Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég vísa til þess sem fram kom í umræðum um þetta mál á miðvikudaginn þegar 3. umr. um það var frestað og fram komu hugmyndir um nauðsyn þess að breyta orðalagi í 7. gr. frv. Þessar brtt. komu síðan fram á þskj. 906 frá allshn. og síðan komu einnig brtt. á þskj. 907 og 914 frá Guðrúnu Helgadóttur varðandi breytingar á orðalagi á öðrum greinum frv. Við þessar aðstæður ákvað nefndin að skoða málið með hliðsjón af þessum brtt. og sú athugun hefur farið fram. Það hefur verið haft samráð við hv. 14. þm. Reykv. Guðrúnu Helgadóttur og eftir það samráð og þær viðræður dregur hv. allshn. brtt. á þskj. 906 til baka og flytur brtt. á þskj. 940 sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við 7. gr. 1. efnismgr. orðist svo: Hver, sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann sem heldur ranglega að mökin eigi sér stað í hjónabandi eða óvígðri sambúð eða hann er í þeirri villu að hann eigi mök við einhvern annan, skal sæta fangelsi allt að sex árum.`` Ég tek það fram, virðulegi forseti, að í þessu efni var ekki efnislegur ágreiningur að neinu leyti heldur spurning um hvernig þetta yrði best orðað og samkomulag náðist við hv. 14. þm. Reykv. um þetta orðalag. Ég skil það svo, að hún dragi brtt. sínar á þskj. 907 og 914 til baka til að stuðla að snurðulausri framvindu þessa máls. Ég vil láta þess getið varðandi skýringar á þessari breytingu og þeirri tillögu sem við leggjum fram og er nauðsynlegt að komi fram um orðalagið ,,sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann sem heldur ranglega að mökin eigi sér stað í hjónabandi eða óvígðri sambúð eða hann er í þeirri villu að hann eigi mök við einhvern annan``, að með orðunum ,,mök`` í síðari hluta efnisgreinarinnar er vísað til orðanna ,,samræði eða önnur kynferðismök`` í fyrri hluta greinarinnar þannig að það fari ekkert á milli mála og er nauðsynlegt að orða þessa skýringu við flutning tillögunnar sem ég legg til að verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég vildi vekja athygli forsetans á því að um það bil 20 alþingismenn munu vera á sameiginlegum fundi tveggja nefnda þingsins sem stendur yfir nú. Ég veit það vegna þess að ég fékk símhringingu frá einum þeirra fyrir nokkrum mínútum og það kom þeim mjög á óvart að þetta mál var komið til umræðu. Ég spyr því forsetann: Er virkilega ætlunin að halda áfram umræðum hér þannig að það sé happa- og glappakennt hvaða mál eru tekin fyrir og um það bil 20 þingmenn eru að nefndastörfum í öðru húsi? Það hefði einhvern tíma þótt óeðlilegt að starfrækja þingið hér þannig að þriðji hluti þingmanna sé bundinn við önnur störf annars staðar. Ég vil biðja forsetann að athuga það gaumgæfilega áður en áfram er haldið hvað eigi að gera. Ég heyri að hæstv. fjmrh. kallar fram í: Er hann nýr hérna þessi?

Ég var ekkert að tala við þig

. Hann var kannski ekki að spyrja um mig. Það er nú gott og vel. Hann hefur kannski verið að horfa á 3. þm. Reykv. En ég vil eindregið óska eftir því við hæstv. forseta að annaðhvort verði þá gert hlé á fundum þar til þessum nefndastörfum verði lokið eða þá að það verði rætt við þann þriðjung þingmanna sem er að nefndarstörfum um hvernig þeim verði haldið áfram. Mér finnst fullkomlega óeðlilegt að í svo langri dagskrá sem hér er sé farið með happa- og glappaaðferð fram og aftur í dagskránni þannig að ýmsir þingmenn sem höfðu hug á því að tala í þessu máli eigi ekki kost á því vegna þess að þeir eru bundnir við þingnefndastörf annars staðar og vissu ekki að þetta mál kæmi til umræðu nú.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir brtt. á þskj. 926 við frv. til laga um brottfall laga um Skipaútgerð ríkisins, nr. 40/1967. Meðflutningsmenn mínir eru Jóhann Ársælsson, Stefán Guðmundsson og Guðni Ágústsson. Þessi brtt. hljóðar svo: ,,1. Í fyrsta lagi: ,,Á eftir 1. gr. komi ný grein er orðist svo: Ráðherra er heimilt að ráðstafa allt að 50 millj. kr. af því fé sem fæst við sölu á eignum Skipaútgerðar ríkisins til að leysa vanda þeirra byggðarlaga sem við sölu skipanna missa nauðsynlega þjónustu. 2. Við 2. gr. (verður 3. gr.). Greinin orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 31. des. 1992. Þó skal 2. gr. taka þegar gildi.`` Það hefur komið fram í fyrri umræðum í þinginu, og sú sem hér stendur ítrekað bent á það, að samhliða þeim aðgerðum að leggja Skipaútgerðina niður þurfi að leysa mál þeirra byggðarlaga sem við það missa nauðsynlega þjónustu. Ég hef ekki hugsað mér að endurtaka það sem ég hef áður sagt um að ég telji málsmeðferð athugaverða í sambandi við þessi mál. En í framhaldi af þeim umræðum sem hér hafa farið fram við fyrri umræðu og þeim athugasemdum leggjum við í minni hluta samgn. fram þessa brtt. Það segir í fjárlögum ársins fyrir árið 1992 í 6. gr., í lið nr. 4.24, með leyfi forseta, að fjmrh. sé heimilt að selja eignir Skipaútgerðar ríkisins og verja andvirði þeirra til að greiða kostnað við rekstur útgerðarinnar á meðan hann varir og kostnað við að leggja fyrirtækið niður. Ég vil taka það fram að í brtt. sem við leggjum hér fram erum við ekki eingöngu að hugsa um sjóflutninga. Við teljum að það geti vel verið að með breyttum samgöngum og sífelldri framþróun í þeim málum sé hægt að leysa þessi mál á annan hátt. Það sem fyrst og fremst vakir fyrir okkur er að séð sé fyrir því að ákveðin byggðarlög séu ekki sett út á kaldan klaka. Ráðherra hefur lýst því yfir í umræðum áður að það muni verða séð fyrir samgöngum til þessara staða og með brtt. er bent á leiðir til þess. Það er fyrirsjáanlegt að það muni verða aukinn kostnaður íbúa þeirra staða sem fyrir því verða að Skipaútgerðin hættir og fá ekki aðra sambærilega þjónustu í staðinn. Að vísu hafa Samskip tekið að sér að leysa þessi mál til að byrja með. Það var ákveðið að Samskip mundu sinna ýmsum þeirra byggðarlaga, sem missa þá þjónustu sem Skipaútgerðin sinnti, í þrjá mánuði til reynslu. Það hefur verið lýst yfir af þeirra hálfu og einnig íbúanna. En það liggur fyrir, a.m.k. á sumum stöðunum, að svo muni ekki verða í framtíðinni ef þessir flutningar Samskipa skila ekki tilætluðum hagnaði. Við erum enn og aftur komin að því að land okkar er svo strjálbýlt að hin venjulegu markaðslögmál gilda ekki alls staðar og við verðum oft að leysa úr vanda með öðrum aðferðum en samrýmast beinhörðum markaðslögmálum. Við hljótum að ætlast til þess að sameiginleg þjónusta sé til staðar þar sem svo háttar til, og þegar Skipaútgerðin hættir er mjög líklegt að skipafélögin sjái sér engan hag í því að halda þessari þjónustu áfram. Samkvæmt fjárlögum ársins segir í 6. gr. að heimildin sé m.a. vegna þess að það verði kostnaður við að leggja fyrirtækið niður. Og ég spyr: Er ekki alveg eins hægt að segja að það sé kostnaður við að leggja fyrirtækið niður þó þar sé ekki um kostnað ríkisins beint að ræða, þ.e. kostnaður sem íbúarnir taka á sig við að fyrirtækið leggst niður? Ríkið erum við sjálf. Ég tel ekki sjálfgefið að þetta ákvæði eigi aðeins við um ríkissjóð einan. Að vísu hef ég ekki orðið mér úti um hárnákvæma lögfræðilega skýringu á þessu atriði. En með þessari brtt. er ég og við sem flytjum þessar brtt. að ítreka að þessi skilningur geti allt eins vel verið fyrir hendi. Ég vænti þess að þingheimur sjái að hér sé um sanngirnismál að ræða og muni við atkvæðagreiðslu greiða þessari brtt. atkvæði sitt. Ég vil að lokum taka fram um þann fyrirvara sem ég geri að verði þessi brtt. ekki samþykkt mun ég ekki styðja frumvarpið um að leggja Skipaútgerðina niður heldur sitja hjá.

Hæstv. forseti. Þegar þetta mál var hér til umræðu fyrsta sinni gerði ég við það ýmsar athugasemdir og undir það mál tóku ýmsir þingmenn, m.a. hv. 4. þm. Reykv. Eyjólfur Konráð Jónsson. Það er ljóst að saga þessa máls í meðförum hæstv. samgrh. er með hreinum endemum og allir muna þegar hæstv. ráðherra varð uppvís að því að hafa upplýst þingið ranglega um gang málsins og þarf ekki að endurtaka þá sögu. En við það tækifæri, þegar það var ljóst, sagði hv. 4. þm. Reykv., Eyjólfur Konráð Jónsson, með leyfi hæstv. forseta, hér á fundi 20. jan. sl.: ,,Þessi umræða og þetta mál í heild er orðið heldur dapurlegt. Ég get satt að segja naumast tekið þátt í umræðum við hæstv. ráðherra um þetta mál. Mér ofbýður.`` Þær upplýsingar sem voru gefnar í fjölmiðlum það kvöld reyndust reyndar allar ósannar þegar til kom. Þau skip sem sagt var að væri verið að semja um voru ekki seld heldur önnur skip. Félagið tók ms. Esju á leigu, hið nýja félag Samskip, og jafnframt ms. Heklu. Í umræðunum um daginn kom fram að þetta fyrirtæki, Skipaútgerð ríkisins, sem veitt hafði verið um hálfur milljarður króna á árinu 1991 úr sjóðum íslenska ríkisins, virðist hafa verið sett á útsölu fyrir nokkra tugi milljóna og ég efast um að allt það fé sem veitt var til fyrirtækisins á síðasta ári hefði verið veitt ef menn hefðu gert sér ljóst að síðan færi fyrirtækið á uppboð. Og svo dæmi sé tekið seldist Askja fyrir 71 milljón. Við vitum öll hvað hér er á ferðinni. Það er satt að segja sérkennilegt að hér urðu nokkur orðaskipti í nótt og hæstv. ráðherra lagði á það mikla áherslu að taka þetta mál á dagskrá. Það vildi svo til að frændi hans, þingforsetinn, var sama sinnis. Sjálfsagt líka frændinn sem kom á fund nefndarinnar og mælti með samþykkt frumvarpsins. Það er satt að segja með hreinum ólíkindum hvernig ráðskast er með eignir okkar allra, safnað í þennan eilífðarinnar sjóð sem nú á stjórna öllu í þessu landi, líka gegnum bankana, þeim sjóði sem við höfum verið að berjast fyrir síðustu daga. Allt á þetta að safnast á sömu hendurnar og hvert ósannindaþvaðrið á annað ofan borið fyrir hv. þingheim. Allt þetta hefur verið sagt áður og ég skal ekki þreyta hæstv. forseta með frekari umræðum um það. Ég tel að brtt. hv. þm. Jónu Valgerðar Kristjánsdóttur, 6. þm. Vestf., og annarra þingmanna sé til bóta. Það er sjálfsagt að eitthvað af þessu fé renni til fólksins í landinu, sem fyrir sölu þessara eigna kemur, og það er líka til bóta að lögin taki ekki gildi fyrr en 31. des. 1992 vegna þess að það er afar sérkennileg atburðarás, eins og ég benti á í fyrri ræðum, að fyrirtæki sem enn á eftir að selja verulegar eignir er ekkert búið að gera upp. ,,Enn eru óseldar eignir Skipaútgerðarinnar``, segir í greinargerð, með leyfi hæstv. forseta, ,,vöruskemma fyrirtækisins á Grófarbakka, hlutabréf og hluti skrifstofubúnaðar og ýmislegt fleira``, hlutabréf og annað slíkt. Það er auðvitað sérkennilegt að það liggi þessi lifandis ósköp á að leggja félagið formlega niður á meðan ekki er búið að ganga frá eignum þess og enn sérkennilegra er ákvæði til bráðabirgða sem fylgir frumvarpinu þar sem segir: ,,Ráðherra er heimilt að fresta því að leggja niður þær stöður sem nauðsyn krefur í tengslum við lokauppgjör Skipaútgerðar ríkisins.`` Ég hlýt að spyrja og vildi heyra álit fyrrv. hæstv. fjmrh. á því: Ef fyrirtæki í eigu ríkisins er lagt niður er þá ekki eðlilegt að fjmrn. og starfsmenn þess gangi frá fyrirtækinu? Í umboði hvers eru þeir menn að vinna sem eiga að vinna í fyrirtæki sem búið er að leggja niður með lögum? Ég skil ekki hvers vegna félagið var ekki gert upp og síðan borið fram frumvarp um að lög um Skipaútgerð ríkisins falli brott. Ég held að það sé afar sérkennilegt að samþykkja þau lög á meðan um er að ræða verulegar eignir félagsins sem eftir er að ganga frá. Og ég átta mig ekki alveg á því hjá hverjum þeir menn vinna sem enn eru í störfum hjá fyrirtæki sem hefur verið aflagt með lögum. Ég tel þess vegna til mikilla bóta að það sé þá ákveðið hvenær þessi lög taki gildi. Ég bið menn að taka eftir að það stendur hér að ráðherra sé heimilt að fresta. Það segir ekkert um að fresta þangað til hvenær. Ég spyr: Hversu lengi á að fresta því að segja upp starfsfólki hjá fyrirtæki sem búið er að leggja niður með lögum? Ég skal ekki taka meiri tíma í þetta mál. Þingtíðindi taka af allan vafa um hvernig að því var staðið og það er hvorki hæstv. ráðherra né Alþingi til sóma.

Hæstv. forseti. Ég hef heyrt þessa ræðu og brot úr henni áður í þessum þingsal og má að sönnu segja að það sé hálfþreytandi að þurfa stöðugt að svara hinum sömu rangfærslum og útúrsnúningum í sambandi við gang þessara mála og auðvitað fullkomlega út í hött að halda því fram að ég hafi gefið þinginu rangar upplýsingar varðandi gang þessara mála. En ég vil af þessu tilefni, hæstv. forseti, rifja upp það sem segir í upphafi Hrafnssögu hins sérstaka: ,,Atburðir margir þeir er verða falla mönnum oft úr minni, en sumir eru annan veg sagðir en verið hafa og trúa því margir er logið er, en tortryggja það sem satt er.``

Það gleður mig að hæstv. ráðherra hefur lesið eitthvað fallegt eftir að hann kom heim í gærkvöld til að undirbúa sig undir að svara þingheimi fyrir þetta mál, en það hlýtur að vera með hreinum ólíkindum að þjóðþingi sé boðið upp á annað eins svar. Það vill nefnilega svo til að hæstv. ráðherra er gjörsamlega rökþrota í þessu máli. En ég skal ekki kvarta. Það er ævinlega gaman að heyra fallegan texta og vel sagðan, en ég bið menn að lesa gang þessa máls í þingtíðindum og það er ekki ómerkari lesning.

Herra forseti. Hv. 6. þm. Vestf. talaði fyrir brtt. sem var á þann veg að veita samgrh. fjárhagslegt svigrúm til að verja 50 millj. þar sem hann teldi að þörfin væri mest til framkvæmda vegna þeirra breytinga sem orðið hafa með þeirri ákvörðun að Skipaútgerð ríkisins hefur hætt viðkomu á mörgum stöðum. Ég mun að sjálfsögðu styðja þessa brtt. og þeir meðflutningsmenn hennar sem áður voru nefndir eiga að sjálfsögðu ásamt flutningsmanni hinar bestu þakkir fyrir að flytja tillöguna. En ég vil undirstrika að Ísland er vanþróað land á margan hátt í vegasamgöngum. Við þurfum stór átök og til þess að hægt sé að þjóna sumum þeirra byggða sem nú verða út undan þarf hundruð milljóna í vegaframkvæmdir. Ég tel þess vegna algjörlega óhjákvæmilegt að hæstv. samgrh. láti vinna það verk hvaða framkvæmdir í vegagerð eru nauðsynlegar vegna þessarar ákvörðunar. Sú ákvörðun sem tekin hefur verið er eins og flestar mannanna ákvarðanir hlutir sem menn mega deila um og geta deilt um. Ef hún verður til þess að flýta aðgerðum í vegamálum getur farið svo að hún leiði til góðs. Ef hún verður til þess að samgönguleysið leggur byggðir í eyði vegna aðgerðarinnar erum við búnir að taka mjög stóra ákvörðun á Alþingi Íslendinga, mjög stóra ákvörðun. En eins og ég gat um: lögin um Skipaútgerð ríkisins eru að verulegu leyti heimildarlög handa ráðherra, ekki á þann veg að Alþingi sem slíkt búi við að yfir þessum skiparekstri hafi verið þingkjörin stjórn. Ég tel þess vegna að það blasi við að ekki verði aftur snúið, en það kallar á þá alvöru málsins að menn meti hvað þarf að gera til þess að vegakerfið geti tekið við þessari þjónustu. Á Vestfjörðum er verið að vinna stóra hluti í samgöngumálum þannig að Vestur-Ísafjarðarsýsla og Norður-Ísafjarðarsýsla verða ein heild. Í Barðastrandarsýslu blasir við að það verður að leysa það vandamál að hægt sé að hafa akvegasamband við Bíldudal allt árið og það verður að taka stórátak í vegagerð norður í Árneshrepp ef á að verja það svæði. Hér er verið að tala um þá hluti sem eru nauðsynlegir á Vestfjörðum. Ég er ekki nógu staðkunnugur á Austfjörðum til að geta talið upp hvað þar þarf að gera, en ég vil minna á að Alþingi Íslendinga samþykkti á sínum tíma stóra áætlun í Norðurlandi eystra, svokallaðan Hafísveg, vegna þess að þeir vildu tryggja að svæði þar í Norður-Þingeyjarsýslu ættu samgöngulegt öryggi á landi ef samgönguleysi yrði á sjó. Þetta segi ég hér og nú til að minna á að það hefur verið tekið á svona málum af ábyrgð af Alþingi Íslendinga og ég vil trúa því að svo verði, en sú grunnvinna sem ég er að óska eftir að verði unnin af hæstv. samgrh. er forsendan fyrir því að hægt sé að meta það nógu vel hvaða upphæðir er verið að tala um, hvað þarf mikið til þess að hægt sé að leysa þessi mál með sómasamlegum hætti.

Hæstv. forseti. Ég ætla að minna hv. 2. þm. Vestf. á hvernig kolkrabbi þeirra tíma fór með Árneshrepp og hvernig hann skildi við hann. Kolkrabbi okkar tíma hefur engan áhuga á Árneshreppi ef hv. þm. ekki veit það.

Herra forseti. Síldin kom og síldin fór og mestu vísindamenn okkar eiga litlar skýringar á hvað gerðist á rauða torginu fyrir austan. Mér er ljóst að síldin skapaði umsvif mikil í Árneshreppi á meðan hún var í Húnaflóa. Það gerði hún einnig á Siglufirði.

Hvert fór auðurinn?

Auðurinn hefur að sjálfsögðu farið á ýmsa vegu. Hann fór m.a. líka til íslenskra námsmanna sem áttu þá kost á því að vinna sér inn miklar tekjur yfir sumartímann. Það var vissulega fyrir þrældóm, það er rétt, það var unnið mikið. En ég ætla bara að segja það varðandi þetta: Þannig standa mál að á Alþingi Íslendinga sitja 63 þingmenn. Þeirra er ábyrgðin. Þeir geta ekki skotið sér á bak við neitt varðandi það að öflug félög séu í þessu landi sem menn hafa gefið ýmis nöfn. Þeirra er ábyrgðin og þess vegna verður að taka ákvörðun um hvað menn ætla að gera í vegamálum á Íslandi í framhaldi af þessari ákvörðun. Það er það sem blasir við og ég vil undirstrika. Það hefur verið sett stórfé í Skipaútgerð ríkisins. Eru menn reiðubúnir til að líta svo á að ef það fyrirtæki hefði starfað hefði það kostað ríkið mikla fjármuni og er þess vegna ekki réttlætanlegt að taka eitthvað af þeim fjármunum og nota þá til framkvæmda?

Virðulegi forseti. Hæstv. samgrh. liggur mjög á í þessu máli og er með ólíkindum að það skuli liggja svo á að leggja niður Skipaútgerð ríkisins formlega. Það er búið að leggja hana niður í raunveruleikanum að mestu leyti, en það virðist liggja svo mikið á að leggja hana niður formlega að menn sjást ekki fyrir. Það er starfsemi enn í gangi á vegum Skipaútgerðarinnar. Það eru m.a. menn í vinnu hjá Skipaútgerð ríkisins. Þeir verða væntanlega starfsmenn samgrn. þegar lögin taka gildi ef það verður ekki búið að segja þeim upp og samkvæmt því sem hér liggur fyrir er það stutt í það. Þess vegna er það sem þessi tillaga er flutt, til að reyna að koma einhverju viti í þetta mál, að samgrh. verði þá búinn að sjá til þess að það verði búið að leggja starfsemi Skipaútgerðar ríkisins niður um áramótin, að hann fái svigrúm til þess að ganga frá málum endanlega. Það eru engar röksemdir fyrir því að láta þessi lög taka gildi fyrr. Og kannski er meira að segja of knappur tími til þess að það sé hægt að ganga frá öllum málum. Hvað er það sem rekur menn svona áfram? Ég hef ekki heyrt röksemdirnar fyrir því. Ég er út af fyrir sig ekki á móti því að Skipaútgerð ríkisins verði lögð niður, enda er það allt of seint. Það er búið að leggja hana niður og það er ekki til neins að vera á móti því lengur. Hins vegar er ég mjög andvígur því hvernig að þessu máli hefur verið farið. Ég tel að það hafi verið slys að menn skyldu ekki skoða þetta með öðrum hætti. Ég er ekki sannfærður um að það hafi verið gæfuspor að fækka aðilum á þessum flutningamarkaði með þessum hætti og ég tel að það hefði mátt skoða það vandlegar hvort það hefði ekki átt að breyta þessu fyrirtæki í almenningshlutafélag og láta það halda áfram starfsemi. Þá hefðu í sjálfu sér sömu hlutirnir gerst, að ríkið hefði dregið sig út úr þessum rekstri, en félagið hefði ekki verið lagt niður. Við vitum ekki hvað við höfum eftir 2--3 ár. Það eru það fáir aðilar sem keppa á þessum markaði að það er ekki tryggt að það verði eðlileg samkeppni um flutningana. Það hafa líka verið á ferðinni margs konar rangfærslur í sambandi við Skipaútgerð ríkisins. Menn hafa t.d. haft hér á orði, hæstv. samgrh. hefur margsagt það, að það væri 300 millj. kr. tap á hverju ári á Skipaútgerð ríkisins. Mér er kunnugt um að þau drög að reikningum Skipaútgerðarinnar sem liggja nú fyrir segja allt, allt annað. Og það verður upplýst betur í umræðunum á eftir. Þar kemur fram að það er ekki nálægt því svona mikið tap á útgerð Skipaútgerðar ríkisins og það þrátt fyrir að hæstv. samgrh. hafi tekið ákvarðanir sem urðu til samdráttar og tekjutaps fyrir Skipaútgerðina. Ég held að menn hefðu átt að fara sér hægar í þessu máli og ganga betur frá því og ég held að menn hefðu átt að hugsa um framtíð flutninga í kringum landið, gefa því máli meira gaum hvað verður og hvað tekur við, hvernig lítur þetta út eftir 2--3 ár. Ég er því miður smeykur um að svona fákeppni eins og núna er á þessum markaði geti orðið til þess að samkeppnin verði engin, það verði þegjandi samkomulag um að hafa 10 aura á milli eins og er hjá olíufélögunum í dag. Það er ekki sannfærandi samkeppni að það skuli vera 10 aurar á milli þess hvað lítrinn kostar hjá hverju olíufélagi í landinu, segir okkur auðvitað bara að samkeppnin er ekki fyrir hendi þó svo að menn ætlist til þess. Ég óska mjög eindregið eftir því að hæstv. samgrh. svari okkur því hjá hvaða aðila þeir starfsmenn verða í vinnu sem nú eru hjá Skipaútgerð ríkisins eftir að hún verður lögð niður með þessum hætti. Hvaða ríkisstofnun borgar þeim laun eftir að búið er að leggja fyrirtækið niður? Er það samgrn. eða er það einhver önnur ríkisstofnun? Mér finnst það ekki hafa komið nógu skýrt fram. Ég ætla ekki að fara að setja á langar ræður um það sem hér hefur gerst. Ég held að öllum sé alveg ljóst hvernig þetta mál hefur gengið fyrir sig og hér hefur verið farið fram með offorsi, bæði í aðdraganda málsins og núna í framhaldinu. Ég tel að sú tillaga sem við flytjum sameiginlega úr stjórnarandstöðunni mundi lagfæra málið. Það mundi verða mögulegt að hjálpa til hjá þeim byggðarlögum sem verða fyrir mestum skerðingum á flutningum og það mundi verða svigrúm til að ganga eðlilegar frá málinu með því að fresta gildistöku laganna. Ég tel reyndar að ráðstöfun þeirra fjármuna sem talað er um hér, þessara 50 millj., eigi að vera í samráði við samgn. því að ég er á móti því í ,,prinsippinu`` að ráðherrar eða ráðuneyti hafi úrskurðarvald ein og sér á því hvað eigi að nota fjárhæðirnar í og það eigi þess vegna að bera það undir þingið eða þingnefndir þegar menn vilja hafa tiltæka fjármuni í einhverju skyni sem ekki er hægt að ákvarða nákvæmlega í hvað eiga að fara þegar þingið tekur ákvörðunina um það að veita þeim í þessa tilteknu starfsemi. Ég sé ekkert athugavert við að nýta sér eitthvað af þeim fjármunum sem fást inn við sölu á fyrirtækinu í þessum tilgangi og ég tel reyndar að það sé óeðlilegt af hendi ríkisins eftir að hafa haft þau áhrif á flutninga í kringum landið, sem það hefur haft með rekstri Skipaútgerðar ríkisins og fram á þennan dag, að kippa að sér hendinni með þeim hætti sem hér er gert án þess að fylgjast gaumgæfilega með því hvaða áhrif það hefur á stöðunum allt í kringum landið og ég hefði nú heldur viljað sjá það að hæstv. samgrh. hefði gefið þinginu greinargóða skýrslu um áhrif þeirrar breytingar sem orðin er og sagt nákvæmlega hvaða staðir það eru sem þyrftu á aðstoð að halda nú meðan þessi breyting er að ganga yfir og meðan menn eru að finna leiðir til þess að koma í staðinn fyrir starfsemi Skipaútgerðar ríkisins með aðra þjónustu.

Hæstv. forseti. Þingmenn Framsfl. í samgn. skrifa undir nál. með fyrirvara og standa að brtt. með minni hluta nefndarinnar. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að ekki þarf lengur að deila um Skipaútgerð ríkisins. Það er búið og gert og í sjálfu sér féll það fyrirtæki öðru grónu fyrirtæki í hendur og ég vænti þess að sú starfsemi megi dafna og blómstra og þjóna sem best hinum dreifðu byggðum um allt landið. Sú brtt. sem hér liggur fyrir um að ráðherra sé heimilt að ráðstafa allt að 50 millj. kr. af því fé sem fæst hjá Skipaútgerð ríkisins til að leysa vanda þeirra byggðarlaga sem við sölu skipanna missa nauðsynlega þjónustu held ég að sé afar mikilvæg. Það er enginn vafi að einhvers staðar skapast tómarúm í byggðunum og rétt að þarna sé varið fjármagni til að styrkja þessar byggðir svo fólkið missi ekki mikilvæga þjónustu sem það hefur haft. Ég vil taka undir það hér og hef íhugað það nú hvort við ættum að breyta þessari tillögu á ný með það í huga að ráðherra sé þetta heimilt í samráði við samgn. þingsins. Maður er að verða seinþreyttur á því sem hér hefur viðgengist í vetur og orðið hefð þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr á stóli, að brjóta lög landsins og skammta í vasa ráðherranna fjármagni sem þeir deila og drottna með sem er andstætt lögum eins og ég hef hér sagt. Við höfum séð að þeir taka sér jafnvel tugi milljóna sem þeir ferðast um með og þykjast vera að lina þjáningar eftir ýmsar aðgerðir sem þeir hafa haft í frammi. Þetta er þekkt úr mörgum ráðuneytum á þessum vetri. Ekki er það síst hæstv. heilbrrh. sem hefur haft mikið slíkt fjármagn í vösum sínum. Þess vegna held ég að það væri ráðlegt að bæta þarna við setningunni ,,í samráði við samgn. eða fjárln. þingsins``. Ég sagði áðan að Skipaútgerð ríkisins hefði fallið öðru grónu fyrirtæki í hendur sem hefur mikla reynslu á þessu sviði. Hitt er annað mál að það er eðlilegt að vekja athygli á því undir þessum umræðum, bæði hvað snertir þetta fyrirtæki og mörg önnur fyrirtæki í ríkisins eigu, að það ríkisvald sem nú situr, sem nú stjórnar, hefur haft þann háttinn á að ráðast að ríkisfyrirtækjunum, byrja á því að eyðileggja þau og verðfella og síðan að koma þeim í hendurnar á öðrum,  Það er mjög hættulegt ef menn átta sig ekki á þeirri stefnu, sem nú hefur verið mótuð, að eyðileggja ríkisfyrirtækin og láta bæði menn sem ekki kunna að reka fyrirtæki og fjármálamenn þessa lands vera í því að kaupa það sem til er fyrir í landinu í stað þess að verja fjármagninu til að byggja upp eitthvað nýtt, enda er þetta farið að skapa slíkt atvinnuleysi að hér erum við að verða á svipuðu stigi og margar þjóðir sem þar eiga við mestan vanda að glíma. En þetta var áminning um þá hættu sem við blasir. Það verður að flytja þessa ræðu til þess að menn fari að átta sig á því að hér er við völd ríkisvald sem ekki er treystandi til að fara með eigur almennings og sem betur fer eru að koma hingað hinir færustu menn á ýmsum sviðum í heimsviðskiptum sem segja á ráðstefnum og í fjölmiðlum að þær leiðir sem menn eru að fara í þessum efnum séu tískufyrirbrigði, þær hafi mistekist hvarvetna og ráðleggja bæði þessari ríkisstjórn og þessari þjóð að snúa af þeirri leið. En mín lokaorð eru þá þau að ég vil íhuga hvort við ættum að breyta tillögunni þess efnis að ráðherranum verði heimilt að verja þessu fjármagni í mikilvæg verkefni til þess að bæta aðstöðu byggðarlaganna, en það verði annaðhvort gert í samráði við samgn. þingsins eða fjárln. því að ég treysti ekki þeirri ríkisstjórn né þeim ráðherrum sem nú stjórna þessu landi.

Herra forseti. Ég vil segja nokkur orð, slatta af orðum, í tengslum við þetta mál. Í fyrsta lagi tek ég undir brtt. þá sem hér liggur fyrir og flutt er af minni hluta hv. samgn. Ég held að það sé skynsamlegt og í beinu samræmi við það sem reyndar var fyrr rætt og á bent af hálfu ýmissa þegar málið var til umræðu við afgreiðslu fjárlaga og reyndar oftar á sl. vetri, að það væri ákaflega óvarlegt að standa þannig að málum, eins og þar var gert, að ætla enga einustu krónu á fjárlögum til ráðstöfunar, hafa ekki einu sinni heimild til að grípa til ráðstafana í þessu sambandi ef ástæða væri til eða illa tækist til varðandi samgöngur við einstök byggðarlög á sjó. Hér væri þá sett inn slík heimild sem jafnframt er þá ákveðin fyrirmæli um hvernig ráðstafa skuli ef á þarf að halda því fé sem til fellur e.t.v. við eignasölu Skipaútgerðar ríkisins. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að það hafi kannski verið fullsnemmt hjá mönnum að rjúka upp til handa og fóta og halda hátíð og fagna þegar ákveðið var með skyndilegum hætti að leggja niður Skipaútgerð ríkisins, ekki vegna þess að það hafi ekki vel komið til greina og geti ekki vel þróast svo að ríkið hætti þessum rekstri. Það var búið að vera til umræðu um árabil eins og menn þekkja að breyta starfsemi Skipaútgerðar ríkisins og reyna með einum eða öðrum hætti að hagræða í þessum flutningum í landinu. Til þess var rík þörf og þá ekki bara vegna þeirra útgjalda sem ríkissjóður landsmanna hafði af því að styrkja hluta af þessum samgöngum heldur er ég sannfærður um það, og það held ég að flestir séu sem hafa skoðað þessi mál, að ná mætti fram umtalsverðum þjóðhagslegum sparnaði með því að skipuleggja betur og koma á eðlilegu samstarfi eða samnýtingu þeirra tækja sem notuð væru í samgöngum á sjó umhverfis landið. Það er þess vegna ekki endilega efniságreiningur um það að sú leið að leggja niður starfsemi Skipaútgerðar ríkisins og fela hana öðrum aðilum í rekstri á þessu sviði gæti vel komið til greina og hafi eftir atvikum átt rétt á sér. Miklu frekar er þá um það rætt hvernig að því hafi verið staðið. Ég vil láta það sjónarmið mitt koma fram og það er óbreytt að það hafi verið ótímabært að fagna því og slá því föstu að þessar breytingar hafi tekist að öllu leyti vel og muni engan dilk draga á eftir sér að ríkið með svona skyndilegum hætti hverfur út úr þessum rekstri og felur það þeim einkaaðilum sem starfandi eru á þessu sviði án nokkurra skuldbindinga af þeirra hálfu, án nokkurra trygginga fyrir því að fullnægjandi samgönguþjónustu verði haldið uppi á þessu sviði til allra staða á landinu. Ég hygg reyndar að þeir sem hafa farið yfir það strax á fyrstu mánuðum eftir að þessar breytingar urðu geti borið um að þegar láti á sér kræla ákveðin vandamál í sambandi við einangruð og afskekkt byggðarlög þó að þau séu e.t.v. ekki stórvægileg enn sem komið er og ég er alls ekki heldur að segja að þau muni ekki leysast, en væntanlega þarf þá að vinna að því. Mér er ekki kunnugt um það t.d. að samgöngur séu til einhverrar frambúðar tryggðar á sjó til allra byggðarlaga á Vestfjörðum sem eru þó vegna landfræðilegrar einangrunar mjög háð slíkum samgöngum. Hæstv. samgrh. getur e.t.v. upplýst okkur um að svo sé, þannig sé því t.d. háttað um Norðurfjörð á Ströndum, og er það þá vel. Ég hef a.m.k. undir höndum ákveðin gögn úr mínu kjördæmi sem strax benda til þess að þar muni skipafélögin af rekstrarlegum ástæðum fara út í ýmsar breytingar á tilhögun strandsiglinganna sem vekja takmarkaða hrifningu í sumum af þeim byggðarlögum sem fyrir verða. Þar með er ekki endilega sagt að þjónustan verði kannski verri til þeirra byggðarlaga því að e.t.v. er hægt að leysa hana með landflutningum í tengslum við sjóflutningana, en þetta hefur í för með sér ýmsar aðrar breytingar fyrir viðkomandi byggðarlög. Sveitarfélögin missa tekjur vegna þess að skipakomur leggjast af og ýmislegt annað getur fylgt í kjölfarið. Þannig hafa forsvarsmenn sveitarfélaga og fyrirtækja á Raufarhöfn fengið bréf nú nýlega frá Skipaafgreiðslu Húsavíkur hf., sem mun vera umboðsaðili Eimskipafélags Íslands á því svæði, og þar er tilkynnt að Eimskipafélagið hyggist hætta skipakomum á Raufarhöfn, ef ég ræð rétt í texta bréfsins, og eftirleiðis verði flutningum til Raufarhafnar hagað þannig, eins og þessir húmoristar sem skrifa bréfið taka nú til orða, að Skipaafgreiðsla Húsavíkur muni annast ,,siglingar`` fyrir þeirra hönd til Raufarhafnar á vörubílum. Þetta er þá alveg ný viðbót við tunguna að menn hafi undið upp segl og flengi nú sjóinn á vörubifreiðum milli staða og það meira að segja drekkhlöðnum af varningi. En ég ræð þannig í þetta orðalag að það standi sem sagt til að hætta skipakomum á vegum Eimskiparfélags Íslands til Raufarhafnar og í staðinn muni vöruflutningabílar Skipaafgreiðslu Húsavíkur annast tengingu við áætlunarsiglingar Eimskipafélagsins til Húsavíkur. Ég tek það skýrt fram að eins og ráða má af bréfinu verði þjónustan ekki lakari og jafnvel meiri en verið hefur, þ.e. tíðari, en hún verður öðruvísi því að vöruflutningabílar eru ekki sama og skip og það hljóta að vakna spurningar um ýmsa stórstykkjavöru og þungavöru sem erfiðleikar hljóta að geta verið samfara að taka með bílum milli staða, en þetta mun að sjálfsögðu hafa í för með sér ýmsar breytingar eins og ég var að nefna, til að mynda á tekjur viðkomandi sveitarfélgs. Þarna er búið að leggja í kostnað bæði af hálfu ríkis og sveitarfélags við hafnargerð. Þarna hefur það fyrirtæki sem er aðalframleiðandi sjávarafurða á staðnum lagt í nokkurn kostnað til að auðvelda sér að koma vöru milli fyrirtækis og skips og sú fjárfesting verður að sjálfsögðu ónýtt eins og nú horfir. Þó svo að þessi breyting, sem auðsjáanlega er að verða á stöðu mála á Raufarhöfn, kunni ekki að boða nein stórfelld vandræði, a.m.k. hvað samgönguþáttinn snertir hvað sem öðrum áhrifum líður, þá er ekki þar með sagt að svo verði alls staðar annars staðar. Mér sýnist það blasa við og þurfti svo sem enga speki til að sjá það fyrir að þetta mun taka til við að breytast með margvíslegum hætti í hinum einstöku byggðarlögum á grundvelli rekstrarhagsmuna tveggja skipafélaga sem eru fyrst og fremst starfandi á þessu sviði í landinu. Það má segja að svo sé komið hjá okkur Íslendingum að engin umtalsverð starfsemi, a.m.k. ekki sem áhrif hefur á flutningamál hér innan lands og í tiltölulega óverulegum mæli einnig milli Íslands og annarra landa, sé á höndum annarra en þessara tveggja skipafélaga. Þau standa í mikilli samkeppni. Sú samkeppni kann fyrst í stað að hafa birst í því hvað strandsiglingarnar snertir að fyrirtækin reyndu að ná fótfestu og sem sterkastri stöðu með því að bjóða upp á verulega þjónustu, jafnvel aukna þjónustu í mörgum tilvikum. En það er ekki þar með sagt að þegar frá líður verði það útkoman. Ég held að þarna hafi af eðlilegum ástæðum eðlilegar styrkleikaæfingar farið í gang milli skipafélaganna og er ekkert nema gott um það að segja. Það er eðlilegt þar sem þau eru að reyna að treysta stöðu sína, ná fótfestu og ná flutningum inn í sitt flutningakerfi. En þau munu að sjálfsögðu þegar frá líður og væntanlega fyrr en síðar af rekstrarlegum ástæðum neyðast til þess að fara ofan í saumana á þessum rekstri og skera jafnvel þar mjög niður þá þjónustuna sem minnstum tekjum skilar eða jafnvel kostar þar beinlínis fjárútlát. Það liggur í hlutarins eðli. Og þau munu þar fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Þau munu ekki til þess að halda uppi þjónustu við afskekkt byggðarlög á landsbyggðinni tapa fé sem gerir þau verr í stakk búin til að keppa á markaðnum þar sem hann er þyngstur og mikilvægastur sem er í flutningum til og frá landinu og í flutningum á milli stærstu staða. Þetta segir sig alveg sjálft. Og ég tala nú ekki um ef svo fer á næstu árum, sem sumir óttast, að annað þessara skipafélaga verði undir í samkeppninni við hitt. Þá bið ég guð að hjálpa okkur. Það verð ég að segja alveg eins og er.

Sumir vona það.

Það kann að vera að sumir voni það, já, að svo fari að óskabarnið verði aleitt eftir innan fárra ára því það virðist lítill vafi, því miður, hvorum muni veita betur ef í harðan slag fer, hvor hafi bolmagn til að ganga af hinum dauðum. Það er nokkuð ljóst að þar er leikurinn harla ójafn. Ég held, herra forseti að það hljóti að vera nauðsynlegt og óhætt að taka þessi málefni sjóflutninganna aðeins til umræðu undir þessum dagskrárlið í víðara samhengi. Það er eiginlega óhjákvæmilegt. Staðreyndin er sú að við Íslendingar búum á þessu sviði við mjög háskalega fákeppni. Það má segja að það hafi verið svo alveg frá því að fyrirtækið Hafskip hf. fór á höfuðið því að Eimskipafélag Íslands náð meira og minna að hirða þá aðstöðu og þá flutninga sem það fyrirtæki hafði með höndum og náði við þá breytingu algerum undirtökum t.d. í stykkjavöruflutningi til og frá landinu. Staðan er þannig í dag að þó svo flutningar á sjó hafi lengi að nafninu til verið frjálsir og reyndar sé það eitt svið viðskipta þar sem fjrálsræði hefur lengi að nafninu til ríkt, þá búum við við mjög takmarkaða samkeppni og satt best að segja háskalega fákeppni í þeim efnum. Ég get tekið tvö dæmi um hvernig þetta birtist. Þetta birtist í fyrsta lagi þannig að skipafélögin eða skipafélagið sérstaklega hefur með því að tryggja sér þannig undirtök hvað varðar hafnaraðstöðu í landinu og sérstaklega hér á suðvesturhorninu nánast komið í veg fyrir að nýir aðilar á sviði sjóflutninga geti hafið starfsemi með þeirri ósköp einföldu aðgerð að eiga allt viðlegupláss þannig að nýir aðilar, sem ætluðu sér að hefja sjósiglingar í samkeppni við núverandi aðila, geta bara hvergi bundið skipin sín. Þannig var það t.d. fyrir um tveimur árum þegar danskt skipafélag með umboðsmann á Íslandi fór í að reikna út möguleikana á því að hefja hingað siglingar, bjóða hér upp á þjónustu. Það dæmi leit dável út, fragtin var há og það virtust vera möguleikar á því að taka frá Danmörku hluta af þeim umtalsverðu flutningum sem fara milli Íslands og Danmerkur. En það var bara einn hængur þar á og hann var þessi: Skipafélagið sá ekki fram á hvar það gæti bundið skipin sín, losað þau og lestað þau á suðvesturhorni landsins af því að það var lítið um laust bryggjupláss. Og það vill nú reyndar svo grátbroslega vel til að þeir leituðu til þess fyrirtækis sem hefur verið að geispa golunni á undanförnum mánuðum og á núna að leggja niður, þ.e. Skipaútgerðar ríkisins, og Skipaútgerð ríkisins taldi það ekki beinlínis sitt hlutverk að vera að greiða götu erlendra skipafélaga inn í landið. En það var allavega afstaða samgrn. á þeim tíma að Skipaútgerð ríkisins skyldi ekki svara þessu erindi neitandi. Skipaútgerð ríkisins skyldi ekki svara því neitandi að til greina gæti komið að hið danska skipafélag fengi viðlegupláss og þjónustu í aðstöðu Skipaútgerðar ríkisins af því að það er engin samkeppni ef þannig er komið að engir nýir aðilar geta hafið starfsemi í sjóflutningum vegna þess að þeir sem fyrir eru eiga alla viðlegukanta í landinu. Það er auðvitað ekki alveg svo. En það stappar nærri að skipafélögin hafi með eignarhaldi sínu og á aðstöðu á höfuðborgarsvæðinu þannig aðstæður að þeir geti meira og minna útilokað að nýir aðilar hefji starfsemi sem þeim sé skeinuhætt. Menn kannast væntanlega við að það liggur við að skipafélögin, eða skipafélagið er mér nú nær að segja, hafi verið áskrifandi að húsnæði og viðleguköntum sem losnað hafa t.d. við gjaldþrot fiskvinnslufyrirtækja í Reykjavík eða Hafnarfirði ef um slíkt hefur verið að ræða á undanförnum árum. Og þeir eru að sjálfsögðu ekki að safna þessu að gamni sínu heldur liggur þarna ákveðin hugsun að baki. Í öðru lagi nefni ég að það skuli enn vera svo, ef ég veit rétt, að íslensku skipafélögin neiti smáinnflytjendum um safngámaþjónustu. Það segir líka sína sögu um hversu virk samkeppni er á þessu sviði. Fjölmargir aðilar kvörtuðu yfir því á sínum tíma við samgrn. þegar ég átti þar innangengt að það hindraði mjög möguleika þeirra á því að bjóða hér eðlilega þjónustu og lægra vöruverð á innfluttri vöru að skipafélögin neituðu þeim um svonefnda safngámaþjónustu og þá fyrst og fremst Eimskipafélagið sem er nánast ráðandi í stykkjavöruinnflutningi til landsins eins og ég hef áður sagt. Þetta þýðir að smáinnflytjandi sem er að flytja litlar vörusendingar til landsins sem ekki duga til að fylla heilan gám er látinn borga hærri fragt. Hann fær ekki þau kjör eins og stærri aðilar sem fylla heila gáma eiga kost á. Þetta er yfirleitt leyst þannig að smáaðilum er heimilað á grundvelli gjaldskrár að sameinast um að fylla í gáma og þannig geta t.d. þrír minni aðilar, sem kannski eru að flytja vöru sem er tiltölulega verðmæt í einingum en fer lítið fyrir, slegið sér saman um einn gám, fyllt hann og fengið þá þau farmgjöld sem þar með eru í gildi. En þetta er ekki hægt eða hefur a.m.k. ekki verið hægt vegna þess að íslensku skipafélögin hafa ekki séð ástæðu til þess eða ekki verið í þeirri aðstöðu að þau þyrftu að bjóða upp á slíka þjónustu. Afleiðingin er hærra verð á þeirri vöru sem smáinnflytjendur eru að taka inn í landið með skipum. Okkar heildverslun er nú einu sinni þannig, og má margt um það segja, að þar úir og grúir af ýmsum litlum aðilum sem eru að flytja inn smásendingar af ýmsum sérhæfðum vörum og þetta endurspeglast í hærra vöruverði í landinu en vera þyrfti. Það skal að vísu játað að það er nokkuð um liðið síðan ég fór yfir þessi mál, en þannig var þetta a.m.k. fyrir um 1--1 1 / 2 ári, þá var staðan svona. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að ræða þessi sjóflutningamál og siglingamál svolítið í almennara samhengi í tengslum við þetta frv. þar sem lagt er til að leggja niður Skipaútgerð ríkisins. Ég er fyrst og fremst, herra forseti, að mæla ákveðin varnaðarorð. Ég er að vara menn við því að trúa að það sé fundin einhver endanleg lausn á þessum sjóflutningamálum á ströndinni þannig að allir geti orðið hamingjusamir um aldur og ævi. Því miður óttast ég að svo sé ekki. Og meira en óttast. Ég er nokkuð sannfærður um að við munum sjá á næstu árum að skipafélögin --- hvort sem þau verða nú áfram tvö, ég tala nú ekki um ef annað þeirra nær undirtökunum í samkeppninni og króar hitt þannig af að það hætti að skipta máli eða jafnvel gengur af því dauðu eins og ýmsir óttast í viðskiptalífinu þessar vikurnar, ég hygg að þeir sem fylgjast nokkuð með umræðum á þeim vettvangi kannist við það og er beygur í mörgum út af því --- fari að gera þær ráðstafanir sem þeim sýnist og draga úr og skera niður og jafnvel hætta alveg þeirri þjónustu sem þau þurfa að leggja einhverja peninga með og þá mun það bitna mjög á mörgum minni byggðarlögum og ég óttast að við munum hverfa aftur til þess tíma, sem menn bjuggu við fyrir áratugum, að skipakomur voru stopular, fylgdu engri reglulegri áætlun heldur var siglt á fjölmörg byggðarlaganna eingöngu þannig að þegar það hentaði útflutningsaðilum framleiðsluvörunnar, sjávarfangsins yfirleitt, sem þar var framleidd, þá var sent skip á margra vikna eða jafnvel margra mánaða fresti, varan tekin og síðan var safnað í nýjan farm. Þetta var þjónusta sem var á engan hátt sambærileg við þá góðu þjónustu sem haldið var uppi á síðustu árum og áratugum af Skipaútgerð ríkisins og tryggði reglubundna flutninga á sjó til og frá öllum þéttbýlisstöðum við sjávarsíðuna hringinn í kringum landið að heita má. Það er líka annar þáttur þessa máls sem ég tel óhjákvæmilegt að nefna og hann er sá að ég óttast að þetta muni leiða til þess að talsvert flutningamagn færist af sjó og upp á land og það er óæskileg þróun. Hún er óæskileg vegna þess að það slítur vegunum. Það er dýrara að jafnaði en sjóflutningar og það er frá umhverfissjónarmiðum mjög óæskilegt. Þróunin erlendis er í þá átt að færa flutningana á nýjan leik í járnbrautir og á sjó og reyndar að draga eins og kostur er úr flutningum á landi á bílum og í lofti af þeirri ósköp einföldu ástæðu að þeir flutningar eru miklu umhverfisfjandsamlegri en ódýrari flutningar og flutningar sem nota minni orku með járnbrautum eða skipum. Auðvitað er það þannig að við erum að ganga alveg þvert á það sem menn telja æskilega þróun og er ekki deilt um einu sinni í nágrannalöndunum að sé hin æskilega þróun. Nú kann mönnum að finnast að þetta sé svo smáskítlegt atriði að það eigi ekki að nefna það í þessu sambandi og að við höfum ekki efni á því, Íslendingar, að vera að hugsa um slíka hluti. Ég er ekki sammála því. Ég held að okkur sé skylt að taka þátt í því með öðrum þjóðum að reyna að þróa þannig uppbyggingu í okkar atvinnulífi og samgöngumálum að það sé sem allra vinsamlegast umhverfinu og nokkur kostur er. Við eigum fyrir okkar litla hatt að gera það sem til okkar friðar heyrir í þessu og þarna er einmitt dæmi af því tagi sem ég tel að gæti flokkast undir beina afturför ef flutningar fara í umtalsverðum mæli að færast af sjó og upp á land. Það geta auðvitað verið þannig aðstæður. Það skal fúslega viðurkennt að frá rekstrarlegu sjónarmiði viðkomandi skipafélags sé hagstæðara að annast flutningana af landi að einhverju leyti, en það getur líka verið spurning um hvort menn eru þá með rétt tæki eða rétta aðstöðu og það t.d. að ætla að sinna strandflutningum á Íslandi með allt of stórum skipum er vitleysa, með mjög stórum skipum sem koma inn á örfáar hafnir og safna síðan vörunni með flutningabílum ,,hist og her``, það er óæskileg þróun að mínu mati, alveg tvímælalaust. Það þýðir mikið meira álag á vegakerfið en nokkur ástæða er til og það þýðir meiri orkueyðslu og þar fram eftir götunum. Herra forseti. Ég hef komið mínum sjónarmiðum við þetta mál á framfæri. Hæstv. samgrh. hefur tekið ákvörðun um að leggja niður Skipaútgerð ríkisins og hún hefur hætt rekstri að heita má og þar standa menn frammi fyrir gerðum hlut. Af þeim sökum er ekki sérstök ástæða til þess að leggjast gegn því, úr því að svo mikið liggur við, að lög um þessa starfsemi hverfi út úr lagasafninu. Ég verð þó að segja alveg eins og er að mér finnst þetta óðagot harla broslegt með hliðsjón af því að það úir og grúir af ákvæðum í lagasafninu sem eru komin dálítið til ára sinna og ekki öll fullkomlega framkvæmd 100%. Það er t.d. ekki langt síðan ákvæði um legorð presta hurfu út úr íslenska lagasafninu.

Illu heilli.

Illu heilli því að auðvitað á ekki að vera að hreinsa út skemmtilega og menningarlega forngripi sem verið hafa í lagasafninu, sumir frá 13. öld. En ég er nokkuð viss um að þessum lagaákvæðum um legorð presta var ekki framfylgt alveg í smáatriðum síðustu árin sem þau voru í lagasafninu. Ég held þess vegna að það hafi ekki verið neinn stórkostlegur skaði skeður þó að lagaákvæði um Skipaútgerð ríkisins hefðu staðið í nokkra mánuði eða þess vegna einhver ár eftir að sú starfsemi fjaraði út. Nú er það upplýst að óðagotið sé svo mikið á hæstv. samgrh. að hann er að lenda í lagatæknilegum vandræðum vegna þess að hann fellir lögin úr gildi áður en allri starfsemi og forvöltun eigna lýkur sem undir þetta fyrirtæki hafa heyrt. Ég sé enga einustu ástæðu til að vera með slíkt óðagot, ekki nokkra einustu ástæðu. Ég held að hæstv. samgrh. hafi misskilið eitthvað að hann verði frægari af því afreksverki sínu að hafa komið Skipaútgerð ríkisins undir græna torfu eins og má að orði komast á líkingamáli. Ég held að það frægðarverk hans standi alveg eftir sem áður þó að hann flýti sér ekki svo mikið við það að fella lög um starfsemina úr gildi að hann lendi í vandræðum af þeim sökum. Ég hef að vísu ekki farið alveg nákvæmlega yfir hvernig málin standa lagatæknilega séð varðandi þær eignir og það starfsmannahald sem enn er á hendi Skipaútgerðar ríkisins, en ég sé a.m.k. enga sérstaka ástæðu til að vera með neitt óðagot í þeim efnum og mér finnst harla broslegt, satt best að segja svolítið barnalegt að vera með slíkt óðagot í þeim efnum. Hæstv. ráðherra getur haft hvern þann sóma sem reynslan mun dæma honum af því að hafa lagt niður Skipaútgerð ríkisins þó svo hann flýti sér ekki um of í sambandi við það að hreinsa ákvæði um þau efni út úr lagasafninu. Hér hafa menn gert, herra forseti, einkavæðingaráform hæstv. ríkisstjórnar svolítið að umtalsefni, m.a. hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Suðurl. Ég ætla ekki að fara að lengja þessa umræðu með því að fara langt inn í þá sálma. Ég sé svo sem ekki ástæðu til þess. Ég horfi ekki beinlínis á þetta mál sem dæmigert fyrir þessi einkavæðingaráform ríkisstjórnarinnar. Mér finnst það lúta talsvert öðrum lögmálum vegna eðlis þeirrar starfsemi sem hér var á ferðinni og þeirra aðstæðna sem þarna voru uppi. Ég er þeirrar skoðunar að út af fyrir sig geti það vel komið til greina að ríkið hætti starfsemi, dragi úr henni eða breyti henni einmitt á þeim sviðum þar sem einkaaðilar eru starfandi fyrir og hafa verið í samkeppni við ríkið. Það er vissulega alveg ljóst að þar er mönnum nokkur vandi á höndum að ríkisvaldið sé með starfsemi í gangi, sérstaklega ef hún nýtur styrkja, sem bjagar þá starfsumhverfi þeirra einkaaðila sem eru á viðkomandi sviði. Ég get þess vegna vel tekið undir að það er að mörgu leyti ekkert óeðlilegt að menn skoði möguleikana á því að ríkið dragi sig út úr starfsemi af þessu tagi. En ég tel að það hefði þurft að gera með mikilli gát og það hefði þurft að reyna að gera hafandi á höndum einhverjar tryggingar um að þolendur þeirra breytinga, fórnarlömb þeirra breytinga yrðu ekki sum afskekktustu og veikbyggðustu byggðarlög landsins. Það er ákaflega óæskileg hliðarverkun af breytingum á þessu tagi. En út frá hinum almennu grundvallaratriðum mundi ég ekki taka þetta mál sérstaklega sem dæmi um einhverja óskynsamlega einkavæðingarstefnu ríkisstjórnarinnar. Þar er margt annað sem ég held að sé miklu, miklu umdeilanlegra og verra þar sem ríkisstjórnin er jafnvel með hugrenningar um að einkavæða einokunarstarfsemi eða fákeppnisstarfsemi, ég tala nú ekki um ef einokunarofstækið á að ná alla leið inn á viðkvæm svið félagslegrar þjónustu eins og gerst hefur t.d. í Bretlandi. En ég hygg að það verði annar vettvangur kannski heppilegri eða eðlilegri til að ræða betur þessi einkavæðingarmál. Þar á það við fyrst og fremst að mínu mati að það er öllum fyrir bestu að vera þar ekki með neitt óðagot eða ofstæki. Einkavæðing svokölluð eða breytingar á þátttöku ríkisins í einhverjum atvinnurekstri getur vel átt rétt á sér og er alltaf að eiga sér stað. Þessi ríkisstjórn er ekkert merkilegri en aðrar í þeim efnum. Ég tel t.d. að sú ríkisstjórn sem síðast sat hafi gert þar í nokkrum tilvikum ákaflega skynsama hluti, svo sem eins og þegar fyrirtækjum á Siglufirði var komið með farsælum hætti yfir í hendur heimamanna eða einkaaðila sem sameinuðust um að taka við rekstri þeirra og hleypa í þau í mörgum tilvikum nýjum þrótti. Þar held ég að við höfum ágætis dæmi um breytingar á þátttöku ríkisvaldsins í atvinnurekstri sem voru vel heppnaðar og skynsamlega var að staðið. En það er alveg ljóst að menn geta gert mikið tjón og lent í verulegum ógöngum ef þeir ana áfram í þessum efnum í einhverju ofstæki. Reynsla annarra þjóða sýnir okkur það, Breta alveg sérstaklega þar sem jafnvel harðsvíruðustu íhaldsmenn viðurkenna að ofstæki Margrétar Thatcher og fylgismanna hennar hefur leitt Breta í miklar ógöngur. Það á t.d. við þar sem þeir fóru út í að einkavæða ýmsa einokunarþætti í samgöngukerfinu og veitumálum og að því leyti má segja að hér eigi þau varnaðarorð við að við erum að tala um starfsemi á sviði samgangna þar sem frjálsri samkeppni eru veruleg takmörk sett, satt best að segja tæplega hægt að tala um hana sem slíka. Ég bendi á það að allar skilgreiningar í erlendum lögum um fákeppni eða markaðsráðandi afstöðu á einu sviði viðskipta mundu eiga við um sjósamgöngur á Íslandi, allar, og þó þar væru jafnvel fleiri um hituna en nú er. Þannig t.d. ganga bresk lög út frá því að hver sá aðili sem nær fjórðungi viðskipta á tilteknu sviði eða flutningum á einu sviði samgangna sé markaðsráðandi og þá þarf ekki frekari vitnanna við um drottnunar-, yfirburða-, markaðsráðandi afstöðu Eimskipafélags Íslands í sjósamgöngum til og frá landinu og væntanlega umhverfis það einnig, eftir þær breytingar a.m.k. sem nú eru að verða. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi láta þessi orð falla við þessa umræðu, en vil að öðru leyti ekki hafa af þessu frekari afskipti. Ég mun styðja þá brtt. sem minni hluti hv. samgn. gerir við frv., en að henni fallinni mun ég ekki greiða þessu máli atkvæði og ekki leggjast gegn því heldur.

Virðulegi forseti. Mál það sem hér er til umræðu hefur nú verið þó nokkuð rætt í þjóðfélaginu þennan vetur og ég hygg að menn kunni nokkuð glögg skil á efnisatriðum þess. Ég vil segja um þá brtt. sem hér liggur fyrir frá minni hluta samgn. að mér þykir í henni vera ákveðinn sáttatónn, viðleitni til að nálgast sjónarmið hæstv. ráðherra og ég legg að hæstv. ráðherra að skoða þessar brtt. með allri velvild og íhuga hvort hann geti ekki fallist á þær. Ég vil segja vegna þess að málið er mér skylt að því leyti að ég sit í stjórnarnefnd og við gildistöku laganna mundi ég að sjálfsögðu missa mitt stjórnarsæti, að það er ekki það sem skiptir mig neinu máli í þessu sambandi og ég er í sjálfu sér alveg reiðubúinn til þess ef ráðherra óskar að víkja úr stjórn þannig að mönnum sé ljóst að ég ræði ekki málið út frá þeim forsendum. Það er framtíðin sem er áhyggjuefni manna varðandi þetta mál. Við vitum hvað við höfum haft, en það er nokkuð óljóst hvað framtíðin ber í skauti sér. Þar erum við að hugsa um tiltekna hagsmuni sem eru hagsmunir dreifbýlisins, þjónusta við hinar fámennu byggðir landsins og það verð sem fólkið þarf að greiða fyrir þá þjónustu. Ég og fleiri höfum um það nokkrar efasemdir og óttumst að svo kunni að fara þegar fram líða stundir að þjónustan muni versna á allnokkrum stöðum á landinu og jafnvel að verðið muni hækka einnig. Þetta hefur að hluta til þegar komið fram hvað varðar versnandi þjónustu eins og ég rakti í ræðu minni við 1. umr. málsins þar sem ég dró fram reglubundnar áætlunarsiglingar skipafélaganna tveggja, Eimskipafélags Íslands og Samskipa hf., eins og ég fékk upplýsingar um hjá þessum tveimur skipafélögum. Af þeim upplýsingum var ljóst að nokkrir staðir eiga nú þegar verulega í vök að verjast hvað varðar reglubundna þjónustu til þeirra á sjó. Á Vestfjörðum eru það einkum þrír staðir sem ég hef verulegar áhyggjur af. Það eru Bíldudalur, Suðureyri og Norðurfjörður. Þar vil ég taka fram að enn eru reglubundnar siglingar á Norðurfjörð, en ekki á tveggja vikna fresti eins og áður var heldur þriggja vikna fresti, og ég rakti í mínu máli við 1. umr. málsins að í þeim upplýsingum sem ég gaf þá skilgreindi ég reglubundnar siglingar sem væru þannig að það væri viðkoma eigi sjaldnar en einu sinni á tveggja vikna fresti. Á hinum tveimur stöðunum, Suðureyri við Súgandafjörð og Bíldudal, eru ekki reglubundnar áætlunarsiglingar heldur koma skipafélög þar inn þegar þeim þykir það borga sig, þegar þau hafa einhvern þann flutning sem þau telja feng í að sækja. Það er ég í sjálfu sér ekki að gagnrýna félögin fyrir. Þau hafa engar kvaðir á sér af hálfu ríkisvaldsins um þjónustu og eðlilega hljóta hlutafélög sem eru rekin í þeim tilgangi að veita eigendum sínum arð af sínu fé að haga sínum rekstri þannig að ekki verði halli af honum. Á Austfjörðum voru staðir sem einnig höfðu misst reglubundnar áætlunarsiglingar, en hafa nú í staðinn óreglubundnar siglingar. Þangað er komið þegar menn hafa þann farm að sækja sem þeir telja borga sig að ná í. Það voru staðir eins og Stöðvarfjörður og Breiðdalsvík. Auðvitað verða stjórnvöld og Alþingi að gangast við skyldum sínum við þjóðina alla án tillits til búsetu og gera ráðstafanir til að tryggja ákveðið þjónustustig og tryggja að menn þurfi ekki að greiða yfirmáta hátt verð fyrir þá þjónustu. Það er fyllilega réttlætanlegt að hið opinbera hlutist til um þessi málefni til að tryggja þessa hagsmuni. Það hefur verið gert í þessum málaflokki og það er gert í samgöngumálum og reyndar öðrum málaflokkum og það mun verða áfram gert. Ég nefni sem dæmi í samgöngumálum að auðvitað eru fjárframlög ríkisins til vegamála ekkert annað en byggð á þeirri hugsun að menn telja það skyldu stjórnvalda að veita íbúum landsins án tillits til búsetu einhverja tiltekna, viðunandi þjónustu. Og ég minni á að framlög til vegamála nema á ári hverju mörgum milljörðum kr. og ég hygg að þær séu fáar raddirnar sem halda því fram að því fé sé illa varið. Þvert á móti eru hinar raddirnar fleiri, sérstaklega í röðum stjórnarandstöðunnar, þó að ekki sé það einskorðað við hana, að menn eigi að gera betur í þessum efnum og menn gagnrýna og mótmæla niðurskurði sem fyrirhugaður er á þessu ári af framlagi til vegamála. Það má nefna málaflokk eins og menntunarmál og heilbrigðismál. Þar hafa þjóðin, þingið og stjórnvöld skilgreint það sem sitt hlutverk að bjóða upp á og fullnægja ákveðinni þjónustuþörf fyrir því sem næst sama verð án tillits til búsetu. Hér er ekki um að ræða eitthvert afmarkað svið, að styrkja sjóflutninga. Þetta er þáttur í hinni sameiginlegu stefnu, sem allir flokkar fram til þessa hafa verið sammála um, að þjóðin öll skiptir okkur máli. Ég hygg að ég megi segja líka að allir stjórnmálaflokkar hafi verið sammála um að fólkið í dreifðustu byggðunum, á smæstu stöðunum skiptir okkur líka máli og að okkur beri sérstaklega að huga að hagsmunum þess þegar menn útdeila fé úr ríkissjóði. Vissulega hefur í vetur orðið veruleg stefnubreyting á þessari almennu hugsun um rétt þjóðarinnar til tiltekinnar þjónustu. Við höfum kynnst því í sölum Alþingis í ýmsum frumvörpum sem síðar hafa orðið að lögum, eins og ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1992 og breytingar á reglugerð um almannatryggingalög svo að ég nefni dæmi sem eru nærtæk. Sú stefna og þær aðgerðir sem hafa verið framkvæmdar í þessu tiltekna máli, sjóflutninga, eru í raun og veru angi af þessari sömu stefnubreytingu sem núverandi stjórnvöld ryðja hér fram, þó ekki að öllu leyti, það vil ég taka skýrt fram, vegna þess að ég hygg að það hafi allir verið sammála um að breyta rekstrarfyrirkomulagi Skipaútgerðar ríkisins og býsna margir voru á þeirri skoðun að menn ættu að feta sig áfram og leitast við að koma þessum ríkisrekstri af höndum sér, en gera það skref fyrir skref vegna þess að menn vildu ekki tefla í tvísýnu hagsmunum þeirra sem menn bera sérstaklega fyrir brjósti og þetta skipafélag hefur alveg sérstakar skyldur við. Að því leytinu hefur sú breyting sem hæstv. ráðherra hefur lagt áherslu á að verði á þessu fyrirkomulagi ekki verið í þeim anda sem ég var að geta um áðan í öðrum málaflokkum, en er í þeim anda að leggja fyrirtækið niður án þess að setja neinar tryggingar fyrir þá sem veikast standa hvað þetta varðar. Það tel ég afar alvarlegt, virðulegi forseti, og geri mjög harðan ágreining um þá stefnu. Ég vil brýna hæstv. ráðherra, af því að ég veit að hann er landsbyggðarþingmaður og ég trúi ekki öðru en hann hljóti að hafa sterkar taugar til fólksins sem býr úti á landi, til þess að taka upp ákveðnar tryggingar í þessu máli þannig að menn hlaupi ekki frá því í lausu lofti og láti skeika að sköpuðu hvar menn lenda. Tillögur til úrbóta í þá veru sem ég er að tala koma fram í brtt. minni hlutans þar sem lagt er til að ráðherra verði veitt heimild til að leysa vanda þeirra byggðarlaga sem missa nauðsynlega þjónustu við sölu á eignum Skipaútgerðar ríkisins. Það er nákvæmlega þessi andi sem ég vil taka undir og ég hef áréttað og verið þeirrar skoðunar að fyrst það er niðurstaðan og stefna stjórnvalda að leggja fyrirtækið niður sem allra fyrst, og er reyndar að mestu lokið, þá eigi menn að gera þjónustusamninga við önnur skipafélög til að tryggja hagsmuni tiltekinna staða. Það er ákaflega fljótlegt að sjá hvaða staðir það eru og það mun skýrast þegar fram líður á árið eða fram á næsta vetur að það muni gerast, sem ég spái, að skipafélögin tvö, sem reka nú nokkuð harða samkeppni um þá flutninga sem Skipaútgerðin áður hafði, munu draga úr sinni þjónustu, munu fækka þeim skipum sem þau eru með í strandsiglingum og eðlilega munu þá enn fleiri staðir en nú er missa relgubundna þjónustu eða þurfa að búa við lakari kost, annaðhvort varðandi skipakomur eða verð fyrir flutninginn. Því tel ég afar brýnt að hv. Alþingi samþykki þær brtt. sem lagðar eru til í áliti minni hlutans. Ég held að ef svo yrði gert gæti ég sjálfur samvisku minnar vegna verið í bili sæmilega sáttur við þá niðurstöðu. Ég teldi þá að ég hefði bærilegar tryggingar fyrir því að þeir sem höllustum fæti standa verði ekki settir á kaldan klaka og að stjórnvöld sýni því fólki það lífsviðhorf sem stundum vill bregða við í þjóðfélagsumræðu í dag að skýtur upp kollinum sem er eitthvað í þá veru að hver eigi að hjálpa sér sjálfur og hinir sem undir verða verði að eiga sig. Þetta er viðhorf sem ég veit að hv. 1. þm. Vestf. t.d. er ákaflega andsnúinn og ég hygg að svo megi segja um fleiri þingmenn í öllum flokkum. Af þessum breytingum hefur ýmislegt leitt sem er ekki allt jafnánægjulegt þó svo menn hafi vitað að mundu verða afleiðingar af breytingunni sem yrðu erfiðar. Þar vil ég nefna það sem ég geymdi mér í 1. umr. málsins, atvinnuástand þeirra starfsmanna sem áður störfuðu hjá Skipaútgerð ríkisins. Það voru eins og þingheimi er eflaust kunnugt tæplega 100 manns þar í störfum þegar skipafélagið var í fullum rekstri á sl. hausti. Síðan hefur megninu af því fólki verið sagt upp störfum að undanteknum nokkrum mönnum sem ljúka við pappírslegan frágang á málum fyrirtækisins og einni skipsáhöfn, sem er á launaskrá hjá fyrirtækinu, á Heklu sem er á leigu hjá Samskipum. 1. apríl sl. var ástand mála þannig að hvorki fleiri né færri en 54 fyrrum starfsmenn Skipaútgerðar ríkisins voru án atvinnu, 54 af 100 voru án atvinnu. Af þeim voru tíu sem voru við það að komast eða komnir á eftirlaunaaldur þannig að ef þeir eru dregnir frá þessari tölu þá voru atvinnulausir 44 eða tæplega helmingur starfsmanna fyrirtækisins var án atvinnu 1. apríl sl. Þessar upplýsingar eru fróðlegar, sérstaklega í ljósi þess að hæstv. ráðherra hafði nokkur stór orð uppi um það og bæði góð orð og heit gagnvart starfsmönnum að hann mundi beita sér fyrir því að starfsfólki yrði útveguð vinna eftir því sem ráðuneytinu gæti dugað öll til. Mér er hins vegar ekki kunnugt um að ráðuneytið hafi í raun haft neina viðleitni eða tilburði uppi til þess að aðstoða starfsmenn við að fá vinnu annars staðar. Mér er ekki kunnugt um það. Ég ætla ekki að segja að svo hafi ekki verið, en mér er ekki kunnugt um það og vildi því gjarnan að hæstv. ráðherra greindi frá þætti ráðuneytisins í þessu máli. Eitthvað hefur úr ræst frá 1. apríl. Ég reyndi að afla mér upplýsinga fyrir skömmu. Það er að vísu orðið nokkuð erfitt af skiljanlegum ástæðum, en eftir því sem ég komst næst voru án atvinnu 30 starfsmenn Skipaútgerðar ríkisins og það er tæplega þriðjungur allra starfsmanna sem ekki hefur fengið vinnu í stað þeirrar vinnu sem þeir misstu eða eru að missa. Mér finnst það nokkurt ábyrgðarleysi ef hæstv. samgrh. eða ráðuneyti hans hefur ekki uppi nokkuð alvarlega viðleitni til að útvega þessu fólki störf eða aðstoða það eftir föngum. Mér finnst fyrst þessi mál ber á góma rétt að minnast á hæstv. félmrh. Hvar hefur hæstv. félmrh. verið í þessu máli? Ég hef orðið var við að hæstv. félmrh. hefur látið til sín taka atvinnumál fyrrv. starfsfólks á Landakoti og er það vel og á ráðherrann lof skilið fyrir það. En ég heyrði í fjölmiðlum fyrir ekki mörgum dögum að enn væru um 30 manns atvinnulausir af þeim sem misst höfðu vinnuna á Landakoti og það var fjölmiðlamál. Það var tilefni til frétta í fjölmiðlum og viðtals við hæstv. félmrh. Það hefur enginn flutt fréttir af atvinnuleysi fyrrverandi starfsmanna Skipaútgerðar ríkisins. Það er hið gleymda fólk í þjóðfélaginu. Það fólk kemst ekki að á borði hæstv. félmrh. og ég hlýt að spyrja: Hverju sætir það? Ég vildi spyrja hæstv. forseta eftir því hvort hæstv. félmrh. er í húsinu. Ég vildi gjarnan ef svo væri fá ráðherrann til fundar og biðja hæstv. félmrh. um svör við því hvað ráðherrann hyggst gera til að hjálpa atvinnuleysingjum, fyrrv. starfsmönnum Skipaútgerðar ríkisins, til að fá vinnu. Það fólk á alveg jafnan rétt til aðstoðar og starfsfólk Landakots. Í mínum huga eru allir jafnir hvað það snertir, enda tel ég mig vera jafnaðarmann, ekki bara í orði heldur líka í verki. Ég tel mig vita með nokkurri vissu að vinstri höndinni sé það alltaf ljóst hvað sú hægri gerir. Ég er ekki alveg viss um þá sem sigla undir flaggi jafnaðarmannsins og jafnaðarstefnunnar, undir kjörorðinu: Ísland í A-flokk. Eru hagsmunir fyrrum starfsfólks Skipaútgerðar ríkisins í A-flokki, hið gleymda fólk á vinnumarkaðnum? Það er ekki nóg að segja ríkishalli, sóun og leggja fyrirtækið niður og gleyma svo fólkinu. Mér þætti fróðlegt að fá við því svör frá hæstv. félmrh., ef hann má vera að því að sinna þingstörfum, hvað ráðherrann hyggst gera til að stuðla að því að það fólk sem áður vann hjá Skipaútgerð ríkisins fái vinnu. Ég tek undir það hjá hæstv. félmrh. og þakka henni fyrir sköruleg viðbrögð gagnvart fyrrum starfsfólki Landakots. Þar var vel að verki staðið.

Hvað gerði hún?

Ja, hún vakti athygli á málinu a.m.k., meira veit ég ekki.  Hæstv. samgrh. var búinn að gefa upp heitstrengingar og góð orð til þessa starfsfólks um síðustu áramót um að hann mundi leggja því lið. Ég hef ekki orðið var við þau verk. En eins og ég gat um áðan kann að vera að svo sé og hæstv. samgrh. gerir þá grein fyrir því. En hafi svo verið er samt enn mikið verk óunnið fyrst um 30 manns búa við að hafa ekki atvinnu. Ég vík næst að ákveðnu máli sem lítillega hefur verið rætt í þingsölum, lítillega á drepið án þess að fjallað hafi verið um efni þess að neinu ráði vegna þess að það mál fjallar um framtíðina. Það mál eru tillögur um hvað beri að gera. Hér er ég að tala um skýrslu Endurskoðunar Akureyrar hf. sem í þingsölum hefur borið á góma af öðru tilefni. Sú skýrsla er vissulega umdeild hvað efni varðar og upplýsingar sem í henni eru og forstjóri Skipaútgerðar ríkisins gerði margar athugasemdir við tölur og fullyrðingar í þeirri skýrslu. Ég ætla ekki að fjalla um það. Ég ætla hins vegar að fjalla um niðurstöður þeirra manna sem hæstv. samgrh. réði til vinnu fyrir samgrn. til að gera fyrir sig tillögur um framtíðina, gera fyrir sig tillögur um hvað bæri að gera. Við skulum bera þessar tillögur saman við veruleikann. Í þessari skýrslu eru dregnir fram í niðurstöðukafla þrír kostir. Og þeir eru: 1. Að breyta rekstrarskipan Skipaútgerðar ríkisins. 2. Að selja Skipaútgerð ríkisins. 3. Að leggja fyrirtækið niður. Nú skulum við fara aðeins yfir hvernig þeir rökstuddu þessar tillögur og hvað lá að baki tillögum skýrsluhöfunda í hverjum þætti fyrir sig. Varðandi fyrstu tillöguna, að breyta rekstrarskipan Skipaútgerðar ríkisins, er rétt, til þess að fram komi álit skýrsluhöfunda og forsendur varðandi þessa tillögu, að lesa örstuttan kafla úr þeirri greinargerð. Hann er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að sú stefna sem Skipaútgerð ríkisins hefur fylgt á undanförnum árum, þ.e. að halda uppi sem umfangsmestum rekstri og reyna með þeim hætti að minnka þörf félagsins fyrir ríkisstyrki og gera það að hagkvæmu flutningafyrirtæki, hefur ekki skilað þeim árangri sem að var stefnt.`` Ég vil skjóta því inn, virðulegi forseti, að við þessa fullyrðingu hefur verið gerð athugasemd af hálfu Skipaútgerðar ríkisins og rækilega rökstudd, en ég held áfram lestrinum: ,,Þessi niðurstaða er staðreynd og engar breytingar á henni fyrirsjáanlegar að óbreyttu þrátt fyrir allar úttektir og áætlanir. Í ljósi þessa virðist að í stað þess að taka upp siglingar til Færeyja hefði verið eðlilegra fyrir Skipaútgerð ríkisins í kjölfar minnkandi flutninga að reyna að minnka umsvif sín og draga úr kostnaði með því að selja eitt skip og endurskipuleggja rekstur sinn í samræmi við það. Sem leið að því marki að draga úr þörf Skipaútgerðar ríkisins fyrir ríkisstyrk kemur til greina að draga verulega saman seglin og gerbreyta rekstrarfyrirkomulagi félagsins. Þar hlýtur að koma mjög til álita að tengja starfsemi félagsins við ferjur og flóabáta sem ríkið á eða styrkir í dag og mun að öllu óbreyttu styrkja áfram. Þar má nefna Breiðafjarðarferjuna Baldur, Djúpbátinn Ísafirði, Sæfara á Eyjafirði og Vestmannaeyjaferjuna Herjólf. Staðsetningu slíks fyrirtækis þarf að athuga mjög vel með tilliti til sem mestrar hagkvæmni. Til greina kemur að staðsetja það á öðrum stað en í Reykjavík. Yfirstjórn félagsins yrði í lágmarki, t.d. 2--3 menn. Félagið ætti að geta annað sjóflutningaþörf til þeirra staða sem talið er að fái ekki viðunandi þjónustu með öðrum hætti. Yfirumsjón þessara mála yrði í samgrn. Þar falla m.a. undir samræming áætlana flutningaaðila og hugsanlegir sérstakir samningar við flutningaaðila um ákveðna þjónustu við afskekktustu staðina.`` Á þessari hugsun byggja skýrsluhöfundar fyrsta tillögukost sinn sem er að breyta rekstrarskipan fyrirtækisins. Það var kostur sem skýrsluhöfundar töldu vel koma til greina og byggðu það á þeirri hugsun að það væri skylda samfélagsins að tryggja afskekktum stöðum þjónustu. Skýrsluhöfundar, sérstakir ráðgjafar hæstv. samgrh., vinna út frá þeirri forsendu að það sé skylda samfélagsins og ríkisvaldsins að tryggja afskekktustu stöðunum tiltekna þjónustu. Því leggja þeir til þennan kost sem einn af þremur mögulegum. Þetta er afar athyglisvert. Annar kosturinn í tillögum greinarhöfunda var að selja fyrirtækið. Sem rökstuðning á bak við þessa tillögu segja greinarhöfundar, með leyfi forseta: ,,Skilgreina þarf lágmarksþjónustu sem ríkisstjórnin telur þurfa á einstaka staði og hugsanlegur kaupandi þarf að uppfylla. Þetta skilyrði fylgdi með í kaupunum og gilti í einhvern fyrir fram ákveðinn árafjölda. Áætla þarf þessa styrki með tilliti til núverandi stöðu.`` Önnur tillagan af þremur sem skýrsluhöfundar draga fram er sem sé sá valkostur að selja fyrirtækið, en þá með því skilyrði að skilgreind yrði einhver ákveðin lágmarksþjónusta sem ríkisstjórnin telur þurfa á einstaka staði og að kaupandi þurfi að taka á sig þær skyldur. Annar kosturinn í tillögu skýrsluhöfunda byggir sem sé á sömu hugsun, sama viðhorfi og fyrsti kostur, að ríkisvaldið beri ákveðnar skyldur við fólk sem býr á afskekktustu stöðum landsins, að landið sé ein þjóð og það búi ein þjóð í landinu en ekki tvær eða fleiri, að menn séu jafnir. Ekki bara í orði heldur líka í verki. Það er alveg með ólíkindum að í þessu máli hefur ekki heyrst eitt einasta orð frá Jafnaðarmannaflokki Íslands. Hann er stikkfrí í þessu máli. Jafnaðarmannaflokki Íslands kemur þetta ekkert við. Honum kemur ekkert við sú skylda samfélagsins að tryggja öllum þegnum þess tiltekin lágmarksréttindi. Enda hefur sá flokkur gengið svo kyrfilega í björg að hann ætlar á eftir að segja já við því að henda út jafnrétti til náms. Það er mikið afrek af Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokki Íslands sem á næsta flokksþingi hefur væntanlega ,,hf.`` á eftir. Það hlýtur að vera eðlilegt í ljósi þeirrar áherslu sem hæstv. iðnrh. og viðskrh. hefur á einkavæðingu að breyta Alþfl. í hlutafélag. Það væri kannski hægt að selja það félag með uppsöfnuðum töpum. Þriðji valkosturinn sem skýrsluhöfundar draga fram er að leggja fyrirtækið niður, en rétt eins í hinum tveimur kostunum er ekki svo einfalt í augum skýrsluhöfunda að menn loki sjoppunni, slái slagbrandinum fyrir og segi ,,lok, lok og læs`` heldur telja þeir að ríkisvaldið beri ákveðnar skyldur, það beri skyldur í málinu, að einhver annar þurfi að koma til til að taka að sér þjónustuna, tryggja þjónustuna og ríkisvaldinu beri að koma því við að einhver taki það að sér. Hér segir undir þessum kafla skýrslunnar, með leyfi forseta: ,,Skipaútgerð ríkisins verði lögð niður og strandflutningaþjónusta ríkisins fælist eingöngu í rekstri þeirra staðbundnu skipa sem rekin eru í dag. Einnig þyrfti að koma til einhver þjónusta á Austfjörðum sem væri bundin milli staða með aðsetur t.d. á Norðfirði.`` Í þessum kafla kemur greinilega fram það álit skýrsluhöfunda að ríkið geti ekki hlaupið frá verkunum heldur verði að tryggja hagsmuni þeirra sem búa við ótryggustu stöðuna í þessum efnum. Að vísu kemur þarna fyrir hugtak sem ég á dálítið erfitt með að skilja, ,,staðbundin skip``. Ég hef ekki heyrt það fyrr í málinu --- og hef þó verið nokkuð til sjós og enn meira til lands --- að menn töluðu um staðbundin skip. Einu staðbundnu skipin sem ég þekki eru á kambnum í Bolungarvík og eru með fúin kjölinn og komast ekki á sjó. Mér lýst illa á að þau skip verði notuð til sjóflutninga. Vitna ég enn til þessarar umræddu skýrslu og gríp aftur niður í þriðja tillögukafla skýrslunnar sem heitir ,,Að leggja fyrirtækið niður`` og vil, með leyfi forseta, fá að lesa upp þessi orð: ,,Skipaútgerð ríkisins hefur um langan tíma þjónað ýmsum stöðum á landsbyggðinni og þessir staðir eru að einhverju leyti háðir henni um flutningaþjónustu. Ljóst er að breyting á þeirri þjónustu getur valdið ýmsum erfiðleikum á viðkomandi stöðum ef aðgerðin gengur of hratt fyrir sig. Það er því mikilvægt að ekki verði farið of geyst í aðgerðir sem breyta munu varanlega samgöngumálum þessara staða.`` Þetta er alveg skýrt, virðulegi forseti. Þriðji möguleikinn sem skýrsluhöfundar draga upp byggir eins og hinir tveir á samfélagslegri kennd, skyldum samfélagsins og varað er við því að fara of geyst í sakirnar. --- Varað er sérstaklega við því að fara of geyst í sakirnar því sú breyting muni geta valdið vissum erfiðleikum á viðkomandi stöðum. Það er ekki að sjá að hæstv. ráðherra hafi lesið þessa skýrslu þó það liggi við að hún sé virði jafnþyngdar sinnar í gulli, svo dýr var þessi skýrsla. Eftir að hafa dregið upp þessa þrjá valkosti, virðulegi forseti, um framtíðina sem þessir skýrsluhöfundar sáu fyrir sér, sem voru í fyrsta lagi að breyta rekstrarskipan fyrirtækisins, í öðru lagi að selja fyrirtækið og í þriðja lagi að leggja það niður, draga þeir saman niðurstöður af sinni ályktun og koma fram með beina tillögu til ráðherra um hvað beri að gera. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að lesa niðurlagskafla þessarar skýrslu sem greinir frá því. Hann er svo, með leyfi forseta: ,,Nýta þarf tímann vel á næstu mánuðum til aðgerða ef tryggja á að markmið um lækkun á ríkisframlagi nái fram að ganga. Tíminn til stefnu er skammur. Hann ber að nýta til að vinna markvisst að skipulagningu þeirra strandsiglinga sem ríkið ætlar að sinna í nánustu framtíð.`` --- Ég vil skjóta inn að þeir segja ,,markvisst að skipulagningu þeirra strandsiglinga sem ríkið ætlar að sinna í nánustu framtíð``. Það eru ekki bara strandsiglingar með Skipaútgerð ríkisins, það eru líka flóabátar og ferjur. Ég held áfram tilvitnun, virðulegi forseti: ,,Við þá vinnu verður að taka fullt tillit til eftirfarandi markmiða: 1. Breyta núverandi rekstri þannig að rekstrarniðurstaða verði viðunandi. 2. Hámarka tekjur ríkissjóðs af sölu eigna. 3. Tryggja lágmarksþjónustu við afskekktari staði. Viðbúið er að á þeim stöðum á landsbyggðinni þar sem endurskipulagning strandsiglinga kemur til með að hafa mest áhrif muni gæta nokkurs ótta um samdrátt í þjónustu. Því er nauðsynlegt að gefa forráðamönnum þessara staða tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri áður en frekari ákvarðanir eru teknar. Hér að framan hafa verið ræddar þrjár leiðir sem helst koma til greina. Vænlegast til árangurs er sambland af leið 1 og leið 2. Rekstrarumsvifin yrðu minnkuð verulega. Við tæki félag sem miðaði að því að þjóna þeim stöðum sem geta ekki verið án sjóflutninga. E.t.v. verður ekki hjá því komist að styrkja félagið um einhvern tíma, en stefnt yrði að afnámi þeirra styrkja sem fyrst, t.d. á ákveðnu árabili. Til greina kemur að aðstoða félagið í upphafi með því að leggja því til a.m.k. eitt skip. Rekstur félagsins yrði alfarið á höndum og ábyrgð þess, en styrkurinn yrði ákveðin fjárhæð á ári. Til þess að hrinda þessu í framkvæmd þarf að taka upp viðræður við aðila sem tilbúnir væru að gerast eigendur að væntanlegu félagi.`` Þetta er tillaga þeirra aðila sem hæstv. samgrh. fékk sér til ráðgjafar í málinu, bað þá um að skrifa skýrslu, draga saman tölur, staðreyndir og koma fram með tillögur um hvað væri skynsamlegast að gera. Það gerðu þessir aðilar. Þeir komu fram með beinar tillögur, drógu fram þrjá kosti og síðan komu þeir fram með tillögu eins og þá sem ég var að greina frá áðan, tillögu sem gerði ráð fyrir því að fyrirtækið yrði selt og rekstrarumfangi breytt, að menn mundu finna aðila sem væru tilbúnir til að kaupa fyrirtækið.

Er ekki búið að afgreiða þetta?

Ég er, virðulegur þingmaður Egill Jónsson, landsbyggðarþingmaður Austfirðinga, að rekja forsögu málsins, rekja þá ráðgjöf sem hæstv. ráðherra bað um mönnum til upplýsingar, þar á meðal hv. þm. Agli Jónssyni, um það hvaða ráð hæstv. ráðherra fékk frá sínum ráðgjöfum og bið hann að bera þær saman við aðgerðirnar. Þetta er eitthvað í líkingu við kjörorð Sjálfstfl. 1983, ,,Frá orðum til athafna``, þar sem menn segja eitt og gera annað. Svo mörg eru dæmin um að Sjálfstfl. segi eitt og geri annað að ég mundi ráðleggja hv. þm. Sjálfstfl. að leggja til að taka þessi orð upp í stefnuskrá flokksins.

Segjum eitt og gerum annað er næsta kjörorð.

Segjum eitt og gerum annað. Man hv. þm. Egill Jónsson hvað stendur í landsfundarsamþykkt Sjálfstfl. varðandi það mál sem á að fara að afgreiða á eftir? Þar stendur að tryggja skuli jafnrétti til náms án tillits til búsetu, efnahags eða fötlunar. Hvað stendur í frv. sem við munum greiða atkvæði um á eftir, hv. þm. Egill Jónsson? Hvar er jafnréttið? Hvar er tillitið til fötlunarinnar? Því er hent út í frv. til laga um málefni fatlaðra og sett yfir á grunnskólana án þess að tryggja nokkurt fé. Það er von að hv. þm. Egill Jónsson og flokkur hans hafi ekki notað aftur þetta slagorð, ,,Frá orðum til athafna``, svo rækilega hafa þeir rassskellt sjálfa sig með þeim áróðri.

Þú mátt ekki láta þetta fara í taugarnar á þér.

Virðulegi forseti, mér þykir afar gaman að eiga orðaskipti við hv. þm. Egil Jónsson. Þetta voru nú, virðulegi forseti, þær tillögur sem fyrir ráðherra lágu byggðar á þeirri grundvallarhugsun að menn ættu ekki að hrapa að ákvörðunum, menn ættu að feta sig út úr ríkisrekstri án þess að kasta frá sér ábyrgð samfélagsins á þeim smæstu í þjóðfélaginu. Ég vil líka nefna eitt sem fram kemur og ég las upp áðan. Þar var sagt að stjórnvöld ættu að miða verk sín við að hámarka tekjur ríkissjóðs af sölu eigna. Það væri fróðlegt við síðara tækifæri, virðulegi forseti, að fara dálítið yfir hvernig mönnum hefur gengið að selja eignir og fyrir hvaða verð, athuga hvort menn hafi farið að því ráði að hámarka sölu eigna. Eitt af því sem menn geta gert til að spilla fyrir verðgildi eigna er að taka ákvarðanir sem rýra trú væntanlegra kaupenda á gildi þeirra þannig að það má segja að það verði gengisfelling á þeirri eign sem menn ætla að selja. Við munum að hæstv. ráðherra tók þá ákvörðun snemma í haust að hætt skyldi siglingum til Færeyja með þeim rökum að þær væru reknar með tapi. Væru þau rök sönn er ákvörðunin ákaflega vel skiljanleg því það hlýtur að vera skylda hæstv. ráðherra að koma í veg fyrir að menn sói eignum ríkissjóðs í þjónustu sem er ekki lögbundin þjónusta fyrirtækisins. Skyldi það hafa verið svo að þessi þjónusta hafi verið rekin með tapi? Gæti það ekki verið að þeir sem voru að stjórna þessu fyrirtæki hafi ætíð verið að leita allra leiða til þess að ná sér í fé til að minnka þá þörf sem fyrir hendi hefur verið fyrir fé úr ríkissjóði? Ákvörðun um að taka upp siglingar til Færeyja var tekin með það í huga að menn hefðu af þessu tekjur sem mundu gagnast hjá ríkissjóði síðar meir. En það er ekki örgrannt um að eitt skipafélag hér ekkert langt undan hafi látið þessar siglingar fara dálítið í taugarnar á sér. Þegar ég fór að sjá inn í þann fargjaldaflutningaheim sem ríkir á þessari siglingaleið fór ég að skilja hvers vegna. Það er oft betra að færri viti en fleiri. Það er nefnilega þannig með siglingar á milli Íslands og annarra landa að þar eru fargjaldataxtarnir þannig að það væri fyllsta ástæða fyrir hæstv. samgrh. að hafa forgöngu um að taka það til rækilegrar skoðunar eða gera það, sem stæði nú stefnu flokksins nær, stuðla að aukinni samkeppni. Það er þjóðráð þegar menn telja fargjöldin vera of há að stuðla að aukinni samkeppni. Það var kannski það sem þeir sem hugsuðu sér að kaupa Skipaútgerð ríkisins ætluðu að gera. Þeir ætluðu ekki eingöngu að binda sig við að vera með siglingar á ströndinni heldur höfðu menn hug á því að sigla milli landa. Þeir sem að þessu stóðu höfðu bæði sambönd og mannskap sem var fær um að geta sett upp öflugt skipafélag í þessu skyni. En það er til sú skepna, sem hér hefur stundum verið nefnd og kölluð kolkrabbinn, sem ekki lét sér þetta vel líka og vann að því að koma í veg fyrir þetta. Ekki veit ég um þátt hæstv. samgrh. í því, en það hafa aðrir orðið til þess að draga fram sínar skoðanir á því. Við vorum fyrir örfáum dögum að fá sundurliðun yfir Færeyjasiglingarnar á síðasta ári. Þegar það bætist við þau skjöl sem við fengum í enduðum nóvember á sl. ári frá Ríkisendurskoðun, sem staðfesti að Færeyjasiglingarnar voru reknar með hagnaði, var það ýmislegt annað sem hæstv. samgrh. hélt fram, m.a. að flutningamagnið hefði minnkað svo mikið að það væri ekki forsvaranlegt að halda því áfram. Hér er ég með yfirlit yfir flutningamagn mánuð fyrir mánuð á siglingaleiðinni á milli Íslands og Færeyja. Það var ekki fyrr en í nóvember og desember sem flutningarnir detta niður þegar öllum var ljóst að hverju stefndi um framtíð þessa fyrirtækis. Þessar siglingar voru ábatasamar fyrir fyrirtækið og því hagkvæmar fyrir ríkissjóð. Sú ákvörðun að fyrirskipa að þeim skuli hætt rýrði söluverð eignanna og vann því gegn 2. tölulið í niðurlagi skýrsluhöfunda um að hámarka tekjur ríkissjóðs af sölu eigna. Það var mikið skynsamlegra að selja fyrirtækið í fullum rekstri með öll sambönd en að brjóta niður og selja svo. Nú vil ég, virðulegur forseti, koma að því máli sem e.t.v. þykir hvað mestum tíðindum sæta. Ég er tilbúinn til þess, forseti, af því ég á nokkurt mál eftir enn að gera kaflaskil á ræðu minni nú ef forseti vill.

Hæstv. forseti. Þessi brtt. er tilkomin vegna þess að eins og frv. liggur fyrir eftir 2. umr. er gróflega vegið að hagsmunasamtökum námsmanna og er hætt við að þau lognist út af ef ekki fæst fram breyting á 16. gr. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Eins og frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna lítur út að lokinni 2. umr., 16. gr. þess, þá jafngildir það því að fjölmennum hagsmunasamtökum námsmanna í Bandalagi ísl. sérskólanema og Sambandi ísl. námsmanna erlendis verði gert ókleift að gæta hagsmuna sinna, verði svipt tekjugrundvelli sínum. Hér er vegið að þessum hreyfingum námsmanna og þeim mismunað þar að auki því að samkvæmt reglugerðum Háskóla Íslands, samkvæmt lögum um þann skóla greiða nemendur þar gjöld til Stúdentaráðs. Í Bandalagi ísl. sérskólanema eru um 3.500 nemendur og enn fleiri munu vera í SÍNE, Samtökum ísl. námsmanna erlendis. Við teljum það óhæfu að ætla að svipta þessi fjölmennu samtök tekjugrundvelli sínum og freistum þess því enn við 3. umr. málsins að fá fram breytingu og því er þessi brtt. flutt. Ég styð hana og segi já.

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að þau samtök námsmanna sem hafa fengið félagsgjöld sín í gegnum Lánasjóð ísl. námsmanna fái þau áfram. Þessi samtök námsmanna veita félagsmönnum sínum mikilvæga þjónustu og standa vörð um hagsmuni félagsmanna sinna. Ríkisstjórnarflokkarnir eru að leggja stein í götu Samands ísl. námsmanna erlendis og Bandalags ísl. sérskólanema með frv. eins og það lítur út nú. Við viljum breyta 16. gr. frv. og fjarlægja þennan stein. Ég segi já.

Herra forseti. Það hefur verið hér á landi hvort sem mönnum líkar það betur eða verr skylduaðild eða skyldugreiðsla til verkalýðsfélaga. Með því að fella niður skyldugreiðsluna til þessa hagsmunafélags er Alþfl. að fella niður skyldugreiðsluna til verkalýðsfélaganna, enda brosa sumir sjálfstæðismenn. Ég óska Alþfl. til hamingju með þennan árangur í sinni verkalýðsbaráttu. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að stjórnarandstaðan hefur á undanförnum dögum og undanförnum vikum gert allt sem í hennar valdi stendur til að forða því slysi sem hér er að verða, til þess að verja Lánasjóð ísl. námsmanna og til þess að verja jafnrétti til náms. Með þessari brtt., um að í samráði við samtök námsmanna verði lög um Lánasjóð ísl. námsmanna endurskoðuð fyrir árslok og nýtt frv. um lánasjóðinn lagt fram fyrir næsta þing, er verið að gefa ríkisstjórnarliðinu enn eitt tækifæri til að bjarga sér að einhverju leyti út úr þeim ógöngum sem það lið er komið í í þessu máli. Þetta gæfi færi á að reyna að ná sáttum á nýjan leik um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna, reyna að ná mönnum aftur saman að einu borði til þess að ræða að siðaðra manna hætti breytingar á þessu mikilvæga frv. eða þessum mikilvægu lögum sem sæmileg samstaða gæti orðið um. Þetta mál er um margt táknrænt. Þetta er táknrænt fyrir þá nýju stjórnarstefnu sem er verið að innleiða í landinu og þetta er jafnframt táknrænt fyrir vinnubrögð og viðhorf hæstv. ríkisstjórnar. Efnislega er það eins táknrænt og það getur orðið að ríkisstjórnin skuli nú standa fyrir því að fella niður úr lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna orðin ,,jafnrétti til náms``. Það er óhjákvæmilegt að óska Alþfl., svokölluðum Jafnaðarmannaflokki Íslands, til hamingju með þetta afrek. Hvað vinnubrögð ríkisstjórnarinnar snertir er þetta mál mjög táknrænt fyrir þann valdhroka sem hún hefur sýnt í hverju málinu á fætur öðru í vetur. Allt samráð er hundsað hvort sem heldur er við samtök námsmanna, stjórnarandstöðu og ekki er hlustað á þá víðtæku andstöðu við þessar breytingar sem sprottið hefur upp úr þjóðfélaginu á undanförnum vikum og mánuðum. Með þessari brtt. gæfist stjórnarliðinu færi á að bjarga sér að einhverju leyti í land og ég hvet þá stjórnarliða sem enn eiga eftir að gera upp hug sinn til þess að hugsa sig vel um áður en þeir ganga svo langt að hafna því að taka málið til skoðunar í framhaldi af afgreiðslu þess á þinginu í vor. Ég segi já, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Eins og hér hefur komið fram gengur þessi brtt. út á að málið verði að nýju tekið fyrir í haust og að lagt verði fram þá nýtt frv. af hálfu ríkisstjórnarinnar um Lánasjóð ísl. námsmanna. Verði það ekki gert er ljóst að stjórnarandstaðan mun á einhvern hátt taka málið upp að nýju í haust. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Sú brtt. sem nú eru greidd atkvæði um sýnir hvað best hvílík hrákasmíði það er í lagaformi sem verið er að afgreiða í dag. Hér er verið að leggja út í slíkt feigðarflan að óhjákvæmilegt verður að endurskoða lögin í haust. Það þarf að ríkja samstaða um þennan mikilvæga sjóð. Þess vegna er þessi tillaga lögð fram. Ríkisstjórnarflokkarnir vita ekkert hvað þeir gera, en þeim verður ekki fyrirgefið. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Með ákvæði til bráðabirgða í þessari brtt. er gerð enn ein tilraunin til að telja ríkisstjórnarflokkunum hughvarf í þessu máli. Það eru til peningar á fjárlögum til að greiða út hluta af námslánunum í haust. Þessi till. snýst um það að 2 / 3 hlutar af þeim sem hefði annars átt að greiða út séu greiddir út vegna þess að fjárlög íslenska ríkisins heimila að 800 millj. kr. séu greiddar út. Það er því rangt, sem fram hefur komið hjá fulltrúum ríkisstjórnarinnar bæði í þessari umræðu og í eldhúsdagsumræðum sl. mánudag, að það sé verið að breyta lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna í þessa veru til að aðlaga þau fjárlögum. Það er rangt. Það eru til 800 millj. kr. Því hefur sú breyting sem gerð hefur verið á þessu frv. ekkert með það að gera að það séu ekki til peningar. Hér er fyrst og fremst um hreinan fautaskap í garð námsmanna að ræða og lýsir ótrúlegu skilningsleysi þessara flokka sem mynda ríkisstjórnina, Alþfl. og Sjálfstfl., lýsir ótrúlegu skilningsleysi á hlut námsmanna --- og þingmenn sem sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu fría sig engri ábyrgð í þessum efnum. Ég segi því já.

Hæstv. forseti. Með samþykkt 6. gr. þess frv. sem nú er að verða að lögum er brotið í blað í sögu menntunar á Íslandi. Með samþykkt þessarar greinar er jafnrétti til náms afnumið í þessu landi og námsmönnum beint að bankakerfinu. Það er ljóst að bankakerfið er ekki í neinu standi til að taka við þessu fólki eins og er. Það hefur ekkert upp á að bjóða annað en venjulega vexti og sömu ábyrgð og krafist er um aðrar fjárskuldbindingar eins og margsinnis kom fram í gær þó að ósatt hafi verið sagt um það áður. Með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir er verið að reyna að gera tilraun til að fá því breytt að námsmenn fái ekkert námslán á hausti komanda. Þess í stað verði þær 800 millj. sem eru á fjárlögum nýttar til að bæta úr þar sem brýnust er neyðin. Sá tími er að renna upp að konur eiga aftur að fara að vinna fyrir mönnum sínum í námi, ungar mæður eiga ekki að vera í námi. Upp er að renna menntakerfi hinna efnuðu. Því ég bið hv. Alþingi og þjóð alla að vita eitt: Með samþykkt þessa frv. er verið að stíga fyrsta skrefið til að afnema Lánasjóð ísl. námsmanna. Bankarnir neyðast auðvitað til þess að taka við þessu fólki og þurfa að vinna upp sitt eigið kerfi. Þegar það kerfi verður komið segja menn: Hvað erum við að gera með Lánasjóð ísl. námsmanna? Við þurfum ekki tvöfalt kerfi. Þar með hefur kolkrabbinn fengið sitt. Hann ræður líka hverjir fara til náms og hvað þeir læra. Ég segi að sjálfsögðu já við þeirri brtt. sem hér liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því jáyrði sem gall við rétt í þann mund sem röðin koma að mér, þ.e. frá þeim sem næstur var á undan mér. En ég vil segja um ákvæði til bráðabirgða sem hér liggur fyrir að ég lít svo á að með þessari till. séu flm. að teygja sig svo langt í átt til samkomulags við stjórnarþingmenn að þeir séu í rauninni komnir fram á ystu nöf. Það eina sem er viðunandi í þessu máli er að sjálfsögðu að 1. mgr. 6. gr. falli brott, enda er ég sannfærð um að stjórnarliðar eiga eftir að lenda í vandræðum með 6. gr. þó síðar verði. En í ljósi þeirrar óbilgirni og þeirrar rangsleitni sem ríkir meðal þeirra stjórnarliða sem ráða för í þessu máli verður þessi till. skiljanleg. Hún er neyðarúrræði, hún er til þess flutt að lágmarka skaðann ef svo má segja. Ég segi því já.

Virðulegi forseti. Með frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna eins og það lítur nú út er verið að svipta námsmenn framfærslu mánuðum saman, að sögn til að aga lýðinn og koma í veg fyrir útbreitt slugs í skólum landsins. Afleiðingar þessa ákvæðis verða mjög alvarlegar fyrir námsmenn. Á fjárlögum ársins 1992 er að finna 800 millj. kr. sem ber lögum samkvæmt að nýta í þágu námsmanna. Við kvennalistakonur mótmælum þeirri aðför að kjörum námsmanna sem hér er á ferð. Við leggjum til sem algert neyðarúrræði að námsmenn fái 2 / 3 námslána á haustmánuðum, en hefðum að sjálfsögðu viljað óbreytt lög og námslán greidd að fullu. Ég segi já.

Herra forseti. Til stuðnings námsmönnum og til stuðnings ríkisstjórnar Íslands, sem hefur þann forsrh. sem segir að orð skuli standa, og til stuðnings því þar af leiðandi að orð fjmrn. skráð í fjárlagafrv. um ráðstöfunarupphæðir sem lánasjóðurinn hafi til útlána í haust skuli standa, segi ég já.

Virðulegi forseti. Ég harma að ekki hefur tekist í þessu mikilsverða máli að stöðva mulningsvél ríkisstjórnar áður en hún rústar það kerfi, sem hér hefur verið byggt upp, að tryggja sem best jafnrétti til náms. Nú um sinn, þar til tekist hefur að fella þessa ríkisstjórn, mun íslenskt æskufólk þurfa að búa við það misrétti að menntun verði að munaði á Íslandi. Virðulegi forseti. Á það get ég aldrei fallist. Íslenskt æskufólk á annað og betra skilið, og því segi ég nei.

Virðulegi forseti. Hér hafa staðið yfir umræður um þetta mál, Lánasjóð ísl. námsmanna, í 42 klukkustundir. Ekkert mál hefur fengið eins ítarlega umfjöllun á Alþingi og stjórnarandstaðan hefur gert allt sem unnt er til að stöðva þá ósvinnu, þau ólög sem hér er verið að afgreiða. Hér er verið að ráðast að efnalitlu fólki í landinu. Hér er verið að ráðast að konum og þau sögulegu tíðindi hafa gerst að stærsta verkamannafélag á Íslandi, verkamannafélagið Dagsbrún, hefur sent frá sér ályktun þar sem þessi ólög eru fordæmd mjög harðlega. Það sem hér hefur gerst er svo það að Alþfl. hefur samþykkt ásamt íhaldinu að fella út úr lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna ákvæði um jafnrétti til náms. Alþfl. hefur samþykkt að leggja vexti á námslán, Alþfl. hefur samþykkt að loka Lánasjóði ísl. námsmanna hálft árið 1992, Alþfl. hefur samþykkt ásamt íhaldinu að svipta íslenska námsmenn framfærslueyri á hálfu árinu 1992. Og svo þykjast þeir vera Jafnaðarmannaflokkur Íslands. Það er alveg ljóst, virðulegi forseti, að þessi aðför að velferðarkerfinu á Íslandi verður ekki liðin. Við gerðum um það sérstaka samþykkt í þingflokki Alþb. áðan að við munum beita okkur fyrir því að taka þetta mál á ný upp á sumarþinginu. Ég lýsi því yfir að við munum halda þar áfram, en auðvitað segi ég nei við ólögum, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Í dag verður tekið afdrifaríkt skref í menntasögu íslensku þjóðarinnar. Með samþykkt þessa frv. ríkir ekki lengur jafnrétti til náms án tillits til efnahags. Þegar námsmenn koma til starfa á hausti komanda verður búið að loka Lánasjóði ísl. námsmanna. Námsmenn munu þá þurfa að snúa sér til hins almenna bankakerfis um fyrirgreiðslu þrátt fyrir að lánasjóðurinn eigi um 800 millj. til að lána út, en samkvæmt lögum frá Alþingi má ekki lána það fé út. Ríkisstjórnin er að þvinga í gegnum þingið lög um Lánasjóð ísl. námsmanna í fullri andstöðu við námsmenn og ég fullyrði í andstöðu við meiri hluta þjóðarinnar. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Það hafa staðið miklar deilur um 6. gr. frv. og því hefur verið haldið fram að hún muni draga úr möguleikum manna til að stunda nám sitt með eðlilegum hætti. Við atkvæðagreiðslu um greinina við 2. umr. sat ég hjá. Ég vil að það komi fram að sú vinna sem hefur farið fram af hálfu þingsins á þessu frv. hefur leitt til fjölmargra breytinga sem allar hafa verið til verulegra bóta frá hinni upphaflegu gerð frv. Ég hef í samstarfi við aðra stjórnarliða stutt þær breytingar, staðið að þeim og ég mun þess vegna þrátt fyrir 6. gr. ekki skorast undan því samkomulagi sem gert var við þá vinnu. Ég ítreka það hins vegar að leiði reynslan í ljós að 6. gr. hindri menn í að stunda nám sitt með eðlilegum hætti, þá áskil ég mér allan rétt til að eiga þátt að breytingum á því ákvæði í framtíðinni, enda sýnist mér nú að það sé að skapast vilji til þess innan stjórnarliðsins, jafnvel innan Sjálfstfl. Ég segi því, virðulegi forseti, að þessu sinni já.

Virðulegur forseti. Hér eru alvarlegir hlutir að gerast og í raun og veru eru hér sorglegir hlutir að gerast. Hver hefði trúað því að árið 1992 gæti þetta gerst? Það er verið að færa aðstoð við námsmenn áratugi aftur í tímann. Jafnrétti til náms er aflagt. Það er hætt að taka tillit til aðstæðna meðan á námi stendur. Menntun er aftur að verða forréttindi hinna ríku. Lánasjóður ísl. námsmanna er í raun og veru lagður niður. Námsmönnum er vísað á bankakerfið, á okurvextina, kerfi sem á að fara að einkavæða eða gefa kolkrabbanum. Það er kolkrabbinn í þessu þjóðfélagi sem á að fara að ákveða hverjir það eru sem eiga að mennta sig. Hér er í raun og veru verið að kveða upp dauðadóm yfir mörgu ungmenninu í þessu landi hvað menntun snertir. ,,Gjör rétt, þol ei órétt``, sagði Sjálfstfl. fyrir nokkrum árum. En það var áður en hugsjónirnar brunnu upp á báli peningahyggjunnar. En það sem er ömurlegast í þessu máli er að Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokkur Íslands, stendur að þessu óheillaverki með sjálfstæðismönnum, flokkur sem kennir sig við jafnaðarmennsku. Héðan í frá er siðferðilega útilokað fyrir þann flokk að kenna sig við jafnaðarmennsku. Á meðan þessir tveir flokkar, Alþfl. og Sjálfstfl., ráða ríkjum á Alþingi verður Íslands óhamingju allt að vopni í þessu húsi. Ég segi því nei, nei og aftur nei.

Virðulegi forseti. Hæstv. ríkisstjórn er nú að takast á sínum skamma valdaferli, ef frv. þetta verður nú gert að lögum, að hrinda í framkvæmd enn einni aðförinni að velferðarkerfi því sem tekist hefur að byggja upp á undanförnum áratugum. Í þetta sinn er ráðist að námsmönnum og því dýrmæta markmiði að gera öllum kleift að stunda nám óháð efnahag og búsetu er nú fórnað. Það er dapurlegt hlutskipti nokkurra hv. þm. sem a.m.k. á hátíðarstundum vilja kenna sig við jafnaðarmennsku. Ég á þar reyndar ekki við alla hv. þm. Alþfl., þeir eru ekki allir jafnaðarmenn, en sumir þeirra eru það nú reyndar enn þá. Það er dapurlegt hlutverk þeirra ágætu manna sem telja sig jafnaðarmenn að taka nú þátt í þessari aðför íhaldsaflanna í landinu að jafnrétti þegnanna til náms. Virðulegi forseti. Ég er algerlega andvígur þessu frv. og segi því nei.

Virðulegi forseti. Verði frv. sem hér liggur fyrir að veruleika, þá er það tímanna tákn. Þá er það tákn um að tímarnir fari versnandi a.m.k. á Alþingi og hér sé vegið að félagslegum ávinningum fyrri ára og áratuga. Í vetur hafa margar ákvarðanir verið teknar í þessum sal sem í verki og orði vega að jafnrétti og jöfnuði í þessu landi. Hér hafa verið teknar ákvarðanir um hundruð millj. kr. niðurskurð í heilbrigðiskerfinu sem kemur fyrst og fremst niður á barnafólki og öldruðum sem neytendum þjónustunnar og konum sem veitendum. Hér hefur verið brotið niður það sem byggt hefur verið upp á undangengnum áratugum. Hér hafa verið teknar ákvarðanir um að skera niður barnabætur um 500 millj. kr. sem kemur niður á ungu barnafólki með meðaltekjur og tæplega það. Þeir sem að þessum málum hafa staðið hafa hins vegar ekki snert sinn eigin viðmiðunarhóp með svo mikið sem töngum. Þegar að þeim hópi kemur er viðkvæðið: Þetta er viðkvæmt mál. Það er í mörg horn að líta. Það er margs að gæta. Þá eru málin viðkvæm. En þessi stefna ójöfnuðar er endanlega innsigluð í frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna. Nú á nefnilega að útrýma hugtakinu jafnrétti úr gildandi lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna og hver hefði trúað því að Jafnaðarmannaflokkur Íslands stæði að slíku? Ekki ég að óreyndu. En stjórnarliðar vita væntanlega sem er að innihald frv. er slíkt að það væri að leggja hugtakið jafnrétti við hégóma að halda því inni í lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna að þeim svo breyttum. Með frv. er verið að auka efnalegt og félagslegt misrétti í íslensku samfélagi og innblásnar ræður einstakra stjórnarliða á hátíðarstundum fá því ekki breytt. Og að lokum hlýt ég að segja að ég harma að minn gamli félagi úr stúdentapólitíkinni skuli hafa látið kúska sig til hlýðni í þessu máli og ég vil bara segja: Sjálfstfl. er ekki þess virði og samstarfið við hann. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Framtíðin er þeirra þjóða sem bestu skólana eiga. Því ætti það að vera grundvallarskylda hverrar ríkisstjórnar sem hugsar til framtíðarinnar, ekki bara til fortíðarinnar, að standa vörð um skóla og námsfólk. ,,Velferð á varanlegum grunni``, var stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar. Þegar þetta frv. verður að lögum er endi bundinn á jafnrétti til náms. Því hlýtur spurningin að standa eftir: Velferð fyrir hverja? Velferð fyrir hverja var hæstv. ríkisstjórn að tala um? Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Ég bendi á að með verkum sínum er ríkisstjórnin sérstaklega að vega að einum hóp umfram aðra. Það eru efnaminni námsmenn sem búa fjarri háskólum eða framhaldsskólum. Það er sérstaklega vegið að efnaminna fólki á landsbyggðinni sem getur ekki notið þess að sækja framhaldsnám frá sínu heimili. Þetta vil ég sérstaklega undirstrika við þessa atkvæðagreiðslu. Þetta þýðir að í mörgum tilvikum er efnilegu ungu fólki sem hugur stendur til framhaldsnáms gert það ókleift. Hér stendur ekkert eftir af því að háskóla- og framhaldsnám sé óháð búsetu. Ég vek einnig athygli á því í framhaldi af yfirlýsingum hæstv. forsrh. um að stjórnarflokkarnir hefðu fullt afl til að koma sínum málum fram og það skipti engu máli hvað stjórnarandstaðan talaði lengi að við enga atkvæðagreiðslu hér í dag hefur hæstv. ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, hans þingmeirihluti, náð að afgreiða mál með meiri hluta þingmanna. Hvar er nú aflið ef ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni þá stjórn á sínum þingmönnum að þeir geti stillt upp meiri hluta á síðustu dögum á vorþingi? Ég bendi einnig á það með tilliti til atkvæðis síðasta hv. þm. að hástemmd ræða varaformanns Alþfl. um jafnrétti og félagshyggju er dæmd dauð og ómerk með þessari afgreiðslu í dag. Með þessari afgreiðslu er Sjálfstfl. búinn að koma spennitreyjunni á Alþfl. og ég sé ekki hvernig hann losnar þaðan. Ég segi því nei.

Virðulegi forseti. Með þessu frv. er vegið að jafnrétti til náms óháð búsetu og efnahag. Það mun ekki síst snerta illa þá sem ekki geta stundað nám sitt í heimabyggð. Ég vænti þess að sú ríkisstjórn sem þannig vinnur verði ekki langlíf og ég segi nei.

Virðulegi forseti. Í stað jafnréttis til náms er komið tækifæri til náms. Ekki skal taka tillit til búsetu. Þetta er jafnaðarstefna Alþfl. Þetta er sáttargerð Jafnaðarmannaflokks Íslands um sanngjörn kjör. Ég segi nei við þessari jafnaðarstefnu. Ég segi nei við þessu frv.

Virðulegi forseti. Ef frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna verður að lögum á næstu mínútum bera ríkisstjórnarflokkarnir ábyrgð á því að þúsundir námsmanna verða án framfærslueyris frá lánasjóðnum næstu mánuði og reyndar mánuðum saman. Ríkisstjórnarflokkarnir eru að gera lífsafkomu þúsunda námsmanna háða náð og miskunn bankakerfisins sem enginn veit með vissu hvernig bregðast mun við. Ríkisstjórnarflokkarnir bera þar með ábyrgð á vaxandi eftirspurn eftir lánsfé á almennum lánamarkaði með öllum þeim afleiðingum sem það kann að hafa fyrir efnahagslífið. Ríkisstjórnarflokkarnir eru með þessum lögum að breyta Lánasjóði ísl. námsmanna á þann veg að hér eftir verða námsmenn að taka lán með vöxtum og lántökugjöldum auk þess sem greiðslubyrði mun aukast verulega, svo mjög að hinir lægst launuðu munu sitja uppi með milljónaskuldir á elliárum. Sjálfstfl. og Alþfl., þar með talinn Össur Skarphéðinsson, fyrrv. formaður Stúdentaráðs, bera ábyrgð á því ef hópur námsmanna verður að hverfa frá námi vegna þess að þeir geti ekki útvegað sér ábyrgðarmenn eða sjá fram á að geta ekki staðið undir lánunum að námi loknu samhliða húsnæðisöflun og framfærslu fjölskyldu. Með þessum lögum eru Sjálfstfl. og Alþfl. einkum og sér í lagi að leggja stein í götu kvenna, nemenda á landsbyggðinni og þeirra sem stunda nám erlendis. Sjálfstfl. og Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokkur Íslands, bera ábyrgð á því að nú er horfið frá þeirri jafnréttisstefnu sem unnið hefur verið að árum saman. Þeir komast nú í enn einn áfangastaðinn á leið sinni til samfélags þar sem ísköld markaðshyggja og miskunnarlaus samkeppni ríkir í stað samhjálpar og samábyrgðar. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekki hugmynd um afleiðingar þessara laga. Það sem vakir fyrir þeim er að minnka halla ríkissjóðs á þessu ári, gera Lánasjóð ísl. námsmanna líkan hverjum öðrum fjárfestingarlánasjóði og að stíga skref í þá átt að leggja niður þetta jöfnunartæki sem gert hefur þúsundum kvenna og karla kleift að mennta sig. Þessi lög, ef þau verða samþykkt, tákna hörmulega afturför og ég lýsi fullri ábyrgð á hendur ríkisstjórninni og fylgifiskum hennar vegna þess óhæfuverks sem hér er verið að vinna. Virðulegi forseti. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Nú er því miður ljóst í þessari atkvæðagreiðslu, sem senn er á enda, að svo margir stuðningsmenn þessarar ríkisstjórnar hafa goldið jáyrði við þessu frv. að það er að verða að lögum. Það er dapur dagur, ekki bara í sögu Alþingis og íslensku þjóðarinnar heldur dapur dagur í sögu jafnaðarmannahreyfingarinnar á Íslandi. Í 40 ár hefur það verið kjarninn í baráttu jafnaðarmanna um Evrópu alla að grundvallarrétturinn um jafnrétti til náms, um jafnrétti til hjúkrunar og umönnunar væri lögmál sem þjóðfélagið mundi halda í heiðri. Sá flokkur sem afnemur jafnrétti til náms úr lögum á Íslandi getur aldrei með sóma borið heitið jafnaðarmannaflokkur, hvað þá heldur heitið Jafnaðarmannaflokkur Íslands. Og ég vil segja við hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson og hæstv. iðnrh. Jón Sigurðsson að þegar feður okkar voru á Ísafirði að hefja merkið um jafnaðarstefnuna á loft og sendu syni sína til náms veit ég að þeir hefðu ekki trúað því að þið ættuð eftir að standa að því hér á Alþingi Íslendinga að setja þau lög sem hér er verið að gera. Þeir sem eru sprottnir upp úr jarðvegi jafnaðarstefnunnar á Ísafirði geta aldrei kallað sig með réttu jafnaðarmenn eftir að hafa sagt já við þessu frv. En sem betur fer virðast enn þá vera einhverjir ungir hugsjónamenn í Alþfl. og Samband ungra jafnaðarmanna hefur ákveðið að á flokksþingi Alþfl. muni þeir reyna að ná sigri í því máli sem er að tapast í dag. Við sem höfum barist gegn þessu frv. á Alþingi sendum samherjum okkar á væntanlegu flokksþingi Alþfl. baráttukveðjur. Við óskum þeim þess að þeim takist á flokksþingi Alþfl. að ná því fram sem ekki tekst í dag og við erum reiðubúin eins og þegar hefur fram komið að flytja á nýju þingi seinni hluta ágústmánaðar frv. að nýjum lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna þar sem þessum ólögum er hrundið. Og ef hugsjónamönnunum í Alþfl. tekst að binda á flokksþinginu ráðherrasveit sína og þingflokk er ljóst að þegar í ágústmánuði verður kominn nýr meiri hluti hér á Alþingi til að hrinda þessum ólögum og setja ný lög. Þess vegna hefur þingflokkur Alþb. ákveðið að flytja slíkt frv. hér ásamt öðrum félögum okkar í ágústmánuði. En ég vil einnig segja það, virðulegi forseti: Það verður meðal fyrstu verka nýrrar ríkisstjórnar, ríkisstjórnar raunverulegrar jafnaðarstefnu, að hrinda þessum ólögum og setja ný lög um Lánasjóð ísl. námsmanna þar sem aftur á ný jafnrétti til náms verður grundvallarþáttur í löggjöf á Íslandi. Það verður meðal fyrstu verka nýrrar ríkisstjórnar á Íslandi. Ég segi nei við þessum ólögum um leið og baráttan gegn þeim heldur áfram þótt hún tapist hér í dag.

Frú forseti. Hér er verið að setja vond og óréttlát lög sem verða öllum til óþæginda og því miður allt of mörgum til tjóns. Mér ógnar forherðing ríkisstjórnarflokkanna. Verstur er þó vesaldómur þeirra stjórnarliða sem hafa verið að hafa uppi gagnrýni á einstök ákvæði frv. en greiða því svo atkvæði að það verði lögfest. Væntanlega greiða þeir þá atkvæði gegn samvisku sinni. Við framsóknarmenn munum ekki una þessum lögum til frambúðar. Við munum taka málið upp á næsta þingi í von um að stjórnarliðið hafi þá séð að sér. Ég bið námsmenn, aðstandendur þeirra og alla sem vilja jafnrétti til náms án tillits til efnahags að ganga í lið með okkur og reyna að knýja ríkisstjórnarflokkana til undanhalds eða refsa þeim á kjördegi að öðrum kosti. Ég segi nei við þessu frv.

Eins og áður hafði verið tilkynnt hefst nú utandagskrárumræða skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga. Hún fer fram að beiðni hv. 3. þm. Austurl. um afkomu landbúnaðarins og áhrif búvörusamnings á sauðfjárbændur. 

Virðulegi forseti. Þær uggvænlegu fréttir hafa borist að til þess að markmið búvörusamningsins um sauðfjárframleiðslu náist þurfi sérhver bóndi að fækka í stofni sínum á komandi hausti um 17--20%. Þessar fregnir vekja ugg meðal þess fólks sem hefur framfæri sitt af sauðfjárrækt og það hlýtur líka að vera áhyggjuefni þeim sem gerðu og studdu þennan samning. Rúmt ár er nú liðið frá því að kosið var til Alþingis. Þá mátti heyra skýrar yfirlýsingar um að ekki mætti til flatrar niðurfærslu á framleiðslurétti koma. Að styðja þennan samning þótti þá góður kostur til að ná fylgi fólksins í sveitum landsins. Ef til vill hefur mönnum ekki verið ljóst að í raun byggði búvörusamningurinn á þeirri grundvallarforsendu að skerða sauðfjárstofninn flatt um u.þ.b. 1 / 5 . Í bréfi sem mér barst frá Ríkisendurskoðun er birt fróðleg tafla sem lýsir hvernig uppkaupum á fullvirðisrétti skyldi náð, þ.e. að færa 12 þús. tonn af fullvirðisrétti í kindakjöti niður í 8.300 tonn af greiðslumarki. Í þessari töflu er fullvirðisréttinum skipt í fjóra flokka og er nú gott fyrir hv. alþm. að skrifa hjá sér: Virkan rétt 9.140 tonn, virkan rétt ónýttan 700 tonn, riðusamninga 900 tonn og leigusamninga 1.260 tonn, alls 12 þúsund tonn. Markmið niðurfærslunnar voru þau að alla leigusamningana upp á 1.260 tonn átti að kaupa upp. Sama var ráðgert um riðusamningana sem tóku til 900 tonna og eins var um ónýtta fullvirðisréttinn, 700 tonn. Þannig áttu að fást í uppkaupunum um 2.680 tonn og var þá jöfnuðurinn fenginn með 840 tonna niðursfærslu úr virka fullvirðisréttinum. Markmiðið stóra, 3.700 tonna niðurfærsla, var þannig komin í höfn. Það er rannsóknarefni, raunar sálfræðilegt, að ná fram skýringu á því hvernig samningsmönnum hefur hugkvæmst að leggja þessi markmið til grundvallar við gerð búvörusamningsins. Til flats niðurskurðar hlaut að koma. Það gat ekki neinum dulist sem til þekkti. Þegar betur er að gáð komu önnur ákvæði búvörusamningsins hér einnig við sögu. Þann 1. sept. sl. var opnað fyrir frjálsa sölu á fullvirðisrétti milli sauðfjárbænda. Ríkissjóður sat því ekki lengur einn að þessum markaði. Þessi ráðstöfun veldur því að stórlega þrengist um kaup ríkissjóðs á fullvirðisrétti og enn bætist svo við að samkvæmt samningnum er bændum það auðveldur leikur, a.m.k. í mörgum tilvikum, að kaupa sér nokkurn fullvirðisrétt sé hann á annað borð fáanlegur. Eins og kunnugt er eiga bændur að fá fullar beinar greiðslur miðað við greiðslumark sitt ef þeir framleiða að lágmarki 80% af því. Beinu greiðslurnar eru því góð trygging fyrir skilvísri greiðslu fullvirðisréttarins og nýtast þótt engin framleiðsla komi fyrir nýja réttinn. Þessar ákvarðanir torvelda árangur í frjálsum uppkaupum ríkissjóðs á fullvirðisrétti og stuðla þannig að flatri skerðingu sauðfjárframleiðslunnar. Hvort svo það kann að vera viljandi eða óviljandi er niðurstaðan sú að flatur niðurskurður er beinlínis innbyggður í núverandi búvörusamning.

Hæstv. forseti. Hinn 14. febr. á sl. ári skilaði sérstök nefnd, sem skipuð var fulltrúum bænda, hagsmunasamtaka og launþegasamtaka og vinnuveitenda, áfangaskýrslu um framleiðslu sauðfjárafurða til þáv. ríkisstjórnar sem hafði að almennri markmiðsetningu: 1. Að lækka vöruverð til neytenda án þess að slaka á þeim gæðakröfum sem gerðar eru til búvara í dag. 2. Að leita leiða til lækkunar vöruverðs án þess að það kæmi niður á afkomumöguleikum bænda. 3. Niðurstaðan ætti að leiða til lækkunar opinberra útgjalda til landbúnaðarins. Það var jafnframt ákeðið að þessi aðlögun miðaðist við að eingöngu yrði framleitt til innanlandsneyslu en útflutningsbætur féllu niður. Það er frammi fyrir þessum vanda sem við stöndum nú í dag og því miður blasir sú staðreynd við að innanlandsneysla á lambakjöti hefur dregist saman meira en menn óraði fyrir og eins og nú horfir er svo komið að reikna má með að greiðslumark næsta árs verði ekki yfir 8.200 tonnum sem þýðir 300 tonna samdrátt milli ára og 400 tonna samdrátt ef tekin er með í dæmið sú framleiðsla sem Framleiðnisjóðurinn stendur nú undir. Af þessum sökum, vegna þess að við blasir að bændur munu ekki eða hafa ekki sýnt vilja til þess að skila fullvirðisrétti til ríkissjóðs, lagði ég fram þá tillögu í ríkisstjórninni fyrir skömmu að ríkissjóður endurvæki hliðstæð kauptilboð og voru í gangi sl. sumar og freistaði þess að kaupa út framleiðendur og draga þannig úr þörf fyrir flata skerðingu. Þessi tilboð verði háð því að framleiðendur selji allan fullvirðisrétt sinn og standi til 31. ágúst. Það er að sjálfsögðu óvíst hversu margir kynnu að taka slíku tilboði, en ekki virðist ástæða til að kaupa fleiri en 20 þúsund ær. Ef það tækist og miðað væri við 500 tonna fullvirðisrétt yrði kostnaðarauki af þessum sökum um 115 millj. kr. auk vaxta.

Hæstv. forseti. Það er hægt að taka undir með hv. 3. þm. Austurl. að búvörusamningurinn sem gerður var á síðasta ári við bændur í skugga hins takmarkaða markaðar sníður sauðfjárbændum þröngan stakk. Útkoman hefur þó orðið verri en gengið var út frá vegna vaxandi atvinnuleysis eftir eins árs setu núv. ríkisstjórnar. Í samningunum eru samt ýmis ákvæði sem eiga að auðvelda bændum að standa breytingarnar af sér. Núv. ríkisstjórn hefur hins vegar ekki staðið við þessi ákvæði og virðast stjórnarflokkarnir því hafa talið að samningurinn gerði stöðu bænda of góða. Við gerð fjárlaga fyrir þetta ár var samningsbundið framlag til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins skorið niður um helming eða 340 millj. kr. Þessu fjármagni átti að verja til að leggja grunn að nýjum störfum í stað samdráttarins en stjórnarflokkarnir hafa talið að ekki væri þörf fyrir meiri atvinnu í sveitum landsins. Við afgreiðslu fjárlaga samþykktu stjórnarflokkarnir einnig að skerða samningsbundnar beinar greiðslur til sauðfjárbænda um 295 millj. á þessu ári sem er um 1 / 6 af launum þeirra. Þannig taldi Sjálfstfl. og Alþfl. að sérstakt réttlæti væri að lækka þannig laun sauðfjárbænda einna. Í þriðja lagi samþykktu stjórnarflokkarnir að fella úr gildi ákvæði jarðræktarlaga, m.a. um framlög til endurræktunar túna o.fl. til að auka framleiðni búrekstrarins. Sjálfstfl. og Alþfl. töldu að ekki væri réttlætanlegt að stuðla þannig að arðbærari búrekstri. Einnig má benda á lítil framlög til landgræðslu og skógræktar og ýmislegt fleira sem er í litlu samræmi við vonir þær sem bændur bundu við samninginn. Það er því vissulega knýjandi að ríkisstjórnin breyti stefnu sinni og styðji við bakið á bændum.

Hæstv. forseti. Mér er ekki alveg ljóst hver á að vera megintilgangur þessarar umræðu og allra síst hvaða árangri hún á að skila miðað við tímamörk. Hér voru ekki bornar fram spurningar, hér var ekki bent á úrræði. Ef ætlunin er að finna sökudólg held ég að sú leit geti nú orðið tafsöm hvað varðar vanda íslensks landbúnaðar. Eitt vil ég segja við hv. 3. þm. Austurl.: Það er eitt að gera samning og annað að framkvæma hann, annað að standa við hann. Ég held að hv. 3. þm. Austurl. eigi þar enn verk að vinna að koma sinni eigin ríkisstjórn til þess að standa við þennan samning áður en hann fer að gagnrýna hann. Auðvitað hlýtur hv. 3. þm. Austurl. og aðrir sanngjarnir menn að átta sig á því að það er ekki nýjasti búvörusamningurinn sem veldur í heild sinni þeim vanda sem nú er að glíma við í íslenskri sauðfjárrækt eða íslenskum landbúnaði. Það er ekki búvörusamningurinn sem veldur þeim samdrætti í neyslu kindakjöts sem orðið hefur á undanförnum árum. Það gera þvert á móti stórlækkaðar niðurgreiðslur, alveg sérstaklega í tíma ríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. með viðhenginu Alþfl. á einu ári, á árabilinu 1983--1988. Þetta samfara verðhruni á útflutningsmörkuðum er sá vandi sem við erum að glíma við í þessu máli, ekki nýjasti búvörusamningurinn.  Og eitt að lokum, hv. stjórnarliðar: Það er bókstaflega ekkert sem bannar ykkur að vera betri við íslenska bændur en fyrri ríkisstjórn og búvörusamningurinn gerir ráð fyrir. Ég veit ekki um nokkurn mann í landinu sem mundi leggjast gegn því að ríkisstjórnin yrði betri við íslenska bændur.

Þeir hétu því í kosningunum.

Gjörið þið svo vel og verið betri við íslenska bændur ef þið viljið, en komið ekki hér með málflutning af þessu tagi. Hann þjónar engum tilgangi, ekki einu sinni atkvæðaveiðum.

Virðulegur forseti. Ég get verið sammála formanni landbn., Agli Jónssyni, um að búvörusamningurinn er um margt gallaður. Í samningnum var ekki tekið nægilegt tillit til landnýtingarsjónarmiða og ekki mörkuð skýr stefna um hvar æskilegast væri að halda sauðfjárbúskap við lýði með lífvænlegum hætti fyrir bændur. Í samningnum var ekki tekið á verðmyndunarkerfinu, dreifingu eða vinnslu, auk þess sem eftir er að taka á vanda mjólkuriðnaðarins. Það þarf að horfa á landbúnaðinn í heild. Það er engum til góðs að taka ekki á þeim offramleiðsluvanda sem við er að glíma í stærstu greinum íslensks landbúnaðar. En, virðulegur forseti, gert er gert. Búvörusamningurinn er staðreynd og því á að standa við hann. Það gera sér allir ljóst að fram undan er enn frekari samdráttur í íslenskum landbúnaði. Kjöt- og mjólkurframleiðsla er enn meiri en við getum torgað og það er ekkert útlit fyrir að möguleikar á útflutningi opnist í bráð, en þó kann það að gerast ef bændur nýta sér þá möguleika sem kunna að felast í GATT-samningnum þegar og ef hann tekst. Takist bændum ekki að bregðast við innflutningi sem hugsanlega hefst í kjölfar samninganna um EES, verði sá samningur samþykktur hér á hinu háa Alþingi, er ljóst að vandi landbúnaðarins verður enn meiri en nú blasir við. Þær meginspurningar sem við glímum við eru: Hvernig getum við gert bændum þann samdrátt sem fram undan er nú í haust sem allra sársaukaminnstan og hvernig verður hægt að nýta þau sóknarfæri sem felast í tiltölulega lítið menguðum framleiðsluvörum Íslendinga til að efla landbúnaðinn. Ég tel að í ljósi þeirra aðgerða sem stjórnvöld hafa gripið til á undanförnum árum og snerta landbúnaðinn beri samfélaginu í heild skylda til að aðstoða bændur ýmist til að hætta búskap ef það er vilji þeirra eða til að skapa störf í sveitum landsins þannig að fólk geti áfram búið í sinni heimabyggð. Það verður ekki annað sagt en að stjórnvöld hafi þar algerlega brugðist. Og snertir það ekki síst konur í sveitum landsins. Það er staðreynd að íslenskur landbúnaður er bundinn á klafa miðstýringar og reyrður niður með lagabálkum sem ég held að standi þróun hans fyrir þrifum. Það sýnir einna best hve óeðlileg staða landbúnaðarins er miðað við aðrar atvinnugreinar hvernig samið er um framtíð hans milli ríkis og bænda og milli aðila vinnumarkaðarins. Ég held að það sé lífsnauðsyn að íslenskur landbúnaður öðlist frelsi til að ráða málum sínum sjálfur og losni undan pilsfaldi ríkisins sem margt bendir til að hafi farið langt út fyrir valdsvið sitt ef marka má úttekt Sigurðar Líndals á lagasetningum undanfarinna ára um landbúnað. Og að lokum, virðulegur forseti, spurning til hæstv. landbrh.: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að mæta þeim vanda sem sauðfjárbændur standa frammi fyrir? Hvað hefur verið gert til að skapa þeim ný störf? Eða er bændum ætlað að bætast við á atvinnuleysisskrárnar sem nú þegar eru orðnar allt of langar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að hafa kvatt sér hljóðs hér á Alþingi. Hann hefur gert glögga grein fyrir þeim mikla vanda sem sauðfjárbændur standa frammi fyrir og allir þeir sem vinna við úrvinnslu og þjónustu við landbúnað beint og óbeint. Þingmenn Vesturlands hafa átt fundi með forsvarsmönnum búnaðarsambanda og stjórn Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi um vanda landbúnaðarins í kjördæminu. Einnig höfum við átt fundi með forsvarsmönnum atvinnuráðgjafar Vesturlands. En auðvitað þarf með öllum tiltækum ráðum að bregðast við þeirri alvarlegu stöðu sem sauðfjárbúskapurinn er í. Á þeim fundum sem við þingmenn Vesturlands höfum átt með bændum og forsvarsmönnum sveitarfélaganna á Vesturlandi hefur það komið fram m.a. í ályktunum sauðfjárbænda á Snæfellsnesi að þar verður mjög mikill samdráttur og það er ekki fyrir séð með hvaða hætti hægt verður á því svæði að bregðast við þeim mikla vanda. En, með leyfi forseta, vil ég gera grein fyrir ályktun sem stjórn Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi samþykkti, og hún hljóðar svo: ,,Stjórn Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi vill vekja athygli stjórnvalda á þeirri byggðaröskun og öðrum ófyrirsjáanlegum afleiðingum sem hljótast kunna af óbreyttri framkvæmd búvörusamningsins í sauðfjárrækt í þeim byggðarlögum sem einkum byggja afkomu sína á hefðbundinni búvöruframleiðslu.`` Þetta er megininntak í ályktun forsvarsmanna sveitarfélaganna og þeir leggja mjög ríka áherslu á samstarf stjórnmálamanna, sveitarstjórnarmanna og forsvarsmanna landbúnaðarins til að taka rækilega á í þessum málum. Virðulegi forseti. Tími minn er búinn, en ég vil að lokum vekja athygli á því að hér er verið að fjalla um lífsafkomu stórs hóps um allt land sem vinnur að landbúnaðarmálum. Það hefur fækkað verulega í þessum virðulega sal. Hvað þá með alla fjölmiðlamennina sem hér hópuðust að fyrir stuttri stundu. Þeir eru víðs fjarri þegar verið er að fjalla um svo mikilvæg mál sem atvinnumál landbúnaðarins.

Frú forseti. Vandi sauðfjárframleiðslunnar er mikill. Á tveimur árum verða bændur að fækka um fjórðu hverja kind. Þar á ofan svíkur ríkisstjórnin búvörusaming með því að hýrudraga sauðfjárbændur á þessu ári um tveggja mánaða laun eða sem svarar tveggja nánaða launum, skerðir síðan Framleiðnisjóð. Sauðfjárframleiðslan er í blindgötu og gjaldþrot blasir óhjákvæmilega við fjölda bænda innan fárra ára ef ekki verður breyting á. Markaðshlutdeild dilkakjötsins minnkar stöðugt. Við hljótum að vera á rangri braut. Ég hef aldrei haft trú á að stjórn á einni kjöttegund á meðan hinar væru frjálsar gengi upp, enda bæta frjálsu kjöttegundirnar stöðugt markaðshlutdeild sína á meðan neyslan á dilkakjötinu dregst saman. Dilkakjötið er of dýrt og það verður að laga með einhverjum hætti. Maður getur velt fyrir sér hvort til greina komi héðan af að kvótasetja allt kjöt eða hreinlega að gefa hið kvótasetta kjöt, þ.e. dilkakjötið, frjálst. Þessi spurning vefst fyrir mér. Ég ætla ekki að svara henni nú. En hún hlýtur óhjákvæmilega að koma upp í hugann. Landbúnaðarpólitík okkar stemmir heldur ekki við landbúnaðarpólitík umheimsins. Við erum aðilar að EFTA, verðum sennilega aðilar að EES og sennilega verða gerðir GATT-samningar um landbúnaðarmál sem byggja á allt öðrum forsendum en íslensk landbúnaðarpólitík, þ.e. útflutningsbótum og niðurgreiðslum, á sama tíma og útflutningsbætur og niðurgreiðslur eru afnumdar hér. Og síðan er mönnum hellt út í samkeppni.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þeirri stöðu sem við blasir í landbúnaði á Íslandi. Sá efnahagslegi samdráttur sem safnast hefur upp í íslensku þjóðfélagi á nokkurra ára bili með óstjórn í efnahagsmálum, sífelldum halla fjárlaga og stórvirkri söfnun erlendra skulda og nú síðast vegna verulegs aflasamdráttar hefur leitt til þess að það þrengir mjög að víða í sveitum landsins og kannski meira en víðast annars staðar í samfélaginu. Þetta er þeim mun erfiðara við að eiga þar sem allvíða í sveitum landsins eru tekjulægstu vinnusvæðin sem við þekkjum í okkar landi og einmitt þar er minnst svigrúm til að fá aðra vinnu, minnst svigrúm fyrir fólk til að bjarga sér á annan hátt en við hefðbundin landbúnaðarstörf. Þar er líka minnstur möguleiki til þess að fá raunvirði fyrir þær fasteignir sem menn hafa lagt líf sitt undir. Það eru 2.500 sauðfjárbændur á Íslandi í dag og þar af eru 80% eða um 2.000 sem eru undir vísitölubúinu, sem eru undir 300 ærgildum, en vísitölubúið er 440 ærgildi. Meðalbúið er líklega rúmlega 100 ærgildi. Svo veik er staðan. Og það segir mikla sögu. Það er að mínu mati mikil ástæða til að skoða þessi mál ofan í kjölinn. Það þarf lengri aðlögunartíma fyrir bændur og búalið að bregðast við en búvörusamningurinn gerir ráð fyrir. Ég hvet til þess að búvörusamningurinn og framkvæmd hans verði endurskoðuð með sérstöku tilliti til þeirra bænda og þess fólks sem stendur höllum fæti og það eru hundruð fjölskyldna í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns koma að ummælum hv. 4. þm. Norðurl. e. um þátt Framsfl. í stefnu og störfum að landbúnaðarmálum á umliðnum árum. Af því að hann gerði það á þann hátt sem hér kom fram leggjum við framsóknarmenn störf okkar í stjórnmálum á sviði landbúnaðarmála alveg óhikað í dóm og berum þau óhikað saman við þann tíma sem Alþb. fór með þann málaflokk. Ég býst við að bændur landsins væru alveg tilbúnir að taka þátt í þeirri umræðu að bera saman búvörusamninginn frá 1985 og þann sem gerður var á síðasta ári. Ég dreg hins vegar enga dul á að framsóknarmenn stóðu að þeim búvörusamningi. Það var alveg ljóst þá að ekki var lengur pólitískur vilji til að flytja út búvörur. Það var þess vegna ljóst að það þurfti að grípa til margháttaðra hliðaraðgerða í sveitum landsins ef þeir sem áfram ættu að hafa sitt viðurværi af sauðfjárrækt hefðu viðunandi afkomu og ekki ætti að koma til stórfelldrar fækkunar. Á þessu sviði hefur núv. ríkisstjórn algerlega brugðist. Framlög til Framleiðnisjóðs hafa verið skorin niður. Það er ekki staðið við beinu greiðslurnar til bænda og þyngst vegur hið almenna atvinnuástand sem gerir að verkum að allir þeir sem hafa rétt til, nánast allir, hafa nú ákveðið að nýta sér rétt sinn til að taka upp sauðfjárframleiðslu aftur þó svo þeir hafi verið búnir að leigja sinn rétt eða hann hafi verið úti vegna riðusamninga.

Virðulegi forseti. Það stoðar auðvitað lítt fyrir stjórnarandstæðinga að stilla málinu upp þannig að einstakar ákvarðanir núv. hæstv. ríkisstjórnar hafi orðið til að valda vanda í sauðfjárræktinni. Það er þannig að þegar sú ákvörðun var tekin með gerð búvörusamningsins að draga mjög verulega úr sauðfjárframleiðslunni var verið að leggja þungar byrðar á bændur landsins. Menn eiga ekki að reyna að setja upp einhvern blekkingarleik á hinu háa Alþingi og reyna að stilla málum upp þannig að þessi ákvörðun út af fyrir sig mundi ekki valda erfiðleikum í sveitum landsins. Þetta blasti við hverjum lifandi manni. Ég er ekkert að gagnrýna það meginmarkmið búvörusamningsins í sjálfu sér að aðlaga innanlandsframleiðsluna að innanlandsneyslunni. Ég taldi það vera mjög skynsamlegt markmið. Það má svo sem ýmislegt að búvörusamningnum sjálfum finna, en þetta markmið var ósköp eðlilegt. En menn eiga ekki að reyna að horfa fram hjá þeim mikla vanda sem það leggur á herðar íslenskri bændastétt að draga úr framleiðslunni með svo örum hætti og með svo miklum krafti eins og gert var ráð fyrir í búvörusamningnum. Aðalatriðið er þó þetta: Ég held að það sem fram undan er sé tími óvissu fyrir íslenska bændastétt. Nú mun skipta langmestu máli, eins og bændur sjálfir segja, hvernig til tekst um söluna og markaðsöflunina í landinu hvað sauðfjárræktina snertir. Það er mjög athyglisvert að lesa skrif sjálfra bændanna þar sem þeir segja allir þetta með einum rómi: Það sem máli skiptir er salan og ekkert annað en salan. Og ég vek sérstaka athygli á því hvernig bændur landsins úti um landið, á Hvammstanga og á Kópaskeri svo ég taki dæmi, hafa sjálfir upp á sitt eindæmi verið að reyna að efla markaðssókn íslensks landbúnaðar, íslenskrar sauðfjárræktar og það með góðum árangri. Ég held að við ættum að reyna að efla það og það yrði til að styrkja íslenskan landbúnað, ekki sá yfirdrepsskapur sem kemur fram í því að reyna að telja mönnum trú um að samdráttur eins og sá sem búvörusamningurinn gerði ráð fyrir hefði ekki íþyngjandi áhrif fyrir íslenska bændastétt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Agli Jónssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Ég þekki nú hjartað og hans hjartaslög dálítið glöggt eftir að hafa starfað með honum í landbn. Ég skildi hvern hann var að skamma í dag. Hann var að skamma ríkisstjórnina og sinn eigin flokk. Hann staðfesti það með því að segja að mistökin frá 1. sept. væru ein ástæðan. Hann gagnrýndi þröng viðhorf í stjórnkerfinu til landbúnaðarins. Hann kom inn á fleiri atriði. Hann var að skamma sinn flokk og sína ríkisstjórn fyrir að hún hafði ekki staðið við fyrirheitin frá því í kosningunum sem hún hét bændastéttinni og fólkinu í landinu. Það er nefnilega svo að Sjálfstfl. hefur eignast nýtt kjörorð: Segjum eitt og gerum annað. Hann kom líka inn á rof samningsgerðarinnar þegar tveir mánuðir af launum bænda á næsta ári skulu skertir. Ég ætla að biðja hæstv. landbrh. að skoða það vel hvort einhverjir fara ekki í tugthúsið út af því máli. Skyldi það ekki geta farið svo að slíkt samningsrof þýddi að menn fái á sig dóm? Ég hygg að bændastéttin muni kanna hvort það standist lög. Það er samningsrof sem ekki fær staðist. Þessu vil ég vekja athygli á. En hitt er annað mál að það eru atvinnumálin í heild og atvinnustefna þessarar ríkisstjórnar, hin dauða hönd sem á sinn þátt í þessu. Menn eru að koma inn sem ekki hafa verið í þessari framleiðslu í 5--6 ár vegna þess að önnur tækifæri hafa brugðist. Þess vegna koma þeir inn, þess vegna blasir við flöt skerðing hvað sauðfjárframleiðsluna varðar upp á 20--25%. Ég vil eigi að síður þakka hæstv. ráðherra þau viðbrögð að ætla að verja meira fjármagni til uppkaupa því að sannleikurinn er sá að flatur niðurskurður mun bitna það þungt á yngstu kynslóð bændastéttarinnar að hún verður að hverfa frá búum sínum og bitna á launalið. En eitt er alvarlegast í þessu máli og það er stefna ríkisstjórnarinnar því það voru fyrirheit um að innflutningur ætti sér ekki stað á landbúnaðarvörum. En hæstv. iðnrh. og viðskrh. og ríkisstjórnin öll ætla nú að hella yfir landbúnaðinn innflutningi á unnum landbúnaðarvörum. Þar með hef ég lokið máli mínu og þakka hv. málshefjanda fyrir að hafa vakið athygli á þeim aumingjaskap sem nú ríkir hjá ríkisstjórn Íslands.

Virðulegi forseti. Vegna frammíkalls míns í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og svara hans aftur til mín vil ég upplýsa hann um að sem betur fer er heilsa mín aðeins að koma til. Hvers vegna er staðan í landbúnaði svo slök sem raun ber vitni? Það er vegna þess að með þeim búvörusamningi sem gerður var árið 1990 og sem núv. ríkisstjórn tók í arf frá fráfarandi ríkisstjórn var lagður grundvöllur að því ástandi sem við búum við í dag í landbúnaðarmálum. Þessi samningur er einn mesti nauðasamningur sem gerður hefur verið hér á landi gagnvart landbúnaðinum og er allt annar samningur en sá samningur um búvöru sem í gildi var. Það er því furðulegt að talsmenn fráfarandi stjórnar skuli telja hann gull og gersemi eins og þeir segja stundum. En það var ekki nóg að fráfarandi ríkisstjórn samþykkti búvörusamninginn. 20% lækkun skyldi koma til framleiðenda á afurðaverði á stuttum tíma. Búvöruverð er vissulega of hátt til neytenda og það þarf að finna leiðir til lækkunar án þess að það lendi allt á framleiðendum. Ríkisstjórnin samþykkti og að afnema útflutningsuppbætur að fullu nú í lok þessa árs. Þá eru liðin 33 ár frá því að þær voru teknar upp. Árið 1985, á 26 ára afmæli þeirra, lagði Jón Helgason til með búvörulögum að þær skyldu afnumdar 1990. Þrír stuðningsmenn þeirrar ríkisstjórnar er þá sátu á þingi komu í veg fyrir að svo yrði heldur voru þær framlengdar að hluta til ársins 1992. Það var því vel að verki staðið hjá fráfarandi ríkisstjórn að fullkomna tillöguna frá 1985 um að afnema útflutningsbæturnar að fullu nú í ár eða hitt þó heldur. Einmitt þegar við þurftum að horfa til samninganna um GATT. Ein rós í hnappagatið hjá hæstv. fyrrv. ríkisstjórn. Útflutningsuppbætur hafa verið haldreipi bændastéttarinnar alla þessa áratugi. Það hefði hins vegar þurft að breyta hlutverki þeirra fyrir mörgum árum að fenginni reynslu. Það að ákveða að útflutningsbætur yrðu ekki greiddar með útflutningi nema fengist a.m.k. lágmarksverð, helst 50%, hefði verið meiri hvati til að afla markaða en að geta alltaf sótt afgangana í ríkissjóð. Þarna liggja vissulega áramistök. Einnig hefði verið eðlilegt að nota hluta þeirra í niðurgreiðslur innan lands til að halda niðri verðlaginu. Þá hefði neysluminnkun ekki orðið svo mikil sem raun ber vitni. En þegar loks var farið að breyta reglum um útflutningsuppbæturnar 1985 var ákveðið að þær skyldu fara að hluta til að efla nýjar atvinnugreinar í stað þess að veita þeim að hluta m.a. til að hjálpa mönnum út úr hefðbundnum búgreinum sem illa voru settir, minnka nokkuð framleiðsluna en styrkja sveitirnar sem heild. Því fé var vel varið sem fór í ferðaþjónustu. En sömu sögu er ekki að segja um það sem fór í ref og mink. Stjórnvöld, sérstaklega yfirmenn landbúnaðarmála, hvöttu bændur óspart til að fara í þessa grein. Þessi búskapur varð mikil harmasaga og verður ekki hjá því komist að stjórnvöld bæti þau harmkvæli betur sem fjöldi manna hefur orðið fyrir. Það er skylda þeirra vegna forsögunnar. En fráfarandi ríkisstjórn gerði meira. Hún var komin á þröskuldin inn í EES þegar hún fór frá. Búið var að semja um 98%, sagði Jón Baldvin. Ríkisstjórnin gleymdi nótuskiptum milli aðila varðandi landbúnað í þann tíma. Hún var búin í þeim samningum að samþykkja ákveðinn innflutning á landbúnaðarvörum og er vert að hugleiða út af orðum síðasta ræðumanns um innflutning. Þáv. landbrh. gleymdi líka GATT. Og þær voru ekki af háum hól tillögurnar sem voru lagðar fram við GATT á árinu 1990. Tillögur núv. ríkisstjórnar sem GATT voru sendar í janúar eru með öðrum hætti og þeim þarf að fylgja eftir, en betra var seint en aldrei miðað við það sem á undan fór. Spurning dagsins í dag er þessi til hæstv. landbrh. og núv. ríkisstjórnar: Hvernig er hægt að koma til móts við landbúnaðinn í dag og draga úr því áfalli sem verk fráfarandi ríkisstjórnar hafa valdið honum? Það er voði víða í byggðum ef það ekki tekst.

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á málefnum landbúnaðarins nú. Ég geri mér fyllilega ljóst hvers vegna hann gerir það. Hann gerir það vegna aðgerðaleysis ríkisstjórnarinnar í málefnum bænda. Hann gerir það vegna þess að menn hafa látið tímann líða og það heldur áfram að halla undan í sveitum landsins. Öllum þeim sem tóku þátt í kosningabaráttunni á sl. vori kom saman um að það ætti jafnvel að gera betur við bændur en í búvörusamningnum stóð. En hvað hefur verið gert? Tekjur bænda hafa verið skertar meira. Hv. stjórnarliðar hafa einmitt tekið þátt í því. Þeir hafa ekkert sett í fjárlög og engar fyrirætlanir verið með uppi um að spýta einhverju lífi í atvinnulífið í sveitum. Það sem hefði þurft að fylgja þeim aðgerðum sem eiga að tengjast búvörusamningnum eru fyrst og fremst ný atvinnutækifæri í sveitum. Það ættu að vera núna í burðarliðnum aðgerðir sem mundu auka atvinnu um sveitir landsins. Ef menn mæta á fundum hjá bændum og bændafólki úti um allt land er það efst í huga fólksins þar að bæta samgöngur til að auka möguleikana á nýjum atvinnutækifærum. Þar ber öllum saman um að betri samgöngur séu hornsteinninn. Þetta mál ræddum við ítrekað í samgn. í vetur. Við vorum að reyna að fá menn til að taka þátt í því að auka fjármagn til samgöngumála á þessum forsendum m.a. Það var ekki á það hlustað.

Virðulegi forseti. Það er vissulega hárrétt hjá hv. 5. þm. Suðurl. að mig varðar meira um málefnin sem eru að gerast í dag og snerta hagsmuni fólksins en mistök fyrrv. ríkisstjórnar. Ég hef hins vegar velt því nokkuð fyrir mér hvað þau þröngu viðbrögð til landbúnaðarins sem gætt hefur og gætir enn í stjórnkerfinu eru mikið áhyggjuefni og búvörusamningurinn á vissulega sinn þátt í því. Þannig kynnti landbrn. Stofnlánadeild landbúnaðarins þann 14. mars að ekki væri lengur unnt að veita ábúendum ríkisjarða veðleyfi vegna dráttarvélakaupa. Slík fyrirgreiðsla samrýmdist ekki lengur ákvæðum stjórnarskrár íslenska lýðveldisins. Búnaðarfélag Íslands hefur nýlega fengið bréf frá landbrh. um jarðræktarframkvæmdir. Ekki kunni ég við tóninn í því bréfi. Þar er því m.a. neitað að greiða bændum lögboðin framlög sem voru unnin áður en bandormurinn frægi gekk í gildi. Þá vantaði nefnilega bréf upp á vasann, bændurna, til að mega vinna þessi verk. Í áfangaskýrslu um mjólkurframleiðslu sem alþingismenn hafa nýlega fengið í hendur segir m.a. um hagkvæmni aukinnar kjarnfóðurnotkunar: ,,Vegna álagningar kjarnfóðurgjalds og tilkomu fullvirðisréttar hefur dregið mjög úr notkun kjarnfóðurs í mjólkurframleiðslunni. Þrátt fyrir það hefur nyt hækkað vegna aukinna heygæða og hagstæðs veðurfars síðustu ár. Í heild hefur styrkleiki fóðurs þó minnkað og má fullvíst telja að ef notkun kjarnfóðurs yrði aftur aukin í það sem hún var fyrir einum áratug kæmi fram afurðaaukning sem næmi hundruðum lítra á hvern grip.`` Síðan er svo lagt til að hafinn verði innflutningur á nýjum nautgripakynjum sem væntanlega gætu þá að mestu lifað á innfluttu margniðurgreiddu kjarnfóðri. Ég vara við þessum boðskap. Ég vara við þessari áfangaskýrslu. Höggið sem nú er að falla á sveitir landsins verður byggðunum nógu dýrkeypt þó annað bætist ekki við. Ég hlýt að óska þess eindregið að landbn. Alþingis verði afhent öll gögn er þessa áfangaskýrslu varða og að ekki verði gengið frá neinum samingum fyrr en nefndin hefur fjallað um málið. Það er Alþingi Íslendinga sem ber ábyrgð á samningum sem þessum en ekki einhver úti í bæ. Það er mér mikið umhugsunarefni hvað lítið breytist. 
             Virðulegi forseti. Ég verð að vekja athygli forseta á því að ég hafði óskað eftir ótímabundinni umræðu og ég féllst á það við aðalforseta að hverfa frá henni vegna þröngs tíma í þinginu. Ég ætlast til þess að ég fái að ljúka þessum fáu orðum mínum í friði fyrir einhverjum bjölluhljómi.

Forseti verður að starfa samkvæmt því samkomulagi sem gert var.

Það er mér mikið umhugsunarefni hvað lítið breytist þó skipt sé um í stólum í Stjórnarráði Íslands. Jafnvel þótt menn komi glaðbeittir með stífar yfirlýsingar, m.a. um að það skuli ekki verða þrengt að kjörum sauðfjárbænda með flötum niðurskurði á bústofni þeirra, þá gerist það samt. Nú dylst mér ekki góður vilji þeirra sem ráða þessum málum bæði nú og áður. Hvernig má þá vera að ekki skuli betur takast til? Eru niðurrifsöflin gagnvart íslenskum landbúnaði búin að fá fastan sess í okkar stjórnsýslu? Gengur þessi ófögnuður sjálfkrafa í stjórnkerfinu? Er ekki ráð fyrir okkur alþingismenn að huga betur að þessum málum? Hér eigum við skyldur. Völdin eru í okkar höndum. Af kynnum mínum og samstarfi við alþingismenn fullyrði ég að viljann vantar ekki. Með bréfi til Ríkisendurskoðunar þann 31. mars leitaði landbn. Alþingis eftir því við Ríkisendurskoðun að hún framkvæmdi ítarlega könnun, ég vil segja rannsókn, á ýmsum mikilvægum þáttum er varða verðmyndun á kindakjöti. Enn fremur leitaði nefndin eftir því við landbrh. með bréfi dags. 7. apríl að upplýst yrði hversu mikils niðurskurðar á rétti sínum sauðfjárbændur mættu vænta á hausti komanda og að jafnframt yrði upplýst hver væru líkleg áhrif þeirrar skerðingar á afkomu bænda og búsetunnar í landinu. Til þessara svara þarf vel að vanda og auðvitað þarf til þess nokkurn tíma. En svör verða að berast og það sem fyrst. En umfram allt verða þeir sem hér eiga forustuhlutverki að gegna, bændaforustan og ráðamenn í þjóðfélaginu, að yfirfara þennan búvörusamning og freista þess að lagfæra þá annmarka sem á honum eru svo ekki þurfi að koma til þeirrar skerðingar á hlut þeirra sem afkomu sína eiga undir þessum samningi með þeim hætti sem nú blasir við. Virðulegi forseti. Eigi veldur sá er varar. Ég hef lokið máli mínu.

Forseti vekur athygli á því að um það var gert samkomulag að þessi umræða færi fram samkvæmt ákvæðum þingskapa um takmarkaðan ræðutíma og forseti verður að sjálfsögðu að leitast við að við það samkomulag sé staðið.

Herra forseti. Það sem hefur einkennt þessar umræður er að þingmenn bera kvíðboga fyrir því hvað sé fram undan hjá sauðfjárbændum sem von er. Ég ætla að leiða hjá mér að fara í kappræður um hvað sé hverjum að kenna eða hver hafi náð mestum árangri. Frammi fyrir hinu stöndum við, að neysla á dilkakjöti hefur dregist mun meira saman, jafnvel meira en þeim svartsýnustu datt í hug, og hins vegar að ákveðið hefur verið, bæði af bændasamtökunum sjálfum og eins af þeim sem bera ábyrgð á ríkisfjármálum, að hætta útflutningsuppbótum á dilkakjöti. Frammi fyrir þessu stöndum við. Auðvitað hljóta bændasamtökin að velta því fyrir sér hvernig á því megi standa að neyslan hér innan lands hefur dregist svo mjög saman sem raun ber vitni sem hlýtur að kalla á að einnig í þessari framleiðslu verði reynt að koma meir til móts við markaðinn en verið hefur og draga dæmi af því þar sem betur hefur gengið. Á hinn bóginn blasir við að ekki hefur tekist að ná þeirri fótfestu á erlendum markaði sem gefur tilefni til bjartsýni. Ýmsir þeir sem hér hafa staðið upp hafa hvatt til þess að opinber forsjá komi til, til að reyna að greiða úr því að ný atvinnutækifæri skapist í sveitum. Við lifðum það á síðasta áratug hvernig það gekk. Við munum það, sem hv. 6. þm. Suðurl. Eggert Haukdal impraði á áðan, hvernig fór fyrir þeim sem fóru út í loðdýraræktina. Það er hörmuleg saga en er um leið áminning um hversu valt það er að treysta opinberri forsjá í sambandi við sköpun atvinnutækifæra. Á hinn bóginn sjáum við líka hversu vel hefur tekist til sveita þar sem er ferðaþjónusta bænda. Tiltölulega mjög litlum fjármunum hefur verið varið til þessarar þjónustu, en við sjáum að þar er lyft hverju grettistakinu af öðru sem hefur gjörbreytt svipnum í heilum byggðarlögum.

Hæstv. forseti. Ég hugðist ræða það efni sem ég ætla að taka fyrir fyrir umræðuna, en ég geri það að henni lokinni. --- Ja, það dæsir í forseta um leið og eitthvað er nefnt hér í þessum sal. Ég ber töluverða virðingu fyrir Alþingi og geri kröfu um að forsetar þingsins gæti fullrar virðingar og að málefni fái þann tíma sem þau þurfa. Ég veit ekki hvernig það kemur til að forsætisnefnd þingsins ákveður þegar t.d. hv. þm. Egill Jónsson, sem er formaður landbn. þingsins, biður um utandagskrárumræðu um mikinn vanda sem blasir við í greininni að hann skuli ekki komast áfram með að fá lengri tíma en hálftíma til málsins, að hann skuli ekki fá lengri tíma til þess að hér geti farið fram málefnaleg umræða, menn geti skipst á skoðunum og brotið málið til mergjar. Ég vil fá skýringu á því hjá forseta, sem hlýtur að hafa verið á þeim fundum þar sem forsætisnefnd tók þetta mál til umfjöllunar, hverju það sætir að menn leyfi sér að setja jafnstórt mál í hálftímaumræðu. Ég get vel skilið forsætisnefnd þó hún fallist ekki á hina lengri umræðu. En ég vek athygli á því að prýðilegar umræður hafa hér farið fram utan dagskrár um mikilvæg málefni á þessum vetri og þá hafa menn samið um ívið lengri tíma, klukkutíma, tvo tíma og hefur það gefist allvel. Mér hefur oft fundist að þessi styttri umræða næði ekki þeim árangri sem hún þyrfti að ná. Þessi orð mín eru fyrst og fremst sögð til að æskja skýringa á þeirri ákvörðun forsætisnefndar að neita hv. þm. um lengri umræðuna.

Herra forseti. Auðvitað er ástæðan sú fyrir því að hér varð ekki lengri umræða að langt er nú liðið þings. Mér finnst vert að ég geri fulla grein fyrir því að í umræðum milli mín og aðalforseta þingsins voru ekki neinir erfiðleikar með að komast að samkomulagi með tímalengd þessarar umræðu. Ég hafði hins vegar fyrir alllöngu haft orð á því að ég vildi komast að með að ræða þetta mál, en af því hefur ekki getað orðið fyrri en núna. Það er eftirtektarvert líka og ekki síst með tilliti til þess áhuga sem kom fram í umræðunni að það skyldi enginn annar alþingismaður finna hvöt hjá sér til að óska eftir þessari umræðu, t.d. stjórnarandstæðingar sem voru með ansi stríðar yfirlýsingar um aðgerðir núv. ríkisstjórnar í þessum málum, en höfðu ekki döngun í sér til að biðja um utandagskrárumræðu, hvorki langa né stutta. En mér fannst ástæða til þess að ég gerði grein fyrir samskiptum mínum við forsetann sem fóru fram í miklum friði. Ég hlýt líka að þakka fyrir þátttökuna í þessari umræðu og margar og góðar og málefnalegar umræður. Ég er sannfærður um að þessum tíma hefur verið vel varið og að hann á eftir að skila árangri fyrir bændur landsins.

Hæstv. forseti. Er það svo að þessi hæstv. forseti geti ekki talað við hv. alþm.? Sé hann spurður að orði ansar hann ekki. Ef svo er komið held ég að það þurfi að taka það alvarlega fyrir með forsætisnefndinni og þingflokksformönnum hvers lags ástand er hér þegar þessi hæstv. forseti situr á forsetastóli. Ef hann getur ekki sagt nema þær setningar sem eru til að tilkynna um breytt umræðuefni getum við haft þar róbót eða vélmenni. Þannig kemur hann fram gagnvart okkur þingmönnum þingsins af slíkri vanvirðu að það er ekki hægt að sætta sig við það. Ég spurði hæstv. forseta spurninga og hann þykist aldrei knúinn til þess að svara einu einasta orði. Ég vek athygli á þessu og geri kröfu til forsætisnefndarinnar að þetta verði tekið til umræðu ellegar verður stjórnarandstaðan að beita því að kalla til aðalforseta þingsins, frú Salome Þorkelsdóttir, sem vissulega er forseti alls þingheims.

Forseti áleit að hv. 3. þm. Austurl. hefði svarað spurningu sem fram kom í máli hv. 5. þm. Suðurl.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 915 um frv. til laga um málefni fatlaðra frá meiri hluta félmn. Ég mæli jafnframt fyrir brtt. á þskj. 916 við sama frv. ,,Nefndin hefur fjallað um frv. á fjölmörgum fundum og fengið um það umsagnir frá fræðslustjóra Vesturlandsumdæmis, stjórnarnefnd málefna fatlaðra, Foreldra- og vinafélagi Kópavogshælis, heilbr.- og trmrn., félagsmálastjóra Akureyrarbæjar, fræðslustjóra Reykjavíkurumdæmis, héraðslækninum í Suðurlandshéraði, bæjarstjórn Ísafjarðar, svæðisstjórn málefna fatlaðra á Vestfjörðum, stjórn Sólheima í Grímsnesi, Félagi framkvæmdastjóra svæðisstjórna málefna fatlaðra, svæðisstjórn málefna fatlaðra á Austurlandi, Blindrafélaginu, svæðisstjórn málefna fatlaðra á Norðurlandi eystra, menntmrn., héraðslækninum í Reykjaneshéraði, fræðslustjóra Suðurlandsumdæmis, Öryrkjabandalagi Íslands, Sambandi íslenskra berkla- og brjóstholssjúklinga, Þroskaþjálfaskóla Íslands, svæðisstjórn málefna fatlaðra á Austurlandi, bæjarstjórn Hafnarfjarðar, ráðningarskrifstofu Reykjavíkurborgar, svæðisstjórn málefna fatlaðra á Suðurlandi, bæjarstjórn Siglufjarðar, svæðisstjórn málefna fatlaðra á Norðurlandi vestra, héraðslækninum í Austurlandshéraði, bæjarstjórn Akraness, svæðisstjórn málefna fatlaðra í Reykjavík, biskupi Íslands, Þroskahjálp, Foreldra- og styrktarfélagi heyrnardaufra, svæðisstjórn málefna fatlaðra á Reykjanesi, bæjarstjórn Egilsstaðabæjar, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, bæjarstjórn Vestmannaeyja, Félagi sérkennara, bæjarstjórn Selfoss, Félagi þroskaþjálfa, Félagi heyrnarlausra, Sjálfsbjörg, bæjarstjórn Húsavíkur, Samstarfshópi um málefni daufblindra, Sálfræðingafélagi Íslands, bæjarstjórn Njarðvíkur, borgarstjórn Reykjavíkur, bæjarstjórn Dalvíkur, stjórn Skálatúnsheimilisins í Mosfellsbæ, Geðhjálp, Kópavogshæli, bæjarstjórn Sauðárkróks, Geðverndarfélagi Íslands, landlækni, Ingimar Sigurðssyni, í stjórnarnefnd um málefni fatlaðra, Umsjónarfélagi fatlaðra, Félagi nýrnasjúkra og Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra. Þá fékk nefndin á sinn fund til viðræðna um frv. Braga Guðbrandsson, aðstoðarmann félmrh., Þórð Skúlason og Vilhjálm S. Vilhjálmsson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Bjarna Kristjánsson og Soffíu Lárusdóttur frá Félagi framkvæmdastjóra svæðisstjórna fatlaðra, Birgi Guðmundsson, Ólaf Kristinsson og Jóhann Arnfinnsson frá Foreldra- og vinafélagi Kópavogshælis, Sigfús Jónsson, formann sveitarfélaganefndar, Tómas Grétar Ólafsson, frá stjórn Sólheima í Grímsnesi, og Ingimar Sigurðsson, framkvæmdastjóra heilsugæslustöðva í Reykjavík. Meiri hluti nefndarinnar mælir með samþykkt frv. með brtt. sem flutt er tillaga um á sérstöku þingskjali. Brtt. miða einkum að því að draga úr þeirri auknu miðstýringu sem margir umsagnaraðilar hafa talið einkenna frv. Í þessu felst að dregið er úr valdi félmrn. og jafnframt leitast við að auka áhrif heimamanna. Til viðbótar eru allnokkrar brtt. sem flestar eru tilkomnar í ljósi athugasemda umsagnaraðila. Brtt. við frv. eru eftirfarandi: Lagt er til að síðasti málsl. 3. gr. falli brott. Í fyrsta lagi hefur ákvæðið verið efnislega umdeilt. Í öðru lagi þykir vafasamt að kveða á um skipan Stjórnarráðsins í sérlögum. Lagðar eru til þrjár breytingar við 6. gr. Sú fyrsta lýtur að því að svæðisráð geti gert tillögur bæði til svæðisskrifstofa og beint til ráðuneytis. Er þannig lagt til aukið vægi svæðisráðs. Önnur brtt. felur í sér að svæðisráð hafi frumkvæði að aukinni ábyrgð sveitarfélaga í málefnum fatlaðra. Er hér um mjög mikilvægt atriði að ræða. Í frv. er gert ráð fyrir að þetta sé verkefni ráðuneytisins, en telja verður æskilegt að fela heimamönnum þetta viðfangsefni. Í þriðju tillögunni felst að fulltrúum í svæðisráði verði fjölgað um tvo. Fulltrúi félmrn. er felldur út en héraðslæknir og fræðslustjóri taka sæti í svæðisráðinu. Jafnframt er fulltrúum sveitarfélaga fjölgað um einn og skal sá fulltrúi vera félagsmálastjóri innan svæðisins. Telja verður að svæðisráðið sé betur fallið til að sinna samræmingu þjónustu innan svæðis með setu héraðslækna, fræðslustjóra og félagsmálastjóra í því. Stuðlar þetta og að aukinni samvinnu og samráði félags-, heilbrigðis- og menntakerfis í málefnum fatlaðra. Þá felur þessi skipan í sér aukin áhrif heimamanna og aukið vægi svæðisráðsins.`` Virðulegi forseti. Það að svæðisstjórnir í málefnum fatlaðra eru lagðar niður í núverandi mynd er gert í því skyni að leysa þá þversögn sem er fólgin í þeim verkefnum þeirra að bera ábyrgð á verkefnum þeirra, að bera ábyrgð á framkvæmd þjónustu annars vegar og hins vegar að hafa eftirlit með þeirri sömu framkvæmd. Samkvæmt frv. verður framkvæmd þjónustu við fatlaða á vegum ríkisins á ábyrgð svæðisskrifstofa. Svæðisráðum er aftur á móti falið eftirlitshlutverkið. Því hefur verið haldið fram að í þessari tilhögun felist mjög aukin miðstýring. Svæðisskrifstofurnar séu útibú frá ráðuneytinu og þær hafi allt vald um framkvæmd þjónustunnar. En svæðisráðin eigi einungis kost á að fylgjast með og gera tillögur. Þannig sé valdið tekið frá heimamönnum sem áður hafi tekið virkan þátt í uppbyggingu og rekstri þjónustunnar með setu í svæðisstjórnum. Í fyrsta lagi yfirsést þeim sem þessu halda fram að í frv. eru stigin spor í þá átt að styrkja skrifstofurnar á svæðunum, m.a. með því að flytja verkefni og ábyrgð frá ráðuneytinu, auk þess sem verkefni þeirra og ábyrgð eru skilgreind mun betur en í gildandi lögum. Þetta sjónarmið byggir einnig á vanþekkingu eða vanmati á þeim þýðingarmiklu verkefnum sem svæðisráðunum er ætlað að sinna samkvæmt frv. og ástæða til að draga það fram að svæðisráðunum er ætlað að sinna öðrum verkefnum en skrifstofunum er ætlað. Þau verkefni fela í sér mikla ábyrgð svo sem sjá má í 6. gr. frv. Þannig er þeim ætlað að gera tillögur um þjónustu á svæðunum. Þeim er jafnframt ætlað að sinna samræmingarstarfi á þjónustu á ólíkum sviðum. Þá er þeim ætlað að annast eftirlit með stofnunum fatlaðra, margvíslegri starfsemi og þjónustu sem veitt er á grundvelli laganna. Svæðisráðum ber jafnframt að annast réttindagæslu fatlaðra sem er á meðal merkustu nýmæla þessara laga. Loks skal nefnt hið mikilvæga verkefni að hafa frumkvæði að aukinni ábyrgð sveitarfélaganna í málefnum fatlaðra með gerð sérstakra þjónustusamninga á milli ríkis og sveitarfélags sem kveða á um yfirtöku sveitarfélaga á þjónustu við fatlaða innan vébanda þess að hluta til eða að öllu leyti. Ljóst má vera að hin margbrotnu verkefni sem svæðisráðum er ætlað að sinna skapa þeim sjálfstæða ábyrgð sem tekur fram því óskilgreinda hlutverki sem núverandi svæðisstjórnir sinna. Með þeirri brtt. sem meiri hluti félmn. leggur til að gerð verði á skipan svæðisráða má ætla að þau séu faglega og skipulagslega vel í stakk búin til að sinna þessum viðfangsefnum. Í þessum breytingum felst að fulltrúum er fjölgað um tvo eins og áður er sagt. Lagt er til að 8. gr. falli brott. Er það í samræmi vð óskir margra umsagnaraðila. Með þeirri breytingu, sem lögð er til á 6. gr., ætti samráð að vera leyst á hverju svæði fyrir sig og nefnd ráðuneyta að vera óþörf. Við 10. gr. er annars vegar lögð til sú breyting að 4. tölul. falli niður þar sem orðið ,,þjónustumiðstöð`` er einungis samheiti þjónustu sem frv. kveður að öðru leyti á um. Ef hagkvæmt þykir að reka fleiri en einn þjónustuþátt saman ætti að vera óþarft að kveða sérstaklega á um það. Hins vegar er lögð til breyting í 4. mgr. sem kveður á um að umsögn stjórnarnefndar er ekki nægileg ein sér og undirstrikar það aukið vægi svæðisráða. Lagt er til að 11. gr. verði breytt til þess að útrýma misskilningi sem orðið hefur vart vegna orðalags greinarinnar. Skipulagt svæði samkvæmt skipulagslögum er ýmist íbúðabyggð, stofnanasvæði eða atvinnusvæði. Svo virðist sem orðalag frv. hafi valdið misskilningi. Því þykir rétt að einfaldlega sé kveðið á um að búseta fatlaðra skuli vera í íbúðabyggð samkvæmt skipulagslögum. Með þessu er verið að undanskilja önnur svæði en íbúðahverfi, svo sem iðnaðarhverfi, svæði sem ætluð eru byggingum til almenningsþarfa o.s.frv. og kveðið er á um í skipulagslögum. Í greininni er notað orðið ,,íbúðabyggð`` en ekki íbúðahverfi eins og það er orðað í skipulagslögum. Er þetta gert til þess að leggja áherslu á að átt er við íbúðabyggð hvort sem er í þéttbýli eða dreifbýli. Lagðar eru til tvær breytingar við 12. gr. Fyrri breytingin felur í sér aukna áherslu á vilja hins fatlaða. Sú seinni lýtur að því breytta orðalagi sem þykir bera vott um of mikið forræði. Lagðar eru til fjórar breytingar við 13. gr. Lögð er í fyrsta lagi til breyting við 1. málsl. 1. mgr. sem ætti að taka af tvímæli um að óþarft sé að starfrækja svæðisskrifstofu þegar sveitarfélög taka yfir þjónustu við fatlaða að öllu leyti. Færi um slíkan rekstur samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þá er annars vegar lögð til breyting á 1. tölul. 1. mgr. og hins vegar lögð til viðbót við 2. tölul. 1. mgr. Þessar breytingar þykja nauðsynlegar til að taka af tvímæli um að ekki er ætlunin að svæðisskrifstofur hafi yfirumsjón með þjónustu, framkvæmdum og rekstri sveitarfélaga og sjálfseignarstofnana. Í fjórða lagi er lagt til að 2. málsl. 2. mgr. falli brott. Ákvæðið er óþarft og hefur valdið misskilningi. Um ráðningu starfsfólks fer samkvæmt almennum reglum, þ.e. framkvæmdastjóri ræður starfsfólk, enda er ráðningin staðfest af ráðuneyti. Lögð er til breyting við 14. gr. og vísast um það til seinni athugasemdar við 6. gr. Í greininni er sérstaklega kveðið á um gerð þjónustusamninga á milli ríkis og sveitarfélaga, um yfirtöku á þjónustu við fatlaða. Ástæða er til að það komi fram að líta verður svo á að heimilt sé að gera þjónustusamninga við aðra rekstraraðila en sveitarfélög, t.d. sjálfseignarstofnanir, enda þótt ekki sé sérstaklega kveðið á um slíkt í frv. Ljóst er að sjálfseignarstofnanir eru viðurkenndir rekstraraðilar að stofnunum fatlaðra samkvæmt frv. og er heimilt að slíkir þjónustusamningar séu gerðir, enda séu báðir aðilar, þ.e. ríkið og viðkomandi sjálfseignarstofnanir, viljugir til að ganga til slíkra samninga. Lagt er til að síðari málsl. 15. gr. falli brott. Veruleg andstaða hefur komið fram hjá mörgum aðilum vegna þessa heimildarákvæðis. Lagt er til að 6. tölul. 1. mgr. 17. gr. falli brott. Sjá má af mörgum umsögnum að menn óttast þá miðstýringu á þjónustu sem í ákvæðinu felst. Umsagnaraðilar láta og í ljós efasemdir um gildi göngudeildar fullorðinna á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Í ljósi þessa þykir ekki rétt að stofnað verði til slíkrar deildar, einkum þegar haft er í huga að hún hefði talsverð útgjöld í för með sér. Enn fremur eru lagðar til leiðréttingar við misritun í 7. og 9. tölul. 1. mgr. greinarinnar. Lagt er til að 18. gr. verði breytt vegna þess að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sérhæfir sig fyrst og fremst í þroskafrávikum. Því er í mörgum tilvikum eðlilegra að vísa til annarra aðila, svo sem Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands eða Sjónstöðvarinnar. Lagt er til að í 20. gr. verði mælt fyrir um að fötluð börn skuli eiga rétt til leikskóladvalar á vegum sveitarfélaga og skuli veita hana á almennum leikskóla með nauðsynlegri stuðningsþjónustu eða á sérhæfðum deildum, sbr. leikskólalög, og er þar um breytingu á setningunni að ræða. Breytingin sem lögð er til við 25. gr. felur ekki í sér efnislega breytingu. Lögð er til sú breyting við 26. gr. að heimaaðilar taki þær ákvarðanir sem um er að ræða í stað félmrn. Lagt er til að 31. gr. verði breytt á þrennan hátt. Í fyrsta lagi er lagt til að eftir 1. málsl. komi nýr málsliður til fyllri skýringar á efni greinarinnar. Þá eru lagðar til breytingar á tveimur síðustu málsliðum til að taka af öll tvímæli um að ákvæði greinarinnar vísar til launaðra starfa. Lagt er til 32. gr. verði breytt vegna þess að ekki þykir rökrétt að binda í lög að könnun skuli gera á ákveðnu árabili. Lögð er til breyting á 36. gr. vegna samkomulags milli ríkis og sveitarfélaga um akstur fatlaðra en gert er ráð fyrir að Ferðaþjónusta fatlaðra, sem kveðið er á um í greininni, greiðist af sveitarfélögunum. Eins og kunnugt er hefur rekstur Ferðaþjónustu fatlaðra hingað til verið tvískiptur. Ríkið hefur annast rekstur ferðaþjónustu á sérstofnanir fatlaðra, en sveitarfélögin hafa sinnt almennnri akstursþjónustu fatlaðra, t.d. vegna atvinnu og tómstunda. Í þessu hefur falist óhagræði og skilin á milli ábyrgðar ríkis og sveitarfélaga hafa ekki alltaf verið skýr sem hefur skapað ágreining og valdið fötluðum óþægindum. Í mörgum umsögnum um frv. var á það bent að nauðsynlegt væri að ferðaþjónusta fatlaðra yrði á einni hendi. Að undanförnu hafa átt sér stað viðræður á vegum félmrn. við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga með þátttöku menntmrn. og fjmrn. um verkefnaflutning á milli ríkis og sveitarfélaga. Niðurstöður þeirra viðræðna liggja nú fyrir og eru þær eftirfarandi: Ríkissjóður greiðir að öllu leyti rekstrarkostnað Unglingaheimilis ríkisins og meðferðarheimilisins að Torfastöðum frá 1. jan. 1993. Um er að ræða kostnað vegna þeirra verkefna sem skilgreind eru í 6. gr. reglugerðar um Unglingaheimili ríkisins. Frá sama tíma falli niður daggjöld þau er sveitarfélög hafa áður greitt vegna þeirrar starfsemi. Ríkissjóður reki á sinn reikning meðferðarheimili fyrir börn sem ekki geta fengið fósturvistun, svokölluð vegalaus börn. Um er að ræða heimili fyrir börn sem fyrirsjáanlega munu ekki eiga kost á fóstri hjá fjölskyldum annars vegar og börn sem þarfnast langtímameðferðar hins vegar. Í þriðja lagi: Sveitarfélögin yfirtaki núverandi skyldur ríkisins vegna aksturs fatlaðra, sbr. lög um málefni fatlaðra, enda verði ákvæðum núgildandi laga um málefni fatlaðra breytt í þá veru. Hið sama gildir um skólaakstur og/eða annan tilkostnað sem komið getur í stað skipulegs skólaaksturs og tengist rekstri sérskóla og sérdeilda á vegum ríkisins. Yfirtakan eigi sér stað þann 1. jan. 1993. Í kjölfar þessa samkomulags, sem bréfleg staðfesting af hálfu stjórnar Sambands sveitarfélaga liggur fyrir um, leggur meiri hluti félmn. til breytingar á ákveðnum greinum um Ferðaþjónustu fatlaðra sem ég hef hér greint frá. Lögð er til breyting á tilvísun í 49. gr. vegna brtt. við 36. gr. Þá er bætt við greinina ákvæði þess efnis að ríkissjóður greiði þann kostnað sem er umfram almennar greiðslur vegna fatlaðra barna á leikskólum. Í 50. gr. er kveðið á um að tekjur sem falla til vegna starfsemi stofnana, svo sem af atvinnurekstri, skuli koma til frádráttar rekstrarkostnaði þeirra. Að gefnu tilefni er rétt að það komi fram að hér er einungis átt við eigið aflafé vegna starfsemi eða þjónustu. Af því leiðir að t.d. gjafafé eða fjáraflanir sjálfseignarstofnana eða félagasamtaka geta ekki fallið undir þessa skilgreiningu og koma því alls ekki til frádráttar á rekstrarframlagi úr ríkissjóði vegna starfseminnar. Lögð er til breyting á 52. gr. og vísast til athugasemda við brtt. á 36. gr. Lagt er til að 53. gr. verði breytt til samræmis við þá breytingu sem lögð er til við 8. gr. frv. Lögð er til sú breyting við 57. gr. að ákvæði 36. og 52. gr., sem byggjast á samkomulagi ríkis og sveitarfélaga um akstur fatlaðra, öðlist gildi 1. jan. 1993. Þá er gerð breyting á gildistökuákvæði frv. er verði 1. sept. í stað 1. júní. Lagt er til að ákvæði til bráðabirgða III falli brott með hliðsjón af breytingum við 49. gr. Þá er lagt til að bráðabirgðaákvæði IV falli niður með hliðsjón af því að síðari málsl. 15. gr. falli niður. Meiri hluti nefndarinnar vill að fram komi að hann telji mikilvægt vegna þeirrar óskýru réttarstöðu sem íbúar Kópavogshælis búa við að heilbr.- og trmrh. beiti sér þegar fyrir skipan fimm manna nefndar sem hafi það verkefni að gera tillögur um framtíðarhlutverk og skipan Kópavogshælis. Meiri hluti nefndarinnar telur eðlilegt að félmrh., fjmrh., stjórnarnefnd Ríkisspítalanna og stjórnarnefnd í málefnum fatlaðra tilnefni sinn fulltrúa hver og að jafnframt skipi heilbr.- og trmrh. formann án tilnefningar. Einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. er fram kunna að koma. Undir nál. rita Rannveig Guðmundsdóttir, Guðjón Guðmundsson, Gunnlaugur Stefánsson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Einar K. Guðfinnsson, Eggert Haukdal, með fyrirvara, Jón Kristjánsson, með fyrirvara, og Ingibjörg Pálmadóttir, með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Það er kannski íhugunarefni að við erum nú á árinu 1992 að fjalla um sérstök lög um málefni fatlaðra. Eðlilegast væri að sjálfsögðu að það væri almenn félagsmálalöggjöf í landinu sem næði til allra þátta félagsþjónustunnar. En við erum því miður ekki komin svo langt enn þá þannig að enn þá þurfum við að draga menn í dilka eftir tegundum fötlunar og þjónustan sem veitt er er veitt eftir vissum merkispjöldum. En mig langar í upphafi máls míns að lesa eitt pínulítið ljóð sem mjög fötluð stúlka samdi. Þetta er úr ljóðabók eftir hana. Ljóðabókin heitir Ég hugsa eins og þið. Stúlkan er fædd 1970 og heitir Ásdís Jenna Ástráðsdóttir. Hún er með heilalömun og hefur ekki stjórn á hreyfingum handa og fóta og stjórnar rafmagnshjólastól og ritar á tölvu með því að styðja á takka með hökunni. Ásdís Jenna stundar nám við Menntaskólann við Hamrahlíð. Ljóðið eftir hana er stutt en segir ansi mikið. Ljóðið heitir: Ég hugsa. Ég hugsa eins og þið En þið vitið það ekki Ég get ekki sagt ykkur það Þið skiljið mig ekki Ég reyni að tala við ykkur En þið horfið bara á mig og farið. Þetta segir okkur kannski meira en mörg orð um það að við erum fötluð gagnvart fötluðum og hvað við eigum langt í land að skilja hvað fatlaðir eiga við að stríða í samskiptum við okkur ófatlaða. Og ég held að sú hugarfarsbreyting sem er nauðsynleg gagnvart fötluðu fólki verði aldrei að veruleika fyrr en félagsmálaþjónustan er þannig almennt að við þurfum ekki sérstök lög. En samt sem áður vil ég meina að í þessu frv. sé gengið spor í rétta átt í þessu sambandi. Ég skal ekki gleyma því að lög um þroskahefta gerðu á sínum tíma mikið gagn og færðu þroskaheftu fólki byltingarkenndar breytingar og lögin um málefni fatlaðra 1983 gerðu enn þá betur. Sú barátta sem fylgdi í kjölfarið hvað foreldra varðar sem voru að berjast fyrir rétti barna sinna hefur gert hluti sem eru stórkostlegir og fólk á mínum aldri sem þykist ekki vera mjög gamalt viðurkennir að það hafi ekki orðið breytingar í málaflokknum heldur bylting. Frv. það sem er til 2. umr. er að taka á sig mjög breytta mynd frá því að það var lagt hér fram á Alþingi og ég vil gjarnan nota þetta tækifæri til að þakka hv. formanni félmn. fyrir það starf sem hún vann í nefndinni þó ég hefði heldur viljað að við hefðum getað tekið lengri tíma og skoðað frv. enn og betur. En hv. formaður á þakkir skildar fyrir það að hún vann þetta af mikilli samviskusemi og reyndi að teygja sig eftir þeim brtt. sem fram komu í nefndinni. Þær breytingar sem eru í frv. eru nokkuð víðtækar. Mesta breytingin er að nú falla geðfatlaðir undir þessa löggjöf og það eru enn þá fleiri sem koma núna inn í þennan framkvæmdasjóðspott sem er tæplega 300 millj. og skiptist á milli margra aðila. Nú verður líka sú breyting á að 25% af sjóðnum mega renna til meiri háttar viðhalds á stofnunum og 10% mega renna til aðgengis fatlaðra og geðfatlaðir þurfa 25% af sjóðnum fyrst um sinn til sambýla. Þannig eru stórar upphæðir þegar bundnar í sjóðnum. En í staðinn kemur að það verður breyting á lögum um verndaða vinnustaði og heilbrigðisþátturinn hverfur út og menntaþátturinn. Þetta eru stórir póstar sem hverfa þarna út í staðinn og ég tel einmitt að breytingin sem á að gera á hugsuninni um vinnu fatlaðs fólks sé mjög til bóta. En það er verið að breyta skipulaginu um stjórnarnefndina, fulltrúar heilbrigðis- og menntamála fara út úr nefndinni og Greiningarstöð ríkisins fær sjálfstæða stjórn. Ég tel að það hafi verið kominn tími til þess að það væri sérstök stjórn yfir Greiningarstöðinni sem hefur verið undir stjórnarnefnd um málefni fatlaðra. En það sem ég hef áhyggjur af á þessum miklu samdráttartímum er heilbrigðisþátturinn og menntamálaþátturinn sem hefði getað farið inn í sjóðinn. Hvar verður honum borgið? Verður honum borgið þegar hann getur ekki lengur sótt í Framkvæmdasjóð um málefni fatlaðra? Það veldur mér áhyggjum, sérstaklega í sambandi við menntamálaþáttinn. Ég held að heilbrigðisþættinum sé betur borgið, en ég hef áhyggjur í sambandi við menntamálin. Og við höfum einmitt bréf um slíkar áhyggjur frá fræðslustjóra Reykjavíkurborgar, Áslaugu Brynjólfsdóttur. Með leyfi forseta segir hún í þessu bréfi: ,,Í upphafi vil ég taka fram að réttur fatlaðra til almennrar þjónustu á sviði menntunar hefur í raunverulegri framkvæmd ekki verið sá sem í veðri er látið vaka í þessu frv. Vissulega væri slíkt ákjósanlegt, en því miður er raunin allt önnur. Ef fatlaðir eiga að geta notið eðlilegrar menntunar þarf að tryggja með fjárveitingum möguleika á að hægt sé að koma upp viðhlítandi aðstæðum í almennum skólum. Ef félagslegri almennri þjónustu er ábótavant og sérstök lög þurfa að tryggja fötluðum rétt innan þessa málaflokks þyrfti ekki síður að hafa ákvæði um slíkt varðandi skólagöngu fatlaðra. Þó lágmarksþjónusta eigi að vera tryggð í lögum um grunnskóla og framhaldsskóla skortir stórlega á fjármagn til að koma á góðri og markvissri þjónustu við fatlaða í almenna skólakerfinu. Að því leyti virðist mér full þörf á að koma á fót sérstökum framkvæmdasjóði tli að byggja upp markvissa þjónustu og skapa aðstæður fyrir fatlaða innan almenna skólakerfisins ekki síður en í félagslega kerfinu.`` Þetta segir frá áhyggjum fræðslustjóra af því að þeim sem stjórna dreifingu fjármagnsins sé kannski ekki fullkomlega treystandi til að fullnægja þeim þáttum sem þarf að fullnægja í skólakerfinu fyrir fatlaða einstaklinga. En enn þá er það þannig, þó svo að þessi lög breytist, að Öskjuhlíðarskóli er eingöngu fyrir fatlaða og verður þá undir menntmrn. og Kópavogshæli verður undir heilbrrn. eins og það hefur verið, en það er eingöngu fyrir fatlaða einstaklinga og langstærsta stofnun fyrir fatlaða. Ég held að það séu 130 einstaklingar vistaðir á Kópavogshæli. Ég hugsa að það þurfi enn þá meira en nokkru sinni fyrr að sameina þessi mál á einhvern hátt þannig að það verði ekki skörun þarna á milli. Núna stendur yfir vinna að nýrri heilbrigðislöggjöf og ég trúi því að það verði vandasamt verk að koma henni saman til að þessir málaflokkar geti bæði, ef ég má svo að orði komast, hangið sundur og saman. Einnig er sá þáttur sem er stórmál í þessum málaflokki, en það er verkaskipting ríkis og sveitarfélaga. Það er ekkert launungamál að sveitarfélögin vilja gjarnan taka þennan málaflokk yfir algjörlega ef samningur næst við ríkið um það. Það hefði verið það hagstæðasta ef hægt hefði verið að koma því heim og saman við þessa löggjöf, en það er mjög tímafrek aðgerð og ég tel að þær réttindabætur sem fatlaðir fá með þessu frv. séu svo mikilvægar að við getum ekki beðið eftir því. En ég vona að þó svo að verið sé að krukka svolítið í verkaskiptinguna þá skaði það ekki þegar síðan verður farið að semja um að sveitarfélögin yfirtaki þennan málaflokk. Virðulegi forseti. Mig langar að fara yfir nokkrar greinar frv. Fyrst má telja að nú fellur undir þessi lög þjónusta við geðfatlaða einstaklinga. Þess vegna er ég með brtt. þar sem mér finnst að í þessu frv. og brtt. sem liggja fyrir sé ekki nægilega passað upp á að þjónustan sé fullkomin við geðfatlaða einstaklinga og sérstaklega þá sem búa úti á landi. Því vil ég bæta við 13. gr. frv. að á eftir orðinu ,,sálfræðiþjónustu`` komi: og geðlæknisþjónustu. Þetta er alveg nauðsynlegt. Það kann einhver að segja að geðlæknar búi yfir höfuð ekki úti á landi. En þeir eru hreyfanlegir einstaklingar og það er nauðsynlegt að tryggja þeim geðfötluðu sem koma til með að búa í sambýlum úti á landi geðlæknisþjónustu. Það er grundvallaratriði. Það er auk þess mikið byggðamál að fólk þurfi ekki að leita þessarar þjónustu annað. Í sambandi við 11. gr. þessa frv. hefur verið mikil umræða um búsetuna. Menn telja ekki ástæðu til að það þurfi sérstaklega að fjalla um að fatlaðir skuli búa í íbúðabyggð o.s.frv., það ætti að vera svo sjálfsagt mál. En það er þannig að hér í Reykjavík gerðist það ekki alls fyrir löngu að fólk mótmælti sambýli og þess vegna þarf að klúðra inn þarna einhverri setningu sem mér finnst, eins og hún stendur í brtt., afar hallærisleg og að það sé hallærislegt að það skuli þurfa í lagafrv. að tilgreina um búsetu. Við 14. gr. er smávægileg brtt. frá mér í sambandi við það að mér finnst ekki nógu tryggt í frv. að við séum að styðja blönduð úrræði gagnvart fötluðu fólki. Þá á ég við með því að það sé hægt að semja við fleiri en sveitarfélög um rekstur stofnana og sérstaklega er ég þá að tala um sjálfseignarstofnanir. Þær þurfa að koma þarna inn, að það sé hægt að gera þjónustusamningna bæði við sveitarfélög og líka við séreignarstofnanir. Sérstaklega vegna þess að við í félmn. höfum fengið gögn frá Ríkisendurskoðun þar sem Ríkisendurskoðun telur alveg brýnt að það sé gerður þjónustusamningur við eitt einstakt heimili, sem er Sólheimar í Grímsnesi, þar sem 40 fatlaðir einstaklingar búa, en það er eins og menn vita sjálfseignarstofnun. Með leyfi forseta stendur í bréfi frá Ríkisendurskoðun: ,,Það er álit Ríkisendurskoðunar, og þá með vísan til þess hvernig eignarhald vistheimilisins að Sólheimum er háttað, að nauðsynlegt sé að gerður sé þjónustusamningur milli heimilisins og ríkisvaldsins. Í þeim samningi verði m.a. kveðið á um umfang þeirrar þjónustu sem heimilið veitir og stöðu þess innan verkefna sem lög um málefni fatlaðra kveða á um. Hins vegar er ljóst að kostnaður vegna slíks samnings er háður ákvörðun fjárveitingavaldsins á hverjum tíma. Þá telur stofnunin að í slíkum samningi eigi að vera ákvæði um afgjald sem ríkissjóður greiði til sjálfseignarstofnunar vegna afnota af þeim mannvirkjum, tækjum og hitaveituréttindum sem látin eru í té til þeirrar þjónustu sem veitt er. Framlög þessi yrðu miðuð við viðhald á þeim eignum sem fyrir hendi eru.`` Þessa athugasemd frá Ríkisendurskoðun vil ég taka til greina og geri það í minni brtt. Það sé sem sagt gerður þjónustusamningur. Og ég þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir að minnast á það í sinni framsögu að þetta eigi að gerast. Ég harma að það skuli hafa verið svona mikil togstreita milli þessara sjálfseignarstofnana og almennt ríkisreknu stofnananna því að auðvitað eru þetta allt saman hver upp á sinn máta nauðsynlegar og góðar stofnanir. Fyrst ég er farin að tala um sjálfseignarstofnanir almennt og Sólheima í Grímsnesi, þá munu kannski einhverjir segja sem svo að það sé ekki sú stefna sem nútímafólk vill að senda frá sér sína fötluðu einstaklinga svo langt í burtu. Það held ég að sé rétt. Ég held að Sólheimar í Grímsnesi eigi sér kannski ekki langa framtíð sem vistheimili. En ég held að möguleikarnir á Sólheimum séu ótvíræðir hvað vinnu fyrir fatlaða snertir í framtíðinni. Menn hafa viss framtíðarplön þarna sem ég trúi á að geti gengið upp svo framarlega sem samningar nást við ríkið og þessi togstreita minnkar. Við vitum það t.d. að þar sem atvinnuleysi er svo mikið kemur það fyrst og fremst niður á fötluðum og öllum sem eru eitthvað undir í þjóðfélaginu, eru með skertan vinnukraft. Þess vegna gæti komið til greina að þarna yrði stór garðyrkjustöð sem eingöngu væri fyrir fatlaða eða blandað fyrir bæði fatlað fólk og ófatlað. Þær fjárfestingar sem er verið að gera þarna verða örugglega í framtíðinni til góðs. Ég tel að í 25. gr. séu mjög merk tímamót þar sem er verið að tala um liðveislu, en að mínu mati er þessi grein frekar máttleysislega orðuð. Ég mun lesa 25. gr., með leyfi forseta: ,,Sveitarfélög skulu eftir föngum gefa fötluðum kost á liðveislu þegar þörf er á. Með liðveislu er átt við persónulegan stuðning og aðstoð sem einkum miðar að því að rjúfa félagslega einangrun, t.d. aðstoð til að njóta menningar og félagslífs.`` Þetta er nú þegar komið í gang víðast hvar í þéttbýlinu og veldur algerum straumhvörfum fyrir fatlað fólk að það geti farið að njóta lífsins betur en hefur verið. En þetta er eins og ég segi mjög máttleysislega orðað. ,,Sveitarfélög skulu eftir föngum gefa fötluðum kost á`` o.s.frv. Í sambandi við 26. gr. er líka um mjög merk nýmæli að ræða sem ég styð eindregið. Ef ég kem aðeins aftur að 29. gr. í sambandi við atvinnumál fatlaðra, þá er þar verið að breyta þeirri stefnumörkun sem hefur verið að allir fatlaðir skuli vinna á vernduðum vinnustöðum, en það hefur verið reynt að koma upp vernduðum vinnustöðum sem víðast. Nú er verið að hverfa frá því og reyna að finna þessum fötluðu einstaklingum farveg á hinum almenna vinnumarkaði. Þá tel ég nauðsynlegt að inn í þessar greinar komi fyrr eða síðar að það sé samið við verkalýðsfélögin. Það vantar þarna að það sé samið við verkalýðsfélögin og það sé samið við aðila atvinnulífsins því að ef sú atvinnuráðgjöf sem þarna er verið að ræða um á að ná markmiði sínu þarf hún að vera í mjög náinni samvinnu bæði við atvinnumarkaðinn sjálfan og verkalýðsfélögin. Þarna vantar að mínu mati tengingu. Ég held að það megi mikið gera til að semja við atvinnumarkaðinn um að fatlaðir fái vinnu því að verndaðir vinnustaðir, með fáeinum mjög góðum undantekningum, ég tek það fram, eru sorgleg dæmi um misheppnaða vinnustaði og Framkvæmdasjóður fatlaðra hefur þurft að greiða niður tugi milljóna með þessum vinnustöðum sem hefur síðan ekki veitt nokkrum einasta manni vinnu. Þetta eru sorgleg dæmi og þarf að snúa dæminu algerlega við hvað þetta varðar. Í 34. gr., um húsnæðismál fatlaðra, er verið að gefa fötluðum kost á að eignast félagslegar íbúðir. Þetta er hið besta mál. Nú þegar hafa margir flust af sambýlunum í félagslega íbúðakerfið og það gerbreytir náttúrlega lífi þessa fólks. Þessi kafli er mjög til góðs. 35. gr. er í sambandi við ferðamál og ferðaþjónustu. Þar er líka um nýmæli að ræða. Ef við tökum ferlimálin fyrst, þá held ég að ef koma á til móts við fatlaða í umhverfinu verði að koma á í sveitarfélögunum annaðhvort nefndum sem sjá um ferlimál eða þá að í byggingarnefndum sveitarfélaganna sé alltaf fulltrúi frá fötluðum sem passar upp á að opinberar byggingar séu ekki byggðar þannig að þar sé þröskuldur við þröskuld sem gerir fatlaða að algerum föngum í þessum húsum. Það er miklu ódýrara fyrir þjóðfélagið að byggja þannig húsnæði að það geti allir um það ekið og gengið, ýmist í hjólastólum eða gangandi, og verður að vera strax í upphafi séð fyrir því. Ég ætla að minnast á það að ég fór á ráðstefnu í Hamraborg í Hafnarfirði ekki alls fyrir löngu þar sem Sjálfsbjörg hélt ráðstefnu um ferlimál fatlaðra og það var bóndi sem talaði á þessari ráðstefnu og sagði frá sinni reynslu. Hann hafði orðið fyrir slysi og lamast og er bundinn hjólastól. Hann var að segja okkur frá því hvað frelsissviptingin væri rosaleg bara við það að mæta einum háum þröskuldi og hvað væri mikilvægt að opinberar byggingar séu þannig að það þurfi ekki ótal manns til að bera hinn fatlaða fram og til baka þannig að hann sé bundinn aðstoð. Þarna hefði mér fundist þurfa til að koma meiri skilgreining á því hvernig þessi ferlimál eiga að vera til framtíðar þannig að það sé tryggt að ekki sé verið að reisa byggingar sem séu fötluðum ófærar. Í sambandi við réttindagæsluna í 37. gr. eru nýmæli og, með leyfi forseta, er greinin þannig: ,,Svæðisráð í málefnum fatlaðra skulu standa vörð um réttindi fatlaðra til þjónustu samkvæmt lögum þessum og öðrum lögum eftir því sem við á. Starfsmenn, sem sinna þjónustu við fatlaða og starfa á stofnunum fatlaðra, skulu standa vörð um hagsmuni þeirra og gæta þess að réttindi þeirra séu virt.`` Ég held að það sé ekki nægilegt að standa vörð um réttindi á stofnunum. Ég held að það mætti jafnvel gera á heimilum og í skólum og gagnvart annarri þjónustu þannig að það þyrfti að koma betur inn á þetta. Þá vantar líka inn í þessa réttindagæslu einhvern úrskurðaraðila í deilumálum svipað og er í félagsmálaráðgjöfinni, en þá er ætlast til að sé úrskurðaraðili. En það vantar í frv. Við fengum ýmsar tillögur einmitt um hvernig það mætti vera og fengum t.d. frá Norðurlandi vestra tillögu um það, en tillagan var þannig: ,,Í því skyni að treysta réttindi fatlaðra einstaklinga skal skipa úrskurðarnefnd um málefni fatlaðra. Þrír menn skulu eiga sæti í úrskurðarnefndinni skipaðir til fjögurra ára í senn. Hæstiréttur skipar formann og varamann hans og skulu þeir hafa lokið embættisprófi í lögfræði. Félmrh. skipar einnig mann í nefndina og einn til vara. Sama gildir um hagsmunasamtök fatlaðra. Úrskurðarnefnd um málefni fatlaðra gætir lögbundinna hagsmuna fatlaðra og er trúnaðarmönnum og svæðisráðum til ráðgjafar. Nefndin skal taka mál til meðferðar án tafar og kveður upp úrskurð sinn innan þriggja mánaða frá því að nefndinni barst mál til úrskurðar. Ef ástæða þykir getur nefndin mælt fyrir um munnlegan eða skriflegan málflutning. Úrskurður nefndarinnar er fullnaðarúrskurður á sviði stjórnsýslunnar.`` Þetta held ég að hljóti að koma, en mér finnst samt rétt að leyfa þeim réttindagæslumanni sem er kveðið á um í frv. að reyna sig fyrst áður en ég geng svo langt að koma með þessa tillögu. Í sambandi við 49. gr. frv., þar sem verið er að tala um rekstrarkostnað samkvæmt lögum þessum, þá er sú breyting á að sveitarfélögin hafa samið um að taka yfir allan aksturinn. Ég tel að það sé að mörgu leyti gott, en hef þó dálitlar áhyggjur af því að litlum sveitahreppum, sem þurfa kannski daglega að láta keyra fatlað fólk í þjónustukjarna, verði þetta ofviða og það þurfi eitthvað að koma til, hvort sem það verða sýslusjóðir eða jöfnunarsjóðir eða hvað það verður. Ég hef dæmi um lítinn hrepp, Lýtingsstaðahrepp í Skagafirði sem hefur 1--2 fatlaða einstaklinga, að þeir eru keyrðir á Sauðárkrók daglega, en hreppurinn er mjög lítill og mundi ekki bera þennan rekstur, því miður. Þarna verður eitthvað að koma til, eins og ég segi, annaðhvort sýslusjóðir eða jöfnunarsjóðir, og ég treysti sveitarfélögum til að finna út úr því. Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara vegna þess að ég hefði gjarnan viljað hafa meiri tíma til að fara nánar út í ýmsa þætti frv., en ég tel þó að það séu ýmsar veigamiklar breytingar til bóta og ég hef nú þegar mælt fyrir þeim brtt. sem ég er með fyrir utan að ég tel rétt að þessi lög öðlist gildi 1. jan. 1993 vegna þess að það er eðlilegt samkvæmt fjárlagaári. En þar sem að ég tel að það séu veigamiklir þættir sem koma fötluðum til góðs í frv. mun ég styðja það og vonast til að þær litlu brtt. sem ég er með fái farsælan framgang. En mig langar að enda með því að lesa úr ljóðabókinni sem ég las úr í upphafi, bókinni ,,Ég hugsa eins og þið``, eftir Ásdísi Jennu. Ljóðið heitir Fram til sigurs, og Ásdís Jenna yrkir svona: Myrkrið er svart kaldur klaki. Lífsvonin sterka býr í brjóstum okkar. Þegar geislar sólar snerta hana brýst hún út og hrópar á réttlæti fyrir okkur öll. Fram til sigurs berjumst við. Til betra lífs sækjum við. Og með þeim orðum lýk ég máli mínu.

Virðulegi forseti. Það er ekki ofmælt að hér er mál á ferðinni sem er afar þýðingarmikið og snertir fjölmarga í landinu, hagsmuni þeirra kjör og aðbúnað og ég veit að það er allur vilji til þess hjá hverjum einasta hv. alþm. að búa svo um hnútana í löggjöf að hún megi verða þeim sem málið snertir sem best og duga þeim í lífsbaráttunni í framtíðinni þannig að menn megi í æ ríkari mæli búa við jafnrétti í okkar þjóðfélagi. Það hefur farið svo að áherslur hafa verið nokkuð ólíkar í nefndinni og hvað mig varðar hef ég ákveðið að skila séráliti til að draga fram með skýrum hætti þann mun sem er á áherslum af hálfu minni hlutans annars vegar og hins vegar af hálfu meiri hlutans sem í öllum meginatriðum tekur undir þá stefnumörkun sem er í frv. bæði hvað varðar efnislega þætti, þjónustu, úrlausn viðfangsefna og stjórnsýslulega skipan mála. Ég vil byrja á því, virðulegi forseti, til þess að koma til skila í sem stystu máli meginatriðum í mínu áliti að lesa minnihlutaálitið. Það er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Minni hluti nefndarinnar telur rétt og eðlilegt að endurskoða lög um málefni fatlaðra sem sett voru á vordögum 1983 og að sú endurskoðun taki mið af reynslunni af framkvæmd laganna, breyttum áherslum í þjóðfélaginu gagnvart fötluðum og þeim lögum öðrum sem sett hafa verið frá þeim tíma. Er þar einkum um að ræða lög um heilbrigðisþjónustu, lög um félagsþjónustu sveitarfélaga, ný barnalög, sveitarstjórnarlög og lög um grunnskóla og framhaldsskóla. Enn fremur er rétt að taka mið af framkomnu frv. um vernd barna og ungmenna og hafa hliðsjón af þeirri endurskoðun á lögum um heilbrigðisþjónustu sem nú stendur yfir.`` Drög að frv. um ný lög um heilbrigðisþjónustu hafa þegar verið send út til umsagnar, þar á meðal hv. heilbr.- og trn. Ég skora á þingmenn að kynna sér eftir föngum, eftir því sem þeir eiga kost á, þau lög sem ég hef nefnt, sérstaklega stjórnsýslukaflann í þessum lögum, þær áherslur sem eru lagðar, bæði í þeim frumvörpum sem hér liggja fyrir, eru væntanleg og þeim lögum sem þegar hafa verið afgreidd á síðustu árum. ,,Þegar rétt er talið að setja sérlög eins og um málefni fatlaðra er nauðsynlegt að þau lög séu í sem bestu samræmi við áðurgreind almenn lög. Sérstaklega er áríðandi að gott samræmi sé milli laganna um stjórnunarlega þáttinn, framkvæmd þeirra og eftirlit. Þróunin í lagasetningu hefur verið að færa framkvæmd þjónustunnar sem næst þeim sem hennar eiga að njóta með því að fela heimaaðilum stjórnunarþáttinn undir yfirstjórn viðkomandi ráðuneytis sem fer þá einkum með eftirlitshlutverk. Þá kemur skýrlega í ljós í athugasemdum við frv. um félagsþjónustu sveitarfélaga sem síðar varð að lögum að stefnt er að samskipan almennrar þjónustu og sérstakrar aðstoðar eftir því sem kostur er. Lögð er rík áhersla á mikilvægi þess að skipan félagsþjónustu stuðli ekki að aðskilnaði á almennri þjónustu og aðstoð við fólk sem á í félagslegum vanda, enn fremur að framkvæmd sé í höndum sveitarfélaga og hlutverk framkvæmdarvaldsins sé eftirlit. Í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga er fötluðum tryggður víðtækur réttur til sambærilegra lífskjara og jafnréttis á við aðra þjóðfélagshópa jafnframt því sem þeim skulu sköpuð skilyrði til að lifa eðlilegu lífi. Enn fremur er þeim tryggður réttur til félagslegrar heimaþjónustu auk almennrar þjónustu og aðstoðar. Allar þessar skyldur eru lagðar á herðar sveitarfélaga nú þegar. Frv. um málefni fatlaðra hefur þann tilgang að taka við þar sem lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga sleppir. Samkvæmt framansögðu þarf slíkt frv. að tryggja samskipan og heimastjórn á framkvæmd laganna svo að samræmis sé gætt og enn fremur verður frv. að tryggja nauðsynlegt samráð og samstarf milli þeirra sem vinna við félags-, heilsufars- og menntunarþætti þjónustunnar. Frv. var vísað til félmn. 25. febr. sl. og bárust um 60 umsagnir, flestar með fjölmörgum og veigamiklum athugasemdum og tillögum til breytinga. Að mati minni hlutans ganga brtt. meiri hlutans, eins og þær voru kynntar í félmn., of skammt til úrbóta. Rétt er að taka fram að unnið var að frv. á vegum ráðuneytisins í tvö ár og hefur félmn. haft allt of nauman tíma til að vinna að þessu máli, en umsagnir voru að berast allt til 6. maí. Hefur nánast ekkert ráðrúm gefist til að fjalla um frv. í ljósi umsagna og ræða efnislega um það.`` Þetta vil ég leggja áherslu á, virðulegi forseti. Þegar við erum að setja lög um svo viðkvæman málaflokk, sem ég hygg að ég megi segja að allir séu sammála um að reyna að búa sem best úr garði, verðum við að gefa okkur þann tíma sem þarf til þess að löggjöfin þjóni þeim sem best sem hún er ætluð. Það að það tók menn á vegum ráðuneytisins tvö ár að koma sér saman um tillögur sem síðar urðu að frv. segir meira en mörg orð um að það er útilokað fyrir þingnefnd að afgreiða málið af einhverju viti á tveimur mánuðum út úr nefnd, sérstaklega þegar menn fá þennan aragrúa af umsögnum með öllum þessum athugasemdum og brtt. Auðvitað vill samviskusamur þingmaður setja sig ofan í umsagnirnar, ræða við aðila, samræma sjónarmið. Og ég tek undir það sem fram hefur komið í nokkrum bréfum sem borist hafa síðustu daga þar sem skorað er á þingmenn að afgreiða frv. á þessu vori, auk þess að skorað er á þingmenn að leysa ágreiningsmál og ná samkomulagi um málið. Ég vil segja, virðulegur forseti, að tíminn sem menn ætluðu sér til að ná samkomulagi um málið var allt of naumur og hvað mig varðar var hann nánast enginn. Og ég er afar ósáttur við það, sérstaklega í þessu máli sem brennur heitt á mér sjálfum, að vera stillt þannig upp við vegg að verða annaðhvort að skrifa undir það sem ég er bæði ósáttur við að hluta og hef ekki skoðað nægilega vel að hluta eða vera einn ella. Ég er ósáttur við þá framkomu gagnvart mér. Og ég er ósáttur við þá afgreiðslu málsins út úr nefnd að það skuli vera tekið út úr nefnd með tveimur fyrirvaralausum atkvæðum, tveimur atkvæðum með fyrirvara og tveimur á móti. --- Þeir tveir sem höfðu fyrirvara sögðu: Ef það sem við höfum fyrirvara um lítur ekki út eins og við skiljum það kemur málið aftur í nefnd. Það var ekki fyrr en tveimur dögum síðar, á næsta fundi nefndarinnar sl. miðvikudag, að það var ljóst að málið kæmi ekki aftur í nefnd. Ég er ósáttur við þessi vinnubrögð, virðulegi forseti. Það hryggir mig að þurfa að láta það koma fram vegna þess að í öllum öðrum málum hef ég átt mjög gott samstarf við formann nefndarinnar og ber henni hið besta orð í samskiptum varðandi þau mál. Virðulegi forseti. Ég held áfram að lesa upp greinargerð mína og ítreka að það er ásetningur minn að koma mínum sjónarmiðum á framfæri á svo skömmum tíma sem kostur er. ,,Það er skoðun minni hlutans að gefa verði frekari tíma til umfjöllunar um frv., fara yfir framkomnar athugasemdir og samræma stefnu frv. að áður settum lögum, einkum um félagsþjónustu sveitarfélaga og yfirlýsingum stjórnvalda um hlutverk sveitarfélaga í þessum málaflokki. Bent er sérstaklega á að að störfum er nefnd á vegum félmrn. skipuð fulltrúum allra þingflokka og samtaka sveitarfélaga sem hefur það hlutvek m.a. að endurskoða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í þeirri nefnd, sem mun skila áliti í haust eftir nokkra mánuði, er sérstaklega tekin fyrir sú hugmynd að flytja málaflokkinn að fullu og öllu til sveitarfélaga. Fulltrúar Sambands ísl. sveitarfélaga lýstu því yfir á fundi félmn. að sveitarfélögin væru tilbúin til að taka við þessu verkefni. Því liggur fyrir að innan skamms verða fyrirliggjandi tillögur um breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem munu kollvarpa þeirri stjórnsýsluskipan sem gert er ráð fyrir í frv. Þess vegna er óskynsamlegt að lögfesta frv. eins og það lítur út nú, að teknu tilliti til brtt. meiri hlutans.`` Ég vil bæta því inn í áður en ég held áfram með lesturinn að ég lét þessa skoðun koma rækilega fram í nefndinni. Og ég bauð upp á að taka út úr frv. réttindaþætti frv. og afgreiða þá á þessu þingi. En það er augljóst mál og þarf ekki mikið að tyggja ofan í hv. alþm. að þegar menn eru að vinna að breytingum á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, og það er vilji til þess hjá fjölmörgum aðilum að flytja málaflokkinn til sveitarfélaga, er óskynsamlegt að festa í lög að flytja stjórnsýsluna alla til ráðuneytisins, frá heimavaldi yfir í ráðuneytisvald. Ég er í grundvallaratriðum mótsnúinn miðstýringu. Þetta frv., jafnvel að teknu tilliti til brtt. meiri hlutans, er miðstýringarfrv. hvað varðar stjórnunarlega þáttinn. Ég er eindregið þeirrar skoðunar í þessu máli sem öðrum að ég vil valdið heim í hérað. Ég vil hafa það eins og það er í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, frv. um vernd barna og ungmenna, grunnskólalögum o.fl. að það eru heimamenn sem sjá um framkvæmdina, sjá um ráðningu starfsfólks, reka battaríið, en ráðuneytið hefur eftirlit. Virðulegur forseti, held ég áfram: ,,Eðlilegasta málsmeðferðin er sú að félmn. vinni áfram að þessu máli og við það verði miðað að nefndin flytji frv. um málefni fatlaðra næsta haust í ljósi þeirra breytinga sem boðaðar hafa verið og að ný lög geti tekið gildi um næstu áramót. Afar mikilvægt er að vel sé vandað til lagasetningar um svo þýðingarmikinn málaflokk sem málefni fatlaðra eru. Það er skoðun minni hlutans að flytja eigi málaflokkinn til sveitarfélaga og að mikilvægt sé að framkvæmd verði í höndum heimaaðila og lögin tryggi að efld verði sérfræðiþjónusta á landsbyggðinni og hún byggð upp í öllum kjördæmum í stað þess að stefna að uppbyggingu hennar einkum í Reykjavík. Núgildandi lög hafa í meginatriðum reynst afar vel og stórstígar framfarir hafa orðið í málefnum fatlaðra og má segja að risaskref hafi verið stigin sl. áratug. Grundvallaratriðið hefur verið að koma á þjónustu við fatlaða og aðstandendur þeirra í heimabyggð og undir stjórn heimamanna.`` --- Undir stjórn heimamanna. Þannig hefur það verið. --- ,,Endurskoðun laganna hlýtur að taka mið af þessum árangri og einnig þróun löggjafar á Norðurlöndum, einkum Noregi, Danmörku og Svíþjóð. Í þessum löndum hefur hlutur sveitarfélaga verið aukinn varðandi framkvæmd og ábyrgð og jafnvel hafa þau að öllu leyti tekið við þessum málaflokki.`` Ég vil skjóta því inn, virðulegi forseti, að í grg. með frv. er vitnað til Norðurlanda. Ég óskaði eftir því í félmn. að fá norsku lögin sem tóku gildi um síðustu áramót og eru þau nýjustu á þessu sviði. Ég hef ekki fengið þau enn. Ég hringdi fyrir tveim, þrem dögum í félmrn. og bað um þessi norsku lög til að kynna mér af eigin raun það sem menn vitna til með grg. með frv. um þróun mála á Norðurlöndum. Svarið var: Þau lög eru ekki til. Ég varð að snúa mér til norska sendiráðsins til að fá þessi lög og nú er verið að þýða þessi lög á íslensku fyrir mig því að ég er þannig hamlaður, virðulegi forseti, að ég á erfitt með að lesa á erlendu tungumáli.

Ekki þegar þú varst í MR.

Mér hefur nokkuð hrakað á þessu sviði síðan, hv. þm. Ég hef einnig aflað mér laga um þessi málefni frá Danmörku og Svíþjóð og vænti þess að þegar við komum saman síðar á þessu ári muni ég hafa þau í íslenskri útgáfu og mun að sjálfsögðu koma þeim til allra þeirra alþingismanna sem kjósa að fá þau. ,,Frv. gengur til gagnstæðrar áttar hvað þetta varðar og gert er ráð fyrir að framkvæmd laganna verði í höndum ráðuneytisins og starfsmenn svæðisskrifstofu heyri undir félmrn. í stað þess að lúta heimastjórn undir yfirstjórn ráðuneytisins, eins og nú er. Gert er ráð fyrir að svæðisstjórnirnar verði lagðar niður og í stað þeirra komi svæðisráð sem verða valdalaus. Með þessari breytingu eru félmrn. og svæðisskrifstofurnar í þeirri mótsagnakenndu stöðu að vera bæði framkvæmdar- og eftirlitsaðili.`` --- Sem eru þau rök sem eru notuð til þess að kljúfa svæðisskrifstofurnar upp. Það verður nefnilega þannig, virðulegi forseti, ef skipan mála verður eins og frv. gerir ráð fyrir, og er ekki tekið á í brtt. meiri hluta nefndarinnar, að í 3. gr. frv. segir að félmrh. hafi eftirlit með framkvæmd laganna og í síðari greinum segir að félmrh. ráði framkvæmdastjóra. Svæðisskrifstofurnar heyra beint undir ráðherra þannig að félmrh. verður bæði eftirlitsaðili og beinn yfirmaður allra starfsmanna. Skipan frv. er sú sem er notuð sem röksemd til að breyta núverandi ástandi. --- ,,Svæðisráðin, sem eiga að vera eftirlitsaðilar, eru augljóslega ófær um að gegna því hlutverki þar sem ekki er heimild til að ráða starfsmenn. Þessi kafli laganna, sem fjallar um stjórnunarlega uppbyggingu málaflokksins, er í hróplegu ósamræmi við lög um félagsþjónustu sveitarfélaga, barnalög og frv. til laga um vernd barna og ungmenna sem öll heyra undir félmrn. Í öllum þessum lögum er ráðuneytið eftirlitsaðili og fer með yfirstjórn en framkvæmd er í höndum heimamanna. Þá er sá galli á frv. að rofinn er formlegur samgangur milli heilbrigðis- og menntamálayfirvalda annars vegar og félagsmálayfirvalda hins vegar. Afar áríðandi er að samráð sé gott milli þessara aðila og vettvangur fyrir þá til samstarfs og þannig sé komið í veg fyrir að einstaklingar velkist milli kerfa vegna ágreinings um það undir hvaða lög þeir heyra.`` Niðurstaða mín var sú, virðulegur forseti, að minni hlutinn telur rétt að málaflokkurinn heyri undir félmrh. í stað þriggja ráðherra eins og nú er þar sem lögin eins og nú eru heyra undir þrjá ráðherra og allir í raun og veru jafngildir. Ég fellst á þau rök að það sé rétt að félmrh. einn hafi yfirstjórn laganna, en ítreka það í nál. að ég tel að samráðið milli ráðuneytanna verði að vera fyrir hendi. ,,Í frv. er gerð veigamikil breyting á stöðu og hlutverki stjórnarnefndar. Breytingin leiðir af sér að enginn aðili verður til að úrskurða um ágreiningsefni og nauðsynlegt er að gera breytingar á frv. hvað þetta varðar. Einnig er það veigamikil breyting að ekki verður lengur úthlutað úr Framkvæmdasjóði fatlaðra til verkefna á sviði heilbrigiðis- og menntamála. Sækja verður fé til þeirra beint af fjárlögum. Slíkt veikir fjármögnun verkefna þar sem ótvírætt hefur verið ávinningur af Framkvæmdasjóði fatlaðra. Staðreyndin er sú að betur gengur að sækja fé til nauðsynlegra úrbóta fyrir fatlaða í gegnum sérstakan sjóð en eingöngu gegnum beinar fjárveitingar á fjárlögum. Sú staðreynd að áfram er gert ráð fyrir sjóðnum staðfestir þetta því að annars væri lagt til að fjárveitingar til málefna fatlaðra á sviði félmrn. kæmu beint gegnum fjárlög. Þá vill minni hlutinn gera athugasemd við greinargerð fjmrn. Þar kemur fram að úthlutanir til heilbrigðisstofnana og skóla undanfarin fjögur ár á vegum ráðuneyta mennta- og heilbrigðismála hafi verið um 20--30% af heildarúthlutunum Framkvæmdasjóðs fatlaðra og að gera megi ráð fyrir að árleg fjárþörf til framkvæmdastofnana á vegum þessara tveggja ráðuneyta verði um 20--30 millj. kr. auk viðhalds. Þetta tilgreinda hlutfall af úthlutun sjóðsins er mun hærra en 20--30 millj. kr. eða um 50--70 millj. kr. Sú röksemdafærsla að fjárþörf þessara stofnana minnki við það eitt að Framkvæmdasjóður fatlaðra hættir að úthluta til þeirra er afar hæpin svo að ekki sé meira sagt. Það liggur fyrir að kostnaður sveitarfélaga mun aukast verulega vegna breytinga á hlutverki sjóðsins.`` Ég hef í fórum mínum gögn sem ég fékk frá félmrn., og ég þakka starfsmönnum félmrn. fyrir að bregðast skjótt við og senda mér þau gögn sem ég bað um --- ég vil líka að það komi fram sem ég er ánægður með, hæstv. ráðherra --- um að úthlutanir úr sjóðnum hafa verið um 250 millj. kr. eða svo á ári. Það getur hver maður reiknað hvað 20--30% af því er mikið og séð að það getur ekki verið 20--30 millj. kr. ,,Áfram er gert ráð fyrir að stjórnarnefnd þurfi samþykki ráðherra fyrir tillögum sínum um fjárveitingar úr sjóðnum. En félmrn. styrkir tök sín á stjórnarnefndinni með því að skipa tvo menn af fimm í stað eins af sjö. Minni hlutinn telur eðlilegt að skipan stjórnarnefndar verði svipuð og verið hefur, einkum til þess að tryggja samráð milli ráðuneyta. Í frv. eru ýmis atriði sem til framfara horfa. Þar má nefna ákvæði um stoðþjónustu og liðveislu. Enn fremur eru ákvæði í kaflanum um ferlimál og ferðaþjónustu og réttindagæslu áhugaverðar nýjungar sem skoða ber vandlega. Minni hlutinn hefur efasemdir um þá breytingu sem felst í frv. á stöðu verndaðra vinnustaða, sbr. 31. gr. frv. Má benda á umsögn Blindrafélagsins sem lýsir furðu sinni á athugasemdum um verndaða vinnustaði í frv. Aðrir aðilar gera alvarlega athugasemd við þessa breytingu, t.d. svæðisstjórn málefna fatlaðra í Reykjavík, ráðningarskrifstofa Reykjavíkurborgar, félagsmálaráð Vestmannaeyja og Sjálfsbjörg. Almennt má segja um frv. að skilgreiningar á hugtökum eru óljósar og ákvæði um úrskurðaraðila fátækleg. Má þar nefna skilgreininguna á gildissviði laganna og einstakra orða svo sem orðanna stoðþjónusta, liðveisla og frekari liðveisla. Nauðsynlegt er að mörkin milli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og frv. séu svo skýr sem kostur er og aðilar tiltækir til að skera úr um ágreining ef nauðsyn krefur, sérstaklega í ljósi þess að ýmist greiða sveitarfélög eða ríki kostnaðinn. Loks skal það álit sett fram að einboðið er að frv. taki gildi um áramót í ljósi breytinga á stjórnsýslukafla laganna. Hér hefur verið rakið í nokkrum atriðum hvers vegna minni hlutinn telur nauðsynlegt að skoða frv. betur þannig að það megi sem best ná tilgangi sínum, að vera fötluðum og aðstandendum þeirra til hagsbóta og framfara. Tekið er undir þann vilja sem fram kemur í frv. og góðan hug til málaflokksins. Minni hlutinn mun flytja tillögur til breytinga á frv. sem miða að því að draga úr göllum þess, en tekur fram að allt of skammur tími hefur gefist til að gaumgæfa það og framkomnar umsagnir.`` Þetta var, virðulegi forseti, sú greinargerð sem ég lét frá mér fara sem nál. til að skýra afstöðu mína til frv. Ég hygg, eins og kom fram í lokaorðum nál., að við séum öll sammála um að gera vel og ég hygg að við hæstv. félmrh. séum bæði sammála um að leggja áherslu á að málin gangi svo fljótt fyrir sig sem kostur er, en að vandlega athuguðu máli. Betra er að gefa sér meiri tíma en að hrapa að lagasetningu sem þarf að taka síðan upp eða búa til í gölluðu formi. Í samræmi við það sem ég hef áður sagt, m.a. á fundum í félmn., er ég reiðubúinn eins og ævinlega til að ná samkomulagi um þau atriði sem ágreiningur er um. Ég hef engan sérstakan áhuga á því að vera einhver aðili sem gagnrýnir góð mál þó ég telji nauðsynlegt að gagnrýna það sem ég tel slæmt í góðum málum. Og ég er tilbúinn hvenær sem er, ef menn vilja, að leita samstarfs og sátta og ná samkomulagi um tillögur til breytinga sem aðilar geta unað við. Ég tek undir það sem fram kemur í þeim áskorunum sem okkur hafa borist síðustu daga þar sem skorað er á alþingismenn að leysa ágreining og ná samkomulagi. Ég vænti þess að ekki þurfi að rekja fyrir hv. þingheimi hvernig þessum málaflokki er stýrt í dag, ég hygg að mönnum sé það kunnugt eða vona það a.m.k. En það er í örstuttu máli þannig að það eru heimamenn sem ráða ferðinni. Svæðisstjórnirnar eru skipaðar heimamönnum, það eru þær sem ráða starfsfólk og það eru þær sem vinna verkin undir yfirstjórn ráðuneyta. Þannig vil ég að málum verði skipað áfram nema menn kjósi að færa þau að fullu og öllu yfir til sveitarfélaga. Ég tel óráðlegt að fara í hina áttina, að taka forræði málsins úr höndum heimaaðila og færa það undir beint valdsvið félmrn. Ég vil, virðulegi forseti, nú gera grein fyrir þeim brtt. sem ég hef leyft mér að flytja. Ég skora á hv. þm. að kynna sér þær umsagnir sem fylgja því minnihlutaáliti sem ég lét frá mér fara og kynna sér það vandlega þannig að mönnum megi vera ljóst hversu mikið mál er hér á ferðinni og hversu margar alvarlegar ábendingar hafa komið fram. Ég hygg að geri menn það komist þeir að raun um að það er rétt, sem ég er að segja, að menn þurfa að gefa sér tíma. Ég leyfi mér að flytja eftirtaldar brtt., virðulegi forseti, við þetta frv.: Fyrsta brtt. er ákveðin breyting á 3. málsl. 2. gr. þannig að hún orðist svo: ,,Fötlun getur verið meðfædd eða áunnin svo sem vegna langvarandi veikinda eða slysa.`` Þarna er ég að leitast við að taka tillit til framkominna ábendinga frá allnokkrum aðilum. Ég geri breytingar við 4. gr. frv. sem fjallar um stjórnarnefnd. Það eru tvær tillögur. Önnur er þannig að 1. mgr. orðist svo: ,,Sérstök nefnd skal vera félmrn. til ráðuneytis um málefni fatlaðra. Nefnist hún stjórnarnefnd um málefni fatlaðra og skal hún skipuð sjö mönnum til fjögurra ára í senn. Félmrn., heilbr.- og trmrn. og menntmrn. skipa sinn manninn hvert og skal fulltrúi félmrn. vera formaður. Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalag Íslands skipa einn fulltrúa hvort og Samband ísl. sveitarfélaga tvo menn. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt.`` Breytingin frá frv. er sú að ég legg til að stjórnarnefndin verði í meginatriðum svipuð og verið hefur, þó með þeirri breytingu að Samband ísl. sveitarfélaga fái tvo menn í stað eins og hagsmunaaðilarnir hafi tvo menn í stað þriggja eins og nú er. Þá set ég inn viðbót um varamenn, sem ég tel nauðsynlegt að hafa í svo mikilvægri nefnd, að það séu varamenn til staðar. Ég legg til enn fremur, virðulegi forseti, að við 2. mgr. 4. gr. bætist: ,,Nefndin úrskurðar um ágreiningsatriði sem upp kunna að koma vegna framkvæmdar laga þessara, en vísa má úrskurði til ráðherra.`` Ég legg til að stjórnarnefndin fái það hlutverk að vera úrskurðaraðili um það hvort tiltekinn einstaklingur heyri undir lögin eða ekki. Það er í raun og veru, miðað við frumvarpið, fengið í hendur starfsmanna svæðisskrifstofa að úrskurða um það. Það tel ég ófært og enginn áfrýjunarréttur í frv. Þannig legg ég til að það verði stjórnarnefndin sem verði úrskurðaraðili, en af því að málið heyrir undir félmrh. verði heimilt að skjóta þeim úrskurði til hæstv. ráðherra. Ég tel þetta mun farsælli leið og draga úr líkum á því að það verði uppi mál sem eru að velkjast á milli. Við skulum gera okkur grein fyrir raunveruleikanum. Hann er sá að þeir sem vinna í heilbrigðiskerfinu, fjársveltir, illa launaðir, með mikið meira en nóg af verkefnum, reyna auðvitað að ýta frá sér, segja að þetta heyri undir málefni fatlaðra. Svona velkjast menn á milli. Þetta þekkja menn. Og auðvitað eigum við með lagasetningu að segja sem svo: Nú skulum við taka myndarlega á þessu þannig að menn lendi ekki í að vera milli steins og sleggju. Við 5. gr. legg ég til þá breytingu að fyrsta setningin, sem heitir á þingtæknilegu máli 1. málsliður 2. mgr., orðist svo: ,,Svæðisráðum er heimilt að fengnu samþykki ráðherra að skipta starfssvæðum í sérstök þjónustusvæði.`` Miðað við frv. eins og það lítur út núna er óljóst hver eigi að fá þá heimild að skipta starfssvæðum niður og ég legg til að það verði svæðisráð. Það geri ég í ljósi þess skilnings sem ég er með á orðinu svæðisráð eins og kemur fram síðar í brtt. Við 6. gr. er ég með fjórar brtt. Sú fyrsta er bara tæknileg sem ég hygg að meiri hlutanum hafi yfirsést þegar hann gekk frá sínum brtt., en í 1. mgr. 6. gr. stendur að ,,á hverju starfssvæði skal starfa fimm manna svæðisráð``. Auðvitað þarf að breyta því í sjö manna miðað við fram komnar tillögur meiri hlutans sem ég er sammála. Í öðru lagi legg ég til að 2. mgr. 6. gr. verði umorðuð en hún fjallar um hlutverk svæðisráðs. Hún verði svohljóðandi: ,,Svæðisráð fer með stjórn svæðisskrifstofu í málefnum fatlaðra skv. 13. gr. og ræður framkvæmdastjóra svæðisskrifstofunnar og annað starfsfólk í samráði við framkvæmdastjóra. Svæðisráð annast rekstur stofnana fyrir fatlaða á vegum ríkisins svo og aðra þjónustu og starfsemi fyrir fatlaða á vegum ríkisins samkvæmt lögum þessum. Svæðisráðið skal samræma aðgerðir þeirra aðila sem fara með málefni fatlaðra á svæðinu og úrskurða um ágreining sem upp kann að koma, þar með talið hvort einstaklingar eigi rétt á þjónustu samkvæmt lögum þessum. Skjóta má þeim úrskurði til stjórnarnefndar.`` Þarna breyti ég hlutverki svæðisráða í það að vera framkvæmdaaðili og jafnframt að vera lægsta úrskurðarstigið í þessu máli þannig að það verði felldur úrskurður í ágreiningsmáli, hann geti gengið til stjórnarnefndar og þaðan til ráðherra. Þannig tel ég tryggt að öll mál fái faglega meðferð og vandaða. Ég legg einnig til, virðulegi forseti, að við 4. mgr. 6. gr. bætist: ,,Varamenn skulu skipaðir á sama hátt og aðalmenn.`` Líkt og með stjórnarnefndina legg ég til að það verði varamenn í svæðisráði, en það er ekki gert ráð fyrir því í frv. Þá legg ég til að 5. mgr. 6. gr. falli brott sem fjallar um að félmrh. setji reglugerð um störf svæðisráða. Það er óþarft í ljósi minnar tillögu sem er svo ítarleg. Við 7. gr. legg ég til að á eftir 2. málsl. verði skotið inn einni setningu, en allt annað í greininni haldist, það bætist við ein setning. Þar er ég að taka til greina ábendingar frá heyrnarlausum og heyrnarskertum sem lögðu áherslu á að fá þessa grein inn í frv. Hún er svohljóðandi: ,,Heyrnarlausir, heyrnarskertir og daufblindir eða þeir sem eiga í erfiðleikum með samskipti á rödduðu máli skulu eiga rétt á þjónustu táknmálstúlks til þessarar þjónustu.`` Þá er ég sammála meiri hluta nefndarinnar um að fella út 8. gr., en það er á gagnstæðum forsendum. Verði t.d. niðurstaðan sú að tillögur meiri hlutans verði samþykktar mun ég leggja til að 8. gr. standi áfram því þá er hún eini samráðsvettvangurinn, þótt veikur sé, milli þessara þriggja ráðuneyta sem menn geta þá notað til að leysa úr ágreiningsmálum um það hvar menn eiga eiginlega heima í öllu þessu kerfi. Við 9. gr. legg ég til að bætist við nýr töluliður svohljóðandi: ,,Þarfir fatlaðra fyrir þjónustu í skólum.`` Ég tel nauðsynlegt að það verði kveðið á um það undir kaflanum um stoðþjónustu að hún nái til skóla, hún nái til þeirra fatlaðra barna sem sækja almenna skóla því sú ánægjulega þróun hefur orðið að í ríkari mæli eru fötluð börn farin að sækja almenna skóla og sitja þar í bekkjardeildum og þá tel ég nauðsynlegt að stoðþjónustan nái þangað líka þannig að börnin geti fengið þá þjónustu sem þeim er nauðsynleg. Það er ekki nóg að þau fái hana heima hjá sér, mér finnst þau verði að fá hana líka í skóla. Ég held að menn hljóti að átta sig á því að það er grundvallaratriði að þetta komi inn í löggjöfina. Það getur verið um svo margvíslega fötlun að ræða þannig að menn þurfi aðstoð við ýmsa þætti og það er ófært að setja löggjöf um réttindabætur eins og stoðþjónusta er, hún er mikil réttindabót, án þess að þetta sé tekið fram. Ég tel það alveg nauðsynlegt. Við 11. gr. legg ég til að síðasta málsgreinin verði orðuð öðruvísi. Um það var rætt í nefndinni og ég held mig við það sem ég lagði til í þeirri nefnd að ég legg til að síðasta málsgreinin orðist þannig: ,,Óheimilt er að takmarka búsetu fatlaðra.`` Þar með er skýrt kveðið á um það í lögum að það er óheimilt að takmarka hana. Sveitarstjórnum eða einhverjum aðilum sem hafa eitthvert vald með höndum, sem snertir búsetu manna eða ræður því, er óheimilt að grípa til samþykkta eða aðgerða sem takmarka búsetuna. Ég treysti þeim aðilum sem ákvarða búsetu fatlaðra til að ákvarða hana samkvæmt því sem best hentar hverjum fötluðum. Ég tel ekki þörf á forræðishyggju, eins og felst í tillögum meiri hlutans, þar sem menn telja nauðsynlegt að kveða á um það að hún skuli vera á þessum stöðum en ekki hinum stöðunum. En þetta er ekki alvarlegur ágreiningur, það tek ég skýrt fram. Við 12. gr. er ég með smávægilegar breytingar sem ég tel nauðsynlegar. Þær felast í því að ég lít á verndaðar íbúðir sem íbúðir en ekki staði sem þurfi samþykki svæðisskrifstofa um. Ég held að menn eigi að fá að ráða því hvort þeir búi í vernduðum íbúðum, en miðað við greinina þarf að sækja um það til viðkomandi svæðisskrifstofa ef um verndaða íbúð er að ræða. Í samræmi við þá hugmyndafræði, sem ég legg til, að svæðisráðið verði framkvæmdaaðili, legg ég til að svæðisráð komi í staðinn fyrir svæðisskrifstofur í þessari grein og að 2. mgr. falli brott því hún er óþörf í ljósi fyrri tillagna minna um úrlausn ágreinings. Við 13. gr., virðulegi forseti, og ég reyni að hraða mér svo sem kostur er, er ég með nokkrar tillögur. Þar bætist við 1. málsl. 1. mgr.: undir yfirstjórn svæðisráðs og verkefni þeirra er eftirfarandi. Þetta orðist þannig og þá falli út síðasta setningin á bls. 3. Síðan eru tíu töluliðir í frv. og ég legg til að 1. tölul. breytist og orðist þannig: ,,Að annast greiningu og ráðgjöf í kjölfar hennar.`` 5. tölul. breytist þannig: ,,Að skipuleggja meðferðarúrræði og hafa eftirlit með framkvæmd meðferðar- og þjálfunaráætlana og tryggja þannig nauðsynlega samfellu í ráðgjöf og meðferð.`` Svæðisráðunum verði falin fagleg verkefni. Það var lögð mikil áhersla á það af hálfu þeirra sem um málið höfðu að segja, fagaðilanna, að byggja upp fagþjónustuna heima í héruðum og ég tel nauðsynlegt að setja inn í lögin ákvæði sem ganga til þeirrar áttar. Ég gæti vísað, ef svo væri, í þær umsagnir og lesið þær upp þar sem menn leggja einmitt áherslu á þróun mála í þessa átt. Ég legg til að 10. tölul. verði breytt þannig að í stað þess að svæðisskrifstofan sjái til þess að fatlaðir fái sálfræðiþjónustu og félagsráðgjöf verði það þannig að svæðisskrifstofan hafi með höndum sálfræðiþjónustu og félagsráðgjöf. Ég er að leggja áherslu á félagslegu uppbygginguna í kjördæmunum. Í stað 2. og 3. mgr. 13. gr., sem fjallar í frv. um að félmrh. skipi framkvæmdastjóra og reyndar annað starfsfólk sem meiri hlutinn hefur gert ráð fyrir að falli út, þ.e. ,,annað starfsfólk``, legg ég til að 2. mgr. verði svohljóðandi: ,,Við ráðningu framkvæmdastjóra og annars starfsfólks skal þess gætt að svæðisskrifstofan geti veitt þá fagþjónustu sem kveðið er á um í lögum þessum.`` Það er tilfinnanlegt í frv. að það vantar öll ákvæði um menntunarkröfur til þeirra sem starfa á svæðisskrifstofunum. Ég tel að vísu ekki rétt að ganga svo langt að tiltaka ákveðnar menntunarkröfur en setja inn klásúlu sem gefur alveg greinilega til kynna þann anda sem ég er að tala um. Þá er það 17. gr. Bæti ég þar við 2. mgr. sem fjallar um það að félmrh. skuli í reglugerð setja nánari ákvæði um hlutverk og verkefni Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins. Þar legg ég til að við bætist ,,og skal þar tekið mið af faglegri uppbyggingu svæðisskrifstofa sem kveðið er á um í 13. gr.`` Ég legg enn áherslu á þetta. 25. gr. Þar stendur í frv. í 1. málsl. að sveitarfélög skuli eftir föngum gefa fötluðum kost á liðveislu þegar þörf er á. Nú hefur meiri hlutinn lagt til að ,,þegar þörf er á`` falli út og ég er því sammála. En ég vil ganga lengra, ég vil segja: ,,Sveitarfélög skulu gefa fötluðum kost á liðveislu.`` Annaðhvort eiga menn að stíga skrefið til fulls eða láta það ógert. Við eigum ekki að gefa fyrirheit um þjónustu nema að við þau verði staðið. Ef við ætlum sveitarfélögum að hafa þennan þátt með höndum, liðveisluna, eigum við ekki að gefa sveitarfélögunum færi á að smeygja fram af sér beislinu, alls ekki. Ég þekki mína menn í sveitarstjórn. Það á að vera skýrt, afdráttarlaust lagaákvæði sem fatlaðir og aðstandendur þeirra geta vitnað til og sagt: Við eigum þennan rétt. Þið skuluð veita okkur þessa þjónustu. Ef menn eru ekki tilbúnir að segja að menn eigi þennan rétt skýlausan eiga menn ekkert að vera að tala um það. Það er verra að gefa fyrirheit sem ekki er hægt að standa við en að gefa engin fyrirheit. Sums staðar verður hægt að standa við það, annars staðar kannski ekki, sumir munu standa við það, aðrir munu ekki, miðað við orðalag greinarinnar eins og það er. Þar með er búsetan farin að skipta máli, stærð sveitarfélags og áhugi einstakra sveitarstjórnarmanna. 31. gr. 2. málsl. falli brott. Þar legg ég til að út falli setningin ,,Heimilt skal jafnframt að starfrækja verndaða vinnustaði fyrir fatlaða.`` Þar með talið gildir ákvæði sem á undan er talið í 10. gr. þar sem segir að starfrækja beri, eftir því sem þörf er á, verndaða vinnustaði. Þar er ,,skal``. Þetta ákvæði dregur úr, það dregur í land, enda kemur fram í grg. með frv. að menn eru að draga í land. Það eru margir umsagnaraðilar sem hafa mótmælt þessu og ég er sammála því. Ég vil ekki draga í land. Þess vegna legg ég til að þessi setning falli út. --- Þó vil ég taka fram að ég er sammála þeim anda sem er í frv. Menn eiga að koma fötluðum út á almennan vinnumarkað eins og kostur. Við eigum að gera það. Virðulegi forseti. Nú er ég kominn að 38. gr., um réttindagæslu fatlaðra. Þar legg ég til að í 1. og 5. mgr. komi ,,stjórnarnefnd`` í stað orðsins ,,svæðisráð``. Þar er ég að leggja til þá breytingu að réttindagæslumaðurinn sé ráðinn af stjórnarnefndinni en ekki svæðisráði. Menn verða að hafa í huga að ég hugsa svæðisráð sem framkvæmdabattaríið. Það er óeðlilegt að framkvæmdabattaríið ráði réttindagæslumann sem á að passa það sjálft. Þess vegna legg ég til að hann verði ráðinn ofar á stjórnarnefndarstiginu og legg til að hann verði starfsmaður félmrn. þannig að hann verði óháður þeim sem fara með framkvæmd laganna heima í héraði. Til þess að réttindagæslumaður geti gegnt sínum skyldum má hann ekki vera háður þeim sem hann er að fylgjast með. Ég vona að menn geti fallist á þetta sjónarmið. Við 39. gr. legg ég til að út falli það ákvæði í frv. að fulltrúi tilnefndur af fjárln. Alþingis taki sæti í stjórnarnefnd þegar á að úthluta peningum. Mér finnst það ákaflega vitlaust. Ef Alþingi treystir ekki einhverri sjóðstjórn til að úthluta peningum á Alþingi ekkert að vera að láta neina sjóðstjórn gera það heldur gera það sjálft, kjósa þá sjálft í stjórnina eða úthluta beint í gegnum fjárlög. Mér finnst þetta mjög vitlaust og ef það á að tilnefna fulltrúa frá Alþingi á það ekki að vera frá fjárln. Þá á það að vera frá Alþingi sjálfu. Ég legg til að þessi setning verði orðuð þannig: ,,Stjórnarnefnd gerir tillögu til ráðherra um úthlutun.`` Út með þennan fulltrúa fjárln. Hann á bara að vera í fjárln. Við 41. gr. stendur í 3. tölul.: ,,Heimilt er sjóðnum að veita félagasamtökum og sjálfseignarstofnunum styrk`` o.s.frv. Hér er einungis um heimildarákvæði að ræða sem er mun veikara en talið er upp á undan í 1. og 2. tölul. Ég legg til að það verði gert sterkara, ákvæðið, og það orðist svo: ,,Sjóðurinn veitir félagasamtökum og sjálfseignarstofnunum styrk`` o.s.frv. Í 7. tölul., þar sem segir að auk verkefna samkvæmt fyrri töluliðum sé Framkvæmdasjóði fatlaðra heimilt að veita fé til annarra framkvæmda sem nauðsynlegar eru taldar, svo sem breytinga á almennum vinnustöðum, legg ég til að skjóta inn orðinu skólum: svo sem skólum og almennum vinnustöðum. Mér er mjög umhugað um að menn útbúi löggjöfina þannig að fötluð börn geti sótt skóla hvort sem þau eru hreyfihömluð, andlega fötluð eða hvernig sem það er. Mér er mjög umhugað um það atriði. Við 42. gr. er ég með tillögu. Segir í frv. að svæðisskrifstofurnar eigi annast gerð svæðisáætlana og síðan svæðisráðin að veita umsögn. Af því að ég hef þá tillögu fram að færa eins og áður er komið fram að ég legg til að svæðisráðið sé framkvæmdaaðili legg ég til að 42. gr. 1. málsl. orðist svo: ,,Svæðisráð annast gerð svæðisáætlana um þjónustu við fatlaða.`` Við 44. gr., sem hljóðar svo: ,,Framkvæmdasjóður fatlaðra greiðir að fullu stofnkostnað þjónustustofnana . . . samkvæmt samningi við sveitarfélög skv. 14. gr.`` --- legg ég til að bætist við: eða samningi við sjálfseignarstofnanir og félagasamtök 45. gr. Ég vil opna fyrir það. Í 46. gr. er ég með brtt. líka. Þar stendur: ,,Svæðisskrifstofur skulu árlega gera fjárlagatillögur`` og þar vil ég hafa svæðisráð. Margar af þessum tillögum leiða af því mismunandi sjónarmiði hver eigi að vera framkvæmdaaðili málsins. Ég legg til að 4. málsl. 46. gr. falli brott, enda óþarfur í ljósi þeirra tillagna sem ég hef áður lagt fram. Við 51. gr. er um að ræða hugmyndafræðilegan ágreining milli mín sem jafnaðarmanns og hæstv. félmrh. Í 51. gr. er ráðherra heimilt að opna fyrir gjaldtöku vegna þjónustu skv. 22. og 23. gr. sem fjallar um að stuðningsfjölskyldur og að foreldrar eigi kost á skammtímavistun. Það er opnað fyrir gjaldtöku fyrir þessa þjónustu. Ég er á móti því að heimilt verði að krefja foreldra fatlaðra barna um sérstakt gjald fyrir þessa þjónustu. Menn eiga að veita hana og menn eiga að taka tekjur til að standa undir henni af almennum sköttum. Það er grundvallarsjónarmið jafnaðarmanns. Þá er brtt. við 57. gr. sem er um gildistökuna. Þar legg ég til að lögin taki gildi 1. jan. 1993. Það er eðlilegt og ákaflega auðvelt að rökstyðja hvort er heldur út frá mínum hugmyndum eða hugmyndum frv. að breytingar sem þessar hljóta eðli málsins samkvæmt að vera best til þess fallnar að taka gildi um áramót. Það eru tormerki á því að láta sumt af þessu taka gildi á miðju ári eða einhvern tíma árs og reyndar eru komnar þrjár útgáfur um gildistíma laganna. Í frv. er það fyrst í júní, þegar málið var tekið út úr nefnd var það fyrst í ágúst, en þegar brtt. voru prentaðar var það fyrst í september. Og ég spyr: Því geta menn þá ekki gengið alla leið og sagt: Fyrst í janúar. Kannski það verði komið fyrst í október í 3. umr. Það er aldrei að vita. Ég legg síðan til að bráðabirgðaákvæði V með þessu frv. verði breytt. Þetta ákvæði er þannig núna, með leyfi forseta: ,,Lög þessi skal endurskoða innan fjögurra ára frá gildistöku þeirra með hliðsjón af endurskoðun laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, og að höfðu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga og heildarsamtök fatlaðra. Endurskoðun laganna skal m.a. miða að því að auka ábyrgð sveitarfélaga í málefnum fatlaðra.`` Þar segja menn: Við skulum stefna til sveitarfélaga. En í öllu hinu sem á undan kemur í frv.: Við skulum fara með þetta til ráðuneytis. Það er ekki gott aksturslag að segjast ætla að fara til vinstri en fara svo til hægri í frv. Auk þess sem þetta er mjög veikt. Þetta er bara ákvæði um að það eigi að endurskoða og hafa samráð. Það er ekkert stefnumarkandi og hönd á festandi. Við þekkjum að ákvæði í lögum sem segja að það eigi að vera búið að endurskoða lög fyrir tiltekinn tíma halda ekki. Nýjasta dæmið er það sem kom upp í vetur um umferðarlögin. Þau átti að endurskoða fyrir árslok 1991 þannig að hæstv. dómsmrh. hefði átt að leggja fram ný umferðarlög sl. haust. Þau eru ekki komin enn fyrir þingið. Haldið í svona ákvæðum er veikt. Ég legg til að að verði skerpt á þessu og er með í huga þær breytingar sem eru yfirvofandi eins og ég gat um í greinargerð og legg til að orðist þannig: ,,Félmrn. skal þegar í stað taka upp viðræður við Samband ísl. sveitarfélaga og heildarsamtök fatlaðra í þeim tilgangi að sveitarfélög taki við verkefnum ríkisins í málefnum fatlaðra. Skal stefnt að því að tillögur liggi fyrir innan árs frá gildistöku laganna.`` Virðulegi forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir áliti mínu og þeim brtt. sem ég flyt. Ég hef reynt að gera það í eins stuttu máli og ég hef mögulega getað og kannski hefði verið þörf á því í framsöguræðu fyrir þessu nál. að ég hefði farið betur ofan í málið og rakið athugasemdir og ábendingar sem komu fram og ekki er tekið tillit til í frv. En ég læt það ógert, virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræður meira en orðið er með a.m.k. þessari ræðu minni. Ég vil að lokum segja það, sem fram kom hjá mér fyrr í þessari ræðu, að ég ítreka vilja minn til þess að menn nái samkomulagi, menn leysi úr sínum ágreiningsmálum þannig að þetta mál megi fá sem farsælastan endi. Ég ítreka þann vilja minn. Hins vegar verð ég að segja og láta það koma fram að mér finnst málið hafa fengið of skamman tíma til vinnslu. Ég finn það sjálfur að í hvert skipti sem ég lít ofan í þennan bunka og les sé ég eitthvað nýtt, skoða ný viðhorf. Mér finnst að ég hefði þurft miklu meiri tíma. Fleiri orð ætla ég ekki að hafa að sinni, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég byrja á að þakka hv. félmn. fyrir umfjöllun og afgreiðslu á þessu máli. Mér er ljóst að hér er um mjög stórt og viðamikið mál að ræða og félmn. hefur ekki haft mjög langan tíma til að fjalla um það eins og raunar kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns. Hins vegar er alveg nauðsynlegt að fram komi að þetta mál er búið að vera í undirbúningi í tvö ár á vegum ráðuneytisins og að þessu máli hafa komið fulltrúar allra stjórnarflokka, bæði stjórnar og stjórnarandstöðu, og hafa því haft tækifæri meðan málið hefur verið í vinnslu og undirbúningi að koma á framfæri sínum athugasemdum og hefur frv. í reynd verið mótað af fulltrúum allra stjórnarflokka. Að þessu máli komu líka hagsmunasamtök fatlaðra og Samband sveitarfélaga. Niðurstaðan eftir þessa tveggja ára vinnu varð sú að fulltrúar allra stjórnarflokkanna og fulltrúar Sambands sveitarfélaga og hagsmunasamtökin skrifuðu undir nál. og frv. sem hér er til umræðu án fyrirvara. Ég vil einnig nefna það að sérstakur fundur var haldinn með stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga um þetta mál. Það stóð vilji til þess hjá nefndarmönnum að færa verulega verkefni í þessum málaflokki yfir til sveitarfélaganna. Um það náðist ekki samstaða á því stigi málsins við stjórn Sambands sveitarfélaga og var verulega tekið tillit til stjórnar Sambands sveitarfélaga við meðferð málsins. Einnig vil ég nefna að sl. vor var haldin sérstök ráðstefna um þau frumvarpsdrög sem þá lágu fyrir eins og þau voru þá með hagsmunasamtökum fatlaðra. Þessu lýsi ég hér til að sýna fram á að mjög margir aðilar hafi komið að málinu. Það mátti skilja á orðum síðasta ræðumanns að þessi vinna hefði verið eingöngu á vegum ráðuneytisins sl. tvö ár, en aðrir aðilar hafi ekki komið að þessu, en þetta sýnir þvert á móti að mjög margir aðilar hafi komið að vinnu í þessu máli. Ég vil snúa mér beint að því að fara yfir þær athugasemdir sem fram komu hjá síðustu tveimur ræðumönnum. Í fyrsta lagi kemur fram hjá hv. 5. þm. Vestf., síðasta ræðumanni, að í tillögum sem hann setur fram varðandi stjórnarnefndina felst nánar óbreytt fyrirkomulag á stjórnarnefnd um málefni fatlaðra eins og hún hefur verið á undanförnum árum. Í brtt. hv. síðasta ræðumanns er því áfram gert ráð fyrir að heilbr.- og menntmrn. eigi aðild að yfirstjórn þessa málaflokks. Ég vek athygli á því að þessu gefna tilefni að í engri af þeim tugum umsagna sem bárust um frv., ef undan er skilin ein umsögn, er lagt til að haldið sé í þetta gamla fyrirkomulag. A.m.k. biðja samtök fatlaðra ekki um slíkt, ekki svæðisstjórnirnar eða framkvæmdastjórar þeirra og ekki sveitarfélögin. Það er athyglisvert að hafnað er því sjónarmiði hjá hv. þm. að málaflokkurinn heyri undir eitt ráðuneyti vegna þess að það lýtur að afstöðu manna til grundvallarmannréttinda fatlaðra. Frv. boðar nefnilega þá sýn að fatlaðir eigi sama rétt og aðrir þjóðfélagsþegnar til menntunar. Menntamál þeirra eigi því að heyra undir menntmrn. rétt eins og menntamál ófatlaðra. Frv. boðar jafnframt að fatlaðir eigi sama rétt til heilbrigðisþjónustu og ófatlaðir. Heilbrigðisþjónusta fatlaðra eigi því að heyra undir heilbrrn. eins og heilbrigðisþjónusta ófatlaðra. Lög um málefni fatlaðra snúast hins vegar fyrst og fremst um félagslega þjónustu við fatlaða og þá fyrst og fremst þann rétt sem þeir eiga að hafa umfram þann sem þeim er tryggður í almennum lögum, þ.e. lögum um félagsþjónustu. Ég tel því að þessi brtt. hv. þm. gangi gegn því samskipunarsjónarmiði sem hefur verið eitt aðaleinkenni í réttindabaráttu fatlaðra hin síðari ár. Í brtt. hv. þm. kemur einnig fram varðandi breytt hlutverk svæðisráða að það er ljóst að í tillögu hv. þm. um breytt hlutverk svæðisráða felst sú breyting að svæðisráðin eru gerð að stjórnarnefndum svæðisskrifstofanna. Í reynd felur þessi tillaga þannig í sér nánast óbreytt fyrirkomulag miðað við gildandi lög. Ég tel að með þessu sé hafnað þeirri grundvallarbreytingu sem frv. boðar og felst í því að aðskilja framkvæmd þjónustunnar annars vegar og hins vegar eftirlit með þeirri þjónustu. Þannig er lagt til með brtt. hv. þm. að haldið verði í þá tilhögun að sami aðili meti þörf hins fatlaða fyrir þjónustu, veiti honum þjónustuna og hafi síðan eftirlit með sjálfum sér í því verki. Varðandi réttindagæslu, sem einnig er kveðið á um í brtt. hv. þm. og nál. hans, vil ég segja að eitt merkasta nýmæli frv. eru ákvæði þess um réttindagæslu fatlaðra sem svæðisráðum er ætlað að sinna. Í brtt. hv. þm. eru þessi ákvæði gerð óvirk að mínu mati. Með tillögu hans um að svæðisráðin beri ábyrgð á framkvæmd þjónustunnar er að sjálfsögðu ekki hægt að fela þeim réttindagæslu fatlaðra. Þetta hefur hv. þm. séð og leggur því til að stjórnarnefnd í málefnum fatlaðra annist það hlutverk. Þessi tilhögun, sem hv. þm. boðar, stenst þó tæplega. Í fyrsta lagi eru verkefni stjórnarnefndar það umfangsmikil fyrir að engin leið er að hún sinni réttindagæslu fatlaðra á öllu landinu ef mynd á að vera á þeirri vinnu. Stjórnarnefnd fer með stjórn Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Henni er ætlað að vera ráðuneytinu til ráðgjafar í málefnum fatlaðra og henni er ætlað að gera tillögur um þjónustu á landsvísu. Í öðru lagi samræmist það hlutverk illa þeim meginverkefnum öðrum sem stjórnarnefnd er ætlað að sinna. Í þriðja lagi er ekki álitlegt fyrirkomulag að réttindagæslu sé sinnt á hverju svæði af starfsmanni félmrn. Mun betri tilhögun er í frv. og felst í því að svæðisráðin, heimamenn sem eru í meiri nálægð við hinn fatlaða og þjónustuna, sinni þessu mikivæga verkefni. Ég vil fara nánar, virðulegi forseti, í einstakar aðrar brtt. hv. þm. Í 1. brtt. við 2. gr. vil ég segja að ekki verður séð að tillagan breyti einu eða neinu í merkingu greinarinnar og mér þykir orðalag hv. þm. ekki betra, en hv. þm. leggur til að 3. málsl. 2. gr. orðist svo: ,,Fötlun getur verið meðfædd eða áunnin, svo sem vegna langvarandi veikinda eða slysa.`` Ég tel ekki að þessi breyting breyti einu eða neinu í merkingu greinarinnar og mér þykir orðalagið ekki vera betra. Varðandi 3. brtt., sem kemur fram við 5. gr., vil ég segja að það er mitt mat að brtt. takmarkar þjónustusvæðin við tillögur svæðisráða þar um fáist staðfesting ráðherra á þeim. Sú tilhögun er ekki í anda frv. að mínu mati. Þjónustusvæðin verða ekki síst til með því að sveitarfélög taka yfir þjónustu við fatlaða að hluta eða öllu leyti eins og fram kemur í 14. gr. Því er brtt. ekki eðlileg þó ekki geti hún talist skaðleg. Sérkennilegt er að leggja til þá óþörfu miðstýringu að ráðherra þurfi að samþykkja tillögur um þjónustusvæðin sérstaklega. Um 5. brtt. við 7. gr. vil ég segja að telja verður óeðlilegt að kveða á um þjónustu táknmálstúlka í þessum lögum, en um það fjallar brtt. Hún orðast svo, með leyfi forseta: ,,Heyrnarlausir, heyrnarskertir og daufblindir eða þeir sem eiga í erfiðleikum með samskipti á rödduðu máli skulu eiga rétt á þjónustu táknmálstúlka til þessarar þjónustu.`` Ég tel óeðlilegt að kveða á um það í þessum lögum því að um það er fjallað í lögum um samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra, en í 1. mgr. þeirra laga segir: ,,Markmið laga þessara er að stuðla að jafnrétti heyrnarlausra til þjónustu sem víðast í þjóðfélaginu á grundvelli táknmáls heyrnarlausra.`` Til upprifjunar skal þess getið að fyrrv. menntmrh., Svavar Gestsson, lagði ríka áherslu á að þetta mál heyrði undir sérstök lög og þessi mál yrðu vistuð í menntmrn. Varðandi 7. brtt., þ.e. við 9. gr., leggur hv. þm. til að við greinina bætist nýr töluliður, svohljóðandi: ,,Þarfir fatlaðra fyrir þjónustu í skólum.`` Það er ekki auðvelt að ráða í hvað hv. þm. á við með þessri brtt. Er verið að leggja til að þessi lög taki til sérkennslu? Ef ekki, hvaða þjónustu fyrir fatlaða í skólunum á hv. þm. við? Ég hygg að réttur fatlaðra ætti að vera tryggður í almennum lögum um grunnskólann. Varðandi 10. brtt. við 13. gr. vil ég segja að með frv. eru verkefni svæðisskrifstofa vel skilgreind. Brtt. hv. þm. fela í sér að mínu mati útþenslu á svæðisskrifstofunum sem er ekki skynsamlegt með tilliti til þess að stefnt er að yfirtöku sveitarfélaganna í málaflokknum. Auk þess má ekki rígbinda þjónustuna svo í lögum að ekki sé svigrúm til þess að taka mið af staðbundnum aðstæðum. T.d. leggur hv. þm. til að lögbundið sé að sálfræðiþjónusta og lögfræðiráðgjöf skuli vera á svæðisskrifstofunum og maður spyr: Af hverju geta aðrir aðilar á svæðinu, t.d. sálfræðiþjónusta skólanna eða félagsmálastofnanir sveitarfélaganna, ekki veitt fötluðum þessa þjónustu ef það er talið hagkvæmt á svæðinu að gera slíkt? Undanfarið hefur það einmitt verið mjög gagnrýnt af fagfólki hversu mörg ólík kerfi og stofnanir séu að eiga við sömu skjólstæðingana sem veldur óhagræði og kemur í veg fyrir samfelld og markviss vinnubrögð. Maður veltir því fyrir sér: Af hverju að lögbinda eitt þjónustukerfi í viðbót, sálfræðiþjónustu og félagsráðgjöf? Eitt síðasta verk, svo að dæmi sé tekið, hv. þm. Svavars Gestssonar sem menntmrh. var að skipa nefnd til að gera tillögur um samfellda sálfræðiþjónustu fyrir öll börn frá 0--18 ára aldurs, en meginverkefni nefndarinnar átti að vera að finna leiðir til að komast fram hjá því sem er á milli hinna ólíku kerfa sem sett hafa verið upp samkvæmt ólíkum sérlögum. Varðandi 12. lið hjá hv. þm. í brtt., þ.e. við 25. gr., þá felur brtt. í sér að í stað þess að hvetja sveitarfélögin til að veita fötluðum liðveislu skuli það vera skylt. Hér lítur hv. þm. algerlega fram hjá þeirri staðreynd að fjöldi sveitarfélaga í landinu er um 200 og flest þeirra eru mjög smá og veita enn þá mjög litla félagslega þjónustu. Það er því erfitt að sjá að þessi brtt. sé raunhæf á þessu stigi meðan sveitarfélögin eru ekki stærri mörg hver en raun ber vitni. Brtt. 22, sem ég vil aðeins nefna hér, er varðandi ákvæði til bráðabirgða. Ég get verið sammála hv. þm. um þá hugsun sem kemur fram í brtt., enda þótt tillagan sem slík taki ekki ákvæði frv. fram. Nefndin sem samdi frv. átti viðræður við Samband ísl. sveitarfélaga um þetta atriði eins og kom fram í mínu máli áður og fram kom í þeim viðræðum að stjórn sambandsins lagðist gegn því að svo sterkt væri kveðið að orði í þessum efnum og að tiltekin væru tímamörk. Stjórn sambandsins lýsti sig hins vegar reiðubúna til viðræðna enda þótt þær væru ekki lögbundnar. Stjórn sambandsins hefur raunar lýst sig mjög fylgjandi því að taka yfir málaflokkinn. Í þeirri undirbúningsvinnu sem nú stendur yfir vegna fyrirhugaðrar sameiningar sveitarfélaga, og ég veit að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson þekkir mjög vel þar sem hann situr í þeirri nefnd, er einmitt verið að fjalla um með hvaða hætti slík yfirtaka sveitarfélaganna á málaflokknum í tengslum við sameiningu sveitarfélaga getur gerst. Hins vegar er ljóst að sú tímaáætlun sem menn hafa í huga í þeim efnum er á bilinu eftir kannski 4--6 ár. Því er engin ástæða til að flýta sér um of í þessum efnum því hætt er við að spenni menn bogann of hátt verði kannski ekki neitt úr neinu. Það er mikilvægt að hafa hugfast að áður en frændþjóðir okkar á hinum Norðurlöndum fluttu málaflokkinn frá ríki til sveitarfélaga höfðu umbætur í sveitarstjórnarmálum náð fram að ganga. Þannig voru þau orðin að sterkum félagslegum heildum og gátu axlað þá ábyrgð. Í annan stað er æskilegt að almenn félagsþjónusta fái tækifæri til að þróast í sveitarfélögunum áður en þau taki að sér þjónustu við fatlaða. Einungis er eitt ár liðið frá gildistöku laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og búast má við að nokkurn tíma taki að byggja upp þessa þjónustu í hinum dreifðu byggðum þar sem hana er ekki að finna í dag. Hv. þm. vék nokkuð að því sem fram kemur í frv. varðandi þjónustugjöld og taldi að okkur greindi nokkuð á í skoðunum varðandi það mál. Ég tel ástæðu vegna orða hv. þm. að skýra nokkru nánar af hverju það er til komið. Margir foreldrar fatlaðra barna hafa bent á það ósamræmi að umönnunarbætur fatlaðra barna skerðist njóti þau daglegrar þjónustu utan heimilisins, t.d. leikskóla. Hins vegar skerðast þessar bætur ekki sé þjónustan óregluleg, t.d. í formi stuðningsfjölskyldna eða skammtímavistunar, enda þótt þessi þjónusta geti orðið veruleg. Ekki er framkvæmanlegt að skerða umönnunarbætur vegna svo óreglulegrar þjónustu. Auðveldara er að þeir foreldrar greiði lítillega gjald, enda njóta þeir umönnunarbóta. Slíkt fyrirkomulag stuðlar einmitt að jöfnuði á milli foreldra fatlaðra barna. Þetta er skýringin á því að þetta ákvæði er hérna inni. Hv. þm. taldi ekki til bóta að fulltrúi frá fjárln. taki sæti í nefndinni þegar verið væri að úthluta úr Framkvæmdasjóði fatlaðra. Ég bendi hv. þm. á að sami háttur er hafður á varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra og megintilgangur þess er að treysta tengslin milli stofnfjárveitinga úr Framkvæmdasjóði fatlaðra og þá rekstrarfjárveitinga, en nauðsynlegt er að slíkt haldist í hendur. Aðeins í lokin, virðulegi forseti, örfá orð um brtt. frá hv. 2. þm. Vesturl. Ég tel að það ætti að vera óþarft að tiltaka geðlæknisþjónustu sérstaklega þar sem lög um heilbrigðisþjónustu taka til þess. Tillagan er hins vegar skiljanleg með hliðsjón af því að lögin taka nú til geðfatlaðra. Hins vegar verður að líta svo á að þjónustukerfi fatlaðra sinni fyrst og fremst félagslegri þjónustu við þá sem eru fatlaðir vegna langvinnra, geðrænna sjúkdóma. Um geðlæknisþjónustu fer eins og fyrr segir samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu og er það á ábyrgð heilbrigðiskerfisins að geðsjúkir njóti læknishjálpar. Varðandi síðari brtt. hv. þm. tel ég ekki eðlilegt að um hugsanlega þjónustusamninga við sjálfseignarstofnanir sé kveðið á um í 14. gr. frv. Þessi grein fjallar um samskipti ríkis og sveitarfélaga eingöngu. Hún er ein af lykilgreinum frv. í þeim skilningi að með henni er stuðlað að því að flýta fyrir yfirtöku sveitarfélaganna á málefnum fatlaðra. Hér er um eitt mikilvægasta stefnumál frv. að ræða. Því er ekki skynsamlegt að blanda því saman við tæknileg viðfangsefni er lýtur að samskiptum ríkis og sjálfseignarstofnana og form í fjárveitingu til þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Að vísu er þess ekki kostur á tveim mínútum að fara yfir allt, enda ætla ég ekki að gera það. Ég hef ræðutíma til þess sem ég get nýtt mér ef ég kýs svo, en ég vil aðeins vegna hinna dræmu undirtekta sem tillögur mínar fengu hjá ráðherra taka fram fáein atriði. Sérstök vonbrigði mín urðu þó þau að ráðherra gat ekkert um vilja sinn til að ná samkomulagi eða leysa ágreining sem ég margítrekaði að væri minn vilji. Ég bið í fyrsta lagi ráðherra að útskýra fyrir þingheimi hvernig hún getur lagt til að breyta núverandi svæðisskrifstofum á þeim forsendum að þær séu bæði framkvæmdaaðili og eftirlitsaðili með sjálfum sér og í ljósi þessa rökstuðnings lagt til að svæðisskrifstofurnar heyri beint undir félmrn. þannig að félmrh. sé bæði framkvæmdaaðili og eftirlitsaðili. Sá rökstuðningur sem notaður er í frv. fellir þessa meginbreytingu á stjórnarfarskaflanum í frv. Það er ekki nokkur leið út úr þessari rökhugsun, virðulegi forseti. Hér var vitnað í réttindagæslu. Auðvitað gerir mín tillaga málið ekki óvirkt. Hún gerir það fremur virkt. Svæðisráð er samkvæmt mínum tillögum framkvæmdaaðili og réttindagæslumaður á að gæta hagsmuna fatlaðra, ekki starfsmannanna. Þess vegna getur réttindagæslumaður ekki verið starfsmaður svæðisráða. Hann hlýtur að verða að vera starfsmaður ráðuneytisins. Það er eðlilegt þar sem hann er eftirlitsmaður með framkvæmd laganna sem ráðuneytið fer með líka. Virðulegi forseti. Ég á margt ósagt. Ég sé að tíma mínum er lokið og ég vil ekki níðast á góðsemi forseta.

Virðulegi forseti. Ég vil vegna orða hv. þm. benda á að samkvæmt frv. og því sem nú liggur fyrir varðandi þetta mál er gert ráð fyrir að svæðisstjórnirnar séu eftirlitsaðilar en ekki svæðisskrifstofurnar. Varðandi það að ekki sé komið til móts við sjónarmið hv. þm. vil ég taka fram að í nefndarvinnunni var að mínu mati tekið verulega tillit til sjónarmiða sem þar komu fram hjá umsagnaraðilum og nefndarmönnum og ég tel að formaður nefndarinnar hafi lagt sig mjög fram um að reyna að ná breiðu samkomulagi um þetta mál sem ég tel að hafi bærilega tekist til um. Ég vil líka nefna að ekki fyrir mörgum dögum kom fram hjá fjölmörgum hagsmunasamtökum fatlaðra eindregin áskorun á þingið að afgreiða þetta mál, m.a. frá Öryrkjabandalaginu, Þroskahjálp, Sjálfsbjörgu, Geðhjálp og fleiri aðilum, og ég tel einmitt að nefndin hafi kappkostað um að reyna að leysa þau ágreiningsmál sem voru uppi og brtt. bera þess merki að það hafi verið tekið tillit til ýmissa sjónarmiða sem þar koma fram. Ég veit að hv. þm. er með töluvert viðamiklar brtt. og ég tel að milli 2. og 3. umr. getum við vel sest niður og rætt þessi mál og þær brtt. sem hv. þm. er með þó að ég taki fram að það sé án skuldbindinga á þessari stundu af minni hálfu.

Virðulegi forseti. Svæðisráðin eru eftirlitsaðili samkvæmt frv. En þau hafa enga heimild til að ráða sér starfsmenn. Þau eru ófær um að gegna sínu hlutverki eins og það er framsett í frv. Fyrst hæstv. ráðherra minntist á Noreg í sinni ræðu áðan vil ég láta það koma fram mönnum til fróðleiks að norska Stórþingið tók sér þrjú ár að vinna að lagasetningunni. Það er nefnilega þannig að eitt er nefnd sem vinnur úti í bæ sem við getum kallað, jafnvel þótt hún sé skipuð fulltrúum stjórnmálaflokka, og annað er þingið sjálft. Ég er ekki þannig gerður að ég láti mér duga að einhver rétti að mér blað og segi: Ég er búinn að samþykkja blaðið, þá skalt þú rétta upp hönd. Ég vil kynna mér málið sjálfur. Ég vil móta mína eigin afstöðu og vinna í því. Það að það tók nefndina tvö ár að skila af sér er ekki óeðlilegt í ljósi þess hversu viðamikill málaflokkurinn er. Það sem er óeðlilegt er að ætlast til þess að þingið klári málið á tveimur mánuðum eða félmn. öllu heldur. Það er það sem er óeðlilegt. En ég fagna að lokum lokaorðum hæstv. ráðherra og segi við ráðherrann að ég er þess albúinn að leggja mig fram um að ræða um samkomulag eða einhverja niðurstöðu sem menn geta unað við á milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Hæstv. félmrh. svaraði þeim tillögum sem ég bar fram á heldur neikvæðan hátt. Í fyrsta lagi hefði ég haft áhuga fyrir að vera með miklu, miklu fleiri brtt. En ég ákvað að hafa þær fáar því að ég vonaðist til að þær yrðu frekar samþykktar. Það er alveg rétt, sem kom fram í máli hæstv. ráðherra, að í frv. sem hér liggur fyrir er sú stefnumótun að fatlaðir njóti sem mest almennrar þjónustu. En við verðum að horfa til þess að víða úti á landi er þessi þjónusta ekki til staðar og það er verið að færa geðfatlaða yfir á þennan geira og þá verður þjónustan við þá að fylgja með. Þess vegna kemur tillaga fram um að geðlæknisþjónusta sé veitt og ég tel það alveg nauðsynlegt. Í sambandi við hina tillöguna sem ég var með, um að við sjálfseignarstofnanir væru gerðir þjónustusamningar, þá benti hæstv. ráðherra á að það væri óeðlilegt að hafa þessa grein í 14. gr. Ég væri alveg tilbúin að færa hana niður í 15. gr. ef hæstv. ráðherra finnst hún fara betur þar. Mér skildist að það væri tæknilegt atriði að það væri ekki rétt að hafa hana í 14. gr. Ef hæstv. ráðherra er tilbúinn að setja þessa tillögu inn í 15. gr. er ég tilbúin að fallast á það. Það var ekki rætt um gildistímann, en ég var með tillögu um að gildistíminn væri 1. jan. Ég tel líka mikilvægt mál að það sé viss aðlögunartími þar til þessi lög taka gildi.

Virðulegi forseti. Það frv. til laga um málefni fatlaðra sem hér er til umfjöllunar og hefur fengið nokkuð góða umræðu felur að mínu mati í sér réttarbót fyrir fatlaða á mörgum sviðum. Ég ætla að nefna þau helstu og það er þá um leið rökstuðningur fyrir þeirri skoðun minni að þetta frv. beri að samþykkja, enda er ég ein af þeim sem skrifa undir nál. meiri hluta félmn. og er flm. að ýmsum brtt. sem meiri hlutinn gerir við frv. Það er rétt að það komi fram að einmitt þessar brtt., sem hafa fengið góða umfjöllun og heilmikinn rökstuðning í félmn., eru í rauninni forsenda þess að ég treysti mér til að vera með á þessu frv. Ég tel að það hafi verið unnið svo mikið í málinu í nefndinni og gerðar á því svo miklar breytingar að það sé orðið viðunandi. Réttarbæturnar sem ég var að tala um eru á ýmsum sviðum. Í fyrsta lagi tel ég að þetta frv., verði það að veruleika, auki möguleika á einstaklingsbundinni þjónustu við fatlaða. Réttur fatlaðra til almennrar þjónustu á vegum sveitarfélaganna verður aukinn samkvæmt þessu frv. og þó að það ætti ekki að þurfa að taka sérstaklega fram að fatlaðir eigi að njóta allrar félagsþjónustu sem sveitarfélögin hafa upp á að bjóða, þá er það samt einu sinni svo að það er nauðsynlegt til þess að það sé þá ótvírætt að þeir eigi að geta notið þeirrar þjónustu. Í þessu sambandi má reyndar nefna, sem er mikill kostur í þessu frv., hlut eins og liðveislu, heimaþjónustu og ferðaþjónustu sem eru allt hlutir sem sveitarfélögin eiga að veita hinum fatlaða. Því til viðbótar kemur svo sérstök liðveisla á vegum ríkisins við fatlaðan einstakling, ýmist á heimili hans eða vinnustað, og það er þá liðveisla sem er umfram þá liðveislu sem sveitarfélagið veitir. Þetta er stór þáttur í þessu frv. og veruleg réttarbót. Í öðru lagi lít ég svo á að yfirstjórn málaflokksins sé orðin skýrari og einfaldari en áður var. Félmrn. fer nú með yfirstjórn málaflokksins í stað þriggja ráðuneyta áður og ég tel það eðlilegt, og ég held að ég hafi lýst því yfir strax við 1. umr. að ég teldi það til bóta, enda er þarna öðru fremur um félagsþjónustu að ræða, félagsþjónustu við fatlaða. Ég tel að það eigi ekki að þurfa að kveða sérstaklega á um rétt fatlaðra til heilbrigðisþjónustu og til þjónustu í menntakerfinu. Þeir eiga að hafa þann rétt eins og aðrir. Þess vegna furða ég mig svolítið á tillögu frá hv. 5. þm. Vestf. Kristni H. Gunnarssyni um liðveisluna inn í skólana vegna þess að mér finnst það vera í verkahring menntakerfisins að búa svo um hnútana að fötluð börn geti verið í skólunum. Það ætti ekki að þurfa sérstakan stuðning úr félagsmálageiranum til að tryggja það. Það á að taka á þeim málum í menntmrn. og á fræðsluskrifstofum og í skólanefndum úti í héruðum. En ég tel það kost að málaflokkurinn skuli vera kominn undir félmrn. Ég held að það ætti að geta komið í veg fyrir ákveðna togstreitu milli ráðuneytanna, ekki síst um það takmarkaða fjármagn sem er alltaf í Framkvæmdasjóði fatlaðra. Maður gæti auðvitað hugsað sér að það væri mun meira en verið hefur. En um þetta fjármagn hefur verið togstreita og ég held að þetta ætti að geta komið í veg fyrir það. En auðvitað slæ ég þann varnagla að það er aldrei hægt að koma í veg fyrir að ráðuneyti kasti málum og einstaklingum á milli sín. Svo lengi sem þau hafa einhverja löngun til þess eða sjá sér hag í því munu þau gera það. Engin lög og engar reglur geta í rauninni komið í veg fyrir það, enda er alltaf um ákveðið grátt svæði að ræða, sérstaklega ef við tökum geðfatlaða einstaklinga, hvenær þeir teljast vera geðfatlaðir og hvenær sjúkir. Í þriðja lagi sé ég mikla réttarbót í því að það er greint á milli reksturs stofnana fatlaðra annars vegar og eftirlits með þeim hins vegar. Annars vegar á svæðisráðið að vera stefnumótandi aðili og eftirlitsaðili, hins vegar eiga svæðisskrifstofurnar að hafa yfirumsjón með rekstrinum. Ég verð hins vegar að taka undir þær efasemdir sem komu fram hjá hv. 5. þm. Vestf. um að svæðisráð verði nógu vel í stakk búið til að rækja eftirlitshlutverkið eins og því ber ef það hefur engan starfsmann á sínum vegum. Það er vísað til þess að inni í lögunum sé engin sérstök heimild til svæðisráðanna að ráða sér starfsmann, en ég get nú ekki séð að það sé heldur eitthvað sérstakt sem mælir gegn því, að það sé neitt sem banni að svæðisráðin hafi starfsmann á sínum vegum. En á þann veika hlekk sem er þarna hjá svæðisráðunum er m.a. bent í ýmsum umsögnum sem nefndinni bárust, að í raun hefði þurft að tryggja að þau hefðu starfsmann á sínum vegum til þess að það væri hægt að styrkja eftirlitshlutverkið. Í fjórða lagi, svo að ég nefni réttarbót, þá er í frv. gert ráð fyrir aukinni þátttöku sveitarfélaga í þjónustu við fatlaða eins og ég kom aðeins inn á hér áðan og í 14. gr. frv. er m.a. gert ráð fyrir því að ríki og sveitarfélög geti gert samning sín á milli um að sveitarfélög taki að sér þjónustu við fatlaða að hluta eða öllu leyti. Það getur þá gerst hvort sem er á vettvangi eins sveitarfélags eða á vettvangi héraðsnefnda eða með því að stofna byggðasamlag milli sveitarfélaga um ákveðna þjónustuþætti. Þá er líka að því stefnt með ákvæði til bráðabirgða í þessu frv. að sveitarfélögin taki aukna ábyrgð á málaflokknum og væntanlega með það fyrir augum að þau yfirtaki þennan málaflokk að öllu leyti síðar meir. Ég held að þingheimi sé ljóst að í félmn. eru margir sveitarstjórnarmenn. Ætli það hafi ekki nánast allir sem þar sitja starfað á vettvangi sveitarstjórna, setið í sveitarstjórn. Þau mál fá því oft mjög mikla skoðun í nefndinni og menn velta oft mikið fyrir sér hvernig málið komi til með að líta út frá sjónarhóli sveitarfélaganna. Það er vissulega virðingarvert. En ég hef stundum sagt að þeir sem hafa verið í litlum sveitarfélögum úti á landi horfi kannski á þetta svolítið öðrum augum en ég sem hef starfað í stóru sveitarfélagi, í Reykjavík þar sem reyndar hefur oft verið í gegnum árin beitt alls kyns yfirgangi sem ég vil kalla og þess vegna höfum við hér í Reykjavík oft vanist því að þurfa að leita ásjár hjá ríkisvaldinu. Ríkisvaldið er kannski ekki eins óvinveitt í okkar augum og í augum ýmissa sem hafa starfað hjá litlum sveitarfélögum úti á landi. Það getur stundum verið gott að eiga það að þegar til kastanna kemur. Ég vil segja það og ég er nánast sannfærð um það að verði þessi lög að veruleika, þá mun Reykjavíkurborg yfirtaka málefni fatlaðra. Hún hlýtur að gera það. Hún hefur alla burði til að yfirtaka þann málaflokk og sinna honum og veita þjónustu frá sinni Félagsmálastofnun til fatlaðra. Það munu sjálfsagt mörg önnur stærri sveitarfélög gera líka. En ég held að minni sveitarfélög mörg hver séu ekki undir það búin að yfirtaka þennan málaflokk eins og þó hefur verið haldið fram og ég er ekki sannfærð um að gerðu þau það væri það fötluðum til hagsbóta. Ég veit að þeir sem tala út frá sjónarhóli sveitarfélaganna telja sig vera að nálgast málið út frá hagsmunum fatlaðra. En ég efast um að það sé hinum fatlaða endilega til hagsbóta að sveitarfélögin yfirtaki þetta núna vegna þess að það eru hvorki til starfskraftar né þekking og reynsla úti í sveitarfélögunum til að yfirtaka þennan málaflokk. Mörg sveitarfélög eru einfaldlega of veikburða og samstarf milli sveitarfélaga er ekki nægilega burðugt, því miður. Við sjáum það þegar við komum að flóknum málaflokkum eins og málefnum fatlaðra, þegar við komum að vernd barna og ungmenna að þá vantar ýmislegt upp á að sveitarfélögin séu nægilega vel í stakk búinn til að gera þetta. Það er einu sinni staðreynd sem við verðum að horfast í augu við. En það breytir ekki því að að því skal stefnt að sveitarfélögin taki þetta fyrir. Frv. var ekki gallalaust þegar það kom inn í þingið í vetur og það er enn ekki gallalaust. Hins vegar hafa verið gerðar á því umtalsverðar breytingar sem allar miða í rétta átt. Þessar breytingar draga úr miðstýringu í ráðuneytinu og þær auka hlut sveitarfélaganna í stjórnkerfi málaflokksins. Valdsvið svæðisráðanna hefur t.d. verið aukið á kostnað ráðuneytis og þannig hafa ákvarðanir verið færðar nær vettvangi en ráð var fyrir gert í frv. eins og það kom hér fyrr. Eitt er það sem ég hef þó vissar áhyggjur af varðandi þetta mál og það er málefni Kópavogshælisins. Í nefndaráliti meiri hlutans segir, með leyfi forseta: ,,Meiri hluti nefndarinnar vill að fram komi að hann telji mikilvægt vegna þeirrar óskýru réttarstöðu sem íbúar Kópavogshælis búa við að heilbr.- og trmrh. beiti sér þegar fyrir skipan fimm manna nefndar sem hafi það verkefni að gera tillögur um framtíðarhlutverk og skipan Kópavogshælis. Meiri hluti nefndarinnar telur eðlilegt að félmrh., fjmrh., stjórnarnefnd Ríkisspítalanna og stjórnarnefnd í málefnum fatlaðra tilnefni sinn fulltrúa hver og að jafnframt skipi heilbr.- og trmrh. formann án tilnefningar.`` Þarna er sem sagt verið að koma því á framfæri í þessu nál. að það þurfi að skipa nefnd um framtíðarhlutverk Kópavogshælis og þetta er mjög mikilvægt vegna þess að lögin eins og þau eru ná ekki til vistmanna á Kópavogshælinu og það er alvarlegur galli vegna þess að þeir sem búa á Kópavogshælinu eru fatlaðir og ættu að njóta þjónustu samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. En ástæðan er einfaldlega sú að Kópavogshælið er sjúkrahús, ekki vistheimili, og þar af leiðandi undir heilbrrn. Mig langar til að lesa örstutt úr bréfi frá framkvæmdastjóra Kópavogshælisins sem útskýrir þetta kannski, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Kópavogshæli er skilgreint sem sjúkrahús fyrir þroskahefta. Þar dveljast 134 einstaklingar. Það er skoðun stjórnenda Kópavogshælis að verulega stór hluti núverandi vistmanna geti útskrifast á sambýli sem þyrftu að vera mjög vel mönnuð. Jafnframt koma um tíu umsóknir árlega um vistun og dvelst það fólk í flestum tilfellum á sambýli, en er talið betur sett á Kópavogshæli vegna þeirrar þjónustu sem þar er í boði. Þessum umsóknum hefur orðið að hafna vegna þrengsla. Einstaklingar á almennum deildum eða heilbrigðiseiningum munu smám saman útskrifast og þjónusta við þá flytjast til félmrn. og/eða sveitarfélaga í samræmi við þá þróun sem nú þegar er í gangi en hefur gengið hægt fyrir sig. Miðað við reynslu undanfarandi ára af útskriftum af Kópavogshæli er ljóst að til þarf að koma sérstakt átak af hálfu stjórnvalda til að hraða útskriftum. Núverandi fjöldi heimilismanna stendur starfseminni fyrir þrifum og torveldar mjög eða kemur algerlega í veg fyrir æskilegar breytingar á starfseminni. Á staðnum dveljast þroskaheftir einstaklingar sem ekki eru sjúklingar í þeim skilningi en geta ekki annað farið vegna skorts á sambýlum. Ekki er sanngjarnt að þessir einstaklingar gjaldi þessarar búsetu með réttindamissi, a.m.k. í samanburði við aðra fatlaða búsetta á sambýlum.`` Mín skoðun er sú að það sé mjög mikilvægt að þessi nefnd komist á laggirnar hið allra fyrsta og hún geri raunhæfa áætlun um hvernig hægt sé að útskrifa þorra þeirra sem nú dveljast á Kópavogshæli á sambýli þannig að þeir búi ekki á stofnun eða sjúkrahúsi eins og Kópavogshælið er heldur í venjulegu umhverfi með öðru fólki. Stofnun eins og Kópavogshælið viðheldur fötlun og eykur fötlun fólks frekar en annað. Ég er ekki að gagnrýna með þessu það fólk sem starfar á Kópavogshælinu. Þetta er bara úrræði gærdagsins sem hlýtur að heyra sögunni til fyrr en síðar. Ég tel mjög mikilvægt og legg á það ríka áherslu hér að það verði unnið að því með markvissum hætti milli ráðuneyta að koma þessu fólki á sambýli og gert sérstakt átak í því. Þarna er ekki veikt fólk heldur fatlað og það á ekki að eyða ævi sinni á sjúkrahúsi. En ég mun fylgjast með því hvernig til tekst og sýnist mér að málið fái ekki skjótan og eðlilegan framgang mun ég flytja tillögu um það síðar. Hér hefur lítillega verið drepið á þjónustusamninga og er gert ráð fyrir því í 14. gr. frv. að hægt sé að gera þjónustusamninga við sveitarfélög um ýmist að yfirtaka þjónustuna alla eða einstaka þætti hennar. Í því sambandi hefur verið talað um þjónustusamninga við sjálfseignarstofnanir og félagasamtök. Mín skoðun er sú að það sé mjög eðlilegt að gera slíka þjónustusamninga og það gæti orðið til þess að auðvelda samskipti ríkisvaldsins og einkaaðila sem sinna tiltekinni þjónustu og koma í veg fyrir margháttaða árekstra milli þessara aðila. Í raun ætti þetta að vera vinnuregla. Mig langar í því sambandi að vísa til annarrar þjónustustarfsemi eða félagslegrar þjónustu sem rekin er, þ.e. annarrar en þjónustunnar við fatlaða, og ég get nefnt Samtök um kvennaathvarf. Í mörg ár hefur Kvennaathvarfið þurft sífellt að herja á ríkisvaldið um fjárframlög og aukafjárveitingar vegna þess að því hefur verið naumt skammtaður aurinn og þetta hefur oft leitt til margháttaðrar togstreitu milli Samtaka um kvennaathvarf og ríkisvaldsins vegna þess að ríkisvaldið hefur ekki viljað skuldbinda sig á neinn hátt gagnvart þessum samtökum. Ég held að það gæti verið mjög til bóta fyrir slík samtök t.d. að hafa þjónustusamning við ríkið sem kveður á um hvaða þjónustu þau ætla að veita og hvað ríkið er tilbúið til að greiða þeim fyrir þá þjónustu. Þetta á líka við um félagasamtök sem veita þjónustu, samtök fyrir fatlaða og einnig sjálfseignarstofnanir. Ég hef hins vegar ekki á þessari stundu gert fyllilega upp við mig hvort eigi að kveða á um þetta í lögum. Mér finnst að þetta ætti miklu frekar að vera vinnuregla sem menn ættu að koma sér upp, en ég er ekki sannfærð um það á þessari stundu að þetta ætti að vera sérstakt ákvæði í lögum. En að lokum, virðulegi forseti, vil ég að það komi fram að ég styð frv. og legg á það áherslu að það verði afgreitt og minni á að Samtök fatlaðra telja mjög mikla réttarbót að frv. og leggja ríka áherslu á að það verði samþykkt. Og ég tek mjög mikið mark á þeim ummælum og þau hafa veruleg áhrif á mína afstöðu til þessara mála.

Virðulegi forseti. Til skýringar á brtt. minni um það að svæðisráðum verði heimilt að ráða sér starfsmann vil ég taka fram að eins og frv. er úr garði gert er ekki kveðið á um það. Út af fyrir sig má álykta eins og hv. 10. þm. Reykv. gerði að það væri ekki bannað. En það þýðir að fyrst ekki er kveðið á um það þarf fjárveitingu eða stöðuheimild til þess frá ríkinu. Ef kveðið er á um það í lögum er það komið inn, þarf ekki að sækja það. Ég er að mörgu leyti sammála hv. þm. um að það eru auðvitað vissar hömlur á því að sveitarfélög geti yfirtekið málaflokkinn í snarkasti, enda hef ég ekki hugsað málið þannig. Eins og bráðabirgðaákvæði mitt er frá gengið geri ég ráð fyrir að það verði komnar tillögur og ég hef hugsað að í þeim tillögum verði ákveðinn ferill sem menn hefðu komið sér saman um til að láta málið koma yfir á sveitarfélögin. Ég vil aðeins að lokum, virðulegi forseti, minna á eitt af þeim fylgiskjölum sem fyglir með nál. mínu, eitt af þeim fáu. Það er til skýringar á málefnum geðfatlaðra. Það er eitt af því sem fram kemur í frv. og er til verulegra bóta að þar er kveðið á um úrræði til handa geðfötluðum gegnum sérstaka fjárveitingu úr Framkvæmdasjóði fatlaðra. En gildandi lög hafa ekki hamlað því að menn tækju á vandamálinu. Það hefur skort úrræði, það hefur skort peninga. Það þurfti í sjálfu sér ekki lagafrv. til að ná utan um málefni geðfatlaðra. Ég vil leyfa mér að lesa þau fáu orð sem hér standa frá Ingimar Sigurðssyni sem hefur átt sæti í stjórnarnefnd hingað til. Það er svo, með leyfi forseta: ,,Gildandi ákvæði laga nr. 41/1983, um málefni fatlaðra, standa ekki í vegi fyrir því að geðfatlaðir njóti sama réttar sem aðrir einstaklingar. Hlutaðeigandi ráðuneyti, félmrn. og heilbrrn., svo og stjórnarnefnd um málefni fatlaðra hafa til þessa leyst ágreiningsmál sem upp hafa komið varðandi þennan þátt. Sem dæmi má nefna rekstur sambýlis á Akureyri sem er á vegum félmrn. en var í upphafi á vegum heilbrrn. Annað mál er að úrræði skortir varðandi vistun geðfatlaðra. Þeir hafa á stundum verið vistaðir á geðsjúkrahúsum sem í reynd samrýmist ekki lögum um málefni fatlaðra og breytist ekki með breyttum og fyllri lagaákvæðum einum saman.`` Virðulegur forseti. Ég vildi aðeins að þetta kæmi fram og segja að eina tilvikið þar sem geðfatlaðir heyra ekki undir félmrn. eru þeir sem eru ósakhæfir afbrotamenn og hafa fullframið afbrot. Þeir heyra undir heilbrrn.

Virðulegur forseti. Svo aðeins sé komið að þætti sveitarfélaganna, þá finnst mér að í bráðabirgðaákvæði V, þar sem segir að endurskoða skuli þessi lög innan fjögurra ára frá gildistöku þeirra og að höfðu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga og heildarsamtök fatlaðra og að endurskoðunin skuli m.a. miða að því að auka ábyrgð sveitarfélaganna í málefnum fatlaðra, felist sú viljayfirlýsing af hálfu Alþingis, ef það samþykkir frv., að koma málaflokknum sem mest yfir til sveitarfélaganna. Og þá vil ég líka aftur minna á 14. gr. frv. þar sem heimild er fyrir því að gera sérstaka samninga við sveitarfélög á vettvangi sveitarfélaganna sjálfra, héraðsnefnda eða byggðarsamlaga um að þau taki að sér, ef þau telja sig í stakk búin og vilja starfa saman um það, alla þjónustuna eða ákveðna þætti. Um þetta, ef einhver sveitarfélög eru tilbúin t.d. eftir eitt ár, innan nokkurra mánaða eða tvö ár eða þrjú ár, er auðvitað hægt að gera samninga á þessu tímabili þannig að málaflokkurinn væri því sem næst kominn í þeirra hendur eða þjónustan öll komin í þeirra hendur eftir gerð slíkra samninga. Mér finnst í þessu frv. einmitt felast ákveðinn þróunarmöguleiki í málaflokknum þannig að hann geti á þessu tímabili færst í æ ríkara mæli yfir til sveitarfélaganna.

Hæstv. forseti. Ég fékk þær upplýsingar fyrir stundu að það væri einn annar á mælendaskrá og hér er væntanlegt hlé í 1 1 / 2 tíma. Þetta mál er komið úr nefnd núna á þessum allra síðustu dögum, sumt í dag og annað í gær, og í þeim ósköpum sem hér hafa gengið á varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna er ljóst að hv. þm. hafa ekki haft nokkurn tíma til að lesa þessi gögn í gegn. Ég vildi mælast til þess, hæstv. forseti, að þingmenn sem áhuga hafa á þessu máli fengju einhvern tíma til að fara í gegnum bæði nál., brtt. og þann sæg af umsögnum sem fyrir liggur í þessu máli. Ég mundi vilja biðja hæstv. forseta að fresta þessu máli núna. Við fáum þó hlé í 1 1 / 2 klukkustund á eftir og það gæti kannski nægt til þess að maður gæti glöggvað sig á því hvað í raun og veru er búið að gera við þetta frv. Ég hlýt að áskilja mér allan rétt að fá að skoða það. Ég mundi vilja fara þess á leit við hæstv. forseta að málinu yrði frestað nú úr því að ekki eru fleiri á mælendaskrá svo að mönnum gæfist kostur á að skoða þetta núna milli kl. 19.30 og 21.

Forseti vill geta þess að það eru fleiri á mælendaskrá og verður þessu máli frestað.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um brunavarnir og brunamál frá félmn. og fyrir brtt. á þskj. 939 um sama mál. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk um það umsagnir frá Samtökum sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi, Landssambandi slökkviliðsmanna, Arkitektafélagi Íslands, starfsfólki Brunamálastofnunar ríkisins, Verkfræðingafélagi Íslands, Sambandi ísl. sveitarfélaga, Félagi byggingarfulltrúa, stjórn Brunamálastofnunar ríkisins, brunamálastjóra og Sambandi ísl. tryggingafélaga. Þá komu á fund nefndarinnar Bergsteinn Gizurarson brunamálastjóri, Guðmundur Vignir Óskarsson, formaður Landssambands slökkviliðsmanna, Kristján Jóhannsson frá Vinnuveitendasambandi Íslands, Þórhildur Líndal, deildarstjóri í félmrn., og Guðmundur Gunnarsson, Árni Árnason og Guðmundur Bergsson, fulltrúar starfsmanna Brunamálastofnunar ríkisins. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þskj. Fjölmargar athugasemdir bárust nefndinni frá umsagnaraðilum og hefur nefndin tekið tillit til margra þeirra í breytingum sínum. Brtt. nefndarinnar eru eftirfarandi: Við 2. gr. Sú breyting er gerð á 1. mgr. að í stað þess að Brunamálastofnun hafi á hendi ,,yfirumsjón`` með öllum brunamálum hafi hún ,,eftirlit`` með þessum málum. Þessi breyting er gerð með hliðsjón af því að samkvæmt sveitarstjórnarlögum eru eldvarnir og eldvarnaeftirlit á verksviði sveitarfélaga. Þá eru gerðar breytingar á 4. mgr. þar sem skilgreind eru verkefni Brunamálastofnunar. Breytingarnar taka mið af því að óeðlilegt er talið að Brunamálastofnun ríkisins sinni verkefnum í samkeppni við starfandi ráðgjafa, en á síðustu árum hefur verið að byggjast upp þekking á brunamálum á íslenskum ráðgjafarmarkaði, einkum fyrir tilstuðlan Brunamálastofnunar ríkisins. Lögð er því til breyting á a-, f- og g-lið. Enn fremur er í d-lið kveðið á um að Brunamálastofnun skuli hafa forgöngu um að fyrirmælum reglugerðar um skyldubundna menntun verði framfylgt, en slíkt ákvæði var ekki fyrir hendi. Breyting á e-lið er orðalagsbreyting. Við 3. gr. Í fyrri málsgrein er í fyrsta lagi lögð til sú breyting að niður falli ákvæði um að stjórn stofnunarinnar fari með yfirstjórn brunamála. Hlutverk stjórnar ætti fremur að vera það að marka stefnu stofnunarinnar og jafnframt að hafa nokkurs konar rammaeftirlit með því að stofnunin gegni hlutverki sínu. Í öðru lagi er lögð til sú breyting við fyrri málsgrein að í stað Arkitektafélags Íslands, Verkfræðingafélags og Tæknifræðingafélags tilnefni Brunatæknifélag Íslands mann í stjórn en síðastnefnt félag er sameiginlegur vettvangur allra hönnuða sem og annarra sem hafa aukna þekkingu á brunahönnun og brunavörnum að markmiði. Þá er í síðari málsgrein lögð til breyting á stöðu brunamálastjóra. Hlutverk hans samkvæmt frv. er að sjá um daglegan rekstur í umboði stjórnar. Eðlilegra þykir að hann veiti stofnuninni forstöðu og sé ábyrgur gagnvart stjórninni. Hvað varðar menntun hans virðist ekki vera ástæða til að breyta verulega skilyrðum gildandi laga og er gerð brtt. til samræmis við það. Við 4. gr. er breytingin með hliðsjón af 5. mgr. 27. gr. frv. Við 5. gr. Greininni er breytt vegna þess að fortakslaus skylda allra sveitarfélaga til að tryggja vatn og vatnsþrýsting fyrir slökkvibúnað og sérstakan búnað, t.d. vatnsúðakerfi í meiri háttar byggingar, getur reynst óraunhæf vegna kostnaðar. Eðlilegt þykir að heimilt verði að leita annarra lausna til að tryggja nauðsynlegar brunavarnir þar sem vatnsöflun er erfið. Við 6. gr. Ákvæði síðari hluta 2. mgr. greinarinnar um sérstaka almannahættu, t.d. af völdum vatnsflóða og fárviðris, fellur út. Það hlýtur ávallt að vera mat slökkviliðsstjóra hvenær nota beri tækjakost slökkviliðs og hvenær ekki og ekki er hægt að binda það við sérstaka almannahættu. Lagt er til að 12. gr. falli brott þar sem ákvæðið þykir óþarft. Við 15. gr. Þar sem ekki er alltaf þörf fyrir löggæslu við slökkvistörf og sjaldnast við æfingar slökkviliðs þykir rétt að slökkviliðsstjóri eigi sjálfur frumkvæði að því að meta hvort þörf sé á löggæslu. Við 18. gr. Lagt er til að ákvæði greinarinnar verði rýmkað þannig að það nái til byggingarefna, tækja og annars varnings. Mjög brýnt er fyrir Brunamálastofnun að geta fylgst með innflutningi og sölu ýmissa efna, tækja og varnings sem eldhætta getur stafað af. Enn fremur er lagt til að við greinina bætist ný málsgrein til að tryggt sé að einungis verði notuð viðurkennd efni þar sem ákveðnar kröfur eru gerðar samkvæmt byggingar- og brunamálareglugerðum. Það er og nauðsynlegt að upplýsingum um slíkar viðurkenningar sé komið á framfæri með skipulögðum hætti við þá sem á þurfa að halda. Við 19. gr. Breyting á 4. mgr. greinarinnar er orðalagsbreyting. Þá er lögð til sú breyting við 5. mgr., er fjallar um húsnæði sem þegar er byggt og í rekstri, að ótvírætt sé að slökkviliðsstjórar eða byggingarfulltrúar hafi heimild til að fara fram á brunatæknilega hönnun eða úttekt á slíku húsnæði sé brunavörnum þess ábótavant í veigamiklum atriðum. Í 6. mgr. er sú breyting lögð til að þegar gerðar eru breytingar á mannvirki eða starfsemi þess eða starfsemi þess breytt þannig að gerðar eru auknar eða nýjar kröfur um brunavarnir í þeim skuli eiganda eða forráðamanni skylt að fá til þess samþykki byggingarnefndar og slökkviliðsstjóra. Í 7. mgr. er gert ráð fyrir að Brunamálastofnun, í stað félmrh. í frv., geti gert sérstakar ráðstafanir til brunavarna í þeim mannvirkjum sem kveðið er á um í 5. mgr. Í 8. mgr. er gerð sú breyting að eiganda eða forráðamanni mannvirkis eða tryggingafélagi beri að gera viðeigandi ráðstafanir til björgunar verðmæta eftir bruna. Við 23. gr. Lagt er til að í greininni verði kveðið á um að Brunamálastofnun sjái um að rannsókn fari fram á orsökum eldsvoða eftir brunatjón. Hjá stofnuninni er tæknileg þekking mikil og óhagkvæmt vegna fámennis að byggja upp þessa sérþekkingu hjá öðrum stofnunum. Ef grunur leikur á um refsiverðan verknað skal Rannsóknarlögregla ríkisins sjá um lögreglurannsókn í samráði við Brunamálastofnun. Við 24. gr. Lagt er til að b- og c-liður greinarinnar falli brott. Sömu ákvæði eru í gildandi lögum um brunamál en ekki hefur þurft að beita þessum ákvæðum og er ekki talin ástæða til að halda þeim í greininni. Við 26. gr. Lögð er til breyting á 2. mgr. greinarinnar þar sem núverandi orðalag stangast hugsanlega á við 66. gr. stjórnarskrárinnar. Við 27. gr. Gert er ráð fyrir að meira samráð verði en áður milli sveitarstjórna og slökkviðliðsstjóra. Þá er kveðið á um að dagsektir, sem heimilaðar eru ef eigandi mannvirkis framkvæmir ekki nauðsynlegar úrbætur, skuli renna í sveitarsjóð í stað ríkissjóðs áður. Við 28. gr. Lagt er til að greininni verði breytt þannig að vanræki sveitarfélag skyldur sínar samkvæmt frv. geri Brunamálastofnun ráðuneytinu viðvart sem þá veiti sveitarfélagi áminningu og áskorun um að bæta úr vanrækslunni. Sinni sveitarfélag því ekki sé heimild til þess að grípa til dagsekta. Virðulegi forseti. Jón Kristjánsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins, en undir nál. rita Rannveig Guðmundsdóttir, Guðjón Guðmundsson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Gunnlaugur Stefánsson, Einar K. Guðfinnsson, Eggert Haukdal, Ingibjörg Pálmadóttir, með fyrirvara, og Kristinn H. Gunnarsson, með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég kem upp til að gera grein fyrir brtt. sem ég flyt og þeim fyrirvara sem er af minni hálfu á nál. Hann lýtur einmitt að brtt. minni en ekki þeim tillögum sem hv. formaður félmn. var að kynna. Það er samstaða um í nefndinni að flytja þær tillögur og hygg ég að þær muni færa málið til verulegra bóta. Þetta mál var mjög vel rætt í nefndinni og farið vandlega yfir umsagnir og tekið tillit til þeirra eftir því sem mönnum þótti fært og ég hygg að málið sé komið í þann búning sem best getur orðið á þessu þingi a.m.k. Vík ég þá að brtt. minni. Það er mín staðföst skoðun að menn eigi í fullri alvöru að beita sér fyrir því að flytja ríkisstofnanir út á land. Menn eigi ekki bara að tala heldur eigi menn líka að gera, menn eigi að framkvæma. Það er nefnilega þannig með þessa umræðu, sem er búin að dynja árum saman og jafnvel lengur á landsmönnum frá stjórnmálaflokkunum, að menn ættu að vera góðir við landsbyggðina, flytja eitthvað af ríkisstofnunum út á landsbyggðina, að þegar kemur að efndunum, að framkvæmdinni, þá leka menn niður alveg hreint hver á fætur öðrum. Hver man ekki eftir Byggðastofnun? Á sínum tíma var atkvæðagreiðsla í stjórn Byggðastofnunar um tillögu um að flytja hana út á land, til Akureyrar minnir mig, sem hv. þáv. þm. Geir Gunnarsson flutti. Þegar kom til efndanna láku niður þingmennirnir hver á fætur öðrum og Geir stóð einni uppi sem greiddi atkvæði með þessari tillögu en þrír voru á móti. Hinir komu sér hjá því að lyfta upp hendinni á annan hvorn veginn. Ég hef því fagnað ákaflega einu tilteknu ákvæði í hvítu bók ríkisstjórnarinnar sem ber heitið ,,Velferð á varanlegum grunni.`` Það ákvæði er á bls. 14, tvær línur að vísu. Það er stutt þannig að að mér læðast nokkrar efasemdir um alvöruna á bak við orðin, en orðin eru góð og setningin sem úr þeim kemur og þau eru svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun á kjörtímabilinu beita sér fyrir því að stofnunum og þjónustu á vegum ríkisins verði komið fyrir utan höfuðborgarsvæðisins.`` Ég tek heils hugar undir þetta markmið og nú vil ég brýna þingheim að fara frá orðum til athafna. Við skulum rifja upp þetta gamla kjörorð íhaldsins frá 1983, Frá orðum til athafna. Við skulum láta á það reyna hvort Sjálfstfl. hefur þá burði sem þarf til að fara frá orðum til athafna. Því hef ég leyft mér að flytja brtt. við frv. um Brunamálastofnun ríkisins í þá veru að sú stofnun verði flutt út á land og ég geri það með ákaflega hógværum hætti og bendi á í leiðinni að hér er um að ræða stofnun sem er ekki stór, hefur fáa starfsmenn og er mjög meðfærileg í flutningi. Þetta er ein af þeim stofnunum sem hvað auðveldast er að flytja. Ef menn heykjast á þessu eru menn búnir að gefa frá sér, a.m.k. þetta kjörtímabil, að ganga til þeirrar áttar sem þau orð stefndu í sem ég vitnaði til áðan úr hinni hvítu bók, Viðeyjarskruddunni nýju. Brtt. eru tvær. Með leyfi forseta er sú fyrri að það bætist ný málsgrein við 31. gr., svohljóðandi: ,,Heimili og varnarþing Brunamálastofnunar skal vera utan höfuðborgarsvæðisins samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra.`` Hér legg ég það í vald ráðherra að ákvarða hvar hún eigi að vera. Hún á bara að vera utan höfuðborgarsvæðisins. Menn kunna að spyrja: Hvað er utan höfuðborgarsvæðisins? Og þá svara ég á móti: Það stendur í hinni hvítu bók hvað er utan höfuðborgarsvæðisins. Þeir sem sömdu hina hvítu bók hljóta að vita hvar höfuðborgarsvæðið endar. Látum þá um að vita hvað þeir skrifuðu um. Síðari tillagan er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við 33. gr. bætist ný málsgrein er orðist svo: Ráðherra skal fyrir árslok 1992 ákveða hvar heimili og varnarþing Brunamálastofnunar verður, sbr. 2. mgr. 31. gr., og skal flutningi Brunamálastofnunar vera lokið fyrir árslok 1993.`` Ég held að það sé ekki hægt að fara betur í þetta mál, virðulegi forseti, marka stefnuna, fela ráðherra framkvæmd málsins og gefa honum tíma til ákvörðunar og gefa honum tíma til framkvæmda. Og með skírskotun til hinnar hvítu bókar trúi ég ekki öðru en fyrir þessum tillögum sé yfirgnæfandi meirihlutastuðningur á Alþingi. Ég sé að sá þingmaður Sjálfstfl. sem enn sést í sölum Alþingis er greinilega sammála þessum tillögum. Virðulegi forseti. Ég hef þá lokið að mæla fyrir brtt. mínum við þetta frv. sem má segja að séu fluttar undir kjörorðinu ,,Frá orðum til athafna``.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta frv., enda ekki yfir mjög mörgum að messa í þessum sal. Ég er ekki eins vel að mér í hinni hvítu bók og hv. 5. þm. Vestf. sem kann hana utan að, en ég tel að þær brtt. sem hér liggja fyrir séu mjög til bóta frá því sem frv. var lagt fram því þar voru margir ,,lapsusar`` sem tekið er á í tólf liðum í brtt. Ég styð allar þær brtt. sem hér eru lagðar fram. Það sem er jákvætt við frv. er að það er stóraukið eldvarnareftirlit og fræðsla og kennsla til slökkviliðsmanna aukin og meiri kröfur gerðar til brunavarna. En fyrirvari minn í þessu máli er vegna þess sem hv. 5. þm. Vestf. var að tala um áðan. Það á að skoða, þegar verið er að endurskoða ríkisstofnanir eins og þá ákveðnu ríkisstofnun sem hér er til umræðu, Brunamálastofnun, hvort það sé eitthvert náttúrulögmál að þær eigi að vera í Reykjavík. En ég hefði viljað ganga miklu lengra í þessari skoðun en hv. 5. þm. Vestf. Ég hefði viljað skoða hvort sveitarfélögin almennt gætu ekki tekið þennan þátt að sér, brunavarnir og brunamál, og sameinuðust um það og í hverju kjördæmi fyrir sig yrði þessi þáttur rekinn og þá yrði Brunamálastofnun sem slík lögð niður. Þetta var ekki skoðað í nefndinni, enda viðamikið mál, en þetta er liður í að sameina sveitarfélög. Ég hef ekki heyrt nein rök gegn því að þetta sé mögulegt. Og þar með lýk ég minni ræðu.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur á þskj. 915, nál. meiri hluta félmn., skrifaði ég undir það álit með fyrirvara. Ég stend að sjálfsögðu að öllum brtt. meiri hlutans. Á þskj. 959 hef ég lagt fram fjórar brtt. við frv. til laga um málefni fatlaðra. 1. brtt. er við 4. gr. frv. og fjallar um skipun stjórnarnefndar málefna fatlaðra. Í 4. gr. frv. segir svo: ,,Sérstök nefnd skal vera félmrn. til ráðgjafar um málefni fatlaðra. Nefnist hún stjórnarnefnd um málefni fatlaðra og skal hún skipuð af ráðherra til fjögurra ára í senn. Í nefndinni eiga sæti fimm menn. Öryrkjabandalag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp og Samband ísl. sveitarfélaga tilnefna einn fulltrúa hver. Ráðherra skipar tvo fulltrúa án tilnefningar, þar af annan formann. Ég legg til að 1. mgr. 4. gr. breytist þannig: ,,Sérstök nefnd skal vera félmrh. til ráðgjafar um málefni fatlaðra. Nefnist hún stjórnarnefnd um málefni fatlaðra og skal hún skipuð til fjögurra ára í senn. Í nefndinni eiga sæti fimm menn. Alþingi kýs þrjá menn og Samband ísl. sveitarfélaga tilnefnir tvo menn. Ráðherra skipar formann úr hópi nefndarmanna.`` Brtt. mín er í samræmi við umsögn stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga um frv. til laga um málefni fatlaðra. Formaður Sambands ísl. sveitarfélaga mætti á fundi félmn. og lagði ríka áherslu á að frv. yrði breytt í þessa veru. Stjórnarnefnd um málefni fatlaðra fer jafnframt með stjórn Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Í umsögn stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga er bent á að erfitt sé að sjá að það samræmist að hagsmunasamtök fatlaðra verði með þessum hætti hluti af framkvæmdarvaldinu sem þau eiga að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna gagnvart. Eðlilegra sé því að Alþingi kjósi þrjá fulltrúa í stjórnarnefnd og Samband ísl. sveitarfélaga tilnefni tvo. Reynslan hefur sýnt ótvírætt að samábyrgð af þessu tagi er hagsmunasamtökum ekki góður kostur og geri í raun hagsmunasamtök vanhæf til að gegna þýðingarmiklu hlutverki sínu. Ég vil taka sérstaklega fram að ég ber mikla virðingu fyrir báðum þeim samtökum sem hér eiga í hlut og því þýðingarmikla starfi sem þau hafa unnið. Önnur þessara samtaka eða jafnvel bæði sækja um fé úr Framkvæmdasjóði fatlaðra beint eða óbeint. Það er ekki hægt að setja fulltrúa þeirra í þá stöðu að vera að úthluta fjármagni til eigin samtaka. Eðlilegra er og í samræmi við lýðræðislega stjórnarhætti að Alþingi kjósi stjórnarmenn og Samband ísl. sveitarfélaga tilnefni sína fulltrúa. Með þessu móti geta samtök fatlaðra lagt hlutlaust mat á störf stjórnarnefndar sem þau geta alls ekki eigi þau fulltrúa í nefndinni. 2. brtt. mín fjallar um 14. gr. frv. Þar legg ég til að bætist við ný málsgrein, 5. mgr., svohljóðandi: ,,Láti sveitarfélag, sjálfseignarstofnun eða félag í té afnot af mannvirkjum, tækjum eða öðrum gæðum til rekstrar sem ekki hefur verið fjármagnaður úr Framkvæmdasjóði skal í samningi vera ákvæði um afgjald sem ríkissjóður greiði.`` Þessi málsgrein er tekin orðrétt upp úr athugasemdum þeirrar nefndar sem frv. samdi, aðeins að viðbættum orðunum ,,sjálfseignarstofnun eða félag``. Eins og fram kemur í lagafrv. er æskilegt að sveitarfélög sinni þessum verkefnum í auknum mæli, ekki síst búsetumálum. Gert er ráð fyrir að gerður verði sérstakur þjónustusamningur við þessa aðila þar sem fram komi greiðslukostnaður úr ríkissjóði. Ég tel þýðingarmikið að þetta ákvæði, sem fram kemur í athugasemdum með frv., bætist við 14. gr. þess og jafnframt að það sama eigi við um sjálfseignarstofnanir og félög. Ekki er hægt að mismuna sjálfseignarstofnunum og félögum og láta aðra reglu gilda um þau en sveitarfélög. Hér er að mínu mati um grundvallaratriði að ræða sem ekki síður varða hagsmuni hinna fötluðu er dvelja á slíkum heimilum, að þeim sé ekki óbeint mismunað hvort þau dvelja á heimili sem eru í eigu sveitarfélags, sjálfseignarstofnunar eða félags. Þetta atriði um greiðslu afgjalds á að mínu mati heima í lögunum sjálfum. Njóti sveitarfélag, sjálfseignarstofnun eða félag ekki afgjalds af eignum sem ekki hafa verið fjármagnaðar úr Framkvæmdasjóði fatlaðra er um hreina og beina eignaupptöku að ræða. 3. brtt. mín fjallar um 16. gr. frv. Í 16. gr. frv. er fjallað um eftirlit með stofnunum fyrir fatlaða og kemur þar m.a. fram að félmrh. getur svipt rekstraraðila starfsleyfi að tillögu svæðisráðs hafi hann ekki uppfyllt kröfur þess eða ráðuneytisins um það sem talið er ábótavant í rekstri innan ákveðinna tímamarka. Svipting starfsleyfis er alvarleg aðgerð. Í lögunum kemur hins vegar hvergi fram hvaða kröfur rekstraraðili eigi að uppfylla og ekki hvaða brot varði starfsleyfissviptingu. Rekstraraðili á í raun engan málskotsrétt samkvæmt þessari grein. Um er að ræða einhliða ákvörðun félmrn. og svæðisráðs. Í frv. er ekkert sem skýrir þetta mál nánar. Ég tel að eðlilegra hefði verið að setja í lögin ákveðnar skýringar, t.d. hvaða brot varði starfsleyfissviptingu eða lýsingu á hvaða kröfur rekstraraðili eigi að uppfylla. Ég geri þá einu brtt. að stjórnarnefnd um málefni fatlaðra fjalli um slíkt mál. Tillaga mín er því að 16. gr. laganna verði óbreytt að því viðbættu að við bætist orðin ,,og stjórnarnefndar``. Umfjöllunaraðilar um starfsleyfissviptingu verða því þrír, svæðisráð, stjórnarnefnd og félmrn. 4. brtt. mín varðar 50. gr. frv. sem hljóðar svo: ,,Tekjur sem falla til vegna starfsemi stofnana, svo sem af atvinnurekstri, skulu koma til frádráttar rekstrarkostnaði þeirra.`` Í athugasemdum með frv. segir svo um sömu grein: ,,Hafi stofnun fyrir fatlaða eigin tekjur skulu þær tekjur koma til frádráttar rekstrarkostnaði þeirra. Hér er fyrst og fremst átt við tekjur vegna atvinnustarfsemi á þjónustustofnunum . . . og vistheimilum . . . `` Frsm. meiri hluta félmn. hefur í ræðu sinni gert grein fyrir hvernig túlka beri þessa grein. Þar kom fram að ákvæði þetta á ekki við um gjafir og sjálfsaflafé, enda kæmi slíkt ekki til greina. Nú vill svo til að tekjur þeirra aðila sem átt er við eru mjög litlar, enda lítil hvatning fyrir viðkomandi rekstraraðila ef tekjur sem þeir afla með vinnu sinni komi til frádráttar rekstrarkostnaði og þannig með óbeinum hætti renni í ríkissjóð. Mjög illa horfir í atvinnumálum öryrkja. Ég tel að þetta ákvæði hvetji ekki til atvinnuskapandi starfsemi þjónustustofnana og vistheimila. Þá er þess dæmi að vistheimili hafi nokkrar tekjur af starfsemi sinni án þess að ríkissjóður kosti þar nokkru til. Samkvæmt lagagreininni ættu slíkar tekjur að koma til frádráttar reksturskostnaði. Slíkt er með öllu óviðunandi. Ég legg því til að þessi grein verði felld úr frv. Þær litlu tekjur sem rekstraraðilar kunna að hafa renni til starfsemi viðkomandi þjónustustofnana og vistheimila og komi því öllum til góða sem þar dvelja og starfa. Meiri hluti félmn. hefur lagt til yfir 20 brtt. við frv. sem ég stend að eins og fyrr kom fram í máli mínu. Hér er um svo mikilvægan málaflokk að ræða að einn eða tveir mánuðir til eða frá hefði ekki sakað að hefðu komið til viðbótar fyrir hv. nefnd að starfa að þessu máli og þar með gert okkur nefndarmönnum kleift að fara betur yfir málið. Að lokum þetta: Þetta mál var mikið miðstýringarfrv. þegar það var lagt fram. Úr þessu hefur mjög verið dregið með brtt. meiri hlutans. Þá er þess að geta að í þeim viðræðum sem nú standa yfir um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga er mjög rætt um að þessi málaflokkur muni verða hjá sveitarfélögunum. Af þeirri ástæðu hefði verið eðlilegt að þetta mál hefði verið skoðað nokkuð betur í sumar. En vegna þess að sú leið var ekki farin kemst ég ekki hjá að leggja fram þær brtt. sem hef hér að framan greint frá. Ég þakka nefndarmönnum gott samstarf og sérstaklega formanni sem hefur lagt sig fram um að ná samkomulagi í nefndinni.