Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Fsp. mín á þskj. 188 er til hæstv. forsrh. um einkavæðingu embættis húsameistara ríkisins og er svohljóðandi: ,,Hyggst ríkisstjórnin einkavæða embætti húsameistara ríkisins?`` Að undanförnu hefur farið fram mikil umræða um einkavæðingu og á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar er að einkavæða hin ýmsu fyrirtæki í eigu ríkissjóðs, bæði fyrirtæki sem hafa einokun og eins almenn fyrirtæki. Það hefur ekki mikið áunnist í þessari einkavæðingu en þó nokkuð og í fyrra var t.d. tæknideild Húsnæðisstofnunar einkavædd en sú þjónusta sem hún veitti var aðallega að hanna fyrir smærri sveitarfélög í landinu. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1994 kemur í ljós að áætlaður heildarkostnaður við embætti húsameistara er 52 millj. og um þessar mundir starfa 19 starfsmenn þar. Verkefni stofnunarinnar eru m.a. samkvæmt ársskýrslu frá 1991, en nýrri skýrslu var ekki hægt að fá, það eru ýmiss konar verkefni fyrir stjórnsýslu ríkisins, fyrir sjúkrahús, heilsugæslu, menntastofnanir, menningarstofnanir, íþróttamannvirki, kirkjur og embættissetur. Í reglugerð fyrir embættið frá 1973 segir að þær opinberu byggingar sem falla undir umsjón embættisins séu embættisbústaðir forseta Íslands, gestahús ríkisins, Alþingishúsið, Hæstiréttur, Stjórnarráðið, Safnahúsið í Reykjavík og Þjóðleikhúsið. Það hafa átt sér stað miklar breytingar varðandi alla tæknimenntun landsmanna frá því að embætti húsameistara ríkisins var stofnsett, en það var 1903. Framboð á verkfræði- og teiknistofum er geysilega mikið í dag og því er spurt: Hyggst ríkisstjórnin einkavæða embætti húsameistara ríkisins?

Hæstv. forseti. Ríkisstjórnin lýsti yfir í hvítbók sinni að unnið yrði að breytingum á embætti húsameistara ríkisins og ákveðnir þættir þess tengdir framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins og Fasteignum ríkisins. Endurskoðun á hlutverki stofnunarinnar hefur staðið yfir í forsrn. og líkt og fram kemur í greinargerð með fjárlagafrv. fyrir næsta ár er þess að vænta að verulega dragi úr starfsemi embættisins í kjölfar þeirrar endurskoðunar. Í meginatriðum miða fyrirhugaðar breytingar að því að embættið hætti eiginlegri fullhönnunarvinnu, sem felur í sér að verkefni sem embættið hefur haft með höndum færast til sjálfstætt starfandi aðila. Það má því segja að ríkisstjórnin hyggist færa stóran hluta starfseminnar til markaðarins. Hins vegar er ljóst að embættið mun ljúka þeim hönnunarverkefnum sem það hefur skuldbundið sig til að ljúka. Þar er m.a. um að ræða verkefni sem taka munu nokkurn tíma svo sem endurnýjun mannvirkja á Bessastöðum, mannvirkjagerð á landspítalalóð og framkvæmdir vegna Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Í tilefni þessara breytinga mun reglugerð um embætti húsameistara ríkisins, nr. 259/1973, sem raunar er úrelt, verða endurskoðuð. Framtíðarhlutverk embættisins mun m.a. felast í eftirliti og umsjón með ýmsum byggingum sem þykja menningarsögulega verðmætar. Dæmi: Embættisbústaður forseta Íslands, Alþingishús, Safnahús við Hverfisgötu, Stjórnarráðshúsið, Þjóðleikhúsið, svo og með faglegri ráðgjöf við forsrn. vegna skrifstofuhúsnæðis Stjórnarráðsins. Endanleg afstaða til þessara breytinga mun að öllum líkindum liggja fyrir í lok næsta mánaðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli því satt að segja er þetta dálítið sérkennilegt mál eins og farið er með það í fjárlögunum. Það er rétt sem kemur fram hjá hæstv. forsrh. að reiknað er með að draga verulega úr umsvifum embættisins en samt segir í athugasemdum fjárlaga að ekki er þó gert ráð fyrir þessari breytingu í forsendum frv. Ég vildi spyrja hæstv. forsrh. hvað þetta þýddi. Það á að draga úr en samt er ekki gert ráð fyrir neinni breytingu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svörin. Það kemur í ljós í hans svörum að hann hyggst ekki leggja niður embætti húsameistara ríkisins heldur ætlar að draga verulega úr starfseminni. En eins og kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. hér áðan þá er ekki gert ráð fyrir því í fjárlagafrv. að draga verulega úr fjármunum til stofnunarinnar. Þar er sem sagt dregið úr um 5% í takt við það sem verkefnin dragast raunverlega saman. En það vekur svolitla undrun að það skuli ekki vera fastara kveðið á um þetta, því að það er greinilegt, eins og kom fram í máli ráðherra, að þetta embætti er barn síns tíma og því ekkert óeðlilegt að það væri jafnvel lagt niður sem slíkt. Mér finnst mjög eðlilegt að lokið sé við þær framkvæmdir sem eru þegar í gangi hjá embættinu. En mér þætti jafnvel eðlilegt að færa þetta allt til markaðarins, alla þessa stofnun. Auðvitað eru þarna merkar teikningar til og er hægt að geyma þær á vönduðum stað, innan annarra stofnana. Mér finnst rétt að smátt og smátt verði markaðinum algerlega færð þessi verkefni sem eru núna undir húsameistara ríkisins og Þjóðskjalasafni fengnar til varðveislu þær teikningar sem þar eru.

Hæstv. forseti. Ég finn að þingmönnum finnst ég fara mér frekar hægt í einkavæðingunni og ég skal reyna að taka mig á í þeim efnum. En þó að þessi breyting verði endanlega ákveðin fyrir áramótin er ljóst að kostnaðaráhrifn þurfa sinn tíma til að fjara út og þess vegna verða þau kannski minni en ella á fyrsta árinu. Eigi að síður er gert ráð fyrir að klára þetta verk, eins og ég sagði í upphaflegu svari mínu, fyrir áramótin.

Virðulegur forseti. Á þskj. 246 er fyrirspurn til menntmrh. frá Guðrúnu J. Halldórsdóttur sem kom hér inn á þing skamma hríð sem varaþm. og gat ekki, því miður, fylgt þessari fsp. eftir sjálf en hún er svohljóðandi: ,,Hvernig er ætlunin að bæta aðstæður fatlaðra í grunn- og framhaldsskólum landsins til þess að þeir geti stundað nám til jafns við ófatlaða?`` Það verður að segjast eins og er að það sem vakti fyrir fyrirspyrjanda var m.a. að fá við því einhver svör hvort á því væri nokkur hætta að þessi hópur, þ.e. fatlaðir bæði í grunn- og framhaldsskólanum, yrði fyrir niðurskurði eða þjónusta við þennan hóp yrði fyrir niðurskurði, vegna þess að við sjáum hvarvetna í kringum okkur tilhneigingu til þess að skera niður fjárútlát og meta hvern einstakan. Þess vegna vaknar sá ótti að hugsanlegt sé að þessi hópur lendi undir niðurskurðarhnífnum. Þó hér sé spurt um grunn- og framhaldsskólana þá snýr þetta auðvitað ekki bara að þeim heldur líka að sérskólum og háskólanum. Ef ég nefni persónuleg dæmi þá veit ég um nokkra nemendur sem hafa lent í ákveðnum vandræðum í sérskólunum og háskólanum vegna þess að ekki hefur legið skýrt fyrir hvaða þjónustu þeir eiga rétt á. Þannig er það ekki ljóst þegar fatlaður einstaklingur sækir um skólavist hvaða aðstoð hann getur fengið. Hann veit ekki hver réttur hans er og skólinn veit heldur ekki oft og tíðum hvaða svigrúm hann hefur til þess að veita þessum tiltekna nemanda sérstaka aðstoð. Mér vitanlega hafa engar almennar reglur verið í gildi um þetta og hefur þurft að meta málin í hvert eitt sinn. Ef við lítum á heyrnarlausan nemanda þá þarf hann bæði á aðstoð að halda hvað varðar túlkun íslensku á táknmál heyrnarlausra og hann þarf líka túlkun af táknmáli heyrnarlausra yfir á íslensku og hann þarf kannski námsaðstoð. Með blindan nemanda getur verið um það að ræða að það þurfi að lesa námsefni skólans á snældur og hann þurfi að fá námsefni skólans skrifað á disklinga til að geta notað það í tölvu og jafnvel alhliða námsaðstoð líka. Og það liggur ekki alltaf fyrir hvort þessi nemandi á rétt á þessu, hvort hann getur fengið það og hvort skólinn hefur svigrúm til þess að veita þessa aðstoð. Þá hlýtur líka að vakna sú spurning hver er ábyrgur fyrir því að aðstoð sé veitt. Eru það skólayfirvöld, er það sérkennslufulltrúinn, er það menntmrn., er það Samskiptamiðstöð, t.d. heyrnarlausra, o.s.frv.? En fyrirspurnin er sem sagt þessi: Hvernig er ætlunin að bæta aðstæður fatlaðra í grunn- og framhaldsskólunum?

Hæstv. forseti. Spurt er hvernig ætlunin sé að bæta aðstæður fatlaðra í grunn- og framhaldsskólum landsins til þess að þeir geti stundað nám til jafns við ófatlaða. Í núgildandi lögum um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla er kveðið á um að fatlaðir nemendur skuli stunda nám við hlið ófatlaðra. Ýmislegt hefur verið gert til að bæta aðstæður fatlaðra í grunn- og framhaldsskólum á undanförnum árum. Fatlaðir eru afar fjölbreytilegur hópur og þörf er margs konar aðgerða til að bæta aðstæður þeirra í skólum. Til þessa hefur verið unnið að bættum aðstæðum fatlaðra í skólum, annars vegar með tilliti til aðgengis að húsnæði skólanna og hins vegar með því að aðlaga kennsluhætti og skipulag náms að ólíkum þörfum fatlaðra. Sú krafa er almenn að fatlaðir stundi nám með ófötluðum nemendum eftir því sem kostur er. Framkvæmd blöndunar fatlaðra barna og ófatlaðra er oft og tíðum vandasöm og mikilvægt að faglega sé að henni staðið. Í þessu sambandi má benda á að nýtt fyrirkomulag hefur verið tekið upp í Noregi þar sem ráðgjafar- og greiningarstöðvar gegna mikilvægu hlutverki þegar verið er að ræða ákvarðanir um skólagöngu fatlaðra. Brýnt er að fylgjast með því hvernig til tekst og taka mið af reynslu þeirra í þeim efnum. Æ fleiri grunnskólar taka við fötluðum nemendum og kenna þeim ýmist í almennum bekkjum eða í sérstökum stoðdeildum sem stofnaðar hafa verið fyrir fatlaða nemendur innan einstakra grunnskóla. Sérdeildir á unglingastigi eru nú víða í grunnskólum þar sem greindarskertir nemendur sækja almenna skóla. Einnig hefur verið sett upp sérstök deild fyrir blinda nemendur í Álftamýrarskóla í Reykjavík þar sem blindir nemendur njóta sértækrar þjónustu til að geta stundað nám með sjáandi börnum. Í Hlíðaskóla í Reykjavík er sérdeild fyrir hreyfihamlaða nemendur. Í öllum fræðsluumdæmum eru sérdeildir fræðsluumdæma sem eru í tengslum við almenna grunnskóla og taka á móti og kenna þeim nemendum sem eiga við alvarlega fötlun að stríða. Fötlun krefst mismunandi lausna í húsnæðismálum eftir því hvers eðlis hún er. Ekki er allt skólahúsnæði hannað með þarfir fatlaðra í huga, en þó hefur orðið mikil breyting á síðustu árum. Á undanförnum árum hafa komið fram margar tækninýjungar sem notaðar hafa verið í þágu fatlaðra. Nýir textasímar fyrir heyrnarlausa, talgervlar, blindraskjáir og prentarar fyrir blinda auðvelda fólki með sértæka fötlun að stunda nám. Einnig er til tölvubúnaður af ýmsu tagi sem nýtist nemendum með verulega fötlun og opnar þeim nýja möguleika til náms í grunn- og framhaldsskólum. Í 13 af 28 framhaldsskólum eru nú fatlaðir nemendur. Víða er þar unnið frumkvöðulsstarf í þjónustu við fatlaða sem vísa mun veginn fram á við í málefnum þeirra í framhaldsskólum. Í Menntaskólanum við Hamrahlíð hefur verið tekin upp sérstök þjónusta við líkamlega fatlaða nemendur sem hyggja á stúdentspróf. Mjög brýnt er að bæta enn frekar aðstöðu sem þar hefur verið byggð upp og beinist að því að aðstoða nemendur við námið með öllum færum leiðum og við athafnir daglegs lífs. Ljóst er að aukin þjónusta við fatlaða nemendur í framhaldsskólum er stórt verkefni sem vinna verður markvisst að á næstu árum. Þegar hefur fengist dýrmæt reynsla í skólunum og mikilvægt er að byggja á henni við áframhaldandi þróunarstarf á þessu sviði. Í boði er nám innan framhaldsskólans sem sérstaklega er ætlað greindarskertum og seinfærum nemendum. Starfsdeild sem starfað hefur í Iðnskólanum í Reykjavík um árabil er ætluð nemendum sem til skamms tíma hlutu eingöngu þjónustu í sérskólum á borð við Öskjuhlíðarskóla. Þetta starf lofar góðu og er í raun orðið stefnumarkandi í þjónustu við slíka nemendur. Hliðstæðri deild var komið á við Iðnskólann í Hafnarfirði á þessu hausti og fleiri fjölbrautaskólar hafa sett upp svipaðar deildir. Slíkar starfsdeildir eru með námstilboð sem gera nemendum með greindarskerðingu og seinfærum nemendum kleift að afla sér þekkingar sem nauðsynleg er til sjálfstæðrar búsetu á fullorðinsárum, en veita einnig undirbúning fyrir einföld störf á almennum vinnumarkaði. Mikil aukning hefur orðið á námstilboðum af þessu tagi og í nýju frv. til laga um framhaldsskóla mun það fest enn frekar í sessi.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra tiltölulega ítarlegt svar miðað við þann stutta tíma sem hann hefur til að svara fyrirspurnum hér. Það er auðvitað ljóst og vitað að það hefur ýmislegt verið gert og talsvert hefur þokast áfram í málefnum fatlaðra sl. áratug enda hefur þeim málaflokki verið gefinn sérstakur gaumur. Ég hjó hins vegar eftir því í máli ráðherra að hann ræddi meira um sérdeildir og skipulögð almenn úrræði sem eru í boði fyrir fatlaða í ýmsum skólum, bæði í grunnskólanum og framhaldsskólanum, en minna um þessa einstaklingsbundnu aðstoð sem nemendur þurfa. Það var kannski það sem ég var að reyna að fiska eftir í inngangsorðum mínum hér áðan, þ.e. hvort það væru einhverjar almennar reglur í gildi um það hvaða aðstoð skólinn getur veitt, hvort það sé eitthvert þak á þeim málum og hver beri þá líka ábyrgð á því að nemandi fái þá aðstoð sem hann þarf á að halda. Því eins og ráðherra sagði réttilega, þá eru lög á þann veg að fatlaðir eigi að geta stundað nám við hlið ófatlaðra jafnt í grunnskóla sem framhaldsskóla. Þá vaknar auðvitað líka sú spurning hversu hæfir kennarar eru og hversu vel kennarar eru í stakk búnir til þess að taka á móti og veita fötluðum nemendum fræðslu, hvort þeir hafa lært að kenna fötluðum eða sinna þeim. Og ég held reynar að þetta snúi kannski ekki síður að sérskólunum og háskólanum. Við verðum að gera ráð fyrir því að þetta fólk komi líka upp á háskólastigið og ég hef óljósan grun um að það hafi minna verið gert þar heldur en víða annars staðar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sinna þessum málum mjög vel og sinna menntun fatlaðra mjög vel vegna þess að við sjáum það á vinnumarkaðinum að staða þeirra er mjög erfið og þar hefur atvinnuleysi aukist verulega. Ég held að aukin menntun gæti aðstoðað þetta fólk.

Hæstv. forseti. Það er rétt að ég ræddi í svari mínu meira um þessa skipulögðu þjónustu sem veitt er í skólunum og meira í einstökum skólum en öðrum. Það er rétt hjá fyrirspyrjanda að það kann að vera erfitt fyrir einstaka skóla að sinna umsóknum um skólavist frá fötluðum nemendum ef viðkomandi skóli hefur ekki verið sérstaklega útbúinn til þess að taka við t.d. líkamlega fötluðum nemanda. Þá hefur verið reynt að beina þeim nemendum í þá skóla sem sérstaklega hafa búið sig undir að taka við slíkum nemendum og í framhaldsskólakerfinu nefni ég þar sérstaklega Menntaskólann við Hamrahlíð. Kennarar eru líka vafalaust misjafnlega við því búnir að sinna þessum nemendum. Það fer að sjálfsögðu eftir því hvers konar fötlun um er að ræða. Ég legg svo áherslu á það í lokin og tek þar undir með hv. fyrirspyrjanda að það er mikilvægt að sinna þessum nemendum og ég fullyrði að það mun verða fylgst vel með því í menntmrn.

Virðulegi forseti. Á þskj. 248 er að finna fsp. frá Guðrúnu J. Halldórsdóttur, sem hljóðar á þessa leið: ,,Hverjar voru tillögur starfshóps um samræmdar aðgerðir fyrir ungmenni sem flosnað hafa upp úr skóla, sbr. ályktun Alþingis 12. mars 1991? Til hvaða aðgerða hefur verið gripið í framhaldi af tillögum hópsins?`` Það er kannski eðlilegt að taka málin í þessari röð vegna þess að þessi tillaga var samþykkt og fyrirspurnin tengist þessari samþykkt. En það er þó sama, þar sem þessi mál eru nátengd, í hvaða röð þau eru tekin, mín vegna. Þessi þál. sem ég er þá að fjalla um hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að koma á fót samstarfshópi á vegum ráðuneyta og sveitarfélaga til að gera tillögur um samræmdar aðgerðir sem miði að því að aðstoða ungmenni sem flosnað hafa upp úr skóla. Samstarfshópurinn fjalli einnig um sameiginlegar forvarnir gegn þessum vanda. Samstarfshópurinn verði skipaður fulltrúum tilnefndum af dómsmála-, félagsmála-, menntamála- og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu, stærstu sveitarfélögunum og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Samstarfshópurinn skili niðurstöðum fyrir árslok 1991.`` Þessi tillaga fékk allmikla umræðu og mjög jákvæða er hún var flutt á Alþingi. Og í framhaldi, eins og sjá má, var hún samþykkt, að vísu með nokkuð breyttum texta frá upphaflegri tillögu. Enn eru í fullu gildi þær ábendingar sem komu fram í greinargerð tillögunnar þar sem m.a. kom fram, með leyfi forseta: ,,Þau ungmenni, sem lenda í vímuefnum og á vergangi, eru alls ekki öll úr höfuðborginni heldur munu ýmis þeirra vera af landsbyggðinni en hafa leitað að heiman eftir ,,frjálsræði`` og spennu, sbr. upplýsingar í viðtölum við starfsfólk Rauða kross hússins.`` Þetta vil ég séstaklega taka fram vegna þess að í þeirri umræðu sem helst hefur verið um þessi mál hefur sjónum einkum verið beint að unglingum hér á höfuðborgarsvæðinu, en það er ekki síður nauðsynlegt að reyna bæði að hafa upp á þessum ungmennum sem hætta í skólum víðs vegar um landið og reyna, eins og þessum samstarfshópi er ætlað, að taka eitthvað á vanda þeirra. Ég inni því hæstv. ráðherra eftir því hvað þessu máli líður.

Hæstv. forseti. Í framhaldi af þeirri þáltill. sem hér var getið um fór forsrn. þess á leit að félmrh. hefði frumkvæði að skipan starfshópsins. Nefnd um úrbætur á aðstæðum ungmenna sem flosna upp úr skóla var skipuð af félmrh. 16. sept. 1991. Nefndin hélt 7 fundi og skilaði áliti til félmrh. 18. febr. 1992. Starfshópurinn leggur fram nokkrar tillögur sem heyra undir skólamál. Þannig leggur hópurinn til að við stærri skóla starfi umboðsmenn nemenda. Lagt er til að heildarskráning nemenda verði á ábyrgð og undir eftirliti einnar stofnunar og skráning tíðari en nú er. Jafnframt verði forgangsverkefni að tölvuvæða nemendaskrá grunnskóla. Einnig er í álitinu lagt til að sveigjanleiki í námi verði aukinn og gert ráð fyrir mismunandi námshraða í efri bekkjum grunnskóla, verknámskennsla verði aukin og boðið upp á fjölbreyttara námsval. Segir í álitinu að þessi úrræði geti komið í veg fyrir uppgjöf margra nemenda sem standi ekki undir þeim bóknámskröfum sem nú séu gerðar. Nefndin leggur auk þess til að komið verði á virkara foreldrastarfi m.a. með því að gera foreldra að svokölluðum bekkjartenglum og styrkja með því tengsl foreldra og skóla. Loks er lagt til að komið verði á nemendaverndarráði í skólunum þar sem því verður við komið og reynt að virkja betur og auka samvinnu þeirra aðila sem vinna að málefnum barna og unglinga. Einn nefndarmanna, fulltrúi menntmrn., skilaði séráliti og þar kemur fram að verið er að koma upp upplýsingakerfi í menntmrn. sem byggist á að skólarnir sendi reglulega nemendaskrá til fræðsluskrifstofa. Þar verði þær færðar í tölvutækt form og sendar ráðuneytinu til frekari vinnslu og varðveislu. Enn fremur kemur fram í álitinu að hingað til hafi verið mikill misbrestur á skráningu þeirra sem ekki sækja skóla. Í sérálitinu segir síðan að nauðsynlegt sé að fylgst verði betur með nemendum sem hafi lélega ástundun eða mæti ekki og það sé tilkynnt til viðkomandi fræðsluskrifstofu. Tekið er undir þá tillögu nefndarinnar að heildarskráning verði á einni hendi og tíðari en nú er og með nánari upplýsingum frá skólunum. Enn fremur er tekið undir tillögu um sveigjanleika í námi og að efla samstarf foreldra og skóla, svo og að komið verði á námsráðgjöf í 8.--10. bekk grunnskóla. Verkefni skóla eða námsráðgjafa verði m.a. persónuleg ráðgjöf vegna mála sem upp kunna að koma á skólagöngu nemenda, ráðgjöf við val á námi og starfi, náms- og starfsfræðsla, fyrirbyggjandi starf sem byggi á rannsóknum og mati á skólastarfi og stuðningur við nemendur vegna samskipta þeirra við aðra í skólastarfinu. Þetta eru megintillögurnar. Eins og fram kom hjá mér áðan fól forsrh. félmrh. að hafa frumkvæði í málinu. Engu að síður upplýsi ég að þegar er verið að vinna í menntmrn. í anda nokkurra af tillögum starfshópsins. Þannig hefur í menntmrn. verið unnið að því að koma upp betra upplýsingakerfi sem m.a. á að taka við nemendaskrám frá fræðsluskrifstofum. Í skýrslum nefndar um mótun menntastefnu er lagt til að komið verði á námsaðgreiningu í efstu bekkjum grunnskólans, svipað og starfshópurinn leggur til, og þróunarstarf í þá veru er á framkvæmdaáætlun ráðuneytisins. Nefndin leggur einnig til aukna áherslu á vandað framboð verk- og listgreina á unglingastigi þannig að komið verði betur til móts við nemendur sem ekki hneigjast til bóknáms. Námsráðgjafi í unglingadeildum grunnskóla er málefni sem er ofarlega á verkefnalista ráðuneytisins. Fyrir liggur að móta stefnu um fyrirkomulag námsráðgjafar til framtíðar en sl. þrjú ár hafa verið starfandi námsráðgjafar í tilraunaskyni í nokkrum skólum. Ljóst er að aukin áhersla á náms- og starfsráðgjöf á unglingastigi miðar að því að styrkja sjálfsmynd nemenda og gera þá smám saman færa um að taka ábyrgar stefnumótandi ákvarðanir um eigið líf. Námsráðgjöf í skólum er hluti af stoðkerfi skólanna. Í tillögum nefndar um mótun menntastefnu er bent á að stoðkerfi skólanna þarf að vera skipulagt sem heild þar sem einn þáttur styður annan. Þannig heyrir undir stoðkerfi skólanna regluleg upplýsingamiðlun milli heimila og skóla um stöðu og námsframvindu nemenda, aukið vægi á hlutverk umsjónarkennara og gott samstarf við foreldra á öllum sviðum, þ.e. um einstaklinginn, bekkjardeildina og stefnumið skólans í heild.

Virðulegi forseti. Það er nauðsynlegt í þessari umræðu að vekja athygli á því að nefnd sem hæstv. menntmrh. skipaði og skilaði áliti á þessu ári, varðandi framtíðarskipan mála í Reykjanesi í Ísafjarðardjúpi, lagði til á sínum tíma að í Reykjanesi yrði stofnaður grunnskóli sem sérstakt úrræði fyrir unglinga á aldrinum 14--16 ára sem talið er að þurfi að skipta um umhverfi af ýmsum félagslegum ástæðum. Þessi tillaga byggðist m.a. á því mati forstöðumanns kennsludeildar fræðsluskrifstofu Reykjavíkurborgar að í ár þyrftu um 2.400 nemendur í Reykjavík sérkennslu vegna erfiðleika af ýmsu tagi. Af þessum nemendahópi eiga 800 nemendur m.a. í örðugleikum vegna félagslegs vanda af ýmsu tagi og af þeim eru um þriðjungurinn í 8.--10. bekk grunnskólans. Það er mat forstöðumanns kennsludeildarinnar að þessir nemendur hefðu gott af því að komast í öruggt umhverfi þar sem friður gæfist til náms og fengju aðstoð við að byggja upp sterkari sjálfsmynd, alveg eins og við höfum hugsað okkur í þessum tillögum varðandi framtíð Reykjanesskólans. Þess vegna harma ég það enn að það skuli hafa verið ákvörðun menntmrn. á einni ögurstund að slá af þessa góðu hugmynd, sem þarna hefði getað komið til móts við þá nemendur sem hér er verið að fjalla um.

Virðulegi forseti. Þegar við ræðum um hvað sé hægt að gera í málefnum ungmenna sem hafa flosnað upp úr skóla þá er Reykjanesskólinn vissulega einn af þeim möguleikum sem nefnd, sem hefur unnið að því máli, hefur bent á. Ég vil einnig nefna það að í þessari úttekt sem síðasti ræðumaður minntist á að nefndin hefði skilað til félmrn. er rætt um vandað framboð verk- og listgreina og það er einmitt eitt af þeim atriðum sem ekki hefur verið unnið að. Það hefur ekki verið sú stefnumótun í gangi að það væri hægt að bjóða fram verk- og listgreinar í meira mæli heldur en verið hefur, heldur hefur samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar, með samdrætti í þessum málum, þá hefur það einmitt bitnað á verk- og listgreinum. Þannig að þrátt fyrir fögur orð þá er sífellt dregið úr því sem gæti talist vera framboð í þessum skólum í verk- og listgreinum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greið svör. Þar sem hálft annað ár er síðan niðurstöður nefndarinnar lágu fyrir, ef ég tók rétt eftir, 18. febr. 1992, þá langar mig til að inna hæstv. ráðherra eftir því, í framhaldi af þessum upplýsingum, hvort það sé ljóst á hve árangursríkan hátt er hægt að fylgjast með þeim ungmennum sem flosna upp úr skóla, því vissulega hefur það verið hluti af vandanum í þessum efnum að hafa upp á því hvar þessir unglingar eru, hverjir þeir eru og hversu margir þeir eru. Í öðru lagi langar mig til þess að taka undir með hv. síðasta ræðumanni að list- og verkmenntagreinar eru mjög mikilvægar og það gat ráðherra einnig um í sínu svari. Mér þykir þetta einkum mikilvægt þar sem ljóst er að þessar greinar hafa orðið mjög fyrir barðinu á þeim niðurskurði sem verið hefur í skólakerfinu undanfarin tvö ár og verður haldið áfram núna. Með því að þrengja að í skólakerfinu vantar okkur þann grunn sem við síðan ætlum okkur að byggja á með því að hafa markvissar aðgerðir til þess að halda unglingum í skóla, bjóða þeim upp á fjölbreytt og gott nám af ýmsu tagi og við hæfi hvers og eins og eftir getu og hæfileikum hvers og eins. Ef þetta er ekki undirbyggt frá upphafi þá er tómt mál að tala um það að fara að taka sig til í 8., 9. eða 10. bekk grunnskóla og ætla að bæta um betur, enda hefur því miður ekki örlað eins á því og æskilegt væri. Í þriðja lagi langar mig að fylgja því aðeins eftir að hér eru um afskaplega fjölbreyttan hóp að ræða. Ég hafði hugsað mér í fyrri framsögu minni að taka bæði fyrir börnin í þéttbýlinu, sem búa við margvíslegan og aukinn vanda sem fylgir stórborgarskipulagi, og einnig þann vanda sem fylgir þeirri byggðaþróun sem hefur valdið flótta af landsbyggðinni þar sem nokkurt rót hefur orðið eftir atvinnuástandi staða. Það þarf að vera hægt að leita lausna eftir aðstæðum í hverjum landsfjórðungi fyrir sig, auk sértækra lausna fyrir þau ungmenni sem eiga við sérstakan vanda að stríða. Ef þetta er ekki gert, þá erum við í miklum og vaxandi vanda.  [15:47]

Hæstv. forseti. Við ræddum fyrir stuttu tillögur nefndarinnar sem falið var að gera tillögur um málefni Reykjanesskóla við Djúp. Ég ætla ekki að endurtaka neitt af því sem ég sagði þá, en það er misskilningur hjá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni þegar hann segir að það hafi verið ákvörðun menntmrn. eða menntmrh. að slá af tillögur nefndarinnar. Það sagði ég ekki. Ég sagði að ráðuneytið væri ekki tilbúið að fallast á tillögurnar, þær þyrftu frekari athugunar við og væru liður í þeirri stefnumótun sem nú er unnið að af hálfu nefndarinnar sem er að endurskoða bæði grunn- og framhaldsskólalöggjöfina. Það liggur því engin ákvörðun fyrir um að þessum tillögum hafi endanlega verið hafnað. Það er misskilningur. Um verk- og listgreinar vil ég aðeins segja að það er fullur skilningur á því að það þarf að auka námsframboðið og það er sérstakt áhersluatriði einmitt í starfi menntastefnunefndarinnar og lögð sérstök áhersla á að kennsla í verk- og listgreinum verði aukin. Að lokum um hvernig fylgst verði með þeim unglingum sem flosna upp úr skóla, þá er treyst þar á bætt skráningarkerfi sem ég gat um áðan að væri verið að koma upp í skólunum og fræðsluskrifstofum landsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir fsp. sem er að finna á þskj. 247, um forvarnir í skólum. Hún er einnig frá Guðrúnu J. Halldórsdóttur. Mér þykir miður að hún skuli ekki hafa getað mælt fyrir fsp. sjálf, en mun reyna að koma því efni til skila sem hún ber fyrir brjósti. Fyrirspurnin er svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hefur ráðherra hugsað sér að auka forvarnir í skólum til þess að hamla gegn neyslu vímugjafa og vinna móti auknu ofbeldi?`` Virðulegi forseti. Ég vil enn vísa til þeirrar tillögu sem samþykkt var á Alþingi, þetta eru náskyld mál. Þarna er í rauninni verið að takast á við það á hvern hátt skólarnir eru í stakk búnir til þess að glíma við vanda þeirra sem minnst mega sín í skólakerfinu. Ég vil í fyrsta lagi geta þess að forvarnastarf í skólum er mjög mikilvægt til þess að stemma stigu við því að ungmenni flosni upp úr skólum. Í öðru lagi getur það haft örlagarík áhrif á samfélagið á hvern hátt tekst til í skólum og ég vil sérstaklega geta þess að það eru ekki mjög góð teikn á lofti um samdrátt í forvarnastarfi í skólum. Má m.a. nefna námsefnið ,,Að ná tökum á tilverunni`` sem hefur verið kennt með býsna góðum árangri á undanförnum árum, einkum í efri bekkjum grunnskóla. En vegna samdráttar í skólakerfinu hafa æ fleiri haldið að sér höndum. Þarna hefur í rauninni þurft að treysta á skilning sveitarfélaga, svo og getu og tíma kennara til þess að takast á við þetta erfiða en mæta kennsluefni. Ég vil einnig minna á tillögu sem hv. þm. Jón Helgason var 1. flm. að á 115. löggjafarþingi, um velferð barna og unglinga. Sú tillaga var samþykkt þann 9. maí 1992 og var um þetta sama efni og hér er spurt um, hvernig verði hægt að grípa til forvarna vegna vaxandi ofbeldis hjá unglingum og aukinni neyslu vímugjafa.

Hæstv. forseti. Samkvæmt aðalnámsskrá grunnskóla frá 1989 ber grunnskólum að sinna fíknivörnum og er sú fræðsla liður í heilbrigðisuppeldi innan skólanna. Í aðalnámsskránni er lögð áhersla á forvarnastarf sem beinist að því að gera einstaklinginn hæfari til þess að lifa í nútímaþjóðfélagi. Þannig er t.d. lögð áhersla á færni í mannlegum samskiptum, að auka sjálfstraust og stuðla að góðri sjálfsmynd hvers og eins svo hann sé betur í stakk búinn til að standast þrýsting frá jafnöldrum um að neyta vímuefna. Þá segir einnig í aðalnámsskrá að hlutverk skólans sé að efla félagslegan og siðferðilegan þroska nemenda, m.a. með því að nemendur temji sér samskiptareglur sem byggja á tillitssemi, umhyggju, kærleika og sáttfýsi. Kennsluefni sem byggist á því að styrkja nemendur þannig að þeir taki sjálfir ákvarðanir sem varðar líf þeirra er afar mikilvægur þáttur í forvarnastarfi. Árið 1990 kom út hjá Námsgagnastofnun námsefnið ,,Að ná tökum á tilverunni``, oft kallað Lions Quest, ætlað 12--14 ára nemendum. Námsefnið var þýtt úr ensku og gefið út að tilstuðlan Lions-hreyfingarinnar og menntmrn. og fellur mjög að þeim áherslum sem birtast í aðalnámsskrá. Á vegum Lions og menntmrn. eru haldin sérstök sumarnámskeið fyrir kennara sem hyggjast nota efnið í kennslu. Alls hafa 615 grunnskólakennarar sótt námskeið. Menntmrn. veitir kennurum sem sótt hafa námskeið ýmsa þjónustu auk þess sem það kostar verkefnisstjórn sem lýtur að námsefninu og notkun þess hér á landi. Um 4.500 nemendur í 72 grunnskólum vinna með efnið Lions Quest skólaárið 1993--1994, en efnið er nú notað í yfir 20 þjóðlöndum. Styrkur einstaklinga til þess að standast þrýsting annarra byggist að einhverju marki á samskiptahæfni þeirra. Kennsluefni sem tekur slíkt til umfjöllunar er vel fallið til forvarnastarfs. Á síðasta ári gaf Námsgagnastofnun út námsefnið ,,Samvera`` eftir Sigrúnu Aðalbjarnardóttur og Árnýju Elíasdóttur, byggt á rannsóknum Sigrúnar á samskiptahæfni barna. Efnið hentar 7--12 ára börnum. Eitt af markmiðum þess er að hlúa að samskiptahæfni skólabarna, þ.e. hæfni þeirra til að setja sig í spor annarra og rækta með þeim tillitssemi og virðingu bæði fyrir náunganum og sjálfum sér. Í námsefninu ,,Samvera`` og ,,Að ná tökum á tilverunni`` er lögð rík áhersla á þátttöku foreldra í námi barna sinna og samvinnu þeirra við skólann. Það er og grundvallaratriði í aðalnámsskrá frá 1989 að fíknivarnir í grunnskóla skuli byggja á samstarfi heimila og skóla. Agi, reglur, takmarkanir, almennir mannasiðir, góð dómgreind og náungakærleikur svo að eitthvað sé nefnt eru þættir mannlegrar tilveru sem eiga að hafa vettvang innan fjölskyldunnar. Skólinn einn og sér getur aldrei komið í stað heimilanna hvað þetta varðar. Mikilvægt er að leggja enn frekari áherslu á uppbyggingu jákvæðrar sjálfsmyndar nemenda innan skólakerfisins og að auka samskiptahæfni grunnskólabarna. Slíkt er ógerningur án náins samstarfs við heimilin. Nefnd um mótun menntastefnu sem nú vinnur að lokaskýrslu um endurskoðun skólalöggjafarinnar hefur lagt áherslu á að efla samstarf heimila og skóla. Menntmrn. hefur þegar átt gott samstarf við foreldrasamtök í landinu, en betur má ef duga skal. Aukið samstarf og bættur skilningur milli heimila og skóla er eitt stærsta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir í málefnum grunnskólans. Það er afar vandasamt að ala upp fólk til flókins samfélags tæknialdar og íslenskri þjóð veitir ekki af að sameina krafta allra ábyrgra aðila til að leysa það verkefni sem best úr hendi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. greið svör hans. Ég get tekið undir með honum að því leyti sem lýtur að markmiðum og einnig að því leyti sem lýtur að þeim aðferðum sem við höfum og möguleikum til þess að sinna þessu. En ég vil gera þá athugasemd að það er undir sveitarfélögum komið hvort þetta námsefni ,,Að ná tökum á tilverunni`` er kennt eða ekki. Þar sitja því miður ekki öll börn á landinu við sama borð, vegna þess að víða hefur verið hafður sá háttur á að sveitarfélög greiða eina kennslustund og gera skólum að leggja aðra til af skólatíma til þess að geta sinnt þessu kennsluefni. Þetta kennsluefni er krefjandi fyrir börn, foreldra og kennara og því held ég að það sé full ástæða til þess að gera þá kröfu að öll börn eigi kost á að njóta þessa námsefnis. Jafnframt fagna ég því frumkvæði og því efni sem komið hefur frá einstökum aðilum innan skólakerfisins. Það eru margir sem bera þetta efni fyrir brjósti, en ef vel á að vera á þetta að vera réttur og eðlilegur þáttur skólastarfs alls staðar á landinu. Við þurfum að fella þetta inn í skólastarf og gera þá kröfu að þetta sé hluti af því námsefni sem börnum er ætlað að tileinka sér og fylgt er eftir með samstarfi kennara og foreldra. Ég vil einnig taka það fram að nú er verið að halda ýmsar ráðstefnur um þær hættur sem steðja að unglingum, einelti og ofbeldi af ýmsu tagi. Ég held að það sé almennur vilji í samfélaginu að tekið verði hraustlega á þessu máli og þar verða allir aðilar, ekki síst stjórnvöld að koma að.

Virðulegi forseti. Á þskj. 62 flytur Jónas Hallgrímsson eftirfarandi fyrirspurnir til samgrh. um snjómokstur: ,,1. Eru uppi áform um bætta þjónustu Vegagerðar ríkisins við einangraða staði á Austurlandi með fjölgun snjómokstursdaga? 2. Telur samgönguráðherra ekki tímabært að þjóðvegur 1 um Breiðdalsheiði verði ruddur ákveðna daga í viku hverri líkt og aðrir fjallvegir á hringveginum? 3. Hver eru áform um snjóruðning milli Norður- og Austurlands (Mývatnsöræfi og Möðrudalsfjallgarða) á næsta vetri?`` Núverandi reglur byggja að meginhluta á ákvörðun þáv. hæstv. samgrh. Steingríms J. Sigfússonar frá í mars 1991. Töluverðar vegaframkvæmdir hafa átt sér stað að undanförnu á fjallvegum á Austurlandi sem ætti að gefa tilefni til rýmkunar á þessum reglum. Fyrst og fremst er átt við þá staði á Austurlandi sem við mesta vetrareinangrun búa. Til Norðfjarðar er mokað þrjá daga í viku en á Oddsskarðsvegi hafa staðið yfir miklar vegabætur undanfarin tvö ár. Sömu reglur gilda um Fjarðarheiði til Seyðisfjarðar, þrír dagar í viku hverri, þrátt fyrir mikla uppbyggingu vegar um heiðina á þessu ári. Til Borgarfjarðar eystri er aðeins mokað einu sinni í viku og til Vopnafjarðar er alls ekki mokað, nýjan og vel uppbyggðan veg um Hellisheiði, nema í undantekningartilfellum. Fyrir liggur að fjölgun snjómokstursdaga úr t.d. þremur í alla daga fylgir óverulegur kostnaður, sbr. greinargerð umdæmisstjóra Vegagerðar ríkisins á Austurlandi, um Norðfjörð og Seyðisfjörð, um 2,5 millj. kr. aukning miðað við meðaltal síðustu þriggja vetra. Enn eru engar snjómokstursreglur um veginn á Breiðdalsheiði og virðist opnun hennar vera mjög á reiki og er rétt að hér komi fram að m.a. hefur Breiðdalshreppur séð sig knúinn til að láta opna heiðina í einhver skipti á góðviðrisköflum á vetrum. Hér er um mikið hagsmunamál vegfarenda á leiðinni Egilsstaðir--Höfn að ræða og leggja heimamenn ríka áherslu á að komið verði á reglubundnum snjóruðningi um Breiðdalsheiði. Rétt er að fram komi að Vegagerðin hefur sýnt nokkurn sveigjanleika í seinni tíð, en engu að síður skortir hér alfarið reglur. Það er mjög mikilsvert að vita hvaða áform eru uppi um að halda leiðinni til Norðurlands og Austurlands opinni í vetur og þá hvort búið sé að móta einhverja framtíðarstefnu í þeim efnum. Engar reglulegar skipasamgöngur eru nú milli þessara landshluta og þarf því ekki að fjölyrða um mikilvægi þessa vegna almennra samskipta og viðskiptahagsmuna.

Hæstv. forseti. Fyrirspurnin er í þrem tölusettum liðum, en áður en ég vík að þeim mun ég fara nokkrum orðum um snjómokstursreglur almennt. Endurskoðun sjómokstursreglna hefur gjarnan farið fram með 2--4 ára millibili undanfarin ár. Núgildandi reglur eru frá því í mars 1991 og m.a. af þeim sökum verða þær endurskoðaðar nú á næstu vikum. Ég hef falið Vegagerðinni að vinna að endurskoðuninni og er út frá því gengið að nýjar reglur taki gildi síðar í vetur og er undirbúningur þess raunar vel á veg kominn. Endurskoðunin mun leiða til aukinnar þjónustu eins og jafnan áður, en ég tel ekki rétt að víkja sérstaklega að þeim málum frekar. Auk þess sem snjómokstursreglur hafa verið endurskoðaðar með reglulegu millibili eru stundum gerðar breytingar sem eru staðbundnar ef ástæður í samgöngum hafa breyst til viðkomandi héraða. Tvö dæmi um þetta má nefna á því svæði sem fsp. tekur til. Á sl. vetri var tekinn upp snjómokstur á leiðinni milli Norður- og Austurlands. Að sumu leyti var það vegna þess að strandferðir höfðu fallið niður milli Norður- og Austurlands, reglulegar eins og áður hafði verið í báðar áttir, en líka vegna hins að samgöngur hafa breyst og sú þörf sem er fyrir viðskiptaþjónustu, gagnkvæm viðskipti milli fjórðunganna, hefur vaxið og af þeim sökum er óhjákvæmilegt að reyna að halda leiðinni opinni. Af sömu ástæðum var þjónusta aukin við Borgarfjörð eystri vegna þess að strandferðir höfðu fallið niður. Þangað var áður opnað einu sinni í viku, en nú er það gert tvisvar meðan sjóþyngsli eru innan hóflegra marka. Í báðum tilvikum er reiknað með að þessi tilhögun haldist á vetri komandi. 1. tölul. fsp. hljóðar svo: ,,Eru uppi áform um bætta þjónustu Vegagerðar ríkisins við einangraða staði á Austurlandi með fjölgun snjómokstursdaga?`` Um þetta vil ég segja að ég hef áður svarað því sem tekur til Borgarfjarðar eystri en vil bæta því við að í vetur verður Vopnafjarðarheiði opnuð í tengslum við mokstur á Möðrudalsöræfum. Þjónusta við aðra staði sem spurningin gæti tekið til verður til umfjöllunar við endurskoðun reglnanna. Í öðru lagi er spurt: ,,Telur samgrh. ekki tímabært að þjóðvegur 1 um Breiðdalsheiði verði ruddur ákveðna daga í viku hverri líkt og aðrir fjallvegir á hringveginum?`` Í snjómokstursreglum er meginreglan að tengja saman þéttbýlisstaði eftir einni leið. Í sumum tilvikum væri hægt að velja styttri leiðir en nú er gert til einstakra staða, en vegna kostnaðar er lengri leiðin látin nægja. Þannig er aðalreglan að moka milli Egilsstaða, Reyðarfjarðar og suður með fjörðum, en ekki einnig um Breiðdalsheiði, sem er þó 58 km styttri leið. Viðbótarmokstursleið yrði 64 km ef báðar leiðir væru opnaðar. Á undanförnum árum hefur heiðin þó verið mokuð af og til þegar snjólétt er, en þetta hefur ekki verið reglubundin þjónusta. Hvort breyta eigi þessari þjónustu í reglubundna er atriði sem rétt er að taka til athugunar við áðurnefnda endurskoðun, en ég vek athygli á að hér er ekki um einangrað tilvik að ræða. Ég get tekið sem hliðstæðu veginn yfir Fljótsheiði og auðvitað er spurningin hversu langt eigi að ganga í því að halda heiðum opnum ef hægt er að komast fram hjá þeim, ég tala nú ekki um ef vetur eru snjóþungir. Þriðja spurningin er: ,,Hver eru áform um snjóruðning milli Norður- og Austurlands (Mývatnsöræfi og Möðrudalsfjallgarða) á næsta vetri?`` Eins og ég nefndi áður verður mokstur með sama hætti og á sl. vetri. Mokað er tvo samliggjandi daga og er gert ráð fyrir að vegurinn sé opinn á miðvikudögum og fimmtudögum. Þessi tilhögun var tekin upp í fyrra og gekk allvel þó að leiðin sé löng og í mikilli hæð yfir sjó og því háðari veðurfari en styttri og lægri fjallvegir. Í vetur verður einnig reynt að opna Vopnafjarðarheiði sömu daga.

Virðulegur forseti. Hæstv. samgrh. boðar hér endurskoðun á snjómokstursreglum síðar í vetur. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra að taka þar stórt á, því snjór er fyrirstaða sem kemur vegfarendum jafnilla sem annað og hefur auðvitað kostnað í för með sér. En það er hin raunverulega þjónusta sem máli skiptir, að leiðirnar séu opnar. Sú bragarbót er boðuð frá því sem var í fyrravetur að Vopnafjarðarheiði verði opnuð í tengslum við mokstur um Möðrudalsöræfi og það er vissulega vel. Varðandi aðrar leiðir á Austurlandi þá er Breiðdalsheiði einn þröskuldurinn. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að marka um það reglur sem rýmki frá núverandi horfi, þannig að þessi fjallvegur verði opinn þegar yfirleitt eru ekki mikil snjóþyngsli. Eins og oft háttar til má með litlum tilkostnaði opna þann fjallveg. Síðan eru það Fjarðarheiði og um Oddsskarð sem kallað er. Þar liggur það nú fyrir eftir miklar vegabætur að unnt er að halda þessum leiðum opnum alla daga vikunnar með litlu meiri tilkostnaði heldur en það er að opna þar þrisvar í viku og af því hljóta menn að draga ályktanir. Ég vona að það endurspeglist í ákvörðunum ráðherrans síðar í vetur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svörin, en vil koma aðeins nánar að nokkrum atriðum í svörum hans. Ég vil hvetja til þess varðandi endurskoðun snjómokstursreglna að þeim verði hraðað svo að þær nýju reglur taki gildi að vetri en ekki að sumri. Það er til lítils gagns ef þessar reglur taka ekki gildi fyrr en einhvern tíma seinni partinn í vetur, þannig að það er nauðsynlegt að hraða þeirri endurskoðun sem er í gangi og er vel að hún er í gangi. Ég vil nefna það sérstaklega að einmitt opnunin um Möðrudalsöræfi í fyrravetur, sem var góðra gjalda verð og er mikill fengur að, kallar auðvitað á kröfur um opnun t.d. á fjallvegi eins og Breiðdalsheiði, sem styttir vegalengd milli Egilsstaða og Hafnar um 60 km. Auðvitað kallar opnun á vegi eins og Vopnafjarðarheiði einnig á veginn um Hellisheiði, sem er miklu styttri, styttir leiðina um eina 80 km. Það kemur auðvitað krafa um að opna þessar stuttu leiðir sem stytta ferðatímann svo verulega. Þá er ég að tala um í venjulegu árferði eða þegar snjóalög eru ekki mjög mikil. Ég vil einnig minna á það sem kom fram í upphafsorðum mínum að það hafa orðið miklar vegabætur, bæði á Fjarðarheiði og Oddsskarði, sem kallar auðvitað á endurskoðun þessara snjómokstursreglna og endurmat, því það er ekki um sama hlut að ræða núna og var fyrir tveimur árum, sem betur fer.

Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að það sé ekki aðeins eðlilegt heldur nauðsynlegt að endurskoða snjómokstursreglur sem gilda um Fjarðarheiði og Oddsskarð og aðrar sambærilegar heiðar þar sem við búum nú við mun betri vegi en áður til þess að greiða fyrir öryggi og samgöngum á viðkomandi stöðum. Ég er fullkomlega sammála þeim sjónarmiðum. Á hinn bóginn finnst mér svolítið undarlegt þegar því er haldið fram að ekki megi opna leiðina milli Norðurlands og Austurlands nema um leið séu mokaðar Breiðdalsheiði og Hellisheiði. Við erum auðvitað ekki að tala um sama fólkið og ég sé satt að segja ekki hvaða rök geti verið fyrir því að ef ekki er mokað milli Norður- og Austurlands að þá megi ekki moka Hellisheiðina. Þannig að mér fundust þessar röksemdir hálfskrýtnar. Við erum að reyna að nýta þá peninga sem best sem við höfum til vegamála og auðvitað hlýtur það að vera svo um heiðar sem eru illa vegaðar, að eðlilegt er að gera tilraun til að moka á meðan snjólétt er og auðgert að moka. Hins vegar sitjum við alltaf uppi með ákveðna fjallvegi sem við ráðum ekki við að halda opnum, t.d. á vorin í leysingum eða í miklum snjóum. Ég get vel bætt við heiði eins og Lágheiði til þess að nefna enn eitt dæmi af slíku tagi.

Virðulegi forseti. Á þskj. 63 flytur Jónas Hallgrímsson fsp. til samgrh., um framkvæmdir og rekstur á Egilsstaðaflugvelli. ,,1. Hvað kostar að búa Egilsstaðaflugvöll þeim tækjum sem nauðsynleg eru til að hin nýju mannvirki nýtist að fullu og hvenær er ráðgert að framkvæmdum ljúki? 2. Hvað líður áformum um sólarhringsvakt á Egilsstaðaflugvelli?`` Þó að nýr flugvöllur hafi verið tekinn í notkun á Egilsstöðum er ljóst að framkvæmdum og nauðsynlegum tækjakaupum er ekki enn þá lokið svo að þessi þarfa framkvæmd nýtist að fullu. Fyrir það fyrsta er brýn nauðsyn á kaupum og uppsetningu nýs aðflugshallasendis. Við núverandi aðstæður geta flugvélar í blindflugi að vellinum farið niður að 470 fetum. Ef og þegar nýr og fullkomnari sendir kemur verður þetta lágmark fært niður í 270 fet sem þýða víst ein 200 fet við brautarendann. Það er talið mjög brýnt að komið sé á 24 klukkustunda vakt í flugturni og/eða hjá slökkviliði flugvallarins, en tækjabúnað þess verður áreiðanlega að bæta og endurnýja. Koma verður á reglulegri veðurspá fyrir flugvöllinn. Um þessar mundir er 12 tíma spá, en þyrfti að vera langtímaspá. Auk þess að vera varaflugvöllur fyrir íslenskt millilandaflug er vitað um áhuga flugrekstraraðila í Færeyjum að nota fremur Egilsstaðaflugvöll sem varavöll fyrir Vogar heldur en Bergen í Noregi, sem nú er varaflugvöllur fyrir Færeyjar. Verður það bæði skemmri flugtími og aukin hagkvæmni. Meiri tæknivæðing og fullkomnari aðstæður eru kröfur tímans og eflaust skortir margt í þessari upptalningu svo að þessi nýi flugvöllur komi að fullum notum. Kemur mér t.d. í hug radar, en næsti landradar er á Gunnólfsvíkurfjalli, sem er í mínum huga í órafjarlægð. Þá er talað um að endurnýja þurfi tæki í flugturni, sérstaklega segulband og annað sem lýtur að daglegum rekstri og komið er til ára sinna.

Hæstv. forseti. Ég skildi það svo á ræðu fyrirspyrjanda að honum væri kunnugt um það að ýmis öryggistæki vanti á flugvelli úti á landi. Ástæðan er auðvitað sú að á undanförnum árum hefur verið lögð meiri áhersla á aðra hluti, sem ég skal ekki rekja hér, og má auðvitað telja upp ýmis tæki í því sambandi, ekki aðeins á Egilsstaðaflugvelli heldur í öðrum landsfjórðungum einnig. Fyrstu spurningunni svarar Flugmálastjórn svo: Fyrirspyrjandi á væntanlega við aukinn tækjabúnað vegna snjóhreinsunar og brunavarna til þess að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru fyrir millilandaflug með stærri þotum allan ársins hring. Snjóhreinsibúnaður sem þarf að lágmarki að vera fyrir hendi er eftirfarandi: Flugbrautarsópar, 15 millj. kr., tillaga um fjárveitingu 1993 stendur hér. Snjóblásari, 17 millj., 1995. Dráttarbifreið, 10 millj., 1995. Snjótönn, 3 millj., 1995. Samtals 45 millj. kr. Keyptur hefur verið nýr flugbrautarsópur sem er á leið til landsins. Samið hefur verið um leigu á nýjum snjóblása til 15. janúar 1995 með kauprétti eftir það og kemur tækið til landsins í desember nk. Flugmálastjóri hefur til athugunar leigu á dráttarbifreið, vörubifreið, þar til fjárveiting 1995 leyfir kaup. Flugmálastjórn hefur einnig til athugunar hvernig hægt er að fjármagna kaup á nýrri snjótönn jafnvel á þessu ári. Gömlu tækin sem nú eru fyrir hendi á flugvellinum verða einnig notuð að hluta, en þó aðallega sem varatæki. Eins og að ofan getur er um að ræða lágmarksbúnað. Mjög æskilegt er að allur snjóhreinsibúnaður sé tvöfaldur. Því þyrfti að útvega annan flugbrautarsóp þannig að hægt sé að hreinsa brautina þótt annað tækið bili. Þær auknu brunavarnir sem til þarf við komu stærri farþegaþotu eru í dag leystar með viðbótartækjabúnaði frá brunavörum Fljótsdalshéraðs í hverju tilfelli. Enn fremur standa yfir viðræður milli Flugmálastjórnar og brunavarna Fljótsdalshéraðs um rekstur sameiginlegs slökkviliðs þessara aðila sem staðsett yrði á Egilsstaðaflugvelli. Ég vil síðan bæta því við að mér mun á allra næstu dögum, jafnvel strax á morgun, berast tillaga Flugmálastjórnar um flugmálaáætlun næstu ára sem síðan verður lögð fyrir Alþingi. Síðari spurningin er svohljóðandi: ,,Hvað líður áformum um sólarhringsvakt á Egilsstaðaflugvelli?`` Þetta mál hefur líka verið til athugunar og umræðu. Hér erum við ekki að spyrja um hvort sólarhringsvakt verði tekin upp á Egilsstöðum heldur hvenær.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. þau svör sem hann hefur veitt hér og þau sýna að það er unnið að því að afla tækja til þess að reka þetta góða mannvirki sem komið er upp á Egilsstöðum. Ég vil undirstrika í því sambandi að það er auðvitað nauðsynlegt að búa flugvöllinn sem allra fyrst þannig úr garði að hann þjóni sem millilandavöllur og varavöllur fyrir millilandaflug og það hefur mikla þýðingu í þeirri viðleitni sem áhugi er á Austurlandi og víðar, að reyna að nýta þá miklu fjárfestingu sem þarna er og hefur verið lagt í á undaförnum árum til að sækja fram til vaxandi flugsamgangna. Ég vil hvetja til þess að gert verði átak í þessum efnum, en geri mér auðvitað grein fyrir því að þessi mál koma til kasta Alþingis og samgn. þegar flugmálaáætlun verður lögð fyrir. En ég vil koma hér fram þeim sjónarmiðum að það er náttúrlega afar mikilvægt að völlurinn verði sem fyrst raunverulegur völlur, því lengd flugbrauta er ekki það eina sem skiptir máli í því sambandi, heldur er það sá búnaður og þær vaktir sem eru á þessum flugvelli.

Hæstv. forseti. Ég skildi orð hv. þm. svo að honum fyndist ekki nóg að gert með þeim áformum sem ég lýsti í mínu svari og hvatti til þess að átak yrði gert í þeim efnum að Egilstaðavöllurinn gæti sem fyrst nýst sem varaflugvöllur. Ég er nú satt að segja svolítið undrandi á því ef þingmenn Austurlands eru ekki ásáttir með þá miklu áherslu sem Alþingi hefur einmitt lagt á það að byggja upp varaflugvöll á Egilsstöðum. Til þess þurfti mjög víðtækt pólitískt samkomulag sem náði til allra stjórnmálaflokka og annarra kjördæma einnig. Þannig að mér finnst undarlegt ef þingmenn eru að reyna að draga upp þá mynd að eitthvað hafi staðið á Alþingi eða flugmálayfirvöldum að ráðast í þessa miklu framkvæmd og skil satt að segja ekki hvernig á því getur staðið. Ef hv. þm. telur á hinn bóginn að sú framkvæmdaröð sem ákveðið hefur verið að ráðast í á Egilsstaðaflugvelli sé önnur en honum þykir rétt vera, þá finnst mér sjálfsagt að taka þær viðræður upp við þingmanninn. En Egilsstaðaflugvöllur hefur notið algerrar sérstöðu og nýtur áfram í flugmálaáætlun. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að þetta komi alveg skýrt fram og ég hef ekki heyrt annað en þingmenn og fólk almennt sé ánægt yfir því hvaða öryggi hann veitir í sambandi við millilandaflug.

Virðulegi forseti. Í september sl. fór fram útboð á landspóstaþjónustu í Barðastrandar- og Rauðasandshreppum. Útboðið var á vegum Pósts og síma í Vestfjarðaumdæmi. Útboðsfrestur var til 18. okt. sl. og voru tilboðin sem bárust opnuð þann sama dag. Í útboðslýsingu segir að gera skuli samning til tveggja ára frá 1. des. 1993 til 30. nóv. 1995 að báðum dögum meðtöldum. Þegar tilboðin voru opnuð kom í ljós að lægsta tilboð í verkið átti Sigríður Sigurðardóttir til heimilis á Patreksfirði. Tilboðið hljóðaði upp á 5 millj. 720 þús. kr. Næstlægsta tilboð átti Guðni Jónasson í Miðgarði í Örlygshöfn og var það 300 þús. kr. hærra. Nokkrum dögum eftir opnun tilboðanna hafði umdæmisstjóri Pósts og síma á Ísafirði samband við lægstbjóðanda og spyr hvernig hún hafi hugsað sér að leysa póstdreifingu á ófærðartímum og svarar hún því að hún hafi tryggt sér aðgang að snjósleðum ef á þurfi að halda. Hann spurði um afleysingafólk, ef um forföll væri að ræða, og hún kvað eiginmann sinn mundi leysa það. Þriðja athugasemd umdæmisstjórans var að akstursleiðirnar væru ekki við hæfi kvenfólks. Þess má geta að tilboðsgjafinn sem um ræðir er fædd og uppalin á þessum slóðum og þekkir því vegina betur en flestir aðrir. Í lok október fær síðan lægstbjóðandi það svar að hennar tilboði hafi verið hafnað og hærra tilboðinu tekið. Engar skýringar eru gefnar í bréfinu, en í samtali lægstbjóðanda við umdæmisstjóra Pósts og síma á Ísafirði, þegar lægstbjóðandi bað um skýringar, þá hafði hann uppi efasemdir um það að hún gæti unnið verkið þar sem hún væri kona. Í útboðsgögnum er ekki að finna ákvæði um kynferði tilboðsgjafa, enda með öllu ólöglegt að mismuna fólki á þann hátt. Nú vil ég að það komi skýrt fram að ég tel ekki vera neitt athugavert við þann aðila sem í þessu tilfelli var svo heppinn að tilboði hans var tekið, annað en það að hann er karlmaður. Hann getur vafalaust leyst verkið vel af hendi. En í tilefni af þessu beini ég þeirri fyrirspurn til samgrh.: Hvers vegna var ekki tekið lægsta tilboði í landpóstaþjónustu við Barðastrandar- og Rauðasandshreppa?

Hæstv. forseti. Póst- og símamálastjóri svarar þessari fyrirspurn svo: ,,Landpóstaþjónusta frá Paterksfirði, þ.e. í Barðastrandar- og Rauðasandshreppi, var boðin út til tveggja ára 21. sept. sl., með fresti til 18. okt. 1993. Tilboð bárust frá eftirfarandi aðilum: Guðna Jónassyni, Miðgarði, 6 millj. 110 þús. 660 kr., Hauki Valssyni, Bölum 6, Patreksfirði, 7. millj. 501 þús. 650 kr., Sigríði Sigurðardóttur, Brunnum 6, Patreksfirði, 5 millj. 720 þús., Sæmundi Jóhannssyni, Hjöllum 23, Patreksfirði, 6 millj. 976 þús. 330 kr. Ákveðið var að taka tilboði Guðna Jónassonar, Miðgarði. Ástæður þess að tilboði hans var tekið en ekki því lægsta voru þær að Guðni bauð fram bifreið sem metin var betur búin til erfiðs vetraraksturs ásamt snjósleða og varabifreið, einnig vel búna til aksturs í vetrarófærð. Enn fremur verða tveir starfsmenn hjá Guðna og þriðji aðili til afleysinga ef á þarf að halda. Sigríður nefndi aftur á móti sem afleysingamann eiginmann sinn, en hann er í föstu opinberu starfi og því vart tiltækur fyrirvaralaust eða lítið ef á þyrfti að halda. Einnig bauð hún fram sem varabifreið ótilgreindan bílaleigubíl. Rétt er að fram komi að um mjög erfitt svæði er að ræða til vetrarferða svo að góður búnaður skiptir öllu máli. Þá skal enn fremur tekið fram að í þessu útboði, sem öðrum slíkum, var áskilinn réttur til að taka hvaða tilboði sem er. Í því sambandi má upplýsa að ekki hefur verið algilt að tekið væri lægsta tilboði í landpóstaþjónustu, enda tekið mið af fleiri þáttum en kostnaði við slíka ákvörðun. Við þetta vil ég svo aðeins bæta að eins og fram kemur í svarinu er þar ekki minnst á kynferði og ég hef ekki sjálfur haft frumkvæði að því að spyrja um slík atriði sérstaklega, þannig að ég er svolítið óviðbúinn að svara slíku. Í öðru lagi vil ég segja að það er síður en svo einsdæmi að ekki sé tekið lægsta tilboði, eins og hv. þm. er kunnugt. Má m.a. nefna útboð á sama svæði og hér um ræðir í því sambandi, en það var gert til þess að reyna að styrkja atvinnulíf á Patreksfirði, sem ég hygg að hv. þm. viti um, eins og ég sagði. Fleiri dæmi er um slíkt, einnig hjá Pósti og síma. Ég man ekki betur en sú hafi t.d. orðið niðurstaðan þegar ákveðið var hver fengi póstleiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur, án þess að ég þori þó að fullyrða það. Á það ber að líta í þessu sambandi að póstinum ber fyrst og fremst að reyna að tryggja að það sé öryggi í hans þjónustu. Það er höfuðtilgangur póstþjónustunnar að hafa öryggi í ferðum, en reyna um leið að draga úr kostnaði. Ég hef ekki haft það fyrir sið að setja mig inn í sérstök tilboð af þessu tagi og hef treyst því að Póstur og sími reyni hverju sinni að haga sér í samræmi við það sem hann teldi skynsamlegast og samrýmast best hagsmunum viðskiptavina Pósts og síma í bráð og lengd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er alveg rétt hjá honum að það er ekkert einsdæmi í mínu kjördæmi að tekið sé tilboðum sem ekki eru lægst og hefur það stundum verið gagnrýnt á Alþingi. Hann ræddi um að líklega hefði verið metið vænlegra og öruggara tilboð hjá þeim sem ekki var lægstbjóðandi í þessu tilfelli. Þegar lægstbjóðandi hafði samband við umdæmisstjóra Pósts og síma á Ísafirði spurði hann um ákveðin atriði sem hún gat gefið fullkomnar skýringar á. Þannig var ekki hægt að líta svo á að hennar tilboð væri með neinum þeim ágöllum sem gerði að verkum að frekar væri tekið næstlægsta tilboði. Í tilboðum er gjarnan farið eftir íslenskum staðli 30, og í grein 4.1.1.9 segir að tilgreina skuli hvort niðurstöðutala útboðs skuli ein vera bindandi fyrir bjóðanda eða tilgreint einingarverð og/eða millisummur, eins og segir. En það er einnig sagt, með leyfi forseta: ,,Venjan er sú að verkkaupi endurreikni öll tilboð áður en einu þeirra er tekið og leiðrétti reiknivillur og aðrar skekkjur sem kunna að finnast í tilboðsskrá. Við frekari skoðun tilboða og við samningsgerð er síðan tekið mið af þessum endurreiknuðu niðurstöðutölum.`` Eins og ég segi var því ekki til að dreifa í þessu tilfelli. Það hefur a.m.k. hvergi komið fram og var ekki tilkynnt. Ég vil einnig benda á að í IX. kafla íslensks staðals 30 segir um val á tilboði: ,,Það er rétt að ítreka mikilvægi þess að farið sé að settum reglum. Frávik frá reglum rýrir traust manna á útboðsforminu og heiðarlegum samskiptum verkkaupa og verktaka yfirleitt.`` Enn fremur segir: ,,Hin almenna venja er að taka tilboði lægstbjóðanda ef hann er fjárhagslega og tæknilega talinn hæfur til að leysa verkið af hendi og býður hagstæðar tæknilegar lausnir``. Í þessu tilfelli held ég að það sé athugandi fyrir hæstv. ráðherra og ég hygg að það sé ekki vænlegt til stuðnings við útboðs- og einkavæðingarstefnu ríkisstjórnarinnar að hentistefna og mismunun ráði vali á því hvaða tilboði er tekið hverju sinni.

Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir því að hv. þm. er óánægður með niðurstöðu Póst- og símamálastofnunarinnar, en ég vil á hinn bóginn alls ekki fallast á það sjónarmið hv. þm. að um sé hentistefnu og mismunun að ræða í þessu tilviki. Mér finnst satt að segja ósæmilegt að hv. þm. sé að gera því skóna að embættismenn Pósts og síma hafi hér verið að gera sér leik að því að einhver einn skyldi fá þetta starf frekar en annar. Sannleikurinn er sá ef menn vilja vera sanngjarnir og horfa til þess hvernig boðið hefur verið í opinbera þjónustu og opinber verk, þá hefur oft komið fyrir að þar eru aðilar sem hafa verið illa undirbúnir og undir sumum kringumstæðum með öllu vanhæfir til að gegna viðkomandi starfi. Má raunar rekja slóðann í sumum byggðarlögum eftir verktaka sem ekki hafa getað staðið í skilum við undirverktakana, án þess að ég sé að gefa neitt slíkt í skyn um þann sérstaka mann eða konu, ef maður vill kyngreina þá sem bjóða í þjónustu, þá er ég ekki að gefa neitt í skyn um hana. Ég stóð einungis upp til þess að mótmæla þeim ummælum hv. þm. að hér væri um einhverja mismunun að ræða sem mér skildist að væri af einhverjum annarlegum hvötum, sem ekki er. Hitt er auðvitað mikill ábyrgðarhluti að reka stofnun eins og Póst- og símamálastofunina og menn verða stundum að taka ákvarðanir sem eru erfiðari heldur en það að velja alltaf auðveldustu leiðina. Menn verða að standa ábyrgir fyrir sínum verkum, fyrir þeirri þjónustu sem stofnunin á að inna af hendi. Þetta varð sú niðurstaða sem Póst- og símamálastofnun komst að og ég hef enga ástæðu til að ætla að hún hafi þar misfarið með vald sitt.

Hæstv. forseti. Mikill og vaxandi áhugi er á uppgræðslu og varðveislu landgæða í sveitum Íslands. Landgræðslufélög hafa verið stofnuð á nokkrum stöðum og er verið að vinna að stofnun félaga á fleiri. Slík félög eru vel fallin til að sameina bændur og aðra íbúa viðkomandi svæða til átaka á sviði landgræðslu. Allir stjórnmálaflokkar á Íslandi hafa á stefnuskrá sinni að efla landgræðslu. Í markmiðahefti hæstv. ríkisstjórnar, bláa heftinu, sem sett var saman þegar ríkisstjórnin tók við völdum í apríl 1991, þá koma þar fram markmið í ýmsum málaflokkum og m.a. segir í nr. 10, með leyfi forseta, að eitt af því sem ríkisstjórnin vilji ná fram er að styðja einstaklinga og félög í baráttu gegn landeyðingu og berjast fyrir gróðurvernd. En síðan kemur í svokallaðri hvítbók nánar um þetta. Á bls. 30 segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin hyggst fela bændum fleiri verkefni en nú á sviði landgræðslu og skógræktar, nýta þannig þekkingu þeirra og aðstöðu og skapa þeim fjölbreyttari atvinnutækifæri.`` Rétt er að minna á að Alþingi hefur nýlega samþykkt ályktun um að stöðva eyðingu jarðvegs og gróðurs þar sem þess er kostur fyrir aldamót. Í baráttunni við stöðvun á eyðingu jarðvegs og gróðurs er mikilvægt að öll þjóðin leggi málinu lið en bændur og aðrir landnotendur gegna þar lykilhlutverki. Þekkingu þessara aðila þarf að nýta á jákvæðan hátt með stuðningi Landgræðslunnar frekar en valdboði stjórnvalda. Mér er kunnugt um það að bændur hafa tekið þátt í uppgræðslustarfi í samvinnu við Landgræðsluna og það starf er til mikilla hagsbóta fyrir bændur. Má m.a. nefna að melar hafa verið græddir upp og með bættu beitarskipulagi eykst beitarþol úthagans. Auk þess má nefna að uppgræðsla heimalanda er mikilvægur hlekkur í því að gera landbúnaðinn umhverfisvænan og þar með að bæta ímynd bænda. Þess vegna hef ég leyft mér, hæstv. forseti, að bera fram fsp. á þskj. 197 sem er í 5 liðum og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Hvernig hefur samstarfi bænda og Landgræðslu ríkisins verið háttað á árinum 1992 og 1993 við uppgræðslu heimalanda? 2. Hversu margir bændur hafa tekið þátt í slíkum verkefnum? 3. Um hve stórt svæði lands er að ræða? 4. Hvernig skiptist kostnaður á milli aðila? 5. Hver eru áform ráðuneytisins um samstarf bænda og Landgræðslu ríkisins á sviði uppgræðslustarfa á árinu 1994?``

Hæstv. forseti. Sveinn Runólfsson landgræðslustjóri svarar fyrirspurninni á þessa leið: ,,1. Hvernig hefur samstarfi bænda og Landgræðslu ríkisins verið háttað á árunum 1992 og 1993 við uppgræðslu heimalanda?`` Frá því að Landgræðslan var stofnuð árið 1907 hafa hundruð bænda verið styrktir til landbóta á jörðum sínum. Árið 1990 hófst nýtt form á samskiptum Landgræðslunnar og bænda, þ.e. uppgræðsla heimalanda. Bændur fengu þá greitt fyrir dreifingu á áburði og fræi en lögðu sjálfir fram helming af áburðinum. Með tilkomu bókunar 6 í búvörusamningi var unnið að heimalandagræðslu árin 1992 og 1993 á fyrrnefndum grunni og í samræmi við eitt af fimm meginmarkmiðum samningsins, þ.e. að stuðla að því að búskapur verði í sem mestu samræmi við landkosti og æskileg landnýtingarsjónarmið og jafnframt að þau auki hagkvæmni í landbúnaðinum. Enn fremur var lögð áhersla á að fylgja markmiðum í bókun 6 um að verkefnin skiluðu tekjum til bænda sem orðið hefðu fyrir mikilli tekjuskerðingu, jafnframt því að græða landið. Bændur á viðkvæmustu gróðursvæðum landsins hafa notið forgangs um samninga. Flestir eru þeir í Skútustaðahreppi. Starfið fer þannig fram að starfsmaður Landgræðslunnar velur bæinn í samráði við héraðsráðunauta. Uppgræðsluverkefnin á einstökum jörðum eru valin með hlutaðeigandi bændum og áætlun gerð um framkvæmdir. Starfsmenn Landgræðslunnar fylgjast síðan með árangrinum. Reynslan er sú að flestir bændur bæta við uppgræðslusvæðin með öllum tiltækum ráðum, þ.e. með moði, húsdýraáburði, hey- og áburðarafgöngum. Ekki hefur tekist að standa við fyrirheit í bókun 6 um að fjárveitingar kæmu til viðbótar við fjárveitingu Landgræðslunnar, heldur var fjármagn tekið af framkvæmdalið stofnunarinnar. Í fjárlagafrumvörpum fyrir árin 1992-- 1994 var gert ráð fyrir 1992 alls 13 millj. kr., þ.e. til fleiri verkefna en uppgræðslu heimalanda, 1993 alls 20 millj. og framlag fyrir næsta ár einnig 20 millj. Spurt er: ,,Hversu margir bændur hafa tekið þátt í slíkum verkefnum? Árið 1992 voru 100 bændur í slíku formlegu samstarfi um uppgræðslu heimalanda og 120 árið 1993. Þar fyrir utan styrkti Landgræðslan marga fleiri við önnur landbótastörf á jörðum sínum auk þeirra sem unnu sem verktakar. Spurt er: ,,Um hve stórt svæði lands er að ræða?`` Unnið var á um 800 hekturum 1992 og um 1000 hekturum í ár, allt á landi sem var að mestu gróðurlaust og víða markað rofabörðum. Spurt er: ,,Hvernig skiptist kostnaður á milli aðila?`` Heildarkostnaður 1992 var um 11 millj. 761 þús. kr. miðað við uppgræðslu heimalanda. Heildarkostnaður 1993 var um 14 millj. kr. við uppgræðslu heimalanda. Þá er ekki tekinn inn í dæmið umsjónarkostnaður Landgræðslunnar né fagleg leiðbeining og eftirlit. Hver bóndi greiðir helming áburðar á móti Landgræðslunni sem leggur fram grasfræ og greiðir auk þess bændum fyrir flutning á vinnu við dreifinguna. Kostnaðarskipting 1992 var sem hér segir: Vinna og vélaleiga til bænda 2 millj. 535 þús. kr., kostnaður Landgræðslu ríkisins 9 millj. 226 þús. kr., alls 11 millj. 761 þús. kr. Til viðbótar þessu kemur svo áburðarframlag bændanna 3 millj. 461 þús. kr. Sömu verðhlutföll voru árið 1993. Í fimmta lagi er spurt: ,,Hver eru áform ráðuneytisins um samstarf bænda og Landgræðslu ríkisins á sviði uppgræðslustarfa á árinu 1994?`` Fjárlög Landgræðslunnar eru skert um 3,8% í frv. fyrir árið 1994. Landgræðslan hefur sótt um að fá 18 millj. til viðbótar til landgræðslustarfa bænda því að a.m.k. 100 bændur bíða eftir því að komast í þetta sem sumarstarf. Ef sú fjárveiting fæst ekki verður óbreytt umfang á næsta ári þrátt fyrir skerðingu fjárveitinga. Nauðsynlegt er að árétta að fyrir utan uppgræðslu heimalanda eru fjölmargir bændur í ýmsum störfum hjá Landgræðslunni, bæði sem verktakar og aðilar að landgræðsluverkefnum, auk allra þeirra sem vinna að landbótum á sínum heimajörðum en hafa allt of hljótt um það. Ofangreind svör eiga því einungis við heimalandauppgræðslu.

Hæstv. forseti. Ég tel ástæðu til þess að þakka hæstv. landbrh. fyrir þessi svör og fyrir það sem gert hefur verið, því að þetta finnst mér vera jákvætt og ástæða til þess að þakka það. Þarna hafa bændur fengið ný verkefni sem svo sannarlega veitir ekki af í sveitum landsins með samdrætti í hefðbundnum landbúnaði. En eins og kom fram í hans svari þá er komin fram ósk frá Landgræðslunni um aukið fjármagn á næsta ári til þess að geta fjölgað þeim bændum sem vinna að þessum störfum í samvinnu við Landgræðsluna. Farið er fram á 18 millj. til viðbótar, ef ég heyrði rétt, í fjárlögum næsta árs, þannig að hægt sé að fjölga bændum sem taka þátt. Og óskir hafa komið fram um það að fjölga þeim allt að því um helming, þannig að áhuginn er alveg gífurlegur hjá bændum á þessu málefni. Þetta tel ég líka vera mjög áhugavert og jákvætt fyrir uppgræðslu- og landgræðslustörf almennt í landinu auk þess, eins og ég nefndi í minni fyrri ræðu, hvað þetta hefur jákvæð áhrif í þjóðfélaginu gagnvart bændum og bætir ímynd þeirra og eflir sjálfbæra þróun í landbúnaði. Mér finnst því að það eina sem ég gæti kannski ítrekað hér í minni seinni ræðu, gagnvart hæstv. ráðherra, væri það hvort hann muni ekki beita sér fyrir því að aukið fjármagn fáist á fjárlögum þannig að fleiri bændur geti tekið þátt í þessum uppgræðslustörfum. Og að allra síðustu þetta, ég heyrði hæstv. ráðherra segja það í útvarpsviðtali í fyrra að hann teldi þetta vera gæluverkefni, þessi uppgræðslustörf. Ég er sannfærð um að þar hefur hann verið að tala af fljótfærni og gef honum tækifæri til þess að taka þau orð aftur hér.

Hæstv. forseti. Þegar ég kom úr landbrn. í morgum hitti ég mann sem hefur haft það gæluverkefni að gera við bíla undanfarin ár og er alveg að kafna í gömlum bílum vegna þess að hann hefur lagt slíka alúð einmitt við sitt gæluverkefni. Ég held að það sé skrýtin máltilfinning að skilja orðið gæluverkefni þannig að það sé neikvætt um það verkefni  Á hinn bóginn verð ég því miður að segja að á þessari stundu get ég ekki gefið vonir um það að svigrúm gefist til þess að auka fé til landgræðslustarfa og skal vera hreinskilinn í þeim efnum. Það á sér auðvitað þá skýringu að ríkissjóður stendur ekki vel um þessar mundir og hér hefur verið lægð í atvinnumálum sem mjög hefur dregið úr því að tekjustofnar ríkissjóðs gefi það sama og áður. Það dregur á hinn bóginn ekki úr nauðsyn þess að halda sitt strik í sambandi við uppgræðslu lands og gróðurvernd og er auðvitað hörmulegt til þess að vita ef Alþingi hefur ekki möguleika til þess eða telur sig ekki hafa möguleika til þess að standa við þá þál. sem samþykkt var á vordögum 1991, að stöðva landeyðingu á þessari öld.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh. á þskj. 262. Lögin um tekju- og eignarskatt eru mikill lagabálkur. Þau eru að stofni til frá árinu 1981 og hefur verið breytt oft og mörgum sinnum. Í maí 1991, eða 10 árum síðar, var búið að breyta þeim 27 sinnum. Þá eru óteljandi, liggur mér við að segja, þær reglugerðir sem settar hafa verið og byggjast á þessum lögum. Tæplega snertir einn lagabálkur eins mikið hvern einasta einstakling á Íslandi og til að stunda atvinnurekstur verður að taka mið af lögum um tekju- og eignarskatt. Nýlega kom út skýrsla á vegum Félags löggiltra endurskoðenda þar sem koma fram mjög margar ábendingar um hvað betur megi fara í lögum og reglum um skattamál. Ekki hvað síst á þetta við í sambandi við sjálfstæðan atvinnurekstur. Þar eru mörg óljós atriði, bæði um frádráttarliði og fleira. Endurskoðendurnir benda réttilega á að skattalöggjöfin, með öllum sínum göllum, hvetji ekki fólk til að hefja atvinnurekstur. Nú er atvinnuástandið með þeim hætti hér á landi að mjög æskilegt væri að sem flestir með góðar hugmyndir um ný atvinnutækifæri létu að sér kveða. En það er ekki nóg að tala um nauðsyn þess að hefja atvinnurekstur. Það dugir ekki til ef skattalögum er þann veg farið að þeir sem fara af stað gefast fljótlega upp og aðrir ganga á snið við lögin með svarta atvinnustarfsemi. Með þessu verður ríkið auðvitað af tekjum og skattsvik aukast. Það er því úr vöndu að ráða. Við viljum bæði hvetja fólk til þátttöku í atvinnulífinu og uppræta skattsvik. Þess vegna verður skattalöggjöfin að vera þannig úr garði gerð að þetta markmið náist. Ég ætla að vitna beint í nokkra staði í skýrslunni máli mínu til stuðnings. Á bls. 5 í þessari skýrslu segir: ,,Spyrja má hvort ekki sé þörf á nákvæmari lýsingu á kostnaðarhugtaki skattalaganna í 1. tölul. 31. gr. Í fjölmörgum úrskurðum skattstjóra, ríkisskattstjóra, ríkisskattanefndar og nú síðast yfirskattanefndar má finna dæmi um að útgjöld fást ekki dregin frá skattskyldum tekjum þó að þau séu rekstrarútgjöld í skilningi rekstrarhagfræðinnar og góðrar reikningsskilavenju. Er það er jafnan stutt með því að lagaheimildir skorti. Í þessu sambandi má nefna tillög sjálfstæðra atvinnurekenda sjálfra í lífeyrissjóði, félags- og/eða þjónustugjöld til ýmissa samtaka, áfallnar eftirlaunaskuldbindingar hlutafélaga, risnu í formi gjafa og raunar margt fleira.`` Enn fremur segir nefndin: ,,Það er álit nefndarinnar að sinnuleysi yfirvalda við laga- og reglugerðarsmíð á skattasviðinu hafi valdið því að ómeðvituð mismunun hefur átt sér stað gagnvart skattaðilum, bæði eftir því hvaða skattumdæmi þeir hafa tilheyrt og ekki síður hinu, hvaða einstakir starfsmenn embættanna hafa fjallað um framtöl þeirra.`` Síðan segir hér á bls. 7, með leyfi forseta: ,,Litlar sem engar leiðbeiningar hafa verið gefnar út af hálfu skattyfirvalda fyrir rekstraraðila þar sem tekið er á því með skýrum og aðgengilegum hætti hvað telst til rekstrarútgjalda og hvað ekki.`` Það má einnig nefna í þessu sambandi að um atvinnugreinar eins og viðskipti, þ.e. fyrirtæki önnur en bankar sem sinna t.d. fjármálaþjónustu, vanti algerlega ákvæði skattalaga. Ég vil bara endurtaka það að ég tel mikla þörf á því að skoða þessi skattamál í heild sinni og þess vegna hef ég leyft mér að beina þeirri fsp. til hæstv. fjmrh. hvort það sé fyrirhugað að láta fara fram heildarendurskoðun á lögum um tekjuskatt og eignarskatt.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa verið gerðar veigamiklar breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt, einkum að því er lýtur að skattlagningu fyrirtækja. Má geta í því sambandi að tekjuskattshlutfall fyrirtækja hefur frá því á árinu 1990 verið lækkað úr 50% niður í 33% og ýmsar aðrar breytingar verið gerðar til þess að liðka til fyrir atvinnulífinu. Er þetta mál sem hefur margoft verið rætt í sölum hins háa Alþingis. Í því frv. sem nú liggur fyrir á hinu háa Alþingi er áfram haldið og þar er fjallað um skatthlutföll, vaxtabætur o.s.frv. Fyrir skömmu skipaði ég nefnd til þess að fara yfir bæði reglugerð og löggjöf um skattamál og þó einkum og sér í lagi tekjuskatt og eignarskatt. Verkefni nefndarinnar er í meginatriðum tvíþætt. Annars vegar að endurskoða reglugerð sem að stofni til er frá 1963 þar sem mið verður tekið af breytingu á lögum og breyttum aðstæðum, en í starfi sínu ber nefndinni að hafa til hliðsjónar úrskurði sem felldir hafa verið og breyttar viðskiptavenjur. Þetta er auðvitað flókið og tímafrekt verkefni, en það er ætlast til þess að nefndin fjalli á fyrstu stigum starfs síns einkum um atriði í reglugerð frá 1963 nr. 245, sem snerta risnu, ferðakostnað, hlunnindi og atriði sem fjalla um styrki og framlög til félaga og fleira. Hins vegar er nefndinni einnig ætlað að endurskoða ákvæði laga um tekjuskatt og eignarskatt að því er tekur til lífeyrismála, gjaldfærslu eftirlaunaskuldbindinga, frádráttarbærni iðgjalda umfram lögbundið lágmark, iðgjöld í séreignasjóði o.fl. Ég lagði til í erindisbréfi til nefndarmanna að verkefni nefndarinnar væri æskilegt að skipta í áfanga þannig að tilteknar breytingar á reglum og lögum gætu öðlast gildi allt eftir því sem starfinu vindur fram. Í þessari nefnd eiga sæti Indriði H. Þorláksson, sem er formaður nefndarinnar, skrifstofustjóri í fjmrn., tveir endurskoðendur, þeir Tryggvi Jónsson og Árni Tómasson, en hann er einn af höfundum þeirrar skýrslu sem hér var vitnað til, þ.e. skýrslu Félags löggiltra endurskoðenda. Þá starfa í nefndinni Friðleifur Jóhannesson, forstöðumaður hjá ríkisskattstjóra, og Sigmundur Stefánsson skattstjóri. Með nefndinni starfa síðan Bragi Gunnarsson, lögfræðingur í fjmrn., og Elín Alma Arthúrsdóttir, viðskiptafræðingur hjá embætti ríkisskattstjóra. Það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að lög og reglur sem snerta tekjuskatt og eignarskatt hafa verið nokkuð gagnrýndar upp á síðkastið, einkum og sér í lagi vegna stórherts eftirlits með framtali og vegna endurskoðunar á framtölum fyrirtækja. Gagnrýnt hefur verið, eins og kom fram hjá hv. þm., að rekstrarkostnaðarhugtakið sé túlkað of þröngt, m.a. vegna starfsmannakostnaðar, risnu, félagsgjalda, fundakostnaðar, tapaðra viðskiptakrafna o.s.frv. En lagaatriði eru ekki heldur nægilega skýr sem snerta t.d. tap á sölu hlutabréfa, lífeyrisiðgjöld og eftirlaunaskuldbindingar, skattlagningu verðbréfafyrirtækja, eins og hv. þm. minntist á, skattalega meðferð aflaheimilda, sem reyndar fékkst nokkur skýring á fyrir Hæstarétti nýlega, skattalega meðferð á arði, þá á ég við jöfnunarhlutabréf, skatthlutfall lögaðila, þar eru ákveðin vandræði uppi vegna sameignarfélaga og annarra félaga með ótakmarkaða ábyrgð, þeirra sem að þeim standa, málsmeðferðarreglur ýmiss konar, kærufresti o.s.frv. Þessi mál verða til skoðunar í nefndinni og ég á von á því að fyrsti skammturinn komi núna fyrir jólin og þá verði hægt að breyta reglugerðinni og senda til hv. nefndar í þinginu ýmsar brtt. sem ég tel eðlilegt að verði gerðar sem allra fyrst. Ég tel ekki ráðlegt nú að gera heildarbreytingu á þessum skattalögum. Það mun taka verulegan tíma. Við vitum nokkurn veginn hvar vandamálin eru og að því er unnið, af þessari nefnd og öðrum, að setja skattalögin, lög um tekjuskatt og eignarskatt, í nútímalegan búning þannig að þau þjóni sem allra best þeim tilgangi sem þeim er ætlaður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég heyri það að hann hefur mikinn og góðan skilning á þessu vandamáli. Þess er einnig að vænta að vinna þeirrar nefndar sem hann hefur skipað leiði til þess að réttlátari úrskurður fáist um þessi mál og samræmdari og skýrari reglur um þetta, því það er raunverulega það sem hefur vantað líka. Hann nefndi hér ýmis atriði. Því miður er tíminn svo stuttur sem maður hefur í fyrirspurnatíma, en ég vildi þó aðeins nefna hér eitt til viðbótar, sem er t.d. í kaflanum þar sem rætt er um jafnræði milli skattaðila, það eru skatthlutföllin. Tekjuskattur hlutafélaga og samvinnufélaga er núna 33% en tekjuskattur sameignarfélaga og allra annarra félaga og stofnana er 41%, þannig að þarna hafa hlutafélögin og samvinnufélögin allmikið forskot á einstaklinga og sameignarfélög. Það er líka svolítið merkilegt að komast að raun um þegar skoðað er hverjir skila best sínum sköttum og standa sig best við að greiða sínar skuldir þá eru það einmitt einstaklingar og sameignarfélög, vegna þess að í sameignarfélögum hafa einstaklingarnir jafna ábyrgð, en sú ábyrgð er ekki eins mikil í hlutafélögum. Þarna tel ég að einmitt sé verið að mismuna þeim sem taka á sig ábyrgðina. En ég vil enn og aftur endurtaka það sem ég hef áður sagt, að allar breytingar á skattalögum eiga að hafa nokkurn aðdraganda og kynningu áður en þær verða að lögum og ég tel óásættanlegt að kasta fram frv. um breytingar á skattalögum nokkru fyrir jól sem síðan eiga að taka gildi um áramót. Slíkt skapar einnig óeðlilegt vinnuálag og ég held að menn hafi ótrú á stjórnvöldum sem stunda slík vinnubrögð. En ég þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir svörin og vænti góðs af þeirri vinnu sem hann hefur hér sagt að muni fara fram.

Virðulegi forseti. Ég vil bæta því við það sem ég sagði hér áðan, að vinnu nefndarinnar verður hagað þannig að hún skiptir vinnunni upp og mun skila jafnóðum tillögum til ráðuneytisins og ég mun hafa gott samstarf við þingnefndina um þau atriði sem snúa að sjálfum lögunum, en reglugerðinni verður breytt af ráðuneytinu. Varðandi þá mismunun sem kemur fram í skýrslu löggiltra endurskoðenda á milli skattumdæma, þá er þetta að sjálfsögðu mál sem þarf að taka á og það er unnið að því að gera reglurnar skarpari og að menn séu betur meðvitandi um það hvernig túlka skuli lögin hverju sinni. Varðandi jafnræði sem hv. þm. minntist á, þá er það rétt að við skiljum eftir sameignarfélögin og samlagsfélögin, þ.e. þau félög sem eru líkust einstaklingsrekstrinum, því það er mjög erfitt að gera mun á slíkum rekstri þegar um er að ræða félög með ábyrgð sem er ótakmörkuð og þegar einstaklingar geta tekið út úr félögunum sem þeim sýnist og framtölin eru með svipuðum hætti og hjá einstaklingum. Þetta vandamál hefur komið upp. Það verður til umræðu í nefndinni sem fjallar um skattabandorminn sem nú er til skoðunar hér í þinginu og verður til 1. umr. á morgun. Það er líka annað jafnræðismál sem ég vil minnast á. Það er jafnræðismál milli ríkis annars vegar og skattaðila hins vegar, þar sem um er að ræða ójafnan leik, þar sem ríkið tekur alltaf miklu hærri vexti heldur en skattaðilarnir. Þetta er annað atriði sem þarf að taka á. Ég minni á að í þessari títtnefndu skýrslu, sem hv. þm. fjallaði um í sínu máli, kemur fram á bls. 19 að Indriði H. Þorláksson skrifstofustjóri, sem er formaður nefndarinnar, sýnir þessu máli mikinn skilning, með sama hætti og kom fram hjá hv. þm. Ég þakka hv. þm. fyrir að hafa komið með þessa fyrirspurn og gefið mér tækifæri til þess að svara.