Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta til l. um breyt. á l. nr. 88, um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála, fjárfestingarmála o. fl., er stjórnarfrv. og er flutt til staðfestingar á samhljóða brb.- lögum frá því í septembermánuði s.l. Frv. felur í sér þá einu breytingu frá áður gildandi lögum, að forstöðumönnum innflutningsskrifstofunnar verði fjölgað um tvo, úr tveimur í fjóra. Ástæðurnar fyrir þessari breytingu eru svo alkunnar og augljósar, að naumast er ástæða til að fara um þær mörgum orðum. Fáir menn fara með öllu meira vald í þjóðfélaginu en þeir, sem stýra þessari stofnun. Þeir hafa með höndum ráðstafanir á mestum hluta gjaldeyris þjóðarinnar, veitingu allra leyfa til fjárfestingar og yfirstjórn verðlagsmála. Það er því mikils um vert, að allir borgarar landsins séu og finni sig jafnréttháa gagnvart slíkri stofnun, en á því hefur þótt nokkur misbrestur, að ekki sé fastar að orði kveðið, með þeirri skipan, sem verið hefur að undanförnu. Á hinn bóginn er augljóst, að störf innflutningsskrifstofunnar eru raunverulega framkvæmd í umboði ríkisstj. á hverjum tíma og á hennar ábyrgð. Gat því ekki farið hjá því, að ný ríkisstj. hlyti að gera þær breytingar á forstöðu stofnunarinnar, sem tryggðu þar aðild allra þeirra stjórnmálaflokka, sem að henni standa, jafnframt því sem stjórnarandstöðuflokkurinn héldi þar sínum fulltrúa, og virðist, að allir mættu una þeirri skipan. Fjhn. hefur athugað þetta frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. En rétt er að geta þess, að tveir nm., hv. 6. þm. Reykv. (GTh) og hv. þm. Vestm. (JJós), voru fjarstaddir við afgreiðslu málsins úr n. og eiga því ekki hlut að nál.



Herra forseti. Frv. til l. um Háskóla Íslands, sem hér er á dagskrá til 2. umr., er stjfrv. Þegar frv. var til 1. umr. hér í hv. þd., gerði hæstv. menntmrh. grein fyrir efni þess í megindráttum og skýrði frá undirbúningi þess. Er því ekki efni til að endurtaka neitt af því. Menntmn. hv. d. hefur farið yfir frv., athugað það og rætt. Þá hefur sama n. einnig athugað frv. til laga um stofnun prófessorsembættis við verkfræðideild Háskóla Íslands og starfrækslu rannsóknarstofu til geislamælinga og frv. til l. um breyt. á l. nr. 16 12. marz 1947, um menntun kennara. Hæstv. menntmrh. hefur einnig gert grein fyrir frv. þessum í framsögu. Þegar mál þessi voru til 1. umr. hér í hv. þd., benti hv. þm. N-M. á, að vert væri að athuga, hvort ekki mætti steypa saman þessum frv. í eina heild, þar sem þau öll, háskólafrumvarpið og einnig hin tvö, er ég nefndi, fjölluðu um Háskóla Íslands. Menntmn. athugaði þetta sérstaklega og þóttist komast að raun um, að skynsamlegt og heppilegt væri að fella frumvörpin saman í eina heild. Miðast tillögur n. við þetta, þannig að efni hinna tveggja frv., er ég nefndi, felst í brtt. nefndarinnar við frv. til l. um Háskóla Íslands, sem hér er á dagskrá. Leggur menntmn. til, að frv. verði samþ. í því formi. Skylt er þó að geta þess, að einn nefndarmanna, hv. 4. landsk., var ekki viðstaddur, er málið var afgreitt endanlega á nefndarfundi, en mér er kunnugt um, að hann er sammála n. í þessu. Í nál. menntmn. á þskj. 502 er þess getið, hverjir hafa sent umsagnir um frumvörpin, háskólafrumvarpið og hin tvö fylgifrumvörp þess, ef svo mætti að orði komast. Allir þessir aðilar mæla með því, að frumvörpin verði samþ., en koma með nokkrar till. til breytinga sumir hverjir. Í 1. mgr. 7. gr. frv. segir, að menntmrh. skipi háskólaritara að fengnum tillögum háskólaráðs. Háskólaráð telur hins vegar rétt, að ráðherra skipi ritara samkv. till. háskólaráðs. Í þessari till. háskólaráðs feist það, að ráðh. er bundinn við till. háskólaráðs og hefur ekki heimild til að veita öðrum háskólaritaraembætti en þeim, sem meiri hluti háskólaráðs leggur til. Hins vegar bæri hann embættislega ábyrgð á veitingunni engu að síður. Þessari till. háskólaráðs vorum við hv. þm. Barð. andvígir, en hv. 6. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Árn. gerðu ráð fyrir að flytja brtt. í þessa átt. Í 1. mgr. 11. gr. segir, að ráðherra skipi dósenta að fengnum tillögum háskóladeildar. Háskólaráð vill hins vegar haga þessu á sama veg og um háskólaritara að sínu leyti, að dósentsembættin verði veitt samkv. till. háskóladeildar. Við hv. þm. Barð. vorum einnig andvígir þessari till. háskólaráðs, en þeir hv. 6. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Árn. gerðu einnig ráð fyrir að flytja brtt. í samræmi við óskir háskólans. Þá eru í il. gr. frv. ákvæði um það, að skipuð skuli dómnefnd þriggja manna til þess að dæma um hæfi umsækjenda um prófessorsembætti og jafnvel önnur kennaraembætti við háskólann. Skal háskólaráð skipa einn dómnefndarmann, deild sú, sem kennarinn á að starfa við, annan, en menntmrh. hinn þriðja. Dómnefndin á að láta uppi rökstutt álit um vísindastörf umsækjanda, námsferil og störf og kveða á um, hvort hann sé hæfur eða ekki hæfur til að gegna embættinu. Álitsgerð nefndarinnar skal höfð til hliðsjónar, er embættið er veitt, og má engum veita prófessorsembætti, nema meiri hl. dómnefndar telji hann hæfan til þess. Háskólaráð telur hins vegar rétt, að þessu sé hagað með þeim hætti, að ráðherra sé skylt að veita umsækjanda embætti, ef dómnefnd er sammála um að telja hann hæfastan og meiri hluti deildarmanna er á sama máli. Þeir hv. 6. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Árn. ráðgerðu að flytja brtt. í samræmi við þetta. Við hv. þm. Barð. vorum andvígir þessu af sömu ástæðum og fyrr, að hér er ætlazt til þess, að veitingavaldið verði raunverulega tekið úr höndum æðsta handhafa framkvæmdavaldsins, en ráðh. beri eftir sem áður ábyrgð á veitingunni. Þá fellst háskólaráð á, að frv. verði sameinuð, og nokkrar fleiri aths. setur það fram, sem n. hefur tekið upp í brtt. sínar sumar hverjar. Skylt er að geta þess, að háskólaráð leggur áherzlu á, að enda þótt skoðanamunur sé um fáein atriði frv. og þá fyrst og fremst þau, sem ég nú hef nefnt, sé málið í heild sinni það mikils virði, að það vill fyrir sitt leyti ekki láta ágreining um þessi atriði tefja framgang þess. Í þessu felst það, að háskólaráð unir frv., eins og það er, og leggur áherzlu á, að það verði samþ. á þessu þingi, enda þótt örfá atriði séu þar á annan veg en það hefði helzt kosið. Þá hefur stúdentaráð háskólans ýmislegt við frv. að athuga. Í fyrsta lagi óskar það eftir, að stúdentar fái hlutdeild í stjórn háskólans, þannig að þeir eigi fulltrúa í háskólaráði og einnig á deildarfundum með atkvæðisrétti. Í frv. er hins vegar það nýmæli í 4. gr., 3. mgr., að heimilt sé að kveðja fulltrúa stúdenta á fundi háskólaráðs, einn eða fleiri, sem stúdentaráð nefnir til, þegar mál eru þar til meðferðar, sem varða sérstaklega stúdenta. Hafa fulltrúar stúdenta þar málfrelsi og tillögurétt, en ekki atkvæðisrétt. Samsvarandi ákvæði eru í 3. mgr. 14. gr. frv. um deildarfundi. Nefndinni þótti eftir atvikum skynsamlegt, að ekki yrði lengra farið að sinni, enda er háskólaráð því andvígt. Sýnist vel mega reyna, hversu vel þetta gefst, áður en lengra er haldið til móts við óskir stúdenta að þessu leyti. Þá telur stúdentaráð frv. skerða nokkuð akademískt frelsi, sem kallað er, m.a. þannig, að ráðgert er í 23. gr. frv. að setja í reglugerð háskólans ákvæði um eftirlit með námsástundun stúdenta; enn fremur séu í 30. gr. frv. of ströng ákvæði um, að stúdentum sé óheimilt að ganga undir próf, hafi þeir fallið tvísvar áður, er þeir þreyttu sams konar próf. Nokkur önnur atriði í svipuðum anda gera þeir athugasemdir við. Menntmn. hefur viljað koma til móts við óskir stúdenta um heimild til endurtekningar prófa. Felst það í 4. brtt. nefndarinnar á þskj. 542 um, að stúdent sé heimilt að þreyta próf tvívegis að nýju, hafi hann ekki staðizt það. Rök fyrir þessu eru þau, að vera kann, að jafnvel efnilegir menn vanræki nám af einhverjum ástæðum á tímabili, en taki sig á síðar. Gæti verið tjón að, ekki aðeins fyrir stúdent þann, sem í hlut á, heldur þjóðfélagið, ef slíkir menn væru útilokaðir frá prófi. Stjórn Sambands íslenzkra barnakennara fékk til umsagnar frv. um breyt. á l. um menntun kennara, sem menntmn. leggur til að fellt verði inn í háskólafrumvarpið. Óskar stjórn þess félagsskapar eftir, að ekki verði felld úr gildi 14. gr. laga nr. 16 1947, um menntun kennara. Grein þessi hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rétt til að stunda nám í uppeldisvísindum við stofnun þessa og taka þar próf hafa allir þeir, sem lokið hafa almennu kennaraprófi, svo og stúdentar.“ Að athuguðu máli, telur menntmn. rétt að verða við þessum tilmælum. Er því ætlazt til, að kennaraprófsmenn hafi heimild til að stunda nám í uppeldisfræðum við háskólann, svo sem ráð hafði verið gert fyrir í lögum um menntun kennara. Enn er ástæða til að nefna eitt atriði úr umsögnum um frumvörpin. Það er um orðið lyfsölufræði í 41. og 43. gr. frv. Lyfsölufræði er á erlendum málum pharmacia, en hefur í daglegu tali verið kölluð lyfjafræði hingað til. Stjórn Lyffræðingafélags Íslands óskar eftir, að fræðigreinin fái að halda því nafni, og er slík ósk ekki óeðlileg. Hér er þó sá hængur á, að í læknadeild háskólans er önnur fræðigrein, sem einnig ber nafnið lyfjafræði, heitir á erlendum málum pharmacology. Nú er gert ráð fyrir því í 43. og 41. gr. frv., að pbarmacia verði kennd í háskólanum. Ekki er viðhlítandi, að tvær fræðigreinar háskólans heiti sama nafni. Höfundar frv. hafa tekið upp nafnið lyfsölufræði. Enga hef ég fyrir hitt, sem eru ánægðir með það orð. Háskólinn leggur til, að í stað þess verði tekið upp orðið lyfefnafræði eða lyfgerðarfræði. Menntmn. hefur valið þann kost að leggja til, að orðið lyfefnafræði verði tekið upp í stað lyfsölufræði. Þess er þó vart að vænta, að lyffræðingar verði ánægðir með það heiti á fræðigreininni. Þeir munu ekki ánægðir með neitt nema sitt gamla heiti: lyfjafræði. Menntmn. vonar þá, að þeir sætti sig betur við orðið lyfefnafræði en lyfsölufræði. Hér vil ég geta þess, að þegar ég tók saman brtt. á þskj. 502 fyrir menntmn., hefur mér láðst að taka upp brtt. um fyrirsögn IX. kafla, en fyrirsögn þess kafla er í frv.: Kennsla í lyfsölufræði. Menntmn. mun því bera fram skriflega brtt. um þetta atriði, sem ég mun afhenda forseta og fara fram á við hann, að bann leiti afbrigða um, þannig að till. geti komizt að nú við þessa umr. Þá vil ég til þess að koma í veg fyrir hugsanlegan misskilning geta eins atriðis í sambandi við kennara í lyfefnafræði. í 11. gr. frv. segir svo m.a.: „Menntamálaráðherra skipar dósenta að fengnum tillögum háskóladeilda, en háskólaráðið ræður lektora, aukakennara“ o.s.frv. Í grg. um 43. gr. á bls. 26 í frv. segir um kennara í lyfsölufræði: „Yrði kennarinn ráðinn til þessara starfa af háskólaráði skv. tillögu læknadeildar.“ Hér er gert ráð fyrir því í grg., að kennarinn í lyfsölufræði eða lyfefnafræði, eins og menntmn. vill kalla það, verði lektor eða aukakennari. Lektorar og aukakennarar eru ráðnir um takmarkaðan tíma skv. frv. um háskólann. Hins vegar hefur menntmrh. tjáð mér, að setning sú, er ég vitnaði til í grg, hafi í hana komizt fyrir vangá þess starfsmanns ráðuneytisins, sem tók grg. saman. Hún hafði verið tekin úr grg. við frv. um kennslu í lyfefnafræði, sem samin var, áður en háskólafrumvarpið var samið. Kristinn Stefánsson forstöðumaður lyfjaverzlunar ríkisins og kennari við háskólann í lyfjafræði, þ.e. pharmaeology, sem væntanlega hefur yfirumsjón með kennslu í lyfefnafræði, hefur sent mér grg. um þetta mál, sem ég tel rétt að lesa, svo að þetta verði ljósara. Grg. er örstutt og er á þessa leið: „Það fyrirkomulag um ráðningu kennara í lyfsölufræði, sem gert er ráð fyrir í greinargerðinni,“ þ.e. grg. við háskólafrumvarpið, „er ekki í samræmi við anda frv. og eðli málsins, þar sem óhugsandi er, að maður, sem á bæði að annast kennslu í lyfsölufræði og vera eftirlitsmaður með lyfjabúðum„ verði ráðinn til stutts tíma í senn. Bæði eru störfin þess eðlis, að þá fyrst, er hlutaðeigandi hefur rækt þau í nokkur ár, má vænta þess, að hann hafi aflað sér þeirrar reynslu og náð þeim þroska, sem nauðsynlegur er, til þess að slík störf séu vel rækt. Í þessu sambandi má geta þess, að sá maður, sem haft hefur störf þessi með höndum undanfarin rúm níu ár, var í upphafi skipaður af ráðherra sem aðalkennari við Lyfjafræðingaskóla Íslands og eftirlitsmaður lyfjahúða og þá sem fastráðinn starfsmaður ríkisins. Nú má gera ráð fyrir, að þessi sami maður komi til með að gegna umræddu kennslustarfi í lyfsölufræði og hafi jafnframt eftirlit með lyfjabúðum, og væri þá ósanngjarnt að ætla honum ótryggari kjör en hann hefur haft sem starfsmaður ríkisins til þessa, en slíkt yrði óhjákvæmilegt, ef farið yrði eftir því ráðningarfyrirkomulagi, sem gert er ráð fyrir í grg. við 43. gr. frv. Má raunar telja vonlítið, að hæfur maður fáist til þessara starfa, nema því aðeins að hann verði fastráðinn kennari háskólans. Af því leiðir aftur, að væntanlegur kennari í lyfsölufræði við háskólann hlýtur að verða ráðinn sem dósent, sbr. 10. og 11. gr. frumvarpsins, en ekki sem lektor eða aukakennari.“ Þetta var grg. Kristins Stefánssonar. Ég tel skoðun hans á fullum rökum byggða, og samrýmanleg er hún því, sem hæstv. ráðh. hefur tjáð mér um þetta efni. Um brtt. menntmn. á þskj. 502 þarf ég ekki margt að segja umfram það, sem ég þegar hef rætt. 1. brtt., við 3. gr., er hugsuð sem varnagli við því, að þriðji hluti prófessora geti komið í veg fyrir lögmætt rektorskjör með því að taka ekki þátt í atkvgr. 2. brtt., við 9. gr., 2. málsgr., er aðeins orðalagsbreyting. - 3. brtt. er það nánast líka, en þar er fellt niður orðið eiturlyfjaneyzla. Nefndinni þótti réttara, að um slíka óreglu og einnig áfengisneyzlu væri kveðið á í reglugerð, en að almennt orðalag væri viðhaft um þetta í lögum. Um 4. brtt., við 30. gr., hef ég þegar rætt. 5., 6., 7. og 8. brtt. fjalla allar um atriði þau, sem fólust í þeim tveim frv., sem n. leggur til að felld verði inn í háskólafrumvarpið með þessum hætti. Þarf ekki frekar um það að ræða. Að endingu vil ég fara örfáum orðum um brtt., sem við hv. þm. Barð. flytjum á þskj. 503. Brtt. er við 2. gr., 3. mgr. Málsgrein þessi hljóðar svo í frv.: „Háskólaráð hefur úrskurðarvald í öllum málefnum háskólans og háskólastofnana, nema lög mæli öðruvísi. Háskólaráð fer með undirbúning þeirra mála, er leggja á fyrir stjórnarvöld eða löggjafarvöld og varða háskólann.“ Háskólinn er ríkisstofnun, eins og kunnugt er. Hann rekur að vísu tvö fyrirtæki, happdrættið og Tjarnarbíó, sem talsverðar tekjur eru af, en meginið af því fé, sem hann fær til umráða, er framlög úr ríkissjóði. Sýnist okkur flm. brtt., að því sé eðlilegra, að löggjafarvaldið ákveði berum orðum þau málefni, sem háskólaráð hefur úrskurðarvald um. Þau málefni eru mörg og margvísleg, eins og allir sjá, sem lesa frv. og þær reglugerðir, sem nú gilda, og líklegt er, að málefnum þessum fjölgi við setningu nýrra reglugerða. Slíkt finnst mér líka eðlilegt og sjálfsagt. Háskólinn hefur sérstöðu í þjóðfélaginu að þessu leyti og á að hafa sérstöðu. Hitt finnst okkur flm. brtt. óeðlilegt, að setja þurfi sérstök lög um, að háskólinn hafi ekki úrskurðarvald um þau málefni, sem ætlazt er til að ráðh. úrskurði. Þetta hefur að vísu verið á þennan hátt í núgildandi háskólalögum. Engu að síður sýnist okkur flm. brtt. ástæða til, að þessu verði breytt í það horf, sem við leggjum til, að háskólaráð hafi úrskurðarvald í málefnum háskólans og háskólastofnana, svo sem lög mæla og nánar segir í reglugerðum. Þá ætlumst við flm. brtt. til þess, að niður falli setningin: „Háskólaráð fer með undirbúning þeirra mála, er leggja á fyrir stjórnarvöld eða löggjafarvald og varða háskólann.“ Þessi setning er að vísu í núgildandi háskólalögum. Engu að síður sýnist okkur hún óþörf og jafnvel villandi. Það er tekið fram á öðrum stöðum í frv., meira að segja í næstu mgr. á eftir 4. mgr. 2. gr., að áður en lögum, er snerta háskólann eða háskólastofnanir, verði breytt eða við aukið, skuli leita umsagnar háskólaráðs svo og um nýmæli. Þá eru ákvæði í frv. um það, að reglugerðir um háskólann og stofnanir hans verði settar að fengnum tillögum háskólaráðs. Fleiri ákvæði svipaðs eðlis eru í frv. Þetta eru vitanlega eðlilegir og sjálfsagðir hlutir. En í setningunni: „Háskólaráð fer með undirbúning þeirra mála, er leggja á fyrir stjórnarvöld eða löggjafarvald og varða háskólann,“ - felst það, að ég ætla, að alþingismenn mega ekki bera fram frv. um nein málefni háskólans, nema háskólaráð hafi undirbúið málið. Ef einhverjum okkar yrði á að gera það á okkar eindæmi, ætti forseti líklega að vísa frv. frá, vegna þess að undirbúningur þess væri ekki samkvæmur þessu lagaboði. Sama eða svipað gilti, ef einhver áhugamaður um málefni háskólans vildi leggja fram einhverjar tillögur fyrir ráðherra um háskólann eða stofnanir hans. Ef einhver vildi t.d. gefa háskólanum gildan sjóð eða arfleiða hann að eignum sínum, mætti sá sami ekki semja skipulagsskrána, heldur yrði hann að fá það mál í hendur háskólaráði. Væntanlega tekur þó enginn eða mun taka þessa setningu bókstaflega, þó að áfram verði í lögum. og yrði því vonandi ekki tjón að henni. En óprýði er að henni í frv., og því leggjum við flm. brtt. til, að hún verði niður felld.



Herra forseti. Stjórn Háskóla Íslands og stofnana hans er falin rektor eða háskólaráði. Rektor skal vera prófessor og kosinu af prófessorum einum. Aðrir kennarar eru hvorki kjörgengir né hafa atkvæðisrétt við rektorskosningu samkvæmt háskólafrv. því, sem fyrir liggur. Í háskólaráði eiga sæti 5 prófessorar auk rektors, og eru forsetar háskóladeildanna sjálfkjörnir í þau sæti. Hver deild velur úr hópi prófessora sinna deildarforseta, og enn eiga prófessorar einir kennara atkvæðisrétt. Aðrir kennarar en prófessorar eiga hvorki kjörgengi né kosningarrétt í deildarforsetakosningum. Dósentar, lektorar, aukakennarar og aðstoðarkennarar eiga þannig engan atkvæðisrétt, þegar stjórn skólans er valin. Þó er hverri háskóladeild fyrir sig heimilað í frv. að ákveða, að dósentar og lektorar megi sitja deildarfundi og hafa þar atkvæðisrétt. Lengra en þetta þykir ekki fært að teygja sig í átt til lýðræðis og annarra mannréttinda á þeim stað. Með þessum ákvæðum frv. er stígið skref aftur á bak frá gildandi lögum, kosningarrétturinn með öðrum orðum þrengdur að mun. Í l. nr. 21/1936, um Háskóla Íslands, eru ákvæði um, að rektor skuli kosin af prófessorum og dósentum háskólans og að allir deildarkennarar eigi atkv. um kjör deildarforseta og þar með fulltrúa deildar í háskólaráð. En eftirleiðis skal engum treyst, nema prófessor sé. Mér eru ekki ljós nein frambærileg rök fyrir þessari skerðingu á kosningarrétti kennara í háskólanum, og ég hygg, að þau séu ekki til. Ástæðurnar hljóta að vera bæði annarlegar og léttvægar, hverjar sem þær eru. Það hlýtur að teljast óviðkunnanlegt í meira lagi að mismuna svo fastakennurum skólans sem gert er ráð fyrir í frv. Látum svo vera, að prófessorar séu einir kjörgengir í kosningum rektors og háskólaráðs, en að engum öðrum sé að lögum ætlaður kosningarréttur, er of langt gengið. Háskólinn mun áreiðanlega ekki gegna hlutverki sinn hóti betur, þótt farið verði að ganga aftur á bak á braut lýðfrelsis í kosningum innan hans. Alræði fárra manna er æ og alls staðar varhugavert og leiðir fyrr eða síðar til kyrkings og stöðnunar. Þetta ber ekki hvað sízt að varast í æðstu menntastofnun þjóðarinnar. Háskólinn má aldrei verða umráðasvæði fámennrar klíku, og hann má aldrei umlykjast kínverskum múr. Þar eins og annars staðar í þjóðlífinu á jafnan að ríkja andi frjálsræðis og jafnréttis. Á þskj. 507 legg ég til, að rektor háskólans skuli ekki aðeins kosinn af prófessorum, heldur einnig af dósentum og lektorum skólans, þótt prófessorar einir séu kjörgengir. Þar er einnig lagt til, að á fundum háskóladeilda skuli auk prófessora eiga sæti dósentar og lektorar, en öðrum kennurum gefinn kostur á að ræða þar mál, er sérstaklega varða kennslugreinar þeirra. Með þessum brtt. er leitazt við að draga úr þeim ágöllum, sem ég hef þegar bent á að væru í frv. Í ýtarlegri greinargerð, er frv. fylgir, er m.a. frá því sagt, að í l. um háskólann í Osló séu ákvæði um, að fulltrúar stúdenta eigi rétt á setu í háskólaráði og hafi þar málfrelsi, tillögurétt og atkvæðisrétt. Þarna mun höfundum frv. hafa þótt fulllangt gengið í lýðfrelsisátt. Þó hafa Oslóarlög orðið til þess, að í frv. var sett heimild til handa rektor að kveðja á fund háskólaráðs fulltrúa stúdenta, þegar þar eru rædd mál, sem varða sérstaklega stúdenta. Á þskj. 507 legg ég til, að í stað heimildar rektors komi skylda hans til að boða fulltrúa stúdenta á þá háskólaráðsfundi, er sérstaklega ræða málefni þeirra, og að fulltrúinn njóti þar ekki aðeins málfrelsis, heldur líka atkvæðisréttar. Ég teldi vel farið, að stúdentar ættu þess kost að leggja lóð á vogarskálarnar öðru hvoru,þegar mál háskólans eru rædd og ákvörðuð. Það mundi þroska ábyrgðartilfinningu hinna ungu manna, og það er mikils vert atriði. Það mundi einnig auka samstarf kennara og nemenda, glæða skilning hvorra um sig á hlutverki og starfi hinna, en slíkt er í öllum skólum talið æskilegt. Loks gæti það aðeins orðið til að hressa upp á anda skólans að hafa unga fólkið öðru hvoru með í ráðum. Í 11. gr. frv. eru ákvæði um, hvernig skipað skuli eða ráðið í kennarastöður skólans. Skal þriggja manna nefnd dæma um hæfni umsækjenda hverju sinni og láta uppi rökstutt álit um hæfni hvers eins. Í dómnefnd þessa nefnir háskólinn 2 menn, en ráðherra einn. Þá segir svo orðrétt í gr., með leyfi hæstv. forseta: „Álitsgerð n. skal höfð til hliðsjónar, er embættið er veitt, og má engum manni veita prófessorsembætti við háskólann, nema meiri hluti n. hafi látið í ljós það álit, að hann sé hæfur til þess.“ Við síðari hluta þessarar tilfærðu setningar langar mig að staldra ögn. Þar er ákvæði, er að vísu lætur lítið yfir sér við fyrstu sýn og virðist næsta sjálfsagt, en felur í sér varhugaverðan rétt til valdbeitingar. Með þessu ákvæði um, að engum megi veita prófessorsembætti, nema dómnefndarmeirihl., sem háskólaprófessorar skipa, hafi talið hann hæfan, er þessum sömu prófessorum veitt meira vald til embættaveitinga en skynsamlegt er að mínum dómi. Ákvæðið heimilar meiri hl. í dómnefnd að útiloka hvern umsækjanda sem vera skal, og galdurinn er aðeins sá að láta í ljós álit um, að hann sé óhæfur. Þar með heltist hann úr lest umsækjenda á miðri leið, og sá sem skipunarvaldið hefur, ráðherrann, fær eigi rönd við reist. Fyrir nokkrum árum var prófessorsembætti auglýst laust til umsóknar, og gáfu 4 umsækjendur sig fram. Nefnd dæmdi um hæfni þeirra. Dæmdi hún 3 hæfa og raðaði þeim í 1., 2. og 3. sæti. Hinn fjórða dæmdi hún óhæfan, enda þótt hann hvað námsferil og störf snerti uppfyllti sett skilyrði. Var það mál margra, er til þekktu, að með þessu væri umsækjandanum gert rangt til. Máske hefði hann átt að vera í 4. sæti, en óhæfan var ranglátt að dæma hann. Hvers vegna var það þó gert og hann þannig smánaður frammi fyrir alþjóð? Víst var um það, að hann átti ekki vinsældum að fagna meðal háskólamanna um þær mundir, og hitt var einnig talið þá, að hann styddi flokk þáverandi menntmrh. Hvort tveggja þetta er hugsanlegt að hafi haft áhrif á dómsúrskurð nefndarinnar. Valdið var hennar að útiloka manninn, og það gerði hún með því að dæma hann óhæfan, með réttu eða röngu, skulum við segja, en með þeim úrskurði voru hendur ráðh. tryggilega bundnar. Annað eins og þetta getur alltaf komið fyrir, en gegn því verður þó að sporna eftir mætti. Misbeiting á valdi af hálfu dómnefndar háskólans er þeim mun verri en misbeiting ráðh. sem dómnefndin hefur betri aðstöðu en hann til að láta fagsjónarmiðin ein ráða, en það á auðvitað við hér sem annars staðar, að allir erum við nú bara menn. Í brtt. minni við áðurnefndan málslið 11. gr. er farinn meðalvegur. Er í henni kveðið svo á, að ekki megi veita manni prófessorsembætti, ef dómnefndin hefur einróma látið í ljós það álit, að hann sé óhæfur til þess. Í till. kemur öll nefndin til skjalanna í stað meiri hl. hennar, eins og frv. ráðgerir, og ætti þá síður að vera hætta á, að umsækjendur yrðu ranglega dæmdir úr leik. Ég kem þá að 21. gr. frv., en hennar gat ég að nokkru við 1. umr. þessa máls. Í upphafi gr. segir, að hver sá, sem staðizt hefur stúdentspróf, eigi rétt á að verða skrásettur háskólaborgari, hafi hann greitt tilskilið gjald og ekki gerzt sekur um meiri háttar óhæfu. Er hér um að ræða eðlileg og sjálfsögð réttindi stúdenta til náms í háskóla. Þeir unglingar, sem að skyldunámi loknu ganga menntaveginn svokallaða, eru í 6 ár að búa sig undir stúdentspróf, sem raunverulega er inntökupróf í háskóla. Þeim á því að vera greið leið inn í deildir háskólans, þegar þessu prófi er náð, enda er upphaf 21. gr. í fullu samræmi við þann skilning. Þar er allt eins og vera skal. En síðar í gr. tekur að harðna á dalnum. Þar er fitjað upp á því, að háskólaráð geti upp á sitt eindæmi mælt svo fyrir í einfaldri samþykkt, að aðeins ákveðinn fjöldi stúdenta skuli skráður í deild árlega, og jafnframt, að þetta fárra manna háskólaráð megi velja og hafna úr hópi stúdenta eftir reglum, er það sjálft setur. Þetta ákvæði frv. um heimild til handa háskólaráði til að takmarka aðgang að þessari menntastofnun er fráleitt, og það er jafnfráleitt, þótt það sé ekki nýmæli, heldur hafi verið smeygt inn í lög árið 1941. Það er vansæmandi að láta þetta ákvæði standa í l. um Háskóla Íslands. Þangað eiga allir að geta sótt þá menntun, sem hugur þeirra stendur til, svo framarlega sem þeir hafa staðizt tilskilið próf, stúdentsprófið. Hlið háskólanna standa opin, þar er gestrisni ein af æðstu dyggðum, og þar er óspart veitt úr nægtabrunni vizku og vísinda. Sú skóladeild, sem tæki upp á því að loka dyrum til hálfs eða fulls, ætti ekki lengur heima í háskóla og skyldi burtræk gerð þaðan. Alma Mater, hin veitula móðir, eins og háskóli er oft nefndur í heiðursskyni, þolir ekki, að neinum verðugum sé útskúfað. Þetta heimildarákvæði er varhugavert á ýmsa lund. Fyrir gæti komið, að háskólaráð yrði einhvern tíma skipað svo forstokkuðum og skammsýnum mönnum, að til heimildarinnar yrði gripið. Þá yrði hópi ungra manna, sem í 6 ár hefðu búið sig undir háskólanám, stuggað frá eins og grípum úr túni. Þessum stúdentum yrði meinað að leggja stund á þá fræðigrein, sem þeir helzt hefðu kosið, og með því þvingaðir til að snúa sér að öðru, sem þeir hefðu síður áhuga á og máske minni hæfileika til. Hér yrði framið gróft ranglæti. Í grg. frv. er réttilega sagt, að brottvikning úr háskóla sé mjög örlagarík ákvörðun fyrir stúdent og vandamenn hans og sé því rík þörf á að búa sem tryggilegast um málsmeðferð í því sambandi. Þetta er hverju orði sannara. En skyldi hún ekki líka geta orðið örlagarík, sú ákvörðun að skella dyrum háskólans í lás við nefið á stúdent, sem árum saman hefur keppt að því marki að komast þar inn fyrir dyr? Háskóli Íslands var stofnaður 1911. Það voru ekki liðin mörg ár, þegar prófessorar hans tóku að gerast órólegir út af aðsókn manna að skólanum, og síðan hefur ekki linnt látum. Árið 1924 er skelfing háskólakennara komin í algleyming. Þá þegar krefjast ýmsir þeirra, að aðgangur að skólanum verði takmarkaður. Menn greindi að vísu á um, hvernig ætti að velja úr stúdentahópnum, enda hefur það lengst af síðan vafizt fyrir mönnum. Við setningu háskólans haustið 1924 komst þáverandi rektor, Guðmundur prófessor Hannesson, þannig að orði: „Stungið hefur verið upp á því að takmarka nemendatölu háskólans eftir þörfum landsins og láta prófeinkunnir skera úr. Mér stendur stuggur af þessari aðferð, því að löng reynsla sýnir, að allajafna eru afburðamenn engir framúrskarandi prófgarpar.“ Þannig fórust þessum látna afreksmanni orð, og var hann þó á þeim árum áhyggjufullur út af aðsókninni að skólanum. Ónáttúrleg útilokun frá skólagöngu mun alltaf gefast illa. Árið 1928 var hún reynd í menntaskólanum í Reykjavík. Þá var þeim skóla lokað að neðan nema fyrir ákveðna tölu nemenda, mig minnir 25. Í fyrsta sinn, er þetta kom til framkvæmda, var 17 nemendum, sem töldust tækir í 1. bekk menntaskólans, úthýst þaðan. Hvað skeði þá? Venzlamenn hinna útskúfuðu ungmenna stofnuðu nýjan skóla handa þeim og fengu einn af hinum áhyggjufullu prófessorum til að veita honum forstöðu. Það varð gagnið af þeirri skólalokun. Hvort sá bægslagangur varð til þess að flýta fyrir fjölgun menntaskóla í landinu, veit ég ekki, en ekki er mér grunlaust um það. Ef gripið yrði til þess ráðs að takmarka aðgang að deildum háskólans, mundi það valda margháttuðum óþægindum, sem ég skal ekki orðlengja um hér. Nokkrir hinna útskúfuðu stúdenta mundu leita inn í þær deildir, sem opnar væru, og þannig leggja stund á það sérnám, sem hugur þeirra hafði aldrei staðið til, en flestir þeirra útskúfuðu mundu með tilstyrk venzlamanna klífa þrítugan hamarinn til þess að fá numið það, sem þeir óska. Þeir mundu leita til annarra landa til náms og koma síðan heim með fullgild próf í trássi við hinn ógestrisna íslenzka háskóla. Það, sem þá aðallega hefðist upp úr krafsinu, væri stóraukinn námskostnaður. Það er mikill vandi lagður á herðar háskólaráðs að veita því umgetna heimild til lokunar, - ég held meiri vandi en það fær borið, sé á annað borð gert ráð fyrir, að hún verði nokkru sinni notuð. En eigi hún aldrei að notast, þá á hún ekki heldur að standa í lögum, því að hún er til engrar prýði. Ef einhvern tíma þarf að úthýsa stúdentum úr háskólanum, þá á það ekki að gerast af fámennu háskólaráði, heldur á þar að koma til mat og úrskurður þjóðarinnar í heild. Um það vandamál ætti sjálf þjóðarsamkoman, hið háa Alþingi, þá að fjalla, ef til kæmi. Því legg ég eindregið til, að lokunarákvæðið í 21. gr. frv. sé burtu fellt. Í Háskóla Íslands á að vera hátt til lofts og vítt til veggja. Hann er æðsta menntastofnun þjóðarinnar, til fyrir hana og kostaður af henni. Engum Íslendingi er Háskóli Íslands óviðkomandi, og öll þjóðin á að fylgjast með störfum hans. Það, sem þar er vel gert, á að lofa, en hitt að vita, sem miður fer. Háskólinn má aldrei verða ríki í ríkinu. Sá skilningur má ekki verða drottnandi, að háskólinn geti verið sjálfum sér nógur né þar megi enginn nærri málum koma, nema prófessor sé. Þröngsýni og gikksháttur eiga að vera þessum skóla framandi. Það má vel vera, að erlendis finnist háskólar, sem geti að skaðlausu notið alræðis um sín mál og krafizt afskiptaleysis þjóðar og ríkisvalds. Þar eru þá aðstæður aðrar. Stórþjóðir eiga sér marga háskóla, og milli þeirra er samkeppni, sem knýr þá nauðuga, viljuga til dáða. Háskólinn hér á engan keppinaut, og það er vissulega annmarki. Ef slíkur skóli einangrar sig, lokar sig inni í sjálfum sér, þykist sjálfum sér nægur og bannar alla íhlutun um mál sín, þá er hann í hættu staddur. Þá vofir yfir honum stöðnun, forpokun og afturför. Gegn slíku verður hann sjálfur og öll þjóðin að berjast. Prófessorarnir ættu ekki að óska alræðisvalds um málefni skólans né frábiðja sér afskipti annarra um mál hans. Slíkt mundi ekki bera vott um góðan skilning á þörfum skólans. Skólinn er ekki fyrst og fremst til fyrir kennara og nemendur, heldur alla þjóðina, og því á hún að ráða þar miklu. Með brtt. á þskj. 507 er leitazt við að sníða burt nokkra agnúa á frv. til laga um Háskóla Íslands. Með samþykkt þeirri mundi dálítið spor stigið burt frá fámennisveldi í háskólanum og þeim hættum, sem því eru samfara. Áhrifa fleiri hæfra manna á velferðarmál hans mundi gæta, en af því getur ekki annað leitt en víðari sjóndeildarhring og aukinn þroska. Þetta er stórt og mikilsvert atriði, og því hef ég gerzt um það nokkuð fjölorður.



Herra forseti. Mig langar til að fara fáeinum orðum um þær brtt. frá hv. landsk. þm. (AG), sem hann hefur flutt á þskj. 507. Hin fyrsta lýtur að rektorskjöri. Hv. þm. sagði, að sú skipan, sem gert væri ráð fyrir í frv., væri spor aftur á bak, þ.e. að skertur væri réttur nokkurs hluta þeirra manna, sem nú hefðu rétt til rektorskjörs, til þess að njóta hans áfram. Þetta er á misskilningi byggt, og sá misskilningur liggur í því, að dósentsheitið á að verða heiti á annars konar starfsmönnum framvegis en það er nú. Eðli dósentsembættisins breytist, ef þetta frv. nær fram að ganga. Nú er rektor kjörinn af prófessorum og dósentum, en fastir kennarar háskólans eru nú prófessorar og dósentar, sem svo eru nefndir. Nú er gert ráð fyrir, að allir fastir kennarar háskólans, sem hafa kennslu við háskólann að aðalstarfi, skuli heita prófessorar, þ.e. þeir, sem nú bera embættisheitið dósent, skulu, ef frv. nær fram að ganga, verða prófessorar þegar í stað, en samkvæmt gildandi lögum eiga þeir ekki að verða prófessorar, fyrr en 6 ár eru liðin frá skipun þeirra sem dósenta. Nákvæmlega sömu mennirnir og sams konar hópur manna mun því framvegis geta kosið rektor og nú. Nú kjósa þeir menn rektor, sem gegna kennaraembætti við háskólann sem aðalstarfi, og svo mun auðvitað verða framvegis. Mér vítanlega hefur aldrei komið fram till. um, að þeir menn, sem nú eru nefndir lektorar eða aukakennarar, geti átt þátt í rektorskjöri. Samkvæmt þessu frv. mun nokkur hluti þeirra, sem nú heita lektorar eða aukakennarar, fá dósentstitil. Ég tel ekki eðlilegt, að þeir menn eigi þátt í rektorskjöri, sem gegna aðalstarfi í þágu annarrar stofnunar, en hafa aðeins sem aukastarf að kenna einhverja grein við háskólann. Þess vegna tel ég, að það, að menn, sem nú eru aukakennarar eða lektorar, fá dósentstitil, eigi ekki að veita þeim atkvæðisrétt við rektorskjör. Sú staðreynd, að dósentar hafa nú slíkan kosningarrétt, af því að þeir hafa kennslu við háskólann sem aðalstarf, á ekki að geta fylgt dósentsembættinu, eftir að það gerbreytir um eðli. Þess vegna er það misskilningur hjá hv. þm., að hér sé um að ræða spor aftur á bak. Það er um að ræða að láta nákvæmlega sömu skipun haldast við rektorskjör og nú á sér stað, og vona ég, að hann geti fallizt á þessa röksemdafærslu. Um hitt má svo auðvitað deila, hvort sú stefna er æskileg að breyta eðli dósentsembættisins svo sem hér er lagt til. Hér er um að ræða till. háskólans, sem menntmrn. sá ekki ástæðu til að ganga gegn, og hv. menntmn. hefur ekki heldur séð ástæðu til annars en mæla með því, að þessar hugmyndir háskólans um kennaraheiti næðu fram að ganga. Þá flytur hv. þm. brtt. við 4. gr. frv. um, að stúdentar, sem kvaddir séu á fund háskólaráðs, þegar um sé að ræða mál, er sérstaklega varði stúdenta, skuli ekki aðeins hafa málfrelsi á fundinum, heldur einnig atkvæðisrétt. Í frv. er skv. till. háskólans gert ráð fyrir því sem nýmæli, að heimilt sé að kveðja fulltrúa stúdenta á fund háskólaráðs, þegar til umr. sé mál, er varða stúdenta sérstaklega. Þetta nýmæli mun ekki vera algerlega ágreiningslaust. Persónulega er ég þó þeirrar skoðunar, að það sé til bóta. Ég tek alveg undir þau ummæli hv. þm., að það geti verið hollt fyrir hina eldri kennara að heyra sjónarmið stúdentanna sjálfra, þegar mál þeirra eru til umr. Þess vegna tel ég mjög æskilegt og var þess mjög hvetjandi, að ákvæðið yrði tekið inn í háskólalögin, eins og það er í 4. gr. Hins vegar tel ég það vera of stórt spor í einu a.m.k. að gera ráð fyrir því, að stúdentarnir geti sjálfir greitt atkv. í eigin málum. Ég hygg, að hitt væri miklu hyggilegra, að sjá um skeið a.m.k., hvernig samvinna háskólakennaranna og fulltrúa stúdenta gefst í umr. um mál í háskólaráði, áður en það spor er stigið að veita stúdentum beinlínis atkvæðisrétt um eigin vandamál. Það er a.m.k. andstætt þeirri meginreglu, sem gildir í réttarfarinu hvað þetta snertir, og þó að ég vilji ekki jafna þeim málum, sem þarna yrðu til umr., saman við þau mál, sem koma til kasta dómstóla, þá hygg ég þó ekki fjarstæðu að benda á í þessu sambandi, að um það mætti mjög deila almennt, hvort æskilegt sé að láta stúdenta hafa beinan atkvæðisrétt í háskólaráði um eigin mál. Hitt tel ég æskilegt og til bóta að kveðja þá til ráða og rétt að reyna þá skipan um skeið, áður en stærra spor er stigíð. Ég hygg, að það sé svo, að í Noregi hafi fulltrúi stúdenta einnig atkvæðisrétt, en sú skipan er alveg ný. Ég hygg, að það mundi einnig verða til bóta að afla um það upplýsinga, hvernig það hefur gefizt þar, áður en slíkur háttur yrði tekinn upp hér. Slíku sem þessu mætti alltaf breyta síðar, ef ástæða þætti til. Þá flytur hv. þm. einnig brtt. varðandi embættaveitingarnar. Hér er hreyft mjög viðkvæmu máli. Hv. þdm. er án efa kunnugt um, hver afstaða háskólans hefur verið og er enn í þessu máli. Það hefur verið stefna forráðamanna háskólans, þó að henni hafi að vísu verið haldið misjafnlega fram, að háskólinn ætti að hafa sjálfdæmi varðandi embættaveitingar og ráða sjálfur því, hverjir ráðast til embætta við háskólann. Hins vegar hefur það verið skoðun stjórnvalda, alveg án tillits til þess, hverra flokka menn hafa farið með ríkisvaldið, að það væri óeðlilegt. Um þetta hafa oft og tíðum staðið harðar deilur. Nú um 14 ára skeið hefur verið á þessu skipan, sem samkomulag varð um milli þáverandi menntmrh., Magnúsar Jónssonar próf., og háskólans. Sú skipan er í stórum dráttum þannig, að þegar embætti við háskólann er veitt, skal skipa dómnefnd eftir ákveðnum reglum. Ráðherra er ekki bundinn af áliti þeirrar dómnefndar að öðru leyti en því, að telji meiri hl. dómnefndar einhvern umsækjanda óhæfan til þess að gegna starfinu, má ekki veita honum það. Dómnefnd, sem háskólinn hefur að vísu meiri hl. í, getur ályktað umsækjanda óhæfan, og þá má ekki veita honum embætti. Önnur ráð varðandi embættaveitinguna hefur háskólinn ekki. Að öðru leyti er veitingarvaldið óskert í hendi ráðherra. Um þessa skipun hefur verið mjög sæmilegur friður s.l. 14 ár. Í því frv., sem nefnd, aðallega skipuð háskólamönnum, samdi, var gert ráð fyrir því, að þessari skipun yrði nokkuð breytt og íhlutunarvald háskólans um veitingu embætta yrði aukið talsvert. Ég taldi ekki rétt að fallast á að gera þessa breytingu á ríkjandi skipan, en taldi hins vegar eðlilegt, eins og lagt er til í þessu frv., að sú skipan, sem gilt hefur s.l. 14 ár, en á sér eingöngu stoð í reglugerð, verði gerð að lagaákvæði, að gildandi reglugerðarákvæði, sem góður friður hefur verið um s.l. 14 ár, verði gerð að lagaákvæði. Sú ráðstöfun hygg ég að verði farsælust. Nú leggur hv. 1. landsk. þm. til, að áhrifavald háskólans á veitingu embætta verði nokkuð skert frá því, sem nú er, að binding á veitingarvaldi ráðherra sé við það miðað, að dómnefndin hafi einróma látið í ljós það álit, að hlutaðeigandi sé óhæfur til að gegna embættinu. Nú dugir, að meiri hlutinn telji umsækjandann óhæfan, þá má ekki veita honum embætti. Hv. þm. leggur til, að n. skuli öll láta í ljós það álit, að hann sé óhæfur, og þá og því aðeins sé ráðherra bundinn. Ég þykist vita, að þessi brtt. muni sæta eindregnum mótmælum háskólaráðs. Ég treysti mér ekki til að mæla með henni, heldur ítreka það, sem ég sagði, þegar málið var hér fyrst til umræðu, að ég tel affarasælast, að sú skipun, sem verið hefur undanfarið, fái að haldast og hún fái lagagildi. Að síðustu vildi ég fara fáeinum orðum um þá brtt. hv. þm., þar sem hann leggur til, að heimild háskólaráðs til að takmarka aðgang að deildum háskólans sé felld niður. Ég vil taka fram, að ég er þeim hugsunarhætti, sem kom fram í ræðu hans varðandi þetta efni, algerlega sammála. Ég tel, að háskólanám eigi að vera opið. Ég tel, að grundvallarreglan eigi að vera sú, að háskólinn eigi að vera opinn öllum, sem staðizt hafa tilskilið inntökupróf í hann, þ.e. lokið stúdentsprófi. Ég tel, að aldrei eigi að koma til takmörkunar á inngöngurétti stúdenta í háskóladeild, nema ítrasta nauðsyn krefji. Ég hef rætt þetta mál við forráðamenn háskólans, rætt einmitt við þá, hvort þeir teldu ekki tímabært að nema þetta ákvæði úr gildi. Þeir töldu heppilegt að láta það vera í gildi áfram, en lýstu því jafnframt mjög eindregið yfir, að engar tillögur væru uppi um að beita því, engar fyrirætlanir væru á döfinni í þá átt, og því mætti treysta, að þessu ákvæði yrði ekki beitt nema þá að mjög vandlega athuguðu máli og í samráði við stjórnarvöld, ef nauðsynlegt væri af alveg sérstökum ástæðum. Slíkri yfirlýsingu forráðamanna háskólans vildi ég fyrir mitt leyti treysta. Þær kringumstæður geta hins vegar verið fyrir hendi, að gagnlegt, jafnvel nauðsynlegt sé, að heimild til slíkrar takmörkunar sé í lögum. Í því sambandi vil ég nefna tvö dæmi um ástandið eins og það er raunverulega nú. Nú fer fram kennsla til fyrrihluta prófs í verkfræði við háskólann og kennsla til kandídatsprófs í tannlækningum. Í báðum þessum greinum er nokkur hluti námsins verklegur, og setja kennsluaðstæður þeim fjölda nemenda, sem hægt er að taka við á ári hverju, ákveðin takmörk. Þess vegna er það svo, að til náms í tannlækningum og til náms í verkfræði hefur ekki verið tekið við nema ákveðinni tölu nemenda á hverju hausti, einfaldlega af þeirri ástæðu, að ekki er hægt vegna kennsluaðstöðu að veita ótakmörkuðum fjölda nemenda inngöngu í skólann. Ég held, að þetta hafi verið gert með einfaldri ákvörðun hlutaðeigandi deildar, en ekki með beinni tilvitnun í gildandi lagaákvæði, þar sem háskólaráði er heimilt að takmarka aðgöngu í einstakar deildir. Allir hlutaðeigandi hafa skilið það. Það er augljóst mál, eins og t.d. kennsluaðstöðu í tannlæknadeild er háttað, að ekki er hægt að taka þar við nema ákveðinni tölu nemenda, og sama má segja um verkfræðideildina. Ef nú hins vegar þetta ákvæði yrði fellt úr háskólalögunum og háskólinn sem stofnun hefði enga lagaheimild til þess að takmarka þá tölu, sem tekin er til náms í tannlækningum og verkfræði, kynni að vera, að svo yrði litið á sem háskólanum og ríkisvaldinu yrði skylt að sjá öllum þeim fyrir kennslu í tannlækningum og verkfræði, sem um það sæktu. Það mundi vafalaust reynast algerlega óframkvæmanlegt t.d. á næsta hausti að fullnægja þeim umsóknum, sem fyrir lægju. Mér er kunnugt um, að það er til athugunar, sérstaklega að því er snertir tannlæknadeildina, að bæta aðstöðu hennar þannig, að hún geti tekið við fleiri nemendum. En það tekur nokkurn tíma, og er ekki víst, að það verði hægt að gera fyrr en hún hefur fengið það húsnæði, sem henni er fyrirhugað í nýju landsspítalabyggingunni. Rétt er að hafa þetta atriði í huga, að ekki er rétt að leggja beinlínis þá skyldu á háskólann að taka við nemendum, sem hann hefur enga aðstöðu til þess að taka við. Jafnframt verður að gera sér grein fyrir því, að það mál gæti orðið allmikið fjárhagsatriði, því að þessi kennsla er dýr, en ég er ekki viss um að menn hafi hugleitt, að þetta atriði hefur einnig þessa hlið. Ég vildi einnig á það benda, að í öðrum háskólum er það mjög algengt, að tekin sé aðeins ákveðin tala nemenda til náms í ákveðnum tæknigreinum á ári hverju, þar sem kennsluaðstaða með eðlilegum hætti bindur tölu þeirra nemenda, sem námið geta stundað, t.d. aðstaðan til verklegs náms, eins og ég veit að hv. 1. landsk. þm., sem er læknir, gerir sér hina ljósustu grein fyrir, jafnvel þó að grundvallarstefna hlutaðeigandi háskóla sé sú, að námið skuli vera þar algerlega frjálst. Þess vegna ítreka ég það, sem ég sagði um þetta við 1. umr. málsins, að ég hygg óhjákvæmilegt að hafa slíka heimild í lögum, eins og hún er þarna orðuð, en vildi aðeins enn ítreka þá skoðun, sem forráðamenn háskólans hafa látið í ljós við mig, að þessu ákvæði muni að óbreyttum öllum aðstæðum ekki verða beitt til þess almennt að torvelda stúdentum aðgang að háskólanum. Ég vil bæta því við, að meðan ég gegni þeirri stöðu, sem ég gegni nú, mundi ég fyrir mitt leyti aldrei samþykkja slíkt.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera stuttorður, þó að ég reyndar hefði nú hugsað mér að vera dálítið langorður. Það er orðið áliðið tímans, og ég skal reyna að vera stuttorður. Ég skal þess vegna ekki fara neitt út í málið verulega, en snúa mér strax að hinni rökstuddu dagskrá og rökunum, sem liggja fyrir því, að við flytjum hana, nefndarmennirnir. Þau eru í fyrsta lagi þau, að eins og nú standa sakir gilda fern lög um sandgræðslu. Samt hefur orðið misprentun á ártölum. Þriðju lögin, sem talin eru upp í nál., eru frá 1941, en ekki 1943, og seinustu lögin, sem talin eru upp, eru nr. 76 10. nóv. Það verður leiðrétt. Það er verið að prenta nál. upp til að leiðrétta þetta tvennt. Það er í fyrsta lagi, að það gilda nú sem stendur fern lög um sandgræðslu. Þau lög eru einu sinni ekki í samræmi hvað við annað. Ein þeirra mæla t.d. þannig fyrir, að sú sandgræðsla, sem þar er um að ræða, skuli heyra undir kirkjumálaráðherrann, af því að landið er eign kirkju, meðan öll önnur landgræðslusvæði heyra undir landbrh. Öll mæla þau þannig fyrir, að æðstu stjórn í sandgræðslumálum hafi Búnaðarfélag Íslands og til þess skuli sækja um alla samninga o.s.frv. Þetta er nú orðið dauður bókstafur. Það varð fyrst dauður bókstafur með því, að hætt var að framkvæma það. Þó hélzt það nú þannig lagað, að að nafninu til var gefin skýrsla til Búnaðarfélagsins og prentuð með öðrum starfsskjölum félagsins, skýrsla frá sandgræðslustjóra. Nú er þessu líka hætt, og sandgræðslustjóri heyrir beint undir ríkisstjórnina. Ýmis fleiri ákvæði eru í þessum lögum, sem eru þess eðlis, að þeim er á engan hátt hlýtt núna og framkvæmdin orðin allt önnur, og þess vegna fyrsta ástæðan til þess, að við leggjum til, að nefnd sé sett í málið, sem athugi það, er sú, að við ætlum henni að endurskoða þessi lög og samræma þau í eitt, eins og nú er búið að samræma háskólalögin öll 13, sem fyrir voru, í ein lög. Þetta er fyrsta ástæðan til þess. Önnur ástæðan er sú, að margir tala um það að víkka út svið sandgræðslunnar. Það er aðallega talað um þrennt. Eitt af því felst í þessu frv„ sem fyrir liggur, og er að láta sandgræðsluna taka að sér að rækta upp sanda og mela, sem ekki stafar af fokhætta, og afhenda þá svo eigendunum. Þetta er útvíkkun á starfssviði, sem sandgræðslustjóri telur að sé útilokað að hann geti tekið að sér nema þá með auknu starfsfé í þessu skyni. Og n. er held ég yfirleitt, a.m.k. meginhlutinn af henni, þeirrar skoðunar, að það beri ekki sérstaklega að hugsa um þessa ræktun, því að hún er styrkt tiltölulega langbezt, miðað við kostnað, af öllum nýræktarframkvæmdum. Þetta geta menn séð með því að sjá, hvað hefur kostað sandgræðslan á Skógasandi, en upplýsingar um það eru gefnar í nál. Aðrir tala um, að það sé sjálfsagt að láta sandgræðsluna taka að sér að rækta korn. Tilraunir hér á landi hafa sýnt það um margra ára skeið, að hægt er að rækta hér korn. Það hefur sézt með starfsemi Klemenzar á Sámsstöðum. Hins vegar hafa yfir 300 manns, bændur, fengið sér útsæði frá Klemenzi og ætlað sér að ráðast í kornrækt og gert það, haldið það út misjafnlega langan tíma, engir langan. Jón bóndi Kristjánsson á Víðivöllum í Fnjóskadal hélt það út í 11 ár. Bændur núna í Hraungerðishreppnum, í Miklaholtshelli, hafa haldið það út í nokkur ár og ræktað það og notað það til fóðurs hænsnum, en þeir hafa samhliða stórt hænsnabú. Yfirleitt hafa allir aðrir hætt eftir 1–2 ár. Sums staðar hafa staðið að þessu félög. eins og t.d. undir Eyjafjöllunum, sem fékk öll tæki, þreskivélar og öll tæki, sem til þess þurfti. Sama átti sér stað í Reykholtsdalnum. Reykholtsdalsfélagið stóð um 11–12 ár eða eitthvað svoleiðis, hitt skemur. Og svo hættu þau. Þessi kornrækt hefur þess vegna gengið illa yfirleitt hjá bændunum, og þeir hafa gefizt upp á því. Nú líta margir svo á, að það sé sjálfsagt að athuga þetta í sambandi við sandgræðsluna. Það sýnir sig, að sandurinn hitnar fyrr og kastar frá sér hita aftur, svo að grasið, sem á sandinum vex, fær tiltölulega fleiri hitaeiningar en gras á annarri jörð yfir sumarið, og þess vegna er léttara og betra að rækta korn í sandi heldur en í annarri jörð. Þess vegna telja sumir menn, að það sé sjálfsagt að láta sandgræðsluna víkka sitt svæði og taka að sér að rækta korn. Aðrir líta svo á, að það sé okkur lífsspursmál, og í þeirra hóp er ég, að reyna að fá innlent grasfræ af innlendum stofnum til að sá í okkar nýrækt, en ekki alltaf erlent grasfræ. Og sannleikurinn er sá, að þegar tilraunastöðin á Sámsstöðum var stofnuð á sínum tíma, var meiningin, að hún legði sig fyrst og fremst eftir því, en af ýmsum öðrum ástæðum, sem ég skal ekki koma inn á, hefur reyndin orðið hin, að hún hefur fyrst og fremst lagt sig eftir að rækta korn. Það er vitað mál, að ýmsar af þeim jurtum, sem við viljum rækta fræ af, eins og vinglunum o.fl., er bezt að rækta í sandjörð. Það mun hafa verið meining Sambands ísl. samvinnufélaga að fá ákveðin stykki af söndunum frá Gunnarsholti og byrja þar frærækt. Það er mikið nokkuð, sem þarf af því á hverju ári hér á landi, og ég veit ekki annað en það hafi að einhverju leyti komizt á samningar um, að sandgræðslan lánaði land í þessu skyni. Aðrir álíta, að það sé réttara að sandgræðslan geri þetta sjálf. Hún eigi að taka þetta upp á sínar herðar og það eigi að auka við starfssvið sandgræðslunnar með þessu móti. Það eru menn, þrír hópar af mönnum, sem álíta, að beri að víkka út starfssvið sandgræðslunnar með þremur nýjum greinum, sem eigi að taka upp og láta heyra undir hana. Nefndin vildi engan dóm leggja á þetta. En þetta, í sambandi við það, að það er sýnilegt hverjum, sem les sandgræðslulögin, sem nú gilda, öll fjögur, að þau þarf að samræma og þeim þarf að breyta, var orsök til þess, að n. leggur til, að þetta mál sé afgreitt með rökstuddri dagskrá, eins og hún nú er orðuð hér í nál., og ég skal með leyfi forseta lesa upp: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin skipi fimm manna nefnd, er endurskoði öll lög, er lúta að sandgræðslu, í þeim tilgangi, að lögin verði samræmd nútímaframkvæmd sandgræðslu, og athugi möguleika á því að auka starfsemi hennar, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Við ætlumst til þess, að þessi n., sem þarna er skipuð og ég efa ekki að ríkisstj. muni skipa, taki þessi mál öll til athugunar og í sambandi við það athugi ekki bara núgildandi lög og hvernig þau eigi að færa saman í eitt og hvernig nauðsynlegt er að breyta þeim með núverandi verksvið sandgræðslunnar fyrir augum, heldur líka, hvort það á að auka verksvið hennar og breyta þeim í samræmi við það og þá hvernig. Það er ekki tekið fram í till., hvenær þessi n. skili áliti, en það er gengið út frá því hjá n., og ég vil gjarnan undirstrika það hér, að þetta er ekki talið af henni það mikið starf, að ekki geti legið einhvern tíma fyrir næsta þingi, og vona, að nál. komi þá.



Herra forseti. Ég er þakklátur hv. n. fyrir nál. hennar, sérstaklega niðurlagið, þar sem hún leggur til, að athugað verði að auka starfssvið sandgræðslunnar, og bendir m.a. á kornrækt og grasfrærækt. Ég fagna því, að n. bendir á þetta, og ég hef nokkrum sinnum rætt þetta við hv. frsm. og formann n. En ég tel galla á, að n. taki ekki upp í sjálfa rökstuddu dagskrána einmitt þessi mál. Það er með tilliti til þessa, að ég vildi óska þess, að mennirnir í þá n., sem á að endurskoða lögin, verði valdir með tilliti til þessa starfs. Þess vegna leyfi ég mér. hæstv. forseti, að flytja hér skriflega brtt. við hina rökstuddu dagskrá, þannig að á eftir orðunum „starfsemi hennar“ bætist: „þ. á m. með kornrækt og grasfrærækt“. Ég skal ekki orðlengja um þetta, en ég veit, að hv. frsm. er þessu sammála. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, að það verður aldrei kornrækt hér að neinu ráði, ef það er ekki gert í stórum stíl, og þá að ríkið geri það einmitt í sambandi við ræktun sandanna. Það þýðir ekki að vera að ásaka bændur fyrir að ráðast ekki í kornrækt eða vera að finna að því, að þeir hafi hætt við hana. Það er af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekkert fólk til þess og ekki tæki til þess. Þetta verður að gerast í stórum stíl, og ég sé ekki annað betra úrræði en að það verði tekið undir sandgræðsluna. Ég leyfi mér að afhenda hæstv. forseta þessa brtt.

Forseti (BSt): Það hefur borizt brtt. við rökstuddu dagskrána á þskj. 505 frá Jóni Kjartanssyni, að á eftir orðunum „starfsemi hennar“ bætist: „þ. á m. með kornrækt og grasfrærækt“.



Herra forseti. Þegar fjhn. fékk þetta frv. til meðferðar, leitaði hún m.a. upplýsinga og umsagnar hjá Félagi ísl. iðnrekenda um málið. Það óskaði eftir ýmsum breyt. á frv., sem n. hefur þó sem heild ekki talið ástæðu til að taka upp. En þó að margar þessar till. félagsins hafi töluvert til síns máls, virðist mér þó eitt atriði í þeim sérstaklega réttmætt og hef því flutt brtt. á þskj. 512 um það efni. Það er ákveðið svo í 3. gr., II. kafla, 1. tölul., þessa frv., að vörumagnsgjald skuli vera 693 aurar af hreinu súkkulaði alls konar, iðnsúkkulaði og suðusúkkulaði, sem hefur allt að 28% fituinnihald og er selt í 150 g umbúðum eða stærri. Þetta niðurlag, skilyrðið, að umbúðirnar séu 150 g eða stærri, er nýmæli og breyting frá gildandi lögum. Ef suðusúkkulaði er framleitt í minni pökkum, fellur það undir 2. tölul., en þar er vörumagnsgjaldið miklu hærra, 1386 aurar. Nú skýrir Félag ísl. iðnrekenda svo frá, að þetta nýja skilyrði um 150 g umbúðir komi mjög illa við, sérstaklega vegna þess, að sumar verksmiðjur, sem framleiða þetta, hafi aðallega minni mót, þ.e.a.s. yfirleitt 100 g mót, og muni það valda miklum örðugleikum og kostnaði að fleygja þeim eða taka þau úr notkun og kaupa sér önnur i staðinn. Þeir segja svo í sinni umsögn, að mótin í verksmiðjunum og innpökkunarvélar miðist yfirleitt við þá pakkastærð, sem hér og annars staðar er standard-stærðin, en það sé aðallega 100 g pakkar. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um þetta mál, virðist þetta á fullum rökum reist, og niðurstaðan, ef frv. verður samþ. óbreytt, yrði þá sú, að mikið af þessari framleiðslu íslenzkra verksmiðja á suðusúkkulaði mundi stórhækka í gjaldi frá því, sem nú er, eða ef farið yrði inn á hina leiðina, að taka úr notkun þessi venjulegu mót og fá sér önnur í staðinn með ærnum stofnkostnaði og gjaldeyriseyðslu. Ég hef því leyft mér á þskj. 512 að flytja brtt. um, að þetta nýja skilyrði um 150 g pakka eða stærri verði fellt niður. og vænti þess, að hv. dm. fallist á, að rök séu og réttlæti fyrir þessari brtt.



Herra forseti. Eins og hv. 6. þm. Reykv. (GTh) gat um, lágu fyrir n. ýmsar till. frá Félagi ísl. iðnrekenda um þetta mál, og hafði n. óskað eftir umsögn félagsins, því að það var í upphafi ákveðið að biðja um umsögn þess félags. En n. hafði líka beðið annan aðila um umsögn um frv., og það var tollstjórinn í Reykjavík. Það kom nú aldrei nein skrifleg umsögn frá tollstjóranum, en á fundi n., þegar hún fjallaði um málið og ræddi þessar till. frá Félagi ísl. iðnrekenda, var tollstjórinn mættur ásamt aðstoðarmanni sínum, sem hafði tekið þátt í að semja frv., og tollstjórinn taldi eiginlega allar þessar óskir og till. Félags ísl. iðnrekenda ýmist óþarfar eða til hins verra, vildi ekki mæla með neinni þeirra, ekki heldur þeirri, sem gekk í svipaða átt og brtt. hv. 6. þm. Reykv. á þskj. 512. Ég fyrir mitt leyti verð að játa, að ég hef ekki mikla þekkingu á því máli, sem þessi till. fjallar sérstaklega um, nefnilega súkkulaðigerð, en ég hygg, að tollstjórinn í Reykjavík og starfsmenn hans þekki það mál miklu betur en þingmenn yfirleitt. Hann taldi, að hætta gæti verið á því, ef þessu yrði breytt, að það, sem kallað væri suðusúkkulaði, yrði aðallega notað til þess að borða það, notað sem sælgæti og því meiri hætta á þessu sem pakkarnir væru minni. Ég held, að þetta geti verið rétt. Menn verða að meta hver fyrir sig, hvernig þeir vilja greiða atkvæði um þetta. Ég sé ekki ástæðu til að fara að leggjast mjög ákveðið á móti þessari till., en þetta var ástæðan til þess, að n., sem gekk frá málinu, - þá var hv. 6. þm. Reykv. ekki viðstaddur, - sá sér ekki fært að gera breytingu um þetta atriði. Viðvíkjandi því, sem ég nefndi hér við 2. umr., að n. mundi taka til athugunar, hvort ekki væri rétt að setja inn í frv. ákvæði um það, að veita mætti firma eða firmum rétt til þessa iðnrekstrar, vil ég taka það fram, að við nánari athugun sá n. ekki ástæðu til að gera brtt. um þetta, vegna þess að það eru mörg firmu, sem nú þegar reka slík iðnfyrirtæki, og þá er það haft þannig, að forstöðumaður þeirra fyrirtækja eða annar, sem tekur að sér að vera ábyrgur, fær þessi réttindi og verður að fullnægja þeim skilyrðum, sem greind eru í frv., til þess að geta fengið slík réttindi. Það virðist því vera óþarft að breyta frv. að þessu leyti.



Ég verð að játa, að ég er ókunnugur því atriði, sem brtt. á þskj. 512 fjallar um, enda er henni útbýtt nú svo að segja samstundis. En ég leit í grg. frv. um þetta mál eða þetta atriði og þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „En 1. lið hefur verið breytt þannig, að við hann hefur verið bætt setningunni: „sem hefur allt að 28% fituinnihald og selt er í 150 g umbúðum eða stærri.“ Er þetta nýmæli tekið úr norskum lögum, sett í þeim tilgangi að ákveða, hvað skuli teljast iðn- og suðusúkkulaði. Í lögin hefur slíkt ákvæði vantað mjög tilfinnanlega.“ Þetta segja þeir, sem sömdu grg. fyrir þessu frv., og það er meiri hl. þeirrar n., sem undirbjó þetta mál. Það sýnist þá, að þeir hafi sett þetta ákvæði af því, að þeim hafi fundizt mjög þýðingarmikið, að það væri í lögunum. Nú finnst mér þetta satt að segja vera þannig vaxið, að það væri ekkert óeðlilegt, þar sem þetta atriði hefur, að því er mér skilst, ekki verið rannsakað sérstaklega, að fengin væri vitneskja um það frá þeim, sem standa að þessu frv., - og mætti. snúa sér um það til skrifstofustjórans í fjmrn. og tollstjórans í Reykjavík, –hvaða ástæður liggja til þess, að þeim finnst þetta ,hafa vantað mjög tilfinnanlega í lögin. Mér finnst ekki eðlilegt, að þetta þurfi að koma hér til atkvæða, án þess að menn heyri nánar um. þetta. Að vísu upplýsti hv. frsm. meiri hl. nokkuð um. málið, en sennilega ekki eins ýtarlega og þessir menn gætu gert. Ég vil þess vegna gera það að minni uppástungu, til þess að bæði sjónarmiðin komi fram, bæði sjónarmið iðnrekenda og þeirra, sem standa að því að setja þessa nýju löggjöf, að málinu verði frestað og að hv. n. fái vitnisburð um það, hvaða ástæður liggja að baki þessari umsögn, sem ég las úr grg., og málið komi síðan hér fyrir, þegar það hefur verið athugað.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa á móti því, að málinu verði frestað til næsta fundar. Það fer nú væntanlega að liggja á því að afgreiða mál, sem á annað borð þingið vill afgreiða. Það mætti ætla, að þegar væri komið nærri þingslitum. En þó að ég hafi ekki á móti því að fresta umr. nú beinlínis, þá hef ég ekki ýkja mikla trú á mjög ýtarlegum upplýsingum frekari en n. fékk, þegar hún hafði tollstjórann og aðstoðarmann hans á fundi sínum og ræddi um þetta o.fl. við þá.



Ég vil benda á, að í þessu, sem ég las í grg., stendur, að þetta atriði hafi vantað tilfinnanlega í íslenzka löggjöf. Það virðist sem sé, að hér sé um þýðingarmikið atriði að ræða, en hv. frsm. meiri hl. viðhafði fremur óákveðin ummæli um það, hvort hann mælti gegn till. eða ekki. Þess vegna finnst mér alveg eðlilegt, að það komi fram hér í d., hverjir málavextir eru, þannig að menn geti dæmt um það, hvort hér er um þýðingarmikið atriði að ræða eða ekki. Ég vil þess vegna óska eftir því, að málinu verði frestað og að n. fái umsögn þeirra aðila, sem ég nefndi áðan, um þetta mál, sem þeir ættu að geta gefið mjög fljótt.



Það er æði langt síðan þetta mál kom hér fyrir þangað til í gær, og það hefur sumpart verið fyrir áhrif frá mér. Ég hef verið að hugsa um það, hvort ástæða mundi vera til þess að halda frv. áfram, sumpart vegna þess, að það kom fram dálítill ágreiningur um einstök atriði þess. En eftir nýja athugun á málinu er ég þeirrar skoðunar, að það sé nauðsynlegt fyrir söfnunarsjóðinn að fá þessa löggjöf. Eins og menn vita, er hún um það, að söfnunarsjóðurinn hafi heimild til að taka 7% vexti, en það hefur hann ekki eftir gildandi lögum, en jafnframt er það mín niðurstaða, að það sé þá nauðsynlegt að samþykkja brtt. frá hv. 1. þm. N-M., sem liggur hér fyrir og mönnum er þaulkunnug að efni, og fer ég ekki að ræða hana. Það er sem sé mín uppástunga, að málið verði afgr. frá hv. d. með þeirri breytingu, sem greinir í þessari till. hv. 1. þm. N-M.



Herra forseti. Á þskj. 78 flytjum við hv. þm. Vestm. (JJós) brtt. við þetta frv. um, að niður falli síðasti málsl. 1. gr. Fyrri flm. er hv. þm. Vestm., en þar sem hann er ekki hér nú, mun ég segja nokkur orð til rökstuðnings þessari tillögu. Efni þessa frv. er það fyrst og fremst að leyfa söfnunarsjóðnum að áskilja sér allt að 7% í ársvexti af lánum, sem tryggð eru með veði í fasteign eða handveði, og er þetta gert eftir ósk stjórnar söfnunarsjóðs. Í stjórnarfrv. hefur hæstv. fjmrh. hins vegar bætt inn ákvæði, sem stjórn söfnunarsjóðsins er andvíg, og það er niðurlag 1. gr., svo hljóðandi: „Óheimilt er að hækka vexti af lánum, sem veitt hafa verið úr sjóðnum við gildistöku laga þessara, frá því er samið var um, þegar lánin voru tekin.“ Brtt. okkar er þess efnis að fella niður þessa málsgr. í samræmi við óskir sjóðsstjórnarinnar. Sjóðsstjórnin hefur ritað fjhn. þessarar d. bréf, sem ég skal leyfa mér að lesa hér kafla úr, en þar segir m.a. svo: „Á hinn bóginn hefur ráðherrann án þess að ráðfæra sig við stjórn söfnunarsjóðsins bætt við lagafrv. því ákvæði, að óheimilt sé að hækka vexti af lánum, sem veitt hafa verið úr sjóðnum. Samkvæmt því ættu nær öll lán, sem sjóðurinn hefur veitt, að haldast um alllangan tíma enn í 5% vöxtum, en það var ætlun stjórnar sjóðsins að hækka vexti af þeim til jafns við það, sem gerist og gengur, til þess að geta greitt innstæðueigendum hæfilega vexti og örvað þannig til innlána. Stjórn sjóðsins treystir því, að hið háa Alþingi líti sömu augum og hún á nauðsyn þess að efla innstæðufé og opinbera sjóði, enda skal á það bent í þessu sambandi, að langmestur hluti innstæðna í sjóðnum eru óskerðanlegar inneignir, þ.e. ekkert er greitt út nema hluti af ársvöxtum. Með því að hlynna að þessum innstæðum vaxa þær því að staðaldri, auk þess sem hærri arður örvar til nýrra framlaga.“ Síðan segir sjóðsstjórnin: „Í öllum venjulegum skuldabréfum söfnunarsjóðsins eru ákvæði um gagnkvæm uppsagnarréttindi. Lánþegi getur á þann hátt sagt upp og krafizt lækkaðra vaxta, ef svo ber undir. Lánveitandi getur sagt upp og krafizt hækkaðra vaxta, ef almenn vaxtahækkun er svo mikil, að ástæða sé til.“ Síðan segir sjóðsstjórnin: „Verður ekki séð, þótt þetta frv. yrði að lögum, að réttur söfnunarsjóðsins til að segja slíkum lánum upp með 6 mánaða fyrirvara verði skertur, enda er hér um gagnkvæmt samningsatriði að ræða og verður ekki breytt með lögum. Verði frv. þetta hins vegar að lögum, neyðist stjórn söfnunarsjóðsins til að segja slíkum lánum upp, enda þótt henni sé það þvert um geð að þurfa að útskýra það fyrir gömlum og skilvísum viðskiptavinum, að löggjafinn hafi ekki gert henni annars úrkosta.“ Síðan segir í þessu bréfi: „Það skal tekið fram, að söfnunarsjóðurinn er ekki stofnaður til þess að láta mönnum í té hagkvæm lán í sérstöku augnamiði, eins og t.d. veðdeild Landsbankans. Áður en vextir voru með lagaboði lækkaðir í 5%, greiddu lántakendur 61/2, en þurftu engar afborganir að greiða, á meðan veðinu var haldið í fullu verðmæti, nema þeir óskuðu sjálfir. Allur samanburður við veðlán veitt til ákveðins tíma er því út í hött. Stjórnin fer því eindregið fram á það, að síðasta málsgr. 1. gr. frv. verði felld niður.“ Ég skal ekki ræða hér um þetta neitt að ráði. Á fyrra stigi málsins gerði hv. þm. Vestm. ýtarlega grein fyrir þessu og skýrði þá m.a., hversu söfnunarsjóðurinn er á marga lund með allt öðrum hætti en venjulegar banka- eða lánsstofnanir. M.a. kemur það fram í því, að í þessum söfnunarsjóði stendur fjöldi sjóða, fjöldi inneigna, sem eru óskerðanlegar þ.e.a.s. eigendur þeirra fá aðeins ársvextina, en sjóðirnir eiga eftir að standa þarna og inneignirnar jafnvel um aldur og ævi. Það er að sjálfsögðu afleiðing þess, ef sjóðnum er fyrirskipað að halda sér við hina lágu vexti, sem ekki eru í samræmi við vexti nú í dag annars staðar, að sjóðirnir, sem þarna standa inni, fá minni tekjur en ef slíkir sjóðir stæðu inni í venjulegum lánsstofnunum, og það er vissulega mjög komið í bág við anda og tilgang þessarar merku stofnunar, söfnunarsjóðsins, ef svo á að fara, að þeir, sem leggja innstæður, sem eiga að vera óskerðanlegar um langan aldur, inn í söfnunarsjóðinn, fái lægri vexti, minni arð af því en greiddur er í venjulegum peningastofnunum, að maður tali nú ekki um þá vexti, sem hægt er að fá annars staðar. Ég vil fyrir mitt leyti leggja eindregið til, að till. okkar á þskj. 78 - í samræmi við óskir stjórnar söfnunarsjóðsins - verði samþykktar.



Ég skal ekki fara langt út í þetta mál, því að það mundi verða endurtekning á því, sem ég hef áður sagt um það í fyrri umræðu. Þó get ég ekki látið hjá líða að segja örfá orð út af því, sem fram kom hjá hv. 6. þm. Reykv. Hann talaði um afstöðu sjóðsstjórnarinnar í söfnunarsjóði og flutti hér hennar sjónarmið. Mér er kunnugt um, að það er minni hl. í stjórn söfnunarsjóðsins, sem lítur öðrum augum á þessi mál en kom fram í því, sem hv. 6. þm. sagði um afstöðu stjórnarinnar, sem mun vera afstaða meiri hl. Þetta frv. fjallar um að heimila söfnunarsjóðnum að taka 7% vexti, eins og nú eru yfirleitt viðurkenndir, og jafnframt eru í frv. ákvæði, sem segja, að þó skuli ekki vera heimilt að hækka vextina á eldri lánum. Ég fyrir mitt leyti held alveg fast á því, að það sé óhæfa, sem meiri hluta stjórnar söfnunarsjóðsins virðist hafa dottið í hug, að fara að breyta vöxtum á eldri lánum, þó að þeim væri fengin heimild til þess að hafa 7% vexti af nýjum lánum. Og það eru ekki vandfundin rök fyrir þessu, m.a. þau, að það er á allra vitorði, að stjórn söfnunarsjóðsins hefur lánað talsvert mikið af lánum með afföllum og afföllin hafa beinlínis verið miðuð við, að sjóðurinn hefur ekki getað tekið hærri vexti en 5%. Svo ætti að fara þannig að, þegar svo heimilað væri að taka hærri vextina, en búið er að reikna þessi afföll undanfarið í ýmsum dæmum miðað við, hvað vextirnir sjálfir eru lágir, - þá ætti að breyta öllu á eftir og hækka vextina. Af þessum ástæðum var þetta ákvæði sett í frv. Seinna kom svo í ljós, enda kom það fram hér í ræðu hv. 6. þm. Reykv., að það mun hafa hvarflað að þessum sama meiri hluta í söfnunarsjóðsstjórninni, að yrði þetta frv. samþykkt, þá yrði sagt upp eldri lánum, þá yrði notuð ákvæði í eldri lánsskjölum til þess að segja lánunum upp, til þess að pína fram að fá hærri vexti. Þegar menn urðu varir við þetta, kom fram brtt. hv. 1. þm. N-M. um, að þetta skuli ekki vera heimilt, og ég styð hana, vegna þess að ég álít með öllu óeðlilegt að fara þannig að, að notfæra sér þannig uppsagnarákvæði á lánunum til þess að hækka vextina. Ég efast um, að ég muni standa að því, að þetta frv. verði að lögum, ef þessi brtt. hv. 1. þm. N-M. verður ekki samþykkt.



Herra forseti. Það er svo um Söfnunarsjóð Íslands, að starfsemi hans fer heldur hljóðlega, og margir eru þeir, sem ekki þekkja til hans starfshátta eða þeirra reglna, sem um hann gilda. Þegar um það er að ræða, hvort þessi sjóður megi taka eðlilega vexti, eins og gengur og gerist í þjóðfélaginu, fyrir sín útlán, þá er ekki um það að ræða, að ein bankastofnun eða lánsstofnun sé að græða fé eða safna sjóðum, heldur hvort þeir yfirleitt smáu sjóðir, sem mynda söfnunarsjóðinn, eigi að fá eðlilega vexti. Ég hef hér skrá yfir þá sjóði, sem í söfnunarsjóðnum standa, í rauninni mynda hann, og þeir eru flestir smáir að vöxtum. Það eru minningarsjóðir, það eru fræðslusjóðir, fátækrasjóðir, ekknasjóðir o.s.frv. Þessir sjóðir skipta mörgum hundruðum, nálgast meira að segja þúsund, sem þarna standa inni, og ég held, að undantekningarlaust séu það líknarsjóðir, menningarsjóðir. Og það, sem hér er um að ræða, ef á að halda útlánsvöxtum söfnunarsjóðsins niðri, er eingöngu að gera þessum sjóðum erfiðara fyrir og ósanngjarnlega erfiðara, því að þeir fá þá lægri vexti af sinni inneign, sem á að koma til úthlutunar til líknar- eða menningarmála, heldur en þessir smáu sjóðir mundu fá, ef þeir legðu inn sjóðina í venjulegar bankastofnanir. Þetta tel ég alveg fráleitt og legg eindregið gegn því, að till. hv. 1. þm. N-M., sem hæstv. ráðh. hefur lagt með, verði samþykkt og tel það mjög ósanngjarnlega og óhyggilega að farið, ef hún nær samþykki.



Það hefur engum dottið í hug að beita sér fyrir því, að söfnunarsjóðurinn tæki óeðlilega vexti, en hitt er annað mál, að mér og fleirum hefur dottið í hug að koma í veg fyrir það, að söfnunarsjóður notaði óeðlilegar aðferðir til þess að taka vexti. Eins og hv. þm. vita, fjallar þetta frv. einmitt um, að söfnunarsjóðurinn megi setja sína vexti 7%. En þó að þetta frv. sé nú á ferðinni og þetta þyki eðlilegra, þá er það sannast mála, að söfnunarsjóðurinn hefur í raun og veru tekið hærri vexti en þessi 5%, sem lögin ákveða, því að sjóðurinn hefur tekið afföll, og afföll eru náttúrlega í eðli sínu sama og vextir. Það má kannske segja, að þessi löggjöf hafi ekki neina verulega þýðingu, því að sjóðurinn hefur í raun og veru, ef þannig er litið á málið, tekið þá vexti sem honum hefur sýnzt. En ég endurtek að lokum það, sem ég sagði áðan, að ég sé enga ástæðu til þess að það eigi að fara að segja upp lánum til þess að taka hærri vexti en verið hefur.



Herra forseti. Mig langaði mikið til að fá útskýringu á því hjá hv. 6. þm. Reykv., hvernig sjóður, sem þarf þó dálítið rekstarfé á ári, þó að það sé nú ekki mikið, - líklega hefur hann alltaf borgað forstjóra og stjórn og húsaleigu og eitthvað svoleiðis, - fer að lána út fé fyrir 5% og borga 5.27% í vexti af innlánsfé eins og hann hefur gert. Hvaðan kemur mismunurinn? Hann lánar með 5% vöxtum, en svo borgar hann bara 5.27% til þeirra, sem eiga inni í honum. Hvaðan kemur mismunurinn? Þetta langaði mig til að fá að vita í framhjáhlaupi, því að ég lít þannig á, að það sé bæði af þeirri ástæðu, sem hæstv. ráðh. talaði um, og svo fyrir mér sérstaklega af annarri ástæðu, þeirri, að útlán söfnunarsjóðsins standa yfirleitt í framleiðslulánum hjá þjóðinni og við viljum fá framleiðsluna sem ódýrasta og mér þykir hún berjast nóg í bökkum, þess vegna sé ástæðulaust að hækka vexti á gömlum lánum, sem standa í framleiðslunni, til þess að láta í sjóði, sem eiga að notast einhvern tíma og einhvern tíma í óendanlega langri fjarlægð og suma alveg ómögulegt að nota eftir tilganginum. Hv. 6. þm. Reykv., sem talaði áðan, er ef til vill kunnugt um, að það eru líklega til tveir sjóðir núna í söfnunarsjóði, sem senn hvað líður á að fara að borga út vexti úr. Annar á að borgast til erfingja manns, sem dó í Ameríku, og þeir munu vera margir tugir eða hundruð; og það veit enginn, hvar þeir eru. Vextina af sjóðnum, sem lagður var fyrir upprunalega, á að borga út ættingjum þessa manns, þegar þeir eru orðnir svona miklir, og þeir munu vera, eftir því sem menn hafa komizt næst, komnir upp í kringum 200 kr. Ég býst við, að það þurfi að fara að gera breytingu á söfnunarsjóðnum, til þess að hann geti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart þeim, er lögðu féð inn. Með annan sjóð er álíka ástatt, þar mun líka vera mjög mikill vafi á, hvað á að gera við vextina. Það eru líka erfingjar dáins manns, sem eiga að fá þá, og þeir eru orðnir svoddan grúi, að það er ekkert yfirlit yfir, hverjir þeir eru. Það eru þess vegna ýmsir af þessum sjóðum, sem eru í söfnunarsjóðnum, sem eru þess eðlis, að það er áreiðanlega þörf á því að athuga hann frá rótum meira en þetta frv. gerir. En það, sem hér er um að ræða, er bara þetta frá mínu sjónarmiði séð: Nú hefur söfnunarsjóðurinn sagt upp líklega öllum lánum til þess að vera viðbúinn að geta hækkað vextina, ef frv. færi fram í óbreyttri mynd. Hann er tilbúinn til þess að gera það, og ég hygg, að það sé engin leið að fyrirbyggja það, ef maður gerði ekkert. Fari frv. eins og það er, þá mundi söfnunarsjóðurinn standa við sínar uppsagnir. Mennirnir verða að fá ný lán og fengju þau sjálfsagt, yrðu bara að borga lántökugjald og 7% í vexti. Ef frv. yrði samþykkt og mín till. jafnframt, þá verða þessi uppsagnarbréf, sem hann hefur verið að skrifa til lántakenda í vetur, öll óþörf, þá detta þau niður, eins og þau hefðu aldrei verið skrifuð. Þá getur hann ekki komið því fram. Þess vegna vil ég mæla með henni, eins og ég gerði á sínum tíma. Annars verð ég nú að segja það, að ég skil ekki afstöðu hv. 6. þm. Reykv. Hann gefur fyrst nál. Nefndin hefur athugað frv., og þykir henni eðlilegt, að Söfnunarsjóði Íslands verði heimilað að borga vexti af nýjum lánum í samræmi við þá vexti, sem bankarnir taka. Hins vegar telur hún ekki rétt, að heimild þessi nái til eldri lána, sem samið hefur verið um. - Þetta segir hann í nál. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir þetta skrifar hann og hv. þm. Vestm. En svo þegar kvenmaður skrifaði og biður þá að gera annað: Veskú, allt, sem þú vilt, skal þér til reiðu.



Herra forseti. Það er aðeins út af þessari síðustu skemmtilegu athugasemd hv. þm., sem ég vildi skýra frá því, að hv. þm. Vestm. og ég skrifuðum undir nál. án fyrirvara, mæltum með frv. vegna þess, að það lágu ekki réttar upplýsingar fyrir nefndinni. Það, sem lá fyrir nefndinni og getið er um í grg. frv., var, að frv. væri flutt eftir og í samræmi við óskir stjórnar söfnunarsjóðs. Þetta reyndist aðeins hálfur sannleikur. Það lá fyrir, að stjórnin hafði óskað eftir að mega hækka vexti upp í 7%, en að annar hluti frv., sem ráðherra hafði sett inn í, eftir að stjórnin hafði gengið frá því, stjórn söfnunarsjóðsins, var algerlega andstæður óskum stjórnar söfnunarsjóðsins. Þess vegna lágu ekki réttar upplýsingar fyrir n., en þegar réttar upplýsingar komu, þá þótti okkur að sjálfsögðu skylt að hafa það heldur, er sannara reynist.



Herra forseti. Um þetta atriði, sem hér er deilt um, urðu miklar umræður snemma á þinginu, og hefur nú fátt nýtt komið fram í þessum umræðum hér. Þegar n. afgreiddi málið, hafði henni ekki borizt bréf frá sjóðsstjórninni. Bréfið er dags. 7. nóv., en nál. 2. nóv. Á hinn bóginn var það kunnugt samt, að forstöðukona sjóðsins vildi fá að hækka alla vexti. Mig minnir, að hún væri búin að eiga tal við mig og víst fleiri nefndarmenn, þegar nefndin afgreiddi málið. En nefndin leit svo á, að það væri mjög langt gengið að rifta gerðum samningum; jafnvel þó að þetta uppsagnarákvæði sé í öllum skuldabréfum, er gengið út frá því, að lánin fái að standa, meðan staðið er í skilum. Og ég man eftir því, að nefndin var öll sammála um, að það bæri ekki að leyfa að hækka vexti af eldri lánum, þegar hún gaf út nál. Það er mannlegt náttúrlega að skipta um skoðun og ekkert við því að segja, þó að tveir nefndarmenn hafi gert það. Ég held, að þeim hafi ekki verið eins ókunnugt um þetta sjónarmið og hv. 6. þm. Reykv. taldi að þeim hefði verið. Ég man eftir því í umr. í haust um þetta mál. Þá var það hv. þm. Vestm., sem vildi gera það að beinu skilyrði fyrir fylgi sinu við frv., að till. hans og hv. 6. þm. Reykv. yrði samþykkt. En þessa afstöðu átti ég ákaflega bágt með að skilja, því að hvað sem um þetta má segja, þá er þó eitt alveg víst, að frv. eykur mjög réttindi söfnunarsjóðsins frá því, sem nú er í lögum. Jafnvel þó að till. hv. 1. þm. N-M. yrði samþykkt, eru það ekki lítil hlunnindi fyrir sjóðinn og þá, sem þar eiga fé, að geta tekið 7% af öllum nýjum lánum í staðinn fyrir ekki nema 5%. En eins og hv. 1. þm. N-M. minntist á, verða eigendur fjár í söfnunarsjóði ekki fyrir eins miklu misrétti hvað vexti snertir og hv. 6. þm. Reykv. vildi vera láta, því að þó að undarlegt sé, þá greiðir söfnunarsjóðurinn töluvert hærri vexti en hann tekur af lánum. Þetta mun stafa af því, að söfnunarsjóðurinn hefur keypt vaxtabréf, sem gefa töluvert hærri vexti. Hvort hann hefur sjálfur lánað fé með afföllum, veit ég ekki um, en hitt veit ég, því að forstöðukonan sagði mér það sjálf, að sjóðurinn hefði keypt vaxtabréf, sem gæfu þá vexti, að hann gat greitt innstæðueigendum meira en 5% vexti. En almennir vextir af innstæðu í bönkum og sparisjóðum eru núna 5%, svo að úr því að sjóðurinn hefur getað greitt þessa vexti, meðan hann mátti ekki lána með hærri vöxtum en 5%, þá býst ég við, ef þetta frv. verður samþykkt, að hann geti farið að greiða mjög álitlega vexti og eigendur fjár þar verði ekki fyrir neinum halla, samanborið við að eiga fé annars staðar.



Herra forseti. Ég er fylgjandi fyrri málsgrein þessa frv. um heimild fyrir söfnunarsjóðinn til að mega hafa allt að 7% ársvexti af lánum. Hins vegar tel ég þá breytingu, sem samþ. hefur verið nú inn í frv., alveg fráleita, og í rauninni er ekki sæmandi fyrir hv. deild að afgreiða málið þannig. Greinin fjallar um það samkv. till. hv. þm. N-M. og efni hennar er þannig, að ég sé nú ekki almennilega, hvernig það getur staðizt, það getur náttúrlega leitt til mikilla og langvarandi málaferla. Ég tel ekki ástæðu til að greiða atkv. um frv., eins og það er orðið, og sit ég hjá, en vildi beina því til hæstv. fjmrh., að hann reyni við síðari meðferð málsins í Nd. að koma einhverju skaplegu lagi á niðurlag frv.