Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Hv. 2. þm. Austurl. beinir til mín fsp. í þremur liðum. Í fyrsta lagi er spurt hvaða framkvæmdir hafi átt sér stað vegna nýrrar virkjunar við Búrfell? Því er til að svara að verkhönnun stækkunar Búrfellsvirkjunar lauk árið 1982. Á því ári var byrjað að skola burt lausum jarðvegi í fyrirhuguðum stöðvarhússgrunni og frárennslisskurði með vatni sem ekki nýttist til virkjunarinnar. Þessum aðgerðum var svo haldið áfram næstu þrjú árin og fjarlægt mikið efnismagn. Á sl. sumri var svo þessu verki haldið áfram. Þá var reyndar einnig byrjað að gera undirstöður fyrir vinnubúðir og á uppsetningu húseininga á þær. En þessar einingar hafa verið geymdar í Búrfelli frá því að framkvæmdum lauk við Hrauneyjafossvirkjun og við fjórða áfanga Kvíslaveitu. Í öðru lagi var spurt hvaða áform séu uppi af hálfu Landsvirkjunar um frekari framkvæmdir og undirbúning þessarar virkjunar, m.a. varðandi útboð og öflun tilboða. Um þetta er því til að svara að sl. vor gáfu viðræður við svonefndan Atlantal-hóp álfyrirtækja um hugsanlega aukningu álbræðslu í Straumsvík tilefni til þess að ætla að aukin framleiðsla á áli gæti hafist fyrir lok ársins 1992, ef viðræður leiddu til þess að gengið yrði til samninga. Landsvirkjun þurfti því að búa sig undir að geta afhent orku til Atlantal-bræðslu á þeim tíma. Til þess að eiga raunhæfan möguleika á því að það mætti takast ákvað Landsvirkjun að senda útboðsgögn í vélar og rafbúnað til valinna fyrirtækja. Með útboðsgögnunum fylgdi bréf þar sem vakin var athygli á því að óvíst væri hvort nokkru tilboðanna yrði tekið, það væri m.a. því háð hvort álbræðsla yrði aukin og að sjálfsögðu að heimild Alþingis fengist til virkjunarinnar. Ég vil taka það fram að tilboð þessi hafa enn ekki verið opnuð og verða væntanlega ekki opnuð fyrr en einhvern tíma í byrjun næsta árs. Í júní sl. samþykkti stjórn Landsvirkjunar 27,7 millj. kr. fjárveitingu til þess að halda undirbúningi að stækkun Búrfellsvirkjunar áfram og 37,2 millj. kr. fjárveitingu til undirbúnings Fljótsdalsvirkjunar og háspennulínu frá Fljótsdalsvirkjun til Akureyrar. Ég kynnti þetta mál í ríkisstjórninni þegar það barst og ég gerði ekki athugasemdir við þessa samþykkt stjórnar Landsvirkjunar. Landsvirkjun hefur unnið að undirbúningi samkvæmt þessari samþykkt og hefur verið unnið að hönnun stöðvarhúss og gerð útboðsgagna fyrir gröft stöðvarhússgrunns og byggingu stöðvarhúss. Í þriðja lagi var spurt hvaða aðilar hafi fjallað um og leyft þessar framkvæmdir og annan undirbúning vegna þessarar virkjunar. Stjórn Landsvirkjunar hefur, eins og ég sagði, samþykkt ýmsar áætlanir og fjárveitingar til undirbúnings virkjanaframkvæmda, m.a. vegna stækkunar Búrfellsvirkjunar, og ég hef ekki gert neinar athugasemdir við það og um samþykkt stjórnarinnar vegna undirbúnings við virkjun í Fljótsdal að sjálfsögðu ekki heldur. Í þessu sambandi vil ég líka á það benda að í ályktun Alþingis um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu frá 6. maí 1982 var sagt skýrum orðum að samhliða næstu meiri háttar vatnsaflsvirkjunum skuli unnið að orkuöflunarframkvæmdum á Þjórsár-Tungnársvæðinu með Kvíslaveitum, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og gerð Sultartangastíflu. Búrfellsvirkjun verði stækkuð þannig að orkugeta vatnsaflsvirkjana á svæðinu verið allt að 950 gwst. á ári. Með tilliti til þessa er ekki óeðlilegt að samhliða Blönduvirkjun hafi verið unnið að undirbúningi stækkunar Búrfellsvirkjunar, ekki síst þegar kostur var á að beita þar búhyggindun og nota rennandi vatn til að ryðja burt jarðvegi vegna hugsanlegrar slíkrar framkvæmdar. Ég vil að lokum benda á að það er lögum samkvæmt skylda Landsvirkjunar að hafa forgöngu um virkjanir á sínu orkusvæði svo tryggt verði að afl- og orkuþörf viðskiptavina fyrirtækisins verði ávallt fullnægt. Ég tel að þessar framkvæmdir hafi verið í þeim anda.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Hér er mjög alvarlegt mál á ferðinni, ekki síst eftir þá ræðu sem hæstv. iðnrh. hefur hér flutt. Hæstv. ráðherra upplýsir það að hann hafi fylgst með þeim aðgerðum, þeim framkvæmdum sem farið hafa fram vegna nýrrar virkjunar við Búrfell og ekki gert athugasemdir við þær þótt ráðherranum sé ljóst að engin lagaheimild liggur fyrir vegna þessarar virkjunar og engin samþykkt af hálfu Alþingis um það að ný virkjun við Búrfell verði reist. Það sem hæstv. ráðherra er hér að segja og vitna til er varðandi stækkun Búrfellsvirkjunar og fleiri orkuöflunarframkvæmdir á Þjórsársvæðinu í þáltill. frá 1982. Sú þáltill. varðar ekki byggingu nýrrar virkjunar við Búrfell. Iðnrh. eftir iðnrh. hafa hafnað óskum Landsvirkjunar um að leita eftir heimild fyrir slíkri virkjun, þar á meðal Sverrir Hermannsson sem iðnrh., og e.t.v. fleiri iðnrh. Sjálfstfl. á sínum tíma, sem og ég 1982, þegar tilmæli bárust þar að lútandi. Þetta er að sjálfsögðu einnig alvarlegt að því er varðar stjórn Landsvirkjunar en í henni sitja þingkjörnir fulltrúar og ríkið er aðili að 50% hlutum að þessu stóra fyrirtæki. Hér er með ljósum hætti verið að brjóta lög í landinu og samþykktir Alþingis, og það af sjálfu framkvæmdarvaldinu, hæstv. iðnrh., sem heimilar og er vitni að því að ákveðið sé að verja fjármunum almennings í landinu, fjármunum þessa almannafyrirtækis, til þess að ráðast í virkjunarframkvæmdir sem allsendis er óvíst að nýtist og engar heimildir eru til um. Þvert á móti liggja fyrir samþykktir frá Alþingi, frá árinu 1982, sem vísa í gagnstæða átt varðandi nýjar virkjanir í landinu. Þetta er svo alvarlegt mál, virðulegur forseti, að það hlýtur að koma frekar til kasta löggjafarvaldsins hér og til sérstakrar athugunar. Og ég verð að lýsa undrun minni á þeirri óskammfeilni af hálfu hæstv. iðnrh. að skjóta hér skildi fyrir þær aðgerðir sem Landsvirkjun hefur staðið fyrir til þessa í trássi við samþykktir Alþingis og án nokkurrar heimildar löggjafans.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Eins og kom fram í svari mínu áðan þá er aðdragandi þessa máls alllangur. Framkvæmdir sem tengja má, eða aðgerðir sem tengja má fyrirhugaðri stækkun Búrfellsvirkjunar má rekja allt til ársins 1982. Þá var skolað burt lausum jarðvegi, eins og ég sagði, í fyrirhuguðum stöðvarhússgrunni og frárennslisskurði með vatnsrennsli. Þá hófust þessar framkvæmdir í raun og veru. Og þetta voru mjög umfangsmiklar framkvæmdir. Í þrjú ár eftir 1982 var þessu haldið áfram. Þá voru fjarlægðir alls um 1200 þús. rúmmetrar eða jafnvel 1300 þús. rúmmetrar af jarðefni. Ég tel þetta alveg eðlilegt. Eins og ég sagði í mínu svari hér áðan þá var það skynsamlegt og hyggilegt að undirbúa stækkun Búrfellsvirkjunar samhliða Blönduvirkjun. Ég vil í þessu sambandi, og líka til að andmæla því að þetta hafi verið gert í trássi við vilja þingsins, benda á það að í nefndaráliti atvmn. vegna þingsályktunarinnar sem við nefndum hér áðan, um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu frá vorinu 1982, sagði svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Miðað við áform um vatnsmiðlun á Þjórsár-Tungnársvæðinu er nýting þess vatns við Búrfell eðlileg og sjálfsögð. Nægir í því sambandi að benda á að kostnaðarsöm mannvirki, sem fyrir eru við Búrfell, nýtast að fullu nýjum aflvélum. Er eðlilegt að leitað verði lagaheimildar fyrir þeim aflauka við Búrfell, í stað heimildar um fjórðu aflvél við Hrauneyjafoss og Sigöldu.`` Það er því alveg ljóst að þingmenn tengdu, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, stækkun Búrfellsvirkjunar orkuöflunarframkvæmdum á Þjórsár-Tungnársvæðinu með beinum hætti við afgreiðslu Alþingis á þingsályktuninni árið 1982. Jafnframt taldi þingið þá eðlilegt að það yrði fremur horfið að þessu en aflaukningu í Hrauneyjafossvirkjun eða Sigölduvirkjun. Ég vildi líka vekja athygli á því að þáv. forsrh., Gunnar Thoroddsen, taldi upp sérstaklega --- og með leyfi hæstv. forseta vildi ég rekja þau atriði --- þegar þáltill. var á lokastigi, eftirtalin skýringaratriði. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Það fer ekki leynt að nokkuð mismunandi skilning leggja menn í það sem hér verður væntanlega samþykkt. En ég vil taka það skýrt fram að þegar farið verður að skýra það sem kann að vera ágreiningur um, þá verður auðvitað fyrst að líta á lögin um raforkuverð frá sl. ári, þá kemur þál. sem við erum nú að fjalla um, í þriðja lagi það sem segir í nál. hv. atvmn. og í fjórða lagi þær bókanir sem nefndarmenn hafa gert án þess að þær séu settar í sjálft nál., þar sem annars vegar er bókun sem sex nefndarmenn hafa samþykkt og hins vegar bókun sem einn nefndarmaður hefur staðið að. Ég er aðeins að benda hlutlaust á þessi túlkunaratriði þar sem þarf að hafa þau gögn til hliðsjónar sem ég nú rakti og hlýtur að gilda við sérhverja túlkun.`` Þetta er í reynd það sem við ræðum hér nú sjö árum síðar, en það heldur sínu gildi. Og það er alls ekki sanngjarnt eða réttmætt að halda því fram að þær skynsamlegu og hyggilegu ráðstafanir sem gerðar hafa verið á grundvelli þessarar ályktunar sé í andstöðu við vilja þingsins.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé alls ekki svo að Landsvirkjun hafi gengið lengra heldur en vera ber varðandi undirbúning hugsanlegrar stækkunar Búrfellsvirkjunar. Það er auðvitað alltaf matsatriði í jafnstóru fyrirtæki og Landsvirkjun er, sem hefur með höndum jafnumfangsmiklar framkvæmdir og raun ber vitni, hversu miklu fjármagni eigi að verja í undirbúning framkvæmda og til rannsókna. En á Landsvirkjun hvílir mjög þung lagaskylda í þessum efnum og því tel ég að hingað til hafi ekki verið gengið lengra heldur en lög og fyrirmæli Alþingis gefa tilefni til. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að öllu lengra verður ekki gengið en nú hefur verið gert, án þess að málið verði lagt fyrir Alþingi. Þess vegna hefur, eins og hv. 2. þm. Austurl. benti á, Landsvirkjun ekki aðeins nú heldur áður farið fram á það að þetta mál verði tekið upp á Alþingi og lagaheimildar leitað til stækkunar Búrfells II. Ég hafði reyndar kvatt mér hljóðs áður en hæstv. iðnrh. flutti sína aðra ræðu hér, en engu að síður vil ég inna hann eftir því hvernig hann hyggst bregðast við mjög nýlegri samþykkt stjórnar Landsvirkjunar um lagaheimild til stækkunar Búrfells II þannig að hægt sé með eðlilegum hætti að vinna að undirbúningi þeirrar virkjunar eins og annarra kosta sem eru fyrir hendi varðandi aukningu á okkar orkuöflunarkerfi.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Ég verð að segja það að þau tíðindi sem hér eru flutt af hæstv. iðnrh. koma nokkuð á óvart. Mér var reyndar kunnugt um að það hefði verið skolað burtu jarðvegi við Búrfell síðan 1982 og það eru í sjálfu sér búhyggindi sem ekki er hægt að hafa á móti. Hins vegar að það sé búið að bjóða út vélbúnað virkjunarinnar, þó að með fyrirvara sé, án þess að leita heimildar Alþingis þar um eða ræða slík mál hér á þessum vettvangi, það eru vissulega tíðindi sem koma á óvart, og ég verð að segja að það er nokkuð langt gengið. Ég held að þörf sé á að ræða þessi mál frekar hér á Alþingi og taka til þess betri tíma síðar.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Mér finnst satt að segja að þessi umræða leiði hugann að því að sumar stofnanir hér í þessu þjóðfélagi virðast hafa meiri völd og meira sjálfstæði en sumar aðrar. Sumar stofnanir í þessu þjóðfélagi eru búnar að koma sér upp þannig aðstöðu að þær eru ríki í ríkinu og þær senda ríkisstjórnum og Alþingi tilkynningar um ákvarðanir sínar en leita ekki til Alþingis eða ríkisstjórnar um sínar niðurstöður. Þessi stofnun sem ég er að tala um núna heitir Landsvirkjun, og það hefur verið ákaflega sérkennilegt að fylgjast með því undanfarin ár, mörg ár, hvernig hún hefur hagað sér, bæði gagnvart framkvæmdarvaldi, fjárveitingavaldi og Alþingi á hverjum tíma. Það hlýtur að verða alþingismönnum sérstakt umhugsunarefni og hvatning til þess að taka sérstaklega á stjórnunarmálum þessarar stofnunar og vinnubrögðum hennar yfirleitt. Á sama tíma og Alþingi liggur með smásjá yfir fjárveitingum og fjármálaákvörðunum einstakra ríkisstofnana þar sem menn eltast við þúsundir króna hér og hundruð króna þar virðist þessi stofnun hafa sjálfstæði og svigrúm sem er allt annað og með allt öðrum hætti en aðrar ríkisstofnanir eða opinberar stofnanir hafa. Þetta hlýtur að kalla á það, virðulegi forseti, í framhaldi af þessum skoðanaskiptum sem fram hafa farið hér að vinnubrögð þessarar stofnunar verði tekin til rækilegrar athugunar í framtíðinni.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, hv. 2. þm. Austurl., fyrir þessa fsp. Hún hefur komið því til leiðar að hér hefur verið upplýst að Landsvirkjun hefur farið langt út fyrir þau mörk sem má telja eðlilegt í vinnubrögðum. Og það er rétt sem hér kemur fram, og ég held ég taki undir það, að það er ekki eðlilegt að stofnanir eins og Landsvirkjun framkvæmi fyrir hundruð milljóna eða jafnvel milljarða án þess að hafa heimildir Alþingis til þess. Það er brýnt að hæstv. iðnrh. beiti sér fyrir því að leyfi, ef á að gefa leyfi til virkjunar og útboðs á vélbúnaði og fleiru, verði borin hér upp í Alþingi til samþykktar eða synjunar. Það er ekki nokkur vegur að bjóða þinginu það að stofnanir sem ríkið á fari svo með fjármuni þjóðarinnar sem varða bæði raforkuverð til almennings og fyrirtækja.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Það vekur athygli hvernig talsmenn Alþb. hér við þessa umræðu tala. Helsti talsmaður Alþb. í orku- og iðnaðarmálum færir hér fram þau viðhorf beinlínis að það sé óeðlilegt að hefja undirbúning þessarar virkjunar. Það liggur þó fyrir að þetta er hagkvæmasti virkjunarkosturinn og óhjákvæmilegt að ráðast í þessa virkjun ef hér á að hefja á ný stóriðju og orkusölu til stóriðju. Það vekur líka athygli að hæstv. menntmrh. skuli bera fram þá gagnrýni sem hann gerði hér því að hæstv. iðnrh. hafði rétt áður í þessari umræðu upplýst að hann hafði sjálfur, persónulega, samþykkt allar þær ráðstafanir sem Landsvirkjun hafði gert í þessu efni. Ásakanir hæstv. menntmrh. eru þess vegna ásakanir á iðnaðarráðherrann í ríkisstjórninni sem hann sjálfur situr í og lýsir það býsna vel því ástandi og því samkomulagi eða þeim skorti á samkomulagi, öllu heldur, sem er innan þessarar ríkisstjórnar í stefnumörkun í mjög viðamiklu máli. En aðalatriðið er þetta: Til þess að halda áfram eðlilegum og nauðsynlegum undirbúningi að þessari virkjun, sem er hagkvæmasti virkjunarkosturinn sem landsmenn eiga nú völ á þarf lagaheimildir. Landsvirkjun hefur óskað eftir þeim heimildum og það er ástæða til þess og nauðsynlegt að ítreka þessa spurningu til hæstv. iðnrh.: Hvað dvelur hann í því að færa hér inn á Alþingi frv. um heimild til þess að halda þessum undirbúningi áfram og ráðast í þessa virkjun? Hvað veldur því að sá seinagangur er af hans hálfu í því að bera málið hér inn á Alþingi?

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Við þessa umræðu hefur það komið fram að hæstv. iðnrh. gengur mun lengra en aðrir þingmenn í að túlka svigrúm til framkvæmda sem ekki hafa verið heimilaðar lögum samkvæmt. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson sem sæti á í stjórn Landsvirkjunar er þó það skynsamur að viðurkenna að eðlilegt væri að leita heimildar fyrir þeim framkvæmdum sem þarna er verið að ráðast í. Þetta segir sína sögu. Þetta eru stórar upphæðir sem hér er um að ræða og varða beinar framkvæmdir eins og hér hefur komið fram, byggingu vinnubúða og grunn fyrir stöðvarhúsi eins og hæstv. iðnrh. upplýsti hér. Ég ítreka það að þetta mál hlýtur að verða athugað frekar á vegum þingsins. Það er svo alvarlegt og stríðir svo mjög gegn samþykktum sem gerðar hafa verið hér á Alþingi.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Þau skoðanaskipti sem hér hafa orðið sýna glöggt að það er þörf fyrir frekari umfjöllun Alþingis um virkjanamálin, og ég tek undir það. Sannleikurinn er sá og það er efniskjarni þessa máls að það er engin þörf fyrir nýjar stórvirkjanir á Íslandi fyrr en eftir árið 2015 nema til komi aukin stóriðja, aukin málmbræðsla í landinu, sem er nærtækasti og besti kostur eins og nú stendur á. Það er þetta sem menn þurfa að hafa fast fyrir sínum hugskotssjónum þegar þeir ræða virkjanamálin. Við virkjum ekki bara til að virkja. Ég tek það fram að ég hef í hyggju að leggja fram hér í þinginu, þegar efnisundirstaða er fengin, þáltill. um atvinnuuppbyggingu á grundvelli orkulindanna. Þá verður líka greint hver muni hagkvæmasta virkjanaröð eftir því sem menn nú sjá miðað við röð þeirra iðnaðaráforma og stærð sem þá virðast í sjónmáli. En fyrr en sú röð er þekkt er heldur ekki hægt að raða virkjunum. Það er heldur ekki hægt að segja nú hver er hagkvæmasti næsti kostur. Það er þess vegna sem ég hef dregið að leggja þetta fram í þinginu en það mun ekki dragast öllu lengur, og ég mótmæli því að í þessu máli hafi verið farið lengra en liggur í gerðum samþykktum þingsins.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Þann tíma sem ég átti sæti í stjórn Landsvirkjunar, 1983--1988, sendu tveir iðnaðarráðherrar Sjálfstfl. inn í stjórn Landsvirkjunar frv. til laga um virkjun Búrfells II. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson fór hér mikinn fyrir skömmu yfir því að það mætti ekki dragast að hrinda þessum virkjunum í framkvæmd. Ég vil gjarnan skilja eftir þessa spurningu hér fyrir formann Sjálfstfl. og forustu Sjálfstfl.: Hvernig stóð á því að tveir iðnaðarráðherrar Sjálfstfl. sem í valdatíð flokksins lögðu fyrir Landsvirkjun, sem Landsvirkjun afgreiddi síðan, fullbúin frv. um virkjun Búrfells II skiluðu þeim frv. aldrei inn á Alþingi?

Páll Pétursson Frú forseti. Ég kveð mér hér hljóðs vegna þess að mér þótti gæta nokkurrar ónákvæmni í svari hæstv. iðnrh. þar sem ég skildi svo hans upphafsræðu að útboð hefði verið gert á vélum, lokað útboð til valinna fyrirtækja á vélabúnaði til Búrfellsvirkjunar, samkvæmt samþykkt stjórnar Landsvirkjunar. Ég kannast ekki við þessa stjórnarsamþykkt og hún mun ekki vera fyrir hendi. Þetta vil ég að komi hér fram. Hitt er svo annað mál að ég er ekki þar með að segja að það hafi verið óskynsamlega að verki staðið, að hefja undirbúning virkjunar við Búrfell. Það er tvímælalaust ódýrasti virkjunarkostur sem við eigum völ á, var reyndar ódýrasti virkjunarkostur allt frá 1980. Landsvirkjun starfar samkvæmt lögum um Landsvirkjun þannig að gjaldskrárhækkanir þurfa ekki að fara fyrir ríkisstjórn. Við breyttum hér lögum fyrir mörgum árum síðan, hæstv. menntmrh., þannig að Landsvirkjun þarf einungis að leita álits Þjóðhagsstofnunar á gjaldskrárbreytingum. 

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Rétt aðeins vegna athugasemda hæstv. fjmrh., þá liggur það í augum uppi að það var fyrst eftir að skriður komst á viðræður um nýja stóriðju hér á landi sem það varð raunhæft að óska eftir lagaheimildum hér að lútandi, og ef við ætlum að vera sjálfum okkur samkvæmir og freista þess að ná slíkum samningum og meinum eitthvað með því sem við segjum í því efni er kominn sá tími að það er nauðsynlegt að afla þessarar lagaheimildar. Það er þess vegna sem það er gagnrýni vert nú hversu það hefur dregist á þessu þingi að það frv. yrði lagt fram af hálfu hæstv. ríkisstjórnar.

Þetta var bara leikaraskapur hjá Sjálfstfl. áður.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Ég fer fram á það við forseta og þingheim að ég fái að lesa upp þrjár línur til þess að svara hv. 1. þm. Norðurl. v. 

Forseti fellst á það ef þetta eru einungis þrjár línur og leyfir hæstv. iðnrh. að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég þakka tillitssemina. Ég sagði í svari mínu: Stjórn Landsvirkjunar hefur samþykkt áætlanir og fjárveitingar til undirbúnings stækkunar Búrfellsvirkjunar. Það er rétt. Þær samþykktir hef ég séð og ekki gert athugasemdir við. Þær samþykktir hef ég líka kynnt í ríkisstjórninni. Landsvirkjun ákvað síðan að senda útboðsgögn í vélar og rafbúnað til valinna fyrirtækja.

Fyrirspyrjandi (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Ég sé að hæstv. fjmrh. hleypur úr sal. Hann hefði gjarnan mátt vera við þó að ég sé að spyrja flokksbróður hans því ég geri ráð fyrir að þetta mál snerti hann líka. Tilefni þessarar fsp. er að í athugasemdum við fjárlagafrv. undir kaflaheitinu ,,Áætluð ráðstöfun útflutningsbóta á árinu 1990`` segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Stjórnvöld munu hins vegar beita sér fyrir því að draga úr birgðum kindakjöts sem nemur samdrætti í framleiðslu. Samkvæmt því skulu birgðir minnka um allt að 600 tonn fyrir lok verðlagsársins. Þá munu birgðir kindakjöts í landinu verða um 1540 tonn við upphaf slátrunar 1990.`` Og svo legg ég sérstaklega áherslu á það sem nú kemur á eftir, hæstv. landbrh., en þar segir enn fremur: ,,Ætlunin er að Framleiðnisjóður landbúnaðarins noti hluta ríkisframlags á næsta ári til að efla markaðsstarf innan lands sem fellur undir verkefni sjóðsins, sbr. 37. gr. laga nr. 46/1985 og reglugerð nr. 406/1986.`` Þetta er, hæstv. landbrh., tilefni fsp. minnar en þar er sérstaklega eftir því leitað að fá fram skoðanir hæstv. ráðherra á því hvort heimilt sé að fara svo með fjármuni Framleiðnisjóðs landbúnaðarins sem athugasemdir fjárlagafrv. skýra frá að gert muni verða. Í öðru lagi legg ég á það áherslu að fá fram skoðun hæstv. landbrh. á því hversu mikið fjármagn þarf til að ná fram þeirri söluaukningu sem hér er gert ráð fyrir upp á 600 tonn af kindakjöti. Nú er það svo að Framleiðnisjóður landbúnaðarins hefur mikilvægum verkefnum að sinna og að fjármagni hans eða fjármunum hefur verið að mjög stórum hluta ráðstafað. Þess vegna er spurt alveg sérstaklega um skoðun ráðherrans á því hvort fjárhagur sjóðsins sé með þeim hætti að hægt sé að taka þetta fjármagn úr honum þó að menn virði ekki lög og brjóti reglur.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég byrja á því að vísa síðustu ummælum hv. þm. á bug. Reyndar skildi ég ekki hvað hann átti við, en það stendur hvorki til að óvirða lög né reglur hér í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég svara spurningum hv. þm. þannig að það er margra ára fordæmi fyrir því að Framleiðnisjóður landbúnaðarins leggi fé til markaðsstarfs, enda er skýrt á um það kveðið, bæði samkvæmt gildandi lögum um Framleiðnisjóð landbúnaðarins jafnframt þeim heimildum sem lúta að ráðstöfun fjár úr Framleiðnisjóði og eru í búvörulögnuum frá 1985. Þannig hefur til að mynda Framleiðnisjóður á sl. árum, svo að ég upplýsi þingheim um það, varið á árinu 1987 um 23 millj. kr. til markaðsstarfs á þágildandi verðlagi sem jafngildir sjálfsagt 30--35 millj. kr. á núgildandi verðlagi. Á árinu 1988 ráðstafaði sjóðurinn um 26,8 millj. kr. til markaðsstarfs sem á núgildandi verðlagi gæti látið nærri að vera 32--34 millj. kr. og áætlun sjóðsins fyrir þetta ár gerir ráð fyrir að ráðstafa a.m.k. 20 millj. kr. til markaðsstarfsemi af ýmsu tagi á verðlagi þessa árs. Fyrir því er auðvitað þegar löng hefð og fordæmi að Framleiðnisjóður leggi fé til ýmiss konar starfsemi sem tengist markaðsmálum. Í öðru lagi vík ég að því sem um er fjallað í athugasemdum með fjárlagafrv. Þar er greint frá því samkomulagi ríkisvaldsins og bænda að beita sér fyrir átaki til að minnka birgðir kindakjöts í landinu og er það að mínu mati eitthvert brýnasta hagsmunamál sauðfjárbænda að það takist og hefur lengi verið. Það tókst á þessu ári að minnka birgðirnar um 500 tonn og vonandi tekst að halda áfram á sömu braut þannig að á næsta hausti verði birgðir orðnar nálægt þeim mörkum sem þarna er um fjallað eða um 1500 tonn. Framleiðnisjóði, eins og segir í athugasemdum með fjárlagafrv., er ætlað að styðja við þetta átak og ég vek athygli á orðalagi á bls. 285 í þskj. 1, fjárlagafrv. Þar segir, með leyfi forseta.: ,,Samkvæmt því skulu birgðir minnka um allt að 600 tonn [þ.e. samkvæmt samkomulaginu] fyrir lok verðlagsársins. Þá munu birgðir kindakjöts í landinu verða um 1540 tonn ... Ætlunin er að Framleiðnisjóður landbúnaðarins noti hluta ríkisframlags á næsta ári til að efla markaðsstarf innan lands sem fellur undir verkefni sjóðsins, sbr. 37. gr. laga.`` Enn fremur segir neðar: ,,Reiknað er með að Framleiðnisjóður styrki þetta markaðsstarf á næsta ári og með stuðningi sjóðsins megi tryggja a.m.k. sölu þeirra 600 tonna sem þarf til að ríkissjóður standi við sinn hluta samningsins við bændasamtökin.`` Ég legg þann skilning í þetta orðalag að Framleiðnisjóði sé ætlað að leggja verulegt fjármagn til markaðsstarfsemi á næsta ári eins og hann hefur áður gert, e.t.v. meira fé en hann hefur gert a.m.k. á þessu ári og ég reikna með að því fé verði varið með svipuðum hætti og gert hefur verið, þ.e. til ýmiss konar starfsemi sem tengist þessum markaðsmálum, auglýsinga, e.t.v. til stuðnings við vinnslu- og pökkunarverkefni, söluaðgerðir og fleira af því tagi en ekki til beinna niðurgreiðslna. Ég tel, og vil hafa það alveg skýrt af minni hálfu, ég tel það orka miklu meira tvímælis hvort eðlilegt væri miðað við hlutverk sjóðsins að hann legði fé til beinna niðurgreiðslna á vöruverði en ýmiss konar annarra aðgerða 

Fyrirspyrjandi (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Þeirri fsp. sem ég lagði hér fram hefur alls ekki verið svarað og ég vil mjög leita eftir því við forseta að málinu verði frestað og að landbrh. verði gefinn kostur á að svara fsp. Það er að sjálfsögðu alveg með öllu óþolandi og vanvirða við þingið að ráðherrar skuli koma upp með þeim hætti sem hér hefur verið gert og ekki síst þegar um það er að ræða að fsp. fjallar um og er tilkomin vegna sérstakra málefna ríkisstjórnarinnar. Nú vill svo til að það hafa fleiri spurst fyrir um þetta en ég. M.a. hefur viðskrn. gert það sjálft og vil ég nú biðja hæstv. fjmrh. að fylgjast með umræðunni. Í minnispunktum sem viðskrn. hefur lagt fram í fjvn. segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Í frv. til fjárlaga vegna ársins 1989 var gert ráð fyrir sérstakri niðurgreiðslu á matvælum, óskiptri, að upphæð 120 millj. kr.`` Og svo segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Í frv. til fjárlaga vegna ársins 1990 er engin slík óskipt niðurgreiðsla. Þegar Fjárlaga- og hagsýslustofnun var tilkynnt að ráðuneytið óskaði eftir fjárhæð til þess að setja í söluaukandi aðgerðir var því svarað til að fjmrn. hefði ákveðið að Framleiðnisjóður landbúnaðarins mundi fjármagna slíkt á árinu 1990.`` Viðskrn. fær þau svör hjá fjmrn. að Framleiðnisjóður eigi að fjármagna þessa niðurgreiðslu 600 tonna af dilkakjöti, og það muni kosta 150 millj. kr. Svo kemur hæstv. landbrh. hér og segir að hann skilji þessi mál bara allt öðruvísi, þó að flokksbróðir hans svari þriðja ráðherranum þannig að þessar greiðslur eigi að fara fram úr Framleiðnisjóði landbúnaðarins að upphæð 150 millj. kr. til þess að ná umsömdu söluátaki á dilkakjöti á þessu ári. Ég ítreka ósk mína, virðulegi forseti, um að þessari fsp. verði svarað með skýrari hætti og ráðherra taki hana aftur með sér til baka upp í landbrn. og svari þannig að skiljanlegt sé hver skoðun ráðherrans á þessu máli er.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég tel að ég hafi svarað þessari fsp. eins og hægt er á þessu stigi málsins út frá þeim upplýsingum sem fyrir liggja og mínum skilningi og mínu samþykki við það orðalag sem er í fjárlagafrv. Ég get að sjálfsögðu ekki svarað hv. þm. Agli Jónssyni til um einhverjar bréfaskriftir sem hann hefur séð en ekki ég. Hv. þm. notar sér vitneskju sína sem nefndarmanns í fjvn. til að draga hér inn í umræðuna plögg og bréfaskriftir hverjar hafa ekki komið fyrir augu mín sem landbrh. Ég tel líka þá upphæð sem hv. þm. nefndi fráleita. Það gefur auga leið að það ætti ekki að kosta neinar 150 millj. kr. þó svo að einhver aðili tæki að sér að grípa til ráðstafana til að fjármagna söluátak á 600 tonnum kindakjöts. Það væri þá allhrikaleg niðurgreiðsla svo að ekki sé meira sagt. Þannig má t.d. reikna það út í huganum að ef auknar væru niðurgreiðslur um 75 kr. á kg á 600 tonnum, þá kostar það 45 millj. en ekki 150 svo að dæmi sé tekið. Ég hef lagt þann skilning í þetta orðalag að Framleiðnisjóði landbúnaðarins væri ætlað að leggja af mörkum, sérstaklega á næsta ári, fé til að standa að og styðja við bakið á ýmiss konar markaðsstarfi, sérstaklega til að auka sölu á dilkakjöti. En eins og ég sagði hér úr ræðustólnum áðan, þá hef ég ekki reiknað með að það yrði gert í formi beinna niðurgreiðslna úr Framleiðnisjóði, enda tel ég að það orki miklu meira tvímælis að gera það. Hitt er ljóst að fyrir því eru mörg fordæmi að ráðstafa fé úr Framleiðnisjóði til að standa straum af ýmiss konar markaðsaðgerðum. Fyrir því eru bæði fordæmi og ótvíræðar heimildir í lögunum um Framleiðnisjóð.

Fyrirspyrjandi (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Því oftar sem hæstv. landbrh. kemur hingað upp, því verri verður hlutur hans í þessum málum. Í þessu plaggi sem ég vitna hér til frá viðskrn. er það tekið fram að til að ná þessum árangri fyrir einu ári síðan hafi þurft 120 millj. kr. og viðskrn. segir að til þess að ná þessum sambærilega árangri þurfi núna 150 millj. kr. Hvar er þessi ráðherra staddur og hvar er þessi ríkisstjórn stödd, þegar samgöngurnar á milli ráðuneytanna og ráðherranna eru ekki betri en svo að þar sem fjallað er um sömu verkefni og sömu tölur, þá tala þeir út og suður? Þeir hafa ekki einu sinni tölurnar réttar sem þeir eru að vinna með og hafa unnið með á sl. ári m.a.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir með hv. fyrirspyrjanda án þess að hafa mikinn hávaða uppi í þeim efnum. Það er til óhagræðis að þetta mál skuli heyra undir þrjú ráðuneyti og hefur lengi verið og þyrfti að breyta því að mínu mati þannig að allt sem varðar verðlagningu búvaranna yrði a.m.k. ekki á fleiri en tveimur stöðum. En eins og þetta er nú þarf um þetta samráð á milli þriggja ráðuneyta. Í öðru lagi bendi ég hv. þm. á, hafi það ekki vakið athygli hans, að ekki er búið að afgreiða fjárlögin. Og ég spyr: Átti að skilja hv. þm. Egil Jónsson svo að hann teldi að þar væri allt frágengið og óumbreytt og búið væri að taka í raun og veru fjárveitingavaldið af Alþingi og fjvn.? Ég vakti sérstaka athygli þm. á því að verið væri að vinna að upplýsingasöfnun um söluhorfur og útflutningsþörf á næsta ári og það tengist óhjákvæmilega í þessu máli. Það verður m.a. að meta hvort raunhæft sé að ætla að ná allri þessari söluaukningu hér innan lands eða hvort að einhverju leyti verði að standa við samkomulagið við bændur með útflutningi. Allt skiptir þetta máli áður en dæminu verður lokað. Það verður við endanlega afgreiðslu fjárlaganna þannig að ég tel upphlaup hv. þm. fullkomlega ótímabært á þessu stigi málsins.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. forseti. Lög þau um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem taka munu gildi nú um áramótin hafa óhjákvæmilega í för með sér umtalsverða röskun á rekstri ýmissa stofnana, ekki síst hér í Reykjavík. Varðar sú röskun jafnt starfskjör starfsmanna sem og þjónustu við íbúana. Hér í Reykjavík hafa menn verulegar áhyggjur af samruna Sjúkrasamlags Reykjavíkur og Tryggingastofnunar ríkisins og óttast að nokkuð skorti á um undirbúning þess máls. Sjúkrasamlagið veltir um tveim milljörðum kr. árlega og eru daglegar afgreiðslur á bilinu 300--500 talsins. Í samlaginu vinna 28 manns sem teljast verður ótrúlega fátt starfsfólk, enda um starfsmenn að ræða sem unnið hafa áratugum saman í stofnuninni margir hverjir. Nú hefur verið rætt um að flytja stofnunina í heilu lagi í húsnæði Tryggingastofnunar ríkisins, sem hlýtur að þurfa að útvega, því að ekkert rými er í því húsnæði sem hún ræður yfir nú og gætu menn þá efast um þann sparnað sem af því kynni að leiða. T.d. má geta þess að nýlega er lokið umfangsmikilli tölvuvæðingu í Sjúkrasamlagi Reykjavíkur sem kostaði tugi milljóna og það fé færi þar með fyrir lítið. Við hæstv. heilbrrh. höfum nokkrum sinnum átt orðastað um sjúkradagpeningagreiðslur hér í þessum sal og þá oftast um það hversu skammarlega lágar þær eru. En það er þó mikilvægt að þær séu a.m.k. afgreiddar fljótt og vel. Á sama hátt hygg ég að foreldrum brygði við ef greiðsla tannlæknareikninga drægist úr hófi og þannig mætti lengi telja. Það er allra mál að afgreiðsla Sjúkrasamlags Reykjavíkur sé með ágætum og leitun er að stofnun sem eins mikilvægt er að sinni verkefnum sínum með velferð viðskiptavinanna að markmiði. Þá er staða starfsmanna að sjálfsögðu ærið óljós og verður komið að því hér á eftir í annarri fsp. en ástæða er til að spyrja hæstv. heilbrrh. hvernig hann telji þá stöðu vera tryggða. Hér mun hæstv. fjmrh. svara þeirri fsp. á eftir, en ég vildi gjarnan heyra álit hæstv. heilbrrh. einnig á því. Virðulegur forseti. Fsp. mín er á þskj. 84 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Hvað líður undirbúningi að yfirtöku Tryggingastofnunar ríkisins á starfsemi sjúkrasamlaga? 2. Hvað líður undirbúningi í Reykjavík? 3. Hvar er fyrirhugað að starfsemin fari fram? 4. Hvernig verður staða starfsmanna Sjúkrasamlags Reykjavíkur að því er tekur til ráðningar og launakjara frá 1. jan. 1990? 5. Er tryggt að Reykvíkingar njóti jafngóðrar þjónustu og verið hefur eftir breytinguna?``

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir hefur beint til mín nokkrum fsp. varðandi verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og afleiðingar af þeirri lagasetningu sem hér fór fram á síðasta þingi og hvernig það horfi við breytingum sem varða málefni sjúkrasamlaganna. Hefur hún gert grein fyrir þessum liðum fsp. 1. liðurinn var: ,,Hvað líður undirbúningi yfirtöku Tryggingastofnunar ríkisins á starfsemi sjúkrasamlaga?`` Í júní sl. var strax hafinn undirbúningur að yfirtöku Tryggingastofnunar ríkisins á starfsemi sjúkrasamlaganna. Á fundi tryggingaráðs 19. júní 1989 var gengið frá bréfum til allra forsvarsmanna sjúkrasamlaga þar sem þeim var skýrt frá efni hinna nýju laga og falið að gera tilteknar, nauðsynlegar ráðstafanir vegna þeirra. Jafnframt var sett á laggirnar nefnd þriggja starfsmanna Tryggingastofnunarinnar til að undirbúa hin nýju viðfangsefni sem lögunum fylgja. Á sama fundi var einnig samþykkt að fara þess á leit við dómsmrn. að sýslumenn og bæjarfógetar tækju að sér umboð sjúkratrygginga utan Reykjavíkur eins og gildir um aðrar greinar almannatrygginga og tryggja að verkefninu yrði sinnt með viðunandi hætti undir umsjón og yfirstjórn Tryggingastofnunar ríkisins. Hefur dómsmrn. orðið við þessum tilmælum og munu sýslumenn og bæjarfógetar taka að sér umboðsstörf á sviði sjúkratrygginga frá 1. jan. 1990. Er í samkomulagi við dómsmrn. m.a. gengið þannig frá málum að tryggingaráð getur sagt upp þjónustu einstakra umboða ef það telur að ekki sé veitt sú þjónusta sem lög og reglugerðir segja til um eða ekki hlýtt stjórnvaldsfyrirmælum Tryggingastofnunar ríkisins. Meginstefna tryggingaráðs við yfirtöku og starfsemi sjúkrasamlaganna er að tryggja að þjónusta verði a.m.k. jafngóð og verið hefur og víða betri með því að m.a. megi einnig nýta útibú embætta sýslumannanna eftir því sem tök eru á. Við yfirtökuna hefur verið gengið út frá þeirri reglu að núverandi starfsfólk sjúkrasamlaga eigi forgangsrétt að þeim störfum á sviði sjúkratrygginga sem ráða þarf í. Hefur fyrrgreind undirbúningsnefnd Tryggingastofnunar unnið að þessum málum í samráði við starfsmenn dómsmrn. og fjmrn. og er víðast hvar búið að ganga frá þessum málum starfsmanna. Munu þeir örfáu sem ekki fá sambærilegt starf í hinu nýja kerfi njóta biðlauna. Munu flestir sýslumenn og bæjarfógetar þegar hafa gert viðeigandi ráðstafanir í húsnæðismálum sínum og eru þeir þess albúnir að takast á við hið nýja verkefni. 2. liður fsp. var síðan: ,,Hvað líður undirbúningi í Reykjavík?`` Í Reykjavík mun sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins yfirtaka starfsemi Sjúkrasamlags Reykjavíkur frá næstu áramótum. Hefur deildin verið endurskipulögð í samráði við heilbr.- og trmrn. og fjmrn. til þess að takast á við þau auknu verkefni sem yfirtökunni fylgja. Tekið skal fram að flest þau verkefni sem Sjúkrasamlag Reykjavíkur hefur haft með höndum hefur sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar einnig annast í meira eða minna mæli fyrir hönd sjúkrasamlaga utan Reykjavíkur auk þess að hafa haft faglega yfirumsjón með öllum sjúkrasamlögum í landinu. Þannig er deildin við yfirtökuna í raun einungis að auka starfsemi sem hún hefur þegar með að gera í dag. Þar við bætist, eins og síðar verður getið nánar, að flest af núverandi starfsfólki Sjúkrasamlags Reykjavíkur mun koma til starfa hjá Tryggingastofnun og þar með tryggja enn frekar hnökralitla yfirtöku á verkefnum samlagsins. Hafa þegar verið gerðar viðeigandi ráðstafanir á flestum þeim sviðum sem breytinguna snerta, bæði á sviði þjónustu, starfsmannahalds og tölvutækni. Önnur atriði eru hins vegar þess eðlis að ekki er raunhæft að ganga frá þeim fyrr en dregur nær áramótum. Þriðji liður fsp. var síðan: ,,Hvar er fyrirhugað að starfsemin í Reykjavík fari fram?`` Starfsemin í Reykjavík mun fyrst um sinn fara fram bæði í núverandi skrifstofuhúsnæði Tryggingastofnunar ríkisins að Laugavegi 114 og í núverandi skrifstofuhúsnæði Sjúkrasamlags Reykjavíkur að Tryggvagötu 28. Verður auglýst rækilega í fjölmiðlum þegar nær dregur áramótum hvaða þættir starfseminnar verða á hvorum stað. Æskilegt er hins vegar að öll þessi starfsemi fari fram á sama stað. Heilbr.- og trmrn. mun því vinna að því að finna Tryggingastofnun ríkisins hentugt viðbótarhúsnæði þannig að í framtíðinni geti starfsemin rúmast undir einu þaki. Er því hér í raun um bráðabirgðaástand að ræða. Fjórði liður fsp. var síðan: ,,Hvernig verður staða starfsmanna Sjúkrasamlags Reykjavíkur að því er tekur til ráðningar og launakjara frá 1. jan. 1990?`` Öllum starfsmönnum Sjúkrasamlags Reykjavíkur nema forstjóra þess og einum starfsmanni sem hefur unnið þar mjög skamma hríð, hefur verið boðin vinna hjá Tryggingastofnun, í flestum tilvikum við sambærileg störf og þeir hafa gegnt í samlaginu. Af þessum hópi hafa tveir afþakkað starf, þar af annar með vísan til þess að um ósambærilegt starf væri að ræða. Ljóst er því að samtals munu koma til starfa hjá Tryggingastofnun 22 af starfsmönnum samlagsins. Munu þeir njóta launakjara sem opinberir starfsmenn fá frá 1. jan. 1990, þó þannig að með áunnin réttindi verður að mestu farið eins og þeir hefðu unnið á einum og sama vinnustað frá upphafi. Flestir munu lækka í launum við að fara yfir til ríkisins um einn til fimm launaflokka. Verður þeim tryggður mismunur þess í formi biðlauna í 6--12 mánuði eftir því sem við á. Þeir starfsmenn sem ekki eiga kost á sambærilegu starfi hjá Tryggingastofnun munu njóta biðlauna í 6--12 mánuði frá næstu áramótum. Hæstv. forseti. Ég á enn eftir einn lið fsp. en ég er alveg ljúka máli mínu. Þar er spurt: ,,Er tryggt að Reykvíkingar njóti jafngóðrar þjónustu og verið hefur eftir breytinguna?`` Þess er að vænta að þjónusta bæði við Reykvíkinga og aðra landsmenn versni ekki við breytinguna. Samkvæmt lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, nr. 87/1989, verður engin breyting á þeim bótum sem sjúkratryggingar greiða þegar í dag. Í langflestum tilvikum, 26 af 30 á öllu landinu, verða það þaulvanir fyrrum starfsmenn sjúkrasamlaga eða Tryggingastofnunar sem annast munu starfsemina áfram eftir breytinguna. Ekki eru því finnanlegar neinar forsendur fyrir því að þjónustan versni frá því sem verið hefur. Hins vegar hlýtur eðli málsins samkvæmt að vera að vænta einhverra byrjunarörðugleika fyrstu daga á nýja árinu einhvers staðar. Að búast við öðru væri óraunhæft þar sem um verulega breytingu er í raun að ræða.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Helgadóttir) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég held hins vegar að málið sé ekki eins langt komið og hæstv. ráðherra vill halda fram. Ég held að það séu ýmsir endar óhnýttir. Það er ljóst að nú er ekki fyrir hendi húsnæði til þess að flytja samlagið í Tryggingastofnun ríkisins og eftir því sem hæstv. ráðherra upplýsti sýnist mér að það eigi að fara að skipta upp stofnuninni og einhver hluti starfseminnar fari í Tryggingastofnunina en eitthvað verði eftir niðri í Tryggvagötu. Ég held að hér ættu menn aðeins að doka við. Stjórn Sjúkrasamlags Reykjavíkur hefur sent okkur þingmönnum Reykjavíkur bréf þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í ljósi ofangreindra atriða [en þar er talað um áður nefnda tölvuvæðingu og fleira] fer stjórn Sjúkrasamlags Reykjavíkur þess á leit við þingmenn Reykjavíkur að þeir beiti sér fyrir því að veittur verði frestur í eitt ár á gildistöku þessa þáttar umræddra laga þannig að Sjúkrasamlag Reykjavíkur verði rekið sem sjálfstætt útibú Tryggingastofnunar ríkisins í óbreyttu formi.`` Hér hafa allir heimilislæknar sem vinna utan heilsugæslustöðva ritað bréf og í því segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í tilefni af væntanlegri breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga viljum við undirritaðir heimilislæknar í Reykjavík taka fram eftirfarandi: Við höfum um árabil átt gott samstarf við Sjúkrasamlag Reykjavíkur. Starfsfólk sjúkrasamlagsins hefur leyst vel og lipurlega úr þeim viðfangsefnum sem við höfum leitað til þess með. Jafnframt höfum við heyrt á samlagsmönnum okkar að þeir eru almennt mjög ánægðir með sjúkrasamlag sitt og persónulega þjónustu sem þar er veitt. Við teljum það Reykvíkingum til hagsbóta að áfram verði starfrækt umboðsskrifstofa Tryggingastofnunar ríkisins í núverandi húsnæði samlagsins að Tryggvagötu 28.`` Og við sama tón kveður í sams konar áskorun frá öllum sérfræðingum sem hafa viðskipti við Sjúkrasamlag Reykjavíkur. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að hann talar á sama hátt um þessa þjónustu utan Reykjavíkur og í Reykjavík. Sannleikurinn er bara sá að þarna er um tvennt ólíkt að ræða. Ég get fallist á og tel ekkert óeðlilegt við það að sjúkrasamlögin séu sett undir Tryggingastofnun ríkisins. En af hverju, og ég vil leyfa mér að spyrja, hæstv. forseti, af hverju má ekki Sjúkrasamlag Reykjavíkur vera þar sem það er sem umboðsskrifstofa Tryggingastofnunar ríkisins? Það kostar ekkert. Með því að fara að flytja stofnunina kemur auðvitað kostnaður sem við öll þekkjum, innréttingar á húsnæði og annað slíkt og það eru engin rök að ekki sé hægt að stjórna eða hafa yfirumsjón með starfseminni þó að umboðsskrifstofan sé þar sem hún er. Þess vegna vil ég biðja hæstv. ráðherra að hugsa þetta mál mjög vel áður en farið verður að setja allt á annan endann, kasta á glæ miklum verðmætum og gera starfsfólkinu erfitt fyrir, svo vægt sé til orða tekið. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi, 13. þm. Reykv., hefur rakið í sínu máli er hér á ferðinni mál sem ýmsir hafa verulegar áhyggjur út af. Það fólk sem starfað hefur við Sjúkrasamlag Reykjavíkur hefur áhyggjur. Þeir læknar sem skipta hundruðum hér í Reykjavík og hafa haft samskipti við Sjúkrasamlag Reykjavíkur hafa áhyggjur og stór hluti borgarbúa sem hefur haft skipti við sjúkrasamlagið hefur áhyggjur, ekki síst vegna þess að öll samskipti bæði borgarbúa og lækna við sjúkrasamlagið eins og það hefur verið rekið á undanförnum árum hafa verið mjög góð. Menn horfa með nokkrum kvíða til þeirrar óvissu sem þarna kemur til með að verða. Þess vegna vil ég mjög eindregið taka undir þau orð hv. fyrirspyrjanda og fara þess á leit við hæstv. heilbrrh. að hann hugsi það mjög rækilega og taki það mál sérstaklega upp við stjórn Tryggingastofnunar ríkisins hvort ekki sé skynsamlegt að breyta frá fyrirhuguðum áætlunum og reka, a.m.k. fyrst um sinn í eitt ár meðan menn eru aðeins að huga sinn gang, þá sérstöku einingu sem verið hefur í Tryggvagötunni sem útibú frá Tryggingastofnuninni. Ég held að menn séu að kasta sér dálítið mikið út í óvissu þarna. Þarna eru vissulega verðmæti eins og hv. fyrirspyrjandi vakti athygli á, tölvukerfi og fleira sem væntanlega mun fara forgörðum og þess vegna beini ég þessu eindregið til hæstv. heilbrrh.

Karvel Pálmason Virðulegi forseti. Það er auðvitað ekki hægt í fyrirspurnatíma að ræða mál af neinu viti, en hér er komið upp eitt af mörgum þeim málum sem koma fram í dagsljósið þegar til framkvæmda kemur á verkaskiptingarlögunum. Það er enginn vafi á því að mörg mál af þessu tagi eða svipuðu eiga eftir að koma upp. En það sem varð til þess að ég kom hér upp í ræðustól er að mér heyrðist á hæstv. ráðherra að hann fullyrti að verulegur hluti af starfsfólki hjá Sjúkrasamlagi Reykjavíkur mundi lækka í launum. Nú hélt ég að það væri liðin tíð að það væri hægt að framkvæma slíkar aðgerðir. Ég sé hér í Dagblaðinu í gær að það er fullyrt að þetta muni þýða 14--20% launalækkun hjá velflestum í þessu starfi. Ef þetta er forsmekkurinn af því sem koma skal að því er varðar skiptinguna á milli ríkis og sveitarfélaga þá held ég nú að margir muni fara að hugsa sinn gang hvernig það mál mun verða til enda leitt. Ég a.m.k. mótmæli slíku. Ég hef verið viðloðandi verkalýðshreyfinguna í yfir 30 ár og það eru þá ný tíðindi fyrir mér ef hér á að ganga undan í þeim efnum að skerða laun með verulegum hætti eins og hér er boðað. Vonandi hef ég misheyrt hjá hæstv. ráðherra, en í Dagblaðinu í gær er þetta fullyrt og ég vænti þess þá að hæstv. ráðherra leiðrétti ef ég hef misheyrt hans ræðu í þessum efnum.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseti vill minna á að það sem mælt er af viti í fyrirspurnatímum verður að vera í stuttu máli en ekki löngu og það er kannski vandamálið við fyrirspurnirnar.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Það er auðvitað rétt eins og kom hér fram hjá síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Vestf., að það eru mörg mál sem koma fram í dagsljósið og koma núna upp í umræðuna sem eru fylgifiskar verkaskiptingarinnar sem við samþykktum á síðasta þingi og þeirrar lagasetningar sem þá fór fram. Við erum að takast á við það núna í ráðuneytunum sem hlut eiga að máli, t.d. heilbrrn. þar sem voru verulegar breytingar við það að færa alla heilbrigðisþjónustuna yfir til ríkisins frá sveitarfélögunum að því leyti sem sveitarfélögin höfðu verið þátttakendur í þeirri þjónustu. Það hefur auðvitað í för með sér margvíslegar breytingar, m.a. á högum starfsfólks. Það er ljóst. Og það er rétt sem hann heyrði í mínu svari að það er gert ráð fyrir því, það vita allir að sjúkrasamlögin eru með lögum lögð niður, eru ekki lengur til sem vinnustaður. Því fólki sem þar vann var sagt upp störfum. Því voru hins vegar boðin störf í þeirri stofnun sem tekur við starfseminni, Tryggingastofnun ríkisins, og á þeim kjörum sem Tryggingastofnunin hefur samið um eða ríkið fyrir hennar hönd við sína starfsmenn. Öðruvísi getur það ekki gengið fyrir sig. Það kemur síðan í ljós við þessa breytingu að það verður einhver lækkun á launum flestra og ég tók það fram, á bilinu einn til fimm launaflokkar eftir þeim upplýsingum sem ég hef. Ég bendi hins vegar á það að í fsp. hér á eftir er spurt um starfskjör og réttindi starfsmanna vegna þessa tilflutnings þannig að það kemur þá líka fram þar nánar, en svona lítur þetta út. Ég vil síðan auðvitað taka undir það með hv. fyrirspyrjanda og hv. 2. þm. Reykv. að ég held að það sé mjög mikilvægt að við leggjum okkur fram um það að þessi breyting hafi ekki í för með sér að þjónusta versni. Ég mun leggja áherslu á það eftir því sem ég get að það verði reynt að sinna þjónustuþættinum vel og að hann verði veittur á svipaðan hátt og er í dag. Það muni t.d. ekki verða tafir á greiðslu reikninga, eins og hv. fyrirspyrjandi setti hér fram í hugleiðingum sínum, eða aðrir slíkir hnökrar á þessari breytingu. Það má ekki verða. Ég vil líka minna á og ítreka það sem kom fram í svari mínu að það er nú þegar ákveðið að starfsemin verði áfram fyrst um sinn í Tryggvagötunni. Það getur auðvitað verið og hlýtur --- og ég bið nú hv. þm. að hafa það í huga --- að vera skynsamlegt að taka það til athugunar ef einhverjir þættir af þeirri starfsemi sem þar er í dag, eitthvað af þeirri þjónustu sem þar er í dag sé betur komin uppi í Tryggingastofnuninni, það eru nú ekki vegalengdirnar þar á milli svo miklar í sjálfu sér að það skipti nú máli, en að þá sé það sameinað og sú þjónusta sé veitt þar ef hún er þar fyrir á annað borð, eins og t.d. greiðsla ákveðinna reikninga. En að verulegu leyti geri ég ráð fyrir því að þjónustan við almenning verði áfram í Tryggvagötunni þar sem sjúkrasamlagið er nú með sína starfsemi og það kemur að sjálfsögðu reynsla á það hvernig slík skipting á starfsemi sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunarinnar kemur til með að virka. Ég held, eins og fram kom í svari mínu áðan, að það hljóti að vera miklu eðlilegra og betra að þessi starfsemi sé öll rekin í sama húsi, undir sama þaki þegar fram í sækir, en við fáum alla vega reynslu af því á fyrstu mánuðum næsta árs, kannski tekur það allt næsta ár, um það ætla ég ekki að spá á þessu stigi, að starfrækja þarf þessa þjónustu á tveimur stöðum.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Helgadóttir) Aðeins þetta, hæstv. forseti, þar sem ég er með fleiri fsp. Það sem mér sýnist vera hér að er það að við undirbúning þessa máls, sem engan veginn er nógu langt kominn þegar tekið er tillit til þess að lögin taka gildi um áramót, hefur ekkert samstarf verið haft við það fólk sem best þekkir til þesara mála hér í Reykjavík. Og er þá alveg sama hvort um er að ræða starfsfólk sjúkrasamlagsins, heimilislækna í Reykjavík eða sérfræðinga. Þetta mál virðist eingöngu hafa verið undirbúið í heilbrrn. og það kann aldrei góðri lukku að stýra. Ég minnist þess að þegar núv. hæstv. menntmrh. var heilbr.- og trmrh. kom það aldrei fyrir að breyting væri gerð á heilbrigðiskerfinu nema í það væru skipaðar nefndir sérfræðinga og fagmanna sem til þeirra mála þekkja. Það er ómögulegt að sjá af þeim málum sem hæstv. ráðherra ber nú fram, svo sem eins og breytingu á heilbrigðislögum, að nálægt þessu hafi komið menn sem þekkingu hafa á málinu. En ég læt þessu lokið, virðulegur forseti, vegna þess að við snúum okkur að sama máli í næstu spurningu.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. forseti. Í framhaldi af umræddri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hef ég leyft mér að bera hér fram fsp. sem varðar starfskjör þeirra starfsmanna sem nú flytjast milli vinnuveitenda. Það hljóta að vakna spurningar um ýmislegt í því sambandi eins og hv. 3. þm. Vestf. virtist skilja hér áðan. Það hljóta að vakna spurningar um það hvernig áunnin laun og önnur starfskjör þeirra sem nú skipta um vinnuveitendur verða tryggð. Fólk sem hefur unnið á sama vinnustað í áratugi og með því hlotið umbun í launum og hvers kyns öðrum starfskjörum horfir nú fram á lækkun launa og rýrari starfsréttindi á nýjum vinnustað. Hingað til hefur það verið sjaldgæft að menn lækkuðu í launum eftir langa þjónustu í þágu hins opinbera, en þær raddir heyrast nú að svo kunni að fara um áramótin. Er vart að undra þó órói sæki að því fólki sem hér um ræðir eins og launakjör eru nú almennt í landinu um þessar mundir. Í raun og veru er hér hugsanlega um að ræða þrenns konar kjaraskerðingu: Lækkun launa, rýrari starfsréttindi sem unnist hafa í kjarasamningum og lakari lífeyrisréttindi. Svo að skýrt dæmi sé tekið um starfshóp sem til stendur nú að ráða til starfa í Tryggingastofnun ríkisins má nefna starfsfólk Sjúkrasamlags Reykjavíkur sem nú verður lagt niður. Þetta fólk sem margt hefur unnið í áratugi í sjúkrasamlaginu horfir nú til þess að lækka um nokkra launaflokka og ekki aðeins um fimm heldur upp í átta launaflokka. Síðan getur fólk misst ýmislegt sem áunnist hefur, eins og óunna yfirvinnu og fleira sem vinnuveitendur neyðast oft að bjóða fólki sínu til að halda í þjónustu sinni góðu starfsfólki þar sem laun fyrir dagvinnu eru ekki lífvænleg, því miður, í okkar landi. Það getur hver sagt sér sjálfur hvernig því fólki er innan brjósts um þessar mundir sem þessar þakkir fær fyrir langa þjónustu í þágu samfélagsins. Einhver kann að segja að enginn neyðist til að ráða sig í þjónustu Tryggingastofnunar, en slíkt er útúrsnúningur. Þessir starfsmenn kunna til verka á sínu sviði, vilja vinna þessi störf og eftir áratuga starf er ekki auðvelt að fá vinnu við allt önnur störf sem krefjast nýrrar starfsþjálfunar. Það er svo ekki erfitt að hugsa sér hvernig starfsmönnum Tryggingastofnunar ríkisins muni koma til með að líka það að vinna e.t.v. við hlið fólks við svipuð störf sem hefði langtum hærri laun. Það er auðvitað hin hliðin á málinu. Virðulegi forseti. Ég skal mjög stytta mál mitt. En það eru ótal þættir sem hlýtur að verða að líta til sem áunnist hafa og eru breytilegir eftir kjarasamningum. Nægir að nefna veikindarétt, fæðingarorlof, orlof, orlofsheimilasjóð starfsmanna, starfsmenntunarsjóð og umsamda fasta yfirvinnu, jafnvel afnot af bifreið, vinnutímaákvæði o.fl., o.fl. Hvernig verður farið með þessi réttindi? Er þetta frágengið? Og loks má minna á að réttindi til lífeyris og lánakjara eru mjög ólík. Loks væri ástæða til að spyrja hvort fólk sem hefur verið æviráðið hingað til missi nú æviráðningu sína. Ég held, virðulegur forseti, að þessum spurningum sé ekki svarað enn þá og eftir því sem mér hefur skilist hefur ekki allt of mikið samráð verið haft við stéttarfélögin varðandi þessi mál. Þess vegna hef ég leyft mér, hæstv. forseti, að bera fram fsp. á þskj. 155 sem er stutt og laggóð og er til hæstv. fjmrh.: ,,Hvernig verða starfskjör og réttindi þeirra tryggð sem flytjast milli ríkis og sveitarfélaga eftir að lög nr. 87/1989, um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, taka gildi?``

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Eins og hér hefur komið fram í umræðum er ljóst að þegar breytingar voru gerðar á lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hafði hvorki Alþingi né sveitarstjórnirnar hugað nægilega vel að fjölmörgum þáttum þessa máls. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þótt umræða um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hafi staðið í mörg ár. Það er þess vegna ljóst að þeir ráðherrar, sem hafa á undanförnum mánuðum verið að vinna að framkvæmd þessara laga, hafa þurft að vinna upp verk sem eðlilegra hefði verið að bæði sveitarstjórnirnar sjálfar og hv. Alþingi hefðu hugað nægilega vel að og betur en gert var þegar lögin voru samþykkt. Það er t.d. mjög fróðlegt að fara í gegnum umræður hér á Alþingi um þetta mikilvæga mál. Þær voru miklar og langar, en í þeim er varla að finna nokkra tilvísun frá þingmönnum eða öðrum um það mikla vandaverk að flytja starfsfólk stofnana til þegar verið er að flytja stofnanirnar frá ríki til sveitarfélaga eða öfugt. Þess vegna ákvað fjmrn. á miðju sumri að fela Guðmundi Björnssyni, skrifstofustjóra í fjmrn., að sinna sérstaklega þessu verkefni og hefur hann nær eingöngu helgað sig því síðan á miðju sumri. Hann hefur átt fjölda viðræðufunda með forsvarsmönnum félaga opinberra starfsmanna og það hafa farið fram ítarlegar viðræður við forsvarsmenn opinberra starfsmanna og forsvarsmenn sveitarfélaganna um þetta efni. Ég hef því sem fjármálaráðherra, í samráði við BSRB, mótað ákveðnar reglur sem taka til þeirra sem flytjast til ríkisins og skal ég hér á örstuttum tíma rekja nokkrar þeirra. Í fyrsta lagi hvað snertir félagsaðild þessara starfsmanna. Þrátt fyrir þær breytingar sem lögin nr. 87/1989 fela í sér mun fjmrn. fyrir sitt leyti vinna að því að starfsmenn eigi þess kost að vera áfram í sama stéttarfélagi og þeir voru áður þótt þar sé um að ræða stéttarfélag starfsmanna sveitarstjórna. Starfsmenn sem koma til starfa eftir 1. jan. 1990 skulu eiga val um hvort þeir óska að tilheyra hlutaðeigandi bæjarstarfsmannafélagi eða hvort þeir óska að tilheyra því félagi ríkisstarfsmanna sem ætti samkvæmt núgildandi lögum, nr. 94/1986, að hafa samningsumboð á þessu tiltekna sviði. Í öðru lagi hvað samningsréttinn snertir skuli hann vera áfram hjá viðkomandi starfsmannafélagi. Það hefur hins vegar verið lögð áhersla á það af hálfu fjmrn., í samræmi við samþykkt á fundi bæjarstarfsmanna frá 19. okt. sl., að víðtækt samflot starfsmannafélaganna náist við slíka samningagerð. Í þriðja lagi hvað snertir launakjörin hefur verið mótuð sú niðurstaða að starfsmenn þeirra stofnana sem lagðar verða niður -- og á það ber að leggja ríka áherslu að það er verið að leggja niður samkvæmt lögum frá Alþingi tilteknar stofnanir, sérstaklega er þar um að ræða sjúkrasamlögin --- verða ráðnir til ríkisins ef þeir kjósa svo. Þá gangi þeir í meginatriðum inn í þá kjarasamninga sem gilda á hinum nýja vinnustað, þannig að starfsmennirnir hafa frjálst val um það hvort þeir vilja ganga inn á hinn nýja starfsvettvang og ganga þá inn í þá kjarasamninga sem þar eru gildandi. Hins vegar hjá stofnunum sem starfa óbreyttar áfram en færast að fullu til ríkisins skulu launakjör sem verið hafa bundin í kjarasamningum við hlutaðeigandi séttarfélag, þ.e. kjarasamningabundin kjör, haldast óbreytt hjá viðkomandi einstaklingi þar til um annað semst við það stéttarfélag sem fer með samningsumboð fyrir hann. Ég skal, virðulegur forseti, á örskömmum tíma nefna hér fáein önnur atriði. Hvað snertir starfsaldur verður allur sá starfsaldur sem viðurkenndur hefur verið af sveitarfélögunum eða af stofnunum í samrekstri ríkis og sveitarfélaga fluttur óbreyttur með einstaklingum yfir til ríkisins. Sama gildir um þjónustualdur og það sem honum tengist. Fjmrn. mun ábyrgjast áunninn orlofsrétt frá 1. maí til 31. des. 1989. Hins vegar er ljóst að lífeyrissjóðamálin eru nokkuð flókin í þessum efnum og verið er að vinna að niðurstöðu í því máli. Markmið ráðuneytisins er að tryggja að réttur einstaklinganna sem færast til verði ekki fyrir borð borinn, þannig að flutningur þeirra yfir á nýjan starfsvettvang muni ekki hafa neikvæð áhrif á lífeyrisréttindi þeirra. Virðulegi forseti. Hér er um flókið mál að ræða en ég hef hér í stuttu máli gert grein fyrir þeim meginniðurstöðum sem náðst hafa í viðræðum fjmrn. og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um þetta efni.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Þessi fsp. er mjög mikilvæg og snertir marga einstaklinga og fjölskyldur þeirra. Þessi munur á launakjörum þeirra sem vinna hjá bæjar- og sveitarfélögum og hjá ríkinu segir kannski nokkuð um þau launakjör sem fólk býr við hjá ríkisstofnunum. Það rekast hér greinilega á tveir heimar launafólks, en þetta er þó ekki harkalegasti árekstur sem orðið gæti. Enn verri yrði hann ef færa ætti fólk í einkafyrirtækjum yfir til ríkisins. Mig langar, í tilefni af þessari umræðu, rétt aðeins að spyrja hæstv. fjmrh. hvað honum sjálfum finnist um það að þurfa með þessum hætti að lækka laun fólks. Sér hann enga aðra lausn? Eins og við öll vitum eru kjör fólks þau sem vinnur á stofnunum sem slíkum, hér var t.d. talað um sjúkrasamlagið, að þar er aðallega um að ræða laun skrifstofufólks og við vitum öll að þau eru ekki of há.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir Virðulegi forseti. Hver veit nema þessi lög sem eiga að taka gildi um áramótin verði til þess að loksins verði samræmd laun fólks sem vinnur sömu störf hvar sem það vinnur á landinu. Á mínum síðustu árum í Sókn varð ég mjög vör við það að bæjarstarfsmenn hingað og þangað um landið voru að ná betri kjörum en hér náðust við ríkið og Reykjavíkurborg. Þetta er auðvitað ákaflega slæmt að kjörin skuli ekki vera samræmd og þá samræmd við það sem skást er, því að a.m.k. stærstu hóparnir af þessu fólki eru á mjög lélegum kjörum. Ég gleðst yfir því ef þessi breyting gæti orðið til þess að leiðrétta þetta því að enginn þarf að láta sér detta í hug, enginn ráðherra eða enginn frammámaður, að hægt sé að lækka heila hópa af fólki án þess að komi til verulegra mótmæla. Og ég vil taka undir það og ég vona það a.m.k. að enginn láti sér detta það í hug og jafnan sé miðað við það sem skást er, hvar sem það er.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans, en góð þykja mér þau ekki. Ég held að hér hafi vantað heilmikið á að á þessu máli væri tekið miklu fyrr og í miklu nánara samráði við stéttarfélögin. Ráðherra minntist á það hér að lítil umræða hefði orðið á síðasta ári við afgreiðslu laganna um þennan þátt málsins. Ég átti sæti í félmn. Nd. og var því í þeirri nefnd sem afgreiddi lögin og hóf hvað eftir annað máls á þessu en var auðvitað sagt, bæði af ýmsum þeim gestum sem til voru kallaðir, svo sem eins og framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins o.fl.: Þetta kemur lögunum ekkert við. Þetta er bara kjarasamningaatriði, og það er auðvitað alveg rétt. Hitt er svo annað mál að ýmsar þær nefndir sem hæstv. ráðherrar segja að hafi verið settar á laggirnar, eina minntist hæstv. heilbrrh. á áðan, nefnd sem kosin var til undirbúnings í Tryggingastofnun ríkisins, ég hef fyrir því heimildir að sú nefnd hafi t.d. aldrei kallað á sinn fund starfsfólk eða fulltrúa frá stjórn Sjúkrasamlagsins og svo er um fleiri. Svona er auðvitað ekki hægt að vinna. Ég kann ekki neina patentlausn á hvernig á að leysa þessi mál, en eitt veit ég að þetta gengur ekki. Við sættum okkur auðvitað ekkert við það að sú regla sé tekin upp hér í þjóðfélaginu að fólk eigi, eins og hæstv. fjmrh. sagði, frjálst val, að missa vinnuna sína og hætta eða lækka í launum. Það er ekkert frjálst val. Fólk á rétt á að vinna við þau störf sem það kann, getur og vill vinna, og það á rétt á því að lækka ekki í launum. Það er alveg ljóst að þetta getur ekki gengið. Menn verða einfaldlega, eins og hv. 11. þm. Reykv. sagði hér áðan, að finna á þessu lausn. Það verður að setjast niður og reyna að samræma þessi laun og starfskjör. Annað einfaldlega gengur ekki. Og það kemur mér afskaplega mikið á óvart hvað menn eru rólegir yfir þessu. Ég býst við að hæstv. fjmrh. viti svo sem að hann er ekki vinsælasti maður þjóðarinnar, en ég bið fyrir honum þegar starfsfólk á hans vegum fer að lækka niður um allt að átta launaflokka og missa áunnin starfskjör í stórum stíl. Ég vildi ekki vera í hans sporum þegar sú breyting verður. Og ég bið hv. Alþingi að standa utan um þetta starfsfólk sem þannig fer nú fyrir í hundraðatali. Menn verða einfaldlega að setja á stofn neyðarnefnd og reyna að finna á þessu lausn. Það verður að gerast núna innan rúmlega mánaðar, og ég vænti þess að hver einasta manneskja hér inni sé sammála mér um þetta. Ég hef lokið máli mínu, virðulegur forseti.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Þetta mál er í reynd mjög einfalt. Annars vegar tók Alþingi ákvörðun um það að flytja stofnanir frá sveitarfélögum til ríkisins. Það er alveg ljóst að það fólk sem starfar við þessar stofnanir lækkar ekki neitt í launum. Það er alveg ljóst, það lækkar ekki neitt í launum. Þótt fólk sem áður starfaði við stofnanir á vegum sveitarfélaga starfi áfram á þeim vettvangi þegar þær stofnanir eru fluttar í heild sinni yfir til ríkisins breytast launakjörin ekkert. Í öðru lagi, og mér finnst nokkuð skorta á að hv. alþingismönnum sé það ljóst hér í umræðunni, tók hæstv. Alþingi ákvörðun um að leggja stofnanir niður. Það var hæstv. Alþingi sem tók ákvarðanir um að leggja þessar stofnanir niður. Þær eiga ekki að vera lengur til. Og hæstv. Alþingi setti engin tryggingarákvæði um það hvað ætti að verða um starfsfólk stofnana sem hæstv. Alþingi ákvað að leggja niður. Það er þess vegna hæstv. Alþingi sem hefur ákveðið það að starfsvettvangur þessa fólks verði ekki lengur til eftir næstu áramót. Það eru ekki ráðuneytin eða ráðherrarnir. Það er hæstv. Alþingi sem hefur ákveðið það. Hins vegar hefur af hálfu ráðuneytisins verið tekin ákvörðun um það að bjóða starfsfólki þeirra stofnana sem Alþingi hefur ákveðið að verði ekki lengur til 1. jan. störf inni í öðrum ríkisstofnunum. Og þá vona ég að hv. alþm. skilji það að þá hljóta að gilda þeir kjarasamningar sem samið hefur verið um í þeim ríkisstofnunum. Annað væri varla sanngjarnt gagnvart því starfsfólki sem þar hefur starfað árum og áratugum saman. Ég bið þess vegna hv. alþingismenn að gera sér skýra grein fyrir þessum mun sem annars vegar er á stofnunum sem starfa áfram, hafa ekki verið lagðar niður, þar verður engin lækkun launa hjá fólki, og svo hins vegar stofnunum sem Alþingi hefur ákveðið að starfi ekki lengur. Vandinn við sjúkrasamlögin er sá að starfsmannaskipan þeirra hefur verið með mjög mismunandi hætti. Starfsmenn sjúkrasamlaga hafa ýmist verið ríkisstarfsmenn, starfsmenn sveitarfélaga eða starfsmenn viðkomandi sjúkrasamlaga. Og það er alveg greinilegt að það hafa þróast mismunandi reglur, mismunandi venjur og mismunandi sjónarmið á þessum vettvangi vegna þess að ekki hefur verið um að ræða neinn einn sérstakan kjarasamning fyrir starfsfólk sjúkrasamlaga í landinu. Öll þessi sjúkrasamlög verða lögð niður. Sú ákvörðun sem ráðuneytin hafa tekið er að bjóða starfsfólki sjúkrasamlaganna störf á vettvangi ríkisins, bjóða full biðlaun á þeim launum sem fólkið hefur haft ef það kýs að fara inn á annan starfsvettvang, en ráðuneytin geta ekki breytt þeirri ákvörðun hæstv. Alþingis að stofnanir þar sem þetta fólk hefur starfað áratugum saman verði ekki lengur til um næstu áramót.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. forseti. Hv. 13. þm. Reykv. er satt að segja steinhissa. Það hefur ekkert verið lagt niður. Menn hafa lagt niður stofnanir, en menn hafa ekki lagt niður störf. Þetta fólk heldur áfram að vinna sömu störf og það hefur unnið og fyrir það á það auðvitað að fá þau laun sem það hefur áunnið sér. Það er ekkert sem Alþingi ákveður. Það er bara mesti misskilningur. Það sem stjórnvöld þurfa að gera, séu þau vinveitt landsmönnum og launþegum í þessu landi, er að semja um þessa hluti til að tryggja rétt þessa fólks sem hefur ekkert fyrir sér gert annað en að verða fyrir því að við höfum ákveðið að breyta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það hefur aldrei nokkur einasti alþingismaður jafnframt tekið ákvörðun um það að fólk lækki í launum. Þetta er bara fjarstæða. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að taka þessi mál grafalvarlega og setjast nú þegar niður og reyna að leysa þetta því að ég held að ég þori alveg að fullvissa menn um að þessu verður ekki unað. Og það þarf ekki mikið hugmyndaflug til að vita hverjir verða harðast úti. Það verða að sjálfsögðu konurnar. Það verður fundin einhver leið til að tryggja það að karlmennirnir haldi sínum launum og einhverra leiða leitað. En trú mín er sú að menn hafi minni áhyggjur af því þótt konurnar missi frá einum og upp í átta launaflokka, ef það er ekki meira. Og ég bið menn að hugsa þetta mál mjög vel og vandlega og ekki bera það á alþingismenn að við höfum samþykkt annað eins og þetta.

Karvel Pálmason Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur. Ég er undrandi á viðhorfum hæstv. fjmrh., og raunar er ég meira og líka undrandi á viðbrögðum ýmissa annarra ráðherra í hæstv. ríkisstjórn þegar talað er um launamál. Það kann vel að vera að í þessu tilviki hafi ekki verið skoðuð sérstaklega þessi áhrif við lagasetninguna. Það er nú einu sinni svo að ríkisstjórnir, hverjar sem þær eru, reka svo á eftir málum hér á Alþingi á vissum tímabilum að nánast enginn þingmaður fær tíma til þess að skoða þau. Og í þessu tilviki langar mig til að minna á eitt stóra málið sem hér á að fara að keyra í gegn sem er virðisaukaskatturinn. Ætli menn séu búnir að skoða hann til hlítar og hvað hann kann að leiða af sér? Ég bið menn að vera ekki að egna launafólk að óþörfu gegn ríkisstjórn. Nógu slæma útreið hefur hún fengið í augum almennings í landinu, æðilengi, og ég hygg að það sé ekki rétt af hæstv. ráðherrum að egna frekar til upphlaupa því að enginn efast um að fari mál svona fram verður því harðlega mótmælt og það fara í hönd kjarasamningar við komandi áramót.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Aðeins örstutta athugasemd. Það er út af þessum endurteknu ummælum hv. þingmanna um það að hér ráði ferð einhverjir illviljaðir ráðherrar og vinni ekki eins og fyrir þá hafi verið lagt. Mér finnst það reyndar alveg furðulegt og ég verð að segja það að ég varð mjög undrandi á ummælum hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur hér áðan. Það er nú einu sinni svo að Alþingi samþykkti sjálft í lok seinasta þings þessi lög um breytingar á verkefnaskipan milli ríkis og sveitarfélaga og það er staðreynd, og það nefndi ég reyndar áðan í svari mínu við annarri fsp., að mörg vandamál hafa komið upp í sumar sem ráðuneytin hafa verið að reyna að leysa eftir bestu getu til þess að þessi breyting geti gengið hnökralaust fram vegna þess að Alþingi tók ekki nægjanlega vel á þeim málum hér í fyrra eins og kom mjög vel fram í svari hæstv. fjmrh. áðan. Málin voru ekki nógu vel rædd, nógu vel undirbúin, þá og þess vegna eru menn nú að reyna að vinna úr þeim og gera hið besta. Hæstv. forseti. Út af því sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir sagði hér áðan um það hvernig staðið hefði verið að þessum málum í heilbrrn. vil ég ítreka það sem kom fram áðan í svari mínu. Tryggingastofnun ríkisins var falið að fjalla sérstaklega um þessi málefni sjúkrasamlaganna og þar var nefnd að störfum sem vann sitt verk eftir bestu getu. Bæði stjórn og fulltrúar starfsfólks Sjúkrasamlags Reykjavíkur hafa komið á minn fund og gert mér grein fyrir því að þeim hafi fundist heldur hægt miða og kannski málum ekki nægjanlega vel sinnt. Ég kom þeim athugasemdum á framfæri við Tryggingastofnunina og þá aðila og starfsmenn sem þar unnu eftir bestu getu að þessum málum, en þeirra starf hefur verið mjög erfitt og þess vegna erum við að reyna að glíma við að leysa þessi mál eftir bestu getu nú og ég vona sannarlega að okkur takist að gera það þannig að þjónustan verði veitt áfram öllum til sóma, bæði starfsmönnum, þeim sem þurfa að njóta þjónustunnar, svo og að sjálfsögðu af hálfu stjórnvalda sem bera ábyrgð á henni.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég vil aðeins leiðrétta þann misskilning sem hér hefur komið fram að ekki hafi verið haft samráð við forsvarsmenn viðkomandi starfsmanna í þessum málum. Það hafa farið fram ítarlegar viðræður á undanförnum mánuðum við forustu Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar og forustu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja til þess að fjalla um þessi mál. Í lok síðustu viku átti ég fund með formanni Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar og formanni BSRB þar sem við fórum yfir samkomulag og sameiginlegan skilning sem varð niðurstaða þessara viðræðna og ég staðfesti það svo með bréfi sem ég undirritaði og sendi forustu BSRB og Starfsmannafélagi ríkisstofnana fyrir síðustu helgi. Mér vitanlega hefur ekki verið neinn ágreiningur milli ráðuneytisins og forustu Starfsmannafélags ríkisstofnana eða forustu BSRB um þessi efnisatriði, heldur þvert á móti. Á þessum fundi sem ég átti með þeim kom fram mjög skýrt að þeir staðfestu þetta sem sameiginlega niðurstöðu þessara viðræðna. Þetta vildi ég láta koma hér fram vegna þess að nokkrum sinnum hefur borið á því í umræðunni að menn hafi talið að þetta verk hafi ekki verið unnið í samráði við viðkomandi stéttarfélög.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Á síðasta þingi þegar þessi lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga voru til umræðu voru alþingismenn beittir gífurlegum þrýstingi, tel ég vera, af samtökum sveitarfélaga, og það var talið að líf lægi við að þessi lög yrðu afgreidd nákvæmlega eins og þau lágu fyrir í textum. Þar mátti helst ekki hrófla við einni einustu línu og þetta var rekið með svipuðum hætti og sagt er að krossferðir hafi verið reknar hér fyrir nokkrum öldum. Ég sagði þá, og ég tel að það sé að koma í ljós núna, að fjöldamargir þættir þessa máls væru óljósir og að ákvörðun um gildistöku laga um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefði átt að taka hálfu öðru ári áður en gildistakan kæmi til framkvæmda en ekki hálfu ári. Ég er sannfærður um að umræða eins og þessi sem hér fer fram í dag um þennan vanda sem menn skildu eftir sig og fór fram í hv. Ed. í gær mun fara hér fram einu sinni til tvisvar í mánuði þetta þing og það næsta af því að það verða alltaf að koma upp vandamál af þessu tagi. Og það er rétt hjá hv. 3. þm. Vestf. sem hann gat um hér áðan: Af þessu ættu menn að reyna að læra.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. forseti. Það má segja að hér sé enn höggvið í sama knérunn með þeirri fsp. sem hér liggur fyrir á þskj. 88 og hljóðar svo, og skal ég mjög stytta mál mitt: ,,1. Hvað líður undirbúningi að yfirtöku ríkisins á rekstri heilsugæslustöðva í Reykjavík? 2. Hvaða aðilar veittu upplýsingar um starfsemi þeirra og fjárþörf við gerð fjárlagafrv.?`` Í stuttu máli hef ég áhyggjur af því að mikill mismunur kom í ljós á kostnaði sem virtist koma mönnum á óvart. Ég hef vissu fyrir því að Heilbrigðisráð Reykjavíkur fékk lítið að koma nálægt gerð fjárlaga, en það liggur auðvitað inni með vitneskjuna um kostnað og fjárþörf og ég hef illan grun um að einnig þetta mál hafi verið unnið af starfsmönnum ráðuneytis með litlu samráði við þá sem málið varðar. T.d. kom það í ljós í viðtölum mínum við heimilislækna í Reykjavík að ekkert samráð hafði verið haft við þá og nú hefur hæstv. heilbr.- og trmrh. lagt fram frv. til laga um breytingu á lögum nr. 59/1983, um heilbrigðisþjónustu, með síðari breytingum, og ég mun taka til máls þegar umræða um það fer fram því að þar þykir mér með ólíkindum gengið fram hjá ýmsu því sem varðar reykvíska borgara. Eins og ég hef áður sagt í þessari umræðu gilda satt að segja allt önnur lögmál um skipulag á heilbrigðisþjónustu í Reykjavík og úti á landi í fámennari byggðarlögum. Og mér er fullkunnugt um það að bæði heimilislæknar og sérfræðingar í Reykjavík hafa miklar áhyggjur af þróun þessara mála og þess vegna vildi ég fá svör við þessu frá hæstv. heilbrrh.: Hvernig var unnið að undirbúningi fjárlaga og hvaðan komu upplýsingar um fjárþörf heilsugæslustöðvanna í Reykjavík?

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir hefur beint til mín annarri fsp. sem hún hefur gert grein fyrir og fjallar einnig um framkvæmd á vissum þáttum sem eru afleiðingar af verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 87/1989 og hv. þm. hefur nú gert grein fyrir. Fyrirspurnin er í tveimur liðum og fyrri liðurinn hljóðar svo: ,,Hvað líður undirbúningi að yfirtöku ríkisins á rekstri heilsugæslustöðva í Reykjavík?`` Samkvæmt áður greindum lögum nr. 87/1989, um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, tekur ríkið yfir rekstur heilsugæslunnar í landinu frá og með nk. áramótum. Allur reksturskostnaður vegna reksturs heilsugæslustöðva fer frá og með þeim tíma yfir á ríkið, en hann er í dag samkvæmt gildandi lögum í höndum sveitarfélaganna ef frá er talinn launakostnaður vegna lækna, hjúkrunarfræðinga, ljósmæðra og sjúkraþjálfara. Þessi breytta skipan hefur í för með sér að heilbr.- og trmrn. tekur yfir rekstrarhlutverk sveitarfélaganna. Í þessu sambandi er rétt að benda á að í reynd er um að ræða þrenns konar rekstrarform heilsugæslustöðva. Það eru í fyrsta lagi sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðvar. Það eru í öðru lagi heilsugæslustöðvar sem eru í starfstengslum við sjúkrahús eða aðrar heilbrigðisstofnanir, hjúkrunarheimili í sumum tilfellum, og í þriðja lagi heilsugæslustöðvar í Reykjavík. Ákveðið hefur verið að starfsemi sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðva flytjist yfir á ríkið þegar um nk. áramót, enda er gert ráð fyrir því í verkaskiptingarlögunum sem samþykkt voru sl. vor að ráðuneytið skipi stjórnir þeirra stöðva og að formaður skuli skipaður af ráðherra án tilnefningar. Það er samkvæmt þeim lögum sem samþykkt voru og þannig hljóða ákvæði um stjórnir þessara heilsugæslustöðva. Stjórnir sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðva starfa því á ábyrgð ráðuneytisins frá og með nk. áramótum. Hvað snertir starfsemi heilsugæslustöðva í starfstengslum við sjúkrahús hefur verið ákveðið að fresta yfirfærslunni og helgast það ekki síst af því að ekki náðist fram á síðasta þingi breyting á stjórnum þeirra en samkvæmt núgildandi lögum um heilbrigðisþjónustu fara stjórnir sjúkrahúsa með stjórn heilsugæslustöðvanna sé um starfstengsl milli þeirra að ræða. Ráðuneytið vill því freista þess að ná fram breytingum á lögum áður en stjórnunarleg yfirfærsla starfseminnar fer til ríkisins og hef ég þegar lagt fram frv. í því skyni og mælt fyrir því í Ed. nú fyrr í þessari viku. Sama gildir reyndar um þriðja þáttinn sem er starfsemi heilsugæslustöðva í Reykjavík. Ekki náðust fram breytingar á stjórn heilsugæslustöðva í Reykjavík á síðasta þingi. Samkvæmt núgildandi kerfi er stjórn þeirra í höndum heilbrigðisráðs eða Heilbrigðismálaráðs Reykjavíkurborgar sem starfar á vegum sveitarfélagsins. Ákvörðun var á sama hátt tekin um að fresta yfirtöku heilsugæslustöðva í Reykjavík og freista þess að leggja til breytingar þannig að stjórn þeirra yrði skipuð á sama hátt og annarra sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðva eins og ég gerði grein fyrir áðan. Gert er ráð fyrir þessum breytingum í frv. sem nefnt var fyrr. Nái þær fram að ganga er reiknað með að á næstu kannski 2--3 árum verði kerfi heilsugæslu að fullu komið til framkvæmda og að starfræktar verði allt að 13 heilsugæslustöðvar í Reykjavík, eins og fram kemur í frv. sem liggur fyrir þinginu, auk heilsugæslustöðvarinnar á Seltjarnarnesi sem sinnir hluta af Vesturbænum í Reykjavík, þ.e. sunnan Hringbrautar og vestan Suðurgötu samkvæmt sérstöku samkomulagi þar um. Seinni liður fsp. var: ,,Hvaða aðilar veittu upplýsingar um starfsemi þeirra stöðva og fjárþörf við gerð fjárlagafrv.?`` Upplýsingar um starfsemi stöðvanna, allra, ekki bara hér í Reykjavík, heldur allra heilsugæslustöðvanna, og fjárþörf í tengslum við vinnslu fjárlagafrv. voru fengnar hjá stjórnum heilsugæslustöðvanna og upplýsingar fengnar frá sveitarfélögunum víða hvar þar sem fjárreiður stöðvanna hafa verið á þeirra snærum en hér í Reykjavík frá heilbrigðismálaráði og annaðist framkvæmdastjóri heilsugæslustöðva í Reykjavík upplýsingagjöfina. Ráðuneytið lítur svo á að fyrir liggi allar nauðsynlegar upplýsingar varðandi rekstur heilsugæslustöðva í Reykjavík, og ég verð að segja það út af ummælum hv. fyrirspyrjanda, sem telur að lítið samráð hafi verið haft af hálfu starfsfólks ráðuneytisins við þessa upplýsingaöflun, að ég held þvert á móti að í það hafi verið lögð mjög mikil vinna. M.a. kom í ljós í þeirri vinnu að þær upplýsingar sem lagðar voru fram í fyrra, þegar verkaskiptafrv. var til meðferðar á Alþingi, voru að verulegu leyti ónákvæmar og jafnvel rangar. Upplýsingarnar sem aflað hefur verið núna með mikilli vinnu og samskiptum við forsvarsmenn allra heilsugæslustöðvanna leiða það því í ljós að þarna er um að ræða miklu meiri kostnað sem nú kemur yfir á ríkið frá sveitarfélögunum heldur en áður hafði verið ráð fyrir gert, og það held ég að sé einmitt því að þakka að nú hefur verið farið mjög rækilega ofan í þessi mál.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. enn svör hans. En sannleikurinn er nú sá að það er ekki fyrr en rétt nýlega sem upplýsingar um fjárþörf hafa legið fyrir, enda, eins og hæstv. ráðherra minntist á, munaði þar verulega í áætlunum þegar loksins var leitað til þeirra sem um málið vissu. Síðan fsp. mín var lögð fram hefur komið fram, eins og ég sagði áðan, frv. til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu og af því að ráðherra kom sjálfur inn á áætlun um 13 heilsugæslustöðvar í Reykjavík sem ég hef þegar rekið augun í er mér t.d. fullkunnugt um að ekkert samráð um þá áætlun hefur verið haft við heimilislækna í Reykjavík. Ég leyfi mér að fullyrða að það er engin þörf fyrir 13 heilsugæslustöðvar í Reykjavík og ég mun berjast gegn því þegar málið kemur niður í hv. Nd. Ég held að líta verði mjög vandlega á þetta að nýju vegna þess að það er tvennt ólíkt að skipuleggja heilsugæsluþjónustu í Reykjavík og að skipuleggja hana utan þéttbýlissvæðisins. Það var mikil framför og stórkostlegt átak þegar heilsugæslustöðvarnar voru skipulagðar í tíð fyrrv. hæstv. heilbrrh. Magnúsar Kjartanssonar og gjörbreytti allri heilbrigðisþjónustu í landinu. En það eru einfaldlega allt aðrar forsendur hér á þéttbýlissvæðinu og óþarfi að gera hana meira og dýrara bákn en nauðsyn krefur. Ég vil því biðja hæstv. heilbrrh. að eiga nú sem allra fyrst fundi með þjónandi læknum í Reykjavík og leita ráða hjá þeim hvernig skuli unnið að þessari uppbyggingu. Við erum ekki að deila um það að ríkið beri kostnaðinn, það er ekki ágreiningsefni okkar, heldur að ekki sé eytt meira fé í þessa uppbyggingu en þörf krefur og umfram allt að leitað sé ráða hjá þeim sem til málanna þekkja þannig að íbúar Reykjavíkurborgar njóti þeirrar allra bestu þjónustu sem völ er á. Ég vænti þess að það sé rétt sem hæstv. ráðherra segir að nú liggi fyrir raunhæf fjárþörf heilsugæslunnar í Reykjavík. Ég á hins vegar dálítið erfitt með að skilja þetta vandamál með stjórnirnar vegna þess að þó að heilsugæslustöð starfi í tengslum við sjúkrahús starfar hún í raun og veru meira og minna alveg sjálfstætt og hefur sjálfstæðan rekstur, þannig að ég held að það þyrfti nú ekki að vera mikið ágreiningsefni hvernig stjórnin yrði skipuð og létt verk að breyta því. En í lok allrar þessarar umræðu um þennan þátt verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga, og nú skal ég ljúka máli mínu, hæstv. forseti, er ég hrædd um að þetta sé bara byrjunin á vandanum. Það er augljóst að það var ekki nægur tími til að undirbúa það að þessi lög taki gildi ætli menn að keyra þetta í gang núna um áramótin. Og það er alveg hárrétt sem hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, að þetta var keyrt með slíku offorsi í gegnum þingið, og sakna ég nú vinar í stað, hæstv. félmrh., sem lagði mikla áherslu á að þessi lög tækju gildi þó að auðvitað væri séð fyrir að þetta mundi skapa gríðarlegan vanda þegar þessi stutti tími var til stefnu til að koma málum í lag. Ég þakka hæstv. heilbrrh. og raunar hæstv. fjmrh. fyrir svör við þessum spurningum, en ég hygg að þau svör kalli einfaldlega einungis á fleiri spurningar.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Ég skal ekki eyða löngum tíma, heldur aðeins út af þeirri athugasemd hv. þm. enn að ekki hefði verið haft samráð við nokkurn mann um það hvernig þessi hverfaskipun skyldi ákveðin í frv. sem fyrir liggur um skipulag heilsugæsluþjónustu á höfuðborgarsvæðinu þar sem gert er ráð fyrir 13 stöðvum vil ég vitna til greinargerðarinnar þar sem segir svo um þessa ákveðnu grein í því frv.: ,,Hverfaskipting sú sem lögð er til í 10. gr. er í samræmi við þær tillögur sem þegar hafa verið samþykktar á vegum borgarinnar en ekki hafa komist til framkvæmda enn þá.`` Annað liggur ekki fyrir hjá okkur en þessar hugmyndir. En ég get alveg fyllilega tekið undir það með hv. þm. að á þessu má að sjálfsögðu gera endurskoðun og skoða nánar hvort þetta er nákvæmlega rétt skipting og bendi einnig á að í umræddri grein er gert ráð fyrir að það sé heimilt að breyta skipan heilsugæslustöðva í Reykjavík með reglugerð að fengnum tillögum stjórna heilsugæslustöðva í Reykjavík og héraðslæknis í samráði við þá aðallega sem með þessi mál eiga að fara, með öðrum orðum. Ég vona það líka, eins og hv. þm. sagði, að okkur hafi tekist að ná fram upplýsingum sem segja okkur hver sé eðlileg fjárþörf heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu, svo og annarra heilsugæslustöðva, en auðvitað eru á því þó þeir fyrirvarar að hér er um að ræða breytt skipulag og það kann auðvitað að vera að reynsla fyrsta ársins með því rekstrarfyrirkomulagi færi okkur heim nýjan sannleika en þann sem við höfum þó verið að reyna að afla okkur með þeim upplýsingum sem við höfum aflað okkur við það að undirbúa fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Að lokum, hvað varðar starfsemi heilsugæslustöðva í starfstengslum við sjúkrahús, vil ég bara árétta það að þar er um að ræða eina stjórn. Það er aðeins ein stjórn sem þá fer með starfsemi stofnunarinnar allrar, sjúkrahússins og heilsugæslustöðvarinnar sem þar er í starfstengslum. Þar er ekki um að ræða neinar tvær stofnanir og mín hugmynd í frv. umrædda, þó að það sé ekki hér til umræðu, er sú að þar gildi sama form stjórnunar eins og er með sjálfstætt starfandi stöðvarnar í dag og Alþingi varð sammála um að afgreiða á sl. vori en náði ekki fullkomnu samkomulagi um hvernig staðið skyldi að stjórnum sjúkrahúsa, þar með taldar þær heilsugæslustöðvar sem starfa í starfstengslum við þau.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að kl. 1 hefjast hér umræður utan dagskrár að beiðni hv. 18. þm. Reykv., Sigríðar Lillýjar Baldursdóttur, um olíuleka frá birgðastöð á Bolafjalli. Sú umræða fer fram samkvæmt fyrri lið 32. gr. þingskapa og skal ekki standa lengur en hálftíma.

Fyrirspyrjandi (Birgir Ísl. Gunnarsson) Virðulegi forseti. Kveikjan að þessari fsp. sem ég flyt hér á þskj. 94 um tekjur af Happdrætti Háskóla Íslands er að sjálfsögðu sú sérkennilega aðför hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh. að Háskóla Íslands eins og hún birtist í fjárlagafrv. því sem hér hefur verið til meðferðar á Alþingi. Í því frv. er gert ráð fyrir að tekinn sé af Háskólanum réttur til að ráðstafa tekjum af Happdrætti Háskóla Íslands og þeim varið eins og hæstv. ríkisstjórn hefur lagt til í fjárlagafrv. Ég hef þess vegna í fyrsta lagi spurt: ,,Hverjar hafa verið tekjur Happdrættis Háskóla Íslands 1981--1988 og hverjar eru áætlaðar tekjur 1989 og hvernig hefur þessum tekjum verið varið? Sundurliðist eftir árum og verkefnum.`` Mér hefur þótt nauðsynlegt að draga þessar upplýsingar hér fram, ekki síst vegna þess að hæstv. fjmrh. hefur látið að því liggja í umræðum hér að þessu fé hafi ekki verið skynsamlega ráðstafað af hálfu Háskólans og þess vegna þurfi stjórnvöld að hafa vit fyrir Háskólanum í þessu efni. Í öðru lagi er spurt: ,,Telur menntmrh. heimilt að verja tekjum af Happdrætti Háskóla Íslands til byggingar Þjóðarbókhlöðu eins og gert er í fjárlagafrv.?`` Ég tel alveg nauðsynlegt að fá álit hæstv. menntmrh. á þessu. Nú er það að vísu svo að við höfum lesið það í fjölmiðlum að gert hafi verið samkomulag við Háskólann um hvernig þessum tekjum verði varið á næsta ári en ég tel þó engu að síður, ekki síst vegna framtíðarinnar, nauðsynlegt að fá alveg skýr svör um hvernig menntmrh. telur réttarstöðu Háskólans vera í þessu efni. Háskólaráð hefur látið mjög eindregið álit sitt í ljós og prófessor Sigurður Líndal, sem hefur greinilega verið lögfræðilegur ráðunautur háskólaráðs í þeim efnum, telur að þarna sé ólöglega að staðið. Því er nauðsynlegt að fá álit hæstv. menntmrh. á þessu.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Það er svo að fyrirspurnin sem hér er lögð fyrir á þskj. 94 krefst mjög ítarlegs svars. Hún er um tekjur Happdrættis Háskólans 1981--1988 og hverjar eru áætlaðar tekjur 1989 og hvernig þessum tekjum hefur verið varið, sundurliðað eftir árum og verkefnum. Það er í raun og veru ekki hægt að svara fsp. eins og hún er lögð fyrir í þessum knappa fyrirspurnartíma. Þess vegna mun ég koma á framfæri við hv. fyrirspyrjanda skriflegum upplýsingum um einstök atriði sem snerta fsp. hans en reyna í örstuttu máli að nefna hér yfirlitstölur. Framlög til framkvæmda á vegum Háskóla Íslands á verðlagi ársins 1989 hafa verið sem hér segir af happdrættinu: Árið 1981 127 millj. kr., árið 1982 220 millj. kr., árið 1983 173 millj. kr., árið 1984 205 millj. kr., árið 1985 133 millj. kr., árið 1986 151 millj. kr., árið 1987 395 millj. kr., árið 1988 402 millj. kr., árið 1989 240 millj. kr. Þetta eru framlög happdrættisins til framkvæmda á þessum árum, sem sagt á bilinu frá 127 upp í 402 millj. kr. eftir því hvernig hefur árað í sölu happdrættismiða. Samtals eru þetta tveir milljarðar króna á verðlagi ársins 1989 sem Happdrætti Háskólans hefur þannig lagt til framkvæmda á vegum Háskóla Íslands --- um tvö þúsund millj. kr. Til samanburðar má geta þess að það er talið að fullbúin Þjóðarbókhlaða muni á sama verðlagi kosta um 1,8 milljarða króna. Stærstu verkefnin sem þetta hefur farið í eru þessi: Læknagarður 749 millj. kr. Framlag Háskólans til þessa húss neðan við Hringbrautina, sem menn þekkja, er um 750 millj. kr. Það er langstærsta verkefnið. Næststærsta verkefnið á tímanum er Oddi, fyrri áfangi, 366 millj. kr. og annar áfangi 55 millj. kr. eða liðlega 400 millj. kr. í þessa tvo áfanga við Odda. Og þriðja stærsta verkefnið er á vegum verkfræði- og raunvísindadeildar, þar sem um er að ræða áfangabyggingu III, upp á 256 millj. kr., en samtals hefur verið varið á þessum tíma af 2000 millj. kr. u.þ.b. 1746 millj. kr. í nýbyggingar. Í nýbyggingar hafa farið sem sagt um 1750 millj. af u.þ.b. 2050 millj. kr. Þegar framkvæmdafé er svo skipt niður á þætti að öðru leyti þá eru það nýbyggingar 1746 millj., viðhald fasteigna 319 millj. og húsgögn og búnaður á sama tíma 206 millj. kr. Þá spyr hv. þm.: ,,Telur menntamálaráðherra heimilt að verja tekjum af Happdrætti Háskóla Íslands til byggingar Þjóðarbókhlöðu eins og ráðgert er í fjárlagafrumvarpi?`` Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því að verja 60 millj. kr. af tekjum Happdrættis Háskólans á næsta ári til byggingar Þjóðarbókhlöðu og nú hefur náðst samkomulag um það við Háskóla Íslands að 53 millj. kr. geti farið á árinu 1990 til framkvæmda við Þjóðarbókhlöðu, þ.e. til þess að kosta tiltekna hluta af búnaði stofnunarinnar. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þetta samkomulag hefur náðst. Háskólinn hefur viðurkennt að hann hlýtur að greiða hluta af framkvæmdakostnaði við Þjóðarbókhlöðu, ekki aðeins þessar 53 millj. kr. heldur hefur hann líka viðurkennt að hann verði að greiða hluta af kostnaði við búnað í lesrými Þjóðarbókhlöðunnar þar sem getur verið um talsverðar upphæðir að ræða. Heildarkostnaður við þær innréttingar er, samkvæmt áætlun á verðlagi ársins 1989, talinn verða um 200 millj. kr. og það er ljóst að Háskólinn telur að hann eigi eða hljóti að greiða talsverðan hluta þess kostnaðar. Í samkomulaginu við Háskólann er svo gert ráð fyrir því að ákvörðun um framkvæmdir á vegum Háskólans verði ekki öðruvísi tekin en í samráði við menntmrn. Það er mjög mikilvægt að samkomulag um það mál skuli núna liggja fyrir þannig að það á að vera alveg á hreinu hver er staða þessa máls gagnvart Happdrætti Háskóla Íslands og háskólaráði. Og ég tel að það sé mjög mikilvægt að þetta samkomulag liggur fyrir. Ég tel því að Háskólinn hafi fyrir sitt leyti fallist á að það hafi verið heimilt og sé heimilt að verja hluta af tekjum Happdrættis Háskóla Íslands til framkvæmda við Þjóðarbókhlöðuna eins og fyrir liggur í því samkomulagi sem ég kynnti m.a. fyrir fjölmiðlum í fyrradag. Í lögum um Happdrætti Háskóla Íslands segir svo: ,,Ágóðanum skal varið til að reisa byggingar á vegum Háskóla Íslands.`` Ég held að það sé óhjákvæmilegt að láta það koma hér fram að ég tel nauðsynlegt að það fari fram frekari viðræður við Háskóla Íslands um þann lagaskilning sem fyrir liggur af hálfu Sigurðar Líndals prófessors í þessu efni. Ég tel að þar hafi skýringar og túlkanir ekki verið settar fram með þeim hætti að það sé hiklaust hægt að taka undir þær, þar verði menn að skoða lögin um Happdrætti Háskóla Íslands mikið betur en mér virðist hafa verið gert.

Fyrirspyrjandi (Birgir Ísl. Gunnarsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svör hans. Mér er það fyllilega ljóst að hér var farið fram á ítarlegar upplýsingar sem felast í miklum talnaröðum og þess vegna sætti ég mig fullkomlega við það svar eins og hann gaf mér hér og að hann muni afhenda mér nánari sundurliðun hér á fundinum eða síðar. Ég held að það sé alveg ljóst af þeim tölum sem hér hafa verið nefndar hversu mikilvægt Happdrætti Háskóla Íslands hefur verið í uppbyggingu Háskólans. Frá árinu 1981 hefur verið varið 2 milljörðum króna til uppbyggingar Háskóla Íslands af happdrættisfé. Þetta sýnir líka hversu hættulegt allt fikt með þetta happdrætti er eins og stefnt var að í fjárlagafrv. með því að gera það raunverulega að ríkishappdrætti, taka forræðið af ráðstöfun teknanna frá Háskólanum og flytja það yfir í fjmrn. Þess vegna fagna ég því auðvitað að samkomulag skuli hafa tekist við Háskóla Íslands um þetta mál. Ég var og er þeirrar skoðunar að þetta hafi verið gjörsamlega óheimilt, það hafi verið lagabrot að fara þannig að og að þetta skuli hafa gerst á þennan hátt án nokkurs samráðs við Háskóla Íslands er auðvitað ófært og mjög ámælisvert. En ég fagna því auðvitað nú að samkomulag hefur tekist um þetta. Mér þótti það að vísu dálítið skondið að það væri sérstakt tilefni blaðamannafundar og hátíðlegrar undirskriftar þetta samkomulag sem gert var. Ég var að velta því fyrir mér hvernig hæstv. menntmrh. mundi greina frá þessu í sinni afrekaskrá. Ég sá í tímaritinu Rétti, sem er tímarit gömlu sósíalistanna í Alþýðubandalaginu, að hann birtir þar afrekaskrá sína úr ráðuneytinu. Ég var að velta fyrir mér hvernig hann mundi hafa næstu útgáfu afrekaskrárinnar þegar kæmi að þessu máli. Þá gæti hann birt myndina með háskólarektor og textinn gæti einhvern veginn hljóðað á þessa leið: Horfið var frá fyrri hugmyndum um að taka sjálfsaflafé Háskólans til afnota fyrir ríkissjóð. Það sem gerðist þarna var auðvitað ekkert annað en það að hæstv. menntmrh. hvarf frá þeim ákvörðunum að taka sjálfsaflafé Háskólans án samráðs við hann.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég vildi gera örstutta athugasemd og taka undir það sem hv. fyrirspyrjandi sagði hér áðan. Ég tel það mjög ánægjulegt að samkomulag hafi tekist milli Háskólans og menntmrn. varðandi þetta mál. Mér finnst mjög mikilvægt að Háskólinn hafi yfirráð yfir sjálfsaflafé sínu og tel raunar ekki nokkurn vafa á því að ríkisstjórninni er óheimilt að seilast þannig í vasa Háskólans. Burtséð frá því hvernig lagatúlkanir eru í þessu máli þá tel ég siðferðilega óverjandi að fjmrn. geti farið að eins og ætlunin var í fjárlagafrv. og vil bara endurtaka það að ég er mjög ánægð með að þarna hafi tekist samkomulag milli menntmrn. og Háskóla Íslands að því er þetta mál varðar.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Fjárlagafrv. er að sjálfsögðu fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar. Í öðru lagi er það rétt hjá hv. 2. þm. Reykv. að það hefur þegar verið tekin ákvörðun um það að þetta samkomulag verði fært til bókar í afrekaskrá menntmrn. og verður gefið út og myndatextinn hljóðar svo: Samkomulag um að nýta hluta af ráðstöfunarfé Happdrættis Háskóla Íslands til Þjóðarbókhlöðu.

Jón Sæmundur Sigurjónsson Virðulegi forseti. Ég hef tekið að mér að bera fram fsp. samflokksmanns míns Láru V. Júlíusdóttur sem hefur verið hér um skeið varaþingmaður en hefur orðið að hverfa af vettvangi. Fsp. er um fæðingarorlof og barnsburðarleyfi. Árið 1988 tóku gildi hér á landi ný lög um fæðingarorlof. Helstu ákvæði laganna voru þess efnis að fæðingarorlof var lengt verulega frá því sem áður var, úr þremur mánuðum í sex mánuði í áföngum. Þegar núgildandi fæðingarorlofslög voru sett komu fram fyrirheit um samræmingu á rétti foreldra til fæðingarorlofs og skyldi unnið að slíkri samræmingu í framhaldi af lagasetningunni. Samræma skyldi rétt foreldra til fæðingarorlofs þannig að hann yrði sá sami fyrir fólk á almennum vinnumarkaði og fólk í störfum hjá hinu opinbera. Þann tíma sem liðinn er frá því að lögin voru sett hefur enn dregið í sundur hvað réttindi þessara tveggja hópa varðar. Til að fylgja eftir því sjónarmiði að samræma rétt fólks til fæðingarorlofs gaf ríkisstjórnin fyrirheit í tengslum við kjarasamninga sl. vor um að hér skyldi bætt úr. Til að átta sig á verkefninu er nauðsynlegt að hafa upplýsingar um tölulegar staðreyndir málsins. Því ber ég fram fsp. til hæstv. fjmrh. á þskj. 83 um fæðingarorlof og barnsburðarleyfi. Fsp. hljóðar þannig: ,,1. Hve margar konur í starfi hjá ríkinu fengu fæðingarorlof árin 1986, 1987, 1988 og fram til 1. október 1989? 2. Hve háar fjárhæðir greiddi ríkissjóður vegna fæðingarorlofs árin 1986, 1987, 1988 og fram til 1. október 1989? 3. Hve margar konur nýttu sér rétt til að taka lengra barnsburðarleyfi framangreint tímabil skv. 5. gr. reglugerðar um barnsburðarleyfi?``

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Það hefur nokkuð færst í vöxt hér á Alþingi á undanförnum árum að bornar eru fram fsp. um margvíslegar upplýsingar. Oft eru hér á ferðinni óskir um upplýsingaöflun sem í reynd er meiri háttar rannsóknarverkefni. Mér finnst nokkuð skorta á um það að hv. alþm. og kannski einnig stjórnendur þingsins geri sér nægilega grein fyrir því hvað mikið starfsálag er orðið hjá ráðuneytum og stjórnarskrifstofum við að svara þessum ítarlegu fsp. eða svara margvíslegum erindum frá umboðsmanni Alþingis eða öðrum þeim sem á vegum Alþingis leita eftir upplýsingum. Hér er á ferðinni fsp. sem er mjög gott dæmi um þetta. Ég treysti mér ekki til að svara þessari fsp. hér og nú einfaldlega vegna þess að mat hefur leitt í ljós að það er u.þ.b. ársverk að afla þeirra upplýsinga sem hér er farið fram á og heildarkostnaður væri kringum 1 millj. kr. Ástæða þess að þetta er svo mikið verk er að þegar kona fer í barnsburðarleyfi færir viðkomandi stofnun upplýsingar um það atriði inn á sérstakt eyðublað, Tilkynning um leyfi og breytingar í starfi, og sendir launaskrifstofu. Þar er tilkynningin skráð inn á bréfaskrá viðkomandi. Tilkynningakerfi þetta sem og skráningin eru ekki trygg. Auk þess er einnig um mál þessi fjallað í sérstökum launadeildum sem ekki tengjast skjalasafni launaskrifstofunnar, t.d. hjá mjög stórum ríkisstofnunum eins og ríkisspítulunum og Póst- og símamálastofnun. Meðferð launaskrifstofunnar á tilkynningum um barnsburðarleyfi hefur ekki áhrif á launaforsendur í hinu vélræna kerfi útreikninga á launafgreiðslum þannig að það er því miður ekki hægt að kalla fram þessar upplýsingar um konur sem fengið hafa barnsburðarleyfi þó að þær hafi verið tilkynntar með þeim hætti sem ég hef hér lýst. Fyrr á þessu ári hófst tilraun til þess að flokka þessar upplýsingar og það stendur nokkur von til þess að hægt verði að koma á ákveðnu skipulagi á næstu mánuðum. Hins vegar er ljóst að þessar upplýsingar liggja ekki fyrir á þann hátt að með skömmum fyrirvara sé hægt að veita svar við þessari spurningu. Eins og ég gat um áðan þá mundi heildarkostnaður við að svara þessari fsp. nema um 1 millj. kr. og það þyrfti að fá sérstakan starfsmann sem að því mundi vinna í u.þ.b. heilt ár til þess að hægt væri að veita þessi svör. Mér þykir þetta mjög leitt því þessar upplýsingar væru örugglega mjög fróðlegar en hv. alþm. og hv. Alþingi verður þess vegna að meta hvort það telur svo ríka ástæðu til að þessari fsp. sé svarað að í þann kostnað yrði lagt. Ég vil svo endurtaka, virðulegur forseti, það sem ég sagði í upphafi. Ég held að það sé orðið nokkuð brýnt að ákveðið mat sé lagt á það áður en fsp. koma fram hvort hægt sé að ætlast til þess að þeim sé svarað á þeim skamma tíma sem til þess er ætlaður í þingsköpum og einnig að ákveðið kostnaðarmat fari fram á því hvort réttlætanlegt sé að fsp. sé svarað með þeim hætti sem hún sjálf felur í sér. Okkar fámennu ráðuneyti eru því miður það illa búin að ef taka á einhvern hluta starfsmanna til þess að svara fsp. yfir langan tíma þá munu önnur verkefni í ráðaneytunum líða fyrir það.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna orða hæstv. ráðherra vill forseti upplýsa þetta: Allar fyrirspurnir eru lagðar fyrir forseta til samþykkis. Fyrirspurnin er síðan send viðkomandi ráðherra en forseti metur það auðvitað hvort fyrirspurn eigi rétt á sér eða ekki áður en hann sendir hæstv. ráðherrum hana. Það er hins vegar hæstv. ráðherra að segja til ef þeir telja sig ekki geta svarað spurningunni og þá yrði málið tekið upp að nýju við fyrirspyrjanda. En forseti vill leggja á það áherslu að það er óvenjulegt að það komi fram í svari hér í þingsal að ekki sé unnt að svara fyrirspurninni. Forseti vill varðandi þessa fsp. lýsa undrun sinni á því að þessar upplýsingar skuli ekki liggja fyrir og það var þá full ástæða til að taka við fsp. ef það mætti verða til þess að þessar upplýsingar verði aðgengilegar. En ég legg á þetta áherslu að ráðherrar fá fyrirspurnir sendar frá forseta. Telji þeir sig ekki geta svarað þeim þá ber þeim að tilkynna það.

Jón Sæmundur Sigurjónsson Virðulegur forseti. Því miður get ég ekki þakkað hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör varðandi efnislegt innihald fsp. Ég hef þó skilning á þeim vandkvæðum sem hann telur vera í sambandi við að afla þessara upplýsinga, að þær geti ekki legið fyrir á þeim tíma sem ætlaður er til svara. Ég vil þó taka undir og sérstaklega benda á athugasemdir hæstv. forseta í þessu máli að úr því að fsp. var leyfð á annað borð þá hefði átt að gera ráð fyrir því að þessar upplýsingar lægju fyrir, málsmeðferð hefði átt að vera með þeim hætti. Ég tel að þær upplýsingar sem hér er beðið um séu þó það áhugaverðar að ég áskil mér allan rétt til að hafa um það samráð við upphaflegan fyrirspyrjanda hvernig best er að haga málinu, og þá væntanlega í samráði við hæstv. fjmrh., hvort ekki sé rétt að gefa ráðuneytinu lengri tíma og fá þá upplýsingarnar skriflegar. Það er rétt sem kemur fram hjá hæstv. fjmrh. að oft eru fyrirspurnir með þeim hætti að það tekur óhemjulangan tíma að afla upplýsinga og það er kostnaðarsamt. Málin verða væntanlega skoðuð með tilliti til þess. En ég tel að hér sé um það áhugavert málefni að ræða að það komi fyllilega til greina að athuga hvort ekki sé rétt að fá þessar upplýsingar fram með einhverju móti.

Fyrirspyrjandi (Sigríður Lillý Baldursdóttir) Virðulegur forseti. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna á sl. ári var gerð samþykkt þess efnis að sú vika sem innihéldi 11. nóvember yrði alþjóðleg vika vísinda í þágu friðar. Óhugnanlegt er að hugsa til þess að stærstu vísinda- og tækniuppgötvanir í heiminum hafa iðulega tengst þróun í framleiðslu á vígvélum enda hafa ráðamenn ekki horft í aurinn þegar vopn eru annars vegar. Það er löngu tímabært að hverfa af þessari braut og neyta til þess allra krafta. Með viku vísinda í þágu friðar gera Sameinuðu þjóðirnar tilraun til að brjóta upp þessa hugsun og fá vísinda- og tæknimenn til að skoða störf sín sérstaklega með tilliti til friðsamlegrar notkunar. Friðarvika þessi hefur verið haldin með einhverjum hætti í 20--30 ríkjum frá því 1986. En eins og áður sagði var hún samþykkt á sl. ári hjá Sameinuðu þjóðunum sem alþjóðleg friðarvika. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna beindi í framhaldi af því þeim tilmælum til ríkisstjórna aðildarríkjanna að sjá til þess m.a. að stofnanir eins og háskólar og aðrar menningar- og vísindastofnanir standi að fyrirlestrahaldi og umræðufundum þar sem rætt verði með hvaða hætti hagnýta megi vísinda- og tækniframfarir í þágu friðar. Því spyr ég hæstv. forsrh.: ,,Á hvern hátt hefur ríkisstjórnin stuðlað að þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðarviku Sameinuðu þjóðanna 6.--12. nóvember 1989?``

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að hér er um mjög gott mál að ræða sem sannarlega er rétt að sinna. Það er rétt að 6. des. 1988 samþykkti allsherjarþingið ályktun sem beinir því til meðlima ríkjanna að friðarvika skuli haldin í þeirri viku sem 11. nóvember ber upp á, held ég að það sé orðað. Ég lét strax athuga hvernig með þetta mál hefði verið farið hér og í fáum orðum sagt þá fannst málið ekki. Athygli menntmrn. hafði ekki verið vakin á þessu máli. En ég lít svo á að menntmrn. beri að framkvæma þessa ályktun. Ég vil leyfa mér að fullyrða að það er síður en svo andstaða hjá neinum sem við var rætt um þetta mál heldur almennur stuðningur við málið. En ég get ekki sagt hvar það hefur strandað á leiðinni frá framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, sem í ályktuninni mun hafa verið falið að vekja athygli meðlimaríkjanna á þessu, sem hefði að vísu ekki átt að þurfa, því við eigum fulltrúa á þingi Sameinuðu þjóðanna. En það hafði a.m.k. ekki komist til menntmrn. Það sem ég hef gert er að vekja formlega athygli menntmrn. á þessu máli og um leið óska eftir að því verði sinnt í framtíðinni. Ég tel að fsp. hafi þess vegna verið mjög þörf og vakið okkur til umhugsunar um þetta ágæta mál og hef raunar ekki fleira um það að segja núna. Við skulum vona að það takist betur til í þeirri viku sem um er að ræða að ári.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það verður væntanlega upplýst hvernig á því stendur að upplýsingar um þessa ákvörðun hafa ekki borist til íslenskra stjórnvalda. Mér finnst óhjákvæmilegt að hæstv. utanrrh. athugi það mál, því hans eru tengslin við Sameinuðu þjóðirnar. Ég tel að Íslendingar hafi ekki sinnt tilefnum sem þessu nógsamlega á undanförnum árum og það á einnig við um það friðarár sem Sameinuðu þjóðirnar ákváðu fyrir nokkru síðan. Framkvæmd á því af Íslands hálfu var því miður ekki með þeim myndugleik sem tilefnið var til. Nú þegar Sameinuðu þjóðirnar eru í rauninni að aukast að gildi, starf þeirra hefur væntanlega í framtíðinni aukið gildi fyrir heimsbyggðina, þá þurfum við að gæta þess að taka eðlilega á ákvörðunum sem horfa í þessa átt sem er tilefni fyrirspurnarinnar.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegur forseti. Að gefnu tilefni mun ég að sjálfsögðu leita eftir upplýsingum um það hvers vegna þessi ályktun Sameinuðu þjóðanna barst ekki rétta boðleið til menntmrn. sem hefði átt að bera ábyrgð á framkvæmd og koma þeim upplýsingum á framfæri við hv. fyrirspyrjanda.

Fyrirspyrjandi (Sigríður Lillý Baldursdóttir) Virðulegur forseti. Í ljósi yfirlýsinga hæstv. forsrh., þess efnis að gera Ísland að alþjóðlegri friðarmiðstöð, finnst mér heldur klént að hundsa í ár samþykkt Sameinuðu þjóðanna eða fylgjast ekki betur með samþykktum Sameinuðu þjóðanna sem tengjast friði í heiminum. En ég vænti þess að úr verði bætt að ári og vel að málum staðið þá. Væntanlega geta fundist margar skýringar á því að þessi samþykkt skilaði sér ekki inn til ráðuneytis utanríkismála og þaðan boðleið til annarra ráðuneyta. En það vakti ekki fyrir mér að finna sökudólg, heldur einungis að benda á samþykktina og vona ég að ríkisstjórnin taki myndarlega á og það verði staðið vel að viku vísinda og friðar, að ári og þaðan í frá.

Fyrirspyrjandi (Sigríður Lillý Baldursdóttir) Virðulegi forseti. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1990 er gert ráð fyrir 3,75 nýjum stöðum við Landspítalann vegna fyrirhugaðra glasafrjóvgana þar. Vegna þessa og orðróms um að nú eigi að hefjast mjög fljótlega glasafrjóvganir á Landspítalanum vil ég bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. heilbrrh.: ,,1. Hvenær er áætlað að fyrstu glasafrjóvganirnar verði framkvæmdar hér á landi og hve langt á veg er undirbúningurinn vegna þeirra kominn? 2. Hvaða fagaðilar verða ráðnir til starfa við Landspítalann vegna glasafrjóvgana? 3. Má búast við að Tryggingastofnun ríkisins hætti greiðslum til þeirra kvenna sem kjósa að fara utan í glasafrjóvgun í stað þess að þiggja hana hér, og ef svo verður, þá hvenær? 4. Verður tilkoma glasafrjóvgana hér á landi til þess að konur þurfi að bera einhvern hluta af kostnaði við meðferðina?``

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Fyrirspyrjandi hefur hér borið fram fsp. sem varðar fyrirhugaðar glasafrjóvganir og gert grein fyrir fsp. sinni sem er í fjórum liðum. Fyrsti liðurinn er svohljóðandi: ,,Hvenær er áætlað að fyrstu glasafrjóvganirnar verði framkvæmdar hér á landi og hve langt á veg er undirbúningurinn vegna þeirra kominn?`` Þegar ljóst var að heimildir fengjust í fjárlögum ársins 1990, skv. fjárlagafrv. því sem nú liggur fyrir, til þess að hefja glasafrjóvgun á Landspítalanum hefur Kvennadeild Landspítalans unnið að málinu. Er þar gert ráð fyrir að glasafrjóvganir geti hafist fyrri hluta næsta árs, ársins 1990, sennilega í apríl eða maí. Takist ekki að hefja þær svo snemma verður það ekki fyrr en að loknum sumarleyfum eða í ágúst--september á næsta ári. Þess má vænta að um 40--50 konur geti komist í meðferð á Landspítalanum á næsta ári. Annar liður fsp. var: ,,Hvaða fagaðilar verða ráðnir til starfa við Landspítalann vegna glasafrjóvgana?`` Það er gert ráð fyrir því að þar starfi sérmenntaður læknir í 0,75 stöðu, líffræðingur með sérmenntun í frumulíffræði í fullri stöðu, hjúkrunarfræðingur sem hefur umsjón með daglegum rekstri starfsins, einnig í fullri stöðu og meinatæknir í hálfri stöðu. Þetta eru líklega 3,25 stöður eða þrjár stöður og einn fjórði hluti úr einni, þannig að það ætti alla vega að vera svigrúm fyrir þetta í þeim tillögum sem liggja fyrir í fjárlagafrv. Þriðji liðurinn var: ,,Má búast við að Tryggingastofnun ríkisins hætti greiðslum til þeirra kvenna sem kjósa að fara utan í glasafrjóvgun í stað þess að þiggja hana hér, og ef svo verður, hvenær?`` Tryggingastofnun ríkisins gerði samning við Bourn Hall Clinic í Englandi hinn 1. jan. 1988 til þriggja ára, þannig að sá samningur er í gildi út næsta ár. Svo sem fyrr sagði getur starfsemin á Landspítalanum hafist næsta vor hugsanlega, eða síðsumars 1990, og er því eðlilegt að samningurinn við Englendingana verði notaður á næsta ári með svipuðu sniði og verið hefur fram til þessa. Það þarf að taka afstöðu til þess á næsta ári hvort reynt verður eða hvort ástæða er til að framlengja þann samning og þá í ljósi þess hvernig starfsemin fer af stað hér og hvernig hún muni ganga. Það er alveg ljóst að þær konur sem hafa byrjað meðferð í Englandi munu halda henni áfram þar þannig að meðferðinni ljúki á þeim stað sem hún hófst. 4. liður fsp. var: ,,Verður tilkoma glasafrjóvgana hér á landi til þess að konur þurfi að bera einhvern hluta af kostnaði við meðferðina?`` Það er gert ráð fyrir því að meginhluti þessarar meðferðar fari fram á göngudeild og er þar gert ráð fyrir að konur greiði venjulegt göngudeildargjald sem gæti orðið allt að 15 skiptum vegna þeirrar meðferðar en göngudeildargjald er nú 630 kr. Til samanburðar má geta þess að hjón þurfa nú að borga ferðakostnað til Bretlands, uppihald þar og kostnað vegna túlks ef með þarf, því að ekkert af þessu borgar Tryggingastofnun ríkisins eins og nú er. Hún borgar hins vegar meðferðina alveg og dvöl á stofnun eftir því sem þarf. Mismunurinn er sem sagt sá að einstaklingar sem núna nota sér þessa þjónustu og fá heimildir til þess að fara erlendis þurfa að borga þennan ferðakostnað og aukakostnað en fá hina faglegu meðferð sér að kostnaðarlausu. En ef þetta verður rekið hér heima á næsta ári, þá spara menn sér auðvitað allan þennan ferðakostnað og alla þá fyrirhöfn, en greiða svokallað göngudeildargjald.

Fyrirspyrjandi (Sigríður Lillý Baldursdóttir) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir hans svör hér. Það er mín skoðun að sjá þurfi til þess að aðstaða hér á landi til glasafrjóvgana verði eins og best verður á kosið, tæknilega og hvað varðar húsnæði og starfsfólk. Ég legg mikla áherslu á að þeim sem gangast undir meðferðina verði veittur góður stuðningur tilfinningalega jafnt sem í formi upplýsinga um meðferðina sjálfa. Í því sambandi tel ég nauðsynlegt að við deildina starfi félagsráðgjafi ásamt hjúkrunarfræðingum, læknum, frumulíffræðingum og öðru starfsfólki. Fólk þetta þarf að vera vel upplýst um allar hliðar meðferðarinnar, tilfinningalegar, siðfræðilegar sem læknisfræðilegar og því saknaði ég félagsráðgjafans í upptalningu hæstv. ráðherra um þá aðila sem gert er ráð fyrir að vinni við glasafrjóvgunina. Sl. ár hafa að meðaltali 100 pör farið utan í glasafrjóvganir, en það kom fram í máli hæstv. ráðherra að 40--50 konur muni geta komist að í glasafrjóvganir á ári fyrst um sinn á Landspítalanum. Því sýnist mér þurfa að framlengja samninginn við Bourn Hall Clinic. Jafnframt tel ég eðlilegt að á meðan árangur af læknismeðferðinni hér er ekki eins góður og við Bourn Hall Clinic, sem er sú stofnun sem við höfum mest sótt til, fái konurnar að velja á milli þess að fara í meðferðina hérna heima eða fara utan.

Ásgeir Hannes Eiríksson Hæstv. forseti. Ég fagna þessari fsp. og svarinu. Í svarinu kemur fram að það er enn þá nokkuð langt í land með að við getum fullnægt eftirspurn hér heima. Ég tel að þetta sé mikið og brýnt verkefni fyrir okkur. Þarna erum við að fást við líf. Það á að vera æðsta skylda Alþingis að hugsa um lífið. Okkur veitir ekki af auknu lífi hér á landi og sé þetta spurning um peninga, hver eigi að bera kostnaðinn, þá legg ég til að að sama skapi verði þeir sem nota sér fóstureyðingar látnir greiða hluta af þeirri aðgerð því að þar er ekki um læknisaðgerð að ræða og lýtur síst að því að fjölga Íslendingum og auka lífið. Ef við eigum að velja á milli hvort á að borga fyrir glasafrjóvganir eða ekki, þá bendi ég þarna á lið sem mætti spara í staðinn.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu hér. Hún hefur einnig flutt till. til þál. sem er þýðingarmikið innlegg inn í þetta mál og er nú til meðferðar í þinginu þar sem gert er ráð fyrir löggjöf varðandi þessi efni og það verður athugað í þingnefnd sem hefur málið með höndum. Mér fannst síðasti hv. ræðumaður hins vegar ekki hitta naglann á höfuðið í seinni huta ræðu sinnar hér áðan, en geri það að öðru leyti ekki að umtalsefni.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Það eru aðeins tvær athugasemdir vegna seinni ræðu hv. fyrirspyrjanda. Það var varðandi þann fjölda einstaklinga sem mundu geta komist í meðferð á Landspítalanum. Þar sagði ég: á næsta ári, þ.e. 40--50 konur gætu komist í meðferð á Landspítalanum á næsta ári vegna þess að við gerum ekki ráð fyrir að geta hafið þar meðferð fyrr en liðið er á árið, alla vega ekki fyrr en undir vor og kannski ekki fyrr en síðari hluta árs, í ágúst eða september, og þar af leiðandi ekki hægt að sinna þeim fjölda, a.m.k. verði hann sambærilegur við það sem verið hefur á seinustu árum, þá er ekki hægt að sinna honum öllum hér á næsta ári. En ég vonast til þess að ef starfsemin kemst af stað með eðlilegum hætti, þó ekki verði fyrr en síðari hluta næsta árs, þá sé hægt að veita þessa meðferð að mestu eða öllu leyti hér á landi á árinu 1991. Ég vildi aðeins árétta þetta og svo að sjálfsögðu taka undir ábendingar fyrirspyrjanda um félagslega ráðgjöf sem vafalaust er mikilvægt að þarna sé einnig fyrir hendi. Reyndar virðist vera svolítið svigrúm, samkvæmt þeim upplýsingum sem fram koma í fjárlagafrv., til þess að veita slíka þjónustu, en ella að hún falli undir þá félagsráðgjöf sem nú þegar er veitt og er fyrir hendi á Landspítalanum.

Fyrirspyrjandi (Sigríður Lillý Baldursdóttir) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. hans athugasemdir hér. Mér sýnist þetta mál munu fá ágæta afgreiðslu eftir orðum hans að dæma. Glasafrjóvganir og tæknifrjóvganir yfir höfuð allar eru mjög viðkvæmt mál. Það þarf að taka á þeim af fullri alvöru strax frá upphafi og ég vænti þess að menn geri sér fulla grein fyrir því, allir þeir sem að málinu standa, og vona að tilkoma glasafrjóvgana á Íslandi verði okkur hamingjuauki.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Á síðari árum hafa fá óhæfuverk vakið meiri athygli heldur en meðferð hinna svokölluðu rauðu khmera í Kambódíu á síðasta áratug á þjóð sinni þar sem tortímt var yfir 1 milljón manna af þjóð sem telur innan við 7 millj. íbúa. Nú hefur það komið í ljós hin síðustu ár að sömu öfl eru að sækja fram í Kambódíu og það í auknum mæli eftir að herlið Víetnam hefur dregið sig út úr landinu á þessu ári. Þessi öfl, rauðu khmerarnir, hafa fengið viðurkenningu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í skjóli stjórnar undir forustu Norodoms Sihanouks sem áður var leiðtogi í Kambódíu og mönnum ber saman um það, þeim heimildum sem ég hef athugað, að þeir séu valdamestir þriggja aðila í stjórn undir hans forustu sem heldur sæti Kambódíu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það er með ólíkindum að vestræn lýðræðisríki skuli veita þessari stjórn stuðning sinn og halda henni inni sem talsmanni á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það er með ólíkindum að Ísland skuli enn vera í hópi þeirra ríkja sem standa með öðrum þjóðum á þessum vettvangi til þess að halda hlífiskildi yfir stjórn sem er að sækja í sig veðrið með skæruliðasveitum rauðu khmeranna innan Kambódíu. Ég minni á vitni sem fram hafa verið leidd, m.a. í nýlegri kvikmynd sem sýnd var á Stöð 2 og vakti mikla athygli og ég minni einnig á heimildirnar sem dregnar voru fram í myndinni The Killing Fields, drápsvellirnir, sem drógu upp mynd af óhæfuverkum rauðu khmeranna á fyrra áratug. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að spyrja hæstv. utanrrh. um afstöðu til Kambódíu: ,,1. Hver hefur verið afstaða Íslands til málefna í Kambódíu undanfarin ár? 2. Hvernig hefur sú afstaða birst á alþjóðavettvangi, m.a. hjá Sameinuðu þjóðunum? 3. Hvert er mat utanrrh. á núverandi stöðu mála í Kambódíu?``

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Hv. 2. þm. Austurl. hefur beint til mín fsp. í þremur liðum um afstöðu til Kambódíu. 1. ,,Hver hefur verið afstaða Íslands til málefna Kambódíu undanfarin ár?`` Ísland hefur ekki tekið upp stjórnmálasamband við Kambódíu og ekki veitt stjórnum landsins viðurkenningu frá því að Sihanouk prins var hrakinn frá völdum. Samskipti Íslands og Kambódíu hafa verið lítil sem engin í gegnum tíðina, bæði á sviði viðskipta og menningarmála. Sihanouk prins kom til Íslands í september 1985 að eigin ósk og ræddi þá við ýmsa íslenska ráðamenn og þar á meðal þáv. forsrh., Steingrím Hermannsson, og starfandi utanrrh. á þeim tíma, Ragnhildi Helgadóttur. Einu opinberu afskiptin sem Ísland hefur haft af málefnum landsins hafa verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. 2. ,,Hvernig hefur sú afstaða birst á alþjóðavettvangi, m.a. hjá Sameinuðu þjóðunum?`` Svarið er: Nokkur undanfarin ár hafa svæðissamtök Suðaustur-Asíuríkja, skammstafað ASIAN, Indónesía, Singapore, Malaysia, Thailand, Brunei og Filippseyjar flutt sameiginlega ályktunartillögu um Kambódíumálið á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Þessi hlutlausu grannríki Kambódíu hafa mikilla hagsmuna að gæta af því að friðsamleg lausn fáist á málum Kambódíu. Mörg ríki hafa gerst meðflytjendur að ályktunartillögunni gegnum árin og nú í ár voru 78 ríki meðflytjendur tillögunnar og þeirra á meðal var Ísland. Ísland hefur um árabil verið meðflytjandi að ályktunartillögunni, en hún kveður m.a. á um að málið verði leyst með pólitísku samkomulagi allra deiluaðila. Kjarni ályktunartillögunnar er að mynduð verði þjóðstjórn í Kambódíu eftir að erlendur her hefur verið fluttur á brott. Talið hefur verið að Sihanouk prins sé einn líklegur til að geta náð öllum deiluaðilum saman, Hun Sen, núv. forsrh. og andspyrnuhreyfingunum þremur, þeirra á meðal rauðum khmerum sem eru studdir af Kína og ekki verður gengið fram hjá eigi raunverulegur friður að nást í landinu. Ályktunartillagan viðurkennir sjálfsákvörðunarrétt kambódísku þjóðarinnar og að henni skuli heimilað að beita þeim rétti í frjálsum, heiðarlegum, lýðræðislegum kosningum undir alþjóðlegu eftirliti. Tillagan viðurkennir einnig hið mikilvæga hlutverk sem Sameinuðu þjóðirnar gegna í þessu sambandi og kveður á um að aldrei megi hverfa aftur til þeirrar stefnu og ógnarstjórnar sem var við lýði í landinu og var fordæmd um heim allan. Þetta er afdráttarlaus yfirlýsing um að fyrri stjórnarhættir rauðra khmera verði ekki endurteknir en talið er að um 2 millj. manna af 7 millj. íbúa hafi verið myrtir í Kambódíu á valdatíma þeirra. Í umræðunni um ályktunartillöguna í ár fól ég fastafulltrúa Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum að skýra sjónarmið Íslands varðandi Kambódíumálið alveg sérstaklega þar sem hann gerði grein fyrir atkvæði sínu. Skýrði hann þá frá því að Íslendingar teldu að þjóðir heims bæru ábyrgð á því gagnvart kambódísku þjóðinni að ef pólitískt samkomulag næðist í málinu yrði það tryggt að aldrei aftur yrði horfið til hinna illræmdu stjórnarhátta rauðra khmera. 3. ,,Hvert er mat utanrrh. á núverandi stöðu mála í Kambódíu?`` Undanfarin tvö ár hafa forsætisráðherrar Thailands og utanríkisráðherra Indónesíu tekið upp beint samband við Víetnam og stjórn Hun Sen í Kambódíu til að binda endi á fyrri borgarastyrjöld og stuðla að friði. Í ágúst 1989 var fundur haldinn í París milli allra aðila málsins í þeim tilgangi að ná samkomulagi um þjóðstjórn og frið, en því miður náðist ekki samkomulag. Frakkar lögðu sig mjög fram um að finna lausn á málinu, enda var Kambódía frönsk nýlenda og frönsk menningaráhrif sterk í landinu. Ég tel eðlilegt að Suðaustur-Asíuríkin hafi forustu um að reyna að koma á sáttum og samsteypustjórn í Kambódíu þar sem málið varðar þau mest af ríkjum heims, m.a. með tilliti til ófriðarhættu og flóttamanna. Svo virðist sem dregið hafi verulega úr tortryggni Suðaustur-Asíu og raunhæfur friðarvilji sé sterkari en áður í samræmi við almenna þróun heimsmála. En það er óneitanlega áhyggjuefni að upp á síðkastið hafa vopnuð átök í landinu færst í aukana og eiga m.a. rauðir khmerar þar hlut að máli. Það hefur verið von manna að Kínverjar gætu haldið þeim í skefjum þar sem þeir hafa verið sú þjóð sem hingað til hefur stutt þá og séð þeim fyrir vopnum. Pólitísk lausn virðist ekki í sjónmáli í nánustu framtíð, en vonast er til að aðilar komi sér brátt saman um að hefja viðræður á nýjan leik eins og lagt var til í ályktunartillögu allsherjarþingsins um þetta mál. Þann 10. nóv. sl. tók ég málið upp í ríkisstjórn og þann fréttaflutning sem þá hafði nýlega verið um málið í fjölmiðlum. Ég hef enn fremur falið embættismönnum utanrrn. og fastanefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum að fylgjast áfram grannt með þróun þessara mála.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Mér finnst hér hreyft mjög alvarlegu máli þar sem um er að ræða ástandið í Kambódíu. Mér finnst alls ekkert sjálfsagt að Íslendingar styðji umrædda tillögu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem ljóst virðist vera að Sihanouk fursti, sem af mörgum var einmitt talinn sá sem mundi geta leitt til einhverra lausna á þessu svæði, hefur nú gengið til liðs við rauðu khmerana sem allir viðurkenna að enn halda áfram sínum fyrri háttum, þ.e. sínum ógnunum og þeim hryðjuverkum sem þeir hafa stundað hingað til. Mér er kunnugt um að margir þjóðir hafa dregið til baka stuðning sinn við þessa tillögu og vil ég mælast til þess að utanrrh. hugleiði það mjög sterklega, og ég mun styðja það, að Ísland styðji ekki þessa tillögu og vona að það sé ekki orðið of seint að breyta þarna um að því er þetta mál varðar.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svarið en hlýt að benda á hvílíkar þversagnir eru í hans málflutningi sem og annarra þeirra sem fara með utanríkismál á Norðurlöndum og í Vestur-Evrópu, þeirra sem styðja enn Norodom Sihanouk og stjórn hans sem hefur innan sinna vébanda rauða khmera. Ég vek alveg sérstaka athygli á því að tvö Norðurlandanna hafa séð sig um hönd frá því á síðasta allsherjarþingi. Þá studdu öll Norðurlöndin að ég hygg með atkvæði sínu ályktunartillögu um málið svipaða þeirri sem enn var til meðferðar og er til meðferðar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, en Finnland og Svíþjóð hafa dregið sig út úr hópi þeirra sem styðja þetta mál og sátu nú hjá við atkvæðagreiðslu og var raunar Svíþjóð meðflutningsaðili að tillögunni á síðasta þingi. Ég held að hæstv. utanrrh. ætti að athuga þessa afstöðubreytingu Svía, m.a. með tilliti til þeirra upplýsinga sem hann hefur veitt um málið í ríkisstjórn Íslands. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna til samþykktar á landsfundi Alþb. um þetta mál sérstaklega, þar sem segir: ,,Með brottflutningi víetnamskra herja frá Kambódíu hófst nýr kafli í sögu þessa stríðshrjáða heimshluta. Ömurlegt er til þess að vita að ríkisstjórn Íslands skuli veita Pol Pot og rauðu khmerunum pólitískan stuðning með viðurkenningu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Alþb. krefst þess að ríkisstjórn Íslands afmái þá smán sem stuðningur við Pol Pot og rauðu khmerana er og viðurkenni ríkisstjórn Kambódíu. Æskilegt er að samskipti Íslendinga við þjóðir Laos, Víetnam og Kambódíu verði aukin með það fyrir augum að leggja lóð á vogarskál friðar í Suðaustur-Asíu.``

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Það verður að koma hér skýrt fram að það er á engan hátt rétt túlkun að túlka þessa ályktunartillögu sem stuðning við rauða khmera og þeirra framferði. Menn geta spurt sig að því sjálfir hvort 124 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna, þar með hin hlutlausu grannríki Kambódíu, hafi með þessum tillöguflutningi verið að lýsa stuðningi við rauða khmera. Það er hreinlega ekki svo. 124 ríki greiddu atkvæði með, 17 ríki greiddu atkvæði á móti og tvö sátu hjá. Auðvitað var það hugleitt mjög alvarlega hvort ætti að breyta afstöðu Íslands frá fyrri tíð og snúast annaðhvort gegn þessari tillögu eða sitja hjá. Niðurstaðan varð sú að gera það ekki á seinustu stundu, m.a. vegna þess að engin samstaða fékkst um flutning annarrar tillögu og þrátt fyrir allt var hert á þeim ákvæðum tillögunnar og fyrirvarar gerðir þegar grein var gerð fyrir atkvæði af Íslands hálfu þess efnis að undir engum kringumstæðum mætti skilja tillöguna sem stuðning við rauða khmera, og annað, að með flutningi tillögunnar væru tillöguríkin að skuldbinda sig til þess að tryggja það að aldrei kæmi aftur til þeirrar morðaldar sem þessir aðilar stóðu fyrir. Og ég fól sérstaklega fastafulltrúa Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum að gera alveg skilmerkilega grein fyrir þessari afstöðu og það gerði hann m.a. með þessum orðum. Hann sagði og ég vitna til þeirra orða: ,,Það er heppilegt að ASIAN-ríkin skuli hafa tekið frumkvæði í þessu vandamáli, bæði hér hjá Sameinuðu þjóðunum og á heimaslóðum. Þau hafa skorað á alla aðila málsins að auka viðleitni sína til að finna pólitíska lausn á Kambódíumálinu með sem víðtækustu pólitísku samkomulagi í þeim tilgangi að koma í veg fyrir frekari átök, manntjón og þjáningar kambódísku þjóðarinnar, tryggja sjálfstæði hennar, fullveldi, yfirráð yfir eigin landi, hlutleysi og óbundna stöðu og framar öllu að tryggja að stefna og aðgerðir rauðu khmeranna á nýliðnum árum, sem allur heimurinn hefur fordæmt, verði aldrei endurteknar.`` Enn fremur sagði fastafulltrúi Íslands í lok þeirra ummæla sem hann viðhafði þegar hann gerði grein fyrir atkvæði sínu: ,,Við teljum að þjóðir heims beri ábyrgð á því gagnvart kambódísku þjóðinni að sérhvert pólitískt samkomulag sem næst í málinu tryggi að aldrei verði aftur horfið til hinnar alþjóðlega fordæmdu stefnu sem rauðu khmerarnir framfylgdu.`` Þannig að ég vísa því á bug að íslenska ríkisstjórnin hafi verið að lýsa velþóknun sinni á eða stuðningi við framferði slíkra aðila.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég bendi á að það er ekki leiðin til þess að koma í veg fyrir áhrif rauðra khmera að styðja ríkisstjórn þar sem þeir eru öflugasti aðilinn. Ég vísa einnig til þess að það eru Bandaríkin í samvinnu við Kína sem halda úti þessu liði í Kambódíu fyrst og fremst og hafa beitt önnur ríki þrýstingi í þá átt, þar á meðal Ísland. Ég vil afhenda hæstv. utanrrh. hér grein úr Financial Times, þar sem fjallað er um þetta mál af Edward Mortimer nú í lok októbermánaðar og margt upplýst sem ég vildi sagt hafa um málið.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Það er ástæða til þess að benda hv. fyrirspyrjanda á þá staðreynd að það er borgarastyrjöld í þessu landi. Og það er uppi viðleitni af hálfu hlutlausra grannríkja og mikils meiri hluta Sameinuðu þjóðanna til að tryggja það að ekki komi til þess að rauðir khmerar nái völdum með ofbeldi í þessari borgarastyrjöld. Menn óttuðust það að ef snúið yrði baki á seinustu stundu við þessum tillöguflutningi, þá yrði sú ein niðurstaðan. Með þessu eru menn að lýsa því yfir að það sé á ábyrgð meiri hluta hinna Sameinuðu þjóða að fylgja málinu eftir þannig að til þess komi aldrei.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Nú hefst áður boðuð utandagskrárumræða. Hv. 18. þm. Reykv. hefur farið fram á að gera að umtalsefni olíuleka frá olíubirgðastöð varnarliðsins á Bolafjalli. Umræðan fer fram skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapalaga og skal ekki standa lengur en hálfa klukkustund. Ég vil að gefnu tilefni minna menn á að reyna að halda sig við gefin tímatakmörk.

Sigríður Lillý Baldursdóttir Virðulegi forseti. Ég þakka forseta fyrir að leyfa mér að kveðja mér hljóðs utan dagskrár til að ræða olíuleka frá olíubirgðastöð ratsjárstöðvarinnar á Bolafjalli. Fréttir af þessu slysi hafa verið plássfrekar í fjölmiðlum sl. daga og ekki að ástæðulausu. Það virðist hafa verið tilviljun ein sem varð til þess að upp komst um lekann þriðjudaginn 14. nóv. En ástæða er til að ætla að allt frá því að olían var sett á tankana 1. eða 2. nóv. sl. hafi lekið. Fimmtudaginn 16. nóv. var Siglingamálastofnun og Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja tilkynnt um slysið. 17. nóv. fóru svo menn frá þessum aðilum vestur til að kanna þá mengun sem orðin var vegna lekans og þá fyrst, þrem dögum eftir að upp komst um slysið, var bæjarstjóranum í Bolungarvík gert viðvart. Sl. mánudag fékk síðan bæjarstjórn Bolungarvíkur bréf frá utanrrn. þar sem stóð, með leyfi forseta: ,,Athugun hefur leitt í ljós að engin jarðvegsmengun hefur átt sér stað í kringum stöðina sjálfa.`` Í bréfinu var þess einnig getið að við athugun úr lofti og af sjó hafi mælst um það bil 190 hektara olíuflekkur út af Stigahlíð. Siglingamálastofnun mældi olíuflekkinn í lok sl. viku, líklegast á föstudaginn, og þá reyndist hann vera um 9 hektarar. Hér munar verulegu og bið ég hæstv. utanrrh., og þá e.t.v. með hjálp hæstv. samgrh. að gera grein fyrir þessum mun. Þess má geta að það magn sem talið er að hafi lekið alls úr geymunum gæti fræðilega dreifst mest á um 200 hektara svæði að því tilskildu að sjórinn væri sléttur og algjört logn, en það mundi þá merkja að ekki hefði dropi farið inn í bergið. Það skal viðurkennt að að mér læðist sá grunur að utanrrn. hafi þekkt fræðilegu möguleikana á því hver flekkurinn gæti stærstur orðið. Ég tel fráleitt að um prentvillu hafi verið að ræða í bréfi varnarmálaskrifstofu, enda hafa fjölmiðlar birt hærri töluna, 190 hektara, án athugasemda frá utanrrn. Reyndar hafa tölur um það magn sem talið er að hafi farið úr tönkunum farið vaxandi frá degi til dags. Fyrst var talið að hér væri um 16.800 lítra að ræða, þá 18.000, síðan 20.000 og 22.000, en í gær fékk ég þær upplýsingar hjá Siglingamálastofnun að magnið hefði líklegast verið um 25.500 lítrar. Hvernig stendur á því að ekki var hægt að meta lekann strax í byrjun? Þessari spurningu hlýt ég að beina til samgrh. þar sem það er í verkahring Siglingamálastofnunar að meta magnið. Þá hefur komið í ljós að nokkuð er um olíupolla uppi á Bolafjalli þrátt fyrir tilvitnaðar athugasemdir í bréfi utanrrn. til bæjarstjórnar. Og þar sem efstu jarðlög eru gljúp má búast við því að eitthvað hafi seytlað niður í bergið. Komið hefur fram að Siglingamálastofnun hefur ekki fengið til athugunar teikningar af olíubirgðastöðvum við ratsjárstöðvarnar eins og lög gera ráð fyrir. Hvernig má standa á því? Sérstaklega þegar það er haft í huga að við hönnun og byggingu slíkra mannvirkja í Helguvík var náið samstarf á milli byggingaraðila og Siglingamálastofnunar.  Þá hefur einnig komið í ljós að varnarmálanefnd var ekki kunnugt umn að olía hefði verið flutt á fjallið. Hvernig er háttað samstarfi þeirrar skrifstofu, varnarmálaskrifstofu og varnarliðsins, fyrst atburður sem þessi getur átt sér stað? Hver er ábyrgur fyrir lekanum og hvernig stóð á því að réttum aðilum var ekki strax tilkynnt um hann eins og lög gera ráð fyrir? Hvað hyggst hæstv. utanrrh. gera vegna þessa máls og hvað finnst hæstv. samgrh. um þetta? Er hann sáttur við þær boðleiðir sem virðast vera á milli aðila vegna þessara framkvæmda varnarliðsins? Í Þjóðviljanum í gær er haft eftir Gunnari Ágústssyni hjá Siglingamálastofnun að þrátt fyrir lög hafi stofnunin aldrei, nema í Helguvík, fengið að yfirfara mannvirki Bandaríkjahers með tilliti til mengunarvarna. Hvað hyggst hæstv. samgrh. gera í því ef rétt er?

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Spurt er um viðbrögð utanrrh. vegna þessa máls og ég vil taka skýrt fram eftirfarandi strax: Yfirmenn varnarliðsins hafa verið kvaddir á fund utanrrn. þar sem framferði undirmanna þeirra var harðlega mótmælt. Þess var krafist að tryggilega verði frá því gengið að slíkt framferði geti ekki endurtekið sig. Jafnframt hefur yfirmönnum varnarliðsins verið gerð grein fyrir því að íslensk stjórnvöld geri varnarliðið ábyrgt fyrir öllum hugsanlegum skaða sem af þessu geti hlotist. Ég tek það fram, virðulegi forseti, að ég lít þetta mál mjög alvarlegum augum. Þess vegna hef ég dreift hér á borð þingmanna --- en því miður vegna mistaka hefur það ekki verið merkt utanrrn. --- greinargerð þar sem atburðarás er rakin rækilega, þar sem gerð er grein fyrir olíukerfinu tæknilega séð og þar sem gerð er grein fyrir olíulekanum og magntölur birtar eins og þær hafa verið staðfestar af opinberum aðilum. Því til viðbótar vil ég taka fram eftirfarandi: Ratsjárstöðvarnar á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli eru í byggingu og er ábyrgð á þeim formlega á hendi varnarliðsins þar til afhending til Ratsjárstofnunar fer fram sem ráðgert er haustið 1990. Samskiptareglur gera því ráð fyrir því að náið samstarf sé við varnarmálaskrifstofu utanrrn. meðan á framkvæmdum stendur og það eru ekki fyrr dæmi þess að þessar samskiptareglur hafi verið brotnar. Flutningur á olíu í geyma ratsjárstöðvanna var aldrei tilkynntur varnarmálaskrifstofu. Það er ljóst að leyfi til þessa flutnings hefði ekki verið veitt ef ráðuneytið hefði haft vitneskju um þá. Starfsmenn Ratsjárstofnunar höfðu varað starfsmenn framkvæmdadeildar varnarliðsins við áformum um slíka flutninga og bent á að olíukerfið hefði ekki verið tekið út. Þrátt fyrir það tóku starfsmenn framkvæmdadeildar varnarliðsins þá ákvörðun í byrjun nóvember að fylla olíugeyma ratsjárstöðvanna á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli og höfðu beint samband við íslensk olíufélög til að vinna það verk. Hinn 3. nóv. voru 36.000 gallon flutt í stöðina á Bolafjalli, sama magn í stöðina á Gunnólfsvíkurfjalli án samráðs og án vitundar varnarmálaskrifstofu. Starfsmenn á vegum varnarliðsins veittu aðgang að ratsjárstöðvunum, en að öðru leyti var ekkert eftirlit haft með áfyllingu eða fylgst með kerfinu innan húss. Það var fyrst 11 dögum síðar, hinn 14. nóv., sem varnarmálaskrifstofu var skýrt frá því að geymarnir hefðu verið fylltir og leki átt sér stað. Staða málsins núna er þessi: Í fyrsta lagi hefur öll olía verið hreinsuð upp í stöðvarhúsinu á Bolafjalli. Tryggilega hefur verið gengið frá lokun á olíugeymi og gengið hefur verið úr skugga um frágang á olíugeymi í stöðinni á Gunnólfsvíkurfjalli. Vettvangsathugun er í gangi á því hvort einhver olía hafi fokið inn á yfirborð fjallsins og verður allur olíumengaður snjór sem hugsanlega er til staðar fjarlægður. Varnarliðinu hefur verið tilkynnt að þrátt fyrir að Ratsjárstofnun taki ekki við rekstri stöðvanna fyrr en síðla næsta árs í fyrsta lagi muni stofnunin fyrir hönd utanrrn. nú þegar taka að sér eftirlit með allri starfsemi hverju nafni sem nefnist sem þar fer fram. Enginn aðgangur af nokkru tagi verður leyfður að ratsjárstöðvunum nema undir eftirliti Ratsjárstofnunar. Sama gildir um allar prófanir á búnaði og aðstöðu. Jafnframt hefur Ratsjárstofnun verið falið að taka að sér reglubundið eftirlit með stöðvunum nú þegar og þess hefur verið krafist að varnarliðið komi upp fjareftirlitsbúnaði þannig að fylgjast megi stöðugt með stöðvunum. Heilbrigðiseftirlit á varnarsvæðum og Siglingamálastofnun vinna nú sameiginlega að úttekt og hönnun á smíði olíugeyma og olíukerfa ratsjárstöðvanna. Starfræksla þessara kerfa verður ekki heimiluð nema í samráði við þessar stofnanir. Að höfðu samráði við þær og siglingamálastjóra hefur ráðuneytið ákveðið að tæma ekki geymana, enda er það óvarlegt á þessum árstíma.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég þakka hv. málshefjanda að taka þetta mál hér upp. Það var fimmtudaginn 16. nóv. eftir hádegið að Siglingamálastofnun ríkisins fékk tilkynningu frá varnarmálaskrifstofu um að olía hefði runnið í sjó frá ratsjárstöðinni á Bolafjalli. Fulltrúi stofnunarinnar fór þegar á staðinn snemma næsta morgun til að kanna aðstæður. Siglingamálastofnun ríkisins var með öllu ókunnugt um að olíubirgðageymar hefðu verið reistir við ratsjárstöðina á Bolafjalli, hvað þá að olía væri þar þegar til geymslu. Reglugerð nr. 560/1982, um varnir gegn olíumengun sjávar við olíubirgðastöðvar, kveður á um að áður en hafist er handa um byggingu olíubirgðageyma skuli senda Siglingamálastofnun til samþykktar teikningar af fyrirkomulagi stöðvarinnar þar sem fram koma mengunarvarnir stöðvarinnar og fleira. Enn fremur skal sá verktaki er tekur að sér að sjá um verk tengd búnaði olíubirgðastöðva tilkynna Siglingamálastofnun hvenær byrjað verður á verkinu og hvenær áætlað er að því ljúki vegna eftirlits stofnunarinnar. Hvorugt var gert í þessu tilviki. Frá því að óhappið varð hefur stofnunin verið í stöðugu sambandi við varnarmáladeild sem var ókunnugt um að olía væri komin í birgðastöðina á Bolafjalli eins og reyndar kom hér fram í máli utanrrh. Svo virðist sem um það bil 41.000 bandarísk gallon af olíu hafi verið flutt í olíubirgðageyminn á fjallinu, þ.e. 155.800 lítrar og þetta hafi verið gert til 3. nóv. sl. Þetta fullnýtir birgðarými geymanna en þeir eru síðan tengdir við daggeyma með yfirföllum og á að heita svo að um lokað kerfi sé að ræða. En af einhverjum ástæðum lak olía úr aðalgeymi í daggeyma, þaðan í yfirfallsgeymi, en vegna þess að ýmis búnaður reyndist óvirkur og ónothæfur endaði olían utan húss og rann til sjávar niður fjallshlíðina eins og kunnugt er. Þessa olíuleka varð fyrst vart mánudaginn 13. nóv. og verður að átelja þann drátt sem varð á því að upplýsa málið. Af þeim mælingum sem enn liggja fyrir má ætla að um 6700 gallon eða 25.460 lítrar hafi lekið niður, en ekki er á þessu stigi hægt að fullyrða nákvæmlega um afdrif þessa olíumagns. Og vegna þess að Siglingamálastofnun hefur frá upphafi haft eftirlit með hönnun, byggingu og úttekt olíubirgðastöðvar í Helguvík er rétt að taka fram að varnarliðinu átti að vera fullljóst hvaða reglur gilda hér að lútandi. Þær aðgerðir sem ákveðnar hafa verið í framhaldi af þessu slysi eru: 1. Siglingamálastofnun hefur krafist þess að allri olíu verði dælt til baka í aðalgeyma stöðvarinnar. 2. Stofnunin hefur þegar farið fram á að fá allar teikningar og upplýsingar um mengunarvarnir stöðvarinnar, svo og um stöðina á Gunnólfsvíkurfjalli og Stokksnesi. 3. Olíukerfi stöðvarinnar verður ekki tekið í notkun fyrr en hönnun þess hefur verið athuguð, kerfið örugglega prófað og Siglingamálastofnun ríkisins samþykkt öll nauðsynleg mengunarvarnaatriði og framkvæmt lokaúttekt. 4. Geta má þess að sérfræðingur Siglingamálastofnunar fór enn vestur til Bolungarvíkur í dag til að kanna nánar aðstæður og þar á meðal olíumengun í jarðvegi og snjó og er ekki hægt að veita fullnægjandi svör við spurningum hv. málshefjanda fyrr en að þeirri könnun lokinni sem vonandi verður í byrjun næstu viku. Að lokum vil ég geta þess, virðulegur forseti, að ég hef vegna þessa máls ritað siglingamálastjóra svofellt bréf í dag: ,,Að gefnu tilefni og með vísan til mengunarslyssins á Bolafjalli við Bolungarvík skal eftirfarandi tekið fram: Ráðuneytið lítur umrætt mengunarslys mjög alvarlegum augum og felur Siglingamálastofnun að kanna tafarlaust hvaða brot hafa verið framin gegn íslenskum rétti og beita þeim úrræðum sem lög og reglur heimila. Ráðuneytið felur stofnuninni að athuga umsvifalaust hvort olíu hefur verið komið fyrir við mannvirki Ratsjárstofnunar á Gunnólfsvíkurfjalli í heimildarleysi. Jafnframt skal stofnunin gera ráðuneytinu ítarlega grein fyrir niðurstöðu þeirrar athugunar.`` Og eðli málsins samkvæmt mun siglingamálastjóri síðan snúa sér til saksóknara og óska athugunar á þeim þáttum þessa máls sem saknæmir kunna að reynast, en hér er alveg ljóst að reglur hafa verið þverbrotnar með vítaverðum hætti.

Matthías Bjarnason Virðulegi forseti. Ég ætlaði að óska eftir utandagskrárumræðu í gærdag þegar ég frétti að það hefði verið búið að biðja um það svo að ég vil aðeins ítreka þakkir mínar til málshefjanda fyrir að biðja um þær umræður. Hér er um að ræða mjög alvarlegt mál sem gera verður allar hugsanlegar ráðstafanir til að ekki komi fyrir aftur með einhverjum hætti. Sem betur fer er talið að vatnsból Bolungarvíkurkaupstaðar hafi sloppið þó engan veginn sé víst að það sé að öllu leyti. Ég tel að hér sé um mjög vítavert kæruleysi að ræða sem átt hefur sér stað og tek alveg undir það sem fram kom í máli hæstv. samgrh. og sömuleiðis vil ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög skýra og greinargóða skýrslu á þessu stigi málsins, en hún felur í sér atburðaröð, olíukerfið, olíulekann og stöðu málsins nú. Hún er að vísu ekki til loka leidd vegna atburða málsins og þess sem á eftir kann að koma og ég verð að treysta því að hæstv. utanrrh. og hæstv. samgrh. fylgi þessu máli mjög ítarlega eftir. Það er nauðsynlegt að gera allar hugsanlegar ráðstafanir til þess að vernda vatnsból kaupstaðarins sem og við önnur hliðstæð mannvirki eins og hæstv. samgrh. gat um. Hitt er óskiljanlegt hvernig á því stendur að aðili lætur flytja allt þetta magn af olíu áður en afhending stöðvarinnar fer fram og það er líka óskiljanlegt að það skuli gleymast að skrúfa fyrir krana sem veldur því, að mér sýnist, að lekinn á sér stað. Allt þetta þarf frekari rannsóknar við til þess að varpa skýru ljósi á það sem gerst hefur. En höfuðatriðið er eftir því sem nú standa mál að slíkt slys sem þetta endurtaki sig ekki.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Ég sé nú eftir að ég er búinn að heyra í félaga mínum, hv. 1. þm. Vestf., að ég hef ekki miklu við að bæta. En ég vil þakka frummælanda fyrir að hafa komið með þetta mál hér inn á þingið. Það var full ástæða til þess. Og ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá greinargóðu skýrslu sem hann hefur útbýtt hér og fram kom í máli hans. Ég ætla ekki að fara að rekja hér atburðarásina eða það sem skeði. Ég vil aðeins segja það að mér finnst að það sé með eindæmum og raunar óskiljanlegt hvernig það má vera að önnur eins mistök og þarna hafa gerst skuli hafa átt sér stað. Og ég tek undir það sem hæstv. samgrh. sagði um það að láta fara fram sem ítarlegasta rannsókn á þessu máli. Það er ákaflega alvarlegt mál ef það getur verið nokkur hætta á mengun í vatnsbólum Bolvíkinga út af slíku atviki sem þessu. Það er alvarlegt fyrir þessa elstu verstöð landsins, þessa verstöð sem í dag er ein af stærstu fiskverkunarstöðvum landsins. Það sem er núna mest um vert er þess vegna að láta einskis ófreistað til þess að gera ráðstafanir til þess að þetta geti ekki hent aftur. Og það er ekki nægilegt í þessu efni að gera einhverjar ráðstafanir sem minnka líkur fyrir því að það geti hlotist mengun í vatnsbólum Bolvíkinga út af slíkum atburðum sem þessum. Það dugar ekki minna heldur en ráðstafanir sem útiloka að slíkt geti átt sér stað. Við skulum láta þetta víti verða okkur til varnaðar.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu alvarlega máli. Ég tel hér vera á ferðinni dæmi um þær hættur sem lítilli friðsamri þjóð geta verið búnar af því að láta flækja sig í hernaðarneti stórvelda. Þetta er einnig dæmi um andvaraleysi og e.t.v. líka skort á færni okkar og getu til að fylgjast í smáatriðum og nákvæmlega með útfærslu þessa hernaðarreksturs. Það er mjög alvarlegt að hönnun og bygging jafnfyrirferðarmikilla mannvirkja eins og olíugeyma skuli geta átt sér stað á íslensku landsvæði, jafnvel þó uppi á fjalli sé, án vitundar og eftirlits íslenskra aðila og þá þeirra sem samkvæmt lögum eiga um málið að fjalla. Það er einnig mjög alvarlegt að íslenskum aðilum skuli ekki hafa gefist tækifæri til þess að prófa styrkleika og hæfni slíkra mannvirkja miðað við íslenskar aðstæður, t.d. veðurlag. Og það er einnig í þriðja lagi mjög alvarlegt að gerð þessara mannvirkja skuli ekki vera betri en svo að slík mengunarslys geti orðið. Það ber vitni um vanmat eða lélega gerð slíkra mannvirkja. Hv. 4. þm. Vestf. minntist á mögulega mengun fiskimiða og vatnsbóla sem vissulega er alvarleg og það er enn óljóst hversu mikið magn af olíu hefur í raun lekið þarna út. Ég þakka báðum ráðherrum fyrir svör þeirra. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Alþingi og þjóðin fái að fylgjast með niðurstöðum þeirra rannsókna sem gerðar verða. Þetta hvetji menn til árvekni og verði þeim víti til varnaðar að blanda sér ekki inn í slíkan hernaðarrekstur í framtíðinni og draga sig frekar út úr honum.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem alvarlegt mengunarslys verður vegna starfsemi erlends herliðs í landinu. Það er ekki langt síðan veruleg mengun varð á Suðurnesjum af svipuðum orsökum þó að búnaður væri annar en málið afar alvarlegt. Það er alveg furðulegt andvaraleysi sem birtist í tengslum við þetta mál og það verður að vænta þess að íslensk stjórnvöld fylgi eftir íslenskum lögum og gangi fram eins og okkar réttur ýtrast stendur til til þess að krefjast bóta fyrir það sem orðið hefur og verður það þó kannski ekki að fullu bætt og síst með fémunum einum saman. Hér hafa fallið hvatningarorð um það að koma verði í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Og það eru ráð til þess að koma í veg fyrir slíkt. Besta ráðið er það að afnema þessar hernaðarratsjárstöðvar, að fara með þær svipað og gerðist eftir 1950 á Straumnesfjalli þar sem lögð var niður sú ratsjárstöð sem þar var, en þá verður líka að gæta þess í framhaldinu að það verði gengið betur frá heldur en gert var á Straumnesfjalli og í Aðalvík, þar sem draslið blasti við sjónum í áratugi eftir að starfrækslu var þar hætt. Þetta er mikið alvörumál eins og hér hefur komið fram. Og þó að menn líti misjöfnum augum þau umsvif hernaðaraðila sem hér fara fram í landinu, þá verðum við að vænta þess að stjórnvöld geti þó sameinast um það að taka með eðlilegum og ákveðnum hætti á þessu máli.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Aðeins til þess að undirstrika hversu alvarlegum augum ég lít það slys sem hér hefur orðið hafi það ekki komið nægilega skýrt fram í máli mínu undir lokin áðan í tímaleysi. Hér er í fyrsta lagi um það að ræða að allar reglur við undirbúning og framkvæmdir þessara mannvirkja hafa verið þverbrotnar. Þar er um að ræða vítaverða vanrækslu og ólíðandi vanrækslu, bæði framkvæmdaraðilans sjálfs, varnarliðsins, en líka þeirra verktaka sem að verkinu unnu og ber ótvíræð skylda til samráðs við Siglingamálastofnun samkvæmt lögum og reglugerðum. Í öðru lagi er hér vítaverð vanræksla á ferð þar sem margir sólarhringar líða frá því að uppvíst verður um óhappið og þangað til skilaboðum um það er komið í hendur réttra aðila eins og Siglingamálastofnunar. Í þriðja lagi er hér um enn fráleitari framgöngu þessara aðila að ræða þar sem öllum mátti ljóst vera, og var í raun frá upphafi þessara framkvæmda, að þær voru unnar við sérstaklega viðkvæmar aðstæður þar sem þannig háttar til, bæði á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli, að vatnsból nálægra byggðarlaga á upptök sín og safnsvæði sitt utan í fjallshlíðum viðkomandi fjalla. Það er þess vegna með öllu óskiljanlegt hvernig menn gátu gengið svona fram. Og að lokum undirstrika ég það að það eru engin færi á öðru en hér fari fram opinber rannsókn á vanrækslu þessara aðila og ég mun sjá svo um að það verði. Ég lít svo á að bréf mitt til siglingamálastjóra feli það í sér að honum sé í framhaldinu skylt að beita öllum tiltækum ráðum sem stofnunin hefur á hendi sinni til að hlutast til um slíkt. Og þó sem betur fer séu ekki mörg fordæmi af þessu tagi fyrir hendi, þá liggur ljóst fyrir samkvæmt refsilagaákvæðum laganna um varnir gegn mengun sjávar, að siglingamálastjóri mun setja sig í samband við ríkissaksóknara sem í framhaldinu mun væntanlega fela rannsóknarlögreglu ríkisins að rannsaka þetta mál og rannsaka það til hlítar og þá munu öll kurl koma til grafar, enda óhjákvæmilegt að svo verði.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni vil ég lýsa þeirri skoðun minni að það er enginn búnaður svo tæknilega fullkominn að hann geti út af fyrir sig staðist það ef glópar fara fram með fyrirhyggjuleysi af þessu tagi. Þá er sama hversu traustur búnaðurinn er. Það er ástæða til þess að geta þess sérstaklega að við hönnun á þessum olíugeymi var það haft í huga að umfang hans væri nægilegt til þess að birgðir entust í marga mánuði með tilliti til þess að erfitt er um olíuflutninga að vetrarlagi og var þess vegna ráðgert að olíugeymarnir yrðu fylltir síðla sumars eða snemma að hausti en ekki á vetrardögum. Vegna aðildar íslenskra stofnana er líka rétt að taka það fram að teikningar af ratsjárstöðvunum, þar með töldum olíukerfum, voru lagðar fyrir skipulags- og byggingarnefnd varnarsvæða 1986, leitað umsagnar heilbrigðiseftirlits á varnarsvæðum og Vinnueftirlits ríkisins. Að teknu tilliti til athugasemda þessara aðila voru teikningarnar samþykktar 1987. Álits Siglingamálastofnunar var ekki leitað um teikningarnar þá. Hins vegar hefur ávallt verið ráðgert að heilbrigðisfulltrúi varnarsvæða og Siglingamálastofnun gerðu úttekt á geymunum og olíukerfinu áður en starfsemin hæfist til þess að tryggja að þær uppfylltu ýtrustu öryggiskröfur. En vegna þess að varnarmálaskrifstofu voru ekki kunn nein slík áform um að fylla geymana meðan stöðin er mannlaus og áður en úttekt hafði farið fram henti þetta slys. Það er þegar búið að lýsa því yfir að eftirlit með þessu er framvegis í höndum Ratsjárstofnunar og varnarmálaskrifstofu.

Sigríður Lillý Baldursdóttir Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherrum svör þeirra og skýrslu utanrrh. en ég saknaði skýringar þeirra á þeim mikla mismun sem er á tölum varnarmálaskrifstofu og Siglingamálastofnunar á stærð olíuflekksins. Ég hef ástæðu til að ætla að varnarmálaskrifstofa hafi með því að segja stærð hans vera 190 hektara ætlað að beina sjónum manna frá hugsanlegri mengun bergs og þar með vatnsbóla Bolvíkinga. Það er mín skoðun að öll framganga varnarmálaskrifstofu í þessu máli fram til þessa hafi verið með þeim hætti að það þurfi að gera verulegar breytingar þar innan húss. Varnarliðið virðist ekki líta á þá stofnun eða utanrrn. sem sinn yfirboðara eða samráðsaðila. Þegar varnarliðið kemst upp með að fylla ósamþykkta, ólöglega olíutanka af olíu í þúsundum lítra án vitundar utanrrn. er ekki að undra að maður velti fyrir sér trúverðugheitum þeirra staðhæfinga að hér séu ekki kjarnorkuvopn. Utanrrh. fullyrðir að ekki hafi fyrr komið upp mál sem þetta milli varnarliðs og varnarmálaskrifstofu. Hvernig getur ráðherra fullyrt slíkt með það í huga að ekki komst upp um þetta ólöglega athæfi fyrr en slys hafði orðið? Mannleg mistök eru lausnarorðið hjá forstöðumanni varnarmálaskrifstofu í sjóvarpsviðtali vegna málsins og finnst mér þá ansi langt seilst í túlkun á því hugtaki. En það eru raunar einmitt mannlegu mistökin sem geta leitt okkur í stærstu slysin. Mér sýnist sem betur fer ekki vera hætta á að vegna þessa slyss verði verulegir skaðar á lífríkinu þar sem svo heppilega vildi þó til að slysið varð að hausti og lífríkið því ekki líkt því eins viðkvæmt og á öðrum árstímum. En það verður ekki við það unað að atburðir sem þessir eigi sér stað. Reisn utanrrn. virðist harla lítil í samskiptum þess við varnarliðið og á því þarf að verða stökkbreyting. Við getum ekki liðið að varnarliðið fái að vaxa eins og æxli í landinu án nokkurra yfirráða eða eftirlits af hálfu okkar. Eina örugga vörnin við slysum sem þessum hlýtur raunar að vera að skera æxlið burt, enda augljóslega illkynja.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Í tilefni af ummælum hv. fyrirspyrjanda vil ég bara taka fram að það henti einu sinni mann fyrir vestan að það var stolið af honum. Eftir það hafði hann viðurnefnið ,,þjófur``. Röksemdafærsla hv. fyrirspyrjanda eða öllu heldur gagnrýni hennar á varnarmálaskrifstofu af þessu tilefni minnir á þessa dæmisögu. Viðbrögð varnarmálaskrifstofu, eins og skýrslan hér liggur fyrir um, gefur ekki tilefni til slíkrar gagnrýni og orð hennar um það að íslenska utanrrn. komi ekki fram af fullri reisn gagnvart hinu erlenda setuliði eru með öllu röksemdalaus.

Sigríður Lillý Baldursdóttir Virðulegi forseti. Orð utanrrh. þegar hann kemur hér upp í síðara sinn í þessari umræðu eru ekki svara verð. Slysið og meðferð málsins sýnir að reisn utanrrn. í samskiptum þess við varnarliðið er harla lítil. Varnarliðið virðist geta farið hér fram með ólöglegum hætti eins og því þóknast.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Það er örstutt. Ég vil vekja athygli á því að hv. þm. Kvennalistans talaði ætíð um varnarliðið, en hæstv. utanrrh. talaði um setuliðið. Ég vildi gjarnan fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvað hann á við með því. Er hann að halda því fram að varnarliðið sé setulið á Íslandi? Ég hefði haldið að varnarliðið væri hér til að tryggja öryggis- og varnarmál Íslands og Atlantshafsbandalagsins, ekki sem setulið heldur varnarlið.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Fyrir Alþingi liggur skýrsla utanrrh. til Alþingis um könnunarviðræður EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið. Skýrslan var send fyrir helgi hv. meðlimum utanrmn. og formönnum þingflokka og dreift í byrjun viku hér á hinu háa Alþingi þannig að ég vona að hv. þm. hafi gefist góður tími til að kynna sér efni hennar og okkur sé þess vegna kleift að eiga hér ítarlegar og málefnalegar umræður um þetta stærsta utanríkisviðskiptamál okkar Íslendinga. Ég vil taka það fram í upphafi máls míns, virðulegi forseti, að við höfum leitast við að hafa sem nánast samráð við bæði hv. utanrmn. og Evrópustefnunefnd Alþingis sem og aðra aðila sem hagsmuna eiga að gæta í okkar þjóðfélagi. T.d. er starfandi sérstök ráðgjafarnefnd á vegum fríverslunarsamtakanna EFTA þar sem fulltrúar samtaka atvinnulífs og vinnumarkaðar, íslenskir, hafa starfað mjög dyggilega enda nefndin undir formennsku Ólafs Davíðssonar, framkvæmdastjóra Félags ísl. iðnrekenda. Auk þess er starfandi sérstök þingmannanefnd EFTA sem hefur unnið gott starf á þessum vettvangi. Hér heima hefur verið stofnað til samráðs við fjölmennan hóp fulltrúa samtaka atvinnuvega og fulltrúa vinnuveitenda og launþegasamtaka. Leitast hefur verið við að öll helstu vinnugögn málsins berist jafnóðum í hendur fulltrúa þessara fjölmennu samtaka þannig að þeim ætti þess vegna að gefast kostur á að dreifa upplýsingum og hefja umræður um málið á málefnalegum grundvelli í nafni sinna umbjóðenda. Auk þess vil ég taka það fram að starfshópar á vegum ýmissa samtaka hafa unnið mjög gott starf við að greina hagsmuni íslensks atvinnulífs í þessu máli og að miðla upplýsingum um það. Þetta á ekki síst við um ýmsa hagsmunaaðila í sjávarútvegi og úr því að ég nefni þá hér í máli mínu er rétt að ég skýri frá því að sendiherra Íslands í Moskvu sendi skeyti núna fyrir skömmu til utanrrn. þar sem hann skýrði frá því að samningar hefðu tekist um síldarsölu Íslendinga til Sovétríkjanna núna í dag. Jafnframt hefur Síldarútvegsnefnd sent frá sér fréttatilkynningu, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Í samræmi við það samkomulag sem tókst milli Síldarútvegsnefndar og sovésku stofnunarinnar Sovrybflot hinn 4. nóv. var í dag undirritaður samningur um fyrirframsölu á 150 þús. tunnum af hausskorinni og slógdreginni saltsíld til afgreiðslu á fyrsta ársfjórðungi 1990. Í samningnum er sérstakt ákvæði um að kaupandi muni athuga möguleika á 50 þús. tunna viðbótarkaupum og gefi svar þar að lútandi eins fljótt og við verður komið. Söluverð og aðrir skilmálar eru óbreyttir frá fyrra ári en samkomulag varð um að veita kaupendum 3% afslátt til frekari kynningar á íslenskri saltsíld í Sovétríkjunum. Heildarverðmæti þeirra 150 þús. tunna sem þegar hafa verið staðfestar nemur rúmlega einum milljarði ísl. kr.`` Ég þarf ekki að hafa nein orð um þetta frekar. Ég lýsi einfaldlega ánægju minni fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar að það hafa fengist málalyktir í þessu mikilvæga máli og óska þeim sem mestra hagsmuna áttu að gæta til hamingju með það. Virðulegi forseti. Þjóðir Evrópu hafa um aldaraðir borist á banaspjótum. Fyrsti stóri harmleikurinn á þessari öld var fyrri heimsstyrjöldin. Friðarsamningar í lok hennar voru varla til þess fallnir að binda endi á deilur Evrópuþjóða. Þegar við bættist heimskreppan eftir 1928 og sú verndarstefna sem henni fylgdi var gróðrarstía seinni heimsstyrjaldarinnar þegar fyrir hendi. Eftir lok hennar var það því eitt af forgangsverkefnum að auka frelsi í viðskiptum og efla önnur tengsl milli þjóða heims. Úr þeim jarðvegi spruttu reyndar samtök hinna Sameinuðu þjóða og ýmsar stofnanir á þeirra vegum. Meðal þeirra átti að vera viðskiptastofnun Sameinuðu þjóðanna. Svo langt komst þetta mál þó ekki en stór hluti þeirra stóð að gerð samkomulags um vissar grundvallarreglur í viðskiptum þjóða. Það fékk nafnið Hið almenna samkomulag um tolla og viðskipti og gengur undir nafninu GATT í samræmi við skammstöfun á hinu enska heiti samkomulagsins. Enda þótt meginregla þessa samkomulags væri ákvæði um bestu viðskiptakjör gagnkvæmt fyrir alla aðila samkomulagsins var þó heimilt að veita enn betri kjör í skiptum milli ríkja sem stofnuðu sín í milli tollabandalag eða fríverslunarsvæði. Með heimild í þessum ákvæðum var Efnahagsbandalag Evrópu síðar stofnað sem tollabandalag og EFTA sem fríverslunarsvæði. Hugsjónin að baki stofnunar Efnahagsbandalags Evrópu, eða Evrópubandalagsins eins og við nú köllum einu nafni bandalögin þrjú sem það mynda, var þó í reynd miklu djúpstæðari. Frumkvöðlar Evrópubandalagsins áttu sér þá draumsýn að tengja forna fjendur svo traustum böndum að fleiri styrjaldir þeirra á milli yrðu óhugsandi. Lokamarkmiðið skyldi vera samruni á sem flestum sviðum eða eins konar bandaríki Evrópu. Markmiðið var í höfuðdráttum staðfest milli stofnríkjanna sex í Rómarsáttmálanum svokallaða sem gerður var fyrir röskum 30 árum. Fleiri ríki bættust í hópinn og framkvæmd hugsjónanna miðaði misvel. Það var síðan með ákvörðun bandalagsins árið 1985 um framkvæmd innri markaðar og með einingarlögunum 1987 að verulegur skriður komst á framkvæmd þessara hugmynda. Hindrunarlaus heimamarkaður tólf ríkja bandalagsins á að vera orðinn að veruleika í árslok 1992. Það verður hindrunarlaus heimamarkaður 320 milljóna manna eða stærsti markaður þeirrar tegundar á jarðríki. Þetta á ekki aðeins við um vöruviðskipti heldur fjölmarga aðra samstarfsþætti. Í framhaldi af þessu þykir mér rétt að víkja að nokkrum efnahagslegum og pólitískum þáttum þessa máls. Árið 1988 fóru 69% alls útflutnings okkar til ríkja Evrópubandalagsins og EFTA eða þess sem við köllum evrópska efnahagssvæðið og tæp 74% innflutningsins komu þaðan. Tölur fyrir inn- og útflutning frá öðrum ríkjum EFTA eru svipaðar en þó heldur lægri. Viðskipti Evrópubandalagsríkja sín á milli eru mikil en þegar aðeins er litið á inn- og útflutning bandalagsins til ríkja utan þess eru viðskiptin við EFTA-ríkin meira en fjórðungur og reyndar meiri en viðskipti Evrópubandalagsins við Bandaríkin og Japan samanlagt. Á undanförnum árum hefur útflutningur Íslendinga til ríkja Vestur-Evrópu aukist mikið. Á sama tíma hefur verulega dregið úr útflutningi til Bandaríkjanna og Austur-Evrópu. Tollar af íslenskum sjávarafurðum í Bandaríkjunum eru óverulegir og þeir eru því ekki ástæða til þessa samdráttar. Á hinn bóginn hefur gengisþróun átt nokkurn þátt í þessu og svo sú staðreynd að markaðir í Vestur-Evrópu hafa einfaldlega öðlast meira aðdráttarafl á undanförnum árum. Allt bendir til þess að Vestur-Evrópa verði á næstu árum langsamlega stærsti markaður fyrir útflutning frá Íslandi þótt sjálfsagt sé að reyna af fremsta megni að hlúa að öðrum líklegum vaxtarbroddum, bæði í Bandaríkjunum, í Japan og í hinum rísandi löndum Asíu. Sjávarútvegur hefur verið megingrundvöllur aukins hagvaxtar á Íslandi. Með aðildinni að EFTA og síðar fríverslunarsamningnum við Evrópubandalagið var ætlunin að skjóta fleiri stoðum undir íslenskt efnahagslíf og efla íslenskan iðnað. Hægar hefur miðað í þeim efnum en til stóð og má eflaust kenna stjórnvöldum að einhverju leyti um. Á hinn bóginn á þetta sjónarmið fullan rétt á sér og má ekki gleymast í umræðum um viðskiptalega stöðu Íslendinga. Hagvöxtur undanfarinna áratuga á Íslandi hefur að verulegu leyti byggst á sjávarfangi og þá á þeirri staðreynd að fiskveiðilögsagan var færð úr þremur sjómílum í tólf, úr tólf í fimmtíu og loks úr fimmtíu í tvö hundruð sjómílur. Lengra verður ekki komist í þeim efnum. Veruleg aukning fiskveiða verður því ekki áfram sami vaxtarbroddur og áður þótt betri nýting geti enn aukið verðmæti verulega. Iðnaður hlýtur því að verða vaxandi þáttur í íslensku efnahagslífi og þar með útflutningi á komandi árum. Sambærileg skilyrði og eru í öðrum löndum verða því að gilda einnig hér á landi. Þetta á bæði við um aðstöðu, aðgang að fjármagni og hindrunarlausan aðgang að öðrum mörkuðum. Með þátttöku í samstarfi Evrópuþjóða getum við náð árangri í þessum efnum, árangri sem ekki næst ef við stöndum utan samstarfsins. Nú má víða sjá stöðnunarmerki í íslenskum þjóðarbúskap og koma þau vel í ljós þegar borin er saman hagþróun hér á landi á áttunda áratugnum annars vegar og þessum áratug hins vegar. Á síðasta áratug var hagvöxtur á mann hér á landi að jafnaði 5,5% á ári. Það þýðir að í lok áttunda áratugarins var landsframleiðsla á mann orðin 60--70% meiri en hún hafði verið við upphaf þessa áratugar. Á þessum áratug, sem senn er á enda, bendir hins vegar flest til þess að hagvöxtur á mann verði ekki nema 1% á ári að meðaltali sem þýðir að landsframleiðsla á mann í lok áratugarins verði ekki nema um 10% meiri en við upphaf hans. Þetta eru mikil og alvarleg umskipti og viðvörunarmerki. Á sama tíma og svo virðist sem verulega hafi hægt á hagvexti hér á landi hefur hann ef eitthvað er heldur aukist í ýmsum af helstu viðskiptalöndum okkar. Síðustu tvo áratugina hefur hagvöxtur á mann í OECD-ríkjum að jafnaði verið um 2--2,5% á ári. Á þessum áratug hefur því dregið í sundur með Íslendingum og nálægum þjóðum hvað varðar landsframleiðslu á mann og það sama gildir þar af leiðandi að sjálfsögðu um lífskjör. Þetta eru í afar stuttu máli hin efnahagslegu rök fyrir nauðsyn okkar Íslendinga á að tryggja okkur markaðsaðild og að taka fullan þátt í samstarfi Evrópuríkja á sviði viðskipta og efnahagslífs. Það eru mörg önnur rök sem hníga að náinni samvinnu við ríki Vestur-Evrópu. Þau eru bæði pólitísks eðlis og menningarlegs. Við erum hluti af Evrópu, höfum verið það og viljum vera það áfram. Við höfum sótt okkur fyrirmyndir til ríkja Evrópu, ekki síst annarra Norðurlanda, á mörgum sviðum í okkar þjóðlífi. Öll þessi ríki stefna nú að víðtækari samvinnu í Evrópu. Ef við stöndum utan við þá þróun stefnum við í einangrun, ekki aðeins frá þeim ríkjum sem eru innan Evrópubandalagsins heldur mjög líklega einnig frá öðrum Norður-Evrópuríkjum og Norðurlöndum. Miklar og sögulegar breytingar eiga sér nú stað í Evrópu og þau ríki sem allt frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar hafa staðið utan við þróunina í vesturhluta álfunnar stefna nú óðum að opnara þjóðfélagi og nánari samskiptum vestur á bóginn. Sú gleðilega staðreynd eykur enn á nauðsyn þess að við verðum þátttakendur í þessu samstarfi. Af hálfu EFTA-ríkjanna hefur því verið lýst yfir að því fyrr sem samningum milli þeirra og Evrópubandalagsins verði lokið, því fyrr geti Vestur-Evrópa sameiginlega einbeitt kröftunum að aðstoð við þjóðir Mið- og Austur-Evrópu og stefnt að því að samvinna og samstarf blómstri um gjörvalla Evrópu. Virðulegi forseti. Það er sérstök ástæða til þess fyrir okkur hér á hinu háa Alþingi að ræða vandlega hina einföldu spurningu: Hvaða hlut ætlum við Íslendingar okkur í framtíðarmynd Evrópu? Enginn vafi er á því að við teljum okkur Evrópubúa og ætlum okkar að tengjast samstarfi Evrópuþjóða. En með hvaða hætti er okkar hag best borgið? Með einangrun eða einhverju formi samstarfs? Nokkrar leiðir hafa verið nefndar í almennri umræðu undanfarið. Ber þar fyrst að nefna aðild að Evrópubandalaginu. Fríverslunarsamtök Evrópu voru á sínum tíma stofnuð af þeim ríkjum í Evrópu sem töldu sig ekki geta eða ekki hafa hag af því að ganga í Efnahagsbandalagið eins og það hét þá. Kom þar til að þessi ríki vildu ekki, ýmist vegna hlutleysisafstöðu í öryggis- og alþjóðastjórnmálum eða af öðrum ástæðum, ganga í bandalag sem náði til pólitísks samstarfs, hafði sameiginlega landbúnaðarstefnu og síðast en ekki síst fól í sér takmörkun á sjálfsákvörðunarrétti aðildarríkja. Nokkur af stofnríkjum EFTA eins og Bretland, Danmörk og Portúgal sáu síðar hag sínum betur borgið innan Evrópubandalagsins. Austurríki hefur tekið sömu stefnu og hefur nú sótt um aðild að bandalaginu sem hins vegar eru engar líkur á að verði afgreidd fyrr en líða tekur á seinni hluta næsta áratugar. Þau EFTA-ríki sem nú eru aðilar að Fríverslunarsamtökunum beita hins vegar sömu rökum og áður fyrir því að gerast ekki aðilar að Evrópubandalaginu. Þar á meðal er Ísland sem auk framangreindra raka hefur ekki talið sér hag í því að gerast aðili, m.a. vegna hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins. Í annan stað má nefna þá hugmynd að semja við Evrópubandalagið á tvíhliða grundvelli. Það fyrsta sem segja þarf um þá leið er að Evrópubandalagið hefur marglýst því yfir að það sé ekki reiðubúið að taka upp samninga á tvíhliða grundvelli við hvert einstakt EFTA-ríki. Öðru máli gegni hins vegar um að taka tillit til sérstöðu og sérhagsmuna einstakra EFTA-ríkja sem fara saman með hagsmunum bandalagsins sjálfs innan ramma heildarsamnings. Í þessu sambandi verður að leita skýringa á afstöðu Evrópubandalagsins í eðli hins innri markaðar. Ef ná á þeim markmiðum sem sett eru með sameiginlegum markaði verða sömu skilyrði að gilda innan alls svæðisins sem markaðurinn nær til. Verði innri markaðurinn einnig látinn ná til EFTA-ríkjanna er ljóst að EFTA-ríkin verða að gangast undir sömu skilyrði í grundvallaratriðum að því er varðar efnahagslífið. Eðli sameiginlegs markaðar leyfir einfaldlega ekki að mismunandi tvíhliða samningar gangi um þvert og endilangt svæðið. Það er einnig ljóst að Evrópubandalagið er einfaldlega svo upptekið af því að hrinda í framkvæmd þeim markmiðum sem þær þjóðir hafa sett sér að það skipar þeim málum eða framkvæmd þeirra hugmynda í forgangsröð. Ef samningar við EFTA-ríkin ættu að fara fram á tvíhliða grundvelli eru þess vegna allar líkur á því að við yrðum að bíða eftir niðurstöðum þess máls fram yfir árslok 1992 eða síðar en markmið EFTA-ríkjanna sem slíkra hefur hins vegar verið, þvert á móti, að ná samningum sem fyrst, hefja samningagerð sem fyrst, til þess beinlínis að hafa áhrif á mótun innri markaðarins fram að þeim tíma. Þær raddir heyrast oft að Íslendingar eigi ekki að taka þátt í sameiginlegum samningaviðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið. Íslenskt þjóðfélag sé svo einstætt, svo sérstætt í sinni röð, að við getum ekki átt samleið með öðrum þjóðum. Í stað þátttöku í sameiginlegum samningaviðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið eigi Íslendingar þess vegna að leita eftir tvíhliða samningum til þess að tryggja sína hagsmuni. Sannleikurinn er sá að við stöndum í reynd ekki frammi fyrir vali í þessu efni. Þetta er ekki spurningin um annaðhvort eða. Þetta er ekki spurning um það að fara annaðhvort EFTA-leiðina í samstarfi við samstarfsríki okkar fimm innan Fríverslunarsamtakanna eða að freista þess að taka upp tvíhliða viðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins. Við höfum farið báðar þessar leiðir. Við sækjum fram á þessum vígstöðvum hvorum tveggja. Munurinn er hins vegar sá að við höfum nú þegar náð umtalsverðum árangri eftir EFTA-leiðinni en við höfum enn ekki náð árangri eftir hinni leiðinni. En það skal tekið skýrt fram að báðar leiðirnar eru farnar og við erum í viðræðum við Evrópubandalagið þótt þær hafi enn ekki leitt til niðurstöðu. Sérstakir samningar Íslands við Evrópubandalagið eiga aðeins við um einn þátt þeirrar víðtæku samvinnu sem Íslendingar þurfa að eiga við Evrópubandalagið og þá um leið við samstarfsaðila sína í EFTA en það er á sviði markaðsstöðu og viðskipta með sjávarafurðir. Allt frá árinu 1972 höfum við Íslendingar átt í viðræðum við Evrópubandalagið um tolla á íslenskum fiskafurðum við útflutning til bandalagsins. Bókun nr. 6 við fríverslunarsamning okkar við bandalagið tryggði okkur í fyrsta lagi --- og það má ekki gleymast --- útflutning án magntakmarkana á fiskafurðum okkar til bandalagsins. Samningsaðilar okkar gerðu okkur þó vissulega grein fyrir því að við værum ekki að verða aðilar að bandalaginu og því hlyti að verða ljóst að sömu kjör og aðildarríkin gætum við ekki fengið. Það sem við fengum af tollfríðindum fyrir sjávarafurðir var ýmist algjört tollfrelsi eða lækkaðir tollar á verulegum meiri hluta útflutnings okkar á sjávarafurðum á þeim tíma sem samningurinn var gerður. Þetta var viðurkenning samningsaðila okkar á því að fiskur væri og yrði um fyrirsjáanlega framtíð undirstaða útflutnings okkar til bandalagsins. Því bæri að veita okkur slík tollfríðindi til þess að jafn ábati yrði fyrir báða aðila af gerð fríverslunarsamnings. Svo dæmi sé tekið fékkst saltfiskur ekki inn í þessa sérstöku bókun og var reyndar á þeim tíma ekki lögð afgerandi áhersla á það af tveimur auðskiljanlegum ástæðum. Annars vegar vegna þess að tollur hafði verið felldur niður af þessari vöru í bandalaginu einhliða og tímabundið og okkur var sagt að ekki væru líkur á að sá tollur yrði tekinn upp að nýju. Hins vegar vegna þess að helstu markaðslönd fyrir saltfisk voru á þessum tíma utan Evrópubandalagsins, Spánn og Portúgal, og því var þýðing tollfrelsis fyrir hann ekki afgerandi. Breytt afstaða bandalagsins eftir að helstu innflytjendur saltfisks í Evrópu, Portúgal, Spánn og Grikkland, urðu aðilar að bandalaginu hefur valdið okkur ýmsum vandræðum. Engin ástæða er til að gera lítið úr þeim og þess vegna hefur mikið verið reynt að ná fram viðunandi lausn á þessu máli. Ríkisstjórnin hefur á engan hátt útilokað að reynt yrði að ná tvíhliða samningum við Evrópubandalagið um að felldir yrðu niður eða lækkaðir þeir tollar sem enn eru á ýmsum íslenskum fiskafurðum sem fluttar eru út til bandalagsins. Spurningin hefur hins vegar ætíð verið þessi og er enn: Hvað ættum við Íslendingar að bjóða á móti því að samningar eru venjulega samningar en ekki einhliða tilhliðranir? Þegar rætt er um tvíhliða samninga Íslands við Evrópubandalagið um frekari tollfríðindi en þegar hefur verið samið um fyrir íslenskan fisk vaknar að sjálfsögðu þessi spurning: Hvað erum við tilbúnir að láta af hendi á móti? Evrópubandalagið hefur samkvæmt sinni sameiginlegu fiskveiðistefnu staðfest að það gefi ekki kost á frekari tilhliðrunum í þessu efni nema að fullnægðum þeim skilyrðum sem það setur í slíkum viðskiptum, þ.e. veiðiheimildir fyrir tollfríðindi. Þeirri stefnu hefur þessi ríkisstjórn hafnað og ég veit ekki betur en að um þá afstöðu sé órofa samstaða meðal stjórnmálaflokka, stjórnmálaafla og hagsmunasamtaka á Íslandi. Til þess að reyna að losa um þessa stöðu hefur af Íslands hálfu verið rætt um að efna til samkomulags eða samninga í víðum skilningi um fiskveiðimálefni við Evrópubandalagið. Þannig hefur verið rætt um samning um vísindalega samvinnu, um sameiginlegar aðgerðir til þess að vernda lífríki hafsins og ýmis önnur atriði, þeirra á meðal t.d. um kröfur og stöðlun á gagnkvæmum kröfum um gæði og eftirlit með þeim. Hingað til hefur bandalagið ekki talið samninga af því tagi skapa grundvöll fyrir víðtækari tollfríðindi fyrir íslenskan fisk. Þá hefur af Íslands hálfu verið reifaður sá möguleiki á grundvelli gagnkvæmni að skipst yrði á einhverjum takmörkuðum veiðiheimildum á einstökum fisktegundum þar sem báðir aðilar sæju sér hag í því. Jafnframt mætti þá kanna hvort núgildandi fríverslunarsamningur veitti ekki frekara svigrúm til tollalækkana á ýmsum iðnvarningi fyrir ríki Evrópubandalagsins, og þá væri ég að ræða um þá litlu fjáröflunartolla sem eftir eru, en sannleikurinn er sá að Íslendingar hafa þegar gengið mjög langt í því að lækka sína ytri tolla. Þeir eru t.d. lægri en ytri tollar Evrópubandalagsins til jafnaðar. Viðræður við bandalagið á þessum grundvelli eru skammt á veg komnar en sjálfsagt er að halda þeim áfram enda verður þeim haldið áfram og þær eru í gangi, alveg óháð víðtækari viðræðum EFTA og Evrópubandalagsins. Sú niðurstaða leiðir þó á engan hátt til þess að álykta megi að viðræður EFTA við Evrópubandalagið séu ekki í þágu íslenskra hagsmuna. Bæði er að sameiginleg afstaða EFTA-ríkjanna varðandi fríverslun með fisk veitir okkur aukinn styrk við samningaborðið og eins hitt að við erum að tala um miklu fleira en eingöngu tolla á fiskafurðum. Við erum að tala um víðtæka samvinnu ríkja Vestur-Evrópu, og e.t.v. fyrr en varir allra ríkja Evrópu, um fjölmarga þætti daglegra samskipta einstaklinga, fyrirtækja, samtaka og þjóða sem þessi ríki byggja. Þriðji kosturinn og sá sem nú er í boði er að EFTA-ríkin semji sameiginlega við Evrópubandalagið um sín mál. Eins og skýrsla mín um þær könnunarviðræður sem fram hafa farið á undanförnum mánuðum ber með sér og ég mun skýra hér á eftir getum við með því samstarfi tryggt okkur þátttöku á sameiginlegum evrópskum markaði þar sem hömlum er lyft af viðskiptum með vörur, fjármagn, þjónustuviðskipti, og þar sem námsfólki okkar og launþegum verður tryggður réttur til náms og starfs á jafnréttisgrundvelli með öðrum ríkisborgurum aðildarríkja á evrópsku efnahagssvæði sem mundi ná til 18 ríkja Vestur-Evrópu og á síðari stigum jafnvel til allrar Evrópu. Með Oslóaryfirlýsingunni, sem gefin var út að loknum leiðtogafundi EFTA í Osló 15. mars sl., var brotið blað í þróun samskipta EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins. Fyrir þann tíma, eða frá árinu 1984, í samræmi við svokallaða Lúxemborgaryfirlýsingu, hafði verið unnið að afmörkuðum þáttum í myndun svokallaðs evrópsk efnahagssvæðis með starfi vinnuhópa sérfræðinga á ákveðnum sviðum sem bæði EFTA-ríkin og Evrópubandalagið komu sér saman um. Þessum hópum hefur fjölgað á liðnum árum og skipta þeir nú nokkrum tugum, u.þ.b. 30. Störf þessara hópa hafa gengið misjafnlega. Sum hafa gengið allvel, svo sem á sviði tollmeðferðar og vísindasamstarfs og nú síðast menntamála, en hjá öðrum hefur vinnan gengið hægar og má nefna um það fjölmörg dæmi. Á síðari hluta árs í fyrra var það mat margra sem unnu að þessum svokallaða Lúxemborgarferli að það gengi ekki nægilega hratt fyrir sig þegar litið væri til þróunar innri markaðar Evrópubandalagsins. Til þess að bæta úr þyrfti að endurskoða samstarfsgrundvöllinn og víkka hann. Jafnframt þyrfti að tryggja EFTA-ríkjunum meiri þátttöku í mótun og ákvörðun verkefna og framkvæmd þeirra á grundvelli gagnkvæmra réttinda og skyldna. Þetta varð til þess að Gro Harlem Brundtland, þáverandi forsætisráðherra Noregs, bauð til leiðtogafundarins í Osló í mars sl. Áður en af þessum fundi varð hélt forseti framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, Jacques Delors, ræðu í Evrópuþinginu í Strasbourg í janúar á þessu ári þar sem hann hvatti EFTA-ríkin til þess að sýna raunverulegan vilja til nánara samstarfs við Evrópubandalagið sem einn aðili og lagði til að athugaðir yrðu ítarlega ýmsir þætti samvinnu EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins, þar með talið réttarreglur og stofnanir sem leitt gætu af nánara samstarfi. Þetta var, eins og kunnugt er, gert með yfirlýsingu leiðtogafundarins í Osló 15. mars, en í þeirri yfirlýsingu segir m.a. með leyfi forseta: ,,Við svörum frumkvæði Delors á jákvæðan hátt og lýsum yfir vilja okkar til að kanna með Evrópubandalaginu aðferðir og leiðir til að ná fram kerfisbundnara samstarfi með sameiginlegri ákvarðanatöku og stjórnstofnunum til þess að samstarf okkar verði árangursríkara. Við gerum ráð fyrir því að fyrirhugaður ráðherrafundur EFTA og Evrópubandalagsins sem haldinn verður í Brussel 20. mars leggi grunninn að því að hefja viðræður um framtíðarform og umfang samvinnu milli EFTA-ríkja og bandalagsins í náinni framtíð. Við gerum ráð fyrir því að samningaviðræður leiði til fyllsta mögulega samkomulags um óhindraðan flutning á vöru, þjónustu og fjármagni og tryggi atvinnu- og búseturéttindi fólks með það að markmiði að koma á einu samræmdu evrópsku efnahagssvæði. Við erum því reiðubúin til að kanna ýmsa möguleika og leiðir til að styrkja formleg tengsl milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins. Við útilokum engan valkost í framtíðarviðræðum okkar við Evrópubandalagið.`` Þetta eru nokkur lykilatriði úr svörum þjóðarleiðtoga EFTA við þeim hugmyndum sem Delors hafði lýst og það má segja að Oslóaryfirlýsingin sem slík, eins og hún var samþykkt af þjóðarleiðtogum EFTA, einróma, hafi verið grundvöllur þessara viðræðna. Eftir fund utanríkisráðherra EFTA og EB 20. mars sl. var ákveðið að koma á sameiginlegri stjórnarnefnd háttsettra embættismanna EFTA-ríkjanna og framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins. Þessi stjórnarnefnd, sem gekk undir nafninu ,,High Level Steering Group``, kom á fót fimm vinnuhópum til að sinna þessu verkefni. Ákveðið var að fyrsti áfangi í viðræðum EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins hæfist 28. apríl og honum yrði lokið 20. okt. Á þessum sex mánaða ferli skyldi kannað hvort EFTA-ríkin í sameiningu gætu fundið með framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins á grundvelli þeirra reglna sem Evrópubandalagið hefur þegar sett nægilega sameiginlega afstöðu til að efna mætti til samningaviðræðna um framkvæmd hins fjóreina frelsis varðandi vörur, fjármagn, þjónustu og réttindi fólks, auk jaðarmálefna sem taka til annarra þátta er varða viðskiptalegan samruna og um réttarreglur og stofnanir til þess að tryggja framkvæmd slíkra samninga. Til þess að takast á við þá vinnu sem fram undan var var ráðuneytisstjóri íslenska utanrrn., Hannes Hafstein, skipaður fulltrúi Íslands í stjórnarnefndinni og hefur hann verið talsmaður EFTA-ríkjanna þar frá 1. júlí er Ísland tók við formennsku í EFTA. Vinnuhópunum var síðan deilt niður á ráðuneyti í samræmi við eðli verkefna og verksvið ráðuneyta. Sendiherrar Íslands í Brussel og Genf tóku að sér að vera talsmenn Íslands út á við en samræmingunni hér heima var skipt með eftirfarandi hætti: Ráðuneytisstjóri fjmrn. tók að sér samræmingu á störfum vinnuhópsins um óhindruð vöruviðskipti, ráðuneytisstjóri viðskrn. um óhindruð þjónustuviðskipti og fjármagnshreyfingar, ráðuneytisstjóri í félmrn. og Ólafur Walther Stefánsson, skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, höfðu á hendi verkstjórn um atvinnu- og búseturétt. Skrifstofustjóri í menntmrn., Sólrún Jensdóttir, og Greta Gunnarsdóttir, sendiráðsritari í utanrrn., verkstýrðu starfinu um jaðarmálefni. Yfirumsjón með réttarreglum og stofnanalegum atriðum hafði Sverrir Haukur Gunnlaugsson sendiherra, skrifstofustjóri viðskiptaskrifstofu utanrrn. Jafnframt var komið á samstarfsnefnd stjórnvalda og hagsmunaaðila sem ég vék að í upphafi þar sem fulltrúar ráðuneytisins gerðu hagsmunasamtökum grein fyrir gangi mála með reglubundnum hætti. Hvað er svo í aðalatriðum að segja um niðurstöður og starf þessara hópa? Það er ástæðulaust að rekja alla þætti, enda er það gert ítarlega í þeirri skýrslu sem fram hefur verið lögð en ástæða til að rifja upp nokkur meginatriði. Áður en ég geri það er ástæða til þess að árétta þrennt: 1. Sú vinna sem unnin hefur verið við upplýsingaöflun um lög og reglur EFTA-ríkjanna og úrvinnsla þeirra miðast við það að EFTA-ríkin tali einni röddu í samtölum við framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins. 2. Upplýsingaöflun hópanna hefur byggst á að kanna möguleikana á hvort EFTA-ríkin sem ein heild geti aðlagað sig að þeim reglum sem þegar hafa verið settar innan Evrópubandalagsins á þessu takmarkaða samningssviði. 3. Kannaðar hafa verið leiðir til að tryggja lagalegan grundvöll fyrir samstarfinu og raunverulegt jafnræði aðila við mótun og töku ákvarðana eftir að grunnsamningur hefði verið gerður. Um einstaka hópa er annars þetta helst að segja. Þá vík ég fyrst að starfshópi I, um óhindruð vöruviðskipti. Innan þess starfshóps var einkum rætt um vörusvið samnings og form. Vörusvið núgildandi samninga sem EFTA-ríkin gerðu tvíhliða við Evrópubandalagið á árunum 1972--1973 ná einkum til iðnaðarvara. En samningunum fylgja sérstakar bókanir um mismunandi vörusvið sem sum varða sérhagsmuni einstakra þjóða. Bókun nr. 2 fjallar þannig um unnar landbúnaðarafurðir og er að finna í öllum fríverslunarsamningunum þótt mismunandi vörulistar séu í hverjum samningi. Bókun nr. 6, sem aðeins er til í fríverslunarsamningi Íslands við Evrópubandalagið, fjallar um fríðindi fyrir íslenskar sjávarafurðir við innflutning til Evrópubandalagsins. Þessi bókun tók, eins og kunnugt er, gildi eftir lausn landhelgisdeilu Íslendinga við Breta 1. júlí 1976. EFTA-ríkin vilja að komið verði á sams konar fríverslun með fiskafurðir milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins og tekur gildi milli EFTA-ríkjanna innbyrðis á næsta ári. Jafnframt hefur komið fram að fulltrúar framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins vísa til núverandi fiskimálastefnu bandalagsins, Common Fisheries Policy, þar sem gert er ráð fyrir því að fyrir tollfríðindi fyrir sjávarafurðir inn á innri markað bandalagsins fái bandalagið fiskveiðiheimildir. Þetta er, eins og við höfum bent á, óaðgengilegt fyrir okkur með hliðsjón af þjóðarhagsmunum. Bæði í þessum viðræðum og viðræðum sem farið hafa fram á tvíhliða grundvelli við framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins og einstaka ráðherra, forsætisráðherra, utanríkisráðherra og sjávarútvegsráðherra aðildarríkja, höfum við bent á að við séum ekki að krefjast þess að bandalagið hverfi frá fiskveiðistefnu sinni heldur hitt, að það taki tillit til hagsmuna okkar í þessu sambandi og veki ekki máls á slíkum tengslum. Það er ljóst að við eigum góða stuðningsmenn meðal ráðherra ýmissa bandalagsríkja en framkvæmdastjórn þess er hins vegar enn óhagganleg og lýsir því einfaldlega yfir að hún hafi ekki umboð til samninga út fyrir ramma hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu. Varðandi vörusvið samningsins hefur auk fisks og fiskafurða og iðnaðarvara verið rætt um að samningur gæti náð til fleiri landbúnaðarafurða sem framleiddar eru í suðurhluta Evrópubandalagsins. Einkum er hér um að ræða ávexti en þeir eru nú þegar fluttir inn til Íslands tollfrjálst. Hvað varðar form samningsins er annars vegar rætt um útvíkkun núgildandi fríverslunarsamnings eða hins vegar tollabandalag. Hér eru settir fram tveir kostir. Því er yfirlýst að ekki verði tekin endanleg afstaða til þessara leiða á næstunni enda verði ýmislegt að kanna betur, sérstaklega varðandi hugmyndina um tollabandalag. Í því sambandi má t.d. nefna að þótt hún gæti á margan hátt orðið auðveldari leið kæmi hitt á móti að ekki er gert ráð fyrir fullkomnu tollabandalagi þar sem a.m.k. landbúnaðurinn yrði utan við slíkt tollabandalag og því yrði ekki unnt að afnema eftirlit á landamærum. Þótt ýmsar takmarkanir séu enn við lýði á sviði þjónustu- og fjármagnsviðskipta er nú markvisst unnið að því að afnema þær í EFTA-ríkjunum og Evrópubandalaginu. Í þessum fyrsta áfanga settu EFTA-ríkin ýmsa fyrirvara, einkum varðandi eignarhlutdeild erlendra aðila í fasteignum og bönkum. Af Íslands hálfu hefur verið lögð áhersla á að helsti fyrirvari okkar sé varðandi fjárfestingar erlendra aðila í náttúruauðlindum okkar sem tengjast útgerð, fiskvinnslu og orku og er sá fyrirvari ótímabundinn. Þó er rétt að hafa í huga að skv. 11. gr. laga nr. 39/1922 geta erlendir aðilar átt allt að 49% af hlutafé í útgerðarfyrirtækjum. Við leyfum nú ekki starfsemi erlendra banka eða eignaraðild að íslenskum bönkum. Undantekning var þó gerð í tengslum við stofnun Útvegsbanka Íslands hf., þar sem heimilt er að selja erlendum aðilum allt að 25% hlutabréfa í bankanum. Lagt var fram á Alþingi í fyrra frv. um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnustarfsemi hér á landi sem kæmi í stað dreifðra ákvæða um þetta atriði. Við erum þó ekki eins fjarri félögum okkar í EFTA hvað þessi mál varðar og búist hafði verið við. En til að auðvelda óhindruð þjónustu- og fjármagnsviðskipti þarf eflaust að kanna ítarlega framkvæmd íslenskrar löggjafar um gjaldeyris- og innflutningsmál og athuga hvort fyrsta skref í frjálsræðisátt gæti ferið frílisti á þessu sviði, hliðstætt því sem gert var varðandi vörur árið 1960. Varðandi flutningastarfsemi bæði á sjó og í lofti þarf að fylgjast náið með þróun mála innan Evrópubandalagsins, sérstaklega hvað varðar flutninga á sjó milli ríkja Evrópubandalagsins og heimildir flugfélaga til flugs með farþega og frakt frá einum stað til annars innan alls svæðisins. Önnur atriði sem rædd hafa verið og kynnt og eru ítarleg í skýrslunni eru vátryggingarstarfsemi, fjarskiptaþjónusta, gagnabrunnar og verðbréfaviðskipti. Varðandi þessi atriði vísa ég til skýrslunnar en vil þó benda á mikilvægi þessara atriða í viðskiptalífi okkar Íslendinga. Útflutningstekjur okkar af þjónustu árið 1988 námu samtals 23,6 milljörðum kr. eða 27,7% af heildargjaldeyristekjum það ár. Þar af námu tekjur af samgöngum og ferðamannaþjónustu 58,2%, tekjur af varnarliðinu 21,7% og tekjur af öðru 20,1%. Á sama ári greiddu Íslendingar til útlanda fyrir þjónustu samtals 32,5 milljarða kr. eða sem nam 34% af gjaldeyrisútgjöldum. Þar af var greitt fyrir ferðaþjónustu og samgöngur 57,5%, vextir af erlendum skuldum námu 28% og annað nam 14,4%. Þjóðarbúinu er sýnilega nauðsyn á auknum útflutningi þjónustu og það þarf að auka fjármagnstekjur og tekjur af fjármálaþjónustu erlendis frá til þess að jafnvægi verði náð. Þriðji starfshópurinn fjallaði um atvinnu- og búseturétt einstaklinga og fjölskyldna á öllu svæðinu. Það fyrsta sem segja ber er að atvinnu- og búseturéttur tengist öllum öðrum sviðum sem samið verður um vegna þátttöku í hinum innri markaði. En í hverju felst atvinnu- og búseturéttur innan Evrópubandalagsins? Meginreglan sem gildir um rétt einstaklinga til atvinnu og búsetu í öðrum aðildarríkjum Evrópubandalagsins felst í því að einstaklingur sem hefur hug á því að starfa í öðru aðildarríki á rétt á því að fara inn í landið og leita sér þar að atvinnu í allt að þrjá mánuði. Hann á rétt á að eins sé farið með hans umsókn og ríkisborgara í því landi og fái hann vinnu skal hann njóta sömu launa og starfsskilyrða og ríkisborgarar þess lands þar sem hann starfar. Sama regla gildir um önnur félagsleg réttindi svo sem aðgang að stéttarfélögum og almannatryggingum. Tvær mjög mikilvægar undantekningar frá þessari meginreglu, um að ekki megi mismuna vegna þjóðernis, gilda þó innan Evrópubandalagsins. Önnur er sú að frjáls atvinnuréttur nær ekki til starfa á vegum hins opinbera. Hin undantekningin er sú að gera má kröfur um tungumálakunnáttu í tungumáli gistilandsins vegna eðlis starfsins. Sömu reglur gilda um sjálfstætt starfandi aðila. Þeim má ekki mismuna eftir þjóðerni. Til þess að auðvelda raunverulegt atvinnufrelsi hefur jafnframt verið leitast við að samræma reglur um gagnkvæma viðurkenningu prófa og annarra starfsskilyrða innan Evrópubandalagsins. Innan Evrópubandalagsins á meginreglan um að ekki megi mismuna eftir ríkisfangi einnig við um aðgang að menntastofnunum sem undirbúa einstaklinga á einn eða annan hátt undir framkvæmd starfa. Ríkisborgarar aðildarríkja Evrópubandalagsins hafa því forgang t.d. að háskólum og öðrum menntastofnunum umfram erlenda ríkisborgara. Íslendingar hafa þegar orðið varir við að þeim er skipað á bekk með ríkjum utan bandalagsins. Í þeim tilfellum eru skólagjöld bæði hærri en gilda fyrir ríkisborgara aðildarríkja og jafnframt er einfaldlega ekki tryggður aðgangur að skólum, menntastofnunum. Aðgangur að menntastofnunum í aðildarríkjum Evrópubandalagsins er okkur hins vegar ómetanlegur svo þetta er eitt af þeim forgangsmálum sem við höfum á formennskutímabili okkar gert aðildarþjóðum Evrópubandalagsins og fulltrúum þess grein fyrir að við leggjum mikið kapp á að fá leyst. Íbúar í ríkjum Evrópubandalagsins eru nú u.þ.b. 320 milljónir. Eins og töflur þær sem birtast í skýrslunni bera með sér eru erlendir ríkisborgarar í þessum ríkjum samtals 12,5 milljónir, þar af eru 5,5 milljónir ríkisborgarar frá öðrum aðildarríkjum Evrópubandalagsins. Fjöldi Evrópubandalagsborgara sem vinna til frambúðar í öðrum aðildarríkjum Evrópubandalagsins er hins vegar undir 2 milljónum. Dönsk stjórnvöld láta vel af reynslu sinni af þátttöku í frjálsum vinnumarkaði innan Evrópubandalagsins. Aukning á búsetu ríkisborgara annarra aðildarríkja Evrópubandalagsins í Danmörku hefur orðið sáralítil eftir að Danir gerðust aðilar að bandalaginu. Reynsla Íslendinga af þátttöku í hinum norræna vinnumarkaði hefur verið góð. Íslendingar hafa nýtt sér vel þá möguleika að geta starfað á Norðurlöndum. Ísland hefur fyrirvara við samninginn um norræna vinnumarkaðinn, en samkvæmt honum geta Íslendingar við sérstakar aðstæður áskilið atvinnuleyfi í því skyni að koma í veg fyrir röskun jafnvægis á vinnumarkaði. Hingað til hefur ekki verið nein þörf á að beita þessum fyrirvara. Í viðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið í sumar var tekið fram að í mögulegum samningum um þessi mál yrði Ísland að hafa fyrirvara til að koma í veg fyrir hugsanlega röskun vegna smæðar vinnumarkaðar. Hvað varðar sjálfstætt starfandi fólk og rétt til að hefja starfsemi yrði einnig að gera vissan fyrirvara í sambandi við nýtingu á þeim auðlindum sem lífsafkoma þjóðarinnar byggist á. En hvað þýðir þátttaka Íslendinga í frjálsum vinnumarkaði á evrópska efnahagssvæðinu? Munu ríkisborgarar annarra ríkja svæðisins streyma til Íslands í atvinnuleit? Reynslan innan Evrópubandalagsins bendir ekki til þess. Hlutfallslega nýta íbúar Evrópubandalagsins sér hinn frjálsa vinnumarkað í mjög litlum mæli og þá helst hjá næstu nágrannalöndum sinum. Við þurfum hins vegar að hafa í huga að þeim íslensku námsmönnum sem afla vilja sér menntunar í Vestur-Evrópu og öðrum Íslendingum sem þar vilja starfa þurfum við að skapa skilyrði til þess. Ef Ísland verður ekki aðili að frjálsum búsetu- og atvinnurétti innan átján ríkja bandalagsins þarf að hugleiða m.a. eftirfarandi: Vandræði geta skapast vegna námsmanna semm sækja mikið til þessara landa þar sem þessi þáttur er verulega tengdur hinum almennu reglum um frjálsan búseturétt. Vandamál geta skapast vegna atvinnu- og dvalarleyfa þeirra rúmlega 4000 Íslendinga sem búa nú þegar á evrópska samstarfssvæðinu þegar að því kemur að framlengja leyfi. Vonlítið verður fyrir þá Íslendinga að fá störf á hinu evrópska efnahagssvæði sem þangað vilja leita á komandi árum. Þetta þarf þó ekki nauðsynlega að eiga við Norðurlönd ef við getum treyst því að Norðurlandasamningurinn gildi áfram sem sérstakur samningur. Óvíst er hversu víðtæk önnur þátttaka Íslands innan hins evrópska efnahagssvæðis gæti orðið ef grundvallarreglan um frjálsan búsetu- og atvinnurétt verður ekki samþykkt, þó að sjálfsögðu með öllum réttlætanlegum fyrirvörum. Reynsla Íslendinga fram til þessa hefur sýnt að tungumálið, fjarlægðin frá öðrum Evrópulöndum og loftslagið eru áhrifaríkari hömlur á verulega flutninga fólks frá Vestur-Evrópu hingað en ýmsar þær undanþægu reglur sem hér gilda í lögum. Virðulegi forseti. Þá vík ég að starfi þess starfshóps sem fjallaði um svokölluð jaðarmálefni, þ.e. samstarfsverkefni sem eru utan hins eiginlega viðskiptasamruna. Þau eru ekki síður hluti af samstarfi innan hins evrópska efnahagssvæðis en önnur svið sem áður hefur verið vikið að. Hér ber nokkur samstarfsverkefni hæst að mínu mati, en þau varða þátttöku í samstarfi á sviði vísinda, rannsókna og tækniþróunar. Í annan stað samstarf á vettvangi umhverfisverndar og þátttökuréttur að því er varðar menntamál, aðgengi að menntastofnunum, starfsþjálfunarstofnunum og vísindastofnunum. Samstarf EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið á sviði rannsókna og þróunar hófst með tvíhliða samningum milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins um aðild að SCIENCE-áætlun bandalagsins sem er ætlað að stuðla að samstarfi um menntun, rannsóknir og ráðstefnur vísindamanna á sviði náttúruvísinda og verkfræði. Þátttaka Íslands er enn ekki hafin í verki þar sem undirritun á rammasamningi milli Íslands og Evrópubandalagsins um vísinda- og tæknisamstarf gat ekki farið fram fyrr en í lok október vegna tafa af völdum lagabreytinga innan Evrópubandalagsins. Aðrar rannsóknaráætlanir innan Evrópubandalagsins eru enn lokaðar EFTA-ríkjunum en gert er ráð fyrir því að þær opnist smám saman. Meginviðfangsefni fram undan í umhverfismálum er umhverfisverndarstofnun Evrópu sem er í undirbúningi á vegum Evrópubandalagsins, verður væntanlega stofnuð í febrúarmánuði á næsta ári. EFTA-ríkin hafa öll lýst yfir áhuga á aðild að stofnuninni á jafnréttisgrundvelli. Hlutverk hennar verður aðallega að sjá aðildarríkjum fyrir upplýsingum um ástand umhverfisins til þess að auðvelda þeim stefnumörkun í umhverfismálum. Stofnuninni er ætlað að tryggja samræmingu upplýsinga um umhverfismál innan Evrópubandalagsins og að tryggja að þær séu sambærilegar. Jafnframt að örva þróun og nýtingu tækni til að geta spáð fyrir um ástand umhverfis svo hægt verði að hefja fyrirbyggjandi aðgerðir í tæka tíð. Í tillögu framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins um stofnunina er gert ráð fyrir þátttöku ríkja sem standa utan bandalagsins. Ljóst er orðið að EFTA-ríkin geta ekki fengið aðild að stofnuninni þegar frá upphafi en búist er við að þeim verði boðin þátttaka fljótlega eftir að Evrópuráðið tekur formlega ákvörðun í málinu, þ.e. ráðherraráðið, ekki framkvæmdastjórnin. Umhverfismál eru alþjóðlegs eðlis svo sem mengun hafs, loftlagsbreytingar, eyðing ósonlagsins o.fl. Því er það ljóst að við höfum vissulega mikilla hagsmuna að gæta af samstarfi við helstu grannþjóðir okkar á þessu sviði. Með þátttöku okkar í stofnuninni fáum við aðgang að upplýsingum um umhverfismál sem við getum notað við stefnumörkun hér á landi. Íslenskar stofnanir sem sinna umhverfismálum gætu orðið hluti af því upplýsingakerfi sem miðlaði upplýsingum til stofnunarinnar og tæki við þeim. Verði af þátttöku Íslands er mikilvægt að reyna að hafa áhrif á hvaða málaflokkar fái forgang og hafa í huga að stofnunin fari ekki að vinna að sömu verkefnum og þegar er verið að vinna að hjá öðrum alþjóðastofnunum. Verði um frekara samstarf að ræða við Evrópubandalagið á sviði umhverfismála verður að tryggja að EFTA-ríkin, sem yfirleitt gera strangari kröfur um umhverfisvernd en Evrópubandalagið, geti haldið þeim kröfum. Evrópubandalagið stefnir ekki eingöngu að samræmingu á menntunarkröfum, heldur einnig að fjölbreyttu samstarfi milli aðildarríkja á sviði menntamála. Í könnunarviðræðum EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins kom fram að samstarfið nú innan Evrópubandalagsins varðar aðallega menntun á háskólastigi, tungumálakennslu, tengsl skóla og atvinnulífs, sköpun jafnra tækifæra fyrir stúlkur og drengi, nýtingu hátækni, vandamál sem blasa við, svo sem eins og ólæsi, námsvandamál og menntun barna innflytjenda. Ísland á misjafnlega mikla samleið með Evrópubandalaginu um þessi atriði sem talin voru upp. En við höfum ótvírætt hag af samstarfi við Evrópubandalagið um menntun á háskólastigi og á öðrum sviðum höfum við væntanlega nokkuð til málanna að leggja og getum þar jafnvel miðlað öðrum af þekkingu og reynslu. Umræður um hugsanlega aðild EFTA-ríkjanna að samstarfi Evrópubandalagsins á sviði menntamála hafa staðið frá því á árinu 1987. Fyrsta áætlunin á því sviði sem Evrópubandalagið hefur samþykkt að EFTA-ríkin fái aðild að er svokölluð COMETT II áætlun sem miðar að því að örva tækniþróun með samstarfsverkefnum á milli háskóla og fyrirtækja. Áætlunin er um að háskólar og fyrirtæki í hinum ýmsu ríkjum myndi nokkurs konar samstarfsnet og að stuðlað verði að nemendaskiptum og skiptum á sérfræðingum og starfsmönnum sem þegar eru komnir út á vinnumarkaðinn. Jafnframt er ætlunin að stuðla að auknu framboði á menntuðu vinnuafli. Búist er við að unnt verði að fullgilda samninga milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins um þátttöku þeirra í þessu verkefni snemma á næsta ári. Annað samstarfsverkefni innan Evrópubandalagsins, sem EFTA-ríkin hafa lýst áhuga á að taka þátt í, er svokölluð ERASMUS-áætlun og er búist við að viðræður um aðild að henni geti hafist á næsta ári, vonandi í febrúar. Tilgangurinn með ERASMUS er að koma á samstarfi milli háskóla aðildarríkjanna, annars vegar með skiptum á nemendum og kennurum og hins vegar með sameiginlegum menntunarverkefnum. Loks hafa EFTA-ríkin lýst yfir áhuga sínum á að gerast aðilar að samstarfi Evrópubandalagsins um gagnkvæma viðurkenningu prófa og starfsþjálfunar. Það verður að teljast sérstaklega mikilvægt fyrir okkur að eiga hér eftir sem hingað til greiðan aðgang að menntastofnunum í aðildarríkjum Evrópubandalagsins og eiga þar af leiðandi áframhaldandi kost á fjölbreyttari menntun og menntun sem ekki er boðið upp á hér á landi. Samstarf við Evrópubandalagið á þessu sviði getur komið í veg fyrir að aðgangur íslenskra námsmanna að skólum innan Evrópubandalagsins verði takmarkaður. Virðulegi forseti. Þá kem ég að því að gera grein fyrir starfi og sameiginlegum niðurstöðum nefndar sem fjallaði um lagalegar og stofnanalegar breytingar sem gera þarf til þess að tryggja framkvæmd væntanlegs samnings milli EFTA- og Evrópubandalagsríkjanna, framkvæmd samningsins, eftirlit með framkvæmd hans, samræmda túlkun samningsins og með hvaða hætti réttur einstaklinga og lögaðila verði tryggður til þess að fá lausn deilumála sem og með hvaða hætti verði tryggt jafnvægi í réttindum og skyldum beggja aðila þegar kemur að sameiginlegri ákvarðanatöku um stjórnun innan bandalagsins eftir að heildarsamningurinn hefur verið gerður sem væntanlega mun ná yfir meginsamstarfsverkefnin, þ.e. um hið fjóreina frelsi, samstarfsverkefnin sjálf, og í grundvallaratriðum um þær stofnanir og lagareglur sem þetta felur í sér. Þetta er verkefni sem að mörgu leyti er nýtt og framandi viðfangsefni. Þótt grundvöllur þeirra, þ.e. þessara lagalegu mála, sé tiltölulega einfaldur virðast málin flókin af því að nálgast þarf málið frá öðru sjónarhorni en við eigum kannski að venjast. Fríverslunarsamningar þeir sem EFTA-ríkin hafa gert við Evrópubandalagið höfðu að markmiði að greiða fyrir viðskiptum með iðnaðarvörur. Aðferðin var öðru fremur að lækka eða afnema tolla á gagnkvæman máta milli samningsaðila. Hugmyndin um sameiginlegt efnahagssvæði er af öðrum toga spunnin og gengur mun lengra. Þess vegna hefur hún í för með sér viðfangsefni sem eru annarrar gerðar. Sameiginlegt efnahagssvæði ber með sér að atvinnurekstur og viðskiptastarfsemi innan svæðisins þurfa að búa við sömu viðskiptaleg skilyrði innan svæðisins alls. Grundvöllur þess að sömu skilyrði gildi fyrir allan atvinnurekstur og viðskiptastarfsemi er að þær reglur sem starfað er eftir séu sambærilegar innan alls svæðisins. Okkur þykir sjálfsagt að sömu reglur gildi um atvinnu- og viðskiptastarfsemi innan sama ríkis og á sama hátt er sjálfsagt að sömu reglur gildi um þau mál innan sameiginlegs efnahagssvæðis. Sl. 30 ár hafa aðildarríki Evrópubandalagsins unnið að því að samræma lög og reglur á sviði vöru- og þjónustuviðskipta, fjármagnsflutninga, atvinnu- og búseturéttar og varðandi önnur þau atriði sem Rómarsamningurinn, sem er þeirra samstarfssamningur, nær til. Það er því eðlilegt að þær reglur sem þegar eru í gildi innan Evrópubandalagsins á þeim sviðum sem samið verður um verði lagðar til grundvallar þegar samningaviðræður hefjast um samstarf EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins á evrópska efnahagssvæðinu. Þær reglur sem samið verður um að gilda eigi á evrópska efnahagssvæðinu verða væntanlega settar í einn heildarsamning. Taka þarf sameiginlegar ákvarðanir um þær reglur sem kunna að verða settar í framtíðinni á þessu evrópska efnahagssvæði. Evrópubandalagið og EFTA-ríkin hafa hins vegar ítrekað lagt áherslu á að sameiginleg ákvarðanataka innan svæðisins alls megi ekki hafa áhrif á forræði hvors aðila til eigin ákvarðanatöku. Í þessu felst að hvorki Evrópubandalagið né EFTA-ríkin hafa áhuga á að stofnuð verði yfirþjóðleg löggjafarstofnun fyrir hið nýja sameiginlega evrópska efnahagssvæði. Þess ber hins vegar að gæta að ákvarðanir sem teknar verða innan Evrópubandalagsins og í EFTA-ríkjunum og snerta samstarf beggja á evrópska efnahagssvæðinu varða hagsmuni allra aðildarríkja. Það verður því að vera samvinna á milli EFTA-ríkjanna og bandalagsins á meðan á mótun ákvarðana stendur. Þannig getur t.d. verið gagnkvæmt samráð frá því að tillaga kemur fram, annaðhvort innan EB eða frá einhverju EFTA-ríkjanna, alveg þar til endanleg ákvörðun hefur verið tekin. Þrátt fyrir gagnkvæmt samstarf Evrópubandalags og EFTA-ríkja um undirbúning þeirra reglna sem settar eru innan Evrópubandalagsins og EFTA-ríkjanna er ljóst að á evrópska efnahagssvæðinu þarf að vera sameiginleg stofnun þar sem allir aðilar hafa frumkvæðisrétt og þar sem starfað er á jafnréttisgrundvelli. Þar yrðu teknar ákvarðanir sem gilda ættu fyrir allt svæðið. Formlega lögbindingu slíkra ákvarðana í aðildarríkjum EFTA og innan EB þyrfti að gera eftir að ákvörðun hefur verið tekin í sameiginlegri stjórnarstofnun svæðisins. Eitt þeirra atriða sem rædd hafa verið á milli Evrópubandalags og EFTA-ríkjanna eru svokölluð bein réttaráhrif. Þá er átt við rétt einstaklinga og lögaðila til að leita réttar síns fyrir dómstólum samkvæmt þeim reglum sem gilda á öllu svæðinu og eru samræmdar reglur. Innan Evrópubandalagsins geta einstaklingar farið með mál fyrir dómstóla í aðildarríkjum og krafist þess réttar sem þeir telja sig eiga samkvæmt EB-reglum. Evrópubandalagið telur að einstaklingur verði að geta leitað réttar síns á sama hátt í öllum aðildarríkjum hins evrópska efnahagssvæðis. Í sumum EFTA-ríkjum, þar á meðal á Íslandi, hafa þjóðréttarsamningar almennt ekki verið lögfestir þó að dæmi séu um að slíkt hafi verið gert. Íslenskir dómarar dæma einungis eftir landslögum og því hafa einstaklingar ekki getað byggt rétt sinn á þjóðréttarsamningum eins og t.d. fríverslunarsamningnum við Evrópubandalagið þar sem hann hefur ekki verið lögfestur. Evrópska efnahagssvæðið mun væntanlega ná til mun fleiri sviða sem snerta einstaklinginn beint, eins og t.d. reglur sem verða settar um atvinnu- og búseturétt. Verður því að telja að lögfesting þeirra reglna sem gilda munu á evrópska efnahagssvæðinu feli í sér verulega réttarbót, auk þess sem réttur einstaklinga innan aðildarríkja EB og EFTA-ríkjanna yrði samræmdur. Annað atriði sem rétt er að nefna í þessu sambandi er forgangur þeirra reglna sem gilda á evrópska efnahagssvæðinu. Á einhvern hátt verður að tryggja að einstök aðildarríki setji ekki ný lög sem ganga þvert á þær reglur sem samið hefur verið um að gildi á afmörkuðum sviðum yfir svæðið allt. Innan Evrópubandalagsins er það almennt viðurkennd regla að Evrópubandalagsreglur hafi forgang umfram landslög aðildarríkja ef þetta tvennt stangast á. Landslög aðildarríkja víkja því ef þau brjóta í bága við reglur sem gilda um svæðið allt. EFTA-ríkin hafa viljað líta á þennan vanda fyrst og fremst sem spurningu um túlkun reglna fyrir evrópska efnahagssvæðið og því eigi að vísa ágreiningi um að ný lög stangist hugsanlega á til sérstaks dómstóls. Það væri ekki óeðlilegt að hlíta úrskurði dómstóls um slíka árekstra þar sem að öðrum kosti yrði grundvellinum kippt undan samningum um sameiginlegar reglur á öllu svæðinu. Á hinn bóginn þarf að kanna betur en unnt hefur verið að gera hingað til leiðir til að ná slíku markmiði án þess að til stjórnarskrárbreytinga þurfi að koma. Þar sem ég hef þegar minnst á sérstakan dómstól er rétt að geta þess að í könnunarviðræðunum var það álit bæði fulltrúa Evrópubandalags og EFTA-ríkja að vænlegast væri að úrlausn deilumála og túlkun á samræmdum reglum fengi dómsmeðferð og hún væri á einni hendi. Þetta þýðir að æskilegast þykir að stofna einn dómstól fyrir allt svæðið. Fulltrúar Evrópubandalagsins lögðu áherslu á að dómstóll Evrópubandalagsins hefði sannað gildi sitt og sjálfstæði. Töldu þeir mjög mikilvægt að sú reynsla og þekking sem þar væri fyrir hendi nýttist sem best og að hinn nýi dómstóll yrði starfræktur í samvinnu við dómstól Evrópubandalagsins. Ekki var farið út í neinar umræður um hvernig dómstóllinn yrði samsettur. Hins vegar var talið rétt að hann fjallaði bæði um deilumál ríkja og samræmda túlkun á reglum á öllu svæðinu. Mál sem einstaklingar höfða og varða túlkun á reglum á hinu evrópska efnahagssvæði fari hins vegar fyrir dómstóla í aðildarríkjum. Þar sem sömu reglur yrðu túlkaðar af fjölda dómstóla verður hins vegar að vera til staðar einn aðili sem sjái um samræmingu á þeirri túlkun. Kerfi það sem notað hefur verið innan Evrópubandalagsins hefur gefist vel en þar geta dómstólar leitað eftir bráðabirgðaúrskurði eða ráðgjöf hjá dómstól bandalagsins varðandi öll mál sem snerta túlkun Evrópubandalagsreglna. Dómstóllinn hefur talið að dómstólar í aðildarríkjunum séu bundnir af því að fara eftir þessum úrskurðum. EFTA-ríkin töldu það kerfi sem notað er innan Evrópubandalagsins til að samræma túlkun á EB-reglum í öllum aðildarríkjum út af fyrir sig vænlegan kost til að nota innan evrópska efnahagssvæðisins en af okkar hálfu var hins vegar bent á að bindandi gildi slíkra úrskurða væri viðkvæmt mál sem gæti varðað stjórnarskrár EFTA-ríkjanna og leita þyrfti e.t.v. annarrar lausnar á. Í könnunarviðræðum kom fram að nauðsynlegt væri að sett yrði upp sjálfstætt eftirlit með því að settum reglum verði framfylgt innan aðildarríkjanna á svæðinu. Þannig þyrfti t.d. einhver að hafa eftirlit með því að aðildarríkin framfylgdu samkomulagi um að aðildarríkin settu öll, hvert um sig, samræmd lög um ákveðinn málaflokk. Eftirlit með því að samræmdum reglum sé fylgt beinist bæði að aðildarríkjunum og einnig að fyrirtækjum og einstaklingum. Það er ljóst að mikið af því eftirliti sem hér um ræðir getur farið fram innan lands. Umboðsmaður Alþingis er gott dæmi um eftirlitsstofnun hér á landi. Hugsanlegt er að nýta þær stofnanir sem fyrir eru eða setja á stofn nýja. Allt eftirlit sem snýr að einstaklingum og fyrirtækjum verður að fara fram í samráði við stjórnvöld í viðkomandi landi. Það er hins vegar eðlilegt að sjálfstæð stofnun aðildarríkja fari með eftirlit með ríkjunum sjálfum. Þannig gæti slík stofnun bent á það sem hún telur miður hafa farið og leitað samkomulags um úrbætur. Rísi hins vegar ágreiningur um hvort rétt er að farið gæti eftirlitsstofnun farið með málið fyrir dómstól evrópska efnahagssvæðisins. Ein leið sem rædd hefur verið varðandi uppbyggingu á sjálfstæðu eftirlitskerfi er að hægt væri að hafa tvær eftirlitsstoðir, annars vegar á vegum EFTA og hins vegar á vegum Evrópubandalagsins. Sérstök eftirlitsstofnun EFTA færi þá með eftirlitið innan EFTA-ríkjanna ásamt eftirlitsstofnunum í aðildarríkjum EFTA sjálfum. Framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins fer hins vegar með eftirlit innan Evrópubandalagsins ásamt þarlendum stjórnvöldum eins og tíðkast í dag. Síðan yrði byggð eins konar brú á milli þessara tveggja stoða sem væri í formi sameiginlegrar nefndar eða stofnunar. Sameiginlega stofnunin mundi sjá um samræmingu og eftirlit innan bæði Evrópubandalags og EFTA. Mismunandi leiðir varðandi uppbyggingu á sérstöku eftirlitskerfi eru hins vegar samningaatriði. Virðulegi forseti. Að því er varðar laga- og stofnanalega þætti þessa máls vil ég að lokum leggja áherslu á eftirfarandi: Ef vilji er fyrir hendi um að ganga til samninga um sameiginlegar reglur um frelsi á hinu fjóreina sviði og um jaðarmálin verður eflaust unnt að finna lausnir varðandi lagareglur og stofnanir. Stefnt er að því að finna einfaldar lausnir sem skerða ekki sjálfsákvörðunarrétt þjóða en þær hugmyndir um lausnir sem ég hef þegar nefnt eru taldar skapa góðan grundvöll fyrir niðurstöður sem báðir aðilar geti sætt sig við. Margir þeir laga- og stofnanalegu þættir sem hér koma við sögu eru vandmeðfarnir út frá sjónarmiðum lögfræði og þjóðaréttar. Það má hins vegar ekki gleymast að það samstarf sem hér um ræðir er samstarf margra sjálfstæðra þjóða sem kallar á kerfi sem tryggja á jafnræði þjóðanna og samræmda framkvæmd þeirra samningsskuldbindinga sem þær hafa tekið á sig. Í alþjóðasamstarfi tryggir slíkt kerfi ekki síst hag og rétt smáþjóðar eins og okkar. Virðulegi forseti. Að fenginni skýrslu, sameiginlegri skýrslu, stjórnarnefndar þessara könnunarviðræðna, sem skipuð var fulltrúum beggja aðila, EFTA og EB, í lok október sl. voru þessi mál tekin til skoðunar og umræðu af hálfu utanríkis- og utanríkisviðskiptaráðherra EFTA í Genf 27. okt. sl. Það var fyrsta umræðan þar sem málið lá fyrir í heild sinni og þótt ekki væri birt sameiginleg yfirlýsing þess fundar, enda var hann óformlegur, var mér falið sem formanni ráðherraráðsins að draga saman niðurstöður fundarins og kynna þær sem sameiginlegar niðurstöður fulltrúum Evrópubandalagsins sem ég hef gert í viðræðum við bæði fulltrúa framkvæmdastjórnar og einstakra ríkisstjórna Evrópubandalagslandanna. Eftir þennan fund hafa síðan verið gefnar skýrslur í þjóðþingum EFTA-landanna um málið í heild sinni, stöðu þessara könnunarviðræðna, þar sem mat er lagt á það starf sem hingað til hefur verið innt af höndum og þann árangur sem hefur náðst. Í þessum sameiginlegu niðurstöðum, eftir hinn óformlega ráðherrafund í Genf, var staldrað við ein fimmtán atriði. Þau eru þessi: 1. Við ætlum okkur sameiginlega að standa fast við markmið og skuldbindingar leiðtogafundarins í Osló frá því í mars. 2. Það er sameiginlegt pólitískt mat okkar á niðurstöðum stjórnarnefndarinnar að þær séu vissulega jákvæðar. Við erum sammála um að nægjanlegur sameiginlegur grundvöllur til samningsgerðar sé fyrir hendi og erum einhuga um að halda áfram af fullum krafti. 3. Við vonumst til að sameiginlegur ráðherrafundur EFTA-ríkja og Evrópubandalags, sem haldinn verður þann 19. des., lýsi yfir skýrum pólitískum vilja um að undirbúningsviðræður um víðtækan samning um sameiginlegt evrópskt efnahagssvæði geti hafist sem fyrst og í framhaldi af þeim samningaviðræðurnar sjálfar snemma á árinu 1990. 4. EFTA-ríkin munu hér eftir sem hingað til halda áfram að tala einum rómi í þessum viðræðum. 5. Við leggjum áherslu á að samningur eigi að tryggja jafnvægi milli réttinda og skyldna og vera byggður á þeirri forsendu að allir aðilar að evrópska efnahagssvæðinu skuli vera jafnréttháir. 6. Við erum sammála um að markmiðið í efnislegum þáttum samnings, heildarsamnings, um hið evrópska efnahagssvæði eigi að vera að ná fyllsta mögulega árangri varðandi óhindruð vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjármagnsflutninga og atvinnu- og búseturéttindi einstaklinga ásamt nánari samvinnu á ýmsum sviðum sem tengjast slíku samstarfi, m.a. varðandi menntamál, rannsóknir, þróun og umhverfismál. 7. Til þess að ná þessum markmiðum vorum við sammála um að fella ætti viðeigandi reglur Evrópubandalagsins, sem þegar hefðu verið mótaðar og sem aðilar mundu skilgreina sameiginlega, inn í hinn væntanlega heildarsamning á einn eða annan hátt sem sameiginlegan lagagrundvöll fyrir áformað evrópskt efnahagssvæði. EFTA-ríkin mundu hefja starf að þessari skilgreiningu eins fljótt og auðið væri. 8. Við vísuðum til þeirrar athugunar sem stjórnarnefndin og vinnuhópar hennar höfðu gert og lögðum áherslu á að undantekningar sem réttlættust af grundvallarhagsmunum þjóða yrðu samningamál. 9. Að því er varðar hindrunarlaus vöruviðskipti töldum við ekki tímabært að taka endanlega ákvörðun um það hvort stefnt skyldi að tollabandalagi eða fríverslunarsvæði sem væri endurbætt í grundvallaratriðum. Báðir kostir eru því áfram til athugunar og sá möguleiki hafður í huga að þetta samstarfssvið geti haldið áfram að þróast. 10. Við lögðum áherslu á að efnislegt umfang samnings væri nátengt þeim lausnum sem fundnar yrðu á lagalegum og stofnanalegum þáttum hans. 11. Við lögðum áherslu á að sameiginlegt kerfi í reynd við töku ákvarðana, bæði varðandi efni og form, væri grundvallarforsenda fyrir því að samningur væri viðunandi frá pólitísku sjónarmiði. 12. Ýmsar leiðir voru kannaðar varðandi mótun ákvarðana og töku ákvarðana um reglur sem settar verða eftir að heildarsamningur hefur komist á, þar á meðal svonefnt tveggja stoða kerfi EFTA og EB með sameiginlegum stofnunum fyrir hið sameinaða evrópska efnahagssvæði þar sem einnig væri gert ráð fyrir að halda mætti sameiginlega fundi með þátttöku aðildarríkja Evrópubandalagsins og EFTA. 13. EFTA mun halda áfram að starfa á grundvelli samhljóða ákvarðana. 14. Við vorum sammála um að styrkja EFTA sem stofnun. 15. Loks ítrekum við þá afstöðu okkar að þessi nýi Osló-Brussel-ferill mætti ekki draga úr áherslu okkar á að ná árangri við framkvæmd þeirra málefna sem falla undir Lúxemborgarferilinn þar til nýr samstarfsrammi hefði verið ákveðinn. Virðulegi forseti. Þá er komið að lokum þessa máls míns. Sumir hafa varpað fram þeirri spurningu að undanförnu hvort við séum ekki að rasa um ráð fram, hvort við eigum ekki að bíða og sjá hvað setur. Við þeirri spurningu á ég aðeins eitt svar og það er þetta: Tækifærið er núna. Hvort það kemur aftur getur enginn verið viss um. Við gerðumst aðilar að fríverslunarsamtökunum EFTA árið 1970 eftir tíu ára hik. Árið 1972 gerðum við fríverslunarsamning við Evrópubandalagið af því að við vorum þá komnir inn í EFTA. Þeir samningar buðust þá vegna þeirrar miklu bjartsýni og þess vaxtarskeiðs sem þá ríkti í Evrópu. Ári síðar var fyrri olíukreppan skollin á. Áður en vestrænar þjóðir höfðu jafnað sig á henni var síðari olíukreppan orðin staðreynd og því fór ekki að birta til aftur í alþjóðaviðskiptum fyrr en undir miðjan þennan áratug. Undanfarin ár hafa verið blómlegt hagvaxtarskeið víðast hvar í Vestur-Evrópu. Ný Evrópa er nú í mótun. Hún býður möguleika á víðtækri samvinnu. Dyrnar að þátttöku standa okkur opnar, ekki þátttökuundantekningu á öllum sviðum heldur þátttöku þjóðar sem þorir að bera höfuðið hátt, þjóðar sem ekki krefst eingöngu réttinda heldur er líka reiðubúin að taka á sig skyldur í samstarfi frjálsra þjóða, þjóðar sem ekki kýs að byggja utan um sig múr, eins og þann sem nú er að bresta í miðri Evrópu, heldur þjóðar sem telur sig geta lagt sitt af mörkum til frjálsra samskipta þjóða Evrópu á komandi árum. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Hæstv. utanrrh. vék í upphafi máls síns að þeim tíðindum sem hingað bárust fyrr í dag um það að Sovétmenn hefðu nú staðfest síldarsölusamningana. Það er sannarlega fagnaðarefni að það skuli hafa gerst, en í tilefni af ummælum hæstv. ráðherra er þó óhjákvæmilegt að rifja það upp að á staðfestingu þessa samkomulags hefur orðið óhæfilegur dráttur. Hæstv. viðskrh. gerði þau alvarlegu mistök, studdur af hæstv. sjútvrh., að undirrita olíusamninga þrátt fyrir að það lægi ljóst fyrir að veruleg tregða væri af hálfu Sovétmanna til þess að staðfesta þá samninga sem gerðir höfðu verið. Það mátti öllum vera ljóst, ekki síst með tilliti til fyrri reynslu og fyrri afstöðu Íslendinga í þessu efni, að nauðsynlegt var af Íslands hálfu að gera Sovétmönnum þá þegar grein fyrir alvöru málsins með því að staðfesta ekki olíusamningana. Það var borin fram hér á Alþingi mjög hörð og ákveðin gagnrýni á hæstv. viðskrh. sem einnig á við afstöðu hæstv. sjútvrh. eftir að hann hefur stutt ákvörðun viðskrh. og ég hygg að það sé enda almenn skoðun í þjóðfélaginu að þessi mistök hafi fyrst og fremst leitt til þess að sá dráttur varð á sem raun ber vitni. Eftir að þessi gagnrýni var borin fram tók ríkisstjórnin sig á og neitaði frekari viðræðum um endurnýjun hins almenna samnings og undan þeim þrýstingi lét Sovétstjórnin. Þetta staðfestir að gagnrýnin sem fram var borin var rétt og hafði við rök að styðjast. Afstaða hæstv. ríkisstjórnar hefur þess vegna skaðað íslenska sjávarútvegshagsmuni. En eigi að síður er ástæða til þess nú að fagna því að þessi niðurstaða skuli vera fengin. Það er mikilvægt fyrir þá sem við þessa atvinnugrein starfa, mikið fagnaðarefni fyrir þá og reyndar fyrir þjóðina alla, en með skynsamlegri vinnubrögðum hefði verið hægt að draga úr því tjóni sem orðið er og knýja fram samninga fyrr. Frú forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar í dag lýtur að framtíðarhagsmunum Íslendinga og framtíðarþróun samskipta Evrópuþjóðanna sín í milli. Engum vafa er undirorpið að þær ákvarðanir sem við tökum nú um tengsl okkar við Evrópu og þær breytingar sem þar eru að gerast geta skipt sköpum um þróun efnahagsstarfsemi og um lífskjör í landinu um langa framtíð. Það er sannarlega svo að tækifærið er núna og við vitum ekki ef úrtöluraddirnar fá að ráða hvenær það kemur aftur. Við vitum ekki nema slík afstaða úrtölumannanna gæti leitt til þess að við mundum dragast aftur úr öðrum þjóðum að því er varðaði þróun efnahagsmála, framfarir og almenn lífskjör. Þess vegna er nú mikilvægt að taka ákvarðanir og móta skýra afstöðu af Íslands hálfu gagnvart þeim fyrirhuguðu samningum sem fyrir dyrum standa. Það hafa átt sér stað miklar breytingar á undanförnum árum í efnahagslegu umhverfi þjóðanna. Ég vil í því sambandi minna á fríverslunarsamning Bandaríkjanna og Kanada sem í raun réttri er miklu meira en fríverslunarsamningur. Það er alhliða samningur um fríverslun og frjáls viðskipti með fjármagn og þjónustu. Þó að þessi samningur hafi ekki bein áhrif nú á hagsmuni Íslands á Bandaríkjamarkaði, þá er nauðsynlegt fyrir okkur að fylgjast með þróuninni í þessum efnum og freista þess svo sem kostur er að tryggja hagsmuni okkar á því markaðssvæði. Á hinn bóginn hafa svo átt sér stað miklar breytingar og mjög ör þróun innan Evrópubandalagsins. Þar hafa menn gert sér grein fyrir mikilvægi markaðsbúskaparins, nauðsyn þess að stíga stór og ný skref á fleiri sviðum en áður til þess að gera frjálsan markaðsbúskap að veruleika, leysa úr læðingi þau öfl og þá krafta sem frjáls markaðsbúskapur gerir í þeim tilgangi að örva atvinnustarfsemi og bæta lífskjör. Það er ástæðulaust hér að rekja í einstökum atriðum þær ákvarðanir og þau skref sem ríki Evrópubandalagsins hafa stigið í þessu efni og ná reyndar langt út fyrir almenna efnahagslega samvinnu. Á hinn bóginn höfum við svo verið aðilar að Fríverslunarsamtökum Evrópu sem fyrst og fremst hafa verið fríverslunarsamtök með iðnaðarvörur. Á sama tíma og örar breytingar og mikil framþróun hefur átt sér stað innan Evrópubandalagsins hefur ríkt stöðnun innan Fríverslunarsamtakanna. Þar hefur ekki gætt frumkvæðis að útvíkkun eða nýjum skrefum á þeim grundvelli, enda eru þessi tvenn samtök um margt ólík að eðli og uppruna. Nú verðum við að horfast í augu við nýja þróun og átta okkur á því með hvaða hætti við viljum tengjast því sem verið hefur að gerast innan Evrópubandalagsins. Aðstæður hafa verið að breytast og viðhorf manna og þjóða hafa verið að breytast. Það er ekki svo langt síðan að þjóðir sáu þá kosti helsta til þess að tryggja hagsmuni sína, tryggja aðgang að auðlindum eða frjósömum landsvæðum, tryggja aðgang að siglinga- og flutningaleiðum og mörkuðum að fara í landvinninga, oft með styrjöldum. Nú sjá menn aðrar leiðir. Nú eygja menn aðra möguleika til að tryggja mikilvæga hagsmuni þjóða að þessu leyti. Nú ná menn þessum markmiðum og tryggja þessa hagsmuni með samningum að frjálsum mörkuðum á ýmsum sviðum. Þessi grundvallarbreyting í viðhorfum manna hefur auðvitað mjög mikla efnahagslega þýðingu fyrir þær þjóðir sem fetað hafa inn á þessar brautir, en líka almenna pólitíska þýðingu því að með vinnubrögðum af þessu tagi stuðlum við að friðsamlegri sambúð þjóða og tryggjum betur öryggi þjóðfélagsþegnanna. Þess vegna hefur þessi þróun margþættan tilgang og snertir víðtæka hagsmuni í samskiptum þjóða. Það er þess vegna eðlilegt og sjálfsagt að Íslendingar taki afstöðu til þessarar þróunar og frá mínum bæjardyrum séð er alveg einsýnt að við verðum að vera þátttakendur í þessari jákvæðu þróun, gera okkur grein fyrir því fyrst og fremst hvar okkar eigin hagsmunir liggja og í ljósi þess að freista þess að tryggja þá sem best, en um leið að notfæra okkur þær breytingar í þeim tilgangi að þær verði aflvaki hér á landi sem annars staðar nýrra framfara, nýrra átaka í atvinnu- og efnahagsmálum sem bæta munu lífskjör þjóðanna. Þetta eru grundvallaratriði. Við höfum orðið vitni að því síðustu daga hversu skjótar breytingar hafa átt sér stað í Austur-Evrópu. Staðreynd er nú að sósíalisminn er úr sögunni og búinn að vera. Sú heimsmynd sem reynt var að byggja upp innan fangelsismúra Austur-Evrópuþjóðanna um sósíalískt þjóðfélag er hrunin og búin að vera. Áhrifamesta staðfesting þess fékkst þegar Berlínarmúrinn opnaðist, fyrr en nokkurn gat órað fyrir. Auðvitað mátti öllum vera ljóst að slíkt þjóðskipulag gat ekki staðist til lengdar, jafnvel ekki í skjóli vopnavalds. En þróunin hefur verið hraðari og örari en við gerðum okkur grein fyrir. Þessar þjóðir hafa áttað sig á því að það er nauðsynlegt til framfara að byggja upp lýðræðislegt stjórnkerfi og færa efnahagslífið í átt að almennum, vestrænum markaðsbúskap. Því aðeins geta þessar þjóðir losnað úr þeirri örbirgð sem sósíalisminn hefur leitt yfir þær. Og þessi þróun mun eiga sér stað í enn ríkari mæli á næstu missirum og árum. Við eygjum nú þann draum að Evrópa öll geti orðið frjáls. Það getur þess vegna vel verið að þau verkefni sem við erum að ræða um hér, samvinna 18 ríkja í Evrópu, verði miklu stærri og viðameiri áður en langt um líður. Og vonandi fer svo að sú þróun í Austur-Evrópu sem nú á sér stað leiði fyrr en síðar til þess að þessar þjóðir geti á lýðræðislegum grundvelli tekið þátt í víðtækri efnahagssamvinnu Evrópuþjóðanna á grundvelli hins frjálsa markaðsbúskapar eins og við erum að tala um hér í dag. Það væri mikill áfangi og stór sigur fyrir baráttumenn lýðræðis og markaðsbúskapar ef og þegar það gerist. Við Íslendingar höfum með ýmsu móti tekið þátt í stöðugri þróun til aukins frelsis í efnahags- og atvinnumálum. Við stigum mjög stórt skref í upphafi viðreisnar á sínum tíma með afnámi viðskiptahafta og með því að hverfa frá uppbóta-, styrkja- og gengisfölsunarkerfi fyrri ára. Við stigum annað skref með aðildinni að Fríverslunarbandalaginu og fríverslunarsamningunum við Evrópubandalagið og við höfum á síðustu árum stigið ný skref í þá veru að auka frelsi á íslenskum fjármagnsmarkaði. Þar höfum við verið að stíga skref til samræmis við það sem aðrar Norðurlandaþjóðir hafa gert og reyndar flestar þjóðir Vestur-Evrópu. Allt eru þetta mikilvægir þættir í aðlögun okkar að þeim ákvörðunum sem nú stendur fyrir dyrum að taka. Öll hafa þessi skref valdið pólitískum deilum hér heima. Í öll skiptin sem við höfum stigið veigamikil skref fram á við hafa staðið alvarlegar, pólitískar deilur um þær ákvarðanir sem teknar hafa verið. Eftir á að hyggja gera menn sér þó allir grein fyrir, jafnvel andmælendurnir, að skrefin voru óhjákvæmileg og leiddu til framfara á Íslandi. Enginn andmælir því nú að nauðsynlegt var að afnema höftin þó að margir hafi þá verið andmælendurnir og séð drauga í hverju horni. Enginn andmælir nú nauðsyn aðildar að Fríverslunarsamtökunum þó að andstæðingarnir hafi haft hátt á sínum tíma. Og fæstir andmæla nauðsyn þess að stigin voru hér mikilvæg skref til aukins frjálsræðis á fjármagnsmarkaði fyrir fáum árum. Þó er það svo að enn er verið að blása í glæður úlfúðar vegna þeirra ákvarðana sem síðast voru teknar í þessum efnum. En ef við ætlum okkur að feta okkur inn á þá nýju braut með aðild að hinu svonefnda efnahagssvæði Evrópu, þá verða þær ákvarðanir alveg óhjákvæmilegur þáttur í þeirri aðlögun. Allir þeir sem að ákvörðunum munu standa um aðild Íslands að hinu nýja efnahagssvæði Evrópu og tengslum við Evrópubandalagið eru um leið að játast undir þær breytingar sem þegar hafa verið gerðar, til að mynda á fjármagnssviðinu. Öll stóru orðin sem sumir hafa haft uppi um drauga og ófreskjur og brennandi Róm vegna þessara breytinga verða nú að engu vegna þess að sömu menn verða að játast undir það að það er óhjákvæmilegt fyrir Ísland að tengjast Evrópubandalaginu með þeim hætti sem nú er verið að tala um og þá verða þessar breytingar eðlilegur og sjálfsagður þáttur í hinni nýju skipan efnahagsmálanna og stóryrði þeirra sem ekki höfðu framsýni til þess að sjá nauðsyn breytinganna verða haldlítil og kannski fyrst og fremst til marks um skilningsleysi á nauðsyn framfara á Íslandi. Það verður til að mynda athygli vert að fylgjast með afstöðu hv. 1. þm. Norðurl. v. sem hefur verið einn ötulasti talsmaður þess að búa hér til hvers konar grýlur í hópi þeirra manna sem barist hafa fyrir auknu frjálsræði. Sami þingmaður hefur það að aukastarfi að búa þessar grýlur til meðan hann að aðalstarfi hefur það verk að reiða heim í þverpokum frjálshyggjuboðskapinn frá Norðurlandaráði, fyrirvaralaust. Allt verður þetta mjög athyglisvert og öll var þessi afstaða að staðfestast hér á Alþingi. Og auðvitað er það fagnaðarefni því fleiri sem fylkja sér undir þá almennu stefnumörkun sem hér liggur til grundvallar hinni nýju aðlögun að Evrópusamstarfinu. Það er ekki síst fróðlegt fyrir okkur að fara yfir sögu ákvarðana okkar sjálfra í átt að því markaðsskipulagi sem við erum hér að fjalla um að taka þátt í með öðrum Evrópuþjóðum. Það liggur ljóst fyrir að þær viðræður sem fram hafa farið milli EFTA og Evrópubandalagsins að undanförnu hafa farið fram að frumkvæði Evrópubandalagsins og á þeim forsendum sem Evrópubandalagið setti þegar það kallaði til þeirra viðræðna, og það er verið með skýrum hætti að ræða um aðlögun Fríverslunarsamtakanna að þeim lagagrunni sem þegar hefur verið lagður innan Evrópubandalagsins. Þó að frumkvæði og forsendur þessara viðræðna séu með þessum hætti einhliða komnar fram af hálfu Evrópubandalagsins rýrir það ekki á nokkurn hátt gildi þess að við tökum fullan þátt og óhikað í þeim viðræðum sem hér fara fram. Það er miklu fremur ástæða til þess fyrir okkur að viðurkenna að innan Evrópubandalagsins mörkuðu menn með skýrari hætti nýjar línur til þess að útvíkka efnahagslegt samstarf á grundvelli markaðslögmála. Sú skýrsla sem hér liggur fyrir er mjög greinargóð um þær viðræður sem fram hafa farið. Hér hafa átt sér stað óformlegar undirbúningsviðræður, engar samningaviðræður enn sem komið er. Segja má með nokkrum hætti að í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir sé gerð grein fyrir þeirri dagskrá og þeim grundvallaratriðum sem liggja munu til grundvallar formlegum samningaviðræðum. Ég held að það fari ekki á milli mála að þeir embættismenn sem fyrst og fremst hafa af hálfu þjóðanna staðið að þessum viðræðum hafi unnið mjög gott verk. Þeir embættismenn sem leitt hafa starfið af okkar hálfu og reyndar síðasta hálfa árið leitt starfið af hálfu Fríverslunarsamtakanna hafa unnið mjög gott starf og auðvitað þá fyrst og fremst ráðuneytisstjórinn í utanrrn. sem mér er kunnugt um að hefur áunnið sér traust og virðingu annarra þjóða sem aðild hafa átt að þessum viðræðum. Það er því ástæða til þess hér að þakka þeim fulltrúum Íslands í embættismannaliðinu sem unnið hafa að þessum undirbúningi. En nú stöndum við á þeim tímamótum að þurfa að taka hinar pólitísku ákvarðanir. Nú er komið að því að stjórnmálamenn þurfa að taka afstöðu og hafa forustu fyrir því sem gerast mun í framhaldi af þeirri niðurstöðu sem þegar er fengin. Það veltur því á Alþingi að taka hér um mikilvægar ákvarðanir. Auðvitað er það svo að vöruviðskiptin skipta Íslendinga hvað mestu máli í þeim samkomulagsgrundvelli sem fyrir liggur. Það eru mestir hagsmunir fólgnir í því að á þeim vettvangi fáum við eðlilega og góða samninga um óhindruð viðskipti á hinu stóra markaðssvæði. Hagsmunir okkar í þessu efni eru fyrst og fremst bundnir við fisk. Meginhluti okkar útflutningsframleiðslu er sjávarafurðir. Og þó að okkur takist, m.a. með þátttöku í hinni nýju efnahagssamvinnu á næstu árum, að auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi og skjóta nýjum stoðum undir íslenskt atvinnulíf og treysta það þar með verður sjávarútvegur um langa framtíð undirstaða framleiðslu í þessu landi og undirstaða útflutnings Íslendinga. Þess vegna skiptir mestu máli í þeim viðræðum sem fyrir dyrum standa og þeim pólitísku ákvörðunum sem teknar verða að hafa hagsmuni sjávarútvegsins í huga. Það er réttmæt gagnrýni sem fram hefur komið af hálfu talsmanna sjávarútvegsins að hæstv. ríkisstjórn, og hæstv. utanrrh., hefur ekki að undanförnu gefið þessum sérstöku hagsmunum nægjanlegan gaum. Þess verður þess vegna krafist að í framhaldinu verði lögð önnur og ríkari áhersla á þessa meginhagsmuni Íslands í þeim viðræðum sem fram munu fara. Sá árangur náðist að innan Fríverslunarsamtakanna var fallist á sjónarmið og kröfur Íslendinga um fríverslun með fisk. Auðvitað var þetta merkur áfangi og mikilvægur fyrir Íslendinga en þó fyrst og fremst að formi til. Viðskiptahagsmunir okkar með sjávarafurðir hafa ekki verið innan Fríverslunarsamtakanna heldur miklu fremur innan Evrópubandalagsins og í Bandaríkjunum og á öðrum markaðssvæðum. Þess vegna var þessi samþykkt meira formlegur sigur fyrir Ísland en að hún hefði efnislega þýðingu. Því hygg ég að allir hljóti að gera sér grein fyrir þó að ég ætli ekki hér að gera neitt lítið úr því að Fríverslunarsamtökin gerðu þá samþykkt sem hér um ræðir. Við vitum að innan hinna ríkja Fríverslunarsamtakanna er sjávarútvegur og verslun með fiskafurðir ekki sérstakt hagsmunamál og jafnvel Norðmenn eru ekki á neinn hátt jafnháðir sjávarútvegi og við Íslendingar og því fer víðs fjarri að útflutningur þeirra á sjávarafurðum komist hlutfallslega nálægt því sem hann er hér frá Íslandi. Ég hygg að sjávarafurðir séu varla meira en 5--6% af þeirra útflutningi. Það er því augljóst að jafnvel þeir hafa ekki nándar nærri jafnmikilla hagsmuna að gæta á þessu sviði og við og aðrar þjóðir Fríverslunarsamtakanna þeim mun minni hagsmuni. Er þá þess að vænta að þessar þjóðir muni styðja svo að dugi til þau sjónarmið Íslendinga sem tengjast hagsmununum sem bundnir eru við útflutning á sjávarafurðum? Ég efa ekki að Fríverslunarsamtökin muni standa við sín orð og halda þessum kröfum til streitu, en það er valt á það að treysta að sá þungi verði að baki þessari kröfu af hálfu EFTA-þjóðanna að dugi okkur og okkar sjávarútvegshagsmunum. Það er þetta sem við verðum að hafa í huga. Það kemur reyndar skýrt fram í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir að verulegum vandkvæðum verður bundið að knýja fram í þessum viðræðum kröfuna um fríverslun með fisk. Í skýrslunni stendur á bls. 17 í kafla um sjávarafurðir, með leyfi forseta: ,,Í vinnuhópi I var afstaða EFTA-ríkjanna sú að komið yrði á sams konar fríverslun með sjávarafurðir milli EFTA-ríkjanna og EB og taka á gildi innan EFTA á næsta ári. Fulltrúar framkvæmdastjórnar EB lýstu því að að því er bandalagið varðaði, þá væri slík fríverslun tengd öðrum þáttum hinnar sameiginlegu fiskimálastefnu þess. Fulltrúar EFTA lögðu áherslu á að slík tenging í hverjum þeim samningaviðræðum er síðar færu fram mundi ganga gegn grundvallar þjóðarhagsmunum. Í niðurstöðum stjórnarnefndar viðræðnanna sagði síðan að af þessum ástæðum yrði nákvæmt innihald hverra þeirra ákvæða sem sett væru á þessu sviði augljóslega að verða samningsatriði.`` Þetta er í raun og veru kjarni málsins. Evrópubandalagið svarar kröfunni um fríverslun með fisk með því að tefla fram fiskveiðistefnu sinni. Er þess einhver von að við og Fríverslunarsamtökin getum knúið Evrópubandalagið til þess að falla frá núverandi fiskveiðistefnu? Ég dreg í efa að það gerist alveg á næstu árum. Auðvitað eru allar líkur til þess að hin sérstaka stefna sem lýtur að fiskveiðum og landbúnaði innan Evrópubandalagsins muni breytast á næstu árum. Ég er sannfærður um að á báðum þessum sviðum muni þróun verða í frjálsræðisátt og til aukinnar fríverslunar. Og það er eðlilegt að Íslendingar verði þátttakendur í slíkri þróun. Umræður þar um eru þegar hafnar, til að mynda að því er varðar landbúnaðarafurðir, innan almenna samkomulagsins um tolla og viðskipti. Við verðum hins vegar að gera okkur grein fyrir því að þessi þróun hlýtur að taka allmörg ár. Það er ekki fyrirsjáanlegt á næstunni að hún fari af stað svo nokkru nemi og þess er varla að vænta að Evrópubandalagið falli frá styrkjastefnu sinni í sjávarútvegi á næstunni. En það er auðvitað óhjákvæmilegur þáttur almennrar fríverslunar að koma í veg fyrir styrki þannig að samkeppnisaðstaðan sé jöfn. Ég hygg að það hafi komið fram að styrkir Evrópubandalagsins til sjávarútvegs á þessu ári séu 26--27 milljarðar íslenskra króna og verði yfir 80 milljarðar á fjögurra ára tímabili. Af þessu má sjá að líkurnar á því að skjótlega verði unnt að breyta þessu eru ekki ýkja miklar og þegar á það er litið að aðrar þjóðir Fríverslunarsamtakanna hafa ekki sömu hagsmuna að gæta og við verðum við sérstaklega að hyggja að okkar aðstöðu. Það hafa orðið verulegar breytingar á aðstæðum íslensks sjávarútvegs frá því að fríverslunarsamningurinn við Evrópubandalagið var gerður og bókun 6 gekk í gildi. Í fyrsta lagi hefur bandalagið sjálft tekið miklum breytingum. Í því eru nú mikilvægar viðskiptaþjóðir Íslendinga sem áður stóðu utan þess. Það hafa orðið miklar breytingar í flutningatækni sem gjörbreyta aðstæðum í vinnslu og með sölu sjávarafurða. Við erum smám saman og munum í enn ríkari mæli á næstu árum stefna að því að vinna íslenskan sjávarafla meir og með öðrum og áhrifameiri hætti hér heima en gert hefur verið. Við vitum að sú staða sem uppi er í dag gerir það að verkum að samkeppnisaðstaðan innan sjávarútvegsins hér heima er mismunandi eftir því hvaða fisk menn eru að vinna eða hvernig og hún er jafnvel mismunandi þar af leiðandi eftir byggðarlögum. Allt kallar þetta á sérstakt endurmat á stöðu sjávarútvegsins gagnvart markaði Evrópubandalagsins. Í skýrslu sem samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi hefur gefið út segir svo, með leyfi forseta: ,,Í væntanlegum viðræðum við Evrópubandalagið er nauðsynlegt að undirstrika mikilvægi sjávarútvegs á Íslandi. Íslendingar þurfa frjálsan aðgang að mörkuðum bandalagsins þar sem sjávarafurðir eru iðnaðarvörur Íslendinga. Íslendingar fara ekki fram á að Evrópubandalagið breyti fiskveiðistefnu sinni heldur viðurkenni sérstöðu Íslands. Ljóst er að Íslendingar þurfa að leita eftir viðbótarsamningi við fríverslunarsamninginn við Evrópubandalagið ef tollar bandalagsins eiga ekki að hafa varanleg áhrif á lífsafkomu á Íslandi, atvinnu- og byggðaþróun. Neyta þarf allra ráða til þess að tryggja hagsmuni okkar, bæði í væntanlegum viðræðum EFTA og Evrópubandalagsins og í tvíhliða viðræðum Íslendinga og bandalagsins.`` Þessi sjónarmið hafa forustumenn í íslenskum sjávarútvegi kynnt á undanförnum mánuðum og missirum og nú með alveg skýrum hætti í þeirri skýrslu sem út hefur verið gefin. Það er hins vegar áhyggjuefni og gagnrýniefni á hæstv. utanrrh. að hafa ekki sinnt eða tekið nægjanlega mikið tillit til þessara sérstöku aðstæðna og óska sjávarútvegsins í þessu efni sem fram hafa komið, ekki í fyrsta sinn nú, heldur mörgum sinnum áður, og ég minni í því sambandi til að mynda á samþykktir fiskiþings fyrir heilu ári síðan. Það er að mínu viti rangt af hálfu hæstv. utanrrh. að vísa frá eða taka svo dræmt í hugmyndir um samhliða-tvíhliða viðræður eins og hann hefur gert að undanförnu og í viðræðunum hér í dag. Ég hygg að það liggi í augum uppi að það verður mjög erfitt að knýja Evrópubandalagið til þess að falla frá fiskveiðistefnu sinni og styrkjastefnu og ná alveg á næstu árum þannig samningum um fríverslun. Og við getum varla vænst þess að aðrar þjóðir Fríverslunarsamtakanna leggi það ofurkapp á sérstöðu Íslands að við þurfum ekki að huga sérstaklega að þessum þætti. Við eigum þess vegna að mínu mati og í samræmi við þær óskir sem fram hafa komið frá sjávarútveginum alveg hiklaust og ákveðið að taka jafnhliða upp tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Það dugar ekki í því efni að vísa til almennra samtala við einstaka ráðamenn Evrópubandalagsins eða almenns samráðsfunds sem hæstv. sjútvrh. átti með þeim aðila í framkvæmdanefnd Evrópubandalagsins sem fer með sjávarútvegsmál. Það eru ekki tvíhliða viðræður af því tagi sem við erum að tala um hér. Ég er ekki að gera lítið úr slíkum samtölum. Þau eru nauðsynleg og óhjákvæmileg til þess að treysta og styrkja samningaviðræður okkar við Evrópubandalagið. Og satt best að segja þurfum við að gera miklu meira af því að eiga slíkar viðræður, bæði við framkvæmdanefnd bandalagsins og forustumenn einstakra ríkja. En það sem hér þarf að gerast er það að með ákveðnum hætti verði teknar upp formlegar tvíhliða viðræður til þess að tryggja þessa hagsmuni. Þá segja menn sem svo, eins og hæstv. utanrrh. gerði hér í ræðunni: ,,Það getur ekki gerst vegna þess að Evrópubandalagið gerir þá kröfu til fiskveiðiheimilda innan íslenskrar fiskveiðilögsögu.`` Um það er algjör samstaða að ég vænti á Alþingi Íslendinga að við ætlum ekki í þessum samningum að taka upp neinar slíkar viðræður. Það hefur aldrei komið til tals af hálfu Íslendinga í þessu efni. Satt best að segja eru engin rök fyrir því af hálfu Evrópubandalagsins að bera fram slíkar kröfur þó að við förum fram á að tollar verði alfarið afnumdir af sjávarafurðum. Þvert á móti má segja að Ísland leggi mikið fram ef við erum reiðubúnir til þess að starfa á markaði Evrópubandalagsins og hins nýja efnahagssvæðis Evrópu á þeim grundvelli einum að fá hindrunarlaust og án tollahindrana að selja okkar sjávarafurðir sem eru okkar iðnaðarvörur á þessum markaði án þess að gera jafnhliða kröfu til þess að Evrópubandalagið leggi tafarlaust niður styrkjastefnu sína. Það er býsna mikið framlag af Íslands hálfu að bjóðast til þess að taka með þessum hætti þátt í hinum sameiginlega markaði án þess að gera þá kröfu að styrkirnir verði aflagðir þegar í stað. Það eru engin rök af hálfu Efnahagsbandalagsins að tefla neinum öðrum kröfum fram þegar við óskum eftir viðurkenningu á þessari sérstöðu, að okkar sjávarafurðir eru jafngildar iðnaðarvörum annarra, enda hefur það komið fram í yfirlýsingum af hálfu forustumanna helstu ríkja Evrópubandalagsins að þeir vilja horfa á þessa sérstöðu Íslands og ef eitthvað er að marka þau ummæli og þau eru annað en orðin tóm, sem ég hef enga ástæðu til að ætla, er eðlilegt að við förum fram á að þessar tvíhliða viðræður varðandi hagsmuni íslensks sjávarútvegs á þessum markaði hefjist þegar í stað og fari fram samhliða hinum almennu viðræðum sem grundvöllur hefur verið lagður að. Auðvitað þarf í hinum almennu EFTA/EB-viðræðum að halda fríverslunarkröfunni til streitu og við eigum ekkert að gefa eftir í því efni. Við verðum hins vegar að gera okkur grein fyrir því að þar erum við að tala um atriði sem tekur lengri tíma að ná fram en við höfum til þess að tryggja sjávarútveginum algjörlega óhindraðan aðgang að markaði Evrópubandalagsins. Þess vegna verður að gera þessa kröfu og ég vænti þess að jákvæðari og skýrari svör fáist um þetta af hálfu hæstv. ríkisstjórnar áður en þessari umræðu lýkur en fengust í framsöguræðu hæstv. utanrrh. Annar þáttur sem hér er verið að fjalla um lýtur að auknu frelsi fjármagns og þjónustu. Ég hygg að það skipti okkur Íslendinga verulegu máli að taka þátt í þeim ákvörðunum sem nú er verið að taka á vettvangi annarra Evrópuþjóða í þeim tilgangi að létta af hömlum á þessu sviði. Það hefur margs konar þýðingu fyrir okkur Íslendinga. Ég er sannfærður um að það mun auðvelda okkur að takast á við ýmsa grundvallarþætti sem hafa verið vandamál í íslenskri hagstjórn. Ég er sannfærður um að það auðveldar okkur að ná fram markmiðum um uppbyggingu á fjölbreyttara íslensku atvinnulífi og yfirleitt að tryggja að við getum tekið þátt í þessari samvinnu og okkar atvinnugreinar og okkar þjónustufyrirtæki geti verið gjaldgeng í alþjóðlegu samstarfi. Það væri of langt mál að fjalla um alla þá hagsmuni sem hér eru í húfi. Auðvitað er það svo að aðstæður eru sérstakar á Íslandi, en við eigum eigi að síður að taka fullan þátt í þeim grundvallarákvörðunum sem hér verða teknar. Það er á hinn bóginn ekkert óeðlilegt að við höfum sérstaka aðgæslu, til að mynda að því er varðar eignaraðild að auðlindum, og það kallar enn á að við tökum ákvarðanir og setjum hér nýja löggjöf, til að mynda um fjárfestingu erlendra aðila. Að því máli var unnið í fyrrv. ríkisstjórn og tilbúin löggjöf þar um, en framgangur þess máls strandaði þá á Framsfl. sem ekki var tilbúinn til að ákveða nýja löggjöf í því efni, en þar var einmitt sérstaklega gert ráð fyrir því að fjárfesting erlendra aðila væri takmörkuð þar sem íslenskar auðlindir eru í húfi en að öðru leyti að því stefnt að fjárfesting erlendra aðila hér yrði með sambærilegum hætti við það sem gerist meðal annarra þjóða. Þess vegna eigum við óhikað að taka hér grundvallarafstöðu í ljósi þessara sérstöku íslensku aðstæðna og gera nauðsynlegar breytingar á okkar löggjöf. Að minni hyggju væri það sterkara ef við hefðum áður en þessum samningaviðræðum lýkur afgreitt frá Alþingi nýja löggjöf einmitt um þessi efni þar sem við óhikað samræmdum hina almennu reglu því sem er að gerast innan Evrópusvæðisins en tryggðum okkar auðlindir svo sem ég hygg að almenn samstaða sé um. Ég er sannfærður um að það er sterkara og öruggara fyrir okkur að afgreiða þessa löggjöf áður en formlegar samningaviðræður hefjast. Hér koma líka til hagsmunir til að mynda lífeyrissjóða varðandi skuldabréfakaup erlendis, möguleikar okkar til þess að mynda á þann veg eignir erlendis á móti erlendum lánum. Ég hygg að hvar sem borið er niður í þessu efni séu miklir og mikilvægir hagsmunir í húfi. Ég er einnig sannfærður um að það er eðlilegt af okkar hálfu að taka þátt í þeim ákvörðunum er lúta að auknu frelsi varðandi atvinnu- og búseturétt. Við ákváðum fyrir fáum árum að taka þátt í sameiginlegum vinnumarkaði Norðurlandanna með sérstökum heimildum Íslendinga til þess að grípa inn í ef aðstæður yrðu með sérstökum hætti og ég held að þar liggi fyrir sá háttur sem við getum haft á varðandi hið víðtækara samstarf innan efnahagssvæðis Evrópu, þ.e. að taka óhikað þátt í grundvallarbreytingunum sem gerðar eru en um leið að fá viðurkennda þessa sérstöðu Íslands. Eins og kom fram í máli hæstv. utanrrh. eru það aðrir þættir sem hafa haft meiri áhrif í þá veru að hindra það að fólk flyttist hingað í stórum stíl en raunverulega þær heimildir þó að þær séu nauðsynlegar öryggisins vegna. Að sumu leyti hygg ég að við séum í þeim sporum að þrátt fyrir aðild okkar að slíkum breytingum munum við á næstu árum frekar þurfa á því að halda að leita eftir erlendri fjárfestingu hér á landi til nauðsynlegrar uppbyggingar í þeim tilgangi að gera atvinnulífið fjölbreyttara en hitt að við þurfum að standa á móti því að erlendir aðilar komi hér og fjárfesti. Ég hygg að aðstaða okkar á næstu árum verði miklu fremur þessi. Þau jaðarmálefni, sem svo eru kölluð og hér er ætlunin að ganga til samninga um, skipta okkur líka mjög miklu máli, hvort heldur við erum að horfa til aðstöðu námsmanna til þess að eiga aðgang að erlendum menntastofnunum, möguleika okkar til þátttöku í alþjóðlegu rannsókna- og vísindastarfi eða samstarfi á sviði umhverfisverndar. Allt skiptir þetta okkur mjög miklu máli og óþarfi er að fara um það mjög mörgum orðum. Það hefur svo valdið ýmsum áhyggjum hvort við værum með þessum hætti og samningum af þessu tagi að tengjast alþjóðlegum stofnunum á þann hátt að við yrðum bundnir af yfirríkjaákvörðunum. Fari svo, sem ég vænti, að við förum inn í samninga í þessum farvegi sem hér hefur verið lagður grundvöllur að er í sjálfu sér ekki mikið að varast í því efni, en eðlilega hljóta að koma upp mjög margar og flóknar spurningar lagalegs eðlis, spurningar um undirbúning ákvarðana og hvernig ákvarðanir fara fram. Það hljóta að koma upp kröfur um skilvirka ákvarðanatöku innan Fríverslunarsamtakanna og eðlilegar kröfur um úrskurðarvald eða dóma þegar ágreiningur kemur upp um framkvæmd þeirra lagareglna sem á verður byggt. Ég þykist vita að sumir líti svo á að dómstóll sem settur yrði upp af þessum sökum skerði sjálfsákvörðunarrétt Íslendinga og auðvitað má teygja hugtök af þessu tagi á ýmsa vegu, skýra þau bæði rúmt og þröngt, en hjá slíkum ákvörðunum verður auðvitað ekki komist og ég sé af þeim sökum ekki ástæðu til þess að setja fram gagnrýni eða efasemdir um ákvörðun um þátttöku í þessum viðræðum. Þvert á móti sýnist mér að í þeim embættismannaviðræðum sem fram hafa farið hafi verið tekið skynsamlega á þessum málum og lagður grundvöllur að samkomulagi sem geti verið og muni verða traust og Íslendingar geta auðveldlega átt aðild að. Ég er þess vegna alveg óhikað þeirrar skoðunar að það sé ekki bara eðlilegt heldur nauðsynlegt fyrir Íslendinga að taka þátt í þeim viðræðum milli EFTA og EB sem grundvöllur hefur verið lagður að og grein er gerð fyrir í þeirri skýrslu og embættismenn þjóðanna hafa undirbúið. Samhliða verður auðvitað að gera hina kröfuna að hafnar verði sérstakar tvíhliða viðræður af okkar hálfu við Evrópubandalagið til þess að fá fram óhindruð viðskipti með sjávarafurðir. En hver er stefna hæstv. ríkisstjórnar? Ég leyfði mér að skilja orð hæstv. utanrrh. á þann veg að hann væri í grundvallaratriðum þeirrar skoðunar að við ættum að taka ákvörðun um að hefja formlegar samningaviðræður á þeim grundvelli sem hér hefur verið lagður. Þó að vafalaust megi túlka ummæli hans á ýmsa vegu hygg ég að útilokað sé í raun og veru að túlka ræðu hans á annan veg en að af hans hálfu liggi hér fyrir skýr stefna og hann sé tilbúinn til að taka slíka ákvörðun á sameiginlegum ráðherrafundi sem fram á að fara 19. des. Það kemur fram í inngangi skýrslunnar að á þeim sameiginlega ráðherrafundi EFTA og EB sem halda á í Brussel 19. des. verði tekin ákvörðun um það hvort nægur grundvöllur sé til að hefja samningaviðræður á næsta ári. Það er auðvitað stór og veigamikil pólitísk ákvörðun. Það kom hins vegar ekkert fram um það í ræðu hæstv. utanrrh. hver væri afstaða ríkisstjórnar Íslands í þessu máli og hvaða afstöðu ríkisstjórnarflokkarnir hafa til málsins þegar þessi mikla pólitíska ákvörðun verður tekin sem Ísland þarf að gera grein fyrir á ráðherrafundinum 19. des. ef það ætlar ekki að taka áhættu af því að dragast aftur úr í samstarfi Evrópuþjóðanna. Ríkisstjórnin hefur haft margs konar fyrirvarapólitík í frammi á undanförnum mánuðum varðandi alþjóðasamstarf á þeim sviðum sem hér er verið að fjalla um. Nægir í því efni að minna á þann fyrirvara um efnahagssamstarf Norðurlandaþjóðanna sem hæstv. fjmrh. gerði af Íslands hálfu og hefur verið margítrekaður af hálfu fulltrúa og talsmanns Alþb. í alþjóðamálum, hv. 2. þm. Austurl. Ég hef gagnrýnt þessa fyrirvarapólitík og skil ekki hvers vegna ríkisstjórn Íslands getur ekki óhikað tekið þátt í efnahagssamstarfi Norðurlandaþjóðanna á þessu sviði, en á þeim vettvangi hefur verið gerður formlegur fyrirvari að því er varðar frjálsa fjármagnsflutninga og þjónustu. Á hinn bóginn liggja ekki fyrir formlegir fyrirvarar í þeim undirbúningsviðræðum sem fram hafa farið á vegum EFTA og EB, og er það auðvitað grundvallaratriði, ef við eigum að tryggja okkar hagsmuni í þeim viðræðum, að það verði ekki gert. Eftir Oslóarfund leiðtoga Fríverslunarsamtakanna lýsti hæstv. utanrrh. því yfir að Ísland hefði tekið þátt í þeirri ákvörðun sem þar var tekin án nokkurra fyrirvara og hæstv. viðskrh. lýsti því yfir á ársfundi Félags ísl. iðnrekenda að Ísland hefði tekið þátt í þessari lokayfirlýsingu án nokkurra fyrirvara. Hæstv. forsrh. hélt því hins vegar fram að Ísland hefði gert mjög veigamikla fyrirvara og í Morgunblaðinu er þetta haft eftir hæstv. forsrh. á þeim tíma, með leyfi forseta: ,,Steingrímur Hermannsson forsætisráðherra gerði á ríkisstjórnarfundi í gær grein fyrir fundi sínum með öðrum forsætisráðherrum EFTA-ríkjanna í Osló fyrr í vikunni. ,,Það kom fram mikil ánægja með þessa niðurstöðu á fundi ríkisstjórnarinnar, en ég taldi nauðsynlegt að leiðrétta það sem Jón Sigurðsson iðnaðarráðherra sagði á fundi iðnrekenda um EFTA-samþykktina, án nokkurra fyrirvara. Það er alls ekki rétt,,, sagði forsætisráðherra í samtali við Morgunblaðið. Steingrímur sagði að hann hefði gert mjög ákveðna fyrirvara um framkvæmd þessarar samþykktar. ,,Það eru reyndar allar þjóðirnar með fyrirvara um framkvæmd þessa samkomulags. Svisslendingar gerðu það í sinni ræðu og ég gerði það í minni ræðu. Reyndar má lesa næstum hvað sem er út úr þessu samkomulagi,,, sagði Steingrímur.`` Er það nú traustvekjandi af Íslands hálfu þegar forsætisráðherra Íslands lýsir því yfir eftir að hafa tekið þátt í samþykkt sem þessari að hún sé ekki merkilegri en það að lesa megi út úr henni hvað sem er? Ummæli sem þessi berast auðvitað til okkar samstarfsaðila og okkar viðsemjenda, og halda menn að þau auki traust á Íslendingum? Halda menn að þau leiði til þess að við eigum betra með að tryggja okkar hagsmuni í þessum viðræðum, þegar hæstv. forsrh. lýsir því yfir að það megi bara lesa hvað sem er út úr þessari yfirlýsingu? E.t.v. er þetta gert vegna þeirrar náttúru hluta Framsfl. að vilja bæði vera með og móti í flestum málum. Það gengur oft upp, ég játa það, í stjórnmálaumræðum hér heima af hálfu framsóknarmanna að tala með þessum hætti. En það getur ekki gengið að ríkisstjórn Íslands beri málflutning af þessu tagi á borð í samskiptum við aðrar þjóðir. Það verður að gera þá kröfu að hér sé kveðið skýrt að og að ríkisstjórn Íslands hafi ákveðna stefnu í þessu efni og sé ekki að gera grín að samþykktum sem við tökum þátt í með öðrum þjóðum á þann veg að segja að þær geti þýtt hvað sem er. Hæstv. sjútvrh. hefur á hinn bóginn lýst miklu ákveðnari og afdráttarlausari skoðunum af sinni hálfu um nauðsyn þess að við tökum óhikað þátt í því samstarfi sem hér fer fram og væntanlega verður að veruleika. Ummæli bæði hæstv. forsrh. og ýmissa annarra talsmanna Framsfl. vekja upp spurningar um það hver er hin eiginlega stefna og afstaða flokksins í þessu efni og ekki síst með því að Framsfl. fer, alltént að forminu til, með forustu fyrir þessari ríkisstjórn og ekki er hægt að ætlast til þess að aðrar þjóðir líti öðruvísi á. Því verður að gera þá kröfu að forsrh. Íslands tali með öðrum hætti um þær mikilvægu samþykktir sem við gerum. Það hefur svo komið fram af hálfu Alþb. að þar eru uppi miklu skýrari viðhorf en um leið mjög neikvæð gagnvart því samstarfi sem hér á sér stað. Aðaltalsmaður Alþb. í utanríkismálum, hv. 2. þm. Austurl., sagði í umræðum á aukaþingi Norðurlandaráðs fyrir skömmu, þar sem um þessi mál var fjallað, að hann sæi það ekki sem æskilegan hlut fyrir Norðurlöndin og alltént ekki fyrir Ísland að gera samninga með EFTA-þjóðunum á grundvelli þeirra reglna um innri markað sem settar hafa verið í Evrópubandalagslöndunum. Og hann bætti því við í ræðu sinni að við ættum að leita annarra leiða en að ganga inn í biðsal Evrópubandalagssamstarfsins. Sú ræða sem talsmaður Alþb. í þessu efni hélt á aukaþingi Norðurlandaráðs var svo grundvöllur þeirra ákvarðana sem landsfundur Alþb. tók nokkrum dögum seinna. Sú stefnumörkun sem hv. 2. þm. Austurl. lýsti á aukaþingi Norðurlandaráðs varð niðurstaða landsfundar Alþb. og formaður Alþb. hefur, aldrei þessu vant, tekið undir þá stefnumörkun sem hv. 2. þm. Austurl. hefur þannig markað fyrir Alþb. Svo virðist því sem um þessi mál sé, þrátt fyrir allt, góð og mikil samstaða innan Alþb. En í samþykkt þess segir, með leyfi forseta: ,,Ekki er hægt að fallast á að á næstu vikum verði knúin fram afstaða um aðild Íslands að formlegum samningaviðræðum EFTA við Evrópubandalagið um myndun evrópsks efnahagssvæðis. Nauðsynlegt er að frekari umræður fari fram áður en til slíkrar ákvörðunar er gengið og að almenningi gefist kostur á að setja sig inn í málavexti.`` Hér er skýrt og skilmerkilega kveðið að. Alþb., forustuflokkur í núv. ríkisstjórn um mótun stefnu í efnahagsmálum, hefur sagt að á næstu vikum verði ekki knúin fram afstaða um aðild að formlegum viðræðum. Þó liggur það fyrir og kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. og í máli hans sjálfs að á ráðherrafundi, sameiginlegum ráðherrafundi EFTA og EB 19. des. nk., eigi að taka um það ákvörðun hvort hefja eigi formlegar viðræður, fyrst undirbúning og síðan formlegar viðræður strax í upphafi næsta árs. Það liggur með öðrum orðum í augum uppi að ef við ætlum ekki að dragast aftur úr en verða samferða öðrum þjóðum þá þarf á næstu vikum að taka þá grundvallarpólitísku ákvörðun sem hér er verið að tala um. En áhrifamesti flokkurinn í ríkisstjórninni hefur sagt: Þessi ákvörðun verður ekki tekin á næstu vikum. Hvað þýðir þetta? Innan ríkisstjórnarinnar er ekki samkomulag um stefnu í þessu efni. Ég veit ekki hvort hæstv. utanrrh. hefur leitað eftir því innan hæstv. ríkisstjórnar að ná samstöðu um afstöðuna í þessu máli, það er mér ókunnugt um. Hitt er ljóst að hann kemur hér til þessarar umræðu án þess að ríkisstjórnarmeirihlutinn standi að baki túlkun hans á þeim ákvörðunum sem taka þarf. Það leiðir til þess að við stöndum hér frammi fyrir alveg nýjum aðstæðum og ég hygg að allir geri sér grein fyrir því að hér er um að ræða svo veigamiklar ákvarðanir sem hafa svo mikla þýðingu fyrir Ísland og snerta svo framtíð þessarar þjóðar og framtíðarhagsmuni þessarar þjóðar að það verður að gera þá kröfu að utanrrh. hafi alveg skýrt umboð meiri hluta Alþingis til að taka þær ákvarðanir sem teknar eru á alþjóðlegum vettvangi. Svo virðist því sem ekki sé búið að mynda meiri hluta hér á Alþingi fyrir nauðsynlegum ákvörðunum áður en kemur til ráðherrafundarins 19. des. Ég veit ekki hvort hæstv. utanrrh. hefur leitað eftir formlegu samstarfi við aðra stjórnarandstöðuflokka, en hann hefur ekki leitað eftir slíku samstarfi við Sjálfstfl. Þess vegna er alveg ljóst að eigi Ísland að taka þátt í ákvörðunum um framhald málsins og formlegar samningaviðræður að hefjast, þarf hæstv. utanrrh. að hafa með skýrum hætti stuðning og umboð frá meiri hluta Alþingis. Þess vegna er óhjákvæmilegt að Alþingi geri hér alveg sérstaka samþykkt um að taka þátt í þessum viðræðum og að mínu mati að hefja um leið tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Slíkt skýrt umboð verður að liggja fyrir áður en utanrrh. fer á fundinn 19. des. Útilokað er að Ísland fari þangað án þess að fyrir liggi meirihlutavilji á Alþingi. Það mundi stangast í grundvallaratriðum á við viðtekna þingræðisvenju að svo veigamikil pólitísk ákvörðun verði tekin án þess að staðreynt væri að meiri hluti væri fyrir henni á Alþingi. Hér er því þörf á sérstakri samþykkt og ég vil inna eftir því hvort það er ekki ætlun hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. utanrrh. að leita með skýrum hætti eftir slíkum umboðum. Allt annað er að mínu mati ögrun við þingræðið í landinu, ekki síst í ljósi þess að áhrifamesti flokkurinn innan ríkisstjórnarinnar hefur á svo augljósan hátt hafnað því að á næstu vikum verði ákvörðun tekin af þessu tagi. Sjálfstfl. er þeirrar skoðunar að Ísland eigi að taka þá ákvörðun og gera grein fyrir henni á nefndum ráðherrafundi í næsta mánuði að Ísland muni taka þátt með öðrum EFTA-þjóðum í þessum sameiginlegu viðræðum til þess að koma á því efnahagssamstarfi sem þar er um fjallað með skírskotun til þeirra efnisatriða, almennu grundvallarhugmynda sem fram koma og sérstakra aðstæðna Íslands í þeirri skýrslu sem embættismennirnir hafa lagt fyrir. Jafnhliða telur Sjálfstfl. það ófrávíkjanlega kröfu að hæstv. ríkisstjórn taki þegar í stað upp tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið til að tryggja hagsmuni íslensks sjávarútvegs og óhindraðan aðgang sjávarafurða að hinum sameiginlega markaði. Sjálfstfl. er fyrir sitt leyti tilbúinn til formlegra viðræðna við aðra flokka í þinginu, a.m.k. þá flokka sem eru tilbúnir til þess að taka slíkar ákvarðanir á næstu vikum. Frú forseti. Það mál sem hér er verið að fjalla um skiptir miklu máli fyrir íslenska hagsmuni. Hér er verið að fjalla um einhverja mestu og mikilvægustu pólitísku ákvörðun sem Ísland hefur tekið um langan tíma. Ég hef þá trú að þetta samstarf muni leiða til góðs fyrir Ísland ef við höldum rétt á okkar málum. Ef við gætum þess að tryggja svo sem frekast er kostur íslenska hagsmuni og okkar sérstöðu vegna sjávarútvegsins, þá er ég sannfærður um að full þátttaka í því mikla frjálsræði sem verið er að ákveða með þessari samvinnu mun styrkja íslenskt efnahagslíf, örva íslenskt atvinnulíf og tryggja betri lífskjör í framtíðinni. Þess vegna verðum við að taka þær mikilvægu ákvarðanir sem hér liggja fyrir á næstu vikum því að við höfum ekki efni á því að taka þá áhættu að slá þessum málum á frest og hugsanlega að dragast langt aftur úr öðrum þjóðum og einangrast hér í Norður-Atlantshafinu viðskiptalega og efnahagslega.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég vil, eins og þeir tveir sem hér hafa talað á undan mér, fagna því að samningar hafa tekist við Sovétríkin um sölu á síld. Ég lýsi hins vegar furðu minni á því sem kom fram hjá hv. 1. þm. Suðurl. þegar hann deilir á stjórnvöld í þessu sambandi og telur að stjórnvöld hafi stofnað þessari samningagerð í hættu. Verkin tala, samningurinn hefur tekist og það er sú staðreynd sem við blasir. Ég vil einnig benda á það að þessi samningur var í raun gerður löngu áður en samningur um olíu var gerður. Hann fór þá til æðstu stjórnar Sovétríkjanna, með tilmælum frá íslenskum stjórnvöldum, og hefur verið þar til meðferðar síðan. Ég vísa því algerlega á bug að íslensk stjórnvöld hafi gert nokkuð sem stofnaði þessum samningi í hættu. Þvert á móti kom fram hjá íslenskum stjórnvöldum mjög mikil áhersla eftir öllum hugsanlegum leiðum á það að samningurinn tækist. Ég vil í upphafi míns máls um þá miklu vinnu sem fram hefur farið undir forustu okkar Íslendinga til undirbúnings samningsviðræðna við Evrópubandalagið taka það fram að þingflokkur framsóknarmanna telur að við eigum að ganga til þessara viðræðna á grundvelli þeirrar vinnu. En að sjálfsögðu eigum við ætíð að halda fram þeim sérhagsmunamálum svo sem gert hefur verið á öllum stigum þessarar vinnu, hvort sem menn vilja kalla það fyrirvara eða sérhagsmuni okkar Íslendinga, en ég kem að því nánar síðar. Áður en ég rökstyð þessa niðurstöðu nánar vil ég ræða um þær hugmyndir sem heyrst hafa, annars vegar um fulla aðild að Evrópubandalaginu, sem ég fagna að kom ekki fram hjá síðasta hv. ræðumanni, og hins vegar það sem samtök fiskvinnslumanna leggja nú áherslu á, að leita fremur eða a.m.k. samhliða eftir sérsamningi um sölu á sjávarafurðum, þ.e. um útvíkkun á þeim samningi sem við höfum nú og venjulega er vísað til sem bókunar 6. Ég held að þeir, sem lýsa áhuga á fullri aðild eða telja að rétta leiðin sé að sækja um fulla aðild og leita eftir þeirri leið að sérstakri undanþágu fyrir okkur Íslendinga, þekki ekki grundvallaratriði Evrópubandalagsins. Þar gildir svonefndur Rómarsáttmáli sem í raun er stjórnarskrá bandalagsins og verður ekki vikið frá nema öll aðildarríkin samþykki. Það hefur komið fram afar greinilega í öllum þeim viðræðum sem ég og ýmsir fleiri íslenskir ráðherrar hafa átt við forustumenn bandalagsins að í raun sé varla um að ræða undanþágu frá neinum ákvæðum Rómarsáttmálans. Í mesta lagi geti það orðið aðlögunartími. Eins og kemur m.a. fram í skýrslu þingmannanefndarinnar um sjávarútvegsmál innan Evrópubandalagsins er eitt af grundvallaratriðum Rómarsáttmálans að móta skuli sameiginlega sjávarútvegsstefnu og það er á grundvelli þess atriðis sem árið 1970 var ákveðin sú stefna af framkvæmdastjórninni í Brussel að aðgangur allra aðildarríkja Evrópubandalagsins skuli vera jafn að auðlindum sjávar. Í þeim viðræðum sem ég hef átt við ýmsa af þessum forustumönnum hefur greinilega komið fram að þeir hafi ekki heimild til þess að breyta út af þessari stefnu. Ég tel því í raun að hér sé full samstaða um það innan Alþingis, og ég fagna því alveg sérstaklega, að ekki skuli leitað fullrar aðildar að Evrópubandalaginu. Ég tel að við séum sammála um að slíkt samræmist ekki þeim eindregna vilja Alþingis að við afsölum okkur ekki yfirráðum yfir þeim náttúruauðlindum sem liggja til grundvallar okkar sjálfstæði, fyrst og fremst sjávarútveginum og sömuleiðis nýtingu orkulinda landsins. Ég vil sérstaklega lýsa ánægju minni með þetta. Ég tel að það sé afar nauðsynlegt að kynna þessi sjónarmið betur almenningi en gert hefur verið því mér virðist sem nokkur misskilningur komi fram, t.d. í skoðanakönnunum, á þessum möguleika um fulla aðild að Evrópubandalaginu. Það kemur mjög réttilega fram í skýrslu þingmannanefndarinnar að sjávarútvegurinn vegur að sjálfsögðu miklu meira hér hjá okkur Íslendingum en öðrum þjóðum í Evrópu. Það er rétt sem síðasti hv. ræðumaður sagði að útflutningur t.d. Norðmanna á sjávarafurðum 1988 var um 6,5% þeirra útflutnings en okkar 75%. Innan landa Evrópubandalagsins er sjávarútvegur sem hlutfall af þjóðartekjum hvergi yfir, ef ég man rétt, 1,58% en okkar nálægt 20%. Svo þetta ákvæði, sameiginleg stjórn þessara náttúruauðlinda, þýðir vitanlega ekkert annað en afsal sjálfstæðis þessarar þjóðar. Um hitt atriðið sem mjög hefur komið fram upp á síðkastið, að leita sérstakra samninga um útvíkkun á bókun 6, vil ég segja þetta. Það er alrangt hjá síðasta hv. ræðumanni að þessa hafi ekki verið leitað. Ég veit að hv. þm. þekkir það. Við sátum saman í ríkisstjórn þegar ég fór til Brussel í des. 1987, sérstaklega til að kanna hvort slíkir samningar kæmu til greina. Ég átti þá viðræður við de Clercq, sem var eins konar utanrríkisráðherra framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, og sömuleiðis við þann mann sem fór með sjávarútvegsmálin. Það kom mjög greinilega fram hjá þessum mönnum að fyrst yrðum við, eins og de Clercq reyndar sagði, að fá fullt frelsi með fisk innan EFTA, Fríverslunarbandalagsins áður en við gætum gert okkur vonir um að fá útvíkkun á bókun 6. Sömuleiðis kom mjög greinilega fram hjá þessum embættismönnum að til þess að fá útvíkkun á bókun 6 og þá með tilvísun til þeirrar stefnu sem hafði verið mörkuð 1970 og byggð, eins og ég sagði áðan, á grundvallaratriðum Rómarsáttmálans yrði öll slík útvíkkun að fara fyrir öll aðildarríkin og fá þar samþykki sem þessir menn sögðu og ég veit að síðar embættismenn sem þar hefur verið talað við hafa lagt mjög ríka áherslu á að yrði að gerast og töldu vonlaust að slíkt gæti gerst og vísuðu reyndar á bug vilja til slíkra viðræðna og lögðu áherslu á þá þegar, eins og kom fram á fjölmörgum sameiginlegum fundum bæði utanrrh. og fleiri forustumanna EFTA og EB, að leggja bæri áherslu á sameiginlegar viðræður hvorra tveggja samtakanna. Ég hef sannarlega ekki á móti því að enn verði látið á það reyna hvort slíkar viðræður geti hafist. Ég hef ekki á móti því. Það er sjálfsagt að verða við því. Nú er það staðreynd að fulltrúar sjávarútvegs hér hafa tekið þátt í miklu af þessum viðræðum og þekkja þær mjög vel, en það er sjálfsagt að reyna enn einu sinni. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það ætti þá að kanna það í viðræðum við stjórnmálalega leiðtoga Evrópubandalagsins. Það hefur reyndar verið gert. Síðast á fundi með Mitterand hér á Íslandi fyrir nokkrum dögum var m.a. rætt um sérstöðu Íslands og henni mjög ítarlega lýst. Þá kom fram hjá Frakklandsforseta mikill vilji til þess að taka tillit til sérstöðu Íslands, en hann tók líka fram að slíkir sérsamningar yrðu að fylgja í kjölfar samninga EFTA og EB. Hann sagði reyndar að í kjölfar slíkra samninga og þegar ekki væri um fulla aðild að ræða kæmu vissulega ýmsar undantekningar til greina. Sama kom fram á fundi sem ég átti með forsætisráðherra Bretlands og reyndar einnig á fundi sem ég átti ásamt forseta Íslands með kanslara Þýskalands, Kohl. Ég get því ekki skilið orð þessara manna öðruvísi en svo að þeir séu að vísu mjög skilningsgóðir á okkar sérstöðu en leggi alla áherslu á að viðræður og hugsanlegir samningar við EFTA komi fyrst og hitt komi á eftir. Engu að síður segi ég að það er sjálfsagt að athuga hvort ná megi samhliða EFTA-samningum viðræðu við EB um tilslökun á 6. greininni. Ég lýsti hér áðan þeirri skoðun þingflokks framsóknarmanna að ganga ætti til þessara viðræðna og utanríkisráðherra eigi á fundinum 19. des. nk. að samþykkja að viðræðurnar hefjist. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því að gert er ráð fyrir að þessar viðræður verði í raun tvíþættar. Það er gert ráð fyrir því að fyrst hefjist eins konar undirbúningsfundir sem geti jafnvel tekið nokkra mánuði og þeir verði áður en ákveðið verður að ganga til formlegra samninga milli EFTA og EB. Menn verða að gæta að því að þær viðræður sem hingað til hafa farið fram hafa fyrst og fremst verið í höndum embættismanna og það eru ýmsar pólitískar spurningar sem eftir er að fjalla um. Ég tek það fram og tek undir það sem hefur verið sagt um ágæta frammistöðu okkar Íslendinga í þessum viðræðum. Reyndar fannst mér þó einkennilegt að hv. síðasti ræðumaður undanskildi íslenska utanríkisráðherrann í sínum þökkum því að ég verð mjög mikið var við það, t.d. á fundi sem ég sat fyrir örfáum dögum um þessi mál, að talið er að mjög vel hafi verið á þessum málum haldið, bæði af hálfu íslenskra embættismanna og pólitískt af hálfu utanrrh. Og mér sýnist nú að viðurkenna megi það sem vel er gert. Hér var sagt áðan að við Íslendingar ættum ekki, eins og ég skildi hv. þm., að vera með sérstaka fyrirvara og vísað m.a. í umræður sem um það fóru fram eftir leiðtogafundinn í Osló. Ég vil, með leyfi forseta, lesa nokkur orð úr ræðu þeirri sem ég flutti þá. Eftir að ég hafði rakið nauðsyn þess að við Íslendingar hefðum full yfirráð yfir okkar sjávarútvegi, okkar orkulindum, og að það væri grundvöllur að okkar sjálfstæði, þá segi ég: ,,Með þetta í huga verð ég að leggja áherslu á að af Íslands hálfu á fyllsta mögulega framkvæmd samstarfsins fyrst og fremst við frjálsa verslun með varning. Hins vegar verðum við að hafa fyrirvara hvað varðar frelsi á sviði fjármagnsflutninga, þjónustu og fólksflutninga. Hið litla og viðkvæma íslenska peningakerfi verður að styrkja og gera virkara en það er nú áður en unnt er að samþykkja fullt frelsi fjármagnsflutninga. Hið sama á við um frelsi á sviði þjónustu- og vinnuaflsflutninga. Við erum að sjálfsögðu fúsir að kanna þessi atriði en aðlögun verður að gerast smám saman og byggjast á vandlegu mati á áhrifum slíks á íslenskt fullveldi.`` Þarna sagði þannig að ekki verður misskilið að um fyrirvara væri að ræða af hendi okkar Íslendinga. Þessi ræða var lögð fram í ríkisstjórninni og rædd þar eftir fundinn og lýstu allir fullum stuðningi við það sem þarna er sagt. Hv. þm. gerði einnig að umtalsefni þá samþykkt sem þarna var gerð. Vissulega má um það deila hve opin hún er en ég vil einnig, með leyfi forseta, lesa hér eina málsgrein úr þessari samþykkt, sameiginlegri samþykkt Oslóarfundarins. Þar segir: ,,Við gerum ráð fyrir því að samningaviðræður mundu leiða til samkomulags, að svo miklu leyti sem það er mögulegt, um óhindraðan flutning á vöru, þjónustu, fjármagni og fólki, með það að markmiði að koma á einu samræmdu evrópsku efnahagssvæði. Verum því reiðubúnir að kanna ýmsa möguleika og leiðir til að styrkja formleg tengsl milli EFTA-ríkjanna og EB.`` Þetta er nú ekki mjög nákvæmt. Á þeim fundum sem þarna fóru fram, m.a. sérstökum fundum forsætisráðherranna, kom m.a. fram að Svisslendingar, sem voru raunar með að sumu leyti ákveðnari fyrirvara en við, töldu þetta vera það opið að þeir gætu sætt sig við það. Svíar, sem t.d. vildu endilega fá hér inn sem valkost númer eitt tollabandalag en fengu það ekki af því að hin ríkin vildu ekki binda sig við neina ákveðna leið, töldu jafnframt að þetta væri það opið að innan þessa orðalags gæti falist tollabandalag. Ég tel því að ég hafi verið í fullum rétti þegar ég lýsti því að í þessu samkomulagi er svo sannarlega lýst vilja til að ganga til viðræðnanna. Á því leikur ekki nokkur vafi. Hins vegar er því haldið afar opnu á hvaða forsendu slíkar viðræður verði og sömuleiðis eru þarna fyrirvarar, ég leyfi mér að kalla þá svo, eða a.m.k. mjög opið hverjar niðurstöður þessi ríki geti sætt sig við. En í raun og veru er þetta ekki aðalatriðið heldur hitt að eftir að þessi vísbending var gefin frá leiðtogafundinum í Osló hefur farið fram mjög mikil, ítarleg og mjög vandlega unnin vinna að undirbúningi að þessum viðræðum. Ég ætla ekki að rekja hér eftir ítarlega ræðu utanrrh. þá niðurstöðu sem fengin er úr þeim nefndum sem þarna voru skipaðar enda ítarlega rakið sömuleiðis í þeirri skýrslu sem liggur á borðum þingmanna. Ég vil þó láta koma skýrt fram og sérstaklega ítreka að í þessari vinnu hefur sömuleiðis --- ef menn vilja ekki kalla það fyrirvara, þá a.m.k. sérstök aðstaða Íslands verið ítarlega tíunduð. Það kemur fram hvað eftir annað. Það kemur t.d. fram hér hvað eftir annað, og EFTA-ríkin hafa stutt það, að fríverslun með fisk verði að ríkja á væntanlegu evrópsku efnahagssvæði. Það hefur aldrei farið neitt á milli mála að þetta er sá mikli fyrirvari sem Ísland setur við niðurstöðu þessara samningaviðræðna. Sömuleiðis hefur komið fram að Íslendingar hafa sett ákveðinn fyrirvara, og kemur það hér fram í skýrslunni, eða, ef menn vilja heldur segja það, komið vel á framfæri sinni sérstöðu í sambandi við frjálsa flutninga fjármagns. Ég vek athygli á því að innan Evrópubandalagsins er ekki gerður greinarmunur á frjálsum kaupum á verðbréfum og frjálsum kaupum á hlutabréfum. Þetta er ein meginástæðan fyrir því að ég tel að skoða þurfi þetta frelsi mjög vandlega. Við erum, eins og hér hefur komið fram, öll sammála um það að glata ekki stjórn og yfirráðum yfir okkar auðlindum, eða, með öðrum orðum, við viljum ekki að erlendir aðilar geti t.d. eignast þau fyrirtæki sem stunda hér sjávarútveg, og við viljum vitanlega heldur ekki að þeir geti eignast þau fyrirtæki sem nýta orkulindir landsins. Á þessu er ekki gerður greinarmunur í dag í þeim reglum sem gilda innan Evrópubandalagsins. Og þó að ég sé þeirrar skoðunar að frelsi með fjármagnsflutninga muni smám saman aukast hér á landi er þetta svo stórt atriði að við getum ekki á þessari stundu sagt að fullkomið frelsi verði innleitt hér á næstu mánuðum eða jafnvel árum. Þetta þarf að skoðast miklu nánar og þá að sjálfsögðu í nánum tengslum við þetta grundvallaratriði sem við höfum öll lagt svo mikla áherslu á. Það hefur heldur aldrei farið á milli mála að íslenska peningakerfið er mjög veikt í samanburði við hið stóra peningakerfi nágrannaþjóðanna, og hér eru ýmsar þær reglur sem þarf að skoða áður en aukið frelsi getur orðið. Þær verða skoðaðar og eru vitanlega í athugun og skref hafa verið stigin, eins og kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni, í þá átt að auka frelsi á þessu sviði og þau munu verða stigin áfram. Ég vara hins vegar við að menn rasi þar um ráð fram og framkvæmi hluti án þess að skoða mjög vandlega heildaráhrifin. Við höfum einnig haft fyrirvara í sambandi við fólksflutninga og þeir fyrirvarar hafa verið þeir sömu í raun og við höfum haft gagnvart frjálsum fólksflutningum á milli Norðurlandanna. Við höfum sem sagt heimild þar til að grípa inn í ef þessir fólksflutningar verða svo víðtækir að þeir kunni að valda verulegu jafnvægisleysi á hinum litla íslenska vinnumarkaði. Fleiri þjóðir eru með þennan fyrirvara, t.d. Svisslendingar. Þeir eru í raun og veru með enn þá ákveðnari fyrirvara að þessu leyti. Það má svo sem geta þess að Svisslendingar hafa einnig verið með ýmsar athugasemdir í sambandi við frjálsa flutninga fjármagns og hafa lýst yfir hvað eftir annað að þeir muni aldrei fallast á að aðrir ákveði hvernig þeir fari með sinn frjálsa fjármagnsmarkað. Við höfum einnig ætíð tekið fram að við getum ekki fallist á yfirþjóðlegar stofnanir í Brussel, og fleiri þjóðir hafa haft þá afstöðu. Á það hafa Svisslendingar lagt mjög ríka áherslu og eftir nokkra umræðu í því starfi sem nú hefur farið fram er samstaða um það að fallast ekki á yfirþjóðlegar stofnanir. Ég vil því leggja á það áherslu að í þessum undirbúningi öllum hefur okkar sérstöku aðstöðu verið, að mínu mati, komið ágætlega á framfæri. Það fer ekkert á milli mála. Það er öllum ljóst að aðstaða okkar er sérstök, hvort sem menn vilja kalla það fyrirvara eða fyrirvara ekki. Hér er að sjálfsögðu fjallað um þessi fjögur frelsi sem um er talað og hefur utanrrh. lýst því í smáatriðum og skal ég ekki fara yfir það. Hér er einnig fjallað um ýmis jaðarverkefni sem eru afar mikilvæg og við höfum reyndar tekið þátt í að móta nú í nokkur ár. Þó að þar hafi sumt gengið hægar en að var stefnt hygg ég að þar sjái jafnframt fyrir endann á því starfi. Ég vil þar sérstaklega nefna samstarf á sviði vísinda og þróunarstarfsemi sem getur orðið afar mikilvæg fyrir okkur Íslendinga og við tökum nú þátt í. Ég vil nefna samræmingu á menntakerfinu sem nú hefur loksins komist á nokkurt skrið og er að mínu mati afar mikilvægt fyrir íslenska námsmenn sem þurfa að leita í ríkari mæli erlendis til menntunar en almennt gerist um hin stærri ríki. En rétt er að geta þess í því sambandi að innan Evrópubandalagsins er þessi samræming á menntun og heimild allra þjóða sem þátt taka í henni, að sækja menntun á jafnræðisgrundvelli í hvaða ríki sem er, tengd atvinnuheimildinni. Þarna kann að vera um einhverja erfiðleika að ræða en ég tel að fyrir okkur Íslendinga sé heimild fyrir námsmenn til að leita sér þjálfunar, leita sér starfs eftir menntun erlendis, afar mikilvæg. Og það fer náttúrlega ekkert á milli mála að fjöldi íslenskra námsmanna sem nýtir sér þetta er mjög mikill og reyndar miklu meiri fjöldi Íslendinga sem starfa erlendis en erlendra aðila hér á landi þegar á heildina er litið. Samstarf á sviði umhverfismála er annað sem er afar mikilvægt og verður vitanlega aldrei bundið af landamærum. Það leiðir að sjálfsögðu af eiginleika þess máls, og ég tel að það sé fullt samkomulag á milli EFTA og EB um víðtækt samstarf á því sviði. Þannig eru ýmis mál sem eru afar mikilvæg fyrir okkur Íslendinga í þessari vinnu sem nú fer fram. Ég vil svo að lokum segja örfá orð um þann þáttinn sem að mínu mati verður erfiðastur í þessu sambandi og það er það sem kallað er hinn lagalegi og stofnanalegi þáttur. Þar ber vitanlega í raun mjög mikið á milli Evrópubandalagsins og EFTA. Það gerir það í grundvallaratriðum. Evrópubandalagið hefur kosið að veita sinni stjórn í Brussel mjög mikil völd, sem við köllum gjarnan yfirþjóðleg völd. EFTA-löndin hafa hafnað þessu. Þarna verður áreiðanlega um mjög flókna samninga að ræða sem ég hygg að útilokað sé á þessari stundu að sjá fyrir hvernig verður lokið. Markmiðið mun vera það að ljúka sem allra mestu af slíkri samræmingu laga og reglna þegar fyrir eða við gildistöku hugsanlegs samnings á milli EFTA og EB. Og ég er reyndar þeirrar skoðunar að þetta sé eina skynsamlega leiðin. Hins vegar verður aldrei hjá því komist að fjölmörg atriði komi upp á síðari tímum sem þurfa þá að koma til meðferðar annars vegar innan Evrópubandalagsins og hins vegar hjá EFTA-ríkjunum. Þar er náttúrlega mikil aðstöðumunur á, því að í flestum slíkum tilfellum, ef ekki öllum, mun Evrópubandalagið geta tekið sína ákvörðun einhliða í Brussel en hjá EFTA-ríkjunum verður slíkt að koma til einstakra þjóðríkja. Utanrrh. fór ítarlega yfir það samráð sem þarf að vera o.s.frv. og sömuleiðis það réttarkerfi sem þarf að setja á fót. En ég taldi þó nauðsynlegt að vekja athygli á þessu jafnframt því að þarna tel ég að við mesta erfiðleika verði að etja. Ég vil einnig lýsa nokkrum áhyggjum yfir því sem mér finnst koma mjög áberandi fram hjá öllum fulltrúum Evrópubandalagsins, að í raun verði EFTA-ríkin að samþykkja eða hafna, og þá um leið hafna samstarfi, þeim reglum sem Evrópubandalagið ákveður fyrir hinn innri markað, sem sagt að það sé í raun ekki til viðtals um neinar breytingar á þessum innri markaði. Þetta er dálítið erfitt að þola, en ég er ansi hræddur um að með þeirri vaxandi áherslu sem Evrópubandalagið leggur nú á miðstýringu frá Brussel, sem kom m.a. fram mjög ítarlega á fróðlegri ráðstefnu sem ég sat um þessi mál fyrir örfáum dögum, muni verða æ erfiðara að fá Evrópubandalagið til að fallast á miklar tilhliðranir vegna EFTA-ríkjanna. Ég er ekki þar með að segja að sérstakir samningar við einstök EFTA-ríki, eins og um sjávarútvegsmál eða með fisk o.s.frv., kunni ekki að takast. Ég á hins vegar við hinar almennu reglur sem muni ráða á þessu væntanlega eða hugsanlega evrópska efnahagssvæði. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þetta mikið en vil að lokum leggja áherslu á að það sem hér er að gerast er í raun alls ekkert nýtt af nálinni eins og kom nokkuð fram hjá síðasta hv. ræðumanni. Þetta er þróun sem hefur verið í Evrópu nú alllengi, í a.m.k. um 40 ár, fór mjög hægt af stað en hefur síðan vaxið fiskur um hrygg og farið hraðar og má reyndar rekja til þess að fyrir 40 árum ákváðu ríki hinnar evrópsku Efnahagssamvinnustofnunar í París að vinna að því að leggja niður alls konar hindranir fyrir verslun, fyrst og fremst tolla, samræma tolla o.s.frv., á milli ríkjanna. Við höfum tekið mjög ákveðinn þátt í þessu í raun frá upphafi og við erum einnig þátttakendur í næsta skrefinu sem var myndun EFTA og EB. Við erum einnig þátttakendur í raun í þriðja skrefinu þegar einstök EFTA-ríki gera sérstaka samninga við Evrópubandalagið um fríverslun sem var náttúrlega afar stórt skref í þá átt að mynda eitt fríverslunarsvæði í Evrópu og ég vil leyfa mér að halda því fram að við höfum notið góðs af þessu. Ég held það sé vafalaust að sú niðurfelling tollamúra, sem hér hefur orðið á þessum tíma, hafi orðið okkur til góðs. Ég vara hins vegar við því ef menn telja að þetta sé einhvers konar lausn allra okkar vandamála. Það held ég að sé alls ekki. Mér heyrðist það hálfpartinn á síðasta ræðumanni að svo væri. Jafnvel þótt við næðum hinum hagkvæmustu samningum við Evrópubandalagið, fengjum okkar kröfur viðurkenndar um frjálsa verslun fyrir fisk, fengjum t.d. að hafa sértök skilyrði í sambandi við fjármagnsflutninga og takmarkanir á því að erlendir aðilar geti eignast hér fyrirtæki í undirstöðuatvinnuvegum landsmanna, og hefðum heimild til að stöðva fólksflutninga ef þar gætti jafnvægisleysis, þá mun framtíð þessarar þjóðar ekki byggjast á slíkum samningum. Hún mun byggjast á okkar eigin krafti. Hún mun byggjast á því að okkur hér á landi takist að halda jafnvægi í okkar efnahagslífi og okkur takist að vinna okkur út úr þeim erfiðleikum sem við erum í, sem við tvímælalaust munum gera, og koma í veg fyrir það að við lendum aftur í slíkum sveiflum sem einkennt hafa íslenskt efnahagslíf. Framtíðin mun umfram allt byggjast á því að hér verði nýjar atvinnugreinar sem byggist upp á hugviti okkar Íslendinga sjálfra en ekki með erlendri fjárfestingu þó að hún komi svo sannarlega til greina á fjölmörgum sviðum. Hún mun byggjast á því að hér verði framleiðniaukning fyrst og fremst, framleiðniaukning sem ég hygg að hafi skort hér upp á síðkastið. Hér þarf að verða framleiðniaukning og helst meiri en verður í okkar samstarfsríkjum. Því aðeins getum við gert okkur vonir um að við höldum höfði og stöndum upp úr í þessari mjög róttæku þróun sem hefur orðið og er eflaust fram undan í Evrópu.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi lýsa ánægju minni með það að nú hafa tekist samningar um saltsíldarkaup, eða réttara sagt að þeir hafa fengist staðfestir. Það er þá a.m.k. hægt að snúa sér að öðrum málum í bili varðandi viðskipti við Sovétríkin. Vonandi er stjórnvöldum þó ljós sú breytta staða sem nú er komin upp varðandi viðskiptaumhverfi í Sovétríkjunum. Jafnframt því sem við fögnum því sem nú á sér stað þar austur frá verða stjórnvöld að sjá til þess að hagsmuna okkar sé gætt að því er samskipti varðar. Í því sambandi hafa þau verið sofandi á verðinum hingað til. Í umræðunni um samskipti Íslands við Evrópubandalagið hafa stjórnmálamenn hér á landi ýmist sagt að aðild að bandalaginu sé ekki á dagskrá eða að það komi ekki til álita að Ísland gerist aðili að Evrópubandalaginu. Nokkur munur er á þessu tvennu en að mínu mati kemur ekki til greina að Ísland gerist aðili að bandalaginu. Bandalagið er miklu meira en samstarfsvettvangur sjálfstæðra þjóða því að með inngöngu afsala þjóðirnar sér hluta af sjálfstæði sínu til yfirstjórnar í Brussel. Evrópubandalagið er stórríki með mikla miðstýringu. Stjórnkerfi EB er langt frá því að vera lýðræðislegt. Ráðherraráðið fer með æðsta vald samtakanna. Í sumum málum hafa ríkin neitunarvald en í öðrum fer atkvæðisréttur eftir stærð ríkjanna. Framkvæmdastjórn bandalagsins hefur í raun einnig mikið vald og er sú stofnun bandalagsins sem getur lagt fram lagafrumvörp. Þing Evrópubandalagsins hefur aðallega ráðgefandi hlutverki að gegna en hefur ekki löggjafarvald. Þing einstakra ríkja hafa lítið sem ekkert að segja í málefnum stórríkisins. Auk þess hefur EB eigin dómstól sem getur fellt úr gildi stjórnvaldsákvarðanir og jafnvel lög einstakra aðildarríkja ef þau ganga gegn reglum bandalagsins. Dómstólar hvers aðildarríkis eru bundnir af túlkun dómstóls EB á reglum þess. Þó ekki væri nema vegna skorts á lýðræði innan EB tel ég ekki koma til greina að Ísland gerist hluti af því. Þó margt komi til sem geri það ómögulegt fyrir Ísland að gangast undir ákvæði Rómarsáttmálans er það þó ekki síst fiskveiðistefna bandalagsins sem Íslendingar munu aldrei geta sætt sig við. Eins og flestir vita lítur EB öðrum augum á auðlindir hafsins en aðrar auðlindir. Hver þjóð innan bandalagsins hefur yfirráð yfir auðlindum, svo sem olíu, kolum og skógum. Þetta þýðir að 200 mílna lögsaga hvers ríkis er ekki lengur staðreynd að því er varðar þegna stórríkisins. Þessu er auðvitað ekki hægt að ganga að af Íslands hálfu. Mér þótti það þess vegna alveg með ólíkindum þegar kynnt var aldamótaskýrsla á landsfundi stærsta stjórnmálaflokks landsins og framsögumaður hennar, á landsfundi Sjálfstfl., sá sem síðar var kjörinn varaformaður, sagði að stefna bæri að því að Ísland gerðist aðili að EB. Að vísu hefur þessi krafa ekki verið hávær að undanförnu. E.t.v. hafa vísir menn bent manninum á að svona yfirlýsingar væru ekki mjög heppilegar eða líklegar til að falla í frjóan jarðveg meðal almennings í landinu. Virðulegi forseti. Upphafið að því að við erum í dag að ræða þessa bláu skýrslu utanrrh. er ræða sem Delors, forseti framkvæmdastjórnar EB, hélt þann 17. jan. 1989. Það sýnir á vissan hátt hvert vald framkvæmdastjórnarinnar er að orð forseta hennar skuli koma svo stórri skriðu af stað sem raun ber vitni. Á leiðtogafundi EFTA-ríkjanna í Osló í mars sl. var fjallað um þau atriði sem komu fram í ræðu Delors. Þetta mál var rætt hér á Alþingi áður en hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. héldu til Oslóar er ég kvaddi mér hljóðs utan dagskrár í Sþ. Þá fullvissaði forsrh. okkur um að af Íslands hálfu mundi aldrei verða fallist á yfirþjóðlegar stofnanir né heldur annað það sem ógnað gæti sjálfstæði þjóðarinnar. Í yfirlýsingu Oslóarfundarins segir m.a., með leyfi forseta: ,,Við gerum ráð fyrir því að samningaviðræður muni leiða til samkomulags, að svo miklu leyti sem það er mögulegt, um óhindraðan flutning á vöru, þjónustu, fjármagni og fólki, með það að markmiði að koma á einu samræmdu efnahagssvæði.`` Forsætisráðherra Íslands gerði fyrir fram fyrirvara um yfirlýsingu fundarins að því er varðaði fjármagnsflutninga, fjármálaþjónustu og flutninga fólks. Hann gerði grein fyrir þeim fyrirvörum sínum í ræðu sinni hér áðan. Að vísu hefur ósköp lítið farið fyrir þessum fyrirvörum og virðist sem samningamenn ríkisstjórnarinnar með utanríkisráðherrann í broddi fylkingar hafi alveg gleymt þeim. Það væri fróðlegt að vita hvar þessir fyrirvarar eru nú staddir. A.m.k. sér þeirra ekki stað í yfirlýsingu fundarins og þeim hefur heldur ekki verið haldið til haga í þeim könnunarviðræðum sem síðan hafa farið fram nema þá að mjög litlu leyti. Ef litið er aðeins nánar á fjórfrelsið svonefnda kemur líka fljótt í ljós að málið er ekki svo einfalt sem margir vilja vera láta. Hömlulausir fjármagnsflutningar til og frá Íslandi og erlend fjármálaþjónusta munu fljótt leiða til þess að erlendir aðilar muni geta náð tökum á öllum þáttum íslensks atvinnulífs, sjávarútvegi og fiskvinnslu einnig. Það hefur verið yfirlýst stefna allra íslenskra stjórnmálaflokka, hingað til a.m.k., að yfirráðaréttur yfir og nýting auðlindanna skuli vera í höndum Íslendinga þó svo að margir telji að hleypa eigi útlendingum inn í íslenskt atvinnulíf að öðru leyti. Flestir þeirra sem ég hef heyrt tjá sig um þetta atriði hingað til, bæði á vettvangi EB-nefndarinnar og annars staðar, hafa hins vegar talið að ekki verði hægt að koma í veg fyrir að útlendingar geti náð tökum á sjávarútvegi og fiskvinnslu jafnt og öðrum þáttum ef fjármagnsflutningar og fjármálaþjónusta verði óheft milli Íslands og annarra landa. Reglur um fjárfestingu erlendra aðila hér á landi eru mjög margbreytilegar og má segja að lagasetning að því er varðar þetta atriði sé í miklum molum. Þetta kemur m.a. fram í skýrslu sem lögð var fram á Alþingi á 109. löggjafarþingi, en í þeirri skýrslu er bent á að þegar íslensk lagasetning er skoðuð með tilliti til erlendra fjárfestinga er hún mjög ósamstæð. Bent er á ýmis atriði í þessu sambandi, m.a. að ekki sé leitast við að skýra hvað felst í hugtakinu ,,erlend fjárfesting`` né heldur hverjir skuli teljast erlendir aðilar og hverjir íslenskir í skilningi laganna. Meðan ástandið er slíkt að því er varðar íslenska löggjöf er það mikill ábyrgðarhluti að flana áfram eins og nú virðist eiga að gera að því er varðar fjármagnsflæði. Hvernig hafa menn hugsað sér að halda auðlindunum utan við erlendar fjárfestingar? Á hvern hátt hefur utanrrh. og reyndar ríkisstjórnin öll hugsað sér fyrirkomulag þessara mála? Hefur málið verið hugsað til enda? Það getur varla verið. Það er kominn tími til að hugsa um nokkur skref fram á við en ekki bara eitt í einu eins og hæstv. utanrrh. virðist vera að gera, alla vega að því er þetta mál varðar. Mikil áhersla hefur verið lögð á það af hálfu EB að áður en farið verði að ræða af alvöru um svokallað frelsi fjármagnsins verði að tryggja að fólk fái að flytjast frjálst og óhindrað milli landa. Í þessu felst rétturinn til að taka sér bólfestu hvar sem er á svæðinu öllu með þeim réttindum og skyldum sem því tengjast. Er fyrst og fremst hafður í huga réttur manna til að stofna fyrirtæki. Í raun er ekki mikil ástæða til að ætla að launafólk fari í stórum stíl að flytjast búferlum á milli landa og raska þannig byggðamynstrinu verulega þó sú hætta sé vissulega fyrir hendi. Í þessu sambandi hefur verið minnst, bæði hér í dag og oft áður, á rétt íslenskra námsmanna til að stunda nám í löndum Evrópubandalagsins. Þar ber að athuga að á grundvelli Lúxemborgaryfirlýsingarinnar frá 1984 hefur verið unnið að tugum samstarfsverkefna milli EB og EFTA. Verkefnin eru auk viðskipta m.a. á sviði rannsókna, vísinda, menntamála og umhverfismála. Það er því engin ástæða til að ætla annað en að það samstarf muni halda áfram burtséð frá því hvaða leið verður farin varðandi frekara samstarf við EB. Með því ætti ekki að vera veruleg hætta á að Íslendingum verði úthýst úr evrópskum háskólum. Að því er varðar flutning vinnuafls milli landa er rétt að benda á að EB hefur að mjög takmörkuðu leyti tekið á þeim félagslegu þáttum sem óhjákvæmilega tengjast innri markaðinum. Í bæklingi sem samtök launafólks gáfu nýlega út er m.a. bent á þetta atriði. Andstæðingar innan markaðarins hafa bent á að starf framkvæmdastjórnar og ráðherraráðs EB beinist fyrst og fremst að því að greiða götu fjármagnsins en fólkið eigi að bíða. Það kemur að launafólkinu seinna, er sagt. Sú hætta sem fyrst og fremst fylgir því fyrir okkur að veita erlendum aðilum rétt til að stofna hér fyrirtæki án viðhlítandi takmarkana er að við getum í raun ekki komið í veg fyrir það að hver sem er geti eignast hlut í undirstöðuatvinnuvegum okkar og e.t.v. náð þar undirtökum á nokkrum tíma. Hvernig ætlum við að bera okkur að þegar erlendur aðili vill eignast hlut í fiskvinnslufyrirtækjum? Ef við höfum skrifað undir að fólk fái að koma hingað og stofna hér fyrirtæki óhindrað er ég hrædd um að við höfum í raun engin tök á að koma í veg fyrir slíkt. Eða hvernig hafa menn hugsað sér að taka á þessum málum? Ég veit að íslenska ríkisstjórnin hefur gert fyrirvara að því er varðar flutninga vinnuafls til Íslands en þá aðeins með tilvísun til smæðar íslensks vinnumarkaðar. Það vakti athygli varðandi afgreiðslu ríkisstjórnarinnar í sumar á fyrirvörum Íslands varðandi vinnuaflið að ekkert samráð var haft við samtök launafólks í landinu vegna afgreiðslunnar. Það er að vísu í samræmi við annað samráð eða samráðsleysi sem ríkisstjórnin hefur haft í þessu máli við aðila vinnumarkaðarins og reyndar aðra aðila. Utanrmn. og EB-nefnd Alþingis hafa að vísu fengið sendar allar upplýsingar og ráðherrann hæstv. upplýsti hér áðan að aðrir aðilar hefðu fengið allar upplýsingar sem ráðuneytinu hefðu borist, en samráð að öðru leyti hefur verið mjög lítið. Það hefur verið upplýst af aðilum vinnumarkaðarins að nánast engir samráðsfundir hafi verið haldnir. Einn fundur hafi verið í upphafi þessa svokallaða samráðs en síðan hafi það verið í algjöru lágmarki og margir hverjir hafa aldrei verið neitt kallaðir til viðtals, ekki einu sinni aðilar í sjávarútvegi sem hlýtur að vera mikill ábyrgðarhluti því að þetta er okkar aðalatvinnuvegur og undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar og ég trúi ekki að ríkisstjórnin ætli ekki að hlusta á það sem þeir hafa að segja. Af Íslands hálfu hefur aðaláhersla okkar í samskiptum við aðrar þjóðir verið í vöruviðskiptum enda erum við mjög háð bæði vöruinnflutningi og útflutningi. Það hefur verið lífsnauðsyn fyrir okkur að koma vörum okkar á markað. Strax eftir að Ísland gerðist aðili að EFTA voru hafnar viðræður við EB um fríverslunarsamninga. Í stórum dráttum féllst EB á að láta skilmála fríverslunarinnar vera þá sömu og milli EFTA-landanna. Um sjávarafurðir var samið sérstaklega, bókun 6 eins og hér hefur verið rætt um fyrr í dag, og tollar lækkaðir á flestum sjávarafurðum. Eitt af því sem hingað til hefur verið talin hindrun í vegi fyrir að hægt væri að semja um fríverslun með fisk við EB er að innan EFTA hafði ekki tekist að koma á fríverslun með fisk. Í mars sl., á umræddum Oslóarfundi, var samið um fríverslun með fisk innan EFTA og mátti skilja á talsmönnum íslenskra stjórnvalda að þeir teldu að málið væri þá nánast í höfn að því er varðaði EB. Þetta hafa reynst tálvonir einar. Nú er flestum ljóst að EB mun ekki í náinni framtíð samþykkja fríverslun með fisk, ekki síst vegna þess að það mun hafa í för með sér að þeir verða að leggja af það mikla styrkjakerfi sem viðgengst í sjávarútvegi innan bandalagsins. Fulltrúar bandalagsins hafa ætíð lýst því yfir að fríverslun með fisk væri tengd öðrum þáttum hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu þess. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh. hér áðan að EB hefði lýst því yfir að engar viðræður gætu farið fram um aðgang Íslendinga að innri markaðinum með sjávarafurðir nema þeir fengju aðgang að fiskveiðilögsögu okkar. Hæstv. ráðherra sagði að þetta ætti við um tvíhliða viðræður en gat ekki um hið sama ef EFTA-löndin ganga til samninga sem ein heild. Þetta finnst mér furðulegar yfirlýsingar og vil fá nánari skýringar á þeim fullyrðingum. Vegna stækkunar bandalagsins svo og annarra aðstæðna er nauðsynlegt að fá endurskoðun nú þegar á viðskiptasamningi milli Íslands og EB. Sú endurskoðun getur ekki átt sér stað með öðrum hætti en tvíhliða viðræðum. Við höfum ítrekað heyrt frá leiðtogum Evrópuþjóða að Íslendingar njóti mikillar velvildar. Við eigum að nota þann byr sem málstaður okkar hefur og hefja viðræður nú þegar. Í ræðu sem fyrrnefndur Delors, forseti framkvæmdastjórnarinnar, hélt á þingi Evrópuráðsins þann 26. sept. sl. sagði hann að val EFTA-ríkjanna um það hvaða leið verði farin varðandi samskipti við EB sé algjörlega mál þeirra sjálfra. Tvíhliða viðræður eða sem ein heild, það er þeirra eigið val. Það er því spurning hvort Delors var alvara þegar hann sagði þetta eða hvort viðhorf hans hafi breyst frá þessum tíma. Mér finnst merkilegt að ekkert skuli vera gert með þessa yfirlýsingu Delors miðað við það vægi sem hans orð frá 17. jan. höfðu innan EFTA. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum er það mat samtaka atvinnurekenda í sjávarútvegi að ekki sé neinn tími til að bíða eftir að viðræðum EFTA-ríkjanna í heild, um aðra þætti en aðgang að innri markaðinum með fisk, ljúki. Í viðræðunum hingað til hefur sá þáttur mætt algjörum afgangi og það þrátt fyrir að Ísland gegni formennsku í ráðherraráði EFTA. Hvernig halda menn að takist að þoka þessum málum ofar á dagskrána eftir áramótin? Hvernig ætlar hæstv. utanrrh. að tryggja að viðræðurnar fari nú fyrst og fremst að snúast um fisk? Það er ekki grundvöllur til að ræða um fjórfrelsið fyrr en fisksölumál okkar til Evrópubandalagsins og yfirráð yfir auðlindinni hafa verið tryggð. Af því sem ég hef sagt ætti að vera ljóst að ég tel Íslendinga ekki eiga að taka þátt í evrópsku efnahagssvæði þar sem ekki er grundvöllur fyrir því að hafa takmarkanir á aðgangi erlendra aðila að þeim auðlindum sem eru lifibrauð þjóðarinnar. Það er því algert glapræði að halda áfram á þeirri braut sem ríkisstjórnin er að marka í könnunarviðræðum við EB. Það er alveg ljóst að þar er ekkert tillit tekið til sérstöðu Íslendinga að því er varðar sjávarafurðir. Þær munu verða algert aukaatriði ef til samningaviðræðna kemur. Það er heldur ekki að undra þar sem Norðmenn sem koma næstir Íslendingum að því er varðar útflutning á sjávarafurðum eru aðeins með 6% af sínum útflutningi til EB. Hagsmunir annarra EFTA-ríkja, m.a. Svíþjóðar, eru svo langt frá okkar að við eigum greinilega ekki samleið með þeim. Við höfum ekki ráð á að bíða eftir að búið sé að ræða meginatriði varðandi frelsi fjármagnsins innan evrópsks efnahagssvæðis og semja um það áður en farið er að ræða við EB um aðgang Íslendinga að þeim mörkuðum með okkar vörur. Það er e.t.v. mikilvægast af öllu þegar verið er að meta stöðu Íslands í sambandi við önnur ríki að við áttum okkur í senn á sérstöðu okkar og með hvaða hætti við viljum þróa íslenskt samfélag. Það eigum við að gera af festu og með rökum, þó án þess að ýkja sérstöðuna. Þetta á ekkert skylt við það að við viljum einangra okkur. Öllum er væntanlega ljóst að við eigum mikið undir góðum samskiptum við aðra, bæði viðskiptalega og menningarlega. Sérstaða okkar er einkum fólgin í fámenni og smæð íslensks samfélags og þeirri staðreynd að við byggjum efnahag okkar að mestu leyti á einni auðlind. Þessar aðstæður valda því að við þurfum að beita öðrum ráðum en stórþjóðir í fjölþættum og flóknum iðnaðarsamfélögum. Við verðum að gæta þess að varðveita eigin stjórn á efnahagslífi þjóðarinnar. Það mun ekki takast ef við göngum inn í stærri heildir. Á sama hátt verðum við að gæta þess að geta tekið ákvarðanir á eigin forsendum en afsala ekki sjálfræði til yfirþjóðlegra stofnana með miðstöðvar langt í burtu frá íslenskum veruleika. Við eigum að hafna þeim viðhorfum sem gerast nú býsna áleitin og heyrast æ oftar að lausnin út úr efnahagsvanda Íslendinga sé að láta framandi öflum og kerfum eftir að lækna meinsemdirnar og halda að það muni bjarga okkur og framtíð barna okkar. Styrkur okkar er þvert á móti fólginn í smæðinni, sérstöðunni og legu landsins langt úti í Atlantshafi milli heimsálfa. Þessi lega býður ekki lengur upp á einangrun heldur er hún kostur sem við eigum að nýta okkur með góðum og markvissum samskiptum til allra átta um leið og við gætum þess að vernda umhverfi okkar og auðlindir. Alþingi Íslendinga á verk fyrir höndum á næstu mánuðum. Hér þurfum við að fjalla um markmið og leiðir í samskiptum við þá Evrópu sem nú tekur breytingum á hverjum degi, en einnig að líta til annarra átta. Umræðan hér í dag er aðeins fyrsti þátturinn af mörgum áður en komist er að niðurstöðu. Við eigum ekki að láta aðra skammta okkur þann tíma sem við þurfum til þess að komast að niðurstöðu. Eitt af því sem við þurfum að svara er með hvaða hætti við ætlum að gæta hagsmuna okkar gagnvart EB. Í mínum huga er einboðið að við búum okkur undir tvíhliða viðræður og engu að síður þótt sumir virðist hafa trú á samningum EB um evrópskt efnahagssvæði. Það er hins vegar villuljós sem ég vona að hv. alþm. og ríkisstjórn hætti að elta fyrr en seinna. Ég tel hæstv. utanrrh. á rangri braut í tillögum sínum eins og þær birtast í þessari skýrslu. Ráðherrann sagði að tækifærið væri núna og við hefðum ekki tíma til að bíða. Fróðlegt væri að vita hvernig framtíðarsýn hæstv. ráðherra er. Hvernig sér hann fyrir sér að 250 þúsund manna rödd okkar muni hljóma í 350 millj. manna kór Evrópu? Mun hún hljóma skært eða verður hún kæfð? Varðandi framhald þessa máls sem hlýtur að hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir íslenskt samfélag er allt mjög óljóst. Þar á ég við málsmeðferðina hér á hinu háa Alþingi. Ég tel það augljóst að áður en tekin er ákvörðun um að ganga til samningaviðræðna á þeim grunni sem utanrrh. hefur gert grein fyrir verður Alþingi að taka formlega afstöðu til málsins. Ef ríkisstjórnin hefur hugsað sér að ákvörðun verði tekin um framhaldið fyrir ráðherrafund EB og EFTA þann 19. des. n.k. verður að hafa hraðar hendur. Tíminn er að mínu mati allt of stuttur þótt ég sé sannfærð um að við eigum ekki að fara þá leið sem ríkisstjórnin er að marka á þeim forsendum sem gefnar eru. Eins og ég sagði áðan höfum við mikla sérstöðu í samfélagi þjóðanna. Við eigum að nota okkur þá sérstöðu á jákvæðan hátt. Við verðum að átta okkur á með hvaða hætti við viljum þróa íslenskt samfélag og taka síðan mið af því í samskiptum okkar við aðrar þjóðir.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. ,,Miklar og hraðar breytingar eiga sér nú stað í Evrópu. Löndin í Austur-Evrópu feta sig inn á braut blandaðs hagkerfis og lýðræðislegra stjórnarhátta. Evrópubandalagið er að hrinda í framkvæmd ákvæðum Rómarsáttmálans frá 1958 um innri markað og stefnir í áttina að ríkisheild. Ríkin í Fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA, sem Ísland er aðili að leita aðlögunar að breyttum aðstæðum. Berlínarmúrinn er fallinn og járntjaldið sem skipt hefur álfunni í vestur og austur mun brátt heyra sögunni til. Skriður hefur komist á afvopnun í Evrópu með samningi um afnám meðaldrægra eldflauga og einhliða fækkun í hefðbundnum herafla. Góðar horfur eru á að þáttaskil verði í afvopnunarmálum á meginlandi álfunnar á næstu missirum með samningum um hefðbundin vopn og traustvekjandi aðgerðir. Íslendingar eiga að leggja sitt af mörkum til afvopnunar og bættra samskipta í Evrópu og á alþjóðavettvangi. Það gerum við best með því að vísa erlendum her úr landinu og draga okkur út úr NATO. Jafnframt þurfum við að leggja ríka áherslu á kjarnorkuafvopnun á og í höfunum sem Íslendingum stafar gífurleg hætta af. Afvopnun á meginlandinu og lýðræðisþróunin í Austur-Evrópu fela í sér mestu breytingar í málefnum álfunnar um langt skeið og minna á vorleysingu. Mestu varðar að þær hafa farið friðsamlega fram og geta leitt til stórbættra samskipta í okkar heimshluta.`` Þannig, virðulegur forseti, er upphaf ályktunar um málefni Evrópu og hagsmuni Íslands sem samþykkt var einróma á landsfundi Alþb. sl. sunnudag. Þegar litið er til þeirra breytinga sem hafa verið að gerast í Austur-Evrópu undanfarið, þá verður að harma að ekki hafa komið fram jákvæðari viðbrögð af hálfu Norðurlanda og þeirra sem eru málsvarar Norðurlanda við óskum ráðamanna í Sovétríkjunum um aukin og bætt samskipti, m.a. að því er varðar sovétlýðveldi við Eystrasalt og á landamærahéruðum á milli Norðurlanda og Sovétríkjanna. Það var heldur nöturlegt upp á það að horfa með hvaða hætti forsætisnefnd Norðurlandaráðs brást við þeim hugmyndum sem Gorbatsjov hinn sovéski setti fram í Finnlandi í októbermánuði þar sem hann var í opinberri heimsókn. Í stað þess að taka á því máli af festu og með jákvæðum hætti, þá treysti forsætisnefnd Norðurlandaráðs, sem hv. þm. Ólafur G. Einarsson er aðili að ásamt hv. þm. Páli Péturssyni fyrir Íslands hönd, sér ekki til að stíga stærra skref en bjóðast til og ákveða að senda embættismann á vegum forsætisnefndarinnar til Moskvu. Hugmyndir um að fulltrúar frá Eystrasaltsríkjunum kæmu á næsta þing Norðurlandaráðs sem haldið verður hér í Reykjavík fengu engar undirtektir af þessari forustusveit Norðurlandaráðs. Þetta harmaði ég á þeim vettvangi í síðustu viku þar sem Evrópumálin voru til umræðu, en auðvitað skiptir þessi þróun í löndunum sem verið hafa aflokuð bak járntjaldi verulegu máli fyrir þróun í álfunni. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson var að kveða hér upp dauðadóm yfir sósíalismanum. Ég vil segja við hv. þm., formann Sjálfstfl., hafi hann ekki vitað það, að í Austur-Evrópu hefur ekki verið neinn sósíalismi við lýði og það ekki frá því um stríð eða frá því að rússneska byltingin var gerð. Það er ekki sósíalismi sem þar hefur ráðið ríkjum heldur eitthvert allt annað kerfi og það er eins gott að menn átti sig á því að ríkiseinokun af því tagi sem þar hefur ráðið ríkjum og miðstýrt kerfi á ekkert skylt við sósíalískar hugsjónir. 

Var einhver að kveða upp dóm?

Ég ætla í framhaldi af því sem ég kynnti hér sem upphaf að ályktun Alþb. á landsfundi að vísa til þeirrar þróunar sem nú á sér stað í álfunni í Vestur-Evrópu og gagnvart Evrópubandalaginu sérstaklega. Þar er einnig að finna afstöðu til margra þátta þeirra könnunarviðræðna EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið sem eru tilefni þessarar umræðu hér í Sþ. í dag og til frekari málsmeðferðar á næstunni. En í samþykkt landsfundar Alþb. er einnig að finna álit flokksins á því hvernig halda skuli á samskiptum Íslands út fyrir Evrópu, við önnur svæði og heimshluta. Við þurfum að gæta þess, þrátt fyrir mikilvægi Evrópumálanna og tengsl okkar við þá álfu sem við erum og viljum áfram vera hluti af, að líta ekki einangrað til Evrópu, hvað þá Vestur-Evrópu einvörðungu, heldur gæta jafnhliða að hagsmunum og tengslum annars staðar. Um Evrópubandalagið og hagsmuni Íslands ályktaði landsfundur Alþb. eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Íslendingar hljóta að fylgjast af sérstökum áhuga með þróuninni í Evrópu og leggja þar sitt fram í samstarfi við helstu viðskiptaþjóðir okkar og þær þjóðir sem eru okkur skyldastar að menningu og í félagslegum efnum. Aukin tengsl við Evrópu og Norðurlönd sérstaklega undanfarin ár hafa verið skýrt mótvægi við bandarísk áhrif og er ástæða til að styrkja þau enn. Landsfundur Alþb. telur að ekki komi til greina að Ísland gerist aðili að Evrópubandalaginu. Aðild að Evrópubandalaginu fæli í sér valdaafsal til yfirþjóðlegra stofnana. Slík aðild væri á engan hátt eftirsóknarverð fyrir okkur Íslendinga og bryti í bága við sjálfsákvörðunarrétt og efnahagslega hagsmuni þjóðarinnar. Samskipti Íslands við Evrópubandalagið eru hins vegar mikil og hafa aukist samhliða stækkun bandalagsins og breytingum á mörkuðum. Ýmsir þættir innan Evrópubandalagsins snerta hagsmuni þjóða sem standa utan bandalagsins og kalla því á viðbrögð og samræmingu. Þetta varðar m.a. staðla á framleiðsluvörum, gæðakröfur, réttindi til náms og starfa, svo og rannsókna- og þróunarstarfsemi. Í samstarfi á þessum sviðum geta falist ýmsir jákvæðir möguleikar, en einnig eru þar mörg álitamál og þættir að varast. Samskipti norrænna þjóða við Evrópubandalagið sem stundum hefur verið kallað Evrópa auðhringanna hljóta einnig að mótast af því hvernig Evrópubandalagsríkjunum gengur að koma í framkvæmd þeim fyrirheitum sem felast í yfirlýsingum forustumanna bandalagsins um félagsleg málefni. Við þurfum að eiga góð samskipti við Evrópubandalagið og gæta þess að bregðast við breytingum sem þar verða út frá langtímahagsmunum þjóðarinnar.`` Þetta, virðulegur forseti, er mikilvæg stefnumörkun. Aðild að Evrópubandalaginu kemur ekki til greina að mati Alþb. en við eigum að hafa við það góð samskipti og sjáum jákvæða möguleika í samstarfi við bandalagið á mörgum sviðum. Slíkt samstarf varðar alla samskiptaþætti, menningarleg og félagsleg málefni, en mestu skipta okkur þó viðskiptalegir hagsmunir í því samhengi sem málin eru rædd hér í dag. Þar vega sjávarútvegsmálin þyngst og sérstaða Íslands sem fiskveiðiþjóðar. Viðhorf Alþb. um það efni koma skýrt fram í ályktun landsfundar flokksins þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Evrópubandalagið er nú mikilvægasta markaðssvæðið fyrir íslenskar sjávarafurðir. Viðskiptasamningur Íslands og bandalagsins frá 1972 ásamt bókun 6 hefur reynst vel, en þarfnast nú endurskoðunar, ekki síst að því er varðar tolla Evrópubandalagsins á saltfisk og fersk fiskflök. Gífurlegir styrkir til sjávarútvegs innan Evrópubandalagsins skerða einnig samkeppnisstöðu Íslendinga. Í því sambandi ber að hafa í huga að Íslendingar heimila tollfrjálsan og hindrunarlausan innflutning á iðnvarningi frá Evrópubandalaginu til Íslands. Íslendingar gera kröfu um fríverslun með fisk án tolla og styrkja. EFTA-ríkin hafa fallist á þá stefnu, en langt virðist í land að hún hljóti undirtektir innan Evrópubandalagsins þar sem með sjávarútvegsmál er farið svipað og landbúnað. Gæta verður þess í samningum um þessi mál að fríverslun gangi ekki svo langt að við missum möguleika til að stýra ráðstöfun fiskaflans og tryggja að vinnsla haldist í landinu. Ísland hefur algera sérstöðu hvað snertir mikilvægi sjávarafurða fyrir þjóðarbúskapinn. Því hljótum við að sækja það fast að ná viðbótarsamningi við Evrópubandalagið vegna útflutnings sjávarafurða til bandalagsins. Sjávarútvegsmál eru aðalatriðið í viðskiptalegum samskiptum Íslendinga við bandalagið og eðli málsins samkvæmt hljóta samningar um þau að vera viðfangsefni í tvíhliða viðræðum. Í viðræðum við Evrópubandalagið er það ófrávíkjanleg forsenda að Íslendingar stjórni einir nýtingu fiskstofna við landið og krafa okkar er að fá tollfrjálsan og hindrunarlausan aðgang með sjávarafurðir að mörkuðum bandalagsins hliðstætt því sem gerist með iðnaðarvörur. Jafnframt því þurfa Íslendingar sjálfir að marka sér sjávarútvegsstefnu sem taki mið af heildarhagsmunum og þeirri nauðsyn að hafa í landinu öflug íslensk fyrirtæki í fiskiðnaði og til að annast sölu afurða. Á sviði sjávarútvegsmála eigum við aðeins takmarkaða samleið með öðrum EFTA-ríkjum, þar sem iðnaðarhagsmunir sitja í fyrirrúmi. Undirbúa þarf því hið fyrsta tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið, m.a. með því að móta skýra, íslenska sjávarútvegsstefnu.`` Þetta er sá kafli sem varðar sjávarútvegsmálin sérstaklega og landsfundur Alþb. ályktaði um. Þær áherslur sem hér koma fram eru efnislega samhljóða þeim niðurstöðum sem samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi hefur komist að á sínum vettvangi og fyrst voru kynntar Evrópustefnunefnd Alþingis á fundi í fyrradag og í skýrslu sem allir alþm. og fjölmiðlar fengu afhenta í gær. Það er vissulega athyglisvert að Alþb. og þessi samstarfsvettvangur aðila í sjávarútvegi skuli meta aðstæður með svo líkum hætti og leggja ríka áherslu á tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Vissi þó hvorugur af hinum að mér sé kunnugt. Umrædd sjónarmið hagsmunaaðila í sjávarútvegi hafa ekki farið hátt til þessa þótt þau hafi vissulega heyrst frá einstökum talsmönnum í sjávarútvegi og við þeim röddum hefur Alþb. lagt hlustir. Það ber vott um þau tengsl sem Alþb. hefur við slagæðar íslensks atvinnulífs og undirstöðurnar í þjóðarbúskap okkar að áherslan á þessa þætti varðandi sjávarútveginn og beinar viðræður við Evrópubandalagið um málefni hans skuli birtast með þeim hætti sem gerðist í samþykktum flokksins á landsfundi. Þessi atriði, herra forseti, sem ég hef rætt hér út frá viðhorfum og nýrri stefnumörkun Alþb. um þessi efni, snerta afstöðuna til efnis þeirrar skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur mælt hér fyrir varðandi könnunarviðræður EFTA og Evrópubandalagsins. Kjarni þess máls og yfirlýsingar Oslóarfundar leiðtoga EFTA eru um hvort og að hve miklu leyti Íslendingar eigi að aðlaga sig að skilyrðum innri markaðar Evrópubandalagsins, þeim þremur þáttum er varða fjármagnshreyfingar inn og út úr landinu, þjónustuviðskipti að meðtalinni fjármálaþjónustu og varðandi atvinnu- og búseturétt, þar á meðal rétt útlendinga til að stunda atvinnurekstur hérlendis. Fyrir Oslóarfundinn í mars sló ég, sem fulltrúi Alþb. í utanrmn., varnagla um þessi efni og lagði þar fram sérstaka bókun um væntanlega yfirlýsingu leiðtogafundar EFTA í Osló eins og hún lá þá fyrir í drögum fyrir fundinn. Hæstv. forsrh. gerði ýmsa fyrirvara við málið í ræðu við upphaf fundarins í Osló en þeim fyrirvörum hefur aðeins að takmörkuðu leyti verið haldið til haga í könnunarviðræðum við Evrópubandalagið í framhaldi Oslóarfundarins. Þingflokkur Alþb. ályktaði um málið strax eftir fundinn í Osló þann 20. mars sl. og tók þá m.a. ákveðið undir fyrirvara eins og þeir birtust í ræðu íslenska forsrh. Í þessari ályktun þingflokksins var m.a. fjallað um fjármagnshreyfingar sem eru einn helsti þáttur þess máls þótt þær varði einnig samskipti við aðra en Evrópubandalagið og EFTA-ríki, þ.e. spurningar um fjármagnshreyfingar koma inn í viðræður á víðtækari vettvangi eins og t.d. innan GATT. Um fjármagnshreyfingar segir í samþykkt landsfundar Alþb. sem ég hef áður vitnað til, með leyfi forseta: ,,Íslendingar þurfa á næstu árum að meta hvort þeir telji sér hagkvæmt að draga úr einhverjum hömlum varðandi fjármagnshreyfingar og erlenda fjármálaþjónustu. Í því sambandi er þó afar nauðsynlegt að gera sér ljóst að óheftar fjármagnshreyfingar og erlend bankastarfsemi í landinu geta haft ýmsar hættur í för með sér. Óheftar fjármagnshreyfingar takmarka verulega möguleika á að reka efnahagsstefnu sem tæki mið af íslenskum aðstæðum. Ekki liggur nú fyrir með hvaða hætti komið verður í veg fyrir að erlendir hagsmunir muni ná ítökum í íslenskum sjávarútvegi ef fjármagnshreyfingar yrðu óheftar, erlendir bankar störfuðu í landinu og útlendingar fengju hér fullan búseturétt. Reynsla ýmissa jaðarsvæða bendir til þess að óheftar fjármagnshreyfingar geti leitt til útstreymis fjármagns og fyrir byggðaþróun á Íslandi gæti slíkt haft hörmulegar afleiðingar. Við Íslendingar eigum því ekki að gera breytingar á núverandi skipan á flutningi fjármagns og varðandi þjónustu- og búseturétt nema ljóst sé að það hafi jákvæð áhrif á íslenskt efnahagslíf og samfélag.`` Þetta er sá þáttur sem snýr að fjármagnshreyfingum sérstaklega og ég hlýt að víkja aðeins að því, herra forseti, að Alþb. hefur verið samkvæmt sjálfu sér um þessi efni en hv. þm. Þorsteinn Pálsson var að furða sig á því að Alþb. skuli á vettvangi Norðurlandaráðs einnig gera fyrirvara um þessi efni með sama hætti og þeir fyrirvarar og varnaglar eru slegnir á landsfundi flokksins. Fjmrh. hæstv. og formaður Alþb. gerði þannig fyrirvara varðandi þann kafla í efnahagsáætlun Norðurlanda fyrir tímabilið 1989--1992 sem snertir fjármagnshreyfingar og fjármálaþjónustu. Með svipuðum hætti gerði ég skýran og ákveðinn fyrirvara við álit efnahagsnefndar Norðurlandaráðs þann 9. okt. sl. og eins og sú ályktun birtist á Norðurlandaráðsþingi í Mariehamn 14. nóv. sl. Fyrirvarinn er einmitt varðandi þessi efni, fjármagnshreyfingar og fjármálaþjónustu. En hvað gerir hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl.? Hann skrifar undir ályktun efnahagsnefndar Norðurlandaráðs fyrirvaralaust og fram hefur komið af hans hálfu að hann skilji ekkert í því að íslensk stjórnvöld skuli hafa áhyggjur af því að opna hér hagkerfið upp á gátt fyrir erlendu fjármagni, fjármálaþjónustu og erlendum bönkum. Hver eru markmiðin sem hv. þm. skrifar undir á vettvangi Norðurlandaráðs? Jú, það er að ganga framar, feti framar en markmiðin eru samkvæmt Hvítbókinni varðandi innri markað Evrópubandalagsins að ljúka opnun á fjármagnshreyfingum milli Norðurlanda og gagnvart Evrópubandalaginu fyrir lok ársins 1990. Það er sú stefna sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson skrifar upp á á vettvangi Norðurlandaráðs. Sama gildir um fjármálaþjónustu, erlenda bankastarfsemi, og ég bið hv. þm., einnig þm. Sjálfstfl., að hugleiða hvaða áhrif það hefði ef formaður Sjálfstfl. væri hér í valdaaðstöðu og mundi knýja fram hér á Íslandi þessa stefnu sem hann skrifar upp á á vettvangi Norðurlandaráðs. Ég sé, virðulegur forseti, í þessu sambandi ástæðu til þess að vekja sérstaka athygli á því hve efnahagslegar undirstöður íslensks atvinnulífs eru veikar um þessar mundir sem afleiðing af óstjórn fyrri ára, ekki síst þegar Sjálfstfl. og hv. 1. þm. Suðurl. hafði mest áhrif á stjórn landsins. Þetta á ekki síst við um fyrirtæki í sjávarútvegi sem auðvelt væri fyrir fjársterka aðila að ná ítökum í og kaupa upp með skuldaviðurkenningum einum saman ef hér yrði opnað upp á gátt fyrir erlendu fjármagni. Mér þætti fróðlegt að heyra hér í þessari umræðu í öðrum talsmönnum Sjálfstfl. eins og hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni, sem væntanlega á eftir að tala hér við umræðuna, hvernig honum líst á þá stefnumörkun formanns flokksins að opna hér upp á gátt fyrir erlendu fjárstreymi til og frá landinu og að koma hér upp erlendri bankastarfsemi hindrunar- og hömlulaust fyrir lok næsta árs. Hvernig heldur hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson að staðan væri hjá íslenskum sjávarútvegi og sjávarútvegsfyrirtækjum við núverandi aðstæður, miðað við hvernig þróun hefur verið á undanförnum árum, ef þessi stefna næði fram að ganga? Annað vil ég nefna hér í þessu sambandi, virðulegur forseti, sem er nauðsynlegt og skylt að taka inn í þessa umræðu og það varðar þær hugmyndir um fyrirvara af Íslands hálfu sem hæstv. utanrrh., hæstv. forsrh. og hv. 1. þm. Suðurl. viku hér að í sínu máli og hv. 12. þm. Reykv. gerði skil hér í ræðu sinni áðan með ekki ósvipuðum hætti og ég lít til þeirra mála. Þetta snertir möguleikana á því að halda fyrirtækjum í einstökum atvinnugreinum á Íslandi eins og í sjávarútvegi, í fiskveiðum og fiskvinnslu, utan seilingar erlendra hagsmuna, fjárfestinga og ítaka, fjármálalegs eðlis, ef hér verður opnað upp á gátt í sambandi við fjármagnshreyfingar eins og boðað er af ýmsum aðilum. Þar er ekki gerður fyrirvari af hálfu hæstv. utanrrh. í könnunarviðræðunum við Evrópubandalagið til þessa, ekki hef ég séð þá fyrirvara og ég tala nú ekki um ef stefna hv. 1. þm. Suðurl. næði fram að ganga. Það hefur komið fram í Evrópustefnunefnd Alþingis nú undanfarnar vikur, en nefndin hefur átt samtöl við fjölda hagsmunaaðila á Íslandi, fulltrúa heildarsamtaka og einstakra hagsmunasamtaka, og þeir hafa sagt það skýrt og ótvírætt: Við höldum ekki fyrirtækjum í sjávarútvegi, hvorki veiðum eða vinnslu eða á öðrum sviðum, utan við áhrifavald erlendra hagsmuna, erlendra fjárfestinga ef opnað verður fyrir fjármagnshreyfingar hér í landinu, inn í landið, að því er varðar erlent fjármagn. Ég bið hv. þm. um að tjá sig um það hvort þeir séu sammála þessu mati eða hvort þeir kunni einhver ráð til þess að girða fyrir þannig að þetta gerist ekki sem talsmenn atvinnurekstrar í landinu hafa þó áhyggjur af og telja í rauninni óumflýjanlegt. Ég segi þó ekki að það séu allir sem hafi sömu áhyggjurnar í þeim efnum. Ég minni á það að margir alþm. hafa óskað eftir sérstakri skýrslu frá hæstv. forsrh. um fjárfestingar í atvinnurekstri hérlendis eins og það blasir nú við og upplýsingar um hvaða ráðagerðir séu um að setja löggjöf varðandi þessi efni nú á næstunni. Það skiptir auðvitað meginmáli að menn átti sig á því út í hvað hér er verið að fara í einstökum atriðum áður en menn flana út á svellið og taka þá skelli sem því munu fylgja, ef menn gæta ekki að sér. En það er það sem virðist vera hér á döfinni. Það er ekki verið að slá varnagla, það eru ekki áhyggjur af því. Nei, formaður stærsta stjórnmálaflokks landsins vill opna hér allt upp á gátt fyrir erlent fjármagn, allt upp á gátt, þó að hagsmunasamtök í sjávarútvegi viti og viðurkenni að sjávarútvegurinn stendur berskjaldaður gagnvart erlendum fjármagnseigendum eða erlendum hagsmunum, m.a. vegna skuldastöðu og bágrar efnahagslegrar afkomu. Virðulegur forseti. Ég kem nú að þeim þætti sem varðar samskipti EFTA og Evrópubandalagsins sérstaklega eða hið svonefnda Osló-Brussel-ferli eins og það er kallað í skýrslu hæstv. utanrrh. Enn leyfi ég mér að vitna til samþykktar nýafstaðins landsfundar Alþb. um þetta efni þar sem segir: ,,Viðræður á vettvangi EFTA við Evrópubandalagið á grundvelli Oslóaryfirlýsingarinnar frá í mars 1989 snúast fyrst og fremst um að yfirfæra innri markað Evrópubandalagsins til EFTA-ríkjanna og mynda þannig svokallað evrópskt efnahagssvæði. Þótt afnám á einhverjum hömlum varðandi fjármagn, þjónustustarfsemi og búsetu geti verið jákvætt á vissum sviðum hefur það um leið í för með sér augljósar hættur fyrir efnahag okkar og sjálfstæði. Því verður að fara að með fyllstu gát. Íslendingar þurfa á næstunni að freista þess að ná hagstæðum viðskiptasamningum við Evrópubandalagið. Í því efni hefur verið litið til formlegra samningaviðræðna milli EFTA og Evrópubandalagsins. Mörgum stórum og erfiðum spurningum er þó ósvarað varðandi þær viðræður eins og mál standa nú.`` Virðulegur forseti. Ég vænti að hæstv. utanrrh. sé einhvers staðar nálægur.

Hann er hér.

Já, það er gott, ég hafði áhyggjur af því að mál mitt næði ekki til ráðherrans. Mörgum stórum og erfiðum spurningum er þó ósvarað varðandi þær viðræður eins og mál standa nú. Evrópubandalagið hefur engin svör veitt um fyrirvara sem gerðir hafa verið um náttúruauðlindir og búseturétt. Ég ítreka það hér að það er heldur ekki ljóst að það sé hægt að verja þessar auðlindir fyrir erlendu fjármagni, það hefur ekki verið sýnt fram á það. Eftir viðræður milli Evrópubandalagsins og EFTA að undanförnu um evrópskt efnahagssvæði liggur það m.a. fyrir að af Íslands hálfu hafa engin sérstök skilyrði eða fyrirvarar verið settir fram um fjármagnsflutninga. Engar niðurstöður eru fengnar innan EFTA um breytingu á skipulagi samtakanna en flest bendir til þess að tilkoma evrópsks efnahagssvæðis leiði af sér yfirþjóðlegt vald innan EFTA varðandi stofnanir, eftirlit og dómstóla. Ég gæti haft um þetta, herra forseti, mörg orð, en ég tel nægja að vitna til þess sem hér liggur fyrir í skýrslu hæstv. ráðherra um þessi efni þar sem allt er í þoku varðandi þessa þætti, hina stofnanalegu þætti, eftirlit og dómstóla. Sjálfur ráðherrann, hæstv. utanrrh., lætur fram koma hér í sínu máli að sumar þessara hugmynda varðandi dómstóla geti rekist á stjórnarskrár viðkomandi ríkja, þar á meðal væntanlega Íslands. Hafa menn ekki áhyggjur af þessari þróun og heyrðu menn hvað hér var talað um? Ég held það hafi verið hæstv. forsrh. sem vék að því að æskilegast væri að fara í gegnum endurskoðun á lagabálkum, fjölmörgum lagabálkum, sem snerta þessa fjóra þætti og þar sem breytinga er þörf áður en til samninga kæmi við Evrópubandalagið um evrópskt efnahagssvæði. Ja, það er ekki lítið verk sem við eigum fyrir höndum hér á Alþingi Íslendinga að kemba þetta og aðlaga lög okkar að því sem ákveðið hefur verið nú þegar suður í Brussel, því það er ,,aquis communantaire``, það eru þær reglur sem þegar liggja fyrir um innri markaðinn sem okkur er ætlað að kyngja óbreyttum. Það er sá matseðill sem liggur hér fyrir og menn eiga að taka hér við til þess að koma á þessu sameiginlega efnahagssvæði, evrópska efnahagssvæði, sem á að vera lækning meina samkvæmt máli ýmissa manna hér í þessum umræðum. Og hvernig er svo, virðulegur forseti, almenningur á Íslandi í stakk búinn til þess að gera sér grein fyrir því sem hér er á döfinni? Og hvernig eru samtökin, Fríverslunarsamtök Evrópu, í stakk búin til þess að takast á við Evrópubandalagið um hagsmuni sem þau næðu saman um á sínum vettvangi? Í ræðu sem ég hélt á þingi Norðurlandaráðs um daginn líkti ég fríverslunarsamtökunum EFTA við skakka turninn í Pisa, ásigkomulagi þeirra eftir að Austurríki hefur sótt um aðild að Evrópubandalaginu. Fyrir liggur að pólitískur vilji sterkra afla í Svíþjóð og Noregi stendur til hins sama og það er talað hér um tveggja súlna módel af hæstv. utanrrh. þar sem burðarásarnir eiga að vera tveir, EFTA annars vegar og Evrópubandalagið hins vegar. Er skynsamlegt fyrir okkur Íslendinga að gerast aðili að formlegum samningaviðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið eins og málin liggja nú fyrir? Er ekki réttmætt að spyrja sig þeirrar spurningar hér á Alþingi Íslendinga? Ef taka ætti ákvörðun um aðild að slíkum viðræðum er alveg ljóst að af hálfu Alþb. er talin þörf á vandaðri athugun á öllum málavöxtum og að aðrir, og þá skýrir og marktækir, fyrirvarar liggi fyrir af Íslands hálfu þannig að þing og þjóð geti áttað sig á því fyrir fram út í hvað er verið að fara. Þetta á m.a. við um þær breytingar sem stefnt væri að varðandi fríverslunarsamtökin EFTA en ég hef vikið að því hvernig þar er allt með óljósum hætti eins og lesa má út úr skýrslu hæstv. utanrrh. Ég minni líka í þessu sambandi á fsp. sem ég hef lagt fyrir hæstv. forsrh. hér í Sþ. og beðið um skriflegt svar við um það til hvaða ráðstafana hæstv. ríkisstjórn hyggist grípa af sinni hálfu til að upplýsa og fræða þjóðina um Evrópumálefni og hvað hér er í raun á ferðinni og í húfi fyrir langa framtíð. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að staðhæfa að málsmeðferðin varðandi þessa þætti er andstæða lýðræðislegra vinnubragða og er þó oft haft á orði af mönnum hér að við þurfum að gæta þeirra og undir slík orð tek ég. Haldið þið að það sé sómasamlegt að ætla að fara að ganga til formlegra samningaviðræðna við þær aðstæður að þriðjungur Íslendinga hefur ekki áttað sig á að við séum aðilar í Fríverslunarsamtökum Evrópu ef marka má skoðanakannanir og um helmingur landsmanna, ef marka má sömu könnun frá í október sl., veit ekkert um uppbyggingu Evrópubandalagsins eða hvaða þjóðir eru aðilar að því bandalagi? Það er efnilegt veganesti fyrir stjórnmálamenn sem telja sig vera fulltrúa þjóðarinnar! Og hér á Alþingi eru ætlaðar örfáar vikur, í raun bara fram að 10. des., til að átta sig á þessum málum, hvert verið er að fara, því að þann 10. des. ætlar hæstv. utanrrh. að hitta kollega sína, starfsbræður sína í EFTA til þess væntanlega að samræma sjónarmiðin fyrir 19. des. þegar fundurinn stóri með forráðamönnum Evrópubandalagsins og EFTA, hinn sameiginlegi fundur á að fara fram. Innan við mánuður fram að þeirri dagsetningu og jólaannir og jólafasta fram undan. Er ekki skynsamlegt fyrir hv. alþm. að hugsa aðeins sitt ráð og ræða við fólkið í landinu um það og heyra raddir þess áður en slíkt umboð er afhent og sama í rauninni hver þar á heldur? Ég er ekkert að tortryggja einn fremur öðrum varðandi það. En eigum við ekki þær skyldur við þjóðina að ræða málin við hana, komast í snertingu við almenning í landinu og hlusta á raddir hans? Ég held t.d. að það væri þörf á því fyrir okkur fulltrúa landsbyggðarinnar að heyra svolítið í fólki úti um hinar dreifðu byggðir Íslands og gera okkur sjálfum grein fyrir því og reyna að gera fólkinu á landsbyggðinni grein fyrir því hvaða áhrif það sé líklegt að hafa ef við göngum inn í hið evrópska efnahagssvæði, ef við opnum hér upp á gátt, eins og formaður Sjálfstfl. vill, fyrir erlendu fjármagni og erlendum bönkum. Ég held að það væri þess virði aðeins að doka við og skoða þann þátt. Hv. alþm. Ragnar Arnalds gerði þessi mál að því er snertir byggðirnar á Íslandi að sérstöku umtalsefni í ræðu sem hann flutti við útvarpsumræður hér á dögunum. Ég veit að það voru margir sem tóku eftir orðum hans. Og við þingmenn utan af landi ættum að gaumgæfa þessi mál en ekki að elta mýrarljósin umhugsunarlítið og stimpla inn formlegar samningaviðræður sem hafa munu hinar afdrifaríkustu afleiðingar fyrir landið allt, en ekki síst fyrir byggðirnar vítt um Ísland utan þeirrar miðju sem hugsanlega kynni að njóta tímabundins hagnaðar af kröftunum, hinum miðsæknu kröftum sem ráða munu ferðinni í hinu evrópska efnahagssvæði. Og af því að hv. þm. Þorsteinn Pálsson vék að því að nú væri tími vopnanna liðinn og heimsstyrjalda til þess að ná hagsmunum fram, nú gerðu menn þetta með fríverslun. Það var nefnilega ansi vel til fundið hjá hv. þm. að minna á þetta. Nú ætla menn að ná sömu markmiðum með því að opna fyrir frelsi, svokallað frelsi og gáttir fjármagnsins, að ná þeim markmiðum sem fjármagnseigendur háðu styrjaldir til að ná fram fyrr á þessari öld, m.a. í Evrópu. Því auðvitað eru það þessir hagsmunir sem eru drifkrafturinn í því evrópska efnahagssvæði og ég tala nú ekki um í Evrópubandalaginu þar sem menn síðan eru að reyna að bregðast við og vernda eitthvað af hinum félagslegu ávinningum eftir á, en án fótfestu í stjórnarskrá Evrópubandalagsins, hinum svokallaða Rómarsáttmála. En þar hafa hin félagslegu gildi engan stuðning. Og hér á Alþingi vilja menn hraða sér að yfirfæra lögmál Rómarsáttmálans um innri markað yfir á Ísland, Ísland sem á að tala einni röddu með Svíþjóð t.d., þar sem efnahagsstarfsemin er byggð upp fyrst og fremst af nokkrum stórfyrirtækjum sem sum hver eru alþjóðlegir hringar með útibú og eignir í yfir 100 ríkjum, eins og ABB, Sandvik og fleiri, svo dæmi séu nefnd. Ég held að það sé líka ástæða til að staldra við varðandi þróunina í Evrópu austanverðri sem ég vék hér aðeins að í upphafi máls míns. Fulltrúar Póllands og Ungverjalands, sem eru að brjóta af sér viðjarnar, eru að leita eftir aðstoð í vestri. Hafa m.a. átt viðræður við hæstv. utanrrh. Og hvað hafa þeir verið að nefna við hæstv. ráðherra? Jú, þeir vildu gjarnan ná tengslum við EFTA sem fríverslunarsamtök til þess að ná þeim kostum sem í slíkum samskiptum felast. En hvaða svör eru þeim veitt af hálfu íslenska utanríkisráðherrans, talsmanns EFTA-ráðsins? Jú, þetta er skiljanlegt, herrar mínir og frúr, þetta er skiljanlegt, en þið verðið bara að bíða því við erum að fara í viðræður við Evrópubandalagið um evrópskt efnahagssvæði og á meðan þau mál eru í deiglu og ekki upp gerð þá þýðir ekkert fyrir ykkur að óska eftir aðild að EFTA. Við erum að stefna að öðru EFTA en nú liggur fyrir. Ég harma það í raun að sú staða skuli vera uppi að það sé ekki hægt að taka við slíkum óskum frá þjóðum sem eiga mjög á brattann að sækja í efnahagslegu tilliti með því að veita þeim aðild að fríverslunarsamtökum og styðja a.m.k. þann málstað sem þar er borinn fram, styðja hann í raun. Ég hef vikið að því, virðulegur forseti, að við þurfum að líta á þessi mál öll í víðu samhengi og taka til þess þann tíma sem við teljum okkur þurfa. Liggur okkur þessi lifandis ósköp á? Eigum við að láta reka okkur til að taka ákvarðanir án þess að hafa góða samvisku af því að hafa athugað okkar gang og hafa rætt við okkar umbjóðendur, fólkið í landinu? Ég sé ekki að það sé nein nauðung sem rekur okkur til að tengjast einu viðskiptabandalagi umfram annað. Á þessi atriði er minnt í niðurlagi samþykktar Alþb. sl. sunnudag. Og ég leyfi mér að vitna til þeirra, með leyfi virðulegs forseta: ,,Landsfundur Alþb. telur mikla þörf á að fram fari víðtæk og vönduð athugun á samskiptum Íslands við umheiminn, jafnt í viðskiptalegum, menningarlegum og félagslegum efnum. Leita á samvinnu til allra átta án þess að skerða svigrúm og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar. Þátttaka í EFTA er eðlileg nú sem fyrr, sem og þátttaka í samstarfsverkefnum á mörgum sviðum gagnvart Evrópubandalaginu á grundvelli Lúxemborgaryfirlýsingarinnar frá 1984. Jafnframt þarf að fara fram ítarleg athugun á möguleikum til að efla samskipti við önnur lönd og svæði, m.a. í Austur-Evrópu, Norður-Ameríku, Suður-Ameríku og Austur-Asíu. Þannig þarf sem fyrst að draga upp skýra mynd af viðskiptalegum hagsmunum landsins í víðu samhengi og taka ákvarðanir á grundvelli slíkrar athugunar.`` En varðandi þá spurningu sem við stöndum hér frammi fyrir og sem hæstv. utanrrh. leggur fyrir þingið og leggur væntanlega fyrir þá ríkisstjórn sem hann er aðili að og Alþb. er aðili að, þá segir í samþykkt landsfundar Alþb., eins og hér hefur þegar raunar verið vitnað til af öðrum ræðumanni, með leyfi virðulegs forseta: ,,Ekki er hægt að fallast á að á næstu vikum verði knúin fram afstaða um aðild Íslands að formlegum samningaviðræðum EFTA við Evrópubandalagið um myndun evrópsks efnahagssvæðis. Nauðsynlegt er að frekari umræður fari fram áður en til slíkrar ákvörðunar er gengið og að almenningi gefist kostur á að setja sig inn í málavexti. Landsfundurinn telur óhjákvæmilegt að farið verði vandlega yfir málið í heild og þá skýru fyrirvara sem nauðsynlegt er að fyrir liggi áður en afstaða er tekin til formlegra samningaviðræðna. Í ljósi ofangreindra sjónarmiða felur landsfundurinn þingflokki Alþb. að höfðu samráði við framkvæmdastjóra flokksins að taka endanlega afstöðu til málsins á Alþingi og í ríkisstjórn.`` Þetta er sú staða sem málið liggur fyrir í á vettvangi Alþb. og ég vil segja í fullri vinsemd við samstarfsflokka okkar í ríkisstjórn að það er skynsamlegt að þeir átti sig á því að Alþb. telur nauðsynlegt að yfir þessi mál sé farið með öðrum hætti en fyrir liggur af framkominni skýrslu hæstv. utanrrh. Hversu langan tíma það tekur, hvaða efnislegir þættir koma þar við sögu, það verður tíminn að leiða í ljós og þær viðræður sem eðlilegt er að fram fari milli aðila að ríkisstjórn. En hér er svo stórt mál á ferðinni að Alþb. verður ekki dregið til ákvarðana þar að lútandi nema fyrir liggi og hafi verið skýrt að flokkurinn telur að það sé fært vegna hagsmuna Íslendinga að leggja út í þær viðræður og taka þær áhættur sem því mundu fylgja að leggja út í sameiginlegar viðræður með EFTA-ríkjunum. Hitt liggur einnig fyrir í þessari samþykkt að við leggjum ríka áherslu á að tvíhliða viðræður hefjist við Evrópubandalagið um okkar sérstöku málefni, það þýðingarmesta efnahagslega sem eru sjávarútvegsmálin og útflutningur sjávarafurða frá Íslandi.  það séu lokuð sund gagnvart Evrópubandalaginu til þess að taka upp tvíhliða viðræður um þessa hagsmuni. Ja, hvar erum við stödd ef EFTA-leiðin ein væri farin með sjávarútvegsmálin og sérhagsmuni Íslands á leiðarenda eftir þeirri leið? Og í millitíðinni eigum við að taka afstöðu til hinna fjögurra þátta, fjármagnshreyfinga, þjónustuviðskipta og búseturéttar með rétt fyrir erlenda aðila til að stofna fyrirtæki á Íslandi áður en við komumst að meginhagsmunum Íslendinga í þeim viðræðum. Ég verð, virðulegi forseti, að lýsa nokkurri undrun yfir því hvernig málin eru lögð fyrir, en ég hlýt jafnframt að lýsa yfir von um það að umræður þær sem nú fara fram hér á Alþingi og viðræður milli aðila að ríkisstjórn Íslands leiði til þess að menn nái bærilegum áttum, að menn átti sig með öðrum hætti á því hvernig áherslurnar þurfa að liggja ef við ætlum að vera þeir vörslumenn íslenskra hagsmuna sem væntanlega er í allra huga þó að áherslurnar séu mismunandi og ég hafi gagnrýnt margt af því sem fram hefur komið í þeim efnum. Ég ætla, virðulegur forseti, ekki að taka hér tíma frekar til að svara hér ýmsum þáttum sem fram hafa komið við umræðurnar til þessa. Til þess verður tækifæri ef ástæða er til af minni hálfu síðar við þessa umræðu. Ég vil aðeins að lokum segja þetta. Við höfum sjaldan fjallað um stærri mál hér á Alþingi Íslendinga og kannski aldrei þann áratug sem ég hef setið hér á þingi. Ég tel því að við eigum að taka hér þann tíma sem þarf til þessarar umræðu, svo og þann tíma sem við metum nauðsynlegan til þess að átta okkur á okkar undirstöðuhagsmunum og lýsa mun betur inn í króka og kima þessa viðfangsmikla máls áður en nokkrar skuldbindandi ákvarðanir eru teknar eða farið út í viðræður sem leitt geta til neikvæðrar niðurstöðu fyrir íslenska hagsmuni.

Ásgeir Hannes Eiríksson Hæstv. forseti. Ég vil láta þjóðina sjálfa taka ákvörðun í þessu máli, hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um málið þegar að því kemur. Og ég skal segja af hverju. Við stöndum líklega frammi fyrir stærstu ákvörðun sem við höfum þurft að taka og varðar sjálfstæði landsins, hvernig við eigum að nálgast Efnahagsbandalag Evrópu. Spurningin er nú hvorki meiri né minni. Okkur er nauðsynlegt að ganga hægt um gleðinnar dyr, vega og meta kostina og gallana sem okkur bjóðast, gefa okkur góðan tíma. Við þurfum að stilla þessu upp sem einföldu reikningsdæmi, debet og kredit. Spurningin er einföld þó að svarið sé í rauninni flókið. Hvað græðum við og hverju töpum við? Til þess að meta þessa stöðu þarf aðgát og varfærni og ég held umfram allt hreinskilni. Við okkur blasir í fyrsta lagi að taka ákvörðun um hvort við viljum frjáls vöruviðskipti. Hvað fáum við og hvað látum við af hendi? Þurfum við að afsala okkur fiskinum í sjónum? Þurfum við, almenningur á Íslandi, í rauninni að velta vöngum yfir því? Erum við ekki þegar búnir að afhenda hann fáeinum útgerðarmönnum sem versla með hann sín á milli áður en þeir flytja hann úr landi? Er kannski mikill munur á því að selja fiskinn í sjónum beint til útlanda heldur en fara þessa leið með hann? Þetta er eitt af því sem við þurfum að velta fyrir okkur. Við kaupum hvort sem er skipin okkar öll að utan. Við smíðum þau ekki hér heima. Munum við kannski loks opna landið fyrir ódýrum og innfluttum landbúnaðarafurðum? Við þurfum að velta því fyrir okkur líka. Verða gerðar kröfur til þess að við flytjum inn landbúnaðarafurðir? Fríverslun er góð og gild og alls góðs makleg svo lengi sem hún er fríverslun, en ef hún leiðir til tollabandalags, þá er víglínan breytt og við töpum strax réttindum og möguleikum til þess að versla við þriðja aðila. Þetta er nánast kjarni málsins. Í öðru lagi stöndum við frammi fyrir frjálsu fjármagni á milli landa. Og hvað þýðir það? Mun landið fyllast af útlenskum peningum? Verður meiri ásókn útlendinga hingað með peninga? Eða munu margir Íslendingar láta gamlan draum rætast og flytjast til sólarlanda með sína peninga? Flytjast út með sinn höfuðstól? Þetta eru hlutir sem við þurfum að velta fyrir okkur. Hvað gerist? Hvað með vexti og skatta af vöxtum? Hvað með sjálfan virðisaukaskattinn? Í löndunum í Evrópu er mun lægri virðisaukaskattur. Þetta þýðir þá að ef virðisaukaskatturinn verður kominn á, þá verðum við að samræma hann og lækka hann sem út af fyrir sig hlýtur að vera gleðiefni. Hvað með hið sameiginlega myntkerfi sem er til umræðu í Evrópu? Þýðir þetta að við verðum að láta krónuna okkar fyrir róða? En einn plús sé ég strax í þessu samstarfi. Og hann er sá að frelsið með peninga, að frjálsir peningar munu ganga af vísitölunni dauðri og það eitt út af fyrir sig er þess virði að íhuga nánar. Og annar kostur blasir við. Samstarf við önnur Evrópuríki kallar á gjörbreytta peningastefnu, gjörbreytt vinnubrögð. Við verðum þá að halda okkur á svipuðu plani og aðrar þjóðir ef við ætlum að geta gengið til samstarfs við þær. Það út af fyrir sig er stór kostur og ómaksins vert, þó það væri ekki út af öðru, að velta því nánar fyrir sér. Í þriðja lagi stöndum við frammi fyrir frjálsri búsetu og atvinnu. Það má aftur spyrja: Er hættan á að Ísland tæmist af Íslendingum? Að Íslendingar leiti til annarra landa til að freista gæfunnar eftir að hafa búið við það efnahagslíf og það atvinnulíf sem hér hefur verið árum saman, þær sveiflur og það öryggisleysi? Mun hinn stóri atvinnumarkaður Evrópu freista manna? Að Íslendingar fari hópum saman yfir á meginlandið að freista gæfunnar? Eða mun Evrópumarkaðurinn með sínum samningum við önnur fjarlæg lönd verða til þess að hingað streymi fólk af öðru bergi brotið en við Íslendingar, fólk með allt annan hugsunarhátt? Nú er út af fyrir sig ekkert við blóðblöndun að segja, hún er nauðsynleg og æskileg. En 250 þúsund manna þjóð er óhætt að ganga hægt um gleðinnar dyr í þeim efnum. Hún þolir ekki marga tugi þúsunda af fólki úr fjarlægum löndum án þess að það bitni á þjóðareinkennum. Þetta er mál sem lítið hefur verið rætt, en fullkomin ástæða er til að ræða af hreinskilni. Erum við að hætta því að þjóðareinkenni okkar afmáist smátt og smátt eins og er að gerast í hinni stóru veröld sem alltaf er að ná meira og meira saman. Síðasta dæmið hér að heiman er það að við erum að leggja niður gamla góða bílnúmerakerfið. Það er eitt séreinkenni þjóðarinnar sem ég hef alltaf verið hrifinn af. Við skulum bara velta því fyrir okkur og við skulum ræða það opinskátt. Getum við átt það á hættu að hingað streymi fólk tugþúsundum saman þó að menn sjái það ekki fyrir í dag? Því hér er þó þrátt fyrir allt ýmislegt að sækja. Hér getur fólki liðið vel. Þetta þurfum við að ræða án öfga. Og það eru fleiri spurningar. EFTA-löndin eru ein heild í dag. En hvernig munu þau ganga til samninga? Munu þau semja sem ein heild við EB eða mun verða samið við hvert land fyrir sig? Þetta er stórt mál fyrir litla þjóð. Leiða samningar EFTA-ríkjanna við EB til samruna þjóðanna seinna? Flýta þeir fyrir slíkum samruna? Í dag er allt of snemmt að taka ákvörðun um þetta mál. En við stöndum frammi fyrir valkostum áður en langt um líður því að auðvitað eru valkostir og sá á kvölina sem á völina. Við eigum t.d. um einn annan kost að ræða. Við getum mótað okkur sérstöðu og boðið upp á eitthvað af því sem aðrar Evrópuþjóðir eru núna að láta af hendi við það að ganga í eina sæng. Við getum t.d. komið hér upp á Íslandi okkar eigin fríverslunarsvæði með peninga, verslað með peninga, með tölvutækninni án þess að peningarnir komi inn í sjálft efnahagskerfi landsins. Við getum boðið upp á peningageymslu hér. Við eigum marga möguleika á því sviði, sérstaklega þar sem lokast fyrir þá möguleika hjá þeim Evrópuþjóðum sem boðið hafa upp á þessa þjónustu ef samningar verða um stórt Evrópufríríki. Þarna er möguleiki. Við eigum líka möguleika á fríverslunarsvæði með vörur í tengslum við Keflavíkurflugvöll og væntanlegan varaflugvöll. Við getum verslað á báða bóga, við getum haft hér heimsmiðstöð. Við erum það vel í sveit sett. Við megum ekki einblína á Vestur-Evrópu. Við getum auðveldlega horft til Asíu, til Vesturheims, til Afríku og síðast en ekki síst til Austur-Evrópu, en þar eru nú að gerast merkilegir hlutir eins og allir vita. Járntjaldið er að hrynja. Það er alls staðar að hrynja nema ef vera skyldi á Neskaupstað. Við okkur blasir að versla við Austur-Evrópu því að fólkið í Austur-Evrópu mun krefjast sömu lífskjara og eru annars staðar á Vesturlöndum. Það mun sækjast eftir erlendri efnahagsaðstoð og síðbúinni Marshall-aðstoð. Þar verður mikill markaður í framtíðinni. Við megum ekki gleyma því. Við getum reynt að skapa okkur sérstöðu hér í Atlantshafi og verslað á báða bóga, samið við bandalög, samið við aðrar þjóðir, samið við Japani. Við þurfum ekki svo mikil alþjóðleg viðskipti fyrir jafnlitla þjóð. Við erum það fámenn. 250 þúsund manns þurfa ekki stóra peninga til þess að öllum líði vel. Við skulum taka okkur önnur smáríki til fyrirmyndar þar sem skattar eru allt niður í 4% og búið. Við skulum ekki einblína á risaveldin. Við erum bara af allt annarri stærðargráðu. Það eru ótal dæmi um lítil ríki um allan heim sem kunna að nota sér smæð sína því að smæðin getur verið risavaxin ef rétt er á henni haldið. Við getum auðveldlega látið peningana vinna með okkur í eitt skipti. Við höfum hingað til unnið fyrir peningum og Íslendingar hafa ekki talið það eftir sér. En það er allt í lagi að láta peningana aðeins hjálpa til og vinna svolítið fyrir okkur. Ég gæti trúað að þessi þjóð hafi vel fyrir því unnið. A.m.k. er vinnudagurinn með því lengsta sem þekkist. Fríríkið Evrópa er vissulega ekki eini kosturinn sem við okkur blasir. Þá óttast ég einna mest að allt of margir stjórnmálamenn líti á Evrópuríki sem þægilega lausn sem kemur svona af sjálfu sér. Að þeir þurfi ekki að hafa neina sérstaka skoðun á því eða taka ákvörðun, þjóðirnar bara renni inn í þetta fríríki og þannig sé það best. Þá þurfum við ekkert að rífast um þetta lengur, ekkert að deila, ekkert að skoða þetta nánar, ekkert að hafa fyrir því að kynna okkur þetta mál. Þetta bara kemur allt af sjálfu sér og við því er ekkert að segja. Þetta er þægilegasta lausnin. Þetta sé eiginlega einfaldasta lausnin fyrir íslenskt þjóðfélag því þar eru helst ekki teknar neinar ákvarðanir. Ég óttast að einhver svona viðhorf eigi eftir að móta stefnuna hjá okkur og jafnvel ráða ferðinni. Hæstv. forseti. Þingmenn hafa oft á orði að hér sé um pólitískt mál að ræða. Það er rangt. Sennilega er það sagt til þess að leggja á það áherslu að þeir einir eigi að fjalla um þetta, að það sé þingmanna og stjórnmálamanna að taka þessa ákvörðun. Það sé ráðherranna að móta stefnuna og okkar þingmanna og annarra stjórnmálamanna að taka undir. Að mínu mati nær ekki nokkurri átt að stjórnmálamenn einir fái að ráða ferðinni í þessu stóra máli. Þetta er efnahagslegt mál en ekki pólitískt mál í þeim skilningi. Þó að efnahagsmál séu að sjálfsögðu stjórnmál, þá er þetta fyrst og fremst efnahagslegt mál sem varðar alla þegnana. Þess vegna á öll þjóðin að greiða atkvæði um þetta mál. Við þurfum þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru bæjar- og sveitarstjórnarkosningar í vor og næsta sumar á eftir verður væntanlega kosið til Alþingis og hugsanlega fyrr. Þangað til hlýtur það að vera hlutverk Alþingis að upplýsa þjóðina betur um hvað þetta mál snýst því að eins og fram hefur komið verða því miður allt of margir Íslendingar sem hafa ekki einhverra hluta vegna kynnt sér eðli málsins og hvað þá brotið það til mergjar. En það hlýtur að vera hlutverk Alþingis að hafa forgöngu um að kynna þjóðinni málið, leggja allar staðreyndir fyrir hana, rekja gang mála í þessum könnunarviðræðum sem núna eru. Og ef við tökum þá ákvörðun að ganga til samninga, þá að sjá til þess að fréttir berist jafnóðum þannig að hvert einasta mannsbarn í landinu geti fylgst með málum og tekið sína eigin ákvörðun á hlutlausan hátt. En við skulum ekki ganga tómhent til samninga. Við skulum ganga með þá hótun á lofti að við getum vel hugsað okkur að mynda okkar eigið fríríki þar sem við nýtum okkur smæð okkar og nýtum okkur legu landsins, nýtum okkur þá möguleika að reka héðan fríverslun með peninga, fríverslun með vörur og versla við alla þá sem vilja við okkur versla. Við skulum ganga til samninga með það að vopni. Og þegar valkostirnir eru orðnir skýrir, þá skulum við bera þá undir atkvæði, atkvæði þjóðarinnar. Aðrir geta ekki tekið ákvörðun í þessu máli.