Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristinn Daníelsson Það dylst engum, að hjer er í raun og veru stórmál á ferðinni. - Hjer er að ræða um bætur á ábúðarlöggjöfinni, er staðið hefir langan tíma, og þurfa þær vandlegan undirbúning, ef þær eiga að uppfylla kröfur tímans. Jeg skil vel vilja flm. (S. F.) á því, að ráða bætur á lögum þessum, og hefir hann tekið á því, sem helst þarf athugana við, en það er rjettur leiguliða. Jeg er sammála honum um það, að leiguliðaábúð þurfi að tryggja, því trú mín er sú, að sjálfsábúð útrými henni aldrei, og því nauðsynlegt að stuðla til þess, að hún geti orðið sæmileg. En þess er ekki von, að einum manni hafi tekist að ráða bætur á þessu til hlítar, og nefndin hefði þurft að athuga þetta betur. Jeg hefi athugað nokkuð breytingar þær, sem hjer er farið fram á, og skal í fáum orðum benda á það, sem jeg hefi rekið augun í, sem ýmist eru gallar á frv., eða þarf nákvæmari fyrirmæli um. Það eru þá fyrst fyrirmæli 2. gr., þar sem landeiganda er gert að skyldu, þegar hann byggir jörð sína, að láta fylgja henni „öll hús, sem nauðsynleg eru við ábúð á henni.“ Hv. þm. Ísaf. (M. T.) talaði nákvæmlega um ákvæði þetta í gær og benti á aðalgallana, og er jeg honum samdóma í því efni. -. Jeg hygg, að erfitt sje að ákveða, hver hús sjeu „nauðsynleg“. Þar er engu fastákveðnu hugtaki til að dreifa. Ákveðin hús geta verið einum leiguliða nauðsynleg, en öðrum til þyngsla. Hins vegar verður að hafa einhver ákvæði um hús, en það þarf að ganga betur frá þeim, því með þessu gæti rjettur landeiganda orðið fyrir borð borinn. Í 3. gr. er sagt, að nái leiguliði ekki samkomulagi við landsdrottin um það, hvert gagn jörðinni megi verða að jarðarbót, sem ekki er áskilin í byggingarbrjefi, en honum er heimilt að gera eða láta gera, sje rjett, að leiguliði „fái“ 2 óvilhalla menn til þess að meta það. Jeg hygg, að þetta sje ekki næg trygging fyrir landsdrottin, sjerstaklega þar sem ætlast er til, að leiguliði fái fult endurgjald fyrir jarðarbótina að lokum, sbr. 6. gr. frv. Mjer þætti því betra, að þess yrði krafist, að mennirnir yrðu dómkvaddir. Að vísu er samskonar ákvæði sem þetta í 20. gr. ábúðarlaganna frá 1884, en þar er þó sá munur á, að eftir þeim lögum fær leiguliði ekki fult endurgjald fyrir jarðarbætur sinar, heldur að eins tólffalda hækkun eftirgjaldsins, eða þaðan af minna. Hvað 4. gr. frv. viðvíkur, get jeg látið mjer nægja að skírskota til ræðu hv.þm. Ísaf. (M. T.) í gær. Jeg get ekki neitað því, að vafasamt er, hvort sanngjarnt er að láta landsdrottin einan bæta þær skemdir, er þar eru taldar, í öllum tilfellum. Um 5. gr. þarf ekki að tala. - Það órjettlæti, sem í henni felst, stendur til að bætt verði með brtt. landbúnaðarnefndar, sem í raun og veru slær stryki yfir greinina. - Sala kúgilda hefir verið heimil, og sje jeg ekkert á móti því, að svo sje, ef samkomulag næst milli landsdrottins og leiguliða um það, en hitt sje jeg ekki, hvers vegna innstæðukúgildi ættu fremur að innleysast með jarðabótum og húsum en hverju öðru fjemæti. Í 6. gr. er m. a. sagt, að meti úttektarmenn á þá leið, að jörðin hafi hækkað í verði fyrir verk fráfaranda, skuli landsdrottinn greiða honum þá verðhækkun að fullu. Mjer finst órjettlæti koma fram í því, að borgunin skuli eiga að fara fram eftir mati, sem oft eru af handahófi; væri rjettast að greiða eftir sanngjörnum reikningi. En hitt get jeg ekki heldur felt mig við, að það sje engu máli látið skifta, hversu lengi leiguliði hefir sjálfur notið jarðarbótanna, hvort heldur 1 ár, eða ef til vill 20-30 ár. Þá stendur í niðurlagi greinarinnar, að landsdrottinn geti hækkað landskuld jarðar með 5% af fje því, sem hann greiði fyrir aðgerðir leiguliða. Þetta er ósanngjarnt, því oft getur staðið svo á, að hann þurfi að taka lán í banka til þeirrar greiðslu, og mætti því ekki minna vera en hann fengi útlánsvexti, eins og þeir eru á hverjum tíma. Þetta eru að eins fáar athugasemdir. Jeg er velviljaður málinu og vil, að það fái sem bestan undirbúning. Óska, að nefndin leggi meiri vinnu í það en gert hefir verið. Hjer er stungið á kýli, sem ekki er vanþörf á að hreyfa við. Mun greiða atkv. með því, að því verði vísað til 3. umr., og vil sýna því og flm. þess (S. F.) allan sóma.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) fór nokkrum orðum um frv. þetta í gær, og ætla jeg því að byrja með því að svara honum. Hann byrjaði ræðu sína á því, að í frv. þessu væri gengið nærri helgi eignarrjettarins, en rök færði hann engin fyrir þeirri staðhæfingu sinni, og verð jeg því að álíta hana sleggjudóm. Frv. gengur þvert á móti út á að tryggja þann eignarrjett, sem helgastur er, rjett verkamannsins til launanna. - En það er satt, að frv. er bygt á öðrum skilningi en þeim, sem almennur er, að því er snertir eignarrjett til verðhækkunar á landi. Verðhækkun á landi á sjer stað á þrennan hátt: 1) vegna aðgerða þess, er þar býr, og þá verðhækkun tel jeg að rjettu lagi eign ábúanda; 2) fyrir framkvæmdir hins opinbera, t. d. vegalagningar o. fl., og þá verðhækkun tel jeg eign hins opinbera; 3) vegna samflutnings fólks á ákveðna staði, og þá verðhækkun tel jeg einnig eign þjóðfjelagsins. Undir núverandi þjóðfjelagsskipun hafa einstaklingar sópað til sín þessum 3 tegundum verðhækkunar, en ekki með eignarrjetti, heldur löghelguðum ójöfnuði. - Hv. þm. Ísaf. (M. T.) vildi halda því fram, að kúgildafækkun hefði í för með sjer afturför í ræktun. Virðist hann hafa bygt á því, að ekkert komi í staðinn. En svo sem kunnugt, voru kúgildi flest þegar landbúnaðurinn var í mestri niðurlægingu, en fer nú fækkandi eftir því, sem landbúnaðurinn dafnar, og gengur þetta því í öfuga átt við það, sem hv.þm. (M. T.) hræðist að verða muni. Hv. þm. (M. T.) mintist á, að hann gæti ekki skilið orðin í niðurlagi 6. gr., og tók sem dæmi af því leiguliða, sem bætt hefði tún um 1/3, þannig, að það gæfi af sjer 150 hesta af töðu í stað 100, og virtist mjer vaka fyrir þm. (M. T.), að sú verðhækkun á jörðinni ætti að falla í skaut landeiganda. Jeg lít svo á, að leiguliða beri slík hækkun með rjettu. Þá þótti hv.þm. (M. T.) það óheppilegt, að landeiganda væri gert að lagaskyldu að eiga öll hús á jörðinni, en hins vegar væri það nær lagi, að hann ætti áhöfn jarðarinnar. Hans búskaparhugsjón virðist því vera sú, að landsdrottinn eigi lausafje og jörð, en leiguliði húsin. Þetta getur verið gott fyrir ríka kaupstaðarbúa, sem vilja eiga jarðir í sveit. En ekki tel jeg líklegt, að bændur hallist að því fyrirkomulagi. Þá skal jeg snúa mjer að hv. 2. þm. G.-K. (K. D.). Hann kvað frv. ekki hafa verið athugað nægilega í nefndinni. En mörg stutt nál. koma fram á þinginu, og er það engin sönnun fyrir því, að mál þau, er ræðir um í þeim, sjeu ónógt athuguð. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um húsin í þetta sinn. Menn hafa hugsað sjer margar leiðir til að tryggja almenningi í sveitum viðunandi húsakynni. En jeg hygg, að eina leiðin, sem kemur að haldi, sje sú, sem farin er í þessu frv. Hv. þm. (K. D.) mintist á ákvæði 3. gr. um, að leiguliði skuli fá 2 óvilhalla menn til að áætla um hækkun eftirgjalds vegna jarðarbóta. Þetta er tekið úr núgildandi ábúðarlögum. En nefndinni er það ekki fast í hendi, og mætti vel breyta því á þann veg, að dómkvaddir menn skuli meta. Efalaust tel jeg það, að hver eigi að bera skaða af skemdum á eigin eign, sem engum er um að kenna. Þá hefir þeirri spurningu verið beint til nefndarinnar, hví leiguliðum eigi ekki að vera leyfilegt að leysa til sín innstæðukúgildi með peningum, eins og með húsa- eða jarðarbótum. Svo er litið á kúgildin, sem þau sjeu nokkurskonar fasteign. Sjeu þau innleyst, þarf því einhverskonar fasteign að koma á móti, svo jörðin rýrni ekki að verði. Þá er það atriðið í 6. gr., sem margir ræðumanna hafa hnotið um, að landsdrottinn greiði fráfarandi leiguliða verðhækkun jarðarinnar að fullu. Menn virðast hræddir um, að matið verði leiguliðunum í vil. Jeg sje enga ástæðu til að hræðast það. Mjer virðast þvert á móti meiri líkur til, að hið gagnstæða yrði ofan á. Hingað til hefir það að minsta kosti verið svo, að verk leiguliða hafi verið metin alt of lágt. Annars ætti áhættan að vera jöfn báðum megin, og getur ekki talist mikil, þar sem svo tryggilega er um búið, að mati úttektarmanna má vísa til yfirmatsnefndar. Þótt frv. verði felt - en við því er hægt að búast, eftir umr. að dæma - lít jeg ekki svo á, að það sje þar með dautt. Frv. mun lifa þótt það deyi; það mun lifa og ryðja sjer til rúms, samkvæmt þeim krafti, sem sannleikur og rjettlæti altaf hafa.

Eggert Pálsson Jeg hefi ekki fylgst með í umr. um frv. þetta, vegna fjarveru minnar. En þar sem það er að mörgu leyti merkilegt, vil jeg ekki láta hjá líða að lýsa afstöðu minni til þess, áður en gengið verður til atkv. Á undanfarandi þingum hefir verið reynt að breyta ábúðarlöggjöfinni í líka átt og hjer er farið fram á, en tilraunirnar hafa altaf strandað, sem vænta má, því hjer er um mikið vandamál að ræða. Þó að tilgangur hv.flm. (S. F.) sje góður, er ekki við því að búast, að honum hafi tekist að rata í þessum efnum hina heppilegustu leið, og allra síst þá leið, er gerði alla ánægða. Einkum er það þó eitt aðalákvæði frv., sem gerir mjer ókleift að vera því fylgjandi. - Leiguliða er ekki að eins gert að skyldu að halda við jarðarhúsum þeim, sem nú eru á jörðum, heldur er gert ráð fyrir, að þau verði aukin allmikið, og leiguliðanum svo gert að skyldu að halda öllu vel og forsvaranlega við. Og væntir mig, að sú breyting muni mörgum fleiri ekki finnast neitt til bóta fyrir sig, því auk aukinnar viðhaldsskyldu yrði leiguliðinn vitanlega að greiða vexti af fje því, sem landsdrottinn legði á jarðarhúsin. Mín skoðun er sú, að jarðarhús ættu helst engin að vera. Reynslan er, að hús, sem fylgja jörðum, komast altaf í niðurníðslu. Hafi t. d. baðstofa fylgt jörð og leiguliði bætt hana að verulegum mun, mun hann oftast fá gömlu baðstofuna virta til peninga eða láta einhvern ljelegan kofaræfil upp í gömlu baðstofuna, en selja nýju baðstofuna viðtakanda, eða rífa og flytja með sjer. Jeg geri ráð fyrir, að bæjarhúsin yrðu til lítils sóma eða þæginda til langframa, þótt landsdrottnum væri nú gert að skyldu að byggja þau upp að nýju, heldur mundi alt sækja aftur í sama horfið og verið hefir í þessum efnum að undanförnu. Jarðarhús eru tvennskonar, sem sje íbúðarhús og peningshús. Ef við fyrst lítum á íbúðarhúsin, verður það fljótt fyrir okkur, að íbúðarhúsaþörf bænda getur verið og er mjög mismunandi. Hugsum okkur, að ómagamaður búi á jörð; hann þarf húsnæði fyrir 15, eða svo, manns, og kemur því upp á kostnað jarðeiganda eða jarðarinnar, hvort sem rjettara er, en hann þarf hæfil. stórt íbúðarhús fyrir alt þetta fólk. Svo flytur hann burt, en í staðinn kemur ómagalaus maður, er ekki hefir og þarfnast ekki fleira fólks en svo sem 5 eða 6 manns vinnandi. Jeg gæti nú trúað, að seinni bóndanun fyndist hann hafa tekið við óþörfum bagga, að taka við til eftirgjalds og viðhalds íbúðarhúsinu, sem hinn mannmargi fyrirrennari hans þóttist þurfa með. Honum mundi það ekki nauðsynlegt, heldur þvert á móti. Annars eru og verða æfinlega skiftar skoðanir um, hvað hús sjeu „nauðsynleg“ við ábúð á jörðum, sbr. 3. gr. Eins og þetta einfalda dæmi, sem jeg tók, sýnir, er ómögulegt að segja um, hve mikil íbúðarhús sjeu nauðsynleg, því það fer alt eftir kringumstæðum þess, er í það og það skiftið býr á jörðinni. Þá skulum við virða fyrir okkur peningshúsin. Þegar um þau er að ræða, þá er á það að líta, að menn breyta oft algerlega um búnaðaraðferð. Jeg get tekið dæmi af mjer sjálfum. Fyrst í mínum búskap var fjárræktin aðalatriðið. Þá hafði jeg 600–700 kindur. Nú hefi jeg snúið því upp í kúabú, og hefi enga kindina. Menn geta gert sjer í hugarlund, hvaða aukaskattur það hefði verið á mjer að þurfa að viðhalda fjárhúsum fyrir 600–700 fjár, þrátt fyrir breytta búnaðaraðferð. Nú geta menn einmitt búist við algerðri breytingu á búnaðarháttum, að minsta kosti hjer á Suðurlandi. Þegar járnbrautin kemur - og hún kemur, ef ekki í vorri tíð, þá samt síðar - breytast fjárbúin í kúabú. Þá væri ilt í efni, ef lögboðið væri að halda við öllum fjárhúsum, sem staðið hafa, eða álitin hafa verið hæfileg á jörðum fram á þessa daga. Vegna þessara breytingamöguleika á búskaparlagi, er varhugavert að setja nokkur föst ákvæði um nokkur peningshús á jörðum. Eðlilegasta leiðin út úr þessum ógöngum er, að landið sjálft sje bygt án allra jarðarhúsa. En hjer er farið fram á, ekki að eins að láta þau jarðarhús haldast, sem nú eru á jörðum, heldur einnig auka þau og fjölga þeim að miklum mun. Og það er einkum þetta atriði, sem gerir mjer ókleift að fylgja fram komnu frv. Af öðrum ákvæðum frv. vildi jeg nefna ákvæði 5. gr., um heimild leiguliða til að leysa til sín innstæðukúgildi, gegn jafngildi í húsum eða jarðarbótum. Það liggur í augum uppi, að þetta væri ekki vel ráðið. Leiguliði gæti bygt stærri hús en nokkur þörf væri fyrir á jörðinni, og látið þau svo ganga upp í kúgildin til að gera sjer verð úr þeim. En um þetta atriði skal jeg ekki fara fleiri orðum, þar sem hv. nefnd hefir bætt hjer úr skák og flutt brtt. þess efnis, að samþ. landsdrottins þurfi til. Rjett virðist, að frv. fái alla þá meðferð í deildinni, sem sæmilega megi telja, þar sem háttv.flm. (S. F.) hefir sýnt því svo mikla rækt og umhyggju. Það væri heldur ekki sanngjarnt að fella það frá 3. umr., þar sem tveir þm. eru fjarstaddir af fundi. Þess vegna mun jeg greiða frv. atkv. til næstu umr.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Út af ummælum hv. 1. þm. Rang. (E. P.) skal jeg geta þess, að það er auðvitað svo um þessi lög sem önnur, að þær kringumstæður eru hugsanlegar, sem lögin ná ekki fullkomlega til, og verður því að leysa úr með tilliti til anda laganna. Þm. (E. P.) kvað það reynslu sína, að jarðarhús hafi gengið úr sjer í höndum leiguliða. Mín reynsla er gagnstæð. Leiguliðar hafa yfirleitt stækkað og bætt jarðarhúsin, þar sem jeg þekki til, en mist svo umbæturnar endurgjaldslaust, eða endurgjaldslitið, við brottför af jörðunum. En hugsum okkur það, að leiguliði hafi bygt meiri hús á jörð sinni en hún ber, hvort sem það eru íveru- eða peningshús. Þá hlýtur það auðvitað að verða samningamál milli hans, viðtakanda og lánsdrottins, hve mikið hann fær fyrir húsin. Vilji viðtakandi ekki nýta þau nema til rifs, er auðvitað ekki hægt að neyða landsdrottin til að kaupa þau hærra verði en honum sýnist. Málið verður þá mjög líkt, hvort sem þessi lög gilda eða þau gömlu. Það verður samkomulagsmál milli hinna þriggja, er nefndir voru. En ef húsin eru jörðinni að gagni, er fráfarandi betur trygður en áður, eins og vera ber. Það er ekki nema sjálfsögð sanngirni, að fráfarandi fái þá verðhækkun, sem honum er að þakka.

Magnús Torfason Jeg ætla mjer ekki að fara út í þjóðfjelagsskipunarbollaleggingar hv.frsm. (S. F.), og það því síður, sem jeg stend honum nær, að því er þær snertir, en hann að líkindum rennir grun í. Jeg vil benda á, að það er alls ekki reynslan, að óhentugt sje, að kúgildi fylgi jörðum. Það er altaf að ná meiri og meiri festu hjá öðrum þjóðum, að því næst sú áhöfn fylgi hverri jörð, sem henni nægir. Kúgildin eru ekki annað en „kapital“, sem fylgir jörðunum. Nýbyrjendum ætti ekkert að vera kærkomnara en að það „kapital“ fylgi jörðum, sem nauðsynlegt er til rekstrar búsins. Innstæðukúgildi ættu því ekki að vera innleysanleg, heldur þvert á móti alt að vera gert til að fjölga þeim. Hv. frsm. (S. F.) virðist hafa skilið mig svo, að jeg áliti, að best væri, að leiguliðar ættu jarðarhúsin Jeg hefi ekkert um það sagt. Húsamálið þarf mikillar umhugsunar við, og jeg efast um, að tímabært sje að ráða því nú til lykta á einn eða annan hátt. Nú eru óhentugir tímar til að gera gagngerða breyting á jarðarhúsum. Vjer Íslendingar búum í óræktuðu landi, en stórfeldar ræktunartilraunir standa fyrir dyrum. Ekki þarf annað en að líta til Flóaáveitunnar. Hún mun hafa gagnger áhrif á þau býli, sem nú eru í Flóanum, og þau, sem þar rísa upp. Væri það illa farið, ef áður væri búið að eyða þar miklu fje í hús, er reyndust óþörf eða óhentug, þegar áveitan er farin að breyta búskaparlaginu. - Eins mundi járnbraut hafa mikil áhrif, eins og hv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir bent á, og þá ekki síður áburðarvinsla úr loftinu, sem búast má við að til verði stofnað. Mjer dettur ekki í hug, að frv. verði felt núna hjer í deildinni. Jeg álít góðra gjalda verða þá hugsun, sem bak við það liggur, og kann hv.flm. (S. F.) þakkir fyrir að hafa borið það fram.

Magnús Kristjánsson Það gleður mig að heyra þá yfirlýsingu hv.þm. Ísaf. (M. T.), að það sje tilætlun hans, að frv. nái fram að ganga. Mjer er þetta því meira fagnaðarefni, þar sem mjer virtust undirtektir hans við 1. umr. málsins ekki gefa miklar vonir um stuðning hans. Er það miklu virðingarverðari stefna, sem hann nú hefir upp tekið. Það væri mjög ómannlegt af þinginu að játa þörfina á breytingum á ábúðarlöggjöfinni og gera tilraunir til breytinga á hverju þingi, en treysta sjer svo aldrei til að leiða neitt í framkvæmd. Jeg geri ráð fyrir, að þeir, sem fundið hafa galla á frv., eins og það nú liggur fyrir, komi við 3. umr. fram með brtt., sem nemi burtu agnúana af því. Sú framkoma ein er sæmandi. Hitt er ekki á okkar valdi, hvernig málinu reiðir af í hv.Nd. Æskilegast væri, að mínu áliti, að allar jarðir, aðrar en þjóðjarðir, kæmust sem fyrst í sjálfsábúð, en þess verður að líkindum nokkuð langt að bíða, ef löggjafarvaldið sjer ekki fært að stuðla að því á einhvern hátt. Ástandið, sem nú er, er óviðunandi. Úr því þarf að bæta, að fjöldi manna býr á annara eign svo að kalla rjettlausir. Þá kröfu er ekki hægt að gera, að þeir húsi leigujörð sína svo viðunandi sje og siðuðum mönnum samboðið, því þeir geta ekki búist við neinu verulegu endurgjaldi fyrir starf sitt. Peningunum væri því að mestu kastað í sjóinn. Í þessu frv. er gerð góð tilraun til að ráða bót á ástandinu, og við þá tilraun held jeg að vel megi una nú fyrst um sinn. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) áleit æskilegast, að leiguliðar ættu öll jarðarhús; þetta er alveg gagnstætt minni skoðun. Með því móti yrði að tryggja ábúandanum ekki að eins lífstíðarábúð, heldur og allri hans ætt, meðan nokkur af ættstofninum væri á lífi. Þetta er að mínu áliti svo mikil breyting, að vart mun framkvæmanleg. - Mjer finst ekki ástæða til að fara lengra út í þetta mál að sinni, en verð að líta svo á, að mikill skaði væri að því, ef málið yrði drepið. Jeg treysti því, að hv.þm. Ísaf. (M. T.) og hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) komi með þær brtt., sem þeim þykir þurfa, við 3. umr. málsins.