Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (S. E.) Eins og kunnugt er, hefir verð á fiski hækkað allmikið síðan útflutningsgjald var lagt á hann fyrir mörgum árum. Verður þessi hækkun á útflutningsgjaldinu því ekki tilfinnanleg fyrir sjávarútveginn, enda var frv. tekið vel í hv.Nd., einnig af fulltrúum hans. Stjórnin gerði ráð fyrir, að þessi hækkun myndi nema um 160,000 kr. á ári. En hv.Nd. breytti frv. í tveimur verulegum atriðum. Í fyrsta lagi var 1. liður hækkaður um 5 aura, og í öðru lagi var það ákveðið í 15. lið að leggja 1% á brúttósöluverð afla, sem veiddur er hjer við land og fluttur er út ósaltaður og óhertur. Jeg get ekki sagt um það, hve miklu þessi hækkun muni nema; ekki ólíklegt, að hún muni verða um 20,000 kr. Verður tekjuaukinn af frv. þessu þá um 180,000 kr. Frv. sætti mjög litlum mótmælum í hv.Nd., eins og jeg drap á áðan. Að eins var athygli vakin á því í sambandi við 15. lið. hvort samningar við erlend ríki myndu vera því til fyrirstöðu, að leggja á fisk, sem aflast hjer við land og ekki er lagður hjer upp, heldur fluttur beina leið til útlanda. Jeg hygg, að svo sje ekki. Að vísu er til landshöfðingjabrjef fyrir því, að ekki megi leggja útflutningsgjald á slíkan afla, en þetta brjef hygg jeg að sje að eins skýring á núgildandi útflutningsgjaldslögum, og er því að sjálfsögðu burt fallið, er ný lög koma, þar sem þetta er ótvírætt tekið fram. Jeg vona, að frv. verði tekið vel og að það fái að ganga greitt í gegnum hv. deild.

Magnús Kristjánsson Jafnvel þótt æskilegt sje, að mál þetta fái fljóta afgreiðslu, þá hygg jeg, að ekki verði hjá því komist að vísa því til nefndar. Vildi jeg, með tilliti til þessa, drepa á örfá atriði, er æskilegt væri að væntanleg nefnd tæki til athugunar. Jeg er ekki alls kostar ánægður með frv., en á hinn bóginn er það fyrirsjáanlegt, að ekki verður hjá því komist að hækka tekjur ríkissjóðs til muna. Þessar breytingar á tollum og útflutningsgjöldum eru orðnar nokkuð margbrotnar, og er erfitt að átta sig á þeim. Hefði verið einfaldast að hækka þá um svo og svo marga af hundraði, í hlutfalli við aukin útgjöld ríkissjóðs í dýrtíðinni. Inn á þá braut hefir verið gengið að nokkru með því, að leggja stimpilgjald á útfluttar vörur, sem í raun og veru er ekki stimpilgjald, heldur útflutningsgjald. Þetta hefði verið heppilegra, enda hefði hækkunin þá náð til fleiri vörutegunda. Jeg býst ekki við, að unt sje að breyta þessu nú, þar sem málið er komið svo langt, en það er nefndarinnar að athuga það. Jeg vil þá drepa á 15. liðinn. Hygg jeg, að full þörf sje á því, að orða hann nánar. Fyrsta spurningin er sú, hvernig sje hægt að framkvæma innheimtuna og eftirlit það, sem henni er samfara. Þetta er talsvert óákveðið í frv. Eins og kunnugt er, stundar fjöldi skipa veiðar hjer við land, án þess að þau hafni sig eða hafi nein mök við landsmenn. Þetta ákvæði í 15. lið á að líkindum að skilja svo, að skip, sem fengju sig afgreidd á einhverri höfn hjer, yrðu að greiða útflutningsgjaldið. Viðkunnanlegra er að orða liðinn nokkuð nánar. Tilætlunin getur ekki verið sú, að lögreglustjórarnir verði á þönum „úti um sjóinn alstaðar“ til þess að kynna sjer, hver skip hjer sjeu að veiðum, og leggja síðan útflutningsgjald á afla þeirra. Það er vafasamt, að hve miklu leyti hægt er að skattleggja afla, sem veiddur er utan landhelgi, og jeg býst ekki við því, að hægt verði að teygja ákvæðið lengra en svo, að það nái til þeirra útlendra skipa, sem leita hafna til þess að hagnýta sjer veiðina, eða hafa samskifti við landsmenn. Þetta vildi jeg að eins drepa á til athugunar væntanlegri nefnd, sem jeg býst við að verði söm sem í Nd., sem sje fjárhagsnefnd.

Magnús Torfason Jeg hafði hugsað mjer að beina nokkrum fyrirspurnum til til hæstv. fjármálaráðherra, til leiðbeiningar nefndinni. Í fyrsta lagi, hvers vegna er í 2. lið gjaldið áfram látið miðast við hundraðstölu, en ekki við þyngd, eins og í hinum 13 liðunum? Og hvort sjerstök ástæða er til þess að halda því ákvæði, þar sem þó ábyggilegt er, að tollur hefir ekki verið innheimtur samkvæmt þessum lið í mörg ár? Í öðru lagi væri fróðlegt að vita, hver munur er á ,,nýr“ í 2. lið og „ósaltaður og óhertur“ í 15. lið. Mjer skilst í fáfræði minni, að ákvæði 15. liðar sjeu annars eðlis en ákvæði 2. liðar, og er þá spurningin, hvort hin tilfærðu orð í 15. lið sje víðtækari en ,,nýr“ í 2. lið. Í nál.Nd. er ekkert orð, sem gefi bending um það, hvernig þetta ákvæði 15. liðar beri að skilja. Í þriðja lagi vildi jeg mega spyrjast fyrir um það, hvort það er af ásettu ráði, að gjaldið samkvæmt 5. lið á eigi að greiðast lengur en til 1. janúar 1920. Jeg vek máls á þessu af því, að í öðru frv., sem hjer er á ferðinni um gjald af sömu vöru, er gildistökudagur settur 1. apríl 1920. Er þá meiningin, að þessi vörutegund verði gjaldfrjáls þessa 3 mánuði, eða er hjer um ósjálfrátt niðurfall að ræða ? Hv. þm. Ak. (M. K.) hefir minst nokkuð á 15. lið og bent á það, hvort ekki væri rjett að afnema hundraðsgjaldið og hafa í þess stað stimpilgjald. Sami hv.þm. hefir og drepið á það, hvernig skilja megi 15. lið. Ef athugað er upphaf 1. gr. 1. nr. 16, 4. nóv. 1881, þá er það ljóst, að lögin miða fyrst og fremst við, að skipin sjeu afgreidd frá einhverri höfn á Íslandi, eða að minsta kosti aflinn sje tekinn innan landhelgi. En eins og ákvæðið er orðað hjer í 15. lið, virðist ekki útilokað, að lögin eigi að ná til skipa, sem ekki fiska í landhelgi eða leita hafna, sbr. orðin: „sem stunda fiskveiðar hjer við land“. en „fiskveiðar hjer við land“ getur eins átt við fiskveiðar á miðum utan landhelgi. Þetta ákvæði getur gefið tilefni til fleiri spurninga. Jeg skal t. d. nefna það, ef botnvörpungur fyrir sakir vis major leitar hafnar. Ber honum þá að greiða þetta gjald af afla sínum? Jeg býst við því, að ef þessu ákvæði væri fram fylgt eftir orðalaginu, þá yrðu armar rjettvísinnar nokkuð langt teygðir, og eftir þeim byr sem allar tillögur um að styrkja starf hennar hafa fengið hjer í þinginu, þykir mjer ólíklegt, að nægilegt fje fáist til þess að gæta þessa ákvæðis út í ystu æsar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi tekið það fram, bæði hjer og í Nd., að það er á engan hátt tilætlun stjórnarinnar að endurskoða skattalöggjöfina á þessu þingi. Þess vegna hefir stjórnin í frv. sínum um þessi efni haldið sem mest fyrir komulagi eldri laga. Því er það að segja við 1. fyrirspurn hv.þm. Ísaf. (M. T.), um 2. lið, að honum er haldið óbreyttum, sem áður var hann. Jeg fann enga sjerstaka ástæðu til þess að breyta honum; Nd. ekki heldur. En vitanlega má breyta honum, ef svo sýnist; það skiftir engu máli. Í annan stað spurði sami hv.þm. (M. T.), hvort ,,nýr“ í 2. lið og „ósaltaður og óhertur“ í 15. lið væri sömu þýðingar. Að vísu er 15. liður ekki runninn frá stjórninni, heldur er sá liður kominn inn í frv. í Nd., en jeg hygg, að orðin muni tákna eitt og hið sama, og valdi því eigi misskilningi; vitaskuld má samræma þau, ef þörf þykir. Í þriðja lagi gat sami hv.þm. (M. T.) þess, að gildi þessa frv. væri útrunnið 1. janúar 1920, en síldarlögin gengju þar á móti ekki í gildi fyr en 1. apríl 1920. Þetta er alveg rjett athugað, og benti jeg á þetta í Nd., að þessu þyrfti að breyta, svo að varan yrði ekki gjaldfrjáls í 3 mánuði; en mig minnir, að þá hafi málið verið komið til 3. umr., svo að of seint hafi verið að lagfæra þetta. Undir öllum kringumstæðum varð jeg of seinn með brtt. í þessa átt. En þessu má altaf breyta hjer og er sjálfsagt. Jeg skal játa það, að orðalag 15. liðar, sem Nd. setti inn í frv., er tvírætt, sem sje hverra skipa það taki til, hvort það sjeu að eins hjer skrásett skip, eða einnig skip, sem koma inn til bráðabirgða. Það er víst, að ákvæðið tekur til allra innlendra skipa, en vafasamt, hvort það tekur til hinna, en það yrði þá komið undir úrskurði stjórnarráðsins, svo framarlega sem ákvæðinu verður ekki breytt hjer. Það hefir verið minst á stimpilgjald í þessu sambandi og vakið máls á því, hvort ekki myndi vegur til þess að sleppa hækkun útflutningsgjaldsins og hækka í þess stað stimpilgjaldið. Mjer er nær að halda, að sú leið sje mjög óheppileg. Satt að segja þykir stimpilgjaldið nú fullhátt, og kemur líka svo víða niður. Eins og jeg hefi áður tekið fram, þá eru miklir örðugleikar á því, að koma fram sköttum, sem fullnægi ríkissjóðnum nú á tímum. Þess vegna hefir stjórnin fyrst og fremst borið fram frv. um þá skatta, sem hún þykist viss um að smjúgi í gegnum Alþingi. Jeg vona, að fyrst þetta frv. hefir sloppið gegnum Nd., þar sem þó eiga sæti margir sjávarútvegsmenn, þá fái það einnig framgang hjer. Og jeg vil alvarlega vara menn við því, þótt einhverjir kynnu að vilja heldur hækkað stimpilgjald, að fara að gera slíkar tilraunir, með því að óvíst er, hvernig þeim yrði tekið í Nd., en þetta frv. er þó sloppið í gegnum þann hreinsunareld.

Magnús Torfason Jeg þakka hæstv. fjármálaráðherra hans gegnu og einkar greinilegu skýringar og vil minna hann á, að fjárhagsnefnd á fund með sjer í dag kl. 5.

Magnús Kristjánsson Jeg gleymdi áðan einu atriði, sem jeg vildi biðja nefndina að taka til íhugunar, sem sje 5. lið. Það er kunnugt, að hjer liggur nú fyrir annað frv. um sama efni, þótt tímatakmarkið sje annað. Jeg vil beina því til nefndarinnar að taka til athugunar, hvort ekki væri ástæða til þess að hækka lítillega gjaldið á þessum lið, t. d. svo, að það verði kr. 1.50. En sá böggull fylgir, að þá færi hitt frv. ekki lengra en það er komið; ef þetta ráð væri tekið, gæti jeg verið með þessari hækkun, sem jeg nefndi. Jeg álít, að þetta væri hyggilegt ráð, bæði af því, að með þessu mundu tekjurnar aukast nokkuð, og þar með er girt fyrir það óráð, að leggja á slíkt útflutningsgjald, sem það frv. fer fram á, á atvinnuveg, sem enginn veit hvernig rekinn verður í framtíðinni. Það væri alveg nóg, að næsta þing legði á það útflutningsgjald, ef viðunanlega tækist næsta ár. Þessi mál standa í svo nánu sambandi, að mjer þykir rjett að benda nefndinni á þetta til athugunar nú þegar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Ef hægt er að hækka gjaldið samkvæmt 2. lið um 50 aura af hverri tunnu, þá er það í sjálfu sjer gott. En ef sú hækkun er því skilyrði bundin, að stjórnin falli frá síldarfrumvarpinu, þá fer hagurinn að verða tvísýnn. Gerum ráð fyrir, að veiðin nemi 200 þús. tunnum, þá mundi tekjuaukinn nema 100 þús. kr. En eftir síldarfrv. stjórnarinnar mundi tekjuaukinn nema nálægt ½ miljón kr. Ef því frv. yrði komið fyrir kattarnef, þá liti illa út með tekju aukana, og þá mætti svo fara, að grípa yrði til óyndisúrræða, sem ekki yrðu betur þokkuð. Þá mundi verða neyðst til þess að hækka toll á kaffi og sykri. Ætli það væri betur sjeð? Jeg hefi áður tekið það oft fram hjer á hinu háa Alþingi, að það liggja sjerstakar ástæður til þess, að tollur á síld er æskilegur. Í fyrsta lagi sópa útlendir menn hjer upp fje, og ekki nema rjett, að þeir greiði skatt af því í ríkissjóð. Í öðru lagi er hjer að ræða um þá atvinnu, sem er stórgróðaatvinna, svo að skattgreiðendurnir hafa nóg bolmagn til að greiða tollinn, og enn fremur má líta á það, að þeir taka allan vinnukraft frá öðrum aðalatvinnuvegi landsins, landbúnaðinum.  (M. T.: Taka frá!)  Já, það er ekki hægt að neita því: þeir gera það með því að hækka svo kaupið, að skortur er á vinnukrafti við landbúnaðinn. Þegar á alt er litið, er því eigi nema rjett að leggja skatt á síldina.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, að lokinni þessari umr.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hefi ekki verið viðstaddur umr. um þetta mál hjer í hv. deild, og ætla jeg því nú einungis að minnast á gang annars frv. um líkt efni, er flutt var í Nd. 1917. Þar var farið fram á að breyta þessum sömu lögum í líka átt. Var málinu vísað til landbúnaðarnefndar, og samdi hún allítarlegt álit um það. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að málið yrði ekki látið ganga lengra á þinginu, heldur skyldi því vísað til stjórnarinnar. Bar nefndin fram rökstudda dagskrá á þá leið, að stjórninni yrði falið að undirbúa málið og leita álits hjá Búnaðarfjelagi Íslands og stjórnum búnaðarsambandanna um það, hverjar breytingar sjeu nauðsynlegar á ábúðarlögunum, og hvernig þær skuli ákveðnar í einstökum atriðum, og leggja tillögumar fyrir næsta reglulegt Alþingi. Lauk málinu svo, að þessi rökstudda dagskrá var samþykt, og frv. þar með vísað frá. Stjórnin sneri sjer þegar næsta vetur til Búnaðarfjelags Íslands og skoraði á fjelagið að taka til meðferðar þann hluta málsins, sem því var ætlaður, og leggja fram álit sitt og tillögur. Stjórn fjelagsins svaraði um hæl og vjek sjer algerlega undan því að eiga nokkuð við málið. Bar hún það fyrir sig, að hún hefði eigi þeim mönnum á að skipa, er til þess væru færir, enda leit hún svo á, að taka þyrfti alla landbúnaðarlöggjöf landsins fyrir í heild sinni mjög bráðlega. Þar sem svona fór, að landbúnaðarfjelagið vildi ekki sinna málinu, gat stjórnin ekkert aðhafst í því. Hún hafði hvorki nægum starfskröftum á að skipa nje heldur fje, til þess að láta rannsaka málið til verul. hlítar. Frá þessu vildi jeg skýra nú, þó að það viðkomi Nd. 1917. Þótt frv. þetta nái ekki nema til nokkurra atriða í þeim mikla lagabálki, sem ekki er ólíklegt, að nokkur bið það sje til talsverðra bóta. Vil jeg stuðla að því, að frv. gangi til hv.Nd., þar sem ekki er ólíklegt, að nokkur bið verði á því, að landbúnaðarlöggjöf landsins verði tekin fyrir í heild sinni.

Magnús Torfason Hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) fór ekki langt út í frv., að deildin fjekk ekki að vita, hvort hann áliti frv. til bóta yfirleitt, eða hvort sum atriði þess væru það mikið til bóta, þó önnur atriði væri ef til vill óheppileg, að kostirnir væru samt yfirgnæfandi. Jeg bjóst við að fá gleggri skilgreiningu á áliti stjórnarinnar um þetta frv., er gerbreytir allri aðstöðu leiguliða til landsdrottins, heldur en orðið er. Á þinginu 1917 sá landbúnaðarnefnd Nd. sjer ekki fært að leggja það til, að frv. það, um breytingar á ábúðarlögunum, er þá var til umr., yrði gert að lögum. Eins og hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) tók fram, var málinu vísað til stjórnarinnar, og var við því búist, að það þyrfti rækilegan undirbúning, einnig annarsstaðar frá. Í hinni rökstuddu dagskrá nefndarinnar er samþ. var, er skorað á stjórnina að stuðla að því, að Búnaðarfjelag Íslands og stjórnir búnaðarsambandanna rannsaki með aðstoð viturra manna, er til fást í hverjum landsfjórðungi, hverjar breytingar sjeu nauðsynlegar á ábúðarlögunum og hvernig þær skuli ákveðnar í einstökum atriðum. Svo langt var þá gengið í kröfum Nd. um undirbúning þessa máls. Nú hygg jeg, eftir að hafa heyrt skýrslu hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) um aðgerðir stjórnarinnar í málinu, að við stöndum ekki nær því að ráða til lykta breytingum á ábúðarlöggjöfinni heldur en 1917, og það því síður, sem annríki er nú afskaplega mikið. Jeg álít því rjettast að fara sömu leið, sem hv.Nd. fór 1917, að vísa málinu til stjórnarinnar. Það mun hafa þótt á vanta rökstuddu dagskrána 1917, að stjórninni var ekki veitt fje til að framkvæma slíka rannsókn, sem þar er gert ráð fyrir. Jeg gæti því fallist á, að í fjárlögunum ætti að veita stjórninni einhverja fjárupphæð til umráða í þessu skyni. Jeg hygg, að hugmynd þeirri, er vakað hefir fyrir hv.flm. (S. F.), verði gerður mestur og bestur greiði með því, að deildin feli stjórninni málið. Og þar sem hann hefir nú komið hugsunum sínum í frumvarpsform, gæti stjórnin tekið fult tillit til þess, ef hún lítur svo á, að taka mætti nokkurn hluta af landbúnaðarlöggjöfinni og endurskoða hann, af því að ekki mætti bíða fyrirhugaðrar allsherjarendurskoðunar á þessum lagabálki. Og því fremur ætti þetta að geta orðið að ráði, þar sem breyting verður mjög bráðlega á stjórninni, og fyrir þann nýja kraft, sem taka á við atvinnumálunum, er þetta mál ágætt viðfangsefni að spreyta sig á. Samkvæmt þessu, er jeg nú hefi sagt, vil jeg leyfa mjer að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Með skírskotun til rökstuddrar dagskrár, er neðri deild Alþingis samþykti í einu hljóði á síðasta reglulega Alþingi, og í fullu trausti þess, að stjórnin láti ekki fyrir farast að leggja fyrir næsta reglulegt Alþingi tillögur um breytingar á lögum um bygging, ábúð og úttekt jarða, 12. jan. 1884, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Þetta mál var talsvert rætt við 2. umr., og að því er mjer virtist, kom það álit fram í hv. deild, að mikil nauðsyn væri á endurbótum á leiguliðalöggjöfinni, og að hjer kæmu fram þýðingarmiklar tillögur til endurbóta. Á hinn bóginn hjeldu sumir því fram, að málið væn ekki nægilega undirbúið og rjettast væri að vísa því til stjórnarinnar. En jeg álít þetta að eins tilraun til að eyðileggja málið. Það hefir verið tekið til meðferðar á þinginu hvað eftir annað, og niðurstaðan altaf orðið að láta það bíða. Þetta mun meðal annars hafa orðið ein af aðalorsökunum til þjóðjarðasölunnar, sem margir iðrast nú eftir og líklega hefði aldrei orðið í stórum stíl, hefði leiguliðalöggjöfin verið viðunandi. Og þó að rjett væri að vísa málinu enn til stjórnarinnar, þá væri þó rjettara að láta það ganga fyrst til Nd. og landbúnaðarnefndar þar, svo að hún geti athugað það og látið uppi álit sitt. Eftir hennar till. var máli þessu vísað til stjórnarinnar 1917. Aðalástæðan til þess, að nefndin tók það ráð, mun hafa verið sú, að nefndin gat þá ekki fundið neina leið, er hún sætti sig við, með eignarrjettinn á jarðarhúsum. Jeg veit ekki, hvort nefndinni hefir hugkvæmst það ráð, sem hjer er komið fram með, og væri því æskilegt, að hún fengi að athuga það. Jeg vil því mælast til þess, að málið verði afgreitt hjeðan til Nd.