Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þótt reglulegt Alþ. hafi í þetta skipti komið saman tveim mánuðum síðar en venja er til, er engu auðveldara nú en var í byrjun ársins að gera sér grein fyrir væntanlegri afkomu ársins 1944. Allur atvinnurekstur þjóðarinnar er undir því kominn, að verðbólgan verði stöðvuð og hægt sé að framleiða útflutningsafurðir landsins fyrir það verð, sem ákveðið er með samningum við viðskiptaþjóðir vorar. Undanfarið ár hefur allt fjármálalíf landsins verið á hverfanda hveli, og enn þá verður ekki séð, hversu fer, þótt nú hafi verið staðar numið um stund. Fjárhagsleg afkoma landsmanna er enn í svo mikilli óvissu, að erfitt er að gera sér grein fyrir, hvað þetta ár færir oss. Og enn torveldara er að gera sér hugmynd um afkomu næsta árs. Af þessum ástæðum taldi ríkisstj. nauðsynlegt að fresta samningu fjárl. og bar þess vegna fram frv. á síðasta þ. um að fresta samkomudegi reglulegs Alþ. til næsta hausts. Stjskr. mælir svo fyrir, að fjárl. skuli lögð fram, þegar er nýtt þ. kemur saman. En eins og nú standa sakir, er ógerlegt að semja fjárl. fyrir árið 1944, sem byggð eru á nokkrum skynsamlegum áætlunum. Vér vitum varla, hvað morgundagurinn færir oss, og enn síður vitum vér, hvað næsta ár ber í skauti. Frv. til fjárl. 1944, sem liggur fyrir, er því borið fram til að fullnægja bókstaf stjskr. í þessu efni og ber að skoða sem form, er hlýtur að taka gagngerum stakkaskiptum síðar á árinu, þegar væntanlega má betur sjá en nú, hversu fer um atvinnu- og fjárhag þjóðarinnar á næsta ári. Ég mun því ekki ræða sjálft frv. að þessu sinni né einstaka liði þess. Ég geri ráð fyrir, að ekki verði um það fjallað hér á Alþ. fyrr en í haust, og mun þá verða gerð grein fyrir því með þeim breytingum, sem óhjákvæmilega verða þá á því gerðar, og verður ríkisstj. að áskilja sér allan rétt í því efni. Ég mun því aðallega að þessu sinni gera grein fyrir afkomu síðasta árs og því, hversu fjárhag ríkisins er nú háttað. Fjárreiður ríkisins eru venjulega stækkuð útgáfa af fjárreiðum einstaklinganna innan vébanda þess. Ríkið hefur haft á síðasta ári hærri tekjur að krónutali en nokkru sinni fyrr í sögu þess. Sama er að segja um þegnana. En féð hefur verið laust í böndum hjá þeim, eins og oft vill verða, ef lítið er fyrir því haft, og fémildin til ýmissa hluta hefur verið meiri en góðu hófi gegndi. Sama er að segja um ríkið. Hjá því hefur farið nokkuð á sama veg. Tekjuafgangur ríkissj. síðasta ár nemur samkvæmt bráðabirgðayfirliti 29087 þús. kr., og er sú fjárhæð nálega tvöföld á við heildarútgjöld ríkisins fyrir styrjöldina. Skal ég nú gera grein fyrir tekjum og gjöldum ríkissj. 1942 ásamt áætlun á hverjum lið samkvæmt fjárlögum fyrir það ár: Bráðabirgðayfirlit yfir tekjur og gjöld ríkissjóðs 1942 (allar upphæðir í þúsundum). Gjöld : Umfr. Fjárlög Reikn. fjárl. 7. gr. Vextir 1614 1312 ÷ 302 8. - Kostnaður við æðstu stjórn landsins 75 175 100 9. - Alþingiskostnaður 358 1475 1117 10. – I. Stjórnarráðið o. fl. 480 722 242 10. - II. Hagstofan 93 150 57 10. - III. Utanríkismál 293 603 310 11. - A. Dómgæzla og lögreglustjórn 1866 4331 2465 11. - B. Sameiginl. kostn. við embættisrekstur 433 991 558 12. - Heilbrigðismál 849 1105 256 13. - A. Vegamál 2566 6987 4421 13. - B. Samgöngur á sjó 558 3235 2677 13. - C. Vitamál 1229 1203 ÷ 26 13. - D. Flugmál 38 84 46 14. - A. Kirkjumál 463 615 152 14. - B. Kennslumál 2411 3569 1158 15. - Vísindi, bókmenntir og listir 375 417 42 16. - Atvinnumál 4981 7028 2047 17. - Styrktarstarfsemi 3099 4004 905 18. - Eftirlaun 368 373 5 19. - Verðlags- og aukauppbót 1800 8300 6500 19. - Óviss útgjöld 100 1505 1405 22. - Heimildarlög 772 772 Sérstök lög 3194 3194 Þingsályktanir 3684 3684 Væntanleg fjáraukalög 1742 1742 24049 57576 33527 Tekjuafgangur 29087 Samtals krónur 24049 86663 Tekjur : Fjárlög Reikn. Umfr. fjárl. 2. gr. Skattar og tollar: 1. Fasteignaskattur 550 616 66 2. Tekju- og eignarskattur 3150 14164 11014 Stríðsgróðaskattur 12326 ÷ Hluti sýslu- og bæjarfélaga 6163 6163 6163 3. Lestagjald af skipum 65 58 ÷ 7 4. Aukatekjur 500 739 239 5. Erfðafjárskattur 60 93 33 6. Vitagjald 250 392 142 7, Leyfisbréfagjald 30 109 79 8. Stimpilgjald 600 1474 874 g. Bifreiðaskattur 400 1073 673 10. Benzínskattur 910 300 ÷ Til Brúasjóðs 182 728 428 11. Útflutningsgjald 2765 850 ÷ Hluti Fiskveiðasjóðs 691 2074 1224 10 % útflutningsgjald 1438 1438 12. Vörumagnstollur 6000 9407 3407 13. Verðtollur 5500 39163 33663 14. Gjald af innlendum tollvörum 600 1164 564 15. Skemmtanaskattur 150 ÷ 150 16. Veitingaskattur 100 186 86 19105 79041 59936 ÷Hækkun eftirst., endurgr. og innh.laun 5428 ÷ 5428 73613 54508 193 Lagafrumvörp ekki útrædd. Fjárlög 1944. 3. gr. A. Ríkisstofnanir: Landssíminn 462 284 ÷ 178 Áfengisverzlun 1822 6058 4236 Tóbakseinkasala 1250 2864 1614 Ríkisútv. og viðtækjaverzlun 92 630 538 Ríkisprentsmiðja 70 187 117 Landssmiðja 20 109 89 Bifreiðaeinkasala 58 1700 1642 ÷ Póstsjóður 55 3719 111 166 3774 Grænmetisverziun 17 17 Vífilstaðabú 18 18 Kleppsbú 16 16 11994 8275 3 gr. R. Tekjur af fasteignum 9 9 4. gr. Vaxtatekjur 362 18 442 80 5. gr. Óvissar tekjur 50 168 Skiptimynt 437 605 555 63418 Tekjuhalli 804 Samtals krónur 24049 86663 Eins og sjá má af þessu yfirliti, hafa gjöldin farið 33527 þús. kr. fram úr fjárl., en tekjurnar eru 63418 þús. kr. hærri en áætlað var. Þetta hvort tveggja er nokkurt sýnishorn af því óvenjulega ástandi, sem ríkt hefur á árinu. Hin síhækkandi vísitala framfærslukostnaðar hafði í för með sér sívaxandi gjöld í ýmsum greinum fyrir ríkissjóð, sem ógerlegt var að sjá fyrir, þegar fjárlög voru útbúin. Einnig skapast á slíkum tímum útgjaldaliðir, sem ekki er gert ráð fyrir í fjárl., en ekki verður hjá komizt fyrir ríkið að taka á bak sér. Ég skal þá í stuttu máli gera grein fyrir helztu umframgreiðslum í þeirri röð, sem liðirnir standa í fjárlögum: Alþingiskostnaður hefur farið 1117 þús. kr. fram úr áætlun. Á þessum lið er kostnaður við breytingu Alþingishússins ásamt húsbúnaði, er nam um 150 þús. kr. Enn fremur er á þessum lið að sjálfsögðu verðlagsuppbót á laun þingmanna og starfsmanna þingsins. Alþingiskostnaður varð árið 1941 samkv. ríkisreikningi 549 þús. kr., og er því um allverulega hækkun að ræða. En þess ber þá og að gæta, að Alþ. hafði þrisvar setu á árinu 1942, samtals 182 daga eða rétta 6 mánuði. Umframgreiðslur samtals 609 þús. kr. Af því er 220 þús. aukinn kostnaður við stjórnarráðið, 57 þús. vegna hagstofunnar og 355 þús. vegna utanríkisþjónustunnar. Aftur á móti er kostnaður vegna samninga við önnur ríki 45 þús. kr. lægri en áætlun. Dómgæzla og lögreglustjórn hefur farið 2465 þús. kr. fram úr áætlun. Er hér aðallega um tvo liði að ræða. Í fyrsta lagi umframgreiðsla vegna landhelgisgæzlu, 1200 þús. kr., og hækkun launa og skrifstofukostnaðar vegna vaxandi dýrtíðar. Til skrifstofukostnaðar þeirra embætta, sem hér um ræðir, hefur verið varið 550 þús. kr., vegna toll- og löggæzlu 206 þús. kr. Auk þess eru nokkrir smærri liðir. Sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur samkv. 11. gr. er 558 þús. kr. hærri en áætlun. Eru þessir liðir helztir: Skattstofan 87 þús., skattanefndir 124 þús., fasteignamatið 116 þús., ríkisskattanefnd 68 þús., eyðublöð og auglýsingar 157 þús. Heilbrigðismál, umframgreiðslur 256 þús., sem stafar að mestu af auknum rekstrarkostnaði við Vífilsstaðahæli (137 þús.), Kleppsspítala (63 þús.) og Kópavogshæli (19 þús.). Vegamál eru sá liðurinn, sem mest hefur farið fram úr áætlun, eins og við mátti búast, og nemur það 4.421 þús. kr. Hafa af því farið 3.667 þús. kr. til þjóðvega, 395 þús. til brúargerða og 240 þús. til sýsluvega. Samgöngur á sjó. Sú fjárhæð nemur 2677 þús., og er af því til strandferða Skipaútgerðar 2445 þús. kr. Þessi mikli halli stafar af því, að farmgjöld strandferðaskipanna hafa ekki verið hækkuð í hlutfalli við aukningu rekstrarkostnaðar. Kirkju- og kennslumál. Fjárhæðin samtals er 1310 þús. kr. Af því hafa farið 140 þús. til húsabóta á prestsetrum og 12 þús. til biskupsembættisins. Vegna námsstyrkja erlendis 74 þús., til íþróttahallar á Eiðum 200 þús. og byggingar barnaskóla 125 þús. Hitt hefur farið til ýmissa skóla og til barnakennara 234 þús. Vísindi, bókmenntir og listir. Hér er aðeins um 42 þúsund að ræða, sem aðallega hafa runnið til Safnahússins (11 þús.), Landsbókasafnsins (7 þús.) og Þjóðskjalasafnsins (8 þús.). Skáld og listamenn hafa aðeins fengið 8 þús. kr. umfram áætlun, og virðist þeirra hlutur hafa orðið lítill í þeim stóru tölum, sem hér eru nefndar, enda mun það eiga að standa til bóta. Atvinnumál. Hér er um að ræða 2047 þús. kr., og er stærsti liðurinn vegna mæðiveikinnar, 1584 þús. kr. Þessi mikla umframgreiðsla stafar af því, að áætlun í fjárl. var fjarri sanni á þessum lið, og var aldrei við að búast, að áætlunin mundi hrökkva fyrir gjöldum. Aðrir helztu liðirnir eru: Rannsókn búfjársjúkdóma 123 þús., Verðlagsnefnd 152 þús. og Skömmtunarskrifstofan 101 þús. Almenn styrktarstarfsemi. Umframgreiðslur samtals 905 þús. kr. Af því eru vegna alþýðutrygginga 530 þús., berklavarnir 230 þús. og sjúkrastyrkur 115 þús. Óviss útgjöld, samtals 7905 þús. kr., en þar af er verðlagsuppbót og aukauppbót greidd á árinu 6500 þús. kr. Önnur helztu útgjöld eru: Kostnaður vegna flugvallar 723 þús., kostnaður við nefndir 108 þús. og ýmsir smærri liðir. Á 22. gr. koma samtals 9392 þús. kr. Af því eru helztu greiðslur þessar: Samkvæmt sérstökum lögum: ráðstafanir vegna dýrtíðar (l. frá 1941) 1534 þús. kr., stofnkostnaður héraðsskóla 575 þús., vátryggingarfélög fyrir fiskiskip 450 þús., húsmæðrafræðsla í kaupstöðum 300 þús., ómagastyrkir 332 þús. Samkv. þingsályktunum: Verðuppbót á garnir og gærur frá 1941 2496 þús., verðuppbót á fóðurmjöli 1164 þús. Aðrar greiðslur undir sömu gr., sem koma á væntanleg fjáraukalög, eru helztar: Til loftvarna 411 þús., sumardvöl barna 231 þús., byggingarkostnaður á Bessastöðum 358 þ., viðgerð á Safnahúsinu 120 þús., til stúdentagarðsins 150 þús. og nokkrar smærri greiðslur. Hef ég þá getið þess helzta, sem greitt hefur verið umfram heimildir í fjárl. Mest af þessum auknu útgjöldum er bein afleiðing hinnar vaxandi dýrtíðar og þess ástands, sem ríkjandi er í landinu. Þegar athuguð er tekjuhlið bráðabirgðayfirlitsins, kemur í ljós, að hinar miklu viðbótartekjur eru aðallega á 3 liðum, en þeir eru: a. Tekju- og eignarskattur 11014 þús. kr. b. Verðtollur 33663 - – c. Ríkisstofnanir 8275 - – Samtals 52952 þús. kr. umfram áætlun í fjárl. á þessum þremur liðum. Á öðrum tekjuliðum er um tiltölulega litla hækkun að ræða frá áætlun fjárl. Helztu hækkanir eru: 3. 407 þús. kr. á vörumagnstolli. 1. 224 - – - útflutningsgjaldi 874 - – - stimpilgjaldi, 673 - – - bifreiðaskatti. Ég ætla ekki að ræða nánar tekjurnar í heild, en skal nú minnast á nokkra tekjuliði sérstaklega. Tekju- og eignarskattur varð á árinu 1941 9274 þús. kr., og má því telja, að þessir skattar hafi verið mjög varlega áætlaðir fyrir árið 1942, þar sem fjárl. gera ráð fyrir 3150 þús. kr. Skattarnir urðu á árinu, eins og áður er sagt, 14164 þús. kr. Þessi hækkun byggist á góðum og stöðugum vinnuskilyrðum í landinu árið 1941, en ekki sízt á vaxandi dýrtíð, sem hefur haft mikil áhrif á tekjur manna að krónutali. Stríðsgróðaskatturinn, sem er ekki áætlaður í fjárl.. fyrir 1942, hefur numið samtal 12326 þús. kr., en af því er greitt helmingur til sýslu- og bæjarfélaga. Tekju- og eignarskattur og stríðsgróðaskattur hafa því numið samtals 20327 þús. kr. eða tæpum 4 millj. kr. minna en öll gjöld ríkisins voru áætluð fyrir árið 1942. Samanburður á tollunum árin 1941 og 1942 verður þannig: Vörumagnstollur 1941 6995 þús. kr. 1942 9407 - - Verðtollur 1941 16699 - - 1942 39163 - - Hin mikla hækkun á verðtollinum stafar af tvennu: Annars vegar af auknum innflutningi ýmissa vara, sem hár tollur er greiddur af, og hins vegar að nokkru leyti af stórlega auknum farmgjöldum. En eins og kunnugt er, er verðtollur greiddur af farmgjöldunum jafnt og andvirði varanna. Um það hefur talsvert verið rætt og ritað, að hvorki sé sanngjarnt né skynsamlegt að innheimta verðtoll af styrjaldarfarmgjöldum, sem stundum geti nálega jafnazt við innkaupsverð varanna. Ekki verður fyrir það synjað, að slíkt virðist óeðlilegt, enda hlýtur það að hafa talsverð áhrif til hækkunar á vöruverð í landinu. En það er eins með tolla og skatta. Þegar þeir hafa einu sinni verið settir á, hika þeir við, sem með fjármálin fara, að létta þeim af þjóðinni, af geig við, að tekjurnar hrökkvi þá ekki fyrir gjöldum. Það hefur verið athugað af Hagstofunni, hversu miklu hafi numið tollur af farmgjaldi þrjá fyrstu ársfjórðunga ársins 1942, og er niðurstaðan þessi: Innflutningur á þessu tímabili 166 millj. kr. Þar af eru vörur undanþ. tolli 28 - - Eftir eru verðtollsvörur 138 millj. kr. Farmgjöldin eru talin samtals 33374 þús. kr. Tollur af farmgjöldum 4386 - - Af samtals greiddum verðtolli er 16,3% tollur af farmgjöldum eða um 1/6 hluti verðtollsins. Mestur er innflutningur á vörum, sem af er greiddur 8% verðtollur, en þar næst koma vörur, sem af er greiddur 50% verðtollur, og nemur andvirði þeirra 23146 þús. kr. af framangreiddum innflutningi 138 millj. kr. allra tollvara. Eins og nú standa sakir, er það mál, sem hlýtur að koma til athugunar, hvort gerlegt sé að lækka tolla á nauðsynjum, svo sem ýmsum tegundum fatnaðar og öðru, sem allur almenningur þarf til daglegra nota. Tollar eru hér á mörgu hærri en góðu hófi gegnir, og gerist það nú aðkallandi að taka tollskrána til endurskoðunar. Ríkisstofnanir. Tekjur af ríkisstofnunum voru í fjárl. áætlaðar 3719 þús. kr., en hafa orðið 11994 þús. kr. eða 8275 þús. kr. umfram áætlun. Mestar eru tekjurnar af Áfengisverzluninni, en þær nema samtals 6058 þús. kr., í stað þess, að þær vöru áætlaðar 1822 þús. kr. Næst kemur Tóbakseinkasalan, og er tekjuafgangur hennar 2864 þús., en áætlunin var 1250 þús. kr. Þriðja stofnunin í röðinni er Bifreiðaeinkasalan. Tekjur hennar voru áætlaðar 58 þús. kr., en talið er, að þær muni nema 1700 þús. kr. eða um þrítugfölduð áætlunin. Ríkisútvarpið og Viðtækjaverzlunin skila 630 þús. kr. í stað áætlunar 92 þús. kr., Ríkisprentsmiðjan 187 þús. kr. í stað 70 þús., Landssmiðjan 109 þús. í stað 20 þús., Póstsjóður 111 þús. í stað 55 þús. Landssíminn er eina stofnunin, sem skilar minni rekstrarhagnaði en áætlað var, eða 284 þús. í stað 462 þús. kr. Stafar það af því, að verðskrá símans var haldið óbreyttri þar til síðari hluta ársins, en flest útgjöld fóru hraðvaxandi allt árið, einkum launagreiðslur. Hinn mikli og óvænti tekjuafgangur Bifreiðaeinkasölunnar stafar af því, að eftirspurn um bifreiðar til vöru- og fólksflutninga var á síðasta ári meiri en dæmi eru til áður. Þessari eftirspurn var engan veginn hægt að fullnægja, en þó heppnaðist að ná til landsins fleiri vöru- og fólksflutningsbifreiðum en áður hefur verið innflutt á einu ári. Bifreiðakaup þessi tókust fyrir velvilja stjórnarvalda Bandaríkjanna, er litu svo á, að oss væri nauðsyn á að endurnýja þann bifreiðakost, sem fyrir var hér í landi. Nú eru afar miklir örðugleikar á útvegun slíkra tækja og því líklegast, að innflutningur þeirra stöðvist að mestu eða öllu. Er því ekki mikilla tekna að vænta hér eftir af sölu bifreiða, enda er reikningsskilum og ráðstöfun á búi Bifreiðaeinkasölunnar senn lokið. Hinn mikli tekjuafgangur Áfengisverzlunarinnar, sem er langtum meiri en áður hefur tíðkazt, stafar ekki af því, að salan hafi aukizt í svipuðu hlutfalli. Ástæðan er sú, að útsöluverð vínanna hefur verið hækkað. Heildarsala Áfengisverzlunarinnar að flöskutölu síðasta ár er lítið eitt hærri en salan árið 1941, en þá var tekjuafgangur 1923 þús. kr. Hins vegar er salan 1942 að flöskutölu 25% lægri en árið 1940. Hagnaður Tóbakseinkasölunnar árið 1921 var 2353 þús. kr., og má því segja, að mjög hafi verið varlega áætlaðar tekjurnar 1942 með 1250 þús. kr. Að vísu er þess ekki að dyljast, að útlit um útvegun tóbaks var ekki gott um það leyti, sem áætlunin var gerð, en úr því rættist betur en á horfðist. Þessar tvær stofnanir, sem ég hef nú síðast nefnt, hafa á síðasta ári haft í tekjuafgang nálega 9 millj. kr. Þó að ekki sé hægt að gera ráð fyrir, að þær skili jafnan slíkum hagnaði, þá verða þessar einkasölur jafnan mjög mikilvægur þáttur í tekjuöflun ríkisins. Þess vegna er nauðsynlegt að tryggja heilbrigðan framtíðarrekstur þeirra og sjá um, að þessi fyrirtæki séu rekin með því sniði og þeim myndarskap, sem ríkinu hæfir. Ég hef leyft Tóbakseinkasölunni að láta eina milljón króna í varasjóð af tekjum síðasta árs. Er það gert til þess, að þessi stofnun hafi nægilegt rekstrarfé og þurfi ekki að skulda heima og erlendis. Ég hef leyft Áfengisverzluninni að láta í varasjóð 500 þús. kr. og stofna sérstakan byggingarsjóð með 500 þús. kr. Það er ekki vanzalaust, að þetta fyrirtæki skuli varla hafa þak yfir höfuðið og ekki hafa aðstöðu til húsnæðis vegna að haga rekstrinum á þann hátt, sem hvarvetna mundi talið nauðsynlegt og sjálfsagt. Þessar einkasölur eiga hvorug þak yfir höfuðið. Hjá því verður ekki komizt að byggja yfir þær svo fljótt sem unnt er. En jafnframt ætti að sameina báðar þessar einkasölur og reka þær sem eitt fyrirtæki. Mundi ríkissj. vafalaust spara nokkurn rekstrarkostnað við slíka breytingu, en sérstaklega væri það æskilegt að sameina í eitt myndarlegt fyrirtæki þann verzlunarrekstur, sem gera má ráð fyrir, að verði til frambúðar í höndum ríkisins. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að ég tel, að jafnframt því að sameina Áfengisverzlunina og Tóbakseinkasöluna ætti að afnema Viðtækjaverzlunina sem sjálfstæða stofnun og gera hana að deild í rekstri Ríkisútvarpsins. Samkvæmt l. nr. 98 frá 9. júlí 1941 var sett á sérstakt útflutningsgjald í síðastliðnum ágústmánuði á útfluttan afla togaranna, 10% af fob.verði. Gjald þetta var einungis sett á þann fisk, sem íslenzk flutningaskip flytja á markað, en var létt af þeim aftur sökum þess, að talið var, að þau fengi ekki risið undir tollinum. Tollurinn hefur því eingöngu hvílt á afla togaranna. Tekjurnar af þessu útflutningsgjaldi, frá því er það var sett á í ágúst s. l., hafa numið 1438 þús. krónum. Með líkum rekstri og svipaðri sölu botnvörpuskipanna og var síðari helming ársins í fyrra mætti gera ráð fyrir, að þessi tekjustofn gæti gefið um 3 millj. kr. yfir árið. Hins vegar hefur staðið talsverð deila um það milli togaraeigenda og ríkissj., á hvern hátt bæri að reikna gjald þetta. Gjaldið er í l. ákveðið af fob.-verði. En fjmrn. hefur litið svo á, að þar sem skipin seldu afla sinn erlendis, bæri að finna fob.-verðið með því að draga kostnað við að koma fiskinum á markað frá söluverði erlendis. Togaraeigendur hafa hins vegar krafizt, að afli togaranna væri metinn í samræmi við gildandi fob.-verð á fiski hér á landi og útflutningsgjaldið reiknað eftir því. Um þetta hefur ekki náðst samkomulag, og er ekki ólíklegt, að því verði vísað til úrskurðar dómstólanna. Yrði niðurstaðan sú, að ríkissj. beri að reikna gjaldið samkvæmt kröfu skipaeigenda, þá er hér um allverulega endurgreiðslu að ræða, er nema mundi mörgum hundruðum þúsunda. Framtíð þessa útflutningsgjalds er mjög undir hælinn lögð. L. gera ekki ráð fyrir, að gjaldið sé innheimt af tapsrekstri, enda væri slíkt ósanngjarnt með öllu. Síðan gjaldið var lagt á, hefur mjög rýrnað hlutur botnvörpuskipanna vegna vaxandi rekstrarkostnaðar og erfiðari siglingaskilyrða. Þrengist afkoma þessara skipa frekar en orðið er, tel ég gjaldi þessu teflt í hættu. Niðurstaða sú, er bráðabirgðayfirlitið sýnir, gefur ekki alls kostar rétta hugmynd um afkomu ríkissj. á liðnu ári. frá tekjuafganginum ber að draga þá fjárhæð, sem greidd kann að verða sem verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarvörur samkvæmt þingsályktunum 31. ágúst og 23. maí 1942. Hin fyrri þingsályktun er varðandi afurðir ársins 1942, en hin síðari vegna afurða ársins 1941. Landbn. lét gera áætlun um þær verðbætur, sem hér um ræðir, í byrjun þessa árs, og var talið, að þær mundu nema samtals 25½ millj. kr. Þá voru allar þessar vörur óseldar nema gærur og garnir frá 1941, sem seldar höfðu verið í fyrra. Síðan hafa verið seldar allar gærur og garnir fyrir hagkvæmara verð en gert var ráð fyrir, svo að áætlunin lækkar af þeim sökum um 4 millj. kr. Sú kvöð, sem á ríkissj. hvílir vegna þessara verðbóta, er nú, eins og sakir standa, þannig: Áætluð fjárhæð (í jan. 1943) 25½ millj. kr. Greitt 1942 2½ millj. kr. Mismunur v. sölu 4 6½ - – Eftir 19 millj. kr. Enn þá er óseld ull tveggja undangenginna ára, en samningar standa nú yfir, og er þess vænzt, að hagkvæmt verð fáist. Hafa Bandaríkin sýnt oss skilning og mikla velvild í samningum um kaup á þessum afurðum. Afkoma ríkissj. síðasta ár er að miklu leyti undir því komin, hversu tekst um þessa samninga. Þegar markaður bregzt fyrir aðra aðalframleiðslugrein landsmanna, er ekki nema eðlilegt, að hlaupið sé undir baggann til að jafna kjörin og firra fjölmenna stétt erfiðleikum, sérstaklega þegar öðrum atvinnuvegum vegnar óvenjulega vel. En sú aðferð, sem löggjafarvaldið hefur notað á síðasta ári til þess að skuldbinda ríkissjóð í þessu skyni, er mjög óvenjuleg, þar sem verðbótum er heitið í samræmi við vaxandi verðbólgu og án þess að skorður séu settar eða hámark ákveðið um fjárhagslega skuldbinding ríkissjóðs. Ég verð að láta það í ljós sem mína skoðun, að það sé hættulegt fjárhag ríkisins, ef mjög er vikið af þeirri leið, sem stjskr. gerir ráð fyrir, að útgjöld séu ákveðin með fjárl. Ef það færist mjög í vöxt að ákveða gjöld með þingsályktunum eða sérstökum l., þá er hætt við, að með öllu geti riðlazt þær áætlanir um afkomu ríkisins, sem gerðar eru með ýtarlegri rannsókn og athugun við afgreiðslu hverra fjárl. Með þál. frá 31. ág. 1942 er raunverulega farið inn á nýja braut, sem getur gefið mjög varhugavert fordæmi. Þessi aðferð til að ráðstafa tugum millj. úr ríkissj. er mjög auðveld og handhæg, en einmitt þess vegna er hún varhugaverð. Slíkar greiðslur ættu að minnsta kosti að vera ákveðnar með sérstökum lögum. Eins og ég hef áður tekið fram, verður að líta svo á að svo stöddu, að ríkissj. sé skuldbundinn um 19 millj. kr. vegna verðuppbóta á landbúnaðarvörur. Er þá raunverulegur tekjuafgangur 10 millj. króna. Samkvæmt l. frá 4. sept. 1942, um raforkusjóð, ber að leggja í sjóð þenna 5 millj. kr. af tekjuafgangi ársins 1942. En 5 millj. kr. hafa þegar verið í hann lagðar samkv. ríkisreikningi 1941. Enn fremur ber að leggja í framkvæmdasjóð 3/5 af tekjuafganginum, og vil ég telja það 3 millj. kr. Verður þá sá sjóður 11 millj. kr. Verða þessar greiðslur til sjóðanna að sjálfsögðu framkvæmdar svo fljótt sem unnt er fyrir ríkissjóð. Ég skal þá taka fyrir greiðsluyfirlit ársins, er sýnir eignahreyfingar þær, sem orðið hafa. Greiðsluyfirlit 1942. Inn: 1. jan. 1942. Peningar í banka og hjá ríkisféhirði 15690000.00 Tekjur samkvæmt rekstrarreikningi 86663000.00 Fyrningar ....... 450000.00 Útdregin bréf, endurgreidd lán og andv. seldra eigna, einkum skuldir í Danmörku 159000.00 v/ afb: og vaxta af dönskum lánum 640000.00 Skiptimynt sett í umferð (2/3 hl.) 850000.00 Krónur: 104452000.00 Út. Gjöld samkvæmt rekstrarreikningi 57576000.00 Afborganir lána: Innlend lán 507000.00 Lán í Danmörku 228000.00 – - Englandi 486000.00 – - Ameríku 298000.00 1519000.00 Lán í Danmörku v/ skipaútg. 221000.00 1740000.00 Til eignaaukn. og rekstrar ríkisstofnana: Landssíminn 1785000.00 Póstmál 1l0000.00 Áfengisverzlun 660000.00 Tóbakseinkasalan 1000000.00 Ríkisútvarp og viðtækjaverzlun 810000.00 Ríkisprentsmiðja 280000.00 Landssmiðja 109000.00 Bifreiðaeinkasala 1700000.00 Áburðarsala 650000.00 Aðrar stofnanir 300000.00 7404000.00 Vitabyggingar 150000.00 Til byggingar sjómannaskóla 500000.00 Keyptar jarðir og húseignir 620000.00 Skuldabréf (í Félagsgarði) tekin upp í skatta 235000.00 Til innkaupanefndar í New York 1650000.00 Greidd innist. Raforkumálasjóðs og Framkv.sjóðs 13000000.00 Fyrirfram greitt vegna ársins 1943 325000.00 Sjóður í árslok 1942 21252000.00 Krónur: 104452000.00 Samkvæmt þessu hefur verið greitt af lánum ríkisins 1740 þús. kr. á árinu, en af því eru 640 þús. kr. vegna afborgana og vaxta af dönskum lánum, sem ekki hefur verið hægt að koma í hendur réttra aðila og stendur því enn inni hjá ríkissj. Aðrar eignahreyfingar eru litlar, að öðru leyti en því, sem varið hefur verið til byggingar sjómannaskóla, 500 þús. kr., og kaupa á jörðum og húseignum, 620 þúsund kr. Þær eignir eru: Kleppjárnsreykir 230 þús. kr. Kröggólfsstaðir í Ölfusi 63 - – Vatnsleysa í Skagafirði 37 - – Keldur (eftirstöðvar) 5 - – Leifsgata 16, Rvík 250 - - Dýralæknisbúst. í Borgarnesi 35 - - Fé það, sem greitt hefur verið til Innkaupanefndarinnar í New York, er lagt út til bráðabirgða vegna þeirra vörukaupa, sem fara fram fyrir milligöngu ríkisstj. í Ameríku. Skuldir ríkisins 31. des. 1942 eru taldar að vera samtals 51012 þús. kr. Engin ný lán voru tekin á árinu. Með lausaskuldum eru taldar 3542 þús. kr., sem fallnar eru í gjalddaga af dönskum lánum, en hafa ekki verið greiddar síðan Danmörk var hernumin. Skuldayfirlitið er þannig: Skuldir ríkisins pr. 31. des. 1942. I. Föst lán: 1. Innlend lán 14344000.00 2. Lán í Danmörku: a) vegna ríkissjóðs 637000.00 b) vegna veðdeildar Landsbankans 5809000.00 6446000.00 3. Lán í Englandi ) 19070000.00 4. Lán í Ameríku 1680000.00 II. Lán vegna ríkisstofnana: 1. I Englandi vegna síldarverksm. 1215000.00 2. Í Danmörku vegna skipaútgerðar . 803000.00 III. Lausaskuldir: Innanlands 1970000.00 Í Danmörku: Vegna ríkissjóðs 1998000.00 Vegna veðdeildar Landsbankans 1544000.00 5512000.00 IV Geymt fé 1942000.00 Samtals kr. 51012000.00 Lausaskuldir og geymt fé 31. des. 1942 (sundurliðun). Lausaskuldir: 1. Innanlands: Mismunur vaxtagr. vegna bankabréfakaupa 42000.00 Skuldir vegna raftækjaeinkasölu 358000.00 Skiptimynt í umferð 1570000.00 1970000.00 2. Í Danmörku vegna ríkissjóðs: Fallnar afb. og vextir af lánum 1314000.00 Handelsbanken 684000.00 1998000.00 3. Í Danmörku vegna Landsbankans: Fallnar afborganir og vextir af láni vegna kaupa á bankavaxtabréfum 1544000.00 Krónur: 5512000.00 1) Af þessari upphæð skulda bankarnir kr. 7013000.00. Geymt fé: Arfur 45000.00 Ógreidd fjárveiting til byggingarsjóða 170000.00 Ógreiddar fjárveitingar til hafnarbóta 120000.00 Viðskiptanefndargjöld 70000.00 Skipulagsgjöld 22000.00 Útflutningsnefndargjöld 100000.00 Innflutningsleyfisgjöld 310000.00 Fiskimálasjóður 420000.00 Malbikunarsjóður 225000.00 Jarðakaupasjóður 130000.00 Brúasjóður 315000.00 Sóttvarnarsjóður 15000.00 Krónur: 1942000.00 Þessar upphæðir breytast sennilega töluvert mikið. Eitthvað af þeim mun verða greitt út fyrir reikningslokun, og við fullnaðaruppgjör koma alltaf fram allmiklar breytingar á þessum liðum. Skuldirnar 31. des. 1941 voru samkv. ríkisreikningi samtals 66219 þús. kr., svo að lækkun skulda á árinu, sem leið, nemur 15207 þús. kr. Þetta orsakast af því, að Raforkusjóður er talinn eiga hjá ríkissj. 5 millj. kr. og Framkvæmdasjóður 8 millj. kr. í árslok 1941. Þessar fjárhæðir eru greiddar á árinu 1942 ásamt afborgunum frá bönkum og síldarverksmiðjum upp í skuldir, sem ganga ekki í gegnum reikninga ríkissj. Þetta nemur samtals 14957 þús. kr. að viðbættum 250 þús. kr., sem eru mismunur á raunverulegum afborgunum og aukningu lausaskulda. Ég hef nú í stórum dráttum gert grein fyrir afkomu ríkissjóðs árið, sem leið, þeim eignabreytingum, sem orðið hafa og skuldum ríkisins um síðustu áramót. Lægi þá næst fyrir að reifa fjárlfrv. það, sem hér liggur nú fyrir. En fyrir þá sök, er ég gat um í upphafi þessa máls, verður greinargerð þar að lútandi að bíða að sinni. Þeir mundu varla þykja spámannlega vaxnir, sem reyndu nú að segja fyrir um, hversu háttað verður fjárhag og atvinnurekstri landsmanna á næsta ári. Verðbólgan hangir eins og brugðinn brandur yfir höfði þjóðarinnar. Þangað til að þeirri hættu er bægt frá, er ekki um að ræða nokkurt öryggi fyrir þá, sem laun taka, né þá, sem framleiðslu stunda til lands og sjávar. Þangað til er heldur ekki um nokkurt öryggi að ræða fyrir fjárhagsafkomu ríkissjóðs. Dýrtíðin hefur verið stöðvuð um stundarsakir, en vér skulum gera oss það ljóst, að vér höfum ekki enn vald á því að snúa ástandinu til varanlegs bata. Þjóðin hefur nú sjálf metskálar örlaga sinna í höndum. Hversu mjög afkoma ríkissjóðs er háð framfærslukostnaðinum í landinu, sézt af því, að hvert stig í hækkandi vísitölu kostar ríkissjóð 160 þús. kr. á ári. Útgjöld ríkissjóðs, er taka dýrtíðaruppbót, eru talin að nema 16 millj. kr. á ári, og eru þá meðtaldar stofnanir ríkisins. Taki því verðbólgan aftur að vaxa, án þess að við verði ráðið, munu útgjöld ríkisins aukast með risaskrefum, án þess að samsvarandi tekjuauki komi á móti. Landsmenn hafa undangengin þrjú ár selt flestar afurðir sínar háu verði. Framleiðsla sjávarafurða, sem jafnan er meginhluti útflutningsins, hefur verið rekin af fullum krafti að heita má öll þessi ár. Aldrei fyrr hefur fengizt annað eins fé fyrir útflutning landsins. Þó er nú svo komið í dag, að allur sá gjaldeyrir, sem þannig hefur fengizt, væri nú upp genginn, ef engar gjaldeyristekjur hefðu komið annars staðar frá. Einhverjir munu að líkindum segja, að slíkt skipti engu máli, meðan bankarnir eigi miklar inneignir erlendis. Vera má, að svo sé, en þetta sýnir, hvert stefnir, ef vér reynum ekki að koma þjóðarbúskapnum í það horf, að hann verði sjálfum sér nógur án þess að byggjast um of á styrjaldarástandinu. Stefna ríkis- og löggjafarvalds hlýtur að verða sú að sporna gegn allri verðþenslu, að setja ekki stórfé í fyrirtæki eða framkvæmdir, meðan verðbólgan gerir öll verðmæti ótrygg, að spara og safna fé til mögru áranna, sem hljóta að koma, að binda ekki ríkissjóði byrðar nú með miklum ábyrgðum eða lántökum til dýrra framkvæmda, að koma atvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll, þar sem uppistaðan er ekki stríðsgróði, heldur verðskuldaður afrakstur fyrir unnin störf, og að tryggja verðgildi gjaldmiðils landsins. Þó að nú sé dimmt í lofti og erfiðleikar á báðar hendur, þá mun aftur birta eftir þau ragnarök, sem nú ganga yfir. Það, sem færzt hefur úr skorðum, mun leita jafnvægis. En þá munu þeir minnstum erfiðleikum sæta, sem skemmst hafa hætt sér inn í þá hringiðu, sem ófriðarástandið hefur skapað.

Forseti (GSv) : Hæstv. fjmrh. hefur nú flutt fjárlagaræðu sína. Hefjast þá athugasemdir af hálfu þingflokka. Fyrstur tekur til máls hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, og talar f. h. Alþýðuflokksins.



Í aths. við fjárlfrv. það, er hér liggur fyrir til 1. umr., segir, að það sé að öllu verulegu leyti miðað við fjárl. fyrir árið 1943. Þetta er ekki rétt. Í þessu fjárlfrv. er áætlunin um tekjur af tollum og sköttum lækkuð um 10,5 millj. kr., úr 57615000 kr. í 47115000 kr. Til þess að mæta þessari lækkun á tekjuáætluninni hafa framlög til verklegra framkvæmda verið skorin niður frá því, sem þau eru áætluð á núgildandi fjárl., um a. m. k. 7–8 millj. kr. Fjárlfrv. þetta er því ekki í aðalatriðum miðað við fjárl. fyrir árið 1943, heldur mjög í samræmi við frv. það, er fyrrverandi ríkisstj. lagði fyrir aukaþingið, með þeim breytingum, sem fjvn. gerði á því til leiðréttingar, og í því er fylgt þeirri stefnu fyrrverandi stj. að áætla sem allra minnst fé til verklegra framkvæmda. Þetta hefur núverandi hæstv. fjmrh. gert, enda þótt tekjur ríkisins á árinu 1942 yrðu samtals 86,6 millj. kr. eða nokkru hærri en ætlað var, þegar fjárl. fyrir árið 1943. voru afgreidd. Má þetta furðu gegna, en það má virða hæstv. fjmrh. til vorkunnar, að hann hefur haft mjög nauman tíma til þess að semja þetta fjárl.frv., enda er árangurinn eftir því. Þarna vantar ýmsar lögboðnar greiðslur, en öðrum er ofaukið. Vonandi áttar hæstv. ríkisstj. sig á því, áður en hún leggur fram hið nýja frv. á væntanlegu haustþingi, að þessi stefna hennar, að niður séu skorin framlög til verklegra framkvæmda, svo sem gert hefur verið í þessu frv., samræmist ekki vilja meiri hluta Alþ., og breytir frv. væntanlega af sjálfsdáðum þannig, að það verði meira í samræmi við fjárl. þau, er Alþ. afgreiddi fyrir árið 1943, heldur en þetta frv., sem hér liggur fyrir. Að þessu athuguðu gefur fjárlfrv. það, sem hér er til umræðu, ekki öllu meira tilefni til athugana. Það er frumsmíð, sem á vonandi eftir að taka miklum umbótum, þó að segja megi, að starf hæstv. ríkisstj. þann tíma, sem hún hefur setið að völdum, gefi einungis vonir um þetta, en alls ekki vissu. Núverandi ríkisstj. var sett á laggirnar út úr vandræðum, vegna þess að eigi tókst að mynda meiri hluta þingræðisstjórn. Hún átti að vera eins konar sáttasemjari, og til þess að eiga skilið að öðlast það nafn þurfti hún að gera sér ljóst, hver væri vilji meiri hluta þ. í hverju máli. Gæti hún ekki fundið þetta, var líklegt, að tillögur þær, er hún legði fram til úrlausna, næðu ekki fram að ganga. Forseti Alþýðuflokksins benti á það, eftir að ríkisstj. tók við völdum, að hana skorti nokkuð á um leikni hins æfða stjórnmálamanns, og því miður virðist þessi leikni lítið hafa farið vaxandi, þó að hæstv. ríkisstj. hafi fengið samfleytt fjóra mánuði til æfinga. Verkefni þau, sem hún fékk til úrlausnar, virðast litlu nær því að leysast heldur en þegar hún tók við völdum. Má þar fyrst nefna dýrtíðarmálið. Ríkisstj. lagði, svo sem kunnugt er, frv. til laga um dýrtíðarráðstafanir fyrir Alþ. Var það í þrem köflum. Í fyrsta kaflanum voru sameiginleg ákvæði um álagningu skatts til ríkissj. á árinu 1943. Var þar gert ráð fyrir; að fellt yrði niður skattfrelsi félaga, annarra en þeirra, er sjávarútveg reka, og að þessi breyt. gæfi ríkissj. 11/3 millj. kr. í tekjur. Næsti kafli þessa frv. var um svo nefndan viðreisnarskatt og skyldusparnað, og var talið, að hann gæfi ríkissj. 9 millj. kr. tekjur. Nokkurn hluta af þessum viðreisnarskatti átti þó að endurgreiða sem skyldusparnað. Þá var þriðji kaflinn, um eignaaukaskatt. Þjóðarauðurinn hefur vaxið um a. m. k. 3–400 millj. kr., og allmikill hluti þessarar eignaaukningar hefur lent svo að millj. skiptir hjá einstökum mönnum og er orðinn til vegna þess, að íslenzka krónan hefur verið skráð of lágu gengi. Alþfl. hefur bent á það hvað eftir annað, að það virðist nokkuð einfalt mál að taka nokkuð verulegan hluta af þessum gróða til gengisbreyt. eða til þjóðfélagslegra þarfa vegna dýrtíðarinnar. Með frv. sínu um dýrtíðarráðstafanir virtist hæstv. ríkisstj. fallast á þessa hugsun, en í stað þess að gera ráð fyrir verulegum eignaaukaskatti, gerði frv. hæstv. stj. ráð fyrir, að þessi eignaaukaskattur næmi aðeins 3,3 millj. kr. og yrði þeirri upphæð eigi varið til dýrtíðarráðstafana, heldur til þess að byggja hús yfir Stjórnarráðið, hæstarétt og viðbótarbyggingu við Klepp. Kleppur var að vísu eigi nefndur í frv., heldur mun hafa verið innifalinn í þeirri tegund húsbygginga, sem hæstv. ríkisstj. nefndi „helztu stofnanir ríkisins“. Með því að hafa eignaaukaskattinn eigi víðtækari og verja honum á þennan hátt var eigi annað sýnilegt en ríkisstj. væri nánast að gera gys að hugmyndinni um eignaaukaskatt. Fjórði kafli frv. ríkisstj. um dýrtíðarráðstafanir var um greiðslu verðlagsuppbótar á laun samkv. vísitölu. Í þeim kafla var ákveðið, að eigi mætti greiða verðlagsuppbót, sem næmi meira en 80% af dýrtíð samkv. framfærsluvísitölu á laun og kaup í hvaða starfi sem væri, og eigi af hærri launum en sem segir um opinbera starfsmenn. Þarna var á ferðinni ný árás á launastéttirnar, ný tilraun til að kippa grundvellinum undan öllum launasamningum, sem kom mönnum mjög á óvart eftir ræðu hæstv. forsrh. þá, en þá mælti hann á þessa leið: „En í byrjun yfirstandandi árs (þ. e. ársins 1942) hagaði svo til um kaupgjalds- og verðlagsmál, að ríkisstj. taldi nauðsyn að taka á ný í taumana í því skyni að halda hinni vaxandi verðbólgu í skefjum. Var þá gripið til ráðstafana án þess að hafa verkamannastéttina með í ráðum, ráðstafana, sem leiddu til ófarnaðar“. Þrátt fyrir það að hæstv. forsrh. hefur þannig, skömmu áður en hann tók við ríkisstj., lýst yfir, að hann teldi eigi hyggilegt að ráðast á launastéttirnar með því að skera laun þeirra eða dýrtíðaruppbót niður, þá lét hann stj. sína bera fram frv., er fór í sömu átt og hin illræmdu gerðardómsl., sem borin voru fram af fullu óréttlæti og mestum glundroða hafa valdið í landinu. Alþfl. tók þegar í stað skarpa afstöðu gegn þessu nýja óréttlæti eins og hinu fyrra, og fór formaður flokksins, Stefán Jóhann Stefánsson, þeim orðum um þetta ákvæði dýrtíðarfrv. ríkisstj. við fyrstu umr. málsins, að það væri „reginvitleysa, rangsleitni og ósanngirni“. Fjórði kafli frv. ríkisstj. um dýrtíðarráðstafanir var um verð á landbúnaðarafurðum. Skyldi það lækka um 10 af hundraði frá því, sem það var 31. des. 1942, en síðan skipuð 5 manna nefnd, sem semdi verðlagsskrá um framfærsluvísitölu og framleiðslukostnað landbúnaðarins, en verð á landbúnaðarafurðum færast niður, mjólk í 1,30 kr. og kjöt í 4,50 kr. kg. í smásölu, en ríkisstjórnin greiða uppbót á þessar vörur um stund. Við 1. umr. um frv. þetta kom þegar í ljós, að allir flokkar voru óánægðir með það. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja sögu þess eða afdrif hér á Alþingi, en árangurinn varð sá, að eftir miklar bollaleggingar afgreiddi Alþ. l. um dýrtíðarráðstafanir, og var af hinu upphaflega stjfrv. þá ekkert eftir annað en fyrirsögnin og síðasta greinin, sem hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi“. Eins og Alþ. gekk frá dýrtíðarl., eru þau í rauninni ekki annað en heimild fyrir ríkisstj. til þess að gera tilraun til að finna hlutfall milli verðlags á landbúnaðarafurðum og kaupgjalds og heimild til þess að lækka dýrtíðina um stund með framlagi úr ríkissj., sennilega niður í 230 stig, en frv. ríkisstj. gerði ráð fyrir, að unnt yrði að lækka dýrtíðina niður í 226 stig. Alþ. tók út úr frv. ríkisstj. kaupkúgunarákvæðin, breytti skattaákvæðunum þannig, að lágar tekjur og miðlungstekjur eru undanþegnar hinum nýja skatti, og setti inn í frv. ákvæði um, að greiða skuli 3 millj. kr. af nýja skattinum til eflingar alþýðutryggingunum. Allt var þetta til mikilla bóta frá frv. ríkisstj., en um úrlausn sjálfra dýrtíðarmálanna fer eftir því, hve ríkisstj. verður fundvís á líklegar leiðir til sátta í þessu deilumáli eftir 15. sept. n. k. Undir meðferð málsins lagði hæstv. ríkisstj. sjálf fram brtt. við frv. sitt, sem færði það mjög til lagfæringar á ýmsan hátt, en hélt þó enn ákvæðinu um, að eigi skyldi greiða fulla verðlagsuppbót. Alþfl. lýsti yfir því, að hann mundi geta fylgt þessu frv., þó aðeins með því skilyrði, að á því fengjust verulegar breyt., og þá fyrst og fremst sú, að verðlagsuppbót skyldi greiðast skilyrðislaust samkvæmt verðlagsvísitölu. Fengist ekki þessi breyt., lýsti Alþfl. sig algerlega mótfallinn frv. Ég sé sérstaka ástæðu til þess að taka þetta fram, vegna þess að í blaði Sósfl. 17. þ. m. er svo að orði komizt, með leyfi hæstv. forseta: „Ef Alþflklíkan fengi að ráða, þá hefði verið með hennar aðstoð samþykkt lögfesting á kaupgjaldi og Alþfl. fengið eitt áfallið enn“. Þessi ummæli eru, eins og allur þingheimur veit, tilhæfulaus uppspuni frá rótum og sett fram í þeim tilgangi einum að skaða Alþfl. í augum hinna allra fáfróðustu manna, sem vita ekkert, hvað hefur gerzt, eða þá hinna trúuðu manna, sem halda, að allt, sem Moskvaklíkan innan Sósfl. segir í blöðum sínum til að ófrægja aðra, sé heilagur sannleikur, jafnvel hin ósvífnustu ósannindi. Afstaða Alþfl. gagnvart dýrtíðarfrv. hæstv. ríkisstj. var, eins og ég hef þegar sagt, skýr frá upphafi, og veit ég, að enginn hefur komizt harðara að orði á Alþ. eða mótmælt kaupskerðingarákvæðunum með sterkari rökum en formaður Alþfl. gerði fyrir hönd flokksins þegar við 1. umr. frv. og einnig síðar hér á Alþ. Þessi óheyrilega bardagaaðferð forsprakka Sósfl., að fara með vísvitandi ósannindi um afstöðu Alþfl. í þessu máli, sem bæði Alþfl. og Sósfl. voru sammála um, er til þess eins fallin að veikja aðstöðu verkalýðsins á Alþ. og ætti að vera nokkuð upplýsandi. Til slíkra vopna grípa þeir einir, sem telja sig vera í þrotum með skynsamleg rök. Auk þessa óréttlætis, sem ég hef nefnt hér og hæstv. ríkisstj. gerði sig bera að með dýrtíðarfrv. sínu, varð henni á að blanda saman ákvæðunum um verðlag á landbúnaðarafurðum og skattamálum. Það er ekki hægt að draga dul á það, að það mál, sem einna mestum erfiðleikum veldur milli Alþfl. og Framsfl., er ákvörðun verðlags á landbúnaðarafurðum. Hins vegar eru hinir þrír svo nefndu vinstri flokkar sammála um ýmislegt, sem við kemur skattamálum. Líkurnar fyrir því, að hægt væri að leysa dýrtíðarmálin, voru þess vegna mestar, ef þessi mál hefðu verið aðskilin og hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags á landbúnaðarafurðum hefði verið tekið fyrir í sérstöku frv., en skattamálin í öðru frv. eða frumvörpum. En eins og áður er sagt, skorti hæstv. ríkisstj. því miður leikni hins æfða stjórnmálamanns og blandaði þessum tveimur málum saman, og þess vegna hefur ekki enn fengizt á þeim æskileg lausn. Annað stórmál, sem hæstv. ríkisstj. hefur með höndum, er verðlagsmálin. Það eru nú liðnir fjórir mánuðir, síðan ríkisstj. fékk hjá Alþ. mjög víðtækt vald til þess að ráða álagningu á innfluttar vörur og innlendar iðnaðarvörur, svo og vald til þess að ráða verðlagi, smíði, saumaskap og ýmsu öðru. Vald þetta, er Alþ. veitti, er svo víðtækt, að segja má, að ríkisstj. gæti gert að heita má hvað, sem hún vill í þessum málum. Þó er alkunna, að verðlagseftirlitið hefur verið ákaflega slælegt og álagning leyfð á ýmsar vörur og ýmis verk fram úr öllu hófi. Eitt helzta ráðið til þess að lækka dýrtíðina í landinu væri að skipa þessu í rétt horf og leita til þess samvinnu Alþýðusambandsins og verklýðsfélaganna, eins og Alþfl. hefur margsinnis bent á. Álagningin á innfluttar vörur er svo mikil, að varlega reiknað mun meðalálagning á vörur eigi vera undir 60–70%. Ef fluttar eru inn í landið vörur fyrir 150 millj. kr., þá greiða landsmenn í verzlunarkostnað a. m. k. 90–100 millj. kr. Þessi verzlunarkostnaður er að talsverðu leyti óþarfur og hlýtur að vera stór liður í hinni miklu dýrtíð í landinu. Þrátt fyrir hið víðtæka vald, sem Alþ. hefur fengið ríkisstj., er verðlagseftirlitið í höndum núv. hæstv. ríkisstj., eins og það var í höndum fyrrv. stjórnar, ekkert annað en nafnið tómt. Það er eigi enn komið til framkvæmda, þrátt fyrir það að stj. er búin að sitja í fjóra mánuði, og vonandi á eftir að koma í ljós, að hæstv. ríkisstj. hafi vilja og þrek til þess að lækka þennan þátt dýrtíðarinnar verulega, þó að ýmsir hafi litla trú á, að höfuðsmaður heildsalastéttarinnar sé líklegur til framkvæmda í því efni. Í þessum tveimur stærstu málum, sem hæstv. ríkisstj. ætlaði sérstaklega að leysa, hefur henni enn orðið lítið ágengt. En vonandi notar hæstv. ríkisstj. þann starfsfrið, er hún væntanlega fær, þangað til að þ. kemur aftur saman, til þess að vinna að þessum málum eftir því, sem heimildir ýtrast leyfa. Hins vegar hafa samningagerðir hæstv. ríkisstj. í sambandi við afurðasölumálin o. fl. gagnvart erlendum ríkjum tekizt þannig, að viðunandi má teljast, að undanskildum hinum svo nefnda útvarpssamningi, sem engum getur talizt heiður að. Hæstv. ríkisstj. hefur tekizt mikinn vanda á hendur, og til þess að leysa þann vanda væri æskilegt, að hún umgengist Alþ. með nokkuð öðrum hætti en hún hefur gert hingað til. Ég hef síður en svo hugsað mér að gera neina árás á ríkisstj., en það verður eigi komizt hjá að benda henni á það, að henni er nauðsynlegt til þess að ná árangri að kynna sér þingviljann betur en hún hefur gert, áður en hún leggur till. sínar fram í frv.-formi. Þótt Alþ. hafi eigi komið sér saman um myndun þingræðisstj., er enginn vafi, að unnt er að fá innan þ. sæmilega úrlausn ýmissa vandamála, ef rétt er að farið. Hæstv. ríkisstj. er eins konar sáttasemjari, og sem æfðum sáttasemjara hlýtur hæstv. forsrh. að vera ljóst, að til þess að fá sæmilegan árangur verður hann að kynna sér rækilega málin, áður en hann leggur till. sínar fram. Vandkvæði Alþ. á því að mynda þingræðisstj. hafa orðið þess valdandi, að ýmsir eru farnir að tala um alþm. annað hvort sem ónytjunga eða jafnvel glæpamenn, sem sitji og séu að leika sér að örlögum þjóðarinnar í fullkomnu ábyrgðarleysi. Þessum mönnum má benda á, að þótt eigi hafi fengizt lausn á dýrtíðarmálunum, sem menn séu ánægðir með, þá hefur síðasta Alþ. þó afgreitt ýmis mál, sem almenning varða miklu, svo sem lög um orlof, sem Alþfl. hefur komið fram, umbætur á alþýðutryggingum, umbætur á fiskveiðasjóðslögunum og ýmislegt fleira. Þá má og nefna, að fjárl. voru afgr. í því formi, að verulegt fé var ætlað til ýmissa verklegra framkvæmda, ef atvinnuleysi yrði í landinu. Þar var gert ráð fyrir talsverðum framlögum til þess að koma ýmsum stöðum og landshlutum bráðlega í hið almenna vegasamband, svo sem Siglufirði, nokkrum stöðum á Austurlandi og síðast, en ekki sízt, Vestfjörðum. Enn fremur var hrint nýrri árás á launastéttirnar og fengnar 3 millj. kr. utan fjárlaga til alþýðutrygginganna. En þótt þetta hafi áunnizt, skortir á, að störf þ. markist svo sem nauðsynlegt er af sérstakri þjóðmálastefnu, og það verður ekki fyrr en fengizt hefur þingmeirihluti, sem verður ásáttur um, í hvaða átt skuli halda, og myndar ríkisstj. til þess að framkvæma þá stefnu. Ýmsir hafa gert sér miklar vonir um, að þrír flokkar, Alþfl., Framsóknarfl. og Sósfl., myndi vinstri stj. og stjórni landinu þá sérstaklega með það fyrir augum að bæta kjör almennings til sjávar og sveita og búa þjóðfélag okkar undir, að það geti orðið þátttakandi í þeim þjóðfélagsumbótum, sem væntanlega verða gerðar í öllum löndum að ófriðnum loknum. Þessi von hefur brugðizt, og mun hver kenna öðrum um. Samvinna hefur tekizt á Alþ. um ýmis mál milli hinna einstöku flokka. Alþfl. og Sósfl. eru oft sammála, en þeir eru líka oft ósammála og samlyndið mjög fjarri því að vera gott. Ég nefndi áðan eitt dæmi þess, hvernig bardagaaðferð Sósfl. telur sér sæma gagnvart Alþfl. í máli, sem allar launastéttirnar varðar miklu og flokkarnir eru sammála um, þegar blað hans reynir að telja lesendum sínum trú um, að Alþfl. hefði lýst yfir fylgi við að lækka dýrtíðaruppbótina, þrátt fyrir það að Alþfl. berðist gegn því harðast allra flokka á Alþ. Þessa tvo flokka greinir mjög á um bardagaaðferðir. Framsfl. og Alþfl. greinir líka á um stefnu og málefni. Sérstaklega hefur hlutfallið milli verðlags á landbúnaðarafurðum og kaupgjalds verið eins og fleinn í holdi í sambúð þessara flokka nú á seinni tímum. Margir Alþflmenn sjá lítinn mun á Sjálfstfl. og Framsfl. og vitna þar með réttu sérstaklega til gerðardómslaganna. Þó er vitað, að ef hægt væri að jafna þetta ágreiningsefni, ættu að vera meiri líkur til þess, að samvinna næðist milli Alþfl. og Sósfl. við Framsfl. en við Sjálfstfl. um ýmis mikilsvarðandi mál, svo sem verzlunarmál, tryggingamál og skattamál, en á meðan eigi tekst samvinna um stjórnarmyndun, getur eigi verið um neina heildarstefnu að ræða í þá átt, sem vinstri kjósendur mundu óska. Á meðan ríkir stefnuleysi í störfum Alþ. Verzlunin verður eigi tekin þeim tökum, sem nauðsynlegt er, verðlagseftirlitið verður sama kákið og áður, og stríðsgróðinn verður eigi tekinn til þess að tryggja grundvöll réttlátara þjóðfélags að stríðinu loknu. Tækifærið, sem atvikin höfðu lagt upp í hendur vinstri flokkanna, glatast og Sjálfstfl. bíður þess rólegur, að hann fái á ný möguleika til þess að mynda afturhaldsstj. með Framsfl. Þessi hætta vofir yfir. Tilraun til stjórnarmyndunar hefur vissulega engan árangur borið, og er ekki sýnilegt annað en vilja vanti til þess, einkum hjá Sósfl. Trúin á vinstri stj. hefur farið minnkandi, m. a. vegna þess, að svo lítur út sem Sósfl. sé ákveðinn í að hliðra sér hjá allri ábyrgð við að taka þátt í stjórnarstörfum. Þetta kom fram þegar á aukaþ. í haust. Alþfl. gerði þá tvær tilraunir til þess að koma á þingræðisstjórn, og sérstaklega lagði Haraldur Guðmundsson áherzlu á það, þegar allt virtist strandað, að fá Sósfl. og Framsfl. í stjórn með Alþfl. og ákveðið væri að semja um ágreiningsmálin innan tiltekins tíma, en það strandaði á Sósfl. Efalaust hefðu orðið miklir erfiðleikar á því að fá samninga um öll mál, en þó er enginn vafi, að slík samstj. hefði getað þokað málum verkalýðsstéttarinnar lengra í áttina til réttlátara þjóðfélags en hægt er að gera með þeim hrærigraut, sem nú ríkir á Alþ., en það er eins og Sósfl. hafi af ráðnum hug skotið sér undan allri ábyrgð. Þetta hefur komið mjög greinilega í ljós í blaði flokksins, Þjóðviljanum, 3. apríl. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þrugl Alþýðublaðsins og Tímans um, að vinstri stj. mundi leysa öll vandamál líðandi stundar, er naumast svaravert. Víst er um það, að engin stj. er þess umkomin að stýra fram hjá öllum vanda. Hvaða stjórn, sem væri, mundi verða að horfast í augu við mjög mikil vandamál, og lausnin mundi, eins og gengur, orka tvímælis og valda deilum“. Ég hef ekki tíma til að fara nánar út í þetta mál, en þessi ummæli sýna betur en margt annað þá hugsun, sem ræður aðgerðum forkólfa Sósfl. Allur fjöldi kjósenda þeirra þráir vinstri stj. En sjálfir telja forkólfarnir, að vinstri stj. mundi ekki leysa „öll vandamál líðandi stundar“. Þeir óttast það að þurfa að „horfast í augu við mjög mikil vandamál“, og þeir óttast, að lausn þeirra mundi „orka tvímælis og valda deilum“. Þessi ummæli þurfa ekki frekari skýringar við. Þau eru yfirlýsing um, að Sósfl. vilji ekki taka á sig ábyrgð á því að taka þátt í stj., vegna þess að hann kynni að missa við það eitthvert kjósendafylgi. Þau eru yfirlýsing um, að forkólfar Sósfl. vilji setja kjörfylgið ofar hagsmunum umbjóðenda flokksins og ofar hagsmunum þjóðarinnar. Þannig rekur Sósfl. beinlínis erindi Sjálfstfl. og annarra íhaldsafla í landinu. Alþýða manna á öllu landinu krefst þess að fá að ófriðnum loknum betra þjóðfélag og tryggingu gegn atvinnuleysi, veikindum og öðru slíku. Alþfl. lagði hér á landi með löggjöfinni um alþýðutryggingar grundvöll að þeirri tryggingarstarfsemi, sem nú er verið að tala um í öðrum löndum. Það verður auðveldara að byggja ofan á þann grundvöll að stríðinu loknu en ef hann hefði ekki verið til. Sams konar úrlausnir og tilraunir til úrlausna væri nú hægt að fá í ýmsum málum með stjórnarsamvinnu milli hinna þriggja vinstri flokka. Alþfl. telur það mikils virði, að svo yrði gert, en Sósfl. vill ekki taka á sig neinn vanda í þessu sámbandi af ótta við að missa kjósendafylgið, eins og segir í áðurnefndri grein í blaði flokksins, Þjóðviljanum. Þar skilur m. a. milli Alþfl. og Sósfl. Alþfl. telur það skyldu sína í hvert sinn, sem færi gefst, að leggja grundvöll að bættum kjörum alþýðunnar í landinu og að núverandi kynslóð geti skilað af sér betra landi til afkomenda sinna heldur en því, sem hún tók við. En Sósfl. virðist vilja bíða og sjá, hverju fram vindur, og sleppa þannig jafnvel góðum tækifærum úr hendi sér til þess að þurfa ekki að taka á sig ábyrgðina af því, sem gert er. Hvað svo seinna kemur, veit enginn. Það verður nokkur prófsteinn á þroska alþýðunnar á Íslandi í framtíðinni, hvort hún þolir forsprökkum Sósfl. þessa neikvæðu afstöðu til lengdar, hvort hún vill lýðræðisgrundvöll Alþfl. og þær umbætur, sem Alþfl. hefur veitt og mun veita alþýðunni í landinu með starfi sínu, eða hvort hún vill stefnu Sósfl., sem markast meira af þröngum flokkshagsmunum hinna þröngsýnustu forkólfa en því að fá á hverjum tíma allar þær umbætur á kjörum alþýðunnar, sem hægt er, eða af hagsmunum þjóðarheildarinnar. Ég vil svo að lokum óska öllum landsmönnum gleðilegrar páskahátíðar og jafnframt láta þá von í ljós, að hver maður hugsi sem bezt um hag þjóðarinnar með ró og stillingu, en þó af fullri festu og alvöru. Oft hefur þess áður verið þörf, en nú er þess full nauðsyn. Það verður að nota tímann vel til þess að leggja grundvöll að réttlátara þjóðskipulagi. Um það ættu vinstri flokkarnir að sameinast. Enginn má draga sig í hlé, hver maður verður að gera skyldu sína.

Forseti (GSv): Hv. þm. Ísaf. (F3) hefur lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hv. 3. þm. Reykv., Jakob Möller, og talar af hálfu Sjálfstæðisflokksins.



Ég ætla ekki að gera neinn „eldhúsdag“ að hæstv. ríkisstj., en þarf þó að gera nokkrar athugasemdir við skýrslu hæstv. fjmrh. um afkomu ríkissj. á síðasta ári. Í sjálfu sér skipta þær athugasemdir ákaflega litlu nema aðeins í sambandi við samanburð á afkomu síðustu tveggja ára. Samkv. yfirliti því, sem hæstv. fjmrh. hefur nú gefið yfir rekstrarafkomu ríkissj. á síðasta ári, hafa rekstrarútgjöldin numið 57576 þús. kr. og rekstrartekjurnar 86663 þús. kr. og tekjuafgangur þannig orðið 29087 þús. kr. Ég vil nú vekja athygli á því, að með rekstrarútgjöldum eru taldar allverulegar fjárhæðir, sem tæplega geta talizt eiga þar heima. Svo er t. d. um greiðslu vegna flugvallargerðar, 723 þús., sem varið var til kaupa á landi undir flugvöllinn í Reykjavík. Flugvöllurinn verður eign ríkissj. og á því að teljast til eigna ríkisins, enda mun það ófrávíkjanleg regla að telja slíkar greiðslur til eignaaukningar. Svipuðu máli gegnir um byggingarkostnað á Bessastöðum, 358 þús., framlag til prestseturs í Reykjavík, 70 þús., og tvær smáupphæðir, samtals 65 þús., sem varið hefur verið til eignaaukningar. Þess er þó rétt að geta, að tilsvarandi útgjöld eru talin með rekstrarútgjöldum á ríkisreikningi 1941. Stofnfjárframlag til vátryggingafélags fyrir fiskiskip (Samábyrgð) átti að greiðast allt, samtals 500 þús., á 10 árum, en var greitt að fullu á árunum 1941 (50 þús.) og 1942 (450 þús.), og ætti því upphæðin að réttu lagi aðeins að teljast að 1/9 hluta tilheyrandi 1942, en 400 þús. greitt fyrir fram vegna komandi ára, ef ekki má þá beinlínis telja framlagið til eigna ríkissjóðs. Enn gegnir svipuðu máli um stofnkostnað héraðsskólanna, 575 þús., og greiðslu vegna skiptingar dómkirkjusafnaðarins í Reykjavík, 167 þús. 66667 kr. voru færðar á rekstrarreikning 1941. Eru þannig taldar til rekstrarútgjalda 2408 þús. kr., sem ýmist ætti að telja til eignaaukningar eða þá til fyrirframgreiðslna að langmestu leyti. Þá eru nokkrar allstórar fjárhæðir, sem greiddar hafa verið samkvæmt l. og öðrum fyrirmælum Alþ. og í eðli sínu koma ríkisrekstrinum ekkert við, eins og greiðslur samkvæmt dýrtíðarl. frá 1941, 1534 þús., aðallega vegna áburðarkaupa og verðniðurfærslu á smjörlíki og kolum, og samkvæmt þingsályktunum til verðlækkunar á fóðurmjöli og uppbætur á görnum og gærum, 3660 þús. kr. Það eru þannig samtals 7600 þús. kr., sem ég eftir mjög lauslega athugun hef fundið og tel, að svo sé varið, að ekki sé rétt að telja til venjulegra rekstrarútgjalda, og mætti þó vafalaust fleira til tína, sem svipað er ástatt um. Þá skal einnig vakin athygli á því, að þó að niðurstöðutalan í skýrslu ráðherra um rekstrartekjurnar sé ekki nema 86663 þús. kr., þá er það að frádregnum 5428 þús., sem talið er, að sé hækkun eftirstöðva, óinnheimtar tekjur, endurgreiðslur og innheimtulaun, og er það nær 4.4 millj. meira en talið var þannig til frádráttar á skýrslu næsta árs á undan. Mér er nú kunnugt um, að mikill hluti þessarar upphæðar er þegar innheimtur á þessu ári og alveg ástæðulaust er að gera ráð fyrir meiri vanhöldum á tekjunum en sem svarar 1500 þús. kr., en ef svo væri ekki gert, hækkuðu rekstrartekjurnar um 3928 þús. kr. Þá hafa verið dregnar frá tekjum af benzínskatti 182 þús., sem eru hluti brúasjóðs af þeim skatti og eru að sjálfsögðu eignaaukning, og svo er í rauninni einnig um hluta fiskveiðasjóðs af útflutningsgjaldinu, 691 þús., sem dreginn er frá útfl.gjaldstekjum. Þannig hækka rekstrartekjurnar samtals 4801 þús. Samkv. þessu verða þá rekstrartekjurnar 86663 þús. plús 4801 þús. eða 91464 þús., en eiginleg rekstrargjöld 57576 þús. mínus 7600 þús. eða 49976 þús. og raunverulegur rekstrarafgangur 41488 þúsund. Hitt er svo annað mál, að af þessum tekjuafgangi hefur verið ráðstafað ýmist til eignaaukninga ríkisins, opinberra sjóða eða almannastofnana þessum 2408 þús. kr., sem ég gerði grein fyrir, og varið til uppbóta á afurðir landbúnaðarins að mestu 5194 þús. kr., en að þeim upphæðum frádregnum verða þó eftir af rekstrartekjunum 33.888 þús. kr. Samkvæmt rekstraryfirliti ráðh. hafa greiðslur umfram fjárlagaheimildir orðið 33527 þús. Þar frá tel ég að sjálfsögðu rétt að draga þær upphæðir, sem greiddar hafa verið samkv. öðrum heimildum eða fyrirmælum Alþ., aðallega verðuppbæturnar, eða 7550 þús., sem hafa ekki verið áætlaðar í fjárl. Eiginlegar umframgreiðslur verða þá 25977 þús., og má þó að vísu enn draga þar frá umframgreiðslur vegna verðlags- og aukauppbóta, 6500 þús., sem einnig var skylt að greiða samkv. l. og þál. og verða þá eftir 19477 þús. En af þeirri upphæð koma sem næst 5/6 hlutar á 7 útgjaldaliði: Alþingiskostnað, 11l7 þús., en auk þess, sem þar er um að ræða kostnað af þinghaldi í um það bil 10 mánuði á árunum 1942 og 1943 til loka aukaþ., sem endaði í síðustu viku, þá mun vera innifalinn í þessari upphæð kostnaður við umfangsmiklar breyt. á Alþingishúsinu og húsgagnakaup. Dómgæzla og lögreglustjórn hefur kostað nær 2½ millj. umfram áætlun, en af því hefur farið til landhelgisgæzlunnar um 1200 þús. kr. Vegamál hafa farið nálega 4½ millj. fram úr áætlun eða um það bil helmingi meira en á árinu 1941. Samgöngur á sjó hafa farið 2677 þús. kr. fram úr áætlun og þar af 2445 til strandferða Skipaútgerðarinnar, auk þess sem varðskipin hafa verið mikið notuð til þeirra ferða. En þessar umframgreiðslur vegna strandferðanna stafa að miklu leyti af því, að farmgjöld hafa ekki verið hækkuð í samræmi við hækkun rekstrarkostnaðar útgerðarinnar. Kennslumál hafa farið 1158 þús. kr. fram úr áætlun, atvinnumál eða útgjöld samkv. 16. gr. fjárl. um 2047 þús., en af þeim koma í hlut sauðfjársjúkdóma um 1750 þús., styrktarstarfsemi um 905 þús., en af því 875 þús. til alþýðutrygginga, berklavarna og sjúkrastyrkja, og loks eru óviss útgjöld 1405 þús., en þar af eru 723 þús. til kaupa á landinu undir flugvöllinn. Um meginhluta þessara umframgreiðslna, frá og með umframgreiðslunni vegna verðlagsuppbótarinnar, er það að segja, að höfuðorsök þeirra er dýrtíðin eða verðbólgan, þ. e. a. s. síhækkandi kaupgjald og verðlag eða verðlag og kaupgjald, hvernig sem menn vilja raða því. Það er hin gífurlega aukning framleiðslu- og framfærslukostnaðarins í landinu, sem veldur því, að allur starfrækslukostnaður ríkisins hefur einnig vaxið svo gífurlega. Rekstrarútgjöld ríkisins á árinu 1941 urðu samkvæmt ríkisreikningi 32253488.00 Fyrir stríð voru útgjöldin komin upp í 20 millj., og er hækkunin á árinu 1941 því orðin um 60%, eða að kalla nákvæmlega sem svarar til verðlagsvísitölunnar á því ári. Ef gert er ráð fyrir því, að útgjöld ríkissj. hljóti að hækka sem svaraði hækkun vísitölunnar, þá hefðu rekstrarútgjöld ríkissj. því einnig átt að hækka á árinu 1942 sem svaraði hækkun meðalvísitölu þess árs frá því, sem hún var 1941, og gjöldin að verða um 57 millj. kr. eða sem næst því, sem talið er á rekstraryfirliti ríkisbókhaldsins, en um 7 millj. meira en ég teldi rétt vera að telja eiginleg rekstrarútgjöld. Þannig er augljóst, að útgjaldahækkunin á árinu 1942 er ekkert umfram það, sem beinlínis má telja, að leiði af aukningu dýrtíðarinnar í landinu, og þó í rauninni nokkru eða 7 millj. kr. minni eftir mínum reikningi. Þannig er það þá t. d. um vegamálin, að hækkun gjaldanna til þeirra stafar vafalaust að mestu eða einvörðungu af hækkuðu kaupgjaldi, en ekki af því, að framkvæmdir hafi orðið svo miklu meiri en árið áður. Sama máli er að gegna um strandferðirnar og landhelgisgæzluna. Útgjöldin til styrktarstarfseminnar hækka að sjálfsögðu í hlutfalli við verðlag alveg eins og verðlagsuppbótin sjálf. Það þýðir nú lítið að vera að metast um það, hverjum það sé að kenna, að dýrtíðin hefur aukizt svo gífurlega. Sannleikurinn er sá, að mikið af því, sem um það hefur verið sagt, er vafasöm speki eða stafar af misskilningi. Dýrtíðin er ekkert sérstakt íslenzkt fyrirbrigði. Í öllum löndum hefur verið reynt af alefli að halda henni niðri og alls staðar með því að leggja hömlur á kaupgjald og afurðaverð. En árangurinn hefur víðast orðið miklum mun minni en vænta mátti. Þetta hefur einnig verið reynt hér, en það hefur algerlega mistekizt. En ef til vill, og þó öllu heldur alveg vafalaust, hefur aðstaðan til þess að koma við slíkum ráðstöfunum hvergi verið eins erfið. Það er sakazt um það, að verð landbúnaðarafurðanna hafi verið hækkuð á undan öllu öðru. Kaupgjaldið var lögbundið til áramóta 1940–'41, en afurðaverðið var látið laust áður og tók að hækka síðustu mánuði ársins 1940. En hins er þá að vísu ekki gætt, að þó að kauptaxti hækkaði ekki á því ári og þó að ekki væri greidd full verðlagsuppbót á kaup fyrr en frá áramótunum, þá hafði vinna aukizt við sjávarsíðuna og heildartekjur verkamanna og þó einkum sjómanna hækkað verulega af þeim ástæðum, en sú tekjuaukning manna við sjávarsíðuna hlaut þá strax að fara að gera vart við sig í hærri kaupkröfum við sveitavinnu eða fyrirsjáanlegt, að að því ræki. En eftir að hið erlenda setulið kom til landsins, tók þegar að vaxa eftirspurn eftir vinnuaflinu fyrir aðgerðir þess og erfiðleikarnir á því að afla landbúnaðinum nægilegs vinnuafls að aukast, bæði vegna þess, að aðkeypt vinnuafl bauðst síður og brátt tók líka að reka að því, að heimafólkið í sveitunum tók að draga sig eftir setuliðsvinnunni. Sumarið 1941 þótti þegar sýnt, að hverju mundi reka, jafnvel þó að þá væru engar kröfur komnar fram af hálfu verkalýðsins um gr unnkaupshækkanir. Vegna hinnar miklu eftirspurnar eftir vinnuaflinu í daglaunavinnu hjá setuliðinu og við ýmsar aðgerðir innlendra manna við sjávarsíðuna, vegna sívaxandi eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu uxu tekjur daglaunamanna svo mjög, að framleiðslan til sveita nat ekki keppt við það, nema með því að hækka afurðaverðið og greiða enn þá hærra kaup, Jafnvel sjálfir bændurnir og skyldulið þeirra tóku að draga sig meira og meira eftir dag- og næturlaunavinnunni í kaupstöðunum og í þjónustu setuliðsins. Út af þessu ástandi voru nú uppi ýmislegar ráðagerðir um aðgerðir til að vinna á móti þessu öfugstreymi. Meðal annars var um það rætt að greiða uppbætur á verð landbúnaðarafurðanna úr ríkissj. til þess að koma í veg fyrir opinbera verðhækkun þeirra, en verðlagið átti hins vegar á bak við tjöldin að leika lausum haia eftir sem áður í skefjalausri samkeppni við kaupgjaldið. Verðlagsn. landbúnaðarafurða áttu aðeins að úrskurða um það, hvað mikið ætti að greiða úr ríkissj. í uppbætur á afurðirnar frá mánuði til mánaðar. Með þessum hætti var hugmyndin að koma í veg fyrir hækkun vísitölunnar og þar með hækkun kaupgjaldsins til samræmis við hana. En ef ekki hefði verið um neitt annað að ræða en hækkun kaupgjaldsins í samræmi við vísitölu, þá hefði þetta ef til vill getað talizt gerlegt með þeim hætti að greiða úr ríkissj. ákveðinn verðmun, ef nokkur leið hefði verið að ákveða það í eitt skipti fyrir öll, hve há slík verðuppbót ætti að vera, til þess að landbúnaðarframleiðslan gæti keppt við aðrar framkvæmdir á vinnumarkaðinum. En það voru þá engin fyrirsjáanleg takmörk þess, hve hátt kaupgjald og heildaratvinnutekjur manna við sjávarsíðuna gætu komizt, bæði vegna opinberra eða grímuklæddra grunnkaupshækkana og eins vegna lengri og lengri vinnutíma. Það var því fyrirsjáanlegt, að ef ríkissj. átti að fara að taka að sér að jafna þau met, væri honum bundinn sá baggi, sem óvíst var, að hann gæti risið undir, og hefði þá síðari villan orðið verri hinni fyrri, ef gefizt hefði verið upp á miðri leið, öllum afgangstekjum ríkissjóðs eytt í botnlausa hít gínandi verðbólgu, aðeins til þess að fela fyrir sjálfum sér hið raunverulega ástand. Og ég staðhæfi það, að hvergi í víðri veröld hafi verið gripið til slíkra Bakkabræðra-snjallræða til þess að vinna bug á verðbólgu. Ég hef ekki heyrt þess getið, að nokkurs staðar á byggðu bóli sé annarra ráða leitað í þessu skyni en reyna að hafa hemil á kaupgjaldi og vöruverði án allra milligjafa af opinberu fé. Ég veit ekki, hvort það hefur tekizt til hlítar í nokkru landi nema þá í einræðislöndunum, og í þeim löndum þó sennilega ekki nema á yfirborðinu. Það hefur staðið í miklu stríði með þetta í Bandaríkjunum og hafa þó fregnazt hingað ákveðin ummæli ráðandi manna þar um það, að það sé eitthvert mesta velferðarmál Bandaríkjaþjóðarinnar að halda verðbólgunni í skefjum og til þess séu engin ráð önnur en hömlun verðs- og kauphækkunar. Frá Svíþjóð, sem er hlutlaust land í ófriðnum eins og Ísland, hafa nýlega borizt fregnir um, að verðlag hafi hækkað um 80% þar í landi frá stríðsbyrjun, og hafa Svíar þó verið forsjálli en flestir aðrir í þessum efnum, t. d. komið á samningum milli framleiðenda og verkalýðssamtaka sinna um hlutfall milli kaupgjalds og afurðaverðs, en til milligjafa af opinberu fé hafa þeir ekki gripið. Því hefur verið haldið fram, að við ráðh. Sjálfstfl. í þjóðstj. gömlu höfum á sínum tíma lagzt á móti því, að milligjafaleiðin yrði farin hér. Mér er heldur engin launung á því, að ég fyrir mitt leyti var því eindregið mótfallinn, og tel ég mér það engan veginn til ávirðingar. Hins vegar staðhæfi ég nú, eins og ég hef oft gert áður opinberlega, að formælendur þess úrræðis hafi aldrei fylgt því fram með þeim hætti, að til nokkurra átaka kæmi um það, t. d. að sýnt væri, hvort meiri hluti ríkisstj. væri því fylgjandi eða e. t. v. ekki nema einn ráðh. af fimm og sá eini þá jafnvel með hálfum huga. En það ætti að vera augljóst mál, að hverjum einum af ráðh., sem í raun og veru hefði haft trú á því, að hann hefði fundið óyggjandi ráð til þess að halda niðri verðbólgunni, hafi verið skylt að fylgja því eftir af öllu afli og leggja þar við stöðu sína. En til þess kom ekki, heldur var, eins og kunnugt er, nánast þegjandi og hljóðalaust að sinni horfið frá þessu ráði, án þess að nokkurn tíma væru einu sinni greidd atkvæði um það eða nokkuð skjalfest um afstöðu ríkisstj. eða einstakra ráðh. til málsins. Þessu næst hófust svo ráðagerðirnar um lögbindingu kaupgjalds og verðlags. Og e. t. v. eiga þar bollaleggingar, sem í ótíma var byrjað á, af því að það var áður en nokkrar kröfur voru komnar fram um hækkun á grunnkaupi, nokkra sök á því, hvernig fór. En einmitt um sama leyti eða meðan það mál var á döfinni á Alþ., fóru kröfurnar um grunnkaupshækkanirnar að koma fram. Um lögbindinguna tókst ekkert samkomulag, en þegar séð var fyrir endann á því, bættu einmitt fylgismenn lögbindingarinnar gráu ofan á svart með því, áður en séð var fyrir endann á kaupdeilunum, að hækka mjólkurverðið, sem þeir þó höfðu lagt til, að lögbann yrði lagt við að hækka. Og hafi nokkur von verið um það áður, að takast mætti að koma í veg fyrir grunnkaupshækkanirnar, þá var úti um það, eins og þá var komið. Síðan höfum við fengið reynslu fyrir því, að lögbinding kaupgjaldsins er óframkvæmanleg nema í samvinnu við verkalýðsfélögin. Saga gerðardómsl. hefur fært okkur heim sanninn um það. Eins og komið var, gat það þó engu spillt, þó að gerðardómsleiðin væri reynd. Grunnkaupshækkunin hlaut að koma, ef ekkert var að gert. Hún kom þrátt fyrir gerðardómsl., hún kom í fullkomnu trássi við þau, þó að látið væri heita svo á yfirborðinu, að hún kæmi að nokkru leyti samkvæmt þeim. Og hún kom með baktjaldasamningum milli vinnuveitenda og verkamanna, þannig að kaup var greitt fyrir tímavinnu, sem var ekki unnin. Og hún var knúin fram opinberlega, þvert ofan í gerðardómsl., með stöðvun hafnarvinnunnar. En þegar svo var komið, að kaupgjaldið var losnað úr öllum böndum og landbændur urðu einnig nauðugir viljugir og það fyrir milligöngu opinberrar stofnunar að fótum troða þessa lagasetningu og beygja sig undir ólöglega kauphækkun við framleiðslu sína, og að því hlaut að reka, að þeir yrðu líka að fara að komast á snið við lögbindingu afurðaverðsins eða að öðrum kosti að horfa fram á taprekstur búa sinna, þá varð ekki hjá því komizt að afnema lögin. Það var þá heldur engin eftirsjón að þeim, því að þau höfðu aldrei að neinu haldi komið. Og nú höfðu verkalýðssamtökin náð tilgangi sínum. Þeim hafði tekizt að koma fyrir kattarnef þessari einu tilraun, sem gerð hafði verið til þess að hafa hemil á verðbólgunni. Forustumenn þeirra hafa prédikað það fyrir lýðnum, að kauphækkun hefði engin áhrif á verðbólguna, að minnsta kosti ekki hækkun grunnkaupsins! Nú held ég, að þeir hafi þó sannfærzt um það gagnstæða. Menn greinir á um það, hver muni vera meðalgrunnkaupshækkun verkamanna í landinu. En það vita allir, að vinnulaunin með grunnkaupshækkun og verðlagsuppbót hafa allt að því fimmfaldazt frá því fyrir stríð og kaupgjald við landbúnaðarframleiðslu hefur jafnvel víða um land hækkað enn meira. Samtímis hefur afurðaverðið til neytendanna 4–5–faldazt. Af þessu leiddi svo m. a., að rekstrarútgjöld ríkisins á síðasta ári þurfa að vísu ekki fjór- til fimmfaldazt, en hækkað þó sem svarar hækkun meðalverðlagsvísitölunnar. Og af því leiðir, að ekki hefur orðið hjá því komizt að leggja auk þess á ríkissj. milljónaútgjöld til að verðbæta útflutningsafurðir landbúnaðarins, af því að verðlag í öðrum löndum hefur hvergi nærri hækkað að sama skapi og hér. Og af því leiðir einnig, að þó að ríkissj. hafi nú í handbæru fé 20–25 millj. kr., þá skuldar hann mikinn hluta þess fjár vegna skuldbindinga um verðuppbætur á óútfluttar gærur og ull. Á tveim síðustu árum hefur ríkissj. aflazt mikið fé umfram gjöld, sem þó hafa stórhækkað vegna vaxandi dýrtíðar. Tekjuafgangur á rekstrarreikningi hefur á þessum 2 árum orðið samkv. mínum reikningi nær 60 millj. kr. Af því eru geymdar og lagðar til hliðar um 17 millj. kr. til framkvæmda að stríðinu loknu. Til eignaaukninga ríkisstofnana og eignakaupa hefur verið varið um 13 millj. kr. Handbært fé í sjóði og hjá innheimtumönnum má telja um 25 millj. kr. Til verðuppbóta á útflutningsafurðum landbúnaðarins frá siðasta ári hefur verið varið 2½ millj. kr., og til verðlækkunar á fóðurmjöli og tilbúnum áburði hefur á síðasta ári verið varið um 2 millj. kr. Ógreiddar verðuppbætur á óútfluttar landbúnaðarafurðir samkv. þál. frá í ágúst 1942 hefur verið gert ráð fyrir að mundu verða einhvers staðar milli 10 og 20 millj. kr., en nú hefur hæstv. fjmrh. í ræðu sinni gefið góðar vonir um, að þær muni ekki þurfa að fara mikið fram úr lægri upphæðinni. Mér þótti það gegna nokkurri furðu, er háttv. frsm. fjvn. á síðasta þ. lét orð falla um það, að það mætti teljast illur endir á fjármálastjórn Sjálfstfl. eða fjmrh. þess flokks eftir þau miklu tekjuár, sem ríkissj. hefði átt að fagna í stjórnartíð hans og þó sérstaklega síðasta ár, þegar tekjur ríkissj. komust upp í, að hann taldi þá, 86 millj. kr., að verða nú að lokum að skila af sér tómum „ríkiskassanum“. Þessi frsm. fjvn. er nú, eins og kunnugt er, einn af þm. og helztu forustumönnum annars verkalýðsflokksins á Alþ., háttv. þm. Ísaf. Það má nú segja, að slík ummæli úr hans munni hafi komið úr hörðustu átt, þegar þess er gætt, af hverjum sökum rekstrarútgjöld ríkissj., eins og þau eru talin í rekstraryfirliti ríkisbókhaldsins, fóru 25 millj. kr. fram úr því, sem þau gjöld urðu á árinu 1941, meðan flokkur hv. þm. var einn þátttakandinn í ríkisstj., eða að það stafaði af því einu, að þau hlutu að fylgja eftir hækkun verðlagsvísitölunnar að mestu. Og þegar þess er þá einnig gætt, að ef svo færi, að hinar ógreiddu verðuppbætur á útflutningsafurðir bænda skyldu nú hartnær éta upp þær 25 millj. kr., sem þó má telja, að handbærar séu enn af tekjum tveggja síðustu ára, eftir að lagðar hafa verið til hliðar 17 milljónir kr. til verklegra framkvæmda og 13 millj. hefur verið varið til eignaaukningar ríkissj. og ríkisstofnana, þá er það einnig bein afleiðing af aukningu dýrtíðar innar eða hækkun framleiðslukostnaðarins í landinu, sem af henni leiðir. Þessi aukning dýrtíðarinnar og framleiðslukostnaðarins í landinu er ekki afleiðing af aðgerðum Sjálfstfl. eða ávöxtur af kenningum hans. Sjálfstfl. hefur af öllum mætti reynt að leiða almenningi í landinu fyrir sjónir, hvílíkur háski þjóðinni væri búinn af þeirri kröfupólitík, sem rekin hefur verið af öðrum stjórnmálaflokkum og þá ekki sízt af flokki þessa hv. þm., sem einhliða hefur blínt á að þvinga fram kaupgjaldshækkanir, þótt augljóst mætti vera hverjum skynbærum manni, hvaða afleiðingar þær mundu hafa og það þó að ekki hefðu þar til viðbótar borizt allar þær aðvörunarraddir, sem sífellt hafa kveðið við frá öðrum þjóðum, sem meiri reynslu og þroska hafa í þessum efnum en við, um það, hver háski stafaði af sífelldum hækkunum kaupgjalds og verðlags. En undir fjármálastjórn Sjálfstæðisflokksins hefur hins vegar tekizt þrátt fyrir hina geypilega auknu dýrtíð og hinar gífurlegu kvaðir, sem á ríkissj. hafa verið lagðar af þeim sökum, að standast öll áföll og skila „ríkiskassanum“ - ekki tómum, eins og hv. frsm. fjvn. taldi, heldur með 17 millj. kr. í handbærum varasjóði og eignaaukningu, sem nemur 13 millj., og þar til viðbótar væntanlega meiri hluta þeirrar sjóðseignar, sem talin er í greiðsluyfirliti ríkisbókhaldsins, 21 millj., en ég tel, að muni verða nær 25 millj. Og þó að þetta sé að vísu minna en efni gátu staðið til, þá tel ég ekki, að Sjálfstfl. þurfi að bera kinnroða fyrir það fyrir sitt leyti. Hins vegar læt ég aðra um að svara því, hvernig til mundi hafa tekizt fyrir þeim flokkum, sem í sameiningu fóru með stj. landsins á veltiárunum 1928–'30 og þar á eftir, þegar tekið var hvert 5–10 millj. lánið á fætur öðru til þess m. a. að standa straum af árlegum rekstrarútgjöldum ríkisins, þar til er allt rak í strand, af því að hvergi var lán fáanlegt.

Forseti (GSv): Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefur nú lokið máli sínu, og tekur þá til máls hv. þm. V.-Húnv., Skúli Guðmundsson, og talar af hálfu Framsfl.

Skúli Guðmundsson Hæstv. ríkisstj. hefur nú lagt fram á Alþingi frv. til fjárlaga fyrir árið 1944, og eins og venja er til við 1. umr. fjárlaganna hefur hæstv. fjmrh. gert grein fyrir fjárhagsafkomunni á liðnu ári og gefið skýringu á fjárlagafrv. Ég hef veitt því athygli, að þótt fjárlfrv. sé að mestu sniðið eftir fjárl. þessa árs, er það nokkuð frábrugðið því í einstökum atriðum. Þannig er lagt til í frv., að framlög til nýrra akvega verði 1,8 millj. á móti 3,5 millj. í ár. Í stjfrv. er framlagið til þjóðveganna sett í einu lagi, ósundurliðað, og geri ég ráð fyrir, að þingið muni ákveða skiptingu þess eins og venja hefur verið. - Þá eru framlög til brúargerða, hafnarmannvirkja, bryggjugerða og lendingarbóta allmiklu lægri í frv. en í núgildandi fjárl. Ég tel það galla, að hæstv. fjmrh. lætur ekki starfsmannaskrá fylgja frv. fremur en fyrirrennari hans, sá er var næstur á undan honum. Sú regla var hins vegar tekin upp af Eysteini Jónssyni, þegar hann var fjmrh., og tel ég, að aftur ætti að taka upp þann hátt. Áhrif verðbólgunnar á fjármál ríkisins sjást bezt á því yfirliti, sem ráðh. hefur gefið, og af því, að í þessu nýja fjárlfrv. eru tekjur og gjöld á næsta ári áætluð um 55 millj. kr., en fyrir stríðið voru þessar upphæðir innan við 20 millj. kr. Hin mikla hækkun verðlags- og kaupgjalds í landinu, sem orðið hefur, síðan stríðið hófst, hefur svo mikil áhrif á afkomu ríkissjóðs, að tæplega verður rætt um fjárlög og fjárhagsafkomu ríkisins á þessum tímum, án þess að um leið sé vikið að dýrtíðarmálinu. Mest af tíma þess aukaþings, sem nú hefur nýlega lokið störfum, fór í athugun á því erfiða viðfangsefni. Til eru menn, sem ásaka Alþ. fyrir lítinn árangur af starfi þess að dýrtíðarmálunum, þótt langan tíma hafi tekið. Slíkar ásakanir eru ekki sanngjarnar. Oft hefur verið á það bent áður, og er óþarft að endurtaka hér, að erfitt muni reynast að færa dýrtíðina niður, eftir að henni hefur verið leyft að vaxa svo mjög sem hér hefur orðið. Reynslan hefur sýnt og sannað, að aðvaranir þeirra manna, sem þessu hafa haldið fram, hafa verið á fullum rökum byggðar. Það er auðveldara að stöðva flóðið, sé að því horfið í tæka tíð, en koma því aftur í fyrri farveg, eftir að það hefur brotið sér nýjar leiðir. Tvisvar hefur tekizt að stöðva vöxt dýrtíðarinnar. Þjóðstj. tókst að stöðva dýrtíðarvísitöluna í 183 stigum, en eftir að samstarf Framsfl. og Sjálfstfl. rofnaði fyrir ári, af ástæðum, sem hér verða ekki raktar, fór skriðan af stað aftur með meiri hraða en nokkru sinni fyrr. Núverandi ríkisstj. hefur einnig tekizt að stöðva vöxt dýrtíðarinnar. En að þrýsta henni niður aftur, það er stórum erfiðara viðfangs, og þeir ætla að reynast sannspáir, sem áður héldu því fram, að illa mundi fara, ef eigi yrði reynt að koma vörnum við í tæka tíð. Til þess að þoka dýrtíðinni niður er tæpast annað ráð en það að lækka verðið á innlendum framleiðsluvörum og kaupgjaldið. Innkaupsverð á erlendum nauðsynjavörum höfum við ekki á okkar valdi. Menn virðast yfirleitt sammála um það, að sjálfsagt sé að reyna til þrautar að ná samkomulagi við þá aðila, sem hlut eiga að máli, um niðurfærslu á afurðaverði og kaupgjaldi. Því hefur verið haldið fram af ýmsum, að í frv. hæstv. ríkisstj. um dýrtíðarráðstafanir hafi verið lagt til, að kaupgjaldið í landinu almennt yrði fast bundið með lögum. Hefur meira að segja rignt yfir Alþ. mótmælum víðs vegar að gegn lögfestingu kaupgjalds, sem höfundar mótmælanna hafa talið vera í stjfrv. En þetta er mesti misskilningur. Í frv. hæstv. ríkisstj. voru aðeins ákvæði um nokkra skerðingu á verðlagsuppbót, en ekkert bann við kauphækkunum. Hæstv. stj. virðist því vera þeirrar skoðunar, eins og þingið, að rétt sé að reyna að ná samkomulagi um nauðsynlega niðurfærslu dýrtíðarinnar. Þetta samkomulag er enn ekki fengið, og þar af leiðandi er þess ekki að vænta, að stórt skref hafi enn verið stigið til lækkunar á framfærslukostnaðarvísitölunni. Málinu hefur í raun og veru verið skotið á frest, en ákveðið eð setja sérstaka nefnd, skipaða fulltrúum frá bændum og launamönnum, til þess að reyna að finna sanngjarnt hlutfall milli afurðaverðs eg kaupgjalds, miðað við það, að tekjur þeirra, er vinna að framleiðslu landbúnaðarvara, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra stétta. Náist samkomulag í n. um þetta hlutfall, er til þess ætlazt, að það verði látið gilda, meðan ófriðurinn varir. En þá þarf einnig í framhaldi af nefndarstarfinu að reyna að komast að samkomulagi við þessa aðila um nauðsynlega niðurfærslu á bæði afurðaverði og kaupgjaldi, til þess að aðalatvinnuvegir landsmanna geti haldizt í eðlilegu horfi. Í frv. hæstv. ríkisstj. um dýrtíðarráðstafanir og brtt., sem hún bar fram við það síðar, var gert ráð fyrir því, að ákveðin yrði lækkun á verði landbúnaðarafurða að nokkru leyti á kostnað framleiðenda. Virtist það vera skoðun ríkisstj. eða a. m. k. sumra ráðherranna, að verðið á landbúnaðarvörunum hafi hækkað hlutfallslega meira en kaupgjaldið síðan fyrir styrjöldina og því sé réttmætt að lækka verð þeirra nokkuð á kostnað framleiðenda. Munu till. hæstv. stjórnar hafa verið byggðar á þessari skoðun. Í umr. um dýrtíðarfrv. var þessu mótmælt. M. a. benti ég á það í þeim umr. og sýndi með samanburðarreikningi, að hækkun afurðaverðsins hefði alls ekki orðið meiri hlutfallslega en hækkun á kaupi daglaunamannanna, ef tekið er meðaltal af þeirri grunnkaupshækkun á tímakaupi, sem orðið hefur hjá verkamönnum síðan fyrir stríðið. Varð sú stefna ofan á í þinginu, að meðan verið er að leita að eðlilegu hlutfalli milli afurðaverðs og kaupgjalds af þeirri n., sem til þess verður skipuð, skyldi verðið ekki lækkað á kostnað framleiðenda nema hlutfallslega jafnt þeirri lækkun á kaupgjaldi, sem kann að verða á þeim tíma. Í l. um dýrtíðarráðstafanir var ríkisstj. hins vegar veitt tímabundin heimild til þess að verja nokkru fé úr ríkissj. til lækkunar útsöluverðs á innlendum afurðum, koma í veg fyrir hækkun vísitölunnar og reyna að þoka henni nokkuð niður. Slíkt er vitanlega engin varanleg lækning á dýrtíðarmeininu, og orkar mjög tvímælis, að ekki sé meira sagt, að verjandi sé að nota fjármuni ríkisins, svo að nokkru verulegu nemi, til þess að kaupa niður vísitöluna á þennan hátt. En þetta var sú eina bráðabirgðaráðstöfun, sem hægt var að fá samkomulag um nú, þótt margir hv. þm. muni óánægðir með þessa aðferð. Í umr. var því beint til hæstv. stj. að fara gætilega í því að bera fé í vísitöluna, og vil ég undirstrika það alveg sérstaklega. Í dýrtíðarfrv. hæstv. stj. voru till. um nokkrar breyt. á skattal. Voru þær allar um hækkanir á sköttum, og skyldi fénu að mestu varið til dýrtíðarráðstafana. Till. stj. um skatta má skipta í þrennt. Í 1. kafla frv. voru aðallega till. um niðurfellingu á varasjóðshlunnindum hlutafélaga, annarra en útgerðarfélaga, og um það, að allt skattfrjálst varasjóðstillag útgerðarfélaga skyldi renna í nýbyggingarsjóð. Í 2. kafla frv. voru ákvæði um viðbótartekjuskatt, allháan, en nokkuð af því fé átti að endurgreiða síðar. Sá kafli frv. var samþ. á þinginu, þó með nokkurri lækkun á skattinum frá því, sem stj. hafði lagt til, og skyldusparnaður felldur niður. Var ekki unnt að fá samkomulag um að samþ. þennan kafla frv. óbreyttan. Í 3. kafla frv. var lagt til, að lagður yrði sérstakur skattur á eignaaukningu, sem orðið hefur á árunum 1940 og 1941 og er umfram 50 þús. kr. hjá hverjum gjaldþegni. Þessi kafli var felldur niður úr frv. Varð það að samkomulagi í fjhn. Nd., en nm. eða a. m k. meiri hl. þeirra lýsti þó yfir fylgi sínu við þá hugmynd að leggja slíkan skatt á eignaaukningu stríðsáranna. Þeir töldu aðeins rétt að fresta málinu þar til á framhaldsþingi síðar á árinu og nota tímann til þess að undirbúa það betur. Er það eftirtektarvert, að einn þeirra nm., sem vildi hafa þessa málsmeðferð, var form. Sósfl., hv. 2. þm. Reykv., E. Ol., og kemur mönnum því undarlega fyrir sjónir að flokkur hans skuli nú færa það sem ástæðu gegn þingfrestun nú þegar, að nauðsynlegt sé að samþ. áður frv. um eignaaukaskatt, sem fram er komið í Ed. Ég vil þá fara nokkrum orðum um 1. kaflann í stjfrv., sem snertir, eins og áður segir, varasjóðshlunnindi hlutafélaga, því að um þetta mál hefur orðið ágreiningur á þinginu og allmikið umtal. Í stjfrv. var lagt til, að skattfrjálst varasjóðstillag hlutafélaga, annarra en útgerðarfélaga, skyldi niður falla. Þegar lagafyrirmælin um, að hluti af varasjóðstillögum hlutafélaga skyldi undanþeginn tekjuskatti, voru upphaflega sett, voru hlutafélögin miklu færri en nú og rekstur þeirra yfirleitt áhættusamur. Síðan hefur sú breyting orðið, að félögunum hefur fjölgað mjög. Mörg af þeim eru fámenn, og er algengt að aðeins ein eða tvær fjölskyldur mynda slík félög, að því er virðist einkurri í þeim tilgangi að njóta varasjóðshlunninda skattalaganna. Innborgað hlutafé er lítið hjá mörgum þessum nýju félögum og ábyrgð félagsmanna þar með takmörkuð við litla fjárhæð. Virðist rekstur margra þessara félaga þannig, að vafasamt er, að rétt sé að veita þeim sérstök fríðindi umfram einstaka skattgreiðendur, sem bera ótakmarkaða ábyrgð með öllum eignum sínum á þeim atvinnurekstri og viðskiptum, er þeir hafa með höndum. A. m. k. virðist sanngjarnt að afnema þessi hlunnindi fyrir árið, sem leið, þar sem bilið milli hlutafélaganna og einstaklinga mundi að öðrum kosti stækka vegna þess viðbótarskatts, sem nú hefur verið lagður á tekjur ársins 1942 (verðlækkunarskattsins), og enn fremur vegna þess, að mörg af þessum félögum munu þegar vera búin að safna allmiklum sjóðum. Af fyrri ummælum Alþfl. og Sósfl. og till., sem frá þeim höfðu komið um varasjóðshlunnindi hlutafélaga, hefði mátt vænta þess, að þeir flokkar vildu samþ. þetta ákvæði í stjfrv. Vil ég í þessu sambandi minna á það, að á þ. 1941 kom fram till. frá Sósfl. um meiri takmörkun á varasjóðshlunnindum félaga en þá var ákveðin. Og á aðalþinginu 1942 komu till. bæði frá Sósfl. og Alþfl., sem gengu í sömu átt. Í Alþýðublaðinu 1. apríl 1942 segir svo í ritstjórnargrein um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: „Það var ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að útgerðarfyrirtækin fengju að halda talsverðum hluta stríðsgróðans framan af stríðinu, meðan þau voru að vinna upp töp, greiða skuldir og safna varasjóðum. En eftir að öll félögin hafa. margfaldað eignir sínar, gegnir allt öðru máli“. Þó að hér sé talað um útgerðarfyrirtæki, á þetta að sjálfsögðu eigi síður við um önnur gróðafyrirtæki, sem hafa áhættuminni rekstur. Og í Alþblaðinu 14. maí 1942 segir enn fremur svo: „Hver heilvita maður sér, að það er ekki nóg að hækka skattstigann, ef svo og svo mikið af tekjunum er algerlega undanþegið skatti og útsvörum“. Þessi ummæli eru þar vegna ákvæða skattalaganna um varasjóðsfrádrátt félaganna. Ég hef hér rifjað upp lítið eitt af því, sem Alþflmenn hafa sagt um varasjóðshlunnindin, en þm. Sósfl. og blöð hans hafa ekki síður tekið hraustlega upp í sig síðustu árin um þetta mál. Eins og áður segir, hafa þeir flutt till. á þingi 1941 og 1942 um frekari takmarkanir á varasjóðshlunnindunum og í flokksblaði þeirra hinn 31. marz 1942, þar sem sagt var frá framkomnum skattafrv., er getið um auðfélag, sem „fær að draga 1/3 gróðans frá til að leggja hann í varasjóð, áður en skattar eru á lagðir, og skattarnir koma svo á afganginn“! Virtist blaðið mjög hneykslað yfir þessu. Það hlýtur því að koma mörgum einkennilega fyrir sjónir, að þessir flokkar skuli nú sameinast Sjálfstfl. um að fella nú stjfrv.ákvæðið um, að skattfrjálst varasjóðstillag hlutafélaga, annarra en útgerðarfélaga, skuli niður falla og tekjur þessara félaga árið 1942 skuli skattlagðar samkvæmt því, á sama tíma, sem lagður er allhár viðbótarskattur á tekjur ársins 1942 yfirleitt. Í fjhn. Nd., þar sem dýrtíðarfrv. var lengi til meðferðar, var reynt, eftir því sem hægt var, að sneiða hjá árekstrum og deilum og komast að niðurstöðu, sem allir nm. gætu sæmilega við unað, þótt enginn væri fullkomlega ánægður. Ég átti sæti í þessari n., og þegar málið var afgreitt þaðan, skrifaði ég undir nál. með fyrirvara um 1. kafla frv., sem fjallaði um varasjóðshlunnindin, þar sem ég vildi áskilja mér rétt til að flytja till. um það efni, sem færu í sömu átt og till. hæstv. stjórnar. Taldi ég það sanngjarnt og eðlilegt eins og á stóð, að þessi hlunnindi yrðu felld niður eða takmörkuð að einhverju leyti. Þegar frv. kom til 2. umr. í Nd., báru tveir af þm. Framsfl., 2. þm. S.-M. og 2. þm. N.-M., fram brtt. við till. fjhn. Voru þær um niðurfellingu á varasjóðshlunnindum hlutafélaga, annarra en útgerðarfélaga, og um það, að allt varasjóðstillag útgerðarfélaga skyldi lagt í nýbyggingarsjóði, eins og ráðgert hafði verið í stjfrv., - eins og um, að skattfrjáls varasjóðshluti útgerðarfélaga skyldi lækka, eftir að sjóðir þeirra hefðu náð ákveðnu marki, þannig að þá héldu þau aðeins skattfrjálsum þeim hluta teknanna, sem fer í nýbyggingarsjóð eftir ákvæðum núgildandi laga. Þá var í till. þeirra það þýðingarmikla atriði, að skattfrjálst nýbyggingarsjóðstillag einstakra útgerðarmanna og sameignarfélaga, sem reka útgerð, skyldi hækkað úr 1/5 í 1/3 af tekjunum. Tekjur ríkissj., sem fengizt hefðu skv. till., áttu að fara í framkvæmdasjóð ríkisins. Það er hin mesta fjarstæða, sem borin hefur verið út, að í till. þeirra EystJ og PZ hafi verið ákvæði um að draga úr framlögum til nýbyggingarsjóða útgerðarfyrirtækjanna. Þvert á móti hefðu framlögin í nýbyggingarsjóðina aukizt verulega, ef till þeirra hefðu verið samþ. En till. þessar voru felldar af þm. annarra flokka, þ. á m. ákvæðið um að auka nýbyggingarsjóðshlunnindi einstaklinga, sem hafði mikla þýðingu til hagsbóta fyrir smáútvegsmenn. Var þó till. um þetta borin undir atkv. sérstaklega, en felld af sumum þeim mönnum og flokkum, sem oft tala mest um umhyggju sína fyrir sjávarútveginum. Eftir að þessar till. Framsfl. voru komnar fram í þinginu, fluttu tveir af þm. Sósfl. till., sem fóru í sömu átt. Þar var lagt til, að varasjóðir og nýbyggingarsjóðshlunnindi útgerðarfélaga skyldu niður falla, eftir að sjóðirnir hefðu náð einhverju hámarki. En það ákvæði var þannig, að í þetta sinn hefði það ekki snert nema örfá stærstu útgerðarfélögin, sem mest hafa grætt og mestum sjóðum hafa safnað nú þegar. Eftir að búið var að fella till. Framsfl., voru þessar till. Sósfl. samþykktar með atkv. meiri hl. sósíalista, framsóknarmanna og nokkurra af Alþflmönnum. Við 3. umr. málsins fór hins vegar strax að bera á því, að sósíalistar höfðu engan áhuga haft á því að fá þessar skattatill. samþ., og fóru að leita að möguleika til þess að snúast gegn þeim. Kom það greinilega fram við atkvgr. um málið að lokinni 3. umr. í Nd. og sannaðist fyllilega síðan af ræðu, sem einn af þm. Sósfl., hv. þm. Siglf., flutti við lokaafgr. frv. Þeir höfðu lagt til, að tekjurnar af niðurfellingu varasjóðshlunnindanna skyldu ganga til að greiða kostnað við endurbætur á alþýðutryggingunum. Við 3. umræðu málsins kom fram till. frá einum þm. Sjálfstfl. um, að tekjur þessar skyldu ganga til raforkusjóðs. Þá kom yfirlýsing frá Sósfl. um, að ef sú till. yrði samþ., mundi hann snúast gegn sinni eigin till. um aukinn skatt á gróðafélögin. M. ö. o., þeir vildu heldur sleppa stríðsgróðahlutafélögunum við aukinn skatt en taka féð af þeim og leggja það í raforkusjóð. Er þó öllum kunnugt, að fólkið í sveitum og kauptúnum landsins bíður þess með eftirvæntingu að fá rafmagnið og sósíalistar munu hafa talað fagurt við mörg tækifæri um áhuga sinn á því máli. Þá flutti hv. 2. þm. S.-M. till. um, að fénu skyldi skipt að jöfnu milli raforkusjóðs og alþýðutrygginganna, í þeirri von, að samkomulag gæti orðið um þá lausn málsins. Var sú brtt. samþ. í Nd. Allir flokkar munu sammála um, að æskilegt sé að gera alþýðutryggingarnar fullkomnari en þær eru nú, ekki sízt ellitryggingarnar, svo að gamalt fólk, hvar sem er á landinu, geti framvegis fengið hærri lífeyri en það hefur notið að undanförnu. Þegar frv. um dýrtíðarráðstafanir var afgr. frá Nd. til Ed., voru í því þau ákvæði, sem ég hef nú lýst, um takmörkun á varasjóðshlunnindum hlutafélaga, sem þýddi aukinn skatt á þau á þessu ári af tekjum ársins 1942 og að þeim skattauka skyldi varið á þennan veg, að helmingur færi í raforkusjóð, en hinn hlutinn til endurbóta á alþýðutryggingunum. Enn fremur var samkv. frv. gert ráð fyrir, að ríkisstj. leitaði samninga við félagasambönd verkamanna og launamanna um, að þau féllust á, að verðlagsuppbót fyrir maí yrði ákveðin eftir vísitölu, sem byggð er á verðlaginu 1. dag þess mánaðar. Með því móti hefði væntanleg lækkun vísitölunnar orsakað lækkun á verðlagsuppbótinni einum mánuði fyrr en annars mundi verða. Þá var ríkisstj. samkv. frv. veitt heimild til að leggja fram 3 millj. kr. í atvinnutryggingarsjóð, ef samningar tækjust við félagasambönd launamanna um þessa lækkun á verðlagsuppbótinni fyrir næsta mánuð. Nú hefði mátt vænta þess, að samkomulag gæti orðið í Ed. um afgreiðslu málsins á þessum grundvelli. Fulltrúi Framsfl. í fjhn. þeirrar deildar, hv. 1. þm. Eyf., lýsti yfir því, að hann vildi fylgja frv. óbreyttu. En þá gerðist það undarlega fyrirbrigði, að þm. Sósfl. og Alþfl. gerðu samning við Sjálfstfl. um að fella niður úr frv. þau ákvæði um aukinn skatt á hlutafélögin, sem samþ. höfðu verið í Nd. eftir till. frá tveim þm. Sósfl. Einnig sömdu þessir flokkar um að fella úr frv. greinina um samningaumleitanir við launþegasamböndin um verðlagsuppbótina og ákvæðið um atvinnutryggingarsjóðinn. Í staðinn. settu þeir inn í frv. fyrirmæli um, að 3 millj. kr. skyldu lagðar fram til alþýðutrygginganna. Það er gáta, sem enn er óleyst, af hvaða ástæðum þeir sósíalistar og Alþflmenn gerðu þennan samning við Sjálfstfl. Er þessi framkoma þeirra í fullu ósamræmi við allt, sem þeir hafa áður haldið fram um varasjóðshlunnindi hlutafélaganna. Sú ástæða, að helmingur tekjuaukans hafi átt að fara í raforkusjóðinn, er alls ekki frambærileg, þar sem þeim sjóði er ætlað að styðja nauðsynlegar framkvæmdir, sem allir hafa talið sig vilja vinna að. Það var auðvelt fyrir þessa flokka að koma frv. fram án þess að taka skattaákvæðin út úr því, þar sem Framsfl. hafði lýst yfir fylgi sínu við málið. En þeir gerðu enga minnstu tilraun til að fá samkomulag við Framsfl. um að afgreiða frv. án þess að fella úr því skattagreinina, en slíkt samkomulag hefði verið mjög auðfengið, eins og þegar er fram tekið. Alþfl. og Sósfl. bera því ábyrgð á því ásamt Sjálfstfl., að mörg stríðsgróðahlutafélög, sem fást ekki við sjávarútveg, halda varasjóðshlunnindum sínum óskertum, þrátt fyrir það að skattar eru yfirleitt mjög þyngdir á landsmönnum á þessu ári. Þeir reyna að vísu að bera það fram sér til málsbóta, að með samkomulaginu við Sjálfstæðisflokkinn hafi þeir tryggt 3 millj. kr. framlag til alþýðutrygginga. En þetta bjargar ekki málstaðnum, þegar litið er á það, að í frv. var gert ráð fyrir 3 millj. kr. framlagi í atvinnutryggingarsjóð, gegn nokkurri lækkun á verðlagsuppbót í l mánuð, og að helmingur af skattauka hlutafélaganna gengi til alþýðutrygginga. Þetta var hægt að fá án þess að semja við Sjálfstfl. um að fella skattagreinina úr frv. Eftir að þetta er skeð, tala sósíalistar að vísu mjög um að þeir vilji skattleggja stríðsgróðann, og einn af þm. þeirra hefur gerzt meðflm. að frv. um eignaaukaskatt. Reynslan ein getur sýnt, hvort við það verður staðið. Vitanlega gætu þeir eins snúizt gegn sínum eigin skattatill. síðar, eins og þeir gerðu 12. og 13. apríl. Ég skal engu um þetta spá, en þrátt fyrir allar fyrri yfirlýsingar þeirra um, að þeir vildu skattleggja stríðsgróðann, m. a. með því að fella niður varasjóðshlunnindi hlutafélaga, annarra en útgerðarfélaga, enduðu þeir 5 mán. þingsetu á aukaþinginu fyrir nokkrum dögum með því að drepa þær till. um þetta efni, sem þeir höfðu sjálfir borið fram. Þessi reynsla um vinnubrögð Sósfl. sýnir, að tæpast er hægt að treysta því, sem þeir nú segja um vilja sinn til að fylgja fram ýmsum skattalagabreytingum. Framsfl. hefur síðustu dagana gengið eftir svörum frá þeim um það, hvort þeir vildu fylgja till. um niðurfellingu oftnefndra varasjóðshlunninda nú þegar á þessu þ. og vinna að því, að sú breyting næði samþ. hið allra fyrsta, svo að unnt yrði að ákveða skattana á þessu ári í samræmi við það. Við þessu út af fyrir sig hafa engin ákveðin svör fengizt, en málið tengt við önnur atriði, sem geta valdið deilum. Eru slík skilyrði sýnilega fram borin af hálfu sósíalista til þess að reyna með þeim að fá nýja átyllu til þess að snúast gegn málinu og koma í veg fyrir framgang þess. Hefur þannig komið í ljós, að frá þeim er ekkert að hafa nema vífilengjur og undanbrögð í þessu efni, enda nýlega búnir að semja við Sjálfstfl. um að láta gróðafélögin halda varasjóðshlunnindunum óskertum í þetta sinn. Má líka nærri geta, hve auðvelt muni að ná samkomulagi um þetta mál við menn, sem víla ekki fyrir sér að snúast gegn sínum eigin skattal., af því tilefni einu, að því er þeir segja, að helmingur tekjuaukans á að fara í raforkusjóðinn. Þar sem þannig eru ekki einu sinni líkur, hvað þá vissa, fyrir því, að hægt sé að fá samþykktar innan skamms breyt. á varasjóðsákvæðunum, sem hafi áhrif á skattaál. á tekjur ársins 1942, er engin ástæða til að halda þinginu nú áfram um óákveðinn tíma vegna skattamálanna, þar sem aðrar breyt. á skattal., sem tillögur eru um, geta komið nógu snemma til framkvæmda og að fullum notum, þó að eigi verði frá þeim gengið fyrr en á framhaldsþingi í haust. Og sérstaklega er alveg óviðeigandi að halda þingstörfum áfram nú að nauðsynjalausu, þar sem talið er, að þingið verði að koma saman til framhaldsfunda þegar í septembermánuði. Ég geri ráð fyrir því, að margir kjósendur, sem fylgdu Sósfl. í kosningum á síðastl. ári, verði fyrir vonbrigðum í sambandi við framkomu hans í skattamálunum o. fl. á aukaþinginu, þar sem hún er í fullu ósamræmi við þau fyrirheit, sem flokkurinn gaf fyrir kosningarnar. Þá var því yfirlýst af frambjóðendum flokksins, að þeir vildu taka upp samstarf við Alþfl. og Framsfl. um afgreiðslu mála í þingi og um stjórn landsins. Hinir flokkarnir hafa nú í vetur átt viðræður við Sósfl. um þessi mál. Ég ætla ekki nú að skýra frá þeim samningaumleitunum, sem fram hafa farið í þeirri n., sem til þess var valin af flokkunum þremur. Það mun verða gert við annað tækifæri. En af ritstjórnargrein, sem birtist í flokksblaði sósíalista, Þjóðviljanum, þ. 30. marz s. l., eftir að samningaviðtöl höfðu staðið svo mánuðum skipti - sést, að þann dag var flokkurinn ekki kominn lengra inn á samkomulagsbrautina en það, að hann benti á stefnuskrá sína og sagðist standa við það að fylgja henni fram., ef hinir flokkarnir tveir vildu fallast á hana. Segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Síðasta atriðinu í tali Alþbl. og Tímans, því, að það sé sósíalistum einum að kenna, að ekki hafi tekizt að mynda vinstri stjórn, er raunar fullsvarað með því, sem þegar er sagt, því einu er við að bæta, að enn geta flokkar þessir fallizt á stefnu sósíalista, þannig að vinstri stjórnarmyndun yrði möguleg“. - Svo hljóðar boðskapurinn. Og í Þjóðviljanum 3. þ. m. kveður mjög við sama tón. Af þessu geta menn nokkuð markað, hvað mikið þeir sósíalistar meina með öllu skrafi sínu um það, sem þeir meina „vinstra samstarf“. Sá flokkur, sem bendir á sína eigin stefnuskrá og segir við hina: Þetta óbreytt eða ekkert, - hann ætlar sér sýnilega ekki að taka þátt í neinu samstarfi. Og samstarf getur vitanlega ekki orðið meðan þannig er á málum haldið. Við fjárlagaafgreiðslu á síðasta þingi fluttu þm. Sósíalistafl. allmargar tillögur um aukin útgjöld, eins og þeirra er siður, og fylgdu yfirleitt við atkvæðagreiðsluna öllum tillögum frá öðrum um auknar fjárgreiðslur úr ríkissjóði. Þetta kom fáum á óvart, en hinu hafa sjálfsagt margir búizt við, að þeir mundu einnig fúsir til þess að sjá ríkissjóði fyrir auknum tekjum á móti gjöldunum með því að hækka skatta á stórgróðafyrirtækjum. En áðurnefndur samningur þeirra við Sjálfstfl. bendir til þess, að þeim sé ekki svo mjög annt um þá hliðina. Verði framhald samvinnu milli þessara flokka, slíkrar sem varð í lok aukaþingsins, - samvinna um að auka útgjöld ríkisins, en jafnframt um að hlífa stórgróðafyrirtækjum við sköttum, - þá er sýnilegt, hvert stefnir um fjárhagsafkomu ríkisins. Þá er skammt út í fullkomið fjárhagsöngþveiti. Ég hef dvalið svo lengi við dýrtíðarmálið og meðferð þess á nýafstöðnu þingi vegna þess, að allt atvinnulíf í landinu og þar með fjárhagsafkoma einstaklinga og ríkisins á næstu árum fer að langmestu leyti eftir því, hverja lausn dýrtíðarmálið fær. Vegna dýrtíðarinnar hafa útgjöld ríkissjóðs margfaldazt, og sú hætta vofir yfir, að tekjurnar lækki fyrr en gjöldin og að af því leiði tekjuhallarekstrar og skuldasöfnun hjá ríkinu, fyrr en varir. Þessa hættu er þm. skylt að hafa í huga, þegar ákvarðanir eru teknar um fjárlagaafgreiðsluna, og reyna að stýra fram hjá henni.

Forseti (GSv) : Hv. þm. V.-Húnv., Skúli Guðmundsson, hefur nú lokið máli sínu, og talaði hann fyrir Framsfl. Næstur tekur til máls hv. 4. landsk. þm., Steingrímur Aðalsteinsson, og talar af hálfu Sameiningarflokks alþýðu - sósíalistaflokksins.



Herra forseti. Þótt hæstv. ríkisstj. hafi fullnægt þeirri skyldu sinni að leggja nú fyrir hv. Alþ. frv. til fjárl. fyrir árið 1944, mun á flestra vitorði, að frv. þetta verður ekki afgr. nú á næstunni, heldur verður afgreiðslu þess frestað til haustþings og þá sennilega gerðar á því mjög verulegar breytingar, til samræmis við þær aðstæður, sem þá verða fyrir hendi. Það er því ekki ástæða til að fara að ræða frv. hér í einstökum atriðum; og mun ég ekki gera það, heldur leitast við að lýsa með nokkrum dráttum afstöðu flokks míns - Sósíalistaflokksins - almennt til fjármála ríkisins og nokkurra þeirra mála, sem mestu skipta í því sambandi. Á Alþingi því, sem nú er nýlokið, voru afgr. fjárlög fyrir líðandi ár. Við afgreiðslu þeirra kom að sjálfsögðu fram fjármálastefna þingflokkanna. Ég tel því eiga við að rifja upp í því sambandi nokkur atriði, sem lýsa meginstefnu Sósfl. við afgreiðslu þeirra fjárlaga, því að auðvitað mun hún í grundvallaratriðum verða sú sama við afgreiðslu þeirra fjárlaga, sem hér er lagt fram frumvarp að. Það, sem Sósfl. lagði megináherzlu á í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna, var, að þau fælu í sér sem mest fjárframlög og heimildir til fjárframlaga til ýmiss konar verklegra framkvæmda, - og þetta með það tvennt fyrir augum, annars vegar að hrundið yrði í framkvæmd ýmsum nauðsynlegum, verklegum athöfnum af hálfu hins opinbera, hins vegar til að mæta því atvinnuleysi, sem verða mundi, þegar setuliðsvinnan minnkaði eða félli niður og stóratvinnurekendur drægju úr atvinnurekstri sínum vegna minnkandi gróðamöguleika. - Sósfl. lagði því til, að í fjárlögum líðandi árs yrði varið 1½ millj. króna „til verklegra framkvæmda í atvinnuaukningarskyni í samráði við bæjar- og sveitarstjórnir“. Þessi till. Sósfl. náði að vísu ekki fram að ganga, en hún orkaði því, að framlag til „framleiðslubóta og atvinnuaukningar“ var hækkuð úr 200 þús. kr. í 500 þús. kr. Enn fremur var ríkisstj. heimilað fyrir atbeina flokksins að verja úr ríkissjóði allt að 2 millj. til atvinnuaukningar, ef atvinnuleysi yrði á árinu. Í samræmi við þessa stefnu flokksins um framlög til verklegra framkvæmda beitti hann sér mjög ákveðið fyrir því - og fékk fram komið -, að felld var niður heimild sú, sem undanfarið hefur verið í fjárl. og enn stóð í frv., um að skera mætti niður framlög til verklegra framkvæmda um allt að 35%. Þá barðist Sósfl. fyrir mikið auknum fjárframlögum til ýmiss konar félagslegra umbóta og menningarstarfsemi. T. d. lagði hann til, að varið yrði 5½ millj. króna til alhliða umbóta á alþýðutryggingunum. Að vísu var sú tillaga felld. En barátta flokksins fyrir þessu mikla nauðsynjamáli allrar alþýðu heldur áfram, og hefur flokkurinn komið því til leiðar, að endurskoðun alþýðutryggingalaganna skal fara fram á þessu ári, og í sambandi við afgreiðslu dýrtíðarfrv. kom flokkurinn því til leiðar, að þrjár millj. króna skulu lagðar í sjóð sem stofnfé væntanlegra endurbóta á alþýðutryggingunum. - Með sérstöku frv., sem flokkurinn lét flytja, hafa þegar verið ákveðin nokkuð aukin framlög hins opinbera til sjúkratrygginga. Sósíalistafl. bar fram ýmsar tillögur um aukin framlög til menningarmála, þar á meðal að framlag til byggingar barnaskóla utan kaupstaða væri hækkað úr 100 þús. kr. í 400 þús. kr. Árangurinn varð, að framlagið var hækkað í 250 þús. kr. Þá vildi flokkurinn einnig, að launabætur þær, sem samþ. voru til barnakennara, yrðu helmingi hærri en ákveðið var. Sósíalistafl. átti mikinn þátt í því, að samþ. voru sérstök fjárframlög til heilbrigðismála, svo sem til viðbótarbyggingar við landsspítalann 200 þús. kr., til byggingar fæðingardeildar 300 þús. kr. og til drykkjumannahælis 150 þús. kr. Flokkurinn bar einnig fram tillögu um 75 þús. kr. framlag til byggingar fávitahælis, en sú till. var felld. Sósíalistaflokkurinn vildi hækka framlag til slysavarna úr 35 þús. kr. í 100 þús. kr., en fékk því ekki framgengt. - Til byggingar nýrra vita vildi hann hækka úr 200 þús. kr. í 450 þús. kr., en samþ. var 350 þús. kr. Framlag til rithöfunda, skálda og listamanna vildi flokkurinn hækka verulega, en fékk því ekki fram komið. Ýmsar smærri till. um framlög til félags- og menningarmála flutti flokkurinn - og fékk að sumu leyti samþ., eins og t. d. aukið framlag til mæðrastyrksnefndanna, hækkaðan styrk til Leikfélags Reykjavíkur o. fl., sem ekki verður hér talið upp. Þá mun ég fara nokkrum orðum um afstöðu Sósfl. til dýrtíðarmálanna og skattamálanna, og er til þess tvöföld ástæða: Önnur sú, að afgreiðsla þeirra mála verkar mjög mikið á fjármál ríkisins, og hlýðir því að tala um þau í þessu sambandi. Hin er sú, að aðalmálgagn Framsóknarfl. hefur síðustu daga ráðizt mjög heiftarlega að Sósfl. fyrir þann hlut, er hann átti í afgreiðslu dýrtíðarfrumvarpsins á nýloknu þingi, og brigzlað flokknum um þjónustu við stríðsgróðavaldið, en svik við kjósendur sína. Hver er stefna Sósfl. í dýrtíðarmálunum? Sú sama, sem hann lagði fyrir kjósendur í kosningunum s. l. sumar og haust. Megininnihald þeirrar stefnuskrár var, að því er snerti kaupgjald og afurðaverð, að komið yrði „fastri skipan á kaupgjaldsmálin“ með frjálsum samningum við verkalýðsfélögin - og að á sama hátt yrðu gerðir fastir samningar við fulltrúa bænda um fast afurðaverð og verðuppbætur, með það fyrir augum, að ákveðið, grunnverð landbúnaðarafurða geti haldizt stríðið út, en breytist, eins og kaupið, samkvæmt dýrtíðarvísitölu. Sé verðið miðað við það, að landbúnaðurinn verði samkeppnisfær við aðrar atvinnugreinar og bændum tryggð viðunandi kjör. Jafnframt séu gerðar allar ráðstafanir, sem unnt er, til aðstoðar landbúnaðinum, til þess að lækka framleiðslukostnað hans og þó einkum til að koma núverandi einyrkjabúskap í það horf, að hann verði samkeppnisfær. Til þess að lækka verð innfluttra afurða, lagði Sósfl. til, að afnumdir yrðu tollar af öllum nauðsynjavörum, meðan stríðið stendur, og að verðeftirlitið yrði stórum endurbætt. Í staðinn yrði skattur á stríðsgróða stórhækkaður og nýbyggingarsjóðir útgerðarinnar teknir í vörzlu ríkisins eða á annan hátt tryggt, að það skattfrjálsa fé, sem í þá hefur runnið, yrði undanbragðalaust notað í sínum rétta tilgangi, þ. e. til að endurnýja fiskiskipaflotann, svo að haldið yrði við aðalatvinnuvegi þjóðarinnar. Öllum þessum sjónarmiðum reyndi Sósfl. að koma fram við afgreiðslu dýrtíðarfrv., - og ber afgreiðsla frv. þess glögg merki, þó að ekki hefðist nema sumt af sjónarmiðum flokksins fram í sambandi við það frv., - og þá fyrst og fremst vegna þess, að ekki var hægt að komast að neinu skynsamlegu samkomulagi við Framsfl. um lausn þeirra mála. - Eins og áður segir, var grundvallarsjónarmið Sósfl. um ákvörðun kaupgjalds- og afurðaverðs, að þær ákvarðanir væru gerðar með frjálsu samkomulagi viðkomandi aðila. Með dýrtíðarfrumvarpi stjórnarinnar átti að lækka hvort tveggja með valdboði, - samkv. upphaflega frv. átti að greiða aðeins 80% dýrtíðaruppbótar á laun, en samkv. síðari tillögum ríkisstj. átti greiðsla dýrtíðaruppbótar á laun að lækka mánuði fyrr en samningar launþega segja til um, og fólst einnig í þeim lögfesting dýrtíðarvísitölu, án þess tryggt væri, að vísitalan lækkaði raunverulega í það mark, sem sett var. Í sambandi við það, sem hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, sagði hér áðan um það, að málgagn Sósfl., Þjóðviljinn, hefði ranglega borið það á Alþfl., að hann hefði viljað fallast á nokkra lögþvingun kaupgjalds, vil ég aðeins minna á það, að Alþýðublaðið 6. apríl s. l. tók fegins hendi undir hinar síðari tillögur stjórnarinnar í dýrtíðarmálunum og birti þær undir gleiðletruðum fyrirsögnum um það, að engin lækkun yrði á launum verkamanna, - þó að tillögurnar fælu raunverulega í sér 12% launalækkun í maímánuði, ef þær hefðu verið samþ., og auk þess lögfestingu vísitölunnar. - Sósfl. vítti þessa afstöðu Alþýðublaðsklíkunnar - og Alþfl. á Alþ. sá sér ekki annað fært en taka einnig afstöðu gegn þessu. Sami hv. þm. harmaði það mikið, að ekki hefði tekizt að mynda það, sem hann kallaði vinstri stjórn, - og kenndi Sósfl. um, að svo hefði farið. Þessum hv. þm. hlýtur þó að vera kunnugt eins og öðrum, á hverju slík samvinna flokkanna strandaði, þ. e. a. s. á því, að Framsfl. reyndist að hafa í því sambandi eitt áhugamál öðrum fremur, þ. e. að koma fram sem mestri kauplækkun. - Það er rétt, að Sósfl. vildi ekki ganga til stjórnarsamstarfs við Framsókn og Alþfl. upp á slíka skilmála, - en þegar málsvari Alþfl. er nú að hella yfir okkur skömmum fyrir það, er það aðeins ný sönnun fyrir því, sem hann þóttist vilja bera af Alþfl., þ. e., að Alþfl. hafi verið reiðubúinn að ganga til stjórnarmyndunar með Framsókn, þótt það kostaði kauplækkun hjá verkamönnum, ef það hefði ekki strandað á ólukku Sósfl. Við ekkert af þessum ákvæðum dýrtíðarfrv. stj. hafði Framsfl. neitt að athuga. Lögbindingin var honum síður en svo þyrnir í augum, enda hefur hún frá upphafi verið fyrsta og eina aðferð þess flokks í hinni svo kölluðu baráttu hans gegn dýrtíðinni, en kom þó gleggst fram í setningu gerðardómsl., sem frægt er orðið. En Framsfl. hafði annað áhugamál í þessu sambandi, sem hann aldrei hvikaði frá, heldur strandaði á því allt samkomulag við hann um lausn málsins. Og þetta áhugamál Framsfl. var: Að kaupgjald lækkaði sem mest og hlutfallslega meira en afurðaverðið. Aðferðin, sem Framsfl. reyndi að nota til að koma fram þessu áhugamáli sínu, var sú að leitast við - með fölskum útreikningum á grunnkaupshækkunum verkamanna - að „sanna“, að kaupgjaldið hefði hækkað jafnmikið eða meira en verð landbúnaðarafurðanna - og þess vegna yrði nú kaupið að lækka, a. m. k. í sömu hlutföllum og verð landbúnaðarvaranna, sem skrúfað var upp úr öllu viti s. l. haust, svo sem kunnugt er. Þar sem kaupið hefur hins vegar raunverulega hækkað minna en verð landbúnaðarvaranna, hefði þetta í framkvæmdinni þýtt, að kaupið lækkaði hlutfallslega meira, - og það virtist vera höfuðsjónarmið Framsfl. Sem sagt: Framsfl. hafði ekkert á móti því, að afurðaverð bændanna væri lækkað, eftir því sem verkast vildi, bara ef séð væri fyrir því, að kaup verkamanna lækkaði enn þá meira! Annað sjónarmið Framsfl. í þessu máli var einnig athyglisvert vegna þess, að hann vill láta telja sig málsvara smábændanna í dreifbýlinu. Eins og kunnugt er, eru verðuppbæturnar til bænda eingöngu miðaðar við það vörumagn, sem þeir selja, þannig, að stórbóndinn fær því fleiri þúsundir í verðuppbætur sem hann hefur meiri afurðir að selja en smábóndinn. Þannig var þetta einnig í dýrtíðarfrv. Nú lagði Sósfl. til, að verðuppbæturnar til bænda yrðu greiddar þannig, að helmingur upphæðarinnar væri greiddur út á selt vörumagn, en hinn helmingurinn skiptist milli þeirra bænda aðeins, sem hefðu ekki haft yfir meðaltals tekjur, - og þá í öfugu hlutfalli við tekjur þeirra, þannig að þeir tekjulægstu fengju hlutfallslega mestar uppbætur - og yrðu uppbæturnar þannig til að jafna tekjur bændanna og bæta sérstaklega kjör þeirra fátækustu. Þetta mátti Framsfl., málsvari bændanna, ekki heldur heyra nefnt, og sýnir það glöggt, málsvari hverra bænda hann er, þ. e. a. s. stórbændanna. Einnig lagði Sósfl. til, að ríkisstj. væri heimilað að leggja fram úr ríkissjóði 3 millj. kr. í sjóð, er nefndist: Sjóður til eflingar íslenzkum landbúnaði. - Skyldi hann vera í vörzlu Búnaðarfél. Íslands og honum varið samkv. nánari fyrirmælum í reglugerð til samfelldra ræktunarframkvæmda og stofnunar byggðahverfa í sveitum til fjárhagslegrar aðstoðar við ábúendur byggðahverfanna, til vélakaupa til sameiginlegra nota þessara ábúenda og til stofnunar fyrirmyndarbúa. Þetta vildi Framsfl. ekki heldur hafa. Sósfl. gat sem sagt ekki komið fram grundvallarsjónarmiðum sínum í sambandi við afgreiðslu dýrtíðarfrv. með samvinnu við Framsfl. Framsfl. hafði allt önnur sjónarmið: lögþvingunarleiðina - og umfram allt sem mesta kauphækkun verkamanna. Sjálfstfl. hins vegar hafði lært það mikið af sögu gerðardómsl., að honum skildist, að ekki væri til neins að ætla sér að leysa málið í fullri andstöðu við verkalýðssamtökin. Við hann náðist því samkomulag um þá afgreiðslu dýrtíðarfrv., sem nú er öllum kunn og að því leyti er í samræmi við sjónarmið Sósfl., að úr frv. voru þurrkuð öll lögþvingunarákvæði gagnvart verkalýðssamtökunum og að enga kauplækkun leiðir af þeim, fyrr en vísitalan verkar á launagreiðslurnar samkvæmt samningum launþegasamtakanna sjálfra. Enn fremur, að leitazt er við að leggja framtíðargrundvöll að verðmyndun landbúnaðar afurðanna og finna hlutfall milli verðs þeirra og kaupgjalds verkamanna með frjálsu og samhljóða samkomulagi fulltrúa neytenda og framleiðenda. Einnig náðist samkomulag um, eins og áður er á minnzt, að af skattatekjum þeim, sem innheimtar verða samkvæmt l., skulu þrjár millj. ganga til endurbóta á alþýðutryggingunum. Enn fremur var leiðrétt það misræmi, sem áður var í l. um skattaívilnanir smáútgerðarinnar og þær gerðar hlutfallslega jafnar skattaívilnunum stórútgerðarinnar. Þm. úr Sósfl. fluttu brtt. við dýrtíðarfrv., sem fól í sér ákvæði um afnám varasjóðshlunninda hlutafélaga, annarra en þeirra, sem sjávarútveg stunda, og að skilyrði fyrir hlunnindum þeirra hlutafélaga, sem sjávarútveg stunda, væri, að allt hið skattfrjálsa fé rynni í nýbyggingarsjóði þeirra. Enn fremur, að smáútgerðin nyti hlutfallslega sömu hlunninda með sömu skilyrðum, en að skattahlunnindin féllu hins vegar niður, þegar nýbyggingarsjóðirnir hefðu náð ákveðnu marki. Reynslan sýndi, að ekki var unnt að fá þessi ákvæði inn í dýrtíðarl., svo að hagur væri að. Í fyrsta lagi vegna þess, að tillagan var stórskemmd við 3. umr. í neðri deild, þótt hún næði samþykki við aðra umr. En samtímis þurfti að tryggja framgang víðtækari breyt. á skattal., m. a. til að efla meir nýbyggingarsjóðina og búa tryggilega um þá. Þess var enginn kostur við afgreiðslu dýrtíðarfrv. Í öðru lagi sýndi það sig, að ekki var hægt að fá viðunandi lagfæringar á dýrtíðarl., nema þau væru skilin frá skattal. Lagfæringarnar á dýrtíðarl. náðu fram að ganga, 3 millj. voru lagðar til alþýðutrygginga án nokkurra kvaða, og felld voru niður tilmælin til verkalýðsfélaganna um 12% kauplækkun í maímánuði. Hins vegar varð ekki annað ráðið af umræðunum en að öruggur meiri hluti væri í þinginu fyrir þeim höfuðbreyt. á skattal. - út af fyrir sig -, sem Sósfl. vill fram koma, og því hættulaust að láta það bíða nokkra daga. Það er því ofur skiljanlegt, þó að skattamálin yrðu að víkja í þessu sambandi að öðru en því, sem þurfti til að afla tekna vegna sjálfra dýrtíðarráðstafananna. Enda fór það svo. Og það er einmitt það atriði, sem Framsfl. þykist geta notað sem árásarefni á Sósfl. - og hefur hingað til a. m. k. getað notað til að veita útrás þeirri geysilegu heift, sem greip hann, þegar dýrtíðarfrv. fékk afgreiðslu án hans atbeina. En af hverju stafar þessi heift Framsfl.? Er það af því, sem hann segir, að skattamálin voru að mestu skilin frá afgreiðslu dýrtíðarfrv.? - Nei, það er ekki af því. Enn hefur Alþ. setu, og Framsfl. veit vel, að hann getur, hvenær sem hann vill, fengið þingmeirihluta fyrir nýjum skattal., til þess að taka stríðsgróðann af burgeisunum, ef hann jafnframt vill fallast á, að fénu, sem þannig kæmi inn, væri verið til raunhæfra, þjóðfélagslegra umbóta. Stríðsgróðamennirnir eru þess vegna alls ekki sloppnir - og sleppa ekki lengur en Framsfl. vill vera láta! En það er annað, sem veldur heift Framsfl. Ég gat þess áður, hvert hefði verið höfuðsjónarmið hans í viðræðunum um dýrtíðarfrv., þ. e. að fá fyrst og fremst kaup launþeganna lækkað. Framsfl. bjóst við að geta fengið Sjálfstfl. til að samþykkja þetta sjónarmið með sér gegn verkalýðsflokkunum. Þess vegna lét hann samkomulagið við þá stranda. Og þegar verkalýðsflokkarnir í staðinn ná samkomulagi við Sjálfstfl. - án nokkurrar kauplækkunar - þá þykist Framsfl. illa hafa misst spóninn úr askinum sínum og lætur heiftina fá útrás í svívirðingum um Sósfl. - Og það er ekkert skorið utan af sneiðunum! - „Moskva-klíkan og Kveldúlfsklíkan fallast í faðma“, segir Tíminn stórhneykslaður. - „Fella niður afnám sjóðshlunninda hjá gróðafélögunum . . .“ „Verður ríkjandi skattastefna á þessu ári, að útsvör og skattar á flestum vinnustéttum stórhækka, en gróðamennirnir, heildsalar og stórútgerðarmenn, halda hlunnindum sínum óbreyttum“. Og svo telur Tíminn upp með tárin í augunum nokkur hlutafélög, eins og Völund, h.f. Gamla Bíó, h.f. Eddu o s. frv., sem græði stórfé á þessum ólukku skattahlunnindum. Já, það er ekki ofsögum sagt af því, hversu stríðsgróðamennirnir sleppa billega, og það er svei mér gott, að Tíminn og þá væntanl. Framsfl. líka er farinn að finna það! En einu gáir Framsfl. ekki að í þessu sambandi, og það er, að það er að hengja bakara fyrir smið að vera að hella svívirðingum yfir Sósfl. fyrir gildandi skattal. og hinar afleitu afleiðingar þeirra. Það vita sem sé allir, að Sósfl. hefur ekki átt nokkurn minnsta þátt í setningu þessara skattal. Hins vegar gortaði Framsfl. mikið af því á sínum tíma, að hann hefði notað sér pólitíska örðugleika Sjálfstfl. í sambandi við frestun bæjarstjórnarkosninganna í Reykjavík í ársbyrjun 1942 til þess að kúga Kveldúlfsvaldið til að fallast á þessi ágætu skattalög. Þann siguróð söng Framsfl. við raust, þangað til hv. þm. G.-K., Ólafur Thors, þáv. atvmrh., sá sér færi á að hrópa enn hærra út yfir landsbyggðina, í eldhúsdagsumræðum, ef ég man rétt: „Þetta eru skattalögin mín!“ Svo eru þessi skattalög, sem allir „innangarðsmenn“ þá vildu eiga, orðinn mesti smánarblettur á Sósfl., sem engan stafkrók í þeim á né vill eiga! Nei, Framsfl. ætti ekki að láta heiftina hlaupa þannig með sig í gönur. Hann veit, að engu tækifæri þarf að vera sleppt, þótt skattamálin væru slitin úr tengslum við afgreiðslu dýrtíðarfrv. Og það er miklu hyggilegra af honum að taka upp alvarlegar viðræður við Sósfl. um gagngera breytingu skattal. og aðgerðir til þess að ná í stríðsgróðann og hagnýta hann til þjóðfélagslegra umbóta heldur en að eyða orku sinni og útgáfutækja sinna til að svívirða Sósfl. fyrir það, sem Framsfl. sjálfur hefur illa gert í þessum málum. Og síðustu daga skildist manni, að ekki væri loku fyrir það skotið, að Framsfl. sneri sér inn á þessa braut, þ. e. a. s. gengi til samstarfs við Sósfl. um lausn skattamálanna í stað ástæðulausra brigzlyrða. Fyrsta sporið hafði þegar verið stigið með því, að Sósfl., Alþfl. og Framsfl. hafa borið fram sameiginlega frv. um eignaaukaskatt. Samkvæmt frv. þessu skal á árinu 1943 leggja sérstakan skatt á eignaaukningu, sem orðið hefur á árunum 1940, 1941 og 1942 og er umfram 80 þús. kr. hjá hverjum skattþegni, enda nemi skuldlaus eign hans að skattinum frádregnum eigi lægri upphæð. Skatturinn reiknast þannig: Af 80–200 þús. kr. greiðist 20% af því, sem er umfram 80 þús. kr. Af 200 þús. til l millj. greiðist 24 þús. af 200 þús. og 25% af afgangi. Af 1 millj. greiðist 224 þús. og 30% af því, sem er þar fram yfir. Gert er ráð fyrir, að í reglugerð verði sett sérstök ákvæði til tryggingar réttum framtölum, svo sem með nafnskráningu verðbréfa. Áætlað er, að með skatti þessum muni nást allt að 20 millj. af stríðsgróðanum, og kveður frv. svo á að því fé skuli varið þannig: 1/3 gengur til alþýðutrygginga og byggingar verkamannabústaða, 1/3 til raforkusjóðs, byggingar nýbýla og landnáms í sveitum og 1/3 til framkvæmdasjóðs ríkisins, en hann er ætlaður til endurnýjunar atvinnutækja og nýsköpunar í atvinnulífi þjóðarinnar að lokinni þessari styrjöld. Sósfl. vildi, að nokkru af þessu fé yrði varið til heilbrigðis- og menningarmála, þ. e. a. s. til byggingar sjúkrahúsa og skólahúsa, en um það fékkst ekki samkomulag. Auk þess, að áðurnefndir þrír flokkar flytja sameiginlega þetta frv. um eignaaukaskatt, hafa farið orð á milli Framsfl. og Sósfl. um frekara samstarf að skattamálunum. Þannig barst Sósfl. hinn 16. þ. m. bréf, þar sem Framsfl. býður honum samkomulag um að flytja nú þegar á Alþ. frv. um nánar tilgreindar bráðabirgðabreyt. á skattal. og jafnframt samkomulag um að fylgja frv. fram með þeim mesta hraða, sem unnt er, þannig að það verði afgreitt sem lög fyrir þingfrestun. Sósfl. svaraði þessu bréfi um hæl þannig: „Sósfl. hefur í undirbúningi tillögur um breyt. á skattal. og um stríðsgróðaskatt, og fjalla þær meðal annars um afnám varasjóðshlunninda, að svo miklu leyti sem sjóðunum er ekki varið til nýbygginga, og um eflingu og tryggingu nýbyggingarsjóðanna. Eru þar í þau aðalatriði um þetta efni, sem áður hafa fram komið af hálfu flokksins og hann telur nauðsynleg, auk nokkurra víðtækari breytinga. - Vér munum sýna yður þessar tillögur, jafnskjótt og þær eru tilbúnar, og þætti mjög æskilegt, að samvinna gæti tekizt við yður um þær og að þeim yrði hraðað svo, að hægt yrði að afgreiða málið, áður en þ. verður frestað“. Eins og þessi bréfaskipti bera með sér, hefur Framsfl. þrátt fyrir kastið, sem hann fékk út af afgreiðslu dýrtíðarfrv., nú viðurkennt, að enn sé tækifæri til að gera nauðsynlegar breyt. á skattalöggjöfinni, og hafði Sósfl. vænzt þess, að samstarf tækist um þetta nú í byrjun þessa þings. En nú hefur Framsfl. aftur sýnt sitt rétta andlit. Að sjálfsögðu er Sjálfstfl. hið mesta kappsmál, að breytingar á skattal. nái ekki fram að ganga nú þegar, því að ef tekst að draga það, þó að ekki sé nema fram á haustið, eru stríðsgróðamennirnir sloppnir við hina nýju álagningu á tekjur þeirra árið 1942. Sjálfstfl. beitir sér þess vegna fyrir því, að Alþ. sé frestað nú þegar, áður en tími vinnst til að afgreiða skattafrv., og formaður Framsfl. hefur nú lýst yfir því, að flokkur hans fallist á þessa kröfu Sjálfstfl. um tafarlausa þingfrestun, þ. e. a. s. Framsfl. er reiðubúinn að gera það fyrir stríðsgróðamennina að hlaupa frá skattafrv. óafgreiddum, svo að þeir geti bjargað stríðsgróða sínum frá síðasta ári. Framsfl. ræðst heiftarlega á Sósfl. fyrir að sleppa skattamálunum í sambandi við afgreiðslu dýrtíðarfrumvarpsins, þótt ekki væri þá hægt að ná samkomulagi við hann um sameiginlega lausn þeirra mála. Síðan viðurkennir Framsfl., að enn sé tími til að leysa skattamálin, og tekur þátt í að bera fram frv. um þau. En þegar á skal herða, hleypur hún frá öllu saman af hlífð við stríðsgróðamennina. Þannig lýsir Framsfl. sjálfum sér með starfsháttum sínum. Tillögur Sósfl. í skattamálunum, sem hann nú hefur lagt fram frv. um, eru í fáum orðum þessar: Felld séu niður varasjóðshlunnindi hlutafélaga, annarra en þeirra, sem sjávarútveg stunda. Hlutafélög, sem stunda sjávarútveg sem aðalatvinnurekstur, svo og einstaklingar og sameignarfélög í þessari atvinnugrein, geta hins vegar fengið 1/3 af hreinum tekjum sínum skattfrjálsan, ef þau leggja þann hluta allan í nýbyggingarsjóð. Nú er nýbyggingarsjóður orðinn jafnhár hæfilegu vátryggingarverði skips eða skipa skattþegns að dómi ríkisskattan. eða sjóðurinn er orðinn 2 millj. kr., og má hið skattfrjálsa framlag í nýbyggingarsjóð þá eigi nema hærri upphæð en 1/6 af hreinum tekjum félagsins. Þessi takmörkun á skattfrjálsu nýbyggingarsjóðsframlagi skal þó ekki koma til greina, fyrr en sjóðurinn er orðinn 200 þús. kr. Heimild, sem nú er í skattal. til þess að nota fé nýbyggingarsjóðs í taprekstur, verði felld niður. Enn fremur sett ákvæði um það, að ef skattþegn verður gjaldþrota, skal nýbyggingarsjóður hans ekki renna til þrotabúsins, heldur í sérstakan sjóð, sem Sósfl. leggur til, að stofnaður verði, og nefnist hann: Hinn almenni nýbyggingarsjóður. Allur sá skattur, sem verða kann vegna slíkra laga, af tekjum þeirra skattþegna, er stunda sjávarútveg sem aðalatvinnurekstur, - þ. e. a. s. sá aukni skattur, sem þessir aðilar greiða, þegar nýbyggingarsjóður þeirra færi fram úr áðurgreindu hámarki, skal renna í þennan almenna nýbyggingarsjóð. Sá hluti skattaukans, sem inn kemur af tekjum skattþegna í hverju bæjar-. og sveitarfélagi, skal vera séreign viðkomandi bæjar- eða sveitarfélags í sjóðnum. Einnig verður séreign viðkomandi bæjar- eða sveitarfélags það fé, sem í sjóðinn rennur við gjaldþrot skattþegns, sem nýbyggingarsjóð hefur átt, samkv. því, sem áður segir. Fé þessa sjóðs má aðeins nota til endurnýjunar fiskiflotans. Allar aðrar skatttekjur, sem leiddi af framkvæmd till. þessara, þ. e. vegna afnáms varasjóðshlunninda almennra hlutafélaga, ætlast Sósfl. til, að gerðu ríkissjóði kleift að lækka eða afnema tolla af almennum neyzluvörum, aðkeyptum vörum, sem sjávarútvegurinn þarf til framleiðslu sinnar, og efni til skipasmíða. Ef fé yrði afgangs frá þessu, rynni það í Framkvæmdasjóð ríkisins. Þá vill Sósfl. hækka að miklum mun persónufrádráttinn til þess þannig að lækka skatta lágtekjumanna. Ef þessar till. Sósfl. næðu fram að ganga, mundu þær í fyrsta lagi hafa í för með sér stórkostlega aukningu á nýbyggingarsjóðum útgerðarinnar, þar sem hið skattfrjálsa framlag rynni allt í nýbyggingarsjóðina, í stað þess að samkvæmt núgildandi l. skal aðeins helmingur þess ganga til nýbygginga. Enn fremur hækkar skattfrjálst framlag smáútgerðarinnar úr 1/5 í l/3, og rynni það einnig allt í nýbyggingarsjóði. Við þetta bætist svo hinn almenni nýbyggingarsjóður, samkv. því, sem áður segir, og yrði með öllu þessu séð miklu betur fyrir endurnýjun fiskiflotans en nokkru sinni fyrr. Þá yrði einnig með þessum tillögum tryggt, svo sem verða má, að allir nýbyggingarsjóðir yrðu eingöngu notaðir til að endurnýja skipastólinn - og til einskis annars -, og er það mest um vert. Þá er með till. stefnt að því að gera ríkissjóði kleift að lækka tolla á nauðsynjavörum, vörum til útgerðarinnar og efni til skipasmiða, draga þannig úr dýrtíðinni og bæta starfsskilyrði útgerðarinnar. Féð til þessa væri eingöngu tekið af skattþegnum, sem tekið hafa stórgróða af öðru en útgerð og notið hafa sérstakra skattahlunninda til þessa. Tillögurnar fela einnig í sér, að þegar auðug gróðafélög hafa safnað mjög stórum sjóðum, þá sé takmörkuð einkaeign þeirra á þessum fjármunum, sem orðið hafa til vegna stríðsgróða. Hins vegar er með stofnun hins almenna nýbyggingarsjóðs, sem á að vera almenningseign, séð fyrir því, að þessar takmarkanir verði ekki til þess, að minna fé sé lagt til nýbyggingar fiskiflotans - nema síður sé. Rétt þykir, að þessi almenni nýbyggingarsjóður skuli vera eign þeirra bæjar- og sveitarfélaga, þar sem skatturinn er á lagður, til þess að hann geti fyrst og fremst orðið á þeim stöðum á landinu, þar sem menn byggja mest afkomu sína á útgerð. Með því er hins vegar engu slegið föstu um opinberan rekstur á útgerð í framtíðinni, heldur aðeins verið að tryggja, að fiskiskip og framleiðslutæki fyrir sjávarútveginn verði smíðuð fyrir féð, og má síðar fá þau í hendur einstaklingum eða félögum, ef hentara þykir. Sósfl. hefur ekki einn út af fyrir sig, eins og kunnugt er, atkvæðamagn í þinginu til að koma fram þessum eða öðrum umbótamálum. Reynslan, sem hann til þessa hefur af samstarfsmöguleikum við Framsfl., er ekki glæsileg. Varla nokkurri umbótatill. Sósfl. hefur Framsfl. fengizt til að fylgja, heldur stritazt á móti í stöðugri viðleitni til að stilla hvorum gegn öðrum: Hagsmunum sveitafólksins og alþýðunnar við sjávarsíðuna. En eftir þann hávaða, sem Framsfl. nú hefur gert út af því, að skattamálunum var að mestu sleppt við afgreiðslu dýrtíðarfrv., verður að vænta þess, að Framsfl. láti ekki á sér standa að afgreiða skattamálin á viðunandi hátt, - og ættu þá verulegar umbætur í því efni að vera tryggðar. En hvernig sem það kann að fara, mun Sósfl. halda áfram baráttu sinni fyrir ýmiss konar þjóðfélagslegum umbótum og bættum kjörum alþýðunnar til sjávar og sveita. Og í þeirri baráttu mun hann án allra hleypidóma gera bandalag við hvern þann flokk og hvert það afl, sem hverju sinni vill ljá góðum málstað lið. Slík barátta flokksins fyrir þjóðfélagslegum umbótum miðast þó engan veginn við það, að varanleg lausn vandamálanna um sambúð þjóðfélagsþegnanna rúmist innan ríkjandi þjóðskipulags, heldur aðeins við hitt, að gera alþýðu manna lífið lítið eitt bærilegra í þessu þjóðskipulagi, unz skilyrði eru sköpuð til að afnema það og byggja upp annað betra.

Forseti (GSv) : Hv. 4. landsk. þm. hefur lokið máli sínu, og tekur þá til máls af hálfu ríkisstj. hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Ég þarf ekki miklu að svara ræðum þeirra hv. þm., sem hér hafa talað, en mun þó drepa á nokkur atriði. Viðvíkjandi ummælum hv. 3. þm. Reykv. um flugvöllinn, þá eru þau rétt, en þetta var fært svona til bráðabirgða í fjárl. Þá minntist þessi hv. þm. einnig á alþingiskostnaðinn. Mér láðist að geta þess, að í kostnaðinum er innifalinn allur kostnaður við aukaþingið, sem nú er nýlokið. Út af því, sem hv. þm. Ísaf. sagði, þá verð ég að segja, að mér finnst það koma úr hörðustu átt hjá þm., sem vildi ekki fresta þingi til hausts, að ráðast á ríkisstj. fyrir þetta fjárlagafrumvarp. Það varð úr, að Alþ. skyldi koma saman 15. apríl í síðasta lagi, og öllum hv. þm. er ljóst, að ógerlegt er að semja fjárlagafrv. fyrir árið 1944, svo að nokkurt vit sé í. Ég lýsti yfir því, að frv. hefði verið lagt fram til þess að fullnægja ákvæðum stjskr., en ég lýsti enn fremur yfir því, að ríkisstj. hefði óbundnar hendur til þess að breyta því. Þrátt fyrir allt þetta hefur hv. þm. Ísaf. skap í sér til þess að ráðast á ríkisstj. og reyna að sýna fram á, hversu ómegnug hún sé að semja fjárlagafrv. Sami hv. þm. deildi einnig á ríkisstj. fyrir framkvæmd verðlagseftirlitsins. Sú framkvæmd þarf mikinn undirbúning á öllum sviðum, en þrátt fyrir það hefur verið sett hámarksverð í ýmis konar greinum, t. d. á rafmagnsvörur, vinnu í vélsmiðjum og þar að auki á veitingar og greiðasölu, og nú næstu daga verður sett hámarksverð á saumaskap allan. Áður var fyrir hámarksálagning á skömmtunarvörum, vefnaðarvörum og ýmsum öðrum vörum. Það er auðvelt að saka aðra um seinláta framkvæmd þessara mála, en ég er ekki viss um, að hv. þm. (FJ) mundi fara skjótlegar né betur úr hendi framkvæmdin en þeim mönnum, sem nú starfa að þeim með samvizkusemi og dugnaði. Þessum sama hv. þm. (FJ) virðist ekki liggja neitt betur orð til ríkisstj. nú en var við fjárlagaumr. í vetur. Þá fann hann stj. allt til foráttu. En nú sakar hann hana aðallega um það, að hana skorti „leikni hinna æfðu stjórnmálamanna.“ Ég efast ekki um, að það sé mjög sorgleg staðreynd í augum þessa hv. þm. En framkvæmdin verður að skera úr því, hvort góður og eindreginn vilji ríkisstj. til að vinna þjóðinni gagn getur vegið á móti skorti þeirra hæfileika, sem hv. þm. (FJ) virðist telja nauðsynlega innan þessara sala.

Forseti (GSv) : Þá hefur hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson, lokið máli sínu, og er þá þessum útvarpsumræðum lokið. Þessari 1. umr. fjárl, er frestað, og verður þá leitað atkv. til þess að vísa frv. til fjvn.