Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Seint á síðasta þingi flutti ég ásamt þremur öðrum þm. Alþb. till. til þál. um málefni myndlistarmanna. Till. komst þá til nefndar, en fékk enga meðferð vegna þess hvað hún kom seint fram á þinginu. Þessi till. er flutt í framhaldi af myndlistarþingi vorið 1985 sem Samband ísl. myndlistarmanna beitti sér fyrir. Var þingið haldið undir yfirskriftinni "Myndlist sem atvinna". Till. til þál., sem flutt er af mér ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, Hjörleifi Guttormssyni og Ragnari Arnalds, er á þessa leið: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa í samvinnu við Samband ísl. myndlistarmanna nefnd er vinni að tillögum um úrbætur í hagsmunamálum myndlistarmanna. Bendir Alþingi á eftirfarandi atriði sem rétt er að nefndin hafi til hliðsjónar: 1. Að undirbúin verði stofnun launasjóðs myndlistarmanna með tekjum eins og bent var á í ályktun myndlistarþings vorið 1985. 2. Að fullgild aðild Íslands að Flórens-sáttmála varðandi flutning listaverka milli landa verði tekin til athugunar og ákveðin á næsta þingi. 3. Að samin verði drög að lagafrv. sem tryggi betur en nú er gert að myndlistarmenn fái notið réttar síns samkvæmt höfundalögum. 4. Að ákveðið verði hvernig ríkið styður framvegis Listasafn Sigurjóns Ólafssonar. 5. Að sveitarfélög taki fullan þátt í átaki til að efla myndlistarstarfsemi. 6. Að Listskreytingasjóður fái það fjármagn sem honum er ætlað skv. lögum. 7. Að farið verði yfir tillögugerð myndlistarmanna frá síðustu árum og þær tillögur hagnýttar sem nefndin kemur sér saman um. Nefndin ljúki störfum svo fljótt að unnt verði að taka álit hennar til meðferðar á næsta löggjafarþingi." Þannig hljóðar tillagan, herra forseti, og tilgangur hennar er að koma málefnum myndlistarmanna á dagskrá hv. Alþingis. Þau hafa ekki mikið verið rædd hér á undanförnum árum nema lítillega í tengslum við lögin um Listskreytingasjóð. Ég tel að það sé eðlilegt að þessi þáttur listsköpunar hér á landi fái umræðu og meðferð þannig að Alþingi fái kost á því að taka afstöðu til einstakra þátta þessara mála. Í grg. sem fylgir till. eru birtar ályktanir og ábendingar myndlistarþings frá vorinu 1985. Í þessari ályktun segir m.a., með leyfi forseta: "Myndlistarþing 1985 telur hag myndlistar standa höllum fæti miðað við aðrar listgreinar. Þrátt fyrir einstæðan áhuga almennings á myndlistum eru listasöfn enn í fjársvelti og geta því ekki framfylgt lögum sínum. Hráefni og tæki til myndlista hafa verið tolluð árum saman meðan aðrir listgreinar fá niðurfellingu gjalda. Höfundaréttur er enn ekki virtur sem skyldi og ekki tekið tillit til myndlista í gerðardómi vegna ljósritunar kennsluefnis í skólum. Þörfum fyrir vinnustofur hefur lítið sem ekki verið sinnt. Myndlistarþing telur þó brýnast mála að stofnaður verði launasjóður myndlistarmanna til að jafna hag þeirra svo að fleiri geti nýtt menntun sína og kunnáttu að fullu. Nú vinnur þingskipuð nefnd að heildarendurskoðun sjóða vegna lista. Bindur þingið vonir við starf hennar og væntir leiðréttinga fyrir myndlistarmenn. Vegna kröfu um stofnun launasjóðs myndlistarmanna vísar myndlistarþing til hliðstæðra sjóða í öðrum listgreinum og beitir sömu rökum og voru fyrir stofnun þeirra. Bendir þingið á ýmsar leiðir til fjáröflunar í slíkan sjóð, m.a. söluskatt af endursölu listaverka á uppboðum og söluskatts af efni til listiðju. Öðrum tillögum til tekjuöflunar í sjóðinn, svo sem ákveðnum hundraðshluta af sölu listaverka á sýningum og greiðslum fyrir höfundarétt verka í opinberri eigu, vísar þingið til nánari umfjöllunar Sambands ísl. myndlistarmanna. Myndlistarþing lýsir ánægju sinni vegna stofnunar menningarsjóða sveitarstjórna og fyrirtækja. Jafnframt hvetur myndlistarþing þau bæjar- og sveitarfélög, sem bolmagn hafa til, að taka upp þann hátt Reykjavíkurborgar að veita árlega starfslaun listamanns. Þingið lýsir ánægju sinni yfir starfslaunum Reykjavíkurborgar til myndlistarmanns, en mælist til að þeim verði fjölgað og um þau farið að lögum varðandi launatengd gjöld. Þingið telur að Íslandi beri nú þegar að gerast fullgildur aðili að Flórens-sáttmálanum um tollfrjálsan flutning listaverka milli landa, en tollhömlur hafa skapað mikinn vanda í sýningum íslenskra listamanna erlendis." Í greinargerð myndlistarþings segir enn fremur: "Myndlistarþing ítrekar ályktun frá þinginu frá 1981 um að of hægt miði til þess að myndlistarmenn fái notið réttar síns samkvæmt höfundalögum. Enn búa myndlistarmenn við það óréttlæti, einir listamanna, að ekkert fast umsamið endurgjald er fyrir birtingu hugverka þeirra á opinberum vettvangi. Við slíkt verður ekki unað öllu lengur. Myndlistarþing beinir þeim tilmælum til stjórnar Sambands ísl. myndlistarmanna að könnuð verði réttarstaða myndlistarmanna varðandi greiðslur fyrir ljósritun á hugverkum þeirra í skólum í kjölfar gerðardóms þess er féll hinn 4. maí 1984 um greiðslu ríkisins til höfunda vegna ljósritunar. Myndlistarþing knýr á um það að við stjórnun og rekstur listasafna skuli fræðileg menntun á sviði myndlistar gerð að skilyrði. Forstöðumenn séu ráðnir tímabundinni ráðningu og til stjórnunar og stefnumótunar, en ekki sem framkvæmdastjórar stjórnar heldur hafi sér til fulltingis ráðgjafarnefnd. Rekstur sölu- og sýningasala myndlista má heita nýr hérlendis, en þeir hafa þegar sannað hlutverk sitt í menningarlífi og listmiðlun. Þess er vænst að viðkomandi yfirvöld veiti nauðsynlega fyrirgreiðslu svo að þeir megi gegna hlutverki sínu. Myndlistarþing 1985 fagnar stofnun Listasafns Sigurjóns Ólafssonar og skorar jafnframt á stjórnvöld ríkis og borgar að styðja þetta merka framtak einart og afdráttarlaust svo að hús Sigurjóns Ólafssonar fái að standa óhögguð á sínum stað á Laugarnesi með því safni listaverka er hann skildi þar eftir sig. Því aðeins væri það þjóðinni til sæmdar að hér væri vel stutt að, svo sem sæmir minningu þessa mikla listamanns og brautryðjanda. Myndlistarþing 1985 fagnaði stofnun Listskreytingasjóðs ríkisins, en að gefnu tilefni skorar þingið jafnframt á stjórnvöld að þau virði lög um að 1% af byggingarkostnaði ríkisins fari til sjóðsins og gæti þess að fé til sjóðsins verði ekki skert. Jafnframt er skorað á sveitarfélög að taka fullan þátt í fjármögnun sjóðsins, enda eiga þau hagsmuna að gæta og eiga fulltrúa í stjórn Listskreytingasjóðs. Jafnframt er athygli borgar- og bæjaryfirvalda vakin á því að á síðustu árum hefur mjög dregið úr kaupum höggmynda fyrir opinbera staði. Myndlistarþing mælist til þess að skipuð verði nefnd til að kanna hvaða kostir séu á húsnæði fyrir vinnustofur listamanna í eldri hverfum borgarinnar. Í nefndinni eigi sæti fulltrúar frá Sambandi ísl. myndlistarmanna, Arkitektafélagi Íslands, menntmrn. og Reykjavíkurborg. Því er beint til skipulagsyfirvalda að þau geri ráð fyrir lóðum á nýbyggingarsvæðum þar sem reist verði íbúðarhús með vinnustofum fyrir listamenn. Myndlistarþing krefst þess af viðkomandi aðilum að heiðursbústað Jóhannesar Kjarvals á Seltjarnarnesi verði skilað aftur og húsið nýtt svo að sem bestum notum komi fyrir myndlist. Aðeins þannig verði upphaflegri ætlun hússins fullnægt. Jafnframt gerir þingið þá kröfu að greitt verði fyrir afnot hússins aftur í tímann og gæti féð verið framlag til launasjóðs myndlistarmanna. Myndhöggvarafélagið í Reykjavík hefur lengi stefnt að því að innrétta gestavinnustofu í húsnæði sínu að Korpúlfsstöðum. Sakir fjárskorts hefur ekki verið unnt að ganga svo frá húsnæðinu að sæmandi sé að bjóða það gestum. Því ályktar myndlistarþing að borgaryfirvöld í Reykjavík ættu að veita styrk til þessa verkefnis. Stjórn myndlistarþings vill koma því á framfæri að bygging gestavinnustofu fyrir erlendan listamann á vegum Norrænu myndlistarstöðvarinnar er vel á veg komin í Hafnarborg í Hafnarfirði og talsverðu fé hefur verið varið til hennar frá Norræna menningarsjóðnum. Ísland hefur verið nokkuð seint á sér að fullnægja þessari kvöð sem nú er létt af ríkissjóði. Hlýtur því að teljast eðlilegt að nokkuð komi frá opinberum aðilum á móti." Á fyrsta degi þessa árs flutti Sigurður A. Magnússon rithöfundur ræðu sem vakti mikla athygli. Þar gagnrýndi hann stjórnvöld, Alþingi og ríkisstj., ákaft fyrir skort á stefnumótun í menningarmálum. Við meðferð lánsfjáráætlunar fyrir árið 1986 kom það fram að framlög til lista og menningarmála hafa lækkað sem hlutfall af fjárlögum úr um það bil 0,47% í 0,35% . Ég held að þetta sé verulegt áhyggjuefni og ég tel að það sé nauðsynlegt fyrir Alþingi að gera sér grein fyrir því að það er margt sem skiptir máli og margt sem þarf að taka á, einnig þeir þættir menningarmála sem hér eru gerðir að umtalsefni. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að núverandi ríkisstj. hafi stefnu í menningarmálum. Sú stefna kemur fram í niðurskurði framlaga til menningarmála. Það er stefna sem ég get fyrir mitt leyti ekki fallist á því tilgangurinn með öllu okkar striti og starfi, bæði hér og annars staðar, er auðvitað sá að þjóðin geti átt gott menningarlíf. Ég vil taka það fram að lokum, herra forseti, í tilefni af þessari till. að Alþingi hefur þegar ákveðið fyrir árið 1986 að styrkja nokkuð Listasafn Sigurjóns Ólafssonar og hæstv. fyrrverandi menntmrh., Ragnhildur Helgadóttir, beitti sér fyrir því að á síðasta ári var varið nokkru fé í aukafjárveitingu til Listasafns Sigurjóns Ólafssonar. Það er þess vegna ljóst að ríkisstj. og Alþingi hafa í rauninni þegar ákveðið að taka þetta dýrmæta safn undir sinn verndarvæng og hjálpa til við að tryggja að þetta safn fái að njóta sín framvegis. Ég vil einnig að allrasíðustu benda á það, herra forseti, að á síðasta þingi fór hér fram dálítil umræða um Launasjóð rithöfunda. Þar kom fram að framlögin í Launasjóð rithöfunda eru u.þ.b. 1/10 af öllum söluskatti af bókum sem innheimtur er hér á landi. Þannig eru rithöfundar skattlagðir verulega í ríkissjóð með stórfelldum upphæðum upp á tugi milljóna króna umfram það sem rennur til þeirra aftur í gegnum Launasjóð rithöfunda. Í umræðum um þetta mál á síðasta þingi tóku hæstv. þáverandi menntmrh. Ragnhildur Helgadóttir og hv. þm. Halldór Blöndal mjög vel í þær ábendingar sem fram hafa komið um þessi efni og undir forustu hv. þm. Halldórs Blöndals hefur starfað þingskipuð nefnd að heildarendurskoðun sjóða vegna lista. Hæstv. núverandi menntmrh. boðar veikindaforföll í dag þannig að ekki er kostur á að inna hann eftir því hvað líður starfi þessarar nefndar, en kannske forveri hans vildi vera svo vinsamlegur að segja okkur af því hvernig þessi mál standa, hvaða áform ríkisstj. hefur í þessum efnum og hvers er að vænta frá hennar hendi varðandi þessa heildarendurskoðun. Herra forseti. Ég hygg að það sé í samræmi við hin nýju og breyttu þingsköp að ég leggi til að þessari till. verði vísað til hv. félmn.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Það er rétt, sem 1. flm. þessarar till., hv. 3. þm. Reykv., segir, að umræða fór fram um þetta mál þegar langt var liðið á síðasta þing. Tildrög þessa máls eru í stuttu máli þau að ályktanir sem myndlistarþing hafði gert voru fluttar inn á Alþingi í formi þáltill. Alþb. Það kann að valda misskilningi því að því fer svo víðs fjarri að hér sé um að ræða sérstaklega mál Alþb. Hér er drepið á svo fjölmörg atriði sem sumpart eru fram undan, sumpart eru komin í framkvæmd og sumpart eru í vinnslu. Ég hygg að það hafi komið mjög rækilega í ljós þegar umræðan fór fram á þingi á s.l. vori að hér er um mál að ræða sem er ekki flokksmál neins einstaks heldur er sem betur fer, ég veit ekki betur, um að ræða sameiginlegt áhugámál þm. Ég held að það hljóti að vera svo að þessi listgrein, sem nýtur svo almenns áhuga í landinu og almenns stuðnings eins og á margan hátt má sjá í lífi almennings, eigi sér rúm í huga hvers einasta þm. Hitt er annað mál að margt má betur gera og væri unnt að gera til að tengja listina betur ýmsum þáttum í hversdagslífi okkar og afkomu landsmanna. Ég vil þess vegna geta t.d. um eitt atriði sem ég tel að ríkisstj. ekki síst hafi sýnt mikinn áhuga. Það er vaxandi fræðsla í listiðnaði, listhönnun og slíkum greinum til að sameina listina og ýmiss konar hagnýta vinnu landsmanna í þeim tilgangi að listin njóti sín enn þá betur og setji meiri menningarsvip á það sem landsmenn framleiða. Þess vegna hafa verið á döfinni áætlanir um listiðnaðardeildir eða listhönnunardeildir í myndlistarskólum. Bæði hefur það mál verið í athugun að því er varðar Myndlistarskólann á Akureyri og eins varðandi Myndlista- og handíðaskóla Íslands. Það má segja að nú sé það alls ekki mitt hlutverk sérstaklega að fjalla um einstök atriði þessa máls, en ég tel ástæðu til að benda á að ég veit að margir mikilvægir þættir þess sem um er fjallað í þessari till. eru í vinnslu í menntmrn. M.a. má nefna hið mikilvæga starf sem nefndin undir forustu Halldórs Blöndals hefur unnið. Í tíð forvera míns var byrjað á úttekt á þýðingu listanna í efnahagsmálum landsmanna og úr þeirri skýrslu vann svo Sveinn Einarsson, fyrrverandi þjóðleikhússtjóri, sem hafði verkefni með höndum í menntmrn. Hann vann úr þeirri skýrslu grg. sem fyrir liggur í því ráðuneyti. Ýmis atriði þessa máls eru því í fullum gangi. Ég minni á að einn þm. Sjálfstfl., hv. núverandi 2. þm. Reykn., flutti á sínum tíma till. um aðild að Flórens-sáttmála og frv. í því sambandi. Þetta var samþykkt og þessu hefur ríkisstj. komið áfram á ýmsan veg. Hv. þm. vék að Listasafni Sigurjóns Ólafssonar. Mér er óhætt að segja að um það hafi verið tekin ákvörðun og gerð skipulagsskrá þannig að því hafi þegar verið markaður fastur sess og á hvern veg það nýtur stuðnings opinberra aðila. Það tel ég vera mjög mikilvægan þátt í okkar listalífi. Það atriði liggur fyrir. Enn fremur skal geta þess að studdar eru norrænar vinnustofur fyrir myndlistarmenn. Því máli hefur einnig verið sinnt og a.m.k. ein slík er komin upp. Hún er reyndar gefin af einkaaðilum. En það er stofnun sem vitanlega er á ýmsan veg til fyrirmyndar í þessu og sjálfsagt fyrir Íslendinga að taka þátt í þessu samstarfi. Herra forseti. Hér er um mjög áhugavert mál að ræða, enda spannar það öll aðalatriði sem fram undan eru á sviði myndlistarinnar. Það var niðurstaða myndlistarþingsins þar sem fulltrúar allra greina myndlistar og fulltrúar opinberra aðila áttu sæti. Menn voru sammála um þau atriði sem þarna lágu fyrir. Mér er óhætt að segja það fyrir hönd eftirmanns míns, sem nú hefur fjarvistarleyfi, að hann er áreiðanlega ekki minni áhugamaður um þessi efni en forverar hans. Ég þykist vita að hann hefði viljað eiga þess kost að ræða þetta mál. Til slíks gefst væntanlega tækifæri síðar á þinginu. Hæstv. forseti tekur þá afstöðu til þess hvort hann vill fresta umræðunni vegna fjarveru hæstv. ráðh. Það verður auðvitað í úrskurðarvaldi hæstv. forseta. En ég vildi draga þessi atriði fram.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir þátttöku í þessum umræðum og þær ábendingar sem hún kom með varðandi það sem þegar hefur verið unnið að og er í gangi í þessum efnum. Það er auðvitað alveg rétt hjá hæstv. ráðh. að hér er um að ræða hugmyndir sem fram komu á myndlistarþingi vorið 1985. Tilgangurinn með því að flytja þetta mál er fyrst og fremst sá að reyna að vekja upp einhverja umræðu í þinginu um málefni myndlistarmanna. Ég geri ráð fyrir að það sé rétt hjá hæstv. ráðh. að þm. úr öllum flokkum vilji gjarnan takast á við mál af þessu tagi. Þá er kostur á því í framhaldi af þessari umræðu hvort sem það er nákvæmlega í formi þessarar till. eða verulega breyttrar till. Það skiptir mig í rauninni engu. Það sem mér finnst skipta mestu máli er að Alþingi sýni þessum þætti okkar þjóðlífs sóma. Það er sjaldgæft að rætt sé um myndlistarmálefni hér á hv. Alþingi. Satt að segja man ég ekki eftir því að það hafi oft gerst þau ár sem ég hef setið hér. Ég heyrði ekki betur en hæstv. heilbr.- og trmrh. væri að nefna þann möguleika að umræðunni yrði frestað þar til hæstv. menntmrh. væri viðstaddur. Mér finnst það eðlilegt því mér er einnig kunnugt um að hæstv. fyrrverandi menntmrh., Ingvar Gíslason 1. þm. Norðurl. e., mun hafa haft hug á því að taka þátt í þessari umræðu. Ég vil því leyfa mér að beina þeirri ósk til hæstv. forseta að umræðunni verði frestað ef kostur er þannig að henni megi halda áfram á næsta fundi.



Það skal tekið fram að það er neyðarkostur að þurfa að fresta umræðu sem þessari. Aðalreglan hlýtur að vera sú að Alþingi geti rætt mál sem heyra undir einhvern ráðherra þó að ráðherrann sé ekki við. Það gæti þrengst kostur hv. þm. ef sú regla ætti að gilda að þeir gætu ekki rætt sínar till. og fengið þær afgreiddar nema ráðherra sé við. Ef það kemur ósk frá flm. um að umræðunni sé frestað verður það tekið til úrskurðar. Það hefur ekki komið fram ósk um frestun frá menntmrh. Ég lít svo á að það sé ekki formleg ósk um frestun og er þá umræðunni lokið.



Herra forseti. Ég tala hér fyrir till. á þskj. 57 um skipan nefndar til þess að gera úttekt á "svartri atvinnustarfsemi" og tillögur þar til úrbóta. Till. hljóðar svo: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd til að gera úttekt á "svartri atvinnustarfsemi", þ.e. atvinnustarfsemi þar sem m.a. er komist hjá að greiða lögboðin opinber gjöld, og benda á leiðir þar til úrbóta. Forsrh. skipi formann nefndarinnar. Nefndin skal skila tillögum sínum fyrir árslok 1986." Í grg. segir m. a.: ""Svarta atvinnustarfsemi" á Íslandi má nánast skilgreina á tvo vegu: 1. Skattsvik þar sem fjármunum er velt án þess að gerð séu skil á opinberum gjöldum eða staðið við aðrar þær reglukvaðir sem almennur atvinnurekstur verður að hlíta. 2. Starfsemi án tilskilinna leyfa og réttinda. Hér skal ekki fullyrt hversu stórt og víðtækt þetta vandamál er. Um það liggja ekki fyrir upplýsingar. Það er hins vegar mat þeirra er um hafa fjallað að umfang þess sé mikið. Hér er um að ræða óþolandi mismunun milli einstaklinga og fyrirtækja. "Svört atvinnustarfsemi" raskar grundvelli samkeppni milli þeirra sem hana stunda og þeirra sem reka atvinnufyrirtæki sín eftir settum reglum og standa skil á sköttum og skyldum. Fyrirsvarsmenn þeirra fyrirtækja krefjast þess að samkeppnisstaðan verði í þessum efnum jöfnuð. Iðnþing Íslendinga hefur á undanförnum árum fjallað ítarlega um þessa starfsemi og leitað leiða til að sporna gegn þessari spillingu. Það er ástæða til að fagna því alveg sérstaklega að Landssamband iðnaðarmanna hefur lýst sig reiðubúið til samstarfs ef verða mætti til að finna orsök þessa vanda. Á 40. iðnþingi 1983 var eftirfarandi tillaga samþykkt: "Koma þarf á samstarfi ríkisvaldsins og samtaka fyrirtækja, sem rísa undir því nafni, til þess að uppræta svarta atvinnustarfsemi, enda eigi þessir aðilar sameiginlegra hagsmuna að gæta í þessum málum. Landssamband iðnaðarmanna vill leggja sitt af mörkum til að koma slíku samstarfi á og óskar eindregið eftir því að ríkisvaldið hafi forgöngu um þá samvinnu." Í stefnuskrá, sem samþykkt var á 39. iðnþingi, segir m.a.: "Ríkisvaldið, sveitarfélög og fleiri aðilar, sem reka alls konar þjónustu, t.d. viðhalds- og viðgerðarþjónustu, í tengslum við starfrækslu ýmissa stofnana sinna og fyrirtækja, ættu að meta hagkvæmni þessara eigin þjónustudeilda út frá því að skatta og skyldur bæri að greiða af þeim. Af þessari "eiginþjónustu" er lítið sem ekkert greitt í skatta, t.d. í söluskatt. Sé þessi þjónusta hins vegar veitt af almennum fyrirtækjum, sem sérhæfa sig í slíkri þjónustu, er hún margskattlögð. Hér má því segja að fjölmargir aðilar, þar á meðal úr hópi opinberra stofnana, leggi stund á nokkurs konar svarta atvinnustarfsemi. Iðnlöggjöfin er m.a. sett til að tryggja atvinnuréttindi iðnaðarmanna í löggiltum iðngreinum. Atvinnuréttindi fjölmargra annarra stétta eru nú á tímum lögvernduð og þeim lagaákvæðum virðist fylgt eftir af ríkisvaldinu. Þess er krafist að iðnréttindi njóti sama réttar í þessu efni, en verði ekki hornreka í kerfinu. Iðnaðarlögin eru ekki síður sett í þeim tilgangi að gæta hagsmuna neytenda og tryggja þeim góða og faglega þjónustu og/eða framleiðsluvörur af hendi þeirra sem reka löggiltar iðngreinar. Þess er krafist að ríkisvaldið takmarki starfsemi ófaglærðra á hefðbundnu starfssviði löggiltra iðngreina, enda teljist slíkt liður í almennri neytendavernd. Þeir aðilar, sem lögum samkvæmt ber að fylgjast með framkvæmd iðnaðarlöggjafarinnar, þurfa að taka á sig rögg og fara með iðnlagabrot í samræmi við það sem lög bjóða." Á það er skylt að benda að "svört atvinnustarfsemi" er ekki aðeins bundin iðnaði, hún þrífst í ýmsum atvinnugreinum. Það eru ekki aðeins atvinnurekendur sem slíka iðju stunda. Það er algengt að launþegar, sem margir stunda aðalstarf sitt hjá fyrirtækjum sem bera þær atvinnurekstrarlegu kvaðir sem ríkisvaldið leggur þeim á herðar, hverfi að reglubundnum vinnutíma loknum til starfa við "svarta atvinnustarfsemi" í beinni samkeppni við aðalvinnuveitanda sinn. Á það er einnig rétt að benda að ýmis starfsemi á sér stað hér á landi með innflutning, sölu og dreifingu ásamt framleiðslu á ýmiss konar varningi án þess að viðkomandi hafi aflað sér nauðsynlegra leyfa. Sú starfsemi er einnig svört." Þessir aðilar hafa oft ekki fasta starfsaðstöðu heldur koma og fara á markaðinn eftir því hve hagstæður hann er hverju sinni. Þessir leyfislausu aðilar veita því hinum, sem sinna þjónustu við almenning, samkeppni þegar markaðurinn er hagstæður, en hverfa þegar kemur að því að uppfylla þarf skyldurnar. Það er alveg sérstök ástæða að skora á stjórnvöld og almenning að berjast hart gegn þessari atvinnustarfsemi, sem hér er kölluð svört, í hverri þeirri mynd sem hún kann að birtast. Fólk þarf að átta sig á því að hafna þjónustu þessara aðila og stjórnvöld að herða aðgerðir gegn þessari starfsemi. Þegar talað er um "svarta atvinnustarfsemi" detta mönnum fyrst í hug undanbrögð frá því að skila innheimtum söluskatti eða alls ekki að innheimta hann. M.a. af þessu hefur söluskattsformið ekki verið talin góð skattheimtuaðferð ef svo mætti segja. Áætlaðar tekjur ríkissjóðs af innheimtum söluskatti á þessu ári eru um 15 milljarðar kr. Ef við lítum á hve söluskatturinn er mikilvægur tekjustofn fyrir ríkissjóð og hversu formið er ódýrt í innheimtu er það umhugsunarefni hve lítið hefur verið gert til að lagfæra þá galla sem komið hafa í ljós þannig að skilvísin væri sem best. Hér þurfa hinir hæfustu menn um að fjalla. Ég held að ástæða sé til að íhuga þetta mál af gaumgæfni áður en breytt er um form. Spurning er í mínum huga hvort ekki sé skynsamlegra hér að bæta en að breyta. Það er ekki hægt að fullyrða að ósanngjörn og órökræn skattheimta sé hér orsökin. Ég held einmitt að svo sé alls ekki. Eftir þá úttekt sem skattrannsóknarstjóri lét framkvæma nú í haust á starfsemi ákveðinna fyrirtækja í nokkrum kjördæmum landsins vona ég að menn átti sig betur á þeim vanda sem hér er verið að tala um. Herra forseti. Ég hlýt að harma að þessi þáltill. skyldi ekki hafa verið afgreidd á síðasta þingi. Þann 23. mars var málið tekið fyrir í atvmn. Sþ. og sent til umsagnar. Þann 17. apríl höfðu umsagnir borist. Af einhverjum ástæðum komst málið aldrei frá nefndinni þrátt fyrir að allar umsagnir væru mjög jákvæðar. Með leyfi, herra forseti, ætta ég að lesa örstutta kafla úr nefndum umsögnum. Landssamband iðnaðarmanna segir m.a. í sinni umsögn: "Landssambandið fagnar því að svört atvinnustarfsemi skuli rædd á hinu háa Alþingi og athygli þingheims á þann hátt vakin á því vandamáli sem hér er við að etja. Þáltill. og grg. sú er fylgir till. úr hlaði er í flestum atriðum á þann veg að Landssamband iðnaðarmanna getur lýst stuðningi við framgang till. Er það að vonum þar sem flm. vísa mjög til þess kafla stefnuskrár Landssambands iðnaðarmanna er ber yfirskriftina: Svört atvinnustarfsemi." Síðar í þessari umsögn frá Landssambandi iðnaðarmanna segir: "Landssambandið leyfir sér því að vænta þess að þáltill. fái jákvæða afgreiðslu á þessu þingi og að ríkisstj. tryggi skilvísa framkvæmd hennar." Alþýðusamband Íslands mælir einnig með samþykkt till. og segir hér: "Miðstjórnin vísar til umsagnar stjórnar frá 25. mars um till. um sama efni og mælir með till." Vinnuveitendasamband Íslands hefur þetta um till. að segja m.a.: "Vinnuveitendasamband Íslands telur að með þáltill. þessari sé hreyft mjög þörfu máli. Mikilvægt er að öll atvinnufyrirtæki sitji við sama borð gagnvart opinberum reglum og álögum og ekki sé um mismunun að ræða eftir rekstrarformi eða öðrum ástæðum. Komist einhverjir undan því að standa skil á sköttum og skyldum skekkir það að sjálfsögðu samkeppnisstöðu almenns atvinnurekstrar. Með vísan til þess er Vinnuveitendasambandið hlynnt því að fram fari athugun af því tagi sem gert er ráð fyrir í þáltill. þessari." Skattrannsóknarstjóri var einnig spurður og niðurlagsorð hans í umsögninni eru þessi: "Ég er í meginatriðum sammála þeim sjónarmiðum er að baki till. liggja." Það voru fleiri spurðir. Fjmrn. svaraði einnig og ég ætla að lesa kafla úr svari frá fjmrn. um þessa till. Þar segir m.a.: "Eins og fram kemur í till. eru aðalþættir þessa vandamáls þeir að hið opinbera verður að öllum líkindum af verulegum tekjum af ýmsum gjöldum, auk þess sem starfsemi af þessu tagi raskar mjög samkeppnisstöðu á markaðnum. Að auki má nefna að hagsmunir neytenda eru ekki eins tryggir og ella væri ef um starfsemi af þessu tagi væri að ræða. Því má segja að tímabært sé að úttekt af þessu tagi fari fram." Ég hef að vísu velt því mjög fyrir mér hvernig á því gat staðið að þessi till. komst ekki frá hv. nefnd. Herra forseti. Ég legg áherslu á að sú nefnd sem till. gerir ráð fyrir að skipuð verði skoði bæði orsakir og afleiðingar þessarar starfsemi og leggi fram tillögur. Tilgangurinn með þessum tillöguflutningi er að vekja athygli á og fá umræður um það margslungna vandamál sem nefnist hér "svört atvinnustarfsemi" og leita leiða til að brjótast úr þeim vítahring spillingar sem viðgengist hefur hér á þessu sviði. Ég ætla ekki að nefna neinar tölur um hugsanleg undanbrögð frá því að greiða lögboðin gjöld til samfélagsins, en ég ætla þó að fullyrða að hér er um gífurlega háar fjárhæðir að ræða. - Ég endurtek að hér er um gífurlega háar fjárhæðir að ræða. Og þá neðanjarðarstarfsemi og þann hulduher sem hér hefur viðgengist verður að uppræta. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 268 hef ég leyft mér ásamt hv. 4. þm. Austurl. Jóni Kristjánssyni að bera fram svohljóðandi till. til þál.: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að minnast þess að 100 ár eru liðin frá fæðingu Gunnars Gunnarssonar skálds árið 1989 með því að gera Skriðuklaustur, gjöf skáldsins til íslenska ríkisins, að menningar- og fræðasetri, griða- og vinnustað listamanna og vísindamanna. Samstarf verði haft við heimaaðila, félagasamtök lista- og vísindamanna og afkomendur skáldsins um framkvæmd þessa svo að tryggt verði að aldarafmælis skáldsins verði minnst á veglegan og verðugan hátt." Í grg. með þessari till. segir að flm. telji mikla nauðsyn á því að minningu þessa mesta skálds Austfirðinga verði á loft haldið á verðugan hátt á aldarafmæli hans 1989. Gunnar Gunnarssón gaf á sínum tíma íslenska ríkinu Skriðuklaustur og fylgdi því það eina skilyrði að þar yrði menningarstarfsemi rekin af reisn og þrótti, að þar yrði sannkallað menningar- og fræðasetur. Vissulega hefur merkileg starfsemi í þágu íslensks landbúnaðar farið fram um langt skeið á Skriðuklaustri og ekki draga flm. úr mikilvægi þess. Sömuleiðis hafa ákveðnir samningar verið gerðir um byggingu safnahúss á Egilsstöðum sem óumdeilanlega er tengt Skriðuklaustri og gjöf skáldsins. Hins vegar er Skriðuklaustur ekki nú það fræðasetur, sá griða- og vinnustaður listamanna og vísindamanna sem skáldið hugsaði sér. Að öðru leyti skal ekki um þetta fjallað af hálfu flm. í grg., en þess er látið getið að flm. láti fylgja með álitsgerð sem þeir taka undir í flestum atriðum. Þessi álitsgerð er samin af þeim Helga Hallgrímssyni, náttúrufræðingi á Akureyri, og Þórarni Lárussyni, núv. tilraunastjóra á Skriðuklaustri, og við tökum undir flest atriði hennar. Aðaláhersla þeirra er að vísu á fræðasetur jafnhliða þeirri starfsemi sem þar er rekin nú, en við flm. leggjum til að ekki síður verði hér um að ræða griða- og vinnustað lista- og vísindamanna og er það mjög í samræmi við það gjafabréf sem þau hjón létu ríkið hafa á sínum tíma. Ég vísa í þessa ítarlegu greinargerð sem hér fylgir frá þeim félögum því að í henni gera þeir glögga grein fyrir ýmsum þeim hugmyndum sem þeir hafa um Skriðuklaustur, eins og ég nefndi, í þá veru að staðurinn megi halda sem mest í heiðri minningu mikils rithöfundar, að tilgangi gjafabréfs þeirra hjóna verði sem best náð. Við tökum undir að þar eru sannarlega á ferð athyglisverð atriði, en ég ætla ekki að fara að rekja þau hér, ekki heldur ýmislegt varðandi rekstur og stjórnskipan, rekstrartekjur og annað því um líkt sem þar er nákvæmlega rakið. Um þetta geta menn lesið í þeirri skemmtilegu og vel sömdu greinargerð sem hér fylgir með og hefur verið gerð á Akureyri á allraheilagramessu 1985. Það er heldur ekki ætlan mín að rekja hér þróun mála frá þeim tíma er þau hjón afhentu gjafabréf til ríkisins fyrir þessari vildisjörð og þeim miklu og veglegu byggingum, því glæsilega húsi í dönskum herragarðsstíl sem þar var og er staðarprýði enda þótt nokkuð hafi skort á um viðhald þess á síðustu árum og jafnvel áratugum. Það starf sem þar hefur verið unnið í þágu íslensks landbúnaðar hefur verið mikið og gagnlegt og engin ástæða til að kasta á það rýrð þó merkið sé reist enn hærra nú og það gert af enn ákveðnara tilefni, aldarafmæli skáldsins sem verðugt er Austfirðingum sem allri þjóðinni að halda myndarlega á lofti. Við flm. drögum heldur enga dul á að Safnastofnun Austurlands, sú merka menningarstofnun, hefur notið og mun njóta hins besta af samningum sem gerðir voru um framkvæmdir á Egilsstöðum fyrir þá starfsemi í tengslum við Skriðuklaustur. Þar hefur að vísu hægar miðað en skyldi, en í engu hefur þessi till. þann tilgang að draga þar úr eða tefja framkvæmdir sem eru þar hafnar, enda vel fyrir séð samningslega og ætti að vera öruggt um framhaldið. Ég bendi á, af því að ég minnti á Safnastofnun Austurlands, að skipulag þeirra mála, safnamála á Austurlandi, hefur orðið fyrirmynd annars staðar í uppbyggingu safnamála og raunar hefur það þótt eftirtektarvert erlendis einnig hvernig þar hefur verið tekið á málum. Það sakar ekki að geta þess að grunn að þessu lagði á sínum tíma hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson af dugnaði og framsýni og sameinaði þar ólíkustu krafta að einu marki, því að koma á heildarskipulagi þessara mála. En vegur Skriðuklausturs þarf að verða sá sem skáldið og kona hans sáu í draumum sínum og beinum tillögum í gjafabréfi sínu. Rómuð fegurð þessa fjalladals, sem mótar umhverfi og svip Skriðuklausturs, spillir hér ekki fyrir og tengdast ævistarfi skáldsins væri það vissulega að Skriðuklaustur yrði sá griðastaður skálda og listamanna þar sem þeir gætu unað og unnið að list sinni, vinnustaður næðis og rósemdar, friðar og fegurðar, fjarri skarkala og ysi við fljótsins dreymnu ró, svo að maður leyfi sér örlitla háfleygni í þessum ræðustól. Ég hygg að ef þar yrði vel að búið og aðstaða sköpuð sem allra best mundi marga fýsa til farar austur þangað til að erja akur bókmennta og annarra listgreina við hliðina á uppbyggingarstarfi athugana og tilrauna í þágu gróðurs og grænna skógarlunda, en Fljótsdalur er einmitt og þeir bændur þar kunnir fyrir tilraunir sínar um nýjungar í skógrækt. Annars er það efst í huga okkar flm. að þetta tilefni verði til þess nýtt að hrinda hugarsýn skáldsins í framkvæmd sem allra best, minna um leið á stórvirki hans í bókmenntum okkar, halda minningu mikils rithöfundar í alfremstu röð þessarar aldar svo á loft sem sæmir okkur sem bókmenntaþjóð. Hér á ríkisvaldið að hafa forustu svo sem vera ber, en verði þar knálega róið í fyrirrúmi vitum við flm. að ekki mun skuturinn eftir liggja því áhugi fyrir þessu máli er ærinn eystra, margir aðilar þar þess albúnir að leggja hönd á plóg. Í trausti þess að sameinað átak allra megi til koma er þessu máli hreyft. Enn er nokkur tími til stefnu, en hann þarf að nýta vel. Núverandi tilraunastjóri, Þórarinn Lárusson, hefur unnið kappsamlega að því að fá fram nauðsynlegar endurbætur á hinu veglega en illa farna íbúðarhúsi. Þær eru hafnar fyrir tilstuðlan fjárveitingavaldsins sem þar hefur komið myndarlega til móts við brýna þörf þó að enn sé margt og mikið óunnið. En átaks er þörf sem fyrst ef menn vilja á annað borð nú eftir um 40 ár fara að þeim meginvilja þeirra hjóna að gjöf þeirra mætti nýtast jafnt til veraldlegra sem andlegra hluta og þá einmitt beinlínis í þá veru sem till. lýtur að. Ég held að þegar nú er talað um nauðsyn þess að varðveita móðurmálið og efla varðstöðu um íslenskt mál sé nauðsynlegt að í þeirri sókn hljóti að fara í fremstu röð rithöfundar þeir og listamenn sem framvegis ættu þá að eiga griðastað sinn á Skriðuklaustri til starfa í anda þess mikla skáldjöfurs sem á Skriðuklaustri bjó heim kominn og gaf þessa góðu eign íslenska ríkinu til ávöxtunar á sviði lista og vísinda framar öllu öðru. Ekkert gæti frekar verið til að halda ágætri minningu Gunnars Gunnarssonar enn betur á loft en slíkt hlutverk Skriðuklausturs sem hér er lagt til. Þjóðin stendur öll í þakkarskuld við skáldið fyrir þau stórvirki andans sem hann færði okkur að gjöf. Þá þakkarskuld ber að gjalda. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að lokinni þessari umræðu að leggja til að málinu verði vísað til síðari umræðu og hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil bæta örfáum orðum við ræðu hv. 1. flm. að till. þessari um menningar- og fræðasetur að Skriðuklaustri. Það er í okkar huga þungamiðja tillögugerðarinnar að skapa húsi því sem Gunnar Gunnarsson skáld gaf íslenska ríkinu, húsinu á Skriðuklaustri, verðugt hlutverk. Skáldið sjálft ætlaðist til þess að þar færi fram rannsóknarstarfsemi í landbúnaði eða einhvers konar menningarstarfsemi samkvæmt gjafabréfi því sem fylgdi þessari eign á sínum tíma. Það verður að segja eins og er að saga Skriðuklausturs síðustu áratugina hefur hreint ekki verið að öllu leyti með þeim hætti sem skáldið ætlaðist til þó að húsið hafi verið notað fyrir Rannsóknastofnun landbúnaðarins og hún hafi rekið þar myndarlega starfsemi oft á tíðum. Húsið var lengi vel notað sem geymsla fyrir muni minjasafns Austurlands, en það hafði ekkert hlutverk í þágu íslenskra bókmennta eða íslenskra fræða að öðru leyti. Þessi mál voru, eins og hv. flm. kom inn á áðan, í hnút, en leystust að nokkru leyti árið 1979 þegar samstarf tókst með aðilum austanlands um byggingu nýs safnahúss á Egilsstöðum. Þá var gerður samningur milli menntmrn. og landbrn. um afnot, rekstur og viðhald á húsinu á Skriðuklaustri. Samningur þessi, sem dags. er 12. okt. 1979, er undirskrifaður af Ragnari Arnalds þáv. menntmrh., Steingrími Hermannssyni þáv. landbrh. og Tómasi Árnasyni þáv. fjmrh. 2. gr. hans hljóðar svo, með leyfi forseta: "Viðhaldi húss Gunnars Gunnarssonar skal hagað með tilliti til þess að það haldi sínu upprunalega horfi og ekki verði gerðar á því breytingar né byggt við það eða næst því nema til komi samþykki þjóðminjavarðar er jafnframt skal hafður með í ráðum varðandi viðhald. 3. gr. Í húsinu skal vera herbergi eða sérstök deild, er sérstaklega verði helguð minningu frú Francisku og Gunnars skálds, og skal við nánari ákvarðanir um það haft samráð við þjóðminjavörð." 5. gr. samningsins hljóðar svo, með leyfi forseta: "Minningarherbergi eða deild, sbr. 3. tölul., svo og húsið að öðru leyti, skal vera aðgengilegt til skoðunar fyrir almenning á þeim tíma sem þjóðminjavörður, Safnastofnun Austurlands og Rannsóknastofnun landbúnaðarins koma sér saman um." Undanfarin ár hefur verið unnið að viðhaldi hússins á Skriðuklaustri samkvæmt ákvæðum samningsins, en starfsemi tilraunabúsins er í lágmarki nú þannig að húsið er mjög vannýtt og stendur nánast autt. Að mínum dómi og okkar flm. beggja væri eðlilegt að skapa húsinu hlutverk við hæfi og tengja þær framkvæmdir hundrað ára minningu Gunnars Gunnarssonar. Við horfum þá einkum til þess að gera húsið að vinnustað lista- og vísindamanna. En til þess að það megi verða þarf nokkru til að kosta og skapa því líf til þess að sá vinnustaður rísi undir nafni og þar sé lifandi og frjótt umhverfi fyrir vísindamenn og listamenn að hverfa að. Það er sjálfsagt og nauðsynlegt að hafa gott samstarf við heimaaðila, áhugamenn og félagasamtök lista- og vísindamanna um þessi efni. Þarna kemur ýmislegt til greina og áhugamenn um þessi efni hafa haft ýmsar hugmyndir uppi í því sambandi. Þær koma fram í álitsgerð sem fylgir till. Undir það getum við tekið að mörgu leyti, einkum að æskilegt væri að búa húsið bókasafni eða öðrum gögnum sem koma að gagni í því að skapa lifandi og frjótt umhverfi. Hins vegar kemur þessi álitsgerð inn á fjölda marga þætti. En þungamiðjan í tillöguflutningi okkar er að gera húsið, gjöf skáldsins, að menningar- og fræðasetri og vinnustað lista- og vísindamanna. Herra forseti. Ég hef ekki meiru við þetta að bæta, enda hefur 1. flm. gert grein fyrir málinu í framsöguræðu. Ég vona að þetta mál fái afgreiðslu á þessu hv. Alþingi.



Það er nokkur tregða að fá hv. þm. í þingsalinn til atkvæðagreiðslna. Það verður þó að hafa í huga að það getur verið allt með felldu að einhvern tíma taki að menn komi. En það þykir rétt að fullnægja ákvæði þingskapalaga eins og það er orðað í þingsköpum: "Að lokinni 1. umr. skal málið borið undir atkvæði." Það er auðvitað gert ráð fyrir að það sé gert strax að lokinni umræðu. Það verður að ætla að það séu eðlileg vinnubrögð í þinginu að þetta sé bókstaflega framkvæmt á eðlilegum þingtíma, milli kl. tvö og fjögur. Það er ekki góður svipur, eins og hefur komið fyrir hér í dag, að það hefur verið einn þm. að hlusta á ræðumann. Með því að menn séu í nánari tengslum við þingsali og komi til atkvæðagreiðslu verður frekar spornað á móti þessu ástandi. Þegar fundir eru ekki á venjulegum fundartíma eftir kl. fjögur verður hins vegar ekki ætlast til þess að þm. verði alltaf viðlátnir til þess að atkvæðagreiðsla geti farið fram strax að lokinni umræðu. Að gefnu tilefni vildi forseti taka þetta fram.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. á þskj. 392 um að fella úr gildi ákvæði 10. gr. reglugerðar um bifreiðamál ríkisins nr. 190 1985. Bifreiðamál ráðherra og bankastjóra hafa alloft verið til umræðu á hv. Alþingi. Ég hygg að flestir hv. alþm. geti verið mér sammála um að þær umræður, sem fram hafa farið á Alþingi, og þær till., sem fluttar hafa verið um bifreiðamál bankastjóra og ráðherra sem og úrslit þeirra mála, beri þess glöggt vitni að vilji Alþingis hefur verið að fella niður bifreiðafríðindi ráðherra og embættismanna. Þess vegna er það afar einkennilegt, svo að vægt sé til orða tekið, að í kjölfar mikilla umræðna fyrri partinn á síðasta ári, sem og þingmála sem fólu í sér að fella niður bifreiðafríðindi ráðherra og bankastjóra, skuli framkvæmdavaldið gefa út reglugerð sem nánast felur í sér að ráðherrar og bankastjórar haldi sínum bílafríðindum þótt í nokkuð breyttu formi sé. Í grg. með þessari þáltill. er að nokkru rakin saga þessara mála hér á Alþingi. Þar er minnt á stjfrv., sem flutt var á 100. löggjafarþingi, um að fella niður heimild í tollskrá um niðurfellingu aðflutningsgjalda af bifreiðum ráðherra. Væntanlega hefur þetta stjfrv., sem hæstv. þáverandi fjmrh. Tómas Árnason mælti fyrir, verið flutt með samþykki allra ráðherra í ríkisstj. Rök ríkisstj. fyrir flutningi þessa frv. á sínum tíma voru einföld og skýr, en í grg. með frv. kom eftirfarandi fram, með leyfi forseta: " Ríkisstj. telur óeðlilegt að ráðherrar fái bifreiðar, er verði einkaeign þeirra, með öðrum kjörum en gilda í landinu." Það er nokkuð sérkennilegt að hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson, sem sæti átti í þessari ríkisstj., sem taldi þá, fyrir fimm árum, að óeðlilegt væri að ráðherrar fái bifreiðar, er verði einkaeign þeirra, með öðrum kjörum en almennt gilda í landinu, skuli nú, þegar hann hefur forustu fyrir ríkisstjórn fimm árum síðar, leggja blessun sína yfir reglugerð sem felur í sér gjörbreytt viðhorf hans til þessara mála. Ég tel að það hljóti að liggja í augum uppi að þegar þáverandi ríkisstj. leggur fram á Alþingi 1979-1980 frv. um að hætt verði að veita ráðherrum undanþágu frá greiðslu aðflutningsgjalda af bifreiðum með þeim rökum að ríkisstj. telji óeðlilegt að ráðherrar fái bifreiðar, er verði einkaeign þeirra, með öðrum kjörum en almennt gilda í landinu, þá hafi varla vakað fyrir ríkisstj. að með öðrum hætti yrði fundin leið til að ráðherrar gætu haldið ígildi fyrri fríðinda. Frv. þetta náði ekki fram að ganga, en sýnir þó ljóslega hver afstaða ríkisstj. til þessara mála var á þeim tíma. Tvö önnur þingmál má nefna af sama toga. Á 106. löggjafarþingi fluttu þm. Alþfl. þáltill. um afnám bílafríðinda embættismanna og var hún samþykkt í maí 1984. Á 107. löggjafarþingi fluttu þm. Alþfl. frv. til laga um breytingu á lögum um tollskrá þess efnis að fella úr gildi ákvæði í tollskrá um bifreiðafríðindi ráðherra. Nauðsynlegt er að rekja í nokkrum orðum meðferð þessa frv. hér á hv. Alþingi og í framhaldi af því reglugerðarsetningu framkvæmdavaldsins sem nú er í gildi því einsýnt er að með útgáfu þeirrar reglugerðar hafi framkvæmdavaldið gengið í berhögg við vilja Alþingis í þessu efni. Frv. um að fella úr gildi ákvæði í tollskrá um bifreiðafríðindi ráðherra hlaut þá afgreiðslu á hv. Alþingi að meiri hluti fjh.- og viðskn. lagði til 19. apríl 1985 að frv. yrði vísað til ríkisstj. með þeim rökum í fyrsta lagi að fjmrh. hefði ákveðið að leggja fram frv. til tollalaga, en í því frv. yrði felld niður heimild um niðurfellingu aðflutningsgjalda af bifreiðum ráðherra, og í öðru lagi að reglugerð væri í undirbúningi þar sem þegar í stað yrði tekið fyrir veitingu slíkra fríðinda. Ég tel því ljóst í ljósi þessarar afstöðu sem og ályktunar Alþingis um afnám bílafríðinda embættismanna að vilji Alþingis sé afdráttarlaus um að afnumin verði þau bifreiðafríðindi sem ráðherrar og embættismenn ríkisstofnana njóta og það hafi varla hvarflað að þm. að framkvæmdavaldið gæfi út reglugerð nokkrum dögum síðar sem fæli í sér ígildi fyrri bílafríðinda og gengi þar með í berhögg við vilja Alþingis í þessu máli. Það er, herra forseti, því allsérkennilegt, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, að fyrrverandi fjmrh. gefi út reglugerð örfáum dögum eftir þessa afgreiðslu málsins á þingi eða 30. apríl 1985 sem felur í sér að ráðherrar, ef þeir svo kjósa, geti fengið úr ríkissjóði nánast ígildi þeirra aðflutningsgjalda sem Alþingi og ríkisstj. lýstu yfir nokkrum dögum áður að bæri að afnema. Í 10. gr. reglugerðarinnar frá 30. apríl 1985, um bifreiðamál ríkisins, er að finna ákvæði er varðar sérstaklega bifreiðafríðindi ráðherra. Í því ákvæði er kveðið á um að ráðherrar hafi tvo valkosti varðandi bifreiðafríðindin: Í fyrsta lagi að hver ráðherra geti fengið til umráða ríkisbifreið sem ríkissjóður ber allan kostnað af. Í öðru lagi eiga ráðherrar þess kost að nýta eigin bifreið til embættisstarfa og ber þá ríkissjóður allan kostnað af rekstri slíkrar bifreiðar. Auk þess greiði ríkissjóður ráðherra fyrningarfé er sé hvert ár 20% af virði bifreiðarinnar. Ég tel að sú regla feli nánast í sér ígildi fyrri bifreiðafríðinda, þ.e. gefi ráðherranum í raun það sama og niðurfelling aðflutningsgjalda gerði áður. Áætla má, miðað við fyrri reglur sem giltu um eftirgjöf af gjöldum vegna bifreiða ráðherra, að eftirgefin gjöld hafi numið 60% af bílverði. Niðurfellingu á gjöldum gátu ráðherrar fengið á þriggja ára fresti. Það svarar til 20% á ári af bílverðinu sem er sama prósentutala og valin er sem árleg fyrning í nýrri reglu sem nú gildir um bifreiðamál skv. reglugerðinni sem gefin var út 30. apríl s.l. Herra forseti. Ég taldi nauðsynlegt, þegar svo er komið málum að framkvæmdavaldið gengur með þessum hætti í berhögg við vilja Alþingis, að flytja þetta þingmál, sem ég hér mæli fyrir, þannig að ótvírætt fáist úr því skorið hver sé vilji Alþingis í þessu efni og hvort löggjafarvaldið ætli þegjandi að láta framkvæmdavaldið troða á sér með þeim hætti sem raun ber vitni. Ekki verður skilið við þessa umræðu án þess að farið sé nokkrum orðum einnig um bílafríðindi bankastjóra þegar reglugerðarsetningin frá 30. apríl s.l. hefur einnig haft þau áhrif að bankastjórar geta haldið ígildi fyrri bílafríðinda þrátt fyrir að Alþingi hafi samþykkt ályktun sem kveður á um að felld verði úr gildi bifreiðafríðindi yfirmanna ríkisstofnana, svo sem ríkisbanka, eða bílafríðindi hliðstæð þeim fríðindum sem ráðherrar njóta. Ég þarf varla að rifja upp þá umræðu sem átti sér stað á hv. Alþingi á s.l. ári um bílafríðindi bankastjóra. Í stað niðurfellingar á aðflutningsgjöldum ákvörðuðu bankaráðin þeim 450 þús. kr. launaauka sem mikið var gagnrýndur á hv. Alþingi sem annars staðar í þjóðfélaginu. Ég tel að ég muni rétt að allir þingflokkar hér á Alþingi hafi sent frá sér ályktun og gagnrýnt harðlega þennan launaauka bankastjóra. Ég vil, með leyfi forseta, rifja upp ummæli þingflokksformanna Sjálfstfl. og Framsfl. á hv. Alþingi við það tækifæri. Formaður þingflokks Framsfl. Páll Pétursson las upp ályktun þingflokks Framsfl. Hún hljóðaði svo, með leyfiforseta: "Þingflokkur framsóknarmanna telur óeðlilegt að greiða bankastjórum ríkisbanka árlega 450 þús. kr. í launaauka vegna bifreiðakaupa. Telur þingflokkur framsóknarmanna rétt að laun og starfskjör bankastjóra og aðstoðarbankastjóra ríkisbankanna verði framvegis ákvörðuð af kjaradómi og mun þingflokkurinn beita sér fyrir viðeigandi lagabreytingu." Formaður þingflokks sjálfstæðismanna Ólafur G. Einarsson lýsti einnig við þá umræðu samþykkt þingflokks sjálfstæðismanna, en hún hljóðaði svo, með leyfi forseta: "Vegna þeirrar samþykktar bankaráða ríkisbankanna að greiða bankastjórunum 450 þús. kr. á ári vegna bifreiðakaupa ályktar þingflokkur sjálfstæðismanna eftirfarandi: Þingflokkurinn telur þessa upphæð vera úr öllu hófi og ekki réttlætanlega þótt bankarnir hafi áður greitt tolla af bifreiðum bankastjóra. Framkvæmd þessarar samþykktar verði frestað eins og viðskrh. óskaði. Endurskoðað verði frá grunni fyrirkomulag bifreiðahlunninda hjá ríkisbönkum og í öllum opinberum rekstri." Hér kemur það skýrt fram, t.a.m. hjá þingflokki Sjálfstfl., að þeir telja ekki réttlætanlegt að greiða bankastjórum þennan launaauka, telja hann úr öllu hófi og ekki réttlætanlegan þó að bankarnir hafi áður greitt tolla af bifreiðum bankastjóra. Spurningin er þá hvort þessi launaauki í formi 20% árlegs fyrningarfjár í stað niðurfellingar á aðflutningsgjöldum sé réttlætanlegur að dómi þingmanna Sjálfstfl. Hæstv. fyrrverandi viðskrh. sendi bankaráðum viðskiptabankanna bréf í byrjun september s.l. þar sem bankaráðunum er falið að endurskoða reglur um bílamál bankastjóra þar sem ákvæði reglugerðar um bifreiðamál, einkum 10. gr. í reglugerð um bifreiðamál ríkisins, verði höfð til hliðsjónar, en það er einmitt ákvæðið um greiðslur á fyrningarfé í stað fyrra ákvæðis um niðurfellingu á aðflutningsgjöldum. Svo að mér sé kunnugt hefur a.m.k. eitt bankaráð, bankaráð Landsbankans, þegar samþykkt reglur um greiðslu fyrningarfjár vegna bílakaupa bankastjóra. Mér er ekki kunnugt um hverjar lyktir urðu á því máli í öðrum bankaráðum. Þar sem hér situr formaður bankaráðs Útvegsbankans væri fróðlegt að hann upplýsti Alþingi um það við þessa umræðu hverjar hafi orðið lyktir þessa máls hjá bankaráði Útvegsbankans, þ.e. hvernig með hafi verið farið ósk fyrrverandi viðskrh. um að hafa hliðsjón af þessari reglugerð við ákvörðun bílafríðinda bankastjóra. En það verður varla annað sagt, herra forseti, en að mikils tvískinnungs gæti í þessu máli af hálfu stjórnarflokkanna. Fyrir liggur ályktun Alþingis um að fella úr gildi bílafríðindi bankastjóra, fyrir liggja ályktanir þingflokka stjórnarflokkanna sem fordæma launaauka bankastjóra sem komi í stað fyrri fríðinda, þ.e. niðurfellingu aðflutningsgjalda á bifreiðum bankastjóra. Samt er gefin út reglugerð sem bankaráðunum er uppálagt að hafa hliðsjón af við ákvörðun á bílafríðindum bankastjóra sem felur í sér launaauka í formi fyrningarfjár til bankastjóra og enginn gerir neina athugasemd við. Spyrja má hvort þessi reglugerð, sem felur í sér ný bílafríðindi til ráðherra og sem viðskrh. felur bankaráðum að hafa hliðsjón af við ákvörðun á bílafríðindum bankastjóra, hafi verið sett með vitund og vilja stjórnarflokkanna. Það reynir á það nú á hv. Alþingi hvort stjórnarflokkarnir meintu eitthvað með því sem þeir hafa sagt um þetta mál. Það reynir á það nú hvort þessi þáltill., sem felur í sér afnám þessara fríðinda, njóti stuðnings þessara flokka og þar með hvort mark sé takandi á orðum þeirra í þessu efni. Herra forseti. Það hefði verið æskilegt að hæstv. forsrh. eða hæstv. fjmrh. hefðu verið viðstaddir þessa umræðu vegna þess að ég hefði viljað spyrja þá að því hvort þeir teldu ekki, í ljósi þeirra upplýsinga sem fram fram voru lagðar á Alþingi fyrir jólaleyfi þm. um rekstrarkostnað af bifreiðum ráðherra, tilefni til að taka til gagngerrar endurskoðunar rekstrarkostnað ráðherrabíla. Það stendur sjaldan á hæstv. ráðh. að brýna fyrir þjóðinni ráðdeild og sparnað eða að skera niður laun fólksins í landinu, en þegar kemur að þeim sjálfum að spara, að sýna ráðdeild og sparnað, er litlu fyrir að fara. Það getur varla kallast ráðdeild eða sparnaður að rekstur eins ráðherrabíls geti kostað ríkissjóð nálægt 140 þús. kr. á mánuði eða sjöföld dagvinnulaun verkafólks. Ríkisstj. getur varla ætlast til þess að launafólk taki orð um aðhald og sparnað alvarlega eða að trúverðugt sé að ekki sé hægt að bæta sultarkjör láglaunafólksins í landinu á sama tíma og ráðherrar skammta sér óhófleg fríðindi. Það er ekki nóg með að rekstur eins ráðherrabíls á mánuði geti kostað sjöföld dagvinnulaun verkafólks heldur er sparnaði ráðherranna ekki meira fyrir að fara en það að dæmi eru einnig um að risna ráðuneyta hækki yfir 200% milli ára og tína mætti einnig fjölmörg dæmi úr fjárlögum sem sýna að lítil ráðdeild er í yfirstjórn ráðuneyta sem algengt er að hækki langt umfram verðlagshækkanir milli ára. Hæstv. ráðherrar eru ekki viðstaddir þessa umræðu, en ég vænti þess að þegar mál þetta kemur úr nefnd, sem ég verð að vona, svari þeir þessari spurningu. Þótt kostnaður við ráðherrabíla og rekstur þeirra sé að vísu ekki stórt hlutfall af útgjöldum ríkissjóðs er engu að síður brýnt, ef ríkisstj. vill fá þjóðina til liðs við sig í baráttunni við efnahagsvandann, að ráðherrarnir sýni þjóðinni gott fordæmi og gæti fyllsta aðhalds og sparnaðar í útgjöldum er þá sjálfa varðar. Tvöfalt siðgæði í þessu efni, að brýna fyrir þjóðinni ráðdeild og sparnað en breyta svo á annan veg sjálfir, er ekki til þess fallið að skapa skilning hjá þjóðinni um þann vanda sem við er að glíma. Að því er rekstrarkostnað ráðherrabílanna varðar er því brýnt að fram fari gagnger endurskoðun og leitað verði leiða til að finna hagkvæmara og ódýrara fyrirkomulag á þeim málum. Ég bendi á að í 3. gr. þessarar reglugerðar er ákvæði sem ég tel að vel sé athugandi að komi í stað bílafríðinda ráðherra sem lagt er til í þessari þáltill. að felld verði úr gildi. Ég vil að lokum, herra forseti, leyfa mér að lesa upp þetta ákvæði reglugerðarinnar sem ég tel að geti komið í staðinn fyrir þau ákvæði sem lúta sérstaklega að bifreiðum ráðherra, en það er almennt ákvæði í 3. gr. sem gildir um þessi mál og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Þegar hagkvæmt er talið að sinna vissum verkefnum stofnana ríkisins með eigin bifreiðum kaupir ríkið bifreiðar til þessara þarfa og rekur þær á eigin kostnað. Skulu ríkisbifreiðar greinilega auðkenndar og eru einkaafnot starfsmanna af þeim óheimil. Að loknum starfsdegi skulu ríkisbifreiðar skildar eftir í vörslu stofnunar. Þó er forstöðumanni stofnunar heimilt að fengnu samþykki fjmrn., Fjárlaga- og hagsýslustofnunar, að leyfa starfsmanni að hafa slíka bifreið í sinni vörslu utan vinnutíma þegar sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Sérstök akstursbók skal fylgja hverjum ríkisbíl og færir ökumaður í hana hverja einstaka ferð þar sem kemur fram erindi, vegalengd og staður sem ekið er til. Akstursdagbók færist í tvíriti og skal forstöðumanni eða þeim sem hann tilnefnir sent afritið eigi sjaldnar en mánaðarlega til staðfestingar með áritun." Hér er um að ræða ákvæði sem almennt gilda um bifreiðamál ríkisins og er það mín skoðun að þessi almenna regla gæti vel gilt að því er ráðherra varðar og að hún muni tryggja sparnað og aðhald að því er útgjöld í þessu skyni varðar. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hv. flm. beindi því til mín hvort ég gæti upplýst hvernig þessi mál stæðu í bankaráði Útvegsbankans og skal ég leitast við að svara því. Þau voru tekin fyrir til afgreiðslu nú í febrúarmánuði. Eins og kom fram hjá þm. var þar farið eftir þeirri reglugerð sem bankamálaráðherra sendi bönkunum til að hafa til hliðsjónar í þessum málum. Niðurstaðan í Útvegsbankanum var sú að þar er það valkostur hvort bankastjórarnir vilja hafa bíl sem er í eigu bankans eða þá eiga hann sjálfir með þeirri reglu sem um var getið, en þar er sett þak á, þessi farkostur má ekki fara yfir 1 millj., bæði afskriftareglan og þeir bílar sem bankastjórum væru skaffaðir til afnota færu ekki yfir þá upphæð. 



Herra forseti. Það er mjög til skaða að hæstv. ráðherrar skuli ekki vera viðstaddir þessa umræðu og jafnframt fleiri hv. þm. því að hér er verið að tala um mál sem er ekki allt sem sýnist. Ég býst við að það sé mjög vinsælt að leggja til að ráðherrar landsins hafi sem allra minnst bílafríðindi. Ég er sammála því ef slíkt fjallar um þeirra eigin eign. Ég tel ekki ástæðu til þess að ráðherrar eignist bíla á ódýrari hátt en annað fólk. En ég hlýt að spyrja hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur hvort hún ætlist til þess að ráðherrar landsins aki sjálfir sínum eigin bílum meðan þeir eru við störf. Ég þori að lýsa því yfir hér: Ég tel að það sé enginn sparnaður og ekkert vit. Mér finnst enginn sparnaður í því að ráðherrar landsins eyði tveim tímum, eins og ég í morgun, í að láta gera við biluð dekk. Ég tel að þeir eigi að vera að gera eitthvað allt annað. Í þessu nuddi yfir því að ráðherrar hafi bíla til umráða felst hreinlega vanvirða á störfum þeirra. Ég harma að hér eru ekki blaðamenn, þingfréttaritarar. Ég hefði nefnilega gaman af að segja þeim góðu mönnum, sem skrifa náttúrlega um þetta á morgun með feitu letri, að þeir hafa miklu hærri tekjur en ég. Þetta vita menn kannske ekki.

Blaðamennirnir?

Þetta vita menn kannske ekki, meiri tekjur.

Blaðamennirnir?

Já, þeir hafa það. Þessi eilífi söngur, sem þm. sjálfir þora ekki að taka á móti, um há laun þm. og enn þá hærri laun ráðherra er auðvitað eintómur þvættingur. Forustumenn verkalýðssambandanna hafa miklu hærri tekjur. Þá tala ég um tekjur. Við skulum ekkert vera að tala um laun því að það er ekkert að marka neina launataxta í þessu landi. Hvað lengi ætla hv. þm. að sitja undir því að þeir vinni ekki fyrir kaupinu sínu? Við höfum föst laun, en við höfum afskaplega langan vinnudag. Ef við ættum að fá reiknaða, eins og annað fólk í landinu, eftirvinnu fyrir alla þá vinnu sem unnin er utan vinnutíma er ég ansi hrædd um að við fengjum nokkru hærri laun en við höfum nú. Ég held þess vegna að Alþingi sjálft eigi að hafa frumkvæði að umræðum um þau og upplýsa þjóðina um hvers eðlis þessi störf eru sem við erum að vinna og hvernig þau eru metin til tekna. Við eigum ekkert að vera feimin við að tala um það. Sem þm. vil ég endilega að þjóðinni sé það ljóst að ég tel mig fyllilega vinna fyrir þeim launum sem ég hef. Til er fólk í þessu landi sem veit ekki einu sinni að alþm. borga skatta. Ég hef hitt fólk sem heldur að alþm. séu skattfríir og annað slíkt dettur upp úr fólki í sambandi við þessi mál. Ég tel alveg fráleitt að ráðherrar landsins auki eigur sínar á einhvern hátt, eins og með niðurfellingu aðflutningsgjalda á bifreiðum. En ég tel jafnsjálfsagt að ráðherrar landsins hafi ráð á bílum ríkisins og bílstjóra til að flytja sig á milli staða og sjá um rekstur þessara bifreiða. Ég tel að þeim tíma, sem í slíkt fer á hverju venjulegu heimili, sé illa varið ef sá tími er tekinn af vinnutíma ráðherra landsins og ég held ekki að sá kostnaður skipti neinum sköpum í ríkisrekstrinum. Ég vil þess vegna beina því til hæstv. forseta hvort ekki er mál til komið að einhver umræða fari fram um þessi mál, heiðarleg og með nokkurri virðingu fyrir þessari stofnun. Við eigum öll aðstandendur sem vinna hjá hinum ýmsu fyrirtækjum, og við vitum mætavel að þetta fólk er miklu hærra launað en venjulegur hv. alþm. Ég er ekkert alveg viss um að mér finnist það eðlilegt. Ég skal ekki eyða tíma þingsins í að skilgreina í hverju starf alþm. er fólgið, ég býst við að þeir, sem hér eru, viti það. En það væri svo sannarlega mál til komið að skýra þjóðinni frá því. Ég vil þess vegna lýsa því yfir, herra forseti, að ég er mjög sammála því sem þáltill. felur í sér. En ég vil jafnframt að það komi fram hvernig þá eigi að leysa á ódýrari máta bifreiðamál ráðherra því að ég lýsi því jafnframt yfir að ég er algjörlega mótfallin því að þeir hafi ekki bifreið til umráða. Slíkt væri algjör fjarstæða. Má þá vænta þess að bifreið verði tekin af forseta Íslands? Vilja menn það? Nei, ég held ekki að Alþingi sé gerður neinn sómi með því að stunda svo fáránlegan sparnað ef menn telja það sparnað. Herra forseti. Ég legg á það áherslu að um þessi mál fari hér fram innan þingsins, t.d. meðal forseta, skrifstofustjóra og ráðherra, einhverjar vitrænar umræður um hvernig þessum málum verði betur fyrir komið. Öll hagræðing má þar mín vegna eiga sér stað. En ég tel það algjöra fjarstæðu að þessi umræða gangi svo langt að farið verði að taka bifreiðar af ráðherrum.



Það skal tekið fram í tilefni af orðum hv. 10. landsk. þm. að forseti mun taka til athugunar hugmyndir, sem þm. setti fram, um að umræður færu fram um störf og kjör alþm. Forseti mun ræða þessi mál við formenn þingflokkanna.



Herra forseti. Mér fannst tvennt koma fram í máli hv. síðasta ræðumanns. Í fyrsta lagi gerði hún að umræðuefni laun og kjör þm. og kom fram í hennar máli að hún taldi að þeir væru ekkert of sælir af sínum launum. Auðvitað má undir það taka en það fer þó eftir því hvaða viðmiðun menn nota í því sambandi. Ef við miðum við t.d. kjör láglaunafólks, sem er stór hópur í þessu þjóðfélagi, þá eru þm. töluvert hátt launaðir. En ef við berum okkur saman við ýmsa aðra hópa í þjóðfélaginu, bæði innan embættismannakerfisins og á einkamarkaðinum, þá eru þm. vitaskuld ekki hátt launaðir. Hv. þm. beindi til mín spurningu um það hvort ég teldi að ráðherrar ættu ekki að hafa bíl til umráða og hvort ég teldi að þeir ættu t.d. ekki að hafa einkabílstjóra. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir hefur ekki fylgst grannt með ræðu minni áðan vegna þess að ég nefndi einmitt það sem koma ætti í staðinn fyrir niðurfellingu á þessari 10. gr. í reglugerðinni sem ég vil fella úr gildi. Í 10. gr. í reglugerðinni eru sérákvæði að því er varðar bifreiðafríðindi ráðherra. Ég tel að það þurfi engar sérreglur að gilda um bifreiðafríðindi ráðherra. Ég tel að þeir geti fallið undir hið almenna ákvæði sem er í þessari sömu reglugerð, þ.e. í 3. gr. Hún felur í sér að þegar hagkvæmt er talið að sinna vissum verkefnum stofnana ríkisins með eigin bifreiðum kaupi ríkið bifreiðar til þessara þarfa og reki þær á eigin kostnað. Síðar í þessari sömu grein stendur: "Þó er forstöðumönnum stofnunar heimilt að fengnu samþykki fjmrn., Fjárlaga- og hagsýslustofnunar að leyfa starfsmanni að hafa slíkar bifreiðar í sinni vörslu utan vinnutíma þegar sérstakar ástæður eru fyrir hendi." Og síðan kemur: "Sérstök akstursbók skal fylgja hverjum ríkisbíl og færir ökumaður í hana hverja einstaka ferð þar sem fram kemur erindi og svo fleira." Ég tel t.a.m. ekki eðlilegt - og það væri fróðlegt að vita hvort hv. þm. Guðrún Helgadóttir telur að það sé eðlilegt - að hv. þm. hafi t.d. einkabílstjóra og geti rekið sína einkabifreið á kostnað ríkissjóðs í sínu sumarleyfi eða bara í sínum einkaerindum. Ég tel það t.d. ekki eðlilegt og alls ekki nauðsynlegt að þeir hafi einkabílstjóra til slíkra erinda. Það er dýrt fyrir hinn almenna launamann að fara kannske í sumarfrí hér kringum landið, hann þarf að borga rekstrarkostnað af sínum bíl fyrir það. En ég tel að ráðherrarnir, eins og málum er háttað nú, geti - og ég tel að þeir geri það - notað þennan bíl í sínum einkaerindum. Þess vegna tel ég að þessi almenna regla geti gilt, að ríkið eigi bifreiðar sem ráðherrar hafi afnot af. Ég tel það óþarfa að hver og einn ráðherra hafi einkabílstjóra, 10 samtals, sem kannske bíða eftir þeim í marga klukkutíma meðan þeir á fundi, kannske á sama fundinum eins og hér í þinginu. Ég tel að hægt sé að hafa meiri hagkvæmni í þessu og það sé hægt að koma á meiri sparnaði og þeir þurfi ekki allir að vera með einkabílstjóra. Það mættu vera kannske nokkrar bifreiðar sem væru til afnota fyrir ráðherra þar sem þeir gætu skipst á eftir því sem þeir þurfa í sínar ferðir að hafa þessar bifreiðar til afnota og þá bílstjórana einnig. Ég trúi ekki öðru en að hv. þm. þyki það bruðl að einkabílstjórar ráðherra þurfi t.d. að bíða tímunum saman á næturvinnukaupi kannske eftir því að ráðherrar ljúki sínum erindum á fundi eða annars staðar. Það kom fram í svörum ráðherra við fsp. minni hér fyrir jól að verulegur hluti af rekstrarkostnaðinum fer einmitt til að greiða laun fyrir einkabílstjóra ráðherra. Ég er ekki að segja það í sumum tilfellum geti verið nauðsynlegt að þeir hafi einkabílstjóra en mér finnst að hægt sé að leita ódýrari og hagkvæmari leiða í því efni heldur en að við búum við í dag.



Herra forseti. Kannske má til sanns vegar færa að umræða um bílamál ráðherra, bankastjóra, ríkisforstjóra og annarra toppa í þjóðfélaginu hér á hinu háa Alþingi verði Alþingi seint til mikils sóma. Satt að segja er það eitt með hvimleiðari og lágkúrulegri fyrirbærum í íslenskum stjórnmálum, bílaleikur ráðherra, sem virðist vera reglulegt fyrirbæri í þjóðmálaumræðu og væri nú æskilegt að menn gætu komið sér niður á einhverja eðlilega og heilbrigða skipan þessara mála í eitt skipti fyrir öll. Það er kannske ekki svo auðvelt. Ég vil minna á að Alþingi Íslendinga hefur þegar orðið sér til skammar í þessu máli, herra forseti, með leyfi. Rökin fyrir því eru ósköp einföld. Alþingi Íslendinga hefur lýst vilja sínum með samþykkt um að afnema bílafríðindi embættismanna, þ.e. manna eins og forstjóra ríkisfyrirtækja og ríkisbanka, afnema það kerfi að þeir njóti bílafríðinda sem væru sambærileg við bílafríðindi ráðherra. Þetta hefur verið samþykkt, þetta er yfirlýst stefna Alþingis og falin framkvæmdavaldinu til framkvæmda. Með þessa ályktun og með þessa samþykkt hefur ekkert verið gert, ekki nokkur skapaður hlutur. Tilraun Alþingis til að koma þessum málum á hreint hefur því hreinlega mistekist. Það er ekkert tillit tekið til meirihlutavilja Alþingis í þessu máli. Það er ekkert tillit tekið til þess að meiri hluti í ríkisstjórn á sínum tíma, 1978 og 1979, lagði fram frv. þar sem ráðherrar höfðu afgreitt frá ríkisstjórn stefnu í þessum málum: Ríkisstjórn telur óeðlilegt að ráðherrar fái bifreiðir, er verða einkaeign þeirra, með öðrum kjörum en almennt gilda í landinu. Þetta var yfirlýst stefna ríkisstjórnar þar sem í sátu ráðherrar bæði í þessu tilviki míns flokks og Framsfl., þ.e. stjórnarforustuflokksins hér. Þetta frv. var að vísu ekki afgreitt en eigi að síður skyldi maður ætla að forustumenn t.d. Framsfl. væru skuldbundnir af þessari afstöðu sem hefur hins vegar ekki reynst vera svo í reynd. Á sínum tíma þegar blöð flettu ofan af bílamálum bankastjóra brugðust forsvarsmenn þingflokka við hver á fætur öðrum með yfirlýsingum um það að þeir teldu þetta óeðlilegt og hver á fætur öðrum töldu þeir að nú væri æskilegt að þessi mál yrðu leyst með kjaradómi. Við það var auðvitað ekkert staðið. Þessu hefur ekki verið vísað til kjaradóms. Málinu var vísað til fyrrv. embættismanns af hæstv. viðskrh. Hann skrifaði skýrslu, þokukennda mjög og lítt skiljanlega. Niðurstaðan varð síðan sú að ráðherra hefur sett reglugerð þar sem sömu hlutunum er komið fyrir bakdyramegin bara með öðru orðalagi. Upphefst umræða um málið á ný, málið er í nákvæmlega sama farinu. Það sem ég hef um þetta að segja er ósköp einfaldlega þetta: Það er alveg óþarfi og það eru engin rök fyrir því að setja samasemmerki milli bifreiðamála ráðherra og annarra ríkisforstjóra í fyrsta lagi. Hvernig eru þessi bifreiðafríðindi ráðherra tilkomin? Þau eru fyrst og fremst skattamál. Málið er þannig tilkomið að ráðherrum er gefinn kostur á að eignast bifreið með afslætti og fríðindum sem hann getur síðan selt á almennum markaði og notað andvirðið til að mæta gífurlega háum skattgreiðslum eftir að hann lætur af ráðherraembætti vegna þess að það á við um venjulega menn að þeir lækka mjög í tekjum þegar þeir láta af ráðherrastörfum. Þetta var nú hugsunin upphaflega. Þetta er ekki gott fordæmi. Eðlilegast væri að ef menn telja endilega æskilegt að ríkið eigi og reki bíla fyrir ráðherra verði það gert skv. þeim almennu reglum sem fram komu í máli hv. síðasta ræðumanns, þ.e. um afnotarétt af þessu skv. einhverjum eðlilegum reglum svo sem gerist í öðrum þjóðfélögum, skv. akstursbók o.s.frv. Það er meira en lítið vafasamt að verið sé að setja reglur um stjórnmálamenn sem byggja raunverulega á þeirri hugsun að bæta þeim kjör undir borðið fram hjá eðlilegri framkvæmd skattalaga. Ráðherrar eru stjórnmálamenn. Þeir koma og fara, eins og þeir segja í embættiskerfinu. Embættismenn eru hins vegar æviráðnir og sitja að sínum fríðindum og hlunnindum ævilangt. Það er ekkert samasemmerki þess vegna þar á milli. Svo að ég segi það nú enn einu sinni að því er varðar t.d. bankastjóra, það er engin starfsnauðsyn bankastjórum að bankar afhendi þeim bíl. Eðli starfs bankastjóra er að sitja í sínum bönkum og það er ekkert sem kemur í veg fyrir það að þeir hafi nákvæmlega sama máta á og aðrir landsmenn að koma sér til og frá vinnu. Hinir ábyrgu bankaráðsmenn, sem eru hins vegar að mæla þessu bót, þessu eilífa bakdyrafúski í þessum málum, mundu segja: Er nú ekki óeðlilegt að bankastjóri í ríkisbanka, með alla þá ábyrgð sem á honum hvílir, sé miklu launalægri en forstjóri þeirra fyrirtækja sem hann er að veita fyrirgreiðslu. Forstjóraveldið á Íslandi hefur 150-250 þús. kr. í laun. Bankastjórinn hefur 100 þús. Þess vegna er bankastjóranum bætt þetta upp með allra handa hlunnindum, svo sem eins og að leggja honum til bíl sem hann þarf ekki að hafa neinn kostnað af, sem hann getur eignast á afsláttarkjörum. Hann heldur launum sínum óskertum þó að hann láti af starfi. Hann greiðir ekki í lífeyrissjóð en heldur fullum réttindum. Þetta er gamla aðferðin í hinu opinbera kerfi að reyna að mæta þeim mun, sem er á kjörum hins opinbera geira og einkageirans, með skattafúsksbakdyraleið sem er öllum til skammar. Þetta á að þurrka út, þetta á að afnema, vegna þess að þetta eru í eðli sínu forréttindi og í skjóli þessara forréttinda þrífst spilling. Eitt af nauðsynjaverkum stjórnmálamanna er það að þeir njóti trausts. Þessar starfsaðferðir eru vísasti vegurinn til að grafa undan eðlilegu trausti. Ef menn hafa ástæðu til að ætla að pólitískt skipaðir embættismenn séu eilíflega að nota aðstöðu sína til að bæta kjör sín eftir óeðlilegum bakdyraleiðum missa menn auðvitað allt traust á slíkum aðilum. Hitt er svo annað mál að það er hverju orði sannara sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir sagði um launamun á Íslandi. Hann fer ekki eftir neinum töxtum enda er það allt saman tómt rugl og vitleysa, formsatriði. Launamunur á Íslandi hefur vaxið hrikalega á undanförnum verðbólguárum. Ef gengið er út frá því sem gefnu að það er minnihlutahópur í þjóðfélaginu sem lifir á nöktu lágmarkstaxtakaupi, 16-17 þús. kr., þá er dæmi þess að forstjóraveldi á Íslandi hefur í laun 200-300 þús. kr. Launamunurinn er orðinn gífurlegur. En hann er ekki sannanlegur með tölum á blaði. Hann kemur ekki í dagsljósið með opinberum gögnum vegna þess að laun og kjör eru sitt hvað. Það er orðin lenska af skattaástæðum að greiða laun fyrst og fremst í formi hlunninda. Þetta á að sjálfsögðu við í einkageiranum þar sem menn taka laun sín í fríðu, í formi þess að hafa verulega risnu, að skrá kostnað útgjaldamegin hjá fyrirtækjum sínum, að láta fyrirtækin eiga og reka bíla, láta fyrirtækin greiða ferðalög, veitingar og annan risnukostnað o.s.frv. eða beinlínis hreinlega neyta þess að gefa ekki upp þau laun sem raunverulega eru greidd. Samt sem áður - jafnvel með opinberum hætti þegar gerðar eru kjarakannanir, t.d. ýmissa samtaka sérfróðra aðila, ég get nefnt sem dæmi Hagfræðingafélagið -kemur á daginn að menn, sem gegna stjórnunarstörfum í einkageiranum, eru miklum mun betur launaðir en skv. einhverjum töxtum í opinbera geiranum. Þetta vita allir menn. Laun alþm. eru rúmlega 70 þús. kr. Þá er hann u.þ.b. hálfdrættingur á við venjulegan forstjóra og kannske tæplega það. En þá er á hitt að líta að almenningur í landinu trúir ekki þessum tölum og segir sem svo: Mikill fjöldi stjórnmálamanna bætir sér þetta upp með því að fá umbun fyrir nefndarstörf, þannig að raunveruleg laun þeirra endurspeglast ekki á launaseðli þm. Þau eru miklum mun hærri þegar betur er að gáð. Þegar nefndakóngaskýrslan er gefin út árlega eru þess dæmi að nefndakóngar stjórnarflokkanna eru með hlunnindagreiðslur sem nema nokkrum hundruðum þús. kr. Mundi þó margur maðurinn alls ekki trúa því í einkageiranum, það mundu a.m.k. vera mörg fyrirtæki sem ekki væru reiðubúin til að greiða þær upphæðir fyrir ráðgjöf margra þessara hv. sérfræðinga nefndakerfisins. Hvernig á að breyta þessu? Það á að breyta þessu með því í fyrsta lagi að afnema þessi forréttindi, hverju nafni sem nefnist. Það er ekki hægt, það er ekki gerlegt í opinberri stjórnsýslu að koma á umbótum að því er varðar skattundandrátt og skattsvik hér á landi ef skattundandráttaraðferðir vegna kjara eru orðnar ríkjandi vinnubrögð í hinu opinbera kerfi. Það á m.ö.o. að svipta forstjóraveldi ríkisins að mestu leyti þessum hlunnindum. Ef það veldur síðan því að ekki er hægt að fá hæfa menn til starfa hjá hinu opinbera, þá á að hækka laun þessara manna. En af þessum launum á að greiða skatta skv. eðlilegum forsendum. Ef menn horfast síðan í augu við það að þeir þykjast ekki geta ráðið við skattundandráttar- og fúskkerfið hjá einkageiranum, þá ber að mæta því með því að endurskoða skattakerfið frá rótum. Herra forseti. Ég þarf ekki að bæta mörgum orðum við það sem ég þegar hef sagt. Lokaorðin eru fyrst og fremst þau: Alþingi hefur þegar mótað stefnu í þessum málum. Það hefur samþykkt þáltill. þar sem það hefur falið framkvæmdavaldinu að afnema þessi fríðindi að því er varðar toppembættismenn. Hér er flutt till. sem er um það að vara við því líka - það er vakin athygli á því - að nota bifreiðafríðindareglugerð ráðherranna til þess að hún gildi líka um alla aðra embættismenn kerfisins. Ráðherrar eru reyndar ekki embættismenn. Þeir eru stjórnmálamenn. Að þessu leyti er þessi þáltill. þörf af því að hún er um það að taka einhverja prinsippafstöðu og einfalda flókið, stórgallað og spillt kerfi sem nú er ríkjandi.



Herra forseti. Ég tel mér skylt að leiðrétta hv. 5. þm. Reykv. því að þingmannslaunin fara ekki yfir 70 þús. kr. á mánuði, þau eru nákvæmlega 68 128 kr. á mánuði og lífeyrissjóðsiðgjald að sjálfsögðu dregið frá því. En það má segja eins og skáldið að "aldrei var því um Álftanes spáð" o.s.frv. Hér stendur þm. Alþb. og ver bifreiðafríðindi ráðherra svokölluð, enda vil ég leggja á það áherslu að ég er ekki að því. Það eiga auðvitað engin bifreiðafríðindi að eiga sér stað. Menn eiga að fá greidd laun fyrir sína vinnu. Og ég er hjartanlega sammála hv. 5. þm. Reykv. að sé þáltill. samþykkt hér á hinu háa Alþingi ber að sjálfsögðu að fara að henni. En ég held að full ástæða sé til að ræða þessi mál opinskátt vegna þess að öll sú blekking, sem er höfð í frammi í launamálum hér á landi, er til algers vansa. Ég er alveg sannfærð um það, herra forseti, að ef aðilar vinnumarkaðarins kæmu sér nú saman um í yfirstandandi samningsgerð að greiða öllum Íslendingum 70 þús. kr. á mánuði yrði að því stór sparnaður því að launamismunurinn hér í landi er að verða ærið dýr og einmitt, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, fyrst og fremst með alls kyns hlunnindum, fríðindum og samningum undir borðum með tilheyrandi skattsvikum og öðru slíku sem þjóðfélagið tapar milljörðum á, eins og margsinnis hefur komið hér fram. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilsvert að umræða um kjör þeirra manna, sem valdir eru til þingstarfa og til ráðherrastarfa, séu rædd gersamlega fyrir opnum tjöldum. Hér er ekkert að fela. Vegna þess að ég yrði ekki hissa þó að vinir okkar hér uppi á þingfréttaritarapöllum gerðu sér þó nokkurn mat úr umræðu sem þessari vil ég minna þá á að þegar þeir fá minn góða félaga og hv. þm. Svavar Gestsson til að eyða heilu kvöldi í sjónvarpssal fær hann það ekki greitt en það fá þeir. Laun þm. eru einungis föst mánaðarlaun þeirra í velflestum tilvikum. Eins og hér kom fram er vissulega eitthvað um það að menn sitji í launuðum nefndum. En við skulum heldur ekki gleyma því að það kynni að vera töluverð vinna unnin í þeim nefndum sem vert væri e.t.v. að greiða fyrir eins og vinnu annars fólks í landinu. Minna má á að þm. eru ekki í öruggum sessi né heldur ráðherrar. Oft er það svo að menn hafa sagt starfi lausu sem þeir eiga ekki auðveldan aðgang að aftur ef þjóðinni sýndist svo að þeir ættu ekki að halda störfum áfram hér. Við skulum heldur ekki gleyma því álagi sem því fylgir að vera eilífur skotspónn þjóðarinnar og undir sífelldri smásjá eins og vera ber. Það fylgir því visst álag sem gerir þessi störf afar ólík öllum öðrum störfum. Fátt leiðist mér meira persónulega en þegar verið er að ýja að því hversu gífurleg laun við höfum hér. Ég leyfi mér að fullyrða að minn vinnudagur er sjaldan undir 14 vinnustundum og þjóðin mín má svo sannarlega vita það að ég fæ rúmar 40 þús. kr. upp úr launaumslaginu mínu. Hún má líka vita að það nægir mér ekki til framfærslu. Þetta er nefnilega ekki nóg handa nokkru heimili og þess vegna eru önnur laun skv. launatöxtum orðin gersamlega út úr kortinu, enda tæplega nothæf. Það segir sig sjálft að manneskja, sem hefur 16-17 þús. kr. á mánuði, er annaðhvort í verulegri aukavinnu eða í öðru starfi til því að það er óhugsandi að lifa af slíkum launum. Ég held að það sé kominn tími til að þetta verði rætt og ég vil endurtaka það að ég er sannfærð um að ef hver einasti vinnandi Íslendingur fengi 70 þús. kr. á mánuði sem hann gæti lifað af, þá væri það stór sparnaður fyrir þjóðfélagið. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Á þskj. 437 hef ég leyft mér ásamt hv. 3. þm. Reykv. Svavari Gestssyni að flytja svohljóðandi till. til þál.: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja áætlun um eldvarnir í opinberum byggingum hér á landi. Í þeirri áætlun skal verkefnum raðað í forgangsröð svo sem frekast er kostur jafnframt því sem gerð verði grein fyrir áætluðum kostnaði. Ríkisstj. skal láta ljúka áætlun um þessi verkefni í tæka tíð svo að unnt verði að taka mið af henni við undirbúning fjárlagafrv. fyrir árið 1987." Í grg. segir svo, með leyfi forseta: "Tillaga þessi er flutt til að vekja enn frekari athygli á miklu vandamáli og um leið ýta sem best á eftir því að raunhæfar aðgerðir fylgi í kjölfarið. Alþingi getur ekki látið sem ekkert sé þegar því er beinlínis haldið fram með réttu eða röngu að fjárveitingavaldið hafi árum saman ýtt til hliðar brýnum verkefnum eins og eldvörnum í opinberum byggingum. Skylda þingsins er að breyta þessum málum, ríkisstjórnar er að vinna skipulega áætlun um viðamikið verkefni og í kjölfarið þarf að veita nauðsynlegt fé til að vinna brýnustu verkefnin og halda verkinu svo fram að viðunandi lausn fáist sem fyrst. Ekki er þörf á því nú að rekja þetta mál ítarlega í grg., svo mjög sem það hefur verið til umræðu að undanförnu. ljóst er að hörmulegur atburður á Kópavogshæli í þessum mánuði hefur orðið til þess að vekja menn til umhugsunar og ýta við mörgum manninum í þessum efnum. Ber þar hæst víðtæka söfnun Kiwanismanna til eldvarna á Kópavogshælinu, sem ber að meta sérstaklega og þakka. Um leið verður ekki hjá því komist að benda rækilega á það að eldvarnir eru því miður í megnasta ólagi í mörgum opinberum stofnunum. Í þessari till. er gert ráð fyrir framkvæmdaáætlun um eldvarnir í opinberum byggingum. Eðlilegt er að ríkisstj. ákveði hverjir annast skuli gerð áætlunarinnar. Það hlýtur að verða að kalla til fulltrúa Brunamálastofnunar, Innkaupastofnunar ríkisins, tryggingafélaganna og fleiri aðila auk þeirra fagráðuneyta sem fara með málefni einstakra stofnana. Sérstök áhersla er lögð á að áætlunin verði tilbúin tímanlega fyrir gerð næstu fjárlaga." Ég held að það þjóni ekki tilgangi að fara út í frekari útlistun þessa máls umfram það sem er í grg. þessarar till. Því miður er það oft svo að hörmuleg tilvik eða orsakir valda upphlaupsumræðu eða skyndiáhuga á málefni en svo hverfur áhuginn, umræðan koðnar niður og, það sem verst er, oft má segja á eftir að svo sé eins og ekkert hefði gerst. Hér er ekki um verkefni að ræða, ef litið yfir heildina alla, sem er skjót- eða auðleyst og allt kostar það ærna fjármuni. Einmitt þess vegna er nauðsyn á því að skipulega sé að því unnið en þó umfram allt að unnið sé þótt í áföngum verði, að ekki verði beðið með allar aðgerðir þar til eitthvað dynur yfir á ný. Ásakanir til og frá þjóna heldur ekki tilgangi. Fjárveitingavaldið, við hér á Alþingi verðum að reka af okkur það slyðruorð sem á okkur hefur sannarlega verið borið án þess að ég ætli í því máli að taka þar undir þó að ég viti það að vel hefði betur mátt gera í mörgum greinum. Ég legg áherslu á að lausn þessa máls verði í senn örugg og án þess aukakostnaðar sem oft vill fylgja að ófyrirsynju því að ærið oft hendir það okkur að hafna ódýrari lausnum, þó að öruggar séu, fyrir fokdýrar sem skila tiltölulega litlu betri árangri. Umræður í fjölmiðlum hafa leitt í ljós að víða er hér stór hætta á ferðum og þarf ekki að leita lengra en á stærstu sjúkrastofnun landsins til að sjá hættuboðana rísa ógnvekjandi hátt. En til þess er þetta mál ekki flutt að fá um það meiri umræður þótt þarfar kunni að vera heldur til þess að hefja sem fyrst raunhæfar aðgerðir til úrbóta og láta næstu fjárlagagerð sýna þess glögg merki að við ætlum að bæta öryggið, breyta hættuástandi, vinna okkur út úr sem allra fyrst óviðunandi ástandi allt of víða. Til þess er þessu máli hreyft hér. Að lokinni þessari umræðu legg ég til, herra forseti, að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. félmn. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 446 um að hætta ríkisrekstri Fiskifélags Íslands og Búnaðarfélags Íslands. 1. flm. að þessari till. er hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sem nú hefur vikið af þingi, var hér varaþm. á s.l. hausti, en meðflm. eru aðrir þm. Alþfl. Ályktunarorðin eru á þessa leið: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera allar viðhlítandi ráðstafanir til þess að Fiskifélag Íslands og Búnaðarfélag Íslands megi leggja niður sem ríkisstofnanir. Í þeim undirbúningi skal m.a. felast: að öll gagnasöfnun og skýrslugerð um fiski- og landbúnaðarmál, sem nú fer fram hjá þessum stofnunum, verði færð til annarra stofnana, svo sem Hagstofu Íslands, að hefja viðræður við samtök viðkomandi atvinnuvega um hvort þau óski eftir að starfrækja sjálf og þá á eigin kostnað þá þjónustu aðra en gagnasöfnun og skýrslugerð sem Fiskifélag Íslands og Búnaðarfélag Íslands nú inna af höndum við umrædda atvinnuvegi og þá hvernig. Niðurstöður liggi fyrir eigi síðar en í árslok 1986 svo að hægt sé að gera nauðsynlegar ráðstafanir samfara afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1987." Þessari till. var fyrst hreyft í umfangsmiklum brtt. þm. Alþfl. við frv. til fjárlaga fyrir árið 1986. Till. er liður í heildaráætlunum þingflokks Alþfl. um sparnað í ríkisrekstri, fækkun ríkisstofnana og tilflutning verkefna frá ríkissjóði til annarra aðila. Með þessum fjárlagatillögum settum við okkur það mark í fyrsta lagi að tryggja með öruggum hætti hallalausan rekstur ríkisins á þessu ári, í annan stað að draga mjög verulega úr nýjum erlendum lántökum, sem samsvaraði 1,7 milljörðum kr. á desemberverðlagi. En í heild fólu tillögurnar í sér í fyrsta lagi umtalsverða minnkun ríkisútgjalda, í öðru lagi breytingar á tekjuöflunarkerfi ríkisins og aukna tekjuöflun, í þriðja lagi fækkun ríkisstofnana, í fjórða lagi kerfisbreytingu sem fól m.a. í sér afnám á svokölluðu velferðarkerfi fyrirtækja í ríkisbúskapnum, en með því eigum við við að þjónusta sem ríkið annast eða skattgreiðendur greiða fyrir en er í þjónustu eða þágu atvinnulífs og atvinnuvega verði greidd með eðlilegum hætti af þeim sem þjónustunnar njóta, í fimmta lagi gerðu þessar tillögur okkar ráð fyrir því að ríkisbúskapnum mætti haga þannig að í stað sjálfvirkrar þenslu rekstrarútgjalda yrði meira afgangs, meira olnbogarými til virkra framlaga til fjárfestingar, bæði á vegum ríkisins sjálfs og ríkis og sveitarfélaga í sameiningu. Það var m.ö.o. ný stefna í ríkisfjármálum sem Alþfl. boðaði með þessum tillögum sínum. Það vekur svo athygli nú, rúmum mánuði eftir afgreiðslu fjárlaga, að aðilar vinnumarkaðarins hafa snúið sér í sameiningu til ríkisstj. og óskað eftir viðræðum við ríkisstj. um forsendur kjarasamninga þar sem ein meginósk aðila vinnumarkaðarins sameiginlega er að beina því til ríkisstj. að hún spretti upp þeim fjárlögum og breyti þeirri ríkisfjármálastefnu sem meiri hluti stjórnarliða hér á Alþingi veitti brautargengi við afgreiðslu fjárlaga og lánsfjárlaga fyrir jól. Minnkun ríkisútgjalda er forsenda fyrir þeim skattalækkunum sem aðilar vinnumarkaðarins eru nú að óska eftir og vilja fá sem forsendu í allsherjarsamkomulagi eða lífskjarasáttmála fyrir sem því sem svarar lægri kaupkröfum í krónutölu. Þessi till. er ein af fjölmörgum slíkum tillögum sem við fluttum við fjárlagaafgreiðsluna með það beinlínis í huga að haga ríkisfjármálastefnunni í samræmi við ástand og horfur í efnahagsmálum og greiða þannig fyrir nýjum lífskjarasáttmála og allsherjarsamkomulagi um vinnufrið á vinnumarkaðnum og launaþróun í samræmi við þau markmið að halda verðbólgu í skefjum. Hér er m.ö.o. um að ræða kerfisbreytingu í ríkisrekstri. Þetta eru aðeins fyrstu skrefin í þá átt því að fyrir utan þær tillögur sem við þegar höfum flutt við fjárlagaafgreiðsluna mætti auðvitað taka fleiri skref og nefna fleiri dæmi af svipuðum toga. Fiskifélag og Búnaðarfélag eru í reynd hin gömlu atvinnumálaráðuneyti okkar Íslendinga, enda þótt þau séu fyrst og fremst innan vébanda hagsmunasamtaka atvinnuveganna fremur en beinar stjórnsýslustofnanir. Vegna þessarar forsögu hafa þessum stofnunum verið falin ýmis opinber stjórnsýsluverkefni, svo sem gagnasöfnun og skýrslugerð, sem félögin sinna enn þótt í millitíðinni hafi risið upp öflugar opinberar stofnanir og ráðuneyti til þess að sinna slíkum verkefnum. Þar að auki hafa þessi félög verið og eru enn hagsmunasamtök umræddra atvinnuvega og starfa í nánum tengslum við önnur slík og að verulegu leyti undir þeirra stjórn. Þar sem þessar stofnanir eru ríkisstofnanir er kostnaður við þær greiddur af ríkissjóði, enda þótt tekjuöflun þeirra sé líka nokkur. Þannig er greitt jafnt fyrir gagnasöfnun og skýrslugerð sem þá starfsemi sem beinlínis felur í sér þjónustu eða hagsmunagæslu í þágu viðkomandi atvinnuvega, fyrirtækja eða jafnvel einstaklinga. Kostnaðurinn við samkomur þessara félaga í hagsmunagæsluskyni er þannig greiddur úr ríkissjóði, t.d. var kostnaður við þinghald þeirra til skamms tíma greiddur með sama hætti og kostnaður við löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Hlutverk þessara þinga hefur m.a. verið að taka til umsagnar erindi til löggjafarsamkomunnar frá hagsmunasjónarmiði ýmissa aðila, einstaklinga og félaga. Jafnvel dæmi þess að smíða lagafrv. til flutnings á Alþingi um slík hagsmunamál. Að sjálfsögðu er ekkert við þess háttar hagsmunagæslu að athuga annað en það að ríkið kostar hana. Slíkt á ekki við um aðrar sambærilegar samkomur, svo sem iðnþing eða stéttaþingin, þing Alþýðusambands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna eða Stéttarsambands bænda, og eru þó viðfangsefni og hlutverk funda þessara samtaka ekki mjög ólík hlutverkum fiskiþings og búnaðarþings. Þess vegna þykir skynsamlegra, frekar en að taka upp ríkisrekstur allra hagsmunasamtaka og þrýstihópa í landinu, að ein og sama reglan gildi um öll þessi samtök,líka Fiskifélag Íslands og Búnaðarfélag Íslands, nefnilega sú regla að þessi samtök starfi sjálfstætt að vilja og á ábyrgð viðkomandi hagsmunaaðila en ekki ríkissjóðs. Óeðlilegt er líka með öllu að samtök, sem a.m.k. öðrum þræði eru hagsmunasamtök, hafi með höndum opinbera gagnasöfnun og skýrslugerð. Slík verkefni þarf að sjálfsögðu að vinna, en þau eiga að vera í höndum óhlutdrægra opinberra stofnana. Ekkert mælir hins vegar á móti því að sjálfstæð hagsmunasamtök annist einnig slík verkefni og þá að sjálfsögðu á eigin kostnað og eigin ábyrgð. Það er hvorki æskilegt né nauðsynlegt að hagsmunasamtökum sé jafnframt falið að safna gögnum og skila hagskýrslum, enda á það fyrirkomulag rætur sínar að rekja til þess tíma þegar ekki voru opinberir aðilar til að sinna slíkum verkefnum. Þessi þáltill. gerir ráð fyrir að þessu Janusarhlutverki Fiskifélags og Búnaðarfélags ljúki. Hún felur það ekki í sér að félögin sem slík verði lögð niður, fjarri því, heldur að ríkisrekstri þeirra, að svo miklu leyti sem um hann er að ræða, verði hætt og hagsmunaaðilum, sem að þeim standa, verði í sjálfsvald sett hvort og þá hvernig rekstri þeirra verði haldið áfram á nýjum grundvelli. En sú gagnasöfnun og skýrslugerð sem félögin vinna nú í þágu opinberrar stjórnsýslu er að sjálfsögðu nauðsynleg og ber að vinna hjá réttum aðilum, þ.e. þeim opinberu stofnunum sem að slíkum verkefnum starfa. Í flestum tilvikum mundu þau koma í hlut Hagstofu Íslands. Till. gerir ráð fyrir því að ríkisstj. láti undirbúa aðgerðir til þess að umrædd skipulagsbreyting megi ná fram að ganga, m.a. með viðræðum við hagsmunaaðila, þannig að Alþingi geti tekið allar nauðsynlegar ákvarðanir við undirbúning fjárlaga fyrir árið 1986. Herra forseti. Að loknum umræðum um þessa till. legg ég til að henni verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um sjálfstæðar rannsóknastofnanir, eflingu hagnýtrar vísinda- og rannsóknarstarfsemi og aukin tengsl atvinnulífs og rannsókna. 1. flm. þessarar till. var hv. 3. þm. Vestf. Sighvatur Björgvinsson er sat hér sem varaþm. á liðnu hausti, en meðflm. eru aðrir þm. Alþfl. Þessi till. kom fyrst fram í yfirgripsmiklum brtt. Alþfl. við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1986 og er í flokki þeirra till. okkar Alþýðuflokksmanna sem kveða á um sparnað í ríkisrekstri, fækkun ríkisstofnana og flutning verkefna frá ríki til annarra aðila. Markmið till. er að þær stofnanir, sem fást við hagnýtar rannsóknir í þágu atvinnuvega og eru nú ríkisstofnanir, verði teknar úr ríkiseigu og gerðar að sjálfseignarstofnunum og starfi eftir það á eigin ábyrgð og undir sjálfstæðri stjórn í nánu samstarfi við atvinnuvegina. Ályktunarorðin eru þau að fela ríkisstj. að hefja nú þegar undirbúning að eftirtöldum skipulagsbreytingum á sviði hagnýtrar rannsóknarstarfsemi í því skyni að efla slíkar rannsóknir, auka tengsl hagnýtra rannsókna og atvinnulífs, svo og sjálfstæði rannsóknastofnana: 1. Iðntæknistofnun Íslands, Rannsóknastofnun fiskiðnaðar, Rannsóknastofnun landbúnaðar og Rannsóknastofnun byggingariðnaðar verði gerðar að sjálfseignarstofnunum þar sem m.a. samtökum viðkomandi atvinnuvega verði boðið að gerast stofnaðilar. Í skipulagsskrá er nánar kveðið á um stjórn stofnananna og rekstrarfyrirkomulag. En þær skulu starfa sem sjálfstæðar stofnanir, verðleggja sjálfar þjónustu sína og taka sjálfar allar ákvarðanir um rekstur, mannahald, verkefnaval og viðfangsefni. Aðalhlutverk þessara stofnana verði að annast hagnýtar rannsóknir í þágu viðkomandi atvinnuvega eftir óskum og þörfum í atvinnugreininni og ákvörðun stjórnar stofnunarinnar. 2. Samningur skal gerður milli fjmrn. fyrir hönd ríkissjóðs og viðkomandi stofnunar þar sem ríkissjóður leggur hverri stofnun til ákveðið grunnframlag á ári hverju sem greiðist upp í fastakostnað við starfrækslu. Sérstakur samningur skal einnig gerður milli stofnananna og ríkissjóðs um áframhaldandi nýtingu stofnananna á ríkiseignum, svo sem húsnæði, en tæki, vélar og annað það sem þessar stofnanir hafa nú yfir að ráða skal áfram fylgja þeim og skoðast stofnframlag ríkisins til sjálfseignarstofnananna. 3. Önnur hagnýt rannsóknarstarfsemi sem ríkið hefur rekið og kostað í beinum og óbeinum tengslum við Iðntæknistofnun, Rannsóknastofnun byggingariðnaðar, Rannsóknastofnun landbúnaðar og Rannsóknastofnun fiskiðnaðar eða aðrar opinberar stofnanir - og er þá fyrst og fremst átt við tilraunastöðvar og tilraunabú - skal eftirleiðis skoðast sem viðfangsefni viðkomandi sjálfstæðra rannsóknastofnana og á ábyrgð þeirra hvort og þá hvernig starfseminni verður haldið áfram. 4. Ákveðið verði í sérstökum lögum fast árlegt framlag úr ríkissjóði til næstu fimm ára til rannsóknar og þróunarstarfsemi og með reglugerð ákveðin almenn skilyrði til lán- og styrkveitinga af því fé sem sjálfstæðar rannsóknastofnanir hafi sama rétt og aðrir til þess að sækja um styrki eða lán til einstakra verkefna. Undirbúningi þessum verði lokið á árinu 1986 þannig að Alþingi geti samhliða afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1987 gert þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til þess.að það fyrirkomulag, sem hér hefur verið lýst, nái fram að ganga. Með þessum skipulagsbreytingum vinnst að okkar mati margt: 1. Rannsóknastofnanir öðlast aukið sjálfstæði og sjálfræði, bæði í stjórn, starfsemi og í verkefnavali. 2. Líklegt er að áhrif vísindamanna og rannsóknarmanna á starfsemina aukist og mun það án efa styrkja vísindalega rannsóknarstarfsemi að hagnýtum viðfangsefnum. 3. Beinni tengsl verða á milli atvinnulífs og rannsóknastofnana, meðal annars af því að gert er ráð fyrir að bein kostnaðarleg tengsl verði á milli rannsóknarverkefna og atvinnufyrirtækja eða atvinnugreina þar sem í till. er gert ráð fyrir að ríkið greiði grunnkostnað við rannsóknastofnanirnar en einstök verkefni séu valin í samráði við atvinnuvegina og kostuð af þeim. Frá sjónarmiði ríkisins er einnig um ótvíræða kosti að ræða við þá skipulagsbreytingu sem till. gerir ráð fyrir. Eðlilegt er að ríkisvaldið kosti rannsóknarstarfsemi sem fremur er vísindaleg en hagnýt eða a.m.k. skilar ekki sjáanlegri framleiðniaukningu, tekjuaukningu eða framleiðslunýjungum á tiltölulega skömmum tíma. Einnig er sjálfsagt og eðlilegt að ríkisvaldið greiði tiltekinn grunnkostnað við starfsemi að hagnýtum rannsóknum og tryggi þannig að sú starfsemi geti farið fram. Jafnframt er eðlilegt að ríkið styðji með öðrum hætti rannsóknar- og vísindastarfsemi í landinu, t.d. með sjóðsstofnun eða framlagi í sjóð sem rannsóknaraðilar geta sótt fyrirgreiðslu til vegna tiltekinna verkefna. Hins vegar er óeðlilegt að ríkið reki og kosti hagnýt rannsóknarverkefni í þágu atvinnuvega eða fyrirtækja. Slíkt leiðir til óæskilegs viðhorfs til atvinnurekstrar og þeirra verkefna sem atvinnurekendur sjálfir eiga að annast og er þáttur í því sem við jafnaðarmenn höfum kennt við velferðarkerfi fyrirtækjanna. Með því kerfi hefur ríkisvaldið verið að taka á sig ýmis verkefni fyrirtækja og atvinnuvega og jafnvel gengið svo langt að veita beina og óbeina ríkisábyrgð á rekstri einstakra fyrirtækja. Það fyrirbæri hafa menn ýmist nefnt "þjóðnýtingu tapsins" eða "sósíalisma andskotans" eftir atvikum. Er merkilegt að þeir aðilar, sem þar hafa gengið fram fyrir skjöldu um að setja slíkar ábyrgðir og verkefni á ríki og skattgreiðendur, hafa seinastir manna viljað láta kenna sig við þjóðnýtingu eða sósíalisma. Hagnýt rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuvega og fyrirtækja á fyrst og fremst að vera viðfangsefni fyrirtækjanna sjálfra. Vilji atvinnulífsins til að kosta slík verkefni eða taka þátt í kostnaði við þau á að vera mælikvarði á hvort þessi verkefni teljist vera fýsilegur og arðvænlegur kostur. Þetta er hinn eðlilegi grundvöllur hagnýtrar rannsóknarstarfsemi og með slíku fyrirkomulagi öðlast atvinnulífið sjálft jafnframt bein áhrif á verkefnaval og starfsemi stofnunarinnar. Eins og fram kemur í till. eru þær ríkisstofnanir sem lagt er til að gerðar verði að sjálfseignarstofnunum og starfræktar í nánum tengslum við atvinnulífið þessar: Iðntæknistofnun Íslands, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Till. gerir ráð fyrir því að búnaður þessara stofnana, svo og tækjakostur og eigið húsnæði, verði áfram lagður þeim til og skoðist sem stofnfé frá ríkissjóði. Aðilum í viðkomandi atvinnugreinum verði jafnframt boðið að gerast stofn- og eignaraðilar og á stofnfundi verði sjálfseignarstofnununum sett stofnskrá er kveði á um hlutverk þeirra, stjórn og starfsemi. Eftir það starfi þær sjálfstætt að rannsóknarverkefnum sínum á eigin ábyrgð og án starfslegra eða fjármálalegra fyrirmæla frá hinu opinbera. Í samningi milli fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs og sjálfseignarstofnananna verði kveðið á um árlegt grunnframlag úr ríkissjóði til stofnananna, sem gæti t.d. verið framlag er næmi áætluðum fastakostnaði stofnananna, en verkefnakostnaður verði greiddur af sjálfsaflafé. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því að gerð verði fimm ára áætlun um aukin fjárframlög ríkisins í sjóð til að efla rannsóknar- og þróunarstarfsemi í landinu og að samin verði reglugerð eða sett lög um þá starfsemi þar sem m.a. er gert ráð fyrir að stofnanir, fyrirtæki, einstaklingar eða samtök geti sótt um lán eða styrki úr sjóðnum til einstakra verkefna og hafi jafnan rétt til slíkra umsókna. Vísir að slíkri starfsemi er sérstakt fjárframlag í þessu skyni sem veitt hefur verið á fjárlögum 1985 og 1986. Að lokum skal tekið fram að till. gerir ráð fyrir því að öll hagnýt rannsóknarstarfsemi, sem nú er á vegum ríkisins, skuli færð til umræddra aðila eða annarra slíkra sem nauðsynlegt kann að þykja að koma á fót. Þetta á við t.d. um tilraunabú, sem nú eru rekin á kostnað ríkisins, nema e.t.v. Fóður og fræ í Gunnarsholti, en álitamál getur verið hvort fé fengist frá öðrum aðilum til hennar þar sem ekki er víst að viðfangsefnið þyki fjarska hagnýtt fyrir íslenskan landbúnað frá skammtímasjónarmiði. Engu að síður er nauðsynlegt að halda þeim rannsóknum og tilraunum áfram sem þar eru gerðar og kæmi vísast á ríkið að standa straum af þeim kostnaði hver svo sem hefði framkvæmdina á hendi. Herra forseti. Ég legg svo til að þessari till. verði vísað til síðari umr. og til umfjöllunar í allshn. Umr. (atkvgr.) frestað. 1 1