Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það á þskj. 50, sem hér er til 2. umr., var borið fram snemma á þessu þingi og vísað þá til hv. fjhn. þessarar hv. deildar. Efni þess er, að framvegis verði helmingur skemmtanaskattsins látinn ganga í félagsheimilasjóð, eins og gert var til ársins 1952. Ef meta á, hvort rétt og sanngjarnt sé að gera þá breytingu, sem hér er lagt til að gerð verði á lögunum um skemmtanaskatt, ber að athuga, hvort félagsheimílasjóðurinn hefur þörf á þeim auknu tekjum, sem í breytingunum felast, ef frv. næði fram að ganga, og svo hvort hinn aðilinn, sem við það missti tekjur, í þessu tilfelli rekstrarsjóður þjóðleikhússins, geti sér að skaðlausu verið án þeirra, án þess að fá þær bættar á annan hátt, og hvort þá sé hugsanlegt að finna þar nýja tekjustofna eða draga úr útgjöldum, ef rétt þætti, ef þetta mál næði hér fram að ganga, eins og lagt er til í frv. Þætti það hins vegar ekki fært og vitað væri samt sem áður, að nauðsyn bæri til þess að bæta úr fjárhagsmálum félagsheimilanna, þyrfti að athuga, hverjar aðrar leiðir þá þættu helzt geta komið til greina. Öll þessi atriði taldi hv. fjhn. að sér bæri skylda að athuga, áður en hún gæfi út álit sitt um frv., og það er nokkur ástæða, þessi sem ég hef þegar tekið fram, fyrir því, að þetta mál hefur dregizt svo lengi. Hún sendi m.a. frv. til þjóðleikhússtjórnarinnar til þess að fá álit hennar á málinu og upplýsingar um rekstur þjóðleikhússins. Er umsögn þjóðleikhússtjórnarinnar birt með nál. á þskj. 389, þ.e.a.s. því nál., sem ekki er prentað upp, en nokkurn hluta nál. varð að prenta upp vegna misprentunar í sjálfri rökstuddu dagskránni. Er þetta fskj. í á þskj. En auk þess ræddi nefndin málið á fundi með leikhússtjóra og formanni þjóðleikhúsráðs og fékk hjá þeim margvíslegar upplýsingar um rekstrarfjárþörf þjóðleikhússins og rekstrarafkomu. Af því, sem tekið er fram á fskj. I, og því, sem kom fram í umræðum við þjóðleikhússtjórnina, er ljóst, að að óbreyttum ástæðum þolir þjóðleikhúsið ekki að missa af þeim tekjum, sem hér um ræðir, nema eitthvað komi á móti, þar sem rekstrarhalli þess var árið 1954 um 421 þús. kr. og engar líkur til þess, að hagurinn verði betri 1955 eða árið 1956. En þótt þessar staðreyndir liggi ljóst fyrir, er hér ekki um að ræða neina viðurkenningu af hálfu hv. fjhn. þessarar d. fyrir því, að ekki mætti haga rekstri þjóðleikhússins þannig, að rekstrarafkoman yrði hagkvæmari. Hér er um að ræða sjálfstæða stofnun, sem hefur ákveðinn styrk frá öðrum aðilum, sem skemmta þjóðinni, án þess að þurfa sjálf að greiða sambærilegt gjald. Og rekstrargjöld og tekjur eru ekki háð afskiptum fjárveitingavaldsins eða gagnrýni þess. Brestur hér því öll gögn til þess að dæma um það, hvort unnt væri að draga svo úr gjöldum eða auka svo tekjur eða hvort tveggja, að unnt væri að ná saman endum eða jafnvel skapa rekstrarafgang, og skal ekki farið hér neitt frekar út í það atriði. Hitt er svo jafnljóst, að gera yrði sérstakar ráðstafanir til þess að vega upp á móti rekstrarhallanum, því að rekstrarsjóður þjóðleikhússins gæti ekki misst þessar tekjur, nema eitthvað annað kæmi á móti, eins og ég hef áður tekið fram. Þá sendi n. frv. einnig til umsagnar til fræðslumálastjóra, og er svar hans birt hér sem fskj. II á þskj. 389. Jafnframt barst n. erindi um málið frá íþróttafulltrúanum, en hann mun fara með þessi mál í umboði fræðslumálaskrifstofunnar og því vera þessum málum einna kunnugastur. Er erindi hans hér einnig birt sem fskj. III. Af þeim upplýsingum, sem koma fram í þessum gögnum, er augljóst, að mjög mikil þörf er á því að auka tekjur félagsheimílasjóðsins, ef hann á að geta innt af hendi lögboðin framlög til félagsheimilanna, jafnóðum og þau rísa upp, en það verður að telja mjög nauðsynlegt til þess að forðast það ástand, sem þegar er að skapast eða hefur skapazt, að árlega vaxi verulega ógoldin lögboðin framlög sjóðsins til bygginganna. Fræðslumálastjóri upplýsir, að 31 félagsheimilahús sé nú í smíðum og að eina millj. kr. vanti á til þess að greiða lögboðin framlög um síðustu áramót; með sömu þróun og án aukinna tekna sjóðsins muni þessi upphæð vaxa á næstu fjórum árum upp í allt að 5–6 millj. kr. Er slíkt gersamlega óviðhlítandi ástand í þessum málum. Árið 1948 hefur sjóðurinn 50% af skemmtanaskattinum samkv. lögum, og það ár nema tekjur hans tæpum 1240 þús. kr. Frá 1951 fær sjóðurinn aðeins 35% af skemmtanaskattinum, sem árið 1954 nam rúml. 1570 þús. kr., svo að krónuupphæð teknanna er um 330 þús. kr. hærri það ár þrátt fyrir minni hundraðshluta. Að óbreyttum hlutföllum hefði sjóðurinn fengið það ár rúml. 630 þús. meiri tekjur, sem þó hefði ekki dugað til að mæta útgjöldunum. Og þó að samþykkt frv. bætti mjög úr, er sýnilegt, að það eitt væri ekki einhlítt til að fyrirbyggja það ástand, að skuldasöfnun aukist frá ári til árs. Eftirspurnin eftir fjárfestingarleyfum til byggingar félagsheimila sýnist vera mjög mikil. Og auðvelt væri að hefta byggingu þeirra með synjun fjárfestingar á meðan þau lög eru enn í gildi, nema að því marki sem félagsheimilasjóðurinn gæti staðið undir á hverjum tíma að sinna hlutverki sínu. En engin trygging er fyrir því, þótt sá háttur yrði upp tekinn, að það kæmi réttilega niður. Hins vegar er ekkert um það í sjálfum lögunum um félagsheimili, eftir hvaða reglu skuli byggt, ef ekki er nægilegt fé fyrir hendi til þess að greiða hinn lögboðna hluta, eða hvort yfirleitt skuli heimilt að byggja, þegar svo stendur á, og þá hvaða rétt aðilar eiga til framlagsins undir þeim kringumstæðum, hvort t.d. skuli ganga á undan framlag til húsa, sem síðar er byrjað á, eða húsa, sem kunna að verða talin meira aðkallandi. Því verður ekki neitað, að sumum finnst félagsheimilin of víða reist og of þétt, enda kemur þetta berlega fram í umsögn íþróttafulltrúans. Hins vegar setja lögin engar skorður hér að lútandi. Er þó full þörf, að um það séu sett skýr ákvæði í lögunum, að sé fé eigi fyrir hendi, þá verði að haga byggingu heimílanna eftir ákveðnum reglum og í ákveðinni röð, enda er nauðsynlegt að skipuleggja þessi byggingarmál miklu betur en gert hefur verið og setja m.a. reglur um viðhald húsanna og útbúnað til tryggingar því, að þau rýrni ekki að verðmæti fyrir vanhirðu. Þá þarf einnig að kveða nánar á um það en gert er, hve þétt heimilin skuli reist og hve stór og hve dýr þau megi vera, t.d. miðað við íbúafjölda hvers staðar, þar sem þau eru byggð, en um þetta er ekkert í lögunum eins og nú er. Ég skal ekki að þessu sinni ræða það efnislega, hvort telja megi 1.5–2 millj. kr. árlegt framlag til félagsheimílasjóðs hæfilegt eða ekki, enda var frv. það, sem hér um ræðir, ekki fyrst og fremst miðað við það, heldur við hitt, að komast sem fyrst út úr því ástandi, sem hér hefur skapazt, að vangoldin framlög aukast ár frá ári. En þætti meiri hluta hv. Alþ. þessi upphæð engan veginn viðunandi, mætti jafnvel auka hana án þess að breyta hlutföllunum til óhagræðis fyrir þjóðleikhúsið, og kæmi þá m.a. til greina að undanskilja færri aðila frá greiðslu skemmtanaskatts en nú er gert, svo sem ákveðin kvikmyndahús, sem ekki greiða hann samkv. gildandi lögum, og má þar m.a. nefna, að ég hygg, bæði kvikmyndahús bæjarins í Hafnarfirði og eins á Akranesi. En auk þess kæmi þá og til greina hækkun skattsins í hlutfalli við vaxandi verðlag og margt fleira, en út í það skal ekki farið hér að sinni. Hitt sýnist mest aðkallandi, að láta endurskoða lögin um félagsheimllin, svo að þar verði markaðar línur um það, hvernig framkvæmdinni skuli hagað, og komið þar á betra skipulagi til frambúðar en nú er, þar sem allar reglur um byggingu húsanna sýnast mjög í lausu lofti. Þegar þetta hefur verið gert, fæst betra yfirlit yfir þarfir sjóðsins, og er sjálfsagt, að gera verður ráðstafanir til þess að mæta þar öllum sanngjörnum kröfum. Með tilvísun til þess, sem ég hef hér sagt, og til þess, sem kemur fram í nál. á þskj. 389, leggur fjárhagsnefnd einróma til, að frv. verði samþykkt með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Frumvarp þetta mundi, ef að lögum yrði, rýra verulega tekjur þjóðleikhússins, sem bæta yrði á annan hátt að óbreyttum aðstæðum. Hins vegar vaxa ógreidd framlög félagsheimilasjóðsins svo mikið árlega, að óhjákvæmilegt er að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir slíkt. Deildin lítur því svo á, að aðkallandi sé, að fram sé látin fara heildarendurskoðun á lögum nr. 77 5. júní 1947, um félagsheimili, og að í þeim lögum verði sett þannig ákvæði, að saman geti að jafnaði farið lögboðin framlög úr félagsheimilasjóði og hraði byggingarframkvæmda félagsheimílanna, enda verði sjóðnum séð fyrir eðlilegum tekjum til þess að mæta útgjöldum, og í trausti þess, að ríkisstjórnin láti framkvæma endurskoðun laganna á þessum grundvelli og leggi síðan tillögur til breytinga á lögunum fyrir næsta reglulegt Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Væntir n. þess, að þessi rökstudda dagskrá verði samþykkt. og ef svo yrði, þá að hæstv. ríkisstj. láti framkvæma endurskoðunina á þessu ári og leggi niðurstöður og tillögur af þeirri endurskoðun fyrir næta Alþingi.



Herra forseti. Ég get því miður ekki þakkað sem skyldi hv. fjhn. fyrir afgreiðslu þessa máls. N. leggur til, að frv. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Í þessari dagskrártillögu segir enn fremur, að fram skuli fara heildarendurskoðun laga nr. 77 1947, um félagsheimíli, og enn fremur, að séð verði um, að ekki verði örar ráðizt í byggingu félagsheimila en svo, að samsvari lögboðnu framlagi félagsheimílasjóðs hverju sinni. Loks segir orðrétt: „enda verði sjóðnum séð fyrir eðlilegum tekjum til þess að mæta útgjöldum“. N. segir ekkert um það, hverjar hún telur eðlilegar tekjur í sambandi við nauðsyn þessa máls. En ég vona, að hv. n. sé mér sammála um það, að þær tekjur, sem félagsheimílasjóður hefur nú, 35% skemmtanaskattsins, séu ekki nægilegar og að þær þurfi því að auka verulega frá því, sem nú er. Hv. n. segir enn fremur, að frv. þetta, ef að lögum yrði, mundi rýra verulega tekjur þjóðleikhússins. Sízt vildi ég verða til þess að leggja stein í götu þessarar merku stofnunar, þjóðleikhússins. En ég held, að ekki verði með sanni sagt, að Alþingi hafi á neinn hátt viljað rýra þjóðleikhúsið eða ganga á hlut þess. Ég minnist þess t.d., að í heimildagrein fjárlaga hefur staðið og stendur enn veruleg fúlga, þar sem ríkisstj. er heimilað að greiða rekstrarhalla þjóðleikhússins. Ef ég man rétt, er hér ekki við neglur skorið. Árið sem leið minnir mig að þessi upphæð hafi verið allt að 250 þús. kr., en á yfirstandandi ári er upphæðin hækkuð upp í 450 þús. kr. Af þessu er ljóst, að Alþ. vill engan veginn ganga á hlut þjóðleikhússins og hefur aldrei sýnt það og aldrei reynt það, enda mundi ég ekki á neinn hátt vilja stuðla að því. En þrátt fyrir þetta, að þannig hefur verið unnið hér á Alþ. í garð þjóðleikhússins, þá kemur það fram í umsögn frá stjórn þjóðleikhússins, að það vill ekki aðeins halda þeim hluta skemmtanaskattsins, sem það hefur tekið af félagsheimilasjóði„ heldur jafnvel hirða hann allan, eins og segir í umsögninni á fskj. I. Ég get ekki neitað því, að mér finnst hér kenna fullmikillar eigingirni hjá þessari merku stofnun. Hvað væri unnið við það, þótt við hefðum glæsilegt og fullkomið þjóðleikhús hér í Reykjavík, ef sveitirnar og byggðin úti um land væri svipt öllum möguleikum til að halda uppi félagslífi hjá sér? Ég þarf ekki að svara þessu. Ég vísa því til hvers einstaks þingmanns, og hann getur svarað því fyrir sig. Ég sé ekki, að það yrði neitt unnið við þetta. Ég þykist nú sjá, að afgreiðsla þessa máls sé ráðin og því verði vísað til hæstv. ríkisstj. En ég treysti því, að hæstv. ríkisstj., sem kemur til með að endurskoða lögin um félagsheimilin, rýri ekki á neinn hátt hlut þeirra. Og ég legg höfuðáherzlu á, að ekkert verði aðhafzt, sem geti dregið úr þeim áhuga, sem nú er um byggingu félagsheimíla. Ég vil í þessu sambandi aðeins lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, tvær setningar úr umsögn íþróttafulltrúa, sem prentuð er hér sem fskj. III, en þessi maður er allra manna kunnugastur, að ég hygg, félagsheimilunum og þeirra byggingum og starfsemi. Hann segir svo: „Við byggingu margra félagsheimilanna er lögð fram ótrúlega mikil gjafavinna - þegnskaparvinna - af konum sem körlum, ungum sem gömlum, og hugur til samvinnu ánægjulega góður. Bygging félagsheimilanna einkennist af ánægju og fórnfýsi.“ Ég legg áherzlu á, að ekki verði dregið úr þessum áhuga og þessari fórnfýsi. En áður en ég skilst við þetta mál, vildi ég fá upplýst, hvernig gengur að greiða niður skuldir þjóðleikhússins. Í 6. gr. þeirra laga, sem nú gilda í þessu efni, þar sem þjóðleikhúsið fékk hluta af skemmtanaskatti, sem félagsheimilín höfðu, segir: „Lög þessi öðlast gildi 1. jan. 1952 og skulu gilda, unz skuldir þjóðleikhússins eru að fullu greiddar“ - en á meðan skuli fresta framkvæmd laga nr. 8 frá 1947. Ég spyr: Hvað liður þessum skuldum þjóðleikhússins? Eða er meiningin að fara inn á þá braut, sem þjóðleikhússtjórnin sýnilega ætlast til, að hirða allan skemmtanaskattinn og nota hann fyrir reksturinn, þrátt fyrir það að Alþingi bæti þann halla árlega með fjárlagaheimild, stórfelldum heimildargreiðslum? Vilja hv. þm. upplýsa þetta, því að það hefur áreiðanlega ekki verið vilji Alþingis að fara svona að, hvað sem verður?



Herra forseti. Ég á nokkuð erfitt með að mæla gegn því, að þetta frv. verði samþykkt, þar sem ég er meðflm. þess. Þykist ég hafa gert mitt til þess að fá hv. meðnm. mína í fjhn. til þess að skilja þörf félagsheimilasjóðanna fyrir því að fá aukið fé, og ég get ekki fallizt á, að í nál., í rökstuddu dagskránni eða í þeim orðum, sem ég lét fylgja þessu máli, hafi nokkuð það komið fram, sem bendi til þess, að n. hafi ekki fullkomlega skilið þessa þörf. Ef það hefur ekki komið fram, þá er það af því, að mér hefur ekki tekizt að tala svo skýrt um málið, að það léki ekki neinn vafi á því, að n. sem slík hefur fullan skilning á því, að það þurfi að ráða fram úr þessum fjárhagslegu erfiðleikum heimilanna. En eins og ég tók fram, lítur n. einnig svo á, að það þurfi þó fyrst og fremst að skipa þessum málum þannig, að félagsheimilin séu ekki að draga á eftir sér sívaxandi skuldabyrði frá ári til árs, því að það er engum til góðs. Það ástand er að skapast nú, eins og ég gat um áðan, að ef allt yrði óbreytt, byggingarþróunin sú sama, eftirspurnin sú sama og gert er ráð fyrir að verði hér í næstu fjögur ár og tekjurnar ekki auknar, þá er sýnilegt, eftir því sem kemur fram hér í umsögnum frá fræðslumálastjóra, að skuldirnar eru brátt komnar upp í 6 millj. kr., og það er engum til hagsbóta. Það hefur því verið lögð á það megináherzla í n„ að áður en tekin er upp sterk barátta fyrir auknum tekjum í félagsheimílasjóð, sé málið undirbyggt þannig, að það sé í fyrsta lagi vitað raunverulega, hvað þarf árlega að byggja, hvort það sé eðlileg þróun félagsheimílamálanna að byggja fyrir jafnmargar milljónir á hverju ári og gert er, hvort hægt sé að láta einhverjar sérstakar aðkallandi þarfir ganga fyrir og aðrar bíða, því að það er nú ýmislegt í þessu þjóðfélagi, sem þarf að bíða, og ég fyrir mitt leyti hef fallizt alveg á þá skoðun hjá n., að þessi stefna sé rétt á þessu stigi málsins og þess vegna sé rétt að afgreiða málið á þann hátt, sem við leggjum til. Mér þóttu ummæli hv. þm. V-Sk. um framlagið til þjóðleikhússins nokkuð einkennileg. Hann á sjálfur sæti í fjhn., og hann veit það vel, að þessi ákvörðun um að hækka heimildina upp í 450 þús. kr. er byggð annars vegar á þeirri þörf þjóðleikhússins, sem liggur fyrir í dag og hv. fjvn. og þá ekki heldur hann hefur getað sannað þingheimi að væri hægt að draga úr. Þetta er annars vegar byggt á því og hins vegar byggt á því, að ekki séu rýrðar tekjur þjóðleikhússins frá því, sem nú er, í sambandi í skemmtanaskattinn. Ef þær tekjur hefðu verið rýrðar, eins og lagt er til í frv. og ég vildi vonast til að hefði verið hægt að gera, þá hefði þessi upphæð ekki orðið að fara upp í 450 þús., heldur upp í 1100 þús., og það hefði náttúrlega verið miklu eðlilegri vettvangur fyrir hv. þm. að taka upp baráttu fyrir því í fjvn., að sú upphæð hefði verið hækkuð upp í 1100 þús., svo að við hefðum átt sameiginlega léttara um baráttuna hér í þessari hv. d. í sambandi við afgreiðslu þessa máls. En það er það, sem langmestur erfiðleikinn hefur verið hjá okkur í n., að meiri hl. n. hefur ekki séð sér fært að leggja til, að frv. yrði samþ., nema því aðeins að fyrir lægju öruggar fjárveltingar til þjóðleikhússins, svo að það gæti starfað á þeim grundvelli, sem forráðamenn þess þykjast þurfa geta starfað á samkv. sínum áætlunum. Ég skal ekkert segja um það út af fyrir sig, hvað þjóðleikhúsið langar til að seilast yfir á skemmtanaskattinn. Það þykist nú eiga allmikinn og hafa upphaflega átt allmikinn rétt á þeim skatti, hann hafi verið settur á upphaflega til þess að tryggja bæði byggingu og rekstur þjóðleikhússins, eins og kemur fram í þeirra umsögn; en þó að það hafi verið gert á þeim tíma, 1927, þá er það og sú ákvörðun breytingum undirorpin eins og allt annað. Hitt get ég svo vel skilið, að það væri ekki heldur sársaukalaust fyrir félagsheimílin, ef það ætti að ganga þannig frá málunum nú að rýra þeirra hlut, og sé það ekki þeim sársaukalaust, þá er það náttúrlega ekki heldur sársaukalaust fyrir þjóðleikhússtjórnina að sjá þann hlut sinn rýrðan frá ári til árs, á meðan hún hefur ekki nægilegt fé af daglegum tekjum úr rekstrinum. Geri ég þetta ekki til þess að halda sérstaklega uppi vörn fyrir þjóðleikhúsið, því að ég tók fram í minni framsöguræðu, að það lægi engin viðurkenning fyrir því, að ekki væri hægt að gera þar betur en gert er. Það er alveg látið afskiptalaust. Mér þótti hins vegar rétt að láta þetta koma fram, úr því að hv. 1. flm. frv. benti á þetta hér áðan. Ég tek undir það, að ég treysti því, að endurskoðunin, ef hún verður látin fara fram, rýri á engan hátt þann rétt, sem félagsheimilin hafa fengið, og ég sé ekki, að rökstudda dagskráin gefi nokkurt tilefni til þess, að svo verði gert. Hins vegar vil ég benda á, að þótt svo skyldi nú fara, að farið væri inn á þá braut í endurskoðuninni að rýra hlut félagsheimilanna, þá er eftir að fá samþykki Alþingis, og það Alþ., sem kynni að fá til meðferðar löggjöfina endurskoðaða og þær brtt., sem koma þar fram, tekur vitanlega á sig skylduna til að sjá fyrir nægilega miklu fé til þess að standa undir þeim útgjöldum, og þá svo, að skuldirnar þurfi ekki að aukast frá ári til árs. Það munu vera boðaðir flokksfundir, svo að ég skal nú stytta mál mitt hér, enda getur þá hæstv. forseti frestað þessari umr. Það liggur ekkert á að afgreiða málið nú. Ég vil aðeins að síðustu láta þau orð falla, að það er ekki eingöngu mælikvarðinn á framkvæmdum þessara mála, hvað íþróttafulltrúinn heldur fram í málinu, - það er hans sjónarmið, - því að ég þekki einnig, hverju hann heldur fram í sambandi við fjárkröfur til sundhalla, íþróttavalla og íþróttahúsa. En þau mál eru slík í dag, að þau eru öll að draga stóra skuldabagga á eftir sér frá ári til árs, sem ég tel mjög óheppilegt og að það verði að forðast slíkt ástand, bæði hvað snertir félagsheimilin og aðrar framkvæmdir.