Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég ber fram fyrirspurn til forsrh.: Hvað líður vinnu ríkisstjórnarinnar að einföldun kosningalöggjafarinnar og jöfnun á vægi atkvæða á milli kjördæma, samanber ákvæði í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar um? Kosningafyrirkomulag okkar er óréttlátt, gamaldags, og það slævir siðferðis- og réttlætiskennd venjulegs fólks. Það elur á sundurlyndi milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðarinnar. Það leiðir af sér kjördæmapot og óarðbærar fjárfestingar sem þjóðin hefur ekki efni á. Það á ekki að nota grundvallarrétt um atkvæðisvægi til þess að jafna aðstöðu eða aðstöðuleysi borgaranna. Til þess eru önnur meðul og önnur tæki betri. Kosningalöggjöfin er þar að auki torskilin og svo flókin að venjulegt fólk skilur hana ekki. Hvergi sést það betur en hér á Alþingi að menn eru rígfastir í núverandi fyrirkomulagi landsfjórðunga, kjördæma, þingmannareddinga eins og samgöngur og atvinnulíf hafi ekki breyst á síðustu árum eins og hverjum manni er kunnugt um. Fjárveitingavaldið og ríkisstjórn hafa afkomu byggðarlaga í hendi sér og hingað mænir fólk eðlilega eftir lausnum og auðvitað beitir það þeim ráðum sem það telur tiltækt, þ.e. atkvæðasvipunni á atkvæðaþyrsta þingmenn. Kosningalöggjöfin er þar af leiðandi ein mesta meinsemd í þjóðfélagi okkar. En hún jafnar og tryggir jafnræði á milli stjórnmálaflokkanna á Alþingi og er hér mergurinn málsins, stjórnmálaflokkarnir láta kyrrt liggja meðan valdajafnvægið er tryggt fyrir þá, á meðan óréttlætið brennur á landsmönnum. Ég skora á ríkisstjórnina að hefjast handa í þessu mikilvæga máli.

Herra forseti. Ríkur þingvilji stendur til þess innan allra flokka sem eiga fulltrúa í þessum sal að ræða kjördæmamál og kosningatilhögun með það fyrir augum að jafna atkvæðisvægi manna. Ég hygg að það sé skynsamlegt með hliðsjón af því að þessi ríki þingvilji er fyrir hendi að leitast sé við að hafa sem nánast samstarf flokka á milli um að finna leiðir sem sátt geti orðið um. Það er rétt hjá hv. 11. þm. Reykv. að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið skýrt á um þessa þætti en það á ekki að breyta hinu að í fyrstu atrennu, sem kannski verður sú eina, eigi að nota þá aðferð að leitast við að þingflokkarnir og fulltrúar á þeirra vegum leiti leiða til þess að finna tilhögun sem a.m.k. sæmileg sátt geti ríkt um um þessi mikilvægu mál. Enginn einn flokkur getur eignað sér það að vera öðrum fremri hvað þetta málefni varðar. Ríkisstjórnin vill eiga mjög gott samstarf við alla þingflokka um þessa málsmeðferð þannig að það megi ganga fram að aukið jafnvægi náist í þessum málum. Að því verður unnið. Menn hafa þegar komið saman og rætt um vinnutilhögun og vinnufyrirkomulag og ég sé ekki annað en að ríkur vilji standi til þess að vinna vel og skipulega að þessu máli sameiginlega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þá mikilvægu yfirlýsingu sem hann gaf hér. Hún er mikilvæg vegna þess að í stjórnarsáttmálanum er gert ráð fyrir því að stjórnarflokkarnir fjalli einir um þetta mál. Það er bersýnilegt að forsrh. er þeirrar skoðunar að skynsamlegra sé að byrja á því að kalla til fulltrúa allra þeirra flokka sem eiga menn í þessari virðulegu stofnun, a.m.k. til að byrja með, og vonandi verður ekki þörf á því að hafa það öðruvísi eins og hæstv. ráðherra orðaði það hér áðan. Það er úrslitaatriði að unnið verði að því að reyna að ná samkomulagi um þetta mál í heild, aukið jafnvægi bæði í þessum málum og öðrum í landi okkar. Það er meginmálið og lykillinn að lausn málsins sem hér er spurt um.

Virðulegi forseti. Það mál sem er til umfjöllunar hefur oft verið rætt í þingsölum og því miður verður að segjast eins og er að þær umræður hafa oft verið ansi yfirborðskenndar. Umræðan sem hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson hóf var ekki sérstaklega yfirborðskennd. Hún var hins vegar full af fullyrðingum og órökstuddum sleggjudómum og ég verð að játa að ég held að umræðunni sé lítill greiði gerður með málflutningi eins og hv. þm. viðhafði áðan. Sannleikurinn er sá að endurskoðun kosningalöggjafarinnar er ákaflega vandasamt mál og þar þarf að hyggja að mjög mörgum hlutum. Menn skyldu t.d. hafa í huga að víða um lönd líta menn ekki endilega þannig á að eina markmið kosningalöggjafarinnar sé að tryggja jafnt vægi atkvæða. Það er líka gengið út frá því og litið til þess hvort kosningalöggjöfin tryggi að skýrt val sé hjá kjósendum milli ólíkra stjórnmálahugmynda. Einnig er litið til þess hvort kosningalöggjöfin sé líkleg til þess að skapa meirihlutaríkisstjórn og það er t.d. mjög ofarlega í sinni manna í Bretlandi varðandi kosningalöggjöfina og kosningafyrirkomulagið þar. Ég vara því mjög við því að menn tali um svona flókna og mikilvæga hluti eins og kosningalöggjöfina með þeim hætti sem hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson gerði hér áðan.

Hæstv. forseti. Þetta er afar góð fyrirspurn og ég get ekki séð að neinir sleggjudómar séu í henni og vil ég taka hjartanlega undir það sem kom fram áðan. Þetta er nákvæmlega sama fyrirspurn og ég flutti á síðasta þingi. Þá voru svörin þau -- jú, við skulum skoða að setja upp gömlu nefndina sem hafði skoðað þetta mál síðast. Síðan hefur ekkert gerst. Kosningalöggjöfinni var breytt 1987, niðurstaðan var ófullnægjandi. Henni var breytt á síðasta kjörtímabili og niðurstaðan var ófullnægjandi. Við nokkrir þingmenn í Framsfl. höfum bent á leiðir, m.a. að gera landið að einu kjördæmi. Einnig höfum við bent á að skoða svokallaða helmingaleið, þ.e. að taka helminginn úr kjördæmunum og helminginn af landslista. Ég bendi líka á það að við erum nýbúin að fara í gegnum forsetakosningar og þar var kosið í ,,landið eitt kjördæmi``. Er einhver sem vill koma hér upp og segja að það sé rangt t.d. að kjósa forsetann í ,,landið eitt kjördæmi``? Áttu þar íbúar landsins að hafa misjafnt vægi atkvæða? Það er enginn tilbúinn í slíkt.

Herra forseti. Ég kem upp til að þakka hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni fyrir gustmikinn og hressilegan málflutning. Ég tek heils hugar undir hvert einasta orð í ræðu hans hér áðan. Það gleður mig að bæði hv. þm. Ólafur Örn og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir lýsa því yfir að innan Framsfl. sé að skapast vilji, a.m.k. hjá hópi yngri þingmanna, til þess að taka upp það gamla stefnumál sem Jón Baldvinsson, formaður Alþfl., flutti í þessum sölum fyrir mörgum áratugum. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Ólafur Örn segir. Sú kjördæmaskipan sem við búum við elur á kjördæmapoti og við vitum öll hvað af því leiðir. Besta leiðin til þess að sporna gegn því er að koma á því fyrirkomulagi sem annar þingmaður Framsfl., hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, nefnir sérstaklega, að gera landið að einu kjördæmi. Hún mun á þessu þingi fá tækifæri til þess að sýna afstöðu sína til þess vegna þess að þingflokkur jafnaðarmanna mun flytja þingmál um það. Þá vænti ég þess að hv. þm. leiði þann hóp ungra þingmanna Framsfl. sem hún ræddi áðan um til fylgis við þingflokk jafnaðarmanna í þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. yfirlýsingu hans hér áðan sem var mikilvæg og hæstv. forsrh. mælti eins og landsföður sæmdi í þessu mikilvæga en um leið vandasama og flókna máli. Sama verður ekki sagt um málflutning hv. málshefjanda. Hv. þm. kom eins og heilagur maður og hafði allt á hornum sér og hreytti ónotum í allt og alla og væntanlega ekki síst sinn eigin flokk og arfleifð eigin flokks í þessu máli. En ætli það sé ekki svo að Framsfl. hafi staðið einna dyggastan vörð gegnum tíðina um það kosningakerfi sem hefur lengst af verið við lýði hér og þráast mest við gegn breytingum af öllu tagi? Hv. þm. hefur þá a.m.k. farið flokkavillt að þessu leyti ef hann er svona óskaplega ósáttur við fyrirkomulagið hingað til. Ég tel að hæstv. forsrh. sé að setja þetta mál í réttan farveg og þann eina sem kemur til greina. Nóg er nú samt sem skapar spennu og erfiðleika milli landshlutanna þó að það bætist ekki við að menn klúðri málinu og segi sundur friðinn í kjördæmamálinu.

Hæstv. forseti. Ég held við leysum ekki þetta vandasama mál í þingsalnum í dag í því formi að hver þingmaður talar í eina mínútu. En ég lýsi ánægju með að sú vinna sem hafin var á síðasta kjörtímabili er hafin á nýjan leik og það tel ég vera mikið og gott mál. Við framsóknarmenn höfum ályktað um kosningalöggjöfina og við teljum að það eigi að breyta henni. Það eigi að jafna vægi atkvæða, það eigi að gera hana auðskiljanlegri og það eigi að auka persónuval. Þetta eru þeir þrír meginþættir sem við viljum að verði breytt. Af því að hér hefur verið talað um að Framsfl. hafi þráast við og verið á móti öllum breytingum þá er það ekki rétt. Við stóðum að sjálfsögðu að þeim breytingum sem gerðar voru 1983 á kosningalöggjöfinni sem gerir það að verkum að jafnt vægi er á bak við alla flokka. Ég vil að það komi fram og ég veit ekki hvort ég tala fyrir yngri eða eldri þingmenn Framsfl.

Herra forseti. Menn geta haft hver sína skoðun á því hvernig málflutningur hv. málshefjanda var en það breytir ekki því að hér var hreyft mjög mikilvægu máli. Mér finnst hins vegar alltaf afar sérstakt þegar þingmenn Framsfl. hreyfa þessu máli í þingsölum og minni á að þegar þáv. hv. þm., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, flutti tillögu um þetta efni á síðasta kjörtímabili stóð upp þáv. þingflokksformaður Framsfl og snupraði þingmanninn opinberlega og síðan vitum við öll hver örlög hv. þm. Jóhannesar Geirs urðu í kosningunum þar á eftir. Hins vegar fagna ég orðum hæstv. forsrh. sem hann flutti hér á undan því ég tel mjög mikilvægt að leyst verði úr málinu á þessu kjörtímabili og raunar alveg bráðnauðsynlegt og ég treysti því að forsrh. hafi forgöngu um það.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir innlegg hans í umræðuna og get tekið undir flest það sem hann sagði. En sú spurning sem vaknar í mínum huga er sú hvernig beri að túlka þá yfirlýsingu forsrh., sem kom fram áðan, í ljósi þess að nefndin sem starfaði undir lok síðasta kjörtímabils komst ekki að neinni annarri niðurstöðu en þeirri að færa ,,flakkarann`` til Reykjavíkur og festa hann þar. Það náðist ekki samstaða um neitt annað. Því spyr ég hvort þess sé að vænta að hægt sé að ná samstöðu í þessu máli í ljósi þeirrar togstreitu sem m.a. einkennir þetta mál og ýmis önnur. Ég minni á það að þegar gerð var veruleg breyting á kjördæmaskipan landsins árið 1942 var það gert að vilja meiri hlutans gegn vilja Framsfl. Við eigum því dæmi um það í sögu okkar að meiri hlutinn hafi verið látinn ráða eins og ber að gera. En ég tek undir það að við skulum leita samstöðu en það er ekki hægt að bíða eftir því að einhver heildarsamstaða náist. Það verður að nást fram leiðrétting í málinu. Það er almannahagur sem á að ráða og vilji meiri hlutans.

Herra forseti. Ég tek heils hugar undir sjónarmið fyrirspyrjanda, hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar. Atkvæðisréttur var eitt sinn bundinn við aðal, síðan við eignamenn og svo við karlmenn og nú hafa allir atkvæðisrétt en hann er ekki jafn. Það skortir á að hann sé jafn. Ég hef aldrei skilið það sjónarmið að fjöll og dalir eigi að hafa atkvæðisrétt eins og er í dag. Ég vil að hver einstaklingur hafi jafnan atkvæðisrétt og að það sé grundvallaratriði. Ég er ánægður með svör hæstv. forsrh. og vona að sátt náist um þetta grundvallaratriði, þ.e. að hver einstaklingur hafi eitt atkvæði.

Herra forseti. Ég tek undir orð fyrirspyrjanda. Mér finnst umræðan hins vegar hafa leitt í ljós djúpstæðan ágreining milli stjórnarflokkanna. Atkvæðisréttur einstaklinga á að vera jafn. Það að þingflokkarnir komi að þessari vinnu núna eins og hæstv. forsrh. boðaði er gott út af fyrir sig en ekki er víst að það leiði til árangurs og reyndar er mjög líklegt að það leiði ekki til árangurs. Hugsanlegt er að taka þetta út úr þessum farvegi, reyna að setja kosningalöggjöfina í annan farveg, t.d. á sérstöku stjórnlagaþingi eða að aðrir einstaklingar komi að þessu. Ég minni á það stefnumál jafnaðarmanna að gera landið að einu kjördæmi. Ýmsir aðrir þingmenn hafa tekið undir það sjónarmið og það er vel. Það er einfaldlega besta lausnin í málinu að gera landið að einu kjördæmi og þeim mun fleiri þingmenn sem sannfærast um það því betra og þá hef ég í sjálfu sér ekki áhyggjur af því að við finnum ekki farveg til að leiða þetta mál til lykta á þessu þingi.

Herra forseti. Mér þykir rétt að taka fram í ljósi yfirlýsinga sem hér hafa fallið að jafnvel þó að löggjöf yrði breytt í þá veru sem fyrirspyrjandi æskir, þá breytir það engu um þingmannafjölda hvers flokks. Framsfl. mun áfram hafa 15 þingmenn eins og hann hefur í dag. Það er einmitt kjarni málsins að atkvæðaréttur manna er jafn í þeim skilningi að hann er jafnþungur hvaða skoðanir sem menn eru að velja og það er það sem stjórnmálaflokkarnir hafa valið að setja efst á blað, að jafna vægi manna eftir því hvaða skoðanir þeir vilja kjósa. Það er því fullkomlega jafnt vægi hvað það varðar og sennilega það besta sem þekkist í Evrópu. Ágreiningurinn er hins vegar um það hverjir eiga að skipa sætin af hálfu hvers flokks og ágreininginn gera þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu gagnvart hinum sem búa úti á landi af því að þeir vilja minnka vægi landsbyggðarinnar og auka vægi höfuðborgarsvæðisins og þann ágreining leysa menn ekki með því að valta yfir landsbyggðina. Það verður því aðeins hægt að ná niðurstöðu að það verði samkomulag um hana.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. hans mikilvægu svör sem hér hafa komið fram og fagna því að hafist verður handa um starf að þessu mikilvæga máli. Ekki mun af veita því samkomulag þarf að verða um þetta eins og margir hafa látið koma fram í máli sínu og slíkt samkomulag tekur tíma eins og við þekkjum öll. Okkur er það öllum ljóst sem höfum talað hér og þeim sem hafa hlustað að það er ekki tími til þess að fara í djúpa og efnismikla umfjöllun. Menn verða að láta sér nægja fyrirsagnir og samandregin orð. Það sem kom fram í mínu máli voru einmitt aðalatriðin sem snerta þetta mál og þar er því um kjarna málsins að ræða en ekki sleggjudóma og því síður ónot til þeirra sem ég þó virði og þeirra skoðanir allar um rétt sinn hér á þingi og sinna umbjóðenda og sinna kjördæma. Ég tek undir með hv. þm. 5. þm. Vestf., Kristni H. Gunnarssyni. Það er rétt að þingflokkarnir hafa jafnt vægi hér en því miður dugir það ekki eins og ég kom hér að. Við erum hér að ræða um miklu meiri hagsmuni, hagsmuni sem snerta efnahagsmál, samgöngumál og grundvallarréttindi í lýðræðinu. En ég fagna því að hafist verður handa og þessu máli lokið farsællega í góðu samkomulagi á þingi fyrir lok þessa kjörtímabils.

Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur vil ég fullyrða að í nefndarstarfinu á síðasta kjörtímabili var ekki fullreynt og reyndar ekkert komið fram um að það yrði verulegur ágreiningur milli manna. Það sem fundið var að þá og með réttu var að það starf fór of seint af stað og þess vegna gafst ekki tóm til þess, og þar mátti mér um kenna eins og menn vita, að ræða þau mál í botn. Það er því ekkert út í bláinn að það starf haldi áfram og menn taki til þess betri tíma og það hafa menn þegar hafið. Ég er ekki í vafa um að það megi finna sátt milli manna um þessi efni. Ég vil líka fullyrða að þótt menn hafi auðvitað alltaf haft í huga að jafna rétt einstaklinganna til atkvæðagreiðslna í kosningum, þá voru hin stóru og hatrömmu átök flokka á milli í lengstan tíma ekki síst vegna þess að flokkum var mismunað á þeim tíma. Það er ekki vafi í mínum huga. Það var hin flokkspólitíska undirrót. Þessu hefur nú verið bægt á burt og ég held því fram að það þýði að ekki sé hægt með neinum rökum að gera einn flokk í þessum efnum tortryggilegri heldur en annan. Þeir geta allir komið að málinu með jöfnum hætti. Í þriðja lagi vil ég nefna að það eru ýmsir þingmenn, a.m.k. í einum ákveðnum flokki sem bráðlega heldur sitt flokksþing, sem eru ákafir talsmenn þess að Íslendingar gangi í Evrópusambandið. Þessir þingmenn hafa ekki sagt að á vettvangi Evrópuþingsins eigi hver maður í Evrópuríkjunum að hafa áhrif eins atkvæðis. Þar vilja þeir mismunun af einhverjum ástæðum og fjöll og dalir Íslands fái þar að njóta sín.

Herra forseti. Í byrjun árs 1996 komu íslensk stjórnvöld fyrir nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum og svöruðu spurningu nefndarinnar um framkvæmd kvennasáttmála Sameinuðu þjóðanna hér á landi. Í kjölfar heimsóknarinnar kom nefndin athugasemdum og tilmælum á framfæri við íslensk stjórnvöld um aðgerðir í því skyni að tryggja framkvæmd sáttmálans í raun. M.a. kom fram bein tillaga frá nefndinni um það að stjórnvöld stæðu fyrir námskeiðum fyrir dómara um jafnréttismál og mannréttindamál og að auki var lögð áhersla á að stjórnvöld stæðu fyrir upplýsingadreifingu og fræðslu til dómara varðandi sáttmálann. Þann 8. maí sl. spurði ég hæstv. dómsmrh. um það á hvern hátt ráðuneyti hans, sem fer með mannréttindamál, hygðist bregðast við þessari tillögu nefndarinnar og var því þá svarað til að fyrirhugaður væri fundur með fulltrúum félmrn., Dómarafélags og Skrifstofu jafnréttismála um þetta mál. Síðan þá hefur reyndar hæstv. félmrh. gefið sáttmálann út í sérprentun og er nú unnið að því að koma honum á framfæri til dómara en fræðsluna þarf að hefja. Í framhaldi af fyrirspurn minni frá því vor vil ég spyrja hæstv. dómsmrh.: 1. Hvað líður undirbúningi dómsmálaráðuneytisins að jafnréttisfræðslu fyrir dómara, í samræmi við tilmæli nefndar Sameinuðu þjóðanna sem hefur með höndum eftirlit með framkvæmd kvennasáttmála Sameinuðu þjóðanna (samnings um afnám allrar mismununar gagnvart konum)? 2. Hver var niðurstaða fundar sem ráðuneytið hélt með fulltrúum félagsmálaráðuneytisins, Dómarafélagsins og Skrifstofu jafnréttismála í vor? 3. Hefur ráðuneytið í hyggju frekari aðgerðir vegna tillagna nefndarinnar um námskeið fyrir dómara um mannréttindamál og ef svo er, hverjar eru þær?

Herra forseti. Á fundi sem ráðuneytið hélt sl. vor og hér hefur verið vitnað til með fulltrúum félmrn., Dómarafélagsins, Skrifstofu jafnréttismála og Mannréttindaskrifstofu Íslands var rætt um það hvort þörf væri fyrir og áhugi á að efla fræðslu fyrir dómara um samninginn um afnám misréttis gegn konum, svo og mannréttindamál að öðru leyti. Á fundinum kom fram mikill áhugi allra fundarmanna á því að stofna til endurmenntunarnámskeiða fyrir dómara varðandi mannréttindamál almennt og að fræðslu á þessu sviði væri þörf, en fram til þessa hefur slík fræðsla ekki farið fram fyrir dómara sérstaklega. Á slíku námskeiði skyldi kynntur samningur Sameinuðu þjóðanna um afnám misréttis gagnvart konum, svo og efni helstu annarra alþjóðamannréttindasamninga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins sem Ísland er aðili að. Að auki yrði þar veitt fræðsla um hin nýju mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar eftir umfangsmiklar breytingar sem voru gerðar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar með stjórnarskrárlögum nr. 97/1995. Niðurstaða fundarins var að stefna bæri að námskeiðum fyrir dómara um þessi viðfangsefni. Var út frá því gengið að Dómarafélagið annaðist skipulagningu slíks námskeiðs í samráði við dómsmrn. Formaður Dómarafélagsins hefur upplýst mig um að áhugi Dómarafélagsins standi enn til þessa verkefnis. Það leggi mikla áherslu á að hafa frumkvæði í málinu og hafi þegar ákveðið að hefja undirbúning í samvinnu við Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands að slíku námskeiði sem verði í vetur, en tímasetning hefur enn ekki verið endanlega ákveðin.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að fylgja eftir þessu máli og fagna því jafnframt að hæstv. dómsmrh. hefur hreyft málinu á sínu sviði og leitað samstarfs við aðra aðila varðandi það. Það kom fram á fundi sem haldinn var í byrjun desember í fyrra þar sem fulltrúar Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna ræddu um það hvernig ætti að fylgja eftir framkvæmdaáætluninni frá Peking, að í Svíþjóð hefur verið farin sú leið að setja stjórnendur ríkisstofnana, dómara og ríkisstjórnina á námskeið í jafnréttismálum og þessum alþjóðlegu sáttmálum. Það hlýtur að vera öllum augljóst að auðvitað þurfum við að fylgja eftir öllum þessum samþykktum og sáttmálum sem við erum að gerast aðilar að og það er ekki síst þörf á því hvað varðar jafnréttismál því að þar erum við því miður á eftir ýmsum öðrum þjóðum, m.a. Norðurlandaþjóðunum sem við berum okkur nú saman við. Ég vil því bara hvetja hæstv. dómsmrh. til að fylgja þessu enn betur eftir og hann væri nú maður að meiri ef hann byggi til slíkt námskeið fyrir ríkisstjórnina líka.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin og vil endilega nota tækifærið og fagna því líka að það skuli vera fyrirætlanir um það að gera eitthvað í þessum málum. Ekki síst er ég ánægð að heyra að það skuli vera áhugi fyrir hendi hjá Dómarafélaginu, enda virðist vera mikil þörf á því að vel sé tekið á þessum málum, sérstaklega ef maður lítur til þeirra athugasemda sem nefndin gerði varðandi dómarana og dóma sem hér hafa fallið á þessu sviði. Ég vil líka vekja athygli á því að það er verðugt verkefni fyrir ríkisstjórnina í heild að fara ofan í athugasemdirnar sem komu frá nefndinni og þau tilmæli sem þar koma fram og bregðast við þeim. Það eru ýmis önnur heldur en akkúrat þessi. Þar er t.d. lagt til að stjórnvöld geri ráðstafanir til að tryggja að grundvallaratriði sáttmálans séu felld í íslensk lög sem bendir til þess að nefndin telji það ekki enn vera svo að grundvallaratriði sáttmálans séu í íslenskum lögum. En ég fagna því að það skuli eiga að taka á þessum málum sem varða jafnréttisfræðslu fyrir dómara.

Herra forseti. Það var á síðustu dögum 120. löggjafarþings að samþykkt var að afnema svofellda línutvöföldun og flytja hana sem varanlega aflaheimild á fiskveiðiflotann. Þessi breyting var gerð í miklum flýti í tengslum við aðrar óskyldar breytingar í lögum um stjórn fiskveiða og fékk því ekki þá umræðu sem nauðsynleg er. Í þeirri takmörkuðu umræðu sem þá fór fram var varað við afleiðingum þessarar breytingar og neikvæðum áhrifum hennar eins og einnig má sjá í athugasemdum Samtaka fiskvinnslu án útgerða og Landssambands smábátaeigenda um þetta mál. Staðreyndin virðist sú að engin skoðun fór fram á því hvaða áhrif slík breyting gæti haft á hinar ýmsu greinar sjávarútvegs, byggðir landsins né einstaka liði í útflutningi sjávarfangs. Miðað við þau viðbrögð sem komið hafa frá hinum ýmsu stöðum um landið, þá eru allar líkur fyrir því að svartsýnustu spár rætist og línuveiðar landróðrabáta leggist að mestu af og byggðarlög stórskaðist. Máli mínu til stuðnings vil ég vitna hér í fáeina aðila. Í Vestra, blaði Vestfirðinga, segir 22. ágúst sl., með leyfi forseta: ,,Línuútgerðin hefur verið snar þáttur í útgerðarmynstri Vestfirðinga gegnum tíðina. Í vetur óttast menn að línuveiðar leggist að verulegu leyti af, þökk sé afnámi línutvöföldunar. Fyrir útgerðarbæi sem ekki hafa yfir togaraútgerð að ráða getur þetta þýtt nær algeran dauða.`` Í Morgunblaðinu 3. júlí er fyrirsögn sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Afnám línutvöföldunar gæti þýtt 20% aflasamdrátt í Vesturbyggð.`` Í Morgunblaðinu 2. október sl. er upplýst að óvenjumikið sé af línubátum til sölu að sögn Björgvins Ólafssonar hjá BP-skipum og segir hann, með leyfi forseta: ,,Það er óvenjumikið af línuveiðiskipum til sölu núna. Mér telst til að þau séu um 15. Í mörg ár hefur framboð ekki verið svona mikið og það hefur ekki verið svona mikið til sölu af skipum með aflaheimildum eins og búið er að vera núna. Ég tengi þetta línutvöfölduninni sem menn eru búnir að fá upp í hendurnar.`` Í DV 7. sept. er eftirfarandi frétt, með leyfi forseta: ,,Um árabil hefur Magnús Björnsson og fjölskylda verið einn helsti máttarstólpi í atvinnurekstri á Bíldudal og driffjöðrin í rekstri saltfiskvinnslunnar Í nausti. Hann er nú á förum úr plássinu og er að kaupa fiskvinnslufyrirtækið Kögurás í Hafnarfirði, þó ráðgert sé að fyrirtækið á Bíldudal verði áfram í rekstri. Að sögn Viðars Friðrikssonar er meginástæðan dökkt útlit hvað hráefnisöflun varðar eftir að línutvöföldunin var afnumin. Hann segist ekki vita um neinn sem ætlar á línu í vetur utan þá báta sem eru með beitningarvélar um borð. Svona má segja víðar að af landinu eins og á Suðurnesjum.`` Herra forseti. Þetta eru ekki góðar fréttir og varla í þeim anda sem hæstv. sjútvrh. né þeir hv. þingmenn bjuggust við sem samþykktu þessa breytingu. Herra forseti. Í ljósi þessa hef ég lagt fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. sjútvrh.: 1. Hvaða áhrif, jákvæð og neikvæð, telur ráðherra afnám línutvöföldunarinnar hafa? 2. Telur ráðherra ástæðu til að setja vinnuhóp á laggirnar til að meta breytingar sem verða m.a. á þróun byggðar, atvinnu, sjósóknar og ferskfisksútflutnings vegna afnáms línutvöföldunarinnar? 3. Mun ráðherra endurskoða afnám línutvöföldunarinnar eftir reynslu yfirstandandi fiskveiðiárs ef breytingin er talin hafa skaðað þjóðina að mati óvilhallra aðila?

Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um tók Alþingi ákvörðun um það á sl. vori að afnema svonefnda línutvöföldun, en þar var um að ræða millifærslu í fiskveiðistjórnunarkerfinu þar sem bátar og skip á aflahlutdeildarkerfinu létu af hendi nokkrar fiskveiðiheimildir til þess að línuskip gætu stundað veiðar í sóknarmarki. Þau atriði sem lágu helst til grundvallar þegar þessi breyting var gerð miðuðu auðvitað að því að búa til heilsteyptara kerfi án þess að vera að blanda saman margs konar kerfum og þannig að allir byggju við sömu leikreglur og millifærslu af þessu tagi innan kerfisins yrði hætt. Það var auðvitað meginforsenda þeirrar breytingar og hafði lengi verið til umræðu innan sjávarútvegsins þó sitt hafi sýnst hverjum í þessu efni. Annað takmark sem menn settu sér var að auka hagkvæmni í veiðunum því að sóknarmarksveiði með þessum hætti hefur sama ágalla og veiðar í sóknarmarki við aðrar aðstæður. Þær kalla á aukna fjárfestingu og leiða smám saman til þess að veiðarnar verða óhagkvæmar, enda voru menn að ná þessum afla á stöðugt styttri tíma. Þriðja atriðið sem menn nefndu í vor var það að línutvöföldunin hefði áhrif til þess að hækka kvótaverð. Fjórða atriðið laut að því að línutvöföldunin píndi menn til þess að veiða þennan hluta þorskveiðiheimildanna á tiltölulega skömmum tíma. Þeir gætu ekki dreift veiðinni yfir lengri tíma og það gerði það að verkum að menn ættu ekki þorsk út allt fiskveiðiárið sem meðafla á öðrum veiðum og það leiddi til mjög slæmrar umgengni um fiskveiðiauðlindina. Fimmta atriðið voru sjónarmið sem fram komu frá fiskvinnslunni um að það væri mikilvægt fyrir fiskvinnsluna að geta dreift vinnslu á þessum afurðum á lengri tíma. Nú er mjög skammur tími liðinn frá því að þessar breytingar voru gerðar þannig að það er erfitt að leggja dóm á það hvort þessi markmið hafi náðst. Þó sjáum við á því þegar við horfum á hagkvæmnisjónarmiðin að á þessu fiskveiðiári, frá 1. sept. fram til 20. okt., hafa veiðst 2.200 lestir af þorski á línu og það eru 92 bátar sem hafa komið með þennan afla að landi. Í fyrra á sama tíma höfðu veiðst 1.350 lestir og það voru 172 bátar sem komu með þann afla að landi. Núna eru sem sagt nánast helmingi færri bátar að koma með miklu meiri afla að landi. Þetta sýnir glöggt að við erum þarna að ná aukinni hagkvæmni í veiðinni. Línutvöföldunin á verulegan þátt í því þó að þar geti komið fleiri sjónarmið, breytingar á sóknarmunstri smábáta og eins aukinn heildarafli, en hér er um svo afdráttarlausar tölur að ræða að ég held að það sé engum vafa undirorpið að menn hafa þegar séð að þessi breyting skilar meiri hagkvæmni. Við sjáum það á tölum af verði á aflaheimildum, bæði á varanlegum kvóta og leigukvóta, að verðið hefur lækkað mjög verulega, sérstaklega á leigukvótanum. Það er engum vafa undirorpið að línutvöföldunin á verulegan hlut í þeirri breytingu. Það þarf að minni hyggju lengri tíma til þess að meta það hvort þau markmið nást sem að var stefnt, að afnám línutvöföldunar mundi stuðla að betri umgengni með því að menn gætu dreift veiðinni á lengri tíma og eins að því er varðar fiskvinnsluna. Það er þess vegna allt of snemmt að framkvæma athuganir á þessari breytingu, en það kann vel að koma til álita þegar full reynsla er komin að fela Sjávarútvegsstofnun Háskólans eða Háskólanum á Akureyri að gera á þessu könnun. Í þessu efni eins og öðru er mikilvægt að menn læri af reynslunni, en þær vísbendingar sem við höfum af þessari breytingu til þessa benda til þess að menn séu að ná þeim markmiðum sem að var stefnt og að breytingin hafi skilað árangri.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær upplýsingar sem komu fram í svari hæstv. sjútvrh. Það er augljóst að þeim bátum sem stunda þessar veiðar með línu hefur fækkað verulega. Það eru aðallega smábátar sem hafa dottið út. Þegar ákvörðun var tekin um afnám línutvöföldunar var það vegna þess að beitningabátar voru að sölsa undir sig línutvöföldunarkvótann og menn voru sammála um að við svo búið mætti ekki standa. En sá galli fylgir gjöf Njarðar í þessu tilviki að línubeitning í landi mun leggjast af. Ég hef spurst fyrir um það hjá öllum sveitarstjórnarmönnum þar sem línubeitning hefur verið stunduð frá því að tvöföldunaráhrifin voru sett á, hverjar horfur séu með landbeitningu í vetur. Svar allra er á sömu lund: Línubeitning mun nánast afleggjast. Líkur eru til þess að á milli 200--300 beitningarstörf leggist af nú í vetur. Ef svo fer sem horfir, þá er útlitið dapurlegt hjá þeim mönnum sem þessa vinnu hafa stundað. Það eru 120 manns á Vesturlandi, 180 manns á Suðurnesjum og Vestfjörðum. Því vil ég spyrja og ég fékk reyndar svar: Þetta verður endurskoðað, en er varla tímabært.

Virðulegi forseti. Línutvöföldunin gerði á sínum tíma mjög mikið gagn en hins vegar var það þannig að þetta kerfi var smám saman að ganga sér til húðar vegna þess að það var smám saman að nagast utan af því. Vorið 1995 voru eftir um 5.000 tonn úr línutvöföldunarpottinum. Á sl. fiskveiðiári kláraðist línutvöföldunarpotturinn um miðjan febrúar. Ef allt hefði gengið eftir sem horfði, þá stefndi allt í það að línutvöföldunarpotturinn hefði verið búinn, sumir segja um mánaðamótin janúar/febrúar, sumir segja fyrr. Með öðrum orðum lá það fyrir að þessi línutvöföldunaraðferð var alveg hætt að gera þetta gagn. Þess vegna hefði það gerst að smám saman hefði fjarað undan þessum línubátum og þeir hefðu týnt tölunni þannig. Ég held þess vegna að það hafi verið skynsamlegt og rétt að gera það eins og gert var, að skipta línutvöföldunarpottinum að langmestu leyti upp á milli línubátanna og tryggja það að þeir hefðu þannig aflaheimildir til þess að stunda þessa útgerð, enda hefur það komið fram í máli hæstv. sjútvrh. að línuafli hefur á milli áranna aukist og það er auðvitað gríðarlega þýðingarmikið. Mér finnst rétt að minna á það vegna þess að hér talaði hv. þm. Alþfl. áðan að það var talsmaður Alþfl. í sjávarútvegsmálum sem fyrstur manna flutti tillögu um það vorið 1995 að afnema línutvöföldunina.

Herra forseti. Það er enginn vafi á því að afnám línutvöföldunar mun leiða til þess að línuveiðar stórminnka og leggjast jafnvel af og til þess benda auðvitað auglýsingar í blöðunum undanfarið þar sem hver línubáturinn á fætur öðrum er auglýstur til sölu. Ég tel mikinn skaða af því ef þessar veiðar leggjast af því að línufiskurinn er besta hráefnið sem berst á land auk þess sem veiðarnar eru mjög atvinnuskapandi. Línutvöföldunarkerfið var að bresta eins og hér var bent á vegna stöðugrar fjölgunar stórra beitningavélabáta og á síðasta fiskveiðiári var línutvöföldunarkvótinn uppveiddur hálfum mánuði áður en tvöföldunartímabilinu lauk. Ég benti á það hér á þingi fyrir líklega 2--3 árum að það þyrfti að stöðva fjölgun línuskipanna, loka þessum potti eins og gert er um margar aðrar veiðar eins og humar, rækju, loðnu og fleira þannig að ekki fjölgaði endalaust og þetta kerfi brysti. Það var því miður ekki gert og ég tel að það hafi verið mistök. En fyrst það var ekki gert, þá held ég að það hafi verið augljóst að þessar veiðar mundu líða undir lok. Ég held að það verði ekki aftur snúið. Það er búið að úthluta til manna og báta þeim kvóta sem var til skiptanna. Menn fengu margir lottóvinning við það og eru sumir byrjaðir að braska með þessa lottóvinninga sína og búnir að selja þá þannig að þeir verða ekki aftur teknir. Ég var alltaf talsmaður línutvöföldunar og tel mikla eftirsjá að henni.

Herra forseti. Það hefur borið nokkuð á því að undanförnu að ýmsir aðilar hafa gert sig seka um það frumhlaup að fullyrða að nú væri línuútgerð að hverfa á Íslandi og mundi hætta. Staðreyndirnar segja allt annað. Við erum búnir með einn mánuð af þessu fiskveiðiári, það liggja fyrir tölur Fiskifélagsins um það og þær sýna allt annað. Þær sýna aukningu línuveiða. Heildaraflinn á línu sem landað var í septembermánuði eru 3.636 tonn en voru 3.200 tonn árið áður. Mesta aukningin er einmitt í kjördæmi fyrirspyrjanda, en þar var landað rúmum 1.000 tonnum í haust en aðeins 377 tonnum árið áður. Þannig að ég held að menn geri rétt í því að bíða og sjá hvort þetta verður svona eða ekki. Menn ætluðu að línuveiðar mundu jafnast, mundu minnka yfir skammdegið en dreifast yfir stærri hluta ársins til hagsbóta fyrir alla. Þær tölur sem við höfum um þetta benda til þess að svo verði, ekki öfugt. Þess vegna eiga menn að sleppa því að fullyrða þvert ofan í það sem tölurnar sýna.

Herra forseti. Þetta eru skemmtileg orðaskipti aðallega flokksbræðra og hæstv. sjútvrh. Ég var í þeim hópi sem hafði miklar efasemdir um þá aðgerð að afnema línutvöföldun og þó kannski einkum og sérstaklega hvernig að því var farið. Það er alveg ljóst að þau skip sem mest höfðu tekið til sín úr þessum potti síðustu árin, útileguskip með beitningarvélar, fengu ríflegan hlut en hefðbundin landróðra- eða landbeitningarlínuútgerð rýran hlut og það verður væntanlega hún sem fer ferst út úr þessu með tilheyrandi áhrifum á atvinnulífið. Ég held að það sé engin reynsla komin á það hvernig þetta virkar fyrr en skammdegismánuðirnir ganga í garð. Línutvöföldunin var ekki síst mikilvæg vegna þess að hún jók hráefnisframboð á vetrarmánuðum þegar ella er hætta á því að lítið verði um hráefni. Það er heldur ekki rétt að dæma þetta fyrirkomulag út frá því ástandi sem ríkti síðustu einn til tvo vetur þegar allir bjuggust við því að línutvöföldunarreynslan yrði færð inn í kvóta og það ríkti þar af leiðandi kapphlaup um að ná sem stærstum hlut. Auðvitað hefði verið hægt að gera breytingar á þessu kerfi þannig að það hefði áfram þjónað upphaflegum tilgangi sínum, þeim að styrkja línuútgerð og atvinnu í landi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir hans svör og hv. þingmönnum fyrir þeirra þátttöku í þessu sérstaka máli. Það kom fram hjá hæstv. sjútvrh. að hann taldi að þessi aðgerð ein og sér hefði haft áhrif á leigukvótaverð og verð á aflaheimildum vegna þess að kerfin væru einfaldari og gegnsærri með þessu móti. Það er samt staðreynd, þó svo að þessu sé haldið fram af hæstv. sjútvrh., að kvótaverð hækkaði upp í 700 kr. og hefur aldrei verið hærra en einmitt nú. Leigukvótaverð hefur reyndar lækkað niður í 67 kr. eins og það er í dag og er samt allt of hátt. Það hefur farið upp í 95 kr. eða svo. Það er aftur á móti ljóst að leigukvótaverð mun hækka mjög verulega í desember og þá fyrst og fremst vegna þess að útgerðir munu kaupa sér leigukvóta fyrir næsta almanaksár til þess að ná inn kostnaði til að mæta hagnaði fyrirtækja í sjávarútvegi á yfirstandandi ári þannig. Ég held þess vegna að menn geti ekki hlakkað yfir því að þetta ofurháa kvótaverð sé á einhverri niðurleið vegna þessara aðgerða. Það er mikill misskilningur. Því miður virðist það vera svo að þessi aðgerð verði ekki tekin til baka og að sjálfsögðu er búið að ganga frá því með lögmætum hætti hvernig þetta verður. En ég tel þó að með auknum aflaheimildum á næsta fiskveiðiári ætti að vera möguleiki á að taka upp að nýju svipað fyrirkomulag, þó breytt á þann hátt að það sé hugsað fyrir landróðraskip og fiskvinnslur í landi en ekki fullvinnsluskip eða línuveiðiskip sem eru í útilegum. Það er með ýmsu móti hægt að lagfæra þetta kerfi þannig að það þjóni þjóðinni sem best.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessar umræður. Hv. 4. þm. Norðurl. e. komst alveg réttilega að orði með að segja að línutvöföldunin fól í sér styrk til línuútgerðarinnar. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að hafa almennar reglur og á þeim grundvelli eigi að koma í ljós hvaða útgerð er hagkvæmust því að það er mikið keppikefli fyrir þjóðina og atvinnugreinina að við högum leikreglunum á þann veg að menn geti náð fiskinum með sem hagkvæmustum hætti. Auðvitað er það ekki svo þó að breyting af þessu tagi hafi einhverja röskun í för með sér að við séum að veiða minni fisk. Það kemur sami fiskur að landi. Spurningin er bara: Náum við honum á hagkvæmari hátt? Þessar fyrstu tölur sem við höfum í höndunum benda til þess þar sem við erum að stórauka línuveiðarnar á fyrstu vikum þessa fiskveiðiárs með miklu færri bátum, helmingi færri bátum. Það bendir til þess að við erum að ná þeim árangri að gera þetta með aukinni hagkvæmni. Ég held að það hafi öllum verið ljóst að línutvöföldunin hafði áhrif á hátt leiguverð á aflaheimildum og það kom þess vegna ekki á óvart að í upphafi þessa fiskveiðiárs skyldi verð á leiguheimildum lækka. Það var reyndar eitt af markmiðunum með þessari aðgerð. Það er líka skynsamlegast að haga fiskveiðistjórnuninni þannig að bæði þeir sem gera út og eru að vinna fiskinn geti ráðið því nokkuð sjálfir hvenær þeir sækja sjóinn og hvernig þeir skipuleggja sínar veiðar en stjórnvöld séu ekki að skammta þeim að ef þeir veiði svona þá megi þeir taka meira á þessum tíma en minna á öðrum tíma. Svona miðstýring af hálfu stjórnvalda er óæskileg fyrir atvinnugreinina. Þess vegna var það mikilvægt skref sem Alþingi steig á liðnu vori að afnema þessa línutvöföldun. En það er sjálfsagt mál að fylgjast með þessari þróun og sjá hvernig okkur tekst að ná þeim markmiðum sem sett voru þegar nægjanlegur tími er kominn til þess að raunveruleg reynsla fáist.

Virðulegi forseti. Fyrir um áratug eða þar um bil fóru fram miklar umræður um hugsanlega endurnýjun á ratsjárkerfi varnarliðsins og uppsetningu tveggja nýrra ratsjárstöðva á Norðvesturlandi og Norðausturlandi. Þessar umræður urðu á köflum mjög heitar og stríðar og spönnuðu nýtt svið og blönduðust m.a. inn í þær umræður sem þá fóru fram um varnar- og öryggismál vestrænna lýðræðisþjóða. Í tengslum við þessa umræðu kom fram að í skýrslu sem varnarmáladeild utanrrn. eða sérstök ratsjárnefnd sem starfaði á vegum hennar, gaf út, var velt upp hugmynd um að settar yrðu upp sérstakar skiparatsjár, sem svo voru kallaðar, í tengslum við ratsjárstöðvarnar á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli. Í þessari skýrslu sem ég nefndi var velt upp ýmsum kostum og flötum sem að þessu máli sneru og rætt um hvaða notagildi mætti hafa af þessum skiparatsjám. Niðurstaða þessarar skýrslu var sú að upplýsingar frá skiparatsjám á stöðvum norðvestanlands, þ.e. á Bolafjalli og norðaustanlands, þ.e. á Gunnólfsvíkurfjalli, mætti nota m.a á eftirfarandi hátt: Til öryggiseftirlits með skipum af öllum gerðum. Til eftirlits með fiskveiðum. Til að fylgjast með veðri og jafnvel til að greina hafís. Síðan var farið yfir þetta nokkrum orðum og niðurstaða af vangaveltum höfunda skýrslunnar var, með leyfi virðulegs forseta: ,,Sérstökum skiparatsjám yrði komið fyrir á þeim stöðum sem rætt hefur verið um að reisa ratsjárstöðvarnar til eftirlits með flugumferð umhverfis landið. Þessar stöðvar gætu greint skip í allt að 56 sjómílna fjarlægð frá Stigahlíð, 34 sjómílna fjarlægð frá Hrollaugsstaðafjalli og 59 sjómílna fjarlægð frá Gunnólfsvíkurfjalli. Upplýsingar frá þessum ratsjám kæmu einkum að gagni við öryggiseftirlit með skipaumferð á þessum svæðum. Upplýsingar frá stöðvunum kæmu einnig að gagni við stjórn leitar- og björgunaraðgerða á lofti og legi. Er ljóst að nota má slíkar ratsjár til að fylgjast með úrkomu og jafnvel hafís á þeim svæðum sem ratsjáin nær til. Þessi atriði eru þó hátæknilegri útfærsla á búnaði skiptaeftirlitsratsjárinnar og þeim aðferðum sem beitt yrði við að vinna úr upplýsingum frá henni.`` Af þessu má sjá að margvísleg not gætu verið af skiparatsjá þessari og í máli hæstv. þáv. utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, þegar ég tók þetta upp í fyrirspurn 25. október 1993, kom fram að uppsetning skiparatsjánna hefði á sínum tíma verið samþykkt af hermálayfirvöldum Atlantshafsbandalagsins sem hluti af endurnýjun ratsjárkerfisins á Íslandi og að sú ákvörðun standi enn, en hafi hins vegar dregist vegna þess að skort hafi fjármagn. Hæstv. ráðherra sagði síðan: ,,Nú eru líkur á því að úr þessum vanda rætist að nokkru á næstunni.`` Því hef ég leyft mér að spyrja hæstv. utanrrh.: ,,Er uppsetningu skiparatsjáa í tengslum við ratsjárstöðvarnar á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli lokið?``

Herra forseti. Með orðsendingu dagsettri 25. mars 1985 frá sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi til Geirs Hallgrímssonar, þáv. utanrrh., óskaði Bandaríkjastjórn formlega eftir samþykki ríkisstjórnar Íslands fyrir áformum Atlantshafsbandalagsins um endurnýjun ratsjárstöðvakerfisins á Íslandi með það fyrir augum að treysta loftvarnir landsins. Á þessum tíma voru einungis tvær ratsjárstöðvar starfræktar á Íslandi, stöðin á Stokksnesi við Hornafjörð og stöðin á Sandgerðisheiði sem gengur undir nafninu Rockville. Þessar stöðvar gátu með engu móti fylgst með flugumferð fyrir norðanverðu landinu. Í stað þess gerðu Atlantshafsbandalagið og bandaríski flugherinn út sérstakar ratsjárflugvélar, svonefndar AWACS-vélar, sem stöðugt voru á flugi yfir Íslandi. Í kjölfar samþykktar ríkisstjórnar Íslands vorið 1985 um endurnýjun ratsjárstöðvanna fjármagnaði Mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins byggingu fjögurra nýrra stöðva, á Sandgerðisheiði, á Bolafjalli við Bolungarvík, á Gunnólfsvíkurfjalli á Langanesi og á Stokksnesi. Rekstur þessara ratsjárstöðva er kostaður af bandaríska flughernum en rekstur þeirra annast Ratsjárstofnun. Viðhald og framkvæmdir við þær eru hins vegar fjármagnaðar af Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins þar sem stöðvarnar eru hluti af varnarviðbúnaðarkerfi bandalagsins. Í áðurnefndri orðsendingu sendiherra Bandaríkjanna til utanrrh. var jafnframt tekið fram að Bandaríkjastjórn mun í kjölfar byggingu ratsjárstöðvanna sjá um að sett verði upp siglingaratsjá við norðurstöðvarnar, þ.e. á Bolafjalli og á Gunnólfsvíkurfjalli. Tekið var fram í orðsendingu sendiherrans að uppsetning siglingaratsjárinnar yrði viðbót við ratsjárstöðvaframkvæmdir Atlantshafsbandalagsins. Siglingaratsjá þessi er sérstakt tæki til að fylgjast með umferð sæfarenda og dregur um 70 sjómílur frá landi. Af þessari framkvæmd hefur ekki orðið enn. Byggingu ratsjárstöðvanna lauk og þær tóku til starfa á árunum 1992 og 1993. Ratstjárstöðvaverkefninu verður þó ekki lokið að fullu fyrr en sérstök hugbúnaðarstöð tekur til starfa á Keflavíkurflugvelli um mitt næsta ár. Þegar Bandaríkjastjórn sóttist eftir fjármögnun fyrir siglingaratsjánum árið 1992 í Mannvirkjasjóð NATO var kalda stríðinu lokið. Sovétríkin höfðu liðast sundur og ný heimsmynd blasti við. Siglingaratsjá var þá ekki lengur talinn hluti af nauðsynlegum varnarviðbúnaði á Íslandi og fjármögnun til framkvæmdarinnar hefur ekki fengist úr Mannvirkjasjóðnum af þeim sökum. Bandaríkjastjórn hefur fyrir beiðni íslenskra stjórnvalda sótt ítrekað um fjármagn til framkvæmdarinnar en framganga málsins hefur strandað á neikvæðri afstöðu ákveðinna aðildarríkja að Mannvirkjasjóðnum. Íslensk stjórnvöld telja að máli þessu sé ekki lokið og verður reynt áfram til þrautar að fá samþykki Mannvirkjasjóðsins fyrir framkvæmdinni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir greinargóð svör, en um leið verð ég auðvitað að láta í ljósi mikil vonbrigði með það að ekki skuli hafa fengist fjármagn til að ljúka þessari framkvæmd. Sannleikurinn er sá, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að uppsetning skiparatsjánna var hugsuð sem hluti af þessari miklu mannvirkjagerð og ég lít þannig á að meðan þessu er ekki lokið að fullu, sé ekki búið að uppfylla það að koma upp þessu ratsjárkerfi við norðanvert landið. Við skulum ekki gleyma því að þegar þessar umræður fóru fram, voru þær á margan hátt bæði mjög harðar og sársaukafullar og það fór ekkert á milli mála hvaða fyrirheit voru gefin á þessum tíma. Í mínum huga réði það að vísu ekki úrslitum hvort skiparatsjárnar kæmu eða ekki. En það var alveg ljóst mál að þegar þessi ákvörðun var tekin, þá var hún tekin í heild sinni. Þess vegna eru það auðvitað á vissan hátt brigð af hálfu Atlantshafsbandalagsins, Mannvirkjasjóðsins, og eftir atvikum stjórnvalda í Bandaríkjunum ef ekki er efnt að koma upp þessum skiparatsjám. Ég veit að íslensk stjórnvöld hafa reynt að fylgja þessu eftir eins og mögulega hefur verið kostur á og það er enginn að efast um vilja núv. eða hæstv. fyrrv. utanrrh. En það breytir ekki því að ekki er búið að ljúka því sem ætlunin var að ljúka og þau fyrirheit sem gefin voru fyrir tíu árum hafa ekki verið efnd og það er mjög þýðingarmikið. Það er mjög leitt til þess að vita að vinaríki okkar skuli hafa staðið þannig að málum að ljúka ekki þessari uppsetningu á svo mikilvægu mannvirki sem þarna er. Nú getur vel verið að hægt sé að finna á þessu einfaldari og betri lausnir en ætlunin var í upphafi og þá verður auðvitað að leita þeirra leiða. En það breytir því ekki að við Íslendingar verðum, eins og hæstv. utanrrh. sagði áðan, að halda þessu máli áfram uns við ljúkum því þar sem því er óneitanlega ekki lokið.

Herra forseti. Eins og áður hefur komið fram, höfum við í utnrrn. haldið þessu máli vakandi og munum halda því vakandi. Það verður hins vegar ekki komist hjá því að breyttar aðstæður á hverjum tíma leiða til breytts mats á stöðunni sem er það sem hefur gerst hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. En það er rétt að þegar þessi ákvörðun var tekin lágu fyrir skýrar yfirlýsingar um að þetta yrði gert. Hins vegar var ekki sótt eftir fjármögnun fyrir þessum tiltekna hluta verksins fyrr en árið 1992 og í ljósi þeirra aðstæðna sem þá voru upp komnar, taldi Mannvirkjasjóðurinn önnur verkefni brýnni en að fjármagna þetta verkefni. Við munum áfram sækja á um að þetta verði framkvæmt og ég vonast eftir því að það muni takast. Við skulum hins vegar gera okkur grein fyrir því að með þeirri stækkun sem nú er fyrirhuguð á Atlantshafsbandalaginu, er ljóst að mörg verkefni bíða víða í Evrópu og þess vegna verður sótt hart á um ýmsar framkvæmdir úr þessum sjóði. Það er jafnframt rétt að taka fram að Ísland á ekki formlega aðild að Mannvirkjasjóðnum. Það var ekki gengið til samstarfs í þeim sjóði í upphafi og fyrir nokkrum árum þegar það mál var endurskoðað var ákveðið að gera það ekki. En það er vissulega til athugunar og ætti að vera til athugunar á hverjum tíma og það er verið að fara yfir það í utanrrn. hvort Ísland eigi ekki að taka þátt í starfsemi þessa sjóðs með formlegum hætti. Það þýðir þá að við þurfum jafnframt að láta nokkuð af mörkum til starfseminnar.

Virðulegi forseti. Með tilurð breyttra laga um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga í kringum árið 1990 þar sem rekstur heilsugæslunnar, og þar með sjúkraflutningar færðist yfir á hendur ríkisvaldsins, var gripið til þess ráðs þar sem öflug slökkvilið voru til staðar að gerðir voru samningar milli ríkisvaldsins og viðkomandi sveitarfélaga svo sem í Hafnarfirði, Reykjavík, Akureyri og á Suðurnesjum, um framkvæmd þessara sjúkraflutninga. Þeir samningar hafa verið í gildi fram undir það síðasta. Eðli máls samkvæmt hlýtur það að vera skynsamleg ráðstöfun að samhæfa og samnýta öflug slökkvilið og sjúkraflutninga og hafa þau mál gengið býsna vel fram og þjónustan verið með miklum ágætum. Nú hafa hins vegar borist tíðindi þess efnis að hæstv. heilbrrh. og ráðuneyti hans hafi sagt upp þessum samningum, a.m.k. hér á höfuðborgarsvæðinu og á Stór-Hafnarfjarðarsvæðinu þ.e. upptökusvæði Hafnarfjarðarumdæmis, Bessastaðahreppi og Garðabæ. Það ríkir fullkomin óvissa um framtíð þessara mála og þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. heilbrrh.: Hvers vegna hefur samningum um sjúkraflutninga við Reykjavíkurborg annars vegar og Hafnarfjarðarbæ hins vegar verið sagt upp? Og í öðru lagi: Telur ráðherra að núverandi samhæfing slökkvistarfs og sjúkraflutninga í þessum sveitarfélögum, og raunar fleirum, sé óheppileg? Og í þriðja lagi: Áformar ráðherra að bjóða út þjónustu sjúkraflutninga á upptökusvæðum Reykjavíkurborgar og Hafnarfjarðarbæjar? Ef svo er, verður útboðið opið? Eða með öðrum orðum: Hvernig verður að því útboði staðið? Mér er vissulega kunnugt um það að viðræður hafa átt sér stað milli forsvarsmanna þessara sveitarfélaga og heilbrrn. um það hvernig megi standa að þessum málum og þar er auðvitað, eins og fyrri daginn, verið að prútta um peninga. En ég vil jafnframt láta þess getið að nú þegar liggur fyrir áframhaldandi vilji Rauða krossins í þessum sveitarfélögum báðum um að sjá um fjármögnun og fyrirkomulag bílamálanna eins og verið hefur þannig að engar breytingar eru þar. Hafnarfjarðarbær til að mynda hefur lagt á það áherslu að hann vilji áframhaldandi samvinnu á þeim grundvelli sem verið hefur á umliðnum fimm árum og leggur þunga áherslu á að svo verði. Ég vænti þess að ráðherra geti svarað mér þessum spurningum og upplýst þingheim um stöðu þessara mála að öðru leyti.

Virðulegi forseti. Við fyrstu spurningunni er þetta svar: Meginástæða fyrir því að samningum um sjúkraflutninga var sagt upp var sú að úttekt óháðs aðila sýndi að unnt væri að fá fram talsvert hagræði með sameiningu þjónustunnar og að ríkið nyti ekki sem skyldi hagræðis af samstarfi við sveitarfélögin sem fæst með samrekstri sjúkraflutninga og slökkviliðs. Markmið samstarfs sem þessa hlýtur að vera að tryggja örugga þjónustu en jafnframt þurfa báðir aðilar að hafa hag af samstarfinu. Tilkoma Neyðarlínunnar hlýtur einnig að hafa áhrif á samning aðilanna þar sem neyðarsímsvörun er samræmd og því lækkar kostnaður við Slökkvilið Reykjavíkur. Fyrirkomulag sjúkraflutninga er mismunandi um landið og eru þeir aðallega í höndum heilsugæslustöðva, rauðakrossdeilda, lögreglu eða slökkviliða eða í samvinnu heilsugæslustöðva og Rauða krossins. Árið 1992 var nefnd falið að kanna tilhögun sjúkraflutninga og gera tillögur þar um enda lá fyrir að kostnaður við þjónustuna fór vaxandi. Nefndin skilaði bráðabirgða\-áliti árið 1994. Nefndin lagði til að hafnar yrðu viðræður við Rauða kross Íslands um að taka að sér alla sjúkraflutninga í landinu en óformlegt tilboð Rauða krossins var talsvert hærra en ráðuneytið taldi sér fært að greiða fyrir flutningana. Nefndin yfirfór tilboðið og var síðan óháðri verkfræðistofu falið að gera verklýsingu yfir sjúkraflutninga. Í skýrslu verkfræðistofunnar kom fram að ná mætti verulegri hagræðingu í sjúkraflutningum á höfuðborgarsvæðinu með samvinnu og sameiningu þjónustunnar á svæðinu. Samningum við Reykjavíkurborg og Hafnarfjarðarbæ var sagt upp í lok árs 1994 og mitt ár 1995 en voru endurnýjaðir í árslok 1995 til eins árs. Jafnframt var Rauða krossinum tilkynnt að ekki væri unnt að ganga til samninga um sjúkraflutninga á landinu öllu að svo stöddu. Sjúkraflutningaráði var falið að vinna að því að skilgreina betur kröfur varðandi sjúkraflutninga, fjölda, staðsetningu bíla, búnaðar og viðbragðsflýti og menntun sjúkraflutningamanna og liggur skýrsla fyrir um það og reyndar búið að gera samning um menntun sjúkraflutningamanna. Ráðið leggur til að sjúkraflutningar á höfuðborgarsvæðini verði sameinaðir undir eina stjórn og er unnið að því. Önnur spurning hv. fyrirspyrjanda var: Telur ráðherra að núverandi samhæfing slökkvistarfs og sjúkraflutninga í þessum sveitarfélögum sé óheppileg? Nei, það tel ég ekki þótt fleiri leiðir komi til greina. Sjúkraflutningar á Stór-Reykjavíkursvæðinu eru að jafnaði tæplega 40 á dag, útköll slökkviliðs eru verulega færri. Með samrekstri sjúkraflutninga og slökkviliðs er unnt að halda uppi mun öflugri og öruggari slökkviliðsþjónustu en ella og kostnaður er minni. Nú nýtur ríkið enn að óverulegu leyti hagnaðarins af þessum samrekstri. Sjúkraflutningar geta fallið vel að starfsemi þar sem vakt er allan sólarhringinn, samanber starfsemi slökkviliða. Sjúkraflutningar geta einnig fallið vel að starfsemi lögreglu eins og þegar hefur sýnt sig því lögregla annast sjúkraflutninga víða. Aðalkosturinn við að reka saman lögreglu og sjúkraflutninga er sá að ríkið sjálft nýtur þess ávinnings sem hlýst af samrekstri sjúkraflutninga með annarri starfsemi sem ríkið greiðir. Þriðja spurning hv. fyrirspyrjanda er hvort ráðherra áformi að bjóða út þjónustu sjúkraflutninga á upptökusvæðum Reykjavíkurborgar og Hafnarfjarðarbæjar. Ef svo er, hvort útboðið verði opið. Á grundvelli skýrslu sjúkraflutningaráðs hefur verið unnin kröfu- og útboðslýsing fyrir sjúkraflutninga á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Í fyrsta sinn hafa því verið skilgreindar frambærilegar kröfur til sjúkraflutninga á höfuðborgarsvæðinu sem munu leiða til stórbættrar þjónustu við íbúa þessa svæðis. Í kröfu- og útboðslýsingunni er gengið út frá því að sjúkraflutningar á Stór-Reykjavíkursvæðinu lúti einni stjórnstöð og þjónustusvæðið verði eitt. Tekið skal fram að fjármögnun og rekstur sjúkrabifreiðanna sjálfra er ekki hluti þessara lýsinga. Á grundvelli fyrirliggjandi kröfu- og útboðslýsingar eru hafnar viðræður við Reykjavíkurborg og Hafnarfjarðarbæ um að koma sameiginlega að samningi um sjúkraflutninga á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Takist samningaviðræður við Reykjavíkurborg og Hafnarfjarðarbæ ekki á næstu vikum kemur til greina að kanna þá möguleika að fela öðrum aðilum að annast flutninga eða bjóða þá út. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvort útboð verður opið eða lokað ef til þess kemur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Þau voru eins og vænta mátti tiltölulega almenns eðlis. Ég held að það sé hins vegar full ástæða til þess að undirstrika það hér að rekstur slökkviliða er á hendi sveitarfélaganna og hæstv. ráðuneyti heilbrigðismála hefur ekkert með þau að gera. Þannig birtist þetta mál eilítið með þeim hætti að hæstv. ráðuneyti heilbrigðismála er að setja slökkvilið þessara sveitarfélaga upp við vegg og segja sem svo: Ef þið lækkið ekki þær tölur sem eru í núgildandi samningum um sjúkraflutningana, sem núna eru samtals á höfuðborgarsvæðinu öllu og þar með töldum Hafnarfirði 140 millj. kr., þá bjóðum við þetta út, þá tökum við þetta af ykkur. Og það hefur veruleg áhrif á rekstur slökkviliðanna. Það gefur auga leið eins og hæstv. ráðherra réttilega kom hér inn á og er að finna í fyrirspurn minni. Það sér hver heilvita maður að skynsamlegast er auðvitað að þessi tvö þjónustufyrirtæki, rekstur slökkviliða og sjúkraflutninga, og hæstv. ráðherra komst ágætlega að orði í svari sínu hér áðan um hagræði af því. Allar hugmyndir um að fara aðrar leiðir í því sambandi eru því glapræði og ég vara mjög eindregið við slíkum hugmyndum. Ég vara einnig við því að hæstv. ráðuneyti stilli sveitarfélögum upp við vegg með þessum hætti. Það á vitaskuld að ná samningum um áframhaldandi fyrirkomulag þessara mála sem hefur gengið býsna vel. Þjónustan hefur verið gegnum heilt örugg og trygg, tiltölulega ódýr þó ævinlega megi þar betur gera og stundum er nú ástæða til þess að láta kyrrt liggja þegar hlutir eru í þokkalegu lagi þannig að ég bið hæstv. ráðherra að fara sér hægt í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég og fyrirspyrjandi erum tiltölulega sammála í þessu máli. Það er hagræði í því að samreka slökkvilið og sjúkraflutninga en það er eðlilegt að ríkið njóti hagræðisins engu síður en sveitarfélögin og það er ekki verið að stilla neinum upp við vegg heldur eru þetta eðlilegar samningaviðræður sem eru í gangi hjá sveitarfélögunum.

Virðulegi forseti. Fyrir einhverjum vikum síðan átti ég orðastað við hæstv. heilbrrh. í óundirbúnum fyrirspurnum um þau mál sem ég hef gert formlega fyrirspurn um, á þskj. 78. Þar spyr ég: 1. Hvers vegna er engin virk læknavakt í Hafnarfirði frá kl. 12 á miðnætti til kl. 8 að morgni eins og verið hefur um langt árabil? 2. Hvert eiga 25 þús. íbúar Hafnarfjarðar, Garðabæjar og Bessastaðahrepps að snúa sér þurfi þeir læknisaðstoð í heimahúsi að næturlagi? 3. Hvað hyggst ráðherra gera til að bæta úr því ófremdarástandi sem í þessum málum ríkir? Í samtali okkar hæstv. ráðherra fyrir einhverjum vikum svaraði hann því til að íbúar í þessum sveitarfélögum gætu hringt á St. Jósefsspítala, þar væru læknar til staðar. Ég sagði í þeim umræðum að það væri misskilningur af hálfu ráðherra. Og það hefur komið á daginn, eftir frekari eftirgrennslan af minni hálfu, að sú er raunin. St. Jósefsspítali hefur engum skyldum að gegna í þessu sambandi og raunar engin sjúkrastofnun í Hafnarfirði þegar kemur að næturvakt lækna í Hafnarfjarðarumdæmi. Hér er auðvitað um mikið alvörumál að ræða. Allt óöryggi og öll óvissa á þessum vettvangi er auðvitað óþolandi. Þarna er um að ræða vitjanir í þúsundatali á ári hverju. Ég gerði mér það til gamans, en auðvitað með fullri alvöru, nú í dag að hringja á Slökkvistöðina í Hafnarfirði, sem hefur fram undir það síðasta verið vettvangur næturlæknis og slökkviliðsmenn verið þar til svara, og spurði hvaða svör íbúi í þessum sveitarfélögum, einn af 25.000, fengi ef hann hringdi á slökkvistöðina og bæði um lækni vegna veiks barns. Varðstjóri í slökkviliðinu svaraði því til að það einasta sem hann gæti sagt væri: Hringdu á Ríkisspítalana eða barnadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Hvaða svör fá foreldrar veiks barns í Hafnarfirði þar inn frá? Jú, komdu með barnið. Með öðrum orðum, það er ekki einn einasti læknir á þessum tíma sólarhringsins sem sinnir húsvitjunum. Hafnfirðingar, Garðbæingar og Bessastaðahreppsbúar eiga þess ekki kost eins og íbúar á Reykjavíkursvæðinu að fá lækni í húsvitjun að næturþeli. Þetta er auðvitað gersamlega óþolandi og ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi nú þegar gripið í taumana frá því við áttum samtal um þetta síðast. Ef svo er ekki, þá spyr ég: Til hvaða ráðstafana verður gripið til að bægja þessu ófremdarástandi frá nú þegar?

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá fyrirspyrjanda að nú er ekki læknavakt eða staðarvakt svokölluð á vegum heilsugæslunnar í Hafnarfirði frá kl. 12 á miðnætti til 8 að morgni. Staðarvakt er á umræddu svæði til kl. 12 á miðnætti og eiga læknarnir sér samastað á slökkvistöðinni í Hafnarfirði eins og verið hefur um árabil. Hins vegar eru þeir á gæsluvakt frá miðnætti til morguns sem þýðir að þeir sinna upplýsingagjöf og ráðgjöf m.a. í síma og eru tilbúnir í útköll og að koma tafarlaust á vettvang í bráðaútköllum. Það fyrirkomulag er til bráðabirgða og komið á af læknunum sjálfum. Þetta byggist á mati læknanna á þörf fyrir vaktþjónustu, en jafnframt þeirri staðreynd að sífellt er orðið erfiðara að manna staðarvakt allan sólarhringinn. Frá 1. maí sl. var síðan komið á þeirri viðbótaröryggisþjónustu að neyðarbíllinn í Reykjavík sinnir þessu svæði líka og er því ekki þörf á sérstakri læknamönnun á sjúkrabifreið í Hafnarfirði líka. Þetta fyrirkomulag fullnægir öryggisþörfum að mati læknanna sjálfra. Með hliðsjón af þessari stöðu tel ég að skoða verði hvort þetta þjónustusvæði geti sameinast höfuðborgarsvæðinu á einhvern hátt, ekki síst þegar haft er í huga að í undirbúningi er nýr samningur um sjúkraflutninga. Í framhaldi af kjarasamningum ríkisins við læknana frá 11. sept. sl. er ráðuneytið að ganga frá endanlegri ákvörðun um vaktafyrirkomulag í samráði við stjórn heilsugæslustöðvarinnar og héraðslækni og verður gengið frá því nú á næstu dögum. Virðulegi forseti. Önnur spurning hv. fyrirspyrjanda er: ,,Hvert eiga 25 þús. íbúar Hafnarfjarðarbæjar, Garðabæjar og Bessastaðahrepps að snúa sér þurfi þeir læknisaðstoð í heimahúsi að næturlagi.`` Það hefur engin breyting orðið á boðleiðum hjá íbúum þessa svæðis. Þeir hringja nú sem fyrr í vakthafandi lækni eða í Neyðarlínuna. Þriðja spurning hv. fyrirspyrjanda er: ,,Hvað hyggst ráðherra gera til að bæta úr því ófremdarástandi sem í þessum málum ríkir?`` Það er rangt hjá hv. fyrirspyrjanda að um ófremdarástand sé að ræða og fullyrðing um ófremdarástand á ekki við nein rök að styðjast. Það kemur fram í svari við 1. lið fyrirspurnarinnar hvað er á döfinni og við hverju er að búast hvað varðar vaktþjónustu lækna og sjúkraflutninga á þessu þjónustusvæði. Þar kemur einnig fram að þetta skipulag sem nú ríkir er skipulagt af læknum svæðisins, þar með talið héraðslækni, með tilliti til þarfa íbúanna og er fyllilega forsvaranlegt fyrirkomulag. Öryggi íbúa þessa svæðis er tryggt að mati þeirra sem best þekkja. Varðandi það sem kom fram í máli hv. þm. áðan um St. Jósefsspítala, þá veit ég vel að þeir svara ekki kalli út í bæ, þeir fara ekki í læknisvitjun út í bæ. En það er læknavakt allan sólarhringinn á St. Jósefsspítala.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. málshefjanda og þakka honum fyrir þessa umræðu í dag. Mér finnst þær lýsingar, sem hæstv. heilbrrh. hefur gefið á ástandinu, ekki passa alls kostar við þær upplýsingar sem við, íbúar á þessu svæði, höfum. Ef þær eru réttar og að þetta sé fullkomlega ásættanlegt ástand hlyti svipað ástand að vera ásættanlegt annars staðar á höfuðborgarsvæðinu og ætti þar með að geta leitt til sparnaðar í heilbrigðiskerfinu. Ég hins vegar trúi því ekki. Og ég trúi hreinlega ekki öðru en hæstv. heilbrrh. geri þær ráðstafanir sem þarf til þess að koma þessu máli í fyrra horf.

Virðulegi forseti. Ég er ákaflega ósáttur með svör hæstv. ráðherra og er henni fullkomlega ósammála um það að þessi mál séu í þvílíku lagi að fullkomið öryggi sé tryggt. Það má því allt eins gagnálykta, eins og hv. þm. Árni M. Mathiesen gerði áðan, og segja sem svo að fyrirkomulag þessara mála fram undir það síðasta um langt, langt árabil þar sem læknar á vakt í Hafnarfirði og því umdæmi öllu hafa stundum þurft að fara í tugi heimsókna á hafnfirsk heimili á hverri nóttu og veita þar nauðsynlega aðstoð --- að það hafi verið óþarft með öllu. Það er auðvitað eins og hver önnur þvæla og vitleysa. Ég lýsti því nákvæmlega áðan í inngangi með fyrirspurnum mínum hvernig tilsvörin væru í praxís og það er alveg sama hvers konar umbúnað menn ætla að setja um þennan pakka --- þetta er óviðunandi. Ég benti á foreldri með barn sem hringir í tiltekið númer og fær þau svör að hringja inn á stóru spítalana í Reykjavík, fær þau svör að koma með barnið inn eftir. Þetta er auðvitað ekki þjónusta sem er boðleg. Þetta foreldri vill láta líta á barnið sitt í öryggisskyni en hefur ekki tök á því. Það er ekki eins með foreldri barnsins í Reykjavík. Þar er læknavaktin og hefur verið um langt árabil. Ég hef ekki heyrt hugmyndir um að leggja hana af. Ég neita að trúa því að hæstv. ráðherra heilbrigðismála, sem jafnframt er hjúkrunarfræðingur og þekkir auðvitað praxísinn ekki síður en hinn stjórnunarlega þátt málsins, haldi því fram að þetta sé fyrirkomulag sem búandi er við. Ég neita líka að trúa því, þó að embættismenn hafi skrifað í hennar tilsvar, að læknar í Hafnarfirði og heilbrigðisyfirvöld í Hafnarfirði séu fullkomlega sátt við þetta ástand mála. Þetta er ástand sem hófst í verkfallinu eða í kjaradeilunum í vor og hefur verið þannig frá þeim tíma að þau mál leystust. Við búum því raunar við óeðlilegt ástand á þessu svæði og ég geri kröfu til þess að hæstv. ráðherra komi með fullnægjandi svör og skýlausar yfirlýsingar um það að úr þessu verði bætt.

Virðulegi forseti. Þær upplýsingar sem ég er með eru frá heilsugæslunni í Hafnarfirði, nákvæmlega fengnar þaðan. Það er læknir á vakt en hann er ekki á svokallaðri staðarvakt.

Það má bara ekki vekja hann.

Hann er ekki á heilsugæslustöðinni en hann er á vakt heima hjá sér, 

Virðulegi forseti. Í janúar 1990 gengu í gildi lög um málefni aldraðra með endurskoðunarákvæðum sem fram færu 1. janúar 1996. Með leyfi forseta segir svo í 1. gr. laganna: ,,Markmið þessara laga er að aldraðir eigi völ á þeirri heilbrigðis- og félagslegu þjónustu sem þeir þurfa á að halda og að hún sé veitt á því þjónustustigi sem er eðlilegast og hagkvæmast miðað við þörf og ástand hins aldraða.`` Þetta eru nokkuð merk lög sem í gildi eru og eiga að veita þeim öldruðu ágætan rétt. Hins vegar hefur oft vaknað spurning hjá þeim um þátttöku þeirra í því sem lýtur að eigin málefnum. Ég vil benda ráðherra sérstaklega á að í 3. gr. þessara laga segir svo, með leyfi forseta: ,,Skipa skal samstarfsnefnd um málefni aldraðra til fjögurra ára í senn frá 1. janúar 1990. Í nefndinni eiga sæti þrír menn, einn tilnefndur af Öldrunarráði Íslands [þ.e. ekki Samtökum aldraðra], einn tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og einn án tilnefningar.`` Ég vildi sérstaklega benda ráðherra á að Landssamtök aldraðra og Félag eldri borgara í Reykjavík hafa margoft bent á að það eru ýmsar samþykktir fleiri félagasamtaka hér á landi sem benda á nauðsyn þess að aldraðir komi meira að þeim málefnum sem að þeim lúta. Ég tek heils hugar undir það. Virðulegi forseti. Í þessum lögum eru mörg afbökuð ákvæði sem fullrar endurskoðunar og athygli þurfa við, einkum og sér í lagi þau ákvæði þar sem talað er um sérhannaðar íbúðir fyrir aldraða eða sérstakar þjónustuíbúðir. Því miður hefur það gerst of lengi að þær íbúðir sem ýmsir byggingaraðilar eru að bjóða til sölu, sérstaklega útbúnar fyrir aldraða, eru svo illa úr garði gerðar að með ólíkindum er. Oftar en ekki gerist það að aldraður, sem hyggur gott til glóðarinnar þá sól fer að lækka á lofti í hans lífi, selur sína íbúð og flytur í íbúð sem á að heita sérstök þjónustuíbúð fyrir aldraða, að þá er nánast engin breyting sem verður önnur en sú að flutt er úr íbúð með þröskuldum í íbúð þar sem engir þröskuldar eru. Þetta er mjög bagalegt og þarf að taka á í þessum lögum um málefni aldraðra. Það þarf að skilgreina mjög hvernig þessar íbúðir eigi að vera, t.d. með neyðarþjónustuhnappa, staðsetningu þeirra, hversu margir þeir eru o.s.frv. Þess vegna, virðulegi forseti, legg ég fram svohljóðandi fyrirspurn: Hvað líður endurskoðun þessara laga? Ég tel að ráðherra með reynslu sem hjúkrunarfræðingur hljóti að átta sig á því að þessi lög eru allsendis ófullnægjandi, einkum með tilliti til þess sem ég talaði um áðan, með nauðsyn þess að hinir öldruðu fái líka þátttöku í endurskoðun laganna. Ég vona svo sannarlega að ef ekki er farið að endurskoða þessi lög og skipa nefnd, þá sé hugsað til Landssamtaka aldraðra og þau fái að koma nálægt þessu máli.

Virðulegi forseti. Samstarfsnefnd um málefni aldraðra hefur verið falið að hefja endurskoðun laga um málefni aldraðra. Eins og fram kemur hjá hv. fyrirspyrjanda átti að endurskoða þau innan fimm ára frá gildistökunni, 1. janúar 1990. Á síðasta ári var byrjað að safna saman ábendingum um æskilegar breytingar á lögunum sem borist höfðu ráðuneytinu frá því að lögin tóku gildi. Nefndin er að fara yfir þær ábendingar og stefnir að því að ljúka þeirri vinnu um næstu áramót. Þá verður leitað álits á þeim drögum sem þá liggja fyrir og þar munu aldraðir virkilega koma að málum. Kappkostað verður að ljúka endurskoðun laganna í vetur og stefnt að því að leggja fram lagafrv. um málefni aldraðra á næsta þingi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir hennar stutta svar. Ég vil segja að ég hefði gjarnan viljað heyra það frá ráðherra hverjir sitja í þeirri nefnd sem er að endurskoða lögin. Er það virkilega svo sem mér skilst að það eigi aðeins að senda þeim öldruðu nánast frágengið plagg og þá til umsagnar? Miðað við þekkingu og reynslu þessa ágæta félagsskapar eins og Landssambands aldraðra er og Félags eldri borgara í Reykjavík, þar sem hinir mætustu menn eru við stjórnvöl, þá hefði ég talið eðlilegt að þessir aðilar tækju þátt í mótun og breytingu þeirra laga sem hér er verið að fjalla um vegna þess að það er í svo mörgum tilfellum, hæstv. ráðherra, sem aldraðir eru ekki hafðir í ráðum um mál sem snerta þá og ýmislegt er þokukennt um þeirra rétt og um skyldur þess opinbera og um skyldur ýmissa byggingaraðila sem jafnvel eru að selja öldruðum íbúðir, eins og ég gat um áðan, þar sem tilteknir eru ákveðnir þættir húsnæðisins svo sem hvers konar þvottavélar þar eru, hvers konar eldavélar og hvers konar ísskápar og fleira og fleira í þeim dúr sem síðan allt er svikið. Þegar aldraðir hafa svo ætlað að leita réttar síns, þá er það því miður of oft að þeir lenda bara á vegg. Þess vegna þarf mjög að vanda til endurskoðunar þessara laga. Og síðast en ekki síst ég vildi sérstaklega benda hæstv. heilbrrh. á að fjölmargir aðilar úti um allt land eru að selja öldruðum þjónustu sem ríkið borgar að mestu með einum eða öðrum hætti. Mér finnst það hafa mjög brugðist að ráðuneytið eða þessi nefnd sem á að vera til trausts og halds heilbrrn. og á að fylgjast með málefnum aldraðra --- mér finnst þjónustan sem hinir öldruðu fá og maður heyrir dæmi um á ýmsum öldrunarheimilum ekki vera í samræmi við væntingar, ég get ekki sagt við lög því að það er ekki nógu skýrt tekið hér fram og þar hefur þessi nefnd brugðist. Ég tel að það sé mjög veigamikið atriði að það sé alveg ljóst hvers konar þjónustu aldraðir eiga að fá sem koma inn á öldrunarheimili og ætla að ljúka ævikvöldinu þar. Ég óska eftir því að ráðherra upplýsi hverjir eru í þeirri nefnd sem er að endurskoða þessi lög.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir ýmsar ráðleggingar. Hann spyr: Hverjir eru í þessari samstarfsnefnd um málefni aldraðra? Ég er ekki með nöfn þeirra sem þar eru að vinna en það er verið að draga saman allar athugasemdir sem fram hafa komið varðandi lögin sem tóku gildi í janúar 1990. Þegar við erum búin að fá allar þær athugasemdir, mun Félag eldri borgara fá það til umsagnar og gera sínar athugasemdir áður en við hefjum vinnuna við breytingar á lögunum. Þessi félagsskapur mun því að sjálfsögðu koma að þessum málum, enda hafa þeir ekki bara mest um þau að segja heldur mest vit á þessum málefnum.

Herra forseti. Í síðustu mgr. 6. gr. nýsamþykktra laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins segir svo, með leyfi forseta: ,,Konur og karlar hafa jafnan rétt til opinberra starfa og til sömu launa fyrir sambærileg störf.`` Nú hafa kannanir ítrekað sýnt að kynbundinn launamunur á Íslandi er á bilinu 10--16% og nægir þar að nefna kannanir Félagsvísindastofnunar fyrir Jafnréttisráð, fyrir Reykjavíkurborg og Samband bankamanna. Og könnun fjmrn. á launamun í stofnunum þess og ráðuneyti gaf svipaða niðurstöðu. Þessi launamunur brýtur í bága við íslensk jafnréttislög sem kveða á um að greiða skuli sömu laun fyrir jafnverðmæt störf. Hann er einnig brot á alþjóðasamþykktum sem Ísland hefur gerst aðili að, eins og ILO-samþykktinni nr. 100, um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf. Launamunur á Íslandi er það mikill að ráðherra jafnréttismála, Páll Pétursson, sá ástæðu til að geta þess á nýafstöðnu jafnréttisþingi að launamunur núna væri svipaður og fyrir 35 árum þegar lögin um launajöfnuð voru sett, en það var árið 1961. Fram til þess giltu iðulega sérstakir launataxtar fyrir karla og aðrir fyrir konur. Þessi mikli launamunur og hvernig tilraunir til að afnema hann höfðu tekist, allt lá það fyrir áður en nýju lögin um réttindi og skyldur voru samþykkt á hinu háa Alþingi. Í ljósi þess spyr ég fjmrh.: Hvaða áætlanir liggja fyrir um það hvernig afnema á launamun hjá hinu opinbera svo að ákvæði 6. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um sömu laun fyrir sambærileg störf verði uppfyllt?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og ég vil láta það koma fram að ég deili að sjálfsögðu eins og ég býst við að flestir hv. alþingismenn geri, áhyggjum með henni vegna framvindu þessara mála sem hefur gengið hægar en við öll kjósum. Það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að í lok 6. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna, er vikið að þessu máli með mjög ákveðnu og ótvíræðu orðalagi. Þetta er reyndar ekki í fyrsta skipti sem slíkt er sett í lög því að slík lagaákvæði hafa verið hér um nokkurt skeið án þess þó að þau hafi leitt til þess að launamunur hyrfi. Athuganir hér á landi, og það kom reyndar einnig fram hjá hv. fyrirspyrjanda, benda til þess að launamunur karla og kvenna sé 10--15%. Það er auðvitað óeðlilegt þegar slíkur mismunur er einungis kynjabundinn, byggist einungis á þeim sjónarmiðum. Ég ætla alls ekki að gera lítið úr þessu en það er þó ástæða til þess að segja frá því að svipaður launamunur er í nálægum löndum þannig að þetta er ekki séríslenskt fyrirbrigði og það er ekki aðeins við sem sitjum eftir í þessum málum. Þetta er einnig þekkt í nágrannalöndum okkar þrátt fyrir mjög öfluga viðleitni, t.d. í Danmörku og Svíþjóð svo ég nefni tvö ríki þar sem menn hafa lagt talsvert á sig til þess að koma fullkomlega í veg fyrir kynbundinn launamun. Sjálfsagt er ekki hægt að gefa neitt einhlítt svar við því hvernig eyða eigi þessum kynbundna launamun. Ég held að því miður sé ekki hægt að líta eingöngu á launamuninn eða launastefnuna, heldur verði menn að hafa önnur atriði undir sem skipta máli til að viðunandi lausn náist. Í því sambandi má benda á viðhorf sem ég held að flestir séu sammála um að skipta afar miklu máli. Sem betur fer virðist vera kynslóðabil í þeim efnum þannig að yngra fólkið skilur betur nauðsyn jafnréttisins en það eldra og það ætti að styðja a.m.k. það að við náum jákvæðum lausnum í framtíðinni. Einnig starfsskiptingu á heimilum, nám og þess háttar sem hefur mikla þýðingu þannig að það er ekki eingöngu hægt að líta á launin. Til að svara fyrirspurninni vil ég að það komi fram að núna stendur einmitt yfir umfangsmikil kynning á þessum nýju lögum sem vitnað var til og ég áætlaði að í byrjun næsta mánaðar láti nærri að allir yfirmenn ráðuneyta og sérhverrar stofnunar ríkisins hafi setið á um það bil hálfs dags fundi til að kynnast þessum nýju lögum. Þar hefur verið kynnt sérstaklega þessi 6. gr. laganna um jafnan rétt karla og kvenna til starfa auk fjölmargra annarra nýmæla í lögunum að sjálfsögðu. Mig langar til að nefna á þessum stutta tíma örfá atriði sem ég held að skipti máli. Í fyrsta lagi hefur fjmrn. gefið út bækling sem heitir: Jafnréttismál. Ábendingar um leiðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Þessi bæklingur hefur verið sendur öllum stofnunum og við höfum reynt að fylgja honum eftir sem best við getum og ætlum að gera það áfram. Ég ætla ekki að lýsa efnisatriðum, hef ekki tíma til þess á þessari stundu. Þá er einnig ljóst að við ákvörðun svokallaðra viðbótarlauna verður að hafa þessi sjónarmið sérstaklega í huga. Það kemur væntanlega að því að þau verði greidd eða heimilt að greiða þau eftir reglugerð sem samin verður og ætti að taka gildi einhvern tíma á næsta ári eða í kjölfar komandi kjarasamninga. Þá vil ég einnig benda á, og það hefur þýðingu fyrir þennan þátt málsins þó að það hafi einnig víðtækari þýðingu, að ákvörðun hefur verið tekin um að fara út í tilraunaverkefni um kynhlutlaust starfsmat. Félmrh. skipaði í mars 1995 starfshóp til þess að safna upplýsingum og vinna að tillögum um starfsmat sem þá yrði notað sem tæki til að draga úr launamun kynja. Í hópnum eiga sæti fulltrúar launþegasamtaka, Jafnréttisráðs, fjmrn., félmrn. og Vinnumálasambandsins. Kynhlutlaust starfsmat hefur í raun sömu eiginleika og hefðbundið starfsmat nema hvað sérstaða þess felst í því að sérstaklega er reynt að gera þeim þáttum sem einkenna störf kvenna jafnhátt undir höfði og þáttum sem einkenna hefðbundin karlastörf. Ég ætla ekkert að lýsa þessu frekar, hef ekki tíma til þess hér. Ég legg hins vegar áherslu á að áður en til þessa starfsmats er gengið, sé ljóst hvað eigi að gera við niðurstöður þess þegar það liggur fyrir þannig að enginn misskilningur verði á ferðinni eftir á. Ég vil síðan árétta það sem ég sagði áður, virðulegi forseti, að áfram verði unnið að kynningu á þessum lögum og fjmrn. mun ekki láta sitt eftir liggja til að knýja fram viðunandi niðurstöðu í jafnrétti kynjanna til launa.

Virðulegi forseti. Ég beið spennt eftir að heyra hvernig hæstv. fjmrh. ætlar að fara að því að tryggja í þeim samningum sem fram undan eru að kynbundinn launamunur minnki eða aukist a.m.k. ekki. Ég verð að láta í ljós ánægju með það að hann hefur í hyggju að benda á, þegar samið verður um svokölluð viðbótarlaun, að fólk eigi að hafa þetta í huga. En því miður get ég ekki séð af svari fjmrh. að það tryggi að ástandið muni skána í þessum efnum. Af þessu dreg ég þá ályktun að jafnréttisumræðan í Sjálfstfl. sýni að flokkurinn er ekki enn kominn á aðgerðastigið því það er enn þá vitnað í hina rómuðu viðhorfsbreytingu einstaklinga þrátt fyrir landsfundinn sem er nýlokið og helgaður var jafnréttismálum. Ég efast ekki um að ráðherrann vill gera eitthvað og ég vona að flokkur hans og ríkisstjórnin standi að baki því sem hann hyggst gera.

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að taka þátt í þessari umræðu vegna starfsmatsins og útskýra aðeins nánar að það er rétt sem hæstv. fjmrh. kom inn á áðan að ríkisstjórnin er búin að samþykkja að fara út í kynhlutlaust starfsmat sem tilraunaverkefni. Ég stýri einmitt nefnd sem er að skoða það verkefni. Það er nýbúið að ráða starfsmann í fullt starf við að koma þessu verkefni áfram og það verða einnig tveir starfsmenn sem koma að þessu í hálfu starfi frá Reykjavíkurborg og Jafnréttisráði. Þarna eru fulltrúar bæði frá launþegasamtökunum og frá atvinnurekendum. Það sem er hins vegar sorglegt í þessu máli er að VSÍ hefur ekki viljað koma með fulltrúa í þetta starf og er það nokkurt áhyggjuefni. Sérstaklega áhugavert var fyrir okkur að hlusta nýlega á Anitu Harriman sem kom hingað frá Svíþjóð og er sérfræðingur í starfsmati. Þar virðist það vera svo að samtök atvinnurekenda eru mjög jákvæð gagnvart starfsmati en þannig er því ekki farið hér á landi, því miður.

Herra forseti. Það er rétt sem fram kemur hjá hæstv. ráðherra að þetta er ekki í fyrsta skiptið sem slíkt er sett í lög þar sem fjallað er um launajafnrétti kynjanna. Hins vegar tel ég að við höfum í dag betri og ítarlegri upplýsingar um ýmsa þætti sem framkalla launamun kynjanna heldur en við höfum haft fyrr. Þess vegna höfum við betri aðstæður nú til þess að takast á við þessa hluti en við höfum áður haft. Það er alveg rétt sem fram kemur hjá ráðherranum að ekki er eingöngu um launin að ræða. Fjölskyldustefna almennt hefur mikil áhrif og það samhengi atvinnuþátttöku og fjölskyldulífs sem í markvissri fjölskyldustefnu gæti falist. Það er alveg ljóst að engar patentlausnir eru til heldur þarf markvissar fjölþættar aðgerðir til að takast á við þennan launamun. Það sem hér er nefnt, starfsmat, er auðvitað einn þáttur sem vert er að skoða og við bindum miklar vonir við og vonandi getum rætt frekar um á hinu háa Alþingi þegar ræðutími er ekki svo knappur sem nú. En ég fagna því að það kemur fram hjá ráðherranum að fjmrh. og hans ráðuneyti mun ekki láta sitt eftir liggja í jafnréttismálunum því það er mjög mikilvægt, og eins og menn þekkja þá er þar einmitt farið með starfsmannamál ríkisins.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hafa orðið um þetta mál og tek undir flest það sem hefur komið fram. Ég verð þó að fráskilja hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur og láta það koma fram að að sjálfsögðu er unnið í Sjálfstfl. að þessum málum og þannig að eftir hefur verið tekið. En hv. þm. nefndi viðbótarlaunin og ég vil gleðja hv. þm. með því að í Morgunblaðinu í dag er skýrt frá því að borgarstjórinn í Reykjavík, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, ætli sér að fylgja sömu starfsmannastefnu og fjmrh. og taka til viðbótarlauna. Sérstaklega er fjallað um þetta í Morgunblaðinu á bls. 8, reyndar ekki með viðtali við borgarstjóra heldur með viðtali við hv. þm. Ögmund Jónasson sem gagnrýnir okkur bæði og telur okkur fylgja sömu stefnunni og telur það reyndar af hinu illa. Ég tel hins vegar að ég sé í ágætum félagsskap með borgarstjóranum, fyrrverandi hv. þm., Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, og tel þetta vera rós í hnappagatið að Reykjavíkurborg skuli taka upp svipaða launastefnu og fjmrn. hvað þetta varðar.

Herra forseti. Sú fyrirspurn sem ég ber fram um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna hefur ákveðna skörun við þá fyrirspurn sem var á dagskrá en mér þótti þó henta að skipta þessu í tvennt og taka málin fyrir hvort í sinni fyrirspurninni. En sú fyrirspurn sem ég vil bera fram til hæstv. ráðherrans snýr einmitt einnig að hinum nýju starfsmannalögum þar sem forstöðumönnun stofnana eru færð ný og aukin völd varðandi starfsmannastefnu hvað varðar auglýsingar starfa, setningu erindisbréfa, vinnutíma, þar með talda yfirvinnu, og sveigjanlegan vinnutíma. Það varðar ekki síst það sem hér var getið um áðan að með nýjum lögum geta forstöðumenn ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum öðrum en embættismönnum laun til viðbótar grunnlaunum. Öllum þessum ákvæðum, þ.e. auglýsingu starfa, erindisbréfum, vinnutíma og laun til viðbótar grunnlaunum, má beita til að jafna aðstæður og kjör kynjanna í stofnunum hins opinbera. Einkum er þar litið til ákvæðisins um viðbótarlaunin og það vald sem forstöðumönnum er fært í þeim efnum. Menn hljóta að líta til þess ákvæðis sérstaklega, ekki síst með það mikla launamisrétti í huga sem er margstaðfest. Í þáltill. um framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna á árabilinu frá 1993--1997 kemur fram í þeim kafla sem snýr að fjmrn. að því er gert að skipuleggja sérstök námskeið fyrir stjórnendur hjá hinu opinbera þar sem lögð verði áhersla á jafnrétti og samskipti kynjanna. Ráðherra gat áðan um að námskeið væru í gangi og ég spyr hæstv. fjmrh. hvernig forstöðumönnum opinberra stofnana hefur verið kynnt þessi þáltill. um framkvæmdaáætlun og hvort þau námskeið sem þar er getið um fyrir stjórnendur hafa verið haldin. Í A-hluta þeirrar þáltill., sem er sérstaklega um starfsmannamál ríkisins, eru nefnd ýmis þau atriði sem lúta valdi forstöðumanna samkvæmt nýjum lögum um réttindi og skyldur og því spyr ég hæstv. fjmrh. hvort tækifærið hafi verið nýtt og farið hafi verið sérstaklega yfir þessa þætti úr framkvæmdaáætluninni með forstöðumönnum eða stjórnendum stofnana þegar ný lög um réttindi og skyldur voru kynnt og þá hvernig nýta mætti nýja löggjöf til að jafna stöðu kynjanna.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þetta eru samofnar fyrirspurnir og erfitt að greina mjög á milli þeirra. Þó vil ég láta það koma fram að líklega mundi þessi fyrirspurn fremur heyra undir félmrh. en fjmrn. en þar sem öll ráðuneyti hljóta að fást við jafnréttismálin þótti mér rétt að svara fyrirspurninni ekki síst vegna þess að fjmrn. hlýtur eðli máls samkvæmt að koma nálægt þessum málum jafnvel umfram önnur ráðuneyti. Það er rétt sem kemur fram í umræðunni að fjölmargar athuganir hafa verið gerðar á launum karla og kvenna og eitt af því sem hv. þm. nefndi í ræðu sinni í síðasta dagskrárlið var einmitt að fjmrn. gekkst fyrir sjálfstæðri athugun á stofnunum ráðuneytisins og ráðuneytinu sjálfu og sú könnun vakti verðskuldaða athygli að mínu mati. Við höfum ætlað okkur að fylgja þessu eftir, fylgjast betur með hvernig þetta þróast innan okkar eigin ráðuneytis og freista þess að styrkja stöðu kvenna þar sem við náum til með beinum afskiptum eðli máls samkvæmt. Það eru nokkur atriði sem ég tel að skipti máli þegar þetta er rætt. Ég vil í fyrsta lagi benda á að við fylgjum ákveðinni starfsmannastefnu sem ríkisstjórnin hefur samþykkt og auðvitað náðist veigamikill áfangi í þeirri stefnu með lögum sem við höfum minnst á áður í umræðunni. Framvegis verða t.d. allar stöður auglýstar sem á að gefa hæfasta umsækjanda hvort heldur karli eða konu jafnan möguleika til starfa. Þá vil ég sjá að meira tillit verði tekið til sveigjanlegs vinnutíma bæði fyrir karla og konur en í eldri lögunum var konum nánast einum gert mögulegt að nýta slíkan sveigjanleika ef þær veittu heimili forstöðu eins og stóð í þágildandi lögum en þetta var afnumið í fyrra. Helsti þröskuldurinn, svo ég tali hreint út í þessu máli, eru kannski kjarasamningarnir sem gerðir hafa verið því það er mjög erfitt að koma við sveigjanlegum vinnutíma af því að í kjarasamningum hefur verið gengið þannig frá að það þarf að greiða hærri laun ef vinnutíminn fellur utan ákveðinna tímamarka á degi hverjum. Þetta þyrfti að laga í kjarasamningum. Í öðru lagi vek ég athygli á því að nú er í undirbúningi þriðja framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og hafin er vinna við gerð þessarar áætlunar og vegna fyrirspurnarinnar held ég að ég verði að vitna til skýrslu hæstv. félmrh. sem lögð var fram á síðasta þingi, á bls. 23 þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Við samningu næstu framkvæmdaáætlunar er nauðsynlegt að skilgreina betur hver beri ábyrgð á viðfangsefnum í þessum hluta framkvæmdaáætlunarinnar. Benda má á að starfsmannahald ríkisins er ekki nema að að takmörkuðu leyti undir stjórn starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Hvert ráðuneyti og einstaka stofnun ber t.d. ábyrgð á ráðningum starfsmanna sinna, starfslýsingum, starfsaðstæðum og ákvörðunum um þóknanir eins og bifreiðastyrki. Benda má á að ákvæðið um aukinn hlut kvenna í opinberum nefndum er að verulegu leyti á ábyrgð ríkisstjórnar og einstakra ráðherra en ekki starfsmannaskrifstofu. Í þessu sambandi er rétt að minna á að skipunaraðili er í mjög mörgum tilvikum bundinn af tilnefningaraðilum.`` Þetta hefur gert framkvæmdina torveldari. Það sem hér er verið að segja er að það má ekki einungis líta á eitt ráðuneyti. Ég held að það sé mjög mikilvægt í umræðunni allri að líta svo á að öll ráðuneyti beri ábyrgð á því að fylgja þessu fram í starfsmannamálunum. Hlutverk fjmrn. hlýtur hins vegar að vera fyrst og fremst að veita allar tiltækar upplýsingar sem þarf til þess að geta kynnt málin og barist fyrir breytingum á stöðunni eins og hún er í dag. Ég vil nefna örfá atriði til viðbótar sem hafa þýðingu. Ég nefni foreldraorlof sem er reyndar ekki komið á. Liechtenstein hefur ekki enn viljað taka þátt í þessu og nokkur smáfyrirtæki hafa reyndar kært málið til Evrópudómstólsins en þar er hins vegar gert ráð fyrir einstaklingsbundnu lágmarksorlofi vegna barns áður en það nær átta ára aldri. Ég ætla ekki frekar að fara út í þetta, ég hef ekki tækifæri hér til þess. En ég vil líka nefna fæðingarorlof og láta það koma fram að hæstv. heilbrrh. hefur lýst því yfir að hún ætli að vinna að breytingum á núverandi kerfi með því að lengja fæðingarorlof fyrir fæðingu, koma á feðraorlofi og lengingu fæðingarorlofs vegna fjölburafæðingar. Einnig hyggst ráðherrann kanna möguleika á því að hefja endurskoðun gildandi laga um fæðingarorlof á hinum almenna vinnumarkaði. Í örstuttu máli á þeim örfáu sekúndum sem ég á eftir --- ég ætla ekki að minnast á starfsmat, það hef ég gert áður --- þá er framkvæmdin á ábyrgð félmrn. Það er hlutverk Jafnréttisráðs að kynna áætlanirnar en síðan mun hvert og eitt ráðuneyti eiga að taka þátt í þeirri kynningu eins og það snýr að þeim. Eins og áður hefur komið fram teljum við okkur hafa kynnt þetta, kannski ekki nægilega vel, en m.a. á fundum sem hafa fjallað um starfsmannamálin. Virðulegi forseti. Þetta verður að duga að sinni tímans vegna.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. En það er rétt sem hér hefur komið fram að margir hafa haft áhyggjur af nýju lögunum, að þau gætu orðið til þess að hlutur kvenna yrði eitthvað skertur. Þegar lögin voru í vinnslu í þinginu fór ég fyrir tilviljun inn í þá nefnd sem um það fjallaði og þá var einmitt spurt um hvort t.d. Jafnréttisráð kæmi að kynningu laganna fyrir forstöðumönnum ríkisstofnana. Það var fullyrt í nefndinni að Jafnréttisráð hlyti að koma að þessari kynningu. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að ráðherrann upplýsi hér hvort það verður gert vegna þess að ég veit að Jafnréttisráð hefur tvisvar sent fjmrn. bréf og beðið um að fá að koma að kynningunni. Mér skilst að því hafi ekki verið svarað. Það er búið að kynna þessi nýju lög fyrir stjórnendum hjá ríkinu og Jafnréttisráð hefur ekki fengið að koma að þessari viðkvæmu kynningu gagnvart stöðu jafnréttismála og þeirri umbun sem forstöðumenn ríkisstofnana geta notað núna. Það væri því ágætt ef ráðherrann hæstv. gæti upplýst það hér hvort þessi kynning sé einungis að hefjast og hvort Jafnréttisráð fái þá ekki að koma nánar að málinu.

Herra forseti. Þar sem þessi fyrirspurn og sú fyrrnefnda skarast eins og hér hefur komið fram vil ég byrja á því að láta í ljós þá ósk að fjmrh. fari í kapp við borgarstjórann um það hvort þeirra verði fyrri til að útrýma launamun kynjanna, hvort sem þau nota sömu launastefnu eða ekki. En grínlaust eru of mörg dæmi um að ekki sé farið eftir framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna, hvort heldur er á sviði launamála eða á öðrum sviðum. Það dæmi sem mér svíður sárast þessa dagana er að sjá nefndaskipun frá ráðuneytum og stofnunum. Í því sambandi vil ég nefna nýleg dæmi annars vegar um nefnd sem á að endurskoða málefni kirkjunnar en þar er engin kona og hins vegar þá dæmalausu ráðstöfun ríkisstjórnarinnar og hæstv. viðsk.- og iðnrh. að skipa nefnd um upplýsingaþjóðfélag framtíðarinnar þar sem í sitja 18 karlar og 2 konur. Ég skora á hæstv. fjmrh. að reyna að taka á þeirri ábyrgð sem fylgir því að samþykkja jafnréttislög og alþjóðasamninga og jafnréttismál og að hann og ríkisstjórnin taki þessi mál fastari tökum.

Herra forseti. Það hefur komið fram í umræðunni að ætlum við að vinna á því launamisrétti sem er til staðar þá þurfum við að vera með markvissar og fjölþættar aðgerðir í gangi til þess. Kjarni fyrirspurnar minnar var í rauninni sá hvort það tækifæri, sem nú býðst þegar verið er að kynna ný starfsmannalög, hefði verið nýtt til þess að fara með forstöðumönnum ríkisstofnana yfir framkvæmdaáætlun ríkisins í jafnréttismálum. Hefur tækifærið verið nýtt til að benda þeim á þá möguleika sem liggja í nýjum lögum til þess að breyta um áherslur til samræmis við framkvæmdaáætlunina? Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir kom hér nákvæmlega að kjarna þess máls, þ.e. bæði áhyggjum Jafnréttisráðs og annarra af því að þetta tækifæri verði ekki nýtt sem skyldi. En nú er einstakt tækifæri til þess að taka forstöðumenn í ákveðinn skóla, ekki bara í starfsmannalögunum heldur líka í þeim ákvæðum framkvæmdaáætlunarinnar sem snúa að starfsmannamálum ríkisins sem er A-kafli áætlunarinnar og hlýtur að vera að stórum hluta til á ábyrgð fjmrn. Þess vegna ítreka ég fyrirspurnina og óska eftir því að ráðherrann svari því og þá jafnframt þeirri fyrirspurn Sivjar hvort tækifærið hafi verið nýtt sem skyldi og hvort það er þá möguleiki að kippa því í liðinn ef svo er ekki.

Virðulegi forseti. Af því að fyrirspurnin fjallar um framkvæmdaáætlunina eða kafla í framkvæmdaáætluninni, hygg ég að ég geti ekki alveg fullyrt að ekki hafi verið staðið nákvæmlega eins að kynningu á þeim kafla og staðið hefur verið að kynningu á lögunum sjálfum. En það sem er hins vegar rétt og hefur komið fram aftur og aftur í þessari umræðu er að lagabreytingin gefur mikið tilefni til að fjalla um þessi mál. Það hefur verið gert bæði á grundvelli þessa bæklings og eins vegna hins sem hér hefur komið fram, að lögin hafa tekið breytingum og ný tæki eru í lögunum sem hægt er að nota til að koma í veg fyrir kynjabundinn mismun á launum. Það er áreiðanlega rétt sem má kannski merkja af fyrirspurnunum að það mætti sjálfsagt nota þetta tækifæri betur. Þá vil ég koma að því að þetta er ekki verkefni sem klárast á örskammri stund. Þetta eru hlutir sem verða til umræðu aftur og aftur ekki síst vegna þess að við vitum að valdið er smám saman að færast meira og meira yfir til forstöðumanna stofnana. Það er ekki bara hjá ríkinu heldur líka hjá Reykjavíkurborg. Við erum í ágætu kapphlaupi einmitt um það mál og ég býst við að sömu sjónarmiðin ríki á báðum stöðum. Ég vil líka að það komi fram að við ráðherrarnir sem förum með þessi mál höfum rætt saman um það hvort við ættum að hafa samvinnu um þetta. Það hefur engin niðurstaða fengist í þeim viðræðum en það bendir þó til þess að menn viti af því að þetta er mál sem þyrfti að fá betri niðurstöðu. Það þarf að smíða reglugerð um viðbótarlaunin og að því verður unnið á næstunni. Það starf er á frumstigi og ég tel rétt að bíða með reglugerðarútgáfu þar til eftir kjarasamningana, blanda því ekki saman við kjarasamningana. Af því að hér var sagt að það ætti að semja um þetta þá tel ég að það eigi ekki að gera. Hins vegar á að hafa samráð við launþegasamtökin um þetta. Ég vil svo að síðustu segja vegna orða sem hér féllu að svipuð launastefna ríkir auðvitað bæði hjá ríki og borg og það er ekki nema eðlilegur hlutur. Ég vona, virðulegi forseti, að þetta svari fyrirspurninni.

Herra forseti. Samkvæmt grunnskólalögum bera forráðamenn barna ábyrgð á að þau innritist í skóla þegar þau komast á skólaaldur. Forsjá barns felur í sér rétt og skyldu forsjáraðila til að ráða persónulegum högum barnsins og til að gegna öðrum foreldraskyldum. Í barnalögum er mælt fyrir um hverjir fari með forsjá barns en það eru að öllu jöfnu foreldrar barnsins. Við samvistarslit eða skilnað foreldra ber að ákvarða hver fari með forsjá barnsins og kemur þá tvennt til. Forsjá er skipað með þeim hætti að annað foreldri fari með forsjána eða að aðilar semja um að þeir fari sameiginlega með forsjá barnsins. Þegar um sameiginlega forsjá er að ræða ráða báðir foreldrar persónulegum högum barnsins, m.a. dvalarstað, en semja þarf um hvar lögheimili skuli vera. Ef foreldrar hafa ekki samið sérstaklega um annað, er eðlilegt að gera ráð fyrir því að barnið sæki skóla í sínu skólahverfi miðað við sitt lögheimili. En ástæða fyrirspurnarinnar er sú að kveðið hefur að því að foreldri, sem ekki fer með forsjá barns, hafi innritað barn í skóla án atbeina eða samþykkis forsjárforeldris. Einnig hitt að óvissa hefur skapast varðandi heimild til innritunar þegar báðir foreldrar fara með forsjá barnsins. Ef ekki er gerð krafa um að sá sem innritar barnið í skóla hafi til þess heimild getur það leitt til réttaróöryggis fyrir barnið þegar foreldra greinir á. Það kemur einnig í veg fyrir að forsjármaður barns geti sinnt skyldu sinni samkvæmt grunnskólalögum. Ég tel mjög brýnt að taka á þessu máli því réttaróvissa á sviðum sem þessum getur haft ómældar þjáningar í för með sér fyrir barnið þegar foreldrar standa í deilum. Það eru því hagsmunir barnsins sem hér eru að veði en mál sem þessi setja líka skólayfirvöld á hverjum stað í afar erfiða stöðu þegar þau blandast inn í mál og þvælast e.t.v. inn í það að taka efnislega afstöðu í forsjármálum sem ekki heyra undir þeirra verksvið. Ég vil því, herra forseti, leyfa mér að bera upp eftirfarandi spurningar við hæstv. menntmrh.: 1. Hvaða ráðstafanir eru gerðar til að koma í veg fyrir að aðrir en forráðamenn barna innriti börn í skóla? 2. Hvaða reglur gilda um innritun barna í grunnskóla þegar foreldrar fara saman með forsjá barnanna?

Herra forseti. Ég þakka þessar fyrirspurnir. Þær snerta í raun annað en skólalöggjöfina því þær snerta löggjöfina um forræði yfir börnum og hvernig farið skuli með forsjá barna. En ég get hér svarað því sem lýtur að skólanum. Fyrsta spurningin er: Hvaða ráðstafanir eru gerðar til að koma í veg fyrir að aðrir en forráðamenn barna innriti þau í grunnskóla? Svarið við þessari spurningu er að engar sérstakar ráðstafanir hafa verið gerðar af hálfu menntmrn. til að koma í veg fyrir að aðrir en forráðamenn barna innriti þau í grunnskóla því hingað til hefur ekki þótt ástæða til að setja slíkar reglur. Varðandi síðari spurninguna: Hvaða reglur gilda um innritun barna í grunnskóla þegar foreldrar fara saman með forsjá barnanna? Um það er að segja að í 6. gr. grunnskólalaganna stendur: ,,Forráðamaður skólaskylds barns ber ábyrgð á að það innritist í skóla þegar það kemst á skólaskyldualdur og sæki skóla.`` Og í 12. gr. segir m.a.: ,,Skólanefnd skal sjá um að öll skólaskyld börn í skólahverfinu njóti lögboðinnar fræðslu.`` Hver sveitarstjórn hefur skyldur gagnvart þeim börnum á skólaskyldualdri sem eiga lögheimili innan sveitarfélagsins. Komi til álita að barn sæki annan skóla en þann sem lögheimili segir til um verður sveitarstjórn lögheimilissveitarfélagsins að semja um það við annað sveitarfélag svo og um greiðslu kostnaðar. Ábygð á innritun er hjá foreldrum eða forráðamönnum. Skólanum þar sem barn á lögheimili er skylt að taka við því. Það er ekkert sem bannar foreldri að innrita barn í annan skóla en þann sem lögheimili segir til um því að foreldri greiðir allan kostnað af því. Þetta gera foreldrar t.d. sem kjósa að láta börn sín í einkaskóla. Um álitamálið hvernig með eigi að fara þegar um sameiginlegt forræði er að ræða eða foreldrar fara saman með forsjá þá hljóta skólalöggjöfin og skólastjórnendur að taka mið af þeim almennu reglum sem um það eru settar í þeirri löggjöf þar sem um slík mál er fjallað. Menntmrn. hefur að gefnu tilefni beint þeim óskum til umboðsmanns barna að hann veiti ráðuneytinu umsögn um það hvernig skynsamlegast sé að bregðast við í slíkum tilvikum. Ráðuneytið mun bregðast við erindum sem um þetta mál hafa borist að fenginni umsögn umboðsmanns barna.

Herra forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir þau svör sem fram hafa komið. Ekki síst það að ráðuneytið bíður eftir áliti umboðsmanns barna varðandi það hvernig með skuli fara. Það kann að vera að ekki hafi þótt ástæða til þess fyrir menntamálayfirvöld að móta reglur varðandi þessi mál en mitt mat er að ástæða sé til þess. Menntmrn. hefur eftirlitsskyldu varðandi framkvæmd grunnskólalaga og að hluta til er það brot á grunnskólalögum ef foreldri ekki getur vegna deilna innritað barn í skóla svo sem ber. Einnig hitt að það er mjög erfitt að þurfa að setja annaðhvort sveitarstjórnir eða skólayfirvöld eða hvoru tveggja í þá aðstöðu að þessir aðilar þurfi að taka efnislega afstöðu til forsjármála sem eru sannarlega ekki á þeirra valdsviði. Reglur frá menntmrn. um það hvernig með skuli fara gætu einfaldað málin mjög fyrir þessa aðila og komið þeim í rauninni úr þeirri klemmu að þurfa að taka afstöðu til málsins sem, eins og ég sagði áðan, er og á að vera á valdsviði annarra.

Herra forseti. Í þessu efni má segja að menntmrh. sé í svipaðri stöðu og skólanefndir og skólastjórnendur því menntmrn. ber í þessu efni að fara eftir þeim almennu lögum sem gilda um forræði yfir börnum. Um það er sett sérstök löggjöf. Hafi það komið í ljós að ákvæðið um sameiginlegt forræði hafi leitt til vandræða af þessu tagi þá finnst mér að það eigi að líta fyrst á þá löggjöf og velta því fyrir sér hvort það eigi ekki á grundvelli hennar og með hliðsjón af þeim markmiðum sem menn setja sér þar að taka af allan vafa í þessu. Menntmrn. hefur heldur ekki þá sérfræðiþekkingu sem þarf til að fara inn í erfið forræðismál og ráðuneytið hefur ekki blandað sér í þau mál. Það er á forræði annarra yfirvalda í landinu að greiða úr slíkum vanda í viðkvæmum málum. Ég tel því að menntmrn. standi að þessu leyti í svipuðum sporum og yfirvöld í skólum á hverjum stað eða sveitarstjórnir því um þetta gilda sérstök lög. Á síðasta kjörtímabili samþykktum við lögin um sameiginlegt forræði og mér finnst að það eigi að skoða þann vanda sem af því kann að stafa í skólastarfinu í ljósi þeirrar löggjafar. Við tökum ekki á þeim málum í grunnskólalöggjöf. Menntmrn. býr ekki yfir þeirri sérþekkingu sem þarf til að úrskurða í forræðismálum.

Virðulegi forseti. Kjarni þess máls sem hér er á ferðinni er sá að endurskoðun fari fram á hinni svokölluðu hlutlægu ábyrgð útgerðarmanns. Í hnotskurn er málið þessi litla dæmisaga af sjómanni sem var á þilfari að vinna. Skipið lét mjög illa vegna öldugangs og togvír slitnaði. Hann hlaut alvarleg höfuðmeiðsl og varð 100% öryrki á eftir. Hann hefði farið óbættur frá borði ef ekki hefði viljað svo til að við athugun og eftirgrennslan á þessum togvír kom í ljós að hann reyndist gallaður, ryðgaður og tærður í merg. Þess vegna tókst að fella sök á útgerðina og maðurinn fékk bætur. En ef svo hefði ekki verið þá hefði þessi sjómaður farið óbættur frá borði. Á sínum tíma flutti ég þáltill. sem samþykkt var á hinu háa Alþingi þess efnis að endurskoðun bótaréttar sjómanna á íslenskum skipum vegna lífs- eða líkamstjóns færi fram. Í annan stað er það sú tryggingarfjárhæð sem er líka í lögunum en í dag, miðað við þær bótafjárhæðir ef um dauða sjómanns er að ræða, er tryggingarfjárhæðin 1,8 millj. kr. Þegar litið er til annarra hópa og bornar saman þær tryggingarfjárhæðir sem nú eru hjá sjómönnum við tryggingarfjárhæðir annarra stétta, t.d. bankamanna, kemur í ljós að þeirra tryggingar eru allverulega hærri. Með tilliti til þess hve alvarleg slys eru tíð hjá sjómönnum þótti mér rétt að endurskoðun færi fram á þessum lögum og ég held að það séu allir sammála um það, einkum þegar litið er til þess dæmis sem ég sagði frá um hlutlæga ábyrgð útgerðarmanns. Í of mörgum tilvikum gerist það að sjómenn fara óbættir frá borði vegna þess að það var ekki hægt að sanna sök. Sjómenn eru í því starfi að þeir eiga eðli málsins samkvæmt að vera kaskótryggðir ef svo mætti komast að orði. Ég vona að hæstv. samgrh. geti nú upplýst okkur um það að endurskoðun laga sé eitthvað í átt til lagfæringar á þeim málum sem ég gat um sérstaklega áðan. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér finnst endurskoðunin ganga nokkuð seint og hægt vegna alvöru málsins og vegna hinnar öru og miklu slysatíðni sem enn er á sjó enda þó mikið hafi verið lagt til og samgrh. hafi vissulega beitt sér vel í því máli að auka og efla Slysavarnaskóla sjómanna. Samt sem áður virðist því miður slysum ekki fækka og því er full ástæða til að endurskoða þessi lög. Ég hef því lagt svohljóðandi fyrirspurn til hæstv. ráðherra: Hvað líður störfum nefndar sem skipuð var til þess að endurskoða ákvæði siglingalaga, nr. 34/1985, um bótarétt sjómanna á íslenskum skipum vegna lífs- eða líkamstjóns?

Herra forseti. Nefndin var skipuð 29. nóv. 1994. Formaður hennar er Bjarni Þórðarson tryggingafræðingur en í henni eiga sæti fulltrúar sjómanna og útgerðarmanna, framkvæmdastjóri rannsóknarnefndar sjóslysa og fulltrúar frá tryggingafélögum og Siglingamálastofnun ríkisins. Um störf nefndarinnar er það að segja að hún er enn að störfum og hefur haldið átta fundi, rætt ítarlega verkefni sitt sem er í meginatriðum tvíþætt: Annars vegar að ræða og hugsanlega gera tillögu að breytingum á reglum sem gilda um skaðabótaskyldu útgerðarmanna gagnvart sjómönnum er slasast við störf um borð í skipi eða í þágu útgerðar. Hins vegar að fjalla um fjárhæðir bóta og slysatryggingu þeirra sem kveðið er á um í siglingalögum. Nefndin hefur aflað upplýsinga um skipan þessara mála í Noregi og Danmörku. Þá hefur nefndin látið gera samanburð á slysabótum ýmissa starfshópa hér á landi og þróun þeirra undanfarin ár. Einnig hefur nefndin skoðað heildargreiðslu til sjómanna sem lenda í alvarlegum slysum og til aðstandenda þeirra sem látast af slysförum frá almannatryggingum, lífeyrissjóðum og slysatryggingum og ábyrgðartryggingu. Við umræður í nefndinni hefur komið fram mikill munur á skoðunum einstakra nefndarmanna og afstöðu þeirra til þess hvernig heppilegast sé að skipa þessum málum til framtíðar með lögum. Meðal annars hefur það sjónarmið komið fram hjá sumum nefndarmönnum að eðlilegra sé að fjalla um þessi mál í kjarasamningum og reyndar hafi það verið gert með samningum um hærri vátryggingarfjárhæðir en lögin kveða á um. Það er mat formanns nefndarinnar að þörf sé frekari umræðu áður en nefndin tekur afstöðu til viðfangsefnisins og gerir ráðherra grein fyrir niðurstöðunum og er þeirra að vænta á öndverðu næsta ári.

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli sem að mínu viti er allsendis ólíðandi, að sjómenn þurfi nánast að sanna tilverurétt sinn um borð, á vinnustað sínum, þegar slys ber að höndum. Ég hef sjálfur slasast um borð í togara og munaði minnstu að ég hryggbrotnaði þegar ég hentist út í skipssíðuna eftir að brot hafði riðið yfir skipið meðan við vorum að taka inn trollið. Það hefði getað reynst mér erfitt að sanna það að ég hefði þurft að vera nákvæmlega á þessum stað í skipinu en ekki einhvers staðar annars staðar og þar af leiðandi hefði ég hugsanlega staðið uppi með það að missa bætur eða geta ekki sannað bótarétt minn þrátt fyrir það að ég væri ráðinn sem fullgildur sjómaður um borð í þessu skyni. Ég treysti því að hæstv. samgrh. komi þessu máli í höfn sem allra fyrst enda er ekki ástæða til annars en taka undir orð hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar um að það sé sjálfsagt og eðlilegt að sjómenn séu kaskótryggðir um borð í sínum skipum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir hans svör. Þau byggjast náttúrlega á greinargerð, væntanlega nefndarformanns, um störf nefndarinnar. Ég vildi aðeins beina fáeinum orðum til samgrh. og biðja hann um að beita sér fyrir að í fyrsta lagi taki nefndin alvarlega á því máli sem snýr að hinni svokölluðu hlutlægu ábyrgð útgerðarmanns þannig að án tillits til þess hvort um sök sé að ræða eða ekki sé sjómaðurinn tvímælalaust tryggður. Skaðinn og slysið er nákvæmlega það sama hvort sem hægt er að færa sök yfir á einhvern aðila eða ekki. Það er of langt gengið, hæstv. samgrh., að þessi ákvæði skuli vera með þeim hætti á því herrans ári 1996 því að sjómenn slasast mest allra stétta hér á landi sem í of mörgum tilvikum leiðir til varanlegrar örorku. Um það, sem hæstv. ráðherra kom aðeins inn á, væntanlega greinargerð frá nefndarformanni, að mikið hafi verið rætt um hvernig ætti að fara með tryggingamálin og ekki væri óeðlilegt að þetta kæmi fram í kjarasamningum, þá leitar þetta auðvitað til þess farvegs þegar sjómenn fengu hjartaáfall til sjós og létust þess vegna. Þá voru engar bætur. En í kjarasamningum hins vegar náðist það fram að eftirlifandi aðstandendum þeirra fjölskyldumanna og einstaklinga sem lenda í slíku er bættur skaðinn með u.þ.b. 600 þús. kr. Það náðist fram í kjarasamningum. Þá voru menn einnig sammála um það í kjarasamningum fyrir mörgum árum að hækka þá fjárhæð sem nefnd er í siglingalögum um 10%. Það réttlætir ekki að fulltrúar útgerðarinnar í þessari nefnd geti haldið því fram að það eigi að gera þessa kjarasamninga með þeim hætti að taka þetta frá löggjafanum. Ég tel að löggjafinn eigi að sýna sjómannastéttinni skilning og þá umbun að tryggja þá svo sómasamlegt sé og án tillits til þess hvort hægt sé að koma sök á einhvern eða ekki. Þeir eiga ávallt að fara bættir frá borði og ég heiti á hæstv. samgrh. að vinna svo að málum og beina sínum kröftum til nefndarinnar að svo verði.

Herra forseti. Mér finnst ástæðulaust að vera með brýningar. Margar stéttir vinna störf sem eru hættuleg þó ég að sjálfsögðu taki fram að sjómenn eru þar í sérflokki. Það hvílir líka nokkur ábyrgð á þeim sem semja um kjör sjómanna, bæði á útgerðarmönnum og sjómönnum sjálfum. Og auðvitað er það svo um fleiri stéttir en sjómenn að þar geta orðið slys og spurningin er hversu langt löggjafinn eigi að ganga í því að tryggja einstökum stéttum ákveðin réttindi fram yfir það sem almennt er. Ég er þeirrar skoðunar að bæði skipshöfn og útgerðarmenn eigi sem mest að koma að þessum málum sjálfir og þeir kunna það betur en Alþingi sem er seint í svifum. Þessi mál eru í athugun. Ég geri mér vonir um að formleg niðurstað geti legið fyrir á öndverðu næsta vori og mun leggja áherslu á að reyna að flýta svo störfum nefndarinnar að svo geti orðið eftir áramótin.

Herra forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til hæstv. samgrh. um Símatorgið, en í tengslum við Póst og síma er starfrækt svokallað Símatorg þar sem ýmsir einkaaðilar óháðir Pósti og síma bjóða almenningi alls kyns þjónustu allt frá því að koma á stefnumótum milli einstaklinga upp í að lesnar eru erótískar sögur eða klámsögur. Allt á kostnað þess sem skráður er fyrir símanum en Póstur og sími leggur til tæknina. Einkaaðilarnir bjóða þarna upp á þjónustu undir heitum eins og Amor, Bláa línan, Daðursögur, Rauða torgið, Símastefnumót o.s.frv. Gjald fyrir þjónustuna er frá tæpum 40 kr. og upp í 67 kr. mínútan og aðgangur er opinn að þessari þjónustu þannig að hver sem kemst í síma getur hringt í Símatorgið og stofnað til ærinna útgjalda fyrir þann sem skráður er fyrir símanum. Ríkisfyrirtækið Póstur og sími leggur ekki aðeins til tæknina heldur sér um innheimtu fyrir einkafyrirtækin á Símatorginu um leið og innheimt er fyrir almenna símaþjónustu. Ef ekki er greitt á réttum tíma gengur Póstur og sími fram með harðar innheimtuaðgerðir gagnvart þeim sem lent hafa í vanskilum á miklum útgjöldum vegna þjónustu einkaaðilanna á Símatorginu, jafnvel harðari innheimtuaðgerðum heldur en Gjaldheimtan gagnvart þeim sem skulda skatta. Þar sem ég held að menn geri sér ekki almennt grein fyrir hvaða þjónustu Póstur og sími er að rukka þarna fyrir hafði ég hugsað mér að spila smásýnishorn af því sem verið er að bjóða þarna og ríkisfyrirtækið Póstur og sími er að rukka fyrir en þar sem stjórn þingsins heimilar ekki að leikið sé af segulbandstæki hér get ég ekki orðið við því, enda er efni sem mér hefur borist af þessu Símatorgi þess eðlis að ég tel það ekki hæfa að leika það hér í þingsölum því að það getur ekki flokkast undir annað en grófasta klám. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. samgrh. hvort hann telji eðlilegt að ríkisfyrirtæki eins og Póstur og sími standi í innheimtu fyrir þjónustu einkafyrirtækja eins og þeirra sem mörg hver bjóða mjög vafasama þjónustu á Símatorginu.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er þinglegt að biðja um að hv. þm. leiki fyrir mig spóluna í einrúmi. Einkenni símatorgsþjónustu er í meginatriðum að veita ýmsa svörunarþjónustu gegnum síma, hvort heldur um er að ræða ráðgjöf eða spilun af segulböndum. Í henni er lagður virðisauki ofan á venjulega símaþjónustu sem rennur til viðkomandi símatorgsfyrirtækis og Póst- og símamálastofnunar, sem sér um innheimtu vegna þjónustunnar. Eðli málsins samkvæmt er hlutverk Póst- og símamálastofnunar við innheimtu vegna símatorgsþjónustu óaðskiljanlegur þáttur í þeirri þjónustu sem skilgreind er í reglugerð um símatorgsþjónustu og því verður það að teljast eðlilegt að stofnunin annist þessa innheimtu. Aðrar mögulegar leiðir til innheimtu vegna þjónustu sem veitt er gegnum síma er að innheimta gjald fyrir þjónustu gegnum greiðslukortareikning viðkomandi en slíkar leiðir eru vel þekktar, í sambandi við sölustarfsemi sjónvarpsmarkaðar svo að dæmi sé tekið. Innheimta vegna hinnar margvísulegu þjónustu sem í boði er á Símatorginu er sem sagt óaðskiljanlegur hluti af símatorgsþjónustunni og því er það skoðun mín að hún verði naumast skilin frá símatorgsþjónustu Póst- og símamálastofnunar. Ég vil bæta því við að ég hef orðið var við að sumir sem ekki eru ánægðir með, hvað á ég að segja, þá bleiku rödd sem hljómar kannski frá Hafnarfirði, þá geta þeir leitað út fyrir landsteinana og talað við þekkilegt fólk í öðrum álfum sem auðvitað er dýrara heldur en að hringja hér innsveitis.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir þessa fyrirspurn vegna þess að líklega eru 3--4 ár frá því að ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson lögðum fram slíka fyrirspurn fyrir hæstv. samgrh. einmitt í þessum dúr. Við fengum þá hins vegar ekki fullkomin svör við þeirri spurningu hvort virkilega væri lokað fyrir síma hjá því fólki sem hefði hringt í og notað sér þessa þjónustu. Annað mál er hins vegar það og kannski vaknar upp sú spurning: Er orðið um allverulega tekjulind hjá Pósti og síma að ræða varðandi þetta Símatorg? Ég þekki foreldra sem hafa lent í vanda vegna þess að unglingar hafi verið að hringja í þessa símalínu í tíma og ótíma og ekki gáð að sér hversu dýrt þetta raunverulega er. Það væri kannski full ástæða til að fá upplýsingar um það hversu miklar tekjur Pósts og síma eru af þessari vafasömu þjónustu.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin þó að ég hafi orðið fyrir mjög miklum vonbrigðum með þau svör sem hann bar fram hér. Ég samþykki það ekki að það sé óaðskiljanlegur hluti af þjónustu símans að innheimta fyrir þessa þjónustu. Ég geri ekki athugasemdir við það að menn bjóði þessa þjónustu en ég geri athugasemdir við það að ríkisfyrirtæki í eigu okkar landsmanna allra sé að innheimta fyrir þessa þjónustu sem er í mörgum tilvikum klám og einnig hafa komið upp raddir um að stundað sé vændi í gegnum Símatorgið þó maður geti náttúrlega ekki staðhæft það eða sannað. Það er því fullkomlega óeðlilegt að innheimtumenn Pósts og síma gangi um með harðar aðgerðir og gangi að fólki fyrir að hafa notfært sér þessa vafasömu þjónustu og ég tel það ekki vera hlutverk ríkisfyrirtækis að standa í slíkum innheimtuaðgerðum. Þeir ættu að sinna öðrum verkefnum. Ég vona að hæstv. samgrh. taki á þessu máli og sjái til þess að menn sem vilja kaupa sér þessa þjónustu greiði fyrir hana með sínum greiðslukortum ef því er að skipta. Það er eðlilegur máti. Ég mun koma inn á þetta mál sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson kom inn á varðandi skuldir þeirra sem hafa lent í að sími þeirra hefur verið misnotaður á þennan hátt í næstu fyrirspurn því ég er með aðra fyrirspurn hér á eftir um aðgang að Símatorginu og takmörkun hans.

Herra forseti. Mér er töluverður vandi á höndum. Hv. þm. er með tvær fyrirspurnir á þskj. 97 og 98 sem koma inn á sama efnið og það önuglyndi sem hv. fyrirspyrjandi sýndi er auðvitað ástæðulaust því að svar við því sem kom fram í fyrirspurninni mun verða gefið þegar síðari fyrirspurnin er rædd. Það má kannski beina því til forseta þingsins, hvort ekki sé rétt ef fyrirspurnir eru jafnskyldar og á þessum tveimur þingskjölum að þær séu bornar fram í einu lagi eða fyrirspurnirnar a.m.k. ræddar sameiginlega.

Vegna orða hæstv. samgrh., þá kom það til álita en þetta varð nú niðurstaða máls.

Herra forseti. Eins og komið hefur fram er þetta önnur hlið á þessari þjónustu sem Símatorgið veitir og er fyrirspurn til hæstv. samgrh. um það hvort hann telji ekki ástæðu til að takmarka aðgang að þjónustu Símatorgsins. Eins og kom fram í máli mínu áðan getur hver sem er sem kemst í síma notað sér þessa þjónustu á kostnað þess sem er skráður fyrir símanum. Ég þekki mörg tilvik þess að fólk hefur lent í miklum útgjöldum t.d. vegna barna og unglinga sem sækja í þetta, finnst spennandi að hlusta á þetta. Minni ég á frásögn einstæðrar móður í einu dagblaðanna nú á dögunum sem hafði lent í miklum skuldum við Póst og síma vegna fatlaðs sonar síns sem sótti mjög í þjónustu Símatorgsins og þurfti að búa við harðar innheimtuaðgerðir Pósts og síma. Það er hægt að loka fyrir þjónustu Símatorgsins en það er oft komið í óefni þegar menn grípa til þess að láta loka fyrir þjónustuna og kominn hár reikningur. Þá er líka verið að loka fyrir aðra þjónustu sem fólk vill e.t.v. geta gengið að í gegnum símann. En eins og kom fram áðan er algengt að unglingar sæki í þessa þjónustu og einnig þeir sem haldnir eru ýmsum fíknum eins og spennufíkn. Handhafar síma eru ekki á varðbergi gagnvart misnotkun af þessu tagi og hafa fengið svimandi háa reikninga. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki fulla ástæðu til að takmarka þessa þjónustu t.d. við handhafa greiðslukorta þannig að þeir geti þá greitt fyrir þetta með sínu greiðslukorti. Sérstaklega finnst mér ástæða til þess að nefna þetta þegar litið er til barna og unglinga sem hafa þarna óheftan aðgang að efni sem oftar en ekki getur varla talist við hæfi barna eins og hæstv. ráðherra getur fengið að heyra ef hann hefur áhuga á því að hlusta á þá upptöku sem mér barst af því efni sem Símatorgið er að bjóða upp á. Við erum með kvikmyndaeftirlit til að passa upp á að börn sjái ekki efni sem ekki er talið vera við hæfi þeirra eða getur talist skaðlegt og ég hefði talið eðlilegt að þjónusta Símatorgsins væri takmörkuð við þá sem greiða fyrir hana.

Herra forseti. Undanfarið hefur reglugerð um símatorgsþjónustu verið í endurskoðun á vegum samgrn. Við þá vinnu hefur einkum verið litið til eftirfarandi atriða: Í fyrsta lagi er nú unnið að því að skilgreina að nýju þá þjónustu sem til boða stendur á Símatorginu og til álita kemur að lokað verði fyrir þá flokka sem dýrastir eru, þ.e. leiki ýmiss konar sem og efni sem ekki er ætlað börnum. Að öðru leyti verði símnotendum opinn aðgangur að Símatorginu eins og nú tíðkast. Rétthöfum símanúmera mun síðan þeim að kostnaðarlausu standa til boða opnun fyrir aðgang að dýrari flokkum Símatorgsins samkvæmt sérstakri beiðni til Póst- og símamálastofnunar. Í öðru lagi eru nú í athugun á vegum Póst- og símamálastofnunar kostir þess að senda viðvaranir til rétthafa símanúmera ef símreikningur fer yfir vissa upphæð vegna mikillar notkunar símatorgsþjónustu. Í þriðja og síðasta lagi er til athugunar hvort komið skuli á auknu eftirliti vegna efnis og þjónustu sem veitt er á Símatorgi, en því hefur verið haldið fram að þar sé að finna ýmiss konar þjónustu sem stangast á við reglur um almennt siðgæði. Því hef ég opnað fyrir þann möguleika í frv. um nýja heildarlöggjöf um fjarskiptaþjónustu sem verður lagt fyrir Alþingi að Fjarskipta- og póststofnun verði gert að hafa eftirlit með að reglum þessum verði framfylgt, ella verði gerðar viðeigandi ráðstafanir til að loka fyrir þá þjónustu sem um ræðir sé um ítrekuð brot á reglugerð að ræða. Að lokum vil ég taka fram að þó hert sé á reglum um símatorgsþjónustu þá verður ekki fram hjá því litið að stór hluti þeirra vandamála sem upp hafa komið vegna himinhárra símreikninga á rætur sínar að rekja til erlendra símatorgsfyrirtækja. Mér fannst satt að segja, herra forseti, fullfreklega hlaupið yfir þann þátt málsins. Á því verður engin breyting þó reglur verði hertar hér á landi því að að sjálfsögðu verður áfram mögulegt að hringja í erlend símatorg með tilheyrandi auknum kostnaði. Mestu kvartanir sem ég hef persónulega fengið inn á mitt borð af þessum sökum hafa verið vegna þess að hringt hefur verið í erlend símatorg, sem við getum ekki hróflað við séu símar á annað borð opnir fyrir útlönd, og kemur auðvitað hinu íslenska símafyrirtæki, Pósti og síma, ekki við. Þess vegna er hér um fjölþjóðlegt vandamál að ræða og ljóst að ekki verður mögulegt að takmarka aðgang manna að símatorgsþjónustu hjá erlendum símafyrirtækjum. Að lokum er mikilvægt að minnast á alla þá fjölmörgu möguleika sem jákvæðir verða að teljast í símatorgsþjónustu og nefni ég til að mynda ráðgjöf gegnum síma af ýmsu tagi vegna skattframtala, tölvuþjónustu og reyndar um allt milli himins og jarðar. Það má kannski segja að það sé sá þáttur málsins sem gerir málið flókið og eins hitt að hér er um takmarkaða vörn að ræða fyrir heimilið ef sá sem misnotar aðgang sinn að símtæki á annað borð er mikið gefinn fyrir klám eða þjónustu af því tagi sem hv. þm. skýrði betur en ég get gert.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans og fagna því að reglugerð um Símatorgið skuli vera í endurskoðun og vonast til að tekið verði á þessum málum eins og hann nefndi og ætla ég ekki að fara að endurtaka það. Þarna er verið að leggja ýmislegt til sem ég tel vera til bóta. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þetta er stærra vandamál eins og hæstv. ráðherra benti á. Þetta er vandamál sem er alþjóðlegt. Engu að síður tel ég eðlilegt að Póstur og sími, sem getur tekið í taumana varðandi þá þjónustu sem snýr að okkur Íslendingum og er veitt á íslensku, taki þá á málum og hefti a.m.k. aðang að þeirri þjónustu sem getur talist ósiðleg eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Ég fagna því að menn í samgrn. skuli vera að taka á þessum málum og bíð eftir að sjá hvað úr verður.