Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Eins og jeg gat um í gær, hefi jeg áformað að skifta fjárlögunum Í 4kafla, og verður þá í fyrsta kafla og til umr. nú 1.–5 gr. fjárlaganna og þær brtt., sem að þeim greinum lúta.

Frsm. fjárhagsnefndar (Magnús Torfason) Eins og sjá má á þgskj. 803 og nál. á þgskj. 802. hefir nefndin lagt til að gerðar væru þó nokkrar breytingar á tekjuáætluninni, og munu það vera þær frekustu breytingar, sem gerðar hafa verið á tekjubálkinum í þessari hv. deild. Alt hefir sína orsakir, og þetta líka, en aðalástæðan fyrir þessum till. er sú, að stjórnin hefir í þetta sinn áætlað tekjurnar óeðlilega lágar, en það stafar af því, að stjórnin hefir alla þessa öld skilað fjárlagafrv. með nokkrum tekjuhalla. Formaður og frsm. fjárhagsnefndar í hæstv.Nd. (M.G.) er ekki óskyldur stjórninni, og því ekki að undra, þótt hann gerði ekki brtt. við áætlunina, og hv.Nd. lítur út fyrir að hafa verið svo ánægð með þetta, að þar kom ekki fram brtt. við nokkurn lið. Einu breytingarnar sem þar voru gerðar, voru þær hækkanir, sem voru óhjákvæmilegar vegna tekjuauka, sem hafa verið samþ. á þinginu. Þetta er mjög fágætt, og eftir því, sem nefndin hefir getað litið til, þá hefir það ekki komið fyrir, að Nd. hafi ekki hækkað tekjuliðina í fjölda mörg ár. Þetta er því alveg nýtt og því eðlilegt, að fjárhagsnefndin hjer líti svo á, að hún þyrfti að gera það. Þessi hækkun á tekjunum gefur raunar ekki meiri tekjur í sjóðinn, en samt eru fullnægjandi ástæður til að áætla tekjurnar nær sanni, auk þess, sem tekið er fram í nál. Við hjer á þinginu rembumst eins og rjúpa við staur við að auka á allan hátt tekjur ríkissjóðs, og það hefir verið eitt af aðalhlutverkum okkar hjer á þinginu. Jeg verð að líta svo á, að það væri óverjandi. ef þingið skildist svo frá fjárlögunum, að þar væri verulega stór tekjuhalli, því auk hans bætast við ýms útgjöld samkvæmt lögum samþ. á þinginu. Ef útkoman væri sú, að skattarnir eða árstekjur ríkissjóð væru minni en útgjöldin í fjárlögunum, þá virðist mjer, að þjóðin hlyti að líta svo á, að þingið hefði litla ábyrgðartilfinningu fyrir því, að sjá hag ríkissjóðs borgið, og það yrði ekki til þess að að auka virðingu þjóðarinnar fyrir starfi þingsins, og það á þingið alls ekki skilið, að því er þetta atriði snertir. Jeg skal þá snúa mjer að einstöku brtt. Fyrsta brtt. er um, að ábúðar- og lausafjárskatturinn verði færður upp um 20 þús. kr., og vænti jeg, að hv.þm. sjái, að það sje ekki mikið, þegar allar afurðir hafa hækkað svo gífurlega í verði. Áætlunin er auk þess varleg, því skattur þessi varð síðasta ár 100 þús. kr. Önnur brtt., um að tvöfalda húsaskattinn, er gerð samkvæmt lögum, sem hafa verið samþ. hjer. Tekjuskatturinn leggjum við til að verði hækkaður um 150 þús. kr. Stjórnin áætlaði þennan lið 250 þús. kr., en eftir þeim upplýsingum, er nefndin hefir fengið, þá nemur tekjuskatturinn nú í Reykjavík einni fyrra árið 400 þús. kr., og það virðist því vera sæmilegt að áætla aðeins þá upphæð, eða að skattur þessi um land alt utan Reykjavíkur sje að eins fyrir vanhöldum. Tekjuskattur sá, er á að greiða þessi ár, er af tekjunum árin 1918 og 1919, og árið 1918 er gott í þessu efni, mun betra en árið 1917, en 1919 ágætt, svo þetta ár hlýtur að verða hreint jubelár fyrir ríkissjóðinn. Sama er að segja um dýrtíðarskattinn og tekjuskattinn. Aukatekjurnar leggur nefndin til að hækka um 50 þús., og er það gert með tilliti til frv. þess, sem hefir verið samþ. Erfðafjárskattinn hefir stjórnin áætlað 11 þús. kr., en á að eins 3 mánuðum hefir skattur þessi orðið hjer í Reykjavík 20 þús. kr., og áætlun nefndarinnar um að hækka þennan lið um 6 þús. kr., eða 1/3 part, er geysivarleg. Vitagjaldið er hækkað samkvæmt samþ. lögum frá þinginu. Útflutningsgjaldið leggur nefndin til að verði hækkað um 50 þús. kr. Þessi liður er fremur óábyggilegur, því hann fer mjög eftir því, hvernig síldveiðin reynist, en hún er stopul. En þessi hækkun er bygð á útreikningi stjórnarinnar um þetta við annað mál, og þar sem einn aðalliður gjaldsins hefir verið sexfaldaður, og nýjum liðum bætt við, þá ættu tekjurnar á þessum lið að fara fram úr áætlun í hverju litlu meðalári. Áfengistollurinn leggur nefndin til að verði hækkaður um 25 þús. kr., og er það gert með tilliti til þess, hvernig hann hefir reynst, og það eru því miður litlar líkur til þess, að hann minki. Þá leggur nefndin til, að stimpilgjaldið verði hækkað. Það er áætlað afarlágt, en fer talsvert eftir síldaraflanum. Nefndin hefir haft það 50 þús. kr. hærra fyrra árið, vegna þess, að þá verða og fluttar út vörur frá þessu ári. Pósttekjurnar leggur nefndin til að verði hækkaðar um 10 þús., og er það með tilliti til þess, að burðargjald undir blöð og tímarit hefir verið hækkað. Auk þess má gera ráð fyrir, að tekjurnar verði meiri þegar póstferðum fjölgar, og eins ef vörutollslögin verða samþ. Um símatekjurnar hefir nefndin farið milliveg á milli stjórnarinnar og landssímastjórans, og telur nefndin áætlunina um þetta varlega, því alt bendir á, að þær fari mjög hækkandi. Árið 1918 urðu tekjur af Íslandsbanka 140 þús. kr., og það er alt útlit fyrir, að þær verði ekki minni þetta ár, því það er gott ár fyrir bankana. Nefndin leggur því til, að þessi liður verði hækkaður upp í 120 þús. kr. fyrra árið, en lætur hann standa óhaggaðan síðara árið, því á þessum byltingarinnar tímum er ómögulegt að segja hvernig þá veltur. Ágóðahlutinn af Landsbankanum hefir orðið fjórum sinnum meiri en stjórnin áætlar, og nefndin lítur svo á, að það megi ekki áætla þann lið meiri en helmingi lægri en reynslan bendir til. Annars er það um þennan lið að segja, að hann er einn með sárustu tekjum ríkissjóðs, því hann er tekinn frá eigin barni ríkisins. Jeg þekti eitt sinn mann, er hjálpaði bróður sínum um peninga, og áskildi sjer 20% í vöxtu, en hjer tekur ríkið af barni sínu 22%.  (M. K.: Barnið er fært um það)  . Það getum við má ske sagt. Stjórnin greiðir bankanum nú 100 þús. kr. á ári, en tekur svo alt af honum aftur í sköttum. Hvar er þá styrkurinn? Því það var tilgangurinn að styrkja bankann. En þetta mun koma af því, að það hefir enginn búist við því, að bankinn ætti slíka framtíð fyrir höndum. Annað mál er að vanvirðulítið er að taka við þessu á meðan Landsbankinn kvartar ekki. Loks ber nefndin fram nýjan tekjulið, 10 þús. kr., og er það gert eftir nýsamþyktum lögum frá þinginu, um skatt á brjóstsykurs gerð. Nefndin leit svo á, að vel mætti hækka ýmsa smærri liði, þótt hún kæmi sjer saman um að bera ekki fram brtt. um það. Alls nema hækkanir nefndarinnar 1188 þús. kr.; af því eru 240 þús. samkvæmt lögum, en 948 þús. frá nefndinni. Eins og fjárlögin komu hingað frá hv.Nd., þá var nokkur halli á þeim, en ef brtt. nefndarinnar verða samþ., verður tekjuafgangur tæplega 700 þús. kr., en vafalaust mun takast að höggva talsvert skarð í það hjer í hv. deild. En svo hefir ríkissjóður ýms gjöld, sem ekki eru í fjárlögunum, og jeg teldi því illa gengið frá þeim með tekjuáætlun, sem væri ekki varleg. Hún verður að vera miðuð við það, sem tekjur ríkisins ættu að vera í laklegu meðalári. Jeg hygg, að á næstu árum aukist tekjurnar, því framleiðendur hafa mikla atburði til að auka framleiðsluna. Nægir að benda á, að margir trollarar eru í smíðum, sumir væntanlegir hingað í ár, aðrir að ári, og það drýpur drjúgum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Þessar upplýsingar hv.frsm. (M. T.) breyta ekki þeirri mynd, sem jeg hefi dregið af fjárhagnum. Jeg hefi tekið það skýrt fram, að tekjuhlið fjárlaganna væri mjög varlega áætluð. Þegar jeg lagði fram fjárlögin í hv.Nd., sagði jeg um þetta: „Tekjuhlið fjárlaganna hygg jeg sje mjög varlega áætluð, og býst jeg því við, að ef fjárlögin færu út úr þinginu, eins og þau eru nú úr garði gerð, þá mundi enginn halli verða á þeim“. Það hefir verið siður allra stjórna vorra í mörg ár, að leitast við að áætla tekjuhlið fjárlaganna mjög varlega, og af því að þeirri gullnu reglu hefir verið fylgt, þá hefir hallinn oft unnist upp. Stjórnin taldi sjálfsagt að halda áfram á þessari braut, og þeim mun fremur, þar sem erfitt var að segja, hvernig umhorfs yrði í heiminum og hver áhrif það hefði á okkur. Að hinu gekk jeg ekki ódulinn, að tekjurnar yrðu meira en áætlað var, og jeg býst við, að fjárhagsnefnd hv. Nd-líti og svo á þetta mál. En það má ekki gleyma því, að ýms útgjöld ríkissjóðs eru ekki færð í fjárlögunum, og þarf ekki annað en líta í landsreikninginn til þess að sjá, að útgjöld samkvæmt sjerstökum lögum er ekki lítil fúlga, og svo verður það áfram. Við vitum af launalögunum, og svo hygg jeg ekki ofdjúpt tekið í árinni, þótt jeg segi, að útgjöld eftir öðrum lögum nema fyllilega því, er hv. nefnd hefir hækkað tekjuliðina. Þetta tek jeg fram til að sýna, að mynd sú, er jeg brá upp af fjárhagnum, er alveg rjett í öllum aðalatriðum. Jeg sje ekki ástæðu til að ræða hverja brtt. fyrir sig, læt jeg mjer nægja að vísa til athugasemdanna með frv. stjórnarinnar, enda hygg jeg, að tekjurnar verði eins miklar og nefndin áætlar. En rjett hefði má ske verið að færa meðal útgjalda í fjárlögunum sjerstaka upphæð, er kölluð væri: „Útgjöld samkvæmt sjerstökum lögum“, og býst jeg þá við, að þá sæist berlega, hve rjett og skýr mynd mín af fjárhagsástandinu er.

Halldór Steinsson Jeg vil að eins leiðrjetta misskilning, sem fram kom hjá hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), þegar hann sagði að launalögin mundu skapa 2 milj. kr. útgjaldaauka. En sannleikurinn er sá, að eftir því, sem næst verður áætlað, er þessi útgjaldaauki talinn 1 milj., og munar það ekki litlu. Í öðru lagi vil jeg benda á einn nýjan tekjuauka, sem jeg heyrði hv.frsm. (M. T.) ekki telja með, en mundi þó breyta allmjög útliti fjárlaganna, og það er vörutollurinn. Ef hækkunin á honum verður samþ., og við því búast víst allir, nemur hún ca. ½ milj. kr. Það verður því ekki annað sagt en að þrátt fyrir launalögin verði fjárlögin eftir öllum vonum, ef þessar tekjuhækkanir ná fram að ganga.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg held, að hv.þm. Snæf. (H. St.) hafi ekki athugað, að þessi eina milj., sem hann talaði um. nær að eins yfir annað árið, svo það er rjett, sem jeg sagði, að það verða 2 milj. á fjárhagstímabili. En auðvitað er þetta ekki nákvæmt, því það fer nokkuð eftir þeim verðstuðli, sem lagður er til grundvallar, en hann er breytilegur.

Frsm. fjárhagsnefndar (Magnús Torfason) Jeg þarf ekki miklu við að bæta fyrri ræðu mína. Þó skal jeg geta þess til skilningsauka, að tekjuauki stjórnarinnar er aðallega miðaður við stríðsárin fimm, þó árin fyrir stríðið sjeu höfð nokkuð til hliðsjónar. En nú er það ástand, sem þá varð að miða við, óðum að hverfa, enda mun mega áætla, að hjer um bil allir tekjuliðirnir fari 20–30% fram úr áætlun nefndarinnar í hverju meðalári.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er ekki rjett, að tekjuáætlanir stjórnarinnar sjeu eingöngu miðaðar við stríðsárin.  (M. T.: Sagði ekki eingöngu)  . Það hefir þvert á móti verið reynt að taka tillit til hvorstveggja ástandsins. En hins vegar hefir stjórnin ekki viljað áætla tekjurnar hærri en full vissa væri fyrir að þær yrðu. Sömuleiðis má benda á það, að gjöldin hafa líka farið langt fram úr áætlun, svo það er því meiri ástæða til að fara varlega. Annars vona jeg fastlega, að þau tekjuaukafrv., sem fyrir liggja, nái fram að ganga, og þá sjerstaklega vörutollurinn. Ekki mun af veita.

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Ef ekkert er farið út fyrir bær brtt., sem fram eru komnar við 6.–11. gr., er það ekki mikið, sem þarf að taka fram því þær eru að eins tvær, frá fjárveitinganefnd; en engar frá einstökum hv.þm. En þar sem þessi bálkur, útgjaldabálkur fjárlaganna í heild, er hjer eiginlega fyrst til umr. nú, þykir mjer hlýða að lýsa nokkuð afstöðu fjárveitinganefndar yfirleitt til gjaldanna allra. Þess er þá fyrst að geta, að nefndin treystist ekki til að gera neinar stórvægilegar lækkanir á útgjöldunum. Það hefði þá einna helst verið á útgjöldum 13. gr., að slíkt hefði getað komið til mála. Þar hefði þá verið um tvent að velja: í fyrsta lagi að stryka út einhverja liði fyrir fult og alt, en þá var fyrir annað vandamál, sem sje að skera úr því, hvaða liðir það ættu að vera. Í öðru lagi að lækka einstaka liði. En það var heldur ekki fært, því það sýndist fremur þvert á móti liggja beinna við að hækka þar fjárveitingarnar fremur en lækka, ef þær ættu að koma að fullum notum, þar sem segja má, að kostnaður við verklegar framkvæmdir hafi þrefaldast að minsta kosti. En þó niðurstaðan hafi orðið sú, að hækka hvorki nje lækka, svona yfirleitt hefir þó komið út dálítil hækkun vegna ýmsra smábreytinga, sem nefndinni fanst nauðsyn á að gera. Þegar þessi hækkun er sundurliðuð. nemur hún öll: Á 10. gr kr. 1,600 - 1,600 - 11. - - 1,800 - 1,800 - 12. - - 9,500 - 9.500 - 13. - B - 9,600 - 13. - D - 98,000 - 13. - E - 8,550 - 116,150 - 14. - A - 2,400 - 14. - B - 17,000 - 19,400 - 15. - - 36,200 - 36,200 - 16. - - 67,500 - 67,500 En allar þessar hækkanir nema samtals kr. 252.150. og verður nú að draga frá þeim lækkunina, sem nefndin gerir ráð fyrir, en hún nemur sundurliðuð: Á 12. gr kr. 1,000 - 13. - A - 20,000 - 15.- - 14,800 - 16.- - 20,000 eða samtals á öllum greinunum kr. 55,800. Þegar þessi upphæð er svo dregin frá hækkunarupphæðinni - eða kr. 252,150 ÷ 55,800 - verður útkoman sú, að hækkunin nemur kr. 196,350. En nú ber þess að gæta, að hjer er í rauninni hvorki um að ræða raunverulegar hækkanir nje lækkanir, því nefndin hefir tekið með í þessa áætlun sína ýmsa liði, sem slept hafði verið í hv.Nd., en allir vissu þó að áttu að vera þarna og hljóta að vera þarna, ef hlutföllin eiga að vera rjett og öll kurl að koma til grafar, eftir því sem unt er. En ef ekki er tekið tillit til þessara liða, verður að sundurliða raunverulega hækkunina og lækkunina þannig að hún nemur: Á 11. gr kr. 1,800 - 12. - - 2,900 - 13. - B - 8,000 - 14. - A - 2,400 - 14. - B - 5,200 - 15. - - 30,200 - 16. - - 67,500 en það nemur samtals kr. 118.000. En lækkunin er aftur á móti: Á 12. gr kr. 1,000 - 15. - - 14,800 - 16. - - 20.000 eða samtals kr. 35,800; eða þegar þessi lækkun er dregin frá hinni raunverulegu hækkun - þ. e. a. s. 118,000 35,800 - verður útkoman kr. 82,200. Jafnvel þessi upphæð mundi sennilega ekki vaxa mönnum í augum, eða þykja ýkjamikil hækkun í meðferð heillar nefndar á svo merku og umfangsmiklu máli. En þó er þetta heldur ekki sú eiginlega raunverulega hækkun. Því að mjer virðist auðsætt, að enn megi draga frá þessu ýmsar upphæðir. Það mun t. d. tæpast geta reiknast nefndinni til synda þó að hún hafi tekið upp liði sem augsýnilega höfðu fallið niður í hv.Nd. af vangá. Þannig virðist mjer, að dragi megi frá hjer upphæðina til landmælinga, sem er 60 þús. kr., og verða þá að eins eftir kr. 22,200. Enn fremur finst mjer mega draga hjer frá 5.200 kr. til Stýrimannaskólans, svo að þegar alt kemur til alls, nemur raunveruleg hækkun nefndarinnar á þessum bálki að eins seytján þúsund krónum, og mun enginn geta kallað það mikið. Þessar athugasemdir ættu að nægja um allan bálkinn yfirleitt. En þó skal jeg geta þess, að viðvíkjandi lækkuninni gildir að sumu leyti það sama og um hækkunina, þó að sú upphæð, sem jeg nefndi síðast, sje rjett. Viðvíkjandi einstökum brtt. skal jeg geta þess um skrifstofukostnað bæjarfógetans, að hann hefir fært fullgild rök fyrir því að hækka þurfi laun starfsmannanna þar, svo að þau samsvari launum í stjórnarráðinu. Að öðrum kosti yrði ekki kleift að halda sæmilega góðum mönnum. Verður ekki komist af með minna en 600 kr. viðbót á ári í þessu falli. Sama er að segja um, skrifstofukostnað lögreglustjórans. Það virðist ekki nema sanngjarnt, að fulltrúar beggja þessara embættismanna hafi sömu laun. En þar sem einum skrifaranum á skrifstofu bæjarfógeta hafa nú verið ætlaðar af hv. fjárveitinganefnd Nd. og Nd. sjálfri, 2,700 kr., má ekki minna vera, en að fulltrúarnir hafi 300 kr. meira.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal ekki eyða orðum að brtt., er snerta þennan kafla fjárlaganna; þær eru fáar og óverulegar, og hefi jeg ekkert við þær að athuga. Í hv.Nd. hefi jeg haldið því fram, að nefndir þær, er um fjárhaginn fjalla, ættu straks í byrjun að gera sjer grein fyrir. hvort nokkur halli skuli vera á fjárlögum og hve mikill, ef það verður ofan á. Það mun oft hafa verið svo, að fjárveitinganefnd hefir ekki haft hugmynd um það, hve mikill halli yrði á fjárlögunum fyr en hún hefir verið að ljúka starfi sínu. Svo mun nú hafa verið um fjárveitinganefnd neðri deildar. Í fjárlögum eru altaf ýmsar fjárhæðir, sem eru algerlega óþarfar hreinasti hjegómi, og þó öllum slíkum upphæðum væri sópað burtu, sem rjett væri. Þá mundu þær þó að sjálfsögðu ekki leiðrjetta hinn mikla halla á fjárlögunum. Að eins tvær leiðir er hægt að fara til þess að gera hallann engan eða þá svo, að hann sje verjandi. Önnur leiðin er að draga úr framkvæmdum sem telja mætti að vísu nauðsynlegar, en hinn árlegi búskapur leyfir ekki, að ráðist sje í þetta verða einstaklingarnir flestir að gera hvað eftir annað, hver á sínu sviði. Bóndinn veit af ýmsu, sem bæta mundi jörð hans, en ræðst ekki í það fyr en efni hans leyfa. Hin leiðin er að auka skattana. Skal það játað að þetta þing hefir samþ. ýmsa allverulega tekjuauka: en betur má ef duga skal. Jeg játa það, að ef vörutollurinn verður samþyktur, þá kemur óneitanlega allverulegt skarð í miljónarhallann í fjárlögunum. En það er ekki nóg. Jeg lít svo á að það sje skylda næstu stjórnar að koma með nægileg tekjuaukafrv. á næsta þingi, til þess að hallinn verði enginn á fjárhagstímabilinu. þegar til kemur. Jeg mundi álíta það skyldu mína, ef jeg sæti áfram við stjórn. Jeg sje það af hinum góðu undirtektum, sem frv. um vörutollinn hefir fengið að menn vilja vinna töluvert til að hallinn hverfi, því margir munu í hjarta sínu vera á móti vörutollinum yfirleitt, hvað þá heldur hækkun á honum. En svo kemur til kasta næsta þings með það, að rjetta hallann í fjárlögunum algerlega við.

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Jeg hefi ekkert við umhyggju hæstv. fjármálaráðherra (S. E) fyrir því að fjárhagur landsins sje sem bestur að athuga. Það er að eins vegna athugasemdar hans um að fjárveitinganefnd eigi í byrjun að gera sjer ljóst, að tekjur og gjöld skuli standast á, að jeg tek til máls. Það hefði má ske verið rjettmætt að koma með slíka ósk á dögum fjárlaganefndarinnar gömlu, sem hafði bæði tekju- og gjaldabálk fjárlaganna til umsagnar Er nú er alt öðru máli að gegna. Nú eru sjerstakar nefndir um hvorn bálkinn. Fjárhagsnefnd á að sjá um tekjubálkinn og þá getur það ekki verið framar sjerstök skylda fjárveitinganefnda, að sjá fyrir tekjum upp í öll útgjöld, er þær kunna að leggja til. Það er heldur ekki ábyggilegt fyrir fjárveitinganefnd efri deildar, þó hún taki tekjuupphæð fjárlaganna eftir 3. umr. í neðri deild og miði við það tillögur sínar um útgjöld, eins og nú hefir líka sýnt sig, því fyrir skemstu hefir tekjubálkurinn verið hækkaður um rúma miljón kr., við atkvæðagreiðslu hjer í deildinni. Hið eina sem vakað getur fyrir fjárveitinganefnd, er að leggja ekki til að fje sje veitt til annars en nauðsynlegra hluta. En þá er auðvitað álitamál hvað sje nauðsynlegt og hvað ekki. En svo hefir það altaf verið og verður altaf. Það er ómögulegt að kalla fjárveitinganefnd Ed. eyðslusama í þetta sinn, því að raunverulegar hækkanir nefndarinnar nema eins og jeg hefi sýnt fram á, að eins 17 þús. króna. Aftur sá nefndin sjer ekki fært að strika út verulega útgjaldaliði í 13. gr., sem þó hefði horft til sparnaðar, og lái henni hver sem vill.

Magnús Kristjánsson Jeg fæ ekki betur skilið en að hæstv. fjármálaráðherra (S. E) sje öðru hvoru að gefa í skyn að fjárveitinganefnd fari harla gálauslega með fje landsins. Þetta er tilhæfulaust. Fjárveitinganefnd þessarar deildar hefir farið mjög skamt í því, að auka útgjöldin. En meinið er það, ef eitthvað er óefnilegt í þessu máli, að sá grundvöllur sem fjárveitinganefnd var fenginn til að byggja á, var afarveill. Jafnframt því, sem stjórnin gerir gangskör að því að koma á stórkostlegum launabótum fyrir embættismenn hefir hún að því er virðist, ætlað að láta aðra starfsmenn ríkisins sitja við óbætt launakjör. Samskonar veila var í tekjubálki stjórnarfrv. í staðinn fyrir að hækka alla tolla og skatta, að undanteknum sykurtollinum, um 2/3 eða því sem svarar mismun peningagildis fyr og nú, lætur hún þá liði halda sjer að mestu óbreytta. Svo kveður hæstv. fjármálaráðherra nú sífelt við þann tón, að fjárhagur landsins sje í kalda koli. Jeg verð að álíta, að sá söngur sje til engra bóta. Horfurnar eru sæmilegar, eftir öllum vonum jafnvel þó að heppilegar hefði mátt koma sumu fyrir. Nú lítur út fyrir alt að einnar miljónar kr. tekjuafgang í fjárlögunum. Hins vegar er ekki líklegt að þessi tekjuafgangur nægi til allra útgjalda, sem stafa af öðrum lögum frá þessu þingi. En þótt svo reynist, er engin ástæða til að tala um neinn stórkostlegan tekjuhalla. Það er óþarft verk, ef fjárhagsástandið er gert svo óálitlegt að ástæðulausu, fyrir almenningi að það dragi kjark og framtakssemi úr mönnum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Hv. þm. (M. K.) fann það einkum að frv. stjórnarinnar, að því er mjer skildist, að útgjöldin til opinberra starfsmanna hefðu verið of lágt áætluð. En stjórninni hafði komið saman um það að eiga ekkert við að hækka laun opinberra starfsmanna. fyr en útsjeð væri um það, í hvaða mynd launafrv. væri afgreitt. Jeg fæ ekki sjeð annað en að þetta hafi verið rjettmæt ákvörðun, enda er þetta í fyrsta sinni sem jeg heyri að því fundið. Það má og vera, að stjórnin hafi áætlað ýmsa aðra liði of lágt. En þá er því að svara, að stjórnin sá sjer ekki fært að fara í öllu eftir tillögum ráðunauta sinna. Fjárveitinganefnd neðri deildar hefir aftur tekið upp flestar tillögur ráðunautanna og borið þær fram til sigurs. Jeg vil segja það um þessa ráðunauta, og segi þeim það til hróss, að þeir eru allir nokkuð djarfir í óskum sínum eftir landsfje, til framkvæmda hver í sinni grein. En af því leiðir aftur, að það er skylda hverrar stjórnar að halda heldur í við þá, þar sem fjárhagurinn er frekar þröngur, enda hefir svo altaf verið. Til dæmis má benda á vegamálin. Það má segja, að allar vegagerðir sjeu góðar og nauðsynlegar, en ef alt ætti að framkvæma, sem gott er og nauðsynlegt, þá er hætt við að hallinn í fjárlögunum yrði svo mikill, að jafnvel þessu þingi ofbyði hann. Tekjuáætlanir sínar hefir stjórnin gert af mestu varfærni, eins og jafnan hefir þótt sjálfsagt. Þá talaði hv.þm. Ak. (M. K.) um skattana og taldi að stjórninni hefði borið að gera tillögur um hækkun á þeim, sem næmi verðhækkun á vörum. Jeg geri ráð fyrir að einhvern tíma hefði heyrst kurr í þinginu, ef stjórnin hefði farið að þessum ráðum hv.þm. Ak. (M. K.). Tökum til dæmis kaffitollinn. Hann er 30 aurar á kg., en hefði eftir tillögu hv.þm. (M. K.) átt að hækka líklega upp í 90 aura. Jeg er hræddur um að kurr hefði heyrst í herbúðunum út af annari eins tillögu. Það er ekki nóg, að færa megi góð og gild rök fyrir hækkun skatta: stjórnin verður líka að hugsa um hvaða útgjaldaauka sjeu mestar líkur til að fá samþykta í þinginu, og það hefir stjórnin reynt að gera. Það er nú líka svo, að ýmsir af gömlu sköttunum hafa verið hækkaðir að mun, ekki að eins á þessu þingi, heldur einnig á undanförnum þingum. Má t. d. nefna hina miklu hækkun á síldartollinum er úlfaþytur hefir orðið út úr, en þó væntanlega verður látinn standa, að minsta kosti í einhverri mynd, jafnvel þegar endurskoðun á skattalöggjöfinni fer fram. Ætli það verði ekki fleiri, sem standa af núverandi sköttum, þó að þeir sjeu kallaðir hrófatildur? Jafnvel þó að svo fari, að það verði einnar miljónar króna málamynda-tekjuafgangur í fjárlögunum, þá má það ekki villa menn. Launalögin gleypa 2 miljónir í viðbót við það, sem áður hefir farið í embættislaun á fjárhagstímabilinu, og ætli önnur gjöld nemi ekki nálægt 1 miljón? Ef menn vilja líta í landsreikningana, þá geta menn sjeð heila syrpu af lögum, sem hafa sjerstök útgjöld í för með sjer, en eru ekki talin í fjárlögunum. Hv. þm. Ak. (M. K.) taldi, að jeg málaði ástandið of svart. En það hefir aldrei verið tilætlun mín. Jeg hefi viljað mála það rjett og það held jeg að mjer hafi tekist. Jeg hefi togast á við þingið um tekjuhallann. Jeg hefi verið kallaður afturhaldsmaður fyrir það, að jeg hefi viljað halda í útgjöldin. En koma munu þeir tímar, að þjóðin mun gera þá kröfu, að þingið sníði sjer og þjóðinni stakk eftir vexti með útgjöldin. Framtíðin mun taka í strenginn með mjer.

Magnús Torfason Jeg skil ekki vel umræðurnar um þetta efni hjer í háttv. deild. Hið eina, sem jeg hefi lært á þeim, er að jeg er alveg hættur að trúa á diplomatiska hæfileika hæstv. fjármálaráðherra (S. E.). Hafi hann ætlað að bæta fyrir vörutollsfrv. með þessari ræðu sinni, hefir honum mistekist hrapallega. Það hefir þó sennilega verið meiningin; annars hefði hann getað sparað sjer lesturinn, því að það er alls engin ástæða til þess að fara að siða hv.Ed. fyrir fjárauka.  (S. E.: Talaði um alt þingið.)  Eftir atvikum verðum við að taka það beinlínis til okkar. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) lýsti því yfir, að hann hefði hagað skattafrv. sínum eftir því sem hann teldi vænlegast að koma gegnum þingið. Hann játar því, að hann hafi ekki verið að leita rjettlætisins. Og því hefir sjávarútvegurinn fengið að kenna á.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg sagði, að á þessum tímum yrði fyrst og fremst að hugsa um að ná peningunum inn í landssjóðinn; tími væri ekki til að láta meginreglu (princip) skattamálanna heyja hjer einvígi; og það þýðir ekki neitt að koma fram með frv., sem fyrirsjáanlegt er að ekkert fylgi hafa, því landssjóðinn vantar fje. Þingmaðurinn má svo snúa út úr þessu eins og hann vill. Jeg skal ekki fara að tala neitt um diplomatí. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) er altaf að æfa sig í því, án þess þó að nokkur árangur hafi enn sjest af því.

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Það eru nokkuð margar brtt. við þennan kafla. - Aðalbreytingarnar eru frá fjárveitinganefnd, á þgskj. 846, og eru frá 5. að 34. lið. Í fyrstu brtt. er ekki um hækkun á fjárútlátum að tefla. Það er að eins farið fram á, að landlæknir fái skrifstofukostnað sinn borgaðan eftir reikningi. - Er það í samræmi við það, sem áður hefir verið samþ. hjer í háttv. deild, og mun jeg ekki færa fleiri ástæður fyrir því máli. 6. brtt. er um styrk til Þingvallahreppsbúa til að vitja læknis. Það er um svo lítilfjörlega upphæð að ræða, að ekki virðist ástæða til að fara mörgum orðum um það atriði. Nefndin tók það upp, af því að henni virtist það sanngjarnt, er borið er saman við aðra hreppa, sem líkan styrk hafa fengið. - Þarna er miklum örðugleikum bundið að ná til læknis, einkum þó til hjeraðslæknisins, sem býr austur í Skálholti. Hestar eru þar afarfáir; held jeg, að enginn hafi þar eldishesta nema presturinn, sem er neyddur til þess vegna annexíu. 7. brtt. fer í þá átt, að lækka útgjöldin. Háttv. fjárveitinganefnd Nd. hefir haft þá reglu, að tvöfalda laun aukakennara háskólans. Augnlæknirinn hefir haft 1500 kr., en hinir 1000 kr. hver. Hefir nefndin því hækkað augnlækni upp í 3000 kr., en hina í 2000 kr. Upprunalega mun þessi mismunur hafa verið gerður vegna þess, að menn hafa búist við að augnlæknir mundi fá litla praxis. En nú hefir það sýnt sig, að hann hefir ágæta praxis, og virðist því ekki vera ástæða til að láta hann hafa þriðjungi hærri laun en hina. Eigi mun hann heldur gefa fleiri tíma við háskólann í sinni grein en þeir hinir hver um sig. Þá má taka þrjár næstu brtt. í einu; þær fara allar fram á hækkanir á tillaginu til sjúkrahúsanna. Þær hafa að sjálfögðu þá afleiðingu, þó eigi hafi þess verið getið í nefndarálitinu, að upphæðin öll samlagningardálki breytist, og verður skrifstofan að taka það til greina. Upphæðir þessar eru mismunandi háar vegna þess, að eigi eru jafnmargir á hverjum stað, sem eiga að njóta góðs af tillaginu. Flestir eru á Vífilsstöðum, en þó er viðbótin þar minst, en það stafar af því, að læknir spítalans hefir á áætlun sinni gefið upp hærra kaup handa fólkinu en það hefir haft á yfirstandindi fjárhagstímabili. Á Vífilsstöðum er ætlast til að bætt sje við ráðsmann, yfirhjúkrunarkonu og ráðskonu, skrifstofumey og tvær hjúkrunarkonur. En laun þeirra eru nú: Ráðsmanns 900 kr., yfirhjúkrunarkonu 800 kr., ráðskonu 600 kr. skrifstofumeyjar 480 kr. og hjúkrunarkvennanna 420 kr. hjá hvorri. Eigi virðist samt ástæða til að hækka þetta meira en brtt. segir til, af ofangreindum ástæðum, þeim ástæðum, að læknirinn hafði sjálfur gert í áætlun sinni ráð fyrir nokkurri hækkun. Á Kleppi eru að eins tvær konur, yfirhjúkrunarkona með 1000 kr. launum og ráðskona með 300 kr. launum, sem ástæða sýnist til að bæta við, því hjer er slept vinnufólki því, sem ekki er ráðið til lengri tíma. Á Laugarnesi er ætlast til að bætt sje við yfirhjúkrunarkonu, sem nú hefir 1000 kr., ráðskonu, sem hefir 600 kr., og tvær hjúkrunarkonur, er nú hafa 300 kr. hvor. Þá skal jeg minnast á brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.). Hún fer fram á styrk til þriggja hreppa til að sækja lækni. Nefndin lítur svo á, að ekki sje ástæða til að hafa á móti henni. Þá er 11. brtt. nefndarinnar, um styrk til sjúkrahússins á Patreksfirði. Á það er ekki minst í nefndarálitinu, svo jeg verð að gera það í framsögunni. - Háttv. þm. Barð. (H. K.) fór fram á, að þessi styrkur yrði veittur, en fjekk því eigi framgengt í háttv.Nd. Í brjefi, sem fjárveitinganefndinni barst, er gert ráð fyrir, að kostnaðurinn við viðgerð hússins nemi 5–6 þús. kr., og þar sem fjárveitinganefnd veit, að brýn nauðsyn er á sjúkrahúsi á þessum stað, einkum vegna útlendra sjómanna, er sækja þangað mikið, og sú aðsókn má gera ráð fyrir að fari vaxandi eftirleiðis, þegar siglingar byrja að nýju, taldi hún ekki rjett að skella skolleyrunum við þessari beiðni, enda var henni hins vegar kunnugt um, að kringumstæður sveitarfjelaganna - sjerstaklega Patreksfjarðar, vegna mishepnaðrar rafveitu - eru þannig, að þau geta tæplega risið undir útgjaldabyrðinni. - Hjer er þó að eins um helming kostnaðar að ræða, og fara þau því ekki varhluta af honum. Þá kem jeg að 13. gr. - Jeg skal taka strax fram, að fjárveitinganefnd Nd hefir borist erindi frá stjórn sambands starfsmanna ríkisins, sem við höfum ekki athugað enn, en munum athuga til 3. umr., þess efnis, að upphæð liðarins A 1. b. 2. fái að standa óhögguð, með þeirri aths., að hún skuli ganga til að launa póstmönnum utan Reykjavíkur, Akureyrar, Ísafjarðar og Seyðisfjarðar. Og er þá gert ráð fyrir, að þeir póstmenn, sem heima eiga í þessum bæjum, taki laun sín eftir launalögunum, en upphæðin, þessi 35 þús., gangi til að launa þeim, sem ekki standa í sjálfum launalögunum. Viðvíkjandi lið A. 3. a. er það að segja, að nefndin áleit skrifstofukostnað póstmeistara nógu hátt settan 5000 kr., þegar búið er að ákveða borgun til starfsmanna hans ýmsra, sem tekið hafa laun af þessum lið annarsstaðar, sem sje í launalögunum. Við B. I. 2. hefir nefndin gert þá brtt., að hún leggur til, að orðið „verkfróðra“ falli burt. Var þessi brtt. gerð í samráði við vegamálastjóra, er kvaðst ekki komast af með minna fje til aðstoðar, þó aðstoðarverkfræðingurinn fái laun sín samkvæmt launalögunum. Skrifstofukostnaður vegamálastjóra hefir verið hækkaður eftir sömu reglu og á öðrum stöðum. Við B. II. 1. hefir nefndin gert þá allverulegu brtt., að 8000 kr. verði lagðar til Húnvetningabrautarinnar síðara árið. Er hún gerð eftir till. vegamálastjóra, er taldi, eftir norðurför sína, nauðsynlegt að endurbæta veginn, bæði hvað vatnsrúm og ofaníburð snertir, svo hann yrði forsvaranlega af hendi leystur, þegar afhending færi fram, og bjóst hann ekki við, að komist yrði af með minni upphæð. Því næst hefir nefndin lagt til, að skotið verði inn í lið D. III. e. aths., sem vonandi þarf ekki á að halda. Það er gengið út frá því, að hægt verði að fá nægilegt lánsfje til þess að leggja nýja símalínu frá Reykjavík til Borðeyrar, sem og aðrar símalínur, sem upphaflega voru teknar upp í fjárlagafrv., en hv.Nd. tók úr því. Símastjórinn bjóst að vísu við því, að hægt yrði að fá fje að láni til þessara símalagninga, en okkur þótti samt varlegra, að þessi aths. yrði sett inn í frv., því ef svo færi, að lán fengist ekki, væri illa farið, að þessar símalínur væru lagðar án þess, að ný lína kæmi frá Reykjavík til Borðeyrar, þar eð það gerði ekki annað en spilla notum símans enn meir. Þá kemur nú liðurinn stóri, D. IV. 17., þess efnis, að til uppbótar á launum þess símafólks, sem ekki stendur í launalögunum, skuli varið alt að 49 þús. kr. hvort ár fjárhagstímabilsins. Upphæð þessi er fengin á þann hátt, að símstjóri reiknaði hana út eftir þeim mælikvarða, er við settum honum, sem sje fulla uppbót (100%) á 2/3 launanna. Þeim mælikvarða hefir verið fylgt í nefndinni, þó svo, að ekki hefir verið látið standa á hálfu hundraði o. s. frv. Við E. II. höfum við verið tilneyddir að víkja frá þeirri reglu, að taka ekki upphæðir frá launalögunum inn í fjárlögin, til þess að laun þeirra vitavarða, er ekki eru teknir upp í launafrv., komi rjettilega út. Höfum við því orðið að kljúfa vitaverði í 2 flokka, annars vegar þá, sem teknir eru upp í launafrv., en hins vegar þá, sem þar eru ekki; og er þetta gert í samráði við vitamálastjóra. Viðvíkjandi till. um rekstrarkostnað vitanna er það að segja, að inn í nál. hefir slæðst sú villa, að það sje vegna nýrra vita, en hækkunin miðast við aukna aðstoð við vitana á Reykjanesi og Siglunesi. Vildi jeg taka þetta fram, aðallega af þeirri ástæðu, að jeg bjóst við, að vitamálastjóri fengi upphæðina ef til vill ekki útborgaða hjá hæstv. stjórn, vegna ummælanna í nál. Þá er ekki meira að segja um 13. gr., og sný jeg mjer því að 14. gr. Um brtt. við A. a. 2. er sama að segja og um brtt. við skrifstofukostnað landlæknis eftir 12. gr., að nefndin leggur til, að bætt sje inn orðunum ,,eftir reikningi“, af sömu ástæðum. Hvað launum biskups viðvíkur, er það að segja að þau eru sett óbreytt, enda þó þau að sjálfsögðu breytist samkvæmt launalögunum. Hefir regla nefndarinnar verið sú, að láta launaupphæðir haldast óbreyttar, þar sem ómögulegt er að setja neinar ábyggilegar tölur í þeirra stað. Viðvíkjandi aths. við lið A. b. 4., sem fjárveitinganefnd Nd. ljet að eins ná til þess liðs, þótti fjárveitinganefnd Ed. sömu ástæður vera fyrir hendi til að láta hana ná til A. b. 3, og hefir því komið fram með brtt. þess efnis. Þá hefir og nefndin komið fram með brtt. þess efnis, að bætt sje aftan við þessa grein nýjum lið, að upphæð 1200 kr. hvort árið, sem er styrkur til presta til að sækja synodus. Formaður prestafjelags Íslands fór fram á, að veittur yrði 2000 kr. styrkur í þessu skyni, en fjárveitinganefnd færði hann niður í 1200 kr., enda verð jeg að segja, að jeg sótti ekki fast, að upphæðin væri hærri til að byrja með; þótti hitt meira um vert, að hún yrði einhver, enda bersýnilegt, að styrkurinn getur vel orðið handa fleiri prestum en 12, því þegar enginn má njóta hærri styrks en 100 kr., getur vel verið að aðrir sem styttra eiga fái að eins minna, t. d. 50 kr. Og geti þetta orðið til þess, að milli 10 og 20 prestar fleiri en ella sæki synodus, er það betra en ekki. Flestar brtt. við 14. gr. eru um dýrtíðaruppbætur og finn jeg ekki ástæðu til að fara neitt út í þær. - en skal minnast örlítið á aðrar brtt. við þá grein, sem ekki er vikið að í nál. Við lið B. 11. e. 11. er gerð sú brtt., að styrkurinn til að geta út kenslubækur handa mentaskólanum skuli hækkaður úr 45 kr. upp í 80 kr. fyrir hverja örk. - Er þetta ekki nema sjálfsagt þegar litið er til þess hversu gífurlega prentunarkostnaður hefir hækkað. - En hitt gæti verið athugamál hvort ekki hefði verið rjett að hækka alla upphæðina sem veitt er í þessu skyni, að sama skapi, því vitanlega fæst minni arkafjöldi fyrir þessa upphæð eftir en áður. - Fjárveitinganefndin hefir þó ekki sjeð sjer fært að leggja til, að upphæðinni verði breytt. - Að veita 800 kr. til aukakenslu á Eiðum sýndist nefndinni ekki geta komið til mála, og hefir því fært lið þennan upp í 2000 kr. Þykist nefndin hafa vitneskju um, að ráðinn væri maður til að hafa á hendi aukakenslu þar fyrir 1800 kr. árslaun, og auk þess önnur aukakensla fengin fyrir 200 kr. Munu þessir samningar ekki hafa verið gerðir þegar fjárlagafrv. var samið, og því þessi 800 kr. upphæð sett af handa hófi. Samræmisins vegna hefði farið betur á, að þessum lið hefði verið skift niður í laun og dýrtíðaruppbót, en nefndin vissi ekki hvernig samningarnir við aukakennarana voru, og var þeirri skiftingu því slept. Ef til vill mætti lagfæra þetta við 3. umr. Aths. aftan við B. (X. b.) hefir nefndin lagt til að sje látin falla niður, þar sem frv. um stofnun ríkisverslunarskóla var felt í Nd., og aths. því óþörf. XII. liður, um almenna barnafræðslu, er ætlast til að breytist í samræmi við frv. um laun barnakennara, ef það verður samþykt, en ekki tilætlunin, að hann haldist auk launa eftir frv. um laun barnakennara. XIII. lið a. (styrkinn til unglingaskóla utan Reykjavíkur, Akureyrar og Hafnarfjarðar) hefir nefndin ekki breytt, en hins vegar lagt til, að styrkurinn til Hvítárbakkaskólans verði hækkaður um 500 kr. á ári, eða upp í 4500 kr. - Er þetta gert með það fyrir augum, að skóli þessi er elsti og fjölsóttasti skólinn með þessu sniði og hefir forstöðumaður skólans haldið honum uppi, hversu illar sem horfur hafa verið. Þykir nefndinni því ekki annað en rjettlát viðurkenning að hann njóti nokkurs styrks fram yfir aðra skóla. Loks skal jeg geta þess að í aths. í 22. brtt. á þgskj. 846 hefir fallið burt orðið Borgarfjarðarprófastsdæmi og er það leið- jett á þgskj. 860. Hefi jeg svo ekki meira að segja um gr. þær, sem nú liggja fyrir.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það eru að eins tvær fyrirspurnir er jeg vildi beina til háttv.frsm. (E. P.). 1. Er það meiningin, að 49 þús. kr. upphæðin í 17. brtt. við 13. gr. sje föst upphæð þannig, að þó dýrtíðaruppbót eftir launalögunum reynist meiri, þá fái þessir símastarfsmenn ekki hærri upphæð en þarna er tiltekin; og að þeir fái á sama hátt þessa upphæð þó uppbótin eftir launalögunum verði minni? 2. Við 13. gr. B. I. 2. hefir nefndin gert þá brtt., að orðin „verkfróðra“ falli niður. Ef jeg man rjett var það tilætlun stjórnarinnar, að aðstoðarverkfræðingurinn fjelli burtu en að menn kæmu í hans stað, sem að vísu ekki væru „útlærðir“, en hefðu þó fengið æfingu í þesskonar störfum. Nú skilst mjer, að nefndin ætlist til, að haldið sje áfram að hafa aðstoðarverkfræðing. - Við hvaða aðstoð er þá átt?

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Út af fyrirspurnum hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) skal jeg taka fram, að 49 þús. kr. uppbótin til símafólksins í 13. gr. kemur ekki launalögunum við. - Af hálfu fjárveitinganefndar var lögð sú fyrirspurn fyrir símastjóra, hversu mikilli upphæð dýrtíðaruppbót þess símafólks, sem ekki er getið í launalögunum, myndi nema þegar reiknuð væri 100% uppbót af 2/3 launanna. Gaf símastjóri þessa upphæð upp og gat þess um leið að minna gæti hann ekki komist af með. - Á þetta að vera nákvæmur útreikningur þó ómögulegt sje að ábyrgjast að ekki hafi eitthvað gleymst. Gekk nefndin út frá því að nægilega væri frá þessum lið gengið.  Viðvíkjandi hinni fyrirspurninni er það að segja, að vegamálastjóri hjelt því fram að ekki yrði komist af með minni upphæð til aðstoðarmanna við mælingar o. fl., sem vitanlega þurfa meira kaup en áður vegna dýrtíðarinnar. Þegar tekið er tillit til þess, að nú er lagt út í að gera óvenjulega margar og stórar vegabætur samkvæmt 13. gr., og auk þess að byggja brýr eftir sjerstökum lögum fanst nefndinni þessi umleitun vegamálastjóra hafa við full rök að styðjast.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil að eins gefa þá skýringu, að vegamálastjórinn notar aðstoðarmennina til ýmsra starfa, svo sem til mælinga, er hann og aðstoðarverkfræðingur hans komast ekki yfir. Slíkir menn eru ekki eins dýrir og hinir svo kölluðu verkfræðingar, og verður þannig sparnaður með þessu móti. Það er rjett, sem háttv. framsm. (E. P.) sagði um Hvítárbakkaskólann. En þótt minna hafi verið unnið að unglingaskólafræðslu um hríð en áður, þá munu þeir brátt rísa upp aftur, og væri þá æskilegt að bæta einnig 500 krónum við hina skólana; mætti gera það við 3. umræðu.

Halldór Steinsson Jeg er nú ekki alls kostar ánægður með útgjaldabálk fjárlaganna, eins og neðri deild hefir gengið frá honum. Það hefir aldrei áður verið farið jafnlangt fram úr útgjaldaáætlun stjórnarinnar. Það mátti að vísu búast við því, að útgjaldadálkurinn yxi nokkuð, en svo mjög, sem raun varð á, var þó tæplega hugsanlegt, að hann yxi. Það er raunar bót í máli, að aðalhækkun útgjaldanna stafar af auknum framlögum til síma, vega, búnaðarfyrirtækja og annara þarflegra fyrirtækja, en jeg hefði þó álitið rjettara að draga nokkuð úr þeim framkvæmdum í bili og sníða sjer betur stakk eftir vexti en háttv.Nd. hefir gert. En hitt get jeg skilið, að ekki var annars kostur fyrir háttv. fjárveitinganefnd Ed. en að ganga að frumvarpinu að mestu leyti eins og háttv.Nd. hafði gert það úr garði; ella hefði komist hinn mesti glundroði á fjárlögin. Af þessari ástæðu mun jeg greiða atkvæði með frumvarpinu næstum óbreyttu. En þótt jeg sje óánægður með útgjöldin, þá hefi jeg þó leyft mjer að flytja tvær breytingartillögur við frumv., sem miða að því að auka útgjöldin, þótt litlu muni. Önnur þeirra liggur fyrir til umræðu og er við 12. gr.; fer hún fram á það, að veita þrem hreppum í Hnappadalssýslu styrk til þess að vitja læknis. Eins og menn muna, hefir hjer verið samþykt frv. um að stofna sjerstakt læknishjerað í Hnappadalssýslu, og liggur það nú fyrir Nd. En með því að mjög er áliðið þingtímans og óvíst hver afdrif þessa frumv. verða þá ber jeg þessa tillögu fram til vonar og vara. Nú eru í fjárl. styrkveitingar til 10 hreppa í þessu skyni, en fæstir þeirra eru þó á þeim svæðum, sem farið hefir verið fram á að stofna sjerstök læknishjeruð, eins og þó helst ætti að vera. Það gleður mig, að háttv. fjárveitinganefnd tekur þessari brtt. vel. Auðvitað fellur þessi styrkveiting niður, ef frumvarpið um stofnun læknishjeraðs í Hnappadalssýslu verður að lögum og læknir fæst í hjeraðið. Þá skal jeg snúa mjer að 16. brtt. nefndarinnar. Nefndin vill setja athugasemd um það, að símalínur þær, sem nú standa í frumv., verði ekki lagðar, nema nýr aukaþráður verði lagður frá Reykjavík til Borðeyrar. Jeg hygg, að þessi athugasemd sje óþörf. Í stjórnarfrumvarpinu var ætlast til, að þessi aukaþráður yrði lagður. Hins vegar verð jeg að telja það óviðurkvæmilegt að Nd. skuli hafa felt burtu þær línur, sem í stjórnarfrumvarpinu voru, en sett aðrar í þeirra stað. Vitanlega voru þær, sem stjórnin setti, nauðsynlegri taldar, og settar eftir tillögum landssímastjóra, og hefðu því átt að standa.

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Það má segja, að sá kafli fjárlaganna, er nú byrjar, sje þungamiðja þeirra, enda eru mestar og flestar brtt. nefndarinnar við þennan lið, eða till. 34–78, auk nokkurra till. frá einstökum þingmönnum. Fyrstu brtt. nefndarinnar við 15. gr. eru eftir sömu reglum og till. þær, sem nú er búið að samþ. um dýrtíðaruppbótina. Athygli nefndarinnar hefir verið vakin á því, að 1. liður f. í 15. gr., 9000 kr. handa Landsbókasafninu til að kaupa bækur og handrit og láta binda inn bækur, væri of lágr. Fjárveitinganefndin hefir eigi borið fram neina breytingu á þessu, en henni hefir hins vegar borist erindi, sem bendir til þess, að nauðsynlegt sje að hækka þennan lið því á honum hvíli bókbindari safnsins, eða laun hans, og þegar búið er að greiða honum sæmileg laun og auk þess að greiða 1000 kr. afborgun á sönglagasafni Jónasar heitins Jónssonar, og svo greiðslur af söfnum þeirra Jóns heitins Borgfirðings og Sighv. Gr. Borgfirðings, þá sjá allir, að lítið verður eftir til bókakaupa. Jeg býst því við, að óhjákvæmilegt verði að hækka þennan lið við 3. umræðu. Undir 5. lið a. í 15. gr. er eldiviður og ljós áætlað 5000 kr. fyrra árið, en 4500 kr. síðara árið og er engin brtt. við þetta, en nefndinni hefir borist kvörtun um, að Safnahúsið væri ekki nógu lengi hitað upp svo að að því væru óþægindi, bæði fyrir þá er notuðu söfnin og eins fyrir þau sjálf. Það var mælst til þess að hjer væri hætt við athugasemd um að húsið væri nægilega hitað en nefndin hefir eigi gert það, af því hún lítur svo á að það sje óþarfi. Það sje sjálfsagt að hita húsið svo að söfnin komi að fullum notum eða sje ekki hætt við skemdum sökum ónógs hita. Þá ber nefndin fram nýjan lið, um að veita dr. Jóni Þorkelssyni styrk til utanfarar. Tillaga þessi var feld í háttv.Nd., en að því er jeg hygg ekki með miklum atkvæðamun. en nefndin hefir tekið tillöguna upp. Dr. Jón Þorkelsson hefir sjeð um útgáfu Forbrjefasafnsins og er þegar komið svo mikið út af þessu mikla heimildarriti fyrir alla sögu landsins að nefndin taldi óviðeigandi að útgáfa þess fjelli niður. En það er efamál mikið, að það geti haldið áfram, ef styrkur þessi verður ekki veittur, því það er nú svo komið, að dr. Jón Þorkelsson er að þrotum kominn með efni til þess hjer heima fyrir, og telur því nauðsynlegt að fara utan til rannsóknar á söfnum þar í þessu skyni. Má þar til nefna safn Árna Magnússonar og fleiri söfn, en þessu hagar svo, að óhægt er að vísa öðrum á brjef þau eða skjöl, er afrita þarf, enda þótt hægt væri að fá færa menn til afritunarinnar. Þetta hefir og orðið örðugra við fráfall Kålunds bókavarðar, því hann var, eins og menn vita, góður haukur í horni þegar til íslenskra fræða kom. Með þetta fyrir augum sjerstaklega var það, að nefndin tók upp styrkinn, enda ekki víst, hversu lengi við njótum doktorsins eða óbilaðna starfskrafta hans. Þá er 20. liðurinn um styrkinn til skálda og listamanna. Nefndin leggur til, að hann sje lækkaður hvort árið um 4000 kr., og rökstyður hún það með því að hækkunin sje samt mikil, því styrkur þessi er nú 12000–14000 eða 13000 kr. á ári að meðaltali, og nemur hækkunin því 5000 kr. þótt brtt. nefndarinnar væri samþykt, en annars 9 þúsundum. Þessi hækkun er í raun rjettri miklu meiri, því þrjú skáld er nutu styrks af þessum lið, nefnilega skáldin Guðm. Guðmundsson, Guðm. Magnússon og Jóhann Sigurjónsson, hafa hnigið í valinn, og fjórði maðurinn, V. Briem vígslubiskup er færður burt af þessum lið, yfir í 18. gr. fjárlaganna. Þegar á þetta er litið, er viðbótin talsverð. Auk þess leit nefndin svo á, að eigi væri heppilegt að verja þessu fje til að verðlauna listaverk; það getur varla orðið til annars en hækka þau í verði, en þau síðan keypt handa landinu, og þá er það hið sama og landssjóður greiði tvisvar verðlaunin. Eins og allir háttv. þingdeildarmenn kannast við, þá er þetta orðabókarmál, er 22. liður fjallar um mesta vandræðamál. Fjárveitinganefnd Nd. lagði til, að þessi liður yrði settur 9000 kr., og mun hún hafa haft það fyrir augum, að tveir fullkomnir menn auk orðasafnara eins, ynnu að verkinu, en það var felt. Þegar frv. kom hingað, var þessi liður 6000 kr., og var fjárveitinganefndinni ljóst, að það var of lítil upphæð til að miðla á milli margra svo hún tók þann veg, að ætla síra Jóh. L. L. Jóhannssyni sæmileg laun, eða 4800 kr., en Þorbergi Þórðarsyni 1200 kr., fyrir starfa þeirra við að safna orðum. Það er sýnt, að þótt þrír menn vinni að verkinu, þá miðar því seint áfram. En fram hjá þessum tveimur, sem nefndir eru í brtt., verður naumast gengið með einhvern styrk í þessu skyni, þar eð þeir hafa áður notið slíks styrks. Og hins vegar verða síðar orðasöfn þeirra að fullum notum þegar að því rekur, að áhersla verður lögð á verkið. Að fella þennan lið alfarið, niður taldi nefndin að ekki kæmi til mála, því hún leit svo á að þinginu væri skylt að sjá um, að síra Jóhannes hefði sæmileg laun, því ella mætti segja að hann hefði verið narraður frá starfi sínu, og það er ekki unt að tryggja honum aftur þann starfa, er hann hafði áður með höndum, og því taldi nefndin best að láta hann vinna að orðasöfnuninni áfram. Að því er hinn manninn snertir, cand. mag. Jakob J. Smára, þá leit nefndin svo á, að hann væri ekki ráðinn til að starfa að þessu til langframa, heldur til að vinna upp þann styrk, er eftir var þegar dr. Björn heitinn Bjarnason fjell frá, og sá samningur er því ekki bindandi fyrir framtíðina. enda á hann ekki erfitt með að bjarga sjer þótt þingið sleppi hendi sinni af honum að þessu leyti, jafnungur maður og fær í flestan sjó. Um 26 liðinn, utanfararstyrkinn til Hannesar skjalavarðar Þorsteinssonar, er svipað að segja og um utanfararstyrkinn til dr. Jóns Þorkelssonar. Þessi maður hefir að undanförnu fengist við að semja æfisögur lærðra manna íslenskra, og hann lítur svo á, að margt af þeim skjölum, er með þarf til þess, að rannsóknin verði sem áreiðanlegust og ítarlegust, sje í söfnum ytra, og því sje nauðsyn, að hann geti rannsakað það; þar sje margt, er varpi nýju ljósi yfir æfi þessara manna. Báðir þessir menn eru komnir yfir sextugt, og því ekki víst, að þeirra njóti lengi við, ef tækifærinu er slept nú, og því telur nefndin rjett að veita styrki þessa. Báðir þessir menn eru líka framúrskarandi eljumenn og gagnrýnir, og því er víst um það, að fje því, sem þeim er veitt, er ekki á glæ kastað; þeir munu vinna fyrir því og nota tíma sinn í utanförinni vel. Styrkinn til dr. Helga Pjeturss vill nefndin hækka fyrra árið, svo að hann geti leitað sjer lækninga. Það er viðurkent, að hann er maður vel gefinn og fróður, og því fje er því vel varið, sem fer til þess að bæta heilsu hans, svo þjóðin fái sem lengst að njóta hans. Um styrkinn til Páls Eggerts Ólasonar leyfi jeg mjer að vísa til nál. Þá er styrkurinn til Ólympíufararinnar. Í umsókn sinni um styrkinn taka umsækjendur það fram, að þeir hafi síðast sent 12 menn, og hafi för hvers þeirra kostað 1000 kr. Nú búast þeir við því að senda jafnmarga menn, en benda á, að sami ferðakostnaður nægi ekki, og fara fram á 20 þús. kr. styrk, en nefndin sá sjer ekki fært að leggja til, að veittar yrðu nema 12000 kr., og það þeim mun fremur, sem nefndin var ekki öll samdóma um þetta. Um styrkinn til Trausta Ólafssonar skal jeg geta þess, að hann er eftir öllum líkum mjög efnilegur maður, bæði af prófum og öðru að dæma, og það er mikil þörf fyrir að fá slíkan mann að efnarannsóknarstofunni. En styrkurinn. 700 kr., til Helga Eiríkssonar er eigi nema það, er fjárveitinganefnd Nd. tók af upphæð þeirri, er hann taldi að hann þyrfti, og þar sem um svo litla upphæð er að ræða, taldi nefndin enga ástæðu til þess. Um landmælingarnar mætti nægja að vísi til nál., en geta má þess, að allir eru samdóma um nauðsyn þeirra, og sómi vor liggur við að þeim sje haldið áfram, að landið sje mælt, ekki síst til bygða, hvernig svo sem um óbygðirnar fer. En nú hafa menn lesið um það, að til sje ný uppgötvun, sem geri það kleift að mæla úr loftinu, og gæti það má ske komið okkur að haldi síðar, þegar til þess kæmi að mæla óbygðirnar, ef það reyndist annað en „húmbúg“. En hvað sem því líður, þá veitir ekki af þessari upphæð til strandmælinganna að þessu sinni, sem vitanlega verða að ganga fyrir og gerast svo fljótt, sem unt er. Um 12. liðinn skal jeg geta þess, að þar eru Gísla Guðmundssyni ætlaðar 1000 kr., í stað 500, fyrir forstöðu efnarannsóknarstofunnar. En því starfi hefir hann gegnt, meðan annar maður hefir ekki fengist, og ber að skoða hækkunina sem nokkurskonar dýrtíðaruppbót. Þá eru ákvæðin um byggingafræðinginn í 15. gr. Þar sem fastur byggingafræðingur er nú fenginn fyrir ríkið, virðist ekki ástæða til að launa annan mann líka, sem svo mætti skilja, að þingið ætlaðist til, ef þessi útgjaldaliður væri látinn standa óhreyfður. Sömuleiðis leggur nefndin til að fella niður 16. lið., 500 kr. styrk til manns fyrir leiðbeiningar við raforkufyrirtæki. Það er óviðkunnanlegt að vera að ákveða þennan leiðbeiningarstyrk svona út í loftið, til einhvers og einhvers. Hins vegar taldi nefndin, að stjórnin gæti látið einhvern þann starfsmann, sem hún á annað borð hefir til slíkra starfa, framkvæma þessar leiðbeiningar borgunarlaust. Við 24. liðinn hefir verið sett athugasemd, sem ekki er minst á í nál., og verð jeg því að skýra hana hjer. Það hefir sem sje legið fyrir umsókn frá Halldóru Bjarnadóttur á Akureyri um að minsta kosti 600 kr. styrk til að halda uppi handavinnunámsskeiði sínu á Akureyri. Hv. fjárveitinganefnd neðri deildar hefir ekki tekið þessa umsókn til greina sjerstaklega, en ákveðið eina upphæð til Heimilisiðnaðarfjelagsins, og fært það fram, að í ráði væri, að öll þau fjelög gengju í eitt samband og Halldóra Bjarnadóttir veitti því forstöðu. En það er engin sönnun fyrir því, að H. B. vilji taka því, en ef hún kysi að halda áfram námsskeiði sínu sem að undanförnu, er ekki ástæða til að svifta hana styrknum, og því síður, sem árangurinn af starfi hennar hefir verið mjög góður, að kunnugra manna sögn. Um 35. liðinn - um brimbrjótinn í Bolungarvík - þarf ekki að fjölyrða. Það sem nefndin hefir gert í því máli, er í fullu samræmi við vilja þessarar hv. deildar og fyrri framkomu. Það var gert eftir beinni till. vitamálastjóra að hækka fjárveitinguna til brimbrjótsins í fjáraukalögunum, og með það fyrir augum, að fella hana niður í fjárlögunum. Það er líka auðsjeð, að það væri óhagkvæmt mjög að veita fje til þess í fjáraukalögunum að gera við garðinn - og þá endana sjerstaklega - og ganga frá þeim til fullnustu, ef ætti svo að eyðileggja það starf skömmu á eftir með nýrri viðbót þegar í stað. Það hefir nú þegar verið veitt nægilegt fje til að ganga tryggilega frá því, sem búið er - en það er, að sögn verkfróðra manna, svo mikið, að það kemur að góðu haldi. Því getur nú verkið hvílst um hríð, án þess að eyðileggjast, og það því fremur, sem það er nú komið svo langt, að nú þegar má hafa þess góð not og byggja við það þegar betur blæs. Jeg býst varla heldur við, að þetta mæti andblæstri í hv.Nd. Henni má vera svo kunn afstaða okkar í þessu máli. Þá er ein ný styrkveiting, sem mörgum mun koma svo fyrir sjónir, að jeg þurfi að skýra hana dálítið. En það er veitingin til Einars Magnússonar, til að byggja brimbát. Að vísu þekki jeg ekki þennan mann persónulega, en mjer er nokkuð kunn ætt hans, og að góðu einu, og veit jeg, að þar eru margir menn dverghagir, og svo er einnig um þennan mann, að hann er talinn framúrskarandi smiður. Hann hefir nú um langt skeið verið að brjóta heilann um það, hvort ekki væri kleift að búa til bát, sem nota mætti við uppskipun í brimunum við sandana sunnanlands. Nú hefir hann gert lítið sýnishorn, og hefir það verið reynt og reynst ágætlega. Vörurnar, sem skipað var upp í þessum litla bát, reyndust alveg þurrar og óskemdar, og útbúnaður allur sýndist góður, eftir því sem um var að gera, enda þótt ýmislegt þyrfti sýnilega umbóta, bæði hvað stærð og ýmislegan frágang snerti, til að gera alt svo vel úr garði, sem smiðurinn hafði hugsað sjer. En af þessari tilraun hafa menn gert sjer glæsilegar vonir um, að fundin væri aðferð til að draga varning gegnum brimið þarna óskemdan. En það er öllum kunnugum augljóst, hvað það er mikilsvert fyrir sveitirnar í kring, þar sem lendingarlaust er við ströndina og ómögulegt að skipa upp vegna brimrótsins við ströndina, þó að ágætisveður sje ef til vill fyrir utan. Um þessa tilraun hafa nokkrir þektir og kunnugir menn austur þar vitnað í brjefi, sem jeg hefi hjer, og láta vel af. Þá er komið að styrkveitingum ýmsum til einstakra manna. Jeg þarf ekki að fjölyrða um þær, sem fluttar hafa verið úr 18. gr. í 16. gr. Það var að eins af því, að betur þótti viðeigandi að hafa þessa liði í 16. gr., fyrst þeir eru að eins til eins árs, en ekki fastar veitingar; en hins vegar hefði ekki komið til greina að láta athugasemd okkar við 18. gr ná til þessara liða. Annars eru þarna að eins tillögur um tvær nýjar fjárveitingar, sem ekki er gerð grein fyrir í nál., sem sje til Sveinbj. Sveinssonar og Þórunnar Gísladóttur. Um fyrri liðinn verð jeg að geta þess, að prentvilla er á þgskj. 846, þar sem stendur 200 kr. í stað 2000. Um þennan mann er það annars að segja, að hann hefir mist mikið heilsu sína við björgun manna á verslunarskipi, sem strandaði í Vopnafirði 1903. Fyrir það fjekk hann verðlaunapening, enda þótti framganga hans þar afbragð. Þessu er öllu lýst í skilríkjum, sem nefndin hefir haft, og þar bæði lýsing á strandinu eftirsjónarvotta, læknisvottorð og lýsing á högum Svbj. Svs. sjálfs. Telur hann högum sínum nú ekki sem best komið. Hann hefir fengið 2000 kr. lán hjá sveitarsjóði, án þess að það teldist beinn sveitarstyrkur, en hefir ekki getað endurgreitt það enn sem komið er, enda hefir hann orðið fyrir ýmsum þungum skellum, auk þess, sem áður er getið. Bær hans hefir brunnið, og fje sitt alt hefir hann mist í sjóinn í áhlaupabyl - og þó staðið alt af sjer fram til þessa. Hefir hann þó eignast 17 börn og komið 14 þeirra upp. Svo að hann virðist þannig ekki síður viðurkenningar sem og styrks maklegur en margur annar, sem slíks hefir aðnjótandi orðið. Þórunni Gísladóttur leggur nefndin til að veita 500 kr. viðurkenningarstyrk, samkvæmt umsókn frá Gísla sýslumanni Sveinssyni, og er þar vitnað til hv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) um það, að rjett sje frá öllu skýrt. Þessi kona er nú orðin 75 ára og mjög lúin, en hefir fengist við ljósmóðurstörf í 35 ár, lengst af í Vestur-Skaftafellssýslu og N.-Múlasýslu, á þeim stöðum, sem fæstar aðrar yfirsetukonur hafa viljað vera. Auk þess hefir hún fengist talsvert við lækningar að öðru leyti, og þótt blessast vel. Um breytinguna á 18. gr. þarf ekki mörg orð. Hún miðar að eins til þess að koma á samræmi milli eldri og yngri styrkþega og að láta sömu athugasemdina ná til beggja. Álitamál fanst nefndinni þó um suma þessa styrki, þó hún strykaði engan þeirra út. Vitanlegt var henni, að einn styrkþeginn, frú Elín Briem, hafði áður fengið 1000 kr. fjárveitingu í viðurkenningarskyni, og þá eigi ráð fyrir því gert, að hún myndi verða árlegur styrkþegi, og því síður, sem vitanlegt var og er, að efnahagur hennar er hinn besti. En fjárveitinganefnd Nd. hefir nú samt sem áður tekið hana upp með árlegan styrk, og fjárveitinganefnd hjer vill þá heldur ekki fara að gera það að ágreiningsmáli. Einn maður, sem er nefndur í 18. gr, Bjarni Ketilsson, er nú dáinn, og hefir nefndin sett í hans stað Guðm. Kristinsson. Sá maður hefir lengi verið póstur milli Borgarfjarðar og Dala, en ferðir hans falla nú niður sakir breytinga á áætluninni, og þykir því rjett, að hann fái þennan litla styrk þegar hann er sviftur starfi sínu. Um Sigrúnu Kjartansdóttur flytur nefndin brtt., svo að styrkurinn til hennar verði í sama formi og styrkurinn til Hlífar Bogadóttur, sem sje ákveðið meðlag með hverju barni í ómegð. Að vísu hækkar styrkurinn þá nokkuð í bráð, en lækkar þá hins vegar að sama skapi seinna meir, þegar ómegðin minkar. Um styrkinn til sjera Janusar Jónssonar býst jeg við að allir verði sammála. Það er hvorttveggja, að hann er styrksins maklegur og hefir hans þörf, því þó hann hafi um eitt skeið verið talinn efnaður maður, mun það hafa gengið af honum á seinni árum. Við 22. gr. eru engar efnisbreytingar. Þá kem jeg að brtt. öðrum, sem fram hafa komið. Er þar fyrst að geta till. á þgskj. 893, frá hv.þm. Snæf. (H. St.), um að fella niður styrkinn til „Íslendings“ Þetta fjelag var stofnað í vetur, og reyndist mikill áhugi ýmsra bestu manna í Reykjavík á því. En það á að vinna að nánari samúð milli Íslendinga vestan hafs og austan og reyna að sjá um, að þjóðerni Vestur-Íslendinga sje sem best borgið. Jeg skal játa, að þetta er fögur hugsjón og virðingarverð. En hitt er annað mál, hvort þetta kemur að nokkru verulegu haldi til frambúðar, því viðbúið má vera, að Íslendingar, eins og aðrir, svelgist inn í enskt þjóðerni vestra. Sjálfur hefi jeg því litla trú á, að fjelag þetta og fjárframlag komi til frambúðar að verulegum notum. En meiri hluti fjárveitinganefndarinnar er annarar skoðunar og vill veita þetta fje. Fjelagið hefir farið fram á hærri styrk en hjer er gert ráð fyrir. En Nd. hefir lagt til að veita 8000 kr. fyrra árið, og er þá í ráði að senda góðan mann vestur til að halda fyrirlestra, aðallega við Jóns Bjarnasonar skólans, en hins vegar 3000 kr. seinna árið, og talið að skuli nægja. Þá kemur orðabókin margnefnda aftur til skjalanna. Brtt. hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) á þgskj. 888, um að bæta Jakobi Jóhannessyni Smára við orðabókarmennina, getur nefndin ekki fylgt, og leiðir það beint af hennar eigin till., sem áður er nefnd. Einn nefndarmaður mun þó sennilega greiða till.atkv. Hv. þm. Snæf. (H. St.) á brtt. á þgskj. 891, um að veita utanfararstyrk Jóhannesi Helgasyni til fullkomnunar í myndskurði. Jóhannes er listamyndskeri. Jeg hefi jafnvel heyrt eftir meistara hans sjálfum, Stefáni Eiríkssyni, haft, að hann telji Jóhannes þegar vera kominn fram úr sjer í þessari grein. Nú fýsir Jóhannes að leita sjer enn meiri fullkomnunar í þessum efnum. Nefndin hefir ekki tekið upp styrkinn til hans, en hefir óbundin atkv. um till. En fyrir mitt leyti þori jeg eindregið að mæla með þessum styrk. Jeg hefi sjeð ágætan grip eftir Jóhannes og er ekki í vafa um, að honum ber að veita styrkinn, svo framarlega sem hitt er ekki rjettara, að svona styrki eigi að veita af styrknum til skálda og listamanna. Hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) og hv.þm. Snæf. (H. St.) flytja brtt. á þgskj. 907, um styrkinn til búnaðarfjelaganna. Till. þessi var ekki komin fram þegar nefndin hjelt síðasta fund sinn, svo jeg get ekkert um skoðanir einstakra nefndarmanna sagt í þessu tilliti. En jeg mun greiða brtt.atkv., því jeg sje ekki ástæðu til, að farið sje að breyta um skilyrðin fyrir þessum styrk. Þá er brtt. á þgskj. 823, frá hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), um styrk til aðgerðar bryggju á Blönduósi. Meiri hluti nefndarinnar er till. meðmæltur. Styrkur þessi kann að valda misskilningi, því í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir styrk til bryggjugerðar á Blönduósi. En þar er um nýja bryggju að ræða, sem ekki kemur þessari bryggju neitt við. Bryggjan, sem hjer um ræðir, er gömul, og er upphaflega bygð með styrk úr landssjóði, svo ekki er ósanngjarnt, að ríkissjóður taki nú nokkurn þátt í viðgerð á bryggunni, enda liggur nú mannvirki þetta undir skemdum og jafnvel bráðri ónýtingu, ef ekkert verður að gert. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) á á þgskj. 867 brtt. um eftirgjöf á láni til kolanáms á Vestfjörðum. Jeg man ekki glögt, hve mikið tapaðist á kolanámum þessum.  (M. T.: Það var alls 52 þús. kr.)  . En hjer er að eins farið fram á 15 þús. kr. styrk eða eftirgjöf, svo ekki verður talið, að mikið mundi muna um, þó samþykt yrði. Á hitt er hins vegar að líta, hvort ekki sje farið inn á hála braut með þessu, og fleiri komi á eftir og vilji fá eftirgjöf á dýrtíðarláni. Annars mun hv. flutningsmaður (M. T.) skýra till. nánar. Nefndin hefir ekki fjallað um till., og eru atkv. hennar óbundin. Á sama þgskj. er till. um, að styrkurinn til flugfjelagsins falli niður Það eru skiftar skoðanir um, hve þarft fyrirtæki flugferðirnar sjeu. Þeir, sem hafa trú á þeim, munu ekki telja styrkinn eftir, en hinir, sem álíta, að ferðirnar verði mest til gamans, draga heldur úr. Nefndin hefir óbundin ákvæði um þessa tillögu. Fjelagið fór upphaflega fram á 80 þúsund kr. styrk til stofnkostnaðar, og síðan 20 þúsund kr. árlegan styrk úr því, svo þessar 15 þúsund kr. sem í frumv. standa, eru ekki mikill hluti af því, sem fjelagið sótti um. Þá er að lokum tillaga frá háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) á þingskjali 864. um að veita ekkju síra Árna Þorsteinssonar 300 króna styrk hvort árið, og er fjárveitinganefnd eindregið fylgjandi tillögunni. Það stendur svo á fyrir ekkjunni, að full ástæða er til að veita henni þennan styrk, og hjer er ekki verið að fara inn á neina nýja braut, heldur hafa jafnan verið veittir slíkir styrkir þegar eins hefir staðið á. Svo skal jeg ekki fara fleirum orðum um brtt. að sinni.

Kristinn Daníelsson Það er í sjálfu sjer óþarfi að minnast á brtt. mína á þingskj. 864, eftir að hv. framsögumaður (E. P.) hefir mælt svo vel með henni, nú í lok ræðu sinnar. Eins og háttv. þingdeildarmönnum mun vera í minni, andaðist síra Árni Þorsteinsson nú um þingtímann. Hann hafði verið þjónandi prestur í 40 ár er hann dó. Var hann vel metinn prestur og stundaði jafnan embætti sitt af alúð og skyldurækni. Lætur hann nú eftir sig ekkju sína, fjelausa, á gamalsaldri. Þau hjónin bjuggu í þjóðbraut og voru orðlögð fyrir gestrisni og mannúð. Jeg vona, að háttv. þingdeildarmönnum þyki þessi ekkja þess verð, að styrkja hana líkt og margar aðrar prestsekkjur, og fari að orðum háttv. framsm. (E. P.) við atkvæðagreiðsluna um þessa tillögu. Auk þess á jeg brtt. á þingskj. 888, um að bæta Jakobi J. Smára inn í orðabókartillögu háttv. nefndar, með 4000 kr. hvort árið. Jeg get ekki vel skilið, hvers vegna háttv. nefnd hefir viljað kasta þeim manninum burtu, sem best skilyrði hefir til að vinna að orðabókinni, úr því henni er á annað borð haldið áfram. Maður þessi hefir gert nám íslenskrar tungu að lífsstarfi sínu og mun því að sjálfsögðu skara fram úr báðum hinum mönnunum, þótt þeir geti verið fyrir það í alla staði hæfir til að vinna sitt starf, hvor um sig. Háttv. framsm. (E. P.) sagði, að ríkinu væri skylt að sjá síra Jóhannesi fyrir lífsviðurværi, því annars liti svo út, sem hann hefði verið gintur úr embætti sínu. Það er að vísu satt, að Jakob J. Smári mun ekki hafa verið ráðinn við orðabókina til langframa, en þó hygg jeg, að líkt megi segja um hann. Hann var ráðinn til starfsins til bráðabirgða, og eftir almennum skilningi hefir það verið gert með tilliti til þess, að hann hjeldi starfinu áfram í framtíðinni, nema eitthvað sjerstakt kæmi fram, sem vekti vantraust á honum. Nú er mjer kunnugt um, að háttv. nefnd vill engan veginn sýna manni þessum vantraust, og býst því við, að ekki þurfi annað en að vekja athygli háttv. deildar á því, að það væri hreint ekki ,,fair play“ að útskúfa þessum manni einum, þegar starfinu er haldið áfram. Jeg vona, að háttv. deild sýni manninum þá sanngirni, að samþykkja brtt. mína, og geri mjer einnig vonir um, að þessu verði vel tekið þegar til kasta neðri deildar kemur. Viðaukatillaga nefndarinnar á þingskj. 860, um að landið eigi svo „bæði“ söfnin, kemur, að mínum skilningi, ekki í bág við brtt. mína. Þetta má laga með „redaktions“-leiðrjettingu, svo það eigi við alla þrjá liðina, ef tillaga mín verður samþ. - Þá er lokið því, sem jeg hefi að segja um mína eigin brtt. Jeg vil svo með nokkrum orðum minnast á þær brtt., er jeg hefi mestan hug á. Jeg mun í flestu hallast að tillögu nefndarinnar og mun sýna með atkvæði mínu, að jeg met þær allvel. Um brtt. á þgskj. 893, frá háttv.þm. Snæf. (H. St.), vildi jeg fara nokkrum orðum. Það datt yfir mig og hryggði mig, þegar jeg sá þá tillögu. Jeg hafði ekki vænst þessa af þessum þingmanni. Jeg hjet honum líka í gær, að jeg skyldi finna hann í fjöru í umræðunum í dag, og efni það heit með því að segja honum nú, að jeg telji hann alt of góðan mann til að hafa komið fram með þessa tillögu. Það er kunnugt, að í Norður-Ameríku búa nú 30–40 þúsund Íslendingar, sem tala og rita sömu tungu sem vjer. Það er bersýnilegt, hve mikils það hlýtur að vera vert fyrir oss að halda þessu við. Menn hafa efast um, að landar vorir vestan hafs geti haldið við þjóðerni sínu við hliðina á ofurefli ensku menningarinnar, en um það er jeg vongóður. Það eru til hliðstæð dæmi, að smáu þjóðflokkar hafa varðveitt tungu sína við hliðina á stórum menningarþjóðum. Sömuleiðis hafa menn efast um þjóðrækni þessara manna. En nú stendur svo á, að rás viðburðanna vestan hafs hefir sýnt, að þetta eru getsakir einar. Vestur-Íslendingar hafa nú sjálfir stofnað með sjer öflugan fjelagsskap til viðhalds þjóðerni sínu og sambandinu við okkur. Það væri ómaklegt og gat ekki hugsast, að slík breyting færi fyrir ofan garð og neðan hjá okkur, enda bundust margir menn fjelagsböndum til að taka í hina útrjettu bróðurhönd Vestur-Íslendinga, ef svo má segja. Slíkum fjelögum halda ýmsar aðrar þjóðir uppi, til að viðhalda sambandi landa sinna erlendis við móðurlandið. Tilgangur fjelags þessa er að stuðla að því, að íslenskt þjóðerni og íslensk tunga megi haldast meðal bræðra vorra í Vesturheimi, og að halda uppi andlegum viðskiftum við þá. Þetta hefir stórmikla þýðingu, þó ekki sje annars vegna en bókamarkaðsins íslenska. Allir vita hvílíkt haft það er á íslenskum bókmentum og bókagerð hve fáir skilja íslenska tungu og mættu bókmentir vorar ekki við því, að þeim fækkaði. Þetta, hve takmarkaður íslenski bókamarkaðurinn hefir verið, hefir jafnvel orðið þess valdandi, að sum okkar bestu skáld hafa valið sjer að rita á öðrum málum. Þessi hætta myndi vaxa við það, að Vestur-Íslendingar týndu þjóðerni sínu, en það má ekki verða. Meðan þeir halda tungunni gera þeir oss að þessu leyti sama gagn og þeir væru hjer. Fjelögin beggja megin hafsins hafa ákveðið að halda uppi starfsemi sinni á þann veg að senda menn hvort til annars. Nú hefir verið ráðinn hjer, að einróma áliti, ágætur maður til fararinnar vestur, og mun alt vera undirbúið svo ekki stendur á öðru en Alþingi taki vel í þetta mál. Þó ætla jeg ekki að leggja áherslu á þetta eingöngu í sambandi við sendingu þessa manns, en jeg vildi spyrja háttv. deildarmenn, hvort það væri ekki eins og snoppungur á landa vora, sem að fyrra bragði hafa rjett fram höndina, ef Alþingi nú kipti að sjer hendinni með styrkinn. Jeg býst reyndar ekki við, að atkvæði falli hjer neitt öðruvísi fyrir mín orð. En jeg vildi að eins láta heyra, hvað vakað hefði fyrir þeim mönnum, sem hjer hafa stofnað til, að það er ekki hjegómasemi, heldur í fullri alvöru og þjóðræknishug. Jeg veit að hv. flutningsmaður brtt. (H. St.) ætlar ekki, að hún geti skaðað neitt, en ef hann gæti sannfærst á eitthvað af því, sem jeg hefi sagt, er tilgangi mínum náð. Jeg bið háttv. deild afsökunar á, að jeg hefi fjölyrt um þetta, en jeg vildi ekki láta undir höfuð leggjast að gera þessar athugasemdir, úr því jeg á annað borð tók til máls. Þá vil jeg minnast á brtt. nefndarinnar á þgskj. 846, um að lækka styrkinn til skálda og listamanna. Jeg hefi ekki til fulls getað sannfærst um, að þessari háttv. deild bæri að sýna það í verkinu, að hún metti minna en neðri deild, að skáld og listamenn væru studdir. Skáldunum og bókmentunum á þessi þjóð mest að þakka af því, sem hún hefir getið sjer hrós fyrir. Og jeg get ekki lagst á móti beiðni ungra og efnilegra manna um styrk til að leita sjer mentunar og til þess að þroska hæfileika sína. Í nefndaráliti neðri deildar var það tekið fram, að ekki væri rjett að klípa af styrknum til skálda og listamanna, og get jeg að öllu leyti tekið í sama strenginn. Að vísu er það rjett, að sumir eru dánir, sem styrksins hafa notið, en þess ber þá og að gæta, að jafnan bætast nýir menn við, sem eru þess maklegir að njóta styrks eða viðurkenningar. Enda er það beint tekið fram í nefndarálitinu, að beiðni hafi komið fram frá mörgum um styrk, sem sje mjög sárt að geta ekki veitt hann. Jeg vil því leyfa mjer að leggja til, að brtt. verði ekki samþykt, en styrkurinn látinn halda sjer. Jeg get ekki vel skilið röksemdafærslu háttv. nefndar, að ekki sje rjett að veita verðlaun fyrir einstök listaverk, af því að við það mundu þau stíga í verði og verða dýrari að kaupa fyrir ríkið, sem sjálfsagt sje að eignist þau. Jeg tel einmitt rjett að stuðla að því, að verk listamanna hækki í verði; það er fyrsta sporið til þess, að þeim gangi greiðara á listabrautinni, þótt jeg játi það rjett vera, sem háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) sagði, að landið ætti að eignast bestu listaverk íslenskra listamanna, en þó eigi á þann hátt, að gera þau listmönnunum óverðmætari. Mjer virðast ekki nægileg rök vera færð fyrir brtt. til þess, að jeg geti verið henni fylgjandi. Í þessu sambandi má einnig minna á það, að fjárveitinganefnd neðri deildar hefir að eins gert þennan lið 22000 kr. í alt, og eftir því er upphæð sú, sem um er að ræða að fjelli úr, ekki nema 4000 kr., og virðist mjer varla gerlegt að fara út í þá smámuni. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, þar sem ýmsir eiga eftir að taka til máls.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Mjer virðist að umr. ætli að taka ærinn tíma, sem annars er af skornum skamti. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir gert langa og ítarlega grein fyrir brtt. nefndarinnar. Og þó jeg geti ekki fallist á þær að öllu leyti, þá mun ekki duga að deila við dómarann því að þessi nefnd er sterk, þar sem fullur þriðji hluti hv. deildarmanna eiga sæti í henni. Um brtt.háttv. fjárveitinganefndar get jeg sagt það, að mjer falla flestar þeirra vel í geð, og skal jeg ekki lengja umr. með því að fara frekar út í þær. Aftur á móti skal jeg leyfa mjer að minnast á sumar brtt. einstakra hv. þingdeildarmanna. Brtt. á þgskj. 893, frá háttv.þm. Snæf. (H. St.), sem háttv. 1. þm. G.-K (B. K.) talaði allítarlega um, get jeg ekki felt mig við. Þessi tillaga fer fram á, að á þessu þingi sje veitt upphæð til verndunar íslensku þjóðerni vestan hafs. Jeg vildi heldur að farið hefði verið fram á fjárveitingu til þess að styðja að því og greiða götu fyrir því, að góðir drengir hyrfu þaðan heim hingað, frekar en áður hefir verið. Aftur á móti mun jeg ekki leggjast á móti brtt. á þgskj. 891, frá sama háttv. þingdeildarmanni, og eigi heldur brtt. á þgskj. 907, viðvíkjandi Búnaðarfjelaginu. Jeg er þar á sama máli, að einfaldara sje að halda fyrirkomulaginu óbreyttu eins og það hefir verið að undanförnu. Þá er brtt. á þgskj 823. Það er ekki vafi á því, að hjer er um tvær bryggjur að ræða. Önnur þeirra er ný, og hefir verið veittur styrkur til hennar í fjárlögunum, en þetta er eldri bryggjan. Mjer er kunnugt um, að gamla bryggjan er á þrautalendingarstað austan Blöndu, og það er óumflýjanlegt að viðhalda henni, þótt nýja bryggjan komi. Þessi bryggja hefir orðið fyrir áföllum, sem er mjög kostnaðarsamt að bæta úr. Og það er ekki eins dæmi að þingið hlaupi undir bagga þegar líkt stendur á. Aðstaðan virðist vera nákvæmlega sú sama hjer eins og á Húsavík, en þar hefir verið beðið um styrk til að bæta skemdir á bryggju, og lítur út fyrir að veittur muni verða í fjárlögunum. Jeg vil því mæla með þessari till., og það því fremur, sem hjer er ekki að ræða um nema af kostnaðinum, og upphæðin má ekki fara fram úr 2000 kr., þó aðgerðin yrði hlutfallslega hærri. Jeg skal svo ekki minnast á fleiri brtt., en mun með atkv. mínu sína afstöðu mína til þeirra.

Guðmundur Ólafsson Jeg á brtt. á þgskj. 823, og skal jeg ekki vera margorður um hana, og það því síður sem háttv. 1. þm. Rang. og hæstv. atvinnumálaráðherra hafa minst hlýlega á hana. Orsökin til þess, að jeg hefi leyft mjer að koma fram með þessa brtt., er sú, að sú eina bryggja, sem nú er til á Blönduósi skemdist í ofviðri og sjógangi síðastliðið haust. Fremsti búkkinn, eða hausinn, er gerður var úr sterkum og dýrum plönkum, brotnaði í spón og eyðilagðist gersamlega, og meiri skemdir urðu á henni. Í sumar hefir verið gert við bryggjuna til bráðabirgða, til að koma í veg fyrir frekari skemdir, en af vanefnum þó, því að ómögulegt var að fá efni til viðgerðarinnar nógu snemma, því að þar er mjög brimasamt, eins og hv. þingdm. er kunnugt, svo að eigi er hægt að fást við bryggjusmíði síðari hluta sumars. Fáist þingið ekki til þess að hlaupa undir bagga, verður hjeraðið að standa straum af viðgerðinni, því að svo búið má ekki standa. Það er öllum kunnugt, að þessi höfn er ein af verstu og brimasömustu höfnum hjer við land, og mundi upp- og útskipun og fólksflutningur úr landi og í land oft og einatt vera með öllu ómögulegt ef bryggja þessi væri ekki. Það skal tekið fram, að Alþingi veitti fyrst fje til bryggjubyggingar á Blönduósi 1893, og lagði þá til 1/3 hluta byggingarkostnaðarins, eða 5000 kr., úr landssjóði. 1907 var bryggjan lengd, og lagði landssjóður þá enn fram 4000 kr. styrk, svo að langan tíma hefir það tekið fyrir hjeraðið að fá nægan fjárstyrk til þessa nauðsynlega fyrirtækis. Sumum kann að vera óljúft að veita þennan styrk, þar sem önnur bryggja á Blönduósi er tekin upp í fjárlögunum. En þótt Blönduós sje ekki fjölmennur kaupstaður, þá er þess að gæta, að áin Blanda skiftir honum í tvent, svo að í raun og veru má skoða hann sem tvo kaupstaði. Kaupmenn, sem sunnan árinnar búa, verða því að flytja allar vörur sínar talsvert langan veg á landi og yfir um ána, þó á land sjeu komnar við bryggjuna: og einmitt sú bryggjan, sem er í fjárlögunum, á að koma sunnan árinnar, til þess að bæta úr erfiðleikum þeirra, sem þar búa. Þar sem gamla bryggjan er var - og er enn - álitinn besti staðurinn, svo ekki getur komið til mála að leggja hana niður, því að hún verður altaf þrautalendingin, þegar eitthvað verulegt er að veðri. Fjárveitingin til bryggjunnar sunnan árinnar er endurveiting; fjeð var fyrst veitt 1915, 7500 kr., en vegna dýrtíðarinnar og erfiðleika á því að fá efni varð þá eigi, og hefir eigi orðið síðan, úr því að framkvæmdir yrðu á verkinu. Til skýringar skal jeg leyfa mjer að lesa upp ummæli Th. Krabbe vitamálastjóra um þetta efni, í brjefi til mín, dags. 13. þ. m.....1) Jeg vænti þess, að jeg þurfi ekki að fara fleiri orðum um þetta til þess, að háttv. þingdm. sjái, hvert nauðsynjamál hjer er um að ræða. ) Hjer er eyða í hndr.

Magnús Torfason Jeg hefi borið hjer fram brtt., og skal jeg fyrst minnast á, að háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir heldur spyrnt á móti henni. En jeg get ekki að því gert, að mjer finst það hneyksli. þar sem hjer er að eins að ræða um eftirgjöf af láni. Það er ekki ætlast til þess, að þessi upphæð verði borguð út, heldur að hún verði skoðuð sem afborgun af láni, að upphæð 100.000 kr., sem Ísafjarðarsýsla fjekk 1917, og tekið var, jafnvel eftir beinum tilmælum þings og stjórnar, til dýrtíðarvinnu og kolanáms, til þess að bæta úr yfirvofandi atvinnuskorti og eldsneytisvandræðum. Annars skal jeg geta þess, að brtt. er ekki eingöngu fram komin vegna Ísafjarðar, heldur einkum og sjer í lagi vegna Hólshrepps. Skal jeg í því sambandi minna á, að vegna þessa kolanáms fjekk Ísafjörður og Hólshreppur minna af afsláttarkolunum en þeim í raun og veru bar, í hlutfalli við ýmsa aðra staði. Þetta er í sjálfu sjer eðlilegt, þar sem ætla mátti, að þörfin væri þar minni, eins og á stóð, en annarsstaðar, en því ósanngjarnara er það þá á hinn bóginn, ef þessir staðir fá enga linkind á móti. Jeg finn því sjerstaka ástæðu til að taka það fram, að jeg tel það sjálfsagt, að till. verði samþykt og að vítt sje óorðheldni stjórnarinnar í þessu máli. Eins og menn vita, samþykti þingið 1917 ályktun um að skora á landsmenn að gera alt, sem í þeirra valdi stæði, til þess að afla eldiviðar. Vorið 1917 var hæstv. þáverandi fjármálaráðh. (B. K.) settur atvinnumálaráðh. Hann sýndi allmikinn áhuga á því, að koma kolanámi af stað. Hann símaði vestur, til þess að fá upplýsingar viðvíkjandi skilyrðum fyrir því að rannsaka Gilsnámuna. Var þá safnað öllum þeim upplýsingum sem hægt var að fá, og þær sendar suður Eftir að stjórnin hafði fengið þessar upplýsingar, vildi hún láta byrja á kolanámi þarna, og rjeð til að strax væri hafist handa. en bæjarstjórnin áskildi, að kolanámið væri rekið undir eftirliti sjerfróðra manna. Og jafnframt lofaði stjórnin, að greiða fyrir málinu á allan hátt. Þessi sjerfróði maður rjeð frá að brjóta kolin á þeim stað, þar sem bóndinn á Gili hafði byrjað að vinna þau, heldur bæri að byrja á alt öðrum stað. Var svo byrjað á verkinu þarna haustið 1917, en þegar komið var lítinn spöl inn, hvarf kolalagið með öllu. Þegar svo var komið, sneri jeg mjer til hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), og fyrir hans milligöngu kom annar maður vestur, sem verið hafði við Tjörnesnámuna og var því kunnugur kolavinslu, og athugaði og rannsakaði hann staðinn. Mistök þau, sem orðið höfðu á kolanámunni þarna, í Gilsnámunni, kendi hann ýmsum vinnubrögðum og áleit af sjerfræði sinni, að verkið hefði alls ekki átt að byrja þarna, á þeim stað, sem fyrsti sjerfræðingurinn hafði tiltekið, heldur á alt öðrum stað. Hann ljet svo byrja að vinna á þeim stað, sem hann af viti sínu fann út að væri sá rjetti staður, og árangurinn varð sá, að þar fanst ekki eitt kolablað. Eftir þetta rjeðst verkstjórinn í að byrja á þeim upphaflega stað, sem bóndinn á Gili hafði vísað á í byrjun, og þá kom það í ljós, að þar eru kol, og þau sæmilega góð. En við þetta fálm eyðilagðist þriggja mánaða vinnutími og ærið fje, sem fór í ýmsan kostnað. Um veturinn 1918 kom sænski kolanámufræðingurinn við á Ísafirði, og var hann fenginn til þess að skoða námuna á Gili. Taldi hann hana mun betri en Tjörnesnámuna. Þennan kostnað, sem hjer fór í súginn, álít jeg skuld, sem landið eigi að greiða, án þess að jeg þó vilji leggja hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) nokkuð til lasts. Vinnubrögðin gengu í basli fram eftir, sökum þess, að það brást, að stjórnin útvegaði færa menn til þess að standa fyrir verkinu. Verkfærin voru ófullkomin og jöfnuðust á engan hátt við verkfæri Svíans, sem voru mörgum sinnum betri. Sprengiefni vantaði og var hvergi að fá, og alt hjálpaðist að til þess að tefja fyrir kolavinslunni, svo hún gat með engu móti borgað sig. Nettótap á þessu fyrirtæki hefir orðið 52 þús. kr., en eins og jeg hefi áður vikið að, tók Ísafjarðarsýsla 100 þús. kr. lán hjá landsstjórninni 1917, og af því er ekkert eftir nema hús, sem stendur þar út frá, sáralítils virði nú. Jeg vona, að háttv. þingdm. taki vel þessu máli, og segi ekki eins og átti sjer stað í gamla daga, þegar bóndi varð fyrir fjárskaða: Þeir verða að missa, sem eiga. Þá hefi jeg komið með brtt þess efnis, að fella niður 39. lið 16. gr., svo sjá má, að ætlun mín var ekki sú, að auka gjöldin í fjárlögunum, þótt hin brtt. mín verði samþykt. Jeg tel loftflugstilraunir vera enn þá skemtun fyrir efnaða menn, og þess muni langt að bíða, að flug verði hjer að almennum notum. Við höfum engin efni á að hafa flugferðir í lagi, eða fylgjast með framförum á því sviði, og má til stuðnings því benda á, að frændþjóð okkar, Danir, hafa ekki efni á að halda við flugtækjum sínum, og afleiðingin hefir orðið sú, að flugmenn þeirra hafa drepið sig hver á fætur öðrum. Sje jeg ekki ástæðu til að fara að styrkja þessi flutningstæki, þegar skattleggja á þá menn, sem verða að halda sjer við jörðina á ferðalögum sínum.

Halldór Steinsson Jeg verð að fara örfáum orðum um brtt. þær, er jeg hefi flutt, og ef til vill einstöku liði frv., þótt jeg hafi ekki komið fram með brtt. við þá. Brtt. mín á þgskj. 893, við 17. lið 15. gr., gengur í þá átt, að feldur sje burtu styrkurinn til fjelagsins Íslendingur, til að viðhalda andlegu sambandi og kynningu við Íslendinga vestan hafs. Þykir mjer leitt, að brtt. þessi hefir hrygt hv. 2. þm. G.-K. (K. D.). Jeg bjóst, sannast að segja, við, að hún myndi gleðja fleiri en hryggja í þessari hv. deild. Jeg varð hálfforviða, er jeg sá þennan lið, því jeg get ekki sjeð, að hann komi að notum. Þó að lagður sje besti skilningur í þetta, sem sje að styrknum skuli varið til að efla þekkingu Íslendinga í Ameríku á Íslandi, með því að senda mann þangað til að útbreiða þekkingu á íslenskum efnum, sje jeg ekki, að styrkurinn geti komið að notum, því til þess er hann hvorki heill nje hálfur. Auk þess hygg jeg, að Íslendingar í Ameríku fylgist fult eins vel með því, er gerist hjer heima, og Íslendingar hjer með löndum sínum vestan hafs. Get jeg því ekki annað sjeð en að styrkur þessi verði „humbug“ í framtíðinni. Betur gæti jeg unað því, að samþ. yrði að kosta menn til að vinna Vestur-Íslendinga til að flytja aftur heim til átthaga sinna, á sama hátt og Canadastjórn lagði fram fje til þess að ginna þá til að flytja vestur. Ef styrknum væri varið til þess, væri öðru máli að gegna, en eins og liðurinn er orðaður nú, get jeg alls ekki greitt honum atkv. Þá verð jeg að minnast lítið eitt á einn lið frv., þótt jeg hafi ekki komið fram með brtt. við hann, en geri það ef til vill við 3. umr., og það er styrkurinn til dr. Helga Pjeturss. Þegar jeg sá þennan styrk og meðferð hans í þinginu, datt mjer í hug: vondur - verri - verstur. Hv. fjárveitinganefnd þessarar deildar leggur til, að dr. Helga verði veittar 4000 kr. fyrra árið, en 2500 kr. seinna árið, og læt jeg það vera, ef ekki væri hnýtt við þeirri athugasemd, að hækkunin fyrra ár fjárhagstímabilsins, sje gerð með tilliti til þess, að hann eigi fremur hægra með að leita sjer lækninga“ Álít jeg ekki rjett, að gengið sje inn á þá braut, að styrkja sjúklinga í fjárlögum til þess að ná aftur heilsu sinni, nema þá alveg sjerstakar ástæður væru fyrir hendi. En litið frá annari hlið er fjarlægt því, að þessi upphæð sje næg til lífsviðurværis, og síst boðleg þessum manni, nema styrkurinn verði hækkaður upp í 4000 kr. hvort ár. Má því segja, að meðferðin á lið þessum sje vond hjer í deildinni. Verri er hún í Nd., þar sem styrkurinn er áætlaður 2500 kr. hvort árið og getur slíkur styrkur ekki gengið undir því nafni, að vera styrkur til vísindastarfsemi, heldur fátækrastyrkur. Stjórnin hefir þó gengið lengst, því hún hefir sett styrkinn 1800 kr. hvort árið. Jeg býst ekki við, að tilgangurinn hafi verið að smána manninn, en mjög stappar nærri að svo sje, þar sem sýnilegt er, að maðurinn verður að svelta, ef hann á eingöngu að lifa á þeirri upphæð. Gegnum þessa meðferð gengur það eins og rauður þráður, að styrkurinn sje veittur til þess, að maðurinn geti hjarað, en ekki til þess, að hann iðki vísindalega starfsemi. Þetta er þó eini vísindalega mentaði jarðfræðingurinn, sem við eigum, fyrir utan Þorvald Thoroddsen, sem er kunnur í útlöndum. Geta erlendar þjóðir sjeð á þessum 1800 krónum, hversu við Íslendingar metum þesskonar starfsemi. Vona jeg, að háttv. fjárveitinganefnd athugi þetta til 3. umr. og komi fram með brtt.; að öðrum kosti mun jeg gera það. Þá hefi jeg komið fram með brtt. á þgskj. 891, en hún fer í þá átt, að Jóhannesi Helgasyni verði veittur 2000 kr. utanfararstyrkur til þess að fullkomna sig í myndskurði. Maður þessi hefir stundað nám hjá Stefáni Eiríkssyni og lokið þar prófi með ágætisvitnisburði. Síðan hefir hann haldið áfram að skera út og gert hvern hlutinn öðrum haglegri, að dómi þeirra manna, er vit hafa á, og má nú telja hann einna fremstan í sinni list hér á landi. Hefir hann hug á að fara utan til að fullkomna sig enn meir, og hefir helst augastað á að dveljast í Sviss. Verður ekki annað sjeð, eftir meðmælum Stefáns Eiríkssonar að dæma, en að maður þessi eigi fullkomlega skilið að fá þennan styrk, en þar segir: ,,.... Og gef jeg tjeðum J. H. mín allra bestu meðmæli til styrkveitingar þeirrar, er hann sækir um til hins háa Alþingis. Jeg álít, að tjeður J. H. sje sjerstaklega hæfur til frekari mentunar í iðn sinni, og veit með vissu, að tjeður J. H. mundi verða landi og þjóð til enn meira gagns og sóma, ef hann fengi efni til að fullkomna sína góðu hæfileika erlendis, þar sem nóg er að sjá og læra “ Hygg jeg því rjett að ljetta undir með þessum manni, með því að veita honum þennan styrk, svo honum gefist færi á að sýna landi sínu enn meiri sóma en hann hefir gert hingað til. Þá á jeg ekki eftir að minnast á annað en brtt. okkar 2. þm. Húnv. (G. Ó.) á þgskj. 907, um athugasemdina við styrkinn til búnaðarfjelaganna. Eins og kunnugt er, hefir það altaf verið venja undanfarin ár, að fráskildu síðasta fjárhagstímabili, að styrknum væri úthlutað beint til búnaðarfjelaganna, eftir samanlagðri dagsverkatölu. En á síðasta fjárhagstímabili var þessu breytt á þá leið, að styrkurinn var greiddur til búnaðarsambandanna, en þeim aftur falið að úthluta honum til þeirra búnaðarfjelaga, sem eru í sambandinu. Þetta hefir valdið megnri óánægju, þar sem ekki eru nærri öll búnaðarfjélög í samböndunum. Af þessari orsök hefir stjórnin aftur tekið upp gamla og góða siðinn í frv. því, sem hún lagði fyrir þingið, en því var aftur breytt til hins verra í háttv.Nd. Hygg jeg þá leið ekki eins heppilega, þar sem fjöldi búnaðarfjelaga er ekki í samböndunum og geta því ekki notið styrksins nema þau gangi í þau. Tel jeg það ekki rjett spor að þvinga búnaðarfjelögin til að ganga í samböndin, með því að svifta þau styrk að öðrum kosti. Hæstv. atvinnumálaráðherra (S J.) hefir lýst því yfir, að hann telji brtt til bóta, og vonast jeg eftir því, að hún verði samþykt í þessari háttv. deild.

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Jeg sje ekki ástæðu til að lengja umr. mikið, þar sem brtt. fjárveitinganefndar hafa yfirleitt fengið góðar undirtektir. Eina brtt., sem nokkrum mótblástri hefir mætt, er brtt. um orðabókarstyrkinn, og þar sem háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) hefir komið fram með brtt. við þann lið, er ekki nema eðlilegt, að skiftar skoðanir sjeu milli hans og mín sem frsm. nefndarinnar. Brtt. hans gengur í þá átt, að bætt sje við þriðja manninum til að vinna að orðabókinni, og vill hann veita honum álitlega launaupphæð. Hins vegar viðurkennir hann, að ekki hvíli sama skylda á Alþingi gagnvart þeim manni sem gagnvart síra Jóhannesi Lynge, en þess sje aftur á móti að gæta, að hann hafi betri undirbúningsmentun til að taka þetta starf að sjer, þar sem hann hafi lokið prófi í málfræði við Kaupmannahafnarháskóla. En þótt segja megi, að Jakob Jóh. Smári hafi betri undirbúningsmentun hlotið en faðir hans, þá er þá síra Jóhannes viðurkendur mikill og góður íslenskumaður. En aðalatriðið er, að ekki er hægt að losa sjera Jóhannes með sæmilegu móti af fjárlögunum, og ef styrkur til hans væri ekki tekinn upp í þennan lið, hefði orðið að bæta honum inn í 18. gr., án þess að hann hefði sjerstakt starf með höndum. En með því að láta hann vinna að orðabókinni má búast við, að starf hans muni koma að notum í framtíðinni, sjerstaklega þar sem svo er ákveðið, að orðasafn hans skuli verða eign landsins, enda vita þeir, sem þekkja hann, að hann muni ekki liggja á liði sínu. Hitt, að fara að bæta ótilneyddir mönnum við þetta starf, sje jeg ekki að sje rjett, því þegar farið er að veita þeim styrk í fjárlögum ár eftir ár, mun reynast erfitt að losna við þá. En eftir því sem málum er nú komið, er ekki að vænta, að verkið horfi betur við, þótt einum manni sje bætt við, því eftir umsögn orðabókarhöfundanna sjálfra þarf að bæta mörgum mönnum við, ef sjást á fyrir endann á verkinu. Og enn þá er ekki fundinn neinn grundvöllur fyrir því, hve yfirgripsmikil orðabókin eigi að vera, m. ö. o. hvort hún eigi að taka bæði yfir fornmálið og nýja málið, eða byrja síðar, t. d. einhvern tíma á miðöldunum. Ef fornmálið yrði tekið með, yrði verk þetta mjög yfirgripsmikið, en auðvitað að sama skapi minna, ef sú yrði niðurstaðan, að því yrði slept. Má segja, að fornmálið sje orðið alheimseign, og fleiri til að varðveita það en vjer Íslendingar. Jeg hygg því að orðabókarmálinu sje ekki borgið með því, þó þessum manni sje bætt við. Ef sjá á fyrir endann á verkinu, verður að bæta mörgum við í nánustu framtíð. Auðvitað er gert ráð fyrir því, að það verði gert seinna, en þá kemur líka safn þeirra tveggja manna. er teknir eru upp í liðinn, að notum. Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) áfeldist fjárveitinganefndina fyrir það, að hún hefði lagt til, að skálda- og listamannastyrkurinn væri færður niður, en kannaðist þó við rök hennar fyrir þessari lækkun; en þau eru, að 3 skáld, sem notið hafa ríflegs styrks, eru nú dáin, en eitt flutt aftur í 18. gr. Áleit hann samt sem áður, að bókmentunum væri svo mikill gróði að styrknum, að ekki væri ástæða til að lækka hann frá því, sem fjárveitinganefnd Nd. og Nd. hefði fallist á. Fjárveitinganefnd Ed. fanst það ríflegt að leggja til, að styrkurinn væri hækkaður um 5 þús. kr., frá því sem áður var, enda þótt 4 styrkþegar fjellu burt, sem notið höfðu allmikils styrks. Um gróðann af styrknum geta verið skiftar skoðanir, því þó svo kunni að fara, að fleiri skáld komi fram og bókmentirnar græði við það, er þó þess að gæta, að þeir starfskraftar sem ganga til bókmenta dragast frá öðrum greinum. Jeg hygg, að ekki sje rjett að fara að ala skáldskaparsótt upp í mönnum, líkt og sagt er að hafi átt sjer stað í 4. bekk mentaskólans í vetur, því þar fengust allir nemendurnir við að yrkja, að því er sagt er, og væri ekki holt, ef hugur mentamanna okkar snerist eingöngu í þessa stefnu. Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) talaði um það, að ástæður þær, er nefndin bar fram í nál. fyrir því, að hún væri mótfallin verðlaunum fyrir listaverk, væru ekki frambærilegar. En eins og þar er tekið fram, væri einkennileg aðferð að verðlauna fyrst listaverk og kaupa þau svo uppsprengdu verði á eftir. Hitt virðist eðlilegra, að kaupa þau verk, er geta sómt sjer í listasafni landsins, en ekki er víst, að listamennirnir geti selt sjálfir. Gæti það oft orðið þeim góður greiði, en um leið orðið til þess, að landið eignaðist góða gripi. Man jeg svo ekki, að veist hafi verið að brtt. fjárveitinganefndar frekar en nú er talið. Hv. þm. Snæf. (H. St.) hneykslaðist á því, að í nál. er sagt, að styrkurinn til dr. Helga Pjeturss sje hækkaður fyrra ár fjárhagstímabilsins, með tilliti til þess, að hann eigi því fremur hægra með að leita sjer lækninga. Nefndin fann þetta ekki upp hjá sjálfri sjer, heldur fjekk hún vitneskju um það annarsstaðar frá, að hann ætlaði að sigla til að leita sjer lækninga. Og óþarft er fyrir þm. Snæf (H. St.) að hneykslast á þessu, af þeirri ástæðu, að það sje einsdæmi að veita mönnum styrk til lækninga, því ekki er óvenjulegt að styrkja þá sjúklinga til utanfarar, sem ekki hafa getað fengið læknishjálp hjer á landi við sjúkdómum sínum, svo sem húðsjúkdómum o. fl. Án þess að það sje mitt að verja styrk þann sem stjórnin hafði ætlað þessum manni, vil jeg þó minna á það, að styrkurinn til hans var þó 300 kr. meiri ætlaður hjá stjórninni en laun hins hv. þm (H. St.) hafa verið hingað til. Um vísindalega starfsemi þessa manns skal jeg ekki dæma, enda tel jeg mig ekki færan um það. En það verður að teljast eðlilegt, þótt hæfileikar hans sjeu miklir og hann hafi unnið mikið, að hann geti ekki afkastað miklu nú, eins og heilsu hans er farið, og því líti menn fremur á það, sem hann hefir unnið, og það, sem hann kann að vinna, ef hann fær bót. Sem frsm. fjárveitinganefndar hefi jeg ekki fleira að segja. Aðrir tillögumenn hafa fært ástæður fyrir tillögum sínum, og þær annaðhvort verið teknar gildar af nefndinni, eins og till.hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), eða nefndin látið atkvæði nefndarmanna óbundin, eins og um brtt.hv.þm. Ísaf. (M. T.).

Kristinn Daníelsson Að eins örfá orð út af athugasemdum hv.frsm. (E. P.). Um orðabókina gat hv.frsm. (E. P.) þess, að málinu væri ekki borgið, þótt þessum manni væri bætt við verkið, sem brtt. mín á þgskj. 888 fer fram á, og taldi, að fleiri menn þyrfti til þess að ljúka verkinu. Það er auðvitað nokkuð til í þessu, en það, sem unnið er að undirbúningi þess, getur þó ekki talist unnið fyrir gýg. Aðaláhersluna legg jeg þó á það, að þessi maður hefir þegar verið ráðinn til þessa starfa, að vísu til bráðabirgða, eða að eins út fjárhagstímabilið. En þetta hlaut maðurinn að skilja svo, að honum væri ætlað að halda áfram verkinu. Það hefði verið eðlilegra, að taka manninn alls ekki til starfans, og skila aftur fjenu, heldur en að ginna hann svo, ekki síst þegar þessi maður, eftir almennum mælikvarða, verður að teljast hæfasti maðurinn til þessa starfs. Um styrkinn til skálda og listamanna skal jeg kannast við það sem hv.frsm. sagði, að skiftar skoðanir geta verið um þann styrk. En skoðun sína byggir hv. fjárveitinganefnd á því að svo margir styrkþegar eru fallnir frá eða fluttir burt af liðnum, en jeg byggi mína skoðun á nál. neðri deildar nefndarinnar, þar sem flokkað er niður eða gert yfirlit um, hvernig styrknum eigi að verja, og sje jeg ekki fram komin nægileg rök til þess að hrinda því áliti. Mjer þótti vænt um það, að tillögumaðurinn að niðurfellingu styrks til fjelagsins „Íslendings“ fylgdi ekki fast fram þeirri till. sinni. Hann sagði, að aðaltilgangurinn væri sá, að útbreiða þekking á Íslandi, en svo er þó ekki, heldur er aðaltilgangurinn að halda við tungunni og andlegum viðskiftum og samböndum milli þjóðflokkanna. Í þessu skyni hefir fjelag verið stofnað, eins og kunnugt er, svo að hjer getur að eins verið um styrk að ræða, en ekki það, að landssjóður beri allan kostnað við sendiförina. Ef styrkur verður til þessa lagður áfram, þá fer það væntanlega eftir þeim árangri, sem verður af starfsemi þessa fjelags, og þar á meðal sendiför þeirri, sem nú er ráðin. Því má og við bæta, að maðurinn, sem til þessarar farar er ætlaður, hefir auðvitað orðið að ráðstafa störfum sínum og búa sig undir förina. Vænti jeg, að hæstv. Alþingi sjái það, hver nauður rekur til þessarar fjárveitingar.