Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja í hv. d. ásamt Ragnari Arnalds þáltill. á þskj. 522 sem fjallar um takmörkun á rétti atvinnurekenda til að segja upp fastráðnu starfsfólki að eigin geðþótta. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa og leggja fyrir Alþ. lagafrv. er m. a. kveði á um réttindi og skyldur fastráðins starfsfólks, og heimildir atvinnurekenda til að segja því upp. Skal að því stefnt að takmarka rétt atvinnurekenda til að segja upp fastráðnu starfafólki að eigin geðþótta, t. d. vegna skoðanaágreinings, og verði uppsögn því aðeins lögleg, að hún sé nægilega rökstudd, svo sem að sýnt sé fram á vanrækslu í starfi eða að verið sé að fækka starfsfólki.“ Sú skoðun hefur lengi verið uppi að þörf sé lagasetningar um vinnuvernd er m. a. tryggi starfsmönnum góðan aðbúnað og öryggi á vinnustað, taki til atriða varðandi vinnutíma og vinnutilhögun, hvíldartíma, orlof og greiðslu vinnulauna svo og ákvæða um ráðningar og uppsagnir. Árið 1964 var lagt fram á alþingi frv.til l. um vinnuvernd, greiðslu vinnulauna, uppsagnarfresti vinnuvernd, greiðslu vinnulauna, uppsagnarfresti o. fl., en það dagaði uppi. Þó var í tíð vinstri stjórnarinnar á síðasta kjörtímabili skipuð n.til að vinna að gerð frv. til l. um vinnuvernd, en það frv. hefur ekki enn verið lagt fram. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir til umr., fjallar um ákvæði varðandi uppsögn fastráðinna starfsmanna og takmörkun á valdi atvinnurekenda til að segja þeim upp að eigin geðþótta. Öllum er í fersku minni að nýlega stóðu yfir verkfallsátök á Selfossi milli Kaupfélags Árnesinga annars vegar og hóps starfsmanna á einu af verkstæðum þess hins vegar. Þessi deila var sérstæð að því leyti að hún reis vegna aðfarar yfirstjórnar Kaupfélags Árnesinga á hendur einum starfsmanna þess. Sá hinn sami hefur um 35 ára skeið unnið hjá kaupfélaginu og þar af verið trúnaðarmaður í 25 ár. Þessi óréttmæta uppsögn úr starfi varð til þess að gripið var til verkfalls til þess að standa vörð um þann rétt verkafólks að njóta atvinnuöryggis og þurfa ekki að sæta uppsögnum að geðþótta atvinnurekenda. Þessar verkfallsaðgerðir nutu stuðnings í orði og verki af hálfu fjölmargra aðila víðs vegar um landið, enda hlaut stéttvísu verkafólki að renna blóðið til skyldunnar þegar svo freklega var vegið að einu helsta grundvallaratriði almennra mannréttinda, réttinum til vinnunnar. Sem kunnugt er lyktaði þessum átökum á þann veg að kaupfélagsstjórnin varð að beygja sig og sá starfsmaður, sem var órétti beittur, var endurráðinn. Þetta tilvik, sem hér hefur verið tekið dæmi af, gefur vissulega tilefni til nokkurra hugleiðinga, því að þetta mál eitt sér er vitanlega aðeina einn þáttur í miklu stærra samhengi. Í fyrsta lagi er ástæða til að líta þessa deilu alvarlegum augum þar eð í hlut á samvinnuhreyfingin sem er ein merkust félagsmálahreyfing sem risið hefur hér á landi, að sínu leyti hliðstæð verkalýðshreyfingunni og af sömu rót runnin. Brautryðjendur samvinnuhreyfingarinnar börðust fyrir efnahagslegum framförum og vildu m. a. tryggja almenningi hagkvæma verslunarhætti. Þeir höfðu ævinlega mannlega velferð og sjónarmið félagshyggju að leiðarljósi, en snerist gegn gróðahyggju og kaupmannavaldi síns tíma. Það er rétt að minna á þessi viðhorf framherjanna nú um þessar mundir þegar nýafstaðin deila ber því órækt vitni að forustu samvinnuhreyfingarinnar hefur borið meira en lítið af leið. Í annan stað er rétt að íhuga það hver sé réttur og staða einstaklingsins í þeim tilvikum er skoðanaágreiningur rís, ef til beinnar valdníðslu kemur af hálfu valdhafa, hvernig er í reynd komið rétti starfsmanns til að hafa sjálfstæðar skoðanir og tjá sig um þær. Þá er sú spurning einnig nærtæk hverjir það eru sem oftast eiga í vök að verjast á vinnuatað. Og þar mætti nefna fáein dæmi. Þeir, sem láta sig hagsmuni verkafólks nokkru varða og eru á verði gegn hvers konar hugsanlegri skerðingu á réttindum þess, eru oft taldir örðugir og óþægilegir á vinnustað. Gætir þá stundum tilhneigingar af hálfu atvinnurekenda til að losa sig við þá. Þeir, sem eru teknir að eldast og slitna, standa sömuleiðis höllum fæti. Þá er oft fyrir borð borinn réttur þeirra til þess að leggja sitt starf af mörkum, þótt kraftar séu teknir að dvína. Þá eru konurnar, varaliðið á vinnumarkaðinum, sem ýmist má kalla út þegar vel árar eða senda heim þegar í harðbakkann slær réttlitlar eða vita réttlausar. Staða þeirra í atvinnulífinu mótast í ríkum mæli af því hvort um þenslu eða samdrátt í efnahagslífinu er að ræða. Það er alkunna að jafnskjótt og samdráttar fer að gæta eru konurnar þær fyrstu, sem slíkt bitnar á eins og mörg dæmi sanna, t. d. núna þessa dagana. Mörg þau störf, sem heyra til undirstöðugreinum hins íslenska atvinnulífs, t. d. í fiskiðnaði, byggjast í ríkum mæli á vinnuafli kvenna, en því fjarri að þær njóti atvinnuöryggis í samræmi við það. Það er ekki bráðónýtt fyrir atvinnurekendur að hafa slíkt varalið til taks þegar á liggur, en hafa að öðru leyti lágmarksskyldum að gegna gagnvart því, enda er réttur kvenna til atvinnuöryggis í þessum undirstöðugreinum atvinnulífsins harðsóttur. Það er löngu tímabært að fjalla af fullri alvöru um það aðkallandi verkefni að setja löggjöf um vinnuvernd sem tryggi atvinnuöryggi starfsmanna og takmarki vald forstjóra og atvinnurekenda til uppsagnar að eigin geðþótta. Húsbóndavald þessara aðila er einfaldlega sterkara en svo að verkafólk geti til lengdar unað við það. Þá er rétt að hafa það í huga að spor í áttina til aukinnar réttarbótar vinnandi fólki til handa verður að stíga nægilega langt fram á við. Skaðabætur einar sér nægja ekki endilega, því að þær tryggja ekki óskoraðan rétt starfsmanns til vinnu á þeim vinnustað þar sem hann kýs að stunda starf sitt. Þann rétt verður að tryggja með löggjöf sem gerir ráð fyrir því að atvinnurekenda megi dæma til að taka aftur til vinnu starfsmann sem hann hefur vikið úr starfi ólöglega, svo fremi að sá hinn sami vilji halda áfram störfum á þeim vinnustað og allar sanngirniskröfur mæli með því. Ég vil minna á það að hina síðari áratugi hefur yfirleitt gætt í vaxandi mæli umsvifa af hálfu löggjafarvalds á sviði vinnuverndar í því skyni að tryggja réttarstöðu þess aðila, sem selur vinnu sína gagnvart þeim, sem kaupir hana, og þá þróun má raunar rekja lengra aftur, Öll rök hníga að því að hraðað verði setningu laga um vinnuvernd er taki m. a. til þeirra atriða sem ég hef stuttlega rakið hér. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessa þáltill., sem hér liggur fyrir til umr., og vil leyfa mér að leggja til að umr. verði frestað, og málinu vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég tel mig ekki geta látið hjá líða að ræða nokkuð um það mál eða öllu heldur þáltill., sem hér liggur fyrir, og sérstaklega gera alvarlegar athugasemdir við grg., sem fylgir henni, og málflutning hv. 5. þm. Norðurl, e. Tilefni þessarar till. er vafalaust verkfallsátök sem áttu sér stað meðal starfsmanna tveggja verkstæða hjá Kaupfélagi Árnesinga á Selfossi eins og fram kemur í grg. með till. Ég fylgdist mjög vel með þessu máli frá báðum hliðum og er því gjörkunnugur í öllum atriðum. Ég er undrandi og harma hversu miklu moldviðri og slæmum áróðri hefur verið rótað upp vegna þessa máls og hversu miklum rangfærslum og múgæsingum hefur verið beitt og að þetta skuli vera komið hingað alla leið inn á hv. Alþ. Ég hef ekki á móti því að lög séu sett um réttindi og skyldur fastráðins starfsfólks, og ég veit að samvinnuhreyfingin, samvinnufélögin og samvinnufólkið í landinu mundi fagna því. Hitt finnst mér gjörsamlega fráleitt, að mæla bót því ólöglega verkfalli sem átti sér stað meðal starfsmanna á Selfossi og kasta rýrð á samvinnuhreyfinguna vegna þess, eins og átt hefur sér stað og gert er með flutningi þessarar þáltill. og sérstaklega með grg. sem henni fylgir, en þar segir að deilan hafi átt „rætur sínar að rekja til óréttmætrar og tilefnislausrar uppsagnar starfsmanns sem um áratugaskeið hefur unnið hjá Kaupfélagi Árnesinga:` Ég leyfi mér að mótmæla þessum fullyrðingum sem röngum. Það er mjög slæmt að í fjölmiðlum og á mannfundum hefur þetta mál svo til einvörðungu verið túlkað af hálfu verkfallsmanna og talsmanna þeirra og verið gróflega rangtúlkað, eins og hefur átt sér stað m. a. hér á Alþ. í dag. Ástæðan fyrir því, að málið hefur ekki verið útskýrt nógsamlega af hálfu Kaupfélags Árnesinga, er hreinlega sú að það þótti of persónulegt og ekki nógu drengilegt gagnvart manninum sjálfum sem hér átti hlut að máli. En ég sé að ekki verður hjá því komist hér að upplýsa þetta mál algjörlega þar sem Kaupfélag Árnesinga og jafnvel samvinnuhreyfingin í heild er sakfelld í grg, með till. á röngum forsendum. Umræddur maður hefur þegið laun hjá Kaupfélagi Árnesinga í rúm 30 ár, að vísu ekki samfellt vegna þess að hann hefur nokkrum sinnum hætt starfi, en ætíð verið ráðinn aftur og stundum með mikilli tregðu af hálfu verkstjóra og kaupfélagsstjóra. Fyrst hætti maðurinn starfi á árinu 1944, en kom aftur síðar á árinu. Á árinu 1971, í byrjun júní, sagði maðurinn upp starfi sínu vegna þess að hann vildi ekki vinna þau verkefni sem verkstjórinn sagði honum að vinna. Þá var hann fjarverandi í sex mánuði og stofnaði lítið eigið verkstæði þar sem hann ætlaði að vinna sjálfstætt. En það gekk illa og hann fékk ekki verkefni og leitaði að sex mánuðum liðnum á náðir kaupfélagsins aftur og var ráðinn í byrjun janúar 1971, þá verulega gegn vilja verkstjórans. Nú á þessu ári, í janúar, lenti hann svo enn í árekstri við verkstjórann vegna þess að hann vildi ekki hlýða að vinna það sem honum var sagt að vinna, og var hann þá fjarverandi í einn dag, en kom síðan daginn þar eftir aftur til vinnu og hélt áfram. En aðalástæðan fyrir því, að manninum var sagt upp starfi, er sú, að hann vann ekki. Samkvæmt vinnuskýrslum verkstæðisins fyrir jan.-febr. og mars er meira en helmingur vinnutímans dauður tími sem ekki er unninn, en var auðvitað greiddur manninum. Ég segi þetta ekki til þess að kasta rýrð á manninn, heldur til þess að skýra frá því og sýna fram á að manninum var ekki sagt upp að ástæðulausu. Það er líka rétt að upplýsa það að manninum var sagt upp með tilskildum uppsagnarfresti samkv. samningum við bifvélavirkja  Hér er að mínu mati um mjög alvarlegt mál að ræða þar sem starfshópur tekur með ólöglegum hætti umsamið vald af atvinnufyrirtæki með stuðningi fjöldasamtaka. Og svo er ætlast til nú að Alþ. leggi blessun sína yfir slíkt! Nú er það ekki nýtt að einstakir starfshópar taki sér vald sem þeir eiga ekki, og vil ég tilfæra dæmi sem er andstætt því tilfelli, sem hér um ræðir. Fyrir tæpum tveimur árum skeði það hjá Kaupfélagi Rangæinga að verkstjóra, sem búinn var að vinna hjá því í rúm 30 ár, var sagt upp starfi. En hver haldið þið, hv. alþm., að ástæðan hafi verið? Hún var sú að mennirnir, sem unnu á verkstæðinu, svo til allir eins og einn maður, skrifuðu bréf til kaupfélagsstjóra þar sem þess var krafist að verkstjóranum yrði sagt upp starfi tafarlaust og ef hann væri ekki hættur innan þriggja mánaða mundu þeir allir leggja niður störf. Þessi maður fékk engan stuðning launþegasamtakanna í landinu og Kaupfélagið valdi frekar þann kostinn að láta manninn hætta en að eiga langvarandi verkfall á hættu. Öll svona vinnubrögð eru óþolandi og alls ekki í samræmi við eðli samvinnufélaganna. Því til staðfestu vil ég skýra frá því, að á mjög fjölmennum fundi æðstu forustumanna samvinnuhreyfingarinnar, sem haldinn var í Rvík 10. mars s. l., var það samdóma álit að vegna þess samdráttar, sem sýnilegur er framundan í starfrækslu samvinnufyrirtækjanna, hlyti að verða af nauðsynlegum ástæðum að fækka fólki, en það bæri að gera með þeim hætti að segja ekki upp fastráðnu starfsfólki, heldur að ráða ekki fólk í stað þess sem hætti af eðlilegum ástæðum. Þetta er sú stefna sem þessi fundur æðstu manna samvinnufélaganna og samvinnuhreyfingarinnar markaði nú á þessum vetri. Þetta er örugglega stefna samvinnufélaganna í samskiptum við starfsfólkið, og þau mundu örugglega fagna eðlilegum reglum og lögum um vinnuvernd, enda væri slíkt í samræmi við eðli hreyfingarinnar. Samvinnufélögin mundu einnig fagna reglum um skyldur starfsfólks við vinnuveitendur. Því miður er allt of mikið um það - ég er ekki að deila á neinn sérstakan - að kæruleysi og slóðaskapur eigi sér stað á Íslandi hjá starfsfólki. Ég er ekki að deila á neinn sérstakan, en það er nú einu sinni þannig að þetta þyrfti að batna. Við hljótum öll að viðurkenna það. Það er mjög algengt að fólk mæti í vinnu illa fyrirkallað, bæði af of mikilli vinnu í frítímum og jafnvel af of mikilli vínneyslu í frítímum. Þetta þekkjum við sem stjórnum stóru atvinnufyrirtækjunum. Og ég vil minna á að það mættu koma reglur um þetta.  Herra forseti. Ég tel það ekki sæmandi þessari hæstv. d. að samþ. þessa þáltill. með þeirri grg. sem henni fylgir og legg til að hún verði felld.



Herra forseti. Sérstakur fulltrúi samvinnuhreyfingarinnar í landinu hefur nú flutt sina jómfrúrræðu. Og kannske er áminning forseta endurtekin alveg nægileg svo að það þarf ekki mörg fleiri orð um þá ræðu. En e. t. v. hefur þessi ræða og sá vissi hroki, sem í henni kom fram gagnvart launafólki almennt í landinu, verið betri staðfesting á þeirri till., sem hér liggur fyrir, en sú grg. sem fylgdi till. Það er svo að ég skal vera fáorður um þetta, enda hæfa hér fæst orð eftir að umr. er komin á þetta óvenjulega stig hér í þingsölum. En það er þó merkilegt að þegar viðkomandi framkvæmdastjóri samvinnufyrirtækis hefur ekki séð til þess ástæðu neins staðar, að því er sagt var hér áðan, af drengskap gagnvart þessum atarfsmanni né talið það eðlilegt eða drengilegt gagnvart honum að ræða þetta mál eða skýra á nokkurn hátt frá sinni hlið, þá skuli það vera gert hér með þessum hætti, og geta menn þá dæmt um drengskapinn í orðum hv. síðasta ræðumanns, Og mér þykir það býsna forvitnilegt gagnvart þessu máli öllu, ef eitthvað er til í þessum ódrengilegu upplýsingum, ódrengilegu samkvæmt áliti þess kaupfélagsstjóra sem hér átti hlut að máli, hvers vegna í ósköpunum starfsmennirnir, sem með þessum manni vinna, hafa þá staðið svo vel að baki honum sem raun ber um vitni. Ef allt það væri rétt, sem hér var upplýst og átti raunar eðli málsins samkvæmt aldrei að vera upplýst hér í þessum ræðustól, þá væri fróðlegt að fá á þessu skýringar. Ég ætla ekki að ræða þetta frekar gagnvart þessum einstaka manni, en þarna hefur áreiðanlega legið fiskur undir steini og ég er hræddur um að hann hafi verið þess eðlis að það hafi verið þess vegna sem viðkomandi kaupfélagsstjóri vildi aldrei á opinberum vettvangi ræða þetta mál. En það var dálítið dæmigert fyrir viðhorf því miður allt of margra forustumanna samvinnuhreyfingarinnar í landinu er talað er um að starfsmenn samvinnufyrirtækjanna hafi „þegið“ laun hjá samvinnufyrirtækinu. Þetta er eins og gamla viðkvæðið gömlu selstöðukaupmannanna, þeir eru komnir í þeirra spor, menn þiggja laun hjá þeim og þeir eru að þiggja ölmusu fyrir sitt starf. Það er alveg rétt, sem kom fram hér í ræðu hv. þm. Soffíu Guðmundsdóttur, að vissulega hefur samvinnuhreyfingin fjarlægst mjög sín upprunalegu takmörk, og við höfum í raun og veru aldrei fengið áþreifanlegri og átakanlegri staðfestingu þess en hér áðan í orðum þessa forkólfs samvinnuhreyfingarinnar í landinu. Það er að vísu mjög misjafnt, en fyrst og fremst fer það um of eftir þeim framkvæmdastjóra sem ræður í hverju tilviki því að í raun er það oftast svo að það er hann einn sem tekur ákvarðanir, en stjórnin er í raun lítið annað en nafnið tómt. Ég þekki mörg ófögur dæmi hér um, enda ekki langt um liðið síðan ég komst alvarlega í kynni við viðhorf framkvæmdastjóra í samvinnufyrirtæki gagnvart verkafólki. Ég man meira að segja eftir því að mitt kaupfélag, það var þegar ég var formaður verkalýðsfélags þar á staðnum, fékkst ekki einu sinni til þess að fallast á samkomulag sem Vinnumálasamband samvinnufélaganna hafði þó gert og stóð einhuga að. Það er óþarft að hafa um þetta miklu fleiri orð. En þó hefur samvinnuhreyfingin úti um landsbyggðina ekki fjarlægst sín upphaflegu markmið líkt því á eins átakanlegan hátt og hér í aðalstöðvunum og þá á ég fyrst og fremst við það hvernig þessi hreyfing hefur æ ofan í æ gengið út á þá braut, sem ég tel henni ekki sæmandi, hlutafélagsbrautina í samvinnu við ýmsa mjög svo vafasama aðila einkaframtaksins. En sem sagt, ég heyrði það fljótlega eftir að ég var búinn að biðja hér um orðið að í raun réttri voru öll orð óþörf eftir þessa sérkennilegu ræðu og eftir áminningu hæstv. forseta.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Nauðsyn trygginga hefur verið okkur íslendingum ljós um langan aldur. Við búum í harðbýlu landi, landi elds og ísa, eins og það er oft orðað. Á þjóðveldisöldinni giltu innan hreppanna ákveðnar reglur um samhjálp eða samábyrgð íbúa hreppsins þegar bær brann eða búfé fórst. Þessi samtrygging lagðist þó af þegar við misstum stjórnarfarslegt sjálfstæði okkar, eins og kunnugt er. Í nútímaþjóðfélagi eru hvers konar tryggingar taldar nauðsynlegri. Það hefur á síðustu áratugum orðið mjög mikil aukning verðmæta hér á landi, bæði í byggingum og lausafé, og eignatjónið, þegar út af ber, verður því æ stærra og tilfinnanlegra. Eldgosið í Vestmannaeyjum er okkur öllum í fersku minni og hið mikla eignatjón er þar varð, og svo skeðu í des. s. l. hinir sviplegu atburðir í Neskaupstað er snjóflóðin lögðu helstu atvinnufyrirtæki staðarins í rúst í einni svipan og tóku um leið stóran toll í mannslífum. Með l. nr. 4 frá 27. mars 1973 var Viðlagasjóður stofnaður, en hlutverk hans er að bæta tjón vegna eldgossins í Vestmannaeyjum og var tekjuöflun við það eitt miðuð. Eftir snjóflóðin í Neskaupstað kom upp svipuð staða. Stórtjón var orðið. Atvinnulíf heils bæjarfélags lá í rústum. Stjórnvöld tóku málið upp á sína arma á sama grundvelli og Vestmannaeyjatjónið og Alþ. samþ. lög þar sem Viðlagasjóði er falið að bæta þetta tjón og fleiri, en fjár aflað með hækkun á söluskatti, sbr. l. nr. 5 frá 28. febr. s. l. Stjórnvöld og Alþ. hafa því ótvírætt sýnt, að fullur vilji er fyrir hendi að bæta slík áföll. Mér var þó ljóst, þrátt fyrir ofangreinda afgreiðslu þessara mála, að nauðsynlegt væri að við værum betur undir það búnir að mæta slíkum tjónum. Sú aðferð að setja lög um bætur og fjáröflun í hvert sinn er tjón ber að höndum er afar seinvirk og þung í vöfum, auk þess sem hætt er við að einstaklingur, sem einn og sér verður fyrir tjóni af völdum náttúruhamfara, eigi ekki eins greiðan aðgang að fá bætur á þessum grundvelli og þegar stærri atburðir gerast, en tjón hans er þó jafntilfinnanlegt. Ég ákvað því að skipa n. til þess að gera till. um þessi mál. Með bréfi dags. 30. des. s. l. skipaði ég þá Ásgeir Ólafsson forstjóra, Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómara og Bjarna Þórðarson tryggingafræðing í n. er fékk það hlutverk, eins og í skipunarbréfinu segir, að gera till. um fyrirkomulag skyldutrygginga er bæti tjón á húseignum og lausafé af völdum náttúruhamfara, svo sem jarðskjálfta, eldgosa, snjóflóða, skriðufalla, flóða og ofviðra, og semja frv. til l. um slíkar tryggingar. N. skilaði till. sínum 24. mars s. l. og er það frv. um viðlagatryggingu sem hér liggur fyrir til umr. ásamt grg. N. hafði aflað sér gagna og upplýsinga um hliðstæðar tryggingar í ýmsum löndum, eins og fram kemur í grg. með þessu frv. N. kynnti sér gögn um fyrirkomulag slíkra trygginga í ýmsum löndum sem líkt er ástatt um hvað náttúruhamfarir snertir og hérlendis, svo sem í Japan, Nýja-Sjálandi, Sviss, Austurríki, Noregi og víðar. Tryggingar þær, sem starfræktar eru í þessum löndum eru um margt ólíkar, en segja má að eftirtalin fjögur atriði séu lík hjá þeim flestum: 1. Skylt er að kaupa tryggingu gegn náttúruhamförum sem viðauka við brunatryggingu húseigna og lausafjár. 2. Vátryggingarfélög innheimta iðgjöldin. 3. Ríkið er endurtryggjandi þegar um meiri háttar tjón er að ræða. 4. Fremur há eigin áhætta hinna tryggðu. Við samningu þessa frv. hefur n. haft þessi meginatriði í huga. Tilgangurinn með því að koma á fót viðlagatryggingu þeirri, er frv. þetta gerir ráð fyrir, er sá að við verðum fyrir fram viðbúnir að mæta hugsanlegum áföllum af völdum náttúruhamfara og um leið verði tryggt að allir þegnar þjóðfélagsins sitji við sama borð í þessu efni. Frv. gerir ráð fyrir því að sett verði á fót stofnun er nefnist Viðlagatrygging Íslands og skal hún tryggja gegn tjóni af völdum eftirtalinna náttúruhamfara eins og segir í 4. gr. þessa frv.: „Eldgosa, jarðskjálfta, snjóflóða og skriðufalla.“ N. taldi ekki ráðlegt að innifela í tryggingu þessari tjón af völdum ofviðra vegna hinna mörgu vandamála, sem kynnu að koma upp í sambandi við skilgreiningu á slíkum tjónaatburðum, enda munu slíkar tryggingar orðnar almennar einar sér eða sem liður í húseigendatryggingu. Í 5. gr. frv. er gert ráð fyrir að tryggingaskyld séu eftirtalin verðmæti: „Allar húseignir og lausafé sem brunatryggt er hjá vátryggingarfélagi sem starfsleyfi hefur hér á landi. Vátryggingarupphæðir verði þær sömu og brunatryggingarfjárhæðir á hverjum tíma. Viðlagatryggingin er fyrst og fremst trygging er bætir meiri háttar tjón. Tjónauppgjör á því ekki að verða daglegur viðburður, heldur vonandi undantekning. Eigin áhætta hinna tryggðu verður því að vera allhá.“ Í 7. gr. frv. er gert ráð fyrir að hún verði 6% og ekki bætist tjón undir 100 þús. kr. Tekjuöflun fer fram á þann hátt að innheimt verði vægt iðgjald af þeim verðmætum sem tryggð eru. Lagt er til að iðgjaldstaxtinn verði 0.25 0/00. Til samanburðar má geta þess að iðgjaldataxti hjá tryggingarfélögum fyrir jarðskjálftatryggingu eingöngu er frá 1 og upp l 2.550/00 eftir gerð húsa og aðstæðum. Er því augljóst að iðgjaldi er mjög í hóf stillt. Þess ber að geta að þegar tryggingarsjóður stofnunarinnar hefur náð ákveðinni upphæð, þ. e. að 2 0/00 af vátryggingarverðmætinu, lækkar þessi iðgjaldstaxti um helming og iðgjaldsinnheimta fellur alveg niður þegar upphæð hans hefur náð 30/00 eða 1.8 milljörðum kr. miðað við áætluð tryggingarskyld verðmæti í dag sem eru um 600 milljarðar. Þá er að nefna mjög veigamikið atriði um framkvæmd tryggingarinnar, en skv. 8. gr. frv. skal hagnýta tryggingakerfi starfandi vátryggingarfélaga. Vátryggingarfélögin sjá um innheimtu iðgjalds til viðlagatryggingarinnar um leið og þau innheimta brunatryggingariðgjaldið. Þetta verður að telja mjög hagkvæmt og auðvelt í framkvæmd. Vátryggingarfélögin sjá á sama hátt um uppgjör á tjónum hvert við sinn viðskiptamann eins og um brunatjón væri að ræða. Að sjálfsögðu hefur stjórn stofnunarinnar yfirumsjón með þessari starfsemi, en þar sem ætlast er til að samið verði við Seðlabanka Íslands um vörslu sjóða og bókhald fyrir stofnunina verður komist hjá að ráða fast starfsfólk og hefur að sjálfsögðu verulegan sparnað í för með sér. Áætlað er að heildarfjárhæð þeirra verðmæta, sem trygging þessi nær til, verði um 600 milljarðar miðað við verðlag í dag. Hámarksbætur, sem tryggingunni er ætlað að ráða við, er 50/00 eða 3 milljarðar. Viðlagatryggingin ber sjálf fyrstu 20/00 eða 1.2 milljarða í hverju tjóni, en það sem umfram er endurtryggir ríkissjóður. Þá er gert ráð fyrir að Viðlagatryggingin leiti endurtryggingar hjá tryggingarfélögum, innlendum eða erlendum, á hluta af eigin áhættu sinni einkum meðan verið er að byggja upp sjóði stofnunarinnar. Eins og áður er getið var Viðlagasjóður stofnaður til þess að leysa tiltekin verkefni. Þegar því er lokið gera lögin ekki ráð fyrir frekari starfsemi hans. Það má því telja eðlilegt að Viðlagatryggingin yfirtaki eignir og skuldir Viðlagasjóðs með þeim hætti er um getur í 21. gr. frv. Viðlagatryggingin er bein eignatrygging eins og brunatrygging. Það er staðreynd að margs konar óbeint tjón hlýst af þegar byggingar og tæki brenna. Sama gildir að sjálfsögðu um tjón á þessum eignum af völdum náttúruhamfara. Rekstur fyrirtækja raskast, framleiðsla minnkar eða leggst niður, fólk missir atvinnu og fleira mætti telja. Viðlagatryggingunni er ekki ætlað að bæta slík óbein tjón. Minna má á að búnaðardeild Bjargráðasjóðs veitir lán og styrki vegna ýmissa óbeinna tjóna í landbúnaði. Hin almenna deild Bjargráðasjóðs ætti á sama hátt að geta hlaupið hér undir bagga þar eð með tilkomu þessara trygginga er vitað að mjög muni létta á henni á því sviði sem viðlagatryggingin nær til. Erfitt - réttara sagt ógerlegt er að spá fyrir fram um það hvenær jarðskjálfti verður hér í þeim mæli að tjón verði á húsum eða þau eyðileggjast. Hvenær verður snjóflóð eða skriðuföll á þessum eða hinum staðnum, en eins og fram kemur í grg. með frv. hefur þetta þó gerst alloft. Fjöll og þröngir dalir og firðir eru margir hér á landi. Ég tel því ekkert áhorfsmál að við gerum okkur grein fyrir þessum hættum og undirbúum okkur undir að mæta slíkum áföllum. Sú leið, sem lagt er til að farin verði með stofnun Viðlagatryggingar Íslands, er að mínum dómi skynsamleg og hagkvæm lausn á þessu máli. Hitt má öllum vera ljóst að hér er ekki um neina allsherjarlausn að ræða. Að lokum vil ég nefna að skv. 19. gr. frv. er stjórn stofnunarinnar heimilt að veita styrki til framkvæmda sem ætlað er að varna tjóni af völdum náttúruhamfara. Er hér að sjálfsögðu fyrst og fremst átt við varnir gegn snjóflóðum, skriðuföllum og flóðum. Ég tel þetta mjög jákvætt og veigamikið atriði en með varnaraðgerðum yrði hægt að forða eignatjóni og jafnvel mannslífum. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. heilbr.- og trn.

Helgi F. Seljan; Herra forseti. Ég fæ þetta mál til umsagnar í þeirri n., sem um það á að fjalla, og get þar athugað það betur. Ég vil lýsa yfir eindregnum stuðningi við tilgang og eðli þessa frv. Það er í eðli sínu mjög ágætt mál og nauðsyn þessa máls hefur verið undirstrikuð all harkalega að undanförnu og vonandi að nóg sé komið af slíku nú um stundir. Ég tek sem sagt undir það að ég fagna því að þetta frv. skuli fram komið og slíkur sjóður eða slík trygging skuli á stofn sett. Það er aðeins tvennt sem ég vildi aðeins minnast á við 1. umr. þó að auðvitað verði það athugað betur í n. Það er í fyrsta lagi varðandi 2. gr. frv. um stjórn sjóðsins. Mér sýnist fljótt á litið að það sé kannske örlítið hæpið fyrirkomulag sem þar er gert ráð fyrir og ég þykist vita að hæstv. ráðh. hafi ekkert haft í huga varðandi helmingaskiptareglu eða neitt því um líkt, en hins vegar hefði mér í fljótu bragði þótt eðlilegast að annað tveggja yrði varðandi stjórn þessarar stofnunar að í fimm manna stjórnina yrði kjörið af Sþ., form. þá skipaður úr þeim hópi af ráðh., eða þá alveg eins sú hugmynd að fjórir væru kosnir af Sþ., en ráðh. skipaði form. án tilnefningar. Ég sé út af fyrir sig ekki nauðsyn þess t. d. að tryggingarfélögin eigi að fá þessa sérstöku umbun þó að þau annist að mínu viti þessa sjálfsögðu þjónustu, með því að eiga þarna fulltrúa. Það kann vel að vera að fyrir því séu einhver rök sem ég hef ekki komið auga á. Reyndar væri gaman að sjá þessi tryggingarfélög koma sér saman um fulltrúa í þessa stjórn, en vel getur það verið, því að auðvitað vitum við að það er ekki samkeppninni fyrir að fara hjá þessum tryggingarfélögum, þó að fjöldi þeirra sé mikill. Þar virðist samábyrgðin vera sterkari, svona svipað og hjá olíufélögunum okkar, þannig að það getur nú vel verið að þau komi sér bróðurlega saman um þetta. Ég sé hins vegar ekki nauðsyn á því að þau tilnefni þarna einn stjórnarmann, en það kann vel að vera að að betur athuguðu máli geti ég á það fallist. Í öðru lagi vaknar upp spurningin jafnhliða þessu, sem reyndar er vakin athygli á í grg. með frv., þ. e. a. s. um Bjargráðasjóð. Það er alveg rétt, eins og segir í 4. gr., að það eru skýrt afmörkuð verkefni sem þessi Viðlagatrygging hefur annars vegar og svo Bjargráðasjóður hins vegar. Einnig er það ljóst, eins og segir í grg., að tryggingin muni létta mjög á almennri deild Bjargráðasjóðsins. Enn þá hefur þó Bjargráðasjóður til meðferðar ýmis alvarleg tjón sem trygging nær ekki yfir, og ég hef um það dæmi þar sem aðeins hefur verið hægt að bæta brot af því tjóni þó að stjórnarmenn í Bjargráðasjóði hafi allir verið af vilja gerðir, Á það þá alveg sérstaklega við Búnaðardeildina þar. Ég verð að segja það að ég hef mjög góða reynslu af stjórnarmönnum Bjargráðasjóðs, en ég hef einnig heyrt þá kvarta um t. d. mismun kjara og bóta miðað við Viðlagasjóð, og þá vaknar sú spurning hvort um slíkt gæti orðið að ræða eftir að þetta frv. væri orðið að lögum. Ég held að um leið og við afgreiðum þetta þyrftum við í raun að athuga stöðu Bjargráðasjóðs almennt eftir þessa breyt. og þá um leið bætta möguleika hans á því að sinna sínum skyldum. Ég vildi gjarnan fá þær upplýsingar í n., sem um þetta mál fjallar, og í raun og veru er þetta kjörið tækifæri til þess að athuga stöðu þessa annars of veika sjóðs að mínu viti, og þyrfti í raun og veru að takast fyrir samhliða ef á annað borð er þörf á bættri aðstöðu fyrir Bjargráðasjóð til að sinna verkefnum sínum. En það kann að vera að einmitt með þessari skipan, sem hér er lagt til, muni verkefnum verða þannig af honum létt að hann muni geta betur sinnt öðrum verkefnum. Það kann vel að vera að svo verði. Ég dreg það þó örlítið í efa áfram varðandi búnaðardeildina. Jafnvel hefur mér dottið í hug, - það er bara fljótfærnisleg till. mín, að það verði jafnvel spurning um að Bjargráðasjóður kæmi að einhverju leyti inn í þessa Viðlagatryggingu, sem sérstök deild þá vitanlega, sveitarfélögin legðu áfram fjármagn til þessa sjóðs, en ættu þá um leið aðild að stjórn þessarar sérstöku deildar eins og þau eiga að stjórn Bjargráðasjóðs. Þetta voru aðeins þær ábendingar sem ég taldi rétt að koma hér á framfæri við 1. umr., en mun annars geta fjallað um málið í nefnd.

Oddar Ólafsson; Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir að hafa lagt þetta frv. fram. Ég tel að það sé mjög mikil nauðsyn á þeim lögum, sem hér um ræðir, og reyndar kannske merkilegt að það skuli ekki vera fyrr fram komið, svo vel sem við erum tryggðir fyrir öllu mögulegu og svo lengi sem náttúruhamfarir hafa verið þekktar í þessu landi. Það er aðeins vegna eins atriðis sem ég kvaddi mér hljóðs, og það er að ég sakna þess að hér skuli ekki í upptalningu 4. gr. vera getið um fárviðri eða ofviðri. Að vísu er talið í skýringum að það hafi ekki þótt fært að gera þetta vegna þess að það sé erfitt að skilgreina ofviðri. En ég álít að með þeirri hættu veðurfarsþjónustu sem nú er orðin, og fjölgun veðurathugunarstöðva eigi ekki að vera lengur nein vandkvæði á því að vita hvort um venjulegt rok er að ræða eða hvort um fárviðri eða ofviðri er að ræða. Þau hafa iðulega valdið miklu tjóni hér á landi þannig að ég held að það verði nú að athuga frekar hvort þetta atriði ætti ekki að koma inn í þetta frv. Ég segi svo, eins og síðasti ræðumaður, að ég fæ þetta mál til meðferðar í n. og vil aðeins lýsa ánægju minni og þakklæti yfir að það er fram komið.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Efnislega er ég með þessu frv., en ég verð að segja það að ég hef ekki átt von á því, miðað við reynslu af Viðlagasjóði, að 2. gr. yrði sett upp á þennan hátt, og ég mótmæli því algjörlega. Hér er um stofnun að ræða sem allir landsmenn taka þátt í, og það er alveg útilokað að stjórn stofnunarinnar verði með þeim hætti er 2. gr. gerir ráð fyrir. Á þessu verður að finna heilbrigðari og eðlilegan flöt og ég get ekki sætt mig við löggjöf með þessum hætti eins og til er stofnað. Þetta er ekki sæmandi og fer ég ekki um það fleiri orðum til þess að tefja ekki tímann. Svo segir í 7. gr. - einmitt með hliðsjón af því hvernig 2. gr. gerir ráð fyrir stjórnarskipun - að hún hafi það mikið vald að þessir menn geti án þess að gera Alþ. nánari grein fyrir ákveðið tölur sem nema stórum fjárhæðum, og er það enn eitt dæmið um hvernig Alþ. á að samþykkja hér óútfyllta víxla endalaust. Ég held að það sé tími til kominn fyrir okkur alþm. að átta okkur á því hvað við erum að aðhafast hérna, afsala okkur endalaust ákvörðunarvaldi varðandi stórar fjárhæðir og fá svo aldrei neina grg. meir um það. Í 8. gr. segir síðan um innheimtu iðgjalda með uppboði o. s. frv., o. s. frv. Ég vænti þess að þau mörgu lagaákvæði, sem þar er vitnað til, séu ekki til annmarka fyrir einn eða neinn og ef einhver í sambýli gerist seinn að greiða þá sé ekki tilkynnt um uppboð fyrir einhverja sameign ef aðeins einn í stóru sambýli á hér hlut að máli. Ég vil aðeins vekja athygli á þessu þar sem ekkert svigrúm er til að athuga það með hvaða hætti þetta á að fara fram þegar um uppboð ræðir. Efnislega fagna ég þessu frv. og þakka ráðh.fyrir að undirbúa það og mun ekki tefja á annan h átt framgang málsins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ábendingum hv. 2. þm. Reykn. Í skipunarbréfi til þessarar n., sem var falið að athuga þessi mál, tók ég fram „ofviðra“ einnig en það var samhljóða álit þeirra þriggja manna, sem þessa n. skipuðu, að það væri ákaflega erfitt að gera sér grein fyrir bótum af völdum ofviðra og það mundi hækka iðgjöldin verulega ef þau væru tekin inn. Þess vegna legðu þeir þetta til sem er lagt til í þessu frv. því að það er samið af þessari n. og lagt fram svo af mér, að vísu eftir að örfáar breyt, voru gerðar á frv. í fullu samráði við n. Í sambandi við 2. gr. skal ég hugga hv. 7. landsk. þm. með því að ég hafði enga helmingaskiptareglu í huga í sambandi við þessa 2. gr. og gr. er samin af n. en ekki af mér, hins vegar er það alltaf matsatriði. En aðeins út af því að tryggingarfélögin eigi að fá einn mann í stjórnina, þá er ég þeirrar skoðunar að þar sem er lagt töluvert á tryggingarfélögin í sambandi við þetta frv. til þess að komast hjá skriffinnskubákni, þá legg ég á það áherslu að tryggingarfélögin eigi einn fulltrúa af fimm í stjórninni. Tryggingarfélögin hafa félagsskap með sér sem er nokkuð breytilegur eftir eðli trygginga, þannig að þau félög sem annast hústryggingar og lausafjártryggingar kæmu til með að tilnefna mann í stjórnina og fer það þá auðvitað eftir meiri hl. atkv. í þeim félagsskap hver tilnefndur er á hverjum tíma. Ég held að þetta sé mikilvægt atriði. Hitt er atriði sem má skoða og ég legg ekkert ofurkapp á. Í sambandi við það að Alþ. sé að afsala sér valdi eins og 1. landsk, þm. orðaði það, þá get ég alls ekki fallist á það. Alþ. ætlar að gerast nokkuð viðamikið ef það ætlar að sjá um allan rekstur í landinu og vera með nefið niðri í öllum rekstri, í hvaða félagi sem er. Hitt er alger misskilningur hjá hv. þm. ef hann hleður því fram að Alþ. eigi ekki rétt á að fá grg. og skýrslur. Ég held að standi ekkert á hv. alþm. að spyrja um alla mögulega hluti og þær spurningar eru sumar sjálfsagðar og eðlilegar. Sumar eru orðnar svoleiðis að það er varla hægt að bera þær fram á Alþ. En hinu er ég alveg sammála og harður á, að Alþ. á ekki að afsala sér of miklu valdi í hendur framkvæmdavaldsins á hverjum tíma, Alþ. getur ekki haft allt í höndunum því að Alþ. hefur þó það hlutverk að vera löggjafarsamkoma og Alþ. má ekki ganga svo langt í því að standa í framkvæmdum á löggjöf og starfsemi við undirbúning að löggjöf gleymist eða liggi í haugum fyrir n. frá byrjun þings til loka þings. Það er hlutur sem Alþ. verður að taka rögg á sig og kannske taka betur til hendinni en það hefur gert nú á mörgum undanförnum árum og þá er ég ekkert að sakast við neinn sérstakan. Annars ætla ég ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vil þakka mönnum fyrri undirtektir við þetta frv. Ég tel að það sé mjög mikils virði að hraða gerð þessa frv., og ég hygg að það eigi ekki að ganga neitt inn á verksvið Bjargráðasjóðs. Mín skoðun er sú og þeirra þriggja ágætu manna sem þetta frv. sömdu að það sé rétt að Bjargráðasjóður haldi sínu sjálfstæði og sínu hlutverki. Hér er um hreint tryggingaratriði að ræða en hitt er meira á sviði félagsmála og sveitarstjórnarmála. Það eru margar minni háttar bætur sem um er að ræða hvað Bjargráðasjóð snertir, og ég held að það sé rétt að halda sér við þá löggjöf eins og hún er, en stefna að því að lögfesta þetta frv. þó að ég sé ekki að mæla gegn því að það séu gerðar á því einhverjar skynsamlegar breyt. ef mönnum sýnist.



Herra forseti. Þetta frv. er um breyt. á l. nr. 72 frá 28. maí 1969 um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Með þeim lögum, sem hér er lagt til að breyta, var sú kvöð lögð á Seðlabankann að gengistryggja inneign Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins eins og hún væri á hverjum tíma. Á þeim tíma benti Seðlabankinn á í umsögn sinni m. a. að gera mætti ráð fyrir þeim möguleika að þegar til gengislækkunar kæmi og gengistryggingin yrði virk, þá væri enginn gjaldeyrisvarasjóður fyrir hendi sem hugsanleg inneign Verðjöfnunarsjóðs gæti talist hluti af. Með þessu var í rauninni vakin athygli á því meginatriði að gengistryggingin gæti aðeins náð svo langt sem nettógjaldeyriseign Seðlabankans hrykki til og það, sem væri greitt þar fram yfir, yrði af eigin fé bankans, en slík ráðstöfun á fjármunum bankans verður að teljast óeðlileg, auk þess sem um væri að ræða beina peningaútgáfu. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir að gengistrygging Verðjöfnunarsjóðsins haldist en Seðlabankanum jafnframt heimilað að veita lán innanlands með gengisákvæði. Slíkrar heimildar er þörf þegar þannig stendur á að gjaldeyriseign bankans hrekkur ekki til að tryggja inneign Verðjöfnunarsjóðs og um vexti af slíkum lánum yrði að fara eftir vaxtakjörum á sambærilegum lánum erlendis. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir þeim möguleika að gjaldeyriseign Seðlabankans að viðbættum skuldabréfum samkv. 1. gr. hrökkvi ekki til gengistryggingar Verðjöfnunarsjóðsins. Þess vegna þykir eðlilegt, að ríkissjóður taki á sig að tryggja það sem þar er umfram. Frv. gerir ekki ráð fyrir neinni breytingu á því meginatriði að inneign Verðjöfnunarsjóðs hjá Seðlabankanum sé jafnan gengistryggð. Hins vegar er óhjákvæmilegt að gera Seðlabankanum kleift að framkvæma þá gengistryggingu án þess að ganga á eigið fé og felur í sér verulega aukið traust bankans út á við. Er Seðlabankanum því heimilað að stofna til gengisbundinna lána innanlands, en jafnframt er gert ráð fyrir að ríkissjóður taki á sig vissar skuldbindingar, þ. e. a. s. ef bein gjaldeyriseign Seðlabankans að viðbættum þeim gengisbundnu útlánum nægir ekki til að fullnægja gengistryggingu Verðjöfnunarsjóðs. Með slíkri breytingu á lögunum varðandi Verðjöfnunarsjóð ætti að vera tryggt í framtíðinni að framkvæmd gengistryggingarinnar gæti gengið eðlilega fyrir sig án óeðlilegra og óheppilegra peningalegra aukaverkana. Vegna þeirra breytinga, sem gerðar voru á ráðstöfun gengishagnaðar í des. s. l. við staðfestingu á brbl., sem gefin voru út á s. l. hausti, og þeirra breytinga á lögunum vegna gengisbreytingarinnar í sept., sem ráðgerðar eru, er hins vegar nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að ganga endanlega frá greiðslu tryggingarinnar vegna gengislækkunarinnar frá því í sept. Vegna hinna sérstöku aðstæðna á árinu 1974, sem leiddu til verulegrar tekjuaukningar hjá Seðlabankanum, þá fellst bankinn á að það, sem á vantar að bein gjaldeyriseign bankans hrökkvi til að standa undir gengistryggingunni verði í þetta sinn greitt af tekjum bankans. Það skal því tekið fram að fullt samkomulag er á milli ríkisstj. og bankans í þessum efnum. Samræmis vegna er eðlilegt að þetta frv. verði samferða frv. um breyt. á lögum um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabankans um nýtt gengi, sem er næsta mál á dagskrá. Herra forseti. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðh. eru þessi tvö mál á dagskrá það nátengd að ég held að það geti ekki verið alvarlegt brot á þingsköpum að hafa þau undir í einu höggi og eiga þannig kost á því, að ná tveimur flugum í einu höggi. En fyrst og fremst ætla ég að tala um frv. um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og breyt. á lögum í því sambandi. Hér er sennilega um eðlilega og nauðsynlega breytingu að ræða, en ég vil aðeins vekja athygli á því að með þessari breytingu er farið inn á lánastarfsemi sem maður veit ekki hvað kann að kosta viðkomandi lántakendur þegar menn verða að neyðast til þess að taka þessi gengistryggðu lán. En eins og segir í 1. gr. er bankanum heimilt að lána bönkum, sparisjóðum, opinberum fjárfestingarsjóðum og ríkissjóði með þeim lánskjörum, að endurgreiðsla höfuðstóls og vaxta sé háð breytingum á gengi erlends gjaldeyris gagnvart íslenskri krónu. Ef við spyrnum ekki við fótum í gengisbreytingaæði okkar verður hér um mjög óvenjuleg lánskjör að ræða að mínu mati, því að það hefur skeð núna að við höfum breytt gengi íslensku krónunnar um 100% og það liðlega innan árs. Tvisvar sinnum hefur það núna hent mismunandi ríkisstj. á nokkurra ára bili þannig að ef við eigum að ætlast til þess að atvinnulífið eða einhverjir geti tekið slíkt fjármagn að láni, og tryggt með því móti eðli eða tilgang 1. gr., þá hljóta hér að vera á ferðinni slíkir okurvextir í framkvæmd að ýmsum mun blöskra. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu ef ég skil 1. gr. efnislega rétt. Það var gert á sínum tíma að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins var látinn taka á sig ákveðna gengistryggingu, eða Seðlabankinn réttara sagt gagnvart Verðjöfnunarsjóði, og var það mjög eðlileg kvöð. En þegar gjaldeyrisstaða þjóðarinnar er komin svo langt niður að hún er komin niður fyrir núll eða orðin svo fá hundruð millj. kr. að ekki er hægt að framfylgja þeirri löggjöf sem gilti um Verðjöfnunarsjóðinn, þá er eðlilegt að reynt sé að móta aðra löggjöf er tryggi það að nokkur verðtrygging sé fyrir þennan sjóð, því að verkefni hans er þann veg háttað að óverjandi er annað en að hann sé gengistryggður. Jafnframt þessu er ætlast til að ríkissjóður taki á sig kvaðir ef á þarf að halda, vissar skuldbindingar ef aðstæður gera það nauðsynlegt, og enn er ekkert vitað hversu háar tölur hér kann að verða um að ræða. Þetta er enn einn þátturinn í því sem Alþ. afgr. nú ótt og títt, að gefa út óútfylltar ávísanir eða réttara sagt víxla á ríkissjóð gagnvart verðbreytingu íslenskrar krónu. Happdrættisfarganið er í algleymingi, ríkisskuldabréfaútboðin eru í algleymingi og stendur til að auka vegasjóðsfjármagnið með þessum hætti, og nú er hér enn ein silkihúfan á ferðinni, svo að vesalings ríkissjóður má nú fara að hugsa sig alvarlega um eða forsvarsmenn hans ef hægt er að senda endalaust útfylltar ávísanir sem hann á að standa skil á innan einhvers skamma tíma. Enginn veit hversu háar upphæðir hér er um að ræða, ekki nokkur maður. Ég viðurkenni að það er enn hægt að leitast við að koma með ný 1ög um vandamál verðtryggingar fyrir Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, en ég vil aðeins veita vöngum yfir því hvort ekki gæti verið ákjósanlegri lausn fyrir hendi. Sennilega hafa þeir góðu sérfræðingar, sem mótuðu þetta frv., ekki fundið aðra lausn. En við stofnum hér til allverulegra skuldbindinga fyrir ríkissjóð ef við getum ekki fest gengi íslensku krónunnar betur en hefur tekist s. l. 7–8 ár. Ef okkur tækist það nú á Alþ. að hætta þessum gengisfellingaræfingum svona ótt og títt, þá er þessi löggjöf heilbrigð og eðlileg. En hún hlýtur að hafa mjög mikla hættu í för með sér ef gengið fellur jafnt og þétt, eins og skeð hefur á mörgum undanförnum árum, og ég veit ekki hvaða lánasjóður hefur tök á því að taka fjármagn með þeim kvöðum sem á verða lagðar samkv. 1. gr. og endurlána almenningi í landinu það og eiga það á hættu að gengið falli á einu ári allt að 100%. Það er engin smásveifla að eiga að ná því til baka aftur í jafngildiskrónum. Hér er um geigvænlega þróun að ræða sem ég vildi aðeins vekja athygli á í sambandi við afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég held að það sé ekki um neitt áhorfsmál að ræða að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins verður að tryggja sína fjármuni og tryggja fyrir gengisbreytingum. Ég tek alveg undir það sem hv. 1. landsk. þm. sagði að það eru of tíðar gengisbreytingar og það eru of margir íslendingar sem reikna með verðbólgu og treysta þá á verðbólgu og gengisbreytingar. Eftir því sem víðar eru gengistryggingarákvæði á skuldum og ef þau væru komin alls staðar, þá kannske breyttist hugarfar manna að treysta ekki um of á verðbólguna. Að því leyti get ég tekið undir skoðanir hv. ræðumanns. Eftir því sem meira er gert í þeim efnum og viðtækara, því minni hætta verður á gengisbreyt. í framtíðinni eða a. m. k. ætti þessi hugsun ögn að breytast.



Herra forseti. Í 2. gr. l. nr. 78 frá 1974 er gert ráð fyrir að myndaður verði sérstakur sjóður af gengismun af sjávarvörubirgðum og ógreiddum útflutningi sjávarvöru vegna þessarar gengisbreytingar. Þar eru í 2. gr. ákvæði um þrenns konar greiðslur sem inntar skulu af hendi af gengishagnaði áður en hann kemur til ráðstöfunar: a. Hækkanir á flutningskostnaði og öðrum sambærilegum kostnaði við útflutning vegna þeirra afurða sem framleiddar hafa verið fyrir gengisbreyt. eða fyrir 1. sept. 1974, en fluttar út á hinu eldra gengi. b. Gengisbætur vegna innstæðna Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, sbr. ákvæði l. nr. 18 frá 4. apríl 1972. c. Halli sem verða kann vegna niðurgreiðslu á olíu til fiskiskipa fram til 1. okt. 1974. A- og c-liðir hafa verið greiddir upp skv. 1ögunum, en b-liðurinn, gengisbætur vegna innstæðna Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, hefur ekki verið greiddur, og seint á s. l. hausti gaf ríkisstj. út yfirlýsingu um að hún muni beita sér fyrir því að þessi b-liður yrði felldur niður. Það hefur orðið dráttur á því að þetta frv. væri flutt. En gengið var út frá því við afgreiðslu Alþ. á brbl. um ráðstafanir í sjávarútvegi fyrir jólin að þessi b-liður yrði felldur niður og við skiptingu á gengishagnaði eru þessar 400 millj. teknar með í þá skiptingu svo að í reynd hefur verið fallið frá þessum b-lið, en er nú verið að óska eftir lagalegri staðfestingu á því með því að bera fram þetta frv. Um þetta frv. eða niðurfellingu á þessum b-lið er enginn ágreiningur því að það var samdóma álit allra við sjávarútveg, að ekki kæmi til greina að taka af gengishagnaðinum í des. þessar 400 millj. til þess að bæta innstæðu Verðjöfnunarsjóðsins. Sá eini aðili sem þarna var mótfallinn, var bankastjórn Seðlabankans, en eins og ég sagði áðan hefur náðst fullt samkomulag við hana, þannig að um þetta atriði á því ekki að vera nokkur ágreiningur. Herra forseti. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til hv. sjútvn.

Frsm. (Steinþór Gestsson) : Herra forseti, Frv. það, sem hér er til 2. umr., er eitt þeirra frv. sem landgræðslu- og landnýtingarnefnd samdi og er þetta eins konar fylgifiskur þeirrar landgræðsluáætlunar sem samþ. var á hátíðarfundi Alþ. á Þingvöllum á s. l. sumri. Landbn. hefur rætt frv. og fengið umsagnir frá Búnaðarfélagi Íslands og Stéttarsambandi bænda um það. Þá komu landgræðslustjóri og fulltrúi hans á fund n. Að athuguðu máli taldi n. rétt, að gera á frv. nokkrar breyt. sem finna má á þskj. 516 og vil ég aðeins koma að þeim og skýra efni þeirra. Fyrsta brtt. er við 6. gr. Þar er aðeins um smávægilega leiðréttingu að ræða. N. sýndist að þar væri ofaukið í gr. nokkrum orðum sem hún leggur til að verði felld niður. Í frv. er sá málsliður þannig: „Hver sem verður þess var að girðing skemmist svo að hætta sé á að hún haldi ekki sauðfé skal, ef við verður komið, skýra hreppstjóra eða eftirlitsmanni frá því hið fyrsta .“ Það sýnist vera óeðlilegt að hafa þessi orð þarna inni í setningunni: „ef við verður komið“ því að gr. endar á því að það skuli skýra eftirlitsmanni frá hið fyrsta. Það er því fyrsta till. n. að þetta verði fellt niður. 2. till. n. er við 7. gr. Þar er gert ráð fyrir að í hverri sýslu skuli starfa þriggja manna gróðurverndarnefnd. Það var ekki fortakslaust áður að svo skyldi vera, en er nú gert að skyldu með þessu frv. Það stendur óbreytt í þessu frv. það sem er í eldri lögum að sýslunefnd skuli kjósa nefndina til 4ra ára í senn, að fengnum till. frá viðkomandi búnaðarsambandi, og nefndin kjósi sér formann. Hins vegar er í frv. ákvæði um að funda- og ferðakostnaður gróðurverndarnefndarinnar skuli greiðast af fé Landgræðslunnar. N. þótti það ekki eðlilegt, þar sem Landgræðslan hefði ekki ákvörðunarrétt um það hverjir væru í nefndinni, að hún skyldi fortakslaust greiða allan kostnað við nefndina og taldi eðlilegt að fara inn á svipaða eða sömu braut og er í gildandi lögum, að sýslusjóður, sem kýs nefndina og ræður hverjir í henni eru, greiði nokkurn hluta kostnaðarins við nefndarstörfin. Landbn. leggur því til að störf gróðurverndarnefndar greiðist af fé Landgræðslunnar að 2/3 hlutum og af viðkomandi sýslusjóði að 1/3 hluta. Er það nokkurn veginn í samræmi við þau kostnaðarskipti sem t. d. eru á launum héraðsráðunauta hjá búnaðarsamböndum í landinu. 3. liður brtt. er við 8. gr. Þetta virðist ekki mjög mikil breyting, en þó álit ég að hún sé nokkuð þýðingarmikil. Í landnýtingaráætluninni eða landgræðsluáætluninni, sem samþ. var í sumar, er gert ráð fyrir að skipaður verði við Búnaðarfélag Íslands landnýtingarráðunautur og kostnaður við störf hans er innifalinn í þeirri þjóðargjöf sem ákveðin var í sumar. Landbn. þótti eðlilegt, og fékk reyndar ábendingar um það frá Búnaðarfélagi íslands, að gróðurverndarnefndirnar hefðu samstarf við landnýtingarráðunautinn einmitt á þessum árum þegar við væntum þess að meira verði starfað í landnýtingar- og landgræðslumálum heldur en ella hefði verið. Breytingin, sem við leggjum til að gerð verði á 8. gr., er eingöngu í því fólgin að gróðurverndarnefndirnar skuli hafa samráð við landnýtingarráðunaut og að þær skuli vera skyldar til að skila til hans árlegum skýrslum um störf sin. Ég hygg að fleirum sýnist þegar þeir skoða málið í þessu ljósi að þessi breyting sé eðlileg. 4. brtt. á þskj. 5l6 er einungis um það að þyngja sektarákvæði gildandi laga. Landgræðslulögin eru orðin 10 ára gömul og þar er gert ráð fyrir því í 43. gr. að sektarákvæðin séu frá 1–20 þús. kr. En landþn. leggur til að þessar upphæðir verði hækkaðar um 100% og að í staðinn fyrir 1–20 þús. komi 2–40 þús. Þetta eru þær breyt. sem landbn. leggur til að gerðar verði á frv. Hún telur að þær breytingar, sem felast í frv. á þskj. 403, með þeim breytingum, sem n. leggur til að gerðar verði á því, muni stuðla að því að landgræðsluáætlunin, sem samþ. var á Alþ. 28. júlí s. l., komi að þeim notum fyrir land og lýð sem vonir manna standa til. Þótt ekki séu gerðar neinar skipulagsbreytingar á starfsemi Landgræðslunnar með setningu þeirra ákvæða, sem hér er lagt til að lögfesta, þá munu þau verða til þess að tryggja árangur þeirrar starfsemi sem Landgræðslan hefur með höndum og var aukin mjög við samþykkt landgræðslu- og gróðurverndaráætlunarinnar. Við 1. umr. um þetta frv. gerði hæstv. landbrh. glögga grein fyrir frv. og nauðsyn þess að það verði að lögum á þessu þingi. Landbn. tekur undir þau ummæli hæstv. ráðh, og er sammála um að leggja til við hv. þd. að frv. verði samþ. með þeim breytingum sem hún flytur till. nm á þskj. 516.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Síðla árs 1973 voru samþ. lög um þörungavinnslu við Breiðafjörð. Var ákveðið að stofna skyldi slíkt fyrirtæki með þátttöku ríkisins. Kostnaðaráætlanir voru byggðar á áætlun sem undirbúningsnefnd þörungavinnslu hafði látið gera í okt. 1973. Framkvæmdir hófust svo við þetta fyrirtæki og er lokið bygginga 1500 fermetra húsnæðis fyrir vélar, verkstæði og skrifstofur fyrirtækisins. Vélar í þurrkstöð eru þegar komnar og ýmis tækjabúnaður að koma til landsins. Það er stefnt að því, að starfræksla fyrirtækisins geti hafist á miðju þessu ári. En mikil hækkun stofnkostnaðar hefur orðið síðan í okt. 1973 og hefur stjórn Þörungavinnslunnar því sent ríkisstj. beiðni um að tölur verði endurskoðaðar í lögunum í samræmi við það. En frá því í okt. 1975 hefur áætlun um stofnkostnað hækkað úr 212 millj. í 422 millj. Þessi nýja áætlun er dags. 21. mars s. l. Ástæðu þessarar miklu hækkunar telur stjórn verksmiðjunnar vera erlendar og innlendar verðhækkanir og m. a. breytt gengi ísl. kr. Þótt stofnkostnaður hækki svo mjög telur stjórn verksmiðjunnar samt sem áður að horfur hafi ekki versnað, heldur jafnvel batnað um rekstrarafkomu fyrirtækisins og það stafi bæði af verðhækkun erlendis á væntanlegum afurðum þessarar verksmiðju og af breytingum á gengi ísl. kr. Það, sem stjórn verksmiðjunnar hefur farið fram á, er tvennt: Annars vegar að hlutafé ríkisins verði hækkað úr 60 millj. kr. í 90 millj. kr. og enn fremur að heimildir í l. til lántöku eða ríkisábyrgðar á lánum verði hækkaðar úr 140 millj. í 340 millj. kr. Lánsstofnanir þær, sem gáfu fyrirheit um lánsfé til þessa fyrirtækis, hafa einnig gefið fyrirheit um aukningu þess í samræmi við þessa hækkun stofnkostnaðar, en á þeirri forsendu að hlutafé verði aukið sem hér greinir. Ríkisstj. hefur ákveðið að flytja þetta frv. eftir beiðni stjórnar Þörungavinnslunnar, og vil ég leggja til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. iðnn.

Jón G. Só1nes: Herra forseti. Það er nú ekki meining mín að fara að setja fæturna fyrir samþykkt þessa frv. sem hér hefur verið borið fram. En við lestur þess get ég ekki varist því að það kemur upp í huga minn að hér sé á ferðinni málefni sem sé dæmigert fyrir það hvernig að minn mati er fljótfærnislega farið út í framkvæmdir á vegum ríkisins án þess að málin séu krufin nauðsynlega til mergjar og skoðuð gaumgæfilega frá hagkvæmnissjónarmiði. Hér er á ferðinni eitt af þeim málum sem stofnað er til af áhugamönnum sem ég efast ekki á nokkurn hátt um að meini allt vel með þeim tilgangi sem felst í því að hafa forgöngu um að hefja starf. sem sem þessa sem hér er verið að ræða um og þessu væntanlega fyrirtæki er ætluð. En hér kemur á daginn eins og svo oft áður að það er stuðst við áætlanir sem venjulega í tilfellum sem þessum eru samdar af mikilli bjartsýni og miðaðar við hagstæðustu forsendur. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem það kemur fyrir að við rekum okkur svo óþyrmilega á þegar til framkvæmdanna á að koma. Ég minnist þess að þegar þetta mál var til umr. hér í þinginu átti ég hér stutta setu sem varaþm. Ég hafði engin tök þá á því að setja mig inn í þetta mál eða fylgjast með því. En einhvern veginn fannst mér þá af því litla sem ég gat kynnt mér meðferð málsins að ég yrði var við að þar væri bjartsýnin og óskhyggjan algjörlega í fyrirrúmi. Enda er það komið í ljós að þegar á að fara að hefja framkvæmdir standast engar áætlanir og þetta fer gjörsamlega úr skorðum miðað við það, sem upphaflega var ráð fyrir gert, að það er ekki einu sinni að það sé hægt að segja að muni einhverju verulega litlu heldur umturnast þetta allt saman. Og þetta er afgr. með grg. í tveimur línum, að upphafleg kostnaðaráætlun, sem er miðuð við 212 millj., tvöfaldast. Og það er vegna þess að aukning stofnkostnaðar stafar að mestu leyti af breyttu gengi íslensku krónunnar, en að nokkru leyti af öðrum erlendum og innlendum verðhækkunum, vegna launasamninga í febr. 1974. En þrátt fyrir þetta hefur þetta bara orðið til hins betra því að þegar þetta frv. var fyrst borið fram var arðsemin, að mig minnir, miklum mun minni en hér er tilgreint á bls. 3. Því meira sem þessi kostnaður eykst og því meira sem það kostar að koma fyrirtækinu upp, því meiri verður arðsemin. Það er sett hér upp þannig að samkv. þessu er um að gera að umturna öllu þessu kerfi sem mest - því meiri verður arðsemin. Ég er ósköp hræddur um það að á þessari endurskoðuðu kostnaðaráætlun, sem er nú miðuð við 21. mars 1975, muni eiga eftir að verða einhverjar breytingar áður en framkvæmdum er þarna lokið. Eitt vil ég benda á í sambandi við meðferð þessa máls sem ég tel ekki hvað þýðingarminnst, en það er sú geigvænlega breyting eða hækkun sem orðið hefur á áætlunum um hafnargerð á þessu svæði. Fyrstu áætlanir, sem þarna voru birtar, voru, ef ég fer rétt með, eitthvað um 83 millj. Nú verð ég að segja það að með tilliti til þess að höfn eins og þarna var ráðgert að reisa þjónar eiginlega engum öðrum tilgangi en að vera þjónustuhöfn fyrir þetta væntanlega fyrirtæki, þá hefði alls ekki verið óeðlilegt að stofnkostnaður við slíka höfn hafði verið tekinn inn í stofnkostnað þessa fyrirtækis. Það sjá allir, að fátækum og fámennum sveitarfélögum, sem þarna eiga að vera aðilar að væntanlegri hafnargerð og eiga að standa straum að sínum hluta eins og ráðgert er í lögum um byggingu hafnarmannvirkja, er gjörsamlega fyrirmunað að geta á nokkurn hátt tekið þátt að neinu leyti í þeim kostnaði sem fellur í hlut slíkra sveitarfélaga í sambandi við jafnháar tölur eins og þarna er um að ræða. Og sem dæmi um það við hvaða erfiðleika er að eiga þarna talnalega, þá var ég á fundi nú nýlega uppi í Framkvæmdastofnun og þá upplýstist, að mig minnir, varðandi tölur, sem hefðu legið fyrir um væntanlegan kostnað við hafnargerð á þessu svæði í lok febr. eða byrjun mars, að þá hafði verið talað um að stofnkostnaður væri 150 og eitthvað millj. En þegar við vorum á þessum fundi í stjórn Framkvæmdastofnunarinnar þennan dag, fyrir rúmri viku, var okkur tjáð að ekki mætti reikna með lægri upphæð en 180 og eitthvað millj. kr. Og þá er einhverju brugðið ef þessi upphæð á ekki eftir að hækka verulega þegar svo þessi höfn verður fullgerð og tekin til starfa. Ég held því, ef nokkur grundvöllur á að verða fyrir því að hægt verði að reka þá höfn og borga nokkurn tíma niður þá framkvæmd, að þurfi að reikna með meiri tekjum handa höfninni frá þessu væntanlega fyrirtæki, og ber ég þá þann ugg í brjósti að arðsemisútreikningurinn verði eitthvað öðruvísi en tilgreint er í frv. Eitt dæmi get ég enn nefnt sem er nokkur sönnun um það hve mikil óskhyggja hefur ráðið ferðinni í sambandi við allar ráðagerðir og áætlanagerðir þessu máli viðvíkjandi. Þegar er verið að áætla hvað til að mynda þurfi marga þangskurðarpramma, þá gera þessir aðilar ráð fyrir því að það þurfi 5 eða 6 pramma. En nýlega var ég á fundi þar sem það upplýstist - þ. e. áður en farið er að framleiða nokkuð í þessari verksmiðju, að þessar tölur eru rangar. Það þarf 11 eða 12 pramma, og þessu eru menn að komast að og þetta eykur stofnkostnaðinn um mikla upphæð. Hvað þarf svo marga pramma þegar loksins verður farið að vinna? Allt ber þetta að sama ósi. Ekki er hægt að framkvæma neitt svona nema gera það á vegum ríkisins. Ég segi fyrir mitt leyti. Ég er ekki á móti fjárfestingu, ég er ekki á móti framkvæmdum í þessu þjóðfélagi og að troðnar séu nýjar slóðir og reynt að breikka okkar athafnasvið, en að einblína stöðugt á þá lausn í þeim efnum að slíkt sé gert á vegum hins opinbera, það kann ég hálfilla við. Og í sambandi við það fyrirtæki, sem hér er verið að ræða um, verð ég að segja það að það vekur líka dálítinn ugg í mínum huga, jafnmikill fylgismaður fjármagnsflutnings og ég er, að mér finnst þetta fyrirtæki of skuldbundið einum erlendum aðila. Ég er fylgjandi frjálsri samkeppni og ég vil hafa þá aðstöðu í sambandi bæði við framleiðslu og sölu á því, sem verið er að framleiða, að maður sé ekki skuldbundinn einum aðila getur sett manni stólinn fyrir dyrnar hvenær sem honum líkar. Einhvern veginn minnist ég þess að þegar þetta frv. var hér til umr. á sínum tíma, var ákaflega mikið miðað við það að verða að öllu leyti við kröfum þessa erlenda fyrirtækis. Það var að mínum dómi látið ráða of mikið ferðinni. Þessi orð, sem ég hef sagt hér, eru ekki hugsuð til þess að stöðva framgang þessa frv., heldur vil ég að á þau sé litið sem almenna aðvörun um það hvernig hv. alþm. eiga að halda á málum og hvort ekki sé kominn tími til þess að sýna meiri gjörhygli og láta kryfja mál meira til mergjar áður en þan eru afgr. á þann hátt, eins og til að mynda þetta mál hefur verið afgr. á þingi, - hvort er ekki kominn tími til að stinga svolítið við fótum um að það sé ómögulegt að stofna til neins fyrirtækis, sem á að valda einhverju verulegu verkefni í efnahagsmálum þjóðarinnar, standa fyrir nýjum aðgerðum og marka ný mið í sambandi við breytta framleiðsluhætti, án þess að allt sé gert á vegum hins opinbera. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég held að sá flokkur, sem ég er fulltrúi fyrir hér á þingi, hefði það ekki á stefnuskrá sinni, og ég vildi gjarnan fara að reyna að hafa áhrif á það að hann og ráðamenn hans færu að spyrna hér við fótum gagnvart þessari stefnu, sem að mínu mati hefur ráðið of miklu hjá okkur að undanförnu.



Herra forseti, Ég get verið mun stuttorðari en ég hugsaði mér vegna þess að síðasti ræðumaður drap á þennan þátt varðandi höfnina sem ég hafði hugsað mér að ræða aðeins. Þegar maður lítur á rekstraryfirlitið á bls. 8 kemur í ljós að útskipunarkostnaður og vörugjald er reiknað á 6 millj. 189 þús. kr. Í sambandi við hafnarmálin er það upplýst að, að höfnin mun vart kosta undir 200 millj. kr., og þó að ríkið borgi 75% er það líka upplýst að sveitarfélagið á vart nokkrar krónur afgangs til þess að láta í höfnina, þannig að í raun mun ríkisvaldið verða að fjármagna þetta svo til alveg, svo til alveg gjörsamlega, svo að framlag ríkisins varðandi þetta fyrirtæki nálgast þá að vera 100%. En höfnin er ekki skráð neitt á vegum þessa fyrirtækis, heldur á það að borga lítils háttar hafnargjöld sem ekki nálægt því hrökkva fyrir vöxtum. Kannske hefur þetta alltaf átt að vera svona. En ég segi bara: Þegar hafnarfé á lífsnauðsynlega staði er svo skorið við nögl, að lífsnauðsynlegar fiskiskipahafnir eru stórhættulegar fyrir viðkomandi flota, þá verðum við að gá að okkur í þessu efni. Einnig vildi ég varpa fram þeirri spurningu og að ýmsu leyti taka undir orð síðasta ræðumanns: Hvers vegna er þá ekki almennt fjárútboð, hlutafjárútboð? Er það bara kvöð af hálfu ríkisins? Hvað um fyrri eigendur þegar arðsemi er skráð hér 22%? Freistar arðsemin þeirra alls ekki neitt, að fá 22% af sínu hlutafé? Hvað eru mörg fyrirtæki á íslandi sem bjóða það í dag? Þau eru sárafá. Ég þekki ekki eitt einasta - nema umrætt fyrirtæki, ef við eigum að trúa þeim tölum sem liggja hér á borðinu hjá okkur og eru á bls. 3. Mér virðist því að þegar þetta fyrirtæki er í fjármagnsvandræðum eigi að gera annað en að leita til ríkissjóðs. Það á líka að bjóða almenningi að eignast hlut í þessu fyrirtæki og einnig að tilkynna að fyrri eigendur eða hluti af eigendum á móti ríkissjóði ætli nú að leggja í púkkið, fyrst arðsemi er gefin hér upp 22% af framlögðu fjármagni. Ég held að það sé alveg rétt hjá 2. þm. Norðurl. að hér hafi á sínum tíma ríkt gífurleg bjartsýni, hér hafi verið unnið hratt. Kannske reynist það í lagi. En þegar við sjáum allar þessar hreyfingar, uppbyggingu á rekstraráætlun og kostnaði o. s. frv., fjármögnun, hafnarvandamálið og allt saman, þá kemur í ljós að við hefðum átt að flýta okkur örlítið hægar eða a. m. k. fá betur unnin gögn í hendurnar, hv. þm.



Herra forseti. Það frv., sem hér kemur til umr. í þessari hv. d. og fjallar um breyt. á l. nr. 107 frá 1973, um þörungavinnslu við Breiðafjörð, miðar að því að breytt verði tveimur tölum í þeim lögum: Annars vegar að í stað 60 millj. kr. hlutafjár eða allt að 80 millj. í 1. tl. 3. gr. laganna komi allt að 90 millj. kr., sem þýðir að hlutafjáreign ríkissjóðs á að hækka um 90 millj. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að í stað 140 millj. kr. í 2. tl. 3. gr. laganna komi 940 millj. Það sem hér er um að ræða, er einfaldlega dæmi um þá miklu verðbólguþróun sem hér hefur átt sér stað í landinu á undanförnum tveimur árum. Ég hygg að það sé kjarni málgins. Auðvitað er fleira sem þarna kemur til, hækkanir erlendis og eflaust fleira. Um það, hvernig til þessa fyrirtækis var stofnað á sínum tíma, hygg ég að þar hafi legið nokkur undirbúningur að baki sem ekki sé ástæða til að efast um að hafi byggst á rökum. Ég vil í þessu sambandi minnast á það, og það kom réttilega fram hjá hv. 2. þm. Norðurl. e., að það er orðið afar langt síðan áhugamenn fóru að leiða hugann að þangvinnslu á þessum stað. Það mun hafa verið laust eftir 1950 að Sigurður Hallsson verkfræðingur fór að fást þarna við rannsóknir og þær hafa síðan löngum verið kenndar við hans nafn. Um þessa verksmiðjubyggingu og þær framkvæmdir, sem þarna hefur verið ráðist í, vil ég annars segja það, að ég lít svo á að þær hljóti að vera liður í byggðaþróun, og með þessum framkvæmdum er verið að nýta möguleika frá náttúrunnar hendi til þess að koma upp slíkri verksmiðju því að það vita allir að í Breiðafirði, bæði með ströndinni og með eyjunum, er gífurlega mikið magn af hráefni, þörungum, sem á að nota til þessarar framleiðslu. Varðandi staðsetningu verksmiðjunnar vil ég segja það, að eins og allir hv. þdm. vita hefur þróunin verið sú á þessu svæði að þar hefur átt sér stað veruleg fólksfækkun um langt árabil. Fólksfækkunin hefur orðið vestan að og þar hefur heilt sveitarfélag, Múlahreppur, sem áður var blómleg byggð, svo til alveg farið í eyði, Gufudalssveit, sem er næst, er komin langleiðina. Og þá er komið að Reykhólahreppi, en tveir syðstu hrepparnir þarna, Reykhólahreppur og Geiradalshreppur, hafa haldið sínum íbúafjölda nokkurn veginn nú undanfarin ár. Það sem þarna vantar er þéttbýlismyndun og til þess að hún geti orðið þarf að koma upp atvinnustarfsemi, nýjum atvinnugreinum, og það er einmitt það sem þarna er verið að gera. Og Reykhólar eru valdir af fleiri en einni ástæðu. Ég vil benda á það að þar er heitt vatn og boranir, sem þar hafa verið gerðar, hafa gefið ákaflega góðan árangur. En mér skilst að í sambandi við rekstur þessarar verksmiðju sé heita vatnið einmitt stór liður sem þarna kemur að góðu gagni. Svo ég víki nokkrum orðum að hafnargerðinni, þá er það alveg rétt, eins og hér kom fram, að upphafleg áætlun um þessa hafnargerð hljóðar upp á um 83 millj. kr. heildarkostnað. Þá var spurningin um það, hvernig ætti að taka á þeirri hlið málsins. Var þá um tvennt að ræða eða kannske öllu heldur þrennt : Í fyrsta lagi að gera þessa höfn að landshöfn. Nú er það svo með landshafnir að þær byggjast á ákveðnum rökum og sjónarmiðum sem öllum hv. þdm. er um kunnugt. En það sjónarmið átti ekki við við innanverðan Breiðafjörð. Þá er það í öðru lagi að verksmiðjan byggði þessa höfn sjálf og kostnaður við hana væri liður í heildarfjárfestingunni. Hvorug þessara leiða þótti fær. Þá er það í þriðja lagi að byggja höfnina samkvæmt hafnalögum, sem þýddi það að þá varð að koma heimaaðild, sveitarfélög sem tækju að sér að standa undir 1/4 hluta kostnaðarins á móti ríkissjóði. Þessi leið varð ofan á og það var leitað til sveitarstjórnarmanna í Austur-Barðastrandarsýslu um að þetta yrði gert. Það var haustið 1973. Þá var boðað til almenns fundar sveitarstjórnarmanna í sýslunni. Það var sýslunefndin sem beitti sér fyrir því og þá kom í ljós að sá hreppur, þar sem höfnin er byggð, Reykhólahreppur, treysti sér ekki til að standa einn að þessari framkvæmd, heldur óskaði hann eftir samaðild hinna hreppanna. Því varð það úr að það var sýslusjóðurinn sem tók að sér að vera þarna aðili á móti ríkissjóði sem samnefnari fyrir hreppana. Vegna ummæla hv. 1. landsk. þm. um fjárskort til fiskihafna í landinu vil ég benda á og ég held að ég fari rétt með að fjárveiting úr ríkissjóði til þessara framkvæmda við Breiðafjörð sé ekki af þeirri almennu fjárveitingu til hafnanna, heldur er það sérstök fjárveiting. Það er eins með kostnað við hafnargerðina og verksmiðjuna að það er verðbólguþróunin og þau vandamál sem henni eru tengd, hækkanir erlendis og gengisfellingar, sem valda þessari hækkun. Síðast þegar þetta mál var á dagskrá hjá Hafnamálastofnun í kringum áramótin, þá var gert ráð fyrir að það þyrfti 150 millj. kr. frá ríkissjóði og heimaaðilum til þess að hægt væri að gera höfnina þannig úr garði að það mætti taka hana í notkun og með því á ég þá við lágmarksframkvæmdir, þá skilst mér að eftir muni vera að ganga frá hafnarbakka og þekju og því um líku og það eru hlutir sem verða að bíða. Varðandi fjármögnun 25% af þessari heildarupphæð, 150 millj. kr. eða 371/2 milli., er það að segja að þegar hafa verið útvegaðar 20 millj. kr. í þetta. En það er allt í óvissu með það sem á vantar, eða 171/2 millj., og ég fyrir mitt leyti fæ ekki séð að hafnarsjóðurinn, sem stofnaður hefur verið, með þeim tekjumöguleikum sem hann hefur, fái staðið undir öllu meira. Væntanlega þarf þarna til að koma aðstoð frá ríkinu til þess að brúa þetta bil. Ég sé ekki tilefni til þess að orðlengja þetta meira, en vildi aðeins segja nokkur orð um þetta með því að þetta mál er mér líka skylt.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessa umr. mikið með langri ræðu, frekar en venja mín er hér í d., og ég missti að nokkru leyti af þeim ræðum sem þegar er búið að halda í málinu. En ég vil aðeins segja um þetta mál að ég tel að það sé réttast að atvinnurekendur og verkalýðsfélög semji hér eftir sem hingað til um sín mál eins og verið hefur, en Alþ. sé ekki að grípa inn í þau mál þótt eitthvað skerist í odda á stöku stað. Það er vitað mál, að verkalýðsfélögunum er illa við það þegar Alþ. og ríkisstj. grípa inn í samninga og það er ávallt neyðarúrræði þótt gert hafi verið og meira að segja með mínu samþykki a. m. k. í einu tilviki. Það var alltaf að mínu mati neyðarúrræði og ég tel að þessum málum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda sé best borgið með frjálsri samningaleið. Ég tel það óréttmætt af hv. 7. landsk, þm. að dæma afstöðu samvinnumanna til verkalýðsfélaga eftir einum árekstri sem orðið hefur. Slíkir árekstrar gerast mjög oft og eru raunar alltaf að gerast og það án þess að það verði efni fyrir fjölmiðla til þess að gera sér mat úr. Og þessum átökum, sem hér um ræðir og sérstaklega er vitnað til í grg. með þáltill. þeirri sem hér um ræðir, uppsögn tiltekins manns hjá Kaupfélagi Árnesinga, lauk með fullum sigri verkalýðsfélagsins og rennir það raunar enn stoðum undir það að till. sé óþörf. Ég hef auðvitað ekkert við það að athuga að þessi till. eins og aðrar fái þinglega meðferð og að hún fari til n. Ég mun greiða atkv. með því að till. fari til n. eins og minn er háttur um ýmsar till. þótt ég sé efni þeirra andsnúinn. Ég held að það sé ekki réttlátt að segja að sambúð verkalýðsfélaga og Vinnumálasambands samvinnufélaganna og kaupfélaganna sé slæm. Ég vitna t. d. til þess sem gerðist á árinu 1971 þegar það var Vinnumálasamband samvinnufélaganna sem gekk fram fyrir skjöldu til þess að leysa yfirvofandi vinnudeilu og lagði þar með brautina að samningum sem gerðir voru til tveggja ára, öllum aðilum í þjóðfélaginu til hagsbóta, því að ekkert er verra en verkföll. Ég held menn ættu að fara varlega í það að dæma forustumenn samvinnufélaganna til ófrægðar í verkalýðsmálum þó að skorist hafi í odda á einum stað. Það er ekki algild regla. Og ég endurtek það að samvinnufélögin hafa oft á tíðum gengið fram fyrir skjöldu til þess að ná hagstæðum samningum fyrir verkalýðsfélögin. Kaupfélögin eiga víða við erfiðleika að stríða og kaupfélagsstjórar þurfa stundum að gera fleira en gott þykir til þess að bjarga rekstri sinna félaga. Ég er ekkert að tala um það sem skeði á Selfossi, ég veit ekkert um það, en ég bara veit það almennt talað, að kaupfélagsstjórar hafa oft orðið að grípa til harkalegra ráðstafana til þess að sjá þeim félögum, sem þeim er trúað fyrir, farborða. Ég vildi aðeins, herra forseti, að þessar fáu aths. kæmu hér fram frá mér sem fyrrv. starfsmanni samvinnuhreyfingarinnar áður en umr. heldur lengra áfram.



Herra forseti. Ég skal nú ekki blanda mér um of í þær deilur sem hér hafa orðið og ekki leggja neinn dóm á þær ráðstafanir sem hafa verið gerðar í Kaupfélagi Árnesinga vegna þeirrar deilu sem þar reis nú fyrir skömmu. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 522 fjallar um takmörkun á rétti atvinnurekenda til að segja upp fastráðnu fólki að eigin geðþótta. Ég vil gera það að umræðuefni hér og kannske ekki að ástæðulausu. Mér er farið að þykja vænt um að vera talinn af þeim, sem lengst eru til vinstri, í hópi atvinnurekenda. Í borgarstjórn hafa þeir kallað mig arðræningja. Mér er farið að þykja vænt um það orð og atvinnurekendur farnir að líta á það sem gæluorð. Ég verð að segja það, áður en ég kem að sjálfri þáltill. að ég harma það að Sambandið skuli vera í þessum deilum sem slíkt. Við erum ýmsir ekkert sérstaklega hrifnir af samvinnurekstrinum sem slíkum vegna þess að við álítum að hann hafi ýmsa lagalega vernd fram yfir hið frjálsa framtak í landinu. Þó held ég að mér sé óhætt að fullyrða að Sambandið hafi yfirleitt farið mjög vel með sitt fólk og það hafi ekki, sem betur fer, verið mikið um deilur á milli starfsfólks og Sambandsins. Þetta vil ég að komi fram hjá mér, og ég ítreka það að ég er enginn sérstakur stuðningsmaður samvinnuverslunarinnar og ég get tekið undir það að hún hefur á ýmsan hátt farið út fyrir þau bönd sem hinni upphaflega samvinnustefnu voru ætluð, En ég held hún reki sín fyrirtæki mjög vel. Við viljum aðeins fá að vera í frjálsri samkeppni á allan hátt, að enginn njóti sérréttinda fram yfir aðra. En allt þetta er annað mál og ég vil með þessum orðum taka undir það sem hæstv. utanrrh. sagði, að það má alls ekki dæma Sambandið eða samvinnuhreyfinguna og síst af öllu forustumenn hennar vegna þess ágreinings sem hefur verið uppí undanfarið. Satt að segja tók ég frekar málstað þess manna. Ég var farinn að hafa vissa meðaumkun með honum bara af lestri blaðanna, en þar með er ég alls ekki að segja að ég sé að dæma samvinnuhreyfinguna eða forustumenn hennar og síst af öllu kaupfélagsstjóra Kaupfélags Árnesinga. Slíkur ágreiningur getur alltaf komið upp milli atvinnurekenda og starfsmanna, en ég læt útrætt um það. Mér er annt um Sambandið, það er góður keppinautur, ég er keppnismaður og vil hafa keppinauta. En ég vil að við sitjum allir við sama borð þegar við keppum. En í sambandi við þáltill. sjálfa vil ég segja það, að ég hef ekkert við það að athuga að Alþ. ályktaði að fela ríkisstj. að undirbúa og leggja fyrir Alþ. lagafrv. er m. a. kveði á um réttindi og skyldur fatsráðins fólks, náttúrlega bæði réttindi og skyldur. Ég hef ekkert við það að athuga. En að sjálfsögðu verður atvinnurekandi að vera nokkuð frjáls að því að segja starfsfólki sínu upp ef það gegnir ekki sínum skyldum, eins og því er ætlað við ráðningu, og eins og kemur hér fram síðast, ef sýnt er að nm vanrækslu í starfi er að ræða eða að vinnuveitandi eða atvinnurekandi, hver sem hann er, þarf að fækka starfsfólki. Ég hef ekkert við það að athuga. En það er ýmislegt í þessari stuttu þáltill. sem ég er á móti. T. d. veit ég ekki hví er verið að ræða þar um „eigin geðþótta“, þ. e. ef maðurinn hefur t. d. sofið illa og vaknað þar af leiðandi kannske úrillur, að hann geti þá gengið yfir í fyrirtæki sitt og sagt starfsfólki upp. Ég held að það sé alveg óþarfi að hafa svona orðalag þarna. Og svo kemur þarna: „t. d. vegna skoðanaágreinings“. Mér finnst þarna verið að blanda óskyldu máli inn í. Ef starfsmaður er ekki á sama máli og atvinnurekandi í einhverju, hvort það er pólitískur ágreiningur, einn er í þessu pólitísku félagi og annar í hinu, og þeir tala um pólitík og eru ekki sammála, þá geti atvinnurekandi sagt viðkomandi aðila upp störfum, það finnst mér ekki koma til mála. En það á ekki að vera í þessari þáltill. Ég hefði gjarnan viljað taka þessi orð þarna út úr: „að eigin geðþótta“ og „t. d. vegna skoðanaágreinings“, og hafa svo framhaldið áfram eins og það er. Þá sé ég ekkert á móti því að ég sem atvinnurekandi samþykki þessa þáltill. Ég treysti ríkisstj. vel til þess að undirbúa og leggja fyrir Alþ. frv. sem er hlutlaust fyrir bæði atvinnurekendur og starfsfólk almennt. Ég harma þær umr. sem hafa orðið hér um þetta mál. Þær hafa ekki verið nógu málefnalegar. Og ég verð að segja að það er afskaplega fátt í þeirri grg., sem fylgir þáltill., sem ég get verið sammála. Rökstuðningur með þáltill., sem ég álít annars ágæta, finnst mér ekki passa við hana. Og það má segja að sumt af því sem kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ólafssyni áðan, eigi kannske ekki beint heima hér í umr. En hann talaði bara um vandamál sem er staðreynd, þannig að þess vegna mátti það gjarnan vera sagt sem hann sagði, án þess að ég sé að taka undir það allt. Það eru ýmis vandamál af þeim ástæðum, sem hann tók hér fram áðan, og mörgum öðrum, sem eru vandamál atvinnurekenda, og í þeim tilfellum verður atvinnurekandinn að hafa frjálsar hendur að gera þær ráðstafanir sem hann telur nauðsynlegar hverju sinni. En þær mundu þá allar falla undir það sem segir í þáltill., að ef um vanrækslu er að ræða í starfi eða þá að atvinnureksturinn gengur ekki betur en það eða hagræðing á sér stað og fækka verður starfsfólki. Ég vil ljúka þessum orðum með því að vona að hér verði málefnalegar umr. um þáltill. sjálfa og forustumenn Sambands ísl. samvinnufélaga og Kaupfélags Árnesinga komi ekki inn í þessar umr. því að mér finnst þetta mál vera miklu stærra en bara sú deila, sem kom upp og ég vona að sé hjá liðin, og það sé nú komin á sátt og samlyndi bæði milli starfsfólksins og stjórnar Kaupfélags Árnesinga og með lagni hafi á þann hátt sem utanrrh. minntist á hér áðan tekist að berja alla aðila til ásta.