Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka þingheimi fyrir þessa afgreiðslu í dag. Ég geri ráð fyrir því að við séum að fara að klára málið, sem skiptir miklu máli fyrir marga. Það eru auðvitað ákveðin vonbrigði að við séum enn þá á þeim stað að þurfa að fara í aðgerðir sem þessar, en þær eru mikilvægar fyrir mjög marga þannig að ég fagna því hversu hratt málið hefur farið í gegn og hversu faglega hefur verið á því tekið. Ég veit að það eru margir þarna úti í dag sem þakka fyrir að málinu sé lokið hér með þessum hætti.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 88/2003, um Ábyrgðasjóð launa. Frumvarpið er lagt fram í annað sinn en það var áður lagt fram á  Frumvarp þetta er lagt fram í þeim tilgangi að tryggja fullnægjandi innleiðingu tilskipunar 2008/94/EB, um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota. Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert athugasemd við 5. gr. laganna þar sem stofnunin telur að ríkjum sé óheimilt að setja fram skilyrði um virka atvinnuleit í uppsagnarfresti svo krafa um bætur vegna launamissis vegna slita á ráðningarsamningi njóti ábyrgðar sjóða eins og Ábyrgðasjóðs launa. Máli sínu til stuðnings vísar Eftirlitsstofnun EFTA til túlkunar Evrópudómstólsins í máli frá árinu 2010 sem gengur undir heitinu Ardennen. Samkvæmt tilskipuninni skulu aðildarríki tryggja launamanni lágmarksvernd þegar vinnuveitandi verður gjaldþrota. Aðildarríkjunum er síðan heimilt að takmarka ábyrgðir sínar við nánar tilgreindan tíma sem umræddar kröfur hafa orðið til á og setja hámark á fjárhæð þeirra krafna sem njóta ábyrgðar. Þær undanþágur eru taldar vera tæmandi í tilskipuninni og ber að túlka þær þröngri lögskýringu. Þar af leiðandi komst Evrópudómstóllinn að þeirri niðurstöðu að ríkjum væri óheimilt að takmarka þá vernd sem tilskipuninni er ætlað að veita með því skilyrði að launamenn hafi skráð sig sem atvinnuleitendur í kjölfar þess að þeir misstu störf sín vegna gjaldþrots vinnuveitanda. Að höfðu samráði við Alþýðusamband Íslands, Samtök atvinnulífsins og Vinnumálastofnun er með frumvarpi þessu þannig lagt til að fellt verði brott skilyrði b-liðar 5. gr. laganna um virka atvinnuleit í uppsagnarfresti svo að krafa um bætur vegna launamissis vegna slita á ráðningarsamningi njóti ábyrgðar Ábyrgðasjóðs launa. Í stað þess er lagt til að fyrrum launamenn hjá vinnuveitendum sem hafa verið úrskurðaðir gjaldþrota eigi rétt á bótum vegna launamissis í allt að þrjá mánuði vegna slita á ráðningarsamningi enda hafi þeir ekki ráðið sig til starfa hjá öðrum atvinnurekanda eða hafið sjálfstæðan rekstur á því tímabili. Greiðslum frá Ábyrgðasjóði launa er ætlað að tryggja launafólki lágmarksvernd á uppsagnarfresti þegar vinnuveitandi verður gjaldþrota en tilgangur uppsagnarfrests er meðal annars að gera launamanni kleift að leita sér að öðru starfi eftir að hafa verið sagt upp störfum hjá fyrri vinnuveitanda. Sú meginregla gildir að launamanni hjá gjaldþrota vinnuveitanda ber að takmarka tjón sitt með því að leita sér að öðru starfi. Almennt gildir að fái launamaður annað starf á uppsagnarfresti og geti þegar hafið störf falla greiðslur í uppsagnarfresti frá fyrri vinnuveitanda niður samhliða því að ekki er lengur krafist vinnuframlags hans. Er það jafnframt venja að í tilvikum þegar ekki er krafist vinnuframlags launamanns í uppsagnarfresti þá falla greiðslur vinnuveitanda niður fái launamaður annað launað starf áður en frestinum lýkur. Þykir því eðlilegt að sömu reglur eigi við þegar Ábyrgðasjóður launa greiðir bætur vegna launamissis í uppsagnarfresti enda er tilgangurinn að mæta launamissi þann tíma. Hins vegar í þeim tilvikum er laun fyrir starfið hjá hinum gjaldþrota vinnuveitanda voru hærri en launin fyrir hið nýja starf er lagt til að sjóðurinn ábyrgist launamismuninn, en þó aldrei hærri fjárhæð en sem nemur mismuninum á lægri laununum og hámarksgreiðslu samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna þar sem sjóðurinn ábyrgist ekki hærri fjárhæð en þar er kveðið á um hverju sinni. Eins og kemur fram í athugasemdum við frumvarpið hefur það verið mjög fátítt að kröfuhöfum hafi verið synjað um greiðslu bóta vegna launamissis í þrjá mánuði vegna slita á ráðningarsamningi á grundvelli þess að viðkomandi hafi ekki getað sýnt fram á með ótvíræðum hætti að hann hafi verið í virkri atvinnuleit þann tíma. Því er það mat fjármála- og efnahagsráðuneytis að frumvarpið muni hafa lítil áhrif á útgreiðslur úr Ábyrgðasjóði launa. Að lokinni þessari umræðu vil ég leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar. Ég vil líka nefna að það er ánægjulegt og náttúrlega enn eitt merki þess hvað aðstæður eru að breytast mikið í efnahagslífinu að dregið hefur úr kröfum á Ábyrgðasjóð launa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra innlegg hennar með þessu frumvarpi. Hér er verið að nema brott ákveðið skilyrði sem launamenn hafa þurft að uppfylla til þess að fá greitt úr Ábyrgðasjóði launa. Það vakti mig til umhugsunar um virkniúrræði fyrir atvinnulausa, sem við höfum svolítið rætt um. Hér liggur fyrir þingsályktunartillaga um eflingu virkniúrræða sem er að mörgu leyti afar góð. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Í þessu skyni er nauðsynlegt að nýttar verði lagaheimildir sem skylda atvinnuleitendur til að taka þátt í virkniúrræðum. Það verði skilyrði greiðslu úr Atvinnuleysistryggingasjóði og framfærslu sveitarfélaga …“ Ég var að velta því fyrir mér, virðulegi forseti, hvort þetta rækist eitthvað saman. Ég veit að þetta eru ólíkir þættir, en hér er annars vegar verið að fella úr gildi skilyrði til að fólk geti fengið greitt úr Ábyrgðasjóði launa en hins vegar, í þingsályktunartillögunni, er verið að leggja til skilyrði, og ég velti fyrir mér hvort ráðherra mundi telja að það væri æskilegt að það yrði gert að lagaskyldu. Annað var það ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Varðandi þingsályktunartillöguna sem hv. þingmaður vísaði til þá hafði ég heyrt af henni. Ég tel mikilvægt að sú tillaga og þær hugmyndir sem koma fram hér verði eitt af því sem verður rætt í nýskipaðri vinnumarkaðsnefnd sem er með fjölda fulltrúa, töluvert fleiri en hér er lagt til að hafa til samráð við, og menn skoði hvort nauðsynlegt sé að gera þær breytingar sem þar eru lagðar til. Ég vil líka taka fram að ég er algjörlega sammála því sem kom fram í máli þingmannsins að virkniúrræðin eru gífurlega mikilvæg og hafa sýnt svo sannarlega á undanförnum árum að þau skila árangri. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að við höldum inni þeim fjármunum sem hafa verið til staðar til þess að fjármagna virkniúrræðin því að þau hafa skilað árangri. Hjá þessari nefnd eru raunar öll vinnumarkaðsmálin undir, þar á meðal lög um atvinnuleysistryggingar og um Ábyrgðasjóð launa. En hvað þetta mál varðar er það rammað af skuldbindingum okkar samkvæmt EES-samningnum.

Virðulegi forseti. Hér er annað svokallað EES-mál, frumvarp til laga um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þetta er ekki nýmæli. Það er töluvert síðan hér var innleidd frjáls för launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það sem við erum að gera hér er að við erum að leggja til lögfestingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 492/2011 frá 5. apríl 2011, um frjálsa för launafólks innan Evrópusambandsins. Þessi reglugerð leysir sem sagt af hólmi eldri reglugerð nr. 1612/68 frá 15. október 1968, um sama efni sem var einmitt lögfest hér á landi með lögum nr. 47/1993, um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Við höfum breytt þessari reglugerð nokkrum sinnum í veigamiklum atriðum og hún var því endurútgefin 5. apríl 2011 í þeim tilgangi að auka skýrleika og hagræðingu í framkvæmd. Þessi reglugerð hefur verið hluti samningsins um Evrópska efnahagssvæðið frá því að Ísland varð aðili að samningnum árið 1993. Við leggjum nú þetta frumvarp fram í annað sinn. Það var áður lagt fram á 143. löggjafarþingi án þess að um það væri fjallað efnislega á því þingi. Þetta mál felur ekki í sér efnislegar breytingar á gildandi lögum um sama efni, heldur erum við eingöngu að tryggja innleiðingu á nýrri reglugerð sem felur í sér endurútgáfu á eldri reglugerð. Það hljómar mjög spennandi. Frumvarpi þessu er því ætlað að tryggja áfram frjálsa för launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Frjáls för launafólks telst til grundvallarréttinda launafólks og fjölskyldna þeirra innan Evrópska efnahagssvæðisins, en meginreglan um bann við mismunun að því er varðar launafólk felur í sér að allir ríkisborgarar aðildarríkjanna njóti sömu réttinda til vinnu og innlent launafólk. Það er grundvallaratriði. Hér er því meðal annars átt við atvinnu, launakjör og önnur starfs- og ráðningarskilyrði. Þess vegna ber jafnframt að geta þess að til launafólks teljast allir ríkisborgarar innan Evrópska efnahagssvæðisins sem sækja um og ráða sig í vinnu eða hafa góðar vonir um að fá vinnu í öðru ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins á þeim tíma sem viðkomandi hefur rétt á að dvelja í landinu. Þau réttindi sem felast í þessum lögum hafa svo sannarlega sannað sig frá því að þau voru sett. Frumvarp þetta fjallar einnig um rétt aðstandenda ríkisborgara aðildarríkjanna til að starfa innan svæðisins óháð þjóðerni og er nánar skilgreint hverjir falla þar undir. Enn á ný vil ég nefna að ekki er um að ræða breytingu frá gildandi lögum að því leyti. Til að auðvelda atvinnu- og búsetu launafólks í aðildarríkjunum er í frumvarpinu einnig ákvæði um rétt barna launafólks til náms meðan á dvölinni stendur, en þar kemur fram að börn ríkisborgara aðildarríkis sem er eða hefur verið ráðinn til að vinna á yfirráðasvæði annars aðildarríkis skuli eiga rétt á almennri menntun í því ríki. Virðulegi forseti. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er reglugerðin þannig að fullu innleidd hér á landi og þau réttindi sem henni er ætlað að veita. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir framsöguna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í bráðabirgðaákvæðið sem er í hinu prentaða þingskjali en hún kom ekki að í framsögu sinni þar sem segir að ákvæði 1.–6. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 492/2011, um frjálsa för launafólks innan sambandsins, taki þó ekki gildi um atvinnu- og búseturétt ríkisborgara Króatíu fyrr en 1. júlí 2015. Hið sama gildi um aðstandendur þessara ríkisborgara samkvæmt 2. gr. laganna. Þetta mál var lagt fyrir á síðasta þingi og hlaut þá ekki afgreiðslu en þetta ákvæði var inni og voru skiptar skoðanir um hvort það væri nauðsynlegt. Að því gefnu að þetta mál fari hratt og vel í gegnum þingið og það er ekki nema um 8–9 mánaða tímabil að ræða vil ég spyrja ráðherrann núna hvort hún telji þetta ákvæði til bráðabirgða þarft eða hvort það sé, í ljósi þess hvernig tíminn hefur liðið frá því að það var fyrst sett inn, kannski bara orðið óþarft.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði var þetta mál ekki tekið til efnislegrar umræðu í þinginu þannig að málið fór ekki til nefndar. Bráðabirgðaákvæðið er í samræmi við mál sem utanríkisráðherra flutti um að Króatía kæmi inn í samninginn varðandi Evrópska efnahagssvæðið þannig að þetta ákvæði er fyllilega í samræmi við þá frestun þar sem sneri að atvinnu- og búseturétti Króata. Ég held að það sé bara mjög eðlilegt að nefndin fari vel yfir samræminguna. Skoðanir milli aðila vinnumarkaðarins voru skiptar um það hvort rétt væri að nýta sér það að fresta því að Króatar gætu verið með frjálsa för. Það má segja að atvinnulífið hafi sagt að það væri ónauðsynlegt en verkalýðshreyfingin sagði að það væri nauðsynlegt þannig að niðurstaðan varð sú að fara bil beggja hvað þetta varðar. Ég held að það sé bara mjög eðlilegt að velferðarnefnd fari yfir það í meðförum málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála. Í frumvarpinu er lagt til að frestað verði fram til 1. janúar 2016 að setja á fót embætti héraðssaksóknara. Förum aðeins í gegnum forsögu þessa máls. Þann 1. janúar 2009 tóku gildi ný lög um meðferð sakamála, nr. 88/2008, er leystu af hólmi lög um meðferð opinberra mála frá 1991. Í lögunum er meðal annars mælt fyrir um að sett skuli á fót embætti héraðssaksóknara er vera skuli nýtt stjórnsýslustig innan ákæruvaldsins. Vegna sparnaðaraðgerða, eins og við ættum að kannast ágætlega við í ljósi þess hvenær þessi lög tóku gildi, hvernig aðstæður voru í samfélaginu, var tekin ákvörðun fyrir árið 2009 að fresta því fram til 1. janúar 2010 að setja embættið á fót. Vegna áframhaldandi sparnaðaraðgerða og vinnu við endurskoðun á uppbyggingu ákæruvaldsins var því áfram frestað að setja embættið á fót, nú síðast fram til 1. janúar 2015. Ástæða þess að við erum aftur hingað komin er sú að í innanríkisráðuneytinu hefur verið unnið að heildaráætlun fyrir réttarvörslukerfið, þar á meðal um skipan ákæruvaldsins. Er gert ráð fyrir að drög að framtíðarskipan ákæruvaldsins liggi fyrir á næstu missirum. Þannig er enn á ný nauðsynlegt að fresta gildistöku þeirra ákvæða laganna er varða embætti héraðssaksóknara um skeið þar til fyrir liggur niðurstaða í vinnu ráðuneytisins um fyrirkomulag ákæruvaldsins. Er því lagt til að ákvæðum laganna er fjalla um embætti héraðssaksóknara verði frestað um eitt ár, fram til 1. janúar 2016. Að lokinni þessari umræðu óska ég þess að málið fari til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr. Eins og kemur fram í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytis varðandi kostnaðinn á þessu frumvarpi er ekki gert ráð fyrir því að það hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs frá því sem þegar hefur verið gert ráð fyrir.