Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 28. maí 1980. Formaður þingflokks Framsfl. hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Guðmundar G. Þórarinssonar, 12. þm. Reykv., sem nú dvelst erlendis, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Haraldur Ólafsson dósent, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sverrir Hermannsson, forseti Nd.“ Haraldur hefur áður átt sæti á þessu Alþingi og þarf því ekki að fara fram athugun á kjörbréfi hans og býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi. Þá er hér annað bréf: „Reykjavík, 28. maí 1980. Formaður þingflokks Framsfl. hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Sigurgeirs Bóassonar, 1. varamanns Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, sem ekki getur lengur setið á þingi vegna anna, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, Finnbogi Hermannsson kennari, taki sæti á Alþingi í hans stað.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sverrir Hermannsson, forseti Nd. Til forseta Alþingis.“



Herra forseti. Á Íslandi eru nú í fyrsta sinn 10 ráðherrar í stjórnarstólum. Þeir hafa ráðið sér 5 eða 6 aðstoðarmenn, sem eru a. m. k. á þingmannslaunum, svo að ekki sé meira sagt. Í stjórnartíð núv. hæstv. ríkisstj. hafa fleiri varaþm. tekið sæti en nokkru sinni fyrr á jafnlöngu tímabili í sögu lýðveldisins. Hæstv. ráðh. munu ekki fá verðlaun fyrir „bekkpressu“ hér á þingbekkjum síðari hluta vetrar. Enn eru ráðh. að biðja um að fá mál afgreidd. Nú þegar komið er að þinglokum og hótanir liggja fyrir um verkföll fjölmennra starfshópa heilla stétta eru tveir ráðh. a. m. k. að hlaupa úr landi og bændur úr stjórnarliðinu hverfa til síns heima til að hlusta á mófugla. Þegar nú hefur tekist samkomulag um að það séu 24 klukkustundir til þingloka á að fara að taka inn varamenn. Það hefur ekki verið reynt að ná samkomulagi við stjórnarandstöðuna um að víkja frá við atkvgr. Ég vil nota þetta tækifæri til að mótmæla því harðlega, hvernig núv. hæstv. ríkisstj. misnotar fé skattborgaranna. Ég mun ekki taka þátt í afgreiðslu nýrra kjörbréfa. Ég vil líka taka það fram, að ég er ekki með þessu á neinn hátt að veitast að þeim einstaklingum sem í hlut eiga og eru nú boðaðir til þingstarfa.



Herra forseti. Ég vil leggja á það þunga áherslu, að þeim orðum, sem ég hér segi, er vitaskuld á engan hátt beint gegn þeim einstaklingum sem í dag eru að taka sæti á Alþingi, en ég held að fleiri en mér hljóti að ofbjóða, eins og raunar kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að nú, þegar samkomulag hefur náðst um að einasta séu örfáar klukkustundir til þingslita, skuli tækifærið notað og teknir inn tveir nýir varamenn. Látum liggja á milli hluta, þó það út af fyrir sig sé nógu alvarlegt, hvað þetta kann að kosta almannasjóði, en hitt, hvaða tilgangi þetta á að þjóna, hlýtur að vera öllum þingheimi gersamlega óskiljanlegt. Það eru fyrir því fordæmi í öðrum löndum, t. d. í Bretlandi, að ef svo háttar að t. a. m. stuðningsmaður ríkisstj. er fjarverandi af einhverjum ástæðum um mjög skamma hríð er hægt að ná um það samkomulagi við stjórnarandstöðu, þannig að jafnvægi sé milli atkv., að einn þm. stjórnarandstöðu standi í hliðarherbergjum og greiði ekki atkv. þannig að fjarvera þm. komi ekki niður á niðurstöðum atkvgr. Hefði ekki verið nær að nota þá aðferð núna en að einn stjórnmálaflokkur sé á síðasta degi þingsins, þegar innan við sólarhringur er til þingslita, að kalla inn tvo nýja varamenn? Það er eins og maður hafi á tilfinningunni að hér sé um það að ræða að búið sé að gera hrossakaup, þegar framboðslistar eru undirbúnir, og varamennirnir eigi að fá að koma inn hvað sem það kostar. Óneitanlega er nógu hlálegt þegar varamenn eru að koma inn iðulega á miðjum þingtíma, en þegar innan við 24 klukkustundir eru til þingslita hlýtur slíkt að vekja furðu, svo að ég noti ekki sterkari orð, þeirra þm. sem hér sitja. Ég lít svo á að hér sé um að ræða bæði misnotkun á umburðarlyndi þingheims og hér sé um að ræða einnig móðgun við þm. Þingstörf eiga ekki að vera gamanmál a. m. k. Hér á að framkvæma alvarlegar athafnir. Alvaran getur ekki verið mikil þegar menn eru að rjúka út 24 klukkustundum fyrir þingslit og kalla inn varamenn í staðinn. Við skulum láta liggja á milli hluta um hvaða stjórnmálaflokk hér er að ræða. Engu að síður vekur furðu að það skuli vera sami stjórnmálaflokkurinn sem á hlut að máli í báðum þessum tilfellum. Það, sem hér er að eiga sér stað, er bæði móðgun við þing og þjóð vegna þess að Alþ. á ekki að vera leikvöllur, heldur alvarleg stofnun þar sem fram fer alvarleg umræða og þar sem teknar eru alvarlegar ákvarðanir. Herra forseti. Ég fordæmi harðlega að að málum skuli hafa verið staðið með þessum hætti. Ég segi eins og fyrri ræðumaður, að ég kýs að taka ekki þátt í afgreiðslu þeirra kjörbréfa sem hér er um að ræða, og Alþingis vegna vildi ég óska þess að þessir atburðir hefðu ekki átt sér stað. Ég vil ljúka máli mínu þar sem ég byrjaði. Það er auðvitað erfitt og viðkvæmt að hefja máls á slíku vegna þess að einstaklingar, sem vitaskuld eiga allt gott skilið, eiga í hlut. Það er ekki verið að veitast að þessum tveimur einstaklingum með einum eða öðrum hætti, en það er verið að segja að hér er um óvenjulega fordæmanleg vinnubrögð að ræða og Alþ. er sýnd óvirðing. Þjóðinni er sagt að Alþ. sé raunverulega óvirðulegt. Ég neita því, að Alþ. sé slík stofnun sem þessi ákvörðun kann að gefa í skyn.



Herra forseti. Það er kannske kunnara en frá þurfi að segja, að núv. ríkisstj. hefur nauman þingmeirihl. Þetta er að vísu góður þingmeirihl. og miklu betri þingmeirihl. en sú ríkisstj. hafði sem við studdum í fyrravor, því að þar voru alls konar upphlaupsmenn innandyra með ólæti og vitleysisgang í tíma og ótíma, en nú standa menn saman. En við erum ekki fleiri en það, að nú þurfum við að standa saman til þess að mál ríkisstj. nái fram að ganga, og af því leiðir að þegar menn víkja sér frá er óhjákvæmilegt að fá varamenn í þeirra stað. Hér hafa fallið orð um að verið væri að misnota fé skattborgaranna. Ég vísa þessu á bug. Haraldur Ólafsson lektor fær greiðslu fyrir þá daga sem hann situr hér á þingi. Sú greiðsla er dregin af föstu kaupi hv. þm. Guðmundar Þórarinssonar, og mér sýnist hv. þm. Guðmundur Þórarinsson ekkert vera of góður að greiða varamanni sínum þetta fé. Ég geri ekki ráð fyrir að hv. þm. Haraldur Ólafsson geri háa reikninga fyrir strætisvagni vestan úr Skerjafirði og niður í miðbæ á þessa fundi sem vonandi verða ekki margir. Finnbogi Hermannsson kemur hér og tekur sæti sjútvrh. Ráðh. er erlendis í opinberum erindagerðum. Hann gerði ekki ráð fyrir því, þegar hann skipulagði sína ferð til útlanda, að þing stæði þessa daga, enda gerðu allir aðrir ráð fyrir að þá væru þinglausnir um garð gengnar. Að þetta lykti af einhverjum hrossakaupum, - mér þykir heldur ósennilegt að Finnbogi þessi, hv. þm. vona ég megi segja eftir stutta stund, færi að gera einhver hrossakaup upp á 24 klukkustundir. Mér dettur það ekki í hug. Hvað atkvgr. viðvíkur er það rétt, sem hv. þm. Vilmundur Gylfason sagði, að það er altítt að gera samkomulag um að menn séu fjarverandi. Út af fyrir sig gæti ég vel hugsað mér prívat og persónulega að gera „gentlemen's agreement“ við Vilmund Gylfason, en ég vildi síður eiga undir því lít minnar ríkisstj. að það héldi. Vilmundur Gylfason getur að vísu djarft úr flokki talað. Ég minnist þess ekki að hann hafi vikið héðan í vetur, og hann hefur sótt fundi vel, en ég get ekki neitað því að ég mundi ekkert harma þó að ég fengi aðeins að kynnast varamanni hans.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. Eins og alþjóð horfði upp á í sjónvarpi í gærkvöld boðaði formaður Alþfl., að strákur kynni að hressast, og átti þar við hv. þm. Vilmund Gylfason. Ég sé á ræðu hans áðan að hv. þm. er foringjahollur maður og tekur strax til við sínar gömlu ræður, eins og við heyrðum áðan. En í alvöru sagt er það rétt, að til greina gæti komið að samkomulag væri gert við stjórnarandstöðuna um slík skipti á gagnkvæmri fjarveru. En vandinn er sá, að hér þarf samkv. þingsköpum ákveðinn fjölda manna til að taka þátt í atkvgr. til þess að gildar séu. Slíkt samkomulag um gagnkvæma fjarveru dugir því ekki til að koma málum áfram. Ef það væri hins vegar hægt að innleiða hér í Nd. það ágæta samkomulag, sem hefur tíðkast nokkuð oft í Ed., að ef á þarf að halda greiði einn eða tveir stjórnarandstæðingar atkv. á móti einstökum greinum lagafrv., þá væri e. t. v. hægt að minnka þörfina á því að taka varamenn inn. Það skal ekki standa á mér, og ég veit að það stendur ekki á öðrum í stjórnarliðinu, að gera slíkt samkomulag við stjórnarandstöðuna, ef hún er reiðubúin til þess, og við getum þá athugað það á næsta þingi. Til viðbótar vildi ég segja að mér skilst að þær siðvenjur tíðkist að þeir varamenn, sem koma hér inn síðustu daga þings, fái eingöngu borgað fyrir þá daga sem þeir sitja á þinginu, í þessu tilfelli einn eða tvo daga. En aðalatriðið er að menn átti sig á því, að það dugir ekki að gera svona samkomulag sem hv. þm. Vilmundur Gylfason var að benda á, heldur þurfa einnig að vera til staðar nægilega margir þm. við atkvgr.

Matthías Á Mathiesen: Herra forseti. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram vegna þess varamannaflóðs sem verið hefur á. þessu þingi og sýnist ekki minna þótt aðeins 24 klukkustundir séu til þinglausna. Hv. 11. þm. Reykv. vék að fyrirmynd þeirra í hv. Ed. Ég veit að honum er vel kunnugt um að oft og tíðum hafa mál ríkisstj. farið í gegnum Nd. með mótatkv. stjórnarandstöðunnar til að flýta fyrir afgreiðslu mála á þingi. Ágæti þeirra í Ed. hefur því líka verið til í Nd. Auk þess vil ég vekja athygli hans á því, að enda þótt hér sætu ekki á þingi nema -  Þetta vildi ég láta kom fram, ef hv. 11. þm. Reykv. hefur ekki gert sér grein fyrir því, að hvað eftir annað hafa mál ríkisstj. farið í gegnum Nd. með aðstoð stjórnarandstöðunnar með nákvæmlega sama hætti og ég veit að verið hefur í Ed.



Herra forseti. Það eru örfá orð. Mig undrar það, sérstaklega með hliðsjón af þeim dæmum sem hér hafa verið rakin um framkomu stjórnarandstöðunnar og hvernig hún hafi greitt fyrir afgreiðslu mála, að ekki skuli hafa verið leitað eftir samkomulagi af því tagi sem hv. þm. Vilmundur Gylfason o. fl. hafa gert hér að umræðuefni. Ég held að það hefði verið auðsótt. Mér sýnist að það sé útúrsnúningur að tala um að það dugi ekki að menn fari í hliðarherbergi. Ég tel að stjórnarandstaðan hafi sýnt að þegar á hafi þurft að halda hafi hún greitt fyrir sjálfri afgreiðslunni, líka með því að greiða atkv. gegn till. Það er þess vegna útúrsnúningur að skýla sér á bak við þetta. Ég get ekki heldur látið hjá líða að furða mig á því, að hv. þm. Páll Pétursson skyldi efast um að þau loforð héldu sem menn gæfu um slíkt sem þetta. Mér finnst það ekki viðeigandi, og þó að t. d hv. þm. Vilmundur Gylfason hafi oft verið óánægður með þá ríkisstj. sem Páll Pétursson vitnaði til, þá held ég að ég muni það rétt að hann hafi aldrei greitt atkv. gegn henni.



Herra forseti. Ég mun ekki halda uppi málþófi. Ég ætla að vera alveg til fyrirmyndar, stuttorður og gagnorður. Ég ætla að segja það, að ég vil fyrstur manna þakka og viðurkenna ágæta aðstoð stjórnarandstæðinga í mörgum tilfellum við afgreiðslu mála ríkisstj. þar sem nokkuð hefur staðið upp á okkur stjórnarsinna að halda málum fram. En í flóknum og vandasömum atkvgr. geta komið upp tilvik sem eru ófyrirséð, og það er afar erfitt að taka svo til í samkomulagi að siglt sé út fyrir öll þau tilbrigði sem upp geta komið. Það er síður en svo að ég sé að efa að þeir samningar, sem hv. þm. Vilmundur Gylfason kynni að gera við mig, mundu halda. Ég gerði samkomulag við ágætan þm. Alþfl. í fyrravor þegar ég brá mér frá einn dag. Ég gerði samkomulag við einn ágætan þm. Alþfl., sem ætlaði að greiða atkv. gegn vissu máli sem ég var með, að hann sæti nú hjá, en það hefði dugað okkur, og þetta efndi hann vel. En hvað haldið þið að gerist? Þá rís úr sætum meiri hl. þm. og gengur úr salnum og fyrir bragðið hlaut þetta mál ekki afgreiðslu. Svona eru atvikin furðuleg og geta þróast á ýmsa vegu sem mönnum dettur ekki í hug að gera samkomulag um.



Herra forseti. Út af síðustu ummælum hv. 1. þm. Norðurl. v. vil ég aðeins segja það, að frammistaða ríkisstj. í vetur gagnvart málefnum bænda og Framsfl. í heild sinni og sá litli tími, sem þeim hefur verið gefinn af þessu þinghaldi, þar sem liggja fyrir margar till. einmitt um landbúnaðarmálin, sýnir best hversu lítil alvara fylgdi á s. l. þingi því hjá framsóknarmönnum að ná því máli fram sem hann var þar að tala um. Það hefði kannske sýnst ástæða til að taka mn varamann fyrir hæstv, forsrh. á vordögum í fyrra, svo sem einn eða tvo daga, ef einhver raunverulegur áhugi hefði verið þá fyrir hendi á að koma til móts við bændur.



Herra forseti. Aðeins örfáar aths. Það er furðuleg árátta hjá formanni þingflokks Framsfl., Páli Péturssyni, að svara gagnrýni, sem fram kemur á hinu háa Alþingi, með dylgjum um ónafngreinda menn eða með tilraunum til að vera fyndinn, sem bókstaflega koma þessu máli ekkert við. Hér er um það að ræða að verið er að leggja til að samþykkja tvo nýja varamenn á Alþ. á næstsíðasta degi þings, þegar 24 klukkustundir eru eftir þangað til þingi á að ljúka. Talsmenn bæði flokksins og flokksbrotsins, sem eru í stjórnarandstöðu, hafa lýst því yfir, að þeir hefðu fyrir sitt leyti verið til þess búnir að gera samninga svo að fjarvera þm. þyrfti ekki að koma að sök. Við vitum báðir mætavel, ég og hv. þm. Páll Pétursson, um hvað verið er að tala. En að svara með dylgjum um ónefnda þm. á næstliðnu þingi er eiginlega óforskammað og út í hött og dónalegt vegna þess að þetta mál snýst ekki um þá. Það snýst ekki heldur um persónu mína, hvernig ég standi að samningagerð, eða persónu nokkurs annars hv. þm. hér í salnum. Þetta mál snýst um þetta eitt, að verið er að gagnrýna að á næstsíðasta degi þingsins er verið að kalla inn tvo varamenn. Það er kannske ástandslýsing sem á varla við stjórnmálafræðinga og er varla til úrlausnar fyrir þá, eins og hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson, heldur fyrir sálfræðinga, að það er formaður og hv. þm. þessa sama þingflokks sem er að kalla inn varamenn sem svarar fyrir sig með dónaskap, útúrsnúningi og dylgjum. Þm. hafa af því áhyggjur og þeir vilja að reisn Alþingis sé mikil bæði inn á við og út á við. Það er áhyggjuefni að reisn Alþingis er skaði gerður með þeim ákvörðunum sem nú á að fara að biðja hv. Alþ. að taka. Það er um það sem þetta mál fjallar. Það er út á það sem þessi gagnrýni gengur. Dylgjur, útúrsnúningar og fimmaurabrandarar hv. þm. Páls Péturssonar koma þessu máli nákvæmlega ekkert við. Þessi gagnrýni hefur komið fram og hún stendur. Það er þessari virðulegu stofnun með virðulega sögu til skammar að hún skuli vera beðin um að afgreiða svona mál á þessum tíma, og það er enn fremur þessari virðulegu stofnun til skammar með hvaða hætti hv. þm. Páll Pétursson telur sæma að svara fyrir sig. Faglegar útskýringar á því, hvað hér er um að ræða, eiga við, en þessi svör, þessar dylgjur, sem vafalaust eru ósannar eins og dylgjur eru oftast um ónafngreinda menn sem kunna að vera farnir út af þinginu, enginn veit, eru fyrir neðan virðingu meira að segja þessa hv. þm.



Herra forseti. Menn hafa fært dylgjur í tal. Hv. þm. Vilmundur Gylfason talaði um að menn ættu ekki að vera hér með dylgjur. Hann gat þó ekki látið hjá liggja að bera það á okkur þm. Framsfl. af Vestfjörðum að það væru gerðir samningar um að þessi eða hinn fengi að koma inn á Alþingi. Hvað eru þetta annað en dylgjur, ómerkilegustu dylgjur, ærumeiðandi dylgjur, hv. þm.? Ég sé ekki betur en Alþingi Íslendinga hafi verið gerð vanvirða og það ærin með því að kjósa suma menn á þing, sem eilíflega eru með dylgjur. Ég vil bæta því við, að það liggur mér vitanlega ekkert fyrir um að Alþingi Íslendinga verði slitið eftir 24 klukkustundir. Ég sat á þingflokksfundi Framsfl. áðan og hlustaði á skilyrðin fyrir því að það ætti að gerast. Einn heimtaði þetta og annar hitt. Það var enginn áhugi hjá hinum almenna þm. þar á að ganga að þeim skilyrðum sem sett voru af öðrum flokkum í því sambandi. Ég lýsi mig því algerlega óbundinn af því að vera til friðs og hlusta hér á málefni sem hugmyndum var að kæmu fram, og leyfa aðeins ákveðnum mönnum að tala. Herra forseti. Þegar Finnbogi Hermannsson var boðaður hingað suður lágu engir samningar fyrir. Það blasir við. Og ég fyrir mína parta vil taka undir það með hv. þm. Páli Péturssyni, að við Vilmund Gylfason mundi ég aldrei gera samninga um eitt eða neitt.



Herra forseti. Það eru nokkur orð í tilefni af síðustu ræðu. Væri ekki hægt að fá það upplýst hjá hv. þm. Páli Péturssyni, formanni þingflokks þeirra framsóknarmanna, hvaða skilyrði það voru sem þingflokkur Framsfl. setti á þingflokksfundi áðan fyrir því, að þingi yrði slitið eða ekki slitið, hverjir það voru, hinir og þessir með hin og þau skilyrði, sem fram komu á þeim þingflokksfundi? - Ég vænti þess, að hv. þingflokksformaður geti upplýst okkur hér um hvað þarna var á ferðinni.



Þar sem Finnbogi Hermannsson hefur ekki setið áður á Alþingi þarf að fara fram rannsókn á kjörbréfi hans og vil ég biðja kjörbréfanefnd að taka kjörbréfið til athugunar. Verður gefið fundarhlé á meðan. - Fundarhlé.



Herra forseti. Samkvæmt bréfi því, sem áðan var lesið hér af forsetastóli, hefur kjörbréfanefnd komið saman á fund og athugað kjörbréf fyrir Finnboga Hermannsson. Hún hefur ekkert fundið athugavert við það og leggur því til að það verði samþykkt og kosning hans tekin gild.



Finnbogi Hermannsson hefur undirritað eiðstaf og býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi.



Þar sem Finnbogi Hermannsson hefur ekki átt sæti á Alþingi fyrr þarf hann að undirrita eiðstaf.

1. Hvert er meðalskiptaverðmæti, meðalúthaldsdagafjöldi og meðalhásetahlutur á skuttogurum á árinu 1979 og hver fjöldi skipanna á eftirtöldum landssvæðum: Minni skuttogarar: a) Vestmannaeyjar–Snæfellsnes. 1. Meðalskiptaverðmæti pr. úthaldsdag kr. 1 419 000 2. Meðalúthaldsdagafjöldi: 2.1. Á togurum yfir 300 daga úthaldstíma 335 dagar 2.2. Á togurum með 100–300 daga úthaldstíma 204 dagar 3. Meðathásetahlutur árið 1979: 3.1. Á 21 togara yfir 300 daga úthaldstíma, áhöfn 15 menn kr. 9 887 592 3.2. Á 4 togurum með 100–300 daga úthaldstíma kr. 6 021 100 4. Fjöldi skipa 25. b) Vestfirðir. 1. Meðalskiptaverðmæti pr. úthaldsdag kr. 1 970 000 2. Meðalúthaldsdagafjöldi: 2. 1. Á togurum yfir 300 daga úthaldstíma 327 dagar 2.2. Á togurum með 200–300 daga úthaldstíma 247 dagar 3. Meðalhásetahlutur árið 1979: 3.1. Á 9 togurum yfir 300 daga úthaldstíma, áhöfn 15 menn kr. 13 399 152 3.2. Á 3 togurum með 100–300 daga úthaldstíma, áhöfn 15 menn kr. 10 121 072 4. Fjöldi skipa 12. c) Norðurland. 1. Meðalskiptaverðmæti pr. úthaldsdag kr. 1 527 000 2. Meðalúthaldsdagafjöldi: 2.1. Á togurum yfir 300 daga úthaldstíma 319 dagar 2.2. Á togurum með 150-300 daga úthaldstíma 247 dagar 3. Meðalhásetahlutur árið 1979: 3.1. Á 12 togurum yfir 300 daga úthaldstíma, áhöfn 15 menn kr. 10 131 950 3.2. Á 6 togurum með 150–300 daga úthaldstíma, áhöfn 15 menn kr. 7 845 115 4. Fjöldi skipa 18. d) Austurland. 1. Meðalskiptaverðmæti pr. úthaldsdag kr. 1 364 000 2. Meðalúthaldsdagafjöldi: 2.1. Á togurum yfir 300 daga úthaldstíma 321 dagar 2.2. Á togurum með 200–300 daga úthaldstíma 234 dagar 3. Meðalhásetahlutur árið 1979 miðað við 15 menn: 3.1. Á 9 togurum yfir 300 daga úthaldstíma, áhöfn 15 menn kr. 9 107 155 3.2. Á 2 togurum með 200–300 daga úthaldstíma, áhöfn 15 menn kr. 6 038 860 4. Fjöldi skipa 11. Stærri skuttogarar: Á stærri skuttogurum er svokallað „premíukerfi“, þ: e. aflahlutur og föst laun, enn fremur eru þáttur í þeim launagreiðslum sérstök viðbótaraflalaun þegar landað er erlendis. Ekki liggja fyrir meðaltölur um það efni. Hér er tekinn meðalafli allra stærri skuttogara á landinu sem hafa úthaldstíma lengri en 300 daga á ári, þ. e. á svæðunum: Akureyri, Reykjavik, Hafnarfjörður. 1. Meðalskiptaverðmæti pr. úthaldsdag kr 1 910 000 2. Meðalúthaldsdagafjöldi: 2.1. Á togurum yfir 300 daga úthaldstíma 346 dagar 2.2. Á togurum með 200–300 daga úthaldstíma 244 dagar 3. Meðalhásetahlutur 11 togara árið 1979 með yfir 300 daga úthaldstíma, áhöfn 24 menn kr. 7 862 402 4. Fjöldi skipa: a) Reykjavík 8 b) Hafnarfjörður 3 c) Akureyri 4 Sundurliðun: Sundurliðun á útreikningi meðalaflahlutar 1979 á stærri skuttogurum á svæðunum Reykjavík-Hafnarfjörður-Akureyri. Reiknað er meðalaflaverðmæti 11 skipa með úthaldstíma yfir 300 daga með 24 mönnum. Meðalúthaldstími 346 dagar - kr. 650 860 000 Reiknað er meðalaflaverðmæti 11 skipa með út- haldstíma yfir 300 daga með 24 mönnum. Meðalút- haldstími 346 dagar - kr. 650 860 000 Aflahlutur 660860000 x 0.66% kr. 4 361 676 Fastakaup 346 dagar x 7 040/- kr. 2 435 840 Frídagar 45 dagar x 8 448/- kr. 380 160 Fæðispeningar í landi 50 dagar x 1 603/- kr. 80 150 kr. 7 257 826 Orlof kr. 604 576 kr. 7 862 402 Viðbótarlaun v/landana erlendis ekki reiknuð með. 2. Spurt er, hver var lögbundinn vinnutími háseta á þessum skipum á árinu 1979 miðað við meðalúthaldstíma? Í lögum um hvíldartíma á íslenskum botnvörpuskipum, nr. 54/1976, 1. gr., segir: „Þá er skip er að veiðum með botnvörpu eða á siglingu milli innlendra hafna og fiskimiðanna, skal jafnan skipta sólarhringnum í fjórar sex stunda vökur. Skal eigi nema helmingur háseta skyldur að vinna í einu, en hinn helmingurinn eiga hvíld, og skal hver háseti hafa að minnsta kosti 12 klukkustundir á sólarhring hverjum til hvíldar og matar.“ Þá segir og að samningar milli aðila um lengri vinnutíma skuli ógildir vera. Frá upphafi vega virðist það hafa verið óskráð samkomulag milli útvegsmanna og sjómanna, að þetta lagaákvæði tæki aðeins til hinna hefðbundnu togara eða botnvörpunga, en eigendur þeirra áttu undantekningarlítið aðild að Félagi íslenskra botnvörpuskipaeigenda, sem enn er við lýði. Þegar endurnýjun togaranna hófst um og upp úr 1970 og þá eingöngu með smíði skuttogara, skiptust þeir greinilega í tvo stærðarflokka: togara yfir 500 brúttólestir, nefndir skuttogarar af stærri gerð og eru þeir allir yfir 700 brl. að stærð, og togara undir 500 brl. að stærð. Eigendur stærri togaranna urðu aðilar að F. Í. B., sem annast gerð kjarasamninga vegna þeirra, en eigendur minni togaranna gengu í hin ýmsu útvegsmannafélög víðsvegar um landið eftir heimili þeirra. Þau félög og Landssamband íslenskra útvegsmanna annast gerð kjarasamninga á þessum stærðarflokki togara. Þessir tvennir kjarasamningar eru ólíkir að gerð og efni. Reyndin varð og hefur orðið sú, að talið hefur verið, að vökulögin, sem áður voru nefnd, gildi fortakslaust um stærri togarana eins og eldri togarana áður, en ekki fyrir minni togarana og fiskibáta. Þess má þó geta, að í hásetasamningum fyrir minni togarana er ákvæði þess efnis, að hásetar skuli vinna á 6. klst. vöktum, þannig að þeir hafi 12 klst. hvíld á sólarhring. Ekkert ákvæði bannar, að lengur sé unnið, og raunar er ekkert ákvæði um það, hvort né heldur hve mikið skuli greitt fyrir slíka vinnu, ef unnin er. Eins og kunnugt er reis vinnudeila í vor á skuttogurum á Vestfjörðum. Þar bar m. a. á góma þessi atriði, þ. e. vinnu umfram 12 klst. á sólarhring, vinnuálag sjómanna og fjarvistir þeirra frá heimilum. Í þessum fyrirspurnum er einnig spurt um hliðstæð atriði: a) Hver var fjarverutími þeirra (þ. e. sjómanna) frá heimilum sínum vegna vinnu sinnar? b) Hver var vaktavinnutími þeirra, meðan skipið var að störfum? c) Hefur ráðuneytið upplýsingar um fjölda unninna yfirvinnustunda á þessum skipum, þ. e. vinnustundir umfram lögbundinn vinnutíma? Segja má, að þessar eða svipaðar spurningar hafi, eins og fyrr segir, risið í vinnudeilunni á Vestfjörðum. En í ljós kom, að hvorugur aðila gat látið nægjanlegar upplýsingar í té um þær og virðast þær hvergi vera til enn sem komið er. Hins vegar urðu deiluaðilar sammála um að kanna þessi atriði og skipuðu fjögurra manna nefnd til þess, tvo menn frá hvorum aðila. Nefndin hefur eitt ár til að ljúka störfum. - Ég vil taka fram, að meðan deilan stóð, bauðst ég til að skipa mann í þess háttar nefnd, og stendur það boð áfram. Af þessu er ljóst, að bíða verður með svör við þessum spurningum þar til umrædd nefnd hefur lokið störfum og e. t. v. farið fram sams konar könnun annars staðar á landinu. Og að sjálfsögðu er hagsmunaaðilum sjálfum best trúandi til að komast til botns í þessu máli. Og þar sem þeir hafa nú ekki svör við þessum spurningum, er ekki von til þess, að þau séu annars staðar tiltæk. 3. Í 3. lið er spurt hver verða mundu laun hafnarverkamanns í Reykjavík, verkamanns við virkjanir í óbyggðum og fréttamanns hjá sjónvarpinu, ef þeir ynnu sambærilegan vinnutíma og hásetar á skuttogurum og ákvæðum í samningum viðkomandi starfsmanna um dag-, eftir- og nætur- og helgidagavinnu, fjarverutillegg og aðrar álagsgreiðslur á vinnuaðstöðu og vinnutíma yrði beitt. Af ástæðum, sem raktar eru undir 2. lið um skort á nauðsynlegum upplýsingum, er eigi fært að veita svör við þessum fyrirspurnarlið að svo stöddu. Loks vil ég taka fram, að ekki er kunnugt um, að hásetar á stærri togurunum hafi kvartað, a. m. k. í seinni tíð, yfir því að ákvæði vökulaganna hafi verið brotin, enda væri þeim þá opin leið til að kæra slíkt. Dómur hefur aðeins einu sinni gengið um vökulagabrot síðan 1956, og gerðist það skömmu eftir setningu laganna eða árið 1957.

Gengi íslenskrar krónu var breytt 1. september 1978 og það lækkað um 15%. Í framhaldi af gengisbreytingunni voru sett brbl. nr. 95 5. september 1978, um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um breytingu á gengi íslenskrar krónu. Þau lög voru staðfest með nokkrum breytingum með lögum nr. 22 18. maí 1979. Í 1. mgr. 2. gr. segir: „Þá er skilað er til banka gjaldeyri fyrir útfluttar sjávarafurðir framleiddar fyrir l. september 1978, skal hann greiddur útflytjanda á því kaupgengi, sem í gildi er, þegar skjölin eru afgreidd í banka við gjaldeyrisskil, að frádregnum 15% gengismun.“ Í 2. mgr. 2. gr. segir, að ríkisstjórnin kveði nánar á um til hvaða afurða ákvæði 1. mgr. skuli taka. Samkvæmt þessu ákvað ríkisstjórnin að undanþiggja vissar afurðir innheimtu samkvæmt 1. mgr. og var Seðlabankanum tilkynnt það með bréfi sjávarútvegsráðuneytisins, dags. 11. október 1978. (Birgðir af hörpudiski að hluta, birgðir af óverkuðum saltfiski að hluta, birgðir af ýsu- og ufsaskreið að hluta.) Þessi eftirgjöf hefur numið 416,3 m. kr. (sem dragast frá ráðstöfunarfé Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, 130.9 m. kr., og frá hagræðingarfé, 285.3 m. kr.). Þá segir í 3. mgr. 2. gr., að áður en fé þessu sé ráðstafað skuli greiða af því hækkanir á flutningskostnaði og öðrum sambærilegum kostnaði við útflutning þeirra vara, sem lögin taka til og framleiddar voru fyrir 1. september 1978, en fluttar út eftir þann tíma. Í 4. mgr. 2. gr. segir að endurgreiða skuli ríkissjóði það, sem hann kunni að þurfa að greiða til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins vegna framleiðslu áranna 1977 og 1978. Loks segir í 2. mgr. 3. gr., að áður en fé kemur til skipta samkvæmt þeirri grein skuli greiða samanlagt 100 m. kr. til Lífeyrissjóðs sjómanna, orlofshúsa sjómannasamtakanna og til öryggismála sjómanna. Gengismunarsjóður er í vörslu og ávöxtun hjá Seðlabanka Íslands, kallaður verðhækkanareikningur II 1978 Greiðslur þær, sem að framan er getið, eru þessar: kr. 1. Ríkissjóður v/Verðjöfnunarsjóðs fisk- iðnaðarins (eingöngu v/freðfisks) 919 495 409 2. Lífeyrissjóður sjómanna 75 000 000 3. Orlofshús sjómannasamtakanna 15 000 000 4. Rannsóknanefnd sjóslysa v/öryggi mála sjómanna 10 000 000 1 019 495 409 Samkvæmt yfirliti Seðlabankans 29. febrúar 1980 eru tekjur gengismunarsjóðs (verðhækkanareikningur II 1978) án vaxta að frádreginni þessari upphæð svo og vegna hækkunar á flutningsgjöldum o. þ. h. kr. 6 525 760 803 Vextir pr. 31/12 kr. 1 221 099 259 kr. 7 746 860 062 Skipting án vaxta samkvæmt heimild í upphafi 2. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1979 (óinnheimt/endurgreitt) og sam- kvæmt 1. mgr. 3. gr. sömu laga: m. kr. 1. Óinnheimt/endurgreitt 416.3 2. a-liður 3. gr., til Verðjöfnunarsjóðs 3 132.0 3. b-liður 1. stafl. 3. gr., hagræðing í fiskiðnaði 1 346.1 4. b-liður 2. stafl. 3. gr., bætur til eigenda fiskiskipa vegna gengistaps vegna erlendra gengistryggðra lána 1 305.6 5. b-liður 3. stafl. 3. gr., úreldingarstyrkir 326.3 m. kr. 6 525.9 Greiðslur pr. 29. janúar 1978. m. kr. 1. Óinnheimt/endurgreitt 416.3 2. Verðjöfnunarsjóður 2 804.6 3. Hagræðing í fiskiðnaði 1 303.5 4. V/gengistaps 1250.0 5. Úreldingarstyrkir 362.4 Úthlutun nefndar, sem úthlutaði úreldingarstyrkjum, nam alls ásamt kostnaði um 373.4 m. kr. og hefur það fé verið að mestu greitt. Nefndin hefur skilað ráðuneytinu frásögn af störfum sínum. Talsverðar greiðslur hafa verið inntar af hendi til annarra verkefna eftir 29. febrúar 1980. Von er á nýju yfirliti frá Seðlabankanum yfir stöðu verðhækkanareiknings II 1978 síðar í þessum mánuði. Vextir, sem Seðlabankinn greiðir af verðhækkanareikningum, eru hinir sömu og af almennum sparisjóðsbókum. Eins og sjá má hefur ekki að fullu verið lokið greiðslum af verðhækkanareikningi II 1978, enda hafa verið að skila sér í hann tekjur til skamms tíma, að vísu í smáum stíl á þessu ári. Jafnframt er vaxtauppgjöri enn ekki lokið og vextir hafa enn ekki verið reiknaðir lengra en til 31. desember 1978. Það getur enn liðið talsverður tími þar til þessi reikningur verður endanlega gerður upp og honum lokið, en reynt verður að hraða því svo sem við verður komið. 1. Skipun nefndarinnar og upphaf starfs. Með bráðabirgðalögum nr. 95 frá 5. september 1978, sbr. lög nr. 22 frá 18. maí 1979, var ákveðið að verja 5% af gengismun vegna gengisbreytingarinnar hinn 1. september 1978, samkvæmt nánari reglum, sem ákveðnar eru í lögunum, „til þess að greiða fyrir því, að útgerðaraðilar geti hætt útgerð úreltra fiskiskipa“. Á grundvelli II. kafla reglugerðar nr. 335 frá 22. september 1978, sem sett var í tengslum við ofangreind lög, skipaði sjávarútvegsráðherra hinn 2. janúar 1979 6 manna nefnd til að annast úthlutun úreldingarstyrkjanna. Nefndina skipuðu: Ágúst Einarsson, alþingismaður, formaður, Guðjón Halldórsson, aðstoðarforstjóri Fiskveiðasjóðs Íslands, Ingólfur S. Ingólfsson, forseti Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Kristján Ragnarsson, formaður Landssambands íslenskra útvegsmanna, Óskar Vigfússon, formaður Sjómannasambands Íslands, Páll Sigurðsson, forstjóri Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum. Nefndin kom saman til l. fundar hinn 15. janúar 1979. Nefndin samdi á þeim fundi auglýsingu, sem var birt í öllum dagblöðum, þar sem var auglýst eftir umsóknum um úreldingarstyrki. Umsóknirnar skyldu sendar sjávarútvegsráðuneytinu, sem síðan sendi þær til formanns nefndarinnar, sem síðan undirbjó 2. fund nefndarinnar, sem haldinn var 5. apríl. Á þeim fundi hóf Ingimar Einarsson, deildarstjóri í sjávarútvegsráðuneytinu, störf sem starfsmaður nefndarinnar að ósk hennar. Nefndin setti sér þær starfsreglur í samræmi við ofangreind lög og reglugerð og skipunarbréf sjávarútvegsráðherra, að kanna sem vandlegast fjárhagsstöðu útgerðarmanna, sem sóttu um til nefndarinnar. Meginmarkmið nefndarinnar voru, að bátar yrðu teknir úr umferð, sem í fyrsta lagi þörfnuðust verulegra endurbóta, sem ekki væri hægt að telja þjóðhagslega hagkvæmar, og í öðru lagi að aðstoða útgerðarmenn við að hætta útgerð óhagkvæmra fiskiskipa, sem var þeim fjárhagslega ofviða, og í þriðja lagi að koma í veg fyrir að lagt yrði í fjárhagslega óhagkvæma fjárfestingu við að hefja á ný útgerð á bátum, sem höfðu ekki verið í útgerð í lengri eða skemmri tíma. Skilyrði nefndarinnar var, að öllum þeim bátum, sem hlutu afgreiðslu, yrði eytt, og voru í þessum tilgangi í ýmsum tilvikum veittir eyðingarstyrkir. Við úthlutun fjárhæða til einstakra umsækjenda var stefnt að því, að útgerðarmenn bæru ekki of þungan fjárhagslegan bagga við að hætta rekstri skipa sinna. 2. Ráðstöfunarfé. Ráðstöfunarfé nefndarinnar nam um 326,0 milljónum króna. Féð var jafnóðum ávaxtað, er það barst inn í gengismunarsjóð, og nema vaxtatekjur um 45 til 50 m. kr. Þannig nam ráðstöfunarfé nefndarinnar varlega reiknað um 371 til 376 m. kr. Þess ber að gæta, að nokkur óvissa ríkir enn um endanlega upphæð vaxtateknanna, en líklegt má telja, að þær verði nokkru meiri en spáð er hér að framan, samkvæmt þeim upplýsingum, sem nefndin hefur fengið hjá Seðlabanka Íslands. Ekki þykir þó rétt að láta þessi óvissuatriði tefja fyrir því, að nefndin geri grein fyrir störfum sínum. Jafnframt gerir nefndin síðar í þessari skýrslu tillögur um ráðstöfun þess óverulega fjár, sem endanlega kann að vera afgangs, er öll kurl eru komin til grafar. 3. Ráðstöfun fjárins. Nefndin hefur alls haldið 12 fundi, auk þess sem flestir umsækjendur hafa átt fjölda viðtala við formann og starfsmann og svo við einstaka nefndarmenn um umsóknir sínar. Nefndin vann að því, að kröfuhafar gæfu eftir af kröfum sínum við úthlutun styrkja, og náðist verulegur árangur í því starfi nefndarinnar. Nefndin kann opinberum sjóðum, svo sem Fiskveiðasjóði, Byggðasjóði, Styrktar- og lánasjóði, svo og bönkum og fjölmörgum fyrirtækjum og einstaklingum hinar bestu þakkir fyrir mikla lipurð við að leysa oft og tíðum mjög erfið fjárhagsleg vandamál. Nefndin hefur unnið mjög náið með Aldurslagasjóði við úthlutun styrkja og vill nefndin koma þakklæti á framfæri við starfsmenn og stjórn Aldurslagasjóðs. Nefndinni bárust 38 formlegar umsóknir. 10 umsóknum var ýmist synjað eða umsækjendur töldu veitta styrki ófullnægjandi eða þá að bætur úr Aldurslagasjóði nægðu til að leysa vanda viðkomandi aðila. Nefndin úthlutaði styrkjum vegna 27 báta, sem samtals voru 1 422 brúttórúmlestir að stærð, alls að upphæð 371 348 583 kr. Að meðaltali eru þetta um 13 m. kr. á bát, en bátarnir voru mjög misstórir. Að meðaltali var veitt um 260 000 kr. á hverja smálest, en það var einnig mjög mismunandi eftir bátum. Útlagður kostnaður vegna nefndarstarfa, þ. e. vegna auglýsinga, nefndar- og starfslauna voru kr. 2 009 360. Í eftirfarandi yfirliti kemur fram, hvernig styrkveitingar skiptast á einstaka báta. Nafn skips Stærð Styrkur kr. Eyðing kr. 1. Suðurey NK-37 83 14 092 657 2. Búi AK-122 8 4 029 937 (300 000) 3. Burstafell VE-35 48 25 533 850 (815 320) 4. Þristur ÍS-168 15 176 179 5. Hafdís ÍS-71 10 784 643 6. Svartfugl GK-200 42 11 150 440 (1 000 000) 7. Völsungur GK-363 52 11 805 955 8. Hrímnir ÍS-140 26 4 000 000 9. Lundey RE-381 75 13 500 000 (1 500 000) 10. Steinunn RE-32 144 35 000 000 2 000 000 1 I. Björgvin VE-72 39 23 000 000 12. Guðm. Þórðars. RE-70 161 11 000 000 13. Guðmar RE-43 64 14 000 000 14. Alda SH-2 14 4 082 388 400 000 15. Vallanes GK-29 52 10 226 430 16. Reynir VE-120 45 18 26U 000 (260 000)*) 17. Gunnar Ingi GK-250 20 4 766 789 500 000*) 18. Símon GK-350 141 35 000 000 19. Illugi ex Andv. V E-101 50 7 000 000 20. Trausti ÁR-71 52 14 604 832 (1 000 000) 21. Muggur BA-611 11 5 121 815 22. Sunna SU-222 , 47 28 000 000 23. Oddur BA-41 11 1 200 000 24. Bugur VE-111 65 23 000 000 25. Jódís GK-138 15 4 000 000 Nafn skips Stærð Styrkur kr. Eyðing kr. 26. Faldur VE-138 46 16 112 668 27. Elliðaey VE-45 86 29 000 000 1422 368 448 583 2 900 000 Ógr. eyðingarstyrkir 2 900 000 Augl., nefndar- og starfslaun 2 009 360 373 357 943 *) smábreyting til lækkunar. 4. Framtíðarhorfur. Nefndin er sammála um nauðsyn þess starfs, sem hún hefur unnið, og telur mjög brýnt, að haldið verði áfram á sömu braut. Mikill skilningur og stuðningur hefur verið við starfsemi nefndarinnar af hálfu hagsmunaaðila í sjávarútvegi, bæði af samtökum, einstaklingum, opinberum sjóðum, bönkum og ráðuneyti. Nefndinni er kunnugt um, að þörf væri á að veita áfram styrki til aðila, sem vilja hætta útgerð. Má í því sambandi benda á, að nokkrar umsóknir liggja fyrir nefndinni, sem ekki er hægt að afgreiða, vegna þess að fjármagn nefndarinnar er þrotið. Nú nýverið voru samþykkt á Alþingi lög um breytingu á lögum um útflutningsgjald af sjávarafurðum, þar sem markaður er tekjustofn til úreldingarstyrkja. Þrátt fyrir breytingar á frumvarpinu í meðförum þingsins væntir nefndin þess, að starf úreldingardeildar við Samábyrgð Íslands á fiskiskipum renni í svipaðan farveg og starf þessarar nefndar hefur verið. Nefndin leggur til, að það fjármagn, sem eftir kann að verða af ráðstöfunarfé nefndarinnar, er endanlegur vaxtaútreikningur liggur fyrir, renni til úreldingarsjóðs hjá Samábyrgð Íslands á fiskiskipum. 5. Lokaorð. Nefndin vill að lokum í skýrslu þessari endurtaka þakkir sínar til hinna fjölmörgu aðila, sem hún hefur leitað til. Nefndin þakkar starfsmanni nefndarinnar, Ingimar Einarssyni, deildarstjóra, sérstaklega fyrir mjög vel unnin störf í þágu nefndarinnar og hefði árangur orðið svipur hjá sjón, ef starf Ingimars hefði eigi verið svo mikið og árangursríkt. Reykjavík, 4. fébrúar 1980. Ágúst Einarsson, form. Guðjón Halldórsson. Ingólfur Sig. Ingólfsson. Kristján Ragnarsson. Óskar Vigfússon. Páll Sigurðsson.