Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er flutt um rétt verkafólks til uppsagnarfrests og til launa í sjúkdóms- og slysaforföllum og ríkisstj. hefur samþykkt að standa að, hefur verið kynnt fyrir fulltrúum launþegasamtakanna og Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna og rætt við þá um það. Fulltrúar vinnuveitenda hafa mótmælt setningu þessara laga, bæði af formsástæðum, en raunar einnig efnislega að hluta. Hvað formið varðar telja þessir aðilar að hér sé á alls óviðunandi og íþyngjandi hátt seilst með einhliða valdboði inn á samningssvið, sem sé löggjafanum óviðkomandi, eins og segir í grg. Vinnuveitendasambandsins um málið. Erfitt er að taka svona staðhæfingar alvarlega. Þess er fyrst að gæta, að lagasetning um uppsagnarfrest og greiðslur til verkafólks vegna sjúkdóma og slysa eru ekki nýmæli í íslenskri löggjöf. Við höfum um 20 ára skeið búið við löggjöf í þessum efnum, lög nr. 16 frá 9. apríl 1958. Getur það því vart talist óviðunandi og íþyngjandi íhlutun í mál, sem sé löggjafanum óviðkomandi, þótt ákvæði þessara laga séu nú tekin til endurskoðunar og færð í það horf sem breyttir tímar og ný viðhorf fólks til almennra mannréttinda gera tilkall til. Hins er einnig að gæta, að löggjafinn hefur þráfaldlega talið sig til þess knúinn að grípa inn í gerða kjarasamninga með þeim hætti, að umsamdar launahækkanir hafa ýmist verið felldar alveg niður eða þeim eytt með ráðstöfunum í verðlags- og skattamálum, jafnvel skipt á þeim og úrbótum í réttinda- og félagsmálum. Slíkt gerðist fjórum sinnum á síðasta ári. Ég hef ekki orðið var við að atvinnuveitendur kvörtuðu undan því, að slíkar ráðstafanir væru ósæmileg íhlutun inn á samningssvið sem löggjafanum sé óviðkomandi. Þvert á móti hafa þeir látið sér slíkt vel líka og raunar stundum kvartað undan því, að ekki væri nógu langt gengið, eins og gerðist í tengslum við ráðstafanirnar 1. des. s.l., þegar 6% launahækkun af þeim 14%, sem launþegar áttu samningsbundið tilkall til, var talin allt of mikil og yfir því kvartað að atvinnureksturinn fengi ekki undir slíkri hækkun risið. Ef samningsrétturinn væri vinnuveitendum svo heilagur sem þeir nú vilja vera láta hefði þeim borið að mótmæla kröftuglega a.m.k. fjórum sinnum á síðasta ári einu saman, en ekki þá fyrst þegar verkafólk fær endurgjald fyrir verulega eftirgjöf af umsaminni kauphækkun, sjálfsagða leiðréttingu á lágmarksréttindum til atvinnuöryggis og afkomuöryggis þegar veikindi eða slys ber að garði. Ég tel ekki þörf á að fara mörgum orðum um efni frv. eða einstakar greinar þess og vísa því efnislega til þeirra aths. sem með frv. fylgja. Ég mun þó ræða nokkuð um þær helstu breytingar sem í þessu frv. er gert ráð fyrir frá gildandi lögum. Réttur verkafólks til eins mánaðar uppsagnarfrests frá störfum er rýmkaður frá því sem nú er, en um það segir svo í aths. við frv., með leyfi forseta: „Rétti verkafólks til eins mánaðar uppsagnarfrests er breytt á þann veg, að eins árs samfellt starf innan sömu starfsgreinar“ - ég undirstrika: innan sömu starfsgreinar - „nægir, en samkv. eldri lögunum þarf launþegi að vinna í eitt ár samfellt hjá sama atvinnurekanda. Rétturinn er hins vegar takmarkaður við störf hjá aðilum, sem fást við atvinnurekstur, og nær því t.d. ekki til einstaklinga sem ráða verkafólk tímabundið til starfa, svo sem við húsbyggingu o.þ.h. Það er nýmæli að lögfesta með þessum hætti tiltekin réttindaávinning með samfelldu starfi innan ákveðinnar starfsgreinar, þótt hliðstæð ákvæði sé víða að finna í vinnulöggjöf nálægra þjóða. Raunar eru slík ákvæði þegar komin inn í kjarasamninga a.m.k. eins starfshóps hér á landi, þ.e. Sambands byggingarmanna. Þetta nýja ákvæði kemur einkum til góða því fólki sem stundar margvíslega árstíðabundna atvinnu, t.d. í fiskiðnaði, og hefur fram til þessa ekki náð að öðlast rétt til marktæks uppsagnarfrests. Hins vegar þykir eðlilegt að gera þá kröfu til launþega, sem á að öðlast rétt samkv. þessu ákvæði, að hann hafi staðið að uppsögn hjá fyrri vinnuveitendum sínum í samræmi við lög og samninga.“ Auk þessa koma inn ný ákvæði um lengingu uppsagnarfrests þeirra sem hafa verið ráðnir samfellt hjá sama atvinnurekanda um tiltekið árabil. Eftir þriggja ára ráðningu kemur tveggja mánaða uppsagnarfrestur og eftir fimm ára ráðningu þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Ég vænti þess, að enginn hv. þm. telji það ofrausn að verðlauna með þessum hætti tryggð verkafólks við vinnustað sinn. Í 4., 5. og 6. gr. er svo kveðið á um rétt til launa í veikinda- og slysatilfellum. Er sá réttur verulega mikið rýmkaður frá gildandi lögum, en þó á þann hátt, að atvinnurekendum er gert mögulegt að tryggja sig fyrir þeim aukna tilkostnaði sem getur orðið samfara þessum breytingum. Að vísu er þess að geta hér, að það getur skapað ákveðin vandamál um kaup á slíkum tryggingum, að hámarksréttur til veikinda- og slysagreiðslna innan sama 12 mánaða tímabils, er ekki takmarkaður í 5. gr. Eins og frv. er nú getur sami starfsmaður átt rétt til þessara greiðslna oftar en einu sinni á sama ári. Hefur Vinnuveitendasamband Íslands bent sérstaklega á þetta atriði í bréfi til forsrh. frá 25. þ.m. Nú er þess að gæta að þau réttindi, sem verkafólki eru veitt með 5. gr. frv. til viðbótar þeim réttindum sem það nú þegar hefur, eru takmörkuð við tiltölulega þröngan hóp, eða þá eina sem samfellt hafa unnið í þrjú ár eða fimm ár hjá sama atvinnuveitanda. Þau koma því aðeins til góða því fólki sem sýnt hefur sig að því að vera traust og áreiðanlegt og ekki þarf að óttast að misnoti svona réttindi. Á hitt vil ég líka benda, að þótt ekki sé til í reglum tryggingafélaganna iðgjaldagrundvöllur fyrir þessari endurtekningaráhættu er það ekkert vafamál, að um slíkan grundvöll geta atvinnurekendur samið við tryggingafélögin þegar það verður orðið nauðsynlegt. Hins vegar verður ekki fullyrt um það nú, hve há iðgjöld kann að semjast um vegna endurtekningaráhættunnar. Þrátt fyrir þetta kann það að vera rétt, að þetta atriði þurfi að hugleiða sérstaklega, og beini ég því til þeirrar n., sem um frv. mun fjalla, að gera svo. Í bréfi sínu til forsrh., sem ég áður vitnaði til, leggur Vinnuveitendasambandið þunga áherslu á það, að staðgengisreglan verði algerlega numin úr gildi. Nú skal ég játa það fúslega, að ég tel þessa reglu alls ekki gallalausa, en við skulum minnast þess, að þessi lög eru ásamt fleiri að hluta til hugsuð sem nokkurs konar endurgjald til verkafólks fyrir verulega eftirgjöf á launagreiðslum sem það átti samningsbundið tilkall til. Það endurgjald hefur ríkisstj. ekki hugsað sér að greiða með því að skerða þann rétt sem verkafólk hefur nú þegar samkv. gildandi lögum. Í 4. gr. er öllu verkafólki, sem slasast í vinnuslysi eða veikist af sjúkdómi sem rakinn verður til þeirrar vinnu sem það stundar, tryggður réttur til dagvinnulauna í þrjá mánuði. Rétturinn takmarkast þó við þá aðila sem stunda atvinnurekstur. Er þannig fyrir það girt t.d., að einstakur húsbyggjandi, sem þarf að ráða fólk til ýmissa starfa tímabundið, segjum kannske einn dag eða svo, geti þurft að greiða slíkar veikinda- eða slysabætur. Í 5. gr. er lagt til að fastráðið verkafólk haldi þeim rétti sem það hefur nú þegar til greiðslu svonefndra staðgengislauna í einn mánuði í öllum veikinda- og slysatilfellum. Til viðbótar koma svo daglaun í einn mánuð eftir þriggja ára ráðningu og í tvo mánuði eftir fimm ára ráðningu hjá sama atvinnurekanda. Hér liggur aftur til grundvallar sú hugsun, sem ég veit að vinnuveitendur eru efnislega sammála um, að eðlilegt sé að launa tryggð við ákveðinn vinnustað með auknum starfsréttindum. Réttur verkafólks til þessara greiðslna er einungis háður fastráðningu um tiltekið árabil. Hins vegar skiptir ekki máli hver er orsök veikindanna eða hvar launþegi hefur orðið fyrir slysi. Þegar þetta fastráðna fólk lendir hins vegar í eiginlegu vinnuslysi eða veikist af atvinnusjúkdómi, getur það átt rétt til daglauna í allt að þrjá mánuði til viðbótar. Hámarksréttur til launa væri þannig í alvarlegustu vinnuslysum og atvinnusjúkdómum og eftir fimm ára samfellda ráðningu hjá sama vinnuveitanda orðinn sex mánuðir og þar af einn eftir staðgengisreglunni. Samkv. 6. gr. fær verkafólk á fyrsta starfsári viðurkenndan rétt til staðgengislauna í tvo daga fyrir hvern einn mánuð í stað eins, eins og nú er í flestum kjarasamningum. Er það eina tilfellið um aukningu á hinum svokölluðu staðgengislaunum. Loks er í 7. gr. ákvæði um lágmarksframlag til sjúkrasjóða verkafólks, sem vera skal 1% af útborguðu kaupi. Slíka sjúkrasjóði hafa flestir launþegar nú þegar, þó ekki verslunarfólk, og iðgjaldið er víða í samningum hærra en 1%. Það kann að virðast ofrausn að viðhalda þessum greiðslum eftir þá miklu aukningu á launagreiðslum í veikinda- og sjúkdómstilfellum sem frv. gerir ráð fyrir. Hér er þó þess að gæta, að þótt þetta frv. verði að lögum eru réttindi nokkurs hluta verkafólks þó enn ótrygg og geta sjúkrasjóðir því vissulega haft mikilsverðu hlutverki að gegna áfram. Eins kemur það til, að mikill áhugi er fyrir því að taka upp reglubundið eftirlit með heilsufari alls verkafólks, t.d. með læknisrannsókn á tveggja ára fresti og oftar hjá því fólki sem starfar á vinnustöðum þar sem sérstök hætta er á atvinnusjúkdómum t.d. vegna hávaða eða reykmengunar. Er ráðgert að setja slík ákvæði í lög þau sem nú er verið að vinna að um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þykir mér eðlilegt að sjúkrasjóðirnir verði þar látnir koma til og greiða kostnað af slíku eftirliti eftir því sem aðstæður þeirra og geta gefa tilefni til. Að öðru leyti en hér hefur verið talið vísa ég til þeirra aths. sem frv. fylgja. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til félmn. þessarar hv. d. og 2. umr.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég ætla að lýsa ánægju minni yfir að þetta frv. skuli nú fram komið. Það er, eins og öllum hv. dm. er kunnugt, liður í hinum svokallaða „félagsmálapakka“, sem samið var um milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. fyrir 1. des. s.l. Og þetta frv. er það veigamesta sem í þeim málefnasamningi fólst. Ég þarf ekki að bæta við það sem hæstv. félmrh. sagði. Við alþm. höfum fengið mótmæli frá samtökum atvinnurekenda varðandi þetta frv. og það kom svo sem ekki neitt á óvart. En með þessu frv. er verið að tryggja almennu verkafólki rýmri rétt en það hefur haft, bæði varðandi uppsögn í störfum og einkum og sér í lagi greiðslur vegna veikindaforfalla og í slysatilvikum. Ég ætla ekki að fara að rekja efnisatriði frv. Hér er verið að reyna að færa réttindi hins almenna verkafólks, hvort sem það er faglært eða ófaglært, nær réttindum ýmissa annarra þegna þjóðfélagsins sem á vinnumarkaðnum starfa, og því er þetta frv. mikið réttlætismál. Ég átti á sínum tíma þátt í að semja frv. að þeim lögum sem þetta frv. nú tekur við af, þ.e.a.s. lögunum frá 1958. Þá hafði hið almenna verkafólk ákaflega takmörkuð réttindi, bæði varðandi uppsagnir frá störfum og greiðslur í veikinda- og slysatilvikum. Við höfðum þá árum saman reynt að ná fram í samningum við atvinnurekendur bótum á þeim kjaraatriðum, en án árangurs. Nokkru áður en það frv. var flutt og síðan samþykkt sem lög var einmitt samtökum atvinnurekenda boðið að gera samninga sem væru u.þ.b. á grundvelli þeirra laga. Enn einu sinni var því neitað. Um það, að löggjafinn eigi sem minnst að fjalla um þessi mál, heldur skuli það gert í samningum milli aðila vinnumarkaðarins, er út af fyrir sig gott að segja, en þá þurfa sjálfsögð réttindi eins og hér um ræðir að nást fram í samningum. Það hefur ekki tekist, og ég tel alveg sjálfsagt að einmitt löggjafinn fjalli um mál af því lagi sem hér um ræðir. Sú hefur iðulega orðið niðurstaða samninga við atvinnurekendur, að ríkisstjórnir hafa komið inn í þá samninga á tiltekinn hátt með fyrirheit um löggjöf um tiltekin atriði. Þetta er ákaflega vel þekkt úr baráttusögu verkalýðshreyfingarinnar, samskiptum hennar við samtök atvinnurekenda og ríkisstj. Ég þarf ekki að fara að rekja nein dæmi, svo vel eru þau þekkt. Það er rétt, sem hæstv. félmrh. tók hér fram, að einstök atriði hafa verið umdeild í lögunum frá 1958 og ekki ævinlega verið eining um framkvæmd þeirra. Um þau hafa gengið nokkrir dómar. Sá dómur, sem hvað áhrifaríkastur var á framkvæmd laganna, varðar hina svokölluðu staðgengisreglu, þ.e.a.s. menn skyldu halda óskertum launum þegar þeir forfölluðust frá störfum vegna veikinda eða slysa. Það er í framkvæmd á þann hátt, að menn hafa ekki aðeins umsamda fasta yfirvinnu, sem einn dómur er til um, heldur einnig þær tekjur sem menn sannanlega hefðu átt ef þeir hefðu ekki forfallast frá starfi, þ.e.a.s. sömu tekjur og sá, sem tók við störfum hans eða starfshópurinn hafði sem hann vann með. Um þetta hefur aldrei í raun og veru verið neitt samkomulag, heldur gekk dómur sem var túlkun Hæstaréttar á lögunum. Í samningaumræðum undanfarin ár höfum við alltaf boðið að svokölluð staðgengisregla skyldi ekki ná yfir þær greiðslur sem væru fram yfir það sem nú er í samningum og að nokkru leyti í lögunum, þ.e.a.s. fjögurra vikna greiðslu í veikinda- og slysatilvikum. Þessari reglu er fylgt í þessu frv. Ég held að einmitt þar sé verulega komið til móts við atvinnurekendur. Ég á sæti í þeirri n., sem þetta mál fer til, og ætla ekki, eins og ég sagði, að gera sjálft frv., efnisatriði þess, frekar að umræðuefni, en endurtek, að ég fagna því, að þetta mál skuli fram komið á Alþ., og vænti þess, að það fái greiða afgreiðslu hjá þessari hv. d. og geti sem allra fyrst hlotið endanlega afgreiðslu frá þinginu.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða það mál, sem hér er til umr., efnislega að sinni, til þess gefst tækifæri síðar. Þetta mál fer til n. og verður ugglaust þar tekin afstaða til ýmissa efnisatriða í frv., sem skiptar skoðanir eru um, eins og kom fram hjá hæstv. ráðh. í þeim fyrirvörum sem hann hafði um örfáa liði vegna fram kominna sjónarmiða eftir að frv. var samið. Þetta frv. er hluti af þeim svokallaða „pakka“, sem lagður var fram rétt fyrir 1. des. s.l. og á að koma í staðinn fyrir þær launahækkanir sem þá hefðu átt að eiga sér stað, en eins og hv. þm. muna ákvað ríkisstj. að bæta launþegum upp þessi laun með svokölluðum félagslegum umbótum. Nú kemur það á daginn, að þessar félagslegu umbætur eiga atvinnufyrirtækin að greiða - þau fyrirtæki sem 1. des. gátu ekki greitt umsamin laun að áliti ríkisstj., eða a.m.k. verður maður að álíta að ríkisstj. hafi gripið til þessara ráða til þess að koma í veg fyrir að kostnaðurinn af launahækkununum fari út í verðlagið. Nú kemur samt sem áður í ljós, að það eru sömu aðilar sem eiga að borga brúsann. Ég get ekki annað séð en nákvæmlega sama gerist þegar um launahækkanir er að ræða. Hæstv, ráðh. gat um bréf sem Vinnuveitendasamband Íslands hefur sent hæstv. forsrh. í sambandi við þetta mál. Í þessu bréfi segir - með leyfi forseta - í lokin: „Við viljum ítreka þá kröfu okkar, að nú þegar verði skipuð nefnd frá vinnuveitenda- og launþegasamtökunum til að fjalla um framangreint frv. og freista þess að ná samkomulagi um efni þess. Við teljum álögur þær og þá stórkostlegu áhættu, sem hér er stefnt að, einkum fyrir smáar rekstrareiningar, svo þungbærar að þær jafngildi mun meiri kauphækkun en 2–3% , sem félagslegar umbætur áttu að koma í staðinn fyrir.“ Mig langar í framhaldi af þeim sjónarmiðum sem vinnuveitendur lýsa að spyrjast fyrir um það, ef upplýsingar liggja fyrir um það hér og nú, hvernig hafi verið háttað svokölluðum samráðum við aðila vinnumarkaðarins, sem hæstv. ríkisstj., sem nú situr, lagði ríka áherslu á í upphafi stjórnartímabilsins. Það væri ástæða til þess að átta sig á því, hvernig þessum samráðum hafi verið háttað, hve margir fundir hafi verið haldnir, hvort efni frv. þessa og annarra slíkra, sem eiga eftir að koma til hv. Alþ., hafi verið rætt á einhvers konar samráðssamkomum eða hvort ætlunin sé að gera það í framtíðinni. Og eins vil ég spyrja um hitt, - ég býst við að hæstv. félmrh., sem er eini ráðh. sem hér er mættur, taki þá svari ríkisstj., - hvort hæstv. forsrh. hafi svarað þessu bréfi, sem ég las hér úr áður, og hvernig tekið hafi verið í þau sjónarmið vinnuveitenda að skipuð yrði nefnd til að ræða þessi mál og komast að niðurstöðu. Eins og ég sagði í upphafi er ég ekki að leggja dóm á efnisatriði málsins. Ég hef ekki skoðað það ítarlega ofan í kjölinn. En ég tel fulla ástæðu til þess, þegar um jafnviðkvæm mál og þessi er að ræða, að þá sé a.m.k. þess gætt að samráð séu höfð við aðila vinnumarkaðarins og því fremur þegar ríkisstj. hefur lofað því í upphafi stjórnartímabilsins.



Herra forseti. Vegna ummæla 5. landsk. þm. vil ég taka fram, að það voru 8% sem voru felld niður með þessu móti, 3% var talið að mætt væri með hinum svokallaða „félagsmálapakka“ og 5% á annan hátt. Af atvinnurekendum var létt 8% af þeim launum sem þeir áttu samkv. þeirra eigin samningum að greiða, við megum ekki gleyma því. Þetta er ekki fyrst og fremst gert vegna þess að það sé álitið að atvinnureksturinn hafi ekki getað borið þessi 14%, heldur er þetta fyrst og fremst og svo til eingöngu liður í baráttunni við verðbólguna. Um samráð er það að segja, að það hafa verið haldnir svokallaðir formlegir samráðsfundir, milli 20 og 30, eftir því sem fjmrh. sagði í gær á einum slíkum. Ég hef ekki átt sæti nema upp á síðkastið á þessum samráðsfundum - ég hef verið varamaður hæstv. sjútvrh. - þannig að ég hef ekki fylgst með þessu alveg frá degi til dags. Hitt er rétt, að samráð hafa aðallega verið höfð við fulltrúa Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, en minna við atvinnurekendur, það verður að viðurkenna. Þó átti ég fund með atvinnurekendum um,þetta mál sérstaklega og þau mál önnur sem í hinum svokallaða „félagamálapakka“ voru, þannig að við þá hafa verið höfð samráð. Um það, hvort forsrh. hafi svarað þessu bréfi, veit ég ekki. Það hefur ekki verið rætt í ríkisstj. Ljósrit af bréfinu var afhent ráðh., en það hefur ekki verið tekið til afgreiðslu þar. Um samráð að öðru leyti við fulltrúa vinnuveitenda vil ég upplýsa það, að þeir sögðu sig formlega úr öllum samráðsnefndum, þannig að dálítið erfitt hefur verið að hafa við þá samráð. En auðvitað er ríkisstj. tilbúin að hafa slík samráð við þá áfram eða taka þau upp ef þeim sýnist svo. Einmitt nú þessa dagana hafa þessi samráð verið mjög til umræðu og ákveðið hefur verið að auka þau mjög verulega, þó þannig að ráðh. séu ekki endilega bundnir á öllum fundum, því að þeir hafa bókstaflega ekki tíma til þess, heldur vinni fulltrúar þeirra jafnhliða í tæknilegum málum ýmiss konar, þó að ráðh. séu alltaf tilbúnir að koma til þegar á þarf að halda.



Herra forseti. Það, sem kemur mér til að standa upp, er tónninn í upphafsorðum hæstv. ráðh. þegar hann tók til máls í fyrra skiptið. Hann talaði með þvílíkri fyrirlitningu um umsögn Vinnuveitendasambands Íslands, að ég verð að segja að ég varð furðu lostinn, enda-eins og hann sagði - ekki við öðru að búast úr þeirri átt en neikvæðri umsögn! Ég harma það, að ráðh. sjálfur skuli ekki finna að hann á að vera samnefnari aðila vinnumarkaðarins þegar hann á annað borð skiptir sér af vinnumarkaðinum eða samkomulagi sem verið er að reyna að koma á milli aðila vinnumarkaðarins, - nema hann vilji staðfesta að Vinnuveitendasambandið sé orðið það lítils megnugt að það taki því ekki að líta á það og þá aðila, sem standa að þeim samtökum, sem aðila vinnumarkaðarins. Kannske sósíalisminn eða kommúnisminn sé kominn á það stig, að aðilar vinnumarkaðarins frá þeirra sjónarmiði séu eingöngu ríki og sveitarfélög. Það er rétt, að þetta eru orðnir langstærstu vinnuveitendur í landinu, og þar af leiðandi telur ríkisstj. sér ekki skylt að eyða miklum tíma í að tala við þá aðila vinnumarkaðarins sem tilheyra Vinnuveitendasambandinu, sem sagt hina frjálsu atvinnurekendur. Þetta er sjónarmið út af fyrir sig. Það er þá rétt að þjóðin geri sér ljóst að við erum komnir þetta langt í að drepa af okkur frjálst framtak. En það getur vel verið að einn góðan veðurdag vakni ríkisstj. upp við vondan draum. Það er ekkert víst að hún geti leyft sér að ganga fram hjá vinnuveitendum almennt, vegna þess að ég held að ríkisstj. springi og það kerfi, sem hún er búin að byggja upp á nokkuð mörgum undanförnum árum, springi á sínum eigin vinnumarkaði. Ríkisstj. er ekki tilbúin, langt frá því að hún sé undir það búin að taka við því vinnuafli sem gæti skapast við atvinnuleysi á hinum frjálsa vinnumarkaði. Og þó að sá skömmtunarseðill til hinna frjálsu vinnuveitenda, sem hér er lagður fram á þskj. 273, nái fram að ganga og vinnuveitendur í Vinnuveitendasambandi Íslands fái þar engu um ráðið og ekkert tillit verði tekið til umsagna þeirra sem þeir veita að beiðni opinberra aðila, þá getur vel verið að það verði til þess að atvinnurekendur loki í enn ríkari mæli en þegar er orðið fyrirtækjum sínum - og hvað ætlar ríkisstj. þá að gera við það fólk sem kemur á vinnumarkaðinn? Ég get ekki betur séð en það sé samdráttarstefna, sem ríkisstj. rekur, og þá samdráttarstefna náttúrlega á þeim vinnumarkaði, sem hún ræður best við, og ætlast þá til að hinn frjálsi atvinnurekandi taki við því vinnuafli sem kemur á frjálsan markað af þeim vinnumarkaði sem ríkisstj. ræður yfir, á sama tíma og hún er að knésetja hinn frjálsa atvinnurekanda með íþyngjandi aðgerðum. Ég harma það, að ríkisstj. skuli ekki taka meira tillit til umsagna samtaka vinnuveitenda, þó svo að ríkisstj. beri ekki meiri virðingu en raun ber vitni fyrir þeim samtökum. Ég álít að hér sé um valdboð að ræða sem setur hinn frjálsa vinnuveitanda og þann vinnumarkað í hættu. Ég lýsi furðu minni á því, að ekki skuli vera vilji fyrir því að skipa sameiginlega nefnd manna, bæði frá verkalýðshreyfingunni og frá ríkisstj. sjálfri og frá samtökum frjálsra vinnuveitenda, Vinnuveitendasambandi Íslands. Ég er hræddur um að endanlegur kostnaður og langmesti kostnaðurinn við það frv., sem hér er á dagskrá, lendi á ríki og sveitarfélögum sjálfum sem langstærstu vinnuveitendunum. Á sama tíma sem þessar íþyngjandi aðgerðir eru samþykktar gagnvart hinum frjálsa vinnuveitanda eða vinnumarkaðinum í heild má segja, þá vitum við að fyrirtæki eru fjárvana. Það er rétt, sem hefur komið fram hjá guðföður þessarar ríkisstj., að almennur rekstur þolir ekki fjármagnskostnað þann sem í dag hvílir á hinum almenna frjálsa rekstri. Þessi frjálsi rekstur getur hvorki hækkað álagningu né getur hann skattpínt fólk, eins og ríkisstj. gerir til þess að standa undir ráðstöfunum sínum. Hann verður að taka af rekstri sínum og eignum eða bara keyra sig í strand á lánum til að fresta því að loka fyrirtæki sínu. Hér er sem sagt um að ræða annaðhvort vísvitandi eyðileggingu á hinum frjálsa vinnumarkaði eða hreina eignaupptöku, sem er í gangi þar sem ríkið ætlar sér það hlutverk að verða endanlega eini vinnuveitandinn ásamt sveitarfélögum á Íslandi. En það er óþarfi að ráðamenn, eins og t.d. í þessu tilfelli hæstv. ráðh., láti kné fylgja kviði og tali í lítilsvirðingartón um Vinnuveitendasamband Íslands og umsögn þess í þessu dauðastríði, sem vinnuveitendur eiga nú í, því að það er barátta annars vegar á milli opinberra aðila og hins vegar hins frjálsa vinnumarkaðar sem á sér stað. Spurningin er: Deyr hinn frjálsi vinnumarkaður út áður en ríkisstj. er öll?



Herra forseti. Vegna ummæla hv. 1. þm. Reykv., þá var ekki og er ekki hugmyndin hjá mér að sýna vinnuveitendum neina fyrirlitningu. Hitt verð ég að segja eins og er, að á þessum fundi, sem ég átti með þeim um þessi mál, var ég afskaplega lítið hrifinn af þeim, því að þeir vildu ekkert gefa til baka - bókstaflega ekkert á móti þessum 3%, hvað þá hinum 5%, þannig að við teljum að við séum með þessu að létta á þeim frekar en þyngja. Það er því alls ekki um það að ræða, að vísvitandi sé verið að eyðileggja hinn frjálsa vinnumarkað, nema síður sé. Ég sagði áðan að ég væri tilbúinn að ræða við þá áfram um þessi mál öll, ef þeir eru sjálfir tilbúnir, ef þeir taka aftur úrsögn sína úr samráðsnefndinni. Ég vil taka það fram, að við tókum tillit til ýmissa sjónarmiða sem fram komu á þessum eina fundi. Í upphaflegum drögum að frv. var staðgengisreglan útfærð að fullu. Það var dregið til baka þegar þeir bentu okkur á að þeir mundu ekki geta fengið tryggingu á móti þessari staðgengisreglu, sem er rétt, því að það veit enginn raunverulega hvað hún kostar, sérstaklega þegar hún er til svona langs tíma. Við fórum því, eftir því sem við töldum okkur fært, eftir þeirra eigin tillögum, tókum aths. þeirra til greina að fullu. Ég endurtek það, að við erum auðvitað tilbúnir að ræða við þá, ef þeir eru tilbúnir að ræða við okkur.



Herra forseti. Ég vil segja nokkur orð í sambandi við þetta mál. Mér finnst út af fyrir sig gott að það fólk, sem vinnur úti á hinum svokallaða frjálsa vinnumarkaði, fái þá réttarbót sem þetta frv. gerir ráð fyrir. En það verður því aðeins réttarbót, að skilyrði séu fyrir hendi hjá þeim aðilum, sem eiga að fullnægja þessum lögum, að fyrirtækjunum sé skapaður sá grundvöllur, að þau beri arð og fái borinn uppi þann kostnað sem sérhvert fyrirtæki verður að fá að gera sem hefur ákveðnar skyldur við starfsmenn sína. Ég vil vekja athygli á því einnig, og ég segi það fyrir mitt leyti því að ég get lagt efnislegan dóm á þetta frv., að ég tel eðlilegt í sjálfu sér að það verkafólk, sem hér um ræðir úti á frjálsa vinnumarkaðinum, fái þessa réttarbót. Það eru mjög stórir hópar í þessu þjóðfélagi sem hafa öðlast þennan rétt fyrir löngu, bæði hjá sveitarfélögum og ríki, þannig að það út af fyrir sig sýnir að þetta hefur verið framkvæmanlegt á liðnum áratugum gagnvart hluta launþega. Þetta mál snýst að vissu leyti ekki aðeins um það hvort samráða hafi verið leitað við aðila vinnumarkaðarins eða ekki. Það snýst um það, sem Alþ. hefur oft staðið frammi fyrir, að verða að taka afstöðu til ákveðinna félagslegra atriða. Ég fyrir mitt leyti er ekki ánægður með þá aðferð sem hæstv. ríkisstj. hefur haft í þessum málum yfirleitt, það er allt annað mál. Ég tel að þegar ríkisstj. var að útbúa þennan „pakka“ sem hér um ræðir, þá hafi hún á sama tíma gert ráðstafanir sem verka í þveröfuga átt við tilgang þessara laga. Hún hefur verið að leggja á alls konar álögur í formi skatta og gjalda sem munu veikja þann grundvöll sem þau fyrirtæki standa á sem eiga að fullnægja framkvæmd þessara laga. Það finnst mér mjög ámælisvert. Um það, hvort höfð hafi verið nægileg samráð við verkalýðshreyfinguna og vinnuveitendur, er það að segja að samráð í þessum efnum geta aldrei að mínu mati verið ein út af fyrir sig fullnægjandi. Ég þekki það af eigin reynslu, að öll slík samráð og framkvæmd þeirra er og verður matsatriði. Það er staðreynd, að á þessum samráðsfundum er það oft þannig, að minnihlutasjónarmið, hvort sem það eru minnihlutasjónarmið af hálfu vinnuveitenda eða ákveðinna hópa launþega í samráðsnefnd eða nefndum, fá ekki að njóta sín og á þau er ekki hlustað. Ég ítreka það og legg áherslu á að þetta frv., ef það verður að lögum, verður ekki réttarbót ef fyrirtækjunum er ekki sköpuð sú rekstraraðstaða sem er auðvitað frumskilyrði þess að þetta geti orðið framkvæmt. Frv. út af fyrir sig er að mínu mati ekki eins hættulegt í framkvæmd og sumir vilja álíta. Það eru alls konar fyrirvara, t.d. að því er lýtur að sjávarútvegi og fiskiðnaði, þannig að komi upp kringumstæður sem gera óframkvæmanlegt fyrir fyrirtæki að veita fólki vinnu, þá eru ákveðnir fyrirvarar um hvernig farið skuli með það í sambandi við framkvæmd laganna og þær greiðslur sem þau gera ráð fyrir. Um það atriði, að vinnuveitendur hafi ekki tekið þátt í mótun þessara laga, er það rétt sem kom hér fram, að það hefur greinilega mjög skort á að höfð væru samráð við þá um það mál sem hér um ræðir. En málið hlýtur nú að fara til n. og ég geri ráð fyrir að n. sú, sem fjallar um þetta mál á þingi, hljóti að vísa því til umsagnar hjá þeim aðilum, bæði vinnuveitendum og launafólki, sem um það eiga að fjalla. Þannig ætti að vera hægt að fullnægja því, að vinnuveitendur sem slíkir gætu komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Ég vil endurtaka, að ég tel að í þessu frv. felist ákveðin réttarbót sem er hægt að réttlæta að Alþ. fjalli um, því að það eru mörg fordæmi fyrir því, að Alþ. hafi skapað svipaðan rétt og þessi lög gera ráð fyrir. Hins vegar er ég ekki stuðningsmaður „pakkans“ út af fyrir sig eins og hæstv. ríkisstj. gekk frá honum fyrir áramót, því að ég tel að í tengslum við hann hafi verið samþykkt lög sem stórlega skaði þann aðila sem á að tryggja framkvæmd þessa frv.



Herra forseti. Fjórir þm. Alþfl. í þessari hv. d. flytja á þskj. 75 frv. til l. um breyt. á l. nr. 101 frá 8. des. 1966, um framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. Tilgangurinn með frv. er að breyta þeim ákvæðum, sem bundin eru í lögum varðandi verðábyrgð á útfluttum landbúnaðarafurðum. Í 1. gr. frv. er því lýst, hvernig flm. vilja að sú breyting verði, og í 2. gr. er skýrt, hvernig að framkvæmdinni á að standa, þ.e.a.s. að markmiði 1. gr. verði náð í áföngum á fjórum árum til þess að auðveldara verði að gera þá markmiðsbreytingu sem frv. þetta stefnir að. Efnislega shlj. frv. var flutt í Nd. Alþ. af þm. Alþfl. á síðasta þingi og var þá tekið til alllangrar umr. í þessari hv. d. Ég tel því ekki ástæðu til þess að fara mjög mörgum orðum um þetta mál núna, því að flestir þeir, sem ég tel að hafi sérstakan áhuga á að fjalla um mál þetta nú við 1. umr., tóku einnig til máls um efnislega shlj. frv. sem við fluttum í fyrra. Núverandi skipan verðábyrgðar vegna útflutnings landbúnaðarafurða var tekin upp með brbl. frá 15. des. 1959, en eins og fram kemur í frv. eru brbl. þessi í formi viðauka við lög um framleiðsluráð landbúnaðarins. Í grg. með frv. þessu er lýst tildrögum lagasetningarinnar, en lagasetningin, sem þá var gerð og er í gildi enn, hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Tryggja skal greiðslu á þeim halla, sem bændur kunna að verða fyrir af útflutningi landbúnaðarvara, en þó skal greiðslan vegna þessarar tryggingar ekki vera hærri en svarar 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar viðkomandi verðlagsár, miðað við það verð sem framleiðendur fá greitt fyrir afurðir sínar. Hagstofa Íslands reiknar fjárupphæð þá, er ber að greiða framleiðendum vegna ákvæðis 2. mgr. þessarar greinar.“ Með þessum hætti tekur sem sé ríkissjóður að sér verðábyrgð á landbúnaðarafurðum vegna útflutnings, sem numið getur allt að 10% af samanlögðu heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar í landinu. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að á árunum fyrir síðari heimsstyrjöld og á næstu árum eftir stríð var mikill skortur á landbúnaðarafurðum í landinu. Þá var að tilhlutan opinberra aðila, m.a. Alþingis, beinlínis mörkuð sú stefna að styðja bæri með lánafyrirgreiðslu og beinum styrkjum úr ríkissjóði að mikill framleiðsluaukningu í landbúnaði með það að markmiði, að landbúnaðarframleiðslan á Íslandi samrýmdist þörfum þjóðarinnar. Þá var mikill skortur á landbúnaðarafurðum og opinberir aðilar tóku að sér að ýta undir framleiðsluaukningu til að tryggja þarfir þjóðarinnar, m.a. með styrkjakerfi og lánakerfi sem enn er að verulegu leyti í gildi óbreytt. Einn liðurinn í þessari stefnu, að auka bæri framleiðsluna í landbúnaði, er að sjálfsögðu sú verðábyrgð sem hér um ræðir. Þar var stefnt að því, að þó fyrir kæmi að landbúnaðarframleiðslan væri á einhverju tilteknu ári nokkuð umfram innanlandsþarfir, þá bæri vegna þeirrar stefnu sem fylgt var, þ.e.a.s. stefnunnar um að auka framleiðslu á landbúnaðarafurðum, - þá bæri ríkissjóði að tryggja það, að bændur yrðu ekki fyrir fjárhagslegum skaða af. Og auðvitað vakti ekki fyrir mönnum að stefna að því að framleiðsla á landbúnaðarafurðum innanlands yrði umfram innanlandsþarfir, heldur hitt að tryggja að framleiðslusveiflur á milli ára kæmu ekki niður á fjárhagslegri afkomu bænda. Fyrir setningu þeirra laga sem hér um getur, þ.e.a.s. fyrir árið 1959, var ástandið í landbúnaðarframleiðslunni þannig, að framleiðsla landbúnaðarafurða innanlands var ekki meiri en samrýmdist þörfum innanlandsmarkaðarins. Fram til ársins 1959 hafði t.d. útflutningur landbúnaðarafurða aðeins numið 5.45% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar þegar hann var mestur. Þegar mest var flutt út af landbúnaðarafurðum fram til ársins 1959 nam samanlagt framleiðsluverðmæti alls útflutningsins aðeins 5.45% af heildarverðmæti allrar landbúnaðarframleiðslunnar. Aðeins 5.45% af landbúnaðarframleiðslunni voru þá flutt út, og auðvitað gengu menn út frá því sem gefnu, að þetta væri vísbending um þá fjárhagslegu ábyrgð sem ríkissjóður væri að taka á sig með þessari lagasetningu. Menn töldu t.d. á Alþ. árið 1960, þegar um þetta var fjallað, að það væri algerlega þarflaust að samþykkja brtt. sem kom þá frá einum þm. Alþfl. við þessa lagasetningu þess efnis, að verðábyrgðinni yrði hagað með öðrum hætti, þ.e. þeim að hún næði til mismunarins á því verði, sem fengist á erlendum markaði fyrir allt að 10% framleiðslunnar, sem út yrði flutt, og því verði, sem fengist innanlands fyrir sama magn. Brtt. þm. Alþfl. árið 1960 var sem sé sú, að verðábyrgðinni yrði hagað þannig, að íslenskum bændum væri tryggt að þeir sköðuðust ekki þó að framleiðslan að magni til í landbúnaðinum væri 10% umfram innanlandsþarfir, sveiflan gæti sem sagt orðið 10% af framleiðslunni innanlands án þess að bændur bæru skaða af. Menn álitu árið 1960 að þessa breytingu væri þarflaust að gera, vegna þess að framleiðslan í landbúnaði innanlands hefði aldrei orðið svo mikil að hún nálgaðist neitt þetta mark, vegna þess að fyrir árið 1959 hefði aldrei verið flutt út af landbúnaðarframleiðslu meira en sem nam 5.45% af heildarverðmætinu eða u.þ.b. helmingi af þeirri verðábyrgð sem þm. Alþf., er brtt. flutti, vildi að ríkið bæri að hámarki. Og sá hv. þm. sem þá var landbrh., hv. þm. Ingólfur Jónsson, sagði í Ed. Alþingis 11. mars 1960 orðrétt, með leyfi forseta: „Og nú er öllum sú staðreynd ljós, að landbúnaðarframleiðslan vex ekkert í hlutfalli við aukna notkun innanlands, ekkert í samræmi við fjölgun fólksins í landinu, og þess vegna er það rétt... að það eru litlar líkur til þess, að útflutningsbæturnar verði þungur baggi á ríkissjóði.“ Þetta var sem sé skoðun þm. þegar umrædd lög voru sett, að það væru ekki líkur til þess, að þarna væri verið að binda ríkissjóði þungan fjárhagslegan bagga. Engum kom til hugar að umframframleiðsla á landbúnaðarafurðum, offramleiðsla landbúnaðarafurða í landinu, yrði neitt verulega umfram innanlandsþarfir. Það hefur hins vegar komið í ljós, að sú stefna, sem fylgt hefur verið í landbúnaðarmálum allt frá því að afurðalögin voru sett og ég lýsti áðan og laut að því að ýta mjög undir mikla framleiðsluaukningu í landbúnaði með þeim hætti að bændum var yfirleitt gert og er enn gert að sækja allar tekjur sínar, ekki með framleiðniaukningu, heldur beinni framleiðsluaukningu, - sú stefna hlaut auðvitað að koma fram í mjög mikilli aukningu á framleiðslu landbúnaðarafurða, enda reyndust spámennirnir, eins og hæstv. þáv. landbrh. Ingólfur Jónsson, ekki hafa betri sagnaranda en svo, að aðeins tveimur árum eftir að hæstv. þáv. landbrh. lét þau orð falla í ræðu í Ed. sem ég vitnaði í áðan, hafði landbúnaðarframleiðslan vaxið svo mikið í landinu að verðábyrgð ríkissjóðs var nýtt að fullu. Þetta var verðlagsárið 1963–1964, en þá nam greiðsla verðábyrgðar úr ríkissjóði vegna útflutnings á landbúnaðarafurðum leyfilegu hámarki, þ.e.a.s. 10% af samanlögðu heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar í landinu. Og þessu hámarki hefur verðábyrgðin náð í átta skipti, eða réttara sagt: í þau 14 ár sem liðið hafa síðan fyrst kom full verðábyrgð á landbúnaðarafurðir hefur átta sinnum þurft að koma til þess að sú verðábyrgð væri nýtt að fullu. Þetta kemur fram í töflu í á bls. 6 í frv., en þar kemur í ljós að frá verðlagsárinu 1963–1964 til verðlagsársins 1977–1978 er hlutfalli heildarverðábyrgðar ríkissjóðs náð fyrsta árið 1963–1964, þriðja árið 1965–1966, fjórða árið 1966–1967, fimmta árið 1967–1968, sjötta árið 1968–1969, sjöunda árið 1969–1970 og áttunda árið 1973–1974. Á verðlagsárinu 1976–1977 fór síðan verðábyrgðin fram úr leyfilegu hámarki. Þá námu greiðslur úr ríkissjóði vegna útfluttra landbúnaðarafurða 11.5% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar eða voru 1.5% prósentustigum umfram leyfilega verðábyrgð. Og ef ríkissjóður verður látinn bera hallann af útfluttri landbúnaðarvöru á verðlagsárinu 1977–1978 þarf verðábyrgðin að nema 13.8% af samanlögðu heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar, eða 3.8% umfram það hámark sem lög leyfa. Af þessu má augljóslega sjá, hver stefnan hefur orðið, hver afleiðingin hefur orðið m.a. af þeirri lagabreytingu sem gerð var á Alþ. 1959–1960. Það er athyglisvert í þessu sambandi, að á árunum 1963–1974 hafa greiðslur úr ríkissjóði aðeins tvisvar sinnum farið undir 8% af samanlögðu heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar, þannig að það er auðséð að hið leyfilega hámark verðábyrgðar úr ríkissjóði hefur beinlínis verið notað til þess að tryggja ávallt fyllstu umframframleiðslu á landbúnaðarafurðum í landinu sem verðábyrgð ríkissjóðs framast leyfir. Þannig hefur ekki verið stefnt að því, að þessi verðábyrgð væri trygging fyrir sveiflum í framleiðslu milli ára, heldur hinu, að það væri beinlínis regla að landbúnaðarframleiðslan á hverju ári skyldi vera mjög verulega umfram innanlandsþarfir og reikningurinn fyrir mismuninum væri gerður upp af ríkissjóði. Það er að sjálfsögðu ýmislegt annað sem fram kemur í þessu sambandi. Ef metnar eru greiðslur í þessu skyni í jafnvirðiskrónum, þ.e.a.s. á sambærilegu verðlagi, kemur í ljós hversu þessi útgjöld, sem tekin eru af skattfé almennings og eiga að standa undir útflutningi á offramleiðslu landbúnaðarvara sem ekki fæst nema brot af verði fyrir á erlendum mörkuðum, hafa vaxið gífurlega mikið. Frá verðlagsárinu 1963–1964 til verðlagsársins 1976–1977 hefur greiðslubyrði ríkissjóðs í jafnverðmætum krónum vegna ábyrgðarinnar á útflutningi landbúnaðarvara vaxið um 1.1 milljarð, eða um 71.8%. Í jafnverðmætum krónum hafa sem sé útgjöld ríkissjóðs vegna þessarar verðábyrgðar vaxið um 71.8% frá verðlagsárinu 1963 til 1977. Og þessi verðábyrgð í jafnvirðiskrónum hefur farið stöðugt vaxandi frá ári til árs. Þá ber þess líka að geta, að eins og þessum útreikningum er hagað, þá þýðir það að ríkið taki á sig ábyrgð vegna sölu á offramleiðslu á landbúnaðarvörum erlendis. Vegna þess, hvernig þeirri reikningsaðferð er hagað, kemur það undarlega fram, að ef t.d. tekjur af lax- og silungsveiðum verða meiri á árinu í ár en árinu í fyrra, þá eykst það fé sem greiða ber úr ríkissjóði vegna útflutnings á dilkakjöti og smjöri. Ef tekjur af hirðingu rekaviðar og sölu rekaviðar í girðingarstaura og til annarra slíkra nota verða hærri á árinu 1979 en þær voru á árinu 1978, þá merkir það, að ríkissjóður verður að leggja fram meira fé til þess að greiða niður lambakjöt og smjör á erlendum mörkuðum í ár en árið áður. Og ef tekja af hrognkelsaveiðum, silungsveiðum, sölu veiðileyfa eða selveiðum eða hirðingu æðardúns verður meiri á árinu 1979 en hún var á árinu 1978, þá vex að sama skapi fjárhagsábyrgð ríkissjóðs, þá hækka að sama skapi þau útgjöld sem ríkissjóður er lögskyldaður til að greiða með smjöri og kjöti á erlendum markaði. Þessi tala, sem ríkissjóður er lögum samkv. skyldugur til að greiða, 10% af samanlögðu verðmæti landbúnaðarframleiðslunnar í landinu; er nefnilega fundin þannig, að lagt er saman verðmæti sauðfjárræktar, verðmæti nautgriparæktarframleiðslunnar og allra hliðarbúgreina svo sem tekjur af sölu veiðileyfa, silungsveiði, garð- og gróðurhúsaafurðir, tekjur af geitum, svínum, loðdýrum, alifuglum og öllu slíku og lagt saman í eina upphæð. Þetta er talið vera heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar í landinu. Síðan eru 10% af þessari heildarupphæð reiknuð út og þar er fundin verðábyrgð ríkissjóðs vegna útflutnings á smjöri og kjöti. Þetta þýðir það, að offramleiðslan t.d. á dilkakjöti í landinu getur numið 40%, sem verðábyrgð ríkissjóðs tekur til. Þannig getur það orðið, vegna þessarar viðmiðunar, að offramleiðsla á dilkakjöti í landinu nemi 40% sem flutt er út með fullri verðábyrgð ríkissjóðs. Auðvitað sjá allir hversu víðs fjarri því er að slík stefna samrýmist því markmiði, að framleiðsla landbúnaðarafurða sé fyrst og fremst miðuð við innanlandsþarfir. Það getur ekki verið í þágu þjóðarheildarinnar að verðábyrgð ríkissjóðs sé hagað þannig, að það sé hægt að framleiða 40% fleiri dilkaskrokka á Íslandi en þjóðin þarf á að halda og ríkissjóður verði að taka á sig að greiða mismuninn á því verði, sem fæst fyrir þessi 40% - umframframleiðslunnar - í útlöndum, og því verði, sem bændur þurfa að fá. Það sjá auðvitað allir, að slík stefna hlýtur að leiða okkur í ógöngur, beinar ógöngur í landbúnaðarmálum, - þær ógöngur, hæstv. forseti, sem íslenska þjóðin er nú komin í í þeim efnum. Ef menn athuga þá hlið á útflutningi offramleiðslunnar í landbúnaði, þar sem er útflutningur á smjöri, þá skyldu menn gefa því gaum, að fyrir hvert eitt kg af smjöri, sem út er flutt, fæst ekki einu sinni nægilegt verð til að borga þann innflutta fóðurbæti sem fór í að framleiða þetta eina kg af smjöri hvað þá heldur að greiða allar vörur og vinnu sem lögð var fram til framleiðslunnar. Fyrir hvert eitt kg af smjöri, sem við Íslendingar verðum að flytja út, fáum við ekki einu sinni andvirði þess erlenda fóðurbætis sem fór í að framleiða þetta eina smjörkg. Það segir sig auðvitað sjálft, hvert slík offramleiðslustefna hlýtur að leiða þjóðina, þegar ábyrgð ríkissjóðs vegna útflutnings á landbúnaðarafurðum er þannig hagað að hægt sé að sitja uppi með milli 300 og 400 þús. dilkaskrokka í landinu eftir árið, sem þjóðin kemst ekki yfir að éta, og ríkissjóður er látinn borga mismun þann, sem er á verðinu, sem fyrir þessa dilkaskrokka fæst í útlöndum, og því, sem bændur þurfa að fá. Þegar svo er komið, eins og nú er, að við sitjum uppi með heils árs birgðir af smjöri í birgðageymslum umfram það, sem þjóðin kemst yfir að borða og neyðumst til að flytja þetta smjör út á verði, sem er lægra en nemur þeim kostnaði af erlendum fóðurbæti sem við þurftum að flytja inn í landið til að framleiða þetta smjör, þá er best að athuga sinn gang. Ég held að allir séu sammála um það, það sé engin undantekning þar á, að tryggja beri bændum eðlileg kjör og sambærileg við aðrar stéttir. Ég held að það séu allir sammála um að það beri að tryggja bændum sömu kjör og öðrum, þó svo að sveiflur verði í framleiðslu landbúnaðarafurða, þannig að það þurfi e.t.v. að standa undir talsverðri eða einhverri offramleiðslu á landbúnaðarafurðum, svo að íslensku þjóðinni séu jafnan tryggðar nægilegar neysluvörur af búvörum. En hitt held ég að allir hljóti að sjá, að það er mjög óeðlilegt ástand þegar framleiðslan er orðin svo mikil að það þarf að flytja út kannske milli 30 og 40% af því dilkakjöti, sem til fellur í landinu, og þegar framleiðslustefnan hefur gengið svo út í öfgar, að íslenska þjóðin þarf að taka á sig mjög verulegar fjárhagsskuldbindingar til þess að standa undir offramleiðslu á mjólkurafurðum. Við eigum nú í landinu u.þ.b. heils árs birgðir af smjöri, sem ekki er fyrirsjáanlegt að þjóðin geti torgað sjálf. Þarna þarf auðvitað að finna nýja leið sem geti tryggt þjóðinni nægilegar landbúnaðarvörur og bændum viðunandi lífskjör, án þess að það þurfi að leiða okkur í þær ógöngur sem ég hef verið að lýsa. Það er mikill vandi að finna þessa leið. Framleiðslustefnan, sem búið er að fylgja í landbúnaðinum allt of lengi, hefur miðast við að bændur sæki sér alltaf tekjur sínar til jafns við viðmiðunarstéttirnar með því að auka framleiðsluna einvörðungu án þess að gera hagkvæmt fyrir bændur að auka framleiðni á búum sínum eða jafnvel að framleiða ekki undir sumum kringumstæðum. Þegar á að snúa við á þessari braut eftir að henni hefur verið fylgt svo lengi til óþarfa þá getur verið, ef það yrði gert of harkalega, að það komi mjög illa við bændur, - svo illa að margir þeirra kynnu að neyðast til að bregða búi. Ég vil taka það sérstaklega fram, að slíkt vakir alls ekki fyrir flm. þessa frv. Það vakir ekki fyrir okkur Alþfl.-mönnum og okkur flm. þessa frv. að finna einhverja leið til þess - það mætti segja kannske að „skera bændastéttina niður við trog“, síður en svo. Við viljum finna einhverja leið sem getur tryggt bændum eðlileg og réttlát lífskjör miðað við eðlilega og réttláta framleiðslustefnu í landbúnaði. Við teljum að núverandi stefnu, þeirri stefnu sem fylgt hefur verið, búin var til með setningu afurðalaganna af eðlilegum ástæðum þá, hafi verið fylgt allt of lengi og hún sé búin að leiða okkur í hreinar ógöngur. Í þessu frv. er lagt til að sú breyting verði gerð á verðábyrgð ríkissjóðs vegna útflutnings á landbúnaðarafurðum, að verðábyrgðin taki aðeins til útflutnings á framleiðslu tveggja helstu búgreina landbúnaðarins, þ.e.a.s. afurða nautgriparæktar og afurða sauðfjárræktar, og einskorðist útreikningar á verðábyrgðinni aðeins við framleiðsluverðmæti þessara búgreina, þannig að hámarkið á verðábyrgð vegna útflutnings á afurðum nautgriparæktar geti mest numið 8%, ekki af samanlögðu heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar með gróðurhúsa- og grænmetisrækt, silungsveiði, dúntekju, hrognkelsum og öllu slíku reiknuðu inn í, heldur aðeins af framleiðsluverðmæti þeirrar búgreinar sem verðábyrgðin á að miðast við. Með sama hætti verði hámarksverðábyrgð ríkissjóðs vegna framleiðslu sauðfjárafurða miðuð aðeins við framleiðsluverðmæti þeirrar búgreinar einnar og nemi mest 12 af hundraði. Þetta mundi þýða, ef þessi breyting væri gerð, að útgjöld ríkissjóðs t.d. á verðlagsárinu 1976–1977 mundu hafa numið rúmum 11/2 milljarði í stað 2.6 milljarða eins og verðábyrgðin nam. Ef þessi breyting væri gerð, þá mundi hún sem sé hafa það í för með sér, að útgjöld ríkisins á einu ári vegna verðábyrgðarinnar mundu lækka um heilan milljarð. Það liggur alveg ljóst fyrir, að þessi milljarður mundi rýra tekjur bænda, sumra hverra a.m.k., að sama skapi. Við teljum, Alþfl.-menn, að það sé ekki rétt að leggja slíka byrði á bændastéttina í einu vetfangi. Menn skyldu athuga að það eru ekki bændur sem hafa búið til þessa framleiðslustefnu sem ég hef verið að lýsa hér, það eru ekki bændur sem hafa sett verðábyrgðina í lög um framleiðsluráð landbúnaðarins, heldur Alþ. sjálft. Bændur hafa bara, eins og aðrar stéttir þjóðfélagsins, lagað sig að þeirri stefnu í framleiðslumálum sínum sem opinber stjórnvöld hafa mótað. Við leggjum því ekki til að þessi breyting, sem mundi breyta verðábyrgðinni svo mjög, verði gerð á einu ári, því að það mundi skerða mjög verulega hlut bænda. Við leggjum til að breytingin verði gerð í áföngum, á fjórum árum, þannig að fyrsta árið nemi verðábyrgðin 20% af framleiðsluverðmæti sauðfjárafurða, annað árið 18, þriðja árið 16, fjórða árið 14 og að loknum þeim fjórum árum, sem sé fimmta árið, verði verðábyrgðin 12% af framleiðsluverðmæti sauðfjárafurða. Þannig teljum við að megi þoka þessum málum í áttina í áföngum, án þess þó að sú breyting komi of harkalega við hagsmuni bændastéttarinnar. Það kemur fram í töflum, sem fylgja frv. þessu á bls. 6, 7 og 8, hvernig í tölum talið má lýsa þróuninni í þessum málum frá árunum 1963–1964 til ársins 1977–1978. Það kemur líka fram í töflu III á bls. 8, hvernig verðábyrgð hefði verið á hverju þessara ára um sig, ef hún hefði ekki verið eins og hún var ákveðin í lögum frá 1959–1960 og eins og hún er enn, heldur verið allan þennan tíma eins og frv. þetta gerir ráð fyrir. Það kemur fram í töflu III um öll þessi ár, hver upphæðin hefði þá verið á verðábyrgðinni vegna útflutnings, hvort heldur er nautgripaafurða eða sauðfjárafurða, og hvenær verðábyrgðin hefði náð hámarki á útflutningi þessara afurða og hvenær ekki. Ég tel ekki ástæðu til þess að rekja þetta mál öllu frekar að sinni, a.m.k. ekki nema sérstakt tilefni gefist til. En í lokin vil ég aðeins ítreka það, að við þm. Alþfl. teljum að það sé löngu orðið tímabært að breyta þeirri meginstefnu í landbúnaðarmálum og í opinberri aðstoð við landbúnaðinn sem atvinnugrein og bændur að hvetja sífellt til aukinnar framleiðslu, bæði með lánum og styrkjum. Það á ekki endilega að breyta þessari aðferð þannig að taka strax á fyrsta eða öðru ári allt það fé í formi lána og styrkja sem landbúnaðurinn og bændur hafa fengið hingað til, taka það alfarið af þeim, heldur breyta þessum greiðslum þannig, að í staðinn fyrir að hvetja einhliða til aukinnar framleiðslu eins og nú, sbr. ræktunarstyrkina og framlög í stofnlánasjóðina, þá verði hætt að kalla á aukna landbúnaðarframleiðslu þegar offramleiðslan er orðin svona mikil og hluta af þessu fé varið til að styrkja bændur með öðrum hætti, t.d. eins og við lögðum til við afgreiðslu fjárl. rétt fyrir. jólin, að hluta af þessu fé yrði breytt úr framleiðsluaukandi styrkjum í félagslega styrki, t.d. í aðstoð til bænda til þess að þeir gætu ráðið sér vinnuafl og þeir gætu fengið orlof frá búum sínum eins og annað fólk í þessu landi, gætu tekið orlof að sumri, vori, hausti eða vetri, og einnig til að efla ábatasamar hliðarbúgreinar, svo sem veiðibúskap og annað því um líkt, og félagslega aðstoð við bændur. Ég held að það sé bráðnauðsynlegt að taka einmitt slíka stefnubreytingu til athugunar. Ég held að það dyljist engum, nema manni sem annaðhvort er sjálfur algerlega blindur í þessum málum eða blindar sjálfan sig vísvitandi í málefnum landbúnaðarins, að sú stefna er röng, sem leitt hefur til þess að verðábyrgð ríkissjóðs á landbúnaðarafurðum nægir ekki lengur, heldur verður að fara fram úr lögleyfðu hámarki ár frá ári, vegna þess að offramleiðslan í helstu greinum íslensks landbúnaðar nemur nú milli 30 og 40% í sauðfjárbúskap og í mjólkurframleiðslu og við sitjum uppi með óseljanlegt smjör sem nemur ársneyslu þjóðarinnar. Þeir menn, sem ekki sjá hvaða afleiðingar slík stefna hefur fyrir landbúnaðinn, neytendur í landinu og ríkissjóð, eru annaðhvort blindir á þessi mál og gersamlega tilgangslaust að tala um þau við þá eða hafa blindað sig sjálfir vísvitandi, og það er að sjálfsögðu margfalt verra. Herra forseti. Ég óska svo eftir því, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til fjh.- og viðskn. Hvers vegna skyldi ég óska eftir því, þar sem hér er um að ræða breytingu á lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins? Vegna þess að ég lít svo á, að hér sé ekki fyrst og fremst um að ræða málefni landbúnaðarins sem atvinnugreinar, heldur sé um að ræða fjárhagslegt málefni, þ.e.a.s. með hverjum hætti eigum að haga greiðslum úr ríkissjóði til þess að tryggja eðlilega og nauðsynlega framleiðslu landbúnaðarafurða á Íslandi þannig að þörfum þjóðarinnar sé fullnægt án þess að leggja þurfi þungar byrðar á neytendur og bændur, þ.e.a.s. á skattborgarana, til þess að standa undir kostnaði af óhóflegri umframframleiðslu á landbúnaðarafurðum sem verði að flytja út og selja erlendum aðilum fyrir lægra verð en nemur verði á innfluttum aðföngum sem þarf til þess að skapa þessa umframframleiðslu. Ég óska því eftir því, hæstv. forseti, með þessum rökstuðningi, að frv. verði vísað til fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að vísa á bug þeim rökstuðningi, sem fram kom í till. hv. 1. flm. um n. í málið. Þetta er að sjálfsögðu landbn.-mál og á þangað að fara, ef það á annað borð á erindi til n., sem getur nú kannske vafist fyrir manni að fullyrða. En allt um það, þá held ég að óhjákvæmilegt sé að frv. hljóti þinglega afgreiðslu og þinglega meðferð, og ég geri það að till. minni, herra forseti, að þetta mál fari til hv. landbn. deildarinnar. Mér þykir fyrir því, að hér í salinn vantar hv. þm. Finn Torfa Stefánsson, 2. landsk. þm., vegna þess að ég hefði haft löngun til þess að ræða við hann og fá fram skoðanir hans á þessu máli og á prent í Alþingistíðindum. Á framboðsfundum í fyrravor í Norðurl. v. kvað aldeilis við annan tón hjá hv. þm. Finni Torfa Stefánssyni en kveður við í þessu frv. Hann sagði nefnilega landbúnaðarstefnu Alþfl. gerbreytta. Þessi gamla stefna, sem fylgt hefði verið, væri horfin af sjónarsviðinu með gömlum mönnum - vitnaði til fyrrv. formanns Alþfl. Gylfa Þ. Gíslasonar í því sambandi - og nú væri aldeilis annað uppi á teningnum. Vissulega gaf það nokkrar vonir um að annað væri uppi á teningnum þegar Alþfl. fékkst til þess að standa að stjfrv. um framleiðsluráðslög sem hér er til meðferðar í d. En síðan ber formaður þessa sama þingflokks ásamt þrem öðrum hv. þm. fram þetta frv., endurflytur þennan samsetning og gerir það nú á þskj. 75. Þetta frv. var til umr. í fyrra og það hefur ekkert breyst. Það kemur sem sé í ljós, þrátt fyrir fullyrðingar hv. 2. landsk. þm. um að landbúnaðarstefna Alþfl. sé breytt, að hún er enn hin sama, eða a.m.k. botna ég ekki í þeim tvískinnungi sem felst í því að standa að báðum þessum frv. Á þessu þskj. er sami gamli kratagrauturinn, hann er kannske aðeins viðbrenndari en í fyrra, en hann er a.m.k. ekki betri. Þetta er að mínum dómi slæmt frv. Það er slæmt m.a. vegna þess, að það stefnir að því að ná, samkv. því sem segir á bls. 8, réttum 2 milljörðum aukalega frá bændastéttinni miðaðviðverðlagsárið 1977–1978. Ef það hefði verið í fullu gildi, hefðu bændur tapað aukalega 2 milljörðum. Þetta gerir fast að 500 þús. kr. á hvern bónda. Og ég bið menn að taka eftir: Það er allt saman tekið af kaupi bóndans, vegna þess að hann getur ekki fært þetta með nokkru móti á annan. Hann verður að borga þetta af kaupi sínu. Þetta er kannske ekki nema eins og hálfs mánaðar kaup hjá flugmönnum í landinu, en íslenska bændur munar nú upp og ofan um upphæð eins og þessa. Þetta bætist ofan á fyrirsjáanlega tekjurýrnun vegna vöntunar á útflutningsbótum. Í þessu felst bein kjaraskerðing og ekkert annað. Það er rétt að fara ofurlítið fleiri orðum en hv. flm. gerði um 10% regluna og hvernig þessar útflutningsbætur eru komnar til. Að mörgu leyti greindi hann rétt frá, en kjarni málsins er náttúrlega sá, að útflutningsbæturnar voru teknar upp til þess að fría neytendur í landinu við að hallanum af útflutningi yrði jafnað á vöruverð í landinu. Þetta er sem sagt stjórntæki til þess að halda niðri vöruverði í landinu. Bændur áttu þann rétt að geta jafnað þessum halla niður lögum samkv. og jafnað honum niður á vöruverð innanlands, ef til þess kom að flytja þurfti út. Að sjálfsögðu búum við við aðrar tölur núna en árið 1960–1961. Blessuð krónan okkar er orðin ansi miklu minni og aðstæður í þjóðfélaginu eru orðnar talsvert aðrar og samanburðurinn við aðrar þjóðir er orðinn talsvert óhagstæðari. Þjóð, sem býr við 30–50% verðbólgu á ári, getur ekki til langframa keppt á mörkuðum við þjóðir sem búa við innan 10% verðbólgu á ári. Þetta er einfalt mál, og þess vegna verður að grípa til sérstakra ráðstafana. Framleiðsla landbúnaðarafurða er helst til mikil á Íslandi eins og stendur. Það þarf að draga úr henni. Þegar góðæri í landinu og framkvæmdahugur undanfarinna ára hjá bændum leggst á eitt, en neysla þjóðarinnar á landbúnaðarvörum dregst saman, þá safnast að sjálfsögðu fyrir búvörur sem þarf að flytja úr landi eða afla markaða fyrir með öðrum hætti. Nokkuð af þessari framleiðsluaukningu er til komið vegna nýrra búgreina, m.a. verksmiðjubúskapar sem tekinn hefur verið upp á nokkrum búum, þar sem farið er að framleiða landbúnaðarvörur í miklu stærri einingum en áður hefur tíðkast á landinu. Fyrir 10 árum var uppi mikið skynvæðingarfjas og menn, sem alltaf kunnu ráð við öllu, ætluðu að bjarga þjóðinni með því að stækka einingarnar, stækka búin. Þá á ég ekki við hin venjulegu meðalbú eða kannske ofurlítið stærri, ég á við að mönnum hélst uppi að setja upp miklu stærri bú en áður höfðu þekkst, og þessi bú hafa raunar reynst - sum þeirra - mjög óhagkvæm og þetta er allt saman fallið um sjálft sig. En eftir sitjum við með vandann sem af þessum búum skapaðist, og raunar er enn í fullum gangi uppsetning verksmiðja þar sem framleiddir eru kjúklingar, egg eða svín. Það er vissulega mikill vandi fyrir höndum í landbúnaði. Bændum er manna best ljóst hvað þessi vandi er mikill, og á þeim brennur hann náttúrlega fyrst og fremst. Þeir hafa beðið um aðstoð Alþingis og stjórnarvalda til að bægja honum frá. Þeir hafa farið þess á leit við ríkisstj., að hún beitti sér fyrir lagasetningu um framleiðsluráð, og það frv. er nú til meðferðar hjá hv. landbn. d. Sýnir það náttúrlega þann skilning að framleiðsluráðslög eiga heima hjá landbn. Því miður voru viðtökur þessa frv. ekki þannig að ég eigi von á að það nái fram að ganga. Það er heldur ekkert algott frv. sem liggur nú hjá hv. landbn. En ég held að það sé þó skásta og sársaukaminnsta lausnin fyrir bændur sem ég fæ komið auga á í bili, enda er það undirbúið með þeim hætti, að bændur hafa samið það sjálfir og náð um það tiltölulega góðri samstöðu. Þó að nú sé reynt að eyðileggja þá samstöðu og efna til fundarhalda til þess að kveða hana niður. Og það er ekki víst að þetta frv. leysi allan vanda, en ég held að það sé skref í rétta átt og líkur til að það bæti nokkuð úr, a.m.k. forði frá óförum, ef að lögum yrði, sem annars mundu dynja yfir. Ef ekkert er gert í málinu kann að reka að því og ég óttast að það reki að því, að hallinn, sem þessi mikla framleiðsla skapar, verði til þess að menn fái ekki verðið sem þeim er reiknað fyrir afurðirnar og þessi skellur komi allur eftir á. Og það er áreiðanlega sárasta leiðin fyrir bændur og því verri sem búin eru minni og aðstaða bænda er lakari. Þetta er skárra fyrir þá bændur, sem betur mega sín, og ef nokkuð er, gerir þá fátæku fátækari. Það er náttúrlega tómt mál að tala um þá lausn sem Alþb.-menn héldu fram fyrir síðustu kosningar og raunar eru ekki alveg af baki dottnir með enn þá, að það væri nóg að hækka kaupið, auka niðurgreiðslurnar og lækka skattana og þá mundi fólkið borða meira af landbúnaðarvörum. Þessi kenning hefur verið prófuð að nokkru leyti, en því miður heldur hún ekki. Þó að menn mikli fyrir sér þennan vanda sem skapast af mikilli landbúnaðarframleiðslu, þá er ekki því að gleyma, að úr landbúnaðarafurðum eru framleiddar mjög mikilvægar iðnaðarvörur fyrir þetta þjóðarbú. Iðnaður úr ull og skinnum er orðinn ein okkar mesta útflutningsframleiðslugrein, og að sjálfsögðu mundi draga úr ullar- og skinnaframleiðslu ef fénu fækkaði í landinu, þannig að menn mega ekki einblína á kjötframleiðsluna. Og hinar miklu smjörbirgðir, sem til eru í landinu, eru m.a. til komnar vegna þess að mjólkurbúin hafa ekki verið tæknilega undir það búin að framleiða þá osta sem helst er hægt að flytja út. Úr þessu þarf að bæta og það sem skjótast og er enda unnið að því. Bændur eru tekjulægsta stétt í þessu landi. Það dæmi lagaðist að vísu á s.l. ári og blessunarlega dró saman með bændum og öðrum stéttum, en þó vantar mikið á að þeir fái það kaup sem þeim er ætlað lögum samkv., fái það kaup sem viðmiðunarstéttirnar hafa. Ríkisstj. hefur gert ýmsar ráðstafanir sem líklegar eru til að stytta þetta bil. En sú framleiðsluráðslagabreyting, sem er lögð til á þskj. 75, er ekki líkleg til að verða til þess að draga þarna saman. Þvert á móti er hún vís til að skerða hlut bænda, og þetta er lakasta hugmyndin af öllum þeim mörgu hugmyndum sem hreyft hefur verið af hinum og þessum aðilum til lausnar á þeim vanda sem við er að etja í landbúnaðinum. Hv. 1. flm. þurfti að taka það fram í lok ræðu sinnar, að hann væri ekki beint að miða að því að finna leið til þess að skera bændur niður við trog. Seinna var hann kominn á það að halda þessari sláturtíð í fjögur ár, skildist mér. En allt um það hlýtur náttúrlega samþykkt þessa frv. ein og sér að verða til þess. Hann mælti margt réttilega þegar hann sagði frá því, að það þyrfti að finna ráð til að bæta bændum upp tekjutapið. En þá var bara ekki lengur orðið neitt samræmi í málflutningnum og þá hefði hann betur ekki lagt þetta frv. sitt fram. Ég held að þetta frv. verði þrátt fyrir galla þess að fá þinglega meðferð, og það verður að sjálfsögðu að ganga til landbn. Ég gerði mér ekki neina rellu út af því, þó að það sofnaði þar. Ef landbn. teldi sig til þess knúða að afgreiða það, þá vona ég að hún leggi til að það verði fellt.