Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í umræðum þeim, sem fram fóru hér í Sþ. í gær um fjárlfrv., var gerð grein fyrir ástæðum fyrir þessu frv., og sömuleiðis er að því vikið í aths. við það. Ég sé þess vegna ekki ástæðu til þess að fylgja því hér úr hlaði með ræðu, en legg til, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að aflokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Það er út af fyrir sig ekki nema gott um þetta frv. að segja, sem hér er komið fram af hálfu hæstv. ríkisstj. Það er öllum ljóst, hver þörf er á að bæta hér úr, þó að hins vegar ríkisstj. sjálf segi nú í sínum aths., að það sé eftir að koma fram með þær raunverulegu till. um, hvernig útvega skuli þetta fé. Ég mun ekki gera þetta að neinu verulegu umtalsefni hér, enda fer þetta til n., sem ég á sæti í, en ég vildi leyfa mér að óska þess, að hæstv. ríkisstj. léti, annaðhvort núna eða þá, sem er líka eins gott, nefndinni í té, eftir hvaða reglum þessu fé hafi verið úthlutað og eigi að úthlutast, því að það liggur í augum uppi, að þegar er verið að veita stórfé af hálfu Alþ. til lánastarfsemi í þjóðfélaginu, þá er ákaflega mikil nauðsyn á, að fyllilega sé tryggt, að farið sé eftir þeim tilgangi, sem fyrir löggjafanum vakir, þegar slíku fé er úthlutað, og það var mjög greinilega tekið fram í lögunum, hvernig ætti að úthluta þessu, en hins vegar hafa orðið þó nokkrar deilur um framkvæmdina. Mér þætti þess vegna ákaflega vænt um, ef hæstv. ríkisstj. léti annaðhvort núna eða þá hv. fjhn. í té þær reglur, sem fylgt hefur verið við þá úthlutun, sem þegar hefur farið fram.



Herra forseti. Till. þessi, sem nú er tekin til umr. og liggur hér fyrir, er um hækkun á upphæð heimildar fyrir ríkisstj. til þess að ábyrgjast stofnlán vegna hitaveitu Sauðárkrókskaupstaðar. Alþingi fyrra árs veitti ríkisstj. ábyrgðarheimild vegna þessara framkvæmda. Sú ábyrgðarheimild var að upphæð 2,8 millj. kr., en mátti þó ekki nema meiru en 80% af stofnkostnaði, og var miðað við kostnaðaráætlun, sem gerð hafði verið árið 1950 og verið upp á 3½ millj. kr. Nú er framkvæmd verksins langt á veg komin, og komið hefur í ljós, að verðlag hefur hækkað og einnig að bora þarf eftir meira vatnsmagni. Ný kostnaðaráætlun með hliðsjón af þessari reynslu hefur verið samin og er upp á 4½ millj. kr. Á grundvelli þessarar nýju áætlunar er óskað viðbótarheimildar og sú heimild tiltekin 800 þús. kr., eða 80% af hækkun stofnkostnaðarins. Fjvn. hafði vitanlega engin skilyrði til þess að endurskoða eða dæma um þessa áætlun, en líklegt mætti telja, að þar sem verkið er langt á veg komið, þá hafi sá, er áætlunina gerði, farið nálægt því, sem verða mun. Alþingi hefur áður samþ., að ríkið gengi í ábyrgð fyrir nokkrar hitaveituframkvæmdir, fyrst og fremst ábyrgð vegna hitaveitu Reykjavíkur á sínum tíma. Ég hef ekki getað fengið upplýst, hve hátt hlutfall var heimilað til ábyrgðar vegna Reykjavíkurveitunnar miðað við stofnkostnað, en upphæðin mátti vera 9 millj. danskra króna. 1942 heimilaði Alþingi ábyrgð fyrir hitaveitu í Ólafsfirði, 80% af stofnkostnaði, 1946 fyrir hitaveitu í Hveragerði, 85% af stofnkostnaði, og 1948 ábyrgð fyrir aflstöð og hitaveitu á Ísafirði, 90% af stofnkostnaði. Í till., sem fyrir liggur vegna Sauðárkróks, er því ekki farið í hámark fordæma þeirra, sem finnast, þegar beðið er um 80% ábyrgð. Raforkumálaskrifstofan, sem er trúnaðaraðili ríkisins í þessum málum, telur, að hitaveita Sauðárkróks hafi skilyrði til þess að geta orðið gott fyrirtæki, sem beri sig vel fjárhagslega. Á Sauðárkróki eru nú rúmlega 1.000 íbúar. Þeir eyða, að talið er, til upphitunar um 12–13 hundruð lestum af kolum á ári. Í ár hafa þessi kol, sem íbúarnir hafa þurft að kaupa, kostað allmikið yfir ½ millj. íslenzkra króna. Þessi kolakaup verða úr sögunni, þegar hitaveitan kemur til nota, og er þá áunninn um leið varanlegur gjaldeyrissparnaður og þjóðinni hagfelldur. Gert er ráð fyrir, að nægilegt heitt vatn geti fengizt með veitunni handa helmingi fleira fólki, en nú er á Sauðárkróki. Fátt á land okkar jafngott að bjóða til lífsþæginda sem jarðhitavatnið, þegar hægt er að hagnýta það á hagfelldan hátt. Fátt er jafnsjálfsagt fyrir ríkisheildina að styðja og hagnýtingu jarðhitans. Fjvn. leggur ágreiningslaust til, að till., sem fyrir liggur, verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu á þessari þáltill. okkar þm. Skagf. Þessu máli þurfti að flýta, vegna þess að ekki var hægt að ganga frá lántöku til að ljúka hitaveituframkvæmdunum á Sauðárkróki fyrr, en Alþingi hefði fallizt á að veita þá auknu ábyrgð, sem farið var fram á, og hv. frsm. fjvn. hefur nú skýrt mjög greinilega þá miklu nauðsyn, sem á því er að fá þessa ábyrgðarheimild. En þessi afgreiðsla hins háa Alþingis mun valda því, að hitaveita Sauðárkrókskaupstaðar verður væntanlega, - það má næstum því segja, að það sé víst, að hún verður fullgerð á þessu ári, þannig að heitt vatn verði komið í mikinn hluta af húsum á Sauðárkróki fyrir áramót. Og það er, eins og gefur að skilja, geysilega mikils virði fyrst og fremst fyrir fólkið á staðnum að fá þessi stórfelldu þægindi og þá ekki síður að því leyti, að þá er strax hægt að fara að fá tekjur af fyrirtækinu, ef hægt er að flýta innlagningu í húsin, eins og hér er gert ráð fyrir. Ég held það sé óhætt að fullyrða, að þetta verk hafi gengið vel og hafi gengið alveg samkvæmt áætlun. Það var byrjað á verkinu í vor, og væntanlega verður því lokið um áramót að mestu leyti. Í raun og veru hefur verkið ekki farið neitt verulega fram úr áætlun umfram það, sem verðbreytingar einar hafa valdið, og sennilega ekki neitt, því að inn í áætlunina í fyrstu var ekki tekinn kostnaður við boranir, sem gerðar hafa verið sumpart áður en verkið var hafið, en að nokkru leyti kostnaður við boranir, sem framkvæmdar voru nú í sumar. En með þessari áætlun, sem hér er miðað við, er þessi kostnaður að nokkru leyti tekinn með. Ég vil nú leyfa mér, fyrir það hve þetta er mikilsverð framkvæmd fyrir kjördæmi okkar þm. Skagf., einnig hér, um leið og við þökkum Alþingi ágæta afgreiðslu málsins bæði fyrr og nú, að þakka einnig þeim lánsstofnunum, sem hafa gert kleift að koma þessu í framkvæmd, og er það fyrst og fremst Landsbankinn, en þó einnig Söfnunarsjóður Íslands, en þessar lánsstofnanir hafa að mestu leyti lánað fé til þessara framkvæmda, og svo auk þess auðvitað þau 20%, sem héraðið sjálft eða Sauðárkrókskaupstaður leggur fram, aðallega með framlögum íbúanna sjálfra þar á staðnum. Þótt þessi framkvæmd sé að sjálfsögðu mest verð fyrir Sauðárkrókskaupstað, þá er þetta þó í raun og veru jafnframt þjóðnytjamál, eins og ég sé að afgreiðsla Alþingis og afgreiðsla fjvn. ber greinilega með sér, því að það er vitanlega ekki lítils virði þjóðhagfræðilega séð líka, að þorp með 1.000 íbúum fái á þennan hátt heitt vatn til upphitunar í stað þess að kaupa kol frá útlöndum til þeirra hluta. Fleira ætlaði ég ekki að taka fram, en vildi aðeins láta þessi orð fylgja með framsögu frsm. fjvn.



Herra forseti. Till. sams konar að efni og þessi var lögð fyrir síðasta Alþingi, en var þá ekki útrædd. Ég orða það svo, að segja sams konar að efni, vegna þess að orðalaginu á samningnum, sem hér fylgir með sem fylgiskjal og er þáttur í till., hefur verið breytt að þessu sinni. Eins og menn vita, þá er oft erfitt að þýða slík skjöl, sem eru sérstaks efnis, fræðilegs, finna yfir það hin réttu heiti og nógu lipurt mál á íslenzkri tungu. Okkur var það ljóst þegar í upphafi, að samningurinn var ekki nógu lipurt þýddur. Þess vegna var þýðingin endurskoðuð og nú reynt að koma þessu í betra horf. Hvort svo hefur tekizt, er auðvitað alltaf álitamál, það er smekksatriði, sem erfitt er um að dæma, en mér sýnist þó, að þetta sé sýnu liprara nú, en þá var. En efnið á auðvitað að vera alveg óbreytt frá því, sem þá var, og það er það, sem mestu máli skiptir. Ég gerði þá stuttlega grein fyrir þessu máli. Hér er um að ræða samning á milli þeirra þjóða, sem taka þátt í svo kölluðu Evrópuráði, um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Fyrir okkur Íslendinga eru í sjálfu sér lítil nýmæli í þessu á þann veg, að efnisákvæðin um réttarvernd einstaklinganna eru yfirleitt öll nú þegar í íslenzkum lögum. Það kann að vera nokkuð öðruvísi til h áttað í einstöku atriðum, en yfirleitt má segja, að þær réttarhugmyndir, sem fram koma í þessum samningi, séu sameiginleg arfleifð hinna frjálsu vestrænu þjóða, þar með talinna Íslendinga, og er það auðvitað alveg gagnstætt því, sem er um þær þjóðir, sem háðar eru einræði og kúgun, hvers eðlis sem er, sem því miður eru allt of margar í heiminum, eins og við vitum. - Hitt er nýtt, að gert er ráð fyrir sérstökum alþjóðlegum dómstóli, sem geti með vissum nánar tilteknum skilyrðum kveðið upp dóm, ef sá réttur er brotinn, sem hér er veittur. Það er enginn vafi á því, að þessi samningur er merkilegur ávöxtur samstarfs hinna frjálsu lýðræðisþjóða í Evrópu, og þess vegna ber því að fagna, að menn hafa komið sér saman um hann. Það eru ekki enn þá nema tiltölulega fáar þjóðir, sem hafa staðfest samninginn á þann veg, sem ætlunin er að fá nú heimild til að Íslendingar geri, en þær munu þó vera einar þrjár eða fjórar, og finnst mér sjálfsagt að fá á þessu þingi heimild til staðfestingar af hálfu Íslands, svo að Ísland verði ekki eftirbátur annarra um samþykki sitt á þessari frelsisskrá, slíkri frelsisskrá, sem er einn gleggsti munurinn á þeim ríkjum, þar sem segja má, að fólkið lifi frjálsu mannsæmandi lífi, og hinum, þar sem kúgun og ofbeldi á sér stað.



Herra forseti. Í þessari fyrirspurn er í fyrsta lagi spurzt fyrir um það, fyrir hvaða verð það dilkakjöt, sem flutt var til Bandaríkjanna á s. l. hausti og vetri, var selt í erlendum gjaldeyri og hve mikið magn var þar um að ræða. Í öðru lagi er svo að því spurt, hvort andvirðið hafi verið greitt og gjaldeyrinum skilað hingað til lands. Eins og kunnugt er, urðu nokkrar umræður um það hér á síðasta þingi, hvort ástæða væri til að leyfa útflutning á dilkakjöti til Bandaríkjanna. Ég ætla, að ríkisstj. hafi þá upplýst, að hún fyrir sitt leyti teldi eðlilegt að leyfa útflutning á allt að 1.300 tonnum af dilkakjöti til Bandaríkjanna, en að framleiðsluráð landbúnaðarins hafi talið, að ekki væri ástæða til að senda meira út en um 1.000 tonn. Þá var einnig skýrt frá því, að verðið, sem fengist fyrir þetta kjöt í Bandaríkjunum, væri öllu hærra en það verð, sem fengist fyrir kjöt, sem selt væri hér á innlendum markaði. Hitt vita svo allir, að í allt sumar og frá því seint á s. l. vetri má heita að Reykjavík og fleiri staðir á landinu hafi verið fullkomlega kjötlausir staðir. Ég ætla, að almenn sala á dilkakjöti hér í bænum hafi stöðvazt um páskaleytið s. l. vor. Það er að minni hyggju mál, sem ekki aðeins varðar framleiðendur kjöts, heldur alla landsmenn í ríkum mæli, hversu þessum viðskiptum hefur verið háttað. Ég vænti því, að hæstv. ríkisstj. geti nú gefið upplýsingar um það, sem um er spurt: Hversu mikið magn var flutt út? Fyrir hvaða verð var það selt? Hefur andvirðið verið greitt og því skilað hingað heim? - Ég vona, að hæstv. ríkisstj. gefi glögg svör við þessum fyrirspurnum.



Herra forseti. Það er vafasamt, hvort rétt er, að ég svari þessari fsp., því að það tilheyrir frekar þeim ráðh., sem veitir útflutningsleyfi fyrir þessum útflutningi, sem er atvmrh. En þar sem hann er nú ekki hér viðstaddur og þetta mál snertir mjög landbúnaðinn, þykir rétt, að ég svari þessari fyrirspurn. Ráðuneytið hefur ritað bréf til Sambands ísl. samvinnufélaga, sem flutti þetta kjöt út, og spurzt fyrir um það, hvort það óskaði eftir að svara þessari fsp., því að sjálfsögðu er það þeirra að ákveða það. Þeir hafa svarað því bréfi og tjáð, að ekkert væri því til fyrirstöðu. Er bréf þeirra frá 10. þ. m. þannig: „Bréfi hins háa ráðuneytis, dags. 9. þ. m., varðandi kjötútflutning til Bandaríkjanna, svörum við þannig: Samið var í september 1951 um sölu á og flutt út alls 701,1 tonn af dilkakjöti. Söluverðið var 45 og 46 cent pr. lbs. í heilum skrokkum og 67.5 cent í lærum cif. New York, samtals $ 699.735,75, skv. faktúrum vorum með kjötinu. Andvirði 503.4 tonna, sem flutt var út í október, $ 503.614,50, var greitt gegn farmskjölum og yfirfært til Landsbanka Íslands, en andvirði 197.7 tonna, sem seld voru vestur í febrúar s. l., $ 196.121,25, er enn ógreitt. Nánari greinargerð um þetta mál er að finna í blaðagrein eftir bréfritarann, sem birtist í Tímanum, Alþýðublaðinu og Þjóðviljanum í dag, og fylgir hér með afrit af henni. Virðingarfyllst, Samband íslenzkra samvinnufélaga, Helgi Pétursson.“ Hann er framkvæmdastjórinn, sem hefur með útflutninginn að gera. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að orðlengja um þetta frekar með því að lesa upp úr þessum blaðagreinum, a. m. k. ekki að ráði, enda fengin nægileg svör við því, sem um er spurt. En í blaðagreininni er endurtekið og skýrt nokkru nánar frá þessum útflutningi. Þar segir: „Á árinu 1951 voru flutt til Bandaríkjanna í janúar 148.6 tonn, í febrúar 53.6 tonn, í maí 202 tonn, okt. 503.4 tonn, eða samtals 905 tonn. Allar þessar sendingar voru sendar vestur samkv. fyrir fram gerðum samningum. Allar voru þær greiddar gegn farmskjölum við afhendingu í New York og full gjaldeyrisskilgerð tafarlaust hverju sinni. En á yfirstandandi ári voru flutt út 197.7 tonn í febrúar. Þessi sending var flutt vestur samkv. samningi, sem gerður var í september 1951.“ En það er vitað mál, að það stóð mjög á því, að útflutningsleyfin væru veitt, og skal ekki orðlengt um það hér í þessu sambandi, en svo segir áfram: „En innlausn farmskjalanna brást vegna verðlækkunar á kjöti, er orðið hafði í millitíð. Afleiðing þess varð sú, að finna varð nýja kaupendur að kjötinu, og á lækkandi markaði þarf að gæta allrar varúðar til þess að spilla ekki fyrir vörunni í framtíðinni. Að sjálfsögðu er líka reynt að nota þennan slatta til að kanna sem flesta möguleika og finna sem traustastan grundvöll til þess að byggja á söluna í framtíðinni.“ Það er þess vegna ljóst, að þessi fsp., sem virðist vera sprottin af blaðagrein, sem skrifuð var í nýtt blað, sem byrjað hefur verið á að gefa út hér í bænum, hefur auðsjáanlega gert ráð fyrir annarri niðurstöðu, en ég hef hér sýnt fram á, því að í blaðagreininni, sem gefið mun hafa tilefni til fsp., stendur: „Kjötsalan til Ameríku 1951. - Ókomin greiðsla fyrir 847.1 smál. af kjöti, að upphæð 12.3 millj. kr.“ o. s. frv. Ég skal nú ekki orðlengja frekar um þetta og vænti þess, að þessu sé nægilega svarað með því, sem ég hef sagt.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. lauk máli sínu með því að fullyrða, að ég hefði búizt við öðrum svörum en þeim, sem nú eru fram komin. Ég veit ekki, hvaðan hæstv. ráðh. kemur ástæða til að bera fram slíkar fullyrðingar, nema hann skyldi treysta þeim mönnum, sem standa að „Frjálsri þjóð“ og rita í hana, vegna gamalla, náinna kynna og samstarfs, til þess að fullyrða það eitt, sem flestir mundu skoða sannleikann einan saman. Ég hef ekki gefið neitt tilefni til þess, að hæstv. ráðh. bæri fram slíkar fullyrðingar sem þessar, enda verð ég að segja það, að nógu er nú slæmt samt, þó að ekki sé satt allt, sem blaðið „Frjáls þjóð“ segir um þetta efni. Hæstv. ráðh. upplýsir hér að gefnu tilefni, að um 700 tonn af dilkakjöti, úrvalskjötinu, bezta dilkakjötinu, hafi verið flutt til Bandaríkjanna, selt þar í orði kveðnu fyrir sem næst því verði, sem fæst fyrir kjötið hér heima, að mér skildist heldur lægra þó, með því verði, sem hann nefnir nú, en af þessu sé hvorki meira né minna en slatti, 200 tonn, ógreiddur, og eigi nú að fara að nota það, þegar það er orðið ársgamalt, til þess að reyna að skapa nýja möguleika í Bandaríkjunum. Kjöt, sem var slátrað hér í september í fyrra, slatta upp á 200 tonn, 3–4 millj. kr., á nú að nota til að skapa nýja möguleika fyrir kjötsölu í Ameríku. Ég verð að segja, að þessar upplýsingar eru á tvennan hátt mjög ömurlegar. Landið hefur verið kjötlaust síðan seint á s. l. vetri. Flutt er út úr landinu um 700 tonn af kjöti og selt fyrir sama verð, í bezta falli, eins og fengist greitt fyrir það hér heima. En tveir níundu hlutar af magninu eru ekki greiddir enn og á nú að nota til að skapa nýja markaðsmöguleika í Bandaríkjunum. Ég hef engu við þetta að bæta. Ég harma aðeins þau stórfelldu mistök, sem á hafa orðið í þessu efni. Útflutningur kjöts til Bandaríkjanna var réttlættur með því á s. l. hausti, að það þyrfti að halda við þeim markaði, sem tekizt hefði að opna fyrir dilkakjöt í Bandaríkjunum, og talið, að ekki dygði minna en upp undir 1.300 tonn, að dómi viðskiptadeildar rn., til þess að gera það sæmilega. Matið hefur verið mjög á annan veg, en reynslan hefur nú sýnt. Ég sem sagt harma þau mistök, sem orðið hafa í þessu efni.



Ég sá nú ekki framan í hv. 4. þm. Reykv. (HG), þegar hann var að flytja þessa harmatölu. Það hefur sjálfsagt verið ákaflega sorglegt á honum andlitið yfir þessum mistökum, eða kannske það hafi verið þetta venjulega glott, sem kemur yfir suma menn. þegar þeir tala um landbúnað, ekki sízt ef þeir þykjast geta náð einhverju taki á því að sýna, að ekki fari þar allt eins úr hendi og æskilegt væri. Það er eitt af því, sem verður vitanlega aldrei sannað, að fyrirspurnin sé fram komin vegna þess, að grein hafi birzt hér í blaði um það, að allt kjötið, sem hefði verið selt til Bandaríkjanna, eða svo til allt, væri ógreitt. En þegar fyrirspurn af þessu tagi kemur fram daginn eftir að blaðagreinin birtist eða rétt eftir að blaðagreinin birtist, þá þurfa nú fæstir að vera í vafa um það, af hvaða ástæðum hún er fram komin. Hún er vitanlega fram komin til þess að reyna - eins og kemur greinilega fram hjá þessum hv. þm. í þeirri ræðu, sem hann hér hefur flutt - að ófrægja þessa tilraun, sem verið er að gera til þess að vinna markað fyrir eina helztu framleiðsluvöru Íslands. Það er m. a. sagt, að úrvalskjötið hafi verið flutt út. Þessum ósannindum hefur verið mótmælt hér hvað eftir annað og gefnar fullkomnar skýringar á því, að þetta eru ósannindi. Þau eru endurtekin hér enn. Það er alveg fjarri því, að það hafi við nokkur minnstu rök að styðjast, að þetta sé úrvalskjöt. Það er meira að segja flutt út bæði 1. og 2. flokkur kjöts, verulegur hluti 2. flokkur, vegna þess að sumum kaupendunum geðjast betur að því kjöti. Þá segir hv. 4. þm. Reykv., að það eigi nú að nota þetta kjöt til þess að leita fyrir sér um markaði, svo að allt er á sömu bókina lært. Það stendur ekki eitt einasta orð um það í bréfi Sambands ísl. samvinnufélaga, að það eigi að nota kjötið til þess að leita fyrir sér um markað. Hvar stendur það í því, sem ég las upp? Það stendur ekkert um það, hvort það er selt eða ekki, - það er rétt, - en mestar líkur tel ég til þess, þótt ég hafi ekki fengið upplýsingar um það, að kjötið sé selt fyrir löngu, þó að greiðsla sé ekki komin. Hér er enn verið að reyna að koma þessu sama af stað, að kjöt, sem hafi verið flutt út og mikil þörf hafi verið fyrir hér, sé nú í Bandaríkjunum, skemmt, og sé verið með því kjöti að leita að markaði í Bandaríkjunum núna, sama rangfærslan eins og það, að úrvalskjötið sé flutt út, sem, eins og fyrr segir, er ósatt. Ég vildi sjá, hvað þær yrðu margar fsp. hérna á Alþ., ef spurt væri um það í hvert skipti, sem fiskur er sendur úr landi og fisksendingar eru ekki greiddar. Hvað ætli þær séu margar fisksendingarnar, sem ekki hafa verið greiddar um lengri tíma og ekki eru greiddar enn sumar hverjar? Það heyrist aldrei rætt um það, þegar verið er að leita fyrir sér um markaði og fiskur er sendur út, þannig að hann er ekki greiddur svo að mánuðum skiptir og um margfalt hærri upphæðir að ræða en þessar, sem hér er um rætt. Það er ekki verið að spyrja um það. En ef kjöt er sent út til þess að leita eftir markaði fyrir það og sumir hv. þm. gera sér vonir um að geta ófrægt það fyrirtæki, sem er að leita fyrir sér um markaði, þá er undireins gripið tækifærið. Það er heldur ekkert rætt um það, þegar verið er að tala um vöntun á kjöti hér í landinu, hvernig sé að fá fisk hérna í bænum. Ég held þó, að það sé atriði, sem engu síður væri þörf á að ræða um, en kjötskortinn. Ég ætla svo ekki að ræða frekar um þetta. En það virðist yfirleitt vera þannig, að þó að flestar þjóðir og þær, sem búa hér nálægt okkur og hafa úr meiru að spila en við, neiti sér um margar af þeim vörum, sem þær framleiða heima hjá sér, þá er það þannig, að það má hér ekki leita fyrir sér um markaði á íslenzku dilkakjöti, ef það verður til minnstu óþæginda einn eða tvo mánuði, án þess að risið sé upp til þess að gera árásir á bændastéttina og þau fyrirtæki, sem eru að leita fyrir sér með þessa markaði.



Herra forseti. Ég satt að segja skil ekki þann þjóst, sem er í hæstv. landbrh. í sambandi við þetta tiltölulega einfalda mál, sem hér er til umr. Hvers vegna þurfa landbúnaðarmálin að vera eins konar feimnismál hér á Alþ., mál, sem þarf að ræða með einhverjum alveg sérstökum hætti og með sérstökum málblæ, mér skilst jafnvel með sérstökum svip, til þess að þóknast hæstv. ráðh.? Þetta finnst mér furðuleg afstaða. Hver er að ófrægja landbúnaðinn, ófrægja bændastéttina og ófrægja S. Í. S. í þessu sambandi? Ekki eitt orð í fsp. gefur minnsta tilefni til slíkra ályktana. Ekki eitt orð, sem hv. fyrri fyrirspyrjandi sagði, gaf nokkurt minnsta tilefni til slíkra staðhæfinga. Hvernig getur hæstv. ráðh. verið hissa á því, að spurt sé um það mál, sem hér er til umr.? Man hæstv. ráðh. ekki þær umr., sem fóru hér fram í fyrra varðandi kjötútflutninginn til Bandaríkjanna í tilefni af því, að nokkrir hæstv. ráðh. og forráðamenn úr verzlunarsamtökum bænda höfðu skýrt frá því, að mjög mikill markaður hefði opnazt skyndilega í Bandaríkjunum fyrir sölu á kjöti og tilætlunin væri að flytja út til Bandaríkjanna allmikið kjötmagn, þótt vitað væri, að mikill kjötskortur væri í landinu og yfirvofandi enn meiri? Látum þetta allt saman vera. Það er auðvitað ekkert við það að athuga, þótt gerð sé tilraun til þess að afla markaða erlendis fyrir jafnmikilvæga framleiðsluvöru og íslenzka dilkakjötið óneitanlega er. En það, sem vakti sérstaka athygli í fyrra í sambandi við þetta útflutningsmál, var, að frá verðlagsyfirvöldum bænda höfðu komið fram tilmæli - beinar kröfur um, að vegna þess að verðlagið í Bandaríkjunum væri hærra, en verðlagið hér innanlands, þ. e. a. s. vegna þess, að bændur fengju meira fyrir það kjöt, sem flutt væri til Bandaríkjanna, heldur en þeir fengju fyrir það kjöt, sem selt væri hér innanlands, þá ætti verðlagið innanlands að hækka af þessum sökum. Um þetta mál urðu snarpar deilur, bæði hér á Alþ. og í blöðum, og svo fór, að fulltrúar í verðlagssamtökum bænda féllu frá þessari kröfu sinni. Þeim var bent á það, m. a. hér á Alþ. af mér, að væri þetta rétt, að verð á kjöti í Bandaríkjunum væri hærra eða útflutningurinn skilaði hærra verði til bænda hér heldur en kjötsala innanlands, þá ætti verð á innanlandsmarkaðinum að lækka lögum samkv., en ekki hækka. Þessu varð ekki mótmælt. Nú virðist reynslan hins vegar hafa orðið sú, og það er tilefni til þessarar fsp., að verðlagið í Bandaríkjunum hafi reynzt skila íslenzkum bændum lægra verði heldur en kjötið hefði gert, ef það hefði verið selt á innanlandsmarkaði. Þetta er í svo miklu ósamræmi við þær fullyrðingar, sem fram voru bornar í fyrra, að það er hreint ekki að ástæðulausu, þótt á þetta mál sé minnzt og krafist skýrra svara um þetta efni. En þá vil ég enn fremur minna á, að samkv. gildandi l. á verðlag hér innanlands væntanlega að hækka og hækkar væntanlega á næsta ári, vegna þess að verðlag í Bandaríkjunum hefur reynzt lægra, en innanlandsverðið. Og það eru sannarlega athyglisverðar staðreyndir fyrir íslenzka neytendur, sem eru óneitanlega beztu viðskiptamenn íslenzkra bænda. Ef það er tilfellið, og það skildist mér á svari hæstv. ráðh., að kjötsalan til Bandaríkjanna hafi raunverulega skilað bændum lægra verði heim, heldur en orðið hefði, ef um innanlandssölu hefði verið að ræða, þá er óneitanlega um að ræða alvarleg mistök. Mér finnst það vera undarlegt, ef það er talin einhver ósvinna, að þessi mistök séu rædd. Ég vil endurtaka það, að það hvarflar ekki að mér að finna að því í sjálfu sér, að gerðar séu tilraunir til þess að afla markaða fyrir íslenzkt dilkakjöt, jafnvel þótt það kosti Íslendinga í heild, bæði bændur og neytendur, eitthvert fé til bráðabirgða, og ég vil algerlega vísa því heim til föðurhúsanna, að ég hafi nokkra löngun til þess að ófrægja landbúnaðinn, hvað þá bændastéttina í heild eða S. Í. S. Ég vil einungis, að reykvískir neytendur, íslenzkir neytendur fái að vita sannleikann um þessi viðskipti eins og önnur mikilvæg viðskipti í landinu, og það var tilgangurinn með þessari fyrirspurn og annað ekki.



Ég hef aldrei haldið því fram, að landbúnaðarmálin ættu að vera sérstök feimnismál í umræðum hér á Alþingi. Ég hef haldið hinu fram, að það ætti að gilda sama um íslenzkan landbúnað og umræður um hans markaðsleit erlendis eins og gildir um annan hliðstæðan höfuðatvinnuveg þjóðarinnar. Ég hef haldið því fram, að þó að það kæmu greinar, sem reyndu að ófrægja tilraun landbúnaðarins eða fyrirtækja hans til að leita að markaði, þá væri það einkennilegt fyrirbæri, að þm. hlypu upp til að taka undir þessa ófrægingu með því að gera fsp. hér á Alþ. til þess að láta senda í gegnum útvarpið slíkar fyrirspurnir, sem ætíð eða undantekningarlítið eru gerðar um atriði, þar sem talið er, að eitthvað meira en lítið sé bogið við hlutina og þurfi að draga fram í dagsljósið. Það er alveg nákvæmlega sama, hvað fyrirspyrjendur segja um þetta atriði, þetta er vitanlega í framhaldi af greininni gert til þess að ófrægja þessa tilraun og ófrægja íslenzkan landbúnað, eins og það hefur borið að. Því er haldið hér fram, að verðið, sem fengizt hafi í Bandaríkjunum, sé lægra en fengizt hafi innanlands. Eru fyrirspyrjendur svo miklir reikningsmenn, að þeir geti reiknað það út hér á stundinni? Ég ætla að leyfa mér að efast um, að þeir séu það, enda býst ég við, að þeir hafi alls ekki gefin þau atriði í dæminu, að þeir geti reiknað það út. Ég mótmæli því algerlega, að þeir geti fullyrt það, nema fyrir blaðakostinn, sem á að flytja þær fregnir, að verð í Bandaríkjunum hafi verið lægra, - fullyrðingar, sem eru gripnar úr lausu lofti. Við, sem erum að tala saman hér, erum engin börn og vitum, til hvers þessar fullyrðingar eru gerðar. Það er þáttur í þessu sama, það er talað til neytendanna, án þess að nokkur vissa sé fyrir því, að sagt sé satt, heldur þvert á móti. Fullyrt er, að samtök bænda hafi heimtað hækkað kjötverð í skjóli sölunnar til Bandaríkjanna. Til mín kom hv. 2. þm. Skagf. (JS) og segist ekki kannast við þetta, segist álita, að það séu ósannindi. Hann sagði, þegar hann talaði við mig áðan, að hann færi í síma til þess að spyrja framkvæmdastjóra Stéttarsambands bænda að því, hvort þessi frásögn þm. væri rétt. - Krafan var sem sagt aldrei gerð af samtökum bænda, búið að ganga úr skugga um það. Ég skal svo ekki ræða frekar um þetta mál eða tilefni til fsp., ég ræddi það nægilega mikið áðan. Ég held, að það væri æskilegt, að látnar væru gilda svipaðar reglur um alla atvinnuvegina, þegar rætt er um þá hér á Alþingi, og fyrirspurnatíminn ekki notaður til að ófrægja einn þeirra, eins og reynt hefur verið að gera með þessari fyrirspurn. Og þess vegna fjölyrti ég svo mjög um þessa fyrirspurn, að ég er að gera mér vonir um að hægt sé að kenna sumum þm. - þeim, er þess þurfa - almenna mannasiði í sambandi við umræður um landbúnaðarmál.



Það skortir ekki, að það eru bornar sannanirnar upp í hendurnar á mér í hvert skipti, sem þessir þm. tala. Nú er farið að dylgja um það, að þessir peningar muni aldrei koma, verið að dylgja um það, að þessi maður er kjötið keypti, sé orðinn gjaldþrota. Þetta eru dylgjurnar, sem hafa verið bornar út hér um bæinn.  Í annan stað er atriði, sem sýnir ljóslega, hve ófróðir þessir þm. eru um allt, sem snertir þetta mál. Þeir eru að tala um það, að ég hafi sagt, að það hafi verið selt eitthvert kjötrusl úr landi. Þeir vita náttúrlega ekkert um það, að eftir gæðaflokkunum íslenzku er íslenzkur smekkur þannig, að kjötið þarf að vera feitt, skrokkarnir mjög stórir, sem fylgist vanalega að. En hjá sumum erlendum neytendum er það þannig, að þeim þykir betra, að kjötið sé magrara, skrokkarnir minni og þykir betri 2. flokkur, af því að þeir borða yfirleitt ekki kjötfitu; sem sagt: þeim þykir mörgum 2. flokkur betri en 1. flokkur. Þetta er bara eitt meðal annars, sem auðséð er að alþm., sem síðast talaði, veit ekki nokkurn skapaðan hlut um og leggur það út þannig, að ég hafi sagt, að það væri flutt út rusl.



Herra forseti. Í þessum fyrirspurnum er spurzt fyrir um ýmis atriði varðandi heimild varnarliðsmanna til dvalar utan bækistöðva sinna. Eftir að þeim var útbýtt, hefur hæstv. ríkisstj. birt í blöðum tilkynningu, sem telja má svar við nokkru af því, sem hér er spurt um. Í tilkynningu þessari er frá því greint, að óbreyttir liðsmenn varnarliðsins skuli hverfa frá Reykjavík og nálægum bæjum kl. 10 að kvöldi og vera komnir til stöðva sinna eigi siðar en kl. 11, að einum degi vikunnar þó undanteknum. Í þessu sambandi vantar þó skýringu á einu atriði. Hvað er átt við með orðunum „óbreyttir hermenn“? Er það rétt, að í þessu sambandi séu allir þeir taldir yfirmenn, sem einhvern frama hafa hlotið í hernum, þannig að mjög verulegur hluti varnarliðsins sé talinn yfirmenn? Það er nauðsynlegt að fá upplýst, til hve mikils hluta liðsins þessar reglur ná. Ég hef heyrt, að þær reglur hafi ávallt átt að gilda, að óbreyttir hermenn hafi átt að vera farnir úr Reykjavík kl. 11 að kvöldi. Ef það er rétt, er aðeins tvennt til. Annaðhvort hafa settar reglur alls ekki verið haldnar eða mjög verulegur hluti varnarliðsmanna er yfirmenn, sem hinar nýju reglur ná þá ekki heldur til. Hvort sem á sér stað, bendir þetta til þess, að þessar nýju reglur séu alls ekki fullnægjandi. Í þessu sambandi vil ég einnig spyrjast fyrir um, hvort það sé rétt, sem annað aðalmálgagn ríkisstj. skýrði frá í gær, að hermönnum sé leyfilegt að klæðast borgaralegum klæðum í leyfum sínum. Sú ráðstöfun væri mjög óvenjuleg, og hún er mjög varhugaverð frá íslenzku sjónarmiði. Hér er einnig spurzt fyrir um það, hvers vegna reglur þær, sem í fyrstu giltu hér í þessum efnum, hafi verið afnumdar. Fyrst eftir að varnarsamningurinn var gerður og herinn kom til landsins, hélt hann sig nær eingöngu í stöðvum sínum. Mér og öðrum, sem töldu það skipta meginmáli, hvernig þessum atriðum yrði háttað, var sagt, að til þess væri ætlað, að þannig yrði þetta einnig framvegis, hermenn mundu ekki koma til Reykjavíkur nema þá í skipulögðum hópferðum til þess að skoða bæinn. Á þessu varð þó breyting. Hermenn fóru að koma í bæinn á eigin spýtur og sækja skemmtistaði, en í fyrstu áttu þeir þó að hverfa úr bænum kl. 10. Síðan var þessum takmörkunum einnig aflétt, og virtist Reykvíkingum sem engar takmarkanir væru á dvalarheimild þeirra í bænum. Þeir fjölmenntu á hina fáu og litlu veitingastaði bæjarins, tóku húsnæði á leigu til langs og skamms tíma, og þeirra fór smám saman að gæta svo verulega í bæjarlífinu og að ýmsu leyti því miður í sambandi við mjög aukna lausung að almenningi í Reykjavík hefur orðið mikið áhyggjuefni. Í 3. gr. herverndarsamningsins er kveðið svo á, að íslenzka ríkisstj. hafi úrslitaákvörðunarvald um, hvernig réttindi þau, sem veitt eru í samningnum, séu hagnýtt. Ég hef frá upphafi litið þannig á, að í þessum ákvæðum fælist m. a. það, að íslenzka ríkisstj. gæti sett reglur um dvalarheimild varnarliðsmanna utan bækistöðva sinna. Það urðu mér þess vegna mikil vonbrigði, þegar ríkisstj. virtist að engu leyti hagnýta sér þennan rétt og jafnvel ekki hafa áhuga fyrir því, að reglur væru settar um þetta efni. Í upphafi síðasta þings ræddum við, sem berum fram þessar fyrirspurnir, ásamt fleiri þm. Alþfl., við ráðherra úr ríkisstj. um nauðsyn þess að setja reglur um þetta efni og lögðum áherzlu á, að það yrði gert þá þegar. Ríkisstj. lét hins vegar ekki verða úr framkvæmdum. Ég hef haft fregnir af því, að nefnd, sem skipuð var af sjálfri ríkisstj. til þess að fjalla um félagsleg vandamál, sem upp koma í sambandi við varnarsamninginn, hafi fyrir meira en ári gert tillögur um, að reglur yrðu settar um þetta efni, allmiklu strangari en þær, sem nú eru taldar gilda, en þær till. ekki náð fram að ganga. Er þetta rétt? Það er ekki að ástæðulausu, að þessar fyrirspurnir eru fram bornar. Hér er mesta alvörumál á ferðinni. Þegar varnarsamningurinn var gerður fyrir hálfu öðru ári, mun mestur hluti Íslendinga hafa talið hann óhjákvæmilega nauðsyn, að vísu illa nauðsyn, en þó óhjákvæmilega eins og á stóð. Menn vonuðu hins vegar, að þannig yrði haldið á málum, að hlutur Íslendinga yrði sómasamlegur og vist liðsins hér yrði ekki látin valda óeðlilegum truflunum á borgaralegu lífi Íslendinga. Þær vonir hafa því miður brugðizt. Ríkisstj. hefur ekki gegnt skyldu sinni. Það er sitthvað að heimila erlendum her vist í landinu um takmarkaðan tíma til þess að treysta öryggi Norður-Atlantshafssvæðisins og að láta herliðið valda röskun á högum svo fámennrar og sérstæðrar þjóðar sem Íslendingar eru. Það var örlagarík tilraun, sem gerð var með samþykkt varnarsamningsins, ekki aðeins fyrir Íslendinga, heldur og fyrir Atlantshafsríkin í heild. Reynsla þessara fyrstu ára sker úr um það, hvort slíkir samningar eru yfirleitt framkvæmanlegir, þannig að báðir aðilar megi vel við una, eða ekki. Það er þess vegna, sem nauðsynlegt er að fá sem gleggstar upplýsingar um allt, sem lýtur að framkvæmd samningsins.



Herra forseti. Um þessar fyrirspurnir hef ég því til að svara varðandi fyrstu fsp., að hinn 30. sept. setti Brownfield hershöfðingi nýjar reglur um heimild varnarliðsmanna til dvalar utan stöðva sinna, eftir að viðræður höfðu átt sér stað milli íslenzkra stjórnarvalda og fyrirsvarsmanna varnarliðsins um þessi mál. Voru reglur þessar birtar almenningi í fréttatilkynningu ríkisstj. frá 8. okt. s. l., er lesin var í útvarpi og birt í blöðum 8. og 9. okt. s. l. Er aðalefni þeirra þetta: 1) Óbreyttum liðsmönnum ber að hverfa úr Rvík og nágrannabæjum kl. 22 öll kvöld nema miðvikudaga, en þá hverfa þeir heim á miðnætti. 2) Óbreyttir liðsmenn fá ekki næturorlof, nema alveg sérstaklega standi á að dómi þar um bærs foringja. 3) Takmarkaður er fjöldi þeirra liðsmanna, sem fara mega frá bækistöðvunum á sama tíma. 4) Öllum foringjum ber að gefa skriflega fjarvistartilkynningu og geta þess, hvar hægt sé að ná til þeirra allan þann tíma, er þeir eru fjarvistum, og reglur hafa verið settar um dvöl þeirra á skemmtistöðum. Mér er ókunnugt um töluhlutfallið á milli foringja og óbreyttra liðsmanna, en það er vitað, að það er ekki nema lítill hluti liðsins, sem er foringjar, og fer um það eftir venjulegum reglum í þeirri starfsgrein, sem hér er um að ræða. Um aðra spurninguna vil ég segja þetta: Síðan varnarliðið kom til landsins, hefur eftirfarandi reglum verið fylgt um aðgang Íslendinga að Keflavíkurflugvelli: 1) Öllum Íslendingum, sem starfa á flugvellinum, er heimill aðgangur að honum, að svo miklu leyti sem störf þeirra útheimta. Um síðustu mánaðamót unnu á flugvellinum um 1.300 Íslendingar, karlar og konur. Sumt af þessu fólki býr á flugvellinum, ýmist eitt eða með fjölskyldu sína. Að sjálfsögðu hafa Íslendingar búsettir á vellinum frjálsan aðgang vegna heimila sinna. 2) Flugfarþegar, sem fara þurfa um völlinn, og fylgdarlið þeirra hafa frjálsan aðgang að flugstöðinni. 3) Gestum þeirra Íslendinga, sem á vellinum búa, er frjáls för til þeirra heimila, sem þeir ætla að heimsækja. 4) Varnarliðsmönnum, er óska að taka á móti Íslendingum í heimsókn, er það heimilt, en hér er þó höfð á sérstök gát. Þurfa varnarliðsmenn sérstakt leyfi íslenzku lögreglunnar til að taka á móti Íslendingum í heimsókn. Slík leyfi eru ekki veitt, þegar um er að ræða unglingsstúlkur, enda eru engin brögð að því, að eftir slíku sé leitað. Gestir varnarliðsmanna verða að vera farnir burt af vellinum klukkan 11 að kvöldi alla daga vikunnar nema laugardaga kl. 12½. Er fylgzt rækilega með því, að þessu sé fylgt, og fólk, sem ekki gerir það, er útilokað frá heimsóknum á völlinn. Mjög lítið kveður nú að heimsóknum íslenzkra kvenna á flugvöllinn. Þegar dansleikir eru um helgar, ber mest á heimsóknum þeirra, en þó er fjöldi þeirra stúlkna, er þá koma, innan við 10. Aðra daga vikunnar eru heimsóknir kvenna hverfandi og oftast engar. Heimsóknum kvenna á völlinn hefur fækkað mjög vegna þess, að strangt eftirlit er haft með komum þeirra, og íslenzka lögreglan hefur algerlega útilokað þær stúlkur frá að koma á völlinn, sem ekki fóru eftir settum reglum eða hegðuðu sér ósæmilega. Tala þeirra kvenna, sem bannaður er aðgangur að vellinum. er um 100. 5) Þeim öðrum, sem lögmætt erindi eiga á flugvöllinn, er leyft að fara þar inn. Er leitazt við að gæta þess, að menn geri sér ekki upp erindi, án þess þó að amazt sé um of við, að menn fari inn á völlinn. Varðandi 3. lið fsp. vil ég taka þetta fram, að samkv. íslenzkum lögum hefur ríkisstj. ekki umfram það, sem ákveðið kann að vera með sérstökum samningum, heimild til að setja reglur um það, hve lengi menn, er hér dvelja löglega, megi vera á ferli að næturlagi eða hvenær þeir skuli vera komnir heim til sín. MeGaw, fyrrv. hershöfðingi hér, setti á sínum tíma reglur þær, sem í fyrstu giltu um dvöl hermanna utan herbúða sinna, og voru reglur þessar settar af hershöfðingjanum sjálfum án nokkurra viðræðna eða samkomulags við íslenzk stjórnvöld, og breyttu fyrirsvarsmenn varnarliðsins þeim síðan án samráðs við íslenzk stjórnvöld, en eftir það hefur, eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, verið stöðugt samráð á milli réttra aðila um þessi efni. Það er rétt að geta þess til skýringar á því, sem hann sagði, að þetta mál varð síður að kallandi eða minna vandræðamál strax og kom fram á veturinn í fyrra, vegna þess að reynslan var sú, að með vaxandi erfiðleikum á ferðum á milli Keflavíkur og Reykjavíkur dró mjög verulega úr þessum heimsóknum. Þess vegna var þessu máli ekki fylgt eftir á s. l. vetri eins og ella hefði verið gert. Í sumar, þegar það tvennt kom til, að ferðir urðu miklu greiðari og þar að auki var nýtt lið komið á völlinn, - og reynslan er sú, að nýir menn hafa meiri löngun til að koma hingað en þeir, sem hafa dvalizt nokkurt skeið í landinu, - þá var málið tekið upp að nýju með þeim árangri, sem felst í þeim nýju reglum, sem settar hafa verið. Varðandi 4. liðinn vil ég taka það fram, að um það má vísa til hinna nýju reglna frá 30. sept. 1952, er nú gilda um þessi mál og voru samþykktar af nefnd þeirri, sem fjallað hefur um vandamál varðandi samskipti Íslendinga og varnarliðsmanna. Hafði n. að vísu gert róttækar tillögur, en samþykkti þó þessar reglur, þar sem hún taldi þær til stórra bóta frá því, sem verið hefur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þau svör, sem hann hefur veitt við spurningum okkar. Þessar síðari mínútur mínar vil ég nota til þess að láta í ljós fáeinar athugasemdir við svar hans. Hann taldi, að íslenzk yfirvöld hefðu ekki heimild til að setja reglur um það, hvar þeir erlendu menn, sem hér dvelja skyldu hafast við í frítímum sínum. Ég vil minna á, að 3. gr. varnarsamningsins hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Það skal vera háð samþykki Íslands, hverrar þjóðar menn eru í varnarliðinu svo og með hverjum hætti það tekur við og hagnýtir þá aðstöðu á Íslandi, sem veitt er með samningi þessum.“ Ég hef frá upphafi litið þannig á, að þessi grein þýddi það tvímælalaust, að Íslendingar gætu sett reglur um þetta efni, og ég harma það mjög, ef íslenzka ríkisstj. er á þeirri skoðun, að þessi grein þýði ekki þetta, því að þá er réttur Íslendinga samkv. samningnum minni en ég hafði talið í upphafi og mér raunar hafði verið tjáð, að hann væri. Ég skal láta það í ljós í tilefni af svörum hæstv. ráðh., að ég tel það ástand, sem skapazt hefur með hinum nýju reglum, ekki viðunandi og þær ekki nægilegar til þess að tryggja réttmæta hagsmuni Íslendinga í skiptum sínum við hina erlendu menn. Þessar reglur eru ekki fullnægjandi m. a. af því, að ég tel tvímælalaust, að það sé mjög verulegur hluti af liðinu, sem þær ná ekki til. Ég hygg mig hafa öruggar heimildir fyrir því, að skilgreining varnarliðsins á því, hvað séu yfirmenn, sé mjög rúm í þessu sambandi, þannig að reglurnar muni ekki ná til mjög verulegs hluta af varnarliðsmönnunum, og ef það svo bætist við, sem nú nýlega hefur verið frá skýrt, að varnarliðsmönnum verði heimilt að hagnýta sér leyfi sín til heimsókna í nágrannabæi óeinkennisklæddir, þá tel ég það svo alvarlegan ágalla á framkvæmd samningsins, að ég tel ekki við það unandi. Ég álít því nauðsynlegt og mun leggja til, að á þessum reglum verði gerðar breyt. og þær gerðar miklu gagngerari, miklu róttækari en þær, sem nýlega hafa verið gerðar. Hæstv. ráðh. sagði, að ástæðan til þess, að ríkisstj. hefði dregið svo lengi að gera nokkrar ráðstafanir í þessum efnum, hefði verið sú, að mjög hefði dregið úr heimsóknum hermanna til Reykjavíkur á s. l. sumri eða s. l. hausti. Ég held, að almenningur í Reykjavík sé þarna mjög á öðru máli. Almenningi í Reykjavík mun hafa þótt kveða allt of mikið að slíkum heimsóknum til Reykjavíkur, alveg frá því að fyrstu reglurnar voru afnumdar, svo að hæstv. ríkisstj. hefur ekki þessa afsökun. Það ástand skapaðist mjög fljótt, sem lagði henni þá skyldu á herðar að grípa til gagngerðra ráðstafana. Hún hefur dregið það allt of lengi, og þær ráðstafanir, sem hún loksins grípur til, eru ekki nægilega gagngerar, þær koma ekki að fullu haldi, og þess vegna verður nauðsynlegt að beita sér fyrir því, að um þessi efni verði settar betri og gagngerari reglur.



Herra forseti. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan um réttarstöðu í þessum efnum, að það var orðrétt á þess leið: „Að samkvæmt íslenzkum lögum hefur ríkisstj. ekki umfram það, sem ákveðið kann að vera með sérstökum samningum, heimild til að setja reglur um það, hve lengi menn, er hér dvelja löglega, megi vera á ferli að næturlagi eða hvenær þeir skuli vera komnir heim til sín.“ Þetta er nokkuð annað en það, sem hv. þm. hafði eftir mér. Það, sem hér liggur þá fyrir, er mat á því, hvort um þetta hafi verið gerðir sérstakir samningar. Nú geta menn vel haldið því fram, og mér skilst á hv. þm., að hann telji, að um þetta hefði átt að semja á sínum tíma. En það segir ekki, að slíkir samningar hafi verið gerðir. Það eitt út af fyrir sig getur þá leitt til þess, að menn telja, að úr þessu eigi að fá bætt, en sú skoðun manna, að þarna hafi eitthvað undan fallið í samningum, getur ekki fengið því áorkað, að samningar eigi sér stað, ef þeir eru ekki fólgnir í þeim samningum, sem fyrir liggja. Varðandi þá grein samningsins, sem hv. þm. vitnaði í, þá gleymdi hann að geta þess, að það hafa verið gerðir mjög ýtarlegir samningar um réttarstöðu þessara manna hér á landi. Og það er auðvitað undir þeim ýtarlegu samningum og túlkun á þeim komið, hvað talið verður gilda í þessum efnum, ekki síður en undir slíku almennu ákvæði, sem ekki á beinlínis við það tilfelli, sem hér um ræðir og hv. þm. vitnaði í. Það er sjálfsagt, að það sé grandskoðað, og sízt hef ég á móti því, að það sé grandskoðað, hvað í þessum fyrirmælum felst, en því verður ekki neitað, að á samningunum verður að byggja eins og þeir eru, og sú almenna regla er í íslenzkum lögum, að íslenzku stjórnina skortir lagaheimild til þess að kveða á um þessi efni fyrir þá menn, sem á annað borð eru löglega staddir í landinu. Hv. þm. gerði mikið úr því, að það mundu vera margir, sem væru taldir foringjar. Um það fer auðvitað eftir þeim almennu reglum, sem um slíka menn gilda, en ég vil vekja athygli á því, að það hafa einnig verið settar reglur um fjarvistir þessara manna og sérstaklega dvöl þeirra á skemmtistöðum, og hygg ég, að þær reglur séu út af fyrir sig mjög strangar. Og ég á eftir að sjá, - það er bezt, að reynslan skeri úr um það, - hvernig þessar reglur reynast í framkvæmd, áður en menn segja til um, hvort þeir telji hér vera um allsendis ófullnægjandi ákvæði að ræða eða ekki. Varðandi fyrirmælin um það, hvort þessir menn eigi að vera einkennisklæddir eða óeinkennisklæddir utan vallarins, þá er sjálfsagt einnig farið eftir þeim reglum, sem tíðkast um slíka starfrækslu. Ég minnist þess, að þegar verið var að undirbúa þessa samninga, þá vildu sumir beinlínis láta taka það inn í samningana, að þessum mönnum ætti að vera óheimilt að vera einkennisklæddir utan hinna umsömdu svæða. Sú var skoðun sumra manna þá. Það þótti ekki ástæða til að taka þetta upp í samningana, en ég tel, að það sé ekki heldur ástæða til að kippast mjög við yfir einhverjum fregnum um þetta, fyrr en sýnt er, hvernig það verður í framkvæmd. Og ég þori að fullyrða, að það út af fyrir sig, hvort menn eru einkennisklæddir eða óeinkennisklæddir, hefur engin áhrif á fjarvistarleyfi þeirra. Það er það, sem mergurinn málsins er. Það er auðvitað ekki því að leyna, að það skapast ýmis vandamál í þessari sambúð. Það er eins og hæstv. forsrh. einu sinni réttilega komst að orði, að við skulum ekki loka augunum fyrir því, að það er vandi og erfiðleikar og jafnvel hætta því samfara að hafa slíkt erlent varnarlið í landinu. Gallinn er einungis sá, að hættan er enn þá meiri af því að hafa það ekki. Og eins og til háttar í heiminum þá væri Íslandi búinn vís voði og raunar friði í öllum þessum heimshluta, ef okkar land væri með öllu látið vera varnarlaust. Þess vegna er það svo, að við verðum að taka á okkur nokkurn vanda, nokkra örðugleika vegna þessara óhjákvæmilegu ráðstafana. Hinu er auðvitað sjálfsagt að halda fram og fylgja eftir, að þennan vanda ber að gera eins lítinn og hægt er, það ber að reyna að draga úr ágöllunum eftir því, sem þeir koma fram. Það verður að fylgja eftir gerðum samningum og landsins lögum. Og í því sambandi vil ég einnig drepa á það, að ekki tjáir eingöngu að gera kröfur á hendur öðrum aðilanum, heldur verðum við einnig að gera kröfur á hendur íslenzkum mönnum, fyrst og fremst um það, að þeir brjóti ekki lög og gerða samninga, jafnvel þótt þeir geti haft af því einhvern ávinning eða hag í bili, og eins um það, að þeir komi fram með þeirri sómatilfinningu og sjálfsvirðingu, að þjóð okkar skapist ekki hætta þar af. Þetta er okkar hlutur af þessu máli, og um leið og við gerum kröfur á hendur öðrum og ætlumst til, að þeir komi fram á þann veg, að sem minnst vandræði skapist af, þá megum við ekki gleyma þeim skyldum, sem á okkur eru í þessu efni, skyldum, sem vissulega eru því ríkari sem okkur er ekki síður en öðrum þjóðum nauðsynlegt, að land okkar sé varið, en smæð þjóðarinnar gerir það að verkum, að við getum ekki gert það á þann veg sem aðrar þjóðir gera. Og án þess að ég geri lítið úr þeirri hættu, sem þessu er samfara, og þeim vandamálum, sem fyrir hendi eru, því að þau eru vissulega erfið og þau verður að reyna að leysa, eftir því sem mannlegur máttur fær við ráðið, þá verð ég að segja, að ég tel of lítið gert úr þreki, sjálfstæðisvilja og getu íslenzku þjóðarinnar með ýmsu af þessu tali um yfirvofandi hættu í þessum efnum. Íslenzk þjóð hefur áreiðanlega staðið af sér þyngri þrautir en þessa, og hennar manndómur og kraftur verður áreiðanlega svo mikill, að þetta verði ekki hennar banabiti. Hins vegar er með þessu ekki sagt, að vandi sé ekki fyrir hendi. Þvert á móti. En ráðið til þess að sigra hann er að gera sér grein fyrir, hver hann er. Það er m. a. með því með rólegri athugun að íhuga, hve mikið kveður t. d. að þessum heimsóknum, um það liggja ekki fyrir, því miður, svo fullnægjandi skýrslur sem skyldi. Það er að vísu hægt fljótlega að átta sig á, hversu margir menn koma hér í bæinn yfirleitt, en það þarf þá einnig að athuga miklu betur en gert hefur verið, hversu mikið kveður að heimsóknum þeirra á skemmtistaði og samneyti þeirra yfirleitt við Íslendinga. Hef ég gert ráðstafanir til þess, að með því verði betur fylgzt, en enn hefur verið og frekari skýrslur geti legið fyrir um það, til þess að menn geti betur gert sér grein fyrir, hvar skórinn kreppir að, hvað það er, sem úr þarf að bæta. Hins er svo einnig að minnast í þessu sambandi, að í þessu tilfelli eins og öðrum eru bönn og slík fyrir mæli, síður en svo einhlít. Þau kunna oft að vera góð og nauðsynleg, en þau duga ekki ein, Siðferðisvitund og þroski almennings verður þar að koma til hjálpar, og það er sjálfsagt, ef menn verða varir við lögbrot af hálfu þessara erlendu manna eða af hálfu íslenzkra manna í samskiptum við þá, að það sé jafnóðum kært, og skal ég þá lofa því, sem raunar ekki ætti að þurfa, að það skal röggsamlega í það gengið að rannsaka hvert einstakt tilfelli og koma fram refsingum, þar sem sakir eru fyrir hendi. Skal þó játað, að bein lagabrot eru ekki nema lítill hluti af því vandamáli, sem hér er fyrir hendi. Málið er miklu umfangsmeira en svo. Í framtíðinni verður að reyna að leysa þetta mál með ýmsum ráðum, m. a. og fyrst og fremst með því að búa þannig að þessum mönnum á sínum stöðvum, að þeir hafi minni löngun, minni hvöt en ella til þess að vera að slíkum heimsóknum, sem oft eru hvorugum aðila til ánægju né sóma. Og það er mest um vert, að slíkt sé gert sem allra fyrst. En það er ekki í þessu né öðru hægt að ætlast til þess, að engir gallar komi fram. Til hins verður að ætlast, og það er eðlilegt, að eftir því sé gengið, að menn læri af reynslunni og reyni að bæta úr þeim göllum, sem á kunna að finnast. Einn þáttur, sem þetta mál varðar mjög, er auðvitað það, að einhverjar ráðstafanir séu gerðar til þess, að þessir menn kynnist öðru en því lakasta í okkar þjóðlífi. Þessir menn eru hingað komnir með okkar samþykki og af ríkri nauðsyn, ekki hver og einn persónulega eftir sinni ósk, heldur eru atvikin önnur, eins og við vitum. Mikið af þessu eru ungir menn, sem eiga eftir að lifa um langan aldur, og það er vissulega ekki einskis virði, heldur þvert á móti mikils virði, að ráðstafanir séu gerðar til þess, að þessir menn fræðist um betri hliðar íslenzks þjóðlífs og hverfi héðan með raunverulega þekkingu á því bezta í íslenzku þjóðlífi, en ekki því lakasta.



Herra forseti. Það hefur komið fram hér í þessum umræðum, að það hefur slegið nokkrum ótta á fólk við það, þegar það fréttist og það hefur komið fram í blöðum, að það er beinlínis auglýst, að hermenn varnarliðsins geti í skemmtiferðum sínum farið óeinkennisklæddir út frá bækistöðvum varnarliðsmanna. Nú mun standa í varnarliðssamningnum eitthvað þannig, að hermenn varnarliðsins skuli að jafnaði bera einkennisbúning, og mun þar með hafa verið hugsað, að þeir yfirleitt skyldu bera sinn einkennisbúning, og eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðh. áðan, þá mun hafa verið talin í því einmitt nokkur vörn frá hálfu landsmanna, að þetta væri regla. Ég vildi leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. í viðbót við það, sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh., hvaða álit hún hafi á þessu, hvort hér sé ekki nánast um samningsbrot að ræða, þar sem hefur verið talað um, að þeir skyldu að jafnaði bera þennan einkennisbúning, og þá um leið, hvaða ráðstafanir ríkisstj. gæti hugsað sér að gera í þessu sambandi? Þá kom það hér fram í fyrri ræðu hæstv. ráðh. áðan, að í raun og veru hafi verið settar þrívegis upp a. m. k. einhverjar reglur gildandi ferðir hermanna til Reykjavíkur. En ég minnist þess ekki, - það munu þá aðrir vita það, - að nema tvennar af þessum reglum hafi verið auglýstar í blöðum, þ. e. a. s. fyrstu reglurnar, sem settar voru af McGaw hershöfðingja um það, að hermenn skyldu vera hér í bænum aðeins til kl. 10 að kvöldi. En nú kemur fram í umræðunum, að í millitíðinni hafi verið settar einhverjar nýjar reglur, aðrar víðari reglur, sem almenningur hefur nú aldrei heyrt um og komið hefur fram að væru eins og bara regluleysi. En þriðja tilkynningin er svo sú, sem hæstv. ráðh. las upp núna áðan um nýjar og strangari reglur, sem vitanlega á að miðast við þær reglur, sem enginn hefur áður heyrt um að hafi verið settar. Ég vildi þá spyrja að því, ef það er rétt hjá mér, að þessar miðreglur, sem hér er verið að tala um. hafi ekki verið auglýstar, hvers vegna þær hafa þá ekki verið auglýstar líka, til þess að almenningur vissi, eftir hverju væri farið, úr því að hinar, sem þóttu viðhlítandi, sérstaklega þær fyrstu, hafa verið auglýstar, og svo er talað hér um strangari reglur, eins og það væri einhver bót frá því, sem við þó ekki þekktum?



Herra forseti. Varðandi beina fyrirspurn hv. seinasta þm. um það, hvort það mundi vera samningsbrot, ef þessir menn færu óeinkennisbúnir út af sínum stöðvum, þá vitnaði hann sjálfur í, að það stæði „að jafnaði“. Það er því ljóst, að þarna er op, ef hv. þm. hefur rétt eftir það, sem í samningnum segir. Sjálfur hef ég samninginn ekki nú við höndina, og vitanlega er ekki hægt að ætlast til þess, að slíku atriði eins og því, hvort hér sé um samningsrof að ræða varðandi nýtt atriði, sé svarað án þess að það sé athugað, en vissulega mun bæði ríkisstj. og varnarnefndin athuga þetta mál. En það, sem mestu máli skiptir hér, er það, að þetta hefur engin áhrif á dvalarleyfi hermannanna. Það höfum við nú þegar fullvissað okkur um. Að öðru leyti er auðvitað sjálfsagt, að það sé athugað í ljósi samningsins, hvernig það kemur heim. Hins vegar er það rétt, að menn hafa haft fregnir af því, að til stæði einhver breyting á því, sem áður hefur tíðkazt í þessum efnum. En eins og ég segi, um það hefur ekkert ákveðið legið fyrir, og ég efast ekki um, að þetta muni enginn ásteytingarsteinn þurfa að verða, heldur sé hægt að leysa þetta mál með fullu samkomulagi aðila, þannig að það þurfi ekki að óttast, að til neins, sem jafnist á við samningsrof í þessum efnum, þurfi að koma. Varðandi það, að þrenns konar reglur hafi verið settar, þá hélt ég nú, að það væri fyrir löngu vitað, og hefur raunar margoft verið sagt frá því í blöðum, að þeim fyrstu reglum, er settar voru, hefur verið breytt. En eins og ég sagði, bæði reglurnar sjálfar og breytingin var gerð án samráðs við íslenzku ríkisstj.; hvorugt var undir hana borið. Út af því, er hv. aðalfyrirspyrjandi sagði, að honum hefði verið sagt í upphafi, að um þetta hefði verið samið, þá vil ég taka fram, af því að ég gleymdi að geta þess áðan, að slíka vitneskju hefur hann ekki frá mér. Ég hef haldið mig að þeim samningum, sem fyrir liggja, og þeim ýtarlega samningi um réttarstöðu varnarliðsmanna, sem gerður var og birtur og öllum liggur opinn til íhugunar.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. upplýsti það í upphafi máls síns, að það væri vafasamt, að þetta væri landbúnaðarmál, og vitanlega er það svo, að það er meira en vafasamt. Hér er nefnilega ekki um neitt landbúnaðarmál að ræða. Það er um hrein viðskiptamál að ræða, viðskiptamál, sem hafa farið í ólestri að einhverju leyti, og það ætti þess vegna að koma minna við taugar hæstv. ráðh. en það virðist hafa gert, að það er alger misskilningur, að hér sé neitt verið að tala um landbúnaðinn. Það er verið að tala um misheppnaða sölutilraun á íslenzku kjöti í annarri heimsálfu. Ég skildi ekki meðal annars, hvers vegna hæstv. ráðh. mótmælti því ákaflega kröftuglega hér áðan, að það væri rétt hjá hv. 4. þm. Reykv., að valið hefði verið bezta dilkakjötið til þessarar tilraunar. Það væri margbúið að hrekja þetta, sagði hann. Nú sér það þó hver maður, að þegar verið er að gera fyrstu tilraun til að vinna íslenzkri framleiðsluvöru markað, þá hlýtur auðvitað að hafa verið valin til þess úrvalsvara, en ekki neitt hrat eða úrkast þeirrar vöru. Það skyldi engan undra, þó að sölutilraunin hafi misheppnazt, ef hæstv. ráðh. hefur rétt fyrir sér í því, að það hafi verið með því lakasta af íslenzku dilkakjöti, sem hafi verið valið hér til þessarar sölutilraunar. Vitanlega hefur verið tekið frá íslenzkum neytendum allra bezta dilkakjötið til þess að gera þessa tilraun með, í von um, að hún tækist. Annars vil ég segja þetta í sambandi við þessa sölutilraun: Það væri æskilegt, að unnið væri af meiri röggsemi að því að vinna þeim framleiðsluvörum íslenzkum markað erlendis, sem við framleiðum meira af en þjóðin þarf til neyzlu innanlands, heldur en að vera að burðast við að gera tilraunir - hæpnar tilraunir - með að selja íslenzka framleiðsluvöru, sem þjóðin hefur ekki nóg af til eigin neyzlu, og stofna þar með milljónaverðmætum í hættu algerlega að óþörfu. Hæstv. ráðh. sagði, að allar líkur bentu nú til þess, að búið væri að selja allt kjötið, aðeins væri þetta að athuga, að andvirðið væri ekki komið hingað heim. En kemur þetta andvirði nokkurn tíma hingað heim? Er það satt, að viðkomandi sölumaður sé orðinn gjaldþrota og það sé nú vitað af íslenzkum stjórnarvöldum, að andvirðið komi aldrei heim? Og ef það er rétt, að ráðh. hafi nokkuð fyrir sér um það, að búið sé að selja kjötið, en andvirðið komi aldrei heim, hví er þá þingheimur dulinn þess, úr því að málið var einu sinni tekið hér til umræðu?