Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í dag birtir dagblaðið Þjóðviljinn svo hljóðandi frétt frá Siglufirði, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur vakið mikla gremju meðal verkalýðsfélaganna í bænum, að niðurlagningarverksmiðja SR er nú hætt störfum. Hluti hráefnisins, sem verksmiðjan keypti s.l. sumar, hefur nú verið seldur úr landi, og eru allar líkur á, að engin vinnsla verði hjá verksmiðjunni í náinni framtíð. Í gærkvöld var haldinn sameiginlegur fundur í stjórnum og trúnaðarmannaráðum verkalýðsfélaganna á Siglufirði, þar sem mál þetta var til umr., og þar var gerð svo hljóðandi samþykkt: „Fundur í stjórnum og trúnaðarmannaráðum verkalýðsfélaganna á Siglufirði, haldinn 4. apríl 1963, lýsir yfir megnri óánægju vegna framleiðslustöðvunar niðurlagningarverksmiðju SR. Fundurinn fordæmir aðgerðarleysi í öflun markaða fyrir framleiðsluvörur verksmiðjunnar. Rekstrarfjárskortur og ónægur markaður er talinn ástæðan fyrir stöðvuninni og orsök þess, að hráefni verksmiðjunnar er selt. Fundurinn mótmælir slíkum vinnubrögðum sem þessum og skorar á Alþingi og ríkisstj. að setja nú þegar starfhæfa stjórn fyrir verksmiðjuna, fullgera bygginguna og gera henni fjárhagslega kleift að leita markaða og tryggja rekstur hennar í framtíðinni.“ Í sambandi við þessi alvarlegu tíðindi hef ég leyft mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. sjútvmrh., hvað hann eða hæstv. ríkisstj. í heild hyggst gera í þessu máli. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða. Nýtt ríkisfyrirtæki er reist norður á Siglufirði. Hið nýja fyrirtæki, sem er niðurlagningarverksmiðjan, hóf störf sín fyrir rúmu ári. Vörur frá verksmiðjunni voru mjög eftirsóttar hér innanlands og líkuðu mjög vel. Einn stór galli var hér á. Verksmiðjan hafði ekkert rekstrarfé fengið og gat því ekki hafið söluherferð á framleiðsluvörum verksmiðjunnar erlendis. Eftir því sem framkvæmdastjórinn hefur sagt í blaðaviðtali, hafa sýnishorn af framleiðsluvörum verið send til Ameríku og til Austur- og Vestur-Evrópu, en án nokkurs árangurs. Við höfum ekki efni á því, segir framkvæmdastjórinn, Ólafur Jónsson, að selja síldina undir heimsmarkaðsverði, og við höfum ekki heldur efni á því að hefja auglýsingaherferð. Þess vegna er allri framleiðslunni hætt í bili. Framkvæmdastjórinn telur framleiðsluvörur verksmiðjunnar vera betri en síldarvörur Norðmanna og Svía og jafnframt betri en aðrar þjóðir geta boðið upp á. Ég tel margt benda til þess, að möguleikar séu fyrir hendi að selja íslenzka gaffalbita og aðrar framleiðsluvörur verksmiðjunnar til þeirra þjóða, sem vanar eru að neyta slíkrar vöru. En til þess þarf vitanlega verksmiðjan að fá nægilegt fé til að kynna þessa ágætu vöru meðal erlendra neytenda. Slíkt fé telur verksmiðjustjórnin og framkvæmdastjórinn sig ekki hafa. Að stöðva verksmiðjuna nú tel ég fráleitt og það á þeim forsendum einum, að ekki hafi tekizt að selja framleiðsluna á erlendum mörkuðum, þegar fyrir liggja upplýsingar um, að lítið sem ekkert hefur verið reynt að kynna vöruna erlendis. Það getur tæplega verið meiningin að leggja árar í bát og hafast ekkert að til úrbóta. Þegar ráðizt var í að koma upp verksmiðju til niðurlagningar á kryddsíld á Siglufirði, var þess vænzt, að þetta nýja ríkisfyrirtæki væri stofnað í þeim tilgangi að kanna nýjar brautir í okkar síldariðnaði og allt væri gert, sem hægt væri, til þess að selja framleiðsluvöruna á erlendum markaði. Vitað er, að innlendur markaður er mjög takmarkaður og mundi á engan hátt vera fær eða nægilega stór til þess að geta keypt framleiðsluna upp, enda er vitað, að Íslendingar eru ekki neitt sérstaklega miklir neytendur síldar. Hitt verður að teljast stórfurðulegt, að þessu nýja ríkisfyrirtæki skuli ekki hafa verið séð fyrir nægu rekstrarfé til þess að geta leitað markaða fyrir vöru sína erlendis. Við fyrirtæki þetta voru miklar vonir bundnar um aukna atvinnu hjá fjölda fólks, sem í mörgum tilfellum hafði litla sem enga atvinnu yfir vetrarmánuðina, auk þess sem hin nýja verksmiðja átti að geta orðið öðrum bæjum og þorpum á Norður- og Austurlandi hvatning til þess að koma upp hjá sér slíkri framleiðslu, ef vel hefði til tekizt með rekstur verksmiðjunnar og sölu á framleiðslunni. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. láti þetta mál til sín taka og allt verði gert, sem hægt er, til að leysa yfirstandandi örðugleika, m.a. með því að útvega viðunandi rekstrarfé handa verksmiðjunni, svo að hægt verði að hefjast handa sem allra fyrst um markaðsleit erlendis fyrir framleiðsluna og bjarga þar með þessu fyrirtæki frá algerri stöðvun um ófyrirsjáanlegan tíma.



Herra forseti. Mér þykir leitt að verða að skýra hv. 11. landsk. þm. frá því, að ég get því miður ekki gefið neinar verulegar upplýsingar í þessu máli. Það hefur ekki verið undir mig borið, og ég veit þess vegna of lítið til þess að svara, hvaða ástæður liggja til þess, að þessi framleiðsla hefur verið stöðvuð. Hins vegar virðist mér eins og komið hafi fram hjá framkvæmdastjóranum í þessu blaðaviðtali, að sölutregða valdi. En það er kunnara en frá þurfi að segja, að sá niðursuðuiðnaður, sem til hefur verið stofnað á Íslandi, hefur því miður allt of oft steytt á því skeri, að það hefur reynzt mjög erfitt að selja framleiðsluna. Hvort það stafar af því, að ekki hafi verið nægilega leitað eftir sölu erlendis, eða af öðrum ástæðum, það skal ég ekkert fullyrða um, því að málið hefur ekki neitt til minna kasta komið og ég hef ekki af hálfu verksmiðjustjórnarinnar verið kvaddur til að hafa nein áhrif á þetta mál. Hins vegar get ég lofað hv. þm. því, að ég skal kynna mér það og sjá, hvað valdið hefur. Það væri náttúrlega sönnu næst, að verksmiðjustjórnin, sem tekið hefur þessa ákvörðun, gefi skýrslu um málið og skýrði frá því, hvað þarna liggur til grundvallar. Kannske þeir hv. alþm., sem eiga sæti í verksmiðjustjórn, gætu gefið einhverjar upplýsingar í þessu efni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, þó að hann, eins og hann tók fram í sinni ræðu, hafi ekki getað gefið neinar endanlegar upplýsingar um málið. Þess er þó að vænta, að hæstv. ráðh. rannsaki eða láti rannsaka orsakir fyrir því, að svo er komið fyrir því fyrirtæki, sem alþjóð veit, og það þarf sjálfsagt ekki að endurtaka það, sem ég sagði hér áðan, að hér er mjög mikið hagsmunamál fyrir íbúa Siglufjarðar og þeir mundu ekki líta það sérstaklega hýru auga, ef þetta fyrirtæki, sem miklar vonir voru bundnar við, verður lagt niður, auk þess sem ríkissjóður hefur þegar lagt allmikið fé í uppbyggingu verksmiðjunnar. Ég verð að segja það, að mér kemur það ákaflega einkennilega fyrir sjónir, að ríkið skuli ráðast í byggingu á stóru fyrirtæki án þess að tryggja því viðunandi rekstrargrundvöll, m.a. með því að tryggja því nægilegt rekstrarfé. Þetta virðist ekki hafa verið gert, og því er nú komið sem komið er. Hinu vil ég halda fram eftir þeim upplýsingum, sem ég hef beztar getað fengið, að ef vel væri unnið að því að útvega markaði fyrir framleiðslu verksmiðjunnar, þá mundi vera hægt að selja slíka framleiðslu bæði í Evrópu og jafnvel Bandaríkjunum. Í þessu sambandi má benda á það, að Svíar t.d. framleiða mikið af gaffalbitum úr Íslandssíld, og þeir láta sig hafa það að auglýsa þessa gaffalbita sem unna úr íslenzkri síld. Því ættum við þá ekki að gera það, sem höfum þetta ágæta hráefni svo að segja alveg við bæjardyrnar, sem vitanlega er betra en þegar búið er að flytja það út og flækja því þar hafna á milli? Okkar hráefni, kryddsíldin, hlýtur því að vera mun betra en það hráefni, sem Svíarnir leggja niður og selja út um allan heim með góðum árangri, þó að hvort tveggja sé Íslandssíld. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan: Ég vonast til, að hæstv. sjútvmrh. kynni sér þetta mál og gefi hv. Alþ. þær upplýsingar, sem fyrir kynnu að liggja.



Herra forseti. Hv. 11. landsk. er ekki eini þm., sem las þær fregnir með nokkrum ugg í blöðum í morgun, að þessi verksmiðja hafi stöðvað starfsemi sína. Það hefur oft verið rætt um niðursuðu hér á þingi í vetur, og virðist augljóst, að almennur áhugi sé fyrir því að reyna að efla íslenzka niðursuðu á því ágæta hráefni, sem fiskur okkar er. Virðist vera skoðun manna, að það hljóti að skorta eitthvað í viðleitni okkar, úr því að við getum ekki notað þetta góða hráefni, sett niður í dósir og selt, eins og aðrar þjóðir gera. Hv. 11. landsk. hefur í tveim ræðum talað um, að það skorti nægilegt rekstrarfé: Hæstv. sjútvmrh. hefur skýrt frá því, að ekki hafi verið til hans leitað í sambandi við þá ákvörðun, sem nú hefur verið tekin um að stöðva starfsemi verksmiðjunnar á Siglufirði, og hlýtur því að vera við stjórn síldarverksmiðja ríkisins að sakast í þeim efnum. Mér þykir það einkennilegt, að rekstrarfé skorti fyrir þessa nýju niðursuðuverksmiðju á sama tíma sem síldarverksmiðjurnar græddu yfir 31 millj. samkvæmt reikningum þeirra á árinu 1961. Ég vorkenni stjórn síldarverksmiðja ríkisins ekkert að gera þessa verksmiðju úr garði eins og til þarf. En spurningin er: Hefur þessi verksmiðja verið undir það búin að selja sínar afurðir eins og þarf? Höfum við ekki ráðizt í enn eitt milljónafyrirtæki án þess að gera okkur nokkra grein, grein fyrir því, að við vanmetum stjórn og sölumennsku fyrirtækja? Við höldum, að ef við hróflum upp húsi og látum gera eitthvað við fisk í því húsi, þá hljóti það að verða veraldarinnar bezta fyrirtæki og sé öllum öðrum að kenna nema okkur sjálfum, ef framleiðslan er ekki tekin úr höndum okkar og borgað fyrir hæsta verð. Er ekki rassvasabókhaldið búið að leiða okkur í nógu miklar ógöngur, svo að við förum að skilja, að það er ekki nóg að hugsa um framleiðsluna eina? Það verður að hugsa líka um stjórn fyrirtækjanna, um sölu á afurðum þeirra. Við verðum að gera okkur ljóst, að það eru sterkar niðursuðuverksmiðjur í öllum nágrannalöndum, t.d. í Noregi og öðrum löndum umhverfis Atlantshaf, svo að ekki sé víðar leitað, og er ekki nóg að byggja hús og leggja niður síld til að vinna markaðinn frá þessum verksmiðjum, frá þessum hringum. Spurningin er: Hefur stjórn síldarverksmiðja ríkisins, sem reisti þessa verksmiðju á Siglufirði, verksmiðju, sem hefur þegar sent frá sér framleiðslu, sem ég geri ráð fyrir að flestir viðstaddir hafi sjálfir borðað og gengið úr skugga um að er mjög góð, gert sér grein fyrir því, að það er ekki hægt að hrófla upp svona fyrirtæki og halda, að það geti orðið aukageta hjá starfsmönnum á skrifstofunum á Siglufirði að stjórna fyrirtækinu? Hefur hún gert sér grein fyrir, að fyrirtæki eins og niðursuðuverksmiðja þarf að hafa sína eigin stjórn, menn, sem hugsa ekki um neitt annað? Hefur hún gert sér grein fyrir, að niðursuðuverksmiðja verður að finna markað fyrir vörur sínar, og að finna markaðinn er ef til vill ekki minna verkefni en að koma síldinni í dósirnar á réttan hátt? Ég vil því benda á, að böndin berast að stjórnendum þessa fyrirtækis. Hvernig er til þess stofnað? Hefur það verið gert á réttan hátt? Hefur stjórn síldarverksmiðja ríkisins vanmetið þann þátt í niðursuðuiðnaði, sem lýtur að stjórn fyrirtækisins og sölu á afurðunum? Hvað hefur raunverulega verið gert til að selja þessa síld? Er hægt að telja nokkrum manni trú um það, sem hefur borðað Sigló-síld sjálfur, að þetta sé óseljanleg vara á erlendum markaði? Eru ekki hér inni í dag menn, sem hafa borðað niðursoðna síld eða niðurlagða síld í öðrum löndum og séð norsku, þýzku, skozku, frönsku, spænsku vörumerkin? Höfum við ekki allir sannfærzt um, að varan er engu betri en sú íslenzka? Hvað er það, sem skortir? Er ekki um að ræða skort á þeim skilningi, að íslenzkt ríkisfyrirtæki, sem hefur næg fjárráð, hefur stofnað til nýrrar framleiðslu án þess að sjá fyrir því, sem verður að fylgja, sérstakri og sterkri stjórn og sérstökum ráðstöfunum til að koma vörunni til neytenda?



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af þeirri fyrirspurn, sem hv. 11. landsk. þm. kom með, og þeim orðum, sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði. Ég held, að við getum allir verið sammála um, að það hefur tekizt af hálfu verksmiðjunnar á Siglufirði að framleiða síld, sem að gæðum til er eins og bezta síld, sem Svíarnir hafa annars búið til úr okkar hráefni, og ég get fallizt á það með hv. 5. þm. Vesturl., að það sé ekki heldur örðugleikinn á rekstrarfé, sem veldur hjá stjórnendum þessarar niðurlagningarverksmiðju. Ég er honum ekki að fullu leyti sammála um, að það sé spurningin um sölumennsku, sem þarna er erfiðleikinn. Að vísu býst ég við, að það sé rétt hjá honum, að það sé til, en það reynir ekki mjög mikið á sölumennsku, á meðan verið er að framleiða í einni einustu lítilli verksmiðju, sem kostar kannske 3 millj. kr., sem leggur kannske niður 5 eða 10 þús. tunnur. Það reynir ekki mikið á sölumennsku, vegna þess að um leið og ætti að fara að leggja í að útbreiða svona vöru, t.d. í Bandaríkjunum, þá þarf að leggja tugi þúsunda og milljónir í auglýsingar, og þá er framleiðslan allt of lítil til að standa undir því, þannig að það reynir ekki á sölumennsku af alvöru, fyrr en við komum þarna fram eins og aðili, sem á margar verksmiðjur, einar 10, 20, 30 verksmiðjur, og flytur út í stórum stíl og hagar sér eins og duglegur hringur mundi gera á þessum kapítalísku mörkuðum. Meðan við erum að byrja með eina verksmiðju eða svo, þá er sú eina skynsamlega pólitík, sem við gerum, að reyna að selja alla framleiðslu til einhvers lands í heild, þannig að við þurfum ekki að hafa fyrir því að standa í auglýsingakostnaði út af svona lítilli framleiðslu. Og þetta hefur verið mögulegt. Það, sem stendur þarna í veginum fyrir, er sjálf utanríkisverzlunarpólitík hæstv. ríkisstj. Það er auðvelt að selja svona síld t.d. til sósíalísku landanna í Evrópu, sérstaklega þó A.-Þýzkalands, og það mundi vera hægt af hálfu aðila, sem um leið fá að kaupa þar vörur í staðinn og flytja hér inn, eins og tíðkaðist hjá okkur áður fyrr. Þá er hægt að ryðja brautina fyrir markaði fyrir svona vöru. Þá er hægt að ryðja inn á markaði svona vöru í stórum stíl. Og þetta er sú aðferð, sem við höfum haft til þess að byggja upp okkar útflutningsiðnað, og við hefðum ekki getað byggt hann upp með því móti, sem við höfum gert, ef við hefðum ekki haft þessa aðferð. Hvernig höfum við farið að viðvíkjandi freðfiskinum? Við höfum farið þannig að, að þegar við förum t.d. upp í 75 þús. smálesta útflutning, þá seljum við 50 þús. smálestir af þessu til sósíalísku landanna, svo að segja að kostnaðarlausu. Við tökum engan annan kostnað en að ríkisstjórnin geri samning við ríkisstjórnir þessara landa, og 50 þús. smálestir af freðfiski eru þannig seldar. Síðan notum við peningana, sem við fáum fyrir staðgreiðslu á þessum afurðum, og höfum notað þá undanfarinn áratug til að festa þá í Bandaríkjunum og berjast á þeim kapítalísku mörkuðum og verja milljónum króna og jafnvel milljónum dollara í auglýsingastarfsemi þar, til að vinna upp markaði þar. Við reyndum þetta líka í Bretlandi, fórum á rassinn með það þar, af því að hringurinn drap okkur þar niður. En með þessu móti, með því að hafa sósíalísku löndin að bakhjarli, getum við barizt í kapítalísku löndunum. Þetta er sú eina skynsamlega aðferð fyrir okkur Íslendinga til að geta háð okkar nauðsynlegu baráttu í frumskógi kapítalismans, þar sem reynir á sölumennskuna: að tryggja okkur svo að segja í krafti áætlunarbúskaparins í þessum sósíalísku löndum. Og ef við ætlum að reisa hér, sem við þurfum að gera, tugi niðurlagningarverksmiðja, vinna úr við skulum segja 100 þús. tunnum af síld, og það er ekki mjög mikill hluti af okkar framleiðslu, þá verðum við að reyna að selja við skulum segja helminginn af þessu til sósíalísku landanna, skapa okkur öruggan markað þar, án þess að þurfa að leggja í auglýsingakostnað og annað slíkt, til þess að geta barizt um að selja hitt til kapítalísku landanna. Þetta er sú eina skynsamlega aðferð, sem lítil þjóð eins og við getur haft til að ryðja sinni iðnaðarvöru braut í þessum kapítalíska heimi, þar sem við stöndum alltaf erfiðlega að vígi, svona smáir. Ég veit, að við getum að vísu farið aðrar leiðir, og kannske verður farið að fara þær, ef við getum gert samkomulag við norska eða sænska hringa eða aðra slíka og framleiðum vöruna hér heima undir þeirra merkjum og látum þá selja út um heim. Þá eru það þeir, sem hafa þá markaði, en ekki við. Ég veit, að þetta er hægt, og þetta eru kannske sumir að hugsa hér um. En ef við ætlum að vinna þetta sem okkar eigin vöru, sem við ráðum sjálfir yfir, þá held ég, að við verðum að hafa þennan hátt á. Ég held, að það sé síður en svo rétt að telja það eftir, heldur gerði Alþ. mjög rétt, þegar það lagði í síldarniðurlagningarverksmiðjuna á Siglufirði. Þetta er ekki stórt fyrirtæki. Ég efast um, að það kosti meira en 3 millj., eins og partur úr mótorbát. En það gerir þá vöru, sem við framleiðum, margfalt dýrmætari en hún er fyrir, og raunar ættum við að flytja þannig út megnið af okkar síld. Það, sem hefur gerzt hingað til, er, að mörkuðum hefur verið lokað fyrir okkur, sem voru meira eða minna opnir. Það var hægt t, d. viðvíkjandi A-Þýzkalandi að koma svona vöru þar inn, ef það hefði ekki verið farið út í þá vitlausu pólitík, þá svokölluðu frjálsu verzlun, í okkar utanríkispólitík, sem gert hefur verið. Og afleiðingarnar af því eru síðan, að við byrjum að loka fyrirtækjunum hér heima. Ég held þess vegna, að böndin berist í þessum efnum að utanríkisverzlun hæstv. ríkisstj. og það skorti á, að hennar eigin fylgjendur segi henni til syndanna, að svona pólitík getur ekki gengið.



Herra forseti. Sem stjórnarmeðlimur síldarverksmiðja ríkisins vil ég leyfa mér að gefa hér nokkrar upplýsingar varðandi það fyrirtæki, sem hér hefur verið rætt um utan dagskrár og nefnt er almennt af þeim þingmönnum, sem hér hafa tekið til máls, niðursuðuverksmiðja. Það er hreinn misskilningur, hér er um að ræða niðurlagningarverksmiðju, og þá er rétt að hafa í huga, að það er mjög miklum erfiðleikum háð að framleiða mikið af niðurlagðri síld án þess að hafa tryggan markað fyrir sölu hennar áður. Ástæðan fyrir því, geri ég ráð fyrir, að nú hefur um stund stöðvazt vinna við verksmiðjuna, er sú, að framkvæmdastjórnin nyrðra hafði ekki talið sér fært að halda þessari niðurlagningu áfram, án þess að sala væri fyrir hendi. Framkvæmdastjóri síldarverksmiðja ríkisins hafði ráðið þrjú fyrirtækt hér í Reykjavík til að annast sölu á síld, bæði hérlendis og á erlendum markaði, og það eru O. Johnson & Kaaber, Samband íslenzkra samvinnufélaga og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Það sýndi sig, þegar leið á s.l. ár, að þessir aðilar gátu ekki selt þá síld, sem nauðsynlegt var að selja á erlendum markaði, og þá tók stjórn síldarverksmiðja ríkisins þá ákvörðun, að ráða mann til að fara í söluferð til Bandaríkjanna og um Evrópu til þess að reyna að finna markað fyrir þá ágætu vöru, sem þessi síld vissulega er. Stjórn síldarverksmiðjanna hafði ákveðinn mann í huga til þessa starfa, en því miður vildi þannig til, að hann hefði ekki tækifæri til að hefja þetta starf sitt fyrr en nú í apríl. Þessi maður er nú á leiðinni til Bandaríkjanna. Þar ætlar hann að byrja sína söluferð. En rétt er að hafa það í huga, að þó að menn tali mikið um ágæti okkar íslenzku síldar, þá er mjög þröngt á markaðinum með sölu á niðurlagðri síld, og sérstaklega er rétt að hafa það í huga, að hún er mjög vandmeðfarin og þolir mjög illa geymslu. Ég vil því ekki ásaka þá menn nyrðra, sem hafa tekið þá ákvörðun nú í bili að hætta niðurlagningu, meðan ekki er meiri trygging fyrir sölu á þeirra framleiðslu en nú er vitað um. Sala hér á heimamarkaðinum hefur gengið mjög vel. Síldin hefur líkað ágætlega. En það er, eins og alþjóð veit, mjög takmarkaður markaður hér heima vegna fólksfæðar. Ég held, að það sé ekki ástæða til fyrir hv. þm. að beina orðum sínum að stjórn síldarverksmiðjanna fyrir slælega frammistöðu í þessum efnum. Það hefur verið gert, sem stjórnin álítur rétt, og hún hefur venjulega farið eftir ábendingum sinna framkvæmdastjóra, sem eiga að vera þessum málum kunnugastir. Við gerum okkur miklar vonir um, að sú söluferð, sem sölumaður síldarverksmiðja ríkisins er að fara í nú, muni bera einhvern árangur, og ég efast ekki um, að það góða fólk, sem byggir Siglufjörð, skilji, að það er erfitt að leggja niður mjög mikið af síld og vita ekki um horfur á sölu ú henni. Það er vissulega ósk mín og von okkar; sem erum í stjórn síldarverksmiðjanna, að fljótlega lagist þannig með sölu á þessari vöru, að sú síld, sem er í þeim saltsíldartunnum, sem liggja á Siglufirði, verði lögð niður til sölu, bæði hér á innlendum og erlendum markaði.



Herra forseti. Forseti Íslands hefur í gær gefið út svo hljóðandi forsetabréf: „Forseti Íslands gerir kunnugt. Forsætisráðherra hefur tjáð mér, að þar sem almennar kosningar til Alþingis hafi síðast farið fram 25. og 26. október 1959 og umboð þingmanna falli því eigi niður, án þingrofs, fyrr en á hausti komanda, er 4 ár eru liðin frá kjördegi 1959, en hentara þyki, að kosningarnar fari fram fyrr á árinu, beri nauðsyn til að rjúfa Alþingi og ákveða kjördag samkv. 130. gr. l. nr. 52 1959, um kosningar til Alþingis. Því mæli ég svo fyrir, að Alþingi er rofið frá og með 9. júní 1963. Jafnframt ákveð ég, að almennar kosningar til Alþingis skuli fara fram þann dag, sunnudaginn 9. júní 1963, Gert í Reykjavík, 5. apríl 1963. Ásgeir Ásgeirsson Ólafur Thors. Forsetabréf um þingrof og almennar kosningar til Alþingis 9. júní 1963.“



Herra forseti. Ég vil í sambandi við þingrofsboðskapinn, sem hæstv. forsrh. var að enda við að lesa, gera eina aths., þ.e. koma á framfæri hér mótmælum gegn kjördagsvali hæstv. ríkisstj. Ég vil, að það komi fram við þetta tækifæri. Síðasti sunnudagur í júní er lögfestur kosningadagur að vel yfirlögðu ráði, og hefði átt að halda sér við hann, þar sem engar knýjandi ástæður eru til að breyta frá því. Ég vil benda á, að 9. júní er svo snemma vors, að þá getur verið allra veðra vona, a.m.k. á Vestur,- Norður,- og Austurlandi. Þessi dagur er rétt í lok sauðburðar og það getur orðið að stóróhappi, ef illa viðraði um þessar mundir og menn væru önnum kafnir við að bjarga lambfé sínu í stórviðrum. Gæti það orðið að stórfelldu vandamáli fyrir þá, sem þar eiga hlut að máli. Enn fremur getur færi verið þannig á þessum tíma, að það getur beinlínis hamlað mönnum að sækja fjörfund, ef illa viðrar, og er skemmst að minnast í þessu sambandi 8. júní 1959. Þá var stórhríð a.m.k. á Norður- og Austurlandi. Ég vil þess vegna koma þessum mótmælum á framfæri nú.



Herra forseti. ut af því, sem hv. 1. þm. Austf. sagði, vil ég aðeins segja það, að það getur auðvitað svo farið, að veður verði ekki ákjósanlegt til kosninga þann 9. júní, en það má líka segja, að það er engin örugg vissa fyrir því, að veðrið verði hagstætt 30. júní. Ég man sjálfur eftir því á mínum yngri dögum, að ég sá skip koma fyrir Örfirisey, að ég held 30. eða 29. júní, frá útlöndum. Þetta var eitt af skipum þess félags, sem ég starfaði þá hjá, og ég man eftir, að ég þekkti ekki skipið, að því að reykháfurinn virtist vera hvítur. Skipið hafði fengið það veður í hafi og það mikla ágjöf, að seltan í sjónum hafði numið burt lit reykháfsins. Ástæðan til, að við höfum valið þennan dag frekar en 30. júní, er m.a. sú, að nokkur hætta þykir á að sjómenn verði farnir frá sínum heimkynnum, ef kosningar eru ekki fyrr en 30. júní. Menn vita það, að með hverju ári sem líður fara skipin fyrr og fyrr til síldveiða, og það eru náttúrulega óþægindi og auk þess miklar líkur til, að fleiri atkv. glatist, ef flotinn er yfirleitt ekki heima, heldur en ef hann er það. Að öðru leyti játa ég, að um þetta mál má deila, en þetta hefur verið okkar val, og tel ég það eftir atvikum það heppilegasta.

Eysteinn Jónsson. Herra forseti. Ég tel ekki viðeigandi að halda uppi löngum umr. um þetta, þar sem ákvörðun hefur verið tekin. Ég vildi koma á framfæri þessari skoðun, sem ég gerði áðan, og mótmæla þessu. Ég vil aðeins út af því, sem hæstv. forsrh. sagði, benda á, að þótt vont veður kynni að geta orðið síðast í júní, þá minnka líkurnar fyrir hreinu og beinu illviðri ört, eftir því sem líður á vorið. Í annan stað eru menn alls ekki um þær mundir bundnir við að bjarga lambfé sínu, eins og menn geta óneitanlega verið gersamlega svo snemma í júní sem nú er ráðgert að kjósa. Í annan stað vil ég benda á, að það er að vísu alveg rétt, að sjómenn fara að heiman, hafa rétt til þess að greiða atkv., áður en þeir fara að heiman, mörgum vikum fyrir kjördag, svo að það er ekki hin minnsta hætta á því, að nokkur maður tapi nokkrum rétti í sambandi við kosningar, þótt hann þurfi að fara að heiman.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að taka undir þau mótmæli, sem hv. 1. þm. Austf. hefur þegar borið fram gegn ákvörðun kjördags 9. júní, og þá sérstaklega með tilliti til þess landshluta sem ég er hér fulltrúi fyrir. Ég býst við því, að þessi ákvörðun og þau ummæli, sem hæstv. forsrh. hafði um hana áðan, kunni að einhverju leyti að stafa af ókunnugleika, vegna þess að hann er ekki kunnugur í þeim hluta landsins, þar sem þessi ákvörðun getur komið þyngst niður á almenningi, ef illa tekst til. Mér er það sérlega minnisstætt, þegar ég var staddur norður við Þistilfjörð fyrir 4 árum, einmitt um sama leyti sem hæstv. ríkisstj. ætlar að láta kosningarnar fara fram og einmitt á þeim mánaðardegi, að ég ætla, eða daginn áður, - ég er ekki alveg viss um, hvort heldur var, - þá mátti heita, að þar væri blindstórhríð á stóru svæði. Það kyngdi niður snjó, og þeir, sem vettlingi gátu valdið, voru önnum kafnir við að leita uppi fé í heimahögum og það, sem komið var inn á heiðar. Fjöldi fjár fannst þá í fönn, bæði fullorðið og lömb, og varð sumu því miður ekki bjargað. Sauðburði var þá ekki lokið á þessum slóðum og mikið af ungum lömbum, sem þetta veður kom hart niður á. Það er vitanlega allt annað, þó að áfelli kunni að koma í lok júnímánaðar, að því leyti, að þá er nokkuð langt liðið frá sauðburði og ekki um unglömb að ræða á þeim tíma vors. Auk þess hygg ég, að það sé mjög sjaldgæft, og ég minnist þess ekki sjálfur, sem er uppalinn í þessum landshluta, að slík áfelli hafi komið eftir 20. júní. Og það er vitanlega engin tilviljun, að hv. Alþingi hefur áður að vel yfirlögðu ráði ákveðið þann kjördag, sem í lögum er, síðasta sunnudag í júní: Menn mættu einnig minnast þess, sem skeði hér á Alþingi fyrir skömmu, þegar sveitarstjórnarlög voru til umr. Þegar hæstv. ríkisstj. lagði fyrir Alþingi frv. um kjördag, almennan kjördag í maílok, komu svo almenn mótmæli úr sveitum gegn þessum kjördegi, að upp var tekið það ráð að setja í lögin ákvæði um tvo kjördaga, annan við sjóinn í lok maímánaðar, síðasta sunnudag í maí, og hinn í sveitum í júní. Og þessi mótmæli komu að sjálfsögðu einkum frá þeim landshlutum, sem hér hafa verið til umr. Ég veit, að hér á Suðurlandi skiptir þetta minna máli, en Ísland er nú ekki bara Suðurland. Menn mættu einnig minnast þess, sem skeði hér á Alþingi fyrir skömmu, þegar sveitarstjórnarlög voru til umr. Þegar hæstv. ríkisstj. lagði fyrir Alþingi frv. um kjördag, almennan kjördag í maílok, komu svo almenn mótmæli úr sveitum gegn þessum kjördegi, að upp var tekið það ráð að setja í lögin ákvæði um tvo kjördaga, annan við sjóinn í lok maímánaðar, síðasta sunnudag í maí, og hinn í sveitum í júní. Og þessi mótmæli komu að sjálfsögðu einkum frá þeim landshlutum, sem hér hafa verið til umr. Ég veit, að hér á Suðurlandi skiptir þetta minna máli, en Ísland er nú ekki bara Suðurland. Hæstv. ráðh. nefndi það sem ástæðu eða afsökun, eins og hann orðaði það, held ég, fyrir þessari einkennilegu afstöðu að fara að breyta lögákveðnum degi, að það mundi vera til hagræðis fyrir sjómenn, sem fara á síld, að þurfa ekki að kjósa þann dag, sem ákveðinn er í lögum, en mega kjósa fyrr. Nú er það svo, eins og hv. 1. þm. Austf. tók fram, að það er að vísu rétt, að margir sjómenn hafa verið farnir á síld í síðari hluta júnímánaðar eða farnir úr sínum heimahögum á síldveiðar einhvers staðar. En fram úr þessu hefur verið ráðið þannig, að þeir hafa haft tækifæri til þess að greiða atkv. og heimild til þess að kosningalögum, sem fólk í sveitum mundi ekki hafa, eins og á stendur. Og ekki hafa verið uppi neinar háværar raddir um, að þetta hafi komið að sök. Auk þess vil ég benda á, að það eru engar sannanir fyrir því, að þessi kjörfundur, 9. júní, komi að neinu haldi fyrir sjómenn. Við vitum, að síldartíminn hefur breytzt mjög. Menn eru á síldveiðum hér sunnanlands alveg fram í júnímánuð, voru það í fyrra, fram í júnímánuð, og nú er því haldið fram, að mig minnir, af fiskifræðingum, að síldveiðarnar fyrir norðan í fyrra hefðu þurft að byrja þrem vikum fyrr en þær gerðu. Ég man ekki betur en ég hafi séð þetta á prenti eða heyrt það í útvarpi frá fróðum manni. Ef þetta er rétt, eru fullar líkur til þess, að mikið af flotanum hér syðra geti verið farið norður fyrir land á þessum tíma, sem kjördagurinn er ákveðinn á. Ég efast þess vegna um, að þessi afsökun sé fyrir hendi, að það sé verið að gera sjómönnum greiða með þessu. En gagnvart fólki í sveitunum í stórum hluta landsins er hér slæm ráðstöfun á ferðinni, og mönnum er að ófyrirsynju gert mikið óhagræði, sem getur orðið til þess, að margir verði hindraðir í því að nota kosningarrétt sinn að þessu sinni. Ég harma það, að þessi ákvörðun hefur verið tekin.



Herra forseti. Ég vil náttúrlega ekki eyða miklum tíma þingsins í þetta mál. Ég segi hins vegar hv. síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Norðurl. e., að ég þykist alveg hafa sæmilega þekkingu á hans átthögum, þó að ég sé þar ekki fæddur og uppalinn. Ég hef þó a.m.k. dvalið þar part úr 2 árum. Þá var hann hér í Reykjavík, svo að ég var að kynna mér aðstæðurnar þar, meðan hann var að kynna sér, hvernig Reykjavík var. Ég tók það fram í minni fyrstu aths. eða fyrstu smáræðu, að auðvitað höfum við enga tryggingu fyrir, að veðrið verði gott 9. júní. En við höfum heldur enga tryggingu fyrir hinu, að það verði gott 30. júní. Hv. þm. sagði, að Ísland væri stærra en Suðurland, og rétt er það. Við vitum m.a., að þetta Ísland, - sem ekki er Suðurland, hefur sent okkur hingað þm., þótt ekki væri annað. Og hann taldi, að ég mætti ekki marka veðurfarið nyrðra með því að miða við, hvernig það er í Reykjavík. Ég sagði nú frá því, að ég hefði sjálfur lifað það, að skip, sem kom inn í Reykjavíkurhöfn í júnílok, var að því leyti óþekkjanlegt, að reykháfurinn virtist vera hvítur í staðinn fyrir að vera grár með miklu reykháfsmerki vegna storma og stórsjóa alla leið frá útlöndum og allt upp til Íslandsstranda og nærri þangað til skipið kom í höfn. Ég held því þess vegna enn fram, að ég hef enga tryggingu fyrir góðu veðri 30. júní. Ég hef ekki síður tilhneigingu til þess að vernda rétt sveitanna til að njóta síns kosningarréttar en hv.-þm., enda hef ég þar sömu hagsmuna að gæta og hann, vegna þess að hans flokkur og minn flokkur skipta bændafylginu að mestu á milli sín. En ég segi, að við mér blasir sú staðreynd, að ef kjördagur verður 30. júní, þá hef ég minni líkur fyrir því, að sjómenn hagnýti sér réttinni. Það er alveg rétt, sem hv. þm. hafa tekið fram, að sjómenn hafa rétt til heimakjörs. En hitt vitum við vel, sem erum kunnugir högum og háttum meðal sjómanna, og þar hygg ég, að ég þekki eins vel til og hv. þm., að þeir vilja miklu heldur mega kjósa á kjördegi á þeim stað, þar sem þeim ber að kjósa, heldur en þurfa að taka á sig aukaómak til þess að fara í utankjörstaðarkosningar. Ég sé svo ekki ástæðu til að þræta um þetta, því að eins og hv. 1. þm. Austf. sagði, þetta er afgert, og ég vona aðeins, að þessi ákvörðun verði ekki til þess að torvelda neinum manni að neyta þessa dýrmæta réttar, kosningarréttarins, en megi hins vegar verða til hins, að auðvelda það mörgum og kannske ráða einhverju um það, að þeir menn, sem ella hefðu ekki kosið, neyta nú kosningarréttarins.