Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Baldvinsson) Jeg mintist á það við 2. umr., að nefndin væri ekki ánægð með orðalagið á frv., en gerði þó ekki brtt. við það, af því að þá þyrfti að orða upp að nýju flestar greinar frv. Nú hefir nefndin borið fram brtt. við upphaf 1. gr., þar sem stendur: Alþingi heimilar ríkisstjórninni o. s. frv. Leggur nefndin til, að í stað þess komi: Ríkisstjórninni er heimilt o. s. frv. Það þykir viðkunnanlegra að orða þetta svo. f öðru lagi vill nefndin breyta um orð í 1. gr., taka út orðið „hún“ og setja „Stöðin“ í staðinn, til þess að fyrirbyggja þann misskilning eða útúrsnúning, að það sje stjórnin, en ekki stöðin, sem megi vera þannig gerð, að nota megi hana jöfnum höndum til að útvarpa tali og söng o. s. frv., eins og í greininni stendur.

Frsm. (Jón Ólafsson) Það er ekki ástæða til að fara um þetta frv. mörgum orðum að þessu sinni. Nefndin hefir orðið ásátt um að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það kom frá Ed. Þetta mál mun væntanlega innan skamms verða afgr. frá þinginu sem lög, og er óhætt að fullyrða, að það sje eitt af hinum allra merkustu þingmálum á síðustu árum. Það er sjerstaklega merkilegt fyrir það, að það gefur nú í fyrsta sinn von um, að ofurlítið rætist úr um það að byggja upp þau býli í landinu, sem áður hafa verið svo illa húsuð, að líkari hafa verið dýrabústöðum en manna. Þetta er fyrsta alvarlega sporið í þá átt, og má gera sjer von um, að það hamli eitthvað móti því, að fólk flýi framvegis þau býli, sem lífvænleg eru, en sem eigendur hafa ekki haft í fullu trje með að húsa svo viðunandi væri. Einnig er frv. merkilegt að því leyti, að með því er stigið fyrsta sporið til þess að fjölga sjálfstæðum býlum í landinu. Þeir, sem til þekkja uppi til sveita, eru farnir að sjá, að með aukinni jarðrækt muni reka að því, að skifta beri ýmsum stórum jörðum í fleiri býli, sem geti þó verið mjög lífvænleg. 4. gr. gerir eindregið ráð fyrir, að slík býli sitji. fyrir lánum til húsagerða. Það þarf ekki að líta langt til baka til þess að sjá, að útstreymi fólks úr landinu var um eitt skeið að verða blóðinni vandræðaefni. Það var raunalegt að sjá fólkið flykkjast úr landi vegna þess að engin skilyrði voru til þess, að það gæti fengið viðunandi býli. Úr þessu hefir mikið raknað á síðustu árum með því að stofnaðir hafa verið stórir kaupstaðir með nýtísku bjargræðisvegum. En það er eins og kominn sje ofvöxtur í kaupstaðina og þeir geti ekki haldið áfram lengur að gefa fólkinu aðstöðu til að mynda sjálfstæð heimili. Í því liggur framtíð þjóðarinnar að mjög miklu leyti, að einstaklingar hennar hafi skilyrði til að halda tilverunni áfram á þeim slóðum, sem þeir eru bornir og barnfæddir, og jafnvel hverfi frá kaupstöðunum og fengju sjer jarðnæði í sveit, þar sem hægt er að reka sjálfstæðan atvinnuveg. Í 3. lagi er frv. merkilegt sökum þess, að það er fyrsta verulega sporið í þá átt að leggja landbúnaðinum peninga, sem telja megi með viðunandi kjörum, eftir því sem kostur er á. Það má segja um þetta frv., að það bindur þjóðfjelaginu óþægilegan útgjaldabagga. En það er svo um allar byrðar, sem þjóðflelagið tekur á sig í þeim tilgangi að hjálpa einstaklingum fram til velmegunar, en sje með gætni að farið, er það eins víst eins og 2 og 2 eru 4. að það fje skilar sjer á sínum tíma í auknum þjóðarauði, sem að sjálfsögðu skilar afraki í ríkisslóð. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um frv. sjálft. Undirbúningur þess er bæði mikill góður, því að drættir að þessu frv. hafa komið fram í ýmsum myndum á nokkrum undanförnum þingum og síðan hefir málið fengið undirbúning í milliþinganefnd og ennfremur hiá ríkisstjórninni. En það má, nú samt um þetta mál segja frá almennu sjónarmiði, eins og um öll önnur mál, að skoðanir manna um það verði eins margar eins og augun eru. Þótt einhverjum hafi sýnst, að eitthvað hefði mátt vera öðruvísi eða orðað á annan hátt, hefir nefndinni ekki þótt það næg ástæða til þess að breyta frv. frá því, sem það er. Jeg skal t. d. nefna eitt atriði, sem snýr að 6. gr. frv. sumum hefir ekki þótt fyllilega ákveðið hámark þeirra lána, sem veita skal til endurbyggingar sveitabýla. En nefndinni þótti ekki ástæða til að þessu sinni að kveða nánar á um hámarkið, einkum vegna þess, að þegar á það er litið, að slík starfsemi er hjer á byrjunarstigi, og því varla líkindi til, að svo hranalega verði af stað farið, að hætta muni af þessu stafa. Jeg held líka, að mjer sje óhætt að fullyrða, að engri af okkar nágrannaþjóðum hafi hingað til tekist að ganga svo frá slíkri löggjöf í upphafi, að ekki hafi orðið í ýmsu ábótavant. Hefir reynslan orðið sú, að ýmsum ákvæðum slíkra laga hefir verið breytt frá ári til árs, eftir þeim kröfum, sem fram hafa komið og virst hafa verið bygðar á skynsamlegum rökum. Þess vegna hefir nefndinni ekki þótt ástæða til að amast við þessu nú í upphafi og ætlar reynslunni sjálfri að skera úr um það, hvað betur megi fara. Sama máli er og að gegna um ákvæði 9. gr. um forkaupsrjettinn. Þau ákvæði verð jeg að telja fremur lítils virði, þó að sumir nefndarmenn litu öðrum augum á. Þær hömlur, sem lagðar hafa verið á menn í þessu efni, hafa reynst ómögulegar í framkvæmdinni, því auðvelt hefir ætíð orðið að fara á bak við slík ákvæði fyrir þá, sem á annað borð hafa viljað gera það. Þetta getur þó ekki talist skemd á frv., þó það frá mínu sjónarmiði sjeð verði að teljast lítils virði eða jafnvel þýðingarlaust. Þá er það 11. gr., eða ákvæði hennar um byggingarfróðan mann, sem hafi eftirlit með þeim byggingum, er sjóðurinn lánar fje til. Sumir líta svo á, að nauðsynlegt sje að hafa fleiri byggingarfróða menn, sem sjóðstjórnin gæti gripið til, þegar henni þætti þörf á. En það virðist óþarft að setja lög um slíkt, enda óhætt að treysta því, ef sjóðstjórnin hefir yfir nógu fje að ráða, að hana muni ekki skorta byggingarfróða menn til þess að hafa hönd í bagga með þeim framkvæmdum, sem hún lánar fje til. Eins og sjá má af nál. á þskj. 425 og þessum smáathugasemdum, er jeg hefi nú minst á, leggur nefndin til, að hv. deild samþykki frv. óbreytt eins og það kom frá hv.Ed. Það er liðið svo á þingtímann, að smávægilegar breytingar á frv., sem enga praktiska þýðingu hafa, gætu orðið þess valdandi, að frv. kæmist ekki fram að þessu sinni. Nefndin vill ekki á neinn hátt tefja málið, heldur óskar hún þess og væntir líka, að hv. deild greiði sem best fyrir því, svo að þetta merkilega mál verði afgreitt sem lög á þessu þingi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer er bæði ljúft og skylt að þakka hv. landbn. fyrir góða og skjóta afgreiðslu þessa máls, og þá ekki síst fyrir þau ummæli hv.frsm., að nefndin hafi ekki viljað tefja málið með því að fara að gera smávægilegar breytingar á frv. Jafnframt vil jeg nota tækifærið til þess að þakka hv. landbn. fyrir gott starf og skjóta afgreiðslu allra mála, sem hún hefir fengið á þessu þingi. Hún hefir staðið fast saman um að styðja þau mál, sem landbúnaðinum mega til bjargar verða, og vona jeg, að svo verði á næstu þingum. Sjerstaklega finn jeg þó ástæðu til að beina þakklæti mínu til hv.frsm. Hann er sá eini, sem ekki hefir persónulega aðstöðu til þess að láta mál landbúnaðarins sjerstaklega til sín taka, þar sem hann er sá eini í nefndinni, sem ekki er bóndi, og stundar auk þess annan atvinnuveg. Þó hefir hann staðið í fremstu röð manna í því að styðja landbúnaðinn og gekk fram fyrir skjöldu á þinginu í fyrra með því að sýna áhuga og rjettan skilning á því þjóðþrifamáli, sem hjer er um að ræða. Þess vegna vil jeg, sem kjörinn er formaður Búnaðarfjelags Íslands og fer nú sem stendur með æðstu stjórn landbúnaðarmála, þakka hv. 3. þm. Reykv. fyrir hans góðu till., ekki aðeins í þessu máli, heldur og öðrum málum, sem landbúnaðinn varða og hann hefir látið, til sín taka á þessu þingi. Um frv. það, sem hjer liggur fyrir, er vitanlegt, að ýms atriði þess geta orkað tvímælis. En aðaltakmarkið er að fara af stað og þreifa sig áfram, láta reynsluna kenna sjer, hvaða leiðir muni heppilegastar, er stundir líða. Sem sagt, jeg vil taka undir þær óskir, sem komu fram hjá hv.frsm., að hv. deild greiði svo fyrir þessu máli, að það megi verða að lögum þegar á þessu þingi, svo að þessi starfsemi, sem allir velunnarar landbúnaðarins vænta mikils af, megi hefjast sem fyrst.

Jón Sigurðsson Jeg ætla ekki að tala langt mál, hvorki til þess að þreyta hv. deild, sjálfan mig eða hv. landbn., því jeg skildi ummæli hv.frsm. á þá leið, að þetta mál væri svo þrauthugsað, að því verði ekki gerð betri skil. Jeg ætla samt að drepa á fáein atriði, nefndinni til athugunar, og vilji hún ekki sinna þeim, mun jeg við 3. umr. bera fram brtt. í því efni, svo að hv. deild gefist kostur á að fella sinn dóm um þær. Það eru þá fyrst ákvæði 4. greinar um lán til að endurreisa íbúðarhús á sveitabýlum. Þar er beinlínis tekið fram, að slík lán eigi að sitja fyrir að reisa nýbýli. Nú hefir mjer skilist, að hv. landbn. hallaðist að því, að einstaka jörðum yrði skift í 2–3 eða 4 smærri býli. Hvernig á þá að skilja þetta? Nú getur verið góður bær og nýlega gerður á jörðinni, en eftir skiftinguna þarf kannske að reisa tvo nýja bæi. Eins og 4. gr. er orðuð, ná ákvæði hennar aðeins til þess að endurreisa niðurnídd hús á sveitabýlum, en sje það alvara, eins og þetta frv. var upphaflega skilið, að fjölga býlum í landinu, þá vil jeg, að ekki geti orkað tvímælis, að þetta ákvæði nái einnig til þess að reisa nýbýli. Þá er annað, sem jeg vildi einnig benda á, og það er það, hvort ekki mundi ástæða til að setja í lögin lágmark þeirrar landsstærðar, sem bygt er á. Sá bankastjóri Landsbankans, sem aðallega hefir veðdeildarlánin með höndum, hefir sagt mjer, að stundum komi lánbeiðnir til nýbýla, er svo lítið land hafi til umráða, að bersýnilegt sje, að á því sje ekki hægt að lifa, og því ekkert viðlit að verða við slíkum lánbeiðnum. Því vitanlega getur það ekki verið tilgangurinn með nýbýlaræktuninni, að vekja þar upp kotabúskapinn í sinni ömurlegustu mynd. Býlin verða að vera það stór, að þau geti framfleytt fjölskyldu á sómasamlegan hátt. Annars er það ýmislegt fleira, sem jeg hefði viljað minnast á. En af því að hv. landbn. hefir tekið fálega öllum breytingum, ætla jeg ekki að þreyta hv. deild með frekari athugasemdum.

Hannes Jónsson Jeg vil lýsa ánægju minni yfir því, hvað máli þessu miðar vel í gegnum þingið, og þó að jeg hafi ýmislegt við einstök atriði frv. að athuga, þá skiftir það ekki svo miklu máli, að jeg ætli mjer að bera fram neinar brtt. Aðeins vildi jeg benda á, að hv. landbn. hefir sjest yfir, að í 3. gr. frv. er ákvæði, sem kemur í bága við gildandi lög. Í staflið f. 3. gr. stendur, „að húsin sjeu vátrygð fyrir upphæð, er nemi fullu kostnaðarverði þeirra“. En samkvæmt lögum um brunatryggingar má ekki vátryggja nema 5/6 hluta, en 1/6 má hvergi vátryggja. Með þessu er þá útilokað, að jarðeigendur gætu fengið lán til bygginga. Frá formshliðinni sjeð er þetta ein af verri misfellum frv. En úr því jeg er staðinn upp, vil jeg nota tækifærið til þess að lýsa því yfir, að jeg er algerlega á öðru máli en hv. 2. þm. Skagf. um ákvæði 4. gr. Jeg álít einmitt, að rjett spor sje stigið með því að láta endurbygging eldri bæja sitja fyrir því að reisa nýbýli. Það er að minni hyggju jafnsjálfsagt og að bóndi, sem á þýft tún og illa ræktað, snúi sjer fyrst að því að bæta það, áður en hann fer að rækta utantúns. Fyrst er að gera þær jarðir byggilegar, sem búið er á, og þegar það er gert, er nógur tími að snúa sjer að nýbýlaræktinni. Að vísu má gera ráð fyrir, að jafnframt endurbyggingu sveitabýla fjölgi nýbýlum, en aðaláhersluna á að leggja á endurbyggingu þeirra býla, sem eru að falli komin. Fleira hefi jeg ekki að segja, en óska, að hv. landbn. athugi, hvort ekki sje rjett að breyta f-lið 3. gr. frv.

Frsm. (Jón Ólafsson) Það var ekki alveg rjett með farið hjá hv. 2. þm. Skagf., að landbn. hefði sagst hafa svo þrauthugsað þetta mál, að hún tæki engar athugasemdir til greina. Jeg tók það einmitt fram, að nefndin hefði við nánari athugun rekið sig á ýmislegt, sem hún viðurkendi, að betur mætti fara, en væri þó að hennar dómi ekki svo mikilsvert, að hún hefði sjeð ástæðu til að bera fram brtt. og með því ef til vill tefja fyrir afgreiðslu málsins á þessu þingi. Jeg held, að hv. 2. þm. Skagf. hafi heldur ekki stungið upp á neinum þeim breytingum, sem nokkru máli skifta. Það er rjett, að 4. gr. tekur það fram, að fyrst og fremst eigi lánin að veitast til þess að endurbyggja sveitabýli, en þó er alls ekki útilokað, að efnaminni menn, sem skifta vilja jörð á milli sín og eftirkomenda sinna, geti orðið aðnjótandi láns úr sjóðnum. Ef býlið er illa húsað,? á eru samkvæmt 6. gr. engin takmörk sett um, hvað lánið megi vera hátt, svo það gæti verið það ríflegt, að það nægði til þess að byggja yfir 2–3 fjölskyldur. Annars geri jeg ráð fyrir, að sjóðurinn snúi sjer fyrst og fremst að því að endurbyggja á þeim býlum, sem verst eru farin eða liggur við borð að fari í eyði vegna ljelegra og ónógra húsakynna. Þá var það hitt atriðið, um stærð landsins. Um það atriði er skýrt ákveðið í 3. gr. Staflið e.: „að býli geti, að dómi trúnaðarmanna sjóðsins, veitt fjölskyldu sæmileg skilyrði til framfærslu, þegar það er komið í fulla rækt“. Að þessu finnur hv. 2. þm. Skagf. og segir, að með þessu sje verið að ýta undir kotabúskapinn. Nú verðum við að kannast við, að það er hjer um bil frágangssök að fá vistráðið verkafólk í sveit, og að alt bendir til þess, að vinnan færist meira og meira í það horf, að unnið verði með vjelum og að mannsaflinu verði ekki á að skipa, þegar stundir líða. Aftur á móti er ekki annað að sjá en að fólkið neyðist til að flýja sveitirnar, af því að það skortir efni til að taka stóru húsalausu jarðirnar. Með þessu frv. er verið að gera fólkinu fært að haldast við í sveitunum og hjálpa því til að stofna sjálfstæð heimili, þar sem það getur framfleytt lífinu á auðveldari hátt en nú á sjer stað. Jeg geri ráð fyrir, að það, sem bankarnir hafa sagt um vandræði þau að lána til nýbýla með litlu landi, hafi verið í sambandi við þá háu vexti, sem veðdeildin tekur, því að það er alt annað að eiga að búa við þau lánskjör eða þau, sem frv. gerir ráð fyrir. Enda mun svo víða vera, að þeir, sem þurfa á veðdeildarlánum að halda, eiga fult í fangi að standa skil af þeim. Það er ekki nema eðlilegt, að peningastofnanirnar líti á þetta; þær þurfa vitanlega að hafa fje sitt alveg örugt og trygging fyrir því, að vextir sjeu af því greiddir. Nefndin hefir ekki athugað ákvæði það, sem felst í f.-lið 3. gr., á þeim grundvelli, sem hv.þm. V.-Húnv. talaði um. Og það er ekki ætlunin að leggja á neinn eiganda þá kvöð, að þeir eigi ekki að tryggja það verðmæti, er þeir hafa handa á milli. Tel jeg svo ekki ástæðu til þess að segja fleira að sinni.

Jón Sigurðsson Jeg var ekki viðstaddur, þegar hv.þm. V.-Húnv. talaði, en mjer skildist, að ræða hans hafi gengið út á það, hvort betra myndi að liðsinna fólkinu, svo það hjeldist betur við í sveitunum, með því að halda við þeim býlum, sem fyrir eru, eða byggja nýbýli, og virtist hann heldur hallast að þeirri skoðun, að ekki ætti að byrja á nýbýlabyggingu, fyr en búið væri að byggja upp gömlu býlin. Hjer er um tvær stefnur að ræða, sem auðvitað má deila um. Jeg lít þannig á, að þau býli, sem hættast er við, að leggist í auðn, sjeu hálsa- og dalabýli, sem afskekt liggja. Nú er spurningin: Eigum við að þjetta bygðina í þeim sveitum, sem bestar eru, eða kappkosta að halda bygðinni eins víðlendri og unt er, án tillits til þeirra skilyrða, sem fyrir hendi eru? Jeg hallast eindregið að því að þjetta bygðina þar, sem skilyrðin eru góð sökum góðra samgangna og annara þæginda, heldur en að þenja hana út um alla skækla landsins og endurreisa hvert kotbýli til hálsa og heiða, sem fólk unir ekki lengur á. Þetta er mín skoðun, og samkvæmt henni legg jeg það til að skifta stærri og erfiðari jörðunum smátt og smátt, eftir því sem ræktaða landið leyfir, og beina þannig fólksfjölguninni fyrst og fremst að bestu sveitunum í hverju hjeraði. Jeg er hræddur um, að hv. 3. þm. Reykv. hafi misskilið nærri því alt, sem jeg sagði. Jeg sagði ekki, að það væru efnamennirnir, sem græddu út túnin; það fer ekki altaf eftir efnunum, heldur áhuga manna, og það eru því miður ekki efnamennirnir, sem standa þar fremstir í flokki, heldur oft og einatt fátækir, en áhugasamir menn, sem eru þar brautryðjendur. Jeg sagði heldur aldrei, að með þessu væri verið að ýta undir kotbúskap, en þegar um er að ræða býli, sem hefir aðeins tvær dagsláttur af landi til sinna umráða, þá er það auðsjeð, að svo lítið býli getur hvorki rentað byggingarnar nje heldur nægt til þess að framfleyta fjölskyldu, ef ekki er stunduð önnur atvinna jafnhliða. Við víkjandi þeirri ástæðu landbn., að ekki megi koma fram með breytingar við frv., þá verð jeg að segja, að mjer virðist sú ástæða beinlínis hlægileg nú, þegar fjárlögin eru nýfarin til Ed. og eiga án efa eftir að koma aftur til þessarar deildar eftir 3–4 vikur, og fyr en fjárlög eru samþ. verður þinginu þó ekki slitið.

Bjarni Ásgeirsson Jeg vildi leyfa mjer að skjóta því til hv. nefndar, hvort hún gæti ekki tekið inn í 3. gr. frv. sem skilyrði fyrir lánveitingu úr sjóðnum, að viðkomandi maður sannaði, að hann kynni til allra jarðyrkjustarfa. Tel jeg þetta sjálfsagt, ekki síst vegna þeirra manna, sem ætla sjer að byggja nýbýli og rækta upp land, að þeir kynnu til nauðsynlegra jarðyrkjustarfa, og álít jeg þá, að þetta ákvæði ætti að verða b.-liður 3. gr. II. Að lokum vil jeg þakka hv. nefnd fyrir afgreiðslu þessa máls, og þó sjerstaklega hv.frsm. hennar fyrir það mikla víðsýni, er hann hefir sýnt í þessu máli sem öðrum landbúnaðarmálum, og það því fremur, sem þennan mann má skoða sem fulltrúa stórútgerðarinnar og kaupstaðanna hjer á þingi. Vil jeg fyllilega taka undir með hæstv.forsrh. og færi hv.frsm. hinar bestu þakkir fyrir hönd mína og annara bænda.

Bernharð Stefánsson Það er ekki nema eðlilegt, að 4. gr. frv. verði hjer helst að ágreiningsatriði. Í henni felst sú stefnubreyting, sem orðið hefir á frv. frá því í fyrra, þar sem í henni er skýrt tekið fram, að lán til að endurbyggja íbúðarhús á sveitabýlum skuli ganga fyrir nýbýlabyggingum. Virðist mjer hv. 2. þm. Skagf. helst hafa orð fyrir þeim mönnum, sem óánægðir eru með þessa breytingu. Þessi tvö mál, að endurreisa hús á bygðum býlum og auka bygðina með því að stofna nýbýli, eru hvorttveggja stórræði, sem þjóðin verður að ráðast í fyr eða síðar. Og þessu máli er ekki komið í viðunanlegt horf fyr en tök eru á að hefjast handa á báðum þessum sviðum. En sem stendur er þetta ekki hægt til hlítar, og þess vegna verður annar þátturinn að sitja frekar á hakanum í bráðina. Ástæðan fyrir því, að lán til endurbygginga eru látin sitja fyrir, er sú, að milliþinganefndin í landbúnaðarmálum og landbn. þessarar deildar álíta, að það sje miklu meira aðkallandi en nýbýlamálið. Jeg ætla ekki að fara að rökstyðja þá skoðun nánar, því að það hafa þeir hv.frsm. og hv.þm. V.-Húnv. gert, en vil aðeins benda hv. 2. þm. Skagf. á það, sem jeg einnig vjek að í fyrri ræðu minni, að af hálfu milliþinganefndarinnar er þetta frv. alls ekki skoðað sem fullnaðarniðurstaða í þessu máli, heldur er frv. skoðað sem bráðabirgðaráðstöfun, þar til hægt verður að koma á fót lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, með meira fjármagni og víðtækara starfssviði en þessi sjóður hefir. Kæmi þá þessi nýja lánsstofnun í stað ræktunarsjóðs og sjóðs þess, er frv. fjallar um, og mætti hugsa sjer, að hún skiftist í 3 deildir, er hver hefði sitt hlutverk: 1. ræktunarlánadeild, 2. byggingarlánadeild og 3. nýbýlalánadeild. Framtíðin mun sýna, að nýbýlamálinu mun engu síður sint, þótt þetta frv. verði samþ. nú. Sje jeg ekki, að hægt sje að láta það dragast lengur að gera bændum mögulegt að koma sjer upp sæmilegum húsakynnum. Mjer er vel kunnugt um, að margir þeir bændur, er ekki geta unað lengur við húsakynni sín, leggja þá spurningu fyrir sig í fullri alvöru, hvort þeir eigi heldur að ráðast í að byggja hús eða leita til kaupstaðanna. Margir þeir, sem ráðist hafa í að byggja hús og hafa fengið til þess lán úr ræktunarsjóði, stynja undir þeim kostnaði, sem af því leiðir, og eru þó ræktunarsjóðslánin þau hagfeldustu lán, sem hægt er að fá nú. Það mun og mála sannast, að landbúnaðurinn, eins og hann hefir verið rekinn til þessa, þolir ekki slíkan kostnað, víðast hvar. Jeg vildi með þessum orðum hugga hv. 2. þm. Skagf. með því, að jeg tel fullvíst, að máli þessu sje ekki ráðið til lykta með þessu frv. og. hann og aðrir geti bráðlega fengið tækifæri til þess að vinna að nýbýlamálinu. Ekki getur samþ. 4. gr. staðið því máli í vegi, því nýbýlamálið þarf svo mikinn undirbúning, að þótt frv. hefði verið samþ. eins og það lá fyrir í fyrra, þá hefði ekki verið unt að hefjast handa neitt verulega þegar í stað, enda er margt, sem snertir nýbýlamálið, enn ekki rannsakað að fullu. Um önnur atriði, sem hv.þm. spurði um, hefir hv.frsm. svarað honum, en það er þó eitt atriði, sem hv.þm. vjek að í síðustu ræðu sinni, sem jeg veit, að muni verða mikið ágreiningsefni í framtíðinni. Hv. þm. ljet í ljós þá skoðun, að þjetta ætti bygðina í betri sveitunum, en, að því er mjer skildist, leggja lakari sveitirnar, eða a. m. k. afdali og útkjálka, í eyði. Í g.-lið 3. gr. frv. er gert ráð fyrir því að veita ekki lán til endurbygginga nema á þeim býlum, er sje svo vel í sveit komið, að ráðlegt þyki að byggja þar hús. Þetta er kannske nokkuð óákveðið, en það ætti að vera nokkur trygging gegn því, að lán yrðu veitt til heiðarkota, þar sem hætta væri á, að bygð gæti ekki haldist við. En þótt það sje alveg rjett að veita ekki lán til slíkra staða, þá verður samt að fara varlega í því að hlaða undir góðsveitirnar, en láta hinar sitja á hakanum. Þeir, sem hafa trú á því, að landbúnaðurinn eigi eftir að aukast og blómgast, munu líta svo á og hafa þá trú og von, að sá tími komi, að allar sveitir landsins verði byggilegar. Jeg álít því rjettara að reyna að halda í horfinu og hjálpa mönnum í hinum lakari sveitum til að endurreisa hús sín, engu síður en þeim, sem í góðsveitunum búa. Þó tek jeg undan lökustu heiðakot og afdalabýli.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Jeg hefi ekki mikið að segja um þetta frv., frekar en tekið er fram í nál. Eins og nál. ber með sjer, leggur nefndin til, að frv. nái fram að ganga, en leist þó rjett að setja nýja grein inn í frv., til viðbótar því, sem í 2. gr. frv. stendur, um það, er svo stendur á, að læknishjerað nær yfir hluta úr tveim sýslufjelögum. Annar flm. frv. hefir skýrt mjer svo frá, að þeir flm. hafi ætlast til, að 9. gr. kvæði nægjanlega á um þetta, en þó skildist mjer á honum, að þeir hefðu ekkert á móti, að þessi brtt. yrði samþ. Jeg hefi ekki fleira að segja um frv. fyrir nefndarinnar hönd. Vona jeg, að það liggi svo ljóst fyrir hv.þdm., að frekari greinargerð þurfi ekki. En jeg vil taka það fram, að sá dráttur, sem orðið hefir á afgreiðslu málsins, er ekki nefndinni að kenna, heldur mjer. Frv. lá hjá mjer í nokkra daga, fyrir óaðgæslu, eftir að nefndin hafði lagt síðustu hönd á það. Vona jeg, að háttv.flm. taki vægilega á þessu athugaleysi mínu. Vænti jeg þó, að frv. nái eigi að síður fram að ganga á þessu þingi.

Magnús Torfason Jeg ætla aðeins að þakka hv.allshn. fyrir meðferð þessa máls. Og hvað drættinum viðvíkur, þá hefir hv.frsm. gert sig svo mjúkan, að hann nýtur þess hjá mjer. En hvað snertir fyrri brtt., þá er hún til bóta, gerir frv. nákvæmara en það var. Við höfðum ætlast til, að 9. gr. ætli við þau tilfelli, en það er ekki nema gott, að kveðið er nánar á um það en gert var. En hvað hina brtt. snertir, þá hefði jeg að vísu betur kunnað við, að sjúkraskýlin fengju þá hjálp til að innheimta útistandandi skuldir, sem ákveðin er í 6. gr. Heimur versnandi fer, og mun þeim naumast af veita henni. En það er þó ekki hægt að segja, að sjúkraskýli sjeu opinberar stofnanir, og frá því sjónarmiði get jeg skilið; að nefndin hafi ekki álitið það þess vert. Get jeg og sætt mig við þessa brtt.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Mjer láðist að geta um aðra brtt. áðan. Mjer þykir vænt um, að hv.flm. getur sætt sig við hana. Nefndinni þótti það varhugavert að veita sjúkraskýlum frekari hjálp við innheimtu skulda, heldur en veitt er við innheimtu almennra skulda, og að þeim fylgi lögtaksrjettur. Það má búast við, að reikningar þessir, bæði frá læknum og öðrum, verði ef til vill nokkuð hátt settir, ef vissa er fyrir, að engu sje að tapa. Annars þykir mjer gott að heyra, að hv.flm. getur átt samleið með nefndinni; vona jeg hv. deild geti það líka.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) * Jeg vona, að jeg þurfi ekki langa framsögu í þessu máli. Jeg ætla, að hv.þdm. sjeu sammála um, að þetta sje nauðsynjamál, og þurfi jeg því ekki að fjölyrða um það frá þeirri hlið. Brtt. nefndarinnar á þskj. 473 eru allar smávægilegar, orðabreytingar að mestu. Það er aðeins b-liður 1. brtt., sem skiftir máli, að það þurfi samþykki 4/5, atkvæðisbærra fjelagsmanna til friðunar á fiski og útrýmingu á sel. Þótti nefndinni það hyggilegra, til að varna því, að rangindum yrði beitt, og betur sjeð fyrir því, er svona mikill hluti fjelagsmanna þarf að samþykkja. Hinar brtt. lúta að því, að þegar eigandi jarðar vill ekki taka þátt í fjelagsskapnum, geti ábúandi tekið þátt í stofnfundi, áður en fundurinn hefir samþykt hann sem fjelaga. Fengi hann að hlýða á mál manna og hefði tillögurjett, en tæki að sjálfsögðu ekki þátt í atkvæðagreiðslu. Jeg fjölyrði svo ekki meira um málið. Það er öllum ljóst, að þessi hlunnindi, veiðinytjarnar, eru sumpart engin, þar sem þau gætu verið, og sumpart mætti auka þau til stórra muna, þar sem þau eru nú. Málið hefir fengið góðan undirbúning. Sjerfróður maður hefir undirbúið frv. Vona jeg, að í það vanti ekki ákvæði, sem máli skifta. En ef reynslan sýnir síðar, að eitthvað vantar, þá má bæta úr því seinna. Vona jeg, að hv. deild veiti málinu fljóta afgreiðslu. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Pjetur Ottesen Jeg tek undir það með hv.frsm., að hjer er farið fram á nauðsynlega lagasetningu, að því leyti sem ákvæði frv. miða að því, að auka klak í ám og vötnum. Það hlýtur að koma að því, að unnið verði meira að því en enn er gert, að koma á klaki í ám og vötnum. Jeg held það hafi verið á þinginu 1925, að við hv. 2. þm. Skagf. (JS) fluttum frv. þess efnis, að veita hjeruðunum heimild til þess að gera samþyktir svipaðar því, sem hjer er lagt til. Það frv. náði ekki framgangi þá. En hinsvegar er víst um það, að þegar verður farið að ráðast í stærri framkvæmdir á þessu sviði, er nauðsynlegt að það sje heimild til þess að gera samþyktir, þar sem öllum hlutaðeigendum sje skylt að leggja fram sinn hlut til þessara fyrirtækja. Jeg vildi aðeins gera þá fyrirspurn til hv.frsm. út af ákvæðum 1. gr., hvað átt væri við með orðinu „fiskihverfi“. Mjer skilst eftir 3. málsgrein, að helst sje gert ráð fyrir, að allar ár, sem renna um sama hjerað, sem vitanlega geta tekið yfir mjög víðlent svæði, skuli tilheyra einum og sama fjelagsskap. Jeg býst við, að heppilegra mundi að hafa fjelagsskapinn ekki svona víðtækan, heldur væri hann miðaður við sjerstakar ár og vötn. Jeg held það yrði miklu framkvæmanlegra. Það þarf kanske ekki að taka þetta nánar fram í lögunum, en hinsvegar er gott að komi fram a. m. k. skýring á þessu atriði. Nefndin hefir borið hjer fram brtt. við 6. gr. Í þeirri grein er gert ráð fyrir, að leiguliðar sjeu skyldaðir til þess að taka þátt í kostnaði við klakið; og þegar leiguliði fer frá jörð, er landsdrotni skylt að greiða eftir mati þá veiðiaukningu, sem þá er orðin á jörðinni og þakka má starfsemi fjelagsins. Það er ekkert talað um; hverjum eigi að greiða, en jeg býst við, að það sje leiguliði, sem lagt hefir í kostnaðinn. En það leiðir af sjálfu sjer, að ef leiguliðar hafa á sínum ábúðartíma notið hlunninda fyrir starfsemi þessa fjelagsskapar, þá hljóti að verða tekið tillit til þess í mati, þegar farið er að meta honum endurgreiðslu á því, sem hann hefir lagt í þennan kostnað. Jeg vil vekja athygli á því, að þetta hlýtur að koma til greina, þegar slíkt mál fer fram - ekki einungis kostnaður, heldur og hagnaður af þessum framkvæmdum. - Það var svo ekki fleira, sem jeg vildi vekja athygli á. Jeg tel það mjög þarflegt að setja lagaákvæði, sem stuðlað geta að aukinni fiskirækt.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) * Það eru aðeins örfá orð. Hv. þm. Borgf. gerði fyrirspurn viðvíkjandi ákvæðum 1. gr. um fiskihverfi. Það er alveg rjettilega tekið fram, að það kemur ekkert ákveðið fram um þetta í greinargerð frv. og okkur láðist að geta þess í nál. Jeg hefi skilið orðið „fiskihverfi“ þannig, að það ætti við öll þau vötn, er falla í sama ós til sjávar, og að fjelasskapurinn yrði í raun og veru miðaður við það. Jeg get nefnt Borgarfjörð sem dæmi. Jeg hefði hugsað mjer, að þar væri í fiskihverfi allir þeir menn, sem hafa veiðirjettindi við allar ár, sem í Hvítá falla og í hennar ós til sjávar. Jeg sje enga ástæðu til, að það taki yfir stærra svæði, nema hlutaðeigendur óski eftir og samþykki. En það leiðir af sjálfu sjer, að allir, sem eiga veiðirjett við ár og vötn, sem falla í sama ós, þeir verði að vera í sama fjelagi. Þá er það viðvíkjandi 6. gr. um bætur fyrir kostnað við veiðiaukningu. Það er ekkert sagt um það, á hvern veg þetta skuli meta, samkvæmt þessari grein; aðeins er svo að orði komist, að fyrir veiðiaukningu skuli greiddar bætur. Jeg býst við, að þetta muni verða komið undir mati manna. Jeg tel hugsanlega möguleika, að leiguliði hafi gert svo miklar veiðibætur, að áður en hann færi frá jörðunni, sje hann búinn að fá meira en sinn kostnað upp borinn. Mætti þá náttúrlega segja, að hann bæri ekki skarðan hlut, þó að honum sje ekki bætt. En á það ber þó að líta, að jörðin er fyrir slíkar aðgerðir í hærra verði en áður, og eigandi hefir fyrir starf leiguliða fengið verðmæti. Enda verð jeg að lýsa yfir því, sem minni skoðun, að mjer þætti sanngjarnt, að eigandi greiddi sitthvað fyrir. * Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Jón Auðunn Jónsson * Mjer finst óviðkunnanlegt ákvæði í 13. gr., að gjöld þau, sem fjelagsmenn eiga að greiða, hafi sama forgangsrjett í þrotabíti skuldunauts sem skattar eða gjöld til ríkisins. Þessi fjelagsskapur er stofnaður til þess eins að auðga fjelagsmenn, og þess vegna virðist engin þörf vera á því, að gefa þessum gjöldum sama rjett og opinberum gjöldum. Það eru svo margar skuldbindingar, sem menn gangast undir við samborgara sína, að jeg álít hreint ekki rjett að taka þetta út úr og gera því hærra undir höfði, þegar um þrotabú er að ræða, heldur en öðrum fjárskiftum. Annars er það um matið á veiðinni að segja, að það er nokkuð óákveðið í frv. Ef fjelagsmenn eiga sjálfir að meta, get jeg hugsað, að komi oft upp óánægja og ágreiningur, sem gæti ef til vill valdið fjelagsslitum, og væri það illa farið. Jeg held það þurfi að búa eitthvað öðruvísi um - að hið opinbera, t. d. sýslumenn, skipuðu nefnd til þess að ákveða þessi gjöld. Stjórnarráðið á að staðfesta gjaldskrána, en jeg sje ekki, hvernig stjórnarráðið getur haft aðstöðu til að meta, hvort sú gjaldskrá, sem fjelögin setja, og samþ. kanske með minni hluta fjelagsmanna, sje rjett og skuli samþykt. Alt annað væri, ef fengnir eru af því opinbera menn, sem meta þetta á fjelagssvæðinu og gera sínar till. um gjaldskrána. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) * Jeg get fyrir mitt leyti fallist á það, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði um 13. gr., að ekki sje ástæða til, að þessi gjöld hafi forgangsrjett umfram önnur, og mætti athuga það atriði fyrir 3. umr. Viðvíkjandi því, sem hann drap á ákvæði 9. gr. um gjaldskrárnar, þá kann það að vera álitamál. Nefndin áleit sannast að segja, að sú gjaldskrá, sem fjelögin senda frá sjer, mundi vera að öllu leyti gerð með samkomulagi. En ef mönnum sýnist tryggilegra að hafa einhver önnur ákvæði um þetta, t. d. í þá átt, sem háttv.þm.N.-Ísf. drap á, þá sje jeg ekki ástæðu fyrir mitt leyti að amast við því. En þetta hvorttveggja mætti athuga til 3. umr. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það hefir orðið nokkur dráttur á því, að mentmn., sem haft hefir þetta mál til meðferðar, hafi skilað áliti sínu. Málið kom fyrir nefndina snemma á þinginu, og að það kemur ekki frá henni fyr en nú, er ekki af því, að nefndin hafi viljað liggja á málinu, heldur af því, að henni fanst málið þess vert að kynna sjer það vel, svo að hún gæti gert þær till., sem heppilegastar væru. Það olli og meðal annars drættinum, að nefndinni var kunnugt um, að frv. var í Nd. um svipað efni, samskóla Reykjavíkur, og fanst nefndinni rjett að eiga samstarf við mentmn. þeirrar deildar. Eftir að hafa ráðfært sig við mentmn. Nd., og sjerstaklega form. þeirrar nefndar, fræðslumálastjórann, og auk þess leitað þeirra upplýsinga, sem nauðsynlegar þóttu, hefir nefndin að nokkru leyti orðið sammála, og sjest árangurinn af starfi hennar í nál. 475. Nefndin er sammála um það, að þörf er á skóla hjer í Reykjavík, sem hafi það markmið að veita ungum mönnum og konum fræðslu, er barnaskólunum sleppir. Því vill nefndin beina þessu frv. áfram með þeim umbótum, sem hún sjálf og þingdeildin kynnu að vilja gera. Nefndin var líka sammála um, að slík sanngirni væri í að stofna ungmennaskóla í Reykjavík, að ekki yrði til lengdar staðið á móti þeirri sanngirniskröfu. Með þetta fyrir augum hefir nefndin hallast að því að láta frv. ganga áfram með einni brtt., sem nefndin er sammála um, en auk þess flytur einn nefndarmannanna sjerstaka brtt. á þskj. 486, sem hann mun gera grein fyrir. Það mun varla þörf á að víkja hjer að efni frv., deildarmönnum er það að sjálfsögðu kunnugt, en í stórum dráttum er það þetta: Stofna á skóla í Reykjavík, og noti hann fyrst hús, sem leigt verður handa honum. Eftir frv. á að starfa við hann einn fastamaður, en eftir brtt. nefndarinnar tveir. Skólann á að sníða eftir alþýðuskólum úti um land í starfsháttum og námsgreinavali, þar til tíminn hefir leitt í ljós, hvað honum best hentar í þessu efni. Eins og brtt. 486 ber með sjer, er nokkur meiningamunur í nefndinni. Sú brtt. gengur lengra en till. nefndarinnar. Jeg finn ekki ástæðu til að víkja að þessari brtt. nú. Þegar flm. hennar hefir gert grein fyrir henni, mun jeg gera mínar athugasemdir, ef mjer líst þess þörf.

Jón Þorláksson Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara og flyt brtt. á þskj. 486. Í þeim er fyrst farið fram á þá breytingu frá ákvæðum frv., að heimilt sje að verja skólagjöldunum í þarfir skólans. Þetta felst í brtt. við 6. gr. Í frv. er ætlast til, að ríkissjóður og bærinn kosti skólann að hálfu hvor; auk þess á ríkissjóður að greiða skólastjóra laun, en kenslugjöldin á að leggja í sjóð, sem skólanefndin ráðstafi árlega svo sem best má verða nemendum til gagns. Þessu vil jeg láta breyta í þá átt, að skólanefndin annist fjárstjórn skólans, svo að ráðstöfun skólagjalda sje óbundin af löggjöfinni. Að öðru leyti verði skólinn kostaður af ríkissjóði og bæjarsjóði Reykjavíkur. Jeg hefi, með því að færa tillag ríkissjóðs frá ½ niður í 2/5, viljað sýna, að það er ekki ætlun mín að sýna ríkissjóði áleitni. Jeg tel, að eftir því sem hjer er ástatt, megi gera ráð fyrir, að mikið fje komi inn í kenslugjöldum og að rjettast sje að verja því til starfrækslu skólans. En 2/5 er talsvert neðan við það, sem ríkissjóður borgar nú alment til þeirra föstu ungmennaskóla, sem nefndir eru hjeraðsskólar. Þá hefi jeg í 2. brtt. minni orðað heimild fyrir ríkisstjórnina til að leggja fram 2/5 hluta byggingarkostnaðar skólans, gegn 3/5 hlutum annarsstaðar frá og gegn því, að Reykjavíkurbær leggi til lóð undir skólann, er ríkisstjórnin taki gilda. Þetta framlag er sniðið eftir því, sem hingað til hefir verið venja að setja í fjárlögin um framlag til hjeraðsskólanna. Mjer hefir að vísu verið sagt, að fram sje komin uppástunga um að hækka tillag ríkissjóðs til hjeraðsskólanna upp í ½ í næstu fjárl., en mjer þótti ekki ástæða til annars en að halda mjer við þá venju, sem ríkt hefir í þessu efni. Á þessa brtt. legg jeg mikla áherslu, vegna þess að það er sannfæring mín, að sú skólastofnun, sem hjer er um að ræða, komi ekki að miklum notum, fyr en skólanum sje sjeð fyrir sæmilegu húsnæði. Mjer virðist þetta frv., einnig að öðru leyti vera ófullkomið að því er snertir alla innri tilhögun skólans. Það er ekki gert ráð fyrir, að skólatíminn verði nema tvö ár. En í öðru frv. - um gagnfræðaskóla á Ísafirði - er gert ráð fyrir þriggja ára námi. Stjfrv. ætlar skólanum ekki nema einn fastan starfsmann, skólastjórann, og nefndin hefir síðan fallist á að hafa einn fastan kennara. En við Ísafjarðarskólann á að vera skólastjóri og 2–3 fastir kennarar. Að ýmsu öðru leyti eru ákvæði frv. ófullkomin. Jeg hefi samt ekki viljað gera frekari brtt., því að ef frv. nær fram að ganga hjer, fer það til Nd. og mentmn. þeirrar deildar, en formaður hennar er sjálfur fræðslumálastjórinn. Jeg treysti honum betur en mjer til að bera fram brtt. um innri tilhögun skólans. En með þessum naumleik á tíma og kröftum og án húsnæðis tel jeg ekki, að skólinn fullnægi því, sem á að vera annað ætlunarverk hans, að draga til sín nokkuð af þeim straumi, sem nú leitar til mentaskólans. Til þess að ná í þann straum, sem allir telja æskilegt að verði, þarf að koma á fót myndarlegri stofnun, sem hefir aðdráttarafl fyrir þann æskulýð, sem ekki er fyrirfram ákveðinn í því að halda áfram að stúdentsprófi. Þetta er svo aðkallandi þjóðfjelagsþörf, að hver sú úrlausn, sem ekki nær að leysa þennan hluta verkefnisins, er misráðin. Svona stofnun getur að vísu orðið til gagns fyrir bæjarbúa, en hún fullnægir ekki þeirri sameiginlegu þörf alls landsins, að ljett sje aðstreyminu að stúdentaskólanum. Það spor, sem þarf að stíga til þess að skólinn fullnægi þeirri þörf, er fyrst og fremst að koma upp handa honum góðu húsi. Jeg vil bæta því við, í framhaldi af því, sem hv.frsm. nefndarinnar sagði, að fyrir Nd. liggur frv. um samskóla. Þar er gert ráð fyrir skóla eins og þessum, en hann er kallaður ungmennaskóli. Jeg álít, að þó að þessu máli sje ráðið til lykta og stofnaður verði gagnfræðaskóli, sje á engan hátt gripið fyrir samskólafrv., því að þessum skóla er hvort sem er ætlað að vera einn liðurinn í samskólanum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hefi ástæðu til að þakka hv. nefnd fyrir það, hve vel hún hefir unnið að þessu máli. Jeg vona, að enda þótt orðið sje áliðið þings, þurfi það ekki að verða þessu máli að fjörtjóni. Brtt. hv. meiri hl. nefndarinnar tel jeg vera til bóta, og kostnaður vegna þeirra er ekki svo mikill, að ekki megi hans vegna samþykkja þær. En út af ræðu hv. 3. landsk. vil jeg geta þess, sem raunar kom ljóslega fram hjá honum, að þær tvær leiðir, sem um er að ræða, samskólinn og þessi skóli, stefna báðar að sama lokatakmarki. Ef það frv., sem hjer liggur fyrir, verður samþ., er það besta lausnin, líka fyrir þá, sem vilja meiri framkvæmdir en það gerir ráð fyrir. Stærsti þröskuldur á vegi samskólans er sá, að hann gerir of miklar kröfur nú þegar. Þó að hægt væri að samþykkja slíkt frv., hljóta altaf að líða, nokkur ár, áður en það getur komið til framkvæmda. Jeg held, að þeir, sem vilja hlynna að ungmennafræðslu hjer, verði að viðurkenna, að það er spor í rjetta átt að fullnægja að nokkru leyti þörfinni, þó að ekki sje hægt að gera það strax á fullkomnasta hátt. Það er auðsjáanlega ekkert smáræði, sem þyrfti til þess að byggja yfir fjóra skóla, ekki síst þegar það er athugað, að nú er verið að byggja í Reykjavík stórhýsi fyrir barnaskóla, en jafnvel sú mikla úrlausn er ekki nema til bráðabirgða, ef bærinn heldur áfram að vaxa. Segir skólastjórinn, að þröngin verði svo mikil, að það þurfi að tvísetja í báða skólana. Jeg er alveg samdóma hv. 3. landsk. um, að það væri ánægjulegast að geta sjeð skólanum fyrir fullkomnu húsnæði strax í byrjun, og jeg skal fúslega viðurkenna, að erfiðleikar verða á að koma skólanum fyrir án byggingar. Mjer hafa samt dottið í hug ýms úrræði. Fyrst um sinn mætti nota þau skólahús, sem ekki eru fullnotuð. Til dæmis er ekki notuð nema ein stofa af þremur í stýrimannaskólanum. Þar mætti því hafa 40–50 nemendur. Ennfremur vona jeg, þó að jeg hafi engar ráðstafanir gert til þess, að hægt verði að fá stofu í iðnskólanum, einkum ef aðstreymi að mentaskólanum minkaði, því að hann hefir orðið að leigja þar stofu undanfarandi ár. Jeg er alveg samdóma hv. 3. landsk. um það, að erfiðleikar muni verða á að sjá fyrir húsnæðinu, er stundir líða. En þrátt fyrir besta vilja get jeg ekki sjeð, að líkur sjeu til þess, að það mál verði leyst að fullu á næstu árum. En með því að byrja kensluna í fullri alvöru með dugandi kenslukröftum, er mest ýtt á eftir þessu áhugaefni hv. 3. landsk. Þá verður þörfin á byggingu enn ljósari en áður. Jeg vil benda á, að nú eru í fjárlögum veittar 20 þús. kr. til ungmennaskóla í sveit. Meðan öllum sveitum landsins er ætlað að komast af með þessa litlu fjárhæð, er ekki hægt að búast við, að meira sje gert fyrir Reykjavíkurbæ en gert er. Í Reykjavík eru þó margir skólar. Þeir fullnægja að vísu ekki þörfinni, en þó eru úrræði, að minsta kosti fyrir þá áhugasömustu. Jeg vil benda hv. 3. landsk. á það, hve dýrt verður að fullnægja þörf Reykjavíkur. Hús, sem bygt er yfir 4 skóla, hlýtur að kosta hundruð þúsunda. 20 þús. kr. eiga að nægja í nokkur ár fyrir allar sveitir landsins, og þó hefir sú litla fjárveiting sætt mótspyrnu. Mjer finst því ekki ástæða til að samþykkja neitt um byggingu nú þegar, þar sem það er vitanlegt, að skólinn gæti vel starfað í nokkur ár, áður en bygt er yfir hann. Jeg skal játa, að af sparnaðarástæðum og mörgum öðrum ástæðum sje jeg ekki, að nauðsyn beri til, að gerð sje nú fyrirfram áætlun fyrir marga mannsaldra. Enn er ekki búið að finna fastan grundvöll undir ungmennafræðsluna hjer. Hv. þm. benti rjettilega á það, að við Ísafjarðarskólann ætti námstíminn að vera 3 ár. Sumir vilja hafa hann 2 ár og aðrir jafnvel ekki nema 1 ár. Þetta er af því, að menn eru að feta sig áfram. Jeg hefi áður skýrt frá því, hvers vegna jeg er á móti þriggja ára skóla. Jeg óttast, að þriggja ára skóli verði til þess að fjarlægja menn vinnunni. Jeg skal játa, að margir hafa gott af því að læra í þrjú ár, og sumir lengur, en mín reynsla sem kennari er sú, að hvert skólaár, sem bætist við, fjarlægi menn meir og meir vinnunni. Um till.hv. 3. landsk. vil jeg geta þess, að fyrsta till. færir til betra máls það, sem hún á við. Til samkomulags við hv. 3. landsk. get jeg sagt, að jeg mun greiða henni atkv., þó að í henni felist engin efnisbót. En hinar 2 till. eru í ósamræmi við anda frv. Jeg tel ekki, að málið sje undirbúið, þó að samþ. hafi verið á einum bæjarstjórnarfundi að setja á stofn unglingaskóla og þó að einn maður, sem hefir fengist við alt aðra kenslu en hjer ræðir um, hafi gert um það frv. En að safna fje með frjálsum samskotum meðal bæjarbúa eða á annan hátt að reyna að fá almenning til að leggja á sig nokkra byrði málsins vegna, hefir ekki verið gert. Jeg hefi það á móti fyrri lið brtt.hv. 3. landsk., að enn er málið ekki komið á það stig, að ákvæði till. komi til greina. Reykvíkingar eru ekki búnir að leggja neitt á sig málsins vegna. En jeg er alveg samdóma hv. 3. landsk. um það, að þegar komið sje að byggingu skólans, sje mjög hæfilegt það hlutfall, sem hann vill hafa um framlag ríkissjóðs, í kaupstöðuln 2/5, en í sveitunum ½, því að í sveitunum þarf að hafa heimavistir fyrir nemendur. Um síðari lið till., að kostnaður greiðist úr ríkissjóði að 2/5 hlutum, en hitt úr bæjarsjóði Reykjavíkur og með skólagjöldum, verð jeg að segja það, að mjer finst Reykjavík sleppa of vel. Jeg skal í fáum orðum skýra það, sem fyrir mjer vakti með 7. gr. frv. Jeg hefi þar ekki tekið tillit til skólagjaldanna. Jeg býst við, að með ítrustu sparsemi sje hugsanlegt að halda uppi 20 manna bekk með 3000 kr. Fyrir það má fá húsrúm, ræstingu og kenslu. En nú vantar ýms skólaáhöld, bókasafn og margskonar hluti, sem nauðsynlegir eru í skólum. Það var einmitt sett í frv. eftir till. fræðslumálastjóra, að skólanefnd hefði frjálsar hendur um úthlutun skólagjalda. Þegar maður ber útgjöldin til þessarar skólastofnunar saman við það; sem landsskólarnir kosta nú, sjest, að þau eru mjög lítil. Jeg hefi stefnt að því með undirbúningi frv. að gæta svo mikils sparnaðar sem frekast er unt. Það er hægra að fá samþykki Alþingis og bæjarstjórnar, ef sýnt er, að gætt sje ítrustu sparsemi. Jeg álít, að eins og málið horfir nú við, sje ekki ástæða til að samþykkja 2. brtt.hv. 3. landsk. Það væri að stofna málinu í hættu, því að menn óttast mikil útgjöld. En jeg vil ekki neita því, að till.hv. 3. landsk. geti orðið gagnlegar á sínum tíma, þegar farið er að taka föstum tökum á þessu máli.

Jón Þorláksson Jeg get verið þakklátur hæstv.dómsmrh. fyrir undirtektir hans við fyrri brtt. mína á þskj. 486, og þá einnig skýringar hans á því, hvernig kenslugjöldunum skuli verða varið. Þetta var nokkuð óljóst eftir frv., en skilst nú, að svo sje til ætlast, að skólanefndin ráði yfir þessum gjöldum og að henni sje leyfilegt að verja þeim upp í kostnað við skólahaldið, í viðbót við það, sem ríkið og bærinn leggur til hans. Til þessa sama hafði jeg einnig ætlast. Þá er jeg einnig þakklátur hæstv.dómsmrh. fyrir það, að hann taldi, að ríkið ætti að leggja 2/5 til byggingar skólans á sínum tíma, eða sama hlutfall og jeg taldi hæfilegt. Það, sem þá er eftir og okkur greinir á um, er það, hvort rjett sje nú þegar að veita ríkisstjórninni heimild til þess að leggja fram fje í þetta skólahús, eða að því skuli slá á frest að veita slíka heimild. –Hæstv. ráðh. heldur því fram, að þörfin á slíku húsi mundi verða ljósari, er fram liðu stundir. Jeg get fallist á, að það sje rjett, að það mætti gera almenningi þetta mál ljósara. En mjer hefir verið og er þetta mál algerlega ljóst, og jeg býst við, að það væri heldur engum erfiðleikum bundið að gera hv.þdm. ljósa hina miklu þörf, sem er á byggingu þessa skóla. Þá tel jeg, að hæstv. ráðh. hafi gert of mikið úr þeim fjárframlögum, sem til þessa þyrfti. Hann sagði, að samskólinn myndi kosta mörg hundruð þús. kr. En mín till. er eingöngu miðuð við hlutfallslegt tillag ríkissjóðs til gagnfræðaskóla. Jeg skal skýra það nánar, þó það sje því miður ekki nógu vel undirbúið frá minni hálfu nú á þessari stundu. Jeg hefi ekki gert ráð fyrir því, að bygt verði sjerstakt hús fyrir verklegu kensluna. Jeg geri ráð fyrir því, að hægt verði að fá rúm fyrir hana í þeim húsakynnum, sem nú eru til, t. d. vinnustofum handiðnarmanna, til að byrja með. Það myndi þurfa að byggja stofur fyrir hina venjulegu bóklegu kenslu og annað, sem kenslustofur eru venjulega notaðar til. Þá þyrfti og, ef nokkur kostur væri, að byggja stofu fyrir venjulegar líkamsíþróttir, af því að mikill hörgull er á þeim, og þær fáu, sem eru til afnota, liggja við niðurfalli af ofnotkun. Jeg tel svo sjálfsagt, að bygt verði svo, að við megi auka síðar og lóðin valin með tilliti til þess. Til að byrja með hygg jeg, að nægja mundu 6 kenslustofur, auk leikfimistofu og máske samkomusals. Sú bygging er ekki afarstór og mundi sennilega ekki kosta meira en einn hjeraðsskóli. Ef það þykir fært að koma upp unglingaskólum úti um land með 20 þús. kr. tillagi úr ríkissjóði á ári, þannig að hver skóli fái sem svarar tveggja ára tillagi, þá býst jeg við, að þessum skóla mætti koma upp fyrir það fje. Jeg býst við, að ríkistillagið til hans yrði ekki mikið yfir 40 þús. kr. En þetta er þó, eins og jeg tók fram áður, ágiskun mín, því engin rannsókn hefir farið fram á þessu. Þar sem nú hæstv.dómsmrh. viðurkennir, að þetta sje rjett stefna, þá finst mjer heldur ekki rjett af honum að vera því mótfallinn, að hæstv. stjórn fái heimild um framkvæmd málsins í sínar hendur. Því fyrir málið sjálft er það mikilsvert og undirbúning þess að fá þannig með lagasetningu fastan grundvöll um hlutföll á framlagi og rekstri skólastofnunarinnar. Og þegar sá grundvöllur er fenginn í lögum, þá veit jeg, að það mundi ekki tefja fyrir skólabyggingunni, þétt ríkissjóður hefði ekki handbært framlag sitt, þegar bygt væri. Fjárhag Reykjavíkurbæjar er það rúmt fyrir komið, að einhver tök yrðu á því að koma byggingunni upp, þegar um ákveðið tillag ríkissjóðs væri að ræða, þótt það yrði ekki borgað út fyr en síðar. Það er að vísu satt, að ekki hefir verið hafinn neinn fjárhagslegur undirbúningur hjer í Reykjavík, en jeg býst við, að farin yrði venjulega leiðin sú, að taka þetta með útsvörunum. Framlög bæjarbúa gengju þá í gegnum bæjarsjóðinn. Það er þá ekki meira um þetta að segja, og sýnir það eiginlega, hvað ágreiningsatriðin eru afarlítilfjörleg. Ágreiningurinn er aðeins um það, hvort lögleiða skuli strax heimild þá, sem hæstv.dómsmrh. gerir ráð fyrir, að lögleiða þurfi hvort sem er. En þar sem við hæstv. ráðh. erum sammála um skiftingu kostnaðarins og skólagjöldin, hefi jeg ekki fleira að segja.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf aðeins að segja fáein orð. - Mjer finst, að þegar þetta mál er athugað og litið til þess, hve lítill áhugi hefir komið fram á því hjer í bænum, sje ekki vert að leggja nú þegar í miklar og dýrar framkvæmdir. Skólar hafa reynst best þar, sem áhugi fólksins, einstaklinga, hjeraða eða fjelaga, hefir borið þá fram og barist fyrir þeim. Núpsskólinn, sem er elsti hjeraðsskólinn, hefir verið rekinn af einum manni, en umhyggja Vestfirðinga fyrir honum hefir orðið aðalstoðin. Öðrum unglingaskólum bæði sunnan og norðanlands er hrundið af stað með almennum samtökum og almennum áhuga. Með því að samþ.till.hv. 3. landsk. yrði alt of mikið lagt upp í fangið á Reykvíkingum. Jeg óska eftir því, að almennur áhugi vakni fyrir þessu máli hjer í Reykjavík. Slíkur áhugi virðist vera nauðsynlegur til þess, að skólarnir sjeu sóttir. Hvítárbakkaskólinn, sem hefir ekki góð hús, og Laugaskólinn, sem á góð hús, virðast vera mjög vel sóttir. Þar á móti er Eiðaskólinn, sem hefir ágæta kenslukrafta og er gert vel við af ríkinu, ekki vel sóttur. Það er eins og fólkið vilji ekki fara þangað. En nú í mars eru komnar 130 umsóknir um Laugaskólann, sem getur aðeins tekið á móti 60 nemendum. Einnig er orðið fult á Hvítárbakka. Þetta sýnir, að velvild hjeraðanna er skólunum nauðsynleg. Að Hvítárbakka sækja margir úr heimahjeraðinu, en að Hvanneyri, sem er þó góður skóli og í alla staði fullkominn, sárafáir. Flestir nemendur þar eru úr fjarlægari hjeruðum. Er þetta af því, að of mikið hafi verið gert fyrir Hvanneyri? Það er næstum ástæða til að halda það. Hjer er ekki neitt verið að deila um lokatakmarkið, en það, sem jeg óska eftir, er, að skólinn hjer vaxi upp hægt og hægt, og að eftir hæfilegan tilraunatíma, t. d. 4 ár, verði nægileg reynsla fengin til þess, að hægt sje að færa hann í nokkuð fastar skorður. Mjer finst því hv. 3. landsk. vera helst til bráðlátur, og eru aðrir það þó meira en hann. En svo gæti til tekist, ef hrapað væri að málinu, að svipað færi fyrir þessum skóla og stjórnarskrá Pólverja, sem franskur maður var fenginn til að semja. Hún var að vísu ágætlega samin, - en var bara aldrei notuð.

Jón Þorláksson Það er mikill misskilningur, að lítill áhugi sje fyrir þessu máli hjer í Reykjavík. Að vísu hafa umræður um sjerstakan gagnfræðaskóla legið niðri nú í 1½ ár. En það stafar ekki af áhugaleysi, heldur af því, að um hann hefir verið rætt í sambandi við samskóla. En ekkert mál hefir fengið eins almennar undirtektir hjer eins og samskólahugmyndin. En það sprettur af því, að þar þóttust menn finna ráðið fram úr framhaldsmentun unglinganna og grundvöllinn undir vöxt þeirrar stofnunar. En jeg er viss um það, að enginn hlutur væri hægari en sá, að hóa saman almennum fundi innan fárra daga, er sannfærði hæstv.dómsmrh. um áhuga bæjarbúa í þessu efni. Að þessi áhugi hefir ekki komið fram í verki, stafar af því, að enginn grundvöllur hefir verið lagður af löggjafarvaldinu, sem byggja mætti á, eins og t. d. hafði verið gert með Laugaskólann. En þessi grundvöllur fæst nú með samþ. þessa frv. og brtt. minni. Og verði það samþ., þá er jeg viss um, að hæstv. ráðh. verður hissa á því, hve fljótt þetta mál verður borið fram af áhuga bæjarmanna.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Eins og sjá má á nál. á þskj. 325, hefir allshn. orðið sammála um að mæla með samþ. þessa litla frv., með tveim lítilsháttar breytingum. Hin fyrri er um það, að ekki þurfi eignarnám fram að fara, nema ekki fáist samkomulag um kaup eða afnot. Síðari breytingin er aðeins orðabreyting, sem jeg tel, að ekki þurfi neinnar sjerstakrar skýringar við. Við þetta frv. hafa komið fram nokkrar brtt. frá ýmsum hv.þdm. Nefndin hefir ekki, svo jeg muni, tekið þessar brtt. fyrir á fundi, og þar af leiðandi hefi jeg ekkert um þær að segja frá hendi nefndarinnar. Eins og sjá má á brtt., fara þær fram á hið sama og frv., eins og nefndin leggur til, að það verði, að því leyti, að laxganga verði ekki hindruð um Norðurá, í Nikulásarkeri. En þar sem í frv. er gert ráð fyrir, að kerið verði eign fjelags, sem laxveiði stundi í Norðurá, þá gengur brtt. á þskj. 377 út á það að banna með öllu laxveiði í kerinu. Jeg býst við, að ekki skifti miklu máli, hvor leiðin verður farin, þar sem tilgangurinn er hinn sami, en mjer virðist aðeins nokkuð langt gengið í till. á þskj. 377, að banna alla laxveiði í kerinu. Virðist mjer það einnig vera þarflaust, því að í brjefi Pálma Hannessonar, sem fylgir greinargerð frv., leggur hann einkum áherslu á, að lagnetin í kerinu hindri göngu laxins, og sýnist þá, sem stangaveiði muni ekki gera skaða í því efni. Jeg skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum, einkum þar sem lítur út fyrir, að hv.flm. frv. ætli að ganga inn á, að frv. verði samþ. með þessum breytingum, og þótt nefndin hafi ekki haft þessar brtt. sjerstaklega til meðferðar, þá skil jeg ekki, að hún leggi kapp á að hindra það, að þær nái fram að ganga.

Bjarni Ásgeirsson Jeg vil leyfa mjer að þakka öllum hv.þdm. fyrir góðar undirtektir við þetta mál, því að sennilega vakir það sama fyrir öllum, að fá kerið friðað, svo að það hindri ekki laxgöngu í ána. Jeg legg enga sjerstaka áherslu á það, hvort frv. verður samþ. eða brtt. sú, sem hv.þm. hafa borið fram, og felli jeg mig þó eins vel við brtt. Jeg vænti þess, að háttv.þdm. geti sameinast um afgreiðslu málsins í öðruhvoru forminu, sem fyrir liggur, og vil jeg geta þess um leið, að jeg mun með atkv. mínu fylgja þeim brtt., sem verða á undan frv. sjálfu.

Jörundur Brynjólfsson Jeg þarf ekki mörg orð að segja um þessar brtt., einkum þar sem háttv.flm. frv. hefir lýst yfir því, að hann geti vel fallist á þessar tillögur, og það jafnvel fremur en að frv. verði samþykt óbreytt. Þetta þykir mjer vænt um að heyra, því að fyrir okkur flm.brtt. hefir vakað það eitt, að hv.flm. frv. gæti náð þeim tilgangi, sem fyrir honum vakti með flutningi þess, að fá laxgönguna óhindraða. Jeg get og lýst yfir því fyrir hönd okkar flm., að við getum vel fallist á brtt.hv.þm. Mýr. á þskj. 434, við brtt. okkar, sem eru á þskj. 377, og jeg vona, að hv. deild afgreiði málið í þessari mynd, en ekki frv. sjálft eins og það nú er orðað. Jeg skal aðeins geta þess viðvíkjandi fyrsta liðnum í brtt. okkar, að kerið sje algerlega friðað fyrir allri veiði, að þá er sú breyting stíluð með ráðnum huga, af því að okkur hefir verið sagt, að þegar áin væri mjög lítil, þá gengi laxinn alls ekki lengra, en hjeldi þar kyrru fyrir, uns áin yxi. Nú er það ljóst, að með stangaveiði einni og þaulsætni við hana er hægt að stórspilla veiðinni, og á það allra síst við nú, þegar í ráði er að leggja mikið í kostnað við að gera ána laxgenga upp eftir, því að þá skilst mjer, að höfuðatriðið sje það, að sem allra minst sje veitt í ánni, svo að fiskigangan geti orðið sem mest. Þess ber og að gæta, að þessi friðun þarf ekki að standa lengi, heldur er mönnum óhætt að byrja þar stangaveiði bráðlega aftur, þegar áin er orðin fiskauðug, og þá er altaf hægt að gera breytingar á þessum lögum. Jeg vona, að háttv. deild samþ.brtt. á þskj. 377, með brtt.hv.þm. Mýr. á þskj. 434. Jeg held, að það vissulega sje með þannig lagaðri afgreiðslu á málinu best náð þeim tilgangi, sem hefir vakað fyrir hv.flm. þessa máls, og þeirra manna, sem óska eftir friðun á Nikulásarkeri.

Magnús Jónsson Jeg vildi aðeins vekja athygli á einu smáatriði, sem tekið er fram í brtt. á þskj. 377. Það er, að mjer skilst, svo, að mat á heimatekjum Stafholtsprestakalls þurfi að fara fram áður en bæturnar falla niður. Það er sennilegt, að jörðin sje metin eitthvað hærra fyrir það, að þetta ker er með, og heimatekjurnar ættu eitthvað að lækka við það, að þessi hlunnindi eru tekin undan, og því rjettast að miða bæturnar við, hve lengi þessi hlunnindi fylgja jörðinni. Það er sjálfsagt, að sá prestur, sem nú er í Stafholti, heldur bótunum á meðan hann er þar, en mjer skilst, að þær verði að miðast við heimatekjur staðarins. En þetta mætti vel athuga til 3. umr.

Pjetur Ottesen Jeg vil aðeins benda á eitt atriði í sambandi við afgreiðslu þessa máls, og sem líka gæti átt við um afgreiðslu annars máls, sem er hjer á dagskrá í dag. Í frv., sem samþ. var hjer í dag um fiskiræktarfjelög, er fullkomin heimild til að gera það, sem hjer er farið fram á, og sömuleiðis það, sem talað er um í öðru frv., sem líka er á dagskrá í dag, um ófriðun sels í Ölfusá. Ef menn nú hafa trú á því, að slíkar samþyktir verði gerðar, þá finst mjer óþarfi að vera að samþ. lög á þessu þingi um alveg sama efni, og hafa þó heimild eftir öðrum lögum til að gera alveg hið sama. Mjer finst það einmitt vera mikill kostur við löggjöf, að geta innibundið mikið í einum og sömu lögum, þar sem því verður við komið. Jeg vil aðeins vekja athygli á þessu, því að jeg býst við, að það orki ekki tvímælis, að eftir 1. gr. frv. um fiskiræktarfjelög er alveg skýlaus heimild til að gera það, sem farið er fram á í báðum þessum frv.

Magnús Guðmundsson Það er alveg rjett, sem hv.þm. Borgf. heldur fram, að það er í rauninni ekki nauðsynlegt að samþykkja þetta frv., ef gengið er út frá, að frv. um fiskiræktarfjelög verði að lögum, sem hjer var til 2. umr. í dag, en það getur náttúrlega verið efamál, og getur dregist í nokkur ár, að svo verði. En viðvíkjandi því máli, sem hjer er til umr., þá finst mjer það vera dálítið undarlegt að banna alveg veiði í Nikulásarkeri; það er sjálfsagt að banna veiði með netum, en stangaveiði finst mjer að mætti vera heimil, og það er einmitt vegna slíkrar veiði, að presturinn hefir talsvert upp úr því. Aftur á móti er sjaldan veitt þar í net, og mjer finst því, að ónauðsynlegt sje að ganga svo langt að banna þar alla veiði, því að með stangaveiði er alls ekki fyrirbygt, að laxinn gangi lengra upp eftir ánni, enda er það svo um allar veiðiár, að yfirleitt er leyfilegt að veiða lax á stöng. Jeg held þess vegna, að þessi brtt. sje til hins verra, og jeg er hálfhissa á, að hv.flm. frv. skuli ganga inn á þetta atriði. En viðvíkjandi bótum til Stafholtsprests vildi jeg segja það, að mjer finst, að eftir gildandi lögum eigi hann ekki rjett til bóta lengur en það mat er í gildi, sem nú er, og það gildir ekki lengur, ef jeg man rjett, en 2–3 ár hjer eftir, og þess vegna er það rangt, sem hjer stendur í brtt., að hann eigi að fá bætur á meðan hann er þar prestur. En nýjum presti er þetta alveg óviðkomandi, og jeg held, að það væri rjettast, að bætur til Stafholtsprests fjellu niður, þegar nýtt mat gengur í gildi. Það er rjett, að eins og nú stendur, þá á presturinn rjett til þessara bóta, en lengur en núgildandi mat stendur á hann ekki kröfu. Eftir brtt. á þskj. 377 er kerið í rauninni gefið þessu veiðifjelagi, því að eftir að núverandi Stafholtsprestur er farinn frá, þá falla niður bæturnar.

Hver á kerið?

. Það á kirkjan, en eftir þann tíma, að bæturnar falla niður, verður þetta ekki skilið öðruvísi en svo, að veiðifjelaginu sje gefið kerið. Það á, með öðrum orðum, að greiða eitthvað í þau 2–3 ár, sem eftir eru af núgildandi prestakallamati, en eftir þann tíma er það gefið. Ef kerið er látið af hendi, á að selja það að undangengnu mati eftir lögum um sölu kirkjujarða frá 1907 og andvirðið að renna í prestlaunasjóð. Jeg felli mig miklu betur við frv. með þeim breytingum, sem allshn. hefir stungið upp á, því að þar er það beinlínis gert að skilyrði fyrir eignarnámi, að samkomulag náist ekki, en á hinn bóginn virðast góðar vonir um það nú, því að þegar presturinn veit, að ef samkomulag næst ekki, verður eignarnám að fara fram, þá er líklegt, að hann verði tilleiðanlegri til samninga.

Það stóð á hinum líka

. Jeg skal ekki segja um það; getur verið, að um það megi deila, en eftir því, sem háttv.flm. reifaði málið, þá skildist mjer, að ekki hefði staðið á samkomulagi frá fjelagsins hendi. Annars hjelt jeg, að þetta fjelag væri þegar stofnað, en af brtt.hv.flm. skilst mjer nú, að fjelagið sje ekki enn stofnað; um þetta vildi jeg fá upplýsingar, því að jeg bygði á því í nefndinni, að fjelagið væri þegar stofnað og tekið til starfa.

Jörundur Brynjólfsson Það er náttúrlega ekki til neins að vera að þrátta um þetta í sjálfu sjer. Hv. þm. Borgf. þótti óþarfi að vera að setja ákvæði um svona hluti, bæði friðun á þessu keri og eins vjek hv.þm. að því máli, sem hjer liggur nú fyrir þessu þingi, ófriðun sels í Ölfusá, því að þetta mætti hvorttveggja gera, ef frv. um fiskiræktarfjelög yrði að lögum. Þetta er að vísu alveg rjett; verði það að lögum, þá er hægt að gera þetta hvorttveggja, en það er þó ekki öðruvísi unt en að fullar bætur komi fyrir veiðimissinn í ánum um þann tíma, sem þær eru friðaðar. Bæði um Nikulásarker og ófriðun sels í Ölfusá eiga kirkjur hlut að máli, og það þarf því sjerstaka lagasetningu um að fella niður þær tekjur, sem presturinn í Arnarbæli hefir haft að því er selinn í Ölfusá snertir og Stafholtsprestur að því er Nikulásarker snertir. Það er þess vegna alveg rjett, að þessar bætur verði greiddar eftir sjerstökum lögum; þar við bætist og, að ekki er víst, að þetta þing afgreiði lögin um fiskiræktarfjelög, en bæði þessi mál eru svo aðkallandi, að ekki tjáir að slá þeim á frest. Ætla jeg svo ekki að ræða frekar um þetta atriði. Þá ætla jeg að andmæla með nokkrum orðum hv. 1. þm. Skagf., sem þótti óþarfi að banna stangaveiði í kerinu. En ef menn líta þannig á, þá er hægt að bera fram sjerstaka brtt. um þetta atriði við 3. umr. En jeg lít alt öðrum augum á þetta en hv. 1. þm. Skagf. Jeg tel einmitt nauðsynlegt að friða kerið. Eftir því, sem lýst hefir verið fyrir mjer, er stangaveiði líka varhugaverð þar, sem svo stendur á, að laxinn kemst ekki lengra, þegar áin er lítil. Og því meiri nauðsyn er á, að þetta sje gert, þar sem í ráði er, að gerðar verði stórkostlegar umbætur í þá átt að gera ána fyrir ofan fiskgenga. Þegar lagt er stórfje í slíkar umbætur, þá er hart að láta taka allan laxinn þar. Þetta er alt saman gert til þess að laxinn hafi frjálsa göngu, og er því engin ástæða til að heimila veiði þá stund, sem verið er að gera ána fiskgenga upp eftir. Það má vel vera, að hægt sje að koma því svo fyrir, að bætur falli niður næst þegar mat fer fram, og það er sjálfsagt hentugast, að svo sje, en þar sem presturinn er orðinn roskinn, virðist ekki nema rjett, að hann fái bætur á meðan hann er, sem svo falla niður, þegar hann fer. En viðvíkjandi endurmati er það að segja, að þótt matsmenn verði nú látnir meta tekjutapið, þá gildir það aðeins fyrir þann prest, sem nú er, en hinn nýi prestur, sem á eftir kemur, á alls ekki að fá neinar bætur, svo að þá fellur það niður af sjálfu sjer. Þá drap hv. 1. þm. Skagf. á, að það væri verið að afhenda þessu fjelagi kerið. Mjer þykir dálítið undarlegt, að hv. 1. þm. Skagf., sem er gamall lögfræðingur, skuli halda slíkri firru fram. Hvar ætlar hv.þm. að leita sönnunar fyrir því, að fjelagið eigi kerið? Það er alls ekki verið að afhenda það. Landið getur hvenær sem er notfært sjer veiði í því, þegar Alþingi svo sýnist, auðvitað án nokkurra bóta til annara.

Hver hefir hagsmuni af friðuninni?

. Veiðimennirnir hafa mikla hagsmuni af því, að kerið verði friðað.

Það er þá gjöf til þeirra

. Það má vel segja, að þessi eign sje landinu arðlaus, á meðan á þessari friðun stendur, en landið á samt kerið; heilbrigð skynsemi mælir á móti öðru eins og þessu, sem hv.þm. er að segja, svo að ekki þýðir að vera að bera slíkt fram. Eða ef um það hefði verið að ræða, að kerið hefði verið afhent og landið vildi gera tilkall til þess, - ætli fjelagið leyfði sjer þá að heimta bætur? Hv. 1. þm. Skagf. þótti betur fara að láta meta kerið og afhenda það þessum einstaklingi til eignar, en þar greinir okkur á; það tel jeg alls ekki rjett, og einna síst, þar sem staðhættir eru þannig, að nauðsynlegt er, að landið hafi eignarhald á kerinu. Jeg er alls ekki viss um, ef það væri komið í eigu einstakra manna, að þeir gættu þess að spilla ekki veiðiskap þar. Nei, það er fyrir allra hluta sakir langrjettast, að kerið verði eins og áður eign hins opinbera, og vona jeg, hvernig sem hv. deild annars fer með þetta frv., að hún afgreiði það þannig, að landið eigi kerið eftir sem áður.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla ekki að fara út í langar umr. um þetta, en jeg þurfti ekki að fá neinar leiðbeiningar frá hv. 1. þm. Árn. um að það mætti bera fram brtt. við 1. gr. frv. við 3. umr. En það, sem jeg var að ræða um, var það, hvort rjett væri að banna algerlega alla veiði á þessum stað; jeg álít ekki meiri ástæðu til að banna stangaveiði þar heldur en hvar annarsstaðar í ánni. Jeg hefi talað við mann, sem lengi var prestur að Stafholti, og það, sem hann segir um veiði þarna, fer alveg í bága við það, sem hv. 1. þm. Árn. segir. Hann segir, að laxinn komist ekki upp þangað, nema því aðeins, að nokkuð mikið sje í ánni, en þá sje ekki hægt að veiða í kerinu, og það er venjulegast ekki hægt fyr en í lok júnímánaðar og út ágústmánuð. Svo var hv.þm. að segja, að það væri ekki rjett hjá mjer, að ekki væri hægt að krefjast kersins aftur, en jeg er nú ekki viss um, að það sje hægt, þegar búið er að láta laxveiðafjelagið fá kerið með þessum lögum, - eða til hvers er verið að búa til þessi lög? Er það ekki til þess að gefa laxveiðafjelaginu rjettinn?

Það er ekki minst á laxveiðafjelagið í okkar till.

. Það er a. m. k. nefnt í frv., og í brtt.hv.flm. er meira að segja kveðið svo á, að lög þessi skuli ekki koma til framkvæmda fyr en fjelagið sje löglega stofnað. Það er eingöngu vegna laxveiðafjelagsins, að þessi lög eru sett, en laxveiðafjelagið, það eru þeir menn, sem eiga veiði í ánni, og lögin sett til að, vernda þeirra rjett. Þess vegna er það, ef síðan á að fara að taka þennan rjett af laxveiðafjelaginu, þá er það ekkert annað en gabb við fjelagið. En hitt finst mjer vera rjettara, að fjelagið fái kerið til eignar með því að greiða matsverð þess, og andvirðið á svo að renna í prestlaunasjóð, eins og andvirði annara kirkjueigna. Og að minsta kosti er það svo - því getur hv. 1. þm. Árn. ekki neitað -, að ef þessi lög verða samþykt, þá er Nikulásarker orðið arðlaus eign fyrir hið opinbera.

Jeg sagði það

. Já, hv.þm. vildi fóðra aðstöðu sína með því, að það væri hægt. að kippa að sjer hendinni þegar vildi, en jeg efast um það, þegar búið er að veita fjelaginu þann rjett, sem þessi lög veita því. Annars get jeg ekki verið samþykkur því, sem hv.þm. sagði, að ekki væri hægt að koma þessu máli í lag með því frv. um fiskiræktarfjelög, sem hjer liggur fyrir, ef það verður að lögum, því að jeg sje ekki annað en að í því frv. sje heimild til að greiða þann kostnað, sem af slíku leiðir.

Magnús Jónsson Jeg mun verða þessu máli fylgjandi. Frv. er bygt á umsögn Pálma Hannessonar fiskifræðings, sem álítur nauðsynlegt, að kerið sje friðað fyrir allri veiði. Jeg þekki hvorki kerið nje heldur lifnaðarháttu laxins, svo að jeg sjái mjer fært að draga úr friðuninni með því að leyfa stangaveiði, eins og hv. 1. þm. Skagf. mintist á. Annars skilst mjer allmikill munur á frv. með brtt. á þskj. 377 og frv. með brtt.allshn. Eftir brtt.allshn. og frv. á að selja kerið, en eftir brtt. 377 á að leigja það í vissu falli. Ríkið ætlar að leigja kerið og fjelagið á að greiða gjald fyrir. Það er því rangt, að bæturnar skuli eiga að falla niður við næstu prestaskifti, og gagnstætt þeirri venju, sem tíðkast hefir, þegar hlunnindi hafa verið seld undan kirkjum. Þá hefir verið venja, að í stað teknanna af hlunnindunum kæmi árlegt gjald, er rynni til viðkomandi prests. Svo vissi jeg, að var á Ísafirði eftir að jarðirnar Eyri og Stakkanes höfðu verið seldar undan kirkjunni.

Þetta er eins og um prestsmötu

. Já, það er eins. Það er engin skynsamleg ástæða fyrir því, að fjelagið hætti að greiða þetta gjald, þótt prestaskifti verði og að nýtt heimatekjumat fari fram. Jeg kann fyrir mitt leyti betur við það, að kerið, sem er opinber eign, verði ekki selt, og mun koma með brtt. við 3. umr. um það, að gjaldið haldist, þótt prestaskifti verði.

Ólafur Thors Það er nú mikið búið að tala um þetta mál, ekki veigameira en það er. Eins og það liggur nú fyrir, álít jeg hentast, að það sje tekið af dagskrá, og mun jeg þá koma fram með brtt. um, að stangaveiði sje leyfð í kerinu, og þykist jeg vita, að hv.flm. frv. hefir ekki á móti því. Annars hygg jeg, að það sje rjett, sem hv.þm. Borgf. hjelt fram, að frv. þetta sje óþarft, ef frv. um fiskiræktarfjelög á þskj. 295 nær fram að ganga. En hvað sem um það er, sje jeg ekki, að neinn nauður reki til að friða kerið fyrir stangaveiði. Sú veiði myndi á engan hátt spilla fyrir göngu laxins upp eftir ánni. - Já, hv. 1. þm. Árn. þarf ekki að afmynda sitt fríða andlit yfir þessu, því að jeg er fróður um þessi efni og hefi mikið um þau lesið. Það er alment viðurkent, að stangaveiði spilli á engan hátt fyrir laxgöngum, og tilgangur frv. myndi alveg eins nást, þótt leyfð væri stangaveiði. Það er nú svo, að um mál þetta hefir staðið styr mikill heima í hjeraði, og skal jeg ekki fara að leiða þær deilur inn í þessar umr., en það er áreiðanlegt, að sá aðilinn, sem nú á að lúta í lægra haldi, myndi sætta sig betur við úrslit málsins, ef leyfð yrði stangaveiði. Jeg legg því til, að málið verði tekið út af dagskrá að sinni. Vona jeg, að hv.flm. geti fallist á það, og skal jeg lýsa yfir því, að jeg er fús til að flytja með honum brtt. um friðun kersins, þar sem stangaveiði verði leyfð. Jeg get fallist á, að laxveiðafjelag þetta greiði gjald fyrir, því að ef nauðsynlegt er að friða kerið, þá er rjett, að sá, sem lætur þau hlunnindi í tje, fái endurgjald fyrir. Þar sem nú hagur ríkissjóðs er annarsvegar, en hagur allmargra bænda hinsvegar, þá læt jeg mig minna skifta, hvort gjaldið helst fram yfir næstu prestaskifti eða ekki, þótt mjer finnist það rökrjettara og eðlilegra.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er alveg óþarfi að taka málið af dagskrá. Málið liggur mjög ljóst fyrir. Presturinn í Stafholti hefir selt ker þetta á leigu undanfarið. Nú er borið fram frv. um, að hann leigi það laxveiðafjelaginu gegn árlegu gjaldi, en að leigan verði gefin upp eftir prestsins daga. Mjer finst óþarfi að bera fram brtt. um það, að bæturnar skuli haldast áfram. Þarf ekki annað en að bera 2. brtt. á þskj. 377 upp í tvennu lagi. Vil jeg skjóta því til hæstv. forseta, hvort það muni ekki vera tiltækilegt.

Forseti (BSv): Jeg mun skoða 2. brtt. á þskj. 377 sem brtt. í tvennu lagi og bera hana þannig upp.

Bjarni Ásgeirsson Jeg gleymdi að geta um brtt. á þskj. 339 viðvíkjandi brtt. á þskj. 377. Þar er gert ráð fyrir, að þeir, sem hingað til hafa veitt lax í ánni, greiði þessar bætur. En verði frv. að lögum, má búast við, að aðrir menn en þeir, sem hingað til hafa veitt lax, njóti þess fyrst og fremst. Brtt. á þskj. 339 hljóðar því um það, að þeir menn taki einnig þátt í greiðslu gjaldsins. Hygg jeg, að frv. muni verða vinsælla, ef sú breyting er á því gerð. Þá vil jeg svara fyrirspurn hv. 1. þm. Skagf. um það, hvort laxveiðafjelagið sje stofnað eða ekki. Það má nú segja, að það sje bæði stofnað og ekki stofnað. Heima fyrir er það skoðað sem stofnað, en hinsvegar efast jeg um, að það sje svo gengið frá lögum þess og samþyktum, að það geti skoðast „juridisk persóna“. Hygg jeg, að það verði að auglýsa fjelagsnafn, stjórn og lög, áður en hægt er að skírskota til þess í löggjöfinni. Viðvíkjandi þeim ummælum hv.þm. Borgf., að frv. þetta yrði óþarft, ef frv. um fiskiræktarfjelög næði fram að ganga, er það að segja, að fyrst og fremst er ekki vissa fyrir því, að það frv. verði samþ., og í öðru lagi er það ekki fyllilega ljóst, hve langt er hægt að ganga í þeim ákvæðum, sem 1. gr. frv. gerir ráð fyrir. Ekki spillir það heldur að neinu leyti fyrir því frv., þótt þetta frv. verði að lögum. Annars ætla jeg ekki að deila um málið. Það gleður mig, að allir virðast sammála um, að frv. eigi fram að ganga í höfuðdráttum, og skiftir þá minna máli um aukaatriði.

Magnús Guðmundsson Jeg bygði á því, sem hv.flm. (BÁ) sagði um laxveiðafjelagið í Mýrasýslu, og bjóst við, að það væri stofnað og tekið til starfa, og komu mjer því upplýsingar hans undarlega fyrir sjónir. Jeg vildi einnig benda hæstv.forsrh. á það, að ekki er nóg að fella niður seinni málslið 2. brtt. á þskj. 377, heldur verður einnig að fella niður orðið „núverandi“ í fyrri málslið, og verður að koma með nýja brtt. um það.

Pjetur Ottesen Það er nú víst viðurkent af öllum nema hv.flm., að í frv. um fiskiræktarfjelög felst heimild til að gera það, sem farið er fram á að gera með þessu frv. Hv. flm. taldi óvíst, að frv. næði fram að ganga. Það hefir þó hingað til þótt spá góðu um framgang mála, er þau hafa farið mótatkvæðislaust til 2. umr.Hv. 1. þm. Skagf. hefir sýnt fram á, að sú skoðun hv. 1. þm. Árn. um að hjer þurfi að setja sjerstök lög, af því að kirkja eigi í hlut, hafa ekki við rök að styðjast. Í 8. gr. frv. um fiskiræktarfjelög segir svo: „Kostnaði þeim, sem starfsemi fjelagsins hefir í för með sjer, skal jafna niður eftir áætluðu veiðimagni þeirra jarða, sem taka þátt í fjelagsskapnum“. Kostnaður sá, er um er að gera í þessu máli, leiðir af klaki og friðun, og er því skýrt ákveðið um bætur í fiskiræktarfjelagafrv. Þarf því engin sjerstök lög um þetta efni. Hinsvegar er sjálfsagt, að bætur þessar haldist, þar sem um opinbera eign er að ræða, þótt prestaskifti verði, eins og sýnt hefir verið fram á í umr.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get leitt þessar umr. hjá mjer að mestu leyti. Jeg skal ekki þrátta við hv. 2. þm. G.-K. um þekkingu hans á laxgöngum og lifnaðarháttum laxins, en gaman hefði jeg af að eiga tal við hann um það efni og fræðast af honum.

Fyrir borgun, auðvitað

. Jeg býð hv.þm. upp á það, að jeg borgi honum, ef hann veit meira en jeg, en hann mjer, ef jeg veit meira en hann. Hv. þm. Borgf. dró ekki í efa, að hægt væri að ná þessu marki, ef frv. á þskj. 295 yrði samþ. En hann sagði, að þar sem um opinbera eign væri að ræða, yrðu bætur að haldast áfram til presta, en eftir þessu frv. eiga bæturnar að falla niður, þegar þessi prestur hættir prestskap í Stafholti, sem nú er þar.

Magnús Jónsson Jeg get fallist á það, sem hæstv.forsrh. sagði í ræðu sinni, að ekki þyrfti annað en að fella niður 2. málsgrein í 2. brtt. á þskj. 377, til að ákveða um, að bæturnar skuli haldast. Höfum við í fjelagi borið fram skriflega brtt. um þetta efni. Jeg hefi orðið var við, að önnur brtt. væri á ferðinni, og væri því ef til vill rjettast að taka málið út af dagskrá, svo að hægt væri að prenta till. og útbýta þeim. En annars býst jeg við, að hv.þdm. sje kunnugt um efni þeirra.