Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Forseti. Í orkumálum er nýting jarðhita til hitunar húsa eitt hið mikilvægasta. Hitaveitur hér á landi, fyrst í Reykjavík og síðar annars staðar, hafa þegar sýnt gildi sitt. Nú er orðið alllangt síðan fyrst komu upp hugmyndir um hitaveitu fyrir Suðurnes og hafa þar ýmsar leiðir og möguleikar verið nefndir. Árið 1971 voru boraðar tvær holur í Svartsengi nálægt Grindavik eftir ósk Grindavíkurhrepps og gáfu þær holur góðar vonir. Síðan hafa farið fram athuganir og nú á þessu ári boraðar holur til viðbótar, og er í fáum orðum hægt að segja að þessar rannsóknir og tilraunaboranir hafa gefið mjög góða raun, þannig að nú þykir alveg sýnt að á Svartsengi megi byggja mannvirki sem geti orðið hitaveita fyrir öll Suðurnes. Í grg. þessa frv. er gerð allítarleg grein fyrir málinu í heild og ég skal því vera fáorður hér í framsögu. Haustið 1973 var stofnuð samstarfsnefnd Suðurnesja til þess að vinna að þessu máli og hrinda því í framkvæmd. Sú samstarfsnefnd hefur unnið að framgangi málsins og haft samráð við iðnrn. og fjmrn. Er þetta frv. samið í samvinnu þessara aðila og um það fullt samkomulag. Nú var mér að berast bréf frá samstarfsnefnd sveitarfélaga á Suðurnesjum, en að henni standa 7 sveitarfélög og beina fulltrúar þessara sveitarfélaga því til Alþ. að veita frv. brautargengi og fara eindregið fram á það að það geti orðið að lögum áður en til jólaleyfis alþm. kemur. Það er rétt að taka það fram að um er að ræða 7 sveitarfélög sem að þessu máli standa. Það eru Keflavíkurkaupstaður, Njarðvíkurhreppur, Gerðahreppur, Miðneshreppur, Hafnahreppur, Grindavíkurkaupstaður og Vatnsleysustrandarhreppur. Það kom til athugunar að sjálfsögðu og umræðu hvort og þá í hve ríkum mæli ríkið ætti að vera aðili að slíkri framkvæmd. Hitaveitur þær, sem áður hafa verið reistar hér á landi, eru eign sveitarfélaganna. Hins vegar kom það snemma til að eðlilegt væri að ríkið væri þarna meðeigandi, m.a. og einkum vegna flugvallarins sem er á þessu svæði og hefur niðurstaðan af þeim samningaviðræðum orðið sú, eins og greinir í 2. gr. frv., að eignarhluti ríkissjóðs skuli vera 40%, en sveitarfélögin skuli samtals eiga 60%. Í 7. gr. er svo ákveðið um stjórn Hitaveitunnar. Gert er ráð fyrir að iðnrh. og fjmrh. skipi hvor einn fulltrúa í stjórnina og sveitarfélögin, sem eru aðilar að fyrirtækinu, skipi 3 stjórnarmenn og eru svo nánari ákvæði um þetta í gr. Það er rétt, til þess að menn átti sig á hversu hér er um stórt mál að ræða, að geta þess að þegar þessi væntanlega hitaveita er borin saman við rafstöðvaafl og mælt í megawöttum, þá er gert ráð fyrir því að varmaþörf þessara byggða og flugvallarins sé um 110 mw. og er því gert ráð fyrir að þessi hitaveita geti framleitt þann hita eða þann varma. En 110 mw. eru á stærð við Búrfellsvirkjunina eins og hún var í fyrstu, en hún var 105 mw. Af þessu geta menn nokkuð ráðið um stærð þessa fyrirtækis. Gert er ráð fyrir því í þeim áætlunum sem hér liggja fyrir, að fyrst sé ráðist í hitaveitu fyrir sveitarfélögin, og eins og menn sjá af grg. og því korti, sem er á bls. 7 í frv., er gert ráð fyrir að 6 sveitarfélög verði í fyrstu aðnjótandi hitaveitu. Það eru Grindavík, Vogar og Vatnsleysustrandarhreppur, Njarðvík, Keflavík, Gerðar, Sandgerði. Einn aðilinn, sem stendur að þessu, Hafnahreppur, er ekki talinn með í þessum áætlunum vegna þess að það er til athugunar, hvort sú leið þætti heppilegri að Hafnahreppur fengi hitun með öðru móti, t.d. með rafmagni, en sú upphitun mundi að sjálfsögðu verða á vegum þessa fyrirtækis, Hitaveitu Suðurnesja. Ég get þessa sérstaklega hér vegna þess að sveitarfélögin eru 7, en í þessum áætlunum og greinargerðum er gert ráð fyrir að á þessu stigi verði þau 6, sem njóti hitaveitunnar. Skýringin er þessi, og er þetta allt í góðu samráði við fulltrúa Hafnahrepps. Gert er ráð fyrir að varmaþörf sveitarfélaganna sé um 40 mw., en þegar bæði Hafnir og flugvöllurinn koma til, þá mundi heildarvarmaþörfin verða 110 mw. Er gert ráð fyrir að á 2–3 árum megi koma hitaveitu til þessara sveitarfélaga og tengja þau hús sem þar er um að ræða. Þær rannsóknir, sem fram hafa farið, og borholur, sem þegar hafa verið gerðar, benda eindregið til þess að jarðhitavatnið sé ekki nothæft beint til upphitunar og verður því að nota varmaskipti. Hafa verið gerðar umfangsmiklar tilraunir til þess að finna heppilegustu aðferð í því efni. Ætlunin er að hita upp kalt vatn með jarðhitavatni og gufu í varmaskiptum, og telja þeir sérfræðingar sem að þessu hafa unnið frá Orkustofnun og Fjarhitun að þau mál sé tiltölulega auðvelt að leysa og fjarri því að vera nokkur frágangssök. Í þessum áætlunum, sem hér liggja fyrir, er varmaskiptistöð eða stöðvar að sjálfsögðu innifaldar. Gert er ráð fyrir því í nýjustu áætlunum, eins og greint er á bls. 6, að stofnkostnaður veitunnar án flugvallarins verði alls um 1800 millj. kr. og er það kostnaðaráætlun, sem gerð var í júní s.l. Í frv. eru veittar heimildir til lántöku og ríkisábyrgða fyrir samtals allt að 2000 millj. kr. og er það í samræmi við þessa kostnaðaráætlun sem ég gat um. Ef þetta mál er borið saman - ekki við rafstöð eins og Búrfellsvirkjunina, heldur t.d. við Hitaveitu Reykjavíkur, þá geta menn einnig gert sér nokkra grein fyrir stærðinni. Þegar Hitaveita Reykjavíkur var tekin í notkun í des. 1944, var afkastageta hennar um það bil 55 mw. eða helmingurinn af því sem Hitaveitu Suðurnesja er ætlað þegar hún er fullgerð. Hitaveita Reykjavíkur hefur hins vegar margfaldast síðan og er í grg. þessa frv. nefnt að afkastageta hennar, áður en hún var stækkuð til nágrannabyggða, þ.e.a.s. miðað við árið 1973, hafi verið um 280 mw. og hafa því afköst hennar á þessum árum frá stofnun og til ársins 1973 um það bil fimmfaldast. Varðandi þau hitaréttindi, sem hér er um að ræða í Svartsengi, eru þau a.m.k. að verulegu leyti í einkaeign og er gert ráð fyrir eignarnámsheimild í 14. gr. þessa frv. Hins vegar er skýrt tekið fram, og það vil ég undirstrika, það er skýrt tekið fram í grg., um 14. gr. að æskilegt er að samningar geti tekist milli aðila um kaup á jarðhitaréttindum og öðrum réttindum, sem nefnd eru í gr., og reynt verður til þrautar að ná samkomulagi áður en til eignarnáms kæmi. Ég vænti þess að þetta stórmál fái góðar undirtektir hjá hv. Alþ. Það er ljóst að hitaveita eins og hér er um að ræða yrði til mikils hagræðis og fjárhagslegs gagns fyrir íbúana sem hennar nytu, hefði í för með sér verulegan sparnað, auk þess sem varla þarf fram að taka hversu mikinn gjaldeyrissparnað slík framkvæmd mundi hafa í för með sér fyrir þjóðarbúið. Ég vænti góðra undirtekta og skjótrar afgreiðslu og legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og iðnn.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju mína með að þetta frv. er nú fram komið og hafði raunar vænst þess að það gæti komið fram snemma eða þegar í þingbyrjun, en það hefur dregist af einhverjum ástæðum sem mér eru ekki fullkunnar. Þetta er tvímælalaust mjög mikilsvert mál, ég vil segja stórfellt framfaramál fyrir Suðurnesin og hefur í rauninni orðið þeim mun mikilvægara sem olíuverð hefur hækkað meira. Ég skal ekki fara frekari orðum um það, hvílíkt hagræði verður að því þegar byggðirnar á Suðurnesjum fá hitaveitu. En það verður varla ofsögum af því sagt, hversu mikið hagræði og hversu mikill gjaldeyrissparnaður er að slíku. Ég vil aðeins láta í ljós ánægju mína með að þetta frv. er nú fram komið og aðilar virðast hafa komið sér saman um þau meginatriði sem þarna þurfti um að semja. Þess er því að vænta að þetta mál geti fengið hér greiðan gang í gegnum hv. Alþ. Ég vildi aðeins í sambandi við þetta mál víkja nokkrum orðum að því atriði, sem hæstv. iðnrh. nefndi í ræðu sinni, að hitaréttindi þau, sem hér um ræðir, og landsréttindi eru eins og hann sagði að mestu leyti í einkaeign. Mér er ekki grunlaust um, að það hafi tafið nokkuð framkomu þessa máls að það hefur verið í nokkurri óvissu hvort tækist að ná eðlilegum samningum við þá aðila sem hér eiga landsréttindi og hitaréttindi, og það er vel að í 14. gr. þessa frv. er heimild til þess að taka slík réttindi eignarnámi ef nauðsyn ber til, en segir þó í aths. við 14. gr., að æskilegt sé að samningar geti tekist milli aðila um kaup á þessum jarðhitaréttindum og öðrum réttindum sem hér er um að ræða. Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. iðnrh., hvort honum er kunnugt um, hvar þessi samningamál eru á vegi stödd eða hvort líkur séu á því að samningar takist við eigendur þessara jarðhitaréttinda á næstunni eða hvort svo geti farið að undirbúningur undir þetta stórmál dragist enn af þeim sökum, ellegar í fjórða lagi að það verði ekki látið dragast dengi, heldur verði notuð heimild 14. gr. þessa frv. sem væntanlega verður að lögum nú fljótlega. Ég vildi sem sagt, um leið og ég undirstrika að ég tel þetta mjög mikilsvert mál fyrir suðurnesjabúa, spyrja að þessu atriði, hvort hæstv. ráðh. er kunnugt um, hvar þessi samningamál við landeigendur eru nú á vegi stödd og hvort nokkur hætta eigi að vera á því að slíkir samningar tefji þetta mikilsverða mál allra íbúa Suðurnesja.

Benedikt Gröndal Hæstv. forseti. Eins og orkumálum er komið í heiminum hljótum við íslendingar að undrast það að við skulum ekki á liðnum áratugum hafa gert miklu meira átak til að hagnýta möguleika lands okkar á þessu sviði. En það er auðvelt að vera vitur eftir á og þýðir því ekki um það að fást og mætti jafnvel geta þess að átök eins og hitaveitan í Reykjavík eiga sér fáa líka í veröldinni. Engu að síður er rík ástæða til þess, eins og nú er komið málum, að við leggjum á það áherslu framar öllum öðrum verklegum framkvæmdum að hagnýta orkulindir landsins og reyna að spara þjóðinni þá milljarða sem hún verður að borga fyrir innflutt eldsneyti. Á þessu sviði er enginn vafi á því að sameiginleg hitaveita fyrir Suðurnes öll er eitt af stærstu málum, og ég vil lýsa yfir fyrir hönd míns flokks, að við teljum þetta vera stórmál og munum veita því brautargengi og stuðla að því, eftir því sem við getum að það verði afgreitt eins skjótlega og unnt er hér í þinginu. Ég vil einnig taka það fram út af mjög ákveðnum skoðunum og till. sem við höfum flutt um eignarrétt lands og landsnytja, að við gerum okkur vonir um það að ekki komi til neinna vandræða á því sviði í sambandi við þetta mál. Það eru allar nauðsynlegar heimildir í þessum lögum til þess að þjóðarheildin fái vilja sínum framgengt ef þess þarf, en að sjálfsögðu vonast allir til þess að það takist að ná samkomulagi, þó að hinn sé að okkar hyggju ekki hægt að neita, að þessum málum verður að gefa gaum á landsmælikvarða og skipa þeim í heild til frambúðar. Við teljum þetta vera mikið hagsmunamál fyrir fjölmenn byggðarfélög og viljum láta í ljós von okkar um að framkvæmd þessa máls verði með þeim hraða sem mestur geti orðíð og það gangi í alla staði vel.

Ólafur G. Einarsson Hæstv. forseti. Ég mun ekki við þessa umr. ræða einstakar gr. þessa frv., en ég vil aðeins lýsa ánægju minni yfir því, að það skuli vera komið fram, og þakka hæstv. iðnrh. og hæstv. fjmrh. fyrir forgöngu þeirra í málinu. Ég legg megináherslu á að þetta frv. nái fram að ganga nú fyrir jól. Það skiptir miklu máli fyrir sveitarfélögin á Suðurnesjum að ekki verði þarna tafir á og þau geti ásamt ríkinu hafið undirbúning af fullum krafti nú þegar, eins og reyndar gert er ráð fyrir í frv. Er gert ráð fyrir að lokið verði skipun í stjórn fyrir 1. jan. n.k. Það þarf að sjálfsögðu ekki að ræða mikilvægi þessa máls fyrir alla aðila. Slíkt er hafið yfir allan vafa. Fleira ætla ég ekki að segja við þetta tækifæri, aðeins að lýsa ánægju minni yfir því að málið skuli komið fram.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með þeim, sem fagna því að þetta frv. er komið fram. Hér er um ákaflega veigamikið mál að ræða að mínu mati. Ég hef oft gert grein fyrir því, að ég lít svo á að það stórvirki, sem íslendingar þurfa að einbeita sér að á næstu árum sé að nýta sína eigin orkugjafa sem allra mest í stað þess að flytja inn olíu, sem er orðin ákaflega dýr og þar sem hætta er á pólitískum vandamálum í tengslum við hana. Ég tel, að þessi mikli áfangi, hitaveita á Suðurnesjum, þurfi að falla inn í heildaráætlun, sem okkur beri að gera, eins og fyrrv. ríkisstj. lagði til og till. hefur verið gerð um á þessu þingi, þannig að við einbeitum okkur að því verkefni að nýta jarðvarmann hvar sem hann er tiltækur, en hraða eins og við erum menn til að flytja næga raforku til annarra landshluta, sem ekki eiga kost á jarðvarma, og það á fyrst og fremst við um Vestfirði og Austfirði og ýmsa smærri staði á Norðurlandi og víðar. Þetta frv. var að verulegu leyti undirbúið í tíð fyrrv. ríkisstj. og í því eru ekki ákvæði, sem ég tel mig þurfa að ræða neitt sérstaklega. Hins vegar er vissulega farið fram á ákaflega mikið, þegar óskað er eftir því, að Alþ. afgreiði þetta mál á einni viku innan um önnur stórmál, sem þarf að fjalla um, eins og fjárlög og ýmis slík mál. Mér finnst þetta mál sem sé koma fram undarlega seint. Ég átti von á því, að það kæmi fram þegar í þingbyrjun, þannig að Alþ. fengi ráðrúm til að fjalla um það á venjulegan hátt. Hins vegar skil ég ákaflega vel áhuga þeirra suðurnesjamanna á að fá sem fyrst tök á því að hefja þarna framkvæmdir og mun fyrir mitt leyti stuðla að því að frv. verði afgreitt hér á þingi eins fljótt og hægt er. Í þessu sambandi hefur verið minnst á 14. gr. frv., þar sem ráðh. er veitt heimild til þess að leyfa Hitaveitu Suðurnesja að taka eignarnámi jarðhitaréttindi, vatnsréttindi, lönd og mannvirki og önnur réttindi o.s.frv., eins og í gr. stendur. Í þessu sambandi kom hv. þm. Gils Guðmundsson með fsp., sem hæstv. ráðh. hefur ekki svarað enn. En ég vil í sambandi við þessa gr. minna á það, að fyrir þessu þingi liggur frv. til l. um breyt. á orkulögum, þar sem er að finna alveg ný ákvæði um háhítasvæðin svokölluðu, sem skilgreind eru sérstaklega í frv., og eitt þessara háhitasvæða er Svartsengi. Í þessu frv. segir svo um þessi svæði: „Ríkið á allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðum og uppleystra efna og gastegunda, sem háhita og gufu fylgja, þó með takmörkunum, sem í lögum þessum greinir.“ Ég hygg, að það væri ákaflega skynsamlega að verki staðið hjá Alþ. að afgreiða þessi tvö mál samhliða. Ég hygg, að það mundi leysa ærið mikinn vanda sem kann að koma upp á Suðurnesjum ef búið væri að afgreiða frv. eða ef það yrði afgreitt jafnhliða frv. um háhítasvæðin. Ég býst við, að það mundi geta falið í sér umtalsverða fjármuni, bæði fyrir sveitarfélögin á Suðurnesjum og ríkissjóð, sem stofnkostnaður yrði ódýrari en ef annað hvort yrði að sæta þeim kröfum, sem eigendur þarna gera sér hugmyndir um, sem mér er kunnugt um að eru mjög háar, eða leggja málið undir mat dómkvaddra manna, því að við höfum reynslu af því að slíkt mat er yfirleitt mjög hátt. Ég tel að þarna sé um að ræða sameign, sem er algerlega augljós, og að hin almennu eignarréttarákvæði í þjóðfélagi okkar eigi ekki að ná til verðmæta af þessu tagi. Ég held að það gildi einu hvaða afstöðu menn hafa til eignarréttar almennt. Þessi orka, sem er í iðrum jarðar og hvorki verður könnuð né nýtt nema almannafé og forusta ríkisins komi til, er þess eðlis, að einstaklingar geta ekki átt rétt á stórum fjárhæðum fyrir nýtingu hennar. Það er eðlilegt, að þeir eigi sinn almenna rétt hvað varðar landið og annað slíkt, en að þeir eigi rétt á stórfelldum fjármunum fyrir það að verið er að nýta orku jarðar í þágu alþjóðar tel ég vera algerlega rangt. Lagadeild Háskólans hefur úrskurðað að hún telji að ákvæði frv. um háhitasvæði stangist ekki við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, og hv. d. er búin að fjalla um þetta mál svo gaumgæfilega, að það eiga ekki að þurfa að verða nein vandkvæði á því, að iðnn. þessarar d. afgreiði þessi mál samhliða. Ég held, að slík afgreiðsla sé forsenda þess, að unnt sé að tryggja það, að hægt verði að stofna Hitaveitu Suðurnesja á eins hagkvæman hátt og kostur er, ella séum við að tefla í tvísýnu hvað þetta atriði varðar. Þar er bæði um að ræða fjárhagslegt atriði og siðferðislegt atriði að minni skoðun. Ég vil sem sé mælast mjög eindregið til þess við hæstv. ráðh., að hann beiti sér fyrir því að þessi mál verði afgreidd samhliða, vegna þess að ég fæ ekki betur séð en frv. um háhitasvæði sé hreinlega forsenda þess að skynsamleg lausn fáist á eignarréttarvandamálum í sambandi við Hitaveitu Suðurnesja.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Reykn. hafa látið orð falla í þá átt, að frv. þetta sé undarlega seint fram komið og það hafi dregist af ástæðum „sem mér eru ekki kunnar“, eins og hv. 3. þm. Reykn. komst að orði. Þegar hv. þm. kemst svo að orði hljóta það að vera einhverjar ástæður hjá fyrrv. ríkisstj., sem honum eru ekki kunnar, því að eins og hér kom fram var mál þetta á döfinni hjá fyrrv. ríkisstj. og það strax í jan. 1973, hálfu öðru ári áður en fyrrv. ríkisstj. lét af störfum, sem Orkustofnunin skilaði ítarlegri grg. um varmaveitu frá Svartsengi og mælti með að í hana yrði ráðist. Hvers vegna málið hefur dregist svo lengi hjá fyrrv. ríkisstj. er mér ekki kunnugt, en staðreyndin er að þrátt fyrir það þótt það væri svona lengi á döfinni hjá henni, hafði hún ekki lokið þeim undirbúningi, að hún legði málið fyrir þingið. Hins vegar eftir að stjórnarskiptin urðu var þetta mál þegar í stað tekið upp og hefur verið fylgt eftir með þeim hraða, sem unnt hefur verið í samráði og samvinnu ágætri við fulltrúa sveitarfélaganna, svo að þessi ummæli þessara tveggja þm. eru á misskilningi byggð að því er snertir núv. stjórn. En hverjar ástæður eru til þess að fyrrv. stjórn lauk þessu ekki þannig að leggja það fyrir þingið, það veit ég ekki. Varðandi fsp. hv. 3. þm. Reykn. um viðræður við eigendur hitaréttinda í Svartsengi vil ég taka fram að þær viðræður hafa átt sér stað að undanförnu og .standa yfir. Það eru bæði fulltrúar sveitarfélaganna eða framkvæmdanefndin, sem hafa tekið þátt í þeim viðræðum, auk fulltrúa frá iðnrn. og fjmrn. Hvar þær viðræður eru á vegi staddar er ekki hægt að gefa neinar upplýsingar um nú, nema það mun hafa í vor eða sumar komið fram tilboð af hálfu landeigenda þar, það var fyrir stjórnarskiptin. Nú hefur verið kannað hvort það tilboð eða sú uppástunga stæði, og það mun vera vafasamt, en þessar viðræður standa sem sagt yfir milli fulltrúa ríkisins og sveitarfélaganna annars vegar og landeigendanna hins vegar. Ég vil undirstrika það, sem tekið er fram í grg. um 14. gr. og ég las hér upp áðan, að æskilegt sé, að samningar um það takist. Ef hins vegar svo fer, að þeir takast ekki, þá er eignarnámsheimild í frv. Frv. um háhitasvæði ætla ég ekki að ræða hér, það gefst tækifæri til þess síðar að ræða það mál. En ef ætti að afgreiða þessi tvö mál samtímis þýddi það að frv. um Hitaveitu Suðurnesja næði ekki fram að ganga á þeim tíma sem fulltrúar sveitarfélaganna óska eftir, því að í frv. um háhitasvæðin eru ýmis ágreiningsefni eins og kom fram á síðasta þingi, ekki síst frá hálfu ýmissa sveitarfélaga sem vildu ekki fella sig við sum ákvæði þess frv. Hvort samþykkt slíks frv. mundi greiða fyrir þessu máli varðandi kaup á hitaréttindum og landsréttindum, það veit ég ekki um og skal ekkert um segja, hvort það mundi greiða fyrir. Sannleikurinn er sá, að ef til eignarnáms kemur, veltur það fyrst og fremst á túlkun dómstólanna á stjórnarskránni, hvort eða hverjar bætur landeigendur eiga, en ekki fyrst og fremst á almennum lögum, sem Alþ. setur. Það er fyrst og fremst eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og túlkun þess, sem þar ræður úrslitum.



Herra forseti. Á þskj. 108 er frv. til l. um breyt. á l. um launaskatt. Hér er um að ræða framlengingu á gildandi l. alveg óbreyttum eins og þau eru nú og hafa verið frá því að l. um skattkerfisbreytingu tóku gildi. Eins og rakið er í grg. með frv. eru l. að stofni til frá 1965, en þá var lagður á 1% launaskattur. Árið 1970 var lagður á sérstakur launaskattur, 1.5%, í tengslum við efnahagsráðstafanir, sem þá voru gerðar, og launaskatturinn enn hækkaður í ár um 1% í tengslum við ráðstafanir til lausnar vinnudeilu, sem uppi var á fyrri hluta þessa árs. Gildistími l. um launaskatt rennur út um næstu áramót. Frv. á þskj. 108 gerir ráð fyrir, að gildistíminn verði enn framlengdur um eitt ár, og hefur verið miðað við það við gerð fjárlagafrv. Ég gerði grein fyrir því í fjárlagaræðu minni, hvernig bægt væri að draga úr þeirri pappírsvinnu, sem er samfara fjölda gjaldstofna, sem við búum við og með hvaða hætti mætti ráða bót þar á. Það er einnig óeðlilegt að binda gildistíma skatta í l., en þar sem hér hefur verið talað um bráðabirgðaskattheimtu að hluta til, er að sjálfsögðu rétt að framlengja gildistíma l. aðeins um eitt ár. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Á þskj. 119 hef ég leyft mér ásamt 4 öðrum hv. þm. að flytja frv. um breyt. á l. um almannatryggingar. Þetta frv. er gamall kunningi héðan úr þingsölum, hefur verið flutt í einu eða öðru formi allnokkrum sinnum og m.a. á síðasta þingi. Það hefur verið borið fram af þm., sem hafa haft skilning á vandamálum íþróttahreyfingarinnar og skyldum málefnum. Það hefur verið svo í okkar þjóðfélagi, að meir og meir hefur verið gengið í þá átt að tryggja borgarana fyrir áföllum, sem þeir verða fyrir í lífinu, og íþróttahreyfingin hefur í þessu tilliti sett fram þá sanngjörnu ósk af sinni hálfu að fara fram á, að íþróttafólk, sem verður fyrir áföllum vegna íþróttaiðkana, fái bætt það tjón sem hlýst af þeim áföllum. Íþróttahreyfingin hefur rekið sjálfstæða slysatryggingasjóði um nokkur ár, og hafa þeir sjóðir getað leyst úr minni háttar slysatjónum. Þessir sjóðir hafa verið fjármagnaðir með fé íþróttastarfseminnar sjálfrar, enda þótt það fé sé sannarlega ekki til skiptanna. Þessir sjóðir eru hins vegar engan veginn færir um að greiða bætur vegna varanlegrar örorku eða dauðsfalla og það yrði merkasta og mikilvægasta breytingin í þessum efnum, ef slík slys yrðu bætt eins og frv. gerir einmitt ráð fyrir og stefnir að. Það unga fólk, sem stundar íþróttir, er í blóma lífsins, er að hefja lífsbaráttuna, koma fótunum undir sig og sína fjölskyldu og það er mikið áfall, þegar fjölskyldufaðirinn fellur frá eða verður varanlega öryrki vegna íþróttaiðkana. Og það er engan veginn vansalaust að þjóðfélagið geti ekki stutt við bakið á þeim sem eftir standa. Þetta segi ég vegna þess, að þjóðfélagið og þegnar þess hafa haft skilning á íþróttastarfseminni og viljað stuðla að henni sem mest hjá æskufólki, og því er það eðlileg og réttlát krafa í framhaldi þar af, að þjóðfélagið hjálpi til, þegar til slíkra slysa eða áfalla kemur, eins og oft vill verða við íþróttaiðkanir. Því er það einlæg von mín, að þetta frv. nái nú fram að ganga, en það felur í sér, eins og fyrr segir, að það gangi inn í hið almenna tryggingakerfi, að íþróttamenn, sem verða fyrir slysum, fái tjón sitt, tap sitt og kostnað sinn bættan eins og þegar um önnur slys er að ræða á vinnustöðum og í lífinu almennt. Íþróttahreyfingin hefur fyrir sitt leyti viljað leggja fram fjármagn og hún hefur boðið, að höfuðstólar slysatryggingasjóðanna, sem nú eru starfandi, renni óskiptir til þess að standa undir iðgjaldagreiðslum til að byrja með og samkv. nánara samkomulagi. Ég tel ekki ástæðu til, herra forseti, að skýra þetta mál öllu frekar. Það er alveg ljóst, hvert efni frv. er. Þetta er gamalt baráttumál íþróttahreyfingarinnar og yrði mikið fagnaðarefni af hennar hálfu, ef hið háa Alþ. sýndi nú þann skilning að samþykkja þetta frv. eins og það liggur fyrir eða í aðalatriðum í svipuðu formi. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til heilbr.- og trn.



Herra forseti. Það er nú svo langt um liðið síðan þetta mál var hér síðast á dagskrá og ég varð að hætta mínum málflutningi í miðri ræðu, að ég á nú erfitt með að finna endann á þeirri ræðu og halda áfram og er þá kannske best, úr því sem komið er, að stytta mál sitt, enda sýnist mér vera þannig mætt á þessum fundi, að það taki því nú kannske ekki að fara að halda hér uppi löngum málflutningi. Ég minnist þess þó, að ég hafði sérstaklega vikið að einum þætti, sem fram hafði komið í þessum umr., en það var sá þáttur, sem sneri að nýtingu innlendra orkugjafa hér á Suðvesturlandi í sambandi við húshitun, og fullyrðingar, sem hér höfðu komið fram frá hæstv. fjmrh. um það, að fyrrv. ríkisstj. hefði m.a. torveldað framkvæmdir í þeim málum fyrir Hitaveitu Reykjavíkur, sem hafði tekið að sér að koma upp hitaveitum á þessu svæði fyrir nálæg byggðarlög. Ég hafði bent á, að þetta væri rangt og væri auðvelt að sanna að þetta fengi ekki staðist. En fullyrðingar af þessu tagi hafa sést æðioft áður hér í blöðum af hálfu þeirra sjálfstæðismanna, þar sem þeir hafa haldið því fram, að fyrrv. ríkisstj. hafi ekki heimilað Hitaveitu Reykjavíkur að hækka hitaveitugjöld, þannig að hún gæti í rauninni staðið undir þeim verkefnum með eðlilegum hætti, sem hún hafði þarna tekið að sér. En það er auðvelt að sjá það, að þó að fyrrv. ríkisstj. hafi að vísu ekki heimilað Hitaveitu Reykjavíkur allar hækkanir á hitaveitugjöldum um leið og óskir komu fram, þá heimilaði hún þó mjög miklar hækkanir og að mínum dómi meiri hækkanir en hafa verið forsvaranlegar í raun og veru miðað við þau verðlagsmál, sem við vorum að glíma við á þessum tíma. Ég tók eftir því, að í umr. í borgarstjórn Reykjavíkur fyrir nokkrum dögum hafði það komið fram, að hitaveitugjöld höfðu hækkað hér á eins árs tímabili, frá des. á s.l. ári og fram í des. nú, um 110%. Þetta geta menn borið saman við t.d. almenna kauphækkun á þessu tímabili, sem er langt undir þessu marki. Það er því enginn vafi á því, að Hitaveitan hefur fengið að hækka sín gjöld og auka sinar tekjur og hefði getað af þeim ástæðum staðið við þá samninga, sem hún hafði gert um framkvæmdir í hitaveitumálum hér í nálægum byggðarlögum. Ég skal svo ekki fara um þetta mörgum orðum, en vil aðeins til viðbótar til sönnunar á mínu máli í þessum efnum vitna í bréf, sem borgarstjórinn í Reykjavík skrifaði til þess rn., sem ég hafði með að gera á þeim tíma, þann 11. jan. 1974 eða í ársbyrjun þessa árs. Í þessu bréfi segir borgarstjórinn í Reykjavík, þegar hann er að gera grein fyrir þessu máli, að samkv. áætlunum, sem gerðar hafi verið um hitaveituframkvæmdir í þessum nágrannabyggðarlögum Reykjavíkur, þ.e.a.s. í Kópavogi, Hafnarfirði og Garðahreppi, og einnig í Reykjavík sjálfri, hafi verið áætlað, að kostnaður við þessar framkvæmdir mundi nema 1660 millj. kr., þar af, eins og segir í bréfinu, 1296 millj. kr. vegna virkjana aðalæða og dreifikerfa í áðurnefndum þremur sveitarfélögum og 364 millj. kr. vegna dreifikerfis í Reykjavík, sem sagt, samtals 1660 millj. kr. En í þessu bréfi segir orðrétt - með leyfi hæstv. forseta - á þessa leið: „Greiðsluyfirlitið, sem fylgir þessu bréfi, sýnir enn fremur, að Hitaveitan muni hafa til ráðstöfunar eigið fé á þessum sömu árum um 1450 millj. kr. til hitaveituframkvæmdanna, vaxtagreiðslna og umsaminna afborgana eldri lána.“ Eins og ég segi, hér fylgir með alveg grg. yfir þessi ár, þar sem sýndur er tekjuafgangur Hitaveitunnar, það fé, sem hún hefur laust vegna afskrifta, og það er hvorki meira eða minna en þetta. Það fer því auðvitað ekkert á milli mála, að afkoma Hitaveitunnar hefur verið þannig, að menn hafa verið að gera ráð fyrir því, að þeir gætu haft lausa fjármuni út úr rekstri Hitaveitunnar nægilega mikla til þess að annast allar þessar stofnframkvæmdir í byggðarlögunum hér í kring. Sannleikurinn er auðvitað sá, ef menn vilja snúa málinu þannig, að hér hafa verið uppi kröfur um það, að þeir, sem nota hitaveituvatnið hér í Reykjavík, ættu að borga í verði umfram það, sem nauðsynlegt var, allar þessar stofnframkvæmdir nú. Eins og ég hef sagt hér áður, leikur enginn vafi á því, að þetta fyrirtæki hefur fengið að verðleggja sína þjónustu á allt annan hátt en aðrir aðilar hafa fengið leyfi til af verðlagsyfirvöldum, og stjórnvöldum nú á síðari árum. Það hefur sem sagt verið gert ráð fyrir því, að fyrirtækið fengi að safna upp mjög álitlegum greiðsluafgangi til þess að standa undir þessum framkvæmdum. Það hefur svo einnig legið fyrir allan tímann, að fyrirtækinu hefur staðið til boða að taka lán til framkvæmdanna, eins og nauðsynlegt hefur verið, að því leyti til sem eigin fjármunir fyrirtækisins hrykkju ekki til. Allar fullyrðingar um, að fyrrv. ríkisstj. hafi ekki heimilað þessu fyrirtæki að hækka tekjur sínar til samræmis við eðlilegar þarfir, eru algerlega út í hött og allar afsakanir, sem menn hafa haft uppi um það, að þeir hafi ekki staðið við gerða samninga um framkvæmdir í þessum efnum fyrir nálæg byggðarlög, af því að ríkisstj. hafi ekki viljað verða við beiðnum þeirra, sem stjórnuðu þessu fyrirtæki, eru líka rangar, svo að ekkert af þessu fær staðist. En hitt gefur svo auðvitað auga leið, að stjórnvöld hljóta að reyna að hafa einhvern hemil á því, hvernig þýðingarmikil gjöld hækka á tímum eins og hefur verið nú á síðustu árum og eru enn, og ég efast ekkert um það, að núv. ríkisstj. hlýtur að vilja taka þarna eitthvert tillit til, jafnvel þótt kaupgjaldsvísitalan sé bundin föst í bili, því að hún gerir sér auðvitað grein fyrir því, að látlausar hækkanir, sem koma auðvitað inn í vísitöluútreikninga, segja til sín fyrr en seinna. Það er því engin leið út úr þessum vanda að ætla að hækka þetta endalaust og þrotlaust. Ég minni líka á það, að í umr. í borgarstjórn Reykjavíkur fyrir fáum dögum kom það einnig fram, að á eins árs tímabili höfðu verið samþykktar hækkanir á rafmagnsgjöldum hér hjá Rafmagnsveitunni, sem næmu hvorki meira né minna en 180%. Þessir aðilar þurfa sannarlega ekkert að kvarta undan því, að þeir hafi ekki fengið sínar hækkanir. En þessi fyrirtæki bæði, bæði Rafmagnsveitan, sem stendur líka í miklum umsvifum og hefur alltaf staðið, og Hitaveitan, þetta eru mjög góð fyrirtæki, sem vinna þarft verk, og það er auðvitað afar þýðingarmikið, að hægt sé að koma áfram hitaveituframkvæmdum á þessu svæði og ber auðvitað að hlúa að því, að það sé hægt, en það tel ég, að hafi verið gert eftir eðlilegum leiðum. Það blessast hvergi að ætla að stilla þessum hlutum þannig, að fyrirtækin eigi að geta staðið í stórfelldum stofnframkvæmdum eingöngu með rekstrarafgangi viðkomandi árs. En eins og ég sagði hér í upphafi míns máls, þá er það langt síðan þessar umr. voru, að ég held að ég hefji mig ekki mikið hærra til flugs í þessu, ekki nema þá einhverjir aðrir komi til og fari að gefa nýtt tilefni til, og skal ég því láta máli mínu lokið að þessu sinni. En aðalatriðið varðandi þær umr., sem hér hafa farið fram um þetta mál, er auðvitað að það séu gerðar allar hugsanlegar tilraunir til þess að reyna að nýta innlenda orkugjafa í stað þeirra erlendu, sem við notum nú. Til þess þarf að hafa hraðan á. Það er ekki aðeins, að við stefnum þannig að því að leysa yfirvofandi vandamál, eins og í raforkumálum og hefur verið rætt nú síðustu dagana í raforkumálum Norðurlands, Austurlands og viðar á landinu. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það er skaðlegt að tefja það að koma á raforkulínusamtengingunni á milli Suðurlands og Norðurlands. Það væri auðvitað hægt, þegar sú samtenging er komin á, að losa sig við allmikinn kostnað af erlendum orkukaupum og koma þessu yfir á innlenda notkun og að því ber að vinna og það má ekki tapa þarna neinum tíma. En mér sýnist, miðað við þær upplýsingar, sem hér liggja fyrir nú, að þá hafi því miður tekist þannig til, að samtengingarlínan á milli Suður- og Norðurlands hafi nú dregist um a.m.k. 3 mánuði umfram það, sem hefði þurft að vera, sennilega vegna þess að það hefur verið uppi einhver ágreiningur um það, hvort ætti að halda þessari framkvæmd áfram eða ekki. Þetta er auðvitað kjarni þessa máls, hvort við gerum allt sem unnt er til þess að hraða þessum málum, því að ég hygg að allir séu sammála um það, að að þessu beri eð stefna, að nota innlendar orkulindir, en hverfa hið fyrsta frá notkun þeirra erlendu, af því. að það muni verða okkur mjög til sparnaðar, þegar á heildina er lítið.



Herra forseti. Mig langar að leggja nokkur orð í belg í þessum umr., sem hér hafa farið fram að undanförnu, þó að nú sé að vísu nokkuð langt um liðið síðan þeir flm. töluðu um þetta mál og síðasti ræðumaður hafði ekki lokið sinni ræðu, þegar málinu var frestað og kemur nú aftur á dagskrá. Hvort sem orð mín verða nú til þess að hann hefji síg til flugs eða ekki, þá finnst mér ekki hjá því komist að vekja athygli á þessum sérstæðu umr., sem hér hafa farið fram. Það hefur nefnilega ekki getað hjá því farið, að andstæðingar Alþb. hefðu lúmskt gaman af því innanflokksuppgjöri, sem þm. þessa flokks hafa verið að setja hér á svið á hinu háa Alþ. síðustu daga, og einna mest hefur þar kveðið að hv. þm. Jónasi Árnasyni, enda mun hann aðalhöfundur þeirrar „tragikomedíu“, sem flutt hefur verið. En hv. þm. Lúðvík Jósepsson bar þó svo sannarlega uppi einn þáttinn hér síðast, er þetta mál var til umr. og hann flutti fyrri hluta þeirrar ræðu, sem hann nú var að ljúka. Hann kvaddi sér hljóðs, þegar hv. 1. flm. till., Magnús Kjartansson, hafði talað sig dauðan, eins og það er kallað, og flestum virtist raunar málið þá vera útrætt. En hv. þm. Lúðvík Jósepssyni fannst allt annað. Hann greip til þess í ræðu hér að lýsa furðu sinni á því, að öllum væri ekki fullkunnugt um afstöðu ráðh. Alþb. í fyrrv. ríkisstj. til byggingar málmblendiverksmiðju í Hvalfirði. „Ég hef allan tímann verið á móti byggingu þessarar verksmiðju“, sagði þessi hv. þm, orðrétt og vék síðan að afstöðu hins ráðh. og sagði: „Hann taldi, að rétt væri að fara í þessa framkvæmd“, orðrétt einnig. Síðar í ræðu sinni nefndi hann þetta fyrirtæki orðrétt „einstaklega vitlaust fyrirtæki“. Og það leyndi sér ekki, til hvers refirnir voru skornir. Þm. var á einkar „smekklegan“ hátt að koma höggi á félaga Magnús Kjartansson, hv. þm. Það var öllum ljóst. Og auðvitað gerði hann það, þegar sá siðarnefndi gat ekki tekið til máls. Og hv. þm. Jónas Árnason, meginhöfundur þessa þáttar, sem hér hefur verið fluttur í fleiri málum en einu, reyndar þrem, ræddi málin þó á meðan andstæðingur hans, hv. þm. Magnús Kjartansson, gat tekið til máls. Hann sagði í ræðu sinni: „Við höfum alltaf staðið gegn byggingu þessarar verksmiðju, Alþb.- menn.“ Þetta er einnig orðrétt, enda þótt öllum landslýð sé ljóst, að meginhvatamaður framkvæmdarinnar var annar ráðh. þeirra. En síðan kom í ljós, að honum, þ.e.a.s. hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, orðrétt einnig eftir einum þm.: „ leyfðist að hafa rangt fyrir sér innan Alþb.“ Þetta var raunar hv. þm. Stefán Jónsson, sem þessi orð lét falla, er hann lét ljós sitt skína um þessar deilur, sem mjög eru háværar innan Alþb. og illvígar. Þeir geta ekki leynt þeim innan sinna vébanda, heldur þurfa jafnvel að koma með þær hingað inn í Alþ. Það er nú svo, að hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni leyfist að hafa rangt fyrir sér innan Alþb. Raunar er þetta liðin tíð. Honum leyfist ekki lengur að hafa sína skoðun á þessu máli innan Alþb. Hann hefur á nýafstöðnum dandsfundi Alþb. verið látinn ganga undir það jarðarmen að flytja sjálfur fordæmingartill. á verk sin í ríkisstj. í þessu máli. Að öðrum kosti skyldi honum sýnt í tvo heimana. Þessi fyrrv. ráðh. hefur vafalaust vænst þess, að þar með væri hann búinn að kaupa sér frið flokksmanna sinna og þyrfti því aðeins út á við, en ekki innan flokksins, að standa í ströngu til varnar þeirri stefnu, sem hann fylgdi í sinni ráðherratíð. En þar sást honum yfir þau fræði, sem hann kunni þó svo vel hér fyrr á árum og ætti að þekkja allra manna best. Í röðum kommúnista er nefnilega yfirleitt ekki látið við það sitja að knésitja þann, sem hefur skrikað á línunni, flatur skal hann vera. Og dag eftir dag í máli eftir máli er hv. þm. Magnús Kjartansson niðurlægður af flokksbræðrum sínum, þeirri deild Alþb., sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson stjórnar. Og eins og menn vita, eru helstu „korporalar“ hans einmitt þeir hv. þm. Alþb., sem hér hafa tekið þátt í umr. um orkumál og orkuflutning og önnur þau mál, þar sem innanflokkserjur Alþb. hefur borið á góma, þeir hv. þm. Jónas Árnason, Stefán Jónsson og Ragnar Arnalds. Sá síðast nefndi vakti rækilega athygli á vanrækslusyndum fyrrv. orkumálaráðh. gagnvart norðlendingum, þegar hann flutti hér fsp. um byggðalínu og hv. síðasti ræðumaður sat sig ekki úr færi um að vekja einnig á því athygli, hverjir erfiðleikar norðlendinga væru í raforkumálum eftir stjórn hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar á þeim málum; þegar hann sagði, að byggðalínan yrði til einhverra bóta, og réttilega, að það kæmi seint. Þrír mánuðir, sem hann var að tala um, að það frestaðist. Það var ekki það, sem hann átti við. Hann var að benda á, að úrlausn málefna norðlendinga hefði veríð frestað í 3 ár og rúmlega það og ekkert í þeim málum gert. En hann kann lagið á því að koma höggi á andstæðing sinn. Þessar umr. koma í kjölfar upplýsinga nokkurra forustumanna norðlendinga í sjónvarpsþætti, þar sem um orkumál þessa fjórðungs var farið þeim orðum, að ástandið væri geigvænlegt, hörmulegt og ekkert varaafI væri til. Þessar umr. rifja raunar upp þær staðreyndir að fyrrv. orkumálaráðh, hindraði tvær virkjanir norðanlands, sem fullhannaðar voru og hefðu getað brúað bilið - og takið eftir: þær hefðu meira að segja getað borgað sig að fullu á því tímabili, sem líður, miðað við það verð, sem nú er á olíu, ef hv. fyrrv. orkumálaráðh. hefði ekki hindrað þessar framkvæmdir. Að vísu heimilaði hann seint og um síðir virkjun í Fljótaá í Skagafirði, litla virkjun en mjög hagstæða, en hana dró hann engu að síður um 2 ár, og ekki var leyft að samtengja Skeiðsfossvirkjun við Skagafjarðarveitu, þótt veruleg.t afgangsafl væri við Skeiðsfoss og hefði strax verið hægt að nota í stað olíukeyrslu. Sú samtenging er enn ekki komin. Það eru ekki tugir millj., að ég hygg, heldur hundruð, sem með þessum hætti fóru í súginn, og skal ég ekki rekja þá sorgarsögu og hef þá hliðsjón af því, að hv. þm. Magnús Kjartansson getur ekki talað oftar í þessum umr., en þess vegna vil ég ekki bera hann sökum, hvorki beint né óbeint og síst á þann hátt, sem Lúðvík Jósepsson og hans félagar gera, þann lævísa hátt, hinir svokölluðu samherjar hans.

Er ekki verið að gera þetta? Vissi þm. ekki, hvað hann var að segja?

Vissi hann ekki, hvað hann var að segja? Jú, jú, hann hefur mjög góða hugmynd  Ég vil nefnilega taka það fram, að skoðun mín er sú, að í ráðherratíð sinni hafi hv. þm. Magnús Kjartansson gert það best að halda áfram áformum um uppbyggingu iðnaðar, sem grundvallaðist á stórvirkjunum og nýtingu hinnar miklu orku, sem við eigum í fallvötnum og hverahita. Hann átti, eins og kunnugt er, vinsamlegar viðræður við fleiri aðila en Union Carbide. Hann fór t.d. til Sviss þar sem hann ráðgaðist við forustumenn Alusuisse um stækkun álbræðslunnar í Straumsvík og jafnvel bar á góma byggingu annarrar álverksmiðju. Þær hefðu kannske orðið tvær, ef honum hefði gefist færi á að sitja lengur í ráðherrastóli, en vonandi aldrei þó 20 eða nokkurn veginn öll heimsframleiðslan, svo að rifjuð séu upp gamanyrði, sem þessi annars mjög alvörugefni þm. lagði mér í munn sællar minningar og ósönn eru. En samskipti ráðh. við þennan erlenda aðila, sem hefur um árabil átt við okkur samstarf, Alusuisse, olli því, að þetta fyrirtæki og önnur fengu fullt traust á því, að unnt væri að starfa með íslendingum, hvaða stjórn sem væri hér við völd. Eftir að hafa e.t.v. óttast að vinstri stjórn yrði kröfuharðari í þeirra garð en stjórn annarra flokka, þá sannfærðust þeir um það gagnstæða. Þannig var t.d. horfið frá kröfum um, að dýr hreinsitæki yrðu sett upp við álverksmiðjuna í tíð vinstri stjórnarinnar og forustumenn hins svissneska fyrirtækis höfðu aldrei haft ánægjulegri samskipti við æðstu ráðamenn hérlendis en einmitt þá. En samhliða var í ráðherratíð hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar sleitulaust unnið að því að ná samningum við aðra erlenda aðila um atvinnurekstur hérlendis og samkv. ákvörðun hans var sérstaklega kappsamlega unnið að samningagerð við bandaríska fyrirtækið Union Carbide, og allir samningar meira og minna frágengnir á liðnu vori og mjög þrýst á, að þingflokkarnir samþykktu þá. Sjálfur vildi ráðh. raunar nefna þetta framtak sítt iðnbyltingu, þótt það orð hafi nú líklega verið helst til stórt. En þetta, einmitt þetta, ber að þakka fyrrv. iðnrh. og mun verða mikils metið þegar iðnsaga landsins verður skráð og þróunin á þeim tíma, sem við nú lifum, fær mikið rúm. En hv. þm. Jónas Árnason er ekki alveg á sömu skoðun. Það var áður getið um ræðu hans hér í þingi, en mig langar til að víkja örfáum orðum að viðtali einu miklu, sem við hann birtist í blaði hans, Þjóðviljanum, föstudaginn 6. þ.m. undir fyrirsögninni, - ja, hvað haldið þið? „Siðferðilegu undanhaldi snúið í sókn“. Já, það er auðvitað siðferðisskortur aðalforgöngumannsins sem er alvarlegasta áhyggjuefni þm. Og mig langar til, - með leyfi forseta - að lesa smákafla úr nefndu viðtali. En Jónas er spurður að því, hvers vegna hann sé á móti málmblendiverksmiðju, og segir: „Það er af mörgum ástæðum, sem eru af félagslegum, umhverfisverndarlegum, byggðalegum og siðferðilegum toga spunnar, svo að maður skelli fram öllum tískuorðum á einu bretti. Union Carbide á sér einna óþokkalegastan feril allra auðhringa að því er varðar mengun og mannréttindi. Ég hef í höndum skýrslu, sem sannar, að í heimalandi þessa auðhrings, Bandaríkjunum, hefur hann neytt allra bragða til að sniðganga gildandi lög um mengunarvarnir og enginn auðhringur er eins illa þokkaður hjá því fólki sem berst gegn mengun og fyrir náttúruvernd. Ég hef líka í höndum skýrslu, sem sannar, að enginn auðhringur er eins illa þokkaður og Union Carbide hjá hinum nýfrjálsu ríkjum Afríku, enda heyrir maður fulltrúa þeirra nefna Union Carbide í ræðum sínum vestur á þingi Sameinuðu þjóðanna, þegar þeir ræða hraklega meðferð á svörtu fólki. Í Rhódesíu og Suður-Afríku eru umsvif þessa auðhrings mikil og hvítir verkamenn, sem vinna hjá fyrirtæki hans þar, fá allt að því tíu sinnum hærri laun en svartir. Meðferð auðhringsins á svörtu fólki er öll eftir þessu. Hann hefur aðstoðað fasistastjórnina í Rhodesíu dyggilega við að rjúfa það viðskiptabann, sem Sameinuðu þjóðirnar og þ. á m. Bandaríkin samþykktu að setja á hana. Yfirleitt má segja, að þessi auðhringur sé sérstakur ástmögur fasistastjórnanna í Rhódesíu og Suður-Afríku. Þótt ekki komi til aðrar ástæður en þessar, mundi ég beita mér gegn samningum um málmblendiverksmiðjuna. Union Carbide er vægast sagt ekki nógu göfugur félagsskapur fyrir þjóð eins og okkur íslendinga. Enn ein siðferðileg mótbára mín er sú, að í Grundartangaverksmiðjunni á að framleiða ferrosilikon. Efni þetta er til margs nytsamlegt, en fyrst og fremst er það notað til að herða stál og það þarf hart stál í vopn. Efni þetta er því ein af helstu nauðsynjum vopnaframleiðenda. Hlutverk okkar íslendinga í sveltandi heimi á að vera að framleiða matvæli, en ekki efni til að auka áhrifamátt drápstækja.“ Og síðar: „Vegna þessarar samtvinnunar herstjórnar og auðhringa hafa þeir síðast nefndu notað bandarísku leyniþjónustuna, CIA, sem sinn einkaspæjara og raunar orðið oft uppvísir að stuðningi við fasistisk valdarán í ýmsum löndum, eins og nærtækast er í Chile“. Og loks: „Þau margendurteknu vinnubrögð stjórnvalda í stórmálum að taka ákvarðanir án minnsta samráðs við almenning, en í andstöðu við vilja hans, hafa því miður haft sín áhrif. Það er komin siðferðisþreyta í sumt fólk, sem lýsir sér helst í því, að menn yppta öxlum og segja: Er ekki hvort sem er búið að ákveða þetta?“ Þetta voru orð hv. þm. Jónasar Árnasonar og sendingin, sem hann birti í Þjóðviljanum, sem er enn þá hans blað að vísu, en hv. þm. Magnús Kjartansson var sem lengst ritstjóri við og hv. þm. Kjartan Ólafsson stjórnar núna, og hefur vafalaust við skulum ekki fara að skipa honum í dilk að sinni, það kemur upp, hvorum megin hann liggur um það er lýkur. Í upphafi þessarar tilvitnunar er talað um ástæður þær, sem þm. tilgreinir fyrir andstöðu sinni við málmblendiverksmiðjuna. Þær eru félagslegar, umhverfisverndarlegar, byggðalegar og siðferðilegar. CIA og fasistiska valdaránið er ekki meðtalið nema að því leyti sem það kann að falla undir siðferðisbrest - eða „siðferðisþreytu“ nefnir víst þm. það, - forgöngumannsins, hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar. Efnislega eru samningarnir ekki gagnrýndir, enda segir raunar um þá á öðrum stað í nefndu viðtali, að þeir séu „bisniss“ og ekkert annað. Það er sem sagt ekkert verið að gagnrýna núv. valdhafa fyrir eitt eða neitt, sem gert hefur verið, heldur fyrrv. ríkisstj. fyrir hennar verknað og þá að sjálfsögðu fyrst og fremst iðnrh, þeirrar stjórnar, sem ábyrgð bar á öllu því, sem hv. þm. Jónasi Árnasyni finnst erfiðast að kyngja. Það var hann, iðnrh. fyrrv. ríkisstj., sem spann þráðinn, og þm. segir, að andstaða sín sé af félagslegum, umhverfisverndarlegum, byggðalegum og siðferðilegum toga spunnin. Þetta er þráður Magnúsar. Úr því að hv. þm. Lúðvík Jósepsson valdi þann kost að halda þessum umr. áfram eftir að hv. þm. Magnús Kjartansson var úr leik, þá taldi ég mér skylt að taka upp varnir fyrir hinn síðarnefnda. Við vorum ósammála og öttum kappi, er umr. fóru fram um byggingu álbræðslunnar í Straumsvík. Hann var þá eindreginn andstæðingur stóriðjuframkvæmda og samvinnu við erlenda fjármagnseigendur. Ég taldi hins vegar rétt að fara inn á þá braut að vissu marki. En síðan snerist hv. þm. hugur, er hann var orðinn ráðh., og framtak hans í stóriðjumálum í ráðherratíð hans ber að þakka og mun verða þakkað, þótt hins vegar hljóti afskipti hans af orkumálum að öðru leyti að verða gagnrýnd, þótt ég skuli ekki gera það frekar hér en orðið er. Ég skal svo ekki tefja þessar umr. lengur og vona, að hv. þm. Lúðvík Jósepsson, sem mun hafa kvatt sér hljóðs, fái tilefni til að taka sig svolítið á loft, eins og hann gat um áðan.



Ég vil geta þess að það var ekki hugsunin að halda þessum fundi lengur áfram en fram til kl. 17.45, þannig að það má þá gera ráð fyrir að ef hv. þm. hefur ekki lokið máli sínu þá verði hann að taka upp þráðinn síðar.



Herra forseti. Það er ótrúlegt að það þurfi nú að slíta í sundur ræðu mína hér aftur. Það hefur gerst allmerkilegur hlutur í þessu máli. Það er sýnilegt að hv. 4. þm. Norðurl. v. hefur farið hér málavillt, hann talar um allt annað mál en það, sem er á dagskrá, og vitnar hér í umr., sem voru um allt annað mál en það, sem hann hélt að hann væri að tala um. Hann segir í sinni ræðu, að þegar svo hafi verið komið í þessum umr., að 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, hafi verið „dauður“, eins og talað er um í umr. eða hafi ekki haft rétt til þess að tala hér áfram, þá hafi ég kvatt mér hljóðs í þessu máli.  Þetta er sem sagt alger misskilningur hjá hv. þm. að þetta hafi ég sagt, sem hann segir hér í sambandi við þessar umr. og þessa stöðu Magnúsar Kjartanssonar, þegar umr. var komið það langt um þetta mál, að Magnús Kjartansson átti ekki kost á því að tala hér lengur. En ég var flm. með honum að þessari till., sem hér var til umr. og er til umr., og því tók ég hér til máls til þess að ræða frekar við fulltrúa ríkisstj., sem höfðu haldið uppi sínum sérstaka málflutningi í þessum efnum, og vék að því sem þeir höfðu sagt, m.a. á þann hátt, sem ég var að gera hér áðan og þessi hv. þm. auðvitað hafði ekkert um að segja, ekkert. Hann grautar því hér saman óskyldum málum og heldur, að hér sé málmblendiverksmiðjumálið á dagskrá. En það er nú ekki því að heilsa að málið sé þannig. Það kemur hér væntanlega á dagskrá, og þá gefst okkur tækifæri til þess að ræða um það. Hitt kemur svo auðvitað engum á óvart, ekki a.m.k. mér, að þessi hv. þm. þarf ekki að heyra annað í einu miklu máli en það að einhver ráðh. eða einhverjir hafi talað við útlendinga t.d. um að kaupa af okkur orku og þá er sjálfsagt að verja það mál og halda uppi vörnum fyrir hann og bjóða honum liðstyrk á allan hátt, hann þarf ekki meira. Þannig stillir hann upp málinu. En hans málflutningur var svo býsna sérstæður hér á annan hátt en þann að rugla þessum málum svona saman. Svo kom hann hér auðvitað með hinar svæsnustu árásir á Magnús Kjartansson, eftir að hann var búinn að taka það fram, að nú gæti Magnús ekki lengur talað í þessu máli, og sagði, að hann hefði hindrað í 3 ár raforkuframkvæmdir á Norðurlandi og því væru menn þar skildir eftir við geigvænlegt ástand, hörmulegt ástand o.s.frv., og svo auðvitað þegar hann var búinn að ryðja öllum þessum stóru ásökunum út úr sér, þá sagði hv. þm.: „Ekki ætla ég nú að ásaka Magnús Kjartansson.“ Svona var allur málflutningurinn. Þetta er þessi venjulegi málflutningur sem við þekkjum svo vel úr Morgunblaðinu. En þetta var auðvitað þarna flest á höfði hjá hv. þm. Hann veit mætavel að þeir erfiðleikar, sem nú eru fyrir hendi í raforkumálum á Norðurlandi, eru afleiðingar frá því sem við var tekið af viðreisnarstjórninni á sínum tíma. Það vissu allir að bað var ráðist í mjög dýrt orkuver við Laxá sem átti að leysa þessi raforkumál á Norðurlandi. Og sú stjórn hélt áfram með þau mál út í algerar ógöngur, þó að hún sæi að þetta gæti aldrei farið á annan veg en illa. Vinstri stjórnin tók við þessu erfiðleikamáli og hún stóð í því alllangan tíma að reyna að ná þar samkomulagi, og þetta varð auðvitað til þess að framkvæmdir í raforkumálum á Norðurlandi drógust, af því að þeir menn, sem höfðu með framkvæmdir í raforkumálum á Norðurlandi að gera, stóðu áfram í þessari deilu og vildu halda deilunni áfram. Það er vitanlega ekki á færi ríkisstj. að ákveða að ráðast í framkvæmdir í raforkumálum á Norðurlandi þvert gegn vilja þeirra sem með þau mál hafa að gera þar í fjórðungnum, eins og t.d. stjórnar Laxárvirkjunar, sem hélt áfram þessari deilu. Þetta veit auðvitað þessi hv. þm. mætavel, þó að hann kjósi nú frekar, sérstaklega með tilliti til þess að Magnús Kjartansson hefur hér takmarkaða aðstöðu til þess að taka til máls, þótt hann óski eftir því, að snúa þarna sannleikanum gersamlega við. Á svipaða lund var hjá honum sannleikurinn þegar hann fór að ræða um það, hvað Magnús Kjartansson hefði gert í sambandi við viðtöl hans við forsvarsmenn Alusuisse. Hann veit mætavel um þau viðtöl, sem Magnús Kjartansson á sínum tíma átti við þessa aðila, af því að það hefur komið fram opinberlega. Hann veit, að þar var fyrst og fremst verið að reyna að losa um þann vandræðasamning sem fyrrv. ríkisstj. hafði gert í raforkusölu til þessa fyrirtækis, sem hefur kostað okkur ekki aðeins hundruð millj., heldur þúsundir millj. í töpuðu fé, vegna þess að orkan er þar seld á óheyrilega lágu verði. Það voru gerðar tilraunir til þess að losa um þessa samningagerð og það fannst möguleiki á því, vegna þess að hinir erlendu aðilar urðu að viðurkenna það að samningarnir væru þeim svo hagstæðir að það væri full ástæða til að taka þá til endurskoðunar. Hv. þm. veit mætavel að þessi viðtöl voru á þessum grundvelli. En það smekklega við ræðuhald þessa þm. var eins í öllum greinum. Hér þuldi hann svo langan lestur um afstöðu Jónasar Árnasonar í sambandi við málmblendiverksmiðjumálið, hvað hann hefði sagt og skrifað, vitandi það að Jónas Árnason er hér ekki á þingi og hefur enga aðstöðu til þess að svara honum á neinn hátt og vitandi það einnig að væntanlega kemur þetta stóra ágreiningsmál til umr. í þinginu með eðlilegum hætti innan skamms og mönnum gefst þá kostur á því að gera grein fyrir afstöðu sinni. Eitt af því sem hv. þm. sagði hér um afstöðu Magnúsar Kjartanssonar var að hann hefði horfið frá því að skylda álverksmiðjuna í Straumsvík til þess að setja upp dýr hreinsitæki. Þetta er auðvitað þveröfugt við það sem liggur fyrir. Ég hygg meira að segja að Morgunblaðið hafi á sínum tíma skýrt nokkurn veginn rétt frá því sem gerðist í málinu, en þessi hv. þm., sem jafnframt er ritstjóri Morgunhlaðsins, vill auðvitað ekki hafa hið sanna í þessu máli, sérstaklega með tilliti þess að hann er að koma þarna höggi á Magnús Kjartansson, sem ekki getur talað við hann í þessum umr., og svo segir hann á eftir: Auðvitað er ég að verja Magnús Kjartansson fyrir Lúðvík Jósepssyni. Ja, þvílík öfugmælavísa! Það kemur að sjálfsögðu í ljós þegar umr. verða hér um málmblendiverksmiðjuna á Grundartanga, hver hefur verið og hver er afstaða mín til þess máls og væntanlega einnig afstaða Jónasar Árnasonar og annarra manna úr Alþb. og Magnúsar Kjartanssonar. Magnús Kjartansson hefur staðið að því að flytja tillögu á okkar landsfundi í Alþb., þar sem því er slegið föstu að hann telji, eins og okkar flokkur, ekki rétt, miðað við þær aðstæður, sem við búum við nú, að eyða fjármunum okkar eða raforku til þessarar verksmiðju. Ég geri fyllilega ráð fyrir því að Magnús muni gera hér grein fyrir sinni afstöðu til þessa máls þegar þar að kemur, og er í rauninni alveg óþarft að ætla að draga það inn í þessar umr. Mig langar mikið til þess að fá tækifæri til þess hér á Alþ. að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Það verður alls ekki gert á þessum 15 mínútum, ég þarf nokkrar 15 mínútur til þess að fara yfir þetta mál. Ég tel mig geta sannað það á alveg óumdeilanlega hátt að samningar á þeim grundvelli, sem liggja nú fyrir í sambandi við þessa verksmiðjubyggingu, séu okkur óhagkvæmir, fjárhagslega, óhagkvæmir, miðað við það að við ráðstöfum þeirri orku, sem gert er ráð fyrir að selja til þessarar verksmiðju, á annan veg. En það bíður að sjálfsögðu að ræða það mál. Ég vil svo segja það að það er algerlega óþarfi af hv. 4. þm. Norðurl. v., Eyjólfi K. Jónssyni, að hafa neinar áhyggjur af ástandinu innan Alþb. og það trúir því víst enginn nú og hann ekki sjálfur þó að hann reyni að stagast á því að hann sé þar að taka upp hanskann fyrir einn eða annan í sambandi við málarekstur innan okkar flokks. Við tókum það skýrt fram allan tímann, og þá ekki síst Magnús Kjartansson í tíð fyrrv. ríkisstj., að Alþb. sem flokkur hefði ekki tekið sína flokkslegu afstöðu til þess hvort rétt væri að ráðast í byggingu þessarar verksmiðju eða ekki. Það höfðu reyndar aðrir flokkar ekki heldur gert þá. Hér fór fram sérstök könnun á því í viðræðum við erlenda aðila hvort hagkvæmt væri að selja tiltekinn hluta af orku hins nýja orkuvers á þennan hátt. En nú sem sagt höfum við, og þannig hygg ég að sé ástatt með flesta aðra flokka, - við höfum tekið afstöðu til þessa máls og að sjálfsögðu út frá þeim forsendum, sem nú liggja fyrir, og okkar afstaða er þarna mjög skýr. Ég efast hins vegar ekkert um það, að í máli eins og þessu, eins og reyndar mörgum öðrum málum, leggja hinir einstöku aðilar innan flokksins misjafna áherslu á það, hvað þeir telja þýðingarmest. Ég hef þá afstöðu fyrir mitt leyti, til þessa máls, að ég tel frá efnahagslegum sjónarhól séð, að þátttaka í þessari verksmiðju og samningar um orkusölu til hennar séu óhagkvæmir. Það er eitt höfuðatriði að ég tel að við eigum að nota okkar orku þarna á annan veg. Jónas Árnason hefur lagt áherslu á það, eins og fram kom í þeim upplestri, sem hv. þm. hafði hér með höndum úr viðtali Jónasar Árnasonar við tiltekið blað, - hann leggur hér mikla áherslu á ýmsa aðra þætti, sem vissulega ber að taka tillit til einnig, en ég fyrir mitt leyti legg höfuðáherslu á þetta sem ég sagði. Það er líka gersamlega út í bláinn, að það sé innan Alþb. einhver meginágreiningur, það séu einhverjar deilur á milli mín og Magnúsar Kjartanssonar. Allt slíkt er bara bull út í bláinn. Engu slíku er til að dreifa. Það kann vel að vera að það komi upp ýmis mál, sem við getum haft skiptar skoðanir á. Það er ekkert nýtt. Ég vildi svo aðeins segja það, ef frekari umr. eiga að verða hér um þetta mál, þá vildi ég óska eftir því að menn ræddu það mál, sem er á dagskrá, en ekki eitthvert allt annað mál, nema til þess sé ætlast af stuðningsmönnum ríkisstj., að við tökum hér upp undir þessum dagskrárlið almennar umr. um málmblendiverksmiðjumálið. Þá getum við auðvitað gert það. En þá viljum við fá fullan ræðutíma til þess. Það verður ekki tekið upp, þegar við erum búnir að tala okkur út í þessu máli, undir þessum dagskrárlið. Við viljum fá fullan ræðutíma til þess. Ég vil svo að menn taki eftir því að hv. 4. þm. Norðurl. v. hafði í rauninni ekkert um það mál að segja sem á dagskrá var, en kastaði sér út í allt annað mál.



Herra forseti. Ég skal reyna að efna það loforð að tala ekki lengi. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson hélt því fram að ég stæði í þeirri meiningu að málmblendiverksmiðjan væri hér á dagskrá. Ég veit, að það er verið að tala um innlenda orkugjafa, en mér skilst nú að það þurfi töluverða orku í málmblendiverksmiðju, svo að ekki er nú óeðlilegt þó að hún blandist inn í slíkar umr. En ég vakti sjálfur á því athygli að það hefðu verið í fleiri en einu og fleiri en tveimur málum sem þetta innanflokksuppgjör hefði farið hér fram á Alþ., sem ég var sérstaklega að ræða um. Hann sagði að það hefði verið í annarri ræðu en um þetta mál sem hann gat þess að ósamkomulag hefði verið á milli ráðh. Alþb. í afstöðunni til málmblendiverksmiðjunnar, hv. þm. Magnús Kjartansson hefði verið með henni en hann á móti. Þetta er út af fyrir sig alveg rétt. En hann hafði sérstaklega orð á því að ég talaði hér þegar Stefán Jónsson hv. þm. væri ekki viðstaddur. En ég spyr hv. þm. Lúðvík Jósepsson: Var Magnús Kjartansson hér viðstaddur þegar þessi ummæli voru látin falla? Var hann viðstaddur hér í þingsölunum? Var hann viðstaddur þegar hv. þm. Stefán Jónsson og Jónas Árnason réðust á hann? Ég veit ekki betur en hann hafi verið fjarstaddur, og þess vegna var tækifærið notað.

Þetta er slúður að ég hafi ráðist á hann, það er -

Og kannske slúður líka, að Lúðvík Jósepsson hafi gert það.

Já, já, það er auðvelt að skoða það í þingtíðindum.

Já, já. Það var um hreinsitækin. Þau eru ekki komin upp, það er staðreynd. Við skulum ekkert vera að deila um það neitt frekar. Orkuskorturinn á Norðurlandi er afleiðing vanrækslusynda viðreisnarstjórnarinnar. Síðan liðu 3 ár, ástandið versnar ár frá ári og er orðið geigvænlegt núna að. áliti norðlendinga, og þetta á að vera viðreisnarstjórninni að kenna sem fór frá fyrir 31/2 ári. Nei, menn skilja fyrr en skellur í tönnum, hv. þm. Lúðvík Jósepsson, hvern er verið að ráðast á. Það er ekki verið að ráðast á orkumálaráðh. viðreisnarstjórnarinnar, heldur þeirrar, sem tók við, og þessa kúnst kann þm. Að lokum var sagt, að ég þyrfti ekki að hafa áhyggjur af ástandinu innan Alþb. Þar loksins kom þó sannleikskorn. Ég hef hreint engar áhyggjur af ástandinu innan Alþb. Ég hef haft það stundum áður en nú gleðst ég yfir því að það er aldeilis eins og það á að vera. Alþb. er í upplausn.