Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Þorleifur K. Kristmundsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja ásamt Inga Tryggvasyni, 6. þm. Norðurl. e., þáltill. á þskj. 387, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela landbrh. að láta framkvæma vísindalega rannsókn á lifnaðarháttum æðarfuglsins.“ Ástæðan til þess, að þessi þáltill. er flutt, er einfaldlega sú staðreynd, að æðarvarpi hefur hrakað mjög mikið frá árum síðari heimsstyrjaldarinnar, svo sem sjá má af tölum í meðfylgjandi grg. um dúntekju. En eins og þar segir var meðalútflutningur á dún á árunum 1864–1913 nálega 3400 kg árlega, en ekki er í þessari tölu sá dúnn sem notaður var innanlands. En ársmeðaltal allrar dúntekju, bæði útflutts og notaðs innanlands, á árunum 1943–1960 var aðeins 2100 kg árlega. Einn merkasti þáttur í sögu þjóðar okkar undanfarna áratugi hefur verið baráttan við að halda landinu öllu sem mest í byggð. Augljóst er, að til að svo megi sem best takast þarf að tryggja afkomu fólks í hinum dreifðu byggðum, og er enginn vafi á því, að nýting ýmissa hlunninda hlýtur að vera stór hluti í afkomunni. Samkv. fasteignamati 1970 eru skráðar 270 jarðir í landinu með dúntekju, þannig að rösklega 8 kg af dún koma þá að meðaltali í hluta hverrar jarðar samkv. upplýsingum um dúntekju á s. l. ári, en hún var um 2200 kg. Ekki er vafi á því, að varpstöðvum má fjölga allmikið víða um land og að skilyrði fyrir mun stærri stofn æðarfugls eru hér, þó að auðvitað séu því takmörk sett af náttúrunni, hve stór stofninn geti verið. Það er margt sem veldur því, að æðarstofninn er langt frá því að vera í fullri og eðlilegri stærð. Æðarfuglinn á marga óvini, og margar aðgerðir okkar, sem byggjum þetta land, valda því, að mikil röskun hefur orðið í lífríki æðarfuglsins. Nokkurra óvina æðarfuglsins er getið meðfylgjandi grg., og langar mig að ræða þann þátt nokkru nánar hér. Öll þekkjum við olíumengunina, en sem betur fer er baráttan gegn henni komin í fullan gang og þar hafa Íslendingar staðið mjög vel að verki. En þessi skaðvaldur skemmir og eyðileggur fleira en æðarfuglinn. Þannig er nú málum komið að gera verður ráð fyrir, að þessi óvinur sé á undanhaldi. Aftur á móti er vargfuglinn mjög vaxandi óvinur í lífríki æðarfuglsins. Þegar ég tala um vargfugl, þá á ég ekki aðeins við svartbakinn og hrafninn, ég held að nánast allar mávategundir éti egg og unga æðarkollunnar. Svartbakurinn er t. d. ekki nærri eins mikill skaðvaldur á Austurlandi og silfurmávurinn, sem er í stórum flokkum þar og er, að því er mér best skilst, að dreifast meira og meira yfir landið með ári hverju. Og þó það komi ekki æðarfuglinum beint við, þá er ekki vafi á því, að þessi fugl, silfurmávurinn, étur egg og unga nánast allra minni fugla og á áreiðanlega mikinn þátt í því, hve mófuglum hefur fækkað hér á landi. Og það sakar ekki að minna á að lax mun verða fyrir miklum ágangi af svartbaki og vafalaust af silfurmávi, þar sem hann er kominn, en fuglar þessir vaka yfir árósum og veiða þar gönguseiði í miklu magni. Ég hef fengið nokkrar upplýsingar um þetta frá veiðimálastjóra og nokkrum þeim sem eiga hagsmuna að gæta vegna laxauppeldis og laxveiða. Auðvitað er mörgu um að kenna, hve geigvænleg offjölgun máva og hrafna er. Slógi og lifur er hent í hafið af nánast öllum fiskimönnum okkar, grásleppuveiðimenn slægja jafnvel niður í lögn í stað þess að flytja allan þennan úrgang í land og reyna að nýta hann í fiskimjölsverksmiðjum, og vargfuglinn er mataður árið um kring í verstöðvum allt í kringum landið. Þeir eru víða og þeir eru margir opnu sorphaugarnir, þar sem vargfuglinn flögrar hundruðum og jafnvel þúsundum saman í ætisleit. Allt eru þetta þættir í uppeldi vargsins og burt séð frá æðarfuglinum er þetta ljót og sóðaleg umgengni okkar á landinn og hafinu umhverfis það. Þessi sóðaumgengni veldur mengun í náttúrunni og skapar jafnframt mikil umhverfisvandamál. Rétt og skylt er að geta þess, að nokkuð hefur verið unnið að útrýmingu svartbaks og hrafns, bæði á vegum veiðistjóra í samráði við aðra og á vegum varpbænda, aðallega við Breiðafjörð. Samkv. skýrslu veiðistjóra voru 2126 svartbakar og 596 hrafnar skotnir á árinu 1977 og Páll Leifsson veiðimaður, sem hefur unnið fyrir æðarbændur við Breiðafjörð og fyrir Stykkishólmshrepp, mun á s. l. ári hafa skotið um 3200 svartbaka og 177 hrafna. Allt er þetta til mikilla bóta fyrir varpið. En það er jafnframt athyglisvert í skýrslu veiðistjóra, að það eru miklu fleiri en æðarbændur sem verða fyrir ágangi af vargfuglinum. Þessum orðum til staðfestu vil ég leyfa mér að vitna í bréf Búnaðarfélags Íslands til hv. fjvn. Alþ. frá 30. nóv. s. l., en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Til frekari upplýsinga fyrir fjvn. um það, hversu mikill vágestur flugvargurinn er orðinn á ýmsum sviðum, skulu hér tilfærðir nokkrir aðilar, sem veiðistjóri veitti meiri háttar aðstoð á liðandi ári: Dalvík: Veiðifélag Svarfaðardals, Blönduós: sveitarfélagið Húsavík: Fiskiðjusamlag Húsavíkur, Ölfus: sauðfjárbóndi, Hrunamannahreppur: bændur vegna hænsnasláturhúsa í sveitinni, Austur-Landeyjar: hrossabóndi, Austur-Eyjafjöll: kornræktarbóndi, Miðnesheiði: heilbrigðisfulltrúi Suðurnesja, Reyðarfjörður: veiðifélag og sveitarstjórn, Hella: veiðifélag Rangárvalla. Flestar sýslunefndir í landinu gerðu samþykktir á sýslufundi 1977, þar sem óskað var eftir aðstoð veiðistjóra við fækkun flugvargs. Vegna fjárskorts gat veiðistjóraembættið ekki komið til móts við þær umleitanir nema í litlu. Ótal einstaklingar og félagasamtök önnur en að framan eru talin hafa leitað ásjár hjá veiðistjóra á árinu varðandi varginn og nú síðast Fuglavinafélag Norðurlands, sem gjarnan vill viðhalda íslensku náttúrufari og sjá fjölskrúðugra fuglalíf en varginn.“ Það er greinilegt af þessu bréfi, að vargfuglinn er víðar vágestur en í æðarvarpi, já, greinilega orðinn hrein plága í öllu lífríki Íslands og í fjölda atvinnugreina svo sem sjá má af upptalningunni í áðurnefndu bréfi. Og víst vekur það athygli mína og efalaust margra fleiri, að enginn æðarbóndi er í upptalningu veiðistjóra. Það er greinilegt, að fjárskortur veiðistjóra veldur því, að ekki er hægt að sinna öllum hjálparbeiðnum og svo komið að aðrir hafa hafist handa, svo sem sjá má af framtaki æðarbænda við Breiðafjörð, af framtaki Stykkishólmshrepps og vafalítið fleiri. Ég get bætt því við, að sýslunefnd Suður-Múlasýslu lagði nokkra fjárhæð fram á s. l. ári og er nú verið að nota hana í samráði við veiðistjóra og Pál Leifsson. Skotlaun fyrir svartbak eru svo hlálega lág, 20 eða 25 kr., að það mun þurfa að ná minnst þremur fuglum í skoti til þess að hafa fyrir verði skotsins, hvað þá fyrirhöfninni að innheimta skotlaunin, og engin skotlaun eru greidd fyrir silfurmávinn. Netalagnir á grunnslóð eru einn vágesturinn. Enginn vafi er á því að það er ekki nóg að ákveða einhvern faðmafjölda frá landi sem takmörk fyrir því, hvar leggja má hrognkelsanet. Það þyrftu líka að vera dýptartakmörk, enda skilst mér að það sé aðallega í grynnst lögðu netunum sem æðarfuglinn er drepinn í stórum stil. Það er raunar augljóst, að nokkrir hagsmunaárekstrar eru á milli æðarbænda og hrognkelsaveiðimanna. En ég minntist þess, þegar ég var að hugsa um að bera þessa þáltill. fram, að á s. l. ári kvörtuðu hrognkelsaveiðimenn um mjög minnkandi veiði. Þess vegna leitaði ég til fiskimálastjóra um upplýsingar þar að lútandi og fékk þetta að vita um grásleppuveiðar, þ. e. a. s. aðeins um veiði á grásleppu, en ekki rauðmaga: Veiðarnar hafa verið vaxandi á undanförnum árum, voru árið 1975 5700 lestir og svo í hámarki á árinu 1976 og voru þá 6926 lestir. Af þessari lestatölu munu vera um 30% hrogn. En á árinu 1977 varð veiðin aðeins 5030 lestir. Fiskimálastjóri segir, að ekki sé vitað af hverju grásleppuveiðin minnkaði svo mikið, en rannsókn er í gangi á hrognkelsum. Nú gæti maður látið sér detta í hug, að ofveiði sé þáttur í minnkandi grásleppuveiði. Komi það í ljós í rannsókn þeirri, sem nú er verið að gera á hrognkelsum, liggur það ljóst fyrir, að friðunaraðgerðir vegna hrognkelsastofnsins verða að vera gerðar með tilliti til æðarfuglsins. Á ég þá við, að bæði þyrfti að auka það dýpi, sem net eru lögð á, og jafnframt að friða lengra út frá varplöndum en nú má gera. Þá er minkurinn mikill skaðvaldur í æðarvarpi og raunar í öllu lífríki íslenskrar náttúru og þarf að herða róðurinn í útrýmingu hans. Mér er sagt, að litlar ár og lítil vötn séu í mestu hættu fyrir minknum og víða hafi allt fisklíf í litlum ám og litlum vötnum nánast eyðst. Eins skaðvaldsins er ekki getið í grg., en það eru byssumenn og skemmdarvargar. Ekki er mér ljóst hvað skyttur valda miklum skaða, en hann er talsverður sums staðar, og ekki bætir úr skák þegar einhverjir óþokkar fara í varplöndin og hreinlega eyða þeim af einhverri skemmdarfýsn, eins og nýlegt dæmi er um vestan af Snæfellsnesi. Ekki er minnst á örninn í grg. sem hér fylgir. Þar er mjög sérstætt vandamál á ferðinni, svo sem heyra mátti af umr. í hv. Nd. í gær um frv. til l. um breyt. á lögum nr. 33 frá 1966, um fuglaveiðar og fuglafriðun, á þskj. 399. En vafalítið yrði það vandamál rannsakað, ef sú hugmynd um vísindalega rannsókn á lifnaðarháttum æðarfuglsins, sem þessi þáltill. felur í sér, verður að veruleika. Ég hef aðeins hér áður drepið á tölur, sem segja okkur á glöggan hátt, hve mjög dúntekju hefur hrakað frá því um 1940. Ef við reyndum aðeins að glöggva okkur á því tekjulega tapi sem dúnbændur hafa orðið fyrir, þá er mér sagt af búvörudeild Sambands ísl. samvinnufélaga, en hún flytur út langmest af dúni þeim sem seldur er úr landinu, að nú sé verð á æðardúni fluttum út til Þýskalands 530 mörk á kg, en það mun vera um 66 650 kr. á kg, sem þýðir að verði útflutningur á þessu ári um 2000 kg, eins og var á s. l. ári, þá gerir það 133.3 millj., en hefði orðið 226.6 millj., ef æðarstofninn væri í þeirri stærð sem hann var fyrir 1940. Þarna munar hvorki meira né minna en 93.3 millj. í gjaldeyri fyrir þjóðina. Ég skal taka það fram í sambandi við þetta verðlag, að ekki kemur nánast allt þetta til bænda. Innifalið er auðvitað hreinsunarkostnaður og ýmis annar kostnaður. En bændur hafa góðar tekjur af dún þar sem hann er nýttur. Þegar við heyrum þessa tölu, þá hljótum við að skilja, að nokkurn kostnað ættum við að geta lagt í til að koma lífsskilyrðum æðarfuglsins aftur í eðlilegt horf og við hljótum öll að sjá, að það verður jafnvægi í fleiri þáttum í lífríki strandarinnar og landsins en aðeins hjá æðarfuglinum. Það verða einnig meiri líkur á að hinar dreifðu byggðir haldi áfram að vera byggilegar, og sá kostnaður, sem þarf að leggja í við raunsóknirnar, skilar sér áreiðanlega fljótlega aftur í þjóðarbúið, ef svo færi að slík rannsókn gerði okkur færari um að vernda æðarstofninn og gera honum kleift að komast í eðlilega stærð. Umgengni við æðarfuglinn og umhirða á æðarvarpi er einhver skemmtilegasti þáttur sem ég þekki úr búskap. Þar kemst fólk ekki aðeins í nána snertingu við æðarfuglinn, heldur allt líf og alla náttúru sem tilheyrir því lífríki sem æðarfuglinn á heima í. Þar er engin sláturtíð, þvert á móti er allt gert til að halda lífi í þessum skemmtilega, virðulega og prúða fugli. Hingað til lands hefur verið leitað erlendis frá eftir upplýsingum um lífshætti æðarfuglsins, en við Íslendingar höfum ekki átt nein svör við þeim spurningum. Það hefur þótt furðu gegna, að sú þjóð, sem framleiðir meira en aðrar þjóðir af æðardúni, skuli nánast ekkert um fugl þennan vita annað en hvernig á að tína dún úr hreiðri og hvernig á að hreinsa hann. Allt ber því að sama brunni um nauðsyn þess, að við látum gera vísindalega rannsókn á æðarfuglinum: fjárhagsleg afkoma æðarbændanna, eðlilegt jafnvægi í lífríki strandarinnar og landsins og ekki síst heiður okkar sem menntaðrar þjóðar að hafa einhverja vísindalega vitund um æðarfuglinn. Ég legg til, herra forseti, að umr. verði frestað og málinu vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um þetta mál. Ég vildi aðeins þakka hv. flm. fyrir að bera það hér fram. Mér finnst það fyllilega tímabært, bæði frá menningarlegu og atvinnulegu sjónarmiði. Það er í rauninni undarlegt, jafnmikilvægur nytjafugl og jafnmikilvæg atvinnugrein og æðarvarp og æðarvarpsnytjar gætu verið, að engin nútímaleg vísindarannsókn skuli hafa verið gerð á lifnaðarháttum fuglsins. Ég minni á og bendi á, að bæði í þágu fiskveiða og einnig í þágu landbúnaðar almennt eru veittar álitlegar fjárfúlgur til rannsókna, og er ekkert nema gott um það að segja. En þessi búgrein, sem hefur farið illu heilli heldur hrakandi, að því er varðar æðarvarpið, hefur algerlega verið sett hjá. Þess vegna vil ég ítreka það sem kom fram hjá hv. frsm., að fyllilega er tímabært að þetta mál sé tekið til athugunar og rannsakað jafnframt með hverjum bætti við getum örvað æðarvarpið, hlúð að því og eytt þeim vágestum sem að því sækja. Ég þakka flm. fyrir og ég vænti þess, að framkvæmd málsins verði í þeim anda sem þessi till. er borin fram.

Flm. (Jón Skaftason) : Herra forseti. Á þskj. 89 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um sama kjördag fyrir alþingis- og sveitarstjórnarkosningar. Sjálf tillgr. hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga hvort ekki sé æskilegt, að reglulegar kosningar til Alþingis og sveitarstjórna fari fram samtímis.“ Þessi þáltill. er endurflutt nú á þessu þingi. Hún var flutt í fyrsta skiptið á síðasta þingi, en varð ekki afgreidd þá. Ég legg áherslu á, að ég hef flutt þetta mál í þál.-formi, en ekki í frv.- formi, eins og sumum kann að virðast liggja beinast við að flytja breytingar við gildandi lög um kosningar til Alþingis annar, vegar og gildandi lög um almennar sveitarstjórnarkosningar hins vegar. Þetta hef ég gert af ásettu ráði, vegna þess að mér er ljóst, að í sambandi við breytingu eins og þá, sem tillgr. gerir ráð fyrir, ef samþykkt yrði og framkvæmd, eru nokkur vandamál, sem koma til athugunar, og vafalaust þarf að breyta lögum að einhverju leyti, ef það yrði ráðið að samþykkja þessa breytingu. Hugmynd mín að þessari þáltill. er komin frá því skipulagi sem Svíar hafa um kosningar, ekki einasta til þeirra þings, Riksdagens, og sveitarstjórnanna, heldur og líka til landsþinganna. Til þessara þriggja þinga, ef svo mætti kalla samkomur þessara stofnana, hefur síðan 1970 verið kosið samtímis og í einu lagi. Ég hef haft tækifæri til þess að ræða ítrekað við sænska stjórnmálamenn um reynslu Svía af þessari breytingu sem þeir gerðu árið 1970, og ég held að ég muni það rétt þegar ég staðhæfi að þeir eru mjög svo samdóma um að þessi breyting hafi orðið til hins betra, hún hafi ekki einasta haft í för með sér mikla minnkun á fjárhagskostnaði í sambandi við kosningar, heldur hafi hún líka gert það að verkum. að ófriður í kringum kosningar er minni og sjaldgæfari en áður var, meðan eldra fyrirkomulagi var fylgt og kosið til þessara þriggja þinga sérstaklega og út af fyrir sig á mismunandi tímum. Hv. alþm. og aðrir vita um þá þróun sem hefur verið í landi okkar nú hina síðustu mánuði í sambandi við kosningar. Vegna mjög gallaðra kosningalaga og vegna háværrar kröfu, sem uppi er í þjóðfélaginu um aukinn rétt hins almenna kjósenda til þess að ráða meiru um það, hverjir skipi bekki Alþ., en þeir gera nú samkv. gildandi reglum um kosningar til Alþ.. þá hafa flokkarnir í æ auknum mæli efnt til svokallaðra forkosninga, þ. e. prófkjöra, skoðanakannana og hvað það nú heitir. Því hefur verið haldið fram í sambandi við þau fjölmörgu prófkjör og skoðanakannanir, sem farið hafa fram á árinn, að menn hafi getað labbað á milli flokka, ef svo mætti segja, og tekið þátt í prófkosningum hjá þremur flokkum. Ef ég tæki dæmið frá Reykjavík t. d., þar sem ég hygg að a. m. k. þrír flokkar hafi þegar efnt til forkosninga - bæði í sambandi við alþingiskosningarnar væntanlegu og sveitarstjórnarkosningarnar væntanlegu - og ef ég gef mér það, sem sennilega er talsvert til í, að nokkuð margir kjósendur hafi kosið í forkosningum allra þessara flokka, bæði til þingsins og sveitarstjórnanna, og litið er svo til þess, að sami kjósandi, sem þetta hefur gert, á væntanlega eftir að kjósa í sveitarstjórnarkosningunum í maí og í alþingiskosningunum í júní, ef þær fara fram á eðlilegum tíma, þá hefur þessi kjósandi tekið þátt í átta kosningum, prófkjörum og reglulegum kosningum. Allir hljóta að sjá, að slík framkvæmd á kosningum til Alþingis og til sveitarstjórna er ekki einasta allt of dýr og skapar of mikinn ófrið í þjóðfélaginu. Hún er líka til þess fallin að draga úr mikilvægi þeirrar athafnar að nota kosningaréttinn á ábyrgan og heiðarlegan hátt. Ég held því, að á þessu fyrirkomulagi, sem mér virðist sífellt hljóta að þróast í þessa óheillaátt að óbreyttum reglum um kosningar til Alþingis og sveitarstjórna, þurfi að gera breytingar sem komi í veg fyrir þetta. Með þeirri þáltill., sem ég er hér að mæla fyrir, og með frv. til l., - sem ég hef líka flutt og áður talað fyrir og skal ekki fara út í að lýsa, - sem gerir ráð fyrir að prófkjör og reglulegar kosningar til Alþingis fari fram samtímis, er ég að leggja til að einfalda mjög þá athöfn sem fylgir því að nota rétt sinn til þess að kjósa þm. og fulltrúa í sveitarstjórnir. Ég tel að við breytingar eins og þær, sem ég er hér að lýsa, vinnist mjög margt. Ég skal ekki fara að rekja það núna. Ég hef komið að því áður, eins og ég sagði, og vil ekki lengja þingfund með því að fara frekar inn á það. En ég get hugsað mér að segja örfá orð um þá framkvæmd sem yrði, ef horfið yrði að þeirri reglu sem þáltill. þessi gerir ráð fyrir. Ef kosið yrði samtímis til sveitarstjórna og Alþ., þá gæti ég hugsað mér að framkvæmdin yrði eitthvað svipuð því og nú er í Svíþjóð. Flokkarnir mundu bjóða fram lista til Alþ. og til sveitarstjórna og ekkert væri því til fyrirstöðu, að einn og sami maðurinn gæti verið bæði á framboðslistanum til Alþ. í því kjördæmi, sem hann býr í, og einnig á þeim framboðslista, sem er til sveitarstjórnarkjörs í því sveitarfélagi sem hann býr í. Framboðsfundir gætu að sjálfsögðu farið fram og færu fram sitt í hverju lagi, þannig að frambjóðendur til alþingiskosninga mundu efna til kjósendafunda í sínu kjördæmi og frambjóðendur til sveitarstjórna mundu efna til funda um sveitarstjórnarmálefni í því sveitarfélagi sem þeir búa í. Síðan yrði á sjálfan kjördaginn hátturinn sá, að kjósandi fengi afhenta tvo kjörseðla, annan kjörseðil til Alþ. og hinn kjörseðilinn til sveitarstjórna. Hann færi inn í kjörklefa og kysi þar eftir því sem hugur hans stendur til og síðan skilaði hann atkvæðaseðlunum í sinn hvorn kassann, annar kassinn yrði fyrir alþingiskosningar og hinn yrði fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Ég fæ ekki séð að þessi breytta framkvæmd á kosningum til Alþ. og sveitarstjórna dragi á nokkurn minnsta hátt úr þeim lýðræðislegu réttindum, sem þjóðfélag okkar vill tryggja þegnunum til þess að hafa áhrif á skipan Alþ. og sveitarstjórna. Það er að mínu viti ekki hægt að færa minnstu rök fyrir því, að nokkur kjósandi í þessu landi tapi að nokkru leyti einhverjum þeim réttindum í þessum efnum, sem hann býr við við gildandi skipulag. Hitt er augljóst, að margt mundi vinnast við þessa breytingu. Kostnaður við kosningar mundi verða langtum langtum minni en hann er núna. Ófriður, sem gjarnan fylgir kosningabaráttu, mundi verða miklu minni en er í dag, og öll sú fyrirhöfn og þau leiðindi, sem nú eru fylgjandi margendurteknum prófkjörum flokkanna, mundu leggjast af. Mér sýnist við fljóta athugun, að einn af kostum við samþykkt þessarar þáltill. sé sá, að hægt sé að framkvæma þessa breytingu án þess að stjórnarskrárbreyting þurfi til að koma. En það verður væntanlega athugað og rannsakað nánar í sambandi við þá alinennu athugun sem færi fram á efni málsins, ef till. þessi fengist samþykkt. Ég sé svo ekki ástæðu til þess, herra forseti, að fjölyrða öllu meira um efni þáltill. Hvort tveggja er, að ég hef áður mælt fyrir henni, þ. e. a. s. á síðasta þingi, og svo hitt, að henni fylgir nokkuð ítarleg grg., sem ég vísa til um frekari upplýsingar varðandi þetta mál. Ég legg því til, herra forseti, að umr. um till. verði nú frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Sú till., sem hér er til umr., er á þskj. 92. þ. e. till. til þál. um könnun á rekstrarhorfum járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. í þessari till. er gert ráð fyrir því, að Alþ. kjósi sjö manna nefnd til þess að kanna rekstrarhorfur járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Í þessari till. er gert ráð fyrir því, að Alþ. kjósi sjö manna nefnd til þess að kanna rekstrarhorfur járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Lögð er á það áhersla, að þessi könnun geti farið fram fljótlega, og síðan lagt til, að bendi athugun til þess, að rekstrarhorfur verksmiðjunnar séu slæmar, þá verði reynt að hverfa að því ráði að stöðva framkvæmdir eða fresta þeim. Það þarf ekki að rifja það upp með mörgum orðum hér, að mikill ágreiningur var um það á sínum tíma, þegar ákveðið var að ráðast í þessa verksmiðjubyggingu, byggingu járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, en nokkur atriði snertandi málið er þó rétt að rifja upp. Upphaflega voru lög sett um þetta fyrirtæki snemma árs 1975, eða nánar tiltekið lögin samþ. 26. apríl 1975. Þá var gert ráð fyrir því, að verksmiðjan yrði sameign íslenska ríkisins og stórfyrirtækisins bandaríska Union Carbide. Allir kannast við, að þetta ameríska stórfyrirtæki gafst upp á þessari hugmynd. Það vildi losa sig út úr þessum samningum og borgaði allmiklar skaðabætur til þess að losna frá samningunum. En þar með var ekki málið búið. Hæstv. ríkisstj. hélt áfram að leita að samstarfsaðilum erlendis, og tókst að ná samningum við stórfyrirtæki í Noregi, Elkem-Spigerverket, sem starfar einnig á þessu sviði. Samningur var síðan gerður við þetta fyrirtæki í lok ársins 1976 og lög samþ. á nýjan leik um verksmiðjuna snemma í maímánuði 1977, þrátt fyrir það að þá lægi fyrir, - og það var ekki aðeins hið ameríska stórfyrirtæki, sem starfar sérstaklega á þessu sviði, sem hélt því fram, - að rekstrarhorfur fyrir verksmiðju af þessu tagi væru mjög slæmar, en af þeim ástæðum vildi hið ameríska stórfyrirtæki draga sig út úr verksmiðjurekstrinum. Þrátt fyrir að upplýsingar þessa fyrirtækis og aðrar upplýsingar, sem fyrir lágu um rekstrarstöðu fyrirtækja af þessari tegund um það leyti sem samningurinn var gerður við norska stórfyrirtækið, væru allar á þá lund, að hér virtist vera um mjög erfiða rekstrarafkomu að ræða - og miðað við þær forsendur sem þá lágu fyrir - hallarekstur á verksmiðjunni, var eigi að síður samþ. að halda áfram að framkvæma fyrri hugmyndir og koma upp þessari járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Ég minni á það, að um það leyti sem lögin voru sett í síðara skiptið varðandi þessa verksmiðju, þá var reiknað út af Þjóðhagsstofnun, að miðað við þær upplýsingar, sem fyrir lægju frá þeim sem höfðu undirbúið málið, mætti búast við því, að árlegt tap á þessari verksmiðju yrði í kringum 800 millj. kr. Þetta tap var að sjálfsögðu miðað við þær horfur sem þá voru í þessum markaðsmálum. Nú er öllum kunnugt um það, að áfram hefur verið haldið þrátt fyrir ljótt útlit í þessum efnum og búið er þegar að setja allmikið fjármagn í þessa verksmiðju á lánsfjáráætlun sem lögð var hér fram á Alþ. fyrir s. l. ár, árið 1977. Þá var gert ráð fyrir því, að heildarframkvæmdir á því ári við verksmiðjuna gætu orðið í kringum 5000 millj. kr. Í lánsfjáráætlun fyrir þetta ár er gert ráð fyrir því, að heildarframkvæmdir við verksmiðjuna verði í kringum 8000 millj. kr. Nokkuð var búið að leggja í verksmiðjuna fyrr en þarna er rætt um, en miðað við upphaflegar áætlanir hygg ég, að það stefni á það nú, að heildarstofnkostnaður þessa fyrirtækis verði varla undir 28–29 milljörðum kr. En ég geri ráð fyrir því, að hv. alþm. minnist þess, að áætlanir, sem lagðar voru fram á Alþ. og miðaðar voru við framkvæmdakostnað á árinu 1975–1976, voru upp á 18.4 milljarða, á því verðlagi sem þá gilti. Nú er hér ekki um neina smáframkvæmd að ræða, þar sem gera má ráð fyrir, að heildarstofnkostnaður fyrirtækisins geti orðið í kringum 28–29 milljarða kr. Það jafngildir um þremur Kröfluvirkjunum, eins og talið er að sú virkjun kosti nú. Auk þessa þarf svo auðvitað verksmiðjan í Hvalfirði sína virkjun. Er gert ráð fyrir því, að hún þurfi um það bil helming orkunnar frá Sigölduvirkjun og rétt er því í þessu sambandi að tala um það, að um helmingur af stofnkostnaði Sigölduvirkjunar eða virkjunar af þeirri stærð tilheyri í rauninni þessari verksmiðju. Hér er því á íslenskan mælikvarða um gífurlega háar fjárhæðir að ræða sem þessi stofnkostnaður snýst um. Eftir því sem ég best veit, þá liggja fyrir nýjar upplýsingar um horfurnar í stálframleiðslu og skyldum greinum. Allar þær upplýsingar, sem liggja fyrir nú, benda til þess, að ástandið sé enn þá verra nú en það var þegar lögin voru samþ. vorið 1977. Útlitið um rekstur á þessu sviði er miklu verra en það var. Ég hef ekki beinar tölur um það, hvernig rekstur verksmiðjunnar yrði metinn núna, en mér þykir mjög sennilegt miðað við þessar upplýsingar, að þær áætlanir, sem hér voru lagðar fram, mundu nú sýna ekki minna en 1 milljarðs til 11/2 milljarðs rekstrartap á hverju ári miðað við þær aðstæður sem gilda á heimsmarkaði nú. Það er alveg óumdeilanlegt, að framleiðsla af þessu tagi og í sambandi við stálframleiðsluna sem heild hefur stórkostlega dregist saman í allri Vestur-Evrópu og í Bandaríkjunum. Hins vegar hefur orðið þó nokkur aukning á hliðstæðri framleiðslu í svonefndum þróunarlöndum. Það hefur verið gripið til þess m. a. af þeim, sem ráða mikið yfir alþjóðlegu fjármagni, að sveigja þessa framleiðslu einmitt til þeirra landssvæða þar sem hægt hefur verið að komast yfir mjög ódýra orku til framleiðslunnar og oft og tíðum einnig að fá hagstætt verð á öðru hráefni sem þarf til þessarar framleiðslu. Þess vegna hefur því verið spáð að í Vestur-Evrópu og á því svæði, sem við tilheyrum, verði áfram um stórfelldan samdrátt að ræða í þessari framleiðslu, en framleiðslan muni fremur færast yfir á önnur svæði í heiminum. M. a. hefur framkvæmdastjóri eða bankastjóri Alþjóðabankans haft uppi miklar áætlanir um þessa þróun sem vitnað hefur verið til í fjöllesnum blöðum. Sagt er nú, að framleiðsla á stáli og skyldum framleiðslugreinum hafi dregist saman um rétt um það bil 50% í Vestur-Evrópu á tiltölulega stuttum tíma. Ýmis stór fyrirtæki á þessu sviði hafa leitað eftir ríkisaðstoð vegna erfiðleika sinna. Og þetta hefur ekki aðeins verið stundarfyrirbæri. Þetta var komið upp á árinu 1975, þegar stórfyrirtækið Union Carbide sá þetta fyrir og vildi koma sér út úr rekstrinum. Þetta gekk einnig yfir á árinu 1976. þegar menn hér á landi vildu helst ekki meta þetta til neins og sögðu: Þetta hlýtur að batna. - En þetta gekk svona áfram allt árið 1977 og enn í dag er útlitið það sama. Hér er því um það að ræða, að auðvitað hvílir á okkur sú skylda að meta þessa stöðu alla á nýjan leik. Það er þegar búið að gera allt of mikið að því hjá okkur að ráðast í ýmiss konar framkvæmdir sem hafa reynst illa undirbúnar. Auðvitað viðurkennum við það öll, að þar er eitt af gleggstu dæmunum Kröfluvirkjun, það er ekkert um það að villast að þar skorti verulega á undirbúning og þar var ráðist með miklum krafti í framkvæmdir án þess að nægilegar athuganir hefðu farið fram, - að ég tali nú ekki um það, að gengið væri þannig frá málum að rekstrarhliðinni væri sæmilega borgið. Við vitum einnig, að það var ráðist í að koma upp svonefndri þörungaverksmiðju. Þar skorti sýnilega mjög verulega á um rannsóknir og athuganir á málinu í heild. En þessi dæmi, og það er hægt að nefna þau miklu fleiri, eru tiltölulega smá í sniðum borið saman við það, sem hér er verið að ræða um, því framkvæmdirnar við járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði eru stórkostlegar á íslenskan mælikvarða. Við skulum athuga það, að reynist verksmiðjan kosta í kringum 28–29 milljarða, eins og ég hef nefnt hér, þá er þarna um framkvæmd að ræða sem samsvarar um 30 nýtísku loðnuverksmiðjum, sem við höfum mjög hikað við að leggja fjármagn í að undanförnu, þó að þar hafi verið um mikla rekstrarmöguleika að ræða. Ef við breytum þessu í aðrar stærðir þar sem við þekkjum tiltölulega best til, þá er hér um framkvæmd að ræða sem samsvarar a. m. k. 50–70 nýtísku frystihúsum, sem er meginhlutinn af undirstöðuiðnaði okkar. Hér er því verið að ráðast í gífurlega mikla og fjárfreka framkvæmd. Þarna er verið að binda sig. En útlitið er vægast sagt svart, og við erum búnir að brenna okkur á of litlum undirbúningi í mörgum tilfellum áður. Og hvað svo sem líður ágreiningi manna, sem hér var mikill um stofnun þessa fyrirtækis, - við vitum að ágreiningurinn var sumpart af raforkusölu til þessa fyrirtækis, að öðru leyti var þessi ágreiningur mjög um mengunarhættu frá fyrirtækinu og áhrif þessa mikla fyrirtækis á nálæg svæði rekstrarlega og afkomulega séð, og fleira kom inn í þann ágreining, - þá er alveg furðulegt að ekki skuli vera hægt að ræða um þann hluta máls, sem snertir beinan og venjulegan peningalegan rekstur. Þarf þetta að vera trúaratriði hjá mönnum, að böðlast áfram með þessar framkvæmdir jafnvel þó að þeir séu að leggja á sig skuldabagga? Nú kann það auðvitað að vera svo, að menn segi: Þó að syrti í álinn og hafi svo verið nú í þrjú ár í þessum efnum, þá kann þetta að skána. - Já, vissulega getur það skánað. En er ekki ástæða til þess að huga betur að þessu máli, athuga það betur? Er ekki full ástæða til þess að Alþ. setji nefnd af sinni hálfu til þess að athuga hvar menn eru staddir í þessari framkvæmd? Er hægt að hægja á framkvæmdum? Er hægt að stöðva framkvæmdir og sjá þá betur hvað gerist? Eða á að halda áfram eins og ekkert hafi í skorist? Hafa menn ekki fengið nóg af því nú í bili að ráðast í stórframkvæmdir, taka erlend lán og standa fyrir innlendum álögum með tilheyrandi afleiðingum, svo hægt sé að ráðast í framkvæmdir sem síðan skila engum arði, heldur beinlínis auka útgjöld á eftir? Það er, eins og ég hef sagt stundum áður, auðvitað fyrir neðan virðingu allra, sem vilja láta taka sig alvarlega þegar um er að ræða stórmál eins og þetta, að afsaka sig með því, að einhver maður úr Alþb. hafi skipað nefnd til þess að athuga möguleika á þessum rekstri á sínum tíma. Auðvitað getur Alþ. í dag ekki afsakað sig með einu eða neinu, nema gengið sé út frá þeim forsendum sem fyrir liggja. Þær forsendur lágu þegar fyrir, þegar upphafleg lög voru hér sett um byggingu þessarar verksmiðju á árinu 1975, að hér væri um mikinn áhætturekstur að ræða, og það kom auðvitað strax fram, m. a. hjá þeim Alþb.- manni sem vitnað er til að hafi átt sinn hlut að því að þetta mál fór upphaflega af stað. Þá hafði hann áttað sig á því, að hann vildi ekki greiða þessu atkv. og greiddi því atkv. á móti þessari lagasetningu við nafnakall á Alþ. Það þurfti því ekki að halda áfram hans vegna. Það voru allt aðrir aðilar, sem vildu halda þessu áfram, jafnvel þó að allar ytri horfur bentu til þess, að um óhagkvæmt fyrirtæki væri að ræða. Það dugði ekki ein aðvörun. Síðan fengu menn aðra aðvörun ári síðar. Þegar ameríska stórfyrirtækið hafði gengið úr málinu, þá áttu menn aftur kost á því að taka afstöðu til málsins, hvort ekki væri rétt að athuga málið betur a. m. k. Og aftur samþ. stjórnarliðar á Alþ. flestir, ekki þó allir, en flestir stjórnarliðar hér á Alþ. þá samþ. á nýjan leik ákvarðanir í þessum efnum, þrátt fyrir það að fyrir lægi, að hér gæti orðið um stórfelldan hallarekstur að ræða. Og áfram gerðu menn sig svo lítilþæga að reyna að afsaka aðgerðir sínar með því, að maður í Alþb. hefði látið sér þetta til hugar koma einu sinni. Og síðan er ráðist í framkvæmdirnar og unnið að þeim, þó að menn fái æ ofan í æ aðvaranir. Ég vil t. d. vænta þess, að þeir hv. þm., sem hér eru nú staddir inni og sumir hverjir hafa allmikil sambönd, eins og fram kemur í ýmsum málum, við starfsbræður sína á Norðurlöndum, þeir hafi hlotið að fylgjast með dagblöðum þar, hvað þau hafa verið að skrifa um þessi mál að undanförnu. Þeir hafa kannske orðið eitthvað varir við það, hvernig menn tala um stálkreppuna þar og öll þau fjárhagslegu vandamál hjá þeim sem fylgja henni. Hefur sú reynsla ekki haft nein áhrif á þessa ágætu menn, eða líta menn kannske á það sem miklu afdrifaríkara mál að breyta eitthvað til um kosningadag til sveitarstjórnarkosninga? Ég held að mál af þessari tegund, sem hér liggur fyrir, sé svo miklu stærra, að það væri ástæða til þess að taka þar eitthvert tillit til þess sem menn hafa verið að reka sig á í nálægum löndum. Það liggur auðvitað ekkert fyrir um það, hvað það mundi kosta okkur út af fyrir sig að hægja á þessum framkvæmdum nú eða stöðva þær. Ég held að verkið sé ekki komið lengra en svo, að það sé vel hægt að stöðva þessar framkvæmdir. Ákvörðunarvaldið er í okkar höndum. Íslenska ríkið á 55% í þessu fyrirtæki, ræður þar hreinum meiri hluta. Ég hygg líka, að þó að sá norski aðili, sem hér á hlut að máli, hafi komið ár sinni vel fyrir borð í samningunum við Íslendinga, sem ekkert er um að efast, gæti hann látið sér nægja að fá að smiða það aðaltæki, sem í þessa verksmiðju á að fara, sjálfan bræðsluofninn. Þessi norski aðili hefur samning um þetta, fékk þann samning án þess að gert yrði útboð á þessum ofni. Það fer því auðvitað ekkert á milli mála, að þetta norska fyrirtæki græðir á þessu. Ég held að það gæti því fyllilega komið til greina, miðað við allar aðstæður nú, að stöðva þarna framkvæmdir á meðan málið er athugað betur, jafnvel þó að norski aðilinn væri ekki alveg við það sáttur, en ekki kæmi mér það á óvart, að hann væri fyllilega til viðtals um að hægja þarna á sér. Það mætti vel segja mér, að miðað við allt það, sem á undan er gengið, væru það íslenskir aðilar sem ýttu þarna fastast á eftir að halda áfram, festa meira fjármagn í þessu, þeir aðilar sem aldrei hafa skeytt neitt um það, hvort þeir eru að æða út í taprekstur eða ekki. Við skulum athuga það, að ef þessi framkvæmd yrði nú stöðvuð um lengri eða skemmri tíma vegna ytri aðstæðna, þá mundi það auðvitað spara okkur ýmislegt. Það mundi í fyrsta lagi gera okkur kleift að fresta um nokkur ár nýrri stórvirkjun, Hrauneyjafossvirkjun, virkjun sem alveg örugglega kostar einhvers staðar á milli 15 og 25 milljarða króna. Þá lægju orkumál okkar þannig fyrir, að við gætum auðveldlega frestað þessari framkvæmd, og þá hefðum við yfir að ráða nú á næstu árum orku, sem við gætum notað til eigin þarfa á hagkvæman hátt. Á það hefur m. a. verið bent af efnahagssérfræðingum ríkisstj. og ýmsum fleirum reyndar, að það leiki enginn vafi á því, að skýringuna á hinni innlendu verðbólgu okkar nú síðustu árin megi rekja til þess að allverulegu leyti, hve mikið erlent fjármagn hafi verið flutt inn í landið á tiltölulega stuttum tíma, fjármagn sem notað hafi verið til venjulegra innlendra framkvæmda, til venjulegrar innlendrar vinnu, breytt hér í íslenska peninga. Þetta hafi verkað þannig á íslenska peningakerfið, að það hafi stórkostlega aukið á þrýstinginn þar og haft mikil verðbólguáhrif. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að einkum á s. l. tveimur árum hefur verið gert mikið að þessu og það er ekki sjáanlegt að hægt sé að komast undan því, að þetta haldi áfram með sínum afleiðingum varðandi verðbólgu, ef á að halda áfram af fullum krafti með járnblendiverksmiðjuna og þær virkjunarframkvæmdir sem þar sigla í kjölfarið. Það er því skoðun mín að fyllsta ástæða sé til þess, eins og nú er komið, að samþ. till. eins og þá sem hér liggur fyrir, að Alþ. skipi sérstaka nefnd af sinni hálfu til þess að gera úttekt á málinu, kanna hvaða möguleikar séu fyrir hendi til þess að stöðva þarna framkvæmdir, losa sig við það að festa þarna fjármagn að óþörfu og láta athuga það enn betur hvaða möguleikar kunni að verða á því að reka þarna fyrirtæki með eðlilegum hætti. Ég ætla mér ekki í þessum umr. að taka upp fyrri umr. um raforkusöluna til þessa fyrirtækis, en það er rétt að menn hafi í huga að þetta fyrirtæki, sem hér er verið að ræða um, járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði, byggir fyrst og fremst rekstur sinn á tveimur meginþáttum. Í fyrsta lagi byggir það rekstur sinn á miklu fjármagni. Það verður að vera mikið fjármagn fest í fyrirtækinu. Þetta er því mikið fjármagnsfyrirtæki. Í öðru lagi byggir þetta fyrirtæki á því að nota mikla orku og verða að fá þá orku á hagkvæmu verði. Þetta er ekki vinnuaflsfyrirtæki. Það notar mjög lítið vinnuafl. Í fyrri áætlun, sem lögð var fyrir Alþ. og byggð var á áætlun hins bandaríska stórfyrirtækis Union Carbide, var gert ráð fyrir að heildarvinnuafl í þessu fyrirtæki yrði 115 menn. Þar af voru aðeins 87 sem áttu að vinna í verksmiðjunni sjálfri sem slíkri. Hitt var skrifstofufólk, bilstjórar og aðrir þeir sem þarna áttu að þjóna til viðbótar. Um meiri vinnuaflsnotkun var því ekki að ræða í rekstri en sem þessu nam. Í síðari áætlun, sem hér var lögð fram og byggð var á upplýsingum frá norska fyrirtækinu, var þessi tala að vísu hækkuð úr 115 upp í 150 manns samanlagt. En það er alveg sama hvor talan er lögð til grundvallar. Sýnt er að hér er ekki um vinnuaflsfyrirtæki að ræða nema meðan á byggingunni stendur. Þá rífur þetta fyrirtæki í sig vinnuafl í ríkum mæli, en rekstrarlega séð ekki. Við vitum að fyrirtæki með 115–150 manns í vinnu nær varla meðalstærð frystihúsa í landinu varðandi vinnuafl. Það er því ekki verið að koma upp þessu fyrirtæki til þess að leysa atvinnuvanda. Það er hins vegar fjármagnið, sem þarna heimtar sitt, og þar verður að koma til fyrst og fremst erlent fjármagn, nema þá það fjármagn sem íslenska ríkið leggur til beint af sinni hálfu sem hlutafé, en þá verður að skattleggja borgarana til þess að afla sér þess fjár. Og auðvitað höfum við ekkert út úr því fjármagni, sem við leggjum í fyrirtækið, nema þá að fyrirtækið gefi arð, nema það takist að reka það með gróða. Varðandi svo hinn þáttinn í rekstri svona fyrirtækis, sem er orkan, þá hefur svo mikið verið rætt um það hér áður, bæði á Alþ. og einnig mikið um það skrifað hér í mörg blöð, að ég tel að það sé að fullu sannað, að raforkan eigi að seljast þessu fyrirtæki, samkv. þeim áætlunum, sem liggja fyrir og samningum sem gerðir hafa verið um raforkusöluna, alveg niður á kostnaðarverði, að maður segi ekki fyrir neðan kostnaðarverð. A. m. k. er það greinilega alllangt fyrir neðan það verð sem Norðmenn setja upp í dag sem lágmarksverð á raforku til hliðstæðra fyrirtækja. Ég held því að það séu engar líkur til þess, að við höfum neitt út úr því krafsinu að ráðstafa okkar orku um langan tíma með því að selja hana þessu fyrirtæki. Þar gerist það tiltölulega best, að ekki verði um beinan hallarekstur að ræða, en um hagnað verður ábyggilega ekki að ræða á fyrirtækinu. Þá er auðvitað spurningin þessi: Hvers vegna er lögð svona mikil áhersla á þetta? Og þá er rétt að koma hér aðeins að upphaflegu röksemdinni fyrir því, þegar þetta mál kom fyrst fram og var upphaflega rætt. Það var sú röksemd ýmissa þeirra, sem hafa haft einna mest með okkar virkjunarmál að gera nú um langa hríð, það var sú röksemd, að okkur væri hagstætt að geta ráðist í virkjun eins og Sigölduvirkjun eða aðrar virkjanir sem væru af þeirri stærð, 150–200 mw. virkjanir. Í íslenskum þjóðarbúskap væri hagstætt að fá virkjanir af þessari stærð, en hins vegar dygði okkar heimamarkaður ekki fyrir svona mikla orku, hann gæti ekki tekið við henni nema á of löngum tíma, of dýrt væri að liggja með nokkurn hluta af orkunni frá svona orkuveri og geta lítið við orkuna gert. Þess vegna væri það íslenskum þjóðarbúskap hagstætt að geta losað sig við helminginn af orkunni frá þessu stóra orkuveri, og jafnvel þó að lítið hefðist upp úr þeirri sölu um alllangt árabil, þá væri það eigi að síður íslenskum þjóðarbúskap hagstætt. Hinn helminginn hefðum við þá út úr góðri virkjun og síðan ætlum við í framtíðinni að fá þann helminginn líka, sem væri ráðstafað á alllöngu tímabili til stóriðju. Þetta voru rökin fyrir því, að menn töluðu um að það væri rétt að setja nefnd sem skoðaði möguleika á því, hvort við gætum orðið þátttakendur í orkufrekum iðnaði, iðnaði sem þyrfti á mikilli orku að halda. Og það var unnið á þessum grundvelli framan af. En þegar síðan málin breyttust þannig, að menn sáu að íslenska hagkerfið gat auðveldlega tekið við þessari orku, m. a. notað þennan hluta, sem menn höfðu talað um að nota til orkufreks iðnaðar, til húshitunar í landinu, þá vitanlega var eðlilegt að einnig þeir, sem höfðu verið þessarar skoðunar, breyttu um skoðun. En þá kom auðvitað í ljós, að það voru hér stóriðjudraumamenn á ferðinni, sem höfðu alltaf trúað á erlenda stóriðju og voru fyrst og fremst að berjast fyrir þeirri hugsjón, og þeir vildu halda áfram. Þeirra barátta var svo áköf, að þó að það lægi orðið fyrir, að hér yrði um mikinn hallarekstur að ræða, þá héldu þeir eigi að síður áfram. Og þó að sá ameríski aðili, sem þeir voru búnir að bera mikið lof á og segja að væri fremstur í veröldinni í sambandi við þessa framleiðslu, réði yfir mestum hluta markaðarins, vissi þarna allra aðila mest, þó að hann segði: nú líst mér ekki á, nú vil ég losa mig úr þessu og vil heldur borga skaðabætur, - þá var ákafinn svo mikill í stóriðjumönnum hér á landi og núv. ríkisstj. hóf göngu sína með slíkum ákafa í stóriðjumálum, eins og hægt er að nefna mörg dæmi um, viðræður hennar og viðtöl við ýmsa aðila um þessi efni, að þar hikuðu menn ekki við að steypa sér fram af bakkanum, þó að þeir heyrðu að þeir gætu tapað 800 millj. á ári. Hvað var það á móti því að fá stóriðju! Og enn halda menn áfram, þó að það liggi fyrir að tapið sé miklu meira en þetta. Þá sakar ekki að geta annars rétt í leiðinni. Allir menn mega gjarnan hafa það í huga, að þetta fyrirtæki, sem þarna er verið að ræða um, er auðvitað alveg einstakt í sinni röð miðað við íslensk fyrirtæki. Þetta er mikið fríðindafyrirtæki. Það er látið njóta fríðinda langt umfram það sem íslensk fyrirtæki yfirleitt njóta. Ég skal nefna hér nokkur atriði um sérstök fríðindi þessa fyrirtækis sem almenn íslensk fyrirtæki njóta ekki. Það þykir t. d. sjálfsagt að taka það fram í lögum um þetta fyrirtæki, að ríkið á að leggja fyrirtækinu til land, lóðir. Ríkið verður að kaup þær og leggja þær fram. Það er í stofnsamningi. Aðrir verða að kaupa sér lóðir sjálfir og standa undir þeim vanda sem því fylgir. Þarna þótti það líka sjálfsagt og er líka fest í lögum, að ríkið raunverulega legði fyrirtækinu til sérstaka höfn. Ríkið ættar að leggja fram sem beinan styrk, óafturkræfan styrk til þessarar hafnargerðar, 75% af öllum kostnaði. Hin 25% ætlar ríkið að útvega að láni. Þessi hafnargerð er drifin í gegn á sama tíma sem mjög stendur á hafnarframkvæmdum fyrir annan atvinnurekstur í landinu. Þessi atvinnurekstur er látinn hafa forgang. Líka þykir sjálfsagt að taka það fram í lögunum, að ríkið leggi ákveðinn veg. Ekki geta þeir lagt veginn sinn frá verksmiðjunni og upp á þjóðveginn. Nei, ríkið verður að leggja hann. Það er tekið fram í lögunum líka. Svo er auðvitað tekið fram, að það sé heimild til þess að lækka eða fella alveg niður stimpilgjöld og þinglýsingargjöld. Sérstakar skattareglur eiga að gilda um fyrirtækið í ýmsum greinum. Það má t. d. gefa út jöfnunarhlutabréf alveg endalaust og ekki háð almennum reglum. Undanþágur eru í lögunum fyrir þetta fyrirtæki varðandi aðflutningsgjöld og söluskatt af öllu efni, vélum, áhöldum og tækjum, sem til fyrirtækisins eiga að koma, á sama tíma sem hvort sem það er almennur iðnaður landsmanna, sjávarútvegur eða landbúnaður, þessar greinar verða að borga sitt. Af því er hér um mikinn fríðindarekstur að ræða. Og það gengur meira að segja svo langt, sem maður hafði nú aldrei séð áður, ekki þar sem hafði þó verið um ákveðin fríðindafyrirtæki að ræða, að í þessum lögum er ákveðið, að ef þetta fyrirtæki kaupir af innlendum aðila einhver tiltekin verk, þá á að finna út söluskattinn á því verki og þá á að finna út aðflutningsgjöldin, sem tilheyra því verki hjá hinum almenna innlenda aðila, og það á að fella þetta niður ef það gengur til járnblendiverksmiðjunnar. E. t. v. er um að ræða nákvæmlega sams konar vinnu og sem unnin er hér í iðnaðarfyrirtæki úti í bæ fyrir innlendan aðila, nákvæmlega sömu framleiðslu á blásurum, eða hvað það væri sem fyrirtækið þyrfti að nota, en ef framleiðandinn selur verkið járnblendiverksmiðjunni, þá er það ódýrara, en dýrara ef það fer til innlends aðila, af því að ríkið gefur sitt eftir. Svo er auðvitað ekki um nein smáræðisfríðindi að ræða, sem þetta fyrirtæki býr við varðandi verðlagninguna á raforku og sérstakan raforkusamning til langs tíma. Svo þarf þetta fyrirtæki auðvitað ekki að taka lán sín samkv. íslenskum reglum, eftir íslenskum vaxtafæti. Það fær ótakmarkaðan rétt til þess að taka stofnlán til framkvæmda sinna erlendis og nýtur að sjálfsögðu ríkisábyrgðar. Það, sem ég vildi hér segja að lokum, er þetta: Með það í huga að mikill og víðtækur ágreiningur hefur verið um þetta fyrirtæki, hvort það ætti að ráðast í það eða ekki, en þó að sá mikli ágreiningur sé lagður til hliðar að meira eða minna leyti, þá er næsta ótrúlegt að menn skuli ekki fást til þess að athuga þá stöðu sem upp er komin varðandi byggingu og rekstur þessarar verksmiðju. Það er í rauninni alveg furðulegt ábyrgðarleysi af meiri hl. Alþ. að neita því, að það skuli fara fram sérstök athugun á þessari stöðu, sem ekki er deilt um að hefur komið upp. Ég vil nú vænta þess, að hv. alþm. kynni sér þessi mál að nýju og sýni ekki þá þvermóðsku, að jafnvel þó að þeir hafi á ákveðnu stigi málsins léð þessu fylgi, fallist á þessa framkvæmd, þá sé þetta svo heilagt hjá þeim, að ekki komi til mála að endurskoða málið miðað við nýjar aðstæður sem óneitanlega hafa hér komið upp. Ég vil t. d. minna á það, að það þótti þó koma til mála við afgreiðslu síðustu fjári. að stöðva allar nýjar framkvæmdir við Kröfluvirkjun, að stöðva fjárstreymi til þess fyrirtækis í nýjar borholur og öflun á gufu, þó að búið væri að láta jafnmikið fjármagn í orkuverið þar og raun var á. Mönnum sýndist, að komin væri upp sú staða, að það væri rétt að stöðva nýtt fjárstreymi til fyrirtækisins og það þegar búið var að leggja jafnmikið í virkjunina og raun var á. En hvers vegna þá ekki að fara að á sama hátt með járnblendiverksmiðjuna? Þar eru menn þó ekki búnir að festa jafnmikið fjármagn, eða a. m. k. ekki búnir að skuldbinda sig nema að hluta í sambandi við það sem ætlað er að gera á þessum stað. Af hverju kemur ekki til mála við nýjar aðstæður að stöðva framkvæmdir og skoða málið og gefa Alþ. nýja skýrslu um það, hvernig horfurnar séu? Ég vil vænta þess, að hv. þm. taki þessari till. okkar vel og samþ. í fullri alvöru, að þessi úttekt skuli fara fram og hún verði látin fara fram með hraði, eins og lagt er hér til, og þannig verði reynt að koma í veg fyrir meira fjárhagslegt tjón en þarna er þegar orðið.



Herra forseti. Ég ætla ekki að rifja upp sögu þessa máls. Hv. síðasti ræðumaður sagðist ekki ætla að gera það, þó að hann gerði það einum 4–5 sinnum, svo að maður er nokkuð fróður um hana frá hans sjónarmiði. Ég ætla heldur ekki að fara að rifja það upp, hver hefur verið aðallærimeistari minn í þessum efnum og markaði upphaflega viðhorf mitt til þeirra mála. Ég hef gert það áður og sé ekki ástæðu til þess að gera það nú. En ég kvaddi mér hljóðs vegna þess að þó að ég sé ekki samþykkur þessari till., þá get ég fallist á viss atriði, sem komu fram í ræðu síðasta ræðumanns. Ég er ekki eins og hann vantrúaður á það, að þetta fyrirtæki reynist sæmilega arðvænlegt til langframa. Ég viðurkenni að sjálfsögðu að það er kreppa í stáliðnaðinum og það getur orðið svo næstu árin, en ég efa það ekki, að stáliðnaðurinn á eftir að rétta við. Þetta er það sem kemur fyrir í öllum iðngreinum, að stundum gengur vel og stundum illa, og það hefur átt við stáliðnaðinn á undanförnum áratugum. Ég man eftir því, að þegar minn aðallærimeistari í þessum efnum, Magnús Kjartansson, var að ræða þessi mál við mig og fleiri, þá gerði hann sér fulla grein fyrir þessu, að það gæti komið fyrir ár og tímar þegar væri halli á stáliðnaðinum, en svo mundi hann rétta við aftur og þess vegna væri hægt að treysta á þetta fyrirtæki sem öruggt fyrirtæki miðað við langan tíma. Hitt er hins vegar það, að það er fyrirsjáanlegt að þessi kreppa í stáliðnaðinum muni standa kannske 2–3 ár enn eða jafnvel lengur. Því finnst mér ástæða til þess að athuga, hvort það eigi að leggja eins mikla áherslu á framkvæmdahraða á Grundartanga og hefur verið gert. Það hygg ég að sé fyrirsjáanlegt, ef haldið verður áfram með fullum framkvæmdahraða við þessa verksmiðju, að hún muni sennilega verða rekin með halla allra fyrstu árin. Þess vegna finnst mér, að það komi mjög til athugunar, hvort ekki sé hyggilegt undir þessum kringumstæðum að draga eitthvað úr framkvæmdahraðanum, sem nú er, og dreifa uppbyggingu þessa fyrirtækis yfir lengri tíma. Ég skal hins vegar ekki segja um það á þessu stigi, hvaða möguleiki er á að breyta þarna til um framkvæmdahraðann eða draga úr honum. Það kann að vera að við séum þannig samningsbundnir við erlenda aðila, að þetta sé ekki framkvæmanlegt, eða einhverjar aðrar tæknilegar ástæður séu þarna í veginum, en mér finnst full ástæða til að þetta verði athugað. Ég álít að þessi athugun ætti að fara fram í þeirri n., sem fær þetta mál til meðferðar hér í þinginu, það sé óþarfi að skipa nýja nefnd til þess að láta fara fram athugun á þessu máli. Það er líka alveg rétt, sem kom fram í ræðu síðasta ræðumanns, að ef hægt væri að hægja á framkvæmdahraðanum á Grundartanga, þá mætti líka draga úr framkvæmdaáætlun Hrauneyjafossvirkjunar, þannig að okkur lægi ekki eins mikið á henni og ella, ef járnblendiverksmiðjan á Grundartanga tæki seinna til starfa en nú er gert ráð fyrir. Nú er öllum þm. kunnugt, að fjárfesting er helst til mikil í landinu. Það var tekið nokkurt tillit til þess í sambandi við afgreiðslu fjárl. og ríkisstj. hefur í sambandi við þau efnahagslög, sem nýlega hafa verið samþykkt hér í þinginu, gert grein fyrir skoðunum sínum um það, að enn meira þurfi að draga úr fjárfestingu. Mér finnst undir þeim kringumstæðum, þegar þannig er ástatt að það þarf að draga úr fjárfestingu, að það eigi helst að koma niður á stórum verkefnum, sem hægt er að fresta, eins og t. d. ef væri hægt að draga úr framkvæmdahraðanum við járnblendiverksmiðjuna og eins að fresta framkvæmd við Hrauneyjafossvirkjun um eitt eða tvö ár. Ég held að það sé miklu betri aðferð við að draga úr fjárfestingu að fresta eða draga úr framkvæmdahraða slíkra stórframkvæmda heldur en að vera að skera niður vegarspotta og hafnarbætur víðs vegar um landið, það komi almennt miklu betur niður að fara þá niðurskurðarleiðina að hægja á stórframkvæmdum en hina, að draga úr almennum framkvæmdum sem eru á fjárlögum. Mín skoðun er sú, að það sé rétt. Þó að ég sé ekki sammála hv. flm. þessa máls, álít ég rétt að athuga það, hvort ekki sé ástæða til, vegna þess útlits sem nú er í stáliðnaðarmálunum, að hægja á framkvæmdahraðanum við Grundartangaverksmiðjuna, ef það er talið mögulegt vegna samninga og annarra aðstæðna, og að sá niðurskurður á framkvæmdum, sem er talinn nauðsynlegur, verði frekar látinn beinast að slíkum stórverkefnum heldur en að skera niður aðkallandi minni framkvæmdir víðs vegar um landið.

Flm. (Jónas Árnason) : Herra forseti. Ég er 1. flm. þeirrar till., sem hér er til umr., og hef þegar sem slíkur talað fyrir henni. Það er orðið æðilangt síðan, það var í desembermánuði, 8. des. En enn er hafin umr. um Grundartangaverksmiðjuna. Mér hefur, þegar þessi verksmiðja hefur verið hér til umr., oft verið hugsað til þess sem Árni Pálsson prófessor sagði einu sinni, þegar hann var í framboði til Alþ. og var inntur eftir því, hvernig gengið hefði á tilteknum framboðsfundi. „Blessaður vertu,“ sagði hann, „blessaður vertu, það var frosið fyrir öll skilningarvit á þeim.“ Nú hafa hins vegar þau gleðilegu tíðindi gerst, að svolítið hefur gliðnað klakinn á skilningarvitunum á einum hv. þm. ríkisstj.-flokkanna, Þórarni Þórarinssyni. Ég læt í ljós mikla ánægju yfir því. Hann tekur að vísu fram, að hann sé ekki sammála okkur flm. þessarar till., en lýsir um leið yfir, að hann telji sjálfsagt að draga úr framkvæmdahraða við Grundartangaverksmiðjuna vegna hins slæma útlits varðandi markaðinn fyrir þá framleiðslu sem þaðan á að koma. Það er stigsmunur, en ekki eðlis á afstöðu okkar. Ég tel að þessi hv. stuðningsmaður ríkisstj. gangi eins langt og hann treystir sér til sem slíkur, og ekki óeðlilegt, að þrátt fyrir mjög ákveðinn stuðning við sjónarmið okkar hafi hann þann fyrirvara, að hann sé ekki með öllu sammála okkur flm. Ég hygg að í hjarta sínu sé hann alveg sammála okkur. Hann vill ekki láta kjósa nefnd til að kanna þessi mál, en telur sjálfsagt að sú þn., sem fær málið til athugunar, - ég stakk upp á því að það yrði fjvn., - kannaði málið og síðan yrði dregið úr framkvæmdahraða á Grundartanga, ef niðurstöður af athugunum n. mæltu með því. Ég er nú ekki svo kunnugur þingsköpum, að ég geti fullyrt um það hér, hvort fjvn. hefur í sjálfu sér vald til slíks.  Hér hafa markaðshorfurnar verið til umræðu. Við fréttum öðru hverju af framkvæmdum á Grundartanga og þær fréttir eru allar í þeim dúr, að á tilteknum árstíma í ekkert mjög fjarlægri framtíð muni framleiðslan hefjast. Það er alltaf viss gleðiboðskapartónn í þessum fréttum, að þetta fari nú allt að koma. Þjóðin á að hressast við þessar fréttir. En samkv. þeim niðurstöðum, sem fyrir liggja, og þ. á m. niðurstöðum Þjóðhagsstofnunar, eru þetta tilkynningar um það, hvenær þjóðin megi búast við því að fara að tapa - ja, einum milljarð, einu þúsundi millj. kr. á framleiðslunni eða 1500 millj. eða kannske tveimur milljörðum á ári. Engin furða þó að fagnaðartónn sé í þessum tilkynningum! Þær koma frá hinum fræga Grundartangaforstjóra. Hann heitir Jón Sigurðsson. Við þennan Jón Sigurðsson ræddi ég fyrir viku, vegna þess að þá var þetta mál líka á dagskrá og ég átti von á umr. Ég vitnaði til þess, sem ég nefndi í framsöguræðu minni í des., að hann hefði heitið því að hafa nána samvinnu við fjölmiðla. Hann var þá - í nóv. eða des. - að fara í reisu til útlanda og bjóst við að koma aftur eftir eina eða tvær vikur og þá ætlaði hann að gera grein fyrir markaðshorfum. Þetta var í viðtali við Dagblaðið. Svo kom Jón heim. Það dróst að hann héldi blaðamannafund. En þegar hann svo gerði það í janúarmánuði, þá var ekkert fjallað um markaðshorfur, heldur var hann að ræða við blaðamenn um það, hvernig mætti best koma fyrir samskiptum Grundartangaverksmiðjunnar og fjölmiðla. Og ein uppástunga hans var sú, að hver fjölmiðill tilnefndi sérstakan mann, sem forstjóri Grundartangaverksmiðjunnar gæti snúið sér til. M. ö. o.: þetta var till. um það af hálfu Grundartangaverksmiðjunnar, að hún fengi að koma sér upp ambassador við hvern fjölmiðil. Ég er alveg hissa á því, að blaðamenn skuli láta bjóða sér svona till. athugasemdalaust. Það var sagt frá þessu án nokkurra aths. t. d. í Tímanum, þar sem ég las þessa frétt, þar sem sagt var frá þessari ósvífni. En nú er sem sé komið til skjalanna hér á Íslandi fyrirtæki sem ætlar sér ekkert minna en þetta, sérstakan ambassador á hvern fjölmiðil. Sem gamall blaðamaður hefði ég ekki stillt mig um að spyrja, hvort svona ambassador yrði ekki að ganga undir sérstakt gáfnapróf og sýna hæfileika sína til þess að taka við upplýsingunum. Síðan er það fyrir ekki mjög löngu, - ætli séu ekki svona þrjár vikur síðan, kannske mánuður, - að efnt er til blaðamannareisu þangað upp eftir að skoða framkvæmdir, ekki til þess að fræðast um markaðshorfurnar. Þegar einn blaðamaðurinn spyr, hvernig markaðshorfurnar séu, þá er honum tilkynnt að það verði talað um það seinna. Og þegar ég innti forstjóra járnblendiverksmiðjunnar eftir því fyrir viku, hvernig stæði á því, að hann hefði ekki rætt neitt markaðshorfurnar þennan dag, þá sagði hann : Okkur virtist að það veitti ekkert af þessum degi til þess að upplýsa þá um hinar tæknilegu hliðar málsins. - Ég leyfi mér að segja, að það væri ekki það sem Íslendingar væru að bíða eftir í þessu sambandi heldur hitt, hvort þeir töpuðu eða græddu og hvort það væri yfirleitt eitthvert vit í þessu fyrirtæki. Það, sem verið var að segja mér, var náttúrlega þetta: að það átti að vefja kjarna málsins, sannleikann um þetta hneyksli, í eitthvert tæknital, kannske óskiljanlegt tæknibull. Ég endurtek: Ég er alveg hissa á því, hvernig blaðamenn láta þetta fyrirtæki fara með sig aftur og aftur. En hvenær má þá búast við tíðindum af markaðshorfunum? Hvenær á að kalla blaðamenn saman til þess að segja þeim hvernig markaðshorfurnar séu? Það sagði forstjórinn mér fyrir viku að yrði innan 2–3 vikna. Það eru sem sé ekki nema 1–2 vikur þangað til íslenskir fjölmiðlar mega búast við því að frétta ofan af Grundartanga það sem máli skiptir, hvernig markaðshorfurnar séu. En ég verð að segja það forstjóranum til hróss, að hann svaraði ýmsum spurningum mínum varðandi markaðshorfurnar. Hann sagði að því væri ekki að neita, að útlitið væri mjög vont. En eins og hann hefur nú áður reyndar sagt, þetta er, segir hann, ekki spurningin um hvort, heldur hvenær ástandið breytist til batnaðar. Ég spurði af hverju hann væri svo viss um að það breyttist endilega til batnaðar? Það er vegna þess að það er svo vont núna, að það getur ekki versnað. - Stundum er sagt: Lengi getur vont versnað. En þetta er eitt af því sem er svo vont, að það getur ekki versnað.  Satt er, að það hefur gengið upp og niður oft með markað fyrir framleiðsluvörur okkar, þær sem við byggjum á sjávarútvegi. En aldrei nokkurn tíma hef ég heyrt að menn teldu að ástandið væri svo slæmt á fiskmörkuðum, að það gæti alls ekki orðið verra. Að því er varðar heimsframleiðsluna, meðaltalið, er það 15% fyrir neðan það, sem getur haldið uppi kostnaði við stálframleiðsluna. Þetta er ósköp einföld tala. En það þarf svo sem ekki að hringja í forstjóra járnblendiverksmiðjunnar til þess að fá upplýsingar um þetta. Þetta blasir við í blöðum. Ég hef hér úrklippur úr hlöðum sem allar eru á þessa leið. Þekktustu tímarit ýmis á þessu sviði flytja mönnum slíkar fréttir. Útlitið er svona. Það er um að ræða niðurgreiðslu, eins og mönnum er kannske kunnugt, það er um að ræða gríðarlega niðurgreiðslu á stál- og járnframleiðslu í Evrópu núna. Það mættu þeir hugleiða sem býsnast mest út af íslenskum landbúnaði og niðurgreiðslum í sambandi við hann. Þeir greiða niður stálframleiðsluna svo gríðarlega í Evrópu, að Bandaríkjamenn, sem sjálfir eru í miklum vandræðum með sína stálframleiðslu, hafa miklar áhyggjur af og Carter, samkv. frétt í New York Times 29. nóv., varar ríkisstj. í Evrópu mjög við þessu og hvetur til þess að efnt verði til ráðstefnu til að ræða þessi mál, leita að lausnum. Þetta læt ég nægja um markaðshorfurnar. Og satt að segja er ég búinn að segja svo mikið um Grundartangaverksmiðjuna, að ég get ekki miklu bætt við. En ég get ekki stillt mig um að benda enn á það, að með þessum nýju herrum eru komnir nýir siðir. Ég nefndi áðan oflætið sem kemur fram í því, að forstjóri verksmiðjunnar ætlar sér að fá sérstakan fulltrúa frá hverju blaði að ræða við, sérstakan aðila, sem hann getur snúið sér til, svo hann verði ekki fyrir allt of miklum óþægindum við að koma á framfæri upplýsingum um verksmiðjuna. En það er fleira sem sýnir að þarna eru komnir til skjalanna nýir herrar og nýir siðir. Þessi verksmiðja hefur nýlega tryggt sér fjórar íbúðir á Akranesi handa sínu fólki. Það eru í smiðum þar 14 íbúðir samkv. leiguíbúðakerfinu, og með því að leggja fram 13 millj. tryggir járnblendiverksmiðjan sér 4 af þessum íbúðum strax í haust. Á undan öllum öðrum fær járnblendiverksmiðjan til ráðstöfunar þarna 4 íbúðir. Þetta gerist á sama tíma og t. d. fjölbrautaskólinn á Akranesi, sem er ung stofnun og þarf á húsnæði að halda með tilliti til þess að ungir kennarar vilja kannske átta sig á staðnum áður en þeir festa sig þar til frambúðar, fjölbrautaskólinn hefur sótt um svona íbúðir. Sama er að segja um sjúkrahúsið. Hvorugum þessum aðila hefur verið svarað. En járnblendiverksmiðjunni er óðar svarað játandi: Gerðu svo vel. Fjórar íbúðir gegn þessum 13 millj. til 5 ára, sem er náttúrlega eins og hver annar tittlingaskítur. Þetta sýnir að mínum dómi í fyrsta lagi ósvífni af hálfu þessa stóra fyrirtækis, að láta sér yfirleitt detta þetta í hug, og í öðru lagi þann undirlægjuhátt, sem því miður segir æðioft til sín hjá okkur Íslendingum, þegar útlendingar eða eitthvað sem er bendlað við útlendinga og er nógu stórt er annars vegar. Þá leggjast menn hundflatir. Þetta er eitt meiriháttar hneykslismál þar efra. Aðeins tveir af fulltrúum í bæjarstjórn Akraness greiddu atkv. gegn þessari ráðstöfun. Annar þeirra er eini fulltrúi Alþb. í bæjarstjórninni, hinn er einn af fulltrúum Sjálfstfl. Hann hafði manndóm til að segja nei við þessu hneyksli. Ég held ég láti þetta nægja að sinni. Ítreka aðeins að ég fagna því, að svolítið skuli hafa þiðnað klakinn af skilningarvitum eins stjórnarþm. Vonandi er að hann þiðni af fleirum, svo að við komum einhverju viti í þessi mál áður en lýkur.

Svar: Hér með fylgja tveir listar, sem gjaldeyriseftirlitið styðst við til upplýsingaöflunar um gjaldeyrisskil íslenskra innflytjenda og umboðsmanna. Óskast listarnir afhentir fyrirspyrjanda, en ég tel fyrir mitt leyti ekki ástæðu til að kosta upp á prentun slíkrar fyrirtækjaskrár. 2. Fyrir hvaða vörur hafa þessir aðilar umboð hver um sig? Svar: Upplýsingar liggja ekki fyrir um þetta. 3. Hvernig skiptust þær 2517 milljónir króna í umboðslaunum, sem skil voru gerð fyrir í vörum eða gjaldeyri á síðasta ári, milli þessara aðila? Svar: Í spurningunni er gengið út frá 2517 milljónum króna umboðslaunaskilum, en það voru skilin fyrstu 11 mánuði ársins 1977. Heildarumboðslaunatekjur, sem aðilar þessir skiluðu á öllu árinu 1977, námu 3156 milljónum króna, þar af var varið 550 milljónum króna til vörukaupa. Bein umboðslaunaskil í peningum námu því 2606 milljónum króna, sem 866 umboðsmenn skiluðu. Skipting skila umboðslauna á milli einstakra aðila hefur ekki fengist gefin upp, þar sem um trúnaðarmál er að ræða. 4. Hvaða reglur gilda um það, hverjir Íslendingar megi taka að sér erindrekstur fyrir erlenda framleiðendur og heildsala? Svar: Að því er verslun snertir vísast til laga nr. 41/1968, um verslunaratvinnu. Til umboðsverslunar fyrir erlenda aðila þarf annaðhvort heildsöluleyfi eða sérstakt leyfi til umboðsverslunar.