Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, verður heilmikill lagabálkur, ef það öðlast samþykki þingsins, og væri auðvitað hægt að flytja alllanga ræðu til skýringar hinum einstöku greinum og efni frv. yfirleitt, en ég tel alveg óþarft að tefja tímann með slíku. Hæstv. menntmrh. skýrði málið nokkuð, þegar hann lagði það hér fyrir hv. d., og auk þess fylgja frv. mjög ýtarlegar athugasemdir, sem eru frá þeirri n., sem samdi frv., og finnst mér, að um almennar ástæður fyrir frv. og einstök atriði, sem n. sér ekki sérstaka ástæðu til að gera athugasemd við, nægi að vísa til þessa. Eins og kunnugt er, var það svo áður fyrr, a.m.k. eftir að kom fram á síðari hluta 18. aldar, að þó að skólar væru ekki til í landinu, aðrir en þeir, sem nú er kallað menntaskólar, þá er þó talið, að alþýðumenntun hafi verið a.m.k. eins mikil og í flestum öðrum löndum, og er enginn vafl á því, að orsök þess er sú, að Íslendingar voru bókhneigð þjóð og margir sóttu mikinn fróðleik og menntun í bækur. Tilgangur þessa frv. er auðsjáanlega sá, að allir landsmenn geti haft aðgang að verulegum bókakosti, þó að ástæður þeirra séu þannig, að þeir sjái sér ekki fært að kaupa mikið af bókum. Og þrátt fyrir alla skóla, sem nú eru komnir, þá mun það vera áreiðanlegt, að menn njóta ekki skólalærdómsins lengi. Hann vill gleymast, ef andinn er ekki smám saman auðgaður með bókalestri. Þess vegna er það, að menntmn., sem þessu frv. var vísað til, vill mæla með því með lítils háttar breytingu. Undir meðferð málsins í menntmn. ræddi hún m.a. við fræðslumálastjóra og Guðmund Gíslason Hagalín prófessor, sem var formaður þeirrar n., sem undirbjó málið, og fékk hjá þeim ýmsar upplýsingar. Það mun leiða nokkurn kostnað af samþykkt þessa frv., og því miður get ég ekki alveg sagt um það og sennilega enginn upp á krónu, hvað sá kostnaður verður mikill, en þegar þess er gætt, að styrkir, sem einstök bókasöfn hafa nú á fjárlögum, ættu að falla niður, þegar þetta frv. er samþykkt, þá mun mega gera ráð fyrir því, að árlegur kostnaður af samþykkt þessa frv. verði fyrst um sinn alls ekki yfir 1/2 millj. kr. N. gerir 3 brtt. við frv., en þær eru ekki stórvægilegar, og tvær af þeim mega hreint og beint skoðast sem leiðréttingar. 1. brtt. n. á þskj. 419 er leiðrétting við 2. gr. frv. Þar stendur undir 4. tölul., þegar bókasafnshverfin eru talin upp: Akranes og þrír syðstu hreppar Borgarfjarðarsýslu. Nú eru fjórir hreppar í Borgarfjarðarsýslu sunnan Skarðsheiðar, sem munu hafa miklu meiri samgöngur við Akranes en Borgarnes, og þess vegna leggur n. til, að í staðinn fyrir „þrjá“ í þessum lið komi fjórir og svo tilsvarandi orðabreyting í næsta lið. 2. brtt. n. er einnig aðeins leiðrétting. Henni virtist tilvitnun í 11. gr., sem er þar innan sviga, vera röng. Þar er vitnað til 13. gr., en n. virtist, að þar ætti að vitna til 12. gr. Síðustu brtt., við 27. gr., má frekast skoða sem efnislega till., þó að hún sé ekki heldur neitt stórvægileg. Í 27. gr. frv. er svo ákveðið, að það opinbera láti hverju bæjar- og héraðsbókasafni í té eitt eintak af ýmiss konar opinberum ritum, eins og Alþingistíðindum, Stjórnartíðindum, skýrslum hagstofunnar, lagasafni, hæstaréttardómum, skólaskýrslum, Lögbirtingablaðinu, prentuðum nál. mþn. og öðrum opinberum skýrslum og ritum, sem ríkið og stofnanir þess gefa út. Síðar í gr. er svo sú skylda lögð á bókasöfnin að láta binda öll þessi rit. Fyrr í frv. er minnzt á bókband og bókasöfnunum ætlað yfirleitt að láta binda bækur þær, sem þau fá, en þó ekki svo tvímælalaus og undantekningalaus skylda lögð á þau í því efni eins og er um hin opinberu rit í 27. gr. N. sér ekki ástæðu til þess að leggja svo ríka skyldu á um að binda öll þessi rit, og leggur því til, að á eftir orðunum í 27. gr. „Skal bókasöfnum sent þetta þeim að kostnaðarlausu, en skylt er að láta binda öll slík rit“ verði bætt inn í: „eftir því sem við verður komið“. Sum af þessum ritum eru heft inn í allgóðar kápur, svo er t.d. um skýrslur hagstofunnar ýmsar, en á hinn bóginn nota þær mjög fáir, það er óhætt að fullyrða, og telur n., að það mundi vera alveg óhætt, a.m.k. ef fjárþröng væri, að geyma slík rit í heftunum. Ýmislegt fleira af þessu er þannig, að mjög er vafasamt, hvort leggjandi er í kostnað við að binda. Mér dettur í hug Lögbirtingablaðið í því sambandi. Lögbirtingablaðið er auðvitað góð heimild um ýmislegt. En ég veit ekki, hvort hefur verulega þýðingu, að það sé til bundið í hverju héraðsbókasafni, því að vitanlega tapar Lögbirtingablaðið gildi sínu eins og önnur blöð fyrir almenning jafnóðum. Þessar breytingar einar leggur n. til að gerðar séu á frv. við þessa umr. Þá vil ég gera fáeinar athugasemdir út af frv. enn, þó að n. beri þar ekki fram neinar brtt. Í 18. gr. frv. segir svo: „Hætti félagssamtök þau, sem um getur í 15. gr.“ - þ.e.a.s. lestrarfélög og önnur félög, sem hafa bókasafn - „að reka sveitarbókasafn eða vanræki það, er hlutaðeigandi sveitarstjórn skylt að taka það í sínar vörzlur og reka það samkvæmt lögum þessum.“ N. telur ekki annað en sjálfsagt, ef þetta kemur fyrir, að t.d. lestrarfélag hættir að starfa, að þá sé sveitarstjórninni út af fyrir sig skylt að taka við bókasafninu, ef henni er afhent það. En hún vill ekki leggja þann skilning í þessa gr., og það vil ég taka skýrt fram, að þessu fylgi skylda lestrarfélags eða annars félagsskapar, sem hefur haft sveitarbókasafn, að afhenda það sveitarstjórn, þó að félagið leggist niður, og ég er ekki alveg sannfærður um, nema slíkt kunni jafnvel að koma í bága við sjálfa stjórnarskrána, því að vitanlega er sveitarbókasafn, sem rekið er og rekið hefur verið af lestrarfélagi eða öðrum slíkum félagssamtökum, eign þessa félags og þar með einstaklinganna, sem í félaginu eru, og félagið kann að vilja ráðstafa bókasafninu á annan hátt en þennan. Það getur meira að segja verið ákveðið svo í lögum slíks félags, hvað við bókasafnið skuli gera, ef félagið leggst niður. Verði ekki þessum skilningi n. neitt mótmælt, þá tel ég og n. ekki neina ástæðu til að bera fram brtt. út af þessu. Á nokkrum stöðum er minnzt á bókafulltrúa og honum ætluð ýmis störf, án þess að nánar sé tiltekið, hvers konar embættismaður þetta sé, fyrr en í 29. gr. frv., og þar er sérstakur kafli um bókafulltrúa, sem þó er ekki nema ein gr. N. er ekki fyllilega ljóst, hvernig starfi þessa bókafulltrúa á að vera háttað. Í frv.-greinunum, þar sem hann er nefndur fram að V. kafla, er ekki annað hægt að sjá en að hér sé talað um sérstakan embættismann, sem ber titilinn bókafulltrúi. En í gr., sem sérstaklega fjallar um hann, segir, að menntmrh. skuli skipa sérstakan bókafulltrúa í skrifstofu fræðslumálastjóra. Virðist n. það dálítið óákveðið, hvort heldur hér er um sérstakan embættismann að ræða eða aðeins fulltrúa fræðslumálastjóra, og vildi ég beina fyrirspurn um það til hæstv. menntmrh., hvernig beri að skilja þetta. Sé átt við, að þessi starfsmaður eigi að vera fulltrúi fræðslumálastjóra og þá væntanlega vinna ýmis störf önnur í fræðslumálaskrifstofunni, sem sennilega væri hægt að koma við, þá virðist vafamál, hvort í frvgr., þar sem bókafulltrúi er nefndur, ætti ekki að standa: fræðslumálastjóri eða fulltrúi í umboði hans. En ef á að líta á þetta þannig, að um sérstakan embættismann sé að ræða, þá er dálítið einkennilegt ákvæðið um það, að hann skuli starfa í skrifstofu fræðslumálastjóra. Er hér aðeins átt við húsnæði, eða hvernig á samband fræðslumálastjóra og bókafulltrúa að vera? Að fengnum svörum við þessu getur vel verið, að n. taki þetta til athugunar. Í frv. er ekki ákveðið um það, hvenær l. eigi að taka gildi, en þó er gert ráð fyrir aðgerðum samkvæmt þeim fyrir júnílok 1955. Það er venja að setja í l., hvenær þau öðlist gildi, þó að þess þurfi ekki, því að það eru ákveðnar reglur um það, hvenær l. öðlast gildi eftir staðfestingu, en oftast mun það sett í l. sjálf. Auk þess kynnu að vera fleiri ástæður til þess að ákveða það í þessu frv. N. mun því taka það atriði til athugunar fyrir 3. umr., þó að hér liggi engin brtt. fyrir um þetta. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég vekja athygli á fskj. með nál. á þskj. 419, þar sem menntmrn. leiðréttir eitt atriði í greinargerð frumvarpsins.



Herra forseti. Ég sé, að hv. menntmn. hefur skilað hér allýtarlegu nál. á þskj. 419 um þann mikla lagabálk, sem hér er nú til umr., og leggur til í höfuðatriðum, að frv. sé samþ. með sáralitlum breytingum. Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda hér aðeins á einstök atriði og spyrjast fyrir um það, hvort hv. n. og hæstv. ráðh. hafa athugað þau atriði, sem ég mun minnast hér á og hafa þær afleiðingar, sem ég mun benda á. Í 3. gr. frv. eru teknir upp þeir staðir, þar sem héraðsbókasöfn eiga að vera. Einn af þeim er Reykhólar. Hér er þó ekki fylgt þeirri reglu, sem gert er ráð fyrir í 7. gr., að það séu aðeins staðir, sem teljast kaupstaðir eða kauptún. Á Reykhólum er ekkert kauptún og engin líkindi til þess, að það verði þar fyrst um sinn. Enn fremur má segja það sama um Búðardal. Er því vafasamt, hvort þessir tveir staðir hefðu ekki átt að flokkast undir II. kafla, þ.e. undir ákvæði um sveitarbókasöfn og lestrarfélög, með tilliti til þess fjölda, sem er í viðkomandi hreppum. Hvað Reykhóla snertir, þá er sýnilegt, að af þessu bókasafni geta ekki aðrir haft not, fremur en af öðrum sveitabókasöfnum, en þeir fáu menn, sem á Reykhólum búa, sem er ekki yfir 100 manns, og þykir mér óeðlilegt, að af þeim hreppi sé tekið 15 kr. framlag á hvern íbúa, eins og ætlazt er til með 7. gr. Sama mætti og segja um Búðardal. Vildi ég aðeins með þessu benda á, að mér finnst vera hér ósamræmi, því að það kemur sýnilega fram í 7. gr., að ætlazt er til, að sett verði upp héraðsbókasöfn einungis þar, sem um kauptún er að ræða. Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að t.d. í Suðurfjarðahreppi er kauptún, sem í er nærri 400 manns. Þar er ekki sett upp neitt héraðsbókasafn, og hafa þó bæði Suðurfjarðahreppur og Dalahreppur miklu betri aðgang að bókasafni á Bíldudal en Reykhólahreppur gæti haft að bókasafni á Reykhólum. Þá vildi ég einnig spyrja, hvort það hefði verið athugað gaumgæfilega, hvort rétt sé að ákveða 15 kr. á íbúa, án þess að vita um vilja þeirra manna, sem eiga að greiða þetta gjald, þar sem hér er um að ræða allverulegan nýjan skatt á sveitarsjóðina, sem kvarta þó mjög undan því, að Alþingi sé jafnan að leggja á sveitarfélögin nýja skatta án þess samtímis að gera þeim kleift að fá nýja tekjustofna. Þarf ég ekki að ræða það mál ýtarlega, því að hv. þm. er mjög kunnugt um þau atriði. Ég hef sem umboðsmaður þessara aðila, sem hér um ræðir, ekki haft neitt tækifæri til þess að ræða um það við þá, sem nú eru settir í þá aðstöðu að verða að innheimta 15 kr. á hvern íbúa, gamlan og ungan, og þykist því ekki hafa umboð til þess að segja um á þessari stundu, hvort ég vil vera með að samþ. þennan nýja skatt, nema því aðeins að það séu gerðar einhverjar ráðstafanir til þess, að þeir geti fengið tekjustofn á móti. Þetta er vitanlega ekki stór fjárupphæð, en það nemur þó upp undir 15 þús. kr. nýjum útgjaldalið á stað eins og Patreksfirði. Þetta vildi ég einnig benda á, og ég vildi þá um leið biðja n. að athuga og einkum og sérlega hæstv. ráðherra, hvort það sé gerlegt að lækka þessa upphæð á þessu stigi eða hvort það sé haldið fast við það, að hún sé sett inn í lögin eins og hún nú er í 7. gr. Þá vil ég enn fremur leyfa mér að benda á, að í Flateyjarhreppi er nú eitthvert elzta og merkasta bókasafn landsins. Þar mun vera einhver bezti bókakostur af öllum þeim lestrarfélögum, sem eru a.m.k. í sveitahéruðum. Þetta safn hefur haft styrk úr ríkissjóði undanfarin ár, ákveðna upphæð, sem er eitthvað um 1250 kr. Eftir ummælum hv. frsm. geri ég ráð fyrir, að þetta falli niður. Þó er það ekki beinlínis tekið fram í frv., og er að sjálfsögðu heimild fyrir hv. Alþingi að ákveða að halda áfram öllum þeim styrkjum á fjárl. eins og gert er nú, jafnvel þó að þessi lög gangi í gildi. Ég var að bera saman, hvernig þetta mundi koma út hjá þessum hreppi, ef lögin yrðu samþ. Sýnist mér, að með þeirri fólkstölu, sem er í hreppnum nú, mundi styrkurinn frá ríkissjóði verða nokkurn veginn sá sami, ef þeir væru látnir greiða 5 kr. á mann, með þeirri tölu íbúa, sem þar er. Hins vegar er hin nýja kvöð sett á, að þeir greiði á móti jafnháan styrk og látinn er frá Alþingi, sem aldrei hefur verið fyrr, og ég hef út af fyrir sig ekkert við það að athuga, vegna þess að upphæðin er ekki svo há, þar sem aðeins er um 5 kr. að ræða á hvern íbúa, þótt ástandið þar sé slíkt, að íbúarnir séu Alþingi ekki neitt þakklátir fyrir nýjar álögur. Hér flytur fólk burt í hrönnum úr hreppnum. Þar sem áður var um 500 manns, er nú aðeins um 200, og ef það heldur áfram, m.a. vegna tregðu hv. Alþingis um að stöðva þann flutning, þá er sýnilegt, að einnig framlagið til þessarar stofnunar þar, sem er eitt af elztu og merkustu bókasöfnum í landinu, muni alveg hverfa eða svo að segja hverfa. Munu þá þeir, sem eftir kunna að verða, varla megna að starfrækja það hús, sem þeir nú hafa byggt fyrir safnið og er mjög myndarlegt og vel frá gengið að öllu leyti. Þetta vildi ég aðeins biðja hv. n. að athuga. Ég skal svo ekki að öðru leyti ræða þetta mál. Ég mun fylgja málinu til 3. umr., jafnvei þó að ekki verði gerðar neinar breytingar á því, en hins vegar geyma mér rétt til þess að bera fram brtt. um þessi atriði, ef ekki skyldu koma um það brtt. frá n. Ég sé, að á fjárl. á yfirstandandi ári eru 346300 kr. veittar til hinna einstöku bókasafna í landinu. Það hefði verið fróðlegt að sjálfsögðu fyrir hv. þd. að fá nánari upplýsingar um það, hversu mikið fé þetta frv., ef að lögum verður, kemur til að kosta ríkissjóð fram yfir þær 346 þús. kr., sem nú eru á fjárl., og þá einnig, hvort hugsað er að láta þá upphæð falla niður. Skal ég svo að öðru leyti ekki ræða málið meira á þessu stigi.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. n. fyrir vinsamlegar undirtektir undir frv. og góðan skilning á mikilvægi þess. Það er eðlilegt, að einstakar athugasemdir komi fram, og eru þær þó fæstar, a.m.k. af nefndarinnar hálfu, varðandi úrslitaákvæði frumvarpsins. Ég er alveg sammála þeim brtt. n., sem nánast má telja leiðréttingu. Varðandi aftur á móti brtt. um að breyta bókbandsskyldunni á þeim bókum, sem eru taldar í 27. gr., vil ég geta þess, að ég er sammála því, að í frv. nú sé sú skylda of fortakslaus. Hins vegar vildi ég skjóta því til hv. n., að hún athugaði það fyrir 3. umr., hvort ekki væri rétt að greina hér nokkuð á milli. Ég er því sammála, að það er reyndar þýðingarlitið að vera að binda skólaskýrslur, Lögbirtingablað, sum prentuð álit mþn., sem bundin eru við efni, er ekki hafa kannske mikla þýðingu, jafnvel skýrslur hagstofunnar, og er þar þó strax öðru máli að gegna. En ég vil leggja áherzlu á, að mér sýnist mjög eðlilegt, að úr því að send eru í þessi söfn eintök af Alþingistíðindum og Stjórnartíðindum, þá sé lögð skylda á bókasöfnin að hafa þessar bækur til bundnar, þannig að sæmilega öruggt sé, að þær varðveitist, og mundi ég telja rétt, að skýrslur hagstofunnar ættu að koma í þann sama flokk. Það má naumast minna vera en að í hverju héraðsbókasafni sé örugglega hægt að ganga að þessum heimildum, og ef menn telja t. d, Alþingistíðindi ekki þess virði, að þau séu til bundin a.m.k. á einum stað í hverju héraði, þá fer nú að verða hæpin ástæða til að gefa þau yfirleitt út. Ég mundi þess vegna telja eðlilegra, að í 27. gr. væri greint á milli, þar væri beint lögð skylda á héraðsbókasöfnin að láta binda Alþingistíðindin og Stjórnartíðindin og skýrslur hagstofunnar, lagasafn er nú sent bundið, en önnur rit ætti einungis að binda eftir því, sem efni standa til, eins og brtt. n. gefur til kynna. Til þess að greiða fyrir þessu og svo að ekki yrði óbærilegur kostnaður þessu samfara, þá væri hugsanlegt að koma svipaðri aðferð við band á þessum ritum eins og er t.d. viða á safnritum erlendis, að kápur eða spjöld eru límd upp og send eða undirbúin undir band frá bókaútgefandanum, og þarf ekki annað en að festa hin einstöku hefti inn í af manni, sem kann með það að fara. Það væri eðlilegt, að Alþingistíðindi og Stjórnartíðindi væru bundin í þvílíkt „standard“-band, og þá þyrfti það ekki að kosta mikið fé. Það er kannske of mikið sagt, en ég hygg það þó vera rétt, að það sé nánast menningaratriði, að þessar höfuðheimildir um stjórnarfarið séu til bundnar og heillegar í a.m.k. einu eintaki í hverju héraði. Ég vil þess vegna beina því til hv. n. að athuga þetta nokkru nánar, og ég veit, að svo glöggskyggn og margreyndur maður eins og hv. frsm. n., 1. þm. Eyf., veit, að. það er auðvitað tiltölulega þýðingarlítið að vera að senda Alþingistíðindi og Stjórnartíðindi í mörgum einstökum heftum út í héruð, ef þetta er látið liggja þar í heftum, því að þá verður þetta engum manni að gagni. Það er því aðeins að ráðstöfun sé gerð til þess, að þetta sé bundið, að hugsanlegt er, að einhver maður líti í það og hafi raunverulegt gagn af því. Við verðum að meta þessi rit svo mikils að ætlast til, að þau geti a.m.k. verið þannig til í handhægu formi fyrir þá, sem óska eftir að nota þau. - Skal ég svo ekki meira segja um það að þessu sinni, en vildi beina því til hv. n. að athuga til 3. umr., hvort ekki væri rétt að greina hér á milli, eins og ég skaut fram. Varðandi athugasemd hv. frsm. út af 18. gr., þá er það rétt, að þar er eftir orðalaginu skyldan einungis lögð á sveitarstjórnina að taka að sér reksturinn. Ef aðili neitar að afhenda safnið og verður talinn hafa eignarrétt á því, þá sýnist mér eftir orðanna hljóðan ekki hægt að knýja þann félagsskap til að afhenda það. Ég vil þó benda á, að það er auðvitað ekki alveg ljóst, að þetta hljóti ætíð að vera rétt, vegna þess að það mætti einnig líta þannig á, að et lestrarfélag hefur komið upp bókasafni með verulegum styrk af hálfu almannavaldsins, hvort heldur ríkis eða sveitarfélags, þá sé safnið ekki óskoruð eign félagsins, þá sé því ekki heimilt að fella reksturinn niður og t.d. selja bækurnar og skipta eignunum upp eða láta bækurnar týnast í vanhirðu, heldur eigi það að afhenda sveitarfélaginu bækurnar samkv. 18. gr. Ég fellst á það með hv. þm., að eins og 18. gr. er nú, þá finnst mér skylda ekki hvíla á lestrarfélögum í þessum efnum, en vildi biðja hv. n. að athuga það fyrir 3. umr., hvort ekki væri rétt að herða hér á um skyldu lestrarfélagsins. Það er auðvitað ekkert því til fyrirstöðu, a.m.k. varðandi þann tíma, sem héðan í frá liður, að ef menn vilja taka við styrk samkv. þessum lögum, þá sé það gert gegn slíku skilorði. Annars geri ég ráð fyrir, að naumast komi til mikils ágreinings um þessi efni, svo að þess vegna þurfum við ekki að bera mikinn kviðboga út af því, en segja má, að allur varinn sé góður. Varðandi bókafulltrúann hafði hv. frsm. réttilega séð, að í frv. er nokkur tvískinnungur varðandi stöðu þessa manns. Upphaflega var það sem sé ætlan n. að stofna hér alveg sjálfstætt embætti, sem væri ekki í neinum tengslum við fræðslumálaskrifstofuna. Þegar málið kom til athugunar í ríkisstj., þá þótti okkur hins vegar hæpið að setja hér upp alveg sjálfstætt embætti, sem þá mundi krefjast sérstaks skrifstofuhalds, húsrúms og skrifstofustúlku, a.m.k. einnar, og annars kostnaðar, sem slíku er samfara. Þess vegna varð það samkomulag hjá okkur að láta þennan embættismann taka stöðu á fræðslumálaskrifstofunni. N., sem undirbjó frv., hafði ekkert við það að athuga og féllst á þá breytingu og hafði raunar frá upphafi öðrum þræði hugsað sér, að til slíks gæti vel komið. Það má auðvitað segja, eins og hv. frsm. sagði, að nú sé spurning um það, hvort þessi embættismaður eigi að vera alveg sjálfstæður eða vera venjulegur starfsmaður fræðslumálastjóra. Ég hef ekki borið það saman sjálfur, en að því er ég hygg, þá eru nú þegar í lögum fyrirmæli, sem eru hliðstæð þessu, sem sé varðandi íþróttafulltrúa ríkisins. Hann er um margt sjálfstæður embættismaður og nýtur frelsis í störfum að ýmsu leyti sem óháður embættismaður, en á þó að starfa á fræðslumálaskrifstofunni og er að því leyti bundinn yfirstjórn fræðslumálastjóra. Ég hygg, að þessi nýja staða yrði mjög svipuð að fyrirkomulagi, að þessi embættismaður yrði um sín störf að langsamlega mestu leyti sjálfstæður, en hefði á þessari skrifstofu bækistöð sína og fræðslumálastjóra væri skyldugt að fylgjast með því, að hann gegndi sínum störfum eins og lög ákveða. Hins vegar væri bókafulltrúanum heimilt, svipað og íþróttafulltrúa ríkisins, að hafa beint samband við þær stofnanir úti um land eða í héruðunum, sem honum er ætlað að starfa með, og eins við menntmrn., eftir því sem atvik standa til. Þannig hefur þetta verið með íþróttafulltrúann og ekki orðið til neins áreksturs, og ég tel, að það ætti ekki frekar að þurfa að verða með bókafulltrúann. Ástæðan til þess, að hann var tengdur fræðslumálaskrifstofunni, er sem sagt þessi, að menn vildu losna við sérstakt skrifstofuhald fyrst og fremst, ef svo má segja. Að öðru leyti er auðvitað ekki alveg ljóst á þessu stigi málsins, hversu mikið starf er hér um að ræða, enda er ekki í frv. kveðið á um laun mannsins, og ég tel, að það verði nokkuð að fara eftir því, sem reynslan sýnir, hvað verði kveðið á um launakjörin og aðra starfshætti. Maður gæti hugsað sér, að sá maður, sem til þessa starfs yrði valinn, gæti einnig gegnt öðrum störfum, en yrði ekki að öllu leyti bundinn sem skrifstofumaður, og ég lít þannig á, að hann eigi ekki að sinna venjulegum fulltrúastörfum á fræðslumálaskrifstofunni, þannig að ef ekki eru not fyrir hans fullu starfskrafta við það sérstaka verkefni, sem honum er fengið, þá eigi það að koma fram í ákvörðun launakjaranna, annaðhvort um það, í hvaða flokk honum yrði skipað, eða þá að hann yrði talinn gegna starfinu einungis að nokkru leyti og þá dregið frá laununum sem því svarar, sem vitanlega eru fordæmi fyrir, að menn gegna starfi að hálfu eða eitthvað þess háttar. Ég vonast til þess, að ekki þurfi að verða ágreiningur út af þessu eða vandræði, en vitanlega verður þetta að ýmsu leyti að lagast í hendi eins og margt annað og ekki hægt að sjá alveg fyrir, hvernig eigi að kveða á um hvert og eitt. Um það verður hins vegar ekki deilt, að þörf er á slíkri sameiginlegri yfirstjórn eða eftirliti. Sú athugun, sem hefur átt sér stað um störf bókasafnanna nú, sýnir, að mörg þeirra eru í ótrúlegri vanhirðu og mikið sundurleysi í þeirra starfl. Bókafulltrúi gæti áreiðanlega miklu góðu til vegar komið, ef hann gæfi skynsamlegar leiðbeiningar og fylgdist í raun og veru og af alvöru með hinum einstöku söfnum. Það yrði auðvitað ekki gert nema með því, að maðurinn ferðaðist um öðru hverju, skoðaði söfnin, talaði við forstöðumenn þeirra og gæfi þeim leiðbeiningar. Hv. þm. Barð. (GíslJ) gerði hér nokkrar athugasemdir. Varðandi kostnaðinn af frv., þá er í grg. þess á síðu 13 og 14 gerð grein fyrir kostnaðinum að verulegu leyti, og eins gerði ég í minni framsöguræðu á dögunum einnig grein fyrir kostnaðinum, sumpart frá dálítið öðru sjónarmiði en gert er í sjálfri grg. frv., og hygg ég, að með því að bera þetta hvort tveggja saman og svo einnig þær upplýsingar, sem hv. frsm. gaf hér áðan, þá ætti að vera hægt að gera sér sæmilega grein fyrir þessu, ettir því sem unnt er að sjá það fyrir fram. Hitt er svo annað, að Alþingi hefur það auðvitað í hendi sér, hver sérbókasöfn það vill styrkja, eftir að búið er að setja þessi l., og spádómar um það fyrir fram, hvað Alþingi samþykki í þeim efnum, eru auðvitað jafnlítið á færi mínu og hv. frsm. sem á færi hv. þm. Barð. En yfirgengilegur á nú kostnaðurinn ekki að verða, og miðað við það mikla gagn, sem áreiðanlega verður að þessu frv., ef það nær tilgangi sínum, þá held ég, að ekki sé horfandi í kostnaðinn. Ég vil sérstaklega taka fram út af kvíðboga þeim, sem hv. þm. Barð. ber vegna mikilla álagna, sem þetta geri á einstök sveitarfélög eða sveitarsjóði, að þá fá þau auðvitað mjög mikið í aðra hönd fyrir það fé, sem þau reiða þarna fram. Þau fá raunveruleg verðmæti og styrk frá ríkinu, þannig að ómögulegt er að segja, að það sé verið að taka út úr héraðinu eða til annarlegra þarfa fé, heldur er einungis verið að hlutast til um að koma hvarvetna á í landinu jafngóðri skipan og nú er komin á einstaka stað. Það er ljóst, að sum héruð, sbr. t.d. Norður-Þingeyjarsýslu, Skagafjarðarsýslu og fleiri héruð, hafa nú þegar lagt svo mikið fram í þessu skyni, að segja má, að þau séu til fyrirmyndar. Og ég tel það alls ekki eftir stærri héruðum og að sumu leyti mjög vel stæðum, eins og Patreksfirði, með mikla atvinnu, þó að þau þurfi að leggja fram af útsvörum þá fjárhæð, sem hér er um að ræða, gegn þeim miklu hlunnindum, sem koma eiga í staðinn, enda er það í raun og veru alls ekki vansalaust, að ekki séu til skapleg bókasöfn í öllum helztu byggðarlögum landsins, og getur orðið til meiri menningarauka og blessunar en menn jafnvel í fljótu bragði gera sér grein fyrir. Ég tel þess vegna með öllu ástæðulaust, þar sem ekki er um hærri fjárhæðir að ræða en þó er í þessu frv. og búið er að lækka þær nokkuð frá því n. í upphafi gerði sínar till., að fara nú að fresta samþykkt málsins, ef menn á annað borð eru meginstefnu þess samþykkir, til þess að spyrja sveitarstjórnirnar um þeirra álit í þessum efnum. Ég segi það alveg hiklaust, að ef einhver sveitarstjórn væri svo þröngsýn að vilja neita um það litla fé, sem hér er farið fram á, þá mundi ég eindregið leggja til, að hennar mótmæli yrðu að engu höfð, og telja það vera til vanvirðu fyrir það sveitarfélag, sem slíka stefnu tæki. Ég legg ekki mikið upp úr því, hvenær ákveðið verður að frv. taki lagagildi. Það fer, eins og hv. 1. þm. Eyf. sagði, eftir ákveðnum lagareglum, hvenær l. taka gildi, ef ekki verða um það sett sérstök ákvæði í frv. E.t.v. mætti segja, að varðandi fjárveitingar frá ríki og sveitarfélögum væri eðlilegast, að frv. tæki ekki gildi fyrr en á næstu áramótum; ég játa það. Hins vegar varðandi undirbúning og t.d. starf bókafulltrúa, sem yrði að vera til leiðbeiningar mönnum, áður en l. fara að verka, þá væri æskilegast, að hann gæti tekið sem fyrst til starfa. Hvort n. vill hafa á þessu slíka skipan, að þetta yrði mögulegt, skal ég ekki segja. Hún gæti þá athugað það einnig og við í sameiningu til 3. umr. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið, en ég þakka mönnum fyrir vínsamlegar undirtektir og vonast til þess, að frv. án verulegra breytinga nái góðu samþykki Alþingis.



Herra forseti. Ég tel, að hér sé merkilegt mál á ferð og í aðalatriðum mörkuð rétt stefna. Samt sem áður hafði ég búizt víð því, af því aðmálið er á frumstigi, að því mundi verða vísað til umsagnar sýslunefnda og bæjarstjórna, áður en endanleg ákvörðun yrði tekin, ekki vegna þess endilega, að gert sé ráð fyrir svo miklum útgjöldum af hendi þessara aðila, heldur miklu frekar vegna þess, að skipun í bókasafnshverfi getur mjög orkað tvímælis á sumum stöðum og það væri æskilegt, að heima fyrir gæfist ráðrúm til að ákveða hverfin. Þannig stendur á í mínu kjördæmi, Suður-Þingeyjarsýslu. Þar eru 12 sveitarfélög. Þrjú þeirra eru þannig sett, að viðskipti þeirra öll hníga frá Húsavík til Eyjafjarðar. Í frv. er gert ráð fyrir því, að héraðsbókasafn sé í Húsavík, og er það að öllu leyti eðlilegt, að þeir, sem frv. hafa samið, geri þá till., vegna þess t.d., að í Húsavík er allmikið safn, gamalt og merkilegt, og því góður stofn að héraðsbókasafni. En ég geri ráð fyrir því, að svo geti farið, að innhrepparnir, Svalbarðsstrandarhreppur, Grýtubakkahreppur og Hálshreppur, vilji hafa sérstakt héraðsbókasafn heldur en greiða tillag til Húsavíkur, vegna þess að í Húsavík geta þeir ekki eins vel notið slíks miðstöðvarsafns og heima fyrir hjá sér. Þá kæmi til athugunar, hvort það safn ætti að vera á Svalbarðseyri eða í Grenivík, en á báðum stöðum eru þorpsmyndanir og á báðum stöðum kanptún. Ég fyrir mitt leyti vil ekki á þessu stigi taka þá ákvörðun að leggja fram brtt. um það, að héraðsbókasafn skuli vera sérstakt fyrir þessa þrjá hreppa, því að með þeirri kvöð, sem lögð er á þann hrepp, sem héraðsbókasafnið á að vera í, eru töluverð útgjöld ákveðin. Ég vil ekki að óræddumáli við hlutaðeigendur leggja það til, t.d., að Grýtubakkahreppur þurfi að leggja fram til héraðsbókasafns, sem þar yrði staðsett, 6–8 þús. kr. En ég get búizt við því og vil taka það fram hér, að fljótlega komi fram, ef þetta frv. verður nú að l., till. frá fulltrúa héraðsins á Alþ. um breytingu í þessa átt, en jafnframt þeirri yfirlýsingu vil ég þó segja það, að ég tel málið svo merkilegt og stefnuna svo rétta, að ég mun styðja frv. eins og það er með atkv. mínu.



Herra forseti. Ég þarf nú fátt fram að taka, því að ekki hafa komið fram aðfinningar við störf n., a.m.k. ekki svo að neinu nemi. Þarf ég því ekki beinlínis að svara, þó að ég vilji aðeins minnast á aths., sem hér hafa fram komið. Hv. þm. Barð. (GíslJ) minntist fyrst á það, að honum þótti ekki Reykhólar eiga að vera staður fyrir héraðsbókasafn Vestur-Barðastrandarsýslu, að mér skildist. Þetta kann að vera, ég er ekki svo nákunnugur í Barðastrandarsýslu, að ég geti sagt um það. Hitt er þó kunnugt, að það eru fleiri opinberar stofnanir á Reykhólum og mikil byggð, og vel er það í sveit sett þar að því er þetta sýslufélag snertir. En ég hygg, að ég geti lofað því f.h. nefndarinnar að ræða þetta nánar við hv. þm., og það mun áreiðanlega verða mikið tillit tekið til þess, ef hann hefur annan heppilegan stað í huga sem aðsetur héraðsbókasafns í þessari sýslu. Hv. þm. sagði, að hér væri um nýjan skatt að ræða á sveitarfélögin. Er það sjálfsagt rétt að því er sum þeirra snertir, en alls ekki önnur, því að það eru mörg sveitarfélög, sem nú þegar leggja fram fé til bókasafna og sum eins mikið og mundi verða samkvæmt þessu frv., þótt að lögum yrði. Þegar svo stendur á, er vitanlega ekki um neinn nýjan skatt að ræða. Það bæjarfélag, sem ég tilheyri, mundi ekki þurfa að leggja á neinn nýjan skatt, og í því sýslufélagi, sem ég er fulltrúi fyrir, mundu að vísu aukast nokkuð gjöld til héraðsbókasafnsins, en svo lítið, að ég tel það ekki muna neinu verulegu. Um sveitirnar - sveitarfélögin er aftur það að segja, að jafnvel þó að sveitarsjóður sjálfur leggi ekki fram fé til bókasafns í sveitinni, þá eru viðast lestrarfélög og árstillög í lestrarfélögunum það há, að það mun yfirleitt svara til þess, sem sveitin þarf að borga til sveitarbókasafns. Ég tek dæmi af því, þar sem ég er kunnugastur. Ég býst við, að þetta sé svo víðs vegar um land, þó að það kunni að vera til einhverjar undantekningar frá því. Þá minntist hv. þm. á bókasafnið í Flatey og tók það réttilega fram, að þar er þegar til merkilegt bókasafn, sem stofnað var fyrir mjög löngu. Eins og þm. tók fram, ætti ekki að skaða það neitt, þó að þessi l. yrðu samþykkt, aðeins leggur þessi litlu gjöld á íbúa Flateyjarhrepps, en hann tók fram, að styrkurinn samkvæmt núverandi fólkstölu þar mundi vera ákaflega svipaður samkvæmt frv. og þetta bókasafn hefur nú á fjárl. Hann tók það fram í þessu sambandi, að það mundi vera heimilt að halda áfram að styrkja bókasöfn á fjárl., þó að þessi l. yrðu samþykkt. Ég tel vist, að það sé heimilt. Það er vitanlega ekkert, sem bannar Alþingi að samþykkja það, sem því kann að þykja hæfilegt og heppilegt, bæði um fjárveitingar og annað. En hitt verð ég að segja, að ég tel óeðlilegt, eftir að þetta frv. er orðið að l., að einstök bókasöfn haldi áfram að fá styrk. Í þessu sambandi vil ég þá víkja að því, sem hv. þm. Barð. minntist á kostnaðinn af allri þessari framkvæmd, að það væri ekki vel ljóst, hvað hann yrði mikill. Hæstv. menntmrh. gaf nokkrar skýringar á því og vísaði bæði til sinnar ræðu og þeirrar grg. um kostnaðinn, sem er í athugasemdum við frv. Þar er gert ráð fyrir því, að heildarkostnaðurinn af þessari framkvæmd verði um 800 þús. kr., en þessi kostnaðaráætlun mun nú vera samin áður en farið var yfir frv. á nýjan leik og nokkuð dregið úr öllum kostnaði, og auk þess má gera ráð fyrir því, að mér finnst, að styrkir þeir, sem hingað til hafa verið veittir einstökum bókasöfnum, falli niður, og þegar þetta tvennt er dregið frá, þá hygg ég og hef dálítið athugað það, að það muni næstum mega fullyrða, að kostnaður ríkissjóðs af breytingunni fari ekki fram úr 1/2 millj. kr. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þær skýringar, sem hann hefur hér gefið að minni beiðni. Út af bókbandsskyldunni í 27. gr. frv. sagði hann, að honum fyndist rétt að greina á milli, - gera að skyldu að binda sumar af þeim bókum, sem hið opinbera sendir, en gefa tilslökun um aðrar. Þetta kom að nokkru leyti til orða í n., þ.e.a.s. ekki beinlínis á þann veg, heldur að fækka þeim ritum, sem skylt væri að senda bókasöfnunum. En það, sem hæstv. ráðh. sagði, er mjög athugandi, og er sjálfsagt að taka það til athugunar. Ég er því alveg sammála, að þær bækur, sem á annað borð má gera ráð fyrir að séu lesnar, er ekkert vit að hafa í slíkum bókasöfnum öðruvísi en að þær séu bundnar, og ég vil gera ráð fyrir því, að Alþingistíðindin verði lesin af mörgum, og það þyrfti svo að vera. Eiginlega ætti það að vera skylda allra alþingiskjósenda í landinu að kynna sér frumheimildirnar, en hlaupa ekki eftir því, sem misjafnlega sannorð blöð segja um það, hvað gerzt hafi á Alþingi og hvernig afstaða einstakra þm. hefur verið. Og í gamla daga man ég eftir því, að Alþingistíðindin voru töluvert lesin, a.m.k. í minni sveit. Þau voru alltaf keypt í lestrarfélaginu, auk þess sem hreppstjórinn og oddvitinn fengu þau, og þau voru mikið lesin - ég held af flestum bændum í minni sveit, þegar ég var á mínum yngri árum þar, og þetta þyrfti að komast á aftur. Stjórnartíðindin lesa auðvitað miklu færri og ekki aðrir en þeir, sem einhverra hluta vegna af sérstökum ástæðum þurfa að kynna sér lög. Samt tel ég alveg sjálfsagt að binda Stjórnartíðindin. En ég er hræddur um, að skýrslur hagstofunnar lesi fáir, ákaflega fáir, og í annan stað, eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, þá eru þær sendar í töluvert sterkum kápum, og ég teldi alveg skaðlaust að geyma þær þannig og gætu orðið þeim fáu mönnum, sem vildu glugga í þær, að notum fyrir því. En ég skal lofa því að bera upp í n. einmitt þetta, sem hæstv. ráðh. benti á, að skipta þessu nokkuð eða greina þarna á milli bókanna, hvort ekki sé ástæða til að breyta þar um. Hæstv. ráðh. sagðist vera mér sammála um skilning á 18. gr. frv., að í henni væri aðeins lögð skylda á sveitarstjórnina til þess að taka við bókasafni, en ekki lögð skylda á lestrarfélag eða annan aðila, sem bókasafn á, til þess að afhenda það. En svo lét hann þá skoðun í ljós, sem ég get alveg fallizt á, að annað ætti að sjálfsögðu að gilda frá þessum tíma, ef lestrarfélag rekur sveitarbókasafn samkvæmt þessum l. og hættir svo einhvern tíma síðar. Eins get ég fallizt á það, að ef lestrarfélag hefur haft opinberan styrk til starfrækslu sinnar, þá mætti leggja á það skyldu í hlutfalli við þann styrk, samanborið við það, sem félagsmennirnir sjálfir hafa lagt fram. En sum lestrarfélög eru gömul. Í minni sveit var lestrarfélag stofnað 1884, það starfar enn, og það er stytzt af þeim tíma, sem það hefur notið nokkurs opinbers styrks. Þar af leiðandi er það auðvitað, að félagið á með öllum rétti flestar þær bækur, sem eru í þess bókasafni. Það er ekki nema lítill hluti bókanna, sem hefur verið keyptur að nokkru með opinberum styrk. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé ekki „praktískt“ atriði, ef svo má að orði kveða, því að sennilega kemur aldrei til nein deila um þetta. En ef það kæmi fyrir, að t.d. í lögum lestrarfélags væri ákvæði um það, hvað skyldi gera við bækurnar, þá finnst mér það þó alveg tvímælalaust, að það eigi ekki að leggja skyldu á gamalt lestrarfélag til að afhenda allar sínar bækur, t.d. frá þeim tíma, þegar það naut einskis styrks af opinberu fé. Ef til vill væri rétt að athuga nánar 18. gr., og það getur n. að sjálfsögðu gert. Hæstv. ráðh. gaf skýringu á því, hvers eðlis þetta bókafulltrúastarf ætti að vera, það ætti að vera hliðstætt íþróttafulltrúanum og undir yfirstjórn fræðslumálastjóra. Þar með er skorið úr því, að þó að þessi embættismaður eigi að hafa sjálfstæði í ýmsum greinum og standa beint undir ráðh. að sumu leyti, þá verð ég að líta svo á, að hann sé undirmaður fræðslumálastjóra. Það er ekki ósvipað því eins og ráðuneytin skiptast í deildir, og mér skilst, að hann verði þá svipað settur og deildarstjórar í ráðuneytunum, sem a.m.k. að forminu til heyra undir skrifstofustjórana. En þó að ég treysti mér ekki til að segja um það, hvort þetta starf, bókafulltrúastarfið, verður fullt starf, sem ástæða er til að launa með fullum starfslaunum, þá finnst mér svona í fljótu bragði, að það mundi ekki verða fullt starf, og þá held ég, að hentugt væri, úr því að þessi embættismaður á að vera undirmaður fræðslumálastjóra, að hann ynni á fræðslumálaskrifstofunni að almennum fræðslumálum, að svo miklu leyti sem hann þyrfti ekki að verja tímanum í þetta sérstaka starf. Ég minntist á gildistöku l. og það, að ekki er ákveðið í frv., hvenær þau öðlist gildi, og mundi það þá fara eftir almennum ákvæðum um það, hvenær l. öðlast gildi. En eins og hæstv. ráðh. sjálfur vék að, þá hafði ég í huga, að það kynni að vera óhentugt að láta þetta frv. öðlast gildi á miðju ári, einmitt vegna þess, að sveitarfélög og sýslu- og bæjarfélög hafa þegar gert sínar fjárhagsáætlanir og þá vitanlega ekki tekið tillit til þessara greiðslna, þar sem þær breytast, - og ekki einasta sveitarfélögin, heldur má segja það sama um ríkissjóð. Af þessu verða aukin útgjöld, sem ég er búinn að segja mína skoðun um, hvað há verði, og þá kynni að vera líka hentugt að taka tillit til þess, að það er ekki gert ráð fyrir þessum útgjöldum í núgildandi fjárlögum. Finnst mér þetta vera til athugunar. En viðvíkjandi því, að þetta mál þurfi að undirbúa og jafnvel þó að lögin að öðru leyti öðluðust ekki gildi, þá kynni að vera nauðsynlegt, að ákvæðið um bókafulltrúann öðlaðist með einhverjum hætti gildi, þá kann það að vera rétt út af fyrir sig, og sé ég ekki annað en að því mætti koma fyrir í frumvarpinu. Um þetta efni get ég nú ekkert sagt fyrir hönd n. Þetta hefur ekki komið svo til tals í n. Þetta eru aðeins mínar eigin hugleiðingar. En það er sjálfsagt, að þetta atriði verði tekið nánar til athugunar í n., að því er mér finnst. Við hv. þm. S-Þ. (KK) get ég sagt svipað og hv. þm. Barð. um það, að sjálfsagt er að ræða við hann og taka mikið tillit til hans till. um það, ef hann vill fá einhverjar breytingar á skipun svæða, bókasafnshverfa, eins og það heitir í frv. Það er alveg rétt athugasemd hans, að þrír hreppar Suður-Þingeyjarsýslu sækja miklu meira til Akureyrar en Húsavíkur, og er í raun og veru óeðlilegt, a.m.k. með tvo af þessum hreppum, að þeir skuli vera í Suður-Þingeyjarsýslu. Þessir tveir hreppar, sem liggja við Eyjafjörð, ættu auðvitað að vera í Eyjafjarðarsýslu, því að það eru alls konar óþægindi, sem þessir menn hafa af því að þurfa að leita til sýslumannsins í Þingeyjarsýslu í staðinn fyrir að bregða sér yfir pollinn, t.d. á Svalbarðsströnd, og finna sýslumanninn í Eyjafjarðarsýslu. Veit ég ekki, hvort þetta með bókasafnið er nokkuð verra en ýmisleg önnur óþægindi, sem af þessu stafa. En þetta mun nú vera í frv. svona vegna þess, að yfirleitt er hér miðað við sýslur í frv. með mjög fáum undantekningum. Ég veit ekki, hvort það hentaði, skal þó ekkert fullyrða um það, að fara að ákveða sérstakt héraðsbókasafn á Grenivík eða á Svalbarðseyri. Ég hygg, að slíkt bókasafn hefði fremur lágar tekjur og yrði ekki umfangsmikið. En mér fyndist það vel athugandi, að þessir hreppar, a.m.k. tveir þeirra, væru látnir tilheyra Akureyri að þessu leyti, og væri hliðstætt því, að Borgarfjarðarsýslu er skipt samkvæmt frv. á milli Borgarness og Akraness.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki ætlað mér að taka hér til máls aftur, en út af einstökum atriðum, sem komu hér fram, þykir mér rétt að segja hér nokkur orð. Hæstv. dómsmrh. gat þess, að það væri engin ástæða til þess að fresta samþykkt þessa máls vegna þess gjalds, sem ákveðið er í frv. og ég ræddi um. Út af þessu vil ég segja, að það var ekki till. mín út af !fyrir sig. að málinu yrði frestað og sent til umsagnar þess vegna. Ég benti aðeins á, að á þessu stigi málsins væri ég ekki fær um að taka afstöðu til þess, fyrr en ég hefði rætt við viðkomandi aðila. En í sambandi við þetta vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., af því að ég sé ekki, að það sé tekið ákveðið fram í frv.: Hvaða viðurlög liggja við því hjá hreppsnefnd eða hreppsnefndum að greiða ekki það gjald, sem innt er hér af hendi? Ég sé ekki annað en að það geti verið þau einu viðurlög, að þeir aðilar fái ekki styrkinn. Ég sé ekki, að það sé neitt ákvæði um það í frv. hér, á hversu hátt ríkissjóður ætlar sér að innkalla þessi gjöld, eða hvaða viðurlög eru við því, ef þetta er ekki framkvæmt eins og l. ákveða. Sé það rétt skilið hjá mér, að það verði einu viðurlögin, að þeir fái ekki styrkinn úr ríkissjóði, þá er það á þeirra valdi sjálfra síðar meir, hvort þeir vilja nota þennan rétt, sem þeim er gefinn með 3. og 7. gr. laganna. Mér finnst einnig, að það ætti vel að geta komið til greina, að í staðinn fyrir að fyrirskipa um þetta hér sé gefin heimild til þess að stofna héraðsbókasöfn, eins og hér er talað um, en það sé ekki fyrirskipun; þá ráða mennirnir því sjálfir. Mér finnst einnig, að í Il. kafla ætti að vera heimild til þess, að tveir hreppar mættu sameinast um eitt bókasafn. Ég skal koma með dæmi. 
             Jú, það er rétt, enda er það alveg nauðsynlegt, vegna þess að það getur risið svo mikill kostnaður í sambandi við svona stofnanir, að ekki sé hægt fyrir fátæka hreppa að standa undir því. En sé það réttur skilningur minn, að engin viðurlög séu önnur en þau, sem ég hef þegar minnzt á, að það sé hætta á því, að þeir geti ekki fengið styrkinn, þá geta þeir náttúrlega sjálfir ráðið því, hvort þeir kjósa heldur að setja upp bókasafn, eins og ákveðið er í l., eða þá að missa framlagið úr ríkissjóði. Hvað snertir þá athugasemd, sem hv. frsm. gerði um Reykhóla, þá vil ég leyfa mér að henda honum á, að í 7. gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Úr bæjarsjóði kaupstaðar eða hreppssjóði kauptúns, þar sem safnið er staðsett, skal greiða safninu eigi minni fjárhæð en sem svarar 15 kr. á íbúa kaupstaðarins eða kauptúnsins.“ Nú er það vitanlegt, að Reykhólar eru ekki kaupstaður og ekki heldur kauptún. Ef þar verður sett niður héraðsbókasafn samkvæmt 3. gr., verður þá þetta gjald, 15 kr., látið gilda fyrir þann stað? Ef það er hugsunin, þá er æskilegt, að það kæmi beint fram í frv., að þetta gilti um hvern þann stað, þar sem héraðsbókasafn er sett niður, hvort sem það stendur í sveit eða í kaupstað eða kauptúni. Eins og gr. er ákveðin nú, mætti kannske skilja, að það ætti að setja upp héraðsbókasafn á Reykhólum, en það safn fengi þó engan veginn rétt samkv. 7. gr., enda mætti ekki leggja önnur gjöld á íbúana en samkvæmt II. kafla. Einnig segir í 11. gr.: „Í hverju sveitarfélagi utan þeirra kauptúna, þar sem héraðsbókasafn er starfandi, skal vera sveitarbókasafn.“ Mér finnst, að hér rekist á nokkuð í þessum tveimur gr., og vildi ég einmitt hafa bent á þetta atriði, og það þóttist ég hafa gert í minni fyrri ræðu, þó að það hafi þá ekki verið það skýrt, að hv. frsm. hafi skilið það. Ég vil síður en svo hafa nokkuð á móti því, að héraðsbókasafn sé sett upp á Reykhólum, en ég vil, að þessi ákvæði séu alveg skýr. Ég hygg, að þetta gildi einnig um Búðardal og kannske einhverja aðra staði á landinu, en það gildir a.m.k. um Reykhóla. Mér sýnist ekki, að það sé nægilega skýrt í frv., eins og það er nú, hvaða gjald slíkur staður ætti að greiða, fyrr en hann er orðinn það fjölmennur, að hann geti talizt kauptún. Þá vildi ég einnig spyrja hv. frsm. að því, hvernig skilja beri 22. gr. Þar stendur: „Heimilt er að stofna og reka bókasöfn með styrk af opinberu fé í heimavistarskólum (barnaskólum og framhaldsskólum), ef ekki er sveitar-, bæjar- eða héraðsbókasafn á staðnum, svo og í sjúkrahúsum.“ Ber þetta að skilja svo, að ef heimavistarskóli er á stað, þar sem er annaðhvort sveitarbókasafn eða héraðsbókasafn, þá fái ekki sá skóli neinn styrk til síns bókasafns? Nú er það alveg vitað, að fjöldamargir skólar hafa bókasöfn, þó að bókasafn sé í hreppnum. Ég geri t.d. ráð fyrir því, að húsmæðraskólinn á Staðarfelli eigi eitthvert bókasafn og haldi því áfram, jafnvel einnig í Hrútafirði. Er þá hugsað, að þessir skólar fái ekki neinn styrk fyrir sín bókasöfn, eftir að l. eru komin í gildi og bókasafn hefur verið sett upp í héraðinu, annaðhvort sem héraðsbókasafn eða sveitarbókasafn? Þetta fyndist mér að væri rétt að athuga. Þá er einnig sagt hér í 25. gr., að „öll almenningsbókasöfn, sem styrks njóta samkvæmt lögum þessum, skal geyma í góðum, rakalausum húsakynnum“. Ég veit ekki, nema það sé eðlilegt, að þessi krafa sé gerð, en þessi krafa hlýtur að hafa allmikil útgjöld í för með sér. Mér er það alveg ljóst, að í langflestum sveitarhéruðum á landinu eru þessi bókasöfn ekki geymd á stöðum, sem fullnægja þeim skilyrðum, sem hér er sagt í þessari gr., og mundi tvímælalaust kosta allmikið fé að koma bókasafninu í þau húsakynni, sem l. ákveða, auk þess sem mér finnst ekki óeðlilegt, að það væri gert líka að skilyrði, að bókasafnið skyldi vátryggt, en um það er ekkert sett í frv. Þetta eru nokkrar ábendingar, er ég vildi skýra frá, úr því að ég tók til máls á annað borð. Hvað snertir 3. brtt. á þskj. 419, við 27. gr., þá sýnist mér, að athuguðu máli, að hún sé alveg óþörf; ef gerðar eru á annað borð nokkrar breytingar á 27. gr., þá sé alveg óþarft að gera hana eins og n. leggur til, því að í 2. málsgr. 25. gr. stendur alveg ákveðið: „Allar bækur þeirra skal binda í traust band, jafnóðum sem því verður við komið.“ Og það er nákvæmlega sama fyrirskipunin og nú er lagt til að verði í 27. gr. samkvæmt þingskjalinu. Ég vildi aðeins benda á þetta, úr því að ég fór að ræða frv. almennt. Það er sýnilegt, að hæstv. ráðh. hefur ætlazt til þess með 27. gr., að það væri skylt að láta binda öll slík rit og varðveita þau, þ.e.a.s. þessi ákveðnu rit, sem þar er um rætt, og er það alveg óháð ákvæðum 25. gr. En þegar búið er að breyta því svo sem n. leggur til, þá er það orðið sama ákvæðið og kveðið er á um í 25. gr., og falla þá alveg eins þessar sérstöku bækur undir það ákvæði og aðrar bækur, sem safnið á, svo að mér sýnist, að það sé alveg óþarfi að samþ. till. eins og hún liggur fyrir hér frá nefndinni. Ég vil svo að síðustu mega spyrja hæstv. ráðh. að, hvort það sé ekki eðlilegra, að bókafulltrúi og þessi nýja stofnun heyri undir landsbókasafnið en undir fræðslumálastjóra, og hvort það sé ekki hægt að sameina þetta starf meira og betur í sambandi við þá starfsemi, sem þar er rekin, og með minni kostnaði fyrir ríkissjóð en að fara að stofna hér nýtt embætti við fræðslumálaskrifstofuna. Mér finnst það vera skyldara þeirri stofnun. Þetta er að vísu aukaatriði, en ég vildi þó hafa bent á, að það sé skyldara þeirri stofnun en fræðslumálaskrifstofunni. Að öðru leyti skal ég ekki ræða frekar um málið, en er að sjálfsögðu þakklátur hv. frsm. n. fyrir að vilja ræða við mig um hin einstöku atriði, sem við koma Barðastrandarsýslu.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að bókafulltrúinn er tengdur við starf fræðslumálastjóra eða skrifstofu, er sú, að í núgildandi lögum eru lestrarfélögin lögð undir eftirlit og stjórn fræðslumálastjóra, að svo miklu leyti sem ríkisvaldið hefur afskipti af þeim, og er það því í beztu samræmi við það, sem verið hefur, að halda þeim hætti, enda er þess að gæta, að landsbókasafnið er í eðli sínu töluvert öðruvísi en þessi almenningsbókasöfn. Það er annars eðlis, það er vísindabókasafn og geymslubókasafn miklu meira en þau söfn, sem hér er um að ræða. Það er ástæðulaust að vera að deila frekar um þetta með bandið á bókunum. Það er rétt, sem hv. þm. Barð. segir, að eftir brtt. n. er ákvæði í 27. gr. gert hliðstætt ákvæði í 25. gr. En ef n. vildi breyta því, sem var í frv., þá þurfti að flytja um það brtt. Það má segja, að það hefði mátt alveg eins fella niður sérákvæðið um bandið, eins og það er, en það er nú samkomulag um að endurskoða það atriði nánar, og þarf þá ekki frekar um það að ræða. Vera má, að það sé erfitt að koma því fram, að söfnin verði geymd í góðum, rakalausum húsakynnum, en vitanlega verður að gera þá kröfu til safnanna. Það er krafa, sem verður að framfylgja, eftir því sem færi er á. Hitt er annað mál, að þetta fer allt eftir því, hvað mögulegt er og hvers konar húsakynni eru til á hverjum stað, og verður að beita því með skynsemi. Ég tel hins vegar mjög koma til athugunar, hvort eigi að bæta því inn, að söfnin skuli vátryggja, og treysti því, að hv. n. athugi það. Varðandi fsp. hv. þm. Barð. út af 22. gr., þá sýnist mér hann eiginlega hafa misskilið þá grein nokkuð. Ætlunin er sú, að það á ekki að styrkja heimavistarskóla til að koma upp bókasafni, ef á sama stað er til eitt af þeim söfnum, sem talin eru á eftir. Við skulum segja, ef héraðs- eða sveitarbókasafn væri á Staðarfelli eða í Reykjaskóla, þá er ekki ætlunin, að þar verði einnig veittur styrkur til þess að koma upp sérstöku safni í heimavistarskólanum. En þó að væri til héraðsbókasafn í Dalasýslu og Vestur-Húnavatnssýslu og sveitarbókasafn í hlutaðeigandi hreppum, þá er auðvitað heimilt að styrkja safn í þessum heimavistarskólum, ef ekkert af söfnunum er staðsett í skólunum, því að það er auðvitað ástæðulaust að vera að koma upp tveimur söfnum á sama staðnum. Vonast ég til, að það liggi ljóst fyrir. Ég tel það rétta ábendingu hjá hv. þm. Barð., að þarna er gert ráð fyrir kauptúni í hreppum, þar sem ekki er víst, að kauptún sé fyrir hendi. Ég vildi beina því til hv. n. að athuga það. Það sýnist vera eins konar yfirsjón hjá n. að hafa gert ráð fyrir þessu. Loksins beindi hv. þm. því til mín, hvort ég teldi, að viðurlög eða hvaða viðurlög væru við því, ef ekki væru stofnuð þau söfn, sem lögin ákveða, hvort nokkuð væri þá við því að gera. Eftir lögunum er tvímælalaust, að það er skylt fyrir sýslufélögin að eiga hlut að stofnun slíks safns, og það er embættisvanræksla hjá sýslunefndarmönnum, ef þeir fullnægja ekki þessum lögum. Það fer þá sama veg og ef þeir með öðru móti vanrækja sína skyldu, að þá baka þeir sér ábyrgð að lögum fyrir það, og það er þá skylda rn. að hlutast til um, að viðeigandi refsiákvörðunum verði beitt, svo að ég tel, að sýslufélögin eða hlutaðeigandi hreppsfélög eftir atvikum megi ekki telja sér trú um, að þau geti bara sloppið með það að fá ekki opinbera styrkinn. Þar sem sagt er, að þetta sé skylt, þá er það skylda. Og ég legg áherzlu á, að það er mikilsvert að hafa um þetta skyldu, en ekki heimild, því að ef það væri einungis heimild, þá er í sjálfu sér mjög lítið breytt frá því, sem verið hefur, því að eins og hv. frsm., hv. 1. þm, Eyf., réttilega tók fram, þá eru ýmsir staðir á landinu, sem nú þegar gera jafnmikið, ef ekki meira en lögin segja, að gera skuli. Lögin beinast ekki fyrst og fremst að þessum aðilum, sem hafa sýnt sinn góða vilja og skilning, heldur að því að knýja hina til að feta í þeirra fótspor. Varðandi kostnaðinn hygg ég, að það hafi verið misskilningur hjá hv. frsm., að í grg. hér í frv. sé ekki tekið tillit til þeirrar lækkunar, sem samkomulag varð við n. um. Ég gerði einmitt ráðstafanir til, að þetta væri reiknað út, eftir að menn voru búnir að koma sér saman um lækkunina, og ég veit ekki betur en að það hafi verið gert. Ég hef ekki reiknað þetta sjálfur og get þess vegna ekki sagt það af eigin raun, en ég ætlaðist til þess, að það væri gert, og sá raunar, að búið var að skrifa nýjar tölur ofan í gamlar, og vona, að það hafi verið gert eftir þeim reglum, sem settar eru í frv.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil taka undir þau orð ýmissa hér, að mér þykir þetta mál merkilegt, og þakka hæstv. ráðh. fyrir að hafa borið það fram. Ég vildi benda á ákvæði 8. gr., þar sem ákveðið er, að stjórn bókasafna skuli skipuð 5 mönnum. Ég tel, að þetta sé óheppilegt í sveitunum, að það séu hafðir 5 menn. Ég hefði talið nægja að hafa 3 menn. Það getur vel verið, að það sé heppilegt að hafa 5 menn í kaupstöðunum og þar sem kaupstaðir og sveitir eiga saman safn, en þar sem sveit er eingöngu, mundi ég telja heppilegra, að stjórn safnsins væri skipuð þrem mönnum í staðinn fyrir fimm. Þetta vildi ég biðja n. að athuga fyrir 3. umr. Það þarf náttúrlega ekki að spyrjast fyrir um það, hvernig beri að skilja ákvæði 7. gr. varðandi gjaldið, 15 kr. á íbúa; það hlýtur að eiga þar við hreppinn í heild, enda þótt safnið sé staðsett í kauptúni innan hrepps. Ég get bent á ákveðið dæmi, Vík í Mýrdal. Þar er þorp með ákveðna tölu íbúa í þorpinu sjálfu. Það fylgir Hvammshreppi, sem er fjölmennari, en sveitin fylgir þessu kauptúni. Ég skil þetta þannig, að það sé allur hreppurinn, sem á þá að greiða þetta gjald; hygg, að það sé rétt skilið.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka oftar til máls, því að mér fannst hæstv. menntmrh. taka af mér ómakið að svara þeim fyrirspurnum, sem hv. þm. Barð. beindi til mín, enda skulu það verða aðeins fá orð, sem ég segi. Ég viðurkenni, að það er galli á frv., úr því að gert er ráð fyrir, að héraðsbókasafn geti verið annars staðar en í kauptúni, að tala þá aðelns um kauptún á öðrum stað í sambandi við kostnað af safninu. En eins og frv. er samið og byggt upp, þá hlýtur það að skiljast þannig, að mér finnst, að sá hreppur, sem Reykhólar eru í, verður að taka á sig sömu gjöld og um kauptún væri að ræða, og lagfæringin, ef ætti að halda hugsun frv., yrði þá aðeins sú að fella úr orðið „kauptún“, því að það er óþarft, en nægir að tala aðeins um bæ eða sveit. Ég minnist ekki á 22. né 25. gr. frv., því að hæstv. ráðh. skýrði þær alveg nægilega. Viðvíkjandi brtt. n. við 27. gr. vil ég undirstrika það, sem hæstv. ráðh. hér sagði, að brtt. er ekki óþörf hjá n., vegna þess að í þeirri gr. er lögð ríkari skylda á um það að binda þessar bækur, sem hið opinbera sendir, heldur en aðrar bækur. Það er almenn skylda að binda bækur, eftir því sem við verður komið, og brtt. n. er í raun og veru ekki um annað en að hafa hliðstætt ákvæði um bækur, sem sendar eru af opinberri hálfu. Það kann vel að vera, sem hæstv. ráðh. segir, að ég hafi misskilið það viðvíkjandi kostnaðinum, hvenær hann sé reiknaður. Ég hef nú eiginlega hvorki skilið né misskilið, að því er þetta snertir, en ég þóttist fá upplýsingar um hitt og byggði á því. Ekki hef ég rannsakað það svo ýtarlega, hvort réttara er, en þar sem ekki var dregið mjög mikið úr kostnaði við nýja yfirferð frv., áður en það var lagt fram, þá skiptir þetta ekki mjög miklu máli. Hitt er vitanlegt, að það er miðað við allan kostnaðinn. Kostnaðaráætlunin er miðuð við allan kostnað af þessum framkvæmdum, og þá er auðvitað rétt að draga það frá, sem hingað til hefur verið veitt á fjárl. til einstakra bókasafna og lestrarfélaga. Þá hygg ég, að það láti mjög nærri, sem ég sagði í minni fyrstu ræðu um kostnaðarauka ríkissjóðs af þessum lögum.



Herra forseti. Frv. það um breyt. á l. um eyðingu refa og minka, sem nú er til umr., er komið frá hv. Nd. Í þeirri mynd, sem það er nú, fjallar það eingöngu um að hækka verðlaun þau, sem veitt eru samkv. núgildandi l. fyrir unnin hlaupadýr, refi og minka, úr 60 kr. á dýr í 180 kr. fyrir refi og 90 kr. fyrir minka, Hefur landbn. fyrir sitt leyti fallizt á að leggja til, að frv. verði að þessu leyti samþ. óbreytt. N. hefur rætt þetta mál á nokkrum fundum og eins og sjá má á nál. leitað sér ýmissa upplýsinga um framkvæmd l. um eyðingu refa og minka. Leitaði hún til atvmrn., sem hafði ekki önnur gögn um framkvæmd l. en heildarkostnað hvers árs. Ég tek hér skýrslu fyrir árið 1953, og er hún prentuð sem fskj. með nál. Sýnir hún kostnað hverrar sýslu það ár og heildarkostnað landsins alls. Eins og skýrslan ber með sér, er kostnaður í hinum einstöku sýslum mjög mismunandi. Hæstur er hann í Norður-Múlasýslu, eða kr. 91612.58, en heildarkostnaður alls landsins vegna refa- og minkaveiða er það ár kr. 836692.73. Þá leitaði n. einnig til allra sýslumanna um framkvæmd og árangur refa- og minkaveiðanna og kostnað við þær, sundurliðað fyrir hverja tegund. Flestir sýslumenn hafa sent svör, en við athugun þeirra kom í ljós, að þá skorti gögn til þess að gefa sundurliðaðar skýrslur, svo sem n. óskaði eftir og greint er frá í nál. Til þess þó að gefa nokkra hugmynd um niðurstöðuna skal ég nefna nokkrar sýslur, sem tölur hafa borizt frá um unnin dýr, fjölda refa og minka, árið 1953. Um heildarkostnað vil ég vísa til fylgiskjals þess frá atvmrn., sem prentað er með nál. Ég nefni þá fyrst Skagafjarðarsýslu, en þaðan hafa borizt greinilegastar skýrslur, enda hefur sýslumaðurinn þar látið prenta eyðublöð, sem eru svo útfyllt í hreppunum, samhliða því sem reikningar yfir kostnað við vinnsluna eru gerðir. Á árinu 1953 er útkoman þessi: Unnin gren 23, unnin grendýr 33, unnin hlaupadýr 12, yrðlingar á grenjum 85 og minkar 55. Um Norður-Múlasýslu segir sýslumaður, með leyfi hæstv. forseta: „Alls virðast hafa veiðzt á árinu 76 refir fullorðnir og 172 yrðlingar.“ Í Barðastrandarsýslu verður talan þessi: 18 gren, 22 grendýr, 45 yrðlingar og 118 hlaupadýr. Í Ísafjarðarsýslu er tala grenja talin 23 og grendýr 60. Við þá tölu vil ég gera þá aths., að sjáanlega eru þarna taldir með yrðlingar, sem hafa unnizt á grenjum, enda setur sýslumaðurinn spurningarmerki við þessa tölu. Hlaupadýr, sem unnin hafa verið, eru 171. Í Eyjafjarðarsýslu eru 8 gren, 15 grendýr, yrðlingar 24, hlaupadýr 8. Í Suður-Múlasýslu 17 gren, 21 grendýr, 44 yrðlingar og 1 hlaupadýr. Í Austur-Skaftafellssýslu 30 refir og 95 yrðlingar. Ekki hefur n. borizt nema ein skýrsla, er sýni þróun þessara mála frá ári til árs. Er hún úr Skagafjarðarsýslu og sýnir heildarkostnað við refa- og minkavinnslu árin 1950–53, að báðum meðtöldum, eða eftir að l. frá 1949 tóku gildi. 1950 var heildarkostnaðurinn kr. 28038.59. Þar af var kostnaðurinn vegna vinnslu minka 180 kr. Árið 1951 er heildarkostnaðurinn kr. 36536.42, þar af vinnsla minka kr. 1170,00. Árið 1952 er heildarkostnaður kr. 45823.68, þar af kostnaður við minka kr. 2500.00. Og 1953 er heildarkostnaðurinn kr. 49922.18, þar af kostnaður við vinnslu minka kr. 3300.00. Þetta er aðeins einstakt dæmi, tekið sem sýnishorn, sem hefur vitanlega aðeins gildi fyrir þessa einu sýslu. Þessi dæmi frá nokkrum sýslum eru talin upp til þess að sýna, hversu mikið verkefni refa- og minkavinnslan er um allt land, sem aftur á móti sannar það, hve áríðandi er að halda þessum morðvörgum í skefjum með öllum þeim ráðum, sem tiltæk eru. Eins og öllum er kunnugt, hefur refurinn verið morðvargur í sauðahjörð landsmanna frá fyrstu tíð. Hefur jafnan verið reynt að útrýma melrökkum með öllum þeim tækjum, sem hver kynslóð hefur haft yfir að ráða. Ekki eru mér kunnug opinber fyrirmæli um eyðingu refa á fyrri öldum, en 1890 eru þó sett lög um heimild fyrir sýslunefndir til að setja reglugerðir um eyðingu refa, sem amtsráð skal staðfesta. Eru l. þessi byggð á tilskipun um sveitarstjórn á Íslandi frá 1872. Lögum þessum er svo lítils háttar breytt með l. nr. 36 frá 1893, eða nánari skilgreining á löndum þeim, sem sveitarsjóðir skulu kosta vinnslu á, en það er í heimalöndum, í almenningum og á afréttum þeim, sem sveitarfélögin eiga. Enn er l. breytt 1919. Gera þau l. enn ráð fyrir reglugerðum sýslunefnda, sem nú skulu staðfestast af stjórnarráðinu. Þó er eitt nýmæli í þeim l., sem ekki hefur verið tekið upp við endursamningu l. síðan. Í 3. gr. l. eru fyrirmæli um það, að skýrslur um eyðingu refa og útlagðan kostnað við hana skuli gerðar af framkvæmdarstjórn refaeyðingarsvæða, hvers um sig, eftir fyrirmynd, er stjórnarráðið semur og sendir sýslumanni eða bæjarfógeta fyrir lok hvers árs. Átti að senda skýrslur þessar sýslunefnd eða bæjarstjórn, sem leiðrétta átti þær, ef ástæða var til. Síðan skyldu þær sendar til stjórnarráðsins, sem birta átti þær sem aðrar skýrslur um landshagi á Íslandi. Árið 1933 var svo l. enn breytt, og eru það fyrstu heildarlög um eyðingu refa fyrir landið allt, reglugerðir einstakra sýslna ekki lengur fyrirskipaðar, leyfðar um einstök atriði, en bannaðar, ef þær koma í bága við l. Lög þessi, nr. 108 1933, um refaveiðar og loðdýrarækt, marka ekki nýja stefnu um vinnslu refa. Þau eru einkum einkennd af refaeldinu, sem þá átti sitt blómaskeið, og hinu háa verði, sem þá var á yrðlingum. Loks eru svo núgildandi lög, nr. 56 1949. Merkasta nýmæli þeirra var, að nú er kostnaði við refa- og minkavinnslu skipt á milli ríkis, sýslufélags og hreppsfélaga, enda var svo komið, einkum eftir að óhappið um innflutning og lausagang minkanna átti sér stað, að fátækum og fámennum, en landstórum hreppum var orðið ofviða að halda vargdýrum þessum svo í skefjum sem þjóðarnauðsyn krefst. Enn er á ferðinni breyt. á þessum l. Eins og frv. er nú, er stefnt að því að hvetja menn til að vinna dýr þessi á öllum tímum árs með auknum verðlaunum fyrir unnin hlaupadýr. Eins og ég gat um áður, mælir n. með því, að ákvæði frv. um hækkun verðlauna verði samþ. óbreytt. Það hefði verið fróðlegt og æskilegt, ef hægt hefði verið að gera sér grein fyrir því, hver meðalkostnaður væri við að vinna dýr á grenjum. En því miður eru engar þær skýrslur, sem n. hefur undir höndum, svo gerðar, að leyfilegt sé að koma með svo mikið sem ágizkunartölur. Þó benda líkur til, að kostnaður við vinnslu grendýra verði sízt lægri en verðlaun þau, er frv. ákveður fyrir refi, eða 180 kr. á dýr. Á þeirri skoðun meðal annars byggir n. meðmæli sín um, að verðlaunaákvæði frv. verði samþ. óbreytt. En eins og nál. greinir frá, er n. sammála um að leggja til, að fleiri breyt. verði gerðar á l. Eru þær í fjórum liðum. Skal ég aðeins minnast á þær, en vísa að öðru leyti til nál. 1. og 4. brtt. n. lúta að því að fyrirbyggja, að lönd verði út undan við vinnslu, þar sem svo hagar til, að hreppar fara í eyði, eins og nú eru dæmi til, eða í löndum, sem kaupstaðir eiga, en um skyldu þeirra til að annast vinnslu í löndum sínum er ekkert fram tekið í núgildandi l. Það er aðeins talað um sýslumenn, sýslunefndir og hreppsnefndir, en bæjarfógetar og bæjarstjórnir ekki nefndar. Afrit af bréfi sýslumanns Skagafjarðarsýslu til bæjarfógetans á Siglufirði og Ólafsfirði, sem fylgdi skýrslu sýslumanns til n., staðfestir réttmæti og nauðsyn 4. brtt. 2. brtt., sem n. ber fram, er um það, að eitra skuli árlega fyrir refi og minka. Læt ég að mestu nægja að vísa til nál. um nauðsyn þess að eitra rækilega. Því skal þó bætt við, að Sigurður Sigurðsson, bæjarfógeti og sýslumaður á Sauðárkróki, segir í skýrslu sinni orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar hygg ég, að haldkvæmasta ráðið til útrýmingar refum sé að eitra fyrir þá.“ Þetta segir bæjarfógeti. Ég get um leið sagt, að áratuga reynsla mín staðfestir þetta álit sýslumannsins. Þá er aðeins ógetið einnar brtt. n., sem er hin 3. í röðinni, en hún mælir svo fyrir, að gera skuli skýrslur um eyðingu refa og minka, er sýni árangur og kostnað við hverja tegund um sig. Eins og ég gat um áður, þá voru fyrirmæli um slíka skýrslugerð í l. frá 1919. N. lítur svo á, að slík nákvæm skýrslugerð geti í framtíðinni gefið bendingar um, hverjar séu hinar hagkvæmustu vinnsluaðferðir, og lagt grundvöll fyrir betri árangri í stríðinu við þessi skaðlegu vargdýr. Að svo mæltu leyfi ég mér fyrir hönd n. að óska þess, að hv. d. samþykki till. hennar og afgr. frv. til 3. umr. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Það var að ég hygg á síðasta fundi þessarar hv. d., að hæstv. forseti lýsti eftir nokkrum málum, sem hefði verið vísað til nefnda, en lægju þar enn óafgreidd. Af þessu tilefni vil ég taka fram, að í samgmn. liggur fyrir frv. til l. um breyt. á vegalögum, sem hefur ekki verið tekið til afgreiðslu enn þá. Sá háttur hefur verið hafður á um afgreiðslu þessara mála, að samvinnunefnd samgöngumála, þ. e. a. s. samgmn. beggja d. hafa leyst þessi mál sameiginlega í samráði við vegamálastjóra og flutningsmenn brtt. um vegalögin. Sá háttur mun enn verða hafður á um þetta mál, sem nú liggur fyrir, og sömuleiðis sams konar mál, sem liggur fyrir í Nd. En það, að þetta hefur dregizt nokkuð lengi og um of, er vegna þess m. a., að vegamálastjóri var veikur í vetur og gat lítið eða ekkert sinnt störfum allan þann tíma, sem Alþ. sat fyrir áramót, og var lítið kominn til starfa, þegar þingi var frestað í desember s. l. En hann hefur haft þessi mál til meðferðar núna, og ég átti tal við hann í síma í fyrradag, og þá sagði hann, að þetta mál væri í athugun hjá sér og hann mundi hafa sínar athugasemdir tilbúnar í næstu viku, og þá verður málið tekið fyrir.

Forseti (GíslJ): Út af upplýsingum frá hv. formanni samgmn., sem ég þakka honum fyrir, vil ég taka það fram, að ég mun ekki sjá mér fært að geyma þetta mál lengur en í lengsta lagi til fimmtudags í næstu viku og mun þá taka málið á dagskrá, ef ekki koma fram sérstakar beiðnir um að fresta málinu eða fyrir liggja aðrar orsakir. Málið hefur legið í n. síðan 25. okt., vegamálastjóri hefur verið við störf síðan á nýári, og ég sé enga ástæðu til þess að geyma málið lengur, en mun hins vegar eftir þessum upplýsingum ekki taka málið á dagskrá þangað til.