Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[15:03] Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Þar sem ég vegna sérstakra anna get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Þjóðvaka í Reykv., Mörður Árnason íslenskufræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Jóhanna Sigurðardóttir, 13. þm. Reykv.`` Kjörbréf Marðar Árnasonar hefur verið samþykkt, en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

[15:04] Mörður Árnason hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

[15:07] Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um Siglingastofnun Íslands og í leiðinni fyrir frv. á þskj. 217 sem tengist því frv., frv. til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Vitastofnunar Íslands, Hafnamálastofnunar ríkisins og Siglingamálastofnunar ríkisins í Siglingastofnun Íslands. Með frv. um Siglingastofnun Íslands er lagt til að Vita- og hafnamálastofnunin og Siglingamálastofnun ríkisins verði sameinaðar í eina stofnun sem hefur verið valið heitið Siglingastofnun Íslands. Tilgangurinn með fyrirhugaðri sameiningu þessara stofnana er að styrkja þá starfsemi sem fer fram á vegum þeirra og einnig þegar til lengri tíma er litið að ná fram sparnaði og aukinni hagræðingu í rekstri. Samgrn. hefur haft þetta mál til athugunar í nokkur ár og reyndar hafa fleiri komið að því verki. Það hefur verið samdóma álit allra sem til hefur verið leitað að þessi sameining væri heppileg og nú þykir rétti tíminn til að hrinda henni í framkvæmd. Báðar stofnanirnar búa yfir sérþekkingu og reynslu sem munu nýtast betur og spara tíma þegar við færum verkefnin saman. Það á að gefa svigrúm til að efla rannsóknir og þróunar- og fræðslustarf í öryggismálum sjófarenda og víkka sjóndeildarhringinn með öflugu samstarfi og samvinnu við erlenda aðila og hliðstæðar stofnanir í nálægum löndum. Höfuðtilgangurinn með sameiningunni er að byggja upp sterka stofnun með breiðar undirstöður til hagsbóta fyrir alla þá sem þjónustunnar njóta. Samkvæmt frv. fer samgrh. með yfirstjórn siglinga-, hafna- og vitamála en Siglingastofnun Íslands fer með framkvæmd þeirra. Forstjóri Siglingastofnunar Íslands verður skipaður af ráðherra að fenginni umsögn hafnaráðs og siglingaráðs. Framkvæmdastjórar deilda verða einnig ráðnir af ráðherra að fengnum tillögum forstjóra. Annað starfsfólk verður ráðið af forstjóra. Í 3. gr. frv. eru tilgreind verkefni Siglingastofnunar Íslands sem eru þau sömu og þessar þrjár stofnanir hafa haft. Frv. gerir ráð fyrir tveim ráðum, hafnaráði og siglingaráði er skulu vera ráðgefandi fyrir ráðherra og forstjóra Siglingastofnunar. Í tengslum við þetta frv. er annað frv. á þskj. 217 eins og ég vék að áðan þar sem fjallað er um breytingar á ýmsum lögum eins og þar er upp talið og takmarkast breytingarnar við það sem óhjákvæmilegt er í kjölfar stofnunar Siglingastofnunar Íslands. Breytingarnar skýra sig sjálfar og ég sé ekki ástæðu til að fjalla um þær sérstaklega í framsögu. Ég sé ekki, herra forseti, ástæðu til að rekja einstakar greinar frv. nánar og legg til að frv. verði báðum vísað til 2. umr. og hæstv. samgn.

[15:11] Virðulegi forseti. Eins og umræðan þróaðist hér í síðustu viku tel ég æskilegt að hæstv. samgrh. og hæstv. utanrrh. og jafnframt hæstv. fjmrh. séu viðstaddir þessa umræðu. Þessari tillögu er beint til hæstv. fjmrh., þar sem óskað er eftir því að hann taki málið að sér og það er nauðsynlegt að heyra afstöðu þeirra tveggja ráðherra sem aðallega hafa fjallað um þetta, þ.e. hæstv. utanrrh. og hæstv. samgrh., til málsins. Ég stóð þess vegna í þeirri trú, hæstv. forseti, að tryggt yrði að þessir þrír viðkomandi ráðherrar yrðu hér þegar málið kæmi til framhaldsumræðu og ítreka þá ósk okkar. Einkum og sér í lagi er nauðsynlegt að hæstv. samgrh. og hæstv. fjmrh. séu viðstaddir umræðuna í ljósi yfirlýsingar hæstv. samgrh. í síðustu viku. Í tilefni af þessari tillögu og þeirri umræðu sem fram fór í síðustu viku er auðvitað alveg nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um það hver er grundvallarvandinn varðandi atvinnurekstur í flugstöðinni. Grundvallarvandinn felst í eðli þeirrar byggingar sem þar var reist og í fjármögnun hennar. Ég átti sæti í nefnd á árunum 1980--1983 sem fjallaði um byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Í þeirri nefnd lýsti ég þeirri afstöðu að stefna ætti að því að byggja hliðstæða byggingu og væri á Kastrup-flugvelli, Heathrow-flugvelli, í Lúxemborg og nokkrum öðrum flugvöllum, með öðrum orðum byggingu sem væri kassi, kannski ekkert sérstaklega snjall frá fagurfræðilegu sjónarmiði en hentugur hvað það snertir að hægt væri að bæta við hann öðrum kössum eftir þörfum. Alþjóðlegur flugvöllur er ekki gefin stærð. Alþjóðlegur flugvöllur tekur sífeldum breytingum og það á sérstaklega við um flugstöðvarnar. Það hefur stundum verið sagt um Heathrow-flugvöll í Bretlandi og flugstöðvarnar þar að Heathrow sé eina byggingarsvæðið í Bretlandi sem hafi sérstakan flugvöll. Það sem liggur á bak við þessa yfirlýsingu er að breytingarnar eru svo örar og miklar að sveigjanleiki þurfi að vera fyrir hendi. Þetta var sú afstaða sem Alþb. lýsti í upphafi síðasta áratugar. En því miður var það þannig að Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. höfnuðu þessari afstöðu og tóku höndum saman um það að reisa í samvinnu við Bandaríkjamenn þá byggingu sem nú stendur. Það var augljóst frá upphafi að þessi bygging mundi fyrr eða síðar reynast alvarlegur flöskuháls fyrir framþróun þessara mála í landinu. Og það hefur nú komið á daginn. Þessi tillaga snýst fyrst og fremst um atvinnurekstur í flugstöðvarbyggingunni. Hún tekur hins vegar ekkert á því meginvandamáli sem er að á meðan Flugleiðir haga sínum ferðum á þann veg að meginþunginn er á þremur klst. að morgni til og aðkoman í flugstöðina er með þeim hætti sem hún er nú og lítt er hægt að breyta, er útilokað að hægt sé að skapa svigrúm innan flugstöðvarbyggingarinnar fyrir mikinn fjölda farþega sem hafa tíma og tóm til að versla í byggingunni. Tvö sl. sumur hafa menn t.d. séð að þegar hinn mikli fjöldi ferðamanna streymir út úr landinu eða til landsins, á fáeinum klukkustundum sólarhringsins, myndast slíkar stíflur í byggingunni að útilokað er að greiða úr þeim. Afleiðingin er síðan sú að viðkomutími farþega á viðskiptasvæðinu í byggingunni er svo lítill að þeir hafa hvorki tíma, tóm né eru í hugarástandi sem hentugt er til verslunarferða. Þetta er grundvallarvandamálið og því verður ekki breytt nema Flugleiðir taki annaðhvort upp allt annars konar tímaáætlun í flugi sínu, sem manni skilst að sé mjög óhagkvæmt út frá viðskiptasjónarmiði fyrirtækisins, eða þá að allri aðkomu í byggingunni sé stórlega breytt með þeim kostnaði sem því tilheyrir. Vandinn liggur ekki í verslunarforminu eða þeim athöfnum sem eru uppi á efri hæðinni í byggingunni. Hitt vandamálið er síðan fólgið í því að þau lán sem tekin voru til þess að standa undir feikilegum stofnkostnaði sem var í upphafi vegna þess í hvernig byggingu var farið, eru svo mikil að stór hluti teknanna, eða annarra ríkistekna, fer í að greiða af þeim. Þess vegna er það sem hæstv. samgrh. sagði hér í andsvari í síðustu viku alrangt, að ágreiningur í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar 1988--1991 hefði komið í veg fyrir að á þessum vanda væri tekið. Sérstaklega að eitthvert samkomulag hefði verið gert varðandi varaflugvöll annars vegar og rekstur þessarar byggingar hins vegar. Allt slíkt er auðvitað fáránlegt í eyrum þeirra sem til þekkja. Hvernig á að taka á þessum fjárhagsvanda? Því verður að svara vegna þess að þessi lán voru tekin af íslenska ríkinu og þau ber að greiða. Ætli heildarupphæð skuldanna í dag sé ekki eitthvað í kringum 3 milljarðar eða svo. Ég ætlaði að spyrja hæstv. fjmrh. að því hér við umræðuna, eða hæstv. samgrh. En kannski geta aðrir svarað því. Meðan þessi skuldabyrði hvílir á flugstöðinni og meðan byggingin er í þeim búningi sem hún er í dag, hef ég því miður afar litla trú á því að það sé hægt að skapa varanlegan grundvöll undir verslunarstarfsemi í byggingunni, þannig að verslunarfyrirtæki sæki þangað inn. Það er vitað t.d. að bæði Póstur og sími og Landsbankinn borga leigu sem báðir aðilar telja óeðlilega háa. En þeir gera það vegna þess að þeir telja sig vera að styrkja starfsemina með ákveðnum hætti. Það er líka ljóst að sá varningur sem farþegar sækjast eftir að kaupa nú á flugstöðvum er af allt öðru tagi en sá varningur sem menn sóttust eftir að kaupa fyrir 10 eða 20 árum. Ég hefði þess vegna talið eðlilegt að þeir tveir ágætu flm. þessa máls úr þingflokki Sjálfstfl. hefðu átt viðræður við hæstv. samgrh., hæstv. fjmrh. og hæstv. utanrrh., og þá sérstaklega hina tvo fyrrnefndu sem sitja í þingflokki Sjálfstfl., um það hvaða hugmyndir þeir hefðu í málinu áður en þeir fluttu tillöguna hér, svo við gætum hér á þingi tekið með raunhæfum hætti á þessum vandamálum. Því þetta er stórt og mikið vandamál. Að mínum dómi er verið að gefa falskar vonir um lausn þessa vandamáls með því að benda bara á rekstrarformið og segja að með einfaldri breytingu sé hægt að leysa þau vandamál sem við blasa. Virðulegi forseti. Tími minn er útrunninn og ég mun ljúka ræðu minni. En ég hlýt að lokum að gagnrýna það að forseti heldur þessum umræðum áfram án þess að þeir ráðherrar sem að málinu koma séu viðstaddir og án þess að sá ráðherra sem blandaði sér í umræðuna hér í síðustu viku sé viðstaddur, sérstaklega í ljósi þess að hann var fyrir fáeinum mínútum að mæla hér fyrir máli.

[15:21] Forseti vill vegna þessar orða hv. 8. þm. Reykn. upplýsa að hann gerði ráðherrum viðvart um að nærveru þeirra væri óskað. Forseti ætlar að bæta því við að auðséð er að þeir hafa ekki orðið við þeim tilmælum. Nú er tvennt til, það er að forseti fresti umræðunni ef óskað er eftir því, eða að hv. þm. sætti sig við að fá þá væntanlega svör við spurningum sínum þegar málið kemur til síðari umræðu, ef til hennar kemur. Sættir hv. þm. sig við það?

Að fá svörin þá?

Já, það eru ekki fleiri á mælendaskrá.

Ef forseti ábyrgist að svörin komi þá.

Hann getur ekki ábyrgst það, jafnvel ekki þótt hann fresti umræðu. En ef sérstakar óskir koma ekki fram um frestun á umræðu, þá lýsir forseti því yfir að þessari umræðu er lokið.

[15:22] Herra forseti. Ég vil ekki láta þessa umræðu hjá líða án þess að fá tækifæri til þess að hnykkja á örfáum atriðum sem komu reyndar sum fram í máli mínu við umræðuna fyrir nokkrum dögum. Það var nokkuð skondið að sú umræðu sem fór hér fram snerist ekki lengur um verslunarreksturinn í Leifsstöð, hún snerist um það hverjum slæm fjárhagsstaða Leifsstöðvar væri að kenna. Var horfið allt aftur til síðasta áratugar til að reyna finna skýringu á því. Að sjálfsögðu er öllum ljóst að vandi Leifsstöðvar er mikill og áform og aðgerðir sem hafa verið uppi um að hækka ýmsan þjónustutengdan kostnað í Leifsstöð hafa orðið til að fæla frá húsinu ýmsa rekstraraðila sem gjarnan hefðu viljað vera þar inni. Fjárhagsstaðan blandast þannig inn í það hvernig hægt er að nýta húsið betur og ná upp fjölbreyttari rekstri en nú er. Við vitum að flugfélög eins og SAS, Grænlandsflug og fleiri aðilar hafa hreinlega farið úr þessu húsi vegna mjög hárrar húsaleigu. Ég ætla ekki að telja upp fleiri, það gerði ég síðast. Margir aðrir aðilar hefðu gjarnan viljað reka sína starfssemi þaðan, en hafa ekki treyst sér til þess af sömu ástæðum. Kannski eru ýmsar ástæður fyrir því að svona fór. Að margra mati er það þó kannski fyrst og fremst vegna þess að stjórnunin hefur verið ríkistengd, það eru beinar tengingar til ráðherra og jafnvel margra ráðuneyta og nauðsynlegar breytingar hafa ekki náð fram að ganga vegna ósamkomulags og óskýrra reglna um það hverjir ráða í þessari stöð. Það kom fram í umræðunni síðast að ýmis rekstur sem er starfræktur þarna í dag er á vegum ríkisins, t.d. fríhöfnin og Íslenskur markaður, sem er að vísu hlutafélag, en að meiri hluta til í eigu ríkisins. Ég minntist á það síðast að ég teldi að ástæðan fyrir því hversu erfiðlega gengi að ná eyrum stjórnvalda með það að leigan skiptir verulegu máli væri einmitt sú að þau fyrirtæki sem þarna eru rekin borga leigu sína til ríkisins, eru í eigu ríkisins eða eru nánast rekin af ríkisstarfsmönnum úr ráðuneytum. Þeir gera sér því kannski ekki beinlínis grein fyrir því hversu mikilvægt þetta er. Það er ein ástæðan fyrir því að ég tel nauðsynlegt að breyta fríhafnarrekstrinum í hlutafélag, þannig að þar komi að rekstri menn sem hafa vit á slíkum rekstri, umfram það sem gerist beinlínis í ráðuneytum. Mín hugmynd í þessari tillögugerð er t.d., eins og fram hefur komið, að fríhöfnin yrði hlutafélag í eigu ríkisins. Ekki hlutafélag sem yrði sett í hendurnar á einhverjum ákveðnum aðila úti í bæ, heldur yrðu það starfsmenn og aðrir aðilar sem vit hefðu á slíku, sem hefðu fyrst og fremst áhrif á það hvernig reksturinn þróaðist. Þannig tel ég að reksturinn mundi þróast á mun frjálslegri og skipulegri hátt í átt til þess að mæta þörfum viðskiptavinarins og í takt við tímann. Þarna vinnur sérlega áhugasamt fólk sem hefur sýnt að það getur rekið svona stofnun með miklum glæsibrag og mér finnst að það eigi að gefa því fólki mun fleiri tækifæri en það hefur hingað til fengið. Ég veit að það hafa komið tillögur frá þeim aðilum sem þarna eru um það hvernig breyta mætti rekstrinum þannig að hann yrði frjálsari og auðveldari. Mér er kunnugt um að þær tillögur hafa ekki náð fram að ganga en eftir því sem ég best heyri frá starfsmönnum, þá er að margra mati nauðsynlegt að reyna að gera þetta frjálsara. Ég vil samt ítreka að þar á ég ekki við einhverja básavæðingu sem yrði í eigu margra aðila og án yfirstjórnar, heldur hlutafélag sem yrði í eigu ríkisins. Enda held ég að það sé með sambærilegum hætti sem fríverslunin er rekin á Kastrup. Þar er ríkið meirihlutaeigandi að hlutafélagi sem rekur verslun með áfengi og annað sem selt er í flugstöðinni og hugmynd mín er að þetta muni þróast á þennan hátt. Að öðru leyti tel ég að menn geti síðan með ábyrgum hætti reynt að laga þessa tillögu að því sem best lýtur þörfum markaðarins og fólksins sem þarna starfar, þannig að verslunarrekstur í Leifsstöð geti blómstrað. Og þá er nauðsynlegt að taka allt með. Ég tel rétt, sem komið hefur fram hér, að vandamálið megi að sjálfsögðu rekja til erfiðrar fjárhagsstöðu Leifsstöðvar. En við það bætist líka að verslunarrekstur, annar en sá sem er í eigu ríkisins, hefur ekki getað þrifist þar með eðlilegum hætti.

[15:29] Herra forseti. Ég vona að virðulegur forseti virði mér það til vorkunnar að ég á dálítið erfitt með að átta mig á því sem hv. 10. þm. Reykn. sagði hér við þessar umræður og sumu af því sem fram kom í fyrri hluta þessarar umræðu. Það sama gildir um tillögu þá, sem hér er rædd. Ef ég mætti, með leyfi herra forseta, vitna í hana, þá stendur þar undir lokin: ,,... en jafnframt dragi hið opinbera sig út úr rekstri tollfrjálsra verslana þar.`` Ég á dálítið erfitt með að skilja þegar talað er um að ríkið eigi að eiga þessa verslun og starfsmenn fái að koma þar að, en jafnframt eigi ríkið að draga sig út úr þessum rekstri. Mér finnst vandrataður slíkur meðalvegur og varla finnanlegur. Ég tel ekki að flm. hafi tekist að færa rök fyrir því að skynsamlegt sé að samþykkja tillögu þeirra. A.m.k. dugðu þau ekki til að sannfæra mig. Málið heyrir að sjálfsögðu undir utanrrh. og þar á það heima. Fyrst á að leysa vanda flugstöðvarinnar, síðan annarra sem þarna eru. Ég tel að þessi verslun sé ágætlega rekin og í það minnsta skilar hún ágætum arði því samkvæmt ríkisreikningi árið 1994 þá held ég að það sé nálægt 550 millj. Þarna er um verulega fjármuni að ræða þannig að ég held að þau rök sem hafa komið fram bæði nú og um daginn þegar málið var til fyrri umræðu eru ekki nægileg að mínu mati. Málið á að fara til þess ráðuneytis sem hefur verið að undirbúa það og vinna að því að leysa málið. Sérstaða og eðli fríhafnarinnar er slík að hún er ekki í samkeppni við verslanir innan lands heldur í samkeppni við fríhafnir erlendis. Það er allt annar handleggur og getur aldrei orðið um mismun að ræða gagnvart verslunarrekstri hér á landi. Þar fyrir utan er margt annað sem hefur komið fram en ég ætla að ítreka að ég tel að það verði að hafa þann háttinn á í þessu máli að byrja á að leysa vanda flugstöðvarinnar og það þurfi einnig að skoða þetta mál með starfsmönnum og þeim sem þarna eru að vinna til þess að það ekki skapist frekari óöryggi um starf þeirra.

[15:32] Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Drífu Sigfúsdóttir vil ég benda á að ríkið hefur með ýmsum hætti dregið sig út úr beinum rekstri stofnana sinna í heiminum og get ég tekið sem dæmi, og benti á það reyndar í síðustu umræðu, að norska ríkisstjórnin og einnig sú danska drógu sig út úr rekstri pósts og síma með því að gera um þau hlutafélög. Póstur og sími í Noregi, Telenord, er t.d. alfarið í eigu norska ríkisins sem hlutafélag. Að dómi allra þeirra starfsmanna sem við sem fórum þangað í heimsókn í sumar töluðum við, þá hefur það orðið til þess að gjörbreyta rekstrinum til hins betra og gert hann allan opnari, liprari og auðveldari en áður var. Allt sem ég heyrði um það og við sem vorum í þessari ferð laut að því að starfsemin hefði orðið skilvirkari en áður. Samskipti við aðrar þjóðir og önnur fyrirtæki urðu einnig auðveldari þannig að í ljósi þeirrar reynslu tel ég að við eigum að reyna þetta einnig í stórum fyrirtækjum eins og fríhöfninni í Leifsstöð og gera það þannig að fullt samráð sé haft um það við starfsfólkið, að það sé hluti af stjórninni og að reksturinn verði hlutafélag sem verði í eigu ríkisins. Þannig hefur þetta gengið upp hjá öðrum vestrænum þjóðum og ég sé enga ástæðu til að ætla annað en að það geti gengið upp hjá okkur og full sátt gæti orðið um það við starfsmenn.

[15:34] Herra forseti. Enn aukast vandræði mín, það verð ég að segja. Það eru svo margar útgáfur af þessu máli sem ég hef heyrt 10. þm. Reykn. nefna. Í fyrsta lagi að ríkið dragi sig út úr þessum rekstri, að ríkið eigi þarna hlutafélag með starfsmönnum og ýmsar aðrar útgáfur. Ég held nú að þær tillögur sem hv. 10. þm. Reykn. orðaði og hafði innan þeirra marka þegar hann ræddi um mína tillögu séu ekki hér á blaði og ekki til umfjöllunar með þessari þáltill. Ég tel að þáltill. eins og og hún var lögð fram sé til umræðu en ekki það sem sett er fram löngu eftir á. Mér sýnist að sá málflutningur sé sprottinn úr einhverjum öðrum upplýsingum. Það er út af fyrir sig gott að menn leiti sér upplýsinga. En ég tel að það muni ekki leysa þennan vanda. Það fjölgar ekki farþegum og það lenda ekki fleiri vélar hér út af þessu máli. En hins vegar er auðvitað alltaf gott og rétt að taka og skoða þessi mál og því er ég fylgjandi. En ég ætla ekki að reyna að skilja frekar málflutning 10. þm. Reykn.

[15:36] Herra forseti. Hv. þm. Drífa Sigfúsdóttir skilur ekki hvernig ríkisvaldið hefur dregið sig út úr rekstrinum með því að stofna hlutafélög um þau fyrirtæki. Ég ætla ekkert að fara að reyna að gera henni það skiljanlegt úr þessum ræðustóli en get í sjálfu sér gert það annars staðar. En ég held að öllum sé skiljanlegt sem standa í þessum rekstri og ég held ég geti fullyrt það að þeir sem starfa við slíkan rekstur hjá ríkinu hafa einnig þann skilning að breyta forminu í hlutafélagaform þar sem starfsmennirnir hafi sjálfir beina aðild að rekstrinum og ákvarðanatökunni. Það hefur alls staðar orðið til þess að lyfta upp rekstrinum, gera hann betri og í anda þess sem starfsmennirnir sjálfir vilja. Það er rekstur sem er í eigu ríkisins en er hlutafélag sem er rekið af fólkinu sem starfar í umboði ríkisins að sjálfsögðu. Það er það form sem ég hef séð fyrir mér að geti þrifist með mjög jákvæðum hætti á þessum stað.

[15:37] Herra forseti. Ég held að 10. þm. Reykn. hafi eitthvað misskilið orð mín. Ég ræddi ekki um að ég skildi ekki mismun á einkarekstri og ríkisrekstri. Ég nefndi að ég skildi ekki hvernig sami hv. þm. Kristján Pálsson geti bæði lagt til að ríkið dragi sig úr úr rekstrinum og sé með í rekstrinum þegar hann talar fyrir sama máli. Ég fæ ekki skilið að það sé verið að leggja til í sama málinu tvær aðskildar leiðir og tala fyrir þeim báðum samtímis, svo gott sem.

[15:38] Herra forseti. Það kom nú rækilega í ljós í umræðum um þetta mál hér á dögunum að vandinn sem við er að glíma í Keflavík er ekki fyrst og fremst fyrirkomulag eða tilhögun á fríhafnarverslun þar. Það er fjarri öllu lagi. Og það merkilega er að þrátt fyrir hástemmdar yfirlýsingar um það hversu dásamlegt þetta verði ef hf. kæmi aftan við batteríið þá hafa í umræðunni engar upplýsingar komið fram um einhver sérstök vandamál eða ágalla eða eitthvað sem fari aflaga hvað varðar verslunareksturinn sjálfan í fríhöfninni. Þvert á móti hníga flest rök fyrir því að þarna sé tiltölulega vel að málum staðið. Þessi verslun er rekin með miklum hagnaði sem rennur lóðbeint í ríkissjóð og ég kannast ekki við að um þennan þátt þjónustu hafi verið miklar kvartanir. Satt að segja ekki. Ég held að það sé frekar um ýmislegt annað í þessari blessuðu flugstöð eins og það að menn komist illa inn í hana, enn verr gangi mönnum að fá að bóka sig inn í flugvélarnar en eftir að þeir eru sloppnir upp og inn í fríhöfnina sé þeim yfirleitt heldur vel borgið þannig að þetta snúi eiginlega alveg öfugt. Það er hins vegar ágætt að fá þessa tillögu fram, sérkennileg sem hún er að ýmsu leyti svo sem það að hún skuli snúa að fjmrh. um mál sem alfarið er á verksviði hæstv. utanrrh. En það er eins og kunnugt er þannig að sú sérkennilega réttarstaða gildir á svonefndum varnarsvæðum að þar fara utanríkisráðherrar á grundvelli sögulegrar forneskju með alræðisvald. Deila þar og drottna í öllum málaflokkum, eru í raun og veru allir ráðherrar frá hinum minnsta til hins smæsta. Þetta er mjög sérkennileg og annarleg réttarskipan sem ræðumaður hefur oft gagnrýnt og alveg sérstaklega hvað varðar þetta samgöngumannvirki sem er í jaðri svonefnds varnarsvæðis og ætti að sjálfsögðu að heyra undir samgrh. eins og önnur samgöngumannvirki. Ef eitthvað er og ástæða væri til að víkja að þessu máli af einhverjum öðrum en hæstv. utanrrh. þá væri það frekar samgrh. sem ætti að fela að beita sér í þessu málum en fjmrh. Tillagan er auðvitað nokkuð sérkennileg að þessu leyti. Ég vil líka upplýsa það, hæstv. forseti, vegna þeirra umræðna sem orðið hafa um verslunarreksturinn sem slíkan að á fundi í efh.- og viðskn. nú á dögunum kom flugvallarstjóri til viðræðna við nefndina út af lántökuheimildum flugstöðvarinnar til að lengja í skuldasúpunni því það er árlegur viðburður að það þarf að fá heimildir til að velta boltanum á undan sér sem ekkert er tekið á. Þar kom fram að þeir sem ráða fyrir málum í Keflavík, þ.e. flugvallarstjóri og hans manna, líta þeir svo á að verslunin Íslenskur markaður hafi einkarétt til að versla með innlendar vörur í flugstöðinni. Það er hlutur sem hv. tillögumenn hafa væntanlega ekki áttað sig á út frá umræðum eins og þær hnigu hér um daginn. Sú gagnrýni sem menn hafa beint að fríhöfninni er enn síður réttmæt í ljósi þess að það er ekki við hana að sakast varðandi það að öðrum aðilum sé ekki kleift að bjóða fram þjónustu sína. Ef þar er við einhverja að sakast þá er það það einkaleyfi sem Íslenskum markaði hefur verið falið til að versla með annað en fríhafnarvörur á svæðinu. Og séu þetta réttar upplýsingar, sem ég út af fyrir sig efa ekki að yfirmönnum á þessum stað séu fullkunnugt um og með réttu að þannig sé í pottinn búið, þá liggur til grundvallar væntanlega einhver pólitísk ákvörðun utanrrn. að fela versluninni Íslenskum markaði einkaleyfi til þess að stunda almennan verslunarrekstur í flugstöðinni, þ.e. versla með annað en fríhafnarvörur. Þá er miklu frekar sökudólgurinn fundinn í þessari ákvörðun utanrrn. og/eða því einkaleyfi sem Íslenskum markaði hefur verið fengið. Og þá er enn síður ástæða til þess að vera að lemja á fríhöfninni út af því máli. Enn síður. Standi mönnum ekki til boða að koma sínum vörum þarna á framfæri þá er það væntanlega vegna þess að einni verslun hefur verið falið einkaleyfi og hún getur valið úr hvaða vörur hún tekur til sölu og hvað ekki. Ég er alveg tilbúinn til að styðja við bakið á tillögumönnum í að breyta þessu, að þetta verði opnað upp. Það er algjörlega óháð stöðu fríhafnarverslunarinnar. Algjörlega. Ég vara mjög við því og mér finnst satt best að segja harla barnalegar hástemmdar yfirlýsingar um að það breyti öllu að koma einhverju hf. aftan við fríhöfnina sem slíka. Þá er málið bara allt annars eðlis. Þá er þetta bara kreddumál. Frjálshyggjueinkavæðingarkreddumál. Og ekkert annað í því og nauðaómerkilegt sem slíkt eins og heyra mátti undir lokin hjá hv. síðasta ræðumanni að í raun og veru snerist þetta bara um það að koma hf. þarna aftan við þegar hv. 10. þm. Reykn. Kristján Pálsson var hér að tala síðast. Það finnst mér satt best að segja ekki tillöguvirði að vera að flytja ef ekkert á að gera annað í málefnum flugstöðvarinnar en bara þetta eitt og þá eru tillögumenn á miklum villugötum. Ég minni í því sambandi á það tilboð sem ég gaf hér og tekið var undir af fleirum að menn sameinist um að breyta þessari tillögu og/eða flytja nýja sem feli í sér að skipuð verði þingkjörin nefnd til þess að gera ítarlega úttekt á stöðu mála á þessum stað, fara rækilega í gegnum málið í heild sinni, þar með talið fjárhagsvanda stöðvarinnar og hvernig megi taka á honum og hvernig megi nýta þetta mannvirki betur og hafa meira út úr þessum rekstri o.s.frv. Það hafa komið fram átakanlegar lýsingar á máttleysi bæði núv. og fyrrv. ríkisstjórna til þess að taka á málinu og það er þess vegna ekki mjög trúverðugt að vera að álykta um að vísa því til ráðherra, sem reyndar fer ekki með málið, að gera eitthvað í því. Það er nánast eiginlega alveg út í loftið svo ekki sé fastara að orði kveðið. Sökum vinsemdar í garð tillögumanna vil ég ekki orða það sterkara. Það er afar hógvært að segja það þannig. Ég hvet þess vegna eindregið til að þetta verði skoðað í hvaða nefnd sem um málið fjallar nú. Mér skilst að af því leiði að fela fjmrh. málið að tillögumenn hafi lagt til að vísa þessu til efh.- og viðskn. og ætla ég ekki sérstaklega að kvarta undan því, fæ þá tækifæri til að vinna að málinu þar. En það væri nú kannski ekki óeðlilegt að hafa um það eitthvað samráð við t.d. utanrmn. og samgn. og langbest væri að menn næðu sem sagt samstöðu um að taka nú einu sinni á þessum málum af hálfu þingsins. Það er margreynt og fullreynt að ríkisstjórnir eru algerlega máttlausar í því sökum innbyrðis togstreitu.

[15:46] Herra forseti. Aukist hafa nú heldur vandræði þeirra tillögumanna. Því hefur áður verið lýst að tveir hv. þm. Sjálfstfl. flytja ályktunartillögu um að skora á fjmrh. að fara að gera eitthvað við málefni ríkisstofnunar sem ekki heyrir undir fjmrh. Nú er komið á daginn að hv. tillögumönnum ber alls ekki lengur saman um hvað tillagan snýst. Í tillögugreininni sjálfri segir að ríkið eigi að draga sig út úr verslunarrekstri þarna, en annar tillögumaður, hv. þm. Kristján Pálsson segir að það sé alls ekki meiningin þannig að tillagan er bæði vitlaus að efni til og adresseruð á vitlaust heimilisfang og aukast nú heldur vandræði forseta hvað eigi að gera við slíkar tillögur. Það er t.d. alveg augljóst mál að þessi tillaga á ekki erindi í efh.- og viðskn. Hún á að fara til utanrmn. af því að þetta er á verksviði hæstv. utanrrh. Aðalvandinn í sambandi við rekstur Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar er uppsafnaður fortíðarvandi, fjárhagsvandi. Frá því hefur verið skýrt að gerðar hafa verið margar atrennur, ekki færri en fimm að því að leggja fram tillögur sem kalla engu að síður á samþykkt ríkisstjórnar til þess að leysa þennan vanda. Þær tillögur hafa verið fluttar. Þær voru í fyrsta lagi um það að fela fjmrh. að ganga frá skuldbreytingum því að lántökumálin heyra undir hann og draga þannig úr greiðslubyrði með því að lengja lán og fá hagstæðari kjör. Í annan stað voru þetta tillögur sem tóku á flestum þáttum rekstrarins og voru um það að draga úr útgjöldum, að nýta betur húsnæðið sem þarna er til ráðstöfunar, að hækka gjaldskrár og gera kröfur um aukna húsaleigu af þeim sem stunda þarna rekstur, en breyta því í það form að húsaleigan væri hluti af nettóhagnaði. Tilgangurinn með þessum tillögum var að skila þeim 150 millj. kr. á ári í auknar tekjur sem þarf til þess að standa undir greiðslubyrðinni. Menn standa nefnilega gjarnan í þeirri trú að sá atvinnurekstur sem þarna er stundaður skili ekki nægum peningum til þess að standa undir greiðslubyrði af teknum lánum. Það er alger misskilningur. Í þessari starfsemi verða til gríðarlegir fjármunir og starfsmenn fríhafnarinnar munu vera að halda upp á það þessa helgi að þeir eru á þessum tíma, núna í nóvember búnir að skila sömu upphæð í brúttósölu og þeir náðu á öllu sl. ári. Með öðrum orðum, þeir munu skila meiri tekjum í ríkissjóð og þeir munu skila meiri tekjum samkvæmt lögum um bindingu tekjustofna eða ráðstöfun þessa fjár til annarra óskyldra aðila. Ef þeim væri frjálst að verja þessu fé þyrfti engar tillögur og engar ráðstafanir til þess að auka þarna tekjumyndum vegna þess að flugstöðin stendur undir sjálfri sér og öllum þessum lánum ein og sér. Þegar ég segi: Það er ótímabært að flytja tillögu, jafnvel þótt hún væri á rétta adressu og tillögumönnum bæri saman um það um hvað hún væri fyrr en þessi mál hafa verið leyst, þá er ég að segja þetta: Það er frumkrafa til hæstv. ríkisstjórnar að hún nái niðurstöðu um lausn á fjárhagsvandanum. Menn fara ekki að slátra hænunni sem verpir gulleggjunum í fullkominni óvissu um það hvað tekur við. Það er staðreynd að ríkisreksturinn í fríhöfninni er sennilega einhver sá besti í landinu og hefur skilað auknum tekjum ár frá ári á undanförnum árum og stendur undir þessu öllu saman. Menn fara ekki að gera á því breytingar og taka á sig þá áhættu sem því er tengd, áhættu sem m.a. felur það í sér að menn verða þá að hafa heildstæðar tillögur um hvað eigi að taka við, hvernig eigi að standa að félagsstofnun, félagsmyndun, samningum við nýja aðila, leigukjörum o.s.frv. til þess að tryggja það að fjárhagsgrundvöllurinn bresti ekki algerlega. Þess vegna segi ég að það er algerlega ótímabært fyrr en hæstv. utanrrh. getur komið hér og skýrt frá því hvort hann hafi gert einhverjar breytingar eða yfirleitt flutt nokkrar tillögur eins og gert var fimm sinnum í fyrri ríkisstjórn og hvort honum gengur eitthvað betur að fá vandamálið sem er hæstv. samgrh. og setið hefur á þeim tillögum nú í fimm ár, til þess að sjá að sér. Það væri fullkomið ábyrgðarleysi að þessum vandamálum óleystum að vera með nokkurn tillöguflutning af þessu tagi vegna þess að það væri einfaldlega að taka þá áhættu að það fé sem menn þó hafa í hendi af þessum myndarlega og hagkvæma rekstri eins og hann er nú verði jafnvel hugsanlega ekki til ráðstöfunar. Mikið meira er ekki um þetta mál að segja. Það er lágmarkskrafa að þeir sem eru að taka til hendinni og telja sig vera komna með einhverjar tillögur til lausnar hafi kynnt sér forsögu málsins, gert sér grein fyrir því að það eru fyrirliggjandi tillögur um þessa lausn og að þeir átti sig á því undir hvern í stjórnkerfinu þessi rekstur heyrir. Annað er ekki um þennan tillöguflutning að segja.

[15:51] Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram teljum við ýmsir að það sé eðlilegt að þessari tillögu sé vísað til utanrmn. Flugstöðin heyrir undir utanrrn. og samkvæmt verkaskiptingu í þinginu er því að jafnaði fylgt. Og til að auðvelda það mál er ég alveg reiðubúinn að flytja tillögu, forseti, um að vísa málinu til utanrmn.

Forseti hefur heyrt þessa tillögu. Það liggja fyrir tvær tillögur og við tökum afstöðu til þeirra þegar málið kemur til atkvæðagreiðslu.

[15:52] Herra forseti. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með umræðum um þetta mál, bæði það sem menn hafa sagt í dag og það sem menn töluðu um í síðustu viku. Fyrrv. samgrh., utanrrh. og fjmrh. hafa talað einna mest. Þegar stiklað er á því sem þeir komu helst inn á gerði ég mér grein fyrir því og skal viðurkenna að ég áttaði mig ekki á þegar ég lagði fram þessa þáltill. ásamt Kristjáni Pálssyni, að flugstöðin og flugvöllurinn jafnvel allur væri hreint olnbogabarn í íslensku þjóðlífi. Hér talaði fyrrv. utanrrh. áðan og sagði að þessi þáltill. væri vitlaust vistuð, þar sem við gerðum tillögu um að fela fjmrh. þetta mál. Það er dálítið merkilegt að það skuli ganga fram með þessum hætti að flugstöðin skuli vera undir utanrrh. Ég tek alveg undir þær athugasemdir sem síðan hafa komið fram. En ég verð að segja að mig undrar það mjög að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sem hefur setið á þingi í nokkur ár og jafnframt gegnt því veigamikla starfi að vera utanrrh., skyldi ekki hafa flutt tillögu um það hverjir eiga að stjórna þar, svo augljóst sem þessi vitleysa á rekstri flugstöðvarinnar liggur fyrir honum. Ég er hissa á honum að hafa ekki fyrir löngu verið búinn að koma með tillögu um það, sérstaklega þegar hann var utanrrh. að yfirstjórn flugstöðvarinnar yrði færð til og sett undir samgrh. eins og hefur komið fram. Ég held að það væri nauðsynlegt að setja flugstöðina undir markaðssinnaða stjórn. Það er ekki glórulaus hugmynd sem hér liggur á bak við, en það sem hefur hins vegar komið fram er að vandamálið er flugstöðin sjálf. Hér hefur verið upplýst að aðilar hafa farið út úr flugstöðinni vegna hárrar húsaleigu. Ég trúi því að ef hægt væri að leigja út meira af flugstöðinni en raun ber vitni, hlyti að vera hægt að lækka húsaleiguna. Það er líka það sem hér var komið inn á áðan að utanrrh. færi með alræðisvald í sambandi við flugstöðvarbygginguna og það væri ekkert vandamál gagnvart flugstöðinni ef fjármagnið sem þarna kemur inn í formi verslunarreksturs væri notað til þess að greiða afborganir af lánum flugstöðvarinnar. Það er athyglisvert líka og segir kannski söguna enn betur hvernig er haldið á þessum málum. Það sem hefur gerst er að í allt of mörg ár er búin að vera innbyrðis togstreita um þessa flugstöð þannig að þessi þáltill. er þó alla vega að því leyti góð að hún hreyfir málinu. Það var löngu tímabært. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson lýsti því yfir að um þessar mundir væru starfsmenn flugstöðvarinnar að fagna því að tollfrjáls verslun væri að gefa í aðra hönd jafnmiklar tekjur eins og á öllu síðasta ári og það er gott. Ég vil taka það fram sérstaklega vegna ummæla sem hér hafa fallið að starfsmenn ríkisins í flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli hafa sinnt afar góðu starfi, verið þjónustuliprir og unnið sitt starf vel. Þegar litið er til þess að 840 þús. manns fara um flugstöðina á ári, þá er það mín skoðun og sannfæring að það sé hægt að gera betur og það sé eðlilegt að verslunin í landinu fái að koma nálægt þessu. En hér hafa menn verið með ýmsar dylgjur um það að öðruvísi ætti að málum að standa. Það er alveg sama hvar litið er á flugstöðina. Það er jafnvel orðið bitbein fyrrv. ráðherra hvernig eigi að halda á málum. Ég held að það fari ekkert á milli mála hvað stendur í þessari þáltill. Það er alveg ljóst hvað við erum að fara þar, að ríkið dragi sig út úr rekstri tollfrjálsra verlsana.

Ekki segir Kristján það.

Það er nú svo, virðulegi forseti, að það er bitamunur en ekki fjár ef svo má segja hvar þessi tillaga lendir og hvort það verður hjá utanrmn. eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson kom inn á áðan. Ég tel að ef þessari þáltill. er veitt brautargengi, þá er mér að meinalausu í hvaða nefnd hún lendir.

[15:58] Herra forseti. Það er til marks um virðingarleysi ráðherranna sjálfra fyrir hv. flm. og málefninu að enginn þeirra, ekki utanrrh., ekki fjmrh., ekki samgrh. sýna sig hér. Hv. þm. furðaði sig á því að ég sem fyrrv. utanrrh. hefði ekki flutt tillögur um að breyta reglum um verkaskiptingu í Stjórnarráðinu þannig að forræði yfir flugstöðinni færðist til samgrh. Merkilegt. Það hefur verið sammæli allra sem sameiginlega stóðu að gerð varnarsamningsins á sínum tíma undir forustu þáv. forsrh. og formanns Sjálfstfl., Bjarna Benediktssonar, að ein af forsendunum í þeim samningum væri að einn aðili í íslensku stjórnvaldi færi með öll samskiptin við varnarliðið. Flugvöllurinn er ekki bara farþegaflugvöllur á vegum Íslendinga heldur einnig varnarstöð. Það er skýringin á því hvers vegna þetta er svo. En að loknu kalda stríði og í ljósi breytinga, þá var það nú svo að ég flutti tillögu í síðustu ríkisstjórn um að færa forræði flugstöðvarinnar yfir til samgrn. ef það mætti verða til þess að koma einhverju viti fyrir hæstv. samgrh. og að hann féllist á skynsamlegar tillögur um lausn þessa fjárhagsvanda. Þeirri tillögu var líka hafnað og sýnir þvergirðingsháttinn sem var alger í þessu máli.

Hverra?

Að því er varðar það að utanrrh. fari þarna með alræðisvald, þá er það að sjálfsögðu rangt. Ef svo væri, þá væri fyrir löngu búið að leysa þetta mál. Hann er að sjálfsögðu bundinn lögum og reglum um ráðstöfun þess fjár sem verður til í þessari starfsemi og rennur annars vegar í ríkissjóð og hins vegar til flugmálaáætlunar og Flugmálastjórnar, þannig að því fer fjarri að hér sé um að ræða alræðisvald. Þess vegna þurfti að flytja tillögur um það hvernig ætti að leysa þennan fjárhagsvanda og fá atbeina annarra til þess. Loks er þess svo að geta að þegar þannig háttar til í íslensku stjórnkerfi að deilur eru uppi um tillögur sem fluttar hafa verið hvað eftir annað við ríkisstjórnarborð, þá varð niðurstaðan að sjálfsögðu sú að þessu máli var vísað til hæstv. þáv. forsrh., sem enn er forsrh. Og í raun og veru er þetta mál enn á hans borði.

[16:01] Herra forseti. Síðasti ræðumaður lýsti í fáum orðum þeim mikla vanda sem snýr að flugstöðinni. Hann sagði að í tíð síðustu ríkisstjórnar hafi hann flutt tillögu þar að lútandi til að reyna að koma einhverju viti fyrir samgrh. um þetta mál. Öll þessi umræða hefur lyft nokkurri hulu af þessu vandamáli og vandinn er miklu stærri en maður gerði sér grein fyrir. Ég nefni sem dæmi að hér hefur komið fram að þeir aðilar sem vildu afla upplýsinga um rekstur Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar þurftu að bíða í eina sex mánuði til þess að fá upp gefnar nokkrar tölur úr rekstri flugstöðvarinnar frá utanrrn. Fleira er í þessum dúr. Hér er reglugerð um rekstur tollfrjálsrar verslunar á Keflavíkurflugvelli á vegum ríkisins og hún er frá 1981. Í fríhöfninni má selja hvers konar varning eins og tíðkast í fríhöfnum erlendis. Hér er talað um að forstjóri sé skipaður af utanrrh., þannig að samtengingin þarna á milli er með ólíkindum. Ég vona að þessi þáltill. verði a.m.k. til þess að málið verði tekið upp og skoðað í heild sinni. Væntanlega verður þá gripið til aðgerða í framhaldi af því til að létta þessu ástandi af flugstöðinni svo að bæði þeir sem starfa þar og eiga þar viðdvöl megi betur við una.

[16:03] Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þessa till. til þál. en vil lýsa andstöu við hana, þá hugmynd að hið opinbera dragi sig út úr öllum tollfrjálsum rekstri á Keflavíkurflugvelli. Ég vil byrja á því að gera að umræðuefni orð hv. þm. Kristjáns Pálssonar í umræðunni fyrr í dag þar sem hann vitnaði til ferðar sem fulltrúar þingsins fóru nýlega til Norðurlanda að kynna sér rekstur póst- og símstöðva þar, sérstaklega með tilliti til einkavæðingar, en þessum stofnunum hefur víða verið breytt í hlutafélög. Hann sagði réttilega að þeir starfsmenn sem við höfðum rætt við, í Noregi held ég að hann hafi tiltekið, hafi talið að þær breytingar sem gerðar hefðu verið hefðu almennt vakið ánægju meðal starfsmanna og allur rekstur orðið auðveldari og liprari. Þetta kann að vera rétt hjá hv. þm. En ég vil vekja athygli á því að starfsmennirnir sem við ræddum við voru forstjórinn og tveir eða þrír aðrir æðstu aðstoðarmenn hans í fyrirtækinu. Ég hef átt þess kost að ræða einnig við aðra starfsmenn sem hafa bent okkur, sem störfum á vettvangi launafólks, á hve erfiðlega gekk að semja við nýja stjórn hlutafélagsins og hvernig allt launamynstur hefði breyst í þessari stofnun við hlutafélagavæðinguna, hve dregið hefði úr starfsöryggi, hve launamunur hefði breikkað á milli þeirra sem voru lágir og þeirra sem voru háir. Reyndar staðfesti forstjórinn í máli sínu við okkur að þessi breyting hefði orðið á launamynstrinu. Þetta vildi ég að kæmi fram í umræðunni þar sem sérstaklega var vikið að þessum þætti. Annað er mér minnisstætt úr þessari för og þessari viðræðu við yfirmenn símafyrirtækisins í Noregi. Þeir sögðu að það væru litlar líkur á því að þeirra mati að fyrirtækið yrði selt líkt og hefði gerst víða annars staðar, t.d. í Danmörku. Ástæðan var tilgreind sú að Norðmenn væru svo ríkir að það væri ólíklegt að þeir vildu fara út á þá braut að selja hlutaféð. Það er hins vegar að gerast núna. En hvers vegna vildu menn ekki selja hlutabréfin? Ástæðan var sú að þá mundi gróðinn sem að öðrum kosti nýttist samfélaginu, renna annað, jafnvel til útlanda. Við fengum að kynnast því í Danmörku hvernig símafyrirtækið þar skilaði á síðasta ári einum milljarði kr. íslenskum. Og hlutaféð þar er að hluta komið í erlendar hendur, til Bandaríkjanna. Þannig fara 300--400 millj. af þessum milljarði til Bandaríkjanna. Og hér víkur að flugstöðinni í Keflavík. Hvað er það sem á að einkavæða? Er það ekki einmitt þetta? Á ekki einmitt að einkavæða hagnaðinn? Við erum að tala um verslun sem veltir tæpum 2 milljörðum kr. Hún skilar almenningi í þessu landi mörg hundruð milljónum kr. á hverju ári. Ég spyr hvort talsmenn markaðskerfis séu ekki komnir út á nokkuð hálan ís, hvort við séum í raun að fjalla um fyrirkomulag þar sem við nýtum kosti markaðarins þegar um er að ræða svo sérstæða aðstöðu sem tollfrjáls verslun í milliríkjaflugstöð eins og raunin er á hér. Mig minnir að það hafi verið í Mið-Afríkulýðveldinu, fremur en Zaire, að valdhafinn hafði þann hátt á gagnvart skjólstæðingum sínum og vinum að þegar hann vildi gera sérstaklega vel við þá, stofnaði hann nýtt tollhlið í milliríkjaflughöfninni þar sem þeir gátu tekið sinn skatt af þeim sem þar fóru um. Þess vegna spyr ég: Hvað er það eiginlega sem vakir fyrir mönnum? Er það þetta? Er það að koma einhverjum á þennan spena sem gefur svo vel? Við sem höfum farið um þessa flughöfn höfum ekki orðið vör við að það sé kvartað þar yfir slæmri þjónustu eða slæmri aðstöðu yfirleitt. Og reyndar kemur hver maðurinn á fætur öðrum sem hefur talað fyrir þessu máli og segir að þeir séu ekki að kvarta yfir þjónustunni og ekki yfir starfsmönnunum. Hvað er það þá sem vakir fyrir mönnum? Mig langar til að skilja þessa spurningu eftir, hvort það kunni að vera þetta, að það eigi að fara að raða einhverjum gæðingum á spenann. Og því andmæli ég mjög harðlega.

[16:09] Herra forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson ræddi mikið um einkavæðingu og um það hvernig einkavæðingin hefði gengið í Afríku. Ég held að við getum ekki borið okkur saman við Zaire eða einhver þriðja heims ríki í Afríku sem eru ekki komin lengra á lýðræðisbrautinni en það að flestir búa annaðhvort við einræði eða hreint og beint ofurvald hersins eða einhverra manna, sem hafa komist þar til valda án lýðræðislegra kosninga. Þegar tölum um að breyta ríkisfyrirtækjum í hlutafélög, þá er það ekki ,,einhver einkavæðing``. Þar er verið að færa reksturinn í frjálsræðisátt. Öllum er ljóst að á meðan yfirmenn stofnana heyra beinlínis undir ráðuneyti eða ráðherra, er ekki um þá fersku strauma að ræða sem segja má að fylgi fyrirtækum sem rekin eru af fólki sem þekkir vel til hlutanna. Og við þeim er ekki að búast, nema ríkisfyrirtækjum sé breytt í hlutafélög. Að mínu mati skiptir hér höfuðmáli að ríkið hafi yfirhöndina í svona fyrirtæki. Því má ekki breyta þannig að hagur þess, eða hagur landsins, fari á skjön við ætlanir manna. Í þessu tilfelli er ætlunin að reyna að gera fyrirtækið sterkara með aukinni aðild starfsmannanna að rekstrinum. Þannig hef ég hugsa mér þetta dæmi. Ég held að menn hafi ekki treyst sér til í þessari umræðu að skilgreina hversu vel hefur til tekist af hálfu starfsmanna við að gera þennan rekstur arðbæran og aðgengilegan og þeim eigi þess vegna að gefast fleiri tækifæri til þess. Og ég veit ekki betur en að það sé líka þeirra tillaga.

[16:13] Virðulegur forseti. Þau tvö frumvörp sem ég mæli fyrir eru á starfssviði hæstv. iðnrh. og ég vil óska eftir því að hæstv. ráðherra verði gert viðvart þannig að honum gefist kostur á að vera við umræðuna, enda hefur verið um það rætt milli mín og hæstv. ráðherra að honum gefist kostur á því.

Forseti hafði þegar gert ráðstafanir til að láta hæstv. ráðherra vita að málið yrði tekið fyrir. Ég sé að hann er ekki kominn í húsið, en það verður náð til hans.

Virðulegur forseti. Þau tvö frumvörp sem hér er um að ræða eru í fyrsta lagi frv. til laga um orku fallvatna og nýtingu hennar og um breytingu á vatnalögum, nr. 15/1923, og hins vegar frv. til laga um jarðhitaréttindi. Flm. beggja málanna eru hv. þm. Alþb. og mæli ég hér sem 1. flutningsmaður þessa máls. Þessi þingmál eru vel kunnug þeim sem setið hafa hér á Alþingi um árabil þar sem þau hafa bæði verið flutt margsinnis í þinginu, fyrst á öndverðu ári 1983 og þá lögð fram sem stjórnarfrumvörp. Og bæði eru málin afurðir nefndastarfs stjórnskipaðra nefnda sem undirbjuggu mál þessi í mínar hendur, sem þáv. iðnrh. Raunar eiga þau upptök í annarri ríkisstjórn en stóð að flutningi málanna, þ.e. í ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar sem settist á stóla 1. september 1978, en þá var tekið inn í stjórnarsáttmála að djúphiti í jörðu og orka fallvatna skyldu lýst þjóðareign og þá þegar hafinn undirbúningur að flutningi mála til þess að uppfylla þessa niðurstöðu, þetta samkomulag þáverandi stjórnarflokka. Þau frumvörp sem hér um ræðir hafa gengið til iðnn. þingsins, iðnn. neðri deildar á meðan þingið sat í tveimur málstofum. Eftir að málstofur voru sameinaðar hafa málin gengið til iðnn. Alþingis, sem hefur fjallað um málin, en ekki náð að afgreiða þau frá sér til þingsins vegna pólitísks ágreinings sem hefur verið um málatilbúnaðinn og ekki síður hitt að ríkisstjórnir á hverjum tíma, önnur en sú sem lagði málið fyrir, hafa lýst því yfir að þær hefðu mál í undirbúningi hliðstæðs eðlis eða um sama efni og þau væru að koma allt hvað liði. Yfirlýsingar um þessi efni eru orðnar margar og kem ég að því síðar. Ég vil hins vegar leyfa mér að reifa í örstuttu máli meginefni þessara frumvarpa og þá fyrst frv. um orku fallavatna og nýtingu hennar. Samkvæmt 1. gr. þess máls er því slegið föstu að orka fallvatna landsins er eign íslenska ríkisins sem eitt hefur heimild til nýtingar hennar, samanber þó 2. gr., og í 2. gr. frv. er að finna undanþágur við þetta ákvæði varðandi þá nýtingu sem þegar er orðin að hún er undanskilin og heimildir rétthafa til virkjunar fallvatna að ákveðnum stærðarmörkum, 200 kw, að aðilar hafi hafið virkjunarframkvæmdir og að þeir aðilar sem virkjað hafa fallvötn til orkuframleiðslu innan 10 ára frá gildistöku laganna haldi þeim heimildum sem þeir hafa öðlast. Nánar er síðan kveðið á um einstök atriði, m.a. heimildir ráðherra til leyfisveitinga, til eignarnáms og annað sem að máli lýtur um þetta efni. Í greinargerð er ítarlegan rökstuðning að finna fyrir þeim tillögum sem þarna eru lagðar fyrir og m.a. fjallað um spurninguna um afstöðu til eignarréttarákvæða stjórnarskrár um þessi efni og leiddar að því líkur að þær tillögur sem hér eru bornar fram brjóti í engu í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og í því sambandi vitnað til þekktra fræðimanna. Mál þessi varðandi virkjunarrétt fallvatna eiga sér langa sögu í meðförum Alþingis. Hún nær aftur í fossamálin svonefndu sem rædd voru snemma á fyrsta fjórðungi aldarinnar. Þá voru leidd fram frumvörp sem einmitt byggðu á því að takmörkun á eignarrétti að því er varðaði orku fallvatna væri eðlileg og rúmaðist innan stjórnarskrár Íslands. Nefnd sú sem undirbjó þetta mál á sínum tíma var hins vegar ekki sammála. Einn nefndarmanna skilaði séráliti og hafði aðra skoðun á því efni sem ég hef einkum nefnt, spurninguna um eignarréttinn. Álit þetta er birt með frv. og hefur ætíð verið látið fylgja svo sem eðlilegt er, þannig að þau sjónarmið fá einnig að koma fram. Þá er það frv. um jarðhitaréttindi en í 1. gr. þess segir: ,,Landareign hverri, sem háð er einkaeignarrétti, fylgir réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita á og undir yfirborði hennar í allt að 100 metra dýpi. Landeiganda er rétt að bora eftir og hagnýta sér jarðhita með þeim takmörkunum sem lög þessi tilgreina.`` Aðaltakmörkunina er að finna í 6. gr. frv. þar sem því er slegið föstu eða gerð um svofelld tillaga: ,,Íslenska ríkið á allan rétt til jarðhita sem liggur dýpra en 100 metra undir yfirborði landareigna skv. 1. mgr. 1. gr. Íslenska ríkið á allan rétt til jarðhita sem liggur utan landareigna skv. 1. mgr. 1. gr.`` Síðan eru allítarlega ákvæði varðandi meðferð, m.a. undanþágur, litið til baka varðandi sérstök ákvæði um sveitarfélag sem á land við jarðhitasvæði við gildistöku laga þessara. Kveðið er á um að þá skuli sveitarfélag hafa forgangsrétt til að fá leyfi til að rannsaka jarðhita og nýta og einnig eru þarna atriði sem varða umhverfisvernd í sambandi við virkjun jarðhitasvæða. Í greinargerð með þessu frv. er víða fjallað um spurninguna um eignarréttarákvæði og með tilliti til stjórnarskrár og leiddar að því líkur með tilvitnunum í þekkta fræðimenn á sviði réttarfars að þær tillögur sem bornar eru fram með frv. rekist ekki á við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Þar eru leiddir fram þekktir fræðimenn á sviði lögfræði. Fyrir utan Ólaf Lárusson, sem víða er getið í sambandi við bæði þessi mál sem hér eru til umræðu, er vitnað til Ólafs Jóhannessonar, lagaprófessors og þingskörungs sem allir þekkja til, sem og til dr. Bjarna Benediktssonar sem ekki er síður þekktur á sviði lögfræði og af þingstörfum sínum, en báðir þessir fræðimenn og þingmenn og forustumenn flokka fluttu frumvörp varðandi notkun jarðhita og umráðarétt sem gerðu ráð fyrir takmörkunum á eignarrétti og lét þeim fylgja vel rökstudd sjónarmið um að slíkt rækist ekki á við ákvæði stjórnarskrár. Ég gat þess, virðulegur forseti, að mál þessi hefðu oft komið fyrir. Málið um jarðhitaréttindin þó oftar en um orku fallvatna og hefur það eingöngu verið vegna þess að þörfin hefur kannski verið talin enn þá brýnni að því leyti, jafnframt því sem verið var að kanna pólitískan vilja í þinginu til þess að taka á málunum. Og það hefur ekki brugðist að alla tíð í öllum ráðuneytum sem setið hafa frá því að mál þetta fyrst var flutt 1983, hefur komið fram af hálfu iðnrh. að þeir teldu nauðsyn á að sett verði löggjöf um þessi efni, þeir hafi málin til skoðunar í sínum ráðuneytum, þess sé að vænta að fram komi frumvörp af hálfu ríkisstjórnanna og það sé mjög skammt í þau, ef ekki á haustþingi þá á vorþingi, ef ekki á vorþingi þá á næsta haustþingi. Ég gæti haft langar tilvitnanir uppi, virðulegur forseti, um þessi efni, en tel í rauninni ekki ástæðu til að taka tíma þingsins til að rekja það í einstökum atriðum, en þetta eru orðnar mjög þekktar vísur og oft kveðnar. Það var svo að hæstv. iðnrh. í ráðuneyti Davíðs Oddssonar 1991--1995, að vísu sat viðkomandi ráðherra ekki allan tímann og ég vitna þar til þáv. hæstv. ráðherra Jóns Sigurðssonar, var mikill áhugamaður um þetta efni og svaraði til samræmt þegar um var spurt, ég held með orðunum: ,,Það skal vanda sem lengi skal standa`` og var með því að réttlæta að nokkur dráttur hefði orðið á að frumvörpin kæmu fram. Sama máli gegndi varðandi þann sem við tók, hæstv. ráðherra Sighvat Björgvinsson, nú hv. þm., að sá ráðherra hafði uppi fyrirheit um að fram væru að koma frumvörp og hæstv. fyrrv. umhvrh., Össur Skarphéðinsson, nú hv. þm., svaraði fyrir hönd nefnds ráðherra, hæstv. Sighvats Björgvinssonar og flutti þau boð inn í þingið á síðasta Alþingi að nú væru málin senn að koma og mundu sjá dagsins ljós áður en næstsíðasta þingi lyki, hinu 118. Ég hef, virðulegur forseti, útskrift af umræðu á síðasta þingi og gæti fundið þessum orðum mínum stað með tilvitnunum. Það eru viss atriði sem ástæða er til að nefna sem bera vott um það hversu erfitt það hefur reynst ríkisstjórnum á þessu tímabili, frá 1983 og mætti reyndar leita lengra til baka, að koma þessum málum í hendur þingsins af sinni hálfu. Ég vísa þar í sjálfan stjórnarsáttmála ráðuneytis Davíðs Oddssonar frá 1991, þ.e. hina lengri útgáfu sem hét Velferð á varanlegum grunni. Og hvað halda menn að standi þar á bls. 34 í þessum útfærað stjórnarsáttmála þáv. ríkisstjórnar? Ég bið hv. þm. að leggja við hlustir. Með leyfi forseta: ,,Lagt verður fram frumvarp um eignarhald á orkulindum, afréttum og almenningum á 115. löggjafarþingi.`` Þetta er stjórnarsáttmáli ráðuneytis Davíðs Oddssonar 1991--1994. Lagt verður fram frumvarp og það er tiltekið á hvaða þingi. Og nánari tilvitnun, með leyfi forseta: ,,Þar verður skilgreint hvaða réttur til náttúruauðæfa landsins skuli fylgja bújörðum og öðrum landareignum og hvað skuli teljast almannaeign. Í framhaldi af starfi nefndar sem hefur það hlutverk að skýra og skilgreina mörk eignarlands og almenninga verður einnig sett löggjöf um það efni.`` Þetta er sáttmáli sem gilti --- ekki bara til 1994, ég mun hafa haft uppi rangt ártal, heldur fram undir sumarmál 1995. Og enn bíðum við eftir efndunum sem áttu að koma á 115. þingi í formi lagafrv. Hæstv. ráðherrar, sem tóku þátt í umræðunni á 118. þingi, reiddu fram skýringar á þessum drætti. En niðurstaðan varð sú, fyrir hönd þáv. hæstv. iðnrh,. að frv. mundi koma inn í þingið fyrir þinglok. Svo varð þó ekki. Af ummælum hæstv. forsrh., þáv. og núv., mátti marka að það væri spurningin um eignarréttarákvæðin sem stæði í stjórninni að ná samkomulagi um. Það var í rauninni nokkuð ljóst af umræðum í þinginu, og hefur lengi verið, að talsmenn Alþfl. hafi verið reiðubúnir til að taka undir meginefni þessara frumvarpa, þó stundum vísað til þess að hugsanlega væri rétt að þrengja nálgunina varðandi jarðhitaréttindin, þannig að miðað væri við háhitasvæði fyrst og fremst en ekki allan jarðhita undir ákveðnum dýptarmörkum. Og ég hef fyrir hönd flm. lýst því yfir jafnoft að við værum reiðubúnir til að leita málamiðlunar um þetta mikilvæga efni til þess að Alþingi ræki af sér slyðruorðið og skorið væri úr þeirri miklu réttaróvissu sem í rauninni er uppi í þessum efnum, m.a. varðandi afréttir og almenninga, sem kunnugt er. Mál hafa verið fyrir dómum og nú nýlega féllu reyndar mjög athyglisverðir dómar um þau efni og er ég þá að vitna til svæða í Norðurlandi vestra þar sem athyglisverðir dómar féllu þann 20. nóvember sl. varðandi eignar- og umráðarétt lands á afréttum þar norðan heiða, norðan vatnaskila á heiðum. Allt er þetta mikið umhugsunarefni og langt frá því að þessi málafylgja sé þinginu til sóma. Því er það svo að allir í þingflokki Alþb. láta hér enn á það reyna hvort vilji sé fyrir í þinginu að taka á þessu máli. Ég ítreka enn vilja til þess að skoða aðra útfærslu á þessum málum heldur en við hefðum kosið samkvæmt þessum frv. sem hér liggja fyrir. Aðalatriðið er að þingið taki á málinu og setji löggjöf, auðvitað helst þannig að víðtæk samstaða sé um, þannig að þjóðarhagsmuna sé gætt. Því það eru þjóðarhagsmunir sem eru í húfi í þessum málum, ríkir þjóðarhagsmunir. Það hefur þegar komið fram að skortur á réttarlöggjöf, ófullnægjandi ákvæði í löggjöf um þessi efni, standa rannsóknum á auðlindum okkar fyrir þrifum og hafa gert það um lengri tíma, og þá ekki síst á jarðhitanum. Það liggur jafnframt fyrir að sú undanþága, eða réttara sagt það frestunarákvæði á gildistöku samningsins um Evrópskt efnahagssvæði sem snertir kaup á fasteignum og lendum, rennur út um næstu áramót. Var það rætt hér á 118. þingi hver sú staða væri sem blasti við þegar sá frestur á gildistöku ákvæða í viðauka XII sem ber fyrirsögnina Frjálsar fjármagnshreyfingar, rynni út. Ég er reyndar með ensku útgáfuna hér fyrir framan mig, Free Movement of Capital. Þar kemur skýrt fram að Ísland ásamt Austurríki og Finnlandi fékk aðlögunartíma að þessum ákvæðum til 1. jan. 1996. Þá rennur hann út og við stöndum þá jafnfætis öðrum þegnum Vestur-Evrópu á öllu gildissvæði hins Evrópska efnahagssvæðis varðandi jarðakaup, kaup á fasteignum og landareignum, með öllu því sem þeim fylgir að lögum. Getur hver sagt sér í hvaða stöðu stefnir að óbreyttu. Þetta ætti sannarlega að vera hvatning fyrir þingið til að taka á málinu. Raunar kom fram í umræðum á næstsíðasta Alþingi að einn þeirra sem starfaði í nefnd varðandi orku fallvatna, hv. þm. Páll Pétursson, nú hæstv. félmrh., mat það svo að vegna þess að tímabundið undanþáguákvæði EES-samningsins væri að renna út, þá væri komin önnur staða í málið en hann hafði talaði fyrir. Nefndur hv. þm., nú hæstv. ráðherra, hafði fyrirvara og skilaði minnihlutaáliti í stjórnskipaðri nefnd á sínum tíma varðandi orku fallvatna og vitnaði til þess oft hér í umræðum á árum áður. En mat hans var hins vegar orðið það á næstsíðasta þingi að nú væri breytt staða uppi og nú yrðu menn vissulega að taka á málinu út frá því sjónarhorni sem hv. þm. þá mælti fyrir að því er varðaði eignarréttarákvæðin og þau atriði sem lúta að honum. Ég vil líka leyfa mér, virðulegur forseti, að vitna til ummæla hv. þm. Björns Bjarnasonar, nú hæstv. menntmrh., á 118. þingi þegar þessi mál voru rædd hér vegna þess að ég tel að þau lýsi nokkuð vel stöðunni. Með leyfi forseta, þá mælti hv. þm. svo í andsvari: ,,Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni [þ.e. ræðu sem sá sem hér talar flutti] um að í þessu máli þarf að taka af skarið. Það er ekki einleikið að það skuli hafa tekið jafnlangan tíma og raun ber vitni að komast að niðurstöðu um eignarhald t.d. á jarðhita undir 100 metra dýpi, en það er vegna þess hve viðkvæmt og vandasamt þetta mál er að þingmenn m.a. hafa skotið sér undan því að taka af skarið en nauðsynlegt er að það verði gert. Hvort það sé nauðsynlegt vegna þess að það tengist sérstaklega aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu vil ég ekki leggja mat á. Þetta mál hefur verið til umræðu frá því löngu áður en kom til tals að við gerðumst aðilar að því samstarfi.`` Þetta sagði hv. þm., nú hæstv. ráðherra, þá m.a. Hann benti jafnframt á að tímabundin aðlögunarákvæði samningsins um EES rynnu út um áramótin 1995/1996, sem sagt næstu áramót. Í þessari umræðu talaði þáv. hæstv. umhvrh., sem ég hef þegar getið um hér í máli mínu, og var mjög eindreginn í sínum sjónarmiðum og yfirlýsingum og sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Það er hins vegar rétt að það komi fram að í þeim frv. sem eru í samningu hjá ríkisstjórninni er gert ráð fyrir að efni þeirra sé talsvert víðtækara. Þar er einnig fjallað um aðrar auðlindir sem finnast í jörðu eins og málma, steinefni, jarðgas, olíu og jafnframt grunnvatn, sem er auðlind sem menn horfa stundum fram hjá en kann að verða af skornum skammti þegar vindur fram um miðja næstu öld.`` Þetta sagði hæstv. þáv. umhvrh., sem tók þátt í umræðunni að iðnrh. þeirrar ríkisstjórnar fjarstöddum. Eins og þessi tilvitnuðu ummæli bera með sér þá hefur verið skilningur hjá ýmsum mætum hv. alþm. á því að það þyrfti að setja löggjöf og undirtektir við það og hjá fjölmörgum ráðherrum eins og ég hef þegar nefnt. Iðnn. þingsins á ýmsum tímum hefur gert allmyndarlegar atrennur að því að vinna í þessu máli, kvatt til sérfræðinga og haft fullan vilja á því að leggja sitt til. En það hefur skort að það kæmu frá ríkjandi meiri hluta, þ.e. frá stjórnvöldum og úr ráðuneyti, þær tillögur sem menn hafa ætíð fullyrt að von væri á, allt frá því að Albert heitinn Guðmundsson sem hæstv. iðnrh., greindi frá því að slíkt frv. væri í smíðum í iðnrn. Virðulegur forseti. Ég geri það ekki að gamni mínu frekar en aðrir hv. þm. Alþb. að leggja þetta mál ítrekað fyrir þingið. Við gerum það hins vegar vegna þess að við teljum að skyldan bjóði og vegna þeirra undirtekta sem þrátt fyrir allt hafa verið hér í þinginu við það að ástæða sé til að taka á málinu. Nú hef ég litið á stefnuyfirlýsingu hæstv. núv. ríkisstjórnar frá 23. apríl 1995. Hún er engan veginn jafnvegleg og önnur útgáfa stefnuyfirlýsingar fyrri ríkisstjórnar, Velferð á varanlegum grunni, og hefur ekki að geyma nein viðlíka ákvæði að því er varðar þessi mál eins og þar komu fram. Það er kannski jafngott ef ekkert verður úr efndum. En núv. hæstv. ríkisstjórn boðaði að það kæmi önnur útgáfa og hún vegleg. Ég held að hún hafi átt að koma í byrjun þings, mig minnir að það hafi verið fyrirheit um það. Hafi hún komið út hefur það algjörlega farið fram hjá mér. En hæstv. iðnrh., sem væntanlega tekur hér þátt í umræðu og er viðstaddur þessa umræðu, mun eflaust greina okkur frá hvar málum sé komið að því er varðar þetta framlag í jólabókaflóðið. Ég vona sannarlega að í það fari að styttast því við, sem viljum fylgjast með því hvað hugsað er og rætt á stjórnarheimilinu, höfum beðið eftir þessu, Ég vænti þess, virðulegur forseti, að það sem hér hefur verið fram lagt verði tilefni til þess að Alþingi taki nú á sig rögg með atfylgi þeirrar ríkisstjórnar sem nú er við völd, því ég veit að við komumst skammt, stjórnarandstæðingar, án þess að það komi til atfylgi bæði frá ríkisstjórn og hennar stuðningsmönnum hér á Alþingi. Ég minni aftur á þá aðstöðu sem uppi er frá næstu áramótum í þessu máli. Ég hef að vísu ekki mikla von um að mönnum takist að lögfesta ákvæði um þessi efni fyrir áramót. En aðalatriðið er að þingið taki sig á í þessum efnum, að það verði sett löggjöf að vilja meiri hluta og helst með góðu samkomulagi þingsins í heild, sem taki mið af ríkum þjóðarhagsmunum í þessum málum báðum sem hér eru til umræðu og mega þá gjarnan fylgja önnur atriði þar sem óvissa er uppi um eignarrétt, þannig að sett verði sem víðtækust ákvæði um þjóðareign á verðmætum sem enginn mennskur maður hefur átt þátt í að skapa, og á eðli máls samkvæmt að vera sameign þjóðarinnar. Það væri vel ef við þyrftum ekki að bíða næsta þings eftir slíkri löggjöf. Virðulegur forseti. Ég legg til að báðum þessum málum verði vísað til hv. iðnn.

[16:42] Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni þá eru hér á ferðinni þau mál sem margoft hafa verið lögð fyrir Alþingi. Þau hafa fengið talsverða umræðu við 1. umr. málsins og miklar yfirlýsingar hafa oft og tíðum verið hafðar í frammi um að unnið væri hratt og vel að framgangi þeirra mála. Hv. þm. lýsti því síðan nákvæmlega hvað úr hefur orðið og óþarfi að fara mörgum orðum um það. En ég tek undir það með hv. þm. að hér er um mjög mikilvæg mál að ræða og þau eru kannski mikilvægari nú heldur en oft áður, eins og hv. þm. kom hér inn á, ekki síst vegna þess að þær heimildir sem samið var um með EES-samningnum um frestun á ákvæði gildistöku varðandi fjárfestingarnar renna út um næstkomandi áramót, nema hvað fiskveiðar og fiskvinnslu varðar. Stjórnarsáttmáli leysir ekki svona mál. Ég held að hv. þm. hafi gert nokkuð glögga grein fyrir því að í stjórnarsáttmálum fyrri ríkisstjórna hefur þetta oft verið sett framarlega en lítið hefur orðið úr verkum. Eins og fram kom hjá hv. þm., hafa fyrri iðnrh. verið ósparir á yfirlýsingar. Allt síðan 1987, ef ég tók rétt eftir, hafa málin verið í undirbúningi í iðnrn. En þar hefur að vísu verið unnið ágætis starf til undirbúnings þessara mála. Þessi ríkisstjórn ákvað hins vegar á fundi sínum 17. október að stjórnarflokkarnir tilnefndu tvo fulltrúa í hóp til að undirbúa löggjöf um eignarrétt á auðlindum í jörðu og rétt til virkjunar fallvatna. Í þennan hóp hafa verið skipaðir Stefán Guðmundsson alþm., Sturla Böðvarsson alþm., Páll Gunnar Pálsson lögfræðingur og Tryggvi Gunnarsson hæstaréttarlögmaður. Það er gert ráð fyrir því að vinnuhópurinn byggi starf sitt á tvennum drögum að frumvörpum sem liggja fyrir frá fyrri ríkisstjórn í iðnrn. Þar er tekið er á eignarhaldi á auðlindum í jörðu og virkjunarrétti fallvatna. Eins og fram hefur komið hefur á undanförnum árum verið lögð mikil vinna í þetta og að því hafa komið ýmsir lögfræðingar. Það þekkti ég frá því að ég sat í iðnn. þingsins sem einnig lét þessi mál til sín taka, kallaði m.a. til sérfræðinga á þessu sviði og leitaði upplýsinga, þegar einmitt þessi mál frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni væru þar til umfjöllunar. Það hefur hins vegar skort á að ríkisstjórnir hafi komið nákvæmlega fram með vilja sinn í þessum efnum, hver vilji ríkjandi ríkisstjórnar væri til þess að lögfesta þessi mikilvægu mál. Starfshópurinn á að hafa til umfjöllunar þau frumvarpsdrög sem liggja fyrir fullbúin í iðnrn. og það er óskað eftir því að hann skili tillögum sínum fyrir 15. desember nk., með það fyrir augum að Alþingi geti samþykkt lög um þetta efni á yfirstandandi þingi. Ég tel að vísu lítlar líkur á því að víðtæk, pólitísk samstaða skapist um málið hér á Alþingi, þótt stjórnarflokkarnir nái þar saman. Og þó svo væri, mun ekki takast að lögfesta málið fyrir áramót. En ég geri mér vonir um að það ætti að takast á yfirstandandi þingi. Eftir að hafa skoðað bæði málin tel ég að þau séu komin býsna langt í vinnslu og vinnuhópurinn er nú kannski fyrst og fremst að samræma sjónarmið stjórnarflokkanna í þessu máli. Þar á ég ekki við að að þau séu svo ólík, en auðvitað kristallast þarna sú afstaða sem stjórnmálaflokkarnir hafa til eignarhaldsins, ekki bara þeir stjórnmálaflokkar sem nú eru í ríkisstjórn, heldur allra stjórnmálaflokka. Um þetta mál geta því orðið mikil pólitísk átök vegna þess að mönnum kann að sýnast sitt hverjum í þessum efnum. Þrátt fyrir það held ég að það sé gríðarlega mikilvægt, ekki síst vegna þess að tímabundnu EES-ákvæðin um fjárfestinguna falla úr gildi núna um áramótin, að hægt verði að leggja fram þessi frumvörp strax eftir áramót og þau fái vandaða umfjöllun á Alþingi. Ég treysti mér ekki til að fullyrða, eins og mér virðist að fyrrv. iðnaðarráðherrar hafi oft gert úr þessum ræðustóli, að málin séu alveg að koma fram á þingi og muni þá verða afgreidd þar fljótlega. En ég legg hins vegar áherslu á að það er mikilvægt að það verði tekið af skarið í þessum efnum.

[16:49] Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir þá málafylgju sem hann hefur haft uppi í þessum málum, á líklega einum 11 þingum. Það mætti kannski vera nokkurt rannsóknarefni hvernig á því stendur að frumvörp af þessu tagi skuli ekki hafa fengist rædd alvarlega í þessari virðulegu stofnun og í hv. iðnn. sem um þessi mál hefur auðvitað fjallað. Satt að segja er það þannig að undir niðri hafa alltaf verið deilur um það hér hvar sleppir þeim eignarrétti sem stjórnarskráin kveður á um að sé í höndum einstaklinga. Hvar hefst hið gráa svæði og hvar er um að ræða það svæði þar sem segja má að þjóðin eigi viðkomandi eign? Í frumvörpunum hefur verið reynt að draga þessu tiltekin mörk og í þeim báðum hefur verið stuðst við mjög vönduð sérfræðiálit, sum að vísu áratuga gömul. En þau eru ekkert verri fyrir það vegna þess að það hafa engin önnur álit komið þarna í staðinn. Í því sambandi má minna á margt, m.a. að því er varðar hugmyndir manna um orku fallvatna og réttinn til nýtingar hennar og umræðu um þetta efni sem sennilega er um hálfrar aldar gömul. Í henni tóku þátt miklir höfðingjar lögspekinnar í þessu landi, Ólafur Lárusson, Bjarni Benediktsson og síðar Ólafur Jóhannesson. Hér var um að ræða mjög merkilega og vandaða umræðu og þessi frumvörp byggjast á henni. Hér hefur hv. flm. ekki verið að hlaupa til og draga fram málefni sem hafa svo að segja verið tekin út úr þokunni, eins og oft gerist með mál sem stundum sjást á þessum borðum, heldur hefur verið hér um að ræða vandaða málafylgju. Við höfum fengið að fljóta með, aðrir þingmenn Alþb., við höfum skrifað upp á þetta mál með hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni núna um langt árabil. Það er rétt sem hann sagði áðan að á síðasta þingi urðu um þessi mál mjög miklar umræður. Það var þannig, ef ég man þetta rétt og reyndar var vitnað til þess áðan, að hv. þm. Björn Bjarnason tók til máls og talaði um að það væri nauðsynlegt að taka af skarið í þessu efni. Og jafnvel hv. þm. Páll Pétursson, sem hefur verið tregastur allra þingmanna og er þá langt til jafnað í þessu efni, ég held að það sé óhætt að segja að hann hafi staðið þessa vakt alveg prýðilega á undanförnum áratugum, sagði á síðasta þingi, ef ég man rétt, að hann teldi koma til greina að skoða málið vegna þess að Íslendingar væru orðnir aðilar að samtökunum um Evrópskt efnahagssvæði, en eins og kunnugt er telur hann það, hv. þm., stjórnarskrárbrot. Engu að síður telur hann ástæðu til að skoða málið með hliðsjón af stjórnarskránni. Og ég man eftir því að við tveir flm., undir forustu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, fögnuðum sinnaskiptum hv. þm. Páls Péturssonar í þessu máli og töldum að þar væri um mikla framför að ræða. Ég ætla ég ekki að orðlengja það frekar af því að hæstv. ráðherra er fjarverandi. En það væri auðvitað gaman að fara í þá sagnfræði hér, svona við tækifæri. Á síðasta þingi gegndi ég því trúnaðarstarfi að vera formaður í hv. iðnn. og málið var lagt fyrir í upphafi þingsins. Ég tók það fyrir strax í nefndinni þann 20. október og ræddi það við hæstv. iðnrh., eins og eðlilegt er að formenn nefnda geri. Hann sagði að málið væri til skoðunar hjá sér og sínu fólki, það var þá hæstv. iðnrh. Sighvatur Björgvinsson. Ég tók málið síðan fyrir til sérstakrar meðferðar á fundi í iðnn. nokkru eftir áramót og þar sagði lögfræðingur úr ráðuneyti iðnaðarmála, Gunnar Viðar trúi ég að hann heiti, að í ráðuneytinu væri verið að tala um frv. um sama efni. Þetta virtist því vera allt saman heldur að þokast, sama efni og málin væru í raun og veru svo að segja komin. Þetta var 26. janúar 1994 að ég hygg. Síðan gengum við eftir þessu trekk í trekk og að lokum kom í ljós að ráðuneytið gat ekki staðið við þessi fyrirheit og það var uppi pólitískur ágreiningur. Við spurðum hæstv. iðnrh. og líka hæstv. forsrh. hvað þeir segðu um þessi mál, hvernig þau stæðu að þeirra mati milli þáverandi stjórnarflokka. Hæstv. forsrh. sagði þá að flokkarnir hefðu sett tvo lögvísindamenn, það var orðið sem hann notaði, til að fjalla um þessi mál, einn frá hvorum flokki, einn lögvísindamann frá hvorum flokki. Nú vil ég nota tækifærið og spyrja hæstv. núv. iðnrh. að því hvort það hefur nokkuð til þeirra spurst, þessara lögvísindamanna eða álits þeirra. Það væri fróðleg að fá um það upplýsingar. Alla vega höfum við ekkert frétt af þessu máli. Síðan gerist það að það verður auðvitað aukaþrýstingur á það út af Evrópsku efnahagssvæði og aðild Íslands að því máli. Hv. þm. Hjörleifur Guttormssom dregur það alveg sérstaklega fram máli sínu til stuðnings að Íslendingar þurfi að hrista af sér óvissuna í þessu efni. Svo gerist það núna á þessu hausti að núverandi stjórnarflokkar ákveða enn einu sinni að setja í þetta nefnd eða einhverja menn til að skoða málið og það kemur fram í máli hæstv. iðnrh. að 17. október hafi stjórnarflokkarnir skipað tvo menn hvor til að fara í málið, undirbúa löggjöf og eins og það er orðað í bréfinu. Ég kann ekki að meta að í seinni tíð er oft talað um að undirbúa löggjöf í ráðuneytinu. Ég kannast ekki við að ráðuneytið setji lög. Ég veit ekki betur en ráðuneyti allra náðarsamlegast semji stundum frumvörp sem eru svo lögð fyrir Alþingi og svo verða þau að löggjöf. En ég kannast ekki við að kontórar uppi í Arnarhvoli afgreiði lög, ekki enn þá. A.m.k. er það að nafninu til þannig að við fáum enn að stimpla hérna, þótt þetta sé í örri þróun. Sem sagt, málið er að 17. október er búið að setja niður nefnd manna til þess að skoða þessi mál og allt gott um það. Hverjir eru þá í þeirri nefnd? Skyldi þá vera kallað í þann þingmann sem veit um þessi mál betur en nokkrir aðrir? Nei, það er auðvitað ekki gert. Er þá kannski stuðst við þingmálin sem hann hefur verið að flytja aftur og aftur? Nei, það er ekki gert. Þau eru a.m.k. nefnd í bréfinu. En það er sagt að það eigi að styðjast við önnur mál eða einhverja pappíra sem liggja fyrir uppi í Stjórnarráði og allt gott um það. En ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst ekki mikil reisn yfir því að geta ekki viðurkennt að forustumaður í þessu máli núna um langan tíma, þessu þarfa máli, er hv. 4. þm. Austurl. og enginn annar. En þegar kemur að því að negla saman vinnuhóp um málið, þá má ekki geta þess að það eigi svo mikið sem að styðjast við þá vinnu sem hann hefur lagt fyrir þessa virðulegu stofnun í því sambandi. Ég tel engu að síður ástæðu til að þakka hæstv. iðnrh. fyrir að málið skuli þó vera komið þetta áleiðis. Ég geri ráð fyrir að það megi segja um okkur flm. að litlu verður Vöggur feginn. Við erum fegnir hverju jákvæðu hljóði sem heyrist ofan úr kastalanum við Arnarhól eða einhvers staðar af þeim slóðum. Ég tel að hæstv. núv. iðnrh. hafi sagt meira í þessu máli en nokkur annar iðnrh. Hann hefur lofað meiru. Þeir hafa alltaf lofað að þetta kæmi að hausti og svo að vori, en nú lofar hann bara nefndaráliti í málinu, fyrir jól, fyrir 15. desember. Ég fagna því að hann skuli vera þetta öflugur í þessu máli, hann tekur forverum sínum fram í loforðum. Efndirnar veit ég ekkert um fyrr en seinna í vetur væntanlega. Síðan segir hæstv. ráðherra að málið verði til umræðu væntanlega í vetur og hann gerir sér vonir um að þetta mál verði að lögum á þessu þingi og víst er það í áttina. Af hverju liggur þá svona mikið á þessu máli? Hvað er hér á ferðinni? Það sem hér er á ferðinni, hæstv. forseti, er ósköp einfaldlega það að núna eru menn m.a. að fjalla um hvernig eigi að taka á virkjunarmálum, bæði að því er varðar jarðhita og orku fallvatna. Og það verður að segja eins og er að ef við ekki setjum lög í þessu efni í þessu landi sem eru tiltölulega skýr og afdráttarlaus, er hætt við því að við missum forræði þeirra í hendur útlendinga þannig að við ráðum ekki við það með eðlilegum hætti miðað við þær kröfur sem á að gera til þessarar stofnunar, ef hún ætlar að standa sig. Einnig hafa heyrst raddir um að menn séu með hugmyndir um að nýta þessa orku í verulega auknum mæli á komandi árum og þá er eins gott að reyna að ná lendingu í því máli. Staðreyndin er sú, hæstv. forseti, að þau mál sem hér er hreyft hafa strandað fyrst og fremst af einni ástæðu. Hún er sú að um þau hefur verið bullandi pólitískur ágreiningur. Sá ágreiningur hefur hins vegar ótrúlega lítið komið fram á sjónarsviðið núna í seinni tíð. Það er nokkuð merkilegt að hugsa um það hvernig á því stendur að menn hafa ekki dregið fram þennan ágreining um eignarhald á landinu. Hver á landið? ,,Hver á Ísland?`` sagði maður forðum. Hver á fallvötnin og hver á hitann niðri í jörðinni? Hv. 4. þm. Austurl. er að leggja það til að það verði ákvæði um það hver eigi hitann niðri í jörðinni. Hann vill taka af skarið um það og telur að hitinn niðri í jörðinni tilheyri ekki endilega þeim sem yfirleitt hefur verið talinn eiga hann. Um þetta hefur verið mikill pólitískur ágreiningur og hv. þm. Alþb. hafa reyndar fjallað um þetta mál mjög lengi og flutt ekki aðeins þessi frumvörp því hv. þm. Ragnar Arnalds hefur áður lagt fram frumvörp eða a.m.k. þáltill. um almannaeign á landi. Ég hygg að það hafi verið frv. Sömuleiðis man ég ekki betur en þingmenn Alþb. hafi lagt fram tillögur um breytingar á stjórnarskránni sem tóku á því hvernig á að fara með land eða réttindi af þessu tagi til almannanota og ég hygg að þessar setningar hafi birst í skýrslu stjórnarskrárnefndar sem þáv. hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen lagði fyrir þessa stofnun árið 1983 þannig að um þessi mál verið rætt og um þau hefur verið deilt. Það segir sína sögu að það skuli taka allan þennan tíma að ná lendingu í þessu máli ef það tekst þá núna í vetur. Einhver ótrúleg afturhaldslögmál virðast stundum ráða í þessu þjóðfélagi og þau eru neðan jarðar eins og jarðhitinn, þau sjást ekki svo glatt. Og þeir sem tala fyrir þessum afturhaldssjónarmiðum láta helst ekki kræla mjög mikið á sér. Þeir eru ofan í jörðinni líkt og hitinn eins og ég sagði áðan, hæstv. forseti. Þessum dularfullu neðanjarðaröflum hefur tekist að hanga á þessum málum núna í áratugi þó það hafi legið fyrir hjá öllum landsmönnum sem um þessi mál fjalla, t.d. virkjunaraðilum að núverandi óvissa og ástand í þessum efnum væri algerlega óþolandi. Og ég hygg að það hafi einnig legið fyrir hjá öllum hæstv. iðnaðarráðherrum, sama í hvaða flokki þeir hafa verið, að þeir hafi talið ástandið í þessum efnum algerlega óþolandi. Ég verð að segja eins og er að þó að hæstv. iðnrh. komi saman máli sem að standi fulltrúar stjórnarflokkanna sem hér eiga hlut að máli, á ég eftir að sjá að stjórnarþingmennirnir láti þetta yfir sig ganga. En vonandi verður það. Það eru þá kaflaskil í viðhorfum í þessum flokkum. Það hefur ekki verið mikill áhugi á þeim málum. Það er líka nokkurt umhugsunarefni, hæstv. forseti, að þessi grundvallaratriði sem hér er hreyft og eru í raun og veru ein af undirstöðum félagslegra sjónarmiða hér á landi skuli ekki hafa verið tekin upp á borðið í umræðum um samstarf félagshyggjuflokka og vinstri flokka. Ég veit ekki um betri samnefnara í þeim efnum heldur en mál af þessum toga. En af einhverjum undarlegum ástæðum hafa menn ekki áttað sig á því og þess vegna hafa þau ekki fengið þá meðferð og umfjöllun sem þau eiga skilið og okkur er skylt að sýna þeim. Ég á sæti í hv. iðnn. Alþingis, hæstv. forseti, og mun þar beita áhrifum mínum eins og ég get til þess að reyna að knýja á um að málið verði tekið til efnislegrar meðferðar á yfirstandandi þingi. Um leið þakka ég hæstv. iðnrh. fyrir yfirlýsinguna og vona að hann nái betur að koma henni framkvæmd en fyrirrennarar hans, svo ég segi ekki meira.

[17:04] Herra forseti. Nú veit ég að hv. þm. Svavar Gestsson er ekki vísvitandi að reyna að fara rangt með það sem ég sagði úr þessum ræðustól áðan. Ég sagði að það væri von mín og ósk að vinnuhópurinn sem er að vinna að málinu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar skilaði af sér fyrir 15. desember. Ég sagði hins vegar um leið að ég treysti mér ekki til þess að fullyrða hvort okkur tækist á þessu þingi að ljúka málinu. Því er það rangt að hafa það eftir að ég hafi lofað að þetta frv., sem við skulum vona að hægt verði að leggja fram um þessi mikilvægu mál, verði samþykkt á yfirstandandi þingi. Ég teldi það vera mikilvægt ef það tækist en geri mér hins vegar grein fyrir því, eins og hv. þm. fór ágætlega yfir áðan að um þetta mál verða örugglega miklar pólitískar deilur. Það er dálítið merkilegt og ég tek undir það með hv. þm. að pólitíkin, stjórnmálaumræðan skuli ekki snúast miklu meira um þessi grundvallarmál því hér er um grundvallarmál að ræða að því leyti til að stjórnmálaflokkunum getur sýnst og á að sýnast sitt hvað um það hvert sé eignarhaldið á þessum grundvallarauðlindum landsins. En ég ítreka það að ég teldi mikilvægt að þessi mál gætu komist til umræðu á Alþingi og fengju farsæla afgreiðslu, því fyrr því betra því það er mikilvægt að óvissunni sem um þetta er verði eytt.

[17:06] Virðulegi forseti. Ég verð að játa það að ég tók ekki nákvæmlega eftir þessu orðalagi hæstv. ráðherra um vonir og óskir, en ég verð þá að segja að ég vænti þess að vonir og óskir hæstv. núv. iðnrh. jafngildi loforðum hans. Ég vona að það verði þannig.

[17:07] Virðulegur forseti. Ég hef fyrr á þingum ætíð glaðst yfir því þegar fram hefur komið vilji hjá handhöfum ríkisvaldsins um að móta stefnu um þessi þýðingarmiklu mál og reiða hana fram. Ég geri enga undantekningu á því nú. Ég er vissulega að vona að dropinn holi steininn í þessum efnum og við nálgumst þann tíma að við fáum eitthvað sem hönd er á festandi frá öðrum flokkum en Alþb. inn í þetta tillögusafn þannig að þingið geti tekist á um þá hluti ef ágreiningur er uppi. Nú vænti ég þess, virðulegi forseti, að þarna verði ekki um neinn grundvallarágreining að ræða. Ég tel að hafi flokkarnir --- og þá á ég við flokkana sem lengst hafa verið á velli í landinu, fjórflokkana svokölluðu --- ekki skipt um skoðun í grundvallaratriðum frá t.d. þeim tíma sem dr. Bjarni Benediktsson flutti sínar tillögur inn í þingið 1945 eða Ólafur Jóhannesson sem reiddi fram frv. sem fylgdi greinargerð í hans nafni 1956, óttast ég ekki svo mjög að uppi sé stórfelldur ágreiningur varðandi grundvöll málsins. En auðvitað á eftir að koma í ljós hvert efnið verður. Hæstv. iðnrh. hafði uppi mjög skýrt mál af sinni hálfu og vonaðist til að fá tillögur starfshópsins í hendur fyrir miðjan desember og geta lagt fram stjfrv. um málið strax og þing kemur saman eftir áramót. Hæstv. ráðherra talaði um að málið væri gríðarlega mikilvægt og öllu kraftmeiri lýsingarorð en hæstv. ráðherra hafði uppi höfum við ekki til þess að undirstrika þýðingu máls af þessum toga þannig að ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýnn um að þetta gangi eftir. Auðvitað er sjálfsagt fyrir alþingismenn að takast á ef ágreiningur er uppi og síðan að reyna að ná niðurstöðu. Til þess er þessi málstofa, Alþingi Íslendinga. Það er ekki ástæða, virðulegur forseti, að hafa mikið fleiri orð. Ég vil þó nefna að hæstv. núv. iðnrh. er þetta mál vel kunnugt þar sem hann átti sæti í iðnn. þingsins á árum áður, bæði iðnn. neðri deild og síðan í iðnn. sameinaðrar málstofu. Og árið 1990 náðum við prýðilega saman um ekki óskylt efni í löggjöf, frv. sem ég átti þátt í að færa inn í þingið á sínum tíma. Það varðaði eignarrétt íslenska ríkisins á auðlindum hafsbotnsins sem er nú stærra svæði en það sem við erum að ræða um hér, þurrlendið. Það náðum við að lögfesta með góðu samkomulagi og ég held samhljóða að lokum í þinginu án þess að ég vilji þó alveg fullyrða það. Ég held að það hafi verið nokkurn veginn a.m.k. samhljóða afgreiðsla á því máli þar sem því er slegið föstu, með leyfi forseta, í 1. gr. þeirra laga: ,,Íslenska ríkið er eigandi allra auðlinda á, í eða undir hafsbotninum utan netlaga og svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslands nær samkvæmt lögum, alþjóðasamningum eða samningum um einstök ríki.`` Um þetta var ekkert kveðið á um í lögum fram að þessum tíma. Með þessari löggjöf sem aðeins er sjö greinar var þarna færð út lögsaga þjóðareignar á þessu stóra svæði. Og það er von mín að við hæstv. iðnrh. getum náð saman með ekki ósvipuðum hætti um þessi mikilvægu mál að því er varðar tillögurnar sem hér liggja fyrir og þær tillögur sem hæstv. ráðherra væntanlega reiðir fram á yfirstandandi þingi.

[17:13] Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um jöfnun atkvæðisréttar. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að leggja fram, fyrir árslok 1996, tillögur um breytingar á kosningalöggjöfinni sem leiða til jöfnunar atkvæðisréttar.`` Í greinargerð með tillögunni koma fram nokkrar röksemdir sem ég ætla að nefna í ræðu minni. Kosningarrétturinn er einn af hornsteinum lýðræðisins. Það er grundvallarréttur borgaranna að kjósa fulltrúa á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Því verður að teljast brot á mannréttindum að vægi atkvæða borgaranna sé bundið búsetu en sé ekki jafnt hvar á landinu sem menn búa. Þegar niðurstöðutölur síðustu alþingiskosninga eru skoðaðar kemur í ljós að vægi atkvæða á einum stað getur verið allt að þrisvar sinnum meira en vægi atkvæðis annars staðar á landinu. Þetta er óréttlæti sem ekki verður búið við öllu lengur. Oft heyrist nefnt að eðlilegt sé að viðhalda þessu ójafnrétti því að með algjöru jafnræði næðu of fáir þingmenn landsbyggðarinnar kjöri á Alþingi. Þessi málflutningur hlýtur að teljast mjög alvarlegur því verið er að segja að eðlilegt sé að skerða grundvallarmannréttindi borgaranna í því skyni að tryggja ákveðnum íbúum landsins aukið vægi á löggjafarsamkomu þjóðarinnar vegna búsetu þeirra. Ýmsir telja að undirrót margra rangra ákvarðana, sem teknar hafa verið á síðustu áratugum og nú koma fram í vandamálum þjóðarinnar, megi rekja til þess að meirihlutavilji hennar var hafður að engu í skjóli ójafns vægis atkvæða. Á síðustu árum hafa nokkrum sinnum verið fluttar tillögur á Alþingi um breytingar á kosningalöggjöfinni til að tryggja jafnræði íbúa landsins. Fyrir síðustu alþingiskosningar var stigið lítið skref í átt til jafnræðis með því að festa svokallaðan flakkara í Reykjavíkurkjördæmi. Hins vegar hefur einkennt þennan málaflokk að Alþingi hefur ekki gefið sér nægan tíma til þess að koma með tillögur, ræða þær og ná samkomulagi milli fulltrúa ólíkra sjónarmiða. Hér er því lagt til að tillögur ríkisstjórnarinnar berist fyrir árslok 1996 þannig að nægur tími fáist til þess að ræða þær og hrinda nauðsynlegum breytingum í framkvæmd. Virðulegi forseti. Það er einn kjarninn í tillögunni að ríkisstjórnin skili af sér tillögum fyrir árslok 1996. Það er mjög mikilvægt því að það gengur ekki eins og hefur gerst áður að tillögur um svona mikilvæg málefni renni í gegn á handahlaupum nokkrum dögum fyrir lok þingsins. Áður þegar þessi mál hafa verið á dagskrá hefur komið fram að náðst hafi að jafna vægi á milli flokka. Veltum fyrir okkur orðunum ,,milli flokka``. Getur það verið einhver grundvallarstefna að jafna atkvæði á milli flokka? Þarf ekki að jafna atkvæði á milli borgaranna? Þar er það grundvallaratriði sem þarf að leiðrétta. Ýmsar hugmyndir hafa verið reifaðar um það hvaða leið sé best til þess að stíga þetta skref. Ég tek ekki afstöðu um leiðir til þess að ná fram þessu markmiði. Ég held að gott sé að skoða allar hugmyndir og allar hugsanlegar útfærslur á því hvernig ná megi þessu markmiði. Ég veit að möguleikarnir eru mjög margir og það eru mörg kerfi hjá nágrannaþjóðum okkar og rétt er að skoða þau öll áður en ákvörðun er tekin um það hvaða leið sé hin eina sanna. Þó verð ég að segja eftir að hafa skoðað nokkrar hugmyndir og nokkrar útfærslur að ég sé einna mest af mótrökum gegn þeirri tillögu að gera landið að einu kjördæmi. Það útskýrir reyndar ekki hvort einungis sé einn listi fyrir allt kjördæmið því að landið getur verið eitt kjördæmi án þess að eingöngu sé borinn fram einn listi fyrir hvern flokk. Ég tel að það auki flokksræðið mjög mikið ef eingöngu einn framboðslisti er lagður fram fyrir allt landið í stað þess að gera landið að einu kjördæmi en hafa þó einnig marga lista í boði eins og gert er. Ég held að slíkt fyrirkomulag sé í Hollandi. Að lokum vil ég segja þetta. Á þessu þingi hafa verið ræddar nokkrar hugmyndir sem tengjast óneitanlega þessum málaflokki. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir mælti fyrir frv. um aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og í þeirri umræðu kom einmitt fram sú nauðsyn að jafna vægi atkvæða og mætti þá hugsanlega hrinda slíkum hugmyndum í framkvæmd á sama tíma og gengið yrði í að skera á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að það komi fram varðandi tillöguna að einnig verður að einfalda kosningalöggjöfina um leið og þessar tillögur verða lagðar fram. Ég held að núverandi kosningalög séu svo flókin að mjög fáir skilji niðurstöðu kosninga eftir að hafa fylgst með kosningasjónvarpi og ég tel ófært að vera með svo flóknar reglur. Ég ætla að nefna tvö dæmi frá síðustu alþingiskosningum um hve margir kjósendur eru að baki hverjum þingmanni. Á Vestfjörðum eru 1.267 atkvæði að baki hverjum þingmanni á meðan 4.081 atkvæði eru að baki hverjum þingmanni Reykvíkinga og er hlutfallið þarna á milli 3,22, þ.e. rúmlega þrefalt fleiri atkvæði eru að baki hverjum þingmanni Reykvíkinga en Vestfjarðakjördæmis.

[17:20] Herra forseti. Mér sérstaklega ljúft að taka þátt í umræðum um fyrirliggjandi þáltill. þar sem ég tel mjög brýnt að nú þegar verði hafin vinna við að jafna atkvæðisréttinn. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir einmitt að það eigi að endurskoða kosningalöggjöfina með það fyrir augum að hún verði einfaldari og tryggi jafnara vægi atkvæða á milli kjördæma. Reyndar liggur einnig fyrir fyrispurn sem ég lagði fram fyrir nokkru til forsrh. um hvað liði framkvæmd þessa ákvæðis stefnuyfirlýsingarinnar. Ástæða þess að brýnt er að reka á eftir ríkisstjórnarflokkunum með það að hefja nú þegar vinnu við að breyta kosningalöggjöfinni er reynsla síðasta kjörtímabils. Þá var svipað ákvæði í hvítbók þáv. ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. en hvað gerðist? Það gerðist nánast ekki neitt. Menn héngu yfir engu þangað til í desember 1994 eða um það bil korter í kosningar eins og maður segir á mannamáli, þá var fyrst sest niður. Útkoman úr því varð að sjálfsögðu engin og var tímaskorti kennt um. Sjálfstfl. og Alþfl. komu málinu mjög lítið áleiðis. Þessi ferill má ekki endurtaka sig og þótt stefnuyfirlýsingin segi að jafna eigi atkvæðisréttinn viðurkenni ég að við sem höfum mjög djúpa sannfæringu fyrir því að þetta mál verði að vinna hratt og vel verðum að vera með pískinn á lofti. Það verður að halda málinu vakandi og það má alls ekki svæfa það eins og síðasta ríkisstjórn gerði. Meðal ungs fólks er mjög breið pólitísk samstaða um þá kröfu að kosningalöggjöfin verði endurskoðuð og í nýlegri ályktun allra stjórnmálahreyfinga ungs fólks segir, með leyfi forseta: ,,Núverandi misvægi atkvæða er óþolandi brot á grundvallarmannréttindum. Kosningalög eru hornsteinn lýðræðis í hverju landi og þar eiga allir að sitja við sama borð. Ekki má þó horfa fram hjá þeirri staðreynd að landsmönnum er mismunað eftir búsetu innan stjórnkerfisins. Það ber að taka á því en þessi mismunur verður aldrei leiðréttur með misjöfnu vægi atkvæða. Krafa okkar er að kosningalög tryggi mannréttindi og lýðræði en ekki hagsmuni stjórnmálaflokka eða stjórnmálamanna eins og nú er.`` Þetta var yfirlýsing allra stjórnmálahópa ungs fólks. En núverandi kosningalöggjöf er orsök þess að atkvæðavægi einstaklings í einu kjördæmi vegur margfalt á við atkvæðavægi einstaklings í öðru kjördæmi. Við kosningarnar 1991 náði þingmaður kjöri með 443 atkvæði á bak við sig og við síðustu kosningar náði þingmaður kjöri á 648 atkvæðum. Á sama tíma náðu frambjóðendur með 3.150 atkvæði á bak við sig 1991 ekki kjöri né frambjóðandi með 3.248 atkvæði á bak við sig 1995. Þetta er að mínu mati algerlega fráleitt. Fyrir utan mismunandi vægi atkvæða er einnig í núverandi kosningalöggjöf sá grundvallargalli að kjósandi hefur í raun ekki hugmynd um hver hagnast á atkvæði hans hvert sinn. Kjósandinn kýs ákveðið framboð í kjördæmi sínu, en vegna flókinna reiknireglna nýtist það atkvæði e.t.v. ekki kjördæmi kjósandans, heldur framboði í allt öðru kjördæmi, jafnvel frambjóðanda sem kjósandinn er algerlega andsnúinn. Hvernig á svo að breyta kosningalöggjöfinni til að jafna vægi atkvæða? Að mínu mati er besta leiðin sú að gera landið að einu kjördæmi og mig langar aðeins að segja það við hv. þm. sem flytur þessa tillögu að það þarf alls ekki að þýða neitt mikið flokksræði. Það má alveg hugsa sér landslistann þannig að hann sé óraðaður, hann geti verið í stafrófsröð. Síðan fer kjósandinn inn í kjörklefann og merkir við. Það er svokallað persónuval. Það er prófkjör í kjörklefanum. Það felst aldeilis ekki flokksræði í því. Það er einmitt þveröfugt. Það er eins opið og hægt er að hafa það. Kosningalöggjöfin er eitthvað á þeim nótum í Finnlandi og hefur gengið vel þar. En hvað þýðir það að landið yrði eitt kjördæmi? Það þýðir auðvitað það að atkvæðavægi yrði alveg jafnt, það yrði einn maður eitt atkvæði. Kjördæmapot og hreppapólitík mundi minnka og fleiri konur yrðu líka valdar á þing þannig að það eru ýmsir kostir við það. Af hverju mundi atkvæðavægið verða jafnt? Það skýrir sig að sjálfsögðu sjálft. Af hverju mundi hreppapólitík minnka? Það skýrir sig að flestu leyti en við sem erum hér vitum auðvitað hvernig vinna okkar er og hvernig þetta kjördæmapot kemur út. Við upplifum það því miður dags daglega. Við erum með átta kjördæmi og mér þykir hálfskondið á tímum góðra samgangna. Ég get nefnt sem dæmi að í Færeyjum eru kjördæmin sjö og okkur finnst það fyndið en það er svona álíka fyndið og við erum með átta kjördæmi. Af hverju fjölgar konum á þingi ef við breytum kosningalöggjöfinni og gerum landið að einu kjördæmi? Jú, þá yrði auðvitað landslisti og honum yrði raðað upp í gegnum flokkana en ég teldi reyndar betra að hafa hann opinn eða bara í stafrófsröð og fólk mundi velja sjálft. En ef flokkarnir mundu raða honum upp er alveg ljóst að enginn flokkur, a.m.k. ekki Sjálfstfl. trúi ég, mundi dirfast að raða upp fjórum konum í 25 efstu sætunum. Framsfl. mundi ekki heldur dirfast að setja þrjár konur í efstu 15 sætin einungis og Alþb. mundi heldur ekki dirfast að setja tvær konur í efstu níu sætin. Landslistinn mundi þannig að öllum líkindum valda því að konur kæmust frekar að. Þetta leiðir hugann að því sem margir vilja segja í sambandi við jafnrétti kynjanna að það þurfi viðhorfsbreytingu. Viðhorfsbreytingin er löngu komin. Konur mundu komast á þing ef kosningalöggjöfinni yrði breytt. Það vantar ekki viðhorfið. Viðhorfin eru breytt. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þótt skoðun mín sé sú að það væri skynsamlegast að gera landið að einu kjördæmi er alls ekki víst að nein samstaða náist um hana. En það er trú mín að það sé einungis tímaspursmál hvenær landið verður að einu kjördæmi, ég er alveg sannfærð um að það verður. E.t.v. líða 10--15 ár þangað til, gott og vel. En meðan við bíðum eftir því að fólk átti sig á því að það er skynsamlegasta leiðin er ég tilbúin til þess að skoða allar leiðir sem eru í þá átt að jafna atkvæðisréttinn.

[17:27] Virðulegi forseti. Mér finnst að í þessari tillögu og í málflutningi manna í dag sé að nokkru leyti gengið út frá grundvallarmisskilningi sem mér finnst nauðsynlegt að benda á. Þar er gengið út frá því að það sé hlutverk ríkisstjórnarinnar að gera tillögur í þessum efnum. Það er ekki. Það er hlutverk Alþingis að taka ákvarðanir í þessu efni. Þannig hefur það alltaf verið þegar fjallað hefur verið um breytingar á kosningalögum að það hefur verið verkefni formanna stjórnmálaflokkanna á hverjum tíma, a.m.k. til að byrja með þegar kannað er hvort víðtæk, pólitísk samstaða getur náðst um málið og ég vil að það sé svo. Það er skoðun mín að þetta sé heppilegt fyrirkomulag, þetta eigi ekki að vera ríkisstjórnarmál þar sem stjórnarflokkarnir koma sér saman með um málið. Það er óeðlilegt fyrirkomulag. Þess vegna tel ég að það séu engin rök fyrir því að gagnrýna t.d. Alþfl. fyrir að hann hafi ekki komið málinu fram á síðasta kjörtímabili af því að hann var stjórnarflokkur. Staðreyndin er sú að það sem skiptir máli í þessu sambandi er forustan og vilji forustunnar, þ.e. venjulega forustumanna stærsta eða stærstu flokkanna til þess að ráða þessum málum til lykta. Þess vegna tel ég, hæstv. forseti, að þetta sé mál sem hæstv. forsrh. og formaður Sjálfstfl. á að ræða sem allra fyrst í sínum flokki og við aðra formenn flokka sem eiga fulltrúa í þessari stofnun. Ég vil leyfa mér að spyrja hv. flm. hvort þessi mál hafi verið rædd í þingflokki Sjálfstfl. með hliðsjón af þeim forustuskyldum sem formaður stærsta flokksins hefur í málinu. Ef Sjálfstfl. gerir ekkert í málinu koma væntanlega einhverjir aðrir og gera hlutina. En ég held að við eigum að fara skipulega yfir þetta í flokkunum og ég hvet til þess. Í öðru lagi varðandi breytingar á kosningalögum tek ég eftir því að í tillögunni stendur: Taka upp fyrirkomulag sem leiðir til jafnara vægis atkvæða, hygg ég að það sé orðað nokkurn veginn. Hv. flm. talar ekki um að atkvæðavægi eigi að vera eins í landinu öllu og ég held út af fyrir sig að það sé skynsamlegt að nálgast málið almennt séð eins og hann vill gera til þess að reyna að ná sem mestri sátt um það í þessari stofnun. Hæstv. forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vildi koma á framfæri í umræðunni og það er þetta: Viljum við gera róttækar breytingar á þessu kerfi eða viljum við laga kerfið eins og það er, eins og það var afgreitt 1983? Ég tel að það kerfi hafi mjög marga kosti. M.a. tel ég að það sé tiltölulega gagnsætt og engum manni vorkunn að setja sig inn í það í meginatriðum. Í rauninni er það eitt einfaldasta kosningakerfi sem um getur ef menn eru með uppbótarkerfi á annað borð. Hv. síðasti ræðumaður gagnrýndi að atkvæði, t.d. í Reykjavíkurkjördæmi, getur skilað inn manni í Vestfjarðakjördæmi eins og þetta er núna, langt í burtu, einhverjum manni sem menn eru jafnvel á móti. Ég skil nú ekki alveg hvað hv. þm. átti við, hvort það er þannig í Framsfl., ég þekki það ekki svo vel, ég var þar bara í eitt ár. En auðvitað verður það alltaf þannig, hæstv. forseti, að ef það er uppbótarkerfi þá getur atkvæði á Vestfjörðum skilað inn manni í Reykjavík og öfugt. Það verður alltaf þannig ef um er að ræða uppbótarkerfi fyrir landið allt. Við höfum flest verið þeirrar skoðunar að það eigi að vera til eitthvert svona uppbótarkerfi. Nú geta menn komist að þeirri niðurstöðu að landið eigi að vera eitt kjördæmi. Þá segi ég alveg eins og hv. flm. sagði, ég hygg að það hafi verið hann sem nefndi það fyrstur hér í dag, að ég mundi óttast flokksræði í því sambandi. Ég mundi líka óttast ef um óraðaðan lista væri að ræða eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi sem möguleika að konur ættu erfiðara uppdráttar í þeim slag heldur en karlar. Ég held að það sé mjög margs að gæta í þessu efni án þess að ég sé út af fyrir sig að draga úr því að menn ræði málið. Ég vil benda á tvö eða þrjú atriði sem ég teldi nauðsynlegt að breyta. Það fyrsta er að ég vil að fólk geti kosið fólk. Ég vil að kjósendur geti kosið menn og jafnvel ekki bara á einum lista heldur tveimur eða þremur listum í sama kjördæmi. Ég tel að núv. kerfi þar sem þetta er þannig að menn fela sig inni á listum, sérstaklega þegar þeir eru óánægðir með sjálfa sig og hafa skandalíserað mikið á kjörtímabilinu sem var að líða, byggt einhver hús sem á að fela eða svoleiðis, þá fela þeir sig í margmenninu. Þetta er auðvitað sérstakt vandamál með Sjálfstfl., enda er hann aðalvandamál íslenskra stjórnmála á flestum sviðum eins og kunnugt er. En þetta er alveg sérstakt vandamál með íhaldið vegna þess að þeir eru með þrjá, fjóra eða fimm menn, sex, sjö eða guð veit hvað, t.d. í Reykv. og á Reykn., og það er hægt að hrúa þar inn fólki, oft góðu fólki, sem er aldrei kallað fram til ábyrgðar. Ég er viss um að þessu fólki gremst oft að geta ekki komið sínum hlut eðlilega á framfæri. Þess vegna segi ég alveg númer eitt ef menn ætla að hrófla við kosningalögunum, leyfum fólki að kjósa fólk þannig að hægt sé að merkja við einstaklinga í þessu tilviki. Í öðru lagi spyr ég hvort endilega þurfi að styðjast við kjördæmin eins og þau eru ef það skref yrði stigið í áttina að landinu sem einu kjördæmi? Mætti ekki hugsa sér að kjördæmin verði stækkuð og að kjördæmamörkunum verði breytt? Að Vesturland og Vestfirðir verði eitt kjördæmi? Að Norðurland vestra og Norðurland eystra verði eitt kjördæmi? Að Reykjaneskjördæmi verði sameinað Suðurlandi að hluta o.s.frv.? Eru menn tilbúnir til að skoða eitthvað af þessu tagi? Í þriðja lagi ef menn vilja á annað borð róttækar og lýðræðislegar breytingar á kosningakerfinu, eru menn tilbúnir til að taka að einhverju leyti bandaríska kerfið sem er þannig að þingið er kosið í áföngum? Þingið er að hluta til kosið í kjördæmum en að hluta til kosið í landinu öllu. Þetta fyrirkomulag höfðum við fyrir allmörgum árum, einum 60--70 árum, þar sem uppbótarþingmennirnir voru kosnir í landskosningum. Þrír uppbótarþingmenn voru kosnir í landskosningum en að öðru leyti voru þingmennirnir kosnir eftir kjördæmum. Hver eru rökin fyrir þessu kerfi? Þetta er svipað kerfi og í Þýskalandi enn þann dag í dag. Rökin fyrir þessu kerfi eru þau að annars vegar eru menn kosnir á landsvísu með hagsmuni heildarinnar fyrir augum. Það er líka hvati til þess að flokkar slái sér saman frekar en að menn séu með allt of mikið af flokkum sem sumum er þyrnir í augum en hins vegar opnuðu menn möguleika til þess að sjónarmið byggðarlaganna heyrðust líka. Ég held að mjög nauðsynlegt sé að gera sér grein fyrir því að það er skynsamlegt að sjónarmið byggðarlaganna geti heyrst formlega. Það er betra að það gerist þannig með viðurkenndum opnum hætti en ef landið væri allt eitt kjördæmi þá mundu menn læsa sig saman með óformlegum og lokuðum hætti. Það þarf enginn að segja mér annað en að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir og hv. þm. Viktor B. Kjartansson mundu ekki gegna hagsmuna byggðarlaga sinn þó þau væru kosin á einhverjum landslistum. Ég held það sé skynsamlegra að viðurkenna þörf landshlutanna líka í þessu sambandi vegna þess að þrátt fyrir allt skiptir miklu máli að við séum með fólk sem tryggir tengsl við umhverfi sitt af hvaða tagi sem það er. Þess vegna finnst mér að það eigi ekki alltaf að tala illa um fólk sem gegnir hagsmunum kjördæma sinna. Á ekki að þakka það líka? Hvað var það þegar hv. þm. Ólafur Hannibalsson kom upp með samgöngumál Vestfjarða? Var það eitthvert svívirðilegt kjördæmapot svo ég nefni dæmi. Eða þegar hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur komið upp með ótal Vestfjarðamál. Er það eitthvert kjördæmapot, sem á að gagnrýna, banna eða leggja niður, eða hvað? Ekki að mínu mati. Alþingi á að vera í sambandi við Íslendinga af því að þetta er Alþingi Íslendinga.

[17:37] Herra forseti. Ástæða er til að rifja það upp í tilefni af þessari litlu tillögu að nú eru liðin 68 ár frá því fyrst var flutt tillaga á Alþingi Íslendinga um jöfnun atkvæðisréttar. Flutningsmaður var Héðinn Valdimarsson og árið var 1927. Hann lét sér ekki nægja að flytja einhverja fróma ályktun til ríkisstjórnar, sem þá sat sem var allra ríkisstjórna ólíklegust til að taka mark á tillögunni, heldur flutti hann tillögu um það hvernig þessum jöfnuði skyldi náð, þ.e. tillagan var um landið eitt kjördæmi, hlutbundnar kosningar um land allt, eina málstofu og að fjölda þingmanna megi breyta með lögum. Það skuli með öðrum orðum ekki vera stjórnarskrárbundið. Allt frá þeim tíma hefur þetta verið stefna Alþfl., í 68 ár. Sá flokkur sem hefur sögulega séð af mestu harðfylgi beitt sér gegn þessari tillögu er flokkur þess hv. þm. sem hér talaði áðan, hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur, fulltrúa Reykjaneskjördæmis. Ég skil ósköp vel af hverju hún flytur tillöguna.  Í seinustu kosningum mun það hafa verið svo að u.þ.b. helmingur þeirra sem af einhverjum ástæðum, mér meira og minna óskiljanlegum, kaus Framsfl. var í kjördæmunum Reykv. og Reykn. Út á helming fylgis flokksins fengust fjórir þingmenn. En atkvæðastokkurinn sem þeir unnu sér, nýframsóknarmennirnir í Reykv. og á Reykn., fór síðan að skila inn gömlu og gildu framsóknarmönnunum á þing sem eru áreiðanlega samkvæmt hefð harðsnúnir andstæðingar þessara hugmynda og þessara tillagna þangað til annað sannast.  Það mun vera svo einnig í síðustu kosningum að 65% þjóðarinnar í þessum tveimur kjördæmum náðu 31 þingmanni, þ.e. minni hluta á þingi, en 35% þjóðarinnar í hinum kjördæmunum sex fengu út á það meiri hluta þingmanna. Það er fróðlegt út af fyrir sig að rifja það upp til að staðfesta þetta hvernig misvægi atkvæðanna er. Tölurnar í kosningunum þar á undan eru þær að fyrir 100% atkvæðisrétt frænda minna og vina á Vestfjörðum höfðu kjósendur á Norðurl. v. 98% úr atkvæði, Austurl. 72% úr atkvæði, Vesturl. 66% úr atkvæði, Suðurl. 56% úr atkvæði, Norðurl. e. 50% úr atkvæði, Reykn. um 33,3% úr atkvæði og Reykv. 32% úr atkvæði. Efnisgrein þessarar tillögu er um að skora á ríkisstjórn að leggja fram fyrir árslok 1996 tillögu um breytingar á kosningalöggjöfinni sem leiða til jöfnunar atkvæðisréttar, ekki að gera hann jafnari. Ég skil þetta svo að hv. flm. sé að gefa sér þá grundvallarforsendu að það eigi ekki að prútta með mannréttindin, reglan einn maður eitt atkvæði, eigi að verða grundvallarregla. Hv. þm. Svavar Gestsson sagði að það væri missmíð á þessari tillögu að þetta er áskorun á framkvæmdarvaldið, þ.e. þá sem stýra stjórnarflokkunum. Það er komin reynsla á það hvernig gekk og hvernig hefur gengið, ekki bara í tíð fyrri ríkisstjórnar heldur í tíð allra ríkisstjórna í sögu lýðveldisins, sögu þingræðisins á Íslandi, hvernig þetta hefur gengið. Hv. þm. Svavar Gestsson sagði að þetta væri verkefni þingsins. Þingið hefur spreytt sig á þessu, forustumenn þingflokka hafa spreytt sig á þessu. Dæmigerð er niðurstaðan 1987.  Því var yfirlýst í tíð fyrrv. stjórnarsamstarfs að það ætti að vinna að jöfnun atkvæðisréttar. Hvað gerðist? Það er réttmæt gagnrýni að það var seint tekið á málinu. Að sjálfsögðu var frumkvæðið að því í höndum hæstv. forsrh. Hvaða hugmyndir höfðu svo flokkarnir fram að færa þegar á reyndi? Lítum fyrst á Sjálfstfl. Hann vísaði til tillagna sem mér skilst að hafi verið samþykktar innan flokks um fjölgun kjördæma og þar á meðal að kljúfa Reykjavík og Reykjanes í minni kjördæmi, skref stigið í átt til fámenniskjördæma sem við höfum að vísu reynslu af áður. Niðurstaðan varð sú að þessi tillaga var ekki um jöfnun atkvæðisréttar. Það hafði verið stigið hænufet. Í staðinn fyrir misvægi upp á 3,7 hefði misvægið verið á bilinu 2--2,5. Hver var tillaga Framsfl.? Tillaga Framsfl. var útspekúleruð. Hún var um það að byggja á núv. kjördæmaskipan, færa þingmenn frá landsbyggðarkjördæmunum til Reykv. og Reykn., fjölga síðan jöfnunarsætum. Niðurstaðan hefði síðan leitt til þess að koma á tveggja flokka kerfi í landsbyggðarkjördæmunum sem er út af fyrir sig sjónarmið. En þegar þessar tillögur voru vegnar á mælikvarðann, hverju hefðu þær skilað í jöfnun atkvæðisréttar? Þá var það sama eins og með tillögur Sjálfstfl., hænufet. Það hefði sennilega náð því að gera ójafnvægið jafnmikið og það var 1959. Það er ekki gæfulegt þegar þeir sem lýsa því yfir að þeir vilji virða mannréttindi og lýsa því yfir að þeir vilji ná því markmiði að koma á jöfnun atkvæðisréttar koma síðan með tillögur í umboði flokka sinna sem taka ekkert mark á grundvallarforsendunum. Það er þrautrætt og liggur fyrir ef menn meina eitthvað með því sem þeir eru að segja, ef þeir meina að þeir vilji tryggja jöfnun atkvæðisréttar, ekki bara milli flokka, heldur milli einstaklinga, að menn njóti mannréttinda, að ekki er hægt að útfæra það þannig að öllum skilmálum sé fullnægt með öðrum hætti en tillögunni um landið eitt kjördæmi og hlutfallskosningar. Í umræðunni fyrir seinustu kosningar sem var nokkur, einkum að frumkvæði ungs fólks í stjórnmálaflokkunum sem var sammála um kröfuna um mannréttindin, var einkum tínt til að menn vildu að markmiðin væru þessi: Jafn atkvæðisréttur án tillits til búsetu og án tillits til flokksaðildar, að þingstyrkur flokka verði í samræmi við kjörfylgi. Á það var bent að það væri æskilegt að kerfið væri þannig að það þyrfti ekki að hringla með það á fárra ára fresti til þess að laga það að breyttum aðstæðum, breytilegu búsetumynstri o.s.frv. Það væri æskilegt í þessu litla þjóðfélagi að ekki væri verið að tvístra fólki í girðingar og ýta þannig undir óþarfa fyrirgreiðslupot. Og mikil áhersla var lögð á það að menn vildu persónuval. Jafnframt að þetta væri einfalt og öllum auðskilið og unnt væri að hafa kerfið þannig að hlutur kvenna og ungs fólks væri ekki fyrir borð borinn. Niðurstaðan af þessum umræðum var mjög einföld. Hún var sú: Það er ekki hægt að fullnægja þessum skilmálum nema með því að gera landið að einu kjördæmi eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði --- ég vona að hún fylgi því eftir í sínum flokki --- hvað með þá sem óttast vaxandi flokksræði? Því er til að svara að þá verður að taka á því máli t.d. með því að færa vald til á sveitarstjórnarvettvangi heim í héruð. En miðstjórnarvald flokka þurfa menn ekki að óttast vegna þess að það er einfalt að koma þessu persónuvali fyrir, þ.e. meira að segja ekki aðeins að menn geti valið af listum heldur að menn geti valið sér þingmannsefni af lista fleiri en eins flokks. Svokallað kjörbúðarkerfi sem við mælum reyndar með.

[17:48] Virðulegi forseti. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sagði í fyrsta lagi: Ríkisstjórninni er ekki treystandi og fyrir því er áratuga reynsla. Í öðru lagi er þinginu heldur ekki treystandi og fyrir því er áratuga reynsla. Hverjum er þá treystandi? Það er stjórnlagaþing, það er samnefnari þeirra hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Jóns Baldvins Hannibalssonar. Hvað með stjórnlagaþing? Stjórnlagaþing verður ekki kallað saman öðruvísi en að Alþingi samþykki stjórnarskrárbreytingu til þess. Það þurfa þess vegna að fara fram tvennar kosningar. Fyrst um stjórnarskrárbreytinguna og svo um staðfestingu á stjórnarskrárbreytingunni til Alþingis, síðan fer fram kosning til stjórnlagaþingsins og svo kosningar á grundvelli niðurstöðu stjórnlagaþingsins. Hér eru menn að tala um fernar alþingiskosningar og það er allt of viðamikið mál að mínu mati. Út af fyrir sig útiloka ég ekkert í þessu sambandi en ég tel að stjórnlagaþing sé ekki sá töfralykill sem menn hafa viljað vera láta. Ég held að menn neyðist til þess að fara þá leið að kanna hvort að hægt sé að ná samstöðu um málin í þessari stofnun. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að málið liggi núna þannig að þörf sé á breytingu, það sé samstöðuvilji á Alþingi til að breyta stjórnarskránni og kosningalögum og þá eigi að undirbúa málið núna og byrja á því að kanna hvort þeir sem segja fyrir flokkum vilji reyna að ná einhverri samstöðu í málinu.

[17:49] Herra forseti. Það er laukrétt sem hv. þm. sagði. Þetta er afar flókin aðferð og kallar á margar kosningar. Það er oft flókið að þurfa að vísa málum til umfjöllunar þjóðarinnar sjálfrar en það er að fenginni langri reynslu því miður eina leiðin þegar við höfum áratuga reynslu fyrir því að þingið getur ekki að því er virðist unnið þetta verk. Lengi má manninn reyna og ekki skal standa á mér eða okkur alþýðuflokksmönnum að freista þess einu sinni enn hvort hægt er að ná samstöðu milli stjórnmálaflokka eða meiri hluta á Alþingi um það að Íslendingar nái grundvallarmannréttindum. Ég verð bara að viðurkenna að auðmýkt mín gagnvart sögunni og forverum okkar er að minnsta kosti nóg til þess að ég hef ekki mikla trú á því að okkur takist það miklu betur en þeim því lengi hafa þeir þann steininn klappað.

[17:50] Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég fagna því að formaður Alþfl. skuli hafa trú á þjóðinni því hann hefur alltaf fellt tillögur um þjóðaratkvæðagreiðslur sem hafa verið lagðar fyrir þessa stofnun. Það er auðvitað sérstakt fagnaðarefni að hann skuli vilja endurskoða hug sinn í þeim efnum. Út af fyrir sig útiloka ég það ekki að menn skoði þessa stjórnlagaþingsleið en ég held að hún sé óþarflega brotamikil. Ég held að hægt sé að ná samstöðu í þessari stofnun um breytingar á kosningalögum og stjórnarskránni í þá átt að ganga lengra í jöfnunarátt í þá er að taka upp persónukjör og þannig að gera kosningalögin gagnsærri en þau eru. Ég tel að það sé a.m.k. ástæða til að reyna og engum tíma sé spillt þó það sé kannað t.d. þegar á þessum vetri.

[17:51] Herra forseti. Saga stjórnarskrármálsins á Íslandi er orðin löng, ekki síður en saga kosningalöggjafar. Þessa stjórnarskrá fáum við úr hendi herraþjóðarinnar. Hún hefur verið í nefnd allan tímann síðan og er enn. Það hafa jafnvel orðið til heilu stjórnmálahreyfingarnar sem hafa lýst róttækum breytingum á þessari stjórnskipun. Margt er gagnrýnivert í henni. Eitt með öðru, þá er yfirleitt ekki gert ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu í gildandi stjórnskipan nema að sjálfsögðu þegar um er að ræða breytingar á stjórnskipuninni sjálfri. Ég hef verið þeirrar skoðunar að ekki sé ástæða til þess að rjúka til með ákvarðanir um þjóðaratkvæðagreiðslu í einstökum málum eins og viðskiptasamningum og öðru slíku. Við erum öll bundin af stjórnarskránni að því er varðar tillögur um breytingar á henni þannig að það er ekkert um að ræða. Ef við ætlum að breyta stjórnskipuninni, stjórnarskránni, og kjördæmaskipunin er að hluta til bundin í henni, þá ber að viðhafa þjóðaratkvæðagreiðslu og vísa málinu til þjóðarinnar. Hjá því verður ekki komist.

[17:53] Virðulegi forseti. Fyrir örskömmu var ég í Aserbaídsjan, fyrrum lýðveldi Sovétríkjanna. Ég var þar í kosningaeftirliti á vegum Evrópuráðsins og það hérað sem mér var ætlað að fylgjast með er alveg suður undir Íran en þar er múhameðstrú hvað sterkust í því landi. Margháttuð kosningasvik voru höfð í frammi í þessum kosningum. Flokkar voru útilokaðir svo og frambjóðendur. Aðgangur stjórnarandstöðu að fjölmiðlum var takmarkaður og her og lögreglu var beitt bæði beint og óbeint gegn vilja fólksins sem sótti kjörstaðinn. Eitt var þó meira áberandi en flest annað. Til kjörstaðanna komu heimilisfeður og kusu, ekki aðeins fyrir sjálfa sig, heldur kusu líka fyrir alla fjölskyldu sína. Hver einasti maður sem vildi halda virðingu sinni lét að sjálfsögðu ekki sjá eiginkonu eða eiginkonur sínar og þaðan af síður dætur. Þessir menn voru að kjósa fyrir marga, sumir fyrir þrjá eða fjóra, allt upp í sextán. Það þykir tilhlýðilegt að senda sérstaka sveit Vesturlandabúa, lýðræðishyggjumanna og frelsisboðenda til þess að hafa eftirlit með þessu fólki og að sjálfsögðu lýsum við andúð okkar á þessum vinnubrögðum. En við höfum líka samúð með þessu fólki því það þekkir ekki lýðræðishefðirnar. Þetta fólk hefur verið undir kommúnisma Sovétríkjanna í 70 ár og þar áður kúgað í margar aldir og ekki er laust við það að við brosum að því þegar mennirnir koma og kjósa fyrir svo marga. En hver er afsökun okkar þar sem menn koma hér í sumum kjördæmum og kjósa fyrir marga? Ekki er afsökun okkar sú að við þekkjum ekki grundvallaratriði lýðræðisins. Ekki ætla ég nokkrum manni það í nokkru kjördæmi að hann sé að koma þar og kjósa sérstaklega fyrir eiginkonu, ég segi ekki eiginkonur, heldur eiginkonu sína og dætur. Ég ætla mönnum það ekki. En grundvallarmisréttið er engu að síður til staðar. Eigum við að fara að óska eftir sérstöku kosningaeftirliti frá Evrópu eða úr öðrum áttum til að fylgjast með því að við getum viðhaldið grundvallaratriðum lýðræðisins? Að sjálfsögðu viljum við ekki fá slíkt yfir okkur. Við höfum ekki einu sinni trúmál til þess að skjóta okkur á bak við. Hins vegar hafa mörg atriði verið sett fram til að afsaka það óréttlæti sem er í jafnvægi kosningarréttar hér á þessu landi og ég ætla aðeins að drepa á örfá og mótmæla þeim. Það hefur verið sagt sem svo að réttur manna og möguleiki til áhrifa á lýðræði sé orðinn svo mikill að það þurfi varla miklu meira. Þá benda menn á áhrif fjölmiðla, niðurstöður skoðanakannana og áhrif margvíslegra þrýstihópa. Að sjálfsögðu getum við ekki sætt okkur við að þessir aðilar taki við eða beri með nokkrum hætti fram þann rétt sem hver maður á að hafa einn með sjálfum sér og án afskipta og í fullu jafnrétti við aðra þegar hann gengur einn inn í kjörklefann. Þá hefur það líka verið nefnt að búsetuskilyrði og aðstöðumunur séu þannig að það sé rétt að bæta það upp með kosningarrétti. Ég get alls ekki sætt mig við verslað sé með grundvallaratriði lýðræðis og mannréttinda með neinum hætti á móti aðstöðumun. Við getum fundið svo margvíslegan aðstöðumun í þjóðfélaginu að þessi aðstöðumunur sem svo sannarlega er á milli kjördæma er ekki sá eini. Ef við ætluðum að nýta stöðugt kosningarréttinn til jöfnunar, væri það til að æra óstöðugan. Ég held þess vegna að óhjákvæmilegt sé að Íslendingar taki rögg á sig með hvaða hætti sem það er og að sjálfsögðu snýr það hér að hinu háa Alþingi að jafna kosningarréttinn þannig að einn maður hafi eitt atkvæði. Mér þótti vænt um að hv. þm. Jón Baldvin vill þakka okkur framsóknarmönnum þessa liðveislu sem hann telur að sé komin en ég fullvissa hann um að það er ekki af neinni sérstakri samúð við Alþfl. þótt full ástæða sé til að við leggjum áherslu á þessi atriði í stefnu okkar margra ungra framsóknarmanna ef ég má telja mig til þeirra í þessu tilliti. Ég tel að við eigum að sjálfsögðu að nýta tímann vel. Það mun alveg ábyggilega ekki veita af tímanum til þess að ljúka málinu fyrir næstu kosningar og styð þess vegna meginatriði þess sem kemur fram í þáltill. að unnið verði að þessu á þinginu og því lokið þannig að kosið verði með réttlátum hætti til næsta Alþingis.

[17:58] Herra forseti. Hér er tekið á dagskrá stórt og mikið mál en í mjög stuttu máli orðað í þessari þáltill. Það á að fela ríkisstjórninni að búa til tillögur sem leiða til jöfnunar atkvæða og leggja fyrir þingið fyrir lok næsta árs. Það er svolítið einkennilegt eftir alla þá löngu umræðu sem hefur verið utan þings um þetta mál, fjöldi manna hefur haft það sem sitt eina stefnumál í prófkjörum ýmissa flokka á Reykjavíkursvæðinu að þegar yrði gert eitthvað í þessum málum. Sumt af þessu fólki hefur verið kosið inn á þing. Það einkennilega hefur gerst að þegar það hefur verið komið hingað inn í þessa sali hefur málið gleymst. Síðan kemur að næstu kosningum og nýjum prófkjörum og enn taka þeir upp sama jarmið. Aldrei hefur nokkur maður lagt fram einhverja tillögu um hvernig á að framkvæma þessa jöfnun nema þetta eina úrræði sem menn hafa, þ.e. að landið allt verði eitt kjördæmi. Hingað til hefur barátta stjórnmálaflokkanna snúist að því að jafna atkvæði milli flokka og það hefur tekist þokkalega en þó eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir minnti áðan á að í ýmsum tilvikum eru kosningalögin ekki ljós og það er galli á kosningalöggjöfinni þegar menn vita ekki hvaða afleiðingar atkvæði manns hefur. Hvernig á svo að bæta úr því? Til þessarar jöfnunar atkvæða hefur verið notuð allflókin reikniregla sem var mikið rædd í blöðunum á sl. vetri, svokölluð d`Hondt-regla minnir mig að hún heiti og það hafa verið reynd mörg afbrigði af henni og þetta var það sem menn féllust á að lokum. Það hefur verið útlistað af miklum reiknimeisturum að erfitt sé koma fram með reglu sem fullnægir skilyrði um jöfnun milli flokka. Enn erfiðara er það ef bæta á við annarri reglu sem á að tryggja að eitt atkvæði sé jafngilt í öllum kjördæmum. Ég veit ekki til þess að neinn hafi gert grein fyrir því hvernig hann ætlar að viðhafa þá reiknireglu sem er nauðsynleg forsenda fyrir því að hægt sé að ræða þetta mál af einhverju viti. Annað í þessu sem hver tekur upp eftir annan er að þetta séu mannréttindi, þetta sé spurning um mannréttindi. Ég er vissulega á því að atkvæðisrétturinn sé mannréttindi og það séu sjálfsögð mannréttindi sem við eigum að halda fram um allan heim. Fyrir nokkrum vikum urðu umræður um það hvort mannréttindi ættu að vera öðruvísi í Kína en á Íslandi og umræðan hneigðist heldur að því að mannréttindi væru universal. Það ættu að gilda þá sömu mannréttindi um allan heim. Ég skal trúa þessu fólki þegar Ísland flytur um það tillögu á þingi Sameinuðu þjóðanna að Kínverjar fái 4.000 fulltrúa þar til þess að við fáum að hafa einn og ég skal trúa þessu fólki þegar fulltrúar Íslands flytja tillögur í Norðurlandaráði, í Evrópusambandinu, í Evrópuráði og hvar sem þeir eru á Evrópuvettvangi um það að hlutfall íslenskra fulltrúa verði í hlutfalli við stórveldi heimsins. Atkvæðisrétturinn er mannréttindi en það er hægt að haga honum margvíslega og ég veit ekki betur en ríki eins og Bandaríkin og Bretland hafi hingað til verið talin til lýðræðisríkja þó að því hafi farið fjarri að reglan ,,one man one vote`` eins og það heitir á ensku, eða að eitt atkvæði sé jafngilt hjá öllum, hafi verið höfð í heiðri um aldir. Það liðu a.m.k. 200 ár frá því að stjórnarskrá Bandaríkjanna var sett þangað til hæstiréttur Bandaríkjanna úrskurðaði að þessi regla skyldi gilda um kosningar til fulltrúaþingsins en eftir sem áður er þó kosið til senatsins samkvæmt landamerkjum, þ.e. hvert 50 ríkja Bandaríkjanna hefur tvo fulltrúa án tillits til fólksfjölda. Ef við teljum það mikilsvert eins og hv. þm. Svavar Gestsson vék að áðan að þingmenn séu í tengslum við ákveðna hópa fólks sem eru landfræðilega afmarkaðir þá höldum við kannski í núverandi kjördæmaskipan með einhverjum breytingum en við höldum okkur við þá kjördæmaskipan að landið skiptist í kjördæmi og þá verðum við að finna einhverja reglu til þess að jafna atkvæðin innan þess kerfis. Ég er nokkurn veginn sammála því sem hefur komið fram hér að Alþingi sé ófært um að leysa þessi mál. Spurningin er hvort stjórnlagaþing verður eitthvað færara um að leysa þau. Hverjir verða kosnir á stjórnlagaþingið? Treysta menn sér til þess að útiloka þingmenn og ráðherra frá kjörgengi til stjórnlagaþingsins eða verða sömu mennirnir kosnir þar og nú sitja á Alþingi? Við það að skipta um nafn, munu þeir þá taka sinnaskiptum og ganga frá einhverjum skynsamlegri ályktunum um málið eða skynsamlegri lagagerð um málið en þeir hafa gert á Alþingi? Ég vil gjarnan fá að heyra hvernig menn hugsa sér atkvæðagreiðslur í landi sem er eitt kjördæmi, ef það verða 9 framboðslistar eins og í síðustu kosningum og kosnir 63 þingmenn, kannski má fækka þeim eitthvað, --- við skulum gera ráð fyrir að það verði kosnir 63 þingmenn --- þá verða 500 frambjóðendur aðalmenn á þessum listum. Ef varamenn eiga að vera þarna líka eða svipað eins og nú er eru þeir 1.000. Hvernig lítur kjörseðillinn út? Ég vil fá einhverjar skýringar á þessum framkvæmdaratriðum áður en menn halda áfram þessu mannréttindajarmi sínu.

[18:06] Herra forseti. Einhver algengustu viðbrögð manna sem skilja ekki mannréttindahugtakið er að vísa til alþjóðasamstarfs og segja: Ísland hefur eitt atkvæði á allsherjarþinginu eins og Kína. Hve mikið er misvægi atkvæða þar? Hér er verið að bera saman óskylda hluti. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna er ekki löggjafarsamkunda. Þarna eru svokölluð fullvalda ríki á samkundu. En hverjir ráða Sameinuðu þjóðunum? Það er ekki allsherjarþingið. Það er reyndar eitt stórveldi sem ræður þeim núna í krafti valdsins, öryggisráðið að formi til, með neitunarvaldi. Þannig að þetta er ekki eitt og hið sama. Misvægi atkvæða sem tíðkast auðvitað í öðrum löndum er mjög tengt skiptingu þingsins í málstofur. Víða um lönd voru þetta leifar af þeim hugsunarhætti að það væri hægt að kalla það lýðræði þótt atkvæðisrétturinn væri skertur. Hann var skertur í þessu þjóðfélagi fyrir ekki mjög löngu, hann var bundinn við karlmenn á tilteknu aldursskeiði, tiltekna eign, konur voru útilokaðar, eignalaust fólk var útilokað o.s.frv. Þessar hugmyndir hafa svolítið breyst. Þær hafa breyst þannig að Ísland hefur skuldbundið sig, reyndar í alþjóðasamningi, þ.e. mannréttindasáttmála um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, til þess að virða grundvallarregluna: einn maður, eitt atkvæði. Virðulegi forseti. Að því er varðar framkvæmdina á listakjöri í landinu sem einu kjördæmi, þessu litla landi, 250 þúsund sálir, er það ekki eins flókið og hv. þm. lýsti. Hægt er að hugsa sér ýmsar leiðir til þess. Persónuvalið getur snúist um það að menn velji sér þingmenn af einum lista. Hann getur líka verið í því fólginn að hann velji sér þingmannsefni af fleiri en einum lista. Líka er hægt að hugsa sér útfærslu af því taginu að menn bindi sig við að framkvæmd kosningarréttarins sé nánast í hinum gömlu héruðum til þess að minnka þetta tölfræðilega vandamál sem hv. þm. var að lýsa. Síðan má að lokum benda á það að reiknireglan sem kennd er við d`Hondt er ekki flókin og hún kemur þessu máli ekkert við ef við erum með regluna einn maður, eitt atkvæði í einu kjördæmi.

[18:09] Virðulegi forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að átta sig á því að þegar menn fara í það að breyta kosningalögum og stjórnarskrá setja menn sér áður en lagt er af stað tiltekin pólitísk markmið. Þegar kosningalögunum var breytt síðast settu menn sér pólitísk markmið. Þau pólitísku markmið voru í fyrsta lagi að flokkarnir sem byðu fram á landsvísu væru nokkurn veginn með álíka úthlutun á atkvæðum yfir landið allt þannig að þar væri ekki um að ræða mismunun. Í öðru lagi að um væri að ræða mismunandi þung atkvæði og menn tóku um það ákvörðun að gera þetta. Til þess að ná þessum markmiðum sem virðast ósamrýmanleg og ósættanleg urðu menn auðvitað að taka upp reiknireglur sem voru pínulítið flóknari en ella væri en hins vegar gerðu menn að mínu mati og gera enn allt of mikið úr því að þetta með reiknireglurnar sé eitthvert aðalatriði. Það er fullkomið aukaatriði. Mér fannst best hjá hv. alþm. Stefáni Jónssyni heitnum þegar hann afgreiddi þessi mál og sagði: Hvað er þetta d`Hondt og hvað er þetta Lague, eru þetta hvítvínstegundir eða hvað? vegna þess að þetta er málinu algerlega óviðkomandi og ekki á dagskrá í tengslum við málið. Ég held að við eigum að setja okkur pólitísk markmið og ég er þeirrar skoðunar að til viðbótar við þau tvö sem ég nefndi hérna áðan sé það að persónurnar sjáist, að það komi fram hverjir eru í framboði og fyrir hvað menn standa þannig að menn geti ekki falið sig í einhverri hjörð eins og Sjálfstfl. lendir oft í með þingmenn sína í Reykjavík og Reykjanesi.

[18:10] Herra forseti. Það getur vel verið að mig bresti skilning á mannréttindum. En ég var ekki mikils vísari við ræðu hv. þm. Jóns Baldvins um það. Það hefur líka verið talað um að þingmenn fælu sig inni í einhverjum stórum hópi. Ég verð að segja að ég gat ekki skilið þá ræðu öðruvísi en sá ræðumaður vildi einmenningskjördæmi og þá getum við líka farið að tala um ábyrgð þingmanna, ábyrgð manna sem bjóða sig fram til starfa fyrir almenning Hvað er auðvelt að leiða þá til ábyrgðar? Hvernig verður það á stóra 100 manna listanum í ,,landið allt eitt kjördæmi``? Ég mundi gjarnan vilja sjá að hægt væri að koma á einmenningskjördæmakerfi jafnframt því að jafna atkvæðin eitthvað. Ég tel ekkert sjálfsagt að landinu sé skipt upp í þau kjördæmi sem nú eru, en ég vildi gjarnan sjá að hægt væri að draga þingmenn og aðra stjórnendur til ábyrgðar í einhverju kerfi sem væri jafngagnsætt og einmenningskjördæmin og það hefur leitt til þess að í ýmsum löndum sem hingað til hafa verið talin lýðræðislönd, þar á meðal Bretlandi sem ég veit að hv. þm. Jón Baldvin þekkir mjög vel, hafa menn ekki treyst sér til þess að hverfa frá kerfi sem hefur augljóslega galla í för með sér og mismunar m.a. mjög þeim flokki sem er þriðja hjólið á vagninum í kerfi sem er að öðru leyti tveggja flokka kerfi. Ég minni á að byltingarforinginn Margrét Thatcher, sem ríkti í 12 ár og gerbreytti bresku þjóðfélagi, hafði aldrei stærri hluta atkvæða en 44% hæst og rokkaði á milli 42 og 44%. Samt er þetta ríki talið lýðræðisríki. Það sem ég er að segja er að það eru engin grundvallarréttindi sem segja: one man one vote, þ.e. að öll atkvæði séu jafngild til þess að ríki teljist meðal lýðræðisríkja og þeirra ríkja sem heiðra mannréttindi. Menn verða að kalla hlutina réttum nöfnum í þessari umræðu eins og öðrum og það er það sem ég er að auglýsa eftir.

[18:13] Herra forseti. Nauðsynlegt er að útskýra mannréttindahugtakið og greina það frá mannréttindajarmi eins og hv. þm. orðaði það. Mannréttindahugtakið er það að tryggja grundvallarlýðræðisleg réttindi allra einstaklinga, að þau séu jöfn: einn maður eitt atkvæði, án tillits til efnahags, án tillits til búsetu, án tillits til kynferðis, án tillits til trúarbragða o.s.frv. Það er mannréttindahugtakið sem við höfum skuldbundið okkur til þess að virða. Það er fullkomlega virðingarvert sjónarmið að halda því fram að menn vilji taka upp einmenningskjördæmi og hægt er að færa einhver rök fyrir því að það geti í tiltekinni útfærslu stuðlað að ábyrgð viðkomandi þingmanns sem stendur einn frammi fyrir kjósendum sínum og er ekki falinn í einhverri sauðahjörð. Hins vegar er mjög vandasamt að útfæra það kerfi á þann veg að grundvallarreglan einn maður eitt atkvæði sé virt. Samanburður milli landa í þessu efni er ekki einhlítur. Það er t.d. mjög algengt og það eru til kjördæmi í Bretlandi þar sem kjósendafjöldinn slagar hátt upp í að vera kjósendafjöldinn á Íslandi. Við skulum athuga að við erum mjög fámenn þjóð, að vísu í stóru landi og það er óþarfi með öllu, sérstaklega þegar það leiðir til mismununar, að tvístra þessari þjóð enn frekar. Þessi mannfjöldi er ekki meiri en svo að það er hægt að framkvæma kosningar samkvæmt grundvallarreglunni einn maður eitt atkvæði með persónuvali og þar með ábyrgð þingmannsins gagnvart kjósendum sínum. Við búum þess vegna við það að smátt er fagurt og að þessu leyti framkvæmanlegra en í miklu fjölmennari þjóðfélögum.

[18:15] Herra forseti. Hér hefur farið fram gagnleg umræða um lýðræði og fleiri mál því tengt og ég vil þakka flm. fyrir frumkvæðið að þessu máli. Herra forseti. Eitt sinn var það svo að kóngur réð öllu og hafði einn manna atkvæði og það þótti honum ljúft. Síðan komu aðalsmenn og fengu sömuleiðis atkvæði og það kostaði átök. Síðan var mikil barátta í frammi höfð og eignamenn fengu atkvæðisrétt. Það kostaði líka átök. Löngu seinna fengu konur atkvæðisrétt og nú eru sem sagt allir komnir með atkvæðisrétt nema börn. Ég held að það standi ekki til að þau fái atkvæðisrétt. Hér á landi hefur það gerst svona sögulega séð að fjöll og dalir hafa atkvæðisrétt og það finnst mér ekki nógu sniðugt. Þessar breytingar sem hér eru lagðar til, kosta átök. Þær kosta átök við þá sem hafa forréttindin. Því skulum við gera okkur grein fyrir og það er eðlilegt. Rökin sem menn hafa fært, herra forseti, eru þau að það sé mismunun á landbyggðarfólki og fólki sem býr í Reykjavík eða á Reykjavíkursvæðinu. Hér í Reykjavík eru allar stofnanir ríkisins eða flestar. Menntunina er að fá í Reykjavík. Skemmtunina er að fá í Reykjavík. Meira að segja hefur guð almáttugur verið svo örlátur að hann hefur látið okkur fá ódýra hitaveitu líka. Það er því margt sem mælir með því að jafna þennan aðstöðumun. En almáttugur, ef við ætlum að fara þá leið að jafna aðstöðumuninn með atkvæðisrétti, þá skyldum við líka huga að því að margir eru fatlaðir og aðrir fátækir og eiga þeir að fá meiri atkvæðisrétt heldur en hinir? Með sömu rökum ættu þeir að gera það. Mér finnst, herra forseti, ekki hægt að breyta út frá því að einn maður eigi að hafa eitt atkvæði nema ef vera skyldi vegna vanþekkingar eða vanþroska. Eða þá börn, ég er ekki á því að börn eigi að fá atkvæðisrétt. En hver fulltíða maður á að hafa eitt atkvæði, þar kemur ekkert annað til greina. Afleiðingar af því sem við sjáum í dag, þessu mismunandi atkvæðamagni, er kjördæmapot. Það er verið að pota, það er verið að kaupa atkvæði fyrir fjárfestingar sem eru þjóðhagslega rangar og þjóðhagslega óhagkvæmar. Þær eru hættulegar fyrir þjóðarhag og það er því mjög brýnt að við tökum á þessu vandamáli. Herra forseti. Við erum að ræða hér um óréttlæti og misrétti sem ekki má viðgangast mikið lengur. Við verðum að horfast í augu við að mannréttindi byggjast á þessu: Einn maður eitt atkvæði.

[18:18] Ágæti forseti. Ég vil taka undir það sem komið hefur fram í máli ýmissa um mannréttindin og að réttlætið eina sé að einn maður eitt atkvæði nái að skjóta rótum í okkar kosningakerfi. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með þessari umræðu og heyra menn sem setið hafa lengi á þingi lýsa því yfir að það sé ekki hægt að treysta ríkisstjórnum og það sé ekki hægt að treysta Alþingi til að taka á máli sem þessu. Það er rétt að þarna er um áskorun á framkvæmdarvaldið að ræða og skorað á ríkisstjórnina að leggja fram tillögu um breytingar á kosningalöggjöfinni. Ég verð að segja að úr því að ríkisstjórnin hefur einsett sér og sett í sinn stjórnarsáttmála að endurskoða kosningalög með það að markmiði að jafna atkvæðisréttinn, þá verðum við líka að geta tekið mark á því. Þessi tillaga frá hv. þm. Viktori Kjartanssyni gerir ráð fyrir því að tillaga frá ríkisstjórninni eigi að berast fyrir árslok 1996. Og það er hægur vandi, hafi það ekki gerst, að menn taki þá öðruvísi á málinu. En mér heyrist að hér tali fólk úr öllum flokkum og það er ánægjulegt að heyra að það eru þó þetta margir sammála því að það eigi að afnema forréttindi sem koma fram í mismunandi vægi atkvæða. Ég er sennilega sá frambjóðandinn sem ekki komst inn þó ég væri með á fjórða þúsund atkvæða á bak við mig og er 1. varaþm. fyrir Sjálfstfl. í Reykjavík. Frambjóðandinn sem fékk 3,22% fleiri atkvæði en ég, Ólafur Hannibalsson, er sennilega sá sem ekki komst inn á Vestfjörðum og er varaþingmaður þar. Það er svolítið spaugilegt að þessar tölur skyldu koma fram í máli hér áðan. En hér stöndum við og getum ekki annað. Það var sagt að einn sið skyldum við hafa og ég tel að þetta sé eitt af því sem við eigum að eiga sameiginlegt, við eigum að horfa á þau kerfi sem til eru í heiminum. Þau hafa öll kosti og galla. Ég er hrædd við flokksræðið á bak við það að landið verði eitt kjördæmi, ég verð að segja það. Ég er hlynnt því að almenningur geti kosið fólk og að það fólk, sem er kosið, standi fyrir máli sínu og sé ábyrgt gerða sinna, þótt það tákni að það þurfi að breyta kjördæmum. Ég er frekar hlynnt því að landið skiptist áfram í kjördæmi og þess vegna finnst mér einmenningskjördæmi mögulega mæta þessum viðhorfum mínum án þess að ég geti neitað því að slíkt kerfi hafi vankanta. Það er gleðilegt að heyra nýja rödd úr röðum framsóknarmanna því að Framsókn var lengi vel erkióvinurinn í þessu mismunandi atkvæðavægi. En kannski er það vegna þess að ný kynslóð hefur haslað sér völl í Framsfl. og eins og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson sagði hér, að það þarf að jafna aðstöðumuninn á annan hátt. Þetta hefur verið stefna ungra framsóknarmanna og þetta er líka stefna ungra sjálfstæðismanna þannig að ég tel að viss kynslóðaskipti séu að verða í þessu máli öllu saman á landinu. Ég tel líka að vígin falli eitt af öðru. Við sjáum að fólk úr öllum flokkum getur sameinast um öll möguleg mál. Alveg eins og maður getur farið að velta fyrir sér kjördæmaskipuninni og kosningafyrirkomulaginu, getur maður líka velt fyrir sér flokkaskiptingunni, á hverju hún byggir núna. Hún byggir ekki á því sem hún gerði vegna þess að fólk í mörgum flokkum á samleið um aðalstefnumál þjóðarinnar. Þannig að þar gæti eitt vígið þurft að falla í viðbót. Ég er ekki að tala um sameiningu á vinstri væng. Ég er að tala um miklu víðari sameiningu og yfir á hægri væng.

[18:23] Virðulegi forseti. Það er gjarnan svo þegar menn eru í þessum ræðustóli að útskýra sitt mál að þeir réttlæta afstöðu sína með því að vísa til aðstöðumunar, að þeir séu að tala í nafni réttlætis og þá ekki síður hitt að þegar verið er að setja hér lög, þá horfa menn mjög til jafnréttis allra þegnanna, lögin eiga að ná til þeirra allra og gera þeim öllum jafnhátt undir höfði. Og menn nefna ekki síður jafnræðisreglu, vísa til hennar máli sínu til stuðnings. Það er því tímabært, þó ekki sé langt liðið á þetta þing eða þetta kjörtímabil, að menn taki upp umræðuna um jöfnun atkvæðisréttarins. Í því samhengi tel ég að óhjákvæmilegt sé að menn tali jafnframt um einföldun kosningalöggjafarinnar, eins og hér hefur reyndar verið gert. Það er að mínu mati æskilegt að atkvæðisréttur fólks í landinu sé jafn og það er á sömu forsendum og ég tel að við eigum að horfa til jafnréttis í öðrum þeim málum sem hér er fjallað um. Ég vil reyndar taka kosningarréttinn þar aðeins fram yfir vegna þess að jafn kosningarréttur er grundvöllur þess að við getum horft til þess að hér sé tekið lýðræðislega á málum, að hér séu fullkomin mannréttindi virt. Varðandi einföldun kosningalöggjafarinnar tel ég líka að það sé mjög nauðsynlegt að hún sé skoðuð með það fyrir augum að menn viti hvað þeir eru að gera með atkvæði sínu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það sé alveg ljóst, þegar fólk greiðir atkvæði, hverjum það er að greiða atkvæði eða hverju. Það er líka hluti af því sem við viljum kalla mannréttindi. Mér fannst eftirtektarvert að þegar hv. þm. Viktor B. Kjartansson, flm. þessarar tillögu, mælti fyrir henni, vísaði hann til annars máls sem hér var til umræðu fyrir skömmu, en þá var hér til umfjöllunar þáltill. um aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Það er athyglisvert að hann skyldi í þessu samhengi vísa til þess máls sem eins konar seríumáls, vegna þess að ég held að sú togstreita sem er um jöfnun atkvæðirséttarins í landinu stafi ekki hvað síst af því að menn horfa mjög til þess að þeir sem fara með löggjafarvaldið eru jafnframt framkvæmdarvaldshafar. Ekki er það einasta svo að þingmenn geti orðið ráðherrar og þar með framkvæmdarvaldshafar, heldur er það einnig þannig að býsna margir alþingismenn sitja í ýmsum nefndum og ráðum sem fara með framkvæmdarvaldið. Staðan hjá okkur er sú að við erum með mun fleiri mál til ákvörðunar hjá ríkisvaldi heldur en í sveitarstjórnum. Ef við horfum til okkar nágrannalanda eru hlutföllin allt önnur og mun fleiri mál eru færð sveitarstjórnum til ákvörðunar. Á meðan svo mikið af valdinu er samþjappað hér í kringum framkvæmdarvaldið, í kringum ríkisstjórn, og rennur með þessum hætti inn á hv. Alþingi, held ég að það sé mjög eðlilegt að fólkið úti um landið líti svo á að það geti því aðeins treyst því að réttar þess sé gætt, að það eigi svo og svo marga alþingismenn. Mín skoðun er hins vegar sú að ef við breyttum þessu hlutfalli á milli þeirra ákvarðana sem teknar eru annars vegar af ríkisvaldinu og hins vegar á sveitarstjórnarstiginu, þ.e. við breyttum þeim þætti stjórnsýslunnar, væri mun auðveldara að ná sátt um þetta grundvallarmál. Ég er mjög höll undir það sem menn hafa kallað: landið --- eitt kjördæmi. Ég er höll undir það af ýmsum ástæðum. Ég tek undir það sjónarhorn sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi áðan varðandi hlut kvenna. Ég er sannfærð um að hann mundi batna ef við hefðum landið allt eitt kjördæmi. En ég vil líka skoða þá hugmynd í því ljósi að mér finnst að við eigum, 265 þúsund hræður, að bera umhyggju fyrir högum hvers annars, hvort sem við búum í Reykjavík, vestur á fjörðum, austur á fjörðum eða hvar svo sem búsetan kann að vera. Og ég hlýt að spyrja: Af hverju kom ég ekki hér upp vegna samgöngumála á Vestfjörðum eða af hverju var það ekki hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson sem kom hér upp út af samgöngumálum á Vestfjörðum þegar þær fréttir bárust að flugsamgöngur þar mundu að öllum líkindum verða lakari en verið hafði? Af hverju var það einn af þingmönnum kjördæmisins sem kom upp með þá umræðu og af hverju töluðu aðallega þingmenn þess kjördæmis í þeirri utandagskrárumræðu? Þetta er ekki í fyrsta skipti sem slíkt gerist, en hefði ekki verið eðlilegra og vildum við ekki öll fremur sjá hlutina ganga þannig fyrir sig á hv. Alþingi að okkur kæmu öll mál við, hvort sem hlutirnir eru að gerast á suðvesturhorninu eða annars staðar á landinu? Ég vil jafnframt lýsa yfir stuðningi við tillögur sem þau hafa einna helst nefnt í mín eyru, Jón Baldvin Hannibalsson annars vegar og Jóhanna Sigurðardóttir hins vegar, að menn ættu að skoða hugmynd um stjórnlagaþing. Hverju mundi það breyta, segja menn, ef einhverjir aðrir væru kjörnir, væntanlega yrðu það einhverjir aðrir, til þess að fara yfir þessi mál? Jú, það mundi breyta því að menn væru þá ekki að fjalla um sinn persónulega hag og það skipti býsna miklu. Það ætti þó sagan að hafa kennt okkur. Svo rétt aðeins ein setning inn í deilur sem hér hafa farið fram, býsna skemmtilegar þó, um það hvort einhver munur sé á því að Ísland hefur eitt atkvæði á vettvangi eins og hjá Sameinuðu þjóðunum eða annars staðar í alþjóðasamstarfi og að menn vilji gjarnan sjá þá sem tala fyrir einn maður eitt atkvæði, samþykkja hlutfallsatkvæðisrétt Íslendinga inni á þeim samkomum, þá held ég að við verðum að horfa á löndin sem sjálfstæðan aðila sem í krafti þess hefur eitt atkvæði. Það er eins með þjóðir og þá einstaklinga sem við mörg hver teljum að eigi að hafa hver sitt atkvæði að þær geta svo sem verið mismerkilegar. Eigi að síður getum við horft á það þannig að það sé jafneðlilegt að hver þjóð hafi eitt atkvæði á þeim vettvangi þar sem menn hafa komið sér saman um að ráða ráðum eins og það að hver þegn hafi eitt atkvæði.

[18:31] Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð inn í þessa umræðu sem hér fer fram um þáltill. frá hv. þm. Viktori B. Kjartanssyni. Hér hafa fyrst og fremst talað hv. þm. Reykjavíkur og Reykjaness og hafa verið býsna sammála eftir því sem mér hefur heyrst um það að hér sé um mjög mikið mannréttindamál að ræða. Nú kem ég frá Norðurl. e. þar sem hlutirnir eru í nokkuð góðu jafnvægi ef við lítum á heildina en ég skal ekki fara í neina launkofa með það og ég get þá bara verið vonda kerlingin í umræðunni að ég styð það ekki að hlutum verði þannig fyrir komið að t.d. Vestfirðir fái tvo þingmenn og Reykjavík 26. Ég held að það sé eitthvað í þeim dúr sem þetta kæmi til með að líta út ef það yrði jafnt vægi á bak við alla þingmenn. Það finnst mér bara ekki rétt og ég vil ekki vera að leyna því. Þetta er ekki í samræmi við lífsskoðanir mínar. Nú þykir mér óskaplega vænt um höfuðborgina mína og hér dveljumst við þingmenn landsbyggðarinnar meiri hluta ársins en þetta er þó skoðun mín og hún á kannski eftir að breytast. Ég hlýt að hafa rétt til þess að skipta um skoðun eins og aðrir en á þessari stundu tel ég ekki rétt að ganga svona langt. Hins vegar er eins og hér hefur komið fram í stjórnarsáttmála ákvæði þess efnis að á þessu kjörtímabili verði atkvæðisrétturinn jafnaður. Það er ekki talað um að gera það að fullu og það er full alvara á bak við þetta ákvæði. Það er vilji fyrir því í ríkisstjórninni, það veit ég, að taka á þessum málum og ég hef enga trú á öðru en að það verði gert. Þess vegna leyfi ég mér að segja við hv. þm. sem flytur tillöguna að mér finnst hún eiginlega vera óþörf og þá get ég vitnað til þess að þegar ég var tiltölulega nýkomin inn á Alþingi og við tvær framsóknarkonur fluttum þáltill. um að auka atvinnu kvenna á landsbyggðinni, höfðum ekki skoðað stjórnarsáttmálann alveg nægilega vel sem þá ríkti og var í gildi en þetta ákvæði kom nákvæmlega fyrir í þeim stjórnarsáttmála. Þá kom hv. þm. þáv. formaður þingflokks Alþfl. í ræðustól, Eiður Guðnason, og gerði heldur lítið úr okkur að hafa verið að flytja þarna tillögur um mál sem kveðið væri á um í stjórnarsáttmála og stjórnin ætlaði sér að taka á. En þetta rifjast upp fyrir mér núna.  Það hefur verið talað um það að Ísland ætti að vera eitt kjördæmi, um kosti þess og galla, og reyndar var á síðasta kjörtímabili flutt þáltill. af tveimur hv. þm. Framsfl. um að kostir og gallar þess væru skoðaðir. Það er ekkert á móti því að það sé gert en þó hallast ég frekar að hinu að við höldum áfram með að skipta landinu upp í kjördæmi og hugsanlega mætti stækka þau, ég ætla ekki að fullyrða neitt um það. Nú er það þannig í Framsfl. að það er sérstaklega mikið jafnrétti hvað það snertir að tveir þingmenn eru frá öllum kjördæmum í þingflokki okkar nema Vestfjörðum. Það er kannski ekki hægt að tala um það sem jafnrétti á alla vegu en þegar hv. þm. Svavar Gestsson nefndi það áðan í framhaldi af máli hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur að verið væri að kjósa einhverja inn á þing sem menn ætluðu sér alls ekki að kjósa getur það alla vega ekki átt við um Framsfl. þar sem við höfum ekki átt mjög mikla möguleika á því að fá uppbótarþingmenn. Reyndar var það mjög nærri lagi í síðustu kosningum að svo yrði. Hæstv. forseti. Ég kom fyrst og fremst upp til þess að segja skoðun mína á þessu. Ég tel að við eigum að stíga þarna ákveðið skref og ég hef mikla trú á að það verði gert á þessu kjörtímabili en ég tel ekki rétt á þessu stigi málsins að stíga það til fulls. Af því að mannréttindi hafa verið mikið nefnd þá get ég líka sagt frá því og sérstaklega þegar hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson er í þingsalnum að ég hef ekki farið nema eina ferð til Brussel og þá fór ég með hópi úr Norðurlandaráði og við hittum þar forstjóra mannréttindaskrifstofu Evrópusambandsins. Ég spurði hann að því hvort það væri hægt að tala um það sem skerðingu á mannréttindum að það fyrirkomulag ríkti hér á landi að ekki sé jafnt vægi á bak við alla þingmenn. Hann hugsaði sig um smástund og sagði síðan að hann teldi svo ekki vera. Ég gerði nokkuð mikið með orð þessa háttsetta manns innan Evrópusambandsins.

[18:38] Herra forseti. Það er fagnaðarefni út af fyrir sig að hefðbundin framsóknarsjónarmið hafa heyrst þó í þessari mannréttindaumræðu. Hv. þm. sagði sem svo að hún styddi ekki hugmyndina um það að Vestfirðir hefðu bara tvo þingmenn en Reykjavík 26. Þetta er býsna algengt sjónarmið. Nú vill svo til um þann sem hér stendur að hann var sem fulltíða maður búsettur í 10 ár á Vestfjörðum. Flutti þaðan engu að síður en hafði á þeim tíma allt að því fimmfaldan atkvæðisrétt og missti hann við flutningana. Það er mér nokkurt umhugsunarefni að ekki hafa verið neinir búferlaflutningar frá neinum landsfjórðungi sem jafnast á við búferlaflutninga frá Vestfjörðum. Þannig að ef þessi byggðastefna eða þessi vísitala atkvæðisréttarins á að vera partur af byggðastefnu Framsfl. þá hefur hún ekki dugað. Hún hefur ekki dugað til þess að bæta mönnum upp eitthvað annað. Hún hefur nákvæmlega engin áhrif haft á ákvarðanir manna um búsetu. Það er þó eina réttlætingin fyrir því að það eigi að bæta mönnum eitthvert óhagræði í aðstöðu með því að gefa mönnum meiri atkvæðisrétt. Hitt er svo annað mál að byggðastefna á auðvitað fullkominn rétt á sér. Hún á fyrst og fremst að vera í því fólgin að færa meira af miðstjórnarvaldi ríkisins heim í héruð. Ef menn óttast miðstjórnarvald, ef menn óttast að héruðin fari halloka vegna þess að menn nái þeim mannréttindum að því er varðar almennar leikreglur, einn maður eitt atkvæði sem er auðvitað óafsalanleg mannréttindi hvað sem svo einhver mandarín í Brussel segir þá geta menn hins vegar brugðist við á annan veg. Það er einfaldlega pólitísk spurning: Viljum við raunverulega breyta verkaskiptingu miðstjórnarvaldsins og héraðanna með því að færa meira vald heim í héruð? Þá mundu Vestfirðingar sem aðrir ráða meiru um mál sín vegna þess að atkvæðisrétturinn er ekki fyrir landið. Hann er fyrir einstaklingana sem byggja landið.

[18:40] Hæstv. forseti. Ég tek alveg undir það með hv. þm. að þegar við höfum fært meira vald heim í hérað getum við farið að ræða um Ísland sem eitt kjördæmi. Ég tengi þetta algerlega saman. Það tókst ekki í síðustu tilraun að stækka sveitarfélögin. Kannski tekst það í þeirri næstu og þá finnst mér ástæða til þess að velta því fyrir sér að Ísland verði eitt kjördæmi. Það sem hv. þm. segir um að þetta misvægi hafi ekki orðið til þess að koma í veg fyrir búferlaflutninga er svo sem rétt. En það sem ég á við þegar ég tala um að ég vilji hafa kjördæmin áfram í einhverri mynd er það bara þannig að við þingmenn þekkjum best til í kjördæmum okkar. Við erum fulltrúar fólksins og við höfum ekki tækifæri til að þekkja jafn vel til alls staðar. Það sýndi sig í umræðunni sem fór fram fyrir nokkrum dögum og hefur verið vitnað til áður í umræðunni að þegar var rætt um samgöngur á Vestfjörðum voru það fyrst og fremst þingmenn Vestfjarða sem tóku þátt í umræðunni vegna þess að þeir þekktu best til. Þannig er það. Þess vegna er það sem ég held mig við það að meðan ekki hefur náðst að færa meira vald heim í héruð höldum við okkur við kjördæmin.

[18:42] Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að veita andsvör í þessari umræðu heldur hafði safnað saman þeim athugasemdum sem ég vildi koma á framfæri í lokaræðu minni. Ég ætlaði að byrja þá lokaræðu á þann veg að ég fagna þeim jákvæðum viðbrögðum sem allir þingmenn í umræðunni hefðu sett fram. En þar sem ekki allir þingmenn hafa veitt jákvæð viðbrögð, sem kom síðast fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. e., Valgerði Sverrisdóttur, þá taldi ég eðlilegt að gera grein fyrir nokkrum atriðum. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir nefndi að þetta stæði í stjórnarsáttmálanum og því væri harla lítils virði að bera þetta upp sem sérstaka þáltill. En það er einmitt vegna orðalagsins í stjórnarsáttmálanum sem ég vildi gera þetta að sérstakri þáltill. því að hér segir, með leyfi forseta: ,,Að endurskoða kosningalöggjöfina með það fyrir augum að hún yrði einfaldari og tryggi jafnara vægi atkvæði milli kjördæma`` og það er það sem ég er alls ekki sáttur við. Það er ekkert jafnara þegar menn eru að ræða svona grundvallarmannréttindamál. Ég get ekki skilið þá röksemdafærslu sem sett er fram. Ef meira vald verður flutt heim í hérað er ég tilbúinn til þess að skoða þetta grundvallarmál. Ég held að menn verði að velta því fyrir sér um hvað málið snýst. Þetta snýst um grundvallarmannréttindi og þau eru ekki háð neinum utanaðkomandi skilyrðum. Þau standa algerlega ein og sér. Það að menn þekkja best til heima í sínu héraði, jú, jú, en ef menn væru fulltrúar landsins í heild mundu þeir kannski setja sig meira inn í mál annars staðar. Þeir þurfa kannski ekki að setja sig inn í mál í öðrum kjördæmum vegna þess að þingmenn þar sjá um að afgreiða þau þannig að ég hafna því að þetta séu rök í málinu. Einnig hafna ég því að þó að einhver bírókrati í Brussel hafi lýst því yfir að þetta væru ekki brot á þessum grundvallarmannréttindum þá standi það því að ég held að framsóknarmenn hafi ekki fram að þessu tekið svo mikið mark á þeim bírókrötum.

[18:44] Hæstv. forseti. Það var mjög gott að fá þetta innlegg í umræðuna því að ég var að lesa tillögu hv. þm. og þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,sem leiða til jöfnunar atkvæðisréttar.`` Ég var ekki sannfærð um að þetta ætti að vera jöfnun að fullu en nú hefur hv. flutningsmaður talað hér og þá veit ég hver hans skoðun er á því máli. Þá hlýt ég líka að spyrja hv. þm.: Er það stefna Sjálfstfl. að atkvæðisréttur verði jafnaður að fullu, að það verði einn maður eitt atkvæði eins og það er kallað? Hann hlýtur að geta svarað því. Hin spurningin er, fyrst hann var að setja út á orðalag í stjórnarsáttmála: Studdi hv. þm. ekki stjórnarsáttmálann á fundi Sjálfstfl. áður en þetta stjórnarsamstarf var ákveðið?

[18:45] Virðulegi forseti. Vissulega er það stefna Sjálfstfl. að atkvæðavægi skuli vera algjörlega jafnt. Það kom greinilega fram á síðasta landsfundi flokksins þar sem samþykkt var ályktun um það efni og ég get vitnað til hennar ef menn óska eftir því. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir spyr hvort ég hafi ekki stutt stjórnarsáttmálann. Vissulega geri ég það. Ég styð þessa ríkisstjórn og styð ríkisstjórnarsáttmálann en ég tel að í þessu máli hafi menn ekki gengið nógu langt. Og ég tel ástæðu til að brýna fyrir þinginu að ganga enn lengra en þar er lagt til og óska eftir stuðningi við það. Mér heyrist að það muni vera stuðningur við að ganga lengra. Fyrst menn hafa nefnt hér að ekki væri ástæða til að treysta ríkisstjórninni fyrir því að vinna að þessu máli, þá held ég að það sé eðlilegt að fela ríkisstjórninni að koma með tillögur vegna þess að hún hefur vissulega þingmeirihluta á bak við sig. Og ef ríkisstjórnin á að ná fram einhverjum málum en nær ekki fram slíkum grundvallarmálum eins og jöfnun atkvæðisréttar, þá held ég að menn séu komnir í vandræði með það ríkisstjórnarsamstarf.

[18:47] Hæstv. forseti. Ég stóð í þeirri meiningu að það hefði verið vegna einhverrar tregðu í Sjálfstfl. sem svo lítið gerðist í þessum málum í tíð síðustu ríkisstjórnar þar sem við efumst ekki um vilja Alþfl. í þessum efnum. Ég hélt það hefði verið einhver tregða í Sjálfstfl. sem gerði það að verkum að ekkert gerðist fyrr en það var alveg að líða að kosningum. Þá var sest niður og reynt að ná samstöðu um málin. En ekki virðist þetta hafa verið réttur skilningur hjá mér miðað við orð hv. þm.

[18:47] Virðulegi forseti. Ég vil víkja í nokkrum orðum að því fámenni sem nefnt var og sömuleiðis því að þingmenn þurfi að þekkja svo vel til í kjördæmi sínu. Við kvörtum oft undan fámenninu, Íslendingar, en að sjálfsögðu eigum við líka að nýta okkur kosti þess. Ísland er heldur alls ekki stórt land og það eru engin tæknileg rök sem mæla gegn því að það geti verið eitt kjördæmi. Að sjálfsögðu munu þingmenn gæta hagsmuna kjósenda sinna. Að sjálfsögðu töluðu menn ekki fyrir Vestfirði af því þeir þekkja kerfið. Það var vitað að Vestfjarðaþingmenn mundu sjálfir gera það og aðrir voru ekki að blanda sér í það. Þessu mundi að sjálfsögðu vera öðruvísi farið ef landið væri eitt kjördæmi. Við getum tekið samsvarandi dæmi eins og hv. þm. Pétur Blöndal gat um áðan. Við getum fundið ýmiss konar hópa sem eiga örðugt uppdráttar. Við getum sagt að við finnum þá ekki í Reykjavík og enginn gæti hagsmuna þeirra. Þetta er fyllilega sambærilegt og við eigum ekki að setja landsbyggðina í það ölmusuhlutverk að við þurfum að versla með grundvallaratriði lýðræðisins hvað þetta varðar. Ég tel að við eigum að nýta okkur þetta, rífa okkur upp úr kjördæmaskipuninni og þeirri íhaldssömu mynd sem við höfum af kosningalöggjöfinni. Okkur veitir ekki af því að hefjast handa strax. Við finnum að sjónarmiðin eru mörg og ég hvet eindregið til þess að ríkisstjórn og Alþingi taki undir þau meginsjónarmið sem komu hér fram hjá hv. flm. þessarar þáltill.

[18:49] Virðulegi forseti. Þetta hefur verið býsna skrautleg umræða. Ég hafði svo sem engan sérstakan áhuga á að blanda mér í hana en endurteknar fullyrðingar um að hér á landi væri mannréttinda ekki gætt í atkvæðisréttarmálum urðu til þess að ég sá mig knúinn til að fara upp og andmæla því að minnsta kosti hvað mig varðar. Hver þingmaðurinn á fætur öðrum hefur komið upp og haldið því fram að við byggjum ekki við það kerfi að hver maður hefði eitt atkvæði og menn væru að brjóta gegn einhverjum grundvallarmannréttindum með því kerfi sem væri hér. Ég vil biðja þá sem halda þessu fram um rök fyrir skoðunum sínum. Hvað hafa menn fyrir sér í því að hér séu brotin mannréttindi? Ég vil fá rök fyrir því, því mér er ekki kunnugt um að svo sé. Á Íslandi er það kosningakerfi að sérhver maður hefur eitt atkvæði og fullyrðingar um annað eru ósannindi. Fullyrðingar um annað eru vísvitandi tilraun til að fá hlustendur til að trúa því sem ekki er, til að búa til óréttlæti sem er ekki fyrir hendi.

Það heitir lýðskrum.

Það heitir lýðskrum og ég tek undir frammíkall hv. þm. Ólafs Hannibalssonar. Það er lýðskrum þegar menn byggja málflutning sinn á því að halda því að þjóðinni og áheyrendum að hér séu brotin mannréttindi með því að hver maður hafi ekki eitt atkvæði, vitandi að það er rangt. Hver einasti maður sem því hefur haldið fram í þessari umræðu veit að þetta er röng fullyrðing. Þetta er lýðskrum eins og sagt var áðan. Þegar menn kynna sér mannréttindasáttmála, bæði mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasáttmála Evrópuþingsins sem við höfum lögtekið hér, komast menn að raun um það að kerfið sem við höfum er ekki brot á mannréttindum. Enda hefur ekki ein einasta þjóð í Evrópu kosningakerfi af því tagi sem menn hafa verið að tala fyrir. Það er að reikningslega séð sé eitthvert vægi atkvæða nákvæmlega eins í öllum kjördæmum þess lands. Og ég bið þá sem halda því fram að nefna mér eitt land þar sem svo er. Eða ætla menn að halda því fram, eins og t.d. hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, að Ítalir hafi brotið mannréttindasáttmála þegar þeir hurfu frá hlutfallskosningakerfinu yfir í einmenningskjördæmin. Ætla menn að halda því fram að mannréttindi séu stórlega brotin af Bretum? Hvernig dettur mönnum í hug að haga málflutningi sínum með þessum hætti? Að gera kröfu um eitthvað ,,matematískt`` vægi sem er einvörðungu huglægt mat sem hvergi að því að ég veit best er til. Það er hvergi til.  Og svona geta menn haldið áfram að rekja dæmi eftir dæmi þar sem menn, bæði innan lands og erlendis, í sveitarstjórnarmálum, alþingiskosningum og annars staðar, búa við kerfi sem gefur mismunandi vægi á úrslitin eftir því hvað þeir eru stór hluti af heildinni. Ég sé ekki fyrir mér að menn geti búið til kerfi sem í öllum tilvikum gefur alltaf hlutfallstöluna einn. Það held ég ekki. Ég held að það sé óvinnandi vegur. Ég vil segja það, virðulegi forseti, að það kerfi sem við búum við varðandi atkvæðavægi eða áhrif á niðurstöðu kosninga er auðvitað engin tilviljun. Það er nokkurs konar jafnvægislist sem hefur verið dönsuð á undanförnum áratugum til þess að gæta að því að menn hefðu einhver þolanleg áhrif eftir búsetu eða öðrum atriðum. Ef einum þættinum er breytt verulega, t.d. ef þeim þingmönnum sem ættu að vera kosnir hér á höfuðborgarsvæðinu yrði fjölgað mjög mikið og þeim þingmönnum sem eru kosnir annars staðar að sama skapi fækkað þá er komið verulegt ósamræmi í þetta jafnvægi. Þá komast menn aldrei fram með það öðruvísi en að breyta áhrifum þess sem kosið er til, þ.e. Alþingis. Þá verður að taka ákvörðunarvald sem nú er hjá Alþingi og færa heim í hérað af því að fólkið mun aldrei una því að ráða svo litlu um sína brýnustu hagsmuni.

Vel sagt.

Ég er hins vegar á því og hef ævinlega verið að núverandi fyrirkomulag tryggi hagsmuni okkar úti á landi ekki nægilega vel. Við sjáum það best í þróuninni sem er sú að við höfum verið að tapa. Því þarf að gera breytingar að mínu viti til þess að við getum unnið landið aftur. Þær breytingar sem ég hef talað fyrir eru að fela heimamönnum að ráða meiru um sín mál. Ekki bara um leikskóla eða einhvern grunnskóla, því það skiptir engu máli hvort við ráðum meira eða minna um þau mál, heldur um auðlindirnar. Hverjir ráða fiskimiðunum? Dómsmál. Skattamál. Eru menn tilbúnir til að flytja eitthvað af þessum stóru málum heim í hérað? Um þetta eiga menn að ræða og forðast þessar endalausu ófrjóu umræður um eitthvað útreikningslegt vægi atkvæða. Svo þenja menn sig alveg upp í hástert og halda fram skröksögum hver á fætur öðrum um að hér sé ekki gætt mannréttinda og einhverjir innan lands hafi ekki atkvæðisrétt. Það er bara rangt að halda því fram að hér gildi ekki það að hver maður hafi eitt atkvæði. Menn eiga ekki að skrökva að fólki. Ekki einu sinni þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu.

[18:57] Herra forseti. Vissulega hafa allir fulltíða Íslendingar atkvæðisrétt. En hann er misþungur og sá er vandinn. Ég vil leggja upp eftirfarandi dæmi. Segjum sem svo að ég hefði samkvæmt stjórnarskránni 200 þúsund-falt atkvæðismagn og aðrir Íslendingar einfalt. Það yrði ljúft fyrir mig. Ég einn mundi ráða meiri hluta á Alþingi. Það þætti mér eflaust ljúft. Það gengur náttúrlega ekki upp að atkvæðismagnið sé misþungt. 

[19:03] Virðulegur forseti. Hv. þm. hefur viðurkennt að hafa áðan farið með rangt mál þegar hann hélt því fram að það væri ekki að einn maður hefði eitt atkvæði. Það er þannig og hann hefur viðurkennt það með andsvari sínu. Ég bað hann og aðra sem hafa haldið þessu fram að gefa mér rök fyrir máli sínu hvar þetta væri. Hvar er það í Evrópu sem menn kjósa til þings og einn maður hefur eitt atkvæði í þeim skilningi sem þeir setja þetta fram að vægi sé alls staðar hnífjafnt hvar sem menn búa í þeim löndum? Nefnið mér dæmi, eitt land þar sem svo er háttað. Ég spurði líka hv. þm. Pétur H. Blöndal og aðra sem hafa haldið þessu fram hvort þeir telji þá að Bretland sé ekki lýðræðisríki. Er Ítalía ekki lýðræðisríki? Er Þýskaland ekki lýðræðisríki?

[19:04] Virðulegur forseti. Hv. þm. nefndi að menn hefðu vísvitandi farið með rangt mál vegna þess að þeir hefðu ekki viðurkennt að hver einstaklingur sem hefði kosningarrétt hefði eitt atkvæði. Að sjálfsögðu gildir sú regla enda gengur tillagan ekki út á það að taka sérstaklega á því að hver einstaklingur fái eitt atkvæði heldur gengur hún út á það að jafna atkvæðisréttinn og jafna vægi atkvæðanna. Að sjálfsögðu gengur tillagan út á það. Ég lít því frekar svo á að hér sé verið að snúa út úr málinu en að koma að kjarna málsins. Hv. þm. spurði einnig: Hvaða vægi eiga menn við? Ég held að kannski sé ástæða til að skoða hvaða vægi það er. Vægið snýst um að menn hafi jafnan rétt til þess að kjósa löggjafarsamkomu sína þannig að löggjafarsamkoman endurspegli réttlátlega þjóðina sem kýs þá löggjafarsamkomu og að í henni séu kjörnir þingmenn í réttu hlutfalli við þá sem á bak við þá standa. Það er grundvallaratriðið sem málið snýst um. Ef menn telja að það sé eðlilegt að einstaklingur sem flytur sig til eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson gerði skuli hann missa þessi áhrif á löggjafarsamkomunni sjá menn náttúrlega óréttlætið sem í þessu felst. Svo talaði hv. þm. um að staðan væri slæm út á landsbyggðinni. Ég held að hún sé ekki síst komin til út af því að þau kjördæmi sem eru stærri en t.d. Vestfirðir og eru einnig landsbyggðarkjördæmi hafi kannski misnotað sér ójafnvægi atkvæða til að skapa það ástand sem nú er. Ég sé ekki að það muni bæta ástandið að auka misvægið meðal landsbyggðarkjördæmanna.

[19:05] Virðulegi forseti. Það sem hefur að mínu mati leitt til þess að mjög hefur hallað undan fæti á landsbyggðinni hvað varðar íbúaþróun og kannski hvað mest og örast á Vestfjörðum er nákvæmlega ójafnt vægi atkvæða. Vestfirðingar ráða of litlu um hagsmuni sína, þess vegna tekst þeim ekki betur til að standa í ístaðinu miðað við íbúa annars staðar, sérstaklega hér við Faxaflóann, af því að íbúar við Faxaflóann ráða of miklu fyrir hagsmuni sína og Vestfirðingar of litlu fyrir hagsmuni sína. Þess vegna hefur orðaleppurinn ,,jöfnun atkvæðisréttarins`` aðra merkingu en hv. þm. vill vera láta. Það er hægt að benda á að þetta þýði að þeir sem búa úti á landi eigi að knýja á um breytingar sem gera þeim kleift að ráða meira um hagsmunamál sín en þeir gera í dag. Ég nefndi áðan nokkur atriði sem að mínu viti skipta miklu máli um hvernig þróunin verður í þeim efnum ef t.d. Vestfirðingar tækju málin í sínar hendur hvað það varðar. Þá held ég að þeim mundi betur farnast að ráða yfir auðlindinni, t.d. ráða fiskimiðunum fyrir utan Vestfirði. Er hv. þm. Viktor B. Kjartansson tilbúinn til að leyfa Vestfirðingum að ráða þessari auðlind? Ég held að bæði hann og fleiri hér muni hrista hausinn af því að þeir vilja ráða og hafa gert það hingað til.

[19:06] Virðulegi forseti. Aðeins út af þessu. Ég held að það sé misskilningur að ætla sem svo að með þessari skipan mála sé eðlilegt að auka vægi minni kjördæma vegna þess að það er hlutverk Alþingis að setja lög. Það er grundvallarhlutverk Alþingis að setja lög fyrir þjóðina en ekki að standa í því að eyða tíma sínum og kröftum í einhver dægurmál í einstaka kjördæmum sem allt of mikill tími hefur farið í. Ekki síst vegna þess að atkvæðavægið hefur verið óeðlilegt og menn hafa ekki eytt kröftum sínum í það grundvallarhlutverk sem þeim er sett, þ.e. að setja lög. Þess vegna held ég að það muni ekki leiðrétta neitt hjá minni kjördæmum að flytja meiri þunga á smærri kjördæmin þannig að meiri þungi geti farið í það að berjast fyrir smærri svæðum á kostnað heildarinnar.

[19:06] Virðulegi forseti. Ég held að þingmaðurinn hafi misskilið hvað ég átti við. Ég var ekki að tala um það að auka vægi atkvæða Vestfirðinga á Alþingi. Ég var að tala um að minnka vægi Alþingis og auka vægi vettvangs heima í héraði til að ráða málum.

[19:06] Herra forseti. Ég vil ekki verða til að lengja umræðurnar mjög mikið úr þessu. En ég vildi aðeins bæta því við umræðuna að kenna þeim mönnum það ráð sem hafa talað sem mest um mannréttindi án þess að útskýra í hverju þau eru fólgin. Þeir hafa bent á það sjálfir að það verði að fara þá leið að breyta stjórnarskránni til þess að fá fram þessa jöfnun atkvæðaréttar og láta fara fram kosningar tvisvar. Hvorki Alþingi né ríkisstjórn sé samt treystandi til þess að ganga frá þessum málum eins og þeir telja rétt og skylt. Þriðju kosningarnar verða að fara fram og kjósa til stjórnlagaþings. Enginn hefur svarað þeirri spurningu hvort á stjórnlagaþinginu muni sitja sömu mennirnir og hafa reynst ófærir á Alþingi og í ríkisstjórn til þess að koma þessum málum í framkvæmd. Nú skal ég kenna þeim ráð sem er mjög einfalt. Af hverju tekur ekki einhver sig til og kærir þetta fyrirkomulag sem við höfum á kosningum fyrir mannréttindanefnd Evrópudómstólsins og fær forskrift þaðan hvernig við eigum að haga okkur?