Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Garðar Þorsteinsson: Við hv. 5. þm. Reykv. og ég höfum borið hér fram brtt. við útsvarsl. frá 1936, sem er á þskj. 175. Þessi brtt. gengur út á það, að heimilt skuli að leggja útsvar á gjaldþegn, þó að hann sé ekki heimilisfastur í sveitinni, ef hann rekur atvinnu þar, þ.e. utan sinnar heimilissveitar, ekki skemur en 8 vikur og það sé, eins og hér er tekið fram, heimilt í þessum tilfellum að leggja á gjaldþegn á þennan hátt. útsvör, þó að hann reki atvinnu skemur en 5 vikur utan heimilissveitar, ef það er verzlun, hvalveiði, síldarkaup, síldarsala, síldarverzlun eða annar síldaratvinnurekstur og verksmiðjuiðnaður, hvers kyns sem hann er. Hins vegar er gerð undantekning frá þessu á þá leið, að þessi ákvæði nái ekki til veiðiskipa, sem leggja upp afla sinn utan heimilissveitar. Þetta ákvæði mundi í raun og veru vera raunhæfast á Siglufirði, því að eins og hv. þm. vita, er atvinnurekstur þar tímatalanarkaður við síldveiðitímann eingöngu. Siglufjarðarbær hefur tiltölulega litlar tekjur af þeim mikla atvinnurekstri, sem þar er rekinn. En útgjöld bæjarins af ýmsum ástæðum, bæði vegna fátækraframfæris og vegna lögreglukostnaðar og ýmiss annars kostnaðar, hafa farið mjög vaxandi síðast liðin ár. En tekjurnar, sem hann fær af atvinnurekstri á Siglufirði, hafa ekki nærri því aukizt í samræmi við aukin útgjöld bæjarins. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, mun atvinnurekstur á Siglufirði útsvarsskyldur til Siglufjarðarbæjar nema a) verðmæti um 3 millj. kr., en annar atvinnurekstur, sem rekinn er þar, en er ekki útsvarsskyldur til Siglufjarðarbæjar, 7'/a millj. kr. Og þetta kemur til af því, að síldarsöltun og síldarverkun og síldarsala á Siglufirði, sem þar fer fram yfir þann stutta tíma, sem þessi atvinnurekstur er rekinn þar, er ekki útsvarsskylt að því leyti sem þeir einstaklingar og félög, sem þessa atvinnu reka þar, eiga ekki heima á Siglufirði. Nú hefur reynslan verið sú undanfarið, að meginþorri þeirra manna og félaga, sem reka síldarverkun og síldarsölu á Siglufirði, telja heimili sitt utan Siglufjarðar, og útsvör eru því lögð á þessa aðila utan Siglufjarðar, en bæjarfélagið fær engar útsvarstekjur frá þessum aðilum. Og þeir hafa allar sínar tekjur í raun og veru af þessari síldarverkun og síldarsölu á Siglufirði, og því lífsframfæri sitt alveg, en telja lögheimili sitt annars staðar, þar sem lægri útsvarsskali er, t.d. inni í Fljótum, á Akureyri eða inni í Eyjafirði. Fjöldi af þeim er einnig búsettur hér í Reykjavík. Síldarstöðvar, sem hafa verið reknar af mönnum búsettum á Siglufirði, hafa margar verið seldar mönnum eða félögum utan Siglufjarðar, sem svo hafa leigt þessar stöðvar til síldarverkunar mönnum eða félögum, þannig að Siglufjarðarbær hefur engan útsvarsskyldan tekjustofn af þessum atvinnurekstri annað en leiguupphæðirnar af stöðvunum. Afleiðingin af þessu er sú, að Siglufjarðarbær hefur ekki getað fengið neitt verulegt af þeim útsvörum, sem þessum mönnum mundi vera skylt að greiða til bæjarins, ef þessir atvinnurekendur væru búsettir á Siglufirði. Það, sem því farið er fram á hér í þessari brtt. viðkomandi Siglufjarðarkaupstað, er, að heimilt sé að leggja á þennan höfuðatvinnurekstur þessara aðila útsvör til Siglufjarðarkaupstaðal, þó að viðkomandi atvinnurekendur telji ekki lögheimili sitt á Siglufirði. Hins vegar veit ég það, að móti breyt. slíkri sem þessari hafa staðið ýmsir hv. þm. hér í d. af þeirri ástæðu, að skip, sem afla sinn leggja upp t.d. á Siglufirði, áttu, eftir brtt., sem áður hafa verið lagðar fram í sömu átt og þessi brtt., að vera útsvarsskyld til þess staðar, þar sem þau legðu upp afla sinn. En samkvæmt þessari brtt. eru þessi skip ekki útsvarsskyld þar, sem þau leggja upp afla sinn utan heimilissveitar. Fyrir það er girt með á svæðinu í niðurlagi 1. tölul. brtt. okkar hv. þm. Reykv. Það er ekki neinn vafi á því, að það rétta í þessum málum er það, að menn greiði útsvar af atvinnurekstri sínum eins og hann er á hverjum stað, þó að löggjafinn hins vegar hafi farið inn á þá leið að takmarka útsvarsskylduna við heimilisfestu, eins og gert er. Ég vil benda á í þessu sambandi, að mér er tjáð, að á síðasta ári muni nokkur félög og einstaklingar leyfa haft frá 200 þús. kr. upp í 200 þús. kr. hagnað af atvinnurekstri á Siglufirði, en hafi ekki greitt neitt útsvar þangað En einn af þeim mun hafa greitt 8 þús. kr. í útsvar til sinnar heimilissveitar. Það er því augljóst, að Siglufjarðarbær er í þessu efni mjög afskiptur, og er ekki nema sanngjarnt, að bærinn fái heimild til að leggja útsvar á þann atvinnurekstur, sem þar er rekinn. Þess vegna vænti ég þess fastlega, að hv. þd. geti fallizt n. þá brtt., sem hér er borin fram.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég þarf að bera mig upp við hv. þd. og hv. flm. þessarar brtt. út af því, hvernig hún er borin fram. ,Þetta mál er komið hér gegnum fyrri umr. og er búið að vera í n. hér í d., og þá fyrst koma hv. þm. með brtt. við frv. og ætlast til þess, að hún verði samþ., án þess að n. fái tækifæri til að athuga hana. Þeir hljóta þó að vita það, hv. flm., að sams konar brtt. var borin fram í hv. Ed. og féll þar. Og því er bersýnilegt, að ef þessi breyt. væri gerð á frv. hér í þessari hv. d., væri frv. stofnað í verulega hættu. Og það þætti mér ákaflega leitt, þar sem málið að öðru leyti hefur verið samkomulagsmál innan þingsins. Þar við bætist nú þetta, að allur þessi málflutningur hv. 7. landsk, byggist á algerðum misskilningi fyrir þessari þörf, sem hér er um að ræða, því að útsvarslöggjöfin hefur séð fyrir því, að Siglufjarðarbær geti fengið tekjur af atvinnurekstri, sem þar er rekinn. Það er þannig fyrir mælt í l., að það skuli skipta útsvörum, sem þeir aðilar greiða, sem hv. 7. landsk. talaði sérstaklega um, milli heimilissveitar og þeirrar sveitar, þar rem atvinnan er rekin. Og eftir því sem framkvæmdin er á því, þýðir atvinnurekendum ekkert að stofna sér lögheimili í annarri sveit, þar sem útsvör eru lægri, því að ríkisskattan. getur hækkað útsvörin á þessum mönnum og félögum með tilliti til þeirra gjalda, sem sanngjarnt er falið, að þessir aðilar borgi vegna atvinnurekstrar síns utan sinnar heimilissveitar. Og sannleikurinn er sá í þessu máli, að það er þá aðeins fyrir framkvæmdaleysi bæjarstjórnar Siglufjarðarkaupstaðar, ef hann hefur farið á mis við tekjur af þessum atvinnurekstri á undanförnum árum. Ég verð að lokum að láta undrun mína í ljós yfir því, að einmitt þessir 2 hv. þm. skuli flytja þessar brtt., sem í sambandi við skattal. eru að gera sig, með miklum rétti, upp undan því, hvað skattgreiðendur séu berskjaldaðir fyrir útsvarsálagningu. En ef á að gefa bæjar- og sveitarstj. lausan tauminn, þannig að þær geti sjálfstætt lagt útsvör á atvinnurekendur, er hag þeirra teflt í enn þá meiri tvísýnu heldur en með útsvarslöggjöfinni, eins og hún er nú. Ég vænti þess, að hv. d. felli þessar brtt. og afgreiði frv. eins og það kom frá 2. umr.

*Garðar Þorsteinsson: Mér þykir leitt, að hæstv. fjmrh. skuli taka svona í þetta mál, og ég held, að það gæti meiri misskilnings í ræðu hans heldur en minni. Það má rétt vera, ð þessar brtt. hefðu mátt koma fyrr fram, en það er ekkert óvanalegt, að komið sé með brtt. við 3. umr. Enda var hægurinn hjá fyrir hv. n. að athuga þessar brtt., því að þær komu fram fyrir nokkrum dögum a.m.k. gæti n. haldið fund um þessar till. áður en gengið yrði frá málinu. Mér finnst þess vegna, að það þurfi ekki að standa í vegi fyrir því, að málið fái réttláta afgreiðslu. þó að till. hafi ekki komið fyrr fram. Þá sagði hæstv. ráðh., að flm. þessarar till. ættu að vita það, að samskonar till. hefði komið fram í Ed. og verið felld þar. Þetta er rangt, eins og hæstv. ráðh. getur sannfærzt um, ef hann vill lesa báðar till. Það eru alls ekki sömu till. Hér er gerð sú mikilvæga breyt. á þessari till., frá því sem var í Ed., að skip, sem leggja upp afla utan heimilissveitar, eru samkvæmt þessari till. ekki útsvarsskyld, eins og þau voru samkvæmt orðalagi till. í Ed. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það er til ákvæði um það í útsvarsl., að heimilt sé að skipta útsvörum. En ég hygg, að þessum hæstv. ráðh., sem situr nú í bæjarstjórn og bæjarráði Reykjavíkur, sé það mjög vel kunnugt, af þeirri reynslu, sem hann hefur fengið hér í Reykjavík, að það er mjög erfitt að ná slíku inn í sambandi við skiptingu útsvars. Mér er kunnugt um, að Siglufjarðarbær hefur ekki nema í 2 eða 3 tilfellum fengið hluta af útsvari, þótt hann hafi farið fram á það. Það gengur ekki betur en svo að fá þetta. Enda hafa bæjarstjórnir ekkert úrskurðarvald þar um, heldur koma þar aðrir aðilar til greina. Þá vil ég líka benda á það, að það hefur sýnt sig að vera erfitt að fá útsvör gjaldþegnanna hækkuð í samræmi við það, sem hækka bæri í því tilfelli að skipta ætti útsvari þannig, að atvinnusveit fái frá heimilissveit- tiltölulega réttan hluta útsvars. En ef það kemur í sama stað niður fyrir gjaldþegn, að útsvari er skipt, er þá þessi sami gjaldþegn nokkuð verr settur, þótt lagt sé á hann á báðum stöðunum, ef tekið er tillit til þess á hvorum staðnum fyrir sig? Það fæ ég ekki séð. Mér virðist, að ef maður, sem býr uppi í sveit, greiðir af 200 þús. kr. ágóða 8 þúsund kr. í útsvar, þá sé lítil sanngirni í því, ef allur sá ágóði er fenginn af atvinnurekstri á Siglufirði, að hann greiði- ekkert útsvar til þess bæjar. Þó að ég og hv. 5. þm. Reykv. séum að bera okkur upp undan öryggisleysi í útsvars- og skattamálum, þá eigum við enga sök á því. Þeir mega taka það til sín, sem hafa haft völdin á undanförnum árum. Og hvað sem öryggisleysinu í þessum málum líður, þá er það að bæta gráu ofan á svart, ef á að svipta Siglufjarðarbæ tekjum, sem honum að réttu lagi ber. Hitt skal ég játa, að það kann að vera meiningarmunur um, hvaða fyrirkomulag á að hafa í sambandi við skiptingu útsvara að því er snertir gjaldþegna, sem heiniilisfastir eru á einum stað, en hafa atvinnurekstur á öðrum. Það fellst ég á. Og ef hæstv. ráðh. vill benda á aðrar leiðir heppilegri, sem báðir mega vel við una, skal ég ekki setja fótinn fyrir það. En það liggur bara ekki fyrir hér. Og það er sannarlega ekki til of mikils mælzt,. þó að litið sé á það, að af 11 millj. kr. útsvarsskyldum atvinnurekstri á Siglufirði eru ekki nema 3 millj. útsvarsskyldar til Siglufjarðarkaupstaðar. Hitt lendir til annarra sveitar- og bæjarfélaga. Við skulum hugsa okkur félag hér í Reykjavík. það er sama, hvað það heitir. Það hefur stofnað hlutafélag og keypt eina stærstu síldarsöltunarstöðina á Siglufirði. Þessi stöð er síðan leigð mönnum búsettum utan Siglufjarðar, sem reka bar stóran rekstur, sem ekki er útsvarsskyldur til Siglufjarðarkaupstaðar, heldur aðeins þær leigutekjur, sem eigendurnir hafa af stöðinni sjálfri. Það er þetta, sem við flm. þessarar till. erum að reyna að bæta úr og fá samræmi í. Ég hef ekkert á móti því, að sú n., sem hefur þetta mál til meðferðar, það mun vera allshn., taki þetta til athugunar á fundi. Og ef hæstv. fjmrh. vilt styðja það, að úr því geti orðið, og ef hann mundi vilja ræða málið við n., þá væri kannske hægt að komast að einhverju samkomulagi. og ég hef síður en svo á móti því, en hef hins vegar ekki talið þess þörf. Það, sem hér er farið fram á, er ekkert annað en það, að Siglufjarðarkaupstaður fái réttmætar útsvarstekjur uf þeim atvinnurekstri, sem þar er. Og þetta er ein bezta leiðin til þess. Það má líka hugsa sér þá leið, að greitt sé visst gjald af brúttóumsetningu þessara aðila, eins og síldarverksmiðjurnar borga ákveðið gjald. Þá má enn fremur hugsa sér, að síldarsaltendur greiði einhvern ákveðinn hundraðshluta af þeirri umsetningu, sem þeir hafa á staðnum. Og ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvort hann mundi mæla með slíku ákvæði til þess að auka tekjur Siglufjarðarkaupstaðar. Ég veit, að hæstv. fjmrh. er þess vel vitandi bæði nú og af fyrri viðkynningu við svipuð mál, að Siglufjörður hefur ekki þær tekjur af atvinnurelatri þar, sem honum eru nauðsynlegar. Það er ekkert höfuðatriði fyrir mér, og ég hygg ekki bæjarstjórn Siglufjarðar heldur, að fá tekjur á þann máta, sem hér hefur verið farið fram á. Hitt er aðalatriðið, að Alþingi sjái honum fyrir nægilegum tekjum af þeim atvinnurekstri, sem þar á sér stað. Mig langar til að heyra það frá hæstv. fjmrh., hvort hann vill viðurkenna nauðsyn þess, að bærinn fái nægilegar tekjur, og hvort hann vill mæla með annarri heppilegri leið.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég held fast við það, að sams konar till. hafi verið borin fram í hv. Ed. Till. um það, að flytja þann atvinnurekstur, sem hér greinir, undir fyrirmælin um skiptingu útsvara, og undir það, að leggja megi á hann þar, sem hann er rekinn. Um reynslu mína í Reykjavík af skiptingu útvara hef ég ekki nema gott að segja. Og það er alger misskilningur hjá hv. þm., ef hann heldur, að hún hafi reynzt illa fyrir Reykjavík. Þá talaði hv. þm. um það, að Siglufjarðarkaupstaður fái ekki réttmætar tek jur. En það er þá bara honum sjálfum ' að kenna. Það er ekki reynslan, eins og hv. þm. hélt fram, að Siglufjarðarkaupstað hafi ekki tekizt að fá góðar tekjur. Heldur er það af því, að hann hefur ekki reynt það. Ég veit það, og það er viðurkennt af 11v. 8 landsk., flm. till. í Ed., að það hefur verið látið undir höfuð leggjast af Siglufjarðarlæ að ganga eftir skiptingu útsvara. Um það er alls ekki að deila. Og þess vegna eru þau rök, um þessi hv. þm. færir fyrir þessu, í raun og veru úr lausu lofti, af því að þau eru byggð á röngum forsendum. Það geta komið margvíslegar kröfur um sérstaka útsvarslöggjöf vegna hagsmuna einstakra sveitarfélaga. En ef á að setja sérstaka útsvarslöggjöf til að tryggja hagsmuni hvers einstaks sveitarfélags, þá geta hv. þm. gert sér grein fyrir, hvernig fara muni um öryggi skattgreiðendanna. Það er alveg rétt, að það mætti fresta þessari umr. og fela allshn. að taka málið til nýrrar athugunar, en ég held, að það væri miklu réttara af þessum hv. þm. að flytja sérstakt frv. um það efni, sem þeir fjalla um, og vera ekki að stofna þessu máli í hættu með því að leiða inn í það deilumál, sem áreiðanlega veldur mikilli togstreitu innan þingsins, því að, ef satt skal segja, er það að gerbreyta þeim grundvallaratriðum, sem tekin voru upp í útsvarslöggjöfinni frá 1936. Ég held fast við till. mína um það, að þessi till. verði felld.



Það er í raun og veru ekki þörf fyrir mig að taka til máls nú, af því að hæstv. fjmrh. hefur bent svo greinilega á, að með þessari till., sem hér liggur fyrir, er kippt grundvellinum undan útsvarslöggjöfinni, eins og hann var lagður í l. frá 1936. Þar er nefnilega svo ákveðið, að eingöngu megi í þeim tilfellum, sem tilfærð eru í 8. gr. l., leggja á menn útsvar á fleiri en einum stað. Þetta má gera í þessum tilfellum: ef maðurinn hefur heimilisfasta atvinnustofnun, ef hann hefur leiguafnot af landi, þótt ekki fylgi ábúð á jörð, ef hann er búsettur erlendis, ef maður hefur lögheimili á fleiri en einum stað, og á vátryggingarfélög þar, sem aðalumboðsmaður þeirra er heimilisfastur. Það er eingöngu í þessum tilfellum, sem samkvæmt útsvarslöggjöfinni nú er heimilað að leggja á menn á fleiri stöðum en einum. Aftur á móti geta menn orðið útsvarsskyldir á fleiri en einum stað. Það er samkv. ákvæðum 9. gr., ef rekin er verzlun, selveiði, hvalveiði, síldarkaup, síldarsala, síldarverkun eða síldarbræðsla, verksmiðjuiðnaður, hvers kyns sem hann er, enda þótt skemur sé rekið en 4 vikur. Auk þess tekur þetta til þess, ef einstakir menn reka atvinnu í fleiri en einni sveit, þó ekki skemur en 8 vikur, ef tekjur þeirra fara fram úr 3000 eða 5000 kr., eftir því, hvort atvinnan er rekin á sjó eða landi. Í þessum tilfellum getur komið til mála að skipta útsvari, en undir þessum kringumstæðum á að leggja útsvar á í heimilissveit viðkomandi gjaldanda. Það er sá grundvöllur, sem útsvarslöggjöfin hvílir nú á. Og ástæðan til þess, að þessi grundvöllur var lagður, var sú, að það fyrirkomulag, að leggja á menn á mörgum stöðum, var orðið svo gersamlega óviðhlítandi, að ekki þótti tiltækilegt að byggja þessa löggjöf lengur á þeim grundvelli. Það er þess vegna augljóst, að ókostirnir á framkvæmd þessara mála, sem leiddu til þess að lögunum var breytt, mundu undir eins koma fram, þegar fara ætti að „praktísera“ löggjöfina á sama hátt og áður. Þeir yrðu jafnvel enn meiri en áður, af því að það er meira um það, að menn stundi atvinna á mörgum stöðum, heldur en þekkt var, þegar þessi breyt. var tekin upp. En með þessari brtt., sem hér liggur fyrir, á að kippa þessu algerlega í gamla horfið. Og við getum hugsað okkur, eins og atvinnulífi okkar er háttað nú, hvaða hringiða mundi myndast um útsvarsálagningu. Þeir annmarkar sem m.a. eru á því, að menn séu útsvarsskyldir í atvinnusveit, eru, að sú sveit, sem lagt hefur á mann, sem unnið hefur í 8 vikur eða lengur, þekkir í mörgum tilfellum ekkert til raunverulegra ástæðna viðkomandi manns. En grundvallarreglan undir álagningu útsvars er sú að leggja á eftir efnum og ástæðum. Og það er yfirleitt ekki hægt að framkvæma útsvarsl. á þessum grundvelli á öðrum stað en heimilissveit, þar sem fullur kunnugleiki ríkir á hag og ástæðum gjaldenda. Það er af þessari ástæðu m.a., að Alþingi hefur horfið að þessu fyrirkomulagi. Mér finnst svo ekki ástæða til að fara frekar út í þetta. En það kemur náttúrlega ekki til mála, með svona skyndilegum hætti, eins og hæstv. fjmrh. benti á, að ætla sér að fara að gerbreyta grundvellinum undir útsvarslöggjöfinni hér undir einni umr. og án þess að nokkur nánari athugun á því fari fram. Annars býst ég við, að menn hafi áttað sig á, hvað hér er á ferðinni, og að óhætt sé, að það komi undir atkv., en ef svo er ekki, þá er sjálfsagt, að sú n., sem hefur þetta mál til meðferðar, taki það til athugunar. En ég vil í þessu sambandi geta þess, að hv. Nd. hefur nokkra aðvörun í þessu máli, þar sem sams konar till., sem borin var upp í hv. Ed., var felld, af því að sá vilji var ekki til staðar að fara að gerbreyta útsvarslöggjöfinni. Hún var áður fyrr búin að reynast óframkvæmanleg og mundi, eins og ég sagði áðan, reynast sínu verr nú en í hið fyrra skiptið.

*Sigurður Kristjánsson: Ég hef gerzt meðflm. þessarar till., sem hér liggur fyrir. Ég heyri, að hæstv. fjmrh. og hv. þm. Borgf. eru mjög undrandi yfir því, að þessi till. skuli koma hér fram, og finnst hún vera hrein fjarstæða. En ég vil nú rifja þetta mál svolítið upp fyrir hv. þm. Það er sem sagt ekki alveg eins nýtt hérna og þeir vilja vera láta. Það er eins og það hafi hrapað af himnum ofan, fyrirvaralaust. En sannleikurinn er sá, að það er búið að deila um það í hv. Ed., og á undanförnum þingum hefur verið deilt um það óbeinlínis í sambandi við tekjumöguleika fyrir Siglufjarðarkaupstað. Það, sem ég tel æskilegt að gera og brtt. fer fram á, er frá minni hálfu miðað sérstaklega við Siglufjörð. Og það er ekkert undarlegt, þó að þessi till. komi fram. Ég held, að hv. þm. ættu að muna svo langt, að harðar deilur stóðu um tekjumöguleika fyrir Siglufjörð. Ég og fleiri hv. þm. báru fram, samkvæmt ósk bæjarstjórnar og bæjarfógeta Siglufjarðar, þá hóflegu till., að vegna þess, að Siglufirði yrði að sjá fyrir tekjum, væri honum heimilað að leggja 1/2% vörugjald á allmargar vörutegundir. Þessi till. var drepin hér algerlega rakalaust, bara af því, að hv. þm. voru hræddir um, að það mundi geta komið illa við einhverja kjósendur sína, einn á Akranesi, einn í Hafnarfirði, einn í Grindavík, einn á Akureyri, einn á Norðfirði o.s.frv. í kringum landið. Það var svo sem ekki tekið sem landsmál. Nei, heldur var það tekið sem kjósendamál, og till. var drepin. Þá stóð þannig á með Siglufjörð, að rúm 50% af öllum atvinnurekstri þar var ekki útsvarsskyldur, og kaupstaðurinn hafði því ekki meiri tekjur af þessu í bæjarsjóð. Nú er svo komið, að það eru aðeins 3/10, sem eru útsvarsskyldir á venjulegan hátt. Allir hljóta að sjá, að við þessu verður eitthvað að gera. Það er búið að gera tilraun til þess að láta þennan kaupstað fá sérstakar tekjur, en Alþingi hefur þverneitað og engin rök fært fyrir. Nú er komið með þessa till., að honum sé heimilað að leggja á atvinnurekstur, sem rekinn er um stundarsakir, en það mætir sömu mótspyrnu. Og nú eru færð tvenn rök fyrir þessu. Í fyrsta lagi, að till. komi mönnum á óvart við 3. umr., en það er hv. 7. landsk. búinn að sýna fram á, að ekki er rétt. Málið hefur verið á leiðinni í gegnum þingið og sætt venjulegri málsmeðferð. Þá hefur hann einnig leiðrétt, að sama till. hafi verið flutt í Ed. og felld þar. Sá stóri munur er á þeim, að hér eru felld undan veiðiskip. Annars hefur hér oft verið breytt málum, sem komið hafa frá Ed., og það er engin skylda fyrir þessa hv. d. að leyfa sér ekki að hafa aðra skoðun en hv. Ed. Hin ástæðan, sem færð er gegn þessari till., er sú, að rangt sé að skapa öryggisleysi um útsvarsálagningu, og var vitnað í það, að núverandi ákvæði, sem með þessari till. á að breyta, hafi verið sett til öryggis, af því að menn hafi verið verndarlitlir fyrir nokkuð frekum útsvarsálagningum þar, sem þeir höfðu selstöð um stuttan tíma. Út af þessu vil ég segja það, að hér er mikil breyt. á orðin. Ég ætla alls ekki að mæla Siglfirðinga undan því, að þeir kunni að hafa gengið fulllangt um útsvarsálagningu áður. En þeir hafa a.m.k. rekið sig á það síðan, að það borgaði sig ekki. Og síðan það gerðist, hefur verið skapað öryggi fyrir útsvarsgreiðendur. Það er vitað, að þá gátu menn ekki komið málum sínum lengra en til ríkisstj., ef þeir vildu kæra undan útsvari, og þá átti pólitískur ráðh. að lokum að skera úr, hvort útsvarið skyldi lækka, hækka eða standa óhaggað. Og í þeim hörðu pólitísku erjum og með þeim pólitísku fylkingum, sem verið hafa hér í landinu, þá þótti þetta vafasamt öryggi, og var það oft og tíðum ekkert öryggi. Nú hefur skipazt þannig, að ríkisskattan. sker úr þessu. Og ég sé enga ástæðu til að ætla annað en að bæði hafi hún tök á að afla sér upplýsinga um þessi mál, og heldur hef ég ekki ástæðu til að efast um, að hún muni fella úrskurði sína ópólitískt og eftir beztu samvizku. Hér er því skapað mikið aukið öryggi. Hæstv.- fjmrh. sagði, að það væri ekki nema dugnaður bæjarstjórnar Siglufjarðar að ná ekki sínum hluta af útsvörum þeirra manna, sem búsettir eru utan Siglufjarðarbæjar, en reka atvinnu þar, og Hann taldi þessi mál í góðu lagi hér í Reykjavík, af því að fast væri fylgt eftir um framkvæmd þeirra. En ég hef talað um þetta atriði við ráðandi menn í bænum, sem kvarta undan því að ná gjöldum, sem önnur sveitarfélög eiga að greiða. Og mér er kunnugt um það viðkomandi Siglufjarðarkaupstað, sem átti að ganga eftir sínum hluta af gjöldum þeirra manna, sem ráku atvinnurekstur þar snertandi sjávarútveg, að það hefur gengið ákaflega hörmulega, mest vegna þess, að undanfarin ár höfðu verið mestu vandræðaár fyrir sjávarútveginn. Og þó að menn hafi fengið úrskurðaðar svo og svo miklar upphæðir til sinna sveitarfélaga af þessum útsvörum, hefur oft ekki verið hægt að ná þeim sökum fátæktar og fjárhagsvandræða. Og það þýðir í þessu efni ekkert að miða við þann stríðsgróðatíma, sem nú er. Þetta er og verður alltaf mestu vandræðum háð að eiga að sækja útsvörin á þennan hátt, sem ætlazt er til í l., þegar á að skipta þeim. Nú fer því fjarri, að ég vilji halda fast við það fyrirkomulag, sem til er lagt í brtt. okkar hv. 7. landsk., að haft verði á þessu. En ég er sjálfur búinn að reyna að fá hæstv. Alþ. til að ganga inn á aðra leið í þessu máli, og því hefur verið þverlega synjað. Og ég veit ekki, hvort hæstv. Alþ. og þá hæstv. fjmrh. telja sér það óviðkomandi, hvort sveitarfélögin geta náð inn þeim gjöldum, sem þau þurfa til þess, að þau geti fullnægt fyrirskipunum l. Mér skilst, að vandi hæstv. fjmrh. vaxi nokkuð, þar sem þessi mál heyra undir hann. Og ef hann vill beita sér gegn þessari breyt. á útsvarsl., verð ég að vænta þess, að hann muni telja sér skylt að finna einhverja aðra leið, sem fullnægi tekjuþörf a.m.k. þessara sveitarfélaga, sem ég hef hér haft alveg sérstaklega í huga. Fyrst hann gerist nú aðili í þessu máli, vil ég vænta þess, að hann hugsi sér að koma því í viðunandi form, þó að hann með sinni málafylgju verði kannske þessari brtt. að bana.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Það væri sjálfsagt að taka þessi tilmæli hv. þm. til greina um það að athuga til hlítar, hvaða tekjuöflunarleiðir ætti að finna fyrir þetta sveitarfélag, ef það væri staðreynd, að það gæti ekki fengið nægar tekjur með því að hagnýta sér þær leiðir, sem því eru til þess leyfðar. En nú vill svo til, að það er meira og minna upplýst af málflytjendum þessa sveitarfélags hér í þinginu, að Siglufjarðarkaupstaður hefur ekki notað þær leiðir, sem útsvarsl. heimila honum til að afla sér tekna. Og ef málið liggur þannig fyrir, að þetta sveitarfélag þverskallast við að framfylgja þeim l., sem sett hafa verið um þetta, af því að það hyggi, að það geti haft meira upp með því að fá aðra lagasetningu, sé ég ekki, að hæstv. Alþ. geti sætt sig við það. Og ég sé því ekki ástæðu til að breyta gildandi l. hvað þetta snertir. Það er opin leið fyrir Siglufjarðarkaupstað til þess að fá tekjur af öllum þeim atvinnurekstri, sem hér er um að ræða, jafnvel þótt hann sé ekki rekinn nema einn einasta dag, „enda þótt hann sé skemmri tíma en 4 vikur“ stendur í l. Svo á bærinn að eiga undir högg að sækja um það, hvaða tekjur hann fær af því. Hver á að skapa honum kjör í þessu efni? Það er ríkisskattanefnd, og sú n. hefur vald til þess að hækka útsvör gjaldandans í hans heimilissveit til þess að fullnægja réttmætum kröfum Siglufjarðarkaupstaðar. Þetta vill Siglufjarðarkaupstaður ekki sætta sig við; honum þykir öryggi sitt ekki nægilega tryggt með því, að ríkisskattan. skeri úr um þetta, heldur vill hann hafa betra tangarhald á því. Þetta öryggi hefur hv. þm. ekki þótt nægilegt fyrir Siglufjarðarkaupstað, og ef svo væri, þá væri það heldur ekki nægilegt öryggi fyrir það sveitarfélagið, þar sem gjaldandinn á heimilissveit, að breyta til eftir till. hv. þm. nú. Og ef það væri ekki, þá liggur í augum uppi, að hagur annars hvors væri fyrir borð borinn.

*Sigurður Kristjánsson: Brtt. hér á þskj. 46 er um það, að l. um svo kölluð geymslupund verði felld úr gildi. Ég verð að rifja upp með nokkrum orðum, hvernig þessar sakir standa. Það er vitað, að l. um geymslupundin voru sett í þeim tilgangi að skipta áhættunni af þessari geymslu milli bankanna og þeirra manna, sem eignuðust þau í Englandi. Þegar innieignir okkar fóru að skapast þar í stórum stíl, þótti það að vonum ákaflega áhættumikið að láta bankana eina bera ábyrgð á þessu. Nú hefur reynslan fallið þannig, að pundainnieignin hefur hlaðizt upp svo að segja öll hjá þjóðbankanum. Og þessi geymslupund eru orðin í raun og veru ákaflega miklir smámunir, borið saman við pundaeignir landsmanna í heild. Ég hef fengið upplýsingar um þetta, talað um þetta bæði við formann n. og líka við stjórnir bankanna og fengið skýrslur um þetta. Um síðustu mánaðarnót átti þjóðbankinn erlendis inni 172 millj. kr., 120 millj. kr. í bönkum, í verðbréfum 40 millj. kr. og í gjaldeyrisvarasjóði. 12 millj. kr. En á sama tíma voru á reikningum þessa banka ekki nema 7 millj. kr. af þessum geymslupundum. Og án þess að sá bankastjóri sem ég talaði við, leyfði mér að hafa það eftir sér, að hann teldi bankanum þetta einskis virði, þá lét hann þau orð falla við mig, að hann teldi það hégóma að halda þessi fyrirkomulagi við. Og sömuleiðis álítur n. þetta vera smámuni eina. Um Útvegsbankann er það að segja, að hann átti engin pund erlendis um síðustu mánaðamót. En á hans vegum voru þá eitthvað um 3 millj. kr. í þessum geymslupundum, eða 137 þús. sterlingspund. Hann munar ekkert um, þó að hann þyrfi að yfirfæra þetta, af þeirri ástæðu, að hann á engar innistæður ytra. Spurningin hefur verið og er um það, hvað mæli með því að láta þessi geymslupund vera þarna áfram og halda við l. um það og n., sem þar er utan um, og hvaða ástæða er til þess að afnema þetta. Ég skal skýra frá mínu sjónarmiði í þessu efni. Ég veit það af viðtali við ýmsa menn, sem þar eiga hlut að máli, að eigendur þessara punda geta hagnýtt sér þau, ef þeir fengju þau út, sumpart til skuldagreiðslna og sumpart, og kannske aðallega, til þess að kaupa fyrir þau vörur til landsins. Ég er nú alveg sannfærður um það, að þótt ekki sé um meiri upphæðir að ræða en þetta, 10–11 millj. kr. alls, væri ákaflega hagkvæmt fyrir landið, ef hægt væri að breyta þeirri eign sumpart í greiðslur á skuldum erlendis og þó aðallega til að flytja þarflegarn varning inn í landið fyrir þessar upphæðir. Mikið af þessu fé er í eigu manna, – náttúrulega ekki svipað því allt -, sem enn halda uppi siglingum til Englands og selja þar íslenzkan fisk. Þessir menn eiga skip í förum og eiga því hægt með að flytja vörur til landsins. Þeir hafa kunnugleika ytra og sambönd og eiga því hægt með að afla sér nytsamra vara fyrir sína vöru. Það er enn þá hægt að fá talsvert af útgerðavörum, sumar tegundir véla, byggingarefni og margt fleira. Og ég hygg, ef þessar innieignir væru gefnar lausar, að þær mundu fara út úr landinu á þann hátt, að þeim væri breytt í þarflegan varning, sem kæmi til landsins, og varið til lúkningar á erlendum skuldum. Ég vil líka, áður en ég lýk máli mínu, geta þess, að þessi geymsla fjárins hefur komið talsvert á óréttlátlega niður af óviðráðanlegum ástæðum. Það hefur fallið þannig, að þegar samningarnir voru gerðir um kaup Breta á sjávarafurðum hér, þá urðu margir menn sem áður höfðu selt fisk til Englands, að hætta því. Skipum sem sigldu, var fækkað úr rúmum 50 niður í 30, og þeir menn, sem áttu skip, sem þurftu að hætta, áttu meira og minna af lokuðum pundum. Ýmsir menn höfðu flutt fisk út á öðrum skipum aðeins fyrir flutningsgjöld, og sú sala ísuðum fiski hvarf alveg úr sögunni, og ýmsir þeirra manna áttu þá nokkuð af geymslupundum lokuðum þarna inni. Þeir menn, sem halda nú áfram að selja fisk til Englands, fá hann greiddan hvern einasta skilding fyrir hann, í dollurum. Þessir menn njóta þess vegna allt annara kjara heldur en hinir, sem þurftu að hætta siglingum með pund sín innilokuð. Ég veit, að ef hægt er að meinalausu fyrir ríkið að gera þessum mönnum jafnt undir höfði og hinum, þ.e.a.s. að leysa pund þeirra manna, sem ekki geta haldið áfram neinum atvinnurekstri snertandi sölu sjávarafurða til Englands, þá á hæstv. Alþ. náttúrulega að vera mjög fúst til þess. Höfuðatriðrið er þá þetta, að ég tel, að það mundi vera hagkvæmt fyrir heildina, ef hægt væri að breyta þessum eignum í erlendar skuldagreiðslur og einkum í varning, sem fluttur yrði til landsins. En þar er vitað, að þeir menn, sem mundu gera slíkt, þeir hafa ekki neina hagsmuni af því eða tök á því að gera það, ef þeir hafa ekki pund sín til umráða.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Þessi brtt. á þskj. 46 frá tveimur hv. þm. gerir ráð fyrir, að l. um bindingu gjaldeyris verði felld úr gildi. Ég get ekki mælt með því, að þessi brtt. verði samþ., af þeim ástæðum, sem nú skal greina: Það voru aðallega tvenns konar rök, sem lágu til þess, að byrjað var því að binda inni hluta af þeim gjaldeyri, sem menn fengu fyrir útfluttar afurðir. Það fyrst, að mönnum óx í augum, hversu innistæður bankanna erlendis jukust ört, og menn töldu ekki réttlátt, að bankarnir héldu áfram takmarkalaust að kaupa gjaldeyri, þegar þannig stæði á. Mönnum fannst að ef takmarka þyrfti gjaldeyriskaup bankanna, þá væri eðlilegast, að sú takmörkun væri þannig framkvæmd, að bankarnir keyptu ekki þann hluta af gjaldeyrinum, sem svaraði til gróðans af útflutningnum. Þess vegna voru sett þau l., sem hér eru til umr., sem heimiluðu að loka inni erlendis hluta af þeim gjaldeyri, sem menn fengu fyrir þessar afurðir. Þetta hefur verið framkvæmt þannig að vísu,að ekki hefur þótt fært að binda inni hluta af verði því, sem íslenzkir framleiðendur hafa fengið fyrir sínar vörur, t.d. fisk, sem seldur hefur verið hér skv. brezka samningnum í skip til útflutnings. Og ekki hefur heldur verið bundið neitt af gjaldeyri fyrir afurðir sem hliðstætt hefur verið farið með. Hins vegar hefur verið bundinn inni gróði þeirra, sem flutt hafa ísfisk á erlendan markað, og lítið eða ekkert annað, vegna þess að það er gróðinn alveg ósambærilegur að vöxtum við það , sem menn almennt hafa grætt af sölu afurða. Það hefur ekki heldur þótt fært að binda inni neitt af því kaupi, sem Íslendingar hafa unnið fyrir hjá erlendu herjunum, sem hér hafa verið. Af þessu hefur leitt það, að það eru tiltölulefa litlir fjármunir, sem þannig hafa bundnir verið. Alls er bundið inni þannig í dag um 400 þús. sterlingspund. En það, sem þannig hefur verið bundið, er stórgróðinn sem mönnum er ekki eins mikil nauðsyn á að fá í sínar hendur eins og tekjur af öðrum útflutningi. En ástæðan, sem lá til þess, að menn settu þessi l., var talsvert anars eðlis. Menn fundu það mjög greinilega, að það peningaflóð, sem inn í landið hafði glætt um skeið fyrir afleiðingar styrjaldarinnar, hafði ýmis miður heppileg áhrif á fjármálalífið. Og mönnum virtist liggja í augum uppi, að stórgróðinn, ef hann mætti óhindrað flæða yfir, mundi ýta undir alls konar brask og verðbólgu, sem mönnum þótti sérstaklega óheppilegt, að leikið gæti lausum hala. Menn fundu þess vegna, að ef stór hluti stórgróðans, eða mestur hluti hans, væri bundinn á þennan hátt, sem hér er um að ræða, mundi líka vinnast það, að hann yrði ekki notaður á þann hátt, að hann yki verðbólguna og þá miklu hættu, sem á því er, eins og nú standa sakir, að fasteignasölur eigi sér stað í stórum stíl, þannig að fasteignir í landinu fljóti upp í peningaflóði, ef maður mætti svo að orði kveða, með þeim afleiðingum, sem flestir eru sammála um, að séu mjög óheppilegar. Nú er það svo, frá mínu sjónarmiði, að báðar þessar ástæður eru fyrir hendi. Og þess vegna get ég ekki séð ástæðu til að afnema þessi I. Því er enn svo háttað, að gjaldeyrisinnieignir bankanna erlendis eru nokkuð miklar. Og ekki er minni hætta nú en áður á hvers konar óheppilegum afleiðingum af fasteignaverzlun og öðrum slíkum afleiðingum, sem mundu óhjákvæmilega koma fram, ef allur stærsti gróðinn væri laus látinn til ráðstöfunar. Það er rétt, sem hv. 5. þm. Reykv. upplýsir að um stundarsakir hefði verið horfið frá að binda hluta af andvirði fisksins, sem fluttur hefur verið til Englands, þ.e.a.s., Íslendingum hefur verið greitt með dollurum, en það er stundarfyrirbrigði, því að það hefur verið dollaraskortur, en ef að líkum lætur, verður að binda þetta á ný alveg eins og sterlingspundið áður. Ég geri ráð fyrir, að bent verði á, að síðari ástæðan sé veigalítil, að nauðsynlegt sé að hafa þetta fé bundið til frambúðar til ýmissa hluta, sem hafa óheppilegar afleiðilgar, þar sem meginhlutinn af þessu fé mundi fara til ríkis og bæja samkv. l. um þann skatt, sem við erum nú að lögleiða. Þetta er að verulegu leyti rétt, langmestur hlutinn mundi fara í skatt eða verða bundinn í sjóðum. En þess er að gæta, að það mundi líða hátt á annað ár, frá því að gróðinn kemur fyrst eigendunum í hendur og bannað til þyrfti að greiða hann þannig að mestu leyti. Það er því víst, að þetta fé mundi verða laust til venjulegrar umferðar langan tíma, þangað til það yrði þannig bundið. Mér virðast því báðar ástæðurnar enn fyrir hendi í talsvert ríkum mæli. Má segja, að síðari ástæðan sé ekki fyrir hendi í alveg eins ríkum mæli, að ekki sé ástæða til að afnema þessi l. Auk þess vil ég benda á, að ef þessi l. yrðu afnumin nú, þá mundu losna til ráðstöfunar talsvert stórar fjárhæðir, sem mundi áreiðanlega ekki verða heppilegt frá almennu sjónarmiði. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en þetta eru þær meginrætur, sem mér finnst liggja að því, að ekki sé rétt að afnema þessi l., en tel rétt, að þau standi í gildi með þeim breyt., sem lagt er til í frv.

*Garðar Þorsteinsson: Hæstv. viðskmrh. hefur upplýst, að þetta fé, sem bundið er í sterlingspundum, muni vera um.10 millj. kr. Þegar það er athugað, að innieignir bankanna munu nú vera 160 millj. kr., er ljóst, að sú upphæð, sem hér um ræðir, er ákaflega smávægileg. Það er líka þannig, að mikill hluti þessarar fjárhæðar mundi vera notaður til þess að greiða ríkissjóði og bæjarsjóðum skatta og útsvör. Hygg ég, að ekki sé fjarri því, að um 60% a.m.k. fari beinIínis í þær greiðslur. Það, sem mér virðist skipta aðalmálinu, er, að það er svo lítill hluti af þessu, þar sem væri um raunveruleg kaup af hendi bankanna að ræða umfram það, sem eigendurnir hafa kröfu til, að keypt sé af þeim upp í útsvar og skatt. Það er ekki nema 2–4 millj., sem um væri að ræða, og sér hver maður, að það getur ekki haft neina úrslitaþýðingu fyrir peningaflóðið eða dýrtíðina hér, hvort þetta er gert eða ekki. Mér er kunnugt, að það eru til félög, sem eiga ekki einn einasta eyri nema þessi bundnu sterlingspund og geta ekki keypt svo mikið sem róðrarbát fyrir íslenzka peninga, og er ósanngjarnt, að svo þurfi að vera. Ég veit um félag, sem stundaði útgerð nokkurn tíma, byrjaði ekki að sigla fyrr en þessi l. voru gengin í gildi og er hætt fyrir nokkru og fékk ekki yfirfærslu nema fyrir brýnasta útgerðarkostnaði. Hver eyrir, sem félagið hafði afgangs, var bundinn í sterlingspundum. Ég vil líka benda á, að það er ósanngjarnt gagnvart slíkum félögum, að nú um nokkurt skeið, síðan samningurinn við Ameríku gekk í gildi, hafa öll skip, sem selt hafa fisk til Englands, fengið allt yfirfært, og ég hygg, að frá því að þessi samningur gekk í gildi og fram til þessa dags, hafi sala sízt verið verri en áður, verið svo heppin að hafa getað selt, síðan farið. Það er því ósanngjarnt, að þau félög, sem hafa var að borga í dollurum, skuli fá allt yfirfært, en þau, sem hafa búið við þrengri kost, skuli ekkert hafa fengið yfirfært umfram nauðsynlegasta kostnað og verði að hafa fé sitt áfram bundið í sterlingspundum. Hæstv. ráðh. segir, að það komi af því, að það hafi verið dollaraþörf. Ég hygg, að ef réttsýni hefði átt að gilda og jafnt hefði átt að ganga yfir alla, hefði stj. getað greitt þessum mönnum íslenzka peninga eða látið þá hafa sínar greiðslur í sterlingspundum. Þeim sem selja til Englands, selja fyrir sterlingspund, þó að Bandaríkin hafi greitt í dollurum. Ég er sízt að mæla með, að sú leið verði farin, en hitt er auðséð, að ósanngjarnt er að kaupa sterlingspund af einum aðilanum, en neita öðrum um það. Hæstv. ráðh. hefur nú játað, að síðari ástæðan, sem hann færði fram, að peningaflóðið mundi verulega aukast, er niður fallin, og að því er snertir stórgróðann, að síður sé þörf á að yfirfæra hann, þá skal það játað í þeim tilfellum, sem það er rétt. En þar sem hæstv. ráðh. minntist á, að það væri nokkur tími, sem bankarnir fengju með því að þurfa ekki að kaupa peningana, fyrr en þegar skattarnir ættu að greiðast, þá vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort hann vilji til samkomulags fallast á, að l. falli úr gildi 1. sept. 1942, sem sé á þeim tíma, sem bankarnir verða nauðugir viljugir að kaupa upp í 70% af þessum sterlingspundum vegna greiðslu á sköttum og útsvari. Það er nokkur ívilnun, að þeir, sem eiga þessi sterlingspund, megi eiga von á að fá þau laus, en þá er gengið til móts við ráðh., að pundin komi ekki í umferð, fyrr en þau koma til greiðslu sem skattar og útsvar. -- Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um mál þetta að sinni.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég get ekki fallizt á að vera með því, að þessi l. falli úr gildi 1. sept. þ. á., af því að þótt gera megi ráð fyrir, að mikill hluti þessa fjár verði þá á einhvern hátt notaður til þess að greiða skatta og útsvar, þá má gera ráð fyrir, að þá verði komnar nýjar innstæður. Hv. þm. virtist ganga út frá því, að bankarnir mundu kaupa það, sem félögin þyrftu til greiðslu á sköttum og útsvari, en það hefur ekki verið gengið enn frá þeirri hlið málsins, og ég dreg í efa, að nokkur banki hafi skyldu til að gera það, en það má taka þetta til athugunar í sambandi við skattal., sem hér eru til meðferðar.

“Sigurður Kristjánsson: Það eru örfá orð, sem ég vil bæta við. Ég tók ekki fram nema aðra ástæðuna fyrir, að þessi l. voru sett, en hæstv. viðskmrh. hefur bætt við annarri ástæðunni, sem er rétt, að var færð fram, en ég tel, að nú sé úr gildi fallin. Ég tel, að sú ástæða að létta á bönkunum sé úr gildi fallin að mestu leyti. Ég vil taka til dæmis innieign Landsbankans erlendis, að á móti henni er þetta ekki nema 1:24, sem hann ber ábyrgð á. Hins vegar er það með Útvegsbankann, að þótt hann hafi 3–4 millj. á sinni könnu, þá á sá banki alls engar innieignir, og þar af leiðandi hefði hann engin veruleg óþægindi af því, þótt þetta yrði yfirfært. Ég gleymdi að færa það fram, til þess að engin skekkja sé í reikningunum, að á móti þessum 172 millj. kr., sem Landsbankinn átti inni um síðustu mánaðamót, skuldar hann 5–10 millj., svo að það er ekki nema 162 millj. fram yfir skuldir, en það raskar ekki miklu í þessu efni. Hæstv. viðskmrh. sagðist álíta þessar ástæður, sem voru fyrir hendi. þegar l. voru sett, enn í gildi. Um þetta má deila. Hann veit vel, að það var gert ráð fyrir, að hlutföllin í innieignum bankanna á þessum lokuðu reikningum yrðu önnur en raun varð á. Það var álitið, að verulegur hluti mundi vera á reikningum útflytjenda, en reyndin varð sú, að það varð aðeins 10 millj. og líklegt, að það fari að verulegu leyti út, eins og hv. 7. landsk. tók fram. Ég er því sannfærður um, að þessi ástæða er að miklu leyti úr gildi fallin. Að ekki þótti fært að láta þessar innieignir erða meiri, stafar af ýmsum ástæðum, sem í ljós komu, eftir að l. voru sett. Það vita allir, að ekki kemur til mála, að þessar 7–10 millj. sé svipað því allur gróðinn fyrir útflutning á þessum fiski. Það hefur verið yfirfært mikið fram yfir það, sem skylt var, því að það var nauðsynlegt fyrir útgerðina að fá þar fram yfir. Að peningarnir verði í umferð til mikilla óþæginda, er nokkuð fræðileg ástæða. Það er náttúrlega rétt, að þegar ekki er verðmæti til að mæta peningunum, þá lækkar verð peninganna ósjálfrátt og verð á eignum hækkar. Ég vil segja án allra ýfinga, að mér hefur ekki fundizt hæstv. viðskmrh. sýna mikinn áhuga á því, a.m.k. ekki áður, að koma í veg fyrir þessi vandræði, því að ég held, að hann hafi staðið mjög á móti því, að verðmæti væru flutt inn í landið til þess að mæta hinu mikla peningaflóði. Ég held, að hann hafi litið á þetta og ýmsir bankamenn afar mikið frá hinni fræðilegu hlið. Ég talaði lengi um það við einn bankamann, að eitt útgerðarfélag vildi þá borga erlenda skuld með sterlingspundainnieign. Bankamaðurinn vildi gjarnan, að útgerðarmaðurinn borgaði þessa erlendu skuld og í staðinn kæmi innlent skuldabréf. Það varð að ráði í ríkisstj., því að ég talaði líka við hæstv. viðskmrh. um að leyfa þetta, að það mætti ekki selja bréfið. Þessi bankamaður sagði við mig: Það hefur enga þýðingu að hafa skuldabréfið laust, af því að það stendur í núlli. Það verður að standa fast, annars verður það selt. Þetta er vitleysa, en svona getur fræðimennskan farið með menn í gönur. Ég er sannfærður um, að þótt það fé, sem hér um ræðir, komi mest inn í landið á þennan hátt, þá mundu menn kaupa fyrir það erlenda vöru. Það mundi lítil áhrif hafa, vegna þess að peningaflóðið er mest vegna innanlandskaupgreiðslu, sölu á veitingum og annað þess háttar, en stafar langminnst beint frá atvinnurekstrinum. Nú er þetta ekki mikið fé, og þótt eitthvað af því yrði til að auka peningaumferðina, þá mundi það nema aðeins ákaflega litlu. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. vilji líta á þetta mál frá sama sjónarmiði og ég, að þjóðhagslega er hagkvæmt að nota þessar gagns lausu innieignir sumpart til lúkningar skulda og sumpart til kaupa á þarflegum verðmætum, sem yrðu þá flutt inn í landið og við höfum mikla þörf fyrir.

* Frsm. (Steingrímur Steinþórsson): Eins og nál. á þskj. 165 ber með sér, mælir landbn. með því, að frv. þetta sé samþ., með 1 breyt. á sama þskj. Ég skal geta þess viðvíkjandi afstöðu minni til frv., sem var hér á ferðinni í fyrra um þetta efni, að þá mælti ég móti því, að það yrði samþ., vegna þess að mér fannst málið eigi nægilega undirbúið. Enn fremur benti ég á, að þar sem ekki vær í búið að ákveða skólanum stað, þá bæri ekki að samþ. frv. að svo komnu máli. Þetta hefur breytzt síðan, því að nú virðist komin almenn hreyfing á málið, og enda þótt skólanum sé ekki ákveðinn staður, þá er þó í frv. ákvæði um, að landbúnaðarráðuneytið skuli ákveða skólanum stað að fengnum till. Búnaðarfélags Íslands. Meiri aðsókn er nú að hinum núverandi bændaskólum en þeir geta orðið við, og er því full þörf á einum skóla í viðbót. Enn fremur væri athugandi, hvort ekki bæri að reyna samvinnu við héraðsskólana um, að þeir kenndu eitthvað, er að slíkri menntun lyti. Sumir forráðamenn héraðsskólanna hafa tekið upp kennslu í þessa átt, en ekki í því formi, er ég hefði talið heppilegast. Ég er á sömu skoðun og í fyrra, að þetta beri að athuga í sambandi við héraðsskólana. Landbn. hefur, eins og ég gat um áður, gert eina breyt. við frv. Hún er viðvíkjandi sérákvæðum bændaskóla sunnanlands, og vill n. fella þau niður, vegna þess að í núgildandi 1. um bændaskóla er heimild til þess að taka upp ýmiss konar tilraunastarfsemi á skólabúunum, sem ganga einmitt í sömu átt og sérákvæðin gera ráð fyrir. Þess vegna sáum við ekki ástæðu til að setja þessi sérákvæði um væntanlegan skóla á Suðurlandsundirlendinu. Ég álít, að bændaskóli á Suðurlandsundirlendinu eigi á nokkurn hátt að vera miðaður við, á hvern hátt menn geti stundað búskap á litlu landrými. Það er talað um að fjölga býlum hér á næstu árum, og þyrfti þess vegna hinn nýi skóli að vera byggður á því að miklu leyti. Ég tek fram, að þetta sagði ég aðeins frá eigin brjósti, en talaði ekki fyrir hönd n. Búnaðarfélag Íslands mun reyna að kynna sér skoðun búenda hér sunnanlands á þessu máli. Einmitt valið á staðnum ætti að gera til hliðsjónar þessu. - Ég get lofað því fyrir hönd Búnaðarfélags Íslands, að það mun kynna sér skoðun bænda hér sunnanlands, áður en það ákveður staðinn. Ég held svo, að fleira þurfi ekki að taka fram, en ég vil geta þess, að einn nm., hv. þm. Seyðf., var ekki á fundi, er landbn. afgreiddi frv.

*Jörundur Brynjólfsson: Ég vil fyrir hönd flm. þakka hv. landbn. fyrir afgreiðslu málsins. Okkur er mikið áhugamál, að málið nái fram að ganga, því að mikil þörf er á umbótum í þessu efni. Það sýnir sig, að bændaskólarnir geta aðeins tekið hluta af þeim nemendum, sem sækja um inntöku. Bændastéttinni er mikil nauðsyn að vera sem bezt menntuð, og slíkt fæst aðeins með skólum að meira eða minna leyti. Þessi stétt hefur þann vanda á höndum, að hún þarf að vera vel að sér. Ef til vill skortir ekki hvað sízt á, að menn hafi fullan skilning á þýðingu hennar fyrir þjóðfélagið, og því miður er ekki laust við, að þess séu dæmi, að ýmsir þegnar þjóðfélagsins geti ekki metið starf hennar að verðleikum. Þýðingarmesta atriðið er þó, að stéttin sjálf skilji köllun sína, enda þótt það sé ekki nóg, en slíkt getur tæpast orðið, nema bændur hafi fulla þekkingu og skilning á starfinu. Skólaganga í þessum efnum sem öðrum er ekki einhlít, og menn afla sér oft þekkingar og þroska án skóla, en þessar stofnanir gera mönnum auðveldara að ná þessu marki. Í því skyni eru þær til orðnar. Ég þykist þess fullviss, að landbn. sé okkur sammála um nauðsyn málsins, og er það gott. Hvað viðvíkur því, er hv. frsm. minntist á í sambandi við héraðsskólana, þá munu þeir að vísu geta bætt úr um fræðslu bænda, en ég tel það ekki geta orðið nema að nokkru leyti, aðeins hvatningu, en þó er betra en ekki, ef slíkt fengist. Þótt þessi skóli yrði reistur, þá minnkaði samt ekki nauðsyn þess, að bændastéttin eigi víðar athvarf en á bændaskólunum, og þyrfti þess vegna liðsinnis héraðsskólanna. Ég sé, að hv. landbn. leggur til, að hluti 3. gr. frv. verði felldur niður. Enda þótt þessi sérákvæði yrðu felld niður, þá er ekki útilokað; að skólinn geti starfað fyrir því samkv. bændaskólal., en okkur flm. virtist, að ef þessi ákvæði yrðu sett, þá mundi ekki undir höfuð leggjast að láta þessa starfsemi fara fram í sambandi við skólann, svo fljótt sem auðið er, vegna sérstöðu héraðsins, því að það hefur mesta þýðingu, að þetta fari fram. Eitt atriði láðist okkur flm. að taka fram. Það er viðvíkjandi skóggræðslu, en ef hv. landbn. er einhuga um, að ekker t sérákvæði verði, og hefði hún e.t.v. litið sömu augum á það. Ég hef ekki haft ráðrúm til að bera mig saman við meðflm. mína, en ég geri ráð fyrir, að þeir líti sömu augum og ég á brtt. landbn., og ef hv. n. væri því ekki mótfallin, þá vildi ég mælast til, að atkvgr. um brtt. verði frestað til 3. umr. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar að sinni.

*Eiríkur Einarason: Eins og tekið hefur verið fram nú af hv. 1. flm. frv., þá vorum við ásáttir um það flm. þessa máls nú, að liðirnir a-d í 3. gr. yrðu felldir inn í frv. til eins konar áherzlu um starfssvið hins væntanlega bændaskóla í þeim starfsgreinum, sem til menningar bændastéttinni yfirleitt skipta miklu máll. Þó að frv. það, sem af minni hálfu var borið hér fram í fyrra um bændaskóla á Suðurlandi, hefði engin slík sérákvæði að geyma, gat ég fallizt á það og flutt það athugasemdalaust með öðrum flm. frv., að réttmætt væri að setja einhverja slíka áherzlu inn í frv. til eins konar örvunar um verkefni í þeim starfsgreinum, sem miklu máli skipta fyrir þá, sem væntanlega sækja þennan skóla. En það er náttúrlega alveg álitamál, og það vil ég undirstrika hér, á hvað á einkum að leggja áherzlu í starfrækslu slíks skóla. Ég fyrir mitt leyti álit, að það, sem ætti helzt að koma til greina, ef eitthvað ætti að benda á sem sérverkefni þessa fyrirhugaða bændaskóla, sé það, sem er viðkomandi því, sem er sérstakt við búnaðarstörf þess landsfjórðungs, þar sem skólanum er fyrirhugað að vera, að því leyti sem þar er ekki að r æða um samstöðu við aðra landsfjórðunga í þeim efnum. Og þegar litið er til Suðurlands og þessa fyrirhugaða skóla, þá er það eitt atriði, sem að vísu er ekki drepið á í þessum a-d-liðum í 3. gr. frv., en ég tel, að ætti á sérstakan hátt að vera áhugamál allra sveitabænda í þessum landsfjórðungi, og það lýtur að meðferð mjólkurinnar. Það lýtur alls ekki að mjólkurmarkaði né mjólkurvinnslunni í Mjólkurbúi Flóamanna. En ég álít, að það hefði verið hentugt, að fyrir lægi beint eða óbeint hvatning til þessa fyrirhugaða bændaskóla um að kenna heimilunum sem allra bezt meðferð á mjólkinni heima fyrir og að vinnslustað, frá því hún kemur úr kýrspenanum og þangað til hún er komin á vinnslustað. Það vita allir, að hér er vandfarið með þessa vöru, og það þarf að veita mönnum fræðslu um þá meðferð, svo að sem bezt megi verða. Og hverjum augum, sem menn annars líta á þessi mál, hvort sem þeir eru framleiðendur eða neytendur, þá getur enginn ágreiningur átt sér stað um þetta atriði. Að leggja áherzlu á fræðslu um búpeningsrækt í þessum skóla, er ekki nema eðlilegt, þar sem bú peningsrækt er aðalundirstaðan undir framleiðslunni í þessum landsfjórðungi, enda er tekið fram um þá grein búnaðarins í a-d-liðum 3. gr. frv. Og ég tel, að réttmæt áherzla sé á það lögð í frv. Sama gildir um rannsókn á gæðum fóðurjurta, einmitt vegna hinna miklu sunnlenzku áveitna; það er að vísu ekki einkamál Sunnlendinga, en það er mjög mikið hagsmunaatriði fyrir þá, samanborið við íbúa annarra landsfjórðunga. Ég vildi taka þessi málsatriði fram í trausti þess, að það hitti að einhverju leyti eyru hv. landbn., ef hún ætti eftir að fara með þetta mál. Og ég legg mikla áherzlu á það, að þeir, sem eiga að fjalla um slíka lagasetningu, séu sem allra fundvísastir á það, sem má kalla sérþörf manna í Sunnlendingafjórðungi við búnaðarnám fram yfir menn annarra landsfjórðunga, auk þess sem skólinn náttúrlega á að veita almenna búnaðarfræðslu.

* Frsm. (Steingrímur Steinþórsson): Ég tel sjálfsagt að verða við þeirri ósk hv. 1. flm. frv. um það, að þessi brtt. landbn. verði tekin aftur til 3. umr., og má þá kannske segja, að ekki sé þörf á að segja meira um þetta mál nú. Mér virtist hv. 1. þm. Árn. þykja heldur miður sú brtt., sem landbn. leggur til, að samþ. verði. En það var skoðun landbn., að allt það, sem hér er fram tekið í sérákvæðunum, standi í l. um bændaskóla. því að í 2. gr. þeirra, 2. málsgr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Á búunum skal gera ýmsar hagnýtar tilraunir í landbúnaði, svo sem jarðrækt, garðrækt, akuryrkju, kynbótum, fóðrun búfjár og loðdýrarækt.“ Og því virtist landbn. það vera a.m.k. óþarft að fara að setja þetta þannig upp sem í frv. er gert á þessu stigi málsins, þegar ekki einu sinni er búið að ákveða skólanum stað, með sérákvæðum fyrir skólann. Ég get viðurkennt þá röksemd hv. 1. þm. Árn., að þetta geti verið sér stök ábending að setja þetta inn í, umfram það, sem l. ákveða Þá kem ég inn á annað atriði, sem hefur verið deiluatriði búfróðra manna, einkum þeirra, sem við tilraunastarfsemi fást, og það er, að hve miklu leyti á að samrýma tilraunastarfsemina og kennsluna í búnaðarskólunum. Það eru skiptar skoðanir um það. Ýmsir fræðimenn á þessu sviði telja, að aldrei muni vera hægt að ganga mjög langt í því að samrýma slíkt á sama stað, enda mun - reynslan erlendis vera sú, að þetta hefur ekki verið gert í stórum stíl. Þar hafa slíkar tilraunir verið nokkurs konar endurtekning þess, sem gert hefur verið á tilraunastöðvunum, og meira til sýnis fyrir nemendur heldur en að þar hafi verið um fullkomlega sjálfstæðar tilraunir að ræða, sem taka málefnin fyrir frá rótum. Hér er því komið inn á mál, sem nokkuð skiptar skoðanir eru um og enn er ekki búið að átta sig á nema að nokkru leyti, hvernig á að leysa. Nú hefur Suðurlandsundirlendið aðaltilraunastöð landsins, á Sámsstöðum. Sá landshluti er því ekki afskiptur að þessu leyti. Og þessi tilraunastöð er önnur af þeim tveimur fullkomnustu slíkum stöðvum, sem nú eru starfræktar hér á landi. Það fer mjög mikið eftir því, hvaða staður þessum skóla verður ætlaður, hvers konar sér stæðar tilraunir hægt er að taka upp í sambandi við hann. En tilraunir í landbúnaði ern mjög þýðingarmiklar fyrir Suðurland og gætu vel átt heima í sambandi við þennan bændaskóla, ef hann er þannig settur, t.d. í sambandi við Flóaáveituna, sem er eitthvert stærsta landbúnaðarfyrirtæki, sem reist hefur verið hér á landi og hefur kostað mikið fé, en hefur reynzt svo vel, að það hefur gerbreytt búskap bænda í ýmsum sveitum á svæðinu. Það er ekki vafi á því, að það vantar ýmsar tilraunir í samhandi við þá áveitu, sem enn hafa ekki ver ið teknar upp nema í mjög smáum stíl. Og þetta atriði er í raun og veru svo alveg sérstætt fyrir Suðurlandsundirlendið, að tilraunir þarf að gera á þessu sviði. Gætu tilraunir þær vel átt heima í sambandi við þennan fyrirhugaða skóla, ef hann væri þannig settur, en það fer líka mjög eftir því. Hv. 8. landsk. kom ofur lítið inn á þetta, um sérverkefni fyrir þennan fyrirhugaða skóla, og nefndi í sambandi við það meðferð málnytu og búpeningsrækt. Þetta er kannske í sjálfu sér ekkert sérstakt fyrir Suðurland. T.d. hefur alltaf verið litið svo á, að Hvanneyri væri jörð, sem sérstaklega væri fallin til nautgriparæktar og skólinn þar ætti sérstaklega að hafa með höndum að fræða um nautgriparækt. Hins vegar hefur svo verið litið á um Hóla, að betri skilyrði væru þar fyrir sauðfjárrækt og hrossarækt, og að það ætti að taka þær greinar landbúnaðarins meira í sambandi við þann skóla. Og það liggja fyrir till. frá búnaðarþingi um stofnun hrossaræktarbús á Hólum í Hjaltadal, að nokkru leyti frá því sjónarmiði, að þar séu heppileg skilyrði til þess að setja á stofn slíkt fyrirtæki. En hitt er alveg rétt hjá hv. þm., að nautgriparækt er mjög stór liður í búskap Sunnlendinga, eins og búskapur er rekinn nú á Suðurlandi. Og því hlýtur það að verða höfuðverkefni bændaskóla, sem þar yrði reistur, að taka það til meðferðar og kenna mönnum, sem þar eru við nám, að fara með þann búpening, eftir því sem unnt er. Eins og ég tók fram áðan, er sjálfsagt að taka aftur þessar brtt. til 3. umr. Og ég þykist vita, að mér sé óhætt að segja það fyrir hönd n., að henni muni vera mjög ljúft að tala við hv. flm. frv. áður en 3. umr. fer fram.