Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mæla fyrir máli sem fjallar um breytingar á áfengislögum, sem eru frá árinu 1969, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Friðrik Sophusson, Eiður Guðnason og Ellert B. Schram. Í sem fæstum orðum fjallar þetta frv. til l. um nokkrar veigamiklar breytingar á áfengislögum eins og þau hafa verið framkvæmd hér á landi um allnokkurt skeið, eða frá því að áfengisbanni var aflétt um miðjan fjórða áratuginn. Meginatriði þeirra breytinga, sem hér er verið að leggja til, eru í fyrsta lagi þau, að afnumdar skulu hömlur sem gilt hafa um opnunar- og lokunartíma veitingahúsa og þá auðvitað þeirra húsa, sem vínveitingaleyfi hafa haft, en á móti komi til tryggingar fyrir neytandann skyldur þessara aðila til þess að auglýsa rækilega og í góðan tíma hvaða opnunar- og lokunarreglum verði fylgt. Í annan stað er í þessu frv. til l. verið að leggja til að því fólki, sem áhuga hefði á því að opna og reka slíka veitingastaði, verði auðveldað að gera slíkt. Er lögð til sú almenna regla, að ef um færri en 60 sæti er að ræða á slíkum stöðum sem um ræðir sé að uppfylltum almennum heilbrigðisskilyrðum öllum sem slíkt vilja, heimilt að opna slíka staði, en ef þeir fara yfir þessi mörk, yfir 60 sæti, er hins vegar gert ráð fyrir að sérstaklega séu tryggð réttindi þeirra sem við slíka staði starfa, og þá auðvitað fyrst og fremst matreiðslufólks, þjóna svo og annarra þeirra sem við slíka staði starfa. Um það þarf varla að fara mörgum orðum, að hætt er við því að smávægilegir hagsmunaárekstrar kunni að verða í viðskiptum af þessu tagi á milli þeirra annars vegar, sem við slíka staði starfa, og svo neytandans. Þarna er reynt að þræða eins konar milliveg, þannig að hagsmunir beggja séu tryggðir að nokkru. Í þriðja lagi er sú meginbreyting lögð til að fólki 18 ára og eldra sé heimilt að sækja slíka staði, enda má segja að því fylgi sú almenna röksemd að þegar allt virðist í það horf sækja að kosningaraldur sé að verða 18 ár og það er alkunna að 18 ára er fólk iðulega harðgift og jafnvel foreldrar eins eða fleiri barna, þá sýnist það heyra til liðinni tíð að vera um þessa tilteknu þjónustu að hafa slíkar aldurshömlur. Í fjórða lagi er lagt til að verðlagning sé gefin frjáls. Hér má segja, að í sem allra stystu máli hafi verið lýst þeim meginbreytingum sem verið er að leggja til. Um þetta frv. til l. hafa þegar farið fram allnokkrar umr. vítt og breitt um samfélagið og þá auðvitað einnig hjá þeim sem beinna hagsmuna eiga að gæta. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. sé um það kunnugt, að áfengisvarnaráð hefur sent grg. um skoðanir sínar hingað. Hv. þm. er auðvitað kunnugt um það, að áfengisvarnaráð hefur yfir höfuð að tala lýst sig andvígt þeim meginbreytingum, sem hér er verið að leggja til, og rökstyður mál sitt þeirri almennu skoðun, að séu hömlur teknar af í þessum efnum verði slíkt til þess einungis að auka áfengisbölið í þessu landi. Það þarf auðvitað ekki að fara um það mörgum orðum, að það er ekki vilji flm. að auka á áfengisböl. Þvert á móti geri ég ráð fyrir því að allir 4 flm. þessa frv. viti og viðurkenni að hér er verulegt áfengisböl og gegn því þarf og verður auðvitað að vinna með öllum þeim ráðum sem tiltæk eru. Í því sambandi ber auðvitað mjög að meta störf áfengisvarnaráðs, svo og annarra samtaka, frjálsra samtaka einnig, sem hafa látið sig þessi mál mikið skipta og hafa að minni hyggju lyft Grettistökum í þessum efnum. En að þessu sögðu og þó að það sé auðvitað vilji flm. að á raddir þessar sé hlustað og til þeirra tekið mikið tillit, þá ber auðvitað að undirstrika að hér er ekki um að ræða þann vilja að auka á það böl, sem vissulega er fyrir hendi, heldur er það hugmynd flm. þvert á móti að með rýmri reglum, þar sem fólkinu sjálfu er treyst fyrir auknu valfrelsi í þessum efnum og einkum og sér í lagi þar sem lögin eru þannig úr garði gerð að þau stuðli að því að hinum smáu rekstrareiningum í þessari þjónustu sé gert auðveldara að starfa, þá verði slíkt aukið félagslegt valfrelsi til þess að auka á menningarlegra félagslíf í þessum efnum en hér hefur verið um langa hríð. Ég hygg að það þekki a. m. k. allir þeir sem nokkra þekkingu hafa á félagslífi á höfuðborgarsvæðinu, að ákveðin vandamál hafa verið hér. Það þarf ekki annað en keyra um borgina á föstudagskvöldum eða laugardagskvöldum á tilteknum tímum, en þá má sjá fólk hundruðum og jafnvel þúsundum saman vera að fara út á göturnar hér í alls konar veðrum. Flm. eru þeirrar almennu skoðunar, að þær ströngu reglur, sem um þetta hafa gilt og hafa átt að vera til hindrunar því að til vandræða kæmi, hafi iðulega beinlínis haft öfug áhrif við það sem til var stofnað. M. ö. o.: hér er verið að leggja til aukið félagslegt valfrelsi í tiltekinni þjónustu. Það er verið að flytja ákveðið hegðunarvald frá þeim, sem sett hafa strangar reglur, til fólksins sjálfs - þess fólks sem þessarar vöru og þjónustu vill njóta og telur sig hafa af því nokkra félagslega fullnægingu. Flm. gera sér auðvitað grein fyrir því, að um þetta eru skiptar skoðanir og þar kemur tvennt til. Bæði stafar allnokkur vandi af því, að menn eru ekki á eitt sáttir um hvort hömlur eða félagslegt val er heppilegra til þess að stuðla að aukinni menningu og forða frá ómenningu í þessum efnum, og annað vandamál kemur einnig til: vandi þeirra sem við þessar greinar starfa. Það þarf auðvitað að búa svo um hnútana að það fólk hafi tryggt atvinnuöryggi, en um leið séu hagsmunir neytenda tryggðir. Við, sem að þessu frv. stöndum, teljum að þeirra sjónarmiða hafi verið verulega gætt. Að öðru leyti hygg ég ekki nauðsynlegt að fara um þetta frv. fleiri orðum. Ég hygg að þm. hafi kynnt sér skoðanir sem hingað hafa verið sendar. Það hafa fleiri en áfengisvarnaráð sent grg. hingað. Leigubílstjórar í Reykjavík hafa sent hingað erindi þar sem þeir benda á þau vandkvæði sem hafa fylgt hinum ströngu lokunarreglum sem hafa verið settar um þessi hús, og þeir eru því hlynntir að reglur þessar verði rýmkaðar þannig að þjónustan jafnist út, telja það verða til bóta. Allt um það læt ég máli mínu um þetta frv. lokið, en vil ítreka þá meginhugsun að það er verið að leggja til aukið félagslegt valfrelsi til handa þeim sem telja sig hafa af því nokkra fyllingu að njóta þeirrar vöru og þjónustu sem í boði er hverju sinni.



Herra forseti. Hv. flm. frv. þessa segja það vera tilgang sinn að bæta veitingahúsamenninguna og danshúsamenninguna í landinu. Ég verð að taka undir það, að það er mjög góður tilgangur að gera slíkt og ástæða til að fagna hverri þeirri viðleitni sem sýnd er í þá átt. En ég hlýt jafnframt að segja það, að mér líst ekki sem best á efni þessa frv. Ég hef enga trú á því að samþykkt þess boði nýja og betri tíma 1 dans- og veitingahúsamenningu Íslendinga. Flm. tala um ómenningu í þessu sambandi og leggja á það nokkra áherslu í grg. fyrir frv. Þeir telja að það gæti ómenningar í sambandi við starfsemi dansstaða og veitingahúsa, og ég er því sammála. Ég er sammála þeim um að bæta beri úr því ómenningarástandi. Hv, flm. koma mjög víða við þegar þeir ræða þetta mál, einkum í grg. Þeir benda á margt sem aflaga fer í þessum efnum, og þeir koma með till. sem þeir telja vera til úrbóta. Ein meginröksemd hv. flm. er sú að kenna lögum og reglugerðum um ástandið. Þeir segja að hömlur af hálfu löggjafans hafi valdið ómenningunni í dans- og veitingahúsastarfseminni. Þess vegna er það megintillaga þeirra að losa um lagahömlur á veitingastarfsemi og rekstri dansstaða. Þannig ætla þeir að stuðla að bættri samkomumenningu í landinu. En ég verð að segja eins og mér finnst, að þessar röksemdir hv. flm. eru fjarri því að vera óyggjandi. Þær þarf að athuga miklu nánar. Og margt af því, sem þeir kalla rök, eru aðeins hæpnar fullyrðingar sem ekki munu standast ef betur er að gætt. Það má segja að gallinn við þetta mál sé m. a. sá, hversu það er mjög hroðvirknislega unnið. En grg., sem fyrir þessu frv. er, ef menn lesa hana, er einmitt mjög ljóst dæmi um það atriði. Grg. er ákaflega einhæf og ófullnægjandi og gefur ekki rétta mynd af því máli sem um er fjallað. Á því eru miklu fleiri hliðar en fram kemur hjá flm. Það er næsta auðvelt að skoða þetta mál í allt öðru ljósi en þeir gera. Flm. gera mikið úr þeim hömlum sem eru á veitingahúsarekstri og rekstri danshúsa. Þeir nota orðið hömlur, sem er mjög neikvætt orðalag, í þessu sambandi. Greinilega er þetta orð notað til þess að gera sem allra mest úr frelsisskerðingu þeirra reglna sem um þessi mál gilda. Það er sagt fullum fetum, að þessar reglur séu úreltar og stuðli að ómenningu, og maður finnur þann undirtón í máli flm. að reglur þessar eigi sér naumast fordæmi í öðrum löndum. A. m. k, veit ég fyrir víst að ýmsir skilja mál flm. þannig, að íslenskar reglur um opnun og lokun dansstaða og starfstíma veitingahúsa séu afturhaldssamar og forpokaðar og í engu samræmi við það sem gerist erlendis. Ég fullyrði gagnstætt fullyrðingum flm., að reglur um opnun og lokun veitingahúsa og dansstaða hér á landi eru ekki óeðlilegar né í ósamræmi við það sem yfirleitt gerist með öðrum þjóðum austan hafs og vestan. Þvert á móti, það þykir ekki sjálfsagt, jafnvel ekki í milljónaborgum, að menn geti farið út að borða, t. d. á venjulegu veitingahúsi, um miðjar nætur. Alls staðar í heiminum eru hömlur á slíkri starfsemi, m. a. af hálfu hins opinbera, og eins stríðir það gegn smekk og daglegum lífsháttum fólks að vera með þess háttar næturgöltur. Venjulegt fólk, sem fer út að borða eða dansa, gerir það snemma kvölds og er komið heim fyrir miðnætti. Hitt er annað mál, að svokallað næturlíf blómgast í stórborgum. En þá erum við komnir inn á nýtt svið. Ég efast um að menn hér í Reykjavík, hvað þá annars staðar á landinu, geti farið að keppa við milljónaborgir í ástundun næturlífs með þeirri fjölbreytni sem er í boði þar sem fjöldinn er mikill og ferðamannastraumur linnulaus. Ef það er eitthvað sem þessar opnunar- og lokunarreglur dansstaða á veitingahúsum gera, þá setja þær hömlur við næturlífi með stórborgarsniði. Þær setja skorður við því að hér starfi næturklúbbar eða næturskemmtistaðir eins og finna má í stórborgum erlendis. Strangleiki reglnanna er í þessu fólginn og varla öðru. Þó er það svo að ýmsir útlendingar, sem kynnast danshúsamenningu á Íslandi, líta á danshúsin hér sem næturklúbba - og af hverju? Af því að þessir dansstaðir eru opnir fram yfir miðnætti, ýmist til kl. 1 eða 2. Munu ýmsir næturklúbbar erlendis ekki hafa opið miklu lengur á nóttunni, þó að aðrir hafi opið fram á bjartan dag, eins og alkunna er. Það er því skoðun mín að núgildandi reglur um opnun og lokun danshúsa og veitingastaða séu ekki úreltar og þær eigi sér eðlileg rök og eðlilegar ástæður. Þessar reglur eru alls ekkert frábrugðnar því sem gerist erlendis, heldur nauðalíkar. Ef nokkuð er eru opinberar reglur um starfstíma danshúsa frjálslegri hér en gerist víða annars staðar. Sannleikurinn er sá, að danshús á Íslandi, t. d. í Reykjavík og á Akureyri, eru að hálfu leyti næturklúbbar. Ég fæ ekki séð að í þessum efnum ríki forpokun eða afturhaldssemi. En ef við viljum taka upp fullkomið næturlíf eins og það gerist í París, London og fleiri stórborgum heimsins, þá skulum við hugsa fyrir því sem alveg sérstöku verkefni sem verður að leysa í samræmi við eðli og tilgang málsins. Í því sambandi er þó skynsamlegt að spyrja ýmissa spurninga. Ekki síst er ástæða til að spyrja um það, hvert eigi að vera markmið og hvaða kröfum sé verið að þjóna með því að koma upp næturklúbbum og næturlífi og þar með hversu víðtækt það eigi að vera og hversu fjölþætt. En fyrst og fremst ættu menn að spyrja sig þeirrar spurningar, hver sé raunveruleg þörf fyrir næturklúbba og fjölþætt næturlíf í Reykjavík. Er ekki hugsanlegt að það sé gott að vera laus við þessa tegund stórborgarmenningar, og er ekki líklegt að innreið frekari næturmenningar í bæjarkríli á borð við Reykjavík verði þar eins og hver annar ljótur og leiðinlegur aðskotahlutur? Og má ég spyrja: Liggur fyrir einhver almenn krafa frá Reykvíkingum og öðrum landsmönnum um að breyta reglum um opnun og lokun danshúsa og veitingastaða? Mér er ókunnugt um að almenn rök eða krafa um slíkt liggi fyrir. Ég fullyrði hins vegar, og ég held að á því sé enginn vafi, að yfirgnæfandi meiri hluti Reykvíkinga og landsmanna yfirleitt er ekki þeirrar skoðunar að reglur um opnun og lokun danshúsa og veitingastaða sé ástæðan fyrir villimannlegum drykkjuskap margra Íslendinga og ógnvekjandi hegðun landans þegar hann er á fylliríi, en það er sannast mála að drykkjusiðir og hegðun drukkinna Íslendinga er skelfileg, svo að menn, sem þessu eru óvanir, verða beinlínis skelfingu lostnir þegar þeir horfa á það. Það er tómur fyrirsláttur að halda því fram, að drykkjuómenning Íslendinga stafi af hamlandi reglum í áfengislögum og lögreglusamþykktum. Það er bábilja að halda því fram, að hér á landi séu ákaflega strangar reglur um sölu og veitingar áfengis. A. m. k, er ekki ástæða til að tala um slíkt hvað Reykjavík snertir. Ég veit ekki betur en áfengi sé verslunarvara sem hver fullveðja maður getur keypt hindrunarlaust í áfengisútsölum og eins mikið af því og hann er borgunarmaður fyrir og í ýmsum tilvikum langt fram yfir það. Og hvað um áfengisveitingar á opinberum veitingastöðum? Í Reykjavík eru 13 veitingahús sem selja áfengi í veitingastöðum eða vínstúkum, þar sem menn geta setið klukkutímum saman og drukkið allt það áfengi sem þeir geta í sig látið. Ég hygg að í mörgum veitingahúsum séu barir opnir alla daga, nema miðvikudaga, samtals 7 tíma á dag, frá 11.30–2.30 miðjan daginn og síðan frá kl. 19–23.30 á kvöldin og reyndar lengur um helgar. Ég get ekkí betur séð en þetta sé alveg forsvaranleg þjónusta við frelsið og sérkröfur margra um að geta stundað drykkjuskap í fallegu húsnæði, en manni skilst að það sé mjög mikilvægt fyrir drykkjumenninguna að umhverfið sé í samræmi við menningarviðleitnina, og skal ég ekkert úr því draga. Í þessu sambandi væri ástæða til að athuga nánar um fjölda dansstaða og veitingahúsa í borginni. Eins og ég sagði áðan eru 13 föst vínveitingahús í Reykjavík með veitingasölum, mörg hver með mörgum veitingasölum, danssölum og vínstúkum og í sumum þeirra mörgum börum. Vínstúkurnar eru að vísu mismunandi stórar. Sumar þeirra rúma fremur fáa gesti, en aðrar marga tugi, ef ekki hundruð manna. Þessi 13 vínveitingahús, sem ég nefndi, rúma samtals yfir 8600 manns. Í þessum húsum geta sem sé yfir 8600 manns verið í einu að borða, dansa og drekka. Auk þess eru í Reykjavík ýmsir samkomustaðir, litlir salir og félagsheimili, þar sem er rúm fyrir 5222 gesti. Það vantar því ekki mikið upp á að um 14000 manns geti verið á balli í einu í Reykjavík. Flm. þessa frv. tala mikið um biðraðirnar sem sjá má við danshúsin rétt fyrir kl. 11.30, a. m. k. á föstudags- og laugardagskvöldum, og það á að vera röksemd fyrir því að halda húsunum opnum lengur fram eftir. Ég skal ekki neita því að sjá megi slíkar biðraðir. Þó ætla ég að leyfa mér að draga í efa að þær séu eins miklar og almennar og hv. flm. halda fram. Ég hef leitað mér upplýsinga hjá mönnum, þ. á m. veitingamönnum, sem fylgjast með þessum málum. Þá kemur í ljós að þetta biðraðavandamál hefur stórlega minnkað á síðari árum. Það var fyrir hendi fyrir nokkrum árum, eða a. m. k. var það miklu verra áður. En hvað sem því líður tel ég það ranga kenningu að bregðast við biðraðavandamálinu á þann hátt sem flm. leggja til, þ. e. að hafa opnunar- og lokunartíma danshúsa frjálsan, sem þýðir í reynd að draga dansleikina lengra og lengra fram á nætur. Ég fullyrði að slík stefna yrði ekki til að efla íslenska menningu, íslenska vínmenningu og íslenskt skemmtanalíf sérstaklega. Þvert á móti mundi slík stefna hafa í för með sér nýjan vanda, en væri mjög óæskileg frá menningar- og félagslegu sjónarmiði, reyndar frá almennu þjóðfélagslegu sjónarnúði séð. Það er alger misskilningur að slíkt frjálsræði yrði til þess að bæta drykkjumenninguna í landinu, - öðru nær, það yrði til þess að stórauka drykkjuskap og magna nætursvall í borginni. Ég held að það sé ekki á slíkt bætandi. Íslendingar eiga við mikið áfengisvandamál að stríða, eins og hv. 1. flm. þessa máls gat um áðan, og þetta vandamál birtist í ótal myndum. Ég ætla ekki að gera því náin skil hver þessi vandi sé. Algengast er nú á tímum að ræða um áfengisvandamálið sem heilbrigðis- og heilsufarslegt vandamál og sem fjölskyldu- og félagslegt vandamál. Síst vil ég gera lítið úr þessum vandamálum. Ég er þeim vel kunnugur og met mikils þá viðleitni sem nú er víða að finna til þess að bæta úr slíku áfengisböli, þ. e. a. s. böli drykkjusjúkra manna, sem kemur ekki aðeins niður á þeim sjálfum, heldur einnig vandamönnum þeirra, svo sem mökum og börnum eða foreldrum og öðrum nánum ættingjum. Ég ætla að leyfa mér að benda á annað vandamál sem fylgir áfengisneyslu á Íslandi, en það er áberandi misnotkun áfengis í sambandi við skemmtanalífið og samkomur yfirleitt ef þar er víndropa að fá. Ofdrykkja á danssamkomum er landlægur ósiður hér og þaulseta við brennivínsdrykkju nánast þjóðareinkenni. Þetta setur svip sinn á samkomuhald og dansleiki og er réttnefnt vandamál. Ég er fráleitt þeirrar skoðunar, að ástæðan fyrir þessu vandamáli sé sú að hér séu miklar opinberar hömlur á vínveitingum og áfengissölu. Þess vegna tek ég ekki undir þá skoðun að frjálslegri reglur um veitingastaði og danssamkomur leysi þennan vanda. Þetta vandamál liggur miklu dýpra en svo, að lög og reglugerðir ráði við það, næstum að segja á hvorn veginn sem þeim er beitt, hvort heldur það er í aðhalsátt eða í frjálsræðisátt. Við erum e. t. v. að berjast við skapgerðarvandamál heillar þjóðar, e. t. v. uppeldisvandamál að einhverju leyti. Kannske eigum við í stríði við smekk fólksins gagnvart menningarlegri hegðun almennt. Sem sagt, ég er þeirrar skoðunar að meðferð Íslendinga á áfengi og umgengni Íslendinga í sambandi við áfengi sé einhvers konar sambland af uppeldiságöllum og skapgerðarveilum þjóðarinnar. Lög og reglugerðir leysa ekki slíkan vanda. Þegar menn fara fram á það t. d., eins og gert er í þessu frv., að breyta reglum um lokun veitingahúsa, gera þær frjálslegri eins og sagt er, má vel halda því fram að verið sé að þjóna þeim eina tilgangi að opna mönnum leið til þess að þreyta brennivínsdrykkju á opinberum stöðum sem allra lengst fram eftir nóttu. Ég spyr: Er slíkt þjóðfélagslega æskilegt? Og ég spyr líka: Er uppi almenn krafa frá Reykvíkingum og öðrum Íslendingum um að gera þeim mögulegar sem lengstar drykkjur á veitinga- og danshúsum? Ég held að slík almenn krafa sé ekki fyrir hendi þrátt fyrir allt. Ég held að flest fólk átti sig á því, að slík krafa er dæmalaust heimskuleg og á engan rétt á sér þegar til kastanna kemur. Það getur verið notalegt að þjóna lund sinni og Íslendingseðli með því að koma seint á ball, helst ekki fyrr en um miðnætti, og hefja þá duglegan drykkjuskap sem gæti staðið fram undir morgun. En þó að slíkt sé þjóðlegt og ánægjulegt í svipinn munu flestir viðurkenna að afþreying af þessu tagi sé skyldari villimennsku en þroskaðri siðmenningu. Ég átta mig ekki á því, hvaðan flm. er komin hugmyndin og baráttugleðin fyrir auknu nætursvalli á Íslandi. Hverjir hafa hagsmuni af því að svo verði? Sannleikurinn er sá, að það er enginn skortur á veitinga- og danssölum á Íslandi, síst í Reykjavík. Reglur um starfstíma slíkra húsa eru engan veginn óeðlilegar né ólíkar því sem gerist í öðrum löndum. Áfengi er ekki bannvara á Íslandi, þótt um sölu þess og veitingar gildi vissar reglur. Þessar reglur eru ekki strangari en svo, að auðvelt er hverjum manni að laga sig að þeim, ef hann vill, og teljast þó frjáls maður eftir sem áður. Sú viðbára kemur oft fram, þegar rætt er um þessi mál, og hún kemur einmitt fram hjá hv. flm. þessa frv., að nauðsynlegt sé að lengja nætursvall í veitingahúsum og dansstöðum til þess að koma í veg fyrir drykkju- og næturpartí í heimahúsum. Þetta kann að vera frómur tilgangur. En ósköp eru rök þeirra innantóm þegar betur er að gætt. Þau eru spegilmynd af því sem ég var að nefna áðan varðandi þá ónáttúru Íslendinga að þreyta brennivínsdrykkju og röfla tóma vitleysu heilar nætur og fram á rauðamorgun. Og hvað þarf mikið frjálsræði til þess að koma í veg fyrir næturpartí í heimahúsum? Hvað halda flm. að mundi nægja varðandi lokunartíma dansstaðanna til þess að stöðva næturpartí í Reykjavík og annars staðar? Ætli það sé ekki staðreyndin, að næturpartíin hafi eigið aðdráttarafl og menn vilji alls ekki missa þau úr skemmtanalífinu. Ég held að það yrði að hafa ansi lengi opið á Óðali, Þórscafé og öðrum slíkum stöðum ef það ætti að verða til þess að uppræta næturpartí eða aðrar langdregnar veislur í heimahúsum. Auk þess liggur ekkert fyrir um það, hversu mikið og alvarlegt vandamál er fólgið í þess háttar afþreyingu. Og er ekki eins gott að fólk stundi fyllirísröfl og dragi sig saman í heimahúsum eins og á rándýrum veitingastöðum? Reyndar er aldrei minnst á einn þátt þessa máls, nefnilega fjármálahliðina á nætursvallinu. Hvað mun það kosta að reka dansstaðina sem næturklúbba, og hvert verður verðlagið á þjónustunni? Er eitthvert vit í þessu frá rekstrarlegu og fjárhagslegu sjónarmiði? Það er alveg augljóst mál, að t. d, starfsfólk veitingahúsa mun ekki láta bjóða sér aukið vinnuálag án þess að krefjast sérstakra launa fyrir. Og þá er hætt við að sjússinn verði orðinn nokkuð dýr um það er lýkur. Segja mætti mér að margur kysi heldur að róla heim í næturpartí en láta féfletta sig í morgunsárið á opinberum veitingastað. Og hvað hefur þá unnist? Eitt er það í máli flm. sem ástæða er til að gefa gaum sem jákvæðu framlagi í þessum umr., og það er sá vandi sem oft á sér stað við að útvega dansgestum leigubíla á nóttunni. Það hljóta allir að verða sammála um að rétt sé að athuga hvernig úr þessu verði bætt á raunhæfan og skynsamlegan hátt. Reyndar er það ekkert sérvandamál Reykvíkinga að finna leigubíla á nóttunni. Það held ég að sé algengt vandamál í flestum borgum heims. Ég held að það væri skynsamlegt að lögregluyfirvöld með atbeina ríkisstj., t. d. samgrh. og dómsmrh., hefðu forgöngu um viðræður við samtök leigubílstjóra um þetta mál. Ég hef trú á því að hægt sé að finna lausn á þessu vandamáli ef rétt er á haldið. Lögreglan hefur áhyggjur af þessu, og vil ég ekki gera lítið úr því, en mér finnst þetta einnig vera mál sem snertir leigubílstjórastéttina sjálfa. Það verður ekki leyst svo að vel sé nema í samráði við hana. E. t. v. mætti einnig huga að því, hvort sérstök strætisvagnaþjónusta gæti bætt eitthvað úr þessu vandamáli, a. m. k. að einhverju leyti, en ég sé enga ástæðu til að gera úr þessu óleysanlegt eða yfirþyrmandi vandamál. Já, það er býsna margt sem hv. flm. ætla að gera til úrbóta á samkvæmismenningu Íslendinga. Eitt er það að auka fjölbreytni í veitingahúsarekstri hér á landi, auðvelda fólki að opna litla matsölustaði þar sem veitt yrði vín með mat ef svo þætti henta. Það mál vilja flm. m. a. leysa með því að gera minni kröfur um menntun og starfsþjálfun starfsliðs og um búnað í eldhúsi og veitingasölum. Ég get fallist á það með hv. flm., að margt mætti betur fara í veitingahúsarekstri hér á landi, t. d. í Reykjavík. Og ég hef samúð með þeirri hugmynd að rekin væru góð matsöluhús með minni íburði og tilkostnaði en tíðkast í sambandi við slíka staði nú. Mætti hugsa sér að slíkir staðir væru einhvers konar millistig á milli Hressingarskálans og Hótel Borgar, svo að ég nefni staði í miðborg Reykjavíkur til viðmiðunar. Annars er mér ókunnugt um rekstrargrundvöll slíkra staða og raunverulega eftirspurn eftir slíkum stöðum. Ég óttast líka að það þurfi að vera vel á verði fyrir því að slíkir staðir verði ekki drykkjuómenningunni að bráð. Þó veit ég ekki hvort það er ráð í sambandi við rekstur slíkra staða að fúska við matartilbúning og framreiðslu. Ég held að rétt sé að athuga hvort eitthvað vinnst við það. Matargerð er mjög vandasöm iðngrein. Hins vegar er auðvelt að koma þar við alls konar fúski. Hugmyndum um íburðarminni veitingahús vil ég þó alls ekki hafna, en mér finnst það vera veitingamanna sjálfra að sýna fram á það í verki hvernig slík hugmynd getur orðið að veruleika. Eitt er það sem augljóslega vantar í samkvæmis- og veitingahúsamenningu okkar, en það eru góð kaffihús, eða öllu fremur virðist vanta áhuga hjá almenningi á kaffihúsamenningu. Íslendingar sýna sáralítinn áhuga á kaffihúsum, þannig að ekki er grundvöllur fyrir eiginlegum kaffihúsarekstri. Ég fæ ekki betur séð en mikil breyting hafi orðið á í þessum efnum frá því sem var fyrir 20–30 árum og ég ætla að leyfa mér að halda því fram, að veitingahúsamenningin hafi ekki batnað frá því sem var á þeim árum. Þessi breyting hefur gengið í átt til síaukinnar áfengisneyslu og langdregins nætursvalls frá því að vera sæmilega fáguð kaffihúsamenning. Það er svo komið, að Íslendingar koma helst ekki saman upp á annað en drekka sig fulla og láta æra sig með rafmagnstólum. Það er út af fyrir sig ekki banvænt að lenda í slíku svo sem einu sinni á ári, en meira má það varla vera ef menn ætla að halda sönsum. Ég held að það sé fullkomlega tímabært að fara að líta með gagnrýnisaugum á samkomu- og veitingahúsamenningu Íslendinga. Það væri verðugt verkefni fyrir félagsfræðinga að gefa því máli gaum, og mér sýnist að ástandið í þessum þætti þjóðmenningarinnar gæti verið eðlilegt tilefni til ráðstefnuhalds eins og nú er talsvert tíðkað um ýmiss konar málefni. Herra forseti. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta mál og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Mér finnst á hv. þm. að þeir séu undrandi á að ég skuli fara að taka til máls í þessu máli. Hitt er mín skoðun, að mál þetta komi ekkert síður við þeim mönnum sem hafa verið taldir lélegir þátttakendur í því sem heitir drykkjuskapur, en það hef ég verið um dagana. Mér finnst að málið út af fyrir sig sé ekki þess eðlis að um það eigi að fjalla á þann veg, heldur á þann veg, hvað maður álítur að megi verða til þess að hafa áhrif í þá átt er til betri vegar horfir á máli þessu. Það er svo með frv. það, sem hér er á ferðinni, að ég hef hugsað mér fylgi við það. Hins vegar vil ég segja það, að ég vildi gjarnan óska eftir því að þegar frv. færi til n. væri lögð vinna í að vinna það betur en nú hefur verið gert. Ég er t. d. ekki fylgismaður þess að hafa opnunartíma samkomustaða allan sólarhringinn, það séu engin takmörk þar á. Hins vegar finnst mér að eins og þeim málum er fyrir komið núna verði að gera á breytingar. Ég hafði nokkur kynni af þessum málum þegar ég var samgrh. og ræddi þá oft við forsvarsmenn leigubifreiðastjóra um þessi mál og það að fjölga leigubifreiðum á þeim tíma sem samkomur ættu sér stað, svo biðtíminn þyrfti ekki að vera svo langur og raun ber vitni um fyrir þá sem þaðan kæmu. Því miður tel ég að árangur af þeim aðgerðum, sem við í samgrn. gerðum tilraunir til þess að gera í sambandi við leyfisveitingar, hafi ekki náðst, sá sem við stefndum að. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það er mjög óheppilegt að öllum samkomuhúsum sé lokað samtímis og þeir, sem þaðan koma, þurfi að fara út á götuna. Þessu tel ég að verði að breyta og þess vegna geti 1. gr. frv. þessa komið inn á það svið, ekki með því að vera takmarkalaus, heldur með því að í kjölfar þeirrar breytingar, sem þar yrði gerð, yrði sett reglugerð sem leyfði hreyfanleika í opnunartíma samkomuhúsanna. Þá geri ég mér grein fyrir því, að sá tími yrði að lengjast frá því sem nú er, en það yrði bara að vera með þeim hætti að sum samkomuhús lokuðu klukkan þetta þetta kvöldið og klukkan hitt hitt kvöldið. Ég tel að það beri brýna nauðsyn til að koma þessu á og það sé engin menning fólgin í því að halda þeirri reglu sem nú er, að loka öllum samkomustöðum samtímis. Og ég held að það sé eins með að halda þeim opnum, því að það er staðreynd og þýðir ekkert að vera á móti því að mæla að biðraðirnar við samkomustaðina eru óhugnanlega miklar. Ég þekki þetta ekki af eigin raun, þó að ég sé svo gamall sem á hári mínu má sjá, og kannske álíta sumir mig þó eldri en raun ber vitni um, en hinu hef ég frásagnir af og frá ungu fólki, þessum stöðum og þessum hlutum. Um alllangt skeið hef ég kynnt mér þetta, bæði segja mér börn mín og annað ungt fólk, sem ég veit að er óhætt að taka tillit til, og veit að þetta eru staðreyndir sem ekki verða umflúnar. Sama er að segja um þá reynslu sem ég hef haft af leigubifreiðarstjórum, sem ég tek mikið mark á. Þeir hafa einmitt sagt mér að mesta hættan væri fólgin í drykkjuskap og leiðindum hjá fólkinu sem kæmi að lokuðum dyrum og kæmist ekki inn fyrir. Nú er mér ljóst, að það komast ekki allir á samkomustaði. Satt að segja finnst mér að málum hafi verið of lítið sinnt hér í Reykjavík. Mér finnst að samkomustaðir fyrir unga fólkíð hér í borginni séu of fáir og of litlir. Þetta mun e. t. v. mörgum finnast skrýtinn hugsanagangur, en þetta er mitt mat á því að vilja hafa hemil á þessum málum eins og öðrum. Mér dettur ekki í hug að æskan í þessu landi sé neinir englar og kæri mig heldur ekkert um það. Mennirnir eiga ekki að vera englar. En ég vil hins vegar að þeir hafi uppi eðlilega siðmenningu og eðlilega framkomu. Til þess að það megi takast verður þjóðfélagið að taka til greina réttmætar kröfur og taka tillit til krafna þeirra sem æskan í landinu gerir til lífsins á því aldursskeiði. Ég vil líka segja það, að mér þykir til bóta að færa aldurinn niður í 18 ár. Ég kann ekki við að fólk, sem er gift og farið að eiga börn, skuli ekki mega koma inn á samkomustaði, þó að vín sé þar veitt. Og mér dettur ekki heldur í hug að það verði til þess að forða því frá víndrykkju. Þess vegna tel ég breytingu aldurstakmarkanna spor í rétta átt. Ég man það, þegar var verið að fjalla um þessi mál síðast, að ég var með sömu skoðun, að 18 ára aldurinn ætti að gilda, en ekki 20 ára aldurinn. Ég tel að brýna nauðsyn beri til þess að breyta aldursákvörðunum. Ég skal ekki fara að tefja fyrir neinum með því að ræða þetta mál eða lýsa frekar skoðunum mínum en ég hef þegar gert. Ég hef lýst þeim alveg eins og þær liggja fyrir. Ég vil endurtaka það að ég legg áherslu á að málið verði skoðað vel í nefnd. Ég álít að það eigi að vera breytanlegur opnunartími á samkomustöðum, bæði um lokum þeirra á kvöldin og einnig hvað lengi samkomur megi standa, og það þurfi í reglugerð að kveða á um breytileika þann og dreifa þessu á samkomustaðina sem jafnast til þess að forðast að örtröð og leiðindi fylgi, bæði við upphaf og endi samkoma, eins og nú er. Og í því sambandi tel ég að eftir að þessi breyting væri orðin á væri betra fyrir samgrn. að hafa áhrif á það að leigubifreiðastöðvar höguðu rekstri í samræmi við þetta. Þetta vil ég segja við þessa umr. málsins og tel að það sé eins með þetta og aðra hluti, að það beri alltaf að taka tillit til þess í hverja átt og veru hlutirnir stefna og reyna að hafa áhrif á og stjórna því, hvernig sú breyting kann að verða sem sjáanlega hlýtur að verða.



Herra forseti. Félmn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Frv. þetta, sem er stjfrv., er flutt í samræmi við fyrirheit sem ríkisstj. gaf launþegasamtökunum varðandi umbætur í félags- og réttindamálum samfara setningu laga um ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu frá því 30. nóv. s. l. Þetta frv. er veigamest þeirra mála sem eru í hinum margnefnda félagsmálapakka er bæti átti þá skerðingu á verðbótum á vinnulaun sem kom til framkvæmda 1. des. s. l. Frv. snertir einkum hag þeirra sem lægst hafa launin og jafnframt fátæklegustu réttindin. Félmn. varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n., 5 nm., leggur til á þskj. 433 að frv. verði samþykkt óbreytt, en 2 nm., Gunnar Thoroddsen og Eggert Haukdal, skila séráliti. Þetta frv. felur í sér breytingar á lögum um sama efni nr. 16 frá 1958. Helstu breytingar frá gildandi lögum varða aukinn uppsagnarfrest og einnig auknar greiðslur í veikinda- og slysaforföllum. Varðandi uppsagnarfrestinn felst í 1. gr. frv. sú breyting, að eftir eins árs starf í sömu starfsgrein er eftir sem áður jafnlangur uppsagnarfrestur, en í gildandi lögum er svo kveðið á að unnið skuli vera hjá sama atvinnurekanda, en nú er um að ræða að ef menn hafi verið í sömu starfsgrein í eitt ár, þá eiga þeir þennan rétt þótt þeir hafi unnið hjá fleiri en einum atvinnurekanda. Hér er um að ræða samræmingu á öðrum hlunnindaákvæðum sem komin eru inn í samninga, sem ekki eru bundin við að maðurinn hafi verið hjá einum og sama atvinnurekandanum, heldur í sömu starfsgreininni. Þetta á við um nokkur ákvæði í samningum og varðar t. d. starfsgreinar eins og fiskvinnsluna, fiskiðjuna, byggingarvinnu o. fl., þar sem menn mjög gjarnan flytjast - og af eðlilegum ástæðum - á milli atvinnurekenda. Þetta virðist vera sjálfsögð og eðlileg meðferð málsins. Aðrar breytingar á uppsagnarákvæðum eru þær, að nú er því bætt við, að þegar maður hefur verið í 3 ár hjá sama atvinnurekanda þá gildir ekki starfsgreinin, heldur skal hann hafa unnið hjá sama atvinnurekanda, og þá er uppsagnarfrestur 2 mánuðir, og eftir 5 ára starf hjá sama atvinnurekanda er uppsagnarfrestur 3 mánuðir. Þetta er nokkuð til samræmis við það sem gerist mjög víða og er vel þekkt í atvinnulífinu hjá okkur, en það er sem sagt verið að færa almennt verkafólk nær þeim réttindum sem fjöldi annarra í þjóðfélaginu nýtur í dag. Uppsagnarfrestur er gagnkvæmur. Það er eins þó að launþeginn vilji skipta um, þá verður hann einnig að nota þennan uppsagnarfrest, vera bundinn þessum uppsagnarfresti nema samkomulag sé um annað, sem er nú vel þekkt. Hin meginbreytingin og sú sem er veigamesta breytingin frá gildandi lögum varðar greiðslu í sjúkdóms- og slysaforföllum. Þar er það ákvæði tekið upp í fyrsta lagi í 4. gr. frv. og er nýmæli, að ef um er að ræða fjarvistir vegna slysa við vinnuna eða vegna atvinnusjúkdóma, sem stafa af atvinnunni, skal dagvinnukaup greitt í 3 mánuði án tillits til þess hve lengi maðurinn hefur unnið. Þetta er nú í samningum einn mánuður, en hefur ekki verið ákvæði í lögum áður. Í 5. gr. er svo breyting gerð til viðbótar. Þegar unnið hefur verið hjá sama atvinnurekanda í eitt ár eiga menn rétt til eins mánaðar launa, eða fjögurra vikna launa, ef þeir forfallast. Að vísu er í eldri lögum aðeins hálfur mánuður, en samningar eru búnir að vera um í mörg ár að það skuli vera einn mánuður eða 28 virkir dagar. Þetta er sem sagt óbreytt frá því sem nú er, en til viðbótar er svo í 5, gr. að menn skuli halda dagvinnukaupi - ég undirstrika: dagvinnukaupi í einn mánuð eftir þriggja ára starfstíma og dagvinnukaupi í tvo mánuði eftir fimm ára starfstíma hjá sama atvinnurekenda til viðbótar þeim réttindum sem nú eru í lögum. Í 6. gr., sem er að vísu nýmæli einnig, er kveðið svo á að á fyrsta starfsárinu skuli menn eiga rétt til tveggja daga fyrir hvern unninn mánuð, auk þeirra réttinda sem til geta fallið samkv. 4. gr. frv., ef um slys eða atvinnusjúkdóma er að ræða. Þetta eru höfuðbreytingarnar sem felast í frv. þessu frá þeim reglum sem nú eru gildandi. Það er fyrst og fremst fjölgun veikindadaganna sem hér er stóra atriðið, greiðslur vegna fjarvista vegna veikinda eða slysa eru aðalatriði þessa frv. N. sendi frv. til umsagnar og var það sent þrem aðilum, Alþýðusambandi Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands og Vinnumálasambandi samvinnufélaganna. Svör bárust frá öllum þessum aðilum. Alþýðusambandið tók jákvætt undir frv. og mætti eindregið með samþykkt þess, en í umsögn samtaka atvinnurekendanna komu fram ýmsar aths. Ég ætla stuttlega að rekja helstu aths. sem komu fram hjá samtökum vinnuveitenda. Það er þá í fyrsta lagi að þeir telja og leggja áherslu á að málum eins og þessum, sem séu vandmeðfarin og viðkvæm, eigi að ráða með samkomulagi aðila vinnumarkaðarins og leggja áherslu á að þeir hafi við meðferð frv. þessa á undirbúningsstigi óskað eftir nefndarskipun af hálfu samtaka launþega og atvinnurekenda með fulltrúa ríkisins til þess að freista þess að ná samkomulagi um frv. Samráð var haft hvort tveggja við atvinnurekendur á frumstigi þessa máls og einnig við launþegasamtökin, eins og hæstv. félmrh. rakti ítarlega í framsöguræðu sinni. Ég vil aðeins segja það, að það væri mjög gott ef hægt væri að hafa þann eðlilega hátt á að þessum málum væri skipað með samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins. Ég rakti það mál nokkuð við 1. umr. þessa frv. og ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði þá, en ég tel hins vegar mjög eðlilegt að slíkum málum, sem eru í raun og veru lágmarksmannréttindi launafólks í þessum efnum, sé skipað með löggjöf. Það væri út af fyrir sig ákaflega gott ef um þau væri samstaða milli aðila vinnumarkaðarins, en því miður hefur ekki reynst í gegnum árin möguleiki að fá samstöðu um þessi mál allt frá því að lögin frá 1958 voru sett. Þá var þrautreynt að um þau fengist samkomulag, en það var ekki fyrir hendi og það hefur því miður ekki verið fyrir hendi heldur síðan. Í öðru lagi leggja vinnuveitendur þunga áherslu á að hin svokallaða staðgengisregla falli út. Ég rakti hér nokkuð við 1. umr., og einnig hæstv. félmrh., í hverju hún er fólgin. Í lögunum segir að launþegar skuli halda óskertum launum þann tíma sem ákveðinn er í lögum, í hverju sem þau eru greidd. Með dómum hefur það síðan verið staðfest að menn halda þeim launum, sem þeir annars hefðu haft ef þeir hefðu ekki forfallast frá vinnu. Um þetta efni hefur verið sífelldur ágreiningur og ég er engan veginn að halda því fram, og hef aldrei gert, að þetta sé gallalaus regla, en samkomulag hefur ekki tekist og dómar hafa orðið að ganga. Þetta er niðurstaða dómstólanna og eftir því hefur verið farið. Ég vil undirstrika að í 5. gr., þ. e. a. s. um réttindi eftir eitt starfsár, er engin breyting frá þeim reglum, sem nú gilda, það er algerlega óbreytt. Ég vil í þessu efni undirstrika það sem hæstv. félmrh. tók fram við 1. umr. um frv., að hér er um að ræða endurgreiðslu fyrir verulega eftirgjöf á kaupi og áreiðanlega - og það var fram tekið af hæstv. félmrh. - hafði ríkisstj. ekki hugsað sér að greiða þetta gjald með því að skerða þann rétt sem nú er fyrir hendi í lögum. Í þriðja lagi fólst í aths. atvinnurekenda það, að fjölgun á þeim dögum, sem greiddir eru í slysa- og veikindaforföllum, er ekki bundin við ákveðinn dagafjölda á hverju ári eða hverjum 12 mánuðum, eins og gjarnan þekkist og er kannske höfuðreglan. Þetta telja þeir mjög erfitt viðureignar og þessi endurtekningarregla, sem vissulega gæti komið til álita, gæti skapað þeim nokkurn vanda. Ég vil hins vegar undirstrika, að hér er ekki um að ræða staðgengisregluna, heldur einvörðungu greiðslu fyrir tapaða dagvinnu í hverju veikindatilfelli og því aðeins að ekki sé um sama sjúkdóm að ræða. Aðalatriðið í gagnrýni atvinnurekendanna í þessu efni er það, að með þessari hugsanlegu endurtekningarreglu sé erfitt fyrir atvinnufyrirtækin að tryggja sig fyrir þessum útgjöldum. Það má vera að nokkuð sé til í því. Þó hygg ég að flestir atvinnurekendur ættu að hafa í fórum sínum hvaða útgjöld hér er um að ræða. Ég held að það séu lélegar tölfræðilegar upplýsingar í fyrirtækjunum, ef upplýsingar um fjarvistir vegna sjúkdóma og slysa eru ekki nokkurn veginn þar fyrir hendi. Það má vel vera að slíkt sé eitthvað mismunandi frá einu fyrirtæki til annars eftir eðli starfanna, en alla vega ætti hér ekki að vera neinn óyfirstíganlegur vandi varðandi það að endurtryggja slík útgjöld. Í fjórða lagi segja atvinnurekendur, að um sé að ræða þyngri greiðslur á atvinnurekendur hér en t. d. gerist á hinum Norðurlöndunum. Það mun rétt vera, að hér greiði atvinnurekendur stærri hluta slíkra greiðslna en þekkt er á Norðurlöndunum, vegna þess að þar er stærri hluti af slíkum forfallagreiðslum greiddur af opinberum tryggingum, almannatryggingum eða öðrum tryggingum sem aðilar hafa komið sér saman um að annist slíkar greiðslur. Ég fyrir mitt leyti teldi mun æskilegra að þessi háttur væri hér á hafður. En vitaskuld yrðu atvinnurekendur þá að standa undir þeim tryggingum, þó þær væru inni í almannatryggingakerfi eða öðru slíku, á sama hátt og þeir gera á öðrum Norðurlöndum. Vitaskuld greiða þeir þessar tryggingar, en má segja að þá greiði einn fyrir alla og allir fyrir einn. Ég álít að þetta væri á ýmsan hátt mun hagkvæmara, einkum fyrir smærri atvinnurekendur, og tvímælalaust einnig öryggisatriði fyrir verkafólk, meira öryggisatriði en það sé komið undir atvinnurekendunum einvörðungu. En þetta er náttúrlega stærra mál en svo, að því verði nú breytt og þarf áreiðanlega miklu meiri undirbúning en nú er fyrir hendi. N. ræddi öll þessi atriði, en meiri hl. hennar sá ekki ástæðu til að gera till. um breytingar, þótt ýmsir nm. gætu að sjálfsögðu hugsað sér að ýmsum atriðum í þessum vandmeðförnu málum væri betur borgið á annan veg en beinlínis er tekið fram í þessu frv. Ég vil sérstaklega undirstrika, að þrátt fyrir setningu laga á þennan hátt stendur málið vissulega opið fyrir aðila vinnumarkaðarins til þess að semja um og ekki síður eftir lagasetningu sem þessa. Svo sannarlega má segja í þessu efni, að það er enn borð fyrir báru. Hér er um að ræða frv. að lögum sem aðeins fela í sér lágmarksmannréttindi á þessu sviði, en sannarlega vantar enn æðimikið á að það fólk, sem hér um ræðir og minnst réttindi hefur á þessu sviði í þjóðfélaginu, nái neitt líkt því þeim réttindum sem fjöldi annarra launþega í landinu nú býr við. Ég vil svo, herra forseti, aðeins ítreka það að lokum, að meiri hl. n. leggur áherslu á að frv. verði afgreitt óbreytt eins og það var lagt fyrir.



Herra forseti. Þetta frv. er einn hluti af félagsmálaþætti þeim sem hæstv. ríkisstj. samdi um í vetur við verkalýðssamtökin. Frv. felur í sér ýmsar réttarbætur verkafólki til handa, ef það yrði að lögum og kæmist í framkvæmd. Í félmn. var ekki sérstaklega ágreiningur um efni málsins, heldur fyrst og fremst um málsmeðferðina. Minni hl. n. telur að undirbúningur málsins hefði átt að vera með öðrum hætti en verið hefur, því að samráð af hálfu stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins hefur verið of lítið. Þetta mál er ákaflega flókið og vandasamt, eins og fram kemur í umsögnum aðila, og eins og ráða mátti einnig af framsöguræðu hv. 6. þm. Reykv., sem er þessum málum allra manna kunnugastur, eru hér ýmis vandamál og flókin viðfangsefni. Þetta mál er þess eðlis, að æskilegast hefði verið að aðilar vinnumarkaðarins hefðu getað samið um það. Kemur það glöggt fram í umsögnum aðila sem n. bárust. Vinnuveitendasamband Íslands segir í bréfi 25. jan., að það vilji ítreka þá kröfu að nú þegar verði skipuð nefnd frá vinnuveitenda- og launþegasamtökunum til að fjalla um frv. og freista þess að ná samkomulagi um efni þess. Vinnumálasamband samvinnufélaganna sendi n. einnig umsögn, sem var dags. 16. febr., og segir þar svo, með leyfi hæstv, forseta: „Frv. það, sem hér um ræðir, fjallar um mjög flókin og vandmeðfarin samskiptamálefni á vinnumarkaðinum, auk þess aukna tilkostnaðar, sem það hefur í för með sér fyrir atvinnureksturinn. Það er þess vegna mjög misráðið af hálfu ríkisvaldsins að setja fram frv. sem þetta án þess að aðilar vinnumarkaðarins hafi fengið aðstöðu til þess að fjalla um efni þess sameiginlega.“ Þetta segir m. a. í umsögn Vinnumálasambands samvinnufélaganna. Í þessum umsögnum er bent á ýmsa annmarka á frv., óljós ákvæði og vafaatriði. Minni hl. n. telur því miður farið að ekki skuli hafa verið fallist á slíka eðlilega athugun á þessu vandasama máli einmitt í þeim tilgangi að reyna að tryggja að náð yrði samkomulagi aðila vinnumarkaðsins og tryggja þannig að verkafólk fengi í reynd og með viðráðanlegum hætti fyrir atvinnureksturinn þær réttarbætur sem hér er að stefnt. Af þessum ástæðum, sem ég nú hef greint, töldum við hv. 1. þm. Suðurl., Eggert Haukdal ásamt mér, rétt að skila séráliti og ég vil beina því enn til hæstv. félmrh., hvort hann telji það ekki málinu sjálfu til góðs að nú yrði enn freistað að ná slíku samkomulagi. Ætti það ekki að saka málið þó eitthvert stutt hlé yrði t. d. milli 2. og 3. umr. um málið, þar sem gerð yrði tilraun til að ná slíku samkomulagi. Ég held að það væri til góðs fyrir málefnið sjálft, sem er flókið og vandasamt.



Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv. sagði að samráð um þessi mál hafi verið of lítil. Það má kannske segja það, að þau hafi verið fulllítil. Þó voru mikil samráð við launþega um þessi mál og við atvinnurekendur líka. Þeir vildu aftur á móti ekki ganga neitt til móts við þau sjónarmið sem hér er verið að tala um, heldur höfðu allt á hornum sér og töluðu um að þetta kostaði mikið, eins og reyndar hefur komið fram hér, tilkostnaður margfaldaður, og sögðu að þessi aukni tilkostnaður jafngilti margfaldlega 3%. Svo hamrar Morgunblaðið og önnur málgögn sjálfstæðismanna á því, að þetta hafi bara verið plat, verkamenn hafi ekkert fengið fyrir þessi 3%. Eitthvað stangast þarna á. Það er talað um óljós ákvæði. Ég held að það sé ekki rétt að þau séu óljós. Það er talað um að það sé erfitt að tryggja sig fyrir staðgengisreglunni. Það er auðvitað hægt að kaupa tryggingu fyrir hverju sem er. Tryggingafélög mundu auðvitað vera tilbúin til að semja um þessi mál eins og önnur sem til þeirra hefur verið leitað um. Ég held að það séu engin vandkvæði á því í sjálfu sér. Ég vil líka vekja athygli á því eins og hv. þm. Eðvarð Sigurðsson, að staðgengisreglan sem slík er hvergi útvíkkuð nema þar sem talað er um tvo daga í veikindum fyrir hvern einn mánuð unninn á fyrsta ári. Og ég vil líka vekja athygli á því að endurtekningarreglan kemur hvergi inn nema þar sem fólk hefur unnið í 3 ár eða 5 ár hjá sama atvinnurekanda. Þau auknu réttindi frá því sem nú er í gildi koma fyrst og fremst inn þegar menn hafa unnið í 3 ár hjá sama atvinnurekanda eða 5 ár - m. ö. o. fólk sem atvinnurekendum líkar væntanlega vel við og gagnkvæmt. Ef um sviksamt fólk er að ræða ætti það tæplega að vera svona lengi í vinnu. Ég er ekki mjög hræddur við þann þáttinn. Mikið af því efni, sem frv. þetta gengur út á, eru jafnréttismál, eru lágmarksmannaréttindi, eins og hv. þm. Eðvarð Sigurðsson orðaði það. Þetta er réttindi sem fjöldinn allur af öðrum launþegum hefur notið um langan tíma og engum þótt mikið. Við erum þarna að auka réttindi þeirra, sem hafa haft þau minnst, og náum á engan hátt réttindum annarra, sem lengst eru komnir, en nálgumst þau réttindi sem aðrir hafa haft og hafa haft lengi. Það eitt út af fyrir sig er nægilegt til þess að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Atvinnurekendur, eins og áður hefur komið fram, eru á móti þessu og vilja tefja það á allan hátt, tala um nefndir og allt hvað eina. Þeir hafa haft þessi mál lengi til umfjöllunar, þeir hafa skrifað öllum þm. bréf og gert aths. Ég held að það sé nú öllum þm. ljóst, hverju þeir eru á móti, en þeir mega ekki gleyma því, þessir ágætu menn, atvinnurekendur, að launþegarnir hafa nú þegar greitt fyrir þau réttindi, sem þeir eru að fá núna með þessu frv., með því að gefa eftir 3% af umsömdum launum sínum 1. des. s. l. - 3% af þeim launum sem atvinnurekendur sjálfir voru búnir að semja um að þeir mættu fá. Launþegar eru fyllilega búnir, að mínu mati, að greiða fyrir þessi réttindi, sem þeir hefðu auðvitað átt að fá án þess að greiða neitt fyrir þau, því að þetta eru tágmarksmannréttindi eins og hér hefur komið fram. Ég leggst eindregið gegn öllum frekari töfum á afgreiðslu þessa máls á hinu háa Alþingi og mæli með að frv. fái skjóta afgreiðslu og verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Mig langar til að lýsa hinum fyllsta stuðningi við það mál sem hér er til umr. Hér er auðvitað um að ræða tiltekin mannréttindamál þeirra sem lökust hafa haft kjörin - mannréttindi sem aðrir hafa notið um langa hríð, og vitaskuld er þetta mál að öllu leyti tímabært og þó fyrr hefði verið. Um efnisatriði þessa máls þarf, að ég hygg, ekki að hafa fleiri orð, en mig langar til að vekja athygli á „prinsip“-málum sem ég tel að varði frv. af þessu tagi. Hv. frsm. Eðvarð Sigurðsson vék raunar að því í lok máls síns. Þetta eru þau „prinsip“ sem fjalla um það sem stundum er kallaður frjáls félagaréttur, stundum frjáls samningsréttur, og virðist fara eftir því hvernig hin pólitísku kaup ganga fyrir sig hverju sinni. Mér hefur iðulega þótt gæta bæði ósamkvæmni í málflutningi af þessu tagi og eins hins, að það eru uppi ærið ruglingslegar hugmyndir um það, hvar hinn frjálsi félagaréttur er í landinu, hvað frjáls samningsréttur þýðir og hvenær þeim frjálsa samningsrétti lýkur og þingræðið tekur við. Réttilega vék hv. þm. að þessu í lok máls síns. Því segi ég þetta, að frv. af þessu tagi hafa verið til umr. í þessari d. fyrr í vetur. Ég nefni sem dæmi frv. um beinar kosningar í samvinnufélögum. Slíku frv. hefur verið mótmælt á þeirri forsendu, að með því að ræða frv. væri Alþ. að ganga inn á hinn frjálsa félagarétt í landinu. M: a. s. var það formaður í flokki hv. frsm. sem ótæpilega beitti þessum rökum. Rökum af þessu tagi hefur verið beitt um hin almennu efnahagsmál. Ég nefni fyrirkomulag vísitölu eða hver önnur almenn efnahagsmál sem hér eru iðulega til umr. Og mér þykir það satt að segja iðulega koma fram, og þá ekki síst í máli hv. frsm. fyrir þessu frv., að bæði séu menn í þessari hv. stofnun ærið ósamkvæmir sjálfum sér í málflutningi um hugmyndir þessar og eins hitt, að beinlínis séu lífsskoðanir manna orðnar ærið ruglingslegar um þessi atriði. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar, og neita að líta á það sem fjandskap, hvorki við launþegahreyfinguna né launþega í landinu yfir höfuð, þó að því hafi iðulega verið haldið fram, einkum af nokkrum forsvarsmönnum í Alþb., að sé það skoðun Alþ. að lög beri að setja til að uppfylla tiltekið réttlæti eða ná fram tilteknu jafnrétti, þá beri Alþ. og hafi til þess fullan rétt að setja slík lög. En fyrir slíkar hugmyndir hafa pólitískir aðilar iðulega verið að setja fót með almennum, en ruglingslegum hugmyndum um að einhvers staðar á óljósum stað liggi einhver óljós mörk á milli frjáls samningsréttar, frjáls félagaréttar annars vegar og þingræðis hins vegar. En hins vegar sýnist manni að í annan tíma, þegar mönnum þykja hinir pólitísku vindar blása öðruvísi, dragi þeir þessi mörk upp á nýtt og telji að nauðsyn brjóti þessa almennu reglu. Ég tel að með því að styðja að framgangi þessa máls, styðja þetta frv., sé á engan hátt verið að ganga inn á frjálsan félagarétt eða frjálsan samningsrétt og vísa þar með til raka bæði hv. frsm. og hæstv. félmrh. Hins vegar og í ljósi svo margra umr., sem hér hafa farið fram í vetur á þinginu, finnst mér vert að undirstrika rækilega hversu hugmyndir þessar eru orðnar ruglingslegar og hversu menn skipta frjálslega um skoðun á þessu máli eftir því um hvað menn eru að semja og hvers konar lög menn eru að samþykkja. Hv. þm. Eðvarð Sigurðsson gat raunar um það undir lok máls síns, að hann teldi að hitt væri raunar æskilegra, að um málið næðist samkomulag í frjálsum samningum, og vék að því að áframhald á þessu máli kynni að verða í frjálsum samningum. Undir þau almennu rök og röksemdir má auðvitað taka. En ég held að það væri hollt fyrir þessa stofnun að hafa um það, þegar betra ráðrúm gefst, hreinskilnislegar umr., hvar menn telja að hin eðlilegu valdmörk liggi, hvenær frjálsum samningum og frjálsum félagarétti lýkur og þingræðið tekur við, því að það er satt að segja ærið þreytandi að menn taki sér þennan rétt þegar þeim býður svo við að horfa, en neiti hins vegar að ræða almennar leikreglur þar um. Ég tel að ég sé að hegða mér nákvæmlega í samræmi við fyrri skoðanir og fyrri yfirlýsingar og þurfi á engan hátt að hika við að rétta upp hönd til að samþykkja þetta frv. Ég tel að þingræðið eigi svo að vinna. Ég get hins vegar vel skilið að þeim, sem leika sér að því að rugla með þessar almennu hugmyndir fram og til baka eftir því hvernig hin pólitíska verslun gengur fyrir sig hverju sinni, sé skringilega innanbrjósts, því að það er leikinn skollaleikur um þessar grundvallarhugmyndir. Mér hefur fyrir löngu ofboðið hvernig hann er leikinn og hygg að svo sé um fleiri úti um hið stóra samfélag.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég tel að umr. þess efnis sem hv. 7. þm. Reykv. kom inn á núna eigi út af fyrir sig ekki heima varðandi þetta mál, en vegna orða, sem hann lét falla, vil ég aðeins segja örfá orð. Frjáls félagaréttur, hugsanleg afskipti löggjafans af félagsmálum, frjáls samningsréttur o. s. frv. er geysilega mikið mál og þyrfti langan tíma til þess að gera því einhver skil. En í mínum huga er málið ákaflega einfalt. Í grundvallaratriðum álít ég að það sé affarasælast að aðilar vinnumarkaðarins komi sér saman um ekki aðeins hagsmunamál launafólks, heldur og einnig margs konar samskiptamál. Hins vegar er mér alveg ljóst, að eins getur það gerst að löggjafinn taki upp mál svipaðs eðlis og hér um ræðir, sem aðilar vinnumarkaðarins eru ekki eða kannske geta ekki orðið sammála um, og þá fer það að sjálfsögðu eftir stöðu hins pólitíska valds í landinu hvaða stéttir hafa mest áhrif hverju sinni á framgang slíkra mála. Það, sem gerst hefur iðulega í samskiptum aðila vinnumarkaðarins, er að þeir hafa komið sér saman og samið um tiltekin mál sem síðan verða löggjafarmál. Þetta tel ég út af fyrir sig eðlilegt. Þar set ég hins vegar skörp skil, hvernig hagsmunamál um er að ræða. Það geta verið beggja aðila hagsmunir sameiginlega eða andstætt öðrum hvorum aðilanum. En þegar löggjafinn fer að skipta sér af, og kannske oft á grófan hátt, sjálfu félagafrelsinu, þ: e. a. s. láta til sin taka innri mál samtakanna, þá set ég mig í vörn. Slíkt álit ég að löggjafinn ætti ekki að gera nema því aðeins að áður væri búið að undirbúa þau mál þannig að samkomulag væri um þau. Þar er áreiðanlega það viðkvæma í þessu, sérstaklega varðandi verkalýðshreyfinguna, sem vissulega er stór aðili í þjóðfélaginu, að ef takmarka á félagafrelsi hennar og með löggjöf að fara að breyta skipulagi innri mála hennar er fyrst veruleg hætta á ferðum.



Herra forseti. Félmn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á l. nr. 87 24. des. 1971, um orlof. Hér er um að ræða eitt af þeim frv. sem flutt eru í samræmi við fyrirheit ríkisstj, um umbætur í félags- og réttindamálum, sem gefin voru samfara lagasetningu um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu frá 30. nóv. s. l. Meginefni frv. er að launagreiðanda er skylt að veita innheimtuaðila orlofsfjár upplýsingar um greitt og vangreitt orlofsfé starfsmanna sinna. Ef slíkt er talið nauðsynlegt til að staðreyna upplýsingar er heimill aðgangur að bókhaldsgögnum launagreiðenda. Fram kom hjá n., að nauðsynlegt væri að leita leiða til að verðtryggja betur orlofsfé en verið hefur til þessa, en vextir af orlofsfé eru nú aðeins 5% og hefur slíkt lítið að segja í þeirri verðbólgu sem við búum við. N. varð sammála um að mæla með samþykkt frv., en Gunnar Thoroddsen og Eggert Haukdal skrifa undir nál. með fyrirvara um að þeir eru andvígir síðari mgr. 1. gr. frv., sem kveður á um heimild innheimtuaðila til að hafa aðgang að bókhaldsgögnum launagreiðenda ef nauðsyn krefur að staðreyna þau ákvæði sem frv. kveður á um.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hv. frsm. félmn. voru nm. sammála um að mæla með samþykkt frv., en í 1. efnismgr. þess segir að launagreiðanda sé skylt að veita innheimtuaðila orlofsfjár upplýsingar um greitt og vangreitt orlofsfé starfsmanna sinna. Við hv. 1. þm. Suðurl. lýstum því hins vegar yfir, að við vildum fella niður seinni efnismgr. Hún hljóðar svo: „Í því skyni að staðreyna slíkar upplýsingar er innheimtuaðila orlofsfjár heimill aðgangur að bókum og bókhaldsgögnum launagreiðanda.“ Ástæðurnar fyrir því, að við erum þessari mgr. andvígir eru sumpart að við teljum þetta í rauninni óþarft, en hins vegar teljum við af „prinsip“-ástæðum varhugavert að veita slíka heimild. Það er varhugavert að okkar dómi að veita hvaða innheimtuaðila sem er beinan aðgang að bókum og bókhaldsgögnum. Hér er ekki aðeins um að ræða einn innheimtuaðila eða Póstgíróstofuna, það er ekki alls staðar sem hún fer með innheimtu orlofsfjár. Þetta teljum við varhugavert og leggjum til að það verði fellt niður úr frv. Við 1. umr. þessa máls var vikið nokkuð almennt að orlofsmálum og m. a. þeirri skipan sem nú er á þeim málum. Það er vissulega mjög athugandi, sem fram hefur komið, og því var einnig hreyft í n., hvort ekki væri rétt að breyta núverandi skipan í þá átt, að vinnuveitendur greiddu jafnaðarlega orlofsféð með launum til launþega í stað þess að hafa þessa sérstöku stofnun eða þetta sérstaká fyrirkomulag sem orlofsféð greiðist til og safnar því saman og á svo að greiða það út í einu lagi til launþega að vori eða sumri, áður en orlof byrjar almennt. Það er vissulega athugandi, hvort er ástæða til að viðhalda því fyrirkomulagi, bákni eða hvað við viljum kalla það. Sumum virðist það óþarfur tilkostnaður og fyrirhöfn í þjóðfélaginu. Þetta atriði ræddum við í félmn. Af hálfu eins nm., hv. 6. þm. Reykv., var skýrt frá því, að það væri eindregin krafa verkalýðssamtakanna að halda því skipulagi, sem nú væri í meginatriðum, en ekki að greiða launþegum orlofsféð jafnóðum með öðrum launum, og færði fram fyrir því ástæður. Hér er um mjög verulegan skoðanamun að ræða milli manna, en ég ætla að það sé fullkomin ástæða til að endurskoða fyrirkomulag þessara mála frá grunni. Í öðru lagi var rætt um það í n., hvort hægt væri að finna leiðir til þess að verðtryggja orlofsféð, og er það vissulega annað atriði sem þarf að kanna gaumgæfilega. Við hv. 1. þm. Suðurl. mælum því með frv., en leggjum til hins vegar að 2. mgr. verði felld niður.



Herra forseti. Aðalefni þess máls, sem hér er til umr., er það, að nú verður Póstgíróstofunni gert skylt að greiða orlofsfé á réttum tíma, hvort sem atvinnurekandi hefur greitt orlofsféð til Póstgíróstofunnar eða ekki. Þetta verður gert með reglugerð, og það er vegna þeirrar reglugerðar sem þessi lagabreyting er nauðsynleg. Hvernig er hægt að gera Póstgíróstofunni skylt að greiða hluti sem hún veit ekki hverjir eru? Það var talað um það í Ed., að ekki væru nema einstaka svartir sauðir í atvinnurekendastétt. Ég er vissulega sammála því, og vitanlega verður ekki hreyft við öðrum en svörtu sauðunum. Ef maður svíkst um að greiða orlof, eru þá miklar líkur til þess að hann gefi nákvæmlega upp hvað þetta orlof hefði átt að vera mikið? Er þá ekki einhver óreiða hjá honum önnur og meiri? Ég held að það sé alveg bráðnauðsynlegt að Póstgíróstofan geymi orlofsfé, sem er nú svo til eini aðilinn sem það gerir. Að vísu er það á einum stað á landinu, Útvegsbankinn, hvort sem það er nú heppilegt eða ekki. Ég reikna reyndar ekki með, að það verði til lengdar þannig, því að það eiga eftir að koma gallar í ljós við það fyrirkomulag. Póstgíróstofan verður að fá þessa heimild. Vitanlega notar hún hana ekki að öðru leyti en því, að hún fer í launabókhald og skoðar það sem hún þarf að skoða bara vegna þessa eina atriðis. Það er reynslan af öllum slíkum opinberum eftirlitsstofnunum, að þær skoða frekar of lítið en of mikið. Ég er ekki hræddur við þann þáttinn og tel alveg fráleitt að þetta sé óþarft miðað við þær skyldur sem Póstgíróstofan fær með þessari reglugerðarbreytingu. Ég tel aftur á móti að þetta sé algerlega nauðsynlegt. Flestir okkar fá laun, þótt við séum í sumarfríum, og þurfum ekkert um það að hugsa. Nú er verið að fara fram á að nokkur hluti þjóðfélagsins taki frá peninga í hverjum mánuði og geymi þá þangað til farið er í sumarfrí. Ég held að það verði ekki til bóta. Ég hvorki treysti sjálfum mér né öðrum til þess að fara þannig að. Ég vil miklu heldur að föst regla sé á þessu og menn geti farið í sumarfrí án þess að tapa launum, og það er auðvitað höfuðtilgangurinn með orlofslögunum, en ekki bara kauphækkunaratriðið. Ég vil ekki fara fleiri orðum um málið nú,.því að ég vonast til að frv. fái afgreiðslu núna. Ég vonast til þess, að það verði samþ. óbreytt, og leggst því eindregið gegn brtt. þessari.



Herra forseti. Um leið og ég leyfi mér að lýsa yfir stuðningi við álit minni hl. félmn. kemst ég ekki hjá því að ítreka þau sjónarmið, sem komu fram við 1. umr. í þessu máli og ég tel að ekki hafi verið nægilegur gaumur gefinn í nefndinni. Þannig er, að á árinu 1971 voru gerðar breytingar á orlofslögunum. Þær breytingar, auk þess að lengja orlofið eða hækka orlofsgreiðslur úr 7% í 81/3%, eins og nú er, gengu út á að leggja niður orlofsmerki, en í stað þeirra var tekið upp það kerfi sem nú er notað og var örugglega til bóta tæknilega séð. En ég er hræddur um að þá hafi gleymst að spyrja réttra spurninga, hvort ekki væri kominn tími til þess að lausráðið starfsfólk í þessu landi ætti að fá orlofsfé öðruvísi greitt en hingað til hefur tíðkast. Það er ljóst að þegar þessir peningar voru í merkjum gengu þau kaupum og sölum manna á milli. Þetta hefur breyst. En það hefur ekki breyst að þetta fé liggur óverðbætt. Sá sem fær útborgað í sumarfríi, fastur starfsmaður, fær útborgað í kaupi sem gildir þegar hann tekur sumarfrí. Sá, sem hins vegar fær orlofsgreiðslur, fær þær þannig greiddar, að þær eru lagðar til hliðar og hafa hingað til verið á 5% vöxtum, en nú er gert ráð fyrir að þeir fari upp í 10%. Eigi að síður hlýtur sá maður, sem er lausráðinn, hvergi að ná fullum verðbótum eða því sem nemur launum á þeim tíma þegar hann tekur frí. Þetta skulum við hafa í huga. Það er afturhaldssemi - ég skal ítreka það orð: það er afturhaldssemi hjá verkalýðshreyfingunni þegar hún neitar að horfast í augu við slíkar staðreyndir. Það er líka afturhaldssemi þegar því er haldið fram, að fólkinu sjálfu í þessu landi sé ekki treystandi fyrir eigin peningum og sé ekki treystandi til þess að taka sér frí. Nýjustu samningar í þessu efni eru hjá íslenska álfélaginu. Þótt ég þekki þá samninga reyndar ekki út í hörgul veit ég að í þeim eru ákvæði þess efnis, að menn geta farið með reikninga úr sumarfrú sínu á skrifstofu álfélagsins og fengið þá greidda að einhverju marki. Þetta er auðvitað gert til að sýna fram á að menn hafi verið í fríi, en ekki verið að vinna hjá einhverju öðru fyrirtæki, en það er einmitt slík hugsun sem alltaf kemur fram hjá löggjafanum. Mér finnst vera kominn tími til að þeir, sem þarna eiga hagsmuna að gæta, og þ. á. m. eru einmitt forustumenn verkalýðshreyfingarinnar og þeir sem starfa í verkalýðshreyfingunni sérstaklega fyrir þá sem eru lausráðnir, kanni gaumgæfilega hvort lífeyrissjóðakerfið getur ekki komið þarna til skjalanna, þ. e. a. s. þeir sjóðir sem þessir lausráðnu starfsmenn eiga eða hafa með að gera, hvort það geti ekki gripið inn í og verðbætt féð fyrir þá sem vilja. Það, sem hefur gerst í þessu máli, er að frá því að talið var að þetta væri viðbót við laun er það orðinn eins konar skyldusparnaður án verðtryggingarskyldusparnaður með 10% vöxtum. Og ég spyr hv. þm. að því, hvort þeir teldu að unga fólkið, sem þarf að borga skyldusparnað í dag, mundi una því að teknir væru af því þessir peningar, sem eru teknir af því, og það fengi 5% vexti eða 10% vexti í þessu verðbólguþjóðfélagi. Ég er hræddur um að svarið við þeirri spurningu yrði eindrægt nei. Það var um þetta atriði sem ég vildi enn og aftur ítreka skoðun mína. Mér er kunnugt um að þetta hafði komið upp í n., en að sjálfsögðu bráðliggur á að koma þessum pakka frá ríkisstj. og gegnum þingið. Það er nú þannig með stjórn landsmálanna að bráðliggur á sumu, en annað má aftur á móti dankast eins lengi og einhverjum og einhverjum dettur í hug. Þetta er hin nýja stjórnunaraðferð, sem er uppi hjá þeirri hæstv. ríkisstj. sem situr að völdum hér á landi. Ég skal ekki hafa mörg orð um það að sinni.  Ég ætla að nota tækifærið samt til þess að segja frá því, að ég hef í hyggju að undirbúa að flytja þáltill. um þetta mál og ef einhverjir hv. þm., sem eru hér á þingi, kæra sig um samstarf í þeim efnum vil ég gjarnan eiga samstarf við þá í þessu máli. Ég beini máli mínu ekki síst til þeirra, sem eru umboðsmenn í stórum verkalýðssamtökum, og vænti þess að við getum náð um það samkomulagi að bæta hag þeirra sem verst eru settir í þessum efnum.



Herra forseti. Við 1. umr. um mál þetta hreyfði hv. þm. Friðrik Sophusson, 5. landsk. þm., atriðum varðandi orlofslögin og orlofsgreiðslur, sem hann nú hefur endurtekið og raunar einnig hv. 11. þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen, að nokkru leyti tekið undir. Það er alveg á sínum stað að hugleiða það, hvort ekki þurfi að taka allt þetta kerfi til endurskoðunar. Í raun og veru hefur það gjarnan verið mikið í endurskoðun, ekki svo mjög á löggjafarsviðinu, heldur í samningum. Orlofslögin eru frá 1942 - eitt þeirra mála sem aðilar vinnumarkaðarins komu sér saman um að sett skyldi löggjöf um og hvernig hún ætti að vera í aðalatriðum. Hugmyndin að baki þeirrar löggjafar er einmitt sú, að þetta fólk, kannske jafnvel ekki síst lausráðna fólkið, eins og hv. þm. Friðrik Sophusson orðaði það áðan, hefði möguleika eiðs og fastráðið starfsfólk til þess að geta farið í orlof, ekki aðeins að eiga rétt á einhverjum tilteknum orlofsdögum, orlofstíma, heldur einnig, og það var kannske ekki síður aðalatriði laganna og hefur verið alla tíð, að fé væri fyrir hendi þegar orlof væri tekið. Það er kannske ósköp gott að segja það, eins og kom fram í ræðu hjá hv. þm. Friðrik Sophussyni við 1. umr. málsins, að orlofsfé ætti að greiða með launum hverju sinni og það ætti að láta launþegana sjálfa um að ávaxta þetta fé sitt og þar með að spara ríkinu veruleg útgjöld vegna þess kerfis sem haft er nú við orlofsgreiðslurnar. Þetta vissu menn einnig 1942 að hefði verið fyrir hendi. En grundvallarhugsunin var sú, að menn ættu þetta fé þegar þeir færu í orlof. Það væri kannske alveg á sama hátt hægt að leggja niður t. d. lífeyrissjóðina, það væri kannske hægt að leggja niður að verulegu leyti atmannatryggingar, færa þessa kostnaðarliði inn í kaupið og segja svo við fólkið: Þið eruð búin að fá greitt vegna þessa kostnaðar. - Málið er ekki svona. Málið er þannig, að það væri aðeins í örfáum undantekningum, bæði varðandi orlofsfé og lífeyrisgreiðslur, að menn hefðu þennan hátt á. Þess vegna voru lögin sett, þess vegna hafa menn líka komið sér saman um lífeyrissjóðina. Þetta grundvallarsjónarmið verða menn að hafa í huga. Þetta fé á að vera fyrir hendi þegar orlof er tekið. Hitt er svo annað mál, að sjálfsagt eru margar aðferðir hugsanlegar til þess að ná þessu marki. En þetta grundvallarmarkmið verður að vera fyrir hendi. Sjálfur hef ég gjarnan verið þeirrar skoðunar að 1971, þegar orlofsmerkin voru lögð niður og gírógreiðslurnar teknar upp, hefði gjarnan mátt taka í þetta kerfi, gírókerfi, greiðslur alls orlofsfjár allra launþega. Með því móti hefði skapast traustur grundvöllur fyrir því að hægt hefði verið að verðbæta þetta fé nokkurn veginn í samræmi við vöxt verðbólgu og dýrtíðar, vegna þess að þá hefði þarna verið um svo stórkostlega fjármuni að ræða sem aðeins örlítill hluti af hefði þurft að fara til rekstrar. Í öðru lagi hefði að mínu viti, ef þessi teið hefði verið farin, verið hægt að fá grundvöll, og ákjósanlegasta grundvöll sem menn hefðu getað fengið, fyrir margs konar launa-„statistik“, sem því miður er ákaflega bágborin í landi okkar. Ég vil undirstrika að þetta orlofsfé er ekki viðbót á launin í eðli sínu. Það er hluti af laununum sem geymdur er á þennan hátt. Ég held að það sé í verkalýðshreyfingunni fullkominn vilji til þess að skipa þessum málum á hagkvæmasta hátt, bæði hvað rekstur snertir og annað. En út frá því grundvallarsjónarmiði, þeirri grundvallarreglu að orlofsféð sé ekki eyðslueyrir, ekki daglegur eyðslueyrir, heldur eigi að vera fyrir hendi þegar orlof er tekið, verða allar aðferðir varðandi orlofskerfið að ganga. Það má kalla kannske eitt og annað afturhaldssemi, en ég held að þetta grundvallarsjónarmið, sem ég hef verið að endurtaka hér, feli ekki í sér afturhaldssemi, síður en svo. Það á að vera öryggi fyrir verkafólkið, öryggi fyrir því að orlof sé hægt að taka. Ég skal ekki orðlengja frekar um þetta atriði, en aðeins fara örfáum orðum um þá brtt., sem minni hl. félmn. flytur þ. e. a. s. að fella niður 2. mgr. 1. gr. frv., að innheimtuaðilar orlofsfjár, þ. e. a. s. Póstgíróstofnunin, hafi heimild til þess að staðreyna upplýsingar innheimtuaðila með því að fá aðgang að bókum og bókhaldsgögnum launagreiðenda. Sú breyting, sem gerð er með þessu frv., er einvörðungu að skylda launagreiðendur að veita upplýsingar um greitt og vangreitt orlofsfé starfsmanna - þeir séu skyldir til þess. Sem betur fer er það ekki stór hópur sem stundar vanrækslu á þessum efnum. Langsamlega mestur hluti atvinnurekenda í landinu hefur reglu á þessu, og ég held að þeir séu ekki margir sem neita að gefa upplýsingar þegar orlofsfé hefur ekki verið greitt á þann hátt sem lög standa til, þeir gefi þá upplýsingar um hvað starfsmaður eigi inni ógoldið. Það heyrir til undantekninga að menn vanræki þetta, en undantekningar eru því miður fyrir hendi. Ég veit ekki til þess eða það er alveg nýtt fyrir mér, ef t. d. samtök atvinnurekenda vilja halda einhverri verndarhendi yfir þessum aðilum. Þeir eru jafnslæmir sínum samtökum og þeir eru með slíkum trassaskap því fólki, sem hjá þeim starfar. Þess vegna held ég ekki að það sé neitt varhugavert við það, eins og hv. 11. þm. Reykv. Gunnar Thoroddsen sagði áðan, að veita þessa heimild. Þeir, sem kynnu að verða fyrir því að þurfa að gefa svona upplýsingar, eru menn sem eru þá í raun syndaselir sem ekki eiga að komast upp með að geta hagað sér á þennan hátt. Varðandi launþegann standa mál kannske þannig, að raunar því aðeins yrði þessi heimild notuð af innheimtuaðilanum að launþeginn hefði ekki í höndum sönnunargögnin, hann hefði glatað þeim eða ekki haft hirðu á því að halda saman þeim gögnum sem er mjög áríðandi að launafólk haldi vel saman, þ. e. a. s. skilagreinum fyrir greiðslum atvinnurekandans, bæði varðandi orlofsfé, lífeyrissjóði, skatta ó. s. frv. Einvörðungu í því tilviki, að launþeginn hefði þetta ekki í höndum, er leitað til atvinnurekandans um sönnunargögn. Og ef atvinnurekandinn neitar að veita slíkar upplýsingar, sem hann náttúrlega lögum samkv. á að hafa fyrir hendi samkv. öllum bókhaldsreglum, stendur launþeginn uppi án nokkurra gagna, án nokkurra sannana, og málið verður þess vegna erfitt. Kannske kemst slíkur atvinnurekandi upp með að þurfa ekki að greiða tilskilin gjöld. Ég vænti þess, að það séu hvorki í samtökum atvinnurekenda né hér innan veggja neinir þeir aðilar sem vilja halda verndarhendi yfir slíkum mönnum.