Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hv. Nd. hefir gert tvær örlitlar breytingar á þessu frv., við 18. gr., en nefndinni þykir ekki svo miklu máli skifta um þessar breytingar, að hún vilji gera ágreining út úr þeim, og leggur því til, að frv. verði samþykt eins og það nú liggur fyrir.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Nefndin leit svo á, eftir að brtt. á þskj. 302 hafði verið samþykt af hv. deild, að það væri nauðsynlegt að færa til tilvísun í lögunum, sem snertir undanþágu frá tryggingarskilyrðum, sem menn geta fengið með því að setja veð til lögreglustjóra, og flutti þessa brtt., sem útbýtt var á þskj. 348, en við nánari athugun þá hefir nefndin sjeð það, að brtt. á þskj. 302, í stað þess, eins og virtist í fyrstu, að hún yrði ný málsgrein í frv., verður aðeins áframhald af 17. gr. og myndar ekki neina nýja málsgrein, þá er það auðsætt, að undanþáguskilyrðið nær til greinarinnar óbreyttrar eins og hún er, og þess vegna álítur nefndin rjett að taka þessa brtt. á þskj. 348 til baka.



Að jeg bað um orðið í gærkveldi, var í þeirri von, að þá yrði umr. lokið. Mál mitt skal ekki verða langt, en mjer þykir þó rjett að gera grein fyrir afstöðu minni til frumvarps þess, sem hjer liggur fyrir. Jeg álít, að þetta mál sje ekkert hjegómamál og heldur ekkert flaustursmál. Málið verður að athugast frá ýmsum hliðum, og þess vegna hallast jeg á sveif með þeim mönnum, sem álíta það ekki fært að afgreiða það á þeim grundvelli, sem það er nú. Hins vegar geng jeg út frá því sem gefnu, að allir, sem eitthvað leggja til þessa máls, bæði hjer á þingi og annarsstaðar, geri sjer far um að gagnrýna það sem best frá ýmsum hliðum og láti hvorki flokksfylgi nje hreppapólitík ráða afstöðu sinni til þess. Jeg tók eftir því við 1. umr. þessa máls, þegar hæstv. atvrh. lagði það fyrir þessa hv. deild, að þá spunnust strax miklar umr. um það, sem sýndu, að ekki hafa allir verið á eitt sáttir. Jeg man því miður fátt af því, sem sagt var, bæði með og móti, en duldist ekki, að hjer var um stórmál að ræða, sem þarf að íhuga rækilega, og jeg var þess vegna fyllilega sammála hv. 1. þm. G.-K. (BK), þegar hann sagði í gærkvöldi, að þetta mál ætti að ræðast á tveimur þingum, það myndi síst af veita. Hinsvegar finst mjer, að umr. um málið hafi verið svo einhliða, að það er líkast því, sem engar samgöngubætur sjeu hugsanlegar hjá oss aðrar en járnbraut. Jeg skal játa það, að jeg er í tölu þeirra manna, sem álíta, að samgöngumálum okkar væri langtum betur komið, ef vegir væru bættir og bygðir nýir vegir, sem bifreiðar gætu farið um allan ársins hring. Reynsla nágrannaþjóðanna, sem höfðu bygt járnbrautir löngu áður en bifreiðar komu til sögunnar, virðist benda til þess, að bifreiðar sjeu betri, ódýrari og hagkvæmari í rekstri en járnbrautir. Þetta vita sjálfsagt allir hv. deildarmenn, og þetta er sannað af mönnum, sem hafa farið víða um lönd og geta því dæmt um þetta af nokkurri reynslu. Víðast eru járnbrautir reknar með miklum halla, og einkajárnbrautir eru að fara á höfuðið unnvörpum; þess vegna ætti síst að hrapa að því að koma hjer upp járnbraut. Frá Reykjavík að Þjórsá er talsvert löng leið, en járnbraut nægir þó ekki án frekari vegabóta, því menn verða líka að flytja afurðir sínar að og frá járnbrautarstöðinni, og jeg veit ekki, hvort allir hafa gert sjer það ljóst, að þeir bændur, sem ekki búa fast við járnbrautina, þurfa að útvega sjer flutningatæki, sem þeir geti flutt á vörur sínar. Auk þess hefir því verið haldið fram, að viðhaldskostnaður væri svo gífurlegur á slíku fyrirtæki sem þessu, að það af þeirri ástæðu einni væri mjög varhugavert að ráðast í það. Í Noregi og Sviss og víðar, þar sem líkt hagar til og hjer, verður víða að byggja yfir járnbrautarkafla vegna snjóþyngsla, og kostar það ærna fje. Jeg er ekki að segja með þessu, að kostnaður og fyrning bifreiðavega og bifreiða geti ekki verið nokkuð mikill líka, en það, sem jeg tel mest um vert, er það, að járnbrautin verður að halda uppi ferðum, hvað lítið sem hún hefir að flytja, en bifreiðarnar venjulega því aðeins, að þær hafi nægilegan flutning. Máli mínu til stuðnings gæti jeg vísað til ýmsra skýrslna um rekstur járnbrauta, en sleppi því hjer, vegna þess, að hverjum þingmanni, sem vill afla sjer rjettra upplýsinga um málið, ætti að vera það hægðarleikur. Landar okkar vestanhafs vöruðu okkur við því, þegar þetta mál var fyrst fyrir Alþingi, og gerðu hið sama, er járnbrautarmálið lá fyrir á síðasta þingi, að leggja í að byggja járnbraut, af því að það væri ekki samgöngutæki framtíðarinnar, en bifreiðarnar hinsvegar ryddu sjer jafnt og þjett til rúms alstaðar, og jeg get þess vegna tekið undir það, sem hv. 1. þm. G.-K. sagði, að heppilegra myndi reynast að veita h/f Titan sjerleyfi til fossavirkjunar gegn því skilyrði, að það beitti sjer fyrir að byggja bílveg austur, og að horfið væri frá járnbrautarlagningunni, og gæti jeg betur sætt mig við framlag úr ríkissjóði til fjelagsins, væri sú leið tekin. Tel jeg vafalaust, að jeg myndi þá hafa samþykt sjerleyfisfrumvarp þetta, þótt jeg sje annars ekkert ginkeypt fyrir þeim, því jeg tel, að komið sje nóg af svo góðu. Á árunum frá 1913–'26 hafa að minsta kosti 9 sjerleyfi verið veitt, og vil jeg nú telja upp þau sjerleyfi, sem jeg í fljótu bragði gat tínt saman: Lög nr. 57, 10. nóv. 1913, um heimild til að veita einkarjett til þess að vinna salt o. fl. úr sjó. Lög nr. 70, 3. nóv. 1915, um heimild til að veita einkarjett til þess að hagnýta járnsand (Volcanic sand). Lög nr. 25, 27. júní 1921, um einkaleyfi handa Háskóla Íslands til útgáfu almanaks. Lög nr. 47, 20. júní 1923, um heimild fyrir landsstjórnina til að veita ýms hlunnindi fyrirhuguðum nýjum banka í Reykjavík. Lög nr. 51, 27. júní 1925, um sjerleyfi til þess að reka útvarp (broadcasting) á Íslandi. Lög nr. 48, 15. júní 1926, um heimild handa atvinnumálaráðherra til að veita sjerleyfi til virkjunar Dynjandisár og annara fallvatna í Arnarfirði o. fl. Lög nr. 52, 15. júní 1926, um heimild fyrir ríkisstjórnina til að veita ýms hlunnindi fyrirhuguðum nýjum banka í Reykjavík. Lög nr. 49, 15. júní 1926, um stofnun happdrættis fyrir Ísland. Lög nr. 51, 15. júní 1926, um sölu á síld o. fl. Það kann vel að vera, að þau sjeu fleiri, en jeg rakst ekki á önnur á umræddu tímabili í fljótri yfirferð. Undir umr. í þessari hv. deild hefi jeg reynt að leggja hlustirnar rækilega við, til þess að komast að því, hvort þetta sjerleyfi, sem hjer er um að ræða, væri betur í pottinn búið heldur en sum hin sjerleyfin, sem Alþingi hefir afgreitt á undanförnum árum, og mjer til mikillar raunar hefi jeg komist að raun um, að svo er ekki. Þar sem það hefir svo greinilega komið fram undir umr. í þessu máli, að fjelag það, sem sjerleyfið er bundið við, sje ef til vill fjárvana, og alt stendur og fellur þó með því, hvernig fjársöfnunin gengur, þá finst mjer, að ekki horfi neitt vænlega við um framgang málsins og að sjerleyfi það, sem hjer er talað um, gæti orðið til tafar öllum þeim samgöngubótum, sem um gæti verið að ræða á þessu svæði. Þess vegna finst mjer, að menn ættu að hafa allan hug á því að tryggja sem best framkvæmdir þær, sem sjerleyfið er bundið við. Við höfum því miður fremur sorglega reynslu á sjerleyfasviðinu, þótt ekki sje rakið lengra en aftur til 1913–'26. Mjer vitanlega hafa nú aðeins tvö af þessum sjerleyfum verið notuð. Það er sjerleyfi háskóla Íslands til þess að gefa út almanak og sjerleyfið um útvarp á Íslandi. Kann að vera, að jeg viti ekki allskostar rjett í þessu, en jeg hefi ekki komið auga á, að framkvæmdir hafi orðið á fleiri sjerleyfum. Jeg ætla ekki að fara að ræða neitt um þessi tvenn sjerleyfislög, sem hjer hafa verið notuð. Það mætti auðvitað ýmislegt um þau segja, en það liggur ekki hjer fyrir. En kosturinn við þessi sjerleyfi er þó sá, að þau snerta okkur Íslendinga mest inn á við; aftur horfa hin sjerleyfin nokkuð öðruvísi við, þar sem í sambandi við flest þeirra er að ræða um mikil fjárframlög, sem gert er ráð fyrir að afla með erlendu hlutafje, ef eitthvað á að verða úr framkvæmdum. En hvar á þá að taka alt það fje? Reynslan virðist benda til þess, að útlent fje hafi ekki verið auðfengið, því að annars hefðu væntanlega einhverjar framkvæmdir orðið í þeim málum, sem sjerleyfin hafa fjallað um. Það sannast svo oft, að framboðin hlunnindi eru ekki eins mikils metin og vænta mætti. Jeg get ekki sjeð annað en að hin ýmsu sjerleyfi, sem jeg hefi gert hjer að umtalsefni, hafi hvorki orðið til þess að afla landi voru eða þjóð frægðar eða fjár, nema síður sje. Jeg drap á það áðan, að mjer hafi fundist það koma í ljós hjá hæstv. atvrh. og öðrum, sem um málið hafa rætt, að ekki væri neitt handbært fje til hjá Titan, svo teljandi sje. Mjer finst þess vegna, að fullsnemt sje að veita þetta sjerleyfi nú þegar. Það væri síst vanþörf á að tryggja betur, að fjelagið sje megnugt að fullnægja þeim skuldbindingum, sem sjerleyfið leggur því á herðar. Jeg tel brtt. þær, sem eru á þskj. 330 og 354, vera til mikilla bóta í þá átt að tryggja landsmönnum það, að hjer verði ekki um tóm loforð eða hillingar að ræða. Það mun vera venja erlendra ríkja, sem ant er um álit sitt og efnalegt sjálfstæði, að veita þá fyrst sjerleyfi, svipuð því, sem hjer um ræðir, þegar fje það, sem þarf til framkvæmda sjerleyfisins, er trygt. Finst þá ekki fleirum en mjer, að fullsnemt sje að veita fjelagi þessu sjerleyfið, þar sem það er sannanlegt, að það ræður ekki enn yfir fje til framkvæmda í málinu? Þess vegna sje jeg ekki, að fjelaginu sje nein tortrygni sýnd, þó að reynt sje að tryggja framlög þess á móts við framlag ríkissjóðs. Jeg mun því, þegar brtt. þessar koma til atkvgr., greiða þeim atkv. mitt. Mjer nægir ekki fyrir mitt leyti, að efni brtt. verði tekið upp í sjerleyfissamninginn, og jeg skoða það ekki sem neinn vansa af hálfu stjórnarinnar fyrir landsins hönd eða sem neina tortryggni í garð þeirra manna, sem um sjerleyfið sækja, þó að reynt sje að tryggja, að ending verði á samningunum. Þótt jeg treysti núverandi stjórn til þess að sjá um, að vel verði gengið frá samningum öllum og haft vakandi auga með því, að þeim sje fullnægt, þá er engin trygging fyrir því, að sú stjórn, sem væntanlega tekur við af þessari, láti sjer eins ant um það. Þess vegna, þrátt fyrir öll þau gæði, sem af frv. geta leitt, ef það verður samþ., og þrátt fyrir hina miklu von, sem þeir menn kunna að ala í brjósti, er búa á svæði því, er ráðgert er, að járnbrautin liggi um, ætla jeg ekki að vera eins brjóstgóð og hv. 1. landsk., sem ekki vildi, þrátt fyrir öll þau rök, er hann var búinn að tefla fram móti frv., drepa þann „vonarneista“, er lifði í brjósti íbúa hjeraðanna, er járnbrautarinnar eiga að njóta. Nei, jeg stíg sporið til fulls. Jeg er á móti járnbrautinni, vegna þess að jeg tel, að önnur samgöngutæki muni hjer betur henta. Hvort jeg greiði atkv. móti frv. strax eða við 3. umr., skiftir engu máli. Það kann að vera, að eitthvað það verði upplýst í málinu enn, áður en það fer út úr þinginu, sem gæti breytt aðstöðu minni. En eins og nú er, tel jeg litla von um það. Jeg álít sjerleyfin yfir höfuð, eins og jeg sagði áðan, vera afarviðsjárverð og að athuga verði þetta sjerstaka leyfi miklu betur frá öllum hliðum áður en það er afgreitt. Af öllum þessum ástæðum mun jeg því ekki geta verið stuðningsmaður þessa máls.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Með meðferð þessa máls hefir Alþingi sýnt, að hjer er um samgöngumál að ræða. Því var vísað til samgmn. í báðum deildum, og hafa umr., sem eðlilegt er, aðallega snúist um þá hlið málsins, um samgöngubæturnar fyrir þann hluta landsins, sem hjer um ræðir. Samgöngumál þetta hefir legið fyrir þinginu oft áður og í ýmsum myndum, og síðast í fyrra fluttu tveir hv.þm. í Nd. frv. um það, að leggja járnbraut frá Reykjavík austur að Ölfusá á kostnað ríkissjóðs. En það er nú svo um svo stórvaxið fyrirtæki, eftir mælikvarða okkar Íslendinga, að þótt bæði jeg og margir aðrir sjeu sannfærðir um, að það sje arðvænlegt og forsvaranlegt að leggja út í það á kostnað ríkissjóðs, þá verður því ekki neitað, að slíkt verður aldrei sannað nema með reynslunni einni. Og þannig ber að líta á málstað þeirra manna, sem ekki vilja, að ríkissjóður taki á sig þá áhættu að ráðast í slík fyrirtæki. Því er það rjett hjá háttv. 1. landsk., að oss ber að stíga það spor, að gera tilraun til þess að leysa úr málinu á þann hátt, að ríkissjóður taki á sig minni áhættu en ef hann færi að leggja járnbrautina upp á eigin spýtur algerlega. Það er þungamiðjan í þessu samgöngumáli að fá gerða tilraun til þess að leysa það með takmörkuðu fjárframlagi úr ríkissjóði, í samræmi við krafta hans og getu. En veikasta atriði málsins er auðvitað það, að ekki er fyrirfram hægt að fullyrða, að takist að fá þá úrlausn, sem frv. felur í sjer. En jeg tel þó vonirnar svo miklar, að frá því sjónarmiði sje sjálfsagt að gera þessa tilraun. Þó verður því ekki neitað, að menn verða að gera sjer það ljóst, að svo geti farið, að ekki verði úr framkvæmdum. Því hefir verið lýst yfir af hæstv. atvrh., og jeg býst við, að allir sjái það, að möguleikarnir eru fyrir hendi. Það var mikið talað um það af þeim öllum, 1., 2. og 5. landsk. (JJ, IHB, JBald), að það væri okkur til minkunar, ef ekkert yrði úr framkvæmdum. En jeg er á annari skoðun. Jeg get ekki sjeð, að við verðum okkur frekar til minkunar, þó að við búum til svona lög og ekkert yrði úr framkvæmdum heldur en ef tveir menn leituðu eftir gagnkvæmum viðskiftum á heilbrigðum grundvelli, þannig að það væri þeim báðum til hagsmuna, og svo skyldu óviðráðanlegar kringumstæður verða þess valdandi, að viðskiftin gætu ekki tekist og þeir færu á mis við þann hagnað, sem þeir höfðu gert sjer vonir um. Mjer finst það, satt að segja, engin minkun vera. Þá var talað um sjerleyfi þau, sem hjer hefðu verið gefin, og sagt, að þau væru nú orðin 9 að tölu síðan 1913. Slík upptalning er nú ekki óyggjandi, þar sem blandað er saman alveg óskyldum málum. Þar að auki er í upptalningu þessari slept aðallöggjöfinni á þessu sviði, nefnilega sjerleyfislögunum, sem sett voru fyrir tveim árum. Vatnalöggjöf vorri er þannig hagað, að vatnsaflið verður ekki notað, nema sjerleyfi sje gefið. Menn verða að gera sjer þetta ljóst, að á þessum sviðum geta ekki orðið neinar framkvæmdir, ef ekki eru veitt sjerleyfi til þeirra. Það er því ekki meira, þó að verið sje með fyrirætlanir um framkvæmdir á þessum sviðum, sem ekkert verður úr, en á öllum öðrum sviðum. Lífið er nú einu sinni þannig á sviði framkvæmdanna, að fult er þar af fyrirætlunum, sem sumar rætast og sumar ekki. Hjer stendur því svo á, að ekki er hægt að gera neinar fyrirætlanir nema sjerleyfi sje gefið. Við verðum að taka afleiðingunum af þeirri lagasetningu, sem við höfum sett á þessum sviðum, og venja okkur við þá hugsun, að við verðum í máli þessu að gera tilraun til þess að fá hagnýtt vatnsafl vort einmitt með því að veita sjerleyfi. Svona er nú um hnútana búið. Hv. 2. landsk. vísaði til þess, að það væri ekki víða, sem sjerleyfi væru veitt, nema fullkomin trygging væri fyrir hendi. En það eru fá ríki, sem sett hafa þá löggjöf hjá sjér, að sjerleyfi þurfi. í flestum löndum er notkun vatnsorkunnar eins frjáls og notkun annarar orku. En við höfum gert mismun á þessu. - Þá tjáði hv. 2. landsk. sig vera á móti járnbraut. Er auðvitað ekkert um það að segja. Jeg vil þó benda hv.þm. á það, að áður en mál þetta var fram borið, hefir að tilhlutun þings og stjórnar farið fram ítarleg samanburðarrannsókn á því, hvort tiltækilegra væri að leggja bílveg, sem samsvaraði fullkomlega kröfum tímans, eða járnbraut. Hafa aðallega norskir sjerfræðingar fjallað um járnbrautarmálið, en bæði norskir og íslenskir um vegamálið. Niðurstaða þeirrar rannsóknar lá fyrir í fyrra, þó ekki í þskj., því miður, og kemur því ekki í Alþt., heldur í prentaðri skýrslu, sem útbýtt var meðal þm. Án þess að jeg ætli að gera mig að dómara yfir þessum fagmönnum, þá var þó niðurstaðan sú, að flutningur yrði miklu ódýrari milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins með járnbraut, og sjerstaklega eru yfirburðir járnbrautarinnar í því fólgnir, að eftir því, sem flutningurinn yxi, því lægri yrði flutningskostnaðurinn á hverri þungaeiningu. Hinsvegar getur bílvegurinn ekki fylgst með í þessari lækkun. Þannig er niðurstaðan í höfuðatriðunum. Hjer við bætist svo, að samkvæmt reynslunni er líklegra, að flutningurinn geti haldist óhindraður alt árið, ef um járnbraut er að ræða, en sama er ekki hægt að segja um bílveginn. Þessi niðurstaða er gerð í sambandi við reynslu nágrannaþjóðanna, einkum Norðmanna. - Jeg verð að segja, að það þarf meira en fullyrðingu frá hv. 2. landsk. um, að reynslan sýni, að bílvegur sje hentugri en járnbraut, til þess að hnekkja niðurstöðu sjerfræðinganna. Hv. 2. landsk. gat einnig um það, að járnbrautirnar væru reknar með halla og að margar einkajárnbrautir hefðu farið um og væru enn að fara um. Hvað fyrra atriðið snertir er það nú upp og ofan, eftir því, hve mikið er lagt í sölurnar til þess að hafa góðar samgöngur eða hvort menn reyna beinlínis að reka járnbrautirnar hallalaust með því að hafa flutningsgjöldin nægilega há. Líkt má segja um strandferðirnar hjá okkur. Þær eru reknar með halla, af því að við viljum hafa flutningsgjöldin sem lægst, til þess að þær komi að sem almennustum notum. - Um einkabrautirnar er það að segja, að þær fara stundum á höfuðið, en ekki unnvörpum, eins og hv.þm. (IHB) sagði. En mjer er nú spurn: Hvar er vegur, sem ber sig sem sjálfstætt fyrirtæki? Hann er enginn til. Allir vegir í nágrannalöndunum eru lagðir fyrir það opinbera fje, sem menn greiða í sköttum og skyldum, og er haldið við með því, en gefa engar tekjur í aðra hönd. Það hefir verið reynt að ná inn viðhaldskostnaðinum að einhverju leyti með bifreiðaskatti, en enginn hefir reynt að fá vexti af því fje, sem lagt er til veganna. Það sker ekki úr, þó að járnbrautin gefi ekki af sjer það mikið fje, að hægt sje að borga rentur af stofnfje, viðhalds- og rekstrarkostnað, því að slíkar kröfur eru ekki gerðar til veganna. í rannsóknarskýrslunni er farið nákvæmlega út í það að telja hin raunverulegu útgjöld fyrirtækjanna og bera saman, og eru í báðum tilfellum taldir vextir af fje því, sem lagt hefir verið í samgöngufyrirtæki þessi, og viðhalds- og rekstrarkostnaður. Jeg skal ennfremur minna á það, að í upplýsingum sjerfræðinganna er gerð grein fyrir því, að hvergi á Norðurlöndum hefir verið reynt að komast af með bílveg eingöngu milli svo fjarlægra staða sem hjer um ræðir, þ. e. milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins, þar sem flutningaþörfin er eins mikil. í slíkum tilfellum er alstaðar á Norðurlöndum talið sjálfsagt að leggja járnbraut, eða er þegar búið að því. Hjer við bætist svo, að sá kostnaður, sem ríkinu er ætlað að leggja til járnbrautarinnar samkvæmt frv., er lægri upphæð en sú, sem það yrði að leggja fram, ef gera ætti veg yfir sömu vegalengd, veg, sem að öllu leyti svaraði kröfum þessara tíma. Það er því ekki áhorfsmál að gera þessa tilraun, sem frv. fer fram á, svo fremi menn vilja þola þá bið á málinu, sem það kostar að vita, hvort hún leiðir til árangurs. Sú bið verður þó ekki lengri en það, að ef ekki verður byrjað á verkinu 1. maí 1929, eða eftir 2 ár hjer frá, þá stöndum við frjálsir aftur að því að gera nýja tilraun í málinu. Þó að jeg sje meðal þeirra manna, sem eru í óþolinmóðara lagi eftir þessari samgöngubót, þá tel jeg þó sjálfsagt að kasta þessari bið til þess að fá tilraunina gerða. Jeg get ekki sjeð, að það sje rjett hjá hv. 2. landsk., að biðin verði til tafar öðrum samgöngubótum. Málið er ekki svo undirbúið til þess að ríkið geti framkvæmt það, að hægt verði að byrja á því fyr, þó að þessari tilraun verði hafnað. Jeg ætla þá að fara fáeinum orðum um brtt.hv. 1. landsk. (JJ). Hann gaf mjer kærkomið tilefni til þess með ummælum þeim, sem hann kom með viðvíkjandi afstöðu minni til lotterísjerleyfisins, sem samþykt var á síðasta þingi. Hann skildi rjett ástæðurnar, sem voru til þess, að jeg hefi ekki notað þessa heimild. Jeg álít það nefnilega ekki vansalaust hinni íslensku þjóð, ef það yrði notað og sú starfsemi upp tekin, sem þar er gert ráð fyrir. Mjer er ant um, að þjóðin standi lýtalaus gagnvart útlendingum vegna framkvæmda í fjármálum, sem og í öðrum málum. Af sömu ástæðum get jeg ekki fallist á 1. brtt.hv. 1. landsk. Hún er ekki sómasamleg. Jeg ætla þó ekki að væna hv.þm. þess, að hann vilji gera okkur vansæmd, heldur hefir hann bara ekki athugað afleiðingar till. nægilega vel. Það er að vísu svo eftir orðalagi till., að vatnsrjettindi Titans og fasteignir eiga að vera sem trygging fyrir því, að sjerleyfishafi fullnægi ákvæðum 11. gr. En eins og þegar hefir verið bent á, felur 11. gr. í sjer takmörkun á því, hvenær hefjast skuli handa, ef sjerleyfið á ekki að missast. Í raun og veru er það svo fyrir okkur, sem álítum framkvæmd þessa einnig hagsmunamál fyrir Ísland, að ástæða er til þess að skygnast um eftir tryggingum fyrir því, hvort fjelagið treystir sjer að gera það, sem unt er, til þess að útvega nægilegt fje til framkvæmda. Við vitum, að fjelagið hefir ekki peninga og þarf því að útvega þá. Er auðvitað ætlast til, að það geri það sjálft, en ekki við, og yfirleitt liggi ekki á liði sínu í því að koma fyrirtækinu í framkvæmd. Fjelagið á hjer nú, eins og menn vita, miklar eignir, sem eru arðlausar, ef það reynir ekki að notfæra sjer þær, og í þessu, að eignirnar liggja nú arðlausar, sýnist mjer vera nægileg trygging fyrir því, að fjelagið muni ekki láta neitt ógert, sem gæti leitt til framkvæmda á málinu. Innan stutts tíma, eða innan 1. maí 1929, fáum við enn frekari tryggingu fyrir því, að fjelagið geri það, sem það getur, til þess að útvega fjeð til fossavirkjunarinnar, en sú trygging er járnbrautin. En í brtt.hv. 1. landsk. er ekki fólgin nein trygging, heldur viðurlög. Ef fjelaginu tekst ekki að útvega fje til þess að koma þessu fyrirtæki í framkvæmd, þá fer það á mis við þann hagnað, sem það býst við að hafa af því, og við förum á mis við okkar hagnað af fyrirtækinu. Þá fer best á því, að hvor standi eftir með sínar eignir. En að gera vantandi getu fjelagsins til þess að útvega fje í fyrirtækið sjer að fjeþúfu á þann hátt, að láta það afsala landinu öllum sínum eignum hjer, ef það tekst ekki, - það er aðferð „svindilbraskarans“, sem vill tryggja sjálfan sig í viðskiftunum, þó að hinn, sem hann skiftir við, gangi slyppur og snauður frá borði. Jeg vil ekki hugsa þá hugsun, að till.hv. 1. landsk. verði samþykt og framkvæmd þannig, að ef fjelagið gæti ekki skaffað peninga í fyrirtækið, þá yrði það að afhenda ríkinu allar eignir sínar hjer. Þá yrðu þar á eftir menn á ferðinni úti í löndum, sem gætu sagt það með sanni, að íslenska ríkið hefði fjeflett sig. Annað mál er það, að ganga sem best frá því, að sjerleyfissamningurinn verði uppfyltur, því að þegar framkvæmdirnar eru komnar í gang, þá er mikið tjón að því fyrir landið og einstaklinga, ef svo verður hætt í miðju kafi. En þótt ekki verði unt að útvega fjeð, þá leiðir ekki af því annað tjón en það, að það bíður í eitt ár, að ráðist verði í þessa samgöngubót; en eins og nú standa sakir, hygg jeg, að ekki sje hægt að meta þá bið sem peningatjón. Það er mjög óaðgengilegt að setja þau viðurlög, sem felast í brtt.hv. 1. landsk. Þau eru orðuð í formi, sem ekki þekkist nema í spilamensku af versta tægi, þar sem annar leggur fram aleigu sína, en hinn hættir engu. Þetta finst mjer okkur ekki sæmandi. Ef við vildum ganga inn á þá braut að selja sjerleyfin, þá gætum við heimtað peninga. Jeg álít það hvorki heppilega braut nje virðulega, en þó nær sanni en þetta. Jeg álít, að við verðum að sætta okkur við vonbrigðin, ef sjerleyfishafinn getur ekki útvegað fjeð, en hann mun áreiðanlega gera það, sem hann getur, til þess. En við verðum að tryggja okkur á alla kanta gegn tjóni, sem leiða kynni af því, að byrjað yrði á framkvæmdum, en svo hætt í miðju kafi. En það er gert í frv. og að því miða brtt.hv. 1. þm. G.-K. (BK) og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Þær miða að því að tryggja það, sem tryggja ber, enda hefir hæstv. atvrh. lofað að taka þær breytingar upp. Þá álít jeg heldur ekki rjett að samþykkja 2. brtt.hv. 1. landsk. Það er ekkert atriði í þessu máli, hvort fjelagið heitir Titan, sem fær sjerleyfið, eða ber eitthvert annað nafn. Jeg vil jafnvel segja, að úr því að Titan hefir fyrir rás viðburðanna orðið fyrir því að komast í erfiðar kringumstæður, þá er það ekki síður æskilegt frá okkar sjónarmiði, að fjelag með öðru nafni tæki þessa starfrækslu upp. Því er ekki rjett að gera fjelaginu erfiðara fyrir með að framselja sjerleyfið, ef til þess kæmi. Um 3. brtt. þarf jeg ekki að bæta neinu við það, sem jeg hefi áður um hana sagt.

Jón Baldvinsson Síðasta ræða hæstv.forsrh. er í raun og veru langalvarlegasta ræðan, sem um þetta mál hefir verið flutt núna. Gegnum alla læðuna kom ljóslega fram sterk vantrú á því, að þetta fyrirtæki kæmist nokkurntíma til framkvæmda. En hann taldi þetta nauðsynlegan hlykk á leiðinni til þess að fá járnbraut. Hið sama kom fram í ræðu hv. 1. landsk. (JJ); hann taldi þetta nauðsynlegan hlykk á leiðinni til þess að fá járnbraut. Jeg get nú verið hæstv.forsrh. sammála um það, að nauðsynlegt sje fyrir okkur að fá járnbraut austur. Jeg hygg, að ekki verði vel bætt úr samgönguvandræðunum við Suðurlandsundirlendið á annan hátt. En þetta mál tel jeg slæman hlykk á járnbrautarmálinu, og jeg vil ekki fylgja hæstv.forsrh. út í þá ófæru. Hæstv. forsrh. mintist oft á það, að það væri ekkert víst, að nokkuð yrði úr framkvæmdum. Jeg skil það nú, að hann muni hafa talað svo af ásettu ráði, svo það sæist eftir nokkur ár, þegar það er komið í ljós, að ekkert hefir orðið úr framkvæmdum, að það hefði ekki verið hann, sem hafði nokkra trú á því. Þetta er gert til þess að slá varnagla fyrir framtíðina. Það er áreiðanlegt, að engin ræða, sem haldin hefir verið í þessu máli, hefir gert eins mikið til þess að kippa burtu vonarneistanum um, að nokkuð yrði úr framkvæmdum hjá fjelaginu, eins og þessi ræða hæstv.forsrh. Þetta er líka vel skiljanlegt, því að hæstv.forsrh. er sjerfræðingur á þessu sviði og veit, hve gífurlegir erfiðleikar eru á því fyrir fjelagið að fá fje til að framkvæma þetta. Hæstv. forsrh. gekk alveg framhjá öðrum framkvæmdum í þessu máli en járnbrautinni. Hann talaði eingöngu um það sem samgöngumál. En hann veit þó vel, að þetta er ekki aðalatriðið í frv. Aðalatriðið í frv. er virkjun Þjórsár og hagnýting þeirrar orku, sem virkjuð er. Hann veit það vel, að til þessara framkvæmda þarf marga tugi miljóna króna, en járnbrautin er aukaatriði, sem troðið var upp á fjelagið hálft í hvoru nauðugt, eftir því sem hæstv. atvrh. segir. Jeg mun nú síðar víkja að því, hversu nauðugt fjelaginu muni hafa verið það að hafa járnbrautina með. Það þýðir ekkert fyrir hæstv.forsrh. að vísa í sjerleyfislögin, þegar ræða er um þetta sjerleyfi. Þetta frv. er hjer um bil alt undanþágur frá sjerleyfislögunum. Það er stærð virkjunarinnar, sem gerði það að verkum, að þetta kom til kasta Alþingis. Það er ekki hægt að neita því, að þessi ræða hæstv.forsrh. var hörð ádeila á málið í heild sinni, og jeg hygg, að hún hafi sannfært marga um það, að lítið mundi verða úr framkvæmdum af fjelagsins hálfu. En hversu margir vilja fylgja þeim samherjunum, hæstv.forsrh. og hv. 1. landsk., í þessari krókaleið þeirra, það á eftir að sýna sig. Hæstv. atvrh. mælti á móti þeirri till. minni, að Alþýðusamband Íslands skyldi verða að veita leyfi til þess að flytja inn verkafólk. Kvað hann það mundu verða nokkuð hlutdrægan aðilja. En mjer virðist, að sá aðili hljóti að vera bærastur að dæma um það, hvort þörf sje á því að flytja inn verkafólk. Það veit best, hvað atvinnunni og atvinnuleysinu líður og hvort auðvelt er að útvega fólk eða ekki. Þá vildi hann ekki heldur fallast á varatill., vegna þess, að hann taldi, að það gæti stundum verið hægt að útvega verkafólk, en það gæti orðið dýrt. En mjer finst, að við eigum fyrst að sjá fyrir okkar eigin verkafólki, áður en við förum að flytja inn erlent verkafólk. Þá játaði hæstv. atvrh., að hann hefði fengið Titan til þess að taka járnbrautina upp í frv., og var á honum að skilja, að fjelagið hefði verið mjög ófúst á það. Það kann að vera, að fjelagið hafi látið svo. En það sjer hver einasti maður, að fjelaginu hefir ekki verið gerður annar greiði meiri en að járnbrautarmálið hefir verið sett í samband við fossavirkjunina. Með því móti hefir það fengið Alþingi, ríkisstjórnina og íslenska ríkið í samfjelag við sig. Þessum tveimur málum verður áreiðanlega blandað saman, þegar umboðsmenn fjelagsins fara að ferðast út um lönd til þess að útvega fje. Þá munu þeir flagga með því, að íslenska ríkið og Titan sjeu í fjelagi um þetta fyrirtæki. Það sjá allir, að þeir munu geta fært sjer þetta þannig í nyt. Að fjelagið hefir þóst vera tregt til þess að ganga inn á þetta, hafa bara verið látalæti og brellur; það hefir auðvitað orðið himinlifandi yfir því að fá þessa beitu, sem kemur því að gagni bæði inn á við og út á við. Hæstv. forsrh. og hv. 1. landsk. eru báðir með þessu máli vegna járnbrautarinnar, og erlendir fjesýslumenn munu verða fúsari á það að leggja fje í þetta fyrirtæki, þegar þeir heyra, að ríkið leggi tvær miljónir á borðið. Það hefði verið rjett af hæstv. atvrh. að greina þessi tvö mál vel í sundur, koma fram með tvö frv. Þá hefði verið öðru máli að gegna; þá hefði ekki verið hægt að blanda þessu svona saman, eins og nú er. Ef þetta frv. verður að lögum, þá kemur það til með að heita: Lög um heimild handa atvinnumálaráðherra til að veita sjerleyfi til járnbrautarlagningar milli Reykjavíkur og Þjórsár og til að virkja Urriðafoss. Þannig er þessum tveim málum meira að segja blandað saman í fyrirsögn laganna. Þegar farið er að safna fjenu til fyrirtækisins, þá nægir að benda á fyrirsögn laganna til þess að sýna, að fjelagið og ríkið eru í fjelagi um framkvæmdirnar. Því hefir fjelaginu áreiðanlega verið það kært, að hæstv. atvrh. setti járnbrautina inn í frv. Betri beitu gat það ekki fengið, og jeg held, að hæstv. ráðh. ætti ekki að vera að hæla sjer af því, að hann hafi fengið Titan nauðugt viljugt til þess að taka járnbrautina upp í frv. Þá vildi hæstv. atvrh. ekki viðurkenna, að fjelagið vissi ekki, hvað það ætlaði að gera við kraft þann, sem það virkjaði. En það hefir þó ekki verið bent á neitt, sem fjelagið ætli að gera. Það hefir verið sagt, að það ætli að virkja smátt og smátt. En þess er að gæta, að ef fjelagið ætlar ekki að virkja stórt, þá verður rafmagnið svo dýrt, að ókleift verður að nota það. Hugsum okkur, að ekki verði virkjaður nema lítill hluti Urriðafoss. Þá segja raffræðingar, að þessi fyrsta virkjun hljóti að verða ákaflega dýr, nema virkjaðar verði um 100 þúsundir hestafla, vegna þess að það verði við þessa fyrstu virkjun að byggja ýmsar undirstöðubyggingar undir framhaldsvirkjun síðar. Nú hefir Titan gert ráð fyrir því að selja hestorkuna á 50 kr. Hún mundi koma til að kosta í lögnum í húsum um 125 kr. Þetta má kallast lágt verð. En hvernig á virkjunarfyrirtæki fjelagsins að geta lifað á rafmagnsnotkun Reykjavíkur? Reykjavík notar í mesta lagi 10–12 þús. hestöfl, þó notað sje bæði til hita og eldunar. En þetta gerir 5–6 hundruð þús. kr. á ári. En það sjá allir, að þetta eru ekki miklir vextir af þeim tugum miljóna, sem fjelagið ætlar að leggja í virkjunina. Þetta er með öllu órannsakað mál. En það dettur engum í hug að fara að virkja Þjórsá fyrir 40–50 miljónir, fyr en hann veit, hvort hann getur selt eða hagnýtt sjer orkuna. En hitt er öllum ljóst, að þó Reykjavík, Hafnarfjörður, kauptúnin suður með sjó og nærsveitirnar taki það, sem þær þurfa til notkunar, þá er slíkt ekki nema dropi í hafinu eða krækiber í helvíti af svona virkjun. Nei - fjelagið hefir ekki undirbúið neitt og enginn getur vitað um, hvað það ætlar að gera. Hæstv. atvrh. hefir ekki getað fært neinar líkur fyrir því, að fjelagið hafi gert nokkrar áætlanir um eða ráðstafanir til þess að hagnýta sjer orkuna. En meðan svo er, er þess ekki að vænta, að menn sjeu trúaðir á þetta fyrirtæki. Hæstv. ráðherra talaði um tryggingar og spurði um í því sambandi, hvað jeg mundi meta vatnsrjettindin í Þjórsá. Jeg hafði einhverntíma komist svo að orði, að þau væru ekki 5 aura virði. Og það er satt, þau eru ekki 5 aura virði á meðan Þjórsá rennur eins og hún hefir gert frá því að land bygðist. Og svo verður, meðan ekki er hægt að notfæra sjer þann kraft á neinn hátt til þeirra framkvæmda, er borga sig. En hinu neita jeg ekki, að vatnsrjettindin geti orðið mikils virði, þegar virkjun er komin á og hún rekin með skynsamlegu viti; þá fyrst eru vatnsrjettindin orðin verðmæti, sem hægt er að reikna með, en fyr ekki. Annars tók jeg það sem spaug hjá hæstvirtum ráðherra, þegar hann skaut því fram, að ef fjelagið hefði 4–5 miljónir, þá gæti það lagt járnbraut austur á fjall. Þetta mundi fjelagið aldrei leggja út í, ef það sæi fyrir, að það yrði að leggja árar í bát svo að segja um leið og það byrjaði. Það mundi nota þessar fáu miljónir til einhvers annars, svo að þetta skraf hæstv. ráðherra um járnbrautarspotta austur á heiði getur ekki hafa verið annað en spaug hjá honum. Menn hafa viljað fá tryggingu fyrir því, að landið yrði ekki narrað í þessum viðskiftum, en það hafa svæsnustu fylgjendur þessa máls ekki mátt heyra nefnt á nafn, og hæstv. stjórn hefir lagst mjög ákveðið móti öllum tillögum, er heimta tryggingar af fjelagsins hálfu til þess að koma í veg fyrir, að hjer yrði um gabb að ræða. Hann spurði eitthvað á þá leið, hvort fyrir mjer vekti, að sett yrðu ströng skilyrði til þess að byrja með, en svo yrði slakað á þeim á eftir, þegar byrjað væri á framkvæmdunum. Um þetta hefi jeg ekkert sagt, en vitanlega mundi þetta geta farið eftir því, hvernig menn líta á framkvæmdirnar. Annars var ekki beinlínis um þetta að ræða, heldur hitt, að við verðum ekki gabbaðir, að við fáum eitthvað fyrir þau fríðindi, sem útlendingar slægjast eftir og mundu ekki sækja eins fast að fá, ef þeir teldu sjer það ekki nokkurs virði. En þó er eitt, sem er allra varhugaverðast í þessu máli, og það er það, að fjelaginu er ekki gert að skyldu að gera neitt. Það fær sjerleyfi, sem hljóðar upp á ýmislegt, sem það ætlar að gera, en því eru engar skuldbindingar settar um, að það verði að gera eitthvað. Það vantar í þetta frv. skilyrði, sem sett eru í öll hliðstæð sjerleyfislög í Noregi. Þar er sjerleyfishöfum gert að skyldu t. d. að leggja í sjóði, og fleiri kvaðir, sem á þeim liggja.  (Atvrh. MG: Þetta stendur alt í sjerleyfislöggjöf okkar, og eftir henni er þetta frv. sniðið)  . Jú, veit jeg það, að við höfum sjerstaka sjerleyfislöggjöf, en jeg sje ekki, að hún hafi verið notuð til fyrirmyndar við þetta frv. Hjer er um að ræða sjerleyfislöggjöf stílaða á sjerstakt fjelag, og þess vegna var full þörf að taka þar fram í upphafi alt, sem getur orðið til þess að tryggja okkur það, að hjer sje ekki um eintómt „svindilbrask“ að ræða. Hæstv. ráðherra verður að gera betri grein fyrir væntanlegri starfsemi fjelagsins og færa sterkari líkur en hann hefir gert fyrir því, að alt þetta, sem fjelagið ætlar sjer að færast í fang þarna austur frá, sje ekki annað en „humbug“ frá upphafi til enda. Hv. 4. landsk. (MK) er svo eindreginn járnbrautarmaður, að hann þykist ekki fara neinar krókaleiðir í því máli, þó að hann fylgi þessu frv. með allri þeirri festu, sem honum er lagin. Hann þykist fara þá einu færu og beinustu leið, sem sje um að ræða, og svo sannfærður er hann um, að ekki skeiki frá rjettu horfi um framkvæmd þessa máls, að hann er þegar sestur upp í járnbrautina og ekur með ógnarhraða um Gósenlendurnar austanfjalls. Og svo ákafur er hann, að hann vill ekki leyfa lítilsháttar breytingar á frv., sem miða þó aðeins til þess að færa það til betra máls, og ástæðan er sú, að hann vill ekki hrekja frv. milli deilda. Jeg sje ekki, að það sje frambærileg ástæða, að vilja ekki endursenda höfuðdeild þingsins frv. með þeim breytingum, sem þessi deild teldi, að væru því til mikilla bóta, enda sýndi það sig við afgreiðslu málsins í hv.Nd., að fylgi þess stendur ekki það höllum fæti þar, að nokkur hætta sje á, að það nái ekki fram að ganga, þó að því yrði vísað þangað aftur. En mjer finst ekki, að hjer sje um neinar lítilsverðar brtt. að ræða, eins og t. d. þá, að tryggja innlendum mönnum vinnu við lagningu brautarinnar, að jeg ekki nefni hin tryggingarákvæðin fyrir því, að eitthvað verði úr framkvæmdum fjelagsins. Geti hv.þdm. fallist á rjettmæti einhverrar þessarar brtt., þá hljóta þeir að greiða atkv. með þeim. Hitt er engin ástæða, að vera á móti rjettmætum breytingum aðeins af því, að einn háttv.þm. hefir komist svo ógætilega að orði, að frv. mætti ekki hrekjast á milli deilda. Þá þótti mjer hálfljelegur „morall“ hjá sama hv.þm., er hann var að hlakka yfir því, að erlend fjelög hefðu jafnan orðið undir í viðskiftum sínum við Íslendinga, og við svo hirt leifarnar, þegar þá rak upp á sker og neyddust til að hætta. Mjer finst slæmt að lokka erlenda menn hingað til þess að leggja fje í innlend fyrirtæki með það fyrir augum, að þeir tapi. Þetta finst mjer undarlegur „morall“ og ekki sæmandi fyrir nokkurn fulltrúa þjóðarinnar að bera slíkt fram á Alþingi, eða samþykkja frv. eins og þetta í þeim eina tilgangi, að fjelagið, eftir að það hefir byrjað á framkvæmdunum, fari á hausinn, en við hirðum það, sem þeir skilja eftir, og sláum eign okkar á það. Hv. 4. landsk. spurði, hvað við eiginlega vildum, sem legðumst móti frv. Jeg hefi nú þegar tekið fram, hvað fyrir mjer vakir: að jeg vil, að um þetta verði sem tryggilegast búið af okkar hálfu og sjerleyfið ekki veitt nema fjelagið leggi fram álitlega upphæð sem tryggingu fyrir því, að byrjað verði á framkvæmdunum. Með þessu viljum við tryggja það betur en hann, að eitthvað verði úr því, að járnbrautin komi. Hann sagði það ekkert annað en leikaraskap hjá okkur að vera að heimta tryggingu af fjelaginu. Hann má kalla það hvaða nafni sem hann vill. En hitt ætti honum að vera vorkunnarlaust að skilja, að það er ekki viðeigandi og lítt sæmandi hinu háa Alþingi að veita sjerleyfi ár eftir ár til þess eins, að erlendir gróðabrallsmenn geti flaggað með nafn landsins og slegið út á það peninga. Og það er áreiðanlega ekki til þess að koma góðu orði á landið, pappírar þeir sumir, sem nú ganga kaupum og sölum milli erlendra gróðabrallsmanna og hljóða upp á ýmiskonar rjettindi, sem þeir hafa sölsað hjer undir sig. Hv. 4. landsk. vildi halda því fram, að eftir frv. væri um meiri hagnaðarvon að ræða hjá okkur en hjá fjelaginu. En þar er jeg á gagnstæðri skoðun, því að jeg held, að allur vinningurinn sje hjá fjelaginu, og með því að fá sjerleyfið, eins og það er útbúið, mundi hluthöfunum takast að selja eitthvað af nýjum hlutabrjefum. Þó að jeg hafi enga trú á því, að forgöngumennirnir geti útvegað það mikið fje út á sjerleyfið og nafn Íslands, að þeir geti lagt járnbrautina og byrjað á virkjun, þá þykir mjer þó sennilegt, að þeim mundi takast að skrapa saman þessari einu miljón í fjórum auðugustu löndunum, sem þeir telja sig hafa þegar eytt í undirbúning þessa máls, og láti sjer nægja það. Að þessu leyti getur það verið vinningur fyrir fjelagið að fá sjerleyfið, en skaði og skömm fyrir okkur að veita það. Hv. 4. landsk. sagði ennfremur um okkur, sem öðruvísi lítum á málið en hann, að við vildum ekki ráðast í neitt, nema vissa væri fyrirfram, að eitthvað yrði úr framkvæmdunum, og sagði, að líkja mætti því við það, ef enginn færi á sjó nema hann hefði fulla vissu fyrir því að koma aftur hlaðinn að landi.

Það var nú ekki svona illa orðað hjá mjer

. Það getur verið, að það hafi ekki alveg verið svona orðað, en þetta var meiningin.

Hann sagði, að menn vildu ekki róa nema þegar vissa væri um, að þorskurinn kæmi á móti þeim

. Nú, jæja, en jeg held þá dæminu áfram, og það, sem jeg vildi þá segja, er það, að það er ekki siður þeirra, sem á sjó sækja til fiskjar, að róa með beran spottann. Allir vilja hafa beitu á önglinum. Fossafjelagið Titan hefir líka róið á sjó, en það hagar sjer dálítið öðruvísi en gömlu sjómennirnir. Að vísu hefir fjelagið beittan öngul, og kannske ekki að undra, þó að menn bíti á þann krók; en Titan hefir líka beran spotta, og það undarlega skeður, að menn bíta í spottann, eins og þorskurinn gleypir beittan öngulinn, og virðast festast þar engu síður en á önglinum. En jeg er hræddur um, að við höfum lítil upp úr öllu saman eftir að hafa ginið við beitunni og bitið í spottann.  (Atvrh. MG: Þetta er mjög skáldlegt!)  . Jeg held við ættum að fresta þessu að sinni og láta bíða að veita þetta sjerleyfi, ef ekki er hægt að fá fjelagið til þess að setja tryggingu fyrir því, að byrjað verði á framkvæmdunum - jeg held það væri ráðlegra að bíða og sjá til, hvort fjelagið vildi ekki -  (Atvrh. MG: Setja beitu á spottann!)  gefa upp áður en leyfið er veitt, hvað það ætli sjer að gera við alla þá orku, sem það hygst að fá við virkjunina. Þetta hefir hæstv. atvrh. ekkert viljað upplýsa um. Og þó að hann segi, að fjelagið muni virkja smátt og smátt, þá er þó gert ráð fyrir, að virkjuð verði um 160 þús. hestöfl. En hvað gera eigi við alla þessa orku, það er hinn óttalegi leyndardómur, sem hæstv. ráðh. hefir ekki tekist að gefa neinar upplýsingar um. En járnbrautin er sú beitan, sem betri þykir og sem flestir gína við. Þó duldist engum, að hæstv.forsrh. (JÞ), sem hvorki skortir vit nje þekkingu til þess að setja sig inn í þetta mál, talaði svo, sem hann bygði ekki mikið á fjelaginu og væri vantrúaður á framkvæmdir þess. Við 3. umr. þessa máls, ef hún þá verður nokkur, býst jeg við að koma með brtt. til þess að tryggja betur, að þetta verði okkur ekki til annarar eins vansæmdar og járnsandurinn, norski bankinn og eins og búist er við, að fari um Dynjandafjelagið. En það kalla jeg vansæmd, hvernig við höfum verið gintir til að gefa út sjerleyfislög um hitt og þetta, sem framkvæma á, en svo verður ekkert af því gert, og hlutabrjefin ganga kaupum og sölum, sem nafn landsins er bundið við. Við verðum að athuga það, að þegar löggjafarþing einhverrar þjóðar samþ. eitthvað í þessa átt, þá búast menn ekki við, að þar geti verið um „svindilbrask“ að ræða. Enginn ærlegur drengur ætlar neinu löggjafarþingi slíkan loddaraskap. Ef t. d. komið væri til Englands, Ameríku og Þýskalands og mönnum boðið upp á að leggja fje í fyrirtæki, sem þeir vissu, að Alþingi hefði gefið samþykki til, að komið yrði á fót, þá mundi mönnum þeim ekki koma annað til hugar en að eitthvað það stæði á bak við samþykt Alþingis, sem óhætt væri að treysta, og því væri ekki um annað að gera en ganga beint að verki. En þegar það kemur á daginn, að altaf er verið að bjóða nýja og nýja pappíra ár frá ári, sem hljóða upp á væntanlegar framkvæmdir hjer á landi, sem Alþingi hefir veitt sjerleyfi til, en ekkert er gert, þá gæti farið svo, að sagt yrði: Nú, það er sjerleyfi frá Íslandi, við erum nú farnir að kannast við þau og vitum, að þau eru ekki mikils virði! Útlendingar líta alt öðruvísi á þetta en við. Hugsum okkur t. d., hvaða þýðingu það mundi hafa, ef enska parlamentið veitti sjerleyfi til einhverra framkvæmda. Peningarnir mundu streyma inn og á örskammri stund fást meira en um var beðið og þyrfti til framkvæmdanna. Með samþ. parlamentsins myndi þykja kominn sá stimpill á sjerleyfið, að enginn mundi efast um, að um eitthvað merkilegt sje að ræða, og láta sjer ekki koma til hugar, að neinir prettir sjeu á bak við. Og í þennan stimpil eru allar smáþjóðir að reyna að ná, þó að misjafnlega gangi. Þess vegna ættum við að fara varlega og ekki leika okkur svo með nafn landsins og sjálfstæði eins og gert hefir verið og enn á að gera með því að fleygja fríðindum í fánýtt fossafjelag án nokkurrar tryggingar af hálfu fjelagsins. Hv. 4. landsk. hefir líkt þessu við róðra og fiskiveiðar. Mig langar að lokum að minna hann á sögu í því sambandi, sem á rætur sínar langt aftur í forneskju. Það er sagan um Ása-Þór, þegar hann reri til fiskjar eitt sinn, en hugði að veiða Miðgarðsorm. Þór hafði vað heldur sterkan, og eigi var öngullinn minni eða óramlegri; þar ljet hann koma á uxahöfuð mikið og kastaði fyrir borð, og fór öngullinn til grunns. En Miðgarðsormur gein yfir uxahöfðinu og öngullinn vá í góminn orminum, svo að hann festist. Fossafjelagið Titan beitir sinn öngul líka uxahöfði. Það er járnbrautin, sem það ætlar okkur að gína yfir, svo að öngullinn festist í góminum.

Guðmundur Ólafsson Jeg hafði, satt best að segja, ekki ætlað mjer að tala í þessu máli. En umr. í gærkveldi ýttu mjer á stað, því jeg gerði ráð fyrir, þó jeg kveddi mjer hljóðs og færi að tala um málið, að það yrði varla óskiljanlegra en hitt og annað, sem sagt var hjer í gærkveldi. Mjer finst, að öll afgreiðsla málsins hjer í þessari hv. deild hafi ekki verið eftir mínum smekk. Nál. hv. samgmn. lítilfjörlegt, um svo stórt mál, sem hún telur hjer vera um að ræða - nál. er rúmlega hálf blaðsíða. Og mjer finst, að lesa megi út úr því á milli línanna, að það sje svona í þægðarskyni við hæstv. stjórn að lofa frv. að fara til 3. umr., en eins líklegt, að nefndin verði þá á móti því. Enda virðist eftir öllum sólarmerkjum að dæma, að mál þetta sje svo aumlega undirbúið, að furðu sætir, að komið skuli vera með það til þingsins. Það er upplýst, að fjelagið, sem ætlar að gera öll þessi undur austanfjalls, hefir engan eyri handa á milli. Hæstv. atvrh. sagði nú líka, að það gerði ekkert til, þó að fjelagið ætti engan eyri í handraðanum - það væri sama, hvort samið væri við fjelag, sem ekkert ætti, eða annað, sem teljast mætti efnað - og rök hæstv. ráðh. voru þau, að fjelagið ætlaði að fá fjeð annarsstaðar frá. Þetta kann vel að vera, en jeg hefði nú samt talið það betra og tryggilegra að semja við efnað fjelag, sem nyti trausts og viðurkenningar erlendra fjármálamanna. Mjer finst, að þessi sjerleyfi sjeu orðin faraldur hjer á hinu háa Alþingi. Flest af þeim, sem veitt hafa verið, hafa aldrei borið neinn árangur, og má kannske með sanni segja, að þau sjeu best vegna þess, að þau hafa aldrei komið til framkvæmda. En það er nú í fyrsta sinn, að hæstv. stjórn ber fram frv. um að veita sjerleyfi. Heldur hún því fram, að það sje mikið framfaramál að fá hjer járnbraut, en þar er jeg á öðru máli og margir aðrir góðir menn. Ríkisstjórnin hefir ekki lagt eins mikla rækt við nein hjeruð eins og sýslurnar hjer fyrir austan fjall, en öll þau fyrirtæki, sem þar hafa verið gerð, hafa síður en svo gert hag sýslnanna betri en áður, og sama mun verða um járnbrautina, ef hún kemur. Þá taldi hæstv. atvrh., að járnbrautir væru bestu samgönguleiðir og mikið ódýrari en bílvegir. Ja, jeg skil nú ekki, að við þurfum ekki að hafa bílveg austur í sýslur þrátt fyrir það, þótt járnbraut komi, svo þetta er fölsk ástæða hjá hæstv. atvrh. Hæstv. atvrh. sagði, að ekki mætti miða við það, þótt járnbrautir bæru sig illa erlendis, því að þar væru svo lágir flutningstaxtar. Þetta er nú ekki annað en sönnun þess, að járnbrautir borgi sig illa, og ver en bifreiðir, því að auðvitað eru farmgjöld með járnbrautum alstaðar sett svo há sem fært þykir og sanngjarnt. Þá skal jeg snúa mjer að hv. samgmn. Þar hafa 2 hv. nefndarmenn komið fram með 2 brtt. á þskj. 330, er þeir telja til bóta, en háttv.frsm. nefndarinnar segist þó vera á móti þeim. Upp úr þessu tók hæstv. atvrh. í sama strenginn og háttv.frsm., að hann taldi till. til bóta, en vildi þó ekki hafa þessi ákvæði í lögum, heldur í sjerleyfinu. Þetta hefir nú ekki verið reglan hjá Alþingi um lagasetning, en með sama rjetti gæti hæstv. atvrh. haldið því fram, að í lagasetning Alþingis þyrfti ekki að vera annað eða meira en fyrirsagnir laganna og ef til vill lítilfjörlegur rammi um, hvað í þeim ætti að standa, svo gæti stjórnin sjeð um alt annað með reglugerðum! Jeg held, að það væri rjettast fyrir þá, sem fylgja þessari skoðun, að snúa frv. við og heimila stjórninni að veita öll þau sjerleyfi, sem beðið er um! En það væri fremur eftir mínu skapi að bíða með að veita fleiri sjerleyfi þangað til menn sjá, hvort nokkuð kemst í framkvæmd af þeim fyrirtækjum, sem sjerleyfi hafa verið veitt um. Og þótt það verði máske ekki talin hneisa að veita nú enn sjerleyfi svona út í bláinn, þá verður það áreiðanlega ekki til þess að auka virðingu þingsins. Þá var það eitt í ræðu hæstv.forsrh., sem jeg get ekki sætt mig við, að það sje óviðeigandi, að fjelaginu sje gert að greiða eitthvað, ef það byrjar ekki á framkvæmdum innan ákveðins tíma. Jeg hygg, að það sje venjulega svo, að ef veitt eru hlunnindi, þá setji viðkomandi einhverja tryggingu í staðinn. Og jeg tel það mikið vafamál, hvort fjelagið er betur sett með því að byrja á framkvæmdum, leggi einhvern hluta af járnbrautinni, og svo verði alt tekið af því, ef það verður að hætta vegna fjárskorts.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil leiðrjetta þann misskilning, er kom fram í ræðu hv. 5. landsk. (JBald), þar sem hann talaði um, að ekki sje búist við því, að neitt verði úr framkvæmdum hjá fjelaginu, en gerði jafnframt að umtalsefni brtt., sem beint gera ráð fyrir því, að úr framkvæmdum verði. Þannig haga menn ekki orðum sínum á löggjafarþingum, því að þetta er að komast í mótsögn við sjálfan sig. Háttv. þm. gerði ráð fyrir því, að Reykjavíkurbær gæti tekið handa sjer 6–12 þús. hestafla orku af því rafmagni, sem framleitt verður í Þjórsá. Þetta verður að álítast góð byrjun um það, hvernig það muni borga sig að virkja Urriðafoss. Jeg hefi heyrt þeirri spurningu hreyft, hvort það mundi borga sig fyrir Reykvíkinga að fá hestaflið fyrir 55 kr. gjald á ári. En þótt salan á orkunni kæmist ekki nema upp í helming af því, er hv. 5. landsk. nefndi, þá mundi sá viðauki raforkunnar hjer lækka rafmagnsverðið um meira en helming á móts við það, sem bæjarbúar verða nú að borga. Og mjer finst alls ekki rjett að gera lítið úr þessu atriði.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það var aðallega hv. 5. landsk., sem hjelt því fram, að það væri ekki hægt að gera Titan-fjelaginu meiri greiða en að leggja á það 9 milj. kr. framlag. En þá heldur hann, að fjelagið hafi meira fje heldur en hann hefir látið í veðri vaka, að það mundi hafa. Það er að snúa málinu alveg við, að segja, að það sje hagnaður að hafa þetta sjerleyfi með þeirri skyldu að verða að leggja járnbraut. Hv. þm. talaði um það, að verðið á rafmagninu væri sett óhæfilega hátt. Það stendur þó skýrum orðum í 6. gr. frv., að það megi aldrei fara fram úr 55 kr. fyrir hestorkuna á ári. Og er jeg spurði hv.þm., hvað árshestorkan kostaði hjer í Reykjavík til ljósa, þá varð hann að svara því, að hún mundi kosta um 600 krónur. Þetta er nú svo sem enginn mismunur eftir hans kokkabók! En hjer ber fleira að gæta. Það er auðsætt, að Reykjavík vantar nú þegar tilfinnanlega raforku. Jeg geri ekki ráð fyrir því, að hv. 5. landsk. sje á móti frv. vegna þess, að hann unni Reykjavík þess ekki að fá ódýrt rafmagn, heldur óttist hann mest „konkurrance“ við þá rafstöð, sem er eign bæjarins. Hv. þm. sagði, að það væri ekkert ákveðið um það í frv., hvað gera ætti við orkuna í Urriðafossi. Hefir hann þá ekki lesið 1. gr. 5. lið? Þar stendur: „Að reisa iðjuver til saltpjetursvinslu og annarar iðju til hagnýtingar raforkunni“. Nei; það, sem hann er að finna að, er, að ekki er fyrirfram búið að útvega kaupendur að allri orkunni. Þetta sýnir ekki mikið viðskiftavit hjá hv.þm. og fer alveg í bág við hans eigin framkomu, því að varla mun hann, þá er hann stofnaði brauðgerðarhúsið hjer á árunum, hafa haft fasta kaupendur að öllum þeim bollum, vínarbrauðum og snúðum, er brauðgerðarhúsið gat framleitt. Það er enginn efi á því, að nóg þörf verður fyrir orkuna. Það getur vel komið til mála, að járnbrautarvagnarnir verði knúðir með raforku, því að hún getur orðið ódýrari en kol. Þar að auki þarf sjerleyfishafi mikla orku til þeirra iðjuvera, sem hann hefir hugsað sjer að setja á fót. Og hafi hann þá nokkurn kraft afgangs, er hann þarf ekki að nota sjálfur, er enginn efi á því, að nóg þörf er fyrir hann hjer í Reykjavík og grend, að minsta kosti þegar stundir líða. Hv. þm. sagði, að fjelagið hefði ekkert að gera við svona mikinn kraft, en jafnframt sagði hann þó, að þetta mundi verða stórgróðafyrirtæki. Þarna komst hann enn einu sinni í mótsögn við sjálfan sig. Svo áleit sami hv.þm., að hjer geti hin almennu sjerleyfislög ekki komið til greina. Þar sýnir hann enn, að hann hefir ekki lesið frv., því að í 12. gr. þess stendur: „Rjettindi og skyldur sjerleyfishafa og skifti hans og ríkisstjórnar fara samkvæmt landslögum, þ. á m. sjerleyfislögum, að svo miklu leyti sem ekki er um mælt í lögum þessum. Nú skilur aðilja á um það, hvort atriði skuli sæta úrlausn eftir þessum lögum eða öðrum landslögum, og skal þá hæstirjettur einn dæma um það. Sjerleyfisdómur samkvæmt sjerleyfislögum sker annars úr, ef ágreiningur verður um efndir á ákvæðum sjerleyfisins, með þeim hætti, sem segir í sjerleyfislögum“. Mjer skildist á hv.þm. A.-Húnv. (GÓ), að hann hefði það eftir mjer, að jeg hefði sagt, að það væri eins gott að semja við fátæk fjelög sem rík. Þetta er misskilningur. Hitt sagði jeg, að ef góðir menn stæðu að fjelögum, þótt fátæk væru, þá gætu þau hrint af stað stórum fyrirtækjum. Jeg vil líka skýra honum frá því, að ef járnbrautin kemur, þá verður viðhald veganna austur yfir fjall svo miklu minna en ella, að sá sparnaður mun fyllilega svara vöxtum af annari þeirra tveggja milj. króna, sem við eigum að leggja fram til járnbrautarinnar. Það er satt, að álitamál getur verið, hvað á að standa í lögunum sjálfum og hvað í sjerleyfi, en það er greiði við málið að láta það ekki hrekjast mikið milli deilda, að koma ekki með hinar og aðrar breytingar við frv., breytingar, sem alveg eins vel má setja í sjerleyfið. Hv. þm. A.-Húnv. fanst málið illa rætt og undirbúið, því að enn væri engin vissa fengin um það, hvort hjer væru betri samgöngutæki bifreiðir eða járnþrautir. Það hefir nú þegar verið eytt um hundrað þúsund kr. úr ríkissjóði til þess að rannsaka þetta, og þær rannsóknir hafa leitt í ljós, að járnbrautir muni verða betri. Þá nefndi hann einnig viðhaldskostnað beggja. Það er nú sýnt og sannað, að viðhald vega er ekki minna en viðhald járnbrautar þegar í upphafi meðan vegir eru nýir, en þegar þeir fara að ganga úr sjer, verður viðhald þeirra langtum meira. Það mundi ekki fást neitt gjald af bifreiðunum, sem fara um veginn, en ef um járnbraut væri að ræða, þá fengist borgun af hverjum manni og hverju kg., sem með henni yrði flutt. En út af sjerleyfunum skal jeg geta þess, að það hafa verið veitt fleiri sjerleyfi en þau, sem hv. 2. landsk. (IHB) nefndi. Skal jeg þar minna á eldri sjerleyfi, og þá fyrst og fremst sjerleyfi Íslandsbanka og Stóra norræna ritsímafjelagsins. Þó að veitt hefðu verið mörg sjerleyfi, en engin þeirra hefðu orðið að liði nema þessi tvö, sem jeg nú nefndi, þá hefði ekki verið unnið til einskis. Jeg veit, að þessu máli svipar ekki alllítið til ritsímamálsins hjer áður, og er ekki nema eðlilegt, að svo stórt mál sem þetta valdi töluverðri sundrung. Hjer er um það að ræða, hvort heldur eigi að nota bifreiðir eða járnbraut, eins og áður var um það deilt, hvort nota ætti loftskeytatæki eða ritsíma. Þá voru margir, sem hölluðust að loftskeytatækjum, af því að þau voru yngri uppfynding en ritsími, eins og nú margir hallast að bifreiðum, af því að þær eru yngri en járnbrautir. Menn hafa lagst á móti þessu sjerleyfi vegna fátæktar fjelagsins og sagt, að það mundi aldrei verða neitt úr framkvæmdum og það tefja fyrir virkjun fossanna. En menn hafa einnig verið á móti því, ef svo kynni að fara, að fjelagið yrði þess megnugt, að það gæti ráðist í þessar framkvæmdir, vegna þess að þá myndi það vaxa okkur yfir höfuð. Þessu síðara var einnig haldið fram um Stóra norræna ritsímafjelagið. Jeg hefi margsinnis tekið það fram, að sjerleyfið fjelli niður, ef peningar til framkvæmda fengjust ekki, en jeg hefi líka bent á það, að fjelagið getur ekki aflað sjer alls þess fjár, sem þarf, nema það hafi sjerleyfið í höndunum. Er þetta mjög skiljanlegt, því að erlendir peningamenn eru ekki ginkeyptir fyrir því að leggja fje sitt í fyrirtæki, nema þeir viti með fullri vissu, að hverju er að ganga. Að sjerleyfið muni spilla fyrir járnbrautarmálinu, ætti ekki að vera nema gott frá sjónarmiði hv. 2. landsk, (IHB), sem er á móti járnbraut. En jeg tel það algerlega óvíst, að ríkið sæi sjer fært á næstu 2 árum að leggja út í það af eigin rammleik að leggja 83 km. langa járnbraut. En hjer með þessu frv. eru líkur fyrir því, að við getum fengið þessa járnbraut gegn aðeins 2 milj. kr. framlagi úr ríkissjóði. Er það sannfæring mín, að við fáum aldrei betri skilmála en þessa.



Jeg stend hjer upp til þess að bera af mjer - að vísu ekki sakir, en því sem næst. Hæstv. forsrh. (JÞ) benti mjer á það, að jeg blandaði saman tveimur óskyldum lögum, sjerleyfislögunum og vatnalögunum frá 1923. Jeg skal játa, að það mun rjett hjá hæstv. ráðh. En það er ekki von á því, að leikmenn í þessum efnum, eins og jeg er, sjeu búnir að kynna sjer mismuninn á þessum tveim lögum. En það var þó aðeins eitt af þeim sjerleyfum, er jeg taldi, er snertir vatnalögin, sem sje sjerleyfið til Dynjanda, lög nr. 48, 15. júní 1926. Af þeim nýju lögum, sem jeg taldi upp, hefi jeg því syndgað á móti einu þeirra, með því að telja, að sjerleyfið til Dynjanda heyrði ekki undir vatnalögin. Og þessa yfirsjón mína kannast jeg við. Sjerleyfislögin eru ekki eldri en frá 1925. Hæstv. ráðh. kvaðst skoða þetta mál sem samgöngumál. Jeg tók það skýrt fram í ræðu minni í dag, að jeg væri þess fullviss, að hver sá, sem ljeti sig mál þetta skifta, reyndi að tala um það af skilningi og sanngirni. Jeg ætlast ekki til, að hæstv. ráðh. verði mjer samferða í þeirri skoðun minni, að bifreiðir sjeu, eins og hjer hagar til, betri samgöngutæki en járnbraut. En þá vænti jeg þess á móti, að hann ætlist ekki til þess af mjer, að jeg samþykki þá skoðun hans, að járnbrautir sjeu betri. Þegar járnbrautarmálið var á ferðinni hjer í fyrra, þá var jeg því frekar hlynt. En að veita þetta sjerleyfi nú, tel jeg óráð, vegna þess að allar líkur eru til þess, að það verði samgöngunum til engra bóta. Hæstv. ráðh. taldi frv. þetta spor í rjetta átt. Jeg er gagnstæðrar skoðunar; en um það þýðir ekki að deila, því að þar kemur aðeins fullyrðing í móti fullyrðing. Þá fann hæstv. ráðh. okkur 1., 2. og 5. landsk. það til foráttu, að við hefðum lagt áherslu á það, að það væri landinu til minkunar að veita slíkt sjerleyfi sem þetta. Jeg hefi aldrei sagt það, en hinsvegar álít jeg, að landið fái aldrei af því neinn sóma og lítið fje. Hæstv. ráðh. taldi það sannanlegt, að járnbrautin mundi geta borið sig. Jeg hygg, að honum muni verða allerfitt að sanna það, einkum áður en hann veit, hvort járnbrautin kemur til framkvæmda og áður en hann veit, hversu mikinn flutning hún muni fá og hversu mikill rekstrarkostnaður hennar muni verða. Enda þótt kostn aðaráætlun sje til, þá hafa slíkar áætlanir alloft reynst lítt ábyggilegar, og er því að minni hyggju of snemt fyrir hæstv. ráðh., enda þótt hann sje bæði verkfræðingur og forsrh., að trúa á fyrirtækið. Því var beint að mjer, að það þyrfti meira en fullyrðingu 2. landsk. til þess að sanna það, að járnbrautir væru að leggjast niður erlendis. En ef hæstv. ráðh. les erlend blöð, þá mun hann sannfærast um, að mikil brögð eru að þessu. Það átti að vera hægt að láta járnbrautina bera sig með því að hafa flutningsgjöldin nógu há. Það er svo sem auðvitað. En það er vafasamt, hvort það verður til hagnaðar fyrir fólkið, sem býr á þessu svæði. Þá er betra að hafa gamla lestaganginn eða taka upp aðra ódýrari aðferð til flutninga. Hæstv. ráðh. tók útgerð skipa til samanburðar við járnbrautina og sagði, að gjöldin yrðu að miðast við það, hvernig útgerðin bæri sig. En hvað er unnið með samgöngubótum, ef þær verða til þess að íþyngja þeim, sem eiga við þær að búa? Að framlag ríkissjóðs til járnbrautarinnar er ekki nema 2 milj. kr., í stað 3 milj., ef um bílveg væri að ræða, þá munar það ekki nema 1 milj. kr., og er það ekki mikill munur, þegar farið er að hugsa í miljónum á annað borð. Á jeg, þegar jeg tala um bílveg austur, ekki við vegakák eins og það, sem við höfum orðið að búa við hingað til, heldur verulega endingargóða og vel gerða vegi. Segi jeg þetta ekki til þess að lasta þá, sem að vegagerðum standa hjer á landi, en reynslan hefir sýnt það, að það er því nær ómögulegt að fara um veginn austur nema í þurkum. Vegagerðir hjer verða dýrar og endingarlitlar, vegna þess að fje því, sem árlega er varið til vegabóta, er dreift of víða, í stað þess að taka fyrir færri vegi í einu og gera þá þeim mun betri til frambúðar. Með því móti mundu vegirnir með tímanum verða góðir bílvegir. Þar sem dreginn hefir verið í efa tilgangur minn með mótstöðu gegn þessu máli, þá skal jeg enn þá einu sinni taka það fram, að jeg er þeirrar skoðunar, að þessi bið, sem af sjerleyfinu leiðir, geti orðið til tafar öðrum samgöngubótum. Þessa skoðun hefi jeg haft áður, og jeg hefi hana enn. Jeg býst við því, að Titan reyni sem lengst að halda í sjerleyfið og nota sjer það. Jeg geri ekki ráð fyrir, að hjer sje um neitt góðgerðafjelag að ræða. Jeg tók það fram í upphafi fyrri ræðu minnar, að jeg myndi ekki koma fram með neitt nýtt í máli þessu, en líta á það, eins og eðlilegast er, frá almennu sjónarmiði. Þá vildi jeg svara hæstv. atvrh. nokkrum orðum. Hann beindi því til mín, að jeg hefði sjerstaklega viljað halda fram bifreiðunum sem samgöngutækjum, en talið járnbrautirnar lakari. Þetta er rjett. En jeg hefi svarað þessu í svari mínu til hæstv. forsrh., og ætla jeg að láta það nægja. 100 þús. kr. árlega til viðhalds vegunum hjer á landi er ekki mikil upphæð, og er ekki von, að hægt sje að fá góða vegi fyrir það. En hv. 1. þm. G.-K. (BK) hefir sýnt það með rökum, að viðhaldskostnaður járnbrauta er einnig mjög mikill, og benti hann í því efni sjerstaklega á fyrningarkostnaðinn. Tek jeg þá sönnun hans mjer til inntekta. Þá benti hæstv. atvrh. mjer á mörg sjerleyfi eldri en þau, sem jeg hafði talið upp. En jeg get bent hæstv. ráðh. á það, að jeg taldi aðeins frá 1913–1926. Hæstv. ráðh. taldi upp sjerleyfið til Stóra norræna ritsímafjelagsins og til Íslandsbanka. Jeg geri ráð fyrir því, að allir hv. þm. mundu vera samþykkir sjerleyfi til Stóra norræna ritsímafjelagsins nú, ef eins stæði á og þegar fjelaginu var veitt leyfið. Að járnbrautarmálinu svipi til ritsímamálsins, fæ jeg ekki sjeð, nema að því leyti sem hæstv. ráðh. benti á, að þá voru uppi tvær skoðanir á málinu, önnur, sem vildi loftskeyti, en hin, sem vildi ritsíma. Og hið síðara var tekið. En jeg er ekki sannfærð um, að árin 1927–1929 verði sama reyndin um járnbrautina eins og verið hefir um ritsímann síðan 1905. Í sambandi við það, að hæstv. ráðh. sagði, að óttinn við útlenda verkamenn, er mundu koma til landsins á vegum Stóra norræna, hefði verið notaður sem grýla á menn og sagt, að það mundi gera okkur að þrælum, þá skal jeg geta þess, að jeg er ekki hjartveik fyrir því, þó að jeg hinsvegar trúi ekki á óskeikulleik manna til þess að velja og hafna í þessum efnum. Því, að ekki sje hægt að útvega fjeð fyr en sjerleyfið er fyrir hendi, verð jeg að trúa, þar eð vanir stjórnmálamenn halda því fram. En skynsemi mín mælir í móti þessu. Jeg tel þá fyrst rjett að veita sjerleyfið, er trygging er fengin fyrir því, að skilyrðin til framkvæmda á sjerleyfinu sjeu fyrir hendi. Að járnbrautin, eins og ráð er gert fyrir í frv., verði oss ódýrust, um það skal jeg ekkert segja, en það væri vitanlega gott. Jeg er ekki viss um, að jeg lifi að fá að sjá það, en jeg gleðst vitanlega yfir þeim horfum. Jeg ætla svo ekki að segja meira um þetta mál að svo stöddu, en vil aðeins taka það fram aftur, sem jeg sagði, er jeg tók fyrst til máls, að jeg stóð upp aðallega til þess að gera grein fyrir skoðun minni á járnbrautarmálinu og hvers vegna jeg hefi álitið og álít sjerleyfið ekki eftirsóknarvert fyrir oss.

Jónas Jónsson Jeg þarf að segja nokkur orð út af því, sem hæstv. ráðh. (JÞ) fann till. mínum til foráttu. Hann hjelt því fram gegn fyrstu till. minni, að hjer væri um engin útlát að ræða frá landsins hálfu, og því þyrfti ekki að heimta neina tryggingu. En það er þó hlutafjelagið Titan, sem sækir á, og allir vita, að það gerir það ekki okkar vegna, heldur vill það nota vatnsrjettindi sín. Þessi till. um járnbrautarlagningu er frá hæstv. atvrh., en ekki frá fjelaginu. Því verður ekki neitað, að fjelagið fær hjer margvísleg hlunnindi og ívilnanir. Jeg býst við, að mörg hlutafjelög vildu þiggja þau skattakjör, sem Titan eru ætluð, en slík hlunnindi hafa ekki verið látin í tje neinu gróðafjelagi, nema ef nefna mætti Íslandsbanka. Landið lætur hjer af hendi mikla möguleika, sem óneitanlega eru mikils virði, hvort sem fjelagið getur komið nokkru í framkvæmd eða ekki. En ef ekkert verður úr virkjun og fjelagið er braskfjelag, þá vita allir, hvað reynt verður að hafa upp úr leiknum. Það verður reynt að hækka hlutabrjefin í verði og því óspart haldið á lofti, að íslenska ríkið sje í þessum fjelagsskap. Þetta er einmitt það hættulega við að láta sjerleyfi í hendur óþektra manna og getur hæglega orðið landinu til minkunar og skaða. Það er alveg talað út í hött, að ríkið sje að reyna að fjefletta fjelagið, þótt það heimti tryggingu. Ef hjer á í hlut braskfjelag, sem fær mikil hlunnindi og kemur með þessa siðferðilegu ábyrgð landsins á pappírum frá atvrh., þá mætti miklu fremur segja, að hætta væri á, að það fjefletti landið. Það er alveg óskiljanlegt, að fjelag, sem ætlar að ráðast í fyrirtæki, sem kostar tugi miljóna, geti ekki lagt fram neitt veð. Ef fjelaginu er alvara, þá býr hver að sínu. En ef hjer er verið að leika með landið, sje jeg ekki eftir fjelaginu að setja einhverja tryggingu. Jeg skal þá með fáum orðum rifja upp, hvað felst í till. mínum. Fyrsti liður fer aðeins fram á það, að fjelagið sýni, hvort því er full alvara í þessu máli. Ef það vill enga tryggingu setja, er því engin alvara. Annar liður fer fram á þá sjálfsögðu ráðstöfun, að samþykki Alþingis verði að koma til framsals á sjerleyfi. Það verður að vera ákveðinn aðili, sem samið er við. Svo var það, þegar Íslandsbanki var stofnaður, og sömuleiðis þegar samið var um símalagninguna. Þriðji liður stendur í fullu gildi, þar sem hv. 1. þm. G.-K. og hv. 1. þm. Eyf. hafa tekið sínar brtt. aftur. Síðari liður þeirrar tillögu er nauðsynlegur, því ef sjerleyfið lenti í höndum braskara, væri síður hægt að misbrúka afstöðu landsins, ef greinilega væri tekið fram, að það væri ekki þátttakandi í öðru en þessu eina atriði, járnbrautinni. Tillögur mínar fara allar í þá átt að reyna að leiða í ljós, hvort fjelaginu er í raun og veru alvara og hvort til nokkurs er að semja við það. Þó að því sje haldið fram, að reyna verði þessa leið vegna járnbrautarmálsins, er sú tilraun vitanlega tilgangslaus, ef fyrirfram er víst, að fjelagið geri ekki neitt. Tryggingartill. mínar eru miðaðar við það, að fjelagið eigi ekki annað en vatnsrjettindin. Mjer hefði verið skapi nær að heimta peningatryggingu. En þegar jeg heyri, að fjelagið á enga peninga, vil jeg bjóða því að setja tryggingu, sem það getur staðið við. Jeg óska, að þessar till. mínar komi til atkvæða nú. Þær eru áminning til stjórnarinnar um það, að reynt sje að ganga úr skugga um, hvort hjer sje verið að semja við áreiðanlegan aðilja. Mótstaðan gegn till. mínum stafar af ugg um fjárhag fjelagsins og lítilli von um framkvæmdir af þess hálfu.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Háttv. 1. landsk. sagði, að það væri Titan, sem sækti hjer á. Það getur nú orkað tvímælis. Stjórninni mun hafa fundist svo mikil fríðindi landinu til handa felast í þessu samkomulagi, að hún gæti borið frv. fram sem stjfrv. Það mundi hún ekki hafa gert, ef eingöngu hefði verið að ræða um hagsmuni fjelagsins. Það kennir allmikils misskilnings hjá hv.þm. (JJ) á eðli sjerleyfa, þegar hann heldur því fram, að fjelagið fái með sjálfu sjerleyfinu fjárhagsleg hlunnindi. Sjerleyfisþiggjandi fær aðeins skilyrðisbundin loforð um fjárhagsleg hlunnindi í framtíðinni, sem aldrei verða látin af hendi, ef settum skilyrðum er ekki fullnægt. Jeg álít það mjög varhugavert fyrir álit landsins út á við að setja upp svona fjárkröfur sem skilyrði fyrir því, að fjelagið láti verða úr framkvæmdum. Það þarf ekki að vera af neinum ugg um framkvæmdir fjelagsins, þó að jeg ræði till. á þeim grundvelli, sem hún stendur á, sem sje þeim, ef fjelagið getur ekki notað sjerleyfið. Mjer finst það mjög óviðkunnanleg leið til fjáröflunar fyrir landið að draga sjer fjármuni án þess að nokkuð komi í staðinn. Hjer er um engin útlát að ræða frá landsins hálfu. - Hv. þm. gerði ráð fyrir, að Titan mundi geta notað sjerleyfið til að koma hlutabrjefum sínum í hærra verð. Jeg hefi enga trú á því. Jeg er sannfærður um, að hvert eyris framlag, sem fjelagið fær, verður bundið þeim skilyrðum, að úr framkvæmdum verði. Eftir þessari till.hv.þm. er alls ekki víst, að fjelagið fái að halda eignum sínum. Þó að full alvara sje um að framkvæma verk á ákveðnum tíma, geta margar óviðráðanlegar orsakir orðið þess valdandi, að það sje ómögulegt. Jeg hefi ekkert um það sagt, hvort hlutafjelagið Titan ætti peninga. Jeg sagði, að mjer væri ekki kunnugt um aðrar eignir þess en þær, sem hjer eru. Jeg ætla ekki að svara háttv. 2. landsk. miklu. Okkur kemur ekki saman um, hvort æskilegra sje að fá járnbraut eða nota bíla. Hv. þm. fór ekki rjett með orð mín í því sambandi. Jeg sagði, að það þyrfti meira en fullyrðingu hv.þm. til þess að hnekkja þeirri niðurstöðu, sem sjerfræðingar hafa komist að í þessu efni. Jeg átti við, að þeirri niðurstöðu yrði ekki hnekt með öðru en nýrri rannsókn, sem leiddi annað í ljós. Annars gerði háttv.þm. góða grein fyrir því, hve erfitt væri að halda uppi góðum samgöngum með vegabótum einum saman. Þetta stafar af landsháttum. Það er tiltölulega ódýrt að gera vegi fyrir litla umferð. En efni veganna er ekki nógu haldgott, þar sem umferð er mikil, og kemur það betur og betur í ljós, eftir því sem umferðin vex.

Björn Kristjánsson Það voru hinar margítrekuðu tilvitnanir beggja ráðherranna til sjerfræðinganna, sem gáfu mjer tilefni til að standa upp. Sjerstaklega var það þó vegna tilvitnana í skýrslu þá, sem hr. Geir Zoega vegamálastjóri gaf út í fyrra að tilhlutun stjórnarinnar. Í skýrslu þeirri er hann að bera saman rekstrarkostnað járnbrauta og bifreiða og kemst að þeirri niðurstöðu með útreikningum sínum, að ódýrara verði að reka járnbraut og að flytja með henni en með bifreiðum. Eigi verður á skýrslu þessari sjeð, á hvaða verðlagi hann byggir bifreiðaflutningskostnaðinn, því aðeins eru sýndar útkomutölurnar eða heildarútkomutölur, án þess að sjeð verði, á hvaða verðlagi þær byggjast. Þegar skýrsla þessi kom út, sem átti þá að styðja þá stefnu að láta ríkissjóðinn leggja járnbrautina, hafði hún þau áhrif á mig, að jeg mundi óðara hafa látið hana í brjefakörfuna, ef jeg hefði ekki gert ráð fyrir, að málið kæmi fram aftur á næsta þingi. Þótti mjer þetta leitt, þar sem mjög mætur maður að öðru leyti á í hlut. Í skýrslu þessari gerir vegamálastjóri ráð fyrir, að nýr bifreiðavegur frá Reykjavík að Ölfusá mundi kosta 3l/2 miljón kr., en mjer verður á að efa, að hann þurfi að verða svona dýr, enda vantreysti jeg, að skýrsla þessi og áætlanir sjeu á nægum rökum bygðar. Í skýrslunni á bls. 12 áætlar verkfræðingurinn, að flutningsgjaldið með járnbrautinni verði 12 aur. fyrir hvern mannkílómeter, eða að Ölfusárbrú, sem er 67 km. vegalengd, kr. 8,04 fyrir manninn, og vöruflutningsgjaldið áætlar hann pr. tonn (1000 kg.) 50 aura á tonnkílómeter, eða 33 kr. og 50 aura pr. tonn. Ólíklegt er, að flutningskostnaðurinn með járnbraut verði settur lægri. Samkvæmt því verður flutningskostnaðurinn með járnbrautinni hærri en hann er nú með bifreiðum. Vöruflutningsbifreið fyrir 1 tonn má nú um hávetur fá leigða hjá góðu fjelagi fyrir 60 kr. fram og aftur, ekki að Ölfusá, heldur að Þjórsá. En flutningsgjaldið fyrir manninn að Þjórsá er nú 8 kr. Samt segir verkfræðingurinn í skýrslu sinni, á bls. 18, þetta: „Flutningsgjöldin fyrir vörur með járnbrautinni eru að vísu áætluð svo lág (20 kr. fyrir 1000 kg. milli Reykjavíkur og Ölfusár, sem nú kostar minst 60 kr.), að þau ein útiloka algerlega alla flutninga með bifreiðum“. Á þessum stað telur verkfræðingurinn vöruflutningsgjaldið með járnbraut 20 kr. tonnið að Ölfusá, en 33 kr. og 50 aura á bls. 12. Og bifreiðaflutninginn telur hann minst 60 kr. tonnið sömu vegalengd, eða rjettum helmingi hærra en það er nú um hávetur. Og ekkert tillit tekur hann til þess, hversu mikið lægra flutningsgjaldið með bifreiðum mundi verða, ef búið væri að leggja veg fyrir 314 milj. kr. austur að Ölfusá. Og þá tekur hann heldur ekki með í reikninginn, hvað kostar sendanda eða móttakanda, t. d. í Reykjavík, að eiga að sækja eða afhenda vöruna inn á „Skell“ í Reykjavík, að járnbrautinni. Samt gengur verkfræðingurinn ekki alveg framhjá þessu í skýrslu sinni, þar sem hann segir á bls. 15: „Hinsvegar hefir það einmitt víða verið meinið við vöruflutninga með járnbrautum í samkepni við bifreiðar, að vegna umhleðslu varnings og af ýmsum öðrum flutningsástæðum, þá verða vörurnar oft ótrúlega lengi á leiðinni til móttakanda, nema greitt sje mjög tilfinnanlegt aukagjald, en bifreiðarnar geta annast flutningana alla leið, beint milli aðilja. Þessir kostir bifreiðanna hafa valdið því, að þær keppa mjög við járnbrautirnar, jafnvel þótt flutningsgjald með þeim sje nokkru hærra“. En ekki dettur verkfræðingnum samt í hug að taka þetta með í reikninginn. Þegar nú t. d. Biskupstungnamenn eða Hreppamenn þurfa að hafa bíla eftir sem áður til þess að flytja vörur sínar að eða frá járnbrautinni, - ætli flestir mundu ekki fremur kjósa að láta bílinn fara með flutninginn alla leiðina heim til þess manns í Reykjavík, sem þeir skifta við, heldur en að láta járnbrautina flytja vörurnar hluta af leiðinni fyrir hærra verð en hann getur sjálfur flutt þær fyrir, og svo að kosta upp á sjerstaklega að flytja vörurnar að eða frá járnbrautarstöðinni til viðtakanda, eða frá sendanda? Jeg held það. Í skýrslunni tæftir verkfræðingurinn á ráðum til að láta járnbrautina bera sig, og segir svo á bls. 18: „Jafnframt verður og til frekari tryggingar að banna reglubundnar bifreiðaferðir til almennra vöru- og fólksflutninga á þeirri leið“ (milli Reykjavíkur og Ölfusár). Með „monopol“ átti meðal annars að fá járnbrautina til að bera sig. Þá bendir verkfræðingurinn á fleiri ráð til að tryggja járnbrautinni tekjur. Á bls. 17 stendur þetta: „Frá Reykjavík mætti sennilega vænta svo mikils áhuga fyrir samgöngubót þessari, að fyrirtækinu yrði lagður einhver styrkur, beinn eða óbeinn, auk að sjálfsögðu ókeypis lands á „Skelli“ undir járnbrautarstöðina“. Og enn segir verkfræðingurinn: „Í Danmörku eru lög um sjerstakan verðhækkunarskatt á fasteignum í hjeruðum, sem járnbrautir eru lagðar um, og rennur skatturinn til rekstrar brautinni. Er sjálfsagt að rannsaka, hvort rjett þætti að setja hjer svipuð lög“. Þetta eru nú ráðin, sem verkfræðingurinn bendir á til þess að fá járnbrautina til að bera sig. En hvernig mundi svo reynslan verða, er hið útlenda fjelag færi að reka brautina með stórtapi árlega? Við erum ekki svo háir í loftinu, að við stæðumst það, að fjelag með um 100 milj. kr. höfuðstól eða meira færi að bera upp kveinstafi sína út af tapinu. Mundi það ekki verða fyrsta úrræðið að hjálpa því með því að banna alla bifreiðaflutninga austur, eða að hætta að veita fje til viðhalds veginum austur, svo að hann yrði ófær til bifreiðaflutninga ? Og mundu þá ekki skattaálögurnar koma næst? Tíminn mun leiða það í ljós, ef nokkuð verður af fyrirtækinu. Þá kemur ályktunin um arðinn af járnbrautinni; hana er að finna á bls. 16 í skýrslu verkfræðingsins, sem hljóðar svo: „Reynist áætlanir Möllers nálægt sanni, sem vænta má, því þær hefir einmitt verið reynt að gera mjög varlegar, þá á járnbrautin að vera fær um að svara 5% vöxtum af stofnkostnaði eftir aðeins 10 ár, og jafnvel nokkrum rekstrarafgangi upp í vexti þegar á fyrstu árum“. Eigi verður annað sjeð en að verkfræðingurinn geri þessa áætlun að sinni áætlun. Hvað það atriði snertir, að járnbraut geti borið sig hjer á landi, vil jeg benda á skýrslu, sem út kom hjer í blaði í fyrravor um rekstur járnbrautanna í Noregi. Jeg man einu sinni ekki, hvað blaðið hjet, sem skýrslan var í, en jeg hirti það og hagnýtti mjer skýrsluna, af því að jeg sá, að þar var óhlutdrægt sagt frá. Þar er sagt, að arðurinn af öllum ríkisbrautunum norsku hafi verið að meðaltali 11/4 á árunum 1878–1922, en 1923 –'24 aðeins 8/10%. Eru þó margar brautirnar gamlar og alt efni til í þær í landinu sjálfu, og mikill ferðamannastraumur, enda fjellu 47% af tekjunum á fólksflutning, en 53% á vöruflutning. Saga Jaðarsbrautarinnar í 25 ár, frá 1878–1903, var á þessa leið: Jaðar er sjávarmegin 7 mílna löng lágströnd, stærsta undirlendi Noregs, milli Stavanger og Egersund. Svæði þetta er svo frjósamt, að talið er, að rækta mætti þar nóg korn handa öllum Noregi. Á Jaðri sjálfum eru 9 hjeruð eða sveitir, og auk þess 3 nágrannahjeruð, sem nota sömu braut. Fólksfjöldinn er þar nú um 371/2 þús., og er því þjettbýlt. Landbúnaður var þar mikill áður en brautin var lögð, og mörg mjólkurbú, ýmiskonar verksmiðjur, þar á meðal stórar tóvinnuverksmiðjur. Braut þessi var bygð á árunum 1874–1878. Fólksfjöldi hjeraðsins var þá 29 þús. Endastöð brautarinnar að vestan var Stavanger, með 20288 íbúum, og að austan sjávarþorpið Egersund, með 2419 íbúum. Á leiðinni er sjávarþorpið Sundnes með 1507 íbúum. Um 55 þús. manns náðu því beinlínis til brautarinnar, auk útlendinga. Jaðar liggur fyrir opnu hafi, svo ferðamenn, sem fara sjóveg í kringum strendurnar, fara venjulega á land í Egersund eða Flekkefjord og fara með brautinni til Stavanger, eða gagnstætt, til þess að forðast stórsjóinn, því að á öðrum stöðum má fara innan skers. Hvergi eru því betri skilyrði fyrir járnbraut á Norðurlöndum. - Verkfræðingarnir fullyrtu líka, að járnbrautin myndi gefa þegar í upphafi 31/2% vexti af stofnfjenu. En hver var svo reynslan? Það sýnir „Jæderbanens drift og virksomhed 1878–1903“. Brautin var fullgerð 1. mars 1878 og var öll 76 km. Kostnaðurinn var 4400000 + 770000 = 5170000 kr. Keyrslutækin í upphafi voru 4 eimreiðar, 26 farþegavagnar, 40 flutningavagnar og 5 aukavagnar. Tvær lestir ganga daglega milli endastöðvanna. Þrátt fyrir áætlun verkfræðinganna var tekjuhallinn fyrstu þrjú árin þessi: 15000, 10000 og 9000 kr., í staðinn fyrir áætlaðar tekjur 61140 kr. Og þrátt fyrir 25 ára rekstur hafa tekjurnar ekki náð því, sem þær voru áætlaðar fyrsta árið, þrátt fyrir þessi sjerstaklega góðu skilyrði. Og eigi var það fyr en árið 1898–'99, að tekjuafgangurinn náði 1%, eða eftir 20 ár, sem varið var þó til' brautarinnar sjálfrar. Og arður brautarinnar er ekki kominn lengra en það, segir í skýrslunni, að 200 þús. kr. hafa sparast af rekstrarkostnaðinum, „en til greiðslu eða vaxta af stofnkostnaðinum hefir eigi verið ráð á einum eyri“. Af skýrslu minni yfir hag járnbrauta í Noregi 1913 má sjá í A-deild þingtíðindanna, að þessi braut hefir ekki verið farin að gefa neinn arð, er 32 ár voru liðin frá því að brautin var opnuð. Svona er þá þessi saga. En nú vita allir, að slík skilyrði sem á Jaðri höfum við ekki. Við eigum yfir fjall að sækja, sem oft er svo mikill snjór á, að mannhæðar háar vörður fara í kaf. Auk þess höfum við verri veðráttu, oft blota og áfreða, sem eru mjög vondir fyrir járnbraut. Við megum því ekki búast við hálfum tekjum af okkar járnbraut á móti Jaðarsbrautinni. Og lagningar- og rekstrarkostnaður verður óhjákvæmilega meiri, og hann lendir á okkur beint eða óbeint, þó að við í orði kveðnu látum aðra byggja brautina í upphafi fyrir sinn reikning að meira leytinu. Jeg held því, að það væri eins, rjett, að við bygðum brautina sjálfir, ef við viljum endilega bruðla út fje til þess, og vera svo óháðir útlendingum. Jeg myndi kalla það hreinasta hvalreka fyrir okkur, ef Titan byðist til að leggja fram 2–3 milj. kr. í góðan bílveg austur yfir fjall, því að það er sú eina samgöngubót, sem jeg tel eiga við á þessu fátæka og strjálbygða landi. Slíkt er viðráðanlegt fyrir okkur, en annað ekki. Mjög hefir því verið haldið á lofti, að ef vegur væri lagður austur, þá kostaði viðhald hans 100 þús. kr. á ári, en þeir sömu menn hafa alls ekki bent á, hvað fyrningarkostnaðurinn er á járnbrautum. Þegar jeg átti við þetta mál 1913, spurðist jeg fyrir hjá norsku stjórninni, hvað fyrningarkostnaðurinn væri áætlaður þar á járnbrautum, og fjekk það svar, að í Noregi væri hann samkvæmt reynslu áætlaður 2% af stofnverðinu, og þá af braut, sem kostar 8–9 milj. kr., 160–180 þús. kr. á ári. Og eflaust yrði hann meiri hjer, þar sem veðráttan er skakviðrasamari og að alt timbur og járn þarf að flytja að. Allir óvilhallir menn munu nú sjá, að þessi gróðaáætlun verkfræðinganna getur tæplega náð nokkurri átt. Það er því ekki hægt fyrir nokkurt þing að trúa kunnáttumönnunum í blindni; þm. verða líka að nota sín eigin augu og dómgreind, ef vel á að fara. Og sem dæmi upp á það, að þetta er víðar nauðsynlegt en hjer, þá varaði einn Bandaríkjaforsetinn (Roosevelt) þingið þar við því að treysta eingöngu kunnáttumönnunum. Þeir geta líka orðið blindir, þegar þeim er of mikið áhugamál að koma einhverju í framkvæmd, og það ef til vill án þess að vita af því.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi í raun og veru litlu að svara, því að það yrði of langt mál og leiðinlegt, ef jeg færi að eltast við allar þær fjarstæður, sem haldið hefir verið fram til þess að varna framgangi þessa máls. Skal jeg þá fyrst víkja að ræðu hv. 1. þm. G.-K. (BK). Hann vitnaði í skýrslu um tekjur Jaðarsbrautarinnar. Jeg skal fúslega játa, að í slíkum skýrslum getur oft verið töluverður fróðleikur, ef þær eru ábyggilegar, en svo er ekki altaf. Jeg man t. d. eftir því, að háttv. 1. þm. G.-K. og hæstv. fjrh. deildu um sama mál og komust að gagnstæðri niðurstöðu hvor um sig. Annar var sjerfræðingur á þessu sviði, en hinn vitsmunamaður, sem margt hafði athugað. Þegar svona stendur á, veit jeg ekki, hverjum á að trúa. Skýrsla sú, sem háttv.þm. vitnaði í, getur á engan hátt hnekt því, sem jeg hefi haldið fram í þessu máli. Mjer þykir undarlegt, ef hægt er að fá bílferð austur að Þjórsá fyrir 8 kr. á mann. Jeg hefi reynt það sjálfur, að það hefir verið ómögulegt. En ef svo stæði á, að 6–8 menn þyrftu að fá ferð þangað austur, þá gæti ef til vill komið til mála, að þeir gætu fengið bíl fyrir 60–80 krónur. En þegar svo er ástatt, að hrúga þurfi 6–8 manns í litla og ljelega bíla, þá er slíkt alls ekki siðuðu fólki bjóðandi. Það geta beinlínis hlotist slys af því að hrúga svo miklu í bifreiðarnar, sem þar getur mögulega rúmast. Nei, þessi flutningstæki eru alls ekki fullnægjandi. En eitt er það atriði, sem hv.þm. (BK) mintist á, hve mikill kostur það er að fá vörurnar fluttar frá þeim stað, þar sem þær eru látnar úti, og alla leið heim. En svo hagar óvíða til, að það sje hægt, því að bílvegirnir liggja ekki heim að hverjum bæ. Þetta atriði er því svipað, hvort heldur er um járnbraut eða bílvegi að ræða. Hv. þm. óskaði þess, að hægt yrði að snúa málinu á þá braut, að fá Titan til þess að leggja akveg austur, í staðinn fyrir járnbraut. Þetta álít jeg, að hafi ekki verið af alvöru talað, og þarf því ekki að fjölyrða um það. Jeg má nú til að fara fljótt yfir sögu, þótt margir hafi bent til mín smáskeytum. Jeg ætla þá að minnast á þær mótbárur, sem hv. 2. landsk. (IHB) kom fram með viðvíkjandi þessu máli. Jeg vil segja það, að mig furðar talsvert á því, að þessi hv.þm. skyldi viðhafa stór orð um það, að þetta mál væri hjegómamál. Jeg tel þetta ofmælt og eins hitt, að það sje flaustursmál. Aðalsannanir þessa hv.þm. fyrir ágæti bílflutninganna og bílveganna, en til hnekkis járnbrautunum, voru þær, að bílarnir væru ódýrari í rekstri og viðhaldi. Jeg veit ekki, á hverju hv.þm. byggir þetta. En jeg hefi rannsakað þetta og ekki getað komist að annari niðurstöðu en þeirri, að þegar athugað er alt það fje, sem lagt er í bílakaup og viðhald þeirra, svo og viðhald veganna, þá sje það svo geysilegt, að það slagi hátt upp í járnbrautarverð, þótt ekki sjeu teknir aðrir bílar en þeir, sem fara um þetta járnbrautarsvæði. Svo ber á það að líta, hversu mikinn vinnukraft þarf til allra þessara bíla, þar sem heil stjett manna hefir myndast, er skiftir hundruðum manna og þessa atvinnu stundar. Og þetta er kjarni ungu kynslóðarinnar, því að til þessa starfa veljast efnilegir menn. Þegar þetta alt er athugað, þá held jeg, að bílar sjeu þau allra dýrustu flutningatæki, sem til eru hjer á landi. Jeg skal ekki neita því, að það er ánægjulegt að ferðast með bíl á góðum vegum. En nú er svo ástatt, að allur almenningur getur ekki veitt sjer þá ánægju. Því skal ekki neitað, að bílar geti talist viðeigandi flutningatæki í kaupstöðum og nágrenni þeirra, en alls ekki sem frambúðarfarartæki á löngum leiðum, og allra síst yfir fjallvegi að vetrarlagi. Það kom fram sama óskin hjá þessum háttv.þm. og hjá hv. 1. þm. G.-K., um það, að Titan legði fram fje í bílveg austur. Jeg hefi enga von um slíkt, eins og jeg tók fram áðan. Svo komst hv.þm. (IHB) að þeirri niðurstöðu, að væri sjerleyfi veitt og árangur yrði af því, mundi leiða af því tjón og töf fyrir störf þingsins. Jeg lít nú svo á, að þetta sje frekar tilfinningamál fyrir þessum hv.þm., og sumir líta svo á, að vel geti farið á því, að tilfinningarnar í sumum tilfellum beri skynsemina ofurliði. En það fer aldrei vel á því í stjórnmálum. Þá ætla jeg að víkja að háttv. 5. landsk. (JBald), því að hann gerði tilraun til þess að snúa í villu því, sem jeg hjelt fram, en tókst það ekki. Honum fanst jeg hafa farið lítilsvirðingarorðum um till. hans, sem hjer liggja fyrir. Það hefi jeg alls ekki gert. En það er rjett, sem hann sagði, að jeg hefði haldið því fram, að stefna mín væri, að við ættum að forðast óviðeigandi till., sem ekkert gera annað en spilla málinu, og þess vegna lagðist jeg á móti till.hv.þm. Jeg hafði gert grein fyrir því áður, að æskilegt væri, að deildin gerði enga breytingu á frv., til þess að stofna því ekki í hættu með því að láta það fara aftur til Nd. Skoðun mín hefir ekkert breyst á þessu máli. Því betur sem jeg athuga það, því betur sannfærist jeg um ágæti þess. Þá sagði þessi hv.þm., að sjer virtist það bera vott um heldur ljelegt siðferðisástand að lýsa því. hver niðurstaðan hefði orðið af rekstri þeirra útlendu fyrirtækja, sem hjer hefðu starfað, og hver hefðu orðið afdrif þeirra. Jeg skil ekki, hvað þm. meinti með þessu, því ekki gaf jeg neitt tilefni til slíkra ályktana. Hann sagði, að jeg hlakkaði yfir óförum þessara fyrirtækja, en þessi ummæli hljóta að vera sprottin af einhverri meinloku í hans eigin höfði. Jeg sagði, að það útlent fje, er hjer yrði lagt fram til atvinnurekstrar eða samgöngubóta, hlyti að auka þjóðarauðinn, ef vel væri um alt búið, og verða þjóðinni að miklum notum. Því hefi jeg altaf haldið fram, og það verður erfitt að fá mig til að víkja frá þeirri skoðun. Þessi hv.þm. lýsti yfir því, að hann mundi greiða atkvæði með þessu máli, ef hann hefði vissu fyrir því, að fjelagið gæti lagt fram 4–5 milj. kr. Jeg skil ekki, að það gæti fullnægt hans kröfum, þótt það sje rjett, að 4–5 milj. kr. í viðbót við landssjóðstillagið nægðu nokkurnveginn fyrir brautinni. En fyrir honum virðist ekki járnbrautin aðalatriði, heldur virkjunin. En jeg legg áherslu á það, og hefi von um það, að ef þetta fyrirtæki kemst fram, þá fari að rofa fyrir því, að hægt sje að nota þá orku, sem landið hefir að geyma, en sem vegna fátæktar og úrræðaleysis okkar hefir legið ónotuð. Þess vegna hjelt jeg, að þessi hv.þm. væri svo víðsýnn, að hann vildi ekki leggja stein í götu þessa máls, ef hann álítur, að fossavirkjun væri eitt stærsta framfaraskilyrðið fyrir okkar þjóð. Annars kom fram mótsögn hjá hv.þm., er hann hjelt því fram, að það væri ávinningur fyrir fjelagið að fá sjerleyfið, jafnhliða því, sem hann sló því föstu, að fjelagið gæti ekki hagnýtt sjer orkuna. Ef þetta er ekki mótsögn, þá veit jeg ekki, hvað á að nefna því nafni. Það er allerfitt að greiða úr þessari hugsanaflækju hv.þm. Mig furðar á því, að jafnskýr maður og hv.þm. skuli bera fram röksemdir, þar sem kennir beinna mótsagna. Svo endaði hv.þm. mál sitt með því að segja, að allar áætlanir vantaði um starfstilhögun fjelagsins og um það, hvernig það ætlaði að hagnýta sjer orkuna. Hann sagði, að fyrst hefði fjelagið þurft að byggja fullkomna grind, þannig að alt væri fyrirfram ákveðið. En mjer finst hv.þm. vera kominn inn í einhverja grind sjálfur; að hann bindi sig um of við úreltar fræðikenningar, sem hann hefir tekið að erfðum frá þeim mönnum, sem í upphafi vega hafa lagt grundvöllinn að þeirri stefnu, sem hann fylgir. Þótt kenningarnar kunni að hafa verið viðeigandi í fyrstu, verður nú samt að sveigja til á ýmsar hliðar, ef alt á ekki að verða aðeins hringhlaup á of þröngu svæði. Svo sagði hv.þm. í niðurlagi ræðu sinnar, að þetta mál gæti ekki annað en orðið þinginu til vansæmdar. Jeg álít, að það yrði þinginu frekar til vansæmdar, ef málið yrði felt aðeins fyrir tilhneigingu sumra hv.þdm. til þess að hártoga alt út í ystu æsar, án þess að þeir hugsi sjer nokkurn árangur af því. Jeg býst nú við, að jeg megi til að hverfa frá þessum hv.þm. í bráð, en mjer leikur grunur á því, að hann þurfi að opna hjarta sitt enn á ný, og þá vonast jeg til að fá að gera aths. Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) þarf jeg litlu að svara. Hann var hógvær sem hans er vani. Honum þótti verst, hvað nál. samgmn. hefði verið stutt og ekki nógu ítarlegt. En sje svo, þá bæta umr. það upp. Svo höfum við fengið skýrslu, sem setja hefði mátt í nál., ef hún hefði þá verið komin fram. Ef aðeins er um það að gera að eyða pappír, þá hefði mátt semja fyrirferðarmikið nál. En þetta má víst skoða sem ástæðulaust gaspur, því að ekki hefir mjer fundist öll nál.allshn. vera sjerlega fyrirferðarmikil eða innihaldsrík. Samt hefi jeg aldrei haft orð á því. Þetta er jeg þá sanngjarnari en þessi hv.þm. Þá hjelt hv.þm., að jeg hefði komist í mótsögn við sjálfan mig, er jeg lýsti till. til bóta, en vildi þó ekki, að hún yrði samþykt. Þetta er ekki rjett. Jeg sagði, að þeir, sem fyrir þeim hefðu talað, hefðu álitið þær til bóta, svo að þetta er engin mótsögn. Jeg ætla ekki að eltast við smámuni, en vil að endingu taka það sem skýrast fram, að fyrir mjer vakir það, að jeg álít það ekki áhorfsmál, að nauðsynlegt sje að gera þessa tilraun, því að við höfum alt að vinna, en engu að tapa, því að fjelaginu er gefinn 2 ára frestur til þess að útvega sjer fje. Fyrirtækinu á að vera lokið innan 6 ára og á 7. ári á virkjunin að byrja. Jeg sje ekki annað, ef þetta alt gengur fram, en að hjer sje um stóran sparnað að ræða, mikil útgjöld spöruð fyrir ríkissjóðinn. Í frv. er sett trygging fyrir því, að fjelagið starfræki járnbrautina, og stjórnin getur haft það eftirlit með fyrirtækinu, að það komi að sömu notum eins og þótt það væri rekið á kostnað ríkisins. Menn geta ekki sjeð það fyr en eftir vissan árafjölda, hvort járnbrautin ber sig. En þá er það í lófa lagið fyrir ríkið að taka að sjer reksturinn, ef álitið verður, að það sje því hagkvæmt. Það þýðir ekki neitt að vera í marga daga með vafninga um málið. Andstæðingar þess geta vonandi ekki felt það, því þeir verða varla nógu margir til þess. Jeg vil að endingu ráðleggja hv. 5. landsk. (JBald) að gera nú ekki fleiri tilraunir til þess að fella málið, því jeg held, að hann sje svo vel innrættur maður, að hann mundi iðra þess, þó síðar verði.



Það voru aðeins örfá orð. Hæstv. forsrh. (JÞ) beindi ýmsum skeytum til mín í síðustu ræðu sinni, en jeg ætla ekki að svara öðru en því, að hann taldi, að jeg með ummælum mínum um færðina á veginum austur hefði sannað það, að jarðvegurinn hjer væri svo vaxinn, að ógerningur væri að gera hjer bílvegi. Þetta á að vera, að jeg hygg, til þess að afsanna þá skoðun mína, að bílvegir væru ákjósanlegri en járnbraut, ef nægilegt fje væri fyrir hendi. Þar sem hæstv. ráðh. er verkfræðingur, en jeg aðeins leikmaður í þessu efni, þá treysti jeg mjer vitanlega ekki til að sanna hið gagnstæða. Annars hefir hv. 1. þm. G.-K. (BK) svarað svo vel hæstv. forsrh., bæði fyrir sig og auk þess ýmsu, er snerti ræðu mína, að jeg hefi þar litlu við að bæta. Hv. 4. landsk. (MK) sagði, að jeg hefði verið óþarflega stórorð, og kvað mig hafa kallað mál þetta hjegómamál. En það er ranghermi hjá hv. þm. Jeg sagði, að það væri ekkert flaustursmál, heldur ekkert hjegómamál og að það ætti ekki að hrapa að slíku máli. Jeg hefi ekki átt í neinum hnippingum við hv. þm. (MK), svo að hann þurfti ekki af þeim ástæðum að rangfæra orð mín. Hv. þm. sagði, að sannanir mínar fyrir ágæti bílvega hefðu engar verið, en að ræða mín hefði aðeins verið til þess að hnekkja járnbrautunum. Hann hefir fullyrt, að járnbraut væri hið eina nauðsynlega, en hann hefir þó ekki getað sannfært mig um það. Hv. þm. talaði um, að það væri ekki nema fullyrðing mín, að bílar væru ódýrari í rekstri til lengdar en járnbrautir. Jeg get vísað þessum orðum hans heim, enda er best, að reynslan tali í þessu efni. Það eru menn færari bæði honum og mjer í þessu efni, sem hafa haldið því sama fram og jeg um þetta atriði. Þá talaði hv. þm. um hinn mikla vinnukraft, sem í það færi að halda uppi bílferðum í samanburði við járnbrautir. En jeg verð að halda því fram, að járnbrautir þurfi engu minni vinnukraft, enda veit jeg, að hv. þm. veit það vel, því að hann hefir verið erlendis og sjeð það sjálfur, að járnbrautirnar fara ekki mannlausar. - Þá talaði hv. þm. um það, að það gæti farið vel á því hjá betri helming mannkynsins - og átti hann þar víst við kvenfólkið -, að sum mál yrðu því tilfinningamál. Jeg vil aðeins vitna til hv. þingdeildarmanna, sem jeg hefi verið lengur með en hv. 4. landsk., hvort jeg hafi að jafnaði látið tilfinningarnar, en ekki skynsemina tala í málum þeim, sem jeg hefi lagt nokkuð til, síðan jeg kom í þessa hv. deild. - Þetta ætti að vera nóg bending til hv. þm. um það, að það taka ekki allir það fyrir góða og gilda vöru, að farið sje rangt með orð þeirra.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. (JÞ) gerði enga tilraun til þess að sýna fram á, til hvers nota ætti rafmagnið, sem fengist úr Þjórsá. Jeg slæ þessu föstu hjer, aðeins til þess að sýna það, að sá maður hjer, sem besta aðstöðu hefir allra hv. dm. til þess að geta gefið upplýsingar í þessu efni, fer á snið við þetta atriði. Hann slær því bara upp í gaman og segir, að það væri t. d. góð byrjun, ef þeir gætu selt Reykjavíkurbæ svo sem 10–12 þús. hestöfl. Ef virkja á fyrir 20 milj. kr., en ekki verður hægt að selja meira en 10–12 þús. hestöfl, hvar stendur fjelagið þá? Það væri sýnilega vonlaust fyrirtæki, og best fyrir þá, sem að því standa, að snúa sjer að einhverju öðru starfi. Hæstv. atvrh. (MG) segir, að þeir ætli að vinna að því að koma upp iðnaðarfyrirtækjum, er noti orkuna, og hann vísar í því sambandi til frv. En í þessu efni liggur engin rannsókn og engin áætlun fyrir, sem þó mætti ætla, að væri nauðsynleg um slíkt stórfyrirtæki sem þetta. Það ræðst enginn í alvöru út í fyrirtæki upp á 20–30 milj., nema hann hafi hugsað það fyrirfram, hvað hann ætli að vinna.  (Atvrh. MG: Á að byggja verksmiðjurnar 10 árum áður?)  . Þetta er bara vitleysa hjá hæstv. atvrh.  (Atvrh. MG: Veit háttv.þm., hvað er að hugsa?)  . Af hverju er þinginu ekki gefin skýring á þessu? Jeg álít, að þingið eigi fylstu heimtingu á því að fá að vita þetta. Jeg er alveg hissa á því, að hæstv.forsrh. skuli ekki vilja segja neitt um þetta. Þetta sýnir ljóslega, að alt þetta virkjunarhjal er í lausu lofti hjá fjelaginu. Hæstv. atvrh. mintist á rafmagnsverðið hjer í Reykjavík og sagði, að það væri 600 kr. árshestaflið. Þetta er ekki rjett. Kilowattið er selt á 600 kr. yfir árið, en það er sama sem að árshestaflið kosti 400 kr. En á sumrin er þetta miklu lægra. Ef hæstv. ráðh. heldur, að jeg sje hræddur við samkepnina við bæjarstöðina, þá misskilur hann mig. Bæjarstöðin hefir ekkert að óttast, því hún hefir það í hendi sjer að ákveða verðið á því rafmagni, er hún framleiðir. Hæstv. ráðh. kom með það til samanburðar, hvort jeg hefði trygt Alþýðubrauðgerðinni markað áður en hún var stofnuð. Þetta er á engan hátt sambærilegt, því þetta er gömul og reynd atvinnugrein. Það væri sambærilegt, ef um það væri að ræða, að útvega ætti Reykjavík rafmagn, sem hún þyrfti á að halda, en hjer þarf að stofna nýja atvinnuvegi til þess að nota orkuna og reisa miklar verksmiðjur. Hv. 4. landsk. (MK) sagði, að það hefði verið mótsögn í þeim ummælum mínum, að fjelaginu væri vinningur í því að fá sjerleyfið, þó að jeg hefði enga trú á því, að af fyrirtækinu yrði. En þetta getur vel farið saman, því að það, að fjelagið fær þann ríkisstimpil, sem sjerleyfið er, það getur orðið til þess að gera hlutabrjef fjelagsins verðmeiri en ella og gefið hluthöfum gróða, þótt ekkert verði úr framkvæmdum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. 5. landsk. (JBald) gerir of mikið úr okkur báðum, er hann staðhæfir, að það sje vonlaust, að fossafjelagið Titan geti haft nokkuð upp úr raforku þeirri, er það kann að framleiða, vegna þess að jeg hefi ekki getað gefið honum skýrslu hjer um það, hvernig fjelagið hefir hugsað sjer að nota orkuna. Jeg get ekki annað en verið ánægður með hin loflegu ummæli í minn garð, sem felast í þessari fullyrðingu hv.þm. Það eru nú 7 ár síðan jeg kynti mjer þetta mál, til hverrar iðju hægt væri að nota sem best raforku frá svo stórri stöð sem hjer er um að ræða. Gerði jeg grein fyrir niðurstöðu minni í því efni í ritgerð, sem finna má í nefndaráliti meiri hluta fossanefndarinnar. En það er svo um þessa efnavinslu, að erfitt er að halda um hana fyrirlestur, er auðskilinn sje mönnum, sem ekki hafa þekkingu í efnafræði og þar að lútandi greinum. Jeg held því, að það sje alger óþarfi fyrir hv.þm. að vera svo vonlaus fyrir hönd Titans, þó að jeg sjái mjer ekki fært að halda slíkan fyrirlestur hjer í þingdeildinni. Það er rjett, sem hæstv. atvrh. tók fram um rafmagnsverðið í Reykjavík, að það samsvarar 600 kr. á ári á hestafl. Það kostar 65 aura kwst. til ljósa, og það er algengast að reikna 1500 ljósstundir yfir árið, en það verða 975 kr. árskw. til ljósa, er samsvarar 600 kr. fyrir hestaflið yfir árið.