Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna að áformað er að fram fari utandagskrárumræða á þessum fundi um kl. 3 síðdegis. Umræðan fer fram að beiðni hv. 18. þm. Reykv., Kristínar Ástgeirsdóttur, um skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjármálaleg samskipti framkvæmdastjóra sjónvarpsins við ýmsa opinbera aðila. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapalaga. Samkomulag er þó um milli þingflokka að umræðan standi ekki lengur en í tvær klukkustundir.

Herra forseti. Ég óska eftir að það verði upplýst af forsetastól hve margir þurfa að vera í þingsalnum þegar kosningar fara fram.

Það er ljóst að 32 hv. þm. þurfa að vera viðstaddir í þingsal þegar kosning fer fram. Hér er hins vegar um að ræða kosningu í stað manna sem farið hafa úr stjórnum og ráðum af ýmsum ástæðum og þess vegna taldi forseti að hægt væri að láta þessa kosningu fara fram. En hún er ályktun engu að síður og forseti mun nú kanna hversu margir hv. þm. eru í húsinu því að forseti hafði ekki hringt þannig að það liggur ekki ljóst fyrir enn þá. Það kemur í ljós að einungis 26 hv. þm. eru í húsinu þannig að forseti hefur ákveðið að fresta þessari kosningu um sinn.

Virðulegi forseti. Með þáltill. sem hér um ræðir fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili fullgildingu bókunar um breytingar á alþjóðasamningi frá 15. febr. 1972, um varnir gegn mengun sjávar vegna losunar úrgangsefna úr skipum og flugvélum. Bókunin var gerð í Ósló 5. des. 1989 og er birt sem fskj. með tillögunni. Ísland gerðist árið 1973 aðili að alþjóðasamningi um varnir gegn mengun sjávar vegna losunar úrgangsefna frá skipum og flugvélum. Ísland er einnig aðili að breytingum frá árinu 1983 og 1985. Bókunin felur í sér þá breytingu að samningurinn skal einnig taka til innsævis sem liggur að hafsvæðum sem heyra undir samninginn. Breyting þessi hefur í för með sér bann við að varpa úrgangsefnum í hafið við strendur þeirra hafsvæða sem samningurinn nær til. Einnig er í bókuninni áréttað að samningsaðilar skuli gegna eftirlitshlutverki sínu, ekki aðeins á úthafinu heldur einnig innan fiskveiðilögsögu. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að tillögu þessari verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og utanrmn.

Virðulegi forseti. Með þessari þáltill. fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili staðfestingu bókunar við alþjóðasamning frá 29. nóv. 1969 um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar og bókunar við alþjóðasamning frá 18. des. 1971, um stofnun alþjóðasjóðs til þess að bæta tjón af völdum olíumengunar. Bókanir þessar voru gerðar í Lundúnum 19. nóv. 1976, en þær eru birtar sem fylgiskjöl með tillögunni. Samkvæmt í heimild í lögum nr. 14/1979 gerðist Ísland árið 1980 aðili að alþjóðasamningi um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar og alþjóðasamningi um stofnun alþjóðasjóðs til að bæta tjón af völdum olíumengunar, en þessir samningar tóku gildi 15. okt. 1980 að því er Ísland varðar og fengu þá lagagildi hér á landi. Bókanirnar sem hér um ræðir varða breytingu á gjaldmiðli. Í þeim er horfið frá því að nota gullfranka sem viðmiðun fyrir bætur og nota í staðinn sem meginreglu eininguna ,,sérstök dráttarréttindi`` eða SDR sem skilgreint er af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Er þetta gert til að samræma alþjóðlegar reglur um greiðslur. Íslendingar hafa ekki þurft að greiða í alþjóðasjóðinn hingað til vegna þess hve lítið magn af olíu er flutt til landsins. Miðað við innflutning síðustu ára eru litlar líkur á því að til þess komi að innflutningsaðilar þurfi að greiða í sjóðinn þar sem innflutningur hvers innflytjanda hefur verið verulega undir mörkum. Með staðfestingu þessara bókana er verið að taka af allan vafa um að bætt verði tjón af völdum olíumengunar og standi þar ekki í vegi gullfrankinn góði sem hætt er að nota sem gjaldmiðil í alþjóðaviðskiptum. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til, að tillögu þessari verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og utanrmn.

Virðulegi forseti. Með þessari þáltill. fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili fullgildingu breytingar á Montreal-bókuninni frá 16. sept. 1987, um efni sem valda rýrnun ósonlagsins, en samningurinn var gerður í Kaupmannahöfn 25. nóv. 1992. Ísland gerðist aðili 1989 að Vínarsamningi frá 22. mars 1985 um vernd ósonlagsins og að Montreal-bókuninni um efni sem valda rýrnun ósonlagsins. Hinn 16. júní 1993 varð breyting á Montreal-bókuninni frá 29. júní 1990 fullgilt fyrir Íslands hönd. Á fjórða fundi aðila að Montreal-bókuninni í Kaupmannahöfn 25. nóv. 1992 var samþykkt breyting á henni. Hún er birt sem fylgiskjal 1 með þáltill. Helstu breytingar eru þessar: 1. Ákvæði eru sett um takmörkun um notkun á framleiðslu vetnisklórflúorkolefna. Ákvæðin miða að því að minnka notkun þessara efna í áföngum fram til ársins 2030, en þá skal notkun þeirra hætt. 2. Vetnisbrómflúorkolefnum er bætt á skrá bókunarinnar. Notkun og framleiðslu þessara efna skal hætt frá og með 1. jan. 1996. 3. Efninu metýlbrómíð er bætt á skrá bókunarinnar. Frá og með 1. jan. 1995 skal notkun og framleiðsla þessa efnis ekki fara fram úr neyslu- og framleiðslumagni ársins 1991. Á Kaupmannahafnarfundinum voru einnig samþykktar lagfæringar á ákvæðum Montreal-bókunarinnar og eru þær birtar sem fylgiskjöl 2 og 3 með þáltill. þessari. Samkvæmt þeim eru hert ákvæði um notkun og framleiðslu þeirra efna sem þegar eru á skrá bókunarinnar. Á fundi ríkisstjórnarinnar 12. maí 1992 var samþykkt að stefna að því að Ísland fylgi áætlunum þeirra þjóða sem ganga hvað lengst í að draga úr notkun ósoneyðandi efna. Haft hefur verið náið samráð við hagsmunaaðila hérlendis um að draga enn frekar úr notkun ósoneyðandi efna í samræmi við þá áætlun sem samþykkt var á Kaupmannahafnarfundinum. Íslenskur iðnaður mun hafa drjúgan tíma til að laga starfsemi sína að öðrum efnum og/eða nýrri tækni. Jafnframt mun mikið af þeim búnaði sem er í notkun og krefst notkunar þessara efna úreldast á því tímabili, sem nýja áætlunin tekur til. Einnig eru komin, eða eru að koma á markaðinn, ný efni sem geta gegnt hliðstæðu hlutverki en hafa ekki ósoneyðandi áhrif. Framkvæmd þessarar áætlunar felur því ekki í sér neina fyrirsjáanlega örðugleika í framkvæmd. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að tillögu þessari verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og utanrmn.

Virðulegi forseti. Frv. það sem hér er flutt var flutt á síðasta hv. Alþingi, 116. löggjafarþingi, og mælt fyrir því þann 6. apríl 1993. Að lokinni framsöguræðu þáv. iðnrh. var umræðu frestað, m.a. vegna fjarveru þingmanna, að beiðni eins þingmannsins en þegar umræðu var síðar haldið áfram tóku engir þingmenn til máls þannig að málið fór til hv. efh.- og viðskn. Mér er kunnugt um að hún sendi frv. til umsagnar en tók frv. síðan aldrei fyrir vegna tímaskorts, en umsagnir lágu fyrir hjá nefndinni frá Alþýðusambandi Íslands, Íslenskri verslun, Fiskveiðasjóði Íslands, Sambandi ísl. sveitarfélaga og Iðnlánasjóði. Mér er líka kunnugt um að allir þessir aðilar að Sambandi ísl. sveitarfélaga undanskildu mæltu með samþykkt frv., en Samband ísl. sveitarfélaga taldi að samkvæmt frv. yrði skylda að breyta starfandi lánastofnunum í hlutafélög og mælti með að Lánasjóður sveitarfélaga yrði undanskilinn þeirri kröfu. Þetta var misskilningur hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga, en til þess að taka af allan vafa í þessu efni hefur nú bráðabirgðaákvæði I í frv. verði breytt frá því sem það var og skýrt tekið fram í 2. mgr. að ekki þurfi að breyta starfandi lánastofnunum í hlutafélög þannig að þar með ætti að vera komið í veg fyrir þann misskilning sem skapaðist á sl. ári og voru þetta einu athugasemdirnar sem gerðar voru við frv. Þessu frv. hefur nú verið breytt sem hér greinir: Í gildistökuákvæði þess, sem er 24. gr., hefur verið bætt ákvæðum um að fella á brott ýmis ákvæði úr lögum um verslunarlánasjóð og Stofnlánadeild samvinnufélaganna. Um er að ræða ákvæði sem eru úrelt vegna breytinga á fjármagnsmarkaði, svo sem um að takmarka útlánastarfsemi við ákveðnar atvinnugreinar, um hámarkslánstíma og um að afborganir skuli vera jafnar og ákvæði sem fjallað er um með almennum hætti í frv. um aðrar lánastofnanir. Með þessu hefur Íslandsbanki fallið frá óskum sínum um að sérstakt frv. yrði flutt um breytingu á lögum um verslunarlánasjóð. Þá hefur í bráðabirgðaákvæði I verið sett ákvæði um að lánastofnun, sem breytt er í hlutafélag og hefur verið skattlögð samkvæmt ákvæðum laga um skattskyldu innlánsstofnana, skuli skattlögð þannig áfram. Þetta er gert til að taka af allan vafa um að formleg breyting hafi ekki áhrif á skattlagningu. Það er vegna þess að í lögum um skattskyldu innlánsstofnana er fjallað um banka, sparisjóði, aðrar innlánsstofnanir og opinbera fjárfestingarlánasjóði. Ég hef ítrekað hvatt fjmrn. til að víkka út gjaldsvið laganna um skattskyldu innlánsstofnana en ekki fengið nema jákvæð munnleg viðbrögð. Ég hef greint fjmrn. frá þessu ákvæði í bráðabirgðaákvæði I og er von mín sú að það hvetji fjmrn. til að flytja frv. um breytingu á lögunum um skattskyldu innlánsstofnana því að fjmrn. vill eðlilega að skattaákvæði séu ekki í öðrum lögum en í skattalögum. Vona ég að hv. efh.- og viðskn. taki þetta mál til sérstakrar skoðunar í samvinnu við fjmrn. þannig að hægt væri að fella þetta bráðabirgðaákvæði út en þá þyrfti það að koma inn í önnur skattaákvæði sem falla til fjmrn. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þeim breytingum sem gerðar hafa verið á frv. frá því að það var síðast lagt fram og rætt hér á Alþingi. Þær breytingar eru í samræmi við athugasemdir sem komu fram við hv. efh.- og viðskn. á síðasta þingi og þær athugasemdir sem komið hafa fram frá öðrum aðilum í samfélaginu sem mér hefur fundist ástæða til þess að taka fullt tillit til. Þar sem svo stutt er liðið frá því að framsaga var flutt með frv. að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til að tefja tíma þingsins með því að endurtaka það sem þar var sagt og læt mér því nægja að skýra frá þeim breytingum sem ég hef þegar gert. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Þar sem varamaður í útvarpsráði, Kristín A. Árnadóttir, hefur nú verið kjörin aðalmaður þarf einnig að kjósa varamann í hennar stað.

Virðulegi forseti. Þetta frv. var lagt fram á 116. löggjafarþingi, þ.e. síðasta hv. Alþingi, þann 23. febr. 1993. Um frv. urðu talsvert miklar umræður. Þá tóku til máls hv. þm. Steingrímur Hermannsson, Steingrímur J. Sigfússon, Páll Pétursson og Kristín Ástgeirsdóttir. En að lokinni 1. umr. var frv. sent efh.- og viðskn. sem sendi það til umsagnar en tók það aldrei fyrir vegna tímaskorts. Mér er kunnugt um að umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Farmanna- og fiskimannasambandinu, Félagi íslenskra iðnrekenda, Íslenskri verslun, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Landssambandi smábátaeigenda, Landsvirkjun, Lögmönnum Skólavörðustíg 12, Rafmagnsveitum ríkisins, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Seðlabanka Íslands og Verslunarráði Íslands. Í grófum dráttum má segja að umsagnirnar hafi skipst þannig að stéttarfélög vöktu athygli á nauðsyn þess að náttúruauðlindirnar væru þjóðareign og yrðu undir stjórn innlendra aðila en atvinnurekendur hvöttu til að frv. yrði samþykkt eins og það liggur fyrir. Ýmsar ábendingar komu hins vegar fram um nákvæmara orðalag og mun ég víkja að því á eftir hvaða breytingar hafa verið gerðar við frv. frá því að það síðast var lagt fram en þær eru mjög óverulegar. Enda þótt frv. hafi verið fylgt úr hlaði fyrir ekki svo löngu síðan og það sé nú endurflutt lítið breytt tel ég ástæðu til engu að síður að fara nokkrum orðum um frv. eins og það liggur fyrir. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er einmitt tilefni þess að frv. þetta er flutt því samkvæmt ákvæðum samningsins þurfum við að breyta ákvæðum laga um fjárfestingu erlendra aðila í íslenskum atvinnurekstri í ýmsum greinum. Samkvæmt ákvæðum EES-samningsins skal aðilum í einu ríki innan EES vera heimilt án takmarkana að fjárfesta í atvinnurekstri eða öðru ríki á svæðinu. Frá þessari meginreglu eru undantekningar sem taldar eru upp í XII. viðauka með samningnum. Í samningnum er Íslandi veitt heimild til að viðhalda án tímatakmörkunar gildandi banni við fjárfestingu erlendra aðila í fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða. Jafnframt er stjórnvöldum samkvæmt samningnum heimilt að krefjast þess að fyrirtæki losi sig við fjárfestingu í fiskveiðum og fiskvinnslu ef þau komast að öllu leyti eða að hluta til í eigu erlendra aðila. Þá er Íslendingum veittur frestur til 1. jan. 1996 til að laga gildandi reglur um fjárfestingu aðila í öðrum atvinnugreinum að ákvæðum þessa samnings. Ég mun nú víkja að nokkrum greinum frv. og vil þá fyrst nefna til að í frv. er lagt til að gagnkvæmnisskilyrðið í niðurlagi 3. gr. núgildandi laga falli niður en það er orðað svo nú, með leyfi forseta: ,, . . . enda njóti íslenskir aðilar ekki lakari réttar til fjárfestingar í heimaríki hlutaðeigandi aðila``. Eins og nánar er skýrt í athugasemdum með frv. við þessa grein er það álit manna að setningin sem ég las nái ekki tilgangi sínum og sé frekar skaðleg fyrir íslenska hagsmuni en hitt og þess vegna er lagt til að hún falli nú brott. Í lögunum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri eru taldar upp þær takmarkanir sem núna gilda um hana. Takmarkanirnar eru þessar: Bann við fjárfestingu í félögum sem stunda útgerð fiskiskipa, fiskvinnslu, orkuvinnslu og orkudreifingu. 49% hámark á eignarhlut aðila í félagi sem stundar flugrekstur. 25% hámark á eignarhlut erlendra aðila í hlutafélagsbanka. Bann við fjárfestingu erlends ríkis eða fyrirtækis í eigu erlends ríkis. 250 millj. kr. hámark á árlegri fjárfestingu í eigu eins erlends aðila eða fjárhagslega tengdra erlendra aðila og loks 25% hámark á heildarfjárfestingu erlendra aðila af áætlaðri fjárfestingu í tilteknum atvinnugreinum. Ég mun nú fjalla nokkuð um þessar takmarkanir og vil fyrst benda á að í þessu frv. eru ekki lagðar til efnislegar breytingar á ákvæðunum um bann við fjárfestingu í fiskveiðum eða fiskvinnslu en til samræmis við ákvæðin í XII. viðauka við EES-samninginn er hér lagt til að viðskiptaráðherra geti kveðið upp úrskurð um að lögaðili sem að hluta til eða að öllu leyti hefur verið keyptur af erlendum aðila skuli losa sig við fjárfestingu á sviði fiskveiða og fiskvinnslu. Jafnframt verði kveðið á um að slíkur úrskurður sé aðfararhæfur. Með þessu er stjórnvöldum gert hægara um vik að framfylgja fjárfestingarbanninu en samkvæmt gildandi lagaákvæðum. Slíkur úrskurður yrði kveðinn upp fari viðkomandi aðili ekki að áskorun um að losa sig við óheimilaðan hlut í fiskveiðum eða vinnslu sjávarafurða. Til nánari skýringar á þessu máli skal fram tekið að í samningaviðræðunum um EES mun samningamönnum Evrópubandalagsins vera mikið í mun að koma í veg fyrir að fjárfestingarbannið í fiskveiðum og fiskvinnslu yrði notað til að koma í veg fyrir fjárfestingu í fyrirtækjum með alls óskyldan rekstur, þ.e. að fyrirtæki gætu girt sig af með því að kaupa svo sem eins og eitt hlutabréf í útgerðar- eða fiskvinnslufyrirtæki. Eftir nokkurt samningaþóf var um það samið að í slíkum tilfellum gætu stjórnvöld skyldað fyrirtæki til að losa sig við hinn forboðna ávöxt þótt það væri ekki skyldugt eða fortakslaust ákveðið enda er hér að sjálfsögðu fyrst og fremst um það að ræða hvernig þessi markalína er dregin. Ég leyfi mér þá, virðulegi forseti, að koma að því sem í 3. tölul. greinir, en þar er haldið áfram núgildandi hömlum varðandi virkjunarréttindi vatnsfalla og jarðhita og hlut í fyrirtækjum á sviði orkuvinnslu og orkudreifingar. Í samræmi við ákvæði við XII. viðauka EES-samningsins er hins vegar lagt til að frá og með 1. jan. 1996 njóti ríkisborgarar og lögaðilar frá öðrum EES-ríkjnum sama réttar til fjárfestingar á þessu sviði og íslenskir ríkisborgarar og lögaðilar. Ég bendi á hinn bóginn á að í rétti EES er ekkert sem bannar virkjunar- og veitufyrirtæki í eigu ríkis og sveitarfélaga eins og þau fyrirtæki eru sem annast orkuvinnslu og orkudreifingu á Íslandi. Séu þau hins vegar seld er hér áskilnaður um að ekki megi mismuna á grundvelli þjóðernis þeim EES-borgurum eða lögaðilum sem kaupa vildu hlut í slíkum fyrirtækjum. Það sem mér finnst hins vegar mestu varða í þessu máli er að tryggja ríkinu, þ.e. þjóðinni sjálfri, þau virkjunarréttindi vatnsfalla og rétt til auðlinda í jörðu sem mestu máli skipta og hafa frv. um þetta efni verið samin í iðnrn. og verið til meðferðar á vegum ríkisstjórnarinnar. Tilgangur þeirra er að tryggja að Alþingi og ríkisstjórn hafi forræði um nýtingu orkulindanna um alla framtíð. Með því móti tel ég tryggilega um þessi málefni búið og með því móti einu. Ríkisstjórnin hefur lýst því yfir m.a. í fylgiskjali með stefnuræðu hæstv. forsrh. að þessi frv. verði flutt á yfirstandandi þingi og stefnt að afgreiðslu þeirra, enda fer nú hver að verða síðastur að ákveða það mál sem lög frá Alþingi. Í 4. tölul. frv. kemur fram sama takmörkun á eignarhlut erlendra aðila í innlendum viðskiptabönkum og er að finna í núgildandi lögum. Hins vegar er hér lagt til að hún falli úr gildi 1. jan. 1996 þegar hinn almenni aðlögunarfrestur Íslendinga samkvæmt viðauka XII rennur út. Þá er einnig lagt til að fellt verði niður núgildandi ákvæði um útibú erlendra banka á Íslandi en það ákvæði er nú óþarft eftir að lögunum um viðskiptabanka og lögunum um Seðlabanka Íslands var breytt og reyndar voru þær breytingar samþykktar samhljóða af hv. Alþingi. Í 5. tölul. er lagt til að haldið verði áfram banni við fjárfestingu erlends stjórnvalds hér á landi. Lagt er til að reglan verði samræmd reglum flestra annarra iðnríkja á þann hátt að ákvæðið taki aðeins til fjárfestingar erlends stjórnvalds en ekki líka til fjárfestingar fyrirtækis í eigu erlends stjórnvalds. Með slíku ákvæði munu í upphafi einkum hafa verið höfð í huga fjárfestingarfyrirtæki í eigu austantjaldsríkjanna fyrrverandi en nýjar aðstæður hafa nú gert slík ákvæði úrelt og óþörf. Þá er lagt til í samræmingarskyni að bannákvæðið verði víðtækara en það er nú og nái ekki aðeins til fjárfestingar erlends ríkis heldur einnig til fjárfestingar erlends sveitarfélags eða annars erlends stjórnvalds þar sem ríkisvaldið kann að vera með öðrum hætti en algengast er hér, þ.e. skipt í fleira en tvennt eða þrennt. Þá er í þessu frv. gerð tillaga um að niður falli 49% takmörkunin á fjárfestingu erlendra aðila í flugrekstri á Íslandi. Slík takmörkun er andstæð EES-samningnum og ekki þykir ástæða til að beita þar aðlögunarfresti þar sem slík takmörkun væri áreiðanlega andstæð íslenskum atvinnuhagsmunum. Við Íslendingar eigum margt vel þjálfað fagfólk á sviði flugs og flugrekstrar, sem ekki hefur næg verkefni og þess vegna er ástæðulaust að útiloka eignaraðild erlendra aðila að fyrirtækjum sem gætu skapað aukin umsvif á sviði flugrekstrar. Þá er lagt til í þessu frv. að felld verði brott skilgreining í 7. tölul. núgildandi 4. gr. laganna um leyfisveitingu ráðherra fari erlend fjárfesting fram úr tilteknu fjárhæðarmarki eða fari hún umfram 25% af heildarfjárfestingu í tilteknum atvinnugreinum. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að ræða um brtt. frv. um næstu greinar enda er þar um að ræða eingöngu tæknileg atriði eða samræmingu við ákveðin mjög vel þekkt og ítarlega rædd ákvæði EES-samningsins. Hins vegar vil ég víkja að brtt. við 10. gr. nokkrum orðum en þar er orðalag öryggisákvæðisins samkvæmt orðalagi 33. gr. EES-samningsins og reyndar orðalagi í samþykkt OECD um afnám hafta á fjármagnshreyfingum. Þá er lögð til breyting á ákvæði núgildandi laga um þingkjörna nefnd sem ætlað er að verði viðskrh. til ráðuneytis um tiltekna þætti fjárfestingarmála. Ég vek athygli á því að í samræmi við önnur ákvæði í frv. fellur meginverkefni nefndarinnar brott eins og ég hef þegar skýrt og fram kemur í athugasemdum við frv. Hins vegar er hér lagt til að áfram verði til nefnd sem verði þá viðskrh. til ráðuneytis um beitingu öryggisákvæðis laganna og fylgist hún með því að ákvæði laganna um takmarkanir á fjárfestingum erlendra aðila í atvinnurekstri sé virt. Því er lögð til sú breyting að nefndin verði ekki kosin af Alþingi heldur skipuð af viðskrh. enda er hér fyrst og fremst um að ræða framkvæmdarvaldstilhögun eftir þær miklu breytingar á hlutverki slíkrar nefndar sem samþykkt frv. mundi kveða á um. Tillaga er hér því gerð um að fjórir nefndarmanna verði tilnefndir, af forsrh. einn, dómsmrh. einn, sjútvrh. einn og utanrrh. einn, en viðskrh. tilnefni einn sjálfur og þá væntanlega formann nefndarinnar. Virðulegi forseti. Með frv. fylgir eins og gert er ráð fyrir umsögn um frv. frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. um hugsanlegan kostnað sem það kynni að valda ríkissjóði en þar er sagt að kostnaðurinn, verði frv. að lögum, hljóti að teljast óverulegur. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í heild má ætla að samþykkt frumvarpsins muni hafa jákvæð áhrif á ríkissjóð að svo miklu marki sem erlend fjárfesting getur aukist og rennt auknum stoðum undir íslenskt atvinnulíf.`` Virðulegi forseti. Á frv. þessu hafa verið gerðar örfáar breytingar frá því að það var lagt fram á síðasta þingi og eru þær þessar: Í fyrsta lagi eru í frv. nú sett ítarlegri ákvæði um úrskurð ráðherra og aðfararhæfi úrskurðarins í 2. mgr. 1. og 2. tölul. 2. gr. laganna. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að í stað þess að Seðlabankinn birti opinberlega á fyrri hluta hvers árs upplýsingar um fjárfestingu erlendra aðila á næstliðnu ári þá flytji viðskrh. Alþingi skýrslu um málið. Þetta kemur fram í 5. gr. frv. þar sem kveðið er á um að 2. mgr. 5. gr. núgildandi laga falli brott, þ.e. upplýsingaskylda Seðlabankans, og í 4. mgr. 7. gr. frv. þar sem kveðið er á um skýrsluflutning viðskrh. Þetta er gert í því skyni, virðulegi forseti, að hv. Alþingi geti fylgst með frá fyrstu hendi, fái allar upplýsingar um þessi efni beint frá viðskrh. og geti tekið þessi mál til umræðu tafarlaust ef ástæða þykir til hjá einstökum hv. alþm. eða þingflokkum. Tel ég þessa breytingu vera til hins betra og tengja Alþingi betur við þá upplýsingagjöf sem hér er um að ræða. Ég tel svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. að þessu sinni en legg til að því verði vísað að umræðunni lokinni til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Út af fyrir sig koma þær breytingar sem hér eru lagðar til ekki á óvart. Við gerðum okkur að sjálfsögðu grein fyrir þessu þegar samningurinn um EES var afgreiddur hér á Alþingi. Engu að síður hljóta að vakna upp ýmsar spurningar um það hvernig gætt er þess öryggis, vil ég segja, gagnvart íslenskum auðlindum og atvinnurekstri sem lá til grundvallar þegar lögin frá 1991 voru afgreitt á Alþingi. Við undirbúning þeirra laga var vandlega skoðað hvernig við Íslendingar gætum viðhaldið okkar eignarrétti yfir auðlindum og haldið þannig í okkar eigin hendi því sem telja má lykilinn að efnahagslegu sjálfstæði þessarar þjóðar. Að sjálfsögðu fagna ég því að sú undanþága fékkst í EES-samningnum að erlend fjárfesting í sjávarútvegi og frumvinnslu sjávarafurða er áfram ekki leyfð eða það fékkst undanþága sem heimilar okkur að halda því svo. Hins vegar var, man ég, þegar upphaflegu lögin voru samþykkt mjög um það rætt hvort of ströng ákvæði giltu um heimildir til erlendra aðila til að eignast hlut, jafnvel meiri hluta eða ráðandi hlut í íslenskum fyrirtækjum sem aftur eiga mikinn hlut í íslenskum sjávarútvegi og geta vitanlega með tímanum þar orðið ráðandi. Hér er slakað á þessu, það er viðskrh. sem getur, eins og hér er orðað, úrskurðað að slíkt fyrirtæki sem verður í eigu erlendra aðila að einhverju leyti skuli losa sig við hlut sinn í sjávarútvegi. Það vekur vitanlega upp fjölmargar spurningar að hér koma ekki fram neinar leiðbeiningar til viðskrh. um það hvernig á þetta skuli litið og reyndar hefði ég talið að þarna kunni að verða um mjög vandmeðfarin mál að ræða. Því er ekkert að neita að mörg íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa leitað eftir þátttöku í óskyldum fyrirtækjum eða fyrirtækjum sem þau eiga mikil viðskipti við. Við skulum taka t.d. olíufélögin. Olíufélögin eiga áreiðanlega sum orðið stóra eignarhluta í ýmsum mikilvægum sjávarútvegsfyrirtækjum og olíufélögin sum, ef ég veit rétt, eru með erlendri eignaraðild. Það er ekkert sem bannar það að sú erlenda eignaraðild geti orðið miklu meiri. Það væri fróðlegt t.d. að heyra hvernig núverandi viðskrh. lítur á slíkt. Mundi hann beita þessari heimild til þess að skylda olíufélögin til að losa sig við eignarhlut sinn í sjávarútvegsfyrirtæki? Vitanlega tryggir það ekki að svo yrði gert um alla framtíð því væntanlega kemur annar viðskrh. einhvern tímann, sumir segja vonandi sem fyrst en ég ætla ekkert út af fyrir sig að fara að segja það. En það væri fróðlegt að heyra það hvernig núv. hæstv. viðskrh. lítur á þessa heimild og hvernig hann mundi beita henni í tilfellum sem við höfum þegar fyrir framan okkur. Mér er ljóst að á þetta hefur verið nokkur þrýstingur t.d. við samning upphaflegs frv. sem varð að lögum 1991, þá var töluverður þrýstingur þarna á og margir sem töldu að þetta ákvæði mundi torvelda olíufélögum í mörgum tilfellum að hlaupa undir bagga með því að breyta skuldum sjávarútvegsfyrirtækja í hlutafé. Þarna er því um mjög viðkvæmt atriði að ræða. Þá vil ég minnast á 3. tölul. 2. gr. um virkjunarréttindi sem að sjálfsögðu við afgreiðslu EES-samningsins var töluvert rætt og ég gerði miklar athugasemdir við. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé opnað fyrir mjög hættuleg hugsanleg yfirráð erlendra aðila á íslenskum auðlindum, þessari mikilvægu auðlind vatnsafli og jarðvarma. Nú sagði hæstv. viðskrh. áðan að í undirbúningi væru frumvörp sem ættu að tryggja að þetta yrði um alla ævi í eigu Íslendinga. Ég fagna því. Ég held hins vegar að sú nefnd sem fær þetta mál til meðferðar hljóti að afla sér upplýsinga um þau frumvörp og það væri út af fyrir sig mjög æskilegt ef hæstv. viðskrh. gæti sagt okkur hvernig frá þessu verður gengið. Nú er það svo að til að virkja yfir ákveðin megavött, ég man ekki hvort það voru tvö eða þrjú þúsund megavött, þá þarf heimild á Alþingi. Stenst það? Ég vona að það standist og ég man ekki betur en að í umræðum EES byggðu menn helst von sína á áframhaldandi yfirráðum Íslendinga yfir þessum mjög verðmætu náttúruauðlindum á slíku ákvæði. En sem sagt, ég vildi mjög gjarnan fá að heyra frá hæstv. viðskrh. hvernig hann hyggst tryggja þetta um alla eilífð. Hér er breytt ákvæði um heimild erlendra aðila til að eignast hlut í íslenskum viðskiptabönkum, það verður frjálst frá og með 1. janúar 1996 en nú er það takmarkað við 25%. Út af fyrir sig geri ég ekki þungar athugasemdir við þetta en vil þó í þessu sambandi nefna að uppi hafa verið hugmyndir hjá ríkisvaldinu um að einkavæða bankana sem mundi þá geta orðið til þess að erlendir aðilar eignuðust hér ríkisbankana t.d. sem nú eru. Ég vildi gjarnan heyra viðhorf hæstv. viðskrh. til þess, telur hann það æskilega þróun að þessir tveir viðskiptabankar ríkisins féllu í hendur erlendra aðila? Ég þarf vonandi ekki að taka það fram að ég tel það afar óæskilegt og tel það lágmark að við Íslendingar höfum í eigin hendi einn öflugan ríkisbanka. Ég hefði reyndar gjarnan viljað sameina þá tvo sem nú eru til að fá þar öflugri banka. Ég vil gjarnan spyrja hvort þessi breyting á lögum, ég held ég leyfi mér að segja breyti eitthvað þeim viðhorfum sem komi þar fram hjá hæstv. ríkisstjórn og m.a. alþýðuflokksmönnum að einkavæða eigi báða bankana. Mér láðist að geta þess áðan í sambandi við fallvötnin, orkulindirnar, að í svokallaðri hvítu bók ríkisstjórnarinnar er talað um einkavæðingu orkufyrirtækjanna sem þá mundi að sjálfsögðu gera erlendum aðilum kleift að eignast þessar virkjunarheimildir þannig að þá yrði það þar með alveg opið. Ég vil spyrja hæstv. viðskrh. hvort hann sé hlynntur því að einkavæða orkufyrirtækin eins og boðað var. Það er vitanlega nauðsynlegt fyrir þingið að heyra hvort þessi nýju frumvörp hæstv. ráðherra girði á einhvern máta fyrir það að verði orkufyrirtæki einkavædd, t.d. Landsvirkjun, gert að hlutafélagi, girða þau á einhvern máta fyrir það að einstakir hluthafar í slíku hlutafélagi geti selt sitt hlutafé erlendum aðilum. Vel má vera að hann geri ráð fyrir ákvæði þess efnis að ríkið megi ekki selja sinn hlut t.d. í slíku einkafyrirtæki eins og Landsvirkjun hf. ef úr því yrði, en hver bannar að aðrir aðilar geri það eins og t.d. Reykjavíkurborg sem á þarna gífurlega stóran hlut? Ég hugsa að það yrði erfitt að banna það með lögum að aðrir aðilar en hið opinbera megi selja sinn hlut svo mér finnst það vera afar forvitnilegt satt að segja hvernig hæstv. ráðherra hyggst koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti nokkru sinni, eins og hann orðaði það nokkurn veginn, eignast hér orkulindir landsins. Ég held að þetta sé það atriði sem langstærst er í þessu frv. satt að segja og svo vitanlega hitt hvernig t.d. þessi heimild ráðherra til að skylda fyrirtæki til að selja hlut sinn í sjávarútvegsfyrirtækjum yrði í raun og veru nýtt. Ég ætla aðeins að minnast á 10. gr. Þar er því breytt að Alþingi kjósi nefnd. Þetta var mikið til umræðu á sínum tíma og sýndist sitt hverjum satt að segja. Niðurstaðan varð sú að það væri hér um svo viðkvæm mál að ræða sem varða svo miklu í þjóðfélaginu að það væri æskilegt að Alþingi hefði þarna aðgang að. Ég hefði ekki talið óeðlilegt að þessi nefnd fjallaði einnig um ákvæði 1. og 2. liðs 2. gr., þ.e. heimild viðskrh. til að skylda fyrirtækin til að selja eignarhlut sinn í sjávarútvegsfyrirtækjum. Þarna er um mjög viðkvæmt mál að ræða sem væri æskilegt að fleiri aðilar kæmu að. Ég held satt að segja að framkvæmd á þessu ákvæði verði afar erfið og hvernig hægt er að heimila einu fyrirtæki að eiga en öðru ekki sem ég ræddi um áðan. Ég held að það verði afar erfið ákvörðun og æskilegt að fleiri aðilar komi þar að. Hér er gert ráð fyrir upplýsingaskyldu til Alþingis og það er að sjálfsögðu góðra gjalda vert. Það er afar mikilvægt að vel sé fylgst með því hver eignarhlutur erlendra aðila er í atvinnurekstri hér á landi. Ég hygg að þar sé mjög pottur brotinn, a.m.k. minnist ég þess þegar um þetta var spurt í fyrri ríkisstjórn og leitað upplýsinga að þá gekk afar illa að fá þær upplýsingar, mjög illa, og virtist ekki vera skráð hér eins og gera má ráð fyrir, svo enginn vafi er á því að þessu þarf mjög að breyta. Ég vil taka það fram að lokum að ég er hlynntur því að hér verði aukin þátttaka erlendra aðila í atvinnurekstri með takmörkunum að sjálfsögðu og tel satt að segja að sú leið kunni helst að verða fær þegar erlendar skuldir hafa vaxið svo mikið sem við þekkjum núna, þær eru að verða 60% af þjóðarframleiðslu og greiðslubyrðin orðin svo þung að hún er mjög mikið áhyggjuefni eða 35% gjaldeyristekna. Þess vegna get ég vel fallist á að rýmka viss ákvæði. Hitt er svo umhugsunarefni að þrátt fyrir það að menn hafa verið að rýmka þessi ákvæði og ræða við erlenda aðila hefur ekkert orðið af erlendri fjárfestingu hér. Mig langaði til að nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi lesið frétt sem er í dagblaðinu Tímanum í morgun og fjallar um stöðu Íslendinga þegar lönd eru metin með tilliti til erlendra fjárfestinga. Þar kemur fram að Ísland er í neðsta flokki með Grikklandi og Tyrklandi og það vekur athygli mína að eitt af því neikvæðasta hér er stjórnarfarið samkvæmt þessu mati hins virta blaðs Economist. Ég held að það sé ástæða fyrir hæstv. ríkisstjórn að taka þetta til athugunar hvað er t.d. hér við stjórnarfarið sem fælir erlenda fjárfesta frá að koma hingað til lands. Satt að segja tel ég að svo mikilvæg sé skikkanleg erlend fjárfesting hér í atvinnurekstri að það væri full ástæða fyrir hæstv. viðskrh., sem ég veit að er áhugamaður um slíka hluti, að taka svona frétt til vandlegrar skoðunar og e.t.v. má læra eitthvað af þessu mati blaðsins. Nú tek ég það fram að ég hef ekki séð þessa grein í Economist en allir þekkja að Economist er mjög virt tímarit. Það er alltaf verið að setja upp einhverjar nefndir sérfræðinga og það væri kannski ástæða til að setja upp nefnd til að skoða þetta og mætti eflaust fá gleggri upplýsingar frá þeim aðilum sem þetta hafa unnið fyrir þetta tímarit á hverju þeir byggja niðurstöður sínar. Ef þetta orðspor fer af Íslandi sem fjárfestingarmöguleika þá skiptir kannski litlu máli hvernig lög eru sett af Alþingi. Ég vildi nú, af því að við erum að ræða hér um erlenda fjárfestingu sérstaklega, minnast á þetta. Ég geri ekki ráð fyrir því að hæstv. viðskrh. hafi út af fyrir sig svör við þessu, en fróðlegt væri að vita hvort hann hefur ekki áhyggjur af svona flutningi virts blaðs af erlendum fjárfestingarmöguleikum hér á landi.

Virðulegi forseti. Hv. 7. þm. Reykn. fjallaði nokkuð um það vandamál sem uppi er þegar þannig stendur á að fyrirtæki eða hlutabréfasjóðir, sem aðeins að mjög litlu leyti eru í eigu útlendinga, hyggja á kaup á hlutafé í sjávarútvegi. Þetta er þekkt mál sem upp hefur komið og það var t.d. svo að Olíufélagið Skeljungur fékk lögfræðilega álitsgerð þar sem niðurstaðan var einfaldlega sú að ef þetta hlutafé hafi verið keypt eftir lagasetninguna árið 1991 um fjárfestingu erlendra aðila, þá bæri félaginu skylda til þess að selja hlutafé sitt í viðkomandi sjávarútvegsfyrirtæki, ella væri hætta á því að sjávarútvegsfyrirtækið missti veiðiheimildir sínar hér við land. Þetta er auðvitað vandamál sem ég á ekki von á að auðvelt verði í sjálfu sér að finna lausn á og ég er sammála hv. 7. þm. Reykn. um það að hér er bæði um viðkvæmt mál að ræða og erfitt í framkvæmd. Hins vegar hefði ég gjarnan kosið af því að hér á í hlut formaður Framsfl. að hann hefði líka gert okkur öðrum þingmönnum grein fyrir því hver afstaða hans og hans flokks væri til þessa sérstaka vandamáls, því vitaskuld er þetta vandamál sem uppi er og getur haft veruleg áhrif á þá möguleika sem sjávarútvegurinn á til þess að afla sér eðlilegs áhættufjármagns og hlutafjár til samræmis við það sem gerist og gengur í öðrum atvinnugreinum. Ég á ekki von á því að hér í þinginu séu menn almennt þeirrar skoðunar að hleypa eigi erlendum aðilum óheft inn í okkar sjávarútveg, ég á ekki von á því. En hins vegar er þessi staða auðvitað uppi að ekki bara einstök fyrirtæki eins og olíufélög, sem hv. þm. nefndi, heldur líka hlutabréfasjóðir, sem eru kannski helstu og árvökulustu fjárfestarnir í dag. Það er nánast girt fyrir það miðað við núverandi lagasetningu að þeir geti tekið þátt í sjávarútvegi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að þetta er mjög erfitt mál. Hins vegar var mikið um þetta fjallað á sínum tíma, m.a. í Framsfl., þeim sem fóru með þetta mál í ríkisstjórninni sem þá sat, og niðurstaðan varð sú að við töldum að til að verja þessa mikilvægu auðlind yrði að hafa ákvæði eins og var í lögunum. Þetta var niðurstaðan. Mér er kunnugt um þennan dóm sem féll og ég tel hann vera mjög ásættanlegan, þ.e. að hlutafé sem fyrirtækið hefði eignast áður en lögin voru sett væru undanþegin þessu ákvæði. En við teljum svo mikilvægt að við Íslendingar höfum tögl og hagldir í sjávarútveginum að við samþykktum ákvæðið svona og við erum enn sömu skoðunar. Það var mikið um það rætt hvaða fiskvinnsla yrði þarna undanþegin og eins og hv. þm. þekkir þá var ákveðið að binda þetta eingöngu við frumvinnslu. Sem sagt í áframhaldandi vinnslu geti erlend fjárfesting verið frjáls. Um þetta var líka mikið rætt og það voru skiptar skoðanir um það hvað þetta í raun og veru þýddi, sérstaklega þegar í vaxandi mæli er farið út í neytendavinnslu á sjávarafurðum sem sumir spá að verði hér allsráðandi í framtíðinni. Þá er náttúrlega ljóst að þar væri erlendum aðilum frjálst að koma inn í, a.m.k. ef þau fyrirtæki eru sjálfstæð og ekki þau sömu sem forða hráefninu frá skemmdum, sem sagt frumvinnslan. Ég hef ekkert annað svar um það en þetta, við höfum ekki séð aðra leið en þá sem þá var farin. En því fór ég þetta mörgum orðum um þetta nú að það væri fróðlegt að vita hvernig t.d. núv. hæstv. viðskrh. hyggst framkvæma þetta. Er hér leið? Ég spyr.

Virðulegi forseti. Þetta svar hv. 7. þm. Reykn. hefur auðvitað skýrt mjög afstöðu hans og hans flokks í þessu máli. Mér sýnist að afstaða Framsfl. sé einfaldlega sú að ef þannig háttar til að sjávarútvegsfyrirtæki verður fyrir því að útlendingur kaupir í því hlut upp á 0,1%, þá verði viðkomandi fjárfestir, þá verði viðkomandi fyrirtæki sem hefði fjárfest í sjávarútvegsfyrirtækinu að losa sig væntanlega við þessi hlutabréf. Ég held að þó ég sé fyllilega sammála hv. þm. um að það beri að vera mjög á varðbergi gagnvart eignaraðild útlendinga í íslenskum sjávarútvegi og þótt ég vilji stíga mjög varlega til jarðar hvað það áhrærir, þá sé ég í hendi mér alls konar praktíska annmarka á því að túlka málin svona gríðarlega þröngt. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því jafnframt að það er líka álitamál hversu hár eða lágur þröskuldurinn á að vera í þessum efnum. En ég sé hins vegar ekki annað, ef það á að verða svo að sjávarútvegurinn eigi að hafa einhvern minnsta möguleika á því að afla sér viðbótaráhættufjármagns, þá verði hann auðvitað að geta leitað til þessara fjársterku aðila hér á innlendum markaði, þ.e. olíufélaga, tryggingarfélaga og kannski alveg sérstaklega hlutabréfasjóða margs konar sem eru virkir þátttakendur í fjárfestingum í öðrum atvinnugreinum hér á landi. Atvinnugreinum sem tengjast óbeint og beint sjávarútveginum og eru beint og óbeint í samkeppni við sjávarútveginn bæði um fjármagn, vinnu og ýmislegt annað. Ég get því ekki tekið undir það sjónarmið að það eigi að loka algerlega á alla möguleika á því að sjávarútvegurinn fái viðbótaráhættufjármagn frá þessum fjársterku aðilum sem ég nefndi hér áðan.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég væri ekkert hræddur við 0,1% eign í einhverju slíku fyrirtæki en hins vegar er alltaf spurningin hvar á að draga mörkin og ef ég man rétt, þá var einmitt rætt dálítið um þetta á sínum tíma. Þetta var mikið rætt hér í þinginu. Menn komust ekki að niðurstöðu um nein slík mörk. Það er náttúrlega mjög breytilegt hve mikið þarf til að ráða í einu fyrirtæki, það fer eftir því hvað allt annað er dreift o.s.frv. En mér dettur nú í hug, þegar ég hlusta á þessi orð hv. þm. og hlusta á hans áherslur á það að við Íslendingar verðum að tryggja okkar yfirráð í sjávarútveginum, að hugsanlegt væri að setja hér inn einhver mörk þannig að viðskrh. skuli skylda þegar komið er yfir ákveðin mörk. Ég ætla ekki að nefna neinar tölur hér í því sambandi, en kannski geta menn komist að einhverri slíkri sameiginlegri niðurstöðu og ég held að það væri mjög athugandi fyrir þá nefnd sem fær þetta til meðferðar, hvort hún getur sett inn einhver slík ákvæði.

Hæstv. forseti. Hér er á aftur ferðinni kunningi frá því í fyrravetur og eitt af fylgifrv. samningsins um Evrópskt efnahagssvæði, væntanlega eitt af þeim fyrstu í röð margra slíkra sem við eigum eftir að sjá hér á þessu þingi og á næstu árum ef að líkum lætur þar sem við Íslendingar, samkvæmt samningnum eða réttarreglum sem teknar verða upp í Evrópubandalaginu og verða í framhaldinu gildandi réttur á Evrópska efnahagssvæðinu, þurfum að breyta okkar löggjöf. Ég get vísað að verulegu leyti í þá ræðu sem ég flutti um þetta frv. í fyrravetur og ætla einungis að drepa hér á nokkur atriði og þá sérstaklega þau sem breyst hafa í frv. eða af einhverjum öðrum ástæðum er ástæða til að ræða sérstaklega nú. Í fyrsta lagi vil ég nefna það sem hér hefur þegar orðið tilefni orðaskipta, þ.e. ákvæðin um erlenda fjárfestingu í sjávarútveginum. Ég gerði það að umtalsefni á sl. ári og kom þá m.a. með ábendingar um að ég teldi ástæðu til að skýra ákvæði 4. gr. laganna, þ.e. 2. mgr. 2. tölul. 4. gr., um úrskurðarvald viðskrh. í sambandi við erlenda aðila sem af einhverjum ástæðum hafa tímabundið orðið eigendur að íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum í veiðum eða frumvinnslu sjávarafurða. Ég spurði þáv. hæstv. viðskrh. út í það hvernig ríkisstjórn eða hann sem viðskrh. hygðist beita þessu ákvæði og sagði þá m.a. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hér er væntanlega á ferðinni málsgrein sem á að beita í slíku skyni,`` --- þ.e. þegar slík erlend fjárfesting eða eignaraðild kemur tímabundið til. --- ,,Spurningin er sú hvort ekki þurfi að vinna þarna frekari vinnu, setja fyllri reglur um þetta og jafnvel binda í lög skýrari ákvæði um t.d. innan hvaða tímamarka eða eftir hvaða ákvæðum öðrum sé farið í svona tilvikum.`` Nú sé ég það að að nokkru leyti hefur frv. verið breytt í þessu efni og þarna eru þó a.m.k. komin inn tímamörk varðandi það hvenær fyrirtæki skuli hafa orðið við skyldu sinni í samræmi við eða í framhaldi af úrskurði viðskrh. og losað sig við fjárfestingu í sjávarútvegsfyrirtæki. Eftir sem áður stendur að mínu mati að þörf er á því að útfæra þetta atriði frekar og ég get tekið undir margt af því sem kom fram í orðaskiptum hér áðan milli síðasta hv. ræðumanns og þess sem veitti þar andvsör. Ég held að sú vinna eigi ekki að miða að því sérstaklega að velta vöngum yfir því að hve miklu leyti eigi að rýmka þessa reglu eða slaka þarna á. Ég er alveg sannfærður um það, algerlega sannfærður um það að þessi atvinnugrein verður ekki varin fyrir erlendri fjárfestingu, erlendum áhrifum nema víglínan sé þarna tiltölulega hrein og það mun skapa enn aukin vandræði ef menn ætla að fara að leyfa eignaraðild upp að einhverju vissu marki. Og hvernig ætla menn þá til að mynda að meðhöndla hina einstöku aðila sem til sögunnar koma í slíkum tilvikum, þá erlendu eignaraðild sem fyrir er og svo þá sem bætist við og veldur því að eignaraðild útlendinga fer upp fyrir mörkin o.s.frv.? Ég held að þær flækjur sem af því leiði mundu verða verri viðureignar heldur en það þó er að reyna að verja þessa grein á tiltölulega hreinni víglínu. Og það sem ég held að þetta hljóti að snúast fyrst og fremst um eru reglur um afsetningu slíkrar eignaraðildar þegar hún kemur til, með hvaða hætti og innan hvaða tímamarka slíkt skuli gerast. Það vill auðvitað svo til að í þessum efnum geta menn stuðst við ýmis fordæmi úr öðrum greinum, úr sumpart sambærilegum tilvikum. Ég nefni það t.d. sem gerist þegar bankastofnanir, fjárfestingarlánasjóðir eða aðrir slíkir aðilar yfirtaka tímabundið eignir vegna gæslu hagsmuna sinna sem hins vegar er ekki í þeirra verkahring að eiga eða starfrækja. Nú er það svo t.d., eins og allir þekkja, í bankalögunum að ekki er í hlutverki banka að stunda sjoppurekstur eða útgerð. Það er beinlínis tekið fram hvert skuli vera verksvið banka samkvæmt bankalögum. En slíkum stofnunum er heimilt að yfirtaka eignir af ólíkum og óskyldum toga í því skyni að gæta hagsmuna sinna, enda gilda síðan ákveðnar reglur um afsetningu þess eignarhluta og ákveðin tímamörk o.s.frv. Ég held að með sambærilegum hætti eigi að setja skýrar reglur um meðferð erlends eignarhluta sem sjálfsagt er erfitt að jafnvel óhugsandi að koma í veg fyrir að geti tímabundið komið upp á. Ég ímynda mér t.d. ekki að menn geti komið í veg fyrir að erlendir fjárfestingarlánasjóðir eða blandaðir sjóðir, með einhverri erlendri þátttöku eða eignaraðild, kaupi hlutabréf á markaði og gerist þar með óbeinir eignaraðilar í gegnum dótturfyrirtæki eða önnur fyrirtæki að sjávarútvegsstarfsemi. En þá þurfa að gilda skýrar reglur um innan hvaða marka slík tímabundin eignaraðild meðhöndlist og hvaða reglur gildi um afsetningu hennar, ef menn á annað borð vilja verja þessa grein. Það er auðvitað lykilspurningin. Ef hér ríkir enn þá pólitísk samstaða á Alþingi um það trúi ég ekki að það vefjist fyrir okkur að finna reglur sem brúka má í því skyni. Hitt er annað mál að maður hefur velt því fyrir sér á köflum undanfarin missiri hvort það sé að verða bilun og einhverjir séu að byrja að bogna í hnjáliðunum gagnvart því að verja veiðar og frumvinnslu sjávarafurða fyrir eignaraðild og áhrifum útlendinga. Í því skyni er óhjákvæmilegt að vitna í og minna á niðurstöðu tvíhöfða nefndar. Þegar sú nefnd var að kynna sínar afurðir í fyrravetur þá kom ítrekað fram hjá nefndarmönnum, án þess að ég muni nú beint hvort það standi skýrum orðum í skýrslunni, að þeir teldu eða hefðu velt vöngum yfir því að óhjákvæmilegt væri að rýmka þessar reglur, þessi fjárfestingarmörk, einkum hvað varðaði óbeina fjárfestingu. Ég man alveg óbreytt orð þeirra tvíhöfðanna á fundi með sjútvn. Alþingis þegar þeir voru að kynna sína skýrslu og þau voru þessi, að það væri væntanlega óhjákvæmilegt að rýmka þessar reglur, einkum hvað varðaði óbeina fjárfestingu eða óbeina eignaraðild. Ég vil því spyrja hæstv. viðskrh. að lokum um þetta atriði. Er stefna hæstv. ríkisstjórnar óbreytt í þessu efni, að það beri að verja þessa grein fyrir erlendum fjárfestingum á tiltölulega hreinni víglínu og er þess ekki að vænta að vangaveltur af því tagi sem tvíhöfðar höfðu uppi í fyrravetur sjái dagsins ljós í einhverri tilslökun í þessu efni? Ég vil gjarnan leyfa mér að taka framlagningu þessa frv. eins og það kemur hér fyrir okkur sem vísbendingu um að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki breytt neitt um stefnu í þessum efnum eða þeir flokkar sem að henni standa, en óþarft er að minna á að gildandi lög um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri voru samþykkt hér að mestu leyti samhljóða á Alþingi vorið 1991. Nokkur önnur atriði ætlaði ég að nefna og þá fyrst og fremst þau að ég er nú eins og kunnugt er ekki stuðningsmaður samningsins um Evrópskt efnahagssvæði eins og hann var orðinn í sinni endanlegu mynd. Ég tel að þar hafi ekki náðst nógu góð niðurstaða fyrir okkur Íslendinga og gallarnir og ókostirnir í því máli séu stórum meiri heldur en hugsanlegir ávinningar sem allir hafa nú látið á sér standa eins og kunnugt er, þó ekki kvaðirnar sem málinu fylgja eins og m.a. má sjá af því að hér hefur orðið upphlaup út af því að ekki skyldi galopnað fyrir tollfrjálsan innflutning á erlendu grænmeti eins og til stóð samkvæmt embættismannasamkomulagi, hliðarsamkomulagi við Evrópska efnahagssvæðið áður en sjálfur samningurinn gengur í gildi. Þannig virðist hafa verið gengið frá þessum hlutum í stórum stíl af hálfu samningamanna okkar Íslendinga, að við Íslendingar erum óvarðir fyrir því að taka á okkur kvaðirnar þó að samningurinn sjálfur jafnvel og tollalækkanir, sem helst hafa nú verið tíundaðar til ágætis hans, hafi ekki komið til framkvæmda. Ég er óánægður með að sjá takmörkun á fjárfestingu erlendra aðila í flugrekstri hverfa út úr íslenskum lögum sem náðist samkomulag um að hafa þar vorið 1991. Mér er að sjálfsögðu ljóst að þetta er allt saman bannað samkvæmt hinni nýju lögbók, Rómarsáttmálanum, og þar af leiðandi gildandi ákvæðum samningsins um Evrópskt efnahagssvæði, en hinu hefur ekki verið breytt að út á við og í samskiptum flestra ríkja gilda enn gagnkvæmnisréttindi samningsaðila um flugrekstur og flest ríki hafa með einum eða öðrum hætti valið að tryggja stöðu sína á grundvelli þess með því að sjá til þess að erlend eignaraðild, erlend flugfélög kæmust ekki bakdyramegin inn á réttindi viðkomandi ríkja í gegnum gagnkvæmnissamninga, loftferðasamninga og annað því um líkt. Menn missa virkasta stjórntækið í þessu sambandi út úr höndunum með því að geta ekki haft hemil á eignaraðild útlendinga í innlendum flugrekstri. Ég er eftir sem áður og var fyrir löngu orðinn þeirrar skoðunar að við Íslendingar ættum að vera aðilar að flugmálasamstarfi Evrópu einnig í þeim skilningi að við ættum leita samninga um aðild að flugmálapökkum Evrópubandalagsríkjanna með hliðstæðum hætti og t.d. SAS-löndin höfðu ákveðið að gera án tillits til þess hvort yrði af einhverjum samningi um Evrópska efnahagssvæðið eða ekki. Það liggur einfaldlega í því eðli milliríkjaflugsamgangnanna sem allir menn hljóta að skilja að um þá hluti þurfi að gilda samræmdar reglur. Hv. 7. þm. Reykn. hefur þegar gert að umtalsefni erlenda hlutafjáreign í íslenskum viðskiptabönkum og að takmarkanir sem þar hafa verið settar falla nú niður. Menn hafa auðvitað sérstaklega spurt um þetta ákvæði í tengslum við einkavæðingaráform eða einkavæðingaráráttu hæstv. ríkisstjórnar sem nú er að vísu meira og minna runnin út í sandinn og meira að segja hætt að boða árlega í fjárlagafrv. milljarða eignasölu eins og gert hefur verið upp á grín undanfarin tvö ár með þeim árangri að þar hefur jafnan verið gat upp á 1--1,5 milljarða kr. þegar upp er staðið, eignasalan hlaupið á einhverjum tugum milljóna í besta falli en tvö undangengin ár átti að afla stórkostlegra fjármuna með sölu eigna ríkisins, þar á meðal í bönkum. Auðvitað fagnar maður því að frá þessu er horfið um sinn eða af raunsæisástæðum hafa menn hætt að bjóða upp á þennan árlega brandara um sölu bankanna og vonandi fylgir því þá stefnubreyting hvað það snertir að menn láti af þessum hugmyndum til lengri tíma litið en það gefur auðvitað auga leið að einkavæðing ríkisbankanna í hinum agnarsmáa íslenska fjármálaheimi væri auðvitað stóralvarlegur hlutur skoðaður í ljósi þess að allar hömlur á erlendri eignaraðild í bönkunum eru hér að falla niður. Sama má auðvitað segja um orkumálageirann. Síðan er rétt að lokum, hæstv. forseti, að minna á það að ekkert bólar enn þá á þeim frumvörpum sem hæstv. ríkisstjórn hafði boðað og lofað að hér mundu liggja fyrir fyrir gildistöku samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og þá á ég t.d. við frv. sem takmarka umsvif eða fjárfestingarmöguleika útlendinga á landi og frv. sem tryggja sameign þjóðarinnar á orkulindunum. Hvað veldur því að hæstv. ríkisstjórn kemur ekki þessum verkum fram? Hvað veldur þessu gaufi? Nú hefur hæstv. ríkisstjórn fengið ærinn tíma umfram það sem upphaflega var áætlað en ég man ekki hvað oft þessi samningur er búinn að eiga að taka gildi, það er búið að frestast missirum og árum saman en samt eru þessi frv. ekki komin fram og líta ekki dagsins ljós. Nú er kominn nóvember og maður skyldi ætla að þau mál sem eftir lágu, ekki höfðu hlotið afgreiðslu eða jafnvel aldrei höfðu litið dagsins ljós á þingi og tengjast beint gildistöku samningsins og búið var að boða eða lofa, kæmu fram með fyrstu þingmálum, en svo er ekki. Það bólar hvorki á frv. um takmarkanir eða ráðstafanir vegna fjárfestinga erlendra aðila í landi né heldur þessu frv. um sameign á orkulindunum. Það er óhjákvæmilegt að hæstv. viðskrh. upplýsi eitthvað um stöðu þessara mála hjá ríkisstjórn nú þegar þetta frv. um takmarkanir og fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, a.m.k. þeirra erlendu aðila sem búa eða eru ríkisborgarar á hinu Evrópska efnahagssvæði, kemur fram og boðar niðurfellingu þessara ákvæða. Það er auðvitað alveg ljóst, hæstv. forseti, og ég minni á að í þessu frv. eru fjárfestingarþökin sjálf, tækin sem eftir voru í höndum íslenskra yfirvalda til að grípa inn í, að falla brott og ekki bara þau sem menn hafa kannski ranglega horft á sem aðalöryggistækið í þessu sambandi í höndum íslenskra stjórnvalda, en það er ekki svo. Stærsta öryggistækið sem hér er tekið í brott er lagasetningarrétturinn sjálfur vegna þess að til og með gildistöku samningsins um Evrópskt efnahagssvæði þá höfum við Íslendingar haft óskertan fullveldisrétt og sjálfstæði til þess að grípa í taumana með okkar eigin lagasetningu hvenær sem okkur hefði sýnst. Þannig að menn eiga auðvitað ekki að horfa á þessi atriði bara út frá því hver var staðan, hverjar voru fjárfestingarnar og hver voru gildandi lög, heldur hinu að við vorum sjálfstæðir hvað þetta snertir og gátum hvenær sem eitthvað fór úrskeiðis gripið í taumana hér á löggjafarsamkundunni en það er verið að semja af okkur þann rétt, þau öryggistæki sem með fullu lagasetningarvaldi voru í höndum íslenskra stjórnvalda og íslenska þingsins þangað til þá nú og um næstu áramót. Þetta er að mínu mati alvarlegasta atriðið sem menn horfa allt of mikið fram hjá. Að rétturinn til þess að grípa í taumana ef mönnum sýndist svo er að hverfa í burtu. Það er alveg ljóst og því getur enginn mótmælt þó það hafi verið reynt mikið á undanförnum missirum að þessi mál varðandi fjármagnshreyfingarnar og réttarstöðu útlendinga eru í allt öðrum farvegi en gert var ráð fyrir t.d. miðað við fyrirvara hæstv. fyrrv. forsrh. í Ósló 1989. Allt, allt öðrum farvegi. Það er tilgangslaust að reyna að þræta fyrir það. Tilburðir t.d. fyrrv. hæstv. viðskrh. til þess að vísa í því sambandi í öryggisákvæðin eru auðvitað út í hött, öryggisákvæði 111.--114. gr. samningsins um Evrópskt efnahagssvæði eru af allt öðrum toga og nálgast það hvergi að jafngilda þeim fyrirvörum í þessu sambandi sem hæstv. fyrrv. forsrh. krafðist að yrðu fyrir hendi af hálfu Íslendinga í Ósló 1989. Fleira hef ég svo ekki um þetta að segja að sinni, hæstv. forseti, með vísan til þeirrar ræðu sem ég flutti um þetta mál í fyrra og þess einnig að ég á sæti í þeirri nefnd sem fær þetta til umfjöllunar og hef tækifæri til að fara nánar ofan í saumana á þessu þar.

Virðulegur forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar kom inn í efh.- og viðskn. á síðasta þingi en fékk þar enga umfjöllun nema að vera sent út til umsagnar þannig að við verðum í raun að taka það mál upp á nýjan veg. Það sem ég ætlaði hér, virðulegi forseti, að gera aðallega að umtalsefni í framhaldi af því sem hér er komið fram eru um fjárfestingar erlendra aðila í íslensku atvinnulífi og þá sérstaklega í sjávarútveginum. Ég vil þá fyrst taka fram að það sem ég tel að skipti mestu máli svo okkur takist að halda yfirráðum yfir auðlindunum til hafsins er það að atvinnurekstrinum í sjávarútveginum séu sköpuð þau skilyrði að hann hafi efnahagslega burði og efnahagslegar forsendur til þess að viðhalda þessu markmiði. En það er kannski það sem hefur farið mest úrskeiðis að undanförnu sem endurspeglast í því að sjávarútvegurinn skuldar orðið ársveltu sína 1,5 sinnum. Þetta eru kannski þau mestu hættumerki sem við sjáum í dag varðandi yfirráð yfir þessum greinum, að mínu mati. Ég vil einnig koma örfáum orðum að því að hvaða leyti við séum bundin vegna samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Að hve miklu leyti við þurfum að breyta okkar löggjöf. Vissulega þurfum við að gera það. Ég vil hins vegar benda á í því samhengi hvað fyrirtækin eru að gera, fyrirtækin sem eru í útflutningi og eru að þróa sig til nýrra greina og nýrra möguleika í útflutningi. Þau hafa talið sig, hvort sem þeim líkar betur eða verr, nauðbeygð til þess að vinna eftir hinum evrópsku stöðlum og hafa í raun oft og tíðum verið þar langt á undan löggjöfum og reglugerðum, einfaldlega vegna þess að þau hafa séð sig knúin til þess, til þess að eiga aðgang að þessum markaði sem legu sinnar vegna sem okkar næsti markaður hlýtur alltaf að vera okkur afar dýrmætur. Þetta endurspeglar kannski það að í gegnum söguna höfum við Íslendingar aldrei komist undan því að þær pólitísku sveiflur, sem hafa átt sér stað úti í Evrópu, hafa gengið yfir okkur fyrr eða seinna. Sama á við um þessi mál og eins og ég sagði áðan í raun hvort sem okkur líkar betur eða verr. Við höfum gert þarna ákveðna samninga og út af fyrir sig ber okkur að standa við þá. Hitt er annað mál að við Íslendingar hljótum eins og aðrar þjóðir að standa á rétti okkar hvar sem þess er þörf varðandi þessa samninga og það er á því sviði sem mér finnst að íslensk stjórnvöld hafi fyrst og fremst brugðist þegar svo er komið að íslenskir ráðherrar telja það vera hlutverk sitt að finna glufurnar og hjálpa samkeppnisaðilunum til þess að komast inn á okkar markað jafnvel þó við eigum þar tækifæri til þess að koma vörnum við. Það er þetta sem mér finnst vera hinn hættulegi hugsunarháttur í okkar stjórnkerfi og kemur hvergi skýrar fram en í embættisfærslum ráðherra Alþfl. þar sem við eigum að vera kaþólskari en páfinn gagnvart viðskiptasamningunum og helst að ganga erinda viðsemjenda okkar en ekki að verja okkar hagsmuni samkvæmt þeim reglum sem við höfum rétt til. Þetta hefur, virðulegi forseti, hvað eftir annað endurspeglast í embættisfærslum á síðustu vikum og þegar lengst hefur gengið þá hefur gengið dómur sem gengur þvert á embættisfærslur viðkomandi ráðherra og þar hittir sök sekan því ef ég man rétt þá voru það ráðherrar Alþfl. sem hvöttu í þessu tilfelli til þess að viðskiptaaðilar úti í bæ færu í mál við ríkið. Svona er nú því miður þessi saga ef við skoðum framkvæmdina en ég ítreka hitt sem ég sagði í upphafi míns máls að auðvitað komust við ekkert undan því að taka þátt í þeim leikreglum sem er verið að skapa í okkar heimshluta, það væri á sama hátt mikill barnaskapur en við eigum á öllum sviðum að standa á okkar rétti, þeim rétti sem við höfum samkvæmt þeim samningum. Ég ætla að koma að fjárfestingunni í sjávarútveginum og fyrst aðeins varðandi erlenda fjárfestingu almennt. Það hefur komið fram í þessari umræðu að menn eru sammála því að við þurfum meiri erlenda fjárfestingu í okkar atvinnulíf. Það sem er kannski eitt aðaláhyggjuefni mitt í því sambandi er að það virðist vera svo að það sé nánast enginn áhugi erlendra aðila til fjárfestinga hér á landi. Það endurspeglast í því sem kom fram í svari við fsp. sem hv. 3. þm. Vestf. bar hér fram á Alþingi í fyrra um erlendar fjárfestingar að á árinu 1990 voru það eingöngu 300 millj. sem komu inn í erlendri fjárfestingu í annað heldur en stóriðju, 100 millj. í almennan iðnað og 200 millj. í þjónustu, verslun og aðra þjónustustarfsemi. Þetta eykur manni ekki bjartsýni um að menn standi í biðröðum eftir að fjárfesta hér á landi. En varðandi sjávarútveginn þá hefur það komið fram í umræðunni og m.a. hjá formanni míns flokks, 7. þm. Reykn., að hér er um að ræða atriði sem er afar vandmeðfarið og erfitt að sjá hvernig menn fara með. Það er í okkar viðskiptaumhverfi þar sem eignaraðild er orðin mjög dreifð að það er mjög erfitt að ætla að svipa eina atvinnugrein að geta tekið þátt í þeim leik að geta boðið út hlutafé á sama hátt og aðrir geta gert. En ég geri mér hins vegar grein fyrir því að það er mjög erfitt að setja þarna einhverja reglu, að eignarhald megi vera þetta mikið, eins og hv. 7. þm. Reykn. nefndi áðan og vísaði til nefndarinnar að þyrfti að skoða. Ég legg mjög mikla áherslu á mikilvægi þess að við höfum mjög öfluga aðila innan lands til þess að fylgjast með hinni erlendu fjárfestingu, skrásetja hana þannig að við vitum nákvæmlega á hverjum tíma hvernig hún stendur. Eftir að ég hef lesið þetta frv. í vetur, eftir umfjöllun í fyrra, þá legg ég mjög mikla áherslu á þann þáttinn. Ég ætla að nefna í því sambandi samspilið á milli frumvinnslu og áframhaldandi vinnslu. Þegar menn settu lögin 1991 þá var ákveðið að draga mörkin þar á milli að fjárfestingin væri óheimil í frumvinnslunni en hún væri aftur heimil í áframhaldandi vinnslu, það sem er stundum kallað fullvinnsla. Nú hefur það gerst á þessum árum sem nú eru að líða að skilin á milli frumvinnslunnar og fullvinnslunnar eru sífellt að verða óljósari. Til þess að ég útskýri aðeins nánar hvað ég á við þá eru þeir aðilar sem hafa mestu möguleikana í fullvinnslunni þeir sem eru með alla línuna, veiða fiskinn eiga frystihús sem í dag eru flest þau tæknivæddari komin með flæðilínur. Það er síðan ákvörðun á hverjum tíma eftir gæði hráefnis og eftir markaðsaðstæðum hvort varan er unnin meira eða minna eða hvort hún er tekin út af línunni og inn á fullvinnslulínu sem oft og tíðum er komin í sama hús með beina tengingu við frumvinnsluna. Það sér hver sem er hvað það er erfitt að setja þarna hrein skil á milli, jafnvel þó krafa verði gerð um það að þetta verði unnið í bókunum af sitt hvoru fyrirtækinu, en það er afar erfitt að sjá við slíku þegar um er að ræða rekstur sem er undir sama þaki og mundi væntanlega að verulegu leyti vera í eigu sömu aðila. Í þessu sambandi hafa einnig aðilar sem hafa unnið að þróun á frekari fullvinnslu bent á það að í mörgum tilfellum sé kannski eina leiðin til þess að fá inn í landið þá þekkingu sem við þurfum á að halda, bæði á vinnslunni og ekki síst varðandi markaðsmálin og markaðsaðgang að oft og tíðum sé eina leiðin að gera það í samvinnu við erlenda aðila. Í raun er það svo að það sem við köllum fullvinnslu, pakkningar í neytendaumbúðir sem fer fram í íslenskri fiskvinnslu í dag, er að vísu ekki unnið í fyrirtækjum sem eru að einhverju leyti í eigu erlendra aðila en þetta er unnið beint fyrir þessa aðila og í pakkningar viðkomandi aðila. Menn geta þá velt því fyrir sér hvort þar séu þeir erlendu aðilar komnir með of mikil áhrif þegar svo er komið að það er verið að vinna beint í þeirra pakkningar meira að segja með þeirra merki á. Ég legg áherslu á að þetta mál er afar flókið og það þarf að leggja að mínu mati verulega vinnu í það hvernig við ætlum að draga þessa markalínu varðandi erlendu fjárfestinguna þegar kemur að sjávarútveginum. Ég vil þó á engan hátt draga úr því mikilvæga markmiði að við höfum full efnahagsleg yfirráð yfir okkar sjávarútvegi. Það er það sem skiptir langsamlega mestu máli hvað þetta snertir. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa hér langa ræðu um þetta mál. Það kemur til umfjöllunar í efh.- og viðskn. þar sem ég á sæti. En ég taldi nauðsynlegt á þessu stigi að koma hér á framfæri skoðunum mínum og hugleiðingum varðandi hina erlendu fjárfestingu í sjávarútvegi.

Frú forseti. Hér er komið á dagskrá eitt af hinum svokölluðu EES-málum sem við eigum eftir að sjá nokkuð mörg hér í vetur því okkur tókst hvergi nærri að ljúka öllu því málaflóði sem hér kom inn í fyrra. Ég hygg að það frv. sem hér er til umræðu sé eitt af þeim viðkvæmustu sem við fáum til meðhöndlunar og þá ekki síst vegna þess að það er í rauninni ákaflega erfitt að gera sér grein fyrir því hver áhrif þess verða. Inntak þessa frv. er það að verið er að rýmka verulega heimildir erlendra aðila til að fjárfesta á Íslandi, einkum í fyrirtækjum, með ákveðnum takmörkunum þó. En það er auðvitað um opnun að ræða og þessar lagabreytingar þýða að við höfum ekki eins mikið vald á erlendum fjárfestingum og við höfum haft hingað til. Það eru margar spurningar sem vakna í tengslum við þetta mál. Ég vil taka það fram strax að ég er á þeirri skoðun að við séum einfaldlega í þeirri stöðu að íslenskt efnahags- og atvinnulíf hafi þörf fyrir og gott af erlendum fjárfestingum svo lengi sem við höfum stjórn á þeim. En eins og hér hefur verið rakið í umræðunni þá er spurningin auðvitað sú: Hvar eru mörkin? Hvað á að leyfa og hvað á að banna? Þetta er ákaflega erfitt að skilgreina. Eins og oft áður varð mér hugsað til sögunnar og þess hvernig Íslendingar hafa litið á þessi mál. Það var baráttumál þeirra sem háðu sjálfstæðisbaráttu Íslendinga á síðari hluta 19. aldar og á fyrstu áratugum þeirrar 20. að losa sig við áhrif útlendinga á íslenskt efnahagslíf. Menn höfðu margra alda reynslu af því að Danir réðu yfir verslun og öllum útflutningi en þarna fléttaðist auðvitað inn í þjóðernisstefna og það að menn höfðu þá trú að Ísland væri fyrir Íslendinga og hér ættu ekki aðrir að vera með atvinnustarfsemi. En þar kom líka til að menn horfðu upp á hrikalega umgengni útlendinga við íslenskar auðlindir hvort sem þar var um að ræða breska togara upp í kálgörðum eins og menn sögðu eða það hvernig t.d. Norðmenn gengu um síldar- og hvalastofnana. Það voru því ýmsar ástæður fyrir því að Íslendingar settu hver lögin á fætur öðrum sem á endanum nánast bönnuðu allar erlendar fjárfestingar. En nú blása aðrir hugmyndastraumar og við getum spurt okkur: Er ástæða til að óttast erlendar fjárfestingar? Vandi okkar er auðvitað sá að okkar hagkerfi er svo lítið að það þarf ekki mikið til að hafa hér veruleg áhrif í efnahagslífinu og að erlend fyrirtæki eða erlendir fjárfestar nái hér verulegum tökum. Þá spyr maður auðvitað: Duga þeir fyrirvarar sem þetta frv. gerir ráð fyrir, hin svokölluðu öryggisákvæði, til þess að stöðva einhverja yfirburðastöðu erlendra fyrirtækja, duga samkeppnislögin til þess að koma í veg fyrir að einhver ákveðin fyrirtæki nái yfirburðastöðu? Það sem einkum vekur spurningar og menn hafa komið inn á í umræðunum um þetta frv. er annars vegar það sem snýr að orkuframleiðslu og hins vegar að sjávarútvegi. Það eru kannski stærstu spurningarnar sem við erum að glíma við. Ég spyr mig --- menn setja hér bann við því að útlendingar fjárfesti í fiskveiðum og fiskvinnslu --- en hver er staðan í raun og veru? Hversu sterk ítök hafa erlend fyrirtæki í íslenskum sjávarútvegi nú þegar? Hversu háðir eru menn erlendum skuldunautum og fyrirtækjum sem menn eru að skipta við bæði í Bretlandi og Þýskalandi? Það hafa verið sögur á kreiki um að menn séu hreinlega neyddir til að sigla og selja afla erlendis vegna skulda og tengsla við erlend fyrirtæki. Mér vitanlega hefur ekki verið gerð nein könnun á þessu og ég get ekki fært sönnur á að svo sé. En það er auðvitað spurningin: Hver er staðan í raun og veru og hver á hún að vera og hvað er eðlilegt að leyfa? Það er að sumu leyti erfitt fyrir íslensk sjávarútvegsfyrirtæki að búa við að geta ekki fengið fjármagn frá öðrum aðilum í erfiðri stöðu og við getum líka spurt okkur: Þarf íslenskur sjávarútvegur á vítamínsprautu að halda frá erlendum aðilum? Hvaðan koma nýjungarnar? Hvaðan kemur nýsköpunin? Þegar við erum að tala um nauðsyn þess að fá erlendar fjárfestingar inn í okkar efnahags- og atvinnulíf þá er það auðvitað vegna þess að við stöndum hálfpartinn ráðþrota hér, stjórnvöld og atvinnurekendur, menn standa hálfpartinn ráðþrota gagnvart því hvernig eigi að skapa vinnu til framtíðar í landinu. Það er ákveðin uppgjöf sem felst í því að segja: Við viljum fá erlendar fjárfestingar inn í landið. En samt sem áður er ég þeirrar skoðunar að við þurfum þekkingu og sprautur af ýmsu tagi og ef við viljum hafa rétt til að fjárfesta í öðrum löndum, þar á meðal að reisa verksmiðjur til að koma okkar sjávarafurðum á markað eða að vera í annars konar fyrirtækjarekstri, þá getum við auðvitað ekki útilokað það gjörsamlega að útlendingar fjárfesti hér. En grundvallaratriðið er auðvitað að við ráðum yfir okkar auðlindum, að við höfum stjórn á því hvernig með þær er farið og að þær séu þjóðareign. Það hefur komið fram hér í umræðunni að reynslan sýni okkur að það virðist vera mjög lítill áhugi á því að fjárfesta hér af hálfu erlendra aðila. Það ræðst m.a. af því að það er ekki heimilt að fjárfesta hér í fiskveiðum og fiskvinnslu sem er auðvitað mest spennandi fyrir erlenda aðila. En ég vil líka horfa á orkuframleiðslu, ódýra orku hvort sem við erum að hugsa um vatnsorku eða þá orku sem vinna má á háhitasvæðunum eða jafnvel vetnisframleiðslu á næstu áratugum, þetta eru auðlindir framtíðarinnar. Þetta eru auðlindir sem munu skipta mjög miklu máli eftir nokkra áratugi. Þar af leiðandi verðum við að hafa það í huga hvernig með þá framleiðslu skuli farið. En við stöndum frammi fyrir því núna að íslensk orkufyrirtæki eru stórskuldug. Sjálfsagt er það ekki fýsilegt á þessu augnabliki að fjárfesta í orkuframleiðslu vegna þess að kaupandinn er enginn. Það er enginn til þess að kaupa þá miklu orku sem hér er hægt að framleiða. Ég get líka ímyndað mér að það geti verið mjög spennandi að fjárfesta í íslenskri ferðaþjónustu. Þar eru gríðarlega miklir möguleikar ef menn hafa augun opin sem Íslendingar hafa því miður ekki. Eins er með ýmislegt sem tengist náttúruperlunni Íslandi og heilsurækt og slíku, þarna er auðvitað miklir möguleikar. Það er eitt atriði sérstaklega varðandi frv. sem ég vil nefna og það er þessi nefnd, öryggisnefndin, sem á að vera stjórnvöldum til ráðuneytis til að meta það hvenær erlendar fjárfestingar eru komnar á hættustig. Samkvæmt tillögunni í frv. þá er það framkvæmdarvaldið sem skipar í þessa nefnd. Það eru ráðuneytin sem skipa í nefndina. Ég vil setja spurningarmerki við það hvort það sé eðlilegt að nefndin sé svona einhliða skipuð af hálfu framkvæmdarvaldsins. Það er spurning hvort þar ættu ekki aðrir að koma þar að. Það verðum við að sjálfsögðu að meta við skoðun frv. í efh.- og viðskn. Þessi umræða um erlendar fjárfestingar snertir auðvitað ýmsar grundvallarspurningar eins og ég hef komið að í þessari ræðu minni, m.a. um það: Hvað er efnahagslegt sjálfstæði og hvenær er það í hættu statt og hvað er ástæða til að óttast? Erlendum fjárfestingum getur auðvitað fylgt flutningar á erlendu vinnuafli inn í landið. Ég hef áður lýst því að ég ber ekki mikinn ótta í brjósti vegna þess. Ég á ekki von á því að fólk fari að streyma hingað í vinnuleit. En til þess að draga þetta saman að lokum, frú forseti, þá eins og ég hef hér nefnt er ég hlynnt því að erlend fjárfesting eigi sér stað svo lengi sem við höfum stjórn á henni en að það er mjög vandasamt að draga mörkin hvenær erlend fjárfesting er komin á hættustig. Og það sem hér er auðvitað um að ræða er það að eftir að Íslendingar hafa staðfest EES-sáttmálann og ef hann verður að veruleika þá ráðum við auðvitað harla litlu um það hvernig þeim málum verður háttað nema að því leyti sem tekið er fram í frv. Og eins og ég hef margsinnis tekið fram í þessari umræðu þá er ég mjög ósátt við það valdaafsal sem felst í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og hefði heldur viljað að við Íslendingar hefðum farið aðrar leiðir í þeim málum.

Virðulegi forseti. Hv. 18. þm. Reykv. vakti athygli á mjög þýðingarmiklum hlut í þessari umræðu varðandi sjálfsákvörðunarrétt Íslendinga yfir sjávarútveginum og nýtingu á auðlindunum sem er einfaldlega þetta: Það er vitað og liggur fyrir og hefur komið fram að ýmsir erlendir lánardrottnar og viðskiptaaðilar sjávarútvegsins hafa nokkuð að segja um ráðstöfun afla af Íslandsmiðum vegna þess að eins og fram hefur komið þá hefur átt sér stað erlend lánafyrirgreiðsla frá þessum aðilum. Þá blasir þetta mál við með enn þá afkáralegri hætti, sem sagt þeim að einstakir aðilar sem lánað hafa fé til útgerðar eða fiskvinnslu geta farið að hafa þarna áhrif og knúið síðan sjávarútveginn til að greiða til útlanda fjármagnskostnað, vexti, á sama tíma og við erum með svo afdráttarlaus lög að þau gera ráð fyrir því að ef fyrirtæki er 0,1% í eigu útlendra aðila þá eigi þeir að selja hlutafé sitt í sjávarútvegi þegar í stað. Ég held að þetta undirstriki að það er varla ásættanlegt að við gerum ráð fyrir því í frv. að viðskiptaráðherra hafi svona opna heimild til að skikka fyrirtæki við þessar aðstæður til að losa sig við hlut í sjávarútvegsfyrirtækjum þannig að þessu fylgi engin leiðsögn frá löggjafarþinginu um það hvernig eigi að fara með þetta heldur sé þessi heimild gjörsamlega opin fyrir því að taka breytingum eftir því sem pólitískar skoðanir viðkomandi viðskhr. breytast.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni að þetta er auðvitað atriði sem þarf að athuga, að lögin séu nokkuð skýr hvað þetta varðar. Eins og hann kemur inn á þá er þetta ákaflega erfitt við að eiga vegna þeirrar stöðu sem við einfaldlega búum við nú þegar og hér hefur verið rakið varðandi olíufélögin og fleiri íslensk fyrirtæki sem tengjast erlendum aðilum mjög sterkt og við munum að sjálfsögðu skoða þetta í nefndinni.

Hæstv. forseti. Ég kvaddi mér nú hljóðs þegar hv. þm. Steingrímur Hermannsson var að ljúka máli sínu til þess eiginlega að taka undir svo til hvert orð af því sem sá ágæti þingmaður sagði og þá hugsun sem að baki orðum hans liggur. Ég held að það sé tilgangslaust eða ástæðulaust að ég sé að endurtaka mikið af því sem við hlustuðum á og þá þeir aðrir sem heyra umræður í fjölmiðlum, þeir hafa fengið að heyra það sama og við. En það er vissulega ástæða til allrar þeirrar varúðar sem fram kom af hálfu hv. þm. og geri ég hans orð að mínum. Raunar hafa fleiri ágætir þingmenn komið upp í pontuna eftir að ég bað um orðið og ég held að ég geti fallist á flest af því sem þeir sögðu líka. Hér í gamla daga þegar var verið að undirbúa stór baráttumál eins og t.d. sóknina að 200 mílunum þá var oft á svona litlum morgunfundum sem áhugamenn fóru að ræða sín á milli héðan úr pontunni hvað hyggilegast væri að gera og svo ræddu menn auðvitað málin betur á bak við tjöldin á flokksfundum og nefndafundum o.s.frv. Menn sáu ekki kannski í fyrstu umræðu hvaða möguleikar voru. Það var oft og tíðum svo að menn sögðu: Þetta getum við ekki gert, það er ekkert það í alþjóðalögum sem heimilar okkur þetta og síðan hristu menn höfuð sitt. En auðvitað var ekkert til í alþjóðarétti nema það sem búið var til, það kom ekki af sjálfu sér. Og að Íslendingar hefðu ekki mikið að segja á þeim vettvangi og í þeim umræðum öllum saman er alger misskilningur. Íslendingar voru leiðandi og leyfi ég mér nú að nefna Hans G. Andersen sérstaklega og svo auðvitað leiðandi íslenska stjórnmálamenn og þess vegna höfum við núna mjög litla landhelgi, ekki stóra. Það er alltaf verið að tala um 200 mílur að við höfum einhverjar 200 mílur. Það er mesta fásinna, við eigum miklu meira en 200 mílur. Það er allt saman komið í þjóðarréttinn ef því er haldið til haga. Og hafsbotnsréttindin eru fullveldisréttur, það var nefndur fullveldistéttur hér áðan. Við eigum hafsbotninn og það sem á honum er og í honum er. Þróunin er að verða sú eins og áður var að sá sem á botninn á líka hafið yfir botninum. Þetta byrjaði allt saman með því að ritstjórnargrein var skrifuð í New York Times 1945, ég hef sagt þetta 20 sinnum héðan úr pontunni en ekki núna síðustu árin, þar sem bent var á það þegar Suður-Ameríkuríkin voru að færa út sín réttindi að sá sem fengi hafsbotnsréttindi mundi auðvitað fá réttindi á hafinu yfir botninum. Það varð svo og nú er farið að viðurkenna hafsbotnsréttindi, t.d. hjá Indlandi minnir mig að það séu 1.500 mílur. Við eigum hafsbotnsréttindi á Hatton-Rockall svæðinu sem eru um 600 mílur, við eigum réttindi alla leið á Norðurpólinn. Og við eigum síðast en ekki síst Reykjaneshrygginn 350 mílur. Allt þetta eigum við auðvitað að verja og vernda. Og það er eiginlega grátlegt að sjá það og heyra að menn skuli enn þá vera að tala um að það sé ekki unnt að nýta auðæfin á Reykjaneshrygg alla leið út í 350 mílurnar. Það erum við sem eigum þetta svæði og öll réttindi til að nýta þau og engir aðrir. Við eigum að stugga þessum skipum frá en ekki að auðvelda þeim að stunda þá iðju sem þau hafa stundað. En það er nú einhvern veginn svona að menn eru lengi til hér í hinu háa Alþingi, en ég held að svona rabbfundir eins og við eigum núna gætu kannski hvatt menn til að hugsa nánar um það sem t.d. hv. þm. Steingrímur Hermannsson var hér að segja. Við þurfum að herða á allri löggjöf gagnvart útlendingum, ekki að auðvelda þeim eitt eða neitt. Við eigum þessi réttindi og eigum að nýta þau og eigum að nýta þau til hins ýtrasta. Þróunin er öll á þann veginn að strandríkin eru að taka sér aukin réttindi. Þau eru um það bil 3 / 4 hlutar af ríkjum heimsins, strandríkin, og auðvitað eru þau að taka þessi réttindi, þessi ríki, löglega og þó er nú alþjóðarétturinn yfirleitt myndaður de facto, í raun. Þannig verður sá réttur venjulega til. Sú þróun er núna í gangi og það sem meira er, nú er því snúið nokkuð við frá því sem áður var að nú er ekkert lengur fínt orðið að vera áhangendur einhverra stórríkja eða bandalaga. Nú eru þjóðirnar einmitt að sælast eftir því að auka sitt þjóðerni með sína þjóðmenninguna en ekki einhverja alþjóðlega menningu og á því ber víða. Ég veit ekki hverjir ættu ekki að gera það ef ekki væru við Íslendingar. Við mundum njóta stuðnings fjölmargra smáþjóða og þeirra flestra hygg ég sem ekki kæra sig neitt um það að vera amt í einhverju veldi sem áður var stórveldi eða í einhverjum samtökum sem eru að reyna að þjappa saman nýjum stórveldum. Þetta er nú svona að láta hugann reika eins og ég var að segja áður. Ég held að allir þeir sem hér eru inni a.m.k. skilji hvað ég er að segja. Við eigum engin vopn, við erum svo heppin að við eigum engin vopn. Við getum ekki farið í stríð af því að okkur vantar vopnin. Þeir geta ekki skotið á varðskipin af því að heimurinn mundi hlæja að þeim. Það var eitt aðalvopnið okkar þegar við vorum að reyna að ná í 200 mílurnar að benda vinum okkar á þetta víða erlendis á alþjóðaráðstefnum. Það er eitt vopnið: Ætlið þið að skjóta okkur niður? Hvar er ykkar réttur og hvar er okkar réttur? Það er að skapast nýr réttur. Við segjum: Hann skal vera á þennan veginn en ekki hinn og við ætlum að verja þetta. Við ætlum að fara með skipin okkar inn á fiskslóðirnar og neita ykkur um að vera þar nema eitthvað tímabundið eftir samningum. Síðan settust menn niður og fóru að hugsa þetta og sáu hvað heimurinn var orðinn ógnarlítill að það þurfti einmitt smáríkin til þess að ríða á vaðið og fikra sig áfram. Vopnin giltu ekki neitt, það var ekki hægt að nota þau og er ekki enn í sambandi við hafréttinn og þess vegna erum við alþjóðlegir í þeim skilningi að við viljum samninga og réttláta samninga. En hitt hygg ég að sé óhætt að endurtaka að vald smáríkjanna á þennan veg, sem ég hef verið að reyna að lýsa, fer vaxandi. Ríkja sagði ég, þjóða kannski frekar vegna þess að ríkin eru að breytast og það eru þjóðirnar sem taka völdin á því svæði sem þær hafa byggt um aldur og ævi. Það eru þjóðirnar sem taka þau völd, vonandi sem óvíðast með vopnum heldur með réttlæti. En það var sem sagt þetta sem kveikti í mér, þessi staðfesta í hv. þm. Steingrími Hermannssyni og líka það að við þurfum öll að taka mjög alvarlega þetta mál sem núna er til umræðu og ræða það með festu og í þingflokkum og manna á meðal og við höfum svo oft getað orðið sammála og þegar við erum sammála um stóru málin, þá er ýmislegt annað sem leysist greiðlega.

Frú forseti. Hér er um mjög vandasamt stórmál að ræða sem orðið er til að verulegu leyti sem afleiðing af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og við verðum, úr því að við erum búnir að ákveða það að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði, að lúta ákvörðunum að utan og laga íslenska löggjöf eftir því þannig að við getum ekki hér rætt málið út frá því sjónarhorni hvernig okkur þætti sjálfum heppilegast að haga þessu. Við verðum að taka tillit til fleiri atriða. Þegar þetta mál var til umræðu á síðasta þingi, þá flutti ég nokkuð ítarlega ræðu um það og ég ætla bara að vísa til hennar en ekki að endurtaka hana. Ég vil þó láta það í ljósi að ég held að frv. hafi heldur versnað í sumar því að þær litlu breytingar sem á því hafa verið gerðar sýnast mér síst vera til bóta. Þegar Ísland hóf samninga um Evrópskt efnahagsvæði þá setti ríkisstjórnin fram fimm fyrirvara sem voru skilyrði fyrir inngöngu Íslands í Evrópskt efnahagssvæði. Einn af þessum fyrirvörum náðist fram í samningunum, þ.e. fyrirvarinn um útgerð og fiskvinnslu. Ég er mjög á því að við eigum svo lengi sem við getum að halda þeim fyrirvara til streitu og ég er mjög andvígur því sjónarmiði sem mér finnst aðeins hafa örlað á í þessum umræðum að þessi fyrirvari kunni nú að koma sér illa fyrir okkur. Með þessu frv. er verið að opna fyrir aðgang útlendinga að auðlindum okkar og efnahagslífi og frá árinu 1996 er nánast allt galopið, hvort sem um er að tala banka ef einkavæddir verða eða orkufyrirtæki ef einkavædd verða og það er ekkert hægt að reisa þar við neina rönd. Mér finnst að í þessu frv. sé viðskrh. sem slíkum gefið allt of mikið vald og það er mín skoðun að það sé höfuðgallinn á þessu frv. hve viðskrh. á hverjum tíma er gefið mikið vald vegna þess að ófyrirleitinn eða óvarkár viðskrh. gæti tekið ákvarðanir eða gefið leyfi sem kæmu okkur illilega í koll síðar. Mér finnst að það væri nær að stærri ákvarðanir væru háðar samþykki Alþingis. Hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson nefndi áðan dæmi um sjónarmið sem mér finnst ekki vera eðlileg hjá núv. viðskrh., þ.e. varðandi landbúnaðarmál. En setjum nú svo að við fengjum einhvern tíma viðskrh. sem væri t.d. sérlega mikið á móti útgerðarmönnum eða sérlega mikið á móti orkuvinnslufyrirtækjum í landinu eða bönkunum í landinu  Nú vil ég taka það fram að þó að mér þyki hressilega dregnar lokur frá hurðum með þessu frv. þá er ég ekki einangrunarsinni og ég er fylgjandi hóflegri erlendri fjárfestingu en ég er ekki fylgjandi því að flytja í verulegum mæli yfirráð yfir íslensku efnahagslífi eða íslenskum auðlindum úr landi. Ef yfirráðin og eignarhaldið er flutt úr landi þá fer nefnilega arðurinn af auðlindunum og fjárfestingunni líka úr landi og meira að segja arðurinn af vinnu fólksins í landinu. Og ef við hugsum okkur að halda hér uppi þjóðríki í einhverjum svipuðu sniðum og við höfum gert undanfarið, þá er það ekki leiðin að ætla útlendingum að bera uppi íslenskt efnahagslíf eða eiga íslenskt atvinnulíf. Eins og ég sagði, frú forseti, þá ætla ég ekki að fara að endurtaka þá ræðu sem ég flutti hér úr þessum ræðustól í fyrra, en ég vildi undir lok þessarar umræðu láta þessi sjónarmið koma fram í örstuttu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls. Ég tel að í þessari umræðu hafi komið fram með mjög skýrum og skilmerkilegum hætti og án óþarfa málalenginga þau álitamál sem eru í þessu sambandi og þau mismunandi viðhorf sem uppi eru meðal stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka um þau skref sem stigin eru, bæði varðandi EES-samstarfið og eins varðandi það frv. sem hér er til afgreiðslu og er bein afleiðing af því. Flestallir eða allir þingmenn sem hér hafa tekið til máls hafa rætt um vandamál sjávarútvegsins í þessu sambandi og ég vil aðeins taka það fram að það hefur verið og er stefna allra stjórnmálaflokka í landinu að leyfa ekki fjárfestingu erlendra aðila í sjávarútvegi og frumgreinum fiskvinnslu. Það hefur ekki breyst sú stefna sem er sameiginleg hjá okkur öllum. Hins vegar vil ég mótmæla því sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði hér áðan að það væri mjög auðvelt að koma þessari stefnu í framkvæmd. Það er það nefnilega alls ekki vegna þess að málið er talsvert flókið eins og komið hefur fram hjá öðrum hv. þm. og ég get alveg tekið undir það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði í sinni ræðu að meginatriðið til þess að tryggja það að yfirráðin yfir fiskimiðunum og frumvinnslunni verði áfram í höndum Íslendinga er að sjálfsögðu það að íslenskur útvegur og íslensk fiskvinnsla standi sem traustustum fótum. Það er öruggasta aðferðin til þess að tryggja það að þessar mikilvægu atvinnugreinar séu áfram í íslenskum höndum. Og það er líka rétt sem hefur komið fram í ábendingu frá einstaka hv. þm. að vandinn er m.a. sá að þó svo að Alþingi og stjórnvöld reyni eftir föngum að tryggja þá sameiginlegu stefnu allra stjórnmálaflokka að varðveita íslensk yfirráð yfir fiskimiðum og frumframleiðslu, þá er hægt að finna leiðir til þess að fara með óbeinum hætti í kringum það og kannski er það rétt sem hefur komið hér fram hjá nokkrum þingmönnum í umræðunni að það hafi nú þegar að einhverju leyti verið gert, jafnvel löngu fyrir tilkomu þessa EES-samnings sem er svo umdeildur, þ.e. í samskiptum íslenskra fyrirtækja eða einstaklinga sem fást við atvinnurekstur af þessu tagi og erlendra viðsemjenda þeirra. Um það vil ég ekki dæma. Það liggja ekki fyrir og verður mjög erfitt að sanna það og liggja ekki fyrir neinar sannanir um það, en menn hafa oft haft það á orði að það væri líklegt að þarna væru einhver tengsl á milli. Þess vegna er það alls ekki rétt að það sé mjög einfalt að skipa málum svo að þetta sé alfarið tryggt. Það er þvert á móti ekki einfalt heldur talsvert flókið. Ég skal fúslega lýsa því yfir að ég hef engar fyrirætlanir uppi um það að grípa þar inn í með þeim hætti að hægt væri að segja að ég væri þar að ganga gegn hagsmunum Íslendinga eða íslenskra fyrirtækja. Hins vegar er mjög erfitt hverju sinni að meta það þegar þriðji aðili á í hlut að hve miklu leyti eigi að framfylgja mjög fortakslausum ákvæðum eins og þau eru í lögum og það getur verið mjög erfitt að draga þá markalínu vegna þess að eins og hér hefur verið bent á, þá getur slík ákvörun haft ófyrirsjáanleg atvik í för með sér. Þess vegna finnst mér það rétt af mér sem ráðherra að beina því mjög eindregið til nefndarinnar sem fjallar um þetta frv. að skoða það mjög vandlega hvort hægt sé að draga þarna einhver tiltekin mörk og þá á ég að sjálfsögðu við fjárfestingar þriðja íslensks aðila í útgerð eða fiskvinnslu, hvort það sé skynsamlegt að draga þarna einhver mörk eða hvort hv. nefnd gæti látið í té einhverjar þær leiðbeiningar sem ráðherra gæti stuðst við í framkvæmdinni, því aðeins og ég segi, þetta er ekki einfalt mál. Það er erfitt að setja einhverjar fastar reglur um þetta sem við getum fullyrt fyrir fram að hægt sé að standa á og ég lýsi því yfir að ég hef engan áhuga á því að torvelda það að íslenskir bankar eða fyrirtæki geti stutt við bakið á útgerð eða fiskvinnslu sem þarf á aðstoð að halda. Ég hef engan áhuga á því að trufla það, en hins vegar verða menn náttúrlega að gera sér það ljóst að það er ákveðin lagakvöð sem hvílir á ráðherrum í því sambandi sem menn verða að umgangast með mikilli varúð. Ég á dálítið erfitt með að segja miklu meira um þetta á þessari stundu en ég tel rétt að nefndin sem fær málið íhugi hvort ástæða sé til að setja þarna ákveðnar afdráttarlausar reglur eða hvort hún geti látið í té í nál. eða framsöguræðu formanns einhverjar ábendingar til ráðherra um framkvæmd á þessu atriði. Ég skal líka taka það skýrt fram að ég tel að til þess að tryggja það afdráttarlaust að virkjunarréttur fallvatna og umráðaréttur námuauðlinda og djúphita séu í varðveislu þjóðarinnar og verði ei af henni tekinn eða burtu seldur nema þá fyrir atbeina Alþingis ef Alþingi kysi svo að halda á málum, sem ég hef ekki nokkra trú á, ég tel að þetta verði ekki tryggt öðruvísi en með afgreiðslu sérstakra frumvarpa þar að lútandi frá Alþingi sem ríkisstjórnin hefur boðað flutning á. Og auðvitað þurfa menn ekki að spyrja að því hvernig stendur á því að það er ekki komið fram. Ástæðan er sú hin sama og ég var að ræða um það atriði sem kom til umræðu hér áður að það eru ýmis álitamál á frumvörpum af því tagi og ríkisstjórnarflokkarnir þurfa að sjálfsögðu að ná sátt og samkomulagi sín á milli um það hvaða tillögur þeir ætla að gera til löggjafans í því sambandi. Svo mun löggjafarviljinn að sjálfsögðu ráða hvernig fer um þá afgreiðslu. En mín skoðun er sú að þessi réttur, þessi eignarréttur þjóðarinnar sé ekki tryggður nema Alþingi samþykki sérlög þar um og mín skoðun er sú að það þurfi að gerast á því þingi sem nú situr og mín skoðun er enn fremur sú að það sé að styttast mjög mikið sá tími sem við höfum til ráðstöfunar til þess að fjalla um lagasetningu af því tagi. Um hugsanlega fjárfestingu erlendra aðila í bankastarfsemi á Íslandi verð ég að segja mína skoðun eins og hún er. Ég hef ekki miklar áhyggjur af því. Það er í lögum nú þegar heimild erlendra aðila til að stofna hér útibú frá erlendum bönkum. Það hefur enginn áhugi reynst hjá erlendum bönkum á slíku og ég mundi telja það bara af hinu góða ef erlendar bankastofnanir hefðu áhuga á því að leggja áhættufé til bankastarfsemi á Íslandi vegna þess að eins og málin standa nú ef það er eitthvað sem íslenskt viðskiptalíf þyrfti á að halda, þá væru það sterkari bankar, styrkari lánastofnanir heldur en við eigum um þessar mundir þannig að ég óttast það ekki að það ákvæði að heimila erlendum aðilum að fjárfesta í íslenskum viðskiptabönkum verði okkur til tjóns. Um þann hugsanlega möguleika að erlendir aðilar gætu keypt hlutdeild í íslenskum orkufyrirtækjum, þá held ég að umræður á Alþingi í fyrra hafi leitt það í ljós að eina raunverulega áhyggjuefnið í því sambandi sem nefndin þyrfti þá að hugleiða er hvað varðar íslenskt neysluvatn. Til þess að erlendir aðilar gætu hugsanlega með einhverjum hætti öðlast eignarrétt að íslenskum orkufyrirtækjum þá þyrfti í fyrsta lagi Alþingi að samþykkja það að breyta rekstrarformi þessara fyrirtækja yfir í hlutafélag og í öðru lagi dugar það ekki til því það þyrfti einnig að samþykkja heimildir til þess að ríkið seldi hlutafé sitt í þeim fyrirtækjum. Það eru ekki uppi í ríkisstjórninni neinar hugmyndir um það að þó að Rafmagnsveitum ríkisins verði breytt í hlutafélag eins og stefnt er að, fyrst og fremst til þess að laga rekstrarform og rekstraraðstæður Rafmagnsveitna ríkisins að eðlilegum rekstraraðstæðum í okkar samfélagi, þá eru engin áform uppi í ríkisstjórninni um að leggja það til að ríkisvaldið selji þau hlutabréf. Ég tel rétt að sjá svo um að slík sala geti ekki átt sér stað þótt samþykkt yrðu lög um að breyta Rarik í hlutafélag nema samþykkt Alþingis kæmi þá til sérstaklega. Það eru engin áform uppi í núv. ríkisstjórn, væntanlega hvernig í samfélaginu, um að ríkið ætti að losa sig við eignaraðild að orkufyrirtækjum eða orkuvinnslufyrirtækjum á Íslandi. Þá spurði hv. 7. þm. Reykn. hvort ég gæti skýrt af hverju mat erlendra aðila á Íslandi sem fjárfestingarkosti erlendra fjárfesta væri frekar neikvætt, hvað gæti valdið því að stjórnarfarið í landinu væri m.a. orðað við slíkt mat. Ég get að sjálfsögðu ekki svarað fyrir erlenda aðila í þessu sambandi en ég hygg þó að ég viti hvað þarna er átt við. Þarna er ekki átt við það að stjórnarfar á Íslandi sé ekki stöðugt því að stjórnarfar á Íslandi hefur að sjálfsögðu verið mjög stöðugt og menn geta reitt sig og treyst á íslensk stjórnvöld. Það sem hefur hins vegar verið mjög óstöðugt er afstaða Íslendinga til fjárfestinga erlendra aðila í landinu. Þar hafa orðið miklar breytingar með ríkisstjórnarskiptum á afstöðu ríkisstjórnar þannig að einn ganginn getur áhugi Íslendinga gagnvart erlendum aðilum fyrir erlendri fjárfestingu á Íslandi verið mikill og kannski skömmu síðar gerbreyst. Og það er þetta sem ég hef fundið fyrir í viðtölum við þá fáu erlendu aðila sem ég hef rætt við um fjárfestingarkosti á Íslandi. Menn fylgjast að sjálfsögðu mjög gaumgæfilega með breytingum á stjórnarfari og stjórnarháttum hér á Íslandi og það er þetta sem menn hafa rætt sérstaklega um, þ.e. hve afstaða íslenskra stjórnvalda til fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi og þá er ég ekki að tala um einstaka fjárfestingarkosti, einstök fyrirtæki heldur almennt um fjárfestingu erlendra aðila á Íslandi, hvað hún er breytileg. Og það liggur auðvitað fyrir að á þeim tíma þegar erlendir aðilar höfðu sem mestan áhuga á fjárfestingum á Íslandi og aðstæður voru betri en þær hafa verið síðan, þá var ekki jafnmikill áhugi hjá íslenskum stjórnvöldum á þeim kosti eins og var bæði undan og eftir það tímabil. Auðvitað væri hægt að orða þetta einhvern veginn öðruvísi. Ég gæti orðað þetta mjög einfaldlega á minn hátt hvað hér er átt við, en ég held að ég láti þetta nægja en ítreka það að ég hef að sjálfsögðu ekki neitt umboð til að tala fyrir hönd hinna erlendu matsfyrirtækja en mér kemur til hugar að þetta sé ástæðan því að ég hef heyrt hana frá þeim aðilum sem ég hef rætt við um hugsanlegar fjárfestingar erlendra aðila hér. Ég held að ég sé búinn að svara flestum fyrirspurnum því að margir þingmenn komu að sambærilegum málum. Það er þó ein fyrirspurn frá hv. 18. þm. Reykv., þ.e. hvernig standi á því að sá kostur er valinn í frv. að nefnd sú sem á að vera ráðherra til ráðuneytis um fjárfestingarkosti er skipuð af ráðherra en ekki kosin af Alþingi eins og nú á sér stað. Svarið við þeirri spurningu er einfaldlega að verði þetta frv. samþykkt, þá falla frá nefndinni öll mikilvægustu verkefni sem hún vinnur nú í dag og verða gerð að almennum reglum í okkar lagasetningu þannig að hlutverk nefndarinnar verður miklu takmarkaðra en það er í dag og nefndin verður nánast hluti af framkvæmdarvaldinu. Það sem kemur hins vegar á móti er það ákvæði í frv. að ráðherra er lögð sú skylda á herðar að flytja Alþingi reglulega skýrslu um erlendar fjárfestingar á Íslandi og þannig geti þingflokkar og Alþingi fylgst reglulega með hvað þar er að gerast. Að lokum vildi ég fara örfáum orðum um það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. vék að. Ég lít svo á að við teljum okkur báða vera að gæta hagsmuna þjóðarheildarinnar. Við gerum það bara eða við erum ekki sammála um hvernig það skuli gert. Ég tel að það sé gert með því að stuðla að sem frjálsustum viðskiptaháttum milli Íslands og umheimsins. Það sé hagsmunum þjóðarheildarinnar fyrir bestu, bæði til skamms tíma og til lengri tíma. Hv. þm. telur hins vegar að það sé í samræmi við hagsmuni þjóðarinnar að reyna að vernda íslenska sérhagsmuni hvað varðar framleiðslu t.d. landbúnaðarins. Við erum báðir að reyna að berjast fyrir því sem við teljum að séu hagsmunir þjóðar og þjóðarheildar en við erum ekki sammála um það hverjir þeir eru.

Frú forseti. Mér heyrðist hæstv. ráðherra vera að kvarta yfir því eins og hann orðaði það að framfylgja fortakslaust ákvæðum í lögum. Ég ætla að vona að mér hafi misheyrst vegna þess að ég tel að íslenskum ráðherrum beri fortakslaust að framfylgja ákvæðum í íslenskum lögum og íslensk lög ganga auðvitað framar t.d. einhverju kontoristasamkomulagi sem kann að hafa verið gert. Líka varðandi eignarrétt útlendinga á orkufyrirtækjum, ráðherra hafði áhyggjur af neysluvatninu eða nefndi það sem dæmi. Ég hef áhyggjur af fleiru. Það er t.d. alger forsenda fyrir hugmyndunum um sæstreng að útlendingar ættu orkuvinnslufyrirtæki og við gætum leigt þeim vatnsföllin en allt tal um sæstreng eða virkjanir fyrir hann í eigu Íslendinga að verulegum hluta eða mestum hluta er út í loftið. Hér er um svo gígantískar fjárhæðir að ræða, frú forseti. Líka tel ég að tvímælalaust eigi Alþingi að kjósa áfram nefndina um erlenda fjárfestingu.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. hafi misskilið mína athugasemd. Ég var einfaldlega að benda á það að ef Alþingi samþykkir einhverjar ákveðnar reglur í sambandi við þær kröfur sem gerðar eru til fyrirtækja sem eiga viðskipti við sjávarútveg, ef um sé að ræða einhverja minni háttar eign erlendra aðila að þeim fyrirtækjum, þá beri þeim fortakslaust að selja hlutafé sem þeir kunna að eiga í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum. Ég vil bara benda mönnum á það að ef slíkar reglur verða settar, þá getur ráðherra átt í erfiðleikum með að framfylgja þeim fortakslaust ef það liggur fyrir að það er í algerri andstöðu við íslenska hagsmuni eins og getur gerst. Þess vegna bað ég hv. þingnefnd að athuga það mjög grandgæfilega hvort rétt væri að setja slík fortakslaus skilyrði í þá lagasetningu sem hér er til meðferðar. Það er ekki gerð tillaga um það og ég heyrði ekki betur á máli hv. 6. þm. Norðurl. e. heldur en hann gerði sér fulla grein fyrir slíkum vandamálum sem þá gætu komið upp.

Frú forseti. Það var gott að fá þessa útskýringu hjá ráðherranum. En það er þetta með íslensku hagsmunina eða andstöðuna við íslenska hagsmuni og og matið á því hvað eru íslenskir hagsmunir. Hér áðan gerði ráðherra sjálfur að umræðuefni mismunandi mat sitt og hv. 6. þm. Norðurl. e. á hvað væru hagsmunir Íslendinga. Ráðherrann telur að það séu hagsmunir Íslendinga að taka atvinnu frá bændum og auka enn á atvinnuleysi í landinu. Hv. 6. þm. Norðurl. e. telur að svo sé ekki. Þetta getur orðið deiluefni á hverjum tíma og ekki síður í sjávarútvegi hvað eru íslenskir hagsmunir og hvað ekki.

Virðulegi forseti. Ég mundi nú einfaldlega biðja hv. 1. þm. Norðurl. v. að eiga samtal við vin sinn og félaga, hv. 6. þm. Norðurl. e. sem gæti mjög vel skýrt fyrir honum þau vandamál sem hér eru á ferðinni því að það vill svo til að við hv. 6. þm. Norðurl. e. erum nákvæmlega sammála um það. Ég vil hins vegar lýsa því yfir að mér finnst það ekki vera í andstöðu við þjóðarhagsmuni að gefa íslenskum neytendum kost á því að kaupa grænmeti á 1 / 4 af því verði sem það ella mundi kosta. Mér finnst það ekki í ósamræmi við þjóðarhagsmuni og ég held að við tökum ekki mikla áhættu á því þó að agúrka kosti 86 kr. í staðinn fyrir 200 og eitthvað, að það muni stuðla að miklu atvinnuleysi á Íslandi.

Frú forseti. Ég get nú ekki stillt mig um að gera athugasemdir við skýringar hæstv. viðskrh. á því að útlendingar treysti sér ekki til að fjárfesta hér og að skýringin sé stjórnarfarið. Ef menn erlendis hafa fylgst með þessari ríkisstjórn og öllu því hringli sem á henni hefur verið, þá er ég ekki hissa þó að menn veigri sér við að fjárfesta hér. Ég vil ekki síst benda á allar þær stöðugu breytingar sem hér er verið að gera á skattkerfinu sem eru þannig að menn vita aldrei að hverju þeir ganga. En ég hygg hins vegar að hin raunverulega skýring sé nú kannski sú að til skamms tíma hefur verið mikill órói hér á vinnumarkaði og mönnum hafi kannski ekki litist allt of vel á það að koma hér inn með fjármagn, hafi þeir yfir höfuð haft áhuga á því, en ég hygg líka að skýringarinnar sé að leita hjá þeim móttökum sem menn hafa fengið hjá íslenskum stjórnvöldum sem ekki hafa séð neitt annað en álver og ekki haft áhuga á neinu öðru en álveri og ég hef því miður heyrt nýleg dæmi um fólk sem hefur verið að kynna sér kosti þess að fjárfesta og hefur fengið vægast sagt slæmar móttökur í ráðuneytunum.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að samkvæmt upplýsingum hv. þm. Steingríms Hermannssonar var ástæðan fyrir lággengismati á fjárfestingarkostum erlendra fjárfesta á Íslandi ekki ástandið á vinnumarkaði heldur eitthvað í tengslum við stjórnarfarið. Þetta er nú hið eina sem mér kom til hugar að gæti verið skýring á því. Í öðru lagi vil ég taka það fram að hingað til hafa erlendir aðilar ekki fjárfest á Íslandi nema með kröfu um að sett yrðu sérstök skattalög fyrir þá því að skattumhverfi íslenskra atvinnufyrirtækja hefur verið svo gerólíkt skattumhverfi erlendra. Nú er búið að breyta skattumhverfi íslenskra atvinnufyrirtækja til samræmis við það sem gerist og gengur í öðrum löndum og engir þeir aðilar sem hafa verið í viðræðu við íslensk stjórnvöld um hugsanlega fjárfestingarkosti gera kröfu til þess að lúta öðrum skattalögum en þeim íslensku.

Frú forseti. Ef það er ekki vinnumarkaðurinn og sá arfur sem við búum við þar þá er það líklega stjórnarfarið og þá getur það ekki verið neitt annað en stefna ríkisstjórnarinnar og það stjórnarfar sem við höfum horft upp á undanfarin tvö ár og það mikla hringl eins og ég nefndi áðan sem stjórnin hefur staðið fyrir.

Virðulegi forseti. Mér finnst að nú afskaplega ólíklegt að þetta sé skýringin. Það má vera. Þeir fylgjast mjög vel tíðindum úr íslenskum stjórnmálaheimi sem hafa áhuga á að fjárfesta hér. Kannski er skýringin sú að í skoðanakönnunum að undanförnu hefur verið mikill uppgangur hjá Kvennalistanum sem allir vita að er mjög andvígur því að erlendir fjárfestar finni sér ból á Íslandi og kannski kann það að vera skýringin á því að á Íslandi er nú ekki mikið gengi hjá erlendum fjárfestum um möguleika þeirra í framtíðinni. Kannski hafa þeir svona mikla trú á uppgangi Kvennalistans.

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan að við værum einfaldlega ekki sammála hverjir væru íslenskir hagsmunir varðandi hagsmunagæslu hvað snertir erlenda samninga. Ég vil segja í þessu sambandi að ef íslenskir ráðherrar vinna ekki eins og kollegar þeirra í öllum þeim löndum sem við eigum samskipti við og þessir samningar snerta, að þeir verji á hverjum tíma þá hagsmuni sem þeir telja að þeirra þjóðir og þau réttindi sem þeir telja að þeirra atvinnuvegir eigi, ef það eiga að vera einhver allt önnur vinnubrögð í gangi hjá okkur Íslendingum þá getur ekki annað en farið illa fyrir okkur. En ég vil þá um leið varpa þeirri spurningu til hæstv. ráðherra af því að hann telur sig vilja standa við erlenda samninga, hvers vegna í ósköpunum vildi hann þá ekki standa að afgreiðslu þessa máls sem var í gangi í þinginu í vor og mikill þingmeirihluti var fyrir sem hefði tryggt að ekki hefði þurft að koma til þessarar deilu um gúrkurnar.

Virðulegi forseti. Ég var nú einfaldlega fjarverandi síðustu þingdagana og með varamann inni fyrir mig, svo að mér gafst ekki kostur á að taka afstöðu til þess máls sem hv. þm. nefndi. Þó vil ég ekkert fullyrða svona eftir á hver sú afstaða hefði orðið, en auðvitað er það alveg ljóst í mínum huga að það eru hagsmunir íslensku þjóðarinnar að tryggja okkur frjálsan aðgang að erlendum mörkuðum fyrir okkar afurðir og að tryggja á sama hátt frjálsan aðgang að íslenskum markaði fyrir erlendar afurðir en þó þannig að við tökum ekki við slíkum innflutningi ef um niðurgreiðslur eða óeðlilega ríkisstyrki er að ræða heldur beitum þeim aðgerðum sem okkur eru heimilaðar og tiltækar við slíkar aðstæður.

Virðulegi forseti. Ég hlýt þá að taka þessi orð hæstv. ráðherra þannig að hann muni vera tilbúinn til þess að stuðla að því m.a. varðandi landbúnaðarvörur að þar beitum við þeim ýtrustu heimildum sem við höfum á hverjum tíma varðandi töku jöfnunargjalda. Ég vil hins vegar skjóta því að í framhjáhlaupi, af því að hæstv. ráðherra nefndi samanburðarverð á gúrkum þeim sem nú er verið að flytja inn og þeim sem voru innlendar á markaði fyrir, að þeir sem hæst tala um innflutning kjósa að sleppa og nefna aldrei að langtímum saman sumar sem leið var verð á þessari afurð, þ.e. agúrkum, í verslunum svo lágt að það var erfitt að finna samjöfnuð sem var lægri í Evrópuríkjum.

Virðulegi forseti. Þetta sýnir að sjálfsögðu að íslenskir agúrkuframleiðendur eru samkeppnisfærir og hvers vegna skyldi þá ekki leyfa þeim að taka þátt í þessari samkeppni? Því ef hún hefði þá átt sér stað þá hefðu væntanlega þessar ódýru íslensku gúrkur frá því í sumar haldið áfram að vera ódýrar fram eftir haustinu líka. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svör hér áðan og ætla ekki að fara um þau mörg orð en minnast aðeins á tvö, þrjú atriði. Ég tek svör ráðherra um 2. gr., um heimild ráðherra til að skylda fyrirtæki til að selja hlutabréf sín, þannig að hann sé út af fyrir sig samþykkur því að það komi leiðbeining, ef ekki í lög þá í framsögu fyrir þessu atriði þegar frv. kemur frá nefndinni. Það þykir mér gott að heyra og ég held að nefndin ætti að skoða það mjög vandlega. Ráðherra ræddi líka um virkjunarmálin og orkulindirnar. Ég hef ekki miklar áhyggjur af því að nokkur erlendur aðili keypti hlutabréf í Rafmagnsveitum ríkisins, ég held að erfitt væri að finna þann aðila sem hefði áhuga á því. Ég skil það mætavel að þau verði ekki boðin ef fyrirtækið verður gert að hlutafélagi. Hins vegar er allt annað t.d. með Landsvirkjun og ráðherra svaraði því ekki hvort hann telur að því verði framfylgt sem segir í hvítbók ríkisstjórnarinnar að gera Landsvirkjun að hlutafélagi því það tel ég vera afar hættulegt og varhugavert skref, því jafnvel þótt þar yrði bundið, eins og ég reyndar rakti áðan, að ekki megi selja hlutabréf ríkisins nema með samþykki Alþingis þá hef ég mínar efasemdir um að unnt væri með lögum að setja sömu kvöð á aðra hluthafa. Þess vegna vildi ég gjarnan ef ráðherra kýs að koma hér upp aftur að hann komi aðeins inn á það atriði. Ég vil taka undir það með hæstv. ráðherra að ég tel einnig að það væri gott að fá öflugan, erlendan banka. Ég held að hann mundi veita vissa samkeppni og aðhald og kannski yrði þá ekki nauðsynlegt að beita handafli til lækkunar á vöxtum. En hvað um það. Ég tel hins vegar afar mikilvægt að hér sé örugglega innlendur sterkur banki og þetta vildi ég gjarnan heyra aðeins nánar um. Er ráðherra mér ekki sammála í því að það væri óæskilegt ef allar innlánsstofnanir eða við skulum segja allir bankar landsins yrðu í höndum erlendra aðila? Hér væri sem sagt enginn innlendur banki. Ég hygg að fjárhagslegt sjálfstæði okkar væri þá mjög skert ef svo færi, mjög skert. Ekki síst vegna þess að alþýðuflokksmenn hafa töluvert lýst fylgi við það að einkavæða ríkisbankana báða þykir mér ástæða til að nefna þetta hér og spyrja hæstv. ráðherra um hans viðhorf. Ég vil svo þakka hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni fyrir hans ummæli áðan og tek undir það með honum að það er út af fyrir sig mjög gott að hafa rabbfundi, eins og hann orðaði það, og menn geta þá velt vöngum yfir ýmsum mikilvægum málum. Því er ekki að neita að yfir fundum sem þessum er meiri ró heldur en kannski yfir einhverjum kappræðufundum á þinginu sem stundum vill vera. Ég held satt að segja að það væri afar þarft ef menn gætu skipst á skoðunum um það hvernig á að stuðla að erlendri fjárfestingu í landinu. Ég nefndi áðan það mat sem mun vera í hinu þekkta blaði Economist um fjárfestingar erlendra aðila hér á landi og ráðherra kom dálítið inn á það, ég þakka honum það. En ég hef oft spurt sjálfan mig að því hvort hér er nógu markvisst að því unnið að fá erlent fjármagn inn í landið. Á hvaða sviðum teljum við t.d. að helst kæmi til greina erlend fjárfesting? Höfum við gert það upp við okkur? Við höfum rætt um fríhafnir. Það hefur ekkert orðið úr því. Þetta er margra, margra ára umræða og hún virðist alltaf detta einhvers staðar niður í skrifborðsskúffu og svo er hún dregin upp aftur eftir nokkur ár. Hvar stendur svoleiðis mál? Ég las nýlega afar fróðlega grein sem birtist í því ágæta ameríska riti Dialogue og þar er skýrt frá því hvernig Írar hafa tekið þessi mál mjög markvisst fyrir. Þeir komust að þeirri niðurstöðu að þeir gætu veitt erlendum aðilum mikla þjónustu með því að sérhæfa sig í alls konar tölvuútreikningum. Þar starfa núna nokkur hundruð manns sem þjóna amerískum tryggingafélögum í því að meta tjón sem tryggingafélögin verða fyrir í Bandaríkjunum. Þetta hljómar dálítið einkennilega en þeir sýndu að þeir gátu metið slíkt og ráðlagt í slíku miklu ódýrar og hraðar en tryggingafélögin gátu sjálf í Bandaríkjunum. Þetta finnst mér dálítið langsótt en þessu höfðu þeir gert sér grein fyrir fyrir nokkrum árum og þeir lögðu áherslu á að skapa þarna vettvang fyrir erlent samstarf. Ég er þeirrar skoðunar að með því að leggja mikla áherslu á að auka hér menntun á ýmsum hátæknisviðum og kynna það vandlega erlendis þá kynni að vera og muni vera mikill möguleiki á samstarfi erlendra aðila og jafnvel fjárfestingu þeirra hér í þessari auðlind, sem yrði þá þekking Íslendinga á þessum sviðum. Þarna er mjög mikil þekking og ég held að hægt sé að taka miklu skipulegar á þeim málum og nýta þessa þekkingu miklu skipulegar heldur en gert hefur verið. Þetta þarf að gera með langtímamarkmið í huga, beina bæði menntun og fjarskiptum og öðru inn á þá braut að sinna slíku langtímamarkmiði. Ég held einnig að á vissum sviðum ferðaþjónustu kunni að vera mjög miklir möguleikar, en ég er sannfærður um að það þarf að gera einnig með langtímamarkmið í huga og samræmdar aðgerðir af hinu opinbera til stuðnings. Ég er farinn að rabba hér eins og hv. þm. Eyjólfur Konráð nefndi það áðan. Ég vil hins vegar taka undir það með honum að lokum að ég vona svo sannarlega að allir hafi það grundvallarsjónarmið að tryggja í íslenskum höndum það sem nauðsynlegt er til þess að við getum talist efnahagslega sjálfstæð þjóð og raunar sjálfstæð þjóð. Ég lít svo á að það sé fyrst og fremst þrennt; það sé landið sjálft, auðlindir hafsins og auðlindir í orkulindum landsins. Mér hefur heyrst á þeirri umræðu sem hér hefur farið fram að menn væru sammála um þetta. En ég vil ljúka þessu með því að hvetja ríkisstjórnina til að skoða mjög vandlega hvernig má koma á framfæri við erlenda fjárfesta öðrum auðlindum sem við eigum í landinu og vinna þá markvisst að því að það geti orðið þjóðhagslega arðbært.

Frú forseti. Orðaskipti okkar hæstv. viðskrh. urðu snubbótt í andsvörum áðan og þess vegna kveð ég mér hljóðs aftur. Ég vil taka það fram við hæstv. viðskrh. að ég þarf ekki milligöngu hæstv. ráðherra til þess að ræða við hv. 6. þm. Norðurl. e. og við getum alveg talað saman hjálparlaust og útskýrt málin hvor fyrir öðrum. Mér finnst það ótrúleg saga ef þeir eru, hv. 6. þm. Norðurl. e., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, og hæstv. viðskrh., orðnir sammála um innflutning á landbúnaðarvörum eins og mér fannst hæstv. ráðherra láta liggja að. Ég vil hins vegar óska hæstv. viðskrh. til hamingju með útlendu gúrkurnar sínar og kannski fyrir það sérstaklega að hafa, þó handleggsbrotinn væri, getað beygt hæstv. landbrh. svo rækilega sem hann hefur gert. Þetta er ekki nema byrjunin á lengra ferli. Það eru gúrkur í dag, það verður skinka á morgun, kalkúnalappir hinn daginn og svo ef leyfin verða ekki veitt nógu hratt þá má alltaf grípa með sér einn og einn svínsbóg í gegnum tollinn. Þetta verður þróunin. Ég er hins vegar ekkert sammála henni.

Frú forseti. Ég vil gjarnan svara þeim fyrirspurnum sem hv. 7. þm. Reykn. beindi til mín. Í fyrsta lagi spurði hann: Er verið að gera Landsvirkjun að hlutafélagi? Svarið við því er að það er engin slík vinna í gangi í iðnrn. nú fremur en síðast þegar hann spurði þessarar sömu spurningar. Í öðru lagi spurði hann hvort ég teldi ekki að æskilegt væri að til væri í landinu sterkur innlendur banki. Svarið við því er já. Ég tel að það sé nauðsynlegt. Ég tel að íslenska bankakerfið hafi hins vegar gott af samkeppni erlendis frá ef áhugi væri á slíku af erlendum bönkum, en þeir hafa ekki sýnt því máli neinn áhuga sem kannski, því miður, sýnir að sú hyggja sumra Íslendinga að fyrir utan þá múra sem við höfum hlaðið í kringum þetta litla eyríki standi einhverjir auðmenn í röðum, bíðandi eftir því einu að geta ruðst yfir þessa fámennu þjóð með allt sitt kapítal. Það er bara einfaldlega ekki svo. Eins og hv. 7. þm. Reykn. benti á þá hafa tilraunir okkar til þess að finna slíka efnaða aðila, sem vildu festa fé sitt á Íslandi, ekki borið nógu góðan árangur, þó svo að nefnd á nefnd ofan hafi verið á hnattreisu til að leita að slíkum aðilum. Það er einfaldlega svo að sá skelfilegi ótti manna sem hafa verið í skugganum á bak við múrana og aldrei séð til sólar, er ekki meiri heldur en þetta. Þegar blessuð sólin fær að skína í gegnum rifurnar, þá finnst ekki sá draugagangur sem átti að vera þar fyrir utan. Ég er alveg sammála hv. þm. að það sé æskilegt að í landinu sé til sterkur innlendur banki og við verðum að stuðla að því að sjálfsögðu. En ég ítreka að ég tel að það sé fjármálastofnunum eins og öðrum hollt að þurfa að eiga í samkeppni við aðra. Þá benti hv. þm. á, sem er auðvitað alveg rétt, að það er raunar löngu tímabært að kynna aðra fjárfestingarkosti á Íslandi heldur en hvað varðar nýtingu á þeirri orku sem við getum framleitt til stóriðju og ég lýsi ánægju minni með þessa athugasemd hv. 7. þm. Reykn. því hún lýsir því að formaður Framsfl. er áhugasamur um að finna erlenda fjárfesta til þess að aðstoða við að byggja upp íslenskt atvinnulíf. Sú yfirlýsing frá hans hálfu sem kom fram í þessu er mjög ánægjuleg því það sýnir áhuga hans og hans flokks á þessu máli. Ég er honum alveg sammála um að það þarf að gera meira átak til að finna slíka fjárfesta með þjóðum, leita bak við múrinn, leita hvort það sé ekki allt í lagi að opna á hann einhverjar glufur, kannski fyrir annað heldur en agúrkur og brokkolí. Það vill einfaldlega svo til að markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar er einmitt í miklu kynningarátaki nú, bæði gagnvart hugsanlegum fjárfestum í Bandaríkjunum og í Þýskalandi. Markaðsskrifstofan er að undirbúa kynningu á Íslandi og möguleikum fyrir erlenda fjárfesta til að fjárfesta hér í öðrum greinum en þessum hefðbundnu sem menn hafa verið að ræða um og hefur undirbúið þessa kynningarsókn bæði í Bandaríkjunum og í Þýskalandi og mun hefjast handa innan skamms til þess að auka þá kynningu. Þannig að það er þó verið að stíga þessi spor og ég er hv. þm. Steingrími Hermannssyni hjartanlega sammála um að við þurfum að gera betur í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Frv. sem hér er flutt er ekki stórt að sniðum, það er í tveimur greinum. Fyrri greinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða VII svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. 26. gr. er ráðherra heimilt að fresta skipun í stöðu bankastjóra Seðlabankans sem laus verður 1. janúar 1994. Heimild þessi gildir þó ekki lengur en til ársloka 1994.`` Síðan er 2. gr. frv.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í athugasemdum kemur m.a. fram að Alþingi hefur verið að fjalla um frv. til nýrra laga um Seðlabanka Íslands. Það frv. var lagt fram í kjölfar sérstakrar vinnu sem nefnd skipuð fulltrúum allra flokka hafði unnið. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að aðeins einn bankastjóri væri við Seðlabankann hverju sinni en hann hefði sér við hlið aðstoðarbankastjóra. Það varð hins vegar að ráði, m.a. vegna álits þingflokka á Alþingi, að breyta þessu ákvæði aftur til fyrra horfs. Nú er unnið að breytingum á frv. m.a. í hátt við þær athugasemdir sem komið hafa fram í umræðu um það í þinginu og í umsögnum um það utan frá og er það til umfjöllunar nú í ríkisstjórn og er lýst yfir af hálfu ríkisstjórnarinnar að frv. verði lagt fram enn á ný, og þá í breyttri mynd, fyrir Alþingi það sem nú situr. Stefnan er sú að slíkt frv. verði afgreitt á því þingi sem nú situr og ég tel fulla ástæðu til að búast við því að það sé unnt því hv. þm. hafa verið að fjalla um slíkar breytingar um nokkurt skeið og hljóta því að koma vel undirbúnir til leiks þegar frv. kemur fram. Ég tel að á meðan verið er að fjalla um þessi mál þá sé ekki eðlilegt að ganga frá skipun seðlabankastjóra nú og tel því rétt að óska eftir heimild frá Alþingi til þess að fresta ráðningu nýs seðlabankastjóra í það starf sem losnar 1. janúar á komandi ári allt til ársloka 1994. Er gert ráð fyrir því að fyrir þann tíma verði búið að afgreiða ný lög um Seðlabanka Íslands frá Alþingi, nú eða afgreiða ekki, ef svo verkast vill, þannig að þá megi taka til ákvörðunar það mál sem hér er fjallað um. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. nema sérstök ástæða gefist til í umræðum á eftir og legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Frú forseti. Mér finnst þetta vera hið sérkennilegasta mál. Það er verið að halda auðum bankastjórastól í Seðlabankanum og nota til þess lagafrv. sem lagt er fyrir Alþingi. Röksemd sem uppi hefur verið látin um sparnað af þessu tilefni er líklega nýtilkomin. Ef menn hefðu viljað spara og komast af með einn bankastjóra þá hefði auðvitað hæstv. forveri viðskrh. ekki þurft að ómaka sig í Seðlabankann. Þá hefði Jón Sigurðsson verið hér áfram á meðal vor ef sparnaðarhugmyndirnar hefðu verið til komnar og það væri eitthvert hald í þeim. Það voru ekki sparnaðarhugmyndir sem réðu því að hann var gerður að bankastjóra. Þaðan af síður bílakaupamál hans sem eru að verða skrautlegri og skrautlegri. Þessi jeppi sem Seðlabankinn hafði efni á að kaupa undir hann hefði dugað fyrir launum bankastjóra í talsvert langan tíma  Ég lít svo á að það sé eðlilegt að Seðlabankinn lúti pólitískri stjórn. Það er ekki hægt að stjórna þessu landi ef ein ríkisstjórn situr í Stjórnarráðinu og önnur ríkisstjórn í Seðlabankanum. Það getur ekki farið vel hvað þá ef það væri ríkisstjórn í Stjórnarráðinu en síðan væri einræðisherra í Seðlabankanum. Seðlabankinn verður á hverjum tíma að starfa í samræmi við stefnu ríkisstjórnar. Ég tel að honum eigi að bera skylda til þess og það sé skynsamlegt að hafa það fyrirkomulag og frasar sem menn hafa verið að éta upp eftir útlendinum um sjálfstæði seðlabanka séu fyrst og fremst runnir upp í seðlabönkum viðkomandi landa. Ég fullyrði að það hentar ekki við íslenskar aðstæður. Seðlabankinn á að lúta pólitískri stjórn og ríkisstjórn verður á hverjum tíma að hafa aðgang að og treysta stjórn Seðlabankans. Það er nefnilega ríkisstjórnar á hverjum tíma þó aum og vesöl sé að stjórna landinu ef hún hefur til þess umboð Alþingis. Ef hún hefur til þess þingræðislegt umboð Alþingis þá á hún að stjórna landinu. Það er eðlilegt að ríkisstjórninn eigi trúnað einhverra í bankastjórn Seðlabankans. Nú vil ég taka fram að ég geri enga kröfu til þess að flokkur minn, Framsfl., eigi þennan umrædda stól, síður en svo. Ég tel að vísu heppilegt að einhver framsóknarmaður sé í bankastjórn Seðlabankans vegna þess að þá býst ég við að ákvarðanir bankans verði skynsamlegri en ella og ég tel það algera nauðsyn ef Framsfl. situr í ríkisstjórn eða hefur forustu fyrir henni að Framsfl. eigi aðgang að stjórn Seðlabankans og gott samstarf við hana. Mér litist ekkert á það að núv. stjórnarandstaða, ef við hugsum upp dæmi, ef núv. stjórnarandstaða fengi t.d. þingmeirihuta til að mynda ríkisstjórn að hún gæti rækt hlutverk sitt með viðhlítandi hætti og fyrir væru í Seðlabankanum einungis þeir tveir ágætu vinir okkar sem þar sitja nú. Hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, segist hafa samið þetta frv. fyrir viðskrh. Ég efa ekki að hv. 8. þm. Reykn. Ólafi Ragnari Grímssyni hafi gengið drengskapur til og ekkert nema drengskapur. Þetta er liður í siðbótarviðleitninni sem hefur, guði sé lof, verið yfir þingmanninum nú á haustdögum. En hæstv. viðskrh. sem er eins og dr. Hastings Banda ,,ákaflega hygginn maður``, ákaflega hygginn maður svo sem hæstv. utanrrh. orðaði það. Viðskrh. tók þessari hjálp fegins hendi. Honum gekk tvennt til, það var engin frambærilegur krati á lausu í bili. Það er nefnilega búið að planta þeim öllum --- nema þá kannski Ámunda --- í viðhlítandi störf, viðeigandi pósta.

Birgir er farinn.

Ég ætlaði einmitt að koma að því, hæstv. umhvrh. Nú, það var ekki hæstv. umhvrh., ég er vanur að heyra í vinstra eyrað á mér gjammið í hæstv. umhvrh.

Það var Jóhannes.

og snjallyrði hans og tók feil. Það var hv. 6. þm. Norðurl. e. sem greip fram í fyrir mér. Nú síðast fékk Birgir Dýrfjörð verðskuldaðan frama og er orðinn stjórnarmaður í Landsvirkjun.  Ég kemst sem sagt að þeirri niðurstöðu að bæði hafi ráðherrann haft frið til að gera þetta vegna þess að það var enginn krati á lausu lengur úr því að hann vildi ekki Ámunda sem seðlabankastjóra. En athygli mína vakti dagsetning í 1. gr. frv. ,,Heimild þessi gildir þó ekki lengur en til ársloka 1994.`` Hvernig skyldi standa á þessu? Nú verð ég að trúa ykkur fyrir því að ég hef ekki trú á að hæstv. viðskrh. sé sérstaklega gráðugur í að bjóða sig fram oftar a.m.k. ekki á Vestfjörðum og kynni nú að vera að hann væri að geyma þarna stól handa sjálfum sér. Stól handa sjálfum sér . . .

Eins og fyrirrennari hans.

Eins og fyrirrennari hans. Við þekkjum nefnilega vinnubrögðin, nú erum við farnir að þekkja vinnubrögðin. Ég vil nú gerast svo djarfur að spá. Mér segir svo hugur um að fyrir árslok 1994 biðjist hæstv. viðskrh. lausnar sem ráðherra í ráðuneyti Davíðs Oddssonar og ráðherrann gerir greinilega ráð fyrir að það ráðuneyti muni endast út kjörtímabilið. Ég geri ráð fyrir því að Alþfl. þrábiðji 4. þm. Reykn. Rannveigu Guðmundsdóttur að taka að sér starf viðsk.- og iðnrh. Það kann að vefjast eitthvað fyrir henni hvort hún á að þiggja það eða ekki. En ég geri þó frekar ráð fyrir að hún láti undan hinni sterku kröfu sem vafalaust rís meðal flokksmanna Alþfl. og líklega þjóðarinnar allrar um að hún taki þetta að sér. Ef Björgvin Vilmundarson, bankastjóri Landsbankans, situr alveg blýfastur í stólnum sem ég reyndar reikna frekar með, maðurinn er ekki nema 58 ára gamall og hefur þokkalegt kaup, eitthvað á aðra milljón á mánuði, ef hann fæst nú ekki út úr Landsbankanum þá kynni það að verða þrautalending hæstv. viðskrh. að nota þennan stól sem þarna er verið að halda lausum í Seðlabankanum. Ég á von á því að staðan verði auglýst og það muni margir sækja og einn af þeim verður Sighvatur Björgvinsson alþm. Ég geri ráð fyrir að viðskrh., sem þá verður orðin Rannveig Guðmundsdóttir hv. þm., athugi nú allar umsóknirnar mjög vandlega. Ég geri ráð fyrir því að hv. þm. fái eitt atkvæði í bankaráðinu hið minnsta, þ.e. atkvæði Ágústs Einarssonar. Svo þegar ráðherra hefur athugað þetta í hæfilegan tíma þá spái ég því að niðurstaðan verði sú að hæstv. þáverðandi viðskrh., Rannveig Guðmundsdóttir, komist að þeirri niðurstöðu að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sé hæfastur til að gegna starfi seðlabankastjóra og kemur hann þá í samflot með sínum forna félaga í Seðlabankanum, Jóni Sigurðssyni, og taki til starfa og sleppi við þá raun og pínu að þurfa að bjóða sig fram einu sinni enn.

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur að minnsta kosti tvær hliðar. Önnur er sú að það er vissulega fagnaðarefni að ríkisstjórnin skuli loksins vera lögð af stað við að fækka bankastjórum í Seðlabankanum. Ég hef fyrir hönd okkar alþýðubandalagsmanna á annað ár talað fyrir því í þessum ræðustól. Því hefur ætíð verið hafnað þar til nú. Hin hliðin á þessu máli er sú að hver einasta setning í greinargerð þessa frv., sem rökstuðningur fyrir því að ráða nú ekki í þá stöðu sem losnar um áramót, hefði verið fullgild í sumar þegar ákveðið var að ráða í aðra lausa stöðu. Það er ekki ein einasta setning í greinargerðinni sem ekki hefði átt við í sumar. Það sem hæstv. ráðherra á eftir að útskýra fyrir þinginu er hvers vegna þær röksemdir sem hann beitir nú áttu ekki við í sumar. Mun ég koma að því eftir nokkrar mínútur. Ég vil fyrst rekja það hér að í bankaráði Seðlabankans 15. jan. 1991 flutti fulltrúi Alþb. í bankaráðinu, Geir Gunnarsson, svohljóðandi tillögu, með leyfi forseta: ,,Með tilvísun til væntanlegrar endurskoðunar á lögum um Seðlabanka Íslands og þess að í núgildandi lögum er gert ráð fyrir að þrír bankastjórar starfi við bankann leggur bankaráðið til við viðskrh. að hann skipi einn af aðstoðarbankastjórum Seðlabankans til þess að gegna störfum bankastjóra á meðan endurskoðun fer fram á lagaákvæðum um stjórnskipun Seðlabankans.`` Þessi tillaga fulltrúa Alþb. í bankaráðinu var felld með atkvæðum stjórnarflokkanna. Og síðan var gengið í það að skipa þáv. alþingismann Birgi Ísleif Gunnarsson bankastjóra Seðlabankans. Sú endurskoðun á lögum Seðlabankans sem þarna er vísað í í tillögu Geirs Gunnarssonar í jan. 1991 stendur enn, hæstv. ráðherra. Séu það einu rök ráðherrans fyrir því að ráða ekki nú í bankastjórastöðuna að verið sé að endurskoða lög Seðlabankans þá voru þau rök í fullu gildi í janúar 1991 þegar Alþfl. og Sjálfstfl. ákváðu að ráða Birgi Ísleif Gunnarsson sem seðlabankastjóra og þeir hittust sérstaklega á fundi út af því, núv. hæstv. ráðherrar Davíð Oddsson og Þorsteinn Pálsson og formaður Alþfl. Jón Baldvin Hannibalsson ásamt þáv. viðskrh. Jóni Sigurðssyni. Það er staðreynd. Forustumenn Sjálfstfl. og Alþfl. hittust á fundi út af þeirri bankastjóraskipan. Og þessi endurskoðun stóð enn frekar í sumar þegar forustumenn þessara sömu flokka ákváðu að ráða annan þingmann, þáv. viðskrh. og alþingismann Jón Sigurðsson, í bankastjórastól í Seðlabankanum. Það er ekkert nýtt, hæstv. ráðherra, að verið sé að endurskoða lög Seðlabankans, það er búið að vera verkefni síðan veturinn 1990 og veturinn 1991 og er enn ekki lokið. Þess vegna finnst mér greinargerð þessa frv. vera eins og sjálfsháð hæstv. ráðherra á sínum eigin verkum sl. sumar. Í maí 1993, þegar til umræðu var að auglýsa þá stöðu sem losnaði þegar Jóhannes Nordal ákvað að hætta störfum í bankanum, þá lýsti Geir Gunnarsson enn á ný í bankaráðinu að hann teldi óþarfa að ráða í þá stöðu, endurskoðun laganna stæði enn og það væri fyllilega hægt að láta Birgi Ísleif Gunnarsson gegna störfum seðlabankastjóra án þess að nokkur annar væri þar við hlið á meðan endurskoðunin færi fram og meðan menn væru að koma sér saman um það hvaða skipan ætti að vera á stjórnkerfi Seðlabankans. Enn á ný höfnuðu fulltrúar Alþfl. og Sjálfstfl. þessum sjónarmiðum. Þegar það blasti svo við í síðasta mánuði að Tómas Árnason mundi hætta um áramót, þá lýstu fulltrúar þessara flokka, Alþfl. og Sjálfstfl., því enn á ný yfir í bankaráðinu að þeir vildu ráða í stöðuna. Fulltrúi Alþb. í bankaráðinu lýst hins vegar þeirri skoðun sem hefur verið okkar afstaða nú í rúm tvö ár að það ætti að leggja þetta kerfi til hliðar, það ætti ekki að ganga í það með þeim hætti sem gert hefur verið, bæði þegar hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson og hv. þm. og ráðherra Jón Sigurðsson voru ráðnir í bankann. Eftir að þessi hugmynd í þriðja sinn fékk daufar undirtektir, þá ákváðum við í þingflokki Alþb. að ég mundi tilkynna forustumönnum úr öðrum flokkum að það væri okkar skoðun að það ætti ekki að ráða í þessa bankastjórastöðu. Ég tilkynnti það sjónarmið okkar hv. þm. Steingrími Hermannssyni fyrir tæpum tveimur vikum og hafði síðan samband við hæstv. forsrh. og tilkynnti honum einnig að það væri okkar afstaða að það ætti ekki að ráða í þessa bankastjórastöðu og við lýstum okkur reiðubúna til þess að mynda breiða samtöðu um það. Hæstv. forsrh. tók sér frest til þess að skoða málið, m.a. vegna fjarveru hæstv. utanrrh. sem var erlendis með forseta Íslands, og ég hafði síðan samband við forsrh. á mánudagsmorguninn í þessari viku. Hann tjáði mér að það hefði fengið góðar undirtektir að ráðstafa málinu með þessum hætti, en jafnframt væri kannski rétt að hafa það um sinn milli manna án þess að það væri tilkynnt opinberlega. Það næsta sem gerist síðan í málinu er að hæstv. viðskrh. og stjórnarflokkarnir ákveða eða hafa kannski verið búnir að ákveða þennan mánudag að leggja fram þetta stjfrv. --- og það er nú misskilningur hjá hv. þm. Páli Péturssyni að ég hafi samið frv. Ég á kannski einhvern hlut í aðdraganda þess með því að lýsa enn á ný þeirri skoðun okkar alþýðubandalagsmanna sem hefur verið okkar skoðun um langa hríð eins og ég hef vitnað til. En það er í algerri andstöðu við okkur að í þessu frv. sé reiknað með að staðan komi aftur inn 1994 og við munum flytja brtt. um að sá þáttur í frv. falli út. Ég ætla í sjálfu sér ekki að taka þátt í þeim leik hv. þm. Páls Péturssonar að leiða getum að því að núv. hæstv. viðskrh. ætli sér þessa stöðu. En ég get þó rifjað það upp að ég spurði hér alloft á síðasta þingi þáv. hæstv. viðskrh., sem kom einnig til þingsins með frv. til laga um Seðlabanka, hvort hann væri að koma til þingsins með frv. sem hann ætlaði sér svo sjálfur að starfa eftir sem fyrsti seðlabankastjóri sem starfaði eftir því frv. Hann fékkst aldrei til að svara því skýrt. Og ég tel það fullkomið brot á öllum eðlilegum reglum gagnvart þjóðþingi að þáv. hæstv. viðskrh. skuli virkilega hafa hagað sér þannig að leggja fyrir þingið í fyrra frv. um nýskipan Seðlabankans og hafandi þá þegar verið orðinn staðráðinn í því að fara sjálfur í bankann. Ég vil líka segja það hér alveg skýrt, ég tel að aðdragandi þess að Jón Sigurðsson er valinn bankastjóri, allur sá ferill, öll framganga hans í því máli og það sem síðan hefur gerst sé auðvitað allt á þann veg að hann hefur glatað öllum möguleika á því að eiga þá tiltrú sem seðlabankastjóra er nauðsynleg. Ég var ekki alltaf sammála skoðunum dr. Jóhannesar Nordals meðan hann var seðlabankastjóri, bæði áður en ég var fjmrh. og eins meðan ég var fjmrh. og eftir. En ég bar ávallt traust til Jóhannesar Nordals að hann starfaði af heilindum. Honum var fullkomlega frjálst að hafa aðrar skoðanir en fjmrh. og ég tala nú ekki um aðrar skoðanir en ég meðan ég var þingmaður eða utan þings. En ég dró aldrei í efa heilindi hans og það var hægt að bera til hans tiltrú. Ég dreg hins vegar í efa heilindi núv. aðalbankastjóra Seðlabankans, Jóns Sigurðssonar. Og það er auðvitað þannig, hæstv. viðskrh., og best að segja þá hluti alveg skýrt, að aðdragandi þessa máls er orðinn á þann veg, þ.e. málsins um endurskoðun laganna um Seðlabankann, að þingið getur ekki tekið á því máli með eðlilegum hætti meðan það liggur fyrir að sá sem eigi að stjórna bankanum eftir þeim lögum, verði Jón Sigurðsson. Það verður ekki hægt að fá frið hér í þinginu að afgreiða nauðsynlegar lagabreytingar á Seðlabankanum með þeim hætti því það er einu sinni þannig að hvað sem líður lagatexta og hvað sem líður skoðunum, þá er frumatriði að seðlabankastjóri þjóðar njóti þess sem á ensku er kallað ,,credibility`` og ég vil hér kalla tiltrú. Sá einstaklingur sem ekki nýtur þess, alveg sama í hvaða flokki hann hefur verið, getur ekki gegnt þessari stöðu svo að vel sé. Og ég tel að ef núverandi aðalbankastjóri Seðlabankans ætlar að eiga einhverja von til þess að öðlast þá tiltrú með nægilega víðtækum hætti, þá verði hann að vinna hana á næstu mánuðum og missirum. Og því miður er það þannig að jafnvel atburðir síðustu daga varðandi ákvarðanir hans að hafa verðbréfaþingið opið síðasta föstudag í ljósi þess sem vitað var, vekur einnig upp spurningar um beina hæfni til þess að stýra bankanum. Virðulegi forseti. Ég vil koma á framfæri hér við 1. umr. þeim tilmælum til hæstv. viðskrh. að hann taki nú upp samvinnu við alla flokka hér á Alþingi um endurskoðun laganna um Seðlabanka Íslands. Það er auðvitað ekki við hæfi að lögin um Seðlabankann séu talin einkamál þeirra flokka sem nú eru í ríkisstjórn og eru komin á seinni hluta síns kjörtímabils. Við getum ekki komið þannig skipan á í landinu að ný ríkisstjórn telji sig knúna til þess að stokka Seðlabankann upp strax við nýja valdatöku vegna þess hvernig fráfarandi ríkisstjórn gekk frá lögunum við bankann, vann að þeirri lagabreytingu og skipaði í bankann. Hæstv. ráðherra var í umræðu um frv., sem var á dagskránni hér áðan, að víkja að þeirri skýringu á því hvers vegna erlendir fjárfestar sæktust ekki eftir því að koma hingað til Íslands að hér ríkti óstöðugleiki í afstöðu stjórnvalda til erlendrar fjárfestingar. Staða Seðlabankans er líka þáttur í slíku mati og þar ber að líta bæði á lögin og þá menn sem valdir eru. Við alþýðubandalagsmenn höfum lýst þeirri afstöðu okkar að við teljum æskilegast að það sé einn bankastjóri en hann á ekki að vera skipaður flokkslega, hann á ekki að vera skipur vegna flokkslegra tengsla við þann ráðherra sem fyrir tilviljun situr í embætti þegar staðan losnar. Og ég er ósammála mínum ágæta vini, hv. þm. Páli Péturssyni, að nauðsynlegt sé fyrir stjórnmálaflokk að eiga bankastjóra í Seðlabankanum. Ég tel það ekki nauðsynlegt. En ég tel hins vegar nauðsynlegt að sá maður sem gegnir stöðu seðlabankastjóra hafi þá hæfni og þá persónulegu tiltrú að hann starfi á grundvelli þeirrar stefnu sem ríkjandi er í þjóðfélaginu og að því leyti starfi hann með stjórnvöldum þó hann hafi ákveðið sjálfstæði en ekki gegn þeim. Og ég teldi æskilegast að fá þannig skipan í Seðlabankanum að maður sé valinn til að stýra stofnuninni sem njóti slíks stuðnings og hafi tiltrú stjórnmálaafla og hafi manndóm og heiðarleika til að halda eðlilega á málflutningi við stjórnvöld á hverjum tíma en starfi síðan á grundvelli og í anda þeirrar stefnu sem ráðandi er af lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum. Það er sú afstaða sem við höfum. Og það er þess vegna sem ég hef sagt að ég telji að það gamla lénskerfi flokkanna að þeir séu hver og einn með sinn bankastjóra, og velji yfirleitt á síðari árum til þess fyrrv. þingmenn, sé óæskileg. Hún er vond fyrir efnahagsstjórnun í landinu, hún er vond fyrir Seðlabankann og hún er líka vond fyrir ríkisstjórnir. Virðulegi forseti. Það væri svo sem hægt að endursegja hér ýmsar setningar úr greinargerð frv. sem eins og ég sagði í upphafi áttu allar enn frekar við sl. sumar. Og auðvitað er ráðherrann í miklum vandræðum að koma heim og saman afstöðunni í sumar við þá afstöðu sem hann hefur nú. Ég fagna hins vegar þeirri afstöðu sem birtist í þessu frv. Ég tel það vera fyrsta skrefið til að viðurkenna það að þessi gamla stjórnskipun í Seðlabankanum eigi að tilheyra liðinni tíð. En þá má núv. hæstv. ríkisstjórn ekki halda þannig á framhaldinu að hún geri það að flokkspólitísku einkamáli hvernig löggjöfin um Seðlabankann og mönnunin í bankanum verður á næstu árum. Og prófsteinn hæstv. ráðherra verður þess vegna sá, hvort hann er reiðubúinn að skipa fulltrúa allra flokka til þess að koma að þessari endurskoðun á seðlabankalögunum og vinna að því í sátt og samlyndi þannig að það skapist um það breið samstaða eða hvort þeir flokkslegu hagsmunir sem sátu í fyrirrúmi þegar Birgir Ísleifur Gunnarsson var ráðinn bankastjóri og þeir flokkslegu hagsmunir sem sátu í fyrirrúmi þegar Jón Sigurðsson var ráðinn bankastjóri eiga áfram að ráða för í þessu máli.

Frú forseti. Ég hef alveg fyllstu samúð með því þó að hv. 8. þm. Reykn. Ólafur Ragnar Grímsson sé pínulítið sár og leggist hálft í hvoru gegn þessu afkvæmi sínu. Þó að ég viðurkenni það og sé ljúft að viðurkenna að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er bæði vitur maður og góðgjarn og drengskaparmaður þar á ofan, þá hitti hann fyrir annan sem var honum snjallari, þ.e. hæstv. viðskrh. sem er náttúrlega bæði vitur og góðgjarn og drengskaparmaður, en þar að auki ákaflega hygginn eins og dr. Hastings Banda. Og hæstv. viðskrh. sneri á hv. 8. þm. Reykn. þannig að hv. 8. þm. Reykn. situr eftir með sárt ennið. Ég veit ekki hvort hann, innan um allar þessar kvennalistakonur, hefur verið misnotaður er óhætt að segja, hefur verið misnotaður pólitískt af hæstv. viðskrh. Ég er ekki sammála því sem hv. 8. þm. Reykn. var að dylgja með í ræðustólnum að draga í efa hæfni Jóns Sigurðssonar seðlabankastjóra. Mér þykir það ákaflega ósennilegt að hann hafi af einhverjum asnaskap haft verðbréfaþingið opið á föstudaginn var eða gleymt að loka því. Hvað veit Ólafur Ragnar Grímsson, hv. 8. þm. Reykn., um það hverjir högnuðust á verðbréfaviðskiptum þann dag?

Virðulegi forseti. Ég fer nú að halda ef dæma á af blæbrigðum míns ágæta vinar, hv. þm. Páls Péturssonar, að ef einhverjir eru með sárt enni í þessu máli, þá sé þeirra nú frekar að leita í Framsfl. en í mínum flokki. Þetta mál snýst ekkert um það. Þetta mál snýst um það að við höfum ýmsir úr Alþb. verið að reyna hér í nokkur ár að reyna að koma einhverju viti í stjórnskipun Seðlabankans. Við höfum verið að reyna það hér í ræðustól á Alþingi, með tillöguflutningi í bankaráði Seðlabankans að fá menn til að hverfa frá þessum gamla hugsunarhætti sem mér fannst því miður allt of mikið einkenna sumt í ræðu hv. þm. Páls Péturssonar. Og ég tel að sú ákvörðun sem ríkisstjórnin hefur nú tekið sé skref í þessa átt. Það er að vísu gallað skref eins og hér hefur verið bent á að gefa til kynna að það eigi að taka upp gamla kerfið að nýju í árslok 1994. Það er hins vegar mesti misskilningur hjá hv. þm. að ég telji að hæstv. viðskrh. hafi skákað mér eitthvað í þessu máli. Málið er ekkert þannig vaxið. Málið er vaxið einfaldlega á þann veg að viljum við flytja Seðlabanka Íslands inn í nútímann eða ekki eða á að halda áfram að manna þessa mikilvægustu peningastofnun landsins með uppgjafa alþingismönnum? Á kerfið að vera þannig áfram hvort sem þeir heita Geir Hallgrímsson, Birgir Ísleifur Gunnarsson eða Jón Sigurðsson? Eða Tómas Árnason? Eða þeim sem ráðherrar hafa velþóknun á eins og Guðmundur Hjartarson svo að ég taki einnig dæmi úr mínum eigin flokki? Á þetta að halda svona áfram langt fram á næstu öld? Við segjum nei. Við viljum ekki að þetta gamla kerfi haldi áfram.

Frú forseti. Ég veit ekki hvað hv. þm. er að fara. Með fullri virðingu fyrir Jóni Sigurðssyni sem ég ber mikið traust til, þá held ég að það verði ekki komið neinu sérstöku viti í Seðlabankann með því að gera hann þar að einræðisherra eins og hv. þm. vill gera og hefur lagt sitt af mörkum til að gera. Það að manna seðlabankastjórnina með uppgjafaalþingismönnum, það orðalag hv. ræðumanns finnst mér ekki smekklegt. Ég tel að Geir heitinn Hallgrímsson hafi verið ákaflega hæfur til þess að taka að sér starf seðlabankastjóra. Ég tel að Tómas Árnason hafi líka verið ágætlega hæfur til að gera það. Ég tel að Birgir Ísl. Gunnarsson hafi verið ágætlega hæfur til þess að gegna þessu starfi og ég tel að Jón Sigurðsson sé alveg prýðilega hæfur til að vera einn af þremur bankastjórum Seðlabankans.

Virðulegi forseti. Það vita auðvitað allir hér í þessum sal að sá sem aðallega hefur stjórnað Seðlabankanum í 30 ár var dr. Jóhannes Nordal. Það voru ekki þeir einstaklingar sem hér voru nefndir áðan þó að þeir hafi borið titilinn seðlabankastjóri. Og eins og ég lýsti hér áðan, þá hafði Jóhannes Nordal þá pesónueiginleika og hæfileika að það var hægt að bera til hans tiltrú þó að menn væru ekki alveg sammála skoðunum hans. Nú hefur það hins vegar gerst í fyrsta sinn að pólitíkus er gerður að aðalbankastjóra Seðlabankans. Það hefur aldrei verið áður í stjórnskipan landsins að maður gangi beint úr umdeildum ráðherrastól í að verða aðalbankastjóri Seðlabankans. Það eru viss tímamót og það eru tímamót aftur á bak. Það er afturför sem við viljum koma í veg fyrir. Og hv. þm. Páll Pétursson má mín vegna alveg flytja hér eins margar traustsyfirlýsingar og hann vill gagnvart Jóni Sigurðssyni. Það er hans mál. Ég flyt hér hins vegar málefnalega og skýra gagnrýni á þessa skipan og rök fyrir því hvers vegna hann geti ekki um langa hríð haft þá tiltrú sem nauðsynlegt er að aðalbankastjóri Seðlabankans hafi. Varðandi þetta tilvik að á föstudaginn í síðustu viku þegar verðbréfaþingið var haft opið þá er það auðvitað mjög merkilegt og hlýtur að koma til umræðu í þinginu síðar vegna þess að bankastjórinn Jón Sigurðsson staðfesti með viðveru sinni á blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar að hann hefði vitað af áformum ríkisstjórnarinnar þá þegar um morguninn. Og það er alveg ljóst hverjir svo sem græddu að þeir menn sem báru ábyrgð á því að verðbréfaþingið var opið, þeir bera ábyrgð á tugmilljónatapi ríkissjóðs á þeim verknaði.

Frú forseti. Við höfum nú fengið upplýst að hv. 8. þm. Reykn. hefur ekki samið þetta frv. enda tel ég að þeim sé varla ofverkið að semja þetta litla frv. þarna í ríkisstjórninni þannig að mér þótti það raunar engu máli skipta til eða frá hvort þeir hefðu fengið aðstoð við það en tel reyndar að það væri ekki svo flókið að þeim hefði verið það ofverkið. En það sem hins vegar kemur mér sérstaklega á óvart er að þetta skyldi ekki hafa verið gert fyrr ef þetta var leið ríkisstjórnarinnar að skipa ekki þrjá bankastjóra eins og ráð er fyrir gert í lögum, þá var ekkert því til fyrirstöðu að fresta ráðningu bankastjóra í sumar sem leið. Ég las með athygli þessa stuttu greinargerð sem hér fylgir og það eru ein af rökunum að það náist fram sparnaður í rekstri bankans. Ég veit ekki hvort það eru umræður um lúxuslifnað bankastjóranna sem hafi komið ríkisstjórninni til að hugsa málið en ég trúi nú ekki öðru en þeir hafi haft einhvern grun um það áður en sú mikla umræða varð sem var fyrir nokkrum vikum í fjölmiðlum á hvaða kjörum bankastjórarnir væru þannig að það kom mér nokkuð á óvart að þeir væru að láta sér detta í hug allt í einu núna að fara að spara. Ég er síst á móti því að ná fram sparnaði í bankanum en ég er ekki viss um að það sé aðalröksemdin sem þarna er að baki. Ég vil taka undir þær spurningar sem hér hafa komið fram. Hvers vegna var þetta ekki gert í sumar þegar það lá beint við og nú hefur verið upplýst að tillaga kom um í bankaráð Seðlabankans? Var ríkisstjórninni virkilega ekki kunnugt um þær tillögur sem þar komu fram? Það þætti mér fróðlegt að vita því að það er mjög sérkennilegt ef það hefur aldrei borist út fyrir bankaráðið að þessi tillaga hafi verið uppi á borðinu. Almennt um það hvort bankastjórar eigi að vera þrír eða einn ætla ég ekki að fara langt út í hér, en ég vil þó segja þetta: Ég man ekki fyrir hve mörgum árum það var að nefnd var að störfum sem var að endurskoða lög um Seðlabankann og ég man ekki betur en þar hafi verið fulltrúar allra stjórnmálaflokka og þar var fulltrúi Kvennalistans Guðrún Halldórsdóttir. Hennar tillaga var nú sú að seðlabankastjórarnir yrðu þrír eins og þeir eru núna. Ég er ekki þar með að segja að það sé endanleg niðurstaða okkar kvennalistakvenna, þingflokksins. Við höfum ekki rætt þetta sérstaklega núna, enda ekkert frv. komið fram um þetta efni, en það er boðað hér og ætla ég ekki að fara að ræða sérstaklega frv. sem er ekki enn þá komið fram. Ég vil einnig gera athugasemd við það sem hv. 1. þm. Norðurl. v. var að tala hérna um. Hann var að tala um Framsfl. og að eiga e.t.v. bankastjóra eða e.t.v. ekki. Hann taldi að vísu að Framsfl. ætti ekki neinn bankastjóra, en að væri mjög skynsamlegt að framsóknarmaður sé bankastjóri ef ég man rétt orðalag hans. Ég skal ekki út af fyrir sig segja neitt um það hvort það sé skynsamlegt eður ei. Auðvitað eiga menn hvorki að gjalda né njóta pólitískra skoðana hvort sem um er að ræða seðlabankastjóra eða eitthvað annað, en ég vil benda á að það ríkir mikið karlveldi bæði í bankastjóra . . .

Það eru konur í Framsfl.

Það eru jafnvel konur í Framsfl., er kallað hér fram í. Jæja, það er gott að vita það. Ég þekki að vísu nokkrar en þingmaðurinn telur rétt að taka það fram að það séu konur þar og ég vissi það nú reyndar fyrir. En í bankastjórastöðum, í toppstöðunum, þar er engin kona, hvorki í Seðlabankanum né annars staðar og þar hefur ríkt ákveðið skipulag milli stjórnmálaflokkanna, einhverra þeirra, alla vega þriggja, þ.e. Framsfl., Alþfl. og Sjálfstfl. ef maður skilur þetta kerfi rétt í sambandi við Seðlabankann. Það þykir mér auðvitað alveg út í bláinn. Mér finnst ekki koma til greina að það séu einhverjir ákveðnir flokkar sem þarna eigi bara einhver sæti. Hvers vegna í ósköpunum? Auðvitað á þetta að vera faglega skipað og ef það ættu að vera einhverjir flokkar, þá ættu það a.m.k. alls ekki að vera þessir flokkar endilega. Ef þetta ætti að vera pólitískt skipað, þá ætti auðvitað að reka alla seðlabankastjóra og skipta alltaf um í hvert skipti sem ríkisstjórn færi ef þetta ætti að vera nákvæm endurspeglun á því hvernig ríkisstjórn væri skipuð. Þess vegna er það fyrirkomulag sem þarna hefur ríkt algerlega út í bláinn og á auðvitað ekki að eiga sér stað. En það gildir ekki bara um Seðlabankann. Það gildir um aðra banka líka. Þetta er nákvæmlega sama kerfið sem er alls staðar og það á bara að henda því og taka upp annað þannig að það séu fagleg sjórnarmið sem þarna ráði ferðinni. Ég verð að taka undir það einnig sem hér kom fram áðan af hálfu hv. 8. þm. Reykn. að Jón Sigurðsson hefur því miður ekki þá tiltrú sem seðlabankastjóri sem hann þyrfti að hafa vegna þess að hann var hér sem viðskrh. áður, umdeildur í þeirri stöðu, og ég sé ekki að hann njóti þeirrar virðingar og hafi þá tiltrú sem hann þarf á að halda. Þetta segi ég nú bara sem mína skoðun vegna þess að ég er sammála því sem kom fram hjá hv. 8. þm. Reykn. Því miður er það svo þannig að mér þykir mjög leitt hvernig að þessum málum hefur verið staðið hingað til. En ég er ekki þar með að segja að ég telji ekki að það sé mjög skynsamlegt að fresta því um einhvern tíma að ráða í þetta þangað til búið er að skoða þessi lög, en mér þykir hins vegar jafnslæmt að ekki skuli koma að því nema tveir stjórnmálaflokkar ef það á að nást um þetta samstaða hér á Alþingi sem ég tel vera mjög mikilvægt. Ég hlustaði hér á spádóma hv. 1. þm. Norðurl. v. um miklar fléttur varðandi þetta mál. Ég veit ekki hvort ég á nokkuð að vera að taka þátt í því. Mér þótti það nú vera ansi langsótt ýmislegt og eitt af því sem hann kom með var að hæstv. núv. viðskrh. hugsaði sér að setjast í þennan stól. Ég á ákaflega erfitt með að trúa því að tveir kóngar geti verið í Seðlabankanum. Það getur verið ákaflega erfitt þannig að ég trúi því beint á þá kenningu sem kom fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. en hann getur skemmt sér við það að reyna að finna út hvort þarna er leikflétta á ferðinni. Ég skal ekkert um það segja. En almennt vil ég segja að ég tel að það geti alveg komið til greina að fresta þessu ef það er ljóst að þessi lög um Seðlabankann komi hér inn á borð en það er hins vegar engin vissa fyrir því að það fyrirkomulag sem ríkisstjórnin kemur með hingað til okkar verði samþykkt og þess vegna vitum við ekki hvernig þetta muni líta út núna á næstunni. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um þetta frv. en legg höfuðáherslu á það að í allri endurskoðun um þetta verði kastað burtu þessu kerfi sem ríkt hefur varðandi skipan í bankastjórastöður og reyndar ekki bara um Seðlabankann heldur um aðra banka einnig.

Virðulegur forseti. Þessi umræða hefur nú farið nokkuð um víðan völl, m.a. beinst mikið að núv. seðlabankastjóra og fyrrv. viðskrh. Nú er það svo að það kom nánast ekki fyrir að ég væri sammála þeim ágæta manni varðandi stjórnun peningamála. En mér finnst kannski of langt gengið þegar menn segja hér úr ræðustól að hann njóti ekki virðingar. Ég virði manninn fyrir hans skoðanir og það sem hann stendur fyrir þó að ég sé ekki sammála því þannig að mér finnst nú reyndar að hér hafi menn farið offari í ummælum um fjarstadda menn. Ég ætla að koma aðeins að þessu máli á svolítið svipaðan hátt og gert hefur verið hér áður og kannski frá öðrum vinklum líka. Ég byrja á því að ítreka þá spurningu til hæstv. ráðherra: Hvers vegna var þetta frv. ekki lagt fram á vordögum þegar lá ljóst fyrir að það stóð fyrir dyrum að tveir bankastjórar létu af störfum á þessu ári? Það hefði verið það rökrétta í málinu. Ég held reyndar ekki að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafi samið þetta frv. alveg en mér sýnist orðið á öllu að hann hafi leikið illilega á hæstv. viðskrh. og viðskrh. hafi ekki alveg séð fyrir hvað hann var að gera þegar hann lagði þetta frv. fram. Í öðru lagi vil ég benda á það að ég tel algerlega óþarft að leggja þetta frv. fram þó svo ráðning seðlabankastjóra hafi frestast. Það hefur gerst oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í sögu Seðlabankans að ráðning bankastjóra hafi dregist allt upp í 1 1 / 2 ár. Og ef menn hafa nú ekki farið frjálslegar með lög en þetta í sínum stjórnargerðum, ráðherrar í ríkisstjórn Íslands, þá mega þeir nú vera engilhreinir. Ég get hins vegar tekið undir að það hefði verið eðlilegt eðli máls samkvæmt og það hefði jafnt átt við um báðar stöðuveitingarnar sem stóðu fyrir dyrum í vor að þeim yrði frestað meðan unnið væri að nýrri löggjöf. Til þess þurfti enga lagabreytingu eins og hér er verið að leggja til. Ég kem að því síðar. Varðandi þau ummæli hv. 8. þm. Reykn., Ólafs Ragnars Grímssonar, að það væri mjög mikilvægt að um þetta mál, skipan Seðlabanka, gæti náðst eins og hann sagði breið pólitísk samstaða hér á Alþingi, ég man nú ekki hvort hv. þm. sagði að sá sögulegi atburður gerðist, en hann gerir það nú iðulega í sínu máli og þó að hann hafi ekki tekið það fram um þetta, þá er ég sammála því að það væri mjög æskilegt. Mér sýnist hins vegar að framganga þeirra sem hafa gengið fra fyrir skjöldu í þessu máli, bæði hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og hæstv. viðskrh. sé nú alls ekki gerð til þess að ná um málið breiðri pólitískri samtöðu, e.t.v. þvert á móti. Ég vil upplýsa hér og þá sérstaklega fyrir hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson að á einum fyrsta fundi efh.- og viðskn. eftir að hún kom saman nú í haust var farið yfir þau verkefni sem væru fram undan. Þar ræddi formaður nefndarinnar m.a. um það að við mundum væntanlega fá frv. um Seðlabankann aftur til umfjöllunar í vetur. Það er boðað í þeim lista sem ríkisstjórnin hefur lagt fram um mál. Formaður nefndarinnar lagði á það ríka áherslu að nefndin tæki sér nægan tíma í að vinna málið einmitt út frá þeim forsendum sem hv. þm. nefndi sjálfur hér áðan að það væri mjög mikilvægt að um svo mikilvægt mál eins og skipun Seðlabanka Íslands væri hægt að ná samstöðu á Alþingi. Þarna tel ég reyndar að þingið hafi verið búið að marka að nokkru leyti hvernig það mundi taka á þessu í vetur. Nú er það staðreynd að það er ekki mjög mikið samband á milli formanns og varaformanns Alþb. og nú er það svo að það er varaformaðurinn sem situr í efh.- og viðskn. Við þessa málsmeðferð var engum mótmælum hreyft í nefndinni en e.t.v. hafa skilaboðin ekki komist til formannsins og þess vegna hafi hann af vankunnáttu eða þekkingarleysi hafið þessa leikfléttu sem hann hóf og endaði með því að hann plataði hæstv. viðskrh. til þess að leggja fram þetta frv. Það má vel vera að þannig hafi málin æxlast í þessu tilfelli. Ég tek undir að það hefur verið sorglegt að horfa upp á það hvernig Alþfl. hefur beitt pólitískum stöðuveitingum á undanförnum mánuðum fram yfir allt sem nokkur glóra getur talist í. Ég vil þó segja það hér varðandi eðli Seðlabankans sem stofnunar að Seðlabanki hlýtur alltaf að vera stofnun í eigu ríkisins og lúta pólitískri stjórn og þar af leiðandi hljóta allar ráðningar þar, skipan bankaráðs og allar ráðningar i raun að vera pólitískar. Það leiðir af eðli máls. Og það leiðir einnig af því að það hlýtur að vera markmið allra stjórnmálhreyfinga að eiga ítök í Seðlabanka. Nú vil ég taka skýrt fram að það þarf ekkert endilega að vera þannig að hann eigi einn af einhverjum bankastjórum sem þar er, menn mega ekki skilja orð mín sem slík. En það ræðst síðan af þeim leiðum og þeim markmiðum sem menn setja Seðlabanka hvernig menn nálgast þetta mál og þess vegna tel ég að það hefði átt að bíða með allar aðgerðir í þessu þangað til Alþingi væri búið að fjalla um ný seðlabankalög. Það eru uppi aðallega tvö sjónarmið: Annað það að bankinn eigi í einu og öllu að framfylgja pólitískri stefnu þeirrar ríkisstjórnar sem er á hverjum tíma. Þetta sjónarmið hefur komið hér fram í þinginu og ef sú stefna verður ofan á, þá finnst mér í sjálfu sér skynsamlegast að það verði einn seðlabankastjóri og hann komi og fari með ríkisstjórnum ef þetta á að vera sú stefna sem bankinn á að vinna eftir. Hin stefnan sem rætt er um er sú að menn efli sjálfstæði Seðlabankans og hann vinni í raun sem sjálfstætt afl í þjóðfélaginu að mótun peningastefnu, en vissulega eins og ég sagði áðan er hann pólitísk stofnun og stjórn hans skipuð af Alþingi á hverjum tíma. Ef þessi leið er farin, þá eru enn uppi tveir möguleikar og það sáum við þegar við unnum í þessu máli í fyrravetur í nefndinni. Annar er sá að það verði til þess að gera fámennt bankaráð sem móti stefnuna en síðan verði fjölskipuð bankastjórn með þrem bankastjórum. Það var sú leið sem nefndin sem samdi frv. komst að að væri sú rétta. Ekki ætla ég að segja neitt um það hvort hún sé endilega sú rétta, en það var sú leið sem nefndin lagði til, Alþb. reyndar lagði til annað. Hin leiðin er þá sú að bankaráðið sé fjölmennara og það sé sett saman þannig að það endurspegli hina ýmsu þætti í viðskipta- og efnahagslífi þjóðarinnar. Og það er sú leið sem margar þjóðir hafa farið af þeim þjóðum þar sem við kynntum okkur hvernig væri skipun Seðlabanka þegar við vorum að vinna að þessu frv. á síðasta vetri. Hjá ýmsum löndum eru uppi ákvæði um það að í bankaráði eigi að vera aðilar sem komi úr vissum þáttum viðskiptalífsins og hafi breiða yfirsýn, efnahagslega og pólitíska, yfir peningakerfið og efnahagskerfið á hverjum tíma. Sé þessi leið valin þá kemur að mínu mati fyllilega til greina að bankastjórinn verði einn. Nánast þá framkvæmdastjóri bankaráðsins. En þetta eru allt saman órædd og óuppgerð mál á Alþingi Íslendinga. Ég held að það væri öllum fyrir bestu að við gengjum í það verk og það benti ekkert til annars en að það væri hægt að gera og það lá fyrir, þótt það hafi ekki komið hér fram í ræðustóli í þinginu fyrr, vilji efh.- og viðskn. Alþingis til að ganga í málið. Það tel ég reyndar að sé hinn rétti vettvangur miðað við að hér er um að ræða mál sem var mælt fyrir í fyrra. Það fór í vinnslu í nefndinni og nefndin hélt um það nokkra fundi, kallaði menn til viðtala og fékk heilmikið af gögnum til þess að lesa. Mér hefði því fundist það hinn eðlilegi framgangsmáti málsins að það hefði verið lagt hér fram aftur, farið til nefndar og síðan lá ekkert á og það var ekkert sem rak á eftir og þurfti enga lagabreytingu til þess að það væri hægt að bíða með að skipa þriðja bankastjóra þangað til að þeirri umfjöllun væri lokið. Þannig að samandregið þá er það mín niðurstaða að það sjónarspil, sem hefur verið sett upp í kringum þetta mál núna, sé sett fram af einhverjum öðrum hvötum en þeim að stuðla að því að það gerist sá sögulegi atburður að það náist breið pólitísk samstaða um skipan Seðlabanka á Íslandi.

Virðulegur forseti. Vegna þess að ég veit að hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson vill hafa það sem sannara reynist þá ætla ég að ítreka það sem ég hef áður lýst hér og til að fyrirbyggja að hv. þm. blandi saman með hvaða hætti ég vann að þessu máli og það sem gerðist svo á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Eins og ég hef lýst hér hefur það verið afstaða Alþb. frá því í janúar 1991 að það ætti ekki að ráða í þessar lausu stöður í Seðlabankanum meðan endurskoðun laganna um hann færi fram. Ég þarf ekki að ítreka það frekar, ég lýsti þeim bókunum og þeim tillöguflutningi hér fyrr. Þegar það kom hins vegar upp fyrir u.þ.b. hálfum mánuði síðan í bankaráði Seðlabankans að bankaráðið ætlaði að fara að auglýsa þessa stöðu líka, þá hafði bankaráðsmaður Alþb., Geir Gunnarsson, samband við mig um það að kanna möguleika á því að það yrði látið bíða þar til endurskoðun á lögunum væri lokið. Það mál var síðan rætt í þingflokki Alþb. og algjör samstaða um að beita sér á ný fyrir því. Sá maður sem ég ræddi það fyrstan við var formaður Framsfl., hv. þm. Steingrímur Hermannson. Síðan kynnti ég þá hugmynd fyrir hæstv. forsrh. og það sjónarmið jafnframt að það væri vilji okkar að það næðist breið samstaða um málið. Hæstv. forsrh. tók sér frest, tilkynnti mér síðan sl. mánudag að þeir væru jákvæðir í málinu en bað um það að ég ræddi það ekki við neinn næstu daga nema bankaráðsmann Alþb., Geir Gunnarsson, og ég varð að sjálfsögðu við þeirri ósk vegna þess að að mínu viti var mikilvægast að sem breiðust samstaða skapaðist um málið. Það var auðvitað fyrst að vita hvort ríkisstjórnarflokkarnir væru tilbúnir í það og ef svo væri að ræða þá frekar við aðra í stjórnarandstöðunni. En síðar varð ekkert úr því vegna þess að ríkisstjórnin kaus að flytja frv. sjálf án þess að ræða málið nánar við aðra flokka í þinginu. Og það hef ég sagt og hef sagt og get sagt enn að ég tel að hafi verið óheppileg vinnubrögð.

Virðulegur forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekki að rekja frekar hvernig ég sé þessa atburðarás fyrir mér, það sér hana sem sagt hver með sínum augum. Ég á hins vegar svolítið erfitt með að gera nokkrar athugasemdir við tilvitnanir hv. þm. í einkasamtöl hans við ýmsa aðila sem tengjast málinu. Ég hef enga möguleika á því en ég verð hins vegar að segja það að ég man ekki eftir því að hafa heyrt áður hér úr ræðustól í Alþingi vitnað eins frjálslega í einkasamtöl út og suður og hér hefur verið gert hér í dag í þessu máli. Það eitt út af fyrir sig held ég að hljóti að vera mjög mikið umhugsunarefni fyrir þann trúnað sem hlýtur að verða að ríkja á milli þeirra sem eru að vinna í stjórnmálum á hverjum tíma að menn geti átt von á því að það sé farið með einkasamtöl um slík mál í ræðustól á Alþingi.

Virðulegur forseti. Mér er nú ekki alveg ljóst hvað hv. þm. á við með einkasamtölum. Ég tel það ekki vera einkasamtöl þegar ég sem formaður Alþb. er að kynna formanni Framsfl. og forsrh. ákveðnar tillögur okkar, það eru ekki einkasamtöl í þeim skilningi sem ég legg í það orð heldur er það ákveðið ferli í ákvarðanatöku og samskiptum formlegra stofnana sem eru flokkarnir hér á Alþingi og var um formlega ákvörðun að ræða. Ég á ekki von á að neinn þeirra geri neina athugasemd við það þó ég greini þannig frá því. Ég hef reynt að virða það sem er einkasamtöl manna, að frá þeim sé ekki greint. En ég tel að það sem ég hef hér frá sagt sé ekki af því tagi. Það var um formlegan tillöguflutning og ósk af hálfu míns þingflokks að ræða.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara í neinar deilur við hv. þm. um þetta atriði en þó hefur einhvern veginn myndast sú skoðun í mínum huga og ég reynt að vinna eftir henni að það sem maður fari með í ræðustól á Alþingi Íslendinga séu hlutir sem hafi komið fram í hinni opinberu umræðu annars staðar, inni í nefndum eða á fundum og menn haldi sig innan þeirra marka.

Eins og tilkynnt var í upphafi þessa fundar fer nú fram umræða utan dagskrár. Umræðan er að beiðni hv. 18. þm. Reykv., Kristínar Ástgeirsdóttur, um skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjármálaleg samskipti framkvæmdastjóra sjónvarpsins við ýmsa opinbera aðila. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapalaga. Samkomulag hefur hins vegar tekist um það milli þingflokka að umræðan standi ekki lengur en tvær klukkustundir, sbr. 2. mgr. 72. gr. þingskapa, og að málshefjandi og ráðherra hafa allt að 15 mín. í fyrra sinn en 7 mín. í síðara og aðrir þingmenn og ráðherrar 7 mín. í hvort sinn.

Virðulegi forseti. Samkvæmt viðtekinni skilgreiningu á þrískiptingu ríkisvaldsins er það eitt af hlutverkum Alþingis að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og veita því aðhald. Alþingi fer með löggjafar- og fjárveitingavaldið svo sem kunnugt er en til að fylgjast grannt með framkvæmd fjárlaga og meðferð opinbers fjár hefur Alþingi Ríkisendurskoðun undir sinni stjórn. Ríkisendurskoðun sendir frá sér reglulega skýrslur um framkvæmd fjárlaga auk þess sem hún gerir úttektir á stofnunum og sjóðum hins opinbera samkvæmt beiðni. Allur gangur er á því hvernig farið er með skýrslur Ríkisendurskoðunar. Sumar eru yfirfarnar af fjárlaganefnd en aðrar fara því miður ofan í skúffur og sjást ekki meir þannig að oft má spyrja hvort Alþingi sinni því hlutverki sínu að veita viðkomandi ríkisstjórn nauðsynlegt aðhald, ekki aðeins hvað varðar meðferð opinberra fjármuna heldur einnig það sem varðar almenna stjórnsýslu í landinu. Að mínum dómi þarf Alþingi að finna farveg fyrir skýrslur Ríkisendurskoðunar þannig að þær ábendingar sem þar koma fram týnist ekki í skúffum þingmanna. Síðastliðið vor kom upp mikið deilumál hér í þinginu vegna ráðningar framkvæmdastjóra ríkissjónvarpsins til eins árs og þótti mörgum þingmönnum þar afar einkennilega að verki staðið svo ekki sé meira sagt. Dagskrárstjóri innlendrar dagskrárgerðar mætti til vinnu eftir fjögurra ára leyfi frá störfum, í mars sl., en undir lok þess mánaðar var honum sagt upp störfum við Ríkisútvarpið af ýmsum ástæðum. En þá gerði hæstv. menntmrh. sér lítið fyrir og setti manninn sem framkvæmdastjóra sjónvarps til eins árs. Í umræðum hér á Alþingi komu upp margar spurningar um gerðir hæstv. menntmrh. og tengsl setts framkvæmdastjóra sjónvarps við ýmsar opinberar stofnanir og sjóði. Niðurstaða þeirrar umræðu varð sú að Ríkisendurskoðun var beðin um úttekt á fjármálalegum samskiptum Hrafns Gunnlaugssonar við ýmsa opinbera aðila en það var miklu þrengri úttekt á málinu en stjórnarandstaðan vildi fá. Í júlí sl. birtist svo skýrsla Ríkisendurskoðunar og er þar skemmst frá að segja að Ríkisendurskoðun komst að þeirri umdeilanlegu niðurstöðu að settur framkvæmdastjóri hefði hvorki brotið af sér í starfi né hyglað sjálfum sér fjárhagslega, svo og var niðurstaðan sú að lög hefðu ekki verið brotin. Hins vegar komu fram í skýrslunni ótal athugasemdir og ábendingar sem beinast að framkvæmdarvaldinu og hæstv. menntmrh., svo alvarlegar ábendingar að það er óhjákvæmilegt að ræða skýrslu Ríkisendurskoðunar hér á hinu háa Alþingi ekki síst eftir að því var hafnað í menntmn. að ræða við fulltrúa þeirra stofnana og sjóða sem við sögu koma þannig að ljóst mætti verða hvað gerst hefði í kjölfar skýrslunnar. Það er skylda Alþingis að kanna hvernig athugasemdum Ríkisendurskoðunar hefur verið fylgt eftir og að krefja hæstv. menntmrh. svara við spurningum um þau vinnubrögð sem tíðkast í ráðuneyti hans. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjármálaleg samskipti Hrafns Gunnlaugssonar við ýmsa opinbera aðila er farið í gegnum samskipti hans við eftirfarandi aðila: Ríkisútvarpið, Menningarsjóð útvarpsstöðva, Norræna sjónvarpssjóðinn, Kvikmyndasjóð, Norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðinn, Evrópska kvikmyndasjóðinn, menntmrn., Námsgagnastofnun, Lánasjóð Vestur-Norðurlanda og Launasjóð rithöfunda. Þess ber að geta að settur framkvæmdastjóri var í sérlegum tengslum við tvær af þessum stofnunum, þ.e. hann var í vinnu hjá Ríkisútvarpinu í mörg ár og kom þar aftur til starfa í mars sl., eins og ég hef áður minnst á, og einnig var hann um árabil í stjórn Kvikmyndasjóðs. Hann hlaut hærri styrki úr þeim sjóði á því tímabili en nokkur annar. Aðrar þær stofnanir og sjóðir sem mest koma við sögu í skýrslunni og skipta máli í þessari umræðu eru: Norræni kvikmynda- og sjónvarpssjóðurinn og menntmrn. Ég mun nú víkja að einstökum atriðum í þeirri röð sem þeirra er getið í skýrslunni og leggja spurningar fyrir hæstv. menntmrh. Víkur þá sögunni fyrst að kaupum ríkissjónvarpsins á kvikmyndum. Í skýrslunni er að finna langan lista yfir kvikmyndir sem ríkissjónvarpið hefur keypt og þar á meðan eru fimm kvikmyndir Hrafns Gunnlaugssonar. Án þess að ég leggi okkurn dóm á myndir hans þá vaknaði sú spurning í mínum huga hvort það sé hlutverk sjónvarpsins að kaupa nánast allar kvikmyndir sem framleiddar eru hér á landi. Í því sambandi vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: 1. Hvaða reglur gilda um kaup á íslenskum kvikmyndum hjá ríkissjónvarpinu? Líta stjórnendur Ríkisútvarpsins svo á að þeim beri skylda til að kaupa allar íslenskar kvikmyndir óháð efni og gæðum? 2. Er það við hæfi að mati menntmrh. að ríkissjónvarpið kaupi sýningarrétt að ófullgerðri kvikmynd sem dagskrárstjóri þess, reyndar í leyfi, framleiðir? En eins og menn minnast þá festi sjónvarpið kaup á myndinni Hin helgu vé áður en hún var komin á lokastig. 3. Eru kaup sjónvarpsins á Hinum helgu véum æskilegt fordæmi að mati ráðherra? Þarf ekki að setja reglur um slík kaup hjá ríkissjónvarpinu? Í skýrslunni koma fram ýmsar athugasemdir varðandi starfsemi Ríkisútvarpsins og m.a. er sjónum beint að því hvaða reglur gildi um leyfi starfsmanna og ekki síst er spurt um viðskipti sjónvarpsins við starfsmenn sína. Í því sambandi vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Hvaða reglur gilda um launalaus leyfi hjá Ríkisútvarpinu? Eru þær í samræmi við það sem gildir hjá öðrum opinberum stofnunum? Hafa verð settar reglur um viðskipti Ríkisútvarpsins við starfsmenn sína í kjölfar skýrslu Ríkisendurskoðunar frá í júlí 1993? En fyrir utan það að kaupa myndir af þessum starfsmanni sjónvarpsins þá voru einnig keyptar af honum vélar og tæki sem Ríkisendurskoðun sér reyndar ekkert athugavert við. Í skýrslunni er vikið að Menningarsjóði útvarpsstöðva en í stjórn þess sjóðs sat settur framkvæmdastjóri sjónvarps en hann er reyndar hættur þar og Ríkisendurskoðun gerir athugasemdir við að það skorti á reglur um starfsemi þessa sjóðs. Því vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Hafa verið settar nánari reglur um úthlutun styrkja úr Menningarsjóði útvarpsstöðva? Telur ráðherra þörf á skýrari reglum um sjóðinn? Þar með talið hverjir sitji í stjórn hans? Þetta síðasta tengist því að Ríkisendurskoðun vekur athygli á því að það hafi verið gagnrýnt að starfsmaður sjónvarpsins var settur af menntmrh. í stjórn þessa sjóðs og að þar hafi augljóslega verið um hagsmunaárekstra að ræða. En hann er sem sagt hættur í stjórn sjóðsins og þegar skýrslan kom út hafði ekki verið skipað í hans stað í stjórn sjóðsins. Því vil ég spyrja hæstv. menntmr.: Er búið að skipa fulltrúa í stjórn Menningarsjóðs útvarpsstöðva í stað Hrafns Gunnlaugssonar? Ef svo er: Hver er það? Þá víkur sögunni að Kvikmyndasjóði en eins og ég nefndi áður þá sat settur framkvæmdastjóri sjónvarps í stjórn hans um árabil. Ríkisendurskoðun gerir töluverðar athugasemdir við starfsemi Kvikmyndasjóðs og þá ekki síst það að menn hafi ekki gætt reglna um hæfi, þær reglur sem þó hafa hingað til verið í gildi um hæfi þeirra sem sitja í stjórn og hagsmunaárekstra sem þar kunna að eiga sér stað. Ríkisendurskoðun bendir á skort á reglum um starfshætti, úthlutun styrkja og að þeim kröfum, sem þó hafa verið gerðar um þau gögn sem umsækjendur eigi að skila, sé ekki sinnt. Menn hafi fengið styrki til kvikmyndagerðar án þess að nauðsynleg gögn hafi fylgt eða að menn hafi gert upp dæmið eftir á. Varðandi Kvikmyndasjóð vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Eru fyrirhugaðar breytingar á starfsháttum Kvikmyndasjóðs í kjölfar skýrslu Ríkisendurskoðunar? Hafa verið settar reglur um starfsemi Kvikmyndasjóðs, svo sem um kosningu manna í úthlutunarnefnd, starfssvið þeirra og starfsskyldur, eins og Ríkisendurskoðun bendir á í sinni skýrslu? Þá spyr ég einnig: Hvernig hyggst menntmrh. taka á hæfi manna til að sitja í nefndum og stjórnum á vegum ráðuneytis hans, samanber gagnrýni Ríkisendurskoðunar um þau efni? Telur menntmrh. við hæfi að sami maður sitji í stjórn opinbers sjóðs og sé um leið sá aðili sem hlýtur hæstu styrki úr þeim sama sjóði? Hvernig hyggst ráðherra taka á slíkum hagsmunaárekstrum í stjórnum menningarsjóða ríkisins? Við getum rétt ímyndað okkur að Kvikmyndasjóður er ekki eini sjóðurinn þar sem slíkir hagsmunaárekstrar eiga sér stað. Í síðasta lagi varðandi Kvikmyndasjóð spyr ég: Mun menntmrh. hlutast til um að reglum Kvikmyndasjóðs verði betur fylgt eftir en hingað til hefur tíðkast, samanber gagnrýni Ríkisendurskoðunar t.d. um að styrkir hafi verið veittir án fullnægjandi gagna og án þess að fjármögnun viðkomandi kvikmyndar sé tryggð? Það kemur sem sagt fram allmikil gagnrýni á Kvikmyndasjóð og það er stór sjóður sem skiptir kvikmyndagerðarmenn miklu máli og því er nauðsynlegt að þar séu starfshættir með eðlilegum og viðunandi hætti. Þá víkur sögunni að þeim þætti skýrslunnar sem er kannski hvað merkilegastur og undarlegastur, þ.e. því sem snýr að Norræna kvikmyndasjóðnum og þeirri fyrirgreiðslu sem settur framkvæmdastjóri naut af hálfu ráðuneytisins. En eins og menn muna átti settur framkvæmdastjóri í miklum bréfaskriftum vegna þess að umsókn hans var hafnað um styrk úr sjóðnum og ráðuneytið eða starfsmenn ráðuneytisins gengu í hans mál. Það er ekki tími til að rekja gang málsins og vil ég benda þingmönnum á að lesa þennan merkilega og furðulega kafla skýrslunnar. En í því sambandi vil ég spyrja: Er það viðtekin regla í menntmrn. að ráðherra og starfsmenn ráðuneytisins beiti sér í þágu einstaklinga líkt og lýst er í skýrslu Ríkisendurskoðunar vegna fjárhagserfiðleika --- en það voru fjárhagserfiðleikar sem voru ein meginskýringin á því hvernig menntmrn. beitti sér fyrir settan framkvæmdastjóra sjónvarps --- eða umsókna um styrki svo sem úr Norræna kvikmyndasjóðnum, þar sem m.a. bréfaskriftum og fulltrúa Íslands í sjóðnum var beitt í þágu eins umsækjenda? Hefur slíkt gerst fyrr eða síðar? Eiga allir Íslendingar kost á slíkri fyrirgreiðslu og er fleiri dæmi að finna um slíka málsmeðferð í ráðuneytinu? Telur ráðherra vinnubrögð af þessu tagi eðlilega stjórnarhætti? Þá er röðin komin að menntmrn. og þeim athugasemdum eða spurningum sem vakna út frá lestri skýrslunnar. Þar víkur sögunni fyrst að kvikmyndakaupum menntmrn., en það kemur fram í skýrslunni að þar var einnig um fyrirgreiðslu að ræða vegna fjárhagsörðugleika setts framkvæmdastjóra. Hæstv. menntmrh. keypti án heimildar kvikmyndirnar Óðal feðranna, Í skugga hrafnsins og Lilju. Það vakna auðvitað spurningar vegna þessara kaupa og hvað eigi að gera við þessar kvikmyndir vegna þess að sú regla hefur gilt að þær kvikmyndir sem keyptar hafa verið og afhentar Námsgagnastofnun hafa að sjálfsögðu verið ætlaðar til kennslu og yfirleitt verið byggðar á bókmenntaverkum þannig að það hefur verið hægt að tengja saman kennslu í bókmenntum og verkefni sem unnin eru upp úr kvikmyndum. En það er aðeins ein þessara þriggja mynda sem byggir á bókmenntaverki, þ.e. Lilja sem byggð er á smásögu eftir Halldór Laxness, en hinar tvær eru höfundarverk Hrafns Gunnlaugssonar og hans hugsýn, annars vegar úr nútímanum og hins vegar frá því um kristnitöku eða svo. Eins og ég nefndi hér í umræðu fyrr í vetur þá er þessi mynd að mínum dómi grautur upp úr Sturlungu. En það er auðvitað mitt mál hvernig ég met þessa mynd en það sem mig langar til að vita er hvernig hæstv. menntmrh. metur þessar myndir. Ég vil spyrja hann í því sambandi: 1. Hafa kvikmyndirnar Lilja, Í skugga hrafnsins og Óðal feðranna verið afhentar Námsgagnastofnun? Hefur Námsgagnastofnun tekið afstöðu til þess hvort þessar myndir henti til kennslu? 2. Hvers konar notkun á myndunum Í skugga hrafnsins og Óðal feðranna hugsaði menntmrh. sér þegar hann keypti þær fyrir Námsgagnastofnun, þar sem hvorug þeirra byggir á bókmenntaverkum eins og aðrar kvikmyndir sem keyptar hafa verið af eða fyrir Námsgagnastofnun? 3. Telur menntmrh. myndina Í skugga hrafnsins hæfa til sýninga og kennslu í skólum í ljósi þess ofbeldis og manndrápa sem í henni er að finna og með þá staðreynd í huga að myndin byggir hvorki á sögulegum heimildum, þekkingu á fyrstu öldum Íslandsbyggðar né því sem vitað er um þjóðhætti þjóðveldisaldar? --- Ef ég man rétt þá var þessi mynd bönnuð börnum þegar hún var sýnd hér í kvikmyndahúsum. 4. Hafa aðrir kvikmyndagerðarmenn boðið menntmrn. myndir sínar til kaups í kjölfar kaupanna á hinum þremur áðurnefndu myndum? 5. Hefur mennmrn. keypt íslenskar kvikmyndir, aðrar en myndir Hrafns, það sem af er árinu 1993 eða stendur það til? 6. Lítur ráðherra svo á að það sé hlutverk menntmrn. að kaupa íslenskar kvikmyndir af einstökum framleiðendum án sérstakrar heimildar frá Alþingi? Að lokum varðandi vinnubrögðin í menntmrn. vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Eru fyrirhugaðar breytingar á reglum um aðra menningarsjóði en Kvikmyndasjóð í kjölfar þeirrar gagnrýni sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar? Hefur starfs- og valdsvið embættismanna menntmrn. verið skilgreint nánar í ljósi þeirra bréfaskrifta sem þar áttu sér stað, án vitundar ráðherra, um samskipti Hrafns Gunnlaugssonar við Norræna kvikmyndasjóðinn? Þessar síðustu spurningar varða það atriði að það koma fram mjög sérkennileg vinnubrögð í ráðuneytinu sem tengjast fyrirgreiðslu við einstakling og ráðherra skuldar okkur skýringu á þessum vinnubrögðum.

Hæstv. forseti. Mér telst til að í ræðu hv. málshefjanda komi um eða yfir 30 spurningar til mín. Það er tiltölulega fljótlegt að lesa þær en það gefur auga leið að ég get ekki svarað þeim svo viðhlítandi sé á 15 mínútum. Ég geng því út frá því að ég fái þann tíma sem þarf til svaranna og gangi þá hreint til verks og sleppi öllu slaufuverki. Spurningarnar hef ég áður fengið í hendur og ég svara þeim án þess að lesa þær upp að nýju nema nauðsynlegt sé samhengisins vegna. Það var fyrst spurt hvaða reglur gildi um kaup á íslenskum kvikmyndum hjá Ríkisútvarpinu. Engar skrifaðar reglur gilda um kaup á íslenskum kvikmyndum hjá Ríkisútvarpinu. Hins vegar hefur sjónvarpið keypt nær allar íslenskar kvikmyndir sem til voru þegar það hóf starfsemi sína og flestar sem síðan hafa verið framleiddar. Stjórnendur sjónvarpsins hafa ekki litið svo á að þeim beri skylda til að kaupa allar íslenskar kvikmyndir óháð efni og gæðum, en sjónvarpið hefur litið á það sem sitt hlutverk að styðja við bakið á íslenskri kvikmyndagerð eftir mætti og raunar mun hafa verið kveðið svo á í lögum á sínum tíma. Það mun oft hafa átt sér stað að ríkissjónvarpið kaupi dagskrárefni af núverandi og fyrrverandi starfsmönnum. Það þarf í sjálfu sér ekki að vera neitt óhæfilegt við það að ríkissjónvarpið kaupi sýningarrétt á ófullgerðri kvikmynd eða dagskrárefni sem starfsmenn stofnunarinnar eða dagskrárstjóri standa að á meðan þeir eru í launalausu leyfi. Við samninga við starfsmenn verður þó að gæta sérstaklega að því að ekki komi til hagsmunaárekstra enda kunna slík viðskipti að orka tvímælis ef ekki er vandað til ákvörðunartöku í einstöku tilviki. Það að einn afkastamesti kvikmyndaleikstjóri landsins er dagskrárstjóri ríkissjónvarpsins á ekki að útiloka að verk hans séu sýnd íslenskum sjónvarpsáhorfendum. En tengsl hans við stofnunina eða kaupanda sýningarréttarins gera þær kröfur til manna að vandað sé til samningsgerðar og að hann njóti þess ekki sérstaklega við upphæð greiðslna, tilhögun þeirra eða endurkröfurétt. Ákvörðun um kaup sjónvarpsins á Hinum helgu véum var tekin af framkvæmdastjóra sjónvarpsins sem átti engra persónulegra hagsmuna að gæta. Samningurinn á milli Hrafns Gunnlaugssonar og ríkissjónvarpsins á sýningarrétti á kvikmyndinni Hin helgu vé er ekki gagnrýndur í skýrslu Ríkisendurskoðunar. En í skýrslunni er tekið fram að greiðsla fyrir þessa kvikmynd sé óvenjuleg fyrir þá sök að hafa átt sér stað að fullu áður en myndinni er lokið. Það er síður en svo einsdæmi að ríkissjónvarpið kaupi sýningarrétt á dagskrárefni án þess að það sé fullgert þegar kaup fara fram. Það er t.d. allvel þekkt við kaup á heimildarkvikmyndum og norrænum samframleiðsluverkefnum. Kvikmyndin Hin helgu vé var fyrsta leikna kvikmyndin sem ríkissjónvarpið keypti sýningarrétt á á meðan kvikmyndin var á framleiðslustigi. Ríkissjónvarpið gerðist þannig meðframleiðandi að kvikmyndinni ásamt sænska sjónvarpinu og mun samningurinn við Hrafn Gunnlaugsson hafa tekið mið af þeim samningi sem þá var þegar gerður á milli sænska sjónvarpsins og Hrafns Gunnlaugssonar. Þá er spurt um hvort það sé æskilegt fordæmi að keypt sé mynd í vinnslu. Íslenskum sjónvarpsstöðvum ber skylda til að stuðla að framleiðslu á íslensku dagskrárefni. Það er í raun eitt mikilvægasta verkefni íslenskra sjónvarpsstöðva að kaupa innlent dagskrárefni. Þetta er óumdeilt sjónarmið. Almennt séð er það bæði eðlilegt og sjálfsagt að sjónvarpsstöðvar hér á landi taki þátt í framleiðslu kvikmynda hvort sem það eru leiknar kvikmyndir, heimildarkvikmyndir eða stuttmyndir. Framleiðsla kvikmynda er dýr svo það verður að leita allra leiða til að nýta þær fjármögnunarleiðir sem finnast. Það er rétt að nefna það hér að Stöð 2 tók þátt í framleiðslu á kvikmynd Lárusar Ýmis Óskarssonar, Ryð. Bæði Stöð 2 og ríkissjónvarpið eiga aðild að Norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðnum ásamt öðrum norrænum sjónvarpsstöðvum og kvikmyndastofnunum en sá sjóður veitir styrki til framleiðslu m.a. leikinna kvikmynda. Það er allra hagur, bæði kvikmyndasjóða og sjónvarpsstöðva, að stuðla þannig að tilurð íslenskra kvikmynda og dreifa þannig fjárhagslegri áhættu. Þátttaka sjónvarpsstöðva í framleiðslu kvikmynda er vel þekkt í Evrópu og þótt víðar væri leitað. Í því ljósi er það æskilegt fordæmi að sjónvarpið tekur þátt í framleiðslu myndarinnar Hin helgu vé og er það vonandi til merkis um nánara samstarf ríkissjónvarpsins og íslenskra kvikmyndaframleiðenda. Hvað varðar þá staðhæfingu að ríkissjónvarpið hafi ekkert haft um vinnslu kvikmyndarinnar að segja þá lágu að sjálfsögðu fyrir allar viðhlítandi upplýsingar um handrit, tökuáætlun og umgjörð kvikmyndarinnar þegar kaupin áttu sér stað sem gerði framkvæmdastjóra sjónvarpsins kleift að meta, með sama hætti og sænska sjónvarpinu, hvort kvikmyndin væri fýsilegt dagskrárefni. Samningur þessi var gerður í samráði við útvarpsstjóra. Þá er spurt hvaða reglur gilda um launalaus leyfi hjá ríkissjónvarpinu. Engar sérstakar reglur gilda um launalaust leyfi hjá sjónvarpinu, þar gilda almennar reglur ríkisins. Hins vegar má benda á að fyrirtæki með skapandi listamenn í liði fastráðinna starfsmanna þurfi fremur en önnur ríkisfyrirtæki að líta á slíkar beiðnir með velvild. Fjögurra ára leyfið sem Hrafn fékk til að vinna að Hvíta víkingnum var veitt með hliðsjón af samnorrænum reglum sem kveða á um að veita skuli ríkisstarfsmönnum allt að fjögurra ára leyfi þegar þeir vinna að samnorrænum verkefnum. Þótt þessar reglur hafi kannski ekki bindandi lagagildi fyrir sjónvarpið var höfð hliðsjón af þeim þegar umrætt leyfi var veitt Hrafni Gunnlaugssyni. Vegna þess að spurt var um hvort settar hefðu verið reglur um viðskipti Ríkisútvarpsins við starfsmenn sína þá hafa þær ekki verið settar og það er ekki mælst til þess sérstaklega af hálfu Ríkisendurskoðunar. Málefni Menningarsjóðs útvarpsstöðva eru til sérstakrar athugunar í ráðuneytinu og í útvarpslaganefnd. Þannig að svarið við spurningunni, hvort settar hafi verið þar nánari reglur um úthlutanir, er neitandi. Það þarf að endurskoða lagareglur um Menningarsjóð útvarpsstöðva og útvarpslaganefndin hefur það verkefni með höndum. Fulltrúi í stjórn Menningarsjóðs útvarpsstöðva hefur verið skipaður í stað Hrafns Gunnlaugssonar, það var gert í síðasta mánuði, og hann er Ólafur Stephensen framkvæmdastjóri. Þá er spurt um hvort fyrirhugaðar séu breytingar á starfsháttum Kvikmyndasjóðs í kjölfar skýrslu Ríkisendurskoðunar og hvort settar hafi verið reglur um starfsemi sjóðsins. Núna er unnið að úttekt á starfsemi Kvikmyndasjóðs og það verk er á vegum Hagsýslu ríkisins. Ný reglugerð um Kvikmyndasjóð hefur verið undirrituð og er hún í meginatriðum í samræmi við tillögur stjórnar Kvikmyndasjóðs. Í reglugerðinni er sérstaklega fjallað um úthlutanir úr Kvikmyndasjóði, kosningu manna í úthlutunarnefnd, starfssvið þeirra og starfsskyldur og hæfisskilyrði. Reglugerð þessi mun öðlast gildi á næstu dögum. Þá er spurt hvernig ég hyggist taka á hæfi mann til að sitja í nefndum og stjórnum á vegum ráðuneytisins. Í reglugerðinni um úthlutun úr Kvikmyndasjóði er sérstaklega fjallað um hæfi stjórnarmanna og fulltrúa í úthlutunarnefnd. Um næstu áramót taka gildi ný stjórnsýslulög og ég mun senda öllum tilnefningaraðilum á sviði menntmrn. bréf þar sem þessi lög og efni þeirra varðandi hæfi er sérstaklega kynnt. Áskilinn verður réttur til að hafna tilnefningum ef hæfisreglna er ekki gætt. Í skýrslunni telur Ríkisendurskoðun ástæðu til að endurskoða það fyrirkomulag að fulltrúar hagsmunaaðila sitji í stjórn Kvikmyndasjóðs. Þetta fyrirkomulag er bundið í lögum um kvikmyndamál sem sett voru af Alþingi. Það að hagsmunaaðilar sitji í stjórnum sjóða er víða lögbundið í íslenskri löggjöf. Ég veit ekki hvað mönnum gengur til að gera það sérstaklega tortryggilegt að félög listamanna tilnefni fulltrúa í stjórn menningarsjóða þegar ákvæði um lögbundinn rétt hagsmunaaðila á öðrum sviðum þjóðlífsins er víða að finna í íslenskri löggjöf. Það breytir þó ekki því að full ástæða er til að huga að hæfisreglum og hagsmunatengslum. Nokkur dæmi: Í lögum um Framleiðnisjóð landbúnaðarins er kveðið á um skipan stjórnar sjóðsins. En hana skipa meðal annarra fulltrúar tilnefndir af Búnaðarfélagi Íslands og Stéttarsambandi bænda. Hvað með Framleiðsluráð landbúnaðarins? Í því eiga sæti fulltrúar sem kjörnir eru af Stéttarsambandi bænda og tilnefndir af Osta- og smjörsölunni og allra sláturleyfishafa í landinu. Sama á við um samráðsnefnd samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða en sú nefnd er m.a. skipuð fulltrúum samtaka sjómanna og samtökum útvegsmanna og á þessi nefnd m.a. að fjalla um álita- og ágreiningsmál varðandi veiðileyfi, úthlutun aflahlutdeildar og aflamark. Síldarútvegsnefnd má einnig nefna en þar sitja fulltrúar tilnefndir af Alþýðusambandi Íslands, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Félagi síldarsaltenda á Norður- og Austurlandi og á Suðvesturlandi. Í stjórn Iðnlánasjóðs, samkvæmt lögum frá 1987, sitja fulltrúar tilnefndir af Landssambandi iðnaðarmanna og Félagi íslenskra iðnrekenda. Varðandi hættu á hagsmunaárekstrum í stjórnum menningarsjóða ríkisins að þessu leyti vil ég benda á að slík hætta er ekki einungis fyrir hendi í stjórnum menningarsjóða eins og ég hef nefnt. Þá er ég spurður hvort ég telji við hæfi að sami maður sitji í stjórn opinbers sjóðs og sé um leið sá aðili sem hlýtur hæsta styrk úr þeim sjóði. Það er ekki viðsættanlegt ef umsækjandi um fjárframlög tekur jafnframt ákvörðun um úthlutanir úr sjóðnum, en um það er ekki að ræða varðandi Kvikmyndasjóð. Það er ekki stjórn Kvikmyndasjóðs sem úthlutar úr sjóðnum til kvikmyndageðar heldur er það sérstök úthutunarnefnd. Mér vitanlega hefur enginn fulltrúi í úthlutunarnefnd Kvikmyndasjóðs jafnframt þegið styrk úr sjóðnum. Þess hefur verið sérstaklega gætt við val á fulltrúum í úthlutunarnefnd Kvikmyndasjóðs að þeir eigi ekki hagsmuna að gæta við úthlutun. Það hefur hins vegar verið gagnrýnt að hugsanlegir umsækjendur eigi hlut að því sem stjórnarmenn Kvikmyndasjóðs, tilnefndir af sínum fagfélögum samkvæmt lögum, að velja fulltrúa í úthlutunarnefnd. Þetta er lögbundin tilhögun sem Alþingi hefur sjálft ákveðið en í væntanlegu frv. til nýrra kvikmyndalaga, sem nú er unnið að, mun verða lögð til breyting í þessu efni. Það er e.t.v. rétt að geta þess hér, í tilefni af þessari spurningu, að í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að ekki verði með réttu sagt þegar á heildina er litið að Hrafn Gunnlaugsson skeri sig sérstaklega frá öðrum styrkþegum hvað fjárhæð styrkja varðar. Umfang styrkveitinga til Hrafns Gunnlaugssonar er ekki óeðlilegt í ljósi þess fjölda mynda sem hann hefur gert og þess hve lengi hann hefur starfað að kvikmyndagerð. Ég tel það rétt að ríkisvaldið eigi gott samstarf við fulltrúa atvinnulífsins og á það jafnvel við um fulltrúa listgreina sem fulltrúa sjávarútvegs eða landbúnaðar. En í ljósi hinna nýju stjórnsýslulaga mun ég ekki láta undir höfuð leggjast að kynna þær hæfisreglur sem þar eru settar og þeim hæfisskilyrðum mun verða beitt við skipan í stjórnir eða nefndir á vegum míns ráðuneytis. Þá er ég spurður hvort ég muni hlutast til um að reglum Kvikmyndasjóðs verði betur fylgt eftir en hingað til hefur tíðkast. Í reglugerð um úthlutanir úr Kvikmyndasjóði eru ítarleg ákvæði um að fullnægjandi gögn liggi fyrir og að fjármögnun sé tryggð svo sem kostur er. Þá voru það spurningar um Norræna kvikmyndasjóðinn í mörgum liðum sem ég les ekki hér aftur. Kaup ráðuneytisins á kvikmyndum Hrafns Gunnlaugssonar sem fjallað er um í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru ekki einsdæmi. Frá árinu 1983 hefur ráðuneytið keypt sýningarrétt að samtals sjö myndum, til 12--15 ára að jafnaði. Kaupverð ráðuneytisins á kvikmyndum Hrafns Gunnlaugssonar á síðasta ári var um 2,6 millj. kr. fyrir hverja kvikmynd og er það næstlægsta kaupverð kvikmynda sem ráðuneytið hefur greitt miðað við framreiknað kaupverð, samanber skýrslu Ríkisendurskoðunar. Sýningarréttur var keyptur til 12 ára. Kvikmyndir Þorsteins Jónssonar voru keyptar á mun hærra verði eða 4,7 millj. kr. hvor kvikmynd og það er hæsta verð sem ráðuneytið hefur greitt fyrir kvikmynd og var sýningarréttur að þeim kvikmyndum aðeins til fimm ára. Hvort ráðherra á þeim tíma var að beita sér í þágu einstaklinga vegna fjárhagserfiðleika læt ég ósagt um, enda veit ég ekkert um það. Varðandi Norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðinn er út af fyrir sig ekki óeðlilegt að íslenskir ríkisborgarar leiti aðstoðar hjá ráðuneyti ef þeir telja sig órétti beitta af fjölþjóðlegri stofnun sem ráðuneytið á aðild að. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt. Ég hef þó talið að bréfaskriftir vegna slíkra málefna eigi að bera undir ráðherra enda er það allajafna gert, en svo var ekki í því tilviki sem hér var gert að umræðuefni. Spurt er hvort myndirnar þrjár hafi verið afhentar Námsgagnastofnun. Kvikmyndirnar hafa ekki verið afhentar Námsgagnastofnun og stofnunin hefur ekki lagt kennslufræðilegt mat á myndirnar. Innan Námsgagnastofnunar hefur sú hugmynd verið rædd að stofna sérstakan flokk íslenskra bíómynda hjá stofnuninni. Sá flokkur yrði óháður námsefni skóla en gæti staðið sem sjálfstætt efni aðgengilegt skólum t.d. til að kenna um kvikmyndagerð almennt, um mismunandi listform, túlkun í gegnum fjölmiðla o.s.frv. Starfsmenn Námsgagnastofnuar hafa auk þess látið í ljós þá skoðun að kvikmyndin Lilja gæti hentað grunnskólum þar sem sagan sem myndin byggir á er lesin í skólum. Þá er spurt hvers konar notkun á myndunum Í skugga hrafnsins og Óðal feðranna ég hafi hugsað mér þegar þær myndir voru keyptar. Það er að mínu mati fráleitt sjónarmið að einungis eigi að kaupa þær íslenskar kvikmyndir til notkunar í skólum sem gerðar eru eftir bókmenntaverkum. Það er æskilegt ef unnt væri að koma á kennslu í myndmáli í grunnskólum og framhaldsskólum. Það er mjög miður ef ekki er séð til þess að íslenskar kvikmyndir séu kynntar í skólum þannig að íslenskum nemendum gefist kostur á að kynna sér íslenskt myndmál. Þá er spurt um myndina Í skugga hrafnsins, hvort ég telji hana hæfa til sýninga og kennslu í skólum. Kvikmyndin Í skugga hrafnsins er íslensk kvikmynd gerð af íslenskum listamönnum og spunnin úr íslenskri sagnahefð. Myndin er ekki heimildarkvikmynd heldur leikin kvikmynd, leikin skáldsaga sem sögð er á myndmáli. Hún hefur hlotið alþjóðlega viðurkenningu og ég tel að hún sé síst hættulegri íslenskum framhaldsskólanemendum með tilliti til ofbeldis en ýmsar sögur úr sígildum bókmenntaverkum okkar sem lesnar eru í skólum. Og það er rétt að nefna það að Svíar hafa mikið notað Hrafninn flýgur og Í skugga hrafnsins við kennslu í skólum. Þá er spurt hvort aðrir kvikmyndamenn hafi boðið ráðuneytinu myndir sínar til kaups og hvað hafi verið keypt það sem af er árinu 1993 eða standi til. Já, aðrir kvikmyndagerðarmenn hafa boðið ráðuneytinu myndir sínar til kaups og hafa raunar gert það bæði fyrir og eftir kaup ráðuneytisins á þessum myndum en það stendur ekki til að kaupa fleiri myndir á þessu ári. Þá er spurt hvort ég líti svo á að það sé hlutverk ráðuneytisins að kaupa íslenskar kvikmyndir af einstökum framleiðendum án sérstakrar heimildar frá Alþingi. Ég lít ekki á það sem hlutverk menntmrn. að kaupa íslenskar kvikmyndir án sérstakrar heimildar frá Alþingi. Ég tel hins vegar að ráðherra geti ákveðið slík kaup án þess að bera það undir Alþingi enda hafi hann til þess fjármuni og það hefur verið látið átölulaust allt frá árinu 1983. Það sem Ríkisendurskoðun gagnrýnir er greiðsluloforð sem ég gaf með samþykki fjmrh. Ég er ekki sammála Ríkisendurskoðun um þetta atriði. Þá er spurt hvort fyrirhugaðar séu breytingar á reglum um aðra menningarsjóði en Kvikmyndasjóð í kjölfar gagnrýninnar sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá júlí. Félög listamanna tilnefna fulltrúa í úthlutunarnefndir samkvæmt lögum um listamannalaun. Þessi lög eru mjög ný og ég tel rétt að það verði látið betur á þau lög reyna. Það hefur verið sátt um þá tilhögun sem lögin kveða á um og ég tel ekki rétt að breyta henni af þessari ástæðu. Hins vegar verða stjórnsýslulögin kynnt listamannafélögum eins og áður segir með sérstöku bréfi frá ráðuneytinu og ráðuneytið mun fylgjast vel með því að hæfi skilyrða sé gætt. En þykir mönnum sem hagsmunaárekstur geti orðið við úthlutun úr Kvikmyndsjóði? Kann að vera meiri hætta annars staðar? Ég nefni í því samhengi Launasjóð rithöfunda. Þriggja manna úthlutunarnefnd er þar öll tilnefnd af stjórn Rithöfundasambands Íslands. Það kemur enginn annar þar nærri. Það getur svo verið verkefni fyrir siðavanda alþingismenn og rannsóknarblaðamenn að athuga hvort stjórnarmenn Rithöfundasambandsins eða frambjóðandi til stjórnar hafi fengið betri afgreiðslu en aðrir hjá úthlutunarnefndum sem þeir hafa sjálfir valið. Komi það í ljós er sjálfsagt að athuga með breytingar á lögunum en um það hefur Alþingi síðasta orðið. Þá er spurt hvort starfs- og valdsvið embættismanna menntmrn. hafi verið skilgreint nánar í ljósi þeirra bréfaskrifta sem þar áttu sér stað án vitundar ráðherra um samskipti Hrafns Gunnlaugssonar við Norræna kvikmyndasjóðinn. Starfssvið eða valdsvið embættismanna ráðuneytisins hefur ekkert sérstaklega verið skilgreint nánar. Ég ber fullt traust til embættismanna ráðuneytisins og þeim er vel ljóst hvaða mál þeir þurfa að bera sérstaklega undir ráðherra. Hæstv. forseti. Í byrjun aprílmánaðar setti ég Hrafn Gunnlaugsson til þess að gegna starfi framkvæmdastjóra sjónvarpsins um eins árs skeið. Þessi ákvörðun hefur valdið slíku írafári meðal þingmanna og fjölmiðla að með ólíkindum má telja. Ráðherra verður að sjálfsögðu að vera viðbúinn gagnrýni á ákvarðanir sínar. Ég biðst ekki undan henni ef hún er málefnaleg. Á það hefur mjög skort í allri þessari umræðu til þessa og það er umhugsunarvert hversu illskeytt þessi umræða hefur verið. Þar hefur margt orðið fallið sem betur hefði ósagt verið.

Virðulegi forseti. Sl. sumar, í júlímánuði nánar tiltekið, birti Ríkisendurskoðun skýrslu um fjármálaleg samskipti Hrafns Gunnlaugssonar við ýmsa opinbera aðila í framhaldi af samþykkt sem gerð hafði verið í fjárln. og í framhaldi af bréfi sem borist hafði til Ríkisendurskoðunar frá Hrafni Gunnlaugssyni fyrst og síðan frá menntmrh. Ríkisendurskoðun tók þessi mál til meðferðar á grundvelli bréfanna og ég verð að segja það að ég tel að Ríkisendurskoðun hafi út af fyrir sig farið sæmilega í þessi mál, sem þarna komu fram, þó svo að ég vilji gagnrýna efnistök hennar að nokkru leyti. Ég bendi hins vegar á að margt af því sem kemur fyrir í skýrslu Ríkisendurskoðunar er mjög alvarlegt, er ákaflega alvarlegt, og það er mjög óvenjulegt að svo alvarleg málefni komi fram í skýrslum af þessum toga. Ég bendi t.d. á þá gagnrýni sem fram kemur í skýrslunni á bls. 11 um viðskipti við Ríkisútvarpið. Ég bendi á gagnrýni sem fram kemur á bls. 15, á bls. 19, á bls. 31, hæstv. forseti, á bls. 34, á bls. 38, á bls. 40, á bls. 42, á bls. 52 og bls. 64 svo aðeins tíu dæmi séu nefnd og þess er enginn kostur því miður í þessum knappa ræðutíma að gera grein fyrir þessum einstöku atriðum, en þau eru öll mjög alvarleg. Fyrir utan þau atriði sem þarna koma fram komu fram í ræðum einstakra þingmanna hinn 5. apríl sl. fjölmörg önnur atriði sem Ríkisendurskoðun fjallar ekki um í skýrslu sinni og ég tel ástæðu til að gagnrýna Ríkisendurskoðun fyrir það að láta fjárln. að þessu leytinu til skammta sér verkefnaramma. Ég tel t.d. að ýmis þau atriði sem komu fram í ræðu minni hinn 5. apríl 1993 og í ræðu hv. þm. Páls Péturssonar hefðu átt að vera tilefni til sérstakra úttekta af hálfu Ríkisendurskoðunar. Það gerði Ríkisendurskoðun ekki. Hún vann ekki að þeim málum með þeim hætti sem ég hefði talið eðlilegt. Af þeim ástæðum var það, hæstv. forseti, sem við fulltrúar stjórnarandstöðunnar óskuðum eftir því á miðju sumri að hv. menntmn. kæmi saman til þess að fjalla um þessa skýrslu, fara ofan í einstök efnisatriði hennar og ræða önnur gagnrýnisatriði hennar og ræða önnur gagnrýnistriði sem fram hefðu komið í umræðunum þann 5. apríl sl. Niðurstaðan varð sú að meiri hluti nefndarinnar neitaði því að halda fundi sumarlangt um þetta mál. Mun það vera einsdæmi undir hinum nýju þingsköpum Alþingis að þannig sé á málum haldið af hálfu nefndarforustu hér í þinginu og það er gagnrýnivert. Þegar loksins kom til þess að haldinn var fundur í hv. menntmn., þá fengum við á þann fund ríkisendurskoðanda Sigurð Þórðarson, spurðum hann nokkurra spurninga og vildum síðan fjalla um málið gagnvart fleiri aðilum. Þá neitaði meiri hluti menntmn. því að um málið yrði fjallað frekar af menntmn. og það var tekið út af dagskrá í þeirri nefnd með því að meiri hlutinn beitti sér með þeim hætti sem menn þekkja og rakið var hér í umræðum fyrir nokkrum vikum. Þetta gagnrýni ég mjög harðlega, hæstv. forseti, og það var því óhjákvæmilegt af hv. 18. þm. Reykv. sem á sæti í menntmn. að taka þetta mál upp til meðferðar og leggja spurningar fyrir hæstv. menntmrh., margar spurningar og þó fleiri hefðu verið. Staðreyndin er nefnilega sú, hæstv. forseti, að í þeim umræðum sem hér hafa farið fram um þetta mál úr þessum ræðustól þá hafa menn ekki enn þá fjallað um það sem er kannski alvarlegast. Það er sú staðreynd að hæstv. menntmrh. gefur umboðslaus fyrir hönd ríkissjóðs með umboði fjmrh. fyrirheit um greiðslu úr ríkissjóði til þessa tiltekna einstaklings upp á 5--6 millj. kr. á árinu 1992. Og það sem meira er, hæstv. ráðherra lætur sig hafa það að sleppa því að nefna þetta í því frv. til fjáraukalaga sem lagt var fyrir þingið á sl. vetri. Á undanförnum árum hefur það verið þannig, hæstv. forseti, að Alþingi og fjmrn. og Ríkisendurskoðun hafa verið að reyna að bæta sín vinnubrögð að því er varðar fjárlagameðferð alla. Það hefur verið gert m.a. með því að fjáraukalagafrumvörp hafa verið flutt jafnharðan. Menn hafa leitað viðbótarheimilda innan þess árs sem hefur verið nauðsynlegt að eyða fjármununum. Og menn hafa afgreitt ríkisreikninga jafnharðan. Ríkisendurskoðun hefur verið gerð að sjálfstæðri stofnun. Og fjárln. hefur fjallað um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Á sama tíma og þetta gerist, á sama tíma og menntmrh. og fjmrh. sitja eins og lögreglumenn yfir hverri einustu ríkisstofnun og gæta þess eða eiga að gæta þess að þær fari ekki krónu fram úr áætlunum af neinu tagi, þá er einn einkavinur tekinn út úr, einkavinavæðingin framkvæmd með þeim hætti að þessum einkavini er lofað 5,3 millj. kr. og þannig þverbrotin af menntmrh. en líka af hæstv. fjmrh. landsins öll þau fyrirmæli, þau fyrirheit og þær fyrirskipanir sem þessir sömu hæstv. ráðherrar eru að gefa hér út um allt ríkiskerfið. Ég held að það sé alveg augljóst mál, hæstv. forseti, að eftir þetta, eftir þessi vinnubrögð, eftir þessa tegund af einkavinavæðingu, þá er erfitt fyrir ríkiskerfið að taka mark á þessum aðilum. Ég held að það sé rétt sem hv. 10. þm. Reykv. sagði um þau mál þann 5. apríl sl. að það verður erfitt fyrir þjóðina að taka mark á þessum aðilum eftir að hafa þjónustað kunningja sína með þeim hætti sem hér liggur fyrir. Þess vegna er það svo, virðulegi forseti, að það hefði verið ástæða til að fara yfir þessi mál frekar, en þess er ekki kostur þar sem meiri hluti þingnefndar hefur hafnað því. Ég vil þó undirstrika það að lokum, hæstv. forseti, í mínu máli: Ríkisendurskoðun er ekki dómstóll og ríkisendurskoðandi lagði á það höfuðáherslu á þeim fundi sem fjallað var um þetta mál í menntmn. að Ríkisendurskoðun og álit hennar er ekki dómur. Ríkisendurskoðandi er ekki dómari í þessu máli. Þess vegna gætu menn átt eftir að fjalla um þetta með öðrum hætti og á öðrum vettvangi þótt síðar verði.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu skýrsla frá því í júlí í sumar eins og þegar hefur komið fram og er viðfangsefnið fjármálaleg samskipti Hrafns Gunnlaugssonar við ýmsa opinbera aðila. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni hvað það snertir að það er slæmt hversu langt er liðið frá því að skýrslan kom út þegar hún kemur hér til umræðu á hv. Alþingi og ég hefði talið að það hefði verið heppilegra að þessi umræða hefði fengið að fara fram og frekari umfjöllun í hv. menntmn. í stað þess að ræða málið opinberlega hér í þinginu, en stjórnarsinnar höfnuðu því og því er hér rætt um þetta mál utan dagskrár. En með breytingum sem gerðar voru á þingskapalögunum 1991 var hugsunin m.a. sú að gera starf nefnda virkara og umræður færu fram í nefndum í ríkara mæli en minnkuðu í sjálfu þinginu, en ekki meira um það. Ég vil þakka hv. 18. þm. Reykv. fyrir þær spurningar sem hún lagði hér fram til hæstv. menntmrh. og ég vil enn fremur þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Þó að þau væru kannski frekar loðin mörg og ekki mjög afgerandi, þá lagði hann sig a.m.k. fram um það að svara þeim spurningum. En það að hv. 18. þm. Reykv. sá ástæðu til þess að leggja hér fram um 30 spurningar segir kannski meira en margt annað um skýrsluna og hversu fjarri hún er því að svara öllum spurningum og hreinsa settan framkvæmdastjóra sjónvarps í eitt skipti fyrir öll af öllum áburði. Sannleikurinn er nefnilega sá að þessi skýrsla vekur fleiri spurningar en hún svarar. Ég vil taka það fram að á sl. vori þegar ég tók til máls í sambandi við embættisfærslu hæstv. menntmrh., þá gerði ég nær eingöngu að umræðuefni óeðlileg inngrip stjórnvalda í þetta mál, þ.e. hæstv. menntmrh., sem eru sennilega þau grófustu sem átt hafa sér stað hér í áratugi á þessu sviði. En það sem einkennir þessa skýrslu er kannski fyrst og fremst það að hún er ekki afgerandi. Það er nánast á hverri síðu niðurstöður sem eru sem þessar, með leyfi forseta: ,,Orkar tvímælis, ekki hafið yfir gagnrýni, þokkalegu samræmi, hefur orðið vart við megna óánægju, óheppilegt, töluverður misbrestur, óvenjulegt, almennt er annar háttur hafður á, telja verður, kannski ekki sér á báti`` og svona mætti lengi telja. Ríkisendurskoðun leggur ekki siðferðilegt mat á málið, enda er það henni gersamleg ókleift. Sú gagnrýni sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu á síðustu mánuðum hefur hins vegar snúist um umfangsmikil viðskipti setts framkvæmdastjóra sjóvarpsins við stofnanir og sjóði, pólitíska fyrirgreiðslu og misnotkun valds og sú gagnrýni á rétt á sér þó að hæstv. menntmrh. kveinki sér undan henni og hún mun halda áfram þrátt fyrir þessa skýrslu. Það má því e.t.v. segja að um athæfi það sem skýrslan fjallar hafi sjaldan átt betur við orð fyrrv. alþm. og hæstv. ráðherra þegar hann sagði: ,,Þetta er löglegt en siðlaust.`` Það má glögglega sjá að settur framkvæmdastjóri sjónvarpsins hefur notað Ríkisútvarpið sem hækju. Það er með hann eins og oft með menn með svipaðar stjórnmálaskoðanir að þeir hafa óttalega skömm á ríkisrekstri en finnst ágætt samt sem áður að vera á launum hjá ríkinu, sérstaklega ef þeir geta haft slíkt frjálsræði að geta gengið út og inn þegar þeim sýnist og starfað að sínum áhugamálum þegar þeim sýnist, farið í launalaust leyfi þegar þeim sýnist, selt ríkinu gömul tæki og tól þegar þeim sýnist. En einn er sá sjóður sem settur framkvæmdastjóri sjónvarps hefur aldrei sótt um styrki til og það er Menningarsjóður útvarpsstöðva. Hann er hins vegar formaður sjóðsins eins og fram hefur komið frá 27. nóv. 1991 og þar til hann tók til starfa á ný hjá Ríkisútvarpinu að hann óskaði eftir því við hæstv. menntmrh. að vera leystur frá þeim störfum. En það var ekki fyrr en 9. apríl 1991 sem heimildir sjóðsins eru útvíkkaðar þannig að einstaklingum er gert kleift að sækja um styrkveitingar til sjóðsins. Ég vil láta það koma fram að það er mjög hæpið að sú reglugerð standi samkvæmt útvarpslögum að mínu mati þar sem við lagasetninguna upphaflega var eingöngu gert ráð fyrir því að útvarpsstöðvar geti fengið úthlutað styrkjum úr Menningarsjóði útvarpsstöðva. En hvað með það, þá held ég satt að segja að það væri réttast að leggja þennan sjóð niður og það hafa komið fram á hv. Alþingi þingmál sem ganga út á það. Ég minni á þingmál hv. varaþm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur í þeim efnum. En með því fyrirkomulagi sem nú ríkir þurfa útvarpsstöðvarnar að kaupa efni oft og tíðum tvívegis, fyrst með styrkjum úr Menningarsjóði af auglýsingatekjum sínum og síðan þegar þær kaupa efnið af framleiðanda og er myndin Þjóð í hlekkjum hugarfarsins gott dæmi um slík vinnubrögð. Fyrst fær Baldur Hermannsson 3 millj. á árinu 1992. Síðar á árinu 1992 3,5 millj. og síðan snemma árs 1993 2,4 millj. Síðan kaupir ríkissjónvarpið myndina Þjóð í hlekkjum hugarfarsins árið 1993 fyrir 3 millj. kr. Ég treysti mér ekki til þess að fullyrða það hversu oft stofnunin hefur keypt myndina, en það getur hver og einn reiknað það dæmi út með sjálfum sér. En hver var svo tilgangurinn með þessari umdeildu ráðningu hjá hæstv. menntmrh. og skyldi hann vera ánægður með afraksturinn? Það væri kannski forvitnilegt að heyra það núna 7 mánuðum síðar, hvort honum finnist að tilganginum hafi verið náð. Það sýnir sig m.a. í skýrslu Ríkisendurskoðunar að settur framkvæmdastjóri sjónvarpsins hefur farið kæruleysislega og á óábyggilegan hátt með fjármuni og hann heldur því áfram. Og nú hefur það gerst að dagskrárgerð á vegum skrifstofu framkvæmdastjóra hefur stóraukist á milli áranna 1992 og 1993 og í lok júlí var búið að eyða ríflega 70% af fé skrifstofu framkvæmdastjóra og vegur þar þyngst verkefnið Þjóð í hlekkjum hugarfarsins og Hin helgu vé sem er kvikmynd framkvæmdastjórans. En það hefur gerst núna í fyrsta sinn að settur framkvæmdastjóri gerir ágreining um mánaðarlegt uppgjör fjármáladeildar Ríkisútvarpsins á deildum sjónvarpsins og hefur útvarpsstjóri gripið til þess ráðs að fá endurskoðunarskrifstofu úti í bæ til þess að fara yfir resktraryfirlit stofnunarinnar þar sem framkvæmdastjórinn hunsar niðurstöðu fjármáladeildar. Skyldi hæstv. menntmrh. vera kunnugt um þetta? Hæstv. forseti. Ég hefði viljað segja hér miklu meira en tíma mínum er lokið a.m.k. að sinni, en ég kannski kemst að síðar í umræðunni.

Hæstv. forseti. Það er nauðsynlegt í tilefni af orðum hv. þm. Svavars Gestssonar hér áðan í garð meiri hluta menntmn. að ég rifji aðeins upp forsögu þessa máls. Eftir að skýrsla Ríkisendurskoðunar kom fram í júlí sl. hafði fulltrúi stjórnarandstöðunnar, hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, samband við mig og óskaði eftir því að það yrði haldinn fundur í menntmn. um skýrsluna. Það er rangt, alrangt að ég hafi hafnað þeirri beiðni. Það stóð hins vegar þannig á á þeim tíma að þá voru þingmenn í sumarleyfi þannig að það gafst ekki færi á því að halda fund í júlí eða ágúst. Einnig taldi ég að ekki væri heldur um mjög brýnt eða aðkallandi mál að ræða sem ekki gæti beðið nokkuð eftir því að við færum yfir það. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hafði síðan samband við mig aftur um mánaðamótin ágúst/september og einnig þá voru forföll hjá nefndarmönnum í menntmn. þannig að ekki gafst kostur á því að halda fund þá og þegar svo var liðið á sumarið taldi ég að við gætum látið þetta mál bíða þangað til þingið kæmi saman vegna þess að það væri ekkert í þessu máli sem kallaði á að það bæri að kalla saman sérstakan fund og án þess að nefndin væri kannski fullskipuð. Einnig vil ég að það komi fram að áður en haft var samband við formann nefndarinnar las formaður það í blöðunum að það væri krafist fundar í menntmn. og það liðu nokkrir dagar frá því að þær blaðafregnir komu þangað til stjórnarandstaðan sá ástæðu til þess að hafa samband við formann nefndarinnar. Það er þess vegna ekki um það að ræða að því hafi verið hafnað af formanni menntmn. að halda fund um þetta mál. Það má hins vegar auðvitað deila um það hvort málið hafi verið aðkallandi eða ekki og um það erum við einfaldlega ekki sammála. Ég vil líka rifja það upp að menntmn. átti enga aðild að því að biðja um þessa skýrslu. Það var fjárln. sem bað um hana og þetta mál kemur þá til hennar og er á hennar forræði. Fjárln. afgreiddi þetta mál frá sér 8. júlí og þar inni voru fulltrúar stjórnarandstöðunnar og vil ég leyfa mér að lesa þá ályktun sem fjárln. samþykkti á sínum fundi 8. júlí, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjárhagsleg samskipti Hrafns Gunnlaugssonar, framkvæmdastjóra sjónvarpsins, við ýmsa opinbera aðila og fleiri kemur fram m.a. að stofnunin telur ekki að við nefnda athugun hafi neitt komið fram sem bendir til þess að hann hafi brotið af sér í opinberu starfi eða dregið sér fé. Hins vegar koma fram í skýrslu stofnunarinnar alvarlegar athugasemdir varðandi verklag þeirra opinberu sjóða sem veita framlög til innlendrar kvikmyndagerðar. Sérstaklega er bent á hættu á hagsmunaárekstrum þeirra aðila sem að afgreiðslu mála koma. Í ljósi þeirra upplýsinga er koma fram í nefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar beinir fjárln. því til menntmrh. að hann beiti sér fyrir heildarendurskoðun á lögum um kvikmyndamál, svo og ákvæðum laga um Menningarsjóð útvarpsstöðva. Við þá endurskoðun sé tekið m.a. mið af þeim upplýsingum og athugasemdum sem fram koma í fyrrnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar.`` Það var ekkert nýtt sem kom fram á fundi menntmn. með Ríkisendurskoðun sem kallaði á frekari skoðun menntmn. og meiri hluti menntmn. er í fullum rétti til að hafa þá skoðun að ekki sé tilefni til að fjalla frekar um þessa skýrslu þar inni og er einnig í sínum fulla rétti að afgreiða málið með þeim hætti sem gert var í menntmn.

Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar sem hv. 18. þm. Reykv. óskaði eftir að hér yrði rædd og hefur reyndar verið rakið að beðið hefur verið um að ræða í menntmn. Ég hefði talið miklu eðlilegra að menntmn. hefði fjallað um þessa skýrslu og farið ofan í og fengið þá væntanlega svör við ýmsum spurningum sem hér hafa verið lagðar fram en eins og hæstv. menntmrh. sagði voru þær að því er hann taldi um 30, en þær eru 20 hér á blaði því sem ég hef, 21, en auk þess eru margar undirspurningar  Hæstv. menntmrh. talaði um að umræður um þessi mál væru ómálefnalegar. Ég veit ekki betur og hef ekki heyrt annað en þetta hafi verið mjög málefnalegar umræður og allar þær spurningar sem hv. 18. þm. Reykv. setur hér á blað eru ákaflega eðlilegar í framhaldi af skýrslu Ríkisendurskoðunar  Auðvitað er menntmn. í fullum rétti til að taka sínar ákvarðanir hverjar svo sem þær eru en það er spurning hvort maður er sammála þeirri niðurstöðu sem meiri hluti menntmn. kemst að, þ.e. að hafna því að farið sé yfir þessi atriði sem hér eru dregin fram. Ég er þeirrar skoðunar að það hefði verið miklu eðlilegra að það hefði verið gert eins og ég hef sagt, að menntmn. hefði gert það, hefði farið yfir þessi mál og fjárln. auðvitað gerði það einnig og mér þykir það mjög eðlilegt en það eru svo veigamikil atriði í þessari skýrslu sem tengjast menntmn. beint. Þess vegna tel ég eðlilegt að menntmn. fjalli um málið og ekkert óeðlilegt samkvæmt þingsköpum að hún geri það. Hæstv. ráðherra talaði hér um myndirnar, þessar sem keyptar hafa verið og upplýsti að Námsgagnastofnun hafi ekki fengið þær afhentar en lagði áherslu á að það væri að hans mati mjög nauðsynlegt að nemendur og þá væntanlega grunnskólanemendur og jafnvel framhaldsskólanemendur fengju kennslu í íslensku myndmáli. Það má vel vera að það sé alveg rétt. En ég spyr sjálfa mig að því: Er það nú það sem við þurfum helst í íslenskum grunnskólum og framhaldsskólum núna? Er það einmitt það brýnasta sem fyrir þarf að taka í menntakerfinu að láta fólk horfa meira á bíó- eða vídeómyndir? Ég segi nei, því að eitt aðalvandamál finnst mér meðal ungmenna og ungs fólks, og það sem kennarar kvarta sérstaklega yfir, er að fá fólk til þess að lesa meira en ekki til þess að horfa meira á kvikmyndir og sérstaklega ekki á sjónvarp og vídeó þannig að ég set stórt spurningarmerki við þá stefnu sem hæstv. menntmrh. virðist hér vera að taka upp að það þurfi að auka það meðal íslenskra ungmenna að horfa á bíómyndir og sjónvarp. Það er ýmislegt annað sem ég hefði viljað leggja miklu meiri áherslu á heldur en það. Hæstv. ráðherra bar einnig saman þessar ofbeldiskvikmyndir sem hér hafa verið til umræðu. Nú tek ég það fram að ég er ekki búin að sjá þessa ofbeldiskvikmynd sem er hér til umræðu þannig að ég verð bara að hafa orð annarra fyrir því að það sé um að ræða eða bera það saman við kennsluefni sem fram kemur í ofbeldi. Ég er ekki heldur að mæla með bókmenntum þar sem ofbeldi kemur fyrir en ég vil þó benda á að að mati þeirra sem vit hafa á, sálfræðinga og annarra, þá hafa kvikmyndir allt, allt aðra skírskotun til barna og ungmenna en prentað mál. Að sjá kvikmyndir með ofbeldi í hefur miklu sterkari og meiri áhrif á ungt fólk heldur en að lesa það í bókum. Ég vil af því tilefni sérstaklega lýsa andstöðu minni við að það sé hægt að bera það saman og að það sé eðlilegt að slíkar myndir séu bornar á borð í skólum fyrir ungt fólk. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en lýsi því enn og aftur yfir að ég tel nauðsynlegt að það sé tekið á þeim málum sem Ríkisendurskoðun tekur fram í sinni skýrslu hérna og tel raunar alveg nauðsynlegt að skýrslu Ríkisendurskoðunar sé fundinn eðlilegur farvegur innan þingsins, þ.e. að nefndirnar taki upp málin með meira afgerandi hætti en hingað til hefur verið gert og fylgist með því hvort eftir þeim ábendingum sem Ríkisendurskoðun setur fram í sínum skýrslum sé farið.

Frú forseti. Á sl. vori var felld till. til þál. um skipun rannsóknarnefndar samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka ráðningu framkvæmdastjóra ríkissjónvarpsins. Ég vil segja, því miður, vegna þess að sú skýrsla sem hér hefur verið tekin til umræðu, og ég tel reyndar að hefði átt að ræðast fyrst og fremst í menntmn., svarar ekki öllum þeim spurningum sem fram hefðu komið í slíkri nefnd samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar. Og það sem verra er að Ríkisendurskoðun hefur ekki tæki og hún hefur ekki vald til þess að krefjast upplýsinga og bæta úr misbrestum með sama hætti eins og þingnefnd hefði getað. Það kemur út af fyrir sig ekkert mjög á óvart í þessari skýrslu. Mér hefur aldrei dottið það í hug að umræddur starfsmaður ríkissjónvarpsins, Hrafn Gunnlaugsson, hafi dregið sér fé. Hans aðferð er ekki sú og ég væni hann ekki um nokkurn óheiðarleika og hef aldrei gert. En hann hins vegar lætur skammta sér fé í krafti mikils persónuleika síns og hann er frekur til þess og það fé verður þá ekki notað til annars. En skýrslan út af fyrir sig hvorki þvær né óhreinkar Hrafn Gunnlaugsson eitt eða neitt. Það kom mér að vissu leyti á óvart hvað þessi viðskipti eru geysilega umfangsmikil. Ég hafði ekki hugmynd um sumt af því sem þarna er tekið fram. Þessi skýrsla vekur hins vegar athygli á afar mörgum misbrestum í stjórnkerfinu. Ríkisendurskoðun hefur ekki afl til að laga þá og þegar Ríkisendurskoðun kemst að því að fjmrh. hafi brostið heimildir, ekki farið að lögum, á bara yppir hæstv. menntmrh. öxlum og segir: Ég er bara ósammála og þar við situr, ég er bara ósammála því að ég hafi brotið lög. Og það gerist ekkert fleira í framhaldi af því. En það er ákaflega harður áfellisdómur yfir hæstv. menntmrh. í þessari skýrslu. Það er út af fyrir sig umhugsunarefni og það alvarlega við þessa skýrslu að menntmrh. þjóðarinnar skuli fá slíkan áfellisdóm sem hér er saman settur og settur fram af þeirri ágætu stofnun Ríkisendurskoðun. Þetta er alvörumál, ekki fyrir það um hvaða persónu það snýst fyrst og fremst heldur fyrir spillt vinnubrögð stjórnvalda. Og það var orsökin, spillt vinnubrögð stjórnvalda og framganga þeirra í málinu varð til þess að ég átti þátt í því að þetta mál var tekið hér til umræðu á Alþingi á sínum tíma í fyrravor. Gerðir hæstv. menntmrh. voru óverjandi. Þær voru ekki samkvæmt góðum starfsháttum. Það getur vel verið að þær hafi verið gerðar að fyrirmælum forsrh. en þær voru ekkert betri fyrir það. Þetta ber vott um vinnubrögð sem ekki eiga að eiga sér stað við íslenska stjórnarhætti. Það getur vel verið að svona sé tíðkanlegt í einhverjum öðrum löndum en við eigum ekki að taka það til fyrirmyndar. En það kann að vera að hæstv. menntmrh. hafi átt sér einhvern tilgang með þessu. Nú er uppi mikil alda einkavæðingar og einkavinavæðingar í flokki hans. Ég tel að ríkissjónvarpinu hafi með þessum aðförum öllum verið unnið tjón af hæstv. menntmrh. Það er verið að eyðileggja ríkissjónvarpið og það er það sem er alvörumál í þessu og það er það sem er harmsefni. Það er verið að eyðileggja ríkissjónvarpið og það er unnið markvisst að því. Sjónvarpið hefur verið dregið niður á lægra plan með ráðstöfunum hæstv. menntmrh. og starfsháttum sem þar hafa tíðkast núna. Það kann að fara svo að það verði engir til að andmæla því þegar tillagan kemur fram um að einkavæða sjónvarpið, það sjái bara enginn eftir því þó að þessi stofnun, sem einu sinni var mikil menningarstofnun og einu sinni var vel rekin, verði einkavædd og hverfi úr almenningseigu. Ég nefni ákaflega ámælisverða umræðuþætti sem þar hafa verið tíðkaðir upp á síðkastið og útvarpsráð hefur reyndar gagnrýnt einróma, umræðuþætti þar sem tekið hefur verið á málum með ákaflega einkennilegum og einhæfum hætti af vanhæfum stjórnendum. Núv. framkvæmdastjóri hótaði því reyndar áður en hann tók við framkvæmdastjórninni, það var meðan hann var dagskrárstjóri, hótaði því í umræðuþætti að hann mundi viðhafa spillt vinnubrögð, hann mundi afhenda vinum sínum verkefni sem starfsmenn sjónvarpsins hafa áður gegnt. Þetta hefur gengið eftir og það hefur ekki gefið góða raun fyrir sjónvarpið. Vinirnir duga nefnilega ekki, a.m.k. ekki nema í sumum tilfellum, til þess að gera góða þætti. Hér hafa verið nefndir dæmalausir ruglþættir Baldurs Hermannssonar. Umræðuþættirnir gilda sama máli flestir. Það er vond meðferð fjármuna undir hans stjórn. Mér er sagt að þáttastjórnendur fái helmingi hærra greitt fyrir stjórn þátta heldur en ef starfsmenn sjónvarpsins gera hliðstæða þætti og sjónvarpið hefur á að skipa enn þá sem betur fer nokkrum hæfum mönnum til þess að stjórna umræðuþáttum. Það er praktískara að láta þá stjórna þeim heldur en einhverja Heimdellinga utan úr bæ.

Virðulegur forseti. Í umræðunni hér áðan um Seðlabankann töluðu menn m.a. um misnotkun, um pólitíska misnotkun og það er kannski einmitt það sem þessi umræða snýst um. Hún snýst um pólitíska misnotkun. Og því miður er það nú nánast daglegt brauð að við verðum vör við slíkt framferði svona almennt í þjóðfélaginu en slík misnotkun kristallast kannski hvað best í þessu máli sem við erum með til umfjöllunar. Og það þarf ekki lengi að lesa skýrslu Ríkisendurskoðunar til að sjá þetta svart á hvítu. Við þurfum ekki annað en lesa hérna helstu niðurstöður þar sem kemur fram að umfangsmikil viðskipti stofnunar við starfsmann sinn í stjórnaraðstöðu almennt séð, þessi viðskipti hljóti að orka tvímælis vegna hættu á hagsmunaárekstrum. Að mati Ríkisendurskoðunar var það óheppilegt að skipa dagskrárstjóra sjónvarpsins sem fulltrúa menntmrh. í stjórn Menningarsjóðs útvarpsstöðva. Þá er talað hér um að það sé farið á svig við hæfisreglur stjórnsýsluréttar. Það er talað um að það orki tvímælis að maður í þessari stjórnunarstöðu taki sér launalaus leyfi í þeim mæli sem gert hafi verið. Við sem höfum verið að taka þessa umræðu upp á þingi höfum haft hugmyndir um það að valdamikill embættsmaður --- sá sem er í framkvæmdastjórastöðu sjónvarpsins er mjög valdamikill embættismaður, hann er ekkert síður valdamkill en seðlabankastjóri --- misbeiti valdi og við viljum fá um það umræðu og það er ekki nema eðlilegt og þingið væri að bregðast skyldu sinni ef það tæki þetta mál ekki til umfjöllunar. Ég minni á að það var fjárln. sem m.a. samþykkti að láta gera slíka úttekt og þess vegna mjög eðlilegt að taka hana hér til umfjöllunar. En hvað gera sjálfstæðismenn þegar þessi umræða kemur upp um þeirra heittelskaða Hrafn Gunnlaugsson? Jú, þeir sitja meira og minna --- ég sé að þeir eru nú ekki mjög margir hér í salnum, en mér finnst yfirleitt þegar þetta mál kemur til umfjöllunar að þeir séu með þunglyndislegan hundshaus yfir málinu vegna þess að þarna er verið að ofsækja þeirra mann. Það er verið að gera þeirra mann að einhvers konar píslarvætti. Þetta er það viðhorf sem maður mætir hjá allt of mörgum sjálfstæðismönnum. Það þarf að segja mér þá sögu oft áður en ég viðurkenni það að Hrafn Gunnlaugsson sé einhver píslarvottur í þessu máli. Maður sem í stöðu sinni er í raun valdaður, bæði af forsrh. og menntmrh., slíkur maður er enginn píslarvottur í mínum huga. En okkur er sagt það sem viljum taka þetta mál upp og gagnrýna það og þau skilaboð eru send mjög sterkt út í samfélagið að þarna séu einhverjar ofsóknir á ferðinni, þarna sé öfundarhyggja á ferðinni, þarna sé málefnafátækt á ferðinni o.s.frv. Það er slegin skjaldborg um Hrafn Gunnlaugsson, settan framkvæmdastjóra sjónvarpsins, sem er bara, svo að maður segi það nú hreint út, á barmi siðferðisbrests í þeirri stöðu sem hann hefur gegnt. Hér hefur stundum borist í tal hin svokallaða nómenklatúra í kringum Alþfl. og hún er vissulega talsverð eins og hefur verið rakið hér í stöðuráðningum. En nómenklatúran í kringum Hrafn Gunnlaugsson og forsrh. Davíð Oddsson er ekki minni. Ég hef fylgst með því, ekki bara í gegnum þetta mál, ég hef fylgst með því eins og ég hef sagt hér áður m.a. í gegnum borgarstjórn Reykjavíkur og þaðan dreg ég m.a. mína reynslu. Ég hef fylgst með því hvernig þessir menn gera nákvæmlega eins og þeim sýnist og svo senda þeir okkur bara langt nef þegar við leyfum okkur að gagnrýna það. Og svo útdeila þeir gæðum og refsingu eftir hentugleikum. Það væri hægt að rekja þessa slóð dálítið langt aftur ef tími gæfist til þess hér. Og þegar við síðan gagnrýnum þetta, hvað heyrum við þá? Þá er kvartað og þá er bara vællinn einn uppi. Ég kalla þetta væl eins og menn hafa mætt þessari gagnrýni. Þá er kvartað og þá eru þeir með væl þegar tekið er á móti. Menn sem haga sér með þessum hætti eru bara ofaldir í ríkiskerfinu og þar sem þeir hafa verið á jötu. Það var líka talað hér áðan í seðlabankamálinu um tiltrú og menn sem gegndu valdamiklum embættum þyrftu að hafa tiltrú fólks, ekki bara tiltrú þeirra sem eru pólitískir samherjar þeirra heldur hinna líka, þ.e. að maður geti verið viss um að það sem ráði för hjá mönnum séu fagleg sjónarmið burt séð frá því hvaða pólitískar skoðanir þeir hafi svo. Hafi Hrafn Gunnlaugsson haft einhvern snefil af tiltrú í vor þegar hann var settur í þetta embætti, þá er svo mikið víst að sú tiltrú er farin. Eftir að hafa fylgst með störfum hans síðan hann var settur í þessa stöðu, þá er ekki hægt að treysta Hrafni Gunnlaugssyni til þess að gegna því þannig að maður geti verið viss um að það sé fagmennskan sem þar ráði för. Og ég vil bara benda á þessa þáttagerð sem hv. þm. Páll Pétursson nefndi hér áðan. Ég verð að segja fyrir mig, að mér finnst raun að fylgjast með þessum þáttum, mér finnst það raun. Mér finnst það ekki samboðið sjónvarpinu eftir alla þessa reynslu sem það á að vera komið með að bjóða okkur upp á slíka þætti. Skorturinn á fagmennsku sem þar ræður för er slíkur svo ekki sé nú talað um hina pólitísku einsleitni sem þar ræður ríkjum, ekki síst í vali á stjórnendum. Ég get ímyndað mér að það sé ansi hentugt fyrir Sjálfstfl. að hafa Hrafn Gunnlaugsson í þeirri stöðu sem hann er í. Og ég vil benda á það að með Hrafn Gunnlaugsson í þessari stöðu hefur Sjálfstfl. í rauninni ægivald í fjölmiðlaheiminum. Þeir hafa Ingimund í Heklu uppi í Stöð 2 sem stjórnarformann. Það er Hrafn Gunnlaugsson sem er framkvæmdastjóri ríkissjónvarpsins og síðan eru þeir með Morgunblaðið. Þetta eru áhrifaríkustu fjölmiðlar á landinu. Svo höfum við aðra fjölmiðla sem reyna að reka sjálfstæða fréttamennsku og sjálfstæða pólitík í sinni fagmennsku. Þetta eru ekki hvað síst kannski Rás 2 og fréttastofa Ríkisútvarpsins en þessir fjölmiðlar virðast vera eitur í beinum þessara manna og eru sífellt undir gagnrýni fyrir það hvernig þeir taka á máli, m.a. þessu máli sem við erum að ræða um hér. Og allt sem fréttastofa Ríkisútvarpsins eða Rás 2 hefur látið frá sér fara um þessi mál er undir einhverju stækkunargleri og er litið á sem einhverja tortryggilega aðför að Sjálfstfl. eða Hrafni Gunnlaugssyni eða guð veit hverjum. Virðulegur forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekki að segja meira um þetta mál. Ég fagna því að það skuli komið hér inn og ég hefði talið mjög miður ef Alþingi hefði ekki tekið á málinu, þá hefði Alþingi brugðist skyldu sinni. En ég átti svo sem aldrei neitt sérstaklega von á því að hér kæmi eitthvað sérstakt út úr því. Ég átti svo sem ekki von á öðru en að ráðherrann mundi a.m.k. reyna að búa til einhverja skjaldborg utan um Hrafn Gunnlaugsson.

Hæstv. forseti. Ég hafði ekki alveg lokið við það sem mig langaði til að segja í þessari umræðu áðan og þess vegna held ég nú áfram þar sem frá var horfið. Ég hafði lagt þá spurningu fyrir hæstv. menntmrh. hvort hann teldi að tilganginum hefði verið náð þegar hann stóð að þeirri embættisfærslu sem hér hafði verið rædd og var umdeild og er enn. Mig langar til þess að koma aðeins frekar inn á þessa dagskrárgerð sem hér hefur orðið að umræðuefni hjá nokkrum hv. þm. því að dagskrárgerðin sem hefur verið á ábyrgð skrifstofu setts framkvæmdastjóra hefur orðið til þess að útvarpsráð bókaði einróma 22. okt. sl. svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt 15. gr. útvarpslaga skal Ríkisútvarpið halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur um mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Það skal og gæta fyllstu óhlutdrægni í frásögn, túlkun og dagskrárgerð. Á liðnum vikum og mánuðum hefur sjónvarpið sent út viðræðuþætti, bæði í svokallaðri þriðjudagsumræðu og nú síðast í síðdegisumræðu á sunnudögum þar sem þátttakendur hafa nær einvörðungu verið karlkyns og með áþekk stjórnmálaviðhorf. Þættir þessir hafa flestir verið unnir á vegum skrifstofu framkvæmdastjóra sjónvarps. Útvarpsráð hefur ítrekað fundið að þessari framkvæmd sjónvarpsins án þess að breyting hafi orðið á. Útvarpsráð átelur harðlega að sjónvarpið skuli ekki við framkvæmd viðræðuþátta þessa taka mið af fyrrnefndum ákvæðum útvarpslaga og felur útvarpsstjóra að sjá til þess að grundvallarreglur þessar séu í heiðri hafðar.`` Svo mörg voru þau orð. Það sem þarna er talað um sem áþekk stjórnmálaviðhorf þýðir það tæpitungulaust að allir stjórnendur þessara umræðuþátta eru sjálfstæðismenn og þættirnir eru vel á annan tug. Og finnst hæstv. menntmrh. þetta samræmast 15. gr. útvarpslaga? Hlutfall kvenna í áðurnefndum viðræðuþáttum er 11 á móti 60 og ég tek það fram að þessi úttekt miðast við 20. okt. þar sem ég hef ekki upplýsingar um þá þætti sem hafa farið fram síðan og reyndar er ég ekki alveg frá því að hlutur kvenna hafi aðeins aukist núna síðustu tvær vikurnar. Þetta er heldur ekki ásættanlegt og samræmist ekki heldur 15. gr. útvarpslaga að mati útvarpsráðs og það væri fróðlegt að heyra hvað hæstv. menntmrh. hefur um þetta að segja. Mig langar þá að síðustu, hæstv. forseti, að koma aðeins inn á þá umfjöllun í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem fjallar um gerning hæstv. menntmrh., sem fjallað er um á bls. 61, og hefur verið gerður að umræðuefni hér, en þar er í sjálfu sér niðurstaða Ríkisendurskoðunar að hæstv. menntmrh. hafi brostið heimildir til þess að gefa út óskilyrta yfirlýsingu sem fólust í kaupum á kvikmyndum Hrafns Gunnlaugssonar. ,,Í báðum tilvikum`` stendur hér, með leyfi forseta ,,er um að ræða ráðstöfun fjármuna áður en ljóst er hversu háum fjárhæðum Alþingi mun veita til viðkomandi verkefna.`` Í þessu tilfelli er framkvæmdarvaldið að traðka á löggjafarvaldinu og það er reyndar engin nýlunda í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Það er einu sinni þannig samkvæmt íslenskri stjórnskipan að það er löggjafarvaldið sem fer með fjárveitingavaldið og það er svo sem alltaf gott þegar menn iðrast synda sinna og ég heyrði hæstv. menntmrh. svara því þannig sl. sumar að hann skyldi aldrei gera þetta aftur. Nú fannst mér hann hafa dregið nokkuð í land og miðað við orð hans hér áðan sagðist hann ekki ætla að kaupa fleiri kvikmyndir á þessu ári. Og hvort er nú rétt, hæstv. menntmrh.? En mér finnst spilling í stjórnmálum áhyggjuefni hér á landi og hún veikir lýðræðið, hún dregur úr tiltrú almennings á stjórnmálamönnum sem síðan getur leitt það af sér að það fáist ekki vandað og frambærilegt fólk til þess að taka þátt í stjórnmálum. Og hvar erum við þá stödd? Hæstv. forseti. Þá erum við illa stödd.

Hæstv. forseti. Þetta mál er mér skylt að því leyti að ég lýsti því yfir á Alþingi 20. apríl sl. að ég mundi beita mér fyrir því í fjárln. að nefndin hefði frumkvæði að því að úttekt yrði gerð á viðskiptum og samskiptum Hrafns Gunnlaugssonar og opinberra stofnana. Ég taldi afar mikilvægt að Alþingi hefði frumkvæði hvað varðaði slíka úttekt og að umræður um þetta mál mættu fara fram á þinglegum grundvelli. Og 21. apríl kom fjárln. saman og þar varð niðurstaða um að óska eftir því við Ríkisendurskoðun að fram færi úttekt á þessum samskiptum. Það olli þó vonbrigðum á þeim fundi að ekki varð alls kostar samkomulag um þá niðurstöðu. Stjórnarandstaðan gat ekki átt heilan hlut að þeirri beiðni sem meiri hluti stjórnarliða varð síðan einn að standa að til Ríkisendurskoðunar. Ég skildi aldrei þá í hverju sá ágreiningur var fólginn og kannski ekki rétt að rifja það upp nú, en tel þó innlegg inn í þetta mál af því að hér hefur það ekki komið til umræðu heldur þvert á móti. Ég vil einnig vekja athygli á því að stjórnarandstaðan í fjárln. ekki hótaði heldur fullyrti í bókun að undirritaðir nefndarmenn mundu taka málið upp að nýju samkvæmt ákvæðum 26. gr. þingskapa Alþingis þegar niðurstöður Ríkisendurskoðunar lægju fyrir. Og svo lágu niðurstöður Ríkisendurskoðunar fyrir. En þá varð afstaðan allt önnur vegna þess að þá varð samkomulag og samstaða í fjárln. líka með þeim sem áður höfðu fullyrt að þeir ætluðu að taka málið aftur upp í fjárln. á grundvelli 26. gr. þingskapa. Það varð samstaða með þeim þegar skýrslan kom um sérstaka bókun sem hér hefur nú þegar verið lesin. Slíka samstöðu stjórnar og stjórnarandstöðu í fjárln. er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að þingflokkarnir allir standi að þeirri bókun ef mark er hægt að taka yfir höfuð á fulltrúum flokka í nefndum nema fulltrúar flokka í nefndum tali eitt hér og annað þar. Þetta tel ég mjög mikilvægt að leggja áherslu á. Hvað varðar efnisatriði málsins, þá tel ég brýnast af öllu og legg áherslu á það sem fram kemur í bókun fjárln. sem algert samkomulag varð um 8. júlí þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar hafði verið rædd í fjárln., en þar segir: ,,Í ljósi þeirra upplýsinga er koma fram í nefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar beinir fjárln. því til menntmrh. að hann beiti sér fyrir heildarendurskoðun á lögum um kvikmyndamál, svo og ákvæðum laga um Menningarsjóð útvarpsstöðva. Við þá endurskoðun sé tekið m.a. mið af þeim upplýsingum og athugasemdum sem fram koma í fyrrnefndri skýrslu.`` Þetta er kjarni málsins og ég vona að þessi endurskoðun sé hafin. Ef ekki, þá verði hún hafin strax og tekið verði tillit til þeirra upplýsinga og athugasemda sem í fyrrnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar komu fram. Þetta var vilji fjárln. á þeim tíma þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar var rædd og ég trúi að sé enn.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu skýrsla Ríkisendurskoðunar um fjármálaleg samskipti Hrafns Gunnlaugssonar við ýmsa opinbera aðila. Ég held að það sé alveg ljóst að þessi skýrsla hefur orðið þeim sem óskuðu eftir því að sérstök nefnd yrði sett í það að rannsaka samskipti Hrafns Gunnlaugssonar við opinbera aðila mikil vonbrigði og er það að vonum vegna þess að meginniðurstaða skýrslunnar er að sjálfsögðu sú að hvorki hafi þessi starfsmaður brotið af sér í starfi né heldur hyglað sér.

Forseti hlýtur að biðja hv. þm. að hlífa þingheimi við fullyrðingum af þessu tagi, að þingmenn hafi ætlast til að umræddur einstaklingur hafi brotið af sér. Forseti hlýtur að gera athugasemd við þetta.

Er þingmaðurinn víttur?

Má þingmaðurinn heyra þetta aftur?

Verður þingmaðurinn víttur?

Já, forseti skildi svo orð hv. þm. að hann gerði hv. þm. sem um skýrsluna báðu þann hug að ætlast hefði verið til að hún væri áfellisdómur um umræddan einstakling.

Nei, svo er ekki hægt að skilja orð mín.

Er hv. þm. víttur?

Það er ekki hægt að skilja orð þingmannsins þannig. Það er gersamlega útilokað.

Þá vil ég gera sem hv. þm. og biðja hann að endurtaka það sem hann sagði. Vera má að ég hafi misskilið, en hv. þm. sagði að skýrslan hefði orðið þingmönnunum vonbrigði. Í því hlýtur að felast ákveðin skoðun og forseti telur skyldu sína að leiðrétta það.

Þingmaðurinn telur sig hafa fulla heimild til þess, forseti, að halda því fram að þessi skýrsla hafi verið þingmönnunum vonbrigði.

Hv. þm. er leyft að halda áfram máli sínu.

Gott og vel. Ég vil því halda því fram að meginniðurstaða þessarar skýrslu sé að umræddur starfsmaður hafi hvorki brotið af sér í starfi né hyglað sér. Þetta er meginniðurstaða sem skiptir miklu máli vegna þess að það hafði verið ýjað að því í umræðu á þingi að um brot í starfi hefði verið að ræða og að starfsmaður hefði hyglað sér. Athugasemdirnar í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru margar og merkilegar. Ein af meginniðurstöðum skýrslunnar er sú að það eru gerðar alvarlegar athugasemdir við starfsemi ýmissa opinberra sjóða. Varða þessar athugasemdir í raun og veru bæði Alþingi að því er varðar lagasetningu, en einnig störf núverandi og fyrrverandi ráðherra að því er varðar setningu reglugerðar um störf og starfsemi þessara sjóða. Ég vil geta þess að sérstaklega kemur fram gagnrýni hjá Ríkisendurskoðun á bls. 7 í þessari skýrslu þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Þegar litið er heildstætt á mál er tengjast stjórn og starfsemi Kvikmyndasjóðs er það mat Ríkisendurskoðunar að hæfisreglna stjórnsýsluréttarins hafi ekki verið gætt sem skyldi á vettvangi sjóðsins á undanförnum árum, en fyrir liggur að einstakir stjórnarmenn í Kvikmyndasjóði hafa tekið þátt í skipun manna í úthlutunarnefnd þrátt fyrir að þeir hafi sótt um eða ætlað sér að sækja um styrki úr sjóðnum.`` Hér er í raun og veru verið að finna að störfum þeirra ráðherra sem skipuðu Hrafn Gunnlaugsson í stjórn Kvikmyndasjóðs. Þeir ráðherrar munu sennilega hafa verið þrír, en sá síðasti sem það gerði var hv. þm. Svavar Gestsson sem hefur haft uppi í umræðum í þinginu um þetta mál hin verstu orð. Ég held að það sé rétt að benda á þetta í þessari umræðu. Sá hv. þm. hafði um þessa skýrslu þau orð áðan að hún færi sæmilega í málið. Ég geri ráð fyrir því að það sé ekki í fornri merkingu orðsins sem þýðir að gera það með sóma heldur svo að það sé rétt viðunandi. Það er vonlegt vegna þess að Ríkisendurskoðun ómerkir m.a. það sem þessi þingmaður sjálfur setti fram í ræðu sinni í þinginu hér í fyrra, hún ómerkir ummæli hans þar sem segir að umræddur settur framkvæmdastjóri hafi fengið styrk út á mynd úr Norræna kvikmyndasjóðnum með venjulegum hætti, en þetta er borið til baka í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Í raun og veru er þessi skýrsla athyglisverð fyrir margra hluta sakir. Ég mun ekki fara í mörg atriði hér í þessu stutta máli mínu. Það er alveg rétt að það kemur fram í skýrslunni að víða eru hagsmunaárekstrar sem Ríkisendurskoðun gagnrýnir og varar sérstaklega við. Slíkir árekstrar eru mjög algengir í svo smáu samfélagi sem hér þrífst og það er ljóst að ef farið yrði almennt yfir gildandi lög um opinbera sjóði, þá munu margir þeirra reynast afskaplega veikir fyrir slíkri gagnrýni, en engu að síður er slík gagnrýni velkomin inn í umræðuna. Ég vil taka það fram að í þessum umræðum hér, sem hafa yfirleitt verið frekar málefnalegar, hefur þó ýmislegt verið sagt sem ég hygg að betur hefði verið látið ósagt. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði hér áðan að settur framkvæmdastjóri hefði notað Ríkisútvarpið sem hækju. Er með þessu átt við að hann hafi notað Ríkisútvarpið til þess að hygla sér? Slík ummæli eru lítillækkandi, í raun og veru bæði fyrir settan framkvæmdastjóra og þau eru líka lítillækkandi fyrir Ríkisútvarpið. Hér kom fram einnig áðan hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu að Sjálfstfl. bæri nú ægivald yfir fjölmiðla og var þar getið sérstaklega um setu ákveðins framkvæmdastjóra hér í borg í stjórn Stöðvar 2. Hvað þýða slík ummæli sem þessi? Þýðir þetta það að Stöð 2 sé stjórnað af þeim sem þar sitja í stjórn? Þýðir þetta það að fréttamenn Stöðvar 2 séu undir ægivaldi þeirra sem sitja í stjórn? Má skilja þessi orð þannig að bæði fréttamennsku og dagskrárgerð sé bókstaflega fjarstýrt af þeim sem sitja í stjórn? Hvers lags virðing er þetta fyrir þeim fjölmiðli sem hér hefur haslað sér völl, Stöð 2, sem stundar heiðarlega fréttamennsku og reyndar vaxandi dagskrárgerð, hvers konar virðing er þetta fyrir þessum fjölmiðli? Hvers vegna er verið að ganga inn á þessar brautir? Er verið að gefa það í skyn hér að á Stöð 2 séu grundvallarlögmál --- sem hafa verið færð sérstaklega inn í umræðuna hjá Evrópuráðinu um sjálfstæði fréttamanna og um frelsi þeirra sem vinna innan fjölmiðlanna til þess að vinna að sínum málefnum afskiptalaust og óháð þeim sem eiga fjölmiðlana --- er verið að gefa það í skyn að þetta lögmál gildi ekki hér? Þetta eru merkilegar athugasemdir. Þetta eru merkileg skilaboð til fjölmiðlanna og ég hygg að því miður hafi það nú gerst enn einn ganginn í umræðum um þetta mál á Alþingi að menn hafi sagt ýmislegt sem betur hefði verið látið ósagt og það á einnig við um forseta þingsins hér í upphafi.

Það er skylda forseta Alþingis að gæta sóma þingmanna héðan úr forsetastól.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur nú leitt ýmislegt mjög fróðlegt í ljós satt að segja og ég tel enn ástæðu til að þakka hv. 18. þm. Reykv. fyrir að hefja þessa umræðu. Sérstaklega hefur hún leitt það í ljós að Sjálfstfl. leit svo á að Hrafnsmálið svokallaða væri málefni Sjálfstfl. og að flokksleg æra Sjálfstfl. væri í veði í þessu máli. Hjarta Sjálfstfl. slær með þeim hætti að þingmenn eins og hv. síðasti ræðumaður telja greinilega að Ríkisendurskoðun hafi sýknað --- ekki Hrafn Gunnlaugsson, það er mikið minna mál heldur Sjálfstfl. og menn nota tækifærið hér í ræðuhöldum til þess að vera með yfirlýsingar eins og komu fram áðan, þar sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich virðist ekki gera sér grein fyrir því fjölmiðlaumhverfi sem um er að ræða á Íslandi í dag, þar sem Sjálfstfl. hefur auðvitað ægivald og ber ægishjálm yfir möguleika, ítök, sambönd og tengsl allra annarra stjórnmálaflokka. Sjálfstfl. ber þennan ægishjálm en hann vill ekki viðurkenna það. Og það er þess vegna, af því að þetta var gagnrýnt, sem þessir menn ekki þola nú að enn á ný þora stjórnarandstæðingar að gagnrýna Sjálfstfl. úr þessum ræðustól tæpitungulaust. Í öðru lagi hefur komið fram, virðulegi forseti, í þessum umræðum ótrúlegur valdhroki í viðhorfum Sjálfstfl. til þingsins, þar sem það er sagt fullum fetum: Við vorum í fullum rétti að neita meðferð málsins í menntmn. Auðvitað var meiri hlutinn í fullum rétti en er það þar með sagt að það hafi verið lýðræðislegt sjónarmið? Nei. Hvað höfum við verið að gera hér á undanförnum árum? Setja ný lög um þingsköp, stuðla að betri vinnubrögðum í þinginu. Hvað þýðir svar af þessu tagi frá hv. formanni menntmn. hér áðan? Það þýðir það að þau viðhorf eru enn til í þinginu sem voru talin fullgild á viðreisnarárunum fyrir 20--30 árum, en ég hélt að væru löngu horfin héðan. Ég segi, hæstv. forseti. Það er gott að þau létu á sér kræla núna til þess að vita á hverju maður á von á næstu vikum og mánuðum af íhaldinu. En í þriðja lagi er það þannig, hæstv. forseti, að Alþfl. lagði af stað í þennan leiðangur líka. Ég hélt nú satt að segja að hann hefði nóg með sig, nóg með alla seðlabankana sína og jeppana sína, með fjallagræjurnar.

Sendiherrastöðurnar.

Ég tala nú ekki um sendiherrastöðurnar og forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins.

Tókstu eftir hver kallaði fram í?

Ég tók eftir því, en ég ætlaði nú ekki að hafa hátt um það, hv. þm. Og Alþfl. munar ekkert um að bæta því á sig að taka bara líka að sínu stóra hjarta Hrafn Gunnlaugsson.

Einn keppur í sláturtíðinni.

Einn keppur í sláturtíðinni, hverju munar það? 

Og þú ert velkominn líka.

Staðreyndin er auðvitað sú að með þessari afstöðu sem fram kemur hjá hv. þm. Gunnlaugi Stefánssyni er Alþfl. að ganga fullkomlega inn í þetta heiðnaberg með býsna átakanlegum og þarflausum hætti. Það hefur enginn beðið Alþfl. um að ganga í þetta skítverk, í þessar forarvilpur á eftir Sjálfstfl. Í þriðja lagi, hæstv. forseti, hefur það komið fram í þessum umræðum að þessi umræða hefur gert gagn því að það kom fram í svörum hæstv. menntmrh. hér áðan að hann ætlar núna ekki aðeins að gefa út reglugerð næstu daga um ákveðna þætti sem Ríkisendurskoðun bendir á, heldur ætlar hann að taka á fleiri málum eins og t.d. því að hann ætlar að senda öllum tilnefningaraðilum stjórnsýslulögin, sennilega ókeypis hefti ljósrituð úr Stjórnartíðindum. Það er fínt og það er framför hjá hæstv. menntmrh. og það á að þakka fyrir það sem vel er gert. Hitt er aftur á móti annað sem var mjög alvarlegt sem kom fram hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich og ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort það sé líka skoðun ráðherrans að ráðherra eigi að hafna tilnefningum sem koma frá samtökum um menn í stjórn þeirra sjóða sem ráðherrann var m.a. að tala um hér áðan. Er verið að boða það að ráðherrarnir ætli að segja: Nei, ég vil ekki setja þennan fulltrúa kvikmyndasamtaka, rithöfundasamtaka eða tónlistarmannasamtaka í stjórn af því að hann er mér, ráðherranum, ekki þóknanlegur? Er Sjálfstfl., hv. þm. Tómas Ingi Olrich fyrir hans hönd, að hafa þannig í hótunum við samtök listamanna í landinu að það verði fyrst gáð hvort þessar tilnefningar séu í lagi áður en ráðherrann skipar fulltrúa í stjórn þessara sjóða? Þetta las ég út úr ræðu hv. þm. Tómasar Inga Olrich þegar hann gagnrýndi mig sem hér stend fyrir það að hafa skipað Hrafn Gunnlaugsson í stjórn Kvikmyndasjóðs samkvæmt tilnefningu samtaka sem átti að tilnefna þangað inn samkvæmt lögum. Er verið að segja að ráðherra á hverjum tíma eigi að velja og taka bara þá menn sem þeim eru þóknanlegir? Og er það þetta, þessi valdníðsla, sem Alþfl. er að taka undir og ætlar að aðstoða Sjálfstfl. við að verja?

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður sem heitið getur, enda eru fulltrúar Framsfl. búnir að taka upp þann tíma sem okkur hefur verið ætlaður í þessari umræðu samkvæmt samkomulagi. Það er aðeins út af orðum sem féllu hér hjá hv. þm. Gunnlaugi Stefánssyni sem mig langar til þess að segja tvær, þrjár setningar. Það er í fyrsta lagi að minna hann á að út af þeim umræðum sem áttu sér stað á sl. vori í fjárln. um hvernig á þessu máli yrði haldið, þá var það fyrst ósk stjórnarandstöðunnar að í þetta mál yrði sett sérstök nefnd. Í öðru lagi var það okkar ósk að fjárln. tæki málið sjálf til umfjöllunar og væri aðili að þessari skoðun allri saman, en niðurstaða meiri hluta fjárln. var sú að fela verkefnið Ríkisendurskoðun. Í okkar bókun föllumst við að sjálfsögðu á það að Ríkisendurskoðun taki þetta verkefni og vinni í samræmi við ákvæði laga og fagleg sjónarmið eins og þar segir en síðan er því lýst yfir að nefndarmenn muni taka málið upp að nýju. Nú er það svo að ég er hér eini fulltrúi stjórnarandstöðunnar í fjárln. sem hef í augnablikinu aðstöðu til þess að taka til máls. Að vísu er hæstv. forseti í þeim hópi líka 

Oftast nær.

Oftast, segir hv. umhvrh.

Hæstv. forseti. Ég er ekki viss um að hv. þm. Svavar Gestsson hafi heyrt ræðu mína er ég flutti hér áðan. Ef hann hefur heyrt hana, þá hef ég talað svo óskýrt að hann hefur misskilið hana. Ég trúi því ekki að hv. þm. Svavar Gestsson hafi verið andsnúinn því að Alþingi Íslendinga bæri ábyrgð á þeirri úttekt sem fram fór á fjármálalegum samskiptum Hrafns Gunnlaugssonar og opinberra stofnana. Ég trúi því ekki að hv. þm. Svavar Gestsson sé andsnúinn því eða ósammála því að fram fari endurskoðun, heildarendurskoðun á lögum um kvikmyndamál, svo og ákvæðum laga um Menningarsjóð útvarpsstöðva og við þá endurskoðun verði tekið tillit til upplýsinga og athugasemda sem fram koma í fyrrnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar. Og ég trúi því ekki að hv. þm. Svavar Gestsson sé ósammála þeirri bókun sem kom fram í fjárln. í kjölfarið á umræðum um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þetta voru efnisatriði máls míns og það kom ekkert efnislega fram í ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar um það að hann væri ósammála þessum efnisatriðum. En hann gagnrýndi tal mitt almennt og þá verður svo að líta á að hann sé ósammála afstöðu minni hvað efnisatriði þessa máls snerta, að hann hafi verið ósammála því að þessi endurskoðun skyldi fara fram undir forræði þingsins, hann sé ósammála því að fram fari heildarendurskoðun á lögum um kvikmyndamál og ákvæðum laga um Menningarsjóð útvarpsstöðva og hann sé ósammála þeirri niðurstöðu sem varð í fjárln., dags. 8. júlí 1993, í kjölfarið í umræðum á þeirri úttekt sem Ríkisendurskoðun lét fara fram. Ég harma þessa afstöðu hv. þm. og ég trúi því ekki að þetta sé afstaða Alþb. og hann tali hér fyrir sinn eigin munn.

Þetta er óheiðarlegur málflutningur.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur nú þróast á merkilegan hátt þykir mér og sýnir það kannski einna best hvað hér er um alvarlegt og viðkvæmt mál að ræða. Hæstv. menntmrh. nefndi það í sinni ræðu að siðavandir þingmenn og rannsóknarblaðamenn hefðu staðið fyrir fjaðrafoki út af þessu máli og ég viðurkenni það fúslega að ég lít á mig sem siðavandan þingmann

Ég sagði þetta hreint ekki.

ja, mér heyrðist þetta,  En ég verð að segja að mér þykir hafa verið farið mjúkum höndum um menntmrh. og hér hefði mátt taka miklu fastar á vegna þess að í skýrslu Ríkisendurskoðunar koma fram mjög alvarlegar ásakanir. Eins og kom fram í vor þegar tillögu stjórnarandstöðunnar um rannsóknarnefnd var hafnað, stendur maður nokkuð ráðalaus gagnvart því hvernig hægt er að taka á ráðherrum sem ganga fram með þessum hætti. Og þá er ég einkum að tala um sjálfa stöðuveitinguna og það hvernig staðið var að fyrirgreiðslu af ýmsu tagi við þann einstakling sem hefur dregist inn í umræðuna svo sem vænta mátti þó að alla vega ég hafi reynt að halda honum sem mest utan við þetta mál, því að mínum dómi er hinn alvarlegi þáttur þessarar skýrslu sá sem snýr að stjórnsýslunni og stjórnarháttum. En þrátt fyrir það vil ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér og það kom fram í þeim að það er ýmislegt að gerast sem betur fer. Það er verið að taka á málefnum Kvikmyndasjóðs en það breytir ekki því að það er margt eftir enn og það sló mig hvernig hæstv. ráðherra skýldi sér á bak við stjórnsýslulögin sem taka munu gildi um næstu áramót því að við höfum margra ára reynslu og tugi dæma um það hvernig hér hefur verið skipað í stöður og hvernig menn hafa verið skipaðir í stjórnir og það gagnrýnt harðlega þannig að það er ekki eins og það sé verið að taka upp hér einhvern nýjan sið. Við höfum dæmin frá því í sumar og haust um það hvernig menn ganga hér um sali ríkisvaldsins. Það er auðvitað ekki hægt að halda svona áfram og þó að menn samþykki stjórnsýslulög þá er eftir að sjá hvernig þeim verður framfylgt. Hæstv. menntmrh. kom inn á það að það væri eitthvað sérstaklega verið að sveigja hér að listamönnum eða listageiranum og hvernig þar væri skipað í stjórnir og ráð. Ég er honum alveg sammála um það. Ég held að það sé full ástæða til þess að skoða ýmsa aðra geira samfélagsins. Það eru víða hagsmunaárekstrar en mergurinn málsins er sá að það er ekkert óeðlilegt við það að skipa fólk í nefndir, sjóðstjórnir og annars staðar þar sem sérþekking þess kemur til góða. Málið er það að ef menn eru að fjalla um sín eigin mál, þá eiga menn auðvitað að víkja. Þá eiga menn að víkja úr viðkomandi stjórn. Þar sem Kvikmyndasjóður á í hlut, þá er staðreyndin sú að maður sem setið hefur árum saman í stjórn Kvikmyndasjóðs hefur auðvitað haft áhrif á stefnu og starfshætti sjóðsins og það þarf enginn að segja mér það að auðvitað hefur stjórnin áhrif á það hvaða kvikmyndir eru styrktar þó að stjórnarmeðlimir sjálfir sitji ekki í úthlutunarnefnd. Það er mjög óeðlilegt að maður sitji í stjórn sjóðs og fái síðan hæstu styrki úr sjóðnum. Þetta geta ekki talist eðlilegir stjórnarhættir. Það væri mjög margt hægt að nefna af því sem fram kom í máli ráðherrans og annarra sem hér hafa talað. En ég get ekki látið hjá líða að minnast á það sem hæstv. menntmrh. sagði þegar hann nefndi að hann væri ósammála Ríkisendurskoðun og var þá að víkja að kaupunum á kvikmyndum Hrafns Gunnlaugssonar, án heimildar. Ég vil bara minna á það að í 41. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins stendur: ,,Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.`` Þetta stendur í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins en menn vita að þetta hefur verið þverbrotið árum saman, þverbrotið og það eru ekki góðir stjórnarhættir að ráðherrar hér líklega um áratuga skeið hafa brotið íslensku stjórnarskrána. Við erum að reyna það í breytingum á þingsköpum og breyttum starfsháttum hér að taka á þessum málum svo að Alþingi fari í raun að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Og ég skora á þingmenn meiri hlutans að sinna þeirri skyldu sinni að veita ríkisstjórninni aðhald, en að standa ekki hér og verja stjórnarhætti af þessu tagi. Þetta getur ekki gengið svona. Við sjáum hvernig fjármunum íslenska ríkisins er háttað nú um stundir, hvernig sífellt hallar á ógæfuhlið og það er auðvitað vegna þess hvernig stjórnarhættir ríkja hérna, hvernig menn ganga um opinbera sjóði. Þetta hangir allt saman. Að lokum, virðulegi forseti, þá vil ég aðeins nefna það sem fram kom í máli þriggja þingmanna stjórnarliðsins sem hérna eru í vörninni með hæstv. menntmrh. Ég vil fyrst koma inn á það sem formaður menntmn., hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir, nefndi varðandi fundi menntmn. Ég get ekki sagt annað en að mér kemur það ákaflega spánskt fyrir sjónir að þegar hægt er að kalla saman fundi í öðrum nefndum, t.d. héldum við tvo fundi í sumar í efh.- og viðskn., þá er það ákaflega sérkennilegt að það skuli ekki vera hægt vegna fjarvista að kalla saman fund í menntmn. Það er varaformaður í menntmn. og maður getur sent aðra fyrir sig á nefndarfundi ef brýna nauðsyn ber til. En ágreiningurinn snýst auðvitað um það, hvort menn vilja ræða þetta mál eða ekki og ég er algerlega ósammála því að það hafi ekki verið þörf á að ræða þetta mál. Það er nú einu sinni svo að okkur finnst það mörgum sem hér erum að það komi alvarlegir hlutir fram í þessari skýrslu sem okkur beri að taka á. Að lokum, virðulegi forseti, þá vil ég vegna ummæla hv. þm. Tómasar Inga Olrich nefna að það var ekki stjórnarandstaðan sem vildi framkvæma úttekt á þessu máli á þann hátt sem gert var. Við vildum fá rannsóknarnefnd sem færi í gegnum málið á miklu víðtækari hátt en gert var. Það var meiri hluti fjárln. sem samþykkti að fara þessa leið og þar með datt út sá hluti sem snýr að hæstv. menntmrh. og stjórnkerfinu í heild.

Hæstv. forseti. Ég sagði hér fyrr í umræðunni að það hefði skort á málefnalega umræðu til þessa um þetta mál. Hún hófst með málefnalegum hætti. Málshefjandi flutti sitt mál málefnalega og ég tel að ég hafi líka verið málefnalegur í mínum svörum. En því miður fór umræðan síðar á svipað stig og hún var á hér í vor þar sem stjórnarandstaðan sló þá taktinn og það er miður. Hv. þm. Svavar Gestsson sagði að ég hefði umboðslaus en með samþykki fjmrh. gefið greiðsluloforð í fyrra, loforð sem efna átti á þessu ári. Ég hef sagt hér áður að ég sé ósammála því sem kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar varðandi þetta atriði, þar sem Ríkisendurskoðun telur að mig hafi brostið heimild til þess að gefa þetta loforð og segir að þetta verði að teljast óheppilegt með tilliti til þess fordæmis sem með þessu skapaðist. Hv. þm. Svavar Gestsson á að vita það betur en aðrir hér í þessum þingsal að menntmrh. hefur ákveðinn lið til ráðstöfunar sem Alþingi hefur samþykkt og það var út á þennan lið sem ég auðvitað gaf þetta loforð.  Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttur sagði hér eitt og annað og m.a. þetta sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich gerði hér að umræðuefni, þegar hún sagði að settur framkvæmdastjóri sjónvarps hefði notað Ríkisútvarpið sem hækju. Þetta þykir mér mjög gróft sagt, bæði gagnvart honum og Ríkisútvarpnu, eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich sagði. Og þetta er gróft sagt líka með tilliti til þess sem segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar í kaflanum um Ríkisútvarpið. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við athugun Ríkisendurskoðunar á fjármálalegum samskiptum Hrafns Gunnlaugssonar og sjónvarpsins hefur ekkert komið fram sem bendir til að hann hafi brotið af sér í opinberu starfi eða dregið sér fé.`` Samt leyfir hv. þm. sér að segja að settur framkvæmdastjóri sjónvarps hafi notað Ríkisútvarpið sem hækju. Þetta er gróft sagt.  Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir talaði líka um að það hefði verið hæpin breyting sem gerð var á reglugerð um Menningarsjóð útvarpsstöðva og sem hv. þm. Svavar Gestsson og þáv. menntmrh. gerði. Það má vel vera að það hafi verið hæpin lagaheimild til þess. Það hefur þó verið athugað og ekki hefur það verið talið lagabrot. Ég held að þessi reglugerðarbreyting sem hv. þm. Svavar Gestsson lét gera, hafi verið rétt. En það má vel vera hins vegar að það sé líka rétt að leggja Menningarsjóð útvarpstöðva niður. En ég bendi á, sérstaklega vegna þess að þetta kom fram í máli hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur sem er þingmaður Framsfl., að Menningarsjóður útvarpsstöðva varð til fyrir kröfu Framsfl. á sínum tíma, ófrávíkjanlega kröfu, til þess að nægilega margir framsóknarmenn fylgdu frv. til nýrra útvarpslaga á sínum tíma, til þess að það gæti orðið að lögum. En þetta er ánægjuleg breyting, finnst mér, hjá Framsfl. ef hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir talar í nafni flokksins, sem ég veit náttúrlega ekkert um. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir fór svo að tala hér um allt annað heldur en skýrslu Ríkisendurskoðunar. Hún fór að tala um störf Hrafns Gunnlaugssonar í sjónvarpinu núna og það er ekki málefnaleg umræða þegar við erum að ræða hér um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Mér er vel kunnugt um ágreining sem er innan Ríkisútvarpsins um bókhaldið þar, milli fjármálaskrifstofunnar og sjónvarpsins. Ég hef undir höndum gögn sem segja mér að það sé full ástæða til þess að óska nánari skýringar frá fjármálaskrifstofunni um bókhald stofnunarinnar og má vel vera að þessar deilur sem þar hafa risið kunni að gefa tilefni til þess að öll fjármál Ríkisútvarpsins verði athuguð nánar. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir taldi að það væri ekki það nauðsynlegasta að nemendur í grunnskólum færu að horfa á kvikmyndir sem eitthvert sérstakt námsefni. Ég er alveg sammála því, enda var það ekki það sem ég var að segja. Ég var að segja að það kynni að vera nauðsynlegt að taka upp kennslu í kvikmyndagerð og myndmáli, að lesa myndmál yfirleitt, en það er ekki það nauðsynlegsta. Það hljótum við að vera sammála um. Ég veit ekki hvort það eru mikið fleiri atriði sem ég þarf að koma að, enda á ég svo sem ekki langan tíma eftir. Þó það jú að hv. þm. Páll Pétursson sagði að Ríkisútvarpinu hefði verið unnið tjón, að því er mér skildist, með því að ég setti Hrafn Gunnlaugsson í stöðu framkvæmdastjóra sjónvarps um eins árs skeið og það væri verið að eyðileggja sjónvarpið, sagði hv. þm. Ég veit satt að segja ekki alveg hvað hann á við. Menn hafa verið að horfa núna á afar breytta dagskrá sjónvarpsins sem hefur verið unnin auðvitað fyrst og fremst undir handleiðslu framkvæmdastjóra sjónvarps. Ég hef ekki orðið var við annað en að það sé almenn ánægja með þá miklu breytingu sem orðið hefur á dagskrá sjónvarpsins og svo segir hv. þm. Páll Pétursson að það sé verið að eyðileggja það. Það er gagnrýnt hér að framkvæmdastjóri sjónvarps hefur leyft ungum mönnum, nokkrum ungum mönnum að leiða umræðuþætti í sjónvarpinu. Ég sé satt að segja ekkert að því þótt ungum mönnum sé leyft að spreyta sig á því að stjórna umræðuþáttum í sjónvarpi og það er beinlínis rangt þegar sagt er að það sé einlitur hópur manna sem komi fram í þessum umræðuþáttum, það er rangt. 

Ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, að forseti sá ástæðu til þess að stöðva mig í ræðu minni áðan án þess að nokkur efni stæðu til þess. Þegar ég hafði lokið máli mínu mátti skilja það svo á forseta að sá sem hér stendur hafi ekki gætt sóma þingsins í ræðu sinni. Ég vil spyrja forsetann að því hvort það sé hans skoðun að sú ræða sem ég flutti hér áðan hafi verið með þeim hætti að ég hafi ekki gætt sóma þingsins. Ef svo er, þá krefst ég þess að stjórn þingsins fari yfir ummæli mín og ef hún sér að þar hafi ég ekki gætt sóma þingsins, þá er ég reiðubúinn að taka við vítum frá forseta um það mál. Að öðrum kosti tel ég að hann eigi að biðja mig afsökunar.

Hv. þm. hafði þau orð um það tilefni að beðið var um skýrslu að forseti taldi að þar væri þingheimur eða þ.e. hluti hans, fjárlaganefnd þingsins, borin óheppilegum sökum og ósanngjörnum. Og ég vil minna hv. þm. á að í 8. gr. laga um þingsköp segir í fyrsta lagi: ,,Forseti stjórnar umræðum og sér um að allt fari fram með góðri reglu.`` Forseti taldi þetta ekki góða reglu. Í 89. gr. segir: ,,Ef þingmaður talar óvirðulega um forseta Íslands eða ber þingið eða ráðherra eða einhvern þingmann brigslyrðum eða víkur með öllu frá umtalsefninu`` þá hefur forseti leyfi til að víta þingmanninn. Forseti taldi nú í þessu tilviki málið ekki svo alvarlegt, en hlaut að benda hv. þm. á að það er ósæmilegt með öllu að væna þingmenn sem biðja um rannsókn máls um annarlegt hugarfar í garð einhvers. Þetta er skoðun forseta að ekki eigi að eiga sér stað hér og því beindi forseti þeirri ósk til hv. þm. að þannig yrði ekki um þetta fjallað.

Virðulegi forseti. Ég vil enn inna forseta eftir því hvort hann líti svo á að sá sem hér stendur hafi ekki gætt sóma þingsins og hafi með orðum sínum vegið að þingmönnum með ósæmilegum hætti þannig að ástæða sé til að víta hann fyrir það.

Vegna þessara orða hv. 5. þm. Norðurl. e. vill forseti taka fram að engar vítur fóru fram. En forseti telur það ekki sæmandi að bera fjárln. Alþingis það að hafa haft . . .

Bar þingmaðurinn fjárln. Alþingis þessum sökum?

Forseti taldi að mjög hefði verið ýjað að því að óskað hefði verið eftir ákveðinni niðurstöðu og að nefndin sem bað um skýrsluna hefði orðið fyrir vonbrigðum.

Virðulegi forseti. Ég tel að túlkun forseta á ummælum mínum sem er afar veik, nánast fáránleg, geti ekki gefið tilefni til þeirra orða sem hún hefur látið falla hér í dag til mín.