Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan fer þannig fram, að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Umferðir verða tvær, 15–20 mín. í þeirri fyrri og 10–15 mín. í þeirri síðari. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Samtök um Kvennalista, Alþb., Framsfl., Alþfl. og Bandalag jafnaðarmanna. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Sjálfstfl.: Í fyrri umferð Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Suðurl., í síðari umferð Albert Guðmundsson fjmrh. og Sverrir Hermannsson iðnrh. Fyrir Samtök um Kvennalista: Í fyrri umferð Kristín Halldórsdóttir, 7. landsk. þm., og Guðrún Agnarsdóttir, 3. landsk. þm., í síðari umferð Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, 11. þm. Reykv. Fyrir Alþb.: Í fyrri umferð Svavar Gestsson, 3. þm. Reykv., í síðari umferð Guðrún Helgadóttir, 10. landsk. þm., og Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e. Fyrir Framsfl.: Í fyrri umferð Steingrímur Hermannsson forsrh. og Jón Helgason dómsmrh., í síðari umferð Alexander Stefánsson félmrh. Fyrir Alþfl.: Í fyrri umferð Jóhanna Sigurðardóttir, 2. landsk. þm., og Karvel Pálmason, 3. þm. Vestf., og í síðari umferð Kjartan Jóhannsson, 3. þm. Reykn. Fyrir Bandalag jafnaðarmanna: Í fyrri umferð Stefán Benediktsson, 8. þm. Reykv., og Kolbrún Jónsdóttir, 8. landsk. þm., í síðari umferð Guðmundur Einarsson, 4. landsk. þm.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Við þinglok hafa margir haft þann sið að mæla árangurinn af störfum Alþingis með fjölda samþykktra þingmála. Ýmsir hafa verið því ánægðari með störf þingsins sem það hefur samþykkt viðameiri lagabálka um aukin umsvif ríkisins. Á þennan mælikvarða geri ég ráð fyrir að sósíalistar geti með réttu haldið því fram að þetta þing hafi skilað litlum árangri. Þannig hefur í ríkari mæli en mörg undangengin ár verið fjallað um mál sem miða að því að draga úr opinberum umsvifum og auka frelsi borgaranna og atvinnulífsins. Þessi staðreynd markar þáttaskil í störfum löggjafarsamkomunnar og það var sannarlega kominn tími til að meta störf hennar á nýja mælikvarða. Það mun vafalaust á sannast í þessum umr. hér í kvöld að fulltrúar vinstri flokkanna munu staðfesta þau umskipti sem orðið hafa að þessu leyti. Af merkum nýmælum, sem hníga í frjálsræðisátt, má nefna þær breytingar sem gerðar hafa verið á skattalöggjöfinni fyrir forgöngu fjmrh. og miða að því að auðvelda almenningi að spara í atvinnurekstrinum sjálfum. Um leið hefur skattareglum verið breytt til þess að auðvelda atvinnufyrirtækjum að fjárfesta og leggja þannig grundvöll að aukinni verðmætasköpun. Í samræmi við stefnu Sjálfstfl. í húsnæðismálum um eign fyrir alla hefur hugmyndum um meiri rétt leigjenda en byggjenda verið hafnað. Fyrir forgöngu iðnrh. hefur þetta þing fjallað um sölu ríkisfyrirtækja og hlutabréfa í eigu ríkisins. Menntmrh. hefur barist fyrir því að fá samþykkta nýja löggjöf um frelsi í útvarpsrekstri. Allt eru þetta mikilvæg grundvallaratriði. Nú veltur á miklu að þær pólitísku aðstæður, sem sköpuðust eftir síðustu kosningar, haldist svo unnt verði að halda áfram á þeirri braut sem hér hefur verið mörkuð. Enginn getur á móti því mælt að stefna ríkisstj. hefur leitt til algjörra umskipta í íslenskum efnahagsmálum. Megintakmarkið með myndun ríkisstj. var að koma verðbólgunni niður á svipað stig og í okkar helstu nágranna- og viðskiptalöndum. Með því að jafna áhrifum af minnkandi þjóðartekjum og miklum viðskiptahalla niður á landsmenn var komið í veg fyrir almennt atvinnuleysi. Þannig hefur verið lagður grundvöllur að viðvarandi jafnvægi í íslenskum efnahagsmálum. Jafnframt hafa verið gerðar margháttaðar ráðstafanir í skatta- og tryggingamálum í þágu þeirra sem verst eru settir. Ekkert af þessu hefði gerst nema fyrir þá sök að þjóðin var reiðubúin að ganga með stjórnvöldum til þessa leiks. Það var ekki lengur dregið að ráðast til atlögu við meinsemdir íslensks efnahagslífs. Fólkinu í landinu var ljóst að það þurfti samstöðu, festu og áræði ef það ætti að takast. Launafólkið í landinu var tilbúið að taka á sig byrðar ef sá draumur mætti rætast að koma hér á efnahagslegu jafnvægi. Þó að efnahagsaðgerðirnar frá því í maí í fyrra hafi skilað meiri árangri en flestir bjuggust við fer því fjarri að öllum markmiðum hafi verið náð. Mestum áhyggjum veldur að ekki hefur tekist að ná viðunandi jafnvægi í fjármagnsmarkaðnum og í ríkisfjármálum þó að glundroði undangenginna ára í þeim efnum hafi í veigamiklum atriðum verið færður til betri vegar. Upp á síðkastið hefur ýmsum fundist sem ríkisstj. væri ekki jafnsamstæð og einörð og í upphafi. Ugglaust ræður þar mestu um sá langi tími sem það tók að koma fram tillögum til lausnar á hallarekstri ríkissjóðs. Inn í þessa mynd kemur vafalaust einnig ágreiningur milli stjórnarflokkanna um fáein mál önnur og jafnvel grundvallaratriði, eins og til að mynda um húsnæðismálin. Það gefur auga leið að þetta hefur ekki bætt stöðu stjórnarinnar út á við, en ef vilji er fyrir hendi þarf það ekki að koma í veg fyrir að haldið verði áfram á sömu braut og af sama styrkleika og áður. Þó að sitt hvað hafi gengið úrskeiðis hefur svo mikið áunnist að það væri ábyrgðarleysi að reyna ekki til þrautar. Sjálfstæðismenn munu því leita eftir málefnalegri samstöðu til þess að styrkja stjórnina. Í fáeinum málum hafa komið fram mismunandi sjónarmið um afmörkuð atriði hjá einstökum stuðningsmönnum stjórnarinnar, en auðvitað breytir það ekki því að í heild hefur stjórnarsamstarfið verið gott það sem af er. Reynslan sýnir að myndun ríkisstjórnarinnar var rétt ákvörðun af hálfu sjálfstæðismanna. Eins og nú standa sakir eru því engin áform uppi um stjórnarslit eða samvinnu við aðra flokka, enda er stjórnarandstaðan bæði veik og sundurlaus. Sjálfstæðismenn hafa eðlilega áhyggjur af of mikilli erlendri skuldasöfnun í kjölfar ráðstafana í ríkisfjármálum, en það breytir ekki mikilvægi þess að stjórnin taki sig á í þeim efnum og reynt verði að ná samstöðu við samstarfsflokkinn um ýmis önnur þýðingarmikil mál. Það verður að fullreyna áður en menn fara að leiða hugann að öðrum kostum. Meginmáli skiptir að menn sýni festu og samstöðu í stjórnarháttum öllum, þannig að fólkið í landinu geti treyst á áframhaldandi markvissa baráttu fyrir jafnvægi og blómlegu atvinnulífi og bættum lífskjörum. Segja má að með kjarasamningunum fyrr á þessu ári hafi fyrsta þætti í starfi ríkisstj. verið lokið. Áhrif efnahagsaðgerðanna voru komin fram og fyrstu kjarasamningarnir gerðir á grundvelli nýrrar efnahagsstefnu. Í sumar þarf því að semja um nýja verkefnaáætlun. Að því leyti stendur ríkisstj. nú á krossgötum. Hún þarf með ótvíræðum hætti að sýna þjóðinni að hún sé reiðubúin að takast á við verkefnin sem fram undan eru og hún þarf að segja frá því með hvaða hætti það verður gert til þess að það traust megi ríkja milli stjórnvalda og fólksins í landinu sem er forsenda þess að áframhaldandi árangri verði náð. Mikilvægasta atriðið í þessu sambandi er að halda áfram þeirri gengisstefnu sem mörkuð hefur verið. Launþegar og vinnuveitendur verða að beygja sig fyrir þessu markmiði og ríkisvaldið sjálft verður með takmörkun erlendra lána og minni umsvifum að leggja sitt af mörkum svo að þetta markmið megi haldast. Við eigum vitaskuld að geta haldið kostnaðaraukningu hjá okkur sjálfum í samræmi við það sem gerist í viðskiptalöndum okkar. Ég ætla að nefna hér nokkur atriði sem öðru fremur verða að móta verkefnaáætlun næstu missera. Brýnasta verkefnið er að grynna á þeim skuldum sem safnast hafa upp meðan tekjur hafa ekki mætt gjöldum, en orsök þeirra er stöðug útgjaldaaukning á undanförnum árum og þó umfram allt tekjutap við samdrátt þjóðarframleiðslu. Þessum halla verður fyrst og fremst að mæta með lækkun útgjalda, en þá fyrst þegar þjóðarframleiðsla vex á ný skapast svigrúm til að lækka skatta ef útgjöldum verður haldið í skefjum. Að því verður markvisst unnið. Stefnumörkun í ríkisfjármálum fyrir næstu ár þarf m. a. að leggja þessi atriði til grundvallar. Útgjöld ríkisins þurfa að lækka. Núllvöxtur útgjalda í hlutfalli við þjóðarframleiðslu er lágmarksmarkmiðið. Auka þarf greiðslur neytenda fyrir veitta opinbera þjónustu. Koma þarf við sérstökum hagræðingaraðgerðum til aðhalds í rekstri og framkvæmdum, eins og þegar hefur verið gert hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Draga þarf úr tilfærslum og beinum styrkjum til atvinnufyrirtækja og atvinnugreina. Athuga þarf hvort hyggilegt geti verið að taka upp nýtt sjúkratryggingakerfi með sérstöku iðgjaldi í samræmi við tekjur þar sem mönnum gæfist kostur á að taka eigin áhættu að hluta sem síðan yrði gerð upp með sköttum. Við núverandi aðstæður í ríkisfjármálum er ekki svigrúm til lækkunar á heildarsköttum. Hins vegar er nauðsynlegt að hefja nú þegar undirbúning og gjörbreytingu á tekjuöflunarkerfi hins opinbera. Markmiðið á að vera þetta: Að samræma tolla og aðflutningsgjöld. Að koma á virðisaukaskatti í stað söluskatts og í tengslum við þá kerfisbreytingu að afnema launaskatt og aðstöðugjald og lækka beina skatta. Loks kemur til álita að færa skattalagningu á tekjur einstaklinga alfarið til sveitarfélaga. Á móti fengju sveitarfélögin aukin verkefni, einkum á sviði heilbrigðis- og menntamála. Að því er varðar stjórn fjármagnskerfisins er óhjákvæmilegt og nauðsynlegt að gera róttækar breytingar til þess að draga úr miðstjórnarvaldi og pólitískri íhlutun um mál sem eiga að ráðast í bankakerfinu og atvinnulífinu sjálfu. Skjótvirkasta leiðin til að ná jafnvægi á peningamarkaðnum er að gefa vexti frjálsa með fyrir fram ákveðnum áföngum á næstu mánuðum. Jafnframt þarf að endurskipuleggja afurðalánakerfi atvinnuveganna m. a. til þess að koma á staðgreiðslu til bænda og auðvelda kerfisbreytingar í verðmyndun búvöru. Þá þarf einnig að draga úr vísitölubindingu á fjármagnsmarkaðnum rétt eins og á vinnumarkaðnum. Að því er bankakerfið varðar þarf að stuðla að samruna banka. Með hagsmuni atvinnulífsins í huga væri vænlegast að hefjast handa um sameiningu annars af minni ríkisbönkunum við einkabanka einn eða fleiri. Bankarnir eru of margir, of háðir ríkisvaldinu og flestir of veikir til að sinna þörfum atvinnufyrirtækjanna. Veðdeildir bankanna þurfa aukið svigrúm til útgáfu vaxtabréfa til þess að geta tekið við verkefnum af hinum smærri fjárfestingarsjóðum og einnig við ýmsum verkefnum frá stærri sjóðum. Þetta er ein af forsendum þess að unnt sé að endurskipuleggja sjóðakerfið. Mikilvægt er að skipulag fjárfestingarsjóða hindri ekki eðlilega uppbyggingu og nýsköpun í atvinnulífinu. Til álita kæmi að brjóta niður múrana umhverfis einn af sjóðunum um leið og hann yrði efldur verulega og stjórnendum hans gefið aukið svigrúm til þess að meta upp á eigin spýtur án lagaákvæða til hvaða verkefna hann mætti lána. Þá þarf að auðvelda fyrirtækjum að taka lán erlendis án ríkisábyrgðar. Arðsemisaðhald erlendra lánardrottna kemur þá sjálfkrafa í veg fyrir óarðbærar lántökur. Brýnt er að haldið verði áfram sölu ríkisfyrirtækja svo og sölu hlutabréfa ríkisins í atvinnufyrirtækjum. Með tilliti til þess hversu stöðugt gengi og afnám vísitölubóta á laun hefur skilað miklum og skjótum árangri í baráttunni við verðbólguna þarf að leggja grundvöll að því að kaupmáttur launa byggist til frambúðar á stöðugleika í gengismálum, en ekki vélrænu og verðbólguhvetjandi vísitölukerfi. Launaþróunin á næstu árum þarf að taka mið af samkeppnisstöðu iðnaðar. Til þess að þetta geti staðist þarf að auka sveiflujöfnun í sjávarútvegi í því skyni að hann sprengi ekki upp öll laun í landinu þegar betur gengur og síðan þurfi að fella gengið til að bjarga honum þegar verr árar. Í atvinnumálum blasa við bæði gömul og ný vandamál. Í sjávarútvegi stöndum við frammi fyrir þeim bitra veruleika að gullkistan er takmörkuð auðlind. Við þurfum því að hafa taumhald á fjárfestingu í þessari atvinnugrein með hliðsjón af þessari staðreynd. Það verður best gert með því að auka kröfur um eigið fé og leyfa þeim að njóta sín sem best hafa staðið sig. Í landbúnaði er óhjákvæmilegt að grípa til aðgerða sem smám saman færa framleiðsluna til samræmis við þarfir innlenda markaðarins. Í þeim efnum er nú unnið að tillögugerð sem miðar að því að treysta stöðu bænda og fullnægja kröfum neytenda, en auðvitað er það svo að hagsmunir þessara aðila fara saman þegar allt kemur til alls. Skapa þarf svigrúm til nýrra átaka í almennri iðnaðarstarfsemi og halda þarf áfram því mikilvæga starfi sem hafist var handa um við stjórnarskiptin að því er varðar uppbyggingu stóriðju og hagnýtingu orkulinda landsins. Ef árangur á að nást þurfa stjórnvöld að tryggja atvinnuvegunum góð rekstrarskilyrði, en um leið þarf að auka ábyrgð þeirra sem stjórna atvinnufyrirtækjunum. Fái þeir tækifæri og aðstöðu hvílir á þeim sú skylda að hagnýta hana til þess að auka framleiðni og verðmætasköpun. Reynslan sýnir okkur að opinberar áætlanir í þeim efnum duga skammt. Framleiðni í íslensku atvinnulífi er helmingi minni en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Þessi alvarlega staðreynd gerir það óumflýjanlegt að arðsemiskröfur ráði í ríkari mæli fjárfestingu í atvinnulífinu en verið hefur. Víðtæk samstaða á að geta tekist um aðgerðir í atvinnumálum á grundvelli þeirrar stefnu er fram kom í ályktun Alþýðusambands Íslands um þau efni fyrir réttu ári. Of mikil ríkisafskipti eru orsök þess að það hefur ekki verið sá gróandi í íslensku atvinnulífi að það hafi getað búið fólkinu í landinu þau lífskjör sem við viljum að það hafi. Fyrir þá sök þarf að auka sjálfstæði og ábyrgð atvinnulífsins í landinu. Það er leið að því marki sem við höfum sett okkur. Góðir áheyrendur. Þau verkefni, sem þannig blasa við, eru á margan hátt erfiðari og margslungnari en þau sem eru að baki. Ef við ætlum okkur að gera efnahagslegt jafnvægi að veruleika og hefja alhliða sókn í atvinnumálum mun reyna meira á þrautseigju og samstöðu þjóðarinnar en nokkru sinni fyrr. Hún hefur fram til þessa gengið heils hugar að verki með stjórnvöldum, en hitt er jafnvíst að til þess að halda verkinu áfram þarf samstillta forustu. Það hefur of mikið áunnist til þess að við getum leyft okkur að glutra því niður. Þjóðin hefur ekki efni á veikleika í stjórnarháttum, eins og nú standa sakir. Sjálfstfl. lítur á það sem ábyrgð sína og skyldu að sjá svo um að það gerist ekki. Hann mun í samningum um nýja verkefnaáætlun fyrir ríkisstjórnina setja þessa hagsmuni þjóðarinnar ofar öllu öðru.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar sáttmáli núverandi ríkisstjórnar leit dagsins ljós fyrir tæpu ári skrifaði ég grein í eitt dagblaðanna undir fyrirsögninni „Fæddist lítil mús.“ Sú litla mús átti við félagslegu þættina sem stjórnarflokkarnir afgreiddu með einni setningu í niðurlagi stefnuyfirlýsingar sinnar eftir að hafa eytt löngu máli í flestar hliðar efnahagsmálanna. Þessi setning hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á velferð, jafnræði, öryggi, menntun, félagslegar umbætur og góða heilbrigðisþjónustu.“ Sem sagt: allir þessir málaflokkar afgreiddir í einni setningu. Það var rétt eins og þeir hefðu gleymst, en svo hefði einhver komist í handritið rétt fyrir prentun og bjargað í horn. Þessi afgreiðsla var forsmekkurinn af því sem á eftir hefur komið. Hvaða áhersla hefur svo sem verið lögð á velferð almennings, jafnræði og öryggi? sú áhersla felst í minnkandi kaupmætti, auknu bili milli fátækra og velmegandi og vaxandi atvinnuleysi. Áherslan á félagslegar umbætur felst t. d. í því að skera stórlega niður framlög til byggingar dagvistarheimila og skóla, minnka lögboðin framlög til Framkvæmdasjóðs fatlaðra um nærri helming og leggja síauknar byrðar á þá sem þurfa á læknisþjónustu að halda. Áherslan á góða heitbrigðisþjónustu birtist í því að þjarma svo að heilbrigðiskerfinu að loka verður fjölda sjúkradeilda til að spara í launum starfsfólks og daglegum rekstri. Og hvar er áhersla núverandi ríkisstj. á menntun í þessu landi. Hún felst í aðför að Lánasjóði ísl. námsmanna og óbærilegu fjársvelti allra menntastofnana í landinu. Líklega er þessi staðreynd atvarlegust og hryggilegust allra í stefnu núverandi ríkisstj. því hún varðar framar öllu framtíð þessarar þjóðar. Kjör íslenskra námsmanna hafa farið batnandi hin síðustu ár. Lögum samkvæmt - ég endurtek: lögum samkvæmt eiga þeir nú kost á lánum sem eiga að fullnægja til framfærslu og námskostnaðar að uppfylltum skilyrðum um ástundun og aðstæður allar. Nú er höggvið að þessu lánakerfi sem byggt hefur verið upp af framsýni og stórhug. Tónninn var gefinn strax við valdatöku núverandi ríkisstjórnar. Ég hef ekki lengur tölu á því hve oft ég er búin að jagast hér í vetur út af bersýnilegri fjárvöntun Lánasjóðs ísl. námsmanna. Staða hans hefur raunar sífellt farið versnandi undanfarin ár. Framlög ríkissjóðs hafa verið of lítil. sjóðurinn hefur orðið að taka lán til fjármögnunar útlána og fjármagnskostnaður farið sífellt vaxandi. Þannig hefur verið dregið úr möguleikum sjóðsins til að standa undir sér sjálfur. Strax við afgreiðslu fjárlaga þessa árs var augljóst að lánasjóðnum var ætlað of lítið fé til ráðstöfunar samkvæmt vel grunduðum áætlunum. Við kvennalistakonur reyndum ítrekað að fá því breytt og fluttum tvær tillögur um aukin framlög til sjóðsins sem stjórnarsinnar felldu jafnharðan. Þegar hæstv. fjmrh. viðurkenndi gatið margumrædda í ríkissjóði tveimur mánuðum eftir að fjárlög voru samþykkt var 100 millj. kr. vöntun í Lánasjóð íslenskra námsmanna einn liðurinn í þeim mikla halla, nákvæmlega sama upphæð og við lögðum til sem aukið framlag ríkissjóðs til lánasjóðsins við afgreiðslu fjárlaga í des. Vandinn hefur nú verið viðurkenndur, en lausnin er því miður engin. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir um það hvernig mæta eigi fyrirsjáanlegum erfiðleikum sjóðsins á haustmisseri hafa engin úrræði fengist upp. Hæstv. menntmrh. þrástagast á því að ekkert sé vitað um fjölda umsækjenda og virðist helst vonast til þess að svo margir láti hræða sig frá því að hefja nám að fjármagn sjóðsins nægi handa þeim sem þrjóskast við. Kannske verður líka sú raunin. En þá er um leið búinn til nýr vandi sýnu verri. Þeir sem þannig hrökklast frá námi hverfa nefnilega ekki af yfirborði jarðar, þeir þurfa atvinnu eða a. m. k. framfærslueyri. Vandinn kann því að flytjast af fullum þunga yfir á Atvinnuleysistryggingasjóð sem stendur illa um þessar mundir. Þannig er allt á sömu bókina lært. Þannig er í framkvæmd sú áhersla sem stjórnarflokkarnir hétu að leggja á velferð, öryggi, menntun og félagslegar umbætur og góða heilbrigðisþjónustu. Það heit hefur augljóslega komist inn í sáttmálann í óþökk margra. Og litla músin í niðurlagi stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar þurfti ekki að verða einmana. Hún hefur eignast systur margar á þessu tæpa ári, nú síðast í frv. því sem stjórnarflokkarnir gátu loks komið sér saman um sem ráðstafanir til uppfyllingar í gatið á ríkissjóði. Í umr. um þetta ljóta gat hér á Alþingi 8. mars s. l. talaði hæstv. fjmrh. um nauðsyn þess að þingmenn og þjóðin öll gerðu sér grein fyrir þeim mikla vanda sem við blasti, sá vandi yrði ekki leystur nema með samstilltu átaki þm. og þjóðarinnar allrar. Af þeim tillögum að dæma sem nú hafa loksins séð dagsins ljós hefur ákall hæstv. fjmrh. hins vegar ekki fengið hljómgrunn meðal þm. stjórnarflokkanna. Eftir allan þennan tíma, eftir alla þessa leit að fyllingu í gatið eru helstu niðurskurðartillögurnar í skötulíki. Með öðrum tillögum er ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur og síðan er meginhluti vandans leystur með því að búa til nýjan vanda, erlendar skuldir sem nema rúmum 2 milljöðrum kr. Þessi niðurstaða er ávísun á verðbólguaukningu og hrein svik við almenning, sem hefur lagt á sig miklar þrengingar til að ná niður verðbólgunni. Hæstv. fjmrh. hefur marglýst því yfir að ekki komi til greina að leggja á nýja skatta. Hann mátti ekki einu sinni heyra minnst á skyldusparnað hálaunamanna sem hefði þó getað gefið a. m. k. 200 millj. kr. í soltinn ríkissjóð. Þegar þeirri hugmynd var hreyft sagði hann varhugavert að ráðast með þeim hætti að kjörum hálaunamanna. Honum og öðrum stjórnarsinnum þykir þó sanngjarnt að skera niður námslán, draga úr kostnaðarþátttöku ríkissjóðs vegna tannlækninga og almennrar læknisþjónustu, skera niður sjúkradagpeninga og draga úr kennslumagni í skólum landsins. Allt eru þetta þó aðeins dulbúnir skattar, sem lenda þyngst á þeim sem síst skyldi, námsmönnum, sjúku fólki og barnmörgum fjölskyldum. Þetta eru ráðin sem vinir litla mannsins gátu sameinast um eftir tveggja mánaða leit. Jafnframt og samtímis finnst stjórnarflokkunum við hæfi að keyra gegnum þingið frumvörp um lækkaðar skattgreiðslur banka og annarra lánastofnana. Auk skyldusparnaðar hálaunamanna var Kvennalistinn með tillögur um að skera niður ferða- og risnukostnað hins opinbera, bíða með flugstöðina á Keflavíkurflugvelli, minnka niðurgreiðslur, draga saman í vegamálum og orkumálum, fella niður greiðslur til Flugleiða, sem eru fullfærar um að standa á eigin fótum, auk þess sem sjálfsagt er að semja við seðlabanka um eftirgjöf vaxtagreiðslna. Hugmyndir Kvennalistans voru vel framkvæmanlegar, einkum ef strax hefði verið brugðið við, og hefðu komið miklu minna við almenning en afkvæmið sem fæddist eftir tveggja mánaða umfjöllun stjórnarflokkanna og varaformaður Sjálfstfl. hefur kallað „litla mús“. Þessa dagana standa prófin sem hæst í skólum landsins. Sumum gengur vel, öðrum illa, allt eftir hæfileikum og ástundun. Sumir falla og eiga sér jafnvel ekki viðreisnar von. Núv. ríkisstj. hefur nú setið í tæpt ár. Hún setti sér markmið í upphafi og það helst að ná niður verðbólgunni. Hún náði verðbólgunni niður á skikkanlegt stig á undraskömmum tíma, en það gerði hún með því að rýra stórlega kjör hins almenna launafólks og það gerði hún með sparnaði á alröngum stöðum. Hún hefur gert landið að láglaunasvæði og hún hefur þrengt að félagslegum réttindum. Þess vegna er almenningur verr settur en nauðsyn bar til og nú er þolinmæðin á þrotum. Ríkisstj. virðist skorta úrræði og samstöðu til að verja þann árangur sem náðst hefur og nýta hann til aukinnar hagsældar. Efling atvinnulífsins hefur orðið út undan um leið og tekin er upp sú nýbreytni að fjármagna daglegan rekstur ríkissjóðs með erlendu lánsfé. Núv. ríkisstj. fær ekki háar einkunnir fyrir frammistöðu s. l. árs. Spurningin er hvort hún á það skilið að fá grænt ljós til áframhaldandi verka. Því svarar hver fyrir sig. En kvennalistakona er ekki í vafa. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í dag er eldhúsdagur á Alþingi. Eldhúsdagur er orð sem kemur fram seint á síðustu öld og þýðir tiltektardagur, þegar framkvæmd eru ýmis innanhússtörf sem dregist hafa. Jón Trausti talar um „að taka sér eldhúsdag og róta til í þessari stofnun.“ Þau orð duga vel í dag. Sá tónn og sá taktur, sem þessi ríkisstj. sló strax í upphafi lífdaga sinna, hefur reynst sjálfum sér samkvæmur. Sú leið, sem var valin í byrjun til að leiðrétta hagsýsludæmið, er dyggilega fetuð enn af karlmannlegri festu, enda undir hljómfalli hinna hörðu gilda. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. sagði, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. var ekki síst mynduð til þess að koma þjóðinni út úr þeim gífurlega efnahagsvanda sem við blasti og hún taldi brýnt að róttækar aðgerðir yrðu ákveðnar til þess að koma í veg fyrir enn vaxandi verðbólgu, stöðvun atvinnuvega, atvinnuleysi og enn frekari skuldasöfnun erlendis.“ En ríkisstj. hafði líka að markmiði „verndun kaupmáttar lægstu launa og lífskjara þeirra sem þyngst framfæri hafa.“ Síðan rak lestina lítil félagsmálamús, sem áður var lýst af hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur. Leið launaskerðinga og félagslegra skerðinga var samt valin til að ná tökum á verðbólgudraugnum eins og hann væri orsök vandans en ekki einkenni og verðbólgan hjaðnaði eins og ætla mátti. Félagslegar bætur voru notaðar til að hækka laun hinna verst settu, en þær urðu ekki marktækur stuðningur, enda meira í ætt við sýndarlátbragð, svo að ekki sé minnst á hve fráleitt það er að fólk þurfi að sækja sér lífsviðurværi í félagslegum bótum í stað þess að geta unnið fyrir sér með launum sínum. Síðan fengum við óraunsæ fjárlög og nokkru síðar enn óraunsærri fjárlög. Þar voru ekki á ferðinni nýsköpunarflíkur nema ef vera skyldi að þær líktust nýju fötunum keisarans. Það er reyndar undarlegt dýraríkið í efnahagslífi stjórnarinnar. Sem örþrifaráð var ógnað með gríðarmiktum bola, en hann reyndist þá bara vera lítil mús. Nú síðast er bjargvættur boðin í bandormslíki. Ég veit ekki betur en barist hafi verið gegn bandormum í þessu landi og reynt að útrýma þeim eftir að menn skyldu ferli þeirra og skaðsemi. Nægir þar að minna á sullaveikibandorminn. Nú bregður öðruvísi við og á nú bandormur að verða kerfinu til bjargar. Það fé, sem afla átti á innlendum lánsfjármarkaði, brást og þrautatending ríkisstj. er hin sama og þeirra sem á undan fóru þrátt fyrir gagnrýni hennar á fjárfestingarstefnu fyrri ára. Hún tekur stórfelld erlend lán, að því er virðist eins og mönnum sé þetta ósjálfrátt. Er nokkur von þótt sú spurning vakni hvort okkur Íslendingum sé í raun um megn að standa sjálfir að rekstri þessa þjóðfélags. Þurfum við að búa í þessu landi á þann hátt að við veðsetjum okkur í útlöndum? Getum við ekki valið okkur þá forgangsröð og þá hófsemd í fjárfestingum sem leyfir okkur meira efnahagslegt sjálfstæði? Nei, hugmyndaflug ríkisstj. og dirfska hefur því miður reynst lítilla sanda og sæva og hún gengur troðnar slóðir. Áfram þenur vindur seglin í óarðbærum framkvæmdum, eins og margumræddri flugstöð og seðlabankabyggingu til að taka táknræn dæmi, og enn sér engan samdrátt í risnu og annarri eyðslu yfirstjórnar ríkisins. Enn er dekrað við stóriðjudrauminn og mokað fé í hið sísoltna gin stórvirkjunarframkvæmda. Á sama tíma er reynt að spara. En hvar? Má ég nefna dæmi? Nú opnast dyr til nýrra áður óþekktra atvinnutækifæra, sem byggjast fyrst og fremst á hugviti og þekkingu, og við viljum vera með inn í framtíðina, tölum t. d. mikið um líftækni þessa dagana. En hvað er verið að hugsa þegar samtímis er skorið miskunnarlaust niður í menntakerfinu og vaxtarbroddur þessara framtíðarkosta okkar stýfður með því að skerða lán námsmanna? Okkur er lífsnauðsyn að eiga menntað fólk, sem nær tökum á tækninni, en verða ekki leiksoppar tækninnar. Áfram er kennarastéttin láglaunastétt enda að mestu skipuð konum. „Er rétt að stoppa síðasta karlkennarann upp?“ var fyrirsögn í dagblaði í s. l. viku þar sem greint var frá flótta ungra karla úr kennaraliði grunnskóla þar sem konur eru 85%–90%. Árið 1980 höfðu 64% kvenna skólagöngu að baki sem var minna en tíu ár, en aðeins 28% karlar. Breytingar eru þar á til batnaðar, en þó erum við talsvert að baki öðrum Norðurlandaþjóðum í þessum efnum enn. Áfram er óviðunandi misrétti til menntunar milli dreifbýlis og þéttbýlis og höfum við kvennalistaþingkonur flutt mál á þessu þingi með þm. allra flokka til úrbóta í þessum efnum. Annar knérunnur sem líka á að höggva í er heilbrigðisþjónustan. Við státum okkur af því að hafa lagt rækt við hana, enda höfum við trúlega notið góðs af, með lengsta meðalaldur og einn lægsta ungbarnadauða í heimi. Sömuleiðis höfum við mátt vera stolt af því að þeir sem á þessari þjónustu þurfa að halda áttu að henni aðgang án mikils tilkostnaðar. Þessu á nú að breyta. Auk niðurskurðar á framlögum til tannviðgerða barna og unglinga er líka áætlaður niðurskurður á sjúkradagpeningum sem mun bitna sérstaklega á húsmæðrum, námsmönnum og þeim sem eru nýbyrjaðir í starfi. Einnig eru fyrirhugaðar stórfelldar hækkanir lyfja og sérfræðiþjónustugjalda, göngudeildar- og rannsóknagjalda. Þessar hækkanir eru fyrirhugaðar án vitneskju um það hverjir neytendur eru. Heilbrigðisþjónustan er að vísu stór útgjaldaliður hjá ríkissjóði og þar má eflaust spara, ekki síst með því að efla fyrirbyggjandi heilsugæslu. Ef til vill munar ekki þann sem einstaka sinnum notar lyf eða læknisþjónustu um að greiða það gjald sem upp á að setja. En ég spyr: Hve margir eru þeir sem nota lyf að staðaldri vegna langvinnra sjúkdóma, en eru ekki gjaldgengir til þeirrar undanþágu frá greiðslu sem lyfjakort gefa? Og hve margir eru þeir sem þurfa að staðaldri að sækja göngudeildir og rannsóknarþjónustu? Um þetta er ekki vitneskja, en þó er þessum ráðum beitt, að því er virðist í blindni, án tillits til þeirra sem fyrir verða. Eitt af undirstöðuatriðum í framkvæmd friðarfræðslu er að þroska hæfileika barna til að setja sig í spor annarra. Það er eins og þessi ríkisstj. hafi ekki getað sett sig í spor þeirra sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Og það hlýtur að skýra þann skort á pólitískum vilja sem ríkir til að tryggja og rétta hlut þeirra og halda frið við þegna þessa lands. Þetta eru óráð sem benda til brenglunar á verðmætamati og forgangsröð. Lánsfé er sólundað í prjálhýsi og munað, en börnin og unglingarnir eiga að borga þessa stundarvímu og stolnar stundir nýríkrar þjóðar. Menntunarlitlum á láglaunasvæði ætlum við þeim að axla skuldir foreldranna og mæta framtíð þar sem hugvitið verður veðhæft. Í Völuspá segir frá því að dag hvern riðu æsir um brúna Bifröst til himna að Urðarbrunni undir lífsins tré Aski Yggdrasils, en þar áttu goðin dómstað sinn. Við brunninn voru þrjár meyjar og skópu þær mönnum aldur, örlaganornirnar Urður, Verðandi og Skuld. Völva framtíðarinnar hét Skuld - og hver er hún þessi skuld við framtíðina? Fráleitt er það sú skuld sem við skiljum eftir handa börnum okkar. Miklu fremur mundi það vera sú skuld og skylda sem okkur ber við framtíðina og þá sem á eftir okkur koma, þ. e. að skila lífsskilyrðum og jörðinni, ekki bara heilum og óskemmdum áfram, heldur betri en þau voru þegar við tókum við þeim. Efnahags- og þróunarstofnun Evrópu hefur nýlega reiknað út að Ísland er sjötta ríkasta land í heimi, miðað við verðmæti þjóðarframleiðslu á hvern einstakling. Það færir okkur ábyrgð og skyldur bæði gagnvart okkur sjálfum og öðrum sem bera minna úr býtum en við. Okkur hefur gengið illa við það að skipta því sem til skiptanna er og gildir það jafnt innanlands sem utan. Þær skuldbindingar sem við höfum tekið á okkur um þróunaraðstoð hafa ævinlega verið langt undir áætluðu marki sem er um 1% af þjóðartekjum. Þarna þurfum við að taka okkur verulega á. Þegar hæstv. fjmrh. fannst að freklega ætti að ganga á rétt hans talaði hann um að flýja land. Ríkisstj. hefur gengið freklega á rétt launþega og þeirra sem minna mega sín. Þeir munu þó varla geta eða vilja flýja land. En það má ekki ætla þeim að lifa á Íslandssögunni einni saman. Til þess að fólk uni í landi sínu verður það að geta lifað þar mannsæmandi lífi. Í von um að öll él birti upp um síðir, af þjóðhollustu og þrautseigju hefur fólk stutt þessa ríkisstj. En í skammsýni sinni kippir hún undan sér lífsgrundvellinum með því að ofbjóða fólkinu og bítur þannig sundur þráðinn sem heldur uppi vef hennar, eins og kóngulóin í ævintýrinu forðum. Það þarf nefnilega ekki bara áræði og festu, heldur líka mannúð og réttlætiskennd til að velja og standa við framtíðarstefnu sem dugir þessari þjóð til að komast á réttan kjöl og til lands úr þessu skuldafeni án þess að missa sjónar á velferð fólksins. Þessi ríkisstj. hefur ekki reynst þeim vanda vaxin. Og hljómfall hinna hörðu gilda má ekki lengur vera einrátt, þá verða of margir út undan. Velferð þjóðarinnar byggist ekki síst á því að hin mjúku gildi eigi aðgang að því að ákveða forgangsröðina. Þess vegna þurfa þau að komast að í ríkari mæli. - Ég þakka áheyrnina, góða nótt.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Hvers konar lífi viljum við lifa í þessu landi? Viljum við stuðla að samkennd og samvinnu eða viljum við ýta undir sérgæsku og gróðasókn einstakra manna og fyrirtækja? Viljum við leggja rækt við manninn og manngildi og víkja forsendum kaldrar peningahyggju, auðgildinu, til hliðar? Viljum við varðveita sjálfstæði íslensku þjóðarinnar, tungu hennar og menningu eða látum við okkur það í léttu rúmi liggja þegar Ísland verður leiksoppur í kjarnorkuæði stórveldanna allt í kringum okkur, þegar bandaríska herstöðin færir út kvíarnar sem aldrei fyrr og umsvif Bandaríkjamanna hér á landi margfaldast? Viljum við jafna kjörin í landinu eða viljum við auka á launamismun þannig að Ísland verði Singapore norðursins, eins og Sverrir Hermannsson boðar? Viljum við stuðla að framþróun þess þjóðfélags sem sinnir barninu, sjúklingnum, öldruðum manni eða fötluðum eða drögum við úr samneyslunni með því að lækka skatta fyrirtækjanna, þ. á m. bankanna? Hvers konar Ísland viljum við? Spurt er að gefnu tilefni. Fyrir nokkrum dögum var greint frá því að yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna styddi einkarekstur fremur en félagslegan rekstur. Þessi niðurstaða er athyglisverð. Hún þarf ekki að gefa nákvæma mynd af vilja og skoðun fólks, en hún er til marks um það, því miður, að tekist hafi á síðustu tveimur misserum að brjóta niður að nokkru leyti þá samkennd sem þarf að einkenna íslenska þjóðfélagið - samkennd sem byggir á jafnrétti og lýðræði. Einungis með samneyslu og félaglegri þjónustu getum við veitt þeim stuðning sem þurfa á stuðningi að halda. Það getur hvenær sem er komið að mér eða þér, að við þurfum á þessari aðstoð að halda. Þegar við hugleiðum þá staðreynd sjáum við hversu brýnt er að leggja rækt við félagshyggju í þessu fámenna þjóðfélagi. Íslendingar hafa áður glatað sjálfstæði sínu á altari sundrungarinnar. Margt bendir til þess að núv. ríkisstj. ali vísvitandi á sundrung í íslenska þjóðfélaginu. Glöggur maður hefur í mín eyru kallað þessa ríkisstj. argvítugustu sundrungarstjórn sem setið hefur á Íslandi. Það hygg ég að sé því miður rétt. Hvers konar þjóðfélag er stjórnarstefnan að skapa? Fyrir einu ári var bannað að gera kjarasamninga. Þannig var vegið að lýðræðinu. Fyrir einu ári voru verðbætur á laun bannaðar, en verðlag gefið frjálst. Frá því í maí í fyrra hefur matarreikningur vísitölufjölskyldunnar hækkað um 40 000 kr. á ári. Launamaður með 15 000 á mánuði er nærri þremur mánuðum lengur að vinna fyrir matarreikningnum nú en í fyrra. Launafólk hefur borgað niður verðbólguna með geysilegum fórnum í almennum lífskjörum. Nú kostar 50 000 kr. á mánuði að framfleyta vísitölufjölskyldunni. Menn beri það saman við það fé sem þeir telja upp úr launaumslögum sínum í dag. En þrátt fyrir fórnfýsi launafólks er nú margt sem bendir til þess að verðbólgan muni vaxa á ný. Ástæðan er halli á ríkissjóði og stórfelldar erlendar lántökur. Ríkissjóður er nú rekinn með erlendum lánum. Rekstrarreikningar opinberra stofnana, frímerki, sími og laun, þetta er greitt með erlendum lánum. Meðlagsskuldir eru gerðar upp með erlendum lántökum. Byggingarsjóður ríkisins verður að taka erlend lán í fyrsta sinn í sögunni. Þannig er veruleg hætta á því að fórnir launamanna í baráttunni gegn verðbólgu verði unnar fyrir gíg. Ríkissjóður er rekinn með halla vegna þess að fjmrh. er daglangt og náttlangt að bora göt á ríkissjóð. Það vantar hundruð milljóna króna, en samt er hann nú að knýja fram á Alþingi frv. um að lækka skatta á bönkum og öðrum innlánsstofnunum. Þannig er fjmrh. í raun að láta taka erlend lán til þess að borga niður skattana fyrir fyrirtækin. Á sama tíma knýr ríkisstj. fram niðurskurð á félagslegri þjónustu. Ríkisstj. leggur fjötra á lýðræðið. Hún skerðir kaupið margfalt á við þjóðartekjur. Ríkisstj. hefur ákveðið að skerða sjúkradagpeninga handa húsmæðrum, námsmönnum og ungu verkafólki. Þar eru vinir litla mannsins að ráðast á garðinn þar sem hann er hæstur eða hitt þó heldur. Ríkisstj. lækkar framlög til tannlæknakostnaðar. Þar er ráðist að þeim sem síst skyldi, einkum barnmörgum fjölskyldum. Ríkisstj. hækkar verð á landbúnaðarafurðum. Þar er ráðist að stærri fjölskyldum og fólki sem hefur lægstu tekjur því það notar stærstan hluta tekna sinna til að kaupa mat. Sérstaklega kemur þessi árás hart niður á einstæðum foreldrum. Ríkisstj. er að þrefalda verð á læknishjálp og hún sigar verðlaginu lausu á fólk þannig að álagning hefur mælst upp í 1100%. Þetta er ekki það þjóðfélag sem við viljum. Yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna er á móti þessu þjóðfélagi fyrirtækjanna og fjármagnsins. En hvernig má vera að slíkt gerist? Hvernig má það gerast að sterk almannasamtök verði að þola slíkar árásir í heilt ár? Vafalaust er ástæðan að nokkru leyti sú, að fólkið vildi mikið á sig leggja til að keyra verðbólguna niður. En í stefnu ríkisstj. felst engin lækning á verðbólguvandanum nema launafólk sætti sig við áframhaldandi kaupskerðingu og að Ísland verði láglaunasvæði til frambúðar. En það má aldrei gerast. Ísland má ekki verða Singapore norðursins. Núverandi ríkisstj. hefur í raun aðeins náð saman um tvennt: að lækka kaupið og að hygla fyrirtækjunum. Innan hennar er engin samstaða um að skera niður níðþunga yfirbygginguna þó því væri lofað þegar ríkisstj. var mynduð. Innan hennar er engin samstaða um sameiningu bankanna, um sameiningu sjóðakerfisins né um það að leggja Framkvæmdastofnunina niður. Innan hennar er engin samstaða um neitt annað en kauplækkun og að velta vandanum yfir á næstu ríkisstjórn og á komandi kynslóðir í landinu með erlendum lántökum. Athyglisvert var hvernig ríkisstj. afgreiddi húsnæðismálin í gærkveldi. Formaður Sjálfstfl. flutti tillögu um að henda húsnæðissamvinnufélögunum út úr húsnæðisfrumvarpi ríkisstj. sjálfrar. Félmrh. var beygður í duftið og greiddi sjálfur atkvæði með eigin aftöku á Alþingi. Þannig er komið aftan að þeim hundruðum einstaklinga sem bundu vonir við húsnæðissamvinnufélögin og hafa fylkt liði inn í þau á liðnum mánuðum í trausti þess að félmrh. og ríkisstj. stæðu við gefin fyrirheit. Þau fyrirheit hafa nú verið svikin og húsnæðismálin sett í nefnd um leið og afgreitt er frv. sem gerir ráð fyrir að eyðileggja verkamannabústaðakerfið. Kunnugir segja að félmrh. hafi fórnað húsbyggjendum fyrir hagsmuni Framsfl. í mangómálinu svonefnda. Þar var komið við kvikuna í framsókn og hagsmunir húsbyggjenda því seldir fyrir hagsmuni milliliðanna í landbúnaðinum, sem bera m. a. ábyrgð á kartöfluinnflutningi síðustu mánaða þar sem Sambandið hirðir umboðslaun af rusli sem er ónothæft nema til þess að grafa það í jörð. Í staðinn fyrir mangónefndina, en í henni voru fjmrh., forsrh., viðskrh. og landbrh. og fjórir aðstoðarmenn, tekur nú við ný sáttanefnd innan ríkisstj. og fjallar um ágreining stjórnarflokkanna í húsnæðismálum. Það verður eins konar milliþinganefnd. Ríkisstj. nær ekki saman. Eftir að ríkisstj. hefur lækkað kaupið, eftir að hún hefur gert ráðstafanir til að bæta stöðu fyrirtækjanna, eftir að ríkisstj. hefur náð saman um að margfalda sjúklingagjöld, eftir að ríkisstj. hefur náð saman um að skera niður félagslega þjónustu og siga verðlagningu lausri á landslýðinn, þá er örendi hennar þrotið. Ríkisstj. leysir engin vandamál. Hún frestar öllum vanda. Formaður þingflokks Sjálfstfl. hefur lagt til að þinginu verði frestað um nokkrar vikur til þess að stjórnarliðið geti náð saman um ótal ágreiningsmál sem liggja fyrir þinginu. Aldrei fyrr hefur ríkisstj. opinberað ágreining sinn jafn berlega og kemur fram í þessari tillögu Ólafs G. Einarssonar. Enginn hefur þó lýst þessu ástandi betur en varaformaður Sjálfstfl., sem fékk allra náðarsamlegast að halda ræðu á Seltjarnarnesi nýlega. Hann benti á að nú, þegar áður en eitt ár er liðið, verði að endurskoða málefnasamning ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Þannig er ljóst að stjórnarliðið er að gefast upp. Ráðherrarnir stritast við að sitja og formaður Sjálfstfl. boðar nýja stjórnarstefnu í eldhúsdagsumræðum hér í kvöld. En afleiðingin af því sem ríkisstj. hefur gert birtist hvarvetna í þjóðfélaginu. Fátæktin hefur í fyrsta sinn í þrjá áratugi skipað sér á innsta bekk þúsunda íslenskra heimila. Þessa dagana birtast fréttir um óhugnanleg afbrot þar sem ráðist er á varnarlausa einstaklinga með svívirðilegum hætti og afbrot færast í vöxt. Þessi breyting á samfélaginu á rætur að rekja til þeirrar örvæntingar og fátæktar sem fólk berst við árangurslausri baráttu um þessar mundir. Stefna ríkisstj. hefur beygt þúsundir manna. En þessa stefnu, sem þannig leikur hinn almenna mann, þarf ekki að líða stundinni lengur. Og nú bendir margt til þess að senn rofi til. 1. maí s. l. var til marks um vaxandi hreyfingu meðal íslenskra launamanna. Æ fleiri eru að átta sig á því reginafli sem verkalýðssamtökin eru sameinuð. Íhaldsöflin hafa verið að gera sér vonir um ágreining innan verkalýðssamtakanna og að flokkur launafólks yrði viðskila við hreyfinguna. Það er misskilningur og íhaldið á eftir að verða fyrir vonbrigðum. Tengslin hafa aldrei verið betri en einmitt nú. Rödd Alþb. á styrkan hljómgrunn meðal launafólks hvarvetna um þessar mundir. Launamenn eru að átta sig betur á því að þeir þurfa ekki að una þeim smánarkjörum sem ríkisstj. hefur skammtað með stefnu sinni í bandalagi við harðdrægustu peningaöflin í verslunarráðinu og forstjóraveldið í SÍS. Verkalýðshreyfingin fjallar nú um baráttustöðu sína með tilliti til 1. september. Það er greinilegt að þar er leitað eftir samstöðu um baráttu gegn þessari ríkisstj. og atvinnurekendavaldinu í landinu. Þar fara hagsmunir vinnandi alþýðu til sjávar og sveita saman þótt oft sé reynt, einkum af Framsfl., að reka þar fleyg á milli. Ágæti hlustandi. Þú veist að það er óþarfi að þola kjaraskerðinguna stundinni lengur og þá niðurlægingu og örvæntingu sem stjórnarstefnan hefur leitt yfir mörg alþýðuheimili á Íslandi. Þú veist að það er ranglátt að leggja byrðar þessa dags með sligandi þunga á framtíðina, börn okkar og barnabörn. Þess vegna er stefna ríkisstj., með stórauknum erlendum lántökum, í raun hættuleg fyrir efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Þú veist að það er óþarfi að líða lækkun á sjúkradagpeningum húsmæðra, námsmanna og ungra verkamanna. Þú veist að það er ranglátt að leggja á sífellda sjúklingaskatta, en lækka á sama tíma skatta á bönkum og innlánsstofnunum. Þú veist að stjórnarstefnan er stefna sundrungar þegar þjóðinni er sameining og samstaða lífsnauðsyn. Þú þarft að gera þér ljóst að þú átt möguleika á að verja þig. Þú þarft ekki að þola niðurlæginguna stundinni lengur. Þú þarft ekki stundinni lengur að líða þá storkun sem felst í yfirlýsingunum um Singapore norðursins, þar sem þú ert settur á uppboð á alþjóðlegum markaði stórfyrirtækjanna. Þú þarft að gera þér ljóst að svipuhöggin sem ríkisstj. hefur látið dynja á baki verkalýðshreyfingarinnar eru þegar orðin nógu mörg hvort sem þau hafa birst í banni við kjarasamningum eða beinni kjaraskerðingu. Þú þarft að gera þér ljóst að í verkalýðssamtökunum er fólgið afl sem getur unnið sigra. Þú þarft þess vegna að beita þér af alefli í þínu verkalýðsfélagi á næstu mánuðum því starfið þar getur ráðið úrslitum. Verkalýðshreyfingin getur ekki haft meira afl en nemur áhuga og fórnfýsi liðsmannanna. Þess vegna er lífsnauðsyn að starfa og starfa enn í hverju einasta verkalýðsfélagi. Í þessum efnum dugir ekki að treysta á einstaka foringja. Hver einasti einstaklingur hefur rétt og heimild en líka skyldu til þess að taka afstöðu til mála og meta þróunina út frá eigin hagsmunum og hagsmunum heildarinnar í senn. Hagsmunir allra vinnandi manna fara saman í þeirri baráttu sem fram undan er. Þar má enginn skerast úr leik, ekkert byggðarlag, ekkert verkalýðsfélag, enginn einstaklingur. Við skulum hafa það hugfast að þeir sem lifa á því að selja vinnuafl sitt, launamenn, eru yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar. Það mun margt undan láta í herbúðum fjármagnsaflanna þegar sá meiri hluti birtist. Verkalýðsbaráttan verður hins vegar aldrei til lykta leidd nema sjónarmið samhjálpar og samvinnu eignist enn sterkara stjórnmálaafl sem hefur í fullu tré við afturhaldið í landinu. Við verðum að viðurkenna, þó margt hafi gengið vel á Alþingi í vetur, að stjórnarandstaðan hefur verið veikari en skyldi vegna þess að hún er í fjórum flokkum. Kjaraskerðingin er að sumu leyti refsing fyrir sundrung vinstri manna og verkalýðssinna. Eitt brýnasta verkefnið á næstunni er því að skapa sterka samstöðu pólitískrar og faglegrar baráttu gegn ríkisstj. fyrir þjóðfélagi jafnréttis og lýðræðis. Hvers konar lífi viljum við lifa? var spurt. Ég er sannfærður um að yfirgnæfandi meiri hluti íslensku þjóðarinnar vill stefnu friðar, en hafnar stríðsstefnu. Ég er sannfærður um að yfirgnæfandi meiri hluti íslensku þjóðarinnar er andvígur því dekri við fjármagnið sem núverandi ríkisstj. iðkar. Ég er sannfærður um að meiri hluti þjóðarinnar áttar sig á því að stjórnarstefnan er hættuleg þjóðfélagi velferðar, samhjálpar og samvinnu. Við viljum þjóðfélag jafnréttis og lýðræðis. Við viljum að hver einstaklingur hafi sterk áhrif á umhverfi sitt nær og fjær. Og við viljum skapa forsendur til þess að allir geti tekið sem beinastan þátt í stjórn þjóðfélagsins. Við höfnum hvers konar hömlum á lýðræði og lýðréttindi. Við leggjum áherslu á að allir fái ávinning tækniframfara, en ekki aðeins þröngir forréttindahópar. Við leggjum áherslu á það þjóðfélag sem sinnir barninu á þroskaskeiði þess, veitir sjúklingi nauðsynlega umönnun, sem styður aldraða og eflir þjónustu við fatlaða. Við viljum þjóðfélag jafnréttis karla og kvenna þar sem sérstaða og samvinna kynjanna er viðurkennd. Við viljum þjóðfélag sem opnar fyrir sköpunargleði hvers einstaklings, menningarlega viðleitni hans, og við leggjum áherslu á innihaldsríkari tómstundir en ungu fólki er gefinn kostur á í dag. Við viljum frjálst og fullvalda íslenskt þjóðfélag, herlaust og utan hernaðarátaka stórveldanna. Við viljum Ísland jafnréttis og samvinnu, en höfnum því þjóðfélagi sundrungar, erlendra skulda, gróða og sérgæsku sem núverandi ríkisstj. beitir sér fyrir. En við gerum okkur jafnframt ljóst að þessu þjóðfélagi verður aldrei náð nema með starfi og aftur starfi og baráttu. Það getur aldrei orðið friður um ranglætið og vaxandi tekjumismun þar sem forstjórarnir hirða verkamannalaun í kauphækkun meðan láglaunafólki er haldið niðri. Við bendum á að einungis með jafnri skiptingu verðmætanna er unnt að styrkja verulega hlut þeirra sem lakari hafa kjörin. Þá geta hinir þurft að gefa nokkuð eftir af sínum hlut og fyrirtækin að skila aftur þeim gjöfum sem núverandi ríkisstj. hefur afhent þeim. Herra forseti. Það má aldrei aftur gerast að kaupránsöflin nái saman, eins og gerst hefur í núverandi ríkisstj. Það má aldrei gerast framar að verkalýðshreyfingunni verði storkað, eins og gerst hefur í tíð núverandi ríkisstj. Það má aldrei gerast aftur að ráðist sé að innviðum okkar þjóðfélags samkenndar og samvinnu, eins og núverandi ríkisstj. hefur gert. Það má aldrei framar gerast að þjóðin verði að þola annað eins tilræði við sjálfstæði þjóðarinnar og birtist í orkusölustefnu Sverris Hermannssonar og hernámsstefnu Geirs Hallgrímssonar. Í starfi, baráttu og samheldni felst von okkar. Ég þakka þeim sem hlýddu, lifið heil.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Við stjórnarmyndun eftir alþingiskosningarnar á s. l. ári kom í ljós svo ekki verður um deilt að eingöngu ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. var fær um að taka á þeim mikla vanda sem við blasti í efnahagsmálum þjóðarinnar. Undan því vildum við framsóknarmenn ekki skorast. Því var sú ríkisstjórn mynduð sem nú situr. Hún greip til harðra aðgerða til þess að koma í veg fyrir stöðvun atvinnuvega og atvinnuleysi. Það tókst. Verðbólga hefur á einu ári fallið úr um 130%–140% í um 12%–14% á ársgrundvelli og er reyndar nú aðeins um 10% samkvæmt þeirri vísitölu framfærslukostnaðar fyrir aprílmánuð sem birt verður á morgun. Einsdæmi mun vera í heiminum að slíkur árangur náist í viðureign við verðbólgu. Þetta er að þakka markvissum aðgerðum ríkisstj. og víðtækum stuðningi almennings. Upphaf þeirra erfiðleika, sem við eigum nú við að stríða, má rekja til efnahagskreppunnar í heiminum sem hófst 1979 með stórfelldum olíuverðshækkunum. Þegar heldur tók að rofa til erlendis fylgdi aftur á móti hér á landi hrun loðnustofnsins og síðan mikill samdráttur í þorskafla. Þetta hefur valdið því að þjóðarframleiðsla hefur þegar fallið um 8% á hvern íbúa og mun að öllum líkindum enn dragast saman á þessu ári um 2%. Þetta er mesti samdráttur í þjóðarframleiðslu og mestu erfiðleikar í efnahagsmálum sem þjóðin hefur átt við að glíma frá stofnun lýðveldisins. Áhrifin urðu meiri og alvarlegri vegna þess að ekki náðist samstaða um harðar viðnámsaðgerðir á árinu 1982 og í upphafi ársins 1983. Alþb. skorti vilja eða kjark, ef ekki hvort tveggja. Með erlendar skuldir þjóðarinnar í hámarki var ljóst að óðaverðbólgan hlaut að leiða til efnahagslegs hruns. Því varð að forða. Fyrsti áfangi í efnahagsstefnu ríkisstj. beindist því gegn verðbólgunni og þeim voða sem henni fylgir. Árangurinn varð mikill. Á öllum sviðum efnahagsmála eru batamerkin augljós. Verðlag er stöðugt, vextir hafa verið lækkaðir um helming, viðskiptahallinn lækkaði úr 10% 1982 í rúmlega 2% 1983. Deilt hefur verið á Framsfl. fyrir lögbindingu hinna hörðu efnahagsaðgerða. Á því öxlum við fulla ábyrgð. Það er mín skoðun að sérhverri ríkisstj. beri skylda til að fara þá leið sem árangur ber til að forða þjóðinni frá stórfelldum voða, jafnvel þótt tímabundið sé vikið frá hefðbundnum og eðlilegum sjónarmiðum. Í slíkum tilfellum verður þjóðarheill að ráða gerðum stjórnvalda. Hinn mikli árangur sem náðst hefur er viðurkenndur og öllum ljós. Enginn vill verðbólgu að nýju. Þessar fyrstu aðgerðir byggðu á markvissri stefnu í launamálum. Hjá því varð ekki komist. Við mjög lækkandi þjóðartekjur varð launum ekki haldið eins og þau voru orðin án stórfellds viðskiptahalla og áframhaldandi erlendrar skuldasöfnunar. Sú braut varð ekki lengur farin hún var á enda gengin. Að mati Þjóðhagsstofnunar hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna lækkað um 10% eða svipað og þjóðartekjur. Fullyrðingar Svavars Gestssonar um annað hér áðan eru úr lausu lofti gripnar. Ljóst er að lækkun kaupmáttar kemur mjög misjafnlega við þegna þjóðfélagsins. Þeir sem minnst hafa fyrir mega síst við samdrætti. Þess vegna beitti ríkisstj. sér fyrir ákveðnum aðgerðum til hagsbóta fyrir þá sem erfiðust hafa kjörin. Það var bæði gert í upphafi stjórnarsamstarfsins og aftur í tengslum við samninga á hinum almenna markaði. Ég leyfi mér að fullyrða að ekki hafi áður verið gengið eins markvisst fram í þeim efnum og núverandi ríkisstj. gerði s. l. vetur með þeirri aðstoð sem veitt var einstæðum foreldrum og barnmörgum láglaunafjölskyldum. Annar áfangi í efnahagsstefnu ríkisstj. er hafinn. Lögbundnar aðgerðir í launamálum hafa verið afnumdar. Í stað þess hefur ríkisstj. ákveðið þau mörk sem hún telur hæfa efnahagsþróun þjóðarinnar. Stefnt er að því að verðbólgan verði í lok ársins ekki yfir 10%. Til þess að það muni takast mun gengi verða haldið stöðugu. Gengi krónunnar hefur frá áramótum sigið um aðeins 2.5% og ekki er fram undan sjáanleg þörf fyrir umtalsvert gengissig, ef launahækkunum og öðrum kostnaði innanlands er haldið innan hóflegra marka og menn láta hvatningu Svavars Gestssonar hér áðan um deilur í þjóðfélaginu sem vind um eyru þjóta. Erlendar skuldir þjóðarinnar eru ekki auknar umfram 60% af þjóðarframleiðslu. Að sjálfsögðu hefði verið æskilegt að draga úr erlendum skuldum, en til þess er ekki svigrúm í minnkandi þjóðarframleiðslu. Með fyrir fram ákveðinni gengisstefnu er brotið í blað í viðureigninni við verðbólguna. Nú geta atvinnuvegirnir ekki samið um laun í trausti þess að gengið verði fellt. Ég trúi því heldur ekki að nokkur launþegi vilji slíkt lengur. Mönnum er ljóst að því fylgir aðeins verðbólga. Í þessum öðrum áfanga í efnahagsstefnu ríkisstj. er að því stefnt að treysta þann árangur sem hefur náðst og tryggja áframhaldandi hjöðnun verðbólgu. Mesta hættan stafar nú að öllum líkindum af of mikilli þenslu í peningamálum. Því hefði verið æskilegt að draga sem mest ef ekki alveg úr halla ríkissjóðs. Þess var hins vegar enginn kostur án þess að skerða óbærilega þá þjónustu sem þegnunum er veitt eða afla viðbótartekna sem hefði skert kaupmáttinn sem um var samið í febrúar. Menn verða að gæta þess að við minnkandi verðbólgu á ríkissjóður í verulegum aðlögunarvanda. Útgjöldin haldast að mestu en tekjurnar falla. Ég tel raunhæft að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á næstu tveimur árum. Þriðji áfanginn í efnahagsstefnu ríkisstj. á að einkennast af sókn - sókn upp úr þeim öldudal sem þjóðin er nú í. Það ber að gera með nýsköpun atvinnulífsins og nýju framtaki einstaklinga og fyrirtækja. Aðeins með meiri framleiðni og auknum hagvexti er unnt að bæta lífskjörin svo að raunverulegt sé. Við framsóknarmenn leggjum mikla áherslu á að undirbúningur þessa áfanga hefjist án tafar. Við teljum bæði nauðsynlegt að aðlaga okkar gömlu atvinnuvegi breyttum aðstæðum og leggja grundvöll að nýrri framleiðslu. Þótt enn megi eflaust auka verðmætasköpun í sjávarútvegi mun hann ekki í framtíðinni verða sá grundvöllur hagvaxtar sem verið hefur á undanförnum árum. Miðin eru að mestu fullnýtt. Hins vegar má bæta meðferð aflans og framleiðstuna með ýmsu móti og nauðsynlegt er að fiskiskipaflotinn, viðhald hans og endurbygging sé í samræmi við aflavon á næstu árum. Stjórnunaraðferðir verða að vera markvissar og í sem nánustum tengslum við sjávarútveginn sjálfan. Óhjákvæmilegt er að breyta landbúnaðarframleiðslunni. Hefðbundnar landbúnaðarafurðir verða því miður ekki lengur seldar erlendis svo arðbært sé. Því veldur fyrst og fremst mikil vernd og aðstoð erlendra ríkja við sinn eigin landbúnað. Ég hef sett fram þá skoðun að í samvinnu við bændur eigi á ákveðnu tímabili, t. d. næstu fimm árum, að draga úr mjólkur- og kjötframleiðslunni þannig að hún sé sem næst okkar eigin þörfum. Þetta er viðkvæmt og margslungið mál. Slíkur samdráttur mundi valda byggðaröskun ef ekki er skipulega að málum staðið. Á þessum sama tíma er því nauðsynlegt að efla aðrar arðbærar búgreinar. Loðdýraræktin á vafalaust góða framtíð hér á landi, ef vel er að þeim málum staðið. Hana ber því t. d. skipulega að auka á sama tíma og dregið er úr hinni hefðbundnu framleiðslu. Lax- og silungseldi, ekki síst í tengslum við jarðvarma, er einnig mjög álitlegt. Málefni landbúnaðarins er að sjálfsögðu langtum flóknara en svo að þeim verði gerð skil í örfáum orðum. Landbrh. mun ræða þau nánar hér á eftir. Mikilvægast er að þetta starf er hafið á hans vegum í nánu samstarfi við fulltrúa bænda. Ég er sannfærður um að landbúnaðurinn verður eftir slíka aðlögun öflugri og heilbrigðari en hann er nú. Að öllum líkindum er mesti vaxtarbroddurinn í ýmsum háþróuðum iðnaði. Lífefnaiðnaður er talinn sérstaklega álitlegur og á erindi um allt land þar sem fiskvinnsla og sláturhús eru. Rafeindaiðnaðurinn er sú grein sem einna mest hefur vaxið í nágrannalöndum okkar. Þar hefur mjög markvisst verið unnið af opinberri hálfu að því að efla slíkan iðnað. Ýmsir hugvitssamir ungir menn hafa hér á landi haslað sér völl á því sviði. Þó erum við Íslendingar enn langt á eftir nágrönnum okkar í slíkri framleiðslu að magni og verðmætum. Sókn til bættra lífskjara á að vera í höndum einstaklinga og félaga, en við framsóknarmenn leggjum á það áherslu að ríkisvaldið skapi nauðsynlegan grundvöll. Það hefur að hluta verið gert með hjöðnun verðbólgunnar en meira þarf ef duga skal. Sérstaklega er fjármagnsskortur mikil hindrun í vegi. Úr því verður að bæta. Jafnframt er nauðsynlegt að auka rannsóknir og tilraunir á þessum sviðum. Ýmsar mikilvægar kerfisbreytingar þarf einnig að gera. Það er hins vegar misskilningur að slíkt hefði leyst þann bráða vanda sem þjóðin hefur staðið frammi fyrir. Ekki er heldur rétt að kasta því sem gott er aðeins breytinganna vegna. Ég vísa því algjörlega á bug að Framsfl. standi gegn slíkum breytingum. Ég hef á vegum ríkisstj. látið vinna athyglisverðar tillögur um breytingar á stjórnarskipunarlögum. Því verki verður haldið áfram í sumar í samvinnu við stjórnarandstöðuna. Ég vona að þær breytingar megi leggja fyrir Alþingi næstkomandi haust. Sömuleiðis liggja fyrir tillögur um breytingar á sjóðakerfinu. Sú nefnd skilaði tveimur álitum. Með hvorugt er ég ánægður. Þeirri vinnu verður áfram haldið í sumar. Þannig er nauðsynlegt að endurskoða og hagræða jafnt og þétt í ríkiskerfinu. Það frjálsræði í verslun, sem nú er aukið dag frá degi, byggist á lögum um verðtagsmál, sem sett voru að frumkvæði framsóknarmanna. Með meiri samkeppni og auknu bolmagni verslunarinnar er sjálfsagt að auka frelsið. Að vanda heldur stjórnarandstaðan því fram að deilur séu miklar í ríkisstj. Vonbrigði Svavars Gestssonar komu greinilega fram í máli hans hér áðan. Framsfl. og Sjálfstfl. eru um margt ólíkir og hafa lengi verið andstæðingar í íslenskum stjórnmálum. Framsfl. er frjálslyndur umbótaflokkur. Við framsóknarmenn leggjum áherslu á velferð, öryggi og jafnræði öllum til handa, frelsi einstaklingsins til athafna og hagsmuni fjöldans á grundvelli samvinnu og félagshyggju. Þó flokkarnir hafi mismunandi skoðanir á ýmsum þjóðmálum er stjórnarsamstarfið gott. sjónarmið samstarfsflokksins er viðurkennt og ágreiningsmálin leyst. Framsóknarmenn og sjálfstæðismenn hafa tekið höndum saman um endurreisn hins íslenska efnahagslífs. Því verki ætlum við að ljúka.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Á fyrsta starfsári núverandi ríkisstj. hefur íslenskur landbúnaður þurft að glíma við afleiðingar þungra áfalla. Góðviðrisdagar hins fyrsta sumarmánaðar fylla okkur þó bjartsýni á að á enda sé kuldaskeið síðustu ára sem valdið hefur bændum svo þungum búsifjum. En enda þótt tekist hafi að ná verðbólgunni niður eru ýmsar afleiðingar hennar enn þá þungar í skauti fyrir bændur og vinnslustöðvar þeirra eins og fram kom við uppgjör á afurðaverði fyrir s. l. ár. Og þrátt fyrir samdrátt í hefðbundinni búvöruframleiðslu á síðustu árum erum við enn í vandræðum með að finna viðunandi markað fyrir alla framleiðsluna. Að vísu stafar það að nokkru leyti af birgðasöfnun frá síðustu árum þar sem markaðir drógust þá saman í viðskiptalöndum okkar erlendis. Ríkisstj. leggur mikla áherslu á að þessar birgðir verði seldar sem allra fyrst til þess að losna við frekari kostnað og aðra erfiðleika sem dráttur á því hefði í för með sér. Þess vegna hefur ríkisstj. samþykkt að greiða jafnóðum og útflutningur fer fram verðtryggingu að því marki sem heimildir leyfa. Nægi það ekki verði heimilt að greiða það sem á vantar af fjárlögum næsta árs. Augljóst er þó að slíkt væri skammgóður vermir ef ekki væri reynt að gera sér grein fyrir því hvað framtíðin ber í skauti sínu á þessu sviði. Þess vegna hef ég skipað nefnd, sem þegar hefur tekið til starfa, til þess að gera till. um framleiðslustefnu í landbúnaði sem tryggi bændum viðunandi afkomu og atvinnuöryggi. Nauðsynlegt virðist vera að halda mjólkurframleiðslunni í svipuðu magni og hún var árið 1981. Miðað við meðalafurðir af þeim fjárstofni, sem á fóðrum var s. l. vetur, má ætla að kindakjötsframleiðslan verði nokkuð á annað þúsund tonn umfram það sem selst hefur á innlendum markaði. Mér virðist eðlilegt að við reynum að halda útflutningi á dilkakjöti til Færeyja en við stefnum einmitt að vaxandi viðskiptum við þá. Það hefur verið okkar besti útflutningsmarkaður og Færeyingar kjósa íslenska dilkakjötið fremur öðru. Annar útflutningur mun í framtíðinni miðast við að viðunandi markaðir fáist. Enda þótt bilið milli framleiðslunnar og innlenda markaðarins að viðbættri Fræeyjasölu sé ekki ýkja mikið er óviðunandi fyrir landbúnaðinn að brúa það bil með frekari samdrætti í framleiðslu án þess að annað sé byggt upp í staðinn. Að vísu er að einhverju leyti hægt að létta undir með að leggja áherslu á að sem stærstur hluti andvirðis búvöruframleiðslunnar gangi til greiðslu vinnulauna. Í því skyni ákvað ríkisstj. að draga úr rekstrarkostnaði landbúnaðarins með því að fella niður söluskatt af helstu landbúnaðarvélum og tækjum á s. l. ári. Vaxandi möguleikar eru líka á nýtingu innlends fóðurs með framförum við þurrheys- og votheysverkun og öðrum framleiðsluaðferðum, t. d. kögglun á heyi með eða án íblöndunar annarra fóðurefna. Á liðnum sumrum hefur líka komið í ljós að ræktun á byggi er álitleg til fóðuröflunar. En enda þótt þannig væri nokkurn veginn hægt að halda í horfinu og jafnframt að benda á ýmsar leiðir til hagræðingar þá er það ekki nóg. Kyrrstaða í landbúnaði eins og á öðrum sviðum er sama og afturför. Það er eðli bóndans að sækja fram, byggja upp og búa í haginn fyrir framtíðina og þar þarf því að leita að fleiri tækifærum. Hér hefur verið bent á að af nýjum atvinnugreinum er loðdýraræktin nærtækust en hún hefur verið að breiðast út síðustu árin. Skipuleg uppbygging fóðurstöðva, sem nú er unnið að, er grundvallaratriði og hefur verið ákveðið að verja framlögum úr Framleiðnisjóði landbúnaðarins í þessu skyni ásamt nauðsynlegu lánsfé. Áætlað hefur verið að loðdýrabú fyrir fjölskyldubú sem er 11/2 ársverk muni kosta 3–4 milljónir króna. Það er athyglisvert að atvinnurekstur, sem veitir t. d. 150 manns atvinnu, kostar 300–400 milljónir í stofnkostnað og líka hversu lítill hluti það er af stofnkostnaði í ýmsum öðrum atvinnugreinum, sem rætt hefur verið um að koma af stað til að auka atvinnu og framleiðslu þjóðarbúsins. Þetta er atvinnurekstur, sem notar lítið af innfluttum aðföngum, en afurðir eru seldar fyrir erlendan gjaldeyri, og er að því leyti sá hagkvæmasti sem völ er á. Sama er að segja um fiskeldi og fiskirækt, sem Framleiðnisjóður mun einnig veita stuðning til eftir því sem geta leyfir. Með hverju ári sem líður gefa rannsóknir og reynsla okkur fyrirheit um nýja möguleika á þessu sviði. Þjónusta við ferðamenn er einnig vaxandi þar sem stöðugt fjölgar erlendum ferðamönnum sem vilja njóta þess sem náttúra landsins hefur að bjóða. Miklar framkvæmdir í vegagerð síðustu ára eru mikilvægar fyrir þá atvinnugrein og annan atvinnurekstur úti á landi enda þótt tímabundin ófærð á allt of mörgum vegum á hverju vori minni okkur á það að mikið sé þar enn óunnið, eins og vissulega á fleiri sviðum. Sérstaklega vil ég benda á endurbyggingu dreifikerfis rafmagns þar sem sums staðar er að skapast hreint neyðarástand í þeim málum. Fyrir þinglok verður væntanlega samþykkt frv. til l. um breytingu á lögum um skógrækt, þar sem tekin eru inn ákvæði um ræktun nytjaskóga, og í fjárlögum þessa árs er í fyrsta sinn veitt sérstök fjárveiting í því skyni. Ég hef bent hér á nokkrar leiðir til eflingar íslensks landbúnaðar en vil jafnframt minna á hvaða grundvallarþýðingu hin hefðbundna búvöruframleiðsla hefur fyrir þjóðfélagið. Það má ekki henda að við látum hana falla í skuggann þó breyttar aðstæður valdi þar erfiðleikum í bili. Þar eru líka í húfi hagsmunir miklu fleiri en bænda og raunar þjóðarinnar allrar. Við megum heldur ekki gleyma því að sama þróun hefur átt sér stað í öllum löndum í kringum okkur og víðar. Við minnumst frétta af tíðum fundum leiðtoga Efnahagsbandalags Evrópu á s. l. vetri þar sem landbúnaðarmálin voru viðfangsefnið. Þessar þjóðir leggja kapp á að styrkja stöðu innlends landbúnaðar og víða kemur 20–40% af búvöruverðinu til bænda frá opinberum aðilum, jafnframt því sem lagðir eru háir tollar og innflutningshömlur á innflutning eins og við höfum orðið fyrir barðinu á í tilraunum okkar til útflutnings þangað. En þátttaka þjóðarleiðtoga í þessum umræðum sýnir okkur að þeir telja það skyldu þjóðfélagsins í heild að leysa þann vanda sem breyttar aðstæður hafa skap að. Ég vil því leggja áherslu á að það má ekki verða á kostnað þeirra, sem við landbúnað vinna, að halda uppi byggð í öllum héruðum landsins: En ég hef þá trú að ef landbúnaðurinn fær nægilegan stuðning til að nýta þau tækifæri sem honum bjóðast þá verði hann nægilega öflugur til að gegna því hlutverki og þjóðfélagið hefur ekki efni á því að láta þau tækifæri ónotuð. Hann er því hönnulegur sá áróður sem nú er af sumum rekinn gegn landbúnaðinum og þeim sem að honum vinna. Þar er mál að linni og þeim, sem halda honum uppi, skiljist að með því eru þeir að vinna gegn hagsmunum heildarinnar og þar með sínum eigin eins og annarra. Við byggjum ekki upp réttlátt þjóðfélag og gott með úlfúð og illindum milli stétta og starfshópa. Það torveldar okkur ekki aðeins að ná þeim markmiðum, sem við höfum sett okkur í efnahagsmálum, heldur kemur einnig í veg fyrir að okkur takist að skapa hér betra mannlíf. Framsfl. leggur áherslu á samstarf og samvinnu og leysa á þann hátt viðfangsefni líðandi stundar og framtíðar. Mikill samdráttur þjóðarframleiðslu á síðustu árum hefur orðið okkur þungur í skauti og of margir einstaklingar sitja því við skarðan hlut. En Framsfl. væntir þess að á fyrsta starfsári ríkisstj. hafi með aðgerðum hennar tekist að leggja grundvöll að því að snúa vörn í sókn. - Þökk fyrir áheyrnina.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við fjárlagaafgreiðslu hafði ríkisstj. mörg orð um ábyrg fjárlög og aðhald í erlendri lántöku. Skömmu síðar kom neyðaróp fjmrh. Tvo til þrjá milljarða vantaði í ábyrgu fjárlögin hans. Nú reyndi á hvort ríkisstj. hefði kjark til að takast á við vandann. Þetta var prófsteinn á getu hennar, en hún hreinlega gataði á prófinu. Nekt ríkisstj. var algjör og hrun efnahagsstefnu Steingríms Hermannssonar staðreynd. Niðurstaðan af prófverkefni ríkisstj. var hroðaleg. Erlendar lántökur auknar um 2 þús. milljónir kr., eða sem svarar meðalárslaunum 10 500 launþega í landinu. Skyldu lántökurnar verða notaðar í arðbær verkefni, eins og segir í stjórnarsáttmálanum. Ó, nei. Þær fara í hallarekstur ríkisstofnana, í útflutningsuppbætur með kjöti ofan í útlendinga, í skuldasöfnun í sjávarútvegi vegna mistaka í fjárfestingarmálum undanfarin ár, í greiðslur vegna barnsmeðlaga, í húsnæðismál sem aldrei hefur áður þurft að taka erlend lán til. Hvert stefnir eiginlega þegar svo er komið að hver fjögurra manna fjölskylda í landinu skuldar erlendum lánadrottnum 700 þús. kr. eða sem svarar fjórum árslaunum verkamanna. Svo leyfir ríkisstj. sér að kalla þessa óráðsíu því virðulega nafni „ráðstafanir í ríkisfjármálum, peninga- og lánsfjármálum“. Auðvitað á þetta ekki að heita neitt annað en frv. til l. um uppgjöf ríkisstj. Steingríms Hermannssonar. Voru byrðarnar settar á breiðu bökin? Ó, nei, aldeilis ekki. Ríkisstj. Vinnuveitendasambandsins, Verslunarráðsins og SÍS-veldisins hentaði betur að skera niður lán til námsmanna, sjúkradagpeninga húsmæðra og launafólks, margfalda greiðslu sjúklinga fyrir ýmsa þjónustu í heilbrigðiskerfinu, draga stórlega úr þátttöku trygginganna í tannlæknakostnaði unglinga og hækka landbúnaðarvörur til heimilanna. Niðurstaða ríkisstj. var því að skerða stórlega félagslega þjónustu og það til viðbótar þeirri miklu skerðingu sem t. d. Framkvæmdasjóður fatlaðra varð fyrir við fjárlagaafgreiðslu. Þá var framlag til hans skert um 54%, eða um 71 milljón kr., á sama tíma og skattar eru lækkaðir á bönkum um að minnsta kosti 130 milljónir kr. á ári. Öldruðum og öryrkjum er ekki einu sinni hlíft, kaupmáttur grunnlífeyris þeirra hefur rýrnað um tæp 25% á 12 mánaða tímabili. Svo tala sumir ráðh. digurbarkalega um vin litla mannsins. Öllu má nú nafn gefa. En þetta eru ráð ríkisstj. Þetta hefur ríkisstj. lagt á borð með sér eftir að hafa tekið þriðjung af launum launþeganna á stuttum tíma til eigin þarfa og til atvinnurekenda. Og ekki nóg með það heldur hafa skattar á fyrirtæki verið lækkaðir stórlega meðan skattbyrði launafólks hefur aukist um 5 þús. kr. milli ára umfram launahækkanir, eða um 433 milljónir kr. Staðreyndin er líka sú að íhaldið hefur látið kúga sig í þessu samstarfi. Undir forustu Þorsteins Pálssonar er Sjálfstfl. orðinn nær óþekkjanlegur frá Framsfl. Það eru ömurleg hlutskipti fyrir formann og varaformann Sjálfstfl., sem sögðu: „Báknið burt“, að þurfa nú að leiða flokk sinn í þá gæslusveit Framsfl. sem stendur dyggan vörð um þær heilögu kýr Framsfl. sem eru hagsmunir SÍS og milliliðanna í landbúnaði. Undir verndarvæng Framsóknar hefur á s. l. 6 árum verið veitt 13 milljörðum á fjárlögum til landbúnaðarins, eða 440 þús. kr. á ári frá skattgreiðendum á hvert einasta bú í landinu, sem að stórum hluta rennur til milliliðanna í landbúnaði. En kannske hefur íhaldið hvorki þor né þrek frekar en Framsókn til að gera þá kerfisbreytingu sem þarf í efnahagslífinu, í sjóðakerfinu, í atvinnumálum, í fjárfestingar-, peninga- eða ríkisfjármálum, sem eru forsendur fyrir því að skapa betri lífskjör í landinu. Stjórnarflokkarnir geta fyrst og fremst þakkað launafólki að mistök þeirra og kjarkleysi hafi ekki kollsiglt öllu efnahagslífi. Fórnir þess hafa verið miklar. Skv. útreikningum Hagstofu voru heildarmánaðarútgjöld vísitölufjölskyldunnar í febrúar 1983 rúmar 30 þús. kr., en í apríl í ár voru þau 50 þús. kr., eða 66.13% hækkun. Á sama 13 mánaða tímabili hafa launin hækkað um tæp 39%. Skv. þessu eru launþegar 90 klst. lengur á mánuði að vinna sér inn fyrir mánaðarútgjöldum vísitölufjölskyldunnar en fyrir rúmu ári síðan. Það er hvorki afrek né stórmannlegt hjá ríkisstj. að ná verðbólgunni niður með þessum hætti, að gera landið að láglaunasvæði þannig að launakjör verkafólks á Íslandi eru nú á borð við það sem verst gerist í hinum vestræna heimi. Og ekki nóg með það heldur er verðlag 30–40% hærra en í okkar nágrannalöndum. Í þessu landi, sem býr yfir svo miklum þjóðarauði og ótal tækifærum til öryggis og góðra lífskjara fyrir alla landsmenn, er ekkert ofsagt þegar talað er um tvær þjóðir í einu landi. Svo mikið er óréttlætið í tekjuskiptingunni og misskiptingu lífsgæða í landinu. Á árinu 1982 voru 64% allra ársverka í öllum okkar framleiðslu- og gjaldeyrisskapandi atvinnugreinum í höndum ófaglærðs verkafólks. Það er hart til þess að vita að þjóð, sem sett er á bekk með sex ríkustu þjóðum heims miðað við framleiðslu á íbúa, þurfi að búa svo að þessu fólki að endar nái ekki saman fyrir nauðþurftum frá degi til dags meðan aðrir lifa praktuglega og oft hrópandi ósamræmi milli lifnaðarhátta þess og þess sem greitt er í sameiginlega sjóði landsmanna. Ungt fólk hefur nú þúsundum saman hafnað því að verða þrælar þeirrar ómanneskjulegu húsnæðisstefnu sem hér hefur verið rekin og treður á öllu eðlilegu fjölskyldulífi. En íhaldið hefur nú kastað grímunni og sýnt sitt rétta andlit þegar það beygði félmrh. til hlýðni og fékk hann til að kokgleypa öll loforðin sem hann gaf þúsundum af ungu fólki sem á hann treysti um rétt til félagslegra íbúðabygginga. Skiptimyntin var mangósopinn sem fjmrh. var látinn sporðrenna. Félmrh. er aumkunarverður í þessu máli. En ég spyr: Er það virkilega í anda sjálfstæðisstefnunnar að hneppa fólk í fjötra eignastefnunnar þegar það biður aðeins um aukið valfrelsi í húsnæðismálum, frelsi til að lifa eðlilegu fjölskyldulífi og búa við öryggi í húsnæðismálum? Loforð ríkisstj. í húsnæðismálum eru skýjaborgir einar því skv. útreikningum Þjóðhagsstofnunar þurfa húsnæðissjóðirnir á að halda á næstu árum 5 þús. millj. kr. í lántöku frá lífeyrissjóðunum eða tvisvar sinnum allt ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna í landinu miðað við það litla framlag sem ríkissjóður leggur til þessara mála. Félmrh. gerir lítið úr aðvörunum Alþfl. í þessu efni, fellir till. hans um fasta tekjustofna til að tryggja uppbyggingu og viðgang sjóðanna og vísar bara í sífellu á að hann hafi hækkað lánshlutfallið til húsnæðismála á s. l. ári. En hvaða afleiðingar hefur það haft? Jú, 30% samdrátt eða fækkun um 327 nýbyggingarlán milli ára þar sem ekki hefur samhliða verið séð fyrir nægu fjármagni til Byggingarsjóðs ríkisins. En verri er staðan í félagslegum íbúðabyggingum. Ekki er hægt að veita lán til einnar einustu nýtrar íbúðar í verkamannabústöðum á yfirstandandi ári þrátt fyrir ákvæði í húsnæðislöggjöfinni um að byggðar séu 6–700 íbúðir í verkamannabústöðum á ári. Auk þess verður að fresta fram á næsta ár 25% af þeim lánum til félagslegra íbúðabygginga sem samþykkt voru á síðasta ári. Till. Alþfl. um að breyta þessari stöðu voru felldar við afgreiðslu á húsnæðisfrv. félmrh. Góðir hlustendur. Verðbólgan er á nýjan leik að komast á skrið sem er staðfesting þess að rætur vandans liggja ekki hjá launafólki. Rætur vandans liggja fyrst og fremst hjá kjarklausum stjórnmálamönnum sem þora ekki að takast á við vandann. Ríkisstj. Steingríms Hermannssonar, sem nú er að glutra niður þeim ávinningi sem fórnir launþega hafa skilað, á þegar að segja af sér. Alþfl. hefur hvað eftir annað á undanförnum árum hafnað þeirri stjórnarstefnu sem rekin hefur verið hér á landi. Allar hans spár um hvert stefndi að óbreyttu hafa reynst á rökum reistar. Alþfl. krefst endurmats á störfum láglaunahópanna í þjóðfélaginu og ábyrgrar stefnu í húsnæðismálum sem gefur ungu fólki öryggi í húsnæðismálum án óbærilegrar greiðslubyrði. Alþfl. krefst nýsköpunar í atvinnulífinu, uppskurðar á spilltu sjóðakerfi, kerfisbreytingar í stjórnkerfinu og breyttrar fjárfestingarstefnu. Þessi atriði eru forsendan fyrir betri lífskjörum og framförum í þessu landi. Á þeim grundvelli vill Alþfl. taka höndum saman við umbótaöfl í landinu um endurreisn efnahagslífs og stjórn landsins.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það var á vordögum fyrir nær 12 mánuðum síðan að afloknum kosningum að endurnýjuð var hin illræmda og þjóðinni dýrkeypta helmingaskiptaregla Sjálfstfl. og Framsfl. í íslenskum stjórnmálum. Öllum var ljóst að mikil ólga og óánægja var ríkjandi fyrst og fremst meðal yngri manna í Sjálfstfl. með þetta stjórnarsamstarf. En eins og fyrri daginn voru það gömlu kerfisöflin sem ferðinni réðu innan Sjálfstfl. og auðvitað var Framsfl. til reiðu nú eins og áður. Engan skal undra þótt afturhaldsöflin í þessum tveimur flokkum nái saman til að viðhalda og verja hið rótgróna samtryggingarkerfi þeirra því segja má að líftaug þessara tveggja flokka sé að viðhalda hinu rotna og spillta þjóðfélagskerfi sem þeir hafa átt hvað mestan þátt í að skapa sér og sínum til framdráttar en til ófarnaðar þjóðarheildinni. Nægir þar að nefna nýjasta dæmið en þó hvað ljótasta, þ. e. mangósopamálið, þar sem ekki verður annað séð en ríkisstj. hafi sameinast um lögbrot og Sjálfstfl. þannig kyngt öllum stóryrðum um frjálsræði og réttlæti. Svo mikill er vesaldómurinn hjá Sjálfstfl. með hinn stalllausa nýja formann sinn að varaformaður flokksins gefur þá yfirlýsingu að þm. Sjálfstfl. muni við næstu kosningar vera með allt niður um sig eftir viðskiptin við Framsfl. og SÍS. Fýsileg sjón það fyrir kjósendur. Má ég minna ykkur, góðir hlustendur, á hin fögru fyrirheit og fjálglegu yfirlýsingar Sjálfstfl. fyrir síðustu kosningar um gerbreytta stefnu í efnahagsmálum og fjármálum ríkisins, um báknið burt, uppstokkun sjóða og fjárfestingakerfisins, afnám gildandi verðmyndunarkerfis í landbúnaði, leggja niður Framkvæmdastofnun ríkisins og svo mætti lengi telja. Engu af þessu hefur Sjálfstfl. uppburði í sér til að koma í framkvæmd í samstarfinu við Framsfl. Í hverju málinu á fætur öðru lyppast Sjálfstfl. niður, gömlu kerfiskarlarnir ráða þar ferðinni. Eins og blóðgjöf getur verið sjúklingi lífgjöf, eins er óbreytt og spillt ástand efnahagsmála og valdaaðstaða sú lífsnæring sem þessir flokkar lifa á. Þetta undirstrikaði hv. þm. Þorsteinn Pálsson áðan þegar hann sagði: „Reyna þarf til þrautar að styrkja núverandi stjórnarsamstarf áður en leitað er til annarra aðila.“ Engin dul skal á það dregin að ekki var fýsilegt um að litast í efnahagsmálum þegar núverandi ríkisstj. tók við. Óstjórn undangenginna ára hafði leitt til slíkrar óðaverðbólgu að efnahagslegt hrun blasti við. Svo svart sýndist sumum ástandið að þeir boðuðu neyðaráætlun til nokkurra ára svo komast mætti út úr þeim efnahagslegu ógöngum og þrengingum sem fyrrv. ríkisstj. hafði komið þjóðinni í. Í ljósi þessa hefði hver sú ríkisstj., sem við hefði tekið að loknum síðustu kosningum, orðið að grípa til róttækra aðgerða í efnahagsmálum, undan því varð ekki vikist. Núv. ríkisstj. boðaði og framkvæmdi einhverjar hörðustu efnahagsaðgerðir sem um getur í garð launafólks. Gífurleg kjaraskerðing hefur átt sér stað hjá launafólki í tíð núv. ríkisstj., kjaraskerðing sem hefur orðið þess valdandi að Ísland er nú orðið eitt mesta láglaunasvæði sem um getur og hundruð heimila í landinu eru komin á vonarvöl. Sannleikurinn er sá að launafólk hefur tekið á sig, og þá sér í lagi láglaunafólk, miklu meiri kjaraskerðingu en réttlætanlegt er og það getur borið. En það er ekkert nýtt að launafólk sýni í verki að það er reiðubúið að taka sinn skerf þeirra byrða sem þarf til að létta oki óðaverðbólgu af íslensku þjóðfélagi. En hefur þess verið gætt að aðrir þjóðfélagsþegnar bæru sinn skerf byrðanna? Nei, enn sem komið er hefur ríkisstj. einvörðungu skert launin hjá hinum almenna launamanni. Þetta undirstrikaði Steingrímur Hermannsson er hann sagði: Árangurinn í baráttunni við verðbólguna byggist fyrst og fremst á markvissri stefnu í launamálum. - Þar hafið þið, góðir hlustendur, svarið. Öðrum hefur verið hlíft en nú er röðin komin að þeim. Enginn mælir gegn því að verðbólga hefur lækkað, en sú lækkun hefur einvörðungu verið fengin með kauplækkun. Ríkisstj. segir heimilum að spara en eykur sjálf eyðsluna í ráðuneytum. Ráðh. segja launafólki að herða sultarólina en kaupa sjálfir rándýra ráðherrabíla á kostnað almennings. Ráðh. og raunar hið opinbera sem heild stórauka kostnað vegna flandurs erlendis, en forsrh. segir launafólki að una glöðu við vellinginn sinn heima. Á sama tíma og ríkisstj. skerðir stöðu þeirra, sem hjálparþurfi eru, lækkar hún skatta á bönkum. Á sama tíma og ríkisstj. skerðir framlög til félagslegrar þjónustu og uppbyggingar í heilbrigðiskerfinu neitar hún að stöðva byggingu seðlabankahallarinnar. Á sama tíma og ríkisstj. eykur skattbyrði launafólks léttir hún sköttum af versluninni. Í því sambandi er rétt að minna á orð fjmrh. þess efnis að verslunin hafi engan veginn tekið sinn skerf af byrðum. Engum dettur í hug að fjmrh. núv. segi of mikið í þeim efnum. Ég sagði áðan að launafólk hefði til þessa unað kjaraskerðingu í trausti þess að raunhæfur árangur næðist í baráttunni við verðbólguna og aðrir tækju sinn skerf byrðanna. Í ljósi fenginnar reynslu hlýtur launafólk að endurmeta afstöðu sína. Verkalýðshreyfingin hlýtur nú að krefjast þess af ríkisstj. að hún fari sjálf að herða sultarólina og sýna í verki hjá sjálfri sér það sem hún hefur krafist af launafólki og að aðrir þeir sem sloppið hafa verði nú látnir bera álíka byrðar og launafólki er gert að bera. Verði það ekki gert hefur ríkisstj. fyrirgert öllum rétti til biðlundar af hálfu verkalýðshreyfingarinnar. Góðir hlustendur. Sé litið yfir þetta fyrsta ár valdaferils ríkisstj. ber eftirfarandi hæst: Afnám samningsréttar verkalýðshreyfingarinnar. Minnkun verðbólgu einvörðungu á kostnað launa. Meiri tilfærsla á fjármagni en um getur áður frá launafólki til atvinnurekstrar og milliliða. Meiri svik en nokkur önnur ríkisstj. hefur framið gagnvart því fólki sem býr á hinum svokölluðu köldu svæðum og ver yfir helmingi dagvinnutekna sinna í kostnað við upphitun íbúðarhúsa. Meira valdaafsal frá Alþingi til framkvæmdavaldsins en nokkur dæmi eru um áður og er þar átt við kvótakerfið sem veldur þungum búsifjum á þeim landssvæðum sem síst skyldi. Aukin skattbyrði á launafólki á sama tíma og létt er sköttum af atvinnurekstri og bönkum. Fleira mætti nefna en hér skal staðar numið. Herra forseti. Allt bendir til þess að ríkisstj. ætli sér að láta Alþingi ljúka störfum nú í þessari viku og losa sig þannig við þingið. Hvers vegna? spyrja menn. Svarið er: Fjöldi ráðh. þarf erlendis í næstu viku, þinghaldi verður að ljúka. Það er umhugsunarefni í lýðræðis- og þingræðislandi þegar hugsunarháttur ráðh. og ríkisstj. er orðinn sá að láta löggjafarsamkomuna sitja sem styst að störfum svo viðkomandi ríkisstj. geti stjórnað af eigin vild án þess að spyrja um vilja Alþingis. Slíkt hugarfar, slík vinnubrögð eru angi af einræðistilhneigingu sem ber að varast og koma í veg fyrir. Að lokum þetta: Launafólk á Íslandi hefur sýnt að það er reiðubúið til samstarfs og samvinnu við hverja þá ríkisstj. sem af heilindum og réttsýni vill breyta íslensku þjóðfélagi úr óðaverðbólgu og ranglætisþjóðfélagi í réttlætisþjóðfélag sem hefur að leiðarljósi samhjálp og réttir hlut lítilmagnans og þeirra sem verst eru settir með tilfærslu frá þeim sem betur mega sín. Hver sú ríkisstj., sem hefði vilja og kjark til að stjórna með þessi markmið að leiðarljósi, fengi stuðning fólksins í landinu. Íslenska þjóðin hefur því miður ekki borið gæfu til að koma á slíku stjórnarfari. Alþfl. er nú sem fyrr reiðubúinn til að gera allt sem í hans valdi stendur til að koma á stjórnarfari sem hefur að leiðarljósi jöfnuð, réttlæti, samhjálp. Alþfl. biður um ykkar stuðning í baráttunni fyrir þjóðfélagi sem byggir á þeim hugsjónum. - Lifið heil.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Svo að það sé skilið í upphafi, þá mun ég ekki gera hér að umræðuefni núv. efnahagsvanda eða aðgerðir ríkisstj. á s. l. ári. Hversu alvarleg sem þessi mál kunna að vera eru þau samt sem áður minni en stærstu vandamálin sem við okkur blasa. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. í kafla um utanríkismál kemur mjög glögglega fram hver forgangsröðun verkefna þessarar ríkisstj. er í utanríkismálum. Fyrst að treysta sjálfstæði landsins, síðan að gæta hagsmuna þjóðarinnar, svo kemur þátttaka í norrænu samstarfi, varnarsamstarfi vestrænna þjóða, alþjóðasamvinna um efnahagsmál og starf hjá Sameinuðu þjóðunum. Það er ekki fyrr en að þessu loknu að talað er um að Ísland beiti sér fyrir auknum mannréttindum og friði. Þessu verður að breyta því að sjálfstæði lands eða hagsmunir þjóða, þátttaka í samstarfi er til lítils ef fyrir okkur liggur að tortímast í gereyðingarstríði. Stærsti vandinn, sem við okkur blasir í dag, er ófriðarhættan. Það ástand, sem við búum við á norðurhveli í dag, kallast ógnarjafnvægi. Forsendur þessa ástands þekkja allir. Stórveldin, Rússar og Bandaríkjamenn, eiga hvort um sig kjarnorkuvopn sem nægja til að tortíma andstæðingnum mörgum sinnum. Morgunblaðið, mesta afturhaldsblað á Vesturtöndum, hefur bölsótast út í þá friðarumræðu sem átt hefur sér stað undanfarið bæði hér á landi og erlendis. Það er eins og það geri sér ekki grein fyrir því að hættan sem yfir okkur vofir er ekki bara hættan á mögulegu stríði milli Rússa og Bandaríkjamanna. Hættan er fyrst og fremst fólgin í fordæminu sem falið er í vígbúnaðarkapphlaupinu milli stórveldanna. Þetta fordæmi leiðir af sér að nú er ekki lengur spurning um hvort heldur hvenær. Einhver af hinum brjáluðu einræðisherrum utan Vesturlanda, einhver Ghaddafi eða Khomeini, kemst yfir kjarnorkuvopn og þá er ekki að spyrja að leikslokum því að menn af því sauðahúsi þekkja engan frið annan en útrýmingu óvina sinna. Allar hugsanir um takmarkað kjarnorkustríð eru blekkingar einar. Af þessari ástæðu er það skylda íslenskra stjórnvalda að hafa það aðatmarkmið í utanríkismálum að tala fyrir friði og útrýmingu kjarnorkuvopna hvar sem er og hvenær sem er. Á vettvangi NATO, í norrænu samstarfi, í Evrópusamstarfi og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Við erum aðilar að vestrænu varnarsamstarfi og höfum þess vegna aðstöðu til þess að koma skoðunum okkar á framfæri þar sem máli skiptir. Þótt kjarnorkuvopnamagn stórveldanna sé risavaxið og meira en nokkur fær skilið er hættan í dag fyrst og fremst fólgin í því að gereyðingarvopn komist í hendurnar á einhverjum þeim vitfirringi, sem ekki hefur áhuga á ógnarjafnvægi, heldur á útrýmingu óvina sinna. Allt okkar starf hér er fánýtt ef gereyðingarvopnum er ekki útrýmt. Það eru nú 16 ár til aldamóta. Á þessum 16 árum verður að skapa 20 þúsund ný störf á Íslandi. Nú er að verða liðið eitt ár af þessum 16 sem eftir eru og þessi ríkisstj. hefur ekkert spor stigið í þá átt að bregðast við þessum aðsteðjandi vanda. Þótt byggð verði stálver og steinullarverksmiðja, álver og kísilmálmverksmiðja, þá veitir það ekki nema um tvö þúsund manns atvinnu. Það er u. þ. b. sá hópur sem kemur til með að missa vinnuna í fiskiðnaði og landbúnaði á næstu 10 árum. Hér má engan tíma missa, hér verður að hefjast handa strax. Öllu framtaki fylgir áhætta, en í þessu framtaki verður að takmarka áhættuna með því að miða að mörgum og smáum starfseiningum í stað fárra og stórra. Lítil fyrirtæki eru bæði mannlegri og áhættan minni. Hér tala menn um að takast þurfi á við vandann, en það er auðsætt af störfum þessa þings í vetur að það er ófært með öllu að takast á við vandann ef það ekki breytir vinnubrögðum sínum til muna. Það er tvennt sem kemur í veg fyrir að Alþingi Íslendinga skili árangri sem skyldi. Það fyrsta er yfirgengilegt skipulagsleysi í störfum Alþingis. Sá vandi er stór en það má kippa honum í lag ef vilji er fyrir hendi. Hinn vandinn er öllu stærri og óviðráðanlegri, en það eru flokkahagsmunir sem koma í veg fyrir að einstaklingar, þm., geti beitt heilbrigðri skynsemi við ákvarðanatöku. Fjórflokkarnir eru fyrir löngu búnir að fyrirgera öllum sínum hugsjónum og sögulegum bakgrunni. Þeir hafa stjórnað íslensku samfélagi í áratugi og þeir eru með fingur sína alls staðar í embættismannakerfinu, í verkalýðshreyfingunni, í hagsmunasamtökum vinnuveitenda, í fyrirtækjum og í fjölmiðlum. Menn kvarta yfir þverrandi virðingu Alþingis og áberandi áhrifaleysi. Þetta áhrifaleysi er augljóst og verður engum dulið lengur. Ég tel að þetta áhrifaleysi sé til orðið vegna þess að vinnubrögð Alþingis og þm. eru ekki lengur í anda þeirra vinnubragða sem tíðkast í þjóðfélagi nútímans. Aukinn upplýsinga- og fréttaflutningur gerir það að verkum að stjórnvöld eiga sífellt erfiðara með að viðhalda gamalli trú manna á föðurlega umsjón ríkisvaldsins og hlutverk einstakra manna við stjórnvölinn. Flokkarnir hafa fyrir löngu fyrirgert rétti sínum með því að svíkja allt, sem þeir einu sinni stóðu fyrir, fyrir hagsmuni sína. Það eru ekki mennirnir heldur flokkarnir sem eru meinið. Munið þið eftir flokknum sem ætlaði að taka báknið burt? Hver trúir því í dag að Sjálfstfl. eigi eftir að láta frá sér valdastöður sínar í kerfinu, valdastöður sínar í bankaráðum, bankastjórnum, sjóðastjórnum, Framkvæmdastofnun og útvarpsráði? Hver trúir tali um frjálsa samninga þegar sjálfstæðismenn eru að laumast við það að koma öllum æðstu embættismönnum ríkisins undir verndarvæng kjaradóms til að firra þá þeim hræðilegu vandræðum að þurfa að semja fyrir sig sjálfir? Hver trúir tali um frjálst útvarp þegar menntmrh. Sjálfstfl. leggur fram frv. um pólitíska yfirstjórn og ritskoðun frjálsra útvarpsstöðva? Hver trúir frelsishjali flokks sem ætlar að auka einokun Pósts og síma í fjarskiptamálum, vill ekki leyfa frjálsa verslun með landbúnaðarvörur, vill ekki leyfa að fólk fái samningsrétt á vinnustöðum, vill ekki leyfa afnám ríkisafskipta af fiskverðsákvörðun, ætlar að hækka útflutningsuppbætur og hækka læknakostnað, lækka menntunarframlög og lækka bankaskatta, byggja gróðurhús í Keflavík og auka skattheimtu Framleiðsluráðs landbúnaðarins til að greiða tapið af Áburðarverksmiðju ríkisins? Þeir kalla þetta baráttu fyrir frelsi og framtaki. Á mannamáli heiti þetta að vera kerfisflokkur nr. 1. Ef báknið væri tekið burt, þá væri Sjálfstfl. horfinn. Að framsókn sé kerfisflokkur dylst engum, að framsóknarmenn treysta engum sem ekki er í þingflokki Framsfl. vita allir. Öllu óhugnanlegra er að erindrekstur þeirra fyrir eina auðhring landsins, Sambandið, er að setja íslenskt þjóðfélag á hausinn. Framsfl. verður aldrei frjálslyndur félagshyggjuflokkur. Flokkurinn hefur aldrei treyst fólki og því hagað kjördæmaskipan þannig að þeir þyrftu sem fæsta kjósendur. Hver trúir að Alþb. og Alþfl. séu verkalýðsflokkar? Verkalýðsforustan á jú þriðja sætið í Reykjavík hjá Alþb. og annað sætið á Reykjanesi hjá Alþfl., en samband verkalýðsforustunnar og verkalýðsflokkanna er litað tortryggni því að hinn sögulegi þráður milli þeirra er löngu brostinn. Samt nuddast þeir áfram í hóp bítandi hver annan. Alþb. sker sig reyndar úr að því leyti að þeir eru sífellt að skipta um tungumál. Alþjóðahyggjan breyttist í varðveislu þjóðarverðmæta, sérstaklega á Miðnesheiði. En nú í seinni tíð hefur sést mjög illa til Miðnesheiðar og menn grilla hana rétt í hillingum en gerast annars mjög kratalegir í framan. Kratarnir hafa ekki enn þá máð af sér það orð sem af þeim fór þegar þeir í græðgi sinni og í trausti þess að þeir væru að styrkja stöðu flokksins áttu orðið mann í hverri stofnun. Andartak trúðu menn að breyta ætti til fyrir u. þ. b. sex árum, en þegar sýnt var að flokkurinn leyfði ekki breytingar slokknaði aftur á þeim eldi. Hvað eru margir þm. hér sem ekki hafa oft óskað þess að vera ekki flokksbundnir? Hvaða ánægja er fólkinu í því að láta flokkssjónarmið stýra samvisku sinni hér á þingi. Hvernig væri nú að við reyndum sumarlangt að láta sömu sjónarmið ráða gerðum okkar í stjórnmálum og í daglega lífinu, hvers vegna segi ég sumarlangt? Jú, það er vegna þess að nú á að fara að rjúfa þing þegar menn eru rétt komnir ofan í miðjan bunkann af þeim þingmálum sem lögð hafa verið fram á þingi í vetur. Auk þess er ekkert farið að horfa til þess átaks í atvinnumálum sem hefði þurft að hefjast fyrir mörgum árum síðan. Eru menn hér að vinna fyrir fólkið eða flokkana? Haldið þið virkilega að það sé skynsamlegt að stuðla að þeim tvíverknaði sem felst í endurflutningi allra þeirra mála sem skilin eru eftir nú? Hvað halda menn að þetta verklag kosti þjóðina? Menn flytja hér mál sín ár eftir ár og það er nánast einsdæmi ef þau fást afgreidd í fyrstu atrennu, jafnvel einföldustu mál. Hvað á það að þýða að slíta þingi nú þegar vandamál framtíðarinnar liggja við fætur okkar og þola enga bið? Er það virkilega merkilegra í augum þm. að flýta sér heim í hérað frá fjallháum verkefnum til að telja kjósendum sínum trú um að þeir hafi raunverulega gert eitthvað af viti hér í vetur? Er ekki nær að gera eitthvað af viti hér í sumar? Það þarf að skapa 20 þúsund ný störf á næstu 16 árum, sagði ég. Það er okkar að stuðla að því átaki sem þarf, það er okkar að finna byrinn sem þarf. Það er okkar að leggja grunninn að sameiginlegu átaki þjóðarinnar allrar án gagnkvæmrar tortryggni, en ekki án deilna, því að málefnalegar deilur eru hollar og gagnlegar ef menn eru sammála um að komast að lausn, þar sem öllum einstaklingum gefst kostur á að velja og hafna í þeim atriðum sem snerta þá sjálfa. Í upphafi var orðið og upphafskrafa lýðræðisbaráttunnar fyrir 200 árum var frelsi, jöfnuður og bræðralag. Götuvígi byltingarinnar eru flokksvígi dagsins í dag. Komið út úr flokksvígjunum. Uppbyggingin fyrir framtíðina verður að hefjast og hún verður að hefjast strax. Komið út úr vígjunum, tökumst á við vandann. Hann er mikilvægari en vandi flokkanna. Látum flokkshagsmunina sigla lönd og leið og ég lofa ykkur að nýsköpun íslensks þjóðlífs verður margfalt ánægjulegra starf en nokkurt flokksstarf. Burt með flokkshagsmunina, brettum upp ermarnar og berjumst við vandann sem frjálsir menn. Því er till. mín sú að slíta ekki þingi nú heldur að halda starfi okkar áfram og standa ekki upp fyrr en við höfum lagt grunn að nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Þá fyrst getum við gert kröfu til virðingar íslenskrar þjóðar. - Góða nótt.



Herra forseti. Ágætir Íslendingar. Það er athyglisvert að hlusta hér á fulltrúa ríkisstj. tala um ábyrgð og ábyrgðarleysi. Þetta ábyrgðartal hefur lengi verið sérstakt einkenni á áróðursræðum sjálfstæðismanna. Þeir láta alltaf eins og allir aðrir standi fyrir upplausn en sjálfir séu þeir hreinlega að springa úr ábyrgð. En sannleikurinn er sá að þrátt fyrir orðagjálfur um stórhuga stefnu, ábyrgð og festu, einurð og dug sitja þeir nú hríðskjálfandi í ríkisstj. og þora ekki að taka á einu eða neinu. Það dugar skammt að vera með mannalæti í fjölmiðlum ef menn renna alltaf á rassinn þegar á hólminn er komið. Nú vilja þeir að fólk haldi að það sé Framsfl. sem standi gegn heilbrigðri landbúnaðarstefnu og þess vegna sé ekki hægt að breyta neinu þar um. Kjarni málsins er hins vegar sá að annar hver þm. Sjálfstfl. stendur vörð um þetta óbreytta ástand, þetta handónýta hagstjórnarkerfi. Þetta er vandamálið í hnotskurn. Framsóknarflokkarnir eru því miður fleiri en einn hér á Alþingi. Þessir Framsóknarflokkar eru of hræddir til að berjast en of feitir til að flýja. Það eina sem afturhaldsflokkarnir hafa áhuga á að skera niður eru skólar og sjúkrahús, undirstaða nútímasiðmenningar. Þeir þora ekki að leggja til atlögu við hið rándýra landbúnaðarkerfi. Þeir þora ekki að loka Framkvæmdastofnun, þessari spilltu góðgerðarstofnun, sem rekin er af stjórnmálamönnum. Þeir þora ekki til atlögu við sjóðakerfið og hina arðlausu fjárfestingu. Í stað þess reyna þeir að stjórna landinu og leita á náðir erlendra lánastofnana. Með þessu háttalagi eru þeir að veðsetja framtíð barna okkar á nauðungaruppboð erlendra lánastofnana. Þetta er skelfilegur vitnisburður um þá kynslóð stjórnmálamanna sem nú situr að völdum. Við að hlusta á deilur þm. hér í kvöld mætti ætla að einhver grundvallarmunur væri á afstöðu flokkanna til flestra mála. Þessu fer þó víðs fjarri. Sannleikurinn er sá að þegar utanríkismálum sleppir er sáralítill munur á svokölluðum hægri og vinstri mönnum hér á þinginu. Þrátt fyrir hátíðleg slagorð er nánast enginn munur á afstöðu þeirra til ýmissa mála sem varða rétt fólks til að velja og hafna, réttinn til að taka ákvarðanir um þau atriði sem varða fyrst og fremst líf þess sjálfs. Hver er t. d. munurinn á afstöðu Sjálfstfl. og Alþb. til samningsréttar, valddreifingar, jöfnunar atkvæðisréttar. Ekki hefur sú sem hér talar orðið vör við þennan mun. Kjarni málsins er sá að frjálslyndir stjórnmálamenn eru aðeins örfáir hér á Alþingi. Meiri hl. Alþingis virðist telja að það sé pólitísk snilld fólgin í því að snúa á fólk í landinu, eða eins og einn þm. Alþfl. orðaði það, að hafa burði til að stýra á móti straumnum. Við í Bandalagi jafnaðarmanna erum ekki þeirrar skoðunar að hlutverk alþm. sé að stýra á móti straumnum og hafa vit fyrir fólkinu í öllum málum. Okkur finnst almenningsálitið upplýst og jákvætt. Við lítum fremur á okkur sem þjóna fólksins en yfirboðara. Við höfum þess vegna meiri ánægju af því að stýra með straumnum en á móti honum. Það er nefnilega einu sinni svo að þm. eru fyrir fólkið en ekki fólkið fyrir þm. Þetta ættu menn að athuga, ekki síst þeir þm. sem vilja alltaf láta fólk halda að þeir séu að berjast fyrir frelsi einstaklingsins. Hér á Alþingi hefur í vetur verið deilt um ýmis grundvallaratriði, svo sem frjálsan samningsrétt, bjór, jafnan atkvæðisrétt og frjálst útvarp. Í öllum þessum málum hefur afstaða Bandalags jafnaðarmanna verið skýr og afdráttarlaus. Bandalagið hefur verið eina stjórnmálaaflið sem haft hefur frjálslynda stefnu í þessum málum og tekið afstöðu skv. því. Svo undarlegt sem það kann að virðast, þá hefur Sjálfstfl., þessi útvörður frelsis og mannréttinda, ekki haft burði til að styðja þessa frjálslyndu stefnu. Þeir treysta fólki ekki til að semja sjálft um kaup sitt og kjör. Þeir treysta fólki ekki til að ákveða sjálft hvort það drekkur bjór eða ekki, þeir treysta fólki ekki til þess að mynda almenningshlutafélög um rekstur ríkisbankanna. Það eina sem þeir virðast treysta fólki til er að bera kostnaðinn af menntun barna sinna og læknisþjónustu. Það er í þessum efnum sem frjálslyndi Sjálfstfl. nýtur sín. Fólki skal vera frjálst að vera fátækt, sjúkt og menntunarlaust, um önnur mál geta stjórnmálamennirnir tekið ákvarðanir fyrir fólkið með handauppréttingu á Alþingi. Sú stjórn, sem nú situr, verður að skilja að ungt fólk í dag vill ekki rífa niður það velferðar- og samhjálparkerfi sem foreldrar þess, afar og ömmur hafa eytt áratugum í að byggja upp. Ungt fólk í dag vill ekki leggja fjárhagslegan mælikvarða á rétt barna sinna til menntunar og læknisþjónustu. Menn vilja ekki láta klukkuna ganga aftur á bak til þeirrar eymdar og óöryggis sem áður var hlutskipti þúsunda í þessu landi. Menn vilja láta klukkuna ganga áfram og horfa uppréttir til þeirrar framtíðar sem bíður okkar. Í þessari framtíð þurfum við að standa öflugan vörð um velferðarríkið, en hætta að láta stjórnvöld skipta sér af hinum smærri málum með boðum og bönnum. Fólk á sjálft að velja og hafna um þau mál sem fyrst og fremst snertir líf þess sjálfs og ekki annarra. Á meðan menn ekki brjóta rétt á samborgurum sínum eiga þeir sjálfir að hafa fullt leyfi til að breyta og haga lífsmynstri sínu í samræmi við smekk sinn og lífsskoðun. Þetta er kjarni stefnu Bandalags jafnaðarmanna. Fyrir þessu höfum við barist og fyrir þessu munum við halda áfram að berjast.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það var athyglisverð ræða sem formaður Alþb. flutti hér í kvöld, að vísu sama ræðan og oft áður, en maðurinn kastar grjóti úr glerhúsi. En hvað er hann að hylja með slagorðum sínum? Skömmu fyrir alþingiskosningarnar á síðasta ári lagði formaður Alþb. fram till. um sérstaka neyðaráætlun til 4 ára um stjórn landsins, þjóðstjórn. Þannig var staðan þegar Alþb. hafði setið í ríkisstj. í nokkur ár, algjör upplausn og hróp á neyðaráætlun til að komast úr þeirri sjálfheldu. Nú, nokkrum mánuðum seinna, vekur það furðu manna að Alþb.-menn á Alþingi tala eins og vandinn komi þeim ekkert við og að nú hafi þeir ráð undir hverju rifi. Furðuleg bíræfni og skortur á hreinskilni. Fyrri ríkisstj. bjó um margt við betri ytri skilyrði en áður hafa þekkst. Það voru metaflaár í röð. Samt var safnað erlendum skuldum. Þjóðarframleiðsla jókst ár frá ári framan af. Samt varð verulegur viðskiptahalli og eytt umfram efni. Viðskiptakjörin við útlönd voru tiltölulega hagstæð. Samt var gífurleg verðbólga í landinu. Þegar tók að halla undan fæti missti stjórnin öll tök á málunum. Viðskiptahallinn jókst, skuldasöfnun jókst, verðbólgan varð gjörsamlega stjórnlaus og Alþb. gafst upp og boðaði neyðaráætlun. Þeir sáu sína pólitísku sæng útbreidda en báðu samt um að fá að vera með í nýrri stjórn áfram. Við þessar aðstæður tók núv. ríkisstj. við. Meginhlutverk hinnar nýju ríkisstj. verður að kynna sér hin mörgu flóknu vandamál sem Alþb. skildi eftir og þjóðin öll sýpur nú seyðið af, því fyrst er að þekkja vandann, síðan að finna ráð til að sigrast á honum. Þegar ég tók við embætti fjmrh. blasti við gífurlegur halli á ríkissjóði. Með efnahagsráðstöfunum ríkisstj. tókst að minnka þennan halla, en hann varð þó rúmlega 1200 millj. kr. um s. 1. áramót, sem má telja góðan árangur því verulegu fé var varið til að lækka beina og óbeina skatta. Síðustu fjárlög fyrrv. fjmrh., hv. þm. Ragnars Arnalds, fóru um það bil fjórðung fram úr samþykktum fjárlögum fyrir árið 1983. Í stuttu máli námu aukafjárveitingar 25% af fjárlögum. Í ár eru horfur á að halli ríkissjóðs geti numið u. þ. b. einum milljarði kr., eða vel innan við 10% af fjárlögum, með miklum niðurskurði á ríkisútgjöldum og stórauknum sparnaði í ríkiskerfinu. Það hljóta allir að skilja að við leysum ekki öll okkar erfiðu vandamál á einni svipstundu. Við umr. um fjárlagafrv. á síðasta hausti greindi ég m. a. frá því að ég mundi gera upp ríkissjóð á þriggja mánaða fresti og gera Alþingi grein fyrir niðurstöðu. Þetta hef ég gert. Aldrei fyrr hefur íslenska þjóðin fengið að fylgjast eins náið með gerð fjárlaga. Í fyrstu fagnaði stjórnarandstaðan að svo hreinskilnislega skyldi gengið til verks en hefur nú undanfarið reynt að gera mig og mín vinnubrögð tortryggileg. En ég spyr ykkur, hlustendur góðir, finnst ykkur ekki sjálfsagt að stjórnmálamenn komi hreint fram, leggi spilin á borðið, greini almenningi frá aðsteðjandi vanda frekar en að ríkisvaldið feli sannleikann og ýti vandanum á undan sér? Styrkur ríkisstj. liggur í samvinnunni við fólkið. Ríkisstj. er sterk vegna þess að hún vinnur fyrir fólkið og með fólkinu til lausnar á vandamálum þjóðarinnar og ekkert klofningstal máttlausrar stjórnarandstöðu kemst upp á milli ríkisstj. og fólksins. Aðsteðjandi vandi er mikill en tækifærin sem okkar blessaða land býður okkur eru mörg og með samstöðu og samtakamætti vinnum við okkur inn í bjarta framtíð. Stjórnarandstaðan hefur mjög gagnrýnt á hvern hátt ríkisstj. hefur brugðist við aðsteðjandi halla á ríkissjóði. Ríkisstj. hefur náð að brúa um helming hallans án nýrra skatta og ákveðið að dreifa hinum helmingnum á lengri tíma með erlendum lánum. Stjórnarandstaðan gagnrýnir mig fyrir að leggja ekki á nýja skatta. Er eðlilegt að krefjast þess að nýir skattar séu lagðir á almenning sem þegar hefur þurft að taka á sig umtalsverða kjaraskerðingu? Ég segi: Nei. Stefna Sjálfstfl. og ríkisstj. er að fella niður skatta, að einstaklingar og fyrirtæki haldi meiru eftir af tekjum sínum til eigin ráðstöfunar, að vinna að því með sparnaði að ríkið þurfi ekki að auka tekjur sínar. Ríkið má ekki vera óseðjandi og við gerð næstu fjárlaga þarf að sýna enn frekara aðhald. Ég er á móti nýjum sköttum til lausnar aðsteðjandi vanda og ég tel að við sem þjóð eigum að leggja metnað okkar í að vinna okkur út úr þeim vanda sem nú blasir við. Eins og það er rangt að taka erlend eyðslulán í góðæri getur verið rétt að taka erlend lán til að komast fram úr tímabundnum erfiðleikum. Góðir landsmenn, úti á sjó eða heima í landi. Talsvert hefur áunnist í baráttunni við verðbólguna. Efnahagshvatinn er áþreifanlegur, það er ómótmælanleg staðreynd. Nú verðum við að vera á verði, láta ekki niðurrifsöfl grafa undan árangrinum. Okkur tókst að koma í veg fyrir hrun efnahagslífsins og forðast atvinnuleysi. Þessi góði árangur hefur vakið athygli erlendra þjóða. Nú verður íslensk þjóð að standa saman til að tryggja framhaldið, vera á verði gegn niðurrifsöflum. Við eigum fallegt, vel menntað, ungt fólk, guð gaf okkur gott land, land hinna mörgu tækifæra. Sýnum nú í verki að við kunnum að meta það að fá að vera Íslendingar. - Hlustandi góður. Ég þakka áheyrnina og ég býð þér góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er í meira lagi ömurlegt að hlýða á samstillt svartsýnishjal og bölmóðssöng stjórnarandstöðunnar. Engin úrræði er þar að finna, eingöngu innantóm slagorð. Svavar Gestsson reyndi enn einu sinni að gera sig til í augum verkalýðshreyfingarinnar. Er hann þó nýkominn sár og ákaflega móður frá því að reyna að etja einstaka verkalýðsfélögum í ófærur, en hafði ekki erindi sem erfiði að spilla sáttum á vinnumarkaðinum í vetur er leið. Hann vinnur nú hörðum höndum að því að fella Ásmund Stefánsson frá forustu í Alþýðusambandi Íslands. Ekki dugar að treysta einstaka foringja, var kveðja hans til Ásmundar hér áðan. Ef forustu Svavars og hans nóta nýtur lengi við í Alþb. þykir mér ekki trúlegt að við þann flokk verði rætt um stjórn landsins á þessari öld a. m. k. Það er sjaldgæft að svo beri til í íslenskri stjórnmálabaráttu að allir stjórnmálaflokkar eigi eitt sameiginlegt stefnumið sem þeir setji ofar öðrum. Um þetta er þó glöggt dæmi frá því í kosningabaráttunni 1983. Allir flokkar og flokksbrot gerðu baráttuna gegn verðbólgunni að sínu máli, voru samhuga um að sú barátta gengi fyrir öllu öðru og yrðum við undir í henni væru önnur framfaramál vafalaust unnin fyrir gýg. Stefnan var hin sama þótt áherslumunur væri. T. d. hefur það löngum verið kenning Alþb.-manna að verðbólgan væri vélabrögð auðmanna í arðránsskyni, fundin upp til að gera hina ríku ríkari og hina fátæku fátækari. Að því leyti er þessi málþófskenning rétt að enga leikur verðbólgan sárar en hina efnaminni. Og nú þegar ríkisstj. hefur unnið bug á verðbólgunni með undraskjótum hætti skyldu menn ætla að því yrði fagnað af öllum, hvar í flokki sem þeir standa, að því sem meginstefnumiði allra stjórnmálaflokka hefur verið náð eins og því var einróma lýst í síðustu alþingiskosningum. En því er ekki að heilsa, öðru nær. Nú virðist stjórnarandstaðan hafa misst glæpinn sinn. Svo gersamlega heillum horfnir eru þeir að nú á það að ganga glæpi næst, sem fyrir örskömmu var mest áríðandi, að kveða niður verðbólgudrauginn sem hafði riðið efnahag þjóðarinnar á slig. Í mínum augum var það kvíðvænlegast þegar ríkisstj. ýtti úr vör með efnahagsaðgerðir sínar á vordögum 1983 að harkaleiki þeirra kynni að orsaka atvinnuleysi. Slíkt er reynslan úr verðbólgubaráttu annarra þjóða. Það hefur lengi verið skoðun mín að hér um bil allt megi þola frekar en atvinnuleysi. En svo gæfusamlega hefur til tekist að full atvinna hefur haldist að kalla og á þessum vordögum eru ýmis merki um að atvinna fari vaxandi, öfugt við það sem Kristín Halldórsdóttir hélt fram í ræðu sinni áðan af ókunnugleik sínum. Fyrir það er þakkandi og leggi nú alþjóð við hlustir þegar stjórnarandstaða færir fram þakkargjörð sína fyrir þennan mikilsverða ávinning. Eitt er víst og það skulu menn hafa hugfast að hefði ekki verið stemmt stigu við óðaverðbólgunni er engum vafa undirorpið að allsherjaratvinnuleysi hefði brostið á. Atvinnuvegirnir hefðu ekki staðist stundinni lengur verðbólgubrotsjóina sem geisuðu um þetta leyti í fyrra. Á því leikur enginn vafi að í þeirri framfarasókn sem nú er hafin hafa umskiptin orðið mest hjá iðnaðinum. Gildir það um öll svið íslensks iðnaðar og ekki síst útflutningsiðnaðinn. Festa í gengismálum og minnkandi fjármagnskostnaður hafa gefið byr í seglin og um að gera að nú verði hvergi slakað á klónni, síst að horfið verði til fyrri búskaparhátta í fjármálum, og gildir það raunar um öll okkar mál. Það verður ekki ofsögum sagt af þeirri sjálfheldu sem öll orku- og stóriðjumál voru komin í á fyrra ári. Úr þeirri sjálfheldu hefur nú verið brotist, bráðabirgðasamkomulag gert um ÍSAL í Straumsvík og orkuverð til álversins hækkað um nær 50%. Samningum um heildarlausn þeirra mála miðar vel og má vænta að niðurstaðan verði 50% stækkun álversins sem myndi nýta nær alla framleiðslugetu Blönduvirkjunar við viðunandi verði. Kísilmálmverksmiðja er mjög á dagskrá og vekja nýjar umræður við erlenda aðila vonir manna um framgang málsins. Af þeim ástæðum einnig er líklegt að fyrsti áfangi Fljótsdalsvirkjunar verði boðinn út 1986. Fleiri góða virkjunarkosti eigum við nú fullkannaða, en Blönduvirkjun mun komast í gagnið 1988. Áhugi er hjá öflugustu stóriðjuhöldum heims á álveri við Eyjafjörð og munu undirbúningsviðræður hafnar innan tíðar. Mikil áhersla verður lögð á að ljúka undirbúningsrannsóknum þar nyrðra í sumar. Vegna hins óvænta áhuga erlendis er ekki úr vegi að leiða hugann að áliðjuveri við Þorlákshöfn. Á það vil ég þó leggja áherslu að hugmynd mín er ekki að girða landið með köldum málmgrýtisverksmiðjum. Ég hygg að vel fram yfir aldamót verði við þær hugmyndir látið sitja sem nú nefndi ég. Þá er þess að geta að gjörbreyting hefur orðið á högum járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Vinnur hún nú loks í fyrsta skipti á fullum afköstum og skilar ágóða. Okkar bíða girnileg verkefni á ótal sviðum iðnaðar. Vil ég þar til sérstaklega nefna lífefnaiðnað, þar sem við eigum glæsilegra kosta völ, einnig vegna orkugjafa í iðrum jarðar. Ég mun leggja mjög mikla áherslu á stórauknar rannsóknir á háhitasvæðum landsins og fyrst og mest á rannsókn háhitans á Reykjanesi. Stórkostlegur þáttur í nýtingu jarðhitans er fiskeldi og fóðurframleiðsla. En ég trúi að þeir tímar séu skammt undan að við hefjumst byltingarkenndra handa á þeim sviðum. Mikil og stóraukin áhersla er nú lögð á vöruþróun og markaðsleit iðnaðarins. Fyrir Alþingi liggur frv. til breytinga á lögum um Iðnlánasjóð sem þrefaldar fjármagn til þeirra þarfa. Auk þess fylgir það fram stefnu ríkisstj. að einfalda sjóðakerfið þar sem Iðnrekstrarsjóður er lagður af. Iðnrn. hefur að undanförnu verið sem mest að vinna við athugun á rekstri fyrirtækja í umsjá og eigu hins opinbera, að stjórn þeirra mætti fara sem best úr hendi. Þar sem þess er kostur verður einkaframtakinu gefið færi á að kaupa og reka fyrirtæki hins opinbera. Siglósíld hefur þegar verið seld, sala hlutabréfa ríkisins í Iðnaðarbanka Íslands er til lokameðferðar í Alþingi og starfsfólk Landssmiðjunnar undirbýr kaup á henni og fleira er enn til athugunar svo sem Jarðboranir ríkisins. Að valddreifingu í orkumálum er stefnt eindregið. Stofnun Orkuveitu Suðurnesja er á lokastigi og áhugi víða um land að sveitarfélög taki höndum saman um dreifingu og sölu orkunnar til hins almenna neytanda. Það er í mörg horn að líta og engri stjórn ætlandi á einu ári að ná landi með öll mál sem úrlausnar biðu því allir þekkja aðkomuna. En árangurinn er ótrúlegur og ekkert verður eftir gefið og málum þokað áfram til betri vegar. Fyrir því er það að núverandi ríkisstj. mun í engu hvika frá settum markmiðum, sama hvað í skerst. Og það get ég fullvissað stjórnarandstöðuna um, að vonir hennar um að stjórnarsamstarfið sé að bresta eru þeirra vegna því miður sjálfsblekking. Stjórnarflokkarnir hlaupast ekki frá þeim skyldum sem þeir hafa á herðar tekist. Því getur þjóðin treyst. Mismunandi skoðanir þeirra í millum um einstaka málefni breyta þar engu um, þar sem meginstefnan er skýrt mörkuð og markmiðin glögg, atvinnuöryggi, eyðing verðbólgu, jafnvægi í viðskiptum við önnur lönd og barátta fyrir bættum lífskjörum hinna verr settu. Það er ástæðulaust fyrir Íslendinga að örvænta um sinn hag. Á örskömmum tíma hafa þeir brotist úr örbirgð til bjargálna. Á fjörutíu ára afmæli lýðveldisins geta þeir litið yfir farinn veg og glaðst yfir góðum frama þótt gefið hafi á bátinn um hríð. Við eigum allra kosta völ að búa um okkur eins og best gerist á jarðarkringlunni. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Nú líður að þinglokum og nú er ástæða til að staldra við og líta yfir afrakstur þessa þings og fyrsta stjórnarárs núverandi ríkisstj. Það er ástæða til þess að spyrja: Hvernig er nú háttað hag lands og þjóðar? Hvaða drög hafa hér verið lögð að framtíð þessa lands og framtíð barna okkar? Hvaða ranglæti hefur tekist að uppræta, hvaða réttlæti hefur tekist að koma á? Verðbólgunni hefur nú verið náð niður í lægra prósentustig en þekkst hefur um langa hríð. En hvað hefur það kostað? Það hefur kostað hrapandi kaupmátt launa. Það hefur kostað það að laun hér á landi eru nú hin þriðju lægstu í allri Evrópu. Það hefur kostað gildnandi sjóði einkarekstrar á meðan sameiginlegir sjóðir landsmanna verða sífellt magrari. Það hefur kostað niðurskurð á allri þjónustu við almenning í landinu. Það hefur í stuttu máli kostað það að samfélagið axlar ekki lengur ábyrgð sína gagnvart einstaklingnum. Eftir eitt ár í starfi skilar ríkisstj. okkur fjárlagagati upp á tvo milljarða kr. og ætlar nú að brúa bilið með stórfelldum erlendum lántökum, lánum sem hún leggur á herðar komandi kynslóðum blygðunarlaust. Og hvaða tillögur hefur ríkisstj. til eflingar íslensku atvinnulífi og bættum þjóðarhag? Það heyrðum við hér áðan. Einu tillögurnar, sem hingað til hafa séð dagsins ljós, eru tillögur um stórfelldar stóriðju- og virkjanaframkvæmdir. Á þá efnahagsuppbyggingu setur ríkisstj. allt sitt traust þótt vitað sé að stóriðja er gamaldags og úreltur atvinnu- og framleiðslukostnaður og að öll framsæknustu iðnaðarríki heims eru nú í óðaönn að flytja stóriðju sína úr landi til að rýma til fyrir arðbærari og manneskjulegri atvinnugreinum heima fyrir. Þetta gerir ríkisstj. þótt vitað sé að stóriðja hefur aldrei getað keypt raforku hér á landi á svo mikið sem framleiðsluverði og hefur hingað til verið rekin með bókfærðu tapi. Þetta gerir ríkisstj. þótt hún viti að hér er um mengandi og náttúruspillandi iðnað að ræða og að hvert atvinnutækifæri í þungaiðnaði er margfalt dýrara en á öðrum atvinnusviðum. Ríkisstj. setur allt sitt traust á stóriðju þótt það þýði stórfelldar virkjunarframkvæmdir í náinni framtíð og þótt vitað sé að farið hefur verið of hratt í slíkar framkvæmdir á undanförnum árum eins og erlendar skuldir íslenska þjóðarbúsins sanna. Það er þessi fjárfestingarstefna sem hefur leitt okkur út á þá heljarþröm sem fjárhagur íslenska ríkisins stendur nú á. Þessari fjárfestingarstefnu ætlar ríkisstj. samt að halda ótrauð áfram og upp í götin á að fylla með smámunum á borð við tannlækningar skólabarna. Smámunum, miðað við það fjármagn sem um er að ræða í stóriðju og virkjanamálum. Efnahagur Íslendinga næstu áratugi mun sannarlega fara eftir því hvað verður gert eða látið ógert á þessum sviðum. Auknar erlendar skuldir og auknar stóriðjuframkvæmdir eru örugg ávísun upp á verðbólgu og rýrnandi lífskjör í framtíðinni. Og ekki er nóg með það að efnahag landsmanna sé stefnt í stórfelldan voða með þessum ráðstöfunum heldur er með þessu verið að vega að sjálfu sjálfstæði þjóðarinnar. Stóriðjuuppbygging hér á landi þýðir í reynd aukin ítök erlendra aðila í íslensku efnahagslífi, aðila sem margir hverjir eru voldugri á alþjóðavettvangi en lítið þjóðríki á borð við Ísland. Af slíku höfum við nú þegar mikla og slæma reynslu þar sem eru samskipti okkar við svissneska auðhringinn Alusuisse vegna álversins í Straumsvík og ætti sú reynsla að vera okkur víti til varnaðar. Einnig er ljóst að ef við tökum hér við erlendri stóriðju þá mun hún taka til sín stóran hluta af þeirri orku sem framleidd er í landinu. Það þýðir að lítið verður afgangs til að byggja upp íslenska atvinnuvegi sem þá verða látnir sitja á hakanum. Og hvar erum við þá stödd? Ef íslenskir atvinnuvegir fá ekki að þróast sökum orkuskorts, sökum þess að orkan er seld erlendum aðilum til atvinnuuppbyggingar hér á landi þá er hætt við því að allar meiri háttar ákvarðanir í íslensku atvinnu- og efnahagslífi verði teknar af erlendum aðilum úti í heimi. Og hvar er þá komið sjálfstæði lítillar þjóðar út við ystu höf? Á meðan þessi drög eru lögð að framtíð lands og þjóðar, hvar er þá komið hag fólksins í landinu? Hvar stendur nú hún jafnaldra mín með tvö börn og saumakonulaun eftir þennan vetur? Launin hennar, sá afrakstur sem hún hefur af vinnu sinni, hafa verið skert til mikilla muna á árinu. Hún fær að vísu uppbót, nokkurs konar styrk frá ríkisstj., vegna þess að hún er einstæð. En þar með er hún líka gerð að nokkurs konar þurfalingi sem ekki getur lifað af afrakstri eigin vinnu þótt hún þræli myrkranna á milli. Hún er búin að horfa upp á allan sirkusinn í kringum fjárlagagatið, hefur heyrt stórar tölur nefndar og margar yfirlýsingar, en hún hefur ekki heyrt neinar tillögur sem gætu komið í veg fyrir svona fjárlagagöt í framtíðinni. Hins vegar má hún eiga von á því að börnin hennar fái ekki þær tannlækningar sem þau þurfa. Og ef hún er svo óheppin að búa í fámennu héraði úti á landi þá má hún eiga von á því að börnin hennar fái ekki þá kennslu sem skyldi í grunnskólanum. Ef hún hins vegar á uppkomin börn þá er ekki útlit fyrir að þau geti látið sig dreyma um að mennta sig, þótt þau hafi alla hæfileika til, vegna þess að nú verða námslánin skert og hún hefur ekki efni á að styrkja þau til náms. Börnin hennar mega hins vegar eiga von á því að anda að sér kísilryki í nýrri kísilmálmverksmiðju og láta vinnu sína í té fyrir sultarlaun svo að hægt sé að standa straum af erlendum skuldum landsins. Þannig býr ríkisstj. að börnum okkar. Þetta eru þau drög sem hún leggur að framtíð þeirra. En hvað með þessa konu sjálfa, hvernig lítur hennar framtíð út? Í kjölfar fjárlagagatsins má hún eiga von á því að bæta við sig umönnun þeirra venslamanna sinna sem sjúkir eru eða þarfnast umönnunar vegna aldurs eða fötlunar, því nú á að skera niður í heilbrigðisþjónustunni. Og þá eiga margir þeirra sem umönnunar þarfnast ekki í önnur hús að venda en til kvenna eins og hennar sem ævinlega hafa sinnt þeim sem sjúkir eru eða aldraðir. Það eru því enn þá minni líkur á því að hún geti bætt við sig útivinnu til þess að auka tekjur sínar, hvað þá komist á fund til þess að berjast fyrir bættum hag sínum. Brýn hagsmunamál hennar, eins og aukið dagvistarrými og lenging fæðingarorlofs, koma ekki einu sinni til álita sem forgangsmál hjá ríkisstj. Og sú krafa að hún fái mannsæmandi laun fyrir vinnu sína hlýtur einnig dræmar undirtektir þrátt fyrir að ótal kannanir hafi sýnt fram á að hún er beitt launamisrétti. Nú kynni einhver að halda að hún þyrfti ekki að örvænta um réttlæti í sinn garð því ekki hefur okkur vantað jafnréttisfrumvörpin hér á þessu þingi. En hvað þýða jafnréttislög í reynd þegar svona er búið að konum? Þau þýða því miður minna en ekki neitt. Við það bætist að þegar hér hafa verið gerðar tillögur sem miða að bættum hag kvenna og raunverulegu jafnrétti kynjanna þá eru allar jafnréttishugsjónir ríkisstj. roknar út í veður og vind. Sem dæmi má nefna að ekki hefur enn tekist að fá frv. til l. um fæðingarorlof, frv. sem stuðlar að raunverulega bættum hag kvenna og barna, svo mikið sem afgreitt úr heilbr.- og trn. Ed., þar sem það er búið að liggja síðan 8. febr. s. l., hvað þá heldur að það hafi fengist samþykkt. Í þessum efnum kemur sýndarmennska þeirra sem hér flytja hvert jafnréttisfrv. á fætur öðru glögglega í ljós. Staðreyndin er einfaldlega sú að á þessu þingi hafa réttinda- og hagsmunamál kvenna og barna og annarra þeirra sem minnst mega sín í þessu þjóðfélagi verið gersamlega fyrir borð borin í krafti meiri hluta atkvæða. Hér hafa hin hörðu karlagildi setið við stjórnvölinn. Á þessu þingi hefur ekkert ranglæti verið upprætt. Herra forseti. Ég vil biðja þá sem orð mín heyra að líta nú í eigin barm og spyrja sjálfa sig að því í hvernig landi þeir vilji búa, að hvernig mannlífi þeir vilja hlúa og hvers virði þeim er reisn og sjálfstæði þessarar þjóðar. Ég vil biðja þá að hlusta vel á sína innri rödd og láta hana síðan hljóma hvarvetna því öðruvísi fáum við aldrei hrundið þeim hörðu viðhorfum sem nú ráða ferðinni í málefnum lands og þjóðar. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Til hvers er umræðum frá Alþingi útvarpað? Væntanlega til þess að landsmenn fái greinargott yfirlit yfir störf þingsins í vetur, skýrslu um hvers konar samfélagi ríkisstj. stefni að og hvers vegna stjórnarandstaðan sé henni andvíg. Ákvarðanir þingsins varða líf fólksins í landinu beint eða óbeint í stóru og smáu og það á rétt á að fá upplýsingar um þær frá þeim sjálfum. Upplýsingar ríkisstj. hér í kvöld hafa áreiðanlega verið lítt til þess fallnar að glöggva menn á stöðu mála, enda er henni vafalaust fyrir bestu að fólk skilji sem allra minnst í því sem er að gerast í þjóðfélaginu undir forustu hennar. Nú búast menn eflaust við gömlu plötunni um ágæti fyrrv. ríkisstj. og vanhæfni þeirrar sem nú situr. En á slíkum málflutningi hef ég engan áhuga. Ríkjum verður ekki stjórnað með einföldum lausnum í flókinni veröld, og enginn hefur undir höndum neinn galdralykil að farsætu stjórnarfari og stöðugu efnahagsástandi. Hins vegar stendur þannig á nú, að mjög skýr og afgerandi stefnubreyting hefur orðið í samfélaginu í tíð núv. ríkisstj. og hana má skýra í tiltölulega einföldu máli. Fyrrv. ríkisstj. lagði á það áherslu að kjaraskerðingin yrði ekki meiri en sem næmi falli þjóðartekna, sem ljóst var þá þegar að drægjust saman. Núv. ríkisstj. hefur hins vegar tekið af launafólki margfalt meira en sem nemur lækkun þjóðartekna. Til sönnunar á því: Í tíð fyrrv. ríkisstj. féllu þjóðartekjur á hvern vinnandi mann á árunum 1979–1982 um 7.6%. Kaupmáttur var skertur um 6.8% á sama tíma eða einu prósenti minna en lækkun þjóðartekna var. Í tíð núv. ríkisstj. hafa þjóðartekjur rýrnað um 7.4% á árunum 1982–1984, en kaupmátturinn hefur verið skertur um 26.3% eða tæpum 20% meira en lækkun þjóðartekna nam. Hvert hefur þetta fé farið sem tekið hefur verið af launþegum? Ekki til sameiginlegrar þjónustu og hagsbóta fyrir þá sem féð létu af hendi. Stórlega hefur verið dregið úr uppbyggingu þjónustustofnana fyrir fatlaða, ellilífeyrisþega og sjúklinga, dagvistarheimila fyrir börn, draga skal úr kennslu barnanna á landsbyggðinni, sem slakasta kennslu fengu fyrir, og nú síðast felldi Alþingi að leysa vistunarvanda innan við 20 sjúklinga sem svo illa eru staddir að engin stofnun finnst fyrir þá. Hefur þetta fé þá farið til uppbyggingar atvinnuveganna til að taka við nýrri kynslóð? Ónei. Þeir hafa farið beint í vasa atvinnurekenda til þeirra eigin ráðstöfunar. Hér hefur átt sér stað á örstuttum tíma gífurleg tilfærsla fjár frá hinum almenna launamanni til fjármagnseigenda og eignamanna sem minnst greiða hlutfallslega til þjóðfélagsins. Fjármagnseigendur eru skjólstæðingar þessarar ríkisstj., en hrædd er ég um að litli maðurinn í þjóðfélaginu fálmi ráðalaus eftir hlýrri hendi ríkisstj. um þessar mundir. Honum var ekki nóg að vita að verðbólguna er hann búinn að greiða niður. Hann vantar að vita hvernig hann á að greiða sína eigin reikninga með afganginum af laununum sínum. Nú er svo komið að fullfrískt og fullvinnandi fólk verður að leita til félagsmálastofnana eftir fjárhagsaðstoð. Dæmi um það: Til mín leitaði 55 ára gömul kona, ógift og barnlaus, sem unnið hefur á Sóknarlaunum hjá Reykjavíkurborg í 30 ár. Hún hafði búið við lága húsaleigu um árabil en þurfti nú að finna aðra íbúð. Henni varð þá ljóst að laun hennar duga ekki við venjulega markaðshúsaleigu, svo að hún vildi leita aðstoðar Félagsmálastofnunar Reykjavíkur. Eftir 30 ára trútt starf fyrir samfélagið er hún ekki fær um að vinna fyrir sjálfri sér. Mánaðarlaun hennar eru nú 12 888 kr., húsaleiga 6–7 þús., og svo geta hv. þm. tekið tölvurnar og reiknað út hvernig lifa á af afganginum. Þessari konu hefur verið sagt hér í kvöld að nú megi hún kætast yfir lækkun verðbólgunnar samkvæmt kenningunni um að sælla sé að gefa en þiggja. En þeir sem sitja með 40%-in af laununum hennar eru trúlega hressari. Þó virðist einn og einn fulltrúi atvinnurekendavaldsins hafa fengið óbragð í munninn eins og ræða Jóns Sigurðssonar, forstjóra verksmiðjunnar á Grundartanga, sem lýst var í útvarpi í kvöld, sýndi. Þetta er nefnilega fullkomlega siðlaust, hv. alþm. En skilji konan umrædda ekki ágæti þess að greiða niður verðbólguna getur hún kannske glaðst yfir öðru sem hún hefur gefið. Stjórn Landsvirkjunar hefur tekið úr sjóði hennar og annarra launþega 280 þús. kr. og keypt málverk handa formanni sínum og þjóðkunnum bankastjóra. Og 280 þús. kr. eru 2.2 árslaun hennar. En hann er líka orðinn fimm árum eldri en hún og launin hans varla komin í nema kannske 120 þús. kr. á mánuði, þó að hann þurfi hvorki að ferðast, veiða né aka bifreiðum á eigin kostnað. Konan vonar að 17 manna nefndin, sem hefur um árabil setið að endurskoðun á lífeyrisréttindum hennar, gleymi honum ekki, hann situr þar líka. Í einlægni, hv. þm., verður engum bumbult? Þessi tvö dæmi úr þjóðlífinu eru dæmigerð fyrir það sem hér er að gerast. Þetta eru stéttaandstæðurnar í þjóðfélaginu, litli maðurinn, sem vinnur ekki lengur fyrir sjálfum sér hvað þá öðrum þó að hann vinni allan daginn, og vinur hans sem forvaltar launin hans. Ríkisstj. hefur komið verðbólgunni niður með því að telja fólki trú um að þjóðartekjur lækkuðu á tímabilinu 1982–1984 um 6.2%. Við það voru efnahagsaðgerðirnar miðaðar, menn yrðu að færa tímabundna fórn. Þetta reyndist ekki rétt. Fall þjóðartekna á þessu tímabili verður 5.6% en ekki 6.2%. Kjaraskerðingin er því í engu hlutfalli við áætlað fall þjóðartekna. Og fórnin verður ekki tímabundin heldur varanleg, vegna þess að ekkert annað hefur verið gert. Þetta mikla fé hefur ekki verið nýtt til uppbyggingar atvinnuveganna og til aukinnar framleiðslu, heldur halda fjármagnseigendur áfram að fela gróða sinn í stjórnlausri og hömlulausri fjárfestingu sem engum arði skilar. Ríkisstj. hrósar sér af því að hafa haldið genginu stöðugu. Það var enginn vandi því að gengislækkun var orðin svo mikil s. l. vor að hún var miklu meiri en erlent verðlag krafðist. Þess vegna væri nú leikur einn að hækka laun án þess að fella gengið. En ríkisstj. veit að hún hefur komist upp með meira en hana óraði sjálfa fyrir og hún hefur engan áhuga á að færa fjármagn aftur í vasa launamanna frá eignamönnum. Ríkisstj. veit að láglaunasvæði eru áhugaverð erlendum stóriðjuhöldum og auðhringum, einkum þar sem verkafólk er þar að auki vel menntað. Við Alþb.-menn vildum leita annarra lausna. Við vildum leita til beggja aðila og fara hægar í sakirnar við að koma verðbólgunni niður með víðtækum aðgerðum, svo að um varanlegri lausnir yrði að ræða. Það hefði kannske tekið lengri tíma, jafnvel langan tíma, og margt væri eflaust enn þá ógert. En það þjóðfélag sem við Alþb.-menn viljum byggja, það samfélag sem við teljum sæmandi, væri þó e. t. v. í sjónmáli nú. Núv. ríkisstj. vinnur hins vegar samviskulaust áfram að því að rífa niður lífskjör launþega, námsmanna, lífeyrisþega, barna og færa fé þeirra yfir til hinna sem mest áttu fyrir. Herra forseti. Tími minn er þrotinn. Aðeins að lokum: Hættum að tala hér, hv. alþm., um heildartölur og meðaltöl. Farið út og talið við fólkið sem þið hafið gert að lifa heilt ár af hálfu málverki bankastjórans. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Suðurl. og formaður Sjálfstfl., flutti hér í upphafi þessa fundar mjög sérkennilega ræðu. Hann skýrði í upphafi frá helsta afreki sínu hér á þingi í vetur, þeirri skrautfjöður sem hann vildi fyrsta nefna af athöfnum síns fyrsta þingvetrar, að koma húsnæðissamvinnufélögum á borð við Búseta út úr frv. félmrh. Síðan kom skýrsla þessa þm. sem nefndur hefur verið blaðafulltrúi ríkisstj. Og hvað fólst nú í henni? Nýr stjórnarsáttmáli, enn þá harðari leiftursókn gegn lífskjörum almennings. Honum þykir engan veginn nóg að gert og blaðafulltrúann klæjar í lófana að komast inn í stjórnina. Hann flutti okkur hér framboðsræðu ráðherraefnis á biðilsbuxunum. Fjmrh. sagði hér áðan að menn köstuðu steinum úr glerhúsi. En ég vil spyrja: Hvernig er umgjörðin utan um þann ráðh. sem stærir sig af því að vilja ekki leggja skatta á almenning um leið og hann leggur tveggja milljarða skatta á börnin þeirra í formi erlendra lántaka? Afleiðingar þeirrar háskalegu stjórnarstefnu sem nú er fylgt í landinu eru uggvænlegar á fjölmörgum sviðum. Sérstakar áhyggjur vekja alvarlegar horfur hvað atvinnuöryggi varðar. Þegar á fyrsta vetri valdatíma þessarar ríkisstj. mistókst henni ætlunarverk sitt númer eitt eins og það er skilgreint í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar frá 26. maí árið 1983. Þar segir á bls. 3, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. hefur því sett fyrstu aðgerðum sínum í efnahagsmálum eftirfarandi markmið: Atvinnuöryggi.“ - Ég endurtek: Atvinnuöryggi. Þegar í haust er leið fór atvinnuleysi vaxandi og í allan vetur hefur það verið mun meira en þekkst hefur um árabil. Sérstaklega er ástandið alvarlegt á ýmsum stöðum á landsbyggðinni. Þannig hefur hlutfall atvinnulausra á Akureyri undanfarið verið 4–5% og 6–8% meðal þess unga fólks sem þar er úti á vinnumarkaðnum. Þarf reyndar engan að undra, því þær undirstöðugreinar sem eru uppistaðan í atvinnulífi úti á landsbyggðinni hafa lítillar samúðar notið hjá hæstv. ríkisstj., enda tæpast von, því í landbúnaði, útgerð og öðrum undirstöðuframleiðslugreinum er lítið orðið um þá riddara einkagróðans sem eru hin útvalda stétt þessarar ríkisstj. Staða landsbyggðarinnar í heild er reyndar ærið áhyggjuefni þeim sem meta jafnvægi í byggð landsins meir en útlendar hagfræðikenningar. Nýjustu tölur benda til verulegs fólksflótta frá landsbyggðinni til suðvesturhornsins, svo að nam fast að 1000 manns á síðasta ári. Ofan á þessar tölur er svo hæstv. ríkisstj. að setja af stað hverja stórframkvæmdina á fætur annarri á suðvesturhorninu. Nægir að nefna flugstöðvargróðurhúsið á Keflavíkurflugvelli, Helguvík og ýmsar aðrar hermangsframkvæmdir og áform um tvöföldun átversins í Straumsvík í þessu sambandi. Þá blasir það og við að ríkisstj. hefur koðnað á öllum aðgerðum til að leiðrétta það mikla misrétti sem ríkir í landinu t. d. hvað kyndingarkostnað varðar. Landsbyggðin ber æ þyngri hluta af meðlagsgreiðslum til stóriðjunnar þrátt fyrir menn hinna ofurmannlegu afreka. Og yfirlýsingaglaður iðnrh., sem kippa ættaði öllum samskiptum við Alusuisse í liðinn á augabragði, situr nú gneypur og horfir í hné sér. Samtímis þessu er mikill samdráttur í flestum greinum úti á landi. Fjárfestingar í landbúnaði og sjávarútvegi eru í lágmarki vegna ástandsins í þessum greinum. Byggingariðnaður og ýmis þjónusta úti á landsbyggðinni hefur dregist gífurlega saman. Það verður því ekki annað séð en stefni í nýja holskeflu byggðaröskunar í ríkisstjórnartíð Steingríms Hermannssonar haldi svo sem horfir. Slíkt er hvorugs hagur, hvorki landsbyggðarinnar né Stór-Reykjavíkursvæðisins, og allra síst er það hagkvæmt fyrir þjóðarheildina. Svokallaðar ráðstafanir hæstv. ríkisstj. til stuðnings undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar hafa lítið reynst nema innantómar yfirlýsingar, sem hæstv. ráðh. eiga ætíð nóg af. Afgangurinn hefur verið kák og vitleysa. Hvar eru t. d. þær úrbætur á lausaskuldavanda útgerðarinnar staddar sem sjútvrh. boðaði í tengslum við ákvörðun fiskverðs á sínum tíma? Þær eru sofnaðar í nefnd og hafa það náðugt að sögn. Og ráðstafanir ríkisstj. hingað til í sambandi við rekstrarvanda sjávarútvegsins hafa aðallega beinst að því að ganga á hlut sjómanna í bókstaflegri merkingu, þeirrar stéttar í landinu sem að undanskildum bændum hefur sennilega tekið á sig mesta kjaraskerðingu af öllum undanfarið. Steingrímur Hermannsson forsrh. heldur gjarnan fjálgar ræður hér í þingsölum eða norður á Akureyri, ef hann á þar leið um, um það að nú skuli sækja fram á sviði háþróaðs iðnaðar og tækni og nýta menntun og hugvit vaxandi kynslóða á sama tíma og ríkisstj. undir forustu formanns Framsfl., þess sama og stórræðurnar flytur á miðstjórnarfundunum, er að þjarma með ýmsu móti að menntakerfi landsins. Hæst ber þar auðvitað aðförina að Lánasjóði ísl. námsmanna þar sem ríkisstj. rýfur fyrirvaralaust gerða samninga og stefnir afkomu fjölda námsmanna og fjölskyldna þeirra í algera tvísýnu og vegur að jafnrétti til náms. Það er óhjákvæmilegt að ráðleggja hæstv. forsrh. eindregið að finna sér eitthvað annað til að gaspra um á stórfundum framsóknarmanna í framtíðinni, ef hann vill láta taka mark á sér, maðurinn. Þá er ekki síður ástæða til að hafa áhyggjur af þeirri aðför að sjálfstæði og menningu íslensku þjóðarinnar sem þessi ríkisstj. beitti sér fyrir í formi gífurlegra hernaðarframkvæmda á Miðnesheiði og í Helguvík. Þar er verið að reisa höfn og gífurlega eldsneytisbirgðastöð. Margháttuð tæknivæðing og koma nýrra flugvéla, áform um sprengjuhelda neðanjarðarstjórnstöð o. s. frv. eru allt liðir í vígvæðingu Bandaríkjamanna á Norðurhöfum og með því að leyfa þessa uppbyggingu er verið að margvefja Ísland inn í kjarnorkuvígbúnaðarnet Bandaríkjanna. Hæstv. utanrrh. kemur síðan bláeygur eins og smáskáti og talar um hin friðelskandi varnarmannvirki eins og þau væru helgimyndir í kirkju. Nú þegar milljónir manna víða um heim rísa upp gegn þessari vitfirringu velur hæstv. utanrrh. sér tímann og boðar nú hernaðarmannvirki. Já, helst eitt í hvern fjórðung. Maður hefur það á tilfinningunni að þessum mönnum líði ekki vel fyrr en þeir koma kjarnorkusprengju undir hvers manns rúm. Herra forseti. Það kann við fyrstu sýn að virðast undarlegt að þessi ríkisstj. skuli af fullkomnu tillitsleysi traðka á fjölmennum hópum okkar þjóðfélags, svo sem almennum launþegum, sjómönnum, bændum, fötluðum, námsmönnum og svo mætti lengi telja, en ekki þora að hrófla við fremur fámennum hópum fjármagnseigenda. En á því er sú einfalda skýring að þetta er ríkisstj. hinna síðasttöldu. Þessi ríkisstj. var mynduð til að standa vörð um hagsmuni gróðaaflanna í þessu landi, þeirra sem mata krókinn á veru erlends hers í landinu, á samskiptum við útlenda auðhringa, á braski og milliliðastarfsemi. Þessi ríkisstj. er að gera Ísland að velferðarríki fjármagnsaflanna, að Paradís auðmagnsins, en að láglaunasvæði fyrir vinnandi alþýðu. Framsfl. er genginn í heiðnaberg frjálshyggjunnar og illindin innan ríkisstj. eru ekki um stefnur í efnahagsmálum. Þar eru allir sammála. Ágreiningsefnin eru um mangósopa og önnur slík stórmál. Leiftursókn frjálshyggjunnar er nú framkvæmd á Íslandi undir forustu Framsfl. Forsrh. þessarar ríkisstj. er sami maðurinn og einu sinni sagði: „Allt er betra en íhaldið“, og barðist gegn leiftursókninni. Það fólk sem studdi framsókn í baráttunni gegn hinni kaldrifjuðu leiftursókn og horfir síðan upp á framferði þeirra þessa dagana hlýtur að hugsa þeim þegjandi þörfina og lái þeim hver sem vill. Félagshyggjufólk í landinu þarf að átta sig á því að í þessari ríkisstj. hafa verstu afturhaldsöfl landsins læst saman járnbryddum klóm. Íslenskt launafólk þarf að segja þessum öflum á þann eina veg sem skilst að við viljum ekki ofurselja Ísland frumskógarlögmálum fjármagnsins, að við viljum hér þjóðfélag friðar, samhjálpar og jafnréttis. Launamenn á Íslandi, verkamenn og sjómenn, bændur og neytendur, námsmenn og kennarar, einyrkjar, félagshyggjufólk og samvinnumenn þurfa að sameinast gegn ríkisstj. fjármagnsaflanna, auðhringanna og hermangsins. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Ég þakka þeim sem hlýddu og óska ykkur, landar mínir, gleðilegs sumars.



Herra forseti. Ágætu tilheyrendur. Árið 1983 var atvinnuleysi í nokkrum nágrannalöndum okkar sem hér segir: Í Danmörku rúmlega 10%, í Finnlandi 6%, í Noregi tæplega 4% og á höfuðbólum frjálshyggjunnar, Bretlandi og Bandaríkjunum 11.5% og 9.5%. Á síðasta ári gengu rúmlega 32 millj. manna atvinnulausar í aðildarlöndum OECD eða tæplega 12% af vinnuafli á vinnumarkaði. Á sama tíma var atvinnuleysi á Íslandi að meðaltali 1% og 0.9% í aprílmánuði s. l.Verðbólga í aðildarlöndum OECD var á síðasta ári að meðaltali 5.5%. Á Íslandi náði verðbólgan 130% árshraða á tímabilinu frá febrúar til maí 1983. Árshraði verðbólgunnar er nú, ári síðar, 10%. Þessar tölur tala sínu skýra máli um störf núverandi ríkisstj. Þær eru blákaldar staðreyndir sem ekki er hægt að rangfæra eða snúa út úr. Ríkisstj. hefur tekist að ná þeim markmiðum sem hún setti sér í fyrstu aðgerðum sínum í efnahagsmálum, atvinnuöryggi, hjöðnun verðbólgu, viðunandi jafnvægi í viðskiptum við önnur lönd. Hrakspár stjórnarandstöðunnar um að ríkisstj. mundi ekki takast að ná þessum markmiðum og aðgerðirnar mundu leiða til stórfelldrar röskunar á vinnumarkaði, atvinnuleysis, hafa einfaldlega ekki ræst sem betur fer. Hæstv. forsrh. hefur fyrr í kvöld gert ítarlega rein fyrir stöðu og framtíðarhorfum í efnahagsmálum. ~g tel því ekki ástæðu til að fara nánar út í þá sálma hér, en verja þess í stað þeim stutta tíma, sem ég hef til umráða, til að fjalla um þá málaflokka sem hafa komið til minna kasta sem félmrh. í núverandi ríkisstj. Einn þeirra málaflokka, sem heyrir undir félmrn., er vinnumiðlunin í landinu. Öllum sem sinna vinnumarkaðsmálum er fyrir löngu orðið ljóst að skipulagi, starfsháttum og aðbúnaði vinnumiðlunarinnar hefur lengi verið ábótavant og þjónustan við atvinnuleitendur og atvinnurekendur alls ekki svarað þeim kröfum sem margbreytilegt tækniþjóðfélag gerir til slíkra stofnana. Menn verða að gera sér grein fyrir þeirri breytingu sem hefur átt sér stað á vinnumarkaðnum. Aukin tæknivæðing kallar á sérhæft starfsfólk, samræming á framboði vinnuafls og eftirspurn atvinnulífsins eftir sérhæfðu starfsfólki verður sífellt brýnni. Þessari samræmingu verður vinnumiðlunin að sinna. Hún verður að láta til sín taka ráðgjöf um starfsval, upplýsingamiðlun um væntanlega þróun á vinnumarkaðnum og um framboð og eftir- og endurmenntun. Yfirstjórn atvinnumála á að hafa forustu um hvers kyns rannsóknir á vinnumarkaðsmálum. Á þessu sviði er óplægður akur. Allir eru sammála um að eitt af því allra mikilvægasta fyrir andlegt og líkamlegt heilbrigði hvers einstaklings sé að hann hafi starf að vinna. Í samstarfssáttmála núverandi ríkisstj. er tekið fram að vinnumálaskrifstofa félmrn. verði efld. Unnið hefur verið að öllum þessum þáttum með einum eða öðrum hætti. Eitt af því mikilvægasta sem gerst hefur í þessum málaflokki er samning frv. til nýrra laga um vinnumiðlun sem nú hefur verið lagt fram á Alþingi. Annað vinnumarkaðsmál, sem veitt hefur verið sérstök athygli í félmrn., eru áhrif þeirrar nýju tækni sem hér ryður sér til rúms á þróun og ástand vinnumarkaðarins. S. l. haust skipaði ég starfshóp til að framkvæma könnun á áhrifum nýrrar tækni á íslenska atvinnuvegi í næstu framtíð. Aðilar vinnumarkaðarins eiga fulltrúa í starfshópnum. Að frumkvæði hópsins hefur verið safnað saman miklu upplýsingaefni um þessi mál og þessa dagana vinnur starfshópurinn að gerð áfangaskýrslu sem væntanlega verður tilbúin innan skamms. Þótt áfangaskýrslan liggi ekki enn fyrir hefur starf hópsins valdið umtali úti í þjóðfélaginu og vakið menn til umhugsunar um það hvert stefnir í þessum málum. Í því sambandi hef ég hér á Alþingi bent á þá fjölgun sem verður á vinnumarkaði næstu áratugina og hvaða starfsgreinar eru líklegar til að taka á móti þessari fjölgun. Við vitum að nokkrar atvinnugreinar geta það ekki af ýmsum ástæðum. Í öðrum má búast við að ný tækni leiði til fækkunar starfsfólks. Þessar staðreyndir kalla á ný vinnubrögð og endurskipulagningu atvinnuveganna. Við Íslendingar höfum fram til þessa lagt megináherslu á magn í stað gæða. Nú verður að snúa hlutunum við og leggja áherslu á meiri gæði og fullvinnslu hráefnis. Núverandi sjútvrh. hefur tekið á þessu sviði ákveðna forustu sem nú er farin að bera árangur. Yfirlýsing ráðh. um það að þrátt fyrir minnkandi sjávarafla aukist útflutningstekjur sjávarafurða á þessu ári vegna aukinna gæða bera þessum árangri gleggst vitni Ef við höldum áfram á þessari braut, ekki aðeins í sjávarútvegi og fiskvinnslu heldur einnig á öðrum sviðum, þurfum við engu að kvíða um lífskjör eða atvinnuástand. Aukin verðmætasköpun bætir lífskjörin. Forsendan fyrir slíkri verðmætasköpun er að ýmiss konar úrvinnsluiðnaður geti komist á legg, en til þess þarf að ríkja stöðugleiki í efnahagsmálum. Núverandi ríkisstj. mun leggja megináherslu á að það jafnvægi sem nú ríkir í efnahagsmálum haldist og þannig skapist tækifæri til að nýta þá ótal möguleika á sviði atvinnumála sem eru fyrir hendi. Ísland er ríkt af orku. Ýmiss konar hráefni eru til í landinu og vinnuaflið er vel menntað. Við þurfum engu að kvíða ef rétt er haldið á spilum. Sveitarstjórnarmál er gildur málaflokkur í félmrn. Á því sviði hefur verið stofnað til ýmissa nýmæla á valdatíma núverandi ríkisstj. Þann 20. janúar s. l. var undirritaður samstarfssáttmáli milli ríkis og sveitarfélaga og er nú unnið í samræmi við hann að ýmsum samskiptamálum ríkis og sveitarfélaga. Fyrsti samráðsfundurinn af þessu tagi hefur þegar verið haldinn og leiddi í ljós nauðsyn aukins samstarfs og samræmingar og þörf á gleggri verkaskiptingu á milli þessara aðila. Ég vænti mikils af þessu samstarfi í framtíðinni. Í þessu sambandi má geta þess að nefnd sú, sem unnið hefur að endurskoðun á sveitarstjórnarlögum, mun innan skamms ljúka störfum. Ég geri ráð fyrir að frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga sjái dagsins ljós næsta haust. Málefni fatlaðra heyra undir félmrn. Á allra síðustu árum hafa orðið miklar framfarir í málefnum þeirra. Ný lög um málefni fatlaðra tóku gildi um síðustu áramót. Á grundvelli þeirra hafa verið skipaðar átta svæðisstjórnir, sem hafa það hlutverk að gera tillögur um þjónustu við fatlaða og samræma aðgerðir þeirra aðila sem með þessi mál fara á hlutaðeigandi svæði. Á þessu ári verða opnaðar 12 nýjar stofnanir fyrir fatlaða. Sérstaka áherslu ber að leggja á þá stefnu stjórnvalda að þjónusta og stofnanir fyrir fatlaða verði byggðar upp sem næst þeim sem þurfa á þeim að halda. Ég legg þunga áherslu á forgang þessara mála. Á því er mikil nauðsyn. Sá málaflokkur félagsmála, sem mest hefur verið fjallað um í fjölmiðlum í vetur, eru húsnæðismál. Oft hefur sú umræða verið meira háð af kappi en forsjá. Frá því að núverandi ríkisstj. var mynduð hefur verið lögð áhersla á að finna leiðir til lausnar á vanda húsbyggjenda. Fyrstu aðgerðir voru brbl. um frestun hluta greiðslu lána, afborgana og vaxta, sem þýddi í raun lengingu lána. Rúmlega 3000 aðilar notfærðu sér þessa aðgerð á s. l. ári. Ríkisstj. gerði samkomutag við viðskiptabanka og sparisjóði um sérstök skuldbreytingalán til húsbyggjenda þar sem skammtímalánum var breytt í allt að 8 ára lán. Samkvæmt upplýsingum þessara aðila nam skuldbreyting þessi 150–160 millj. kr. Ríkisstj. ákvað að veita sérstök viðbótarlán til að létta vanda húsbyggjenda og húskaupenda á árunum 1981–1983 með því að hækka afgreidd lán um 50%. 4884 lántakendur hafa fengið útborguð þessi 50% viðbótarlán, sem greidd voru í desember 1983 og janúar s. l., samtals að fjárhæð 303 millj. kr. Allar þessar ráðstafanir þýddu í raun 450–500 millj. viðbótarfjárhæð til húsbyggjenda á s. l. ári. Ríkisstj. ákvað jafnframt að frá og með 1. janúar s. l. skyldu öll lán frá Húsnæðisstofnun ríkisins hækka um 50%. Jafnframt yrðu nýbyggingarlán til þeirra sem byggja eða kaupa í fyrsta sinn greidd í tveimur hlutum, fyrri hluti mánuði eftir fokheldisstig, seinni hluti sex mánuðum frá útborgun fyrri hluta. Til húsnæðismála verður varið á þessu ári 1984 1600–1700 millj. kr. á móti 100 millj. á s. l. ári. Þetta er í raun nægilegt svar við svartnættisrausi hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Ég legg mikla áherslu á að ný viðhorf í húsnæðismálum og ný stefnumörkun í þeim efnum öðlist brautargengi og með því frv., sem nú er til afgreiðslu, er stigið stórt skref í þá átt. Mikilvægt er að gera áætlun um íbúðaþörf næstu 10–15 ár og einnig þarf að skipuleggja á hvern hátt unnt er að auka þátttöku banka og sparisjóða landsins til lausnar þeim vanda sem lánakerfi húsnæðismála stendur frammi fyrir í samvinnu við Húsnæðisstofnun ríkisins og lífeyrissjóðina í landinu. Það er mér fullkomlega ljóst að meira fjármagn þarf til húsnæðismála, ekki síst til Byggingarsjóðs verkamanna, og um þann vanda mun ríkisstj. að sjálfsögðu fjalla. Verði frv. að lögum opnar það möguleika á nýjum vinnubrögðum í þessum efnum og markar upphaf nýrrar stefnu til framfara. Það ákvæði frv., sem valdið hefur mestri umræðu, er 33. gr. þess, sem fjallar um félagslegar byggingar aðrar en byggingar verkamannabústaða. spurningin stendur um það hvort húsnæðissamvinnufélag, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, falli undir þessa grein frv. Mín túlkun er sú, að samkvæmt þessum lið eigi þeir sem ætta að byggja leiguíbúðir, sem ætlaðar eru til útleigu, fyrir félagsmenn sína, sem ekki hafa aðstöðu til að eignast eigið húsnæði, möguleika til lána úr Byggingarsjóði verkamanna, enda uppfylli aðilar ákvæði Byggingarsjóðs verkamanna um tekju- og eignarmörk samkvæmt 44. gr. frv. Ágreiningur kom upp milli stjórnarflokkanna um þessa túlkun. Sjálfstæðismenn vildu ekki fallast á að fleiri aðilar gætu byggt leiguíbúðir til útleigu, svo sem húsnæðissamvinnufélög eins og Búseti. Þessi ágreiningur stöðvaði afgreiðslu frv. hér á Alþingi. Ég taldi þetta ástand óviðunandi, þar sem í frv. eru ýmis mjög mikilvæg stefnumarkandi atriði til framfara í húsnæðismálum, sem beðið er eftir, bæði hvað varðar fjármögnun, lengingu lánstíma, kauprétt lífeyrisþega, orkusparandi lán og fleira, sem gerir brýnt að frv. verði að lögum á yfirstandandi þingi. Þess vegna lagði ég til við Sjálfstfl. að takmörkuð yrðu í frv. heimild til byggingar leiguíbúða skv. c-lið 33. gr., en eftir stendur: réttur til lána til byggingar leiguíbúða fyrir námsmenn, öryrkja og aldraða, svo sem til Félagsstofnunar stúdenta og leigjendasamtaka, sem geta notað sér þetta ákvæði. Þessi breyting var samþykkt við 3. umr. frv. á Alþingi í gær og frv. er nú til lokaafgreiðslu í Ed. Jafnframt varð samkomulag um að félmrh. skipar nefnd til að gera tillögur um stefnumörkun um byggingu leiguíbúða, semja frv. til 1. um búsetaréttaríbúðir og kaupleigusamninga. Verður stefnt að því að slíkt frv. verði lagt fram í byrjun næsta þings. Herra forseti. Við búum í stóru og erfiðu landi á norðurhjara heims þar sem veðurfar leikur okkur oft grátt. En landið okkar, Ísland, er samt fagurt og frítt með fannhvíta jöklanna tinda. Það býr yfir töfrum og kostum sem aðrar þjóðir öfunda okkur af: Hreint og tært loftslag, afl í fossum og vötnum, hiti í jörðu, fiskimiðin, okkar mesta auðlegð, sem í fortíð og nútíð hefur lagt grunninn að velsæld okkar sem þjóðar. Við erum að vísu fámenn þjóð, en stolt okkar og kraftur hefur gert okkur mögulegt að byggja upp á flestum sviðum framfarir sem skapað hafa hér velferðarþjóðfélag að mati annarra þjóða. En staðreyndin er samt sú, að það er í raun ekki mannsaldur síðan þjóðin var fær um að hefja alhliða uppbyggingu, svo sem menntakerfi og heilbrigðisþjónustu, samgöngubætur og hefja sókn í nútímaatvinnuuppbyggingu. Krafan um jafnræði án tillits til búsetu, jafnan rétt til menntunar, heilbrigðisþjónustu og félagslegar umbætur, allt landið í byggð. Allt þetta hefur verið meginviðfangsefni umsvifa og stjórnsýslu síðustu áratugi. Við Íslendingar höfum byggt upp slíkar framfarir í landi okkar á nokkrum áratugum, en það hefur tekið flestar aðrar þjóðir margar aldir. Þessi mikilvæga staðreynd vill oft gleymast. Uppvaxandi kynstóð þarf að taka mið af þessari staðreynd. Nú undirbúum við nýja framfarasókn í nýtingu auðlinda til lands og sjávar. Slík sókn er grundvallarforsenda bættra lífskjara og aukinnar velferðar eftir áföll undanfarinna ára og þess að launþegar endurheimti kaupmátt launa sinna. Í þjóðmálabaráttu sinni á næstu misserum mun Framsfl. leggja höfuðáherslu á að þetta takist. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Tvennt í störfum þingsins vil ég fyrst drepa á. Eins og kunnugt er hafa óðagot og næturfundir einkennt störf þingsins að undanförnu vegna þess að ríkisstj. vill nú senda þingið heim og veita þm. frí frá þingstörfum í nærfellt fimm mánuði. Þetta óðagot kann að þýða óvönduð vinnubrögð. Þetta er að mínum dómi ótækt og fyrir hönd Alþfl. ítreka ég það álit okkar að þingið eigi að taka sér þann tíma sem þarf til að ljúka málum. Önnur óhæfa í þingstörfunum er neitun tveggja nefndarformanna úr hópi framsóknarmanna og sjálfstæðismanna á því að afgreiða úr n. sínum og til þingsins mál sem lengi hafa verið á döfinni, nefnilega kartöflumálið og bjórmálið. Þessi mál þeirra Eiðs Guðnasonar og fleiri annars vegar og Magnúsar H. Magnússonar og fleiri hins vegar eru hálfs árs gömul. Þeir nefndarformenn sem hér eiga hlut að máli, framsóknarmaðurinn Ólafur Þ. Þórðarson og sjálfstæðismaðurinn Egill Jónsson, eru með þessu atferli sínu að traðka á lýðræðinu og taka sér einræðisvald. Í þessu sambandi skiptir vitaskuld engu máli hvort menn eru með eða á móti bjórnum eða með eða á móti frjálsræði í kartöfluinnflutningi. Það sem skiptir máli er að þingið er kjörið til þess að setja lög og til þess að móta afstöðu til mála. Þeir, sem setja sig gegn því með bolabrögðum að þingið gegni þessari frumskyldu sinni, eru að brjóta niður lýðræðið og traðka á réttindum og skyldum þingsins. Svona lagað á ekki að viðgangast. Ég skora á þingflokka Framsfl. og Sjálfstfl. að stöðva þetta óhæfuverk félaga sinna og tryggja að þingið fái að vinna verk sín. Félmrh. talaði hér áðan um að viðhalda verði því jafnvægi sem náðst hefur. Þetta var háðulegur málflutningur því að jafnvægi hefur ekki náðst. Það er halli en ekki jafnvægi í viðskiptum við útlönd. Það er halli en ekki jafnvægi í ríkisbúskapnum eins og félmrh. ætti að vita. Það er alls staðar halli en ekki jafnvægi. Það er furðulegt en vissulega frumlegt hjá félmrh. að biðja um að því sé viðhaldið sem ekki er. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., talaði mikið áðan um nauðsyn samstöðu. Það var kannske ekki nema von því að misklíð stjórnarflokkanna magnast nú dag frá degi eins og þjóðin öll sér. Mál stranda og kaupskapur gengur á víxl á bak við tjöldin. Ég nefni mangósopamálið og húsnæðismálin. Eftir margra vikna stríð voru húsnæðismál seld fyrir mangósopa, en þó með þeim endemum að fjmrh. fékk ekki eyri í kassann heldur sprakk á þessu máli eins og öllum öðrum yfirlýsingum sínum. Þar birtist enn ein uppgjöfin og niðurlæging Sjálfstfl. Var formaður Sjálfstfl. kannske að hugsa um þetta þegar hann taldi upp nýjan óskalista hér áðan eða var hann að hugsa um það þegar Sjálfstfl. afhenti, án þess að vilja það að því er hann sagði, sjútvrh. alræðisvald til þess að loka fiskvinnslustöðvum að geðþótta. Eða var hann að hugsa um það hvernig Sjálfstfl. gafst upp við að láta vinnslustöðvar í landbúnaði greiða skatt eins og aðra? Eða hvernig ekkert gerist í uppstokkun sjóðakerfisins? Eða hvernig fór í nefndinni sem átti að gera till. um að leggja niður Framkvæmdastofnun þar sem Framsfl. beitti meiri hluta sínum til að stöðva málið og Sjálfstfl. varð undir? Niðurlæging Sjálfstfl. er vissulega hrópleg. Það er ekki nema von að varaformaður flokksins tali nú um flokkinn sinn sem buxnalausa flokkinn. Sannleikurinn er sá að þessi ríkisstj. hefur ekki og mun ekki ná saman um neinar þær kerfisbreytingar sem máli skipta. Það er alveg sama þótt formaður Sjálfstfl. búi til nýjan óskalista eins og hann gerði áðan. Hans eigin flokkur mun áreiðanlega guggna á þeim óskum sínum eins og áður. Steingrímur Hermannsson forsrh. hrósaði sér áðan af árangri í verðbólgumálum og benti réttilega á að verðbólgan hafði verið komin á hættulegt stig fyrir ári. En ég bara spyr: Hver kom henni á þetta hættulega stig? Steingrímur ætti að hyggja að því. Það var hin sameiginlega ríkisstj. þeirra Steingríms Hermannsson og Svavars Gestssonar sem kom verðbólgunni á þetta hættulega stig. Steingrímur og flokkur hans bera því sinn hluta ábyrgðarinnar á þeirri ægilegu verðbólgu sem hér var yfirvofandi. Nú hefur tekist að ná verðbólgunni niður og það er vel. En Steingrímur mætti hyggja að því á milli þess að hann hrósar sér af árangrinum að aðferðin sem valin var hefur kostað gífurlegar fórnir hjá launafólki. Við Alþýðuflokksmenn sögðum strax að jafnframt yrði ríkisstj. að taka til hendinni hjá sér. Hún yrði að sýna gott fordæmi. Hún yrði að tryggja varanlegan árangur með fjölþættum aðgerðum og kerfisbreytingum því eftir þessa miklu fórn launafólks mætti verðbólgan ekki fara upp aftur. Við vöruðum við því að ofbjóða þolinmæði fólks með frekari kjaraskerðingum og skattaálögum. Í öllu þessu hefur ríkisstj. brugðist, því miður. Það ætti Steingrímur að hafa í huga. Meðan þrengir að í lífskjörum hefur ríkisstj. gefist upp við að taka til hendinni hjá sér. Fólkið á að spara en ríkisstj. tekur lán í útlöndum handa sér. Þetta er hjá ríkisstj. eins og í „Litlu gulu hænunni“. Þeir segja allir: „Ekki ég, ekki ég. Fjmrh. hrósaði sér af nýjustu ráðstöfunum ríkisstj. hér áðan. Þó vita allir að með þeim ráðstöfunum innsiglaði ríkisstj. uppgjöf sína í efnahagsmálum. Sjálfshól fjmrh. verður grátbroslegt því að allir vita að glíman við fjárlagagatið margfræga endaði með því að gatið felldi fjmrh. Ríkisstj. stóðst ekki prófið heldur gafst upp. Þær eru óteljandi yfirlýsingar ríkisstj. og sérstaklega fjmrh. um að nú skyldi breytt til og því hætt að velta vandanum á undan sér eins og fyrri ríkisstj. gerði. En niðurstaðan varð einmitt þessi, að taka erlend lán og velta vandanum yfir á framtíðina. Þessi ríkisstj. er því orðin nákvæmlega eins og fyrri ríkisstj. Viðbótin í erlendum lántökum umfram það sem við greiðum í afborganir af erlendum lánum mun fara upp í 4 þús. milljónir kr. á þessu ári. Þetta er viðbót upp á 85 þús. krónur fyrir hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. Það er kannske ekki nema von að fjmrh. hrósi sér sjálfur. Aðrir verða varla til þess. Ég vil nú, herra forseti, drepa á nokkur atriði í stefnumörkun Alþfl. og hvaða breytingar við teljum nauðsynlegar. Við skulum hafa það í huga að hagkerfið í landinu er hriplegt og skattkerfið er hriplegt. Við því verður að bregðast. Tekjuskatturinn, sem átti að færa jöfnuð, eykur nú á misrétti. Um það höfum við ótal dæmi fyrir augunum. Þetta er fyrst og fremst skattur launafólks. Þess vegna eigum við að afnema tekjuskattinn af launum og taka upp virðisaukaskatt í stað söluskatts. Eftirlit með skattsvikum á að herða með sérstökum skattadómstóli eins og við Alþýðuflokksmenn höfum fengið samþykkta till. um. Við eigum að tryggja hag hinna verst settu með sérstakri afkomutryggingu og taka upp einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Þetta eru stórmál. Það á að koma á viðskiptalegu aðhaldi á vinnslustöðvar landbúnaðarins svo að þær skili neytendum lægra vöruverði og tryggi bændum eðlilegt afurðaverð með góðum skilum, en freistist ekki til að setja fjármuni í óþarfa fjárfestingu og senda svo bændum og neytendum reikninginn á eftir. Og það á að afnema einokun sem skilar skemmdum kartöflum. Fjárfestingarlánakerfið viljum við stokka upp þannig að nýjungar fái að njóta sín. Nú er enginn vandi að fá lán í hlöðubyggingu en sérhver nýjung liggur utan garðs. Þótt stóriðja hafi vissulega hlutverki að gegna í þróun efnahagslífsins er þó ekki síður brýnt að leggja rækt við smáfyrirtækin. Í þeim felst mikilvægur vaxtarbroddur. Þess vegna er líka röng sú stefna ríkisstj. að hygla stórfyrirtækjum í sköttum og fjáröflunaraðstöðu á kostnað smáfyrirtækja. Hugvit, áræðni og trú fáeinna manna á fyrirtæki sitt er aflvaki sem ekki má kæfa heldur einmitt á að rækta. Hér þarf því ný viðhorf. Við verðum að verja fjármunum okkar af viti. Þeir eru takmarkaðir. Fornar dyggðir í meðferð fjár ættu enn að vera í fullu gildi en við verðum líka að veita fjárstreyminu í nýja farvegi þannig að þeir nýtist vel. Á grundvelli jafnaðarstefnunnar viljum við Alþýðuflokksmenn skapa öllum örugga lífsafkomu. Við teljum að hinir betur stöddu eigi að styðja þá sem verr eru settir. Við viljum að allir fái að njóta sín og við mótmælum harðlega þeim árásum sem núverandi ríkisstj. gerir á félagslegan þátt samfélagsins á almannatryggingakerfið og á hag þeirra sem verst eru settir. Þjóðfélag okkar er fullt af misrétti og ójöfnuði sem verður að bæta úr. En til þess að ná góðum árangri þarf atvinnulífið að vera traust og gróandi og menn verða að hafa framtíðarsýn í stað þess að hjakka í gamla farinu. Með framtíðarsýn og jafnaðarstefnu að leiðarljósi getum við búið okkur góð lífskjör, jöfnuð, jafnrétti og trausta framtíð á Íslandi. Það er markmið okkar Alþýðuflokksmanna. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Nú er liðið fyrsta starfsár ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. Þá er rétt og skynsamlegt að meta hver sé lærdómur vetrarins. Í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar var skýrt kveðið á um að gera þyrfti grundvallarbreytingar á efnahagskerfi landsins. Stjórnin sagði: Við þurfum fyrst að stöðva verðbólguna og síðan komumst við fyrir rætur vandans. - Þetta hefur síðan verið endurtekið nokkrum sinnum í vetur. Við fjárlagaafgreiðslu fyrir jól var sagt: Þetta er nauðsynlegur undirbúningur að hinum raunverulegu kerfisbreytingum sem reisa munu íslenskt efnahagslíf úr öskustónni, en að þeim er unnið. - Aftur var þetta sagt við afgreiðslu lánsfjárlaga. Þá var sagt: Við verðum að reisa hér nýtt og heilbrigt efnahagslíf sem getur aukið framleiðni og þar með kjörin. - Landsmönnum hefur sem sagt verið talin trú um að verið sé að vinna að endurreisn efnahagslífsins. En hvað gerist? Nú kemur ríkisstj. undan vetrinum og hún er illa útleikin. Það hefur ekkert verið gert til endurreisnar og nýsköpunar í atvinnulífi. Þá spyrjum við: Er það vegna þess að ríkisstj. hafi ekki haft nægan meiri hl. á þingi? Nei. Er það vegna þess að íslensk alþýða hafi ekki viljað færa fórnir? Nei. Hvers vegna hefur ríkisstj. þá ekkert gert til þess að höggva að rótum meinsemdarinnar? Vegna þess að rætur meinsemdarinnar eru um leið það sem flokkar hennar nærast á. Þm. Sjálfstfl. allir nema tveir greiddu atkvæði gegn og felldu þáltill. um sölu ríkisbanka sem flokkurinn hefur þó á stefnuskrá sinni. Þeir sjá fram á að ríkisbankalausir gætu þeir átt í erfiðleikum með að finna störf handa þreyttum þm. sem vilja losna úr valdapotinu á þingi. Ríkisbankalausir gætu þeir líka lent í vandræðum með að gauka góðmetinu að þeim sem í staðinn kaupa happdrættismiða flokksins í hundraða upplagi. Ríkisbankarnir eru með öðrum orðum helsta næring íslenska flokkakerfisins. Þetta er ein rótin að efnahags- og óáran okkar, flokkspólitískt pot í bönkum sem þó eiga að vera í eigu fólksins. Þessa rót vilja þeir ekki slíta því að með henni nærast þeir. Hvenær rumskaði Framsfl. í vetur? Því er nú raunar vandsvarað en líklega var það helst í mangó. Og hvers vegna rumskaði Framsókn í mangó? Jú, vegna þess að þeir standa dygga varðstöðu fyrir SÍS og allt vinnslustöðvakerfi landbúnaðarins, vinnslustöðvakerfi sem getur byggt hallir fyrir hundruð millj. án þess að taka krónu að láni. Allt verðlagningarkerfi landbúnaðarins er með slíkum endemum að nú, þegar átti að rannsaka verðmyndun á mangósopanum góða, reyndist nauðsynlegt að setja málið í nefnd til haustsins. Það er sem sé margra mánaða verk að rannsaka verðmyndun á mangósopa. Hugsið ykkur hve mikinn tíma það tæki að endurskoða allt kerfið í heild, kjötið og kartöflurnar og allt sem með þeim er? Þetta er ein af rótum efnahagsmeinsemdarinnar. Framsóknarmenn í báðum stjórnarflokkum standa um þetta dygga varðstöðu og þetta er önnur rótin sem þeir vilja ekki slíta. En hver er þá afrekaskrá ráðh. og ríkisstj.? Eigum við að athuga einstaka ráðh.? Það ætti kannske að taka félmrh. fyrst? Hann er sprunginn á húsnæðismálum, síðast sprakk hann á Búseta í gærkvöldi. Iðnrh. gengur heldur seint með álsamninginn. Þar átti nú aldeilis að ýta úr vör og taka stórmannlega á árinni en nú segir hann að Svisslendingar séu ótrúlega þungir fyrir. Menntmrh. gengur ekki betur með útvarpslögin, þau komast ekki úr nefnd. Ekki gengur hjá bankamálaráðh. með endurskoðun bankakerfisins, því verður frestað til haustsins. Svona springa þeir hver af öðrum á limminu eins og 10 litlir negrastrákar í vísunni forðum. En nú segir kannske einhver: Þetta er nú dæmigert þras í stjórnarandstöðuþm. En ég vil kalla tvo menn mér til vitnis. Sá fyrri er seðlabankastjóri dr. Jóhannes Nordal og hann er ekki beinlínis þekktur sem fulltrúi stjórnarandstöðunnar. Hann sagði á ársfundi bankans, með leyfi forseta: „Fyrst virðist mér nauðsynlegt að gera grein fyrir tvennu. Hið fyrra er að sá árangur, sem náðst hefur, er að miklu leyti byggður á aðgerðum í launamálum og afnámi vísitölubindingar launa.“ Síðan segir dr. Jóhannes Nordal: „Í annan stað er ljóst að þrátt fyrir þær róttæku aðgerðir, sem framkvæmdar hafa verið, standa enn eftir óleyst ýmis rótgróin vandamál íslensks þjóðarbúskapar.“ Seðlabankastjóri telur að enn séu óleyst rótgrónu vandamálin. Næst kalla ég til vitnis hv. þm. og varaformann Sjálfstfl., Friðrik Sophusson. Kvöld nokkurt fyrir stuttu flutti hann Seltjarnarnesyfirlýsinguna svokölluðu sem var þess eðlis að um stund hélt ég að hann hefði tekið ófrjálsri hendi og flutt ræðu sem ég ætlaði sjálfur að flytja um efnahagsmál kvöldið eftir í þinginu. En svo kom í ljós að hann hafði mælt af hjartans sannfæringu sínar eigin niðurstöður, niðurstöður séðar af stalli þess sem er ekki fordjarfaður af ráðherradómi í Sjálfstfl. Þannig erum við þrír, seðlabankastjóri, varaformaður Sjálfstfl. og ég, sammála um afrekaskrá ríkisstj. í vetur. Herra forseti. Þegar gengið var á fund ríkisstj. í ársbyrjun og óskað styrks 100–200 þús. kr. til að styðja við nýtæknirannsóknir voru engir peningar til. Hringdu í mig í næstu viku, var sagt. En nú er stjórnin búin að uppgötva framtíðina og þá býður hún ekki 100 þús. eða 200 þús. Hún býður 150 millj. En gallinn er sá að hún veit ekki í hvað. Minna mátti nú gagn gera. Þm. spurði um daginn: Í hvað eiga þessar 150 millj. að fara? Veit það einhver? Fulltrúi fjmrn. sagði: Ekki ég. Hagsýslustjóri sagði: Ekki ég. Forstjóri Þjóðhagsstofnunar sagði: Ekki ég. Forstjóri Framkvæmdastofnunar sagði: Ekki ég. Forsrh. sagði: Það veit ég. Þetta á að fara í hátækniiðnað og svoleiðis eins og Pólinn á Ísafirði. Meinið er það, herra forseti, að engar áætlanir eru til um hvernig ríkisstj. ætli að verja 150 millj. það sem eftir er ársins til nýtæknigreina. Keisarinn er ber eins og barnið sagði, keisarinn er ber. Undirstaða framfara í atvinnulífi næstu áratuga er hugvit og þekking. Þegar Kennedy Bandaríkjaforseti setti þjóð sinni það takmark að senda mann til tunglsins mátti sjá áhrifin á öllum sviðum þjóðlífsins. Greinilegastar voru þó breytingarnar í skólakerfi landsins sem naut ríkulegri uppbyggingar en nokkru sinni fyrr í kjölfar þessarar stefnumörkunar forsetans. Á öllum sviðum raunvísinda voru rannsóknir og kennsla aukin stórkostlega. Nú eru afleiðingar þessarar stefnu öllum kunnar. Menn komust til tunglsins að vísu, en um leið þróuðust ótal fylgifiskar geimferðaáætlunarinnar, allt frá tefloni á pönnur til tölvanna sem nú eru að breyta heiminum. Bandaríkin fjárfestu í menntun fyrir 25 árum og hafa síðan uppskorið forustuhlutverk í stærstu atvinnulífsbyltingum aldarinnar, tölvubyltingunni, upplýsingabyltingunni og líftæknibyltingunni núna síðast. Íslendingar þurfa nauðsynlega að efla kennslu og rannsóknastarfsemi til að geta bætt lífskjör sín. Þjóð, sem á í efnahagsörðugleikum og býr sig undir sókn til bættra lífskjara, á að styrkja skólakerfi sitt og bæta aðbúnað nemenda og kennara. Því ætti það að vera okkur öllum til umhugsunar og það ætti að vera okkur öllum áhyggjuefni að nú eru kennslustörf á öllum stigum skólakerfisins láglaunastörf, að nú er verið að draga saman í skólakerfinu. Það ætti líka að vera okkur áhyggjuefni að við verjum minnstum fjármunum allra vestrænna þjóða til rannsókna. Það er ekki fyrirsjáanlegt að við komumst til tunglsins. Menn skyldu spyrja sig hvort þannig sé tryggt að þjóðin njóti bestu hugsanlegu leiðsagnarinnar inn á 21. öldina, sem verður öld upplýsinga, menntunar og hugvits. Herra forseti. Ríkisstj. finnst menntunin dýr. En þá getum við spurt: Er þorandi fyrir íslenska þjóð að leyfa ríkisstj. að sjá hvað fáfræðin kostar? - Góða nótt.

Fyrsta spurning fyrirspyrjanda hljóðar svo: „Hvað veldur því að olíubirgðageymir Olíuverslunar Íslands á Seyðisfirði hefur ekki verið notaður um eins árs skeið?“ Því er til að svara að olíubirgðageymirinn á Seyðisfirði er einvörðungu undir gasolíu. Síðast var gasolíu landað þar í október 1982. Engar birgðir hafa verið í olíubirgðastöðinni á Seyðisfirði frá því í febrúar 1983. Ástæða þess að birgðaaðstaðan á Seyðisfirði hefur ekki verið notuð í allan þennan tíma er öðru fremur ágreiningur milli olíufélaganna um hagkvæmni birgðastöðvarinnar. Að áliti forráðamanna Olíufélagsins hf. og Skeljungs hf. hefði verið óhagkvæmt fyrir fyrirtækin að nota geyminn á síðastliðnu ári. Forráðamenn Olíuverslunar Íslands hf. eru á hinn bóginn öndverðrar skoðunar. Önnur spurning er svohljóðandi: „Hvaða þjóðhagsleg áhrif hefur það að nýta ekki þennan geymi til eðlilegs birgðahalds en flytja þess í stað alla olíu út frá Reykjavík?“ Varðandi þessa spurningu verður að gera grein fyrir sjónarmiðum beggja deiluaðila: Olíufélagið hf. og Skeljungur hf. byggja afstöðu sína á því að miðað við þá olíunotkun, sem nú er í landinu, hvernig sú notkun skiptist á landshluta og nýtingu strandferðaskipa, muni vera hagkvæmast að nota eina höfn sem birgðahöfn vegna innflutnings á olíum til landsins. Félögin telja að sá kostnaður, sem hlýst af gasolíudreifingu frá Seyðisfirði, sé hærri en sem nemur mismun dreifingarkostnaðar til Austfjarðahafna frá Reykjavík annars vegar en Seyðisfirði hins vegar. Nefna þau m. a. fjármagnskostnað vegna aukins birgðahalds. Forráðamenn Olíuverslunar Íslands hf. telja á hinn bóginn að þessir útreikningar standist ekki. Benda þeir m. a. á að birgðahald í landinu eigi ekki að þurfa að aukast neitt við það að olía sé sett upp á Seyðisfirði ef þess er gætt að þar séu ekki of miklar birgðir. Þess má geta að fyrirspurn þessi var send olíufélögunum þremur til umsagnar. Rétt þykir að gera nánari grein fyrir svörum þeirra við fyrirspurninni. Í svarbréfi Skeljungs hf. kom m. a. eftirfarandi fram: „Það er og hefur ætíð verið vilji stjórnenda Olíufélagsins Skeljungs hf. að gæta sem mestrar hagkvæmni við sölu og dreifingu á olíu. Með þetta að markmiði er öll starfsemi félagsins í sífelldri endurskoðun. Við slíka endurskoðun eru m. a. gerðir hagkvæmnisútreikningar á hinum ýmsu þáttum starfseminnar, þar með talið á hvern hátt best sé að standa að innflutningi á olíu til landsins og dreifingu olíuvara innanlands. Niðurstaða þessara útreikninga hefur leitt í ljós að miðað við þá olíunotkun, sem nú er í landinu, hvernig sú notkun skiptist á landshluta og eðlilega nýtingu strandferðaskipa, muni vera hagkvæmast að nota eina höfn sem birgðahöfn vegna innflutnings á olíum til landsins. Við þessar athuganir hefir að vorum dómi m. a. verið tekið eðlilegt tillit til aukins fjármagnskostnaðar við birgðahald, geymslukostnaðar og hækkaðs flutningskostnaðar á olíum til landsins, væru birgðastöðvar á tveim höfnum notaðar í þessum tilgangi. Þetta eru í stuttu máli helstu ástæður þess að vér höfum ekki tekið þátt í að nota innflutningsgeyminn á Seyðisfirði á annað ár.“ Í svari Olíufélagsins hf. kom fram m. a.: „Rökin fyrir því að hagkvæmara sé að dreifa gasolíu á Austfirði frá Reykjavík en ekki frá Seyðisfirði eru þau að sá kostnaður, sem hlýst af dreifingu frá Seyðisfirði, er hærri en mismunur á flutningskostnaði frá Reykjavík til Austfjarðahafna annars vegar en frá Seyðisfirði til Austfjarðahafna hins vegar. Eftirfarandi kostnaðarliðir verða til við dreifingu gasolíu frá Seyðisfirði. a. Rekstrarkostnaður sjálfrar stöðvarinnar. b. Viðbótarflutningsgjald sem erlend skipafélög taka vegna viðkomu á Seyðisfjörð og reiknast á allan farminn. c. Fjármagnskostnaður vegna aukins birgðahalds. d. Lakari nýting á strandflutningaskipum í eigu Olíufélagsins hf. Olíufélagið þarf hvort sem er að dreifa bensíni og svartolíu frá innflutningshöfnum við Faxaflóa og flytur því eðlilega gasolíu í sömu ferð. Einnig leiðir dreifing á gasolíu frá Seyðisfirði í mörgum tilfellum til lengri siglingar.“ Í svarbréfi Olíuverslunar Íslands hf. kom á hinn bóginn fram eftirfarandi álit: „Olíufélagið hf. og Skeljungur hf. halda því fram að hagkvæmara sé að dreifa allri olíu frá Reykjavík en að nota Seyðisfjarðargeyminn sem innflutningshöfn og birgðageymslu. Þessi félög byggja sína útreikninga á því að birgðahald gasolíu í landinu hljóti að aukast við notkun Seyðisfjarðargeymisins, a. m. k. að því marki sem svokallaðar dauðar birgðir og grunnbirgðir myndist á þeim geymi. Fjármagnskostnaður vegna þessara birgða sé svo meiri en sparnaðurinn við að dreifa frá Seyðisfirði miðað við Reykjavík. Olíuverslun Ístands hf. telur þessa útreikninga ekki standast. Birgðahald í landinu eigi ekki að þurfa að aukast neitt við það að olía sé sett upp á Seyðisfirði ef þess er gætt að þar séu ekki of miklar birgðir. Útreiknaður fjármagnskostnaður vegna dauðra birgða og grunnbirgða standist heldur ekki þar sem birgðir aukist í Reykjavík og á Austfjarðahöfnum við það að loka Seyðisfjarðargeyminum ef heildarinnflutningur verður áfram sá sami. Ekki verður séð að hægt sé að draga úr heildarinnflutningi og birgðahaldi á gasolíu með því að setja allt á land í Reykjavík og loka Seyðisfirði. Olíuverslun Íslands hf. telur að innflutningsstöðin á Seyðisfirði spari þjóðarbúinu 5,5–7,5 milljónir króna á ári. Er þá miðað við það að verðjöfnunarsjóður olíu greiði hinn aukna flutningskostnað frá Reykjavík miðað við Seyðisfjörð og verði skapaðar til þess tekjur, væntanlega með hækkuðu olíuverði.“ Þriðja spurningin er þessi: „Hafa olíufélögin gert kröfu um greiðslu flutningskostnaðar vegna umrædds olíumagns úr Verðjöfnunarsjóði olíu, og ef svo er, um hversu miklar upphæðir er þar að ræða?“ Samkvæmt upplýsingum frá félögunum mun Olíufélagið hf. fara fram á greiðslu úr sjóðnum miðað við dreifingu frá Reykjavík og nemur sú fjárhæð kr. 3,2 milljónum miðað við árið 1983. Skeljungur hf. hefur og farið fram á slíka greiðslu úr Verðjöfnunarsjóðnum að fjárhæð kr. 2,1 millj. Þessar greiðslur hafa ekki verið viðurkenndar af stjórn sjóðsins. Loks er spurt um afstöðu viðskiptaráðherra í þessu máli. Hér er vitaskuld um viðkvæmt deiluefni að ræða milli olíufélaganna og hefur annar aðilinn, Olíuverslun Íslands hf., eigandi geymisins, fullyrt að olíubirgðastöðin á Seyðisfirði spari 5,5–7,5 milljónir króna á ári. Þessar fjárhæðir miðast við að Verðjöfnunarsjóður olíu greiði hinn aukna flutningskostnað frá Reykjavík miðað við Seyðisfjörð og að skapaðar verði til þess tekjur með hækkuðu olíuverði. Olíufélagið hf. og Skeljungur hf. telja á hinn bóginn að óhagkvæmt sé að nota geyminn, svo sem fyrr sagði. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé réttlætanlegt að greiða úr Verðjöfnunarsjóði olíu þann aukna kostnað sem leiðir af flutningi gasolíu til Austfjarðahafna frá Reykjavík miðað við Seyðisfjörð. Óeðlilegt hlýtur að vera að í stað þess kostnaðar, sem leggst á olíufélögin vegna starfrækslu olíubirgðastöðvar, verði þeim kostnaði velt yfir á olíugreiðendur í formi flutningsjöfnunargjalds. Slíkt er óhagkvæmt fyrir neytendur. Þá verður að hafa hugfast það öryggi sem því er samfara að nota birgðaaðstöðuna á Seyðisfirði, bæði fyrir Austfirðinga sjálfa og loðnuskipin á vetrarvertíðinni.