Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil strax taka það fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að þessi till., sem hér liggur fyrir, hljóðar aðeins um það, að Alþ. lýsi auglýsinguna frá 7. marz 1951 um innflutningsréttindi bátaútvegsmanna eða það, sem kallað er bátaútvegsgjaldeyrir, ólöglega. Það, sem ég hér segi, á ekki við og ég ætlast satt að segja ekki til þess, að það sé rætt, hvort það að leggja sérstakan skatt eða sérstakan toll á vörur, sem fluttar eru inn í landið, til þess að greiða síðan til sjávarútvegsins, sé hentugt fyrirkomulag, hvort það sé réttlátt fyrirkomulag eða ranglátt fyrirkomulag. Ég vil með þessari þáltill. ekki gefa tilefni til þess að ræða það. Það eina, sem ég álít að hér liggi fyrir og ég óska eftir að rætt sé, er, hvort bátaútvegsgjaldeyririnn sé löglegur eða ekki. Ég vil í því sambandi fyrst og fremst leggja mikla áherzlu á, að það er frumréttur þinga að leggja gjöld á almenning og að ríkisstj. hefur ekki neinn lagalegan rétt, eins og ég veit að öllum ríkisstjórnum er ljóst, til að leggja gjöld á almenning án laga frá Alþ. Það, sem deilan lengst af stóð um, meðan þing þjóðanna voru að berjast fyrir þingræði, var rétturinn til þess, að þingin ein gætu lagt gjöld á, en ríkisstjórnirnar gætu það ekki. Þetta var, eins og allir hv. þm. vita, baráttumál við konungsvaldið, baráttumál við ríkisstjórnir þess, og þessi réttur þingsins er þess vegna hornsteinn í okkar þingræði og okkar réttarfari, enda er 40. gr. stjórnarskrárinnar alveg ákveðin í því efni. Ég hef á tveim undanförnum þingum, sérstaklega þó á síðasta þingi, nokkrum sinnum reynt að fá upplýsingar um það, á hvaða lagafyrirmælum ríkisstj. byggði auglýsingu fjárhagsráðs um innflutningsréttindi bátaútvegsmanna. Hæstv. viðskmrh. færðist lengi vel undan að svara því, en benti svo almennt á fjárhagsráðslögin sem grundvöll. Hæstv. atvmrh. svaraði hins vegar síðast á síðasta þingi því, að það væri 11. og 12. gr. fjárhagsráðslaganna, sem þetta væri byggt á. Ég tók þetta mál þá nokkuð fyrir í þeim umræðum, sem fram fóru út af þessu, og skal nú taka þetta nánar. Það, sem hæstv. ríkisstj. vísar til eftir miklar spurningar, er, að það sé 11. og 12. gr. í lögunum um fjárhagsráð, sem hún byggi sína heimild á til handa fjárhagsráði um að gefa út auglýsinguna um innflutningsréttindi bátaútvegsmanna. Hvað segir nú í 11. og 12. gr. fjárhagsráðslaganna? Í 11. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Engar vörur má flytja til landsins nema að fengnu innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Frá þessu getur fjárhagsráð gefið undanþágu með auglýsingu, að fengnu samþykki ríkisstj.“ Það er gefið, að með þessari auglýsingu, sem fjárhagsráð geti gefið, er átt við almenna undanþágu, sem sé þá undanþágu, er hæstv. ríkisstj. notaði sér, þegar hún gaf frjálst svo og svo mikið af innflutningi vara til landsins. 11. gr. ákveður, að það þurfi innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir öllum vörum. En með þessari setningu: „Frá þessu getur fjárhagsráð gefið undanþágu“ - er átt við, að fjárhagsráð geti gefið almenna undanþágu, þ. e. sagt, við skulum segja: „Matvörur eru frjálsar til að flytja inn“ - og sú undanþága var hagnýtt í fyrra, þegar frjálsa verzlunin svo kallaða var sett á laggirnar. Ég býst við, að það geti enginn maður haldið því fram, að í þessu orðalagi fælist, að fjárhagsráð hefði rétt til þess að gefa ákveðnum mönnum í landinu þann rétt að mega selja gjaldeyrisleyfi eða leggja sérstaklega á gjaldeyrisleyfi. Þessi setning hefur aldrei verið skilin öðruvísi en þannig, að það væri hægt að gefa innflutning ákveðinna vörutegunda frjálsan. Þá er 12. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk innflutnings- og gjaldeyrisdeildar er að framkvæma í umboði fjárhagsráðs og í samráði við það heildaráætlun þá, er gera ber samkv. 3. gr., þar í innifalið 1) Að úthluta til innflytjenda innflutnings- og gjaldeyrisleyfum á þeim vörum, sem háðar eru leyfisveitingum, og setja þau skilyrði um hann, sem nauðsynleg kunna að vera vegna viðskiptasamninga eða af öðrum ástæðum.“ - Og svo heldur áfram: „Sé úthlutun leyfanna við það miðuð, að verzlunarkostnaður og gjaldeyriseyðsla verði sem minnst. Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. Skal þetta gilda jafnt um kaupmannaverzlanir og samvinnuverzlanir og miðað við það, að neytendur geti haft viðskipti sín þar, sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla.“ M. ö. o.: Að svo miklu leyti sem gjaldeyrisleyfi eru í umferð, þá er mælt fyrir í 12. gr., 1. kaflanum í henni, alveg nákvæmlega, til hvaða aðila þeim gjaldeyrisleyfum skuli úthlutað og hvaða skilyrði skuli fylgja fyrir úthlutun gjaldeyrisleyfa. Nú segir í upphafi auglýsingarinnar um innflutningsréttindi bátaútvegsmanna, sem birt er í Lögbirtingablaðinu frá 8. marz 1951: Samkvæmt ósk ríkisstj. og með tilvísun til samkomulags, er hún hefur gert við Landssamband ísl. útvegsmanna hinn 24. febr. s. l., er hér með birt eftirfarandi auglýsing.“ Í reglugerðum eða slíku er vaninn að auglýsa: „Samkvæmt heimild í l. nr. þetta og þetta er hér með ákveðið.“ Þessi ákvörðun byrjar ekki þannig. Nei, hún byrjar: „Samkvæmt ósk ríkisstj.“ Ég veit ekki, hvort hún byrjar þannig vegna þess, að þeim, sem hafa samið þetta, hafi e. t. v. ekki verið allt of ljóst, í hvaða grein þeir ættu að vitna. Síðan er haldið áfram: „Við afhendingu gjaldeyris fyrir útfluttar bátaafurðir framleiddar á árinu 1951, að undanteknu þorskalýsi, síld og síldarafurðum, fær útflytjandi hjá hlutaðeigandi banka innflutningsskírteini, sem heimilar innflutning á þeim vörum, sem taldar eru á hinum skilorðsbundna frílista, sem prentaður er hér á eftir.“ M. ö. o.: Þarna er tekin sú ákvörðun, að það skuli gefið út innflutningsskírteini. Þó að notað sé orðið „innflutningsskírteini“, þá er gefið, að það er ekkert annað en ákveðið innflutningsleyfi, sama sem innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Og þó að banka sé falið þarna að gefa út þetta innflutningsskírteini, þá hefur enginn aðili rétt til þess að gefa nein innflutningsskírteini á Íslandi nema samkv. 11. og 12. gr. laganna um fjárhagsráð. Það er þá eingöngu vegna þess, að fjárhagsráð og ríkisstj. fela bönkunum að fara þarna með sitt vald, að bankarnir geta gert þetta. Sem sé, það er gefið þarna út innflutningsskírteini, sem er ekkert annað en innflutnings- og gjaldeyrisleyfi raunverulega. Hver fær þetta innflutnings- og gjaldeyrisleyfi samkv. þessari auglýsingu? Þar stendur: „fær útflytjandi“. Útflytjandi fær þetta innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Útflytjandi hefur eftir lögunum um fjárhagsráð, samkv. 12. gr., ekki neinn rétt til að fá nein innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Í lögunum stendur, að það skuli úthlutað til innflytjenda innflutnings- og gjaldeyrisleyfum. Það er ekki í lögunum um fjárhagsráð nein heimild til að úthluta til útflytjenda innflutnings- og gjaldeyrisleyfum. Þetta stangast sem sé á við sjálf lögin, sem fyrirskipa þarna að úthluta til innflytjenda. Þá er enn fremur greinilegt og kemur strax fram í 4. gr. þessarar auglýsingar, hver tilgangurinn er með útgáfu þessarar auglýsingar. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Eigi skal heimilt, þar til öðruvísi er ákveðið, að tollafgreiða vörur, sem eru á skilorðsbundnum frílista, nema gegn B-skírteini. Innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, sem nú eru í umferð fyrir þessum vörum, eru hér með felld úr gildi. Þó skulu þau halda gildi sínu, ef innflytjendur skuldbinda sig til þess að skila B-skírteinum innan 9 mánaða frá tollafgreiðslu vörunnar og setja tollstjóra tryggingu, sem nemi 25% af fob.-verðmæti pöntunarinnar, sé hún flutt inn frá clearing-landi, en 50% af fob.-verðmæti annars innflutnings.“ Síðan er í þessari auglýsingu útflytjendunum gefin heimild til að leggja eftir geðþótta, að því er virðist, eða a. m. k. án þess að ríkisstj. takmarki það, ákveðið gjald á þessi innflutnings- og gjaldeyrisskírteini, sem almennt er þetta frá 25% upp í 60%, eftir því sem mér er bezt kunnugt. Það að gefa útflytjendum, sem eftir lögunum hafa ekki rétt til að fá úthlutað til sín innflutnings- og gjaldeyrisleyfum, rétt til þess að leggja ákveðið prósentmagn, t. d. upp undir 60%, á þessi innflutnings- og gjaldeyrisskírteini, þegar þeir selja þau áfram, er beinlínis á móti 12. gr. 4., 1. kafla hennar, þar sem segir: „Sé úthlutun leyfanna við það miðuð, að verzlunarkostnaður og gjaldeyriseyðsla verði sem minnst. Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu.“ Það er beinlínis af bönkum úthlutað til útflytjenda innflutnings- og gjaldeyrisleyfum. sem þeim svo að segja er sagt að leggja á allt upp í 60%, sem stangast algerlega við allan tilgang laganna um fjárhagsráð, þar sem mælt er fyrir, að það skuli fyrst, og fremst úthluta til þeirra, sem selja vörur sínar ódýrast í landinu. M. ö. o.: Það er verið að láta þá fá einokun á innflutningi ákveðinna vara í þeim tilgangi, að þeir leggi svo og svo mikið á þær, jafnvel 60%, þ. e. selji þær dýrt í staðinn fyrir að selja þær sem ódýrast. Enn fremur er lagt svo fyrir í lögunum: „Skal þetta gilda jafnt um kaupmannaverzlanir og samvinnuverzlanir og miðað við það, að neytendur geti haft viðskipti sín þar, sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla.“ Það er sem sé mælt fyrir í lögunum, að kaupmannaverzlanir og samvinnuverzlanir skuli standa jafnt að vísi um innflutning og að fá innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Þarna hins vegar er beinlínis öðrum aðilum, sem hvorki tilheyra kaupmannaverzlun né samvinnuverzlun, úthlutað innflutnings- og gjaldeyrisleyfum í þeim tilgangi, að þeir leggi allmikið á þau, og kaupmannaverzlanir og samvinnuverzlanir sviptar möguleikanum til þess að flytja þessar sömu vörur inn og til að selja þær sem ódýrast í landinu og neytendurnir sviptir möguleikunum til þess að reyna að flytja þessar vörur inn og kaupa þær þar, sem þær eru ódýrastar, enda er það vitanlegt t. d., að allmikill hluti verzlunarinnar í landinu, t. d. mikið af samvinnuverzlunum, hefur beinlínis neitað að hafa með þessar vörur að gera nema að hverfandi litlu leyti. M. ö. o.: Allt þetta kerfi, öll þessi auglýsing, er beint brot á 12. gr. laganna, og ég vil taka það fram, að ég er ekki með þessu að segja, að það geti ekki út af fyrir sig vel komið til mála, að Alþ. mundi setja lög, ef hæstv. ríkisstj. færi fram á það, sem legðu t. d. 60% gjald á ákveðnar vörur, sem fluttar eru inn í landið, og það gjald væri síðan notað til þess að greiða t. d. tap á bátaútvegi, hraðfrystihúsum eða öðru slíku. Það er sem sé allt annað mál. Það, sem ég hér held fram, er, að ríkisstj. hafi lagt þetta gjald á í heimildarleysi og að bátaútvegsgjaldið hafi verið innheimt í trássi við lög, það sé ekki lagalegur grundvöllur fyrir því, og þess vegna beri að afturkalla þessa auglýsingu, sem auðvitað mundi þýða, að ríkisstj. gerði ráðstafanir til þess að leggja fyrir Alþ. ákveðnar till., sem hún áliti að væru skynsamlegar, um þessi mál. Það er sem sé ekki um það að ræða, hverjar þær till. væru, jafnvel þótt þær væru nákvæmlega það sama í „praksisnum“ eins og er í sambandi við bátaútvegsgjaldeyrinn. Það er annað mál. Hinu vil ég sem sé halda fram, að núverandi fyrirkomulag sé ólögmætt. Og þá vil ég um leið taka það fram, af því að ég er ekki lögfræðingur og margir betur að sér í þessum efnum en ég, að svo fremi sem til er einhver grundvöllur, sem ég a. m. k. hef ekki getað komið auga á með bezta vilja og hæstv. ráðherrar ekki upplýst mig um, þegar ég hef beðið þá um það, - svo framarlega sem einhver slíkur grundvöllur er til, sem hægt er að hengja sig á í þessum efnum, þá vil ég um leið benda á, að svo fremi sem hæstv. ríkisstj. og fjárhagsráð hafa heimild til að gefa útflytjendum þessara ákveðnu afurða þessi réttindi, þá hlýtur hæstv. ríkisstj. líka að hafa rétt til þess t. d. - við skulum segja - í fyrsta lagi að gefa S. Í. S. og öðrum þeim, sem flyttu út t. d. kjöt, ull, gærur eða annað slíkt, heimild til þess að flytja inn til landsins ein saman allar t. d. vefnaðarvörur, alla bíla og einhverjar fleiri vörutegundir og leggja á þetta, til þess t. d. að borga hallann - skulum við segja - af landbúnaði, 60% eða einhverja ákveðna upphæð. Það hlyti þá að vera nákvæmlega sama lagaheimildin til slíks eins og núna er til þess að leggja bátaútvegsgjaldeyrinn á. Enn fremur: ef hæstv. ríkisstj. og fjárhagsráð hafa rétt til að gefa hraðfrystihúsunum og bátaútvegsmönnunum rétt til þess að leggja á þessar ákveðnu vörutegundir, sem núna hafa verið á bátaútvegsgjaldeyrislista, þá hlýtur að vera sami réttur til þess að bæta á þann lista miklu fleiri vörutegundum og ef til vill öllum þeim vörutegundum, sem fluttar eru hingað til landsins. Ef hægt er að setja á bátaútvegsgjaldeyrislista helminginn af þeim vörutegundum með einhverjum lagagrundvelli, sem ég ekki þekki, þá hlýtur líka að mega setja ¾ af öllum vörutegundum, sem fluttar eru inn til landsins. Enn fremur, svo framarlega sem hæstv. ríkisstj. og fjárhagsráð hafa lagalegan rétt til þess að leyfa bátaútvegsmönnum eða eigendum gjaldeyrisins að leggja 60% á ákveðnar vörutegundir, þá hlýtur hún, ef slíkur lagagrundvöllur er til, að hafa sama rétt til þess að leyfa þeim að leggja 100% á eða 200%. M. ö. o., ef þessi lagagrundvöllur er til, sem ég þekki ekki og hef ekki getað komið auga á, þá hlýtur hæstv. ríkisstj. samkv. honum, ef hún hefur haft rétt í því, sem hún hefur gert undanfarið viðvíkjandi bátaútvegsgjaldeyrinum, að geta gefið þeim aðilum, sem hún álítur skynsamlegt eða frá einhverju sjónarmiði réttmætt, leyfi til að flytja inn til landsins einum saman, sem sé gefið þeim einokunarvald á innflutningi svo til allra vara, sem til landsins flytjast, og enn fremur að leggja á þær vörur ekki 60%, heldur líka jafnvel 100%, ef hún vill. M. ö. o. hefur hún rétt til að fella raunverulega gengi á íslenzkri krónu eins og henni þóknast. Og þá sé ég ekki, af hverju var verið að hafa á móti því í gengislækkunarlögunum hérna um árið að veita Landsbankanum þennan rétt til að breyta genginu, eftir því sem hann vildi, ef ríkisstj. hefur með þeim lagagrundvelli, sem kynni að fyrirfinnast viðvíkjandi bátaútvegsgjaldeyrinum, þennan rétt, sem nú hefur verið notaður. Ég nefni þetta aðeins vegna þess, að ég vona, að með þessum dæmum sé sýnt fram á, hvílík firra það væri, að nokkur ríkisstj. hefði rétt til þess að gera þetta. Ég hef ekki getað fundið þennan lagalega grundvöll. Ég álít, að hann sé ekki til. Væri hann til, þá væri það hættulegur lagagrundvöllur. Ég vonast til þess, að hæstv. ríkisstj. gefi nú sín svör við þessu og upplýsi, hvar þessi grundvöllur er. Það, sem fyrir mér vakir í þessu, er að tryggja þann rétt, sem Alþingi á og því er heimilaður í stjórnarskránni að það eitt saman hefur lagalega heimild til þess að leggja gjöld á almenning. En hér er einstökum mönnum í landinu gefinn réttur til að leggja gjöld á almenning án laga frá Alþingi. Það er samsvarandi réttur eins og vissir aðalsmenn höfðu forðum daga, samsvarandi réttur og öll þing hafa alltaf barizt á móti, að nokkur aðili utan þinganna hefði.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða um það, hvaða aðferð mætti teljast heppilegust til þess að bæta bátaútveginum það, sem hann þarf til þess að geta rekið atvinnu sína hallalaust, en ég ætla að leitast við að sýna fram á með fáum orðum, að það, sem gert hefur verið með ráðstöfun bátagjaldeyrisins, byggist á fullkomnum heimildum. Samkv. 11. gr. l. um fjárhagsráð má engar vörur flytja til landsins nema að fengnu innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Frá þessu ákvæði getur fjárhagsráð gefið undanþágu og hefur gert, sbr. frílistann og bátalistann. Samkv. 13. gr. sömu laga má engan gjaldeyri láta af hendi án leyfis innflutnings- og gjaldeyrisdeildar fjárhagsráðs, nema um opinberar greiðslur sé að ræða. Fjárhagsráð hefur því óskorað vald um ráðstöfun gjaldeyris, þ. á m. að heimila útflytjendum öllum eða einhverri sérgrein útflytjenda að hafa frjáls umráð gjaldeyris síns að öllu eða einhverju leyti til innflutnings almennt eða bundið við sérstakar vörutegundir, sbr. bátalistann. Þeim, sem fá þennan ráðstöfunarrétt, er heimilt að notfæra sér hann á hvern þann hátt, er ekki brýtur í bága við fyrirmæli fjárhagsráðs, þ. á m. að selja gjaldeyrinn með hagnaði í einu formi eða öðru, ef slík sala er heimiluð af fjárhagsráði. Það er þetta, sem gert hefur verið í sambandi við ráðstöfun á svo kölluðum bátagjaldeyri. Og að mínu áliti leikur enginn vafi á því, að fjárhagsráð hefur heimild til að gera þessar ráðstafanir. Þess vegna er þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, með öllu ástæðulaus, og legg ég til, að hún verði felld.



Herra forseti. Síðla árs 1948 og snemma á árinu 1949 bárust Landssambandi ísl. útvegsmanna tvær skýrslur frá umboðsmanni sínum og trúnaðarmanni í Lundúnum, Geir H. Zoëga. Skýrslur þessa trúnaðarmanns útvegsmanna höfðu að geyma mjög athyglisverðar frásagnir um sölu á saltfiski, en í sambandi við hana hafði Geir H. Zoëga rekizt á svo furðuleg fyrirbæri, að hann hafði sjálfur hafið sérstaka rannsókn á málinu. Niðurstöðurnar rakti hann í skýrslum sínum, og í stuttu máli eru þær á þessa leið: 1) Sölusamband ísl. fiskframleiðenda hefur sem kunnugt er haft einokun á útflutningi saltfisks. Umboðsmaður sambandsins á Ítalíu, hr. Hálfdán Bjarnason, sér einn um sölu á öllum íslenzkum saltfiski, sem þangað er seldur, og fær fyrir þau störf verulegar upphæðir í beinu kaupi, umboðslaunum og fríðindum, þannig að fáir embættismenn munu fá hærri laun. 2) Þessi sami Hálfdán Bjarnason er og hefur lengi verið meðeigandi í firmanu Domenico-Marabotti, og kaupir hann íslenzkan fisk af sjálfum sér og þiggur þar með nýjan ágóða af fiskinum. Sem kaupandi að íslenzkum saltfiski er það auðvitað hagur hans að fá hann fyrir sem hagstæðast verð. 3) Auk þessa er Hálfdán Bjarnason meðeigandi í fiskhringnum S. A. L. A., sem annast smásölu á saltfiski, og þiggur þaðan nýjan ágóða. 4) Frá því í marz 1948 þar til Geir H. Zoëga samdi síðari skýrslu sína snemma árs 1949 hafði firma það, sem Hálfdán Bjarnason var aðili að, algera einokun á því að kaupa íslenzkan saltfisk, sem til Ítalíu fluttist. Aðrir ítalskir saltfiskkaupmenn, þ. á m. ýmis stærstu fyrirtæki Ítalíu á þessu sviði og sum þau, sem mest viðskipti höfðu haft við Ísland áður, fengu neitun við öllum óskum sínum um kaup á íslenzkum saltfiski, og skipti þá engu, þótt þeir byðu hærra verð. 5) Á sama tíma og umboðsmaður S. Í. F. takmarkaði þannig sölu á íslenzkum saltfiski til Ítalíu, þótt við hefðum alla möguleika til að framleiða mun meira magn fyrir ítalskan markað, keypti firma það, sem hann var aðili að, verulegt magn af saltfiski frá öðrum löndum, t. d. Færeyjum, og seldi hann í Ítalíu í samkeppni við íslenzka saltfiskinn. 6) Svipaða sögu hafði Geir H. Zoëga, trúnaðarmaður ísl. útvegsmanna, að segja um fisksöluna í Grikklandi. Þar hafði lítt kunnur smákaupmaður, Pipinelis að nafni, fengið einokunaraðstöðu, og var næsta óljóst, hvernig S. Í. F. hafði komizt í samband við slíkan mann, fyrr en í ljós kom, að fulltrúi Grikkja á þingi Sameinuðu þjóðanna hét einmitt sama nafni. Þessi gríski kaupmaður, sem jafnframt saltfisksölunni var gerður að íslenzkum ræðismanni, fékk orð á sig fyrir að selja íslenzkan saltfisk á mun lægra verði en fáanlegt var, og var m. a. þannig komizt að orði í skýrslunni að þessar lágu sölur einar saman hefðu haft af íslenzkum framleiðendum um 20 þús. £ á ári, eða nærfellt 1 millj. kr. samkv. núverandi gengi. Voru þessar lágu sölur næsta dularfullar, nema Pipinelis þessi hafi að nokkru leyti verið að selja sjálfum sér líkt og Hálfdán Bjarnason. Þannig voru í stærstu dráttum skýrslur Geirs H. Zoëga, en þær voru mjög ýtarlegar, samtals 46 þétt vélritaðar fólíósíður, og höfðu að geyma mörg sönnunargögn, bréf, ljósmyndir og önnur skilríki. En engin tök eru á að rekja það mál nánar hér á þeim örstutta tíma, sem ég hef til umráða, enda vænti ég þess, að hæstv. ráðh. fylli út í eyðurnar í sínum ræðutíma. Eins og áður er sagt, höfðu skýrslur Geirs H. Zoëga borizt hingað til lands fyrri hluta árs 1949. Nokkrum mánuðum síðar urðu skýrslur þessar opinberar, efni þeirra var rakið í útvarpsumræðum og ýtarleg frásögn um þær birt í blöðum. Spunnust síðan háværar umræður um málið, enda voru kosningar fram undan, og tók flokksmálgagn hæstv. dómsmrh. þá afstöðu að lýsa skýrslurnar þvaður eitt og uppspuna. Jafnframt kvað þetta málgagn hæstv. ráðh. ekki koma til mála, að nokkur réttarrannsókn væri framkvæmd, enda hafði ráðh. haft skýrslurnar undir höndum mánuðum saman án þess að fyrirskipa slíka rannsókn. Kröfur blaða og almennings um rannsókn urðu þó stöðugt háværari og bornar fram af meiri þunga. Og þar kom, að ekki varð lengur staðizt gegn þeim, og réttarrannsókn var loks fyrirskipuð snemma árs 1950. Rannsókn þessi var ekki falin hinum almennu dómstólum landsins, heldur fékk lögfræðingur, hr. Guttormur Erlendsson, málið til meðferðar. Var lengi vel fylgzt með gangi málsins af áhuga af almenningi og þrásinnis spurt, hvernig rannsókninni miðaði, en svörin urðu ævinlega þau, að hún stæði enn yfir. Þótti mönnum að lokum sýnt, að þarna yrði um eilífðarrannsókn að ræða, og færðist að lokum þögn og hula yfir þetta stóra mál. Þannig stóðu sakir enn, þegar ég lagði fyrirspurn mína fram fyrir tveim vikum. Ég hafði þá spurt þá menn, sem ég vissi kunnugasta og áhugasamasta um þetta mál í stjórnarflokkunum, um gang þess, og vissu þeir ekki annað en að það væri enn í rannsókn þeirri, sem hafin var fyrir nærri 3 árum. Hins vegar hefur komið í ljós, eftir að ég bar fram fyrirspurnirnar, að málið var lengra á veg komið en ætlað var. Guttormur Erlendsson lögfræðingur hefur sem sagt lokið rannsókn sinni, og að henni lokinni fól hæstv. ráðh. honum enn að taka málið til meðferðar og að þessu sinni að kveða upp í því dóm. Taldi dómarinn sína eigin rannsókn sanna, að engin þeirra atriða, sem rakin voru í upphafi, vörðuðu við lög, og samkv. því sýknaði hann forráðamenn S. Í. F. af allri sök, og nú mun málið vera á leið til hæstaréttar. Þar sem þessi atriði hafa nú komið í ljós, þarf ég ekki að ónáða hæstv. ráðh. við að endurtaka þau. Engu að síður væri mér mikil þökk á, að hann skýrði frá niðurstöðum rannsóknarinnar í sambandi við hvert það atriði, sem drepið var á í upphafi þessa máls. Einnig væri fróðlegt að fá um það vitneskju, hvernig réttarrannsóknin var framkvæmd, hvort t. d. var lagt hald á bækur S. Í. F., á svipaðan hátt og gert var í máli Olíufélagsins h/f, en rannsókn þess átti sér mjög hliðstæðan aðdraganda; enn fremur hvort framkvæmd var sjálfstæð rannsókn í Ítalíu og Grikklandi og hvort yfirvöld þar í löndum voru beðin um aðstoð til að skýra málið til fulls. Og að lokum er þess að vænta, að hæstv. ráðh. skýri sérstaklega frá því, hver þau atriði voru í niðurstöðum rannsóknarinnar, sem hann taldi þannig vaxin, að sjálfsagt væri, að dómstólarnir skæru úr um þau.



Herra forseti. Ég skal nú ekki fara að rekja ræðu hv. fyrirspyrjanda í einstökum atriðum. Eins og hann setti málið fram, þá er þar fyrst og fremst um að ræða pólitískt mál og mál, sem heyrir undir framleiðendur og eigendur þess fisks, sem S. Í. F. hefur haft til meðferðar. Þetta mál var gert að pólitísku áróðursmáti við kosningar á sínum tíma með þeim árangri, sem kominn er í ljós, að flokkur hv. þm. græddi sízt á þeim málflutningi, og það er einnig vitað, að eigendur fisksins, framleiðendurnir, hafa ekki séð ástæðu til að sinna þeim atriðum, er hann ræddi um. Þau hafa vitanlega verið til athugunar og ákvörðunar bæði í L. Í. Ú. og í S. Í. F. með þeim árangri, að þeir hafa ekki talið rétt að hefjast handa út af því á annan veg en stjórn S. Í. F. bað um rannsókn v nokkrum atriðum málsins. Annars minnti fyrirspurnin og það, hvernig hún var sett fram, og allur málflutningur hv. þm. í því sambandi mig á það, að hann er nú þegar búinn að hljóta a. m. k. þrjá dóma, refsidóma, fyrir fyrri ummæli sín í málinu. Ég sé, að hann hefur hinn 17. nóv. 1950 verið dæmdur í bæjarþingi Reykjavíkur í 900 kr. sekt til ríkissjóðs og umstefnd ummæli hans út af þessu máli dæmd dauð og ómerk, sama dag var hann enn fremur dæmdur í 750 kr. sekt vegna annarra ummæla í sambandi við málið og loksins enn sama dag vegna enn annarra ummæla dæmdur í 1.200 kr. sekt fyrir ummæli sín um málið. Þarna gafst hv. þm. fyrir dómstólunum færi á því að standa við þær sakargiftir, sem hann hefur haft í frammi með þeim árangri, sem ég áður greindi. Og það sýnir umhyggju hans fyrir að vita hið sanna í þessu máli, að hann ber fram fyrirspurn á Alþ. um gang málsins, rannsókn og dóm, þegar dómur hefur fyrir mörgum mánuðum verið kveðinn upp. Hann lætur nú svo sem það hvíli einhver þagnardula yfir þeim dómi. Allir þeir, sem eftir málinu vildu grennslast, gátu fengið upplýsingar um gang málsins bæði með því að spyrja dómarann og dómsmrn., enda er mér kunnugt um það, að einstakir aðilar, blaðamenn t. d., hafa spurt þessa aðila, þó að þeir af einhverjum ástæðum hafi svo eftir á þagað um þær upplýsingar sem þeir fengu. Að öðru leyti vil ég taka það fram, að með bréfi, dags. 20. jan. 1950, óskaði stjórn S. Í. F. þess, að dómsmrn. léti fara fram opinbera rannsókn á afskiptum stjórnar og framkvæmdastjóra S. Í. F. af sölu og flutningi á saltfiski til Ítalíu og Grikklands. Var ósk þessi fram borin vegna árása Geirs H. Zoëga, fyrrv. framkvæmdastjóra L. Í. Ú. í London, Sigfúsar heit. Sigurhjartar.sonar og dagblaðsins Þjóðviljans á forráðamenn S. Í. F. út af afgreiðslu þessara mála. Af þessu tilefni fyrirskipaði dómsmrn. réttarrannsókn í málinu með bréfi, dags. 14. febr. 1950. Rannsókn málsins er nú lokið, og niðurstöður rannsóknarinnar urðu þær, að enginn grundvöllur var til málsóknar gegn neinum af forráðamönnum S. Í. F. eða öðrum þeim mönnum, er rannsóknin náði til, að einu atriði undanteknu. Var það varðandi umboðslaun, sem Geir H. Zoëga taldi að Kristján Einarsson framkvæmdastjóri S. Í. F. hefði fengið af saltfiski, sem seldur var til Grikklands sumarið 1948. Þótti rétt að láta dómstóla skera úr þessu atriði. - Varðandi seinni lið fyrirspurnarinnar vil ég taka það fram, að samkv. framansögðu var höfðað mál gegn Kristjáni Einarssyni með ákæruskjali dómsmrh., dags. 25. marz 1952. Og með dómi sakadóms, uppkveðnum 30. maí 1952, var Kristján algerlega sýknaður af ákærunni. Dómi þessum áfrýjaði dómsmrh. til hæstaréttar með stefnu, dags. 11. sept. 1952, og var málið sent hæstarétti með bréfi, dags. 18. sept. 1952. Mál þetta hefur ekki enn verið dæmt í hæstarétti, en mun verða tekið þar fyrir svo fljótt sem unnt er, og þá mun hæstiréttur vitanlega segja sitt álit á því, hvort málið hafi verið rannsakað með þeim hætti, sem vera ber.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Þau töluðu sínu skýra máli, þótt það væri á annan hátt en hæstv. ráðh. hefur ætlazt til. Hæstv. ráðh. vék ekki einu einasta orði að þeim einstöku sakargiftum, sem ég talaði um í minni fyrri ræðu. Hann vék ekki einu orði að því, hvað réttarrannsóknin hefði leitt í ljós um hvert einstakt þessara atriða. Hæstv. ráðh. sá ekki heldur ástæðu til að svara þeirri fyrirspurn minni, hvernig rannsóknin hefði verið framkvæmd, hvort t. d. hefði verið lagt hald á bækur S. Í. F. á svipaðan hátt og Olíufélagsins í hliðstæðu máli. Hann svaraði því ekki heldur, hvort framkvæmd hefði verið sjálfstæð rannsókn í Ítalíu og Grikklandi og hvort yfirvöldin þar hefðu verið beðin um aðstoð. Hins vegar sá ráðh. ástæðu til þess að vera með nokkuð sérstæða tegund af skætingi, og sást á því, að komið hafði verið við mjög auman blett á hæstv. ráðh. M. a. lagði hann á það mikla áherzlu, að ég hefði fengið dóma fyrir ummæli Þjóðviljans um saltfisksölumálin. Það er rétt. Ég hef fengið dóma fyrir þau ummæli. En þeir dómar eru mjög gott dæmi um réttarfarið í landinu undir stjórn þessa hæstv. ráðh. Ég var dæmdur fyrir uppljóstranir Þjóðviljans, áður en réttarrannsóknin hafði verið framkvæmd og áður en nokkrir dómstólar höfðu fengið nokkurt tækifæri til að fjalla um málið. Það þurfti sem sé enga vitneskju um það, hvort rétt eða rangt var sagt frá, til þess að dæma mig í sektir og fangelsisvist til vara. Þetta er háttur hæstv. ráðh. í mörgum málum. Og forsenda þessara vinnubragða er meiðyrðalöggjöf, sem er svo ströng, að hægt er að dómfella menn fyrir svo að segja hverja ádeilugrein, sem birt er, jafnvel þótt hvert atriði hennar sé óhagganlegar staðreyndir. Og mér finnst sitja illa á þessum hæstv. ráðh. að hælast um yfir því, að ég hafi verið dæmdur í meiðyrðadóma. Það hefði verið hægt að láta dæma þennan hæstv. ráðh. í tugi og hundruð skipta, ef hann hefði haft manndóm í sér til þess að bera persónulega ábyrgð á þeim níðskrifum, sem hann hefur birt í Morgunblaðinu, stundum daglega vikum og mánuðum saman. Hins vegar hefur hæstv. ráðh. ekki haft manndóm til þess að bera persónulega ábyrgð á þessum skrifum sínum, og ég held, að hann hafi ekki um neitt að hælast í þessu sambandi. Hvað málinu viðvíkur að öðru leyti, þá get ég skýrt hæstv. ráðh. frá því, að ég hafði í vor tækifæri til að athuga af eigin raun verðlag á íslenzkum saltfiski í þessum löndum. Blautfiskur, sem er aðalhluti útflutningsframleiðslunnar til Ítalíu, kostaði þá í heildsölu hjá fyrirtæki því, sem þeir Hálfdán Bjarnason og Marabotti standa að, 225 lírur kg, en í smásölu kostaði hann, hjá smásöluhring þessara félaga, 370 lírur. Í íslenzkri mynt verður heildsöluverðið kr. 5.88 kg, en smásöluverðið kr. 9.66 kg. Um þessar mundir fengu íslenzkir framleiðendur hins vegar greiddar hér á landi kr. 2.90 fyrir kg af blautfiski. Sú framleiðsluvara, sem Íslendingar fá kr. 2.90 fyrir, kostar þannig hvorki meira né minna en kr. 9.66, þegar hún er komin til ítalskra neytenda. Hækkunin nemur kr. 6.76 á hvert kg, eða hvorki meira né minna en 233%. Auðvitað er hluti af þessum mismun flutningskostnaður, verzlunarkostnaður og önnur eðlileg útgjöld, en það er óþarfi að skýra það engu að síður, að þarna er um óhemjulegt milliliðaokur að ræða. Þegar þessar tölur liggja fyrir, er það auðskilið, að ítalskir fiskkaupmenn geta aftur og aftur boðið íslenzkum framleiðendum mun hærra verð en Hálfdán Bjarnason segist geta útvegað. Og þrátt fyrir allar vífilengjur hæstv. ráðh. er það óhæfa og hneyksli, að sá maður, sem á að hafa að aðalverkefni að útvega íslenzkum framleiðendum sem hæst verð og sem víðtækasta sölu, skuli vera þátttakandi í þessari fjárplógsstarfsemi og hafa þar hag af því að kaupa íslenzka framleiðslu fyrir sem lægst verð. Og þótt hæstv. ráðh. kunni að hafa gengið þannig frá hnútunum, að þeir menn, sem að þessu fyrirkomulagi standa, verði ekki sakfelldir af dómstólunum um sinn, hafa Íslendingar, sjómenn og útvegsmenn, þegar kveðið upp sinn þunga dóm um þetta mál.



Herra forseti. Mér finnst nú hv. þm. gera mér nokkuð hátt undir höfði, ef hann telur, að þær reglur, sem hér á landi gilda um meiðyrði og refsingar fyrir þær, séu settar af mér. Sannleikurinn er sá, að sú löggjöf var sett áður en ég kom á þing - núverandi löggjöf - og var sniðin eftir því, sem tíðkast hjá öðrum vestrænum þjóðum. Hjá Íslendingum og öðrum menningarþjóðum tíðkast sem sé sá siður, að sá, er ber fram ákæru gegn öðrum, verður að sanna sakaratriði. Við vitum það, að hv. þingmaður vill hafa annan hátt á. Hann vill fá að vera ákærandinn og með ákærunni einni geta dæmt menn jafnvel til dauða, að minnsta kosti til pyntingar og þrælkunar. Það er þessi munur á réttarhugmyndum sem svo glögglega kemur fram. Hv. þm. telur, að það sé sérstaklega illa með sig farið og hafi verið fyrir sérstök áhrif mín á réttarvörzluna í landinu, að því er skilja varð, að hann hefði verið dæmdur fyrir það að bera fram sakargiftir, sem hann hefur ekki reynzt maður til að færa nein rök að, þegar honum gafst færi á því að standa við þær fyrir dómstólunum. Sem betur fer, þá eigum við, alveg án minnar tilhlutunar, við þá réttarskipun að búa, að slefberinn, óþokkinn, sem finnur upp á því að hafa eftir eða skrökva upp sakargiftum á náunga sinn, verður dæmdur. Það er á honum, sem sönnunarskyldan hvílir um það, að það sé ástæða fyrir hans söguburði. Og það er vegna þess, að í þessum málum, eins og svo ótalmörgum öðrum málum, hefur reynzt, að söguburður hv. þm. og hans virðulega blaðs er söguburður slefberans, óþokkans, sem hann fékk á einum og sama degi þá refsidóma, sem ég áðan gat um. Ég verð nú að segja, að það er nánast broslegt, þegar þess í hv. þm. fer hér að sakast við mig um það, að ef ég þyrði að láta nafns míns getið, þá mundu einhverjir menn hafa getað fengið mig dæmdan tugum eða hundruðum sinnum fyrir einhverjar greinar í Morgunblaðinu. Ég veit ekki, hvað hv. þm. á við í einstökum atriðum, því að ef hv. þm. hefði talið, að þarna væri um slíkt að ræða, að refsingu ætti skilið, og hann vildi koma refsingu fram, þá var honum nær að höfða mál á hendur þeim mönnum, sem ábyrgð bera á því, sem í Morgunblaðinu stendur. Það er í lófa lagið eftir landsins lögum fyrir hann að koma fram refsingu á hendur þeim mönnum, sem á þessu eru ábyrgir. En það gleður mig vissulega, ef hv. þm. eignar mér að einhverju leyti þá góðu baráttu, sem Morgunblaðið hefur gegn hans óþjóðhollu stefnu. Því miður á ég þar ekki eins mikinn hlut að og hv. þm. virðist halda, en það hvetur mig mjög til frekari átaka í því, þegar ég finn, hversu illa er komið við hv. þm. í þeim meinlausu greinum, sem í því góða blaði hafa birzt um hann og hans flokk. En nokkuð langt er gengið, að hv. þm. skuli gera svo lítið úr sér að fara að finna að þessu hér í þinginu og segja, að hann hefði getað fengið mig dæmdan fyrir einhverjar greinar í Morgunblaðinu, bara ef ég hefði sett nafn mitt við þær, - maðurinn, sem ber ábyrgð á blaði, sem er alveg ýkjulaust hægt að segja um, að það sé undantekning sá dagur, síðan ég gerðist ráðherra fyrir nærri sex árum, að ég hefði ekki getað fengið ábyrgðarmenn blaðsins - þá, sem ábyrgir eru að lögum fyrir skrifum í það - dæmda í stórsektir og ekki aðeins eina sekt á dag, heldur sjálfsagt oft tíu sektir á dag. Ég segi fyrir mitt leyti, að mér hefur aldrei komið þetta til hugar. Ég met ekki þessa menn svo mikils, að ég vilji vera að ónáða dómstólana við það að vera að elta þeirra óþverra þar uppi. Ég læt mér nægja þá fyrirlitningu, sem þessir menn baka sér hjá öllum góðum mönnum fyrir þeirra sorpskrif, óþverra, sem að vísu má segja að setji blett á okkar land og okkar þjóð, en það er líka þjóðin, sem svarar fyrir það við almennar alþingiskosningar. En það má hins vegar vel vera, að það væri víst þrifaverk bæði gagnvart þessum þingmanni og öðrum sorpblöðum, sem nokkuð eru farin að tíðkast hér - því miður um of - ef menn almennt tækju sig saman um að láta þessa menn svara til saka, vegna þess að hv. þm. starfar í því skjóli, að lögin eru ekki látin ná til hans. Það vita allir þm., og alþjóð veit það, að sólin gengur ekki til viðar einn einasta dag, þegar þetta blað kemur út, svo að ekki sé þar sérstaklega um mig og ýmsa aðra góða menn sá óhróður, að mikil refsing lægi við, ef menn nenntu að eltast við hann. En eins og ég segi: Ég læt þjóðina sjálfa um það að dæma það við almennar alþingiskosningar. Þetta er einn þátturinn í hinni pólitísku baráttu - að vísu einn af þeim ógeðfelldari, ekki vegna þess, að mér standi ekki sjálfum á sama um þetta, heldur vegna þess, að það sýnir veikleika hjá þjóðinni, að nokkur einstaklingur hennar skuli vilja gripa til slíkra ráða og tíðkuð eru í þessari blaðamennsku. Varðandi þau atriði, sem hv. þm. gerði hér að umræðuefni og sagði, að ég hefði ekki upplýst, þá svaraði ég fyrirspurninni eins og hún var lögð fram og eins og efni stóðu til. Það er nú auðséð, að hv. þm. vildi eftir á, að fyrirspurnin hefði verið með allt öðrum hætti. Hann hefði nú eftir á viljað spyrja um pólitísk atriði í þessu sambandi, en ekki þau, sem heyra undir réttarrannsóknina, og það er alveg ljóst, af hverju það kemur, af hverju hv. þm. reynir nú að koma sér inn á aðra braut. Það er vegna þess, að hann hélt, að rannsókn hefði ekki verið lokið og mál hefði ekki verið fyrirskipað, þannig að þetta kæmi ekki undir úrskurð dómstólanna, og þá ætlaði hann að reyna að setja mig í vanda og dómsmálastjórnina fyrir það, að við hefðum þarna sýnt einhverja hlífð. Þegar hann svo uppgötvar, að eigin sögn, fyrir fáum dögum, að málsókn var fyrirskipuð fyrir mörgum mánuðum, dómur genginn fyrir mörgum mánuðum og málið komið til hæstaréttar, þá reynir hv. þm. að færa málið yfir á allt annan grundvöll, þá fer hann almennt að tala um saltfisksverzlun Íslendinga og gera hana tortryggilega. Þetta er atriði, sem hefur nú um áratugi verið einn af áróðursþáttum þessara manna í íslenzkum stjórnmálum. Í því gerist í sjálfu sér ekki neitt nýtt, blekkingarnar eru þær sömu, - blekkingar þær, sem útvegsmenn sjálfir hafa fordæmt. Ef útvegsmenn sjálfir, sem mest eiga í húfi, tryðu nokkru af því, sem fram kemur hjá hv. þm. og hans félögum í þessari rógstarfsemi, þá mundu þeir hafa tekið stjórnina af núverandi forustumönnum S. Í. F. eða lagt þann félagsskap niður. Það hafa þeir ekki gert, vegna þess að þeir hafa metið þessar ásakanir sem ómerk ómagaorð. En nú vil ég beina einni áskorun til hv. þm.: Ef hann veit, að íslenzkur saltfiskur er svona dýrt seldur úti í löndum, hví í ósköpunum útvegar hann þá ekki sjálfur tilboð frá öðrum, t. d. vinum sínum fyrir austan járntjaldið, í að kaupa þennan fisk? Hví í ósköpunum reynir þessi dindill aftan í rússneska ríkinu ekki að minnsta kosti að hafa þau áhrif á sjálfan búkinn, að hann fáist til þess að svara öllum þeim tilboðum, sem íslenzka ríkisstj. hefur gert Rússum um að selja þeim afurðir á síðustu árum? Allt frá því að Rússar áttu skipti við okkur um tveggja ára bil, 1946 og 1947 þá hafa Íslendingar hvað eftir annað leitað til rússneskra yfirvalda og farið þess á leit við þau, að upp verði tekin mjög víðtæk verzlunarviðskipti. Yfirleitt höfum við aldrei fengið svör, hvað þá heldur meira, við þeim málaleitunum, sem við höfum borið fram í þessum efnum, og það er eftirtektarvert, að þegar nýr rússneskur sendifulltrúi kom til Íslands á s. l. vori og heilsaði upp á mig, þá bar tal okkar með eðlilegum hætti að því, að þessi viðskipti hefðu ekki tekizt á undanförnum árum. Rússneski sendifulltrúinn virtist telja, að þar hefði staðið á íslenzkum yfirvöldum. Þetta varð til þess, að ég þá þegar í stað sendi honum bréf, þar sem ég rakti ýtarlega það, sem fram hafði farið, með tilvitnunum í dagsetningar um tiltekin samtöl og tiltekin bréf, og óskaði þess, að hann í framhaldi af þeim góðu orðum, sem hann hafði haft við mig, og frómum áhuga hans fyrir viðskiptunum hlutaðist nú til um, að úr þeim gæti orðið. Þetta bréf var sent snemma í vor eða seinni part vetrar. Það er ekki komið svar til ríkisstj. enn í dag, ekki einu sinni viðurkenning fyrir því, að rússneska sendiráðið hafi móttekið bréfið. Það varð til þess, að við hinn 7. okt. - minnir mig - ítrekuðum málaleitun okkar til rússneska sendiráðsins hér um þetta og óskuðum eftir þeirra undirtektum um þessi málefni. Það eru nú að vísu ekki liðnar nema nokkrar vikur síðan, en þær hafa líka liðið án þess, að við fengjum nokkurt svar. Og það er ekki þannig, að einstakt sé um málaleitanir íslenzku stjórnarinnar. Hv. þm. Siglf. lét einu sinni orð falla að því hér í hv. þingi, að ekki væri von til þess, að rússneska stj. vildi kaupa saltfisk, saltsíld eða freðfisk af Íslendingum, meðan jafnvondur maður og Bjarni Ben. væri utanrrh. Það hefur líka tekizt þannig til, að þetta hefur verið reynt eftir fleiri leiðum. Það var haldin mikil viðskiptaráðstefna í Rússlandi á s. l. vori, og þangað fóru einhverjir íslenzkir viðskipta- og kaupmenn. Einhver þeirra lagði trúnað á öll þau fögru orð, sem þar voru sögð, að Rússar vildu hafa viðskipti við lýðræðisþjóðirnar, og í framhaldi af því mun hafa verið leitað eftir ákveðnum viðskiptum. Samkvæmt því, sem mér er tjáð, hefur ekkert svar fengizt við þeirri málaleitun, sem send var og byggð var á þeim ummælum, sem þessi maður hafði heyrt á þessari viðskiptaráðstefnu austur í Moskva. Hér var í sumar haldið mikið þing samvinnumanna, eins og menn muna, og þar voru Rússar mættir í mikilli n., og form. þeirrar n. mælti fögrum orðum um það á þessum fundi, að Rússar vildu hafa viðskipti við lýðræðisþjóðirnar, það stæði alls ekki á Rússum, heldur á lýðræðisþjóðunum um það. Þetta varð til þess, að S. Í. S. aflaði sér heimildar til þess að gera tilboð til Rússa um sölu á ákveðnum vörum, og eftir því sem mér er tjáð, þá hefur enn ekki borizt svar við þessum tilboðum, þótt margir mánuðir séu liðnir. Þannig fer ætíð, þegar þetta er skoðað ofan í kjölinn. Eftir að skjöl eru fram lögð og ótvíræðar sannanir settar fram, þannig að allir heilskyggnir menn sjá, hver sannleikurinn er, þá kemur hv. þm. engu að síður til þess að segja: Það stendur eingöngu á íslenzku stjórninni, það stendur á því, að hún hindrar viðskiptin, það er hún, sem vill halda verndarhendi yfir einokunaraðstöðu S. Í. F. og þeirra herra, sem þar eru að féfletta almenning. - Þetta verður sú saga, sem hv. þm. kemur til með að segja í sínu blaði á ókomnum mánuðum. Það mætti segja, að það væri nokkur freisting, þegar sá þvættingur fer að birtast með meinyrðum, illyrðum og ljótum getsökum, að taka hv. þm. hvern einasta dag og fá hann dæmdan í nokkur hundruð króna eða þúsund króna sekt, - kannske eina á hverjum klukkutíma, ef menn vildu svo við hafa. Ég geri nú samt ekki ráð fyrir því, að ég nenni að eltast við það. Ég tel, að ómerk séu ómagaorðin.



Herra forseti. Ekki er það ætlun mín að blanda mér í viðskipti þeirra hv. 1. landsk. þm. og hæstv. ráðh., en þær umr., sem orðið hafa hér um þetta sérstaka mál og meðferð þess, gefa mér tilefni til þess að bera fram örfáar aths. um framkvæmd réttarvörzlunnar í landinu. Það hefur komið fyrir að undanförnu nokkrum sinnum, að sérstakir rannsóknardómarar hafa verið skipaðir til að fara með einstök mál í stað þess að fela hinum föstu embættismönnum í dómarastöðum meðferð málanna, eins og venjulegast er. Þannig var hér, að af einhverjum ástæðum fól hæstv. ráðh. ekki reglulegum dómara í Reykjavík að rannsaka þetta mál, heldur skipaði hann til þess sérstakan setudómara, embættislausan lögfræðing. Ég hef fengið nokkra vitneskju um tök setudómarans á viðfangsefninu, og mér virðist helzt líta út fyrir, að hann hafi stöðugt verið með vettlinga á höndunum við verkið. Ef til vill hefur hæstv. ráðh. einnig komizt að þeirri niðurstöðu, að það væri rétt að láta hæstarétt athuga nánar um meðferð málsins og úrslit þess hjá setudómaranum, því að hann hefur, eins og upplýst er, áfrýjað því til hæstaréttar. Ég hygg, að ástæða væri til að láta fara fram ýtarlegri rannsókn á einstökum atriðum þessa máls, áður en á það væri lagður dómur endanlega. Hæstv. ráðh. hefur líka að undanförnu haft annan sérstakan dómara með umboðsskrá við rannsókn á öðrum stað. Ég átti hlut að því, að það var nokkuð rætt hér á þingi í fyrra um framkomu þess dómara og aðstoðarmanna hans, og skal það ekki endurtekið hér, en þar hefur verið beitt svo árásar- og ofsóknarkenndum aðferðum, að ég tel fráleitt, að nokkur embættismaður í fastri dómarastöðu hefði talið sér sæma að viðhafa þannig vinnubrögð, og hver sá, sem hefur kynnt sér að nokkru starfsaðferðir þessara tveggja setudómara og gert samanburð á þeim, hlýtur að sjá það mjög greinilega, að því fer fjarri, að menn séu jafnir fyrir lögunum í okkar þjóðfélagi. Hér þarf að verða breyting á. Sömu grundvallarreglum þarf að fylgja við rannsóknir mála, hver sem í hlut á. Að sjálfsögðu þarf að ganga að því með samvizkusemi og alvöru að finna það rétta í málum. Hvort tveggja er aðfinnsluvert, ef rannsóknardómarar ganga linlega að því að upplýsa mál, og ekki síður hitt, ef gerðar eru ofsóknarherferðir á menn og ef að nauðsynjalausu er beitt aðferðum, sem valda rannsóknarþola tjóni, fjárhagslega eða á annan hátt.



Herra forseti. Ég er alveg sammála því, sem hv. þm. V-Húnv. sagði um það, hvernig dómarar ættu að hegða sér. Ég get tekið undir hvert einasta orð af því, og ég tek undir það, að það á ekki að þola, að menn séu ójafnir fyrir lögunum. Ef það sannast, að það sé gert af hálfu dómsmálastjórnarinnar, ef dómsmrh., hver sem hann er, beitir valdi sínu þannig, verður að draga hann til ábyrgðar fyrir það. Ég álít hins vegar, að ásakanir hv. þm. á mig í því sambandi séu með öllu rakalausar. Við ræddum í fyrra annan þátt þessara mála, sem hv. þm. talaði um, og skal ég ekki fara að rekja það nú í sambandi við allt annað mál, þó að ekki muni standa á mér til umr. um það, hvorki hér né annars staðar. En til merkis um það, að hv. þm., - svo glöggur sem hann annars er, þar sem hlutleysi hans kemst að og þar sem gistivinátta ræður ekki meira en óhlutdrægni, - til merkis um það, að honum skýzt í þessu, er, að hann talar um það sem einhverja nýjung, að settir væru sérstakir setudómarar til þess að fara með tiltekin mál, og að líklegt væri, að sérstakar deilur spryttu út af störfum slíkra manna, þá vil ég aðeins minna á það, að í morgun voru mjög fallegar greinar um einn mætan samborgara okkar, sem einu sinni var kallaður „rannsóknardómarinn mikli“ og kenndur við Hnífsdalsmálin, Halldór Júlíusson. Sú var tíðin, þegar flokkur hv. þm. var hér mestu ráðandi, að þá var ekki skirrzt við, hvorki í þeim málum né öðrum, að setja sérstaka rannsóknardómara, ef ástæða þótti til, og þótti þá ekki síður vafi leika á, hvort rétt væri að farið, heldur en nú. Um það, að mál séu endilega betur komin hjá hinum föstu dómurum, þá er ég því sammála almennt, að það er óheppilegt að taka mál af hinum föstu dómurum og fá öðrum í hendur, ef ekki er ríkt tilefni til eða þeir svo störfum hlaðnir, að þeir geti ekki annað þeim viðbótarstörfum, sem á þá hlaðast. En til merkis um, að ekki muni þetta vera einhlítt, má drepa á það, að í því máli, sem hv. þm. gerði hér að umræðuefni, máli Helga Benediktssonar, þá hygg ég, að svo reiður sem Helgi Benediktsson er nú við Gunnar Pálsson, dómarann í því máli, og svo miklar sakargiftir sem hann hefur borið honum á hendur, þá séu ekki minni sakargiftirnar, sem hann hefur borið á hendur þeim héraðsdómara, sem um sinn var í Vestmannaeyjum, meðan meðferð mála Helga Benediktssonar stóð, þess héraðsdómara, sem mundi hafa fengið rannsóknina að verulegu leyti, ef hún hefði verið látin liggja undir héraðsdómara. Það er einmitt einn þáttur í þessum málsóknum gegn Helga Benediktssyni nú, ærumeiðingarnar, sem hann viðhafði um fyrrv. bæjarfógeta í Vestmannaeyjum, Gunnar Þorsteinsson, fyrir hans embættisstörf. Það er nú einu sinni þannig, að sumir menn virðast ekki geta unað neinu yfirvaldi eða neinum dómara án þess á örskömmum tíma að lenda í slíkum stórdeilum við þá, að fullkomin vandræði hljótist af. Að öðru leyti vil ég segja um meðferð þessara mála, bæði S. Í. F.-málið og mál Helga Benediktssonar, að ég geri ráð fyrir, að þau komi fyrir hæstarétt á sinum tíma. Ég er þegar búinn að gera ráðstafanir til þess, að S. Í. F. málið kemur fyrir hæstarétt; og slíkur ófriður sem er kringum mál Helga Benediktssonar þykir mér ákaflega ósennilegt annað, en að hans mál komi einnig til hæstaréttar. Þá kemur það til þess að verða borið undir úrskurð okkar æðsta dómstóls, hvort hér hafi verið rétt að farið af ákæruvaldinu, sem ég ber ábyrgð á í þessu tilfelli, eða dómurunum, sem ég ber ábyrgð á að því leyti, að ég hef sett þá til starfans, þó að ég hins vegar ráði vitanlega ekki um einstök dómsstörf þeirra. Þeim ræð ég ekki og á ekki að ráða og skipti mér vitanlega ekki af, vegna þess að slíkt væri alger misbeiting míns embættisvalds. Störf þeirra koma til þess að liggja undir mati dómstólanna, í þessu tilfelli hæstaréttar, og fæst þá af hæfustu mönnum skorið úr um það, hvor hafi réttara fyrir sér í þessum efnum. Ég vil beina því til hv. þm. V-Húnv., sem hefur góðan aðgang að Geir H. Zoëga, mági sínum, sem má að vissu leyti telja upphafsmann þessara S. Í. F.-mála, að ef hann hefur einhverjar þær upplýsingar í málinu, sem hann telur ekki að hafi verið rannsakaðar til hlítar, þá annaðhvort komi hann þeim á framfæri við dómsmrn. eða - ef hann treystir því ekki þá við málflutningsmenn hæstaréttar á sínum tíma, til þess að úr því fáist skorið af hinum æðsta dómstóli, hvort rétt hafi verið farið að eða ekki. Ég mæli hvorki mig né aðra undan því, að þetta komi fram, heldur skora ég beint á hv. þm. að láta ekkert liggja í þagnargildi, sem hann telur að horft geti til upplýsingar málinu. Um það, að Gunnar Pálsson hafi beitt Helga Benediktsson harðræði í málsókninni gegn honum, ræddum við í fyrra, svo að ég skal ekki rekja það frekar, en ef Helgi Benediktsson telur, að rangt sé að farið í málinu, þá hefur hann það á valdi sínu að skjóta því til hæstaréttar. Hann getur borið það undir hæstarétt sérstaklega, hvort Gunnar Pálsson sé hæfur dómari í málinu. Ég þori að ábyrgjast, að Gunnar Pálsson, sem er einn hæfasti lögfræðingur landsins, hafði fullkomna hæfileika til þess að fara með málið, áður en málsóknin hófst. Hvort einhverjir slíkir úfar hafa risið með honum og Helga Benediktssyni í rannsókn málsins, að nú sé eðlilegra, að annar maður dæmi málið, fram hjá því hef ég viljað leiða minn hest, ef svo má segja, vegna þess að ég tel, að það sé réttara og það eina sjálfsagða, að hæstiréttur dæmi um það, því að hvar væri réttarvarzlan komin, ef dómsmrh. ætlaði að fara að svipta þá dómara, sem búið er á annað borð að fela mál, meðferð málsins í miðjum klíðum? Þá fyrst mætti tala um misnotkun dómsvaldsins, og þá væri einhver ástæða fyrir þeim gífuryrðum„ sem hv. þm. viðhafði í sinni ræðu, en það er ekki eins og á þessum málum hefur verið haldið. Hitt verður að segja, að það sýnir furðanlegan barnaskap hjá þessum tveimur hv. þm., sem hér hafa talað, þegar þeir spyrja um það, hvort rannsókn í S. Í. F.-málinu hafi á allan hátt verið hagað eins og rannsókn í máli Helga Benediktssonar eða í máli Olíufélagsins. Vitanlega fer það alveg eftir sakaratriðum hverju sinni, hvað rannsaka þarf og hvernig rannsókninni er háttað. Það er því alveg fráleitt að segja: Í þessu tilfelli var þetta gert til upplýsingar málinu, bækur teknar og haldið fyrir sakaraðila, í öðru tilfelli var það ekki gert. - Það er því aðeins hægt að segja, að í þessu sé ósamræmi, ef málin að öðru leyti eru eins og ef sakargiftirnar eru hinar sömu. En í þeim málum, sem um ræðir, öllum þremur, máli Helga Benediktssonar, Olíufélagsmálinu og S. Í. F.-málinu, eru sakargiftirnar mjög ólíkar og þess vegna eðlilegt, að með sitt hverjum hætti sé farið í hverju tilfelli, en um þau öll er það sama að segja í þessu atriði, að dómsmrh. eða dómsmrn. hefur engin afskipti haft af því, hvernig dómarinn hagaði rannsókn sinni, frekar en tíðkanlegt er í hverju tilfelli, sem fyrir dómstólana kemur. Það eru dómararnir, sem ráða því, og síðan liggur það undir mati hinna æfðustu og hæfustu manna, og ég tel, að það sé því aðeins tímabært að gera árásir á einstaka dómara og svívirða þá fyrir sína frammistöðu, eftir að sú skoðun hefur farið fram á málinu, sem fyrir hæstarétti fer fram að lokum.

Skúli Guðmundsson Hæstv. ráðh. heldur því fram, að ég geti ekki fært nein rök fyrir því, að ólíkum aðferðum sé beitt við rannsókn mála og menn séu ekki jafnir fyrir l. Ég held þó, að það geti hver séð, sem kynnir sér nokkuð gang þeirra mála, sem ég nefndi hér áðan, að mjög ólíkum aðferðum er beitt, og að það sé því alls ekki ástæðulaust að finna að þessu. Upphaf þessa máls, sem hér er til umr., var það, eins og hæstv. ráðh. nefndi, að fyrrv. umboðsmaður Landssambands íslenzkra útvegsmanna í Lundúnum, Geir Zoëga, hafði í starfi sínu þar komizt að því, að það voru mjög óviðeigandi viðskiptaaðferðir í sambandi við fisksölu til Ítalíu. Hann gerði yfirboðurum sínum hér heima, L. Í. Ú., viðvart um þetta, og sum þessi málsatriði voru líka þannig, að það hefði verið með öllu óverjandi af honum að láta það liggja í þagnargildi, sem hann fékk um þetta að vita, og hann lagði fram sönnunargögn um viss atriði í þessu sambandi, og stjórn Sölusambands ísl. fiskframleiðenda sá sér ekki annað fært, en óska eftir rannsókn á málinu. En það er vitanlega ekki sama, hvernig farið er með þau gögn, sem lögð eru fyrir rannsóknardómara til athugunar. Ég nefndi hér til samanburðar aðferðir við rannsókn í öðru máli, sem sérstakur setudómari fer einnig með, í máli Helga Benediktssonar í Vestmannaeyjum. Þar er það kunnugt, að rannsóknardómarinn og menn hans létu greipar sópa í skrifstofu Helga, tóku þaðan skjöl og bækur án þess að skrásetja nokkuð það, sem tekið var, og síðan var þessum gögnum haldið margfalt lengur, en nokkur þörf var á, til þess að rannsaka þau, og með þessu var rannsóknarþola valdið tjóni að ástæðulausu, og jafnvel er talið, að glatað hafi verið nokkru af þessum gögnum. Ég held, að það hefði ekki síður verið ástæða til að rannsaka skjöl og bækur málsaðila í S. Í. F.- málinu, - þó að ég mæli ekki bót slíkum aðferðum eða telji, að þar hefði átt að viðhafa slíkar aðferðir eins og hjá Helga Benediktssyni, ég tel þær óhæfar og ósæmilegar og þeim eigi hvergi að beita, - en ég tel, að það hefði verið þörf á að rannsaka þar ýmis gögn, þ. á m. símskeytaviðskipti umboðsmanns S. Í. F. á Ítalíu og framkvæmdastjóra þess hér, en það hefur víst ekki verið gengið að þeirri athugun með neitt svipuðum hætti og annars staðar hefur verið beitt. Það er ekki rétt hjá hæstv. ráðherra, að ég teldi það nýjung, að settir væru sérstakir setudómarar. Mér er það vel ljóst, að það hefur oft verið gert, enda sagði ég, að það hefði nokkrum sinnum verið gert að undanförnu, en hitt vil ég leggja áherzlu á, að það eiga að vera í þjóðfélaginu vissar grundvallarreglur við rannsóknir mála, sem á að fylgja. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra, að það er ekki hans verk, hann á ekki að hafa persónuleg afskipti af framkvæmdum dómara, meðan þeir fara með einstök mál, en hitt á hann að gera, að hafa eftirlit með því, að ekki sé beitt í einu tilfelli árásaraðferðum að óþörfu til að upplýsa málin, en á sama tíma sé á öðrum stöðum gengið mjög slælega að því að upplýsa mál.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur valið þann hátt á hér í þessum fyrirspurnatíma að tala langt mál, margfalt lengra en aðrir þm. eiga hér kost á í svona tíma eins og þessum; hann hefur rætt hér mörg mál og æði fjarskyld þeim, sem hér eru á dagskrá. Ég mun því ekki á þeim 5 mín., sem ég hef hér til umráða, á móti klukkutímaræðu, sem hann hefur haldið hér, fara að ræða við hann um öll þau mál, sem hann hefur gert hér að umtalsefni. En ég vildi að gefnu tilefni aðeins drepa á eitt af því, sem kom fram í ræðu hans. Hann fór hér að tala um afurðasölumálin almennt. Ég vildi segja það, að vonandi gefst tími til að ræða hér á Alþ. þessi mál undir öðrum kringumstæðum, en hér liggja fyrir í þessum fyrirspurnatíma, þannig að nokkuð hliðstæður ræðutími sé á báðar hendur, og þá ætti að vera hægt að ræða þau mál þannig, að eitthvað ætti að geta komið út úr þeim, en það verður vitanlega ekki gert í þessum tíma. Í sambandi við það, sem hæstv. ráðherra sagði um afurðasölumálin, þá sagði hann við fyrirspyrjanda þess máls, sem hér er nú til umr., á þessa leið: Því útvegar ekki hv. þm. sérstök tilboð frá Rússum og öðrum Austur-Evrópulöndum um kaup þeirra á afurðum Íslendinga? - Hæstv. ráðh. spyr svona, þó að hann viti, að það séu gildandi lög í landi, að einstakir hv. þm. eða einstök félög í landinu hafa alls ekki lagalega heimild til þess að bjóða út afurðir Íslendinga. Það eru aðeins örfáar stofnanir í landinu, sem undir verndarvæng hæstv. ráðh. hafa einar rétt á því að bjóða út íslenzkar afurðir. Og þó að ég og aðrir, sem að framleiðslu höfum staðið, höfum farið fram á að fá að selja afurðir okkar í einstaka tilfellum, þá höfum við ekki fengið leyfi til þess. Og þegar hæstv. ráðh. tortryggir mjög alla möguleika á því að selja íslenzkar afurðir til Rússa eða annarra þjóða í Austur-Evrópu og segir langar sögur um skrif sín og viðtöl við menn þaðan, sem eigi helzt að sanna, að þar séu engir möguleikar á sölu íslenzkra afurða. þá vildi ég, fyrst reynslan er svona af ráðstöfunum hæstv. ráðh. í þessu efni, mega spyrja: Hvers vegna ekki að reyna þá að leyfa öðrum að gera tilraun? Hvers vegna mætti þá t. d. ekki leyfa einhverjum íslenzkum framleiðslufyrirtækjum, hvers vegna þá t. d. ekki að leyfa mér að selja dálítið af íslenzkum afurðum til Sovétríkjanna eða annarra ríkja í Austur-Evrópu? Hvað ætti að vera hættulegt við það, ef sett væri ákveðið lágmarksverð á vöruna, sem ég mætti selja fyrir? Hvers vegna ekki að reyna þetta? - En ég hef ekki nema örfáar mínútur til umráða, og það er vitanlega ekki hægt að tala hér um afurðasölumálin í þessum tíma, en það mun væntanlega gefast tækifæri til þess bráðlega að ræða hér afurðasölumálin og sýna þá nokkuð fram á það, hvað fær staðizt af þessu, sem hæstv. ráðh. drap á þau í sambandi við þetta fyrirspurnarmál, sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður lét eins og það hefði verið ég, sem byrjaði hér umr. um afurðasölumálið. Það vita allir, sem til heyrðu, að það var hv. fyrirspyrjandi, sem byrjaði umr. um afurðasölumálið. Bæði fyrri og síðari ræða hans voru nær eingöngu um afurðasölumálið, en ekki nema að örlitlu leyti fyrirspurn um þá réttarrannsókn, sem hér átti að vera til umr., en hv. fyrirspyrjandi hvarf frá að tala um af ástæðu, sem ég áður gat um. Það er því alls ekki ég, sem byrjaði þessar umr., heldur flokksbróðir hv. þm. Um það, að einstakir framleiðendur ættu að fá leyfi til þess að bjóða vöru í Rússlandi og löndunum fyrir austan járntjald, eins og kallað er, þá veit ég ekki til þess, hafi verið um raunverulegt tilboð eða möguleika að ræða, að þá hafi nokkurn tíma verið settur fótur fyrir það af íslenzkum stjórnvöldum. Skýrslurnar sýna þvert á móti, að viðskiptin við þessi lönd, þau þeirra, sem hafa viljað skipta við okkur, hafa stórlega vaxið á undanförnum árum. Og íslenzka stjórnin hefur gert allt, sem í hennar valdi hefur verið, til þess að auka þessi viðskipti. Þetta sér hver maður, sem athugar verzlunarskýrslur, og þetta veit hver maður sem vill sannleikanum fylgja og hafa hann að leiðarstjörnu, en ekki pólitískan áróður. Varðandi Rússlandsviðskiptin vil ég aðeins taka það fram, að þar var einmitt í sumar af framleiðendum sjálfum og þeirra fulltrúum leitað eftir viðskiptum. Eftir að þessi viðskiptaráðstefna var austur í Moskva, þá símaði síldarútvegsnefnd strax til hlutaðeigandi einkasölu í Moskva. Ég mun áður hafa sagt, vegna þess að ég hafði ekki skjölin við höndina, að nefndin mundi ekki hafa fengið svar. Það er rangt. Hún fékk svör, en þau voru á þá leið, að ekki væri áhugi á síldarkaupum héðan.



Herra forseti. Hinn 12. des. s. l. var samþ. hér á hv. Alþ. þál., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara ýtarlega rannsókn á slysum þeim, sem orðið hafa á íslenzkum togurum og öðrum veiðiskipum frá ársbyrjun 1948, og hverjar höfuðorsakir megi telja til slysanna. - Á grundvelli þessarar rannsóknar og með hliðsjón af löggjöf annarra þjóða um öryggisráðstafanir á skipum skal ríkisstj. undirbúa og fá lögfest svo fljótt sem verða má ákvæði, sem tryggi svo sem auðið er öryggi skipverja gegn slysum.“ Eins og ég nefndi í upphafi, þá var það fyrir miðjan des. s. l., sem Alþ. gerði þessa ályktun. Ég varð þess ekki vísari, að neitt væri gert í málinu, fyrr en allmörgum mánuðum seinna, en þá mátti lesa í blöðum hér fregnir um það, að skipuð hefði verið nefnd til þess að framkvæma þá rannsókn, sem hér um ræðir. Mér er ekki kunnugt um gang málsins síðan. Þó hef ég fregnað það, að n. mun hafa lokið störfum fyrir nokkru og skilað áliti sínu til ríkisstj. En þó að nú sé liðinn næstum mánuður af þessu þingi, þá hafa enn ekki komið frá hæstv. ríkisstj. neinar till. til úrbóta í þessu efni, þrátt fyrir það þó að þess megi vænta samkv. niðurlagi till., þar sem gert er ráð fyrir, að sett verði ný löggjöf á grundvelli þeirrar rannsóknar, sem framkvæma átti, og með hliðsjón af löggjöf annarra þjóða um þetta efni. Ég hef þess vegna talið ástæðu til þess að bera hér fram þá fsp., sem ég hef flutt hér á þskj. 113, þar sem í fyrsta lagi er spurt um það, hvort rannsóknin hafi verið framkvæmd, sem ég tel að muni hafa verið gert samkv. því, sem ég sagði áðan; í öðru lagi, hver hafi orðið niðurstaða þessarar rannsóknar, um tíðni slysanna t. d., og þá sérstaklega um það, hvað telja mætti höfuðorsakir þeirra; og síðan í þriðja lagi, hvaða ráðstafanir hæstv. ríkisstj. hyggist gera á grundvelli þessara rannsókna, því að ég tel það skipta miklu máli, að ekki sé látið sitja aðeins við þau störf, sem þessi n. kann að hafa framkvæmt og mér er nú ekki kunnugt um niðurstöður af, heldur tel ég það mjög nauðsynlegt, að á grundvelli þessara rannsókna verði látið fylgja það, sem till. fer fram á, ný löggjöf, þar sem tryggt væri svo sem frekast mætti verða, að slysin yrðu ekki jafntíð og raun hefur verið á undanfarið. Ég ætla ekki að ræða slysamálin út af fyrir sig neitt frekar, enda er ekki tími til þess í þessu sambandi, en vonast aðeins til þess, að hæstv. ríkisstj. gefi greið svör við þeim spurningum, sem hér eru settar fram.



Herra forseti. Þessi fyrirspurn hv. þm. er í þrennu lagi, eins og hann gat um. Í fyrsta lagi er spurt um: Hefur ríkisstj. látið framkvæma þá rannsókn á sjóslysum, sem henni var falin með þál. frá 12. des. 1951? Við þessari fyrirspurn er því að svara, að í tilefni af þál. um rannsókn á slysum á íslenzkum togurum og öðrum veiðiskipum, sem samþ. var á Alþ. 12. des. 1951, var skipaskoðunarstjóri beðinn um að semja skýrslu úr sjóferðaprófum um þau slys, sem orðið hafa á íslenzkum togurum og öðrum veiðiskipum frá ársbyrjun 1948, og hverjar höfuðorsakir megi telja til slysanna. Þetta var gert í samráði við dómsmrn. Jafnframt óskaði samgmrn. eftir, að Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Sjómannafélag Reykjavíkur og Slysavarnafélag Íslands tilnefndu hvert sinn mann til að fylgjast með skýrslugerðinni, athuga sjóprófin og gera síðan athugasemdir eftir óskum. Skipaskoðunarstjóri sendi sitt álit og skýrslur með bréfum, dags. 23. sept. og 2. okt. s. l. Þremenningarnir, sem ég áður greindi og tilnefndir voru af þeim aðilum, sem ég gat um, hafa einnig sent sínar till. í bréfi dags. 15. sept., ásamt fylgiskjölum. Öll þessi skjöl voru svo send dómsmrn. til athugunar með bréfi, dags. 7. okt. Samgmrn. barst umsögn dómsmrn. skömmu seinna eða með bréfi 21. þ. m. Þetta er varðandi fyrsta lið fyrirspurnarinnar Annar liðurinn er: Hver hefur orðið niðurstaða þeirrar rannsóknar? Niðurstöður framangreindra rannsókna má segja að lýsi sér í till., sem fulltrúar Farmanna- og fiskimannasambandsins, Sjómannafélags Reykjavíkur og Slysavarnafélags Íslands hafa borið fram. Þeir komu sér allir saman um till., en mennirnir eru Guðbjartur Ólafsson, Garðar Jónsson og Lúther Grímsson. Till., sem þeir gerðu, eru, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið, - umsögn þeirra og till.: „Eftir beiðni samgmrn. vorum við undirritaðir tilnefndir til að rannsaka sjópróf út af sjóslysum og gera athuganir við þau. Við yfirlestur og athugun á réttarskjölum þeim, sem við höfum fengið hjá skipaskoðunarstjóra út af slysförum á fiskiskipum, vildum við taka eftirfarandi fram og gera að till. okkar. 1) Að í hvert sinn, sem slys skeður um borð í skipi, sé skipstjóra skylt að láta fara fram réttarrannsóknir strax þegar skipið kemur í höfn, jafnt erlendis sem hérlendis, og vitni þau, sem kölluð eru fyrir, séu ekki valin af skipstjóra, heldur þeim, sem rétti hefur stjórnað, í samráði við stjórn stéttarfélags þess manns, sem fyrir slysinu varð. Á Íslandsmiðum skal skip strax leita hafnar, ef um dauðaslys er að ræða. 2) Að ekki sé látið hjá líða að leita læknishjálpar strax og menn verða fyrir meiðslum, svo að full vissa fáist fyrir því, hve alvarleg þau eru. 3) Að réttarrannsóknir vegna sjóslysa séu fullkomlega framkvæmdar á sambærilegan hátt og slys þau, sem verða á landi, t. d. bifreiðaslys. 4) Þegar slys ber að höndum á hafi úti og orsakir eru taldar vindur og sjólag, sé ávallt leitað umsagnar skipshafna á nálægum skipum til samanburðar á vinnuskilyrðum, þegar slysið skeður. 5) Að í hvívetna, sem sannast, að ef slys orsakast af vangá eða vanrækslu skipstjórnarmanna eða annarra skipsmanna, séu þau þá látin ganga til dómsúrskurðar.“ Þetta eru till. þær, sem þessir fulltrúar sjómannastéttarinnar og öryggisins á hafinu hafa nú borið fram í málinu. Eftir að þessar till. voru komnar fram, þá ráðfærði samgmrn. sig við dómsmrn. að nýju um málið. Og ég hygg, að varðandi þriðju fyrirspurnina, hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. að gera í þessum efnum, þá komi hin rétta mynd gleggst fram með því, að ég lesi hér upp athugasemdir dómsmrn. í sambandi við till. þessara þriggja umboðsmanna sjómannastéttarinnar og öryggisins á hafinu. Varðandi 1. till. segir dómsmrn. á þessa leið: „Öll sjópróf fara fram að hætti sakamála samkv. 50. gr. l. nr. 68 1947. Í því felst, að þau ber að halda svo fljótt sem unnt er, og ákveður dómurinn að sjálfsögðu, hvaða vitni eru yfirheyrð, þótt á skipstjóra hvíli sú skylda að gefa upplýsingar um þá menn, sem ætla má að skýrt geti málið, sbr. 45. gr. l. nr. 56 1914.“ Og dómsmrn. heldur áfram: „Það er því misskilningur, sem fram kemur í till. og bréfi skipaskoðunarstjóra, að vitni séu valin af skipstjóra.“ En í umsögn skipaskoðunarstjóra í þessum efnum kom sá skilningur fram. - Ég held svo áfram með umsögn dómsmrn.: „Samkv. 2. málsgr., sbr. 29. gr. nefndra l., nr. 68 1947, geta stéttarfélög eða félög sjómanna krafizt sjóprófs og geta beint þeim tilmælum til sjódóms, að ákveðin vitni verði yfirheyrð við rannsókn einstakra sjóslysa.“ Þetta er umsögn dómsmrn. um fyrstu till. - Um 2. till. segir dómsmrn.: „Um þetta eru ákvæði í sjómannalögunum, nr. 41 1930, 2. kafla 4, einkum 27. gr.“ - Um þriðju till. segir dómsmrn.: „Bifreiðaslys og önnur slík slys á landi eru rannsökuð af héraðsdómurum, hverjum á sínum stað, en sjóslys af fjölskipuðum dómum, sjódómum og siglingadómi. Tilgangurinn með því að láta fjölskipaða dóma rannsaka sjóslys er sá að gera rannsókn þeirra sem öruggasta, og gerir ráðuneytið ekki ráð fyrir, að það sé meining með till. þessari,“ þ. e. a. s. frá þremenningunum, „að sleppa því öryggi, sem felst í því að láta fleiri en einn mann framkvæma rannsókn sjóslysa.“ - Um 4. till. segir dómsmrn.: „Þessari ábendingu mun þetta ráðuneyti koma á framfæri við þá dómendur, sem rannsaka sjóslys.“ - Og svo loks um 5. till.: „Um þetta eru lagafyrirmæli í siglingalögum, sjómannalögum og almennum hegningarlögum.“ Ég vænti, að af þessari umsögn hæstv. dómsmrn. sé ljóst, að allt, sem fram á er farið í till. umboðsmanna Sjómannafélagsins, Slysavarnafélagsins og Farmanna- og fiskimannasambandsins, er ýmist nú þegar í l. eða verður tekið til greina á annan hátt. Með skírskotun til framangreinds frá dómsmrn. er ekki talið nauðsynlegt að breyta gildandi l. eða reglugerðum um eftirlit með skipum vegna umræddra till. fulltrúa Farmannasambandsins, Slysavarnafélagsins og Sjómannafélagsins í Reykjavík. Þetta er einnig allt í samræmi við það álit, sem skipaskoðunarstjóri ríkisins hefur gefið ráðuneytinu um þetta mál.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann hefur gefið við fyrirspurn minni. Hann hefur leyst úr þeim spurningum, sem þar eru bornar fram. Hitt furðar mig aftur meira, að svo lítur út sem niðurstaðan af þeirri rannsókn, sem þarna hefur verið framkvæmd, sé sú, að hæstv. ríkisstj. telji ekki þörf á því að gera neitt frekar í málinu. Það er náttúrlega ekki tækifæri til þess að fara að ræða þetta mál hér, en mér virðist af því, sem fram hefur komið hér hjá hæstv. ráðh., að þessi rannsókn hafi í fyrsta lagi ekki verið framkvæmd eins ýtarlega og þörf hefði verið á. Það er einum embættismanni ríkisins að vísu falið að yfirfara sjóprófin og gera skýrslu samkv. því, og síðan er nefnd, skipaðri fulltrúum frá mismunandi samtökum sjómanna, gefinn kostur á því að fylgjast með þessari skýrslugerð, og að vísu hefur hún að sjálfsögðu leyfi til þess að gera tillögur til úrbóta, en mér sýnist af öllu, að þetta starf allt saman hafi ekki verið framkvæmt jafnýtarlega og þörf væri á, enda þessi nefnd, að því er mér er tjáð, ólaunuð og hefur ekki talið sér fært að leggja mjög mikinn tíma í þetta verkefni. Eins og ég sagði áðan, þá virðist niðurstaðan líka vera sú, að hæstv. ríkisstj. telji ekki þörf á því að gera neitt frekar í málinu, og samkvæmt orðum ráðherra mun hún ekki að minnsta kosti hyggjast að bera hér fram neina till. um nýja lagasetningu í sambandi við þetta mál. Eins og ég hef rakið ýtarlega í umræðum um þetta mál á fyrri þingum, þá er nú ástandið í þessum málum samt sem áður þannig, að ég tel alveg óhjákvæmilegt, að það séu gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að reyna að draga úr þessum tíðu slysum, og fyrst svo virðist vera, að hæstv. ríkisstj. ætli ekki að gera neinar slíkar ráðstafanir, þá geri ég ráð fyrir því, að það verði að gera tilraun til þess á einhverjum öðrum vettvangi.



Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, að samgmrn. hefur ekki talið nauðsynlegt að gera lagabreytingar vegna niðurstöðu þeirra rannsókna, sem fram hafa farið í þessum efnum. Ég veit hins vegar ekki, hvort það er eðlilegt að ámæla ráðuneytinu fyrir, að rannsókn sú, sem mælzt var til í þáltill. þeirri, sem hv. fyrirspyrjandi einnig bar fram og samþ. var 12. des. 1951, hefur verið framkvæmd með þeim hætti sem hún var framkvæmd. Ég hef nú að sönnu ekki kynnt mér ræðu þá, sem hv. þm. flutti, þegar hann bar fram þá till. Í sjálfri tillögunni er ekkert, sem gefur tilefni til að ætla, að honum finnist það ófullnægjandi rannsókn málsins, að skipaskoðunarstjóra ríkisins sé af ráðuneytinu falið að semja skýrslu um þau sjóslys, sem orðið hafa á því árabili, sem tillagan fjallar um, og jafnframt að gefa ráðuneytinu leiðbeiningar um það, hvað hann telji að þurfi að gera í tilefni þeirra upplýsinga, sem í ljós koma við samdrátt eða rannsókn þeirra gagna, sem fyrir liggja í þessum málum. Og allra sízt hefði ég haldið, að ráðuneytið þætti ámælisvert, þegar það þá jafnframt fer fram á það við svo merka aðila sem Sjómannafélag Reykjavíkur, Farmanna- og fiskimannasambandið og Slysavarnafélag Íslands, að þeir nefni aðila, sem fylgist með öllum þessum rannsóknum og gefi einnig umsögn um málið. Og ég vil ekki að svo stöddu máli fallast á, að það séu rökstudd ámæli í garð rn., að það ekki sér til gamans eða einhverjum öðrum til eftirlætis fari að setja nýja löggjöf í þessum efnum, þegar upplýst er af hæstv. dómsmrn., að allt það, sem felst í tillögum hinna dómbærustu aðila, er þegar í íslenzkum lögum, en að svo miklu leyti sem um framkvæmdaratriði er að ræða, sem er þarna á einu sviði, þá kveðst dómsmrn. munu tryggja öruggari framkvæmd í þeim efnum. Ég hef aldrei búizt við því, að slík till. eins og sú, sem hér er fram borin, geti verið borin fram einvörðungu til að sýnast. Sjóslys eru allt of alvarleg mál til þess, að Alþ. Íslendinga geti teflt þeim fram sem leiktjöldum í stjórnmálabaráttunni, og ég verð alveg hreinskilnislega að viðurkenna, að þó að ég hafi verið nokkuð við sjávarútveg riðinn og einnig í mínu embættisstarfi, þá hef ég alls ekki getað komið auga á, að hér hafi verið um vanrækslu að ræða. Ég býst við, að hv. fyrirspyrjandi viti það, að auðvitað hafa farið fram bæði rannsóknir og málsóknir gegn einstökum aðilum í sambandi við slys, þegar þótt hefur orka tvímælis, hvort ákveðnir aðilar yrðu taldir ábyrgir fyrir því, sem skeð hefur. Það verður ekki hjá því komizt - ég játa það - að viðhafa eðlilega hörku við rannsókn slíkra mála, því að það má ekki láta undir höfuð leggjast neitt það, sem gæti skapað líkur fyrir, að endurtekningarnar yrðu færri og minni í þessum efnum. Hins er svo náttúrlega líka að gæta, að vanalega er sársaukinn svo mikill í sambandi við slíkt, að menn geri engan leik að því að hafast meira að fyrir opnum tjöldum heldur en nauðsynlegt þykir. Það er oft, þegar slys verða, að það eru fleiri, sem finna til, heldur en aðeins ástvinir þeirra, sem fyrir slysunum verða, og nefni ég þar náttúrlega fyrst og fremst til sakaraðila, ef um verulega sök einhvers er að ræða á slysinu. En það er nú samt sem áður svo, að ekki verður komizt hjá í slíkum efnum að viðhafa einarðlega hörku, því að það telja menn og þá sjálfsagt með réttu, að með því móti yrði helzt girt fyrir, að gáleysi eigi sér stað í þessum efnum.



Herra forseti. Í gengisskráningarlögunum, nr. 22 frá 1950, segir svo í 13. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Af skatti þeim, sem innheimtur er samkv. 12. gr. (þ. e. stóreignaskattinum), skal 10 millj. kr. varið til þess að bæta verðfall, sem orðið hefur á sparifé einstaklinga, þ. e. einstakra manna, en ekki félaga, stofnana, sjóða eða annarra ópersónulegra aðila. Til sparifjár telst í þessu sambandi það fé, sem lagt hefur verið til ávöxtunar í banka, sparisjóði, innlánsdeildir samvinnufélaga og aðrar lánsstofnanir, sem eins stendur á um að þessu leyti. Enn fremur innstæður einstaklinga í verzlunarreikningum, sem venjulegir innlánsvextir sparisjóða hafa verið greiddir af, enda liggi fyrir yfirlýsing skattanefnda um innstæðuna og skattgreiðslu af henni.“ Nokkur nánari ákvæði eru síðan í greininni um framkvæmd á greiðslu þessarar uppbótar. Hér var m. ö. o. gert ráð fyrir því, að 10 millj. kr. skyldu greiddar sparifjáreigendum sem uppbót fyrir það verðfall, sem orðið hefði á sparifé einstaklinga og mundi verða enn frekar á sparifénu vegna þeirra ráðstafana, sem gert var ráð fyrir í lögunum, þ. e. gengislækkunar krónunnar. Þess hefur ekki orðið vart enn, að þessar uppbætur hafi verið greiddar. Landsbankanum var falin framkvæmd úthlutunarinnar í lögunum, en hann mun ekki hafa hafið greiðslu uppbótanna, enda engu fé verið ráðstafað til hans í því skyni. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrjast fyrir um það, hverju þetta sæti, að skýr og ótvíræð lagafyrirmæli hér að lútandi séu ekki framkvæmd. Það, sem hér hefur gerzt, er í raun og veru, að almennir sparifjáreigendur hafa verið sviptir 10 millj. kr., sem löggjafinn hefur ætlað þeim. Það er því ekki að ástæðulausu, að spurt er. Ríkisstjórninni ber skylda til þess að gera skýra grein fyrir því, hvers vegna hún virðir algerlega að vettugi skýr og ótvíræð fyrirmæli um 10 millj. kr. greiðslu til sparifjáreigenda í landinu.



Herra forseti. Drátturinn á greiðslu uppbótanna orsakast af því, að það er ekki fyrr en á þessu ári, að stóreignaskatturinn var innheimtur. Og fyrr en sýnilegt var, hvernig skatturinn greiddist, með reiðu fé eða skuldabréfum, var ekki hægt að ákveða, a. m. k. ekki auðvelt, hvort unnt yrði að greiða uppbæturnar í peningum eða hvort notuð yrði heimild sú, sem gefin er í lögunum um, að ríkissjóður megi greiða þær með skuldabréfum. Fjmrn. hefur nú ákveðið, að uppbæturnar verði greiddar með ríkisskuldabréfum. Undanfarið hefur farið fram athugun um framkvæmd málsins, sem að mörgu leyti sýnist vera erfið, en nú er svo komið, að reglugerð hefur verið gefin út í samræmi við lögin, og auglýsing verður gefin út næstu daga um innköllun í þessu sambandi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessi svör og vona, að ríkisstj. verði athafnasamari á næstunni í þessu efni en hún hefur verið á s. l. 2 árum.



Herra forseti. Gildandi lög um laun opinberra starfsmanna eru frá árinu 1945. Vegna hækkunar verðlags og hækkunar á grunnkaupi ýmissa launastétta urðu lög þessi þegar úrelt á næstu árum. Opinberir starfsmenn drógust aftur úr öðrum launastéttum eins og fyrri daginn. Þetta var að nokkru viðurkennt af hæstv. ríkisstj. sumarið 1949 með skipun nefndar til þess að endurskoða gildandi launalög. Á þinginu 1950 voru síðan samþykkt ákvæði, fyrst í þáltill. og síðan í fjárlögum, um nokkra bráðabirgðahækkun á launum opinberra starfsmanna. Skyldi grunnkaupshækkunin nema frá 10 og upp í 17% á grundvöllinn frá 1945. Tvímælalaust er, að þessi hækkun á launum opinberra starfsmanna er í heild lægri, en hjá ýmsum öðrum, ef ekki flestum launastéttum. Þó má segja, að þeir, sem eru í 10. flokki og lægri flokkum, hafi fengið nokkurn veginn sambærilega hækkun við hliðstæðar starfsgreinar innan Alþýðusambands Íslands, en allir þeir, sem eru í 9. flokki og hærri flokkum, hafa fengið talsvert minni launahækkun heldur en menn hafa fengið að meðaltali innan Alþýðusambandsins t. d. Þess er auk þess að geta, að þessi hækkun á launum opinberra starfsmanna er greidd samkv. þál. og fjárlagaákvæðum, en hefur ekki hlotið staðfestingu í sjálfum launalögunum. Mér er ekki um það kunnugt, hvort nefnd sú, sem skipuð var sumarið 1949, hefur endanlega lokið störfum. Ég hygg þó, að Bandalag opinberra starfsmanna hafi fengið málið til einhverrar athugunar og skipað einhverja nefnd í það. Mér er heldur ekki kunnugt um, hvort sú nefnd hefur endanlega lokið störfum. Af þeim sökum eru þessar fyrirspurnir fram bornar. Það er mikið hagsmunamál opinberra starfsmanna að fá þær launauppbætur, sem þegar hafa verið viðurkenndar í reynd, færðar inn í sjálf launalögin, og það þarf að bæta þessi ákvæði, sem nú þegar eru í gildi, framkvæma ýmsar tilfærslur á milli flokka og því um líkt, en síðast en ekki sízt ber brýna nauðsyn til þess, að upp í launalögin sjálf verði tekin ákvæði um sjálfkrafa endurskoðun á þeim, ef tiltekin breyting verður á kjörum annarra launastétta í landinu, til þess að opinberir starfsmenn þurfi ekki svo að segja árlega að heyja baráttu fyrir því að verða ekki allt of mikið á eftir öðrum launastéttum í landinu hvað kaup snertir. Opinberir starfsmenn hafa ekki gengið á undan öðrum stéttum í kaupkröfum. Þeirra barátta hefur fyrst og fremst miðazt við það að verða ekki allt of langt á eftir. Það hefur jafnvel dregizt í 3–5 stundum í 10 ár fyrir þá að fá sams konar launahækkanir og aðrar stéttir hafa fengið. Við svo búið má ekki lengur standa. Þess vegna þarf að koma inn í lögin ákvæði um sjálfkrafa hækkun á launum opinberra starfsmanna, ef hækkun verður á launum annarra stétta. - Með tilliti til þessa er mér mikil forvitni á að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur í hyggju að leggja fyrir Alþ. það, sem nú situr, frv. til nýrra launalaga.



Ríkisstjórnin skipaði 14. okt. 1949 nefnd tll þess að endurskoða launalögin. Þessi nefnd lauk störfum á árinu 1950. Frv. það, sem hún hafði samið, hefur verið afhent til athugunar Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, og hefur banda1agið þetta mál enn þá hjá sér til athugunar. Verður því ekki að svo stöddu um það sagt, hvernig með málið verður farið. Með þessu er svarað 1. og 2. lið fyrirspurnarinnar frá hv. þm. Varðandi 3. lið er það að segja, að frv. það, sem samið var, eða uppkast að frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna er nú í athugun hjá fulltrúum tveggja ráðuneyta, dómsmrn. og fjmrn., og verður væntanlega tekin ákvörðun um það bráðlega, hvernig á því máli verður haldið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessi svör, en vil jafnframt láta f ljós vonbrigði mín yfir þeim seinagangi, sem er á afgreiðslu mála, þegar opinberir starfsmenn eiga í hlut. Ég vildi mjög mælast til þess við hæstv. ríkisstj., sé það tilfellið, að mál þetta hafi stöðvazt hjá stjórn Bandalags opinberra starfsmanna, að hún taki þá málið úr höndum þeirrar stjórnar og til tafarlausrar afgreiðslu. Vildi ég mjög mælast til þess, að hæstv. ríkisstj. legði frv. til nýrra launalaga og frv. til l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna þegar fyrir þetta þing.



Herra forseti. Íslendingar gerðust aðilar að Bernarsambandinu á Alþingi 1946–7. Nokkru síðar var stofnað Samband tónskálda og eigenda flutningsréttar, STEF. 1. febr. 1949 var sett reglugerð, sem löggilti STEF sem samningsaðila gagnvart íslenzkum flytjendum tónlistar, þ. e. a. s. flytjendum tónlistar hér á landi. Sama dag, 1. febr. 1949, var og staðfest gjaldskrá STEFS af menntmrn. Þessi gjaldskrá þótti strax fráleit að ýmsu leyti. Hún var hærri á ýmsum sviðum, en tíðkaðist í nágrannalöndunum. Starfsemi STEFS, síðan það félag tók til starfa, hefur sætt nokkurri gagnrýni og verið talin með næsta undarlegum hætti. Félagið hefur haft miklar tekjur, ekki sízt frá ríkisútvarpinu. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja um, hverjar heildartekjur STEFS hafi verið, síðan það var stofnað, frá ríkisútvarpinu og frá öðrum aðilum. Hins vegar hefur þess lítið orðið vart, að íslenzkir höfundar hafi fengið greiðslur fyrir sinn höfundarrétt. svo að nokkru næmi. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja um, hversu mikið STEF hafi greitt fyrir höfundarrétt, annars vegar íslenzkum mönnum og hins vegar útlendum mönnum. Það hefur verið sagt manna á milli af þeim, sem kunnugir eru, að ýmis af kunnustu tónskáldum landsins hafi fengið sendar frá STEFI sem greiðslu fyrir höfundarrétt sinn hlægilegar smáupphæðir, sumir nokkrar krónur, aðrir nokkra tugi króna. Af þessum sökum er þriðja fyrirspurnin fram borin, þ. e. a. s. hversu miklu muni nema greiðslur til hvers um sig af þeim tíu íslenzkum höfundum, sem hæstar greiðslur hafa fengið. Ég er ekki að spyrja um nöfn hlutaðeigandi manna, heldur aðeins um upphæðirnar, sem hver hinna tíu hæstu hafi fengið, og hversu miklu greiðslurnar til hvers um sig hafi numið af þeim tíu, sem lægstar greiðslur hafa fengið. Þetta tel ég nauðsynlegt að fá upplýst, til þess að full vitneskja fáist um starfsemi þessarar stofnunar. Það hefur og verið talið af ýmsum, sem kunnugir eru málum, að langmestur hluti hinna miklu tekna STEFS hafi farið til greiðslu stjórnar- og skrifstofukostnaðar. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja, hversu miklu stjórnar- og skrifstofukostnaður þessa fyrirtækis hafi numið, síðan það var stofnað. Reglur STEFS eru strangar og allmikilli hörku hefur verið beitt á sumum sviðum við innheimtu af gjaldskyldum aðilum, og nýlega hefur verið látið boð út ganga samkv. nýföllnum hæstaréttardómi, að nú muni á næstunni fram gengið með sérstakri hörku gagnvart aðilum, sem eru taldir gjaldskyldir samkvæmt fyrrnefndri reglugerð STEFS og munu eiga að greiða mjög verulegar upphæðir, tugi ef ekki hundruð þúsunda á ári, til þessa fyrirtækis. Má segja, að sök sér væri að innheimta gjald samkv. nefndri reglugerð af mikilli hörku, ef það rynni aðallega til innlendra höfunda, en svo virðist alls ekki vera. Að svo miklu leyti sem það fer ekki til stjórnar- og skrifstofukostnaðar, eins og mestur hluti þess virðist hafa farið á undanförnum árum, þá mun það renna til útlendinga, til útlendra aðila, sem sjálfum virðist ekki hafa hugkvæmzt að gera kröfu um þetta fé, heldur verið bent á það af íslenzkum aðilum, að þeir skyldu gera fullar kröfur. STEF hefur þannig eða mun á næstunni reynast, ef ekki verður að gert, innheimtustofnun á verulegum fjárhæðum fyrir útlendinga, þ. e. a. s. umboðsmaður útlendra aðila til þess að heimta gjöld af innlendum fyrirtækjum. Þetta mun að sjálfsögðu ekki aðeins kosta innlend fyrirtæki fjárútlát í íslenzkum krónum, heldur einnig þýða það, að yfirfæra verður verulegar gjaldeyrisupphæðir til þessara útlendu aðila. Hins vegar hefur verið sagt, að íslenzkir höfundar hafi engar eða nær engar gjaldeyristekjur haft á vegum þessa fyrirtækis. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram 5. og 6. fyrirspurnina, hversu mikið hafi verið yfirfært á vegum STEFS til erlendra manna vegna höfundarréttar, síðan Ísland gerðist aðili að Bernarsambandinu, og hversu mikið sé óyfirfært af fé, sem greiða skal, og svo í 6. lagi, hversu miklar gjaldeyristekjur á vegum STEFS íslenzkir menn hafi hlotið á sama tíma. Það er nauðsynlegt að fá allt þetta mál upplýst til hins ýtrasta, því að mér virðist ýmislegt benda til þess, að hér sé merkismál á ferðinni, sem nauðsynlegt er að skýra til fullnustu.



Herra forseti. Ég get nú því miður ekki nú svarað nema fyrstu spurningunni, sökum þess að rn. á ekki aðgang að þeim plöggum, sem geta gefið svar við spurningum 2–6. - Ég tel mjög vafasamt, að rn. hafi nokkurn íhlutunarrétt í starfsemi STEFS og geti heimtað af þeim upplýsingar. Hins vegar hefur rn. skrifað STEFI og óskað að fá þær upplýsingar, sem rætt er um í fsp., en hefur fengið það svar, að framkvæmdastjórinn sé erlendis og félagið óski að fá frest til að svara spurningunum. En svarið við fyrstu spurningunni sem að ríkisútvarpinu snýr, er það, að STEF hefur frá árinu 1947 og til 1. okt. 1952 fengið greitt frá ríkisútvarpinu kr. 663.037,95 og enn fremur framlag ríkisútvarpsins í Nótnasjóð Íslands samkv. sérstökum samningi við STEF, sem telst hluti af höfundalaunum fyrir árið 1947, en það er kr. 36.138.08.



Ég læt í ljós mikil vonbrigði mín yfir því, að hæstv. ráðh. skuli ekki hafa getað svarað þessum spurningum, og vil eindregið óska þess, að hann og ráðuneyti hans haldi þessu máli vakandi og strax þegar framkvæmdastjóri STEFS kemur til landsins verði hann látinn svara þessum spurningum og svörin birt hér á Alþingi. Það, sem hæstv. ráðh. upplýsti, var, að STEF hefur fengið greiddar nær 700 þús. kr. frá ríkisútvarpinu, síðan það var stofnað, fyrir flutning á tónlist í útvarpinu. Ég hygg, að það sé rétt, að íslenzkir höfundar hafi fengið, eins og ég sagði áðan, sumir sendar nokkrar krónur og aðrir nokkra tugi króna. Eitt af þekktustu tónskáldum landsins hefur t. d. fengið senda frá STEFI nokkra tugi króna sem tveggja ára greiðslu fyrir það, sem hefur verið flutt í ríkisútvarpinu af verkum þess. Ríkisútvarpið greiðir í sjóði STEFS á 4 árum 700 þús. kr., en þær gufa svo mikið upp á þessari leið, að tónskáldin, sem verið er að flytja verk eftir, fá nokkra tugi króna. Ég vona, að hæstv. ráðh. sjái, að hér er rannsóknarefni á ferðinni, og ég treysti því, að hann muni ganga eftir því, að svör berist varðandi þetta, og birti hv. Alþingi þau.