn aðra fyrir að haga málum með þessum hætti eins og allt er í pottinn búið. Svo til algjör niðurskurður fjárveitinga til framkvæmda sveitarfélaga knýr meiri hl. nefndarinnar til þess að velja þá starfsaðferð sem er þeim að sjálfsögu ekki ljúf en þeir telja óhjákvæmilega. En af sjálfu leiðir að tillögur um skiptingu á einstök verk eru að þessu sinni fluttar af meiri hl. fjvn. en ekki af nefndinni allri eins og jafnan er gert ef allt er með eðlilegum hætti. Ég er sannfærður um að það er jafneindreginn vilji nefndarmanna, bæði í meiri hluta og minni hluta, að þessi niðurstaða verði undantekning í störfum nefndarinnar, sú undantekning sem sannar þá reglu, sem gilt hefur og mun vonandi gilda eftirleiðis, að nefndin standi öll saman að tillögum um skiptingu framlaga á einstakar framkvæmdir. Ofan á þær aðgerðir stjórnarflokkanna að skera fjárveitingar til framkvæmda sveitarfélaga niður í nánast ekki neitt bætist stórfelldur niðurskurður á lögbundnum hluta Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga af aðflutningsgjöldum og söluskatti. En á árunum 1984, 1985 og skv. fjárlagafrv. fyrir árið 1986 nemur sá niðurskurður í heild á verðlagi í desember 1985 407 millj. kr. en hér er um að ræða eina verðtryggða tekjustofn sveitarfélaganna. Sá þáttur stjórnarstefnunnar sem felst í stórfelldum niðurskurði framlaga til framkvæmda í sveitarfélögum og ríflega 400 millj. kr. niðurskurður á framlögum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga á þremur árum veldur því að sveitarfélögum reynist æ erfiðara að veita íbúunum nauðsynlega þjónustu. Jafnframt vex misræmið í því hvers þeir njóta í lífskjörum og þjónustu, annars vegar þeir sem búa í fjárhagslega veikum sveitarfélögum og hins vegar þeir sem búa í hinum öflugri. Og þannig fer um fleiri fjárveitingar sem hafa haft þann tilgang að jafna lífskjör þjóðfélagsþegnanna þegar sú stjórnarstefna ræður sem nú er fylgt. Í sjónvarpsumræðum fyrir skemmstu ræddu hæstv. forsrh. og hæstv. menntmrh. við hóp ungs fólks um efnið: Hvað bíður okkar? Í þeim umræðum var m.a. rætt um jafnrétti til náms, en á gildi þess lagði unga fólkið mikla áherslu en þótti ekki nógu vel að því staðið að tryggja framgang þess. Hæstv. forsrh. viðurkenndi að ekki væri nóg að gert en sagði: "Aðalatriðið er að þoka þessu í rétta átt á hverju ári." En hefur stefnan verið sú við fjárlagagerðina? Á fjárlögum er liður sem heitir Jöfnun á námskostnaði. Í grg. með fjárlagafrv. segir um þennan lið með leyfi hæstv. forseta: "Framlög til jöfnunar á námskostnaði eru óbreytt að krónutölu frá gildandi fjárlögum eða 20 millj. kr. Hér er fyrst og fremst um húsnæðis- og fæðisstyrki að ræða." Styrkurinn nær að vísu einnig til ferðakostnaðar, að ég hygg. Skyldi þetta þokast í rétta átt á næsta ári með óbreyttu framlagi í 30% verðbólgu? Ef það er borið fram til afsökunar að fé skorti til að hækka þennan lið a.m.k. í samræmi við verðlagsbreytingar er rétt að huga að öðrum lið til samanburðar, Varnarmálaskrifstofu utanríkisráðuneytisins. Hann hækkar um 86,8% og í grg. með frv. segir í allri hógværð, með leyfi hæstv. forseta: "Hækkun framlagsins er nokkuð umfram verðlagsforsendur". Í því sambandi er rétt að hafa í huga að breyting á verðlagsforsendum frá verðlagi fjárlaga í ár til desemberverðlags eins og miðað er við í fjárlagafrv. nemur 12-13% en liðurinn hækkar um 86,8%. Ef þróun fjárveitinga til þessara tveggja liða er borin saman í stjórnartíð hæstv. forsrh., sem vill þoka jafnrétti til náms í rétta átt á hverju ári, og fjárveitingar árið 1983 eru settar 100 hefur verðgildi framlaga til þessara tveggja liða breyst með þessum hætti: 1984: Varnarmálaskrifstofan 168, Jöfnun námskostnaðar 114; 1985: Varnarmálaskrifstofan 188, Jöfnun námskostnaðar 86; Fjárlagafrv. 1986: Varnarmálaskrifstofan 269, Jöfnun námskostnaðar 66. Yfirskrift þessa þáttar sem hæstv. ráðherrar áttu með unga fólkinu var: Hvað bíður okkar? Það virðist nokkuð ljóst hvað bíður liðarins Jöfnun námskostnaðar ef skilningur hæstv. forsrh. á því hvað það er að þoka jafnréttinu í rétta átt á hverju ári fær að njóta sín með sama hætti framvegis og í stjórnartíð hans til þessa. Á sama tíma og framlag til þess að sinna hernaðarmálefnum í utanríkisráðuneytinu er aukið um þrjár nýjar stöður og um 4,4 millj. kr. að raungildi á næsta ári hækkar framlag til jöfnunar námskostnaðar um núll komma ekki neitt og rýrnar sem verðhækkunum nemur. En þó að margt sé athyglisvert og fróðlegt þegar skoðuð er meðferð einstakra málefna við afgreiðslu fjárlaga nú og við fyrri fjárlagaafgreiðslur hæstv. ríkisstj. er aðalatriðið að sjálfsögðu hvernig staðið er að fjárlagaafgreiðslunni í heild og hvaða áhrif sú stefna sem þar er mörkuð hefur á efnahagslíf þjóðarinnar. Þegar fjárlög voru afgreidd fyrir ári var ljóst við 3. umr. að ætlun stjórnarflokkanna var að afgreiða fjárlög með 743 millj. kr. halla og byggja þar að auki á forsendum sem voru svo hæpnar að hætta var á að hallinn gæti í raun orðið mun meiri. Ég dró þó í efa að sú tekjuspá sem á var byggt stæðist. Eins og ég hef áður minnst á dugði hinn mikli innflutningur á árinu 1984 til þess að talsverður rekstrarafgangur var á ríkissjóði á því ári. En við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1985 blasti það á hinn bóginn við að þrátt fyrir þann mikla innflutning sem tekjuspáin byggðist á væri afgreiðsla fjárlaga með þeim hætti að sá mikli innflutningur á árinu 1985 dygði ekki til þess að skila tekjuafgangi á ríkissjóði, ekki einu sinni jöfnuði, heldur yrði verulegur halli. Við sem skipuðum minni hl. fjvn. vöruðum við því að fjárlög yrðu afgreidd með þessum hætti þar sem halli á ríkissjóði var áætlaður 743 millj. kr. og var þó byggt á mjög hæpnum forsendum um tekjur. Við lögðum þá til að afgreiðslu fjárlaga yrði frestað og lýstum okkur reiðubúin til þess að taka þátt í því að endurskoða fjárlagaafgreiðsluna og leita sameiginlegra leiða með meiri hl. fjvn. til þess að finna farsælli lausn á afgreiðslu fjárlaga en að var stefnt. Eins og ég rakti áður er það komið á daginn sem við vöruðum við. Ljóst er að hallinn á ríkissjóði í ár verður ekki 743 millj. kr., eins og gert var ráð fyrir, heldur 2000-2500 millj. kr. og í Morgunblaðinu í gær er því slegið föstu í 5 dálka fyrirsögn, að nú stefni í 2700 millj. kr. halla á ríkissjóði á þessu ári. Í grein Morgunblaðsins segir auk þess, með leyfi hæstv. forseta: "Og að óbreyttu má ætla að halli ríkissjóðs á næsta ári verði svipaður ef ekki hærri." Það fór því miður svo við afgreiðslu fjárlaga í desember á síðasta ári að aðvörunum minni hl. fjvn. var ekki sinnt. Og ekki nóg með það. Enda þótt þróunin hafi verið svo óheillavænleg á þessu ári sem raun ber vitni og svo langtum svartari en gert var ráð fyrir í hinum óraunhæfu fjárlögum hreyfði hæstv. ríkisstj. hvorki hönd né fót til þess að bregðast við vandanum með einhverjum hætti. Allt var látið reka á reiðanum. Árinu er því að ljúka með 2500 eða jafnvel 2700 millj. kr. rekstrarhalla ríkissjóðs með þeim afleiðingum sem það hefur á skuldasöfnun, viðskiptahalla og verðbólguþróun. Í greinargerð fjárlagafrv. er á hinn bóginn talið í endurskoðaðri áætlun um afkomu ríkissjóðs að hallinn í ár verði 1859 millj. kr. og á því byggjast áætlanir í frv. um næsta ár. Áætlun um útgjöld og tekjur ríkissjóðs á næsta ári er í fjárlagafrv. færð á desemberverðlagið í ár. Forsendur fyrir þeim upphæðum eru byggðar á rangri áætlun um afkomuna í ár. Á fundi fjvn. með forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar s.l. mánudag kom fram að til þess að færa útgjöld fjárlagafrv. fyrir næsta ár á desemberverðlagið í ár þyrfti að leiðrétta tölurnar með því að hækka útgjöldin um 5-6% en tekjur um lægri tölu. Forsendur fjárlagafrv. fyrir afkomu ríkissjóðs á næsta ári eru því rangar. Ef litið er fram hjá því hversu mikill halli kemur fram við uppfærslu á tekju- og gjaldaupphæðum í fjárlagafrv. yfir á verðlag ársins 1986 á réttari forsendum en byggt er á í fjárlagafrv. og hugað að stöðu ríkissjóðs nú við 2. umræðu er hún þessi: Ríkisstjórnin hefir boðað ýmsar brtt. við fjárlagafrv. Sumar þeirra flytur meiri hl. fjvn. nú við 2. umr., aðrar ekki fyrr en við 3. umr. Auk þess flytur meiri hl. fjvn. aðrar brtt. svo og nefndin í heild. Miðað við sömu framsetningu fjárlaga og nú gildir og að teknu tilliti til þeirra brtt. sem ég hef nefnt er áætlaður halli á ríkissjóði á næsta ári nú við 2. umr. 476,5 millj. kr. Við þessa tölu á eftir að bætast aukning útgjalda umfram tekjur við leiðréttingu á forsendum fjárlagafrv. Það er því ljóst að í óefni stefnir um afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Ef ekki er að gert blasir það við að sagan frá í ár endurtaki sig. Minni hl. fjvn. telur að ekki geti komið til greina að afgreiða fjárlög með þeim hætti sem að virðist stefnt, síst af öllu þegar haft er í huga að slík afgreiðsla kæmi í kjölfar 2000-2500 eða jafnvel 2700 millj. kr. rekstrarhalla ríkissjóðs í ár. Ljóst er hver óheillaáhrif slíkar ákvarðanir Alþingis hefðu á skuldasöfnun erlendis og fjármagnskostnað ríkissjóðs, á viðskiptahalla og á verðlagsþróunina í landinu. Minni hl. fjvn. minnir á aðvaranir sem hann flutti við afgreiðslu fjárlaga í fyrra og þróunina í ríkisfjármálum síðan og telur óhjákvæmilegt að fjárlagafrv. verði tekið til gagngerrar endurskoðunar. Ljóst er að úr því sem komið er gefst ekki tími til slíkrar endurskoðunar fyrir áramót. Við teljum því að fresta eigi afgreiðslu fjárlaga til þess að slík endurskoðun geti farið fram og erum reiðubúin til að stuðla að samþykkt nauðsynlegra greiðsluheimilda þar til fjárlög fyrir árið 1986 hafa verið samþykkt. Við flytjum því engar sjálfstæðar breytingartillögur við einstaka þætti frv. við þessa umræðu né heldur munu aðrir þingmenn stjórnarandstöðunnar gera það en leggjum fram svohljóðandi tillögu til rökstuddrar dagskrár: "Fyrir liggur að halli á fjárlögum í ár, sem áætlaður var 743 millj. kr. við afgreiðslu þeirra, mun verða 2000-2500 millj. kr. og þar með einnig verulega hærri en gert er ráð fyrir í þeim forsendum sem lagðar eru til grundvallar við gerð fjárlagafrv. fyrir árið 1986. Þar sem forsendur fyrir áætlunum í fjárlagafrv. um tekjur og gjöld á næsta ári eru ekki í samræmi við raunveruleikann er ljóst að án sérstakra aðgerða verður verulegur halli á ríkissjóði einnig á næsta ári. Ef stöðva á slíka skuldasöfnun ríkisins og síaukinn fjármagnskostnað er óhjákvæmilegt að taka fjárlagafrv. til rækilegri endurskoðunar en unnt er að gera fyrir n.k. áramót. Því samþykkir Alþingi að fresta afgreiðslu frv. til fjárlaga fyrir árið 1986 að sinni og fela fjvn. að taka frv. til gagngerrar endurskoðunar með því markmiði að afgreidd verði hallalaus fjárlög fyrir árið 1986 og tekur fyrir næsta mál á dagskrá."



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir þakkir þeirra sem áður hafa talað til starfsmanna fjvn. og hagsýslu sem unnið hafa með nefndinni. Ég vil einnig þakka samnm. mínum í fjvn. fyrir gott samstarf og þá fyrst og fremst formanni nefndarinnar sem stjórnarandstaðan hefur átt gott samstarf við og samstarf sem ég vil þakka. Formaður fjvn. sagði áðan að þegar nefndin hóf störf hefði nánast verið áhugahópur um fjármál ríkisins. En það eru fleiri áhugahópar um fjármál ríkisins en bara fjvn. Einn slíkur áhugahópur um fjármál ríkisins hélt fund í Stykkishólmi í lok septembermánaðar s.l. Sá áhugahópur er þingflokkur Sjálfstfl. Ég ætla ekki að rifja upp hvað gerðist á þeim fundi. Menn geta lesið það í málgagni þessa áhugahóps um fjármál ríkisins í Morgunblaðinu, en niðurstaðan varð sú að samstarfsflokknum var tilkynnt að þessi áhugahópur um fjármál ríkisins, þingflokkur Sjálfstfl., gæti ekki staðið að ríkisstjórnarsamstarfi sem byggðist á óbreyttu fjárlagafrv. Í fyrsta lagi var ekki gert ráð fyrir í fjárlagafrv. þeim kerfisbreytingum sem þessi áhugahópur um fjármál ríkisins hafði boðað þegar hann bað um atkvæði kjósenda í síðustu kosningum, og í öðru lagi gerði áhugahópurinn þá athugasemd við frv. að það væri mjög ótraust eins og raunar ríkisfjármálin voru orðin. Niðurstaðan var sú að sá ráðherra sem valist hafði til þess að fara með ríkisfjármálin þegar ríkisstj. var sett á stofn var dreginn út úr sínu embætti og annar settur í staðinn. Út af fyrir sig er það mjög lærdómsríkt eins og mig minnir að formaður Alþfl. hafi bent á í umræðum um ríkisfjármálin fyrir nokkru síðan hver hefur orðið saga þess ágæta alþm. í stöðu fjmrh. Honum hefur nefnilega og þar með hans flokki tekist að eyðileggja þjóðsöguna um það að íslenskir athafnamenn gætu það sem íslenskir stjórnmálamenn gætu ekki. Menn hafa gjarnan haldið því fram að það eina sem þyrfti að gera til þess að ná betri og meiri árangri í stjórn fjármála hins opinbera væri að setja í valdastólana menn sem væru kunnir að framkvæmdum í athafnalífinu, athafnamenn sem kynnu að stýra fyrirtækjum því þeir mundu kunna að stýra þjóðarskútunni. Eftir tveggja ára setu slíks athafnamanns í stóli fjmrh. tók Sjálfstfl. þá ákvörðun, flokkur hans, að draga hann út úr ráðuneytinu vegna þess áð hann næði ekki árangri. Út af fyrir sig er þetta mjög lærdómsrík reynsla og er fyllilega ástæða til þess að benda mönnum á hana, Því verður þó væntanlega ekki haldið fram mikið oftar að það eina sem þurfi að gera til þess að hreinsa til í rekstri ríkisins sé að hleypa athafnamönnum í ráðherrastólinn. Þessi áhugahópur um fjármál ríkisins tók því það ráð að setja nýjan ráðherra í þennan stól, ráðherra sem áhugahópurinn treysti til þess að gerbreyta um stefnu í ríkisfjármálunum frá því sem fylgt hafði verið í tíð hæstv. ráðherra Alberts Guðmundssonar. Og nú vil ég spyrja þá menn sem tóku þátt í umræddum fundi í Stykkishólmi. Telja þeir að það frv. sem nú er til 2. umr. sé sterkara frv., sé traustara frv. og betra, en það sem þeir fjölluðu um á hinum margfræga Stykkishólmsfundi? Er fjárhagur ríkisins núna traustari við afgreiðslu fjárlaga að þessu sinni en hann var í septemberlok? Í septemberlok lá fyrir að hallarekstur á ríkissjóði sem hafði, eins og hv. þm. Geir Gunnarsson tók fram áðan, verið áætlaður 743 millj. kr. í upphafi árs stefndi í yfir 1800 millj. kr. Síðan hefur þessi tala hækkað uns nú er svo komið að Morgunblaðið, málgagn hæstv. fjmrh., lýsir því yfir í sérstakri aukaútgáfu um viðskipta- og atvinnumál að í ár stefni í halla upp á 2700 millj. kr. Hvað hefur hinn nýi fjmrh. gert til þess að bregðast við því ástandi sem lá fyrir á Stykkishólmsfundinum í lok september og hefur magnast með hverjum deginum síðan? Hann hefur gert nákvæmlega ekki neitt nákvæmlega ekki neitt. Hann hefur engin úrræði lagt fram svo að vitað sé, hvorki á vettvangi fjvn., Alþingis né ríkisstj. um hvernig eigi að bregðast við því að halli í rekstri ríkisins skuli vera um það bil fjórfalt meiri á árinu 1985 en gert var ráð fyrir í upphafi árs. Mig mundi langa til að sjá Morgunblaðið ef Sjálfstfl. hefði verið í stjórnarandstöðu við þessar aðstæður. Mundu þeir sem það blað skrifa telja það bera vott um ábyrgð og góða stjórnsemi að hafast ekkert að við þær aðstæður sem ég var að lýsa? Eina úrræði hæstv. ráðherra og ríkisstj. er þetta sama gamla úrræði, að breyta halla ríkissjóðs í lántöku hjá Seðlabankanum sem er kostuð með erlendu lánsfé. Og eins og hv. þm. Geir Gunnarsson tók fram áðan er ekki einu sinni borið við að reyna að áætla það nú við 2. umræðu fjárlaganna hversu mikið þurfi að bæta ofan á baggann hjá ríkissjóði á næsta ári til þess að standa undir greiðslu vaxta og afborgana af þeim lánum sem þarf að taka vegna þess að fjárlagahallinn hefur orðið svona margfalt meiri en gert var ráð fyrir í september þegar þingflokkur sjálfstæðismanna kom saman. Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, að það þarf að fara langt aftur til þess að leita að jafnhörmulegri útkomu ríkissjóðs eins og á árinu 1985. Hvað þarf að fara langt aftur? Jú, það þarf að fara aftur til þeirra ára þegar Sjálfstfl. fór síðast með stjórn ríkisfjármálanna. Það þarf að fara aftur til áranna 1974-1978 þegar sjálfstæðisráðherra sat einnig, eins og nú, í stól fjmrh. Það þarf að fara alla leið þangað aftur til þess að finna dæmi um jafnslæma útkomu í rekstri ríkissjóðs eins og nú og það er vissulega athyglisvert og umhugsunarvert og vert ábendingar til Morgunblaðsins, blaðs allra landsmanna, að verstur skuli hagur ríkisins vera og verst skuli menn standa í stykkinu þegar það er Sjálfstfl. sem fer með yfirstjórn þeirra mála. Herra forseti. Ég sagði það hér áðan að ekki væri ríkisfjárhagurinn traustari nú, þegar við tökum þetta frv. til 2. umr., eftir að hefur verið skipt um ráðherra í stól fjmrh., heldur en var í september þegar ákvörðunin var tekin af áhugahópnum um fjármál ríkisins í þingflokki Sjálfstfl. að gera slíkt. Ekki er fjárlagafrv. það, sem þm. Sjálfstfl. er nú ætlað að afgreiða, sterkara og ekki verður séð, a.m.k. enn sem komið er, að neinar ráðstafanir séu gerðar til þess að gera það fjárlagafrv., sem nú á að afgreiða, traustara en það fjárlagafrv. sem afgreitt var fyrir einu ári síðan. Sú afgreiðsla, sem hér á að fara fram í dag eða á morgun við atkvæðagreiðslu, er um það að halli á ríkissjóði verði um það bil 500 millj. kr. a.m.k. á næsta ári, halli áætlaður með sama hætti og áætlun um fjárlagafrv. sjálft er reist á. Ef hins vegar er reynt að spá eitthvað í framtíðina eins og Morgunblaðið, blað hæstv. fjmrh., reynir að gera blasir við að sá halli sem menn eru raunverulega að tala um núna er a.m.k. jafnmikill og sá sem menn vita nú að verður á árinu 1985, 2500-2700 millj. kr. Og ég spyr, herra forseti, þá sjálfstæðismenn sem hér eru inni: Finnst ykkur virkilega að þið hafið náð þeim árangri, sem þið eruð að sækjast eftir, þegar þið tókuð þá ákvörðun í september að segja skilið við þá ríkisstj., sem ætlaði að standa að því fjárlagafrv. sem þá var lagt fram, og kröfðust breytinga á því? Teljið þið sjálfstæðismenn að með ákvörðun ykkar á þeim fundi hafið þið haft árangur sem erfiði? En það er ekki aðeins að ekki verði séð að þetta frv. sé sterkara heldur þvert á móti veikara heldur en það frv. sem rætt var um í september. Það er ekki aðeins það, heldur einnig að þau ummerki, sem voru þó finnanleg í fjárlagafrv. sem rætt var í september um kerfisbreytingar, frá þeim er búið að hlaupa. Alveg laust við hversu traust fjárlagafrv. var sem lagt var fram í september. Í frv. voru gerðar tillögur um þrjú meginatriði sem horfðu til jákvæðra breytinga. Þessi atriði voru í fyrsta lagi sú einföldun og endurskoðun á tollakerfinu sem lagt var til í frv. að gera ætti, í öðru lagi sú breyting að taka 15 stærstu sjúkrahúsin út af daggjaldakerfinu og setja þau beint inn í fjárlög og í þriðja lagi sú till. að afgreiða lánsfjáráætlun samhliða fjárlögum. Þetta eru þrjú stór atriði um kerfisbreytingar sem tillaga var gerð um í því fjárlagafrv. sem lagt var fram hér á Alþingi í byrjun októbermánaðar. Og hvað hefur gerst síðan? Hafa þessar kerfisbreytingar verið auknar í þá átt sem þeir sjálfstæðismenn tala gjarnan um á hátíðum og tyllidögum? Nei. Af þessum þremur kerfisbreytingum stendur nú aðeins ein eftir. Hæstv. ríkisstj. hefur horfið frá þeim upphaflegu till. sínum að taka 15 af stærstu sjúkrahúsunum út af daggjaldakerfinu og beint inn á fjárlög. Frá þeirri till. sinni hefur hún hlaupið. Hún hefur líka sjálf, að eigin frumkvæði, horfið frá þeim áformum sínum að gera bráðnauðsynlegan og brýnan uppskurð á tollakerfinu til einföldunar. Einnig frá þessari kerfisbreytingu hefur ríkisstj. nú hlaupið. Eftir stendur aðeins eitt, sem virkilega er þó spurning um hvort eftir stendur eða ekki, og það eru áformin um að afgreiða lánsfjárlög með fjárlagafrv. Það er því ekki bara að það frv., sem menn eru að fjalla um núna, sé veikara greiðslulega heldur en það frv. sem Sjálfstfl. vildi ekki samþykkja í september. Það er ekki bara það. Við það bætist að frá tveimur tillögum af þremur, sem þó voru gerðar í því frv. um jákvæðar og verulegar breytingar í sambandi við stjórn ríkisfjármálanna, hefur hæstv. ríkisstj. þegar hlaupið þannig að einnig í þeim skilningi er hér um veikara frv. að ræða heldur en það frv. sem hæstv. ráðherra Albert Guðmundsson var settur af fyrir að flytja. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að ég skil það ekki að formaður Sjálfstfl. skuli láta hafa sig út í það að taka með þessum hætti við stjórn ríkisfjármálanna án þess að geta framfylgt yfirlýstri stefnu sinni og flokks síns betur en þetta fjárlagafrv. ber vitni um. Herra forseti. Það er ástæðulaust fyrir mig að fjalla mikið meira um frv. sem fyrir liggur. Álit stjórnarandstöðunnar kemur best fram í því að þetta er í fyrsta skipti svo langt aftur sem ég man, og það er nú orðið nokkuð langt því að ég byrjaði að fylgjast með störfum hér á Alþingi sem blaðamaður í kringum 1967-1968, en þetta er í fyrsta skipti svo að ég viti til að stjórnarandstaða tekur þá ákvörðun að flytja ekki brtt. við 2. umr. fjárlaga vegna þess að hún telur að sú afgreiðsla eigi ekki að fara fram eins og til hennar er stofnað. Ég þekki ekkert dæmi annað um að fjárlög séu afgreidd á Alþingi við slíkar aðstæður og með slíkum hætti. Þá heyrir það einnig til undantekninga að stjórnarandstaða skuli bjóðast til þess að taka með ríkisstj. til við að endurvinna fjárlagafrv. m.a. til þess að skoða breytta tekjuöflun, vegna þess að nýrra tekna þarf við ef ekki á að gerbreyta gerð fjárlaganna, sem ég kem nú samt að síðar, og býðst til þess að afgreiða allar nauðsynlegar greiðsluheimildir fyrir ríkisstj. til þess að hægt sé að vinna þetta frv. Þetta er ekki dæmalaust, eins og hitt sem ég nefndi, en þetta er dæmafátt. Auðvitað er mér það ljóst, eins og hæstv. fjmrh. og raunar öllum hér inni, að þau fjárlög, sem hér stendur til að afgreiða með þeim hætti sem tillaga er um gerð, munu ekki standa nema kannske rétt fram yfir áramótin. Hæstv. ríkisstj. verður neydd til þess að endurskoða fjárlagagerðina mjög fljótlega eftir áramót og breyta ýmsum stórum og veigamiklum atriðum þar í. Þetta vitum við. Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir þessu. Þess vegna finnst mér það bæði skammsýni, og raunverulega rangsýni einnig, af hæstv. ríkisstj. að taka ekki því boði stjórnarandstöðunnar að fá afgreiddar hér nauðsynlegar greiðsluheimildir svo að hægt sé að starfrækja ríkissjóð og ríkisstofnanir eðlilega eftir áramót, og því tilboði stjórnarandstöðunnar jafnframt að hún skuli taka þátt því með hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðum að skoða fjárlagafrv. aftur frá grunni og standa að tillögum með þeim um öflun nýrra tekna til þess að hægt sé að afgreiða fjárlagafrv. sem væri traustara og betra en það frv. sem hér er til umræðu og traustara og betra en það frv. sem Sjálfstfl. hljóp frá í septembermánuði. Auðvitað getur það ekki gengið þegar svo er komið málum að það má segja að hið opinbera sé raunar í tómagangi. Þetta er að verða eins og vél sem snýst engum til gagns öðrum en sjálfri sér. Ríkisstofnanirnar og þá fyrst og fremst ríkissjóður skila núorðið nánast ekki neinu til þjóðarinnar í formi verklegra framkvæmda. Þær tekjur, sem ríkið hefur, ganga fyrst og fremst í það að halda ríkisbákninu gangandi eins og sjá má þegar menn eru að tala í fullri alvöru um að verja 17 millj. kr. til framkvæmda við allar hafnir í landinu. Auðvitað getur það ekki svo staðið að eina verkefni ríkisins sé að standa undir rekstri sjálfs sín. Það sem þarf að gera, herra forseti, í sambandi við þá endurskoðun fjárlagafrv., sem þarf fram að fara, er í fyrsta lagi að menn verða að taka tekjuhlið fjárlaganna og stokka þar verulega upp. Þar verða menn m.a. að hreinsa út fjölmarga þá smáskatta, sem í tekjuhliðinni eru, sem sumir hverjir duga varla fyrir innheimtukostnaði. Í öðru lagi verður Alþingi að standa við þá ákvörðun sem það hefur tekið um afnám tekjuskattsins í áföngum en frá þeirri ákvörðun er nú verið að hverfa samkvæmt till. ríkisstj. Í þriðja lagi eigum við ekki, eins og ríkisstj. gerir till. um, að hverfa frá þeirri uppstokkun og einföldun tollakerfisins, sem fyrirhuguð var af hæstv. fyrrv. fjmrh. Albert Guðmundssyni, heldur láta hana fara fram. Það er a.m.k. vilji míns flokks og standa þá heldur að annarri tekjuöflun með öðrum hætti ef um tekjutap verður að ræða hjá ríkissjóði út af því eins og óhjákvæmilegt er. Og í fjórða lagi höfum við í Alþfl. gert um það tillögu, gert um það ábyrga tillögu, að við aukum tekjur af söluskattsinnheimtunni með því að breyta þeim skatti þannig, bæði innheimtuaðferðum og álagningu hans, að a.m.k. verði hægt að tryggja að hægt verði að hafa eftirlit með söluskattsheimtunni sem ekki er hægt að gera eins og skatturinn er lagður á og innheimtur nú með þeim fjölmörgu undanþágum sem þar eru veittar. Það er eðlilegt, herra forseti, að söluskattur sé þannig á lagður að það sé hægt að hafa eftirlit með innheimtu hans. Með þeim mörgu holum og götum, sem búið er að skjóta á það kerfi, þegar ákveðinn hluti og stór hluti af söluvörum venjulegra sölubúða er undanþeginn söluskatti, þá getur enginn mannlegur máttur fylgst með því að söluskattur í almennum verslunarrekstri renni þangað sem hann á að renna. Það verður að breyta þessu, það verður að bæta þetta og það verður ekki gert nema með því að fækka undanþágum frá söluskatti og um það höfum við gert tillögur. Að sjálfsögðu verður að koma til móts við barnafjölskyldur og lágtekjufólk vegna áhrifa af slíkri aðgerð m.a. með hækkunum á lífeyrisbótum og e.t.v. með því að taka upp beinar niðurgreiðslur til neytenda eins og við Alþýðuflokksmenn höfum gert tillögu um. Hvað varðar gjaldahliðina verða menn einnig að gera sér það ljóst í eitt skipti fyrir öll að það gengur ekki lengur að ætla að reyna að leysa ríkisfjármáladæmið á pappírnum með því að áætla í fjárlagafrv. launagreiðslur langt undir því sem ríkisreikningur gefur okkur upplýsingar um að greitt sé hjá ríkinu og stofnunum þess. Og það er líka jafnmikið út í hött að áætla í fjárlagafrv. kostnað við annan rekstur ríkisins og stofnana þess langt undir því sem ríkisreikningur sýnir að er raunhæft. En hvort tveggja hefur verið gert undanfarin ár og er gert enn. Það er t.d. alveg fráleitt að þær áætlanir í fjárlagafrv. um launaútgjöld stofnana eins og á sviði heilsugæslu og eins og hjá lögreglustjóranum í Reykjavík standist. Þetta eru áætlanir sem eru ekki í neinu samræmi við þann raunveruleika sem ríkisreikningur sýnir og það þýðir auðvitað ekki að afgreiða endalaust ríkisfjármál með þeim hætti að áætla vísvitandi rangt stóra útgjaldaliði eins og launakostnað á sviði heilbrigðiskerfisins og lögreglustjórans í Reykjavík og viðhaldsliði og aðra slíka. Í öðru lagi verða menn að athuga þann möguleika sem er á sameiningu ýmissa stofnana á vegum ríkisins. T.d. þegar Kennaraskóla Íslands var breytt í háskóla, þá var eðlilegt að sá háskóli væri rekinn með sjálfum Háskóla Íslands þannig að þjóðin hafi hér einn háskóla en ekki tvo. Og það væri eðlilegt að breyta uppsetningu fjárlaga og fyrirkomulagi á rekstri Háskóla Íslands og Kennaraháskóla Íslands í þessa veru. Í þriðja lagi vil ég taka undir það með formanni fjvn. að menn verða að skoða í fullri alvöru málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna. Um 13 þús. einstaklingar hafa nú framfæri sitt þar og það getur a.m.k. oft verið áhorfsmál fyrir þá, sem þeirrar fyrirgreiðslu njóta, hvort það borgar sig fyrir þá fjárhagslega að hefja störf úti í atvinnulífinu eða halda áfram á vettvangi Lánasjóðsins. Slíkt er ekki eðlilegt og ekki æskilegt auk þess sem það er ekki siðlegt að gera ráð fyrir því að fólk fái lán sem það greiðir ekki aftur. Og það er heldur ekki eðlilegt að gera ráð fyrir því að það sé einhver einn eða tveir hópar í samfélaginu sem ekki taki á sig sömu lífskjaraskerðingu eins og allur almenningur hefur mátt þola. Í fjórða lagi eigum við nú að nota tækifærið til þess að sameina ýmislegt í ríkisbúskapnum sem aðstæður hingað til hafa komið í veg fyrir að hægt væri að gera. Hér á ég t.d. við að það er ástæða til þess að íhuga það í alvöru að fella niður niðurgreiðslurnar sem eru nú upp á 784 millj. kr. ef ég man rétt. Áhrifin af niðurfellingu þeirra munu aðeins samsvara einu prósentustigi í vísitölu og það hefur verið meirihlutavilji hér á Alþingi að menn eigi ekki að hafa, a.m.k. til neinnar frambúðar eða til langs tíma, greiðslur eins og niðurgreiðslurnar sem koma í veg fyrir eðlilega verðmyndun í landinu og eðlilegt verðhlutfall milli neysluvara. Við eigum að horfa á það í fullri alvöru að nota núna tækifærið, þegar aðstæður eru um margt öðruvísi en þær hafa oft áður verið, til þess að hverfa alveg frá þessum óeðlilegu starfsháttum sem niðurgreiðslur til langframa eru. Og í fimmta lagi er líka full ástæða til þess að gera nú, eða ráðgera a.m.k., þá breytingu sem ýmsir hafa verið að tala um varðandi rannsóknastofnanir atvinnuveganna sem eru meira eða minna kostaðar af opinberu fé. Stofnanir eins og Búnaðarfélag Íslands og Fiskifélag Íslands eru raunverulega hin gömlu atvinnumálaráðuneyti höfuðatvinnuveganna og á þeim tíma var ósköp eðlilegt að kostnaður við þær væri greiddur úr ríkissjóði. En það er ekki eðlilegt í dag. Það er ekki eðlilegt að þjónustuverkefni, sem unnin eru fyrir atvinnustarfsemina í landinu, séu alfarið greidd eða því sem næst alfarið greidd af ríkinu. Það er eðlilegt að ríkisvaldið styðji slíka rannsóknastarfsemi með fjárframlögum en það er líka jafneðlilegt að átvinnuvegirnir standi sjálfir undir kostnaði af rannsóknum og tilraunum sem gerðar eru að beiðni þeirra og í þeirra þágu. Þessar stofnanir eiga að vera sjálfseignarstofnanir, ekki ríkisstofnanir, hvorki í A-hluta né í B-hluta, sjálfseignarstofnanir sem ráða verkefni sínu og starfssviði sjálfar, þiggja stuðning frá ríkinu en viðkomandi atvinnuvegir eiga sjálfir að greiða kostnaðinn af þeim verkefnum sem unnin eru í þeirra þágu. Það er óeðlilegt að skattborgarar geri slíkt. Með sama hætti verða menn að sjálfsögðu að taka fyrir bæði 5. gr., þ.e. B-hluta stofnanirnar, og strika þar alveg óhikað út þá rekstrarliði sem eðlilegra er að vista hjá frjálsu atvinnulífi fremur en að gera ráð fyrir þeim beint eða óbeint á vegum ríkissjóðs. Og með sama hætti verða menn að taka fyrir heimildargreinarnar í fjárlögunum sem eru orðnar upp á fleiri, fleiri síður. Það væri gaman fyrir menn að bera saman 6. gr. í fjárlagafrv. eins og hún er núna og 6. gr. í fjárlagafrv. eins og hún var t.d. fyrir 15 árum síðan. Nú er síða upp og síða niður um undanþágur fyrir þennan eða hinn aðilann frá að greiða almenn opinber gjöld sem öðrum er ætlað að greiða. Auðvitað er þetta óeðlilegt. Ef menn á annað borð eru að leggja á skatta sem eru réttlátir þá felst réttlæti í skattheimtunni í því að hún gangi yfir alla. Það er óeðlilegt að gera ráð fyrir því við afgreiðslu fjárlaga að jafnmikið af undanþágum sé veitt eins og gert er ráð fyrir að veita í 6. gr. Herra forseti. Þetta voru aðeins nokkrar ábendingar sem ég kom með og ætla nú ekki að hafa þessi orð fleiri. En þessar ábendingar eru einmitt um það efni sem við í stjórnarandstöðunni erum að bjóðast til þess að vinna að með ríkisstj., þ.e. að stokka upp fjárlagagerðina frá grunni, leggja fram okkar tillögur og hvaða breytingar væri hægt að gera, hvaða breytingar þarf að gera og vinna síðan með stjórnarflokkunum við að reyna að ná fram sameiginlegri lausn málsins. Það er oft sagt að virðing Alþingis hafi beðið hnekki. Það má vel vera að svo sé. Það kynni þá e.t.v. að vera vegna þess að Alþingi tekur ekki nema takmarkaðan þátt í stjórnsýslustörfum og framkvæmdavaldið er í stöðugt auknum mæli farið að seilast inn á verksvið Alþingis. Það er verkefni Alþingis að ganga frá fjárlagagerð. Menn hljóta að vera sammála um að ef það er álit Alþingis að fjárlög séu ekki nógu traust þá sé það Alþingis að leysa það vandamál. Það er líka vandamál stjórnarandstæðinga eins og stjórnarsinna að leysa slíkt mál með sæmilega farsælum hætti. Þess vegna held ég, herra forseti, að ríkisstj. ætti að hugleiða það mjög alvarlega að taka tilboði stjórnarandstöðunnar um að reyna að vinna þetta verk með stjórnarflokkunum, veita þeim greiðsluheimildir sem gera þarf til þess að svigrúm skapist til að vinna það verk og leggja síðan fram ábyrgar tillögur um hvernig eigi að vinna að þeirri endurskoðun sem ég held að allir séu sammála um innst inni að fram þurfi að fara á þeim fjárlögum sem nú er ætlunin að láta afgreiða hér í þinginu.



Herra forseti. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1986 hefur nú verið til athugunar og meðferðar í fjvn. Alþingis frá því að þing kom saman í haust. Það er mikil vinna hjá fjvn.-mönnum og þeim embættismönnum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar, er með þeim starfa, við þetta verkefni og viðtölin sem nefndin á við ýmsa aðila og erindin sem henni berast skipta hundruðum. Að þessu sinni voru nefndarstörfin með nokkuð sérstökum hætti að því leyti að tvisvar á þeim tíma sem nefndin var að fjalla um frv. komu tilkynningar frá ríkisstj. um veigamiklar breytingar sem hún legði til að gerðar yrðu á frv. bæði gjalda- og tekjuhliðum þess. Fyrri tilkynningin kom fram í framsöguræðu hæstv. fjmrh. sem flutt var 12. nóvember s.l. Var þar gert ráð fyrir lækkun á ýmsum útgjaldaliðum, bæði framkvæmda- og rekstrarliðum, þó einkum rekstrarliðum, þ.e. launum og öðrum rekstrarútgjöldum ráðuneyta og ríkisstofnana sem ná skal fram með auknu aðhaldi og sparnaði. Einnig var gert ráð fyrir lækkun á tekjuhlið frv. og munaði þar mestu að horfið var frá hugmyndum um að leggja söluskatt á ýmsar vörur og þjónustu sem ekki hefur verið söluskattsskyld. Eftir þessar fyrirhuguðu breytingar var lækkun útgjalda meiri en lækkun tekna og hefði því staða ríkissjóðs átt að styrkjast, tekjur umfram gjöld að hækka. Seinni tilkynningin frá ríkisstj. um fyrirhugaðar breytingar fjallar hins vegar að mestu um tekjuhliðina. Fallið er frá hugmyndum um breytingar á tollalögum og lögum um vörugjald og frestað er áætlunum um niðurfellingu tekjuskatts af almennum launatekjum sem framkvæma átti í áföngum. Þessar ákvarðanir leiða til nokkurrar lækkunar á tekjum ríkissjóðs. Þá liggur fyrir að hækka þarf framlög til Tryggingastofnunar ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóðs þó breytingar þar að lútandi séu látnar bíða til 3. umr. frv. Þá eru málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna til sérstakrar athugunar og einnig tel ég æskilegt að hækka framlög til Húsnæðisstofnunar ríkisins til að auðvelda að staðið verði við hugmyndir um sérstakar aðgerðir í húsnæðismálum vegna greiðsluvanda íbúðareigenda. Allt þetta bendir til þess að útlit sé fyrir nokkurn greiðsluhalla á fjárlögum næsta árs að öðru óbreyttu. Hins ber að geta að eftir er að endurmeta tekjuáætlun fjárlagafrv. og færa það síðan til áætlaðs verðlags á næsta ári. Þetta verður skv. venju gert við 3. umr. Af framansögðu má ljóst vera að vinnan í fjvn. hefur verið með nokkuð sérstökum hætti að þessu sinni. Reynt hefur verið að gæta ýtrasta aðhalds og gera sem allra minnstar tillögur til hækkunar á frv. Nema sameiginlegar tillögur nefndarinnar og þær till., sem meiri hl. flytur, til hækkunar samtals 95 millj. kr. sem svarar til um 0,25% hækkunar á útgjaldahlið frv. Hafa breytingar nefndarinnar aldrei verið eins litlar þann tíma sem ég hef átt sæti í fjvn., en þetta er sjöunda fjárlagafrv. sem ég tek þátt í að glíma við. Meginástæður þess að brtt. nefndarinnar eru nú svo litlar, og raunar miklu minni en oftast áður, tel ég vera: Í fyrsta lagi eru áætlaðar raunhæfari fjárveitingar til ráðuneyta og stofnana en oftast áður. Þar á ég við sjálft umfangið hvað varðar mannahaldið og raunverulegan reksturskostnað. Ýmsar stofnanir, sem áður hafa séð ástæðu til að ganga á fund nefndarinnar til að óska leiðréttingar á málum sínum, hafa ekki þurft að ganga slíkan bónarveg að þessu sinni. Margar hafa að sjálfsögðu komið til að biðja um aukin umsvif og einstaka til að biðjast vægðar og óska eftir að fjárframlög verði ekki lækkuð frá því sem frv. ráðgerir. Rétt er að geta þess að nokkrar stofnanir eru enn í sérstakri athugun sem leiða kann í ljós að gera þurfi frekari leiðréttingar á rekstrargrunni þeirra. Þar á meðal eru lögreglustjóraembættið í Reykjavík, Bifreiðaeftirlit ríkisins og ríkisspítalarnir. Ég tel mjög nauðsynlegt að útgjöld séu rétt áætluð og sú starfsemi, sem í gangi er, fái þær fjárveitingar sem hún þarf sé á annað borð ætlast til að starfsemin sé óbreytt. Annað eru blekkingar og óraunsæi sem koma bara í koll síðar. Sumar af brtt. nefndarinnar eru í samræmi við þetta sjónarmið, t.d. leiðréttingar á vanáætluðum launaliðum vegna yfirvinnu eða álagsgreiðslna, húsaleigugreiðslum eða öðrum rekstrarkostnaði svo að eitthvað sé nefnt. Hins vegar er alltaf erfiðara að áætla verðlagsbreytingar rétt og sá halli á fjármálum ríkisins, sem nú virðist stefna í á þessu ári, er einkum þannig til kominn að launa- og kostnaðarhækkanir almennt hafa orðið meiri en ráð var fyrir gert en tekjurnar hafa ekki aukist að sama skapi. Í öðru lagi vil ég nefna að boðaðar lækkanir af hálfu ríkisstj. á ýmsum útgjaldaliðum frv. leggja þá skyldu á herðar nefndarinnar eða a.m.k. meiri hl. hennar að halda niðri svo sem frekast er unnt öllum óskum ríkisstofnana um nýjar stöður eða nýja starfsemi. Það væri hjákátlegt að verða við óskum um að flytja brtt. til lækkunar á ýmsum fjárlagaliðum, flestum sjálfsagt bæði þörfum og æskilegum, en gera síðan margvíslegar tillögur til hækkunar á einhverjum öðrum liðum frv. þó að einnig gæti talist nauðsynlegir. Slíkt verður að bíða að þessu sinni. Þriðja og jafnframt veigamesta ástæðan, sem ég nefni fyrir því hvað boðaðar breytingar af hálfu nefndarinnar eru litlar, er auðvitað sú að það er ekkert svigrúm til aukinna ríkisútgjalda ætli stjórnvöld að standa við þær heitstrengingar sem hafðar voru í frammi er fjárlagafrv. var lagt fram á haustdögum, en þar á ég fyrst og fremst við markmiðin um hallalausan ríkisbúskap og stöðvun á erlendri skuldasöfnun. Þessi tvö atriði eru þau langsamlega veigamestu nú og þau sem ríkisstj. verður að hafa að leiðarljósi ætli hún ekki að missa allt úr böndunum hvað varðar stjórn efnahagsmála á næstu vikum og mánuðum. En hvers vegna er ekkert svigrúm til aukinna ríkisútgjalda og hvers vegna er hlutfall fjárfestingarframlaga af heildarútgjöldum ríkissjóðs orðið svo lítið sem raun ber vitni? Mig langar að fara um þetta örfáum orðum og nefna nokkur dæmi sem ég tel vera ástæður fyrir því að svona er komið. Allt bendir til að árið 1985 ætli að verða með allra bestu aflaárum í sögunni. Því ræða menn um og spyrja: Hvernig stendur á öllum þessum erfiðleikum í ríkisbúskapnum og öllu þessu krepputali þegar aldrei hefur aflast betur en einmitt nú? Von er að spurt sé, en málið er því miður ekki svona einfalt. Aflamagnið segir ekki alla söguna. Þegar rætt er um metaflaár ber að hafa í huga að þá er átt við þyngd aflans án tillits til verðmætis. Rétt er að benda á að hvert tonn af þorski upp úr sjó er nú um það bil tífalt verðmætara en tonn af loðnu. Þegar bera á saman aflabrögð milli ára er því réttara að miða við verðmæti aflans en magn. Samanburður á breytingum aflamagns annars vegar og aflaverðmætis hins vegar milli áranna 1983 og 1985 gefur ákaflega skýra mynd af þessum mun. Þrátt fyrir tvöföldun á aflamagni á þessum tveimur árum úr 839 þús. lestum 1983 í um það bil 1670 þús. lestir skv. spá fyrir árið 1985 er einungis gert ráð fyrir um fimmtungsaukningu á verðmæti aflans. Skýringin er augljós. Tvöföldun á aflamagni má fyrst og fremst rekja til aukinnar loðnuveiði en botnfiskafli dregst saman. Á mælikvarða aflamagns upp úr sjó í tonnum talið má reyndar leiða að því líkur að árið 1985 geti orðið metaflaár. Sama gæti orðið uppi á teningnum þegar aflaverðmæti er skoðað en þá virðist stefna í svipaðar tölur og 1980-1981 sem eru mestu aflaárin til þessa. Sé hins vegar litið á afurðaverðmætið kemur í ljós að talsvert skortir á að hámarkinu frá 1981 verði náð nú. Mælt í dollurum vantar um fjórðung, en þar sem miklar sveiflur hafa verið á dollaragengi undanfarin ár er eðlilegra að líta á raunvirði afurðaverðmætis sem gefur þá niðurstöðu að þrátt fyrir metafla á þessu ári verði afurðaverðmætið enn tæplega 10% minna en 1981. Þessi samanburður sýnir þannig glöggt hversu hæpið það getur verið að skoða eingöngu tonnafjölda upp úr sjó án tillits til afla eða afurðaverðmætis. Samanburðurinn skýrir einnig hvers vegna aukið aflamagn bætir ekki þjóðarhag enn meir en raun er á. Vissulega hefur stóraukin loðnuveiði haft mikið að segja og ætla ég síst af öllu að gera lítið úr því en ítreka aðeins að við samanburð á aflamagni verður einnig að taka tillit til verðmætis afurðanna. Og þrátt fyrir aukin verðmæti er enn langt frá því að við höfum jafnað okkur eftir áföll og aflahrun seinustu ára. En hverjar eru skýringarnar á breyttum hlutföllum ríkisútgjalda til hinna einstöku verkefna? Ýmsir nýir og stórir útgjaldaliðir hafa komið til á seinustu árum og aðrir hafa hækkað hlutfallslega. Og þessar breytingar hafa fyrst og fremst komið niður á fjárfestingarþáttunum. Þar sem ég var áðan að ræða um afla og sjávarútveg er ekki úr vegi að nefna sem fyrstu ástæðu þessara breytinga endurgreiðslu söluskatts í sjávarútvegi sem er nýr liður í fjárlögum þessa árs að upphæð 430 millj. kr., auk þess sem rúmar 30 millj. kr. voru á árinu veittar með aukafjárveitingu til þessa liðar. Að mestu leyti rennur fjármagn þetta til útgerðarinnar í gegnum Aflatryggingasjóð og hefur verulega þýðingu fyrir afkomu hennar. Hins vegar má spyrja hvort rétt sé að málum staðið að endurgreiða til atvinnuvegar skatt sem á hann hefur verið lagður umfram það sem hann getur borið. Hér er í raun viðurkennt að gengið hafi verið of langt þegar ríkissjóður styrkir þann atvinnuveg sem þjóðfélagið lifir að mestu leyti á. Í fjárlagafrv. fyrir 1986 er þessi upphæð áætluð 600 millj. kr. Ljóst er að þó nokkuð mætti framkvæma í höfnum landsins væri hægt að ráðstafa upphæð þessari til fjárfestingarverkefna. Ég tel hins vegar að fyrr en síðar verði að finna leið til að losa ríkissjóð og atvinnulífið við millifærslur af þessu tagi. Önnur ástæðan sem ég vil nefna fyrir auknum rekstrarútgjöldum ríkissjóðs er fjölgun heilsugæslustöðva og sjúkrarúma á undanförnum árum. Þetta er að vísu ekki nýtt dæmi en mjög táknrænt fyrir þær breytingar sem eru að gerast. Í grein sem Skúli G. Johnsen borgarlæknir ritar nýlega í Læknablaðið segir m.a. með leyfi hæstv. forseta: "Síðasti áratugur var einhver mesti uppgangstími heilbrigðisþjónustunnar hér á landi frá upphafi. Sjúkrahús voru byggð og stækkuð um allt land og fjölda heilsugæslustöðva komið á fót. Á árunum 1970-1982 fjölgaði sjúkrarúmum úr 2933 eða 14,3 rúm á hverja 1000 íbúa í 3890 eða 16,6 rúm á 1000 íbúa. Þetta er meðal hins hæsta sem gerist. Á sama tímabili voru teknar í notkun 29 heilsugæslustöðvar og má nú segja að allir landshlutar þegar frá eru taldir Reykjavík og Reykjanes hafi fullnægjandi aðstöðu til heilsugæslustarfs samkvæmt lögum." Og þrátt fyrir alla þessa uppbyggingu er ekkert lát á. Sá framkvæmdaliðurinn sem erfiðast var að skipta upp að þessu sinni var einmitt bygging sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Byggingar þessar eru mjög dýrar og enn dýrari í rekstri þegar þær loks eru teknar í notkun, enda eru þessar stofnanir með stærstu vinnuveitendum á þeim stöðum þar sem þær starfa. Í þriðja lagi vil ég svo nefna fjárveitingar af ýmsu tagi til málefna fatlaðra. Ekki er nokkur vafi á að þessi mál voru vanrækt um langt árabil, en á seinustu fimm árum eða svo hefur veruleg breyting orðið á. Á vegum félmrn. er á næsta ári ráðgert að verja 450 millj. kr. til þessa málaflokks og eru þá ótalin framlög sem koma í gegnum menntamála- og heilbr.- og trmrn. Samkv. þessu verða starfandi 60-70 þjónustu- og vistunarstofnanir á landinu öllu á árinu 1986. Allt er þetta nauðsynleg starfsemi sem mikil þörf var fyrir. Hins vegar virðist nauðsynlegt, þó það ætti ekki að þurfa, að minna menn stöðugt á að sömu krónurnar verða ekki notaðar tvisvar. Í fjórða lagi nefni ég lengda skólaskyldu, fjölgun fjölbrauta- og menntaskóla og aukna aðsókn að Háskóla Íslands. Fjölgun nema á framhalds- og háskólastigi kallar síðan á aukin framlög til Lánasjóðs íslenskra námsmanna og allt eykur þetta rekstrarútgjöld ríkissjóðs. Hv. þm. Geir Gunnarsson gerði í ræðu sinni áðan liðinn Jöfnun námskostnaðar sérstaklega að umræðuefni í máli sínu. Er sá liður óbreyttur, 20 millj. kr., frá fjárlögum til frv. og má vissulega gagnrýna það að ekki skuli gert betur og svo má auðvitað segja um ýmsa aðra liði frv. Ég vil hins vegarleggja áherslu á og benda hv. þm. á að besta jöfnunin til náms er auðvitað sú að færa námið sem mest heim til unga fólksins og það er einmitt samkvæmt þeirri stefnu sem fjölbrauta- og menntaskólar hafa verið byggðir upp á undanförnum árum. Fjárveitingu á liðnum Jöfnun námskostnaðar er varið til að taka þátt í kostnaði framhaldsskólanema sem þurfa að sækja sitt nám fjarri heimili. Því betur fer þeim nemum fækkandi og fleiri og fleiri geta stundað framhaldsnám sitt í heimabyggð. Þegar svo háttar til fá nemendur sem sækja nám annað ekki greiddan jöfnunarstyrk og er því minni þörf fyrir þennan lið en áður og er það vel. Þetta vil ég að þm. sé ljóst. Að lokum, herra forseti, vil ég svo minna á lántökur ríkissjóðs á undanförnum árum og þá vaxtabyrði sem af þeim leiðir. Vaxtagreiðslur verða sífellt hærra og hærra hlutfall af heildarútgjöldum, á næsta ári áætlaðar á fjórða milljarð kr. Út úr þessum vítahring verðum við að komast. Á það hef ég lagt áherslu áður og eyði ég því ekki fleiri orðum að hér. Ég hef ekki rætt um einstakar brtt. sem settar eru fram af nefndinni eða meiri hl. hennar. Það hefur formaður fjvn., hv. þm. Pálmi Jónsson, gert í ítarlegri framsögðuræðu fyrir nál. og því ekki þörf að telja það upp frekar. Tekjuhlið frv, og nokkrir stórir málaflokkar sem ég nefndi í upphafi máls míns eiga eftir að fá frekari umfjöllun í nefndinni milli 2. og 3. umr., svo og B-hluta fyrirtækin. Trúlega á einnig eftir að gera nokkrar smærri breytingar og lagfæringar á nokkrum liðum og mun það einnig koma fram við 3. umr. frv. Ég vil svo að lokum þakka formanni og meðnm., ritara nefndarinnar og starfsfólki Fjárlaga- og hagsýslustofnunar fyrir gott samstarf.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka meðnm. fyrir gott samstarf og þá sér í lagi formanni nefndarinnar fyrir gott og þolinmótt samstarf. Einnig vil ég þakka ritara nefndarinnar og starfsfólki Hagsýslustofnunar fyrir einkanlega gott samstarf. Á síðastliðnu ári ákváðu fulltrúar minni hl. fjvn. að lýsa því yfir að þeir teldu að fresta ætti afgreiðslu fjárlaga. Einnig lýstu þeir sig reiðubúna til þess að leggja í það vinnu með meiri hl. fjvn. að endurskoða þær ákvarðanir sem fólust í þeirri afgreiðslu fjárlaga sem ríkisstjórnarflokkarnir stóðu að. Fulltrúar minni hl. töldu sig ekki geta staðið að fjárlagafrv. sem boðaði yfir 743 millj. kr. halla. Við töldum að leita ætti nýrra leiða. Ef ekki næðist fram sparnaður þá með tekjuöflun til þess að niðurstaða fjárlaga væri á þann veg að rekstrarafkoma ríkissjóðs væri betur tryggð og meiri gætni sýnd gagnvart skuldasöfnun. Þessari tillögu minni hl. fjvn. var hafnað. Í ár blasir við að halli ríkissjóðs á þessu ári verður ekki rúmlega 700 millj. kr. heldur 2500-2700 millj. kr., eins og komið hefur fram hjá ræðumönnum sem talað hafa á undan mér. Þetta eru alvarleg tíðindi fyrir þjóð sem er sokkin upp fyrir mitti í skuldasúpunni. Þetta eru alvarleg tíðindi þegar við stefnum í mesta aflaár í sögu landsins. Aukinn halli á ríkissjóði leiðir til aukinnar erlendrar lántöku, en yfirlýst stefna ríkisvaldsins er að sporna gegn erlendri skuldasöfnun. Hvað segir í frv. á bls. 300, með leyfi hæstv. forseta: "Yfirlýst stefna stjórnvalda er að sporna gegn erlendri skuldasöfnun með því að takmarka erlendar lántökur við afborganir af eldri lánum. Í þessu felst að engu er fórnað af nútíðargæðum með innlendum sparnaði til að greiða niður útgjöld fyrri ára. Hins vegar verður ekki komist hjá því að standa undir vöxtum af uppsafnaða skuldavandanum. Til að mynda eru nettóvaxtagreiðslur til útlanda áætlaðar 6000 millj. kr. á árinu 1986, en það jafngildir 4,9% af áætlaðri vergri landsframleiðslu ársins. Vaxtakjör og heildarvaxtagreiðslur af erlendum skuldum ákvarða því í veigamiklu tilliti hvað þjóðfélagið þarf að leggja til hliðar hverju sinni og er ekki til skiptanna." Í fjárlagafrv. segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: "Fjárlagafrv. það sem nú er lagt fram einkennist af áframhaldandi viðleitni ríkisstj. til þess að draga úr þenslu í þjóðarbúskapnum og sporna þar með gegn viðskiptahalla og verðbólgu, ná jafnvægi í fjármálum ríkisins og hamla gegn vexti opinberra umsvifa. Þótt verulegur árangur hafi náðst í efnahagsmálum á undanförnum tveimur árum, ekki síst í baráttu við verðbólgu, skortir þó enn nokkuð á til þess að nægjanlegur stöðugleiki sé í hagkerfinu og varanlegt jafnvægi hafi náðst. Verðbólga er meiri en í viðskipta- og samkeppnislöndum Íslendinga og viðskiptahalli og þar með erlendar lántökur meiri en við verður unað til frambúðar. Mjög náið samhengi er á milli þessara þátta efnahagslífsins og hins opinbera búskapar. Þess vegna skiptir meginmáli að stjórn ríkisfjármála sé með þeim hætti að hún styðji við bakið á viðleitni stjórnvalda í glímunni við þau vandamál sem hér hafa verið nefnd." Þetta eru vissulega góð áform. En hefur þeim verið fylgt eftir af stjórnvöldum? Það er langt frá því að erlendri skuldasöfnun sé haldið innan skynsamlegra marka. Erlend skuldasöfnun er sífellt að aukast. Í kafla í grg. frv. um erlendar lántökur og greiðslujöfnuð árið 1985 er áætlað að inn komin erlend lán til lengri tíma en eins árs muni nema 7825 millj. kr. á áætluðu meðalgengi ársins á móti 7196 millj. kr. samkvæmt lánsfjárlögum. Afborganir af löngum lánum á árinu eru aftur á móti áætlaðar 4,5 milljarðar og er aukningin því 3325 millj. kr. eða 7% af áætluðum útflutningstekjum - eða 3% af áætlaðri landsframleiðslu. Enn fremur segir að áformaðar erlendar lántökur á árinu 1986 nemi 7936 millj. kr., og afborganir af löngum lánum eru áætlaðar 5870 millj. kr. Skuldir gagnvart útlöndum aukast því um 2066 millj. kr. Þessi aukning jafngildir 4% af áætluðum útflutningstekjum og um 1,7% af áætlaðri landsframleiðslu. Viðskiptahalli á árinu 1986 er í þjóðhagsspá talinn geta orðið um 4,3 milljarðar. Því þarf nettó innstreymi á öðrum liðum fjármagnsjafnaðar af löngum lántökum að nema 2234 millj. kr. til þess að jafna viðskiptahallann án þess að rýra gjaldeyrisstöðuna. Samkvæmt áætlun er einnig áætlað að skammtímalán aukist um 4300 millj. kr. á árinu 1985 og verði alls 13 milljarðar í árslok. Erlendar skammtímaskuldir verða því um 12% af vergri landsframleiðslu á árinu 1985 en voru 8,3% 1984. Og svo skulum við halda áfram að ræða um að við séum að lækka uppsöfnun á erlendum skuldum. Enn fremur er bent á í grg. með þessu frv. að skuldavandinn, sem oftast hefur verið túlkaður í formi langra erlendra lána, verði ekki leystur án markvissrar umfjöllunar um skammtímalántökur þjóðarinnar. Það er oft svo að skammtímalánum er breytt í löng erlend lán. Þess vegna verður að taka allar þessar upphæðir inn í myndina þegar rætt er um erlenda skuldasöfnun. Öflugasta hagstjórnartæki hverrar ríkisstjórnar eru fjárlög, enda endurspegla þau stefnu og áherslur ríkisstjórnarinnar. Það frv. sem hér liggur fyrir ber þess glögg merki að ríkisstj. hefur gefist upp á þeim áformum sínum að draga úr ríkisforsjá í atvinnufyrirtækjum. Aftur á móti dregur ríkisstj. úr framlagi til uppbyggingar á sviði heilsugæslu, sjúkrahúsa, skóla, hafnarframkvæmda og fleiri verkefna. Vextir af erlendum lánum, eins og ég sagði hér áðan, nema um 6000 millj. kr. Það er um 1 milljarði hærri upphæð en fer til fræðslu- og menningarmála á vegum menntmrn. á árinu 1986. Ríkisstj. hefur ekki reynt að bregðast við þessum síaukna vanda þrátt fyrir fögur fyrirheit. Það gengur ekki lengur að láta reka á reiðanum og láta börn þessa lands taka við þeim vandamálum sem ríkisstjórnir skilja eftir sig hver á fætur annarri. Tap þjóðarinnar vegna Kröfluvirkjunar nemur nú yfir 2000 millj. kr. og fellur beint á ríkissjóð. Auk þess er orðin tímaspurning hvenær ríkissjóður þarf að taka yfir skuldir Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, sem nema yfir 3000 millj. kr. Ofan á þetta bætist svo Hafskipsævintýrið sem mikið hefur verið rætt um á undanförnum dögum. Mörg fleiri dæmi má nefna sem ég ætla ekki að telja upp. Einnig má minna á margar þær framkvæmdir sem standa nú hálfbyggðar, ónýttar, en safna á sig vaxtakostnaði, en koma engum að gagni. Við höfum Þjóðarbókhlöðu sem dæmi og við höfum Blönduvirkjun sem dæmi. Það er því nægilegt fyrir þjóðina að fá í jólagjöf hverja holskefluna á fætur annarri á sama tíma og laun eru svo naum að fólk hefur tæplega ofan í sig eða á. Vert er að líta á fleiri liði í frv. Auknar erlendar lántökur eru aðeins frestun á hækkun skatta, nema þeim sé varið til arðbærra fjárfestinga. Við megum því búast við auknum skattaálögum á næstu árum án þess að eiga von í að erlend lán lækki. Það er því kominn tími til að hæstv. ríkisstj. reyni að draga sem mest saman í ríkisbúskapnum, hætti afskiptum af fyrirtækjum sem með öðrum hætti ættu að standa undir sér sjálf. Þar vil ég nefna t.d. Ríkismat sjávarafurða sem er stofnun sem ætti að vera rekin af þeim sem eiga hagsmuna að gæta. Í því frv. sem við ræðum um er áætlað að 65 millj. 458 þús. kr. renni til Ríkismats sjávarafurða, en það er álíka há upphæð og fer til uppbyggingar á heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum um allt land á næsta ári ef frá eru talin þau sjúkrahús sem eru á föstum fjárlögum. Styrkur til Skipaútgerðar ríkisins er áætlaður 103,5 millj. kr. á sama tíma og 120 millj. kr. er varið til uppbyggingar í grunnskólum um allt land. Í frv. er gert ráð fyrir 600 millj. kr. til endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti í sjávarútvegi. Þessi uppsafnaði söluskattur rennur til útgerðarinnar og var fundinn upp til að sætta útgerðina við lágt fiskverð. En nú er svo komið að fiskvinnslan telur sig þurfa 1 milljarð til þess að endar nái saman í fiskvinnslunni. Í dagblaði mátti sjá í dag að í undirbúningi væri lenging lána fiskvinnslunnar til þess að fiskvinnslufyrirtæki fari ekki á hausinn. Við förum alltaf sama hringinn. Það eru gerðar ráðstafanir til þess að bjarga útgerðinni og eftir smátíma kemur fiskvinnslan og segir: Það þarf að bjarga okkur líka. En á hverju lifum við í þessu landi? Jú, við lifum á sjávarútvegi. Við erum að tala um þær greinar sem bera þjóðfélagið að mestu leyti uppi. 75% af okkar útflutningstekjum koma úr sjávarútvegi. Það hlýtur því að vera umhugsunarefni ef undirstöðuatvinnugreinar geta ekki staðið undir sér. Hvernig á þá þjóðfélagið að geta staðið undir sér? Í Morgunblaðinu í dag er haft eftir hæstv. sjútvrh. um álit hans á tillögum fisk- vinnslunnar og hvað væri mögulegt til úrbóta. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Vandi fiskvinnslunnar er mikill og það sem hún þarf á að halda er í fyrsta lagi meiri tekjur, minni tilkostnaður og bætt greiðslufjárstaða. Hvað varðar aukningu tekna hefur markaðsverð hækkað lítillega að undanförnu, en það áfall sem við höfum orðið fyrir með lækkun dollarans hefur valdið henni miklum vandræðum. Í þessu efni eru engin góð ráð í augsýn. Það hefur verið mörkuð ákveðin gengisstefna fyrir þetta ár og gengisstefna næsta árs hlýtur meðal annars að ráðast af því hvernig til tekst í kjarasamningum um áramótin." En hvað verður grundvöllur að gengisfellingu? Jú, það eru kjarasamningar. Það er ekki staða fiskvinnslunnar eða útgerðarinnar, heldur eru það kjarasamningarnir. Það hefur hingað til verið - og verður eflaust hér eftir - notað sem átylla til þess að fella gengið að launafólk fer fram á aukinn kaupmátt. En eru það launin sem eru að sliga fiskvinnslufyrirtækin? Áfram segir í sama viðtali, með leyfi hæstv. forseta: "Hvað varðar minni tilkostnað hefur einkum verið talað um misgengi sem verið hefur á milli dollars og SDR og viðkemur afurðalánum meðal annars sem fiskvinnslan telur hafa kostað sig 300-400 millj. kr. Ríkisstj. hefur falið Seðlabankanum úttekt á þessu máli og að skila tillögum um hugsanlegar bætur vegna þessa og aðgerðir til að koma í veg fyrir að svona lagað gerist aftur. Fulltrúar fiskvinnslunnar báðu einnig um það að uppsafnaður söluskattur gengi beint til fiskvinnslunnar. Því verður að svara neitandi vegna þess að ráð er gert fyrir því að hann gangi til Aflatryggingasjóðs á næsta ári. Um það hefur mönnum verið kunnugt, enda er vart séð að það breyti miklu að þetta renni beint til fiskvinnslunnar, því það mundi væntanlega koma fram í meiri fiskverðskröfum henni til handa." Nei, það eru ekki launahækkanir sem eru að sliga fiskvinnslufyrirtækin heldur er það dollarinn sem hefur staðið í stað. En ekki er langt síðan dollarinn steig mjög hratt, og þá voru það útgerðarfyrirtækin sem voru að sligast vegna erlendrar skuldasöfnunar. Það er því vandrataður meðalvegurinn í þessum efnum. En á endanum eru það alltaf kaupkröfurnar sem bornar eru fyrir þeim aðgerðum sem þarf að gera í þessu þjóðfélagi. Fiskvinnslan gerir líka kröfu til þess að fá uppsafnaðan söluskatt endurgreiddan. En það er mjög erfitt að setja 600 millj. á tvo staði í einu. Það kemur fram í þessu viðtali við hæstv. sjútvrh. að hann telur að á næsta ári muni þetta renna til útgerðarinnar. En hvað um áætlanir til næstu þriggja ára sem fylgja hér með fjárlagafrv.? Þar er gert ráð fyrir að uppsafnaður söluskattur í sjávarútvegi lækki niður í 400 millj. kr. 1987 og 200 millj. kr. 1988. En ef virðisaukaskattur verður tekinn upp, eins og hæstv. ríkisstj. hefur látið liggja að, bregðast þessar áætlanir því að með því að taka upp virðisaukaskatt safnast ekki upp söluskattur í sjávarútvegi því að hann verður endurgreiddur þegar varan er seld úr landi. Hvað er til ráða? Jú, það verður að staldra við og stokka spilin upp á nýtt. Það verður að stöðva skuldasöfnun ríkisins og síaukinn fjármagnskostnað. Til þess að leggja grunn að slíkri uppstokkun verður að taka fjárlagafrv. upp að nýju. Það verður að taka fjárlagafrv. upp til rækilegrar endurskoðunar, en til þess er of skammur tími til næstu áramóta. Því leggur minni hl. fjvn. til að Alþingi fresti afgreiðslu frv. að sinni og feli fjvn. að taka frv. til gagngerðrar endurskoðunar með því markmiði að afgreidd verði hallalaus fjárlög fyrir árið 1986 og taki fyrir næsta mál á dagskrá. Verði ekki orðið við þessari tillögu minni hl. fjvn. megum við búast við því að við stöndum í sömu sporunum og nú á næsta ári, en þá verður bara vandinn enn þá meiri. Hallinn í ár upp á 2500 millj. kr., viðskiptahalli sem er áætlað að verði um 5 milljarðar um þessi áramót, slíkur vandi framlengist fram á næsta ár. Og ef marka má reynslu þessa árs verður hallinn á fjárlögunum 1986 margfalt meiri en áætlað er í frv. Ríkisstj. hefur að undanförnu til skiptis boðað niðurskurð og afboðað skattahækkanir eða afboðað niðurskurð og boðað skattahækkanir. Til þess að þetta frv. sem liggur fyrir sé með raunverulegum tölum, miðað við verðlag nú í desember, þarf að hækka það til samræmis við verðlag um 5-6% auk þess sem við það þarf að bæta áætluðum hækkunum á verðlagi næsta árs. En frammi fyrir hverju standa húsbyggjendur? Þeir standa frammi fyrir því í dag að margir hverjir missa ofan af sér hús eða íbúðir. Meira að segja gamalt fólk, sem selt hefur fjögurra herbergja íbúð, stendur í stökustu vandræðum þegar það hefur keypt aftur tveggja herbergja íbúð til að búa í. Þetta gengur ekki öllu lengur. Það gengur ekki að fólk, þrátt fyrir mikla vinnu sem það leggur á sig, sjái ekki fram úr svartnættinu. Þetta fólk á það ekki skilið. Ég ætla að nefna eitt lítið dæmi úr veruleikanum. Ég nefni dæmi um hjón sem eru 70 ára gömul. Þau sömdu um kaup á 61 m2 íbúð í sambýlishúsi. Þessi hjón áttu á sama tíma íbúð sem var 90 m2 og telst fullnægjandi í alla staði, en þau ákváðu að minnka við sig. Þau þurftu ekki á svona stórri íbúð að halda og ákváðu að kaupa sér tveggja herbergja íbúð. En hvað kemur á daginn? Ekkert hik var á þeim við samninginn, enda leit dæmið þannig út. Kaupverðið á minni íbúðinni var 1800 þúsund í september 1984. Söluverð eignarinnar sem þau áttu fyrir var 2,1 millj. kr. Skilmálar samningsins voru þeir að mánaðargreiðslur voru 72 þús. kr. á mánuði allan byggingartímann sem átti að taka tvö ár. Strax eftir fyrsta árið var komin í ljós skekkja hjá hinum bjartsýnu kaupendum. Kaupverðið á minni íbúðinni nam 2450 þús. kr. í september 1985. Söluverð eldri íbúðarinnar og þeirrar stærri nam 2400 þús. kr. Samkvæmt skilmálum um vísitölugrunn voru mánaðargreiðslurnar komnar upp í 105 800 kr. á mánuði. Í stað þess að eiga 300 þús. kr., sem var mismunur á söluverði eldri íbúðarinnar og kaupverði litlu hagkvæmu íbúðarinnar, var staðan nú í september mínus 50 þús. kr., auk þess sem mánaðargreiðslur höfðu þyngst verulega. Til viðbótar virðist ljóst að endanlegt kaupverð hinnar ákjósanlegu eignar verður 3300 þús. kr. þegar gömlu hjónin geta flutt þangað inn í september n.k. Við erum alltaf að tala um eða oftast nær að tala um ungt fólk sem kemur ekki yfir sig þaki. En ég er að taka dæmi úr raunveruleikanum af gömlu fólki sem eignast hefur íbúð, ekki á verðbólgutímanum, hefur ekki grætt á verðbólgunni, heldur er bara venjulegt fólk sem með aðhaldi í fjármálum hefur eignast sitt húsnæði og ég er að tala um dæmi í Reykjavík. Væri þetta dæmi tekið þannig að þetta gamla fólk hefði selt sína íbúð úti á landi og keypt sér tveggja herbergja íbúð í Reykjavík væri það enn þá svartara. En hvað boðar ríkisstj. í húsnæðismálum? Hvar eru þessar skattahækkanir sem lagðar voru á á s.l. ári til þess að mæta vanda húsbyggjenda og húskaupenda? Hvað varð um þessar 600 millj. sem voru lagðar á? Það getur vel verið að það eigi eftir að koma fram tillögur um að verja þeim til þess að bjarga einhverju í þessum málum. Það þýðir ekkert að tala alltaf um fiskvinnslufyrirtækin sem tapa 3-400 millj. á gengismun. Það er líka fólk hér á landi sem tapar á mismun á kauptaxta og lánskjaravísitölu. En hvað um þessi gömlu hjón? Jú, þau sitja í skuldasúpunni sem þau hafa ekki haft nokkur áhrif á. Þetta á líka við um margt annað í þjóðfélaginu. Það á við um fyrirtæki. Þetta á við um ríkisbúskapinn. Fjármagnskostnaður er að sigla okkur í strand. Ef ekkert verður að gert endum við á einu allsherjaruppboði. En hver á þá að borga brúsann? Þegar frv. til fjárlaga er til 2. umr. er vert að velta því fyrir sér hvort um er að ræða fjárlög sem á einhvern hátt eru tímamarkandi fjárlög. Ekki vegna þess að hér sé um að ræða nýja ríkisstjórn sem er að leggja fram sitt fyrsta frv. til fjárlaga heldur vegna þess að nýr fjármálaráðherra hefur tekið sæti í hæstv. ríkisstj. og ætla mætti að hann gæti markað nýjar áherslur við útdeilingu ríkisfjármagns. Ekkert hefur borið á slíku. Ekki er dregið úr styrkjum til landbúnaðar sem nema í frv. yfir 1800 millj. kr. Þar af eru 780 millj. til uppbóta á landbúnaðarafurðir og 600 millj. til útflutningsbóta. Þessi upphæð er hér um bil sú sama og upphæð sem ríkissjóður fær af öllum nettótekjuskatti einstaklinga á árinu 1986 ef miðað er við þær tölur sem standa í frv. Það má ætla að tekjuskatturinn verði 400 millj. kr. hærri vegna þess að ríkisstj. hefur ákveðið að taka til baka boðaða lækkun á tekjuskatti. Það er tími til kominn að snúa við blaðinu. Það er tími til kominn að stokka spilin, breyta um áherslur, draga úr ríkisútgjöldum þar sem verið er að styrkja rekstur sem á að standa undir sér sjálfur og veita fjármagni til þeirra sem þurfa á fjármagni að halda. Það gengur ekki að ár eftir ár þurfi að styrkja t.d. Ríkisskip. Ég nefndi áðan 103 millj. kr. og hvað kom á daginn fyrir örfáum dögum? Þá heyrði ég að við þyrftum jafnvel að styrkja Drang, sem siglir nú í Suðurhöfum á næsta ári, um 15 millj. kr. Þetta eru skattpeningar landsmanna. Þetta eru þeir peningar sem ríkisstj. á að bera ábyrgð á að fari til arðbærra fjárfestinga. Öðruvísi fer þetta land á hausinn, algjörlega. Ég vil ítreka að ef við stöldrum ekki við núna stöndum við frammi fyrir enn meiri vanda á næsta ári. Ef stjórnarsinnar vilja ekki þiggja vinnuframlag stjórnarandstöðunnar við það að reyna að finna leið út úr þessum vanda verður hún alfarið að bera ábyrgð á þessu sjálf.



Herra forseti. Ég þakka formanni fjvn. og varaformanni og öðrum nefndarmönnum fyrir gott samstarf á liðnum vikum. Enn fremur starfsmanni nefndarinnar og starfsfólki Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Þetta fólk hefur tekist á við erfiða stöðu og óvenju knappan ramma sem hefur gert það að verkum að störf nefndarinnar hafa verið með harla óvenjulegum hætti og samstarf raunar minna en áður. Svo sem fram kemur í áliti minni hl. fjvn. á þskj. 255 ber minni hlutinn, skipaður fulltrúum allra þingflokka stjórnarandstöðunnar, fram tillögu til rökstuddrar dagskrár um það að afgreiðslu fjárlaga verði frestað og fjvn. falið að taka frv. til gagngerðrar endurskoðunar. Í rökréttu samhengi við þá tillögu flytur Kvennalistinn engar brtt. við fjárlagafrv. við þessa umræðu. Það er að okkar mati fullkomlega óraunsætt og ábyrgðarlaust að afgreiða frv. í þeirri mynd sem það nú liggur fyrir með tilliti til þeirra staðreynda sem við blasa og staðfestar hafa verið af Þjóðhagsstofnun. En segja má að fréttirnar sem fulltrúar Þjóðhagsstofnunar báru inn á síðasta fund sinn með fjvn. hafi kristallast í eftirfarandi þversögn. Vaxandi og batnandi sjávarafli, minnkandi og versnandi þjóðarhagur. Er nema von að hvarfli að mönnum að eitthvað sé bogið við stjórn lands og þjóðar? Í nál. minni hl. er bent á að halli ríkissjóðs í ár stefni í 2000-2500 millj. kr. sem er allt að 1800 millj. kr. meiri halli en áætlað var við afgreiðslu fjárlaga í ár og raunar hafa heyrst hærri tölur, eins og kom fram í grein í Morgunblaðinu í gær, þar sem talað var um 2700 millj. kr. halla. Minni hl. fjvn. varaði mjög eindregið við samþykkt núgildandi fjárlaga og lýsti sig reiðubúinn til samvinnu við endurskoðun fjárlagagerðarinnar. Meiri hl. tók ekki mark á aðvörunum okkar þá og má e.t.v. með nokkrum sanni segja að sú afstaða meiri hl. hafi verið mannleg og afsakanleg við þær aðstæður sem þá ríktu. Útkoma ríkissjóðs sjálfs við árslok 1984 var mun betri en útlit var fyrir í byrjun þess árs enda þótt sá bati ætti rætur að rekja til mun meiri innflutnings en spáð hafði verið og þar með stóraukins viðskiptahalla og í þjóðhagsspá fyrir árið 1985 gætti nokkurrar bjartsýni um að botni væri nú náð í hagsveiflunni, eins og það var orðað. Við 2. umr. um fjárlög þessa árs lét ég enn í ljós efasemdir um að sú bjartsýni styddist við raunhæfar forsendur, en meiri hl. tók þeirri bjartsýni fegins hendi. Nú blasir við allt önnur mynd og því engin afsökun fyrir því að afgreiða fjárlög fyrir næsta ár með þeim hætti sem meiri hl. hyggst gera, engin afsökun fyrir því að hundsa aðvaranir minni hl. Slíkt er fullkomið ábyrgðarleysi. Hrikaleg staða ríkissjóðs nú og fyrirsjáanlegur áframhaldandi halli á næsta ári er bein ávísun á verðbólgu og aukningu erlendra skulda sem þegar eru að sliga þjóðina. Vandi ríkissjóðs hefur farið sívaxandi allt þetta ár án þess að ríkisstj. sæi ástæðu til að grípa til nokkurra aðgerða sem líklegar eru til að skila árangri. Hæstv. ríkisstj. hefur sóað orku sinni í smásmugulegar deilur um fáfengileg atriði og valdatafl. Andvaraleysi hennar og ábyrgðarleysi í þessum efnum á eftir að reynast þjóðinni dýrkeypt. Undanfarna daga og vikur hefur staðið yfir hávær umræða um viðskipti Hafskips hf. og Útvegsbankans. Í því máli öllu er fyrst og fremst spurt um ábyrgð. Menn eru ásakaðir harðlega fyrir andvara- og ábyrgðarleysi sem hafi spillt og eyðilagt afkomuöryggi fjölda heimila og muni kosta þjóðina stórfé. Það eru þó litlar upphæðir miðað við þær tölur sem hér er um að ræða. Hér er það spurning um andvara- og ábyrgðarleysi ríkisstj. og meiri hluta Alþingis. Alþingi verður að spyrna við fótum og hamla gegn síaukinni skuldasöfnun á vegum ríkisins. Fjármagnskostnaður er sá þáttur ríkisbúskaparins sem fyrst og fremst er að sliga hann. Hann fer sífellt vaxandi og mun gera það á næstu árum. Á næsta ári er áætlað nettóútstreymi á samanlögðum afborgunum og vöxtum um 3,5 milljarðar kr. Árið 1987 er reiknað með að nettóútstreymið nemi alls tæpum 5 milljörðum og litlu minna árið 1988. Það er því lítil ástæða til bjartsýni um bætta stöðu ríkissjóðs nema ærlega verði tekið til hendi. Við slíkar aðstæður eru tilburðir ríkisstj. furðulegir, nánast aumkunarverðir. sem dæmi má nefna tillögur fjmrn. um niðurskurð á launa- og rekstrarliðum ráðuneyta. Þeim niðurskurði á að ná með því að endurráða ekki í stöður sem losna, ráða ekki í afleysingar o.s.frv. Skyldu menn ekki kannast við þessi ráð? Ætli menn hafi ekki heyrt þau fyrr? Þetta eru nákvæmlega sömu ráðin og beita átti fyrir tveimur árum við niðurskurð á launaliðum ráðuneyta og stofnana. Menn muna hvernig það gekk eftir. Vísa ég til orða hv. 5. þm. Reykn. áðan sem rakti það ítarlega og studdi með tölulegum upplýsingum. Í annan stað á að draga úr ferða- og risnukostnaði. Það er nokkuð sem Kvennalistinn hefur æ ofan í æ bent á, en við slíku verður að sporna með markvissum hætti, og enn hafa engar fréttir borist af því hvernig framkvæmdinni skuli hagað. Þá er fyrirhugaður niðurskurður á sjúkratryggingum sem enginn veit hvernig á að ná fram og enginn hefur heldur trú á að náist. Engar tillögur hafa heldur sést um það hvernig Lánasjóður íslenskra námsmanna á að treina þær fjárveitingar sem honum eru ætlaðar. Svona er það með alla þessa liði, allt galopið og ófrágengið. Enda eru ekki nokkur líkindi til að þessi niðurskurðarmarkmið náist og Kvennalistinn fagnar því að sjálfsögðu, því að burtséð frá því að menn verða að vita hvað þeir eru að gera og útfæra tillögur sínar er hér um kolrangar áherslur að ræða, kolranga forgangsröðun, eins og Kvennalistinn hefur margsinnis bent á. Kvennalistinn hefur ítrekað bent á nauðsyn þess að endurskoða þær aðferðir sem beitt er við fjárlagagerðina. Einkenni hennar eru einkum þau að allt frv. er byggt upp á kostnaðartegundum en sáralítið er um að fé sé veitt til ákveðinna verkefna og slíkar fjárveitingar endurskoðaðar reglulega. Þá er áberandi að svo til eingöngu er miðað við fyrri ár þegar beiðnir eru endurskoðaðar, en þessi tvö atriði eru dæmigerð einkenni hefðbundinnar áætlanagerðar. Menn eru ekki á eitt sáttir um ágæti hennar, og við Kvennalistakonur höfum t.d. haldið því fram að meira þyrfti að gera að því að endurskoða fastar fjárveitingar og helst allan fjárlagagrunninn reglulega. Nú er það svo að þegar ákvörðuð eru framlög til stofnana og ráðuneyta er vitanlega reynt að taka tillit til óska og þarfa viðkomandi en þar sem reynslan sýnir að umbeðnar fjárveitingar eru yfirleitt alltaf skornar niður eru mestar líkur á að stjórnendur stofnana biðji alltaf um hæstu tölur sem þorandi er að nefna og verji síðan beiðnir sínar með oddi og egg. Þetta hefur einnig það í för með sér að stofnunum er beinlínis refsað fyrir sparnað þar eð þær fá ekki að ráðstafa þeim upphæðum sem þeim tekst að spara og fá svipaða framreiknun næsta ár og sú stofnun sem eyddi um efni fram. Þessi aðferð hefur það í för með sér að fjárveitingar eru hreint ekki alltaf í samræmi við brýnustu þörf og ráðstöfun skattfjár því ekki með hagkvæmasta hætti. Fjárveitingar eru byggðar á gömlum grunni sem sjaldan er endurskoðaður en aðhaldið fyrst og fremst bundið við ný verkefni og nýjar mannaráðningar. En það síðarnefnda er í raun illviðráðanlegt einmitt vegna þess hvernig fjárlagagerðinni er háttað. Þessi einkenni hafa komið mjög skýrt fram nú síðustu árin. Ekki má þó láta hjá líða að minna á hve lögbundin föst framlög eru stór hluti fjárlagadæmisins eða í kringum 70% sem vitanlega setur þröngar, afar þröngar skorður. Og allir kannast við þau ráð sem gripið er til á hverju ári með takmörkunum á þessum lögbundnu framlögum. Þann lið er brýn nauðsyn að taka til gaumgæfilegrar endurskoðunar. En auk þess hlýtur að verða að endurskoða þörfina fyrir ýmsar stofnanir á vegum ríkisins, umfang þeirra og tilverurétt yfirleitt. Ég nefni varnarmálaskrifstofuna, Búnaðarfélagið, veiðistjóra, Veiðimálaskrifstofuna, Fiskifélagið, Ríkismatið, Bifreiðaeftirlitið, Fasteignamatið. Þetta er ekki tæmandi listi og getur ekki verið tæmandi. Slíkar stofnanir eiga að vera í stöðugri endurskoðun. Herra forseti. Það vantar ekki að ríkisstj. hefur boðað nauðsyn aðhalds allt frá upphafi. Kvennalistinn hefur tekið undir það og bent á leiðir sem sumpart hafa verið farnar og er það vel. Ég minni á niðurskurð til virkjanaframkvæmda sem við höfum margsinnis lagt til og er nú loks framkvæmdur að nokkru. Aðrar sparnaðaraðgerðir ríkisstj. hafa miðast við það fyrst og fremst að skera niður framlög til verklegra framkvæmda, til byggingar skóla og dagvistarheimila, heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa, hafna og flugvalla. Svo langt er nú gengið í því frv. sem er til umræðu að ekki verður við unað. Tillögur um skiptingu framkvæmdaliða eru því að þessu sinni fluttar af meiri hl. fjvn. eingöngu en ekki nefndinni allri eins og verið hefur. Niðurskurður af þessu tagi er óviðunandi með öllu og hefur í för með sér sívaxandi mismunun og erfiðleika um land allt. 400 millj. kr. til viðbótar við þessa liði væri viðunandi og Kvennalistinn er sannarlega tilbúinn til að breyta forgangsröðun verkefna í samræmi við þá niðurstöðu. Eins og ég tók fram í upphafi flytur Kvennalistinn engar brtt. við fjárlagafrv. við þessa umræðu enda teljum við nauðsynlegt að fresta afgreiðslu þess og reyna að koma því í raunhæfari búning. Það verður þó að segjast eins og er að lítil von er til þess að meiri hl. taki rökum og því má búast við 3. umr. og afgreiðslu fjárlaga fyrir jólaleyfi eins og venja er. Við þá umræðu munum við freista þess að ná fram lagfæringum á einhverjum liðum sem að okkar mati hafa orðið svo illa úti að óþolandi sé. Ég mun ekki nefna neina liði núna. Það bíður síns tíma. Herra forseti. Það dæmi sem hér liggur á borðinu gengur ekki upp. Afkoma og lífskjör landsmanna ráðast m.a. af ríkisrekstrinum og það er ábyrgðarleysi að takast ekki á við vandann á afgerandi hátt. Að öðrum kosti stefnir allt í áframhaldandi halla og aukinn halla og auknar erlendar lántökur. Í þeim efnum er nóg að gert og löngu tímabært að snúa af þeirri óheillabraut.



Herra forseti. Í athugasemdum við frv. til fjárlaga fyrir árið 1986 sem er til 2. umr. segir m.a. að það einkennist af áframhaldandi viðleitni ríkisstj. til að draga úr þenslu í þjóðarbúskapnum og sporna þar með gegn viðskiptahalla og verðbólgu, ná jafnvægi í fjármálum ríkisins og hamla gegn vexti opinberra umsvifa. Nú hefur fjvn. unnið að frv. þessu undanfarnar vikur og mánuði á venjubundinn hátt. Hefur sú saga verið rakin af formanni fjvn. og verður ekki endurtekin, aðeins minnst á nokkur atriði. Það hefur komið fram og er kunnara en frá þurfi að segja að við þessa fjárlagagerð hefur nefndin talið sér rétt og skylt að gæta ýtrustu hófsemi og sparnaðar. Hefur þessi stefna að sjálfsögðu leitt til þess að fjárveitingar eru yfirleitt skornar mjög við nögl. Mörgum beiðnum hefur alveg verið synjað sem átt hefðu skilið að fá betri meðferð og afgreiðslu. Má því ætla að margir verði fyrir vonbrigðum þegar frv. þetta verður að lögum ef samþykkt verður í svipaðri mynd og nú blasir við. Það er raunar deginum ljósara að miðað við núverandi ástand og horfur í efnahagsmálum þjóðarinnar verður að hægja ferðina og reyna að draga úr ríkisútgjöldum svo sem verða má. Þarf því engum að koma á óvart þó að ýmsar þarfar og þjóðnýtar framkvæmdir verði að bíða um sinn og skattalækkanir frestist lengur en ætlað var. Þetta er að sönnu enginn gleðiboðskapur. En nú er svo komið að öllum er ljóst að ekki verður lengra haldið áfram á þeirri braut að auka opinberar lántökur og skuldir erlendis ár frá ári. Þvert á móti ber að leggja allt kapp á að lækka skuldir við önnur lönd í áföngum frá ári til árs svo sem frekast er unnt. En margs þarf búið við og það er dýrt að halda uppi fámennri frjálsri þjóð, sem býr í harðbýlu landi þótt gott sé og gagnauðugt að mörgu leyti. Það er ærið kostnaðarsamt að semja sig að háttum gróinna velferðarríkja og leggja metnað sinn í að standa þeim hvergi að baki í listinni að lifa. Það kostar mikið fé fyrir fámenna þjóð að halda uppi byggð í stóru landi og búa þegnum sínum sambærileg lífsskilyrði, hvar á landinu sem þeir kjósa að starfa og eyða ævidögum sínum. En við höfum valið þann kost að búa í frjálsu landi og byggja landið allt. Þetta hlutverk leggur okkur þungar skyldur á herðar og ríka ábyrgð. Það er rétt að kapp er best með forsjá. Hvarvetna um land er mikill framfarahugur í mönnum og framkvæmdagleði. Það er því mikið áhyggjuefni allra þeirra alþm. sem vilja vinna að vexti og hagsæld byggðanna um land allt hvað hið svokallaða framkvæmdafé eða fé til opinberra framkvæmda hefur dregist saman á síðustu árum. Hér er um að ræða opinbert fé sem samkvæmt ákvæðum laga á að renna til skóla og íþróttamannvirkja, dagvistarheimila, sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og læknisbústaða víða um land, enn fremur til hafnarmannvirkja og lendingarbóta, sjóvarnargarða, framkvæmda á flugvöllum, landþurrkunar og landgræðslu og samgöngubóta. Allt eru þetta þörf og aðkallandi verkefni sem miða að því að bæta og jafna aðstöðu og lífsskilyrði fólksins í landinu og létta því lífsbaráttuna. Oft er hér um að ræða sameiginleg viðfangsefni ríkis og sveitarfélaga þar sem stofnkostnaður hvílir á báðum aðilum í ákveðnum hlutföllum. Einstaklingar, forráðamenn sveitarfélaga og samtök þeirra binda að sjálfsögðu vonir við að fylgt sé ákvæðum laga um fjárframlög og þátttöku í kostnaði við framkvæmdir. Í stjórnarskránni er hið alkunna ákvæði þess efnis að rétti sveitarfélaganna til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skuli skipa með lögum. Sveitarfélögin eru sérstaklega mikilvægar einingar í þjóðfélagsbyggingunni. Milli þeirra og ríkisvaldsins þarf að ríkja gagnkvæmt traust. Hið opinbera, sem svo er kallað, sem ætlast til þess að sérhver þegn þjóðarinnar fylgi landslögum í einu og öllu verður einnig á sinn hátt að sjá til þess að standa við allar löglegar skuldbindingar við einstaklinga og samtök þeirra, leggja áherslu á að allir landsmenn geti náð rétti sínum og notið hans svo sem framast er unnt. Á hinn bóginn er alveg ljóst að vanda verður allan undirbúning að dýrum framkvæmdum hvar sem þær eru á landinu þar sem þátttaka ríkisins kemur til greina og gæta fullrar hagsýni. Þar getur oltið á miklum fjárhæðum eftir því hvernig á málum er haldið. Sá hugsunarháttur að lítið geri til þó að reikningar séu háir ef ríkið borgi þyrfti að víkja. Sú staðreynd að fé til opinberra framkvæmda hefur dregist saman svo mjög hin síðari ár leiðir af sér að ógerlegt má telja að skipta því rétt niður milli manna og málefna. Ég hygg að flestallar fjárveitingar af þessu tagi megi því gagnrýna meira og minna að þessu leyti. Um skiptingu þess fjár er varla við neinn einstakan alþingismann að sakast. Hins vegar má gagnrýna okkur alla fyrir að opinbert framkvæmdafé hefur rýrnað svo mjög og sigið saman í höndum okkar á liðnum árum. Það er ekki vansalaust og raunar ekki hættulaust heldur að hafa allar fiskihafnir landsins í algjöru fjársvelti að heita má annað árið í röð. Svipaða sögu er að segja af uppbyggingu sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva víðast hvar um landið og fé til skólamannvirkja og íþróttaunnenda hefur því miður verið allt of naumt skammtað þar sem brýn og aðkallandi þörf er fyrir hendi. Um einstök erindi sem nefndinni hafa borist mætti margt ræða svo og tillögur hennar til fjárveitinga á ýmsum sviðum. Eitt skal sérstaklega nefnt. Það eru framlög til vegamála á næsta ári sem talið er að geti numið um 2% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu það ár, en í þeim efnum er vitað að hæstv. samgönguráðherra hefur haldið fast á málum til að hverfa ekki að ráði frá þeirri meginstefnu sem allir þingmenn stóðu saman um að móta fyrir nokkrum árum. En það er alkunna að úrbætur í samgöngumálum á landi okkar eru meðal stærstu hagsmunamála allra landsmanna sameiginlega. Vegabætur eru arðsamar á öllum meginleiðum a.m.k. Það er stórt atriði að geta sýnt fram á arðsemi þó að slíkt mat sé ekki einhlítt í öllum greinum. Við smíði fjárlagafrv. hefur þjóðhagsáætlun fyrir árið 1986 að sjálfsögðu verið lögð til grundvallar og önnur gögn frá spökum mönnum og ráðhollum. Allar spár eru þó háðar óvissum forsendum framtíðar og þeim duttlungum framvindunnar sem enginn fær séð né gert sér grein fyrir að nokkru ráði. Í ítarlegri framsöguræðu formanns fjvn. komu fram margar athyglisverðar staðreyndir og fróðlegar athugasemdir ásamt grg. um þær fjárveitingar sem nefndin hefur samþykkt. Sérstaka athygli vakti tilvitnun hans í ræðu hv. 5. þm. Reykn. sem hann flutti við sams konar tækifæri fyrir nokkrum árum. Þá var hv. 5. þm. Reykn. formaður fjvn. og hafði framsögu af hálfu nefndarinnar við 2. umr. um fjárlagafrv. þeirrar tíðar. Ég heyrði ekki betur en skoðanir þessara tveggja reyndu formanna færu saman í öllum meginatriðum um þau efni sem vitnað var til. Enda fer því jafnan svo, að svipuð viðfangsefni og sú, ábyrgð sem vandasömu starfi fylgir, þoka skynsömum mönnum saman í skoðunum og viðhorfum öllum. Vandann, hver sem hann er, verður að leysa á einhvern hátt, og þá komast ráðamenn einatt að þeirri niðurstöðu að ekki sé um margar leiðir eða lausnir að ræða, aðeins að reyna að ljúka verkinu af bestu samviskusemi og tiltækri þekkingu og helst af öllu á mannlegan hátt. Af orðum hinna tveggja hyggnu formanna, sem hér hafa verið nefndir, mátti nema þau sígildu sannindi að ekki dugar að hlaða sífellt nýjum og nýjum útgjaldapinklum á ríkissjóð nema sjá jafnframt fyrir tekjum á móti til að standa undir auknum útgjöldum. Það er ekki unnt að veita sjálfum sér né óðrum allt sem hugurinn girnist nema vera viðbúinn því að greiða andvirði þess svo að segja út í hönd. Óhófleg skuldasöfnun ógnar fjárhagslegu sjálfstæði einstaklinga og þjóða. Eina færa leiðin er að auka þjóðarframleiðsluna í einhverri mynd, auka þann sjóð og efla sem komið getur til sameiginlegra skipta í þjóðarbúinu. Þar koma m.a. til álita nýjar og vaxandi búgreinar svo sem fiskeldi og ferðamannaþjónusta svo aðeins tvö dæmi séu nefnd. Og ég vil sérstaklega minna á hvað árleg fjárlagagerð og lánsfjárlög hafa mikil áhrif á allan rekstur þjóðarbúsins. Alls staðar verður að spara og gæta hófs. Samt sem áður má ekki gleyma því, sem mikilvægast er, að haga seglum svo að allir landsmenn hafi næga atvinnu og grunnur atvinnulífsins verði treystur til sjávar og sveita um allt land. Flestar eða allar menningarþjóðir víðs vegar um heim telja sér rétt og skylt að styðja höfuðatvinnuvegi sína til sjós og lands, suma með gífurlegum fjárhæðum á okkar mælikvarða. Það ber ekki ýkjamikið á slíkum stuðningi í þessu frv. enda erfitt árferði og ágjafir á þjóðarskútuna. Þessu meginatriði má þó alls ekki gleyma þó að lítið sé hægt að reiða fram úr ríkiskassanum fyrr en batnar í fjárhagsári. Við þá afgreiðslu fjárlaga sem nú stendur fyrir dyrum verðum við að vona að þeir erfiðleikar, sem nú er við að fást í sameiginlegum búskap landsmanna, séu él eitt sem gengur yfir uns birtir á ný. Till. minni hl. fjvn. þess efnis að afgreiða fjárlagafrv. nú með rökstuddri dagskrá, tel ég fráleita. Eigi að síður þakka ég þeim og öðrum nm. í fjvn. gott samstarf.



Herra forseti. Að þessu sinni stöndum við frammi fyrir óvenju erfiðri stöðu við afgreiðslu fjárlaga. Ríkisstj. hefur sett sér það markmið að draga úr erlendum lántökum, minnka viðskiptahalla og afgreiða hallalaus fjárlög án nýrra skatta. Frá því núverandi ríkisstj. tók við völdum hefur tekist að draga úr ríkisútgjöldum án nýrrar skattheimtu. Það hefur raunar tekist að lækka þá nokkuð. Við undirbúning þessara fjárlaga stóð til að hækka nokkuð neysluskatta en jafnframt að standa við fyrirheit um annan áfanga tekjuskattslækkunar. Við meðferð þeirra hefur nú verið fallið frá vörugjaldshækkun en einnig tekjuskattslækkuninni. Jafnframt hafa fjárlög verið skorin niður um á annan milljarð til viðbótar fyrri niðurskurði þannig að ekki verður undirbúningslaust skorið meira niður að sinni, a.m.k. ekki af framkvæmdaliðum. Því miður verður að játa að tíminn er oftast illa nýttur frá því að fjárlögin eru afgreidd þar til kemur að undirbúningi þeirra næstu. Á þetta við hver sem hefur verið í ríkisstj. Þennan tíma á að nota betur til að finna sparnaðarleiðir og hagræði í rekstri. Hins vegar er oftast gripið til hnífsins á elleftu stundu og þá gjarnan skorið þar sem vel liggur við höggi. Hinn síminnkandi hluti framlaga til verklegra framkvæmda í fjárlögum verður þá gjarnan fyrir valinu. En það sem lengri aðdraganda þarf til breytinga fær að fljóta með áfram lítið breytt. Verulegur sparnaður verður ekki nema heilbrigðiskerfið og menntakerfið verði endurskoðað svo og allt rekstrardæmið. En þessir tveir málaflokkar taka til sín stærsta hluta fjárlaganna. Það hlýtur að vera hægt að ná fram ýmsum hagstæðum breytingum til lækkunar ríkisútgjalda en slíkt þarf auðvitað góðan undirbúning því hafa verður í huga þau markmið sem við höfum sett okkur og auðvitað kosta sitt. Spyrja má: Er ekki lyfjanotkun hér á landi úr hófi fram? Er ekki kostnaður við sérfræðinga of hár miðað við þau laun sem láglaunafólki í heilbrigðisþjónustunni er boðið upp á? Er ekki hægt að minnka miðstýringuna í skóla- og menntakerfinu? Er ekki hægt að ná betri eða jafnvel jafngóðum árangri og heilmiklum sparnaði með valddreifingu? Er víst að Lánasjóður námsmanna sé rétt hugsaður í dag? Og í húsnæðiskerfinu, er ekki hægt að nota miklu betur fyrirliggandi lánsfé með breyttum reglum? Hafa hinar stórauknu fjárveitingar til húsnæðismálakerfisins skilað þeim árangri sem vænst var? Öllum þessum spurningum verður ekki svarað svo að vel sé nema með mikilli vinnu og góðum tíma. Í umfjöllun um fjárlagafrv. er nauðsynlegt að gera skýran greinarmun á raunhæfum skammtímasjónarmiðum og langtímasjónarmiðum. Það hefnir sín að taka ekki fullt tillit til raunverulegs efnahagsástands og horfum þegar fjárlög eru afgreidd. Sveiflur og breytingar hjá okkur eru örar og tíðar og því verðum við oft að slá af kröfum en það þýðir ekki að við megum missa sjónir af langtímamarkmiðum. Of harkalegur niðurskurður gjalda til að ná endum saman getur búið til miklu stærra vandamál en hann leysir. En nauðsynlegt er að standa við þau fyrirheit að hækka ekki skatta eða álögur á atvinnuvegina og fólkið í landinu. Ef það reynist samt sem áður nauðsynlegt þá verður ríkisstj. að ná í peningana frá þeim sem eiga þá, ekki að blóðmjólka þreytta launþega eða íþyngja framleiðslunni meira en orðið er. Spyrja má hvort hjá því verði komist að ætla fyrir útgjöldum í fjárlagafrv. vegna komandi kjarasamninga. Það ríður á að ná hagstæðum samningum um einhvers konar kaupmáttartryggingu sem stefnir að því að halda í við verðbólguna. Skattalækkunarleið gæti þar haft áhrif til góðs. Einnig sýnist óhjákvæmilegt að koma til móts við útflutningsatvinnuvegina með eitthvert fjármagn ef komast á hjá gengisfellingu eða stöðvun. Þá vil ég láta koma fram þá skoðun mína að tiltölulega fáar milljónir til hækkunar á helstu framkvæmdaliðum, svo sem skólum, sjúkrahúsum, hjúkrunarheimilum og höfnum, hefðu sætt menn betur við niðurstöðutölur fjárlaga án þess að skipt hefði sköpum í búskap ríkisins. Um þessar mundir eru miklir erfiðleikar í atvinnuvegum okkar. Við höfum eytt of miklum tíma í mótun fiskveiðistefnunnar fyrir næstu tvö ár. Hjá því verður ekki komist enn um skeið að stjórna þeim málum með líkum hætti og verið hefur. En afkomumál sjávarútvegsins að öðru leyti hafa beðið. Þar er úr vöndu að ráða. Vissulega þrengir sú fastgengisstefna sem fylgt hefur verið meira að útflutningsatvinnuvegunum en þeir geta staðið undir til lengdar þegar verðbólga er svo mikil sem raun ber vitni. Gengisfelling er í sjálfu sér oft og tíðum uppgjöf og áhrif hennar fara fljótt út í verðlagið og kostnað hjá fyrirtækjum og almenningi. Skuldir hækka og fljótlega er staðið aftur í sömu sporum. En þyrfti ekki þess í stað að létta á fjármagnskostnaðinum með skuldbreytingum og lækkun vaxta, útflutningsgjalda o.fl. Lækkun vaxta og endurskoðun á grundvelli verðtryggingar er eitt brýnasta hagsmunamál atvinnuveganna og heimilanna í landinu. Áform fjmrh. og forsrh. um niðurfellingu verðtryggingar á skammtímalánum eru spor í rétta átt. Í landbúnaði er glímt við erfiðleika vegna samdráttar, erfiðra markaða og minnkandi neyslu. Þótt eðlilegt sé við núverandi aðstæður að minnka útflutningsuppbætur í áföngum, eins og ákveðið hefur verið, má niðurgreiðslustig innanlands alls ekki lækka frá því sem nú er. Þvert á móti þyrfti það að hækka. Nú er í gangi útflutningsátak með íslenska lambakjötið. Það þarf fyllsta stuðning. Þá mundi öll kjötsala til Keflavíkurflugvallar greiða fyrir íslenskum landbúnaði ef hún kæmist á og það þarf að vera sem fyrst. Gagnvart iðnaði hafa stjórnvaldsaðgerðir til verndunar íslenskri framleiðslu náð allt of skammt þannig að erlenda varan hefur í of miklum mæli vinning á markaðnum. Sérstaklega vantar að styðja við bakið á fyrirtækjunum í vöruþróun og markaðsöflun. Herra forseti. Núv. ríkisstj. tókst í upphafi síns ferils á við mikinn vanda og náði árangri. Fólkið fylgdi henni og tók á sig byrðar í von um betri tíð. Því miður hallaði undan fæti á haustmánuðum 1984. Þótt við höfum nú um stund gengið skref til baka í verðbólgubaráttunni þá er enn hægt að hefja merkið á loft. Til þess er ætlast af fólkinu í landinu að ríkisstj. stjórni. Aðalatriðið fyrir ríkisstj. og stuðningsmenn hennar er að ná að nýju góðu sambandi við þjóðina. Það tekst ekki nema taka á sig rögg. Það þarf að eyða ágreiningi í samstarfinu en magna hann ekki eins og stöðugt er verið að. Hætta að skemmta skrattanum. En það þarf líka að láta verkin tala betur.

Kristín S. Kvaran Hæstv. forseti. Mig langar til þess að koma að þessu máli sem hér er til umræðu á aðeins annan hátt en ég myndi hafa gert undir öðrum kringumstæðum eða með smá samlíkingu. Nóbelsskáldið okkar segir í Brekkukotsannál af konu sem einhvern dag hafi borið að garði, komið að vestan, norðan eða jafnvel að austan. Þessi kona gerði sér lítið fyrir, eins og menn muna, og varð léttari á meðan hún var í Brekkukoti að bíða eftir skipi og ól barn. Þetta barn varð Álfgrímur - svona seinna. Svo var Álfgrímur látinn segja söguna áfram einhvern veginn á þessa leið: "Síðan skildi konan mig eftir nakinn með þetta einkennilega nafn í fanginu á honum Birni sáluga grásleppukarli í Brekkukoti og hvarf á braut. Er sú kona úr sögunni." Þessi upprifjun á við hér, svo merkilegt sem það nú kann að virðast, að því leyti sem samlíkingin á við. Því miður sitjum við uppi með ríkisstj., við sitjum uppi með þennan frumburð hæstv. fjmrh., en ríkisstj. fer hvergi. Hún er ekki horfin á braut með næsta skipi og er þar með ekki úr sögunni eins og Nóbelsskáldið komst svo snyrtilega að orði um konuna sem ól drenginn. Öfugt við það sem gerðist í sögunni, þar sem konan ól barnið og fór svo, elur ríkisstj. af sér þetta fjárlagafrv., sem er auðvitað í alla staði ómögulegt, en ríkisstj. er til staðar þá enn og við losnum ekki við hana. En spurningin er þá hvort það eru kjósendurnir sem eru úr sögunni í staðinn og þeir séu, samkvæmt þessu fjárlagafrv., ekki lengur gjaldgengir. Það má einnig taka samlíkinguna um þessa konu, sem kom einhvers staðar að - hana bar að garði að vestan, norðan eða jafnvel austan - á annan hátt. Því er nefnilega eins farið með ríkisstj. Hún kemur að sunnan, vestan, austan og jafnvel að norðan. En það er greinilegt, sé aðeins tekið mið af þessu frv., að hún veit ekki hvert hún er að fara eða hvaðan hún kom. Hún virðist ekki vita hvert hennar ætlunarverk hafi í raun og veru verið í þessu þjóðfélagi. Hæstv. forsrh. sagði við útvarpsumræðurnar í gærkvöld eitthvað á þessa leið: "Ég er mjög bjartsýnn á framtíð þessarar þjóðar" og svo sagði hann sömuleiðis að við ættum glæsta framtíð ef okkur tækist að koma fjármálunum á réttan kjöl. Það vantar nú ekki hortugheitin. Það er auðvitað hægt að vera bjartsýnn og vita til þess að við getum átt glæsta framtíð, ef og ef. En ég er ansi hrædd um að þessi glæsta framtíð eigi bara ekki við um allan almenning í þessu landi eins og nú er ástatt og eins og nú horfir almennt og gagnvart þessu frv. sem hér er til umræðu. Hæstv. forsrh. á sem sagt við það að ef það tekst, sem ekki hefur tekist hingað til, þá verði allt í stakasta lagi. Í raun og veru hefur óttalega lítið gerst í valdatíð þessarar ríkisstj. nema þá til hins verra hvað varðar almenning í landinu. Í þessu frv., á síðu 295, segir, með leyfi forseta, um eitt af því sem ríkisstj. ber að gera: "Nauðsynlegt er að ná jöfnuði í utanríkisviðskiptum." En það má heita fullvíst að þetta sama hefur staðið í öllum fjárlagafrumvörpum síðustu 10 eða 11 árin. Þetta eru bara orðnir marklausir frasar. Raunveruleikinn er allt annar og óhugnanlegri. Ef tölur eru teknar frá árinu 1974 og fram í júní 1985, um kauptaxta, þá hafa þeir svona að meðaltali rúmlega 40-faldast. En á sama tíma hafa erlendar skuldir 173-faldast. Gott og vel. Gengið hefur verið margfellt á þessum tíma en svona rosaleg þróun segir okkur sína sögu. Og enn eitt dæmi er hægt að nefna sem sýnir þetta vel. Erlendar skuldir eru um 60 milljarðar og miðað við fjögurra manna fjölskyldu, eins og tíðkast að miða við, þá nema erlendu skuldirnar sem sagt 11/2 millj. á hverja þeirra, þessir 60 milljarðar. Það sem gert hefur verið virðist einna helst hafa verið til harla lítils gagns. Öll launahækkunin, sem átt hefur sér stað við samningagerð á framsóknaráratugnum, eða síðustu 15 árin ef við viljum hafa það svo, hefur í raun og veru farið algerlega forgörðum. Samningagerðin öll skiptir afskaplega litlu máli, og öll samvinna þar með. Hvernig menn skipta verðmætum í þessu þjóðfélagi virðist alfarið á röngum brautum. Þess vegna er það að við þurfum að hafa dug í okkur til þess að hugsa upp á nýtt og byrja á því að setja okkur í stellingar og spyrja okkur að því hvar við höfum farið rangt að. Við þurfum að viðurkenna og horfast í augu við að það hefur engin þjóð, a.m.k. sem sögur fara af, dengt sér með slíku offorsi inn í velmegunina eins og við Íslendingar. En við þurfum einnig að viðurkenna það að okkur hefur á síðustu árum farið allverulega aftur hvað varðar þessa velmegun. Tekju- og eignaskiptingin er orðin með þvílíkum einsdæmum og bilið á milli þeirra, sem talist geta ríkir, og þeirra, sem talist geta fátækir, hefur aldrei verið stærra né meira. Hvert stefna menn í dag? Til gamans má geta þess að það hefur m.a. komið fram í blöðum að erlendir kaupsýslumenn og auðjöfrar eru yfir sig hissa á öllum þeim Íslendingum sem eru að ferðast um í flugvélum og forsrh. okkar virðist nú vera einn af þeim. En síðan segja þessir sömu menn, sem eins og ég gat um áðan eru kaupsýslumenn og auðjöfrar erlendis, að þetta hljóti auðvitað að vera þjóð sem stefnir hraðbyri fram á við og að hér séu allir að spekúlera eitthvað í viðskiptum. En þeir segja líka þegar þeir lýta ósamræmið í þessu öllu saman: Þetta stemmir alls ekki vegna þess að það hlýtur að vera eitthvað stórkostlega mikið að hjá þjóð þar sem 5 þús. manns eru í innflutningi en aðeins hundrað og eitthvað í útflutningi. Á síðustu 14 árum hefur alltaf verið viðskiptahalli við útlönd nema eitt ár og það er alveg óþarfi að vera að tíunda endilega hvaða ár það var. Það er ekki það sem er áhugavert. Það er ekki áhugavert vegna þess að hitt dæmið, um 5 þús. manns í innflutningi og rúmlega 100 í útflutningi segir okkur að kerfið fær ekki staðist. Við getum öll tekið að okkur að fara ofan í saumana á þessari vitleysu allri saman og það er alveg sama hvort við höfum átt beinan þátt í þessu með því að eiga fulltrúa á þingi áður eða fulltrúa í ríkisstjórnum s.l. ára. Við verðum að takast á við og leysa úr þeim verkefnum og erfiðleikum sem fólkið í landinu á við að etja. Við getum ekki bara setið og beðið til eilífðarnóns eftir einhverjum Messíasi jafnvel þó svo við séum strangtrúuð eins og ég er. Við verðum að gera okkar besta og spila á þau spil sem við höfum á hendi. Annars þjónar engum tilgangi að vera fulltrúi hér inni á hv. Alþingi okkar Íslendinga. Og það er á engan hátt trúverðugt og á engan hátt í samræmi við það hlutverk sem við vorum kosin til þess að gegna. Það er auðvitað gott og blessað að boða komu Messíasar sem öllu breytir í einni svipan og snýr öllu til betri vegar í stjórnkerfinu. Það ber að gera meðfram og ég er mjög svo sannfærð um nauðsyn og ágæti þess. En fyrst og fremst verðum við að sýna það af okkur sem gerir það að verkum að við séum þess megnug að láta eitthvað það af okkur leiða sem orðið gæti til þess að rétta af bágborinn hag almennings. Það er alveg óþarfi að segja stöðugt sem svo: Vegna þessa og vegna hins er allt ómögulegt. Við eigum að hafa frumkvæði að því og við eigum að geta spurt okkur hvað það er sem farið hefur forgörðum og hvað það er sem farið hefur úrskeiðis. Og við getum einnig komið fram með tillögur varðandi það hverju þurfi að breyta án þess að þurfa sífellt að kenna öðrum um en okkur sjálfum. Við hljótum að vera tilbúin í samvinnu um að reyna að koma þessu í lag. Það hefur t.d. oft og tíðum verið bent á það að frjálsar einingar, frjálsar afmarkaðar einingar séu í sjálfu sér færastar um eða stjórnendur þeirra að bera skynbragð á hvernig eigi að reka þær, að það gerist sem sagt ekki sjálfvirkt samkvæmt einhverri miðstýringu. Miðstýringin á einungis að vera fólgin í því að hún sé trygging fyrir fólk, hvert sem það er og hvar sem það er, að það fái notið þeirra réttinda sem því er nauðsynlegt allra hluta vegna, bæði andlega og líkamlega. Í raun og veru er eina réttlætanlega miðstýringin sem fyrirfinnst, og sú sem maður getur fallist á að eigi rétt á sér, sú sem miðar að því að jafna út rétt þjóðfélagsþegnanna, ekki bara eftir því hvar þeir búa heldur einnig eftir því hvernig þeir eru á sig komnir, bæði andlega og líkamlega. Það er m.a. þetta sem mér finnst nauðsynlegt að haft sé í huga við alla uppbyggingu fjármálakerfisins og að gengið sé út frá í einu og öllu. Öll miðstýring út fyrir þessa þætti, sem ég nefndi, á auðvitað alls ekki neinn rétt á sér. Það sem er þar fyrir utan á að vera á ábyrgð einstaklinganna. Þegar menn hafa komist að samkomulagi um að svo sé, þá verða allir að átta sig á því að það eru þeir sem eru ábyrgir. Þessi samtrygging eins og hún hefur birst okkur er auðvitað ekki til þess fallin að ýta undir að einstaklingar taki ábyrgð, í það minnsta ekki þeir stóru. Af atburðum síðustu daga virðist ljóst að sumir koma alltaf niður á lappirnar. Alveg sama úr hve mikilli hæð þeir detta. Er það vegna þess að þeir hafi verið svona ábyrgir gerða sinna og gert ráð fyrir einhverju til að lenda á? Nei. Það er vegna þess að samtryggingin hefur verið svo mögnuð að það hefur verið séð fyrir því að þeir hafa lent á mjúku undirlagi og komið niður standandi. Nú hefur komið í ljós við umræðuna að fyrir liggur frá minni hl. fjvn. till. til rökstuddrar dagskrár. Vill minni hl. að frestað verði að afgreiða frv. að sinni. Einnig felur minni hl. fjvn. að taka frv. til gagngerrar endurskoðunar með því markmiði að afgreidd verði hallalaus fjárlög fyrir árið 1986. Ég lýsi mig alfarið sammála þessari till. og mun greiða henni atkvæði mitt. Þó ekki sé tekið nema eitt dæmi úr fjárlagafrv. þá nægir það til þess að senda þetta frv. til baka til endurvinnslu til þess að menn reyni nú að hugsa upp á nýtt. Í frv. er halli á viðskiptajöfnuði áætlaður 5 milljarðar á þessu ári, 1985. En upplýsingar sem fram hafa komið nú á síðustu dögum um þróun á verðgildi dollarans eru miklu alvarlegri hvað okkur varðar, en menn hafa gert ráð fyrir og því verður hallinn á viðskiptajöfnuði auðvitað mun meiri en ætlað var. Erlend skammtímalán á árinu 1985 einu saman jukust um 50% frá árinu áður, úr 8,5 milljörðum í 13 milljarða. Spáin um óhagstæðan viðskiptajöfnuð upp á 4,3 milljarða fyrir 1986, miðað við rúma 5 milljarða á þessu ári, stenst þess vegna engan veginn miðað við horfurnar í dag. Miðað við þessi atriði, sem ég hef hér tínt fram, sýnist mér ómögulegt að taka á þessu frv. sem marktæku plaggi. Þetta er í mesta lagi einhver ósk um að eitthvað annað kunni að gerast en það sem í raun og veru blasir við eins og t.d. þegar börnin setja á óskalistann sinn það sem þau langar mest til að fá svona rétt fyrir jólin. Og ríkisstj. vonast greinilega til þess að fá þá breyttu stöðu í jólagjöf frá umheiminum að viðskipti við útlönd verði hallalaus. Þær þjóðfélagsbreytingar sem átt hafa sér stað á síðustu 10-15 árum eru svo afgerandi að við verðum að mæta þeim á annan hátt en við ætluðum okkur um það leyti sem við urðum nýrík, eða upp úr stríðinu. Þá er ég að ýja að því að t.d. öll menntun hefur tekið þvílíkum stakkaskiptum og þær kröfur sem til hennar eru gerðar á heimsmælikvarða eru gerbreyttar. Þar þurfum við að breyta um aðferðir. Tómstundir hafa orðið til og verða fleiri og fleiri og þær þarf auðvitað að uppfylla. Ég er einnig þar að tala um atvinnuhætti og þær breytingar sem hafa orðið þar á. Það sem ég á við er að þjóðfélagsgrunnurinn er auðvitað allur annar í raun og veru en sá sem þetta frv. sjálfvirkninnar gerir ráð fyrir. Hlutur eða hlutfall aldraðra er orðinn svo stór og fer sívaxandi að það er nauðsynlegt að endurskoða grunninn rétt eins og ég gat um áðan. Það er einnig öllum ljóst hve hlutfall einstæðra foreldra hefur aukist og einnig útivinna beggja foreldra og svona mætti lengi telja. Grunnurinn er sem sagt allur annar en þetta sjálfvirka kerfi sem allt byggist á og þetta frv. gerir ráð fyrir. Íslenska stjórnkerfið virðist samkvæmt þessu vera vanmáttugt til þess að taka á þeim breytingum sem nauðsynlegar eru. Stjórnvöld virðast einnig vera vanmáttug í veikburða tilraun sinni til að taka á þeim þáttum sem til þarf svo að unnt sé að gera nauðsynlegar breytingar á stjórnarfarinu. Það hefur komið í ljós t.d. að þær tillögur sem komið hafa frá þeirri nefnd sem til þeirra hluta var fengin, þ.e. að gera tillögur til breytinga á stjórnarfarinu, voru vissulega til bóta en þær strönduðu á þeim sem við getum kallað hagsmunaverðina í kerfinu. Það þurfa auðvitað að gilda um það ákveðnar reglur að hvert ráðuneyti sé ábyrgt gerða sinna og að menn geti ekki komið eftir á og sagt sem svo: Allar áætlanir hafa verið skornar niður og þess vegna fórum við fram yfir. Það segir okkur ekkert annað en það að þó svo að verið sé að býsnast við að skera niður og einhvers staðar verið að reyna að lagfæra, þá hefur það ekkert að segja vegna þess að það eru alls staðar einhverjir smákóngar í kerfinu sem hreinlega neita að láta segja sér fyrir verkum og koma þess vegna bara að kassanum og segja: Við fórum fram yfir áætlun. Og að sjálfsögðu fá þeir allt greitt. Menn eru bara ekki látnir standa ábyrgir gerða sinna og miðstýringin er svo mikil að enginn hefur nokkra einustu möguleika til þess að hafa þar yfirsýn yfir. Smákóngarnir í kerfinu spyrna gegn eðlilegum breytingum á því. Þessir útverðir hins frjálsa hagkerfis telja sér borgið þegar þeir njóta fyrirgreiðslunnar. Í þessum tillögum, sem ég hef gert hér að umtalsefni, átti m.a. að tryggja ríkisstjórnum ákveðið frelsi gagnvart stjórnarráðinu sem slíku, þ.e. ef ríkisstj. dytti nú í hug að hafa einhverja stefnu, þá þyrfti hún ekki að stranda á þeim sem að vísu hafa þekkingu og reynslu í kerfinu en eru auðvitað jafnframt orðnir svo fastir og staðnaðir í því að það getur verið að þeim finnist bara þeirra hluta vegna stefnan ekki vera hagstæð. Þarna var t.d. talað um að afnema æviráðningu og átti þar með að ráða menn til 4-5 ára og færa menn til innan ráðuneytanna og enginn að vera þar lengur en í 8 ár og síðan að færast yfir í annað ráðuneyti ef ætlunin var að viðkomandi væri lengur viðloðandi þetta starfssvið. Einnig má taka til að útverðir verkalýðshreyfingarinnar eru því miður löngu orðnir samtvinnaðir þessum hagsmunatengslum ríkisforsjárkapítalistanna. Enginn hefur í rauninni betur lýst þessari samningagerð og því hvernig þjóðarkökunni er skipt en Ólafur Björnsson, fyrrum prófessor og fyrrum alþm. Sjálfstfl. Hann hefur sagt sem svo: "Menn semja um einhverja ákveðna stærð. Síðan ganga atvinnurekendur fyrir stjórnvöld og segja: Því miður, þetta getum við ekki og þess vegna verðum við að fá tryggingu í hærra verðlagi." Þessu hefur hann lýst á svona einfaldan og skýran hátt. Nú er það í raun og veru afar fróðlegt að bíða hér eftir því að fá að heyra á hvern hátt menn hafa ætlað sér að stuðla að því að fjölskyldur komist af. Samkvæmt þeim opinberu tölum sem eru fyrirliggjandi er framfærslukostnaður fjögurra manna fjölskyldunnar áætlaður um 80 þús. kr. á mánuði. Mér er spurn: Hafa fyrirvinnur - ég voga mér ekki að segja fyrirvinna - hafa fyrirvinnur fjögurra manna fjölskyldna þessi mánaðarlaun, plús svo, að eftir er að greiða skatta og afborganir af lánum, því að þeir þættir eru ekki inni í útreikningi framfærslukostnaðar? Það sem er hins vegar athyglisvert í þessu sambandi er að þessar tölur eru alveg í samræmi við þjóðarframleiðsluna. En jafnframt vita það allir að slík fjölskylda hefur ekki þessar tekjur, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess sem fellur undir framfærslukostnað. Þar inni í er ekki reiknað með, eins og fram kom fyrr í máli mínu, afborgunum af lánum og auðvitað er ekki reiknað með að þessi fjölskylda eigi að borga skatta af þessum aurum. Nei, það er talið að hún þurfi, til þess að halda í sér lífinu, litlar 80 þús. kr. á mánuði. Þessir útreikningar eru opinberir og þess vegna er alls ekki ástæða til að efast um að þeir séu réttir, eða hvað? Og ég er alveg viss um að ekkert er verið að bruðla í framfærslu þeirrar vísitölufjölskyldu sem þó nær ekki einu sinni fjórum því að mig minnir að hún sé eitthvað um þrír komma sextíu og eitthvað. Þar er t.d. alveg ábyggilega ekki tekið tillit til þess inni í þessum útreikningum hvað það kostar að taka lán. Þess vegna og vegna allra þeirra atriða sem fram hafa komið hér í umræðunni, sérstaklega hjá stjórnarandstöðunni, er nauðsynlegt að þetta frv. sé tekið til gagngerrar endurskoðunar.



Herra forseti. Það er ekki mikið sem ég ætla að ræða viðvíkjandi þessu frv. Það eru tvö efnisatriði sem ég ætla að fara ofurlítið ofan í og spyrja helstu aðstandendur frv. um, hv. þm. Pálma Jónsson, hæstv. fjmrh., og gjarnan hefðu viðkomandi hæstv. fagráðherrar mátt vera viðstaddir. Á ég þar alveg sérstaklega við hæstv. núv. menntmrh., Sverri Hermannsson, því ég ætla að spyrja hann að gefnu tilefni út í mjög afgerandi loforð sem hann gaf - ég hygg að það hafi verið á fyrstu sólarhringum ráðherradóms hans í menntmrn. - um það að í fjárlögum þessum, þ.e. á fjárlögum næsta árs, yrði séð fyrir því að háskólakennsla gæti hafist á Akureyri næsta haust, eða nám á háskólastigi. Það hefur væntanlega þýtt það, þegar hæstv. menntmrh. lofaði þessu, að hann ætlaði sér að sjá fyrir fjárveitingum til verksins á þessum fjárlögum. Ég hef lesið alveg samviskusamlega í gegnum fjárveitingar til menntmrn. undir hverjum Háskóli Íslands er skráður, fjárveitingalið 02-201, og einnig farið í skýringar við þennan sama lið aftar í frv. á bls. 217 og 218 og þar er ýmislegt gott sagt um Háskólann og þetta er allt útskýrt hvernig verja á því fé sem hann fær, og hvergi finn ég þennan umrædda lið, hvergi nokkurs staðar, ekki eina einustu krónu, ekki aur. Þess vegna er ég farinn að óttast það að hæstv. menntmrh. verði gerður ósannindamaður, að honum verði ekki gert kleift að standa við þetta eindregna loforð sem hann þarna gaf. Það eru mjög alvarlegir hlutir, herra forseti, ef hæstv. ráðherrar standa uppi ómerkir orða sinna sem þeir gefa í krafti síns embættis, og verður þá annað hvort að gerast: að þeir hætti að gefa slíkar yfirlýsingar og hafi taumhald á tungu sinni eða standi við þær ella. Því það er auðvitað algjörlega óþolandi að ráðherrar fari með þeim flysjungshætti í embætti sínu að þeir gefi slíkar yfirlýsingar og slík loforð og séu svo ekki menn til að standa við þau. Ég gæti haft um þetta sérstaka mál býsna langa ræðu, herra forseti, en ég sé svo sem ekki ástæðu til þess. Ég rökstuddi það nokkuð ítarlega í ræðu hér á hinu háa Alþingi í fyrra, bæði í fyrirspurnatímum og einnig þegar ég mælti fyrir brtt. við fjárlög s.l. árs, hvers vegna ég teldi tímabært að taka upp þennan fjárveitingalið. Ég held reyndar að ekki þurfi ýkja háa fjárveitingu til að hleypa þessari starfsemi af stokkunum því eðli málsins samkvæmt kæmi hún einungis til á síðari hluta ársins, þ.e. fyrri hluta þess skólavetrar og einhverjar fjárveitingar þyrfti þá til undirbúningsstarfa einnig. Enn fremur liggur það fyrir að Akureyrarbær er tilbúinn að leggja mikið af mörkum, þ.e. leggja starfinu til húsnæði og stendur það tilboð. Það hefur einnig náðst um þetta mál mikil samstaða. Það er kannske það sem helst hefur breyst síðan þetta mál var hér til umfjöllunar síðast að nú hefur allur Norðlendingafjórðungur - og reyndar menn víðar að á landinu - lagt þessu máli lið og lýst yfir við það stuðningi og, eins og ég hef áður rakið, sjálfur hæstv. núv. menntmrh., sem reyndar gaf fyrst slíkar stóryrtar yfirlýsingar sem iðnrh. og var svo vinsamlegur að endurtaka þær á fyrstu dögum ráðherradóms síns í menntmrn. Hv. þm. Halldór Blöndal er fjarstaddur, eins og oftar. Hann hefur einnig gefið út býsna sterkar yfirlýsingar um þessi mál, að vísu ekki á Alþingi, en ég held ég megi fara með það hér að hann hafi á fjórðungsþingi Norðlendinga s.l. sumar tekið mjög sterkt til orða í þessum efnum og nánast fullyrt það við þinggesti að þessari starfsemi yrði hleypt af stokkunum á næsta ári. Og þegar tveir svona merkir menn, svona gagnmerkir menn, herra forseti, hæstv. menntmrh. og hv. þm. Halldór Blöndal, í sama flokki og hæstv. fjmrh., eru búnir að taka svona til orða eru það nokkur tíðindi ef þeir eru báðir rassskelltir með þeim hætti sem mér sýnist eiga að gerast í þessu frv. til fjárlaga ef samþykkt verður óbreytt hvað þetta varðar. Ég vil því, herra forseti, beina þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. - og þó hann sé fjarstaddur vona ég að hann geti þá svarað því við síðustu umræðu fjárlaga - hvers vegna, ef hann ætlar ekki að standa við þessi loforð sín, hann gerir það ekki. Ég krefst skýringa, herra forseti, á þeim ummælum hæstv. menntmrh. að hleypa eigi þessari starfsemi af stað ef síðan á ekki að standa við þau. Ég vil spyrja þá aðra nánustu aðstandendur frv. sem hér eru staddir hins sama og vonast til að fá á því skýringar á eftir þar sem hv. þm. og formaður fjvn. Pálmi Jónsson er hér í salnum og ég sé hæstv. fjmrh. bregða fyrir svona við og við hér í hliðarsölum. Hitt atriðið sem ég ætlaði að ræða, herra forseti, varðar fjárveitingar undir liðnum Utanríkisráðuneyti. Og þá er einnig nokkur harmur að oss kveðinn að hæstv. utanrrh. skuli ekki vera til staðar og ég sé ástæðu til að spyrja virðulegan forseta hvort það sé ekki góð þingvenja að fagráðherrar séu jafnframt til staðar þegar rædd eru fjárlög vegna þess að það er ekki óeðlilegt að menn vilji beina spurningum til þeirra einnig þegar til umfjöllunar eru fjárveitingar til einstakra fagráðuneyta. Þó ég sé ekki þar með að draga úr því að hæstv. fjmrh. og hv. formaður fjvn. séu fullmektugir að svara til getur einnig verið eðlilegt að menn vilji eiga orðastað við hæstv. fagráðherra. Því beini ég spurningu til hæstv. utanrrh., og leyfi mér að gera það þó hann sé ekki viðstaddur, í von um að hann sjái þó sóma sinn í að svara henni við síðustu umræðu fjárlaga. Sú spurning varðar tvennt, annars vegar fjárveitingar til svonefndrar varnarmálaskrifstofu og hins vegar fjárframlög Íslendinga til þróunaraðstoðar. Mér finnst, herra forseti, koma fram í þessum tveimur fjárveitingaliðum, þ.e. annars vegar þeirri miklu hækkun fjárveitingar til varnarmálaskrifstofu svonefndrar sem hækkar úr 5961 þús., sem var á fjárlögum ársins 1985, í 11 135 þús. Þessi hækkun er langt umfram verðlagsforsendur frv. og miklu meiri en líklega flest önnur starfsemi af þessu tagi fær í frv., og þess vegna hljóta menn að spyrja sig: Hvað er það sem er svo brýnt og svo aðkallandi í þessari starfsemi að hún er dregin svona skýrt út úr með þessum hætti? Er hægt að færa fyrir því einhver augljós rök að það sé algjörlega óhjákvæmilegt fyrir íslensku þjóðina að hækka þetta framlag svona mikið? Er það þjóðarheill sem er þar í húfi, herra forseti? Vegna þess að hvar sem borið er niður í þetta frv. annars staðar er svo naumt skammtað og margri þjóðþrifastarfsemi skorinn svo þröngur stakkur að við það verður naumast unað. Ég ætla að fletta einni blaðsíðu í frv., eða skýringum við einstaka fjárveitingaliði, og fara af blaðsíðu 233 yfir á blaðsíðu 234 og þar er liðurinn 390, Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Hvað gefur þar að líta, herra forseti? Þar er um miðja síðuna tekið saman í einni töflu það sem við Íslendingar ætlum að verja á næsta ári til þróunaraðstoðar samtals. Þetta er blaðsíða 234 ef menn eru ekki búnir að finna það. Þar hækka framlög úr 77 420 þús. kr. á s.l. ári í 91 millj. kr. Og þetta er rétt nálægt verðlagshækkun frv. að öðru leyti. Þar er t.d. liður sem heitir Sérstök -eða hét á síðustu fjárlögum - matvælaaðstoð. Hún heitir núna Matvæla- og neyðaraðstoð skv. nánari ákvörðun ríkisstj. Ég held ég fari rétt með það að einmitt við þennan lið eru brtt. frá meiri hl. fjvn. ef ég man rétt. Í hvaða átt eru þær brtt.? Þær eru til lækkunar. Liðurinn Matvæla- og neyðaraðstoð skv. nánari ákvörðun ríkisstj. er lækkaður. Sennilega er þessi lækkun, milljón minna, eða hvað það nú var, það sem átti að veita til bágstaddra í Kólumbíu. Ég gæti vel ímyndað mér að fréttatilkynning ríkisstj. hefði verið notuð til að lækka liðinn en ekki hækka hann þegar hún sló sér á brjóst, hæstv. ríkisstj., og ætlaði af miskunnsemi sinni og mannúð að veita örfáum krónum til þeirra tugþúsunda ef ekki hundraða þúsunda sem búa nú við sárustu neyð og örbirgð vegna náttúruhamfaranna í Kólumbíu. Ég verð að segja það alveg eins og er, herra forseti, að siðgæðið sem felst í því að fara svona með þessa tvo fjárveitingaliði sem er þunn blaðsíða skilur að í fjárlögunum er algjörlega ofvaxið mínum skilningi. Það er algjörlega ofvaxið mínum skilningi að okkur á Alþingi Íslendinga skuli vera boðið upp á það, á þessu herrans ári, að eiga að hækka langt umfram verðlag framlög til hermála, til þeirra einu hermála sem við Íslendingar höfum útgjöld af, en lækka framlög til þróunaraðstoðar og neyðaraðstoðar við bágstadda í heiminum. Og er þá ekki allt upp talið, herra forseti, því málið er verra en þetta. Virðingu Alþingis er meira misboðið en þetta, herra forseti, vegna þess að það eru ekki nema nokkrir mánuðir liðnir síðan Alþingi Íslendinga samþykkti bindandi þál. samróma, einróma - hver einasti þm. í þingsalnum rétti upp hendina - um að auka framlög Íslands til þróunaraðstoðar í jöfnum áföngum á næstu sjö árum, á næstu sjö árum. Ég ætla að lesa, herra forseti, þessa þál. sem var 507. mál á þskj. 947 á síðasta löggjafarþingi. Tillögugreinin er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að á næstu sjö árum skuli með reglubundinni aukningu framlaga náð því marki að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjunum verði 0,7% af þjóðarframleiðslu. og endurtek, herra forseti: "með reglubundinni aukningu framlaga", og það er ekki hægt að lesa út úr orðunum reglubundin aukning annað en það að hún sé með einhverjum jöfnum áföngum allt tímabilið, annað hvort jöfn upphæð eða jafn hundraðshluti sem bætist við á hverju ári, því annars er hún ekki reglubundin, svo einfalt er það. Og hvað er meiri hl. hv. fjvn. að bjóða okkur upp á hér með þessu frv. til fjárlaga? Að brjóta þessa stefnu, að vanvirða þessa ákvörðun Alþingis sem er ekki einu sinni ársgömul og það þegar ástand heimsmálanna er eins og það er, þegar fréttir fjölmiðlanna undanfarnar vikur hafa verið eins og raun ber vitni um hungursneyðir, um náttúruhamfarir o.s.frv., o.s.frv., og einni blaðsíðu framar er hækkun til hermála. Og þá ætla ég að fara að annarri þál. sem einnig var samþykkt einróma, einróma hér á hv. Alþingi. Og hvernig var hún? Það var þál. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum. Og hvað stendur þar, herra forseti? Þar stendur í 2. málsgr.: "Enn fremur telur Alþingi mikilvægt að verulegur hluti þess gífurlega fjármagns, sem nú rennur til herbúnaðar, verði veittur til þess að hjálpa fátækum ríkjum heims þar sem tugir milljóna manna deyja árlega úr hungri og sjúkdómum." Hvernig samræmast þessar áherslur hæstv. ríkisstj., meiri hl. fjvn., þessum tveimur þál.? Þær gera það ekki. Þær eru vanvirða við báðar þessar ályktanir. Þær ganga gegn þeim áður en þær eru orðnar ársgamlar. Ég skal svara hv. 2. þm. Reykv. hvers vegna ég flyt ekki brtt. nú við þessa umræðu. Það er vegna þess að ég styð þá afstöðu minni hl. fjvn. að gera það ekki við þessa umræðu. Við teljum ýmislegt þannig í pottinn búið að það sé ekki rétt, og að sjálfsögðu styð ég það eins og aðrir. En ég, í staðinn fyrir að flytja brtt., skora á þá hv. þm., sem þó eru eftir í þingsalnum og sjá sóma sinn til þess og mættu vera fleiri, að hugsa málið fram að síðustu umræðu fjárlaga, að hugsa málið: Er það samboðið virðingu Alþingis að brjóta þá stefnu sem það hefur einróma markað nokkrum mánuðum áður með þessum hætti, áður en þær ákvarðanir eru einu sinni orðnar ársgamlar, og gera í raun gott betur? Að ganga þvert gegn þeim með því að hækka eins og ég hef rakið þann lið einan sem teljast má framlög til hermála eða málaflokka tengdum hernaði í íslensku fjárlögunum. Ég held, herra forseti, að sú hækkun sé gersamlega óþörf og ástæðulaus, gersamlega. Mér er ekki kunnugt um að þessir drengir í varnarmálaskrifstofunni séu svo ofhlaðnir störfum að þeir þurfi tvo eða þrjá ritara í viðbót, eða hvað það nú er. Ég hef ekki betur séð en þeir hafi nógan tíma til að sitja í hliðarsölum Alþingis í rólegheitum lon og don t.d. og fylgjast með umræðum, og er ég ekkert að lasta það. Það getur verið hluti af þeirra starfi. En ég hef ekki séð að þeir hefðu það svo erilsamt öðrum mönnum fremur, né kem ég auga á þau aðkallandi og brýnu verkefni sem þar séu á bænum að það réttlæti að þeir séu dregnir út úr, nánast einir, með þessum hætti og hlaðið undir þá né sé ég heldur ástæðu til þess, herra forseti, að við Íslendingar sem engan höfum herinn séum að kosta sérstakan mann út í Brussel til að sinna þeim málum. Ég sé satt best að segja enga ástæðu til þess fyrir nú utan það að það er auðvitað hrein ögrun, það er hrein ögrun í ljósi þeirra deildu meininga sem eru um utanríkismál, herra forseti, að ganga fram með þessum hætti. Ráðdeild og aðhald og sparnaður eiga að vera einkunnarorð þessa frv. Það er nú meira aðhaldið og það er nú meiri ráðdeildarsemin að bæta við fulltrúum og riturum og hvað það nú er í þessari varnarmálaskrifstofu og einhverjum sérstökum hernaðarspekingi, snarvitlausum manni sem ráðinn var þar vegna þess að ekki var hægt að hafa hann í störfum annars staðar, að vera að ráða hann þarna inn sem einhvern sérstakan hermálaspeking. Ég verð að segja það að virðingu minni er a.m.k. gróflega misboðið og það kemur mér á óvart ef engum öðrum hv. þm. þykir þetta svolítið brogað siðgæði að standa svona að þessum hlutum. Og ég hefði gaman af því að spyrja hv. varaformann fjvn. af því að hann situr hér, góðkunningi minn, í þingsalnum hvort hann sé alveg sáttur við þessa áherslu sem þarna birtist. Herra forseti. Það er e.t.v. ekki ástæða til að hafa þennan lestur lengri yfir þessum fáu sálum sem hér eru enn þá, en ég hefði vel haft skap í mér til þess að ræða þessi mál nokkuð ítarlega, m.a. við hæstv. utanrrh., og m.a. við aðra þá þm. sem messa í kirkjum og eru með munninn fullan af bágindunum í heiminum og ranglætinu og óréttinum og sýna svo vilja sinn í verki með þessum hætti. Og sómamaðurinn Pálmi Jónsson frá Akri, hv. formaður fjvn., lætur bjóða sér þetta. Er virðingu engra misboðið í þessum efnum, ég verða að segja alveg eins og er, að flytja um það sérstaka brtt. að lækka liðinn Matvælaaðstoð og neyðaraðstoð skv. nánari ákvörðun ríkisstj.? Síðasta spurning mín í þessari umræðu er til hæstv. fjmrh. og hv. formanns fjvn.: Hvar fann hæstv. ríkisstj. það batnandi ástand í heiminum, hvar voru þau börn hætt að svelta, hvar voru þeir sjúkdómar læknaðir sem réttlættu það að taka þessa einu milljón í burtu? Nefnið mér dæmin.



Herra forseti. Ég mun ekki í lokin á þessari umræðu fjalla almennt um það sem fram hefur komið í henni. Ég vil hins vegar vegna þeirra atriða sem hv. síðasti ræðumaður drap á segja örfá orð. Fyrsta atriðið sem hv. þm. nefndi var um háskólakennslu á Akureyri og yfirlýsingar sem um það mál hafa fallið. Ég get greint frá því að mál þetta nýtur velvilja stjórnvalda og að ég ætla einnig Háskóla Íslands. Sérstök nefnd hefur starfað og er að starfi um málefni Háskóla Íslands og þetta mál hefur komið til umræðu þar. Ég hef engan heyrt halda því fram í fullri alvöru að meiningin sé að stofna nýjan háskóla á Akureyri heldur hitt að á Akureyri fari fram háskólakennsla á vegum Háskóla Íslands. Undir þeim kringumstæðum er eðlilegt og sjálfsagt að Háskóli Íslands móti um það tillögur á hvern máta þessari kennslu verði fyrir komið og geri grein fyrir því hvaða kostnaður fylgi því að taka hana upp. Þessi atriði, sem eru nauðsynlegur undanfari þessa máls, liggja enn ekki fyrir þannig að enn er ekkert um það fjallað í fjvn. hvort eða að hve miklu leyti þetta mál verði tekið til greina nú við afgreiðslu þessara fjárlaga. Um annað atriðið sem hv. þm. spurði um og varðar varnarmálaskrifstofu hef ég ekki á reiðum höndum skýringar á því máli umfram þær sem fram koma á grg. fjárlagafrv. Þriðja atriðið sem hv. þm. nefndi var aðstoð við þróunarlöndin á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og nefndi sérstaklega liðinn Matvæla- og neyðaraðstoð skv. nánari ákvörðun ríkisstj. Það er rétt að í þeim tillögum sem meiri hl. fjvn. hefur flutt er tillaga þess efnis að tilfærslur á þessum lið lækki um 7 millj. kr. Þessi tillaga er flutt samkvæmt tilmælum ríkisstj. Ég man ekki með vissu án þess að gæta að því hvaða fé var til þessa fjárlagaliðar á fjárlögum yfirstandandi árs en ég minnist þess að undir sambærilegan lið var færð aukafjárveiting sem ákveðin var fyrir u.þ.b. ári síðan varðandi Eþíópíu sem ég hygg að hafi verið 2-3 millj. kr. Hv. þm. var býsna stórorður í sinni ræðu. Ég ætla ekki að feta í fótspor hans. Hann minnti á það að hv. Alþingi hefði s.l. vor afgreitt hér þál. um að ná því markmiði að aðstoð Íslands við þróunarlöndin yrði að nokkrum árum liðnum 0,7% af þjóðarframleiðslu eða sem svaraði miðað við áætlanir um þjóðarframleiðslu á næsta ári um 700 millj. kr. Hv. þm. rifjaði það upp að allir þm. hefðu greitt þessari till. atkvæði sitt. Ég var þá hér ekki staddur. Hefði ég verið hér staddur hefði ég greitt atkvæði gegn þessari till. Ég vil aðeins minna á það að hv. alþingismenn bæði nú og stundum fyrr eru furðu liprir við að greiða atkvæði með hinum og þessum málum sem kosta útgjöld ríkissjóðs án þess að gera sér nokkra grein fyrir því og án þess að finna því nokkurn stað á hvern máta verði staðið undir öllum þeim útgjöldum. Ég minni á það að þál. eru ekki æðri lögum frá Alþingi og það er í mörgum greinum, mjög mörgum greinum, sem Alþingi stendur ekki við þau lög sem það sjálft hefur afgreitt. Það fer ekki sjálft að lögum sem það hefur afgreitt með því að leggja til fé til þess að við þau verði staðið - hvað þá um ályktanir Alþingis. Ég læt þetta aðeins fylgja til þess að greina frá því að þó að hv. þm. hafi um þessi efni stór orð, og um virðingu Alþingis, eru mýmörg dæmi fyrir því að Alþingi hefur þá misboðið virðingu sinni á þann hátt að standa ekki við fjárframlög í samræmi við lög sem afgreidd hafa verið og í samræmi við ályktanir sem afgreiddar hafa verið. Þetta er ekkert sérstakt dæmi um það efni. Þetta er aðeins eitt af mörgum. Og svo aðeins að lokum: Fáar þjóðir munu taka erlend lán til þess að veita þróunaraðstoð.



Herra forseti. Ekki mörg orð í viðbót. Ég ætla aðeins að skýra nánar um hvað ég spurði og hvers vegna ég spurði í sambandi við fjárveitingarnar til þróunaraðstoðar. Reyndar hafði ég ekki áttað mig á því að rausn ríkisstj. birtist með jafnskýrum hætti því að ég hygg að ég hafi fengið á mitt borð hér í hv. þingi fyrir einum til tveimur dögum síðan brtt. við þennan margnefnda lið, Matvæla- og neyðaraðstoð, sem var miklum mun lægri, þ.e. þar var minni breyting á ferðinni en ég sé að prentuð er í nýjustu útgáfunni. Það skiptir svo sem ekki öllu máli, en alla vega er þarna um verulega lækkun að ræða og ég verð að segja alveg eins og er að óskaplega var hæstv. ríkisstj. óheppin með nafngiftir að þetta skyldi þurfa að verða liðurinn Matvæla- og neyðaraðstoð skv. sérstakri ákvörðun ríkisstj. Mér finnst þetta varla getað orðið öllu neyðarlegra að það skyldi endilega þurfa að vera þessi matvæla- og neyðaraðstoð sem hún sá ástæðu til að skera sérstaklega niður. En ég held, hv. þm. Pálmi Jónsson, að það sé ekki alveg jafneinfaldur hlutur á ferðinni í sambandi við þessa þáltill. og siðferðislega séð sé hér um svolítið öðruvísi spurningu að ræða en við stöndum stundum frammi fyrir þegar við ræðum það að auðvitað sýnir hv. Alþingi í sjálfu sér ekki nóga virðingu oft og tíðum þegar það stendur ekki við samþykkta og gerða hluti. Hér er nefnilega um ákveðna stefnumörkun að ræða sem birtist í því að menn náðu saman um það að auka þessa fjárveitingu í áföngum, jöfnum áföngum á ákveðnu tímabili, og það liggur auðvitað á borðinu, hv. þm., að ef menn brjóta hana nú, ef menn standa ekki við hana þegar reynir á það í fyrsta sinn, eru auðvitað miklu, miklu meiri líkur til þess að menn geri það ekki heldur næst og ekki heldur þar næst. Þá verður þessi upphæð ekki hækkuð á einu bretti á einu ári, kannske á sjöunda og síðasta árinu, úr 0,1% og upp í 0,7%. Það gerist einfaldlega ekki þannig í fjárlagadæminu, það vitum við öll, þannig að þetta er ákvörðunin um það hvort við ætlum að reyna frá upphafi að standa við þetta eða ekki og ég er svo sannfærður um að ef þetta verður brotið nú er þessi samstaða sem náðist ónýt. Hún er fyrir bí, og við stöndum ekkert endilega betur að vígi eftir sjö ár. Þessi þróunaraðstoð sem hefur verið mér svo lengi sem ég hef fylgst með þessum málum mikill þyrnir í augum, þessi skömm, þessi niðurlæging þessarar ríku þjóðar, Íslendinga, sem eru í hópi mestu velmegunarríkja heimsins. Um það verður ekki deilt þó þeirri velmegun sé kannske ekki réttilega skipt. Við höfum verið innan við 0,1% af því 1% sem í raun er talið eðlilegt og velmegandi ríki skuldbundu sig til að verja til þróunaraðstoðar, þar af talið eðlilegt að hlutur ríkisins væri 0,7% og hlutur annarra aðila í þjóðfélaginu 0,3%. Þetta hlutfall var árið 1974 0,03% , síðan rokkaði það á bilinu 0,03-0,05% til ársins 1979. Þá var þó hafist handa um að hækka þetta hlutfall lítillega og það var komið í 0,13% árið 1983 og hafði þá hækkað þarna um rúman helming, rúmlega 100%, og hefðu menn haldið því marki áfram hefði þetta kannske þokast upp á við. Í þál. segir aftarlega í grg. - og ég ætla að lesa það til þess að það vefjist alls ekkert fyrir hv. þm. og formanni fjvn., Pálma Jónssyni, hvers vegna það er auðvitað afdrifaríkt og afgerandi að menn svari því strax hér og nú við þessa afgreiðslu fjárlaga hvort þeir ætla að standa við þessa stefnumörkun - með leyfi forseta: "Að því er varðar tilhögun þeirrar aukningar opinberra fjárframlaga til þróunarsamvinnu, sem hér er fjallað um, hefur einkum verið rætt um tvær aðferðir. Annars vegar að aukningin verði látin nema jafnri fjárhæð ár hvert á umræddu sjö ára tímabili, þ.e. um 77,4 millj. kr. árlega á föstu verðlagi miðað við óbreytta þjóðarframleiðslu. Hins vegar kemur til greina hækkun um jafnt hlutfall árlega sem þá þyrfti að vera 341/2-35% hækkun ár hvert fram til 1992. Síðari aðferðin felur í sér að hækkunin næmi lægri fjárhæðum fyrstu árin, þ.e. um 27 millj. kr. árið 1986 og rúmlega 36 millj. kr. árið 1987, miðað við núverandi áætlaða þjóðarframleiðslu og fast verðlag, en upphæðirnar færu hækkandi að krónutölu ár frá ári. Ef um alvarlegan samdrátt þjóðarframleiðslu yrði að ræða einhvern tíma á umræddu tímabili væri eðlilegt að taka tillit til þess." Það er sem sagt alveg ljóst að hvor reikniaðferðin sem notuð er stenst þetta markmið ekki. Þó við tækjum þann kostinn að auka þetta um jafnt hlutfall á hverju ári þessi sjö ár þannig að greiðslubyrðin þyngdist minna framan af tímabilinu og þeim mun meira og mest síðasta árið gengi það ekki heldur upp. Við stæðum heldur ekki við það. Og menn verða að átta sig á því að sjálf tillagan bindur hendur þingsins í þessum efnum. Það skal vera reglubundin aukning framlaga. Þetta er ekki aukning. Þetta verður sennilega þegar upp verður staðið lækkun, raunlækkun á framkvæmdagildi eða greiðslugildi þessarar upphæðar. Já, hv. 1. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, það getur vel verið að ég hafi verið stórorður. Ég tók satt best að segja lítið eftir því. Og ég held að ég hafi ekki verið of stórorður. Ég leyfi mér að fullyrða það. Ég sé a.m.k. ekki eftir einu einasta orði sem ég sagði áðan. Og ég gæti haft þennan lestur miklu lengri og mjög átakanlegan. Ég ætla að reyna að bregða upp einni mynd fyrir augunum á hv. þm. sem hér eru enn þá, eins og ég segi gjarnan, herra forseti. Og hún er sú mynd sem kom í lok fréttatíma sjónvarpsins fyrir nokkrum dögum síðan. Það er ekki víst að önnum kafnir fjvn.-menn hafi náð að sjá þann fréttatíma, en þar var brugðið upp vel gerðri fréttamynd í lokin upp á einar 5 mínútur eða svo í sýningartíma þar sem voru sýnd sveltandi, deyjandi börn, glorhungruð, vannærð börn með útblásinn vatnsmaga, deyjandi í fanginu á mæðrum sínum út um allan heim. Þetta var inniegg í söfnun til þessara bágstöddu aðila sem hjálparstofnanir hér í landinu eru að hrinda af stað, og ég er alveg viss um að íslenska þjóðin bregst vel við. Hún hefur gert það árlega með vaxandi framlögum í gegnum þessi samtök og það er gott. Þannig sýna menn vilja sinn í verki. En hæstv. ríkisstj. og hv. Alþingi hefur hundsað þennan vilja þjóðarinnar, sem birst hefur árlega í auknum framlögum í gegnum þessar stofnanir, með því að leggja ekki sitt af mörkum á móti, því það er ósköp einfaldlega þannig að gert er ráð fyrir því að þessir aðilar hjálpist að við að ná þessu marki. Mér sýnist líta nokkuð vænlega út með það og ef stjórnvöld, fjárveitingavaldið, stæði við sinn hluta samningsins mundu þessi samtök í landinu vera komin með sitt hlutfall í það sem þeim er ætlað á réttum tíma. Mér sýnist það fara nokkuð nærri að Rauði kross Íslands og Hjálparstofnun kirkjunnar og aðrir aðilar sem að slíkum söfnunum standa mundu sjá fyrir sínum hlut, enda vel til þess trúandi. En það erum við hér í löggjafarsamkundunni, sem förum með fjárveitingavaldið, sem ár eftir ár höfum ekki treyst okkur til þess að reyna að þoka þessu eitthvað upp og standa við þær skuldbindingar sem Íslendingar gerðu fyrir áratugum síðan á alþjóðavettvangi þar sem þeir vilja teljast menn með mönnum. Hæstv. utanrrh. er úti í Brussel eða hefur verið það, herra forseti. Hann vill teljast maður með mönnum í þeim klúbbi. Hann er orðinn heiðursforseti þar. Ég sé ekki eftir því. Það er ágætt að maðurinn sé vel metinn þar sem hann vill halda sig. Það er gott og á vissan hátt eykur það sjálfsagt hróður íslensku þjóðarinnar í einhverra augum. En ég hefði frekar viljað að upphefð okkar í þessum efnum kæmi héðan í gegnum það að hv. Alþingi Íslendinga léti ekki skömmina standa upp á sig ár eftir ár og áratug eftir áratug í þessum efnum. Mér er lítils virði sú upphefð sem hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson kann að fá í þessum klúbbi NATO og í Brussel og hann má vera kallaður heiðursforseti fyrir mér og það getur vel verið að hann berji það í gegnum þingið til að standa undir hégómlegri metorðagirnd sinni á þessum vettvangi að koma upp hermálafulltrúa úti í Brussel. En það er mér lítils virði ef sú fjárveiting er tekin frá munninum á sveltandi börnum, og þeir svöruðu því ekki höfðingjarnir áðan hvar fjvn. hefði fundið þau börn sem væru búin að fá nógan mat, þá sjúklinga sem væru læknaðir, þá flóttamenn í Pakistan undan Rússum. Vill íhaldið ekki hjálpa þeim? Það er næsta verkefni Íslendinga. Það er næsta verkefni að hjálpa flóttamönnunum í Pakistan. Mér hefur virst það fólk hafa nokkra samúð íhaldsins. Það á ekki að hjálpa því. Ég er til í það. Ég skal leggja á skatta til þess að hjálpa þessu fólki.

Senda þeim byssur?

Ég skal taka erlend lán frá einhverjum öðrum verkefnum til þess að kaupa mat, lyf og föt ofan í og utan á þetta fólk.

En skotvopn?

Ég vildi óska þess að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson færi út úr þingsalnum og sendi mér ekki þetta flírubros. Hann hefur nóg af öndum til að éta. En það hafa ekki börnin úti í heimi. 
             Ég get átt orðastað, herra forseti, við hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson um þessi mál ef hann svo kýs. Hann getur komið hér í ræðustól og talað hug sinn allan, vel mettur af öndum, um neyðina og örbirgðina í heiminum og um reisn Framsfl. í þessum efnum. Það má hann mín vegna gera. Hvar var hv. þm. þegar Alþingi samþykkti einróma þær tvær þál., sem ég hef vitnað til, um að auka aðstoð Íslendinga til þróunarmála og um stefnuna í afvopnunarmálum? Greiddi hann ekki atkvæði með þessum tveimur þál.? Ég man ekki betur. Ég ætla að vona að hv. þm. lesi þessar þál. úr því að þær eru farnar að ryðga svona í kollinum á þeim og minnið er ekki betra en þetta. Ég skora á hvern einasta þm. að lesa þessar tvær þál. og bera þær saman við þetta frv. til fjárlaga og ég veit ekki hvernig þeirra hugsanagangur fer, hvernig það gengur fyrir sig í kollinum á þeim ef þeir fá þetta allt til að samrýmast. Það gerir það ekki í mínum huga. Herra forseti. Mönnum finnst kannske broslegt að ég skuli tala um þessi mál af miklum tilfinningahita og hálfkomast við þegar ég ræði þessi mál. Það má hver sem er brosa að því. Það er allt í lagi. Menn mega gera grín að því og kalla fram í. En ég tel ekki verra að ég vikni kannske svolítið þegar ég ræði þessi mál en að einn hæstv. ráðherra, sem talaði hér fyrir tveim kvöldum, þættist gera það af svipuðum ástæðum. Það mega allir vita mjög vel að mér eru þessi mál mikið tilfinninga- og hitamál og hafa verið það lengi og ég hef átt ákaflega erfitt með að sætta mig við það að hlutur okkar Íslendinga sé svona bágur í þessum efnum. Það er kannske vegna þess að ég hef ferðast dálítið um heiminn og ég hef komið í þá heimshluta þar sem neyðin og örbirgðin er mjög sár og aðkallandi. Ég gerði það strax ungur maður, 18 ára gamall, og það hafði á mig mikil áhrif og hefur mótað mína lífsskoðun á margan hátt æ síðan. Ég gerði mínum flokksbræðrum og flokkssystkinum grein fyrir því þegar ég kom á þann vettvang að ég mundi berjast fyrir þessu máli alla tíð og þetta væri eitt af þeim málum sem skiptu mig hvað mestu máli. Og ég sagði frá því í þingflokknum strax í fyrsta sinn þegar ég kom á þann vettvang að ég mundi flytja brtt. við fjárlögin ef þessi ákveðni liður, þróunaraðstoð Íslendinga, yrði ekki hækkaður. Ég hef staðið við það síðan og mun gera það. Svo lengi sem þetta hlutfall kemst ekki á sinn stað mun ég gera það. Og þetta er ekki gúmmítékki frá Albert Guðmundssyni eða öðrum slíkum mönnum. Við þetta skal staðið. Sannið þið mín orð. Ég vona að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson biðji svo um orðið og tali hug sinn allan í þessum efnum.



Herra forseti. Það er harla auðvelt verk að leika jólasvein í pontunni og boða gjafir út um allan heim og vera örlátur á annarra fé og íslenskrar þjóðar. Hins vegar er það svo að jafnvel í umræðu um þessi mál er það höfuðatriði að nota skynsemina en fara hóflega með tilfinningarnar. Ég hygg að hver og einn sem sest niður og skoðar það vandamál sem var til umræðu geri sér grein fyrir því að það verður ekki leyst með upphrópunum úr ræðustóli, hvort sem menn hafa á því mikinn áhuga eða ekki. Ég hygg líka að hv. 4. þm. Norðurl. e. geri sér grein fyrir því að harka íslenska ríkisins við að innheimta skatta er á því stigi að það gerist af og til að húsnæði er boðið upp af fólki og óvíst hvort staða þess sé neitt sérstaklega góð á eftir. Við erum ekki að tala um það í þessari umræðu að við höfum fullar hendur fjár. Við erum að ræða um þá staðreynd að íslenska þjóðin skuldar það mikið erlendis að það er ekki á það bætandi. Það er ákaflega auðvelt að boða það að við munum halda áfram að hækka þessa hlutdeild. Það er ákaflega auðvelt. En við höfum ekki neinn gróða Svía af vopnaframleiðslunni til þess að moka inn í þennan þátt. Hv. þm. ætti e.t.v. að kanna hvort Svíar verja meira fjármagni til vanþróaðra landa en gróðinn er af vopnaframleiðslunni sem þeir standa fyrir. Það væri umhugsunarefni. Það skyldi þó ekki vera að það væri um slétt viðskipti að ræða þegar upp er staðið. Ég hygg að þó hv. þm. telji sér það til manngildis að vikna yfir þessum hlutum í ræðustól breyti það minnstu í hinni járnhörðu glímu við þessi vandamál, og það breytir engu varðandi það að vel má vera að hægt sé að skjóta hér ýmsum hlutum út í loftið sem hann telur að hitti mig illa í þeim efnum. Ég hef átt þess kost að vinna í ákveðinni stofnun hér á landi að þróunarmálum, og vissulega væri gaman að geta staðið að því að rétta upp hendina með miklu stærri upphæðum. Það fer ekki á milli mála. En ég vil biðja hv. þm. að hafa hóf á sýndarmennskuumræðum um þennan málaflokk. Umr. (atkvgr.) frestað.