Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Frv. til l. um breytingu á lögum um meðferð einkamála í héraði, nr. 85 frá 23. júní 1936, sem hér liggur frammi, var lagt fyrir síðasta Alþingi en varð þá ekki útrætt. Ég endurflyt það nú óbreytt. Þetta frv. var samið af réttarfarsnefnd en sú nefnd starfar að endurskoðun laga um málsmeðferð fyrir dómstólum og hefur á undanförnum árum skilað ýmsum tillögum um þau efni sem síðar hafa verið lögfestar. Ég nefni tillögur sem lutu að breytingum á einkamálalögum, með lögum nr. 28/1981, sem tóku gildi 1. jan. 1982. Með þeim breytingum var málsmeðferð í einkamálum gerð einfaldari og skilvirkari og afgreiðsla dómstóla þar með greiðari. Síðan hafa komið fram ýmsar ábendingar um frekari endurbætur á einkamálalögunum í því skyni að einfalda málsmeðferð og auka virkni dómstólanna. Þótti því réttarfarsnefnd tilefni til þess að fá álit dómenda og stjórnar Lögmannafélags Íslands um núgildandi löggjöf á þessu sviði. Jafnframt var leitað eftir ábendingum og tillögum um þær breytingar á lögunum sem þættu gagnlegar. Þetta frv. er samið í ljósi þessara álitsgerða og með hliðsjón af ýmsum öðrum atriðum sem réttarfarsnefnd taldi ástæðu til að endurskoða. M.a. er hér lagt til að ákvæðin um svokölluð áskorunarmál í lögum nr. 97/1978 verði felld inn í einkamálalögin sem XX. kafli þeirra laga. Breytingarnar, sem lagðar eru til með þessu frv., eru í 24 efnisgreinum, auk þess koma svo breytingar sem leiða af því að lagaákvæðin um áskorunarmálin, sem ég nefndi, verða felld inn í lögin. Ég ætla nú að rekja í örstuttu máli einstakar greinar frv. til frekari skýringar á því fyrir hv. þingdeild. 1. gr. fjallar um breytingu á því hvar setudómara sé heimilt að kveða upp dóm í máli, en breytingin leiðir einfaldlega af því að dómari er ekki alltaf búsettur í því lögsagnarumdæmi þar sem hann gegnir aðalstarfi á okkar tíð. 2. gr. þrengir skilyrðin til þess að menn geti fengið skipun í dómarastarf, en breytingin er lögð til með hliðsjón af breyttri embættaskipan í landinu og þörfinni á því að þeir sem skipaðir eru til dómarastarfa hafi aflað sér nægilegrar reynslu og þekkingar með störfum þar sem reynir á lögfræðilegar úrlausnir. Þannig gagnast nú ekki lengur bankastjórastörf, sendiráðsstörf, forsetaritarastörf eða störf í embætti þar sem askilin er hagfræðimenntun til embættisgengis til dómarastarfa. Ég nefni þetta til marks um það í hverju þessi efnisbreyting er fólgin. Hún bindur skilyrðin þar með frekar við lögfræðileg embættisstörf. 3. gr. fellir niður heimild til að setja ólöglærða menn í störf héraðsdómara, en heimildin var sett í lög meðan skortur var á löglærðum mönnum. Á þeim er nú enginn hörgull lengur og heimildin því óþörf. 4. gr. fjallar um áminningarvald forstöðumanna dómaraembætta. Það þykir rétt að taka af öll tvímæli um áminningarvald forstöðumanna dómaraembættanna gagnvart öðrum dómurum hjá embættinu. Á sama hátt er forseta Hæstaréttar veitt vald til þess að áminna forstöðumenn dómstóla. Þessi breyting er gerð til samræmis við sjálfstæði dómsvaldsins sem eins af þremur þáttum ríkisvaldsins, en haggar þó ekki rétti ráðherra til þess að áminna dómara og dómarafulltrúa þegar það á við skv. lögunum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Agavald forstöðumanna dómaraembættanna á yfirleitt við í öðrum tilvikum en þeim þegar grípa þyrfti til agavalds ráðherrans vegna alvarlegra brota í starfi. En tilgangurinn með þessum formlegu ákvæðum og þessum nýju ákvæðum er auðvitað endanlega sá að bæta verkstjórn og skilvirkni dómstólanna til þess að hraða gangi mála. 5. gr. í frv. er í samræmi við 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, en hún kveður á um tvímælalausa skyldu til þess að halda dómþing í heyranda hljóði þótt undantekningar séu leyfðar frá því við alveg sérstakar aðstæður. 6. gr. kveður á um fækkun þingvotta úr tveimur í einn þegar einn maður situr í dómi. Réttarfarsnefnd telur einn vott nægja og horfir þetta til hagræðis og sparnaðar. 7. gr. er tilkomin vegna aukinnar notkunar ljósritunartækni, en rétt þykir að taka fram skyldu til þess að framvísa frumritum skjala fyrir dómi ef þau eru á annað borð tiltæk. 8. gr. fjallar um skýrari reglur en nú gilda um það tilvik þegar fleiri en einn eiga óskipt réttindi, skyldu og sakaraðild, en réttaróvissa um þetta atriði getur í einstökum tilfellum leitt til ósanngjarnrar niðurstöðu. Hér er lögð til sú breyting að eigi sé skylt að vísa máli frá dómi enda þótt allir samaðilar taki ekki þátt í málshöfðun. Hins vegar verður það óbreytt að vísa ber máli frá dómi ef þeim er ekki öllum veittur kostur á að svara til sakar. 9. gr. hefur að geyma smávægilegar breytingar á þeim ákvæðum, sem nú gilda um efni og gerð stefnu fyrir dómi, en ákvæðin eru til þess gerð að auðvelda stefndum að átta sig á kröfum og málsástæðum stefnanda og að auðvelda dómara að átta sig á efni málsins. Ákvæðin um það hvað skuli greina í stefnunni hafa tvímælalaust greitt fyrir meðferð dómsmála síðan þau voru í lög leidd. Breytingin sem hér er gerð tillaga um gæti enn bætt gerð stefnuskjalanna og þar með greitt fyrir gangi dómsmála. Í 10. gr. eru ýmis nýmæli sem eru til samræmis við löggjöf annars staðar á Norðurlöndum og reyndar í fleiri löndum, en hún fjallar um heimild til að höfða sérstakt vitnamál fyrir dómi. Slík heimild getur komið í veg fyrir óþörf dómsmál þegar upplýsingar allar liggja fyrir eða þá að upplýsingarnar leiði til þess að menn sjái að réttast muni að sættast án málsóknar. Þetta nýmæli gæti vonandi fækkað dómsmálum og væri það vel. Í 11. gr. er eingöngu fólgin umorðun á núgildandi grein í því skyni að gera hana skýrari. Í 12. gr. frv. eru ákvæði til þess að eyða réttaróvissu, eins og nánar er skýrt í grg., og eykur m.a. heimildir Hæstaréttar til þess að breyta úrskurðum varðandi frávísunarkröfur frá dómum. Í 13. gr. er staðfest sú meginregla sem nú er fylgt að málflutningur skuli vera munnlegur fyrir dómi. Í 14. gr. er orðalagsbreyting til samræmis við þetta ásamt því sem hún nú miðar að því að auka líkur á sáttum og stuðlar að greiðari málsmeðferð. Í henni er fjallað um breytingu sem leiðir af ákvæðum 13. gr. um munnlegan málflutning. Þá er þar nýmæli um þinghald eftir greinargerð stefnda og rétt dómara að krefja aðila um útreikninga fyrir kröfum sínum til frekari rökstuðnings þeim, en á það hefur þótt skorta að dómarar gætu krafist slíkra gagna. 15. gr. fjallar um undirbúning aðalréttarhalds í máli, en það nefnist nú aðalmeðferð. Það er mikilvægt að aðilar og vitni mæti þá til þess að gefa skýrslur og vitnisburð. Síðan fer fram málflutningur meðan efni skýrslna og vitnisburða er enn ferskt í hugum manna. 16. gr. kveður á um það að eftir að svokölluð aðalmeðferð var tekin upp í meðferð einkamála hafi liðið mun skemmri tími frá þingfestingu þeirra til dómsuppsögu. Hér er bætt við því nýmæli að í upphafi aðalmeðferðar gefi dómari sækjanda og verjanda kost á að gera stuttlega grein fyrir málinu. Meginreglan er sú að málflutningur er munnlegur, en málflutningur getur þó enn í undantekningartilfellum verið skriflegur. Í 17. gr. er fjallað um rétt sækjanda til að fella mál niður og er hann nokkuð rýmkaður frá núgildandi ákvæðum. Í 18. gr. er heimilað það nýmæli að kveðja megi einn matsmann til þess að meta minni háttar hagsmuni sem um er deilt. Er þetta lagt til í sparnaðarskyni fyrir aðila, en matskostnaður getur í sumum tilfellum orðið hærri en þau verðmæti sem um er deilt þegar tilkvaddir eru tveir matsmenn. 19. gr. er samin sökum þess að nú hafa orðið þær breytingar á framkvæmd skattamála að niðurjöfnunarnefndir eru ekki lengur lögskyldar og kemur þá skattstjórinn í stað formanns niðurjöfnunarnefndar þar sem það á við. Í 20. gr. er fjallað um heimild til þess að dæma vexti af málskostnaðarkröfum. Í athugasemdum er einnig tekið fram að eðlilegt virðist að dómari geti metið verðrýrnunartjón aðila frá því er féð var útlagt og þar til dómur er upp kveðinn. Í 21. gr. er fjallað um heimild til að dæma refsimálakostnað ef réttarfarsreglur eru freklega brotnar á þann hátt að settar eru fram rangar kröfur í því skyni að tefja framgang réttlætisins. Í 22. gr. er að finna þau ákvæði sem líklega eru ein veigamesta breytingin sem í frv. felst, en þar er lögð sú skylda á héraðsdómara að hann láti forsendur fyrir úrskurði sínum fylgja, sé dómsmál kært til Hæstaréttar, þótt hann hafi ekki bókað þær við uppkvaðningu úrskurðarins. Sömuleiðis skal héraðsdómari í fógeta-, skipta- og uppboðsmálum og þinglýsingarmálum bóka forsendur sínar fyrir ákvörðunum er fela í sér lokaákvörðun um ágreiningsefni. Þetta er auðvitað gert til þess að auka réttaröryggi og draga úr réttaróvissu, sem m.a. getur leitt til tilefnislausrar áfrýjunar auk þess sem þetta mun greiða fyrir gangi mála fyrir Hæstarétti ef áfrýjun er leyfð. Í 23. og 24. gr. eru eingöngu smávægilegar orðalags- og tilvísunarbreytingar sem eru skýrðar í grg. Og með 25. gr. eru lögin um áskorunarmál sem ég nefndi í upphafi felld í heilu lagi inn í einkamálalögin með fáeinum orðalags- og fyrirkomulagsbreytingum. Þess má hér geta að hin skjóta meðferð einfaldra mála sem felst í áskorunarmálum hefur, síðan hún var tekin upp, sparað aðilum kröfumála og dómstólunum ótaldar fjárhæðir. Hæstv. forseti. Ég hef nú í stuttu máli rakið efni þessa frv. Í því er hreyft við mörgum framkvæmdaratriðum varðandi gang einkamála fyrir dómstólum og auk þess gerðar tillögur um nokkur nýmæli. Ég vil nefna sérstaklega heimild til að höfða vitnamál fyrir dómi án þess að um eiginlegt dómsmál sé að ræða og um skyldu héraðsdómara til að láta forsendur fylgja úrskurði um kæru til Hæstaréttar og fyrir lokaúrskurðum í fógeta-, skipta- og uppboðsmálum og þinglýsingarmálum. Réttarfarsnefnd telur ótvírætt að frv., ef það verður að lögum, muni greiða mjög fyrir meðferð einkamála fyrir dómstólum landsins. Þá vil ég nefna að heimildin til að fækka þingvottum og matsmönnum mun án alls efa leiða til sparnaðar, bæði fyrir dómskerfið og almenning. Með vaxandi umsvifum í þjóðlífinu hefur dómsmálum fjölgað verulega og því verður að mæta annars vegar með reglum sem stuðla að greiðari meðferð þeirra fyrir dómstólum og hins vegar með því að búa betur að dómstólunum. Ég vil því hvetja til þess að frv. fái skjóta meðferð hér á Alþingi og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta frv. skyldi vera tekið upp og flutt. Ég fagna innilega hverju því frv. sem leiðir til einföldunar, bæði er varðar dómstóla og aðrar stofnanir. Sérstaklega vil ég fagna þessu frv. því að ég tel að í meginatriðum felist í því breytingar til batnaðar frá því sem gildir skv. núverandi lögum. Þau lög sem gilda um meðferð einkamála í héraði eru að stofni til frá 1936, en þeim var breytt í meginatriðum með lögum nr. 28/1981. Í þeirri breytingu fólst aðallega að mál skyldi í heilu lagi vera rekið og á sama degi, bæði vitnaleiðslur og málflutningur. Þær breytingar sem þetta frv. gerir ráð fyrir leiða til þess að framkvæmdin verður skjótvirkari og einfaldari en nú er. Þó get ég ekki orða bundist og vil hér og nú gera athugasemdir við einstakar greinar frv. En þetta verður ekki heildarathugasemdin sem ég kem til með að gera og áskil mér frekari rétt til á síðari stigum málsins. Í framsöguræðu sinni vék hæstv. dómsmrh. ekki oft að því hvernig lögin eru í dag og hvaða breytingar er verið að gera. Að vísu sagði hann: Í 6. gr. er mælt fyrir um að það skuli vera einn þingvottur og að í 8. gr. sé verið að breyta svokallaðri samlagsaðild, en ég held að alla vega varðandi 8. gr. þurfi að athuga breytinguna nokkuð betur. Varðandi 9. gr., sem mundi vera breyting á 88. gr. laganna, sakna ég þess að þar þarf ekki skv. þessu frv. að tiltaka í stefnu að nafnnúmer viðkomandi þurfi að fylgja. Það er þannig í þessu tölvuvædda þjóðfélagi að nafnnúmerin eru orðin meira virði en nöfnin og þar sem margir eru með sama nafn held ég að það sé nauðsyn á að tiltekið sé nafnnúmerið. Hins vegar skapar þetta oft og tíðum nokkra vinnu, en ég held að með tilliti til réttaröryggis beri að krefjast þess að nafnnúmer sé tiltekið á eftir nafni. Þetta á einnig við, að því er mér sýnist, varðandi breytingu á 25. gr. er fjallar um áskorunarmálin. Í 20. gr. bætist við 175. gr. ný málsgr. um að vextir skuli falla á málskostnað 15 dögum eftir dómsuppsögu og fagna ég því. Hins vegar sýnist mér þetta ekki vera nógu skýrt að því er varðar áskorunarmálin. Þar er ekki tiltekið hvort sama regla eigi að gilda. Vil ég því spyrja hæstv. dómsmrh. hvort svo eigi að vera. Í j-lið 25. gr. er ekki tiltekið um málskostnað eða vexti af málskostnaði. Þar segir aðeins að stefna skuli eftir áritun vera aðfararhæf frá dagsetningu en ekki eins og nú er sjö dögum eftir dagsetningu. Ég vona að ég fái svar við þessu. Varðandi 25. gr. fagna ég því að þarna er kannski komin regla sem mundi geta komið í veg fyrir óþarfamál og að lögmenn geti haldið uppi málþófi. Ég fagna henni sem sagt. 22. gr. fagna ég einnig út af því að mér hefur fundist að í mörgum úrskurðum hafi vantað forsendur. Oft og tíðum áfrýja menn til að fá þann rökstuðning sem þeir vilja. Eins og staðan er í dag er hægt að fá úrskurði í fógetaskipta- og uppboðsmálum og þinglýsingarmálum ef farið er fram á það sérstaklega þannig að þarna er ekki veigamikil breyting. En í frv. er lögð sú skylda á dómara að hafa það með þeim hætti að ávallt skuli fylgja forsendur. Að fella áskorunarmálin inn í lögin um meðferð einkamála í héraði tel ég að sé af hinu góða. Þó svo það skipti kannski ekki meginmáli er ágætt að hafa þetta á einum stað því að þetta er fyrir sama dómstóli og málin eru dæmd af sömu dómurum. Hins vegar sýnist mér varðandi nýja grein, sem verður 222. gr., að undir þessa meðferð sé verið að fella fleiri mál en nú er. Þar segir í 2. mgr. að endurgjald fyrir veru, viðurgerning, flutning á mönnum og munum, tryggingar, auglýsingar og leigu lausafjár falli allt undir áskorunarmál, en ekki er það í dag. Varðandi önnur framkvæmdaatriði um útbúning og gerð áskorunarstefnu verður manni litið á c-lið 25. gr. Það er sem sagt 224. gr. Þar segir að eitt eintak stefnu skuli vera á löggiltum skjalapappír. Ég veit því miður ekki hvort þetta er breyting eða ekki á núgildandi lögum, en ég held að þetta sé alger óþarfi þegar litið er á aðrar greinar laganna og þá sérstaklega á h-lið 25. gr., en þar segir: "Við þingfestingu máls skal stefnandi leggja fram tvö frumrit stefnu." Þar er hvergi sagt til um löggiltan pappír. Það er ekki samræmi í þessu tvennu. En ég fagna þessu frv. og ég mundi fyrir mitt leyti geta samþykkt flestöll þau atriði sem þarna koma fram nema kannski þau sem ég hef minnst hér á.



Herra forseti. Ég vil einvörðungu vekja á því athygli, sem segir raunar í grg., að mál þetta var flutt í fyrra og er endurflutt nú. Mér finnst að Alþingi hafi á undangengnum árum kannski ekki nægilega sinnt einmitt umfjöllun um dómsmálakerfi landsins, afgreiðslum hjá dómstólum og þar með náttúrlega réttarfarsatriðum. Ég vil leggja á það áherslu að sú nefnd sem fær mál þetta nú til umfjöllunar verði við þeim óskum hæstv. dómsmrh. að reyna að hraða störfum sínum þannig að frv. þetta geti orðið samþykkt sem lög á þessu þingi. - Kannski ekki óbreytt. Ég er ekki dómbær á það. Þótt ég sé reyndar hæstaréttarlögmaður hef ég lítið stundað lögfræðistörf í allangan tíma. Síst hef ég kannski mikið vit á réttarfarsreglum í smáum dráttum. Hitt vita allir landsmenn að það er mikil og kannski vaxandi umræða um að hér sé pottur brotinn í okkar dómsmálakerfi og þá er illa farið í réttarríkinu ef almenningur getur ekki nokkuð vel treyst meðferð mála fyrir dómum þó að auðvitað verði alltaf einhver ágreiningur um dómsniðurstöður. Þessi umræða er kannski vakin ekki síst vegna nýútkominnar bókar þar sem deilt er á dómara. Ég hygg að flestir geti verið sammála um að þessi umræða sé af hinu góða og hún muni geta kveikt þann neista hér á Alþingi eða bál úr þeim neista að þessi mál verði meira í sviðsljósinu í löggjafarþinginu sjálfu þar sem þessi skipan er endanlega ákveðin og ábyrgðin þess vegna mikil af Alþingis hálfu að fjalla um þessi mikilvægustu mál réttarríkisins. Ég endurtek að ég þakka fyrir að frv. þetta skuli nú vera flutt að nýju og legg á það áherslu að um málið verði alvarlega og ítarlega fjallað í nefnd og leitast við að lögfesta nýjar reglur eða breyttar reglur í þessu efni á þessu þingi en ekki bíða til hins næsta.



Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingdeildarmönnum fyrir athugasemdir og ábendingar. Ég vil víkja örfáum orðum að tveimur eða þremur þeirra atriða sem hv. 11. þm. Reykv. drap á í sinni ræðu. Hann nefndi að í 9. gr., þar sem lýst er gerð stefnu, hafi því nú verið breytt að ekki sé lengur vitnað til nafnnúmers. Ástæðan fyrir því er einföld. Hún er sú að nafnnúmerin eru á leið út úr kerfinu. Í þeirra stað mun koma önnur tala, kennitala svonefnd, heiti sem e.t.v. hefur enn ekki unnið sér fastan sess eða formlegan. Þess vegna þótti ekki ástæða til að festa nafnnúmerið í lög, sem eiga að gilda nokkur ár a.m. k., og nafn nægi og í skráningarkerfi nútímans muni jafnan fylgja nafni rétt númer og þá líklega ekki nafnnúmer heldur önnur auðkennistala. Þetta vildi ég hafa nefnt til að skýra að þessi breyting er ekki tilviljun, en að öðru leyti er það rétt hjá hv. 11. þm. Reykv. að breytingin sem gerð er á 88. gr. gildandi laga um meðferð einkamála í héraði er að öðru leyti eingöngu fólgin í breytingu á d-lið þeirrar greinar, en þar er aukið við orðum. Áður hljóðaði d-liður svo: "Málsástæður, svo og önnur atvik sem þörf er að greina samhengis vegna". Nú hefur þarna bæst við: "Málsástæður sem sækjandi byggir malsókn sína á, svo og önnur atvik sem þörf er að greina samhengis vegna. Lýsing þessi skal vera stuttorð og gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hvert sakarefnið er." Þessar tvær viðbætur eða fleygar eru áreiðanlega tilkomnar vegna reynslu dómaranna af því hvernig stefnur hafa verið gerðar. Þetta var aðalatriðið. Hvað varðar nafnnúmerið vona ég að því verði vel til skila haldið í framtíðinni, en er alveg sammála hv. 11. þm. Reykv. um að það sé rétt að huga vandlega að þessu og öðru í nefnd. Þá er það ábendingin um að hugsanlega sé misræmi á milli 20. gr. með nýju vaxtaákvæðunum og því sem segir í j-lið 25. gr., sem verða á 231. gr., í kaflanum um áskorunarmál, um það hvernig vaxtareikna skuli kröfur. Ég tel að þarna þurfi að athuga vel að ekki sé munur á. Það er ekki meiningin að þarna sé gerður munur. Vaxtareikningurinn á að vera eins eðli málsins samkvæmt. Vel mætti þó hugsa sér að lögjafna þarna á milli kaflanna eftir að áskorunarmálin eru orðin kafli í sömu lögum, en ekki ætla ég að teljast lögfróður í þessu efni. Þetta vildi ég þó nefna. Ég tel sjálfsagt að nefndin líti á ábendingar hv. 11. þm. Reykn. um löggilta pappírinn eins og allt annað sem í málinu vakir og vildi að endingu taka undir með hv. 8. þm. Reykv. að mikil þörf sé á því að Alþingi sinni réttarfarsmálefnum af röggsemi og skörungsskap. Það er eftir því spurt í þjóðfélaginu og við þeirri spurn þarf Alþingi að kunna svör.



Hæstv. forseti. Frv. til l. um breytingu á lögum nr. 32 frá 12. maí 1978, um hlutafélög, sem ég mæli hér fyrir, er að mestu leyti efnislega samhljóða samnefndu frv. sem lagt var fyrir 109. löggjafarþing, en þá varð málið ekki útrætt, enda stóð það þing stutt. Breytingar á fyrra frv. hafa m.a. verið gerðar með hliðsjón af umræðum og niðurstöðum á málþingi Lögfræðingafélags Íslands fyrir skömmu. Frv. er í meginatriðum árangur af starfi nefndar sem viðskrh. skipaði í byrjun árs 1984 til að endurskoða m.a. lögin um hlutafélög og koma með tillögur um nauðsynlegar úrbætur með hliðsjón af fenginni reynslu af framkvæmd laganna, einkum hvað varðar hin smærri hlutafélög. Formaður þessarar nefndar var Árni Vilhjálmsson prófessor og er frv. þáttur í heildarendurskoðun félagalöggjafarinnar. Endurskoðun á lögunum um hlutafélög er einnig í samræmi við ályktun Alþingis frá því í ársbyrjun 1982 um að fela ríkisstjórninni að standa að slíkri lagaendurskoðun. Í almennum athugasemdum með frv. er gerð ítarleg grein fyrir helstu breytingum á gildandi lögum verði þetta frv. samþykkt. Tillögur nefndarinnar um helstu breytingar eru taldar upp í endi almennu athugasemdanna, en síðari tillögur í upphafi þessara sömu athugasemda. Ein veigamesta breytingin a lögunum sem nefndin gerði tillögu um er sú að íslensk lög verði samræmd lögum nagrannalandanna um kröfur að því er varðar fjölda stofnenda og hluthafa í félögum. Hér er því lagt til að lágmarksfjöldi þeirra sem þarf til að stofna hlutafélög og eiga hluti í slíku félagi lækki úr fimm í tvo. Þá er einnig lagt til að stjórn í hlutafélagi megi skipa einn maður eða tveir ef hluthafar eru fjórir eða færri, en skv. gildandi lögum skulu minnst þrír menn skipa stjórn í hlutafélagi. Með þessu er stuðlað að fækkun málamyndahluthafa og þar með að aukinni hagræðingu við stofnun hlutafélaga og í rekstri þeirra. Þess er rétt að geta að í sumum nálægum löndum er heimilt að stafna til rekstrar með takmarkaðri ábyrgð þótt eigandi sé aðeins einn. Það var hins vegar ekki tillaga nefndarinnar að ganga svo langt í málinu hér. Þá er lagt til í frv. að lágmarksfjárhæð hlutafjár við stofnun hlutafélags verði hækkuð úr 20 þús. kr. í gildandi lögum í 400 þús. kr. Fjárhæðin hefur staðið óbreytt frá setningu laganna um hlutafélög um mitt ár 1978, en lögin gengu í gildi 1. janúar 1980. Hér er að miklu leyti miðað við breytingar á lánskjaravísitölu, en þó ekki alveg til fulls og hefur verið tekið nokkurt tillit til fjárhæðar lágmarkshlutafjár í löggjöf nálægra landa, einkum Norðurlandanna. Þá skulu fjárhæðirnar hér eftir breytast í samræmi við breytingar á lánskjaravísitölu samkvæmt ákveðnum reglum sem greinir í frv. Þá er lagt til að sett verði í lögin ákvæði sem bæti stöðu hluthafa þegar stjórn hefur synjað hluthafa um leyfi til að selja hlut sinn. Er þá gert ráð fyrir því að hluthafinn geti krafist þess að félagið leysi til sín hlutina sem það synjar um sölu á. Í frv. eru líka ýmsar brtt. sem stefna að því að fella ákvæði hlutafélagalaganna að þeim breytingum sem hafa orðið á reikningsskilareglum hér á landi á síðustu árum og gera auk þess ýmsar breytingar á gildandi reglum um ársreikninga. T.d. yrði skv. frv. skýrsla stjórnarinnar ekki hluti ársreikningsins eins og nú er heldur sjálfstætt skjal. Enn fremur er í frv. lagt til að ráðherra hafi einungis heimild til að veita almennan aðgang að ársreikningum þeirra hlutafélaga sem engar hömlur leggja á heimild hluthafanna til meðferðar á sínum hlutum, þ.e. til að selja þá eða ráðstafa þeim á annan hátt, í stað þess að nú getur ráðherra veitt aðgang að ársreikningum allra hlutafélaga. Þessi takmörkun þykir heppileg, m.a. með tilliti til þess hversu smá hlutafélög eru hér á landi yfirleitt. Þá eru líka gerðar nokkrar tillögur um breytingar á reglum sem varða slit á hlutafélögum. Helstu breytingarnar sem gerðar hafa verið á tillögum nefndarinnar sem samdi stofninn að frv. fela af eðlilegum ástæðum í sér ekki síst hækkun á lágmarksfjárhæð hlutafjárins. Þá er með frv. lagt til að heimild verði til útgáfu hlutabréfa án atkvæðisréttar. Nokkru strangari kröfur eru gerðar um úrlausn mála sem ekki hafa verið greind í dagskrá hluthafafundar, þ.e. takmörkun á afgreiðsluheimildum þegar mál eru tekin fyrir án þess að þau hafi verið tilkynnt fyrir fram. Skylda til að skila ársreikningum er ekki lögð fortakslaust á öll hlutafélög eins og verið hefur, heldur einungis þau sem engar hömlur leggja á heimild hluthafanna til að versla með eða ráðstafa hlutabréfunum. Þó má kalla eftir ársreikningum allra annarra hlutafélaga ef ástæða þykir til. Þá skulu hlutafélögin auk venjulegra tilkynninga senda hlutafélagaskrá sérstakar tilkynningar um nöfn stjórnarmanna o.fl. miðað við 1. júní ár hvert til þess að auka áreiðanleika þeirra upplýsinga sem skráin veitir og er á þessu mikil þörf. Loks er í ákvæði til bráðabirgða gert ráð fyrir tímabundnum möguleika til að slíta hlutafélögum á einfaldari hátt en nú er unnt. Ég ætla nú að skýra nokkru nánar hinar nýju brtt., þ.e. þær sem komnar eru inn í frv. frá þeirri gerð sem var kynnt á síðasta þingi. Tillagan um heimild til að gefa út hlutabréf án atkvæðisréttar er nýmæli því samkvæmt gildandi lögum skal hverjum hlut fylgja atkvæðisréttur. Að vísu er nú heimilt að gefa út hlutabréfaflokka með aðeins 10% atkvæðisrétti á við almenn hlutabréf. Ég vil geta þess að hlutabréf án atkvæðisréttar eru mjög vinsæl víða í viðskiptalöndum okkar, t.d. í Frakklandi, á Ítalíu og í Þýskalandi. Rétt þykir að skapa með lagaákvæðum farveg fyrir nýja ávöxtunarleið hér á landi til að örva atvinnulífið og viðskipti með hlutabréf auk þess sem fyrirtæki þyrftu þá síður að leita eftir innlendu eða erlendu lánsfé. En hlutabréf án atkvæðisréttar fela einmitt í sér ávöxtunarform fyrir þá sem eingöngu vilja festa sparnað sinn í hlutabréfaformi án afskipta af rekstrinum. Þá er, eins og ég nefndi áðan, gert ráð fyrir að mál sem ekki hafa verið greind í dagskrá hluthafafundar megi ekki taka til úrlausnar á fundinum nema með samþykki allra mættra hluthafa, en jafnframt er þess krafist að hinir atkvæðisbæru fundarmenn, sem samþykki veita, fari með minnst 3/4 hluta atkvæða í félaginu. Þetta er mikilvægt ákvæði þótt það láti ekki mikið yfir sér og er hér m.a. höfð hliðsjón af athugasemdum lögmanna um þetta atriði sem fram komu á ráðstefnunni sem ég vitnaði til í upphafi máls míns, en einnig af löggjöf nágrannalandanna þar sem jafnvel eru gerðar enn strangari kröfur. M.ö.o., þar er sums staðar beinlínis krafist samþykkis allra hluthafa. Í 72. gr. gildandi laga um hlutafélög nægir samþykki 2/3 hluta mættra hluthafa án tillits til atkvæðamagns og er það öldungis óviðunandi þannig að stjórnir í félögunum geta þá komið óvænt með mál á hluthafafundi og ráðið þeim til lykta án þess að í raun og veru sé tryggur meiri hluti fyrir því í félaginu. Þá er ákvæði til bráðabirgða sem ég líka nefndi áðan sem bætt hefur verið við hið fyrra frv. Þar er byggt á tillögum skiptaráðenda og gert ráð fyrir að mögulegt verði nú um nokkurra ára skeið, nokkurs konar umþóftunarskeið, að slíta hlutafélögum á einfaldari hátt en samkvæmt gildandi lögum. Nokkur hluti þeirra um 6000 hlutafélaga, sem skráð eru hér á landi, hefur í raun og veru hætt starfsemi sinni og verður að telja það til bóta að hægt sé að slíta þeim með tiltölulega einföldum hætti. Þetta mun án efa geta haft í för með sér verulegan sparnað, bæði fyrir hluthafa viðkomandi félags og hið opinbera. Herra forseti. Ég hef rakið í grófum dráttum helstu atriði hlutafélagalaga frv. og leyfi mér að vísa að öðru leyti til hinna prentuðu athugasemda með því og fyrri umræðna á þinginu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Á Alþingi 1977–1978 voru geysimiklar umræður um félagamálefni og sérstaka nýja hlutafélagalöggjöf sem í undirbúningi var og síðan lögfest sem lög nr. 32/1978. Ég hygg að sú löggjöf sé með hinum merkustu í hlutafélagalöggjöf nágrannalandanna. Þar var höfð hliðsjón af miklu starfi sem samnorræn nefnd hafði unnið að með samræmingu á Skandinavíurétti og rétti hvers einstaks ríkis. Margt í þessari merku löggjöf er þangað sótt en þó höfð mjög hliðsjón af bandarískum rétti eða engilsaxneskum þannig að ýmiss konar frjálsræðisákvæði sem nú eru í lögum voru þangað sótt. Ég hygg að sjaldan hafi fjh.- og viðskn. hv. Alþingis síðan ég kynntist því unnið meir að einu máli en einmitt því. Ég er ekki viss um að allar þær brtt. sem nú eru fluttar eigi rétt á sér og séu til bóta á núgildandi löggjöf. Sumar eru það vafalaust. Nú er komin nærri því áratugar reynsla á þessi hlutafélagalög. Þau geta þess vegna kannski talist vera orðin gömul þó að þau hafi vissulega falið í sér miklar nýjungar þegar þau voru sett, t.d. bann við því að takmarka meðferð hlutabréfa þar sem hluthafarnir eru af ákveðinni tölu. Þannig var fyrirbyggt að menn gætu hindrað sölu þessara verðmæta bara til þess að tryggja sín eigin réttindi. Þar var afnumið t.d. að stjórnir félaganna mættu fara með atkvæðamagn fyrir hlutafé sem félögin sjálf áttu, sem hafði verið tíðkað hér, og tekin voru upp ákvæði um hlutfallskosningar og margfeldiskosningar, sem var nýtt í íslenskum lögum þá, sótt í engilsaxneskan rétt, og svona mætti lengi telja. Mig minnir að það hafi verið eitthvað á milli 70 og 80 brtt. sem voru fluttar af nefndinni eftir að undirbúningur hafði verið gífurlega vandaður af mörgum okkar bestu lögfræðingum um langt skeið eins og ég áðan vék að. Ég fagna því hins vegar að frv. skuli nú vera flutt aftur með áorðnum breytingum. Lögmenn hafa margir hverjir um það fjallað og komið með ýmiss konar ný atriði sem vissulega voru rædd og þrautrædd á þessum tíma, t.d. það hvort einn maður mætti stofna hlutafélag. Nú er talað um tvo. Okkur þótti nú gamla reglan alveg nægja, að fimm væru lágmark. Það samræmist varla íslensku tungutaki að tala um félag nema mennirnir séu þrír, fjórir eða fimm og það háir mönnum ekkert að stofna hlutafélög þó að einstaklingarnir þurfi að vera fimm. Þetta er auðvitað algjört aukaatriði. Ég skal ekki ræða um það frekar. Ég hygg að öll þessi atriði sem í frv. eru, þar á meðal um atkvæðisréttarlaus hlutabréf, megi framkvæma eftir núgildandi lögum, en það er ekkert á móti því að taka það skýrt fram. Og eins er skuldabréfaútgáfa þar sem heimilt er fyrir hluthafana síðar meir að breyta sínum skuldabréfum, sínum lánum til félaganna í hlutabréf, í hlutafé, ef félagið hefur gengið vel og menn vilja eignast hluti í því þá geti þeir breytt sínum skuldabréfum í hlutafé. Það auðvitað ætti að hvetja menn til þess að nálgast slík félög með þeim hætti að hafa nokkurn veginn trygg skuldabréf en þar að auki að hafa réttinn til að breyta þeim í hlutafé ef félagið hefur verulega hagnast. Margt af þessu er einmitt sótt í bandarískan rétt þar sem frjálsræði í hlutafélagastarfsemi er miklu meira eða hefur verið í gegnum tíðina en í ýmsum Evrópulöndum þar sem yfirvöld hafa takmarkað völd félaganna. Það er auðvitað gömul saga að þó að hlutafélögin séu gífurlega merkilegt fyrirbæri og hafi allar götur frá 17. öld og lengur raunar, 16. öld, verið undirstaða að verulegri atvinnuuppbyggingu, t.d. í Hollandi og Bretlandi, á veldistíma þessara þjóða, og mikil auðlegðarsöfnun, komu auðvitað upp vankantar á þessu félagaformi á 18. og 19. öldinni sem varð til þess jafnvel að þetta félagaform var meira og minna bannað eða heft í störfum um skeið. En síðan hafa menn auðvitað lært af reynslunni. Kannski er merkilegasta almenningshlutafélag sem sögur greina einmitt íslenskt, þ.e. Eimskipafélag Íslands. Þar var atkvæðisréttur hluthafa mjög takmarkaður og dreifður. Það voru nánast allir landsmenn hluthafar í félaginu upphaflega. Hins vegar varð niðurstaðan sú mjög fljótlega að menn gengu ekki eftir arðgreiðslum. Þetta var mikið til gert af hugsjónastarfsemi og þegar menn fengu ekki arð og byrjuðu jafnvel að týna sínum bréfum tók tiltölulega fámennur hópur af sjálfu sér völdin þarna. Menn voru endurkosnir til stjórnarstarfa og síðan hélt það áfram að skattlagning var sett a arðgreiðslur með þeim hætti að það var varla í hag hluthafanna að fá neinn arð. Það var sem sagt ekki nógu góð reynsla af því að þarna væri almenningur raunverulega við stjórnvölinn nema fyrstu árin og það voru stjórnvöld sem þar gripu inn í illu heilli, menn skildu ekki mikilvægi þessa félagsforms á þessum árum, mörg önnur merkileg íslensk hlutafélög eins og Sjóvátryggingafélag Íslands og svo mætti lengi telja. Ég er ekki að fara út í það. En atvinnulíf á Íslandi var byggt upp á fyrstu áratugum aldarinnar með svona samtökum. Þar komu svo samvinnufélögin til líka og þess vegna á að huga að breytingum á þessum lögum alltaf á hverjum tíma og aðlaga þau breyttum aðstæðum. Því tek ég til máls að ég legg áherslu á það að nú verði unnið að því á Alþingi að fara í gegnum þessar tillögur og sjá hvað af þeim er nýtilegt og hvað þar er til bóta. Sumt er fremur til að hamla þessari starfsemi, hygg ég, en allt þarf það að ræðast og yfirvega. Ég á sæti í þeirri hv. þingnefnd sem málinu verður væntanlega vísað til og mun þar koma á framfæri mínum athugasemdum að sjálfsögðu af því að ég hef haft mjög mikinn áhuga á einmitt þessari starfsemi um langt skeið. Hér höfum við engin öflug almenningshlutafélög en það er grundvallaratriði fyrir velmegun og framförum í þjóðfélaginu og réttlæti og réttri eignaskiptingu að fjármagn dreifist meira á meðal landsmanna allra og að sem flestir geti orðið þátttakendur í meiri háttar félögum, þeir sem þá ekki reka sín eigin minni félög. Og auðvitað eiga líka landsmenn allir að eiga svo og svo mikið af skuldabréfum, skuldabréfum sem t.d. ríkið gefur út og jafnvel auðug bæjarfélög eins og t.d. okkar ríka borg. Fólkið á auðvitað að geta aðstoðað við opinbera uppbyggingu með öðrum hætti en þeim að vera svipt alltaf eignarráðum á fjármununum. Þeir koma að sama gagni þótt þeir séu lánaðir til ríkisvaldsins eða bæjarfélaga eins og tíðast er erlendis. Þar fjármagna opinberir aðilar ákveðnar framkvæmdir, ekki með því að svipta fólk eignarráðum með ofurþungum sköttum, heldur með því að leyfa mönnum að halda eignarráðunum eða að þessar stofnanir borgaranna sjálfra fái ákveðin yfirráð yfir peningunum á meðan þeirra er þörf og gefi þó ávísanir á þann gífurlega auð sem er auðvitað á opinberum höndum, bæði hér á landi og annars staðar. Þetta miðar allt að bættu skipulagi þessara mála. Hugsunin hjá þeim sem staðið hafa að þessum brtt. er nákvæmlega sú sama og mín, en ég hygg ekki að endilega þurfi að samþykkja allt sem þessir menn leggja fram til breytinga á þessari merku löggjöf, heldur verði að skoða það í hverju einstöku tilfelli. Það er hins vegar gott að málið er komið til umræðu.



Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að taka undir orð hæstv. viðskrh. að lögin nr. 32/1978, um hlutafélög, þarfnist breytinga. Hins vegar er það mikil spurning hvort þær breytingar sem fram koma í frv. séu þær breytingar sem mest eru aðkallandi í dag. Frv. sem samið var 1976–1978 tók mest mið af dönsku lögunum, en þar eru í gildi tvenns konar lög, annars vegar um stór hlutafélög og hins vegar um lítil hlutafélög, og því miður tóku íslensku höfundarnir meira mark á lögunum um stóru hlutafélögin en þau litlu og nánast þýddu þau beint. Þetta hefur skapað mikinn vanda þar sem hlutafélög hér á landi eru að meginstofni til lítil og lögin um hlutafélög eiga ekki nema að takmörkuðu leyti við. Mætti þar nefna ýmis ákvæði. Í mínum huga, en ég hef starfað við stofnun hlutafélaga og haft með þessi mál að gera, er þrennt sem ég hefði viljað leggja aðaláhersluna á. Það er stofnunin í upphafi, að ekki eigi að vera hægt að stofna svokölluð gervifélög, félög þar sem einn einstaklingur fær til liðs við sig fjóra aðila til að stofna pappírsfyrirtæki. Í öðru lagi hefur mér fundist að áríðandi væri að athuga mjög vandlega tilkynningarskyldu og koma á betri tilkynningarskyldu en nú er frá félögunum til hlutafélagaskrár og öfugt þannig að vel sé fylgst með þessum félögum, að þau starfi eftir lögum og reglum. Í þriðja lagi hefði ég kosið að ábyrgð stjórnarmanna í hlutafélögum yrði aukin, bæði skaðabótaábyrgð og refsiábyrgð því allt of oft hefur það komið upp að menn skýla sér á bak við hlutafélagalögin og formið hlutafélag þegar eitthvað kemur upp á. Ég þekki a.m.k. mörg dæmi þess að hlutafélög eru stofnuð um ákveðinn rekstur. Síðan safnar þetta hlutafélag upp söluskatti. Svo þegar á að innheimta söluskattinn er fyrirtækið gert gjaldþrota og nýtt fyrirtæki er stofnað á grundvelli þess gamla og nýr söluskattur fellur á og enginn söluskattur er borgaður í kannski eitt til tvö ár. Þetta er hættan. Ég tel það ekki til bóta að fækka hluthöfum. Samkvæmt núgildandi lögum eru það fimm aðilar sem þarf til að stofna hlutafélag, en samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að þeir séu tveir. Ég held að þetta sé ekki til bóta þó að í nágrannalöndunum hafi þetta orðið ofan á. Miðað við það sem ég sagði áðan er hættan þessi gervifélög og sú takmarkaða ábyrgð sem menn hafa með því að stofna félög. Þá er það bara ákveðið hlutafé sem þeir bera ábyrgð á. Í annan stað væri ég fylgjandi því að hækkuð yrði krafan um stofnfé þannig að það yrði jafnvel 1 millj. kr. Við þurfum að líta til þess, Íslendingar, að þetta er lítið samfélag og öðruvísi þarfir en úti í hinum stóra heimi. Þótt ekki sé litið lengra en til Danmerkur eru hlutafélög, ábyrgðir og annað allt öðruvísi en hér á landi. Hér á landi eru því miður stofnuð hlutafélög, jafnvel um rekstur eins manns, sem æskilegra væri að væru í formi einkafyrirtækis, en vegna þeirra takmarkana á ábyrgð sem hlutafélagsformið hefur finnst mönnum öruggara að stofna hlutafélög og fá þá yfirleitt konuna, börnin og einhverja frændur til að vera með sér í hlutafélögunum. Ég vil því aðallega að þetta þrennt komist hér að. Ég fer ekki ofan í einstaka liði eða einstakar greinar þessa frv. Mér sýnist það vera að einhverju leyti til bóta. En ég held að þessi þrjú atriði séu mest aðkallandi í dag.



Herra forseti. Það þarf ekki að vera nema örstutt athugasemd til leiðréttingar. Það er mesti misskilningur að lögin frá 1978 séu þýðing úr skandinavískum rétti. Það er alveg reginmisskilningur. Ég verð þá líklega að segja frá því að ég kynnti mér svolítið bandarískan rétt í þriggja mánaða fríi sem við blaðamenn höfðum þá og höfum víst enn á fimm ára fresti. Þegar ég hafði verið fimm ár ritstjóri árið 1965 var ég einmitt í bókasafni Alþjóðabankans og Alþjóðafjármögnunarstofnunarinnar, International Finanee Corporation, þar sem ég hafði mjög góðan og greiðan aðgang bæði að munnlegum upplýsingum og eins á þessu safni og kynnti mér það. Þó tíminn væri stuttur nýttist hann sæmilega til að kynna sér svolítið þennan bandaríska rétt. Ég fór síðan einmitt til Kaupmannahafnar þegar önnur fimm ár voru liðin, 1971. Það hafði ósköp lítið gerst í skandinavískum rétti og hann var mjög þröngur. Hitt er svo annað mál að lögin frá 1921, sem hv. þm. hefur kannski átt við, voru nánast þýðing á dönskum lögum. En þessi lög okkar eru með allt öðrum hætti en löggjöf í Skandinavíu var á þeim tíma, hvort sem þeir hafa svo eitthvað nálgast þýskan og bandarískan hlutafélagarétt meira nú í seinni tíð. Það hygg ég að sé en ekki hitt að við höfum apað eftir þeim. Þar er staðreyndunum snúið gersamlega við. En það er ekki meginmálið heldur hitt að við þurfum að finna hinn gullna meðalveg. Ég er eiginlega sammála þeim athugasemdum sem hv. þm. gerði við frv. sem nú er lagt fram. Það orkar allt tvímælis sem þarna er fram lagt. En einmitt þetta er í mjög örum breytingum í nágrannalöndunum, m.a. vegna þess sem er að gerast, að Vestur-Evrópuríkin eru meira og minna að sameinast í efnahagslega heild. Menn hefðu varla trúað að slíkt væri á næsta leiti, en ég trúi nú, eftir að fara þangað í viku heimsókn með utanrmn. Alþingis og heyra og sjá hvað er að gerast, að þetta sé raunverulega á næsta leiti. Samræming á hlutafélagalögum allra þessara ríkja verður auðvitað mjög ofarlega á baugi. Það eru að vísu 300 atriði, sem nefnd eru í þessari svokölluðu hvítu bók, eða White paper, sem á að framkvæma, vera búið að koma í gagnið 1992 að mestu leyti, en eitt af því er samræming slíkrar löggjafar. Ég hygg að þá getum við Íslendingar einmitt hugað að því að reyna að ná sem nánastri samstöðu með þessum réttarreglum. Ég hygg að ef þetta gerist í Evrópu, og ég sagði ef en ég er sannfærður um að þetta er að gerast, hvort sem það verður 1992, 1994 eða 1995, muni aðrar lýðræðisþjóðir líka reyna að samræma sína löggjöf löggjöf þessara ríkja. Eins verður t.d. um alla mögulega staðla. Það er eitt af því mikilvægasta í samstarfi Evrópuríkja að samræma þá. Heimurinn er að minnka og vestræn ríki munu hafa meira og minna svipuð lög, vona ég, á sviði atvinnurekstrar yfirleitt. Þó að séraðstæður séu í hverju ríki fyrir sig og aldrei verði um fullkomna samræmingu að ræða er engin skömm að því að þiggja réttarreglur frá öðrum ríkjum ef þær henta okkur. En í efnahagsmálum og atvinnumálum hefur að mínum dómi ekki verið líklegast að sækja reglurnar til Skandinavíuþjóðanna á undangengnum áratugum. Mér hafa fundist höftin og bönnin þar vera að sumu leyti enn þá meiri en hjá okkur og frekar ætti að sækja til þeirra ríkja þar sem löggjöf er frjálsleg. Því miður hef ég enga þekkingu til þess að geta nefnt það hvernig t.d. er háttað japanskri löggjöf. Hitt veit ég þó að þar stuðlar ríkisvaldið að því að borgararnir sem allra flestir geti eignast hlutdeild í þjóðarauðnum með því að taka þátt í kaupum á skuldabréfum. Þar er jafnaðarlega - og kannski rétt að rifja það upp núna þegar verið er að tala um halla hjá okkur o.s.frv. - 5 eða 6% af þjóðartekjum, sem núna er víst kallað landsframleiðsla, veitt til borgaranna á hverju ári. Þeir geta síðan notað þessi skuldabréf sín til að kaupa hlutabréf í stórfyrirtækjum. Þarna gerist svipað og gerðist í Þýskalandi í þýska undrinu þegar t.d. Volkswagenverksmiðjurnar voru gerðar að almenningshlutafélögum og notaðar jafnvel sem fjölskyldubætur. Þeir sem höfðu litlar tekjur fengu bréfin með stórfelldum afslætti. Þá var takmarkað hvað hver mætti eiga. Það sama var gert með þýska stálhringinn. Þetta var undirstaðan að þýska undrinu og þar kom í kjölfarið mjög frjálsleg löggjöf, miklu frjálslegri, ítarlegri og merkilegri löggjöf en við höfðum í Skandinavíuríkjunum þá. Ég held að það væri fyrir t.d. unga lögfræðinga mjög merkilegt að reyna að kynna sér þessa japönsku löggjöf, hvernig hún virkar einmitt til að jafna út auðinn og skapa þá miklu velmegun sem þar hefur orðið á örfáum árum. Það er eitthvað svipað að gerast þar og við þýska undrið. Einkennilegt er það að þjóðirnar sem biðu ósigurinn í hildarleiknum mikla og voru maskaðar niður rifu sig þó upp. En hvernig gerðu þær það? Með auknu frjálsræði, minni afskiptum hins opinbera valds. með því að dreifa þjóðarauðnum. Ég held að við getum ýmislegt lært í félagarétti af þessum þjóðum og þess vegna er gott að fá þessar umræður.



Herra forseti. Ég vil fara örfáum orðum um þær athugasemdir og ábendingar sem fram hafa komið í máli hv. þingdeildarmanna, 8. og 11. þm. Reykv. Ég get fullvissað hv. 8. þm. Reykv. um að það er ekki tilgangur þessa frv. að hamla starfsemi hlutafélaga. Þvert á móti er það til þess hugsað að greiða fyrir starfsemi þeirra, en gera hana um leið öruggari og ábyrgari gagnvart almenningi og eigendum hlutafjárins. Ég tek undir það með hv. 8. þm. Reykv. að lykillinn að því að almenningur vilji eiga hlutabréf er samræmi í skattlagningu eignatekna, að þær verði allar skattlagðar eins af hvaða eign sem þær koma. Fyrr en við gerum það munum við ekki ná því markmiði, sem hv. 8. þm. Reykv. lýsti, að dreifa eignarhaldi yfir þjóðarauðnum og atvinnutækjunum eins og unnt væri að gera í ríkari mæli ef við hefðum slíka skattalöggjöf. Þetta er enda á starfsáætlun þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Þetta vildi ég hafa nefnt. Ég vil líka þakka hv. 8. þm. Reykv. fyrir þá yfirlýsingu að hv. fjh.- og viðskn. muni fara vandlega yfir frv. og koma með ábendingar um það sem betur má fara því það er vissulega rétt að þarna orkar margt tvímælis. Svo ég taki dæmi má nefna fækkun félaga í hlutafélögum. En það er einmitt tilgangur þeirra sem þá tillögu gera að stuðla að fækkun málamyndahluthafa; þ.e. stuðla að fækkun málamyndafélaga. Þá verður auðveldara að greina hverjir eru í raun og veru eigendur og ábyrgðarmenn félagsins ef þar eru eingöngu taldir þeir sem eru raunverulegir hluthafar. Þetta er aftur á móti eitt af þeim atriðum sem hv. 11. þm. Reykv. nefndi sem athugunarvert og varhugavert, þ.e. að fækka félögunum. Þetta atriði tel ég að þurfi að athugast mjög vel því þarna togast á sjónarmið um hvort það sé heppilegra að hafa fjölmenn málamyndarfélög eða fámenn raunveruleg félög. Þetta er ekki svona einfalt, en þarna er ekkert eitt satt og ég tek undir það með hv. þingdeildarmönnum að þetta atriði þurfi að athuga sérlega vel. En það er, eins og kom fram hjá hv. 8. þm. Reykv., ekki stóra málið í frv. Það þarf þó eins og annað vandlegrar skoðunar við. Hv. 11. þm. Reykv. nefndi réttilega að fyrir utan ákvæði sem lúta að stofnun hlutafélaga þurfi að gaumgæfa sérstaklega vel og búa vel um hnúta hvað varðar skráningu á hlutafélögum, alla skráningu á öllu því sem að þeim lýtur. Ég tek undir þetta og tel að það sé ekki síst tilgangur frv. að gera þær reglur og þann umbúnað allan sem hentugastan en þó öruggastan. En þar er vafalaust fjölmargt sem athugunar þarf við og ég vona að fjh.- og viðskn. þessarar deildar muni gera það vandlega. Þriðja atriðið sem hv. 11. þm. Reykv. nefndi og taldi að sérstaklega þyrfti að huga að var ábyrgð stjórnarmanna í hlutafélögum, að þar þyrfti að kveða skýrar á og gera hana ríkari. Það má vera, en þó mundi ég telja að það dæmi sem hv. 11. þm. Reykv. tók í sínu máli hafi áreiðanlega varðað einhver önnur lög en hlutafélagalögin því þar var lýst málamyndagerningum sem voru beinlínis skattsvik ef ég skildi málið rétt. Það má ekki blanda því saman við hlutafélagalöggjöfina. Ekki þar fyrir að það er svo sannarlega rétt að þarna þarf að búa vel um hnútana. Um fjárhæð stofnfjár kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv. að hann teldi að 400 þús. kr. væru helst til lágt en 1 millj. væri hæfileg tala. Um þetta er heldur ekki hægt að hafa neina meginreglu eða grundvallarskoðun. Ég býst við því að á þetta megi líta frá tveimur hliðum. Frá sjónarmiði litla mannsins sem vill stofna félag er 1 milljón býsna mikið fé. Og hugsanlega má setja á fót ýmiss konar rekstur, sem stæði þó vel undir ábyrgð, með 400 þús. kr. Ég er ekki að halda því fram að þetta ætti að vera einhlítt sjónarmið, en vildi nefna það um leið að þetta er ekki bara trygging fyrir þá sem eiga skipti við félagið heldur er þetta líka þröskuldur fyrir þá sem vilja hefja atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð. Þess vegna þurfa menn að kunna sér hóf í að setja háan þröskuld þótt ábyrgðarhliðin á málinu, sem hv. 11. þm. Reykv. réttilega nefndi, sé ákaflega mikilvæg. Ég vildi svo að endingu taka sterklega undir það, sem kom fram í máli hv. 8. þm. Reykv., að það er engin minnkun að því að þiggja réttarreglur frá nálægum löndum hvorki á þessu sviði né á ýmsum öðrum. Þvert á móti er það þjóðarnauðsyn því á þessu sviði stefnir í aukið samstarf landa og þjóða á milli og þá þurfum við að marki að hafa samræmt okkar reglur um atvinnurekstur og skipulagsform hans, þar með lögin um félög og hlutafélög. Ég er ekki að segja að við eigum eingöngu að herma það sem aðrir hafa, en við megum heldur ekki gleyma því að við þurfum að vera samstarfshæfir og við eigum að greiða fyrir samstarfi með eðlilegum hætti, þar á meðal með því að haga okkar löggjöf nokkuð í hátt við það sem tíðkast með þeim þjóðum sem við höfum mest samskipti við og gerum gjarnan samanburð við um lífskjör og atvinnuhætti.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingar á lögum nr. 46 frá 27. júní 1985, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 10. júlí sl., um sérstakt grunngjald á innfluttar fóðurvörur. Síðustu áratugi hefur orðið gífurleg aukning á kornuppskeru í heiminum. Það er einkum að þakka mikilli tæknivæðingu við framleiðsluna og stórstígum framförum í jurtakynbótum. Fundist hafa uppskerumeiri stofnar sem henta vel við ólíkar aðstæður. Þetta hefur haft í för með sér að margar þjóðir, sem áður fluttu inn mikið magn af kornvörum, eru nú orðnar sjálfum sér nógar og jafnvel orðnar útflytjendur á korni. Svo er t.d. með fjölmennustu þjóðirnar, Indverja og Kínverja. Um leið hafa útflutningsþjóðirnar misst stóra markaði fyrir sína framleiðslu með þeim afleiðingum að hjá þeim hafa safnast fyrir gífurlegar kornbirgðir sem fara stöðugt vaxandi. Má þar nefna Bandaríkin og lönd Evrópubandalagsins. Til að mæta þessari þróun hafa þær gripið til þess ráðs að verja gífurlegum fjármunum í að greiða niður útflutningsverð á birgðum sínum í harðnandi samkeppni við framleiðslu þeirra þjóða sem ekki hafa bolmagn til slíks eða standa á annan hátt verr að vígi. Á þingum Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna og fleiri alþjóðafundum eru menn sammála um að slíkar aðgerðir eru alvarlegasta ógnunin við vöxt og viðgang landbúnaðar í þróunarlöndunum og af þeim ástæðum sé nauðsynlegt að hverfa frá þessari stefnu. Ljóst er hins vegar að það verður ekki gert í einu vetfangi heldur þarf langan aðlögunartíma. Á þingi Matvæla- og landbúnaðarstofnunarinnar í Róm fyrir hálfum mánuði gerði landbrh. Bandaríkjanna tillögu um að gerð yrði tíu ára áætlun til að ná þessu markmiði. Aðrir draga í efa að það geti gerst á svo stuttum tíma. A.m.k. er staðan sú nú að aldrei hefur verið gengið eins langt í verðlækkun og að undanförnu. Af þeirri ástæðu var innflutningsverð hér á landi á fóðurkorni á fyrri hluta þessa árs orðið svo lágt að það var ekki í neinu samræmi við framleiðslukostnað á innlendu fóðri. Augljóst var að ef þannig hefði haldið áfram hefði það raskað samkeppnisstöðu búgreinanna með afdrifaríkum afleiðingum. Til að koma í veg fyrir það var ákveðið við myndun núv. ríkisstjórnar að leggja sérstakt grunngjald, allt að 4 kr. á kg, á innflutt kjarnfóður og er það í samræmi við þau grundvallaratriði búvörulaganna að innlend aðföng nýtist sem best við framleiðslu búvara. Í því sambandi er rétt og skylt að benda á að sífellt eru að koma fram meiri möguleikar og kostir til innlendrar framleiðslu. Á þessu ári var byggi sáð í yfir 200 ha og uppskeran mun a.m.k. vera fast að 500 tn og er það meira en nokkru sinni fyrr. Er nú farið að nota íslenskt bygg í ríkara mæli en áður í innlendar fóðurblöndur. Kemur skýrt í ljós að það er betra fóður en það sem innflutt er, enda erfitt að vita hversu lengi er búið að geyma erlent fóður og hvaða meðferð það hefur fengið að öðru leyti. Þar að auki er hætta á að í það sé bætt ýmsum óæskilegum efnum sem ekki eru í innlendu fóðri. Hér er því um að ræða gífurlegt hagsmunamál fyrir íslenska neytendur því að að sjálfsögðu fara gæði afurðanna mjög eftir því fóðri sem notað er við framleiðslu. Af þeim ástæðum eru víða erlendis risnar upp öflugar hreyfingar meðal neytenda fyrir því að greiða hærra verð fyrir matvæli sem eru framleidd úr heilbrigðu fóðri. Það er því sameiginlegt hagsmunamál neytenda og framleiðenda að hér á landi sé jafnan á boðstólum sem fjölbreyttast úrval matvöru sem á rætur sínar í íslenskum jarðvegi. Ekki má láta tímabundnar aðgerðir ríkustu þjóða heims til verndar sínum landbúnaði verða til að koma í veg fyrir að það geti tekist. Er næsta undarlegt að láta slíkt viðgangast á sama tíma og þessar sömu þjóðir verja sig með tollmúrum og innflutningsbönnum á framleiðsluvörur íslensks landbúnaðar. Þetta sérstaka fóðurgjald rennur beint í ríkissjóð og því eru þessi brbl. einnig liður í að styrkja stöðu hans. Innflutningur á kjarnfóðri var milli 60 og 70 þús. tn árlega, en með þeirri stefnubreytingu sem varð við samþykkt búvörulaganna hefur dregið úr þeim innflutningi svo að á síðasta ári mun hann ekki hafa verið nema rúm 50 þús. tn. Þetta gjald ætti þá að gefa rúmlega 200 millj. kr. í ríkissjóð á næsta ári. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.