Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Anna Ólafsdóttir Björnsson, 9. þm. Reykn., Árni R. Árnason, 5. þm. Reykn., Guðmundur Hallvarðsson, 16. þm. Reykv., Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., Ingibjörg Pálmadóttir, 2. þm. Vesturl., Jóhann Ársælsson, 3. þm. Vesturl., Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh., Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf., Stefán Guðmundsson, 4. þm. Norðurl. v., Vilhjálmur Egilsson, 5. þm. Norðurl. v.

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 30. jan. 1995: ,,Þar sem ég af persónulegum ástæðum get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varaþm. Alþb. í Suðurlandskjördæmi, Ragnar Óskarsson kennari, Vestmannaeyjum, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl.`` Ragnar Óskarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og kjörbréf hans hefur verið rannsakað og hann er boðinn velkominn til starfa.

Virðulegi forseti. Frv. það sem ég mæli fyrir, frv. til laga um löggildingu nokkurra starfsheita sérfræðinga í tækni- og hönnunargreinum, er ætlað að koma í stað laga nr. 62/1986, um rétt manna til að kalla sig verkfræðinga, húsameistara, landslagshönnuði, húsgagna- og innanhússhönnuði, tæknifræðinga eða byggingarfræðinga. Einnig er frv. ætlað að koma í stað laga nr. 46/1982, um rétt manna til að kalla sig iðnfræðinga. Ástæða þess að ráðuneytið telur þörf á nýjum lögum um starfsheiti þau sem undir það falla er margþætt. Í fyrsta lagi hefur borist ósk frá Félagi skipulagsfræðinga um að starfsheitið skipulagsfræðingur verði lögverndað. Í öðru lagi óskuðu samtök verkfræðinga, tæknifræðinga og arkitekta eftir endurskoðun á lögum nr. 62/1986, aðallega vegna þess mikla kostnaðar sem féll á einstaklinga sem þurftu að sækja um leyfi til að bera starfsheitin verkfræðingur, tæknifræðingur og arkitekt. Þótti sá kostnaður óeðlilegur í ljósi þess að ekki er um starfsréttindi að ræða heldur eingöngu rétt til að bera ákveðið starfsheiti. Í þriðja lagi hefur ríkt ágreiningur um hver hafi endanlegt úrskurðarvald um það hverjir hafi rétt samkvæmt núgildandi lögum til að bera ákveðin starfsheiti. Í fjórða lagi kalla tvær tilskipanir ESB sem getið er um í athugasemdum frv. á breytingar á núgildandi reglum. Verði þetta frv. að lögum munu þau tryggja að samræmdar reglur gildi um hver hafi rétt til að nota starfsheiti sem falla undir svið iðnrn., auk þess sem uppfylltar verði þær skuldbindingar sem EES-samningurinn leggur á Ísland á þessu sviði. Í 1. gr. frv. eru taldar upp þær starfsstéttir er lögin taka til. Er hér um að ræða sömu starfsstéttir og nú eru lögverndaðar en jafnframt er lagt til að starfsheitið skipulagsfræðingur verði lögverndað. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að réttur til starfsheitis geti stofnast með tvennum hætti. Í fyrsta lagi með útgáfu leyfis af hálfu ráðherra ef menn uppfylla þau skilyrði sem koma fram í 3. gr. frv. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að ráðherra staðfesti erlend leyfi ef viðkomandi uppfyllir þau skilyrði sem fram koma í 4. gr. frv. Skv. 3. gr. er það skilyrði fyrir leyfi til þess að nota starfsheiti að umsækjandi hafi lokið fullnaðarprófi í viðkomandi starfsgrein. Gert er ráð fyrir að viðkomandi fagfélög setji sér reglur um hvaða nám sem lokið er með prófgráðu teljist vera fullnaðarmenntun í skilningi frv. Ráðherra skal staðfesta reglur félaganna og öðlast reglurnar gildi þegar þær hafa verið birtar. Ráðherra veitir leyfi til að nota starfsheiti að fenginni umsögn viðkomandi fagfélags ef umsækjandi að mati hans hefur hlotið tilskilda menntun. Á grundvelli 4. gr. frv. ber ráðherra að staðfesta starfsréttindi manna sem koma frá öðrum ríkjum innan EES ef menntun þeirra uppfyllir þau lágmarksskilyrði sem koma fram með tilskipunum þeim sem tilgreindar eru í greininni. Hlutverk ráðherra er að sannreyna gildi framlagðra vottorða og kanna hvort öllum skilyrðum sé fullnægt. Gera má ráð fyrir að sett verði reglugerð þar sem þessi ákvæði verða nánar útfærð. Áður en leyfi er veitt á grundvelli þessarar greinar skal leita umsagna viðkomandi fagfélags. Í 5. gr. frv. er ráðherra veitt heimild til að skera úr ágreiningi sem rísa kann um notkun starfsheita. Eins og fram kemur í ákvæði til bráðabirgða er ekki ætlunin að breyta réttarstöðu þeirra manna sem hafa fengið fullgild leyfi til að bera viðkomandi starfsheiti. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn. og vona að unnt verði að afgreiða það á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Frv. það sem ég mæli fyrir, frv. til laga um að fella úr gildi lög nr. 102/1961, um heimild fyrir ríkisstjórnina til að staðfesta fyrir Íslands hönd Parísarsamþykktina um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar, tengist þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að fullgilda Parísarsamþykktina um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar með þeim breytingum sem gerðar voru á henni í Stokkhólmi þann 14. júlí 1967. Ísland hefur allt frá árinu 1961 verið aðili að svonefndum Lundúnatexta samþykktarinnar frá 1934 og hefur sá texti lagagildi hér á landi. Þann 28. sept. 1984 gerðist Ísland aðili að Stokkhólmstexta samþykktarinnar með þeim fyrirvara þó að fyrstu 12 greinar textans væru undanskildar. Í tengslum við aðild Íslands að samningi um hið Evrópska efnahagssvæði skuldbatt Ísland sig til að ganga frá aðild að þessum hluta samþykktarinnar fyrir 1. jan. 1995. Ákvæði 1.--12. gr. Stokkhólmsgerðar samþykktarinnar, oft nefnd efnisákvæði, kveða einkum á um grundvallarreglur varðandi vernd hugverkaréttinda, þ.e. einkaleyfi, vörumerki, hönnun og fleira. Stokkhólmsgerð þessa hluta samþykktarinnar felur ekki í sér neinar þær breytingar miðað við Lundúnatextann að breyta þurfi grundvallarlögum um hugverkarétt hér á landi. Ísland gerðist eins og áður er nefnt aðili að 13.--30. gr. Stokkhólmsgerðar samþykktarinnar árið 1984. Sá hluti fjallar aðallega um stjórnarstofnanir sem fara með málefni samþykktar á vegum Alþjóðahugverkastofnunarinnar. Aðild að þessum hluta samþykktarinnar var forsenda þess að Ísland gæti gerst aðili að Alþjóðahugverkastofnuninni. Þessi hluti samþykktarinnar hefur ekki lagagildi hér á landi. Parísarsamþykktin er sáttmáli milli ríkja er kveður á um almennar leikreglur sem hverju ríki er skylt að fylgja varðandi vernd hugverkaréttinda í þágu þegnanna. Það leiðir af eðli og tilgangi samþykktarinnar að óeðlilegt er að hún gildi sem lög gagnvart þegnunum enda er markmið hennar að tryggja að eigandi hugverkaréttar í aðildarlandi geti náð öruggri réttarvernd í hinum aðildarlöndunum. Parísarsamþykktin hefur t.d. ekki lagagildi á öðrum Norðurlöndum. Hinn 23. des. sl. var framkvæmdastjóra Alþjóðahugverkastofnunarinnar afhent aðildarskjal Íslands vegna 1.--12. greinar Parísarsamþykktarinnar. Ákvæðin skulu því koma til framkvæmda hér á landi þann 23. mars 1995, þ.e. að liðnum þremur mánuðum frá þeim degi sem telst hinn formlegi viðtökudagur aðildarskjalsins. Af framangreindu leiðir að lög nr. 102 frá 28. des. 1961 eiga ekki lengur við eftir gildistöku hinna nýju efnisákvæða. Með frv. þessu er því lagt til að þau verði felld úr gildi. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn. og það takist að afgreiða það á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Frv. það sem ég mæli fyrir er frv. til laga um breytingu á lögum nr. 78/1993, um vernd svæðislýsinga smárása í hálfleiðurum, og tengist EES-samningi og GATT-samningnum. Í lögum nr. 78/1993 kemur fram í 2. gr. að vernd laganna nái aðeins til íslenskra ríkisborgara og lögaðila. Hins vegar kemur fram í 2. mgr. sömu greinar að ráðherra geti með reglugerð veitt sama rétt ríkisborgurum þeirra ríkja sem veita íslenskum ríkisborgurum sams konar rétt. Þetta skilyrði um gagnkvæmni sem forsendu verndar er undantekning í hugverkarétti. Ástæða þessa fyrirkomulags er sú að flest önnur ríki sem höfðu löggjöf um vernd smárása byggðu á gagnkvæmni og var hugmyndin sú að slíkt myndi knýja á um að sem flest ríki settu lög sem tryggðu vernd svæðislýsinga smárása. Samkvæmt samningi um hugverkaréttindi í viðskiptum sem er hluti af samningnum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunar ber Íslandi að veita vernd á sviði allra hugverkaréttinda þar með talið svæðislýsingar smárása á grundvelli jafnréttiskjarareglunnar. Það þýðir að veita verður þegnum erlendra ríkja sama rétt og þegnum þess ríkis sem löggjöfina setur. Í ljósi nefndra skuldbindinga gerir frv. þetta ráð fyrir að vernd samkvæmt lögum um svæðislýsingar smárása nái til allra sem hannað hafa slíka svæðislýsingu eða þeirra aðila sem öðlast hafa rétt til hönnunar án tillits til ríkisfangs. EES-samningurinn leggur þær skuldbindingar okkur á herðar að veita þarf ríkisborgurum ýmissa ríkja sem ESB hefur komist að samkomulagi við um að veita vernd á gagnkvæmnisgrundvelli sams konar vernd. Eins og löggjöf okkar er háttað verður slíkt aðeins gert eftir tímafrekum og flóknum leiðum. Rita þarf bréf til að fá formlega staðfestingu á gagnkvæmni og síðan þarf að setja reglugerð. Sú lagabreyting sem hér er lögð til er því til einföldunar og hagræðis. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn. og það verði afgreitt á þessu þingi.

Frú forseti. Ég get ekki stillt mig um að segja nokkur orð. Það vill svo til að þetta efni hefur verið rætt hér í þingsölum áður, þ.e. vernd svæðislýsinga smárása í hálfleiðurum. Ég ætla að rifja upp þá sögu. Eins og mörg önnur frv. sem koma úr Brussel- fabrikkunni þá settust menn við að þýða frv. um þetta efni frá Brussel. Þeir vissu nú ekkert um hvað þeir voru að fjalla því þeir skildu ekki hvað voru hálfleiðarar frekar en smárásir eða svæðislýsingar og röðuðu saman orðum í texta. Hæstv. fyrrv. iðnrh., Jón Sigurðsson, mælti fyrir þessu frv. á Alþingi og það var auðheyrt á lestri hans að hann hafði heldur ekki hugmynd um hvað hann var að segja sem var þó óvenjulegt með þann mann sem hafði náttúrlega yfirburðagáfur yfir okkur hina eins og öllum er kunnugt. Síðar kom það í ljós við meðferð málsins í iðnn. þegar við fórum að skoða frv., við skildum það ekki heldur af því að það hafði verið vitlaust þýtt. Í staðinn fyrir smárásir stóð hálfleiðari ef ég man rétt fremur heldur en öfugt. Þegar búið var að raða orðunum rétt í textann kom í ljós að það var svolítil meining í frv. En sýnilega hefur ekki verið nóg að gert og þess vegna neyðist hæstv. iðnrh. til að flytja þetta frv. hér núna. Ég hef ekki efnislegar athugasemdir við það en rifja þessa sögu upp til gamans vegna þess að hér er um mjög merkilegt mál að ræða sem á skilið að eiga sess í þingsögunni.

Virðulegi forseti. Ég skal viðurkenna að þegar þetta var kynnt fyrir mér á sínum tíma þá var ég nú ekki fljótur til skilnings en tókst þó að lokum að skilja það enda var það þá þýtt sem vernd svæðisrása í smáleiðurum ef ég man rétt og mér tókst loksins að skilja það en svo féll mér nú allur ketill í eld þegar það kom í ljós að það var allt saman rangt og þetta átti að vera svæðisrásir í hálfleiðurum en ekki svæðisrásir í smáleiðurum. Síðan hef ég nú ekki reynt að brjóta þetta mál til mergjar. Enda myndi það sjálfsagt hafa ofboðið mínum skilningi eftir að ég var búinn að setja mig inn í hinn skilninginn sem áður var efst á baugi. En þetta er engu að síður mikilsvert mál sem tengist alþjóðasamningum okkar og nú síðast en ekki síst GATT og við erum skuldbundin til þess að fá fram og fjallar að sjálfsögðu fyrst og fremst um vernd hugverka. Við hv. þm. Páll Pétursson erum nú miklir stuðningsmenn hugverka og ekki síður þess að það sé hægt að vernda hugverk svo menn séu ekki að stela hugverkum hver frá öðrum.

Virðulegi forseti. Frv. þetta, frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1966, um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, hefur tvíþættan tilgang. Annars vegar miðar frv. að því að breyta skatthlutfallstölu 9. gr. laga um kísilgúrverksmiðju við Mývatn og hins vegar hefur frv. þann tilgang að lögfesta ákvæði um sérstakan sjóð sem ætlað er að efla atvinnulíf í þeim sveitarfélögum sem nú eiga verulegra hagsmuna að gæta vegna starfsemi Kísiliðjunnar hf. Hvað varðar fyrra atriðið þá kemur fram í 9. gr. laga um kísilgúrverksmiðju við Mývatn að ríkisstjórninni er veitt heimild til að kveða svo á með samningi að þau félög sem stofnuð voru til að framleiða og selja kísilgúr úr Mývatni, annars vegar Kísiliðjan hf. og hins vegar Celite Ísland hf. greiði hvort um sig einn tekjuskatt í stað annarra skatta. Skatthlutfallstala laganna er 45% en jafnframt var ríkisstjórninni heimilt að kveða svo á að skattur framleiðslufélagsins færi eigi niður úr tilteknu marki fyrir hvert skattár án tillits til tekna. Lágmarksskattgreiðsla þessi er nú 15 þús. Bandaríkjadollarar á ári. Eins og kunnugt er hafa á síðustu árum verið gerðar breytingar á skattlagningu hlutafélaga hér á landi. Breytingum þessum er lýst í athugasemdum með frv. og kemur þar fram að þær hafa leitt til lækkunar á skatthlutfalli hlutafélaga. Þykir rétt og eðlilegt að gera hliðstæðar breytingar á skatthlutfallstölu laga um kísilgúrverksmiðju við Mývatn sem í reynd urðu hjá öðrum fyrirtækjum. Að mati fjmrn. hafa ofangreindar skattbreytingar lækkað skatthlutfall hlutafélaga um tæplega 6% af hagnaði eða um 17% af álögðum tekjuskatti. Svarar það til lækkunar á skatthlutfalli greindra laga í 36--39%. Í ljósi þessa alls er því lagt til að skatthlutfallstala laga nr. 80/1966 verði lækkað úr 45% í 36% og að breyting þessi verði látin gilda frá og með álagningu ársins 1994 vegna rekstrar á árinu 1993 í samræmi við gildistökutíma hinnar almennu lækkunar á skatthlutfalli fyrirtækja. Námaleyfi Kísiliðjunnar hf. var endurnýjað 7. apríl 1993. Í námaleyfinu er ákvæði um stofnun sérstaks sjóðs sem ætlað er að kosta undirbúning aðgerða til að efla atvinnulífið í sveitarfélögum sem nú eiga verulegrar hagsmuna að gæta vegna starfsemi Kísiliðjunnar hf. Ráðstöfunarfé sjóðsins er tiltekinn hluti af námagjaldi verksmiðjunnar, nánar tiltekið 20% til ársins 2001 og 68% frá og með árinu 2002 til og með ársins 2010 en námaleyfið rennur út í lok þess árs. Ef miðað er við að framleiðsla Kísiliðjunnar haldist í svipuðu horfi myndi hlutur sjóðsins af námagjaldinu vera 500--600 þús. kr. á ári á fyrra tímabilinu en um 5 millj. kr. á ári á því seinna. Það hefur sýnt sig að áðurnefndum sjóði hefur verið markaður fullþröngur bás. Því tel ég nauðsynlegt að efla og styrkja þennan sjóð svo hann verði færari um að sinna hlutverki sínu. Í því skyni er í frv. þessu lagt til að bætt verði nýrri grein við lögin um kísilgúrverksmiðju við Mývatn þar sem tilvist, tilgangur og tekjur sjóðsins eru bundnar í lög. Jafnframt er lagt til að ráðstöfunarfé sjóðsins verði aukið með þeim hætti að heimilt verði að láta renna til sjóðsins allt að 20% af tekjum ríkisins sem hluthafa í Kísiliðjunni hf. Heimild þessi nær því ekki til skatttekna ríkisins af Kísiliðjunni. Í frv. er gert ráð fyrir að iðnrh. geti með reglugerð sett nánari ákvæði um áðurnefndan sjóð. Eðlilegt þykir þar sem um er að tefla talsverða fjármuni að sjóðnum verði settar skýrar starfsreglur sem tryggi að ráðstöfunarfé sjóðsins komi að sem mestum notum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og til hv. iðnn. og fer þess á leit við hv. nefnd að það verði afgreitt á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við það frv. sem hér er til umræðu. Ég ætla ekki að koma neitt að ráði inn á lagfæringu á skattamálum kísilgúrverksmiðjunnar sem felst í þessu frv. Ég er þeim efnisatriðum fyllilega sammála. En ég ætla hins vegar að fjalla um þann sérstaka sjóð sem frv. gerir ráð fyrir að verði starfræktur og hafi það hlutverk að kosta undirbúning aðgerða til að efla atvinnulíf í þeim sveitarfélögum sem nú eiga verulegra hagsmuna að gæta vegna starfsemi framleiðslufélagsins eins og stendur orðrétt í 2. gr. frv. Það er svo að Mývatnssveit er vegna þeirra náttúrufyrirbæra sem þar eru mjög sérstakt svæði og öðrum svæðum viðkvæmara að því er varðar atvinnustarfsemi. Þetta er jafnframt einhver vinsælasti ferðamannastaður á landinu, bæði í augum okkar Íslendinga en þó ekki síst í augum útlendinga og fjölmargir útlendingar koma til Íslands með þá hugmynd eina að koma til Mývatns. Ekki aðeins er náttúrufar þar sérstætt að því er varðar eldfjallasvæðið eða ,,volkanismann`` sem stundum er svo kallað heldur er það einnig mjög sérstakt að því er varðar fuglalíf og einstakt í sinni röð að því leyti enda nýtur það sérstöðu í íslenskri löggjöf vegna þessara aðstæðna. Nú er það svo að kísilgúrverksmiðjan sem þar starfar og er ágætis fyrirtæki var sett á laggirnar áður en almenn sjónarmið um umhverfisvernd höfðu skotið rótum hér á landi og raunar í heiminum þannig að sú verksmiðja var sett á stofn án þess að tillit væri tekið til þeirra sjónarmiða sem síðar ruddu sér til rúms. Ég held að flestallir séu þeirrar skoðunar að öðruvísi hefði verið stofnað til þessarar verksmiðju ef hún hefði verið reist í dag. Þó að ég vilji ekki segja að rekstur hennar samrýmist ekki þeim viðkvæmu vandamálum sem þarna eru þá hygg ég að það hefði verið öðruvísi að því staðið. Það eru ákveðnir erfiðleikar í sambandi við þessa verksmiðju og það hafa verið gerðar ráðstafanir sem setja framtíð hennar í nokkra tvísýnu. Ég tel hins vegar að það mál sem hér er á ferðinni beri ekki að skoða fyrst og fremst í ljósi þessarar tvísýnu sem hefur verið sköpuð um framtíð kísilgúrverksmiðjunnar. Ég held að við eigum að líta svo á að það væri æskilegt að þessi sjóður yrði notaður til þess að rannsaka rækilega hvernig megi nýta þá auðlind sem þarna er að finna og þá á ég við í hugtakinu auðlind bæði t.d. heita vatnið sem þarna er, þau náttúruundur sem þarna er að finna og fuglalífið, hvernig megi nýta þetta íbúum héraðsins til framdráttar með þeim hætti að það skaði ekki á nokkurn hátt þau náttúrulegu verðmæti sem þarna er að finna. Ég er sannfærður um að það er hægt að finna leiðir til þess að ýta undir kröftugt atvinnulíf og þá á ég kannski einkum og sér í lagi við kröftuga ferðaþjónustu í Mývatnssveit með þeim hætti sem er fyllilega samrýmanlegur sjónarmiðum umhverfisverndar. En sannleikurinn er sá að á þessu sviði hefur farið fram mjög lítið rannsóknastarf, virðulegi forseti, sem veit að því að kanna möguleika ferðaþjónustunnar hér á landi og það er engin sérstök rannsóknastofnun sem hefur haslað sér völl á sviði ferðaþjónustu. Það er engin grunnþjónusta á bak við þessa atvinnugrein eins og við höfum t.d. í iðnaðinum. Það má segja að það séu tvær stofnanir sem þjóna iðnaðinum, þ.e. Iðntæknistofnun og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og það má segja að Orkustofnun þjóni orkuiðnaðinum sérstaklega. Á sama hátt þjóna rannsóknastofnanir eins og RALA landbúnaðinum og sjávarútvegurinn styðst við Hafrannsóknastofnun og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Ekkert af þessu er að finna í baklandi ferðaþjónustunnar og þar af leiðandi hefur í raun og veru stefnumörkun í þessari grein verið ábótavant. Við skulum ímynda okkur hvað hefði gerst í stefnumörkun í sjávarútvegsmálum sem virðist nú vera þessari þjóð býsna mikið og vandasamt viðfangsefni. En hvað hefði gerst í þeim málum ef þessi atvinnugrein hefði ekki stuðst við öflugt rannsóknarbakland? Þá hefði stefnumörkun í þessari grein orðið mjög erfið. Við ættum að líta á ferðaþjónustuna út frá svipuðum sjónarhóli og segja: Það hlýtur að há ferðaþjónustunni í stefnumörkun til lengri tíma að hún hefur ekki það rannsóknaumhverfi sem hún þarf. Þess vegna vil ég leggja á það áherslu við hæstv. iðnrh. að þegar hann hefur starf við að láta semja reglugerð um þennan sjóð, þá finnst mér það vera verðugt viðfangsefni að kanna fræðilega með rannsóknaverkefnum hvernig hægt væri að ýta undir það að ferðamennskan í Mývatnssveit þróist með þeim hætti að þar væru þeir möguleikar nýttir sem náttúran býður þarna upp á. Það mætti jafnvel bjóða upp á fleiri möguleika eins og t.d. hugsanleg tengsl við þá þekkingu sem hér á landi er í meðferð heits vatns og jafnvel á sviði heilsugæslu, sem gæti þá tengst heilsugæslustofnunum í héraðinu, en að mikil áhersla verði lögð á það við starfrækslu þessa sérstaka sjóðs að styrkja fræðilegan grundvöll þessara athugana. Ég held að þá mundi hæstv. iðnrh. í raun og veru ýta undir brautryðjendastarf í atvinnuþróun hér á Íslandi. Ég get upplýst þingheim um það að á vegum Rannsóknarráðs Íslands er verið að skoða þessi mál beinlínis í þeim tilgangi að reyna að styrkja rannsóknarumhverfi þessarar atvinnugreinar. Það er búið að taka þetta mál sérstaklega til umfjöllunar þar. Það er búið að taka þetta mál inn í langtímastefnumörkun Rannsóknarráðs Íslands. Engu að síður væri það á vissan hátt nýjung af hálfu hæstv. iðnrh. ef hann beitti sér fyrir þessu. Það mundi falla mjög vel að áformum Rannsóknarráðs Íslands í þessum efnum. Þetta gæti orðið upphaf að því að það yrði sérstök þróun ferðamálanna í Mývatnssveit sem ég held að sé orðið brýnt verkefni og gæti orðið þessu héraði og ferðamennskunni í heild mjög til góðs.

Virðulegur forseti. Ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð um þetta frv. Ég lýsi stuðningi mínum við megininntak þess og vil í sjálfu sér ekki tengja inntak þessa frv. þeim umræðum sem hafa orðið og ég hef vissulega tekið þátt í um óheppileg vinnubrögð í kringum áframhaldandi starfsleyfi fyrir kísilnám úr Mývatni. Ég vil út af fyrir sig halda þessu hlutum aðskildum og ekki blanda því inn í þessa umræðu. Eins og ég nefndi, virðulegi forseti, þá fór hún hér fram fyrr í vetur m.a. í formi utandagskrárumræðu sem sá sem hér stendur hafði frumkvæði að. Það er alveg rétt sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að þessi atvinnurekstur var settur niður í mjög viðkvæmu umhverfi og hefur gert það að verkum að þarna er komin upp ákveðin þversögn. Annars vegar er þarna verksmiðjurekstur, eins og kom fram í ræðu þingmannsins, í viðkvæmu umhverfi frá náttúrulegu tilliti en hins vegar er þessi framleiðsla í sjálfu sér mjög umhverfisvæn sem byggist á að nýta náttúrulegt hráefni og nýta til þess náttúrulegan og umhverfisvænan orkugjafa sem er til staðar á svæðinu. Það er mín skoðun og það kom fram í mínu máli þegar ég ræddi þetta fyrr í vetur að það beri að leita allra leiða til þess að ganga úr skugga um hvort ekki er hægt að samræma og sætta þessi sjónarmið og við getum haldið þessum rekstri áfram. Það er hins vegar svo að þetta svæði býður upp á ýmsa möguleika, m.a. í ferðamálum eins og hér hefur komið fram. Hv. þm., síðasti ræðumaður, talaði um að það setti sitt mark á stefnumótun í ferðamálum að menn hefðu ekki rannsóknaumhverfi og rannsóknastofnanir til að styðjast við, það er eflaust rétt. Og hv. þm. nefndi sem dæmi hvernig hefði nú farið ef menn hefðu farið af stað með stefnumótun í sjávarútvegi án þess að hafa á bak við þessa víðtæku rannsókna- og þróunarstarfsemi sem þar hefur verið. Kannski höfum við dæmi fyrir okkur núna þar sem eru tillögur sjálfstæðismanna á Vestfjörðum sem í orði í það minnasta hafa aldrei viljað taka mark nema mjög takmarkað á niðurstöðum Hafrannsóknastofnunar og annarra þeirra sem við og alla vega ýmsir aðrir í einfeldni okkar höfum talið okkur skylt að taka tillit til. Ég vil að lokum í þessu sambandi nefna einn möguleika eða eitt atriði í möguleikum þessa svæðis og það tengist bættum samgöngum. Ég hef talið að þau svæði sem vegur númer eitt fer um í Þingeyjarsýslum á leið sinni austur um land og þegar þeirri vegatengingu lýkur, þá verður hann orðinn heilsársvegur, eigi þeir þéttbýliskjarnar sem eru á þessari leið verulega nýja möguleika, bæði Mývatnssveit og reyndar Laugar í Reykjadal líka sem væru komnir á miklar krossgötur umferðarlega séð og hef talið í þeirri umræðu að gefnu tilefni hvernig heimamenn hafa brugðist við slíkri umræðu, að slíkri uppbyggingu á þessum svæðum ætti ekki og væri ekki á nokkurn hátt beint gegn þéttbýlinu á Húsavík heldur mundi slíkt þvert á móti styrkja hvert annað. Ég hef reyndar í þessu samhengi oft nefnt að það mætti horfa til þeirrar uppbyggingar sem hefur átt sér stað við þéttbýliskjarna í uppsveitunum á Suðurlandsundirlendi.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri sem ég hef í andsvari til að taka undir þá skoðun sem hv. síðasti ræðumaður lýsti í sambandi við mikilvægi þess vegar sem liggur um Mývatnssveit til Austurlands. Ég fagna því að hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson styður staðfastlega þær áherslubreytingar sem komið hafa fram hjá núv. samgrh. og meiri hluti er fyrir í Norðurl. e. fyrir mikilvægi þeirra vegasamgangna sem nú eru komnar inn sem sérstakt verkefni. Ég er honum efnislega sammála um það að þetta er gífurlega mikilvægt atriði sem full ástæða var til þess að setja inn sem nýtt áhersluatriði í vegamálum á Norðausturlandi.

Forseti vill benda á að það eru ekki beinlínis vegamál á dagskrá.

Virðulegi forseti. Þetta fannst mér eiginlega ekki viðeigandi athugasemd því að framtíð þessa svæðis, ekki síst ef þar verða breytingar í atvinnumálum, ráðast ekki síst af því hvernig mál skipast samgöngulega séð. Varðandi það að ég hafi tekið undir áherslubreytingu núv. samgrh. er nú spurningin hvor tók undir málflutning hvors. Ég minni á að fyrsta mál sem ég flutti inni á þinginu, sem var reyndar á árinu 1988, var um eflingu samgangna um hálendi og milli landshluta og ég hef alla tíð talað sterklega fyrir þessu. Ég man eftir því á sameiginlegum fundi þingmanna beggja Norðurlandskjördæmanna á þinginu 1989--1990 tók ég þetta mál upp og fékk frekar litlar þakkir hjá núv. hæstv. samgrh. Honum fannst ólíklegt að í þetta verk yrði ráðist á allra næstu árum en því betur sá hæstv. ráðherra að sér í þessu máli.

Virðulegi forseti. Það vill svo vel til að hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson og sá sem hér talar eru jafngamlir á þinginu, voru kosnir í kosningum 1991 þó að hv. þm. hafi haft reynslu í störfum á þinginu áður þegar hann hefur komið inn sem varamaður. En ég vil taka fram að það hefur komið ótvírætt í ljós í störfum á þessu kjörtímabili að þingmenn stjórnarandstöðunnar í Norðurl. e. hafa kvartað undan því að áherslubreyting hafi orðið í þessum málum í Norðurl. e. Þeir hafa kvartað undan því að ekki hafi lengur verið sú gamla, góða samstaða um þessi mál sem áður ríkti. En ég tek það fram að hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson er réttum megin í ágreiningi þingmanna kjördæmisins.

Virðulegi forseti. Ég minni á í þessu sambandi að þingmenn Norðurl. e. hafa lagt metnað sinn í það að ná sameiginlegri niðurstöðu um skiptingu vegafjár og engin breyting hefur orðið hvað það snertir á þessu kjörtímabili þannig að allt tal um óeiningu þar er náttúrlega út í loftið. Lítum á hin opinberu gögn í málinu. Vissulega hefur alla tíð verið svo að menn hafa rökrætt áður en menn hafa komist að niðurstöðu, en niðurstaðan í þessu tilfelli er sameiginleg. Ég minni einnig á að varðandi persónulega afstöðu mína á fyrsta þingi þessa kjörtímabils flutti ég þáltill. með hv. þm. Eyjólfi K. Jónssyni sem laut að því að skynsamlegt væri að auka framkvæmdafé til vegagerðar meðan hér væri lægð í vegamálum og við tókum sérstaklega til að ljúka við hringleiðina. Þar var lögð sérstök áhersla á vegasambandið um Norðausturland. Þetta var reyndar áður en tillögur núv. ríkisstjórnar komu fram um aukið fjármagn til vegagerðar.

Virðulegi forseti. Það frv. sem er til umræðu kemur inn á ýmislegt sem snertir fleira en kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn. Allmiklar deilur hafa verið um verksmiðjuna. Ég ætla ekki að blanda mér í þær deilur hvort hægt sé að halda áfram að taka kísilgúr þarna úr Mývatni eða ekki. Hitt er aftur á móti staðreynd að þetta atvinnufyrirtæki býr við óöryggi. Ég veit ekki hversu langt leyfi það muni raunverulega hafa. Enda þótt gefið hafi verið út leyfi til þessa rekstrar árið 1993 stendur það tímabundið og það háir verksmiðjunni nokkuð. Það er því ágætt til þess að vita að hér skuli vera komið með lagabreytingu þar sem fyrirhugað er að setja á stofn þennan sérstaka sjóð eða kannski hefur hann verið til. Það er alla vega verið að leggja til meira fjármagn í hann núna til þess að kosta undirbúning aðgerða til að efla atvinnulíf í þessum sveitarfélögum sem hér eiga hagsmuna að gæta. Ég er komin til að taka undir þær hugmyndir sem hér komu fram hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich um að að sjóðurinn skoðaði sérstaklega ferðaþjónustumál. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægur atvinnuvegur í Mývatnssveit og nágrenni og þurfi að efla hann. Hann hefur auðvitað verið talsverður. Sú atvinnugrein hefur blómstrað í Mývatnssveit en það eru líka uppi ýmsar skoðanir á því og áhyggjur af því að jafnvel sé verið að ofnýta staðinn á tiltölulega stuttum tíma úr árinu og það þurfi að skoða það sérstaklega hvort ekki sé hægt að dreifa þeirri atvinnu meira yfir árið og huga betur að því að vernda þá sérstæðu náttúru sem þar er að finna. Ég vil taka undir þær ábendingar sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich kom hér með um að það þyrfti að vera til einhver rannsóknasjóður fyrir ferðaþjónustuna rétt eins og fyrir aðrar atvinnugreinar. Að öðru leyti vil ég aðeins benda hæstv. iðnrh., sem fer með þetta mál, á að hér er sagt í 2. gr. að stjórn sjóðsins skuli skipuð o.s.frv., talið upp hvaða fulltrúum hún skuli skipuð, frá hvaða aðilum. Ég vildi aðeins beina því til hæstv. ráðherra að hann hlutist til um það að framfylgja jafnréttisáætlun, sem einu sinni var samþykkt og skorað á ríkisstjórn að beita sér fyrir ýmsum þeim aðgerðum í jafnréttisátt til þess að jafna vægi kynja í nefndum, ráðum og stöðum á vegum ráðuneyta, að sú stjórn sem hann trúlega á þátt í að koma á laggirnar verði skipuð konum líka. Ég horfi til þess að konur í Mývatnsveit og nágrenni hafa mikið verið að leita nýrra leiða í atvinnumálum og ég held að þær hafi margar góðar hugmyndir og ég beini því til hæstv. ráðherra að þessi stjórn verði skipuð með jafnréttissjónarmið í huga.

Virðulegi forseti. Ég óskaði áðan eftir því að fá að koma upp og bera af mér sakir en hæstv. forseti óskaði eftir því að ég tæki til máls um þennan dagskrárlið og kæmi því sjónarmiði mínu á framfæri þar sem ég ætlaði að taka fyrir undir liðnum að bera af sér sakir. Því var haldið fram áðan af hv. þm. Jóhannesi Geir Sigurgeirssyni að það væri út í hött að halda því fram og styddist ekki við nein gögn, að það væri ágreiningur innan þingmanna flokksins um áherslur í Norðurl. e. Þessi ágreiningur hefur komið fram og tengist að sjálfsögðu Mývatnssveit og atvinnuuppbyggingunni þar. Þessi ágreiningur hefur komið fram oftar en einu sinni hér í þessum ræðustól og hann hefur komið fram líka að vissu leyti í till. til þál. um vegasamband allt árið milli Austurl. og Norðurl., en flm. að þeirri þáltill. eru hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og sá þingmaður sem var í umræðunni áðan, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Það er ekkert launungamál að hjá ákveðnum hluta þingmanna Norðurl. e. hefur það verið áhersluatriði að ljúka vegasambandinu um ströndina fyrst og jafnvel að athuga möguleikana á því að þar væri heils árs vegasamband milli Norðurlands og Austurlands tryggt. Gegn þessari skoðun hefur hins vegar verið sett fram sú stefna sem nú hefur verið samþykkt af þingmönnum kjördæmisins, þó með nokkrum semingi af hálfu sumra, að leggja áherslu á tengingu Norðurlands við Austurland um Fjöllin vegna þess að það sé grundvallaratriði í samgöngumálum þessara tveggja landshluta, Norðurlands og Austurlands, að ná sem stystum vegi milli þessara landshluta. Að sjálfsögðu varpa þessi mál, bæði þáltill. sem slík og einnig þau viðhorf sem hafa verið viðruð hér í umræðum á þinginu, skýru ljósi á þennan áherslumun, á þennan skoðanaágreining, sem hefur að sjálfsögðu komið fram í vinnu þingmanna kjördæmisins í samgöngumálum. Hins vegar hefur það orðið ofan á að samþykkja þessa áherslubreytingu og styðja það sem sérstakt verkefni að koma á heils árs samgöngum milli Akureyrar og Austurlands um Mývatnsöræfi og um Fjöllin. Þess vegna er það ekki svo að sá sem hér stendur fari með staðlausa stafi heldur hefur hann verið að vitna í þingmál sem hafa verið staðfesting á þessum skoðanaágreiningi.

Virðulegur forseti. Það liggur við að ég geti farið að taka undir með forseta að nú sé umræðan komin nokkuð út fyrir það mál sem hér er á dagskrá þegar farið er að ræða um viðhorf einstakra þingmanna í Norðurl. e. til vegamála og út af fyrir sig fáránlegt að ég og hv. 5. þm. Norðurl. e. stöndum hér í deilum varðandi þennan mikilvæga þátt samgöngumálanna því ég veit ekki betur en við séum þar algerlega sammála. Vissulega verður vegasamband með ströndinni einnig, en eins og ég hef séð þá tenginu fyrir mér þá endar hún alltaf uppi á fjöllum, annars vegar upp úr Vopnafirðinum og upp á Hólsfjöllin aftur eða þá yfir Hellisheiði eystri. Því ég hef ekki séð það fyrir mér að jarðgangagerð þar í gegn, og hef ekki séð það frá Austfirðingum, væri í fyrstu forgangsröð. Síðan eru náttúrlega önnur rök eins og bara vegalengdarlega séð, að vegurinn um Fjöllin milli Akureyrar og Egilsstaða er þó ekki nema rúmlega 270 km. Og þó að þar sé lítil byggð þá sýnir reynslan að þetta er í meginatriðum snjólétt leið og til þess að gera auðvelt að halda henni opinni allan ársins hring og mundi að mínu mati og það hef ég alla tíð sagt, skapa alveg ný viðhorf í byggðamálum með því að tengja saman þessi tvö kjördæmi sem lengst eru frá höfuðborgarsvæðinu og þar af leiðandi eru mestar líkur á auknum samskiptum þeirra á milli heldur en hafa fylgt nánast nokkurri annarri stórri vegatengingu sem ráðist hefur verið í á umliðnum árum.

Virðulegi forseti. Ég get ekki fallist á það að sú aðferð sem hv. síðasti ræðumaður notaði til þess að tengja atvinnumál í Mývatnssveit við samgöngumál sé fáránleg. Hann var sjálfur upphafsmaður að þessum útúrdúr þannig að ef honum finnst þessi umræða vera orðin fáránleg þá verður hann að leita að því í eigin ranni. Ég vil hins vegar geta þess að það eina sem ég hef gert athugasemdir við í þessari umræðu er það að ég finn að hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson á í einhverjum vandræðum með að viðurkenna þá stefnubreytingu í samgöngumálum sem núv. samgrh. hefur staðið að. Ég er þeirrar skoðunar og hef ekki dregið dul á það, að ég hef viljað viðurkenna það sem vel er gert í hverju máli og mér finnst alveg ástæðulaust að vera í einhverjum vandræðum með að viðurkenna þessa stefnubreytingu.

Virðulegur forseti. Ég nefndi fáránleika í máli mínu áðan en það var ekki í því samhengi að við ræddum hér um samgöngumál heldur að við hv. þingmenn stæðum í deilum um mál sem við værum alveg sammála um. Ég hef viðurkennt frumkvæði núv. samgrh. í þessu máli og skárra væri það nú því að ég hef talað fyrir þessu alveg frá því að ég byrjaði að taka þátt í opinberri stefnumótun, að þarna væri eitt brýnasta verkefni óleyst í samgöngumálum. Þannig að ég hef ekki borið neinn kinnroða fyrir því og ég er ekki í neinum vandræðum með að ræða þessi mál. En ég benti hins vegar á þá einföldu staðreynd að eins og vegáætlun hefur verið samþykkt á þessu kjörtímabili þá var það gert hvað snertir Norðurl. e. samkvæmt samhljóða tillögu allra þingmanna kjördæmisins.

Virðulegi forseti. Mér þykir í raun og veru mjög vænt um það að þingmenn skuli almennt ekki vera í neinum vandræðum með að viðurkenna þá stefnubreytingu í þessum málaflokki í Norðurl. e. sem núv. samgrh. hefur staðið að. Það er mjög mikilsvert að menn meti þetta að verðleikum og ég er mjög þakklátur fyrir það.

Virðulegi forseti. Mér skilst að málið sem til umræðu er sé kísilgúrverksmiðja í Mývatnssveit og sjóður til atvinnuuppbyggingar þar. Samgöngur eru vissulega stór þáttur í því máli og ég vil undirstrika það varðandi samgöngur milli Norður- og Austurlands að það hefur í mínum huga alltaf legið ljóst fyrir að þær munu liggja í gegnum Mývatnssveit. Hins vegar hefur það verið álitamál hvar vegurinn frá Jökulsá á Fjöllum og austur ætti að liggja og það hillir undir lyktir í því máli fyrir samvinnu þingmanna Norðurl. e. og þingmanna Austurl. Það sem er gallinn við hæstv. samgrh. er að hann hefur ekki viljað hafa samráð í þessum málum eins og áður var gert og sú stefnubreyting sem mun kannski standa upp úr eftir hans feril er sú að breyta skiptingunni milli kjördæma í vegafénu og miða við höfðatölu í staðinn fyrir að miða við gömlu skiptinguna. Sú vegáætlun sem er til umræðu á Alþingi og til umræðu í samgn. núna stefnir inn í þá framtíð. Því hef ég áhyggjur af.

Forseti hefur hins vegar áhyggjur af umræðuefninu, sem hefur fjarlægst dagskrármálið.

Virðulegi forseti. Ég skil áhyggjur hæstv. forseta af því að umræðan sé að fara út um víðan völl og vil gera mitt til þess að koma henni aftur inn á réttan grundvöll. Hér eru til umræðu málefni sem snerta atvinnumál í Mývatnssveit og ég held að það sé rétt að láta það hér standa, að samgöngumálin hafa verulega mikil áhrif á þróun atvinnumála í Mývatnssveit og sú breyting sem orðið hefur á áherslum í þeim efnum er þess vegna Mývatnssveit og atvinnuuppbyggingunni þar mjög hagstæð og það er ástæðulaust að hafa nokkrar áhyggjur af því, hvorki fyrir þingmenn í Norðurl. e. né á Austurlandi.

Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Ég ætla að þakka þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls fyrir stuðning við þetta frv. Ég mun taka ábendingar þeirra til athugunar. Hins vegar bendi ég á út af orðum hv. 6. þm. Vestf., að sjóðstjórn sú sem mér ber að skipa samkvæmt frv. ef að lögum verður er skipuð samkvæmt tilnefningu heimaaðila að þeim eina undanteknum sem iðnrh. skipar. Ég get því að sjálfsögðu ekki neitað að taka við tilnefningum heimamanna þó að þær séu ekki í fullu samræmi við þá ósk að skipting kynja verði sem jöfnust í stjórninni.

Virðulegi forseti. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra taki þær ábendingar til greina sem við þingmenn komum með í þessum umræðum. Hvað varðar það sem hann segir, að hann geti aðeins ráðið því hver sé tilnefndur fyrir iðnrn., þá er það að sjálfsögðu rétt. Hitt vil ég benda á að það eru þrír fulltrúar frá ríkisstjórninni. Það er fulltrúi umhvrh., samgrh. og einn fulltrúi iðnrh. og hann er jafnframt formaður stjórnar, þannig að mér sýnist að hæstv. iðnrh. hafi nokkur áhrif á það hvernig þessi stjórn verður skipuð.

Virðulegi forseti. Fyrri hluta árs 1991 skipaði heilbr.- og trmrh. nefnd sem falið var að endurskoða lög um læknaráð, nr. 14/1942. Í nefndina voru skipuð Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri, sem var formaður, Gunnlaugur Claessen, þáv. ríkislögmaður, Haukur Þórðarson yfirlæknir, Ólafur Axelsson hæstaréttarlögmaður, Ólafur Ólafsson landlæknir, Sigurður Líndal prófessor, Steingrímur Gautur Kristjánsson héraðsdómari og Þorsteinn A. Jónsson skrifstofustjóri. Ritari nefndarinnar var Dögg Pálsdóttir skrifstofustjóri. Nefndin samdi það frv. sem hér er lagt fram. Í starfi sínu hafði nefndin hliðsjón af breyttum áherslum í málsmeðferð stjórnsýslunnar frá því að lög um læknaráð voru sett árið 1942. Samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu hefur landlæknir veigamiklu hlutverki að gegna varðandi eftirlit með starfi heilbrigðisstétta og heilbrigðisstofnana. Samkvæmt gildandi lögum um læknaráð er landlæknir jafnframt formaður læknaráðs. Það er talið að það geti ekki samrýmst nútíma stjórnsýsluháttum og nýjum stjórnsýslulögum að sami embættismaður fjalli um mál bæði í nefnd sem lög skipa hann til formennsku í og eins í embætti sínu. Slík er þó raunin þegar læknaráð, sem landlæknir er forseti fyrir samkvæmt lögum, sendir álitsgerðir varðandi t.d. siðamál til embættis landlæknis vegna mála sem embættið hefur beint til ráðsins. Í frv. því sem hér liggur fyrir er gert ráð fyrir umtalasverðri skipulagsbreytingu á læknaráði. Gert er ráð fyrir að læknaráð starfi framvegis í tveimur deildum, réttarmálaráði og siðamálaráði. Gert er ráð fyrir að í siðamálaráði skuli sitja fimm læknar sem læknadeild Háskóla Íslands tilnefnir til fimm ára í senn. Ráðið skal sjálft kjósa sér formann. Hlutverk réttarmálaráðs verður að láta dómurum eða ríkissaksóknara í té sérfræðileg álit varðandi læknisfræðileg efni og meðferð veitt af starfsmönnum heilbrigðisþjónustunnar. Gert er ráð fyrir að um hvert mál fjalli þrír menn, formaður eða varaformaður ráðsins, einn ráðsliði, sem formaður tilnefnir og einn maður utan ráðsins sem hefur sérþekkingu á því álitaefni sem fjallað er um hverju sinni. Niðurstöður ráðsins skulu að jafnaði rökstuddar og ávallt ef sá sem álits beiðist æskir þess, svo og ef ágreiningur er í ráðinu um niðurstöður. Í gildandi lögum er réttarmáladeild skipuð mönnum sem skipaðir hafa verið í tiltekin embætti hjá ríkinu, en það fyrirkomulag þykir óhentugt nú þegar sérfræðiþekking er orðin jafnfjölbreytt og raun ber vitni. Það fyrirkomulag sem hér er lagt til er því einfaldara í sniðum, en á jafnframt að tryggja vandaða málsmeðferð. Gert er ráð fyrir í frv. að í siðamálaráði læknaráðs sitji þrír menn, einn lögfræðingur og tveir læknar. Ráðherra skipar formann ráðsins. Siðamálaráði er ætlað að sinna sömu verkefnum og siðamáladeild læknaráðs sinnir nú, auk þess sem gert er ráð fyrir að því verði falin verkefni úrskurðarnefndar um ágreiningsmál samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu. Úrskurðarnefnd um ágreiningsmál hefur fengið sífellt fleiri mál til umfjöllunar á síðustu árum. Starfsaðstaða nefndarinnar hefur á hinn bóginn verið erfið og hún því vanbúin til að sinna málum sem þessum. Samkvæmt frv. verður hlutverk siðamálaráðs að láta almenningi, heilbrrh. og landlækni í té álit sitt á því hvort greining, meðferð, aðgerð, hegðun eða framkoma starfsmanns í heilbrigðisþjónustu sé tilhlýðileg eða ekki og láta heilbrrh., samkvæmt beiðni, í té álit á því hvort svipta beri starfsmann í heilbrigðisstétt starfsréttindum vegna háttsemi eða endurveita honum slík réttindi hafi hann verið sviptur þeim. Niðurstöður siðamálaráðs skulu rökstuddar. Í frv. eru ákvæði um að læknaráð, þ.e. bæði réttarmálaráð og siðamálaráð, skuli ákveða mál innan tiltekins tímafrests, sem ákveðinn er þrír mánuðir í frv. Þó er gert ráð fyrir að dómari sem óskar álits réttarmálaráðs geti gefið ráðinu styttri frest ef sérstaklega stendur á. Það er talið sérstaklega mikilvægt að setja reglur um málsaðila hjá læknaráði því nokkuð hefur borið á kvörtunum yfir því að seint gangi að fá álitsgerðir þess læknaráðs sem nú starfar. Á þetta ekki síst við um álit sem dómstólar óska eftir hjá læknaráði. Frv. gerir ráð fyrir að læknaráði verði búin þannig starfsaðstaða að deildir ráðsins geti sinnt starfi sínu með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir. Gert er ráð fyrir að lög þessi öðlist gildi 1. jan. 1996 og að við gildistöku þeirra falli úr gildi lög um læknaráð, nr. 14/1942 og 2.--7. málsl. 5. mgr. 3. gr. laga um heilbrigðisþjónustu. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið helstu efnisatriði nýs frv. til laga um læknaráð. Hér er um að ræða nauðsynlega endurskoðun á liðlega 50 ára gömlum lögum sem óneitanlega voru barn síns tíma. Ég ítreka að breyttar kröfur í stjórnsýslunni gera það nauðsynlegt að lagaákvæði um læknaráð séu endurskoðuð með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég leyfi mér því að mæla með að frv. þetta fái afgreiðslu á þessu þingi og að frv. verði vísað til 2. umr. og meðferðar hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Það frv. til laga sem hæstv. heilbrrh. hefur mælt fyrir um læknaráð er að mínu viti um margt merkilegt að því leyti til að það tekur á hlutum sem nauðsynlegt var að breyta, hlutum sem snúa að landlæknisembættinu. Og eins og fram kom í ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. þá er auðvitað óviðunandi að sá maður er gegnir því ágæta embætti sé beggja vegna borðsins. Ekki það að Ólafur Ólafsson sé ekki þess megnugur heldur hitt að embættið sem slíkt á auðvitað ekki að starfa með þeim hætti. Að því leyti til tel ég að hér sé um hið besta mál að ræða hjá hæstv. heilbr.- og trmrh. Það var full ástæða til að gera þarna bragarbót á og breyta starfsháttum læknaráðs með þeim hætti sem hér er lýst, án þess þó að ég ætli nákvæmlega að lýsa mig samþykkan öllum þeim einstöku breytingum sem þar eru lagðar til. En í heild sinni sýnist mér að málið taki á breyttum stjórnsýsluháttum sem nauðsynlegt er að taka á. Það var nokkuð merkilegt að þegar til stóð hér fyrir áramót að færa héraðslæknisembættin, leggja þau niður í Norðurl. e. og í Reykv. og færa þau að hluta til undir verkefni landlæknisembættisins, þá fannst mér það alls ekki geta gengið upp stjórnsýslulega séð þar sem landlæknir væri þá í mörgum tilfellum beggja vegna borðsins; að taka ákvarðanir um framkvæmd einstakra hluta en geta síðan síðar meir lent í þeirri aðstöðu að dæma í eigin málum. Þannig er auðvitað útilokað að haga stjórnsýslunni. Eins og fram kemur í frv. þá er gert ráð fyrir að læknamálaráð starfi í tveim deildum, þ.e. réttarmáladeild og siðamáladeild. Það hefur skort mjög á í störfum læknaráðs að það skilaði nógu fljótt frá sér álitsgerðum bæði til dómstóla og eins í einstökum málum, hvort sem það snýr að starfsfólki heilbrigðisþjónustunnar eða þá að einstaklingum sem leita réttar síns hjá læknaráði. Nú sé ég að í þessu frv. er gert ráð fyrir því að ákveðinn tímamörk séu sett á það hversu langan tíma læknaráð getur í hvorri deild um sig tekið sér til að fjalla um mál og það er mikil réttarbót fyrir þá sem þurfa að búa við og ekki síst þá sem eru að bíða eftir niðurstöðum læknaráðs. Þannig að í heild sinni finnst mér þetta frv. marka tímamót að því leyti til að það er verið að taka þarna á gömlum og úreltum lögum og færa til betri vegar og ekki síst í ljósi þess að það eru orðin ný stjórnsýslulög í landinu sem einmitt eiga að ganga til móts við einstaklingana þar sem þeir hafa eðlilegri aðgang að upplýsingum og um leið líka að fá skjótari og hraðari úrlausn sinna mála. Mér finnst þetta frv. ganga í þá átt og þar af leiðandi lýsi ég mig samþykkan meginefni frv., en áskil mér auðvitað rétt í starfi hv. heilbr.- og trn. til að skoða málið gaumgæfilega.

Virðulegi forseti. Það var með bréfi Guðmundar Bjarnasonar, þáv. heilbr.- og trmrn., frá 15. nóv. 1988, sem óskað var eftir tillögum tóbaksvarnanefndar, sem skipuð var í september 1988, um breytingar á lögum um tóbaksvarnir af fenginni reynslu. Þegar var farið að vinna að þessu máli en þá komu fram ýmsar hugmyndir um æskilegar breytingar svo talið var rétt að endurskoða lögin í heild. Þau lög voru síðan endurskoðuð m.a. í samráði við samtök heilbrigðisstétta og við félög áhugamanna um heilsuvernd. Nefndin lauk síðan við að semja frv. Í nefndinni áttu sæti Egill Heiðar Gíslason framkvæmdastjóri, sem var formaður, Helgi Guðbergsson yfirlæknir og Þorvarður Örnólfsson framkvæmdastjóri. Þessi nefnd skilaði mér síðan frv. sem ég hafði til skoðunar um nokkurn tíma. En í tóbaksvarnanefnd sem skipuð var haustið 1992, og í eiga sæti Halldóra Bjarnadóttir framkvæmdastjóri, formaður, Helgi Guðbergsson og Þorvarður Örnólfsson, var farið yfir frv. og gerðar nokkrar breytingar á því í samráði við Guðmund Árna Stefánsson, þáv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, sem lagði síðan frv. fram á Alþingi í fyrra, en frv. var þar ekki afgreitt. Meðal nokkurra helstu nýmæla frv. má nefna: Réttur fólks til reyklauss lofts er afdráttarlaust viðurkenndur og sérstaklega kveðið á um rétt barna. Munntóbak verður bannað. Hámark skaðlegra efna í tóbaki skal ákveðið. Merkja skal sígarettupakka með upplýsingum um tjöru- og nikótíninnihald. Bannað er að auglýsa varning sem ber heiti eða auðkenni tóbakstegunda í vörumerki sínu. Uppstilling á tóbaki á sölustöðum er bönnuð. Tóbakssala á heilbrigðisstofnunum er bönnuð. Heimild til smásölu á tóbaki er takmörkuð við matvöruverslanir, sælgætisverslanir og veitinga- og gististaði. Skýrari ákvæði eru sett um takmarkanir á reykingum á veitingastöðum. Veitt er svigrúm til að heimila reykingar í afmörkuðum hluta húsnæðis í flugstöðvum og umferðarmiðstöðvum. Reykingar eru alveg bannaðar á sjúkrahúsum, nema sjúklingum sem fá til þess undanþágu, svo og í framhaldsskólum og á opinberum fundum. Vinnuveitendum ber að sjá til þess að starfsfólk njóti réttar til að vinna í reyklausu umhverfi. Reykingar verða óheimilar í öllu millilandaflugi frá árinu 1996. Kveðið er á um skyldu forráðamanna húsnæðis og almenningsfarartækja til að gera ráðstafanir til að ákvæðum laganna sé framfylgt. Veita skal fræðslu á heilbrigðisstofnunum um áhrif tóbaksneyslu. Fjárveitingar til tóbaksvarna skulu auknar. Tóbaksveitingar opinberra aðila eru bannaðar. Við ítrekað brot á banni við tóbakssölu til barna er heimilt að svipta smásöluaðila leyfi til tóbakssölu um tiltekinn tíma. Og gert er ráð fyrir því að næstu fimm ár eftir gildistöku laganna skuli verð á tóbaki hækka umfram almennt vöruverð. Eins og heyra má á þessari upptalningu er mjög víða komið við og hertar mjög allar reglur um meðferð tóbaks, sölu tóbaks, tóbaksreykingar og verðlagningu tóbaks. Alveg er ljóst að sumar af þessum reglum eru þess eðlis að það er ekki líklegt að þær fái stuðning hér á hinu háa Alþingi, þó aðrar séu þannig að þær séu sums staðar komnar í framkvæmd nú þegar og enn aðrar þannig að þær ákvarðast við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Þó bið ég hv. þm. að hafa það í huga að sá árangur sem náðist til að draga úr tóbaksnotkun og tóbaksreykingum fyrir nokkrum árum síðan er nú á undanhaldi. Nýlega var haldið hér í Reykjavík heilbrigðisþing þar sem m.a. kom fyrirlesari frá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni. Hann varaði okkur Íslendinga mjög við því að samfara auknum reykingum meðal kvenna færi nú mjög vaxandi lungnakrabbamein meðal kvenna, enda væri nú svo komið að það væri ásamt brjóstakrabbameini það krabbamein sem orsakaði flest dauðsföll meðal kvenna og varaði hann mjög við þessari þróun og hvatti Íslendinga til að spyrna hér við fótum. Það verður auðvitað ekki gert nema með því að draga úr reykingum því það þykir orðið sannað og enginn eða mjög fáir sem mæla gegn því, að tóbaksreykingar eru aðalorsakavaldur lungnakrabbameins í fólki og einn af meginorsakavöldum hjarta- og æðasjúkdóma. Þannig að það er alveg ljóst að það er keppikefli fyrir heill og hamingju þjóðarinnar að dregið skuli úr tóbaksreykingum og við Íslendingar höfum raunar undirgengist þá skilmála að beita okkur fyrir því. Mér þykir rétt, virðulegi forseti, að óska eftir að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. í því formi sem það var flutt hér á Alþingi síðast. Mér er það ljóst að það má búast við að nefndin geri allverulegar breytingar á frv., ef hún fellst á að reyna að afgreiða það, en það verður þá svo að vera. Það er auðvitað Alþingi sem hefur síðasta orðið. En ég hvet nefndarmenn eindregið til þess að reyna að ná samstöðu um það að afgreiða einhverja þætti þessa máls því sannleikurinn er sá að það er löngu orðið tímabært að gera sérstakt átak til þess að draga úr tóbaksneyslu og þá reykingum meðal beggja kynja, ekki síst kvenna þar sem lungnakrabbamein er orðið eitt helsta og algengasta banamein í dag og fer vaxandi og enn fremur að draga úr reykingum meðal skólabarna sem aftur virðast vera að færast í vöxt. Ég leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. og 2. umr. og mælast til þess við hv. nefndarmenn að þeir reyni að ná samstöðu um að afgreiða a.m.k. einhvern hluta þessa frv. fyrir þinglausnir.

Virðulegi forseti. Ég held að mjög margir aðilar úti í þjóðfélaginu séu farnir að bíða eftir því að þetta frv. fari hér í gegnum þingið og verði samþykkt. Hugsanlega með einhverjum breytingum, ég skal ekkert um það segja. Það er staðreynd að þau lög sem hér voru sett árið 1984 mörkuðu merkileg tímamót í sögu tóbaksvarna hér á landi og skiluðu miklum árangri og vöktu mikla athygli úti um allan heim og alveg rétt sem um það er sagt hér í athugasemdum. En ég vil einnig í umræðum um þetta frv. vekja athygli á þeirri þál. um íslenska heilbrigðisáætlun sem var samþykkt á Alþingi hinn 19. mars 1991, en þar segir í 8. lið, með leyfi forseta: ,,Draga skal úr og helst útrýma neyslu tóbaks með því að fá fólk til að byrja ekki að reykja og þá sem reykja til að hætta. Til þess að ná þessu takmarki verður að auka bæði upplýsingar og áróður og athuga sérstaklega tengsl milli reykinga og annarra lífshátta. Koma þarf í veg fyrir að fólk sem ekki reykir þurfi að líða tóbaksreyk. Verð á tóbaksvörum ætti að hækka umfram almennar verðhækkanir. Útiloka ber áhrif innflytjenda á útsöluverð tóbaksvara.`` Ég vil sérstaklega leggja áherslu á þessa næstsíðustu setningu, að verð á tóbaksvörum ætti að hækka umfram almennar verðhækkanir. Ég held að það sé líka einn liðurinn í tóbaksvörnum að það sé hægt að hækka verð á tóbaki og það sé þá liður í því að draga úr sölunni. En það er aftur á móti mjög erfitt að segja slíkt í dag vegna þess að tóbak og áfengi er inni í framfærsluvísitölu og þá hefur þetta allt saman áhrif á verðbólgu og vísitölur og það getur rokið upp úr öllu valdi. Þess vegna hefur alltaf verið tilhneiging til að halda niðri verði á tóbaki líka þess vegna. Ég held aftur á móti að þessu þurfi að breyta, það þurfi að afnema áhrif tóbaks og áfengis á framfærsluvísitöluna. Ég veit að framfærsluvísitalan er byggð á neyslukönnun. Ég tel bara ekki rétt að hún sé það. Hún á að endurspegla þörfina á framfærslunni en ekki óþarfa og heilsuspillandi vöru eins og t.d. tóbaki. Ég vildi koma þessu að vegna þess að þetta er í íslenskri heilbrigðisáætlun, sem samþykkt var hér og því eðlilegt að við á Alþingi reynum að vinna eftir þessari áætlun. Það má einnig minna á það að síðasta setningin í þessari ályktun er, með leyfi forseta: ,,Útiloka ber áhrif innflytjenda á útsöluverð tóbaksvara`` og það kemur ekki alveg heim og saman við þá stefnu hæstv. ríkisstjórnar að afnema einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á innflutningi, sölu og dreifingu áfengis. Hvort þar mundi verða átt við tóbak skal ég ósagt látið. Það hefur einu sinni komið fram á Alþingi frv. um það líka en hefur þó ekki verið lagt fram aftur. Þannig að e.t.v. hefur hæstv. ríkisstjórn hætt við það hvað varðar tóbak, en þetta er enn hér inni á Alþingi óafgreitt hvað varðar áfengi. Ég vil aðeins lýsa því yfir að ég tel að það sé, eins og ég sagði áðan, mjög þarft að koma fram með þetta og sérstaklega vil ég fagna 8. gr. þar sem segir, að það sé bannað að flytja inn, framleiða og selja munntóbak. Það hefur verið vaxandi áhyggjuefni þeirra sem hafa áhyggjur af neyslu, sér í lagi unglinga, hvað neysla á munntóbaki hefur aukist og má segja alls konar neysla á slíku tóbaki sem kallað er reyklaust tóbak sem notað er á ýmsa vegu. Þetta er mjög hættuleg notkun og þarf að halda vel á lofti vörnum gegn henni og þess vegna er ég mjög ánægð með að það skuli vera sett í þetta nýja frv. að bannað sé að flytja inn, framleiða og selja munntóbak. Hins vegar finnst mér það nokkur langur aðdragandi að í ákvæði til bráðabirgða skuli vera að fram að 1. jan. 1997 megi þrátt fyrir þetta ákvæði halda áfram að flytja inn og selja þá tegund munntóbaks sem Áfengis- og tóbaksverslunin hefur haft á boðstólum. Það er því nokkuð langur aðdragandi að því að framfylgja 8. gr. ef frv. verður samþykkt. Ég vil enn og aftur koma á framfæri þeim áhyggjum sem þeir sem um þessi mál fjalla hvað mest hafa af þessu svokallaða reyklausa tóbaki. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra að því hvort nokkuð sérstaklega sé tekið á því í þessu frv., hvort það sé nokkuð meira en bara um munntóbakið, hvort sérstaklega sé tekið á því sem kallast reyklaust tóbak sem er afar hættulegt.

Virðulegi forseti. Ég kem hérna upp til þess að mæla með því að frv. til tóbaksvarnalaga verði gert að lögum og jafnvel þó einhverjar breytingar verði á. Ég ætla ekki að fjalla um lögin í heild sinni en taka undir það að með tóbaksvarnalögunum sem tóku gildi 1985 varð heilmikil breyting á reykingavenjum landsmanna og í kjölfar þess kom áróður í skólum á meðal ungs fólks. Því miður hafa reykingar unglinga aukist aftur síðan og ég held að þörf sé á átaki og fagna því að það skuli vera ákvæði í frv. um reglubundna fræðslu í skólum. Auk þess þyrfti landsátak sem beindist að ungu fólki. En það var fyrst og fremst eitt atriði sem ég vildi ræða sem reyndar er ekki í frv. en mér fyndist að ætti að vera þar. Það er lýst í athugasemdum fjórþættum markmiðum tóbaksvarna sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur skilgreint þannig: 1. Að ungt fólk byrji ekki að reykja. 2. Að reykingamenn hætti að reykja og fái til þess hvatningu og aðstoð. 3. Að þeir sem hætta ekki að reykja fái sem minnst af skaðlegum efnum úr reyknum. 4. Að þeir sem ekki reykja njóti verndar gegn tóbaksreyk frá öðrum. Eitt af þessum markmiðum hljóðar þannig að reykingamenn hætti að reykja og fái til þess hvatningu og aðstoð. Mér finnst að þó svo að góður hugur sé á bak við þetta frv. þá vanti þennan þátt alveg inn í. Það er staðreynd, sem hérna kemur fram, að tæpur þriðjungur landsmanna er háður tóbaki, reykingum, þ.e. milli 25--30% að ætla má og það er verulega stór hluti. Sé það markmið með þessum tóbaksvarnalögum og þeirri stefnu sem uppi er að reyna að losa sem flesta undan tóbaksnautninni þá finnst mér að í tóbaksvarnalögum ætti að taka á því máli. Nú er það þannig að þeir sem hætta að reykja nota til þess ýmis meðul sem fást í lyfjabúðum en eru óhóflega dýr og það dýr að fólk veigrar sér jafnvel við því að nota þau. Í mörgum tilfellum er það dýrara meðan á því stendur að hætta tóbaksnautninni meðan þarf að kaupa þau efni sem eru ráðlögð en halda áfram að reykja. Þarna er atriði sem ég held að nefndin ætti að taka verulega til athugunar, að koma til móts við þennan hóp sé markmiðið, eins og ég held að sé, að aðstoða þennan hóp til þess að losna undan tóbaksnautninni. Þetta eru verulegir peningar og fólk horfir í þetta, e.t.v. með þeim afleiðingum að sú tilraun sem gerð er tekst síður en ella. Ég vildi fyrst og fremst koma þessu á framfæri en að öðru leyti held ég að tóbaksvarnir og það að draga úr neyslu tóbaks hvort heldur sem er reyklaust eða ekki sé markmið sem sé mjög nauðsynlegt að vinna að.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna því að þetta frv. til tóbaksvarnalaga er fram komið og taka heils hugar undir öll meginmarkmið þess um leið og ég lýsi áhyggjum yfir því að frv. hafi ekki verið lagt fram fyrr enda má reikna með því að sá stutti tími sem við höfum til stefnu geri það erfitt að ná málinu fram þó að ég lýsi því hér yfir að ég muni gera það sem ég get til þess að stuðla að því að málið nái fram að ganga. Eins og fram kemur í greinargerð með þessu frv. hefur verulegur árangur náðst í baráttunni við reykingar og tóbaksneyslu síðan lög um tóbaksvarnir voru samþykkt og tóku gildi á árinu 1985. Er raunar svo komið að við stöndum til þess að gera vel í þessum málum. Við stöndum framar fjölmörgum öðrum þjóðum og ef maður ber saman ástandið hér á Íslandi t.d. við Mið-Evrópu eða Suður-Evrópu þá er þar ólíku saman að jafna. Ég er að vísu ekki að segja að það sé neitt sérstakt afrek að standa framar en þessar þjóðir því að þær eru djúpt sokknar í þessa neyslu. Engu að síður eru ákveðnar blikur á lofti hér í sambandi við þann árangur sem náðst hefur. Það eru ákveðnar blikur á lofti sem benda til þess að ný sókn tóbaksneyslunnar geti verið að ríða yfir þjóðfélagið. Ég hefði viljað spyrja hæstv. ráðherra vegna þess að ég geri fastlega ráð fyrir því að hann hafi upplýsingar um það þó að það séu ekki nákvæmar upplýsingar, þá almennar upplýsingar um það hvort menn hafi kannað þessa hluti og hvort þær kannanir bendi til þess að meðal ungs fólks séu reykingar og tóbaksneysla aftur að aukast. Það er mjög mikilsvert að við séum vakandi í þessu máli því að þau markmið sem sett eru fram í frv. tengjast mjög náið almennri heilsuvernd á Íslandi. Við 1. umr. hef ég hins vegar í huga að beina athyglinni að einu ákvæði frv. sem er í II. kafla þess sem fjallar um verslun með tóbak. Þar er, virðulegi forseti, í 8. gr. kveðið á um að bannað sé að flytja inn, framleiða og selja munntóbak. Ég hefði viljað spyrja hæstv. ráðherra að því hvort ekki hafi verið í fyrri gerðum frv. ákvæði um það að banna að flytja inn, framleiða og selja fínmalað neftóbak. Það hafa komið fram í máli ræðumanna áhyggjur af því að neysla á fínmöluðu neftóbaki fari vaxandi og það vekur athygli mína að í athugasemdum með 8. gr. frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Munntóbaksneysla er hér um bil úr sögunni og neysla neftóbaks sem framleitt er hér á landi hefur dregist mjög saman og er að mestu leyti bundin við roskna karlmenn.`` Nú er það svo að eftir upplýsingum sem ég hef þá hefur einmitt orðið mjög mikil aukning núna nýverið á innflutningi á fínmöluðu munn- og neftóbaki. Ég hygg að það sé rétt að árið 1994 hafi verið flutt inn mun meira af þessu fínkornaða munn- og neftóbaki en árið áður og að fram hafi komið um 50% aukning á munntóbaksneyslu og neftóbaksneyslu þegar um fínkorna tóbak er að ræða. Sérstaklega hef ég það fyrir satt að um 30% aukningu sé að ræða hjá unga fólkinu í þessum neysluflokki. Þess ber að geta að í þessu fínmalaða tóbaki er nikótínmagn meira en í íslensku framleiðslunni, sem stundum gengur undir nafninu ,,gamli ruddinn``. Í 2,5 g af fínkornuðu tóbaki eru um 31--62 mg af nikótíni en ef við berum þetta saman við íslensku framleiðsluna þá eru í 1 g um 10 mg þannig að í 2,5 g af þessu grófa tóbaki er mun minna en í fínmalaða tóbakinu. Þarna er um að ræða áhyggjuefni sem tengist því að um mjög aukinn innflutning og neyslu á þessari tegund tóbaks er að ræða. Þessi aukna neysla ýtir undir að tekið sé á þessu í frv. og að fellt verði inn í 8. gr. frv. bann við að flytja inn, framleiða og selja fínmulið neftóbak. Ég hef því lagt áherslu á það að fá umfjöllun um þetta við 1. umr. um þingmálið og viðbrögð hæstv. ráðherra og þingmanna við þeirri hugmynd að fella inn í þetta frv. bann við því að flytja inn, framleiða og selja fínmulið neftóbak. Þetta eru þær ábendingar sem ég kem fram með við 1. umr. málsins en ég endurtek það í lok máls míns að ég fagna því að þetta mál er komið fram og mun styðja það heils hugar að það nái fram að ganga eins hratt og unnt er.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frv. við 1. umr. málsins. Það er svo að þetta er orðinn nokkuð góður kunningi okkar í þinginu, frv. til laga um tóbaksvarnir. Það hefur áður verið lagt fram eins og fram kom í ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. Það er ágreiningur um þetta mál og hefur verið nokkuð lengi. Ég man eftir því þegar tóbaksvarnanefnd var að reyna að koma frumvarpsdrögum á blað strax í upphafi. Það efast hins vegar enginn um þann árangur sem varð af lögunum frá 1984. Það er árangur sem í raun hefur skilað sér með því að verulega hefur dregið úr tóbaksreykingum hér á undanförnum árum. Eins og fram hefur komið við umræðuna er margt sem bendir til þess að tóbaksreykingar séu aftur að aukast og ekki síst hjá ungu fólki og við því þarf að bregðast því að það efast enginn um það hversu skaðlegar tóbaksreykingarnar eru. Ég er því í sjálfu sér sammála þeim anda sem fram kemur í þessu frv., að leitað sé leiða til þess að draga úr reykingum. Mér finnst hins vegar þær leiðir sem er bent á og þær leiðir sem á að fara samkvæmt frv. séu að mörgu leyti mjög róttækar. Það er um miklar takmarkanir á sölu að ræða. Það er algert bann við auglýsingum eins og verið hefur. Það eru takmarkanir á því hvar menn mega reykja og þar fram eftir götunum. Þá hlýtur maður að spyrja sig þegar maður veltir öllum þessum takmörkunum fyrir sér: Hvernig erum við í stakk búin til þess að framfylgja öllum þeim takmörkunum sem frv. gerir ráð fyrir verði það að lögum? Því miður held ég að við séum ekki í stakk búin til þess að fylgja þessu eftir verði frv. gert að lögum. Það að banna hluti sem ekki er hægt að fylgja eftir held ég að menn þurfi aðeins að staldra við og spyrja sig þeirrar spurningar hvort það sé skynsamlegt. Mín niðurstaða er því sú að þarna sé verið að stíga fullstórt skref. Það ætti að taka smærri og hafa þau smærri og það fannst mér að hæstv. heilbr.- og trmrh. væri að ýja að hér áðan þegar hann taldi að það væri verðugt verkefni fyrir hv. heilbr.- og trn. að kanna hvort rétt væri að taka einstaka þætti frv. og lögfesta. Því vil ég spyrja: Er þetta réttur skilningur og hvað væri það þá í þessu frv. sem hæstv. heilbr.- og trmrh. vildi leggja sérstaka áherslu á að tekið væri út og lögfest? Ég get tekið undir þetta að ég held að það sé með þeim hætti sem við ættum að vinna málið. Kannski er tíminn of knappur til þess að við komum því öllu í kring á þeim þremur vikum sem eftir eru af þingtímanum en við verðum að bregðast við þeirri vá sem er fyrir dyrum ef sú staðreynd á við rök að styðjast sem haldið er fram að tóbaksreykingar séu aftur að aukast því að allir vita hversu skaðleg áhrifin af slíku eru. Það skiptir því máli að menn séu tilbúnir nú þegar að bregðast við. Ég vil ítreka spurninguna: Hvað er það þá sem hæstv. heilbr.- og trmrh. telur að ætti að vera fyrsta skref í þessu sem nefndin gæti komið aftur með inn í þingið því að ég sé það fyrir mér að það er útilokað á þeim skamma tíma sem eftir er að fá þetta frv. samþykkt í heild sinni vegna þess að hvort sem maður er sammála anda frv. eða ekki þá er þarna um mjög veigamiklar breytingar að ræða og breytingar sem ég held að við séum alls ekki í stakk búin að öllu leyti að fylgja eftir. Því skiptir það máli hver eiga að vera forgangsverkefnin sem menn tækju út og mundu þá reyna að lögfesta strax á þessu þingi.

Hæstv. forseti. Ég get verið sammála því sem fram kemur í þessu ágæta frv. að það ber að gera allt sem hægt er til þess að draga úr tóbaksnotkun. Enginn deilir um að hún er óheppileg heilsu manna. Hins vegar held ég að þetta frv. leysi þann vanda ekki af þeirri einföldu ástæðu að allar lagabreytingar sem breyta háttum manna á svo áhrifamikinn hátt sem hér er ætlast til þar sem 25--30% þjóðarinnar eiga í hlut þá verður það ekki gert með lagasetningu sem þessari. Það getur auðvitað ekkert fengið Íslendinga fremur en annað fólk til að breyta háttum sínum til betri heilsu með því að hætta reykingum nema fræðsla og þegar lög eru sett sem varða daglegt líf fjórðungs þjóðarinnar ber að sýna þeim fjórðungi sem til stendur að breyta alla virðingu og það er ekki gert hér. Það væri ekkert vandamál að fá fólk til að hætta að nota tóbak ef það væri fólki auðvelt en svo er ekki. Þess vegna þýðir ekki að setja boð og bönn eins og hér liggja fyrir. Að öðru leyti finnst mér líka í þessu frv. ýmsar þversagnir. Ef menn eru fyrst og fremst að sinna því fólki sem kannski geldur þess að vera með reykingafólki og eins og hér er verið að tala um, að vernda fólk gegn loftmengun af völdum tóbaksreyks, þá finnst mér raunar að þessi lög eigi ekki að heyra undir hæstv. heilbr.- og trmrh. heldur umhvrh. Það er dálítið erfitt hins vegar að átta sig á hvernig menn geta orðið fyrir loftmengun af nef- og munntóbaki en hæstv. ráðherra kann sjálfsagt á því einhverja skýringu. Annað er það atriði sem auðvitað er fullt af tvískinnungshætti og það er sala tóbaksvöru. Það er kyndugt að þeir sem eru að selja þessa vöru megi ekki auglýsa hana. Í raun og veru er ég alveg sammála því. En hitt er annað mál að það er ekki réttlátt gagnvart þeim sem eru að selja vöruna og ég vil reyndar spyrja hæstv. ráðherra vegna þess að ég bara hreinlega veit það ekki: Hvaða ráð hefur ráðuneytið til þess að skikka tóbaksframleiðendur til að standa straum af hinu og þessu sem þessi lög ákveða? Hafa framleiðendur engan rétt til þess að hreinlega mótmæla því? Ég átta mig ekki alveg á því hvers konar viðskiptahættir þar eru á ferðinni. Ég vil líka spyrja: Hvað með EES-samninginn? Nú sýnist mér að við séum að setja hér lög sem ekki eru endilega í takt við lög þeirra þjóða sem eru aðilar að EES-samningnum þannig að ég vil spyrja: Hefur verið gengið úr skugga um hvað af þessu er í raun og veru í valdi okkar? Ég satt að segja veit þetta ekki. Síðan komum við að því, sem er nú kannski vandræðalegast í þessu, að í 15. gr. frv. er upp talið hvar tóbaksreykingar eru með öllu óheimilar og það eru ekki fáir launþegar sem þetta varðar því þarna er um að ræða í grunnskólum, dagvistun, á opinberum samkomum, heilsugæslustöðvum, læknastofum, sjúkrahúsum, framhaldsskólum o.s.frv. Og nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Segjum nú að í Háskóla Íslands, þar sem búið er að banna notkun tóbaks í öllum stofnunum háskólans, séu menn á miðjum aldri, virtir lærdómsmenn sem þar hafa unnið alla sína tíð og enginn vildi missa. Nú hafa þeir gjarnan sínar eigin skrifstofur og sú spurning hefur auðvitað komið upp hvort þeir hafi ekki leyfi lengur til að reykja eða taka í nefið á skrifstofum sínum. Svarið er nei, það má ekki. Það er óheimilt. Og nú vil ég spyrja: Er svo komið að sæti menn þessu ekki, eigi þeir enga aðra kosti en að segja upp störfum eða hvaða viðurlögum er hægt að beita þá? Nú má vel vera að allir virðulegir prófessorar, lektorar og dósentar Háskóla Íslands séu tilbúnir til að hætta að reykja en gangi þeim það eitthvað erfiðlega, þá hlýtur maður að spyrja: Á hvort er lögð meiri áhersla að halda góðum starfskrafti eða fá einhvern annan sem ekki reykir? Þetta nær auðvitað ekki nokkurri átt og þetta sér hver maður. Ég býst við að flestir foreldrar hugsuðu sig um ef til stæði að skipta út góðum kennara barnanna sem kannski hefði kennt þeim um árabil en hann treysti sér ekki lengur til að vera í starfi vegna þess að hann mætti ekki reykja allan guðslangan daginn. Vildum við virkilega skipta um kennara? Ég held ekki. Auðvitað verður að fara þarna eitthvert bil beggja og sýna því fólki einhverja lágmarksvirðingu sem hefur nú einu sinni ánetjast þessum lesti. Sannleikurinn er sá að við höfum öll séð það allt í kringum okkur að menn hafa setið að störfum, ekki síst í hinum opinbera geira, stundum létt mjúkir og stundum dauðadrukknir. Það höfum við séð. Það er ekki bannað með lögum. Það stendur hvergi að læknum sé óheimilt að stunda lækningar svo að ég viti undir áhrifum áfengis.  Hæstv. forseti. Ég held ekki að það sé vit í svona áróðri. Og þetta verkar ekki. Og hvað hefur enda komið í ljós? Á tímabili sá maður það sér til mikillar ánægju og gleði að ungt fólk byrjaði ekki að reykja og stórir hópar ungmenna reyktu ekki og reykja ekki enn þann dag í dag. En nú ber svo við að þetta virðist vera að skjóta upp kollinum aftur. Það er ekki lengur eins óaðlaðandi að reykja eins og var og það skyldi nú aldrei vera að þessi áróður okkar hafi reynst ótrúverðugur. Það er nefnilega þannig að svona herferð verður að vera trúverðug umfram allt til þess að hún hafi einhver áhrif. Um þetta er svo sem ekki mikið annað að segja. Ég vil ítreka fyrirspurnir mínar til hæstv. heilbr.- og trmrh. Hver eru viðurlög við því að brjóta bann stofnana við reykingum? Nú vitum við að í öllum mannmörgum stofnunum er hópur af fólki sem notar tóbak og við höfum séð þessa raunalegu sjón þar sem starfsfólk sem er búið að vinna áratugum saman, vinsælt og vel látið á sínum vinnustað, hímir úti undir húsveggjum til að fá sér tóbak. Ég vil spyrja: Eru einhver viðurlög við því að nota tóbak t.d. inni á eigin skrifstofum sem ekki geta talist húsnæði fyrir almenning? Ég held að þetta verði að vera alveg skýrt. Og einnig vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig það sé hvort sala á tóbaki sé í samræmi við það sem gerist í viðskiptum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég held t.d. að Danir hljóti að vera með allt aðrar reglur inni. Mér sýnist það á öllu. Það þarf ekki annað en koma til þess lands til að sjá það. Þess vegna vil ég vita hvar sá samningur kemur inn í þetta mál.

Viðurlög eru í 27. gr.

Og í þriðja lagi, það er nú rétt að ég trúi því, hv. 2. þm. Vestf., að virtir starfsmenn verði sektaðir fyrir að neyta tóbaks á skrifstofum sínum. Ég á nú aðeins eftir að sjá það í framkvæmd. En maður getur kannski búist við ýmsu. Þá vil ég spyrja varðandi 9. gr. Hér segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ráðherra ákveður í reglugerð hver séu hæstu leyfileg mörk skaðlegra efna í tóbaksvarningi og reyk sem myndast við bruna hans, hvernig skuli sýna fram á að þau mörk séu virt og hvernig eftirliti skuli háttað. Tóbaksframleiðendur standa straum af kostnaði við nauðsynlegar mælingar til staðfestingar og eftirlits samkvæmt 1. mgr.`` Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hver á að annast þessar mælingar? Og þar kem ég aftur að hugsanlegu hlutverk umhvrn. Hefur virðulegt heilbrrn. vald á slíkum mælingum og er hægt að treysta því að tóbaksframleiðendur kosti þær mælingar? Það er ekki óeðlilegt að um þetta sé spurt. Að lokum þetta: Ég býst við að ýmislegt kosti þjóðina ómældar milljónir og milljarða, t.d. sælgætisát þjóðarinnar, síaukin efni sem sett eru í matvæli til þess að auka geymsluþol og annað, margt af því er gersamlega órannsakað og eflaust stórhættulegt. Ýmislegt af þessu tagi veldur fólki heilsutjóni og ekki minnst vondar ríkisstjórnir sem gera þjóðinni ólíft í sínu eigin landi, valda hugarangri sem einnig veldur heilsutjóni og svo ótal margt annað sem kemur inn í það þannig að það er erfitt að banna þjóðinni að gera nokkuð það sem valda kynni heilsutjóni. Það má vel vera að tóbaksnotkun sé þar augljósara atriði en ýmislegt annað en að hinumætti einnig huga. Ég held þess vegna, virðulegi forseti, að til þess að við náum einhverjum árangri í baráttunni gegn tóbaksnotkun hefði verið betra að koma með allt öðruvísi frv., fyrst og fremst frv. um fræðslu sem væri innt af hendi á rólega og fordómalaust. Ég hef ekki trú á því og mér finnst það ekki einu sinni rétt að ætla að kvelja fjórðung þjóðarinnar til að gerbreyta svo háttum sínum sem það er að hætta að nota tóbak að mér er til efs um að það sé verjandi. Hver einasta fullorðin manneskja veit það núna að hún er að skaða heilsu sína með notkun tóbaks. En það er stundum illt að kenna gömlum hundi að sitja eins og við öll vitum en það ætti að leggja áherslu á börn og unglinga með góðri, fordómalausri fræðslu sem börnin sjálf trúa á.

Hæstv. forseti. Nokkur orð um þetta frv. sem hér er til umræðu. Ég vil fyrst taka undir þá spurningu sem fram kom hjá hv. þm. Finni Ingólfssyni hvaða þættir þessa frv. það eru sem hæstv. ráðherra telur sig geta séð af við þennan umgang því að það kom fram í máli ráðherra að hann hvatti til þess að ákveðnir þættir frv. yrðu samþykktir en hann gat þess ekki sérstaklega hvað hann hefði þar í huga. Ég tel að það sé afar mikilvægt fyrir þá nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar að hún viti svona gróft tiltekið hvaða hugmyndir ráðherrann er með í þessu efni. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað og talað fyrir því að auðvitað á að herða áróður og það þarf að herða fræðslu gegn notkun tóbaks og vegna skaðsemi tóbaks og tel reyndar að þar höfum við slakað illilega á seinni árin. Ég held að menn muni það mjög vel að fyrir ekki mjög mörgum árum var farið í mikla fræðslu- og áróðursherferð í skólum landsins og þess bar glöggt vitni í neyslutölum sem birtust á árunum þar á eftir. Síðan var slakað á þessum áróðri og þessri fræðslu og við erum að sjá árangurinn af því núna í að því er virðist aukinni neyslu, alla vega ungmenna. Ég veit hins vegar ekki hvort neysla hefur aukist í það heila tekið og óska eftir upplýsingum um það hvort neyslu á tóbaki árið 1994 hafi verið meiri en árið 1993 og óska einnig eftir upplýsingum um það hvernig það hefur verið t.d. síðustu 20 árin, hvort neysla á einstakling er meiri núna eða í einhverju hámarki eða hvar hún er í þessu ferli miðað við gefin tímabil og þá t.d. 20 ár. Ég held að menn mikli þetta stundum fyrir sér í áróðursræðum sínum gegn tóbaki og noti kannski fullsterkar lýsingar en það kemur þá í ljós í máli ráðherra ef hann hefur þessar upplýsingar. Hér tala menn mikið um skaðsemi tóbaks sem allir eru sammála um og það verði að draga úr neyslunni eins og kostur er og ég spyr einfaldlega: Hvers vegna er ekki skrefið stigið til fulls, hvers vegna er ekki innflutningur á tóbaki hreinlega bannaður? Menn eru sér mjög meðvitaðir um skaðsemina. Menn eru sér meðvitaðir um kostnaðinn sem þessu fylgir. Það er ekkert gott við þetta, ekki nokkur skapaður hlutur. Hvers vegna koma þeir sem hafa þessar skoðanir ekki hreint fram og segja bara í einu orði eða tveim að innflutningur sé bannaður á tóbaksvörum? Það væri aðferð til að draga úr neyslunni, það væri raunveruleg aðferð. En hér hrista menn hausinn. Vegna hvers? Gæti það verið vegna þess að þetta er verulegur tekjustofn fyrir ríkið? Ætli það sé kannski ekki aðalmálið í þessu öllu að þetta er stór tekjupóstur fyrir ríkið. Ég skil ekki þann málflutning þegar menn tala sig hása um skaðsemina af slíkum varningi að menn skuli á sömu stundinni geta mælt með því að haldið sé áfram að selja slíkan varning svo að ég held að menn ættu að stíga skrefið til fulls og bara banna þetta. Ég vil hins vegar fá að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður því stjfrv. sem var lagt fram á síðasta þingi um afnám einkasölu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á tóbaki? Nú kemur hér frv. til tóbaksvarnalaga þar sem vitnað er til Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins af og til í nokkrum greinum þannig að það er auðséð á þessu frv. sem hér liggur fyrir að það hlýtur að vera fallið frá stjfrv. um afnám tóbakseinkasölu ÁTVR sem lagt var fram á síðasta þingi. Eða hvort á þá að gilda? Og í framhaldi af því: Stenst þetta til einhvers tíma gagnvart EES? Stenst það hreinlega? Ég hef mínar efasemdir um það og ég óska eftir upplýsingum um það hvort svo sé. Um einstakar greinar er auðvitað hægt að hafa mörg orð. Ég ætla ekki að gera það. T.d. segir í 2. gr., með leyfi forseta: ,,Það er réttur hvers manns að þurfa ekki að anda að sér lofti sem mengað er tóbaksreyk af völdum annarra.`` Þetta er svo víðtækt hugtak að það nánast yrði bannað að reykja úti á götu. Það er spurning hvort þú ert undan vindi eða á móti vindi. Það er svo vítt, þetta hugtak. Mætti t.d. reykja í stúkunni inni á Laugardalsvelli ef við erum að horfa á knattspyrnuleik þar? Samkvæmt þessu mætti það ekki því að hugtakið er svo vítt eins og það er sett fram hér. Með þessu er einnig verið að banna reykingar inni á heimilum landsins og ég skil ekki hvernig menn ætla að framfylgja slíkum lögum. Hugurinn er góður í þessu máli og ég tek undir hann. En það þýðir ekkert að vera setja lög sem er ekki nokkur einasta leið að framfylgja. Og maður spyr þá: Hvernig á að taka á slíkum hlutum? Ef börnin fara til umboðsmanns barna og kæra foreldrana fyrir að reykja inni á heimilunum, að réttur þeirra til að vera í ómenguðu lofti sé brotinn. Þetta er bara ákvæði sem stenst ekki, það er ekki hægt að bera þetta fram. Hér hefur töluvert verið rætt um 8. gr. og svo virðist sem snuff, það erlenda neftóbak sem hér er flutt inn, fari óskaplega í taugarnar á mörgum, alveg óskaplega. Það er bent á tölur að það hafi vaxið úr örfáum kílóum upp í 1.475 held ég að það hafi verið, alla vega yfir 1.400 kg sem það var á sl. ári. Ég heyri engan tala um það hver skaðsemin af íslenska neftóbakinu sé. Ætla menn að horfa fram hjá því bara vegna þess að hér er slagorð í gangi sem heitir Íslenskt, já takk? Það er skaðvænt líka, íslenska tóbakið, kannski ekki eins mikið en það veldur skaðsemi engu að síður. Hér talar enginn um það, hugsanlega af því að það er íslenskt. Hér biður enginn um neyslutölur á íslensku neftóbaki. Hverjar skyldu þær vera? Það kemur ekki fram í greinargerð með þessu frv. Það er reyndar ekki minnst einu orði á íslenska neftóbakið, ekki einu einasta orði og menn ætla bara að horfa bláeygir fram hjá því vitandi samt að það veldur skaða. Ég spyr: Hver var neysla á íslensku neftóbaki á sl. ári eða sl. tveim, þrem, fjórum, fimm árum? Hvar var hún? Og hvort ætli sé í raun og veru skaðlegra, íslenska tóbakið eða þetta innflutta? Bæði eru þau slæm. En ég held að íslenska tóbakið sé ekkert betra vegna þess að þetta erlenda tóbak fer að meginstofni til beint í klútinn á meðan hið íslenska fer ofan í maga og það held ég að læknar geti vel komið til og staðfest. Hvaða skilaboð eru þetta þá til þeirra sem keyptu þessa íslensku framleiðslu af ríkinu, framleiðsluna á íslensku neftóbaki? Keyptu þeir það á fölskum forsendum að þessi framleiðsla verði þá bönnuð innan tveggja, þriggja ára? Það þarf að fá svör við slíkum hlutum. Í 11. gr., síðustu setningu þeirrar greinar er talað um að tóbak skuli koma þannig fyrir á útsölustöðum þannig að það beri ekki fyrir augu viðskiptavina. Ég sé ekki tilganginn með þessum feluleik, ég sé það ekki. Ég held að menn séu hreinlega að reyna að búa til eitthvað til að friða sjálfa sig. Það á að fara að meðhöndla þetta eins og klámspólur á vídeóleigu og það á að þurfa að fara einhvers staðar undir borð til að finna tóbak. Þetta er eitt af þessum ákvæðum sem ég hreinlega skil ekki og sé ekki neinn árangur í, ekki nokkurn einasta árangur í. Sama verð ég að segja um 12. gr., að bannað skuli að selja tóbak úr sjálfsölum. Hvers vegna í ósköpunum? Hvers vegna mega leikhús eða skemmtistaðir og kannski sérstaklega skemmtistaðir þar sem má ekki hleypa inn fólki nema það sé orðið 18 ára og eldra, sem má neyta tóbaks, af hverju mega skemmtistaðir ekki veita þessa einföldu þjónustu til að taka af álagið af öðrum stöðum innan veitingahússins? Hvers vegna má slíkt ekki vera þar inni? Síðan segir í næstu málsgrein, með leyfi forseta: ,,Ekki er heimilt að selja sígarettur í minna en heilum 20 stykkja pökkum og vindla má aðeins selja í heilum pökkum eða kössum.`` --- Ef menn meina eitthvað með því að reyna að hjálpa fólki við að draga úr neyslu á tóbaki, þá held ég að þeir ættu einmitt að heimila það að selja sígarettur í minni einingum, í 10 stykkja pökkum, vegna þess að það hlýtur að vera freisting fyrir þá sem eru að reyna að draga við sig og minnka neysluna að þurfa alltaf að kaupa 20 stykkja pakka, það hlýtur að hjálpa þeim að vera heimilt að kaupa þetta í minni einingum. Það hlýtur að vera meiri freisting til að fá sér meira tóbak ef menn þurfa að burðast með of mikið magn á sér þannig að þetta ákvæði skil ég ekki. Og sama á við um vindlana. Nú á ekki lengur að vera heimilt að kaupa sér einn vindil, nei takk, nú þarft þú að kaupa þér heilan pakka, vinurinn, og þú skalt freistast til að fá þeir fleiri vinda heldur en þú hefðir kannski fengið þér. Þetta virkar bera öfugt ef eitthvað er svo að ég held að menn ættu að hugsa þetta aðeins betur. Í 13. gr. segir með leyfi forseta: ,,Smásala á tóbaki er ekki heimil nema í matvöruverslunum, í sælgætisverslunum og á veitinga- og gististöðum.`` Ég þekki til t.d. í Frakklandi og þar er bannað að selja þetta í matvöruverslunum. Ég hefði vel getað ímyndað mér að sjá slíka tillögu koma fram. Ég efast um að tóbak eigi heima innan um matvöruna en látum það liggja á milli hluta. En það sem mér finnst einkennilegt við þessa upptalningu er t.d. það að á Íslandi er aðeins ein starfandi tóbaksverslun. Hún er hér uppi í Bankastræti og hún selur þetta snuff, þetta fínmalaða neftóbak sem menn tala mikið hér um. Samkvæmt þessum lagatexta mætti tóbaksverslunin ekki selja tóbak. Hún má ekki selja tóbak því að hún er ekki matvöruverslun, hún er ekki sælgætisverslun og hún er ekki veitinga- eða gististaður þannig að frv. bannar einu tóbaksversluninni á Íslandi að selja tóbak. Skynsemi? Ekki mjög mikil. Hvað með bensínstöðvar t.d.? Á að banna þeim að selja þetta? Þær eru auðvitað fyrst og fremst bensínstöðvar, þær eru ekki sælgætisverslanir þó að sælgæti fáist þar og svona er hægt að tína til ýmsa hluti í þessu frv. sem orkar í það minnsta tvímælis. Í 16. gr. segir í 1. mgr., með leyfi forseta: ,,Sá sem ræður mann til vinnu skal sjá til þess að hann njóti á vinnustaðnum réttar samkvæmt 1. mgr. 2. gr.`` --- þ.e. um að starfa í ómenguðu lofti vegna tóbaksreyks. Ég held að þetta virki líka öfugt. Það er fjöldinn allur af fyrirtækjum þar sem starfa einn, tveir eða þrír menn, eigandi og kannski einn til tveir. Ef eigandinn reykir, hvers lags starfsmann myndi hann þá ráða til sín í vinnu? Hann mundi ráða til sín reykingamann af því að hann vill ekki eiga yfir höfði sér ákæru fyrir það að starfsmaðurinn fái ekki að starfa í ómenguðu lofti. Og þá er frv. orðið hvati til þess að reykingamenn fái vinnu í smærri fyrirtækjum. Skynsemi? Ekki að mínu viti. Í IV. kafla er talað um fræðslustarfsemi og ég tek undir að það er áríðandi að menn beiti fræðsluáróðri sem allra mest. Sjálfur man ég að þegar ég var í barnaskóla þá voru sýndar myndir frá uppskurði annaðhvort á magakrabbameini eða lungum, ég veit ekki hvort það var, en ég man eftir áhrifum þess. Ég man það mjög skýrt. Þetta er það sem virkar. Það er áróðurinn og fræðslan. Ég tek undir þann kafla þar sem talað er um fræðslustarfsemi og henni á að beita á sem allra virkastan hátt. Síðan kemur í 21. gr. að skylt sé að verja 0,3% af brúttósölu tóbaks til tóbaksvarnastarfs. Það þýðir það að starf tóbaksvarnaráðs verður þeim mun öflugra sem meiri neysla á tóbaki er. Eftir því sem meira er selt af tóbaki fá þeir meira fé til tóbaksvarnastarfsins. Þetta tel ég rangt. Það á að láta þessa aðila fá peninga annars staðar frá, ekki út af neyslunni. Sama á reyndar við í sambandi við áfengisvarnastarfið. Síðan tek ég undir að það á auðvitað að refsa mönnum sem selja þetta börnum undir lögaldri og þeir eiga að geta misst sín leyfi og þar fram eftir götum. Að lokum mæli ég gegn ákvæði til bráðabirgða V í VII. kafla þar sem það er bundið í lög að á árinu 1995--1999 skuli tóbak hækka um a.m.k. 10% árlega umfram almennt vöruverð. Ég vil spyrja, ég man það ekki alveg, er það ekki rétt hjá mér að tóbak sé inni í vísitölu? 

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins taka undir það enn og aftur sem hér hefur verið sagt um þetta munntóbak og þetta fínkorna neftóbak sem svo er kallað. Í 8. gr. er ákvæði um að banna að flytja inn, framleiða og selja munntóbak og þar er vel hægt að bæta þessu ákvæði við. Ég vil vitna hér í grein um snuff og snus, sem er skrifuð af Þuríði Backmann, fræðslufulltrúa KÍ, í Austra í febrúar 1994. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Munn- og neftóbaksnotkun hefur lengi tíðkast í Noregi og Svíþjóð og kallast þar ,,snus``. Þar er notkunin svo algeng að yfirvöld hafa ekki treyst sér til að banna sölu á þessum tegundum frekar en sígarettum. Þar hefur líka verið tekið strangar á reykingum á vinnustöðum en hér og margir reykingamenn því farið í reyklaust tóbak. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins flutti inn þessar tóbakstegundir fyrir nokkrum árum en hætti því vegna eindreginna tilmæla landlæknis og fleiri aðila. Síðustu árin hefur fínmulið lyktblandað neftóbak þó verið sérpantað fyrir tóbaksverslun í Reykjavík og um skeið einnig munntóbak í grisjum. Útsölustöðum fjölgar stöðugt og dæmi er um sölu í sjoppu menntaskóla. Á árinu 1987 var innflutningur 45 kíló, en 1993 var magnið orðið 1.475 kíló, sem er 11% af heildarneftóbaksnotkun. Að bera saman neyslu þessara tveggja neftóbakstegunda eftir vigt er svipað og að meta neyslu hass og kókaíns eftir sömu aðferð. Hvers vegna er þetta fínkorna neftóbak og nýja munntóbak svona varasamt? Í fyrsta lagi vegna þess að það höfðar til ungs fólks og þar með til nýrra nikótínista.`` Þess vegna vil ég leggja áherslu á að það er mjög nauðsynlegt að þetta ákvæði verði inni í þessum nýjum lögum, þetta verði bannað í innflutningi ásamt munntóbakinu vegna þess að þetta er einmitt það sem við erum að gera með því að koma með svona frv. og leggja áherslu á að það verði samþykkt sem lög, það er að reyna að varna því að unga fólkið byrji á þessu. Eins og kom fram áðan hjá hv. 14. þm. Reykv. er sjálfsagt erfitt að kenna gömlum hundi að sitja og það verður að vera réttur hvers og eins hvort hann vill halda áfram að spilla sinni heilsu með reykingum. Að öðru leyti ætla ég ekkert að svara því sem hún sagði hér. En ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að forvarnaaðgerðir séu í gangi og að þetta ákvæði sé einnig inni í lögunum, að banna þetta sérstaka tóbak sem margir hafa lýst miklum áhyggjum út af hversu notkunin á því hefur aukist á síðustu árum.

Virðulegi forseti. Aðeins nokkur orð um þetta frv. til tóbaksvarnalaga og þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að í landinu séu allnákvæm og ströng lög um tóbaksvarnir. Fyrir þá sem stjórna stórum stofnunum þar sem margir vinna er mjög nauðsynlegt að hafa til að styðjast við reglur og lög sem kveða á um það hvað megi í þessum efnum og hvað ekki. Það er nefnilega ekki bara þannig að tóbaksreykingafólk hafi fram til þessa álitið að það væri því leyfilegt að eyðileggja sína eigin heilsu með reykingum heldur hafa þeir líka verið þess fullvissir að þeir mættu eyðileggja heilsu allra annarra í kringum sig. Þetta hefur á mjög mörgum vinnustöðum verið til mikilla erfiðleika því fólk hefur þagað frekar heldur en að lenda í miklum deilum vegna þess að vinnustaðir þar sem miklar deilur eru eru óþolandi og ekki hægt að vinna á þeim. Þess vegna tel ég að það að hafa strangar reglur um hvar megi reykja og hvort megi reykja á hinum ýmsu vinnustöðum sé mjög nauðsynlegt. Sá er munurinn á tóbaksreykingum og nef- eða munntóbaksneyslu að þeir sem eru í reykingum menga alltaf loftið í kringum sig og menga þar af leiðandi líka það loft sem við sem ekki reykjum látum ofan í okkur, en þeir sem nota munntóbak og neftóbak eiga þó þetta mál fyrst og fremst við sjálfan sig og í mesta lagi þann sem þvær af þeim, ef þeir gera það ekki sjálfir. Þarna er stór munur á. Ég tel að það sé augljóst mál af hverju ekki er hægt að banna innflutning á sígarettum og reyktóbaki almennt og það eru þessi 25% þjóðarinnar sem eru í þessari neyslu. Það er ekki hægt að sýna þeim slíkt ofríki að neita þeim um að neyta þess. Á hinn bóginn er vel hægt að neita þeim um að neyta þess hvar sem er vegna þess að þeir þurfa að taka tillit til annarra. Þetta er mjög mikið atriði. Ég hef horft á það með nokkurri hryggð á undanförnum síðustu árum að ungt fólk sem ég sé í kringum mig er farið að reykja í meira og meira mæli. Ég held ekki að það sé vegna þess að það hafi uppgötvað að sá áróður sem uppi hafði verið gagnvart þeim og öðrum um skaðsemi reykinga væri eitthvað falskur eða allt of yfirdrifinn. Ég held að þarna komi fyrst og fremst upp viss tilhneiging til sjálfstæðis, til að sýna að maður sé töff og maður fyrir sinn hatt, eins og við gerum alltaf á unga aldri. Við þurfum alltaf að bjóða valdhöfunum, þeim sem hafa yfirtóninn í samfélaginu, birginn. Ég held að það sé það sem er að gerast meðal þessa ágæta unga fólk sem við því miður með sorg horfum á hvernig er að fara með sig, margt hvert, með reykingunum. Þó hefur mér virst sá munur á hjá því unga fólki sem byrjar að reykja núna að það gerir sér grein fyrir því að það er ekki leyfilegt og eðliegt og sjálfsagt að reykja ofan í hvern mann. Mér finnst sá höfuðmismunur á ungu fólki í dag og því gamla sem reykti með mér og í kringum mig árum saman. Ég tel að það sé nauðsynlegt að setja þessi tóbaksvarnalög, kannski má eitthvað breyta þeim, kannski erum við að fara offari í einhverjum atriðum málsins, það verður náttúrlega rannsakað og skoðað í heilbr.- trn. og líka hér í þinginu. En svona lög þurfa að vera. Þau þurfa að vera ákveðin og styðja þá sem eiga að stuðla að því að reykingar og tóbaksnotkun verði minni í landinu.

Hæstv. forseti. Það er afar óvenjulegt að heyra hv. 18. þm. Reykv. tala öðruvísi en af skynsemi, en það gerði hún reyndar núna og af mikilli ósanngirni, sem er einnig henni ólíkt. Það er meira en lítil ásökun að bera reykingafólki það að það hafi allan tímann vitað að það var að skaða annað fólk og kært sig kollótt. Þetta er ekki rétt. Í fyrsta lagi er náttúrlega ekki svo ýkja langt síðan að það varð ljóst að hugsanlegt sé að fólk beri skaða af því að vera í reyk sem annað fólk framleiðir. Í öðru lagi held ég að þetta vandamál verði ekki leyst með lögum. Auðvitað væri eðlilegast að á hverjum vinnustað kæmu menn sér saman um hvar má reykja og hvar má ekki reykja þannig að enginn þyrfti að líða fyrir þá sem reykja. Slíkar deilur reynir siðmenntað fólk að leysa á vinsamlegan hátt. Ég held að þetta offors þjóni engum tilgangi og ég er satt að segja hissa að heyra hv. 18. þm. Reykv., sem ævinlega mælir mannvit hér í þingsölum, tala í þá veru sem hún gerði nú. Auðvitað langar engan að skaða annað fólk og flestir vildu sjálfsagt vera lausir við þann leiða löst sem reykingar eru. En við værum ekki að deila hér um frv. ef það væri auðvelt mál að losna við þennan löst. Vandinn er sá að þetta er vandamál fyrir allstóran hóp landsmanna og því verður auðvitað að reyna að breyta með einhverri skynsemi og einhverri vinsemd. Við viljum ekki hafa þjóðfélag þar sem einn hópurinn kúgar annan og ég held að á mörgum vinnustöðum hafi deilur um þetta mál vakið meiri leiðindi og verra andrúmsloft en flest annað. Auðvitað verður siðmenntað fólk að reyna að leysa svona mál og það verður ekki gert með neinum látum.

Virðulegur forseti. Hafi orð mín hljómað þannig að ég haldi það að fólk hafi alla tíð vitað að það væri að skaða aðra með reykingum þá er það rétt að það var óskynsamlega mælt vegna þess að auðvitað vitum við það að lengst af þeirri tíð sem reykt hefur verið vissi fólk ekkert um það. En ég var heldur ekki að segja annað en að bæði ég og aðrir, því ég reykti í fjöldamörg ár og innan um aðra, hefðum kúgað aðra með þessu. Ég lít svo á að það sé kúgun þegar fólk reykir svona hvert ofan í annað. Ég benti líka á það að fólk hefði margt hvert þagað lengi vel einmitt til þess að valda ekki þeim erfiðleikum og átökum á vinnustað sem leiða til afskaplega slæms andrúmslofts. Það benti ég strax á vegna þess að þetta er auðvitað staðreynd. Ég sagði líka að það væri nauðsynlegt að koma með lög sem væru ákveðin og gætu kveðið nákvæmlega á um það hvaða rétt fólk hefði. Ég sagði ekki einu sinni að þessi lög væru nákvæmlega rétt, ég sagði að fólk mundi koma sér saman um hvað væri rétt í þessu máli eða leið sem hægt væri að fara. Þetta held ég að ég hafi sagt, alla vega ætlaði ég að segja það, vegna þess að auðvitað veit ég manna best vegna þeirra starfa sem ég hef átt utan þessara þingsala að það þarf að finna leið til þess að allir geti verið sáttir og unað nokkurn veginn hlutskipti sínu í störfum og í tilverunni almennt.

Virðulegi forseti. Hér hafa spunnist nokkuð athyglisverðar umræður um það þingmál sem hér er til umræðu, frv. til tóbaksvarnalaga, og vil ég koma að nokkrum atriðum sem sett hafa verið fram í umræðunni. Ég tók eftir því að hv. 5. þm. Reykv., Ingi Björn Albertsson, spurði að því hvers vegna þeir sem væru hlynntir þessu frv. settu ekki fram hugmyndir um algjört bann við reykingum og er í sjálfu sér ekki nema eðlilegt að svo sé spurt. En hann gekk lengra því hann gaf í skyn að það væri tengt þeirri staðreynd að tóbaksinnflutningur til landsins er tekjulind fyrir ríkissjóð og var ómögulegt að skilja hv. þm. öðruvísi en svo að hann teldi að þessi gróðasjónarmið vægju þyngra heldur en heilbrigðissjónarmið og heilsuverndarsjónarmið. Ég vil fullvissa hv. þm. um það að ég tel mig ekki aðeins vera að tala fyrir eigin sjónarmiðum, þ.e. fyrir þann sem hér stendur, heldur þeirra þingmanna annarra sem hér hafa komið og rætt um þetta, að einhvers konar gróðasjónarmið koma þarna ekki til álita. Það er nú svo að menn þurfa alltaf að velta fyrir sér hversu raunhæf löggjöfin er. Það er staðreynd að hér er stór hópur fólks sem neytir tóbaks og á það jafnt við um reykingatóbak og annað tóbak og löggjöfin á að miða að því og þetta frv. gerir það vissulega með ítarlegum hætti, að hjálpa reykingafólki og aðstoða það við að minnka sínar reykingar, en vernda jafnframt þá sem ekki reykja og ekki vilja komast í snertingu við tóbaksneyslu. Hér er veruleg neysla á neftóbaki og þó að ég hafi ekki nákvæmar upplýsingar um neysluna á þessu íslenska neftóbaki, sem hv. þm. Ingi Björn Albertsson spurðist fyrir um, þá hygg ég að það sé svo að það neftóbak sem langmest er neytt hér á landi nú sé þetta tóbak, þ.e. íslenska framleiðslan. Þar á móti kemur að þar er um að ræða neytendahóp sem hefur haslað sér völl hér á löngum tíma og gerði það í raun og veru áður en áróður gegn neftóbaksneyslu hófst og ég held að ég megi fullyrða það, þó það sé sagt með fyrirvara, að þessi hópur tóbaksneytenda, sem neyta einkum og sér í lagi grófa íslenska tóbaksins, sé ekki stækkandi. Þar fari neyslan ekki vaxandi. Menn gera ráð fyrir því, að því er ég hygg, að þessi hópur sé bundinn ákveðnum aldri og þar muni neyslan smám saman minnka og jafnvel deyja út með tímanum. Það er því lögð áhersla á það í þessu frv. m.a. að auka áróður gegn tóbaksneyslu og á upplýsingastarfsemi sem miðar að því að draga úr tóbaksneyslu. En auk þess er varað við nýju neyslumunstri sem er tengt ungu fólki og hefur m.a. aukist vegna þess að tóbaksframleiðendum hefur tekist að gera ákveðnar íþróttir tengdar tóbaksneyslu. Ef þær upplýsingar sem ég hef eru réttar þá var það svo að árið 1987 voru flutt inn til landsins 45 kíló af fínkorna munn- og neftóbaki. Árið 1994, ef þessar upplýsingar eru réttar, þá nam þessi innflutningur um tveimur tonnum. Þannig að þarna er um mjög verulega aukningu að ræða. Ég held að þessar upplýsingar séu réttar, það var um 1,5 tonn árið 1993, en mig minnir að það sé komið upp undir 2 tonn árið 1994. En þetta er sagt hér með fyrirvara um að þessar upplýsingar reynist réttar. Þarna er því um að ræða nýtt neyslumunstur sem tengist m.a. ungu fólki og það er gegn þessari nýju tegund af neyslu sem þessu frv. er ætlað að berjast. Ég held því að við eigum að líta á það sem jákvætt er í þessu frv., bæði út frá því sem raunhæft er að gera fyrir þá neyslu sem fyrir er í landinu og einnig hvað hægt er að gera til að koma í veg fyrir að upphefjist nýtt og aukið neyslumunstur meðal hópa sem hafa einmitt verið að draga úr tóbaksneyslu á undanförnum árum. Þetta vildi ég að kæmi fram í þessari umræðu vegna þess sem kom m.a. fram í máli hv. þm. Inga Björns Albertssonar. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur að það beri að sýna reykingafólki virðingu. Ég er sammála þessu sjónarmiði. En hinu mega menn ekki gleyma að mjög lengi hafa þeir sem ekki reykja og vilja ekki vera í návist við reykingafólk átt á brattann að sækja. Það hefur verið erfitt fyrir menn að koma slíkum sjónarmiðum á framfæri án þess að spilla andrúmslofti á vinnustað og það er raunar svo enn að þó að þessi viðhorf hafi breyst mjög mikið þá veigra menn sér enn við því að gera slíkar athugasemdir. Þannig að þarna skiptir mjög miklu máli að á meðan við erum að reyna að draga úr reykingum og tóbaksneyslu almennt þá sýni menn hver öðrum tillitssemi og reyni hver eftir sinni getu að koma til móts við þau markmið sem við setjum okkur í heilsugæslu í þessum efnum. Ég tel að það frv. sem hér er um að ræða sé ekki hægt að stimpla sem sérstaklega fjandsamlegt reykingafólki þó það dragi vissulega úr svigrúmi þess.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich beindi nokkrum orðum til mín vegna ræðu minnar áðan. Í upphafi fjallaði hann um áskorun mína í raun til þeirra sem hvað harðast ganga fram í þessu máli, hvort ekki ætti að leggja fram frv. sem hreinlega bannaði innflutning á tóbaki. Þingmaðurinn sagði að það væri ekki raunhæft og það yrði að setja fram raunhæfa löggjöf og það væri okkar hlutverk hér. Það er nákvæmlega það sem ég var að benda á í minni umfjöllun um þetta frv. sem hér liggur fyrir, að það er ekki raunhæft í þeim búningi sem það núna er í. Og ég held að það hefði hreinlega mátt skilja hæstv. ráðherra á þann hátt að hann væri nánast sammála því vegna þess að hann talaði mikið fyrir því að hann vildi fá ákveðna þætti samþykkta og gerði sér grein fyrir því að aðrir þættir mundu aldrei nást fram. Þannig að ég held að það megi skilja hæstv. ráðherra á þann hátt að sumt í þessu er afar erfitt og jafnvel ekki raunhæft. En við erum sammála um það að það á auðvitað að stuðla að raunhæfri löggjöf. Ég tel hins vegar að þeir sem hafa aldekkstu myndina og sjá fyrir sér skaðsemina, sjá fyrir sér sorgina, dauðsföllin og allt slíkt sem neyslu tóbaks fylgir, eigi vitandi allt þetta, ef það á ekki að vera holur hljómur í þeirra málflutningi, að bera fram frv. sem bannar innflutning á slíkum efnum. Það hlýtur að vera. Í öðru lagi vegna neftóbaksins þá er talað hér um neytendahópa. Ég kannast ekki við neina könnun um aldursskiptingu neytenda á neftóbaki, hvort sem það er fínmalað eða þetta gamla íslenska. Ég kannast ekki við það. Ég mundi gjarnan vilja fá að sjá þá könnun sem þar fór fram. Menn bara gefa sér það, eins og hv. þm. gerði áðan, að það væru þessir eldri sem notuðu íslenska tóbakið og þar af leiðandi mundi þetta hreinlega deyja út. Ég held að þetta sé hlutur sem menn eru að gefa sér en það liggi engin könnun þarna á bak við. Hitt er annað mál að ef þetta er í miklum mæli komið yfir í yngra fólkið og þetta fínmalaða verður síðan stöðvað þá er ég ansi hræddur um að það fólk færi yfir í það gamla. Ég held því að ef menn ætla í raun og veru að taka á neftóbaksneyslu þá verða þeir að stöðva hvort tveggja. 
             Ef ég heyrði rétt hjá hv. þm. Jónu Valgerði, að snuffið væri 11% af notkuninni, þá er heildarnotkunin um 13.000 kíló af neftóbaki.

Virðulegi forseti. Ég held að ég geti upplýst hv. 5. þm. Reykv., Inga Björn Albertsson, um að það eru til nýlegar kannanir um þetta atriði sem hann orðaði hér, þ.e. um neyslumunstrið og jafnvel um aldursflokkana. Þannig að ég held að þessar upplýsingar liggi fyrir. Ef þetta er ekki rangt hjá mér þá held ég jafnvel að ég gæti útvegað þingmanninum þessar upplýsingar og skal verða við því að útvega honum þær. Annars vegar vil ég taka það fram að ég hef skilið það svo að þær athugasemdir sem hér hafa komið fram hjá nokkrum þingmönnum og varða það á hvern hátt er raunsætt að líta svo á að hægt sé að koma þessu frv. í gegn, á hvern hátt frv. verði að teljast raunsætt plagg, þá hef ég litið svo á að það væri kannski fyrst og fremst vegna þess hvað lítill tími er til stefnu og það væri ástæða til þess að skoða málið í því ljósi og líta á helstu áhersluatriðin sem hugsanlega væri hægt að tryggja að næðu fram að ganga, jafnvel þó að menn hefðu efasemdir um það að frv. í heild gæti náð fram.

Hæstv. forseti. Ég átti aðeins eftir að svara hér áðan, tími gafst ekki til þess, þar sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich taldi að snuff væri farið að tengjst íþróttafélögum í einhverju verulegu magni.

Ekki félögum, íþróttum.

Íþróttum, fyrirgefðu. Ég kannast ekki við þetta. Ég kannast auðvitað við að þetta er notað af einstaka aðilum en ekki í neinum mæli sem kalla mætti fár. Hins vegar kannst ég við notkun á snus, sem er munntóbak, úr ákveðnum greinum en ekki neftóbak. Ég held að það sé mjög dreifð notkun og skjóti ekkert sérstaklega rótum í einstaka íþróttagreinum. Ég þakka hv. þm. það ef hann ætlar að færa mér þá könnun sem hann vitnaði í áðan. Ég hef ekki heyrt um slíka könnun, en það væri mjög fróðlegt að fá að berja hana augum. Hitt er annað mál hvort þetta frv. er raunhæft eða ekki raunhæft og þingmaðurinn vildi meina að þetta væri raunhæft en það væri hins vegar tímaleysi sem hugsanlega kæmi í veg fyrir að hægt væri að samþykkja frv. þar sem ekki væru eftir nema kannski um fjórar vikur af þingi, þá vil ég benda hv. þm. á að fjórar vikur á þingi er ansi mikið ef vilji er fyrir hendi. Stærri mál og erfiðari hafa verið afgreidd á skemmri tíma heldur en fjórum vikum í þinginu. Þó það sé í rauninni ekki til fyrirmyndar þá held ég að tíminn sé alveg nægur til þess að afgreiða þetta mál ef menn eru á eitt sáttir um það.

Virðulegi forseti. Sú athugasemd mín í ræðu áðan sem laut að því að munntóbaks- og neftóbaksneysla tengdist ákveðnum íþróttagreinum er byggð á því að ákveðnar íþróttagreinar, kannski fyrst og fremst skíðagreinar, hafa tengst neyslu á munntóbaki en það vill svo til að þetta fínmalaða neftóbak er einnig tekið í munn þannig að skilin á milli munntóbaks og neftóbaks í þessum greinum eru ekki ljós. Um þetta hafa komið upplýsingar m.a. inni á heilsugæslustöðvum. Það eru dæmi um það nú að við höfum tilfelli um verulegar skemmdir í munnholi sem má rekja til bæði munntóbaksneyslu og einnig fínmalaðs neftóbaks sem tekið er í munn. Það er kannski fyrst og fremst byggt á þessu atriði sem margir sakna þess að sjá ekki í 8. gr. frv., rætt um neftóbakið með sömu formerkjum og munntóbakið þannig að þessi athugasemd mín stendur eftir sem áður.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls fyrir stuðning þeirra við meginefni þessa frv. þótt auðvitað hafi menn sitthvað að athuga við einstök atriði í frv. eins og ég átti satt að segja von á. En ég ætla að svara nokkrum spurningum sem hér hafa komið fram. Í fyrsta lagi vil ég víkja að fyrirspurn frá hv. 6. þm. Vestf. sem spurði: Hvað um reyklausa tóbakið? Er ekki fjallað um það í þessu frv.? Svarið við því er jú. Það kemur fram í 3. gr. frv., I. kafla, þar sem segir: ,,Með tóbaki er í lögum þessum átt við tóbaksjurtir (nicotiana) og allan varning unninn úr þeim til neyslu, svo sem sígarettur, vindla, reyktóbak, neftóbak og munntóbak.`` Allt það sem segir í ákvæðum bæði um I. kafla, markmið, gildissvið o.fl., um II. kafla, verslun með tóbak, nema þar sem sérstaklega er tekið fram að um reyktóbak sé að ræða og í IV. kafla um fræðslustarfsemi, svo að dæmi séu nefnd, þar er alls staðar verið að fjalla um reyktóbak og reyklaust tóbak svo að frv. tekur til beggja þessara tegunda. Hv. 2. þm. Vestf. spurði: Hvað um stuðning við þá sem vilja hætta að reykja? Er ekki fjallað um það sérstaklega í þessu frv.? Svarið er nei. Hins vegar er það Krabbameinsfélag Íslands sem er með fræðslunámskeið fyrir þá sem vilja hætta að reykja og gera það með stuðningi tóbaksvarnanefndar en það er e.t.v. full ástæða til þess og ég beini því til hv. nefndar sem fær þetta frv. til afgreiðslu hvort það væri ekki ástæða til að setja inn í 6. gr. frv., þ.e. um hlutverk tóbaksvarnanefndar, ákvæði um að eitt af hlutverkum nefndarinnar sé einmitt að styðja þá og hjálpa þeim sem vilja hætta að reykja eins og Krabbameinsfélagið og raunar tóbaksvarnanefnd gerir núna. Hv. 5. þm. Norðurl. e. lagði fram nokkrar spurningar. Hann spurði í fyrsta lagi um hvaða breytingar eru að verða á reykingavenjum. Um það höfum við í fyrsta lagi sölutölur Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á tóbaki og í öðru lagi kannanir sem gerðar hafa verið á reykingavenjum hópa og það kemur í ljós að reykingar eru ekki lengur á undanhaldi eins og þær voru í samfélaginu. Það sést á sölutölum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og síðan liggur það fyrir í könnun á neysluvenjum að reykingar eru farnar að aukast aftur meðal barna og unglinga þar sem þær höfðu verið á mikilli niðurleið og mikil aukning er í reykingum kvenna sem talið er standa í beinu sambandi við aukningu lungnakrabbatilfella meðal kvenna en eins og ég sagði hefur þar á fáum árum orðið sú breyting að lungnakrabbamein er orðin ein algengasta dánarorsök kvenna. Það er almennt talið sannað þannig að ekki verði um það villst að náið samband sé á milli tóbaksreykinga og lungnakrabbameins. Það er alveg ljóst að þessar auknu reykingar meðal kvenna eru orsökin fyrir því að lungnakrabbamein meðal kvenna skuli vera að aukast svo mjög sem verið hefur á undanförnum árum. Ég vil ítreka það að við Íslendingar fengum sérstaka viðvörun á heilsuþingi frá sérfræðingi frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um þessa þróun og hann hvatti okkur Íslendinga til að grípa til aðgerða til þess að snúa þessari þróun við. Þá spurði hv. þm. einnig: Var ekki í fyrri gerðum bann við sölu fínmalaðs neftóbaks og svarið er jú. Það var hins vegar ákvörðun fyrrv. heilbrrh. að fella það bann niður úr því frv. sem ég hafði lagt fram á sínum tíma og eins og ég sagði í upphafi máls míns þá geri ég ráð fyrir að leggja frv. fram eins og það var lagt fyrir Alþingi síðast en auðvitað getur þingnefndin sett það ákvæði inn aftur ef hún vill. Þá spurði hv. þm. hvort það væri ekki réttur skilningur að ég legði til að fremur en frv. strandaði í nefnd eins og það hefur nú gert tvívegis áður, þá reyndu menn að ná saman um að afgreiða einhverja hluta þess þó svo það næðist ekki samstaða um að afgreiða það í heilu lagi. Það er laukréttur skilningur hjá hv. þm. Ég tel að við getum ekki staðið að því þriðja árið í röð að afgreiða ekki frv. eða hluta frv., sem samstaða getur náðst um, þegar við horfumst í augu við að tóbaksreykingar færast nú í vöxt meðal barna og unglinga og meðal kvenna og að þau tíðindi merkja það eins og ég sagði áður að þarna er um að ræða stóralvarlega heilsufræðilega vá. Þá spurði hv. 14. þm. Reykv. nokkurra spurninga. Hvaða rétt hefur ráðherra, spurði hún, til að leggja kvaðir á tóbaksframleiðendur svo sem eins og í 9. og 10. gr. Svarið við því er að þetta er gert í dag. Það eru lagðar þær kvaðir á tóbaksframleiðendur að til þess að geta selt afurðir sínar hér á Íslandi verði þeir á sinn kostnað að merkja sígarettupakka með viðvörunum. Því aðeins að þeir geri það og á sinn kostnað fá þeir að selja tóbaksvörur hér á Íslandi. Það eru til tóbaksframleiðendur sem vilja ekki hlíta þessum reglum eins og tóbaksframleiðslufyrirtækið Phillip Morris og hefur það dregið sig út af íslenska markaðnum. Þetta sama gildir í öllum löndum sem eru með skyldu um viðvörunarmerkingar þannig að þær kvaðir eru lagðar á tóbaksframleiðendur að vilji þeir selja sína vöru á viðkomandi markaði þá er þeim skylt að greiða kostnaðinn við vörumerkinguna. Hins vegar er mér ekki alveg ljóst hvort það sama getur gilt um ákvæði í 9. gr. þar sem segir að tóbaksframleiðendur skuli standa straum af kostnaði við nauðsynlegar mælingar til staðfestingar og eftirlits. Þá er spurt um EES. Það er ekkert í EES-samningnum sem kemur í veg fyrir það að við getum gripið til þeirra ráðstafana sem í þessu frv. standa að öðru leyti en því að ég reikna með að við verðum að samræma merkingar, tóbaksviðvaranir, á íslenskum tóbaksvörum þeim reglum sem gilda á EES-svæðinu. Þá spurði hv. þm. hversu langt bann við reykingum ætti að ná í opinberum stofnunum. Ég tel að það ætti að ná til þeirra svæða sem eru opin almenningi eða almenningur hefur aðgang að. Það er mín skoðun þó að ég sé ekki reykingamaður sjálfur að það sé ekki hægt að ganga svo langt í slíkum reglum að á einkavinnustað starfsmanna eins og t.d. á skrifstofu kennara þar sem nemendur koma ekki að jafnaði, þar sem kennari er einn á sinni skrifstofu, þá sé hann neyddur til þess að hætta að reykja, verði að fara út undir vegg eða eitthvað slíkt til þess, ég lít ekki svo á. En ég tel að almenna reglan eigi að vera sú með þeim undantekningum sem eru í þessu frv., þ.e. þar sem um er að ræða veitingahús þar sem er séraðstaða fyrir þá sem vilja reykja, en almenna reglan sé sú að þar sem gert er ráð fyrir því að almenningur hafi aðgang, þar sé ekki reykt. Þannig er það framkvæmt í dag. Og ég skal alveg taka undir með hv. þm. að framkvæmdin er víða mjög erfið eða með mikilli brotalöm. Ég segi fyrir mig að mér þykir t.d. ekki hægt eins og þó tíðkast í dag að senda það fólk sem reykir út úr húsi og út undir vegg yfir hávetur til þess að geta þar stundað sína iðju. Mér finnst að stofnanir verði að gera ráð fyrir því að hægt sé að hafa eitthvert skýli fyrir reykingamenn þó að það sé kannski ekki merkilegt. Það er bannað að reykja í dag á öllum sjúkrahúsum en þar er gert ráð fyrir því að starfsfólk sem reykir geti þó haft aðgang að herbergi þar sem reykja má. Ég hef komið í nokkur slík herbergi og ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að það er ekki mest aðlaðandi vinnustaður sem ég hef séð og þar þurfa þeir sem vilja halda þessum ósið áfram mikið á sig að leggja, bæði andlega og líkamlega, til þess að geta staðið áfram að iðju sinni en það er önnur saga. Hv. 5. þm. Reykv. spurði hvort neysla á tóbaki væri nú að aukast. Já, því miður er það svo og neysla á fínmuldu neftóbaki er í verulegum vexti ef miða á við sölutölur. Hins vegar er ekki ljóst hvaða neytendahópar það eru sem einkum og sér í lagi stunda neyslu á þeim efnum. Það liggja ekki að mínu viti fyrir neinar upplýsingar um það. Þó má það vera. Þá spurði hann að því líka hvers vegna innflutningur er þá ekki einfaldlega bannaður á tóbaki. Mitt svar við því er að ég hef ekki trú á að það sé hægt að takast á við vandamál tóbaksreykinga og tóbaksnautnar með innflutningsbanni. Það er aðeins hægt að takast á við það vandamál með því að draga úr áhuga Íslendinga á því að nýta sér tóbak með því að fræða þá um hættuna sem því er samfara og ekki síst hættuna sem þeir geta valdið öðrum og þá einkum og sér í lagi með mengun andrúmslofts. Ég tel að það sé ekki hægt að ná tökum á þessu vandamáli með því að banna innflutning heldur með því að ná árangri með fræðslustarfsemi og með því að gera fólk, ég veit að hv. þm. Guðrún Helgadóttir mun ekkert mótmæla því þó ég noti það orðalagið að gera fólk ,,samfélagslega meðvitað``. Hvað líður frv. um afnám einkasölu á tóbaki spurði hv. 5. þm. Reykv. einnig. Því get ég ekki svarað af því að það er á verksviði fjmrh. svo að ég veit ekki hvað því máli líður. Þá var ég spurður hvaða þætti í þessu frv. ég gæti hugsað mér að yrðu afgreiddir. Nú ætla ég ekki að hafa vit fyrir hv. nefnd, hún getur mætavel leyst þetta verkefni sjálf, en mér sýnist ef ég ætti að fara fljótt yfir sögu án allrar ábyrgðar að það væri hægt að afgreiða I. kaflann að mestu. Það væri e.t.v. spurning um 2. mgr. 2. gr. og eins og ýmsir þingmenn hafa komið hér að, hvort það sé framkvæmanlegt, að þeir sem beri ábyrgð á barni skuli stuðla að því að það njóti réttar samkvæmt 1. mgr. einnig þar sem reykingar eru ekki bannaðar. Þar geta komið upp ýmsir erfiðleikar, t.d. þegar sá sem vill reykja í húsnæði þar sem reykingar eru ekki bannaðar heldur fram sínum rétti, hvað á þá foreldrið að gera? Á þá foreldrið að fara með barnið út eða á foreldrið að henda út þeim sem ætlar að kveikja sér í sígarettu? Það er umhugsunarmál. Það virðist vera að honum séu báðir vegir færir samkvæmt þessari lagagrein en ég er sammála mönnum um að það sé kannski ástæða til þess að staldra þarna við. Ég tel að hægt sé að afgreiða 6. gr. eins og hún stendur með þeirri viðbót að tóbaksvarnanefnd eigi að starfa að því líka að aðstoða þá sem vilja hætta reykingum. Og ef við lítum á verslun með tóbak, þá sé ég ekkert því til fyrirstöðu t.d. að afgreiða 7. gr., 8. gr. og 10. gr. Það eru ekki mjög miklar breytingar frá því sem gildir í dag. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að afgreiða meginatriði 11. gr. nema e.t.v. síðustu setninguna: ,,Tóbaki skal þannig komið fyrir á útsölustöðum að það beri ekki fyrir augu viðskiptavina.`` Það getur orðið harla erfitt, einkanlega í matvöruverslunum þar sem er um að ræða sjálfsafgreiðslu að hafa tóbaksvörum þannig fyrir komið að þær beri ekki fyrir augu viðskiptavinanna, enda er erfitt líka fyrir viðskiptavinina að ná sér í tóbak ef þeir mættu ekki sjá það sem þeir væru að sækja og væri þá undir hendingu komið hvað þeir tækju, hvort það væri sígarettupakkinn, vindlapakkinn, neftóbakið eða hvað ef þeir velja þetta blindandi svo að þetta getur verið svolítið erfitt að koma þessu ákvæði í framkvæmd. Eins held ég að meginatriði 12. gr. gæti vel staðið. En meginmálið finnst mér þó vera það sem kemur fram í III. kafla, Verndun gegn tóbaksmengun andrúmslofts. Það má segja að samfélagið geti ekki mikið sagt við því þó að einstaklingur neyti tóbaks svo lengi sem hann skaðar ekki aðra. En hættan á tóbaksmengun andrúmslofts er einmitt sú að þar er tóbaksneytandinn að skaða aðra, þ.e. þá sem í kringum hann eru. Ég veit að það er ekki rétt að vera með einhver dæmi um það en nýlega lést af völdum lungnakrabbameins maður sem var Íslendingum mikils virði og í miklum metum hjá flestu fólki, maður sem aldrei hafði látið sígarettureyk inn fyrir sínar varir. Það var Haukur heitinn Morthens söngvari. Í mínum huga er ekki nokkur vafi á því að sá alvarlegi sjúkdómur sem hann fékk var vinnusjúkdómur sem stafaði af því í hvers konar umhverfi hann vann, þ.e. í reykmettuðu andrúmslofti árum saman. Þess vegna held ég að meginatriði málsins í þessum efnum sem ætti að lögfesta í þessum kafla væri að þeir sem nota reyktóbak hegðuðu notkun sinni þannig að þeir sköðuðu ekki þá sem þeir vinna með, starfa fyrir eða umgangast. Og enn fremur held ég, virðulegi forseti, að það ætti að vera hægt að afgreiða IV. kaflann skulum við segja og VI. kaflann um eftirlit og viðurlög nokkurn veginn óbreytta. Þetta er nú bara mín prívatskoðun ef svo má segja sem má ekki skoða sem tillögu til nefndarinnar heldur einfaldlega hitt að mér sýnist ekki miklum vanda undirorpið ef menn vilja að afgreiða meginatriði frv. sem auðvitað er meginmálið en sleppa svo þeim atriðum sem kannski eru áhöld um hvort skynsamlegt sé að setja í lög eða nokkurn veginn ljóst að verður erfitt að framkvæma.

Hæstv. forseti. Ég held að þessi umræða hafi verið afar gagnleg og í þessum síðustu orðum hæstv. ráðherra kom fram að skoðun hans stangast á við 15. gr. að því leyti að hann lýsti þeirri skoðun sinni að á vinnustöðum bæri að hafa eitthvert afdrep fyrir það fólk sem neytir tóbaks en þó svo að aðrir samverkamenn þurfi ekki að líða fyrir það. Hins vegar stendur í 15. gr. frv. alveg afdráttarlaust, með leyfi hæstv. forseta, að tóbaksreykingar séu með öllu óheimilar í grunnskólum, á opinberum samkomum, heilsugæslustöðvum, læknisstofum, sjúkrahúsum, framhaldsskólum o.s.frv. Séu það skilaboð hæstv. ráðherra til nefndarinnar, og ég harma nú að fólk í hv. heilbr.- og trn. skuli ekki leggja á sig að hlusta á þessa umræðu, þá skiptir verulegu máli það sem ráðherra sagði og ég er alveg sammála honum. Þessi mál verða ekki leyst nema í vinsemd og fyrst af öllu með uppfræðslu til barna og unglinga og vinsamlegri sambúð við það fólk sem því miður hefur ánetjast tóbaksnotkun. Við værum ekki að tala um þetta eins og ég hef áður sagt ef þetta væri ekkert vandamál. Það er erfitt að hætta að reykja og það fólk sem ekki getur það á einhvern þjóðfélagslegan rétt og getur verið afburða starfsmenn eftir sem áður og því væri fáránlegt að hrekja það fólk burt af vinnustöðum fyrir það eitt að reykja. Ég er þess vegna sammála hæstv. ráðherra um að við leysum þetta á siðmenntaðan hátt og reykingamönnum, hinum bersyndugu, verði veitt einhver og kannski dálítið geðfelldari afdrep en víða tíðkast nú til þess að stunda þennan löst sinn og án þess þó að þurfa að angra aðra. En þá held ég að þurfi að breyta 15. gr. Að vísu er í 18. gr. talað um að séu reykingar leyfðar samkvæmt ákvæðum 14.--17. gr. skuli það vera á afmörkuðu svæði, en það er afar erfitt eða a.m.k. auðvelt fyrir ofstækisfullt fólk að segja: 15. gr. segir: Tóbaksreykingar eru með öllu óheimilar. Þetta held ég að þurfi að leiðrétta, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans en áður en ég kem að þeim vil ég rétt koma inn á það sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich sagði í lok sinnar síðustu ræðu þar sem hann staðhæfði að neftóbak væri notað sem munntóbak. Þetta held ég að sé rangt. Það er auðvitað aldrei hægt að koma í veg fyrir alls konar fikt hjá mönnum. En að neftóbak sé notað í munn hef ég aldrei nokkurn tíma heyrt og hef fylgst nokkuð vel með þeirri vöru sem kallast neftóbak þannig að ég vísa þessu á bug og ef menn ætla að vera með þessar staðhæfingar, þá held ég að þeir verði að færa máli sínu stað á einhvern betri hátt. Það liggur við að maður spyrji hæstv. ráðherra sem hér talaði um það að þetta mál yrði að fá afgreiðslu á þessu þingi þar sem þetta kemur nú fram í þriðja sinn hvers vegna í ósköpunum þetta mál kom ekki fyrr fram. Nú veit ég að það var lagt fram fyrir jólaleyfi en það er verið að mæla fyrir því hér núna þegar aðeins um fjórar vikur eru eftir af þingi. Ef mönnum hefur verið það svo mikið í mun að fá þetta afgreitt þá skil ég ekki af hverju málið kom ekki fyrr fram þar sem augljóst er að það hefur að meginstofni til verið tilbúið og það sem meira er að hæstv. ráðherra hefur ekkert síður mælt fyrir því frv. sem var áður flutt þannig að ég skil ekki þennan drátt á þessu mikilvæga máli. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að reykingar barna og ungmenna hafi aukist á ný. Þetta er mjög alvarlegt og ég held að þær staðreyndir viðurkenni allir. En ég held að menn sjái það líka það sem ég sagði hér í minni fyrri ræðu að kannski eru orsakirnar fyrst og fremst þær að fræðslu og áróðri hefur verið ábótavant núna seinni árin. Menn hafa fyrir sér dæmi núna fyrir örfáum árum síðan. Ég kann ekki að nefna hvað þau eru mörg, 7, 8 eða 10 ár síðan, þá var öflugur áróður í gangi í þjóðfélaginu og alveg sérstaklega í skólunum og það hafði alveg greinileg og merkjanleg áhrif. Síðan slaka menn á og við sjáum aftur greinileg og merkjanleg áhrif en þau eru bara öfug núna þannig að þetta segir okkur það að fyrst og fremst eigum við að beita okkur fyrir aukinni fræðslu og auknum áróðri. Það held ég að liggi alveg á borðinu. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra, öfugt við það sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich sagði, að hann vissi ekki til þess að það lægju fyrir neinar skýrslur um neytendahópa í neftóbaki. En hv. þm. fullyrti það hér og bauðst til þess að afhenda þær skýrslur þannig að það er vafalaust mjög upplýsandi ekki síður fyrir ráðherrann en mig að fá þær skýrslur frá hv. þm. Við erum auðvitað sammála, ég og hæstv. ráðherra, um að það er ekki hægt að setja innflutningsbann en ég var að lýsa því að þeir sem sæju þetta í þeim aldekkstum litum, þeir menn sem hafa þær skoðanir hljóta auðvitað að koma með þá tillögu að slíkur innflutningur sé bannaður en að öðru leyti erum við ráðherrann fullkomlega sammála um þetta. Varðandi 9. gr. sem hæstv. ráðherra taldi sig ekki geta hugsanlega mælt með á þessari stundu þar sem talað er um reglugerð hver eru hæstu leyfileg mörk efna í tóbaksvarningi og reyk sem myndast við bruna o.s.frv. þá held ég að þetta sé ekkert vandamál vegna þess að þetta liggur allt fyrir hjá tóbaksframleiðanda. Allar þessar rannsóknir liggja fyrir þannig að þessi grein má mín vegna standa þarna og það er að mínu viti ekkert sem kemur í veg fyrir það að hún standi þarna því að eins og ég segi þessar upplýsingar liggja allar fyrir hjá framleiðandanum. Ég spurði hæstv. ráðherra hvort árið 1994 markaði einhver þáttaskil í neyslunni. Ég geri mér grein fyrir að hún hefur aukist eitthvað en það sem ég var að reyna að fiska eftir er það hvort við erum komin í einhvern ákveðinn topp í neyslunni. Þess vegna hefði ég gjarnan viljað vita hvernig þetta ferli hefur verið yfir lengri tíma og nefndi ein 20 ár, það mætti verða skemmra. En það er auðvitað mjög alvarlegt ef við erum komin í einhvern topp og neyslan er að aukast svo gríðarlega mikið. Ég spurði fjölmargra spurninga. Ég ætla ekki að rifja þær allar hér upp en þó tvær eða þrjár. T.d. varðandi neftóbakið, svo að maður haldi aðeins áfram þar, þá skil ég ekki þetta afstöðuleysi gagnvart íslensku neftóbaki. Hér hefur komið fram í umræðu hjá hv. þm. Jónu Valgerði Kristjánsdóttur að fínmulið neftóbak væri um 11% af neyslu neftóbaks sem þýðir það þá að heildarneyslan er eitthvað yfir 13 tonn sýnist mér á þeim tölum. Og ef menn hafa engar áhyggjur af þeirri neyslu, 13 tonna neyslu á móti 1,5 tonnum, þá skil ég ekki alveg hvað menn eru að hugsa vegna þess að það er víðáttulangt frá því að hið íslenska neftóbak sé skaðlaust en það mætti ætla það samkvæmt þessu frv. hér vegna þess að það er eingöngu talað um þetta fínmulda snuff eða innflutta neftóbak. Menn bara gefa sér það að það sé svo skaðlegt að það leggist svo þungt á unga fólkið að það beri fyrst og fremst að banna. Ef menn eru að tala um skaðsemi neftóbaks þá banna menn neftóbak, punktur basta hvort sem það er íslenskt eða erlent. Og í framhaldi af því spyr ég: Með hvaða fyrirvörum var þeim aðilum sem keyptu íslensku neftóbaksframleiðsluna seldur sá framleiðsluréttur? Var þeim gert það ljóst að hugsanlega innan örfárra ára yrði þessu fyrirtæki þeirra lokað og það yrði bannað að framleiða íslenskt neftóbak? En í 12. gr. finnst mér skjóta svolítið skökku við þegar menn eru að tala um tóbaksvarnir og hugsanlega reyna að hjálpa fólki að draga úr neyslu á tóbaki að þá er bannað að selja sígarettupakka minni en með 20 stykkjum í. Nú eru framleiddir pakkar með 10 stykkjum í og víða seldir um heim og ef einhver ákveðinn aðili er að reyna að draga við sig, að minnka reykingar, þá hlýtur að vera betra fyrir hann að geta keypt sér sígarettupakka með 10 stykkjum í heldur en þurfa að vera með 20 stykkja pakkann í vasanum og vera þar af leiðandi með enn frekari freistingar til að halda áfram. Það nákvæmlega sama á við um vindlana. Hér er mönnum skylt að kaupa heilan pakka. Hvað eru ekki margir sem fara og kaupa sér einn London Docks eða tvo London Docks eða þrjá en núna verða þeir punktur basta að gera svo vel að kaupa sér heilan pakka og hvað halda menn að muni þá ske? Menn freistast auðvitað til þess að reykja meira. Þetta finnst mér skjóta skökku við í tóbaksvarnafrv. að menn eru nánast knúðir til að kaupa hámarksmagn í staðinn fyrir að mega kaupa lágmarksmagn sem ætti þó að hjálpa þeim við að draga úr neyslunni. Þetta er það sama og hætt yrði að selja pelana í ríkinu, menn yrðu að gera svo vel að kaupa sér heila flösku. Ég efast um að það mundi hjálpa mikið til. Í 13. gr. er upptalning á þeim verslunum sem mega selja tóbak. Ég kom inn á það hér áðan hvort mönnum fyndist það ekki skjóta skökku við að á Íslandi er ein tóbaksverslun til, hún er hér uppi í Bankastræti og selur þetta margnefnda neftóbak. Samkvæmt frv. má hún ekki selja tóbak. Þetta er eina tóbaksverslunin á landinu og samkvæmt þessum lögum hér má hún ekki selja tóbak. Vegna hvers? Vegna þess að hún er ekki matvöruverslun, hún er ekki sælgætisverslun og hún er ekki veitinga- eða gististaður þannig að samkvæmt laganna bókstaf er bannað að selja tóbak í tóbaksverslun. Og ég verð að segja að mér þykir lítil skynsemi á bak við það. Þá kom ég aðeins inn á 16. gr. þar sem segir, hæstv. forseti, í 1. mgr.: ,,Sá sem ræður mann til vinnu skal sjá til þess að hann njóti á vinnustaðnum réttar samkvæmt 1. mgr. 2. gr.`` sem er það að mega starfa í ómenguðu starfslofti, þ.e. ómenguðu af tóbaksreyk. Og ég benti á það að það er fjöldinn allur af eins til tveggja, þriggja manna fyrirtækjum. Það er eigandinn og einn eða tveir starfsmenn. Ef eigandinn reykir, þá dettur honum ekki í hug að ráða til sín starfsmann sem ekki reykir vegna þess að hann vill ekki hafa það yfir höfði sér að vera kærður fyrir það að viðkomandi aðili fái ekki starf í því andrúmslofti sem lögin segja, sem segir manni það að það er hvati hér til þess að ráða sérstaklega reykingamenn í vinnu. Sjálfur á ég slíkt lítið fyrirtæki og ég mundi hafa þetta svona. Það segi ég alveg hér. Ég mundi hafa þetta svona. Ég vil ekki hafa þessar kvaðir yfir mér þannig að mér finnst þetta skjóta skökku við að frv. segi nánast: Litlu fyrirtækin, þar sem eigandinn eða yfirvaldið reykir, það er hvati til þess að ráða reykingamenn í vinnu. Og er þetta nú það sem frv. á að snúast um? Einnig varðandi 21. gr., þar finnst mér það ekki við hæfi að tóbaksvarnaráð skuli reka sig á brúttósölu af tóbaki. Það skuli ráðast af því hve mikið er selt af tóbaki úr hve miklum fjármunum þeir hafa að spila. Mér finnst þetta röng leið. Mér finnst rétt auðvitað að tóbaksvarnaráð fái þá fjármuni sem það telur sig þurfa á að halda en það á að fá það með beinu framlagi úr ríkissjóði eða fjárlögum. Það á ekki að haldast í hendur neysla og það úr hvaða fjármagni þeir hafa að spila. Aðeins í lokin, hæstv. forseti, í V ákv. til brb. þar sem gert er ráð fyrir að tóbak hækki umfram verðlag um 10% á hverju ári til ársins 1999 þá vil ég mótmæla því vegna þess fyrst og fremst að tóbakið er inni í vísitölunni. Það þýðir það að skuldir heimilanna hækka og þetta dregur úr kaupmætti og þetta er röng aðferð.

Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er verið að fullnægja skuldbindingum sem Ísland hefur tekið á sig með því að gerast aðili að almennum samningi um þjónustuviðskipti, General Agreement on Trade in Services, sem er einn af þeim samningum sem urðu til við lok Úrúgvæ-viðræðna GATT. Samkvæmt þessum samningi hafa ríki skuldbundið sig til að beita reglum um bestu kjör að því er varðar þjónustuviðskipti og einnig til að setja ekki takmarkanir á erlenda aðila umfram innlenda sem hyggjast veita þjónustu á yfirráðasvæði þeirra, nema að því leyti sem sérstakur fyrirvari er um það gerður í tilboði viðkomandi ríkis. Ákvæði það sem hér er lagt til að verði fellt brott virðist á yfirborðinu fela í sér mikla takmörkun og gefa færi á að beita mismunun eftir þjóðerni eða öðrum högum, án þess að sú ástæða sé gefin upp. Í reynd hefur þessu ákvæði hins vegar ekki verið beitt hin síðari ár, ef því hefur þá nokkru sinni verið beitt. Einnig er ljóst að ákvæðið er ekki í samræmi við nútímaviðhorf um frjálsa samkeppni, svo sem þau birtast t.d. í samkeppnislögum, nr. 8/1993. Ráðherra á algerlega frjálst mat um þjóðhagslega hagkvæmni þegar sótt er um verslunarleyfi fyrir nýjan aðila. Engar leiðbeiningar er að finna í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laga nr. 7/1970, um breytingu á lögum um verslunaratvinnu, um hvernig beri að túlka ákvæði þetta og mér finnst mjög óeðlilegt að slíkt ákvæði sé í íslenskum lögum. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. okkar kvennalistakvenna um viðmiðun lágmarkslauna við reiknaðan lágmarksframfærslukostnað. Tillaga hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna að því að enginn launþegi í fullu starfi þurfi að sæta launakjörum undir því marki sem reiknaður lágmarksframfærslukostnaður gefur. Markmiði þessu verði náð með lagasetningu, samningum eða öðrum ráðum og verkefninu lokið innan tveggja ára.`` Lægstu laun í landinu hafa um langt árabil verið svo lág að þau duga engan veginn fólki á lægstu launatöxtum. Miðað við þær kröfur og aðstæður, sem eru í samfélagi okkar, getur það ekki framfært sig, hýst, fætt eða klætt. Afkoma fólks á lægstu launum byggist þá yfirleitt á því að viðkomandi er á framfæri annarra, lifir við stórkostlegan skort og fátækt eða safnar skuldum. Stundum á allt þetta við. Þessu þarf að breyta og þessu verður að breyta. Það er óþolandi ástand að atvinnurekendum líðist að nýta sér fulla starfskrafta fólks án þess að greiða því laun sem duga til eðlilegrar framfærslu. Slíku má jafna við þrælahald. Það er misskilningur að halda að það sé styrkur fyrir hagkerfið að halda stórum hópum á smánarlaunum. Þvert á móti veikir það hagkerfið. Það veikir raunar þjóðfélagið allt, spillir heilsufari fólks og lamar efnahagslega hóp sem ætti að standa undir verulegri veltu með neyslu sinni. Reyndar er ekki við atvinnurekendur eina að sakast varðandi þetta ástand. Allir þekkja hinn óformlega launastiga verkalýðshreyfingarinnar þar sem flestir hópar miða við ákveðið bil milli sín og annarra hópa, bæði þeirra sem hafa hærri laun og hinna sem hafa lægri. Menn reyna að koma í veg fyrir að hinir lægra launuðu nálgist um of og leitast við að fylgja hækkunum hinna hærra launuðu fast eftir. Þessi viðhorf hafa m.a. komið í veg fyrir varanlegar leiðréttingar lægstu launa. Flutningsmenn hafna þeim nauðhyggjurökum að þessu ástandi verði ekki breytt. Kvennalistakonur hafa ítrekað flutt frumvarp um lögbindingu lægstu launa við eðlilegan framfærslukostnað. Hér er enn sótt að sama marki. Ýmsar leiðir eru færar til þess að meta lágmarksframfærslu, t.d. kannanir á högum láglaunafólks, gerð lágmarksviðmiða og útreikningar á þeim eða ,,módelútreikningur``. Félagsmálastjórar landsins hafa orðið að reikna sig að einhverri slíkri viðmiðun, sömuleiðis námsmenn. Skattstjórar hafa einnig orðið að finna svokallaða ,,lífeyristölu`` til að geta metið hvort skattgreiðendur geta framfært sig af þeim tekjum sem þeir telja fram og með hliðsjón af breytingum eigna og skulda. Flutningsmenn vilja þó benda sérstaklega á athugun sem þegar hefur verið unnin og er því líklega nánast tilbúin til þess að fram verði lögð. Þingsályktun um athugun á lágmarksframfærslukostnaði var samþykkt á Alþingi 20. des. 1990. Flutningsmaður var Stefán Valgeirsson. Ályktunin hljóðaði svo eftir afgreiðslu þingsins: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að vinna að athugun á lágmarksframfærslukostnaði hérlendis. Nefndin kanni meðal annars hvaða not megi hafa af framfærslu- og neyslukönnunum sem þegar hafa verið gerðar og leiti aðstoðar Hagstofu Íslands og annarra sérfróðra aðila. Nefndin skili greinargerð um störf sín fyrir árslok 1991.`` Það á því þegar að vera til staðar viðmiðun til að vinna út frá og þessa niðurstöðu þarf síðan að framreikna. Grundvallarkrafa í mannúðlegu samfélagi er að fullvinnandi manneskja geti framfært sig. Niðurstöður misfrjálsra samninga hafa þó leitt til þess að stór hluti launþega fer afskiptur frá samningaborðinu og bíður þeirra því líf undir fátæktarmörkum. Tilgangur þessarar tillögu er að hindra slíka nauðasamninga. Virðulegi forseti. Nú eru farnir af stað og eru að fara í hönd miklir samningar og kannski langvarandi, en alla vega svo miklir að þeir ná til flestra landsmanna. Það er ástæða til að bera fram þessa þáltill. núna og það er sannkölluð nauðsyn að hún verði samþykkt og að ríkisstjórnin reyni að fara eftir henni.